Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek undir með honum hvað þetta varðar, það er afar mikilvægt að við fáum réttu gögnin til að geta metið áhrifin á hina ýmsu þætti samfélagsins. Það sem mig langaði að koma aðeins inn á við hv. þingmann er að á bls. 11 í tillögunni segir í 2. mgr., með leyfi forseta: „Til millilangs tíma er mikilvægt að halda áfram að byggja upp viðnámsþrótt hagkerfisins gagnvart sveiflum með uppbyggingu eigna …“ Með uppbyggingu eigna - ég vek sérstaklega athygli á því. Ég held að hér sé verið að vísa til þjóðarsjóðs eða velti fyrir mér hvort það gæti verið. Ég held að ég hafi ekki heyrt skoðun hv. þingmanns á því hvort eðlilegt væri undir þessum kringumstæðum að falla frá áformum um þjóðarsjóð og nýta þá fjármuni sem voru ætlaðir í sjóðinn til innviðauppbyggingar og fjárfestingar. Fram hefur komið að nú eru væntanlegar töluvert háar arðgreiðslur, t.d. frá Landsvirkjun, sem eru hugsaðar í þann sjóð. Væri kannski skynsamlegt að setja þau áform til hliðar og nýta þá fjármuni í að ríkissjóður komi inn í það að bregðast við niðursveiflunni með því að örva hagkerfið með fjárfestingum sínum og innviðauppbyggingu? Það væri gott að fá skoðun hv. þingmanns á því.
Herra forseti. Varðandi þjóðarsjóðinn hljómar orðið afskaplega vel í krataeyrum eins og ég hef en við nánari skoðun er hann ekki eins og hér er lagt til. Af einhverjum furðulegum ástæðum er arður af sameiginlegri auðlind sem lýtur að sjávarauðlindinni undanskilinn. Það er mjög sérkennilegt að alltaf þurfi sjávarútvegurinn að fá einhverja sérmeðferð hjá þessari ríkisstjórn. Í öðru lagi er það mjög gagnrýnisvert að umsjón þjóðarsjóðsins eigi að vera hjá einkaaðilum á sama tíma og Seðlabankinn getur vel séð um umsýslu slíks sjóðs. Í þriðja lagi, sem er kannski stóra spurningin hjá hv. þingmanni: Hver er eiginlega þörfin á einhverjum þjóðarsjóði þegar við erum að ganga í gegnum þann samdrátt sem raun ber vitni? Flestir eru sammála um að beita ríkisfjármálunum til jöfnunar sveiflu í hagkerfinu, sem er rétt. Þegar eftirspurn á einkamarkaði dregst saman á hið opinbera að kikka inn, ef svo má segja. Þá er mjög sérkennilegt að hér sé vilji til að setja á fót einhvers konar þjóðarsjóð til hliðar á sama tíma og við höfum einfaldlega sjóð sem kallast ríkissjóður sem getur vel tekið á móti þeim arði sem hlýst af orkuauðlindum og fleiri auðlindum til að mæta þeim áföllum sem við erum að ganga í gegnum. Svo minni ég að lokum á hin svokölluðu gildi laga um opinber fjármál, sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Þetta fer afskaplega vel á blaði en mikið er sorglegt hvað okkur gengur illa að uppfylla öll þau gildi, sérstaklega í umræðu um fjármálastefnu. Fjármálastefnan hefur hvorki verið sjálfbær, varfærin, stöðug né borið vitni um festu og gagnsæi. Okkur virðist einhvern veginn vera að fara aftur hvað þetta varðar, herra forseti, og ég vildi vekja sérstaklega athygli á því í lok þessa andsvars.
Virðulegi forseti. Við ræðum áfram í kvöld breytingartillögu um fjármálastefnu ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, þeirrar ríkisstjórnar sem er 17 mánaða gömul, 14 mánaða fjármálastefnu sem strax er byrjað að endurskoða. Stjórnin setti sér vegleg markmið í upphafi en hún neyðist sem sagt til að endurskoða þær forsendur sem hún gaf sér, þær forsendur sem hún gaf sér má segja nánast blindandi þrátt fyrir að varað hafi verið við þeim. Trommað var upp með óraunhæf útgjaldaloforð, við vitum það. Allir áttu að fá allt. Ég hef sagt það fyrr í kvöld að við í Viðreisn vorum ekki endilega vinsælust með kosningaloforð okkar. Við fengum að heyra að við værum ekki að lofa nógu, en við vildum lofa ábyrgt og lofa þannig að við gætum staðið við þau loforð. En trommað var upp með óraunhæf útgjaldaloforð. Allir áttu að fá allt og meðlimir stjórnarheimilisins voru og hafa verið duglegir við að temja sér að tala aðeins í efsta stigi um eigið ágæti og afrek. Það er ekkert að því að mínu mati að sýna metnað en þegar fjármálastefna er annars vegar verðum við að kalla eftir raunsæi og skynsamlegum forsendum. Herra forseti. Það kemur alltaf að því, sama hversu mikið við teljum okkur trú um annað, að blessaður raunveruleikinn bítur okkur í rassinn. Þó að við segjum endalaust að himinninn sé grænn verður hann ekki grænn, herra forseti, sama hvað við reynum. Við í Viðreisn höfum í þessu máli eins og reyndar ýmsum öðrum málum - ég ætla ekki að nefna krónuna akkúrat í þessu samhengi þó að það eigi vel við - ítrekað bent á fílinn í herberginu varðandi fjármálastefnuna, að forsendur hennar og þar af leiðandi fjármálaáætlunarinnar standist ekki og hafi aldrei staðist. Fyrir vikið höfum við fengið að heyra og verið nokkuð úthrópuð fyrir það að vera svartsýnissauðir og pínulitlir nöldurseggir. Við höfum haldið þeim málflutningi á lofti í umræðunni um stefnuræðu forsætisráðherra um fjármálastefnuna 2018–2022, um fjármálaáætlun og fjárlög. Við höfum haldið þessu fram og sett þetta fram í óundirbúnum fyrirspurnum, ekki fengið nein svör þar eins og iðulega er orðin lenska á þeim bæ. Við höfum bent á þetta í sérstökum umræðum, í störfum þingsins, í viðtölum í flestum fjölmiðlum, í innsendum greinum, á opnum fundum og svo mætti lengi telja. Við höfum ítrekað sagt að það þurfi ábyrga hagstjórn sem er ekki reist á einhverjum skýjaborgum og óskhyggju heldur staðreyndum og raunveruleikanum sjálfum. Við vitum að við búum í sveiflukenndu hagkerfi. Við erum með óstöðugan gjaldmiðil og ég vona að ég sjokkeri ekki neinn með þeim mikilvægu upplýsingum. Þetta er staðreynd, meira að segja óumdeild. Okkur hér inni greinir hins vegar á um hvernig eigi að leysa úr þeim vanda, við skulum bara kalla það eins og það er á íslensku, úr þeim ömurlegu efnahagssveiflum sem við þurfum að takast á við á u.þ.b. tíu ára fresti. Þrátt fyrir að þetta séu síendurteknar sveiflur, þessar ömurlegu efnahagssveiflur sem fara upp en hressilega niður aftur, er eins og við viljum ekki alltaf alveg læra af sveiflunum á undan. Þetta eru sveiflur sem við vitum að koma verst niður á heimilunum í landinu, fólkinu sem dagsdaglega reynir að sjá fyrir sér næstu mánaðamót og er að reyna að skipuleggja t.d. sumarfríið þessa stundina. Það var líka aðeins minnst á menntun áðan. Hv. þm. Ágúst Ólafur kom inn á hana áðan. Hún skiptir máli en maður sér ekki nægilega mikla festu varðandi það hvernig við ætlum annars vegar að taka á menntun - tökum lánasjóðinn sem hefur verið sjálfbær í nokkur ár, hvernig við sjáum menntunina og framlög til menntamála aukast samhliða því hvernig við ætlum að byggja upp nýsköpun, sprotafyrirtæki og síðast en ekki síst að láta þau verða lífvænleg þannig að hægt verði að byggja upp nýsköpunar- og sprotafyrirtæki. Það er ekki hægt að gera nema við förum að tala af alvöru um efnahagsmálin. Þetta verður að fara saman; menntun, nýsköpun og síðan efnahagsumhverfið sem slíkt. Þetta var aukaútúrdúr en þetta er það sem við sjáum engu að síður út úr fjármálastefnunni. Hún er ekki nægilega metnaðarfull á þessu sviði. Við verðum að fara að þora að taka ákveðnari skref til framtíðar varðandi uppbyggingu verðmætra starfa innan nýsköpunar- og sprotageirans. Það er alveg hægt en það þurfa að vera meiri hvatar. Herra forseti. Það hefur ekki alltaf verið það skemmtilegasta af öllu að vera ákveðinn partíspillir í þessu, en vinur er sá er til vamms segir. Ríkisstjórnin hefur allan tímann vitað að það kæmi að þessum degi, deginum þar sem þau þurfa að bakka frá eigin fjármálastefnu og leggja fram breytingartillögu til þess að takast á við þá niðursveiflu sem nú ríður yfir og var fyrirsjáanleg. Þau ákváðu hreinlega að aðhafast ekki fyrr en þau þurftu nauðsynlega að gera það. Það er í raun og veru að mínu mati ekkert annað en ákveðið gáleysi. Það hefur skort pólitískan kjark til að mæta þeim efnahagslegu áskorunum sem við stöndum frammi fyrir og höfum staðið fyrir allt kjörtímabilið. Ótal sérfræðingar hafa varað við þessari stöðu og ég legg mig í líma við að hlusta á þá. Forsendur voru alltaf of bjartsýnar. Tannpína hverfur ekki með því að neita að fara til tannlæknis um tíma. Maður getur kannski tekið verkjatöflur í smástund en vandinn ágerist bara og reikningurinn hækkar eftir því sem lengur er beðið. Þetta vita menn af biturri reynslu og þetta ættu æðstu ráðamenn þjóðarinnar að skilja. Heimilin hafa lært sína lexíu, atvinnulífið líka, en ríkisfjármálin ekki. Við vitum líka að ástæðan fyrir því - ég undirstrika að það er ekkert að því að endurskoða fjármálastefnu, hreyfa til þegar ákveðin efnahagsáföll og forsendur laganna um endurskoðun fjármálastefnu eru uppfyllt. En við skulum segja hlutina eins og þeir eru, farið var allt of bratt af stað. Það var ekki hægt að hlusta á sérfræðinga eða ráð aðila víða úr samfélaginu, en það þurfti að halda ríkisstjórninni saman. Við vitum, af því að stutt er síðan ríkisstjórnin varð til, að það varð allt brjálað meðal Vinstri grænna og auðvitað þurfti að passa upp á að þau fengju sínar útgjaldakröfur uppfylltar sem allra fyrst og vaðið var af stað í það á sama tíma og menn fóru í að lækka skatta. Það er sú eitraða blanda sem við í Viðreisn höfum ítrekað bent á, að stórauka ríkisútgjöld í efnahagslegri uppsveiflu og lækka á sama tíma skatta eða veiðigjöld eins og við höfum náttúrlega upplifað fyrir bestu vini ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin þurfti að vinna sér inn tíma. Vinstri græn þurftu tíma til að róa sitt fólk og það hefur tekist alveg ágætlega. Það er þetta sem við þurfum að segja að ríkisstjórnin hafi ekki horfst í augu við. Gott og vel, við stöndum núna frammi fyrir þessari breytingartillögu og við skulum þá undirstrika þau sjónarmið sem að baki þurfa að liggja samkvæmt 10. gr. laga um opinber fjármál. Þar segir að endurskoða megi fjármálastefnuna vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna, sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum. Hér er því ekki um léttvæga ákvörðun eða breytingu að ræða. Því er undarlegt, og ég undirstrika það, að enginn stjórnarþingmaður, ekki neinn frá Vinstri grænum - sem betur fer höfum við fengið andsvör frá m.a. formanni fjárlaganefndar sem hefur komið með mjög málefnaleg innlegg inn í þetta. En mér er spurn: Af hverju hafa Vinstri græn og forystuflokkurinn í ríkisstjórn ekki komið hingað upp og útskýrt hvað þetta þýðir, m.a. fyrir velferðarkerfið? Hvað er verið að fara í? Er undir rós verið að tala um niðurskurð, þá hvaða niðurskurð og er ekki best að koma hreint fram strax frekar en að koma með þetta nokkrum dögum og vikum síðar? Menn eiga að fara að læra af þessari reynslu. Þegar lög um opinber fjármál voru sett árið 2015 tók hæstv. forseti þátt í umræðunni. Hann lýsti því að endurskoða mætti 6. gr. laganna sem tekur til grunngilda fjármálastefnunnar. Hann sagði þá, með leyfi forseta: „Það væri líka gaman að prófa að orða 6. gr. upp á nýtt út frá reynslunni frá ruglárunum fyrir hrun. Ég held að það ætti þá bara að segja að bannað væri að fara með tómt bull og vitleysu um opinber fjármál, það ætti að horfa á mælana og taka mark á þeim, þeir væru yfirleitt að segja satt og rétt frá. Ef mælarnir segðu að menn væru að keyra út í skurð þá væru menn sennilega að keyra út í skurð.“ Þessi orð hans eru því að mínu mati næsta kómísk í ljósi þeirrar stöðu sem við finnum okkur í í dag, að horfa ekki á mælana, hlusta ekki og hafa keyrt alla vega með annað dekkið út í skurð eins og því miður rússneska samfélagsstjarnan gerði í Mývatnssveit í gær á svo hörmulegan hátt. Að mínu mati þurfum við að horfast í augu við það að við getum ekki verið að spinna upp einhvern stöðugleika. Við þurfum fyrirsjáanleika og við þurfum ábyrga hagstjórn. Við skuldum fólkinu að við vöndum okkur, að við gefum raunhæf loforð, að við lærum af sögunni. Það má ekki verða svo að þeir flokkar sem mestu lofi upp á tugi og hundruð milljarða, eins og gert var fyrir síðustu kosningar, fái flest atkvæðin. Við í Viðreisn höfum lagt okkur fram við að lofa eingöngu því sem hægt er að standa við því að það gagnast heimilum og fyrirtækjum best til lengri tíma litið. Við í Viðreisn viljum skora gömlu pólitík íhaldsvaldaflokkanna [[Forseti hringir.]]til hægri og vinstri og aðferðafræði þeirra á hólm og við erum að gera það, m.a. með því að gagnrýna þá aðferðafræði sem ríkisstjórnin hefur viðhaft varðandi framlagningu þessarar fjármálastefnu.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefnir tvennt sem ég vil aðeins spyrja hana út í. Hún nefnir bleika fílinn og síðan bjartsýnina. Ég tek undir að við getum ekkert verið að ræða ríkisfjármálin eða hagstjórnina nema ræða krónuna því að krónan veldur hagsveiflum sem eru okkur dýrkeyptar. Ég sagði fyrr í kvöld að ég gæti vel ímyndað mér að það sé nógu erfitt að vera í bisness á Íslandi þótt ekki bætist við að menn þurfi að vera einhverjir sérfræðingar í gjaldeyrisviðskiptum á sama tíma. Við sjáum að gengi krónunnar á samkvæmt forsendum þessarar stefnu að haldast óbreytt næstu fimm árin. Það er með ólíkindum í ljósi sögunnar því að ekkert OECD-ríki hefur upplifað eins miklar sveiflur í raungengi gjaldmiðilsins og Ísland hefur gert undanfarin 15 ár. Bara á undanförnum 12 mánuðum hefur gengi krónunnar lækkað um 13% en lækkun gengis krónunnar hefur að sjálfsögðu þau áhrif á verð á innfluttum vörum að það hækkar að u.þ.b. 1/3 hvað þetta varðar. Við getum ekki búist við stöðugleika í ríkisfjármálum á meðan við höfum krónuna. Mig langar að fá frekari vangaveltur hv. þingmanns hvað það varðar, hvernig hún sér fyrir sér þróun gengismála í þessu blessaða landi og hvort ekki sé löngu kominn tími á að við tökum alvöru- og djúpa umræðu um hvort við ættum ekki að taka upp annan gjaldmiðil. Ég hef sagt að það sé hvorki heimska né tilviljun að 19 þjóðir í Evrópu hafa tekið upp evru og þá gæti verið sérstaklega hentugt í tilviki Íslendinga að stór hluti af okkar viðskiptum á sér stað annars vegar í evrum og hins vegar í dönskum krónum sem eru síðan bundnar við evruna, eru í raun evra með dönsku drottningunni á. Það verður fróðlegt fyrir þingheim að heyra vangaveltur þingmanns varðandi gjaldmiðilsmálin.
Herra forseti. Eitt af því sem er afar brýnt og mikilvægt er að flokkar sem hafa skoðun á því að það eigi að leggja íslensku krónunni og taka upp evruna hafi hátt en láti ekki þagga niðri í sér, ekki aðeins með einhverjum útúrsnúningum og ómerkilegheitum heldur með ýmsu öðru eins og því að þetta sé bara aldrei á dagskrá. Þetta mál fer aldrei á dagskrá nema að við tölum um það þannig að ábyrgð okkar er mjög mikil, að við höldum áfram að ræða um að við viljum byggja hér upp langvarandi stöðugleika svo að við getum einmitt m.a. byggt upp þannig umhverfi að krónan hætti að valda til að mynda íslenskum fyrirtækjum sem eru í alþjóðlegri samkeppni ákveðnu tjóni. Núna eru íslenskir frumkvöðlar í samfélaginu að benda á það, sem betur fer. Ég hvet þá sem standa í sprota- og frumkvöðlastarfsemi áfram. Það sem maður fær iðulega að heyra þegar maður er að ræða við þá, það atriði sem þeir kvarta mest undan, er að þeir hafa ekki stöðugleikann sem þeir fá í gegnum erlenda mynt. Það er engin tilviljun að stóru fyrirtækin á Íslandi í sjávarútvegi, áliðnaðinum og stærstu fyrirtækin í ferðaþjónustunni gera öll upp í allt annarri mynt en íslensku krónunni. Þau eru varin gagnvart efnahagssveiflum en ekki íslenskur almenningur, ekki lítil og meðalstór fyrirtæki sem eru nauðbeygð að búa við krónuna. Hver eru mín skilaboð til hv. þingmanns og okkar sem erum hér inni og viljum þora að ræða efnahagslegan stöðugleika til lengri tíma? Þau eru að við verðum að halda áfram að ræða það að taka upp annan gjaldmiðil og fara í þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru til þess að við getum veitt framtíðarkynslóðum tækifæri til að velja hvernig framtíð þau vilja lifa og búa við.
Herra forseti. Ég tek undir þessi orð. Við Evrópusinnar þurfum að hafa hátt og hærra ef við ætlum að ná árangri. Við megum ekki sætta okkur við að víglínan í íslenskri pólitík eigi að snúast um EES-samninginn. Hún á að snúast um hvort við eigum að ganga í Evrópusambandið eða ekki. Mér finnst líka áhugavert í umræðunni að halda á lofti hverjir hagnast á að hafa krónuna. Það má ekki gleyma því að það er til fólk sem hagnast á þessum óstöðugleika, sem annars vegar getur varið sig fyrir honum og hins vegar hagnast á krónunni. Við sjáum að vextir eru hærri á Íslandi vegna krónunnar, því að krónan er alltaf að falla í verði. Hún er alltaf að rýrna í verði af því að hún er slappur gjaldmiðill. Vextir eru ekkert annað en verð á peningum. Hvenær er gott að hafa háa vexti? Það er þegar maður á pening. Fyrir fjármagnseigandann, þann sem á pening á Íslandi, getur krónan verið þokkalega góður gjaldmiðill því að vextir eru háir og svo fær hann verðtrygginguna ofan á. Hann er tryggður, hann er með belti og axlabönd. Þetta eru þeir hagsmunir sem hafa varið krónuna. En venjulegt fólk, stóri massinn úti í samfélaginu, gerir ekkert annað en að tapa á íslensku krónunni. Það sýnir sagan og þarf engan stjarneðlisfræðing til að sýna fram á það. Ég sé enga sanngirni í því að Þorsteinn í Samherja fái að gera upp í evrum á sama tíma og fiskvinnslukonan sem vinnur hjá honum fær launin í krónum sem rýrna í hverjum einasta mánuði í verði. Mér finnst engin sanngirni í því. Ég held að þetta sé ein af stóru spurningunum sem lúta að utanríkismálum en ekki síst því hvernig við bætum lífskjör á Íslandi, þ.e. hvernig við losnum við krónuna. Það tók Slóveníu tvö og hálft ár að taka upp evru. Eftir ESB-aðild getur aðildarríki fengið aðgengi að svokölluðu ERM II, þ.e. evrópsku gjaldmiðilssamstarfi. Ríkið þarf að vera u.þ.b. sex mánuði þar inni, svo þurfa að líða tvö ár. Við getum því verið komin með evru, alvörugjaldmiðil sem býður upp á stöðugleika, eftir tvö og hálft ár ef við viljum en einhvern veginn þarf að taka þá ákvörðun. Þetta er stór ákvörðun [[Forseti hringir.]]og við þurfum að undirbúa hana vel en nú er einfaldlega komið nóg með þessa blessuðu krónu. Dagar íslensku krónunnar eru taldir, herra forseti.
Herra forseti. Já, það finnst mér en það er alveg ljóst að meðan við höfum þá kyrrstöðuríkisstjórn sem við búum við, sem er gott og vel, hún er mynduð til að gæta ákveðinna hagsmuna og þau eru meira að segja frekar ófeimin við að verja þá, munum við búa við íslensku krónuna. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt þegar maður óttast að það sé uppgangur ákveðinna íhaldsafla, popúlistaafla eða hvað sem við viljum kalla það, þau eru á flugi, og svo koma Evrópukosningarnar. Allir gerðu ráð fyrir því að Brexit-sinnar og allir þeir myndu valta yfir allt en fólkið reis upp. Fólki ofbýður málflutningurinn, sú skrumskæling á lýðræðinu sem á sér stað, á staðreyndum, þær bullyrðingar sem hafa verið settar fram og fyrir vikið sögðu menn: Nei, þetta gengur ekki lengur. Menn fóru líka að tala um alvörumál sem skipta máli fyrir ungt fólk, hvort sem það eru gjaldmiðilsmálin, samstarf, ekki síst á sviði loftslagsmála, og unnu flokkar eins og græningjar sem eru mjög alþjóðasinnaðri alls staðar annars staðar en hér, vilja fara mjög djúpt inn í Evrópu, eru eins og þeir kalla, með leyfi forseta, „remainists“, t.d. í Bretlandi. Það sama á við með frjálslynda demókrata þar, þeir sóttu í sig veðrið, fengu meira að segja samanlagt fleiri atkvæði en Brexit-flokkur Farages en vegna óréttlátrar kjördæmaskiptingu fékk sá flokkur fleiri þingsæti. Talandi um kjördæmaskiptingu er það kannski hluti af því að við getum farið að ræða af viti að það verði raunhæfar breytingar í gjaldmiðilsmálum og að það verði breytingar á kerfum sem fela í sér ákveðið innbyggt óréttlæti, þ.e. að þora að fara af stað með það að breyta kjördæmakerfinu hér á landi og jafna atkvæðisrétt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur prýðisræðu. Ég ætla að vera á þeim nótum sem snúa að forsendum. Hv. þingmaður segir réttilega að forsendur hafi ekki staðist fyrir þessari stefnu og bætir við að það sé ekkert að því að endurskoða stefnu. Það er einmitt það sem verið er að gera hér, verið er að endurskoða gildandi stefnu. Maður kann þá að segja í kjölfarið að þrátt fyrir allt, og hv. þingmaður fór yfir það að Viðreisn hafi stöðugt varað við því að stefnan byggði á sandi, eða hvernig sem hv. þingmaður orðaði það, að þetta hefðu verið veikar forsendur, voru þetta engu að síður þær hagspár sem við var að styðjast. Nú hafa þessar forsendur breyst mjög snögglega og ég er sammála hv. þingmanni um að það er bæði skynsamlegt, eins varðandi þessar áskoranir, að virða grunngildin, að endurskoða stefnuna, og geta þá með markvissum hætti brugðist við án þess að fara gegn grunngildum eða raska jafnvægi í efnahagslífinu og ýkja ekki hagsveifluna. Stóru tíðindin í þessu eru í raun að verið er að treysta umgjörðina, og að hluta til hefur það verið gagnrýni Viðreisnar. Hér er óvissusvigrúm byggt inn í stefnuna og með því bregðumst við við gagnrýni, m.a. fjármálaráðs, í gegnum tíðina að vera ekki alveg í gólfi stefnunnar og í þessari spennitreyju sem svo er kölluð. Ég er ekki með neina beina spurningu [[Forseti hringir.]]en segi að það hljóti að vera skynsamlegra að hafa stefnu og endurskoða hana til að geta brugðist markvisst við þegar forsendur bresta.
Herra forseti. Ég ræddi það áðan að ég fordæmi ekki ríkisstjórnina af því að bregðast við heldur að hafa á sínum tíma að mínu mati sett kíkinn fyrir blinda augað. Sama hvað hagspá Hagstofunnar líður höfðu aðrir aðilar varað ítrekað við þessu, eindregið, aðilar sem alla jafna hefði verið hægt að hlusta á og ríkisstjórnin gerir af og til þegar hentar. Reyndar heyrði ég í morgun mjög gott viðtal á Rás 2 við hagfræðing hjá Arion banka sem mér fannst frekar vera á því að miða ætti við svartsýnustu spár Seðlabankans en þær bjartsýnustu. Það eru mjög mikilvæg teikn á lofti sem ég hvet ríkisstjórnina til að taka alvarlega í dag. Ekki gera sömu mistökin og gerð voru síðast. Ég verð bara að skilja að það var ákveðin, dúndrandi pólitík og það er auðvitað pólitík hvernig brugðist er við veikleikum, hvernig veikleikar eru metnir hverju sinni. Það er bara dúndrandi pólitík. En það hvernig fjármálastefnan var sett fram var ákveðið markvisst til að halda ríkisstjórninni saman af því að flokkar eins og Vinstri grænir voru stressaðir í upphafi. Það var mikill óróleiki og þá þurfti að setja allt á blússandi ferð. Varað var við því að fara í efnahagslega uppsveiflu með allt á fullt og líka að lækka skatta og gjöld eins og veiðigjöldin. Það er þessi eitraða blanda sem m.a. Þorsteinn Víglundsson hefur bent ítrekað á. Við þreytumst ekki á því að segja það þannig að ég segi bara aftur - af því að hv. þingmaður er formaður fjárlaganefndar og nefndin er í góðum höndum þess góða þingmanns: Ekki gera sömu mistökin. Leiðréttið kúrsinn hjá ríkisstjórninni. Það er hlutverk fjárlaganefndar. Hlustið á þessa sérfræðinga og þessar viðvaranir. Á endanum [[Forseti hringir.]]er efnahagslegur stöðugleiki miklu mikilvægari en líf ríkisstjórnarinnar einnar og sér.
Hæstv. forseti. Það er einmitt það sem verið er að gera hér. Verið er að endurskoða stefnu út frá forsendum til þess að geta varðveitt þann efnahagslega árangur sem þó hefur náðst og þann stöðugleika sem er og grunngildin sem við horfum til í 6. gr. og fjármálaráð mun væntanlega gefa okkur umsögn um. Stóru tíðindin eru óvissusvigrúmið. Hv. þingmaður nefnir Seðlabankann og svartsýnni spá. Ef forsendur fara nú á verri veg með þessa endurskoðuðu stefnu er meira svigrúm en áður þannig að við erum að læra að vinna með lögin og bæta verklag. Það blasir alveg við. Það eru stóru tíðindin í þessu. Síðan er það þannig að þrátt fyrir að aðhaldsstigið hafi verið með lítinn afgang grípur það þrjá fjórðu hluta af þessari snöggu niðursveiflu, þannig að, nei, það verður ekki gengið á velferðarkerfið eða þá sem veikast standa. Það eru u.þ.b. 10 milljarðar sem þurfa einhverjar hliðranir í fjárfestingar eða annað slíkt. Við í fjárlaganefnd höfum ekki fengið að sjá það endanlega en afgangurinn grípur þetta að þremur fjórðu og það er jafnvægi milli tekna og gjalda í þessari stefnu. Þar er horft til sjálfbærni og stöðugleika þannig að það er vissulega verið að horfa til gildanna í endurskoðun á þessari stefnu, um sjálfbærni og um stöðugleika, og svo er auðvitað þetta af hverju við erum í færum til að gera þetta núna. Það er vegna þess að passað hefur verið upp á að greiða niður skuldir, minnka vaxtabyrði og horfa á sjálfbærni til lengri tíma. Það er það sem þarf að gera. Um leið og við mætum þessari snöggu niðursveiflu þurfum við að horfa á sjálfbærni til lengri tíma og þess vegna er verið að lenda þessu á núlli, í jafnvægi milli gjalda og tekna, [[Forseti hringir.]]og búa til óvissusvigrúm ef þetta fer á verri veg og án þess þá að ýkja niðursveifluna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin en eftir stendur að það sem vekur upp spurningar hjá mér, af því að fjármálastefnan var svona illa útbúin, sú sem nú er verið að endurskoða og breyta þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi verið vöruð við því mörgum sinnum, er þetta óvissusvigrúm. Ég hefði viljað fá meiri umræðu um það. Er þetta bara nýyrði í íslenskri fjárlagagerð og fjármálastefnu til að veita á endanum þann slaka sem ríkisstjórnin þarf að gefa eftir því sem hún metur pólitískt heppilegt hverju sinni? Er þetta sé ekki efnahagslegt aðhaldstæki, tæki til að bregðast fyrst og fremst við hagsveiflum o.s.frv., heldur fyrst og fremst tæki fyrir pólitíska hentugleika hverrar ríkisstjórnar fyrir sig? Því á enn eftir að svara nægilega að mínu mati. Þó að ég viti að hugur hv. þingmanns sé góður í þessu verður að segjast eins og er út frá 17 mánaða reynslu af þessari ríkisstjórn þá óttast ég frekar hitt, að þetta verði pólitískt hentistefnutæki en ekki aðhaldstæki út frá efnahagslífinu. Það er pínu erfitt að fá ekki neinar ræður af hálfu neinna þingmanna til að geta farið í andsvör og spurt: Hvað þýðir þetta? Mér fannst gott að hv. þingmaður upplýsti núna að ekki yrði skorið niður í velferðarkerfinu í þessari niðursveiflu, sérstaklega ekki hjá þeim sem veikast standa. En hvað þýðir að aðhaldsstig opinberra fjármála megi ekki auka á samdrátt eða hjöðnun? Er verið að tala undir rós um að enn frekar verði dregið úr grunnrekstrinum? Þá hefði ég viljað vita hvar. Ég er ekki endilega að gagnrýna, ég hefði bara viljað vita hvar, að við tölum hreint út um hvað við ætlum að gera. Ætlum við að lækka skatta á heimili og fyrirtæki í niðursveiflu, sem ég held að sé nokkuð skynsamlegt? Ætlum við að fara í stórar og mikilvægar innviðafjárfestingar, sem ég held líka að sé skynsamlegt? [[Forseti hringir.]]Hvað verður með grunnreksturinn? Þeirri spurningu hefur ekki verið svarað af hálfu ríkisstjórnarinnar og það er merkilegt að forystuflokkur í ríkisstjórn skuli ekki hafa stigið í pontu í allan dag.
Virðulegur forseti. Mig langar að verja síðari ræðu minni í umræðu um fjármálastefnu til að fara yfir annars vegar af hverju þessi endurskoðun fjármálastefnunnar var algjörlega fyrirsjáanleg og af hverju var verið að vara við því á sínum tíma þegar hún var sett að hún væri óraunsæ og af hverju núverandi stefna sem er verið að ræða er að sama skapi óraunhæf og byggir enn á allt of bjartsýnum efnahagsforsendum. Byrjum á fyrirsjáanleika á falli síðustu fjármálastefnu. Raungengi var hér í hápunkti í árslok 2017 og það var varað við því þegar var verið að ræða gildandi fjármálastefnu að hægt væri að telja út í síðustu fjórum efnahagssveiflum fjóra jafn háa raungengispunkta sem allir enduðu með myndarlegri leiðréttingu, gengisfalli, verðbólgu og kólnun í hagkerfi í kjölfarið. Það er nefnilega íslenska sveiflan í hagkerfinu, þegar hagkerfið fer af stað eru vextir hækkaðir, gengið styrkist, laun hækka gjarnan mikið, kaupmáttur eykst enn frekar út af gengisstyrkingu og svo kynda ríkisfjármálin með mikilli útgjaldaaukningu á þenslunni enn frekar þar til að gengistryggingin grefur undan útflutningsgreinunum okkar, gengið fellur á endanum, verðbólgan fer af stað, einkaneysla dregst saman og á endanum þarf að draga saman í ríkisfjármálunum líka sem eykur enn frekar á niðursveifluna. Þetta er hin síendurtekna íslenska hagsveifla sem við virðumst ekki ætla að læra mikið af. Þetta er nákvæmlega það sem er að gerast hér enn eina ferðina. Það er þess vegna sem við verðum að horfast í augu við það að niðursveiflan sem við erum að byrja að sigla inn í núna verður alvarlegri en ráð er fyrir gert. Við eigum nefnilega eftir að sjá hinar afleiddu afleiðingar af gengisfallinu með vaxandi verðbólgu og slæmri stöðu útflutningsgreinanna sem enn hafa ekki jafnað sig og við sjáum m.a. hvað best á yfirlýsingu ferðaþjónustunnar sjálfrar sem hefur verið drifkrafturinn í hagkerfinu okkar á undangengnum áratug eða svo, þar sjá menn ekkert fram á batnandi tíma. Þvert á móti sjáum við einmitt að þrátt fyrir væntingar um að flugframboð myndi aukast á móti falli WOW fáum við - hvaða fréttir? Delta hættir flugi til og frá landinu í vetur sem var 10% af flugframboðinu t.d. á Ameríkumarkaði, sem sagt til New York sem er með stærstan hluta Ameríkumarkaðar. Erlenda flugfélagið EasyJet dregur sömuleiðis úr framboði sínu hér í vetur. Byggingarmarkaðurinn er byrjaður að sýna merki kólnunar. Verðbólga er enn á uppleið. Við verðum að átta okkur á því að við erum að fara á tiltölulega skömmum tíma úr 2% verðbólgu í tæplega 4% verðbólgu. Gengið er enn að veikjast og þess vegna sjáum við ekki fyrir endann á þeirri kólnun sem við erum í í hagkerfinu í dag. Við sjáum að einkaneyslan er að veikjast. Þó að stoðir hagkerfisins séu sterkar á þessi niðursveifla eftir að ganga sinn veg á enda og verða alvarlegri en hér er ráð fyrir gert. Þess vegna er vert í umfjöllun um fjármálastefnuna núna að horfa til þeirrar fráviksspár sem Seðlabankinn hefur unnið á því hver staðan gæti orðið í hagkerfinu ef t.d. veikleikar ferðaþjónustunnar verða meiri, eins og öll teikn á lofti eru um. Seðlabankinn horfir í sinni fráviksspá til tveggja aðskilinna sviðsmynda sem báðar tvær verða að teljast æðilíklegar núna, annars vegar að Brexit verði svokallað hart Brexit án samnings og mat Seðlabankans er að það muni þýða 0,4–0,6% minni landsframleiðslu á ári komandi þrjú, fjögur ár, eingöngu vegna þessa höggs, og hins vegar að verði samdrátturinn í ferðaþjónustunni meiri en núverandi hagspá gerir ráð fyrir, sem ég ítreka enn að alvarleg teikn eru á lofti um og ferðaþjónustan sjálf telur að sú verði raunin, verði hagvöxtur hér um 1–1,2% minni á ári hverju næstu þrjú til fjögur árin. Þetta tvennt samanlagt samsvarar höggi upp á 1,5–2% í hagvexti á ári hverju. Það er mjög mikið högg og myndi þýða uppsafnað afkomuhögg á ríkissjóð til viðbótar við það sem er þegar gert ráð fyrir, versnandi afkomu upp á eina 40 milljarða á ári upp á stærðargráðuna 40–80 milljarða á ári til viðbótar í afkomu ríkissjóðs. Það er það sem við erum að tala um þegar við segjum að rík ástæða sé til að sýna meiri varfærni í ríkisfjármálunum en hér er gert. Ég þykist vita, sérstaklega af umræðuleysi meiri hlutans um þessa fjármálastefnu, að skellt verði skollaeyrum við þeim hættumerkjum [[Forseti hringir.]]eins og hinum fyrri og að við munum standa hér að ári að ræða nýja fjármálastefnu ríkisstjórnar.
Virðulegi forseti. Ég ætla að nýta þessa síðari ræðu mína í að fjalla um óvænta uppákomu sem blasir nú við ríkissjóði sem verður á bilinu 5–8 milljarðar kr. Þannig er mál með vexti að sl. föstudag féll í Landsrétti tímamótadómur, fordæmislaus dómur, sem dregur fram hvaða afleiðingar það getur haft þegar löggjafinn sýnir ekki nógu mikla vandvirkni við lagasetningu. Þarna verða þau atvik uppi að í janúar og febrúar 2017 var engin heimild fyrir Tryggingastofnun til að skerða greiðslur sínar vegna lífeyristekna lífeyrisþega úr lífeyrissjóði. Þetta eru miklir peningar og þetta eru peningar sem sýna hversu miklar skerðingar raunverulega eiga sér stað gagnvart lífeyrisþegum. Ekki er komið í ljós hvort dómnum verður áfrýjað en þrátt fyrir það hefur hann vakið athygli, sérstaklega þeirra sem hafa lesið hann og skoðað og ég hef talað við, fyrir það hversu vel rökstuddur hann er og hversu vel hann hnykkir á því sem við viljum gjarnan kalla eftir í réttarríkinu, hversu vel hann tekur á því að afturvirk lög, íþyngjandi fyrir borgarann, séu óheimil og hversu vel hann verndar eignarréttarákvæði stjórnarskrár. Þegar upp er staðið eru harla litlar líkur á því að háttvirtur Hæstiréttur Íslands geti með góðu móti snúið slíkum rökstuðningi sem þriggja manna skipaður dómur Landsréttar kvað upp á föstudaginn. Þess vegna segi ég að það gleður mig mjög að finna og sjá það réttaröryggi sem við erum að upplifa núna með nýjum Landsrétti. Þrátt fyrir að það hljóti að vera dapurlegt í þeirri stöðu þegar við erum að tala um niðursveiflu og að hér vanti aukna fjármuni og við veltum því eðlilega fyrir okkur og höfum gert hér í dag, og jafnvel margir sem hafa áhyggjur af því hver verði látinn taka skellinn, er dapurlegt að þurfa að horfast í augu við það að þarna erum við að bæta á brúsann 5 milljörðum, alveg örugglega, plús vexti, vaxtavexti og vexti líka af þeim frá 1. janúar 2017. Þrátt fyrir þau áföll sem við erum að horfast í augu við, loðnubrest, fall WOW air og annað slíkt, geta alltaf komið upp svona tilvik eins og við erum að horfast í augu við núna, en góðu fréttirnar eru þær að þrátt fyrir þann vanda sem talað hefur verið um hér og við okkur blasir sagði hæstv. fjármálaráðherra í dag í ræðustólnum að enginn þyrfti að hafa áhyggjur af því að ekki væru til fjármunir til að greiða fyrir því ef kæmi að því að greiða út þá fjármuni sem dómurinn felur í sér. Það er ekki þar með sagt að þetta sé það eina. Það er númer eitt, tvö og þrjú að löggjafinn vandi sig við það sem hann er að gera, að við stöndum okkur í stykkinu og hvað lýtur að nýrri fjármálagerð núna - í þeirri sem var á undan voru brostnar forsendur, þeirri sem er í gildi núna, og í rauninni má segja það sama með þessa. Það sem skortir algerlega í hana, alveg eins og þá fyrri, er að hvergi nokkurs staðar skuli vera gert ráð fyrir því, eins og ég hef ítrekað talað um, að leiðrétta kjör þeirra sem lægst hafa launin, kjör öryrkja og þeirra sem eru í almannatryggingakerfinu, þeirra sem voru skertir niður úr öllu valdi eftir hrun og hafa enn ekki fengið leiðréttingu, einir af öllum í samfélaginu sem ekki hafa fengið neina leiðréttingu.
Það er tillaga forseta að fundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. - Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu og fer hún fram í upphafi atkvæðagreiðslna á eftir.
Til svara eru: Forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Herra forseti. Með leyfi: „Evrópskir vinstri flokkar deila grundvallargildum um mannlega reisn, frið, algild mannréttindi og mikilvægi félagslegrar verndar. Þeir hafa barist gegn sveltistefnu og einkavæðingu nýfrjálshyggjunnar, krafist eftirlits með fjármagnsflutningum milli landa og lokunar á skattaskjólum og kallað eftir skattkerfi sem vinnur gegn ójöfnuði og aflar tekna til að fjármagna innviðauppbyggingu. … Á tímum loftslagsbreytinga og efnahagslegs ójöfnuðar þarf að marka djarfa, framsýna og sameinandi stefnu með áherslu á félagslegt réttlæti, kynjajafnrétti, grænt hagkerfi og alþjóðlegar kerfisbreytingar.“ Þetta sagði hæstv. forsætisráðherra í nýútkomnu erlendu fræðiriti. Hún kallaði jafnframt eftir því að framsæknar hreyfingar og vinstri flokkar sameinist um að hrinda af stað róttækum, framsæknum og lýðræðislegum breytingum, pólitískum og félagslegum. Þótt vinstri flokka greini á um margt sé það skylda þeirra á viðsjárverðum tímum að vinna saman að því að leita lausna. Ég er hjartanlega sammála hæstv. forsætisráðherra um að þetta þurfum við að gera til að skapa réttlátari, friðsælli og meira spennandi framtíð fyrir alla. Engu að síður valdi þessi sami ráðherra sjálf að mynda ríkisstjórn með íhaldssömum hægri flokkum og réttlætir í sífelldu samstarfið með því að tala um gildi málamiðlana og mikilvægi þess að skapa traust. Spurningarnar eru því sáraeinfaldar: Getur hæstv. ráðherra á tveimur mínútum útskýrt þann eðlismun sem er á Íslandi og öðrum Evrópulöndum og hvers vegna hún telji að það þurfi annars konar flokkasamstarf og þar með önnur stjórntæki og aðrar aðgerðir til að leysa vandamál íbúanna hér á Íslandi en annars staðar í Evrópu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að ræða þessi grundvallarmál en ég er þó ekki sammála þeirri forsendu sem hann gefur sér í lok spurningar sinnar. Finnst mér að þriggja þrepa skattkerfi með lægri skattbyrði á lágtekjufólk sé félagslegt mál sem skipti allan almenning máli? Já. Finnst mér að lengra fæðingarorlof fyrir ungt fólk sem er að eignast börn skipti máli til að bæta lífskjör almennings? Já. Finnst mér að félagslegt húsnæðiskerfi skipti máli fyrir fólk sem hefur ekki haft efni á að koma sér þaki yfir höfuðið? Já, það finnst mér. Finnst mér skipta máli að innleiða ýmis réttindamál? Ég get nefnt frumvarp um kynrænt sjálfræði sem liggur fyrir þinginu. Síðast í fréttum í gær vorum við minnt á hversu miklu skiptir að bæta réttarstöðu trans- og intersexfólks og er vonandi að Alþingi ljúki þeirri afgreiðslu. Já, mér finnst það skipta máli. Finnst mér skipta máli að draga úr greiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu, sem er eitt af því sem bent hefur verið á af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni að sé eitt stærsta jafnaðarmál samtímans? Já. Finnst mér skipta máli að vinstri flokkar beiti sér fyrir þeim málum, hvernig sem þeir gera það, til að ná árangri fyrir almenning í landinu? Já, mér finnst það. Tala ég fyrir því erlendis? Já. Tala ég fyrir því hér heima? Já. Ég held að þetta svari spurningum hv. þingmanns.
Herra forseti. Þarna snýr hæstv. ráðherra algjörlega út úr spurningunni. Væntanlega geta vinstri flokkar í Evrópu starfað að málamiðlunum með hægri flokkum þar líka, jafnvel ógeðfelldum. Ég er ekki að gagnrýna allt sem hér hefur verið gert. Ég tel að það hefði verið hægt að ganga lengra með hreinu vinstra samstarfi. Ég spyr hvort ráðherra telji ekki að svo sé og hvort henni finnist líklegast að ná öllu fram í samstarfi með Sjálfstæðisflokknum. Ég minni á að formaður flokksins greiddi atkvæði gegn lögum um þungunarrof kvenna á dögunum og þar að auki hefur flokkurinn lagt fram mjög ómannúðlegt frumvarp varðandi útlendingamál. Ég hlýt að ítreka spurninguna: Eru önnur lögmál á Íslandi en annars staðar í Evrópu? Hefði ekki verið hægt að hrinda þessum breytingum öllum með skýrari hætti fram með hreinni vinstri stjórn? Þá er kannski rétt að minnast á auðlegðarskatt, auðlindagjöld og auðvitað hærri fjármagnstekjuskatt, sem er lágur á Íslandi [[Forseti hringir.]]í samanburði við flestar aðrar Evrópuþjóðir.
Herra forseti. Ég er ekki sammála því að ég hafi snúið út úr spurningunni. Ég er ekki sammála því heldur, nema stærðfræðikunnáttan bregðist, að hægt hefði verið að mynda hreina vinstri stjórn eftir síðustu kosningar, a.m.k. lá fylgi þessara átta flokka ekki þannig. En hv. þingmaður veit ósköp vel að okkar flokkar hafa unnið vel saman á fyrri tíð. Það var í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem við hækkuðum fjármagnstekjuskattinn, af því að hv. þingmaður spyr um það, en hann var einmitt hækkaður aftur núna þegar Vinstri græn komust í ríkisstjórn. Ég get því sagt það alveg heiðarlega við hv. þingmann: Já, mér finnst skipta máli að ná árangri í stjórnmálum og ég tel að við séum að gera það þegar við horfum á þær félagslegu lausnir sem hafa orðið til í þeirri ríkisstjórn sem nú situr. Ég er mjög stolt af þeim lausnum. Að sjálfsögðu finnst öllum flokkum, og ég held að það eigi við um alla átta flokkana hér í þessum sal, að best væri að vera bara einir í ríkisstjórn því að þá gætu þeir haft þetta eftir sínu höfði. Það er eðli máls samkvæmt og auðvitað er auðveldast [[Forseti hringir.]]ef hægt er að mynda hreinar stjórnir en við verðum að horfa á árangurinn af því sem kemur út úr ríkisstjórnarsamstarfi. Þar er ég fullkomlega samkvæm sjálfri mér hvar sem ég tala.
Herra forseti. Já, þetta voru svolítið athyglisverð orðaskipti sem áttu sér stað áðan af því að það skiptir máli hvernig menn og konur innan ríkisstjórnar beita sér þá innan ríkisstjórnar. Ég vil sérstaklega spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig hún ætli að snúa sér þegar kemur að málefnum norðurskautsins. Árni Finnsson er í mjög athyglisverðu viðtali í Kjarnanum núna þar sem hann fer nákvæmlega yfir þau mál og dregur fram, eins og við höfum líka gert í þinginu, að yfirlýsing utanríkisráðherra norðurskautsríkjanna á dögunum í Finnlandi, fyrir einhverjum vikum, var eiginlega linuð mjög. Það var enginn metnaður þegar kom að umhverfismálum. Ég saknaði þess að sjá ekki vinnubrögð Vinstri grænna í þeirri yfirlýsingu. Sérstaklega eftir að forsætisráðherra hafði fundað með Pompeo hér og lagt sérstaka áherslu á loftslagsmálin hefði ég haldið að það hefði skilað sér á einhvern hátt inn í yfirlýsingu m.a. um málefni norðurskautsins. Nú eru Íslendingar með formennsku. Það er gott og það er mikilvægt. En hvernig ætlar forsætisráðherra þá að beita sér í málinu? Eins og Árni Finnsson bendir á er mikil vá fyrir dyrum og mikill skaðvaldur sem er m.a. bruni svartolíu á norðurslóðum. Við Íslendingar setjum einhver mörk en hvernig ætlum við að beita okkur á norðurslóðunum og í Norðurskautsráðinu? Hvað við ætlum við að gera? Ætlum við að fá Bandaríkjamenn, sem eru í algjörri afneitun varðandi loftslagsmálin? Hvernig ætlum við að beita okkur í því gríðarlega mikilvæga máli? Ég ætla rétt að vona að ríkisstjórn Íslands og sérstaklega forsætisráðherra fari ekki að lyppast niður eins og hefur verið gert, t.d. varðandi hvalamálin, og láti undan stefnu Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að málefnum í loftslagsmálum og -stefnunni. Þar hefur ríkisstjórnin skilað að mínu mati lágmarkssamnefnara þegar kemur að stefnu í loftslagsmálum. Það eru ákveðin fyrirheit, fínt, en þetta eru [[Forseti hringir.]]lágmarksfyrirheit eftir uppskrift Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að loftslagsmálum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og ég ætla að fagna því hversu brennandi allur hv. þingheimur er orðinn í loftslagsmálum. Mér finnst mjög jákvætt að skynja þá breytingu sem hefur orðið í þingsal, til að mynda frá því í síðustu kosningum. Ég ætla að túlka það sem svo að hv. þingmenn, þvert á flokka, séu að hlusta á ungu kynslóðina eins og við höfum gert árum saman í Vinstri grænum. Ég fagna því að fleiri komi til liðs við okkur því þá er líklegra að við náum árangri. Það vill svo til að stefna þessarar ríkisstjórnar - ja, það kann að vera að einhverjum finnist hún metnaðarlaus en eftir henni er töluvert spurt á alþjóðavettvangi þar sem við horfum annars vegar til Parísarsamkomulagsins 2030 og hins vegar kolefnishlutleysis 2040. Hvað varðar norðurskautið sérstaklega hefur það verið boðað að ný stefna í málefnum þess - sú síðasta var samþykkt á Alþingi 2011 - komi til kasta þingsins á næstunni. Ég held að það sé lag í ljósi þess að við förum þar með formennsku og leggjum þar sérstaka áherslu - við tókum við formennskunni nú í maí, fyrir u.þ.b. tíu dögum, þannig að hv. þingmaður er ansi fljót að dæma árangur Íslendinga á því sviði á tíu dögum, en það kemur kannski ekki á óvart. Norðurskautsáætlun okkar og formennskuáætlunin leggur höfuðáherslu á umhverfismál, loftslagsmál og hafið. Ég held að hv. þingmaður ætti að nota tækifærið og samfagna með mér því sem hæstv. umhverfisráðherra hefur boðað, þ.e. bann við notkun svartolíu í landhelgi Íslands. Það er eitt af því sem Árni Finnsson, sem hv. þingmaður nefndi, hefur verið einn af ötulustu talsmönnum fyrir. Það skiptir máli að við erum að stíga raunveruleg skref til að ná árangri þegar kemur að hafinu og loftslagi. Ég myndi segja, í ljósi hins mikla áhuga sem ég skynja hjá þingheimi, að við ættum að taka höndum saman um að gera enn betur í því. Ég fagna þessum áfanga.
Virðulegi forseti. Ég held að við forsætisráðherra getum fagnað því og það var sérstaklega ánægjulegt að í Evrópuþingskosningunum voru það græningjar, með mikla áherslu á umhverfismál en ekki síður á Evrópusamstarf, alþjóðasamstarf, sem unnu og síðan frjálslyndir demókratar þvert yfir álfuna. Það er mikið fagnaðarefni. Ég held líka að hæstv. forsætisráðherra verði að nýta byrinn hér í þinginu varðandi loftslagsmálin. Við verðum að taka þau alvarlega og það þýðir ekki að fara eftir því hvað aðrir stjórnarflokkar hafa að segja í því máli. Það þarf að stíga miklu róttækari skref en verið er að gera. Ég ítreka spurningu mína af því að það er lenska að svara ekki - við höfum verið hér heilan vetur og ég held að ég hafi aldrei fengið svör við spurningum sem ég hef beint til hæstv. forsætisráðherra. Ég ítreka spurningu mína: Hvernig ætlar forsætisráðherra að beita sér í þessu máli varðandi norðurskautið? Hvernig ætlar hún að beita sér fyrir því að dregið verði úr notkun svartolíu á svæðinu sem hefur gríðarleg áhrif hvað varðar hlýnun jarðar? [[Forseti hringir.]]Hvernig ætlar hún að beita sér fyrir því að loftslagsmálin verði sett af alvöru á dagskrá Norðurskautsráðsins en ekki farið eftir Trump-stjórninni [[Forseti hringir.]]og stuðningsfólki hennar í Bandaríkjunum?
Herra forseti. Hv. þingmaður kvartar yfir að fá engin svör. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér formennskuáætlun Íslands sem hún ætti nú að þekkja, verandi í utanríkismálanefnd. Þar eru markmiðin sett fram með skýrum hætti hvað varðar loftslagsmál. Hv. þingmaður talar um bann við svartolíu. Ég ítreka svar mitt frá því fyrir tveimur mínútum, ef hv. þingmaður náði því ekki sem ég sagði þá, um að hæstv. umhverfisráðherra hefur boðað bann við notkun svartolíu [[Gripið fram í.]]í landhelgi Íslands. Það þýðir að Ísland mun verða í fremstu röð hvað það varðar í heiminum. Ég held að hv. þingmaður ætti að fagna því að markmið Íslands í loftslagsmálum, a.m.k. í tíð núverandi ríkisstjórnar, eru metnaðarfyllri en markmið innan ESB. Kannski höfum við ákveðið tækifæri til að nýta okkur það að standa utan Evrópusambandsins til að setja okkur eigin markmið í þeim málum.
Forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra sem verkstjóra ríkisstjórnarinnar. Það eru nýkomnar fréttir af skipulagðri glæpastarfsemi á Íslandi sem er verulega alvarleg. Miðflokkurinn hefur ítrekað staðið fyrir sérstökum umræðum um málefni löggæslu í landinu, bæði lögreglu og tollgæslu, og talað fyrir daufum eyrum. Bent hefur verið á að það vanti 80 lögreglumenn á vaktir á höfuðborgarsvæðinu til þess m.a. að vinna greiningarvinnu, vinna að forvarnastarfi, vinna að frumkvæðismálum, en það hefur lítið gerst. Ég ætla ekki að vanþakka það sem hefur gerst varðandi kynferðisbrot og tölvuglæpi o.s.frv. en það er ekki sýnileg löggæsla. Það er ekki frumkvæðisvinna. Það eru ekki lögreglumenn á vakt. Það eru ekki hendur sem taka til þegar erfið útköll eru. Það eru ekki menn sem duga, það vantar sem sagt líka upp á þjálfun. Það vantar forvirkar rannsóknaraðferðir. Það sem sá sem hér stendur vill fá að vita og spyr forsætisráðherra um er: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Það er alltaf erfiðara þegar menn þurfa að vinna til baka landsvæði eða vinna til baka eitthvað sem hefur á hallað. Nú er það því miður þannig að skipulögð glæpastarfsemi hefur grafið um sig og það tekur töluvert á að snúa þeirri þróun við. Því vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að sporna við þessari starfsemi, reyna að uppræta hana? Hvernig á að efla lögregluna, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu? Hvernig á að bæta tækjakost hennar? Hvernig á að bæta aðferðir hennar, forvirkar o.s.frv.? Svar óskast nú.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir að vekja máls á þessari skýrslu. Ég tek undir með hv. þingmanni, að sjálfsögðu er mikilvægt að við förum vel yfir hana og tökum hana alvarlega. Ég er þó ekki sammála þeirri forsendu sem hv. þingmaður gefur sér, að hér sé talað fyrir daufum eyrum þegar við ræðum ógnir sem stafa af skipulagðri glæpastarfsemi. Það er ekki svo, hv. þingmaður, heldur skiptir einmitt máli að við nálgumst þetta mál á heildstæðan hátt. Nú liggur fyrir að ríkisstjórnin ákvað á fundi sínum á föstudaginn að fara sérstaklega yfir þessa nýjustu greiningu með fulltrúum forsætisráðuneytis sem formanni þjóðaröryggisráðs, dómsmálaráðuneyti sem auðvitað er lykilráðuneyta í þeim málaflokki, sem fer með málefni löggæslu, en einnig með fulltrúum frá heilbrigðis- og félagsmálaráðuneyti, því að við þurfum líka að horfa á málin heildstætt, ekki bara út frá glæpastarfseminni sjálfri heldur líka afleiðingum hennar. Tökum eitt dæmi, notkun ópíóíða sem við ræddum töluvert á þingi í fyrra. Við sjáum að það hefur dregið verulega úr ávísunum á ópíóíðalyf með samstilltu átaki sem heilbrigðisráðherra hefur leitt. Það skiptir máli þannig að við þurfum í raun og veru að nálgast þetta á miklu heildstæðari hátt og horfa á þetta út frá ólíkum nálgunum. Þá vil ég geta þess líka að þau mál hafa verið á dagskrá þjóðaröryggisráðs, því að það skiptir auðvitað máli. Þar sitja fulltrúar Alþingis og þriggja ráðuneyta sem og lögreglunnar, Landhelgisgæslunnar og Landsbjargar. Það skiptir einnig máli að við ræðum þau mál á þeim vettvangi. En ég ítreka að við settum niður sérstakan vinnuhóp til að fara yfir þessa skýrslu og gera tillögur um umbætur og þær munu lúta að löggæslunni, eins og hv. þingmaður spyr um, en líka að öðrum þáttum á borð við heilbrigðis- og félagskerfinu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem veldur að vissu leyti vonbrigðum. Jú, hæstv. forsætisráðherra, það er þannig að hér hefur verið talað fyrir daufum eyrum vegna þess að ítrekað hefur verið minnst á það hvaða leiðir sé hægt að fara til úrbóta í löggæslu. Af því að minnst er á þjóðaröryggisráð er það þannig að í þjóðaröryggisráð vantar ríkistollstjóra. Reyndar liggur frumvarp fyrir þinginu sem ætti að bæta úr því og þá erum við að tala um þann sem hefur kannski öflugustu landamæragæsluna innan sinna vébanda. Það þarf að stemma stigu við þessu með öllum hætti. Með mikilli virðingu fyrir heilbrigðisyfirvöldum og öllum er nú kominn tími til að fara út í raunhæfar aðgerðir í löggæslumálum. Það þarf að efla löggæsluna, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, bæði hvað varðar mannafla, tæki og úrræði. Þetta þarf að gerast núna. Ég vona því að menn tali hratt þegar þeir eru að tala saman og ég [[Forseti hringir.]]get fullvissað hæstv. forsætisráðherra um að hún mun ekki ganga ein ef hún tekur þá ákvörðun að taka vel á þessu máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni stuðninginn. Ég vil fullvissa hann um að það verður unnið úr því sem kemur fram í skýrslu ríkislögreglustjóra. Það verður gert með heildstæðum hætti. Þar skiptir máli að horfa til löggæslunnar og til tollstjóra, að sjálfsögðu, það er mikilvægur hluti af þessu. Við sjáum það líka í þessari skýrslu að þau afbrot sem um er fjallað eru á mjög ólíkum sviðum og þau varða ekki einungis tollstjóra, þau varða ekki einungis fíkniefni eða mansal, þau varða líka skattinn og ýmislegt sem tengist skattalagabrotum. Þess vegna vil ég ítreka að við nálgumst þetta mál með heildstæðum hætti. Ég held að það sé ekkert eitt svar við því hvernig eigi að taka á skipulagðri glæpastarfsemi heldur skiptir einmitt máli að þessar ólíku stoðir kerfisins vinni saman. Ég vil ítreka það við hv. þingmann að við eigum von á viðbrögðum stjórnvalda og þessi mál eru áfram í forgangi hjá ríkisstjórninni.
Herra forseti. Nú er fyrirséður samdráttur í hagkerfinu og samhliða því er verið að boða samdrátt í ríkisrekstrinum. Niðurskurður er eðlileg og fyrirsjáanleg afleiðing af því en á sama tíma sjáum við fram á loftslagsvá og hamfarahlýnun. Aðgerðir Íslands í loftslagsmálum skipta verulegu máli. Þótt þær séu kannski litlar í stóra samhenginu snúast þær ekki síst um að sýna gott fordæmi úti í heimi. Við vitum líka að ákveðin hefð er fyrir því að þegar skera þarf niður eru umhverfismál oft meðal þess sem mest er skorið niður. Það er kannski skiljanlegt að einhverju leyti þar sem loftslagsvá er illa áþreifanlegt og flókið vandamál og fólk vill kannski leggja meiri áherslu á að einbeita sér að því að viðhalda framlögum til velferðarmála og annað. Mér finnst því ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra, ekki síst þar sem við erum að fara að tala um nýja fjármálastefnu síðar í dag, hvort hann hafi einhverjar tryggingar fyrir því að árangri Íslands í loftslagsmálum og niðurskurði á CO2-losun verði ekki teflt í tvísýnu með niðurskurði núna. Ef svo er, hvaða tryggingar eru fyrir því? Hvernig getum við tryggt að við náum þessum árangri áfram? Ef einhvern veginn þarf að takmarka fjármuni, hvernig myndi hæstv. ráðherra vilja forgangsraða þeim verkefnum sem þarf að vinna?
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er jú svo að það er aðhaldskrafa á öll ráðuneyti sem kemur fram í fjármálaáætlun og var búið að koma fram þegar í vor þegar hún kom fram fyrsta sinni, þannig að það er eitthvað sem hver og einn ráðherra þarf að takast á við hjá sér. Sú leið sem ég hef ákveðið að fara er að reyna að verja loftslagsmálin eins og mögulegt er og auðvitað er það eitthvað sem er alltaf til skoðunar þegar aðhaldskrafa er uppi hvar á að láta hana koma niður. Eitt sem hægt er að gera er að reyna að taka til í rekstri, bæði hjá stofnunum ráðuneytanna og líka hjá ráðuneytunum sjálfum, en óhjákvæmilega getur komið að því að draga þurfi úr einhverjum verkefnum eða fresta þeim og það eru allt saman atriði sem eru til skoðunar í öllum ráðuneytum núna. En ég get fullvissað hv. þingmann um það að loftslagsmálin eru efst á dagskrá þegar kemur að því að verja fjármagn og tryggja árangur, eins og hv. þingmaður nefndi áðan. Það sem ríkisstjórnin hefur verið að gera í þeim málum er að koma hverju verkefninu á fætur öðru í vinnu, ef svo má að orði komast, sem kveðið er á um í aðgerðaáætluninni. Aðgerðaáætlunin er til endurskoðunar, eins og var boðað strax í fyrrahaust þegar hún kom fram, þar sem við erum að skoða hvar megi ganga lengra og reyna að ná enn þá meiri árangri í málaflokknum, sem er gríðarlega mikilvægur.
Herra forseti. Mikið er gott að heyra að loftslagsmálin verði áfram efst á baugi. En maður veltir því samt fyrir sér hvort það geti ekki einhver vandamál komið upp. Nú vitum við t.d. að ekki hefur verið neinn árangursmælikvarði tengdur aðgerðum ríkisstjórnarinnar samkvæmt loftslagsáætlun. Ég hef kallað eftir því nokkrum sinnum að það verði gert og ég á von á því að það komi í uppfærðri áætlun. En í ljósi þess að við vitum ekki hversu árangursríkar þessar aðgerðir eru þá vitum við heldur ekki hversu vel þeim fjármunum er varið sem þó er ráðstafað. Að auki erum við með fjármálaáætlun sem er vissulega með aðhaldskröfu en aðhaldskrafan hlýtur að aukast þegar ný fjármálastefna tekur gildi. Hvernig spilast þetta allt saman? Ég veit að hæstv. ráðherra hefur mjög mikinn metnað í þessum málum en peningahliðin verður að ganga upp.
Herra forseti. Auðvitað geta alltaf komið upp vandamál en ég held að við eigum að einbeita okkur að því að nálgast þessi mál sem verkefni. Þetta er stór áskorun sem við þurfum að takast á við í sameiningu og við leysum þau vandamál sem koma upp. [[Gripið fram í.]] Hér er spurt: Hversu árangursríkar eru aðgerðirnar? Það er rétt að núna fer fram mat á því en ég vil benda á skýrslu Umhverfisstofnunar sem kom út í apríl eða maí sem bendir til þess að þrátt fyrir að ekki sé búið að taka tillit til nærri því allra aðgerða í skoðunum þeirra á aðgerðaáætluninni er samt að nást umtalsverður árangur árið 2030 miðað við það sem útreikningar þeirra sýna. Ég held að við séum algerlega á réttri leið og munum vonandi sjá síðar á árinu uppfærða áætlun þar sem við getum sett betur niður hverju hver og ein áætlun eða hópur af aðgerðum skilar þegar kemur að niðurskurði í losun, ef svo má að orði komast. Og aftur [[Forseti hringir.]]ítreka ég að það er vilji minn að verja loftslagsfjármagnið eins og ég mögulega get.
Virðulegur forseti. Nú er búið að leggja fram frumvarp um breytingu á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar, framfærsluuppbót og meðferð atvinnutekna. Þetta er frumvarp um að í staðinn fyrir að hafa krónu á móti krónu skerðingu verður skerðingin 65 aurar á móti krónu. Ég segi fyrir mitt leyti: Jú, maður á að þakka fyrir hungurlúsina sem kemur en hins vegar hef ég sagt: Þetta er fjárhagslegt ofbeldi. Í staðinn fyrir að sparka þrisvar í öryrkja á bara að sparka í þá tvisvar. Það er ekki ásættanlegt. Hitt er annað mál að 65 aurar á móti krónu - var það loforð Framsóknarmanna fyrir síðustu kosningar? Var það loforð Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokksins? Var það ekki það sem allir lofuðu, út með krónu á móti krónu strax? Síðan er önnur staðreynd í þessu máli. Það er komið á hreint að það á að bæta við 4 milljörðum á næsta ári. Það á sem sagt að viðhalda þessu. Það sem er ljótast af öllu ljótu í þessu er að þau ætla af góðmennsku sinni að taka 50%. Skerðingarnar minnka um 50% á þá sem eru fæddir fatlaðir og eru þar af leiðandi ekki vinnufærir en þeir reyna að bjarga sér. Þetta er uppbót vegna þess að þetta fólk er svo illa statt. Þeir geta ekki tekið það burtu. Þá spyr ég ráðherra: Hvenær á að taka þetta í burtu að fullu eða stendur það ekki til? Ég vil að hann upplýsi okkur um það hvort eigi að taka krónu á móti krónu skerðingu burt eða hvort ekki eigi að gera það þannig að það sé alveg á hreinu og fólk þarna úti viti hvað er í gangi. Svo eru 25.000 kr. sem eldri borgarar fengu upp í lífeyrissjóð. Það er ekki til öryrkja. Þarna er að stærstum hluta um að ræða konur sem verið er að hirða lífeyrissjóðinn af. Er þetta ný stefna um jafnrétti?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og þingmaðurinn veit og vitnaði til er frumvarp á dagskrá síðar í dag sem miðar að því að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Það er hárrétt sem þingmaðurinn segir, þar er verið að draga úr skerðingunum en ekki farið algerlega niður í núll hvað það snertir. Ég vil líka segja að í því frumvarpi er gríðarlega mikilvægt atriði sem lýtur að því að útreikningar frá Tryggingastofnun séu gerðir mánaðarlega en ekki á ársgrunni, sem er mjög jákvætt. Það sem við erum að gera þarna er að á yfirstandandi ári höfum við til ráðstöfunar 2,9 milljarða kr. til að bæta kjör örorkulífeyrisþega. Það hefur auðvitað legið ljóst fyrir að við höfum verið að bíða eftir skýrslu starfshóps sem skilaði af sér og er búið að taka ákvörðun um að því verði síðan fylgt eftir með frumvarpi sem ráðgert er að verði lagt fram á næsta þingi, sem mun innleiða nýtt greiðslukerfi í almannatryggingum í samræmi við þá skýrslu sem þar var lögð fram. Við teljum mikilvægt að þeim 2,9 milljörðum sem ráðgert er að ráðstafa til málaflokksins á yfirstandandi ári í fjárlögum sé komið strax til örorkulífeyrisþega og þeir nýttir með það að markmiði að hvetja til atvinnuþátttöku. Það er það sem verið er að hugsa með þeim breytingum sem lagðar eru til. Þau atriði sem lögð eru til og eru í frumvarpi sem verður á dagskrá síðar í dag miða að því að stíga fyrstu skrefin til að hvetja til aukinnar atvinnuþátttöku. Samhliða því erum við að vinna frumvarp og í fjármálaáætlun gerum við ráð fyrir því að á næsta ári, eins og þingmaðurinn vitnaði til, verðum við með 1,1 milljarð, að öllu óbreyttu, til málaflokksins. Við munum áfram nýta þá fjármuni til þess að draga úr skerðingum í kerfinu og hvetja til aukinnar atvinnuþátttöku. Ég vona að ég og hv. þingmaður séum sammála um að það frumvarp sem fyrir liggur og verður rætt síðar í dag geri það svo sannarlega, hvetji til aukinnar atvinnuþátttöku [[Forseti hringir.]]vegna þess að dregið er úr skerðingum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir, því miður, mjög rýr svör. Hann svaraði því ekki: Á að taka út krónu á móti krónu skerðingu að fullu? Á að hætta með krónu á móti krónu? Samkvæmt því sem ég skil hann, ég tek því bara þannig, á ekki að gera það. Það er ekki stefnan. Við verðum að átta okkur á því að 1%, sem var afgangurinn sem átti að vera á fjármálaáætlun, er nákvæmlega sú tala sem þið eruð búin að spara ykkur með krónu á móti krónu skerðingu síðan eldri borgarar tóku sitt út. Það er alveg óþolandi að tala um 35 aura afslátt af þessu, það dugar ekki. Fólk verður fyrir kostnaði við að fara í vinnu. Það er annaðhvort að taka þetta almennilega, gera þetta almennilega en ekki að vera að krafsa í þetta. Hitt er síðan enn þá ömurlegra, að svíkja loforðin sem voru um krónu á móti krónu burt.
Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á í máli mínu áðan liggur ljóst fyrir að við höfum 2,9 milljarða til ráðstöfunar á þessu ári til að bæta kjör örorkulífeyrisþega. Hugsunin á bak við þetta frumvarp er að stíga fyrstu skrefin til afnáms skerðinga og það er svo sannarlega gert. Ég held að ég og hv. þingmaður hljótum að geta verið sammála um að hér sé jákvætt skref stigið. Hins vegar, eins og ég kom inn á áðan, stendur fyrir dyrum að leggja fram frumvarp á næsta löggjafarþingi sem miðar að því að innleiða nýtt almannatryggingakerfi. Þá munum við geta fullmótað hvernig einstakir greiðsluflokkar sem um ræðir - vegna þess að króna á móti krónu skerðing er jú aðeins á ákveðna flokka - hvernig kerfinu verður háttað til framtíðar og hvernig víxlverkanir verða í því. Það mun koma í ljós þegar við leggjum það frumvarp fram og við þá frumvarpsvinnu. En ég held við hljótum að geta fagnað því að hér er svo sannarlega stigið [[Forseti hringir.]]skref til afnáms skerðinga og hvata til að sækja vinnu, skref sem allir ríkisstjórnarflokkarnir boðuðu. [[Forseti hringir.]]Við munum halda áfram á sömu braut og hvetja fólk til aukinnar þátttöku á atvinnumarkaði.
Herra forseti. Útflutningur á óunnum fiski fer vaxandi. Einnig færist það í vöxt að stórar útgerðir yfirbjóði á fiskmörkuðum fisk sem síðan er fluttur óunninn til vinnslu í öðrum löndum með þeim afleiðingum að fiskvinnslur hér á landi, sem treysta á að geta keypt hráefni á fiskmörkuðum, verða undir. Um allt land eru fiskvinnslur í þessari stöðu og eru í rekstrarvanda vegna hráefnisskorts og yfirboða þeirra stærri og stöndugri. Sumar þeirra verða að segja upp fólki og jafnvel hætta rekstri ef svo fer fram sem horfir. Efast má um að hér fari saman hagkvæmni stærðarinnar og þjóðarhagur. Ég vil spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort hann hafi ekki áhyggjur af þessari þróun og hvort samtal hafi átt sér stað um stöðuna við ráðherra byggðamála og ráðherra vinnumarkaðsmála um þróun byggða og fækkun starfa vegna þessa. Einnig vil ég spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort hann hafi farið yfir það með hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hver virðisaukinn af unnum fiski til útflutnings er samanborið við þann virðisauka sem skapast við útflutning á óunnum fiski, áhrif á landsframleiðslu og tekjur ríkissjóðs og sveitarfélaga. Getur hæstv. ráðherra ekki tekið undir það með mér að hér sé á ferðinni óheillaþróun og að finna þurfi lausn ef fiskvinnslur sem treysta á fiskmarkaði eiga að lifa af?
Virðulegi forseti. Ég hef heyrt umræðu um þessi efni, um vandkvæðin sem kunna að skapast af því að á stundum geti verið um of mikinn útflutning að ræða fyrir tiltekinn hluta fiskvinnslunnar í landinu. Á því máli eru hins vegar ýmsar hliðar. Útgerðir af öllum stærðum, sérstaklega þó, hefði ég haldið, litlar og meðalstórar, njóta þess líka í afkomu sinni ef verð á mörkuðum er hátt. Ég hef heyrt af því að það séu líka erlendir kaupendur sem eru að kaupa fisk til útflutnings á íslenskum mörkuðum þannig að viðfangsefnið að leggjast yfir er nokkuð flókið. Ef veruleikinn er sá að við sjáum mjög miklar breytingar í fiskvinnslunni og fækkun starfa hér á landi er sjálfsagt mál að taka þetta til skoðunar. En ég hlýt að nefna í þessu sambandi að þetta er samspil ólíkra þátta. Ég veit t.d. til þess, þótt ekki væri nema út frá minnstu útgerðunum, að þær hafa notið þess að verð hefur stigið á sumum tegundum öðru hvoru, fer það mest eftir framboði og eftirspurn á markaði. Til að svara spurningu hv. þingmanns, um það hvort ég hafi tekið málið upp við þrjá samráðherra mína, höfum við ekki gert það með neinum ákveðnum hætti. Við höfum rætt þetta, sumir hverjir, á hlaupum en ekki sest yfir verkefnið á formlegum fundi eða neinu því um líku. Í mínum huga er viðfangsefnið ekki orðið það stórt að það kalli á ítarlega greiningu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð að vera ósammála honum um að hér sé ekki um þá stærð af vandamáli að ræða að við þurfum að leggjast yfir það. Við sjáum í sjávarþorpunum að þetta skiptir máli. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra - setjum sem svo að hæstv. ráðherra leggist yfir málið og átti sig á stöðunni - hvort honum finnist koma til greina að styrkja fiskmarkaðina, sem eru afskaplega mikilvægir, á einhvern hátt, t.d. með því að skylda að fjórðungur afla fari í gegnum markaðinn. Þá er meira úr að moða og myndast ekki jaðarverð eins og er að gerast núna á mörkuðunum. Eða hvort setja mætti fram einhvers konar hvata til þess að afli sé fullunnin hér á landi komi það í ljós, sem ég held að sé raunin, að virðisaukinn [[Forseti hringir.]]og plúsinn fyrir þjóðarbúið er mun meiri ef við fullvinnum fiskinn hér á landi
Virðulegi forseti. Já, þetta hefur komið upp öðru hvoru í gegnum tíðina. Við þekkjum sennilega flest hér inni, sem fylgst höfum með sjávarútvegi, umræðuna um álagið á gámafiskinn, útfluttan fisk. Nú er umræðan um að kaup erlendra aðila á íslenskum fiskmörkuðum skekki samkeppnisstöðu íslenskrar fiskvinnslu. Það leiðir hugann að því að ef við ætlum að fara að skylda enn meiri afla inn á fiskmarkaðinn hvort við ætlum þá á sama tíma að setja takmarkanir fyrir því hverjir geti verslað á fiskmörkuðum. Eitt leiðir af öðru í þessu samhengi og ég legg áherslu á að þegar við ræðum þessa þætti verðum við að skoða bæði útgerðarháttinn og fiskvinnsluna í heildarsamhengi við það með hvaða hætti við ætlum að stuðla að verðmætasköpun innan lands, sem allir eru sammála um, en ekki síður hvernig við ætlum að tryggja að við fáum hæsta mögulega verð fyrir hráefnið sem við sækjum úr sjónum hverju sinni. Það er grundvallaratriði.
Starfsáætlun hefur verið tekin úr sambandi og samkvæmt hefð og túlkun er þá ekki þörf á að bera sérstaklega upp lengd þingfundar eins og vera ber á meðan starfsáætlun er í sambandi. En það er salurinn sem á að ráða og ef ágreiningur er um það hvort þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um meðan starfsáætlun er í gildi er sjálfsagt mál að bera það undir salinn, þannig að tillaga forseta mun koma til atkvæða.
Já, herra forseti. Mér er nokkur vandi á höndum. Það er svo að á dagskrá þessa þingfundar er stórt og mikið mál sem er fjármálastefna ríkisstjórnarinnar til ársins 2022. Umræða um hana mun auðvitað taka nokkurn tíma. Mér finnst eðlilegt að þess vegna geti fundur staðið lengur en til kl. 20 en ekki fram á nótt. Ef hæstv. forseti hefur hugsað sér að slíta fundi fyrir miðnætti verð ég á græna takkanum og styð það. En ef ætlunin er að halda umræðu um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar til ársins 2022 áfram í alla nótt, þegar engir þinglokasamningar eru til og nægur tími til að fara yfir það mikilvæga mál, verð ég á rauða takkanum.
Forseti ætlar ekkert að gefa hv. þingmönnum ráð um það hvernig þeir greiða atkvæði í þessari atkvæðagreiðslu. Forseti horfir á dagskrá sem samanstendur af 46 málum og var forseti, þótt bjartsýnismaður sé, ekki viss um að okkur myndi nægja tíminn fram til kl. 20 í kvöld til að klára þá löngu dagskrá, taldi þar af leiðandi augljóst mál að þörf væri á því að hafa heimild til lengri fundar. Við sjáum svo til hvernig þeirri umræðu miðar. Hér er um að ræða fyrri umr. um þingsályktunartillögu og þó nokkurt rými fyrir alla þingmenn að nýta ræðurétt sinn samkvæmt þingsköpum þó að fundur stæði ekki nema eitthvað inn á kvöldið.
Forseti. Ég tel nokkuð ljóst að við klárum ekki alla þessa dagskrá á stuttum tíma enda er þriðji orkupakkinn aftur kominn á dagskrá. Það er því augljóst að þetta mun ekki klárast. Þetta snýst um það að við ræðum hér á eftir endurskoðaða fjármálastefnu vegna breyttra forsendna í efnahagslífinu. Það er risastórt mál og augljóst að við þurfum tíma til að ræða það. Það er enginn að tala um neitt málþóf. Við erum að tala um eðlilegan tíma til að ræða fjármálastefnu. Þess vegna finnst mér mikilvægt, þegar ég greiði atkvæði um lengdan þingfund, að ég viti hvað ég er að fara að greiða atkvæði um. Á fundi með forseta áðan kom fram að þetta ætti bara að ræða hér í alla nótt og ég vil fá það opinbert og staðfest ef svo er. Lítur forseti svo á að breytt fjármálastefna sé eitthvert smámál sem ekki krefjist umræðu? Mér heyrist nefnilega að það hafi bara átt að taka örfáa klukkutíma í að ræða þetta mál. Er það ætlun forseta að umræðan um stefnuna og öll mikilvægu málin á dagskrá fari fram í skjóli nætur? Það er alveg hægt að semja við okkur um að hafa eðlilega umræðu í dag og svo eitthvað fram eftir kvöldi, klára fyrir miðnætti, halda svo áfram í stuttan tíma á morgun og klára umræðuna svo málin geti farið í nefnd. Við þurfum ekki að vera lengi að því en ég greiði atkvæði gegn því að fara að ræða þetta í alla nótt. Mér finnst það bara vera ruddaskapur.
Virðulegi forseti. Ég skil áhyggjur forseta af því að hér séu 45 mál á dagskrá og þess vegna furðar mig enn frekar að sjá að liður 15 sé settur framar lið 16 í dagskránni, að fjármálastefnan, sem sagt mál sem við þurfum nauðsynlega að ræða og munum eðli málsins samkvæmt gera, sé sett framar breytingum á félagslegri aðstoð og almannatryggingum. Ég tel nefnilega að sá dagskrárliður sé í þverpólitískri sátt og muni ganga mjög greiðlega fyrir sig. Ég er sammála því sem hv. þm. Halldóra Mogensen segir, ég vil gjarnan fá að vita um hvað ég er að greiða atkvæði. Er það ótímabundið, af því að hér er búið að taka starfsáætlun úr sambandi - eða hvað erum við að fara að greiða atkvæði um?
Forseti vekur athygli á því að nefnt mál er svokallað dagsetningarmál. Í lögum um opinber fjármál er gert ráð fyrir því að fjármálaáætlun sé afgreidd að vori þannig að fjárlagafrumvarp geti komið fram að hausti byggt á samþykktri fjármálaáætlun og til að hún fáist nú afgreidd þarf að taka inn þessa tillögu um breytta fjármálastefnu þannig að það tvennt geti farið saman. Forseti nálgast þetta með því hugarfari að setja fremst mál sem augljóst er að Alþingi þarf að afgreiða á þessu vori á undan öðrum sem hugsanlega mættu bíða. Forseti minnir á að umræðutími um þingsályktunartillögur í fyrri umr. er tíu mínútur og fimm mínútur fyrir hv. þingmenn þannig að mikill fjöldi þingmanna getur fullnýtt ræðurétt sinn á nokkrum klukkutímum, ekki satt? Forseti áttar sig ekki alveg á af hverju menn ganga út frá því að þessi umræða lendi inn í nóttina.
Herra forseti. Við gerum ekki ráð fyrir neinu öðru en því að hér séu viðhöfð almennileg vinnubrögð. Þau eiga að vera á þann veg að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar, ekki síst endurskoðuð, sé rædd hér að degi til þó að ég hafi ákveðinn skilning á því að ríkisstjórnin vilji helst gera það í skjóli nætur. Úr því að ágætislíkur eru á því, því miður, að hæstv. forseta verði ekki haggað hér og við tökum þetta inn í nóttina langaði mig til þess, ef hægt er, að fá úr því skorið, svo að enginn vafi leiki á, að ráðherrar verði viðstaddir þessa umræðu. Það hlýtur að gefa augaleið að ef einhvern tímann er þörf á því að þeir sitji hér og eigi samtal við þingsal um fjármálastefnu er það þegar staðan er sú sem hún er nú að verið er að endurskoða glænýja fjármálastefnu þar sem ríkisstjórnin lét hjá líða að hlusta á varúðarraddir í fyrstu tilraun.
Forseti gengur út frá því að ábyrgðarmaður málsins, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, verði viðstaddur umræðuna. Hann er reyndar á mælendaskrá um atkvæðagreiðsluna þannig að hann getur upplýst um það betur.
Herra forseti. Ég tek undir það sem hæstv. forseti sagði áðan að í fyrri umr. um þingsályktunartillögu er ræðutími takmarkaður. Það er ekki svo að menn geti komið aftur og aftur í fimm mínútna ræður og spurt svo sjálfa sig út úr eins og gerst hefur í öðrum málum. Auðvitað á að vera hægt að klára þessa umræðu á nokkrum klukkutímum. Það er ekkert því til fyrirstöðu að hægt sé að klára þetta á nokkrum klukkutímum. Um er að ræða tillögu til breytingu á fjármálastefnu sem var samþykkt í fyrravor. Og hvað ætli fyrri umr. um fjármálastefnuna hafi tekið langan tíma vorið 2018? Haldið þið að hún hafi tekið marga daga? Hæstv. forseti. Fyrri umr. um fjármálastefnu, sem við erum nú að tala um að gera ákveðnar breytingar á, tók þrjá klukkutíma í þinginu. Það væri því hægt að byrja umræðuna nú í hádeginu og ljúka henni síðdegis ef við ætluðum að gefa okkur sama tíma til að tala um breytingarnar [[Forseti hringir.]]á fjármálastefnunni og við gerðum til að tala um fjármálastefnuna eins og hún var lögð fram í upphafi.
Herra forseti. Ég veit að hæstv. forseti hefur áratugamikla reynslu, langa reynslu, í fundarstjórn forseta, mikla reynslu í því hvernig eigi að haga fundarsköpum og fara í kringum þau. Ég er ekki að biðja hann um þá leiðsögn hér. Ég er einfaldlega að biðja hann um þá leiðsögn að svara skýrt til okkar þingmanna hvort það sé ekki alveg ljóst að þingfundur standi þá í lengsta lagi til kl. 12 í kvöld. Það er enginn að tala um málþóf. Ég tek einnig eindregið undir það sem kom fram í máli hv. þm. Ingu Sæland um að við eigum að sýna manndóm í því að taka 16. málið fyrst á dagskrá, sem snýr að almannatryggingum og greiðslum, um krónu á móti krónu. Við eigum að geta klárað það líka. Þetta er mál sem við getum tekið bæði daginn í dag og á morgun. Það er enginn að þrýsta á neitt annað. Það er enginn að leika sér hér. Það er eindregin og einlæg ósk mín [[Forseti hringir.]]að hæstv. forseti sýni þinginu og þingheimi öllum, ekki bara stjórnarmeirihlutanum heldur öllum þingheimi, þá virðingu og svari þeim spurningum sem beint er til hans: Hversu langur á þingfundur að vera? Ekki vera með einhverja hálfvelgju þó að áratugareynsla sé í því.
Forseti getur sagt eftirfarandi: Fari svo að umræður um 15. og 16. dagskrármálið gangi langt inn í kvöldið eða jafnvel eitthvað inn í nóttina myndi forseti ekki halda áfram fundi eftir að þau hefðu komist til nefndar. Meira verður ekki sagt um það mál.
Virðulegur forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem fram hafa komið. Það er ótækt að þetta mál, þó að látið sé á það reyna að annað mál sé rætt hér næturlangt, dag eftir dag, málefni eins og endurskoðuð fjármálastefna ríkisstjórnarinnar, verði rætt með þeim hætti. Það er nefnilega út af einhverju sem er verið að endurskoða þessa fjármálastefnu. [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]Hv. þm. Birgir Ármannsson beitti því sem rökum rétt áðan að þetta hefði ekki tekið nema rúma þrjá tíma í fyrri umr. Þá voru aldeilis settar fram athugasemdir um að menn væru helst til bjartsýnir á forsendur stefnunnar. Síðan þá hefur ýmislegt breyst og varnaðarorð sem sett voru fram þá hafa því miður verið á rökum reist. Það er algjörlega fráleitt að við séum að ræða þessa breytingu á fjármálastefnu nú í sama andrúmi og þegar fyrri umr. var í gangi, svo sú afstaða mín liggi alveg fyrir hér.
Forseti telur nú ýmislegt af því sem nú er sagt eiga heima í umræðu um dagskrármálið þegar það kemst á dagskrá.
Virðulegi forseti. Það er erfitt að átta sig á því hvers vegna þingmenn kjósa að koma hér í upphafi þingfundar til að hefja samningalotu við forseta um það hvernig þingstjórninni verður háttað á næstunni. Það er ágætt að nota annan vettvang, þingflokksformannafund. Hér koma menn upp hver á eftir öðrum og segja: Heyrðu, það væri mátulegt að umræðan stæði frá því fyrir hádegi, vonandi, og til miðnættis og síðan myndum við ljúka henni á morgun. Slíkt samtal á heima á þingflokksformannafundi ef menn vilja semja um framgang þingstarfa. En á meðan ekki er hægt að nýta þann vettvang, og þar sem komið er fram í júní og jafn mörg mál óafgreidd og fyrir liggur, er ekki hægt að gera neitt annað en að nýta allan þann tíma sem mögulegt er og stjórnarandstöðuflokkar hafa viljað gera að undanförnu til að koma öllum sínum sjónarmiðum á framfæri. Og þá gerum við það. Auðvitað hljótum við að gera það. Við hljótum að gera kröfu til þess sameiginlega að allur mögulegur tími verði nýttur nú inn í sumarið til að ljúka þeim mikilvægu þingmálum sem liggja fyrir Alþingi.
Herra forseti. Ég átta mig á að forseti þingsins glímir hér við vanda. Engu að síður verð ég að taka undir orð kollega minna, það gengur ekki að ræða mál eins og fjármálastefnu í skjóli myrkurs. [[Kliður í þingsal.]]Við erum m.a. að tala um atkvæðagreiðslu um tillögu forseta um hvernig við ætlum að haga þessum fundi. Við sjáum að þetta mál er sérstakt í eðli sínu. Við erum að fara að ganga í gegnum mesta viðsnúning í hagkerfinu í tæplega 30 ár, að hruninu undanskildu. Hér er 100 milljarða kr. sveifla í hagkerfinu og ríkið og hið opinbera fá högg upp á 40–46 milljarða árlega næstu fimm árin. Slíkt mál á ekki að ræða í skjóli myrkurs [[Kliður í þingsal.]]og það er fullkomlega eðlilegt fyrir alla þingmenn, sama í hvaða flokki þeir eru, [[Forseti hringir.]]að þetta mál sé rætt í björtu. Það er eina eðlileg krafan sem uppi er.
Forseti gerir ekki ráð fyrir því að þær atkvæðagreiðslur sem eru á undan umræðum um þetta mál taki marga klukkutíma en gerir ráð fyrir að það verði enn mjög bjartur dagur þegar umræðan hefst um 15. dagskrármálið þannig að forseti tekur ekki undir málflutning um að einhver myrkraverk í þeim efnum standi til. Því fyrr sem við snúum okkur að því að greiða atkvæði og síðan að hefja umræður um dagskrármálið, því betra. Hér eru menn hálflentir inni í efnisumræðu um það mál sem einmitt stendur til að fara að ræða. Forseti minnir á að menn eiga að halda sig við efnið. Hér er verið að ræða atkvæðagreiðslu um tillögu forseta um lengd þingfundar en ekki breytta fjármálastefnu.
Virðulegur forseti. Búið er að lýsa því yfir að það verði jafnvel þing í sumar. Þá sé ég ekki af hverju ekki er hægt að segja að við verðum hérna til kl. 8, svo verðum við til kl. 8 næsta kvöld og svo koll af kolli. Þannig að við verðum að vinna hér að degi til. [[Gripið fram í: Við verðum hér bara í allt sumar?]]- Í allt sumar. Það er verið að tala um það og verið að biðja um það og við skulum bara koma því á dagskrá. Það er alveg óþolandi að við þurfum að vera langt fram eftir kvöldi eða fram á nótt. Við getum bara tekið þetta á venjulegum vinnutíma.
Herra forseti. Ég vil gjarnan fá að greiða atkvæði en þá þarf ég eiginlega að vita um hvað eru greidd atkvæði. Erum við að greiða atkvæði um að funda fram á morgun þangað til næsti þingfundur hefst, sem mér skilst að eigi að hefjast kl. 10 í fyrramálið? Eða erum við að greiða atkvæði um það að funda til miðnættis? Um þetta hafa fjölmargir hv. þingmenn spurt og engin svör fengið. Af hverju getum við ekki fengið upplýsingar um það um hvað við erum að fara að greiða atkvæði? Þingmenn skipta með sér verkum og það hefur verið talað um taka 16. mál hugsanlega fram fyrir enda er það mjög brýnt verkefni og harla lítið umdeilt myndi ég halda. Það væri hægt að afgreiða það hratt og vel inn í nefnd, enda getur fátækt fólk ekki beðið öllu lengur eftir örlitlu réttlæti.
Salurinn mun fá að taka afstöðu til þess því að forseta hefur borist dagskrártillaga um að gera einmitt þá breytingu á dagskrá og verður hún borin upp næst á eftir atkvæðagreiðslu um lengd þingfundar.
Herra forseti. Ég vil að það komi skýrt fram, hér hafa margir nefnt það, að hér er ekkert verið að boða neitt málþóf. Hins vegar er ástæða fyrir því að það þarf að tala mikið um þetta mál. Hv. þm. Birgir Ármannsson talaði um að síðast hefði það aðeins verið rætt í þrjá klukkutíma. Fjármálastefna er grundvallarplagg hverrar ríkisstjórnar sem á að duga í 48 mánuði. Þessi dugði í 14 mánuði. Það má breyta henni þegar stórkostleg vá er fyrir dyrum eða einhverjar hörmungar. Það sem nú blasir við minnir á það ef íslenskt knattspyrnulið fer til Ólafsvíkur og áttar sig á 18. mínútu á því að það rignir, grasið er ekki rosalega vel slegið og það er smámótvindur og heimtar þá að fara að breyta reglunum á leiknum. [[Gripið fram í.]]Hér eru hlutir sem blöstu við að gætu gerst og við þurfum eðlilega að tala um það. [[Gripið fram í: Það er aldrei vindur í Ólafsvík.]] [[Gripið fram í.]]
Forseti telur að umræður um fótboltaleiki í Ólafsvík séu enn fjær umræðuefninu [[Hlátur í þingsal.]]en ýmislegt annað.
Herra forseti. Við ræðum um atkvæðagreiðslu um lengri þingfund, að þingfundur megi standa lengur en til kl. 8 í kvöld. Við getum ekki fengið önnur svör en loðin frá forseta um það hvort þingfundur standi hér í alla nótt eða ekki. Ef ég reyni að lesa í orð forseta þá skil ég forseta þannig að talað verði í alla nótt ef umræðuefnið er fjármálastefna ríkisstjórnarinnar til 2022 og um minnkun skerðingar til öryrkja. Þá verði talað í alla nótt. Það er alveg augljóst að þegar við erum að tala um fjármálastefnu sem gerir ráð fyrir hallarekstri á ríkissjóði, ekki í eitt ár heldur næstu árin, verðum við auðvitað að taka það vel til athugunar, ég tala nú ekki um þegar þrír tímar [[Forseti hringir.]]dugðu alls ekki til að fá stjórnarliða til að taka sönsum. [[Forseti hringir.]]Það er augljóst að það þarf lengri tíma við þessar aðstæður.
Virðulegi forseti. Spurningin um hvort þingfundur eigi að standa til miðnættis eða eitthvað langt fram eftir nóttu er frekar augljós, finnst mér, t.d. út af umræðu sem var hérna í 3. umr. á síðasta þingi um kosningar til sveitarstjórna sem voru búnar að standa í sex klukkutíma. 3. umr. er endanleg, alveg eins og fyrri umræða í þessu máli. [[Gripið fram í: Hún er ekki endanleg.]]Hún er endanleg upp á - [[Gripið fram í.]]1. umr. getur endað, hún er ekki óendanleg, [[Hlátur í þingsal.]]hún er endanleg, ekki óendanleg, það er rétt. Allt í lagi. [[Gripið fram í.]]Þær voru búnar að standa í sex klukkutíma og voru alla vega sex klukkutímar eftir ef áfram héldi sem horfði þá, en þó var málið tekið af dagskrá. Það er alveg feikimikið sem þarf að ræða, alveg eins og í því máli, og það má alveg búast við því ef svipað yrði uppi á teningnum að umræða um það mál, þótt það sé fyrri umr. og geti tekið enda að lokum, geti [[Forseti hringir.]]staðið í tíu tíma þess vegna og þá er komið fram yfir miðnætti.
Herra forseti. Sá sem hér stendur er ekki endilega mjög fylgjandi löngum umræðum um einstök mál, en hins vegar eru það ekki góð rök í þessu máli sem hv. þm. Birgir Ármannsson kom fram hér áðan að einungis hefði verið rætt um þetta mál, þ.e. fjármálastefnu, í þrjá klukkutíma síðast, [[Gripið fram í.]]vegna þess að sú stefna hefur ekki dugað vel. Því er sjálfsagt að ræða hana mjög ítarlega. Ég held að ekki veiti af þannig að ég beygi mig undir vald forseta, eins og ég hef gert undanfarnar nokkrar vikur um lengd þingfunda. Auðvitað hefur hann dagskrárvaldið og afhendir það ekki nokkrum einasta manni, hvar hann stendur í flokki. Þannig að ég greiði atkvæði með lengdum þingfundi, að sjálfsögðu.
Herra forseti. Það hefur svo sem komið fram hérna en ég tel ástæðu til að skýra það frekar. Þessari eðlilegu beiðni stjórnarandstöðunnar fylgir hvorki fullyrðing, hótun né loforð um að hér verði talað sólarhringum saman. Ef svo fer að okkur dugar ekki tíminn til miðnættis til að tala um þetta stóra mál viljum við ekki að haldið sé áfram inn í nóttina með það. Það er ekki óeðlileg beiðni. Hvað varðar hins vegar orð hæstv. fjármálaráðherra um að eðlilegra og betra væri að útkljá þetta á þingflokksformannafundi þá tek ég heils hugar undir það, algerlega heils hugar, en ég minni jafnframt á að hann er í eilítið betri stöðu en sú sem hér stendur til að reyna að haga málum þannig að það verði þá hægt að ræða þessi mál á þeim fundum og útkljá þar.
Virðulegur forseti. Það þarf kannski ekki að koma á óvart að þingmenn kalli eftir eitthvað skýrari sýn á það hvernig þingstörfum verður háttað bæði í dag og næstu daga. Minni hlutinn hefur ítrekað reynt að kalla eftir því við meiri hlutann að fram komi skýr sýn á það hvernig þingstörfum verður háttað og við náum að ljúka fjölmörgum mikilvægum málum sem eru á dagskrá en þar höfum við komið algjörlega tómum kofanum, bæði hjá formönnum meiri hlutans og augljóslega hafa þingflokksformenn meiri hlutans að sama skapi gengið algjörlega umboðslausir til umræðna um slíka samninga. Það þarf ekki að koma sérstaklega á óvart að kallað sé eftir skýrari sýn frá hæstv. forseta. Hér er ríkisstjórn og þingmeirihluti sem talaði um ný vinnubrögð á Alþingi. Við erum alveg reiðubúnir að sitja hér í sumar en það er þá kannski líka eðlilegt að við vinnum á eðlilegan hátt og á eðlilegum tímum dags en ekki undir hótunum um að það verði næturfundir dag eftir dag til að meiri hlutinn geti kúgað minni hlutann til hlýðni og þagnar.
Virðulegur forseti. Ég vildi halda því til haga hér að það eina sem komið hefur frá hæstv. forseta hvað varðar svör við spurningum sem lagðar hafa verið fram hér, er að ekki verði tekið annað mál á dagskrá í nótt, eða hvenær sem sú staða kemur upp að þessi tvö mál klárist, 15. og 16. mál, þá verði ekki tekið annað mál á dagskrá, sem þýðir væntanlega þriðji orkupakkinn. Hótun um næturfund gæti ekki verið mikið skýrari en þetta og það er bara heiðarlegt hjá hæstv. forseta að tala svona skýrt. En þetta getur ekki verið gott veganesti inn í þá vegferð að reyna, ef ætlunin er sú á annað borð, að koma hér á forsvaranlegum og góðum anda í einhvers lags þinglokaviðræðum.
Forseti undrast þetta endurtekna hótunartal. Forseti hefur enga ástæðu til að ætla annað en að liðlangur dagurinn og kvöldið dugi okkur vel í að ræða ítarlega þau tvö mál sem eru hér til fyrri og 1. umr. og eiga að koma til nefndar. Miðað við þau tímamörk sem þingsköpin geyma í umræðum um slík mál eru það orðnar mjög langar umræður áður en næði miðnætti. Forseti frábiður sér tal um að hann standi í hótunum. Það er eitthvað sem talsmenn minni hlutans hafa búið sér til og er þá annað á bak við sem forseti áttar sig ekki á. Stærstur hluti þingheims gæti fullnýtt ræðurétt sinn í 15. dagskrármálinu áður en að miðnætti gengi í garð. Það er bara þannig, einföld stærðfræði segir manni það. Forseti áttar sig ekki alveg á þessu og bendir á að sá tími sem við eyðum í þetta mál áður en við komumst til að greiða atkvæði um þetta einfalda fyrirbæri gengur á þann tíma sem menn geta rætt dagskrármálin á björtum degi. [[Gripið fram í: Akkúrat.]]
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að biðjast afsökunar á að lengja þessa umræðu en vil bara taka undir orð forseta, samkvæmt þingsköpum gætu allir þingmenn í salnum tekið til máls um þingsályktunartillögu um breytta fjármálastefnu og hæstv. félagsmálaráðherra mælt fyrir máli sínu áður en klukkan yrði 12. Ég segi alveg eins og er, eins og nokkrir forverar sem hafa verið í þessum sal áður hafa sagt, að það skemmtilegasta sem ég veit er að mæta á næturfundi í júní á björtum og fögrum dögum. Ég skal mæta og hlusta sem ráðherra á fjármálaumræðuna einhvern tímann í kvöld. Það er alveg sjálfsagt mál. En mér heyrist hins vegar sem þingmenn stjórnarandstöðunnar, minni hlutans, komi hér upp hver á fætur öðrum til að tryggja að Miðflokkurinn þurfi ekki að tala um orkupakkann í nótt. Það eru einhver ný vísindi fyrir mér að sé það sé orðið aðalkeppikefli stjórnarandstöðunnar [[Forseti hringir.]]að tryggja að Miðflokkurinn fái ekki tækifæri, eins og hann hefur beðið um, [[Gripið fram í.]]til að ræða orkupakkann, þeirra mikilvægasta mál. [[Forseti hringir.]]Almennt séð held ég að allir hafi gaman af því að mæta í þingsal á kvöldin og nóttunni [[Forseti hringir.]]og tala á björtum og fallegum dögum.
Hér fer ekki fram almenn stjórnmálaumræða. Það er verið að ræða þá einföldu tillögu forseta að þingfundur geti staðið lengur en til kl. 20 í kvöld og forseti leyfir sér að trúa að flest sjónarmið um það atriði sérstaklega séu komin fram.
Virðulegi forseti. Ég ætla að segja það hér í púlti að ég styð tillögu forseta um lengdan þingfund, hvort sem hann stendur til kl. 12, 4 eða 6. [[Gripið fram í.]]Ég hef verið hér miklu fleiri nætur en hv. þingmaður sem hér talar og grípur fram í. Eins og hér hefur komið fram þá eru það, ef allir þingmenn stjórnarandstöðunnar nýta sinn rétt til að tala í fjármálastefnunni, sirka sjö tímar. Hér er búinn að fara dýrmætur drjúgur hálftími í umræðu um atkvæðagreiðsluna. Ef við gefum okkur að ráðherra fái full andsvör og nýti allan sinn tíma þá er það klukkutími til viðbótar nema stjórnarandstaðan ætli að bresta á í mikil andsvör við sjálfa sig eða ætlist til að allir aðrir komi í andsvör við hana. Þá teygist þetta eitthvað eðli máls samkvæmt. Ég held að það verði ekki svo að allir taki til máls um þetta mál. Það er ekki reynslan. Það er vissulega gott að ræða það og það er nauðsynlegt, ég tek undir það. Við höfum til þess nægan tíma áður en miðnætti gengur í garð.
Forseti. Bara svo að þeir sem heima sitja skilji hvers vegna þessi hringrás í gangi hérna þá er það náttúrlega vegna þess að forseta og þingflokksformönnum hefur ekki tekist að eiga málefnalegt samtal um það hvernig haga eigi þessum fundi. Forseti hefur dagskrárvaldið. Hann ræður þessu algjörlega sjálfur. Það er skiljanlegt að forseti sé orðinn þreyttur á næturfundum en hann er tilbúinn að halda áfram. Hann er þreyttur á málþófi sem klárlega er búið að vera í gangi og er það lengsta - er það ekki komið fram yfir mörkin? Það lengsta sem hefur haldið verið. En að forseti sé orðinn þreyttur á því réttlætir það ekki að beita því gegn hinum minni hlutanum sem er hér á málefnalegum forsendum, tilbúinn að taka þátt í þingstörfum og vill ræða málefnalega mál ríkisstjórnarinnar og vill virkilega að mörg mál ríkisstjórnarinnar fái framgang og geti klárast. Ég bið forseta: Ekki steypa minni hlutunum saman í einhverja eina blokk. Við erum ekki í liði með Miðflokknum þegar kemur að þessum málum. Við erum með stefnu sem er mjög ólík stefnu Miðflokksins. Við viljum fá að ræða þau mál sem ræða þarf, málefnalega. Ég bið forseta um að virða það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Það stendur ekki til að taka ræðurétt af nokkrum einasta manni.
Herra forseti. Ég þarf að biðja forseta um að hjálpa mér. Nú vitum við að það hefur ríkt svolítið rík og löng klúðurmenning á Alþingi. Það sést á því að við erum að taka fyrir fjármálastefnu aftur þrátt fyrir að umsagnaraðilar, minnihlutaálit og fleiri hafi sagt það þegar núverandi fjármálastefna var tekin upp að þetta væri ófullnægjandi og myndi fara illa. Það var greinilega ekki rætt nógu mikið þá og kannski sjáum við líka að þegar fólk ræðir málin fram á nótt þá hugsa ekki allir skýrt. Það verður erfitt að vinna vel. Það sem við þurfum að fá frá herra forseta eru einhverjar upplýsingar um það hvað við erum að greiða atkvæði um. Ef þingfundur stendur langt fram á nótt, mögulega, þá erum við beinlínis að skaða gæði umræðunnar sem þarf að fara fram um þessa breyttu fjármálastefnu vegna þess að það tókst greinilega ekki nógu vel síðast að ganga frá henni. [[Forseti hringir.]]Ég vil ekki að við séum að klúðra þessu aftur núna með því að vera þreytt og illa fyrir kölluð. [[Gripið fram í.]]
Forseti hefur þá tröllatrú á þingmönnum að þeir haldi skýrri hugsun eitthvað inn í kvöldið.
Herra forseti. Það má taka undir það með hv. þm. Smára McCarthy að lengd umræðu er eitt og gæði eru annað. Það mættu menn hafa í huga í öðrum málum, að magn er ekki sama og gæði. Umræðan verður ekki betri við það að standa dögum saman, það verða ekki skýrari upplýsingar eða nein ný sjónarmið sem koma fram ef menn sitja fastir í sama farinu og endurtaka sig eins og gerst hefur í öðrum málum. Hið sama má segja um þessa fjármálastefnu, það ætti ekki að vera neitt tiltökumál fyrir talsmenn flokka á því málefnasviði að koma öllum helstu sjónarmiðum á framfæri og rökræða þau á nokkrum klukkutímum. Það er ekkert tiltökumál. Umræðan batnar ekkert endilega við það að allir þingmenn nýti sér allan ræðutímann sem þeir hafa samkvæmt þingsköpum. [[Forseti hringir.]]Það verður ekki betri umræða, það verður ekki betri vinna sem felst í því, bara þannig að það sé sagt.
Herra forseti. Ég kem upp af því að mér blöskra fullkomlega orð hæstv. samgönguráðherra hér áðan, sem gefur það enn einu sinni í skyn að stjórnarandstaðan hafi hér dagskrárvaldið. Það er stjórnarmeirihlutinn sem hefur dagskrárvaldið, forseti stjórnarmeirihlutans sem fer með dagskrárvaldið. Og það er algjörlega óþolandi að sitja undir því, bæði í fjölmiðlum og frá hæstv. forsætisráðherra og hæstv. sveitarstjórnar- og samgönguráðherra, að við berum ábyrgð á því hvernig dagskráin er á þingi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það er ekki þannig. Og ef einhver stjórnmálaflokkur, Miðflokkurinn, ákveður að hertaka þingið í málþófi sínu er það ekki á ábyrgð stjórnarandstöðu að stöðva það heldur ríkisstjórnarinnar. Hvernig væri nú að ríkisstjórnin færi að gyrða sig í brók og koma hér á vinnuhæfu ástandi í staðinn fyrir að henda þessu endalaust í fangið á okkur sem höfum engin völd? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ég viðurkenna að nú er ég orðin dálítið ringluð. Mig langaði aðeins til að svara hæstv. fjármálaráðherra sem furðar sig á því að það sé verið að taka umræðu um lengd þingfundar sem á svo sannarlega heima á fundi með forseta og þingflokksformönnum. Ástæðan fyrir því að við tökum þá umræðu hér uppi er sú að ekkert samtal átti sér stað á fundi með forseta í morgun heldur var forseti raunverulega að segja okkur hvernig hlutirnir yrðu. Þess vegna erum við að taka þessa umræðu hérna, það var engin leið til að ná einhvers konar samningum eða sátt eða samtali um lengd þingfundar. Eitt sem ég er orðin mjög ringluð yfir er það að hæstv. sveitarstjórnarráðherra kemur hingað upp og talar um að við séum að reyna að liðka fyrir því að Miðflokkurinn þurfi ekki að tala í alla nótt um þriðja orkupakkann. Forseti var rétt í þessu að segja að eftir 15. og 16. dagskrárlið verði fundi slitið. Það stóð ekkert til að setja þriðja orkupakkann á dagskrá eftir það. Ég bið forseta um að staðfesta þetta. Var þetta misskilningur? Heyrði ég þetta eitthvað vitlaust áðan? Ef það er svona ofboðslega augljóst [[Forseti hringir.]]að við náum ekki að ræða í meira en sex, sjö klukkutíma um fjármálastefnu, hvers vegna ekki að koma til móts við okkur og segja bara að það verði fundað til miðnættis [[Forseti hringir.]]og svo fáum við að halda áfram á morgun ef þess þarf?
Forseti hélt að hann hefði talað alveg nógu skýrt. Það liggur fyrir dagskrá með 46 málum og mikil vinna bíður og forseti var svo mikill bjartsýnismaður að hann gerði ráð fyrir því að mögulegt væri að ná samkomulagi um að ganga eitthvað á þessa dagskrá í dag og í kvöld. Fari hins vegar svo að umræður um 15. og 16. dagskrármálin standi fram að miðnætti eða eitthvað lengur mun forseti ekki taka fleiri mál fyrir. Hann getur eiginlega ekki talað skýrar í þeim efnum. Þetta kalla ég ekki hótun heldur að upplýsa hv. þingmenn um ætlan forseta og teldist ekkert óskapleg uppskera þótt tækist að ræða tvö mál á þessum degi.
Virðulegi forseti. Síðasta ræða forseta var einstaklega upplýsandi. Bara eilítil viðbót við það, sem útskýrir þá atkvæðagreiðsluna eins og hún liggur fyrir: Ef þessi tvö dagskrármál klárast fyrr, segjum um kl. 8, fer þriðji orkupakkinn væntanlega á dagskrá - verður þá næturfundur eða hvað?
Herra forseti. Stundum er betra að taka krók og fara lengri leið og maður kemst fyrr á áfangastað. Þessi dagskrárliður hér gæti kannski stytt umræðuna. Ég held að mig skorti 33 ár í þingreynslu miðað við hæstv. forseta. Ég ætla þó að leyfa mér að nefna að ef hæstv. forseti opnaði einungis á að þessi umræða stöðvaðist kl. 12 og byrjaði aftur daginn eftir held ég að við tveir gætum verið býsna sammála um að miklar líkur væru á því að hún jafnvel kláraðist í dag og í kvöld. Hér er ekki um að ræða neinar hótanir. Stundum þarf fólk að sýna sveigjanleika til að ná málum fram en ekki vera einstrengingsleg. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti þakkar hv. þingmanni fyrir góð ráð. Þótt hv. þingmaður sé ekki mjög þingreyndur er hann ákaflega lífsreyndur og forseti er sammála því að stundum er krókur betri en kelda.
Forseti. Nákvæmlega það sem hv. þm. Logi Einarsson sagði um málið. Forseti stillir dagskránni þannig upp að fyrst eru atkvæðagreiðslur, svo er þessi stóri veggur sem er fjármálastefna. Hann ætlar bara að hafa öll önnur mál þar fyrir aftan. Því ræður forseti. Hann getur alveg tekið fjármálastefnuna og hleypt máli öryrkja og eldri borgara, lífeyrisþega, almannatryggingamálinu, sem er mikil réttarbót, að á dagskrá. Hann getur það, hann ræður því. Hann getur gert það núna, strax og ég er búinn með þessa ræðu getur hann staðið upp og breytt dagskránni en hann ákveður að stilla fjármálastefnunni upp og leyfa hinu að sitja eftir, það er raunverulega staðan. Að kasta því yfir á þann minni hluta sem er búinn að vera mjög málefnalegur þegar kemur að dagskrá þingsins, frjálslyndi minni hlutinn, að við séum einhvern veginn ábyrg fyrir því gengur ekki. Það heiti „collective responsibility“ eða samábyrgð, að gera fólk samábyrgt eða refsa öðrum fyrir aðgerðir annarra. Það er kannski eitthvað sem hentar hæstv. forseta og stjórnunarstíl hans [[Forseti hringir.]]en það hentar varla hugmyndafræði hæstv. fjármálaráðherra að láta okkur bera ábyrgð á Miðflokknum. Það er eins og hið ófrjálslynda vinstri hegðar sér í dag og ég trúi því ekki að fjármálaráðherra vilji það.
Forseti. Ég styð tillögu forseta um lengdan þingfund. Ég treysti því að umræðan um fjármálastefnu tæmist ekki í dag, enda er þetta fyrri umræða. Málið á eftir að fara til nefndar og koma hingað aftur til umræðu og væntanlega geta þingmenn komið á framfæri hugmyndum sínum um breytingar ef einhverjar eru. Þannig að ég treysti því að þetta mál klárist ekki í dag. Við höfum staðið hér í þrjú korter. Ég hlakka mjög til að fá að greiða atkvæði um ýmis góð mál sem eru á dagskrá. Ég leyfi mér að nefna lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra og þingsályktunartillögu um stofnun ráðgjafarstofu innflytjenda. Ég lít á t.d. þessi mál sem nokkuð stórar stundir í sögu Alþingis og hlakka til að greiða atkvæði um þau, hvenær sem við komumst í það.
Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Við undirrituð gerum það að tillögu okkar, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta fundar verði svohljóðandi: 1. Félagsleg aðstoð og almannatryggingar (framfærsluuppbót og meðferð atvinnutekna), 954. mál, lagafrumvarp félags- og barnamálaráðherra. - 1. umr. Ef leyft verður. 2. Breyting á þingsályktun nr. 10/148 um fjármálastefnu 2018–2022, 953. mál, þingsályktunartillaga fjármála- og efnahagsráðherra. - Fyrri umr. Ef leyft verður.“ Og síðan frá 3 til og með 32 þau mál önnur sem á dagskrá þessa fundar eru í réttri röð. Þannig er dagskrártillagan. Forseti spyr: Má ekki hlífa mönnum við því að lesa alla dagskrána? Hún er algerlega óbreytt að þessu leyti nema hvað þessum tveimur málum, nr. 15 og 16, er víxlað. Liggur það þá sæmilega skýrt fyrir? [[Gripið fram í.]]
Forseti. Mig langaði til að útskýra aðeins hvers vegna við leggjum þetta fram. Þetta er mikilvægt mál og ég tek undir að þarna er loksins verið að koma með einhvers konar réttarbót fyrir örorkulífeyrisþega, að afnema að hluta til eða minnka krónu á móti krónu skerðingar. Sem formaður velferðarnefndar þá finnst mér mikilvægt, ef við eigum að gera heiðarlega tilraun til þess að taka þetta mál fyrir og mögulega ljúka því fyrir þinglok - ef það er hægt, ég veit það ekki enn þá - að fá það inn í nefnd sem allra fyrst. Það skiptir máli. Ég tel vænlegast að við klárum það mál svo við getum farið að vinna að þessari mikilvægu réttarbót. Ég vona að þingmenn greiði atkvæði með því að við fáum þetta mál fram fyrir röðina þar sem það hefði átt að vera í upphafi.
Forrseti biðst forláts á því að honum láðist að sjálfsögðu að lesa hverjir rituðu honum bréfið og flytja þessa dagskrártillögu, en það eru hv. þingmenn Halldóra Mogensen, Oddný G. Harðardóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Bergþór Ólason og Guðmundur Ingi Kristinsson, sem sagt formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar.
Forseti. Svo þeir sem heima sitja skilji um hvað er verið að greiða atkvæði þá er, eins og forseti hefur stillt upp dagskránni í dag, fjármálaáætlunin sett fyrst. Hún er veggur þar sem mikið er sem fara þarf í gegnum. Við viljum færa réttarbót fyrir öryrkja fram fyrir það, afgreiða það fljótt og vel og senda inn í nefnd þannig að hægt sé að vinna það. Þessi tillaga virkar bara fyrir næsta fund. Það eru einu heimildirnar sem við höfum í þinginu til að breyta dagskránni. Forsetinn getur breytt þessu strax, fært mál öryrkjanna fram fyrir og klárað það strax. En hann hefur ekki ákveðið að gera það þrátt fyrir að honum hafi verið bent á það. Þessi tillaga þýðir að þingheimur verður núna að ákveða að færa öryrkjamálið á fundinum á morgun fram yfir þó að fjármálaáætlun sé ekki lokið. Hérna verður þingheimur ábyrgur fyrir því að láta öryrkja bíða áfram, ef hann ætlar að leyfa fjármálaáætlun að vera þarna áfram sem skjöldur.
Virðulegur forseti. Bara til að taka undir það sem fram hefur komið hjá ræðumönnum á undan þá snýst þetta einfaldlega um að svissa málum 15 og 16, sem sagt annars vegar málinu sem snýr að útfærslu á lausn til handa öryrkjum og hins vegar fjármálastefnunni. Það má ætla að þegar líður á daginn fari stjórnarliðar að berja á okkur stjórnarandstæðingum fyrir að halda þessari tímabæru réttarbót, úrlausn mála, frá öryrkjum. Ég vil flagga því strax að þeirri skömm verður skilað beint heim til stjórnarflokkanna. Þetta er algjörlega á ábyrgð þeirra. Auðvitað eigum við að klára þetta mál núna strax í byrjun. Það má leiða líkur að því að umræðan verði ekki mjög löng þótt hún verði auðvitað einhver um svona mikilvægt mál. En það er algjörlega á ábyrgð ríkisstjórnarflokkanna dragist þetta mál og verði jafnvel tekið af dagskrá ef allt fer á versta veg.
Sú tillaga dagskrár sem hér liggur fyrir fundinum er algerlega á ábyrgð forseta Alþingis og enginn annar hefur haft neitt um það að segja. Forseti Alþingis raðar málum miðað við tilteknar reglur. Stjórnartillaga sem er dagskrármál og þarf lögum samkvæmt að öðlast afgreiðslu á þessu vori er sett fremst á dagskrá 1. umr. mála. Þetta útskýrði forseti í byrjun fundar. Hann hefur sömuleiðis útskýrt mjög rækilega hvað felst í dagskrártillögunni, að víxla dagskrármálum 15 og 16, og var að vonast til að ekki þyrfti langar umræður um það. Hafa ekki allir hv. þingmenn áttað sig nákvæmlega á því hvað hér á að bera upp, þ.e. að víxla dagskrármálum 15 og 16, að öðru leyti lægi óbreytt dagskrá fyrir þessum fundi? Þurfum við langar umræður um það í viðbót?
Virðulegur forseti. Við erum bara að biðja um að fá að tala á undan um málefni öryrkja. Þarna er verið að gefa öryrkjum smáafgang, afgang af 4 milljörðum sem voru komnir í 2,9. Ég held að við þurfum að drífa í því áður en þetta hverfur. Kannski er það þess vegna sem fjármálastefnan er á undan, af því að það er eitthvað í henni sem á að kroppa í þá litlu aura sem þarna eru. Ég vona ekki. Ég vona heitt og innilega að við leyfum þessu máli að komast á dagskrá vegna þess að það skiptir máli að það klárist núna á vorþingi, ekki í haust. Það er búið að draga og draga öryrkjanna á asnaeyrum, búið að lofa þeim að þetta hverfi algjörlega, króna á móti krónu, en það stendur ekki. Það væri sjálfsagt að leyfa málinu að koma inn í þingið sem fyrst þannig að við getum afgreitt það í hvelli.
Herra forseti. Mér fannst mikilvægt að það kom skýrt fram í máli hans og allur þingheimur hlýddi á að sú tillaga sem liggur fyrir er á ábyrgð forseta. Þess vegna brýni ég þingmenn ríkisstjórnarinnar, ekki síst Framsóknar og Vinstri grænna, að fara með okkur í stjórnarandstöðunni sem erum á þessari tillögu með því að segja skýrt: Við ætlum að forgangsraða dagskránni. Þetta er lítil breyting en skiptir miklu máli fyrir stóran hóp fólks sem þarf á stuðningi okkar allra að halda úti í samfélaginu, að setja málefni öryrkja um krónu á móti krónu á undan. Það er mál sem mun ganga nokkuð snurðulaust í gegnum þingið. Það er ekki verið að tefja neitt, fjármálastefnan verður afgreidd, en við erum einfaldlega að segja skýrt: Við ætlum, af því að það er búið að bíða lengi eftir málinu, að forgangsraða í þágu aldraðra og öryrkja og setja málið framar á dagskrá. Þetta er ósköp einfalt og þess vegna hvet ég þingmenn ríkisstjórnarinnar, því að þetta er bara dagskrártillaga forseta, ekki ríkisstjórnarinnar, til að snúast á sveif með okkur öðrum í stjórnarandstöðu. [[Forseti hringir.]]Ég hvet sérstaklega þingmenn Vinstri grænna og Framsóknar til að hlýða því.
Salurinn mun tala þegar hann kemst í aðstöðu til þess.
Virðulegur forseti. Örstutt bara: Breyting á þingsályktunartillögu um fjármálastefnu er ekki dagsetningarmál.
Virðulegur forseti. Ég aðhyllist það að tala skýrt í pontu um hvernig þingleikfimi getur stundum virkað á Alþingi. Mér finnst mikilvægt að borgarinn, áhorfandinn, hafi aðgang að þeirri umræðu. Ég fæ ekki betur séð, þó að ég sé opinn fyrir öðrum skoðunum í því efni, að það sem ég tel að hafi verið mistök hér áðan, að lengja þennan fund með þeim formerkjum sem virðulegur forseti setti við lengingu, muni skaða umræðuna um málið sem hér er lagt til að verði á undan sem og umræðu um fjármálastefnuna. Ástæðan er sú að núna eru komnir fram ákveðnir hagsmunir fyrir einn tiltekinn flokk að tefja þessar tvær umræður fram yfir miðnætti. Það tel ég mikil mistök. Ég tel að það muni skemma fyrir umræðunni. Þess vegna finnst mér mikilvægt að það mál sem hér er lagt til að verði sett á undan verði sett á undan til þess að öðrum þingmönnum minni hlutans verði ekki refsað fyrir málþófið sem hv. Miðflokkur hefur verið með um þriðja orkupakkanum og mun væntanlega halda áfram.
Virðulegi forseti. Fátækt fólk getur ekki beðið lengur eftir réttlæti og það er bara það sem við erum að biðja um hér og nú. Það er kannski tækifæri og möguleiki að taka þetta mál fram fyrir fjármálaumræðuna svo að við getum komið því í nefnd. Það virðist ekki vera á hreinu hvort við verðum hér í allt sumar þannig að þá kannski skiptir það ekki öllu máli en miðað við það að hugsanlega á einhverjum tímapunkti næst samkomulag um þinglok er afskaplega mikilvægt að þetta mál komist inn í velferðarnefnd sem allra fyrst þannig að við getum afgreitt það fyrir þinglok og þurfum ekki að bíða eftir þessu réttlæti eina ferðina enn fyrir okkar minnstu bræður og systur þangað til við tökum það upp á nýjum þingvetri í haust.
Virðulegi forseti. Nú þegar við göngum til atkvæða um heilbrigðisstefnu til ársins 2030 þakka ég hv. velferðarnefnd fyrir afar góða og ítarlega vinnu. Ég þakka sérstaklega hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir að vera framsögumaður málsins og halda utan um það í gegnum nefndarstarfið. Þetta eru mikilvæg þáttaskil. Þetta er fyrsta heilbrigðisstefnan sem er samþykkt á Alþingi og gildir til ársins 2030. Það er breiður stuðningur við málið og ég þakka það sérstaklega líka. Hér höfum við skýrari umgjörð um þjónustuna en áður hefur verið fyrir hendi sem ætti að stuðla að meira öryggi, betri þjónustu, bættri mönnun og ábyrgari ráðstöfun fjár í þessu mikilvæga máli. Stefna heilbrigðisstofnananna í framhaldinu mun byggjast á þessari heilbrigðisstefnu og fundir verða haldnir úti um land um innleiðinguna. Enn og aftur vil ég þakka góða vinnu og öllum þeim sem hafa komið að þessu mikilvæga starfi, ekki síst umsagnaraðilum og þeim sem hafa tekið þátt í undirbúningi málsins á fundum og starfsfólki ráðuneytisins fyrir góða vinnu.
Herra forseti. Það er rétt að hér er um stórt og mikilvægt mál að ræða. Í meiri hluta þeirra tæplega 40 umsagna sem bárust við þinglega meðferð heilbrigðisstefnu ríkisstjórnarinnar kom fram gagnrýni á og vonbrigði með tvennt, annars vegar skort á því að línur væru lagðar í mikilvægum málaflokkum á borð við geðheilbrigðismál, forvarnir, endurhæfingu og málefni eldri borgara. Svar heilbrigðisyfirvalda við þessari gagnrýni var það að þær áætlanir kæmu síðar. Þær verða hins vegar ekki settar í þinglega meðferð. Samkvæmt því sem verið er að samþykkja hér verða þær eingöngu lagðar fram á þingi til upplýsingar og umræðu. Í annan stað gagnrýndu umsagnaraðilar mjög samráðsleysi við hryggjarstykkið í íslenskri heilbrigðisþjónustu, þ.e. alla þá sem standa utan ríkisrekinna stofnana. Afleiðing þeirra vinnubragða er að heilbrigðisstefnan miðast við þær stofnanir og þá hluta heilbrigðiskerfisins sem fengu að koma að málum á upphafsstigum. Annað fer í áætlanir sem koma ekki til kasta þingsins. Við í Viðreisn getum ekki greitt atkvæði með þessum vinnubrögðum og lýsum yfir miklum vonbrigðum með afgreiðslu ráðherra og afgreiðslu þingsins á þessum mikilvæga málaflokki.
Virðulegi forseti. Það er virkilega ánægjulegt að við skulum vera að leggja fram heilbrigðisstefnu til ársins 2030, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra segir, en það dapurlega í stöðunni er að hún er í mínum augum ekkert annað en stefna klædd í kjól sem passar henni ekki vegna þess að úrbætur eru engar. Þegar verið er að tala um að koma til móts við fólkið í landinu og annað slíkt er því enn þá mismunað samkvæmt búsetu hvað lýtur að heilbrigðisþjónustu. Það eru enn þá vaxandi biðlistar, það er enn þá fráflæðisvandi. Það er enn þá í raun gríðarlegur vandi í heilbrigðiskerfinu og ég sakna þess í þessari stefnu að sjá ekki hvernig hæstv. heilbrigðisráðherra hefur hugsað sér að reyna að draga úr þeim vanda og standa við þá stefnu sem hún er að boða.
Virðulegur forseti. Við greiðum senn atkvæði um löngu tímabæra og eftirlýsta stefnu í heilbrigðisþjónustu fyrir alla landsmenn, fyrir allt Ísland. Væntingar voru um að þetta gæti orðið tímamótaskjal, greinargóður og glöggur vegvísir til náinnar framtíðar eftir ítarlega umfjöllun í þinginu. Því er reyndar ekki að heilsa. Hér er um að ræða almennt orðaða yfirlýsingu og óljóst vísbendingaskjal sem erfitt er að gera ágreining um. Samfylkingin mun því styðja það plagg sem hér er kynnt þótt svo hátti til. Inn í þessa svokölluðu heilbrigðisstefnu vantar veigamikla þætti. Nefna má nýsköpun og algjöra nauðsyn og nýjar áherslur í öldrunarþjónustu sem blasa við, sömuleiðis endurhæfingu og heilsueflingu af öllu tagi í ljósi þess að þjóðin er að þyngjast og er að verða með feitustu þjóðum í heimi. Síðast en ekki síst er það heilsugæslan á landsbyggðinni. Því er mikilvægt að aðgerðaáætlun verði kynnt sem fyrst og ráðherra hefur raunar greint frá því að sú vinna sé í fullum gangi. Aðkomu þingsins er hins vegar lokið og aðgerðaáætlun verður kynnt hér í formi kynningar.
Forseti. Ég er ekki hrifinn af öllu sem er í þessari heilbrigðisstefnu en stóra myndin er sú að við erum alla vega komin með heilbrigðisstefnu sem þýðir að allt verður að miða að sama marki, að gæðum og öryggi fyrir sjúklingana. Það er ekki hægt að taka svona hluti til hliðar eins og það að stækka pottana þegar kemur að einkarekstrinum sem hefur bara - við sjáum það í skýrslu eftir skýrslu, McKinsey-skýrslunni og upplýsingum frá ráðuneytinu og svoleiðis, að sá hluti var alltaf að vaxa með mjög takmörkuðu eftirliti með því hvernig þeir peningar væru notaðir. Hálskirtlatökur voru tvöfalt ef ekki þrefalt fleiri á Íslandi en á Norðurlöndunum af því að hægt var að hafa það þannig. Við erum komin með heilbrigðisstefnu sem þýðir að nú miðar allt að öryggi og gæðum þjónustunnar sem sjúklingurinn fær og síðan verður fjármagn að fylgja á þeim forsendum. Þetta er gríðarlega mikilvægt þannig að ekki sé hægt að búa til tvöfalt heilbrigðiskerfi í krafti fjárlaga hverju sinni. Þetta er frábær dagur. Við höfum beðið gríðarlega lengi eftir þessu, ég hef ítrekað kallað eftir þessu í ræðustól af því að drögin hafa verið til mjög lengi en ekki hefur verið vilji til að gera þetta af því að þetta kemur í veg fyrir einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu án eftirlits.
Virðulegi forseti. Hér eru greidd atkvæði um heilbrigðisstefnu sem hefur verið beðið eftir lengi, þ.e. að fá heilbrigðisstefnu fyrir heilbrigðiskerfið svo hægt sé að koma af stað ýmissi mikilvægri framþróun í heilbrigðiskerfinu. Ég fagna þessari stefnu þar sem við erum að fjalla um hvaða þjónustu eigi að veita og hvaða gæði eða kröfur hún skal uppfylla, eins og aðgengi óháð búsetu, hvaða gæði séu uppfyllt og kröfur og annað slíkt. Umræðan snerist mikið um það í nefndinni að það vantaði hitt og þetta. Það er einmitt þar sem framkvæmdaáætlunin á að koma fram, nákvæmlega hvernig þessum markmiðum sem við erum að setja í stefnunni eigi að ná fram. Ég fagna því að við séum komin með stefnuna svo að hægt sé að fara að takast á við framkvæmdaáætlun í öllum þessum mikilvægu málum sem bíða í heilbrigðiskerfinu.
Herra forseti. Það er mikið fagnaðarefni að við skulum vera að greiða atkvæði um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Eftir henni hefur lengi verið beðið eðli málsins samkvæmt þar sem þessi stefna á að standa af sér breytingar á þingi og í ríkisstjórninni er hún máluð breiðum strokum. Smáatriðin eru ekki teiknuð út enda er það aldrei hægt í stefnu til mjög margra ára. Stefnan er þegar farin að virka. Ráðuneytið er þegar farið að vinna undir áætlunum sem getið er um í áttunda lið stefnunnar sem er mikið fagnaðarefni. Það nægir að nefna geðheilbrigðismál. Það nægir að nefna málefni aldraðra, það nægir að nefna málefni sjúkraflutninga og þannig mætti lengi telja. Þetta er mikið fagnaðarefni og ég mun glaður greiða þessari stefnu atkvæði.
Forseti. Ég kem hér upp til að fagna þessari heilbrigðisstefnu, að hún sé loks komin fram. Ég fagna því einnig að vinna sé hafin við undirstefnur eða framkvæmdaáætlanir í mikilvægum málaflokkum og vil hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra áfram í þeim málum og hvetja hana til að hafa eins vítt og gott samráð og mögulega er hægt í þeirri vinnu. Einnig langar mig til að undirstrika mikilvægi þess að við förum af alvöru að hugsa um heilbrigðismál út frá forvörnum og mikilvægi þess að ráðuneyti vinni saman. Því að forvarnir hafa líka með efnahagsleg og félagsleg réttindi að gera og það skiptir máli að ráðherrar þessara mismunandi málaflokka vinni saman að forvörnum í heilbrigðismálum.
Virðulegi forseti. Hér erum við að fara að greiða atkvæði um þingsályktunartillögu um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Það er gríðarlega mikilvægt vegna þess að hér er verið að setja ramma utan um heilbrigðisstefnuna til 2030 og það sem á að rúmast innan hennar skal vera sett í aðgerðaáætlun. Það er mjög mikilvægt að þessi heilbrigðisstefna landsins fylgi ekki duttlungum hverrar ríkisstjórnar fyrir sig, að settur verði ákveðinn rammi sem við getum sætt okkur við. Segja má að komið hafi fram ýmsar ábendingar og annað sem gæti fylgt inn í aðgerðaáætlunina sem við bíðum öll eftir. Hún ætti þá að eiga heima þar og rúmast. En þessi stefna er mjög mikilvæg. Hér erum við að taka tillit til allra þegna, hvort sem er í fæðingu eða á hjúkrunarheimili, þannig að allir njóti sömu réttinda hvar á landinu sem þeir búa og á hvaða aldri sem þeir eru.
Virðulegur forseti. Ég vil bara minna fólk á fjármálaáætlun þar sem stefna stjórnvalda er hverju sinni. Þar koma einmitt fram fjárheimildir fyrir þær aðgerðaáætlanir sem fylgja þessari heilbrigðisstefnu þannig að aðgerðaáætlanirnar koma tvímælalaust til kasta Alþingis. Bara til að hafa það alveg á hreinu. Ekki gleyma fjármálaáætluninni.
Virðulegur forseti. Við ræðum um heilbrigðisstefnu til 2030. Ég studdi nefndarálit velferðarnefndar með fyrirvara. Fyrirvarinn var ekki einn heldur fleiri. Eitt kom skýrt fram í máli nefndarinnar, samráðsleysið, sem margir sem komu fyrir nefndina töluðu um. Samráðið vantaði í stefnuna og vona ég að gerð verði bragarbót á því. Ég mun styðja stefnuna, en það er það sem vantar í hana sem angrar mig. Það vantar t.d. hluti sem varða biðlista og alls konar sem ætti að vera nákvæmara og betra þarna inni. Líka varðandi heilbrigðisþjónustu úti á landi og/eða heilbrigðisþjónustuleysið á litlum stöðum úti á landi, sjúkraflutninga og annað. Það verður vonandi tekið fyrir og bætt. Ég mun styðja stefnu en geri fyrirvara við hana.
Hæstv. forseti. Við í Miðflokknum verðum á gula takkanum hvað varðar þessa heilbrigðisstefnu. Ég hef lagt fram nokkrar breytingartillögur við hana sem ég tel til bóta. Landsmenn líta á kerfið okkar sem félagslegt og það þýðir að við notum okkur samninga í gegnum Sjúkratryggingar Íslands þannig að allir hafi tækifæri til að njóta þeirrar þjónustu sem ber að veita lögum samkvæmt. Það vantar veigamikla þætti inn í þessa stefnu. Sérstaklega vil ég benda á málefni aldraðra, geðheilbrigðisþjónustu og endurhæfingu svo að ekki sé minnst á lýðheilsu. Það er mikil áhersla lögð á Landspítala við Hringbraut og ég tel það mikið óráð. Ég ítreka að mikið samráðsleysi hefur einkennt alla þessa umræðu.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé óhætt að óska okkur til hamingju með þessa heilbrigðisstefnu. Hún hefur verið nokkuð lengi til umfjöllunar í velferðarnefnd. Mjög margir hafa komið fyrir nefndina og rætt ýmsa vankanta sem eru á slíkri stefnu þegar hún kemur fyrst fram. Ég held að í heild sinni séum við samt að stíga mjög þarft og gott skref fram á veginn í því að hafa sýn á heilbrigðisþjónustuna. Við viljum gera betur og við munum í nýrri framkvæmdaáætlun sýna það og sanna að heilbrigðiskerfið er komið til að eflast og aukast. Ég þakka ráðherranum og hennar fólki fyrir samstarfið um þessa stefnu sem er að mínu viti mjög góð.
Virðulegi forseti. Þær breytingartillögur frá minni hluta velferðarnefndar sem við greiðum hér atkvæði um eru að mínu mati óþarfar og á köflum er horfið frá þeirri meginstefnu að mála stefnuna breiðum strokum. Þá er einnig bætt inn enn einni tilrauninni til að fresta og drepa á dreif framkvæmdum við Landspítalann. Ég mun greiða atkvæði með tillögum meiri hlutans sem að stærstum hluta til eru settar inn í breiðri sátt átta nefndarmanna í hv. velferðarnefnd.
Herra forseti. Þessi samningur er afurð samstarfsríkja Norðurskautsráðsins og enn fremur af stefnumótun þingmanna sömu ríkja í gegnum þingmannaráðstefnu norðurslóða. Fullgilding þessa samnings er gott dæmi um samstarfið, hversu árangursríkt það er eins þótt Bandaríkin hafi á alríkisstjórnvaldsstigi brugðist skyldum sínum þegar kemur að viðurkenningu á loftslagsvánni og hökti í aðgerðum sínum gegn þeim. Ísland hefur staðið vaktina í þessum efnum og á sinn stóra þátt í gerð þessa samnings. Hann á skilið samhljóða fullgildingu á Alþingi.
Herra forseti. Ég kem hingað upp vegna þess að til okkar í umhverfis- og samgöngunefnd hafði kvisast að ekki væri verið að greiða atkvæði um tilteknar breytingartillögur varðandi hjálmaskyldu. Ekki hafði borist neinn póstur um slíkt þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir um upplýsingar um það. Þess vegna kem ég hingað upp einfaldlega til að spyrja hv. formann nefndarinnar: Er verið að greiða atkvæði um hjálmaskyldu eða ekki? Það væri kannski ágætt að fá svör við því af því að um þetta hefur verið rætt og óskað var eftir að fjallað yrði um þetta í nefndinni áður en til þessarar atkvæðagreiðslu kæmi.
Herra forseti. Alþingi er nú að stíga sögulegt skref um að samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks beri að lögfesta. Þetta risaskref mun stórbæta réttindi fatlaðs fólks og öryrkja á Íslandi. Með lögfestingunni verður Ísland eitt fyrsta land í heimi til að lögfesta samninginn og það er ekki oft sem við getum sagt slíkt í þessum sal. Eins og margir dómar sýna er mikill munur á lögfestingu og fullgildingu. Í raun höfum við einungis lögfest þrjá viðamikla alþjóðasamninga og eru það barnasáttmálinn, mannréttindasáttmáli Evrópu og EES-samningurinn. Nú verður samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks settur á þennan stall. Ég vil að lokum þakka baráttufólki fyrir réttindum fatlaðs fólks og þakka sérstaklega fyrir þann þverpólitíska stuðning sem þetta mál fær. Þetta sýnir, herra forseti, að við getum gert stórkostlega hluti saman í þessum sal þegar við viljum.
Virðulegi forseti. Það er mér mikið gleðiefni að standa hér og segja: Til hamingju. Til hamingju, Ísland. Til hamingju með þetta risaskref. Til hamingju, öryrkjar, fatlað fólk. Fram undan eru breyttir tímar, bættir tímar. Það er alveg ljóst að mikil breyting mun verða á aðgengi og öðru slíku sem hefur skort á í okkar ágæta landi. Ég segi við þingheim allan: Takk fyrir. Við erum að gera fallega hluti hér í dag og það er virkilega vert að okkur líði vel með það.
Herra forseti. Mikilvægi mannréttindasamninga dylst engum, enda hafa þeir reynst mjög öflugt tæki í baráttunni fyrir réttindum ýmissa hópa. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur það markmið að tryggja fötluðu fólki fullan rétt á öllum viðurkenndum mannréttindum og að það eigi að fá að njóta sjálfstæðs lífs og einstaklingsfrelsis á við okkur öll. Með lögfestingunni verður Ísland eitt fyrsta landið í heiminum til að lögfesta samninginn. Ég er stoltur af því. Ég veit að þó að baráttunni sé auðvitað ekki lokið er þetta risastórt skref. Ég segi að sjálfsögðu já, herra forseti, og óska öllum til hamingju með þetta skref.
Herra forseti. Ég vil taka undir það, með þeim sem hér töluðu á undan, að þetta er mikið happaskref, mikilvægt skref. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir að hafa ýtt þessu máli áfram þó að ég hefði vissulega viljað sjá ríkisstjórnina sýna þar frumkvæði. Hæstv. forsætisráðherra er í salnum og langar mig til að hvetja hana til að taka til skoðunar valkvæða viðaukann við samning Sameinuðu þjóðanna fyrir fatlað fólk. Þingið samþykkti samróma á haustdögum 2016 að fullgilda ætti valkvæða samninginn við þennan mikilvæga samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég spurði hæstv. dómsmálaráðherra fyrr í vetur, en hún var algjörlega á öndverðri skoðun og taldi ekki mikilvægt að fullgilda valkvæða viðaukann. Ég vil hvetja hæstv. forsætisráðherra til að taka það mál upp. Það skiptir líka máli fyrir réttindi fatlaðs fólks að þeirri réttarbót verði fylgt eftir. Þetta er mikill gleðidagur og ég hlakka til að geta greitt þessari mikilvægu tillögu atkvæði mitt hér á eftir.
Virðulegur forseti. Þótt hér sé ekki verið að greiða atkvæði um lögfestingu á þessum samningi Sameinuðu þjóðanna er hér lagt til að farið sé í þessa löggildingu svo fljótt sem verða megi og hér liggur fyrir breytingartillaga um að draga aðeins úr því. Ég ætla að sitja hjá við afgreiðslu þessa máls með vísan til þess sem kemur einmitt fram í nefndaráliti þar sem áréttað er að ákvæði samningsins feli að miklu leyti í sér markmið. Slíkir samningar og slíkur texti er á skjön við íslenska lagahefð sem byggir á því að lagatexti eigi að vera skýr um réttindi og skyldur borgaranna. Texti sem þessi hentar ekki og skapar engan beinan rétt fyrir þá sem vilja leiða af honum einhvern rétt fyrir dómstólum og er síður en svo til þess að skýra réttindi og skyldur fatlaðs fólks sérstaklega. Það kemur fram líka í nefndarálitinu að áður hefur verið samþykkt ályktun um að samningur Sameinuðu þjóðanna yrði innleiddur í alla lagaumgjörð og framkvæmdir. Sú vinna stendur yfir og gengur mjög vel og við eigum að einhenda okkur í það [[Forseti hringir.]]og einbeita okkur að því að ljúka því verki og gera það vel.
Virðulegur forseti. Við erum að greiða atkvæði um sjálfsögð mannréttindi. Loksins, loksins fara venjuleg mannréttindi að gilda um fatlað fólk sem auðvitað vekur upp þá spurningu: Hvers vegna í ósköpunum þurfum við að setja sérstök lög um mannréttindi fatlaðs fólks? Það er samt gleðiefni að við ætlum að gera það og auðvitað eigum við að sjá til þess. Það er stefnt að því að búið verði að koma öllum lagabálkum í lag 13. desember 2020. Þá verður vonandi komin sú réttarvissa í íslensk lög að þegar málefni fatlaðs fólks eru tekin fyrir dómstólum er ekki hægt að segja að það sé ekki hægt að fara eftir mannréttindum vegna þess að ekki sé búið að lögfesta þennan samning. Við verðum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að mannréttindi gildi fyrir alla.
Forseti. Ég kem upp til að fagna þessu flotta máli og þakka 1. flutningsmanni fyrir að leggja málið fram. Mér finnst einnig mikilvægt að þakka velferðarnefnd fyrir vinnuna því við höfum náð að vinna ótrúlega vel saman að svona mikilvægum málum. Það var einhugur, það var vilji allra í nefndinni að þessi samningur yrði lögfestur. Því vil ég hvetja ráðuneytið til að vinna þá vinnu vel og huga sérstaklega að þýðingu samningsins, að haft sé gott samráð við þýðingu samningsins, því það hefur klúðrast nokkrum sinnum. Það skiptir máli að gera það vel, sérstaklega í ljósi þess að við erum að lögfesta hann núna.
Herra forseti. Það er mikið fagnaðarefni að við skulum vera að greiða atkvæði um þetta mál núna. Hér er um mikið réttindamál að ræða og mjög stórt symbólískt mál, herra forseti. Það skiptir miklu máli í öllu tilliti fyrir réttindi fatlaðs fólks. Þeir frestir sem koma fram í breytingartillögunni og við greiðum líka atkvæði um á eftir ættu að duga stjórnsýslunni og ráðuneytunum til að hnýta þá enda sem þarf að hnýta til að geta klárað lögfestinguna. Ég treysti því að ráðuneyti sem eiga hlut að máli muni nú leggja aukinn kraft í þá vinnu, þar með talið, eins og hv. þm. Halldóra Mogensen kom inn á, nýja þýðingu samningsins til að tryggja að allir séu á sömu blaðsíðu þegar lögfestingin loksins tekur gildi.
Virðulegur forseti. Með þessari þingsályktunartillögu fulltrúa allra þingflokka er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að undirbúa lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og ljúka aðlögun íslenskra laga að honum. Samningurinn var fullgiltur 2016. Dómsmálaráðuneytið vinnur nú að stöðuskýrslu til nefndar Sameinuðu þjóðanna um ráðstafanir sem gerðar hafa verið í því skyni að efna skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt samningnum. Við vonum að það gangi vel. Velferðarnefnd leggur áherslu á að ráðuneytin hraði vinnu sinni eftir föngum og forgangsraði í þágu þess að vinna frumvörp og mæla fyrir um þau réttindi sem samningnum er ætlað að tryggja. Sem framsögumaður þessa máls vil ég þakka nefndarmönnum í velferðarnefnd fyrir einarðan stuðning við málið. Full samstaða var um að afgreiða málið með þessum hætti frá velferðarnefnd.
Hæstv. forseti. Ég vil taka sérstaklega undir þau orð sem hér hafa fallið um mikilvægi þessa samnings. Mig langar einnig að taka sérstaklega undir orð hv. þm. Halldóru Mogensen um að við þurfum að vanda til verka þegar við erum að tala um þýðingar á þeim grundvallarhugtökum sem við ætlum að nota. Við höfum fengið ítrekaðar ábendingar frá Rannsóknarsetri í fötlunarfræðum við Háskóla Íslands og þá sérstaklega frá Rannveigu Traustadóttur sem hefur verið okkur mikið innan handar. Ég get eiginlega ekki ítrekað nógu mikið hversu mjög ég vil taka undir þessi orð.
Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um lagabreytingu sem felur það í sér að Félagsdómur þurfi ekki lengur að vera staðsettur í höfuðstað landsins. Ég fagna mjög þessu máli og mig langar af því tilefni jafnframt að benda á að við gerðum breytingartillögu við lög um dómstóla í febrúar 2017 þar sem við samþykktum bráðabirgðaákvæði um að Landsréttur gæti haft aðstöðu utan Reykjavíkur. Það var þá þó eingöngu fram til ársins 2022. Ég vona að niðurstaðan verði sú að við lögum það svo að það verði ekki lengur bráðabirgðaákvæði því að ég held að það fari ágætlega á því að stofnanir séu staðsettar utan Reykjavíkur, og jafnvel utan 101. Það má líka benda á það að í stjórnarskrá okkar segir í 12. gr. að forseti hafi aðsetur í Reykjavík eða nágrenni en í 13. gr. skulu ráðuneytin hafa aðsetur í Reykjavík. Virðulegur forseti. Ég vil bara minna á að það er líf fyrir utan Reykjavík. Það er líka líf fyrir utan 101 Reykjavík og það er bara býsna gott líf.
Virðulegur forseti. Í nefndaráliti samþykkti ég þessa breytingu með fyrirvara. Sem landsbyggðarþingmaður fagna ég því auðvitað stöðugt þegar Alþingi fjallar um lagabreytingar sem stuðla að því að opinberar stofnanir verði settar niður utan Reykjavíkur. Þar eru mörg tækifæri ónýtt. Hér er um að ræða flutning Félagsdóms eins stutt út fyrir borgarmörkin og kostur er, eftir því sem mér skilst, en í gildandi lögum segir að hann skuli vera staðsettur í Reykjavík. Ég vil vekja athygli á því að víða eru ágætar aðstæður, á Suðurnesjum, á Selfossi eða Akranesi eða í Borgarnesi, og radíusinn getur stækkað. Ég vil nota þetta tækifæri til þess líka að hvetja ríkisstjórnina til að skoða vel og með opnum hug flutning stofnana út á land í þeim tilvikum þar sem það er raunhæft og enn frekar að efna loforð sín um að fjölga störfum án staðsetningar í ljósi nútímatækni. Þar eru engar hindranir og óplægður akur.
Virðulegi forseti. Hér erum við að ræða og greiða atkvæði um þingsályktunartillögu þar sem lagt er til að komið verði á fót miðlægri upplýsingastofu fyrir innflytjendur. Mig langar til að taka fram sérstaklega að það er rakið í greinargerð með tillögunni að sérstaklega verði horft til starfs Fjölmenningarseturs á Ísafirði sem rekur samsvarandi stofnun sem hefur gengið mjög vel og hefur gengið í nokkur ár. Mér finnst mikilvægt að draga fram að horft verði til þeirrar starfsemi og jafnvel útvíkkunar á henni - og þá ekki bara í höfuðborginni heldur um allt land.
Hæstv. forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur. Mér finnst þessi þingsályktunartillaga óþörf. Mér finnst mun nær að útvíkka starfsemi Fjölmenningarseturs á Ísafirði. Ég sé fyrir mér fínasta útibú hér á höfuðborgarsvæðinu, ef svo ber undir. Þetta er liður í því sem fram hefur komið fyrr í dag, að færa störf út á land, eins og það heitir þegar við stöndum hér. Mér fyndist það mjög til bóta ef við myndum horfa til þess með þetta mál.
Virðulegur forseti. Það er fagnaðarefni þegar ríkisstjórnin stígur skref í átt til þess að efla aðstoð og fyrirgreiðslu við innflytjendur sem af ýmsum ástæðum koma til Íslands til dvalar eða búsetu. Samfylkingin styður þess vegna þingsályktunartillöguna. Á markvissa og samræmda vinnu við þá mikilvægu þætti hefur nokkuð skort því þúsundir nýrra Íslendinga bætast stöðugt í hópinn. Styrkja þarf þá innviði sem þegar eru fyrir hendi og samræma alla krafta þeirra sem vinna í málaflokknum. Heildarstefna í þessum málaflokki liggur þó ekki fyrir. Samfylkingin hefur lagt fram tillögu þess efnis sem ekki hefur enn fengið framgöngu í velferðarnefnd og bíður nýs þings. En við styðjum þessa tillögu að öðru leyti.
Virðulegi forseti. Ég styð tillöguna, en mig langar líka að nefna, vegna þess að hér hefur verið minnst á Fjölmenningarsetrið á Ísafirði sem er ágætisstofnun og sinnir mjög mikilvægu og þörfu verkefni, að sérstaklega er hætt við því að útlendingar sem koma til Íslands einangrist, bæði félagslega og gagnvart öllum réttindum og skyldum sem eru til á Íslandi. Ástæðan er sú að yfirleitt tala þeir ekki tungumálið, þekkja ekki marga og koma frá öðrum svæðum þar sem ekki gildir hin sama svokallaða „almenna skynsemi“ og í íslensku samfélagi. Það eru hlutir hér sem Íslendingum þykja augljósir sem eru ekki augljósir þegar maður er nýr á landinu. Þetta þekki ég sem útlendingur sjálfur í öðrum löndum og ábyggilega fjölmargir hér inni. Mér finnst mikilvægt að við höfum í huga þegar við ræðum um stofnanir og staðsetningar þeirra að þær verða að vera nálægt skjólstæðingnum. Það er langmikilvægasta atriðið. Það er ekki í sjálfu sér mikilvægt atriði hvaða stofnun nákvæmlega sinnir hlutverkinu, svo lengi sem því er vel sinnt og sinnt nálægt [[Forseti hringir.]]þeim skjólstæðingum sem stofnuninni er ætlað að aðstoða.
Virðulegur forseti. Efnisatriði málsins eru góðra gjalda verð en staðreyndin er sú að það er starfandi prýðileg stofnun á Ísafirði sem er kölluð Fjölmenningarsetur. Afstaða okkar í Miðflokknum er að skynsamlegra væri að styðja við það starf sem þar er unnið og hugsanlega útvíkka það með einhvers lags útibúi á höfuðborgarsvæðinu, ef þörf þykir á. Við getum ekki tekið undir að stofna nýja ríkisstofnun. Við munum greiða atkvæði gegn þessu máli en það er ekki út af efnisatriðum þess heldur teljum við að mun skynsamlegra væri að styrkja Fjölmenningarsetrið á Ísafirði en að búa til nýja ríkisstofnun.
Frú forseti. Ég ætla að gerast svo djarfur að segja að við séum að samþykkja mál sem muni breyta miklu fyrir líðan mjög margra. Þrátt fyrir að hér hafi komið fram í umræðum áðan að þarna væri ríkisstjórnin að stíga ákveðin skref er ekki svo, heldur eru það þingmenn Vinstri grænna sem leggja málið fram og ég er 1. flutningsmaður þess. Þingið er að samþykkja það og fela ríkisstjórninni verkefnið. Það er skýrt tekið fram í greinargerð með málinu að horfa eigi vel til allrar þeirrar starfsemi sem er til staðar, þar með talið Fjölmenningarseturs þannig að ég verð að játa að ég skil ekki alveg andstöðu þeirra við málið sem bera hagsmuni Fjölmenningarseturs fyrir sig. En látum það vera. Þetta er fagnaðarstund að mínu mati. Ég vil þakka hv. velferðarnefnd fyrir þetta mál, formanni hennar og framsögumanni málsins, hv. þm. Halldóru Mogensen annars vegar og hins vegar Ólafi Þór Gunnarssyni, og öðrum í nefndinni. Ég þakka góðar undirtektir í ráðuneytinu og hjá hæstv. ráðherra við því hvernig hægt sé að koma þessu máli áfram. Ég ætla að segja að ef atkvæðagreiðslan fer svona um þetta mál er þetta [[Forseti hringir.]]stór dagur fyrir þá sem sækja Ísland heim og vilja hér búa af einhverjum ástæðum, hverjar sem þær kunna að vera.
Virðulegur forseti. Ég ritaði á nefndarálit þessa máls með fyrirvara og þeir snúa að tveimur þáttum. Við eigum þegar ráðgjafarstofu af þessu tagi, hún er staðsett á Ísafirði og heitir Fjölmenningarsetur. Í þeirri vissu að sú starfsemi sem nú á að efla verði byggð upp á forsendum þeirrar stofnunar - reynslan og þekkingin þar verði nýtt að fullu og að þetta verði ein en ekki tvær aðskildar stofnanir - styð ég tillöguna, með þeim fyrirvara. Þess má geta líka, og fyrirvarinn snýr einnig að því, að Samfylkingin hefur staðið að þingsályktunartillögu um að farið verði í að vinna samræmda innflytjendastefnu til lengri tíma. Hún kom fram um svipað leyti og þessi tillaga var lögð fram. Við teljum eðlilegt að hún liggi fyrir áður en farið er að opna úrræði af þessu tagi án þess að við höfum heildarsýn yfir það hvernig við ætlum að byggja upp þennan mikilvæga þátt samfélagsþjónustunnar. Heildarstefna er ekki til á Íslandi og að henni verður að vinna. En ég greiði þessari tillögu atkvæði. Heildarstefna bíður vonandi umfjöllunar næsta þings.
Virðulegi forseti. Eins og kemur fram í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Líkt og rakið er í greinargerð með tillögunni er lagt til að sérstaklega verði horft til starfs Fjölmenningarseturs þegar starfsemi ráðgjafarstofu verði ákveðin og að stofan geti verið deild innan Fjölmenningarseturs.“ Þetta er skýrt í greinargerð, þetta er skýrt í nefndarálitinu og þetta kemur fram í fyrirvara frá hv. þingmanni Samfylkingarinnar. Þess vegna verð ég að velta fyrir mér hvernig í ósköpunum standi á því að hv. þingmenn Miðflokksins greiði atkvæði gegn þessari tillögu. Mér finnst það hneykslanlegt, ég verð að segja eins og er. Það er erfitt að eiga við öll vandamálin sem fylgja útlendingamálum almennt. Hluti af því er hvernig við tökum á móti fólki og þegar fólk sýnir ekki stuðning lausnunum við þeim vandamálum sem það sjálft, þeir sömu hv. þingmenn, myndu sjálfsagt hafa áhyggjur af finnst mér það merki um ákveðna hræsni. Mér finnst það merki um að þeir hafi ekki lesið þetta mál sem þeir hafa ákveðið að taka ákvörðun um eða þá að þeir beri einfaldlega ekki næga virðingu fyrir málaflokknum til að takast á við hann af þeirri sæmd sem Alþingi ber.
Forseti. Í tilefni orða sem sögð voru áðan, sem ég skil svo sem sjónarmiðin gagnvart, varðandi það að vonandi verði þessi þjónusta á forsendum þeirra stofnana sem nú eru fyrir hendi, tek ég fram að verði þetta að veruleika, sem ég vona svo innilega, því að við skulum muna að við erum bara að fela ráðherra að vinna að þessu, vona ég að það verði fyrst og fremst á forsendum þeirra sem nýta munu þjónustu umrædda stofnun, [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]þeirra innflytjenda sem sækja landið heim, af hvaða ástæðum sem kann að vera, sem muni hvar sem er á landinu geta leitað sér upplýsinga um hvernig þeim best getur liðið hér á landi.
Virðulegur forseti. Ég þakka nefndinni fyrir þetta mál og þeim sem fluttu það. Ég held að þetta sé gott mál. Bara til að leiðrétta þann misskilning sem verið hefur hjá einstaka þingmönnum þegar lýtur að þessu máli stendur ekki til að kljúfa Fjölmenningarsetur upp, sem í dag starfa hjá þrír starfsmenn, það er engin ástæða til að kljúfa það niður í fleiri einingar. Hins vegar er í gangi vinna við að efla fjölmenningarsetrið, þ.e. að taka að sér verkefni núna sem lúta samræmdri móttöku. Þetta verkefni hérna snýr að því að auka þjónustu á höfuðborgarsvæðinu. Það getur verið innan Fjölmenningarseturs eða í samstarfi við setrið, í samstarfi við Vinnumálastofnun og fleiri stofnanir sem tengjast þessum málaflokki beint og óbeint. Þannig að ég furða mig á þeim misskilningi sem hér er í gangi. Ég held að þetta sé bara gott mál. Ég fagna því að það sé fram komið og sé að verða að veruleika. Ég hvet þá þingmenn til að gaumgæfa atkvæði sitt sem hafa misskilið málið á einhverjum forsendum. Það væri prýðilegt ef við gætum séð töfluna algræna. Takk fyrir þetta mál. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Aftur verð ég að lýsa yfir vonbrigðum með að hér séu þingmenn sem greiða atkvæði gegn þessari tillögu. Mér finnst það undirstrika það að hjá einum flokki á Alþingi virðist vera meiri metnaður fyrir því að búa til ágreining milli höfuðborgar og landsbyggðar eða búa til ágreining úr einhverjum staðbundnum meintum hagsmunum og í þessu tilfelli, eins og í öðrum, byggt á misskilningi, eða alla vega skilningsleysi á málinu eins og það liggur fyrir. Ég vil bara segja við þetta tækifæri, vegna þess að þetta mál skiptir verulegu máli, að það eru vandamál sem fylgja því þegar rosalega margt fólk flyst milli landa. Það eru alls konar vandamál, tæknileg vandamál, skipulagsleg vandamál og vissulega vandamál sem snúa að því að fólk þekkir ekki réttindi sín og skyldur, skilur ekki alla anga og eiginleika samfélagsins, ýmist lagalega, félagslega eða menningarlega. Og eina leiðin til þess að eiga við það er með tillögum eins og þessari góðu tillögu og öðrum sambærilegum tillögum. Það er lykilatriði að svona tillögur séu samþykktar á Alþingi til að vel fari, og sér í lagi ættu þeir þingmenn, sem hafa áhyggjur af áhrifum [[Forseti hringir.]]aukinnar veru útlendinga á landinu, að styðja svona tillögu. Allir ættu að gera það.
Herra forseti. Ég vildi bara vekja athygli þingmanna á því að liðurinn þar sem þingmenn gera grein fyrir atkvæði sínu er til að gera grein fyrir þeirra eigin atkvæði en ekki annarra. Ég frábið mér að verið sé að gera grein fyrir mínu atkvæði í þessu máli sem áðan voru greidd atkvæði um. Tekið var fram skýrt áðan að áhugi væri á því að koma á útibúi frá þessu góða apparati á Vestfjörðum, á höfuðborgarsvæðinu og víðar um land. Vegna þess að flóttafólk er víða um land, ekki bara á Vestfjörðum og í Reykjavík. Þannig að ég frábið mér að það komi einhverjir gaurar og einhverjir aðrir og geri mér upp skoðanir og geri grein fyrir mínu atkvæði. Ég get gert það sjálfur ef ég kýs það. Ég bið menn að vera ekki að misnota þennan vettvang til þess. Ef þeir hafa einhverjar ástæður til að kasta rýrð á einhverja hérna geta þeir það undir réttum skilmálum og með réttum réttu fyrirvörum.
Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að í aðalatriðum eiga menn að nota orðið þegar þeir biðja um það til þess að gera grein fyrir atkvæði sínu til að útskýra afstöðu sína og gera grein fyrir því af hverju þeir greiða atkvæði eins og raun ber vitni. Að sama skapi er ekki viðeigandi að vísa til hv. þingmanns hér í salnum sem einhverra gaura. Það er ekki viðeigandi, hv. þingmaður.
Ég biðst afsökunar á því.
Virðulegur forseti. Ég vil bara byrja á að segja að ég tek það ekkert nærri mér að vera kallaður gaur, enda er ég gaur og skammast mín ekki mikið fyrir það, alla vega yfirleitt ekki. Það er alvanalegt þegar fólk kemur hingað til að útskýra atkvæði sitt að það ræði atkvæðin í salnum. Það er alvanalegt. Ég hafna því algjörlega að það sé á nokkurn hátt óviðeigandi, óvenjulegt eða nýtt eða athugunarvert að hér fjalli þingmenn um atkvæðin sem birtast á töflunni þegar við ræðum atkvæðagreiðsluna. Það er fullkomlega venjulegt og fullkomlega eðlilegt, það er algjörlega samkvæmt öllum hefðum og mér að vitandi ekki brot á neinum reglum. Ef þær eru til eru þær væntanlega nýlegar. Sömuleiðis dró ég þá ályktun, sem ég nefndi áðan, út frá því hvernig hv. þingmenn Miðflokksins sjálfir töluðu. Ég dró ályktun af þeirra eigin orðum. Ég las tillöguna, ég las nefndarálitið, ég heyrði ræður hv. stuðningsmanna málsins. Það dugði mér, í sambland við orð hv. þingmanna sem og líka vinnubragða þeirra hér almennt, sem ég verð að segja, alveg eins og er, virðulegi forseti, að ég er svolítið þreyttur á.
Borist hafa tvö bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1447, um þjónustusamning við hjúkrunarheimili, frá Ingu Sæland, og á þskj. 1456, um skrifstofur og skrifstofustjóra í ráðuneytinu, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Andsvararéttur verður rýmkaður þannig að einn frá hverjum stjórnarandstöðuflokki getur veitt andsvar eftir framsögu fjármálaráðherra og hefur tvær mínútur í fyrri umferð og eina mínútu í þeirri seinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu um breytingu á þingsályktun um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022 sem er að finna á þskj. 1652. Í lögum um opinber fjármál er sú skylda lögð á fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram á Alþingi fjármálastefnu í formi tillögu til þingsályktunar svo fljótt sem auðið er eftir að ný ríkisstjórn hefur verið mynduð. Með fjármálastefnunni eru tilgreind tölusett markmið um afkomu og skuldaþróun opinberra aðila í heild, þ.e. A-hluta ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækja í eigu þeirra til a.m.k. fimm ára. Tilgangur stefnunnar er í fyrsta lagi að stuðla að sjálfbærni og stöðugleika í opinberum fjármálum til skemmri og lengri tíma. Samkvæmt lögunum er gert ráð fyrir að markmið sem sett eru fram í fjármálastefnu taki ekki breytingum á meðan sú ríkisstjórn situr sem lagði stefnuna fram nema grundvallarforsendur hennar bresti og þá að undangenginni þinglegri meðferð og að fengnu áliti sjálfstæðs fjármálaráðs. Þá skal fjármálastefna vera í samræmi við fjármálareglur laganna, bæði grunngildin fimm, sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi, og töluleg skilyrði um þróun afkomu og skulda. Virðulegi forseti. Fyrir rétt rúmu einu og hálfu ári lagði ég fyrir Alþingi fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2018–2022. Fjármálastefnan byggðist á þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá nóvember 2017 sem fól í sér að efnahagsframvinda yrði áfram hagfelld og stöðug þannig að uppsafnaður hagvöxtur yrði um 14% út spátímabilið. Í gildandi fjármálastefnu var sett það markmið að heildarafkoma hins opinbera, þ.e. A-hluta ríkis og sveitarfélaga, yrði jákvæð sem næmi 1,4% af vergri landsframleiðslu á árinu 2018 og að jafnaði um 1% af vergri landsframleiðslu eftir það. Enn fremur var mælt fyrir um að markmið skuldareglu um að skuldir hins opinbera yrðu lægri en sem nemur 30% af vergri landsframleiðslu yrðu uppfyllt á árinu 2020. Þessi stefnumörkun og töluleg markmið fyrir tímabilið voru byggð á þeim opinberu hagtölum og þjóðhagsspám sem voru fyrir hendi á þeim tíma. Áætlanagerð er eins og við vitum háð mörgum óvissuþáttum um efnahagsframvindu. Slíkir óvissuþættir hafa nú þróast til verri vegar en gert var ráð fyrir í hagspánni og raskað forsendum fjármálastefnunnar í svo verulegum mæli að víki stjórnvöld ekki í neinu frá fyrri markmiðum gæti það varla talist vera í samræmi við grunngildi laganna um varfærni og stöðugleika. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir samdrátt í ár er útlit fyrir að spennan sem verið hefur í hagkerfinu leiti nærri jafnvægi þrátt fyrir nokkra aukningu atvinnuleysis ef hagspáin gengur eftir. Árlegur hagvöxtur á árunum 2020–2024 verður samkvæmt spánni nálægt langtímaleitnivexti eða í kringum 2,5%. Í nýrri hagspá er gert ráð fyrir um 11% fækkun ferðamanna árið 2019, einkum vegna gjaldþrots WOW air. Gjaldþrot WOW hefur haft áhrif til lækkunar á hagvaxtarspánni frá febrúar sem nemur um einu prósentustigi. Þá leiðir aflabrestur í loðnu til um 18 milljarða minni útflutnings en árið 2018. Áhrifin eru til lækkunar landsframleiðslu um 0,4 prósentustig ef horft er til þeirrar hagspár sem birt var í febrúar en hún hafði lækkað miðað við spána sem þar áður kom út. Endurmetnar afkomuhorfur hins opinbera gera ráð fyrir að afkoma hins opinbera versni að óbreyttu um 40–46 milljarða kr. á ári en þar af nema áhrifin á ríkissjóð um 35–40 milljörðum kr. á ári. Slík breyting hefði í för með sér að afkoma hins opinbera færi frá því að vera jákvæð á bilinu 1–1,3% af vergri landsframleiðslu eins og gert var ráð fyrir í núverandi fjármálaáætlun yfir í það að vera neikvæð á bilinu 0–0,3% af vergri landsframleiðslu. Ljóst er að neikvæð afkoma á þessu bili myndi ekki samræmast vel grunngildum laga um opinber fjármál um stöðugleika, varfærni og sjálfbærni og myndi einnig tefla í tvísýnu þeirri fjármálareglu laganna að heildarafkoma skuli vera jákvæð á hverju fimm ára tímabili. Spáð er 2,4% vexti einkaneyslu í ár sem er nokkru minni vöxtur en spáð var í febrúar. Breytingin leiðir af minni launahækkunum og meira atvinnuleysi en áður var gert ráð fyrir. Á móti vegur að fyrirhugaðar breytingar á tekjuskattskerfinu stuðla að meiri einkaneyslu en ella sem nemur 0,2 prósentustigum árið 2020 og 0,4 prósentustigum árið 2021. Atvinnuvegafjárfesting dregst saman um 2% og er gert ráð fyrir 16,2% vexti íbúðafjárfestingar á þessu ári og 9% á því næsta. Opinber fjárfesting vex um 6% í ár og verður því hlutfall fjárfestingar í landsframleiðslu nærri meðaltali undanfarinna 20 ára samkvæmt spánni. Gert er ráð fyrir að skráð atvinnuleysi verði að meðaltali 3,7% árið 2019 á yfirstandandi ári sem er 1,2 prósentustigum hærra en í spánni sem lá til grundvallar gildandi fjármálastefnu. Þá er í spánni gert ráð fyrir að verðbólga verði 3,4% í ár og 3,2% árið 2020 en spáin sem lá til grundvallar gildandi fjármálastefnu gerði ráð fyrir 2,9% verðbólgu bæði árin. Hagstofan spáir þó lægri verðbólgu nú en í febrúar sem að öðru óbreyttu leiðir til lægri stýrivaxta en ella. Orsök þess samdráttar sem birtist í uppfærðri þjóðhagsspá. Hagstofu Íslands verður ekki rakin til ákvarðana sem teknar hafa verið á vettvangi opinberra fjármála. Fjármál hins opinbera geta hins vegar haft markverð áhrif á það hversu mikil og langvinn niðursveiflan í kjölfar hans verður. Samdrátturinn er þess eðlis og af þeirri stærðargráðu að örðugt er að bregðast við, sér í lagi til skamms tíma, með verulegum tekju- og útgjaldaráðstöfunum. Við núverandi efnahagsaðstæður myndu slíkar ráðstafanir til að tryggja afkomu ríkissjóðs fela í sér talsverða aukningu í aðhaldsstigi opinberra fjármála. Telja verður að slíkar ráðstafanir væru óskynsamlegar og gengju gegn grunngildum laga um opinber fjármál um stöðugleika sem felst m.a. í því að stefna í opinberum fjármálum stuðli að jafnvægi í efnahagsmálum. Þannig gætu slíkar ráðstafanir valdið enn frekari samdrætti í hagkerfinu fremur en að stuðla að stöðugleika. Virðulegi forseti. Líkt og fram kemur í greinargerð þingsályktunartillögunnar miðar aðlögun stefnunnar einkum að því að framfylgja grunngildum um stöðugleika. Fyrirliggjandi áætlanir sýna að endurskoðun fjármálastefnunnar ætti ekki að ganga gegn grunngildum um sjálfbærni opinberra fjármála, hvorki í bráð né lengd. Hér skiptir höfuðmáli að skuldastaða hins opinbera hefur lækkað talsvert hraðar en gengið var út frá í gildandi fjármálastefnu. Skuldahlutfallið er nú þegar fyrir neðan það hámark sem tiltekið er í lögum um opinber fjármál, 30% af vergri landsframleiðslu. Sú endurskoðun fjármálastefnunnar sem hér er lögð til er ekki það stórvægileg að hún fari í bága við eða raski tölusettum fjármálareglum laganna. Hvorki ætti að koma til þess að afkoman verði lakari en 2,5% af vergri landsframleiðslu á einu ári né að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil verði neikvæður. Af þeim sökum er ekki lagt til að vikið verði tímabundið frá fjármálareglum laga um opinber fjármál þótt lögin heimili slíkt við þessar aðstæður. Virðulegi forseti. Líkt og segir í lögum um opinber fjármál kunna þær aðstæður að skapast að óhjákvæmilegt verði að endurskoða stefnuna. Samkvæmt lagaákvæðinu á það við ef grundvallarforsendur gildandi stefnu bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna sem ógerlegt er að bregðast við. Í lögskýringum laganna er einnig tiltekið með skýrum hætti að fjármálastefna verður ekki endurskoðuð af þeirri ástæðu að markmið hennar náist ekki vegna almennra veikleika í fjármálastjórn hins opinbera við framkvæmd gildandi stefnu. Að því sögðu hafa megináherslur við endurskoðun stefnunnar verið eftirfarandi: 1. Aðhaldsstig opinberra fjármála auki ekki á samdrátt eða hjöðnun hagvaxtar umfram þá aðlögun sem hagkerfið er að ganga í gegnum. 2. Gerðar verði viðeigandi afkomubætandi ráðstafanir til að varna því að halli myndist á starfsemi hins opinbera. 3. Aðlögun stefnunnar verði ekki það veigamikil að víkja þurfi tímabundið frá tölusettum fjármálareglum laga um opinber fjármál. 4. Gert verði ráð fyrir þeirri nýjung að fellt verði inn í endurskoðaða fjármálastefnu nokkurt svigrúm fyrir lakari framvindu í efnahagsforsendum en áætlunargerðin er reist á, sem ekki verði gengið á af öðrum ástæðum. 5. Felldur verði inn í stefnuna ásetningur um að ef efnahagsframvindan verður hagfelldari en nú er spáð verði afgangur á afkomu aukinn í samræmi við auknar tekjur af meiri hagvexti. Virðulegur forseti. Við útfærslu stefnunnar í árlegri fjármálaáætlun hafa útgjöld fylgt tekjuþróuninni fast eftir. Á fyrstu tveimur starfsárum sínum hefur ríkisstjórnin aukið myndarlega framlög til uppbyggingar á málaflokkum og til framkvæmda. Samhliða því að draga nokkuð úr skattbyrði hefur lækkun skuldahlutfallsins gengið hraðar en fjármálastefnan gerði ráð fyrir. Það hefur leitt til minnkandi vaxtakostnaður og aukið möguleika hins opinbera á að auka útgjöld til brýnna verkefna. Ljóst er að gildandi fjármálastefna hefur byggst á því að góður gangur yrði áfram í hagvexti, að efnahagsstarfsemin yrði ekki fyrir mikilli ágjöf. Þegar þessar forsendur hafa raskast nokkuð er ástæða til að draga þann lærdóm af reynslunni að byggja þarf meira svigrúm inn í fjármálastefnuna og að til framtíðar sé slíkt svigrúm byggt upp þannig að það fari vaxandi eftir því sem lengra er komið í tímabil stefnunnar og óvissan verður meiri. Hér er lagt til, eins og tilgreint er í 3. tölulið tillögunnar, að við bætist V. liður um að markmið um afkomu hins opinbera í fjármálastefnunni feli í sér fyrirframákvarðað svigrúm sem nemi 0,4% af vergri landsframleiðslu gagnvart þeim markmiðum sem sett verða í árlegum fjármálaáætlunum. Í því felst ásetningur og skuldbinding stjórnvalda um að markmið í árlegum fjármálaáætlunum verði að skila betri afkomu en í stefnunni sem þessu nemur. Þetta er, eins og það er skrifað út, eins konar sérstakt varúðarsvigrúm, óvissusvigrúm er það nefnt í töflunni. Breytt fyrirkomulag með þessum hætti er til þess fallið að gefa grunngildunum aukið vægi í stefnumörkun um opinber fjármál. Virðulegi forseti. Þær breytingar sem lagðar eru til á fjármálastefnunni endurspegla breyttar horfur í efnahagsmálum sem hafa bein og umtalsverð áhrif á afkomuhorfur hins opinbera. Breytt stefna felur í sér að stjórnvöld munu grípa til mótvægisráðstafana að því marki sem þarf, auk þess sem vikið verði frá fyrri áformum um að skila talsverðum afgangi. Það að gerlegt sé að bregðast við án þess að afkoma hins opinbera verði neikvæð er til marks um trausta stöðu þjóðarbúsins. Þær umbætur í hagkerfinu sem stjórnvöld hafa staðið fyrir á síðustu árum og misserum gera það að verkum að hagkerfið og hið opinbera eru mun betur í stakk búin en áður til að mæta tímabundinni ágjöf. Í því sambandi má nefna að fjármálakerfið hefur verið endurreist á heilbrigðum grunni og starfar nú eftir skýru regluverki. Fjármagnshöft hafa verið afnumin með árangursríkum og farsælum hætti. Réttindi í lífeyrissjóðum á opinberum og á almennum vinnumarkaði hafa verið samræmd. Tollar á allt nema tilteknar landbúnaðarvörur hafa verið afnumdir og almenn vörugjöld felld niður. Tryggingagjald á launastofn fyrirtækja hefur verið lækkað og mun áfram lækka. Nýverið hafa verið ákveðnar kostnaðarsamar ráðstafanir til að greiða fyrir kjarasamningum á vinnumarkaði sem samrýmast núverandi stöðu atvinnulífsins og stuðla að efnahagslegum stöðugleika, öllum til hagsbóta. Tekjuskattur, einkum á þá sem eru undir meðallaunum, hefur verið lækkaður og mun áfram lækka og er þar um að ræða eina stærstu aðgerð til lækkunar á tekjuskatti seinni ára samhliða því sem barnabætur og greiðslur í fæðingarorlofi hafa verið hækkaðar. Það eykur ráðstöfunartekjur og lyftir undir eftirspurn í hagkerfinu. Samfellt og þróttmikið hagvaxtarskeið undanfarin átta ár hefur skilað heimilunum meiri kaupmáttaraukningu en dæmi eru um áður. Heimili og fyrirtæki hafa nýtt sér vaxtarskeiðið til að lækka skuldir sínar svo um munar og hafa nú borð fyrir báru. Skuldir sem ríkissjóður axlaði í tengslum við endurreisn fjármálakerfisins hafa verið greiddar upp að fullu og aðrar skuldir vegna hallareksturs í kjölfar falls bankakerfisins hafa einnig verið lækkaðar mikið. Við það og með endurfjármögnun lána á langtum hagstæðari kjörum en boðist hafa til þessa hefur vaxtabyrði ríkissjóðs lækkað til muna. Vegna þessa góða árangurs er hið opinbera nú í ágætri stöðu til að standa af sér tímabundinn mótvind á meðan hagkerfið aðlagast breyttum skilyrðum og fær viðspyrnu fyrir nýtt hagvaxtarskeið. Það verða því mín lokaorð hér í þessari fyrri umr. og í þessari framsöguræðu að halda því á lofti að þrátt fyrir allt, þrátt fyrir að það gefi nú aðeins á bátinn, eru horfur bjartar í opinberum fjármálum. Við erum áfram með ríkissjóð í jafnvægi. Við höfum nýtt góðu árin til að búa í haginn. Við höfum líka séð það á rekstri heimilanna, rekstri fyrirtækjanna, rekstri ríkissjóðs og rekstri sveitarfélaganna hversu vel við höfum nýtt góð ár til þess að byggja til framtíðar og búa í haginn fyrir erfiðari ár og við njótum nú góðs af því mjög verulega [[Forseti hringir.]]á öllum þessum sviðum. Heimilin, fyrirtækin, ríkissjóður og sveitarfélög standa betur í dag en þau gerðu fyrir nokkrum árum og það kemur okkur vel í þessari stöðu. Virðulegi forseti. Ég legg til að tillögunni verði vísað til hv. fjárlaganefndar að lokinni umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ræðuna. Ég vildi koma aðeins inn á samráð við sveitarfélögin, eins og áskilið er. Spurt er hvort sveitarfélögin treysti sér til að samþykkja þessa nýju fjármálastefnu og hvort þetta endurmat sé komið það langt á veg að sveitarfélögin hafi allar upplýsingar og nákvæmar upplýsingar þannig að þau geti staðið við þau áform sem eru í fjármálastefnunni. Í umsögn sveitarfélaganna um gildandi fjármálaáætlun og stefnu kemur fram að lífskjarasamningarnir leggist þungt á sveitarfélögin þar sem stór hluti starfsmanna þeirra þiggur laun samkvæmt lægstu töxtum. Svo má ekki gleyma áformum ríkisstjórnarinnar um að frysta, það má nota það orð, greiðslur úr jöfnunarsjóði, sem hefur haft mikil áhrif á sveitarfélögin og þau hafa mótmælt harðlega. Þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að útreikningar ráðuneytisins á þessari endurmetnu fjármálastefnu komi ekki til með að speglast í enn þyngri rekstri sveitarfélaganna. Það væri fróðlegt að fá viðhorf hæstv. ráðherra hvað þetta varðar vegna þess að ég held að þetta sé mikið áhyggjuefni, þetta kemur til með að bitna harkalega á sveitarfélögunum og auk þess hefur ríkissjóður ekki staðið við skuldbindingar sínar hvað varðar framlög úr jöfnunarsjóði. Telur hæstv. ráðherra ekki að þetta geti þyngt enn frekar rekstur sveitarfélaganna?
Virðulegi forseti. Það er rétt að lögin gera ráð fyrir því að gengið sé frá formlegu samkomulagi við sveitarfélögin. Fram er komið að ekki tókst að ljúka því samtali fyrir framlagningu fjármálaáætlunar nú í vor. En við höfum tekið aftur upp þráðinn. Eins og sjá má af þessari tillögu til endurskoðunar á stefnunni erum við að byggja á því að á næstu árum verði engin afkoma hjá sveitarfélögunum ólíkt því sem áður var í gildandi stefnu, að gert var ráð fyrir að sveitarfélögin myndu skila um 0,2% til afkomu hins opinbera. Það virðist vera sem sveitarfélögin hafi verið rekin í halla heilt yfir á árinu 2018 og að það sé nægt verkefni fyrir sveitarfélögin á þessu og næstu árum að halda sig, þegar horft er til heildarinnar, við núllið. Að þessu leytinu til göngum við út frá því að framlag sveitarfélaganna til afkomu hins opinbera á næstu árum verði ekkert og það er sömuleiðis löngu fram komið að við hefðum aldrei gengið eftir því með lagabreytingu að frysta framlög í jöfnunarsjóðinn án þess að það byggði á samkomulagi við sveitarfélögin. Þetta höfum við áður látið koma fram. Mér sýnist að ekki muni takast neitt samkomulag við sveitarfélögin. Við þurfum þá að taka það með í reikninginn þegar við göngum frá samkomulagi, sem ég vonast til að við getum gert áður en þingið afgreiðir fjármálaáætlun. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að sveitarfélögin eru að taka á sig launahækkanir þeirra hópa sem eru neðar í launastiganum, en þeir munu sömuleiðis greiða útsvar [[Forseti hringir.]]og sveitarfélögin hafa notið mjög góðs á undanförnum árum af þeim kraftmikla hagvexti sem hefur verið í landinu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Það sem liggur í þessu er að sporin hræða. Ég held að það sé alveg ljóst að mjög lítið samráð hefur verið haft við sveitarfélögin þegar sú stóra ákvörðun var tekin að frysta greiðslur úr jöfnunarsjóði. Sveitarfélögin mótmæltu þessu harðlega eins og hefur komið fram. Þess vegna óttast maður að þessi breyting á fjármálastefnunni geti haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir sveitarfélögin. Eins og hæstv. ráðherra nefndi réttilega ber að hafa samráð við sveitarfélögin í þessum efnum og þess vegna er mjög mikilvægt að þau fái alla þá upplýsingagjöf sem er þeim algerlega nauðsynleg. Mig langaði bara í lokin að fá það fram hjá hæstv. ráðherra hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir einhvers konar stuðningi við sveitarfélögin í ljósi þess sem fram undan er og lagt er upp með í þessari stefnu.
Virðulegi forseti. Bara þannig að þetta sé sagt einu sinni enn: Það hefur engin ákvörðun verið tekin um að skerða framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Það var ein af undirliggjandi forsendum í framkominni fjármálaáætlun að samkomulag myndi takast um það, en án samkomulags verður það frumvarp aldrei lagt fram hér á þinginu. Þetta hef ég sagt margoft þó að menn hafi viljað skilja það með öðrum hætti. Það liggur fyrir að ekki mun takast samkomulag um það og því verður tekið tillit til þess við afgreiðslu málsins hér á þinginu. Þetta er ósköp einfalt. Hins vegar verð ég að segja alveg eins og er að mér fannst það nú ekki alveg úr lausu lofti gripið að þar kynni að vera eitthvert svigrúm vegna þess að jöfnunarsjóðsframlagið hefur tekið breytingum til hækkunar þar sem það hangir í ákveðnu hlutfalli við heildartekjur ríkisins sem hafa verið að aukast mjög á undanförnum árum. Sú viðbótarhækkun sem ella hefði orðið á næstu árum var aðferðafræði sem ég taldi að gæti gengið. En það virðist ekki vera.
Herra forseti. Síðasta fjármálastefna átti að duga í fimm ár en hún rétt lifði í rúmt ár. Við erum að upplifa hér einn mesta viðsnúning í hagkerfinu í tæp 30 ár að hruninu undanskildu. Ríkisstjórnin hikar ekki við að þakka sér þegar vel gengur og samkvæmt því ætti ríkisstjórnin sömuleiðis að bera ábyrgð þegar illa gengur. Á þetta bentum við í fyrra þegar við gagnrýndum að óvarlegt væri að gera ráð fyrir 14 ára samfelldum hagvexti sem þekkist nánast ekki í Íslandssögunni. Þá vorum við köllum bölsýnisfólk með svartsýnisraus. Við sjáum að sveiflan í hagkerfinu núna er um 100 milljarðar kr. og að öllu óbreyttu mun afkoma hins opinbera versna um 40 milljarða og á hverju ári næstu fimm árin um 40–46 milljarða. Þetta er ekki bara í ár. Til samanburðar væri hægt að nota þessa upphæð til að afnema krónu á móti krónu skerðingu á öryrkjum þrisvar sinnum. Það væri hægt að fjórfalda allt barnabótakerfi fyrir þessa upphæð, eða tvöfalda alla þá fjármuni sem renna til háskólanna. Þetta er staðan sem blasir við vegna hagstjórnar þessarar ríkisstjórnar. Það er því sömuleiðis ljóst, herra forseti, að halli verður á ríkissjóði að öllu óbreyttu næstu árin en boðaðar eru mótvægisaðgerðir og hagræðingaraðgerðir eins og þar segir. Það dugar ekki bara að þurrka upp afganginn af ríkissjóði, herra forseti. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hverjir eiga að taka niðurskurðinn á sig? Eru það aldraðir, námsmenn, kennarar og löggur, hjúkrunarfræðingar? Öryrkjar? Verða sömu hópar skildir eftir á samdráttarskeiðinu og voru skildir eftir á hagvaxtarskeiðinu? Þetta, herra forseti, er milljónkrónuspurningin.
Virðulegi forseti. Það er alveg ótrúleg nálgun á það verkefni sem við erum með í lögum um opinber fjármál, með því að setja saman fjármálastefnu og gera fjármálaáætlun til næstu ára, að leggja aðaláherslu á að menn haldi sig við áætlanir frá árinu 2017 en minni áherslu á það hvað er rétt að gera við þær aðstæður sem eru uppi núna. Hv. þingmaður hefur talað fyrir hærri sköttum í landinu. Hann hefur talað fyrir meiri eyðslu í opinberum fjármálum. Þetta hefur verið hans alfa og omega í umræðu um opinber fjármál. Ég spyr þá bara: Hefði verið gott að vera núna að hækka skatta um 25–35 milljarða á ári, eins og Samfylkingin lagði til, og vera með hærra útgjaldastig í opinberum fjármálum, eins og Samfylkingin lagði til, en við þó erum með? Ég held ekki. Hvar eru merkin um að sú stefna sem við höfum verið að starfa eftir hafi ekki skilað árangri? Birtast þau í verðbólgunni? Við höfum haft eina stöðugustu verðbólgu í mörg undanfarin ár sem við höfum lengi séð. Hefur það birst í vaxtastiginu? Vextir hafa lækkað og hafa sjaldan verið lægri, vaxtamunur við útlönd sjaldan lægri, t.d. við dollarann. Er það í skuldum ríkissjóðs sem við sjáum veikleikana? Nei, við erum búin að ná markmiðum okkar og umfram það. Er það í öðrum skuldbindingum? Nei, við höfum verið að greiða fyrir fram inn á lífeyrisskuldbindingar. Hefur það kannski birst í lánshæfismatinu að við höfum verið að byggja á óraunhæfum áætlunum, að við höfum ekki verið að standa okkur sem skyldi í þágu fólksins í landinu? Nei, það hefur ekki birst í lánshæfiseinkunnum Íslands. Hefur það birst í efnahag heimilanna? Nei, hann hefur batnað. Hefur það birst í efnahag fyrirtækjanna? Nei, ekki þar. Hvar eru merkin um að stefnan sem við höfum verið að fylgja hafi ekki skilað árangri? Og svarið við spurningunum, hv. þingmaður: Nei, við erum ekki að fara að loka fjárlagahallanum með því að ganga á þá í samfélaginu sem eru í veikastri stöðu. Þeir hafa fengið að njóta góðs af hagvaxtarskeiðinu sem liðið hefur. Skoðið bara tekjusagan.is. Það er mjög auðvelt að sjá það.
Herra forseti. Ráðherra kallar eftir árangrinum. Árangurinn er ein versta niðursveifla í 30 ár að hruninu undanskildu. Ég var að kalla eftir skýrum svörum um hagræðingaraðgerðirnar. Hæstv. ráðherra sagði einungis fyrir fjórum dögum í viðtali, með leyfi forseta: „Við ætlum að fara í hagræðingaraðgerðir. Bæði almennar aðgerðir en gerum eins líka ákveðna hagræðingarkröfu á kerfið í heild sinni.“ Ég er að kalla eftir svörum hér: Hvaða hagræðingaraðgerðum stöndum við frammi fyrir? Hvar ætlar ráðherrann að skera niður? Og varðandi tekjuúrræðin sem hafa verið vannýtt: Var virkilega ástæða til að lækka veiðileyfagjöld með þeim hætti að þau nálgast tóbaksgjaldið í fjármunum? Er ástæða til að hafa hér lægsta fjármagnstekjuskatt á öllum Norðurlöndunum? Er ástæða til að hafa 27 milljarða kr. skattastyrk til ferðaþjónustunnar? Væru ekki rök að skoða t.d. auðlegðarskatt þegar eignaójöfnuður er að aukast ár eftir ár? Hér er verið að vannýta tekjuúrræði hins opinbera og þess vegna kalla ég enn og aftur eftir [[Forseti hringir.]]skýrari svörum frá ráðherranum: Hvar ætlar hann að skera niður? Það dugar ekki að segja að hann ætli að þurrka upp afganginn, því að hallinn og höggið er meira en það.
Virðulegi forseti. Það er eins og fram hefur komið að við munum taka til endurskoðunar einstaka fjárfestingarverkefni sem við nánari athugun er hægt að færa til í tíma. Við munum sömuleiðis, eins og boðað hefur verið, fresta um eitt ár áformum um lækkun bankaskatts en leggjum áherslu á að lækkun bankaskattsins verði engu að síður lögfest. Þetta eru sömuleiðis umbótaverkefni. Við viljum fá hagræðingu af því að byggja opinbera þjónustu á stafrænum samskiptum. Við erum að endurmeta ýmis önnur útgjöld og ætlumst til þess að opinber rekstur sé hagkvæmur og skilvirkur og það skili árangri að taka tæknina upp hjá hinu opinbera. En við ætlum ekki að fara leið hv. þingmanns um hærri skatta, hærri fjármagnstekjuskatt. Við þessar aðstæður er í raun alveg með ólíkindum að menn komi hér bara af fullum krafti og boði hærri skatta á ferðaþjónustuna. Við ætlum ekki að fara þá leið.
Virðulegur forseti. Það var áhugaverð upptalning hér áðan um hversu æðislegt við hefðum það, samt er efnahagsáfall eða þjóðarvá. Á sama tíma leggur ríkisstjórnin sérstaka áherslu á að ekkert í opinberum fjármálum hafi orsakað það efnahagsáfall eða þá þjóðarvá, en hrósar aftur á móti sjálfri sér fyrir þá efnahagsuppsveiflu sem orðið hefur. Þetta passar ekki saman, virðulegi forseti. Mig langaði að spyrja ráðherra út í þau lagaákvæði sem fjalla um endurskoðun fjármálastefnunnar. Þar eru notuð mjög stór orð, efnahagsáfall eða þjóðarvá, eða aðrar aðstæður sem ógerlegt sé að bregðast við með tiltækum ráðum. Þessar aðrar ástæður hljóta að vera jafn veigamiklar og efnahagsáfall eða þjóðarvá. Mig langaði að spyrja ráðherra: Hver eru þessi tiltæku ráð sem dugðu ekki til að bregðast við þessu efnahagsáfalli og þjóðarvá? Og hvort er um að ræða efnahagsáfall eða þjóðarvá, nema hvort tveggja sé? Mér finnst skorta tilfinnanlega rökstuðning, hvað varðar endurskoðunarákvæði laga um opinber fjármál, fyrir því að fara þurfi í endurskoðun á fjármálastefnunni. Ég get búið til ýmiss konar rökstuðning, en ég finn hann samt ekki, ég finn ekkert af því sem ég gæti hugsað mér að túlka megi sem rökstuðningur fyrir því að endurskoða eigi stefnuna. Ég kalla einfaldlega eftir þeim rökstuðningi: Hver eru þessi tiltæku úrræði? Hvort er um efnahagsáfall eða þjóðarvá að ræða?
Virðulegi forseti. Ég ætla í upphafi máls míns að nefna tvennt sem eru skotheld rök fyrir því að gera breytingu á fjármálastefnunni við þessar aðstæður: 1. Heilbrigð skynsemi. 2. Grunngildi laga um opinber fjármál. Þeir sem mæla gegn því að við tökum fjármálastefnuna til endurskoðunar við þessar aðstæður eru að segja: Við eigum að halda okkur við afkomumarkmiðið. Þeir þurfa þá að leggja fram tillögur um það hvernig við, þrátt fyrir að verða fyrir skelli á tekjuhliðinni, eigum að skila tæplega 30 milljarða afgangi á næsta ári. Ætli menn að koma inn í þessa umræðu sem svo miklir formalistar að þeir sjái ekki skóginn fyrir trjánum, taki ekki með sér inn í umræðuna augljós sannindi og heilbrigða skynsemi, eru þeir ekkert að velta því fyrir sér hvað gagnast heimilunum í landinu best við þessar aðstæður eða hvað gagnast fyrirtækjarekstrinum best. Hvað er skynsamlegt og varfærið að gera til lengri tíma fyrir ríkissjóð, fyrir sveitarfélögin? Er það ekki það sem við erum að leggja til? Eða er það það sem formalistinn, hv. þingmaður, leggur einkum upp úr, þ.e. að menn standi við það sem þeir sögðu í desember 2017? Ég hvet hv. þingmann til að koma aðeins upp úr skurðinum og gera sér grein fyrir því til hvers við erum að þessu öllu hérna. Við erum að þessu til að tryggja stöðugleika í landinu. Til að skapa aðstæður þannig að fólk geti bætt líf sitt. Við erum ekki að þessu til að geta hreykt okkur af því að einhverjar spár frá árinu 2017 vegna 2020 hafi ekki gengið eftir, að við verðum bara að beygja okkur undir það. Það verður að taka smákorn af einhverri raunveruleikatengingu með inn í umræðuna. Það er auðvitað svarið. Svarið er: Þær ráðstafanir sem var útilokað að við færum í og stangast á við grunngildi laganna er að fara í tugmilljarða niðurskurð, eða, eins og Samfylkingin leggur til, tugmilljarða skattahækkanir.
Virðulegi forseti. Ég þakka ræðuna. Ráðherra heyrði ekki í mér þegar ég sagði að ég finn fullt af tiltækum ráðum sem gætu útskýrt að fara þyrfti í endurskoðun á fjármálastefnunni. Ég finn þau bara ekki í þessari tillögu, þess vegna var ég að spyrja um hver rök ríkisstjórnarinnar væru fyrir því. Já, heilbrigð skynsemi og allt þar fram eftir götunum - eftir sem áður liggur það eftir að í mörg ár hefur það verið gagnrýnt að ríkisstjórnin sé sífellt að setja sjálfa sig í þessa spennitreyju sem fjármálaráð kallar. Ef ekki hefði verið fyrir þessa spennitreyju, ef þetta óvissusvigrúm hefði verið til staðar, sem er verið að bæta við núna, þyrftum við ekki, með því í óvissusvigrúmi og þeim tiltæku ráðum sem annars er hægt að nota, að fara enn og aftur með svona lagfæringarmál fyrir Alþingi. Þá væri hægt að bregðast við því með óvissusvigrúmi sem hefur vantað í mörg ár og með tiltækum ráðum samkvæmt lögum um opinber fjármál í staðinn fyrir að nota einhvers konar hentugleika efnahagsuppsveiflu sem [[Forseti hringir.]]allir eru að vonast eftir að haldi en gerir það síðan ekki, af því að það vita það allir og voru allir búnir að vara við því í mörg ár.
Virðulegi forseti. Við byggjum í öllum grunnatriðum hagkerfið okkar á markaðsbúskap. Ég vil mótmæla því, sem hv. þingmaður sagði hér áðan, að ríkisstjórnin hefði eignað sér allt hagvaxtarskeiðið. Það er ekki þannig. Við teljum hins vegar að við höfum nýtt hagvaxtarskeiðið vel til að búa í haginn fyrir framtíðina, að við höfum verið að starfa í samræmi við grunngildi laga. Af því getum við verið stolt í dag þegar þessar aðstæður skapast. Í markaðshagkerfi geta hlutir gerst eins og að flugfélag fari á hausinn. Við erum líka samfélag sem byggir á nýtingu náttúruauðlinda. Það getur komið fyrir að aflabrestur verður eða samdráttur af þeim völdum að viðskiptakjör okkar versna á erlendum mörkuðum. Það getur ýmislegt gerst. Eitt af því sem við erum, já, að draga lærdóm af undanförnum árum með er að kannski hefði átt að vera meiri sveigja í stefnunni eða eftir atvikum áætluninni. Gott og vel. Ég held að það sé ekki óeðlilegt, fyrstu árin eftir að við erum að framkvæma nýju lögin, að upp komi einhverjir slíkir hlutir og við erum að hlusta. Þess vegna erum við að bregðast við með óvissusvigrúminu. En aðalatriðið er hvort við höfum verið að ná okkar markmiðum heilt yfir, ekki hvort það sé hræðilegur skellur að þurfa að endurskoða stefnuna.
Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra flytur einhvers konar öfugmælavísur, finnst mér, í þessari umræðu um nýja fjármálastefnu. Hér stendur hæstv. fjármálaráðherra og lýsir efnahagsstefnu stjórnvalda sem stórkostlegu afreki. Þá horfir maður á og segir: Staðan er sú að frá því að þessi ríkisstjórn tók við hefur gengið fallið um 20%, verðbólga er á uppleið, ekki á niðurleið, og við erum á leiðinni inn í eitt mesta atvinnuleysi og hörðustu lendingu í íslensku efnahagslífi í 30 ár. Því lýsir ríkisstjórnin sem stórkostlegum árangri í hagstjórn sinni. Þetta á kannski meira skylt við uppistand en fróðleik um fjármálastefnu. Ég velti því fyrir mér, hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig í ósköpunum stendur á því að hér er staðið og reynt að sannfæra okkur um að hvítt sé svart þegar það blasir við öllum að í fyrsta lagi var ekkert hlustað á mjög skýr og ítrekuð aðvörunarorð fjölmargra aðila, ekki bara í þessum sal heldur umsagnaraðila um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar þegar hún kom fram á sínum tíma, sem vöruðu einmitt við þessari stöðu, að það væri allt of bratt farið í útgjaldaaukningu ríkissjóðs og það myndi koma að skuldadögum? Við lögðum í endurskoðun á lögum um opinber fjármál til að koma í veg fyrir endurtekin hagstjórnarmistök þar sem hefðin var sú að á tímum uppsveiflu jukust ríkisútgjöld að jafnaði um 30–40 milljarða á ári en voru svo dregin saman í niðursveiflu. Og hver er stefna þessarar ríkisstjórnar? Það var stefnt að 40–50 milljarða útgjaldaaukningu á ári á verðlagi dagsins í dag. Það var lærdómurinn af mistökum fortíðar. Hér er staðið og sagt að þetta sé merki um frábæran árangur í efnahagsstjórn. Það blasir við öllum að þetta er algjör falleinkunn fyrir efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar og hún stendur aumkunarverð í þeim sporum að reyna að réttlæta þau mistök sem þegar hafa verið gerð. [[Forseti hringir.]] Ég spyr hæstv. ráðherra: Mun sú fjármálastefna sem hér er mælt fyrir standast miðað við þær hagspár sem við horfum nú framan í?
Virðulegi forseti. Ég vil draga það fram að atvinnuleysi er að fara upp af mjög skýrum ástæðum. Stór atvinnurekandi fór á hausinn. Það horfir hins vegar til þess að atvinnuleysi fari lækkandi eftir að við erum komin yfir þann hjall. Það er bara rangt hjá hv. þingmanni að hér sé einhver óðaverðbólga, við höfum ekki séð annað eins. Það er rangt. Það er ekki rétt, enda höfum við nýverið séð gerða nýja kjarasamninga sem byggja einmitt á því að við erum í stöðugu umhverfi. Voru ekki vextir að lækka? Ég veit að hv. þingmann langar til að komast út úr krónuumhverfinu inn í evruna en það er ekki hægt að taka hvaða rök sem er með sér inn í þá umræðu. Staðan er sú að við höfum verið að nýta undanfarin ár til að byggja undir framtíðina og styrkja okkur og við erum sterkari á nær öllum sviðum. Má ég lesa hér upp úr Peningamálum Seðlabankans frá því í maí, með leyfi forseta: „Í aðdraganda fjármálakreppunnar var sparnaður íslenskra heimila tiltölulega lítill og þjóðhagslegur sparnaður, þ.e. heildarsparnaður heimila, fyrirtækja og hins opinbera, var orðinn sögulega lágur. Staðan nú er önnur þar sem heimilin og þjóðarbúið í heild hafa smám saman aukið sparnað sinn þrátt fyrir kröftugan útgjaldavöxt undanfarinna ára. Þetta, ásamt stórbættri eiginfjárstöðu heimila og fyrirtækja …“ - breytir stöðunni. Hv. þingmaður segir: Við höfum farið allt of glannalega, við höfum ekki verið með raunsæjar áætlanir. Í þeirri ríkisstjórn sem ég og hv. þingmaður sátum saman í gilti fjármálastefna. Samkvæmt henni átti afgangur á ríkisfjármálum á næsta ári að vera 1,4% af landsframleiðslu, sem sagt meira en samkvæmt stefnunni sem ég er að leggja til að við breytum. En það kallar hv. þingmaður náttúrlega ekki bjartsýni. Það var ekkert nema raunsæi, það var bara raunsæi. Þá var hv. þingmaður að styðja ríkisstjórn sem sá þetta allt fyrir, hvernig þetta yrði á árinu 2020 og á árunum til 2030 vænti ég. Aðalatriðið er þetta. Þegar spurt er: Hvernig hefur gengið að bæta lífskjör heimilanna? Hvernig gengur að reka fyrirtæki á Íslandi? er svarið mjög augljóst. Kaupmáttur hefur vaxið á hverju ári hjá öllum tekjutíundum, [[Forseti hringir.]]fyrirtæki njóta þess nú að hægt er að lækka vexti og þrátt fyrir allt þá er þetta ekki nema tímabundið áfall sem við erum að ganga í gegnum.
Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. fjármálaráðherra að heimilin lærðu mjög af síðasta hruni og höguðu sér með allt öðrum hætti í þessari uppsveiflu og það gerði atvinnulífið líka. En það gerði ríkissjóður ekki. Nákvæmlega sömu hagstjórnarmistök hafa verið gerð í opinberri fjármálastjórn nú og þá. Ef marka má orð hæstv. ráðherra telur hann efnahagsstefnu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á árunum fyrir hrun væntanlega vera merki um stórkostlegt efnahagslegt afrek. Hér er horft til hagspár sem gerir ráð fyrir því að það verði undraverður viðsnúningur strax á næsta ári. Fjármálastefna sem gerir ráð fyrir því og treystir raunar á það mun ekki standast öðruvísi en sú spá gangi eftir. Á sama tíma er dráttarvagninn í hagkerfinu, ferðaþjónustan, að segja: Það er ekkert í okkar tölum sem bendir til þess að þetta verði raunin. Seðlabankinn sjálfur hefur komið með fráviksspá sem segir að ef ótti ferðaþjónustunnar raungerist verði hagvöxtur á því tímabili sem við erum að ræða, á næstu þremur árum hið minnsta, að jafnaði um 1% minni á ári hverju [[Forseti hringir.]]en fjármálastefnan gerir ráð fyrir. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstjórn að bregðast við? [[Forseti hringir.]]Væri ekki rétt að horfa til aukinnar varfærni í opinberum fjármálum í þeirri stöðu þegar nú þegar er varað við því að forsendur [[Forseti hringir.]]þessarar fjármálastefnu, ósamþykktar, séu brostnar?
Virðulegur forseti. Við erum einmitt að gera það með óvissusvigrúminu sem er lagt inn í stefnuna í fyrsta sinn. Ég átta mig ekki alveg á því hvað hv. þingmaður er í raun og veru að leggja til að við gerum umfram það. Við gætum auðvitað komið á fót hér Hagspá Alþingis, Hagstofu Alþingis og sagt: Við treystum ekki þessum hagfræðingum. Við treystum ekki Hagstofunni, við treystum ekki öðrum greiningaraðilum, hvorki Seðlabankanum né öðrum. Hvað er eiginlega verið að leggja til? Að við notum eitthvað annað en opinberar hagspár, sjálfstæða þriðju aðila, til að leggja grunn að áætlunum okkar fram í tímann? Eða eigum við að taka bara svartsýnustu röddina og segja: Það er við hana sem við þurfum að miða? Ég þreytist ekki á að segja að það er auðvitað óheppilegt að þurfa að treysta á óöruggar hagspár inni í framtíðinni en það er eina leiðin fyrir okkur til að gera áætlanir að byggja á því sem sjálfstæðir þriðju aðilar hafa sagt. Ef það hins vegar bregst þá höfum við í fyrsta lagi óvissusvigrúm úr að spila og í öðru lagi höfum við alltaf getuna [[Forseti hringir.]]til að koma saman og segja: Við þurfum að bregðast við. Það er ekkert hræðilegt. Það sem skiptir öllu á endanum er að við látum gott af okkur leiða.
Virðulegi forseti. Sanngirni, réttlæti, forsendubrestur. Þetta eru hugtök sem við erum búin að heyra ansi oft upp á síðkastið. Nú horfum við upp á breytta fjármálastefnu og ekki er vanþörf á en það sem aðallega brennur á mér varðandi hana: Hver á að borga brúsann? Það kemur í rauninni ekki fram. Ég gleðst yfir því að hæstv. fjármálaráðherra hefur þegar boðað að sennilega muni hann fresta lækkun bankaskatts. Það eru nú bara 7 milljarðar, en ég vildi gjarnan sjá hverjir eiga að borga brúsann, þessa 40–46 milljarða á næstu fimm árum ef þeir hlutir ganga eftir. Mig langar að nefna eitt. Síðasta föstudag féll dómur í Landsrétti sem mun kosta ríkissjóð að óbreyttu 5 milljarða kr. fyrir utan vexti og vaxtavexti og vexti líka af þeim frá 1. janúar 2017. Ég hef ekki heyrt minnst á þetta. Ég hef eiginlega ekki heyrt minnst á það neins staðar. Það er eins og allir forðist að ræða málið. Auðvitað er ekki búið að áfrýja dómnum til Hæstaréttar, enda vita allir sem vita vilja að það verður afskaplega erfitt að setja slíkt mál fyrir Hæstarétt sem Landsréttur hefur í rauninni gjörsamlega neglt inn í réttarríkið. Landsréttur hefur tekið á afturvirkni íþyngjandi laga sem ólögmætum, alveg hreint, og Landsréttur hefur líka verndað í dómi sínum eignarréttarákvæði stjórnarskrár. Á hverjum munu öll þau aukaútgjöld lenda þegar upp er staðið? Mun hæstv. fjármálaráðherra sækja þetta fjármagn þangað sem það er fyrir eða mun þetta hugsanlega halda áfram að bitna á þeim sem síst skyldi? Enn þá stendur eftir stór hluti í samfélaginu, allt of margir sem fá útborgað undir 220.000 kr. í peningum í framfærslu mánaðarlega.
Virðulegi forseti. Hér er tekið upp lauslega skylt mál. Ég get ekki svarað fyrir það hér hvort leitað verður leyfis til að fara með málið fyrir Hæstarétt eða ekki, en í það minnsta er alveg skýrt að ef fellur á ríkissjóð nokkurra milljarða skuldbinding vegna laga sem ekki standast skoðun þá rís ríkissjóður alveg undir því og verður ekki í vandræðum með að gera upp þær kröfur. Það er alveg ljóst að í stefnunni sem við erum að ræða og fjármálaáætluninni sem liggur fyrir þinginu er svigrúm til að leysa úr slíkum ágreiningsmálum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þetta gjörsamlega frábæra svar. Það er greinilegt að það skortir ekki skotsilfur í ríkissjóði og við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að sú upphæð sem um ræðir er á pari við sirka hálfan loðnuaflabrestinn með vöxtum og vaxtavöxtum. Ég hef margoft sagt það og segi enn: Ég er hér eingöngu af einni ástæðu. Það er til að uppskera meira réttlæti fyrir almenning í þessu landi. Það er til að reyna að berjast gegn fátækt í landinu, eins og allir vita þegar. Ég lofaði því fyrir ári síðan, og stend við það, að þegar þessi dómur væri fallinn myndum við fara í annað mál sem myndi láta reyna á 69. gr. almannatryggingalaga, þar sem ég tel að verið sé að brjóta á öryrkjum. Nú skulum við sjá til, virðulegi forseti. Það gæti hugsanlega fleira óvænt komið upp á, þannig að kannski verður ný fjármálastefna boðuð að ári.
Virðulegi forseti. Það er nú þannig með þá reglu sem var látið reyna á í þessu tiltekna dómsmáli og hins vegar þá lagareglu sem hv. þingmaður er að vísa til að báðar eiga þær lagareglur það sammerkt að vera viðleitni stjórnvalda til að dreifa takmörkuðum fjármunum með sem sanngjörnustum hætti. Það er ekkert annað sem býr að baki þeim lagareglum og öðrum sem mætti tiltaka í því samhengi. Vilji menn hins vegar kippa þeim úr sambandi til að tryggja að það flæði meira fé úr ríkissjóði til þeirra sem þurfa að treysta á bótakerfin verður auðvitað á endanum að svara því: Hvar á að stoppa? Hvar á að stoppa í milljarðatugunum sem fylgja? Hvaðan á að taka þá fjármuni? Úr hvaða málaflokkum á ráðstafa þeim? Það er auðvitað enginn málflutningur að koma hér og segja bara: Við skulum afnema [[Gripið fram í.]]allar skerðingar og við skulum ekki láta breytingar á milli ára taka mið af almennt umsömdum kjarabótum í landinu [[Forseti hringir.]]heldur bara leyfa því að þróast einhvern veginn. [[Forseti hringir.]]Við höfum verið að bæta mjög verulega í þessi kerfi og allar opinberar tölur sýna það. En við getum haldið áfram að ræða nákvæmlega hvernig við eigum að skipta því takmarkaða fé sem við höfum.
Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur afrekað það á sínum stutta líftíma að hafa sett sér fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem ekki reyndust nægilega varfærnar og er það ekki í anda laganna um opinber fjármál. Það verður að segjast eins og er að maður er ekki bjartsýnn á að ríkisstjórninni takist betur upp að þessu sinni, enda bendir margt til þess að enn sé ríkisstjórnin ekki nægilega meðvituð um stöðuna, a.m.k. ekki um alvarlega stöðu ferðaþjónustunnar. Rétt er að vekja athygli á ábendingum forsvarsmanna ferðaþjónustunnar og þá sérstaklega fyrir landsbyggðina hvað þetta varðar. Í áliti meiri hluta fjárlaganefndar við gildandi fjármálastefnu frá því í mars 2018 er bent á að yfirgnæfandi fjöldi flugsæta sem er í boði til Íslands sé á hendi tveggja flugfélaga og það auki áhættu í ferðaþjónustunni. Allir vita hvernig fór fyrir öðru þessara tveggja flugfélaga, flugfélaginu WOW, og er það í raun önnur af tveimur meginástæðum þess að hér er lögð fram endurskoðuð fjármálastefna. Miðflokkurinn stóð fyrir sérstakri umræðu síðastliðið haust um stöðu millilandaflugfélaganna og lýsti miklum áhyggjum yfir þeirri stöðu sem þar var og er og m.a. ræddum við hvort eftirlitsaðilinn, Samgöngustofa, hefði fylgst nægilega með rekstri flugfélagsins WOW. Það kom síðan í ljós að reksturinn var í miklum ólestri, eins og við þekkjum, og flugfélagið varð gjaldþrota. Það er vel þess virði að velta því fyrir sér hvort eftirlitsaðilinn hafi verið nægilega öflugur og hvort það hefði átt að grípa inn í reksturinn á einhvern hátt til þess að reyna a.m.k. að lágmarka það tjón sem hér varð. Það hefði vel verið hægt, herra forseti, að gera áætlanir um það hversu truflandi áhrif samdráttur í ferðaþjónustunni hefði á skatttekjur ríkisins, en fyrir því var ekki að fara. Meiri hluti fjárlaganefndar á sínum tíma hafði sem sagt áhyggjur af aukinni áhættu í ferðaþjónustunni við gerð fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar en gerði í rauninni ekkert með þær áhyggjur. 2. minni hluti, sá sem hér stendur, benti á það í áliti sínu að í ljósi þess að um stóran áhættuþátt væri að ræða ætti meiri hlutinn að leggja mat á hann í fráviksspá. Slíkt var ekki gert af hálfu ráðuneytisins. Í ljósi þeirrar stöðu sem er komin upp er mikilvægt að ráðherra leggi áherslu á frekari fráviksspár við framlagningu fjármálastefnu og fjármálaáætlunar sem og vegna annarra mikilvægra þjóðhagsmála. Með fjármálastefnunni eru sett fram almenn markmið um þróun opinberra fjármála. Í 10. gr. laga um opinber fjármál er fjallað um endurskoðun fjármálastefnu. Þannig er gert ráð fyrir að markmið fjármálastefnunnar séu einungis endurskoðuð ef aðstæður eru óviðráðanlegar, svo sem vegna þjóðarvár eða alvarlegs efnahagsáfalls. Í nýju stefnunni er ekki skilgreint hvað séu áföll af því tagi, t.d. sem hlutfall af landsframleiðslu, til að þau teljist raska gildandi fjármálastefnu. Ráðherra verður að gera grein fyrir þeim hlutföllum og því hver stærð áfallanna þarf að vera til að breyta þeirri stefnu. Greiningar þurfa að liggja fyrir um hversu stórt heildaráfallið þarf að vera til þess að það kalli á endurskoðaða fjármálastefnu. Þetta er oft matskennt og birtist okkur í dag. Fagleg greining ráðuneytisins verður að liggja fyrir. Hvenær er þörf á endurskoðun stefnunnar? Hvar eru vikmörkin? Við hvaða stærðir er miðað? Hversu stór þurfa áföllin að vera til að ráðast þurfi í endurskoðun? Gerð hefur verið grein fyrir áföllunum en ég tel að hæstv. ráðherra eigi að leggja fram greiningar og sviðsmyndir sem hjálpi Alþingi að meta hvenær efnahagsáföll, sem hlutfall af efnahagsstærðum, eru orðin það stór hvert fyrir sig og síðan samanlagt að ástæða sé til að leggja fram nýja fjármálastefnu. Eðlilegt hefði verið að leggja fram sérstakan kafla í þingsályktunartillögunni þar sem farið er yfir þetta. Eðlilegt er að hæstv. ráðherra hefði lagt fram umræðugrundvöll fyrir þingið hvað þetta varðar. Þetta eru áföll. En hvenær eru áföll það mikil að breyta þurfi stefnunni? Ég tel, herra forseti, að það vanti faglega greinargerð um það. Áhrifin á almenning, fjölskyldur og fyrirtæki eiga að birtast í sviðsmyndum. Það væri vandaðri og eðlilegri framsetning og myndi styrkja umræðuna hér verulega. Ríkisstjórnin lagði til grundvallar við gerð núverandi fjármálastefnu forsendur Hagstofunnar, eins og henni ber að gera. Hins vegar tel ég að ríkisstjórnin hafi ekki gætt nægilegrar varúðar við beitingu þeirra, sérstaklega þegar litið er til þess hversu lengi hagvaxtarskeið hefur varað, sem er að mati sérfræðinga lengsta hagvaxtarskeið í efnahagssögu landsins. Ég tel að umræður um nýja fjármálastefnu hefðu getað orðið mun markvissari og dýpri ef umræðunni hefði verið frestað þar til lögbundið álit fjármálaráðs hefði legið fyrir. Eins og staðan er núna ber fjármálaráði, samkvæmt 10. gr. laga um opinber fjármál, að veita Alþingi umsögn sína um tillöguna og hvort fullgilt tilefni sé til endurskoðunar á gildandi stefnu. Ég vísa til fyrri ábendinga minna um sviðsmyndir og heildarmat á umfangi breytinga sem kunna að leiða til nýrrar stefnu. Því er ekki nóg að tilefni sé til endurskoðunar heldur þarf að vera fullgilt tilefni til hennar, eins og segir í lögunum. Því ber aftur og enn að leggja áherslu á mikilvægi þess að hæstv. ráðherra leggi fram faglegar greiningar á því hvenær fullgildu tilefni hefur verið náð til endurskoðunar en byggi ekki á óskilgreindu mati sínu á því hvort fullgildu tilefni hafi verið náð, en hæstv. ráðherra nefndi áðan í andsvari að hann legði m.a. til grundvallar almenna skynsemi. Þær greiningar myndu hins vegar gagnast faglegri umræðu á Alþingi, eins og tilgangur laganna er, sem og fjármálaráði til að meta hvort framlagðar ástæður ráðherra nái kröfu laganna um að fullgilt tilefni sé til endurskoðunar á stefnunni nú. Varla getur talist tilefni til umræðu um breytingu á rúmlega ársgamalli fjármálastefnu, sem í eðli sínu er ætlað að lifa í fimm ár án breytinga, án þess að fyrst liggi fyrir sérfræðiálit færustu hagfræðinga um hvort fullgilt tilefni sé til þessarar umræðu. Ég geri þó ekki lítið úr því að gott er að hæstv. ráðherra ræði sem oftast við okkur í þinginu um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar en hugsanlega er fullmikið í lagt að leggja fram breytingartillögu án þess að fyrir liggi lögbundin umsögn, ég legg áherslu á það, fyrrgreindra lykilsérfræðinga um tilefnið. Herra forseti. Ég hefði talið affarasælast að leggja tillöguna og umsögn fjármálaráðs fram samhliða. Ástæðan er sú að ef skilyrði fyrir endurskoðun fjármálastefnu eru ekki fyrir hendi er gert ráð fyrir að ríkisstjórnin leggi fram aðgerðir í fjármálaáætlun, samanber 5. gr. laga um opinber fjármál, sem leiði til þess að markmiðum gildandi fjármálastefnu verði náð. Ekki verður annað séð en að ríkisstjórnin gangi út frá því að umsögn ráðsins verði henni hagfelld. Að mínu mati hefur hæstv. ráðherra ekki búið Alþingi nægilega vel að þeim gögnum og greiningum, eins og ég nefndi áðan, þannig að skynsamlegt sé að hefja þá umræðu. Ég sé það, herra forseti, að tíminn er langt kominn. Ég næ ekki að ljúka máli mínu í þessari ræðu og óska eftir að verða settur aftur á mælendaskrá. Að lokum gæti stefnan allt eins á þessu stigi málsins átt að snúast um breytingar á fjármálaáætlun með rökstuðningi um hvernig hún tryggi að núverandi stefnu sé framfylgt.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir prýðisræðu og get tekið undir margt sem snýr að þeim vangaveltum um sviðsmyndir og fráviksspár. Við höfum rætt þetta mikið í hv. fjárlaganefnd og ég veit að í samtölum okkar við fjármálaráðuneytið er þetta eitthvað sem allir hafa hug á að bæta til framtíðar í því regluverki. Hv. þingmaður nefndi hins vegar tvennt sem ég ætla að staldra við. Annars vegar sagði hv. þingmaður, hann leiðréttir mig ef það er ekki rétt, að stefna og áætlun hefði ekki verið nægilega varfærin og hins vegar að hæstv. ríkisstjórn væri ekki nægilega meðvituð um stöðu ferðaþjónustunnar. Ég ætla fyrst að víkja að þættinum varðandi varfærnina. Er ekki einmitt verið að virða grunngildi laga um opinber fjármál með þeim aðgerðum sem við erum að horfa til hér? Hæstv. ráðherra fór mjög vel yfir það í framsögu og síðar í andsvörum. Það er full ástæða til þess þegar forsendur eru brostnar, eins og hefur komið fram, að endurskoða stefnuna með tilliti til grunngildanna og ekki síst til varfærnigildis. Ég ætla að spyrja hv. þingmann um það. Í hinn stað: Hvað er skynsamlegt að gera við slíkar aðstæður? Það er einmitt verið að stefna að því í þessari breyttu endurskoðuðu stefnu að skila ríkissjóði í jafnvægi. Það myndi ég telja afar varfærið miðað við [[Forseti hringir.]]stöðuna og hjaðnandi hagvöxt. Ég spyr hv. þingmann hvort það sé ekki einmitt það sem verið er að gera.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar andsvarið. Það er svo sem alveg rétt sem kom fram í viðræðum við hæstv. forsætisráðherra á dögunum að ríkissjóður hefur náttúrlega ákveðnu hlutverki að gegna þegar dregur saman í efnahagslífinu. Hv. þingmaður spurði um skynsemi, hvað værir skynsamlegast að gera. Það að auka við opinberar fjárfestingar er jákvætt í samdrætti, ég held að við getum alveg verið sammála um það, en að sama skapi á ríkissjóður að halda að sér höndum þegar vel gengur í efnahagslífinu. Hv. þingmaður spyr um varfærni í þeim efnum. Já, ég tel að það hafi ekki verið gætt nægilegrar varfærni þegar lýtur að því að í toppi hagsveiflunnar eru útgjöld töluverð og mikil og hefði átt að hafa meiri hemil á þeim og kannski leggja til hliðar til mögru áranna, eins og sagt er. Ég held að það sé ekki varfærni þegar menn gera ráð fyrir áframhaldandi hagvexti með sama hætti og gert var á einu lengsta hagvaxtarskeiði sem við höfum upplifað. Að því leytinu til tel ég að það hafi skort á varfærni þegar núgildandi stefna var lögð fram. Við sjáum að þetta eru mikil umskipti á mjög skömmum tíma. Það er gert ráð fyrir hagvexti allt tímabilið sem síðan snarsnýst við og ríkissjóður rekinn með halla næstu árin. [[Forseti hringir.]]Það hefur eitthvað farið úrskeiðis í þeirri vinnu á sínum tíma, ég held að hv. þingmaður geti verið mér sammála um það.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða neitt um það en kannski er raunvöxtur útgjalda árið 2017, á toppi hagsveiflu 2016, eitthvað sem við gætum skoðað í því tilliti. Það var gert ráð fyrir meiri afgangi. Nú erum við hins vegar að horfa framan í þær aðstæður að það er hjaðnandi hagvöxtur og spáð samdrætti. Þá er auðvitað mikilvægt, ef við horfum bara á grunngildið um varfærni, að aðhaldsstigið verði ekki meira en svo - það má alls ekki auka á samdráttinn eða minnka hagvöxtinn enn meira umfram það sem við köllum aðlögun eða sjálfvirka sveiflujöfnun skatta- og bótakerfa. Ég veit og trúi ekki öðru en að hv. þingmaður sé mér sammála um það þegar við horfum á þetta sjónarmið, þetta grunngildi sem er varfærni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Já, ég er sammála honum að auðvitað á það ekki vera hlutverk ríkisvaldsins að dýpka niðursveifluna. Það er nokkuð ljóst og að því leytinu til er ég sammála honum. En svo er líka annað mál sem ætti kannski að ræða í því samhengi. Það eru áform um þjóðarsjóðinn, hvort eigi ekki bara að leggja þau áform til hliðar og nota þær tekjur sem voru ætlaðar í þann sjóð til uppbyggingar innviða og fjárfestinga hins opinbera til að vega á móti þeim samdrætti sem er fyrirsjáanlegur. Ég held að mikilvægt sé að skoða það. En þegar ég tala um að sé ekki gætt nægilegrar varfærni á ég fyrst og fremst við vinnu við gerð núgildandi stefnu, að menn voru of bjartsýnir. Ég held að það blasi nokkuð við.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir fína ræðu. Við erum að velta fyrir okkur hvað eigi að gera við þær aðstæður sem blasa við og auðvitað kemur margt til greina. Mig langar að kalla eftir afstöðu hv. þingmanns til þeirra þátta sem myndu styrkja tekjuúrræði ríkisins og þá á ég sérstaklega við auðlegðarskatt sem við höfðum hér á árum áður en hefur núna fallið niður. Það væri fróðlegt að heyra skoðun hans á því og hvort til greina komi að innleiða slíkan skatt á nýjan leik. Við sjáum að eignaójöfnuður á Íslandi, og nú er ég að fókusera á eignaójöfnuðinn en ekki tekjujöfnuðinn sem er talsverður hér á landi, er talsvert hár. Það eru nokkrar staðreyndir sem mig langar að minnast á í því samhengi: 1% ríkustu Íslendinga á meiri hreinar eignir en 80% Íslendinga. 1% á meira en 80%. Ef við stækkum aðeins hópinn, tökum 5% ríkustu Íslendingana þá eiga þau næstum því jafn mikið í nettóeignum og hin 95%. Við sjáum að hér er svo sannarlega vitlaust skipt, ef svo má segja. Tæplega helmingur allra hreinna eigna sem varð til á árinu 2016 rann til ríkasta 10% landsmanna - tæplega helmingur nýrra eigna rann til topp 10%. Við sjáum að eignaójöfnuður er talsverður hér á landi og ein leið til að bregðast við honum á sama tíma og við værum að styrkja tekjuúrræði hins opinbera, til að m.a. mæta þeirri niðursveiflu sem við erum núna að upplifa, væri að innleiða auðlegðarskatt. Við gætum hugsanlega haft hann tekjutengdan, það væri ný útfærsla að hafa tekjutengdan auðlegðarskatt til að tryggja að það fólk sem greiddi skattinn hefði í raun og veru ekki bara eignir heldur líka einhverjar tekjur til að mæta þeirri skattheimtu. Það væri fróðlegt að heyra í stuttu andsvari hvort hv. þingmaður og jafnvel flokkur hans hafi tekið afstöðu til auðlegðarskatts.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get sagt að Miðflokkurinn hefur ekki neitt sérstaklega mótað sér stefnu hvað auðlegðarskatt varðar. Slík skattheimta þarfnast náttúrlega rannsóknarvinnu, skýrslugerðar um kosti og galla o.s.frv. Það hefur verið sjónarmið í þeirri skattlagningu að þá muni féð leita erlendis og þá er tilgangurinn kannski ekki réttur. En þetta er eitthvað sem við höfum ekki rætt innan okkar raða. Ég vil þó segja um þær aðstæður sem við erum í núna að ég tel óskynsamlegt að fara í sérstakar skattahækkanir. Við þurfum að örva efnahagslífið og ég held að það sé hagfræðilega ekki alveg rétt á þessum tímapunkti. En hins vegar tel ég skynsamlegt af ríkisstjórninni að hafa frestað lækkun bankaskattsins. Ég hef talað fyrir því að svo beri að gera og hef ekki verið sammála þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að létta á skattlagningu á fjármálafyrirtækin. Ég minni á að það er ekki bara bankaskatturinn sem átti að lækka núna heldur er búið að lækka gjaldið til innstæðutryggingarsjóðsins og síðan lækkar einnig gjald til Fjármálaeftirlitsins, þannig að það stóð til að lækka þrjá skattstofna á fjármálafyrirtækin. Ég tel að ríkisstjórnin hafi gert rétt með því, eins og ég skil þá hefur komið fram hjá hæstv. fjármálaráðherra að til standi að fresta lækkun á bankaskatti. Þarna er eitthvað í skattheimtunni sem væri hægt að gera strax án þess að það hefði áhrif á almenning.
Herra forseti. Það má alls ekki misskilja málflutning minn. Ég tel að við skattleggjum okkur ekki upp úr þeim samdrætti sem við upplifum hér, alveg þvert á móti. Ég er kannski að benda á glötuð tækifæri, að við hefðum átt að innleiða talsvert skynsamlegra og sanngjarnara skattkerfi þegar það var hægt, þegar við vorum á hátindi uppsveiflunnar. En á það var ekki hlustað og núna þarf ríkissjóður að sjálfsögðu á tekjum að halda. Peningar vaxa ekki á trjánum. Þeir vaxa hjá fólkinu og fyrirtækjum í landinu. Við þurfum með einhverjum hætti að afla þeirra tekna sem þeir innviðir krefjast sem við erum flest sammála um. Ég er sammála hv. þingmanni um bankaskattinn. Mér fannst það mjög sérkennileg forgangsröðun að lækka bankaskattinn um 8 milljarða á einu ári. Það er einungis verið að fresta lækkun hans um eitt ár og ég held að það dugi ekki. Ríkisstjórnin ætlaði að lækka bankaskattinn um 18 milljarða kr. á fjórum árum. Það er gríðarlega há upphæð á sama tíma og velferðarkerfið, menntakerfið fær talsvert högg vegna samdráttarins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og er honum alveg sammála um að fyrirhuguð lækkun bankaskattsins er óskynsamleg. Annað sem er óskynsamlegt við þá fyrirhuguðu lækkun sem nú á vonandi að fresta um eitt ár - í fyrsta lagi tel ég að það ætti að fresta henni um a.m.k. þrjú ár miðað við það að hér sé horft fram á halla á ríkissjóði næstu árin - er að við höfum enga tryggingu fyrir því að neytendur í landinu komi til með að njóta góðs af lækkun bankaskattsins. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt í ræðu að hann vonist til þess að við sjáum þess merki hvað varðar gjöld á ýmsa þjónustu bankanna og hugsanlega jafnvel bara vexti. Við höfum enga tryggingu fyrir því. Það er vaninn, held ég, að þegar þau gjöld lækka fari það bara [[Forseti hringir.]]í arðgreiðslur eigenda bankanna. Ég er sammála hv. þingmanni að lækkun bankaskattsins er [[Forseti hringir.]]óskynsamleg ráðstöfun til lengri tíma litið, sérstaklega í því árferði sem er fram undan.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög merkileg þingsályktunartillaga þar sem hún fjallar um breytingu á fyrri þingsályktun um fjármálastefnu. Þetta er ekki endurskoðuð þingsályktun eins og ég skil það, alla vega ekki miðað við 10. gr. laga um opinber fjármál. Þar er sérstaklega sagt að endurskoðun fjármálastefnu skuli ná til a.m.k. fimm ára. Ég kemst ekki upp úr þeim fáránleika sem birtist í þessari tillögu, að þetta nái frá 2018–2022, það sé verið að breyta eldri fjármálastefnu. Það er ekkert í lögunum sem gerir ráð fyrir því að hægt sé að breyta fjármálastefnu heldur er ný fjármálastefna til fimm ára bara lögð fram, fram í tímann en ekki aftur í tímann. Þetta rímar dálítið skemmtilega, svo að maður komi því að, við það að tilgangur fjármálastefnu er að uppfylla tiltekin grunngildi. Það að leggja fram fjármálastefnu á að vera grundvöllur þess að grunngildin haldi. Með því að leggja fram fjármálastefnu ertu að sýna hvernig þú ætlar að fara varfærnislega með fjármál hins opinbera. Breyting á fjármálastefnu - ég skil ekki hvernig hún getur flokkast sem varfærnisleg í sjálfri sér. Það er verið að breyta skjali sem á að sýna varfærni. Þetta er svona eftir-á-varfærni og það getur aldrei verið varfærni. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi pælt í einmitt þessu, hvort hann skilji 10. gr. með tilliti til þessarar þingsályktunartillögu, hvernig það passar saman.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er vissulega áhugavert hvernig hann hefur hugsað lög um opinber fjármál hvað þetta varðar. Við höfum náttúrlega verið að læra inn á þessi lög og nú í fyrsta skipti stöndum við frammi fyrir því, einungis 14 mánuðum eftir að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar var samþykkt, að það þarf að endurskoða hana. Þannig að jú, það er komin upp svolítið áhugaverð staða, ég skal taka undir það með hv. þingmanni. Auk þess er það náttúrlega rétt hjá hv. þingmanni að maður verður kannski ekki varfærinn eftir á, eftir að skaðinn er skeður. Að því leytinu til er þetta mjög áhugavert umræðuefni. Ég held að kjarni málsins sé sá að þegar stefnan var unnin hafi menn ekki hlustað nægilega vel á þá sem gagnrýndu það sem lagt var upp með. Við höfum Viðskiptaráð, Samtök iðnaðarins og fjármálaráð sem öll vöruðu við því að þarna væru menn allt of bjartsýnir í sinni vinnu og síðan kemur það á daginn. Ég lít svo á að þar hafi menn ekki verið nógu varfærnir. Það hlýtur að vera niðurstaðan. Nú erum við komin að því að það gekk eftir og ríkisstjórnin stendur frammi fyrir því að endurskoða þessa stefnu. Án þess að ég geti farið djúpt í pælingar hv. þingmanns get ég verið sammála honum um að við erum komin í svolítið sérkennilega stöðu. En vonandi náum við að finna út úr því hvernig lögin eiga í raun og veru að virka þegar aðstæður eins og þessar koma upp.
Virðulegi forseti. Þarna kemur hv. þingmaður inn á áhugamál mitt varðandi lög um opinber fjármál, að læra inn á lögin eða læra hvernig þau virka. Þau eru nú einu sinni í gildi og við eigum að fara eftir þeim óháð því hversu vel við kunnum á þau. Að sjálfsögðu eigum við að kunna á lögin, þau eru í gildi. Það væri undarlegt ef fólk gæti hist, ef um væri að ræða önnur lög, og sagt: Nei, ég kann ekki alveg á lögin þannig að ég fer ekki alveg eftir þeim núna eða ég er að innleiða þau þannig að ég ætla ekki að fara eftir þeim alveg strax. Ég veit að ég fór yfir á rauðu ljósi en ég er enn að innleiða það hjá mér að fara eftir umferðarreglunum. Ég sleppi því bara núna en geri það kannski næst. Fyrri fjármálastefna var lögð fram til að sýna fram á sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. En við sjáum í þessari endurskoðun - sem er ekki endurskoðun heldur breyting, mjög skrýtið - staðfestingu á því að fyrri fjármálastefna var ekki sjálfbær, varfærin, stöðug og hún einkenndist ekki af festu og gagnsæi. Það þarf nýja til þess að sýna einmitt varfærni og öll þessi grunngildi.
Herra forseti. Ég get tekið undir þetta með hv. þingmanni. Það sem ég lagði áherslu á í málflutningi mínum var að mér finnst það ekki nógu skýrt hvenær nákvæmlega þarf að endurskoða stefnuna. Við þurfum að hafa einhverjar leiðbeiningar um það. Hæstv. fjármálaráðherra talaði um skynsemi. Jú, gott og vel, það eru náttúrlega ákveðin rök út af fyrir sig og gott að vera skynsamur þegar kemur að fjármálastjórnun. En þurfum við ekki að hafa t.d. einhverjar prósentur, verri afkoma af landsframleiðslu en gert var ráð fyrir o.s.frv.? Hvenær erum við komin á þennan tímapunkt? Lögin eru nokkuð afgerandi með að það þarf að vera, eins og ég segi, þjóðarvá eins og sagt er. Það eru nokkuð stór orð þannig að ég hefði talið og lagði áherslu á það að við hefðum betri leiðbeiningar í þessum efnum.
Herra forseti. Mig langar að fara nokkrum orðum um þessa fjármálastefnu í stuttri ræðu. Það fyrsta sem ég vil vekja athygli á er að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar á að duga í fimm ár en þessi stefna dugði einungis í rúmt ár. Það er miður. Við sjáum sömuleiðis að viðsnúningurinn í hagkerfinu er sá mesti í tæplega 30 ár að hruninu undanskildu. Ég gat um það hér áðan, í andsvari mínu við hæstv. fjármálaráðherra, að ríkisstjórnin getur ekki einungis eignað sér góðan árangur í hagkerfinu en að sama skapi vísað ábyrgð á niðursveiflunni eitthvert annað. Auðvitað veit ég að hagkerfið er margslungið og það er margt sem gerist sem er ekki á forræði ríkisstjórnarinnar eins og loðnubrestur og annað slíkt, þannig að auðvitað gætir maður fullrar sanngirni hvað það varðar. En engu að síður er vert að nefna það sérstaklega að við vöruðum við því að stefnan sem við ræðum hér hafi einfaldlega verið óraunsæ. Með leyfi forseta, þá sagði ég í ræðu minni í fyrra um núgildandi fjármálastefnu sem við erum að breyta hér: „Hér göngum við til atkvæða um stefnu sem á að gilda óbreytt í fimm ár. Þetta er stefna sem fær falleinkunn hjá nánast öllum hagsmunaaðilum sem hana hafa lesið. Stefnan er sögð vera ógn við stöðugleikann, vera óraunsæ, ábyrgðarlaus, óvarfærin, ómarkviss, óljós, ósjálfbær, óskýr, aðhaldslítil, varasöm og ótrúverðug. Þetta er mat sérfræðinga og hagsmunaaðila.“ Þetta sagði ég í fyrra um fjármálastefnuna og því miður er þetta að rætast. Við bentum sérstaklega á það úr þessum stól að stefnan byggðist á því að hér yrði samfelldur hagvöxtur í 14 ár. Nú þekki ég hagsöguna þokkalega vel og það hefur nánast bara aldrei gerst síðan Ísland byggðist. Við göngum í sjö, átta ára sveiflum iðulega. Það er óvarlegt að byggja svona lykilplagg, hvort sem það er fjármálastefnu eða fjármálaáætlun, á svo óvarfærnum forsendum. Hæstv. ráðherra mun eflaust segja að hann sé skyldugur til að fara eftir spá Hagstofunnar en það er pólitísk ákvörðun hvað er í stefnunni annars vegar og í áætlun hins vegar. Þar er pólitíkin. Það vorum við að gagnrýna og ekki bara við í Samfylkingunni heldur fjölmargir hagsmunaaðilar, m.a. fjármálaráð. Fjármálaráð er sjálfstætt fyrirbæri sem ráðherra skipar. Þetta ráð sagði að þessi stefna væri óvarfærin. Það sagði að hér væri verið að vanrækja tekjuúrræði annars vegar og opinbera innviðauppbyggingu hins vegar. Það þarf ekkert að trúa Samfylkingarmanninum Ágústi Ólafi í þessum efnum. Það voru hagsmunaaðilar og sjálfstæðir matsaðilar sem bentu á þetta. Þetta á í sjálfu sér ekki að koma á óvart. Nú erum við að upplifa sveiflu í hagkerfinu. Við erum komin í samdrátt, fyrsta samdráttinn síðan 2010, landsframleiðslan er að dragast saman í fyrsta sinn eins og við óttuðumst í fyrra. Þessi sveifla er um 100 milljarðar. Afkoma hins opinbera mun að öllu óbreyttu versna um 40 milljarða 2019, en hún mun líka versna næstu árin að öllu óbreyttu því að landsframleiðslan hefur minnkað. Hún er minni til frambúðar. Þó að hagvöxtur taki einhvern tíma aftur við sér þá er höggið til frambúðar og þetta högg, eins og stendur í fjármálastefnunni, er um 40–46 milljarðar á hverju ári næstu fimm árin. Þetta er engin smáupphæð. Með þessari upphæð gætum við tvöfaldað fjármuni í alla háskóla Íslands. Við gætum fjórfaldað barnabótakerfið fyrir þessa upphæð. Við gætum afnumið krónu á móti krónu skerðingu hjá öryrkjum þrisvar sinnum en ekki að einum þriðja eins og ríkisstjórnin er að gera í dag. Þetta er alvöruupphæð sem við erum að glíma við. Ráðherra hefur talað um að grípa þurfi til hagræðingaraðgerða, hann hefur sagt það, en svarar litlu um hvers eðlis þær verði. Jú, hann hefur nefnt að fresta eigi lækkun bankaskatts um eitt ár. Það er nú allt og sumt. Hann hefur sömuleiðis sagt að þurrka eigi upp afganginn á ríkissjóði en það dugar ekki. Það dugar ekki til að mæta þessu höggi sem blasir við. Við eigum eftir að fá svör. Hverjir munu taka höggið á sig? Eru það öryrkjar eða aldraðir? Eru það námsmenn? Eru það kennarar eða hjúkrunarfræðingar? Eru það löggur? Það þarf einhverjar aðgerðir. Ég hef talað fyrir réttlátara skattkerfi en ég vil hins vegar ítreka að ég er ekki að tala um að við skattleggjum okkur upp úr þessari niðursveiflu. En það er svo sannarlega hægt að hafa sanngjarnara skattkerfi. Ég sé enga sérstaka ástæðu til að hafa kerfi þar sem veiðileyfagjöld, sem eru gjöld fyrir aðgang að einum bestu fiskiauðlindum jarðar, séu svipuð og tóbaksgjaldið, gjald sem við leggjum á sígarettur, u.þ.b. 8–9% þjóðarinnar reykja. Ég hef alveg ófeiminn bent á að hér eru einstaklingar sem hafa breiðari bök en aðrir. Við höfum gríðarlega eignaójöfnuð, við höfum 1% landsmanna sem eiga meira en 80%. Það er hópur sem þolir vel hærri skattheimtu, ekki síst þegar samdráttur verður í hagkerfinu. Við eigum að vera alveg ófeimin við að benda á lausnir af þessu tagi. Í andsvari mínu við ráðherrann varðandi ferðaþjónustuna - svo að ég undirstriki það, þá er ég ekki að boða aukna skattheimtu á ferðaþjónustuna. Það sem ég átti við og sagði var að tekjuúrræði hefðu verið vannýtt í fortíðinni. Við hefðum átt að stíga einhver slík skref þegar vel gekk í þeirri grein. Það er glatað tækifæri hvað það varðar. Það getur vel verið að ekki sé rétti tíminn að innleiða það núna á þessu stigi hagsveiflunnar. Mig langar sömuleiðis að fara yfir forsendurnar á næsta ári, þ.e. á hverju þessi nýja stefna byggir, sem ég held að verði kannski ekki langlíf heldur. Það væri alveg hrikalegt að við færum að breyta fjármálastefnunni, sem á að vera stabíl í fimm ár, á hverju einasta ári. En það er mjög áhugavert að hér er gert ráð fyrir að gengi krónunnar haldist óbreytt næstu fimm árin. Í hvaða heimi eru menn eiginlega? Ekki hefur raungengi nokkurs gjaldmiðils innan OECD sveiflast jafn mikið og krónunnar undanfarin 15 ár. Að krónan sveiflist kemur engum á óvart en hér er gert ráð fyrir að gengi krónunnar verði óbreytt næstu fimm árin. Því er sömuleiðis spáð að verðbólgan verði svipuð og spáð hafði verið. Það er mikil óskhyggja. Við sjáum nú þegar að krónan hefur fallið á einu ári um 13 prósentustig. Það er svona þumalputtaregla að einn þriðji af því fer inn í verðlagið. Bara sú lækkun ætti að skila sér til eins til tveggja ára í 4% verðbólguhækkun. Auðvitað vona ég að það gerist ekki. Ég held að gengið muni jafnvel gefa meira eftir í haust þegar ferðamannastraumurinn minnkar aðeins. Það er sömuleiðis forsenda hér um að hagvöxtur eigi að taka mjög fljótt við sér á næsta ári og næstu árum. Það er líka heilmikil bjartsýni. Viðskiptakjör eru að versna úti í heimi. Það er óróleiki í hagkerfinu víða og við blasir erfið staða í ferðaþjónustunni, hér er flugfélag farið á hausinn, önnur flugfélög hafa verið að draga saman, við sjáum loðnubrest, breytt hitastig sjávar þannig að það eru talsverðar blikur á lofti hvað þetta varðar. Atvinnuleysi á að breytast lítið frá fyrri spám þrátt fyrir að bara í mars urðu 1.600 manns atvinnulausir. Það voru um 6.800 manns atvinnulausir. Það bættust við 1.600 manns. Þetta er eins og að allir á vinnumarkaði á Ísafirði hefðu misst vinnuna á einu bretti. Hvert prósentustig í auknu atvinnuleysi kostar 6,5 milljarða, þannig að þetta er líka vafasöm forsenda að mínu mati. Herra forseti. Við þurfum að fá betri umræðu um þetta í nefndinni og sömuleiðis kannski í þessum sal, um þær forsendur sem tillagan byggir á. Við sjáum sömuleiðis að samhliða þessari breytingu á stefnu erum við að fara að ræða fjármálaáætlunina. Við eigum eftir að fá tillögur ríkisstjórnarinnar um breytingar á fjármálaáætluninni. Við erum annars vegar að tala um stefnuna og svo áætlunina. Í áætluninni sjáum við pólitíkina og við sjáum nú þegar í fjármálaáætlun, sem mun að sjálfsögðu breytast eitthvað út af því að hagtölurnar eru breyttar, að þar voru nú ýmis slæm tíðindi. Eins og bara það að næstu fimm árin áttu fjármunir í húsnæðisstuðning að lækka um 19% samkvæmt núgildandi áætlun. Samgöngumál áttu að lækka um 15% næstu fimm árin. Menning og listir og æskulýðsmál átti að lækka um 7%. Hjúkrunarþjónusta, hjúkrunarheimilin áttu að lækka um 4% næstu fimm árin. Þetta eru allt tölur sem eiga bara eftir að versna vegna þess að þetta er áætlun sem byggðist á eldri hagspá sem nú er orðin talsvert svartari.
Virðulegi forseti. Við höfum rætt það áður hvort hin undirliggjandi hagspá fjármálaáætlunar, eða eftir atvikum fjármálastefnu, sé of bjartsýn og hvort það kunni að vera rétt, sem hv. þingmaður sannarlega nefndi hér á sínum tíma, að hagþróunin yrði með eitthvað öðrum hætti. En þegar sú umræða fór fram á sínum tíma lagði hv. þingmaður til meiri ríkisútgjöld og hækkun skatta. Ef maður mátar þá stefnu sem hann þá talaði fyrir við þann veruleika sem nú blasir við er efni til að spyrja: Hefði verið skynsamlegt að taka 25–35 milljarða í viðbótarskatta og vera með það núna í gildi og vera með útgjaldastigið hærra en raun ber vitni? Hefði það verið góð stefna? [[Forseti hringir.]]Og hvað eigum við að gera annað en að byggja á opinberum hagspám?
Herra forseti. Á það var einmitt bent í fyrra, m.a. af fjármálaráði, að ríkisstjórnin væri að fara verstu leiðina, væri að hækka ríkisútgjöld á vissum sviðum, skilja önnur eftir og lækka skatta á sama tíma. Það var gert á tímum mikillar þenslu. Á þetta var bent sem hagstjórnarmistök. Það sem við í Samfylkingunni lögðum til var að við gætum hækkað vissa skatta en ættum ekki að hækka skatta almennt á fólk í landinu. Við töluðum fyrir því, og gerum enn, að auðlindagjöld gætu verið hærri hér, auðlegðarskattur sem var upp á 10 milljarða þegar hann var getur alveg verið hærri. Byrjum á 4 milljarða kr. auðlegðarskatti. Þetta telur allt inn í ríkisreksturinn. Svo má ekki gleyma því að þegar við vanrækjum opinberar fjárfestingar kemur það niður á hagvextinum til lengri tíma. Það er góð fjárfesting að fjárfesta í hinu opinbera því að ef við vanrækjum það kemur það niður á okkur í framtíðinni. Ég veit að það er engin einföld leið hvað þetta varðar og ég veit að það er margt í þessari niðursveiflu sem er ekki á ábyrgð ráðherrans. Engu að síður [[Forseti hringir.]]mætti margt fara betur í hagstjórninni og við í Samfylkingunni og aðrir flokkar höfum bent af ábyrgð á hvaða leiðir væri hugsanlega hægt að fara.
Virðulegi forseti. Ef við vorum með áætlun sem hentaði illa á hagvaxtarskeiði, að vera þá að lækka skatta, bendi ég á að nú er allt breytt og nú er einmitt góður tími til að lækka skatta. Við gerðum ráð fyrir því að skattalækkanir tækju gildi í skrefum á áætlunartímabilinu. Með þessum sömu rökum, með þeim rökum sem voru notuð gegn skattalækkun á sínum tíma, hljóta menn að vera sammála skattalækkuninni núna. Þess vegna er undarlegt að hv. þingmaður tali enn og aftur fyrir skattahækkunum eða hefði hann kannski ekki viljað lækka skattana aftur sem honum fannst svo góð hugmynd að hækka um 25–35 milljarða í fyrra og hittiðfyrra? Það dregur að sjálfsögðu kraft úr hagkerfinu. Ég verð bara að segja gagnvart öllum þeim gagnrýnisröddum sem hafa komið fram sem margar eru uppbyggilegar og góðar til lengri tíma og við tökum með okkur, m.a. við undirbúning þessarar stefnu, hef ég ekki séð merkin um að við höfum farið út af sporinu. Við sjáum þau ekki í kaupmætti heimilanna. [[Forseti hringir.]]Við sjáum ekki merkin um að við höfum verið á rangri leið í skuldaþróun ríkisins, við sjáum þau heldur ekki í verðbólgu og hvorki í vaxtastiginu né lánskjörum ríkisins.
Herra forseti. Sér hæstv. ráðherra engin merki um að við höfum farið út af sporinu? Við upplifum hér mesta viðsnúning í hagkerfinu í tæplega 30 ár, að hruninu undanskildu. Við sjáum að flestar hagspár eru á niðurleið, eru um að horfur séu að versna. Margar hagspárnar eru meira að segja að mínu mati of bjartsýnar. 1.600 manns urðu atvinnulaus í síðasta mánuði. [[Gripið fram í: Hvað með …]]Við sjáum að hagstjórnin í dag er ekki neitt til að hrópa húrra fyrir. Aðeins varðandi skattana. Samfylkingin stóð svo sannarlega fyrir skattalækkunum þegar hún var við stjórnvölinn en við höfum lækkað skatta á venjulegt fólk. Við höfum lækkað tekjuskatt einstaklinga með því að hækka persónuafsláttinn. Við lækkuðum meira að segja fjármagnstekjuskattinn, en hvernig gerðum við það? Við innleiddum frítekjumark sem afnám þess skatts á 90% skattgreiðenda. Við höfum meira að segja lækkað skatta á fyrirtæki, en hvernig gerðum við það? Við innleiddum skattafrádrátt vegna fjárfestinga í hlutabréfum í nýsköpunarfyrirtækjum. Við lækkuðum virðisaukaskatt með átakinu Allir vinna. [[Forseti hringir.]]Það er vel hægt að lækka skatta, herra forseti, en við skulum gera það í þágu fólksins í landinu en ekki í þágu auðmanna og stórútgerðar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég hlustaði af athygli á ræðu hv. þingmanns. Það olli mér vonbrigðum hvernig hann nálgast viðfangsefnið. Nú, eins og oft áður, er glasið hálftómt. Það er yfirleitt þannig hjá hv. þingmanni, því miður. Ég vil bara spyrja hv. þingmann: Hvaða tillögur er hann með? Við erum að glíma við niðursveiflu í efnahagslífinu, um það verður ekki deilt. Ég vona að hv. þingmaður deili þeirri von og þeirri bjartsýni sem ég hef þó, þ.e. að þetta verði mjög tímabundin niðursveifla. Telur hv. þingmaður eðlilegt að stjórnvöld grípi til aðgerða og hvað vill hann þá sjá að verði öðruvísi en gert er í nýrri fjármálastefnu og endurskoðun á þeirri fjármálaáætlun sem liggur fyrir? Það er eitt að gagnrýna en annað að koma með uppbyggilegar ábendingar [[Forseti hringir.]]sem því miður virðist ekki henta hv. þingmanni mjög vel.
Herra forseti. Ég var gagnrýndur úr þessum stóli í fyrra fyrir að vera of svartsýnn. Nú er ég gagnrýndur sömuleiðis, en ég segi að kannski hefði betur verið hlustað á okkur sem vorum með þessi varnaðarorð í fyrra. Hv. stjórnarþingmenn þurfa ekkert að taka mark á okkur í stjórnarandstöðu. Hlustið bara á hagsmunaaðilana, Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð, verkalýðshreyfinguna - og fjármálaráð sem hæstv. ráðherra skipar meira að segja sjálfur. Þeir aðilar voru allir á svipuðum nótum. Þau orð bárust frá hagsmunaaðilum að stefnan væri ógn við stöðugleikann, væri óraunsæ, ábyrgðarlaus, óvarfærin, ómarkviss, óljós, ósjálfbær, óskýr, aðhaldslítil, varasöm og ótrúverðug. Þetta eru allt orð sem koma úr umsögnum hagsmunaaðila um núgildandi stefnu. Ég hef svo sannarlega ekki verið feiminn við að benda á leiðir til að bæta úr. Ég hef einmitt verið ófeiminn við að tala um ákveðnar skattbreytingar og verið skammaður fyrir það af hv. þingmanni að boða ekkert nema skattahækkanir. En ég er ófeiminn við að fara yfir þær hugsanlegu tekjuleiðir sem ríkið [[Forseti hringir.]]ætti svo sannarlega að skoða, hvort sem er í þenslu eða samdrætti.
Herra forseti. Það er auðvitað hægt að vera með langa runu af innihaldslausum orðum. Ég var að spyrja hv. þingmann hvernig hann teldi rétt að bregðast við þeim aðstæðum sem nú eru uppi. Hann gefur þá til kynna að hann velti fyrir sér að sækja aftur í gamlan sarp, sinn eigin sarp, sem er að hækka skatta á almenning og fyrirtæki. Það er það sem hv. þingmaður ætlar að grípa til, en það er leið sem menn hafa notað hér með skelfilegum afleiðingum. Er það rétt að einu úrræðin sem Samfylkingin, og hv. þingmaður sem fulltrúi hennar í fjárlaganefnd, hefur fram að færa við umræðu um nýja fjármálastefnu eða endurskoðun hennar séu að hækka álögur á almenning og fyrirtæki? Já eða nei? Eða eru einhver önnur úrræði í hans huga, t.d. [[Forseti hringir.]]að gefa aðeins eftir af því sem tekið er af almenningi og fyrirtækjum?
Herra forseti. Svo að ég sé algerlega skýr ætlar Samfylkingin ekki að hækka skatta á almenning í landinu, hún ætlar ekki að gera það. Hv. þingmaður virðist vera haldinn þeirri villuhugmynd að peningar vaxi einfaldlega á trjám. Ef við ætlum að fjárfesta í loforðum, okkar og ykkar, þurfum við skatttekjur. Ég veit ekki betur en að Sjálfstæðisflokkurinn hafi verið sá flokkur sem var með hæsta loforðið í aðdraganda síðustu kosninga, um 100 milljarða. Ég sá þá tölu hvergi í kosningastefnuskrá neins flokks, hvergi nema í kosningaloforðum Sjálfstæðismanna, það er það sem þeir ætluðu að setja í opinbera innviðauppbyggingu. Hvaðan áttu þeir 100 milljarðar að koma? Við höfum ítrekað bent á að það er fullkomlega óeðlilegt að lækka veiðileyfagjald um 3 milljarða og hafa það svipað hátt og tóbaksgjaldið. Við höfum ítrekað spurt af hverju ekki megi skoða auðlegðarskatt á sama tíma og við höfum vaxandi eignaójöfnuð. Af hverju megum við ekki ræða það? Af hverju þarf fjármagnstekjuskattur að vera lægstur á Íslandi [[Forseti hringir.]]af öllum Norðurlöndunum? Af hverju þarf hann að vera lægstur hér? Þetta eru tekjuúrræði sem við eigum að vera ófeimin við að ræða og ég hef svo sannarlega verið það, hæstv. forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hóf ræðu sína á því að nefna að stefna ríkisstjórnarinnar ætti að duga í fimm ár en hefði bara dugað í rúmlega ár. Hann fylgdi því svo eftir með því að segja að hér hefði orðið mesta áfall í 30 ára hagsögu. [[Gripið fram í.]]Hv. þingmaður leiðréttir mig ef þetta var ekki á þessum nótum. Síðan færði hv. þingmaður eiginlega rök fyrir því að við værum að fylgja eftir þeirri þjóðhagsspá sem liggur til grundvallar. Ég er sammála hv. þingmanni um að við skattleggjum okkur sannarlega ekki út úr þessari snöggu niðursveiflu. Mig langar að spyrja út í áætlanir almennt. Eru áætlanir ekki einmitt til þess að geta brugðist markvisst við breytingum í stað þess að binda okkur við fyrirframgefnar niðurstöður, til þess að geta breytt skynsamlega þegar grundvallarforsendur hafa brostið eins og í þessu tilviki? [[Forseti hringir.]]Er það ekki sú festa sem grunngildi laganna knýja á um?
Herra forseti. Auðvitað þurfum við að sýna festu, það er einmitt það sem við drógum hér upp í fyrra og erum að gera núna. Sú niðursveifla sem við upplifum núna á ekki að koma mjög á óvart. Fjölmargir aðilar vöruðu við henni. Við mörg í stjórnarandstöðunni og fleiri bentu einmitt á að óvarlegt væri að gera ráð fyrir 14 ára samfelldu hagvaxtarskeið. Við bentum á að blikur væru á lofti. Nú er þessi samdráttur orðinn sem við töluðum um í fyrra og því er ekki hægt að segja að hér sé dæmi um festu og ábyrgt vinnulag. Við getum sagt að við höfum sagt ykkur þetta í fyrra. Þið hlustuðuð bara ekki á okkur og það eru mikil vonbrigði. Auðvitað ber að uppfæra áætlun og annað slíkt en mér finnst menn oft rugla saman spám og áætlunum. Hagspárnar sem allt byggist hér á eru einfaldlega of bjartsýnar og óraunsæjar og byggjast á óskhyggju. Það er allt í lagi að hafa áætlun sem gerir ráð fyrir mjúkri lendingu eða snertilendingu en við þurfum að hafa raunsæjar spár. Það er ekki raunsætt að gera ráð fyrir að gengi íslensku krónunnar haggist ekki á næstu fimm árum. [[Forseti hringir.]]Það er ekki raunsætt að gera ráð fyrir að olíuverð breytist ekki neitt, að verðbólga hækki ekki o.s.frv.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður kann að hafa misskilið spurninguna. Ég er að tala um festuna í fjármálastefnu ríkisstjórnar og það er það sem skiptir máli. Ég er að tala um þann fyrirsjáanleika sem er nauðsynlegur til að peningamálastefnan togi í sömu átt. Við sáum að Seðlabankinn lækkaði vexti nýverið. Það kann að vera vegna þess að í lagaumgjörðinni almennt er aukin festa. Hv. þingmaður nefnir að aðhaldsstigið hafi ekki verið nægilegt og að fjármálaráð hafi gagnrýnt það. Það er sannarlega rétt að afkoman var ekki mikil en hún tekur þó við þessari snöggu niðursveiflu að þremur fjórðu hlutum. Síðan er byggt inn í og verið að bregðast við gagnrýni fjármálaráðs með óvissusvigrúmi, ekki satt, hv. þingmaður? Ég velti því upp þeirri spurningu hvort hv. þingmaður telji að þetta óvissusvigrúm hefði átt að vera meira.
Herra forseti. Það er mjög ánægjulegt að óvissusvigrúmið hafi verið nefnt. Ég gat ekki komið inn á það í ræðu minni. Óvissusvigrúmið er nýtt hugtak, það er ekki í lögunum. Að mínu mati er hér einfaldlega verið að fela fyrirhugaðan halla hjá hinu opinbera. Hér er verið að setja hallann til hliðar. Á sama tíma getur ráðherra sagt: Já, fjármál ríkisins eru í jafnvægi eða fyrir ofan núllið. Það finnst mér ekki góð vinnubrögð eða góð pólitík. Hvort óvissusvigrúmið ætti að vera meira eða hærra verður bara að koma í ljós. Þetta óvissusvigrúm má sjá í fyrstu töflunni í fjármálastefnunni og er mjög sérkennilegt, a.m.k. að mínu mati. Það er sérkennilegt að þetta sé einfaldlega ekki í afkomutölum hins opinbera. Það er holur hljómur í því að tala um fyrirsjáanleika. Við töluðum fyrir örfáum mánuðum nákvæmlega eins og hér er verið að gera og nú erum við að tala um að höggið á hið opinbera verði 40–46 milljarðar, ekki bara 2019 þegar niðursveiflan er heldur líka næstu fimm árin. Hver er fyrirsjáanleikinn í því? [[Forseti hringir.]]En ríkisstjórnin skellir skollaeyrum við öllum varnaðarorðum og vill [[Forseti hringir.]]bara sjá sólskinið. Á sama tíma [[Forseti hringir.]]bendir sérfræðingur eftir sérfræðing og stjórnarandstöðuþingmenn á að hugsanlega dragi einhvern tímann ský fyrir sólu.
Forseti minni á umsaminn ræðutíma sem er ein mínúta í hverju andsvari.
Herra forseti. Mig langar hér upp í andsvör og þau eiga jafnvel frekar erindi við stjórnarþingmenn ef staðan væri sú að einhver þeirra hefði hætt sér á mælendaskrá en af þeim átta sem nú eru þar á lista er enginn stjórnarþingmaður. Ég verð því að spyrja hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson. Ég velti fyrir mér þessum orðum í þingsályktunartillögunni um svigrúmið sem hv. þingmaður ræddi. Það kemur fram að menn þurfi að draga lærdóm af þeirri stöðu sem upp sé komin, byggja mögulega meira svigrúm inn í fjármálastefnuna og hafa það gagnsætt. Mig langar til að heyra hvaða augum hv. þingmaður lítur það. Það kom reyndar aðeins fram í síðasta andsvari en ég spyr hvort þetta ætti ekki að gera með það fyrir augum að koma í veg fyrir að svona staða komi aftur upp. Hvað sem mönnum finnst um stjórnmálin og stjórn og stjórnarandstöðu þá er það ekki boðlegt að við séum hér endurtekið og alltaf í baksýnisspeglinum [[Forseti hringir.]]af því að plöggin sem eru lögð fram hafa stuttan líftíma. Sér hv. þingmaður það fyrir sér að við gætum [[Forseti hringir.]]í alvöru náð breiðri samstöðu um að vinna þetta öðruvísi með meira gagnsæi og meira svigrúmi og að það væri til heilla?
Enn minnir forseti á ræðutímann.
Herra forseti. Já, ég held það. Fyrst ég á að fara að svara fyrir stjórnarþingmenn sem ég er auðvitað ekki að fara að gera, ég hef reyndar mikið álit á formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, þá held ég að við deilum þeirri skoðun, svo að ég svari spurningu hv. þingmanns og tali líka til formanns nefndarinnar, hversu mikilvægt það er að virða grunngildi opinberra fjármála. Það eru þessi fimm gildi; sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Í raun er ekkert af þeim uppfyllt, ef við skoðum þetta af fullri sanngirni, en við þurfum að virða þau. Fyrst við erum að setja þessi lög - þau eru í sjálfu sér ekki gömul, lög um opinber fjármál eru frá 2015 - þá skiptir máli að vel takist til. Ég held að það sé einmitt ekki að gerast núna. Við eigum að vera mjög viljug til að breyta bæði stefnu og áætlun ef þörf krefur. Við sáum það t.d. með fjármálaáætlun í fyrra. Við fengum fjölmargar umsagnir en fjárlaganefnd breytti engu. Það er svolítið sérkennilegt að við séum að halda [[Forseti hringir.]]umfangsmikla fundi á vegum fjárlaganefndar og fá alla þessa umsagnaraðila sem gefa álit um [[Forseti hringir.]]5.000 milljarða kr. áætlun og við gerum engar breytingar í meðförum þingsins. Það er svolítið sérkennilegt að mínu mati.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið og vonast til þess að þegar rykið sest eftir þessa umræðu náum við sameiginlega að draga lærdóm af þessu og laga vinnubrögðin. Mig langar til að biðja hv. þingmann að setja upp spádómshattinn. Hann nefndi áðan hagræðingaraðgerðir sem væru fyrirsjáanlegar í komandi fjármálaáætlun. Hér hefur átt sér stað fordæmalítil aukning ríkisútgjalda í ýmiss konar rekstur og síðan stórbrotin loforð um innviðauppbyggingu. Það er ekki einfalt verkefni sem bíður hæstv. ríkisstjórnar. Hverjir taka höggið á sig, eins og hv. þingmaður orðaði það áðan? Hvað sér hv. þingmaður fyrir sér? Ég biðst hv. þingmann forláts á því að fara í þessar æfingar hér en ef það eina sem er í boði er að eiga slíkar samræður eingöngu við stjórnarandstöðuþingmenn þá verður svo að vera. Ég bið hv. þingmann að fara í þessar æfingar með mér.
Herra forseti. Spennitreyja, spennitreyja, spennitreyja, spennitreyja, spennitreyja - tíu sinnum kom orðið spennitreyja fyrir í umsögn fjármálaráðs um fjármálaáætlun. Jú, við erum að setja okkur sjálf í ákveðna spennitreyju. Þetta segir fjármálaráð sem er sjálfstætt ráð sem hæstv. fjármálaráðherra skipar þannig að vandinn getur verið heimatilbúinn hvað þetta varðar. Hv. þingmaður spyr líka hvernig við mildum höggið. Jú, við þurfum að milda höggið. Ég er talsmaður þess að við eigum að nota ríkisfjármálin til þess. Við eigum að dusta rykið af kenningum Keynes sem einmitt talaði um hlutverk hins opinbera í niðursveiflu, að við innleiðum sveiflujafnandi hlutverk ríkisins til að verja velferðarkerfið, skólana o.s.frv. Það gerum við bæði með breytingum á áherslum í ríkisfjármálum og m.a. í skattheimtu. Við getum ekki talað um ríkisfjármál án þess að tala um skatta og hvar skattbyrðin eigi að vera og hvort við eigum að draga úr henni eða auka hana. Það er stóra pólitíkin [[Forseti hringir.]]í þessu máli sem hægri menn eru allt of feimnir við að ræða að mínu mati.
Virðulegur forseti. Stígur á stokk formalistinn mikli sem vill bara að farið sé að lögum því að hér er verið að setja ákveðið fordæmi. Hér er gripið til endurskoðunarákvæðis laga um opinber fjármál í fyrsta skipti og það er tiltölulega strangt orðalag í þeirri grein, um þjóðarvá og efnahagshrun og álíka aðstæður, sem þó eru ekki taldar upp en þær hljóta að þurfa að vera álíka alvarlegar og þau hugtök sem þarna er um að ræða. Í ákvæðinu er einnig talað um að endurskoðuð fjármálastefna - ekki breyting á fjármálastefnu heldur endurskoðuð fjármálastefna - eigi að gilda til fimm ára. Þetta er hvorki endurskoðuð fjármálastefna né gildir hún til fimm ára af því að hún virkar aftur í tímann og varla er hægt að telja þau ár með. Í umræðunni hefur komið fram að það sé varfærni að endurskoða fjármálastefnu enda var fyrri fjármálastefna greinilega ekki nægilega varfærin og það birtist mjög vel í því að orðið varfærni kemur þrisvar sinnum fram í gildandi fjármálastefnu. Einu sinni er tekið fram að menn eigi að vera varfærnir, einu sinni er það skilgreint hvað varfærni sé og einu sinni til að nefna að gerð hafi verið frávikagreining, þó að ekki hafi verið tekið tillit til þess að ef hún yrði að veruleika yrði svigrúm til þess að bregðast við því. Verið er að bæta úr því núna með einhverju óvissusvigrúmi sem er ágætishugmynd, að ég tel. Það mætti kannski vera þak í hina áttina, á gjöld, þannig að ef hagvöxtur yrði miklu meiri en spáð hefði verið myndi það taka frá þennan freistnivanda, sem oft hefur verið talað um, fyrir ríkisstjórnina til að grípa til þessara auknu tekna af fullri hörku. Það væri einhver bremsa í þá átt líka. Ástandinu hefur verið líkt við, t.d. í eldhúsdagsumræðum af nefndarmanni í fjárlaganefnd, varaformanni þar, ákveðna snertilendingu í hagkerfinu. Á sama tíma erum við að bregðast við með endurskoðun á fjármálastefnu út af þjóðarvá eða efnahagshruni. Það kallar varaformaður snertilendingu í efnahagsmálum. Þetta tvennt fer ekki saman. Mér finnst rosalega eðlilegt að kalla eftir rökstuðningi fyrir því sem segir í endurskoðunarákvæðinu - sem virðist þó ekki vera farið eftir þó að það sé það eina sem hægt er að nota til að leggja fram nýja fjármálastefnu - um tiltæk úrræði. Hvernig hefur verið brugðist við með öllum tiltækum ráðum? Hvaða svigrúm gefa tiltæk ráð til að bregðast við þeirri niðursveiflu sem er í gangi? Það er ekkert fjallað um aðrar hugsanlegar aðgerðir og hversu langt þær myndu ná. Ekki er heldur fjallað um mögulegt hlutverk varasjóðs en hann hækkar um 20 milljarða á milli sömu ára í gildandi fjármálaáætlun og þeirri sem nú er lögð fram á Alþingi til umfjöllunar. Það ætti að vera hægt að grípa til hans að einhverju leyti. Það er ekkert útskýrt hversu stóran hluta af niðursveiflunni varasjóðurinn er í raun að grípa. Eftir stöndum við með rosalega margar spurningar um það hvernig verið sé að fjármagna þessa niðursveiflu, ef menn ætla að koma sér niður á núllið og standa við þau verkefni sem búið er að leggja fram í fjármálaáætlun. Þegar kemur að spurningunni um fjármálaáætlun fáum við þau skilaboð í framsöguræðu og andsvörum að frysting Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, sem var lögð fram sem stefna stjórnvalda í fjármálaáætlun til Alþingis, er allt í einu ekkert í kortunum. Hún var bara tilraun, prufa, ef samningar skyldu nást um það á meðan Alþingi væri að fjalla um fjármálaáætlunina. Það er ekki boðlegt að Alþingi þurfi að fjalla um stefnu stjórnvalda sem raungerist ekki, að þarna séu einhver svona Schrödingers-áhrif í gangi. Það er ekki boðlegt fyrir Alþingi að þurfa að glíma við slíkt. Við glímum nefnilega við gríðarlegan skort á gagnsæi, bæði í fjármálastefnu varðandi grunngildin, hvernig þau eru uppfyllt, eins og ég talaði um með varfærnina áðan. Það er ekkert útskýrt af hverju fjármálastefnan byggist á varfærnislegum sjónarmiðum. Það er augljóslega ekkert gagnsæi í fjármálastefnunni og hvað þá þessari breytingu á þingsályktuninni um fjármálastefnu. Hvaða rök á ég að leita í varðandi þessi afkomuviðmið og þessar breytingar? Er rökin að finna í því að verið er að breyta núgildandi fjármálastefnu, eru það rökin fyrir því að þessi grunngildi séu uppfyllt? Það er ekki útskýrt, enn og aftur, hvernig farið er eftir grunngildunum. Jú, það er útskýrt að það sé varfærni að breyta fjármálastefnunni en fjármálastefnan á upphaflega einmitt að sýna varfærni. Að mínu viti er verið að viðurkenna að ekki var farið fram af varfærni í gildandi fjármálastefnu. Það er svo margt í þessu máli sem veldur mér erfiðleikum, ekki bara mér sem formalista. Það eru ákveðnar mótsagnir í þessu. Framlagning stefnunnar á að tryggja þessi grunngildi en síðan eiga grunngildin að vera tryggð með því að breyta henni. Þetta tvennt gengur ekki upp. Í tengslum við fjármálaáætlun sem á að byggja á fjármálastefnu erum við nú á allra síðustu metrunum með afgreiðslu á fjármálaáætlun. Við erum búin að fá alla gesti á fund um fjármálaáætlunina og við sjáum fram á rosalegar breytingar á henni. Við höfum ekki hugmynd um hvaða breytingar það eru, á hvaða málefnasviðum, hverjar upphæðirnar eru á málefnasviðum, eða hvort breytingarnar eru bara á afganginum og varasjóðnum. Miðað við þær tölur sem púslað var saman, af afganginum, varasjóðnum og ýmsu, gæti hugsast að það dygði fyrir þessum mun. Maður er ekki viss, maður sér það ekki, t.d. af því að fjármálaáætlunin sjálf er ekki gagnsæ. Ekki er hægt að ganga í kostnaðar- og ábatagreiningar sem eiga að vera í fjármálaáætluninni. Það er ekki hægt að skoða forgangsröðunarlistann og segja: Allt í lagi, ef niðursveifla verður og við náum ekki alveg eins miklum tekjum á móti útgjöldum til að uppfylla stefnuna sem lögð var fram í fjármálaáætlun þá sjáum við einfaldlega í forgangsröðunarlistanum í hvaða verkefni verður ekki farið. Þetta vantar algerlega. Maður er alveg í myrkrinu með það hvað í ósköpunum við erum að glíma við, bæði hvað varðar fjármálastefnu og fjármálaáætlun, og sú síðarnefnda kemur til með að taka breytingum sem við höfum sama og engan tíma til að fá umsagnir um. Breytingarnar verða samt upp á tugi milljarða. Það er bara eitthvað sem á að kvitta upp á í lok þings og skófla hér í gegn. Það hvernig farið er með fjármálastefnu, þar sem í rauninni er ekki farið eftir lögum um opinber fjárlög heldur verið að túlka til hliðar hvernig megi endurskoða fjármálastefnuna aftur í tímann og ýmislegt svoleiðis, leiðir af sér að við lendum í sömu vandamálum með fjármálaáætlun. Hún byggist á stefnunni og ógagnsæi í fjármálastefnu getur af sér ógagnsæi í fjármálaáætlun. Bara til að nefna örfá dæmi um vandamálin sem við erum í: Við höfum t.d. ekki fengið svar við því hvaða áhrif lífskjarasamningarnir hafa á fjármálaáætlun. Það virðist vera eins og mest af þeim sé þegar í fjármálaáætlun en nú er náttúrlega verið að breyta henni út frá þessari fjármálastefnu þannig að spurningarmerkið við það hvaða áhrif lífskjarasamningarnir hafa verður enn stærra. Vissulega erum við í gríðarlegri innviðaskuld og miðað við fjármálastefnuna eins og á að breyta henni núna er ekki gert ráð fyrir því að lántökur komi á móti til að standa undir þeim framkvæmdum. Ég veit ekki af hverju, það má íhuga að hafa einhvers konar jafnvægi þar á milli. Jú, það er ekki verið að greiða skuldir eins mikið niður og gert var ráð fyrir en það er svigrúm til að koma til móts við svona sveiflu með lánum á móti í staðinn fyrir - ja, hvað sem á nú að gera, það sést alla vega ekki. [[Forseti hringir.]] Tíminn er að verða búinn. Ég bið um að verða aftur settur á mælendaskrá. Takk fyrir í bili.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir prýðisræðu. Hann útlistaði sig hér sem mann formsins og ég get alveg tekið undir það. Í gegnum tíðina, í vinnu með hv. þingmanni í hv. fjárlaganefnd, þá er hv. þingmaður mjög glöggur á lögin og form laganna og það skiptir máli. Það ætla ég fyrst að segja og þakka fyrir það. Ég er hins vegar hugsi yfir því að hv. þingmaður fer inn á grunngildin sem eru hluti af forminu og eiga að stýra för þegar við tökum ákvarðanir sem byggja á þessu umhverfi sem er stefna og áætlanir. Ég met einn þátt sem dæmi um það að við séum að læra í þessu ferli. Fjármálaráð hefur gagnrýnt ríkisstjórn fyrir að lenda í gólfi stefnunnar þar sem aðhaldsstigið birtist í mjög lágum afgangi, skulum við segja, um 1% af vergri landsframleiðslu í þessari stefnu. Nú fáum við nýja hagspá sem segir að hér sé framboðsskellur, snögg niðursveifla, þar sem óvissuþættir hafi raungerst. Við þurfum þá að bregðast við því, bregðast við breyttum forsendum. Þá erum við komin að spurningunni: Eigum við að binda okkur þannig séð í forminu og fara í ráðstafanir á fjármálaáætlun sem taka við þessum 40 milljarða tekjuskelli eða eigum við að segja: Eigum við ekki að bregðast við hér og [[Forseti hringir.]]horfa á stefnuna? Eigum við ekki, í staðinn fyrir að binda okkur í fyrirframgefna niðurstöðu, að bregðast við breyttum forsendum og horfa á skynsemina, sjálfbærni og stöðugleika?
Virðulegi forseti. Ég nefndi þetta einmitt í andsvörum mínum við fjármálaráðherra. Það eru leiðir til að rökstyðja endurskoðun fjármálaáætlunar í þessu af því að það er ekkert skilgreint hvað er þjóðarvá, hvað er efnahagsáfall, hverjar eru prósentubreytingarnar í því sem myndi teljast efnahagsáfall. Ef ríkisstjórnin myndi segja að þessi lækkun á hagspám teldist efnahagsáfall þá er það einfaldlega fordæmisgefandi. Það eru ekki rök sem hægt er að andmæla sem slíkum af því að við vorum ekki með það í höndunum hvað teldist vera efnahagsáfall eða þjóðarvá áður en við hófum þetta ferli. Það er dálítið opið svigrúm til að segja: Þetta er það. Núverandi aðstæður eru það út af þessum atriðum. Það er tvímælalaust hægt að útskýra það betur. Að sjálfsögðu er hægt að bregðast við á þann hátt með endurskoðunargreininni. Ég kalla eftir rökstuðningnum á bak við það af því að ég finn hann ekki. Ég get útvegað slíkan rökstuðning, kannski heldur hann hjá fjármálaráði, kannski ekki. En hérna vantar allan rökstuðning. Ég veit ekki hvernig það heldur hjá fjármálaráði. Við eigum að vera grunngildamiðuð en það er ekki einu sinni reynt að útskýra hvernig farið er eftir grunngildum í þessari breytingu. Eins og ég nefndi áður þá finnst mér það vera nokkuð öfugsnúin varfærni að gera hana svona eftir á. Ef þetta á að vera breyting á fjármálastefnu en ekki endurskoðun á fjármálastefnu þyrfti, með því ákvæði, að leggja fram nýja fjármálastefnu til næstu fimm ára, alveg eins og gengur og gerist með fjármálastefnu til að byrja með. Núna erum við í einhverju togi með [[Forseti hringir.]]túlkun á 10. gr. sem er breyting á fjármálastefnu sem er eitthvað allt annað en 10. gr. gengur út á, finnst mér.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ætla að reyna að leiða næstu spurningu í framhaldi af svari hv. þingmanns. Í greinargerð eru færð rök fyrir því af hverju brugðist er við því sem snýr að því að horfa til lengri tíma. Hér er verið að fara í jafnvægi gjalda og tekna, þ.e. á núllið ef við tölum um það þannig. Svo er byggt inn þetta óvissusvigrúm þar sem ég met að við séum að læra af gagnrýni fjármálaráðs m.a. og að losa um þessa spennitreyju af því að við þurfum að horfa á sjálfbærni og stöðugleika til lengri tíma litið. En svo er spurningin: Hvað er skynsamlegt að gera? Halda sig við útgjaldaáformin? Þá eru það 10–12 milljarða ráðstafanir sem við þurfum að horfa á en það er í fjármálaáætlun. Hér er gengið út frá því að ekki sé gengið á óvissusvigrúmið heldur sé það til staðar ef forsendur fara til verri vegar en spáð er. Mér heyrðist á hv. þingmanni að honum litist ágætlega á [[Forseti hringir.]]þetta verkfæri. Ég spyr: Hefði það [[Forseti hringir.]]gjarnan mátt vera meira eða hvernig hefði mátt rökstyðja það hversu mikið það á að vera hverju sinni?
Forseti. Svo ég sé eins skýr með það og ég get þá eru rökin sem ég finn í þessari tillögu fyrir breytingum einfaldlega: Af því að við þurfum þess, það eru að grunni til breytingartillögurnar. Viðurkenningin er að fyrri fjármálastefna gerði einfaldlega ekki ráð fyrir efnahagsniðursveiflu og þess vegna erum við stödd hérna. Ef gert hefði verið ráð fyrir niðursveiflu í fjármálastefnunni til að byrja með þyrftum við ekki að taka hana upp. Þá væri einmitt hægt að ganga á þetta óvissusvigrúm. Ég held að það mætti alveg skilgreina óvissusvigrúmið aðeins víðar, út frá því hversu miklu munar á hagspánum og síðan raunveruleikanum eftir því hvernig hann breytist. Ef það er 2% niðursveifla í hagspá þá sé óvissusvigrúmið kannski 1% eða eitthvað því um líkt, kannski helmingurinn af, til þess að reyna að bremsa eitthvað á móti líka. [[Forseti hringir.]]En þetta er flóknara en svo og það skortir gagnsæi bæði í fjármálastefnu og fjármálaáætlun til þess að geta svarað því nákvæmlega því að það eru fleiri breytur sem taka þarf tillit til.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgóða ræðu. Hv. þingmaður hefur stundum verið gagnrýndur fyrir að vera formalisti. Hann er reyndar uppáhaldsformalistinn minn í lögum um opinber fjármál og kannski er rík ástæða til þess að þingið allt sé meiri formalisti í þessu. Lög um opinber fjármál voru einmitt sett til þess að skapa festu og fyrirsjáanleika í ríkisfjármálunum og gengið var út frá því við gerð þeirra að eftir þeim yrði síðan unnið. Það er ekki raunin eins og við sjáum svo skýrt í dag. Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins út í eitt af grunngildunum, sem er varfærni. Ég hef verið mjög hugsi yfir staðhæfingum stjórnarmeirihlutans frá upphafi umræðunnar og í raun frá fyrstu fjármálastefnu, ég hef verið hugsi yfir einhvers konar nauðhyggju um að ríkisstjórnin verði einfaldlega í fjármálastefnu og fjármálaáætlun að taka mið af gildandi hagspám hverju sinni og geti hvergi frá þeim hvikað. Þá kemur einmitt að grundvallarspurningunni um varfærni í bæði stefnu og áætlun. Er hv. þingmaður ekki sammála mér í því að það hljóti að vera mikilvægt - einmitt þegar hættumerki eru á lofti í efnahagslífinu, þegar fjölmargir hagsmunaaðilar vara við því að efnahagslegar forsendur séu í besta falli mjög bjartsýnar, jafnvel algerlega óraunhæfar - að gæta ýtrustu varfærni en ekki tefla á tæpasta vað eins og augljóslega var gert í þessu tilviki? Væri ekki eðlilegra, í ljósi þess að við viljum líka hafa ákveðinn sveigjanleika í ríkisfjármálunum til að takast á við erfiðari tíma, að stjórnin sýni einfaldlega meiri fyrirhyggju og skilji eftir meira svigrúm á tímum efnahagslegs uppgangs?
Virðulegur forseti. Mér finnst við sveiflast dálítið eins og lauf í vindi í þessum efnahagsaðstæðum, bæði á undanförnum árum, í uppsveiflunni, og nú í niðursveiflunni. Hagsveiflan upp á við var ekki til komin út af stefnu stjórnvalda. Það komu fleiri ferðamenn hingað og makríll kom syndandi hér inn í lögsöguna. Það voru ekki stjórnvöld sem sögðu: Við ætlum að fá meiri makríl inn í lögsöguna. Að sama skapi segja stjórnvöld nú að niðursveiflan sé ekki heldur þeim að kenna. Við erum einhvers staðar þarna inn á milli og blöktum eins og lauf í vindi og ekkert sem við gerum hefur greinilega áhrif á neitt. En fræðin virka ekki þannig. Við höfum áhrif. Ég held að eitthvað í stefnu stjórnvalda hafi haft áhrif á það að ferðamönnum fjölgaði meira en annars hefði verið. Ég nefni Inspired by Iceland. Það var mjög gott framtak og hafði tvímælalaust áhrif. Ég held líka að sú fjármálastjórn sem hingað til hefur verið í uppsveiflunni hafi haft áhrif á það að við horfum á nákvæmlega þessi áform hérna, kannski ekki út af loðnunni en mögulega út af breytingum í ferðaþjónustunni. Þess vegna verður að sýna varfærni. Það getur eitthvað komið upp sem við höfum ekki stjórn á. Varfærnin verður að sjást í því að til staðar séu fráviksspár, þar sem gert er ráð fyrir að brugðist verði við ef það raungerist, þá segi í stefnunni eða áætluninni: Þá gerum við þetta hér til að það komi ekki illa út fyrir okkur. Við sýnum fram á að með ákveðnum aðgerðum, ef við lendum í frávikum, skilum við okkur aftur á réttan kjöl. Það er sú varfærni sem vantar.
Herra forseti. Þetta er spurningin um varfærni. Við erum að glíma við hagspár sem við vitum mætavel að eru ónákvæmar. Við vitum yfirleitt að það eina örugga við þær er að þær munu ekki ganga eftir. Við vitum líka að hagspár hafa tilhneigingu til að vanmeta bæði efnahagsuppgang og niðursveiflu. Hagvöxtur hefur tilhneigingu til að verða kröftugri en hagspá gerir ráð fyrir þegar við erum í uppsveiflu, enda er íslenska hagkerfið eitt það sveiflukenndasta í heimi. Að sama skapi hefur niðursveifla tilhneigingu til að verða dýpri en hagspár gerðu ráð fyrir. Við höfum sjaldnast spáð fyrir um samdrátt. Hann kemur bara og verður þá yfirleitt nokkuð skarpur. Að sama skapi verður hagvöxtur kröftugri en við spáum. Þá veltir maður fyrir sér: Er ekki mikilvægt að stjórnvöld séu miklu varfærnari í uppsveiflunni og skilji þá meiri afgang eftir sem getur um leið skapað svigrúmið sem oft er kallað eftir til útgjaldaaukningar þegar skyndilega dregst saman, eins og gerist nú yfirleitt í þessu hagkerfi?
Virðulegur forseti. Það er einmitt þessi viðbót, útgjaldasvigrúmið, sem ég tel vera ágætisviðbót í þau fræði sem við vorum að fara yfir. Það vantar aðeins betri skilgreiningar þar á bak við. Jú, það er sú þumalputtaregla: Ef það fer verr en hagspár gera ráð fyrir má ganga á þetta óvissusvigrúm. En við erum svo ógagnsæ í því öllu þannig að ég held að við komum ekki til með að vita nákvæmlega hvort það sé að gerast, hvort verr gangi, eða hvort það er af öðrum ástæðum sem gengið verður á það, þ.e. ef það verður þannig. Ég er sammála því að þetta má, eins og ég nefndi áðan, líka ganga í hina áttina, að ef hagvöxtur er á blússandi uppleið, eins og gerst hefur, og miklu framar hagspám sé einhver bremsa á útgjaldahlið á móti til þess að ná betri afkomu. Ef hagspáin hefði verið nákvæm hefði afkoman væntanlega verið sett hærri í fjármálastefnu og þá fjármálaáætlun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Að mörgu leyti finnst mér áhugavert hvernig hv. þingmaður hefur nálgast varfærnishugtakið og grunngildin því að þau skipta verulegu máli í þessum efnum. Auk þess er ég sammála hv. þingmanni um að það þarf að vera nokkuð skýrt hvenær stefnan er endurskoðuð. Það liggja í raun ekki fyrir neinar leiðbeiningar um það að öðru leyti en því sem segir í lögunum, orð eins og þjóðhagsvarúð. Það þyrfti að vera skilgreining á því hve viðsnúningurinn þyrfti að vera mikill þegar kemur að landsframleiðslu. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér í því að betra hefði verið og í raun nauðsynlegt að við hefðum haft umsögn fjármálaráðs áður en við færum í þessa umræðu. Það er náttúrlega fjármálaráð sem segir til um það hvort stjórnvöld séu á réttri leið með þetta mál. Við höfum ekkert til að styðjast við hvað þetta varðar. Hæstv. ráðherra segir að það hafi verið skynsamlegt að endurskoða stefnuna. Við þurfum að hafa eitthvað meira haldbært í höndunum en það og þess vegna lagði ég áherslu á það í ræðu minni að þetta þyrfti að liggja fyrir, að sviðsmyndir og greiningar þyrftu að liggja fyrir þannig að Alþingi hefði meiri gögn og upplýsingar í höndunum, og þar á meðal umsögn fjármálaráðs, til að geta farið í vandaða umræðu um þetta mál. Ég bið um álit hv. þingmanns á þessu.
Virðulegur forseti. Ég ætla aftur að vera aðeins meiri formalisti. Í fyrri umr. fjöllum við almennt um málið og rök ráðherra fyrir framlagningu þess. Þar erum við að greina og leggjast yfir grunnrök málsins frá hendi ráðherra. Í kjölfarið, á milli umræðna, fáum við umsagnaraðila og frekara álit sérfræðinga í stærra samhenginu. Smátími hefur þá farið í að tölugreina málið og ýmislegt annað. Það að geta komið inn í síðari umr., sem er nákvæmari umræða, út frá umsögnunum held ég að sé lykilatriði í hefðbundnu ferli þingmála. Það væri að sjálfsögðu gott að hafa umsögn fjármálaráðs sem viðhengi við fjármálaáætlun og fjármálastefnu en það er ekki nauðsynlegt. Það væri gott að hafa það en það passar alveg í hvort módelið sem er. Ég get alveg tekið undir að það væri gott, það væri öðruvísi fyrirkomulag, ekkert slæmt að hafa það fyrirkomulag en það virkar alveg á hinn veginn líka. Ég bendi oft á að í sumum tilfellum geti hvort tveggja verið rétt. Fólk gleymir því oft þegar tveir eru að rökræða, að það er ekki bara annar sem hefur rétt fyrir sér, báðir geta haft rétt fyrir sér. Og báðir geta líka haft rangt fyrir sér, sem gleymist oft. Tilhneigingin er sú að horfa á einhverjar rökræður, þegar tveir eru að munnhöggvast, og segja að annar sé að vinna þegar báðir geta haft kolrangt fyrir sér.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Við komum kannski að því aftur að við erum með tiltölulega nýleg lög sem við erum að læra inn á. Engu að síður eru þau í gildi, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega. Við stöndum kannski frammi fyrir því að verið er að endurskoða stefnuna í fyrsta sinn, stefnu sem er reyndar tiltölulega nýleg. Í því samhengi hefði maður talið æskilegra að hafa einhver gögn þó að vissulega sé rétt að við séum að fara í umsagnarferli o.s.frv., með því að málið fer til nefndar og er tekið fyrir þar. Engu að síður hefði ég talið að það þyrfti að liggja skýrar fyrir hvenær endurskoða eigi stefnuna. Hvað ef fjármálaráð kemst að því að það hafi kannski verið óþarfi að endurskoða stefnuna? Hvar stöndum við þá? Ég velti þessu upp. Það er kannski [[Forseti hringir.]]harla ólíklegt að svo verði en það er allt í lagi að skoða þessar hliðar á málinu enda verðum við, að mínu mati, að hafa sérfræðileg gögn til að geta fylgt þessu eftir.
Virðulegi forseti. Ég held að ég geri mér grein fyrir vanda hv. þingmanns. Í þessari tillögu eru einfaldlega engin rök fyrir því af hverju þarf að endurskoða stefnuna. Ég gæti alveg séð fyrir mér ýmis rök sem væri hægt að nota en þau eru ekki notuð. Þess vegna höfum við ekkert í höndunum. Þess vegna þráir hv. þingmaður álit fjármálaráðs af því að við höfum ekki haldbær rök frá ráðherra til að greina hvort okkur finnst um að ræða frávik frá hagspám sem er eðlilegt að flokka sem efnahagsáfall eða þjóðarvá. Án þess að hafa það erum við náttúrlega í dálitlum vandræðum. Það sem ég er að gera er að gagnrýna formið, að ekki sé verið að fara eftir lögunum sem við eigum að vera að læra á og innleiða o.s.frv. en eru samt gildandi lög. Já, ég verð enn og aftur að kvarta undan því að ekki sé verið að fara eftir lögum.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að hafa ákveðna samúð með því að stjórnarliðar sitji ekki í bunkum inni í sal og hlusti á töku tvö um fjármálastefnu. En hér var samkomulag um að hæstv. fjármálaráðherra yrði í salnum og hlýddi á umræður og tæki þátt í þeim að einhverju marki. Ég verð að leita liðsinnis hjá hæstv. forseta um að sjá til þess að það samkomulag sé virt. Svo verð ég að fá að nota tækifærið, úr því að ég stend hér, og lýsa því yfir að ég sakna verulega viðveru félaga úr Vinstri grænum í salnum, ekki síst þeirra sem mikið hafa talað um að úr þessum ræðustól eigi menn samtal við þjóðina, svo að ég vitni í orð fyrrverandi ræðukóngs. Það væri áhugavert að vita af hverju þeir hafa minni en engan áhuga á að taka þátt í þessari annarri tilraun til þess að koma fjármálastefnu ráðherra frá. Þeir koma þarna í dyrnar og mér þætti virkilega gaman að fá þá til að taka þátt í umræðunni. En hæstv. fjármálaráðherra viljum við gjarnan fá inn í salinn eins og um var samið.
Herra forseti. Ég tek undir með síðasta ræðumanni, það er lágmarkskrafa að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sitji í salnum þegar við ræðum endurskoðaða fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar til ársins 2022, hvorki meira né minna. Það er mikið undir. Þegar við ræðum þetta mikilvæga plagg, sem á að vera grunnur fyrir fjármálaáætlun og fjárlagafrumvörp næstu ára lætur hæstv. ráðherra sig vanta í salinn. Ekki nóg með það heldur eru afskaplega fáir hv. þingmenn sem styðja ríkisstjórnina í salnum. Þeir koma ekki hingað upp til að ræða við stjórnarandstöðuna um þetta mikilvæga plagg. Kannski treysta þeir sér ekki til þess, alla vega eru afar fáir hv. stjórnarþingmenn í salnum.
Virðulegi forseti. Maður verður samt að hrósa hv. formanni fjárlaganefndar fyrir að taka þátt í umræðum hér og áður hefur ráðherra komið í andsvör við fyrstu tvo ræðumenn. En það gerist gjarnan þegar ég fer í ræðu að þá flýr hæstv. fjármálaráðherra, lætur ekki sjá sig í þingsalnum. Það er gaman að læra það smám saman eftir því sem fram líður. Gleraugun hans voru á borðinu, kannski hjálpar það honum eitthvað að sjá hérna. Ég ætlaði að minnast á það í ræðu minni áðan en nota tækifærið til þess núna að ég sakna þess að stjórnarþingmenn flytji fjármálastefnuna fyrir okkur og útskýri sjónarmið sín, rökin fyrir því að endurskoða þurfi fjármálastefnuna og hver sýn þeirra er á að endurskoða fjármálastefnu til næstu ára. Svo að ég nýti tækifærið enn og aftur þá spyr ég: Af hverju er fjármálastefnan ekki til næstu fimm ára, af hverju nær hún yfir fortíðina?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að ítreka að ég hef ekkert við fundarstjórn hæstv. forseta að athuga. Í umræðum undir þessum lið hafa fjórar ræður verið haldnar. Hæstv. ráðherra var með framsögu og tók andsvar við alla flokka stjórnara ndstöðunnar. Síðan eru komnar þrjár ræður og við sem tilheyrum stjórnarmeirihluta höfum tekið andsvör í öllum þeim ræðum, þannig að það komi skýrt fram. Ég held að ekki sé hægt að ætlast til mikils meira. Hæstv. ráðherra hefur tekið andsvör í tveimur af þeim þremur ræðum.
Virðulegur forseti. Mig langar kannski að hafa tvö meginstef til umræðu í þessari fyrstu ræðu minni um endurskoðaða fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Það eru þau mikilvægu grunngildi ríkisfjármálanna, eins og kveðið er á um í lögum um opinber fjármál, sem snúa að varfærni og sjálfbærni ríkisfjármála. Ég verð að viðurkenna að mér hefur blöskrað málflutningur meiri hlutans hér þegar ljóst varð að endurskoða þyrfti fjármálastefnu og þar af leiðandi gera verulegar breytingar á fjármálaáætlun sem er tiltölulega nýlega fram komin af hálfu ríkisstjórnarinnar. Bæði hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra, og raunar flestir forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar, hafa talað um þetta eins og hér væri verið að vinna einhver stórkostleg efnahagsleg afrek og ríkisstjórnin væri að koma fram af einstakri ábyrgð í ríkisfjármálum. Það verður dálítið hjákátlegt þegar haft er í huga að það er alveg sama hvernig á málið er litið, nákvæmlega sömu mistökin hafa verið gerð í hagstjórninni í stjórn ríkisfjármálanna nú og á síðasta hagvaxtarskeiði, á árunum 2003–2007/2008 að telja, og á hagvaxtarskeiðinu þar á undan. Þetta var einmitt það sem lögum um opinber fjármál var ætlað að taka á. Við sjáum að árleg aukning ríkisútgjalda á föstu verðlagi á þessum tímabilum er algjörlega sambærileg, bæði þegar við tökum hagvaxtarskeiðið frá 1994 til ársins 2000 og svo aftur hagvaxtarskeiðið frá árinu 2003 til 2008. Raunar er árleg útgjaldaaukning heldur meiri á þessu síðasta hagvaxtarskeiði en þá, enda var það yfirlýst markmið þessarar ríkisstjórnar að setja einhvers konar Íslandsmet í aukningu ríkisútgjalda. Það er líka dálítið skemmtilegt að hafa í huga að Sjálfstæðisflokkurinn hefur farið með stjórn ríkisfjármálanna á öllum þessum þremur hagvaxtarskeiðum, meira og minna í gegnum þau öll, og stærir sig um leið af stórkostlegum árangri sínum í ábyrgri stjórn ríkisfjármála. Ábyrgðarleysi Sjálfstæðisflokksins í ríkisfjármálum er algert og það er þá þrítekið núna. Er ekki sagt: Allt er þegar þrennt er? Það er kannski best að Sjálfstæðisflokkurinn láti fjármálaráðuneytið eftirleiðis vera. Það er ljóst að flokknum er ekki treystandi fyrir ríkisfjármálunum. Jafnvel eftir alla þá vinnu sem lögð var í lög um opinber fjármál, þar sem átti að herða á aðhaldinu, herða á aganum í kringum ríkisfjármálin, er það samt brotið utan af sér með öllum tiltækum ráðum og ný met slegin í útgjaldavexti. Þessi er ábyrgð Sjálfstæðisflokksins í ríkisfjármálum. Það er nefnilega svo að það er ákaflega einfalt að stýra fjármálum ríkissjóðs Íslands á tímum efnahagsuppgangs. Hagkerfið okkar er það sveiflukenndasta í hinum vestræna heimi og við vitum það mætavel. Það hefur alltaf verið raunin hingað til að á tímum efnahagsuppgangs streyma fjármunir sem aldrei fyrr inn í ríkissjóð. Þá skiptir svo miklu máli að stjórnvöld hverju sinni gæti ráðdeildarsemi, sýni varfærni, einmitt af þeim sökum sem ég nefndi áðan í andsvörum við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, að okkur hættir til að vanmeta uppsveifluna og að sama skapi vanmeta niðursveifluna. Varfærni snýst um að hafa borð fyrir báru í ríkisfjármálunum, gæta að okkur í útgjaldavextinum, og í raun ætti með réttum hætti vel að vera hægt að gæta nægilegrar varfærni í uppsveiflunni, hafa jafnvel safnað upp svigrúmi í uppganginum til að takast á við tímabundna niðursveiflu eins og nú er. Það er annað sem er dálítið kómískt í þeirri umræðu allri, þ.e. að sú niðursveifla sem við horfum fram á virðist hvort tveggja í senn hjá hæstv. ríkisstjórn vera léttvæg og tímabundin en um leið einn mesti efnahagsskellur sem við höfum tekið á okkur á undanförnum 30 árum og þar af leiðandi nauðsynlegt að endurskoða fjármálastefnuna. Mér þætti ágætt að vita hvort er: Er þetta léttvæg tímabundin niðursveifla eða mikill efnahagsskellur sem kallar á endurskoðun á fjármálastefnunni? Hvort tveggja í senn getur það ekki verið. Það sem er meira áhyggjuefni er þegar kemur að langtímasjálfbærni ríkisútgjalda. Það er að koma á daginn, sem varað var við strax þegar til þessa stjórnarsamstarfs var stofnað, að hér væri baneitraður kokteill á ferðinni þar sem ætti að reyna að lækka skatta á sama tíma og ný met yrðu slegin í útgjaldavexti, blásið til stórsóknar á öllum málefnasviðum, eins og það var kallað, þvert ofan í öll varnaðarorð og ekki bara minni hlutans á þingi heldur fjölmargra sérfræðinga, hagsmunaaðila sem vöruðu við því að það væri algerlega óábyrgt að treysta á samfellt 14 ára hagvaxtarskeið. Svo er talað eins og þessi þróun hafi komið mönnum algjörlega í opna skjöldu. Það er þá kannski lágmarkskrafa að gera til stjórnvalda á hverjum tíma að þau hafi lágmarksþekkingu á íslenskri hagsveiflu. Það er nefnilega svo að þegar íslenskt efnahagslíf hefur náð viðlíka ójafnvægi, eins og var augljóst á árinu 2017 fram á árið 2018, þar sem raungengi var í hæstu hæðum, þar sem á undan var gengið langt hagfellt hagvaxtarskeið en með mjög miklum launahækkunum og gengisstyrkingu krónunnar, hefur það alltaf - ég undirstrika alltaf, herra forseti - farið á sama veg. Það hefur alltaf verið fremur skammt í leiðréttinguna þegar sú staða er uppi. Það var nákvæmlega það sem Viðskiptaráð varaði við í umsögn sinni um fyrri fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar, sagði algerlega óraunhæft að treysta því að það færi öðruvísi nú enda erum við eitt sveiflukenndasta hagkerfi veraldar, þökk sé m.a. okkar ágætu íslensku krónu. Maður spyr sig: Hví í ósköpunum sýndi ríkisstjórnin ekki meiri varfærni við það tækifæri? Hví í ósköpunum var ekki tekið mark á ítrekuðum aðvörunarorðum? Og hvernig dettur hæstv. fjármálaráðherra í hug að koma hér fram og lýsa viðbrögðum ríkisstjórnarinnar, nú þegar í óefni er komið, sem einhverju tímamótaafreki í efnahagsstjórn, þegar skollaeyrum hafði verið skellt við ítrekuðum aðvörunum á undanförnum misserum? Það leiðir aftur hugann að langtímasjálfbærni ríkisútgjalda. Þegar búið er að auka ríkisútgjöld svo mikið sem raun ber vitni, og á að reyna að auka enn frekar inn í niðursveifluna sem nú er, hljótum við að spyrja okkur: Standa tekjustofnar ríkissjóðs undir þessu útgjaldastigi til lengri tíma litið, þegar búið er að stilla af eyðsluna miðað við hæsta hápunkt hagsveiflunnar og ætla svo ofan í það að reyna að halda áfram að auka útgjöldin að einhverju marki? Ég held að það hljóti að blasa við hverjum skynsömum manni að það sé algerlega óraunhæft að ætla að svo geti orðið. Enda sést það í endurskoðaðri fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar að ríkissjóður yrði í besta falli, miðað við mjög bjartsýnar efnahagsspár í ljósi stöðunnar sem nú er uppi, rekinn á núlli, mjög líklega í samfelldum hallarekstri í fjögur ár. Mér sýnist raunar einboðið að óbreyttu að ríkisstjórnin muni brjóta ákvæði laga um opinber fjármál um hallarekstur nema gripið verði til verulegra mótvægisaðgerða. Það er af einföldum ástæðum þegar horft er í hagstærðirnar eins og þær eru að þróast þessa dagana. Sú hagspá sem við höfum nú í höndunum gerir ráð fyrir tiltölulega hóflegum samdrætti í ferðaþjónustu. Við sjáum umtalsvert meiri samdrátt vera að raungerast. Aðilar í ferðaþjónustu vara við því að ekkert í kortunum bendi til snöggs viðsnúnings á næsta ári heldur sé þvert á móti líklegra að næsta ár verði líka mjög mikil áskorun. Við gerum ráð fyrir því að þessi mikli skellur í ferðaþjónustunni ofan í skell varðandi loðnuvertíð, sem heldur er ekki útséð um hvað verður með á næsta ári, hafi engin önnur áhrif á hagkerfið, að aðrar greinar standi þetta af sér eins og ekkert sé. En við sjáum þvert á móti að bremsuförin í hagkerfinu eru að verða hverjum manni augljós. [[Forseti hringir.]]Án þess að grípa þurfi til of mikillar svartsýni er augljóst að niðursveiflan verður meiri en gert er ráð fyrir í núverandi hagspá, hún verður heldur langvinnari og ríkisfjármálin verða að taka mið af því.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég kannast ekki við þetta hagkerfi sem hv. þingmaður er að lýsa. Það er alveg ótrúlegt að menn komi og segi: Heyrðu, þetta er bara sama og gerðist fyrir tíu árum. Við erum að gera sömu mistökin aftur. Bíddu, hver er munurinn? Horfum á grundvallarstærðir. Eigum við að ræða viðskiptajöfnuð? Við vorum 25% í mínus þá en við höfum verið með afgang á viðskiptajöfnuði undanfarin ár upp á 715 milljarða. Sér hv. þingmaður ekki muninn? Hvað með að taka hreina stöðu þjóðarbúsins gagnvart útlöndum sem var neikvæð um 5% 2015 en er nú jákvæð um 597 milljarða? Hafa menn ekki tekið eftir því að hér hefur verðlag verið stöðugt? Hér er atvinnustig nokkuð hátt þó að við höfum fengið skell með samdrætti í ferðaþjónustu. Að gera einhvern samanburð við hagkerfið eins og það var er auðvitað ótrúlegt. Þetta er allt annað hagkerfi [[Forseti hringir.]]með 2 milljónum ferðamanna. Það verða áskoranir þegar [[Forseti hringir.]]koma sveiflur í einstakar atvinnugreinar. En við komumst í gegnum það.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Auðvitað er það alveg rétt. Hagkerfið hefur tekið miklum breytingum. Það er ekki að þakka opinberri stefnu stjórnvalda. Það er einfaldlega vegna þess að hér kom algerlega ný útflutningsgrein sem jók verulega útflutningstekjur okkar og skilaði okkur öllum þeim góða viðskiptajöfnuði sem hæstv. ráðherra lýsir. Það breytir því ekkert að sömu mistökin hafi verið gerð í hagstjórninni af hálfu ríkisstjórnar eða þeirra sem hafa farið með ríkisfjármálin hverju sinni. Það er alveg sama útgjaldaaukningin inn í þennan vöxt sem hefur kynt hagvöxtinn, aukið enn frekar ójafnvægi í hagkerfinu og á endanum erum við að taka út þá leiðréttingu sem alltaf hefur fylgt í kjölfarið. Það breytir því auðvitað ekki að það er margt mjög gott og sterkt undirliggjandi í hagkerfinu. En ég ítreka það sem ég sagði áður í andsvörum við hæstv. ráðherra: Heimilin lærðu af hruninu, atvinnulífið lærði af hruninu. Ríkið lærði ekkert af hruninu og hefur gert sömu hagstjórnarmistökin aftur.
Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig rétt ef menn vilja horfa á nafnvirði útgjaldanna að útgjöld hafa vaxið á undanförnum árum. Það er engu að síður þannig að þau hafa ekki vaxið mikið í hlutfalli af landsframleiðslu. Á sama tíma og við höfum séð útgjöld vaxa þá höfum við skilað 400 milljarða afgangi með óreglulegum liðum síðan 2014, 400 milljarða afgangi. Við höfum greitt upp skuldir, rétt um 700 milljarða af skuldum. Skuldahlutföll ríkisins eru allt önnur og betri en að var stefnt. Við höfum greitt yfir 100 milljarða inn á lífeyrisskuldbindingar. Svo koma menn hér og ætla að gera sig breiða eftir þennan árangur og segja: Menn hafa haldið illa á spilunum. Eitt er að gagnrýna vöxt ríkisútgjalda en menn verða þá að sýna að það sé ósjálfbært eða orðið of íþyngjandi. En við erum ekki með nein merki um það þegar við skilum góðum afgangi og sjáum opinber gjöld sem hlutfall af landsframleiðslu [[Forseti hringir.]]ekki vera að vaxa. Og þrátt fyrir að sú mikla breyting sé að verða á hagkerfinu erum við enn að leggja upp með ríkissjóð í jafnvægi.
Herra forseti. Ekki ætla ég að þykjast þess umkominn að kenna hæstv. fjármálaráðherra sitthvað um ríkisfjármálin, ég veit að hann þekkir þau mjög vel enda verið í fjármálaráðuneytinu um nokkurt skeið. Við lyftum grettistaki í að greiða niður ríkisskuldir á árunum 1995–2000. Við lyftum aftur grettistaki í að greiða niður ríkisskuldir á árunum 2004–2008 og enn og aftur tókum við til við að greiða niður ríkisskuldir á árunum 2013 og áfram. Einhvern veginn dúkka þær skuldir alltaf upp aftur. Annars væru þær væntanlega löngu upp gerðar. Og það er sveiflan í hagkerfinu, það er útgjaldaþensla ríkisins, sem hefur verið gagnrýnd svo mikið, sem veldur á endanum töluverðri skuldasöfnun þegar undan tekur að halla í hagkerfinu. Það er það sem ég er að vara við. Ég tel allt of bjartsýnar forsendur miðað við núverandi útgjaldastig að við höldum ríkissjóði í einhverju jafnvægi miðað við þann efnahagsskell sem við erum að taka á okkur. Þó að hann sé tímabundinn og þó að það sé engin ástæða til að örvænta til lengri tíma litið þá mun höggið verða meira en hér er gert ráð fyrir, eins og það hefur alltaf verið hingað til.
Herra forseti. Ég ætla að gera tilraun til þess að kalla eftir því hvernig hv. þm. Þorsteinn Víglundsson vill að haldið sé á ríkisfjármálum á komandi árum. Hann gagnrýnir útgjaldaaukningu og ég er að hluta til sammála hv. þingmanni. Sú gagnrýni mín er sú sama og ég setti fram í þessum ræðustól og í rauninni í greinum þegar ég studdi ríkisstjórn sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson sat í og var ráðherra. Þá gagnrýndi ég m.a. það að ríkisstjórn hans ætlaði að hækka ríkisútgjöldin um 220 milljarða í fjármálaáætlun sem þá lá fyrir, 220 milljarða. Þá spyr ég: Ef það er rétt hjá hv. þingmanni að við séum komin á ystu brún þegar að útgjöldum kemur, hvar ætlar hann þá að skera niður, vegna þess að það hlýtur þá að vera? Eða hvar ætlar hann að afla teknanna og hvernig?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður gagnrýndi útgjaldaáform þeirrar ríkisstjórnar og styður nú ríkisstjórn sem jók þau útgjaldaáform um held ég 50%, ríflega 300 milljarða útgjaldaaukning á gildistíma fyrstu fjármálaáætlunar sem sú ríkisstjórn setti fram, þannig að ekki var hlustað sérstaklega mikið á varnaðarorðin þar. Vandamálið er auðvitað það sama. Þegar aukið er svona skarpt í útgjöldin án þess að tekjustofnar séu styrktir á móti kemur að skuldadögum með það. Það er það sem ég hef ítrekað gagnrýnt með fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar. Það verður að velja þarna á milli. Það hefði þá átt að fara varlegar í útgjaldaaukningunni ef ekki stóð til að hækka skatta til þess að fjármagna þetta útgjaldastig inn í framtíðinni. Það eru, held ég, þær krossgötur sem þessi ríkisstjórn stendur nú á og mun standa frammi fyrir á næstu tveimur árum eða svo, hvort hún ætli að fara í myndarlegan niðurskurð á ríkisútgjöldum eða einfaldlega að sætta sig við að hún verði að hækka skatta til að fjármagna útgjaldaloforðin.
Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á hvert hv. þingmaður er að fara. Er hann að leggja til að við hækkum skatta? Já eða nei? Mér heyrðist hann nefnilega gefa í skyn að það væri leiðin sem Viðreisn ætlar að fara, þ.e. að hækka skatta. [[Gripið fram í.]]Ég stóð í þessum ræðustól árið 2017 að ræða fjárlagafrumvarp þáverandi fjármálaráðherra. Þar var lagt til að hækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustu. Hv. þingmaður, manstu eftir því?
Já, ég man eftir því.
Já, hækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustu. Ég mótmælti því og varaði eindregið við að slíkt yrði gert vegna þeirra áhrifa sem það gæti haft, ekki síst á ferðaþjónustuna [[Kliður í þingsal.]]úti á landi. Það er alveg öruggt í mínum huga, herra forseti, að þar hafði ég rétt fyrir mér en hv. þingmaður rangt.
Forseti biður þingmenn um að hætta hljóðskrafi en bendir á að mælendaskrá er opin.
Herra forseti. Ég tek undir orð forseta að það væri gaman að sjá stjórnarþingmenn á mælendaskrá en þeir virðast svo stoltir af þessari stefnu að þeir kjósa að tjá sig ekki um hana. Svo ég svari hv. þm. Óla Birni Kárasyni: Nei, ég er ekki að boða skattahækkanir, þvert á móti. Ég syrgi það mjög t.d. að hætta eigi við lækkun á sérstökum bankaskatti, af því að það er enginn annar sem greiðir þann skatt en allur almenningur og fyrirtæki í þessu landi. Á sama tíma og Seðlabankinn er að lækka vexti til að örva hagkerfið hættir ríkisstjórnin við að lækka bankaskattinn sem hefði skapað nauðsynlegt súrefni inn í atvinnulífið og til heimilanna. Það þykir mér miður. Ég er einfaldlega að benda á það ábyrgðarleysi ríkisstjórnarinnar við stjórn ríkisfjármálanna að ætla að gera hvort tveggja í senn, að auka útgjöldin jafn mikið og raun ber vitni og þykjast komast upp með það að þurfa ekki að hækka skatta ofan í það. Það er það sem Sjálfstæðisflokkurinn mun þurfa að standa skil á fyrir næstu kosningar, hvernig hann ætlar að skila ríkissjóði í einhverjum bærilegum afgangi eða a.m.k. hallalausum inn næstu kosningar.
Forseti átelur hljóðskraf úr hliðarsal.
Herra forseti. Ég og hv. þingmaður getum oft verið sammála en við erum þrátt fyrir það ekki í sama flokki. Mig langar aðeins að fá frekari svör og skýringar eða skoðun hv. þingmanns á því hvert hann telur vera hlutverk ríkisins á þessum tíma hagsveiflunnar, hvort hann aðhyllist svokallaða hagfræði Keynes um að ríkið hafi ákveðnu hlutverki að gegna til að mæta niðursveiflu með sveiflujafnandi aðgerðum með því að m.a. auka opinbera eftirspurn þegar eftirspurnin dregst saman hjá einkaaðilum. Í annan stað væri fróðlegt að heyra afstöðu þingmannsins til skattamála. Telur hv. þingmaður forgangsmál núna að lækka bankaskattinn eins og staðan er í dag? Ég veit að þetta er sérkennilegur skattur. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé rétti tímapunkturinn til að afsala ríkinu tekjum upp á 8 milljarða árlega eða 18 milljarða á næstu fjórum árum, eins og núgildandi fjármálaáætlun gerir ráð fyrir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, ég sjálfur aðhyllist keynesíska hagstjórn. Ég tel æskilegt að það sé svigrúm til að auka við sérstaklega fjárfestingar hins opinbera á tímum sem þessum. Það er mjög mikilvægt að örva hagkerfið á tímum sem þessum með auknum fjárfestingum. Það þarf að gæta þess, sem er auðvitað vandi þessarar ríkisstjórnar, að þorri útgjaldaaukningar ríkissjóðs núna er í grunnrekstri ríkisins en ekki fjárfestingum. Það væri æskilegra að meiri áhersla væri sett á auknar fjárfestingar og gætt meira aðhalds í grunnrekstri. Ég tel hins vegar lækkun á skatti eins og bankaskattinum mjög í anda keynesískrar hagstjórnar líka, hefur sömu áhrif í raun, af því að það eru á endanum viðskiptavinir bankanna sem greiða þann skatt með hærri vöxtum. Það hefur verið dregið ágætlega fram, m.a. í hvítbók um fjármálakerfið, að við erum með óvenju hátt gjaldstig á fjármálakerfinu okkar og við erum með óvenju mikinn vaxtamun í fjármálakerfinu okkar líka. [[Forseti hringir.]]Það er a.m.k. hálft prósent í vaxtamun sem skýrist eingöngu af séríslenskum kröfum og álögum á bankakerfið.
Herra forseti. Í seinna andsvari langar mig að spyrja um svokallaða lífskjarasamninga. Nú hefur hv. þingmaður mikla reynslu af því að taka þátt í samningum á vinnumarkaði og ég velti fyrir mér skoðun hans á lífskjarasamningunum. Það vakti athygli mína þegar hinir svokölluðu lífskjarasamningar voru kynntir að þeir virtust ekki hafa nein áhrif á fjármálaáætlun sem hafði verið kynnt mánuði á undan þeim. Ég velti fyrir mér innihaldi þessara samninga í því ljósi. Sömuleiðis mat Hagstofan það þannig að lífskjarasamningarnir myndu ekki hafa nein áhrif á verðlag. Það væri fróðlegt í ljósi reynslu hv. þingmanns að fá mat hans á innihaldi samninganna. Ég vil ítreka að þetta nafn, lífskjarasamningar, er allt of stórt í ljósi þess að það eru stórir hópar skildir eftir fyrir utan samningana. Nægir þar að nefna öryrkja, aldraða og námsmenn og opinberir starfsmenn eru í rauninni líka að hluta til skildir eftir í ljósi þess að einungis er gert ráð fyrir að launahækkun þeirra verði 0,5% umfram verðlagshækkun, sem verður sérkennilegt.
Virðulegur forseti. Þetta er áhugaverð spurning hjá hv. þingmanni. Í fyrsta lagi er alveg augljóst að launaforsendur í þeirri fjármálaáætlun sem við höfum haft til umfjöllunar í fjárlaganefnd eru algerlega óraunhæfar, sér í lagi þegar horft er til lífskjarasamninganna. Þar eru umtalsvert meiri launahækkanir en gert er ráð fyrir í fjármálaáætlun. Væntanlega ætlar ríkissjóður þá að grípa til uppsagna til að mæta hagræðingu á móti því svigrúmi sem skapað er til launahækkana í áætluninni. Sú hagræðing eða hagræðingarþörf hefur aukist með samningunum sem voru gerðir eftir að áætlunin kom fram. Það er líka alveg ljóst að þetta mun hafa veruleg áhrif á sveitarfélögin og sveitarfélögin sjálf hafa varað við því að hækkun launakostnaðar sé miklum mun meiri en tekjuaukning af útsvari út af samsetningu starfsmanna þeirra. Ég held að þetta muni verða verulegur kostnaðarauki fyrir sveitarfélögin og ég held að við eigum að gæta okkar að fagna samningunum ekki of snemma. Það er t.d. alveg ljóst að þeir munu verða mjög kostnaðarsamir fyrir ferðaþjónustuna sem glímir við mjög erfið rekstrarskilyrði núna, glímir bæði við [[Forseti hringir.]]samdrátt og taprekstur að einhverju marki og tekst á við mjög kostnaðarsama samninga. Ég held að það muni hafa verðbólguáhrif inn í hagkerfið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni Þorsteini Víglundssyni prýðisræðu og get verið honum um margt sammála þegar kemur að þeirri þróun ríkisfjármála sem hv. þingmaður kom inn á, þann útgjaldavöxt sem við höfum verið að horfa á á liðnum misserum og lengra og svo því aðhaldsstigi sem hefur verið gagnrýnt, m.a. af fjármálaráði, eða litlu aðhaldsstigi sem speglast í lágum afgangi. Hv. þingmaður kom jafnframt inn á það að við höfum tilhneigingu til að ofmeta uppsveifluna og vanmeta niðursveifluna. Er þá ekki einmitt skynsamlegt, standandi frammi fyrir brostnum forsendum og þeirri áskorun að ýkja ekki niðursveifluna, að halda í arðbærar fjárfestingar eins og við höfum í raun og veru svigrúm [[Forseti hringir.]]til að gera og er augljóslega stefnt að hér?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar andsvarið og þakka líka dugnað hans í andsvörum í umræðunni, það er mjög virðingarvert af formanni fjárlaganefndar hversu atorkusamur hann er í umræðunni. Vandamálið þegar kemur að þessu klassíska, að ríkisfjármálin ýki ekki niðursveifluna með samdrætti, er að lausnin á því hefst auðvitað í uppsveiflunni, þ.e. að útgjaldavöxturinn sé ekki svo mikill að ríkið sé nauðbeygt til að draga úr þegar inn í niðursveifluna er komið. Þá má eiginlega segja: Það er of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í og það hefur gerst hér. Það er búið að auka útgjöldin mjög mikið. Ég tel þau ekki standast til lengri tíma litið við óbreytt skattstig og þar af leiðandi muni stjórnvöld væntanlega verða nauðbeygð til að draga úr útgjöldum akkúrat þegar við þyrftum á örvun að halda. Það er, held ég, það sem við þurfum að horfa til þegar við tökum til við að meta árangurinn af lögum um opinber fjármál og endurskoða þau að einhverju marki, hvernig [[Forseti hringir.]]við getum fest þetta betur í sessi til að koma í veg fyrir að við séum alltaf að endurtaka sömu mistökin, hagsveiflu eftir hagsveiflu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við erum nokkurn veginn sammála í þessu. Ég vil meina að við höfum farið varlega þegar við horfum á svigrúmið sem hefur skapast af þeirri áherslu á að greiða niður skuldir hraðar en skuldareglan segir til um. Þá komum við að gildum til framtíðar litið, sjálfbærni og stöðugleika. Við verðum að passa að ýkja ekki niðursveifluna, um það erum við sammála, ég og hv. þingmaður, og halda í arðbærar fjárfestingar. Við erum í færum til þess vegna þess að við höfum skapað svigrúm til þess. Þrátt fyrir að vera með, í hlutfalli af verðmætasköpuninni, 1% lágan afgang, þá gleypir hann þessa snöggu niðursveiflu að þremur fjórðu hlutum til. Við erum í færum til að takast á við niðursveifluna og passa að ýkja ekki sveifluna frekar og að fjármálastefnan vinni með hagkerfinu.
Virðulegur forseti. Ég held að um þetta meginmarkmið séum við hv. þingmaður hjartanlega sammála. Ég hefði viljað sjá stöðu þar sem við hefðum gætt betur að okkur í uppsveiflunni, ekki farið í jafn mikla, getum við sagt, útbelgingu á grunnrekstri ríkisins á undanförnum árum til þess einmitt að vera í enn betri færum til að örva fjárfestingu til muna. Það er alveg rétt að skuldastaða ríkissjóðs er góð, það hefur verið greitt inn á lífeyrisskuldbindingar. Það er þó rétt að muna að við erum engu að síður með ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar sem slaga hátt í 700 milljarða og eru auðvitað baggi á ríkissjóði, á hann þarf að ráðast af festu líka. En við þurfum að læra af mistökunum. Ég hygg að við höfum ekki gert það í þessari lotu en vonandi tekst okkur að draga lærdóm af því til að endurskoða lögin. Ég held að við verðum að setja aðeins aðhaldssamari gjarðir á ríkisfjármálin en er að finna í núverandi lögum.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022. Í dag vorum við að greiða atkvæði um heilbrigðisstefnu en núna erum við að tala um óheilbrigða fjármálastefnu, eiginlega veika fjármálastefnu, eiginlega bara fárveika fjármálastefnu. Og hvernig fæ ég það út? Jú, það sem vantar sérstaklega í þá stefnu er að gera eitthvað í því gígantíska og vanalega fjárhagslega ofbeldi sem eldri borgarar og öryrkjar eru beittir. Það sem er ekki að finna í núverandi fjármálastefnu né framtíðarfjármálastefnu er að gera eitthvað fyrir þá sem þurfa mest á því að halda. Enn og aftur eru brellur í þessu þannig að öryrkjar og eldri borgarar fá í mesta lagi lögbundin 3% neysluvísitöluviðmið og svoleiðis hefur það verið undanfarin ár. Samt stendur skýrt í 69. gr. almannatryggingalaga að það skuli hækka framfærsluna samkvæmt launaþróun en bara eftir neysluvísitölunni ef það er hagkvæmara. Þetta er brotið aftur og aftur. Síðan er annað sem sýnir í ákveðnu samhengi hvers lags fjármálastefna þetta hefur verið og á hversu veikum grunni hún er byggð. Það var reiknað með 1% afgangi af fjárlögum, um 30 milljörðum kr. Nú er komið í ljós að það verður sennilega halli upp á um 35 milljarða. En hvar var náð í þessa 30 milljarða? Jú, það var náð í þá til öryrkja, með krónu á móti krónu skerðingunni. Það er sparnaður ríkisstjórnarinnar frá því að króna á móti krónu skerðingin var afnumin hjá eldri borgurum. Ef við horfum á það sem þeir ætla sér að láta í staðinn til öryrkjanna vegna skerðingarinnar, sem var frumvarp sem var lagt fram í dag, er það 10% af því sem þeir eru búnir að ná, 2,9 milljarðar. Við lok þessa árs verður ríkið búið að spara sér um 36 milljarða að lágmarki með krónu á móti krónu skerðingunni. Ef við tökum þau 10% sem menn eru að hæla sér af að ætla að setja til öryrkja og drögum þau frá verða eftir um 33 milljarðar. Og síðan á næsta ári ætla þeir af góðmennsku sinni að bæta við 1,1 milljarði, fara úr 2,9 í 4. Í lok þessa árs verða þeir búnir að spara sér 45 milljarða. Hvað ætla þeir þá að gera? Jú, þá er það komið undir 10% sem þeir ætla að skila til baka, undir 10%. Það er líka komið á hreint að það á ekki að hætta krónu á móti krónu skerðingunni algjörlega, hún á að halda áfram út í hið óendanlega. Það er annað í því sem er alveg stórfurðulegt. Það er skattur á t.d. lífeyrissjóðstekjur. Skattur á lífeyrissjóðstekjur öryrkja er frá 73% upp í 100%. Ef þú ert með 60.000 kr. eða undir er 100% skattur, bara bang, allt farið, núll. Ef einhver fær 100.000 kr. út úr lífeyrissjóðnum þá erum við komin í 90%. Þetta er auðvitað algjört fjárhagslegt ofbeldi. Setjum það í samhengi við það að um áramótin 2015/2016 voru 300 Íslendingar með um 60 milljarða í fjármagnstekjuskattsstofn. Viðkomandi borguðu um 20% skatt af því eða 14 milljarða. Ef við snúum því aðeins við - þetta er fólk sem var með 5 milljónir upp í 15 milljónir í mánaðarlaun - þá erum við að tala um fólk sem á að lifa á 212.000 kr. eða undir. Það er skattlagt frá 73% upp í 100% á meðan þeir sem eru með kannski 5–15 milljónir greiða 22% skatt. Hvernig í ósköpunum getum við haft þetta svona? Ef eitthvað væri ættum við að snúa því alveg við. En það er auðvitað ekki gert vegna þess að búið er að finna breiðu bökin. Það er búið að finna þá sem eiga að borga skattinn og það eru eldri borgarar og öryrkjar. Það er svolítið skrýtið ef við horfum á frumvarpið sem var lagt fram í dag um krónu á móti krónu skerðinguna að þar erum við komin með 65 aura á móti krónu. Við notum ekki aurana lengur. Ef við erum með 50 aura eða meira er það jafnað upp og ef við erum með undir 50 er það jafnað niður. En auðvitað þarf að hafa aura fyrir þá sem minnst hafa. Það er allt í lagi að uppreikna þá með verðlausum gjaldmiðli. Það sýnir líka að þeir eiga ekki að fá neinar hækkanir. Þeir eiga ekki að fá lífskjarasamningana. Það er búið að negla það inn, lífskjarasamningarnir eru ekki fyrir eldri borgara og öryrkja, það kemur ekki til greina. Þeir eru ekki einu sinni uppreiknaðir samkvæmt neysluvísitölu, það er ekki einu sinni verið að borga það frá 1. apríl. Þó að það verði uppreiknað samkvæmt neysluvísitölu um næstu áramót verður það samt ekki afturvirk. Það sem kemur líka vel fram í fjármálaáætlun er að þar er hvergi leiðrétting, kjaragliðnunarleiðrétting fyrir eldri borgara og öryrkja. Hún er hvergi þar inni. Enn og aftur, alveg fram til 2022, eru þeir einu aðilarnir sem hafa ekki fengið leiðréttingu afturvirkt, ekki fengið hækkanir eins og aðrir fengu samkvæmt kjararáði. Þeir voru algerlega skildir eftir og það á enn einu sinni, alveg fram til 2022, að skilja þá eftir. Það er algerlega ólíðandi að það sé inni í kerfinu að stærsti hópurinn á lífeyrislaunum frá Tryggingastofnun ríkisins eigi að lifa á 212.000 kr. eða minna. Það er algerlega óþolandi í því samhengi að í áætluninni er ekki heldur inni það sem eldri borgarar fengu fyrir rúmum tveimur árum síðan, 25.000 kr. frítekjumark á lífeyrissjóðstekjur. Það er hvorki í fjárlögum þessa árs né framtíðarfjárlögum. Það á enn og aftur að svíkja öryrkjana um þá hluti. Mér er eiginlega orða vant. Tökum bara þetta skrýtna ofbeldi sem varðar t.d. skattalækkanir sem var verið að hæla sér af, skattalækkanir fram undan. Ef við förum aftur til 1988 var lífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins skattlaus. Þá átti fólk eftir 20–30% upp í lífeyrissjóð. Þetta segir okkur að það hafa orðið gífurlegar skattahækkanir á þá sem síst skyldi, eldri borgara og öryrkja. Þar er verið að skattpína fólk. Þetta er furðulegt bútasaumsskrímsli sem almannatryggingakerfið hefur byggst upp í á þeim tíma. Hver einasta ríkisstjórn á sínum tíma hefur bætt í bútasauminn, tekið meira. Þeir voru komnir svo langt að þeir voru farnir að taka meira til baka en þeir gáfu t.d. í bílastyrki, lyfjastyrki, alls konar styrki. Sem betur fer höfðu þeir þó vit á því að samþykkja á síðasta þingi að hætta því. En samt eru fullt af gildrum enn þá þarna inni, dánarbætur, alls konar bætur sem verið er að skerða algjörlega 100%. Til hvers í ósköpunum högum við okkur svona? Mér er eiginlega orða vant. Hvers vegna í ósköpunum er ekki hægt að setja hlutina þannig fram að það sé lágmarkskrafa að eldri borgarar og öryrkjar fái einu sinni réttlæti, þannig réttlæti að þeir geti með einhverri reisn sagt að þeir hafi möguleika á því að á að lifa mannsæmandi lífi. Það getur ekki verið flókið. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að allir eigi rétt á að lifa mannsæmandi lífi og eigi til hnífs og skeiðar og helst afgang.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og brýningu um að hér þurfi að gera talsvert betur í málefnum öryrkja og ég vil hrósa hv. þingmanni sem þreytist seint á að benda á að við getum gert miklu betur þegar kemur að kjörum öryrkja. Það er algjört hneyksli að mínu mati, herra forseti, að tíunda ríkasta land í heimi, sem Ísland er, skuli ekki geta gert betur gagnvart þeim hópi. Um það bil 21.000 öryrkjar eru á Íslandi og þetta er í mörgum tilfellum einn fátækasti hópur landsins. Við sjáum að um helmingur öryrkja er með tekjur undir 270.000 kr. fyrir skatt. Helmingurinn er þarna undir og 70% öryrkja eru með tekjur undir 300.000 kr. fyrir skatt. Þetta er ótrúlega slæm birtingarmynd á ríku samfélagi. Hér sjáum við að ríkisstjórnin ætlar að setja 4 milljarða, sem er bara einn þriðji af því sem kostar að afnema svokallaða krónu á móti krónu. Ég skil ekki af hverju við getum ekki forgangsraðað fjármunum ríkisins með þeim hætti að það óréttlæti sem felst í krónu á móti krónu skerðingu sé einfaldlega afnumið. Ef við myndum setja 10 milljarða til viðbótar myndum við ná því skrefi. 10 milljarðar eru há upphæð en þetta er engu að síður einungis 1% af ríkisútgjöldunum og ríkisstjórnin tímir ekki að setja það í. Þetta eru 0,3% af landsframleiðslu sem vantar til viðbótar til að afnema krónu á móti krónu. Mig langar í þessu andsvari mínu að fá vangaveltur hv. þingmanns um hvort ekki sé löngu tímabært að taka þetta skref. Peningarnir eru svo sannarlega fyrir hendi og hafa verið það í mörg ár, herra forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrirspurnina. Jú, það segir sig sjálft að króna á móti krónu skerðingin er arfavitlaus vegna þess að hugsunin er svo röng. Við erum með öryrkja sem eru með sérstaka uppbót og með aldurstengdu uppbótina og þetta eru uppbætur sem skerðast krónu á móti krónu. Það heimskulegasta sem við gerum er að við þurfum í kerfinu sem við erum með að borga þessum einstaklingum mánuð eftir mánuð, en hvað segjum við þá? Sérstaka uppbótin og aldurstengda uppbótin er svo há að fólk þarf að fá rosalega miklar tekjur ef það fer út á vinnumarkaðinn til að það skili sér eitthvað. Það kostar að komast í og úr vinnu. Þá fer fólk ekki. Og hvað þýðir það? Það þýðir að ríkið fær ekki skatttekjur á móti. Það segir sig sjálft. Ríkið verður hvort sem er að borga þetta og það hlýtur að vera hagkvæmara fyrir ríkið að fólk geti unnið, þó að það sé lítið, og borgi skatt. Þá kemur sá skattur alla vega til baka, bæði skattur og útsvar. Sérstaklega vegna þess að þetta fólk er yfirleitt að borga útsvar. Við getum líka bent á að þeir sem eru á fjármagnstekjum borga ekkert útsvar. Þeir sleppa við það, þeir fá alla þjónustu sveitarfélaga en borga ekkert í útsvar. En stærstur hluti skatts eldri borgara og öryrkja fer í útsvarið. Það segir sig sjálft að þessar tekjur skipta máli og það þarf hvort sem er að borga þetta mánuð frá mánuði og hlýtur að vera hagkvæmara að leyfa þeim að vinna og fá skatttekjur til baka.
Herra forseti. Í fyrra andsvari mínu minntist ég á öryrkja. Nú langar mig að minnast á eldri borgara, sem hv. þingmaður minntist líka á. Við sjáum að sú aukning sem á sér stað í fjármálaáætlun, sem verður til umræðu í vikunni, þeir fjármunir sem þangað eru settir mæta fyrst og fremst fjölguninni í þeim hópi, þannig að það er engin kerfisleg aukning inn í þann hóp. Það kemur fram í fjármálaáætluninni t.d. að 70% eldri borgara sem búa við lökustu kjörin eru konur og þarf sérstaklega að huga að þeim hópi hvað það varðar. Ég hef miklar áhyggjur af því, og það væri áhugavert að heyra skoðun hv. þingmanns á því, ljósi þess að við sinnum alls ekki hagsmunum eldri borgara með þeim hætti sem við ættum að gera, hvernig þetta verður eiginlega í framtíðinni. Á næstu 40 árum mun fjöldi eldri borgara hér á landi tvöfaldast. Það er mjög umhugsunarvert hvernig stjórnmál framtíðarinnar munu tækla þá stöðu. Maður hefur ástæðu til að vera nokkuð svartsýnn þegar kemur að því í ljósi þess að við gerum ekki [[Forseti hringir.]]nægilega vel í þeim málaflokki eins og staðan er í dag.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eldri borgarar, þar er stærsti hlutinn konur og þær eru með lakasta lífeyrinn. En eldri borgurum hefur þó alla vega verið gefin smá hungurlús, 25.000 kr. frítekjumark á lífeyri. En síðan kemur 73% skerðing ofan á það sem eftir er. Þess vegna er alveg óskiljanlegt í því samhengi með hálfan á móti hálfum lífeyri, þegar ríkisstjórnin bauð upp í þann dans, það var fyrir þá sem eru með lífeyrissjóðsgreiðslur upp á yfir 500.000 kr. útborgaðar. En þeir sem eru þar undir fá ekki vera með. Það er stórfurðulegt að þarna er verið að gefa fólki allt frá 124.000–155.000 kr. á mánuði, fólki sem þarf ekkert á því að halda. Og hvaðan er það tekið? Úr vasa þeirra sem þurfa virkilega á því að halda.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sagði um að hv. þingmaður hefði verið óþreytandi í því að benda á það sem betur má fara í kjörum öryrkja og kann ég honum þakkir fyrir það. Mig langar í því sambandi að koma inn á það að í þessari stefnu á að hafa samráð, lögum samkvæmt, við sveitarfélögin. Það sem er áhyggjuefni í þeim efnum er að ríkisstjórnin hafði mjög takmarkað samráð þegar hún tók ákvörðun um að frysta, eins og það er orðað, framlög til jöfnunarsjóðs. Hæstv. fjármálaráðherra hefur reyndar sagt að ekki sé búið að taka endanlega ákvörðun í þeim efnum en það er alveg klárt að sveitarfélögin mótmæltu því mjög og hafa miklar áhyggjur af því. Mig langar að koma inn á það við hv. þingmann hvort hann telji að þessi stefna geti leitt til þess að t.d. lögbundin verkefni sveitarfélaganna, eins og NPA, geti bitnað á þeim sem síst skyldi, þ.e. fötluðum og þeim sem sækja þá þjónustu og jafnvel, eins og hv. þingmaður minntist á, öryrkjum. Er þarna verið að taka ákveðna stefnu sem getur bitnað á þeim sem síst skyldi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það segir sig sjálft að þeir sem þurfa mest á aðstoð að halda eru einmitt sá hópur, þeir sem eru mest fatlaðir og styðjast við NPA og annað. Þess vegna er eiginlega sorglegt að það skuli hafa verið búið til þannig kerfi að verið sé að festa viðkomandi einstaklinga í fátæktargildru. Það er verið að búa til þannig kerfi. Þetta er svo ljótt. Það er verið að hækka t.d. sérstöku uppbótina, hækka aldurstengdu uppbótina og síðan á núna að setja inn fjármagn til að draga úr skerðingum. En það dugir ekki. Það hentar ekki vegna þess að kostnaðurinn hjá þeim einstaklingum við fara út að vinna og reyna að bjarga sér er mikill. Það þarf hreinlega krónu á móti krónu skerðingu burt. Ég skil ekki þessa þrjósku. Þetta var hægt gagnvart eldri borgurum þessa lands. Það virðist hafa virkað fínt og enginn kvartar undan því að farið hafi verið í það. Hvers vegna í ósköpunum er þetta þá ekki einfalt mál og hægt að gera það núna strax gagnvart öryrkjum? Af hverju að vera að krafsa í þetta með einum þriðja, spörkum aðeins minna fjárhagslega í viðkomandi? Þú ert samt að sparka í hann fjárhagslega og þá hættir þú því algerlega, sem er auðvitað það eina rétta. En því miður, þessi fjárhagsáætlun, og þær áætlanir sem ríkisstjórnin er með, byggir á því að halda áfram að níðast á þeim sem síst skyldi, fólki sem hefur ekki nema 212.000 kr. á mánuði og á að standa undir húsaleigu og öðru. Það segir sig sjálft að húsaleigan er vel yfir 50 og upp undir 100% af þessum launum. Þetta er ofbeldi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek heils hugar undir með honum hvað það varðar að 212.000 kr. er náttúrlega skammarlega lág upphæð til þess að framfleyta sér fyrir í samfélagi sem er þekkt fyrir velferð. Við stöndum vel sem þjóð og þá er þetta náttúrlega ákaflega dapurlegt. Einnig óttast maður að þessi áform og þetta samskiptaleysi, sem birtist greinilega hvað varðar samskipti ríkis og sveitarfélaga, sem birtist í lækkun framlaga til jöfnunarsjóðs og núna í því að ekki hefur verið haft mikið samráð hvað varðar breytingar á stefnunni, bitni á þeim hópum, eins og t.d. NPA-samningunum sem við fögnuðum öll í þessum sal að voru loksins komnir í gegn. Sú hætta er fyrir hendi að ekki verði hægt að fjármagna þá sem skyldi.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er annað í þessu og það er að ef sveitarfélögin fengju útsvarið hjá þeim sem eru með fjármagnstekjuskatt, þeir fengju útsvarsprósentuna þar ofan á, sem allir aðrir þurfa að borga nema á einhvern undarlegan hátt eru þessir aðilar undanþegnir því, þá kæmu aldeilis peningar inn til að styðja við NPA. Og eins og maður segir: Það er eitt að tala um þetta kerfi, annað er að lifa í því, að vera inni í því. Fyrst ertu veikur eða slasaður og svo ertu eiginlega fjársjúkur vegna fjárhagsáhyggja vegna þess að kerfið er með innbyggðar skerðingar sem valda því að ekki nokkur einstaklingur getur reiknað það út frá degi til dags.
Virðulegi forseti. Ég lagði eyrun við þegar hv. þingmaður ræddi um inntak fjármálastefnunnar og reyndi að tengja það aðeins saman við lög um opinber fjármál og af hverju við ættum að vera að fjalla um nákvæmlega þessi atriði í fjármálastefnu. En jú, það er einmitt vegna þess að í fjármálastefnu á að fjalla um langtímaskuldbindingar. Þær varða lífeyri og lýðfræðilega þróun til næstu ára. Það er áætlun sem okkur vantar, áætlun til að ég held næstu 30 ára, sem á að liggja fyrir og uppfæra á þriggja ára fresti, hvernig lýðfræðilegar tölur þróast yfir næstu áratugi. Það á að nota þær sem grundvöll fyrir fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Þar kemur fram hversu mikið er búist við að öldruðum fjölgi og eins og við vitum mun mannfjöldapíramídinn breytast dálítið á næstu árum sem hefur áhrif á fjármál hins opinbera, sem verður að sjálfsögðu að gera grein fyrir í fjármálastefnunni. En það vantar í fjármálastefnuna eins og hún er núna. Það er ekkert fjallað um langtímaskuldbindingar. Þess vegna er svo mikilvægt að tala um þetta mál, því að það er grundvöllurinn að mörgum af þeim langtímaskuldbindingum sem við gerum í opinberum fjármálum. Hverjar eru lífeyrisskuldbindingar okkar til næstu ára og áratuga með fjármálastefnunni og hvað þá heldur skuldbindingar okkar vegna bæði ellilífeyris og örorkulífeyris?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Jú, það er nefnilega einmitt það, þess vegna er hún svona alvarlega veik eða fjársjúk, það er einmitt þetta sem vantar inn í. En það er samt greinilega innbyggt í kerfið að minnka alltaf það sem þeir fá sem þurfa mest á því að halda. Það segir sig sjálft að meðan eldri borgarar og öryrkjar fylgja ekki launaþróun, fá ekki afturvirka leiðréttingu, fá ekki kjaragliðnun leiðrétta, þá dragast þeir alltaf aftur úr. Þá verður alltaf erfiðara og erfiðara fyrir þessa einstaklinga að standa undir húsnæði, fæði, klæði og öllu. Og það er ömurlegt að við skulum enn þá vera að hjakka í sama farinu, að við skulum ekki vera komnir neitt lengra í því í okkar ríka samfélagi að byggja það inn t.d. í fjárlög hvernig við ætlum að sjá til þess að allir geti lifað mannsæmandi lífi. Hvað þarf að láta fólk hafa til þess að það geti lifað mannsæmandi lífi? Hver er lágmarksframfærsla þannig að fólk geti lifað með reisn? Það er ekkert svoleiðis í fjárlögum. Það er bara spurt: Hvar getum við skorið niður og hvar getum við byrjað? Og jú, þeir hafa alltaf fundið breiðu bökin, það eru eldri borgarar og öryrkjar, við byrjum þar, byrjum að krafsa í þá. En af hverju ekki að byrja á toppnum, taka þá sem eru ríkastir og byrja þar að ná inn peningunum? Þar er af nógu að taka, eins og bankaskattur, veiðigjöldin o.fl.
Virðulegur forseti. Ég tók þetta einmitt saman eftir einhvern fundinn í fjárlaganefnd og bað upplýsingasvið Alþingis um að ná saman öllum tölum vegna hækkana sem fara eftir 69. gr. laga um almannatryggingar, hver hækkunin hefði átt að vera miðað við launaþróun og miðað við vísitöluþróun og hver hún var í raun og veru. Eftir að maður var búinn að púsla því saman, sjá hvenær hækkunin var lægri og hvað hún hefði átt að vera, þá ætti lífeyrir, miðað við uppsöfnun á síðustu 20 árum, að vera 50% hærri en hann er núna, bara með því að fara eftir lögum. En það er hentugleikatúlkun á þessu, miðað við spár. Spárnar eru yfirleitt hafðar í lægri kantinum miðað við það sem hefur síðan raungerst. Þetta ætti að koma fram í langtímaspám og langtímaskuldbindingum. Þá er sýnt hvernig þróunin er til næstu ára og hver kostnaðurinn er af því og þá getur maður borið það saman við það sem gerist í raun og veru. Þetta vantar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Þetta er einmitt staðan sem ætti að vera inni. Ef það væri rétt upp gefið og uppreiknað - maður var búinn að uppreikna það frá 1980 þegar lífeyrir var skattlaus og maður átti 30% upp í lífeyrissjóð - ef þetta væri uppreiknað til dagsins í dag væri verið að borga út um 310.000–320.000 kr. eftir skatt. Það er rétt tala. Það er það sem hún á að vera í dag. En það er auðvitað ekkert inni í fjármálaáætlun. Miðað við núverandi og fyrrverandi ríkisstjórnir eru svoleiðis hlutir ekkert á borðinu. Fólk verður að fara að átta sig á því að núverandi ríkisstjórn ætlar ekki og mun ekki bæta hag eldri borgara og öryrkja. Eldri borgarar og öryrkjar munu bera skarðan hlut frá borði. Hagur þeirra mun ekki batna meðan núverandi ríkisstjórn er við völd og það alveg fram til 2022 ef þessi tillaga fær að ráða. Vonandi verður það ekki svo lengi.
Herra forseti. Í mörg ár hefur verið mikið rætt um nauðsyn langtímastefnu í ríkisfjármálum, verklag sem krefst aga af ríkisstjórn hverju sinni og skapar einhvern fyrirsjáanleika fyrir fyrirtæki og allan almenning í landinu. Þetta er ekki síst mikilvægt í smáu hagkerfi sem þar fyrir utan býr við einn smæsta gjaldmiðil heims sem sveiflast miklu meira en þekkist í stærri myntkerfum. Í því skyni voru sett lög um opinber fjármál árið 2015 sem byggja á því að í upphafi hvers kjörtímabils setur ríkisstjórnin sér fjármálastefnu og síðan á hverju ári fimm ára fjármálaáætlun sem rúmast innan hennar og loks fjárlög til hvers árs sem auðvitað byggja á hvoru tveggja. Fjármálastefnu sína setti núverandi ríkisstjórn fram fyrir 14 mánuðum og skeytti þá ekkert um viðvörunarorð, hvorki frá stjórnarandstöðu, hagsmunaaðilum né fjölmörgum öðrum fagaðilum, þar með talið fjármálaráði. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar gerði ráð fyrir samfelldum 14 ára hagvexti, nokkuð sem aldrei hefur gengið eftir á Íslandi, og óbreyttu gengi í nokkur ár. Rétt er að nefna að á þeim tíma var meira að segja gengið töluvert hátt og því þurfti í sjálfu sér ekki neina sérfræðinga til að segja okkur að forsendur voru a.m.k. afar hæpnar, svo að ekki sé meira sagt. Megingagnrýni Samfylkingarinnar og fleiri á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar beindist hins vegar að svokallaðri útgjaldareglu sem felur í sér að afgangur af heildarjöfnuði hins opinbera sé tiltekið hlutfall af vergri landsframleiðslu á hverju ári. Fjármálaráð sagði m.a. í umsögn sinni að með þeirri reglu gæti ríkisstjórnin auðveldlega lent í spennitreyju eigin stefnu, nokkuð sem átti svo heldur betur eftir að koma á daginn. Nú er ríkisstjórnin nefnilega kirfilega föst í þeirri sömu spennitreyju og freistar þess að grípa til eggvopna og skera sig lausa, þ.e. að breyta eigin stefnu. Það á sem sagt að laga hana til þannig að hægt sé að komast í afgang sem er hjá ríkissjóði og redda hlutunum fyrir horn. Við stýrið á þjóðarskútunni situr núna vinstri flokkur, sem sögulega séð hefði væntanlega litið til tekjuöflunar hjá hópum sem eru í mjög miklum færum til að leggja meira af mörkum, en hins vegar hægri flokkur sem talað hefur um að réttast væri að auka aðhald, sem sagt skera niður og lifa þannig innan stefnunnar. Við þekkjum vel hvar sá niðurskurðarhnífur myndi lenda; á velferðarkerfinu, á almenningi, á verst settu hópunum sem fengu þar að auki ekki að njóta góðærisins sem við hin nutum undanfarin ár. Ríkisstjórnin velur því að breyta 14 mánaða stefnu sem hún setti sjálf og átti að duga til fjögurra ára. Þetta er „quick fix“, herra forseti, sem reddar vonandi stærstum hluta málanna í augnablikinu en er ólíklegt til að duga mikið lengur vegna þess að enn gætir hjá ríkisstjórninni talsverðrar bjartsýni varðandi efnahagsmál næstu ára og flokkarnir eru of ósamstiga ef eitthvað bregður út af. Það er talað um að gengi krónunnar eigi að haldast óbreytt næstu fimm árin, sem verður að teljast harla ólíklegt. Reiknað er með svipaðri verðbólgu og spáð hafði verið. Það er ekki víst að það gangi eftir. Þá er gert ráð fyrir litlum breytingum á atvinnuleysi þrátt fyrir að það séu blikur á lofti í ferðaþjónustunni og rétt að minna á að hvert prósentustig í atvinnuleysi kostar um 6,5 milljarða kr. Þá er gert ráð fyrir að hagvöxtur taki fljótt við sér og vonandi verður það en það er þó auðvitað aðeins fugl í skógi. Ef horft er á greiningu Arion banka og fráviksspá Seðlabankans mun ferðaþjónustan dragast saman um 15–16%. Bara það er líklegt til að kollvarpa öllum áformum ríkisstjórnarinnar og þá þarf hún að svara því þegar afgangur er ekki til staðar: Hvar á að bera niður? Ríkisstjórninni er reyndar einkar lagið að blekkja sjálfa sig og almenning og virðist vera fyrirmunað að horfa mikið lengra fram fyrir sig en tærnar ná. Það hefur sannast við framlagningu síðustu fjármálastefnu sem nú er kolfallin og fjármálaáætlunar en einnig vegna falls WOW, vegna dóms í Landsréttarmálinu og auðvitað í kjarasamningum því að jafnvel þar var ríkisstjórninni stillt upp við vegg og aðilar á vinnumarkaði þurftu að draga hana að landi eftir að hún hafði gert eina misheppnaða tilraun til að mæta réttmætum kröfum fólks. Við þær aðstæður sem nú eru uppi er langmikilvægast að við tökum höndum saman um að verja velferðina og tryggjum að veikustu hóparnir líði ekki í því samdráttarskeiði sem líklega er fram undan. En ástandið er miklu viðkvæmara fyrir þá hópa en ella vegna þess að ríkisstjórnir síðustu ára hafa hvorki skeytt um að skjóta stoðum undir velferðar- og heilbrigðisþjónusta né látið þá njóta uppgangsins sem veikastir voru. Ríkisstjórnin hefur heldur ekki sýnt nægilega framsýni til að fjárfesta í menntun og aðstæðum námsmanna sem lifa við slæm kjör. Og þá spyr maður sig, herra forseti: Er ekki allt í lagi að breyta fjármálastefnunni þegar einhverjir steinar verða á götu manns eða voru þessir 35 milljarðar ekki hugsaðir til að mæta aðstæðum sem nú eru uppi, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson sagði í þætti um helgina? Er það ekki aðeins formalismi að gagnrýna að nú skuli stefnan tekin upp, eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði nýlega á þinginu? Svarið við öllum þeim spurningum, herra forseti, er: Nei. Það er ekki léttvægt að breyta stefnu sem á að gilda allt kjörtímabilið sem maður setti sjálfur, sem á að veita aðhald við minnsta mótbyr og tiltölulega fyrirsjáanlegar aðstæður. Í lögum um ríkisfjármál segir, herra forseti, með leyfi: „Ef grundvallarforsendur fjármálastefnu bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna, sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum, skal ráðherra leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um breytingar á stefnunni eins fljótt og kostur er.“ En það að breyta stefnu við ekki óvæntari atburði en fiskbrest eða að fyrirtæki fór á hausinn uppfyllir þetta ekki. Það grefur undan trausti, herra forseti. Við erum ekki að takast á við neina náttúruvá eða hörmungar heldur einfaldlega aðstæður sem er hægt að búast við hjá lítilli þjóð sem lifir að miklu leyti, og kannski of miklu leyti, á auðlindum og þarf að takast á við óútreiknanlega duttlunga náttúrunnar. Hvað varðar fall risastórs kerfislega mikilvægs fyrirtækis eins og WOW er rétt að benda á að þau tíðindi komu ekki algerlega á óvart vegna þess að ríkisstjórnin sjálf var búin að kortleggja hvað myndi gerast fyrir tæplega einu ári síðan ef það gerðist. Herra forseti. Samfylkingin hefði ekki sett sér sams konar fjármálastefnu í ríkisstjórn í upphafi kjörtímabilsins sem þessi ríkisstjórn vill breyta. Þvert á móti viljum við einmitt að stefnan gefi stjórnvöldum tækifæri til að vinna með sveiflujafnandi hagstjórn. Samfylkingin hefði heldur ekki gefið eftir tugmilljarða tekjur í mikilli uppsveiflu heldur safnað í forðann og aukið félagslegan stöðugleika til að hægt væri að grípa til forðans þegar harðnaði á dalnum. Samfylkingin mun auðvitað gera það sem hún getur til að leggjast á árar um að verja velferðina og fyrst ríkisstjórnin vill ekki grípa til þess að innheimta hærri auðlindarentu, sækja auðlegðar- og fjármagnstekjuskatt til ofsaríkra einstaklinga er kannski skást í stöðunni að ganga á afganginn. Með Sjálfstæðisflokkinn í þremur síðustu ríkisstjórnum er að teiknast upp mynd af flokki sem er ekki treystandi fyrir hagstjórninni, flokki sem dugði ekki til að safna forða í búrið þegar mjög vel áraði en liggur nú á meltunni og ætlar að éta síðustu birgðirnar og hefur enga skýra framtíðarsýn. Ég vísa því til föðurhúsana að það sé formalismi að gagnrýna að nú séu fyrirhugaðar breytingar á fjármálastefnu þegar aðeins þriðjungur er búinn af kjörtímabili. Herra forseti. Þetta gerist þegar tveir mjög ólíkir stjórnmálaflokkar með ólíkar stefnur til grundvallarmála ætla að móta stefnu. Hún verður einfaldlega hvorki fugl né fiskur.
Virðulegi forseti. Það sem maður saknar auðvitað úr þessari gagnrýni á fyrri fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar eða fyrri fjármálastefnu og áætlun sem fylgdi henni eru einhverjar harðar tillögur um annað en að hækka skatta og auka útgjöld. Það eina sem ég hef heyrt er í raun og veru að þetta tvennt hefðum við átt að gera. Það hefði í sjálfu sér ekkert bætt afkomuna, það hefði ekkert aukið aðhaldsstigið að gera þetta tvennt eins og Samfylkingin lagði til. Þeir sem vilja gagnrýna ríkisstjórnina fyrir að hafa ekki sýnt nægjanlegt aðhald á undanförnum árum eru í reynd að kalla eftir því að hér hefði verið skilað meiri afgangi, meira en þeim 400 milljörðum sem við skiluðum í afgang og nýttum til að greiða upp skuldir þannig að skuldir ríkisins eru komnar langt niður fyrir skuldaviðmið sem þó þótti nokkuð bratt á sínum tíma. Þetta hefur lagt grunninn að því að við höfum fengið bætt lánshæfismat og í dag bestu kjör sem ríkissjóður hefur nokkru sinni fengið. Hvar eru eiginlega merkin um að við höfum verið að fylgja rangri stefnu í opinberum fjármálum? Ekki er það í verðbólgunni eða vaxtastiginu, ekki er það í skuldaþróuninni. Ekki er það í viðskiptajöfnuðinum. Ekki er það í atvinnustiginu eins og það hefur verið. Hvar eru merkin um að við höfum verið á rangri braut? Öll merkin, eins og Seðlabankinn sjálfur bendir á, eru um að við höfum verið að búa í haginn fyrir niðursveiflu. Nú erum við sem sagt í engum hagvexti á þessu ári og vel í stakk búin til að taka á málum með Seðlabankanum sem er að lækka vexti. Ég bendi mönnum á að lesa grein Gylfa Zoëga í nýjustu Vísbendingu þar sem sagt er: Þetta er í raun og veru á alla kanta - opinber fjármál, vinnumarkaður og peningastefna - í fullkomnum dansi við að taka á þessum aðstæðum. Það er einkunnin sem við erum að fá þegar nú hægir á í hagkerfinu. Við sjáum það auðvitað bæði á stöðu fyrirtækja og heimila að við höfum verið að nýta tímann vel til að búa okkur undir þessa stöðu.
Herra forseti. Hvar sjáum við þess merki að verið sé að reka ranga stefnu? Merkin eru að við stöndum hér og erum að breyta stefnunni sem hæstv. fjármálaráðherra barði í gegn fyrir 14 mánuðum, stefnu sem átti að duga til 48 mánaða en hann gat ekki staðið við hana. Það eru fyrstu merkin. Við skulum svo taka fjármálaáætlun og umræðuna um hana þegar sú áætlun birtist loks inni á þingi og tala um þau mál. Nú erum við að tala um fjármálastefnuna. Merki um að stefnan sé röng er að ríkisstjórnin sjálf getur ekki staðið við hana. Hæstv. ráðherra: Það er hægt að sýna aðhald með tvennum hætti. Það er hægt að skera niður, sem er auðvitað fyrsta vopnið sem ráðherra grípur yfirleitt til í ræðustól þegar eitthvað harðnar á dalnum. En það er líka hægt að afla tekna. Þó að það séu ekki aðstæður nú til að leggja álögur á t.d. ferðaþjónustu þá hefði það ábyggilega skapað meira jafnvægi, sjálfbærari og betri vöxt í greininni og gert það að verkum að hún hefði ekki ruðningsáhrif á aðrar atvinnugreinar og gæti kannski búið sér til einhver skynsamlegri langtímaplön, ef hæstv. ráðherra hefði dottið í hug að styðja slík áform þá. Þær aðstæður eru ekki núna. Samfylkingin áttar sig vel á því að á venjulegt fólk, á venjuleg fyrirtæki, verða ekki lagðir hærri skatta núna. Það þýðir þó ekki að það séu ekki víða sóknarfæri til þess í rauninni og réttlætismál að taka af ofsagróða. Það er líka aðhald, hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður verður að gera mun á því að menn séu með stefnu sem byggir á of bjartsýnum forsendum og hinu að við séum einfaldlega með ranga stefnu miðað við gefnar forsendur. Stefnan sem við lögðum fram á sínum tíma byggði á spám frá Hagstofunni um að hér yrði framhald á hagvaxtarskeiðinu. Miðað við þær opinberu tölur vorum við með rétta stefnu, enda gekk hún eftir t.d. í fyrra nokkurn veginn upp á aukastaf. Við fáum síðar í þessum mánuði frá Fjársýslunni ríkisreikning fyrir 2018 og ég vænti þess að þar séu allar stóru stærðirnar nákvæmlega eins og lagt var upp með. En síðan þegar forsendurnar bresta, hv. þingmaður, verður maður að taka mið af því. Ríkisstjórninni verður ekki kennt um að það verða áföll í efnahagslífinu þannig að hagspár komi til endurskoðunar og það muni jafn miklu og við erum að horfa upp á. Við erum í því að bæta lífskjörin í landinu. Við verðum mæld af því. Við verðum ekki mæld af því hversu góð við erum að spá fyrir um hagþróun.
Herra forseti. Þá ætti hæstv. ráðherra að fara að einhenda sér í það að bæta lífskjörin hjá þeim sem allra verst standa. Hér vitnar hann enn og aftur í hagspá. Við urðum að fara eftir hagspá. Það var margsinnis varað við því að það væri óráðlegt. Ég er ekki viss um að ég myndi einu sinni leggja í að setjast upp í bíl með hæstv. ráðherra vegna þess að þó að skilti meðfram vegum sýni 90 km hámarkshraða þá þýðir það ekki að í slyddu, í vondum birtuskilyrðum og með hálkuspá keyri maður á 90. Maður hægir á sér og keyrir á 60, 70. Það hefði ráðherra betur gert [[Gripið fram í.]]þegar hann tróð þessari efnahagsstefnu sinni í gegn.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Loga Einarssyni, formanni Samfylkingarinnar, fyrir prýðisræðu, yfirgripsmikla ræðu þar sem hann fór inn á grundvallarprinsipp og sjónarmið sem m.a. hans flokkur stendur fyrir, að hluta til það sem aðrir flokkar eins og Viðreisn geta tekið undir. Það er ekki heldur ágreiningsmál að á ákveðnum sviðum greinir okkur á um efnahagsstjórn og ekkert við því að segja. Ég held að hægt sé að segja að við séum með svipaðar áherslur þegar kemur að því að verja þá sem verst eru staddir og ég kem þeirri fyrirspurn minni hér á eftir. Ég vil undirstrika það að ég ætla ekki að vefengja þann rétt í sjálfu sér eða gagnrýna mjög þegar komið er aftur með endurnýjaða fjármálastefnu. En þegar fjármálastefnan var samþykkt, og það var á síðasta ári, var einmitt varað við öllu því sem við stöndum síðan frammi fyrir í dag. Það er margt rétt sem hefur komið fram í máli hæstv. fjármálaráðherra og ýmissa hér, margir fínir punktar. Við í Viðreisn vorum ekki með stór útgjaldaloforð. Við fórum ekki í 100 milljarðana eins og Sjálfstæðisflokkurinn og Vinstri græn. Ég held jafnvel að Framsóknarflokkurinn hafi verið einna hógværastur í útgjaldaloforðum, þau voru pínulítið skömmuð fyrir vikið. Við höfum varað við því að auka útgjöldin í uppsveiflu þannig að þegar niðursveiflan verður verði ekki hægt að mæta henni með skynsamlegum fjárfestingum. Er hv. þingmaður sammála okkur í Viðreisn um að núna sé frekar rétti tíminn til að fara í skynsamlegar innviðafjárfestingar þegar við stöndum frammi fyrir niðursveiflu? Væri hægt að sameinast um það með einhverjum hætti? Ég bind ekki endilega miklar vonir við að ríkisstjórnin óski eftir einhverri samvinnu við okkur í stjórnarandstöðunni, [[Forseti hringir.]]en getur hv. þingmaður hugsað [[Forseti hringir.]]sér að við mætum þessari niðursveiflu - sem allir hefðu mátt sjá fyrir, [[Forseti hringir.]]ekki síst þeir sem eru í ríkisstjórninni - með því að farið væri í slíkt á næstu dögum?
Herra forseti. Ég, ólíkt hv. þingmanni, tel einmitt rétt og allt í lagi að gagnrýna að verið sé að breyta þessari fjármálastefnu á miðju kjörtímabili, einfaldlega vegna þess að þetta átti ríkisstjórnin að segja sér. Stefnan er ekki sett bara fyrir hana sjálfa heldur ekki síst fyrir fyrirtæki, almenning í landinu, þannig að við getum búið við einhvern fyrirsjáanleika. Menn getur svo greint á og það hittist þannig á að núna, 14 mánuðum seinna, er hæstv. ráðherra að gangast við gagnrýninni sem við og fleiri, m.a. fjármálaráð, settu fram. Ástæðan fyrir því að við höfum kallað eftir meiri útgjöldum er einfaldlega vegna þess að innviðir hafa verið að grotna niður og það kostar líka að búa í húsi sem er að hruni komið. En það er hins vegar hægt að afla tekna og Samfylkingin hefði ágætlega treyst sér til þess í uppganginum að afla bæði meiri tekna og skila meiri afgangi. Samfylkingin hefur aldrei í tengslum við fjármálaáætlun eða fjárlög lagt fram útgjaldaloforð nema vísa beinlínis í hvernig ætti að efna þau. Ég er hins vegar hjartanlega sammála hv. þingmanni í því að nú verður ríkisstjórnin að spýta í og fara í ákveðna uppbyggingu. Ég aðhyllist keynesisma sem gengur út frá því að hagstjórnin sé sveiflujafnandi. Mér finnst gott að formaður Sjálfstæðisflokksins og hæstv. fjármálaráðherra sé núna að leggjast á sveif með okkur og kannski hefði viðtalið sem ég var að lesa við hann í Þjóðmálum áðan verið aðeins öðruvísi ef hann hefði farið í það í dag, en þegar það var tekið fyrir nokkrum mánuðum síðan.
Herra forseti. Bara þannig að það sé á hreinu er ég að segja að ég sé ekkert því til fyrirstöðu að hægt sé að endurskoða fjármálastefnu. En það verður þá að gera það á skynsamlegum og réttum forsendum. Ég tek undir með hv. þingmanni, forsendur endurskoðunar núna lágu allar ljósar fyrir fyrir 14 mánuðum síðan. Hinn bitri sannleikur er sá að við erum í vandræðum með fjármálastefnuna af því að ríkisstjórnin þurfti að uppfylla galin útgjaldaloforð allra stjórnarflokkanna og ekki síst þurftu þau að fara í þessa massífu útgjaldaaukningu á tímum uppsveiflu í staðinn fyrir að reyna að gera þetta skynsamlegar, m.a. til að halda Vinstri grænum rólegum innan ríkisstjórnar. Það var nógu erfitt fyrir Vinstri græn að selja það að fara í ríkisstjórnarsamstarf með Sjálfstæðisflokknum. Það þurfti að fara í útgjaldaaukninguna strax og það hefur haft alvarlegar afleiðingar, að fara í útgjaldaaukningu meðan uppsveiflan var á fullu svingi. Þess vegna stöndum við frammi fyrir endurskoðun á fjármálastefnunni, eiginlega ekki út af neinu öðru. Það er hinn pólitíski veruleiki. Þess vegna segi ég: [[Forseti hringir.]]Þessi endurskoðun fjármálastefnu, við skulum bara koma hreint fram, [[Forseti hringir.]]er ekki út af þessum forsendubresti eingöngu heldur út af því að ríkisstjórnin fór ranga leið [[Forseti hringir.]]á hátindi uppsveiflunnar.
Herra forseti. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um að það hafi endilega verið mistökin. Mistökin voru að afla ekki tekna fyrir þeim samhliða, vegna þess að í því felst líka aðhald. Eins og ég sagði áðan hefði líka verið hægt að skila meiri afgangi og mæta þessum niðurskurði núna. Ég tel hins vegar að ef ríkisstjórnin hefur engar aðrar leiðir til að vinna eftir eigin fjármálastefnu sé nauðsynlegt að hún fái leyfi til að breyta því. Út af fyrir sig eru breytingarnar kannski á þann veg sem við hefðum viljað sjá hana í upphafi. Við erum með þann flokk sem vill kalla sig mesta hægri flokkinn á þingi og við erum með flokkinn sem vill kalla sig mesta vinstri flokkinn á þingi. Þessir flokkar vilja stefna í tvær mjög ólíkar áttir. Þeir hafa ekki ráð núna til að vinna innan eigin stefnu og eru fórnarlömb þessarar ósamstöðu. En aðalatriðið er að við leggjumst núna á eitt og verjum velferðina í niðursveiflunni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ræðuna. Ég verð að viðurkenna að ég missti af blábyrjuninni þannig að þar gæti eitthvað hafa komið fram sem gæti skýrt hluta af því sem mig langar að koma inn á. Það þarf ekki að koma neinum á óvart að áherslur Miðflokksins annars vegar og Samfylkingarinnar hins vegar í skattamálum eru heldur ólíkar en í samhengi við umræðu um tekjuöflun horfum við fram á augljóslega heldur þrengri stöðu næstu misserin en við höfum upplifað undanfarin ár og því langar mig að heyra sjónarmið hv. þingmanns til þess hvort hann sjái forsendur einhvers staðar í kerfinu til að lækka skatta núna. Þá er ég ekki að tala um notendagjöld eða eitthvað þess háttar, sem er auðvitað eilífðarverkefni að horfa til, heldur bara stærri tekjustofnana. Sér hv. þingmaður einhvers staðar svigrúm þar til þess að ýta undir innspýtingu eða færa súrefni inn í kerfið?
Herra forseti. Ég óttast að við séum í þeirri stöðu að okkur nægi ekki að færa súrefni inn í kerfið. Ég held að við þurfum einfaldlega að tryggja það að fólkið sem hefur það verst í samfélaginu og naut ekki uppgangsins hafi bara súrefni yfir höfuð ef það fer að harðna á dalnum. Samfylkingin er ekki háskattaflokkur. Við höfum margoft sýnt fram á hvernig við lækkum skatta. Við lækkum annars vegar skatta á almenning og þá sem eru með lágar tekjur en við sækjum skatta til þeirra sem meira hafa á milli handanna vegna þess að við viðurkennum og lítum á skattkerfið ekki eingöngu sem tekjuöflunartæki heldur ekki síður sem tekjujöfnunartæki. Ég gæti lesið hér upp í töluvert langan tíma hvað skattalækkunarflokkurinn Sjálfstæðisflokkurinn hefur gert á undanförnum árum; hækkað þjónustugjöld, útvarpsgjald, tóbaksgjald, áfengisgjald, bensíngjald, kolefnisgjald, kílómetragjald, bifreiðagjald o.s.frv. Það sem Samfylkingin vill gera er að lækka skatta á þá sem lægst launin hafa og verst hafa það en sækja tekjur til þeirra sem hafa, svo ég noti bara frekar hversdagslegt mál, skítnóg af peningum. Þetta getum við gert með ýmsu móti. Við getum átt við persónuafsláttinn, við getum lagt á þriggja þrepa skattkerfi sem er ekki eins og það sem nú er boðið upp á heldur boðið upp á hærra þrep. Við getum bætt aftur í vaxtabætur og barnabætur. En fyrst hv. þingmaður spyr um konkret skattalækkanir verða þær a.m.k. að miða að þeim sem hafa það ekki nógu gott í samfélaginu í dag.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni svarið. Hitt atriðið sem mig langaði til að koma inn á í þessum andsvörum mínum - ég vona að hv. þingmaður fyrirgefi mér að ég komi með spurningu úr svari við andsvari en mér þótti bara punkturinn svo áhugaverður að mig langaði að kalla eftir dýpri útskýringu á honum. Það sneri að því, ef ég skildi hv. þingmann rétt, að þó að ekki sé svigrúm til að bæta við skattlagningu á ferðaþjónustuna núna eftir að þrengt hefur að hefði það betur verið gert á fyrri stigum. Sér hv. þingmaður fyrir sér að menn stígi inn í mismunandi geira á mismunandi tímum með sérstöku álagi á tekjuskatt samanborið við það að taka flötu prósentuna gegnumgangandi af öllum og jafna?
Herra forseti. Ég er þakklátur hv. þingmanni fyrir þessa spurningu af því að hann veit jafn vel og ég að í fjárlögum og fjármálaáætlun er beinlínis talað um skattafslátt til ferðaþjónustunnar svo nemur tugum milljarða. Það er ekkert endilega heilbrigt að kerfið vaxi alltaf mjög hratt og skreppi mjög hratt saman. Það er hugsanlegt að eftir hrunið, þegar þessi ofsavöxtur byrjar í ferðaþjónustunni, hefði verið gáfulegra að hún væri bara í eðlilegu skattumhverfi og yxi hægar, með sjálfbærari hætti og það yrði byggt meira á gæðum, varanleika og slíkum hlutum en skjótfengnum ofsagróða sem getur beinlínis haft vond áhrif á aðrar atvinnugreinar. Þetta var ekki gert. Nú er ekki tími til að gera það. Nú vitum við öll að ekki verða lagðar álögur á ferðaþjónustuna, alls ekki. Það munum við aldrei gera við núverandi aðstæður en á þeim tíma hefði það vissulega átt að skoðast.
Herra forseti. Í umsögn 2. minni hluta fjárlaganefndar við fjármálastefnu 2018 segir, með leyfi forseta: „Stöðugleiki er algengt orð í fjármálastefnunni og er notað 19 sinnum. Útskýringar á því hvernig fjármálastefnan tryggir stöðugleika eru hins vegar engar.“ Staðan núna er í einu orði sagt augljós. Fyrirsjáanleikinn var undirstrikaður af minni hlutum fjárlaganefndar í ótal ræðum og í ótal umsögnum utan úr samfélaginu í fyrra. Þrátt fyrir endalaus viðvörunarorð var ekki tekið í mál af hálfu stjórnarflokkanna að skoða málið betur. Í tillögunni er orðið stöðugleiki notað 13 sinnum. Frá því að núverandi stjórn tók við völdum hefur verðbólgan hækkað um 1,1 prósentustig, orðið hefur 44% hækkun á verðbólgu á ekki nema 14 mánaða tímabili. Það er auðvitað enginn öfundsverður af því að þurfa að taka að sér hagstjórn í þessu hagkerfi með sína örmynt þar sem tíðkast að gera ótrúlega marga hluti á vegu sem þekkist varla annars staðar. En ég vil samt meina að það sé slæm hugmynd fyrir þá sem ætla að taka að sér hagstjórn landsins að byrja á því að búa til stefnu þar sem ekkert raunsæi býr að baki. Skilyrði fyrir því að setja nýja fjármálastefnu eru ef grundvallarforsendur fjármálastefnu bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum. Það gengur ekki upp að halda því samtímis fram að hagstjórn á Íslandi sé góð og að grundvallarforsendur fjármálastefnu séu brostnar. Góð hagstjórn hlýtur að fela í sér að sníða sér ekki svo þröngan stakk að ekki þurfi nema eitt áfall til að það þurfi að endurskoða aðstæður. Umrætt áfall var vissulega stórt en það var ekki það stórt í samhengi ríkisfjármála og utan þess þá var það ekkert sérstaklega ófyrirsjáanlegt. Það er með ólíkindum að ríkisstjórnin hafi ekki brugðist fyrr við fyrirsjáanlegu gjaldþroti WOW air. Loðnubresturinn var svo sem fyrirsjáanlegur að einhverju leyti líka, það hefur verið samdráttur ár eftir ár og er hægt að rekja það til hlýnunar sjávar. Það hversu veik fjármálastjórn landsins er sýnir sig í því að þolmörkin eru ekki meiri en svo að eitt fyrirtæki geti kollvarpað öllum forsendum hins margumrædda stöðugleika. Um þessa tilteknu tillögu er ýmislegt að segja. Þetta er í fyrsta sinn síðan lög um opinber fjármál voru sett á sem gerð er fjármálastefna þar sem gert er ráð fyrir neikvæðri afkomu. Það er býsna merkilegt. Þótt það sé örlítið óvissusvigrúm verðum við að skoða þetta í samhengi við skuldastöðu ríkissjóðs. Hreinar skuldir ríkissjóðs eru í dag um 600 milljarðar, sem er um 21% af vergri landsframleiðslu. Skuldirnar eru samtals 800 milljarðar en svo eru endurlán og fleira. En það er ekki bara góð staða, það er lægra skuldahlutfall en flest vestræn ríki búa við. Við erum á svipuðum stað og Svíþjóð núna þar sem skuldahlutfallið er með því lægsta sem þekkist á Vesturlöndum. Það er ákveðin lenska á Íslandi að halda því fram að ríkisskuldir séu í eðli sínu slæmar og maður heyrir jafnvel fólk með hagfræðimenntun halda því fram að ríkisrekstur sé eins og heimilisbókhald, þrátt fyrir að það er auðvitað sá grundvallarmunur á að flest heimili gefa ekki út sinn eigin gjaldmiðil. Ríkisrekstur er ekki eins og heimili. Ríkisskuldir eru ekki eins og skuldir heimila, reyndar eru ríkisskuldir beinlínis sparnaður einkaaðila. Það er því alveg ágætt að ríkið hafi einhverjar skuldir og ekki bara til þess að hafa skuldir heldur til að geta leyft sér að fjármagna verkefni sem annars yrði erfitt að fjármagna með öðru móti. Og auðvitað er þá frumforsendan að vextir á þeim skuldum séu lágir. En vextir af ríkisskuldum í dag eru frekar háir. Þeir hafa farið lækkandi, sem er ágætt. Hæstu vextir í dag eru um 8% og vextir almennt milli 6 og 7% þegar verðbólgan er reiknuð inn í verðtryggðu lánin. Það er rosalega mikil vaxtabyrði. Það er mjög óþægilegt að hafa svona svakalega mikla vaxtabyrði. Ég hef talað um það frá því að ég kom á þing að áherslan ætti að vera fyrst og fremst á því að ná vöxtunum niður frekar en að reyna bara að lækka skuldahlutfallið. Það helst að einhverju leyti í hendur, en áhersla á vexti hefði kannski breytt nálguninni sem tekin var. Það mætti skoða það t.d. sem tíðkast í Bretlandi, að bjóða upp á verðtryggð lán „on tap“, þ.e. á krana, sem eru með mjög lága framlegð, kannski 1%, sem myndi þá vera möguleiki fyrir fólk sem hefði ekki neitt annað við peningana að gera eða kæmi þeim ekki í betra verð en það. Þá væri alltaf eitthvert flæði mögulegt. Ég nefni þetta bara vegna þess að mér finnst mjög merkilegt og til marks um aukið raunsæi hjá ríkisstjórninni að í þessari áætlun er gert ráð fyrir hallarekstri, að vísu að því gefnu að allt óvissusvigrúmið sé nýtt. Miðað við að við séum í niðursveiflu, eins og ýmislegt gefur til kynna, er spurning hvort ríkið eigi ekki, í ljósi sinnar góðu skuldastöðu og getu sinnar sem ríkis, að nota tækifærið til að auka fjárfestingar og viðhalda þannig þessum stöðugleika sem nefndur er 13 sinnum í tillögunni. Ég sé ekki alveg á þessari stefnu hversu mikilli sveiflujöfnun er hægt að búast við. Enda segir í tillögunni, með leyfi forseta: „Rauntímamat á þörf fyrir slökun í aðhaldi fjármálastefnu er háð verulegri óvissu.“ Og það er auðvitað rétt. Það er erfitt að sjá þetta fyrir jafnóðum. Það verður mjög áhugavert að heyra hvort þessari nýju stefnu fylgi einhver tilraun til að leggja mat á hversu mikið raunsæi býr að baki því mati sem við erum tilneydd til að vinna með. Ég hef kallað eftir því ítrekað að fá mælingar um nákvæmni þjóðhagsspáa, sem dæmi, vegna þess að í dag eru þær lagðar fram og ekkert sagt um t.d. hversu góðar þjóðhagsspárnar hafa verið undanfarin ár. Ég get tekið undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um að ríkið ætti kannski ekki að vera með óhóflegar fjárfestingar á uppsveiflutímum, enda er aukningin á verðbólgu til marks um aðfangaskort í hagkerfinu og mikla framleiðsluspennu sem höfum séð að hefur í einhver ár farið lækkandi. En á móti kemur, og ég hef stutt við það, að fjárfestingarstig ríkisins er engu að síður aðeins hærra en góðu hófi gegnir vegna þess að áhrif hrunsins sjást enn þá víða í samfélaginu, t.d. í lélegu vegakerfi eða uppsafnaðri viðhaldsþörf og þess háttar. Þörfin knýr hreinlega á. Það gerir að verkum að núna í þessari niðursveiflu þarf ekki að gera jafn mikið og annars væri. En það borgar sig líklega gefa smá í og stunda sveiflujöfnun með eðlilegum hætti, nýta þessa niðursveiflu sem tækifæri til að búa til góðan rytma. Það væri afar slæmt að sjá einhvern samdrátt hjá ríkinu á þessum tímapunkti og við sjáum í rauninni ekki nákvæmlega hvernig og hvort það muni gerast fyrr en í haust með fjárlagafrumvarpinu nema hæstv. ráðherra geti upplýst okkur eitthvað um áætlanir sínar þar. Óvissuþættirnir eru margir. Og eins og ég sagði áðan er það ekki öfundsverð staða að reyna að stýra hagkerfi sem þessu, eins og óstöðugt og það er og hefur verið sögulega. Á þessum tímapunkti hef ég því miður ekki forsendur til að meta betur áhrifin af stefnunni. Það á vonandi eftir að koma í ljós í gegnum meðferð nefndarinnar og umræður hér. En ég vona innilega að ekki verði farið á einhverju hundavaði yfir þetta í nefndarvinnu vegna einhverrar heimatilbúinnar þinglokapressu. Það er mjög mikilvægt að þetta sé unnið vel vegna þess að það sést að fjármálastefnan var ekki unnin nægilega vel síðast og við þurfum bara að anda aðeins ofan í kviðinn og taka því rólega. Þótt fólk þurfi kannski að fórna nokkrum fallegum sumardögum í að tryggja að þessarar fjármálastefnu muni ekki bíða sömu örlög eftir 14 mánuði og þeirrar síðustu og vera jafn mikil skýjaborg og hún var, þá verður bara að hafa það. Við verðum að taka því rólega og vinna þetta vel og ég treysti á að ágætir nefndarmenn í fjárlaganefnd geri það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir ágæta ræðu. Hann velti fyrir sér hvað rétt væri að gera við þær aðstæður sem nú eru uppi og var með réttmætar vangaveltur hvað það varðar. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins um skattamál, svo ég átti mig aðeins á stefnu flokks hans í skattamálum. Ég þreytist ekki á að minnast á að við getum ekki rætt um framtíðarsýn í ríkisfjármálum eða viðbrögð við niðursveiflu án þess að ræða um hvers konar skattstefnu við viljum. Á að hækka skatta eða lækka skatta? Á ekki að snerta á sköttunum eða á að hækka skatta á ákveðna hópa eða fyrirtæki eða hvað? Mig langar í þessu andsvari mínu að kalla eftir, ef hægt er, afstöðu hv. þingmanns til hugsanlegra skattbreytinga. Í fyrsta lagi: Myndi hv. þingmaður styðja hækkun veiðileyfagjalds? Ég hef gagnrýnt það ötullega hér að stjórnarmeirihlutinn hefur tekið þá ákvörðun að lækka veiðileyfagjöldin niður á það stig að það er fullkomlega óásættanlegt að mínu mati. Veiðileyfagjaldið er orðið svipað hátt og tóbaksgjaldið. Númer tvö er: Hver er afstaða hv. þingmanns til auðlegðarskatts og hugsanlega þá öðruvísi útfærslu en við vorum með síðast, jafnvel hafa hann tekjutengdan? Ég hef sömuleiðis ítrekað bent á að hér er talsverður eignaójöfnuður. 1% landsmanna á gríðarlegar eignir, 0,1% landsmanna á gríðarlega eignir. Hér gæti verið vannýttur tekjustofn til að mæta þeirri niðursveiflu sem fram undan er og við erum komin í. Í þriðja lagi er það fjármagnstekjuskatturinn: Hefur hv. þingmaður og flokkur hans tekið afstöðu til þeirrar spurningar hvort komi til greina að hækka einfaldlega fjármagnstekjuskatt? Við erum með lægsta fjármagnstekjuskatt allra Norðurlandanna. Það væri áhugavert að fá afstöðu þingmannsins, hvort til greina komi að hækka hann lítillega til að mæta þeirri niðursveiflu sem er fram undan í þeirri viðleitni okkar að verja þá sem minnst hafa og velferðarkerfið.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að tala almennt um skatta. Það eru í raun til tvær túlkanir á hlutverki skatta. Önnur túlkunin er sú að skattar séu innheimtir af ríkinu til að borga fyrir ríkisútgjöld. Hin túlkunin er að ríkið búi til peninga, setji þá í umferð, innheimti svo skatta til þess að taka peninga úr umferð til að ekki myndist verðbólga. Ég er hrifnari af seinni útgáfunni, þetta er svona MMT-nálgun og má rekja það til post-keynesista. Út frá því segir maður: Meginmarkmið skatta er að tryggja stöðugleika hagkerfisins og síðan er hægt að bæta einhverjum pólitískum markmiðum við, t.d. að auka jöfnuð og annað. Í stefnu Pírata er t.d. að hækka fjármagnstekjuskatt upp í 30% og ég hef verið mjög opinn fyrir jafnvel þrepaskiptingu hans eða búa til einhvers konar persónuafslátt umfram það sem nú er. En lykilatriðið er ekki endilega hvort skattar eigi að hækka eða lækka heldur hvernig við búum til einhvers konar samfellu sem tryggir stöðugleika í hagkerfinu og að það valdi fólki ekki skaða. Síðustu 30 ár eða svo hefur því ítrekað verið haldið fram, yfirleitt af hálfu Sjálfstæðisflokksins, að skattalækkanir eigi sér stað. En samhliða því sem minni háttar skattalækkanir eiga sér stað er verið að velta þessum tekjum yfir á gjöld þannig að fólk borgar hærri gjöld fyrir alla hluti. Svo er komið að í rauninni borga þeir sem eru tekjulægstir oft mun stærri skerf fyrir vikið en fyrir 30 árum [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir að skattarnir séu samkvæmt einhverjum prósentumælingum lægri.
Herra forseti. Takk fyrir svarið. Ég sem jafnaðarmaður lít á hlutverk skattkerfisins sem tvíþætt, eins og formaður Samfylkingar gat aðeins um í ræðu sinni, þetta er ekki bara tæki til tekjuöflunar heldur líka jöfnunartæki. Ég skil hv. þingmann þannig að hann líti það svipuðum augum. Í seinna andsvari langar mig að spyrja, af því að hv. þingmaður gat aðeins um gildi stöðugleika. Ég er alveg sammála því, hér þarf að vera stöðugleiki og einn helsti gallinn á íslensku hagkerfi er skortur á stöðugleika. Við erum með of sveiflukennt hagkerfi og það er erfitt að gera hér langtímaáætlanir. Ég hef oft ímyndað mér að það sé nógu erfitt að vera í viðskiptum á Íslandi þó að ekki bætist líka við að maður þurfi að vera einhver sérfræðingur í þróun gjaldmiðla. Mig langar aðeins að fá vangaveltur hv. þingmanns, ef hann kærir sig um að svara, varðandi gjaldmiðilinn. Við sjáum að ekkert OECD-ríki hefur upplifað jafn miklar sveiflur í raungengi gjaldmiðils og Ísland hefur gert undanfarin 15 ár. Mig langar að fá vangaveltur þingmannsins: Er ekki alveg útséð með þennan blessaða gjaldmiðil? Við sjáum að hann fellur, stundum er hann of hár, stundum of lágur. Þurfum við ekki að fara að taka raunhæfari skref til að taka upp alvörugjaldmiðil sem er ekki eins og korktappi í ólgusjó hagkerfisins? Mér finnst það alveg augljóst og það er ekki hvorki heimska né tilviljun að 19 Evrópuþjóðir hafa tekið upp evru sem sinn gjaldmiðil. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann deili þeirri framtíðarsýn að Ísland ætti að taka raunhæf skref um að ganga í Evrópusambandið og síðan taka einfaldlega upp evru einmitt með það að markmiði að skapa hér langþráðan stöðugleika sem við munum aldrei búa við með íslensku krónuna og höfum ekki gert þessi tæplega 100 ár sem við höfum búum við með íslensku krónuna.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu fyrirspurn, þetta er nefnilega svolítið kjarni málsins. Ég kom inn á það í ræðu minni að það er enginn öfundsverður af því að þurfa að reyna að stunda hagstjórn í hagkerfi þar sem er svona örgjaldmiðill sem er algerlega óáreiðanlegur með öllu. Ég var einhvern tímann búinn að taka saman heildarsveiflurnar í prósentum miðað við aðra gjaldmiðla og það var ótrúlegt að sjá. Ég man ekki hver talan var en þetta var ótrúlega mikið, það skipti ekki máli hvaða gjaldmiðil maður bar krónuna saman við. En nú er ég með upp á vegg hjá mér á skrifstofu minni flokkunarkerfi Alþjóðabankans um gjaldmiðilskerfi. Mér finnst svo merkilegt að Ísland fer leið sem nánast ekkert annað land fer. Flest lönd af þessari stærðargráðu og flest lönd yfir höfuð eru annaðhvort hluti af myntbandalagi eða eru með gjaldmiðil sinn bundinn við einn af þessum stóru, tveimur til þremur gjaldmiðlum. Það er aðferð sem ég held að sé mjög vænlegt fyrir okkur að taka upp, t.d. skriðgengi. Það eru gallar við öll fyrirkomulög, en að binda þetta svona væri alla vega skref í áttina að því að taka jafnvel síðar upp evru, sem ég myndi persónulega styðja, mér finnst það vera góð hugmynd. Þó svo að flokkur minn líti svo á að við þurfum að eiga samtal í samfélaginu um framtíð okkar gagnvart Evrópusambandinu þá er ég þeirrar persónulegu skoðunar að við eigum heima þar inni. En við verðum að búa til leið þangað og leiðin, alveg sama hvort við endum þar inni eða ekki, hlýtur að hefjast á því að búa til einhvern stöðugleika fyrir gjaldmiðilinn okkar þannig að allt hitt fari að ganga upp. Að tengja okkur við t.d. skriðgengi við evru væri gott skref fram á við.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Ég missti reyndar af upphafinu en vona að það komi ekki að sök. Hv. þingmaður talaði svolítið um þróunina á hagtölum og varðandi fjármálastefnu sem sett er til fimm ára er ekkert óeðlilegt, a.m.k. þegar á líður á tímabilið, að þá hafi þróunin orðið þannig að hún verði önnur en gengið var út frá í upphafi. Þess utan erum við sveiflukennt hagkerfi vegna gjaldmiðilsins okkar, og höfum komið inn á það hér, en reyndar bjóða okkar helstu atvinnuvegir líka upp á það. Það eru þekktar staðreyndir. Þess vegna langar mig að fá aðeins að heyra frá hv. þingmanni hvaða leiðir séu færar að mati hans til að reyna að tryggja að það endurtaki sig ekki að hér sé sett stefna til fimm ára sem þegar á fyrsta árinu eða eina og hálfa árinu er orðin þess eðlis að það þarf að taka hana upp. Það skiptir máli. Þetta er ekkert einkamál stjórnvalda eða sérstakt tilfelli sem er þeim til háðungar að staðan sé svona. Þetta skiptir máli fyrir fjölmarga aðila. Það eru fyrirtæki, það eru stofnanir, það eru einstaklingar, það eru lánardrottnar, kröfuhafar o.s.frv. sem gera áætlanir sínar út frá þeim áætlunum sem hér er verið að gera. Mér þætti áhugavert að heyra, vegna þess að nú er verið að tala um það í þessari nýju ályktun að við þurfum að draga af því lærdóm og þar er verið að tala um mögulega breytta nálgun í þessu með tilliti til pólitískrar samstöðu um aukinn sveigjanleika og þess háttar, hvað hv. þingmaður sér fyrir sér að gæti orðið lærdómurinn sem við drögum af þessu, þ.e. hvað varðar vinnubrögðin í þinginu.
Frú forseti. Það er náttúrlega ýmislegt sem mætti skoða. Eitt er hreinlega að sníða sér ekki það þröngan stakk að hann rifni bara utan af okkur við fyrsta tilefni. Að setja ætlaðan afgang sem þetta hátt hlutfall af vergri landsframleiðslu var svolítið óábyrgt vegna þess að það var alveg vitað að ekki yrði hægt að viðhalda því til lengdar. Það er alltaf ágætt að gefa sér aðeins meira svigrúm. Annað sem ég nefndi í ræðunni er að við fáum þjóðhagsspár hvað eftir annað án þess að við fáum neitt mat á því hversu röng síðasta þjóðhagsspá var. Þjóðhagsspár verða alltaf rangar, það er bara ekki hægt að spá fyrir víst um framtíðina. Ef fólk á að hafa rangt fyrir sér er gott að hafa rangt fyrir sér á gagnlegan hátt. Það gefur augaleið að ef við höfum einhvers konar mat á því hversu mikil frávik voru síðast er hægt að fara að reikna með frávikinu og aðlaga sig að því með einhverju móti, jafnvel finna orsakir frávikanna og batna þá alltaf smám saman. Þetta myndi auka á fyrirsjáanleika. Síðan er hitt, að í hagkerfinu okkar eru strúktúrslegnir veikleikar gegnumgangandi. Grunnstoðir hagkerfisins eru ótrúlega fáir atvinnuvegir. Þeir eru ótrúlega mikið samtengdir, þ.e. þjónustuveiturnar eru í kringum það og þess háttar. Við þurfum að auka fjölbreytni eða búa til meira höggþol vegna þess að eins og kerfið er í dag skilar minni háttar högg á hagkerfið mjög miklum höggbylgjum inn í ríkisreksturinn. Það þarf að hugsa svolítið um reglur hagkerfisins sem heild til þess að auðveldara og vænlegra sé að reka fyrirtæki hérna og auðveldara að lifa hérna. Þá verður ríkisrekstrinum líka stöðugri fyrir vikið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy kærlega fyrir. Þetta eru mjög áhugaverðar og skemmtilegar umræður sem ég vona að fái töluvert meira vægi þegar við komum næst að þessari vinnu. Mig langar aðeins að fara yfir í núið af því að ein af stærstu boðuðu stórsóknum núverandi ríkisstjórnar í upphafi ríkisstjórnartíðar sinnar var stórsókn í innviðauppbyggingu. Nú hefur ríkisstjórnin farið mikinn og sagt að í þessari nýju stefnu felist ábyrgð í ríkisfjármálum vegna þess að það sé óábyrgt að draga saman seglin á sama tíma og hagkerfið er að dragast saman. Það er í sjálfu sér hægt að taka undir þá staðhæfingu en það er ekki sama hvar útgjaldaaukningin er. Ef maður skoðar fjármálaáætlunina sem nú er í gildi, hún mun vissulega taka breytingum, má segja að grunnreksturinn af um 200 milljarða boðaðri aukningu í þeirri áætlun taki til í sínum 185 milljarða og fjárfestingar síðan um 15 milljarða. Ekki er verið að leggja í innviðauppbyggingu heldur bara stækka báknið í rekstri. Það væri áhugavert að heyra hjá hv. þingmanni, sem veltir þessum hlutum mikið fyrir sér, hvort borð sé fyrir báru. Nú er einsýnt að einhverjar fjárfestingar munu þurfa að bíða. Það hefur meira að segja verið nefnt af einstaka talsmönnum ríkisstjórnarinnar að hinar og þessar fjárfestingar muni væntanlega þurfa að bíða og ég hef fullan skilning á því. En dugar það til? Er hægt að ná tökum á þessu án þess að fara í grunnreksturinn að einhverju leyti þegar hlutföllin eru jafn ýkt og raun ber vitni á milli fyrirhugaðrar útgjaldaaukningar annars vegar í þennan grunnrekstur, í báknið, og hins vegar í nýfjárfestingar?
Frú forseti. Ég er hjartanlega ósammála því að nú sé góður tími til að setja einhverjar framkvæmdir á bið. Ef við ætlum að vera í einhverju sveiflujöfnunarhlutverki þýðir ekkert að ganga með sveiflunni niður á við. Þegar við erum að minnka hagkerfið, þ.e. þegar hagkerfið er að dragast saman … [[Gripið fram í.]]- Já, það er rétt, þetta er lítill hluti af heildinni. Stóra málið er, það er rétt hjá hv. þingmanni, að það er rosalega mikil sóun í kerfinu. Ég er búinn að senda inn margar fyrirspurnir um hugbúnaðarkerfið þar sem komið hefur í ljós ótrúlega mikill fjáraustur í hluti sem ættu að vera margfalt ódýrari að mínu mati. Það er mjög víða í kerfinu sem ekki er farið jafn vel með peninga og hægt væri að gera. Hitt er annað mál að við erum alltaf að horfa á krónur og aura sem útgangspunktinn í staðinn fyrir að spyrja: Hvaða innviði þarf samfélagið til að geta náð sem mestum árangri? Hvernig hámörkum við árangur samfélagsins? Við getum síðan skoðað peningana eftir á og þá gætum við farið að vinna markvisst með það t.d. hvað skuldahlutfall ríkissjóðs er lágt í augnablikinu og leyft okkur þegar það er samdráttur, þegar framleiðsluspennan minnkar þannig að það verður til einhvers konar - fólk getur unnið meira en það gerir og tæki geta unnið meira, og hægt verður að nýta þau betur í uppbyggingarverkefnum fyrir samfélagið þó að það kosti ríkissjóð eitthvað aðeins meira núna. Við vinnum það svo upp í næstu uppsveiflu og höldum þannig einhvers konar jafnvægi. Mér finnst svo oft eins og verið sé að gera hlutina þveröfugt við það sem væri skynsamlegt að gera. Fólk dregur saman seglin þegar það er niðursveifla og allt er keyrt í botn þegar það er uppsveifla. Núna síðast þurfti vissulega [[Forseti hringir.]]að keyra svolítið meira í botninum en venjulega, þ.e. fjárfesta meira, vegna þess að uppsöfnuð fjárfestingarþörf var svo mikil og uppbyggingarþörf, viðhaldsþörf og annað. En við eigum almennt séð að reyna að halda einhvers konar jafnvægi.
Frú forseti. Þingfundur hefur staðið frá því í morgun kl. 9.30 og einu hléin sem gerð hafa verið á þingfundi eru vegna þingflokksfunda, sem eðlilega þurftu að eiga sér stað vegna stórrar og mikillar atkvæðagreiðslu. Eðlilega þurftu þingflokkar að hittast. En mig langar að spyrja hvort ekki verði gert hálftímamatarhléi núna, eins og alla jafna er gert. Við vitum að þetta mál verður að sjálfsögðu klárað. Það er ekki spurning. En ég ætla að spyrja hæstv. forseta hvort liggi þá ekki ljóst fyrir að engin ástæða sé fyrir því að keyra þetta á hörkunni, ekki nema meiri hlutinn hér á þingi ætli strax að lýsa yfir einhverju stríðsástandi, sem kæmi mér mjög á óvart því að hér er ekkert annað í gangi en mjög málefnaleg umræða um nýja og breytta fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar sem er svo sannarlega ekki vanþörf á að ræða. Ég vil einfaldlega spyrja: Er ekki eðlilegt að gert verði hálftímamatarhlé þannig að þingmenn fái tækifæri til að næra sig? Ég veit að unnið hefur verið eitthvað að mat [[Forseti hringir.]]og ég bind miklar vonir við að hér verði okkur sýnd málefnaleg sanngirni og gert hálftímahlé á þessum fundi. [[Forseti (BrH): Forseti hyggst nú gera hlé á þessum þingfundi. Við gerum hlé til kl. 20.]]
Virðulegi forseti. Mig langar til að fara yfir nokkur efnisatriði tillögunnar sem við ræðum í dag. Einnig langar mig að ræða aðeins tilgang tillögunnar og þær aðstæður sem hún er lögð fram í og ástæðuna fyrir því að hún er lögð fram, eins og aðrir hv. þingmenn hafa gert hér. Af ótta við að hafa ekki nægan tíma til að fara yfir allt það sem mig langar til að fara yfir ætla ég að byrja á því sem ég tel ólíklegast að aðrir þingmenn nefni hér um þetta mál og sambærileg mál. Með sambærilegum málum á ég við fjármál almennt, en það er þetta: Í þessari tillögu koma fram tölur og það er eiginlega of lítið af upplýsingum til að maður kalli það gögn í sjálfu sér, en vissulega upplýsingar sem eru byggðar á gögnum. Þau er að finna hér og þar í alls kyns sniði. Ég hef mikla reynslu af því að reyna að fá gögn á tölvutæku eða tölvuvinnanlegu sniði og viðbrögðin sem ég fæ undantekningarlítið frá eiginlega hvaða stofnun sem er eru yfirleitt á þá lund að þetta sé eitthvert smáatriði, þetta sé tuð, skipti engu raunverulegu máli. Ég skil það upp að ákveðnu marki vegna þess að sennilega er flest fólk vant því að vinna bara með blöð og pappír og eitthvað svoleiðis en þegar gögn eru sett fram á tölvutækan hátt og tölvuvinnanlegan hátt er hægt að gera ótrúlega hluti með tölvutækninni. En það er ekki hægt að gera ótrúlega hluti með tölvutækninni nema gögnin séu sett þannig fram. Fyrir tilstilli Pírata á sínum tíma fór inn í lög um opinber fjármál ákvæði sem fjallar um að talnagrunnur fjárlaga skyldi gefinn út á tölvutæku sniði, aðgengilegu sniði, og það var gott. Það fór inn og úr því eru komin einhver gögn. En það sem mér finnst alltaf vanta þegar tekin eru fyrir mál eins og þetta er að auðvelt sé að vinna með þessi gögn á tölvutækan máta. Það þarf ekki að vera hver einasti þingmaður sem gerir það, ég er ekki að tala um það. Það er nóg að það sé hægt yfir höfuð. Þá er hægt að búa til verkfæri til að aðstoða hv. þingmenn með það eða nefndarritara eða hvern sem er, fréttamenn eða greiningaraðila eða fyrirtæki úti í bæ eða Seðlabankann sjálfan eða hvern sem er. Í því felst máttur þess að gefa gögn út opin og á gegnsæju sniði, sniði sem allar tölvur geta notað. Þetta skiptir máli, virðulegi forseti. Ég nefni það í þessu samhengi vegna þess að mér finnst það skipta öllu máli þegar kemur að því að greina forsendur á borð við þær sem eru að baki þessari tillögu. Hvað gerir sá sem ætlar að fara að skoða forsendurnar á bak við þessa tillögu? Jú, hann fer væntanlega á Hagstofuna og flettir þar upp einhvers konar gögnum á einhvers konar sniði, sennilega einhvers konar pdf-skrá í einhverjum annars ágætum greinum hér og þar. En þannig á ekki að vinna með töluleg gögn á 21. öldinni, virðulegi forseti. Það er allt í lagi að gera það ef fólk hefur áhuga á því. En til að nýta þau þannig að það geti virkilega umbylt getu okkar til að fara yfir þessi mál, greina þau rétt og gera áætlanir inn í framtíðina eða í það minnsta reyna að spá fyrir um það hvaða forsendur komu málinu yfir höfuð við, skiptir þetta öllu máli. Þetta er í raun og veru ákveðið grundvallaratriði. Ég held að það sé þess vegna sem þetta virkar eins og tuð, virðulegi forseti, vegna þess að þetta er grundvallaratriði. Þetta er fyrsta skrefið. Þetta er ekki stóra myndin, þetta er ekki heildarmyndin, þetta er ekki allt sem þarf að segja. Þetta leysir ekki öll vandamálin og þetta lýsir þeim ekki, reyndar engu þeirra efnislega, en mér finnst þetta skipta máli og þess vegna nefni ég það í þessari pontu. Ég veit ekki alveg hvernig er hægt að koma þessu tuði á framfæri á betri hátt en hér. Ég mun líka gera það í öðrum málum sem varða sambærilegt efni. Það skiptir máli hvernig gögnin eru birt. Það skiptir máli að það sé gert á bestan mögulegan hátt. Það skiptir bara máli. Það er ekki pólitískt atriði og það er ekki heldur háð því að hv. þingmenn sjálfir eða aðilar sem stjórna þessu geti sjálfir forritað eitthvað sem les einhver gögn úti í bæ. Nei, það þarf bara að vera mögulegt yfir höfuð til þess að einhver geti fengið hugmyndina að því og látið þá einhvern annan tölvunörd útfæra það. Það dugar. En tölvunördinn getur ekki útfært það ef gögnin eru ekki til staðar yfir höfuð. Það er alla vega verulega erfitt og svarar ekki kostnaði. Ég vildi óska þess að við hefðum meiri tíma vegna þess að þótt ég gæti rætt þetta betur finnst mér ég líka þurfa að fara aðeins efnislega yfir tillöguna og það samhengi sem hún er lögð fram í. Ég á pínulítið erfitt með að ræða svona mál þannig að ég taki mér einfaldlega stöðu með eða á móti, sér í lagi gagnvart öðrum flokkum, jafnvel þótt það sé Sjálfstæðisflokkur og jafnvel hæstv. fjármálaráðherra. Ég er ekki einfaldlega á móti þessari tillögu, en mér finnst eitt jákvætt við hana og það er að hún sé til. Sú var tíðin að hún hefði aldrei orðið til. Þá værum við ekki einu sinni að ræða forsendurnar á bak við hana. Það heyrist kannski að mér finnst gott að til séu lög um opinber fjármál og mér finnst mjög gott að þessi tillaga komi til umræðu þegar aðstæðurnar eru eins og þær eru í dag. Mér finnst gott að heyra hæstv. fjármálaráðherra stæra sig af því að öll merkin sem hann hafi orðið var við frá aðilum úti í bæ hafi verið á þá leið að við værum að búa í haginn fyrir niðursveiflu. Hvort það er rétt er önnur spurning, en mér finnst jákvætt í eðli sínu að gortað sé af því vegna þess að sú var ekki alltaf raunin. Á sínum tíma var talað um að tala niður hagkerfið og tala niður efnahaginn. Mig grunaði reyndar að það væri svolítið viðhorfið sem endurspeglaðist í upprunalegu tillögunni sem lögð var fram í haust, þ.e. að ekki mætti koma fram frá ábyrgum aðila eins og fjármálaráðuneytinu að hugsanlega yrði ekki hagvöxtur, að það væri einhvern veginn óábyrgt að tala þannig hagkerfið niður. Mér hefur alltaf verið svo illa við þá nálgun og orðræðu sem var mjög mikið fyrir hrun. Ég vil meina að hún eigi þokkalegan þátt í hruninu vegna þess að hún gerði öll viðvörunarorð að einhvers konar óvini fólksins. Við þekkjum það. Hún gerði það að verkum að fólk hunsaði sjálfkrafa viðvörunarorðin, sem var mjög neikvætt. Sömuleiðis og síðast en ekki síst varð það til þess að yfirvöld gerðu aldrei ráð fyrir því að neitt gæti farið úrskeiðis. Og þá gerast stórslysin eins og hrunið 2008. En jafnvel þótt hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson hafi rangt fyrir sér í því að við höfum verið að búa í haginn fyrir niðursveifluna finnst mér alla vega mjög jákvætt að heyra hann segja að svo sé vegna þess að þá er alla vega á hreinu að við getum talað um að það komi niðursveiflur í hagkerfinu. Ef við getum ekki talað um það þá fyrst hef ég áhyggjur. Það vekur athygli mína við að skoða þessa tillögu að hún virðist gera ráð fyrir niðurskurði eða skattahækkunum eftir því sem fram líða stundir, og hendir þeirri umræðu inn í umræðu um fjárlög og fjármálaáætlun. Ekki er tekið á því efnislega í tillögunni sjálfri, enda er það kannski ekki tilgangur tillögunnar. Mér finnst það óþægilegt og get ekki sagt að ég hlakki til þeirrar umræðu, en auðvitað þarf að taka hana samt sem áður. Þá kemur einmitt upp hin nokkuð gamla kenning sem kennd er við Keynes, sem er um hvernig og hvort beita eigi ríkisfjármálunum við hagstjórn, þ.e. að auka útgjöld og lækka skatta þegar niðursveifla kemur, og öfugt þegar það er uppsveifla. Það er alltaf svo freistandi þegar það er uppsveifla að njóta hennar og passa að hún sé nýtt til allra þeirra verka sem stjórnmálamenn vilja gera hverju sinni. Ég skil þann metnað og deili þeirri tilfinningu. Og einhvern veginn finnst mér að ef byggja á á þeirri ágætu tilgátu, sem ég aðhyllist - ég tel hana skynsamlega með öllum þeim fyrirvörum að ég á erfitt með að vera beinlínis með eða á móti einhverju, mér finnst að svona atriði eigi yfirleitt að vera bara til umfjöllunar til umræðu, tæki til að reyna að komast að niðurstöðu. Mér finnst að þingheimur hefði gott af því að sammælast um hvort fara eigi eftir þessari pælingu eða ekki. Kannski er hún bara röng, en þá finnst mikilvægt að við eigum að reyna að fá það á hreint þannig að við nálgumst hagsveifluna alla vega út frá sama skilningi á því hvernig hlutirnir virka. Hér er um hálfvísindalegt fyrirbæri að ræða, hagfræðina, sem er annars vegar vísindi og hins vegar vúdú, eins og stundum er sagt, þannig að það er kannski ekki alveg hlaupið að því að ætla að reyna að fá einhverja þverpólitíska sátt um slíkt atriði. En ég held að það væri gott að reyna. Mér finnst alltaf þægilegra ef fólk segir einfaldlega í pontu hvort það aðhyllist þessa nálgun eða ekki vegna þess að þá finnst mér auðveldara að vita hvernig á að haga samtalinu varðandi áframhaldið. Það eru nokkrir hlutir sem mig langaði einnig að ræða um en ég verð því miður að koma því að í seinni ræðu, virðulegi forseti, og bið því um að verða settur aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður veltir fyrir sér hvort nýta eigi sveiflujöfnunartæki í hagkerfinu. Ég er þeirrar skoðunar að það eigum við að gera og að það sé mjög skynsamlegt, einkum fyrir svona lítið hagkerfi sem sveiflast með aflanum og verði á fiski og hversu margir ferðamenn koma á hverju ári o.s.frv. Við erum háð þessum stóru útflutningsgreinum og ættum því að safna til mögru áranna þegar vel gengur. Það gerðist hins vegar ekki hér á árunum 2013–2016/2017 þegar við vorum á leiðinni upp áttum við auðvitað að safna í sarpinn og áttum ekki að lækka skatta. Þá áttum við að leggja til hliðar fyrir mögru árin, sem sannarlega koma einhvern tímann og eru reyndar komin núna. Ef við hefðum verið með svona markmið í núgildandi stefnu sem gerðu ráð fyrir hagsveiflunni hefðum við þurft að skila miklu meiri afgangi en 30 milljörðum til að mæta niðursveiflunni. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér í því að hagstjórnin frá 2013 til dagsins í dag hafi ekki verið nægilega skynsamleg þegar kemur að þessum hlutum. Í bullandi góðæri voru skattar lækkaðir og útgjöld aukin - sannarlega þurftum við á því að halda að auka útgjöldin vegna þess að innviðaskuldin var stór - [[Forseti hringir.]]en það er alls ekki hægt að segja að hér höfum við nýtt okkur kosti sveiflujöfnunar.
Virðulegur forseti. Ég get sagt það eftir að hafa verið þingmaður 2013–2016 og frá 2017 til dagsins í dag, að það hefur verið skilningur minn á þeim málum sem við höfum verið með hér til umfjöllunar, t.d. við afgreiðslu fjárlaga, safn laganna, eins og maður á að kalla þau núna en ekki hinu orðinu - ég man mjög vel eftir skattalækkunum sem komu mjög snemma á kjörtímabilinu sem hófst 2013, sem við gagnrýndum þá, þ.e. að fara í skattalækkanir akkúrat á þeim tíma sem ekki var skynsamlegt að fara í slíkt. Auðvitað er það ekki alltaf vinsæll málstaður, en þannig málstað verða stjórnmálamenn að geta barist fyrir. Aftur á móti verð ég líka að segja að hv. þingmenn, jafnvel hv. þingmenn í fjárlaganefnd, jafnvel hv. þingmenn sem eru vel að sér, fullyrði ég, eiga erfitt með að setja fram algjörlega kýrskýrar upplýsingar í kringum það nákvæmlega hvernig skattþróunin hefur verið í heild sinni á mjög löngu tímabili. Ástæðan er sú að þegar einn skattur er lækkaður er kannski annar hækkaður og svo eru sett einhver gjöld til að koma til móts við það og alls konar flækjur. Þetta kemur inn á það sem ég var að tala um áðan varðandi mikilvægi þess að gögnin séu sett fram með tölvutæku og vinnanlegu sniði þannig að hægt sé að biðja einhvern úti í bæ að setja þau upp í línurit með grafi með engum fyrirvara. En í stað þess, ef ég ætti að fara að kanna þessa spurningu núna myndi það taka mig alveg óheyrilega mikinn tíma. Ég þyrfti að fletta upp í alls konar gögnum, sem ég gæti alveg gert ef ég hefði tíma til þess, gömlum fjárlögum, gömlum fjáraukalögum, gömlum ríkisreikningum og guð má vita hverju til að komast að þessu, þegar ég ætti að geta gert sjálfur vegna þess að það vill svo til að ég er forritari, eða fengið einhvern forritara til að finna út úr svona hlutum fyrir mig. Það á ekki að vera svakalega flókið mál. Það á ekki að krefjast svakalega mikillar vinnu, þ.e. ef gögnin eru birt á þann hátt sem ég var að nefna, opin og aðgengileg og á sniði sem allar tölvur geta notað. Mér finnst þetta vera svo mikið grundvallaratriði [[Forseti hringir.]]vegna þess að þetta er svo mikil forsenda þess að umræðan geti orðið skilvirk, t.d. hér í pontu. Ég veit að þetta svarar ekki spurningu hv. þingmanns en ég vona að þetta hafi komist nálægt því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég hef talað um árin frá 2013–2016 sem ár hinna glötuðu tækifæra, árin þegar við vorum á leiðinni upp en það var enn slaki í hagkerfinu og það voru bæði möguleikar og kjöraðstæður til að fara í fjárfestingar og innviðauppbyggingu á þessum árum. Það var kannski erfiðara þegar við vorum komin alveg upp í sveifluna og fyrirséð að við værum á niðurleið. Þarna eru glötuð tækifæri og þessi ár koma ekki aftur. En Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið við hagstjórnina [[Gripið fram í.]]öll þessi ár. Sá ágæti flokkur og núverandi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, sem sat annaðhvort sem forsætisráðherra eða fjármálaráðherra á þessum árum, lítur ekki á sveiflujöfnun sem valkost. Það er miður og fyrir það mun almenningur þurfa að gjalda. Kostnaður af slakri hagstjórn skellur alltaf á almenningi fyrr eða síðar. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur uppnefnt þá formalista sem gagnrýnt hafa hringlandaháttinn við hagstjórnina og þegar menn efast um að það sé í rauninni lagagrundvöllur fyrir því að breyta stefnunni núna. Það klingja einhverjar bjöllur þegar það er sagt vegna þess að þegar við þurftum mest á ferlum og skýrum leikreglum að halda á árunum fyrir hrun var einmitt gert lítið úr þeim sem vildu halda sig við leikreglurnar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann kannist ekki við þetta stef.
Virðulegur forseti. Jú, ég kannast við stefið. Ég kannast líka við að yfirvöld hverju sinni vilja haga hagkerfinu á þann hátt sem endurspeglar þeirra eigin langtímahugmynd um það hvernig haga eigi ríkisrekstri. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að þetta samtal komist á hreint í sambandi við kenninguna sem kennd er við Keynes, og að því sé þá fylgt eftir með einhverri langtímahugsun um hvaða hlutverki það eigi að gegna. Mér hefur alltaf fundist í orðræðunni látið eins og auðvitað eigi að gera hlutina svona, auðvitað eigi að spara til mögru áranna á uppgangstíma og auðvitað eigi að gefa í í útgjöldum og lækka skatta og þess háttar þegar kemur niðursveifla. Síðan er ekki svo auðvelt að framkvæma verkið þegar á hólminn er komið. Það er margt þannig í pólitík. Þetta er líka svona varðandi alþjóðlega hjálp þar sem allir koma í pontu og segja: Auðvitað eigum við að hjálpa, auðvitað á að gera þetta, en svo þegar kemur að því að borga er ekki alveg jafn mikill áhugi og menn ekki alveg rosalega til í það þá. Þetta er auðvitað eilífðarvandamál, munurinn á því að segja eitthvað sem hljómar vel og gerir eitthvað sem hefur ekki endilega þægilegar skammtímaafleiðingar fyrir skjólstæðingahópinn, nefnilega kjósendur. En hvernig ráða á bug á þessu veit ég ekki. Ég held að gott skref væri að byrja á því að fá á hreint hvort það séu einhverjar hagfræðikenningar sem við getum sammælst um í öllum meginatriðum. Ég er reyndar í flokki þar sem eru fleiri en ein og fleiri en tvær hagfræðikenningar á sveimi, jafnvel meðal hv. þingmanna þessa ágæta flokks. En ég held að það sé lykilatriði að til að umræðan geti orðið virkilega gagnleg, ekki bara fyrir fólkið hér inni eða fólkið í fjárlaganefnd heldur í samfélaginu, séu þessi gögn, þessar tölur og samhengi [[Forseti hringir.]]þeirra birt með hætti sem einkennist af metnaði, þ.e. að birta þau þannig að almenningur skilji og geti notað sér til gagns.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það var áhugavert að hlusta á hann ræða sérstaklega um mikilvægi þess að gögn séu á tölvutæku formi. Ég tek heils hugar undir það. Það var einnig áhugavert að heyra áhuga hans á hinum ýmsu hagfræðikenningum og má þá benda hv. þingmanni á að ef hann er að leita að ýmsum hagfræðikenningum og í tölvutæku formi er helstu hagfræðikenningu veraldar að finna í fyrstu Mósebók Biblíunnar þar sem við heyrum söguna af Faraó og draumum hans þar sem hann dreymdi feitar kýr og magrar kýr. Þema þeirrar kenningar er einmitt að leggja til hliðar í góðærinu og spara til mögru áranna. Það er alveg rétt sem hefur komið fram og er rétt að geta þess að ríkissjóður hefur ákveðnu hlutverki að gegna þegar dregur saman í efnahagslífinu, auka við opinbera fjárfestingu og er jákvætt í samdrætti. Að sama skapi á ríkissjóður að halda að sér höndum þegar vel gengur í efnahagslífinu. Ég held að hv. þingmaður hafi ekki minnst á ferðaþjónustuna en ein ástæðan fyrir því að við erum að endurskoða þessa stefnu er áfall sem tengist ferðaþjónustunni, hér er eitt fyrirtæki gjaldþrota og síðan er loðnubrestur og við þurfum að endurskoða fjármálastefnuna. Telur hv. þingmaður að hugsanlegt sé að ríkisstjórnin vanmeti niðursveiflu ferðaþjónustunnar? [[Forseti hringir.]]Horfum við kannski jafnvel fram á verri stöðu sem þýðir að þessi fjármálastefna, sem nú er verið að endurskoða, komi hugsanlega ekki til með að ganga eftir heldur?
Jú, virðulegur forseti, ég hefði mjög gaman af því að setjast einhvern tímann niður með hv. þingmanni og fara yfir draumaráðningar Jósefs og Faraós í 41. kafla fyrstu Mósebókar en sér í lagi kannski hvað felst í því að Jósef hafi eftir allt verið gerður ráðherra Faraós, en við ræðum það kannski yfir kaffibolla seinna, við annað tækifæri. Hvað varðar ferðaþjónustuna var það eitt af því sem mig langaði að fara út í hefði ég haft meiri tíma í ræðu minni. Með ferðaþjónustuna er það þannig að þessi tillaga er byggð á hagspá Hagstofunnar og er það samkvæmt prógramminu, eins og sagt er á hræðilegri íslensku. Ég skil það alveg, en það sem mér finnst vera brotalöm þessa fyrirkomulags og koma hvað best í ljós er að þegar tillagan sem hér er lagt til að verði breytt og var lögð fram seinasta haust - það var vel vitað að þetta yrði ekki lengsta hagvaxtartímabil í sögu mannkyns. Það var vel vitað að toppnum væri sennilega náð í ferðaþjónustunni og líklega færi hann eitthvað aðeins niður en einhvern veginn samt dugði sú vitneskja með tilliti til hagspár Hagstofunnar ekki til þess að þeir sem lögðu fram tillöguna sæju það fyrir fram. Mér finnst það eitt og sér áhugavert. Sömuleiðis tek ég eftir því í forsendum sem eru gefnar hérna að niðursveifla verði í ferðaþjónustunni á þessu ári um 11–14% en svo er sagt að ekki sé gert ráð fyrir að ferðaþjónustan aukist eftir það. Það finnst mér áhugavert. Er verið að segja að þá sé botninum náð í þeirri niðursveiflu? Ég upplifi það þannig að það sé aðeins of mikil bjartsýni þarna fyrir minn smekk, þ.e. þegar kemur að því að gera ráðstafanir. Þetta eru reyndar ekki áætlanir, þetta voru forsendur tillögunnar sem eru gefnar sem mér finnst mikilvægara að hafa svartsýnni en áætlunina sjálfa.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að hann hafi einmitt komið þarna inn á mikilvægan þátt, svo virðist sem ríkisstjórnin hlusti ekki nægilega vel á sérfræðinga sem leggja fram álit sín. Við sáum það í vinnu við gildandi stefnu að þar var varað við of mikilli bjartsýni af Viðskiptaráði, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins og fjármálaráði og þá veltir maður fyrir sér hvort það sé ekki áhyggjuefni ef ekki er hlustað á þá sem þekkja best til í ferðaþjónustunni. Nú hefur framkvæmdastjóri fyrirtækja í ferðaþjónustu bent á að kreppan sem ferðaþjónustan er að sigla inn í komi til með að verða dýpri. Talað er um allt að 18–20% samdrátt, sem er verulegur samdráttur, og þá verður maður aðeins áhyggjufullur í ljósi þess að ekki var hlustað á sérfræðingana þegar verið var að vinna í stefnunni hvaða áhrif það hafi þá að ákveðið vanmat virðist vera hvað ferðaþjónustuna varðar. Mig langaði aðeins líka til að koma því að á þessum stutta tíma hvort hv. þingmaður hafi skoðað eitthvað sérstaklega þjóðarsjóðinn í þessu sambandi, hvort það eigi jafnvel að falla frá þeim áformum sem þar eru og nýta þá fjármuni sem voru ætlaðir í þjóðarsjóðinn til að fara í innviðauppbyggingu og fjárfestingar á vegum hins opinbera. Það er mikilvægt í samdrætti að hið opinbera stígi inn í með þeim hætti og ég spyr hvort hv. þingmaður hafi eitthvað hugsað út í það.
Virðulegur forseti. Mér finnst það bara mjög vel athugandi. Mér sýnist þessi tillaga fela í sér að það muni koma til þess að ríkið þurfi að draga saman, hækka skatta og minnka útgjöld, sem mér finnst mjög slæmt að gera vitandi það að niðursveifla er, ýmist komin eða á leiðinni eða hvernig sem menn líta á það. Síðan er hitt að hugmyndin á bak við þjóðarsjóð er sú að takast á við efnahagsleg skakkaföll. Þá verður maður svolítið að velta fyrir sér hvort markmiðinu sé betur náð með því að nýta það fjármagn til að koma í veg fyrir efnahagsleg skakkaföll frekar en að byggja upp sjóðinn. Að því sögðu er ég í grundvallaratriðum hlynntur því að það sé til eitthvað á borð við þjóðarsjóð með öllum fyrirvörum um það hvernig honum sé komið á fót, hver stýri honum og með hvaða hætti og sömuleiðis í hvað hann sé nýttur. Ég hef alltaf skilið hugmyndina þannig að sjóðurinn sé til þess að koma til hjálpar ef skakkaföll verða. Við sjáum kannski ekki fram á hörmungar með tilliti til þessarar þingsályktunartillögu en ég vil miklu frekar vera of svartsýnn en of bjartsýnn þegar kemur að því að meta forsendur fyrir spánum og sér í lagi þá hugsanlegum viðbrögðum við þeim. Ef búið er að festa niður þjóðarsjóð á þeim tíma svo mikið að það komi beinlínis niður á getu okkar til að bregðast við niðursveiflu er það klárlega eitthvað sem ég myndi alla vega vilja að við værum búin að ræða almennilega fyrir fram og búin að ræða líka þjóðarsjóð, sem er annað mál á dagskrá, mig minnir að það sé á dagskrá, í samhengi við þessa tillögu. Mér finnst spurning hv. þingmanns mjög góð og algjörlega verðug frekari umræðu.
Frú forseti. Ríkisstjórnin hefur lagt fram endurskoðaða fjármálastefnu en upphafleg stefna var samþykkt á Alþingi 22. mars í fyrra. Áætlunin tekur til áranna 2018–2022 og var þess vegna rétt rúmlega 14 mánaða gömul þegar ríkisstjórnin sá sig tilneydda til að gera á henni breytingar sem hér eru til umræðu. Frú forseti. Það er fullt tilefni til að rifja upp nokkur atriði varðandi lög um opinber fjármál sem tóku gildi 1. janúar 2016. Á heimasíðu Stjórnarráðsins segir m.a. svo um hlutverk fjármálaráðuneytisins, með leyfi forseta: „Framtíðarsýn í efnahagsmálum er forsenda hagsældar til lengri tíma litið. Fjármála- og efnahagsráðuneytið leikur veigamikið hlutverk í aðstoð við mótun og eftirfylgni stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, með hliðsjón af stöðu og þróun efnahagsmála innan lands sem utan.“ Þá vil ég vitna til þess hvað segir um markmið og tilgang laganna um opinber fjármál. Þar segir m.a.: „Markmið laga þessara er að stuðla að góðri hagstjórn og styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála“ - þ.e. fjármála ríkisins og fjármála sveitarfélaga. Með þetta að leiðarljósi er lögunum ætlað að tryggja heildstæða stefnumörkun í opinberum fjármálum til lengri og skemmri tíma, vandaðan undirbúning áætlana og lagasetningar sem varða efnahag opinberra aðila og öflun og meðferð opinbers fjár. Enn fremur segir á vef Stjórnarráðsins um þessi mál: „Með lögunum er lögð áhersla á langtímahugsun, stöðugleika, aga við framkvæmd fjárlaga og bætt reikningsskil. Með þeim er sett umgjörð um opinber fjármál og sköpuð skilyrði fyrir samþættingu markmiða í efnahagsmálum og fjármálum hins opinbera bæði ríkis og sveitarfélaga. Grunnstoðir laganna eru þrjár: Fjármálastefna, fjármálaáætlun og fjárlög. Við stefnumörkun í opinberum fjármálum skal ávallt hafa eftirfarandi grunngildi að leiðarljósi: Sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi.“ Frú forseti. Loks segir um fjármálastefnuna sjálfa: „Fjármálastefna er áætlun ríkisstjórnar um stöðu og þróun opinberra fjármála og áhrif þeirra á aðra hluta hagkerfisins, t.d. heimili og fyrirtæki. … Megintilgangur fjármálastefnunnar er að stuðla að efnahagslegu jafnvægi til lengri tíma og skapa þar með betri forsendur fyrir hagkvæmari nýtingu fjármagns og auðlinda. Stefnan er jafnframt tæki stjórnvalda til að sýna hvernig markmiðum um stöðugleika og sjálfbærni opinberra fjármála verði náð. … Með fjármálastefnunni eru sett fram almenn markmið um þróun opinberra fjármála sem breið sátt ríkir um. Þannig er gert ráð fyrir að markmið fjármálastefnunnar séu einungis endurskoðuð ef aðstæður eru óviðráðanlegar, svo sem vegna þjóðarvár eða alvarlegs efnahagsáfalls. Með þessu er stuðlað að efnahagslegu jafnvægi til lengri tíma og skapaðar forsendur fyrir hagkvæmari nýtingu mannafla, fjármagns og auðlinda.“ Frú forseti. Nú er sem sagt búið að leggja fram tillögu um breytingu á gildandi fjármálastefnu. Þegar núgildandi stefna var sett fram er varla hægt að segja að um hana hafi verið hin breiða sátt, sem tilgangurinn með fjármálastefnunni er. Núgildandi fjármálastefna var samþykkt með 32 atkvæðum, nei sögðu 16, tíu kusu að greiða ekki atkvæði og fjarverandi voru fimm þingmenn. Stefnan var harðlega gagnrýnd, ekki síst fyrir að hún byggðist á forsendum sem afar ólíklegt var að stæðust. Rekstrargjöld væru þanin út í hápunkti hagsveiflu sem þegar sæi fyrir endann á og að ekki væri nægt borð væri fyrir báru. Á þessi rök var blásið sem svartsýnisraus, en annað er nú að koma á daginn. Þrátt fyrir þetta á enn að slá höfðinu við steininn í boðaðri endurbót fjármálastefnunnar og setja kíkinn fyrir blinda augað þegar nýendurskoðuð stefna er boðuð. Rökin sem nú eru sett fram fyrir nýrri stefnu eru þau að óvænt áföll hafi orðið og þau standist mælikvarða laganna um opinber fjármál um að einungis skuli endurskoða stefnuna ef aðstæður eru óviðráðanlegar, svo sem vegna þjóðarvár eða alvarlegs efnahagsáfalls, eins og áður var minnst á. Því miður hlustaði ríkisstjórnin ekki í upphafi. Hún reisti borg sína á sandi og grípur nú til endurskoðunar á grundvelli þess að aðstæður séu óviðráðanlegar. Á hinn bóginn er í lögskýringu með lögunum um opinber fjármál tiltekið með skýrum hætti að fjármálastefna verði ekki endurskoðuð af þeirri ástæðu að markmið hennar náist ekki vegna almennra veikleika í fjármálastjórn hins opinbera við framkvæmd gildandi stefnu. Í skýringum við lögin er tiltekið í þessu sambandi að ef skilyrði fyrir endurskoðun fjármálastefnu eru ekki fyrir hendi er gert ráð fyrir að ríkisstjórn setji fram aðgerð í fjármálaáætlun til að tryggja að markmiðum fjármálastefnu verði náð. Það kemur í ljós þegar við fáum umsögn fjármálaráðs hvort skilyrði séu að hennar mati fyrir endurskoðun stefnu hæstv. ríkisstjórnar. Frú forseti. Ekki hvarflar að mér, þó að hæstv. ríkisstjórn sé vissulega býsna mistæk, að kenna henni um fall WOW air eða loðnubrest, en hvorugt ætti að hafa komið henni svo mjög í opna skjöldu. Þegar voru teikn á lofti um mikla erfiðleika í rekstri WOW air og aflabrestur er eitt af því sem við Íslendingar höfum alltaf þurft að takast á við, þannig að það getur varla talist til slíkra óvæntra atburða. Hitt á ríkisstjórnin skuldlaust, að hafa ekki hlustað, og ætlar enn ekki að gera, á viðvörunarorð og málefnalega gagnrýni um það grundvallarplagg sem fjármálastefnan er. Enn á að halda áfram á sömu braut, þenja út rekstrargjöld ríkissjóðs, huga ekki að því að tekjustofnar standi undir útgjöldum, halda áfram að trúa því að niðursveiflan verði mjög væg og stutt - er það ekki kallað snertilending? - og síðan taki aftur við blóm í haga. En þessi afstaða mun því miður að öllum líkindum leiða til þess fyrr en seinna að ríkisstjórnin þurfi enn og aftur að óska eftir endurskoðun á fjármálastefnu sinni. Það kann varla góðri lukku að stýra, frú forseti, en hæstv. fjármálaráðherra ver bæði fyrri stefnu og núverandi og segir: Ja, nú þurfum við að sameinast um að beita heilbrigðri skynsemi. Nú megum við ekki vera formalistar. Nú þurfum við að hafa góða raunveruleikatengingu. Hann segir að erfitt sé að spá um framtíðina og að við eigum að láta gott af okkur leiða. Þá gæti fyrsta spurningin vaknað: Til hvers á þá að hafa stefnu af þessu tagi yfir höfuð ef það er raunverulega ekkert að marka hana? Síðan má kannski spyrja að því að ef þessum atriðum hefði verið beitt við gerð upphaflegu stefnunnar og menn látið heilbrigða skynsemi ráða, ekki vera of formalískir, vera raunveruleikatengdir og láta gott af sér leiða, hvort þá hefði kannski ekki farið betur en raun ber vitni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir mjög góða ræðu og yfirferð yfir skilyrði og tilveru fjármálastefnunnar í skilningi laga um opinber fjármál. Það er tvennt sem ég myndi vilja koma að í andsvari. Annars vegar er eitt sem okkur vantar í þetta ferli og það er varðandi 9. gr. um horfur og þróun til lengri tíma, sem fjallar um líklega þróun samfélags-, atvinnu-, umhverfis- og byggðaþátta og lýðfræðilegra breytna sem útskýrir kannski af hverju okkur vantar langtímaskuldbindingar inn í fjármálastefnuna sem er dágóður slatti af því sem þarf að vera í fjármálastefnu til að við getum tekið einhverja upplýsta ákvörðun um hvort hún sé raunhæf eða ekki. Hitt atriðið er hvort forsendur séu til þess að taka upp fjármálastefnuna þegar það á að uppfylla nokkur atriði, það verða að vera efnahagsáföll, þjóðarvá eða öll tiltæk úrræði ná ekki utan um vandamálið. Í því sé ég, og mig langar aðeins að velta því upp með hv. þingmanni, að ekki er gert ráð fyrir því að stofnað sé til frekari skulda, jafnvel þótt arðbær verkefni standi til boða fyrir það. Það er ekki tiltækt úrræði. Það virðist ekki vera tiltækt úrræði að stofna til aukinna tekna og það virðist ekki vera tiltækt úrræði að skera niður útgjöld. Það eru þau þrjú atriði sem eru tiltæk úrræði en eru slegin algjörlega út af borðinu, ekkert rökstutt af hverju þau eru slegin út af borðinu, af hverju þau eru ekki boðleg í raun og veru. Eftir stendur bara að ganga á afganginn og ég veit ekki hvað annað sem nær ekki öllum afgangnum, þ.e. mínusnum [[Forseti hringir.]]sem munar. Það eru 40 milljarðar sem munar en þetta nær ekki öllu þannig að ég vildi velta upp með hv. þingmanni þeim tiltæku atriðum sem virðist vanta.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví fyrir andsvarið. Með horfur til lengri tíma er náttúrlega alltaf erfitt að horfa langt fram í tímann og þess vegna eru settar upp stefnur, til að reyna að sjá þó fyrir það sem er hægt að sjá fyrir og gera ráð fyrir því að ýmislegt geti komið upp á. Mér dettur í hug tvennt í því samhengi sem við stöndum nú frammi fyrir. Annað er risavaxið verkefni sem mun ekki gera annað, held ég, en að þyngja útgjaldahlið ríkissjóðsins, og það eru aðgerðir varðandi loftslagsvá. Ég held að það blasi við okkur öllum að þar mun þurfa aukin útgjöld. Annað mál sem er nær okkur í tíma er sennilega ekki eins stórvaxið en það vill þannig til að stórt viðskiptaland okkar er að ganga úr Evrópusambandinu, Bretland. Þar hafa talsmenn a.m.k. eins ríkisstjórnarflokks talað mjög mikið um mikil tækifæri sem í því væru fólgin. Ég sé í nýju hefti Peningamála, nr. 2/2019, talað um að sú sviðsmynd að Bretland gangi úr Evrópusambandinu án samnings, sem er farin að verða býsna líkleg, geti haft allt að því 0,5% neikvæð áhrif á hagvöxt á Íslandi. Mér sýnist [[Forseti hringir.]]að þá þegar séu strax upp etin þau 0,4% sem er verið að setja núna í óvissu í endurskoðaðri fjármálastefnu.
Virðulegur forseti. Aftur aðeins að tiltæku úrræðunum, ef það er einfaldlega sagt miðað við efni þessarar tillögu að ríkisstjórnin ætli ekki að nota neitt af á þeim tiltæku úrræðum til að koma til móts við niðursveifluna, er þá tilefni til að taka upp fjármálastefnuna? Mér finnst það vera grunnspurningin. Það er kannski hægt að útskýra það á pólitískan hátt og þá eru bara þau rök þar á bak við. Kannski finnst fjármálaráði það ekki vera neitt sérstaklega góð rök en þá eru það alla vega pólitísk rök sem eru notuð í framtíðinni og þá pólitísk ábyrgð hvað það varðar. Mig langar að klára aðeins. Er forsenda til þess að endurskoða fjármálastefnuna ef það er ekki gengið á tiltæku úrræðin?
Frú forseti. Ég þakka andsvarið og spurningarnar. Ég freistast til að svara spurningunni: Nei, af því að röð atburða samkvæmt reglunum sem eru settar og ber að fara eftir er auðvitað að grípa fyrst til tækra úrræða. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er býsna sérkennilegt að sjá ekkert um það fjallað í tillöguplagginu núna hvað hefði komið til greina að gera innan ramma tiltækra úrræða og af hverju þeim úrræðum er ekki beitt. Ég held að það hljóti að þurfa að vera undanfari þess að menn kjósi að fara hina leiðina, að endurskoða stefnuna með þeim hætti sem hér er lagt til af hálfu hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. ríkisstjórnar. Ég er sammála þingmanninum um að þetta horfir svona við mér eins og honum.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spurði í ræðu sinni á einhverjum tímapunkti í samhengi við aðra hluti sem hann sagði: Til hvers að hafa svona tillögu yfir höfuð? Ég verð að viðurkenna að ég velti því líka fyrir mér. Í fljótu bragði þegar maður heyrir stungið upp á því að gott sé að hafa einhverja stefnu finnst manni það góð hugmynd almennt, meira að segja í mínum flokki. En þá verður maður einmitt var við það að hér setjum við þessa stefnu aftur, þvert á við það sem markmiðið var, til að breyta stefnu sem var sett fyrir örfáum mánuðum þegar vitað var og var kvartað undan því í pontu að forsendurnar myndu ekki ganga upp. Þá er bent á hagspá Hagstofunnar og allt í góðu með það. Það þýðir ekkert að gagnrýna það svo sem. Eftir stendur að spáin gekk ekki eftir og fyrirsjáanlega gekk hún ekki eftir. Það er rétt að ekki er hægt að kenna yfirvöldum um loðnubrest og gjaldþrot WOW air. En það var samt komið inn í umræðuna á þeim tíma, kannski ekki nákvæmlega það, en að eitthvað slíkt gæti gerst og að blikur væru á lofti með að ferðaþjónustan væri í besta falli að ná toppnum og sennilega að fara eitthvað niður eins og hefur gengið eftir. Síðan velti ég fyrir mér öðru sem er annar óvissuþáttur, sem ég held að við hv. þingmaður séum hreinlega sammála um og það er hvernig hægt sé að gera svona langtímaáætlanir, jafnvel stefnu eins og þessa, með gjaldmiðil sem við vitum fyrir víst að er óstöðugur, það er óumdeilt að hann sé óstöðugur, og þá með tilheyrandi keðjuverkunaráhrifum inn í hagkerfið í hvert sinn sem einhverjar breytingar verða á borð við þær sem við erum að upplifa núna. [[Forseti hringir.]]Þess vegna skil ég eftir spurninguna: Til hvers að hafa þetta ef við vitum að við getum ekki haft stöðugleikann sem þarf til að svona stefna geti mögulega staðist yfir það tímabil sem henni er ætlað að gera?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurningarnar. Fyrst þetta með stefnuna, ég held að það sé mjög skynsamlegt fyrir alla, og ekki síst ríkisstjórnir, að hafa stefnu og það á að undirbyggja stefnu mjög vel með bestu fáanlegu gögnum og taka tillit til margra hluta. Jafnframt felst auðvitað góð stefnumótun í því að gera líka ráð fyrir að upp komi alls konar hlutir og þá á að vera innbyggt í stefnuna fyrir fram hvernig við skuli bregðast. Það að stórt fyrirtæki fari á höfuðið gerist alltaf á einhverju árabili, það að loðna hverfi gerist alltaf á einhverju árabili og þess vegna geta menn byggt inn í stefnuna þessa hluti. Hitt sem hv. þingmaður velti fyrir sér er hvort ekki væri erfitt að móta stefnu á grundvelli óstöðugs gjaldmiðils. Í það minnsta er hægt að svara því þannig að það gerir það ekki auðveldara. Það getur vel verið að það geri það nánast ómögulegt. Við vitum vel að það hafa alltaf verið, líka á undanförnum misserum, miklar sveiflur í gjaldmiðlinum og allar þessar sveiflur hafa áhrif, sumar til góðs, aðrar til ills, en það er mjög erfitt að byggja langtímaspár á og vera með innbyggðan svona stóran óvissufaktor. Það er einföld staðreynd.
Virðulegur forseti. Ég heyrði nýlega sögu þar sem sagt var frá því að fyrirtæki ætlaði að fara í banka og fá lán til þess að vera í einhverjum rekstri og allt í góðu með það, nema að í bankanum þurfti viðkomandi að velta fyrir sér hvað skyldi gera í gjaldeyrismálum á landinu næstu árin og velta fyrir sér öllum þeim þáttum sem hafa áhrif á gengið. Þegar ég les þessa tillögu eða svona tillögur almennt þegar kemur að fjármálum á þingi, velti ég fyrir mér hinu sama. Það er alltaf krónan sem einhvern veginn er fíllinn í herberginu og gerir það að verkum að ég á afskaplega bágt með að trúa að það sé yfir höfuð hægt að gera stefnur af þeirri nákvæmni sem við ætlumst til þegar við setjum þær. Við vitum að þessi óstöðugleiki er þarna. En það sem er líka svo vont við krónuna - gengi evru er bara einn af mörgum þáttum í öllum þessum mælingum en það hefur samt sem áður svo ofboðslega mikil keðjuverkandi áhrif inn í hagkerfið upp á [[Forseti hringir.]]rekstrarumhverfi fyrirtækja, húsnæðislán, matarverð og hvaðeina. Mér finnst þetta alltaf vera [[Forseti hringir.]]einhvern veginn það sem gerir svo ómögulegt að bera eitthvert raunverulegt [[Forseti hringir.]]traust til svona stefna meðan þetta er svona.
Frú forseti. Já, ég hef líka heyrt þessa ágætu sögu sem var sögð af Hjálmari Gíslasyni frumkvöðli þar sem hann gerði það einmitt að umtalsefni að fólk í atvinnulífinu ritskoðaði sig fullmikið þegar það væri að tjá sig eða öllu heldur ekki að tjá sig um áhrif krónunnar á íslensk fyrirtæki og íslenska nýsköpun. Það minnir mig á aðra sögu um sama mál þegar forstjóri eins af þeim fyrirtækjum sem við erum öll svo stolt af og heitir Össur talaði um það í samhengi við nýsköpun að þetta væri svona eins og að sprotar skytu upp kollinum í jökulfarvegi og síðan kæmi jökulhlaupið alltaf, það vissu allir, og sópaði burtu öllum nýgræðingnum. Ég held að það sé [[Forseti hringir.]]gömul saga og ný að þó að við höfum svo sem lifað með krónunni lengi gætum við gert miklu betur [[Forseti hringir.]]og haft miklu heilbrigðara samfélag ef við losuðum okkur við hana.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörkin.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég hjó eftir því að hann nefndi flugfélagið WOW air. Það er önnur af tveimur ástæðum fyrir því að fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar þarf að endurskoða, þ.e. gjaldþrot flugfélagsins WOW air. Það er kannski rétt, frú forseti, að rifja aðeins upp í þeim efnum, að umfjöllun fjölmiðla um flugfélagið WOW air var lengi vel jákvæð og framgangur fyrirtækisins í miklum vexti, eins og við þekkjum. En árið 2017 varð síðan mikill viðsnúningur í rekstri fyrirtækisins. Engar fjárhagsupplýsingar voru birtar fyrr en um miðjan júlí 2018 og birti félagið ársreikning sinn mjög seint. Í ágústmánuði komu fréttir af taprekstri og að félagið væri að fara í skuldabréfaútboð. Í tengslum við skuldabréfaútboðið kom fram að eiginfjárhlutfall WOW air hafi verið komið niður í 4,5% í júní 2018, sem er afar lágt. Hins vegar hefur Samgöngustofa eftirlit með rekstri flugfélaganna og vinnur samkvæmt reglugerð í þeim efnum. Samgöngustofa á að framkvæma reglulegt mat á fjárhagsstöðu flugrekenda. Þá veltir maður fyrir sér: Hvers vegna gat lausafjárstaða félagsins orðið með þessum hætti? Maður veltir fyrir sér hvort stjórnvöld hafi sofið á verðinum. Nú hefur þetta gjaldþrot haft afdrifaríkar afleiðingar í för með sér, meira að segja kallað á það að hér þurfi að endurskoða fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni hvort hann hafi eitthvað kynnt sér þetta, hvort hann hafi einhverja skoðun á því að Samgöngustofa hafi þarna brugðist og [[Forseti hringir.]]hvort stjórnvöld ber að hluta til ábyrgð á þeim vanda sem skapaðist.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið og spurningarnar. Maður getur að sjálfsögðu velt fyrir sér hvort þarna sé ekki dæmi um atburði sem stjórnvöld, þá er ég að tala um þá sem stýra efnahagsmálum þjóðarinnar, hljóta að hafa augun á. Svarið er mjög einfalt, það hlýtur að vera: Já, menn verða að hafa augun á því vegna þess að nú stöndum við frammi fyrir endurskoðun á fjármálastefnu vegna þess að akkúrat umrætt fyrirtæki fór á höfuðið. Það er auðvitað synd að það skyldi gerast, en það gerðist. Ég tek undir hugleiðingar hv. þingmanns um að það er í það minnsta verðugt athugunarefni hversu lengi þetta - ég ætla að segja dauðastríð, þó að það sé kannski óviðeigandi, gat staðið. Það er rétt að Isavia er fyrirtæki sem innheimtir gjöld og það sá í gegnum fingur sér við fyrirtækið og eftirlitsaðilarnir höfðu auga á því, en einhvern veginn virtist það ekki duga. Svörin sem hafa komið, og ég held að ég muni það rétt að hæstv. fjármálaráðherra hefur lýst sérstakri ánægju sinni með þau, eru að það hafi verið viðskiptaleg og markaðsleg sjónarmið sem ráðið hafi för hjá Isavia um að grípa ekki til neinna aðgerða í ljósi ástandsins. [[Forseti hringir.]] Maður hlýtur að spyrja sig, miðað við alla þá fjármuni sem í húfi voru, hvort það sé eiginlega ásættanleg skýring á málinu, að menn hafi bara verið að hugsa um markaðsleg sjónarmið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég er alveg sammála honum um að það er umhugsunarefni hvernig skuldastaða flugfélagsins WOW air gagnvart Isavia æxlaðist. Hér er um verulega háa upphæð að ræða, allt að 2 milljörðum kr., og fullkomlega óvíst hvort þessir fjármunir verði endurheimtir, auk þess sem ég er sammála hv. þingmanni um að svar hæstv. fjármálaráðherra vekur athygli þegar hann segir að þetta hafi eingöngu verið út frá viðskiptalegum sjónarmiðum. Þá spyr maður: Var þá ekki verið að mismuna öðrum flugfélögum á Keflavíkurflugvelli með þessum aðgerðum þegar þetta eina fyrirtæki fékk þessa sérstöku fyrirgreiðslu frá ríkissjóði eða ríkisfyrirtækinu Isavia? Þetta er svo sannarlega hluti af því sem skoða þyrfti í þessum efnum. Það sem stendur þó kannski upp úr í öllu þessu er að hér erum við að endurskoða fjármálastefnu vegna þess að eitt fyrirtæki fór á hausinn og það varð loðnubrestur. [[Forseti hringir.]]Erum við virkilega komin á þann veg að við getum ekki orðið fyrir meiri skakkaföllum en þetta, að við þurfum að fara að endurskoða fjármálastefnu og mikil óvissa fram undan?
Herra forseti. Það er þetta með viðskiptalegu sjónarmiðin, samkeppnina og mismunun. Það vill þannig til að sá sem hér stendur spurði nokkurra spurninga einmitt í tengslum við Isavia og hvernig gjaldtöku og innheimtu væri háttað hjá því ágæta fyrirtæki. Þá kom fram í þeim svörum að eiginlega var fyrst og fremst bent á reglur sem mætti þess vegna finna á vef fyrirtækisins og að þar sætu að sjálfsögðu allir við sama borð, það væri alveg skýrt hvernig þetta væri. Síðan hefur komið í ljós að reglur voru a.m.k. eitthvað sveigðar til og það virðist hafa verið gert, eins og sagt er, í viðskiptalegum tilgangi. Auðvitað veldur það mismunun fyrir þá sem eru þó að strögla við að standa í skilum ef keppinautarnir komast upp með að gera það ekki.
Herra forseti. Hér erum við að ræða nýja fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar vegna þess að sú gamla hélt ekki vatni og dugði aðeins í örfáa mánuði. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra mælti fyrir þessari nýju stefnu hérna kl. 15 í dag. Síðan þá hefur enginn hv. stjórnarþingmaður komið í ræðu og leyft okkur að eiga samtal um þetta mikilvæga plagg. Að vísu hafa hv. þingmenn, formaður fjárlaganefndar og formaður efnahags- og viðskiptanefndar, verið hér í andsvörum en það kemur ekki í staðinn fyrir ræður [[Forseti hringir.]]þannig að ég kalla eftir því, forseti, að stjórnarliðar taki þátt í umræðu um fimm ára fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Það þarf svolítið til til að fjármálastefna ríkisstjórnar sé tekin upp eins og við erum að gera hér í dag. Með leyfi forseta: „Þær aðstæður sem einkum réttlæta eða eftir atvikum krefjast endurskoðunar fjármálastefnu geta t.d. verið alvarleg skakkaföll í atvinnustarfsemi, ófyrirséður tekjusamdráttur í þjóðarbúinu, náttúruhamfarir eða þjóðarvá.“ Þetta er tekið upp úr greinargerð með þeirri endurskoðuðu fjármálastefnu sem við ræðum nú. Mér sýnist fljótt á litið, eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom inn á áðan, enginn þingmaður stjórnarflokkanna hafa komið í ræðu hingað til. Það er enginn þingmaður stjórnarflokkanna á mælendaskrá, mér sýnast vera tíu manns á mælendaskrá eins og þetta stendur núna, þannig að áhugaleysið er alveg með hreinum ólíkindum þegar horft er til þess að ekki nema tveir þingmenn stjórnarflokkanna hafa komið í andsvör, hv. þingmenn Óli Björn Kárason og Willum Þór Þórsson, en áhugaleysi annarra er alveg með ólíkindum.
Herra forseti. Mig langar að taka undir með öðrum þingmönnum, þetta sætir nokkurri furðu, sérstaklega í ljósi þess að hér er brýnt tilefni til vandaðrar umræðu. Þessi umræða hefur ekki verið sérstaklega löng, hvað þá ómálefnaleg, þvert á móti mjög gagnleg umræða, um þann forsendubrest sem orðið hefur varðandi fyrri fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Þetta er fyrsta skiptið sem sú staða kemur upp á Alþingi að ríkisstjórn þurfi að endurskoða fjármálastefnu sína frá grunni og ekki nokkur einasti stjórnarþingmaður tekur til máls um málið. Það er eins og hæstv. fjármálaráðherra sé látinn sitja einn uppi með þann glæp. Það er kannski ekki svo furðulegt að enginn vilji kannast við krógann, nema þá hæstv. ráðherra, en það væri vissulega gagnlegt [[Forseti hringir.]]ef fulltrúar meiri hlutans væru tilbúnir að vera með okkur að ræða þetta mikilvæga mál.
Herra forseti. Ég ætla að taka undir með kollegum mínum. Við vitum öll að töluvert þarf til til að taka upp fjármálastefnu ríkisstjórnar til fimm ára þótt á daginn hafi komið núna að það er kannski minna en við héldum fyrir ekki svo löngu. Það breytir því ekki að erfitt er að útskýra kerfisbundna fjarveru stjórnarliða héðan úr þingsal úr umræðunni með öðru en því að annaðhvort þyki mönnum þetta svo léttvægt að umræðan sé óþörf - og það er erfitt að komast að þeirri niðurstöðu ef marka má greinargerð með þessari breytingartillögu og orð hæstv. fjármálaráðherra - eða þá að mönnum er svo illa brugðið við þessar aðstæður að þeir treysta sér ekki í umræðuna og láta hæstv. fjármálaráðherra hanga hér einan. Talandi um það, þá sakna ég hæstv. fjármálaráðherra úr umræðunni. Hann hefur ekki látið sjá sig síðan eftir kvöldverðarhlé [[Forseti hringir.]]og mér þætti vænt um ef hann a.m.k. sæti hér, hlýddi á og tæki þátt í umræðunni. Helst af öllu vildi ég reyndar sjá fleiri stjórnarliða til að taka umræðuna um þetta stóra mál, held ég, þó að það sé erfitt að meta.
Herra forseti. Ég talaði fyrr í dag um mjög langa og djúpstæða klúðurmenningu á Alþingi sem orsakast af því að oft eru hlutir gerðir of hratt í skjóli einhvers konar heimatilbúinnar pressu. Hér erum við núna að tala um mál sem er bæði undir heimatilbúinni pressu og er að reyna að laga það að síðasta fjármálastefna, sem var einmitt líka rekin í gegn undir heimatilbúinni pressu og ekki unnin vel, brást. Það að einhverjir þingmenn virðast ekki sjá ástæðu til að taka þátt í umræðu um það er svolítið furðulegt, verð ég að segja. Ég geri ekki athugasemd við fundarstjórn forseta sem slíks en ég myndi óska þess að fleiri þingmenn tækju þetta mál alvarlega. Þetta er grafalvarlegt mál.
Herra forseti. Fyrir einu og hálfu ári var sagt hér, en þá var önnur ríkisstjórn: „Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þm. Smára McCarthy. Eitt er nú að ekki gangi meira undan ríkisstjórninni en raun ber vitni, sem í sjálfu sér er ágætt. Annað er að hún hafi ekki meiri trú á eigin málum en að hún geti ekki staðið hér fyrir þeim og átt orðastað við okkur. Í þriðja lagi er sorglegt, svo ég leyfi mér að nota það orð, hvernig hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans hafa ekki meira álit á þeirri málstofu sem Alþingi er en svo að þeir nenni ekki að taka þátt í umræðum almennt um stjórnarfrumvarp, sem ætti náttúrlega að gera um öll frumvörp, hvað þá frumvarp sem hæstv. ráðherrar í ríkisstjórn hafa sagt vera mikilvægasta frumvarpið á kjörtímabilinu. Á þessu frumvarpi virðist stjórnarmeirihlutinn engan áhuga hafa. Til hvers eru menn hér á Alþingi?“ Þetta sagði hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé þá og þau orð eiga mjög vel við einmitt í dag. Ég verð að segja að við sem erum í stjórnarandstöðunni núna erum bara mild [[Forseti hringir.]]og bljúg og eiginlega allt of góð við þessa ríkisstjórn miðað við þetta orðalag. Þetta eru samt sönn orð sem hv. þingmaður sagði þá og þau eiga vel við í dag. Ég óska eftir því að þingmenn stjórnarinnar taki þátt í þessum mikilvægu umræðum.
Virðulegi forseti. Af hverju er þetta mikilvægt? Við erum að fjalla um efnahagsáfall, þjóðarvá. Samkvæmt skilgreiningum í lögum um opinber fjármál er það forsendan fyrir því að það þurfi að endurskoða fjármálastefnu. Það er mælikvarðinn sem við erum að miða við og þessi tillaga er um hvernig eigi að laga það, hvernig eigi að koma í veg fyrir og laga það að hér sé efnahagsáfall eða þjóðarvá og stjórnarþingmenn halda sig utan við þingsalinn þegar á að ræða hvernig sú tillaga á að vera lagfæring á því ástandi. Það finnst mér, virðulegur forseti, mjög skrýtið þannig að ég kalla aftur eftir, eins og aðrir hv. þingmenn hafa gert, að stjórnarþingmenn komi hingað og útskýri fyrir okkur af hverju þetta er lagfæring á því sem kallast efnahagsáfall eða þjóðarvá. Ég skil það ekki af því að það er ekki rökstutt. Ég er búinn að kalla eftir því margoft í þessum umræðum, það þarf [[Forseti hringir.]]að uppfylla ákveðin skilyrði til að taka upp efnahagsstefnuna. Það er búið að ákveða að gera það en ekki er búið að útskýra af hverju. Er í alvörunni þjóðarvá og efnahagsáfall eða ekki?
Herra forseti. Ég skora á hv. stjórnarþingmenn að koma hingað og taka þátt í umræðum um þetta mikilvæga plagg. Við erum að tala um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar sem gerir ráð fyrir hallarekstri ríkissjóðs í þrjú ár. Við erum að tala um fjármálastefnu sem er rúmum 40 milljörðum verri eða í mínus miðað við núgildandi stefnu. Það er stórmál. Getur það verið, herra forseti, að ráðherraræðið sé svo mikið í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sé af hálfu stjórnarinnar einn látinn bera uppi þá myrku stefnu sem við erum að ræða og að enginn megi taka til máls úr stjórnarliðinu nema hann?
Virðulegi forseti. Í síðustu viku og þarsíðustu var hér til umræðu þriðji orkupakkinn og þá fór hv. Miðflokkurinn í alveg ægilegt málþóf. Sá sem hér stendur hafði nokkra hluti að segja um þriðja orkupakkann. Og sá sem hér stendur fór í ræðu og fékk eitthvað fyrir það, ekki mikið, en fólk fór að velta fyrir sér í hvaða liði hann væri eiginlega: Hvernig stendur á því að hann tekur þátt í að tefja þessa umræðu? og allt það. Mér finnst svo leiðinlegt, virðulegi forseti, hvernig sjálfkrafa er litið á þátttöku í umræðu hérna eins og verið sé að tefja, sér í lagi þegar litið er svo á af hálfu stjórnarliða eða þeirra sem aðhyllast málið. Ég fór í umræðu um þriðja orkupakkann, ekki milljón sinnum, kannski tvisvar eða þrisvar, man ekki hvort. Ég var með efnislega aðskildar ræður og það er hægt að greina þær. Þær voru ekki málþóf, ég átti engan þátt í því. En sjálfkrafa dæmir fólk það svo, bara vegna þess að það var umræða í einhverju sem ríkisstjórnin nennir ekki að tala um. Mér finnast það afskaplega slæm vinnubrögð. Þetta er, því miður, eiginlega normið hérna, virðulegi forseti. [[Forseti hringir.]]En ég hvet hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans til að breyta þeirri menningu vegna þess að það eru einungis þeir, hv. þingmenn, sem geta það.
Virðulegur forseti. Mig langar að taka undir með fleiri hv. þingmönnum hér. Það hlýtur að vekja upp spurningu í ljósi þess að taka upp fjármálastefnu ríkisstjórnar. Slíkri gjörð eru settar verulega þröngar skorður í lögum um opinber fjármál. Það þarf einhvern meiri háttar atburð í íslensku efnahagslífi til að svo megi gera. Sú staða sem nú er uppi virðist hins vegar vera svo léttvæg í huga stjórnarmeirihlutans að ekki nennir nokkur þingmaður meiri hlutans að sitja undir umræðunni, hvað þá að taka þátt í henni. Maður spyr: Eru þá virkilega fyrir hendi þau skilyrði sem þurfa að vera til að taka upp fjármálastefnu fyrst stjórnarmeirihlutinn metur stöðuna ekki alvarlegri en svo að hann nennir ekki einu sinni að ræða hana? Það sætir nokkurri furðu og er raunar alveg með ólíkindum að t.d. enginn fulltrúi meiri hlutans í fjárlaganefnd sjái ástæðu til að sitja umræðuna [[Forseti hringir.]]eða taka þátt í henni.
Forseti. Ég tek bara undir með kollegum mínum sem komið hafa hér upp, það er frekar sorglegt að engir stjórnarliðar taki þátt í þessari umræðu. Mér finnst leiðinlegt að við séum komin á þann stað að við séum að flýta okkur svo ofboðslega mikið með þessi risastóru mál að stjórnarliðar koma ekki einu sinni hingað upp til að taka þátt í umræðunni. Af hverju? Af því að fólk er hrætt um að verið sé að tefja umræðuna á einhvern hátt. Það þarf að flýta þessu svo ofboðslega mikið í gegn. Þetta er risastórt mál sem við erum að ræða hérna og salurinn er eiginlega hálftómur. Hérna eru engir stjórnarliðar, hæstv. fjármálaráðherra er hérna - já, það er einn. [[Gripið fram í: Ég tek þátt í henni.]]Já, það má alveg taka þátt í umræðunni. Við erum bara að biðja um málefnalega umræðu um risastórt mál og það er allt í lagi að vera hér og taka þátt í því. Við erum ekki að reyna að þæfa þetta mál út í hið endalausa. Við viljum hafa málefnalega umræðu og ég skora á stjórnarliða að spyrja og tala um málið.
Herra forseti. Ég tek undir þá nálgun sem komið hefur fram hjá hv. þingmönnum Helga Hrafni Gunnarssyni og Halldóru Mogensen varðandi þessi vinnubrögð. Það er alveg rétt að við erum alltaf föst í sama farinu og eiginlega er þetta orðið verra en það hefur verið á þeim tíma sem ég hef setið á þingi, og ég þekki þó ýmislegt hér. Samt byrjaði þessi ríkisstjórn með lúðrablæstri um að bæta ætti þingstörfin. Það hefur ekki verið gert. Það er alveg ljóst að þessi fjármálastefna fer til nefndar. Það er enginn að reyna að drepa málum á dreif. Við viljum bara fá umræðu um mikilvægt mál. Þetta er í fyrsta sinn sem fjármálastefna er lögð fram og í fyrsta sinn sem henni er breytt, eftir 14 mánaða líftíma. Málið er stórt og alvarlegt. Af því að ég vitnaði í þingmann stjórnarandstöðunnar og stjórnarliða núna vil ég fara í vopnabúr þáverandi [[Forseti hringir.]]stjórnarandstöðu, sem var kannski ekki alltaf til fyrirmyndar, en ég held að það sé alveg ljóst að við munum óska eftir því, og ég óska eftir því hér með, að forsætisráðherra sitji líka fundi það sem eftir lifir umræðunnar og taki þátt í henni fyrst stjórnarliðar gera það ekki. A.m.k. vil ég fá svör við því af hverju forsætisráðherra er ekki hér í salnum. Þetta er grundvallarplagg hjá ríkisstjórninni.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Herra forseti. Í umræðunum hafa komið fram vangaveltur um að ástæðan fyrir þessari kerfisbundnu fjarveru stjórnarliða sé ekki endilega ótti við að taka þátt í umræðunni, ekki endilega að hún sé ekki þess virði, þetta sé of léttvægt mál til þess, heldur að það sé til að spara tíma. Það er áhugavert í sjálfu sér vegna þess að það er kannski ekki það fyrsta sem manni dettur í hug þegar verið er að ræða grundvallarplögg ríkisstjórnar, ég tala nú ekki um aðra atlögu að grundvallarplaggi. Mér þykir mjög mikilvægt að fá sjónarhorn stjórnarþingmanna inn í þessa umræðu og því skal vissulega haldið til haga að formaður fjárlaganefndar og formaður efnahags- og viðskiptanefndar hafa a.m.k. komið upp í andsvör. Ég ætla að prófa að bjóða það fram að skipta út annarri ræðu minni fyrir ræðu þingmanns úr stjórnarmeirihlutanum [[Forseti hringir.]]og mér þætti vænt um ef einhver þingmaður Vinstri grænna gæti komið hingað inn og sýnt einhvern áhuga á þeim miklu tíðindum sem eru [[Forseti hringir.]]að verða í ríkisfjármálunum. En ég er sem sagt til í það og þá er tímaskorturinn ekki til staðar lengur.
Herra forseti. Ég hafði séð fyrir mér að gera slíkt hið sama og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson gerði rétt í þessu. Ég get boðið betur vegna þess að það er styttra í að ég komist á mælendaskrá en hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson. Ég geri því hér með það boð til þeirra sem sitja í hliðarsölum og fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna sem til heyra að það er sjálfsagt að ég færi mig aftast á mælendaskrána og býð þá minn stað á mælendaskránni til þess sem vill koma hingað og taka þátt í umræðunni með okkur. Ég held að það yrði til þess að bæta hana og dýpka og setja kannski þá ásjónu á umræðuna alla að hún sé til bóta, þó að ég dragi vissulega ekki úr því að það er ánægjulegt að hæstv. fjármálaráðherra sé hérna með okkur núna.
Virðulegur forseti. Það er gaman þegar fólk saknar manns. Yfirleitt hef ég verið nokkuð dugleg að tala úr þessum ræðustól og held að ég hafi tekið til máls undir öllum fjármálastefnum, fjármálaáætlunum og fjárlögum sem lögð hafa verið fram síðan ég tók sæti á þingi. Ég hef fylgst ágætlega með umræðunni í dag þó að ég hafi ekki haft tök á því að fara í andsvör enda, eins og fram hefur komið í umræðunni undir liðnum fundarstjórn forseta, hefur verið málefnaleg og góð umræða og yfirleitt tvö til fjögur andsvör við hverja ræðu þannig að umræðan hefur verið töluverð. Ég verð þó að viðurkenna, forseti, að ég er enn að átta mig á því hvort stjórnarandstöðunni finnist þetta mjög léttvægt mál eða ekki, hvort það hafi verið alveg fyrirsjáanlegt að fyrirtæki færu á hausinn sem hefði mikil áhrif á ferðaþjónustuna og að það yrði loðnubrestur. Ef það var svo fyrirsjáanlegt, hefði þá verið skynsamlegt að gera ráð fyrir því í fjármálastefnunni? Ég er búin að hlusta á þessar ræður og hyggst hlusta á einhverjar ræður í viðbót til að ákveða hvort [[Forseti hringir.]]eða hvað það er raunverulega sem verið er að halda fram hérna í þessu máli. Hvað hefði verið skynsamlegra að gera? [[Gripið fram í: Mér þykir áhugavert að heyra að þú…]]
Virðulegi forseti. Ég vil koma hingað upp til að þakka fyrir styrka stjórn á þingfundum í dag. Í upphafi dags var lýst miklum áhyggjum af því að dagurinn myndi ekki endast til að ræða þetta mál og af þeim ástæðum var lýst miklum áhyggjum af því að við þyrftum að vera hér inn í nóttina, en nú virðist mér sem það sé að renna upp fyrir stjórnarandstæðingum að tíminn er að renna út. Seinni ræðan er komin á dagskrá og þá er stutt í að umræðunni ljúki. Þá verður að taka til einhvers bragðs eins og að fara að ræða um fundarstjórn forseta og taka hver undir með öðrum um að menn sakni stjórnarliða. Menn geta auðvitað þvælt í þessu í einhverja klukkutíma og haldið að það auki veg, vanda og virðingu þingsins en ég leyfi mér að efast um það. Er málið ekki bara að stjórnarandstaðan er orðin uppiskroppa með rök til að tala gegn málinu og vill fara að tala um eitthvað allt annað eins og það hvort fundarstjóri standi sig?
Forseti. Mig langar að beina þeim orðum til hæstv. fjármálaráðherra að margur heldur mig sig. Það eru ekki allir sem spila þann gamla stjórnmálaleik sem hæstv. fjármálaráðherra lýsir í pontu undir liðnum um fundarstjórn. Þetta snerist aldrei um það að við þyrftum að vera að þæfa þetta mál og tala um það í alla nótt. Þetta snýst um það að hæstv. forseti taki tillit til beiðni stjórnarandstöðunnar og komi til móts við okkur á einhvern hátt og að stjórnarliðar taki þátt í þessari umræðu á einhvern málefnalegan hátt og við eigum alvörusamtal. Það er það sem þetta snýst um. Við þurfum ekkert að beita neinum brögðum til þess. Við þurfum ekkert að vera hérna í einhverjum klækjabrögðum og stjórnmálaleikjum til þess. Þetta er bara heiðarlega tilraun til að eiga samtal um mjög mikilvægt mál. Mér finnst leiðinlegt að hæstv. fjármálaráðherra skuli koma upp og reyna að gera lítið úr því. Þetta finnst mér vera viðmótið sem við erum búin að fá trekk í trekk frá forseta þingsins, frá stjórnarliðum, [[Forseti hringir.]]að við séum í einhverjum leikjum, en það er alls ekki raunin, alla vega ekki frá mínum bæjardyrum séð. Vinsamlegast berðu meiri virðingu fyrir okkur og þinginu en þetta. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Fyrir nákvæmlega þetta mál, fjármálastefnu stjórnvalda til fimm ára, að vísu inn í fortíðina líka, held ég að besti bragurinn væri að stjórnarliðar kæmu hingað til að útskýra fyrir okkur af hverju þetta er í alvörunni það stórvægilegt sem er að gerast að endurskoðun þurfi á fjármálastefnunni. Ég sé vel að hægt sé að rökstyðja það en ég sé þann rökstuðning ekki, hann vantar einfaldlega. Það er ekki útskýrt hvaða tiltæk úrræði standa til boða en eru ekki notuð eða að þau dugi ekki. Það vantar algjörlega. Ég sé það einfaldlega þannig að þetta er fjármálastefna stjórnvalda út kjörtímabilið og stjórnarliðar mæta ekki til að sinna skyldum sínum í rauninni í kynningu á þessari tillögu [[Forseti hringir.]]heldur sitja bara í hliðarsölum og hlusta og bíða einhvern veginn þangað til að umræðan er búin. Er það gott fyrir lýðræðið, í alvöru?
Virðulegur forseti. Mér finnst hæstv. fjármálaráðherra svolítið opinbera viðhorfið sem við erum að benda á að sé til staðar. Viðhorfið er að þessi umræða sé eitthvert formsatriði til að eyða tímanum, hún snúist bara um einhverja dagskrárleikfimi til að bíða þar til málið er komið í nefnd án þess að taka neina umræðu hérna. Ég veit ekki hvernig væri hægt að orða það skýrara en hæstv. ráðherra gerði sjálfur satt best að segja. Sömuleiðis kom 2. þm. Suðvest., Bryndís Haraldsdóttir, og virtist hafa eitthvað að leggja til málanna, eitthvað sem ég hefði mikinn áhuga á að heyra meira um og kannski spyrja út í, en þá finnst mér að hv. þingmaður ætti að vera á mælendaskrá. Þannig finnst mér að umræðan eigi að virka. Ég get auðvitað bara talað fyrir sjálfan mig en í kringum allt þetta þriðja orkupakkarugl og þá stöðu sem er komin upp núna veit ég ekki hvernig stjórnarandstaðan hefði getað nálgast þetta á [[Forseti hringir.]]betri hátt með tilliti til þess að hafa hérna málefnalega umræðu. Mér finnst meiri hlutinn vera að glutra niður tækifæri til þess aðeins að bæta menninguna á Alþingi og það skal vera við meiri hlutann að sakast í þeim efnum.
Herra forseti. Mig rámar í það að Vinstri grænir hafi lagt á það sérstaka áherslu þegar stjórnarsáttmáli var gerður að leggja ætti sérstaka áherslu á þingið, virðingu þess og samstarf við þingið. Það fer nú frekar lítið fyrir því, fólk af þeim kynstofni hefur alls ekki sést í þingsalnum í nokkra klukkutíma. Hæstv. fjármálaráðherra hefur áhyggjur af því að við séum að verða uppiskroppa með rökin. Við erum búin að tala um þetta núna, eru það ekki að verða sex klukkutímar? Eitthvað hefur verið sagt þar en það hlýtur þá að leiða það mjög greinilega í ljós, ef maður gagnályktar frá því að við höfum þurft sex tíma til að tala um okkar rök, að rök stjórnarliða eru alls engin. Þeir þurfa ekki eina mínútu til að gera grein fyrir sínum rökum. Er það ekki fullkomið rökþrot, hæstv. fjármálaráðherra? [[Hlátur í þingsal.]] [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi er ekki rétt að stjórnarliðar hafi ekki tekið þátt í umræðunni. Málið er borið upp af fjármálaráðherra sem er hér staddur, flutti framsöguræðu sína og fór í andsvör við alla helstu talsmenn stjórnarandstöðunnar. Eftir það sakna menn þess kannski að fá ekki fleiri til að koma upp í andsvör við. En eiga menn einhvern skilyrtan rétt til þess að þeir sem eru mættir til að hlýða á fyrri umr., kynna sér þingskjalið og hlusta á umræðuna, blandi sér í hana? Ég held að það sé dálítið langt seilst að ætlast til þess að menn geri það. Er ekki bara málið það sem fyrirséð var, og ég vísa aftur til upphafs þessa þingfundar þar sem menn voru að vandræðast með það hvað fundur ætti að standa lengi og hvernig menn gætu haldið áfram að tefja þingstörfin eins og stjórnarandstaðan hefur gert undanfarnar vikur, að það er að renna upp fyrir mönnum að umræðan er að fara að klárast? Og er hún ekki bara orðin ágæt? Hún hefur orðið mun lengri en hún var síðast og við síðustu fjármálaáætlun sömuleiðis. [[Forseti hringir.]]Er það eitthvert sérstakt vandamál? Myndi fótboltalið sem fær að vera eitt á vellinum og skora mörk hinum megin allan leikinn mæta og kvarta undan því eða hafa menn kannski ekki skorað mörk í þessum leik?
Þetta snýst ekki um að skora mörk.
Er þetta leikur?
Virðulegi forseti. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra gerir lítið úr þeim athugasemdum að vafi leiki á því að lögin um opinber fjármál leyfi endurskoðun fjármálastefnu við þær aðstæður sem nú eru uppi. Hæstv. ráðherra uppnefnir þá hv. þingmenn sem gagnrýna hringlandaháttinn í hagstjórninni sem formalista, svolítið kunnuglegt stef frá því fyrir hrun þegar gert var lítið úr ferlum og skýrum leikreglum einmitt þegar við þurftum mest á þeim að halda. Ég hef áhyggjur af þessu, herra forseti. Hugmyndin með lagagreininni um að ríkisstjórn eigi að setja sér fjármálastefnu til fimm ára er að skapa trausta umgjörð um ríkisfjármálin og að ríkisstjórnir verði að hugsa út fyrir kjörtímabilið og horfa fram í tímann. Stefnan á að vera gegnsæ þannig að allir skilji hvert stjórnvöld eru að fara í ríkisfjármálum með mælanlegum markmiðum. Stjórnvöld eiga samkvæmt lögunum einnig að sýna festu með því að skipta ekki um stefnu með stuttum fyrirvara eftir því hvernig vindurinn blæs, heldur þurfi stórkostleg áföll til. Stöðugleiki og sjálfbærni eru einnig lögbundin gildi sem fjármálastefna á að byggja á, og varfærni ekki síst. Í lögum um opinber fjármál er gert ráð fyrir að fjármálastefna hverrar ríkisstjórnar sé lögð fram aðeins einu sinni á hverju kjörtímabili og gildi í fimm ár, eða þar til ný ríkisstjórn setur fram nýja stefnu. Fjármálastefnan er eitt mikilvægasta þingskjal kjörtímabilsins. Í henni felst mikil skuldbinding um hvernig haga eigi skatta- og útgjaldastefnu stjórnvalda. Stjórnvöld þurfa að fylgja henni eftir og ströng skilyrði eru fyrir endurskoðun hennar. Samkvæmt 10. gr. laga um opinber fjármál má aðeins endurskoða fjármálastefnuna ef grundvallarforsendur hennar bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna, sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum. Það er ekki nóg að stjórnvöld langi til að breyta stefnunni eða að einhverjir veikleikar hafi komið fram við stjórn ríkisfjármála sem þau vilja helst kippa í lag. Stjórnvöld eiga að grípa til tiltekinna ráða með aðgerðum í fjármálaáætlun sem leiða til þess að markmiðum fjármálastefnunnar verði náð, hvort sem er á tekjuhlið, gjaldahlið eða með niðurgreiðslu skulda. Fjármálastefnan er grundvöllur stefnumörkunar í opinberum fjármálum og um hagrænar forsendur hennar er fjallað sérstaklega í 8. gr. laga um opinber fjármál. Í þeirri grein segir að stefnumörkun skuli byggjast á traustum forsendum og gögnum, sem unnin eru hlutlægt og kerfisbundið, og opinberum hagtölum og þjóðhagsspám. Sérstaklega er tekið fram að stefnumörkunin skuli taka mið af fjárhagslegum og efnahagslegum áhrifum af áformum stjórnvalda. Rík krafa er gerð um gagnsæi svo ljóst sé hvernig áhrif áforma stjórnvalda birtast. Það voru sérstök vonbrigði að í tillögu ríkisstjórnarinnar og meiri hluta fjárlaganefndar um gildandi fjármálastefnu var í engu brugðist við skýrum athugasemdum fjármálaráðs um ýmis atriði sem skipta verulegu máli, að tekið sé tillit til í stefnumörkun sem standast ætti tímans tönn. Nú þegar ferðamönnum fækkar mun atvinnuleysi vaxa. Auk þess munu ýmsar fjárfestingar sem stofnað hefur verið til ekki borga sig, með tilheyrandi kostnaði fyrir almenning. Hvert prósentustig í atvinnuleysi kostar 6–7 milljarða kr. Það er ekki bara fall WOW air, eins og rætt hefur verið um, sem varð til þess að koma þarf með nýja stefnu, eða loðnubresturinn. Ég hef áhyggjur af því, forseti, að niðursveiflan verði dýpri en gert er ráð fyrir í þessari stefnu, og ég hef áhyggjur af þeim nýlegu fréttum að stór flugfélög séu hætt við að fljúga til Íslands í sumar. Þau gefa ekki upp þá ástæðu að WOW air hafi farið á hausinn heldur einfaldlega að það sé minni áhugi á Íslandi. Það er sannarlega ástæða til að hafa áhyggjur af því. Þá gerði fjármálaráð einnig alvarlegar athugasemdir við núgildandi stefnu sem víkja á frá og hina nýju stefnu, vegna þess að núgildandi stefna tók ekki mið af hagsveifluleiðréttingu. Það gerir hin nýja stefna hæstv. ríkisstjórnar ekki heldur. Hefði það verið gert er ljóst að áætlaður afgangur af opinberum fjármálum hefði átt að vera meiri en núgildandi stefna gerir ráð fyrir. Af umsögn fjármálaráðsins um þá stefnu var ljóst að afla þyrfti aukinna tekna svo velferðarkerfið yrði ekki fórnarlamb niðurskurðar ef aðstæður breyttust í hagkerfinu og stjórnvöld gætu lent í spennitreyju fjármálastefnunnar. Nú hefur komið í ljós að gagnrýni fjármálaráðs, sem ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn gaf lítið fyrir, var réttmæt. Fjármálaráð benti í umsögn sinni á að miðað við hversu mikla óvissu framtíðin bæri í skauti sér væri ekki ráðlegt að niðurnjörva alla liði fjármálastefnunnar. Ráðið taldi og telur að ein prósentutala um afkomumarkmið sé of mikil nákvæmni og benti á að lögin um opinber fjármál útilokuðu ekki að setja megi markmiðin fram með margvíslegum hætti, t.d. með punktmati, einhliða eða tvíhliða bilum, með eða án skilyrða. Ríkisstjórnin og meiri hluti fjárlaganefndar hunsuðu þessar athugasemdir fjármálaráðs eins og aðrar. Í umsögn sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd sendi hv. fjárlaganefnd um fjármálastefnuna, var einmitt fjallað um þetta atriði. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd talaði um það í umsögn sinni að æskilegt væri að hv. fjárlaganefnd gerði þarna breytingar í takt við það sem fjármálaráð lagði til. En ekki var farið eftir því heldur. Þau völdu að halda sig í spennitreyjunni. Hvernig bregst hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við í greinargerð með nýrri fjármálastefnu? Jú, með því að benda á að núgildandi fjármálastefna byggist á þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá nóvember 2017, sem fól í sér að efnahagsframvinda yrði áfram hagfelld og stöðug þannig að uppsafnaður hagvöxtur yrði um 14% út spátímann. Vandinn er sem sagt Hagstofunni að kenna en ekki óábyrgri stefnumótun ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Við þekkjum það vel að spálíkön sem notuð eru við hagspá, hvort sem er hjá Hagstofunni, Seðlabankanum, ASÍ eða bönkunum, eru ekki fullkomin. Hagspáin miðar við ákveðnar forsendur en jafnframt eru veikleikar tilgreindir. Það sér hver maður að viðbúið er að hagkerfi eins og okkar, sem byggir á stórum atvinnugreinum eins og ferðaþjónustu og sjávarútvegi, sveiflast eftir fjölda ferðamanna sem hingað sækir og afla sem veiddur er og verði á honum. Það er rétt að bæði ferðamenn og fisktegundir geta fært sig til annarra landa og á önnur mið. Einmitt þess vegna er svo mikilvægt að búa hagkerfið undir sveifluna þannig að ríkisfjármálin vinni gegn niðursveiflum en safni í forða í uppsveiflunni. Slíkt þarf að endurspeglast í fjármálastefnu sem á að standast tímans tönn. Afkoma og skuldastaða hins opinbera þarf að veita færi til að beita fjármunum hins opinbera í sveiflujöfnunarskyni. En það er ekki stefna þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Ríkisfjármálin eru ekki notuð í þeim tilgangi. Í stað þess er gert ráð fyrir að raunvextir tekna og gjalda verði áþekkir hagvexti tímabilsins samkvæmt bjartsýnni spá um endalausan hagvöxt. Það var stefnan samkvæmt núgildandi fjármálastefnu. Sjálfvirk sveiflujöfnun í ríkisfjármálum gerir hreint ekki ráð fyrir að tekjur og gjöld vaxi til jafns. Þar með er sveiflujöfnunin tekin úr sambandi. Fjármálaráð benti á að ákjósanlegast væri að aðhaldið kæmi ekki fram í sértækum aðgerðum í útgjöldum eða á tekjuhlið heldur myndi hin innbyggða sveiflujöfnun ráða för. Það er hins vegar ekki stefna stjórnvalda sem hunsaði allar ábendingar fjármálaráðs. Vonandi munu stjórnarliðar í hv. fjárlaganefnd breyta nýrri stefnu í samræmi við ábendingar fjármálaráðs, sem von er á síðar í vikunni, ef ég hef skilið rétt. Herra forseti. Ég hef ekki tíma til að klára ræðu mína og bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá. En ég get þó sagt að lokum að hagstjórn ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er ekki traustvekjandi.
Virðulegi forseti. Það er ekki rétt að ég hafi gert lítið úr þeim sem hafa gagnrýnt rök ríkisstjórnarinnar fyrir nýrri fjármálastefnu. Ég hef einfaldlega sagt að málflutningur þeirra horfi allt of lítið til stöðunnar í hagkerfinu og einblíni eingöngu á þau markmið sem fram komu í þeirri fjármálastefnu sem við höfum áður samþykkt, 2017, og svo hanga menn bara á þeim tölum sem þar eru og segja: Við þurfum að standa við það sem þar var sagt. Ég segi bara við menn: Komið inn í raunveruleikann sem við búum í í dag og spyrjið ykkur hvers vegna við erum að þessu öllu saman. [[Gripið fram í.]]Við erum að stilla opinber fjármál þannig að við náum þeim grunngildum, markmiðum laganna sem eru lögfest. Við erum að hjálpa fólki að draga fram lífið, bæta lífskjörin og auka kaupmáttinn, vinna að stöðugleika, halda verðbólgu niðri, atvinnustiginu háu, greiða upp skuldir o.s.frv. og árangur okkar verður mældur á þessa mælikvarða, [[Forseti hringir.]]ekki á mælikvarða í tölusettum markmiðum frá árinu 2017.
Herra forseti. Nú get ég ekki talað nema bara fyrir sjálfa mig. Það sem ég gagnrýni er að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafi talað fyrir rúmu ári fyrir fjármálastefnu sem var fullkomlega óraunhæf, sem fjármálaráð og margir sérfræðingar í samfélaginu vöruðu við og sögðu að um leið og niðurstöðurnar kæmu myndum við lenda í vandræðum. Það sem hæstv. ráðherra gerði þá var að fara gegn lögum um opinber fjármál eins og hann er að gera núna líka. Við í Samfylkingunni hefðum ekki búið til svona stefnu í upphafi. Núgildandi stefna var fullkomlega óraunhæf og það sögðu allir og það gat hver maður séð - nema auðvitað ríkisstjórnin.
Virðulegi forseti. Núgildandi stefna var aldrei óraunhæf vegna þess að hún byggði á opinberum forsendum og var raunhæf miðað við þær. Það sem hv. þingmaður virðist ekki skilja, sem er svo mikið grundvallaratriði, er að við erum ekki að koma með nýja stefnu vegna þess að stefnan sjálf hafi brostið á grundvelli þeirrar hagspár sem hafi verið í gildi og standist enn. Nei, við erum að bregðast við breyttum forsendum. Það heitir ekki að skipta um stefnu. Stefnan er áfram hin sama; að vinna að stöðugleika, vinna að jafnvægi, sýna varkárni, horfa til langs tíma o.s.frv. Það er stefnan. Svo þarf maður að aðlaga sig aðstæðum hverju sinni. Hv. þingmaður getur því ekki talað eins og við höfum að óbreyttum öllum forsendum tekið upp einhverja nýja stefnu. Ég skil ekki að menn skuli festa sig í þessu tali.
Herra forseti. Það sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra virðist ekki skilja er að hann keyrði hér í gegn og fékk stjórnarliða til að samþykkja óábyrga stefnu. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra virðist ekki hafa skilið gagnrýni fjármálaráðs sem var í mörgum liðum. Fjármálaráð sagði: Svona stefna stenst ekki, svona stefna mun setja kostnað á almenning, velferðarkerfið þarf að taka niðursveifluna ef stjórnarliðar ætla að samþykkja stefnuna. Það er það sem fjármálaráð sagði. Það var í umsögn þess og þetta virðist fjármála- og efnahagsráðherra ekki skilja. [[Gripið fram í.]]Ég og við í Samfylkingunni hefðum undirbúið hagkerfið fyrir þá niðursveiflu sem var fyrirsjáanleg. Hún var fyrirsjáanleg. [[Gripið fram í.]]Það var ekki endilega fyrirsjáanlegt að flugfélag færi á hausinn en það var fyrirsjáanlegt að það kæmi niðursveifla í þeirri grein og jafnvel mátti gera ráð fyrir [[Forseti hringir.]]aflabresti. Við erum í þannig hagkerfi og við áttum að búa hagkerfið undir það. En það var ekki gert.
Herra forseti. Við hefðum átt að búa hagkerfið undir niðursveifluna, segir hv. þm. Oddný Harðardóttir. Skuldir ríkissjóðs eru núna komnar undir 30%, nær 28% af vergri landsframleiðslu, úr 86%. Það hefði verið 85 milljarða afgangur af ríkissjóði á árunum 2014–2018 og með óreglulegum liðum 390 milljarðar. Erlend staða þjóðarbúsins hefur aldrei verið jafn góð. Við eigum sem sagt eignir upp á 597 milljarða kr. erlendis, en það voru mínus 5% af landsframleiðslu hér árið 2015. Þetta kalla ég að búa hagkerfið undir niðursveiflu. Þetta kalla ég að vera einmitt í stakk búin að kljást við þau verkefni sem blasa alltaf við og við þurfum auðvitað að takast á við þegar kreppir eitthvað að, þegar tímabundin niðursveifla [[Forseti hringir.]]verður. Þannig búum við í haginn, hv. þingmaður.
Herra forseti. Nú hefur Sjálfstæðisflokkurinn verið í ríkisstjórn síðan árið 2013. Á árinu 2013 náðum við okkur upp úr djúpri efnahagslægð, svo sannarlega var hægt að tala þar um efnahagsáfall, og í uppsveiflunni þegar enn var slaki í hagkerfinu hefðum við átt að byggja upp innviðina sem þurftu að þola niðurskurð, bæði innviðir í samgöngum en eins innviðir samfélagsins. Þá áttum við að byggja þá upp og nýta þær tekjur sem við höfðum. En hvað gerði ríkisstjórnin þegar hún tók við, ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks? Hún byrjaði á því að taka úr sambandi fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar, sem var einmitt um að byggja upp innviði, og lækka veiðigjöld, lækka skatta [[Forseti hringir.]]á leiðinni upp sem er arfavitlaus hagstjórn. Ef öðruvísi hefði verið tekið á málum væru innviðirnir, heilbrigðiskerfið, skólarnir, lögreglan og vegirnir, [[Forseti hringir.]]betur undirbúnir til að taka þeirri niðursveiflu sem nú er.
Herra forseti. Það mætti halda að hv. þingmaður héldi að hér hefði verið blóðugur niðurskurður þegar búið er að stórauka framlög, bæði til innviða en ekki síst til að reka hér sameiginlegt heilbrigðiskerfi og menntakerfi. Við erum að hefja stórkostlega sókn í samgöngumálum þannig að það er verið að búa í haginn, hv. þingmaður. Þegar kemur að því eins og flokksfélagar - og hv. þingmaður er einnig í þeim hópi - tala hér um að veikja alltaf tekjustofna, að skattar hefðu verið lækkaðir o.s.frv., hv. þingmaður var fjármálaráðherra og boðaði sem fjármálaráðherra að leggja t.d. niður auðlegðarskattinn, enda væri það vondur skattur og hann væri tímabundinn. Þetta kemur fram í viðtali við Viðskiptablaðið 25. ágúst 2012. Þar boðar hv. þingmaður að auðlegðarskatturinn sé tímabundinn og að hann skuli niður falla. Ekki rétt, hv. þingmaður?
Herra forseti. Auðlegðarskatturinn eins og hann var lagður á rétt eftir efnahagshrun var tímabundinn, já. Við fengum í ríkissjóð þegar hann var síðast innheimtur 12 milljarða kr. Það voru ýmsir tæknilegir gallar á þeim skatti eins og hann var lagður upp. Og, já, ég myndi ekki vilja að við settum á auðlegðarskatt í þeirri mynd. Það er ekki þar með sagt að ekki megi skattleggja auðmenn. Við þurfum að horfa á ójöfnuðinn sem vex hér upp, sérstaklega á eignahliðinni, þannig að ef við settum á hóflegan auðlegðarskatt og tækjum íbúðarhúsnæði út fyrir sviga gætum við fengið sirka 7 milljarða kr. í kassann og þá mætti nýta t.d. til fjárfestinga í niðursveiflunni. En mér skilst á hv. stjórnarliðum sem hér hafa talað, [[Forseti hringir.]]bæði í fjölmiðlum og úr þessum stóli, að það eigi einmitt að seinka fjárfestingum í niðursveiflunni.
Virðulegi forseti. Fyrri fjármálastefna, núgildandi fjármálastefna, gerði ekki ráð fyrir möguleikanum á niðursveiflu. Þess vegna stöndum við hérna, af því að ekki var gert ráð fyrir því áður. Það var gallinn í fyrri stefnu. Þess vegna erum við núna með nýja stefnu, vissulega u.þ.b. sömu markmið, það er smávegis bætt við útgjöld á óvissu o.s.frv. en samt er þetta ný stefna. Þegar á að taka upp nýja stefnu eru sérstök skilyrði sem þarf að uppfylla áður en það er hægt, þessi tiltæku úrræði. Mig langaði að spyrja hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra aðeins út í þau úrræði sem mögulega væri hægt að grípa til. Mér dettur í hug lántökur, niðurskurður eða tekjuöflun og langaði aðeins að velta fyrir mér með hv. þingmanni núna hvað annað stæði til boða til að koma til móts við svona niðursveiflu, hin tiltæku úrræði. Er sem sagt einhver útfærsla á tiltæku úrræðunum? [[Forseti hringir.]]Ég sé ekki að það sé einu sinni reynt að nota tiltæku úrræðin til að koma til móts við niðursveifluna og þar af leiðandi, ef það er ekki reynt að nota þau úrræði, hvernig er þá hægt að segja að þau hafi ekki dugað til?
Herra forseti. Ég held að við séum í þessari slæmu stöðu, ekki bara vegna þess að gildandi fjármálastefna hafi verið illa ígrunduð og óábyrg í niðursveiflunni og þeim vanda sem við okkur blasir. Ég er ekki að gera lítið úr honum. Það er sannarlega vandi sem við þurfum að horfast í augu við. En þá geta ríkisstjórnarflokkarnir ekki komið sér saman um hvort eigi að skera niður eða afla tekna. Sá sem er lengst til vinstri vill afla tekna en sá sem er lengst til hægri vill skera niður. Hvað er þá eftir? Það sem er eftir er að ganga á afganginn og keyra ríkissjóð í mínus. Það er lausnin. Auðvitað er það mjög alvarlegt. Að því sögðu þurfum við, best væri ef við gætum gert það saman - þegar við hlustum á stjórnarliða er eins og þeir séu í keppninni hvernig er hægt að spæla mest [[Forseti hringir.]]í staðinn fyrir að segja bara: Hér erum við í miklum vanda. Kostnaður mun leggjast á almenning ef við högum okkur ekki almennilega og tökum saman á hagstjórninni.
Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér hvort það að ganga á afganginn sé tiltækt úrræði. Núna þegar búið er að bæta við óvissusvigrúminu er það vissulega tiltækt úrræði. En það að setja fjármálastefnu snýst um að stefnan er um hver afkoma ríkissjóðs á að vera út þessi ár. Það er stefnan. Þess vegna er þetta ný stefna, vissulega með sömu markmiðum en ekki með sömu útfærslum, alls ekki. Það er ekki sama afkoma á þessari stefnu. Nýja stefnan virðist einmitt vera svona: Við þurfum að ganga í hin og þessi verkefni og eina tiltæka leiðin, eins og hv. þingmaður benti á, af því að þau vilja ekki auka á lánin, þó að það gæti jafnvel verið arðbært miðað við þau verkefni sem þarf að ganga í, þau vilja ekki fara í tekjuöflun, eins og hv. þingmaður bendir á, og vilja heldur ekki skera niður útgjöld. Tiltæku úrræðin þeirra eru ekki uppurin áður en þau fara í breytingu [[Forseti hringir.]]á fjármálastefnunni sem er ekki tiltækt úrræði.
Herra forseti. Kannski er rétt að rifja upp hver það var sem lagði svona mikla áherslu á að setja í lög um opinber fjármál fjármálareglur og að umgjörðin um fjármálastefnuna væri ósveigjanleg. Það var einmitt hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem á sínum tíma kom með þessar fjármálareglur inn í frumvarpið um opinber fjármál. Ég vil líka rifja upp að það voru nánast einu greinarnar sem ekki var sátt um í þessum sal. Þegar við afgreiddum lögin um opinber fjármál man ég að ég sagði úr þessum ræðustóli að um leið og Samfylkingin kæmist í færi til þess myndi hún breyta 7. gr. laga um opinber fjármál og 10. gr. um fjármálastefnuna. Það er sjálfsagt mál, finnst mér, og sjálfsagt að ætlast til þess í lögum að ríkisstjórn setji sér fjármálareglur og -stefnur en það á ekki að setja regluna og binda tölur og viðmið í lög. Það er hins vegar hugmynd [[Forseti hringir.]]hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem núna er í vandræðum [[Gripið fram í.]]af því að hann getur ekki uppfyllt skilyrðin sem hann vildi endilega að setja sjálfur. [[Gripið fram í: … allar fjármálastefnur.]]
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur ræðuna. Ég get ekki verið sammála þeim orðum hv. þingmanns að verið sé að varpa ábyrgðinni á hagspár. Því get ég ekki verið sammála. Þá værum við væntanlega bara að hunsa hagspána. Hv. þingmaður vísar í 10. gr. Í greinargerð með 10. gr. er talað um ef það verða skakkaföll í atvinnustarfsemi eða ófyrirséður tekjusamdráttur í þjóðarbúinu skuli ráðherra leggja fram endurskoðaða stefnu. Það er vegna þess að við náum ekki svo glatt markmiðum okkar án þess að ýkja niðursveifluna. Ef við gerum það erum við farin að ganga gegn grunngildum stefnunnar um sjálfbærni og stöðugleika. Það er ágætlega horfst í augu við þetta á bls. 7 í greinargerð sem ég skal koma inn á í seinna andsvarinu.
Herra forseti. Þegar ég segi að hv. stjórnarliðar vísi í hagspána þegar þeir eru að afsaka það að þeir þurfi eftir örfáa mánuði að setja fram nýja stefnu af því að hin var svo slæm segja þeir, og það stendur líka í greinargerðinni. Við þurftum að miða við hagspána, hún var svo bjartsýn. Það er bara einhver afsökun. Auðvitað var hagspáin bjartsýn miðað við gefnar forsendur og það er viðmið sem ríkisstjórn notar og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra notar þegar hann leggur fram stefnuna en það er pólitík hvernig við metum veikleikana, hvernig við ætlum að hugsa fram í tímann og vera varkár þannig að við getum séð til þess að ríkissjóður verði sjálfbær. Núna erum við að keyra hann í mínus. [[Forseti hringir.]]Hann verður ekki sjálfbær næstu þrjú árin samkvæmt nýrri stefnu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Nei, við erum ekki að keyra í halla, það er verið að keyra þetta í jafnvægi. Tekjur og útgjöld mætast í núlli en ef það fer verr en horfir er vissulega búið að byggja inn hér óvissusvigrúm til að treysta forsendur og umgjörð, sem ég tel að sé kannski stóra málið í þessari endurskoðuðu stefnu. Ég ætla í að vísa í greinargerðina á bls. 7, með leyfi forseta: „Nú, þegar þessar forsendur hafa raskast mjög, virðist ástæða til að draga þann lærdóm af reynslunni að treysta þurfi umgjörðina á fyrirkomulagi stefnumörkunar og áætlanagerðar um opinberu fjármálin með því að byggja meira svigrúm inn í fjármálastefnuna, sem fari helst vaxandi eftir því sem líður á hana og óvissan verður meiri. Slíkt svigrúm þyrfti ekki nauðsynlega að vera lögfest …“ Spurningin lýtur að því að Svíar hafa unnið þetta sambærilega og ég veit að hv. þingmaður þekkir það mjög vel: Ætti slíkt óvissusvigrúm sem verið er að byggja hér inn í að vera pólitísk ákvörðun hverju sinni þegar ríkisstjórn leggur fram stefnu sína eða lögfest?
Herra forseti. Ég er á því að þetta eigi að vera pólitík hverrar ríkisstjórnar fyrir sig, en við eigum að gera þá kröfu að hún setji sér stefnu og standi við hana. Ég greiddi atkvæði gegn 7. gr. í lögum um opinber fjármál, og 10. gr. er allt of þröng. Það er líka matsatriði hvað er efnahagsáfall og hvað er þjóðarvá. Fyrst við erum búin að setja svona lagað svona fast inn í lögin þyrfti að skilgreina nánar hvað þetta þýðir. Það er ekki gert. Ég held að það væri til heilla að taka upp umræðu um þessar greinar, 10. gr. og 7. gr., um fjármálareglurnar sem í sjálfu sér taka úr sambandi sveiflujöfnunarhlutverk ríkissjóðs og það mun alltaf leiða okkur í vanda. Það mun alltaf leiða yfir okkur [[Forseti hringir.]]slæmar ákvarðanir sem koma niður á almenningi.
Virðulegi forseti. Við erum hér af því að hagspáin var notuð sem lágmark í síðustu fjármálastefnu. Ekki var gert ráð fyrir þeim möguleika að það yrði niðursveifla á borð við það sem við stöndum frammi fyrir núna, sem þýðir efnahagsáfall eða þjóðarvá, samkvæmt skilgreiningu á því að þessi tillaga er lögð fram á þingi. Það er einfaldlega það sem við stöndum frammi fyrir fyrst þetta plagg liggur á borðinu. Nú er skýrt fjallað um það í lögum um opinber fjármál hvenær fjármálastefna skuli tekin upp. Grípa þarf til allra tiltækra úrræða áður en farið er í endurskoðun á fjármálastefnu. Því sem ég hef kallað eftir. En miðað við þá greinargerð sem fylgir þessari tillögu er ekki útskýrt hvaða tiltæku úrræði standa til boða og af hverju þau duga ekki til þess að koma til móts við það efnahagsáfall eða þá þjóðarvá sem við stöndum frammi fyrir. Þau augljósu úrræði sem ég sé eru að fara í niðurskurð. Aðeins er tæpt á því í greinargerðinni að það standi einfaldlega ekki til boða og fari gegn grunngildunum um stöðugleika og varfærni og því um líkt. Að leggja fram nýja fjármálastefnu um það getur ekki útskýrt á fullnægjandi hátt þann galla sem var á fyrri stefnu. Mér finnst að þá þurfi að viðurkenna að fyrri fjármálastefna var með þeim innbyggða galla að hún gerði ekki ráð fyrir niðursveiflu. Annar möguleiki er aukin tekjuöflun. Eftir því sem ég fæ best séð er ekki útskýrt af hverju það er ekki tækt úrræði að fara í aukna tekjuöflun. Við höfum heyrt í umræðum að verið sé að fresta bankaskattinum, að verið sé að hætta við skattalækkun í einhvern tíma, sem er ákveðið form tekjuöflunar. Það dugar ekki. Er eitthvað fleira hægt að gera? Af hverju er það ekki gert? Er ekki pólitískur vilji fyrir því? Er það þá bara staðan? Að lokum er það lántaka. Ef við værum í umhverfi laga um opinber fjármál, eins og lögin kveða á um, værum við með forgangsraðaðan verkefnalista sem væri kostnaðargreindur og ábatagreindur. Með þann lista myndum við augljóslega sjá, miðað við þá milljarða sem upp á vantar, hvaða verkefni muni detta út, og við myndum sjá ábatann af þeim verkefnum. Þá gætum við hæglega borið saman hvort það væri kostnaðarsamt að taka lán á lágum vöxtum, eins og náðst hafa nýlega, og fara samt í þau verkefni. Þau yrðu ekki alveg eins arðbær út af vaxtagreiðslunum, en þau væru samt sem áður arðbær. Það er eitt sem fjármálaráð hefur bent á, að það sé líka hægt að gera upp á ákveðna aðhaldskröfu ef sýnt er að verkefnin sem verið er að fara í séu ábatasöm fyrir þjóðarbúið í heild. Það er það sem mér finnst vanta í tillögu til þingsályktunar um breytingu á fjármálastefnu. Þetta er í raun og veru ný fjármálastefna. Mér finnst illa farið með lög um opinber fjármál þegar einhvern veginn er skautað fram hjá því að ný fjármálastefna á að vera til fimm ára. Heyrst hefur í nefndinni að það væri tilgangslaust að vera með fjármálastefnu lengra en fram í næsta kjörtímabil. En það er alveg jafn tilgangslaust að vera með fjármálastefnu inn í fortíðina. Ef nota á þá túlkun sem virðist hafa verið notuð í þessu tilviki, að það sé bara hægt að nota einhver ár fyrir fjármálastefnu, einhver fimm ár - af hverju þá ekki sautján hundruð og eitthvað, alveg eins og 2018? Það er í raun alveg jafn úrelt og einhver ártöl á síðustu öld. Fjármálastefnan og fjármálaáætlunin sem er lögð fram á hverju ári til að uppfæra þær kostnaðaráætlanir sem verkefni og stefna stjórnvalda kosta, er lögð fram alveg fram á síðasta ár kjörtímabilsins þrátt fyrir að komið sé nýtt kjörtímabil, væntanlega með nýrri ríkisstjórn þar á eftir, af því að stjórnin ber þá ábyrgð að sýna á spilin. Ábyrgð stjórnvalda er að sýna hvernig efnahagshorfur geti verið hérna til nokkurra ára fram í tímann, en þá vantar líka langtímastefnu. Og enn og aftur, þegar ég held ræðu [[Forseti hringir.]]í fjárlagamálum sést í iljarnar á hæstv. fjármálaráðherra.
Virðulegur forseti. Ég velti einu fyrir mér út frá ræðu hv. þingmanns. Það er úr vöndu að ráða þegar full ástæða er til að reyna að örva hagkerfið, t.d. með arðbærum fjárfestingum eins og þingmaðurinn kom inn á í máli sínu. Við vorum að glíma við þann vanda í raun og veru að ríkisfjármálin örvuðu einmitt hagkerfið í þenslunni, í uppganginum, og þá var töluvert miklu af því svigrúmi sem ella hefði verið til eytt í aukinn grunnrekstur. Við erum með ákveðnar fjármálareglur í lögum um opinber fjármál en vandinn við þær reglur, eins og ítrekað hefur verið bent á í gagnrýni á þær, alveg frá því að verið var að ræða þessi lög á sínum tíma, er að þessi dæmigerða íslenska sveifla í ríkisfjármálum þar sem útgjöld aukast verulega í efnahagsuppganginum til þess eins síðan að draga þurfi saman seglin að nýju þegar þrengir að og þá hafa þessar reglur ekki beislað útgjaldavöxtinn í neinum af þeim hagvaxtartímabilum sem við höfum haft til viðmiðunar. Sá mikli útgjaldavöxtur sem varð hér á árunum 2004–2007 rúmaðist vel innan þeirra reglna sem eru í lögunum. Það sama átti við um þann mikla vöxt sem varð á útgjöldum ríkissjóðs hagvaxtarskeiðið þar á undan, á árunum 1995–2000, og það sama á aftur við nú. Það var aldrei verið að rjúfa þær reglur eða þann ramma sem þessar útgjaldareglur settu ríkisfjármálunum en samt sem áður sjáum við alveg gegndarlausan vöxt í ríkisfjármálunum. Hvað er til ráða að mati hv. þingmanns? Hvernig getum við breytt þessum viðmiðum til að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig aftur og aftur?
Virðulegur forseti. Við byrjuðum aðeins að tæpa á þessari hugmynd í andsvörum við fyrstu ræðu hjá mér. Þar nefndi ég að þetta óvissusvigrúm ætti jafnvel að ganga í báðar áttir, að ef meðalhagvöxturinn er eitthvað í kringum 2–3% sé vel hægt að miða við þann meðalhagvöxt í þeim afgangi sem ríkissjóður ætti að skila, 2%, kannski 1% eða eitthvað svoleiðis sem er viðmiðunarreglan sem við erum að taka. Fyrir hvert aukaprósent sem hagvöxturinn eykst umfram þær spár erum að skila kannski 0,5% aukalega í afkomu og sama niður á við, þá er ákveðið svigrúm til að fara niður og skila engum afgangi þrátt fyrir að samdráttur sé í efnahagskerfinu. Ég held að þetta gæti verið ágætisþumalputtaregla þó að hún sé ekki endilega bundin í lög um opinber fjármál nema kannski einhvers konar viðmið af því að við myndum líka kannski vilja aðeins geta sveiflað okkur innan þess, að það sé líka ákveðið svigrúm í kringum meðalhagvöxt, upp á ákveðna efnahagsstjórn líka. Stundum myndum við vilja fara aðeins umfram og stundum í aðeins minni hagvöxt og það er stefnan sem slík, að grundvallarþumalputtareglan sé að það sé einhvers konar hámarks- og lágmarksviðmið umfram hagspár, sem sagt fyrir ofan eða neðan hagspá sem skili þá auknum afgangi eða minni afgangi eftir því sem við færum í kringum hagspána. Ef við byrjuðum þar gætum við kannski átt pælinguna í framhaldinu.
Herra forseti. Mér finnst þetta vera áhugaverðar hugleiðingar hjá hv. þingmanni og ríma nokkuð ágætlega við sjónarmið sem hafa komið fram m.a. fyrir fjárlaganefnd. Hugsunin gæti kannski einmitt verið sú að í upphafi hvers kjörtímabils væri mörkuð fjármálastefna og þá festar strax í sessi þær nafnstærðir ríkisfjármálanna sem henni fylgja. Þá væri gengið út frá einhvers konar jafnaðarafgangi yfir tímabil fjármálastefnunnar en ekki endilega fest niður á hvert ár fyrir sig. Sé hagvöxtur meiri en hóflegar viðmiðunarspár gera ráð fyrir þýðir það einmitt að afgangur verði meiri en ella og honum sé ekki umsvifalaust eytt í aukin útgjöld, heldur látinn mynda svigrúm á móti möguleikanum á einhverri niðursveiflu. Þannig geti ríkisstjórn á hverjum tíma tekist á við óvænt áföll í efnahagslífinu með því svigrúmi sem þannig hafi byggst upp og þar með þurfi ekki að endurmeta fjármálastefnuna við minnstu áföll, jafnvel algjörlega fyrirsjáanleg áföll eins og hér er um að ræða, heldur hafi verið byggt upp eitthvert varúðarsvigrúm og gengið út frá því að jafnaðarafkomu sé náð í gegnum fimm ára tímabil að meðaltali. Ég held að með því að festa nafnstærðir á útgjaldaramma ríkissjóðs í gegnum tímabilið veitum við strax ríkissjóði og ríkisstjórn á hverjum tíma miklu meira aðhald þannig að það sé ekki eins og nú hefur verið t.d. að við fáum áætlun og svo kemur hagvöxtur sem reynist vera heldur meiri og þá er þetta endurskoðað og allt saman upp á við og þeim viðbótarafgangi er eytt og svo gengur þetta koll af kolli og ríkisfjármálin þanin til hins ýtrasta, bara til að hafa ekkert svigrúm síðan eða borð fyrir báru þegar á móti blæs.
Virðulegi forseti. Við erum einmitt í því ástandi þar sem nefndar eru þær ástæður fyrir því að hægt sé að taka upp fjármálastefnu að skakkaföll séu í atvinnulífinu og ófyrirséður tekjumissir en hann verður að ríma við lagagreinina sjálfa um að það sé þjóðarvá eða efnahagsáfall. Það verður að vera af þeirri stærðargráðu og það er sú stærðargráða sem við erum einmitt að glíma við í þessu óvissusvigrúmi sem er nú búið að bæta við en við verðum að spegla það í hina áttina á sama hátt. Stundum gætu komið upp tækifæri þar sem verkefni eru það augljóslega arðbær að við myndum leggja í þau þó að framleiðsluspennan myndi kannski aukast eitthvað eða eitthvað því um líkt, þrátt fyrir að þessi þrönga þumalputtaregla sem ég talaði um áðan gangi kannski í gegn sem væri að vissu leyti náttúrlega betra að grípa til þegar væri ákveðin niðursveifla en uppsveifla. En við megum ekki láta það koma alveg í veg fyrir að við horfum einmitt á hversu arðbær viss fjárfesting eða verkefni er fyrir þjóðfélagið í hvers konar ástandi hagkerfið er því að óháð því hvernig ástandið á hagkerfinu er - það spilar inn í það hversu arðbært verkefnið er upp á það að ef framleiðsluspennan er mikil kostar einfaldlega meira að fara út í það verkefni sem gerir það þá minna arðbært o.s.frv. Við eigum alltaf að vera að spila þetta á nákvæmlega þeim forsendum, sem er einmitt sleppt að gera í núverandi fjármálaáætlun. Það er algjörlega hunsað hver kostnaðurinn er til að byrja með og hver arðurinn er af þeirri stefnu stjórnvalda þannig að við erum ekki einu sinni komin þangað [[Forseti hringir.]]og ef við erum ekki komið þangað, hvað getum við gert þá með fjármálastefnuna?
Virðulegi forseti. Hér ræðum við enn um fjármálastefnu næstu fimm ára. Ég er svo sem ekki gömul í faginu hvað lýtur að því að fjalla um fjármál ríkisins eða fjármálastefnu yfirleitt. Ég vildi gjarnan reyna að horfa lausnamiðað á hlutina. Jú, við vorum með fjármálastefnu sem ég var ósátt við yfir höfuð fyrir ári síðan. Ekki líkar mér betur sú sem við horfumst í augu við nú. Ég hugsa frekar í ljósi þess að mikið er talað um hvað við höfum greitt niður af skuldum, hvað við stöndum vel fjárhagslega í dag, hvað við stöndum vel hvað lýtur að gjaldeyrisforðanum okkar. Við tökum á sama tíma náttúrlega til við að horfast í augu við fall WOW. Við horfumst í augu við loðnubrest sem kostar okkur um 18 milljarða. Á sama tíma fáum við líka þær góðu fréttir að það er spáð um 110 milljarða kr. arðgreiðslum í ríkissjóð á næstu fimm árum úr okkar sameiginlegu Landsvirkjun. Ég velti fyrir mér hvað mun koma frá t.d. Landsvirkjun í arð í ríkissjóð á þessu ári. Væntanlega þurfum við að horfa upp á samdrátt í þorskveiði ef marka má hið svokallaða togararall þrátt fyrir að hér séu allir firðir fullir af þorski. Sjómenn tala um að þeir hafi ekki séð aðra eins vöðu af þorski inn á firði sem er engin smásmíði, þorskum sem eru flestir á stærð við mig, þannig að maður spyr sig: Hvers lags eiginlega stjórnun er þetta? Við getum aukið við fjármuni okkar inn í sjóðinn, t.d. með því að auka veiði í þorskinn og glápa ekki bara á togararallið. Hvað gætum við gert með því að hlusta einhvern tíma á þá sem vita kannski betur og eru að veiða alls staðar allt í kringum landið og með í fanginu risaþorska á sama tíma og maður hugsar um loðnubrestinn. Hvert er þá ætið, virðulegur forseti? Jú, þorskurinn sjálfur. Hann étur bara sína líka. Burt séð frá öllu þessu þarf maður að reyna að hugsa í lausnum, hvort ekki sé hægt að bregðast við öðruvísi en að stokka upp fjármálastefnuna og láta líta út fyrir að hér sé alveg gríðarlega vá fyrir dyrum. Jú, auðvitað, við erum að takast á við niðursveiflu, það er nokkuð ljóst og hefur komið fram hér í dag. En hvar eru úrbæturnar fyrir okkar minnstu bræður og systur? Hvar er raunveruleg forgangsröðun fjármuna? Það sem við vorum búin að horfast í augu við var að lækka á veiðigjöldin. Lækka átti bankaskatt um 7 milljarða. Góðu fréttirnar eru þær að eftir því sem hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt verður þeirri aðgerð sennilega frestað um sinn. Einhvern veginn verðum við að safna peningum til að takast á við þann vanda sem er fyrir höndum. Gerum við það með því að koma t.d. í veg fyrir að okkar minnstu bræður og systur fái leiðréttingu á sínum kjörum? Hverjir eru það sem hingað til hafa verið látnir bera allar byrðarnar? Hvaða bök hafa þótt vera það sterk að þau geti alltaf bognað meira? Ef við lítum alveg aftur að hruni, hver var niðurstaðan í úrlausninni eftir hrun? Hverjir fóru verst út úr því fyrir utan fyrirtæki sem fóru á hausinn og annað slíkt? Hverjir fengu utan um sig gjaldborg og voru í þúsundatali bornir út á götu, 12.000 fjölskyldur, á meðan skjaldborgin var reist utan um fjármálafyrirtæki og tryggingafélög? Er það furða þegar maður er að hugsa núna um fjármálastefnu til fimm ára að hvergi er gert ráð fyrir því nokkurs staðar að koma til móts við þá sem hokra á lúsarframfærslu. Það er ekkert komið til móts við þá sem í rauninni þurfa mest á því að halda og ég segi: Hvers vegna að forgangsraða fjármunum eins og raun ber vitni nema út af því að það eru þeir sem ekki gera nógu mikið gagn, skaffa ekki nógu mikið í ríkissjóð, sem er ekki þess virði að berjast fyrir á þessu háa Alþingi? Mér finnst að þau eigi að sitja við sama borð og fá sömu möguleika til þess að njóta þeirra gæða sem við höfum lifað við upp á síðkastið. Þegar kemur að því að virkilega taka utan um fjármálastefnu sem ætlar að klípa pínulítið af hverjum málaflokk fyrir sig á næstu fimm árum til þess að ná til baka, af hverju ekki gera þetta almennilega? Af hverju ekki að sækja peningana þangað sem þeir eru? Af hverju eru allir svona feimnir við að nýta auðlindirnar okkar? Hvers vegna má ekki setja meiri gjöld á auðlindirnar? Hvað með laxeldið? Hvað berum við úr býtum fyrir vaxandi laxeldi? Hvers vegna í veröldinni skyldum við ekki taka meiri rentur af þeirri auðlind? Og hvað með sjávarauðlindina okkar almennt, hringinn í kringum landið? Hverjir eru að maka krókinn á henni? Hverjir byggja sér hallir og fyrirtæki úti um allar koppagrundir vegna þess að þeir hafa haft aðgang að auðlindinni okkar? Hvers vegna nýtum við ekki auðlindirnar okkar núna þegar við erum í niðursveiflu og þegar við virkilega þurfum á því að halda? Virðulegi forseti. Ég er bara svona einföld, húsmóðirin sem hefur þurft að spara í gegnum tíðina og hokra á lúsarframfærslu sem mér var sköffuð sem öryrkja. Maður hefur lært að spara. Ég átta mig ekki alveg á þessu, ég verð að segja það, þrátt fyrir að jafnvel sé boðaður samdráttur og að hætta við ákveðnar framkvæmdir og annað slíkt. Ég hélt t.d. að það væri algjörlega hagfræðilega í þversögn við allt sem eðlilegt þykir, að þegar væri samdráttur í efnahagslífinu mætti ríkið ekki líka draga saman seglin því að þá yrði það enn þá erfiðara fyrir okkur. Það var vitað þegar fjármálastefnan kom út á dögunum að allar forsendur fyrir henni voru brostnar áður en plaggið kom úr prentun. Það var líka vitað í alllangan tíma að það stefndi í eitthvað hjá WOW air en vonast var eftir því að ekki yrði það úr því sem varð. Það er hálfgert vogun vinnur, vogun tapar, gambl-hugmyndafræði, að þetta reddist allt. Í því tilviki gerðist það það bara alls ekki. Maður veltir fyrir sér t.d. hversu gríðarlegur skellur það var á efnahaginn okkar og hátt í 800 manns duttu inn á atvinnuleysisskrá á einni nóttu. Þó að þetta hafi verið einkarekið fyrirtæki veltir maður fyrir sér: Hvenær vega hagsmunir þjóðarinnar það þungt að jafnvel sé ástæða til að stíga inn í þótt ekki væri nema til þess að jafnvel koma með lánveitingar eða eitthvað? Ég veit ekki betur en að Icelandair hafa fengið 10 milljarða lán frá Landsbankanum skömmu áður. Ég skil þetta ekki. Stundum finnst mér vera ákveðið mismununarferli og ekki allt gilda jafnt um alla, bæði hvað þetta varðar, svo ég tali ekki um samfélagið í heild og hvernig almenningur hefur verið látinn blæða. Það sem mér þykir jákvætt líka og við getum horft á og hefði kannski átt að vera frekar styrking í stöðinni og hlýtur að vera það eru kjarasamningar á hinum almenna vinnumarkaði sem hafa gengið, eins og við öll vitum, betur en nokkur þorði að vona miðað við þá ólgu sem var í samfélaginu. Þar má ekki síst þakka því að ríkisstjórnin stígur inn með það sem hún gerir. Þrátt fyrir að vera í stjórnarandstöðu get ég ekki horft fram hjá því. Það er bara þannig. Ég er þannig gerð. Ríkisstjórnin kom inn með útspil sem varð til þess að við erum komin með þessa svokölluðu lífskjarasamninga. Það er samt svo einkennilegt að allir þeir sem eru á framfærslu almannatrygginga, þeir sem eru t.d. ekki einu sinni með lífeyrissjóð, fá 212.000 kr. og þaðan af minna útborgað í mánuði. Hugsið ykkur, 212.000 kr., og eiga eftir að borga allt; fæði, klæði, húsnæði - allt. Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að lifa af því en fyrir þessa einstaklinga var akkúrat ekki nokkur skapaður hlutur gerður til þess að leiðrétta framfærslu þeirra. Þeir fá ekki eina einustu krónu í hækkun fyrr en í janúar á næsta ári þegar það verður enn þá örugglega brotin á þeim 69. gr. almannatryggingalaga þar sem þau verða látin fylgja vísitölu neysluverðs í stað þess að fá að njóta þess að fylgja almennri launaþróun á markaðnum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir ræðuna. Ég staldraði við þessar stóru spurningar sem við ættum alltaf að spyrja okkur, ekki síst í því máli sem við erum að ræða hér, um breytingar á gildandi fjármálastefnu hæstv. ríkisstjórnar. Hv. þingmaður leiðréttir mig ef þetta er ekki alveg rétt eftir haft, en stóra spurningin sem hv. þingmaður varpaði hér fram er: Er ekki hægt að bregðast við öðruvísi en að stokka upp fjármálastefnuna? Það er það sem við erum í raun og veru að kljást við. Það er vissulega æskilegt að stefna haldi. Af hverju er æskilegt að stefna haldi, stefna sem við settum fyrir 14 mánuðum? Jú, af því að fjármálaáætlun, sem er líka til umfjöllunar í hv. fjárlaganefnd, hvílir á stefnu og fjárlögin hvíla jafnframt á stefnu eins og lögin mæla fyrir um. Hagspár sem okkur ber að fara eftir samkvæmt lögunum hafa hins vegar breyst. Það eru brostnar forsendur. Það er tekjusamdráttur. Við getum deilt um hvort hann er fyrirséður eður ei, en það er verulegur tekjusamdráttur. Þetta er kallaður framboðsskellur af hagfræðingum og gerist með þessum hætti. Þetta eru 40 milljarðar plús/mínus. Hér erum við búin að vera í spennitreyju sem allir hafa viðurkennt og er viðurkennt í greinargerð með þessu máli. Lykilspurningin er: Er ekki mikilvægast að við tökum jafnframt á þessu [[Forseti hringir.]]af skynsemi um leið og við virðum grunngildi stefnunnar og höldum okkur við áform um innviðauppbyggingu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir andsvarið. Það er afskaplega gleðilegt að hann skuli vera hér og koma í andsvar við mig. Jú, það er akkúrat rétt hjá þér, hv. þingmaður, að ég spurði hvort nauðsynlegt hefði verið að stokka upp stefnuna eins og hún leggur sig vegna þess að ég hefði viljað sjá öðruvísi aðgerðir. Ég hefði viljað sjá að við hefðum reynt að sækja fjármagn annað til þess að mæta þessum 40–46 milljarða aukaútgjöldum sem spáð er á hverju ári næstu fimm árin, ef ég skil það rétt, nánast út allan tímann, þannig að auðvitað hefði það verið best. En mér finnast hugmyndirnar um hvernig skuli sækja fjármagn frekar rýrar. Ég tel að það muni eðli málsins samkvæmt bitna á þeim sem síst skyldi. Það sem ég óttast mest er nákvæmlega það sem ég sagði: Þeir sem höllustum fæti standa hér verða virkilega látnir finna fyrir því, því miður, vegna þess að hver einasta króna sem skert hjá af þessum þjóðfélagshópum sem ég er að berjast fyrir, er einni krónu of mikið því að þeir geta ekki tekið hana á sig. Það er ekki hægt. Aftur á móti eru úti í samfélaginu milljarðamæringar með milljarðamilljarðatrilljarðafyrirtæki sem gætu tekið það á sig að aðstoða okkur nákvæmlega núna á meðan við erum að berjast upp úr þessum öldudal. Það er það sem ég hefði viljað sjá áður en farið væri í að taka upp fjármálastefnuna, sem hefði verið gott að geta haldið áfram með, því að ég kalla þetta ekki náttúruvá eða eitthvert ógnarfall, eins og koma þarf til, að mér skilst, til þess að eðlilegt sé að stokka upp fjármálastefnuna eins og hún leggur sig. Ég hefði gjarnan vilja sjá þetta öðruvísi ef þess hefði verið nokkuð kostur. En jú, það er rétt, hv. þingmaður, ég sagði einmitt nákvæmlega þetta: Stokka upp stefnuna eins og hún leggur sig.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég held að það sé í raun þetta í stjórnmálum sem við erum að kljást við, að við höfum ólíka sýn á það hvaða leiðir er hægt að fara. Það er vissulega hægt að fara í einhvers konar aðgerðir, til að mynda í fjármálaáætlun, og bregðast við þessu, og síðan í fjárlögum. Þegar skakkaföll verða í atvinnulífinu eða verulegur tekjusamdráttur, snöggur, eins og við upplifum nú, framboðsskellur, er hægt að bregðast við því með tvenns konar hætti: Hægt er að hækka skatta eða skera niður útgjöld. Og þá erum við fyrst farin að ganga á grunnþjónustu. Þá erum við farin að skera niður útgjöld til að byggja upp samgöngur, menntakerfið, tilfærslukerfin okkar, sem hv. þingmaður berst hér gjarnan fyrir, að bæta kjör. Þá um leið myndum við ýkja niðursveiflur. Það viljum við ekki. Vegna þess að þá erum við farin að fara gegn grunngildum fjármálastefnu um sjálfbærni og stöðugleika. Að þessu leytinu skil ég vel umræðuna í dag sem verið hefur býsna góð, þetta er ákveðin klemma, hún er alveg viðurkennd í greinargerð með breytingum á fjármálastefnunni. Menn fara ekki svo glatt í að endurskoða og breyta fjármálastefnu. Það blasir algjörlega við og það kom ágætlega fram í ræðu hjá hv. þingmanni. Talandi um að við hefðum getað séð þetta fyrir og að við höfum ekki búið í haginn, þá höfum við til að mynda greitt skuldir hraðar niður en skuldareglan segir til um. Við munum skila afgangi. Aðhaldsstigið hefur verið gagnrýnt, að afgangurinn hafi ekki verið nægur. Hann mun þó gera okkur kleift að halda okkur við upprunaleg áform ríkisstjórnarinnar um að byggja upp samgöngur og menntakerfi og tilfærslukerfin okkar o.s.frv. að þremur fjórðu hlutum til. Það þarf síðan 10 milljarða ráðstafanir og það er áður en [[Forseti hringir.]]við göngum á óvissusvigrúmið sem byggt er inn í stefnuna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Að sjálfsögðu gleðst ég með öllum öðrum yfir því hversu vel okkur hefur gengið að greiða niður skuldir og að við skulum vera jákvæðu megin í þeim efnum. Ég býst við því að sett verði dálítil bremsa á það núna. Við erum það vel stödd að við höfum varla bolmagn til að halda áfram að greiða niður skuldir á meðan við ætlum að takast á við annað. Það er eitt sem ég tek eftir og er aldrei rætt hér, aldrei nokkurn tíma. Það er það fjármagn sem með einfaldri lagabreytingu bíður eftir því í lífeyrissjóðakerfinu að við getum nýtt það í okkar þágu. Við inngreiðslu í lífeyrissjóðina er ekki tekin staðgreiðsla. Það er engin staðgreiðsla skatta af öllu vinnandi fólk í landinu þegar það borgar í lífeyrissjóðina. Hins vegar er staðgreiðslan tekin þegar við fáum útborgað úr lífeyrissjóðunum. Við skulum ekki einu sinni reyna að gleyma því hversu margir eru löngu dánir áður en þeir fá nokkurn tímann greitt út úr lífeyrissjóðnum sínum og öll sú staðgreiðsla sem þessir einstaklingar hefðu getað komið inn í veltuna, sameiginlegan sjóð, dettur niður og verður áfram í hítinni hjá lífeyriskerfinu, sem núna er útbólgið af næstum 5.000 milljarða kr. eignum. Að hugsa sér. Og ég efast um að nokkur einasti lífeyrisþega í landinu myndi neita því að láta taka staðgreiðslu strax við innborgun. Það fjármagn sem við hefðum þar gæti útrýmt öllum skerðingum í samfélaginu og við gætum hækkað grunnframfærslu skatta- og skerðingarlaust við 320.000 kr. Við gætum útrýmt sárri fátækt. Talar einhver um það? Nei, engan veginn vegna þess að það virðist vera svo rosalega mikilvægt að halda áfram að belgja út þetta kerfi svoleiðis að það er orðið eins og skrímsli í samfélaginu [[Forseti hringir.]]og á nánast allt sem hægt er að eiga í okkar eigin samfélagi og við erum farin að keppa við okkur sjálf sem eigum þessa ágætu sjóði.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir hressandi, kjarnyrta ræðu, ekki í fyrsta sinn sem hv. þingmaður talar almennilega íslensku svo hægt er að skilja og heyra um langan veg. Það hefur komið í ljós í þessari umræðu, og það er kannski líka bara pólitískur veruleiki sem ekki síst ríkisstjórnin þarf að átta sig á í vinnubrögðum og nálgun gagnvart stjórnarandstöðunni, að það eru margir flokkar í stjórnarandstöðu og við höfum mismunandi áherslur til að mynda í efnahagsmálum. Ég leyni því ekki að við í Viðreisn fórum ekki út með einhvern mikinn loforðapakka, alls ekki. Við lögðum ríka áherslu á að sýna fram á fjármögnun hverrar einustu krónu í þeim loforðum sem við vildum setja fram í kosningabaráttu okkar. En það var eitt sem við stóðum sérstaklega vörð um í velferðarkerfinu. Það var einmitt staða aldraðra og öryrkja og við tókum sérstaklega utan um, ekki bara heilbrigðismálin heldur líka félagsmálin. Nú er það svo að við stöndum frammi fyrir þessari endurskoðun ríkisstjórnarinnar og það er hægt að gagnrýna hana mjög harkalega fyrir það. Við höfum gert það hér í dag og ég mun gera það á eftir, ekki síst af því að ég tel ríkisstjórnina hafa sett kíkinn fyrir blinda augað þrátt fyrir ítrekaðar viðvaranir, m.a. fjármálaráðs, Viðskiptaráðs o.fl. sem bentu á að þetta væri ekki rétt leið, skynsamleg leið í miðri uppsveiflu, að ekki bara stórauka útgjöld heldur líka lækka gjöld eins og við þekkjum, til að mynda veiðigjöldin, lækka skatta á sama tíma og við ættum að búa í haginn fyrir niðursveifluna sem við stöndum frammi fyrir. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Óttast þingmaðurinn ekki núna í niðursveiflunni og miðað við það hvernig forgangsröðun ríkisstjórnarinnar gagnvart öryrkjum og öldruðum hefur verið að það verði akkúrat þeir hópar sem verði fyrir þeim niðurskurði sem ríkisstjórnin muni standa fyrir?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Jú, það er nákvæmlega það sem ég óttast, það sem sagan hefur kennt okkur í gegnum tíðina. Þeir sem eiga fæstu málsvarana og geta lítið varið sig, þeir sem eiga sér ekki hagsmunagæsluaðila inni á Alþingi Íslendinga, það eru þeir sem eru venjulega teknir í bakaríið, svo það sé sagt. Þannig að eðli málsins samkvæmt óttast ég það, því miður, að þetta muni bitna helst á þeim sem síst skyldi. Eins og ég nefndi áðan sé ég ekki, þótt nú sé júní rétt byrjaður, að þessi tiltekni hópur, öryrkjar, sem stendur langverst efnahagslega í samfélaginu í dag, eigi eftir að fá eina einustu krónu í kjarabót það sem eftir lifir árs. Ég óttast að það eina sem gerist sé að þeir verði frystir úti hér eftir sem hingað til.
Herra forseti. Það er náttúrlega nöturlegt að heyra þetta en ég held að það sé ákveðið sannleikskorn í því. Ekki nema við veitum ríkisstjórninni aðhald, málefnalegt aðhald sem hún þarf greinilega á að halda, ekki síst í málefnum sem tengjast öryrkjum og öldruðum. Og talandi um það að fylgja eftir dómum, nýlegum dómum: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að fylgja eftir þeim dómum sem hún hefur fengið á sig og þarf að framfylgja? Það segir svolítið mikið hvernig viðbrögð eru við slíkum dómum, en við erum búin að læra það þegar kemur að mannréttindum að þau eru ekki endilega sett í fyrsta sæti í viðbrögðum ríkisstjórnarinnar. Það sem skiptir líka máli í því samhengi öllu er hvernig við sjáum fram á það að núna, og sem betur fer fáum við vonandi að ræða það annaðhvort í kvöld eða á morgun, krónu á móti krónu málið sem skiptir okkur gríðarlega miklu máli að nái fram að ganga. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig sér hún það? Er hún sannfærð um að hægt verði að fylgja því eftir miðað við það sem kemur fram í þeirri fjármálastefnu sem við erum að ræða, að þau mál verði sett á oddinn? Síðan vil ég líka spyrja hv. þingmann hvort henni finnist það ekki sérstakt að í þessari umræðu hafa fjármálaráðherra úr Sjálfstæðisflokknum og formaður fjárlaganefndar úr Framsóknarflokknum verið ötulir við að koma upp í andsvör, og þökk sé þeim, en það hefur ekki einn þingmaður komið hingað upp frá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. Ég hefði talið að þau myndu sæta lagi og draga fram þau málefni sem m.a. hv. þm. Inga Sæland kallar eftir; málefni fátækra, málefni öryrkja. En það kemur ekki einn þingmaður frá Vinstri grænum til að útskýra hvernig þau muni verja, í gegnum fjármálastefnuna, hag þessara viðkvæmu hópa.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég veit ekki hvað maður getur sagt. Það er jú búið að eyrnamerkja þessa 2,9 milljarða í að sparka bara tvisvar í öryrkjanna í staðinn fyrir þrisvar, eins og minn ágæti varaformaður Flokks fólksins sagði í ræðustóli í dag. Þetta „afnám“ krónu á móti krónu er náttúrlega sárara en tárum tekur. Þegar við tölum um dómsmál og tölum um allt þá er það hvernig níðst er á þessu fólki sárara en tárum tekur. Ég á eiginlega orðið erfitt með að tala um það og veita ríkisstjórninni aðhald eða hvaðeina og vísa í Vinstri græna sem ekki láta sjá sig hér. Er það eitthvað ólíklegt? Hæstv. forsætisráðherra, formaður Vinstri grænna, sagði fyrir ekki tveimur árum síðan að fátækt fólk gæti ekki beðið lengur eftir réttlæti. Það er nákvæmlega það sem fátækt fólk er að gera í umboði hennar sem skipstjóri á skútu ríkisstjórnarinnar. Hversu lengi mun það bíða eftir réttlæti, hæstv. forseti? Það er í valdi ríkisstjórnarinnar að reyna að koma því á hreint. Alveg sama hversu bjartsýnn maður er og reynir að vera brosandi í gegnum þennan brimskafl sem við erum að berjast við í ræðustóli Alþingis þá hef ég ekki getað séð í gegnum tíðina að það sé nokkur einasti vilji til þess virkilega að taka utan um þá þjóðfélagshópa sem ég er að berjast fyrir hér og nú. Þannig að maður segir bara: Hvert lítið skref, jafnvel þótt aumt sé, er skref í rétta átt. Hvers vegna er ekki gert meira? Ég get ekki svarað því. Ef ég fengi að ráða er alveg á hreinu að forgangsmálin og forgangsröðun verkefna væri svolítið mikið öðruvísi á mörgum sviðum.
Herra forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið í fyrri ræðu minni um þingsályktunartillögu um endurskoðun á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Hafa ber í huga í þessu öllu saman að þessi stefna er rétt rúmlega ársgömul og má ljóst vera að málið átti ekki að koma ríkisstjórninni á óvart, þ.e. að endurskoða þyrfti stefnuna, vegna þess að ýmsir mikilvægir umsagnaraðilar, eins og fjármálaráð og Viðskiptaráð, Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins vöruðu við því að góðærið gæti tæplega haldið áfram og því væri ástæða til mun meiri varkárni við gerð fjármálaáætlunar en gert var af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin kaus að horfa fram hjá því sem hún hafði verið vöruð við af þeim sem best til þekkja. Ljóst má því vera að ríkisstjórnin bjó ekki nægilega vel í haginn heldur kaus að trúa því að hagvaxtarskeiðið myndi í raun og veru ekki taka enda þrátt fyrir eitt lengsta hagvaxtarskeið í sögu efnahagsmála hér á landi. Það er alveg rétt sem fram kom hjá hæstv. forsætisráðherra í viðtali nýverið, að ríkissjóður hefði hlutverki að gegna þegar dregur saman í efnahagslífinu og að það væri jákvætt að auka við opinbera fjárfestingu í samdrætti, ég held að við getum öll verið sammála um það, ég kom m.a. inn á það í andsvari, og að sama skapi að ríkissjóður haldi að sér höndum þegar vel gengur í efnahagslífinu. Á toppi hagsveiflunnar var hins vegar ekkert lát á útgjöldum hins opinbera. Fyrir rétt rúmu ári síðan þegar við ræddum fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar til fimm ára gætti mikillar bjartsýni á ríkisstjórnarheimilinu. Áframhaldandi uppsveifla, áframhaldandi útgjaldastefna og ríkissjóður rekinn með afgangi. Það var þema þeirra stefnu. Hingað erum við svo komin 14 mánuðum síðar að ræða nýja fjármálastefnu þar sem tekjur dragast verulega saman og ríkissjóður verður rekinn með halla næstu fjögur árin. Þannig að umskiptin eru veruleg á örskömmum tíma. En það sem vekur mesta athygli við þessa nýju fjármálastefnu er að strax á næsta ári á allt að vera komið í lag að mati ríkisstjórnarinnar, að mati þessarar sömu ríkisstjórnar og hlustaði ekki á varnaðarorð sérfræðinga fyrir ári síðan. Mér virðist hún heldur ekki vera að hlusta núna. Margt bendir til þess að samdrátturinn í ferðaþjónustunni verði dýpri og meiri en spár gera ráð fyrir. Framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar hefur sagt nýverið að fram undan sé mun skarpari niðursveifla í ferðaþjónustunni en áður var talið. Í þjóðhagsspá Seðlabankans, sem kom út í lok síðasta mánaðar, var hagvaxtarspá bankans lækkuð og gerir Seðlabankinn ráð fyrir 0,4% samdrætti hagkerfisins á þessu ári. Greiningardeild Arion banka er hins vegar mun svartsýnni á þróun efnahagsmála hér á landi en aðrir greinendur, þar á meðal opinberar hagstofnanir. Í spá Arion banka er gert ráð fyrir að hagkerfið dragist saman um 1,9% á þessu ári. Það sem vekur athygli við spá Arion banka er að það verði því minni hagvöxtur á næsta ári en opinberir aðilar spá. Á þenslutímum á að koma í veg fyrir að útgjöld aukist í takti við vaxandi skatttekjur vegna meiri efnahagsumsvifa. Þannig myndast meiri afgangur hjá hinu opinbera með því að taka hann til hliðar úr hagkerfinu og draga úr heildareftirspurn. Þannig er hægt að snúa dæminu við á samdráttartímum eins og nú. Skatttekjur dragast saman en hægt er að halda útgjöldunum föstum. Með þeim hætti skapast halli sem vinnur á móti samdrætti í eftirspurn. Herra forseti. Ekki hefur komið í ljós hvort fjármálaráð telji að komið sé að þeim tímapunkti að leggja fram nýja fjármálastefnu. Þangað til er í raun og veru ekki hægt að dýpka umræðuna nægilega, sem ég hef nú talað fyrir, [[Forseti hringir.]]en ég sé að tíminn er liðinn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég heyrði ekki betur en að hv. þingmaður væri að tala fyrir stefnu sem gerir ráð fyrir að ríkissjóður taki þátt í að minnka niðursveiflur en ýkja ekki uppsveiflur. Fjármálaregla í 7. gr. laga um opinber fjármál og svo umgjörð fjármálastefnunnar sem er í 10. gr. geta í raun tekið sveiflujöfnunarhlutverkið úr sambandi þegar þær fara að bíta. Þegar við vorum að ræða og afgreiða lögin um opinber fjármál, mig minnir að það hafi verið árið 2015, þá voru þetta greinar sem mesta ósættið var um, þ.e. fjármálareglan í 7. gr. og svo þessi þrönga umgjörð um fjármálastefnuna. Miðflokkurinn var ekki til á þeim tíma, en ég vil spyrja hv. þingmann hver sé afstaða Miðflokksins til að hafa svona reglur bundnar í lögum með ákveðnum tölulegum viðmiðum, bæði hvað varðar hallarekstur og eins skuldaviðmið og hvort slíkt vinni hreinlega gegn því sem hv. þingmaður talaði hér fyrir í ræðunni áðan.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og við þekkjum eru lög um opinber fjármál tiltölulega ný lög og tóku gildi 1. janúar 2016 og segja má að við höfum verið að læra inn á þau. Svo stöndum við allt í einu frammi fyrir því að ríkisstjórnin hefur ákveðið að endurskoða fjármálastefnuna sem eru náttúrlega nýtt í þessu ferli líka. Með fjármálastefnunni eru sett fram þau almennu markmið um þróun opinberra fjármála eins og við þekkjum. Í 10. gr., eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, er fjallað um endurskoðun stefnunnar. Ég lagði upp með það í ræðu minni fyrr í dag að talað er um aðstæður, óviðráðanlegar aðstæður og þjóðarvá eða alvarlegt efnahagsáfall, að það séu svona grundvallaratriðin sem liggja að baki því að endurskoða stefnuna. Í sjálfu sér tel ég að slíkar reglur séu af hinu góða. Það sem vantar hins vegar í þetta, að mínu mati, eru nánari útlistanir á því hvenær beri að endurskoða stefnuna. Nú lagði t.d. hæstv. fjármálaráðherra áherslu á það að hann teldi bara skynsamlegt að endurskoða stefnuna og þar með værum við komin í þetta ferli. Ég held að þar verði þá að vera einhvers konar tölulegar upplýsingar, þ.e. versnandi afkoma ríkissjóðs og þá einhverjar prósentutölur í þeim efnum, þegar kemur að efnahagsmálum, af vergri landsframleiðslu o.s.frv., eitthvert hlutfall sem þurfi að liggja fyrir til að hægt sé að fara þá leið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Gildandi fjármálastefna byggði á mjög bjartsýnni hagspá sem var auðvitað búin til miðað við ákveðnar forsendur en jafnframt var tekið fram að þar væru ákveðnir veikleikar. Ef þeir myndu ekki raungerast yrði hagvöxtur upp á 14% út spátímabilið sem var mjög bjartsýnt og auðvitað var varað við því. Hæstv. ríkisstjórn og hv. stjórnarþingmenn hlustuðu ekki á þau varnaðarorð. Nú erum við hv. þingmaður bæði í Suðurkjördæmi þar sem mikið er um ferðamennsku. Nánast allir erlendir ferðamenn sem koma til landsins fara um kjördæmið og þegar dregst saman í þeirri atvinnugrein hefur það sannarlega áhrif á kjördæmið okkar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að hagspáin sé í raun enn of bjartsýn og það þurfi í meðförum og í fjármálaáætlun að gera einmitt ráð fyrir því að leggja þurfi þeim lið sem fara illa út úr þessari niðursveiflu. Það eru sérstaklega þeir sem vinna við ferðaþjónustu og mörg fyrirtæki og síðan flugvallarstarfsmenn í okkar kjördæmi. Atvinnuleysi fer mjög vaxandi og er mest á Suðurnesjum núna og við vitum ekki hvað haustið ber í skauti sér. Mun hv. þingmaður ekki leggja áherslu á að í vinnslu stefnunnar og áætlunarinnar, sem á eftir að koma til síðari umr., verði tekið þar á málum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni einmitt fyrir það að koma inn á þau áhrif sem við erum að sjá fram á hjá almenningi, fjölskyldum og fyrirtækjum, þau birtast okkur nú í ljósi þessarar miklu niðursveiflu, sérstaklega í ferðaþjónustunni og kemur illa við Suðurkjördæmi, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Við sjáum uppsagnir á Keflavíkurflugvelli og þetta er svona að raungerast mjög hratt núna. Ég held að þetta komi til með að verða erfiðara í haust og vetur. Því miður eru þeir aðilar sem þekkja vel til í greininni svartsýnni á haustið og veturinn. Ríkisstjórnin vinnur eftir hagspá, þjóðhagsspá. Það er samkvæmt lögunum og þannig er núgildandi fjármálastefna unnin. Hins vegar tel ég að ríkisstjórnin hafi ekki gætt nægilegrar varúðar, ef svo má segja, við beitingu þeirra, sérstaklega þegar litið er til þess hversu lengi hagvaxtarskeiðið hefur varað. Að mati sérfræðinga, eins og við þekkjum, er þetta lengsta hagvaxtarskeið efnahagssögunnar. Það er líka náttúrlega ámælisvert að mínum dómi að menn skuli ekki taka tillit til þeirra varúðarorða sem voru sögð og lögð fram þegar stefnan var unnin í upphafi, sem sýnir það að hún entist ekki nema í 14 mánuði. Við horfum fram á mjög erfiða tíma, held ég, þegar kemur að ferðaþjónustunni, sem leggur mjög mikið til þjóðarbúsins. Þannig að, já, ég er sammála hv. þingmanni og segi að ég tel að ekki hafi verið gætt nægilegrar varúðar af hálfu ríkisstjórnarinnar hvað þetta varðar og allt of mikil bjartsýni ríkt í þeim efnum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar ræður, bæði seinni ræðuna og líka þá fyrri þar sem hann fór vel yfir sjónarmið sín um forsendur og síðan gerð fjármálastefnunnar. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann um það sem segir á bls. 6 í greinargerð með þessari endurskoðuðu fjármálastefnu. Þar segir m.a.: „Samandregið tekur tillaga um endurskoðun fjármálastefnunnar mið af eftirfarandi áherslum: Aðhaldsstig opinberra fjármála auki ekki á samdrátt eða hjöðnun hagvaxtar umfram þá aðlögun sem hagkerfið er að ganga í gegnum.“ Ég held að flestir sem hafa komið hingað upp hafi einmitt talað um að það þurfi að huga að því að niðurskurður bitni ekki á þeim sem verst hafa það og að við höldum áfram uppi okkar öfluga velferðarkerfi um leið og við viljum náttúrlega bæta í að byggja upp innviði. Þá kem ég að grunnrekstrinum. Horfir hv. þingmaður á þennan texta þannig að við sjáum fram á að það verði niðurskurður í grunnrekstrinum? Það er ekkert að því að endurskoða fjármálastefnu en það er eitthvað skrýtið að endurskoða fjármálastefnu sem var ítrekað varað við að ætti að byggja upp með þeim hætti sem ríkisstjórnin gerði. Önnur spurning mín snýr því að því hvort hv. þingmaður telji að við munum horfa fram á niðurskurð í grunnrekstri vegna þessarar stefnu eða stefnuleysis, viljaleysis ríkisstjórnarinnar til að horfast í augu við þann veruleika sem margir vöruðu ítrekað við.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, ég held að það sé óhætt að orða þetta þannig að a.m.k. horfði ríkisstjórnin fram hjá þeim aðvörunarorðum sem komu fram frá fleirum en einum aðila, mikilvægum aðilum í þeim efnum þegar stefnan var unnin. Það ríkti alveg óhemjumikil bjartsýni um að hér yrði áframhaldandi hagvöxtur út tímabilið sem ég held að allir hafi verið sammála um að væri fremur óraunhæft í ljósi sögunnar. Hér var búið að ríkja mjög langt hagvaxtarskeið og eins og við þekkjum taka þau öll enda. Niðurskurður? Jú, það er rétt hjá hv. þingmanni að það má eiginlega lesa það á milli línanna en samt finnst mér einhvern veginn eins og ríkisstjórnin sé að reyna að forðast að segja eða láta í ljósi að það verði niðurskurður. Í því sambandi tel ég mikilvægt að skoða með hvaða hætti ríkissjóður getur komið inn í til að draga úr þessum neikvæðu áhrifum á efnahagsmálin. Þar hef ég t.d. talað fyrir því hvort það gæti verið að við ættum að falla frá áformum um þjóðarsjóð og nýta þá fjármuni sem ætlaðir eru í sjóðinn til að fara í innviðauppbyggingu, fjárfestingu hins opinbera o.s.frv. til að vinna á móti niðursveiflunni sem er að bresta á. Að sjálfsögðu á að leita allra leiða til að ekki komi til niðurskurðar, sérstaklega í velferðarmálunum, en sá grunur sækir að manni að það stefni í að það verði gert en verið sé að reyna að forðast að nefna það.
Virðulegi forseti. Ég held einmitt að það sé nákvæmlega þannig, það sé stefnt að því en verið að fara í kringum það alveg eins og köttur í kringum heitan graut. Þegar maður les það gaumgæfilega aftur blasir þetta við þannig og það er m.a. út af þeim orðum í fjármálastefnunni sem ég sakna þess verulega, þess vegna erum við sem erum í stjórnarandstöðunni að kalla eftir umræðu af hálfu ríkisstjórnarflokkanna. Eins og ég segi munum við örugglega klára þessa umræðu rétt bráðum eða kannski eftir tvo tíma, ég veit það ekki, en ég hefði viljað heyra af því að fyrir tveimur árum sagði núverandi forsætisráðherra: Fjármálastefna hverrar ríkisstjórnar er grundvallarplagg. Þetta grundvallarplagg er nú verið að beygja og sveigja eftir pólitískum hentugleika sem er stórhættulegt. Það er bara grundvallarumræða að taka þá nálgun. Ég hefði gjarnan viljað heyra viðhorf hæstv. forsætisráðherra af því að ég er ekki viss um að við myndum heyra sama viðhorf frá hæstv. forsætisráðherra varðandi niðurskurð og síðan frá hæstv. fjármálaráðherra. Getur verið að það sé kannski ástæðan fyrir fjarveru Vinstri grænna í umræðunni? Þetta eru erfiðar spurningar að svara af því að þetta er allt frekar loðið. Mig langar að fá viðbrögð hv. þingmanns varðandi það. Mig langar einnig að fá aðeins að vita, af því að hv. þingmaður hefur reynslu af því innan úr fjárlaganefnd, um afgreiðslu á fjármálastefnunni: Hvernig sér hann gangverkið verða á næstu dögum með vinnslu á fjármálastefnunni? Hvernig mun þetta vinnast?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Kannski fyrst aðeins að seinni spurningunni og vinnunni í fjárlaganefnd. Nú bíðum við náttúrlega spennt eftir því að fá álitsgerð fjármálaráðs. Hún er alveg grundvallarplagg í þessari vinnu og í framhaldi fáum við náttúrlega umsagnir frá mikilvægum aðilum eins og Samtökum iðnaðarins og Viðskiptaráði sem öll vöruðu við því að núgildandi stefna væri allt of bjartsýn. Það gekk eftir en ríkisstjórnin kaus að taka ekki mark á þeim athugasemdum eða þeim umsögnum og þess vegna erum við komin hingað. Varðandi áhugaleysi stjórnarþingmanna á þessari umræðu er það mjög áberandi, sérstaklega hvað varðar þingmenn Vinstri grænna. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að auðvitað þarf forsætisráðherra að vera viðstödd þessa umræðu vegna þess að þetta er eins og hv. þingmaður nefndi réttilega grundvallarplagg hverrar ríkisstjórnar. Þetta plagg er orðið ónothæft 14 mánuðum eftir að það var lagt fram. Það er mjög alvarlegur hluti hverrar ríkisstjórnar að horfast í augu við það og að forsætisráðherra skuli ekki vera viðstödd þessar umræður vekur upp margar spurningar og eflaust spurningar um hvort það sé eitthvert ósætti á milli fjármálaráðherra eða ríkisstjórnarflokkanna um þetta mál. Hugsanlega, eins og hv. þingmaður nefndi, er í farvatninu niðurskurður í velferðarkerfinu sem er óhjákvæmilegur í augum stjórnarliða, a.m.k. hluta þeirra, og það skýrir kannski að hluta til ástæðu þess að þeir treysta sér ekki í umræðuna, bara hreinlega vegna þess. Auk þess ættu þingmenn náttúrlega að koma hingað, t.d. af því að Suðurkjördæmi var nefnt sem dæmi, og hafa áhyggjur af því hver staðan verður í sínu kjördæmi. Þeir tjá sig ekkert um það, eins og þetta sé léttvægt. [[Forseti hringir.]]Það vekur undrun mína.
Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem mig langar að koma inn á í þessari ræðu minni í fyrri umr. um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, uppfærða frá fyrra plaggi. Ég geri í sjálfu sér ekki athugasemdir við endurskoðun fjármálastefnu telji ríkisstjórn ástæðu til að slík endurskoðun fari fram, en áhugaleysi stjórnarþingmanna á að taka þátt í þeim umræðum sem hér eiga sér stað vekur nokkra furðu. Maður verður að gefa sér að þegar ríkisstjórn finnur sig í þeirri stöðu, 14 mánuðum eftir að hafa fengið samþykkta upphaflega fjármálastefnu ríkisstjórnar, að þurfa að taka hana upp og endurskoða, sé lagt af stað með varfærna nálgun til að finna sig ekki í því í þriðja skipti mögulega innan kjörtímabils að þurfa að setja fram fjármálastefnu. Ég verð að viðurkenna að það slær mann sem svona heldur bjartsýnt, þó að ég voni að þjóðhagsspáin gefi rétta mynd eða á daginn komi að menn reynist sannspáir þar og ríkisstjórnin taki mið af þeirri spá sem þar er fram sett. Ég er þó hræddur um að við séum að horfa á töluverða áhættu hvað það varðar að hin varfærna nálgun sé ekki til staðar. Þá er ég fyrst og fremst að horfa á þá ætlan þjóðhagsspár að það verði ekki nema eitt ár í samdrætti og síðan verði efnahagskerfið komið í býsna góðan vöxt aftur strax næsta ár á eftir og síðan áfram. Það er einfaldlega það margt í pípunum sem bendir til temprandi áhrifa á hagkerfið næstu misserin að ég er hræddur um að þetta gæti orðið snúið við að eiga þegar frá líður. Í því samhengi vil ég aðeins rifja upp ummæli sem hafa verið látin falla um núverandi fjármálastefnu og henni lýst sem spennitreyju sem stjórnvöld hafi sett sig sjálfa í. Ef ég man rétt er það hugtak tekið frá fjármálaráði sem er lögbundinn - er það ekki rétt munað, hv. þm. Ágúst Ólafur? - umsagnaraðili og verður áhugavert að sjá viðbrögðin núna þegar þessi fjármálastefna gengur til umsagnar fjármálaráðs. Þó að maður reikni með að fjármálaráð hafi fengið plaggið til umsagnar og skoðunar í síðustu viku, þó að verið sé að mæla fyrir því í dag, verður krafan engu að síður augljóslega sú að hlutir gangi mjög hratt í gegn hvað umsögn fjármálaráðs varðar. Ég vona að fjármálaráð leyfi sér samt, nægur er tíminn, að skila ígrundaðri, varfærinni og íhaldssamri afstöðu til baka því að forsendur fjármálastefnunnar eru, eins og segir í greinargerðinni, að fjármálastefnan sé með grunngildin fimm; sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Þetta er töluvert orðskrúð en maður verður að ganga út frá því að ætlanin sé að nálgast þetta með þessum hætti. Eins og ég segi vil ég bara hvetja fjármálaráð til að taka sér þann tíma sem þarf, auðvitað er ekki ástæða til að draga neitt í þessum efnum, en ég held að við höfum meira gagn af ígrundaðri og góðri umsögn en einhverri sem er afgreidd á svolitlum spretti. Það eru ein tvö atriði sem mig langar efnislega að koma inn á sem snúa að því sem þarna er undirliggjandi. Nú þegar þrengir að munu væntanlega margir leggja til, og ég er einn af þeim, að loks sé kominn tími til að skoða skattalækkanir af einhverri festu. Eins og það er orðað af þeim sem eru áhugasamir um róttæka skattheimtu veikir það tekjugrunninn en það skilur eftir súrefni í kerfinu fyrir fyrirtæki og heimili. Það er einhvern veginn þannig að alltaf virðist eitthvað mæla gegn lækkun skatta, hvort sem er á heimili eða fyrirtæki, en nú vil ég alla vega leggja það til að ríkisstjórnin, með þessa endurskoðun fjármálastefnunnar á borðinu, nálgist mál með þeim hætti að skilið verði eftir svigrúm til skattalækkana og þá umfram það sem rammað hefur verið inn í fjárlögum í fyrra og í yfirlýsingum, m.a. í tengslum við svokallaða lífskjarasamninga og þar fram eftir götunum. Hitt atriðið sem ég vil brýna stjórnarflokkana, vonandi með stuðningi stjórnarandstöðuflokkanna, til að gera er að þegar þessi stefna verði tekin upp til endurskoðunar verði hún þannig endurskoðuð að svigrúm verði til þess að ganga til arðbærra framkvæmda, séu þær í rauninni á borðinu og færar, og þá megi menn ekki finna sig í þeirri stöðu - ég tek sem dæmi góðar og mikilvægar samgöngubætur. Menn þurfa að tryggja þegar svona endurskoðun á sér stað að menn skilji fjármálastefnuna ekki eftir þannig aftur að stefnan geti orðið arðbærum, góðum verkefnum fjötur um fót í stað þess að styðja við verkefni sem augljóslega væri skynsamlegt að ganga til ef ekki væri fyrir svokallaða fjármálastefnu. Ég vil skilja þetta eftir hérna, að meirihlutaflokkarnir - af því að ég sé að hv. formaður fjárlaganefndar situr hér og hlustar andaktugur á þessa tímamótaræðu - hafi það í huga að menn finni sig ekki í þeirri stöðu, af því að þetta kom upp hér á þessu þingi í tengslum við samgönguáætlun, þá voru þau sjónarmið uppi að markmið fjármálastefnu settu hugmyndum um auknar framkvæmdir töluverðar skorður. Nú er lag að tryggja að slík fyrirstaða verði ekki því að augljóst er að þrýstingur á jarðvinnuenda verktakamarkaðarins er að minnka og það er ógrynni arðsamra verkefna sem menn vita að skynsamlegt væri að ganga til hvernig sem fjármögnun væri háttað. Að endingu í ræðu minni langar mig að koma inn á að hér hefur verið nefnt reglulega síðasta árið að nauðsynlegt sé að ganga til þeirrar vinnu að meta hver árangurinn hafi verið og hvernig hafi gengið að framfylgja nýjum lögum um opinber fjármál, hvort allir hlutar þeirra séu til gagns eða hvort einhver hluti þeirra verðskuldi endurskoðun, þá bara út frá því að ná fram þeim markmiðum sem ætlunin var að ná fram, sem eru prýðileg heilt yfir. Ég beini því til þeirra sem á halda að þessari vinnu verði hraðað og hún unnin þannig lagað opin að allir komi sínum sjónarmiðum þar að. Því að mér þykir býsna margt í umræðu um framkvæmd laga um opinber fjármál benda til þess að þar megi ýmislegt laga og færa til betri vegar af þeim atriðum sem menn eru kannski að fá fyrstu reynslu af að reka sig á, ef svo má segja. Ég vil skilja þetta eftir hérna, að menn gangi til þessarar endurskoðunar og leggi mat á hvað hefur gengið vel og hvað illa og reyni að laga það sem illa hefur gengið en að endingu passa upp á að skoða hvort ekki sé svigrúm til skattalækkana og ekki loka á slíkt til að skilja eftir súrefni í kerfinu [[Forseti hringir.]]fyrir fyrirtæki og heimili annars vegar og síðan að fjármálastefnan setji ekki of þröngar skorður gagnvart opinberum arðbærum framkvæmdum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni alveg prýðisgóða ræðu. Í fyrra andsvari langaði mig aðeins að velta því upp sem hv. þingmaður kom talsvert inn á í ræðunni varðandi skynsemi og svigrúm til skattalækkana á þessum tímapunkti. Ég verð að viðurkenna, og get tekið undir með hv. þingmanni um mikilvægi þessa, að þetta sé einmitt tímapunkturinn til að veita nauðsynlegt súrefni út í efnahagslífið í gegnum skattalækkanir, bæði til almennings og fyrirtækja. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé mér sammála um að það séu dálítið sérstök rök af hálfu fjármálaráðherra, sem skilgreinir sig til hægri í hinni pólitísku tilveru, að svarið við efnahagsniðursveiflu sé þá að belgja út grunnrekstur ríkissjóðs. Nú er reyndar nokkuð ljóst að fjármálaáætlunin sjálf er nokkuð á reiki. Hún var ekki byggð á mjög traustum grundvelli, en þegar fjármálastefnan sem hún hvílir á brestur er ljóst að við munum sjá talsverðar breytingar á henni. Þar var gert ráð fyrir 185 milljarða útgjaldaaukningu ríkissjóðs í grunnrekstur og einum 15 milljörðum í auknar fjárfestingar á næstu fjórum árum, ef ég man rétt. Mér þykir það dálítið sérstök nálgun hjá fjármálaráðherra, sem skilgreinir sig til hægri í tilverunni, að ætla að bjarga efnahagslífinu með því að stækka ríkissjóð enn frekar, blása upp báknið, ef svo mætti að orði komast. Væri það ekki miklu skynsamlegri efnahagsstefna að skapa frekar svigrúm með aðhaldssamri útgjaldastefnu til að lækka hér skatta, þar á meðal bankaskattinn sem ræddur hefur verið - tryggingagjöld og fleiri skatta mætti nefna þar til - en leggja ríkari áherslu á auknar fjárfestingar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir andsvarið. Ég held að það sé einmitt mikið áhyggjuefni hversu mikið grunnreksturinn hefur þanist út undanfarin ár og í rauninni langt fram úr hófi fram ef við horfum á tekjuvöxt og annað slíkt. Það væri mun skynsamlegra að mínu mati að hafa aukna áherslu á fjárfestingu í opinberum verkefnum og reyna þá frekar að stíga nokkur skref til baka hvað rekstrarhlutann varðar. Einhvern veginn virðist aldrei vera rétti tíminn til að lækka skatta. Í samdrætti vantar tekjurnar. Í þenslu vantar aðhaldið. Þessi jafnvægispunktur virðist koma og fara innan dagsins, ef ekki innan klukkustundarinnar þegar spýtan veltur. Ég held að margra hluta vegna væri skynsamlegt að auka í ríkisfjárfestingar hins opinbera því að nóg er af arðsömum framkvæmdum, en reyna þá að halda aftur af sér hvað rekstrarhlutann varðar. Menn þekkja það auðvitað allir sem fylgjast hér með umræðu um fjárlög og þar fram eftir götunum, að sóknin í aukin útgjöld virðist óendanleg, en það hlýtur að koma að þeim tímapunkti, af því að nú erum við með skattpíndustu þjóðum af OECD-ríkjunum þegar tekið er tillit til hvernig lífeyrisskuldbindingar og lífeyriskerfin eru uppbyggð hjá þjóðunum. Út úr því verðum við að reyna að komast til að beina súrefni til heimila og fyrirtækja í landinu þegar herðir að.
Ég þakka hv. þingmanni svarið. Í síðara andsvari myndi ég vilja velta aðeins upp - af því að ég veit að hv. þingmaður hefur töluverða reynslu af því að starfa í raunhagkerfinu, sem er nokkuð sem þingmenn meiri hlutans mættu hafa meiri reynslu af. Ég veit að hann þekkir hvernig kaupin gerast á eyrinni. Við erum að vinna hér með hagspár sem gera ráð fyrir því að aðaldráttarklárinn í hagkerfinu á undanförnum árum, ferðaþjónustan, taki á sig verulegt högg, jafnvel vel inn á næsta ár, en að aðrir þættir hagkerfisins sigli áfram eins og ekkert hafi í skorist. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður nefndi stöðuna hjá jarðvinnuverktökum, sem eru gjarnan kanarífuglinn, getum við sagt, þegar kemur að byggingariðnaði og byggingariðnaður er gríðarlega stór þáttur í íslensku efnahagslífi. Þegar byggingariðnaður fer að hökta finnum við mjög fyrir því, bæði í atvinnustigi en ekkert síður í tekjum fyrir ríkissjóð. Hefur hv. þingmaður trú á því að byggingariðnaðurinn sigli í gegnum þessa niðursveiflu eins og ekkert hafi í skorist? Það væri þá sennilega í fyrsta skipti sem það gerðist.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni andsvarið. Í sögulegu samhengi er ekkert sem bendir til þess. Það sem gefur mönnum væntanlega svolitla von um að byggingarbransinn haldi sjó er það ófremdarástand sem skapast hefur hér á undanförnum árum út af misvægi í uppbyggingu á dýrum þéttingarreitum annars vegar og skorti á hagkvæmu húsnæði hins vegar, sem mættu þá vera í úthverfum eða jaðarbyggðum höfuðborgarsvæðisins. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki lagst í nógu djúpa greiningu á þessu. Sagan segir nei, en ófremdarástandið, sem er að nokkru marki heimatilbúið, gæti ýtt undir að byggingargeirinn héldi sjó meira en alla jafna en á móti. Ef t.d. verulegur [[Forseti hringir.]]samdráttur verður í túrismanum mun það hafa veruleg áhrif [[Forseti hringir.]]á húsnæðisþörf, bæði út frá breytingum á Airbnb og síðan [[Forseti hringir.]]gistilausnum starfsmanna sem eru hér tímabundið.
Forseti minnir á tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Mig langar að spyrja hann nokkurra spurninga varðandi efnistök ræðunnar. Ég tek undir að við þurfum að virða grunngildin fimm í lögum um opinber fjármál og þar á meðal um stöðugleika og varfærni. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, fjármálaráð sem er sjálfstætt í störfum, ráð sérfræðinga skipað af hæstv. fjármálaráðherra, hefur bent á þann heimatilbúna vanda sem var fólginn í núgildandi stefnu sem við erum að breyta sem felst í að við setjum spennitreyju á okkur sjálf, sem er algjörlega óþarfi og fyrirsjáanlegt að við þurftum ekki að gera. Í umsögn um fjármálaáætlun notar fjármálaráð orðið spennitreyja tíu sinnum. Þetta er dálítið sérkennileg staða sem stjórnvöld bjóða okkur upp á. Ég er sammála hv. þingmanni að hér vantar súrefni inn í hagkerfið. Hann nefnir sérstaklega að hægt sé að lækka skatta. Sömuleiðis nefnir hv. þingmaður að við gætum stuðlað að arðbærum framkvæmdum. Ég aðhyllist svokallaða keynesíska hagfræði um að hið opinbera hafi ákveðnu hlutverki að gegna, sérstaklega í niðursveiflu, til að jafna sveiflur. Mig langar að fá vangaveltur hv. þingmanns um hvort hann sé ekki sammála því að við eigum einmitt að nýta okkur kraft hins opinbera þegar eftirspurnin dregst saman á einkamarkaði til að hleypa lífi í opinbera eftirspurn. Kemur til greina að mati hv. þingmanns að auka jafnvel skuldir hins opinbera til að ráðast í ákveðnar framkvæmdir? Að lokum langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvaða skattalækkanir telur hv. þingmaður að sé skynsamlegast að ráðast, í ef hann hefur það á takteinum núna í kvöld? Ég get vel skilið að það krefjist frekari ígrundunar en hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir andsvarið. Til að svara fyrri spurningunni fyrst, hvort ég telji ásættanlegt að auka skuldsetningu ríkisins til að ýta áfram opinberum framkvæmdum er svarið við því: Já. Þá er ég að horfa til þess að um sé að ræða arðbærar fjárfestingar. Við horfum á eftir greiningu í vinnu við samgönguáætlun sl. haust, við höfum Sundabraut, Suðurlandsveginn, Vesturlandsveginn, Reykjanesbraut og fleiri stórverkefni sem án nokkurs vafa myndu falla undir það að vera arðsamar, bæði fjárhagslega og síðan fengjum við í bónus fækkun slysa og bætt umferðarflæði. Ég held því að það sé margra hluta vegna mjög áhugavert að nálgast mál þannig að setja sig ekki í þá spennitreyju fyrir fram að ekki sé fær leið að auka skuldsetningu, hvort sem það er í ríkissjóði, opinberu hlutafélagi eða með einhvers lags rekstrarsamningi við fyrirtæki eins og Spölur var og er, svo dæmi sé tekið. Síðan að seinni spurningunni um skattalækkanirnar. Ég hef haldið óteljandi ræður í þessum ræðustól um nauðsyn þess að lækka tryggingagjald á fyrirtæki og ég er enn óbreyttrar skoðunar, ég tel að skynsamlegt væri að halda áfram á þeirri vegferð sem hefur gengið allt of hægt hvað lækkun tryggingagjaldsins varðar. Síðan er mjög afmarkað dæmi sem ég held að sé orðað þannig í fjárlögum, ég verð að viðurkenna að ég fletti því ekki upp en það var sagt í umræðunni fyrr í dag að ferðaþjónustan byggi við skattameðlag upp á eina 24–27 milljarða, ef ég man tölurnar rétt, og þá held ég t.d. að það væri skynsamleg merkjasending núna [[Forseti hringir.]]út til ferðaþjónustunnar að þeir hlutir kæmu ekki til endurskoðunar í bráðina.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefnir samgöngumálin og það er margt á því sviði sem kallar á opinbera fjárfestingu og ég sakna þess stundum í þessum sal að við tökum dýpri umræðu um að opinberar fjárfestingar geti í sjálfu sér skilað sér margfalt til baka. Samgöngubætur gera það svo sannarlega. Þess vegna er mjög sérkennilegt ef við skoðum fjármálaáætlun, sem við erum reyndar ekki að ræða núna, ef við berum saman fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, þróun næstu fimm ára, þá lækka fjárframlög til samgöngumála um 15% þrátt fyrir mikla þörf um allt land. Ég tek sömuleiðis undir að það getur verið þörf á að lækka tryggingagjaldið. Ég hef lengi verið skotinn í þeirri hugmynd að reyna að lækka tekjuskatta á lítil og meðalstór fyrirtæki. Ég veit ekki alveg hvernig við getum útfært það en ég held að það væri svo sannarlega einnar messu virði að skoða hvernig við náum til lítilla fyrirtækja, nýsköpunarfyrirtækja og sprotafyrirtækja með skattalækkunum. [[Forseti hringir.]]Það er alla vega áhugavert að skoða hvernig við getum gert það, herra forseti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir. Við erum allir Miðflokksmenn inn við beinið. Eitt af stefnumálum okkar í kosningabaráttunni var einmitt að útfæra sérstaka leið gagnvart fyrirtækjum með tíu starfsmenn og færri, sérútfærslu varðandi persónuafsláttinn þannig að það kæmi sérstök lækkun gagnvart fyrstu tíu starfsmönnum hvers fyrirtækis. Ég er svo sannarlega opinn fyrir frekari vangaveltum í þeim efnum. Lítil fyrirtæki eru auðvitað hryggjarstykki hins íslenska efnahagslífs og fjöldinn er meira og minna allur að störfum í því sem skilgreinast sem örfyrirtæki á alþjóðavísu en eru lítil og millistór á okkar vísu. Ég held að margra hluta vegna sé skynsamlegt að reyna að lækka byrðarnar sérstaklega á slík félög og ánægjulegt að fá tækifæri til að rifja upp [[Forseti hringir.]]þetta kosningaplan Miðflokksins.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir prýðisræðu. Ég ætla fyrst að staldra við störf fjármálaráðs. Hv. þingmaður kom inn á störf fjármálaráðs og grunngildin sem er að finna í lögum um opinber fjármál. Áður en ég set fram spurningu mína vil ég segja þá skoðun mína að fjármálaráð sé styrkleiki, gæti ég sagt, við umgjörð opinberra fjármála í dag. Það hafa umsagnir við mál sýnt og á margan hátt grundvallað umræðuna. Fjármálaráð er sjálfstætt í störfum sínum og ber að meta fjármálastefnu og fjármálaáætlun út frá þeim grunngildum sem við lesum um í 6. gr. laganna og hv. þingmaður fór hér með, nefndi í framhjáhlaupi, trúi ég, orðskrúð í því samhengi. [[Gripið fram í.]]Ja, ég held að hv. þingmaður fái þá tækifæri til að svara fyrir sig í andsvari sínu. Orðum fylgir ábyrgð. Það er einmitt mjög mikilvægt að við lærum að vinna með þau grunngildi og þau skipta verulegu máli þegar við horfum á rökstuðninginn fyrir því að við erum að fara þá leið að endurskoða stefnuna, sem ég ætla að koma að í síðara andsvari.
Herra forseti. Það er mér ljúft og skylt að draga til baka hugtakið orðskrúð, ég man ekki nákvæmlega hugtakið sem ég notaði í tengslum við grunngildin fimm í lögum um opinber fjármál. Það sem ég var að hugsa í þeim efnum þegar ég lýsti því á þann hátt var að mönnum er það tamt þegar svona stefnur eru settar. Það á ekki bara við um fjármálastefnuna. Það er sama hvort það eru fyrirtæki úti í bæ þegar menn geta skrollað á milli heimasíðna fyrirtækja og við sjáum oft að gildin sem boðið er upp á eru algjörlega úr sambandi við upplifun fólks af þeim. Það var ekki ill meining á bak við þetta og kannski vanhugsað hugtak. Það sem er hérna eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi og af umræðunum í dag má svo sem alveg ljóst vera að ýmsir upplifa að einhver þeirra grunngilda séu víkjandi. Ég held að það sé hlutur sem hljóti að koma til skoðunar ef menn fara í gegnum hvernig til hefur tekist, sem ég held að sé vinna sem sé áætluð ef hún er ekki hreinlega komin af stað. Ég þekki það ekki. Alla vega hefur margoft verið talað um að hún sé fyrirhuguð úr þessari pontu og ég held að það hafi verið hæstv. forseti sem hafi verið upphafsmaðurinn að þeim vangaveltum. Orðið orðskrúð er mér sannarlega ljúft og skylt að draga til baka. Þetta var ekki sagt í neikvæðri meiningu en ég held samt að það sé hollara að tala um hlutina eins og þeir eru, ekki eins og fyrirtækin með heimasíðurnar sínar [[Forseti hringir.]]sem hafa eflaust fengið einhverja markaðsstofu úti í bæ til að tosa saman þessi fallegu orð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég get svo sem sagt hér að rauði þráðurinn í ræðu hv. þingmanns bar þess ekki merki að orðskrúð ætti að vera í neikvæðri merkingu, þannig að það sé sagt. En af því að hv. þingmaður kom inn á skattalækkun speglast m.a. grunngildið sjálfbærni í þeirri áherslu stjórnvalda undanfarin misseri að greiða skuldir niður, horfa á sjálfbærni og að við ráðum við vaxtabyrðina, að hún hvíli ekki á komandi kynslóð. Það er sjálfbærni. Hv. þingmaður kemur inn á að skilja eftir svigrúm fyrir skattalækkanir. Auðvitað er alltaf æskilegt að stefna haldi en við þessa snöggu niðursveiflu og tekjusamdrátt upp á 40 milljarða er aðeins tvennt að gera, að hækka skatta eða hætta við skattalækkanir eða skera niður útgjöld. Það myndi ganga gegn grunngildinu um stöðugleika gagnvart efnahagslífinu. [[Forseti hringir.]]Við verðum að átta okkur á rökstuðningnum fyrir því að þessi leið er farin. [[Forseti hringir.]]Lífskjarasamningurinn heldur í ríkisfjármálaáætlun vegna þess að við erum að endurskoða stefnu, sem er bara skynsamlegt.
Forseti minnir á tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir andsvarið. Ég kom einmitt inn á það í blábyrjun ræðu minnar að ég gerði engar athugasemdir við endurskoðun fjármálastefnunnar. Ég held að það sé skynsamlegt ef sú staða kemur upp að ganga til slíkrar vinnu. Ég verð að viðurkenna að ég man ekki hver spurningin var. Manst þú það, hv. þm. Willum Þór Þórsson? Ég held að þú hafir bara verið að kynna mér góða siði í lífinu.
Það var bara … skattalækkunar …
Akkúrat. Ég fagna mjög þeirri áherslu sem hefur verið undanfarin ár á niðurgreiðslu skulda. Ég held að hún vinni í haginn fyrir okkur margra hluta vegna, en jafnframt er svigrúm í lögunum um að það verði stöku mínusár en lengri tímabil séu í plús. Það er það svigrúm sem ég vísa til að menn nýti sér [[Forseti hringir.]]til þess að setja súrefni inn til heimila og fyrirtækja með lækkun skatta.
Herra forseti. Eins og hér hefur svo sem margkomið fram í dag erum við því miður að bregðast við stöðu sem var nokkuð fyrirsjáanleg. Það er miður að þurfa að minna á að þessi fjármálastefna sem átti að duga í fimm ár, dugði í rúmt ár. Það er mjög óheppilegt, herra forseti, að við séum strax komin í þá stöðu að þurfa að hringla með það grundvallarplagg sem fjármálastefnan er og fjármálaáætlunin á að byggja á. Síðan koma fjárlögin líka ofan á það. „I told you so“, ef maður má sletta úr ræðustól, [[Forseti hringir.]]er kannski við hæfi að segja.
Þingmálið er íslenska.
Þingmálið er íslenska. Þá tek ég þetta til baka og segi: Á það var bent, herra forseti, að sú forsenda um að hér yrði 13–14 ára samfelldur hagvöxtur, væri ekki raunsæ þegar þessi stefna var rædd fyrir rúmu ári. Nú erum við komin í samdrátt. Landsframleiðslan er sem sagt farin að dragast saman og við erum að upplifa mesta viðsnúning í hagkerfinu í tæp 30 ár, að hruninu undanskildu. Það er alvarlegt og þarf að bregðast við með einhverjum hætti. Ég hef verið að kalla eftir því í allan dag hvernig ríkisstjórnin ætlar að bregðast við þessu höggi sem er upp á 40–46 milljarða kr. á hverju ári í fimm ár að öllu óbreyttu. Því er ósvarað enn þá. Jú, það á að þurrka upp afganginn, en það eitt dugar ekki til að mæta þessu höggi. Ég óttast að höggið verði meira en hér er áætlað. Mig langar að vitna aðeins í skoðun deildarstjóra hagdeildar ASÍ sem fjallaði nýverið í fjölmiðlum um þessa breyttu fjármálastefnu. Eftir henni er haft, með leyfi forseta: „Henný segir að mikilvægt sé að fyrirhugaðar breytingar verði ekki til þess að draga úr getu ríkissjóðs til að standa undir nauðsynlegum útgjöldum til velferðar og innviðauppbyggingar. „Það á að okkar mati ekki að nota útgjöld til heilbrigðis- og velferðarmála til sveiflujöfnunar í ríkisrekstrinum,““ segir ASÍ, Alþýðusamband Íslands. Ég tek heils hugar undir það. Við þurfum svo sannarlega að standa í lappirnar hvað þetta varðar, að leyfa ekki ráðherrunum, hægri öflunum, að ná fram einhverjum markmiðum í ríkisfjármálum með því að skera niður til heilbrigðis- og velferðarmála. Flokkarnir sem mynda ríkisstjórnina voru ekki kjörnir til að skera niður í heilbrigðis- og velferðarmálum, þvert á móti. Önnur eins kosningaloforð hef ég ekki séð eins og ég sá frá ríkisstjórnarflokkunum. Mig langar aðeins að halda áfram að vitna í deildarstjóra hagdeildar ASÍ, Henný Hinz. Eftir henni er haft, með leyfi forseta: „Þess vegna hafi legið fyrir að þegar hægja tæki á þyrfti að fara í mótvægisaðgerðir þvert á hagsveifluna, sem sagt annaðhvort hækka skatta eða skera niður. „Það er óheppilegt að í fyrsta skipti sem reynir á þetta fyrirkomulag sem er búið að koma á í opinberum fjármálum, sem á að gefa aukinn fyrirsjáanleika og festu, […] skuli strax þurfa að fara í að endurskoða stefnuna,“ segir Henný. Hætta er á að þetta kunni að hafa áhrif á trúverðugleika fjármálastefnunnar til framtíðar.“ Annars staðar er haft eftir Henný Hinz, með leyfi forseta: „Til dæmis sé rétt að endurskoða áform um lækkun bankaskatts auk þess sem ASÍ telur æskilegt að styrkja tekjustofna ríkisins og auka jöfnunarhlutverk skattkerfisins …“ Ég held að ég gæti ekki orðað það betur. Þetta er einmitt það sem við í Samfylkingunni höfum kallað eftir, bæði í þessari umræðu og fyrir einu ári og í hvert skipti sem við opnum munninn þegar kemur að ríkisfjármálunum. Við þurfum að styrkja tekjustofna ríkisins. Við þurfum að gæta að jöfnunarhlutverki skattkerfisins og höfum verið ófeimin að tala um það. Ég veit að í hugum sumra stjórnmálamanna eru skattar eitthvert skammaryrði. Þeir eru það ekki. Skattar eru það gjald sem við greiðum fyrir siðað samfélag, sagði einhver. Þess vegna eigum við vera stolt af þeirri stofnun sem skattkerfið er. Einkenni vanþróaðra ríkja eru oft vanþróuð skattkerfi. Þess vegna hef ég og við í Samfylkingunni lengi kallað eftir því að skattkerfið sé bæði skilvirkt og sanngjarnt, að hin svokölluð breiðu bök séu fundin þar sem þau er að finna. Hér er einfaldlega vannýtt tekjuúrræði ríkissjóðs. Við höfum nefnt það með málefnalegum hætti, hvort sem litið er til stórútgerðar, auðmanna eða fjármagnseigenda. Þetta eru allt aðilar sem gætu þolað örlitla aukna skattbyrði á sama tíma og við gætum hlíft [[Forseti hringir.]]þeim hópum sem hlífa ber þegar kemur að samdrætti eins og við erum nú að upplifa.
Herra forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni fyrir prýðisræðu, bæði fyrri og seinni ræðu, og vekja um leið athygli á því að það er mikilvægt að við ræðum uppbygginguna á velferðarkerfinu, hvernig við ætlum að byggja hér upp öflugt hagkerfi til að geta staðið undir bæði velferðarkerfi og menntakerfi, en um leið farið að efla þá innviði sem hafa því miður verið vanræktir of lengi. Auðvitað þurfum við þá öfluga fjármálaumgjörð og skýra stefnu. Talandi um fjármálastefnu vil ég undirstrika það sem ég sagði hér fyrr í kvöld og vitna í orð núverandi forsætisráðherra, þáverandi stjórnarandstöðuþingmann, sem talaði um að fjármálastefnan væri grundvallarplagg hverrar ríkisstjórnar. En enn sem komið er hefur ekki einn þingmaður Vinstri grænna tekið til máls og farið yfir nákvæmlega fjármálastefnuna, hvernig hugsjónir þeirra birtast í þessu grundvallarplaggi, hvernig stefna þeirra birtist þarna. Stefnan vekur upp spurningar, þegar maður hefur lesið hana gaumgæfilega, um hina röngu aðferðafræði ríkisstjórnarinnar, sem varað var við, m.a. af fjármálaráði, okkur í stjórnarandstöðunni og fleirum, þ.e. að verið væri að stórauka ríkisútgjöld, og á sama tíma var lækkun á tekjuhliðinni þannig að felld voru niður veiðigjöld á útgerð upp á marga milljarða o.s.frv. Fyrir vikið er ég hrædd um að þessi ranga aðferðafræði muni koma niður á þeim sem verst standa. Tölum um aldraða og tölum um öryrkja, því að hér stendur m.a. að aðhaldsstig opinberra fjármála auki ekki á samdrátt eða hjöðnun hagvaxtar umfram þá aðlögun sem hagkerfið er að ganga í gegnum. Þýðir þetta að mati hv. þingmanns að við stöndum hugsanlega frammi fyrir því fyrr en síðar [[Forseti hringir.]]að grunnreksturinn, sem er orðinn umfangsmikill, lendi fyrstur undir niðurskurðarhnífnum, og þá sérstaklega öryrkjar sem ekki hafa verið mikil teikn um að ríkisstjórnin hafi sinnt með endemum vel á síðustu misserum?
Forseti minnir á tímamörk.
Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns þegar hún velti fyrir sér af hverju þingmenn stjórnarflokkanna eru ekki á mælendaskrá. Sumir hafa verið duglegir í andsvörum við okkur, það er gott og vel. En þeir hafa sagt, eins og hv. þingmaður bendir á, að þetta sé grundvallarplagg. Í því samhengi rifja ég upp þegar við vorum að ræða fjármálaáætlun í fyrra, þessa 5.000 milljarða, plaggið gerist ekki stærra, vorum við afskaplega dugleg í fjárlaganefnd að taka á móti umsögnum og gestum og komu fjölmargar athugasemdir um fjármálaáætlunina. Eftir alla vinnuna hjá fjárlaganefnd var ekki gerð ein einasta breyting í meðförum þingsins, þannig að sú vinna sem hér á sér stað er stundum algjört sjónarspil. Ráðherrarnir koma með sín plögg, hvort sem það er fjármálaáætlun eða stefna eða fjárlög, og þingið gerir lítið sem ekkert með þær athugasemdir sem við fáum. Það er áhyggjuefni fyrir allan þingheim. Menn kalla einhver plögg hérna grundvallarplögg og við setjum ekki mark okkar á þessi plögg. Varðandi seinni vangaveltur hv. þingmanns um grunnreksturinn er ég ekki endilega sammála henni um að grunnrekstur hins opinberra sé orðinn of mikill. Okkur greinir kannski á þar, við erum ekki sammála að öllu leyti hvað það varðar. Ég hef kallað eftir frekari opinberum fjárfestingum, innviðauppbyggingu. Fjármálaráð hefur sömuleiðis gert það. En ég hef verið tilbúinn að tala um hvernig ég vil fjármagna það. Þess vegna leiðist ég alltaf yfir í umræðuna um skatta. Ég er alveg til í að segja: Ég vil fá aukna fjármuni til öryrkja, eldri borgara og námsmanna, en ég er líka tilbúinn að taka þá umræðu hvernig ég ætli að fjármagna það. Ég er ekkert hræddur við að hið opinbera bólgni aðeins út þar sem það á við. Ég vil að sjálfsögðu að ríkið sé skilvirkt og að þar sé vel farið með fé, en ég held að þörfin sé mikil fyrir opinbera innviðauppbyggingu, sérstaklega eftir hrunið. [[Forseti hringir.]]Þess vegna þurfum við að taka umræðu í tengslum við hvernig við ætlum að fjármagna það og það hef ég gert ítrekað í dag.
Herra forseti. Já, það er hægt að taka undir flest hjá hv. þingmanni. Það er rétt að draga það fram að við í Viðreisn fórum ekki af stað með bólgin kosningaloforð. Við gerðum það af ásettu ráði. Við vildum sýna fram á raunhæfa fjármögnun þeirra, og ég er ekki að segja að aðrir flokkar hafi ekki gert það líka, alla vega Samfylkingin. En það er ljóst að þegar flokkar sem óðu fram á síðustu stundu með 100 milljarða kosningaloforð, eins og Sjálfstæðisflokkurinn, Vinstri græn með ríflega 80 og Framsókn eitthvað aðeins minna, er það náttúrlega óábyrgt. Það er það sem kemur í hausinn á okkur með endurskoðun fjármálastefnunnar. Ég ítreka að það er ekkert að því að endurskoða fjármálastefnu, en það verður að vera gert á réttum forsendum og menn þurfa að vera heiðarlegir með það alveg frá byrjun. Við í Viðreisn lögðum ákveðna áherslu á fáa mikilvæga þætti, m.a. að slá skjaldborg um velferðarkerfið, ekki síst félagsmálin og stöðu öryrkja. Það er hluti af grunnrekstrinum sem við þurfum að gæta að. En við höfum líka sagt núna í niðursveiflunni, og það kom m.a. fram í máli Þorsteins Víglundssonar áðan, að við verðum að huga að því að vera með ákveðið aðhald þegar kemur að grunnrekstrinum, um leið og við förum í að auka við innspýtingar í innviðafjárfestingu. Það er þar sem við eigum að nýta hagstjórnartæki okkar. Þannig eigum við að gera það og reyna að huga að öðrum hvötum, m.a. lækkun skatta, sem myndi þá fyrst og fremst beinast að heimilum en ekki síður að litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Það er nokkuð sem við eigum að skoða og ég vonast til þess að hv. fjárlaganefnd fari yfir nákvæmlega þá þætti sem skipta okkur gríðarlega miklu máli til að halda hagkerfinu gangandi þrátt fyrir þau hagstjórnarmistök sem gerð hafa verið á þessum skamma tíma, 17 mánaða líftíma einnar ríkisstjórnar.
Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns þegar hún gagnrýnir það hvernig Sjálfstæðismenn töluðu í aðdraganda síðustu kosninga. Eins og ég vakti athygli á fyrr í dag var einn flokkur með töluna 100 milljarða í kosningaloforðunum sínum. Síðan hélt þessi blessaði flokkur landsfund þar sem talað var um mjög róttækan niðurskurð á opinberum útgjöldum. Einhvern veginn fór það ekki saman. Þessi flokkur lofar hingað og þangað. Hann ætlar að fá 100 milljarða í opinbera innviðauppbyggingu og ætlar um leið að skera niður í ríkisútgjöldum, þannig að maður áttar stundum sig ekki á því á hvaða leið Sjálfstæðisflokkurinn er hvað þetta varðar. Ég tek undir orð hv. þingmanns og gagnrýni hennar á þann flokk. Varðandi hið opinbera og hvernig við stöndum að uppbyggingunni þar er eitt svið hins opinbera þar sem ég veit að við hv. þingmaður deilum áhyggjum og það er hvernig við nálgumst menntakerfið. Hv. þingmaður hefur oft bent á að hér þurfi að byggja upp miklu kröftugra menntakerfi, nýsköpun og rannsóknir, og ég hef talsverðar áhyggjur af því hvernig við stöndum að því. Við sjáum t.d. í fjármálaáætluninni að það er nánast engin fjármagnsaukning til framhaldsskóla næstu fimm árin þrátt fyrir að svokallaðir styttingarpeningar hafi átti að halda sér. Ef við lítum á háskólastigið, er það mjög áhugavert í ljósi þess að í stjórnarsáttmálanum eru mjög bólgin loforð um að nálgast fjárveitingar annarra samanburðarríkja innan OECD og Norðurlandanna. En ef við tökum lánasjóðinn út fyrir sviga eru fjárframlög til háskólastigsins næstu fimm árin óbreytt, frá 2019–2024. Það er alveg þvert á það sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa verið að segja. Það er kostnaðarsamt aðgerðaleysi, ef svo má segja. Við þurfum að stórefla menntakerfið og ég veit að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hefur ítrekað bent á það í ræðu og riti að við þurfum að gera miklu betur þegar kemur að uppbyggingu menntamála í þessu landi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mér fannst athyglisvert það sem hv. þingmaður kom inn á varðandi meðferð málsins í þinginu. Ég er þeirrar skoðunar að við í þinginu þyrftum að fá meiri og betri gögn til að geta farið yfir þetta mál vegna þess að þetta er stórt mál og, eins og komið hefur fram, grundvallarplagg hverrar ríkisstjórnar. Nú er verið að endurskoða það í fyrsta skipti í sögu þessara laga. Ég ræddi það sérstaklega í ræðu í dag að ég tel að hæstv. ráðherra beri að leggja fram greiningar eða sviðsmyndir sem hjálpi okkur hv. þingmönnum að meta stöðuna og með faglegri hætti áhrifin á fjölskyldur, heimilin í landinu, fyrirtækin o.s.frv., sem sagt að þetta sé allt metið hvert fyrir sig og síðan samanlagt og mikilvægt í því að leggja fram nýja stefnu, að við sjáum heildarmyndina og hver áhrifin verða. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að rætt var um að endurskoðunin sé gerð á réttum forsendum: Er hugsanlegt, og ég velti því bara fram sem vangaveltu, að þessi heimild gæti í raun verið misnotuð í lögunum? Hér segir hæstv. ráðherra að það sé [[Forseti hringir.]]almenn skynsemi að endurskoða stefnuna, en nú er náttúrlega tekið fram í lögunum að það þurfi að vera þjóðhagsvarúð, alvarleg efnahagsáföll o.s.frv.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég geri í sjálfu ekki athugasemdir við að við séum að endurskoða þessa fjármálastefnu. Ég gerði ráð fyrir því í ljósi þeirra veiku forsendna sem hún var byggð á fyrir einu ári og mér finnst bara dapurlegt að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki hlustað. Eins og ég segi þarf hann ekkert að hlusta á einhvern stjórnarandstöðuþingmanninn, hann getur hlustað á sitt eigið sjálfstæða fjármálaráð, hann getur hlustað á hagsmunaaðila vinnumarkaðarins, hann getur hlusta á einhvern þeirra sérfræðinga sem vöruðu við nákvæmlega þeirri stöðu sem blasir nú við. Ég tek undir orð hv. þingmanns um að við í fjárlaganefnd þurfum kannski að vinna þetta aðeins betur og fá betri upplýsingar. Við höfum lengi, og ég veit að hv. þingmaður hefur gert það, kallað eftir frekari sviðsmyndargreiningum og fráviksgreiningum því að auðvitað er heilmikil óvissa í hagspám. Við vitum það alveg. Eina fráviksspáin sem er í þessari stefnu er að í staðinn fyrir 11% fækkun ferðamanna ætlar ráðherra að gera ráð fyrir 14% fækkun ferðamanna og hann ætlar að gera ráð fyrir að loðnubrestur verði aftur 2020. Þetta er eina fráviksspáin sem við fáum. Auðvitað ættu að vera miklu fleiri og dýpri fráviksspár. Við ættum að hafa háspá, miðspá og lágspá. Ég sat í bankaráði Seðlabanka Íslands í fjögur ár og man að þá fengum við ítarlegri sviðsmyndargreiningar. Við erum búin að tala um þetta, ég veit að hv. þingmaður situr með mér í fjárlaganefnd, við erum ítrekað búin að tala um af hverju við fáum ekki ítarlegri greiningar á því hvað gerist ef gengi krónunnar lækkar um 10% til viðbótar. Hvað gerist ef olíuverðið hækkar um x prósent? Hvað gerist ef verðbólgan fer á flug eins og ég óttast? Að öllu leyti hanga þessar tölur saman og mér finnst mjög sérkennilegt að við getum ekki fengið dýpri og betri sviðsmyndargreiningar og fráviksgreiningar. Það væri svo sannarlega málinu til bóta, sérstaklega í ljósi þess að frávikin eru það sem við erum alltaf að díla við. Við erum hvorki meira né minna en að tala um frávik núna [[Forseti hringir.]]af þeirri stærðargráðu að viðsnúningurinn hefur ekki verið meiri í hagkerfinu í 30 ár að hruninu undanskildu.