Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, lítur forseti svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Skoðast það samþykkt ef enginn hreyfir andmælum.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings fyrir árið 2018 fyrir hönd meiri hluta fjárlaganefndar. Ríkisreikningur var lengi vel ekki staðfestur með beinum hætti af Alþingi heldur óbeint, ef svo má segja, með samþykkt lokafjárlaga þar sem veittar voru heimildir til að færa rekstrarafgang og umframgjöld á milli ára fyrir einstaka ríkisaðila. Lög um staðfestingu ríkisreiknings tóku síðan við af lokafjárlögum í fyrsta sinn fyrir árið 2017 og byggist sú breyting á lögum um opinber fjármál. Frumvarpið eins og það liggur fyrir er þess vegna einfaldara en oft áður og einfaldara en það frumvarp sem lá fyrir vegna ríkisreiknings 2017. Það innihélt stofnefnahagsreikning ríkissjóðs 1. janúar 2017 og þar þurfti að vekja sérstaklega athygli á ýmsum færslum honum tengdum. Nú felst frumvarpið hins vegar eingöngu í því, og er einfalt að því leyti, að vísa til útgefins reiknings í heild sinni og óska eftir því að reikningurinn sé staðfestur af Alþingi. Ríkisendurskoðandi hefur endurskoðað reikninginn samkvæmt lögum nr. 46/2016, um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, og í samræmi við alþjóðlega endurskoðunarstaðla fyrir opinbera aðila. Ríkisendurskoðandi hefur jafnframt áritað reikninginn, án fyrirvara, með vísan til þess að ráðherra og fjársýslustjóri telja að innleiðingunni verði að fullu lokið í árslok 2019. Þá er það álit ríkisendurskoðanda að reikningurinn gefi glögga mynd af fjárhagsstöðu ríkissjóðs í árslok 2018, afkomu ársins og breytingu á handbæru fé í samræmi við lög um opinber fjármál, nr. 123/2015. Ég ætla bara að vísa í nefndarálit, virðulegur forseti, um reikningsskilareglurnar. Það er fyrirhugað að innleiðingartímanum ljúki 2019 en í fyrsta skipti er sérstakt yfirlit að beiðni fjárlaganefndar í ríkisreikningi sem er mjög athyglisvert og ég ætla að vekja athygli á, séryfirlit nr. 9, þar sem er ágætisgreining, samanburðargreining, á því hvernig afkoman er á GFS-hagskýrslustaðli eins og 1. gr. fjárlaga er. Þar gefst færi á að bera saman afkomuna við afkomuna eins og hún er í fjárlögum. Tölurnar geta orðið ólíkar eftir því hvaða liðir eru þar inni. Þetta yfirlit gefur mjög skýra mynd og færi á þessum samanburði sem er vel. Varðandi niðurstöðutölur ríkisreiknings 2018 er rekstrarafkoman jákvæð um 84 milljarða kr. Tekjur námu 850 milljörðum kr. og heildargjöldin 856,7 milljörðum kr. en jákvæð hækkun hlutdeildar í afkomu félaga og samrekstrar var 91,4 milljarðar kr. og færist til tekna. Eignir ríkissjóðs voru samtals metnar á 2.224 milljarða kr., skuldir og skuldbindingar nema 1.610 milljörðum kr. og eigið fé er því jákvætt um 613 milljarða kr. Það er hækkun um 117 milljarða kr. á milli ára. Eins og þarna kemur fram, og ef við skoðum þessar tölur, er staða ríkissjóðs afar sterk. Hér eru að venju ábendingar frá meiri hluta fjárlaganefndar og fjárlaganefnd var með ábendingar við ríkisreikning 2017 sem hefur verið brugðist við eins og ég vakti athygli á í sambandi við yfirlit í ríkisreikningi, en ég vil draga það fram frekar að það kom fram á fundum nefndarinnar að framvegis væri stefnt að því að frumvarpið eins og það liggur fyrir verði tilbúið um leið og Alþingi kemur saman að hausti. Ég held að það væri mjög til bóta, virðulegi forseti, að frumvarpið kæmi fyrr fram og lægi jafnvel fyrir eins og fjárlagafrumvarp þegar þing kemur saman að hausti. Nefndin mun örugglega fylgja því eftir að svo geti orðið. Meiri hlutinn ítrekar jafnframt ábendingar nefndarinnar frá því í fyrra um nauðsyn þess að fjármála- og efnahagsráðuneytið gefi út reglugerð um flutning fjárheimilda milli ára áður en kemur að samþykkt ríkisreiknings. Meiri hlutinn telur að heildstætt yfirlit um uppruna fjárheimilda, ráðstöfun ársins, heildarniðurstöðu, niðurfellingar og fluttar fjárheimildir milli ára fyrir málaflokka væri mjög gagnlegt og yfirferð á því yfirliti ætti að eiga sér stað áður en kemur að frumvarpi um staðfestingu ríkisreiknings hverju sinni. Ég held að þetta væri, í öllu fjárlagaferlinu, mjög til bóta og gagnlegt fyrir þingið með sitt verklag. Það kemur út mjög vegleg endurskoðunarskýrsla með ríkisreikningi og mikilvægt að hún komi jafnframt svona hratt í kjölfarið. Þar eru mjög gagnlegar upplýsingar fyrir alla sem vilja kynna sér það og mjög gagnlegar fyrir fjárlaganefnd. Fjárlaganefnd hefur oft tekið þá skýrslu til sérstakrar athugunar og yfirferðar og ég reikna með því að við gerum það nú. Endurskoðunarskýrsla ríkisendurskoðanda fyrir árið 2018 liggur fyrir og þar er gerð grein fyrir endurskoðun á ríkisreikningi en segja má að skýrslan standi algjörlega fyrir sínu óháð sjálfum ríkisreikningnum. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og Alþingi staðfesti þar með frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings 2018. Undir þetta álit rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Inga Sæland, Ágúst Ólafur Ágústsson, Birgir Þórarinsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Ásmundur Friðriksson og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegur forseti. Stutt og einföld spurning. Málið kom til fjárlaganefndar 6. desember. Það var til 1. umr. 3. desember og afgreitt þremur dögum síðar frá fjárlaganefnd. Ég velti fyrir mér af hverju málið mátti ekki fara í hefðbundið umsagnarferli o.s.frv.
Hæstv. forseti. Þetta er allt hárrétt sem hv. þingmaður rakti. Tíminn var knappur, en að venju höfðum við fengið á fund nefndarinnar ríkisendurskoðanda, Fjársýslu ríkisins og ráðuneytið. Við héldum okkur við þá venju og fengum þá aðila á fund nefndarinnar, eins og kemur reyndar fram í nefndaráliti meiri hlutans. Við fengum sérstaka umsögn ríkisendurskoðanda um frumvarpið. Við héldum okkur við þá venju og töldum það duga.
Herra forseti. Hvaða knappi tími? Það er ekki neitt að fara að breytast í ríkisreikningi þó að þetta sé ekki klárað um áramótin og gefinn tími fyrir hefðbundinn umsagnarfrest og almennar ábendingar hvað þetta varðar. Ég skil ekki hvaðan nauðsynin um að klára málið strax kemur. Í rauninni kom fram hjá umsagnaraðilum að ekki liggi á að klára þetta. Hvaðan kemur þörfin fyrir knappan tíma?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég talaði ekki um þörf fyrir knappan tíma, ég tala bara um að við hefðum ekki kannski haft mikinn tíma til að fara frekar yfir málið, enda engin þörf á því. Frumvarpið er einfalt eins og það er lagt fram um að staðfesta ríkisreikninginn eins og hann liggur fyrir, endurskoðaður og áritaður án fyrirvara.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir framsöguna. Ég vil koma stuttlega inn í þessa umræðu. Fyrir liggur að fjárlaganefnd vill samþykkja ríkisreikning fyrir 2018 áður en hún hefur haft tækifæri til að greina endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar. Eins og kunnugt er sendi stofnunin inn leiðréttingu á endurskoðunarskýrslunni í kaflanum um gjöld ársins í kjölfarið á frumskoðun nefndarinnar á skýrslunni. Auk þess á nefndin eftir að greina ríkisreikning á sjálfstæðan hátt. Í sjálfu sér, herra forseti, vil ég segja að ótækt er að ríkisreikningur sé samþykktur áður en vinna af því tagi fari fram. Ég legg því áherslu á að hún verði unnin hið fyrsta, við fyrsta tækifæri, og fjárlaganefnd gefi út álit á hvoru tveggja í formlegri skýrslu sem lögð verði fyrir þingið og rædd hér. Ég veit ekki betur en að formaðurinn og aðrir nefndarmenn séu mér sammála í þessu. Þetta mikilvæga mál kemur í hendur þingsins í miðri fjárlagavinnu og enginn tími til að kynna sér það nægilega vel svo hægt sé að greiða atkvæði að mínum dómi. Það má spyrja sem dæmi: Veit einhver hér hvað þarf að greiða árlega inn á skuldbindingar ríkissjóðs vegna B-deildar LSR þannig að sjóðurinn standi undir sér? Í fjárlögum eru það 7–8 milljarðar kr. Við mínar fyrstu athuganir held ég að þessi tala þurfi að vera mun hærri, enda er á það í raun og veru fallist á bls. 21 í skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings. Og það þarf skynsamleg svör við því hvers vegna ríkisreikningur er ekki birtur og frágenginn á svipuðum tíma og hjá stærstu hlutafélögum og fyrirtækjum landsins, þ.e. í febrúar eða mars. Það væri í raun og veru eðlilegt. Ég tel því að ekki sé annað hægt, herra forseti, en að sitja hjá við afgreiðslu málsins vegna þess að ekki hefur unnist tími til að fara ofan í saumana á reikningnum. Það felur í sér mjög umfangsmikla vinnu sem þingið hefur ekki haft nægilegan tíma til að fara í.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að sömu endurgreiðslureglur gildi um framleiðslukostnað sem fellur til á Grænlandi og í Færeyjum og gilda í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins. Í þeim tilfellum þegar 80% heildarframleiðslukostnaðar fellur til á Íslandi er unnt að sækja um endurgreiðslu á 25% þess kostnaðar sem fellur til í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins. Með breytingunni næði sú heimild jafnframt til Grænlands og Færeyja. Megintilgangur frumvarpsins er að búa til hvata fyrir kvikmyndagerðarmenn til að ráðast í kvikmyndaverkefni á Grænlandi og í Færeyjum. Nefndin hefur fjallað um málið. Í greinargerð með frumvarpinu var bent á að með þessari breytingu myndi hvati til að ráðast í kvikmyndaverkefni í Færeyjum og Grænlandi stóraukast og að það væri innspýting fyrir efnahag beggja landa ef af þessu yrði. Er jafnframt bent á að í skýrslu þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá 2015 hafi komið fram að endurgreiðslur séu styrkir til greinarinnar sem bæti hlutfallslega stöðu hennar umfram greinar sem ekki njóti stuðnings. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur áherslu á mikilvægi þess að tengja vestnorrænu þjóðirnar saman í menningar- og listastarfi. Nefndin telur frumvarp þetta til bóta og leggur til að það verði samþykkt óbreytt. Ásmundur Friðriksson og María Hjálmarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir þetta rita hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Jón Þór Ólafsson, María Hjálmarsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Sigurður Páll Jónsson. Ég vil lýsa mikilli ánægju með að málið sé komið þetta langt og verður vonandi samþykkt á næstu dögum því að það verður ánægjulegt að geta haldið því til haga þegar Vestnorræna ráðið kemur saman á þemaráðstefnu í Færeyjum í lok janúar á næsta ári.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir að vera búin að afgreiða þetta mál sem sú sem hér stendur og aðrir félagar í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins flytja saman. Ég held að þetta sé til mikilla bóta. Það má í rauninni segja að smáósanngirni sé í því fólgin að hingað til höfum við getað endurgreitt hluta af kostnaði sem fellur til vegna kvikmyndagerðar þó að hluti af starfseminni eigi sér stað utan Íslands, þ.e. innan EES - það er til þess að það stuðningskerfi sem við höfum byggt upp í kringum kvikmyndagerðina standist EES-reglugerðir - en okkar næstu nágrannar á Grænlandi og í Færeyjum hafi þar af leiðandi ekki verið inni í þessari púllíu, ef svo má segja. Mig langar að geta þess að hugmyndin að frumvarpinu kemur einmitt frá fólki í kvikmyndageiranum og fólki sem tengist Grænlandi sérstaklega. Einkum hefur Grænland verið mjög áhugaverður staður til að fara í kvikmyndatökur, enda landslagið þar einstakt á allan hátt. Þess vegna held ég að hér séu mjög mikil tækifæri. Mig langar líka að benda á að þó að við séum að tala um stuðningskerfi í kringum kvikmyndageirann er þetta oftast útflutningsgrein og það er náttúrlega þannig að útflutningsgreinar greiða ekki virðisaukaskatt þegar flutt er út vara en aftur á móti má fá endurgreiddan virðisaukann af aðföngum. Þar af leiðandi er hægt að líta þetta sömu augum þegar við erum að tala um kvikmyndageirann. Þá finnst mér líka mikilvægt að geta þess að hér erum við að tala um hugvitsdrifnar, skapandi greinar sem eru hluti af þeim atvinnugreinum sem alla vega ég tel að við þurfum að leggja mikla áherslu á og að framtíð okkar efnahagslega sé fyrst og fremst fólgin í því að virkja hugvitið og sköpunargáfuna. Mig langar því að þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir þetta nefndarálit og að hafa afgreitt þetta og segi eins og hv. formaður atvinnuveganefndar, Lilja Rafney Magnúsdóttir: Ég vona innilega að okkur lánist að afgreiða þetta fyrir jól og geta tilkynnt vinum okkar á Grænlandi og í Færeyjum það þegar við hittumst á þemaráðstefnu í Færeyjum.
Herra forseti. Ég held að hér sé afskaplega gott mál á ferðinni og styð það heils hugar. En mig langar engu að síður að spyrja hv. þingmann, í ljósi þeirra orða hennar um að við eigum svo sannarlega leggja áherslu á þennan iðnað, hvernig það rími við nýlega afgreiðslu fjárlaga sem hv. þingmaður studdi. Þar kemur fram að þessi ríkisstjórn, þar á meðal hv. þingmaður, sé að skera niður endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar um 30%. Kvikmynda- og sjónvarpsgeirinn hefur gagnrýnt þetta harðlega og talað um áfall. Mér finnst það mjög sérkennileg skilaboð sem hv. þingmaður og hans flokkur eru að senda í þennan geira með ekki litlum niðurskurði heldur 30% á sama tíma og hv. þingmaður kemur í pontu og lýsir yfir miklum stuðningi og ánægju með þá útvíkkun sem þetta mál kallar á - sem er jákvæð. Mig langar endilega að fá frekari svör um hvernig þetta rími við hennar nýlegu gerðir í þessum sal þegar fjárlög voru afgreidd með slíku reiðarslagi þegar kemur að endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar.
Virðulegur forseti. Ég get alveg viðurkennt það hér að ég hefði frekar viljað sleppa því. Það er bara þannig. En þess vegna fór ég aðeins yfir það í ræðu minni hvernig væri hægt að horfa á þessar endurgreiðslur vegna kvikmynda- og sjónvarpsefnisgerðar. Ég er hér að vísa til þess að þetta sé í rauninni útflutningsvara og þar af leiðandi eðlilegt, eins og um aðrar útflutningsvörur, að ekki sé greiddur virðisaukaskattur. Ég átta mig á því að það hefur verið uppi svolítil gagnrýni á þessa aðferð og að ákveðnar atvinnugreinar séu teknar út og settar í ákveðið stuðningsumhverfi eins og á við um sjónvarps- og kvikmyndageirann. Það hefur verið gagnrýnt líka að með einhverjum hætti hafi þetta verið misnotað, veit ég. Ég held að það sé ástæðan fyrir því að hæstv. iðnaðar-, nýsköpunar- og ferðamálaráðherra lét gera úttekt á þessum málaflokki. Starfshópur var að störfum sem skilaði frá sér skýrslu og lagði til ákveðnar breytingar í því augnamiði að koma þessu á fastara form. Ég held að við þurfum að fylgjast mjög vel með því hvernig þetta er útfært. Ég viðurkenni það bara fyrir hv. þingmanni - og þakka honum andsvarið - að ég hefði auðvitað gjarnan viljað sleppa því að skera niður þarna. Ég held að þetta sé mjög mikilvæg atvinnugrein. En mér finnst líka rosalega mikilvægt að þeim fjármunum sé vel varið sem við notum til fjárfestinga í þessum atriðum. Ég skildi þessar aðgerðir þannig að þarna væri verið að horfa til þeirrar niðurstöðu sem kom út úr starfshópnum sem var búinn að rýna þetta umhverfi og sá ákveðin tækifæri til hagræðingar. Ef ég skildi rétt bitnar þetta einna helst á sjónvarpsþáttagerð hér á Íslandi og það hefur verið gagnrýnt að sjónvarpsþættir geti bæði fengið styrki úr Kvikmyndasjóði og þessa endurgreiðslu. Einhverjir hafa bent á að það geti verið skörun þar að lútandi.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að vera svolítið hvass í minni gagnrýni. Hv. þingmaður segir að hún hefði gjarnan viljað sleppa þessum niðurskurði. Það var nú hægur leikur að sleppa honum. Við í Samfylkingunni vorum með breytingartillögu um að sleppa einmitt niðurskurði á endurgreiðslum í kvikmyndagerð. Hv. þingmaður felldi þá breytingartillögu. Hv. þingmaður er væntanlega með sjálfstæðan vilja og hefði vel getað stutt þá breytingartillögu sem Samfylkingin lagði fram þegar fjárlögin voru afgreidd, tillögu um að endurgreiðsla vegna kvikmyndagerðar myndi ekki lenda í 30% niðurskurði. Verkin þurfa að tala. Það er svolítið holur hljómur í því þegar þingmaður kemur í pontu og dásamar þennan geira og talar um mikilvægi þess að hafa endurgreiðslufyrirkomulag því að á sama tíma er ekki nóg með að hv. þingmaður standi að fjárlögum sem gera ráð fyrir 30% niðurskurði heldur ýtir hún beinlínis á nei-hnappinn og fellir tillögu sem einmitt lýtur að því að draga þennan niðurskurð til baka. Varðandi fyrirkomulagið í heild sinni við þetta kerfi hafa bæði sjónvarpsgeirinn og kvikmyndageirinn einmitt talað um að þetta fyrirkomulag, þessi löggjöf um að það sé hægt að endurgreiða hluta af kostnaðinum, sé gríðarlega mikilvægt fyrir þennan geira. Þetta er geiri sem beinlínis býr til peninga fyrir ríkið. Hann hefur laðað til landsins fjölmörg erlend verkefni sem síðan hafa búið til aukin umsvif sem í eðli sínu búa til skatttekjur sem renna eðli málsins samkvæmt í ríkiskassann. Það er klassískt dæmi um ótrúlega skammsýni þessarar ríkisstjórnar og hv. þingmanns - og ég ætla að vera svolítið hvass - að telja að það sé skynsamlegt að skera þarna niður, [[Forseti hringir.]]skera niður endurgreiðslur til kvikmyndagerðar um 30%. Þetta er hneyksli og þetta er blaut tuska framan í kvikmyndagerð og sjónvarpsgerð á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Ég verð að segja að ég held að þetta sé engin blaut tuska. Það er enginn tvískinnungur að dásama þessa atvinnugrein og vilja leggja henni lið þrátt fyrir að það hafi verið hægt að sýna fram á hagræðingu hjá sjóðnum og gera breytingar í úthlutun. Þó að hv. þingmaður hafi nú meiri þingreynslu en ég hef ég ansi langa reynslu í pólitík. Ég hygg, virðulegur forseti, að við vitum það öll hér inni að það að koma með tillögu við í kringum fjárlögin, eina staka tillögu, og ætlast til þess að þingmenn greiði atkvæði með henni gengur auðvitað ekki upp og er ákveðið leikrit til að kalla fram ákveðin viðbrögð. Fjárlögin standa sem heill pakki og það er ekki hægt að taka eitthvað eitt út og greiða atkvæði með því óháð öðru. Þetta stendur allt saman bæði með því hvernig tekjunum og gjöldunum er varið. Ég og hv. þingmaður deilum ekki sömu sýn á það hvernig fjárhagur ríkisins eigi að vera rekinn miðað við þær löngu og ítarlegu ræður sem hv. þingmaður hélt í kringum fjárlögin. Ég er til að mynda á þeirri skoðun að fjárlögin okkar séu býsna góð og tali mjög vel inn í það efnahagsástand sem nú er. Við sjáum það á öllum viðmiðum. Við sjáum að matsfyrirtæki hækka lánshæfismatið okkar. Þau meta efnahagshorfur góðar. Horft er til Íslands og íslenska undursins, hvernig við komumst upp úr þessari miklu kreppu sem við vorum í. Þannig að ég verð að viðurkenna, virðulegur forseti, fyrir hv. þingmanni að ég held að hér séum við í mjög góðum málum þótt ég hefði persónulega gjarnan viljað sjá þennan ákveðna þátt með öðrum hætti. En þá verður auðvitað að útfæra það til hlítar og ég ætla að treysta þeim sem störfuðu í starfshópnum og lögðu til þessar breytingar fyrir því að þær verði til bóta á endanum fyrir greinina og að við sjáum áfram kvikmynda- og sjónvarpsþáttagerð á Íslandi blómstra.
Virðulegur forseti. Það er fagnaðarefni að þetta frumvarp skuli vera komið til 2. umr. í þingsal, frumvarp til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Þetta frumvarp er endurflutt, það var flutt fyrst á 149. þingi, og flutningsmenn eru, eins og fram hefur komið, fulltrúar í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins en 1. flutningsmaður er hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sem hefur haldið utan um málið af mikilli einurð og einbeitingu. Það er ástæða til að þakka henni sérstaklega fyrir það. Markmið laganna frá árinu 1999 var upphaflega að styrkja innlenda kvikmyndagerð með því að endurgreiða tiltekið hlutfall framleiðslukostnaðar sem til félli hér á landi. Með þessu átti að gera Ísland að fýsilegri kosti til framleiðslu kvikmynda og sjónvarpsefnis auk heimildarmynda og laða að kvikmyndagerðarfólk og það hefur tekist svo sannarlega með aðdáunarverðum og glæsilegum árangri. Að svo mörgu leyti hafa orðið straumhvörf í þessari grein. Endurgreiðslur hafa staðið innlendum og erlendum aðilum til boða ef þeir uppfylla ákveðin skilyrði sem bundin eru í lög. Eins og fram hefur komið eru þetta lög um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi en endurgreiðslur vegna kvikmynda og sjónvarpsefnis teljast ríkisstyrkur og eru þar af leiðandi hugsaðar sem tímabundið stjórntæki. Þegar lögin urðu til árið 1999 eða þar um bil steyttu menn á einhverjum í skerjum því að ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, gerði athugasemdir og gerðar voru breytingar á lögunum til samræmis við okkar lagaumhverfi sem við lútum. Þetta tímabundna kerfi hefur verið framlengt fjórum sinnum og næst þarf að endurnýja það 2021. Það er sem sagt í gildi til ársloka 2021. Frá því að lögin tóku gildi hefur verið svolítið breytilegt hvert endurgreiðsluhlutfallið hefur verið. Til að byrja með var það 14%, var komið í 25% en hefur á þessu árabili verið nokkur breytilegt. Eins og komið hefur fram er á grundvelli þessara laga hægt að fá endurgreidd 25% af framleiðslukostnaði vegna framleiðslu kvikmynda eða sjónvarpsefnis frá Íslandi. Hafi meira en 80% af þessum framleiðslukostnaði fallið til hérlendis eru jafnframt endurgreidd 20% af þeim framleiðslukostnaði sem til fellur á hinu Evrópska efnahagssvæði sem er þýðingarmikið atriði í þessu samhengi sem við tölum um núna. Virðulegur forseti. Í október sl. skilaði Ríkisendurskoðun ágætri skýrslu, Endurgreiðslukerfi kvikmynda, þar sem fram koma ýmsar tillögur um úrbætur og staðgóðar tölulegar upplýsingar. Ríkisendurskoðun kemur þar m.a. með tillögu til úrbóta í fjórum liðum. Í skýrslunni kemur fram að á árabilinu 2001–2018 hefur verið endurgreiddur um 9,1 milljarður kr. vegna kvikmyndagerðar, tæplega 4,5 milljarðar til innlendra verkefna og rúmlega 4,6 milljarðar til erlendra, samtals 257 verkefni á árabilinu 2013–2018, 84 kvikmyndaverkefni, 115 verkefni á sviði sjónvarpsefnis og 58 heimildarmyndir. Þetta er stórkostlegt atriði og stórkostlegt innlegg í íslenska menningarstarfsemi og eiginlega hátæknivæddan geira. Það má segja að á þessu árabili hafi orðið samfelld aukning á þessari endurgreiðslu vegna íslenskrar kvikmyndagerðar sem tók sérstakan kipp árið 2011 og hefur vaxið jafnt og þétt síðan. Þó eru blikur á lofti. Eins og fram kom í andsvari áðan er nú verulegur niðurskurður til þessa málaflokks sem er áhyggjuefni og því þarf að snúa við sem fyrst því að þetta er mikilvægt atriði. Eins og fram kom í andsvari hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar er þetta geiri sem leiðir svo margt af sér, býr til tækifæri, þekkingu og möguleika fyrir ungt fólk. Vinsældir Íslands eru alltaf að aukast og árin 2014 og 2016 nam þessi endurgreiðsla yfir 1 milljarði hvort árið. Það eru topparnir. Þeir sem starfa í þessum geira, við heimildarmyndagerð, kvikmyndagerð og gerð ýmislegs sjónvarpsefnis, telja að endurgreiðslukerfið sé auðvitað afar mikilvægt og hafi verið eins og vítamínsprauta fyrir kvikmyndagerð og kvikmyndalist á Íslandi. Þetta er listform og ávinningurinn fyrir samfélagið er gríðarlega mikill. Við erum bæði að eignast fólk sem kann til verka við handritagerð í auknum mæli og við erum farin að framleiða vandað sjónvarps- og kvikmyndaefni sem nýtur viðurkenningar um allan heim. Það á við um handritsgerð, kvikmyndatöku og auðvitað tjáninguna, túlkunina, leikinn í þessum myndum. Þetta er allt saman ferli og skóli sem tekur tíma að ná tökum á og við erum að ná þarna aðdáunarverðum árangri. Því er ekki að neita að aðrar listgreinar eru farnar að horfa til sambærilegrar fyrirgreiðslu, eins og t.d. á sviði tónlistar. Eins og ég nefndi eru aukin umsvif sem byggst hafa upp varðandi þekkingu og reynslu í þessum geira. Þegar stór verkefni berast til landsins gefst tækifæri til að tækjavæða þessa grein, bæði með þekkingu og tækni, og við erum hugsanlega að eignast stórt kvikmyndaver á Íslandi sem er kannski fyrst og fremst því að þakka að við höfum greitt götu þessarar greinar sem er hátæknivædd, eins og ég nefndi, hún er fersk og lifandi og höfðar vel til ungs fólks sem stöðugt leitar fjölbreytilegra menntunarkosta. Þeir gefast bæði hér heima orðið og erlendis. Eins og fram hefur komið, virðulegur forseti, er kvikmyndagerð ung listgrein á Íslandi og það á ekki síður við um frændþjóðir okkar og vini í Færeyjum og á Grænlandi þar sem er mikill og vaxandi áhugi og frjór jarðvegur fyrir þessa grein. Þetta er atvinnugrein í vexti sem við ættum að styðja við með ráðum og dáð og þegar grannt er skoðað er þetta auðvitað mikið hagsmunaatriði fyrir okkur líka, að við getum miðlað af þekkingu okkar og reynslu, veitt henni þjónustu og haft af því mikinn hag. Því er óhætt að halda fram með Færeyjar og Grænland að þetta séu yngstu kvikmyndaþjóðir Norðurlanda. Fyrsta alvöru færeyska, leikna kvikmyndin sem gerð var heitir Atlantic Rhapsody og hún var gerð árið 1989. Það var meira að segja færeyskur kvenleikstjóri sem stjórnaði henni. Ný kynslóð af færeysku kvikmyndagerðarfólki sem og aukinn áhugi erlendra aðila á Færeyjum sem tökuvettvangi hvatti Færeyinga til að setja á laggirnar kvikmyndamiðstöð, Filmshúsið, sem er ætlað að fjárfesta í innlendri kvikmyndagerð, efla erlenda fjárfestingu í kvikmyndum og markaðssetja Færeyjar sem vettvang kvikmyndagerðar. Færeyingar hafa varið töluverðum fjármunum í þetta verkefni. Eins og við vitum eru íbúar í Færeyjum ekki margir, þeir eru 50.000. Þar er að finna eitt framleiðslufyrirtæki í kvikmyndagerð og eina sjónvarpsstöð, auk fræðslumiðstöðvar í kvikmyndagerð, Klippfisk. Það er hugur í frændum okkar sem vinna að því fullum fetum að styrkja innviðina og stuðla að sjálfbærni í færeyskri kvikmyndagerð. Því er það ánægjuefni að við skulum taka þessu svona vel, að gefa Færeyingum hugsanlega kost á því að vera undir þessum hatti með okkur. Grænland á sér heldur ekki langa kvikmyndasögu. Fyrsta leikna grænlenska kvikmyndin var gerð árið 2009. Landið hefur þó lengi verið, og sjálfsagt lengstan hluta kvikmyndasögunnar, vettvangur fyrir könnunarleiðangra og myndatökuleiðangra á stórkostlegri náttúru. Þar hafa verið gerðar vísinda- og náttúrulífsmyndir en þetta með kvikmyndagerð sem listform er líka stöðugt að verða vinsælla á Grænlandi. Þar er kjarni af innlendum aðilum sem er að takast á við það að annast leikstjórn og framleiðslu kvikmynda. Fyrst árið 1979 stjórnuðu Grænlendingar og framleiddu sína eigin mynd. Síðan hafa menn unnið að stuttmyndagerð á innlendum vettvangi á Grænlandi en þar er þessi þróun komin skammt á veg. Kvikmyndahátíðin Greenland Eyes er stærsti vettvangur grænlenskrar kvikmyndagerðar og kvikmynda um Grænland en hvorki Færeyingar né Grænlendingar eru aðilar að EES, eins og fram hefur komið, og því fæst kostnaður vegna kvikmyndagerðar á þessum vettvangi ekki endurgreiddur að neinu leyti. Komið hefur fram, m.a. hjá 1. flutningsmanni, að þetta hafi áhrif á forgangsröðun og staðsetningu verkefna hjá kvikmyndagerðarfólki, það er alveg ljóst. Virðulegur forseti. Ef þetta frumvarp verður að lögum eru miklar væntingar um að breyting verði á að þessu leyti, enda er megintilgangur þessa sá að búa til hvata fyrir kvikmyndagerðarfólk til að ráðast í kvikmyndaverkefni á Grænlandi og í Færeyjum. Herra forseti. Ég tel að það sé góður bragur á því að samþykkja breytingar á lögunum að þessu leyti. Má segja að þetta frumvarp hafi yfir sér gæsku, skynsemi og hagkvæmni sem allir aðilar munu njóta góðs af.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta ágæta mál sem hér er til umfjöllunar. Það er bara prýðilegt að útvíkka þetta fyrirkomulag til nágranna okkar. En það er auðvitað ekki hægt að ræða þessar endurgreiðslur öðruvísi en að minnast á þann niðurskurð sem stjórnvöld hafa staðið fyrir sem veldur gríðarlegum vonbrigðum og endurspeglar alveg ótrúlega mikla skammsýni. Það var ítrekað bent á að fyrir það fyrsta lægju fyrir fyrirheit sem væru langt umfram þær fjárveitingar sem væri verið að veita til málaflokksins varðandi endurgreiðslur og varað ítrekað við því af hálfu hagsmunaaðila að þetta gæti stórskaðað orðspor Íslands varðandi kvikmyndagerð hér á landi, hindrað að hingað kæmu stór erlend verkefni. Í umræðu um áhrif þessa til að byggja áfram upp þessa mikilvægu atvinnugrein er auðvitað ekki hægt að líta fram hjá því að það er vegið stórlega að henni með áformum stjórnvalda. Það sem kemur manni svo ótrúlega á óvart í þeim áformum er að það hefur ítrekað verið bent á tengslin milli ferðaþjónustu og kvikmyndagerðar hér á landi. Í könnunum segir fimmtungur erlendra ferðamanna sem hingað koma að hugmyndin hafi kviknað vegna kvikmyndar eða þáttar sem unninn hafði verið hér á landi. Fallega náttúran okkar hafi einfaldlega kveikt áhuga á að koma og skoða landið betur. Á sama tíma og ferðaþjónustan er að glíma við samdrátt ákveðum við að skera niður í einni helstu markaðsleið, getum við sagt, ferðaþjónustunnar, í gegnum kvikmyndageirann. Þetta er ótrúleg skammsýni hjá ríkisstjórninni. Þetta mál er hreint alveg ágætt en það verður auðvitað að endurreisa það fjármagn sem þarf til að standa undir endurgreiðslum til kvikmyndagerðar hér á landi ef við ætlum að nýta þetta áfram sem vænlegan kost, sem hann hefur svo sannarlega reynst vera. Það hefur einmitt byggst upp blómlegur iðnaður í kringum endurgreiðslufyrirkomulagið sem verið hefur. Ég endurtek: Þetta mál er ágætt en niðurskurðurinn er ríkisstjórninni til skammar.
Forseti. Málið er bara fínt. Öll nefndin er á því. Þetta þýðir bara að endurgreiðsla af kostnaði vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, - 80% á Íslandi, 20% á EES-svæðinu - kemur til þarna líka. Nú er bara verið að bæta við með þessu frumvarpi Færeyjum og Grænlandi. Það er stutt í þessi lönd og ef menn eru að fara í þennan heimshluta til að taka kvikmyndir, þá eykur þetta líkurnar á að þeir velji þetta svæði. Þannig að málið er í eðli sínu bara fínt. Ég styð það. Varðandi það að 20% þeirra sem koma til Íslands segi samkvæmt könnun, eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson nefndi, að þeir hafi ákveðið það eftir að hafa séð kvikmynd sem hafi verið tekin á Íslandi. Ég er kannski ekki endilega sammála þingmanninum, en jú, það er verið að skera niður endurgreiðslurnar og það er ekki gott fyrir greinina en þegar kemur að ferðaþjónustunni almennt á Íslandi hefur hún vaxið allt of hratt og umfram þá peninga sem hafa verið settir í þá innviði sem þurfa að vera til staðar svo við göngum ekki á landið. Þetta kom skýrt fram í skýrslu sem Samtök aðila í ferðaþjónustu báðu Capacent að gera, svona stöðugreiningu, áhættugreiningu. Þar kom m.a. fram að eitt af þeim stóru atriðum sem fela í sér áhættu á ofvexti í ferðaþjónustunni er að heimamönnum gæti fundist of mikill ágangur. Svo er náttúrlega ágangur á landið o.s.frv. Það hefur ekki verið sett nóg fjármagn í að byggja upp ferðaþjónustuna. Ég tala um þetta bara í ljósi þessa fimmtungs af þeim sem hingað koma. Við þurfum ekkert endilega að auka eftirspurn ferðamanna miðað við það ástand sem við höfum verið í. Svo við höldum því bara til haga. En þetta mál eitt og sér er bara fínt, við bætum Grænlandi og Færeyingum inn í þá „púllíu“ sem er Evrópska efnahagssvæðið. Ef 80% er framleiðsla á Íslandi er endurgreiðsla til staðar og jafnframt 25% endurgreiðsla á því sem fellur til í EES og nú með samþykkt þessa frumvarps, á Grænlandi og í Færeyjum líka.
Virðulegi forseti. Ég flyt nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði matvæla (einföldun regluverks, Matvælasjóður og EES-reglur). Nefndin fékk fjölda gesta á sinn fund og ég ætla bara að stikla á stóru yfir nefndarálitið. Það er auðvitað auðvelt að lesa sér til um niðurstöðuna. Nefndinni bárust umsagnir frá Bændasamtökum Íslands, Framleiðnisjóði landbúnaðarins, Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur, Landssamtökum sláturleyfishafa, Samtökum ferðaþjónustunnar, Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi og Samtökum iðnaðarins, svo minnst sé á það. Megintilgangur frumvarpsins er sá að innleiða reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2017/625 ásamt því að einfalda og samræma regluverk varðandi matvæli og efla og styrkja verðmætasköpun við framleiðslu, vinnslu og markaðssetningu matvæla. Varðandi einföldun regluverks og innleiðingu Evrópureglugerðar var fyrir nefndinni lýst ánægju með áform um einföldun regluverks og eftirlits. Nefndinni var bent á að skilvirkast væri að sem mest eftirlit væri hjá sama eftirlitsaðilanum. Var nefndinni jafnframt bent á að grunneftirlitsþörf þyrfti að taka mið af tíðni eftirlits í stað fjölda stunda í eftirliti. Nefndinni var bent á að eftirlit með matvælum væri á höndum ellefu aðila um allt land. Það er eitt af því sem margir ræddu. Það var líka rætt um gjaldtöku og kostnað og fyrir nefndinni var lýst áhyggjum af nýju ákvæði um gjaldtöku. Nefndinni var bent á mikilvægi þess að gæta að gagnsæi við álagningu eftirlitsgjalds og að samráð yrði haft við hagsmunaaðila um almennar aðferðir sem notaðar verði við útreikning þóknana og gjalda. Meiri hlutinn leggur áherslu á að gjaldtaka fyrir eftirlit endurspegli raunverulegan kostnað við eftirlit og bendir jafnframt á að með áhættumiðuðu eftirliti verður tíðni eftirlits mest þar sem þess er mest þörf. Einn megintilgangur þessa frumvarps var að stofna Matvælasjóð. Í c-lið 15. gr. frumvarpsins er lagt til að Matvælasjóður verði stofnaður, sem hafi það hlutverk að styrkja þróun og nýsköpun við framleiðslu og vinnslu matvæla úr landbúnaði og sjávarútvegi. Í honum verði Framleiðnisjóður landbúnaðarins og AVS-rannsóknasjóður í sjávarútvegi sameinaðir og lög um Framleiðnisjóð landbúnaðarins, nr. 89/1966, felld brott. En með framhaldsnefndaráliti með breytingartillögu sem ég les hér á eftir hefur þessum lið verið tímabundið slegið á frest. Í nefndarálitinu er líka fjallað um heimaslátrun og þar komu ýmis sjónarmið fram fyrir nefndinni. Það komu fram ábendingar um þau tækifæri í ferðaþjónustu sem fælust í að auka heimaslátrun. Var nefndinni bent á að heimilt væri að veiða lax og silung í vötnum og ám í héraði og verka fiskinn í viðurkenndum eldhúsum veitingastaða eða hótela landsbyggðarinnar sem er ekki leyfilegt varðandi heimaslátrað kjöt. Nefndinni var bent á að mikil samlegðaráhrif væru milli búreksturs og ferðaþjónustu og mikill áhugi væri á að geta boðið hótelgestum ferskt kjöt allt árið en þungt regluverk komi í veg fyrir að það sé mögulegt. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að heimaslátrun og sauðfé allt árið gæti valdið byltingu í framboð á fersku kjöti og afkomu sauðfjárbænda. Meiri hlutinn tekur undir að skoða þurfi regluverk um örsláturhús og heimaslátrun með tilliti til þess hvort unnt sé að auka svigrúm að einhverju leyti. Ýmsar aðrar lagabreytingar koma hér fram og er þeirra rækilega getið í þessu ágæta nefndarálitsins sem ég ætla annars svo sem ekkert að fara neitt frekar yfir hér, tímans vegna. María Hjálmarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu nefndarálitsins en undir þetta nefndarálit skrifuðu, auk mín sem framsögumanns, Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Una Hildardóttir. Síðan er hér, virðulegur forseti, framhaldsnefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði matvæla (einföldun regluverks, Matvælasjóður og EES-reglur) frá meiri hluta atvinnuveganefndar og ég ætla að lesa það örstutta nefndarálit sem hljóðar svo: „Nefndin hefur fjallað frekar um málið. Meiri hlutinn bendir á að í 10. tölulið þingsályktunar um aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna, nr. 40/149, var ríkisstjórninni falið að setja á fót sjóð með áherslu á eflingu nýsköpunar í innlendri matvælaframleiðslu og var tillaga um stofnun Matvælasjóðs liður í þeirri vinnu. Í ljósi þeirra athugasemda sem gerðar voru við niðurfellingu Framleiðnisjóðs landbúnaðarins leggur meiri hlutinn til að þau ákvæði frumvarpsins sem mæla fyrir um stofnun Matvælasjóðs og brottfall laga um Framleiðnisjóð landbúnaðarins falli brott. Leggur meiri hlutinn þó áherslu á að áfram verði unnið að undirbúningi stofnunar Matvælasjóðs í samræmi við það sem kveðið er á um í framangreindri þingsályktun.“ Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem rakin eru í þessu plaggi. Undir þetta nefndarálit rita Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður og framsögumaður, Halla Signý Kristjánsdóttir, Haraldur Benediktsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þorgrímur Sigmundsson. Sá er hér stendur hefði gjarnan viljað vera á þessu nefndaráliti en var því miður fjarverandi síðasta fund af persónulegum ástæðum, en ég legg þetta hér með fram.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta atvinnuveganefndar, sem reyndar inniheldur frávísunartillögu, um það frumvarp sem hér er til umræðu, þ.e. frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði matvæla, nánar tiltekið einföldun regluverks, Matvælasjóður og EES-reglur. Það sem er ástæða til að gera sérstaklega grein fyrir er að í frumvarpinu, eins og það lá fyrir, var m.a. lagt til að svonefndir AVS-rannsóknasjóður í sjávarútvegi og Framleiðnisjóður landbúnaðarins yrðu sameinaðir í einn sjóð sem yrði kallaður Matvælasjóður. Það komu fram ýmsar ábendingar. Nefndinni var bent á að Framleiðnisjóður landbúnaðarins sinnti verkefnum sem féllu ekki undir skilgreint hlutverk Matvælasjóðs eins og það var lagt upp í frumvarpinu. Sömuleiðis var bent á að AVS-rannsóknasjóður í sjávarútvegi hefði vægi langt umfram þá fjármuni sem lagðir hafa verið í hann. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að Matvælasjóður yrði samkeppnissjóður líkt og aðrir sjóðir þar sem umsóknir væru metnar á ýmsum forsendum, m.a. með hliðsjón af nýnæmi þeirra. Þar er komið mjög stórt atriði sem gerði að verkum að minni hlutinn gat ekki annað en lagt fram sérstakt álit, þ.e. hv. þm. Sigurður Páll Jónsson og sá sem hér stendur. Við töldum að ekki hefði verið sýnt fram á að nægjanleg rök lægju til grundvallar því að sameina hina tvo umræddu sjóði. Í minnihlutaálitinu bendum við á að hlutverk þeirra hafi verið ólíkt hingað til og það hafi í raun og sanni ekki verið sýnt fram á að ávinningur verði af sameiningu þeirra. Við boðum í nefndaráliti okkar að við teljum ekki tilefni til að sameina þessa sjóði. Ég vil þess vegna lýsa mikilli ánægju með þau sinnaskipti sem hafa orðið, ef ég má leyfa mér að segja svo, hjá meiri hlutanum sem kemur með alveg prýðilegt framhaldsnefndarálit þar sem kemur fram að nefndin hafi fjallað frekar um málið og í ljósi athugasemda sem hafa komið fram um niðurfellingu Framleiðnisjóðs landbúnaðarins leggi meiri hlutinn núna til í þessari seinni umferð að ákvæði frumvarpsins sem mæla fyrir um stofnun Matvælasjóðs og brottfall laga um Framleiðnisjóð landbúnaðarins verði felld brott. Og ég bara ítreka ánægju mína með það að meiri hlutanum skuli hafa snúist hugur þessu og við erum þá algerlega samhent og samtaka í þessu efni. Það kemur fram í framhaldsnefndaráliti meiri hluta að meiri hlutinn leggi áherslu á að áfram verði unnið að undirbúningi stofnunar Matvælasjóðs í samræmi við það sem kveðið er á um í mikilvægri þingsályktun um aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna. Við þekkjum þá miklu umræðu sem átti sér stað í því efni. Þá vil ég nota þetta tækifæri, forseti, og leyfa mér að segja að undirbúningur að stofnun Matvælasjóðs þarf að gerast kannski með eilítið öðrum hætti en undirbúningurinn sem lá til grundvallar í því frumvarpi sem hér er til umræðu. Það þarf við þann undirbúning að vanda vel til verka og gæta að þeim sjónarmiðum sem hafa komið fram, ekki síst frá Framleiðnisjóði landbúnaðarins en að sjálfsögðu frá öðrum aðilum einnig. Það eru nokkur frekari atriði tekin fyrir í nefndaráliti minni hlutans. Í fyrsta lagi vil ég segja það að auðvitað er ánægja með einföldun regluverks og eftirlits. Það kom fram fyrir nefndinni að rétt væri að einfalda eftirlit enn frekar með fækkun eftirlitsstjórnvalda og var kynnt fyrir nefndinni að núverandi fyrirkomulag fæli í sér eftirlit með matvælum sem væri á höndum 11 embætta um land allt og hvert þeirra væri sjálfstætt stjórnvald. Þetta getur leitt til mismunandi framkvæmdar í eftirliti og eftirfylgni, sem er nú eitt af tískuorðum samtímans eins og menn þekkja, með framkvæmd reglna milli embætta. Í minnihlutaálitinu kemur fram að minni hlutinn tekur undir þessi sjónarmið um einföldun regluverks og eftirlits og minni hlutinn telur rétt að eftirlit með matvælum verði einfaldað enn frekar. Í minnihlutaálitinu segir, með leyfi forseta: „Skynsamlegt sé að eftirlit sé á höndum einnar stofnunar sem reki útibú á landinu eftir því sem þörf krefur. Það fyrirkomulag sé betur til þess fallið að tryggja samræmt eftirlit. Telur minni hlutinn þetta vera nauðsynlegan þátt í einföldun regluverks.“ Þá vil ég sömuleiðis nefna atriði sem lúta að gjaldtöku og mati á kostnaði. Þau sjónarmið komu fram á vettvangi nefndarinnar að í undirbúningi lagafrumvarpsins væri ábótavant mati á þessum þáttum. Nefndinni var bent á að kostnaður sveitarfélaga vegna innri úttektar eða við að koma á fót upplýsingakerfi til að geta skilað Matvælastofnun niðurstöðum opinbers eftirlits hafi ekki verið metinn. Var jafnframt bent á að fjárhagsáhrif á hagsmunaaðila hafi ekki verið metin. Enn fremur komu fram sjónarmið um að með breytingu á ákvæðum um gjaldtöku sé Matvælastofnun veitt víðtæk heimild til að fella ýmsan kostnað undir kostnað við eftirlit og velta honum yfir á - eins og það er orðað, og er reyndar nýyrði sem ég hef ekki séð áður en rataði í álit minni hluta - „eftirlitsþega“. Þar með sé tilefni til aðhalds í rekstri stofnunarinnar minnkað. Og kannski síst ástæða til. Að öllu samanlögðu telur minni hlutinn að mat á kostnaði sé ófullnægjandi og undirbúningi gjaldtöku sé ábótavant. Bendir minni hlutinn á nauðsyn þess að meta þau áhrif sem frumvarpið hefur. Að lokum, herra forseti, þá vil ég geta þess að í þessu máli er þýðingarmikill þáttur sem lýtur að sjónarmiðum varðandi heimaslátrun sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson gerði mjög góða og rækilega grein fyrir. Í áliti minni hluta er tekið undir með meiri hlutanum um að skoða þurfi regluverk um örsláturhús og heimaslátrun með tilliti til þess hvort unnt sé að auka svigrúm að einhverju leyti með áherslu jafnframt á að ekki verði slegið af kröfum um gæði vörunnar eða hreinlæti í starfsemi. Minni hlutinn tekur undir þá ágætu umfjöllun sem er um þetta atriði í áliti meiri hlutans. Þar er sérstakur kafli um heimaslátrun þar sem m.a. er farið yfir þá möguleika sem fælust í því fyrir ferðaþjónustuaðila í sveitum landsins og dreifðum byggðum að bjóða ferðamönnum upp á afurðir ræktaðar í héraði. Án þess að fara of langt út í það, tímans vegna, vil ég bara nefna, herra forseti, að það kom fram að heimilt væri að veiða lax eða silung í vötnum og ám í héraði og verka fiskinn í viðurkenndum eldhúsum veitingastaða eða hótela. Það sama gilti um slátrun á öndum, gæsum og hreindýrum, þó að hreindýraskrokkar færu í gegnum vinnsluhús, en reyndar var bent á að slíkt væri jafnvel einungis til málamynda. Hins vegar, og þar erum við komin að mikilvægu atriði, sé óheimilt að bjóða kjöt af heimaslátruðu sauðfé eða öðrum búsmala á heimaveitingahúsi eða hóteli, og því sé misræmi í reglum eftir því hvaða dýri er slátrað. Þannig að hér er verk að vinna, herra forseti, að fara með vönduðum hætti yfir það regluverk sem fyrir liggur í þessum efnum varðandi örsláturhús og heimaslátrun. Ég ítreka áherslu okkar í minnihlutaálitinu um að hvergi verði slegið af kröfum um gæði vörunnar eða hreinlæti í starfsemi. Ég tel, herra forseti, að það liggi fyrir í þessu efni, varðandi þennan þátt málsins, mikil samstaða í þessu máli.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða breytingu á lögum um matvæli, mál nr. 318, og mig langar bara rétt að fylgja svolítið eftir orðum hv. þm. Ólafs Ísleifssonar af því að við erum báðir í atvinnuveganefnd. Þar sem sá sem hér stendur var ekki á svæðinu í gær og heldur ekki hv. þm. Ólafur Ísleifsson sat varamaður okkar, hv. þm. Þorgrímur Sigmundsson, fundinn og þar sem á honum kom fram breytingartillaga langar mig, líkt og hv. þm. Ólafur Ísleifsson talaði um, að lýsa yfir ánægju minni með þá breytingu að ekki verði af sameiningu AVS-sjóðs og Framleiðnisjóðs landbúnaðarins að sinni. Kom það vel fram í minnihlutaáliti sem hér er til umfjöllunar og sérstaklega það að nefndinni hefði verið bent á að Framleiðnisjóður landbúnaðarins sinnti verkefnum sem féllu ekki undir skilgreint hlutverk Matvælasjóðs samkvæmt frumvarpinu. Var nefndinni jafnframt bent á að AVS-rannsóknasjóður í sjávarútvegi hefði vægi langt umfram þá fjármuni sem hefðu verið lagðir í hann. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að Matvælasjóður verði samkeppnissjóður líkt og aðrir sjóðir þar sem umsóknir verði metnar á ýmsum forsendum, m.a. nýnæmi þeirra. Þar af leiðandi telur minni hlutinn í þessu nefndaráliti að ekki hafi verið sýnt fram á nægjanleg rök til grundvallar því að sameina framangreinda tvo sjóði. Bendir minni hlutinn á að hlutverk sjóðanna hafi verið með ólíkum hætti hingað til og ekki hafi verið sýnt fram á að ávinningur verði af sameiningu þeirra. Telur minni hlutinn því ekki tilefni til að sameina sjóðina. Þessu var síðan breytt í gær og fagnar því sá sem hér stendur. Það sýnir fram á að einstaka sinnum er þó tekið mark á minni hlutanum sem er afar ánægjulegt. Síðan langar mig að minnast á það sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson nefndi í lokin í sambandi við heimaslátrun. Hef ég látið mig hana mikið varða í þeirri skoðun minni á eflingu landbúnaðarins, sérstaklega sauðfjárræktar, að styðja beri við sauðfjárbændur svo þeir geti verið sjálfstæðir og framleitt sitt kjöt og slátrað heima til að geta sýnt fram á rekjanleika og ferskleika matvörunnar frá upphafi og þangað til hún kemur á disk neytenda. Ég legg áherslu á að þingið og við stjórnmálamenn getum unnið að því að koma því þannig við að bændur nái að slátra heima hjá sér, að hin svokölluðu örsláturhús geti orðið að veruleika. Því fylgir núna svo gríðarlega mikið regluverk samkvæmt EES-samningnum að menn standa vart undir því. Í lok nefndarálitsins segjum við að fyrir nefndinni hafi komið fram ýmis sjónarmið varðandi heimaslátrun sem meiri hlutinn reifaði vel. Minni hlutinn tekur undir með meiri hlutanum um að skoða þurfi regluverk um örsláturhús og heimaslátrun með tilliti til þess hvort unnt sé að auka svigrúm að einhverju leyti. Auðvitað verður að gæta ýtrustu varúðar gagnvart hreinlæti og öðru slíku og ætlast menn ekki til neins annars, en regluverkið er það flókið og umfangsmikið að það þyrfti að einfalda. Að þessu sögðu ætla ég að láta gott heita.
Forseti. Nefndin ræddi þetta mál fyrst á fundi sínum 5. nóvember, þ.e. breytingu á ýmsum lögum á sviði matvæla, einföldun regluverks, Matvælasjóð og EES-reglur. Í kjarnann er verið að innleiða reglugerð um matvæli eða undirbúa hana og á sama tíma taka saman alla lagabálka varðandi matvæli og setja í ein lög þannig að það sé, eins og ráðuneytið orðaði það, skýrt að allt sé á einum stað. Síðan átti líka að leggja niður Framleiðnisjóð landbúnaðarins og taka í staðinn upp Matvælasjóð. Við það hefur verið hætt, það er tekið út úr þessum pakka og mögulega verður unnið með það eitthvað áfram en það yrði þá sjálfstætt frumvarp í kjölfarið. Það sem ég vildi vita um einföldun regluverksins og að þetta sé tekið saman í einn lagabálk er hvort allt úr þeim lögum sem felld eru út verði þá raunverulega sett inn í þennan nýjan lagabálk eða hvort eitthvað verði skilið eftir og líka hvort gengið verði nógu langt við innleiðinguna sem þarf að fara í eða kannski of langt. Göngum við nógu langt til að uppfylla skyldur okkar eða göngum við kannski of langt? Ráðuneytið svaraði því til að frumvarpið hefði verið unnið í nánu samstarfi við Matvælastofnun og það sé mjög öruggt með að ekki sé verið að gleyma neinu og engar athugasemdir hafi komið við vinnslu málsins um að svo væri. Í kjarnann er verið að breyta tveimur lagabálkum. Um tilgang og gildissvið laga um matvæli segir, með leyfi forseta: „Tilgangur laganna er að tryggja, svo sem kostur er, gæði, öryggi og hollustu matvæla og að merkingar og aðrar upplýsingar um þau séu réttar og fullnægjandi. Þessu skal ná með innra eftirliti, áhættugreiningu, rekjanleika afurða og vara, varúðaraðgerðum, fræðslu, upplýsingamiðlun, rannsóknum, neytendavernd og opinberu eftirliti.“ Og svo er annar lagabálkur sem er verið að breyta, lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Í þeim lögum segir í 1. gr., með leyfi forseta: „Tilgangur laga þessara er að tryggja svo sem kostur er öryggi og heilnæmi fóðurs og gæði áburðar og sáðvöru.“ Það sem þessir lagabálkar snúast um er að tryggja öryggi, matvælavernd og heilbrigði. Sjálfur vil ég líka að hægt sé að vera með fleiri örsláturhús. Allir tala um að ekki eigi að gefa afslátt af eftirlitinu o.s.frv. en síðan erum við að fylgja því eftirliti sem við eigum að fylgja og menn segja að það sé of mikið. Það gengur ekki. Það er ákveðinn staðall um hvað þurfi að vera og hann verður að ná yfir alla þannig að ef örsláturhús geta ekki rekið sig með því eftirliti sem tryggir það öryggi sem við ætlum að hafa samkvæmt okkar skuldbindingum verður að fara aðra leið. Það er hægt, ríkið getur með ríkisstuðningi stutt við það að örsláturhús geti starfað. Nú erum við t.d. með mjög öfluga löggjöf varðandi vernd á dýrum og velferð dýra. Mér finnst það alveg eðlilegt en fyrst hún er umfram það sem EES-samningurinn segir og meira íþyngjandi fyrir búvöruframleiðendur er þar af leiðandi kominn ákveðinn samkeppnishalli fyrir íslenska búvöruframleiðendur og eðlilegt að ríkið styrki það. Alþingi setur lög um að svo og svo vel skuli fara með dýrin og það kostar og er íþyngjandi fyrir bændur. Fyrst það er umfram það sem aðrir sem eru að keppa á markaðnum þurfa að gera, þ.e. þeir sem eru að flytja inn erlendis frá, af EES-svæðinu, finnst mér að ríkið eigi að styrkja íslenska framleiðslu sem því nemur. Ég trúi að mjög margir vilji heimaslátrun og ef landsmenn vildu væri hægt að gera nákvæmlega það sama en þá þarf ríkið að bera þann kostnað til að þetta sé sambærilegt. Þá myndum við að vísu fara lengra en gert er í Evrópu. Mér finnst að ríkið eigi að bera þann kostnað ef það er vilji landsmanna að vera með heimaslátrun. Við ætlum ekki að fórna matvælaöryggi okkar en það er það sem við gerum ef við ætlum að segja: Hérna er staðallinn sem við erum búin að sammælast um en sumir þurfa ekkert að passa upp á hann því að þá getur öll heildin borið kostnaðinn. Svo var verið að bera saman í nefndinni að ekki væri mikið eftirlit með fiski og að þar væru menn látnir sjá um sitt eftirlit sjálfir. Þar þarf ekki að koma neinn eftirlitsmaður og stimpla allt en málið er að fiskur er langt frá okkur í þróun. Við smitumst ekki af blóðsjúkdómum fiska en við getum smitast af t.d. nautgripum. Ástæðan fyrir því að eftirlitið var hert á sínum tíma er sú að menn smituðust af nautgripum. Þess vegna erum við að gera þetta. Við erum að gera þetta þannig að við höfum örugg matvæli. Allar samlíkingar með fisk og að ekki þurfi eftirlit með honum og þar af leiðandi þurfi minna eftirlit með alifuglum eða spendýrum ganga ekki upp líffræðilega. Það kom fram í nefndinni að gæta þurfi jafnræðis varðandi öryggið eins og ég var búinn að nefna. Það kom einmitt upp í nefndinni að sumir voru ekki tilbúnir í að Framleiðnisjóður landbúnaðarins yrði lagður niður og tekinn upp Matvælasjóður þannig að því hefur verið frestað. Annars er þetta frumvarp gott. Ég ætlaði að vera á gulu varðandi Framleiðnisjóð landbúnaðarins, þ.e. ef niðurlagningu hans hefði verið haldið til streitu ætlaði ég að sitja hjá. Ég gat ekki séð að þetta væri gott og margir aðilar, m.a. Samtök ferðaþjónustunnar, sögðu að þetta væri vafasamt og gæti sett ákveðin verkefni í uppnám þannig að það er ágætt að þessu sé frestað og það unnið betur. Samræming regluverksins í einn lagabálk um matvæli til að tryggja öryggi neytenda í samræmi við EES-reglur er hins vegar góð og ég mun styðja hana.
Herra forseti. Það er margt ágætt sem kom fram í frumvarpinu sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lagði fram og ber heitið Frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði matvæla. Megintilgangurinn er að einfalda og samræma regluverk varðandi matvæli, efla og styrkja verðmætasköpun við framleiðslu, markaðssetningu og vinnslu matvæla. Þetta er mjög góður og göfugur tilgangur og löngu orðið tímabært að þetta regluverk verði einfaldað og ég kem aðeins að því hér á eftir. Það sem hefur hins vegar gerst í meðförum nefndarinnar er undanhald - og mér fannst til að mynda hv. þingmaður Miðflokksins Sigurður Páll Jónsson vera frekar hógvær þegar hann sagði að það væri gaman að loksins væri tekið tillit til ábendinga frá minni hlutanum. Það er vert að geta þess, og ég vil sérstaklega hrósa Miðflokknum fyrir það hvernig hann hefur haldið á sínum málflutningi. Ég er reyndar ósammála þeirri nálgun en það er augljóst að það er algjört undanhald af hálfu stjórnarflokkanna þegar kemur að landbúnaðarmálum. Og þegar stjórnarflokkarnir átta sig á því að Miðflokkurinn er í raun bókstaflega á móti málinu, vilja ekki sameiningu framleiðnisjóðs og AVS-sjóðsins, sjóðsins um aukið virði sjávarfangs, þá bara hverfa ríkisstjórnarflokkarnir frá annars ágætri fyrirætlan. Þess vegna vil ég miklu frekar hrósa Miðflokknum. Það er ákveðin angist sem sprettur fram af hálfu stjórnarflokkanna, sérstaklega og greinilega Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, þegar Miðflokknum dettur eitthvað í hug. Þetta frumvarp var að mínu viti ákveðin viðleitni til þess að taka skref inn í það sem mér finnst fýsilegt, að einfalda stjórnkerfið, auka og efla einn sjóð í matvælum og sameina AVS-sjóðinn og Framleiðnisjóð landbúnaðarins í öflugan Matvælasjóð. Þeir fyrirvarar sem Miðflokkurinn gerði - eflaust er margt til í þeim en ég held hins vegar að það sé hægt að ráða bót á þeim við sameininguna. Við þetta hrekkur ríkisstjórn Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks í baklás og út frá pólitískri afstöðu finnst mér það hafa verið svolítið gaman og fróðlegt að fylgjast með framvindu málsins. Síðan kemur framhaldsnefndarálitið. [[Gripið fram í.]]Flokkarnir búnir að fara mjög gaumgæfilega yfir málið með gestum. Miðflokkurinn hefur bent á veikleikana í málinu og þá er einfaldlega farið eftir því sem Miðflokkurinn segir. Þannig að ég bið þingmenn Miðflokksins um að vera ekki svona hógværa í sinni nálgun út af þessu. Þá kem ég að þeim sjónarmiðum sem ég vil halda á lofti. Ég studdi einmitt grunnhugsunina í frumvarpinu, að reyna að einfalda regluverkið. Ég held að það skipti bændur og matvælaframleiðendur gríðarlega miklu máli. Við áttum okkur á því að kerfið eins og það er núna, annars vegar heilbrigðiseftirlitið á höndum sveitarfélaganna og síðan erum við með MAST, Umhverfisstofnun eftir atvikum, er einfaldlega allt of flókið og allt of dýrt sem á endanum bitnar annars vegar á bændum og hins vegar á neytendum, þangað fer kostnaðurinn. Skilvirknin verður fyrir vikið ekki nægileg þannig að ég er ánægð með þau skref sem þó er reynt að taka hér af veikum mætti hvað varðar einföldun regluverks. Því að samhliða því að regluverkið sé einfaldað er líka hægt að gera sterkar og ríkar kröfur varðandi gæðamál í landbúnaði. Þar eru að mínu mati sóknarfæri fyrir matvælaframleiðslu hér á Íslandi. Þannig að ég hefði svo gjarnan viljað sjá okkur fara í ferli sem lýtur að því að búa til einn öflugan Matvælasjóð. Gott og vel. Nú er ríkisstjórnin að taka þetta til sín og þá sjáum við hvað verður úr, hvort það verði einhliða nálgun landbúnaðarins sem ráði eða í rauninni hin stórhuga sýn sem mér finnst spennandi og fannst gæta að vissu leyti hjá sjávarútvegsráðherra og landbúnaðarráðherra, að setja fram málið með þessum hætti. Sóknarfærin fyrir íslenska matvælaframleiðslu eru að mínu mati gríðarleg og ég hef sagt það margoft í þessum stól. Ég tel að við eigum ótrúlega mikið inni og hafa þó verið stigin mikilvæg skref til framþróunar hjá landbúnaðinum, hvort sem við tölum um sauðfjárræktina, mjólkurframleiðslu eða grænmetið. Það er ýmislegt annað sem mun bætast við ef við veitum kerfinu og framleiðendunum, bændum, svigrúm til nýsköpunar, svigrúm til þróunar. Það verðum við að gera og nýta til þess hvert tækifæri. Mér finnst þau ekki nýtt nægilega vel hér og sérstaklega ekki eftir meðferð nefndarinnar. En gott og vel. Ég vil koma að þeirri gagnrýni minni varðandi Matvælasjóð að ég tel þetta vera einstaklega gott tækifæri. Þetta eru heildarhagsmunir matvælaframleiðslunnar í landinu. Við getum sótt fram enn frekar með markaðssetningu á okkar vörum, varðandi þróunarmöguleika, og ég tel gríðarlega mikilvægt að þessar mikilvægu atvinnugreinar í gegnum tíðina, sjávarútvegur og landbúnaður, setji markið hátt og setji sér sömu viðmið og ekki minni en gert er í öðrum atvinnugreinum. Þá er ég að tala um samkeppnisnálgunina í svona sjóði. Ég vara við því að við förum að búa til alls konar aukareglur til að koma til móts við ákveðin sjónarmið. Við getum komið til móts við þau í gegnum Byggðastofnun, til að mynda. Ef við ætlum að halda áfram að styrkja ákveðin svæði með ákveðin sóknarfæri í huga sé ég fyrir mér að það sé gert í gegnum sóknaráætlanir landshlutanna og í gegnum Byggðastofnun. En Matvælasjóður á að mínu mati að vera samkeppnissjóður því að það eykur traust á sjóðnum, eykur traust á þeim verkefnum sem eru studd og ýtir undir aðhald við þau verkefni. Það styrkir atvinnugreinina. Við höfum séð það gerast í sjávarútvegi og það hefur gerst í iðnaði, í nýsköpunarfyrirtækjum ýmsum, að þegar þau fara eftir því regluverki sem til að mynda hefur verið byggt upp innan Rannís, eykur það trúverðugleika á kerfinu. Ég held að það séu ótrúlega mikil verðmæti fólgin í því, ekki síst fyrir landbúnaðinn sem, eins og ég segi, hefur gríðarleg sóknarfæri. Þannig að það er mín gagnrýni. Ég hefði viljað sjá Matvælasjóð verða að veruleika en við sjáum hvað setur. Við sjáum hvað gerist síðan í vor og ég vil brýna ríkisstjórnarflokkanna - og eftir atvikum Miðflokkinn líka - til þess að ýta þessu máli áfram með það í huga að búa til öflugan Matvælasjóð vegna þeirra sóknarfæra sem eru fram undan og ekki slá af kröfum varðandi samkeppnismál innan sjóðsins. Varðandi heimaslátrunina sem kom svolítið til umræðu í nefndinni tel ég það vera gríðarlega spennandi að reyna að auka tækifæri bænda til að setja fram með sínum hætti þær vörur sem þeir sjá um að framleiða á sinni jörð. Mér finnst svolítið gott það sem kemur fram í nefndaráliti meiri hluta, með leyfi forseta: „Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að heimaslátrun á sauðfé allt árið gæti valdið byltingu í framboði á fersku kjöti og bætt afkomu sauðfjárbænda. Slík slátrun kæmi ekki í veg fyrir rekstur öflugra sláturhúsa og afurðastöðva sem áfram gegndu lykilhlutverki í slátrun og markaðssetningu sauðfjárafurða í landinu.“ Þetta skiptir máli en það þurfti náttúrlega samt að klappa aðeins milliliðunum þarna. Allt í lagi með það. En ég held að milliliðirnir þurfi að fara að vinna og starfa enn frekar í þágu bænda. Ég kalla enn eftir því að gerð verði úttekt á afurðastöðvakerfinu hér heima sem verði til þess að styðja enn frekar við bændur því mér hefur allt of oft þótt að bændur hafi lítið að segja þó að það sé alltaf verið að segja að afurðastöðvarnar séu í eigu bænda. Mér finnst bændur sjálfir hafa furðu lítið um það að segja hvernig málum vindur fram þar og hvernig framkvæmd er háttað af hálfu afurðastöðvanna. Þannig að ég vil hvetja meiri hlutann til að ýta á eftir slíkri endurskoðun með það í huga að styðja við frelsi og svigrúm bænda í greininni. Síðan kemur það sem ég er mjög ánægð með: „Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið að víða í Evrópu virtist þetta vera mögulegt“ - þ.e. heimaslátrun - „og kallað eftir því að slíkt fyrirkomulag yrði heimilað hér.“ Ég er þakklát meiri hluta nefndarinnar fyrir að draga það fram að regluverk Evrópu er ekki alltaf svo íþyngjandi. Við verðum, vel að merkja, að hafa í huga að við erum undanþegin landbúnaðarkafla Evrópusambandsins. Og hvað gerum við hér heima? Það er oft talað um að við getum bara verið miklu frjálsari og gert þetta eftir okkar höfði, en við þrengjum að markaðnum. Við þrengjum að athafnafrelsi bænda í þessu tilviki í staðinn fyrir að víkka það út eins og til að mynda Evrópusambandið hefur gert. Ég hef margoft bent á það. Hvað gerum við t.d. í mjólkuriðnaðinum? Við förum ekki þá leið að láta almennar samkeppnisreglur gilda um mjólkuriðnað. Við þrengjum að og látum sérreglur gilda um mjólkuriðnaðinn af því að við getum leyft okkur það, af því við erum ekki undir ákveðnu agavaldi sem kemur frá EES-samningnum, af því að landbúnaðarhlutinn er undanskilinn. Þetta nefni ég sem dæmi því að maður heyrir oft talað um að reglubyrðin sé svo svakaleg hjá Evrópusambandinu. Við höfum svigrúm til þess að hafa reglurnar frjálsari en þrengjum þær. Ég spyr: Í hverra þágu er það? Þess vegna finnst mér vænt um að meiri hlutinn dragi fram að frelsi fyrir bændur í Evrópu, m.a. til heimaslátrunar, er meira en hér og ég vil hvetja fólk og stjórnsýsluna til að skoða þetta sérstaklega. Ég vil taka undir um endurskoðun á regluverki varðandi örsláturhús og heimaslátrun. Auðvitað með tilliti til matvælaöryggis, að sjálfsögðu. Það er enginn að tala um neitt annað en það er samt hægt að stíga þessi skref eins og menn hafa reynslu af, m.a. í Noregi, Svíþjóð og á öðrum stöðum innan Evrópusambandsins. Svo að ég fari aðeins líka í aukamál þá bendi ég á mál sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur sett fram í samráðsgáttinni, held ég. Það er því miður ekki farið í gegnum ríkisstjórnina og ég er svolítið hrædd um að það geri það kannski ekki. En það er angi af því að ýta undir að bændur geti selt beint frá býli, m.a. áfengi, ef þeir hafa verið í slíkri framleiðslu. Það er verið að benda á brugghúsin, að brugghúsin sjálf geti selt sína framleiðslu beint af bænum, beint af býli. Norskir bændur, til að mynda, með sín frægu eplamúsvín sem eru 8–12% vín, framleidd úr norsku eplunum, geta selt beint af býli og hafa sérhæft sig í framleiðslu á slíkum drykkjum. Ég held við eigum að opna fyrir slíka þætti og vonast til að fá tækifæri til að ræða slík mál hér. Það er margt hægt að gera til að auka fjölbreytni í landbúnaði og ég tel það verði einna best gert með því að opna landbúnaðarkerfið, eins og ég hef verið að benda á hér í tengslum við heimaslátrun og fleiri þætti. Ég held að það opnist m.a. með því að setja á stofn Matvælasjóð. Ég held að það muni opna möguleika fyrir greinina því kyrrstaða gefur engum neitt. Ég held að breytingar séu hreyfiafl til nýsköpunar og enn frekari sóknar fyrir landbúnaðinn. Ég undirstrika að ég hefði viljað sjá enn frekari einföldun á eftirlitskerfinu. Það er ekkert í þessu máli sem segir mér að eftirlitskerfið, þ.e. virkni á milli heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna og síðan MAST og Umhverfisstofnunar, megi ekki með einhverjum hætti einfalda markvisst. Ég sé ekki að sett hafi verið af stað ferli til að einfalda. En það er kannski eftir öðru. Þessi ríkisstjórn er nú frekar fræg fyrir að setja mál í nefnd, stýrihópa eða starfshópa og það getur verið að hún geri það. Í það heila, virðulegi forseti, fannst mér margt mjög spennandi og áhugavert í þessu máli og mest spennandi hlutinn kom að hluta til frá Evrópusambandinu og síðan var samræming og einföldun á regluverkinu. Mér finnst því miður að í meðförum nefndarinnar, sem kemur kannski ekki á óvart miðað við hvernig hún er samansett, hafi tennurnar verið dregnar úr því sem skiptir að mínu mati miklu máli, sóknarfærum fyrir matvælagreinar í íslensku samfélagi, hvort sem það er í gegnum stofnun Matvælasjóðs eða með því að auka svigrúm framleiðanda og bænda til aukinnar verðmætasköpunar. En eins og ég segi mun ég styðja hluta af þessu en ekki aðra þætti og finnst tækifærið svolítið vannýtt í þessu máli.
Herra forseti. Ég leyfi mér að blanda mér í þessa umræðu um það mikilvæga frumvarp sem hér er til umræðu og afgreiðslu og ætla að lýsa stuðningi við markmið frumvarpsins að öllu leyti, alla þætti þess, og sérstaklega þann þátt að einfalda regluverk og eftirlit. Hluti þessa máls snýst um breytingar, stofnun Matvælasjóðs. Markmið Matvælasjóðs og hugmyndafræði er kjarni í þeirri stefnu þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr að efla íslenska matvælaframleiðslu. Það var samþykkt metnaðarfull aðgerðaáætlun, þingsályktun, í vor, sem ég þreytist ekki á að segja að sé líklega eitt merkasta plagg í landbúnaðarmálum sem rætt hefur verið og samþykkt á Alþingi á seinni árum. Ég fagnaði því sérstaklega. Sú ákvörðun meiri hluta nefndarinnar að staldra við og skoða þann þátt þessa frumvarps, stofnun Matvælasjóðs, held ég að sé ágætlega ígrunduð, þótt ekki væri nema af nokkrum ástæðum sem ég ætla að tæpa á. Ég held aftur á móti að stofnun Matvælasjóðs, sem í grunninn hefur ekki síst það markmið að einfalda regluverk, að einfalda utanumhald um þessa mikilvægu sjóði okkar, AVS-sjóðinn, sem er rannsóknasjóður og hefur eins og Framleiðnisjóður landbúnaðarins verið mjög mikilvægur fyrir margs konar rannsóknar- og þróunarverkefni og nýsköpunarverkefni á landsbyggðinni, sé einfaldlega góð til þess að nýta fjármuni betur. Við eigum ekki að óttast þær breytingar því að í eðli sínu er Matvælasjóður bara tæki til þess að halda utan um ákveðin markmið og ná þeim fram. AVS-sjóðurinn og Framleiðnisjóður landbúnaðarins hafa verið skjól þeirra sem hafa verið að fást við rannsóknir, mjög mikilvægar rannsóknir, sem ekki hafa passað inn í hina stóru samkeppnissjóði. Sjóðirnir hafa fengist við verkefni sem hafa leitt af sér mikla framleiðniaukningu og skapað atvinnu og stuðlað þannig að öflugra atvinnulífi á landsbyggðinni. Í þessu ljósi ættum við líka að ígrunda betur stofnun Matvælasjóðs og hvaða markmiðum við erum að vinna að með stofnun hans, þó ekki væri nema út frá þeirri staðreynd að um hina stóru samkeppnissjóðina hafa nýlega birst tölur á vef Stjórnarráðsins um að 96–97% af öllum fjármunum þeirra sjóða sé fyrst og fremst úthlutað til verkefna sem vistuð eru á höfuðborgarsvæðinu. Hugsanlega eru þau með einhverju marki unnin víðar um land en heimilisfang styrkveitinganna er fyrst og fremst á höfuðborgarsvæðinu. Við höfum líka samþykkt og rætt nýsköpunarstefnu. Það er metnaðarfull áætlun um innleiðingu nýrrar nýsköpunarstefnu sem hæstv. ráðherra þess málaflokks hefur kynnt og ég vil benda á það líka að við stofnun og undirbúning að Matvælasjóði verður að sjálfsögðu að horfa líka til þeirra þátta, hvernig þeir bindast saman við þau markmið sem við ætlum að setja okkur þar. Ég ætla að leyfa mér að fjalla í nokkrum orðum um Framleiðnisjóð landbúnaðarins sem ég þekki, eðli málsins samkvæmt, öllu betur en AVS-sjóðinn, þótt ég skilji hlutverk hans og eðli. Framleiðnisjóður landbúnaðarins er rétt um 50 ára gamall og var stofnaður til þess að stuðla að framleiðniaukningu í landbúnaði eins og nafn hans gefur til kynna. Hann hefur síðan í gegnum áranna rás verið notaður í ýmis verkefni til að framfylgja stefnu stjórnvalda. Hann tókst á við gríðarlegt verkefni þegar verið var að ráðast gegn offramleiðslu í landbúnaði og ná meira og betra jafnvægi á milli markaðar og framleiðslu. Honum voru í framhaldinu afhentir fjármunir og verkefni til að stuðla að atvinnuuppbyggingu á lögbýlum. Ég held að við getum af sanngirni og miklu stolti horft á verk Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, horft yfir sveitirnar og séð hverju hann hefur áorkað. Því skulum við halda til haga. Menn geta síðan deilt um áherslur seinni tíma og til hvers sjóðurinn hefur verið notaðar en í öllum aðalatriðum ætla ég að segja það í ræðustól Alþingis að hann gegndi lykilhlutverki í því að takast á við það að fækka búum í hefðbundnum búgreinum og byggja upp aðra atvinnustarfsemi í sveitum. Ég segi líka að Ísland hefði ekki verið það land sem var tilbúið að taka á móti holskeflu í ferðaþjónustu hefði ekki komið til þeirrar öflugu uppbyggingar sem m.a. framleiðnisjóður studdi við, ekki síst á sviði ferðaþjónustu og vettvangi ferðaþjónustubænda og bænda í sveitum, eins og raun ber vitni. Hún var ekki síst til komin vegna mikilvægs stuðnings og framlaga Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Það háttaði þannig til að framleiðnisjóðurinn var fjármagnaður beint úr ríkissjóði í gegnum árin. Það gerist síðan við endurskoðun á samningi á grundvelli búnaðarlaga, sem eru lög frá árinu 1995, og búnaðarlagasamnings sem innifelur felur fyrst og fremst þau verkefni að styðja við ráðgjafarþjónustu í landbúnaði, kynbótastarf og aðra grundvallarþætti landbúnaðarins, að ákveðið var að semja um framlög til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins innan þess ramma eða innan þess samnings. Við síðustu endurskoðun samninga féll búnaðarlagasamningurinn kannski fyrst og fremst undir vinnuheitið rammasamningur og er þar vistaður með sín framlög. En ég segi líka að þrátt fyrir að við tölum um Matvælasjóð og að kannski sé eðli nafns hans það að þar eigi fyrst og fremst að horfa til matvæla og að nú eigi að taka betur utan um þau í þeirri afgreiðslu sem nú liggur fyrir, þá vil ég ekki útiloka það og er algjörlega viss um að vel hefði mátt taka utan um þau mikilvægu verkefni sem framleiðnisjóður og AVS-sjóðurinn hafa sinnt til þessa og hafa um þau sjálfstæða deild. Það var í sjálfu sér allt óútfært og kannski var ekki komið skýrt á framfæri hvaða möguleikar væru í þeim efnum. Meginmálið er að þeim verkefnum sem þessir mikilvægu uppbyggingasjóðir landsbyggðar hafa sinnt verður að sjálfsögðu að finna stað og þeim verður að fylgja eftir áfram. En stóra málið er þetta: Að komast áfram í því að efla matvælaframleiðslu í landinu, að samþætta þessar tvær grundvallarmatvælaframleiðslugreinar sem við Íslendingar eigum og eru einhverjar mikilvægustu atvinnugreinar okkar í þessu landi, til að sækja fram, hvort sem við horfum til örsláturhúsa, öflugri markaðsþekkingar, meiri fagmennsku á sviði matvælaframleiðslu eða þeirra tækifæra sem felast í aukinni verðmætasköpun, hvort sem er við sjó eða af landi þá liggja ótal sóknarfæri í því að ná betur saman utanumhaldinu í gegnum Matvælasjóð til að vinna að þeim verkefnum. Nú bíður það kannski 2. umr. að takast á við þetta og ég held að það sé skynsamlegt í ljósi þeirra þátta sem ég hef m.a. rakið, vegna þess hvernig við sjáum fjárstreymi hinna stóru samkeppnissjóða streyma, ekki endilega í réttu hlutfalli ef við horfum eingöngu á prósentuna. Það má vera að svo sé ef við brjótum niður á fjölda íbúa landsins. En það þarf að muna eftir því að háskólar og önnur rannsóknarstarfsemi og þróunarsetur sem eru í kringum landið hafa farið halloka í því að sækja um styrki til sinnar starfsemi úr þeim sjóðum. Það þarf líka að efla þær stofnanir til að takast á við þau verkefni því að það er alls ekki þannig að reglur þessara sjóða séu þeim lokaðar heldur miklu frekar að við þurfum að standa á bak við grunnfjármögnun þessara skóla og þróunarsetra til þess að þau hafi aflið til að sækja sér það súrefni sem samkeppnissjóðirnir geta veitt. Síðan má ekki gleyma samþættingunni við hina nýju nýsköpunarstefnu og hvaða tækifæri hún getur gefið okkur til að sækja fram á sviði þróunar og sóknar til aukinna verðmæta í matvælaframleiðslu.
Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að blanda mér aðeins í þessa umræðu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði matvæla, áhugavert mál og gott. Ég get ekki annað, virðulegi forseti, en byrjað á því að bregðast aðeins við orðum hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur sem kom í sinni ágætu ræðu inn á það að Miðflokkurinn hefði bent á ákveðna hluti og ríkisstjórnarflokkarnir hefðu hrökklast til baka varðandi það að Matvælasjóður yrði að veruleika. Mér fannst svolítið vanta upp á í þeirri söguskýringu. Fyrst og fremst er staðan sú að með samlegð AVS-rannsóknasjóðs í sjávarútvegi og Framleiðnisjóðs landbúnaðarins hefði hér orðið til virkilega góður sjóður, Matvælasjóður, sem hv. þm. Haraldur Benediktsson kom ágætlega inn á áðan. Staðan er einfaldlega sú að vegna tæknilegra ágalla á því að renna þessum sjóðum saman, framleiðnisjóði og AVS-sjóðnum, var það ekki hægt. Ég vil bara minna á það í þessum ræðustól að hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir var með fyrirvara á því nefndaráliti sem lá fyrir áður en þetta framhaldsnefndarálit kom fram, þannig að það sé sagt. Menn eru bara að vanda sig og ég á von á því að þegar verður búið að ganga frá samningum milli Bændasamtaka Íslands og ríkisvaldsins varðandi endurskoðun á rammasamningi verði þessi sjóður, Matvælasjóður, að veruleika. Hann er gríðarlega mikilvægur í því verkefni sem fram undan er varðandi matvælavinnslu, hvort sem er til lands eða sjávar. Það er komið inn á ýmsa góða þætti frumvarpsins í nefndarálitinu og mig langar að staldra við það sem snertir heimaslátrun. Við höfum verið í töluverðum vandræðum með þennan þátt, heimavinnslu afurða. Það hefur tíðkast að menn hafa farið með sínar afurðir í opinber sláturhús, afurðastöðvar, tekið gripina heim og unnið þá heima eftir ákveðnu regluverki og það hefur gengið ágætlega. Ég er talsmaður þess ásamt mörgum öðrum að við þurfum að endurskoða þetta, gera mönnum það einfaldara að geta boðið viðskiptavinum sínum upp á vöruna til lengri tíma. Við getum séð fyrir okkur hvort sem er örsláturhús eða færanleg sláturhús. Það fylgir þessu ákveðið eftirlitsregluverk. Það má læra margt af því sem gerist í fyrirheitna landinu, Evrópusambandinu. Til dæmis hefur komið fram í máli þeirra sem um þetta mál hafa fjallað að veitt er ákveðin undanþáguheimild, að mér skilst, í Evrópusambandinu varðandi veiðar á villisvínum. Ég man ekki betur en að árlega séu veidd t.d. í Þýskalandi ein 400.000 villisvín. Þar sækja menn einfaldlega námskeið þar sem þeir læra hvernig eigi að umgangast sláturdýr á því frumstigi sem er óhjákvæmilega eftir slátrun og hvernig sú meðhöndlun eigi að vera. Ég sé það fyrir mér að þetta eigi alveg að vera möguleiki hér. Vissulega þurfum við að þróa okkur í þessum málum en hér felast mikil tækifæri fyrir heimavinnslu afurða og fyrir ferðaþjónustu í landinu. Þetta er atvinnuskapandi og hvort sem þetta á eingöngu við um sauðfé eða ekki þá vil ég útvíkka þetta töluvert og ég held að það sé mjög skynsamlegt ef við horfum bara á alla þá framleiðslu sem hér er um rætt. Við getum talað um svín, naut og jafnvel kjúklinga í því samhengi. Fyrst og fremst held ég að það sé þessi þáttur sem við þurfum að reyna að stíga yfir, reyna að finna leiðir. Öll þekkjum við það mál sem er fyrir dómstólum núna, held ég, mál Sveins Margeirssonar, sem er mjög athyglisvert og verður gaman að fylgjast með framvindu þess. Ég held að við eigum öll að sameinast um það, í framhaldi af því þegar því máli lýkur, að einfalda regluverk hvað þetta varðar og reyna að gera mönnum kleift að stunda þessa vinnslu. Flest okkar sem erum úr sveit höfum væntanlega einhvern tímann bragðað kjöt af heimaslátruðu og ekki orðið meint af. Nú sé ég að hv. þm. Haraldur Benediktsson glottir við. Ég er ekki með þessum orðum að tala um að menn eigi að gefa einhvern afslátt á heilbrigðiskröfum eða þess háttar. En vissulega er það alltaf þannig að þegar menn tala um velferð dýra hlýtur það alltaf að vera mesta velferðin að það séu sem minnstar breytingar fyrir skepnuna úr haga í maga, eins og maður segir, minnsta inngripið. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar en ég vil leggja áherslu á það að ég vona að Matvælasjóður verði að veruleika og stjórnvöld, þ.e. hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson, fari nú í það verkefni að endurskoða rammasamninginn sem inniheldur framleiðnisjóð þannig að við getum komið Matvælasjóði á, því að hann er einn af þeim mikilvægu 17 liðum sem við samþykktum síðastliðið vor, að mig minnir 54 þingmenn samhljóða, í þeirri aðgerðaáætlun sem fjallaði um breytingar á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, svokallað hráakjötsmál. Ég skora á okkur í þessu húsi að fylgja því vel eftir.
Herra forseti. Mig langar hér í lokin að segja nokkur orð um þetta mál sem við höfum verið að fjalla um. Eins og hefur komið fram var samþykkt framhaldsnefndarálit með breytingartillögu í atvinnuveganefnd í gær. Atvinnuveganefnd er búin að skoða þetta mál frá öllum hliðum og það var mjög jákvæður vilji fyrir því að mæta þeim sem höfðu áhyggjur af því hvernig búið yrði um framleiðnisjóð innan nýs Matvælasjóðs. Ég held að það sé gæfuspor að hafa lent því þannig að við skoðum það áfram með bændum hvernig best verður um þetta búið í framhaldinu og komum með nýtt mál á næsta ári þegar sú niðurstaða hefur fengist. Ég vil undirstrika það að mér finnst hugsunin á bak við Matvælasjóð, og að ein lög gildi um öll matvæli og matvælaframleiðslu á Íslandi, mjög mikið framfaraskref. Allar greinar sem eru með hjá sér framleiðslu einhvers lags matvæla eiga að sjá hag sinn í því að hægt sé að sameina það í einn matvælasjóð. Vissulega þarf að horfa til þess hvert hlutverk sjóðanna hefur verið. Eins og kom vel fram áðan hjá hv. þm. Haraldi Benediktssyni hefur framleiðnisjóður haft mikil áhrif og styrkt byggðir víða og menn hafa fengið stuðning við að horfa til nýsköpunar í sveitum landsins. Við þurfum að standa með því áfram innan þessa sjóðs sem vonandi fer af stað fyrr en síðar. Nýtt frumvarp kemur um það þegar við náum góðri sátt um hvernig um það verður búið. Ég vil með þessum orðum undirstrika, eins og hefur komið fram, að það er í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að settur verði á fót Matvælasjóður. Horfa á til aukinnar verðmætasköpunar, nýsköpunar og matvælaöryggis og alls þess sem við viljum gera hér á Íslandi og ýta undir innlenda framleiðslu, sama hvort það er fiskur, grænmeti, kjöt eða hvað annað það er. Það er mjög mikilvægt að hver þjóð standi með matvælaframleiðslu innan lands og það fellur vel að loftslagsmarkmiðum að draga úr kolefnisspori og geta framleitt sem mest hér innan lands fyrir þörfina. Og ekki má gleyma blessuðum fjallagrösunum. Það er langt síðan að hefur verið minnst á þau úr þessum ræðustól. Þegar talað var um „eitthvað annað“ var sagt að það væri stóriðja eða fjallagrös. En við erum sem betur fer komin langt frá þeirri hugsun að það sé ekkert val annað en stóriðja eða fjallagrös. Fjallagrösin hafa komið að góðum notum víða til sveita hjá forfeðrum okkar og reynst drjúg, bæði til að gera seyði úr og nota í sláturgerð. Ég vil ítreka að við stöndum með bændum og búaliði og öllum þeim sem framleiða matvæli á Íslandi og komum á næsta ári með frumvarp um öflugan Matvælasjóð sem heldur utan um allar þessar greinar.
Herra forseti. Hér erum við að staðfesta fullkominn viðsnúning í ríkisfjármálunum til hins verra. Samkvæmt fjárlögum átti afgangurinn hjá ríkinu í ár að vera 29 milljarðar kr., það áttu að vera 29 milljarðar kr. plús á þessu ári, en reyndin verður halli upp á 15 milljarða. Því er um að ræða rúmlega 43 milljarða kr. sveiflu á þessu ári til hins verra. Auðvitað er margt sem ekki var hægt að sjá fyrir en þetta staðfestir hins vegar orð stjórnarandstöðunnar frá því í fyrra um að forsendur núgildandi fjárlaga væru byggðar á óskhyggju og óraunsæi. Þá eru ýmis útgjöld í fjáraukanum hér ekki ófyrirséð, en það er skilyrði fjáraukalaganna. Herra forseti. Stóru tíðindin hér eru hins vegar viðsnúningur í ríkisfjármálunum og hversu nauðsynlegt það er fyrir ríkiskassann [[Forseti hringir.]]að fá hvíld frá fjármálaóstjórn Sjálfstæðisflokksins.
Herra forseti. Í þessu frumvarpi er enn agaleysi sem birtist í því að þau skilyrði sem verður að uppfylla til að beiðni um fjárveitingu fái brautargengi í frumvarpinu og hvað þá samþykki á Alþingi eru allt of sjaldan uppfyllt. Þau skilyrði eru að fjárbeiðni sé tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg. Við athugun kemur allt of oft í ljós að þau uppfylla í fáum tilvikum skilyrði laganna. Því er ekki hægt að samþykkja beiðni um aukafjárveitingu þegar hún stenst ekki framangreind skilyrði laganna. Þó að fjárveiting til Sjúkrahússins á Akureyri og desemberuppbót til öryrkja uppfylli ekki skilyrði laganna munum við styðja þær tillögur. Síðan munum við að sjálfsögðu styðja lið 10.20 Trúmál í ljósi þess hvernig meiri hlutinn hélt á þessu máli og gætti þess ekki að hafa þessi verkefni í fjárlögum eins og honum bar.
Virðulegi forseti. Alvarlegustu athugasemdirnar sem ég gerði við þetta fjáraukalagafrumvarp eru að þetta eru fjáraukalög samkvæmt gömlu formúlunni. Þau eru ekki skilgreind eða tengd við stefnu eða markmið stjórnvalda eins og þau eru lögð fram í fjármálaáætlun eða fjárlögum. Að sjálfsögðu á fjáraukalagafrumvarpið líka að fylgja því formati. Það gerir okkur voðalega erfitt fyrir með að hafa eftirlit með framkvæmd fjárlaga, að fylgjast með að rétt og vel sé farið með fjármuni almennings. Ég tek undir þá gagnrýni sem hefur komið fram hjá öðrum þingmönnum um þau skilyrði. Á dagskrá er líka 10.20 Trúmál, um þjóðkirkjuna. Ef það er rétt, óhjákvæmilegt, óvænt og ýmislegt svoleiðis er það greinilega ekki hluti af samningnum af því að það á að leggja það til. Þeir hefðu verið mjög fyrirsjáanlegir [[Forseti hringir.]]o.s.frv. þannig að við segjum að sjálfsögðu nei við þessu, þetta er ekki hluti af neinum samningum.
Virðulegur forseti. Það er smáljósglæta í þessu sem lýsir inn í þann myrka frumskóg skatta, skerðinga og keðjuverkandi skerðinga sem eru í þessum fjárauka, sú ljósglæta að öryrkjar eiga að fá 10.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Þetta er risastórt hænuskref og ég vona að ríkisstjórnin sé núna búin að sjá ljósið, hætti að skatta og skerða öryrkja í framtíðinni og sjái til þess að þegar hún lætur öryrkja fá hungurlús skili hún sér alla leið skatta- og skerðingarlaust. Þess vegna mun ég segja já.
Hæstv. forseti. Við skulum hafa alveg á hreinu hvað við erum að fara að greiða atkvæði um. Við erum að greiða atkvæði um heimildir sem leitað er eftir vegna þess sem var ófyrirséð í fjárlagavinnu. Við skulum líka hafa samhengið í lagi af því að hér hafa flotið einhverjar tölur í ræðum hv. þingmanna sem á undan mér töluðu. Þetta eru frávik frá fjárlögum sem eru 1,6% af heildarútgjaldaheimildum. Ef óreglulegir liðir eru teknir frá eru þetta 0,5%. Jarðtengjum þetta aðeins og áttum okkur á því hvað við erum að greiða atkvæði um.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að vera að ljúka meðferð þessa frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2019 á þessum tíma. Ég verð að segja að vegna orða sem hér hafa fallið um atkvæðagreiðsluna um að niðurstaðan endurspegli eins konar óstjórn á málum er því alveg þveröfugt farið. Lánshæfi ríkisins hefur verið styrkt og er að styrkjast. Við höfum verið að greiða niður skuldir og vextir hafa verið að lækka. Aðalatriðið er að við erum mjög vel í stakk búin til að gefa eftir af afkomunni með nákvæmlega þeim hætti sem hér birtist okkur. Það er þetta samspil opinberra fjármála við framkvæmd peningastefnunnar sem okkur hefur mistekist í framkvæmd í fortíð en okkur er að takast vel upp að þessu sinni. Þess vegna er atvinnuleysið ekki meira, þess vegna er verðbólgan í skefjum og þess vegna horfum við fram til þess að á komandi misserum taki hagvöxtur að nýju við sér. Við skiluðum 84 milljarða afgangi í fyrra. [[Forseti hringir.]]Það að tala um óstjórn í tilefni af þessu frumvarpi eru algjör öfugmæli.
Virðulegi forseti. Í tilefni orða fjármálaráðherra vil ég segja að hérna er vissulega búið að greiða niður skuldir o.s.frv. en það er líka búið að greiða niður rangar skuldir. Innviðaskuldir hafa þurft að sitja á hakanum í mjög langan tíma og það hefur kostað okkur, eins og sást mjög nýlega varðandi t.d. raflagnir og það samgöngu- og samskiptakerfi sem við erum með hérna. Þörf hefur verið á uppbyggingu og viðhaldi sem hefur verið hunsað á undanförnum áratug. Kostnaðurinn af því hefur sést að undanförnu þannig að við skulum hafa það alveg á hreinu. Það er ágætisstjórn á skuldamálum en það er skuld á fleiri svæðum og í víðara samhengi sem hefur verið hunsuð.
Herra forseti. Ég tek fram að hér talar gamall fjármálaráðherra úr fortíðinni en ekki núverandi forseti Alþingis. Ég vil segja fyrir mitt leyti að þetta eru fullkomlega eðlileg fjáraukalög með tilliti til þess að við erum að takast á við tiltölulega snögga hagsveiflubreytingu, þ.e. að fara úr miklum árlegum hagvexti niður í hægagang, sem betur fer ekki samdrátt en hægagang í hagkerfinu. Þá gerast þeir hlutir að tekjurnar falla og útgjöldin aukast, t.d. í gegnum aukið atvinnuleysi. Þar af leiðandi endurspegla að mínu mati bæði fjáraukalagafrumvarpið og fjárlög næsta árs, til viðbótar við það að eiga sér eðlilegar skýringar, mjög skynsamleg viðbrögð við þessari hagsveiflubreytingu, þ.e. að beita ríkisfjármálunum til að vinna á móti hagsveiflunni og milda hana fyrir hagkerfið og samfélagið. Sem Keynisti verð ég að segja að ég er alveg sérstaklega ánægður með þessi viðbrögð og tel þau hárrétt. Það er ekki ábyrgðarleysi [[Forseti hringir.]]að þora að beita ríkisfjármálum eins og á að beita þeim við aðstæður eins og þessar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Vegna orða forseta Alþingis, fyrrverandi fjármálaráðherra, vil ég aðeins segja að ég held að hér sé einmitt ekki verið að milda höggið. Það var ekkert sérstaklega mikið verið að milda höggið þegar hv. þingmaður felldi tillögu stjórnarandstöðunnar um að skilja öryrkja ekki eftir undir lágmarkslaunum. Hér var ekkert sérstaklega verið að milda höggið gagnvart eldri borgurum þegar hv. þingmaður og félagar hans í ríkisstjórn felldu tillögu stjórnarandstöðunnar um að skilja öryrkja og eldri borgara ekki eftir undir lágmarkslaunum. Mér finnst það óstjórn þegar sveiflan er upp á 43 milljarða, hæstv. fjármálaráðherra, sérstaklega í ljósi þess að fyrir ári bentum við í Samfylkingunni á að forsendur fjárlaga væru byggðar á óskhyggju og óraunsæi. Það var ekki bara Samfylkingin sem benti á það, það voru líka Samtök atvinnulífsins, Alþýðusambands Íslands, Viðskiptaráð og fleiri aðilar. Meira að segja hið sjálfstæða fjármálaráð sem ráðherra sjálfur skipar benti á að forsendur væru óraunsæjar og þess vegna sjáum við [[Forseti hringir.]]hér 43 milljarða kr. sveiflu til hins verra og það er vísbending um óstjórn, herra forseti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Út af þeim orðum sem hér hafa fallið er rétt að benda á hið augljósa í þessari stöðu. Þessi fjáraukalög eru 1,6% af útgjöldum ríkissjóðs. Ef við bætum síðan við varasjóðum, bæði almennum varasjóði og til viðbótar sérstökum varasjóðum, dettum við í gamalkunnugt mynstur þar sem framúrkeyrslan er af stærðargráðunni 3–5%. Við höfum reyndar ekki fengið uppgjörið á varasjóðunum enn þá, fáum sjaldnast að sjá almennilega ofan í ráðstöfun þeirra, en það er einfaldlega hin sögulega framúrkeyrsla sem var verið að reyna að taka á með lögum um opinber fjármál. Það er framúrkeyrslan sem Sjálfstæðisflokkurinn var gjarnan fastur í á ríkisstjórnarárunum 2013–2016 og nú erum við aftur að falla í það gamla far, því miður. Ástæðan fyrir þessari framúrkeyrslu er bara fyrirhyggjuleysi þessarar ríkisstjórnar. Hún var ítrekað vöruð við því að efnahagsforsendur sem hún vann út frá einkenndust af allt of mikilli bjartsýni. Það var ekki gert ráð fyrir því, það er ekki ábyrg fjármálastjórn heldur fullkomið fyrirhyggjuleysi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sem hér tók síðast til máls er ekki lengur framkvæmdastjóri hagsmunasamtakanna sem halda utan um atvinnulífið. Það að tala um framúrkeyrslu í opinberum fjármálum verður ekki borið saman við það að reka fyrirtæki sem hefur það markmið að skila afgangi. Við erum hér með allt önnur markmið. Við erum að horfa til þess að jafna út hagsveifluna. Við getum tekið á okkur halla þegar það hentar. Það er eðlileg niðurstaða við þær aðstæður sem eru uppi í samfélaginu núna að ríkið taki á sig halla til skamms tíma, enda notuðum við góðu árin til að skila miklum afgangi og borga upp skuldir. Þannig höfum við hagað opinberu fjármálunum og þegar spurt er hvernig okkur hafi tekist til á að spyrja um kaupmátt heimilanna, um verðbólgu, lánstraust ríkisins, hagvöxt, viðgang í atvinnulífinu o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Það er nefnilega ekki eini mælikvarðinn hvorum megin við núllið ríkið skilar sér niður það árið. Við sumar aðstæður er það góð niðurstaða. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Vegna orða hæstv. fjármálaráðherra vil ég segja að rétt er að hafa í huga að hallarekstur ríkissjóðs núna er í beinu framhaldi af einu lengsta hagvaxtarskeiði sem við höfum farið í gegnum og við erum ekki einu sinni í samdrætti enn sem komið er en við erum samt komin í halla og ríkisstjórnin reyndar með fjármálastefnu um að vera í halla þrátt fyrir spáðan hagvöxt næstu ára út gildistíma þessarar fjármálastefnu meira og minna. Ef þessi halli væri til kominn vegna verulegrar innspýtingar ríkissjóðs í opinberar fjárfestingar, sem væri óskandi, stæði ég hér vafalaust og fagnaði en eins og við sjáum í uppgjöri á opinberum fjármálum sem var birt fyrir fyrstu níu mánuðina í morgun dregur saman í opinberri fjárfestingu á þeim tíma sem við þyrftum helst á henni að halda. Þessi hallarekstur er einfaldlega út frá fordæmalausri útgjaldaaukningu, útblæstri á [[Gripið fram í.]]ríkisbákninu sem þessi ríkisstjórn hefur staðið fyrir allt frá því að hún tók við og þess vegna erum við að lenda í vanda.
Herra forseti. Að sjálfsögðu styðjum við þessa tillögu en þessi jólabónus er skammarlega lágur, hann er agnarsmár. Hér er um að ræða hóp sem var skilinn eftir í fordæmalausu góðæri síðustu ára og nýtur heldur ekki þeirra hækkana sem samið var um í lífskjarasamningum. Samfylkingin lagði til að þessi hópur fengi sömu hækkun og gerði breytingartillögu upp á 13 milljarða. Það sem ríkisstjórnin og hæstv. fjármálaráðherra fundu neðst í buddunni voru 210 milljónir til að láta þetta fólk fá í jólabónus sem mun ekki nægja til að kaupa jólatré fyrir jólin. Þetta er skammarlegt.
Herra forseti. Með leyfi forseta: „Allir málaflokkar sem varða fatlað fólk og örorkulífeyrisþega eru sveltir …“ Þetta er bein tilvitnun í umsögn Öryrkjabandalagsins um fjárlagafrumvarp þessarar ríkisstjórnar. Hér í fjáraukanum er verið að bæta örlítið við og þetta er örlítið, herra forseti, þetta eru einungis 2% af því sem stjórnarandstaðan lagði hér fram um daginn og þingmenn Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokks felldu. Enn eru öryrkjar skildir eftir, bæði þegar kemur að kjarabótum sem aðrir hópar fengu í lífskjarasamningum og þegar kemur að því að skilja öryrkja eftir langt undir lágmarkslaunum. Við getum gert miklu betur en það sem þessi litla breytingartillaga hljóðar upp á en til samanburðar fá 20.000 öryrkjar hér samanlagt ígildi tæplega fjögurra starfslokasamninga eins ríkislögreglustjóra. Herra forseti. Það er ekki sama hver biður þessa ríkisstjórn um pening.
Virðulegur forseti. Eins og ítrekað hefur verið sagt er ekkert óvænt, ófyrirséð eða tímabundið við þessa tilhögun hérna. Það hefur komið fram að skerðingu sem kom í hruninu til þessara mála hafi verið haldið eftir til að auka samningsstöðu ríkisins eitthvað meira til að geta gert framtíðarsamninga á einhvern annan hátt. Ég veit þá ekki af hverju þetta er hérna ef þetta er ekki ófyrirséð eða neitt svoleiðis, ef það var virkilega einhver önnur upphæð sem átti að vera þarna til að standa við samninga. Miðað við það er upphæðin þarna upp á rúman 1 milljarð ótæk inn í fjáraukalagafrumvarp. Ef þetta átti að gera samningsstöðu ríkisins eitthvað betri gagnvart kirkjunni sé ég ekki að það hafi tekist mjög vel miðað við viðbótarsamkomulagið sem við höfum verið að ræða hérna undanfarna daga.
Herra forseti. Með samkomulagi ríkis og kirkju frá 1907 fékk ríkið umsjón með jarðeignum kirkjunnar sem þá átti 25% alls lands. Árið 1997 fékk ríkið síðan jarðirnar til eignar. Þjóðkirkjan afhenti ríkinu jarðeignir sínar gegn endurgjaldi í formi launa til tiltekins fjölda presta og starfsmanna. Þetta samkomulag stendur óhaggað. Þessi aukafjárveiting er liður í því að uppfylla þetta samkomulag. Herra forseti. Þjóðkirkjan er mikilvægur vitnisburður um það að við sem þjóð stöndum á sögulegum og menningarlegum grunni kristinnar trúar og gilda. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Það er nú óþarfi að svona margir standi upp fyrir mér [[Hlátur í þingsal.]]en það er allt í lagi. Ég mæli fyrir meirihlutaáliti frá atvinnuveganefnd um frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum og tollalögum (úthlutun tollkvóta). Nefndin fékk á sinn fund um 30 gesti og 14 umsagnir bárust. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem miða að því að breyta aðferðafræði úthlutunar á tollkvótum þannig að dregið verði umtalsvert úr kostnaði þeirra sem fá úthlutað tollkvóta og koma með því ávinningi til neytenda í formi lægra vöruverðs. Þannig er lagt til að útboðsferli tollkvóta verði breytt þegar sótt er um meira magn en er í boði. Meginreglan hefur verið sú að tollkvótum er úthlutað með útboði þar sem fyrst er úthlutað til hæstbjóðanda og svo koll af kolli þar til tollkvóta hefur verið úthlutað að fullu. Grundvallarbreytingin sem felst í frumvarpinu er sú að lægsta samþykkta verð útboðs ákvarði verð allra annarra samþykktra og hærri tilboða. Það fyrirkomulag er nefnt jafnvægisútboð. Samhliða framangreindum breytingum er lagt til að ráðgjafarnefnd um inn- og útflutning landbúnaðarvara verði lögð niður. Meginmarkmiðið með frumvarpinu er að einfalda og skýra reglur varðandi úthlutun á tollkvóta og stuðla þannig að auknu gagnsæi og fyrirsjáanleika við úthlutun tollkvóta. Ein veigamesta breytingin sem lögð er til í frumvarpinu er að fastsetja árlega úthlutun tollkvóta. Eru tímabilin sem lögð eru til byggð á sögulegri úthlutun síðustu tíu ára. Þannig verður horfið frá því að meta hvort framboð viðkomandi vöru á innanlandsmarkaði sé nægjanlegt hverju sinni. Samhliða þeirri breytingu er lagt til að ráðgjafarnefnd um inn- og útflutning verði lögð niður þar sem ekki er þörf á að nefndin meti og rannsaki markaðsaðstæður hverju sinni með þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Nefndinni var bent á að ráðgjafarnefndinni hefði reynst erfitt að sannreyna hvenær framboð vöru teldist ekki nægjanlegt á innanlandsmarkaði þar sem fullnægjandi upplýsingar væru vandfundnar. Í sumum tilfellum hefðu nefndinni borist misvísandi upplýsingar og erfitt væri að sannreyna að markaðsaðstæður væru þannig að skilyrði fyrir úthlutun tollkvóta væru uppfyllt. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að þó að föst úthlutun hefði í för með sér fyrirsjáanleika og skýrar reglur tæki hún ekki tillit til breytinga sem kynnu að verða á eftirspurn neytenda eða breytinga á framleiðslu eða framleiðsluháttum hérlendis. Var bent á að forsendur til fastrar tollkvótaopnunar sem byggðust á sögulegum upplýsingum myndu á endanum bresta. Því gæti festing árstíðabundinnar tollkvótaúthlutunar ekki verið óbreytanleg eða varanleg lausn. Nauðsynlegt væri að hafa áfram sveigjanleika til að bregðast við óvæntum atvikum og því væri með niðurlagningu ráðgjafarnefndar um inn- og útflutning verið að fjarlægja mikilvægan varnagla. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að ganga ætti lengra varðandi tollkvóta sem ekki eru nýttir innan úthlutunartímabils og gera skylt að endurúthluta vannýttum kvótum. Þannig yrði komið í veg fyrir að úthlutun væri nýtt til að stuðla að háu verði innan lands. Fyrir nefndinni var lýst yfir ánægju með að ráðgjafarnefnd um inn- og útflutning yrði lögð niður og bent á að markaðslögmál ættu að gilda í landbúnaði líkt og á öðrum mörkuðum. Komu jafnframt fram sjónarmið um að draga ætti úr tollvernd til að auka samkeppnisaðhald landbúnaðargreina. Meiri hlutinn bendir á að nauðsynlegt er fyrir bændur að markaðurinn sé fyrirsjáanlegur. Tekur meiri hlutinn þó undir að nauðsynlegt er að til staðar sé ákveðinn sveigjanleiki til að bregðast við óvæntum aðstæðum á markaði. Nauðsynlegt sé að unnt verði að bregðast við skorti og leggur meiri hlutinn áherslu á að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra bregðist skjótt og örugglega við með lagasetningu í slíkum tilfellum. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið að lögfesting tímabila úthlutunar sem byggist á fyrri úthlutunum geti staðið í vegi fyrir nýsköpun og taki augljóslega ekki mið af þróun á markaði og tækniþróun sem átt hefur sér stað á undanförnum árum, t.d. fullkomnari geymsluaðferðum á grænmeti. Leggur meiri hlutinn því til þá breytingu að ráðherra skuli endurskoða bæði vörur og tímabil úthlutunar á tveggja ára fresti. Eitt meginmarkmiða frumvarpsins er að sá ávinningur sem skapast með þeim takmörkuðu gæðum sem felast í tollkvótum skili sér til neytenda í formi lægra vöruverðs. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að lækkun útboðskostnaðar og svigrúm til verðlækkana væri ekki sjálfkrafa neytendum til hagsbóta. Var bent á að frjáls álagning væri á bæði heildsölu- og smásölustigi og því þyrfti meira að koma til til að tryggja að lækkunin skilaði sér. Meiri hlutinn bendir á að í tillögum starfshóps um endurskoðun á regluverki um úthlutun tollkvóta landbúnaðarvara hafi í þessu tilliti verið bent á að nauðsynlegt gæti reynst að hafa sérstakt eftirlit með markaðnum þegar svo umfangsmiklar breytingar eigi sér stað og nauðsynlegt sé að fylgst verði með þróun á markaði á komandi árum. Beindi starfshópurinn því m.a. til ráðherra að hann beitti sér fyrir því að fylgst yrði sérstaklega með samkeppni og verðþróun á dagvörumarkaði til að tryggja hag almennings. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að lækkun útboðskostnaðar skili sér til neytenda. Bendir meiri hlutinn á að við umfjöllun málsins hafi komið fram að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sé að vinna að samningi við Alþýðusamband Íslands um að sinna verðlagseftirliti í kjölfar þeirra breytinga sem lagðar eru til. Beinir meiri hlutinn því til ráðherra að taka til skoðunar að fá Neytendasamtökin með í slíka vinnu. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að talið er að auknir tollkvótar mæti þörf á innanlandsmarkaði fyrir allar kjöttegundir að undanskildu svínakjöti og því sé ekki lagt til að fastsett verði tímabil fyrir aðrar kjöttegundir á lægri tollum. Með frumvarpinu er því lagt til að lögfest verði heimild ráðherra til að úthluta 400 tonna viðbótartollkvóta á svínasíðum til að mæta þörf á innanlandsmarkaði. Fyrir nefndinni var lýst mikilli óánægju með að lögfesta ætti 400 tonna tollkvóta á svínasíðum. Var bent á að nýlega hefði innflutningur á kjöti og unnum kjötvörum verið aukinn vegna alþjóðlegra skuldbindinga og nú væri lagt til að lögfesta enn meiri aukningu áður en að lagt hefði verið mat á þau áhrif sem hin fyrri aukning hefði haft á rekstrarumhverfi innlendra framleiðslufyrirtækja. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að óljóst væri hvort það stæðist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að búa til sérstakan viðbótarkvóta fyrir svínasíður. Meiri hlutinn bendir á að mikilvægt er að gæta að starfsskilyrðum svínabænda í ljósi yfirvofandi breytinga á starfsumhverfi þeirra. Telur meiri hlutinn rétt að fylgst verði með þróun starfsumhverfis þeirra í ljósi breytinganna sem lagðar eru til og svínabændum gefið tækifæri til að aðlaga starfsemi sína og skapa svigrúm til vaxtar til að mæta þörfum neytenda á innanlandsmarkaði. Meiri hlutinn bendir á að í haust hafi tollskrárnúmeri, sem svínasíður heyrðu undir, verið skipt frekar upp og eru svínasíður nú á sérstöku númeri. Því kann að vera að innflutningstölur síðustu ára gefi ekki rétta mynd af raunverulegri þörf innanlandsmarkaðar á svínasíðum þar sem þær hafi ekki verið sundurliðaðar með nákvæmum hætti. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til að viðbótartollkvóti fyrir svínasíður verði felldur brott. Fyrir nefndinni var lýst yfir mikilli óánægju með þau tímabil sem árstíðabundnar landbúnaðarvörur verða á lægri tollum eða án tolla. Var bent á að starfsskilyrði þeirra sem eru í framleiðslu á útiræktuðu grænmeti væru erfið, enda hefði markaðshlutdeild þeirra minnkað á undanförnum árum. Fyrir nefndinni komu jafnframt fram þau sjónarmið að innlend framleiðsla gæti annað eftirspurn á markaði utan þeirra tímabila sem lögð eru til í frumvarpinu. Meiri hlutinn telur mikilvægt að taka tillit til framangreindra sjónarmiða og leggur því til breytt tímabil opnunar á blómkáli, hvítkáli, gulrótum, næpum, rauðkáli, kínakáli, selju og spergilkáli. Er jafnframt lagt til að opnun vegna kartaflna og gulrófna verði felld brott. Síðan er tafla í nefndarálitinu sem vísar til þeirra breytinga sem meiri hlutinn gerði á tímabilunum og vísa ég í nefndarálitið hvað það varðar. Með frumvarpinu eru gerðar umtalsverðar breytingar á úthlutun og fyrirkomulagi tollkvóta. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að langtímainnkaup á íslenskum matvælum gengju ekki upp í ljósi takmarkaðs eða óstöðugs framboðs og því væru fyrirtæki tilneydd að beina sjónum sínum að innfluttum matvælum. Var bent á að hætt væri við að háir tollar sköðuðu innlenda framleiðslu með óbeinum hætti. Sé innflutt vara of dýr í innkaupum verður eftirspurn eftir henni takmörkuð og getur með tíð og tíma útrýmt áhuga veitingamanna á að bjóða slíkar vörur, því sé nauðsynlegt að tryggja vöruframboð. Meiri hlutinn bendir á að óljóst er hvernig þau tímabil sem lögð eru til varðandi árstíðabundnar landbúnaðarvörur reynist. Hið sama gildi um þróun innanlandsneyslu á svínakjöti, nautakjöti og alifuglakjöti. Ljóst er að um mikið hagsmunamál er að ræða fyrir framleiðendur, innflytjendur og neytendur. Telur meiri hlutinn því nauðsynlegt að í upphafi árs 2021 verði tímabilin endurskoðuð með hliðsjón af reynslu af hinu nýja fyrirkomulagi. Beinir meiri hlutinn því til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að hlutast til um slíka endurskoðun. Meiri hlutinn ítrekar breytingartillögu sína um að ráðherra skuli endurskoða vörur og tímabil úthlutunar á tveggja ára fresti og leggur áherslu á að við það endurmat verði m.a. litið til þróunar á innlendri framleiðslu og innanlandsneyslu. Í frumvarpinu eru gerðar umfangsmiklar breytingar og horfið frá núverandi fyrirkomulagi við úthlutun tollkvóta. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að fylgst verði náið með áhrifum breytinganna á tollvernd sem ætlað er að vernda innlenda framleiðslu og jafna aðstöðumun innlendra framleiðenda gagnvart erlendum framleiðendum. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til að við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða sem kveði á um að ráðherra skuli skipa starfshóp sem falið verði að fylgjast með þróun tollverndar vegna framangreindra breytinga. Starfshópurinn skili af sér skýrslu í ársbyrjun 2022. Nefndinni var bent á að tekið hefði verið til sérstakrar athugunar hvort unnt væri að mæla fyrir um heimild ráðherra í stað skyldu til að úthluta framangreindum tollkvóta í svínasíðum þegar markaðsaðstæður væru með þeim hætti. Sú athugun hefði leitt í ljós að slíkt fyrirkomulag stæðist líklega ekki kröfur stjórnarskrár þar sem ráðherra væri í raun falið vald til að lækka skatta við tilteknar aðstæður sem yrðu að teljast matskenndar. Meiri hlutinn telur mikilvægt að virkt og öflugt samráð sé milli stjórnvalda og hagaðila um markaðsaðstæður hverju sinni. Beinir meiri hlutinn því til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að koma á fót samráðsvettvangi stjórnvalda og fulltrúum innflytjenda, framleiðenda, verslunar og neytenda í því skyni að unnt verði að bregðast fljótt við, t.d. ef útlit er fyrir að skortur verði á tilteknum vörum. Bendir nefndin á að gagnasöfnun Matvælastofnunar hefur tekið breytingum til batnaðar á síðustu árum sem auðveldar hagaðilum að greina markaðsaðstæður tímanlega svo að unnt sé að bregðast við breyttum aðstæðum. Þeir þingmenn sem undirrita nefndarálitið eru Lilja Rafney Magnúsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Njáll Trausti Friðbertsson og Rósa Björk Brynjólfsdóttir með þau. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem ég hef reifað. Að svo stöddu held ég að ég láti þetta duga í bili.
Herra forseti. Það er alltaf áhugavert að fylgjast með umræðu um tollamál og tollkvóta, nokkuð sem við höfum blessunarlega lagt af í flestum vöruflokkum nema þegar kemur að matvælum og sér í lagi innlendum landbúnaðarafurðum. Mér finnst þetta alltaf svo kómískt. Þetta er svona sovéskt fyrirkomulag - sem reyndar fer þeim þremur Framsóknarflokkum sem hér eru í stjórn ákaflega vel. Að hér inni séum við best til þess fallin að meta hver sé þörf á markaði, á hvaða matvælum og á hvaða tíma, hvenær sé skortur á þeim og hvenær ekki, hvenær þurfi á innflutningi að halda og hvenær ekki. Raunar erum við svo góð núna að við virðumst sjá okkur fært að negla niður dagsetningar til eilífðarnóns. Það þurfi ekkert að hafa áhyggjur af þessu framar. Mig langaði að spyrja hv. þingmann og framsögumann þessa máls: Væri ekki nær lagi að horfa til m.a. umsagnar eða minnisblaðs sem kom frá Neytendasamtökunum um að það væri kannski orðið tímabært að leggja af þetta afgamla afdalakerfi, beina frekar beinum stuðningi til bænda en leyfa neytendum að njóta ávinnings af lægra matvöruverði en ella? Við hljótum að geta verið sammála um, ég og hv. þingmaður, að matvælaverð hér er mjög hátt í öllum alþjóðlegum samanburði, mun hærra en gengur og gerist í nágrannalöndum okkar og yfirleitt trónum við hvað hæst, sérstaklega þegar kemur að þessum sömu innlendu landbúnaðarafurðum. Er ekki orðið tímabært að láta af sovéskum miðstjórnartækjum eins og hér eru á ferðinni og fara bara í beingreiðslur til bænda í staðinn og leyfa neytendum að njóta líka ávinnings af þeim stuðningi sem við sannarlega erum eftir sem áður sammála um að veita til innlends landbúnaðar?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talar um sovéskt fyrirbrigði en ég veit að sami hv. þingmaður hefur oft og mikið dásamað Evrópusambandið, sem er virkilega stórt og öflugt tollverndarbandalag. Við þurfum ekki að horfa til Sovétríkjanna í þeim efnum. Hv. þingmaður talar líka um bindingu til eilífðarnóns. Ég veit ekki hvað hann telur tvö ár vera langt tímabil en mér finnst það vera svona sæmilegt tímabil til að meta hlutina. Við erum að taka upp mjög breytt kerfi sem við þurfum virkilega að fylgjast með og hér er ekki verið að valda neinum skorti. Við sjáum alveg að það er hægt að flytja inn á fullum tollum. Til að mynda hafa tollar á kartöflum verið 60 kr. á kíló þessa öld þannig að við höfum verið að draga mjög úr allri tollvernd. Tollvernd er sá styrkur sem við notum til innlendrar framleiðslu. Vissulega væri hægt að taka upp annað styrkfyrirkomulag. En það er ekki til umræðu í þessu frumvarpi. Það hefur enginn svo sem mótmælt því að það er hægt að taka á stærri grunni þær umræður upp hvernig sé hægt að beita styrkjum til innlendrar framleiðslu. Við erum svo sem ekki að skera úr um það hvernig við viljum hafa styrki til innlendrar framleiðslu framvegis. Og ég held að það sé kominn tími til að taka virkilega upp viðræður um hvernig við viljum hafa þá og með hvaða hætti vegna þess að það er mikið ákall eftir því að styrkja innlenda framleiðslu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Þingmaðurinn fór svo sem ágætlega yfir málið í svari sínu og nefndi m.a. tollabandalagið Evrópusambandið - það er alltaf tískuorð hjá andstæðingum Evrópusambandsaðildar, „tollabandalagið“ Evrópusambandið. Það vill hins vegar svo til, samkvæmt alþjóðlegum hagtölum sem birtar eru, að tollverndin okkar er miklum mun hærri en ytri tollvernd Evrópusambandsins. Værum við fullir aðilar að þeim góða félagsskap væru auðvitað viðskipti með landbúnaðarafurðir tollfrjálsar innan Evrópusambandsins, enda sjáum við að matvælaverð er þar talsvert lægra en hér. Í þessum sal og í hópi þingmanna stjórnarmeirihlutans hefur því m.a. verið mjög fagnað að Bretar séu nú á leiðinni út úr Evrópusambandinu og að það séu mörg tækifæri sem þar skapist og nýir fríverslunarsamningar, ekki hvað síst við Bandaríkin sem við höfum falast eftir, en þar er einmitt staðreyndin sú að í vaxandi mæli er farið fram á tollfrelsi landbúnaðarafurða. Bandaríkjamenn gera ekki lengur fríverslunarsamninga nema það sé fullt tollfrelsi landbúnaðarafurða á ferðinni. Það eru því vissulega mörg áhugaverð tækifæri í slíkum samningum á ferðinni. Kjarni máls er kannski einmitt þessi, og mér sýnist nefnilega að í þetta skipti hafi meira að segja grænmetisbændur tekið undir þá gagnrýni og sagt: Það er ekki heppilegt, ekki heldur fyrir innlenda framleiðslu, að þessar miklu verðsveiflur séu í gangi eftir því hvort tollar séu á eða ekki þá stundina. Það sé miklu heppilegra fyrir langtímaeftirspurn eftir viðkomandi vörum að verðlag á þeim sé sem lægst og sveiflist hvað minnst. Gallinn á þessu fyrirkomulagi er auðvitað að við sjáum oft miklar verðsveiflur eftir því hvort tollkvótar eru í gildi eða ekki. Það er fagnaðarefni í þessu máli [[Forseti hringir.]]sérstaklega að hér er vissulega verið að auka við tollkvótana, þó svo að með nokkurri ólund sé og allt sé gert til þess að reyna að þrengja þar að eins og kostur er. En það væri auðvitað miklu heppilegra ef við værum með beinan stuðning við bændur. [[Forseti hringir.]]Neytendur nytu góðs af líka.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talar um að Evrópusambandið sé ekki tollabandalag. En ég veit ekki betur en að allar vörur sem fluttar eru frá okkur séu að fullu tollaðar, enda erum við náttúrlega ekki í Evrópusambandinu. Það er fullt af landbúnaðarvörum sem eru fluttar hér inn án tolla. Ég hef ekki orðið var við það að þær séu endilega svo miklu ódýrari, alla vega ekki fyrir þá hluta. Ég gæti nefnt fullt af grænmetistegundum sem eru án tolla og aðrar landbúnaðarvörur. [[Gripið fram í.]]En grænmetisbændur hafa kallað eftir þessu tímabili. Þeir vilja fá þessa vernd. Ég er ekkert endilega ósammála hv. þingmanni um að við eigum að taka upp eitthvert annað kerfi til að styrkja innlenda framleiðslu en það tekur lengri tíma að móta það kerfi og ég vona bara að þegar að því komi muni hv. þingmaður styðja það. En þær breytingar sem voru gerðar á tímabilum og tollvernd grænmetisafurða voru gerðar í fullu samráði og það var líka vegna ábendinga grænmetisbænda sem treysta sér í það. Í frumvarpinu var horft á tímabil og aftur í tímann um tíu ár en við verðum náttúrlega líka að horfa til framtíðar frá deginum í dag, ekki horfa um öxl. Þess vegna er mjög mikilvægt að fá þetta endurskoðunarákvæði inn til þess að vega og meta. Þetta eru mjög drastískar breytingar sem við erum að gera á úthlutun tolla og síðan getum við tekið þær upp. Það getur vel verið að þessi tímabil eða tollar breytist þegar reynslan segir okkur hvað það þýðir.
Herra forseti. Ég flyt nefndarálit frá minni hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum og tollalögum. Fyrir nefndinni hafa komið fram sjónarmið um að fresta ætti afgreiðslu frumvarpsins og vísa því til umfjöllunar við gerð heildrænnar stefnumótunar í landbúnaði. Var bent á að móta þyrfti sameiginlega sýn til lengri tíma þar sem hlutverk allra aðila yrðu skilgreind og stefnt að sameiginlegri landbúnaðarstefnu sem styddi við aðra opinbera stefnumótun. Minni hlutinn telur þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu vera til bóta en tekur undir framangreind sjónarmið. Nauðsynlegt sé að móta heildstæða stefnu í landbúnaði sem unnið verði eftir, öllum til hagsbóta. Nefndinni var bent á að sú leið sem lögð er til í frumvarpinu myndi lækka tekjur ríkisins og að ekki væri tryggt að sú lækkun skilaði sér til neytenda. Var bent á að bökunarkartöflur hefðu verið fluttar til landsins án tolla í fjöldamörg ár en væru þó ekki ódýrari en þær íslensku. Minni hlutinn tekur undir að ekki hafi verið sýnt fram á að sú lækkun á útboðskostnaði sem frumvarpið geri tillögu um muni skila sér til neytenda. Bendir minni hlutinn á að nauðsynlegt sé að tryggja með einhverjum hætti að neytendur njóti góðs af lækkuninni. Minni hlutinn leggst ekki gegn því að málið hljóti brautargengi en bendir á að málið sé seint fram komið og er hugsi yfir því hvers vegna liggi á að hraða málinu í gegnum þingið á sama tíma og markmið stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um sjálfbærni í landbúnaði og matvælaframleiðslu er enn í ferli. Undir þetta álit rita Sigurður Páll Jónsson og Þorgrímur Sigmundsson.
Herra forseti. Einhvern veginn datt mér í hug þegar ég sá þetta frumvarp fyrst að ég væri nú loksins að sjá frumvarp sem færi af stað með svolítið róttækum hætti og opnaði verulega á tollkvóta fyrir innflutning á landbúnaðarafurðum - en það var ekki. Það verður þó að segja að eins og málið var upphaflega lagt fram var það að mörgu leyti skref í rétta átt. Eins og áður hefur komið fyrir í málum hjá nefndinni virðist meiri hluti þingsins ekki vera tilbúinn til að fara í þær breytingar á landbúnaðarkerfinu sem við þurfum að fara í og horfast í augu við og við verðum að fara í til hagsbóta fyrir bændur, til hagsbóta fyrir neytendur og fyrir vöruþróun á sviði landbúnaðar. Ég held að það sé skaðlegt og ég er sannfærð um að það er skaðlegt fyrir bændur og neytendur að viðhalda því kerfi sem nú er. Þetta frumvarp sem hér er og nefndarálitið, þegar maður horfir á það, minnir einmitt á ákveðið forræðishyggjukerfi. Þetta er kyrrstöðukerfi og það vita allir að kyrrstaðan er ekki til hins betra þegar menn þora ekki að fara í breytingar sem eru nauðsynlegar. Síðan fer atvinnuveganefnd í að setja þumal upp eða niður um hvað megi og hvað ekki og setur það fram með hefðbundnum hætti - það er rétt að draga fram að þetta er með hefðbundnum hætti - en þetta er gamaldags. Þetta er nálgun á landbúnaðinn eins og hún hefur verið á umliðnum 50–70 árum. Það kemur auðvitað ekki á óvart með þá ríkisstjórn sem nú er að hún þori ekki að breyta einu eða neinu af ótta við sérhagsmunaöfl. Ég spyr líka í einfeldni minni: Fyrst menn eru að breyta, af hverju var ekki horft til gagnsæis í lagasetningu, gagnsæis fyrir neytendur? Nefndin leggur til eftirfarandi breytingu, með leyfi forseta: „1. Vörur með tollskrárnúmerunum 0208.9003, 0208.9007, 0208.9008 …“ Og svo heldur þetta áfram. Hefði ekki verið í lófa lagið að hafa gagnsæi á hlutunum svo að neytendur og þeir sem eru að höndla með þetta þurfi ekki alltaf að fletta upp öllum tollskrárnúmerum? Þannig að við séum að nálgast árið 2020 en ekki 1920? Bara til að greina neytendum frá því hvaða sé verið að möndla með? Þetta er kannski útúrdúr en sýnir samt að það er hægt að gera þetta betur. Ég er ekki efnislega sammála þessu og hefði óskað að það hefði verið hægt að vinna þetta á nútímalegri hátt, fyrir utan allar þessar dagsetningar sem ég skil ekki. Það er einfaldlega auðvelt að leysa þetta. Við í Viðreisn höfum talað fyrir því eindregið að við eigum frekar að opna fyrir tollana, afnema tolla á landbúnaðarvörum, gegn því að bændur fái viðhlítandi stuðning. Við sjáum það enn og aftur í ákveðnum vöruflokkum innan grænmetisins. Þar hefur þróunin verið jákvæð, ekki bara fyrir neytendur heldur hefur líka skapast fjölbreytni í störfum innan landbúnaðarins, innan grænmetisgeirans. Bara með fjölbreytni í vöruþróun eins og í tómataræktuninni þar sem við erum að sjá alls konar hluti gerast, fjölbreytni í afurðum úr íslenskum tómötum. Allt gerir þetta líka atvinnugreinina meira spennandi, meira aðlaðandi. Það kemur inn ungt fólk og það verður meiri nýsköpun og fleiri sprotar sem skapast. Þetta er svo gott dæmi um að þegar við afnemum tolla og förum í beina styrki eins og við gerðum á sínum tíma - það kostaði sitt - er það til hagsbóta fyrir alla. Það er hægt að styrkja landbúnaðinn með öðrum hætti til mun meiri hagsbóta og verðmætaaukningar fyrir greinina og fyrir neytendur sjálfa. Við eigum ekki að vera hrædd við þessa opnun. Ég fullyrði að allir hér inni vilja styrkja og styðja við landbúnaðinn. En við verðum að þora að fara í aðrar breytingar sem henta nútímanum og framtíðinni, henta okkar rannsókna- og vísindaumhverfi, nýsköpun og sprotaumhverfi sem verður að fara að teygja sig meira inn í landbúnaðargeirann sem slíkan af því hann býður upp á það. Með því að afnema tollana, auka frelsi í landbúnaðargeiranum, fáum við aukna fjölbreytni á markaðinn. Ég undirstrika að það laðar að ungt fólk í greinina og eykur ánægju meðal neytenda. Nálgun okkar í Viðreisn er sú að einfaldast í þessu máli væri að afnema tollana. Við vitum að beinn stuðningur til landbúnaðarins, ef við tökum búvörusamninginn, er upp á tæpa 17 milljarða og óbeinir styrkir sem felast í tollunum, viðbótarstuðningurinn sem kemur í gegnum þessa tollvernd, er frá 12–15 milljörðum. Þetta ættum við að setja frekar beint í styrki til landbúnaðarins og setja ákveðin skilyrði, að sjálfsögðu, á grunni umhverfisverndarsjónarmiða, jarðræktarsjónarmiða, þannig að þetta skili sér beint til bæði bænda annars vegar og neytenda hins vegar. Þarna eru stórkostleg tækifæri fyrir okkur stjórnmálafólk, fyrir greinina sem slíka og neytendur, að reyna að fara að vinna að þessu. Við erum með þessi örsmáu dæmi sem eru svo jákvæð og ættu að vera hvati fyrir okkur til að stíga skrefin. [[Gripið fram í.]]En í staðinn er þessu alltaf ýtt aðeins til hliðar. Menn þora ekki að taka á málum af því að það má ekki rugga bátnum af því að það er einhver einn hagsmunaaðili sem varar við þessu. Bíðum með þetta, endurskoðuðum þetta, skoðum þetta betur. Það er hlutverk okkar sem erum í stjórnmálum að fá fólk með okkur í ákveðnar breytingar sem við erum sannfærð um að geti verið til hagsbóta fyrir alla, að breyta kerfum sem vissulega hafa í gegnum tíðina verið ágæt en eru núna á 21. öldinni ekki lengur boðleg. Þetta er ákall mitt og Viðreisnar til Bændasamtakanna um að taka þátt í þessu. Ég veit að innan Bændasamtakanna er öflugt og framsýnt fólk sem vill einmitt taka þátt í þessu. Það á að vera í fararbroddi, vera með í því að miðla áfram reynslu og þekkingu inn í það breytingaferli allt. Þetta er sjónarmið okkar í Viðreisn. Ég ætla ekki að fara út í það, eins og mér fannst gert á fundum nefndarinnar, að þingmenn setji sig í þau spor að meta hvort við þurfum 400 tonn af svínasíðum til viðbótar eða ekki, að við þurfum einhverja nefnd sem ákvæði hverju sinni, eins og segir í álitinu, að við þurfum að bæta gögn. Það er alltaf gott að bæta gögnin en bara til þess að það sé eitthvert stjórnvald sem ákveður það hvenær sé skortur á tilteknum vörum eða ekki? Leyfum markaðnum að ráða því, leyfum frelsinu að fljóta. Það er reynsla okkar í gegnum tíðina að þegar frelsi ræður för er það til hagsældar og skapar verðmæti og það er gott fyrir samfélagið. Það var að mínu mati hjákátlegt að upplifa þá umræðu hvort það yrði þörf á 400 tonnum af svínasíðum eða ekki þegar það blasir við og kom fram, m.a. í svörum þeirra sem komu, að ekki bara með aukinni innanlandsneyslu heldur ekki síður út af ferðamannaþjónustunni er mikilvægt að ferðamannaþjónustan hafi aðgang að svínasíðum, þar er m.a. sett á borð beikon og fleira sem ferðamenn sækjast eftir. Þetta er spurning um að sinna mörgum greinum þegar við ákveðum hvernig aðgangur eigi að vera að vörum, hvort sem það eru landbúnaðarvörur eða aðrar vörur. Svona mál er að mínu mati barn síns tíma og ég hvet þingmenn til að fara með opnum huga í það að breyta kerfinu þannig að við aukum beinan stuðning til bænda á þeim forsendum að við tökum tillit til umhverfissjónarmiða, neytenda, lýðheilsusjónarmiða, jarðræktarsjónarmiða og þannig munum við stuðla að því að landbúnaðurinn muni lifa og dafna og vaxa sem aldrei fyrr.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir ræðu hennar. Mig langaði aðeins að eiga við hana orðastað um eitt og eitt atriði en ætla að koma aðeins betur inn á hlutina í ræðu á eftir. Þorgerður ræddi um gagnsæi og fór með tollskrárnúmer. Nú hef ég ekki lengi verið á þingi og ég veit að hv. þingmaður hefur setið mun lengur á þingi en ég en er nefndarálit sem slíkt ekki notað til lögskráningar? Mér finnst eðlilegt að menn upplýsi um það í nefndaráliti varðandi tollskrárnúmerin. Síðan vísa ég í að það er frekari útskýring á þeim vörum í ákveðinni töflu í nefndarálitinu, svo það sé sagt. En eitt vona ég að mér hafi misheyrst. Þingmaður kom inn á að það færu 17 milljarðar til landbúnaðar í beingreiðslur. Þeir eru 12, bara svo það sé sagt. Ég sló því inn áðan og reiknaði það út, þeir eru 12, ekki 17. Við skulum hafa það … [[Rúmlega 16 …]]Við skulum bara reikna þetta saman á eftir, Þorgerður, en ég held að þetta sé svona. Mig langar að spyrja hv. þm. Þorgerði Katrínu varðandi það að nú er hér tekið upp ákveðið fyrirkomulag sem kallað er hollenska útboðsleiðin. Í mínum huga er eðlilegt að það sé einhver vernd á innlendri vöru. En sér hv. þingmaður engin tækifæri í innflutningi varðandi þessa hollensku leið? Mig langar að spyrja að því.
Herra forseti. Aðeins til að svara um 17 milljarðana. Það eru ríflega 16 milljarðar og hafa verið í búvörusamningnum sem var samþykktur á sínum tíma og er núna til yfirferðar í ráðuneytinu. Það eru einhverjar nýjar tölur ef þetta er komið niður í 12 milljarða. Það væri skondið ef það hefði verið meira þegar ég var í ráðuneytinu á sínum tíma. Hitt er síðan það sem maður var að hugsa þegar ég var í nefndinni og var að hlusta á hvaða leið eigi að fara, uppboðsleiðina, sem er iðulega að mínu mati gagnsæjust. Þá er ekki verið að möndla með hlutina. En hollenska leiðin er blönduð leið sem ýtir undir m.a. nýliðun í innflutningi og getur veitt ákveðin tækifæri. Ég undirstrika það að mesta tækifærið fyrir innfluttar landbúnaðarafurðir og um leið fyrir innlendar landbúnaðarafurðir er að gera þetta allt frjálst. Það finnst mér vera mesta tækifærið. Í því felst mesta tækifærið, en ég segi þá: Gegn því að það sé stuðningur við bændur. Ég er ekki að tala um og ég vil ekki að mér séu lögð orð í munn, eins og sumir vilja gera hér, að með því að afnema tollana færum við ekki í að styrkja bændur. Við eigum bara að gera það markvisst, afnema tollana og fara í beina styrki til bænda, gera það saman. Ég er sannfærð um að það er til hagsbóta fyrir neytendur og fyrir framleiðendur og einfaldlega í takti við þær kröfur sem við gerum í dag um gagnsæi og fleira. Þetta var auðvitað ákveðin kerskni hjá mér áðan og stríðni varðandi tollskrárnúmerin. Mér finnst það samt ekki gagnsæi að menn þurfi að fara og leita í nefndaráliti: Bíddu, hvað er verið að meina? Það á bara að segja um hvað málið snýst svo að menn þurfi ekki að fara og fletta upp í lagasafninu hverju sinni þegar menn eru að spá í fyrir hverju undanþága sé og hverju ekki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Nú er það svo að við höfum reynslu af því fyrirkomulagi sem hv. þingmaður talar um varðandi það að afnema tolla á ákveðnum vörum, þ.e. tómötum og gúrkum og paprikum, og borga beingreiðslur á móti. Ef ég man rétt eru það 550 milljónir á ári sem fara þarna. Þrátt fyrir það hefur framleiðsla á þessum vörum dregist saman undanfarin ár. Það hefur verið í fréttum núna upp á síðkastið, það hefur eitthvað gerst. Nú veit ég ekki hvort það sé eingöngu vegna þeirrar vöruþróunar sem hv. þingmaður vísaði til og við þekkjum breytingarnar sem hafa orðið í tómataræktun, menn hafa farið meira út í svona litla tómata, konfekttómata og hvað þetta heitir allt saman, en paprikur og gúrkur hafa aftur á móti ekkert breyst. Samt sem áður hefur þetta gerst þar líka varðandi gúrkurnar og paprikur. Þó svo að við séum með beingreiðslur og tollverndin sé engin á þeirri vöru virðist innlenda framleiðslan ekki, þrátt fyrir þennan stuðning frá ríkinu, standast þá samkeppni sem er. Það er náttúrlega alltaf, ef má sletta, sá „debatt“ sem menn þurfa að taka um það hvaða leið sé best að fara en allir eru sammála um það, og við erum mikið sammála um það, ég og hv. þm. Þorgerður Katrín, að efla íslenskan landbúnað. Okkur greinir kannski á um þær leiðir sem þar er um rætt.
Herra forseti. Ég vil þakka þetta andsvar. Það er gaman að ræða málið með þessum hætti og ég vil draga það fram að þær tölur sem voru dregnar saman varðandi það þegar innflutningur var í rauninni gefinn frjáls á einmitt á agúrkum, tómötum og papriku, sögðu að hlutdeild innanlandsframleiðslu væri um 80%, minnir mig, eða tæplega 80%. Eftir að innflutningur var gefinn frjáls fór talan yfir það. Þá jókst neysla á innlendum vörum þannig að frelsið varð til þess að ýta undir enn frekari neyslu og vitundin um að eiga valkosti að utan jók samt neysluna á íslenskum vörum. Síðan hefur þetta dregist aðeins saman, m.a. með tilkomu Costco. Það sem er aldrei nógu oft sagt er að hér þarf upprunamerking að vera í lagi. Hún er bara ekki í lagi eins og er í dag og íslenskar búðir og íslenskir innflytjendur verða að taka sig á hvað það varðar. Það er ömurlegt að sjá þegar menn eru að setja til að mynda sveppi frá Hollandi í einhverjar umbúðir undir íslenskum fána. Hvern er verið að blekkja þá? Þar verða innflytjendur að passa sig og gæta sín. Það þýðir ekki bara að gagnrýna aðra og líta ekki í eigin barm. Um leið og ég undirstrika það að ég vil algjört tollfrelsi vil ég hvetja alla til að gæta að sinni ábyrgð í frelsinu. Frelsinu fylgir ábyrgð og ábyrgðarkeðjan verður að vera alls staðar traust, frá framleiðanda til neytenda og til allra milliliða á leiðinni, þannig að það sé sagt. Það er áhugavert að fylgjast með því hvernig þróunin hefur verið í tómötum og hún er ekkert ósvipuð og hefur verið í sjávarútvegi: Veitt minna en verðmætaaukningin hefur samt orðið meiri. [[Forseti hringir.]]Það er það sem við stóðum ánægjulega frammi fyrir akkúrat varðandi tómatana, að þótt kannski hafi hægst ögn á framleiðslu fást meiri verðmæti fyrir dásamlega íslenska vöru.
Herra forseti. Við ræðum landbúnaðarmál og innflutning. Sérstök hlið á þeim málum er loftslagsmálin og kolefnissporin sem ég hef alltaf upplifað ansi fjarri orðanotkun Viðreisnar í þessum umræðum. Ég man ekki mikið eftir þeirri umræðu. Nú er það skylda okkar að setja upp einhvers konar matvælastefnu sem hefur áherslu á nærsamfélagið og framleiðslu á innlendum vörum, meiri fjölbreytni og öðru slíku, matvælaöryggi, sjálfbærni og lágu kolefnisspori. Þá velti ég fyrir mér hvernig þetta rími við sem opnastan innflutning. Er ekki vafi á gagnsemi hans á okkar tímum? Ég velti fyrir mér hvort verndarstefna, þó takmörkuð, sem einhvern veginn ívilnar innlendri framleiðslu og minnkar innflutning geti verið skaðleg. Það er sagt að landbúnaðarstefna og innflutningsstefnan eigi að henta nútímanum. Hvert er þá aðalvandamál nútímans? Eru það ekki loftslagsbreytingar? Ég fæ þetta óskaplega frelsi ekki til þess að ríma vel við loftslagsmál nútímans og spyr hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur: Mynda loftslagsbreytingar engar hömlur á innflutning landbúnaðarvara? En ef svo er, hvaða hömlur eru það?
Virðulegur forseti. Ég fagna þessu sérstaklega og hvet hv. þingmann til að beita sér fyrir því. Við í Viðreisn höfum einmitt verið að tala um að taka landbúnaðinn inn í alla umhverfisumræðu, umhverfisvernd og loftslagsmálin. Við höfum hvatt umhverfisráðherra og landbúnaðarráðherra til að taka landbúnaðarmálin upp á grunni loftslagsmála af því að þar eru stærstu tækifærin fyrir okkur Íslendinga til að geta svarað því hvernig við berjumst við loftslagsvána. Þetta höfum við í Viðreisn ítrekað sagt og ítrekað beðið um en við sjáum ekki nein merki hjá ríkisstjórninni um að verið sé að taka upp landbúnaðarmálin og búvörusamninginn, nákvæmlega á loftslagsforsendunum. Kannski greinir okkur hv. þingmann á um innflutninginn, ég hef nefnilega fylgst með því að menn halda að frelsið geti einmitt ekki verið stuðningur við loftslagsvernd. Ég tel að svo geti verið og er sannfærð um það en mér finnst aðrir reyna að nota loftslagsmálin til að koma á framfæri sinni hugsjón um kannski sósíalisma eða eitthvað því um líkt. Ég er ekki vísindamaður en er að reyna að temja mér að hlusta betur á vísindamenn og vil í sambandi við kolefnisfótsporin og sauðfé m.a. benda á grein sem Þórólfur Matthíasson skrifaði á sínum tíma um kolefnisfótspor lambakjöts og landbúnaðar. Ég bendi á þá grein sem einfaldlega mitt svar við því sem hv. þingmaður spurði um.
Herra forseti. Já, já, við erum sjálfsagt óskaplega sammála um margt, m.a. að taka landbúnað inn í alla umræðu um loftslagsmál. Auðvitað er verið að gera það nú til dags meira eða minna að einhverju leyti af öllum flokkum á þingi. Það er verið að vinna að matvælastefnu. Hvað skyldi hún kallast á við eða upptaka búvörusamninga og það sem ræðum seinna í dag um sauðfjárrækt og annað í þeim dúr? Við erum að þessu en við erum að tala hér um innflutning, við erum ekki að tala um innlenda matvælaframleiðslu og kolefnisspor hennar heldur fyrst og fremst um hvernig loftslagsmálin setja hömlur á fríverslun út og suður, við skulum bara orða það þannig, ekki bara með landbúnaðarvörur heldur alla skapaða hluti. Ég held að menn séu löngu búnir að uppgötva að verslunarmynstur og neyslumynstur eins og það er gengur ekki upp. Þó að mér þyki gott nautakjöt frá Þýskalandi eða ástaraldin frá Madagaskar er ekki þar með sagt að það sé sjálfsagt mál að það sé flutt inn. Það sem ég var að auglýsa eftir er í raun og veru að menn taki það alvarlega og komi með einhver rök, við getum ekki farið að ræða hér um einstaka liði þessa kolefnisspors, fyrir því eða skilgreini hvernig þessar hömlur eru í raun og veru, hvernig þær birtast og hvað það þýðir fyrir innflutningsstefnu matvæla á Íslandi. Við vitum alveg að það getur vel verið að þegar flutningar eru orðnir umhverfisvænir eftir 30–50 ár með orkuskiptum á sjó og flugvélum o.s.frv. sé myndin önnur. Núna þýðir þetta í mínum augum ákveðna vernd innlendrar framleiðslu og ákveðnar hömlur á innflutningi.
Herra forseti. Ég verð bara að segja eins og er að mér finnst þetta fjallabaksleið að því að segja að við þurfum að hafa tollvernd hérna og allt óbreytt, að við megum ekki breyta neinu. Með fullri virðingu finnst mér það vera aðferðafræðin. Mér finnst við þurfa fyrst að byrja á að vinna heimavinnuna okkar. Við spyrjum: Hvert er kolefnisfótspor íslensks landbúnaðar? Við fáum ekki einu sinni svör við því í nefndum þingsins af því að landbúnaðurinn, atvinnugreinin, er óviss og í ráðuneytunum veit enginn nákvæmlega hvert kolefnisfótspor íslensks landbúnaðar er. Við eigum að byrja á því. Fyrst við erum að ræða þetta finnst mér upplagt að nefna að vonandi á mánudaginn ræðum við mál sem við í Viðreisn höfum lagt fram um gæðastýringarmál í sauðfjárrækt. Ég held einmitt að það sé mál sem við eigum að koma með hingað og samþykkja. Það gengur ekki að landbeit sé þannig háttað að menn séu styrktir samkvæmt búvörusamningi en uppfylli ekki kröfur um kolefnisfótspor og landnýtingu. Mér finnst það ekki ganga upp en það má ekki taka á því. Ég held að það væri gott fyrsta skref fyrir okkur að byrja á því einmitt að taka til heima hjá okkur. Við erum ekki að gera það og það er frekar þannig að slík mál séu stoppuð. Ég fagna því sérstaklega ef þingmenn eru hér að kalla nákvæmlega eftir þessu máli og þá vænti ég þess að við í Viðreisn fáum stuðning við mál sem er sérstaklega gert í þágu loftslags- og umhverfisverndar.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum og tollalögum, úthlutun tollkvóta. Ég ætlaði aðeins að koma hingað upp bara svona til að taka þátt í þeim áhugaverðu umræðum sem eru að myndast út frá þessu frumvarpi og þeim nefndarálitum sem mælt hefur verið fyrir. Hv. þm. Þorgrímur Sigmundsson fór í gegnum nefndarálit sem við erum báðir á og það er stutt og hnitmiðað og í raun og veru bara til að árétta að við vildum taka fram að við værum ekki á móti málinu eins og það er lagt fram en vildum að það kæmi fram að farið væri í heildræna stefnu. Í stjórnarsáttmálanum er talað um að fara í vinnu um sjálfbærni í landbúnaði og matvælaframleiðslu hér á landi og finnst mér það góður punktur og hefði viljað sjá þeirri vinnu ljúka áður en við færum í þetta. Við spyrjum: Hvers vegna liggur svona mikið á? En þetta er sem sagt komið fram og er hér til afgreiðslu. Það er búið að gera töluverðar breytingar á frumvarpinu frá því það var lagt fyrst fram, t.d. eins og hefur komið hér fram með þessi 400 tonn af svínasíðum sem tekin voru út. Er það í raun og veru vel, miðað við umsagnir og mæli þeirra gesta sem komu á fundinn sem eru beinir hagsmunaaðilar í þessu ræktunarmegin. En síðan var það ferðaþjónustan og þeim megin var talað um vöntun. Þá kemur maður einmitt inn á það sem mikið er rætt í þessum geira, landbúnaðargeira eða matvælaframleiðslu, að gegnsæi í matvælabirgðum virðist ekki vera í lagi frekar en við urðum vitni að á síðasta sumri í sambandi við lambakjötið. Maður kallar eftir því að gegnsæi í matvælabirgðum heilt yfir sé betra og að einhvern veginn sé hægt að sjá sannarlega stöðu matvæla því að sitt sýnist hverjum og menn, hvorum megin sem þeir sitja við borðið, vilja túlka það á sinn hátt og gefa kannski ekki alltaf upp réttar tölur. Í ljósi þeirrar umræðu sem núna hefur farið fram í ræðum hér á undan, sem er mjög athyglisverð, verður mér hugsað til þeirra skoðana sem ég sjálfur hef og minn flokkur um þessi mál eins og í sambandi við matvælaöryggi og landbúnað og allt sem að honum lýtur. Við myndum okkur stefnu í ljósi aðstæðna. Nú er loftslagsumræðan hátt á lofti, kolefnisspor og annað því um líkt. Þar eins og í öllu öðru sýnist sitt hverjum og hafa verið skrifaðar greinar hægri, vinstri þar um. Hér var minnst á Þórólf Matthíasson og grein sem hann skrifaði. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir vitnaði í hana. Það eru margir búnir að skrifa greinar eftir það að hrekja þá grein, lærðir og leikir pennar, þannig að ég hrökk mjög við þegar ég las þessa grein, að það væri minna kolefnisspor að flytja lambakjöt frá Ástralíu til Íslands en að rækta það hérlendis. Það er bara eitthvað í minni grunnu vitund sem segir mér að það geti ekki staðist. En í ljósi umræðu um þessi mál ættum við að móta skýra stefnu um að vera sjálfbær í matvælum. Við getum samt sem áður flutt inn matvæli en værum fyllilega sjálfbær í matvælum, gætum framleitt nógu mikið af matvælum. Á Íslandi er að mínu áliti besti matur í heimi framleiddur, það er ekkert flóknara en það. Og af hverju einsetjum við okkur ekki að framleiða mat sem dugir okkur öllum ef til þess kæmi að við þyrftum á því að halda að eingöngu maturinn sem framleiddur er á Íslandi væri sá matur sem við hefðum aðgengi að? Það gæti ýmislegt komið til, eins og náttúruhamfarir eða eitthvað þaðan af verra sem við ráðum ekkert við, og þurfum að geta brugðist við til að geta lifað áfram á landinu. Þá hefðum við þær matarbirgðir og þá framleiðslu hér heima sem myndi duga okkur til að lifa af. Þetta kemur einmitt rökrétt inn í þá vinnu að minnka kolefnisspor og pakkar saman svo mörgum þáttum í því hvað þetta er skynsamlegt í mínum huga. Þegar umræða um hlýnandi loftslag á jörðinni komst á flug man ég eftir því að formaður Miðflokksins, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, talaði um að í þessu fælust tækifæri fyrir okkur Íslendinga og það var gripið á lofti hjá mörgum sem kaldhæðni eða fráleit nálgun að tala um að um tækifæri væri að ræða. En það sem hann meinti, og þeir vita sem taka mark á þessari tækifærishugsun, er að með hlýnandi loftslagi eykst geta okkar til að rækta hér á Íslandi. Það gefst lengri tími til þess. Sumrin eru nú ekki löng hérna en þau gætu þá lengst, það væru betri skilyrði til að rækta og annað þar fram eftir götunum. Þannig að ef fer fram sem horfir í því að loftslag haldi áfram að hlýna hljóta skilyrði til ræktunar að verða betri. Við eigum að nýta okkur þetta og móta stefnu í samræmi við það þannig að við getum stutt við þá sem framleiða matvæli, hvort sem það er kjöt eða grænmeti eða þar fram eftir götunum, að hægt sé að byggja betur undir það. Fyrir hádegi, þegar við vorum að ræða aðra hlið á búvörulögum, sameiningu sjóða og annað slíkt, kom upp í pontu hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og talaði um að Miðflokkurinn væri orðinn ráðandi á þinginu. Ég fór nú að hlusta vegna þess að maður heyrir þetta ekki alltaf í ræðum og svo er náttúrlega Miðflokkurinn í minni hluta, ekki í ríkisstjórn. En þetta var athyglisvert. Hv. þingmaður sagði þetta vegna þess að sá sem hér stendur hafði talað um að það væri þó tekið eitthvert mark á Miðflokknum í sambandi við atriði sem var breytt í fyrrnefndu frumvarpi í morgun. Þá kom mér líka í hug að koma með uppástungu í ljósi kosningaúrslita í Bretlandi sem hafa verið kunngjörð. Íhaldsflokkurinn í Bretlandi var að vinna stóran sigur og þar með eru miklu meiri líkur á því að Bretar gangi úr Evrópusambandinu. Í ljósi þeirra úrslita, væri þá ekki rétt að nýta endurskoðunarákvæði í tollasamningi við ESB bara nú þegar? Ég sting upp á því að ríkisstjórn Íslands taki þetta upp í ljósi þessara úrslita í Bretlandi og nýti sér þetta endurskoðunarákvæði strax og hvet ég ríkisstjórnina til dáða í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Ég vil hafa nokkur orð um frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum og tollalögum. Þegar umræða um tolla á landbúnaðarvörum er annars vegar skiptast menn yfirleitt í tvö lið. Sumir vilja algjört tollfrelsi og aðrir vilja aukna vernd og er ég nú í síðarnefnda hópnum og tilheyri einnig flokki og er einnig í ríkisstjórnarsamstarfi sem talar fyrir því að stuðla að því að efla íslenskan landbúnað. Þetta snýst alltaf um hvaða leiðir menn fara í því samhengi. Frumvarpið byggir á ákveðnum tollasamningi sem gerður er 2015 við Evrópusambandið og í frumvarpinu er fyrst og fremst verið að fjalla um kjöt og garðávexti eða grænmeti. Þegar kemur að kjötinu eru ákveðnir magntollar sem þar um ræðir sem taka að fullu gildi árið 2021 og í því samhengi getum við nefnt að í svínakjöti eru þetta 764 tonn, í nautakjöti 791 tonn og í alifuglunum 1.015 tonn. Hér hafa verið töluvert til umræðu 400 tonn af svínasíðum. Sem betur fer eru þau ekki lengur inni, ekkert þess efnis að menn geti flutt þau inn á opnum tollkvótum, því að þegar menn fóru að skoða málið varðandi tollskrárnúmer og annað - það var í fyrsta skipti núna í haust sem menn fóru að skrá svínasíður sérstaklega - kemur í ljós að í september og október voru flutt inn rétt um 30 tonn af svínasíðum en þessi opni tollkvóti bauð upp á 400 tonn aukalega á ári. Ef við deilum þeim tonnafjölda sem var fluttur inn í september og október eru þetta liðlega 140 tonn sem væri þá væntanlega hæfilegur innflutningur. Hér á landi er talað um að það séu framleidd um það bil 500 tonn af svínasíðum og þessi opni tollkvóti átti að vera 400 tonn af svínasíðum. Eðlilega höfðu framleiðendur áhyggjur af þessu. Þessir sömu framleiðendur hafa ekki bara áhyggjur af aukinni samkeppni erlendis frá við sínar vörur heldur einnig að nú er regluverkið þannig hjá okkur að við gerum kröfur til þeirra framleiðslu varðandi aðbúnað gripa. Þær kröfur sem við gerum eru þær langhörðustu í heimi, ætla ég að fullyrða. Þetta þurfa menn að uppfylla á ákveðnum tíma og þessir ákveðnu framleiðendur þurfa einnig að hafa ákveðinn fyrirsjáanleika inn í framtíðina. Menn þurfa að hafa ákveðinn rekstrargrundvöll til að geta ráðist í þær miklu breytingar sem ætlað er að fara í. Við getum tekið sem dæmi pláss í gotstíu. Miðað við það sem er í dag þurfa gotstíurnar að stækka um helming. Þetta kostar allt peninga og því er mjög mikilvægt að menn hafi eitthvað fyrir framan sig sem þeir geta miðað við. Sú tollvernd sem hefur verið upp á síðkastið og hefur komið fram í viðtölum við ákveðna framleiðendur er á þann veg að maður getur flutt inn vöru á fullum tollum erlendis frá en samt verið tiltölulega samkeppnishæfur, þótt maður flytji hana inn á fullum tollum. Síðan tala menn um að það sé um að gera að fella alla tolla niður en hafa einhverjar beingreiðslur á móti. En málið er bara að í þeim heimi sem við lifum í eru allir með einhvers konar vernd á sinni framleiðslu. Ef við byggjum í hinum fullkomna heimi, sem því miður er ekki til, værum við væntanlega ekki með svona tolla. En þetta er bara staðreyndin og við lifum við þetta. Hér hefur verið rætt um loftslagsmál og matvælastefnu. Hv. þm. Ari Trausti kom að venju með áhugaverða punkta í sínu andsvari áðan um hvernig við mætum því. Miðflokkurinn kom einnig inn á það í sínu nefndaráliti þar sem kallað er eftir langtímasýn. Það er bara þannig að stjórnvöld eru að vinna að matvælastefnu, það er starfshópur í gangi sem er að vinna að henni og auk þess eru viðræður hafnar milli bænda og stjórnvalda varðandi landbúnaðarstefnu til framtíðar. Við ætlum að efla íslenska matvælaframleiðslu, það er í stjórnarsáttmálanum og þá stöndum við við það. Ég tel að þetta frumvarp eins og það liggur fyrir frá meiri hlutanum eigi að geta gefið okkur tækifæri til framtíðar litið í þessu samhengi. Vissulega horfum við bara á tollasamninginn. Það eru þau tonn sem ég nefndi áðan. Það er ekki færi á þeim opnu tollkvótum sem voru til umræðu síðastliðið haust. Þá flytja menn bara inn á fullum tollum umfram það. Þá kemur til hollenska leiðin sem er á bls. 4 í nefndaráliti. Þar er sérstaklega tiltekið það sem viðkemur garðyrkju. Ef við förum aðeins í garðyrkjuna þá voru uppi töluvert háværar raddir frá framleiðendum í henni um að mönnum væri þröngur stakkur sniðinn í þessu efni. Vissulega er það þannig að við erum ekki að framleiða nægjanlegt magn af tegundum og er tekið tillit til þess í þessu útboðskerfi. En við stöndum okkur aftur á móti vel í ýmsum tegundum, eins og t.d. kartöflum og gulrófum, og menn eru að þróa aðferðir til að geyma vöruna sem lengst. Þetta er viðkvæm vara og hana þarf að geyma við rétt hitastig og bændur telja sig vera tilbúna til að takast á við þá áskorun, að framleiða vörur sem þeir geta boðið upp á allt árið og er það vel. Því er mjög mikilvægt að stjórnvöld sýni því skilning að bændur hafi framtíðarsýn og horfi til þess með bændum að vera ekki að bregða fyrir þá fæti þegar menn koma með svona löggjöf. Ég tel að í frumvarpinu hafi menn ágæta sýn á það, hvort sem það eru bændur eða stjórnvöld, að mæta saman og horfa til framtíðar í því að menn geti skaffað þau matvæli sem við eigum að geta skaffað. Og síðan er annað bara flutt inn. Það var komið inn á það áðan að við værum svolítið gamaldags í loftslagsmálunum. Mig minnir að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hafi komið inn á það að menn væru ekkert að horfa til loftslagsmála. En þá vil ég bara minna á að í nýgerðu samkomulagi nautgripabænda við ríkið er loftslagskafli. Sauðfjárbændur hafa stefnt að kolefnishlutleysi árið 2027. Að þessum málum er verið að vinna og það er fjarri því að íslenskur landbúnaður sitji eftir þegar kemur að umræðum um loftslagsbreytingar og að takast á við þá vá sem fram undan er. Við getum svo sem farið í aðra umræðu um það en ég ætla að einbeita mér að því að tala um þetta frumvarp. Síðan er það alltaf þannig að menn greinir á um leiðir. sumir hafa talað um tollfrelsi og þá styrki á móti til bænda. Ég er svo sem ekki með neina sérstaka lausn á því. En þetta er það kerfi sem við vinnum með í dag og sú umræða hefur ekki verið tekin, að mér vitandi, á breiðum grunni að menn ætli að fara alla þá leið, enda held ég að þeir viti ekki heldur hvað sú leið komi til með að kosta. Bara þessi breyting hér, breytt útboðskerfi, kostar væntanlega ríkissjóð í tekjumissi um 400 millj. kr., kannski 500 milljónir, eitthvað svoleiðis. Vissulega er það gert neytendum til hagsbóta og við erum með ákveðin kerfi í landbúnaði. Mönnum hefur verið tíðrætt um undanþágu mjólkuriðnaðarins frá samkeppnislögum og önnur kerfi en öll þessi kerfi eiga náttúrlega og eru til þess að skaffa neytendum vöru á eins hagstæðu verði og mögulegt er - en gæðin eiga líka alltaf að vera fyrir hendi. Með þessu er ég ekki að segja að gæðin séu ekki erlendis, það er langur vegur frá. Virðulegi forseti. Ég hugsa að ég láti hér staðar numið en ítreka bara að þegar menn vinna að svona verkefni þurfa þeir náttúrlega að skiptast á skoðunum og takast á og það er mín trú að sú niðurstaða sem hér liggur fyrir frá meiri hluta atvinnuveganefndar sé verulega góð og ég myndi segja ásættanleg fyrir framleiðendur og neytendum til hagsbóta.
Herra forseti. Aðeins hefur verið vísað í umhverfismálin í tengslum við þessa umræðu. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom líka inn á þetta í andsvörum hér áðan. Ég óttast dálítið, í tengslum við vinnslu matvælastefnu fyrir Ísland, að með einhverjum hætti séum við að bera umhverfismál fyrir okkur í tengslum við hvernig við styðjum við innlendan landbúnað og hvað við erum að framleiða. Þess vegna langaði mig aðeins að spjalla um það við hv. þingmann. Samkvæmt úttekt sem Landssamtök sauðfjárbænda létu vinna var losun á hvert framleitt kíló af lambakjöti hér á landi tæplega 29 kíló. Þórólfur Matthíasson hagfræðiprófessor tók sem dæmi að sambærilegar tölur fyrir Nýja-Sjáland væru 19 kíló. Að teknu tilliti til flutnings sparaði það raunar kolefnisfótspor lambakjötsins að flytja það frá Nýja-Sjálandi frekar en að framleiða það hér. Þess vegna velti því dálítið fyrir mér hvort búið sé að hugsa þá hugsun til enda ef við ætlum að beita umhverfismálunum fyrir okkur til þess að rökstyðja vernd við innlenda framleiðslu. Það er ágætt að hafa það í huga að samkvæmt alþjóðlegum úttektum er flutningur u.þ.b. 6% af heildarlosun í matvælaframleiðslu. 30% eru dýrin sjálf, 25% til viðbótar eru landnotkunin í tengslum við að ala dýrin. Þess vegna er spurningin kannski: Væri ekki nær í raun og veru að breyta þessu stuðningskerfi? Að við einbeittum okkur meira að grænmetisrækt? Að stuðningskerfi við landbúnaðinn byggði meira á hversu vel við nýttum landið og hver heildarlosunin af landnotkuninni væri eða hvernig okkur tækist að draga úr henni í raun og veru? [[Forseti hringir.]]Ég er ekki með neinum hætti að leggja fram tillögur um að draga úr stuðningi við landbúnaðinn heldur bara að breyta honum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir spurninguna. Hv. þingmaður vitnaði til talna sem Þórólfur Matthíasson lagði fram. Ég kannast ágætlega við þessar tölur varðandi samanburð á fé á Nýja-Sjálandi og kindur á Íslandi. Þetta eru reikningskúnstir og þegar þetta mál var skoðað gerðu Landssamtök sauðfjárbænda athugasemd um að menn væru ekki að nota sömu reikniformúlur. Þegar menn fóru að nota sömu reikniformúlu og færðu hana yfir á Nýsjálendinga var féð á Nýja-Sjálandi vissulega að losa aðeins minna en það munaði bara 2%. Það var 27% í staðinn fyrir 29. Þannig að þetta snýst svolítið um það hvernig menn reikna hlutina. Það var mjög gott að hv. þingmaður kom inn á þennan vinkil því að í allri umræðu í þessum málum, útblástursmálum og hvernig við tökumst á við þau, hefur mér fundist skorta almennan skynsamlegan mælikvarða sem allir geta verið sammála um. Við þekkjum öll umræðuna varðandi það að moka ofan í skurði, að það eigi að bjarga heiminum. Ég er bara ekki þar, að fara að moka ofan í skurði sem ræstir voru fram fyrir 60 árum. Ég kem kannski betur inn á það á eftir í næsta svari. En byrjum á því að horfa á það hvernig hlutirnir eru reiknaðir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið, það var fróðlegt að heyra þessa leiðréttingu á útreikningum. En það er kannski í sjálfu sér ekki stærsta málið heldur horfum við til þess að meginráðlegging helstu sérfræðinga er einmitt sú að við þurfum að draga verulega úr kjötneyslu til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Langmesta losunin í matvælaframleiðslu er í tengslum við kjötneyslu. Það hafa auðvitað margir aðrir þættir verið ræddir hér. Það hefur t.d. verið talað um það í tengslum við kjúklingarækt að út frá flutningsvinklinum einum og sér megi horfa til þess að við flytjum inn meira og minna allt fóður í kjúklingaræktina, tvö kíló á móti hverju kílói af kjöti. En það er kannski ekki heldur stærsta málið heldur einmitt sú staðreynd, og ég held að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafi einmitt nefnt það sem eitt meginráðið fyrir okkur til að minnka kolefnisspor mannkyns, að númer eitt, tvö og þrjú þarf að minnka kjötneyslu. Það er það sem er að gerast. Unga kynslóðin er að draga verulega úr kjötneyslu. 50% ungra kvenna á Íslandi neyta ekki kjöts og það er þróun sem virðist ætla að verða mjög sterk og áframhaldandi. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort ekki sé ráð að við horfum til þess hvernig við ætlum að endurskipuleggja íslenskan landbúnað út frá þeirri lýðfræðilegu þróun sem er að verða. Þá er ég ekkert endilega að segja að lausnin sé að flytja inn kjöt á móti. Það er ekki það sem ég hef áhyggjur af heldur miklu frekar að við séum að breyta stuðningnum í landbúnaði þannig að hann styðji betur við bæði bændur og framleiðslu þeirra en um leið markmið okkar í loftslagsmálum út frá þeirri staðreynd að við þurfum væntanlega að draga verulega úr kjötneyslu til lengri tíma litið til að minnka kolefnissporið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir spurningar hans og vangaveltur. Að draga úr kjötneyslu? Nú er það þannig að við horfum fram á það að á hverjum einasta degi eru alltaf fleiri í mat í dag en voru í gær. Það er staðan. Framtíðin er þannig í mínum huga að við þurfum að framleiða eins mikið af mat og við getum til þess að geta boðið öllum upp á það að borða. Ég er ekki á því að við þurfum að draga úr kjötneyslu. Ég er heldur ekki að segja að við eigum að bæta í hana en við þurfum bara að hugsa málið heildstætt. Ef við tölum um mat, næringu, horfum þá bara á prótein - við þurfum að horfa á það þannig að við getum fætt heiminn. Við erum hluti af heiminum, við erum ekki bara Íslendingar. Um það snýst málið í heild sinni. Hver þjóð sem framleiðir eins mikið af sínum mat og hægt er, hvort sem hann er grænn eða rauður, þá á ég við kjöt eða kál, ef við einföldum þetta, kemur til með að standa vel. Við hv. þingmaður getum rætt það lengi hvernig við förum að því og skipst á skoðunum um það nokkuð lengi, en við komum alltaf að sömu niðurstöðunni, þegar við fjöllum um það, um að innlend framleiðsla skapar ákveðin störf og væntanlega skapar hún líka hagvöxt.
Forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum og tollalögum, úthlutun tollkvóta. Ef ég dembi mér í frumvarpið þá er í 1. gr. þess verið að segja að 3. mgr. 65. gr. laganna orðist á annan hátt en það er í rauninni bara verið að bæta aftan við hana. Það hefði verið hægt að gera þetta þannig, það er verið að bæta við texta sem hefst á orðunum: „Til þess að tilboð teljist gilt er heimilt að fara fram á ábyrgðaryfirlýsingu eða staðgreiðslu tilboðs. Við útboð tollkvóta skulu valin hæstu verðtilboð í tiltekið magn þar til magni tollkvóta sem til ráðstöfunar er hefur verið náð.“ Síðan er það lægsta tilboð sem ræður verðinu. Þetta er kallað hollenska leiðin. Það er verið að fara aðra leið. Þegar þessi tollkvóti er boðinn út er það lægra verð sem kemur til ríkisins og ef það síðan skilar sér hjá þeim sem kaupa þennan tollkvóta og sinna verslun til neytandans ætti það að skila lægra verði. Nú vitum við samt sem áður að á Íslandi er fákeppni mikil. Á sínum tíma þegar ég aðstoðaði við að gera skýrslu hjá Samkeppnisstofnun, sem svo hét þá, varðandi samþjöppun matvælaverslana og verslana stórkaupmanna, þ.e. Hagkaup og Bónus og allar þessar verslanakeðjur í kringum árið 2000 var strax orðin gríðarleg samþjöppun á þeim markaði. Við vitum að það er gríðarleg fákeppni á þeim markaði sem þýðir að svona lækkanir skila sér ekki endilega. En Píratar eru hlynntir því að í áföngum, eins og segir í okkar stefnu, verði tollar á matvælum og innflutningshömlur aðrar en af heilbrigðisástæðum lækkaðir og falli að lokum niður. Á móti viljum við Píratar að það komi til stuðningur við búvöruframleiðendur út af því að tollkvótarnir eru alltaf reiknaðir sem ákveðin vernd fyrir búvöruframleiðendur. Neytendur verða fyrir 100% skaða af þeim tollum sem eru settir á en þeir skila sér í ákveðnum stuðningi við búvöruframleiðendur. Tölur sem ég rakst á þegar ég var að skoða þetta á sínum tíma í skýrslu sem Geir H. Haarde bað um á sínum tíma sýndu að hann var ekki nema 60%. Þannig að skaðinn sem neytendur verða fyrir skilar sér ekki nema í mjög takmörkuðum stuðningi. Það er ofboðslegt tap á því að fara þessa leið. Betra væri að fara þá leiðina að sú upphæð sem búvöruframleiðendur fá sem ígildi stuðnings með tollunum skili sér í að þeir fái hana í formi styrkja og jafnvel örlítið hærri en síðan er það þá bara tekið út á virðisaukaskattinum til að skila þeim því. Þannig að á endanum geta neytendur fengið lægra verð á matvælum, ríkið fengið sinn hluta og búvöruframleiðendur meira. Þannig að allir geta grætt ef það er farið frá því að vera með tollana yfir í beinan stuðning. Það er eitt sem kom mjög skýrt fram í nefndinni þegar við vorum að ræða þetta, það eru allir tilbúnir að eiga þetta samtal. Sumir eru alfarið með því að fara strax í þetta en það eru allir - líka búvöruframleiðendur sem tjáðu sig um þennan lið - tilbúnir að eiga þetta samtal um að fara í beinu styrkina. Ég held áfram með frumvarpið. Þá er það 2. gr. frumvarpsins. Annars vegar er verið að breyta tímabilum, hvenær á árinu það eru ekki tollkvótar og hvenær þeir eru. Sumt af þessu er byggt á ónógum upplýsingum. Ráðherra ætlaði að úthluta 400 tonna tollkvóta á svínasíðum sem eru notaðar í beikon en þá byggir reikniformúlan um hvað mikið hafi verið flutt inn og hvers vegna ætti að bæta þessum 400 tonnum við til að anna eftirspurn á Íslandi vegna ferðamanna sem vilja fá beikonið sitt á morgnana og „börgerinn“ á ónógum upplýsingum. Það eru mjög takmarkaðar og ekki góðar upplýsingar til um nákvæmlega þessi atriði sem á að breyta og varða tollana. Ég ætla því ekki að taka afstöðu til nákvæmlega hvaða breytingar verði en ég mun greiða atkvæði gegn öllum breytingartillögum nefndarinnar á þessum atriðum. Því þótt einhver útvíkkun sé frá frumvarpinu sem kemur frá ráðherra varðandi tollkvótana ákvað meiri hluti nefndarinnar að fella út þessi 400 tonn - ég hefði kannski sagt já við því af því að það eru ónógar upplýsingar varðandi það atriði - og þrengja alla aðra ramma og öll önnur tímabil og setja þak á hvað sé hægt að flytja inn þegar opnu tímabilin eru. Í raun á að gera tollverndina meiri á öllum sviðum í breytingartillögum meiri hlutans þegar kemur að magni og tíma. Ég mun greiða atkvæði gegn því. Í 3. gr. frumvarpsins segir að 87. gr. laganna falli brott. Það er verið að fella brott ákveðna nefnd sem ráðlagði ráðherra út frá greinilega mjög takmörkuðum upplýsingum um hvernig ætti að haga tollkvótum sem eru í rauninni skattar. En eitthvað hafa menn endurskoðað þetta og í dag segir ráðuneytið að með þessu sé verið að heimila ráðherra að taka ákvarðanir um skatta sem náttúrlega Alþingi eitt getur gert. Alþingi hefur því í árafjöld útvistað valdi til ráðherra um tilhögun skatta. Slíkt segir ráðuneytið í dag að stangist á við stjórnarskrána og mun ég að sjálfsögðu samþykkja það og er sammála þeirri niðurstöðu ráðuneytisins. Ráðherra á ekki að hafa það vald. Ákvæðið er fellt brott. Ég styð það. Í 4. gr. falla brott ákvæði T og AA, það eru bráðabirgðaákvæði sem eru orðin úrelt. Svo í 5. gr. frumvarpsins eru gerðar breytingar á 12. gr. laganna: „Tollur á þær vörur sem eru fluttar inn samkvæmt tollkvótum sem tilgreindir eru í viðaukum IVA og IVB skal lagður á sem magntollur og vera 45% af ákveðnum magntolli samkvæmt tollskrá.“ Aftur: Skortur á upplýsingum um þessa hluti er rosalega mikill. Þess vegna er líka svo erfitt að taka ákvarðanir um þetta og þess vegna er það orðið jafnvel brot á stjórnarskránni að leyfa ráðherra að taka þessa ákvörðun um skatta, byggða á takmörkuðum upplýsingum. Það er orðið svo matskennt að ráðherra getur gert það. Allt þetta tollaumhverfi varðandi matvæli er í miklum ólestri. Það er alveg makalaust að menn skuli hafa viðhaldið þessu kerfi í svona langan tíma. Ég endurtek: Búvöruframleiðendur sem við töluðum við eru tilbúnir í samtalið um að skoða það að færa sig í beina styrki. Það græða allir á því, búvöruframleiðendur græða á því. Neytendur græða á því, ríkið græðir á því, verslunin græðir á því. Að færa sig frá tollkvótum sem eru skaðlegir. Ígildi þess stuðnings sem búvöruframleiðendur búa við í dag í formi tollkvóta fái þeir í staðinn í formi styrkja og jafnvel ætti að hafa styrkina rúma til að byrja með og síðan jafna þá út eftir aðstæðum. Við erum núna að breyta tollum eftir aðstæðum. Það er alveg hægt að breyta tollum og þeir eru alltaf að breytast. Það er ekkert öruggara umhverfi en að færa þetta yfir í beina styrki þar sem allir græða.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur átt sér stað um þetta ágæta mál. Ég ætla svo sem ekki að lengja umræðuna neitt mjög mikið en vil þó þakka bæði formanni nefndarinnar og framsögumanni og auðvitað ráðherranum fyrir mjög gott samstarf í þessu máli. Eðlilega var töluvert tekist á um það í nefndinni. Þau sjónarmið voru uppi, sem ég aðhyllist mjög, að auka svigrúm bænda til að auka framleiðslu sína. Niðurstaða þessa máls er sú að það er gert. Tímabilum tollleysis eða lágra tolla fyrir hverja afurð var breytt í samræmi við það sem nefndin og ráðgjafar hennar telja að bændur geti staðið undir. Það er auðvitað mikilvægt að það náist. Þess vegna er nú endurskoðunarákvæði í frumvarpinu um að árið 2021 verði skoðað hvort það sem við erum að setja hér fram náist og jafnvel að bændur verði enn betur í stakk búnir til að auka framleiðsluna. Ég held að það sé sú stóra framtíðarsýn sem við þurfum að hafa í þessum sal og í atvinnuveganefnd, að auka framleiðslu landbúnaðarvara þannig að við verðum sjálfbær. Garðyrkjan er sérstaklega áhugaverður kostur til að Íslendingar geti orðið sjálfbærir í framleiðslu á garðyrkjuafurðum. Ég tel mikilvægt að við höldum áfram á þeirri braut sem hér er mörkuð og vonandi að þetta verði bændum og neytendum til hagsbóta. Oftast fara þeir hagsmunir saman. Á þeim tímum sem talað er um kolefnisspor og kolefnisjöfnun skilar garðyrkjan, sem framleiðir núna u.þ.b. 7% af þeim matvælum sem við neytum, 1% kolefnis út í andrúmsloftið þannig að hún stendur sig afar vel í því sambandi. Ég þakka framsögumanni fyrir hennar góðu vinnu, formanni nefndarinnar fyrir samstarfið sem og ráðherranum og allri nefndinni.
Herra forseti. Ég vil að lokum leggja nokkur orð í belg í þessari umræðu um tollamál og breytingu á búvörulögum. Nefndin fjallaði mjög ítarlega um málið og lagði sig fram um að hlusta á ólík sjónarmið. Við höfum unnið sameiginlega að breytingum á málinu frá því að það kom til nefndarinnar á sínum tíma og ég tel að þær breytingar hafi allar verið til gagns og muni mæta innlendri landbúnaðarframleiðslu. Eins og hefur komið fram fellum við út að það sé hægt að vera með 400 tonna viðbótartollkvóta á svínasíðum. Við teljum að þeir kvótar sem eru kallaðir ESB-tollkvótar og verða í fullri framkvæmd komnir í tæp 700 tonn af svínasíðum í lok næsta árs ættu að nægja markaðnum. Við höfum tekið til endurskoðunar þau opnu tímabil sem eiga að vera tolllaus gagnvart innfluttu grænmeti, þrengt þau og tekið út sérstaklega framleiðslu eins og gulrófur og kartöflur sem við treystum á að innlendur markaður geti annað eftirspurn eftir, en ef eftirspurn verður meiri eða lítur út fyrir að það sé þörf á því verði ráðherra að koma með mál inn á þingið til að mæta því. Ráðgjafarnefndin í þeim málum þegar skortur hefur verið undanfarin ár er lögð af. Það stenst ekki stjórnarskrá að ráðherra hafi þetta vald varðandi skattlagningu svo að við erum að breyta kerfinu að því leyti en ég tel að íslensk matvælaframleiðsla í landbúnaði og garðyrkju hafi forskot út af gæðum fyrst og fremst. Með það forskot skulum við vinna áfram. Jafnframt er mikilvægt að við neytum sem mestrar fæðu sem er framleidd í okkar nánasta umhverfi út frá kolefnisspori og loftslagsmálum sem við verðum að hafa til hliðsjónar. Þar eru tækifærin og miklir möguleikar, bæði í garðyrkjunni og hjá öðrum matvælaframleiðendum í landbúnaði. Loftslagsmálin hafa komið hér til tals og þau hafa verið tekin inn í báða þá samninga sem hafa verið endurnýjaðir og eru hér til umræðu eins og sá hluti búvörusamningsins sem núna er nautgripasamningurinn og áður sauðfjárræktarhlutinn. Þar hafa loftslagsmálin verið tekið inn í endurnýjaða samninga og ég á von á því að það verði gert þegar samningar við garðyrkjuna verða endurnýjaðir. Ég þakka öllum nefndarmönnum í atvinnuveganefnd fyrir það góða og lausnamiðaða starf sem hefur verið í nefndinni til að mæta ýmsum álitaefnum og gera bragarbót á. Ég tel mjög mikilvægt að endurskoðunarákvæði sé inni í þessum samningi til að meta hvernig til takist og hver þróunin verði varðandi innflutning á matvöru í því breytta kerfi sem við erum að leggja upp með hér. Ég þakka nefndarmönnum fyrir góða vinnu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, með síðari breytingum (endurskoðun samnings um starfsskilyrði nautgriparæktar). Ég stikla á stóru en nefndin fékk auðvitað til sín fjölda gesta til að fjalla um þetta mál. Meginmarkmiðið með frumvarpinu er að framfylgja samkomulagi um breytingar á samningi um starfsskilyrði nautgriparæktar, sem var undirritað 25. október 2019, sem fela í sér að fallið verði frá niðurfellingu heildargreiðslumarks. Fyrir nefndinni kom fram almenn ánægja með frumvarpið. Var bent á að kúabændur hefðu samþykkt samkomulagið með 76% greiddra atkvæða. Enn fremur hafi verið samþykkt meðal bænda með 89% atkvæða að halda kvótakerfinu í mjólkurframleiðslu og breytingin sé því að beiðni kúabænda sjálfra. Var nefndinni bent á að í fleiri löndum væri stjórnun mjólkurmarkaðar með greiðslumarki og að til stæði að koma hér á svokölluðum jafnvægisverðsmarkaði. Var bent á að skipa eigi starfshóp sem fari yfir verðlagningu á mjólk og mjólkurvörum. Nefndinni var jafnframt bent á að ráðherra verði heimilt að setja hámarksverð á greiðslumark verði verðþróun á markaði óeðlileg. Þetta muni auka fyrirsjáanleika og hjálpa bændum, t.d. í rekstraráætlanagerð. Meiri hluti nefndarinnar bendir á að niðurstöður atkvæðagreiðslna meðal bænda bendi eindregið til þess að kvótakerfi í mjólkurframleiðslu sé það fyrirkomulag sem henti greininni. Bendir nefndin enn fremur á að unnið sé að aðgerðum sem auki, eins og ég nefndi, fyrirsjáanleika fyrir bændur í rekstri þeirra. Meiri hluti nefndarinnar leggur sem sagt til að þetta frumvarp verði samþykkt með breytingu sem snýr að fyrirsögn frumvarpsins, að hún orðist svo: Frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, með síðari breytingum (greiðslumark mjólkur). Undir þetta nefndarálit skrifa sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Sigurður Páll Jónsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þorgrímur Sigmundsson. Ég tel mjög mikilvægt að við séum að klára hér að afgreiða það samkomulag sem gert var við kúabændur. Við þekkjum að það hafa verið miklir erfiðleikar, sérstaklega hjá ungum bændum og þeim sem hafa fjárfest í nýtískubúnaði í mjólkurbúskap sínum. Markaðurinn hefur verið algjörlega frosinn og menn hafa ekki getað keypt sér aukinn mjólkurkvóta til að standa undir aukinni fjárfestingu. Ég tel að þegar svona samningur liggur fyrir við greinina af hálfu ríkisins auki það möguleika hjá bændum að geta fengið lánafyrirgreiðslu þegar þessi fyrirsjáanleiki er til staðar og styður við uppbyggingu og áframhaldandi nýliðun í greininni og uppbyggingu í rekstri þeirra í nýjum búnaði og þeirri tækni sem er búin að ryðja sér til rúms í þessum geira.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993. Meginmarkmiðið með frumvarpinu er að framfylgja samkomulagi um breytingar á samningi um starfsskilyrði nautgriparæktar sem var undirritað 25. október 2019, samkomulagi sem felur í sér að fallið verði frá niðurfellingu heildargreiðslumarks. Fyrir nefndinni kom fram almenn ánægja með frumvarpið og var bent á að kúabændur hefðu samþykkt samkomulagið með 76% greiddra atkvæða. Enn fremur hefur verið samþykkt meðal kúabænda með 89% atkvæða að halda kvótakerfinu í mjólkurframleiðslu. Breytingin er því að beiðni bændanna sjálfra. Var nefndinni bent á að í fleiri löndum væri stjórnun mjólkurmarkaðar með greiðslumarki og að til stæði að koma hér á jafnvægisverðsmarkaði. Skipa á starfshóp sem fari yfir verðlagningu á mjólk og mjólkurvörum. Nefndinni var jafnframt bent á að ráðherra verði heimilt að setja hámarksverð á greiðslumark verði verðþróun á markaði óeðlileg. Þetta mun auka fyrirsjáanleika og hjálpa bændum, t.d. í rekstraráætlanagerð. Ég tel að niðurstöður atkvæðagreiðslu meðal kúabænda bendi eindregið til þess að kvótakerfið í mjólkurframleiðslu sé það fyrirkomulag sem henti greininni. Eins og fram kemur í nefndaráliti er unnið að aðgerðum sem auka fyrirsjáanleika og eru fallnar til að auðvelda bændum rekstur þeirra. Ég er ánægður, herra forseti, með að fá tækifæri hér til að styðja þetta góða mál.
Forseti. Í 1. gr. frumvarpsins segir að 2. og 3. mgr. 53. gr. laganna falli brott. Þetta frumvarp snýst um að viðhalda tollkvótum í framleiðslu mjólkur. Það á að viðhalda mjólkurkvótakerfi. Samkeppniseftirlitið talaði alveg skýrt, það þýðir að áhrifin eru framleiðsluletjandi. Þetta minnkar framleiðslu á mjólk og hefur þar af leiðandi áhrif á neytandann á þeim forsendum. Verðið er þá hærra út frá þeim forsendum. Það þýðir líka að til að kaupa tollkvóta til að komast inn í greinina - það er eitthvað aðeins ódýrara fyrir nýliða sem er ágætt, þá kemur eitthvað á móti - annaðhvort til að stækka við sig eða koma nýr inn í greinina þarf að nota fjármagn og nánast undantekningarlaust er þar um að ræða lánsfjármagn, þ.e. Samkeppniseftirlitið segir að þetta muni þýða meiri skuldsetningu í greininni. Þetta er framseljanlegt mjólkurkvótakerfi sem á að viðhalda. Í tíð Sigurðar Inga Jóhannssonar, ráðherra málaflokksins 2016, átti að færa sig út úr þessu kerfi. Nú er ákveðið að snúa til baka og festa kerfið aftur í sessi. Að sjálfsögðu erum við á móti því þannig að við munum greiða atkvæði á móti mjólkurkvótakerfinu í 1. gr. Í 2. gr. er talað um 54. gr. laganna og þar er verið að fella út orðalag sem var sett inn í tíð Sigurður Inga Jóhannssonar sem hæstv. ráðherra málaflokksins, orðalag sem bannar framsal á mjólkurkvótanum þannig að framsal á mjólkurkvóta verður aftur heimilt. Við vitum hvað það þýðir fyrir skuldasöfnun o.s.frv. þannig að við erum að sjálfsögðu á móti þessu líka. 3. gr. er um að lögin öðlist gildi 1. janúar 2020, strax eftir áramótin. Þetta er vont mál sem viðheldur tollkvótum. Hvernig var málsmeðferðin í þinginu? Hún var nánast engin. Málið kom inn í nefndina 3. desember, ekki voru sendar út umsagnarbeiðnir sem er nánast óheyrt í málum sem eru afgreidd á þingi. Yfirleitt þegar það er ekki eru a.m.k. kallaðir að borðinu þeir hagsmunaaðilar sem þetta mál varðar. Hverjir mættu fyrir nefndina? Málið var tekið fyrir á einum fundi og þá kom ráðuneytið til að útskýra frumvarpið, það er yfirleitt þannig í upphafi, svo voru hagsmunaaðilar í framleiðslunni og Samkeppniseftirlitið. Meiri hluti nefndarinnar segir í nefndaráliti sínu að almennt hafi komið fram ánægja um frumvarpið fyrir nefndinni. Meiri hluti þeirra sem komu er hagsmunaaðilar sem vilja viðhalda framsali í núverandi mjólkurkvótakerfi og auðvitað eru hagsmunaaðilar ánægðir með það, vildu hafa það svoleiðis og kjósa það. Samkeppniseftirlitið segir: Nei, þetta er slæmt í því sem lýtur að samkeppni og þar af leiðandi fyrir neytandann. Neytendasamtökin voru ekki boðuð. Það var bara sagt: Já, þau komu að ferlinu einhvern tímann fyrr. Það breytir því hins vegar ekki að nánast alltaf eru kallaðir til hagsmunaaðilar að svona málum, sér í lagi þegar ekki eru sendar út beiðnir um umsagnir um málið við vinnslu nefndarinnar á máli. Vinnsla nefndarinnar á málinu var bara að kalla til hagsmunaaðila og Samkeppniseftirlitið og segja: Ókei, hvernig finnst ykkur þetta? Hagsmunaaðilunum fannst það frábært. Samkeppniseftirlitið sagði: Nei, þetta er ekki gott mál. Það var öll vinnsla nefndarinnar á þessu máli og svo er villandi framsett af meiri hlutann að segja að almenn ánægja sé um málið þegar við fengum ekki einu sinni afstöðu við meðferðina hjá Neytendasamtökunum, Samtökum verslunar og þjónustu, Samtökum atvinnulífsins eða ASÍ. Þar eru aðilar sem eru í búvöruframleiðslu en líka aðilar sem starfa í verslun, þjónustu o.s.frv. Það eru þeir aðilar sem gætu best vegið og metið hagsmunina og tekið neytendahliðina líka. Þetta vantaði allt í þessa umræðu þannig að það sem er að gerast með þessu frumvarpi er að ráðherra og meiri hluti atvinnuveganefndar eru í mjög takmörkuðu ferli við vinnu inni á þingi við að keyra þetta mál í gegn sem mun festa aftur í sessi framsal á mjólkurkvótakerfi sem skaðar hagsmuni neytenda.
Herra forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á þinglýsingalögum og lögum um skráningu og mat fasteigna (aflýsingar). Það er kannski rétt í upphafi að rifja upp tilefni þessarar lagasetningar sem er sem sé það að kveða skýrt á um heimild og framkvæmd á aflýsingu eignarhafta með rafrænni færslu. Með 12. gr. laga um breytingu á þinglýsingalögum, lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu, nr. 151/2018, var gerð sú breyting á 2. mgr. 39. gr. þinglýsingalaga, nr. 39/1978, að þinglýstum rétthafa væri heimilt að þinglýsa með rafrænni færslu staðfestingu um aflýsingu skjals ef skráning kröfuhafa hefði áður verið leiðrétt. Var þar jafnframt vísað til ákvæðis til bráðabirgða II í lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Þar var hins vegar ekki kveðið skýrt á um að heimilt væri að aflýsa eignarhafti með rafrænni færslu heldur var miðað við að rafræn aflýsing yrði á grundvelli rafrænnar þinglýsingar á yfirlýsingu. Þá var ranglega vísað til ákvæðis til bráðabirgða í lögum um aukatekjur ríkissjóðs í stað ákvæðis til bráðabirgða í þinglýsingalögum. Með frumvarpi þessu er lagt til að 39. gr. þinglýsingalaga verði breytt þannig að skýrt verði kveðið á um heimild til að aflýsa eignarhafti með rafrænni færslu. Með því er lögð áhersla á að fyrri framkvæmd aflýsingar standi óbreytt en að rétthöfum standi einnig til boða aflýsing með rafrænni færslu. Auk framangreinds er lagt til að felld verði niður tilvísun til laga um aukatekjur ríkissjóðs. Þá er lagt til að ráðherra fái heimild til að fjalla nánar um framkvæmd og tæknilegar kröfur til aflýsingar með rafrænni færslu í reglugerð á sama hátt og um þinglýsingu með rafrænni færslu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur og Guðmund Bjarna Ragnarsson frá dómsmálaráðuneytinu. Með frumvarpinu eru sem sagt lagðar til breytingar á þinglýsingalögum og lögum um skráningu og mat fasteigna. Breytingarnar eru lagðar fram í því skyni að tryggja að rafrænar þinglýsingar geti hafist í samræmi við fyrirliggjandi áætlun í þessu efni. Nefndin hefur engar efnislegar athugasemdir við frumvarpið en leggur til smávægilegar breytingar tæknilegs eðlis. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Í stað orðanna „í lögum um aukatekjur ríkissjóðs“ í b-lið 3. gr. komi: samanber ákvæði til bráðabirgða II í lögum um aukatekjur ríkissjóðs. 2. Efnismálsgrein 4. gr. orðist svo: Í þeim tilvikum þegar kröfuhafi er ríkissjóður, opinber stofnun, banki, sparisjóður, lífeyrissjóður, tryggingafélag eða verðbréfasjóður ber kröfuhafa ekki, þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 24. gr., að greiða gjald fyrir vélrænar fyrirspurnir úr þinglýsingabók ef fyrirspurnin er nauðsynleg og í beinum tengslum við leiðréttingu á skráningu kröfuhafa og fyrir liggur þjónustusamningur við Þjóðskrá Íslands. Sá sem hér stendur var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifaði undir þetta álit samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir þetta nefndarálit rita sem sagt sá sem hér stendur, Páll Magnússon, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þórarinn Ingi Pétursson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um sviðslistir. Við meðferð málsins í nefndinni var aðallega fjallað um efni 17. og 18. gr. frumvarpsins, auk þess sem tillögur bárust frá nokkrum umsagnaraðilum að breyttu orðalagi ákvæða til áhersluauka og skýringar. Umsagnaraðilar voru almennt jákvæðir gagnvart tilkomu heildarlaga um sviðslistir og um efni frumvarpsins. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að betur færi á því að orðaröð í 2. og 9. gr. frumvarpsins, þar sem fjallað er um hlutverk Þjóðleikhússins og Íslenska dansflokksins, yrði breytt á þann veg að fyrst yrði tíunduð starfsemi Þjóðleikhússins og dansflokksins og síðan yrði hlutverk þeirra um að glæða áhuga landsmanna tiltekið. Nefndin tekur undir þessar tillögur og telur eðlilegt að meiri áhersla verði lögð á listrænt hlutverk þeirra. Nefndin leggur jafnframt til að sambærilegar breytingar verði gerðar á 19. gr. þar sem fjallað er um óperustarfsemi. Þá kom fram í umsögnum nokkurra aðila að orðalag 3. gr. frumvarpsins, um leikferðir sem Þjóðleikhúsið stendur að, hefði verið betra í sambærilegu ákvæði í leiklistarlögum. Í því ákvæði væri skýrt kveðið á um að með leikferðum væri bæði átt við ferðir erlendis sem og komu erlendra listamanna hingað til lands. Nefndin tekur undir þau sjónarmið að orðalag eldra ákvæðis henti betur til að tryggja framgöngu íslenskra sviðslista í alþjóðasamfélaginu og leggur til að ákvæðinu verði breytt á þann veg. Í umsögnum um frumvarpið var bent á að nauðsynlegt væri að þjóðleikhúsráð hefði heimild til að funda án þjóðleikhússtjóra, t.d. þegar farið væri yfir umsóknir um það embætti. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og leggur til að síðasta málslið 2. mgr. 4. gr. verði breytt á þann veg að þjóðleikhússtjóri sitji að jafnaði fundi þjóðleikhúsráðs. Á fundum nefndarinnar var fjallað um hlutverk sviðslistasjóðs en í 17. gr. frumvarpsins er lagt til að sjóðnum verði skipt í tvær deildir, deild atvinnuhópa og deild áhugahópa í sviðslistum. Fyrir nefndinni kom fram að mikill einhugur ríkir meðal umsagnaraðila um að skilja áfram á milli styrkveitinga til atvinnu- og áhugahópa þvert á efni frumvarpsins þar sem hagsmunir beggja hópa færu betur í núverandi kerfi. Þannig væru gjörólíkar forsendur fyrir úthlutun til hópanna. Bandalag íslenskra leikfélaga, sem í greinargerð er ranglega nefnt Félag íslenskra leikfélaga, er hópur áhugafólks sem telur núverandi fyrirkomulag hafa gefist vel en það felst í því að félagið fær umsóknir frá félagsmönnum sínum og gerir tillögur um styrkveitingar til mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Félagið telur að breytt fyrirkomulag myndi hafa skerðingar á styrkjum í för með sér, m.a. þar sem það er ekki aðili að Sviðslistasambandi Íslands og hafi því hvorki ítök í sviðslistaráði né sviðslistasjóði. Nefndin telur í því ljósi að báðir hóparnir sem hafi hagsmuni af efni ákvæðisins séu ósamþykkir því að rétt sé að leggja til að greininni verði breytt á þann veg að aðeins atvinnuhópar fái styrkveitingar úr sviðslistasjóði og að núverandi fyrirkomulag við úthlutanir til áhugahópa verði óbreytt. Á fundum nefndarinnar var fjallað um 18. gr. frumvarpsins en þar er lagt til að ráðherra verði heimilt að setja á fót kynningarmiðstöð sviðslista. Umsagnaraðilar voru sammála um mikilvægi þess að koma upp kynningarmiðstöð sviðslista en gagnrýnt var að ekki væri kveðið á um skyldu til að setja slíka miðstöð á fót heldur ráðherra einungis fengin heimild til þess. Mörg sjónarmið voru reifuð mikilvægi slíkrar miðstöðvar til stuðnings en sérstaklega var lögð áhersla á þau alþjóðlegu tækifæri sem sviðslistafólk hefði farið á mis við vegna skorts á stuðningi við kynningarstarf og útrás sviðslista. Nefndin tekur undir að tímabært sé að setja á fót kynningarmiðstöð sviðslista, ekki síst í ljósi þess menningarlega og fjárhagslega ávinnings sem slíkt starf hefur. Nefndin leggur til að kveðið verði á um stofnun miðstöðvarinnar með formlegum hætti og leggur jafnframt áherslu á að tryggja skuli fjármagn til reksturs slíkrar miðstöðvar. Mikilvægt sé að gera sviðslistafólki kleift að iðka alþjóðlegt samstarf, bæði til að auðga list hérlendis og til að auka veg og virðingu íslenskrar sviðslistar á alþjóðavísu. Til viðbótar við þær breytingar sem hafa verið útskýrðar í nefndaráliti þessu eru gerðar nokkrar breytingar lagatæknilegs eðlis. Leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið skrifa Páll Magnússon formaður, Þórarinn Ingi Pétursson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Guðmundur Andri Thorsson sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsregla fyrir fastanefndir Alþingis.
Herra forseti. Ég fer yfir nefndarálit allsherjarnefndar um tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2020–2023. Ýmsir gestir komu á fund nefndarinnar en þessi þingsályktunartillaga er lögð fram samkvæmt lögum um jafna stöðu og rétt kvenna og karla og er sjöunda framkvæmdaáætlunin í röðinni sem ríkisstjórnin hefur lagt fram. Í fyrsta sinn birtast núna í áætluninni aðgerðir sem snerta málefnasvið allra ráðuneyta. Þetta er að sönnu ekki tæmandi upptalning á verkefnum sem unnið er að í þágu jafnréttis en áherslur og forgangsröðun stjórnvalda birtast hér nokkuð skýrt. Í umfjöllun hjá nefndinni var auðvitað lögð mikil áhersla á mikilvægi þess að til aðgerðanna sem hér eru undir yrði veitt nægilegt fjármagn. Að auki var rætt að stórum hluta aðgerða væri ætlað að rúmast innan ramma ráðuneyta sem bera ábyrgð á aðgerðunum. Þá telur nefndin tilefni til að fjalla um fjölþættar breytur jafnréttis. Í ljósi gildistöku laga um kynrænt sjálfræði taldi nefndin mikilvægt að taka fram að áætlun þessari er ætlað að taka til fólks af öllum kynjum þar sem við á. Heildarendurskoðun laga nr. 10/2008 er hafin og er það von nefndarinnar að við þá endurskoðun verði tekið tillit til fjölbreytileika kynjanna og kynvitundar. Enn fremur minnir nefndin á að þegar unnið er að jafnréttismálum er mikilvægt að hafa til hliðsjónar stöðu sérstaklega viðkvæmra hópa, til að mynda fatlaðs fólks og fólks af erlendum uppruna. Að sjálfsögðu var ýmissa upplýsinga aflað við meðferð þessa máls í nefndinni, m.a. um starfshlutfall jafnréttisfulltrúa í ráðuneytunum. Það er misbrestur á því að það sé skilgreint hversu stórum hluta starfs síns viðkomandi starfsmenn verji til slíkra verkefna af því að jafnréttisfulltrúar innan ráðuneyta sinna mörgum öðrum verkefnum samhliða. Nefndin telur ástæðu til að ramminn sé skýr utan um störf jafnréttisfulltrúa og beinir því til ráðuneytanna að skilgreina hversu hátt hlutfall af starfi þess sem sinnir slíku hlutverki sé ætlað til þeirra verkefna sem þar eru undir. Það komu líka fram sjónarmið að ákjósanlegt væri að fulltrúar aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga ættu sæti í stýrihópi Stjórnarráðsins um vottunar- og faggildingarmál sem fjallað er um í a-lið 8. verkefnis. Í hópnum sitja fulltrúar atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis, forsætisráðuneytis og Jafnréttisstofu. Stýrihópurinn var stofnaður í kjölfar tilkomu lagaskyldu um jafnlaunavottun að ósk ráðherranefndar um jafnréttismál. Stýrihópnum var falið að skoða margvísleg álitamál sem kynnu að koma upp við innleiðingu á jafnlaunastaðlinum og vottun jafnlaunakerfa. Hópurinn hefur tekist á við ýmis álitamál og skilgreint viðmið og fyrirmæli um framkvæmd vottunar fyrir vottunaraðilum. Forsætisráðuneytið segir að þetta fyrirkomulag hafi gefist vel, þ.e. að hafa hópinn skipaðan fólki innan úr ráðuneytunum með sérþekkingu á jafnlaunavottun, og telur ekki ástæðu til að taka inn fleiri aðila að sinni. Það stendur yfir heildarendurskoðun jafnréttislaga þar sem m.a. er fjallað um jafnlaunavottun og er við hana að sjálfsögðu haft mikið samráð við hagsmunaaðila. Í þeim hópi sem fjallar um launajafnrétti og vinnumarkað sitja m.a. fulltrúar SA, BHM, ASÍ, BSRB og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Enn fremur hefur skrifstofa jafnréttismála gætt að samráði og samstarfi við helstu hagsmunaaðila um álitaefni tengd jafnlaunavottun, bæði við heildarendurskoðun á jafnréttislögum og í stýrihópnum, að það samráð sé í lagi. Nefndin ákvað að leggja ekki til breytingar að þessu sinni á skipan stýrihópsins. Í a-lið 9. verkefnis er kveðið á um að það eigi að kanna forsendur fyrir skipan samráðshóps stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um launajafnrétti og jafnrétti á vinnumarkaði. Hópurinn sem hafði starfað á árunum 2012–2018 var í sjálfu sér var ekki lagður niður en fjaraði út þrátt fyrir að það væri almenn ánægja með starf hópsins og þeir sem þar sátu lýstu yfir vilja til að sitja í þessum nýja samráðshópi. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að það væri full ástæða til að skipa slíkan hóp að nýju og leggur því til að í áætluninni verði afdráttarlaust kveðið á um að skipa skuli hópinn. Það komu líka fram sjónarmið um að innleiðing jafnlaunastaðals dygði ekki til að uppræta launamun kynjanna og nauðsynlegt væri að rannsaka orsakir hans betur. Nefndin telur starfshópinn tilvalinn vettvang fyrir slíkar rannsóknir og var bent á fjölda aðgerða í greinargerð. Jafnframt var rætt um þingsályktun um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta sem var samþykkt 11. júní 2018. Þar ályktaði Alþingi að fela fjármála- og efnahagsráðherra að efna til viðræðna við aðila vinnumarkaðarins og fulltrúa sveitarfélaga um leiðir til að tryggja jafnræði við launasetningu ólíkra starfstétta hins opinbera. Það átti að ráðast í greiningu á launakjörum fjölmennra kvennastétta í samanburði við aðrar stéttir með sambærilega menntun og ábyrgð hjá hinu opinbera og gera í kjölfarið sérstakan kjarasamning um leiðréttingu á kjörum þessara stétta. Nefndin vekur athygli á að þessi vinna er ekki hafin og telur að verði framangreindur starfshópur, sá sem ég vakti athygli á áðan, settur á fót sé tilefni til að fela honum að annast framkvæmd ályktunarinnar um greiningu á launakjörum. Töluverð umfjöllun var um lengingu fæðingarorlofs og nauðsyn þess að brúa bilið milli dagvistunar og orlofs. Það er auðvitað ánægjulegt að geta sagt frá því að það sé búið að mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof þar sem gert er ráð fyrir því að það verði lengt í skrefum. Það er á dagskrá síðar í dag þannig að við teljum að þessi áætlun „harmóneri“ ágætlega við það. Í kafla C er nýmæli sem ástæða er til að benda á þar sem lagt er til að á framkvæmdatíma áætlunarinnar verði annars vegar unnið að stefnumarkandi landsáætlun um framfylgd Istanbúl-samningsins og hins vegar um ítarlegar rannsóknir á jafnrétti innan lögreglunnar og hvernig bæta megi hlut kvenna í stéttinni. Við meðferð málsins komu ítrekað fram athugasemdir þess efnis að annar ábyrgðaraðili liðar 15,1, karlar og kennsla, samstarfsráð um starfsþróun kennara og skólastjórnenda, hefði verið lagður niður en fyrirhugað væri að annað ráð tæki til starfa sem tæki við a.m.k. hluta verkefnanna. Nefndin leggur áherslu á við mennta- og menningarmálaráðuneytið að það verði eitt ábyrgt fyrir verkefninu en geti væntanlega eftir atvikum leitað til arftaka samstarfsráðsins um starfsþróun. Þá leggur nefndin jafnframt til í samráði við ráðuneytið að í d-lið verkefnisins verði lagt til að unnið verði úr fyrirliggjandi tillögum um hvernig auka megi gæði og samhæfingu starfsþróunar og bæta starfsumhverfi kennara til frambúðar. Í lið 15,4 er fjallað um að jafna þurfi þátttöku kynja í öllum þáttum félagslífs framhaldsskóla auk nemenda af erlendum uppruna og fatlaðra nemenda. Þar er lögð áhersla á að þessar aðgerðir skuli móta í samvinnu við Samband íslenskra framhaldsskólanema. Í 16. verkefni er lagt til að jafnrétti og öryggi í skólum og íþrótta- og æskulýðsstarfi verði aukið með því að fræða og um leið uppræta kynbundna mismunun, kynferðislega áreitni, hótanir og ofbeldi. Það var afar góð umsögn Kennarasambands Íslands þar sem m.a. kom fram að skólakerfið væri tæki til að hafa áhrif á jafnréttisvitund almennings til hins betra og að nauðsynlegt væri að fræða nemendur sem og að menntun kennara yrði efld. Í nefndaráliti sem tilheyrði áætluninni 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess teljum við löngu tímabært að efla kennslu um kynheilbrigði, kynhegðun, samþykki og mörk á öllum skólastigum. Við erum líka sannfærð um að það beri að athuga hvort kenna þurfi kynjafræði á öllum skólastigum. Það er mat nefndarinnar að aukin fræðsla í þessum efnum hafi jákvæð áhrif á jafnréttismál almennt og sé sérstaklega til þess fallin að draga úr kynbundinni mismunun og ofbeldi. Í kafla E um karla og jafnrétti eru lögð til tvö verkefni, þ.e. vitundarvakning um ábyrgð og hlutverk karla í tengslum við #metoo og svo rannsókn á bágri notkun karla á Heilsuveru – rafrænni þjónustugátt. Við umfjöllun málsins var vakin athygli á að nauðsynlegt væri að karlar tækju þátt í jafnréttisbaráttu á sínum forsendum Nefndin tekur undir þau sjónarmið og hvetur til þess að sjónarhorn karla verði einnig skoðað í þeim verkefnum framkvæmdaáætlunarinnar þar sem það á við. Í síðasta kafla er fjallað um alþjóðastarf og lögð áhersla á breytta neysluhætti með kynja- og umhverfissjónarmið að leiðarljósi, þátttöku karla í jafnréttismálum í alþjóðastarfi, innleiðingu jafnréttisvottunar í þróunarsamvinnu og jöfn tækifæri kynjanna í alþjóðaviðskiptum. Virðulegi forseti. Að lokum lýsir nefndin yfir stuðningi við þessa framkvæmdaáætlun og telur að markmið hennar séu raunhæf og til þess fallin að bæta umhverfi jafnréttismála. Nefndin áréttar mikilvægi þess að hverri aðgerð verði tryggt nauðsynlegt fjármagn. Það eru tillögur til breytinga sem ég hef aðeins farið yfir í þessu nefndaráliti og svo eru tæknilegar breytingar sem koma fram á sérstöku skjali. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem þar er að finna. Undir þetta rita hv. þingmenn Páll Magnússon sem var fjarverandi við afgreiðsluna en skrifar undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, sem hér stendur, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þórarinn Ingi Pétursson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Forseti. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns sem flutti nefndarálitið rétt áðan fór allsherjar- og menntamála nefnd nokkuð vel og ítarlega í gegnum þá framkvæmdaáætlun sem liggur nú fyrir. Þess má geta í byrjun að mig minnir að einn fundur allsherjar- og menntamála nefndar hafi aðeins verið skipaður körlum og þeir höfðu orð á því að þeir hefðu þrátt fyrir það staðið sig ágætlega í að koma málinu áfram. Það var svolítið skemmtilegt augnablik að heyra það. Nefndin fékk fjölmarga gesti og nokkuð góðar umsagnir, ekki er hægt að segja annað. Hér liggur fyrir mjög stórt og viðamikið mál. Það er að verða breyting á því hvernig við fjöllum um jafnrétti. Það er ekki aðeins jafnrétti kynjanna, það er í miklu víðari skilningi sem við ræðum jafnrétti nú um stundir. Þar sem við stöndum frammi fyrir þessari miklu breytingu er alveg ljóst að við þurfum að sjá til þess að sannarlega verði til fjármagn og mannafli til að ráðast í þær aðgerðir sem þarf að ráðast í. Það er líka mikilvægt að við minnumst þess að hafa með í ráðum og í huga svokallaða minnihlutahópar, þá hópa sem við skilgreinum oft sem viðkvæma, til að mynda fatlað fólk og fólk af erlendum uppruna. Þetta er vel skilgreint í nefndarálitinu og afar vel með farið. Mig langar aðeins, með leyfi forseta, að grípa niður í kafla sem fjallar um stjórnsýsluna: „Við meðferð málsins aflaði nefndin upplýsinga um starfs hlutfall jafnréttis fulltrúa ráðuneyta og í ljós kom að mikill misbrestur er á því að skilgreint sé hversu stórum hluta starfs viðkomandi starfsmanns skuli varið til slíkra verkefna. Jafnréttis fulltrúar sinna allir öðrum störfum í ráðuneytum samhliða verkefnum jafnréttis fulltrúa sem hefur fjölgað umtalsvert. Í 3. verkefni [þessarar framkvæmdaáætlanir] er lagt til að starfsreglur og starfs áætlun jafnréttis fulltrúa verði endurskoðuð.“ - Því ber að fagna. - „Nefndin telur endurskoðunin brýna þar sem mikilvægt er að skýr rammi sé utan um starf jafnréttis fulltrúa og beinir því jafnframt til ráðuneytanna að skilgreina hversu hátt hlutfall af starfi þess sem sinnir hlutverki jafnréttis fulltrúa sé ætlað til þeirra verkefna. Jafnréttis fulltrúum ber samkvæmt 13. gr. jafnréttislaga að senda Jafnréttis stofu árlega greinargerð um stöðu og þróun jafnréttismála á málefnasvið viðkomandi ráðuneytis og er það hlutverk þeirra áréttað í framkvæmdaáætluninni. Við meðferð málsins óskaði Jafnréttis stofa eftir því að hlutverk stofnunarinnar við vinnslu skýrslunnar yrði skýrt. Samkvæmt upplýsingum frá forsætisráðuneyti er hlutverk Jafnréttis stofu eingöngu að sjá til þess að yfirliti sé skilað en það sé hlutverk þess ráðherra er fer með jafnréttismál að leggja mat á stöðu verkefna framkvæmdaáætlanir í jafnréttismálum samkvæmt 10. gr. jafnréttislaga. Þá sé það á höndum jafnréttis fulltrúa í samstarfi við starfsmann Jafnréttis stofu að fylgja eftir og tryggja framgang aðgerða í hverju ráðuneyti fyrir sig.“ Mér fannst mikilvægt að þetta kæmi hér fram. Við þurfum að huga vel að því hvernig starf Jafnréttis stofu á að þróast áfram með það að leiðarljósi að við erum að auka alla umgjörð er snýr að jafnréttismálum. Í nefndarálitinu er einnig fjallað um vinnumarkað og launajafnrétti kynjanna og var töluvert rætt um það að á sínum tíma var stofnaður aðgerðahópur um launajafnrétti sem vann afar vel enda skipaður fagfólki í hverju horni. Afrakstur vinnu þessa hóps var m.a. jafnlaunastaðall stjórnarinnar. Það sem má segja í framhaldi gagnvart þeirri vinnu, af því að við erum að velta fyrir okkur hvernig við getum komist áfram, er að fram kemur í álitinu að gáfulegt væri að framlengja skipun þessa hóps, enda má segja að verkefnin séu ærin. Við erum núna með jafnlaunastaðal og jafnlaunavottun sem tekur á jöfnum launum innan stofnana og fyrirtækja. Það sem vantar upp á er að við getum farið að huga að því að hvernig sömu laun verði tryggð innan sambærilegra stofnana, ég nefni jafnvel Landspítala - og Sjúkrahúsið á Akureyri sem mér verður tíðrætt um. Kannski er niðurstaðan sú að það sé ekki hægt en gæti verið sjónarmið að velta því fyrir sér. Það á þá eins við um sveitarfélög, a.m.k. af svipaðri stærðargráðu. Jafnlaunastaðallinn byggir á svokallaðri starfaflokkun þannig að það er flókið að finna út úr því þegar við ætlum að fara að innleiða jafnlaunavottun eftir því sem við förum neðar og niður í minni stofnanir og fyrirtæki því að það er býsna kostnaðarsamt að innleiða jafnlaunastaðalinn. Það verður fróðlegt að heyra hvernig það gengur. Í nefndarálitinu er aðeins minnst á lengingu fæðingarorlofs og seinna í dag verður rætt frumvarp um að lengja það orlof í skrefum. Það er ágætt að minnast þess að í gær kom fram í fjölmiðlum umsögn Geðverndar sem tekur fram að fæðingarorlof eigi að taka til þess að tryggja hag barnsins. Það er líka snúið vegna þess að fæðingarorlof byggir á þörfum vinnumarkaðar þannig að þetta var ágætt innlegg í þá umræðu sem verður seinna í dag. Það er einnig farið ítarlega í jafnrétti hvað varðar menntun og menningu, íþrótta- og æskulýðsstarf. Það er ánægjulegt að sjá að í framhaldinu fari fram vinna um aðgerðir sem á að móta í samvinnu við Samband íslenskra framhaldsskólanema. Það er ánægjulegt að sjá að haft skuli vera beint samráð við nemendur sjálfa og ég fagna því. Í lokin vil ég aðeins nefna kafla er kallast Karlar og jafnrétti. Talað er um að auka þurfi vitund karla um ábyrgð sína og hlutverk. Það er sett í sambandi við #metoo eða #églíka og mér finnst það mjög gott ef við náum að taka þar einhver skref. Mér finnst jafnframt mjög gott að sjá að tekið er til þess að karlar eigi að taka þátt í jafnréttisbaráttunni á eigin forsendum. Það er mjög gott að sjá þetta þarna. Að síðustu er fjallað um alþjóðastarf. Árið 2015 kom ég að skrifum skýrslu um jafnrétti á norðurslóðum sem var gerð í tíð þáverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar, þar sem fjallað var um hvernig áhrif jafnrétti hefði á kynin á norðurslóðum. Það var býsna sláandi að sjá þann stóra mun sem allar þær breytingar sem við stöndum núna frammi fyrir höfðu á kynin. Ég læt þetta duga að sinni og vona að málið fái góðan framgang á þingi.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um innheimtu opinberra skatta og gjalda fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar sem er að stærstum hluta til á þessu máli. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín gesti og að auki bárust umsagnir eins og fram kemur í nefndarálitinu. Með frumvarpinu er lagt til að gildi taki ný heildarlög um innheimtu opinberra skatta og gjalda. Markmiðið með frumvarpinu er m.a. að tryggja réttaröryggi gjaldenda gagnvart ríkissjóði þegar kemur að innheimtu opinberra skatta, lögfesta gildandi framkvæmd og auka gagnsæi þannig að reglur um málefnið verði saman komnar á einum stað. Þá felur frumvarpið í sér nokkrar breytingar á gildandi reglum sem m.a. er ætlað að auka jafnræði gjaldenda. Um efni og markmið frumvarpsins að öðru leyti vísast til greinargerðar með frumvarpinu. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um frumvarpið er m.a. vakin athygli á að innheimtuþóknun ríkisins vegna innheimtu útsvars hafi numið óbreyttu hlutfalli af útsvarinu frá því að lög um staðgreiðslu opinberra gjalda voru sett 1987. Útsvarsprósentan hafi hins vegar hækkað töluvert frá þeim tíma, var 6,7% þegar lögin voru sett, og í umsögn sveitarfélaganna kemur fram að þau hafi í engu notið þess hagræðis sem af þessu hefur hlotist né heldur þess hagræðis sem hlotist hefur vegna rafrænna skattskila. Nefndin beinir því til fjármála- og efnahagsráðuneytisins að endurskoða samkomulag við sveitarfélögin um innheimtuþóknun ríkisins vegna staðgreiðslu útsvars, líkt og sambandið hefur óskað eftir. Eðlilegt er að þóknun ríkisins endurspegli kostnað vegna innheimtunnar. Þá telur nefndin sanngjarnt að sveitarfélögin njóti þess almenna hagræðis sem náðst hefur í skattheimtu á undanförnum árum. Nefndin vekur athygli á nauðsyn þess að gott samstarf sé á milli ríkis og sveitarfélaga um góð skattskil. Í umsögn sambandsins er bent á að í samkomulagi um markmið um afkomu og efnahag sveitarfélaga árin 2019–2023, sem undirritað var í apríl, sé kveðið á um slíka samvinnu. Markmiðið er að bæta skattskil, m.a. með betra eftirliti með skattundanskotum og svartri atvinnustarfsemi, og ná fram betri nýtingu bótagreiðslna. Nefndin telur mikilvægt að þegar verði hafist handa við að móta þetta samstarf og hrinda því í framkvæmd. Breytingartillögur nefndarinnar eru raktar í nefndarálitinu en í 8. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um endurgreiðslu oftekins fjár og er greininni ætlað að koma í stað laga um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, nr. 29/1995, sem falla brott við gildistöku frumvarpsins. Að stærstum hluta er kveðið á um sambærilegar reglur í 8. gr. frumvarpsins annars vegar og í gildandi lögum hins vegar. Að auki eru ákvæði 3.–4. mgr. 114. gr. tekjuskattslaga tekin upp í frumvarpsákvæðið og öðlast þannig gildi um endurgreiðslu á ofgreiddum opinberum gjöldum öðrum en tekjuskatti. Þá er tekið fram að reglurnar taki einnig til ofgreiðslu sekta. Í sameiginlegri umsögn frá Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins, Samtökum fjármálafyrirtækja, Samtökum verslunar og þjónustu og Samtökum ferðaþjónustunnar eru m.a. gerðar athugasemdir við að í 4. mgr. 8. gr. frumvarpsins sé að finna nýmæli sem skerði rétt þess sem ofgreitt hefur opinber gjöld til dráttarvaxta. Samkvæmt gildandi lögum ber endurgreiðslukrafa vegna oftekins fjár almenna vexti frá þeim tíma sem ofgreiðsla átti sér stað þar til endurgreiðsla fer fram en engir vextir greiðast fari endurgreiðsla fram innan 30 daga frá því að fé var oftekið. Þessi meginregla helst óbreytt samkvæmt 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins. Í 2. mgr. 2. gr. gildandi laga er kveðið á um þá undanþágu að dráttarvexti skuli greiða „frá þeim tíma er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta eða gjalda“. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar hefur lítið reynt á þetta ákvæði í reynd og þorri þeirra sem eiga endurgreiðslukröfu vegna ofgreiðslu hlotið almenna vexti samkvæmt meginreglunni, hafi greiðsla dregist umfram 30 daga viðmiðið. Að auki má ráða af dómaframkvæmd að ríkar kröfur séu gerðar til sannanlegrar endurgreiðslukröfu til að réttur til dráttarvaxta myndist. Þannig hafa dómstólar ekki álitið að það að gera fyrirvara við greiðslu opinberra gjalda dugi til að mynda kröfu um dráttarvexti. Í 4. mgr. 8. gr. frumvarpsins er þrengt að möguleikanum til að krefjast dráttarvaxta á kröfu um endurgreiðslu ofgreidds fjár í þeim tilvikum þegar slík krafa kemur ekki til kasta yfirskattanefndar eða dómstóla. Markmiðið er að kveða á um framkvæmd sem gildir eins um alla sem eins er ástatt um. Í greinargerð með frumvarpinu segir: „Sjónarmið að baki þessari nýju reglu er að tryggja jafnræði gjaldenda og að þeir verði eins settir óháð því hvaða sérþekkingu eða sérfræðiaðstoð þeir búa yfir eða njóta.“ Nefndin telur að sú breyting frá gildandi framkvæmd sem lögð er til í frumvarpinu sé til þess fallin að auka skýrleika og jafnræði. Í ákvæði 4. mgr. 8. gr. eru tilgreind tvö tilvik þar sem dráttarvextir skulu greiðast og miðast þau við hvort krafa um endurgreiðslu er gerð eftir að inneign myndast eða áður en inneign myndast. Í greinargerð er útskýrt að með myndun inneignar sé átt við að þar til bært stjórnvald viðurkenni endurgreiðslukröfu. Nefndin telur að framangreindu markmiði um jafnræði þeirra sem eins er ástatt um verði betur náð með því að fella brott orðalag um að gjaldandi krefjist endurgreiðslu. Að auki telur nefndin skýrara að kveða á um að tímamarkið miðist við ákvörðun þar til bærs stjórnvalds í lagatextanum. Að höfðu samráði við ráðuneytið og ríkisskattstjóra leggur nefndin til breytt orðalag 4. mgr. 8. gr. þar sem kveðið verði á um að greiða skuli dráttarvexti frá ákvörðun bærs stjórnvalds um að endurgreiðslukrafa sé til staðar, enda hafi krafa ekki verið greidd innan 30 daga frá því tímamarki. Verði greiðsludráttur vegna þess að gjaldandi hafi ekki látið innheimtumanni í té nauðsynlegar upplýsingar skuli upphafsdagur dráttarvaxta þó miðast við þann dag þegar þær upplýsingar sem vantar eru afhentar enda hafi endurgreiðsla ekki farið fram innan 30 daga frá því tímamarki. Undir nauðsynlegar upplýsingar að þessu leyti falla til að mynda upplýsingar um virkan bankareikning til innborgunar og upplýsingar sem þurfa að liggja fyrir í tilfellum þegar þrota- eða dánarbú eiga rétt á greiðslu, svo sem umboð erfingja um hver hafi heimild til að taka við inneign fyrir hönd dánarbús, eða aðra þætti sem þurfa að koma til svo framkvæma megi endurgreiðslu. Í umsögn samtakanna og í umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið um að með þessari reglu væri horfið lengra en samkvæmt gildandi rétti frá jafnræði aðila að kröfusambandi um greiðslu vangreiddra skatta annars vegar og endurgreiðslu ofgreiddra skatta hins vegar. Nefndin hefur skilning á sjónarmiðum í þessa veru en bendir á að vegna þess hve regluverk um opinbera skatta og gjöld er flókið og aðstæður mismunandi er vandséð að ein regla geti náð yfir öll tilvik. Þá kann að vera varasamt að setja mjög ívilnandi reglur um endurgreiðslu þar sem slíkt kynni að skapa annarlegan hvata til að ofgreiða skatta. Að fenginni reynslu af lögunum hvetur nefndin til að samráð verði haft milli ráðuneytisins og samtakanna sem áður greindi í því skyni að meta hvort ástæða sé til að breyta endurgreiðslureglunum. Í 16. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild til handa ríkisskattstjóra til að afskrifa kröfur vegna þing- og sveitarsjóðsgjalda einstaklinga að nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum. Í umsögn umboðsmanns skuldara komu fram athugasemdir við að eitt af þessum skilyrðum sé að gjaldanda hafi áður verið synjað um greiðsluaðlögun hjá umboðsmanni skuldara. Stofnunin telji ákveðna galla fólgna í því að tengja afskriftarheimild ríkisskattstjóra á þing- og sveitarsjóðsgjöldum við synjun um úrræði hjá umboðsmanni skuldara. Leggur stofnunin til að skilyrðið verði fellt úr ákvæðinu. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að tilgreint skilyrði sé sett með vísan til tilgangs laga um greiðsluaðlögun einstaklinga og að rétt þyki að gjaldendur hafi reynt greiðsluaðlögun áður en gripið er til afskriftar. Skilyrðið hefur jafnframt þann tilgang að vekja athygli á úrræði umboðsmanns skuldara sem ætlunin er að sé fyrsta úrræðið sem einstaklingar í verulegum greiðsluerfiðleikum leita eftir. Nefndin telur rétt að halda inni skilyrði um að gjaldandi hafi leitað greiðsluaðlögunar hjá umboðsmanni skuldara áður en hann geti hlotið afskrift krafna samkvæmt 16. gr. frumvarpsins. Þó hefur nefndin skilning á sjónarmiðum sem umboðsmaður skuldara hefur vakið athygli á um að í einhverjum tilvikum kunni að vera ósanngjarnt að gera að ófrávíkjanlegu skilyrði fyrir beitingu afskriftarheimildar að gjaldanda hafi áður verið synjað um greiðsluaðlögun. Að höfðu samráði við umboðsmann skuldara, sem og ráðuneytið og ríkisskattstjóra, leggur nefndin til að í 3. tölulið 1. mgr. 16. gr. verði kveðið á um að gjaldanda hafi annaðhvort verið synjað um greiðsluaðlögun eða þá að greiðsluaðlögunarumleitanir hafi reynst árangurslausar. Meðal tilvika sem svona getur háttað um má nefna að kröfuhafar fallist ekki á samning um greiðsluaðlögun, að gjaldandi fái ekki nauðasamning til greiðsluaðlögunar og að umboðsmaður skuldara taki ákvörðun um að fella niður greiðsluaðlögunarumleitanir. Nefndin bendir á að eftir sem áður er ákvæði 16. gr. heimildarákvæði sem verður háð mati ríkisskattstjóra og beitt í undantekningartilfellum. Aðrar breytingartillögur en þær sem gerð hefur verið grein fyrir sérstaklega í nefndarálitinu eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif á frumvarpið. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem fram koma í nefndaráliti. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir álitið rita Óli Björn Kárason formaður, Brynjar Níelsson framsögumaður, sem hann er þá víst ekki, Þorsteinn Víglundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Smári McCarthy.
Herra forseti. Eins og við þekkjum í tengslum við þetta mál var kynnt í síðasta mánuði skýrsla dómsmálaráðherra ásamt fjármála- og efnahagsráðherra um aðdraganda og ástæður þess að Ísland hafnaði á hinum svokallaða gráa lista FATF. Eitt helsta markmið FATF er að stuðla að skilvirkri innleiðingu löggjafar, regluverks og aðgerða til að berjast sérstaklega gegn peningaþvætti, fjármögnun hryðjuverka og öðrum tengdum ógnum við stöðugleika alþjóðlega fjármálakerfisins. Þær afsakanir sem eru tíndar til í þessari skýrslu eru fremur ódýrar að mínu mati. Ég ætla ekki að gera hana neitt sérstaklega að umtalsefni hér en vildi þó nefna þetta. Þar er m.a. vísað til þess að hér hafi verið tíð stjórnarskipti sem hljómar svolítið eins og embættismenn í ráðuneytunum sitji auðum höndum ef ekki stendur yfir þeim ráðherra. Ég vil aðeins víkja að praktískum atriðum í tengslum við lögin sem tóku gildi í sumar. Nú á að breyta ákveðnu ákvæði í þeim og í því sambandi langaði mig að nefna athyglisverðar athugasemdir sem Magnús Óskarsson hæstaréttarlögmaður hefur sett fram og ég kem að á eftir, en í lagatextanum segir að almenningur skuli hafa aðgang að upplýsingum um raunverulega eigendur. Á þessu ári, 6. júlí sl., tóku gildi lög um skráningu raunverulegra eigenda og þetta eru nýjar reglur hér á landi eins og við þekkjum. Hér hafa þó í nokkurn tíma verið í gildi reglur um að í skýrslu stjórnar félaga í ársreikningum skuli upplýsa um tíu stærstu hluthafa í lok reikningsárs og alla hluthafana ef þeir eru færri en tíu og hundraðshluta hlutafjár hvers þeirra í lok ársins. Nýju lögin ganga mun lengra. Nú er öllum lögaðilum sem stunda atvinnurekstur hér á landi eða skráðir eru í fyrirtækjaskrá, þar með talið útibúum erlendra hlutafélaga og einkahlutafélaga, gert skylt að tilkynna ríkisskattstjóra um raunverulega eigendur sína. Lögin gilda einnig um svonefnda fjárvörslusjóði eða sambærilega aðila, en á það reynir líklega minna en hjá öllum þeim fjölda lögaðila sem stunda atvinnurekstur hér á landi eða eru skráðir í fyrirtækjaskrá. Um skilgreiningu á því hvað raunverulegir eigendur eru vísa nýju lögin til laganna um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Þar er nokkuð löng skilgreining, en í einföldu máli má segja að hinir raunverulegu eigendur séu einstaklingar sem eiga eða ráða yfir meira en 25% í lögaðila eða teljast á annan hátt hafa yfirráð yfir lögaðila. Ef ekki er mögulegt að finna raunverulegan eiganda, t.d. vegna svo dreifðs eignarhalds að engir einstaklingar eiga eða stýra lögaðila eða vafi leikur á um eignarhaldið, skal sá einstaklingur, einn eða fleiri, sem stjórnar starfsemi lögaðilans teljast raunverulegur eigandi. Í upphafsákvæði hinna nýju laga um skráningu raunverulegra eigenda er tekið fram að markmiðið með því að skrá raunverulega eigendur sé að koma í veg fyrir peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Þó er ljóst að þessar upplýsingar munu einnig nýtast í öðrum tilgangi því að í lagatextanum segir að almenningur skuli hafa aðgang að upplýsingum um raunverulega eigendur. Upplýsingarnar gætu því nýst í ýmsum viðskiptum til að kanna tengsl manna eða t.d. í dómsmálum til að kanna hæfi manna. Einnig opnast þarna aðgangur að miklum upplýsingum fyrir blaðamenn, það er rétt að nefna það. Samkvæmt nýju lögunum skal tilkynna um raunverulega eigendur við nýskráningu í fyrirtækjaskrá og skráningarskyldum aðilum er skylt að tilkynna ríkisskattstjóra innan tveggja vikna um allar breytingar sem varða skráninguna. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði við lögin skulu aðilar sem þegar eru skráðir í fyrirtækjaskrá við gildistöku laganna veita upplýsingar um raunverulega eigendur eigi síðar en 1. júní 2020. Þessari dagsetningu stendur nú til að breyta í 1. mars og um það snýst þetta frumvarp. Í lögunum eru heimildir til að leggja á ströng stjórnsýsluviðurlög og eru þau sett þannig fram að erfitt er að leita til dómstóla ef ágreiningur er um viðurlögin. Vegna brota á lögunum er ríkisskattstjóra heimilað að leggja á dagsektir og stjórnvaldssektir sem eru aðfararhæfar og þær geta verið nokkuð háar. Dagsektirnar geta verið allt að 500.000 kr. á dag og stjórnvaldssektirnar 10% af veltu. Þessa fjármuni geta yfirvöld verið búin að sækja með aðför áður en sá sem telur á sér brotið gæti fengið niðurstöðu dómstóla um réttmæti ákvörðunar ríkisskattstjóra. Þar að auki getur ríkisskattstjóri fellt skráningu aðila niður og málshöfðunarfrestur þeirra sem vilja ekki una ákvörðunum ríkisskattstjóra er ákveðinn þrír mánuðir sem verður að teljast fremur stuttur frestur. Því virðist ekki vera raunhæft að leita til dómstóla sem þýðir að ríkisskattstjóri er í raun eftirlitslaus við töku slíkra ákvarðana. Varðandi það að færa frestinn til 1. mars vil ég að lokum nefna það að það er ólíklegt að mörg fyrirtæki viti af þessum fresti og því væri þörf á að auglýsa hann enn frekar. Ég legg áherslu á það hér vegna þess að vitaskuld eru þetta mjög mikilvæg lög og út á við skipta þau okkur verulegu máli. Eins og við þekkjum hefur verið álitshnekkir fyrir íslensk stjórnvöld og ríkisstjórnina, það verður að segjast eins og er, að við skyldum hafa lent á þessum lista. Það er erfitt að átta sig á því hvers vegna upphaflega var ákveðið að hafa lok frestsins í byrjun sumars á næsta ári. Ég tel að það hefði verið heppilegra, herra forseti, ef þessi frestur færi t.d. saman við ársreikningaskil sem hjá flestum félögum eru í lok septembermánaðar ár hvert, þ.e. átta mánuðum eftir lok reikningsárs samkvæmt 109. gr. laga um ársreikninga. Almanaksárið er reikningsár flestra fyrirtækja og þá gætu stjórnir félaga, endurskoðendur og aðrir sem koma að gerð ársreikninganna gætt að því að þessar upplýsingar um raunverulega eigendur séu sendar inn um leið og ársreikningar. Það er þetta sem ég vildi koma að í þessari umræðu. Ég held að þetta hefði átt að skoða betur og ég vænti þess að það verði gert vegna þess að ég tel heppilegra að þetta fari saman við ársreikningaskil.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði, nr. 80/2009 (skráning kyns), sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar flytur. Þessi breyting felur í sér að íslenskir ríkisborgarar sem eru búsettir erlendis hafi rétt til að breyta skráningu á kyni sínu og nafni og að í stað orðanna 2.–4. mgr. í 3. málslið 2. mgr. 5. gr. laganna komi: 2.–5. mgr. Þetta er frekar tæknileg breyting en afskaplega mikilvæg. Í 4. gr. laga um kynrænt sjálfræði er kveðið á um rétt einstaklinga til að breyta opinberri skráningu kyns. Í 1. mgr. 4. gr. segir að sérhver einstaklingur sem náð hefur 18 ára aldri hafi rétt til að breyta skráningu á kyni sínu í þjóðskrá. Skal beiðni um slíka breytingu beint til Þjóðskrár Íslands. Jafnhliða breyttri skráningu kyns á umsækjandi rétt á að breyta nafni sínu. Hér á landi hefur verið byggt á þeirri meginreglu samkvæmt alþjóðlegum einkamálarétti að persónuleg réttarstaða manns skuli fara að íslenskum lögum ef viðkomandi einstaklingur á heimilisfesti á Íslandi. Í alþjóðlegum einkamálarétti hefur þannig að jafnaði verið stuðst við þá meginreglu að styðjast við heimilisfesti aðila fremur en ríkisfang þegar persónulegir tengslaþættir eru metnir. Hefur sú meginregla þannig verið talin gilda samkvæmt alþjóðlegum einkamálarétti við meðferð mála fyrir stjórnvöldum hér á landi að málefni sem varðar persónurétt einstaklinga heyri undir stjórnvöld þess ríkis þar sem viðkomandi á heimilisfesti. Þannig má telja að Þjóðskrá Íslands hafi ekki lögsögu til að taka til efnislegrar meðferðar beiðnir íslenskra ríkisborgara sem búsettir eru erlendis um breytingar á kynskráningu og samhliða nafnbreytingu. Af framangreindu leiðir að ákvæði 1. mgr. 4. gr. laga um kynrænt sjálfræði gilda eingöngu um þá einstaklinga sem hér eru búsettir og eiga hér lögheimili. Nauðsynlegt er því að gera breytingar á 4. gr. laganna og kveða skýrt á um rétt íslenskra ríkisborgara sem búsettir eru erlendis til að breyta skráningu á kyni og nafni sínu samkvæmt 1. mgr. greinarinnar. Samhliða er lögð til breyting á tilvísun í 2. mgr. 5. gr. laganna sem fjallar um breytingu á skráðu kyni barns þannig að heimilt verði fyrir börn sem eru íslenskir ríkisborgarar og búsett erlendis að breyta opinberri skráningu kyns síns. Bent hefur verið á að með breytingunni er íslenskum ríkisborgurum sem búsettir eru erlendis og vilja breyta kynskráningu sinni veittur rýmri réttur til að breyta nafni sínu en öðrum íslenskum ríkisborgurum sem búsettir eru erlendis og vilja breyta nafni sínu en ekki skráningu kyns. Verður að telja að þessi rýmri réttur sé byggður á málefnalegum sjónarmiðum og því réttlætanlegur. Eins og ég segi er frumvarpið frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, Páli Magnússyni, Birgi Ármannssyni, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, Helga Hrafni Gunnarssyni, Helgu Völu Helgadóttur, Jóni Steindóri Valdimarssyni, Steinunni Þóru Árnadóttur og Þórarni Inga Péturssyni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, með síðari breytingum (aðgangur að upplýsingum um stjórnsýslu Alþingis). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um þingsköp Alþingis vegna breytinga á upplýsingalögum sem samþykktar voru á síðasta löggjafarþingi þar sem gildissvið laganna um aðgang að gögnum var útvíkkað og látið ná til stjórnsýslu Alþingis eins og nánar yrði afmarkað í lögum og reglum forsætisnefndar sem settar yrðu á grundvelli þeirra. Markmiðið með frumvarpinu er að auka aðgang að gögnum hjá Alþingi um þann þátt sem fellur undir stjórnsýslu þingsins. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að með drögum að reglum um aðgang að gögnum um stjórnsýslu Alþingis sem eru fylgiskjal með frumvarpinu virðist hins vegar verið að takmarka aðganginn. Einnig var bent á að nálgunin virkaði á vissan hátt neikvæð með upptalningu á löngum lista yfir takmarkanir á réttinum. Fyrir nefndinni kom fram að litið hefði verið til reglna sem gilda um aðgang að gögnum hjá norska Stórþinginu en það er undanþegið gildissviði norskra upplýsingalaga. Í norsku reglunum er hins vegar tiltekið að upplýsingalögin gildi að svo miklu leyti sem við á með þeim útfærslum og undantekningum sem nánar felast í reglunum og takmarkanir á aðgangi þannig taldar upp. Nefndin tekur í því sambandi fram að um aðgang að upplýsingum stjórnsýslu Alþingis fer samkvæmt upplýsingalögum og þó að norsk upplýsingalög nái ekki yfir Stórþingið og að norsk þingsköp hafi ekki lagagildi eins og þingsköp Alþingis er afmörkunin á aðgangi að gögnum sambærileg hjá þingunum. Þannig virðast reglurnar vera ætlaðar til að skýra nánar hvað fellur undir stjórnsýslu Alþingis, hvað fellur fyrir utan og að hverju verði heimilt að takmarka aðgang fyrir þeim sem óska eftir aðgangi að gögnum. Nefndin leggur því ekki til neinar breytingar á frumvarpinu en telur mikilvægt að forseti Alþingis og forsætisnefnd yfirfari drög að reglum með hliðsjón af því að þær takmarki ekki þau réttindi sem tryggja á með setningu laganna. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið varðandi málsmeðferð beiðna um aðgang að gögnum um stjórnsýslu Alþingis og synjun beiðna þar um en í reglunum er lagt til að beiðnum um aðgang skuli beint til skrifstofu Alþingis og að synjun um aðgang að gögnum megi bera undir forsætisnefnd. Fram kom að í ljósi þess að í forsætisnefnd er einungis eitt atkvæði þurfi í reynd ekki að vera meiri hluti fyrir því að forsætisnefnd staðfesti synjun skrifstofu Alþingis. Nefndin telur í því sambandi mikilvægt að hafa í huga að málsmeðferðarreglur IV. kafla upplýsingalaga gilda um meðferð slíkra beiðna og því gilda ákvæði laganna um málshraða, afmörkun á beiðni um upplýsingar og um rökstuðning og leiðbeiningar. Skrifstofa Alþingis sem falið er að taka við beiðnum þarf því að gæta að þessum málsmeðferðarreglum sem og forsætisnefnd þegar við á. Þá er í greinargerð með frumvarpinu auk þess tekið fram að opinn aðgangur að gögnum hjá stjórnvöldum sé meginregla í íslensku samfélagi og hafi það að markmiði að tryggja gegnsæi í stjórnsýslu og við meðferð opinberra hagsmuna. Á grundvelli sömu sjónarmiða er með frumvarpinu lagt til að almenningur hafi aðgang að upplýsingum um þá starfsemi Alþingis sem fellur undir stjórnsýslu þess. Nefndin telur í ljósi þessarar meginreglu að einungis í undantekningartilvikum sé rétt að takmarka aðgang að gögnum um stjórnsýslu Alþingis og þá séu rökstuddar forsendur og sjónarmið sem forsætisnefnd þurfi að líta til og rökstyðja við ákvarðanatöku sína. Nefndin tekur í því sambandi fram mikilvægi þess að forsætisnefnd líti við úrlausn mála til þeirra fordæma sem úrskurðarnefnd um upplýsingamál hefur markað við túlkun upplýsingalaga svo að ekki skapist misræmi í túlkun á upplýsingarétti almennings. Eins er mikilvægt að í reglunum verði tilgreint nákvæmlega hvernig ákvarðanatöku innan forsætisnefndar verði háttað til þess að almenningur geti áttað sig á hvar endanlegt ákvörðunarvald liggur. Nefndin fjallaði nokkuð um hvort rétt væri að setja lagaskilaákvæði í frumvarpið þannig að aðgangur að upplýsingum væri miðaður við ákveðinn tímapunkt. Í því sambandi liggur fyrir að þegar upplýsingalög voru fyrst sett var ekki sett neitt slíkt ákvæði til að takmarka aðganginn og skipti því ekki máli hvenær gögn höfðu orðið til hjá stjórnvöldum upp á hvort aðgangur væri veittur að þeim. Nefndin telur því ekki rétt að leggja til ákveðið tímamark í þessu sambandi en tekur fram mikilvægi þess að áfram verði unnið að því að gera upplýsingar um stjórnsýslu Alþingis aðgengilegar á vef þingsins. Virðulegi forseti. Ég hef gert stuttlega grein fyrir völdum hlutum úr nefndarálitinu en í öðrum atriðum vísa ég til nefndarálitsins sjálfs. Þórarinn Ingi Pétursson ritar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir þetta álit rita sá sem hér stendur, Helgi Hrafn Gunnarsson, ásamt hv. þingmönnum Líneik Önnu Sævarsdóttur, Andrési Inga Jónssyni, Óla Birni Kárasyni, Brynjari Níelssyni, Þorsteini Sæmundssyni, Guðjóni S. Brjánssyni, Orra Páli Jóhannssyni og Þórarni Inga Péturssyni.
Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna alþjóðasamþykktar um vinnu við fiskveiðar. Það er álit frá umhverfis- og samgöngunefnd. Það ber að byrja á því að upplýsa að nefndin hefur að sjálfsögðu fjallað um málið og fengið á sinn fund Eggert Ólafsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Nefndinni barst ein umsögn, frá Margréti Þ. Jónsdóttur hjúkrunarfræðingi. Í stuttu máli er frumvarpinu ætlað að mæta kröfum 188. samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, ILO, um vinnu við fiskveiðar, með það að markmiði að Ísland verði í kjölfar þeirra lagabreytinga sem eru lagðar til tilbúið til að fullgilda samþykktina. Kröfur hennar þar að lútandi snúa að banni við næturvinnu ungmenna, skyldu einkarekinna fyrirtækja sem sinna skráningar- og ráðningarþjónustu til að starfa eftir stöðluðu kerfi og kröfu um framvísun heilbrigðisvottorðs til að fiskimönnum ssé heimilt að starfa á fiskiskipi. Þá fyrst aðeins um heilbrigðisvottorðin. Við meðferð málsins fór nefndin yfir þær breyttu kröfur sem gerðar eru með frumvarpinu til útgáfu heilbrigðivottorða vegna starfa á fiskiskipum. Sú krafa að við tilteknar aðstæður leggi fiskimenn, aðrir en vél- og skipstjórnarmenn, fram heilbrigðisvottorð til staðfestingar fullnægjandi heilsufari er nýmæli. Starfi fiskimaður á fiskiskipi sem er 24 metrar að lengd eða lengra eða er að jafnaði á sjó í þrjá daga eða lengur skal gildistími heilbrigðisvottorðs vera að hámarki tvö ár en eitt ár ef fiskimaður er yngri en 18 ára. Gildistími heilbrigðisvottorða vél- og skipstjórnarmanna er með því styttur úr fimm árum í tvö, samanber 2. efnismálsgrein 4. gr. frumvarpsins. Nefndin áréttar í þessu samhengi að kröfu um heilbrigðisvottorð er ætlað að tryggja öryggi og heilbrigði fiskimanna og almenna hagsmuni fiskimanna sem og annarra sjómanna og útgerða. Á fundum nefndarinnar var einnig fjallað um afhendingu heilbrigðisvottorða með hliðsjón af sjónarmiðum um persónuvernd. Fyrir nefndinni kom jafnframt fram það sjónarmið að sú breyting sem lögð er til með kröfu um framlagningu heilbrigðisvottorða og styttingu gildistíma leiði af sér margföldun á heilbrigðisskoðunum sjómanna og því væri full ástæða til að gera þá breytingu að auk lækna verði hjúkrunarfræðingar taldir bærir til að framkvæma slíkar skoðanir. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið muni taka ábendinguna til skoðunar í samráði við heilbrigðisráðuneytið þegar unnið verður að frekari innleiðingu ákvæða samþykktarinnar með stjórnvaldsfyrirmælum. Nefndin tekur undir það sjónarmið að kannað verði hvort veita skuli víðtækari heimild innan heilbrigðisstéttarinnar til að framkvæma slíkar skoðanir, þannig að fleirum en læknum verði heimilt að gera þær og hvort slík heimild kalli á breytingar á kröfum til menntunar. Þá er hér einnig fjallað um hugtakið fiskimaður sem er kannski að mörgu leyti nýyrði í íslensku, en þó ekki alveg. Það kemur í ljós að í frumvarpinu er þetta orð notað og ég ætla að lesa úr nefndarálitinu orðrétt: „Með frumvarpinu er til samræmis við alþjóðasamþykktina lagt til að bæta orðskýringu á hugtakinu „fiskimaður“ við lög um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa. Nefndin bendir á að í 3. gr. frumvarpsins eru hins vegar notuð orðin „skipverjar“ og „sjómenn“ þar sem hugtakið „fiskimaður“ er notað í samþykktinni. Þá er í lokamálsgrein 4. gr. örðugt að sjá hvaða munur er gerður á hugtökunum „fiskimaður“ og „skipverji“. Nefndin telur mikilvægt að gætt sé samræmis í hugtakanotkun verði skilgreining hugtaksins „fiskimaður“ lögfest þar sem um er að ræða hugtak sem á byggist réttur og lagðar eru á skyldur samkvæmt lögunum með vísan til alþjóðasamþykktar. Nefndin áréttar jafnframt mikilvægi þess að ekki aðeins sé gætt samræmis í hugtakanotkun innan sjálfra laganna heldur einnig innan lagabálka. Nefndin leggur því til með vísan til framangreinds að orðið „fiskimaður“ komi í stað orðanna „skipverjar“ og „sjómenn“ sem og að gerð sé smávægileg breyting á orðalagi efnismálsgreinar 2. gr. sem þýdd er úr alþjóðasamþykktinni.“ Að lokum leggur nefndin til nokkrar orðalagsbreytingar eins og gjarnan er. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi tveimur breytingum aðallega: 1. Efnismálsgrein 2. gr. orðist svo: „Fiskimaður er hver sá sem starfar eða er ráðinn til vinnu á fiskiskipi, þ.m.t. þeir sem eru ráðnir upp á aflahlut. Hafnsögumenn, löggæsluaðilar, aðrir aðilar í fastri þjónustu hins opinbera, starfsmenn í landi sem sinna störfum um borð í fiskiskipum eða eftirlitsmenn með fiskveiðum teljast ekki vera fiskimenn.“ 2. Breyting við 3. gr. um að 2. efnismálsgrein orðist svo: „Skráningar- og ráðningarþjónusta skal vera skilvirk, fullnægjandi, áreiðanleg, fiskimönnum að kostnaðarlausu og til þess fallin að auðvelda fiskimönnum að ráða sig í skipsrúm.“ Aðrar breytingar eru, eins og fram kom áðan, orðalagsbreytingar. Ari Trausti Guðmundsson, sem hér stendur, og Vilhjálmur Árnason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna um fastanefndir Alþingis. Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Undir álitið skrifa því formlega hv. þingmenn Bergþór Ólason, formaður nefndar, Ari Trausti Guðmundsson framsögumaður, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Gunnarsson, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir, Orri Páll Jóhannsson og Vilhjálmur Árnason. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Herra forseti. Þau renna hingað inn nefndarálitin og hér er sem sagt komið að áliti umhverfis- og samgöngunefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa, nr. 30/2007, með síðari breytingum. Nefndin fjallaði um málið eins og vera ber og fékk á fund sinn átta gesti. Henni bárust enn fremur umsagnir frá sex félögum. Það er hægt að sjá mjög auðveldlega hvað um er að ræða í útprentuðu nefndaráliti. Almennt til skýringa um þetta frumvarp er það að segja að með því er lögð til breyting á skilgreiningu hugtaksins „smáskip“ í lögum um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa þannig að til smáskipa teljist skip sem eru 15 metrar að skráningarlengd eða styttri í stað 12 metra áður. Samhliða er lögð til breyting á 12. gr. laganna er kveður á um lágmarksfjölda skipstjórnar- og vélstjórnarmanna á fiskiskipum, varðskipum og öðrum skipum, með það að markmiði að einfalda reglur um mönnun, þannig að þær taki einungis mið af lengd skips. Verði frumvarpið að lögum þarf því að huga að breytingum á menntunarkröfum til þeirra sem hafa réttindi á 12 metra skip til að brúa bilið að 15 metra skipum með endurskoðun á reglugerð nr. 175/2008 um skipstjórnar- og vélstjórnarréttindi og því er í frumvarpinu lagt til að breytingarnar taki ekki gildi fyrr en 1. september 2020 svo að unnt sé að undirbúa þær. Þá um öryggi áhafna og réttindi. Á fundum nefndarinnar komu fram skiptar skoðanir á efni frumvarpsins. Var þar aðallega lýst áhyggjum af öryggi í tengslum við fækkun í áhöfn smáskipa sem og því að vélavarsla skipa frá 12 metrum og upp í 15 metra skráningarlengd væri færð í land á grundvelli þjónustusamninga. Einnig komu fram sjónarmið um að það væri vart gerlegt að gera við bilanir um borð í nýrri skipum vegna flókins vélbúnaðar þeirra. Fram kom að þeim sem hafa réttindi á 12 metra skip er heimilt að starfa á vinnuskipum sjókvíaeldis allt að 15 metrum, eftir að hafa setið viðbótarnámskeið, samanber reglugerð nr. 175/2008 um skipstjórnar- og vélstjórnarréttindi. Mikilvægt væri að skýra að þau námskeið væru ekki nægileg til réttinda á önnur 15 metra skip en þessi vinnuskip. Jafnframt var bent á að afmarka mætti breytingu upp í 15 metra við dagróðrabáta í skilningi laga um stjórn fiskveiða, þannig að þau skip sem féllu undir breytinguna væru aldrei lengur úti en 24 tíma í einu. Nefndin áréttar að óháð breytingum sem leiðir af lögfestingu þessa frumvarps þurfi að tryggja að fjöldi í hverri áhöfn smáskipa samræmist vinnuálagi í hverjum róðri og hvíldartímaákvæði séu virt í hvívetna, samanber ákvæði kjarasamninga og lögum sem við þá eiga. Nefndin telur mikilvægt að við endurskoðun reglugerðarinnar verði vandað til breytinga á þeim kröfum sem gerðar verða um menntun og reynslu. Þá er einmitt átt við þessa breytingu úr 12 metrum í 15 við skilgreiningu smáskipa. Um viðkomandi starfshóp tek ég fram að nefndin beinir því til ráðherra að skipa starfshóp um útfærslu þeirra breytinga sem gera þurfi á reglugerðinni og í hann verði m.a. skipaðir fulltrúar frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, Samgöngustofu, Tækniskólanum og Slysavarnaskóla sjómanna. Nefndin áréttar að öryggismál áhafna skuli höfð í fyrirrúmi við þær breytingar. Með vísan til framangreinds leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Þess ber þá að geta að Vilhjálmur Árnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hanna Katrín Friðriksson og Jón Gunnarsson skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Þannig að þeir sem undir skrifa eru Bergþór Ólason, formaður nefndar, Jón Gunnarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Orri Páll Jóhannsson. Herra forseti. Ég hef aftur lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að mæla fyrir þessu. Ég er á því að þetta sé fagnaðarefni. Þetta frumvarp og nefndarálit er bara ágætt og er ég alveg sammála því. Það er nokkuð langt um liðið frá því að sú breyting var gerð á hinu svokallaða smábátakerfi að bátar voru leyfðir stærri. Eru þessir bátar orðnir það öflugir að þeir fiska orðið yfir 1.000 tonn, margir hverjir, á ári og eru gerðir út mjög stíft. Mönnunarmálin á þessum skipum sem verið er að taka á þarna, milli 12 og 15 metra, hafa verið erfið í sambandi við réttindi og annað slíkt. Mig langar að spyrja þingmanninn að því hvort sú staðreynd að of mikið hefur verið af því að bátar í þessum flokki hafi verið að stranda hafi ekki komið til tals í vinnu við frumvarpið. Hef ég þá skoðun að það sé oft og tíðum út af því að menn eru of þreyttir. Hvort það hafi verið talað um hvernig væri hægt að mæta því vandamáli. Að lágmarki sé einn maður nægilega úthvíldur til að aka eitt landstím eða eitthvað slíkt. Þarna er tekið fram að það sé miðað við 24 klukkustunda úthald og leikur mér forvitni á að vita og spyr því þingmanninn út í þetta.
Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda þessar spurningar. Við auðvitað heyrðum áhyggjur, sérstaklega skipstjórnarmanna og vélstjórnarmanna, um þessi mönnunarmál yfir höfuð og svo koma aftur aðrir, þ.e. félag þeirra sem gera út strandveiðibáta og aðra slíka, sem höfðu aðrar skoðanir. Oft snýst þetta um hvernig nákvæmlega mannað er. 12 metra bátar geta verið með stærri vélar en sumir 15 metra og öfugt, þannig að þarna er um að ræða nokkuð flókna stöðu. Það kom fram að þessi strönd, eins og fyrirspyrjandi nefnir, hafi sennilega mörg hver stafað af því að menn sofna á verðinum og sigla í strand. Þá er spurningin, eins og hv. fyrirspyrjandi minnist á, hvað er hægt að gera í því. Ég vísa akkúrat á þennan starfshóp. Við erum í raun og veru að fara fram á að sá starfshópur sem þarna er skipaður af samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, Samgöngustofu, Tækniskólanum og ég tala nú ekki um Slysavarnaskóla sjómanna, taki fyrir öll þau mál sem varða öryggi þegar þessir bátar og þessi skip eru annars vegar og þar með líka hvernig væri hægt að koma í veg fyrir að menn sofni. En nú er það þannig að það er ekki einn maður á bát sem sofnar kannski heldur eru fleiri á honum. Það er hægt með einhverjum ráðum að setja einhverjar reglur sem tryggja að þarna sé sett undir þennan leka. En ég held að það verði ekki mín orð hér sem ráði með hvaða hætti það verði heldur starf þessa starfshóps.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Hann vitnar í starfshóp sem mun vinna að þessu máli og ég veit að það er ekki auðvelt að svara þessu en ég vildi vekja máls á þessu vegna þess að við erum svo heppin nú til dags að sjóslysum fer mjög mikið fækkandi. Þar spilar inn í náttúrlega að öryggismálin eru betri, bátar eru orðnir miklu betri og tæknin er orðin svo góð í sambandi við siglingar og eftirlit að það hafa komið ár þar sem enginn hefur farist á sjó og er það mikið gleðiefni. En ég hef áhyggjur af þessu tiltekna atriði með þessa báta vegna að þeir eru gerðir það stíft út að menn eru oft lítt hvíldir til heimstíms. Þarna eru um borð oft þrír, fimm og sex karlar í þessum bátum sem gerðir eru svona mikið út og auðvitað eru menn að reyna að standa sig en álagið er mikið á þessum áhöfnum. Þessir bátar eru að fiska, eins og ég sagði áðan, oft mikið meira en 200–400 tonna bátar voru að fiska fyrir nokkrum árum þannig að þeir eru nánast bara alltaf á sjó, ef veður leyfir.
Ég þakka hv. fyrirspyrjanda aftur. Auðvitað er það þannig að tækniþróun ýmiss konar, bæði eftirlit með skipum á sjó, tilkynningarskylda og þess vegna GPS-staðsetning og annars konar tækniþróun sem varðar vélbúnað, gerir að verkum að jú, það fækkar í áhöfn. Aðaláhyggjuefni okkar voru auðvitað þessi stærðarmörk, og það kom fram fyrir nefndinni að þegar verið er að stækka og stækka úr 12 metrum í 15 og vélamálin sem ég nefndi. En ég get ekki brugðist við þessu öðruvísi en svo að ef hægt er að setja einhverjar vinnureglur sem tryggja að menn fái hvíld og hafi ráðrúm til að stunda þannig sjómennsku að öryggi sé í fyrirrúmi þá hljóti þessi nefnd að geta tekið á því. En aðalefnið er þó að þarna er verið að breyta mönnunarkröfum og lengdarkröfum til samræmis við tækniþróun og nútímann.
Herra forseti. Ég kem hingað upp til að gera stuttlega grein fyrir þeim fyrirvara sem ég er með á þessu máli. Ég er sem sagt einn af nefndarmönnum sem rita nafn sitt á nefndarálit umhverfis- og samgöngunefndar og ég samþykkti málið. Það kom fram hjá framsögumanni, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, að það hefðu verið skiptar skoðanir meðal umsagnaraðila og gesta um málið. Það er kannski einfalt að segja frá því, bara svo á það sé varpað ljósi, að það bárust fimm umsagnir, þar af ein reyndar sameiginleg frá Samtökum atvinnulífsins og Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi. Ef við tökum tillit til þess voru það sú umsögn og ein til sem voru jákvæðar og síðan þrjár neikvæðar. Rauði þráðurinn í neikvæðum umsögnum frá Félagi vélstjóra og málmtæknimanna, frá Félagi skipstjórnarmanna og frá Sjómannasambandi Íslands var að menn töldu að með frumvarpinu væri verið að slaka á kröfum um réttindi og mönnun á bátum frá 12 og upp í 15 metra yrði frumvarpið að lögum og töldu ástæðu til að óttast að ekki væri nægilega fylgt eftir kröfum um menntun og reynslu. Nefndin reyndi vissulega að bregðast við og brást við þessu og það kemur vel fram í nefndarálitinu þar sem segir: „Verði frumvarpið að lögum þarf því að huga að breytingum á menntunarkröfum“ í reglugerð þar að lútandi. Og eins og hv. framsögumaður fór yfir áðan áréttar nefndin að það þurfi að tryggja að fjöldi í hverri áhöfn samræmist vinnuálagi og að hvíldartímaákvæðið sé virt í hvívetna og beinir því til ráðherra að skipa starfshóp um útfærslu þeirra breytinga sem þarf að gera á reglugerðinni. Þar kemur kannski að fyrirvara mínum þar sem mér fannst ekki nægilega tryggt að það yrði öruggt að fulltrúar þeirra sem mestu athugasemdirnar gerðu við akkúrat þessi mál ættu sæti í þessum vinnuhópi. Það stendur í álitinu að í hann verði, með leyfi forseta, „m.a. skipaðir fulltrúar frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, Samgöngustofu, Tækniskólanum og Slysavarnaskóla sjómanna“. Það voru umræður í nefndinni um að Tækniskólinn myndi eiginlega uppfylla það að vera regnhlíf eða fulltrúi þeirra aðila sem hefðu lýst þessum áhyggjum, Félags vélstjóra og málmtæknimanna, Félags skipstjórnarmanna og Sjómannasambands Íslands. En það eru tengsl sem ég á erfitt með að sjá og enn síður eftir að ég fór í gegnum þetta eftir á og fór í gegnum það hverjir sitja í stjórn þessa skóla. Sambandið þar er ekkert þannig að ég vil bara árétta það að við útvíkkum þetta, að þetta „m.a.“ verði notað til að tryggja að þessir aðilar hafi aðgang þar að. Mér finnst eiginlega allt að því hjákátlegt að vera sérstaklega að tilgreina að það verði skipaður starfshópur til að tryggja að áhyggjum manna verði sinnt ef þeir hafa ekki sæti við borðið. En ég get ekki annað en treyst því að þetta „m.a.“ verði látið duga til þess þó að ég hefði viljað sjá það skýrara en taldi ástæðu til að koma hingað upp og gera grein fyrir þessum fyrirvara og mun síðan sjá til þess að þessar áhyggjur mínar fari áfram.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá velferðar nefnd. Um er að ræða tillögu til þingsályktunar um rannsóknir á þunglyndi meðal eldri borgara. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá Félagsráðgjafa félagi Íslands, Sjúkraliðafélagið Íslands og félagsvísinda sviði Háskóla Íslands. Umsagnir bárust frá félagsvísinda sviði Háskóla Íslands, Félagsráðgjafa félagi Íslands, Læknafélag Íslands, Mosfellsbæ og Sjúkraliðafélagið Íslands. Með tillögunni er lagt til að heilbrigðisráðherra beiti sér fyrir því að þunglyndi eldri borgara verði rannsakað og umfang þess metið. Í þeim tilgangi er lagt til að ráðherra verði falið að skipa nefnd sem m.a. kanni umfang vandans og hvaða leiðir séu best til þess fallnar að koma í veg fyrir þunglyndi meðal eldri borgara. Í umsögnum sem nefndinni bárust kom fram almenn ánægja með markmið tillögunnar. Meðal annars var bent á að félagslegir þættir hefðu djúpstæð áhrif á líðan eldri borgara. Öflugt tengslanet, stuðningur, hreyfing, virkni og þátttaka í félagslífi og samfélaginu almennt gæti því virkað verndandi gegn kvíða og þunglyndi. Mikilvægt væri að horfa ekki fram hjá þessari félagslegu hlið vandans og að skipan nefndar um rannsóknir á þunglyndi eldri borgara tæki jafnframt mið af því. Í því sambandi bendir nefndin á að í tillögunni er lagt til að nefndin verði skipuð níu einstaklingum og er sérstaklega tilgreint hvaða stofnanir og félög tilnefni einstaklinga til setu í henni. M.a. var gerð athugasemd við það að innan nefndarinnar væri ekki gert ráð fyrir fulltrúum félagsráðgjafa, sjúkraliða eða iðjuþjálfa. Nefndin tekur undir þær athugasemdir og telur betur fara á því að ráðherra verði veitt svigrúm til mats á því hvernig nefndin verði best skipuð. Með vísan til þess leggur nefndin til breytingartillögu þess efnis, en beinir því jafnframt til heilbrigðisráðherra að tryggja þverfaglega skipan nefndarinnar með áherslu á líkamlegt, andlegt og félagslegt heilbrigði. Félagsvísindasvið Háskóla Íslands gerði í umsögn sinni grein fyrir ýmsum verkefnum, gagnagrunnum og rannsóknum sem unnar hafa verið um líðan eldri borgara og benti á að mikilvægt væri að horfa til þeirra gagnagrunna sem til eru. Bent var á að upplýsingar um líðan eldra fólks væri m.a. að finna í ýmsum verkefnum sem unnin hafa verið innan félagsvísindasviðs Háskóla Íslands, m.a. verkefni um kvíða, depurð, einmanaleika og félagslega virkni eldra fólks, sem og í rannsóknum Rannsóknarseturs í barna- og fjölskylduvernd og Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands. Þá væru til ýmis gögn, m.a. á vegum embættis landlæknis, sem líta mætti til við vinnuna. Nýta þyrfti þá þekkingu sem til er og einnig þyrftu áherslur að endurspegla að hækkandi aldri fylgdu bæði heilsufarsleg vandamál en ekki síður breytingar á félagslegri stöðu og högum. Að lokum benti Læknafélag Íslands á að óraunhæft væri að gera ráð fyrir því að niðurstöður rannsóknarinnar gætu legið fyrir 1. júní 2020. Nefndin tekur heils hugar undir það sjónarmið og leggur því til að ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðum starfshópsins á vorþingi 2021. Nefndin leggur til að þingsályktunartillagan verði samþykkt en þó með þeirri breytingu að 2. mgr. tillögugreinarinnar orðist svo: „Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður nefndarinnar á vorþingi 2021.“ Undir þetta rita allir nefndarmenn, sú sem hér stendur, Ólafur Þór Gunnarsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Halldóra Mogensen og Lilja Rafney Magnúsdóttir.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir og fagna því að þetta þingmál hafi fengið umfjöllun og afgreiðslu í velferðarnefnd Alþingis. Við vitum að það er alls ekki sjálfsagt í tilviki þingmannamála og kann ég formanni nefndarinnar, Helgu Völu Helgadóttur, og hennar félögum, svo sem Ólafi Þór Gunnarssyni og Höllu Signýju Kristjánsdóttur, mínar bestu þakkir fyrir að veita þessu máli brautargengi. Þetta skiptir máli og það er gaman að það sé þverpólitískur stuðningur á bak við mál eins og þetta. Þetta þingmál var hið fyrsta sem ég lagði fram á þessu þingi í haust og var eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar og ég held að þetta sé eitt af þessum málum sem geta skipt miklu máli fyrir fjöldann allan af fólki hér á landi. Herra forseti. Á Íslandi er talið að um 15.000–20.000 manns þjáist af þunglyndi. Þetta er gríðarlegur fjöldi og þunglyndi eldri borgara er sérstök áskorun. Áskorunin felst m.a. í því að þetta er að hluta til falið og ógreint vandamál. Sömuleiðis er hlutfall eldri borgara með einkenni þunglyndis helmingi hærra en almennt gerist hjá öðrum aldurshópum. Hérlendis er notkun þunglyndislyfja og kvíðastillandi lyfja með því sem mest gerist í heiminum og ekki síst hjá öldruðum. Samkvæmt skýrslum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar er þunglyndi einn erfiðasti sjúkdómur mannkyns og getur verið lífshættulegur. Þunglyndi, einmanaleiki og depurð sem honum fylgir er ekki bara samfélagsmein heldur getur þunglyndi einnig verið afar hættulegt heilsu fólks. Sjúkdómurinn er því mjög kostnaðarsamur, fyrir utan að hann skerðir lífsgæði þess sem við hann glímir. En hins vegar, herra forseti, er þunglyndi oft læknanlegt og ætíð er hægt að ráða einhverja bót á því, a.m.k. í langflestum tilvikum. Herra forseti. Eldri borgurum hefur fjölgað mikið hérlendis og þeim mun fjölga meira á næstu árum en fjöldi eldri borgara mun tvöfaldast á Íslandi á næstu 25 árum. Við sjáum að einkenni þunglyndis hjá öldruðum geta verið margs konar, svo sem breytt atferli og viðhorf ásamt skertri andlegri og líkamlegri hæfni. Að sjálfsögðu getur fólk á öllum aldri fengið einkenni þunglyndis en hvernig þau koma fram hjá öldruðum getur verið ólíkt. Missir maka eftir langt hjónaband, einmanaleiki, verkefnaleysi, óvirkni, hreyfingarleysi, missir sjálfstæðis, fjárhagsáhyggjur, félagsleg einangrun og jafnvel lífsleiði og tilgangsleysi geta verið veigameiri orsakir en hjá öðrum hópum. Ég vil í því sambandi benda á að hluti eldri borgara býr við bág kjör hér á landi og hefur því kannski færri tækifæri en aðrir til að leita sér aðstoðar. Sömuleiðis hafa aðrir bent á að þessi hópur sé jafnvel tregari til að leita sér aðstoðar þegar kemur að andlegri vanlíðan en aðrir aldurshópar. Við sjáum einnig að það getur verið auðvelt að láta sér yfirsjást einkenni þunglyndis hjá öldruðum. Mörg einkenni þunglyndis geta verið álitin eðlilegur fylgifiskur öldrunar og skörun getur verið á milli líkamlegrar vanheilsu og aukaverkana lyfja. Af þeim sökum geta aldraðir jafnvel síður fengið viðeigandi meðferð við þunglyndi sínu. Dvöl á hjúkrunarheimili getur haft ýmis andleg áhrif á viðkomandi þar sem hann stendur allt í einu frammi fyrir því að búa við nýjar og aðrar aðstæður í nánu samneyti við nýtt og ókunnugt fólk. Ég held að þetta sé brýnt mál að svo mörgu leyti. Ég er sannfærður um að mögulegar úrlausnir vegna þunglyndis eldri borgara þurfa að vera sértækar og sérsniðnar að aldurshópnum og það sama má segja um forvarnirnar. Við sjáum að tilhneigingin hér á landi gagnvart þessum hópi og öðrum hefur oft verið að beita lyfjameðferð sem að sjálfsögðu á oft rétt á sér en hins vegar þurfum við að huga að annars konar meðferð samhliða lyfjameðferð eða jafnvel í staðinn fyrir hana. Í því sambandi verið nefnt t.d. að auka félagslega ráðgjöf, auðvelda vitjanir til öldrunarlækna, geðlækna og sálfræðinga á heilsugæslustöðvum. Sömuleiðis hefur aukin hreyfing verið talin skynsamleg leið til að sporna gegn þunglyndi og því er mikilvægt að fólk hafi aðstöðu til hennar og jafnvel samneyti við gæludýr á hjúkrunarheimilum hefur einnig verið nefnt sem leið til að bregðast við leiða og einmanaleika. Því, herra forseti, er ljóst að fjölmargar leiðir, bæði stórar og smáar, eru færar í baráttu okkar gegn þeim skelfilega sjúkdómi sem þunglyndi getur verið. Ég vil vekja sérstaklega athygli á því að þessi umræða er talsverð erlendis og í Bretlandi hefur meira að segja verið stofnað sérstakt embætti, ráðherra einmanaleikans. Af því tilefni sagði þáverandi forsætisráðherra Bretlands, með leyfi forseta: „Einmanaleikinn fer ekki í manngreinarálit. Einmanaleikinn getur herjað á okkur öll en við getum í sameiningu unnið bug á honum.“ Herra forseti. Ég vil upplýsa að ég lagði fram sambærilega þingsályktunartillögu fyrir um 15 árum hér á þingi en þá varð tillagan ekki útrædd. Það er virkilega ánægjulegt að 15 árum seinna sé Alþingi tilbúið að hefja þessa rannsókn eins og hér er lagt til að verði gert með það að markmiði að standa fyrir markvissum aðgerðum, sömuleiðis, þannig að við getum öll sem samfélag unnið bug á þessum sjúkdómi. Það er alveg ljóst að mínu viti, herra forseti, að þunglyndi, kvíði og einmanaleiki eiga ekki að vera eðlilegir fylgifiskar efri áranna. Það er svo mikilvægt að fólk hafi tilgang í lífinu en það er einnig mjög mikilvægt að fólk sé saman. Maður er manns gaman, eins og þar segir. Við erum félagsverur sem dýrategund og það skiptir máli að við séum í samneyti hvert við annað. Hraðinn má ekki vera slíkur í samfélaginu að við hættum að sinna hvert öðru. Hér þarf sérhver fjölskylda að líta í eigin barm þegar kemur að þeim eldri borgurum sem eru í lífi okkar og hvernig við sinnum því fólki. Eitt af því sem við eigum að gera í æ meira mæli er að brúa bilið á milli kynslóða. Ég held að yngsta kynslóðin njóti ekki síst góðs af því að vera í nánum tengslum við afa sína og ömmur, langafa og langömmur. Þetta myndi einfaldlega bæta líf allra. Að lokum, herra forseti, er ég sannfærður um að þetta þingmál mun bæta líðan fólks og þá er ansi mikið unnið. Ég held að fá mál séu stærri en einmitt þau sem snerta sjálfa lífshamingjuna og tilgang tilverunnar.
Herra forseti. Fremur en að fara í langa ræðu kýs ég að koma í stutt andsvar við hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson. Ég ætla að nota tækifærið og þakka þingmanninum þá elju sem hann hefur sýnt í þessu máli og þakka honum fyrir að leggja fram þetta ágæta mál. Nefndin hefur fjallað um það og komist að góðri niðurstöðu. Ég tel að með áherslu tillögunnar og með því að ýta undir mikilvægi þess að lítum á þetta vandamál, þennan sjúkdóm meðal eldra fólks, sem raunverulegt vandamál sem við þurfum sem samfélag að hjálpast að við að takast á við, séum við að stíga afar mikilvægt skref. Tilefni þessa andsvars er fyrst og fremst að þakka hv. þingmanni fyrir þetta.
Herra forseti. Það væri óskandi að öll þau andsvör sem ég fæ í þessum sal væru á þessa lund þannig að ég þakka kærlega fyrir það. Ég vil sömuleiðis þakka hv. þingmanni fyrir þann stuðning sem hann hefur sýnt þessum málaflokki og þessu máli. Hann er auðvitað, eins og allir hér vita, sérfræðingur í efnum er lúta að hagsmunum eldri borgara og starf hans hefur svo sannarlega ekki farið fram hjá neinum í þessum sal og vonandi fregnast sem víðast. Ég fagna sérstaklega breytingu nefndar sem hv. þingmaður situr í, um að útvíkka nefndina svo að fleiri fagaðilar geti komið inn í vinnu hennar. Ég held að hér sé á ferð einfaldlega eitt af þeim ágætu málum sem mætti kannski vekja athygli þjóðarinnar á að við í þessum blessaða sal getum verið sammála um og erum sammála um. Við eigum að vera ófeimin að draga fram að margt sameinar alla flokka sem eru á þingi. Þetta mál sem lýtur að rannsókn og aðgerðum gegn þunglyndi eldri borgara er gott dæmi um að þegar við snúum bökum saman getum við svo sannarlega náð árangri og stuðlað að aukinni vellíðan samborgara okkar.
Virðulegur forseti. Ég óska hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni til hamingju með að 15 ára þrautagöngu er kannski, hugsanlega og mögulega að ljúka með þessari góðu þingsályktunartillögu. Þegar málefni aldraðra eru sett á dagskrá er ástæða til að bregðast við. Þetta er málaflokkur sem snertir okkur öll með ýmsum hætti og ef við erum heppin snertir þetta okkur öll um síðir með sama hætti, að við verðum gömul. Öldruðum, 67 ára og eldri, mun fjölga gífurlega á næstu árum. Hagstofan spáir því að gera megi ráð fyrir um 61% aukningu í þessum aldurshópi næstu 15 árin sem fer því úr rúmlega 42.000 í kannski 68.000. Undir þetta verður samfélagið að búa sig. Í þessu felast mörg tækifæri en þarna eru líka einhverjar keldur sem við getum varast og ættum að varast með því að búa okkur vel undir fjölgunina, vera meðvituð og hafa stefnu í sem flestum málum sem að þessu lúta. Við erum hér að fjalla um mikilvægt og alvarlegt málefni, þunglyndi meðal eldri borgara, sjúkdóm sem kannski snertir 15.000–20.000 manns á Íslandi, eins og fram kom í máli hv. 1. flutningsmanns þessarar tillögu sem ég er svo lánsamur að fá að vera með á. Því má telja öruggt að fólk, margt hvert, beri þetta mein og þennan sjúkdóm í hljóði og leiti ekki lausna. Eins og fram kom í máli 1. flutningsmanns umlykur einmanaleiki líf fólks. Það hefur ekki endilega frumkvæði að því að leita sér aðstoðar og ef það hefur ekki þeim mun sterkari félagslega umgjörð um sig endar það oft með því að fólk hverfur okkur sjónum endanlega og gefst upp. Ágæt og margvísleg meðferðarúrræði eru innan seilingar en á Íslandi styðjumst við einkum og í ríkustum mæli við lyfjameðferð. Fleiri lausnir eru þó til og þær eru nýttar í vaxandi mæli. Virðulegur forseti. Á árinu 2014 gaf samanburður á sölutölum þunglyndislyfja milli Norðurlandanna til kynna að Íslendingar noti 35–50% meira af þunglyndislyfjum en frændþjóðirnar. Sá munur liggur ekki í að ávísað magn sé hærra á hvern notanda hérlendis heldur að það eru fleiri notendur. Þegar notkun þunglyndislyfja er skoðuð nánar eftir aldurshópum og árum má sjá að notkunin eykst með hækkandi aldri og er mest á meðal fólks sem er komið yfir sjötugt. Þunglyndi meðal aldraðra er talsvert algengt en rannsóknir hafa sýnt að 17–30% aldraðra upplifa þunglyndiseinkenni. Þetta hlutfall er jafnvel hærra á meðal aldraðra sem dveljast á sjúkrahúsum eða á hjúkrunarheimilum, alveg upp í 40%. Þessi aldurstengda aukning á notkun þunglyndislyfja hérlendis er því í takt við það sem gerist á hinum Norðurlöndunum þrátt fyrir að fjöldi notenda hérlendis sé meiri. Töluverða aukningu má sjá í þunglyndislyfjanotkun hjá elstu aldurshópunum, yfir áttrætt, sem skoðað var á árabilinu 2010–2012. Tölur víða á Vesturlöndum sýna að yfir 40% allrar lyfjanotkunar eru hjá öldruðum. Þeir taka mun fleiri lyf að meðaltali en þeir sem eru yngri. Samkvæmt einni af rannsóknum Hjartaverndar tóku aldraðir í heimahúsum að jafnaði fjögur til fimm ávísuð lyf og notkunin er heldur meiri meðal kvenna þó að karlar séu líka drjúgir við lyfin. Notkunin er enn meiri á hjúkrunarheimilum en samkvæmt nýlegri úttekt, eða ekki svo gamalli, er meðalnotkun á íslenskum hjúkrunarheimilum fleiri en níu lyf á hvern íbúa. Alvarlegar hliðarverkanir lyfja meðal aldraðra eru vaxandi vandamál og kannski líka einhver lyfjaávísun sem ekki passar. Ég ætla ekki að hætta mér út í lyfjafræði að verulegu leyti en heilbrigðisstarfsfólk veltir mjög vöngum yfir því og spyr gjarnan hvort byltur, minnkuð hreyfifærni, vitræn skerðing, þvagleki og þyngdartap séu jafnvel tilkomin vegna hliðarverkana lyfja. Oft vill gleymast að hliðarverkanir lyfja eða það að lyf virka ekki sem skyldi er jafnvel talið vera að baki þriðjungi sjúkrahúsinnlagna aldraðra samkvæmt sumum rannsóknum. Þunglyndi eldri borgara er oft vangreint og vanmeðhöndlað og í áranna rás hefur sennilega brunnið við að rasað hefur verið að greiningu og því slegið föstu að viðkomandi sé með einkenni heilabilunar þegar hann sýnir einkenni sem kannski gætu bent til þess. Þunglyndissjúkdómar eru engu að síður taldir vera áhættuþáttur þegar um heilabilunarsjúkdóma er að ræða. Eftir því sem einkennin um þunglyndi eru erfiðari, því meiri líkur eru á heilabilun að því er talið er. Þess vegna er svo mikilvægt að þeir einstaklingar sem hafa þessi einkenni, hvort sem menn leiða líkur að því að það sé þunglyndi eða heilabilun, komist tímanlega til fagfólks til að fá greiningu og úrlausn við hæfi. Meðal aldraðra er tíðni alvarlegs þunglyndis talin vera um 1–4% en tíðni þunglyndis sem ekki er af alvarlegum toga á bilinu 4–13%. Norskar rannsóknir hafa bent til þessa og að alvarlegir þunglyndissjúkdómar séu tvöfalt hærri hjá eldra fólki á bilinu 70–85 ára, eins og kom fram hjá flutningsmanni áðan. Þunglyndi meðal fólks með heilabilun er töluvert meira en annarra eldri borgara. Það er auðvitað ástæða til að varpa fram spurningunni um það hvers vegna þunglyndi er algengara meðal aldraðra en annarra. Menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að það séu líklega breyttar kringumstæður hins aldna þegar aldurinn færist yfir okkur, að við þurfum að horfast í augu við það að lífið sé ekki alveg búið en það styttist og færnin ekki eins mikil og hún var þó að við getum gert mikið til að viðhalda henni, þ.e. heilsubrestur er kannski einn af mikilvægustu þáttunum sem ýtt geta undir þunglyndi á efri árum. Ýmsar aldursbreytingar, t.d. í heila, eru taldar geta ýtt undir einkennin og það sem við köllum oft sálfélagslega þætti, eins og færnitap, missir náinna ættingja, eins og fram kom í ræðu áðan, breytt staða viðkomandi í samfélaginu, viðkomandi er að hverfa af vinnumarkaði, hverfa inn í nýtt félagslegt umhverfi og líka það hversu öflugt félagslega stuðningsnetið er. Þetta eru allt mikilvægir þættir í lífi hvers og eins. Svo má líka nefna að margir aldraðir neyta og hafa þurft að neyta talsvert mikils af lyfjum. Það getur haft áhrif og kallað í einhverjum tilvikum fram og ýtt undir þunglyndan hug sem þróast getur á verri veg. Eins og ég drap á áðan benda kannski einhverjar úttektir til þess að allt að 13% þeirra sem búa við þunglyndi séu með vægi einkenni og það sem við getum kallað geðdeyfð. Það eru góðar fréttir því að það er þó auðvelt að vinna með þá þætti. Við eigum góð lyf og ef leitað er til fagfólks má ná undraverðum árangri með þeim. Stór hluti þessa hóps getur líka með einföldum hætti bætt stöðu sína og líðan með breyttum lífsstíl, heilsueflingu, aukinni hreyfingu og styrktarþjálfun. Aukin áhersla er lögð á þessa þætti hvarvetna í heiminum til að bæta almenna líðan. Þessum viðhorfum er líka haldið myndarlega á lofti hérlendis, einn af þeim sem hefur verið í forystusveit á þessu sviði er Janus Guðlaugsson, doktor í íþrótta- og heilsufræðum. Hann segir að rannsóknir bendi til þess að virkur lífsstíll og fjölbreytt þjálfun hafi ótvírætt heilsutengdan ávinning á margan hátt í för með sér og að þjálfunin geti auk þess dregið úr ýmsum áhættuþáttum sem tengjast hækkandi aldri og það á svo sannarlega við um þunglyndi. Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á í upphafi mun öldruðum fjölga mikið á næstu áratugum á Íslandi. Það er því mikilvægt að vinna markvisst í velferðarmálum á þessu sviði sem miða að því að viðhalda heilbrigði í stað þess að einungis meðhöndla sjúkdóma. Þetta er mun ódýrari og hagkvæmari nálgun að bættri lýðheilsu. Þetta er mat ótal sérfræðinga úr öllum heimshornum. Breskir vísindamenn hafa haldið því fram í nýlegum greiningum að hver króna, eða hver evra eftir atvikum, sem fjárfest er í með heilsutengdum forvörnum skili sér 14-falt til baka. Það er því ástæða til að halda á lofti málefnum þessa framtíðarfólks, eldri borgaranna. Þessum hópi mun vaxa fiskur um hrygg á næstu áratugum. Til að halda þessu málefni á lofti höfum við, þrír þingmenn á Alþingi, lagt fram jafn margar þingsályktunartillögur. Þetta eru Ólafur Þór Gunnarsson og Ásmundur Friðriksson áfram undirrituðum. Þetta eru þingsályktunartillögur sem lúta allar að málefnum aldraðra. Við vonumst til að í tengslum við þá umræðu, sem síðar verður við framlagningu tillagnanna, takist okkur að laða fram umfjöllun um þennan málaflokk sem sannarlega er þörf á. Þessar tillögur sem við höfum lagt fram eru um brottfall aldurstengdra starfslokareglna, aðgerðaáætlun gegn öldrunarfordómum og úttekt á heilsutengdum forvörnum eldra fólks. Það eru fleiri atriði sem löggjafarþing þarf að velta fyrir sér, búsetumál eldri borgara, hvernig við gerum þeim kleift að búa sem lengst í eigin húsnæði, eins og við höfum talað svo mikið um í áratugi. Við höfum kannski ekki komist miklu lengra en að taka umræðuna. Við þurfum að gera ráð fyrir því hvernig við sem erum að vaxa úr grasi og verða öldruð getum búið að okkar eigin langleiðina allt lífið. Við státum okkur af því og lofum að byggja fleiri og fleiri hjúkrunarheimili. Á því munum við ekki eiga kost öllu lengur. Það er ekki það sem eldra fólki hugnast endilega, okkur mun ekki endilega hugnast það sjálfum þegar við komumst á þennan stað. Við viljum aðra valkosti, auk þess sem við munum með vaxandi hlutfalli eldri borgara ekki ráða við það fjárhagslega að byggja stofnanir til starfrækslu með sama hætti og við höfum gert undanfarna áratugi. Virðulegur forseti. Ég hef með þessum orðum lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég flyt nefndarálit velferðarnefndar um tillögu til þingsályktunar um fræðslu um vefjagigt og endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Emil Thoroddsen og Stefán Vilbergsson frá Öryrkjabandalagi Íslands, Arnór Víkingsson og Sigrúnu Baldursdóttur frá Þraut sem er miðstöð vefjagigtar og tengdra sjúkdóma og Auði Ólafsdóttur, Jón Steinar Jónsson og Óskar Reykdalsson frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Umsagnir bárust frá Félagi sjúkraþjálfara, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Öryrkjabandalaginu, Sigrúnu Baldursdóttur og Þraut. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að heilbrigðisráðherra verði falið að beita sér fyrir fræðslu til almennings um vefjagigt og láta fara fram endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að þær meðferðarstofnanir sem til eru þjónustuðu að mestu leyti einungis þá sem væru með vefjagigt á illvígu stigi og hefðu litla eða enga starfsgetu. Biðlistar í sérhæfð meðferðarúrræði væru langir og gera þyrfti betur í því að þjónusta fólk á fyrri stigum til þess að vinna gegn líkamlegum verkjum, skertri starfsgetu og því sálræna álagi sem sjúkdómnum fylgir oft. Þá kom fram það sjónarmið að leggja þyrfti áherslu á að bregðast fyrr við og tryggja fólki með vefjagigt á vægari stigum meiri aðgang að viðeigandi þjónustu. Var í því sambandi bent á að auðveldara væri að ná tökum á sjúkdómnum á fyrri stigum, meðferðarúrræði væru einfaldari og skiluðu betri árangri. Með því að greina sjúkdóminn fyrr og auka fræðslu og forvarnir, sem og þekkingu innan heilsugæslunnar, væri hægt að ná góðum árangri í því að stemma stigu við verkjum og óvinnufærni. Grunnmeðferð við vefjagigt ætti að byggjast á fræðslu, hugrænni atferlismeðferð og hæfilegri en reglulegri þjálfun. Slík meðferð gæfi í flestum tilfellum góðan bata þegar hún væri veitt á fyrri stigum. Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin mikilvægt að áhersla verði lögð á að efla heilsugæsluna í greiningu, meðferð og eftirfylgni við hana. Þannig megi bregðast við og oftar koma í veg fyrir að sjúkdómurinn nái illvígu stigi. Með eftirfylgni má einnig tryggja að einstaklingurinn haldi sjálfur virkni. Í umsögn Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins kemur fram að heilsugæslan sé í stakk búin til að þróa og veita grunnmeðferð með læknum, sálfræðingum og hreyfistjórum. Þá kæmi einnig til greina að innleiða alþjóðlega skimunar- og matslista sem hefðu skilað góðum árangri í greiningu vefjagigtar. Nefndin er sammála um mikilvægi þeirrar vinnu og beinir því til heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir því að grunnþjónusta verði aðgengilegri innan heilsugæslunnar. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn velferðarnefndar, Helga Vala Helgadóttir formaður, Halla Signý Kristjánsdóttir sem hér stendur, framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halldóra Mogensen og Lilja Rafney Magnúsdóttir. Með vísan til framangreinds leggur nefndin til að þingsályktunartillagan verði samþykkt óbreytt. Virðulegi forseti. Ég lagði fram þessa þingsályktunartillögu í fyrra sem er endurflutt í ár og er það af þeirri nauðsyn að eftir að hafa kynnt mér málið taldi ég nauðsynlegt að taka utan um þennan hóp og reyna að bæta líðan hans og eins að koma honum fyrir inn á vinnumarkaðinn aftur. Einstaklingum sem metnir eru til örorku hefur fjölgað ár frá ári. Þeim sem metnir hafa verið 75% öryrkjar fjölgaði um 3,9% milli áranna 2016 og 2017. Fjölmargar ástæður liggja að baki örorku einstaklinga. Þó er einn sjúkdómur algengari hér á landi en víða erlendis samkvæmt svari við fyrirspurn minni til heilbrigðisráðherra á síðasta vetri, en það er vefjagigt. Vefjagigtargreining var talin meðvirkandi þáttur í 75% örorku hjá 14% allra kvenna sem voru á örorku. Örorka vefjagigtarsjúklinga orsakast oft af samverkandi þáttum vefjagigtar, annarra stoðkerfissjúkdóma og geðsjúkdóma. Talið er að vefjagigt hrjái 2–13% fólks á hverjum tíma. Hún er algengari hjá konum en körlum, það eru þrjár til fjórar konur á móti einum karli. Það eru ekki til heildarupplýsingar um fjölda einstaklinga sem greindir hafa verið hér á landi en í rannsókn frá 1998 reyndist algengi vefjagigtar vera 5,6% á meðal 18 ára einstaklinga og eldri en erlendis er algengi vefjagigtar oftast á bilinu 1–4%. Vefjagigt er yfirleitt langvinnur sjúkdómur sem ekki læknast og því fjölgar í hópi vefjagigtarsjúklinga með hækkandi aldri. Engar ritrýndar niðurstöður hafa verið birtar um árangur af meðferð á vefjagigt á Íslandi. Þraut – miðstöð um vefjagigt hefur tekið saman upplýsingar um árangur endurhæfingar fyrir fjögurra ára tímabil, árin 2011–2015. Niðurstöðurnar voru annars vegar birtar í skýrslu Þrautar til Sjúkratrygginga Íslands árið 2014 og hins vegar í nýlokinni meistararitgerð Sigríðar Björnsdóttur í sálfræði við Háskólann í Reykjavík. Niðurstöðurnar sýna þýðingarmikinn, marktækan bata eftir endurhæfingu hvað varðar heildarstöðu sjúklinganna, færni og lífsgæði. Niðurstöðurnar sýna einnig að verkir, þreyta, andleg líðan og streitueinkenni batna marktækt eftir endurhæfingu. Það er forvitnilegt að spá í af hverju hér eru miklu fleiri hlutfallslega með þennan illvíga sjúkdóm. Þetta er langvinnur sjúkdómur. Kannski er það af þeirri einföldu staðreynd að það er ekki eins vel tekið utan um þennan hóp hérlendis, því versni sjúklingum enn frekar og þá skipi fleiri einstaklingar þann hóp. Virðulegi forseti. Ég hef lagt fram þessa þingsályktunartillögu þess efnis að fela heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir fræðslu til almennings um vefjagigt og láta fara fram endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu með það að markmiði að styrkja greiningarferlið og geta boðið upp á heildræna meðferð byggða á niðurstöðum gagnreyndra rannsókna. Heilbrigðiskerfið þarf að leggja við eyrun og hlusta á þennan þögla sjúkdóm og viðurkenna hann sem stóran þátt í að fólk á öllum aldri dettur út af vinnumarkaði og einangrast heima með verkjasjúkdóm sem gerir einstaklinginn óvirkan, bæði á vinnumarkaði og sem þátttakanda í samfélaginu. Þegar ég var að kynna mér sjúkdóminn og ræða við einstaklinga og þá meðferðaraðila sem hafa séð um hann kom í ljós sá stóri þáttur fræðslan sem skiptir máli vegna þess að gegn sjúkdómnum hafa verið svolitlir fordómar. Þetta er eins konar ruslakista sem því hefur verið hent í sem ekki er hægt að festa fingur á. Fræðsla er mikilvæg og það að þetta færist inn í heilsugæsluna er liður í að minnka fordóma gegn þessum hópi og í því getur líka falist góð meðferð.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu, með síðari breytingum. Hv. velferðarnefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti, auk þess sem umsagnir bárust frá embætti landlæknis og Félagi eldri borgara í Reykjavík og nágrenni. Með þessu frumvarpi, sem lætur lítið yfir sér, er lagt til að embætti landlæknis verði heimilt að færa upplýsingar um nöfn sjúklinga, kennitölur og tiltekin persónuauðkenni í skrá um heilabilunarsjúkdóma. Embætti landlæknis hefur samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga um landlækni og lýðheilsu heimild til að halda tíu persónugreinanlegar heilbrigðisskrár, m.a. um hjarta- og æðasjúkdóma, taugasjúkdóma og krabbameinsskrá. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að umfang heilabilunarsjúkdóma væri síst minna en þeirra sjúkdóma og sjúkdómaflokka sem þar eru taldir upp. Umsagnaraðilar og gestir sem komu á fundi nefndarinnar voru sammála um mikilvægi þess að halda skrá um heilabilunarsjúkdóma. Einkum var bent á mikilvægi slíkrar skrár með tilliti til áætlanagerðar og rannsókna. Einnig kom fram það sjónarmið að óheppilegt væri að miða við erlendar tölur við áætlanagerð þar sem ekki væri hægt að gefa sér að umfang og samsetning þessa heilbrigðisvanda væri eins á Íslandi og í öðrum löndum. Hvað þetta atriði varðar tala ég af nokkurri reynslu því að í mínum fyrri störfum hef ég haft töluvert með sjúklinga með þessi heilkenni eða þessar sjúkdómsgreiningar að gera. Staðtölur og tilfinning manna fyrir eðli sjúkdómanna er ekki nákvæmlega eins á Íslandi og er víða erlendis. Samsetning þeirra heilbrigðisstarfsmannahópa sem sinna þessum sjúklingum er heldur ekki eins. Þannig er til að mynda algengt í Bandaríkjum Norður-Ameríku að taugalæknar og geðlæknar sinni þeim sem eru með heilabilanir en þannig er það til að mynda ekki á Íslandi. Hér sinna þessum skjólstæðingum fyrst og fremst heimilislæknar og öldrunarlæknar. Embætti landlæknis benti í umsögn sinni á að kostnaður hlytist af uppsetningu gagnagrunnsins sem og af rekstri hans eins og gefur að skilja. Þess vegna væri nauðsynlegt að gera sér grein fyrir þeim kostnaði svo að skráin gæti skilað þeim ábata sem stefnt væri að. Í því sambandi kom þó fram að fyrirmyndir mætti sækja til sambærilegra gagnagrunna hjá öðrum ríkjum Norðurlandanna, til að mynda Svíþjóð, sem kynnu að nýtast vel við stofnun gagnagrunns hér á landi. Einnig myndi sú reynsla sem til er hjá embætti landlæknis vegna vinnslu nýlegra verkefna og uppbyggingar annarra gagnagrunna nýtast til verkefnisins. Nefndin áréttar að með frumvarpinu er ekki lögð sú skylda á embætti landlæknis að ráðast í stofnun gagnagrunns um heilabilunarsjúkdóma, heldur er lagt til að embættið hafi nauðsynlegar heimildir til að vinna persónugreinanlegar upplýsingar í slíkan gagnagrunn. Telur nefndin eðlilegt að embættinu verði með lögum veitt slík heimild, en undirstrikar þó nauðsyn þess að stjórnvöld tryggi embættinu fjármagn svo að hægt verði að byggja upp skrána og reka hana. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að málið verði samþykkt óbreytt og undir álitið rita hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir formaður, Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Halldóra Mogensen og Lilja Rafney Magnúsdóttir. Ég vil í lokin, herra forseti, þakka hv. nefnd fyrir vinnuna við þetta mál. Eins og ég gat um í upphafi lætur þetta mál ekki mikið yfir sér en með því að við tökum þessa ákvörðun búum við í raun þannig um hnútana að við getum haft aðgang að miklu betri upplýsingum um sjúkdóm sem sennilegast hrjáir 3.000–4.000 Íslendinga á hverjum tíma, jafnvel stærri hóp, og getum betur vitað til hvaða úrræða við eigum að grípa, hvernig við eigum að stilla af fjármuni, þjónustu o.s.frv. Með hækkandi aldri þjóðarinnar er því miður líklegt að það muni fjölga í þeim hóp sem þróar með sér heilabilunarsjúkdóma og krafan verður enn þá ríkari á að þau úrræði sem verða þá í boði verði skilvirkari og hnitmiðaðri fyrir hvern hóp og undirhóp sem fær þessa sjúkdóma. Þess vegna er svo mikilvægt að þetta gangi eftir en ég ítreka í blálokin þakkir mínar til hv. nefndar fyrir vinnuna við málið og þakka fyrir þann stuðning sem málinu hefur verið sýndur í þinginu.
Virðulegur forseti. Hv. 1. flutningsmaður þessa frumvarps hitti naglann líklega alveg ljómandi á höfuðið þegar hann sagði að þetta frumvarp léti ekki mikið yfir sér. Í hógværðinni er nú fegurðin fólgin. Í 1. gr. frumvarpsins segir: „Við 2. mgr. 8. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Skrá um heilabilunarsjúkdóma.“ Út á þetta gengur breytingin. Þetta er mikil breyting. Í henni eru líka fólgin skilaboð og mönnum verður kannski betur ljóst hvar við erum stödd í skráningu á ýmsum þáttum heilbrigðisþjónustunnar. Í því liggur mikilvægið. Ég styð heils hugar efni þessa frumvarps. Efnið snýr að hópi fólks sem á við erfiðan sjúkdóm að stríða, sjúklingahóp sem krefst mikillar umönnunar, bæði umönnunar aðstandenda og þjónustu frá heilbrigðiskerfinu. Það er mikilvægt að við höfum nákvæmar upplýsingar um umfang þessa viðfangsefnis eins og annarra viðfangsefna í heilbrigðisþjónustunni. Til að þjónusta við þetta fólk og aðstandendur þess sé fullnægjandi og farsæl er mikilvægt að rétt greining á vanda viðkomandi sé staðfest tímanlega. Þegar um heilabilun er að ræða getur þetta verið viðkvæmt og krefjandi skref að stíga. Árið 2015 var lagt gróft mat á það hversu margir væru með heilabilun á Íslandi og var niðurstaðan um 3.500 manns, heldur lægri tala en samtökin Alzheimer Europe áætluðu árið 2012. Munurinn felst sennilega í því að íslensk þjóð er yngri en flestar Evrópuþjóðir en það á auðvitað eftir að breytast. Í greinargerð hins góða frumvarps sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kynnti okkur áðan metur hann það svo að heildarfjöldi heilabilaðra á Íslandi gæti verið á bilinu 4.000–5.000. Um þetta er engin vissa þar sem engin markviss skráning er til og ekkert samræmt verklag í heilbrigðiskerfinu að þessu leyti. Í lögum um landlækni og lýðheilsu frá árinu 2007 er kveðið á um að embættið hafi heimild til að halda tíu tilgreindar heilbrigðisskrár á persónugreinanlegu formi, eins og fram kom hjá flutningsmanni áðan, en við gildistöku laganna, 2007, voru reyndar þá þegar í rekstri eða undirbúningi sjö skrár sem er mjög mikilvægt. Fyrirhugað var að bæta við þremur, þ.e. skrá um hjarta- og æðasjúkdóma, taugasjúkdóma og sykursýki. Þetta kemur fram í umsögn embættisins til velferðarnefndar og þar er líka getið um það að þessum skrám hafi enn ekki verið komið á fót því að engu fé hafi verið varið til verkefnisins. Þetta er auðvitað hneisa og það er ekki að undra þó að heilbrigðiskerfið okkar sé stefnulítið eða að okkur fatist dálítið flugið í því að skipuleggja kerfið, hvar við eigum að leggja áherslurnar, hvað sé aðalatriðið og hvað aukaatriði. Við þurfum að vinna miklu markvissar og hafa miklu fastara land undir fótum þegar við leggjum meginlínur. Það er mikilvægt því að þetta eru gríðarlega kostnaðarsamar leiðir sem við erum að fara enda kostnaðarsöm faggrein og við verðum að vera markviss í okkar vinnu. Enga skrá um heilabilunarsjúkdóma er að finna þarna eða áætlanir um að setja á laggirnar slíka skrá þó að umfang heilabilunarjúkdóma sé síst minna en þeirra sjúkdóma sem í skránni eru taldir upp, rétt eins og fram kom hjá hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni áðan. Tæplega helmingur þeirra einstaklinga sem við erum að fjalla um, einstaklinga sem búa við heilabilun, nýtur mjög dýrrar þjónustu hins opinbera, þ.e. sólarhringsumönnunar á hjúkrunarheimili. Um það hlutfall höfum við þó enga vissu og ástæðan er ómarkviss skráning. Skrá um heilabilunarsjúkdóma er ekki til, kerfið gerir ekki ráð fyrir að ástæða sé til að halda markvisst utan um sjúklingahóp á Íslandi sem telur jafnvel 4.000 einstaklinga, hóp sem þarf sérhæfða og kostnaðarsama þjónustu og stuðning. Virðulegur forseti. Embætti landlæknis bendir í umsögn sinni til velferðarnefndar á að því fylgi verulegur stofnkostnaður að koma upp skráningarkerfi um tíðni heilabilunarsjúkdóma og að það kosti fé að viðhalda og reka slíkan gagnagrunn. Í nefndaráliti velferðarnefndar sem við höfum nú hlýtt á er hins vegar bent á að hægt sé að styðjast við reynslu nágrannalanda okkar, Noregs eða Svíþjóðar, sem hafa komið upp gagnagrunni af þessu tagi sem nýst gæti hugsanlega í okkar tilviki hér á landi. Auk þess má setja spurningarmerki við forgangsröðun embættisins sem á að hafa eftirlit með skráningu í heilbrigðisþjónustu, með gæðum og hafa eftirlit með heilbrigðisþjónustunni, að forgangsraða með þeim hætti að þessir hlutir séu á hreinu. Á heimsvísu hefur málaflokkur um heilabilun fengið æ meiri athygli enda vitum við að vandinn vex og vex. Það eru ekki mörg ár, þrjú, fjögur eða kannski fimm, síðan þessi málaflokkur fékk réttmæta umfjöllun hérlendis. Það er vel. Í fylgiskjalinu með frumvarpi þessu til laga um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu er lítil grein eftir Steinunni Þórðardóttur, sérfræðing í öldrunarlækningum, þar sem hún bendir á að alzheimersjúkdómurinn sé faraldur 21. aldarinnar, þetta sé gríðarlega algengt vandamál í eldri aldurshópum og sé alzheimersjúkdómur orsök 60–70% heilabilunartilfella. Það eru auðvitað fleiri flokkar heilabilunarsjúkdóma en bara alzheimersjúkdómurinn því að við ræðum kannski langmest um þann sjúkdóm. Margir heilabilunarsjúkdómar eru kannski settir undir þann hatt. Steinunn nefnir í sinni grein að jafnvel sé talið að fjöldi þeirra sem þjást af alzheimersjúkdómnum tvöfaldist á u.þ.b. 20 ára fresti, í Bandaríkjunum séu 5,7 milljónir einstaklinga greindar með alzheimersjúkdóm sem gróflega jafngildir 5.700 Íslendingum. Þarna eru líkur notaðar. Ef við tökum beinan kostnað heilbrigðiskerfisins þar í landi við meðferð og umönnun einstaklinga með heilabilun eins og hann var metinn árið 2017 og óbeinan kostnað við umönnun á vegum aðstandenda og yfirfærum á Ísland myndi beinn og óbeinn kostnaður við meðferð og umönnun einstaklinga með heilabilun hérlendis nema 50 milljörðum íslenskra króna árlega. Eins og við vitum er sannleikurinn vestan úr Ameríku ekki algildur og þar er mörg vitleysan gjörð, m.a. í heilbrigðiskerfinu sem er líklega það dýrasta sem finnst í veröldinni, en þar sem best tekst til eru Bandaríkjamenn þó faglega mjög öflugir. Við skulum ekki yfirfæra þessar tölur beint en þótt ekki væru nema 10% af þessari upphæð sem við erum að tala um, eða 5%, er það mikið fé. Þetta umfang mun aukast á næstu 20 árum, eins og fram hefur komið, og við skulum vera viðbúin. Við getum verið það. Kostnaður er meiri af þessum sjúkdómi en af krabbameini og hjartasjúkdómum samanlagt. Hann eykst af tveimur ástæðum. Fjöldi einstaklinga með heilabilun fer vaxandi og þjónusta við hvern einstakling er að verða dýrari. Þær aðstæður ríkja hér á landi sem annars staðar og það er ekki hægt að sjá fyrir endann á þessari þróun, þvert á móti, því að hún verður hraðari með stórum árgöngum sem og vaxa og verða aldraðir, árgangar eftirstríðsáranna. Virðulegur forseti. Það er nauðsynlegt, það er brýnt og það er vanmetið að huga betur að þjónustu við þá sem búa heima, sérstaklega á síðari stigum sjúkdómsins þegar umönnunin verður flóknari. Stuðningur við aðstandendur er gríðarlega mikilvægur þáttur í þessu verkefni. Þetta er nefnilega ekki sjúkdómur einstaklings, þetta er sjúkdómur sem bitnar á allri fjölskyldunni, á maka, börnum og barnabörnum. Allir eru þátttakendur í oft erfiðu og sorglegu ferli. Við höfum að ýmsu að snúa okkur í þessum atriðum. Við höfum mjög öflug samtök á Íslandi, þetta er öflugt rannsóknasvið víða í heiminum og menn leggja mikla áherslu á stuðning við fjölskyldur. Sú lagabreyting sem hér er á döfinni mun stuðla að því að markvissar verði skráð. Það er mjög mikilvægt að greining liggi fyrr fyrir með öruggari hætti sem auðveldar auðvitað fjölskyldum að takast á við krefjandi hlutskipti. Á 146. þingi var samþykkt samhljóða þingsályktunartillaga þess efnis að mótuð yrði heildstæð stefna í málefnum einstaklinga með heilabilun. Það er brýnt að hafa heildstæða stefnu, hafa allt undir, hafa yfirsýn yfir málaflokkinn, stefnu sem tekur til þjónustunnar, skráningar á sjúkdómnum, vísindavinnu, áætlanagerðar, þarfagreiningar og fræðslu, og stuðning við þá sem eru með heilabilun og aðstandendur þeirra. Flest vestræn lönd hafa lagt fram stefnu í málefnum þessa sjúklingahóps og allar Evrópuþjóðir nema ein lítil þjóð, Ísland. Stefna þessi hefur enn ekki verið kynnt hinu háa Alþingi. Við vitum að hún er í deiglunni, það er unnið að henni, og auðvitað vonumst við til þess að henni miði vel áfram og ljúki sem fyrst og verði kynnt okkur. Væntingarnar eru þær að sú stefna verði í samræmi við áherslur í nútímasamfélagi, sé framsækin og unnin í nánu samráði við hagsmunaaðila og kallist á við þá þróun sem við sjáum allt í kringum okkur. Virðulegur forseti. Til að hægt sé að vinna markvisst að úrbótum í þessum málaflokki þurfa að liggja fyrir áreiðanlegar upplýsingar um umfang verkefnisins. Við þekkjum það ekki í dag og frumvarp þetta miðar að því að úr því verði bætt.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar. Það er rétt að taka það fram strax í upphafi að breytingartillögur sem kynntar eru í þingskjalinu hafa verið kallaðar til baka. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund góða gesti en umsagnir bárust einnig frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, Barnaheillum, BSRB, Félagsráðgjafafélagi Íslands, Geðverndarfélagi Íslands, Jafnréttisstofu, Ljósmæðrafélagi Íslands og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Það er líka rétt í upphafi, herra forseti, að nefna það sem ég nefndi í ræðu minni þegar málið var lagt fram við 1. umr., að málið kom fram seint og ég held að það sé óhætt að segja að vinna nefndarinnar hafi nokkuð mótast af því og má í rauninni með ágætum rökum segja að við hefðum gjarnan viljað fá lengri tíma til að klára þetta mál. Með frumvarpinu er lagt til að samanlagður réttur foreldra til fæðingarorlofs verði lengdur úr níu mánuðum í 12 mánuði og að lengingin komi til framkvæmda í tveimur áföngum, þ.e. á árinu 2020 og á árinu 2021. Eins og þingmönnum er kunnugt er lenging fæðingarorlofsins hluti af stefnu núverandi ríkisstjórnar og hefur raunar verið á stefnuskrá sennilega flestra stjórnmálaflokka á Íslandi, ef ekki allra, um alllangt skeið og augljóslega, eins og hv. þingmönnum er kunnugt um, mjög mikið baráttumál íslenskrar verkalýðshreyfingar. Framlagning frumvarpsins á þessum tíma er því að nokkru leyti tengd lífskjarasamningunum sem gerðir voru síðastliðið vor. Umsagnir um málið voru almennt mjög jákvæðar og raunar einnig þær umsagnir sem bárust inn á samráðsgátt stjórnvalda í aðdraganda framlagningarinnar. Hins vegar komu fram við umfjöllun nefndarinnar athugasemdir um að í lögum um fæðingar- og foreldraorlof væri ekki tekið með fullnægjandi hætti á aðstæðum einstæðra foreldra sem gætu verið mismunandi, enda réttur hvors foreldris óframseljanlegur. Markmið laganna væri að tryggja barni samvistir við foreldri. Í aðstæðum þar sem einungis annað foreldrið hefur áhuga á að nýta rétt sinn til töku fæðingarorlofs gæti barnið ekki notið samvista sem lögunum er ætlað að tryggja. Þá var bent á að einnig kæmu þar til skoðunar jafnréttismál, til að mynda þegar einstæðir foreldrar sem sinna einir uppeldi barns þurfa að hverfa af vinnumarkaði í lengri tíma en gildandi lög gera ráð fyrir til að annast hið nýfædda barn. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið en bendir jafnframt á að þegar hefur verið skipuð nefnd í tengslum við heildarendurskoðun laganna og meiri hluti velferðarnefndar telur brýnt að við vinnu þeirrar nefndar verði mótaðar tillögur sem taki sérstaklega á þeim fjölbreytilegu fjölskyldumynstrum sem eru og munu halda áfram að verða í íslensku samfélagi. Í vinnu nefndarinnar komu einnig fram, innan nefndarinnar og einnig í samtölum við gesti, margvísleg sjónarmið um með hvaða hætti væri best að haga skiptingu fæðingarorlofs á milli foreldra. Það var til að mynda bent á í sumum umsögnum að best væri að skilgreina allan réttinn, hann væri algjörlega niðurnjörvaður, og síðan heyrðust sjónarmið alveg yfir á hinn vænginn, að það væri óþarfi að skilgreina nokkurn hluta réttarins. Þessi umræða mun að einhverju leyti fara fram í nefnd um heildarendurskoðun laganna. Í rauninni má segja að frumvarpið eins og það er lagt fram felli kannski nokkurs konar salómonsdóm í því hvað sé heppilegast í því en það er í sjálfu sér ekki gefið að nefnd um heildarendurskoðun komist að sömu niðurstöðu. Það eru, eins og ég nefndi áðan, uppi margvísleg sjónarmið. Nefndin hafði talið að með þeirri niðurstöðu sem hafði verið kynnt með breytingartillögum væri komin ásættanleg lending og hægt að una við hana. En ég legg til, herra forseti, eins og ég hef nefnt áður, að breytingartillögurnar verði kallaðar til baka, málið komi aftur til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. þannig að nefndinni gefist ráðrúm til þess að taka a.m.k. einn snúning í viðbót á því með hvaða hætti skiptingin verður. Það liggur hins vegar algerlega ljóst fyrir að fyrir árið 2020 verður skiptingin það sem kallað hefur verið fjórir, fjórir, tveir, þ.e. fjórir mánuðir skilgreindir á hvort foreldri og tveir mánuðir til ráðstöfunar eftir mati foreldranna. Að því leyti til eykst réttur beggja foreldra miðað við það sem er í núgildandi lögum úr þremur mánuðum í fjóra en til móts við það styttist sá tími sem þessi svokallaði sameiginlegi réttur verður. Nefndin, eða ég tel hins vegar heppilegast - það er hugsanlega ekki rétt að vitna í nefndina hér - að fremur en að skrifa það út í lögunum á þessu stigi málsins endanlega með hvaða hætti skiptingin verður árið 2021 fari betur á því að mæla fyrir um það að niðurstaða endurskoðunarnefndarinnar verði lögð til grundvallar þegar ráðherra leggur fram frumvarp þar um. Engu að síður verði tryggt, eins og kemur fram í frumvarpinu, að á þessu stigi máls festum við 12 mánaða rétt til fæðingarorlofs. Við tökum hins vegar ekki endanlega ákvörðun um með hvaða hætti skiptingin verður og þess vegna er mikilvægt að fá málið inn milli 2. og 3. umr. þannig að nefndin hafi ráðrúm til að smíða breytingartillögu í samræmi við þau sjónarmið sem ég hef nefnt. Ég vil að lokum þakka hv. nefnd fyrir góða vinnu og góðar umræður um málið. Það er mikið fagnaðarefni að Alþingi Íslendinga skuli vera að ákveða að lengja réttinn til fæðingarorlofs. Það er í mínum huga stórmál og sennilega eitt stærsta málið sem lagt hefur verið fram á þessu kjörtímabili, a.m.k. hvað varðar réttindi borgaranna, og mikið ánægjuefni að fá að taka þátt í þeirri vinnu og taka þátt í því að ljúka því máli þannig að foreldrar og börn á Íslandi eigi rétt til 12 mánaða fæðingarorlofs.
Herra forseti. Það var margt rétt sem kom fram í máli hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar hér rétt áðan um þau vinnubrögð sem átt hafa sér stað um þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof sem við hljótum öll að fagna, þ.e. tilurð frumvarpsins, tilgangi þess og markmiðum. En ég get ekki látið hjá líða að koma hingað upp einfaldlega vegna þess að ég á mjög erfitt með þau vinnubrögð sem Alþingi Íslendinga er boðið upp á. Nefndarálit er lesið upp, nú kynnt sem nefndarálit meiri hluta, og breytingartillaga sem var í nefndaráliti er kölluð til baka hér í 2. umr., og við erum á lokadögum þings fyrir jólahlé og fyrirséð að fleiri fundir verði í velferðarnefnd. Þessar breytingartillögur voru afgreiddar með hraði í nefndinni en augljóslega var það á einhvern hátt vanhugsað af meiri hlutanum að leggja þær breytingar til. Nú er búið að kalla þær til baka og einhvern tímann á næstu sólarhringum eigum við að fara að vinna þetta upp á nýtt. Ég veit að þetta hljómar illa en þetta er svona. Frumvarpið snýst um lengingu á fæðingar- og foreldraorlofi. Það fór inn í samráðsgátt í örstutta stund. Kemur hingað inn til Alþingis þann 26. nóvember sl. og þá var algerlega morgunljóst að það fengi ekki sómasamlega þinglega meðferð. Mér finnst það alveg ömurlegt, herra forseti, að bjóða upp á að við ástundum vinnubrögð af þessu tagi. Það kallar bara á eitthvert klúður. Í dag hafa ýmsir hagsmunaaðilar haft samband við þingmenn hægri, vinstri, ýmist til að lýsa ánægju eða óánægju með þær breytingartillögur sem komu frá meiri hlutanum. Það sýnir bara að hv. velferðarnefnd hefur ekki verið gefið tækifæri til að vinna þetta mál og ég talaði um það hér í 1. umr. Þetta er því miður ekki eina málið sem við fengum frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra þar sem hv. velferðarnefnd á bara að afgreiða hlutina í slíkum flýti. Nú dembast inn athugasemdir frá umsagnaraðilum sem segja: Af hverju fengum við ekki að koma fyrir nefndina? Af hverju fáum við ekki að koma? Ert þú ekki formaður? Af hverju fær þessi hópur ekki að koma? Af hverju erum við ekki kölluð inn til að segja skoðanir okkar á þeim breytingartillögum sem verið er að leggja til? Af hverju er núna verið að afturkalla breytingartillögurnar? Það er ekkert rökstutt af því að engin vinna hefur átt sér stað. Við erum löggjafinn og ég þreytist ekki á að tuða yfir því hér í þingsal að þessi vinnubrögð, með leyfi forseta þingsins, eru óþolandi. Forseti þingsins þarf að fara að senda skýr skilaboð til ráðherra í ríkisstjórn af því að það er út af þessu sem hér verður klúður sem á endanum kostar ríkissjóð stórfé. Það bárust 28 umsagnir í samráðsgáttina þar sem fólk var að skiptast á skoðunum eða senda inn álit sitt varðandi skiptingu á fæðingarorlofi. Hv. velferðarnefnd gat ekkert tekið á því máli, ekki neitt. Það komu tíu umsagnir fyrir hv. velferðarnefnd á þeim stutta tíma sem gefinn var. Gestakomur hófust löngu áður en umsagnarfresti lauk og það var enginn tími til að kalla inn alla þá sem sendu inn umsögn. Þess vegna erum við í þeim sporum núna að það er tekin ákvörðun, vegna ósættis innan ríkisstjórnarinnar um skiptinguna, um að senda inn breytingartillögu - og hvar erum við núna? Ég vil bara að þingheimur átti sig á þessari stöðu því að það er óboðlegt að setja okkur í þessar aðstæður. Í staðinn fyrir að geta staðið hér og fagnað af öllu hjarta, því að við erum að lengja fæðingarorlofið, býður ríkisstjórnin okkur upp á þetta klúður. Mér finnst það alveg ótrúlega sorglegt. Það er frábært að verið sé að lengja fæðingarorlofið en það er ömurlegt hvernig hæstv. félagsmálaráðherra stendur að þessu máli. Það verður fróðlegt að vinna þetta áfram. Ég gat ekki heyrt að hv. þingmaður og framsögumaður nefndarinnar kallaði málið inn milli 2. og 3. umr. þannig að ég geri það núna. Það getur vel verið að ég hafi misst af því en ég geri það þá núna. Málið fer til hv. velferðarnefndar sem fundar um helgina eða eftir helgi til að reyna að taka til eftir það sem hefur átt sér stað.
Forseti. Ég ætlaði að halda reiðilestur um vinnubrögðin í kringum þetta mál en í stað þess tek ég heils hugar undir orð hv. formanns velferðarnefndar, Helgu Völu Helgadóttur, enda er þessi flýtimeðferð búin að gera okkur ofboðslega erfitt fyrir við að skoða t.d. umsagnir. Það eru ekki bara umsagnaraðilar sem fá stuttan tíma til þess að rýna málið og skila inn umsögnum heldur fáum við stuttan tíma til að rýna í umsagnir og við fáum einnig stuttan tíma til að kalla eftir gögnum frá ráðuneytinu og rýna í þau gögn sem koma. Allt í kringum þessa flýtimeðferð gerir okkur, löggjafanum, mjög erfitt fyrir að vinna málið á fullnægjandi hátt og það er það sem ég hef áhyggjur af. Það sem mig langar kannski mest til að ræða varðandi þessa lengingu - sem ég fagna svo sannarlega, það er alveg kominn tími til að við lengjum fæðingarorlofið og mikil þörf á því - er þessi skipting og það að við skulum vera að taka þetta í tvennu lagi. Núna í sumar setti hæstv. félags- og barnamálaráðherra saman nefnd til að gera heildarendurskoðun á fæðingarorlofslögum, sem er einnig mjög gott, en það er verið að gera breytinguna í tvennu lagi. Mér finnst þörf á því þegar við erum að fara í heildarskoðun að það sé skoðað meðfram henni hvernig við skiptum upp lengingu á fæðingarorlofinu. Mér finnst fyrst og fremst óþægilegt að verið sé að gera þetta í tvennu lagi. Hitt sem mig langar til að segja varðar þessa nefnd sem hefur verið sett saman og var sett saman í sumar. Ég ætla bara að lesa, með leyfi forseta, úr tilkynningu Stjórnarráðsins varðandi hana en þar segir, með leyfi forseta: „Nefndin mun hafa það hlutverk að endurskoða lögin í heild sinni og vinna frumvarp þar sem meðal annars verði brugðist við fyrirliggjandi álitum frá umboðsmanni Alþingis. Jafnframt er gert ráð fyrir að í frumvarpinu verði kveðið á um lengingu á samanlögðum rétti foreldra til fæðingarorlofs í tólf mánuði“ - mig langar til að árétta að þarna stendur samanlögðum rétti foreldra til fæðingarorlofs í tólf mánuði - „vegna barna sem fæðast, verða ættleidd eða tekin í varanlegt fóstur 1. janúar 2021 eða síðar. Er það í samræmi við stefnu stjórnvalda þess efnis að efla fæðingarorlofskerfið en í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að samanlagður réttur foreldra til fæðingarorlofs verði lengdur.“ Ég ætla ekki að lesa restina en þarna er verið að setja rammann utan um þá vinnu sem mun eiga sér stað í nefndinni. Þar er bara talað um rétt foreldra. Það er hvergi talað um rétt barna og ekki nóg með það heldur sitja í þessari nefnd einungis aðilar vinnumarkaðarins, fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga og fjármálaráðuneytið. Þetta er allur fókus þeirrar vinnu sem á sér stað í þessari nefnd og ég hef miklar áhyggjur af þessu af því að í 2. gr. barnasáttmálans, ef ég man rétt, er talað um að það megi ekki mismuna börnum. Ég hefði talið, og það kemur fram í markmiðsgrein fæðingarorlofslaganna, að markmiðið sé að tryggja samvist barna með foreldrum. Ég hef áhyggjur af því að í þeirri nefnd sem á að fara með það mikilvæga hlutverk að vera með heildarendurskoðun á þessum lögum vanti algerlega talsmenn barna. Af hverju er umboðsmaður barna ekki í nefndinni? Af hverju er enginn fulltrúi einstæðra foreldra? Af hverju eru í nefndinni ekki fagaðilar í t.d. þroska barna og hvað sé börnum fyrir bestu? Hver heldur því á lofti í nefndarvinnunni? Ef við horfum fram á það að skiptinguna eigi að festa þannig að hvort foreldri fái einhverja mánuði fasta og þessum sameiginlegu eða sveigjanlegu mánuðum fækki, þá erum við að halda í mismunun barna, þ.e. börn sem eiga eitt foreldri eða börn sem eiga tvö. Við getum horft á hvernig við viljum hafa hlutina en svo þurfum við að horfa á raunveruleikann. Í fullkomnum heimi tækju feður auðvitað jafn langt orlof og mæður. En það er bara ekki þannig. Börn einstæðra foreldra eða börn sem kannski eiga foreldri sem hafa takmarkaðan áhuga eða getu á að taka þátt í uppeldinu og taka ekki sitt fæðingarorlof, fá mun minni tíma með foreldri sínu en börn sem eiga tvö foreldri og þarna erum við að mismuna. Þetta eru sjónarmið sem mér finnst gífurlega mikilvægt að séu rædd í þaula í nefndarvinnunni. Ég kem hingað upp og ég fagna því að við séum að lengja orlofið. En á sama tíma hvet ég ráðherra í raun og veru til að endurskoða hverjir sitji í þessari nefnd og koma fleiri sjónarmiðum þar inn vegna þess að annars hef ég áhyggjur af því að sú niðurstaða eða sú skýrsla sem kemur frá nefndinni verði mjög einhliða og muni hafa allan fókus á þarfir vinnumarkaðarins, á jafnréttisbaráttuna, sem ég er ekki að grafa undan á neinn hátt, jafnréttisbaráttan er gífurlega mikilvæg. En við verðum að horfa líka til þess hvað sé barninu fyrir bestu. Það má ekki týnast og sérstaklega þegar kemur að fæðingarorlofi og að tryggja rétt barnsins til samvista við foreldra sína og mismuna ekki börnum.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna og þessar hugleiðingar sem komu skýrt fram núna, og hafa gert áður hjá hv. þingmanni, um rétt barnsins af því að ég held að við þurfum líka að horfa á það. Þetta eru sjónarmið sem maður sér vegast á í umsögnum sem bárust við málið og eru einmitt þau sjónarmið sem maður myndi gjarnan vilja fá að heyra meira af innan nefndarinnar og ræða við sérfræðinga sem koma að þessu, við fulltrúa verkalýðshreyfinga og einnig fulltrúa Geðverndarfélags Íslands sem sendi inn umsögn. Hv. þingmaður talaði um umboðsmann barna og Félag einstæðra foreldra og þá langar mig að nefna við hv. þingmann t.d. þennan hóp, geðvernd. Hvað með Samtök kvenna af erlendum uppruna á Íslandi? Hvað með Afstöðu? Hvað með hópa þar sem mögulega er fyrirséð að þessi skipting geti verið erfið og það þurfi að horfa á hagsmuni barnsins fyrst og fremst, þar sem það gæti verið einhvers konar þröskuldur þannig að réttur barnsins til fæðingarorlofs skerðist? Ég hef bent á það nokkrum sinnum að stjórnvöld taka líka ákvörðun um að skerða rétt barns til fulls fæðingarorlofs með foreldri þegar hinu foreldrinu er t.d. ekki veitt leyfi til dvalar á landinu. [[Forseti hringir.]]Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins út í þessa hópa.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er líka til Félag einstæðra foreldra og ég hefði viljað sjá umsögn frá þeim. Mögulega hefði hún komið hefðum við verið að vinna þetta mál í aðeins lengri tíma og ég hefði líka viljað fá fleiri gesti, t.d. kom eins og hv. þingmaður nefndi umsögn frá Geðverndarfélagi Íslands. Það er flott umsögn og þar kemur fram, með leyfi forseta: „Sú breyting sem er lögð til með þessu frumvarpi felst í því að tryggja foreldrum, ekki barninu, rétt til samvista, þrátt fyrir að markmiðsgrein laganna, sem áður var vitnað til, orði það skýrt að markmiðið sé að tryggja barninu rétt til samvista.“ Þetta er mjög mikilvægt og er sjónarmið sem við fengum ekki að heyra í nefndinni af því að það er ofboðslega mikil flýtimeðferð á þessu máli. Réttilega snýst þetta frumvarp um að lengja orlofið en þarna er verið að koma á einhverri skiptingu og það er gert áður en við erum búin að fá niðurstöður frá nefnd sem er að vinna málin. Í þeirri nefnd finnst mér ekki augljóst að áherslan sé á réttindi barnsins heldur miklu meira réttindi foreldranna. Þá veltir maður fyrir sér hver niðurstaðan verði og hvort hún sé í samræmi við markmið laganna. Það finnst mér bagalegt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Það er einmitt þetta með þá hópa sem ekki náðu að skila inn umsögn í þessu máli af því að umsagnarfresturinn er mjög skammur. Þá vil ég upplýsa hv. þingmann, sem jafnframt er nefndarmaður í nefndinni, um það að ég óskaði sérstaklega eftir að fá umsagnir frá námsmönnum, frá Félagi einstæðra foreldra, frá Félagi um foreldrajafnrétti, frá Samtökum kvenna af erlendum uppruna, frá Afstöðu og frá fleiri félagasamtökum en við fengum iðulega þau svör að það væri ekki tími og það var náttúrlega alls ekki tími til að kalla þessa aðila fyrir nefndina. Það er auðvitað staðan. Þá veltir maður fyrir sér skiptingunni, hvort það eigi að vera að taka ákvörðun. Til þess að upplýsa það hér þá var umræða í nefndinni um hvort það ætti þá í raun að hafa þessa þrjá hluti jafna. Einhverjir vilja ekki hafa nein skil, einhverjir vilja að þetta verði á endanum alveg sex mánuðir og sex mánuðir. Það þarf alla vega að eiga sér stað umræða um það. Eins og þetta er þá eru ákveðin börn sem fá minni tíma. Og það er ekki eins og það sé eitthvert kerfi sem tekur við. Það er ekki eins og ungbarnaleikskólar séu þess eðlis að allir, líka þeir sem hafa mögulega lítið á milli handanna, geti hreinlega nýtt sér þá af því að þeir eru mjög dýrir. Við erum einhvern veginn komin í algjört öngstræti sem bitnar mest á börnum efnaminni foreldra. Við þurfum alla vega að klára umræðuna um þetta og það fáum við því miður ekki að gera hér.
Forseti. Það skiptir máli að vera með fjölbreytt sjónarmið. Ástæðan fyrir því að ég tala mikið um einstæða foreldra er að ég er einstætt foreldri. Ég þurfti á sínum tíma að teygja mitt fæðingarorlof yfir í níu mánuði, ég fékk bara sex, og þá voru launin mín mjög svo lág, með því að teygja það yfir í níu mánuði. Ég hefði í raun og veru ekki getað gert þetta ef ekki hefði verið fyrir það að ég á mömmu sem á ágætlega stóra íbúð sem ég gat búið í á meðan. Það er ekki á færi allra og það er voða lítið hugsað um þetta, hvað verður um einmitt þá foreldra sem hafa ekki tök á því að lengja fæðingarorlof sitt. Hvað verður um þau börn? Þau fá bara miklu minni tíma með sínu foreldri. Með þá þekkingu sem við höfum í dag, um hversu mikilvægur þessi tími er í þroskaferli barnsins, þá eigum við að taka ákvarðanir um hvernig fæðingarorlofi er skipt út frá þeim gögnum, út frá þeirri þekkingu sem við höfum um hvað er barninu fyrir bestu. Mér finnst við ekki vera að gera það hérna. Mér finnst við vera dálítið að taka ákvarðanir út frá því hvað er vinnumarkaðinum fyrir bestu og reyna að tryggja það að feður fái orlof með barninu sínu, sem er auðvitað rosalega mikilvægt. En ef markmiðið væri að börn fengju jafn miklar samvistir með feðrum sínum og mæðrum værum við mögulega að skoða spurninguna: Af hverju gefum við ekki báðum aðilum fæðingarorlof á sama tíma? Það er gríðarlega kostnaðarsamt, myndi kosta samfélagið fullt af peningum en það myndi ná þessum markmiðum líka, ef fjölskyldur fengju að vera saman, bæði feður og mæður saman með barninu, í einhvern tíma. Ég held að við verðum að horfast í augu við það að sveigjanleiki er mikilvægur af því að fjölskyldumynstur eru svo ofboðslega fjölbreytt, það sem hver fjölskylda þarf á að halda. Það [[Forseti hringir.]]að taka ákvörðun um hvað sé fjölskyldum fyrir bestu er eitthvað sem við getum ekki séð fyrir [[Forseti hringir.]]og við getum ekki tekið ákvörðun fyrir fólk. [[Forseti hringir.]]Ef við viljum að feður taki meiri þátt í uppeldi barnanna eða taki lengra fæðingarorlof þurfum við bara að hækka greiðslur í fæðingarorlofi. [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé góð leið til að fá fleiri karlmenn til að taka fæðingarorlof. [[Forseti hringir.]]Ég biðst afsökunar, forseti.
Virðulegur forseti. Mig langar kannski að byrja á því að nefna, svo það sé sagt í þessari umræðu, hvað fæðingarorlofskerfið á Íslandi er frábært. Þrátt fyrir alla sína annmarka og allt sem betur má fara var það svo stórkostlegt skref sem stigið var fyrir nokkrum áratugum að koma þessu kerfi á. Það hefur verið bætt - kannski er ekki hægt að segja að jöfnum skrefum því að langt hefur verið á milli skrefanna - í tímans rás þannig að í dag er kerfið, þrátt fyrir allt sem betur má fara, eitt það besta sem í boði er í heimi. Hér erum við dálítið mikið að ræða skiptingu fæðingarorlofs á milli foreldra. Það er aftur eitt af því sem Ísland hefur gert með öðrum hætti en gengur og gerist og þykir til eftirbreytni, að eyrnamerkja drjúgan hluta fæðingarorlofs hvoru foreldri fyrir sig og vera síðan með pott sem er framseljanlegur á milli þeirra. Þetta skref var stigið fyrir 20 árum þegar í önnur 20 ár hafði verið valkvætt fæðingarorlof fyrir feður sem enginn nýtti. Það tók enginn faðir fæðingarorlof fyrr en Alþingi hér í þessum sal tók þá ákvörðun að ef feður tækju ekki sína mánuði þá féllu þeir bara dauðir niður. Það er nefnilega stundum svo leiðinlegt að þurfa að horfast í augu við að það er ekki bara vinnumarkaðurinn sem er kynjaður heldur líka verkaskipting innan náinna sambanda og inni á heimilunum. Uppeldi barna er gríðarlega kynjað. Ef enginn rammi væri settur í þessum sal utan um fæðingarorlofskerfið, sem ég vil segja að skikki feður til að taka sitt orlof, þá myndu þeir ekki gera það, því miður, þrátt fyrir góðan vilja. Af hverju erum við að þessu? Við megum líka spyrja okkur stundum að því. Markmiðsgrein laganna segir að þeim sé ætlað að tryggja barni samvistir við báða foreldra og ætlað að gera bæði konum og körlum kleift að „samræma fjölskyldu- og atvinnulíf“. Seinni punktinum náum við fram með því að mæður og feður séu nokkurn veginn jafn lengi utan vinnumarkaðar í tengslum við hverja fæðingu, því að sú fjarvera hefur auðvitað áhrif á áunnin réttindi og það skekkir þann launamun sem er í samfélaginu nú þegar enn meira ef konur eru hlutfallslega miklu lengur frá vinnu en karlar vegna fæðinga barna. Svo er fyrsta markmiðið, sem er að tryggja barni samvistir við báða foreldra, sem ég vil segja að sé í rauninni gamalt merki þess að velsældarhagkerfið sé ekki nýtt fyrirbæri í þessum sal. Þetta er ákvæði sem er sett inn vegna þess að hamingja fólks eykst einfaldlega með því að taka virkan þátt í uppeldi barna sinna, hvort sem það eru feður eða mæður. Hagsmuna barna er best gætt með því að tryggja samveru og náið samband við báða foreldra. Þannig myndast tengsl sem allir aðilar í fjölskyldunni búa að um aldur og ævi. Einn helsti styrkleiki fæðingarorlofskerfisins hér á landi er sú sterka tenging sem er á milli þess og verkalýðshreyfingarinnar. Það er fjármagnað með hlutfalli af tryggingagjaldi af launum og er þar með eitt sterkast fjármagnaða úrræði hins opinbera og siglir nokkuð lygnan sjó í gegnum árin. Þetta er hins vegar mögulega að verða, varðandi ákveðna hópa, einn af veikleikum kerfisins líka. Eins og komið hefur fram í umræðunni í dag eru hópar sem eru ekki undir verndarvæng verkalýðshreyfingarinnar, sem kerfið hefur ekki náð almennilega utan um. Má t.d. nefna fólk í námi, fólk utan vinnumarkaðar, fólk sem er nýflutt til landsins og hefur ekki áunnið sér þau réttindi sem fólk vinnur sér inn á vinnumarkaði. Það fólk lendir allt saman á fæðingarstyrk sem er allt of lágur til að fólk geti upplifað fyrstu mánuðina í ævi barns síns áhyggjulaust. Svo er það það sem hv. þm. Halldóra Mogensen nefndi, óhefðbundin fjölskyldumynstur, fjölskyldur, svo maður taki dæmi, þar sem faðir gengst ekki við barni. Sú einstæða móðir nýtur ekki sömu verndar innan kerfisins og einstæð móðir sem eignast barn getið með tæknifrjóvgun. Það eru ýmis smáatriði af þessu tagi sem þarf að taka á og hafa komið oftar og oftar í ljós á síðustu árum og eru auðvitað ástæða þess að yfir stendur heildarendurskoðun á lögunum - vegna þess að heildarendurskoðunar er þörf. Frumvarpið sem liggur fyrir þinginu snýst ekki um þessi smáatriði, ef svo má segja, heldur um stærstu línurnar, heildartímalengd fæðingarorlofs. Það er gríðarlegt fagnaðarefni að nú hilli loksins undir að fæðingarorlof verði lengt upp í 12 mánuði. Það er löngu tímabært, svo maður noti mildasta orðalagið, þegar við stöndum hér í þessum sal sjö árum eftir að fæðingarorlof var lengt upp í 12 mánuði. Þeirri lengingu var síðan snúið við ári síðar af þeirri ríkisstjórn sem hafði tekið við eftir kosningarnar 2013. En stundum gerast góðir hlutir hægt. Það er áhugavert, þar sem hér hefur verið talað um skiptinguna, að líta til þess að þingið ákvað árið 2012 að 12 mánuðirnir skyldu skiptast þannig að hvort foreldri fengi fimm mánuði fyrir sig og að tveir mánuðir skyldu vera framseljanlegir. Sama niðurstaða kemur fram í tillögum sem starfshópur um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum skilaði árið 2016. Þar var þessi fimm, fimm, tveir skipting niðurstaðan. Og að sömu niðurstöðu hefur hæstv. félags- og barnamálaráðherra komist. En nú bíðum við þess að sjá hver lendingin verði hjá velferðarnefnd á næstu dögum. Þetta er eitthvað sem þarf ígrundun því að það er ekki endilega augljóst í þessu. Verkalýðshreyfingin leggur til að þessu sé skipt hnífjafnt í sex mánuði fyrir hvort foreldri og enginn hluti sé framseljanlegur, enda tíðkist það ekki um réttindi á vinnumarkaði að þau séu framseljanleg að nokkru leyti. Aðrir vilja stækka sameiginlega pottinn, en þar verð ég alltaf dálítið stressaður vegna þess að tölurnar sýna okkur hvað gerist. Þá erum við að búa til meiri skekkju í kerfinu. Í dag skiptist níu mánaða fæðingarorlof þannig að foreldrar taka þrjá mánuði hvort og geta skipt á milli sín þremur mánuðum. Reyndin er sú að vel ríflega 90% mæðra taka sameiginlegu mánuðina alla þannig að í raun erum við með sex, þrjú kerfi í dag, ef við námundum. Í raun erum við ekki einu sinni með sex, þrjú kerfi vegna þess að mæður, og það vegna þeirrar kynjaskekkju sem er í samfélaginu, taka sína sex mánuði, teygja þá yfir segjum níu mánuði, prjóna síðan sumarfríið við og eiga kannski eitthvert orlof inni og ná þannig að teygja þetta sex mánaða orlof upp í kannski ár, sem er næstum það sem dugar til að hoppa yfir í dagvistun hjá dagmömmu eða ungbarnaleikskóla, sem er hin hliðin á þessum peningi sem verður að laga og er vel að merkja hin megintillagan í þessari þriggja ára gömlu skýrslu starfshóps um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum, annað löngu tímabært skref að stíga. Þess vegna hallast ég að því að sú lending sem hefur birst æ ofan í æ varðandi það hvernig skipta eigi 12 mánuðum á milli foreldra, sem sé fimm, fimm, tveir sem varð niðurstaðan í þingsal 2012, sem var niðurstaða starfshóps 2016 og sem var niðurstaða ráðherra sem lagði fram frumvarp nú í haust, sé mögulega skásta leiðin til að skipta þessum 12 mánuðum. Vegna þeirrar afstöðu minnar brá mér nokkuð þegar ég sá breytingartillögu velferðarnefndar sem stækkaði sameiginlega pottinn og lagði þess vegna fram breytingartillögu við þær tillögur en fagna því að nú eigi að skoða þetta betur innan velferðarnefndar og vona að tími gefist til að gera það almennilega á þeim fáu dögum sem við eigum eftir. Herra forseti. Svo að formlega sé frá því sagt lít ég svo á að sú breytingartillaga sem ég lagði fram við málið í morgun falli um sjálfa sig þar sem tillaga meiri hluta velferðarnefndar var dregin til baka. Ég óska nefndinni alls hins besta í þeirri vinnu sem er fram undan og vona að niðurstaðan verði mjög góð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Ég fann mig knúna til að koma upp vegna orða hv. þingmanns um að skiptingin eins og hún hefur verið og eins og hún er hugsuð sé best vegna þess að með henni séu feður frekar knúnir til að taka fæðingarorlof. Ég er auðvitað mjög fylgjandi því að báðir foreldrar taki fæðingarorlof. Ég vil bara greina frá því hér í pontu að það er besta mögulega staða sem við höfum að báðir foreldrar taki fæðingarorlof, taki jafnt fæðingarorlof og skipti því jafnt á milli sín. Rannsóknir sýna að það sé best fyrir barnið að fá að tengjast báðum foreldrum og best fyrir foreldrana að fá að tengjast barninu. Það dýpkar öll tilfinningatengsl við barnið. Að þessu sögðu erum við að fjalla hér um hina hefðbundnu fjölskyldu. Við sem löggjafi þurfum að horfa á hvernig við getum tryggt hagsmuni barnsins sem best þegar ekki eru báðir foreldrar til staðar. Stundum er bara um að ræða eitt foreldri, hvernig sem á því stendur. Það er mjög slæmt þegar löggjafinn fer í gegn með mál af þessu tagi án umræðu og [[Forseti hringir.]]tekur ekkert tillit til þess að barn fái nægjanlegan tíma.
Virðulegur forseti. Forseti er farinn að skipta tímanum jafnt. [[Hlátur í þingsal]]Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að nefna þetta vegna þess að ég hefði viljað nefna það í ræðu minni hér áðan. Það þarf einhvern sveigjanleika í kerfið sem er ekki í því í dag. Sum börn eiga bara eitt foreldri, það er alveg rétt. En sum börn sem eiga eitt foreldri njóta meiri réttar samkvæmt gildandi lögum en önnur börn sem eiga bara eitt foreldri, það fer eftir því hvernig börnin eru til komin. Ég nefndi börn sem getin eru með tæknifrjóvgun. Það einstæða foreldri nýtur meiri réttar en einstæða foreldrið sem eignast barn með einstaklingi sem gengst ekki við því. Þann sveigjanleika náum við ekki að útfæra í stuttu frumvarpi sem snýst um að lengja fæðingarorlofið. Það er almenn breyting sem nær einhvern veginn yfir allt kerfið. En það sem hv. þingmaður nefnir er eitthvað sem ég held að nefnd um heildarendurskoðun kerfisins hljóti að taka til rækilegrar skoðunar. Mér dettur t.d. í hug að það mætti leysa með því að það væri einfaldlega eitthvert stjórnvald, einhver stofnun, sem gæti metið aðstæður fjölskyldu, aðstæður einstaklinganna, aðstæður barnanna, til að segja til um hvort tiltekið dæmi geti fallið undir einhverja grein sem væri í lögum framtíðarinnar um að eitt foreldri fengi aukinn rétt til fæðingarorlofs. Það er sveigjanleiki sem ég held að ætti að vera í lögunum. En ég held einnig að það sé sveigjanleiki sem við setjum ekki í þau hér og nú.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Það eru auðvitað ekki allir í þeirri stöðu að hitt foreldrið gangist ekki við hlutverki sínu. Stundum er bara hreinn ómöguleiki til staðar. Ég tek heils hugar undir þá hugmynd hv. þingmanns að til verði einhvers konar stjórnvald sem meti þann ómöguleika. Það á að vera meginregla að báðir foreldrar nýti sér töku fæðingarorlofs af því að það er barninu til heilla og við viljum ekki hverfa til baka til þess þegar annað foreldrið tekur allt fæðingarorlofið og hitt foreldrið kemur heim á kvöldin. Það er einhvern veginn ekki þangað sem við viljum fara. En ég er ósammála hv. þingmanni þegar kemur að því að þingnefnd, fastanefnd á vegum þingsins, geti ekki gert breytingar í þessa veru. Fastanefndir þingsins gera iðulega margvíslegar breytingar á lögum, jafnvel að eigin frumkvæði, og við erum að afgreiða slík mál hér bara í dag og í gær og eftir helgi. Það að taka góða umræðu um þetta er af hinu góða þegar verið er að fást við mál eins og þetta. Nú er verið að lengja fæðingarorlofið. Eftir áramót fæðast börn í þessum aðstæðum og auðvitað eigum við að nota hvert einasta tækifæri til að gera það. Ef ekki hefði verið beðið frá lífskjarasamningunum í apríl fram til loka nóvember með að koma með málið inn í þingið hefðum við t.d. getað gert það. Ef við hefðum fengið þetta mál inn til okkar í ágúst eða september, þegar þingið tók til starfa í haust, hefðum við getað unnið það 2020-börnunum til heilla. En því miður bauð ríkisstjórnin okkur ekki upp á það.
Virðulegi forseti. Já, ég er hjartanlega sammála þingmanninum um að þetta mál hefði þurft að koma miklu fyrr til þingsins. Þetta er mjög lítið og afmarkað mál sem ég hefði gjarnan viljað sjá líta dagsins ljós í september eða október þannig að það fengi meiri og betri umfjöllun í nefnd. Þegar ég segi að ekki sé hægt að gera viðamiklar breytingar á því hvernig tekið sé á stöðu barna þar sem ómögulegt er að annað foreldrið taki fæðingarorlof, þá meina ég það bara hreint praktískt út frá því hvar við erum á almanakinu. Ég sá fyrir mér að velferðarnefnd næði kannski ekki utan um þá hugsun sem ég held, alla vega við fyrstu sýn, að gæti verið pínulítið flókin á þeim örfáum sólarhringum sem eru til jólaleyfis vegna þess að þetta er mál sem við viljum öll klára fyrir áramót. En þar sem hv. þingmaður er formaður velferðarnefndar treysti ég henni til að meta það betur en ég og þau skoða það náttúrlega í velferðarnefnd þegar hún kemur saman.
Herra forseti. Ég stenst ekki freistinguna að taka hér aðeins orðið, þó að ekki væri nema til þess, ef ég hef fylgst rétt með, að það gæti leitt til þess að aldrei þessu vant yrðu í umræðum á Alþingi um fæðingarorlof fleiri karlar en konur, eða a.m.k. jafn margir, sem tækju þátt í umræðunni og væru það nokkur tímamót því að stundum vildi það bera við hér á árum áður að í allt of miklum mæli væri litið á þetta sem einkamál kvenna. Ég fagna þessu frumvarpi mjög. Ég er mikill stuðningsmaður þess kerfis sem hér var tekið upp á sínum tíma, lagði að vísu af stað í ákaflega litlum skrefum, að feður öðluðust rétt og síðan sjálfstæðan rétt til að vera þátttakendur í fæðingarorlofi. Ég hefði helst viljað getað talað um skyldu í þessum efnum, að þetta væru foreldraskyldur. Ég hygg að það sé rétt munað að ég hafi orðið fyrsti faðirinn á Alþingi til þess að taka fæðingarorlof. Það var þegar yngsta barn mitt var komið í heiminn, 1998, og það voru heilar tvær vikur. Þannig var það nú. Það voru ákaflega eftirminnilegar og dýrmætar tvær vikur, þó að þær væru ekki meira en það. Ég hef síðan fylgst með þessu þróast upp í gegnum tíðina. Það var gaman að vera Íslendingur t.d. á árunum upp úr aldamótunum þegar þetta kerfi okkar með sjálfstæðum óframseljanlegum rétti feðra vakti mikla athygli og ruddi brautina annars staðar á Norðurlöndunum. Þá var virkilega gaman að vera alþingismaður Íslendinga og geta stoltur tekið þátt í að fræða nágrannaþjóðirnar um þetta fyrirkomulag. En svo gerðist það, því miður, að við fórum að dragast aftur úr og það er hárrétt hjá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að þessu er sko meira en tímabært að ljúka, a.m.k. þessari lengingu upp í 12 mánuði. Við höfum af ýmsum ástæðum, sem ég ætla af diplómatískum ástæðum ekki að fara út í, tapað sjö árum í þeim efnum. Það var nefnilega þannig að á árinu 2012 var um það samstaða, a.m.k. í þáverandi ríkisstjórn og stutt af fleirum, að við ættum að sjálfsögðu að nota batnandi þjóðarhag sem þá var í augsýn til að hafa þetta sem eitt af forgangsverkefnunum, að sækja fram aftur í uppbyggingu íslenska velferðarkerfisins og lengja fæðingarorlofið. En það er betra seint en aldrei. Ég held að menn eigi ekki að missa sjónar á því hversu gríðarlega mikilvægt jafnréttistæki þetta fyrirkomulag er gagnvart vinnumarkaðnum um leið og það er auðvitað mikilvægt réttlætismál, mikilvægt félagslegt mál, að þetta sé með þeim hætti að fæðingarorlofsréttinum sé deilt á milli foreldra og að hann sé ekki framseljanlegur nema þá í litlum mæli. Það má ekki vera nema í litlum mæli þegar allt er með felldu og báðir foreldrarnir til staðar vegna þess að þá byrjar bitið í tækinu að minnka af ástæðum sem var ágætlega farið yfir í síðustu ræðu. Það tengist svo aftur hinu, að þetta er samspil við kynbundinn launamun og þá staðreynd að því miður eru það of oft feðurnir sem eru betur launaðir en mæðurnar. Það er ósköp einfaldlega þannig að þetta vinnur á kynjahallanum sem annars er á vinnumarkaðnum og hefur tilhneigingu til þess að vera þá til trafala ungum konum á barneignaaldri á tvennan hátt aðallega, tel ég. Annars vegar eiga þær erfiðara með framgang í starfi og hins vegar þykja þær kannski ekki að öllu leyti jafn tryggur vinnukraftur. Þannig var það auðvitað í gamla daga. Það verður bara að tala mannamál um þá hluti. Það var stórkostlega hamlandi fyrir ungar konur að andrúmsloftið var a.m.k. í þá tíð þannig í samfélaginu að vinnuveitendur í stórum stíl réðu þær ekki nema þeir ættu ekki kost á karlmanni vegna þess að þær yrðu svo bara alltaf ófrískar og þá væri ómögulegt að standa í þessu. Svona var gamli hugsunarhátturinn. Við erum auðvitað komin langa leið. Ég held að viðhorfin séu gjörbreytt. Að þessu leyti til er þetta kannski ekki eins mikið áhyggjuefni og þetta var einu sinni. En hitt er til staðar. Síðan vil ég nefna inn í þetta samhengi, ásamt með auðvitað fleiru sem tengist því hvernig að ungu barnafjölskyldunum er búið, að þetta er gríðarlega mikilvægt þjóðhagslegt mál sem hefur ekki fengið það vægi í umræðunni á þeim forsendum sem því bæri vegna þess að þetta er auðvitað hluti af því að gera almenna atvinnuþátttöku kvenna mögulega. Við höldum kannski í dag að hún sé sjálfsagður hlutur en hún var það ekki einu sinni. Og auðvitað er það þannig að þeim mun betur sem búið er að barnafjölskyldum að þessu leyti og þeim gert auðveldara að ala upp börnin og búa þeim gott umhverfi en vera jafnframt virk á vinnumarkaði, þeim mun meiri verður atvinnuþátttaka beggja kynjanna. Það hefur gríðarlegt þjóðhagslegt gildi. Það er ekki erfitt að lesa saman, ef við lítum 50 eða 70 ár aftur í tímann, að stór hluti af aukinni velsæld á Íslandi tengist vaxandi atvinnuþátttöku kvenna. Það er einfaldlega þannig að verðmætasköpunin vex. Við nýtum allan mannauðinn í staðinn fyrir að sumar þjóðir eiga enn þá langt í land að þessu leyti þar sem atvinnuþátttaka kvenna er sorglega lág og það er auðvitað sorglegt í öllu tilliti. Ég vil aðeins fá að hugleiða, ég vona að ég stuði engan með því, að ég er ekki alveg sammála eða átta mig ekki til fulls á uppstillingunni þegar menn vilja aðgreina og tala aðgreint um réttindi foreldranna í þessu sambandi og réttindi barnsins. Ég er ekki alveg staddur þar vegna þess að í mínum huga er þetta algerlega samofið. Algerlega. Réttindi barnsins snúa auðvitað í fyrstu umferð að því að það búi við eins hagstæð skilyrði, góða umönnun og gott uppeldi og mögulegt er. En það er líka hluti af rétti barnsins að njóta samvista við báða foreldra. Það skiptir í mínum huga ekki máli hvort við nálgumst málið þannig að segja: Jú, það eru foreldrarnir sem taka fæðingarorlofið. Það er í öllu falli eitt sem er ljóst. Og er þá réttur barnsins leiddur af rétti foreldranna til að taka fæðingarorlof eða er réttur foreldranna leiddur af rétti barnsins? Skiptir bara engu máli fyrir mér. Þetta er samofið og við eigum að nálgast þetta út frá þeirri heildstæðu hugmyndafræði, að mínu mati, þetta eru eiginlega tvær hliðar á sama peningnum. Mikilvægur hluti af þessu öllu saman er að barnið njóti samvista við báða foreldra sína, enda séu þeir til staðar. Kem ég þá að því sem hér hefur aðeins verið nefnt réttilega, að þetta er ekki eins einfalt og það væri í hinum besta heimi allra heima, að barn eigi að báða foreldra sína, ég væri alveg til í að segja alla ef fjölskyldumynstrið hefði verið skilgreint upp á nýtt, svo ég játi bara þá róttækni að ég gæti vel hugsað mér nútímalegri og róttækari skilgreiningu á fjölskyldunni. Ágætt að búið sé að ræða þjóðkirkjuna þegar maður segir þetta. En þannig er það ekki og vissulega erum við með aðstæður þar sem bara einu foreldri er til að dreifa. Við viljum auðvitað ekki eins og kostur er að það verði á kostnað réttinda foreldrisins og/eða barnsins. En það er hægara sagt en gert að sameina þetta tvennt þannig að vel fari. Annars vegar að missa ekki kosti kerfisins sem jafnar aðstæður kynjanna á vinnumarkaði og tryggir rétt barnsins til að kynnast báðum foreldrum og hins vegar að reyna einhvern veginn að finna leiðir til þess að það verði ekki á kostnað þeirra tilvika sem eru sannarlega til staðar þar sem bara er einu foreldri til að dreifa. Hvernig reyna menn þá að nálgast það? Jú, það er auðvitað þannig að lögin geyma undanþágur, að sjálfsögðu, og það er mögulegt að annað foreldrið taki þá meira þegar augljósar ástæður blasa við, þegar annað foreldrið er látið þegar að fæðingu barns kemur eða að töku fæðingarorlofs kemur, þegar annað foreldrið er í fangelsi eða eitthvað slíkt. Þá er ekki svo erfitt að segja já, þá auðvitað verður tekið tillit til þess. Málin vandast þegar ástæðurnar eru flóknari, þegar einhverjar félagslegar eða heilbrigðislegar aðstæður eru sem gera það mjög hæpið eða eiginlega ómögulegt kannski að annað foreldrið taki sinn hluta fæðingarorlofsins. En það er til staðar. Þetta hafa menn talsvert glímt við og ég held að það væri allt í lagi fyrir velferðarnefnd að láta fletta upp á pappírum og/eða eftir atvikum draga aðeins á reynslu þeirra sem sátu einmitt í velferðarnefnd fyrir líklega þremur, fjórum árum og glímdu heilmikið við þetta mál. Þá fórum við mjög í gegnum spurninguna: Er hægt að gera þetta einhvern veginn betur en er í núgildandi löggjöf? Mitt svar er: Já. Glíma á við það að ná betur utan um þessi jaðartilvik með þetta í huga, að varðveita réttindin eins og mögulegt er við mismunandi og breytilegar, jafnvel að einhverju leyti félagslegar, heilbrigðislegar aðstæður. En það þarf að vanda sig rosalega vel. Slíkar undanþágur verða að vera vandlega og þröngt skilgreindar til þess að hitt fari ekki fyrir borð. Það er bara þannig. Ég hallast að því, og ég heyrði það nefnt áðan, sem var einmitt okkar eiginlega niðurstaða, án þess að það hefði nein áhrif því að það komi aldrei til breytinga á lögunum á sínum tíma þegar við sátum yfir þessu í velferðarnefnd einhvern tímann fyrir allmörgum árum, að það yrði þá hreinlega að koma upp einhverjum aðila sem gæti metið og eftir atvikum úrskurðað eða verið til ráðgjafar gagnvart því þegar þyrfti að taka á slíkum jaðartilvikum. Það yrði þá einfaldlega að vera þannig að ef slíkar flóknar aðstæður gerðu þetta að sérstökum tilvikum gætu menn eftir atvikum sótt um að fá að fara yfir mörkin og nýta meira réttinn sem má skipta, en það gengi þá í gegnum mat og faglegan farveg og eftir atvikum væri einhver sem t.d. hefði möguleika á því að aðstoða viðkomandi aðila sem fóstrar fæðingarorlofið og sér um greiðslurnar við það að komast að niðurstöðu um hvort forsendur væru fyrir að veita undanþágur. Auðvitað staldrar maður við sveitarfélögin í þessum efnum og félagsþjónustu þeirra. Þau stóru og öflugu myndu að sjálfsögðu geta verið þar til staðar því að þau vinna mörg mjög skyld verk, ekki satt? En hugsanlega þarf að búa um þetta einhvern veginn öðruvísi. Ég fagna því að það verði rýnt ásamt með öðru og lít svo á og veit að það er í gangi. En það sem við erum að tala um hér er fyrst og fremst þetta einfalda mál sem snýr að því í þeim skilningi að lengja fæðingarorlofið og binda það í lög og þá er það loksins í höfn að það sé komið upp í 12 mánuði. Ég vil nefna svo í lokin annan hlut sem ég hef verið áhugasamur um og talað fyrir. Það er að sveigjanleikinn verði aukinn þegar kemur að réttinum til að taka fæðingarorlofið lengra upp með aldri barnsins. Ég tel að við eigum líka að skoða það mjög vel að geyma megi einhvern hluta fæðingarorlofsins og taka hann út í einhverjum skömmtum, vikur í senn eða eitthvað slíkt. Að mínu mati ætti það að vera allt upp að a.m.k. sex ára aldri barnsins þannig að foreldrar geti átt geymt fæðingarorlof, viku, mánuð, hálfan mánuð og nýtt hann, t.d. þegar barn hefur göngu í leikskóla eða grunnskóla. Þannig er þetta t.d. í Svíþjóð, ef ég þekki það rétt, það var a.m.k. þannig fyrir um tveimur áratugum síðan þegar ég þekkti kerfið þar. Og svo að lokum: Vonandi dugar þetta framlag ríkisins til að setja verulega pressu á sveitarfélögin að mæta því með því að loka gatinu þannig að þessu hörmulega dagvistunargati, sem hefur verið um ár eða meira, upp í 15 mánuði sums staðar, verði bara lokað því að það á ekki að skilja eftir eitthvert vandræðatímabil fyrir fjölskyldur á meðan barnið er á milli eins og tveggja ára gamalt. Það verður einfaldlega að ganga í það mál að setja upp einhverjar áætlanir um að sveitarfélögin og eftir atvikum ríkið, ef þarf að gera eitthvað enn þá meira, hjálpist að við að loka þessu gati og að mínu mati, að sjálfsögðu, er ég ekki horfinn frá gömlu baráttumáli um að leikskólinn eigi að vera gjaldfrjáls, svo ég haldi því til haga. Ég minni á að sveitarstjórnarkosningar verða árið 2022. Af því að enn sitja hér í salnum fulltrúar nokkurra flokka gerðu menn margt vitlausara en að reyna að hafa áhrif á það í gegnum sín sambönd og flokka að setja myndarlegan þrýsting á sveitarfélögin að þetta verði að stórmáli fyrir kosningarnar 2022. Þá er þetta komið til framkvæmda af hálfu ríkisins, fæðingarorlofið orðið 12 mánuðir. Að mínu mati ætti það að vera eitt af stóru verkefnunum sem sveitarfélögin tækjust á við að lofa umbjóðendum sínum, íbúum, að þau ætli sér að koma á móti ríkinu og loka umönnunargatinu á fyrstu æviárum barna.
Herra forseti. Við lok þessarar umræðu vil ég þakka hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls og einnig þeim nefndarmönnum í hv. velferðarnefnd sem eru hér enn og hafa tekið til máls fyrir þá vinnu sem þar hefur farið fram. Það hefur augljóslega komið fram í máli hv. nefndarmanna að þessir þættir togast á, annars vegar fæðingarorlofið sem vinnumarkaðsúrræði og hins vegar fæðingarorlofið sem réttindi barna. Við erum með þessi tengsl á Íslandi. Við fjármögnum kerfið í gegnum vinnumarkaðinn með hluta af tryggingagjaldinu. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt um vorum við einmitt nú við afgreiðslu fjárlaga og mála tengdra þeim að breyta hlutföllunum í tryggingagjaldinu fæðingarorlofinu í hag. Sá hluti tryggingagjaldsins sem er eyrnamerktur fæðingarorlofinu var aukinn, einmitt vegna þess að við erum annars vegar að stíga skref í að lengja fæðingarorlofið og hins vegar höfum við verið að stíga skref í þá átt að hækka tekjumörkin sem gilda í fæðingarorlofinu. Ég tek undir það með þeim þingmönnum sem hafa tjáð sig í þá veru að auðvitað þurfum við að halda áfram á þeirri braut að hækka tekjumörkin því að það mun, ásamt og með því að halda áfram að skylda báða foreldra til að taka hluta, helst stóran, af fæðingarorlofinu, halda áfram að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Ég tek undir það sem hv. þingmaður og hæstv. forseti þingsins kom inn á hér áðan að auðvitað eru réttindi barnanna og réttindi fjölskyldna mjög samofin, það liggur náttúrlega í hlutarins eðli. Og auðvitað hljótum við sem löggjafarsamkunda að líta svo á að þessir hagsmunir fari saman, ég tek undir það. Ég tek einnig undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni í því sem hann kom inn á í sambandi við það hvernig við ættum að hugsa þetta, hvernig við höfum í raun verið að ná utan um það mikilvæga verkefni að koma þeim skilaboðum út í samfélagið að uppeldi barna er hlutverk okkar allra og í tilfelli hvers einstaks barns oftast hlutverk tveggja foreldra. Ég tek undir það með hv. þm. Steingrími Jóhanni Sigfússyni að auðvitað geta fleiri komið þar til en einungis tveir foreldrar. Það hafa komið fram hér í umræðunni, hjá hv. þingmönnum Halldóru Mogensen, Helgu Völu Helgadóttur, Andrési Inga Jónssyni og Steingrími Jóhanni Sigfússyni, vangaveltur um ýmis atriði sem er mjög mikilvægt að endurskoðunarnefndin, sem við höfum nefnt alloft hér í dag, taki á. Ég treysti því og trúi að fulltrúar þeirrar nefndar fylgist vel með þeim umræðum sem hér hafa farið fram eða kynni sér þær a.m.k. og taki tillit til þeirra. Það skiptir miklu máli. Sveigjanleikinn í fæðingarorlofinu skiptir líka máli. Hann er annað atriði sem má gjarnan taka tillit til við endurskoðun laganna og ég tel persónulega að kaflinn um foreldraorlof í lögunum um fæðingarorlof sé líka mikilvægur. Það ættu kannski að vera næstu skref í þá veru að styrkja íslenskt samfélag sem fjölskylduvænt samfélag að taka með einhverjum hætti á þeim þáttum að foreldraorlofið sé ekki bara „á kostnað“ fjölskyldnanna heldur reynum við að leita leiða til að fá vinnumarkaðinn til að taka þátt í því. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt um er hægt, allt upp að átta ára aldri barna, að fá foreldraorlof en það er ekki skylda vinnuveitenda að greiða fyrir það. Fyrir vikið er það sennilega minna nýtt úrræði en ella væri. Umönnunarbilið er svo hitt atriðið sem mig langar í blálokin að nefna. Auðvitað þarf að taka á því. Það verður væntanlega sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga að ganga í það verk og ég tek sérstaklega undir það sem kom fram áðan að þessi mál eiga að verða stórmál í sveitarstjórnarkosningunum árið 2022 og þannig er hægt að klára, alla vega að þessu leyti til, þá mikilvægu hugsun sem felst í framlagningu þessa frumvarps, að tryggja að við séum að stíga skref í þá átt að bæta hag íslenskra barna og fjölskyldna þeirra. Lenging fæðingarorlofsins er gríðarlega mikilvægt skref í þá átt.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á vegalögum, nr. 80/2007, með síðari breytingum, um framlengingu. Framlengdur er frestur um yfirfærslu skilavega frá Vegagerðinni til sveitarfélaga. Frumvarpið er flutt af umhverfis- og samgöngunefnd og ég mæli sem sagt fyrir því fyrir hönd nefndarinnar. Frumvarpið sjálft er ákaflega einfalt, aðeins tvær greinar. Í stað ártalsins 2019 í ákvæði til bráðabirgða í lögunum kemur ártalið 2020 og 2. gr. hljóðar upp á að lögin öðlist þegar gildi þegar frumvarpið verður samþykkt. Í greinargerðinni er svo fjallað um hvað í þessu felst en í stuttu máli er hægt að útskýra það þannig að heimild til flutnings svokallaðra skilavega sem ætlunin hefur verið að flytjist í umsjá sveitarfélaga nokkuð víða um land frá Vegagerðinni framlengist um eitt ár. Það ár gæti þá nýst Vegagerðinni til að viðhalda vegunum, koma ástandi þeirra í betra horf þar sem það á við og til þess að semja við sveitarfélögin um það hvernig þessi flutningur fer fram. Ég fer yfir greinargerðina sem er örstutt. Samkvæmt vegalögum skal Vegagerðin sjá um gerð og viðhald þjóðvega sem ætlaðir eru almenningi til frjálsrar umferðar. Sveitarfélögin skulu hafa umsjón með sveitarfélagsvegum en það eru vegir sem teljast ekki þjóðvegir samkvæmt 8. gr. laganna. Þegar vegalögin voru sett árið 2007 hófust samningaviðræður milli Vegagerðarinnar og sveitarfélaga um yfirfærslu vega sem ekki flokkast sem þjóðvegir samkvæmt skilgreiningu laganna til viðkomandi sveitarfélaga. Þessar viðræður báru ekki árangur 2007 og hafa ekki enn borið árangur, í það minnsta ekki í öllum tilfellum. Í kjölfar endurskoðunar á vegalögum árið 2014 var samþykkt bráðabirgðaákvæði þar sem tilgreint er að Vegagerðinni sé heimilt að semja við sveitarfélögin um yfirfærslu vega sem færðust frá Vegagerðinni til sveitarfélaga við gildistöku laganna. Samkvæmt ákvæðinu er Vegagerðinni heimilt að annast veghald þessara vega til ársloka 2019. Vegagerðin og sveitarfélögin hafa ekki gert samning um veghaldið en Vegagerðin hefur annast veghaldið frá því að lögin voru sett, þ.e. alveg frá 2007. Með frumvarpinu er lagt til að framlengdur verði sá tími sem Vegagerðin hefur samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu til að semja við sveitarfélögin um yfirfærslu veganna frá Vegagerðinni til sveitarfélaga. Lagt er til að gildistími heimildarinnar verði lengdur um eitt ár, sem sagt til ársloka 2020. Stefnt er að því að ráðuneytið, Vegagerðin, Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og Samband íslenskra sveitarfélaga undirriti viljayfirlýsingu fyrir næstu áramót þar sem fram komi sá vilji aðila að ljúka þessari yfirfærslu sem hefur sem sagt staðið til frá allt frá árinu 2007 Verði frumvarpið að lögum mun Vegagerðin áfram um sinn standa straum af kostnaði við veghald vega sem færðust úr flokki stofnvega þegar lögin tóku gildi þar til yfirfærslunni er lokið, þó ekki lengur en til ársloka 2020. Ég legg þetta frumvarp hér með fram og legg til að það verði samþykkt.