Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir og hefur hver þingflokkur átta mínútur í fyrstu umferð, fimm mínútur í annarri og fimm mínútur í síðustu umferð. Röð flokkanna verður þessi í öllum umferðum: Miðflokkurinn, Sjálfstæðisflokkur, Samfylkingin, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Píratar, Framsóknarflokkur, Viðreisn og Flokkur fólksins. Fyrir Miðflokkinn tala Anna Kolbrún Árnadóttir, 8. þm. Norðaust., í fyrstu umferð, Karl Gauti Hjaltason, 8. þm. Suðurk., í annarri og í þeirri þriðju Þorsteinn Sæmundsson, 10. þm. Reykv. s. Ræðumenn Sjálfstæðisflokksins eru Haraldur Benediktsson, 1. þm. Norðvest., í fyrstu umferð, í annarri Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, 5. þm. Reykv. n., og í þriðju umferð Óli Björn Kárason, 10. þm. Suðvest. Fyrir Samfylkinguna tala í fyrstu umferð Oddný G. Harðardóttir, 6. þm. Suðurk., í annarri Guðmundur Andri Thorsson, 4. þm. Suðvest., og í þeirri þriðju Helga Vala Helgadóttir, 4. þm. Reykv. n. Fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð tala Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, 7. þm. Norðaust., í fyrstu umferð, Lilja Rafney Magnúsdóttir, 3. þm. Norðvest., í annarri og í þriðju umferð Andrés Ingi Jónsson, 9. þm. Reykv. n. Ræðumenn Pírata eru í fyrstu umferð Halldóra Mogensen, 11. þm. Reykv. n., í annarri Helgi Hrafn Gunnarsson, 3. þm. Reykv. n., og Olga Margrét Cilia, 4. þm. Reykv. s., í þriðju umferð. Ræðumenn Framsóknarflokksins eru Willum Þór Þórsson, 9. þm. Suðvest., í fyrstu umferð, Líneik Anna Sævarsdóttir 9. þm. Norðaust., í annarri og í þriðju umferð Halla Signý Kristjánsdóttir, 7. þm. Norðvest. Fyrir Viðreisn tala í fyrstu umferð Þorsteinn Víglundsson, 7. þm. Reykv. n., í annarri Hanna Katrín Friðriksson, 7. þm. Reykv. s., og í þriðju umferð Jón Steindór Valdimarsson, 13. þm. Suðvest. Fyrir Flokk fólksins tala Inga Sæland, 8. þm. Reykv. s., í fyrstu og þriðju umferð, en Guðmundur Ingi Kristinsson, 12. þm. Suðvest., í annarri umferð.
Hæstv. forseti. Kæru landsmenn. Við búum í landi þar sem hver einstaklingur er dýrmætur. Eftir þennan þingvetur er því nokkuð sérstakt að ekki hafi verið komið til móts við sanngjarnar og eðlilegar kröfur lífeyrisþega um bætta afkomu. Flestir ef ekki allir hér í þingsal hafa til að mynda léð máls á því að nú sé rétti tíminn til að afnema krónu á móti krónu skerðingu og því sætir furðu að enn sé verið að skerða krónu á móti krónu. Einnig hefur komið fram í dagsljósið að öryrkjar hafa þurft að sætta sig við ólögmætar búsetuskerðingar og það um langa hríð og mér sýnist ekki eiga að koma til móts við þá á næstu misserum vegna þess þrátt fyrir augljóst lögbrot. Heilbrigðiskerfið er okkur dýrmætt og það er mín sýn að við eigum að nýta alla þá krafta sem standa til boða. Þrátt fyrir fögur fyrirheit um að stytta eigi biðlista til liðskiptaaðgerða hefur lítið sem ekkert þokast í þeim efnum. Mikill fjöldi bíður enn og fjöldi fólks hefur stigið fram og lýst virkilega sárum aðstæðum. Á það fólk hefur ekki verið hlustað. Það verður að segjast hér að ekki hafa allir efni á því að greiða fyrir slíka aðgerð úr eigin vasa og við skulum hafa það hugfast að allir íbúar landsins eiga jafnan rétt á að njóta þjónustu heilbrigðiskerfisins. Flestir þurfa einhvern tímann á ævinni á henni að halda svo það er merkileg staðreynd að staðan sé svona. Enn er ósamið við sérgreinalækna sem svo sannarlega gætu létt undir með svo mörgum. Stjórnvöld hafa því miður tekið þann pól í hæðina að taka ekki fagnandi á móti öllum þeim aðilum sem hafa getu og vilja til að leggja lið. Það eitt og sér er umhugsunarefni. Óviðunandi bið er eftir greiningum hjá Þroska- og hegðunarstöð og ég veit fyrir víst að starfsfólk þar er allt af vilja gert til að sinna starfinu sínu af alúð en það þarf meira til. Svo til sama staða er hjá Greiningarstöð ríkisins. Þar er biðtími eftir greiningu og þar með viðeigandi aðstoð. Það er algjörlega ólíðandi. Ljóst er að stjórnvöld eru á rangri leið. Við segjum gjarnan að fólk eigi að leita sér hjálpar. Við segjum þetta sérstaklega þegar um geðheilbrigði er að ræða. En hvað mætir svo fólki sem virkilega reynir að fá hjálp? Ekkert annað en úrræðaleysi. Það er mjög vont að vita af því, en svona er raunveruleg staða og stjórnvöld verða að gera betur. Vissulega hefur stöðugildum sálfræðinga við heilsugæsluna verið fjölgað en það er ekki nóg, það er bara alls ekki nóg og stjórnvöld verða að gera betur. Það skortir raunverulega stefnu og aðgerðaáætlun á mörgum sviðum innan velferðar- og heilbrigðissviðsins og ég nefni hér endurhæfingu, öldrunarþjónustu, lýðheilsu, forvarnir, stefnu um dvalar- og hjúkrunarheimili sem og geðheilbrigðismál. Ríkisstjórnin virðist t.d. ekki gera sér grein fyrir því að öldruðum fjölgar og samræma þarf þjónustu vegna þess. Þar sem málasvið skarast á milli ríkis og sveitarfélaga virðist alltaf sá leikur hefjast að hver bendi á annan. Þeir sem líða fyrir það eru fólkið sem þarf svo bráðnauðsynlega á þjónustu að halda, eðlilega. Að lokum vil ég benda á að uppbygging heilbrigðisþjónustu á að vera um allt land. Við sjáum nú þegar að ekki gengur lengur að stefna öllum sem þurfa á slíkri þjónustu að halda á einn spítala við Hringbraut. Hugsa þarf upp á nýtt hvernig standa á sannarlega við það fyrirheit að allir eigi kost á heilbrigðisþjónustu í heimabyggð og það er furðulegt að sjá sérstaklega Sjálfstæðisflokkinn beygja sig fyrir stefnu Vinstri grænna í jafn mikilvægum málaflokki og velferðar- og heilbrigðismálin eru. - Góðar stundir.
Herra forseti. Ágætu landsmenn. Nú þegar kjörtímabilið er rétt að verða hálfnað verður ekki annað séð en að valkostur um stjórnarmeirihlutann sem nú starfar hafi verið einna helst raunhæfur. Við vissum í upphafi vegferðar ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að hér þyrfti að leiða saman ólíka krafta og stefnur sem í grundvallaratriðum eru ólíkar um hvernig eigi að byggja íslenskt samfélag og hvernig skuli haldið á málum. Íslenskt stjórnmálaástand rímar vel við það pólitíska umrót sem hefur átt sér stað víða um lönd á síðustu árum, höfuðpólar pólitískrar hugmyndafræði hafa slíðrað sverðin og tekist á við vandasöm og flókin verkefni á grundvelli þess að leiða saman lausnir í breiðri sátt og á grunni ólíkra sjónarmiða. Þannig hefur verið fróðlegt að fylgjast með kosningabaráttunni í Danmörku undanfarna daga þar sem pólitískir andstæðingar hafa ekki útilokað samstarf hver með öðrum að afloknum kosningum, nokkuð sem virtist fjarlægur veruleiki á tímum hefðbundinnar blokkapólitíkur. Virðulegi forseti. Það er ástæða til að nefna þetta því að vissulega er ekki sjálfgefið að samstarf líkt og það sem við höfum nú í þessari ríkisstjórn gangi upp. Samstarfið hefur gengið vel, jafnvel vonum framar, og þetta nefni ég hér í því ljósi að þegar horft er yfir þennan sal er ekki hægt að sjá að annað mynstur hafi verið mögulegt eða raunhæft í upphafi kjörtímabilsins. Hér tala stjórnarandstöðuflokkarnir út og suður og það er vandséð hvernig þeir gætu leitt fram farsælar lausnir við viðfangsefni okkar daga. Það er vandasamt að vera í stjórnarandstöðu, en þó urðu þau pólitísku tíðindi hér í dag að stjórnarandstöðuflokkarnir fylktu sér að baki Miðflokknum. Í því stjórnarsamstarfi sem nú er er eðlilega áskorun fyrir okkur Sjálfstæðismenn að halda til haga stefnu okkar og ná henni fram. Þetta jafnvægi er kúnst og reynir á, og ég leyfi mér að fullyrða að slíkt jafnvægi hefur ríkisstjórnin að leiðarljósi og endurspeglast það kannski einna helst í þeirri glímu sem er stöðugt viðfangsefni, að stýra efnahagsmálum af festu og til farsældar. Ríkisstjórnin steig mikilvægt skref til að greiða fyrir lausn á vinnumarkaði. Aðkoma ríkisstjórnarinnar skapar frjóa jörð fyrir ábyrgar og mikilvægar aðgerðir til að forða að hér verði hin vel þekkta kollsteypa sem við þekkjum því miður allt of vel hér á landi. Skattalækkunaráform ríkisstjórnarinnar bæta kjör þeirra sem lægstu launin hafa en á sama tíma er haldið vel utan um velferðarmál sem byggja að sama skapi undir hag fjölskyldna. Skjótt skipast þó veður í lofti, við þekkjum það afar vel. Við setningu fjárlaga fyrir árið 2019 voru hagspár um ríflegan hagvöxt en nú hafa hagspár farið úr ríflega 4% hagvexti niður í 0,2% tímabundinn samdrátt, mestan samdrátt á einu ári frá árinu 1992, að undanskildum árunum í kringum fjármálahrunið. Við okkur blasir þrengri staða en enginn skellur, sterk staða í ríkisstjórn og sterk staða heimilanna í landinu sömuleiðis. Ríkissjóður hefur náð skuldamarkmiðum sínum og heimilin eru minna skuldsett en áður og það er mikilvægt. Hagvaxtarskeið taka alltaf enda og því skiptir máli að við nýttum undanfarin ár til að búa okkur undir stöðuna sem nú er komin upp. Allt bendir til þess að hér verði mjúk lending, jafnvel snertilending, sagði einhver, snertilending hagkerfisins. Ríkissjóður er í færum til að vinna á móti samdrætti en ekki ýkja bakslagið. Það skiptir einnig máli að íslenskt atvinnulíf stendur styrkum fótum. Við skulum ekki heldur gleyma mörgum baráttumálum liðinna ára ýmissa stjórnmálaflokka, eins og hafa verið viðruð hér, um stórhækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustu. Og hvernig væri umhorfs í íslenskri ferðaþjónustu ef hún þyrfti að glíma við slíka skattlagningu í því umhverfi sem nú er? Hefði það létt róður hennar eða hefði samdrátturinn orðið fyrr og mun harkalegri? Sem betur fer hefur ferðaþjónustan borð fyrir báru til að bregðast við áskorunum sem fylgja fækkun ferðamanna til landsins. Ef ekki væri þetta svigrúm værum við hugsanlega að tala um mun erfiðari og þyngri stöðu. Vegna þeirrar stöðu sem upp er komin í efnahagsmálum hefur ríkisstjórnin nú boðað endurskoðaða fjármálastefnu, en fjármálastefna er fyrsta ríkisfjármálamál hverrar ríkisstjórnar í upphafi kjörtímabils. Við setningu laga um opinber fjármál sem nú gilda var tilurð fjármálastefnu og staða hennar mikið rædd, m.a. hvernig skuli bregðast við ófyrirséðum tekjusamdrætti, en í greinargerð með lögunum er sérstaklega getið um nauðsyn þess að endurskoða eigi fjármálastefnu ef ljóst er að ekki náist markmið hennar að fullu og sérstaklega er tiltekið í greinargerð með ákvæðum frumvarpsins, sem seinna varð að lögunum, um hvernig með skuli farið ef áföll verða í atvinnurekstri og tekjusamdráttur ríkissjóðs þess vegna. Á sama tíma kemur ekki á óvart að minni hlutinn reyni að slá pólitískar keilur með gagnrýni á endurskoðun fjármálastefnunnar. Það er einstakt að hlusta á slíkan málflutning. Litið er fram hjá því hvernig flest meginmarkmið fjármálastefnunnar hafa náðst. Fjármálastefnan er ekki aðeins um afkomumarkmið ríkissjóðs heldur einnig skuldahlutföll og fjölmörg önnur atriði. Þessum gagnrýnisröddum er því til að svara að ríkissjóður er samfélagssjóður okkar og rekstur hans hefur aldrei verið eitthvert eyland sem ekki tekur mið af veruleika dagsins. Sömu stjórnarandstöðuflokkar hafa flutt breytingartillögu við fjárlagagerð undanfarin tvö haust þar sem útgjöld voru sannarlega þanin og skattaálögur í hæstu hæðum, sérstaklega í formi gjalda á verðmætaskapandi atvinnuvegi okkar. Og hvar hefði þá svigrúmið verið til að takast á við höggið? Virðulegi forseti. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem nú er til meðferðar í þinginu er fjallað um mörg og mikilvæg viðfangsefni. Ég nefni hér aðeins tvö lítillega, markvissar og metnaðarfullar aðgerðir í loftslagsmálum, viðfangsefni sem ekki eru lengur stjórnmál morgundagsins heldur dagsins í dag, og næstu daga er von á metnaðarfullum tillögum um átak um hvernig styðja megi við byltingu í innviðum okkar til að takast á við orkuskipti í samgöngum. Ég nefni einnig áskoranir sem fylgja hækkandi aldri þjóðarinnar. Ég segi að við verðum að taka til endurskoðunar það fyrirkomulag sem við höfum í dag um byggingu og rekstur hjúkrunarheimila. Við verðum að nýta betur það fjármagn sem við höfum lagt í þær byggingar og hýsa slíkan rekstur. Við verðum að endurskoða kröfur og fyrirkomulag um hvernig við stöndum að slíkum rekstri. Mögulega þurfum við að sameinast um það þverpólitískt í þessum sal að hugsa þetta allt saman upp á nýtt, hvernig við styðjum eldra fólk er heilsan fer að bila og aðstoðar er mest þörf, hefja umræðu og undirbúning við að lengja sem mest þann tíma sem fólk getur búið á eigin heimilum og láta það fjármagn, sem annars þyrfti í framtíðinni til að renna til þeirra er fengið hafa svonefnt vistunarmat á hjúkrunarheimilum, virka þannig sem stoð og aðstoð við fólk til að búa lengur á heimilum sínum. Herra forseti. Um þessar mundir fagnar Sjálfstæðisflokkurinn 90 ára afmæli. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins tók sér fyrir hendur einstakt ferðalag á liðnum vetri þar sem við heimsóttum yfir 50 byggðarlög. Þar áttum við fundi með þúsundum manna á fundum og í heimsóknum til fyrirtækja og stofnana. Í hringferðinni minntu á sig frumkraftar pólitíska starfsins við að hitta konur og karla að ræða verkefni. Við sýndum og sönnuðum að á hverjum tíma eigum við erindi við fólkið í landinu og fólkið við okkur. Það sannaði frábær mæting og ágætar móttökur. Úr ferðalaginu tökum við skemmtilegar stundir og uppbyggilegar umræður, en umfram allt tökum við með okkur bjartsýni fólksins fyrir komandi tímum. Ég vil nota þetta tækifæri hér til að þakka góðar móttökur. - Góðar stundir.
Herra forseti. Góðir landsmenn. „Við - kynslóðin sem lifir og gengur á jörðinni - við erum síðasta kynslóðin sem getur brugðist við þeirri ógn sem að okkur steðjar. Og þið stjórnmálamenn getið gert það sem gera þarf.“ - Þetta sagði Benedikt Erlingsson, leikari og leikstjóri, þegar hann tók við verðlaunum Norðurlandaráðs fyrir kvikmyndina Kona fer í stríð. Hann hvatti um leið stjórnmálamenn um allan heim til að vera hugrakkari og gefa svona kosningaloforð: „Kjósið mig og ég mun sjá til þess að þið fáið minna af næstum öllu; minna dót, minna af kjöti og færri ferðalög.“ Til að fá kjósendur til að bíta á agnið ættu stjórnmálamenn að lofa í staðinn meiri menningu og skemmtun, heilbrigðari lífsstíl og lengra lífi, meira af samveru, ljóðum og ást, tónlist og bókmenntum. Þessi hvatningarorð Benedikts eru ágæt. Hugrakkir stjórnmálamenn verða að leggja grunn að hagvexti sem er kolefnislaus, styðja umhverfisvæna vinnu sem stoð undir velferðina vegna þess að hlýnun jarðar er ógn sem verður stöðugt áþreifanlegri og ágengari. Á norðurslóðum eru áhrifin þrisvar sinnum meiri en annars staðar og jöklar bráðna með skelfilegum afleiðingum. Hamfarahlýnun spyr ekki um landamæri og engin þjóð getur lýst yfir hlutleysi í stríðinu við hana. Stærstu vandamál heimsins verða aðeins leyst með aukinni alþjóðlegri samvinnu, hvort sem þau snúa að baráttu gegn fátækt, ójöfnuði eða loftslagsvá. Það þarf kjarkmikla stjórnmálamenn til að leiða róttækar aðgerðir. Máttleysisleg loftslagsáætlun ríkisstjórnar Íslands fær hins vegar algjöra falleinkunn. Þess vegna lagði Samfylkingin fram þingsályktunartillögu þar sem ríkisstjórninni er falið að útbúa grænan samfélagssáttmála sem taki til allra sviða þjóðlífsins. Meginþráður sáttmálans á að vera sjálfbærni og að Ísland verði grænt land með grænt hagkerfi. Unga fólkið krefst þess að við stjórnmálamenn leiðum breytingar sem virka. Þeirra er framtíðin en aðeins ef við stöndum í lappirnar gegn stundargróða og sérhagsmunum og tökum stór græn skref fyrir börnin okkar. Það er ekki aðeins hamfarahlýnun sem er ógn við framtíð barna á Íslandi. Nýjar tölur frá Rannsóknum & greiningu benda til þess að fleiri en 13.000 börn verði fyrir líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi fyrir 18 ára afmælisdaginn sinn, sum hver daglega. Afleiðingar þess að verða fyrir ofbeldi sem barn eru margfaldar á við fullorðna. Ofbeldi gegn börnum fer oftast leynt og stjórnvöld taka þátt í feluleiknum því að fullnægjandi eftirlit er ekki til staðar. Það er ekki nóg að skipta titlinum húsnæðisráðherra út fyrir barnamálaráðherra eins og gert var hér á dögunum. Raunverulegra aðgerða er þörf. Eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar á þessu þingi var aðgerðaáætlun til næstu fjögurra ára til að styrkja stöðu íslenskra barna. Þar á meðal eru aðgerðir til að vernda börn og ungmenni fyrir vanrækslu, heimilisofbeldi og kynferðisbrotum. Alþingi samþykkti að vísa tillögunni til ríkisstjórnar til frekari vinnslu. Aðgerðirnar eru allar framkvæmanlegar og snúa að barnavernd, lögreglu og heilsugæslu, virku samstarfi þar á milli og greiðari leiðum til að tilkynna grun um ofbeldi gegn barni. Því miður gætir sinnuleysis stjórnvalda um málefni barna víðar því að skortur er á skýrri leiðsögn, skilvirku skipulagi og heildstæðri stefnu í geðheilbrigðismálum barna sem orðið hefur til þess að mörg þeirra eru án skýrra úrræða og illviðráðanlegir fylgikvillar ná að myndast. Allt of mörg börn bíða greiningar og hjálpar. Fleiri eru látnir bíða. Verkalýðsfélög náðu með kröfum sínum fram kauphækkunum en einnig loforðum stjórnvalda um tilteknar aðgerðir í svokölluðum lífskjarasamningum en það orð er reyndar allt of stórt fyrir niðurstöðuna. Loforðin eru flest óútfærð en skilaboðin til aldraðra og öryrkja eru skýr. Þau skulu bíða til áramóta eftir hærri greiðslum. Í þeirra hópi er fátækasta fólkið á Íslandi sem þarf að láta sér nægja rúmar 200.000 kr. á mánuði. Ég minni á að öll önnur norræn ríki gera meira en ríkisstjórn Íslands til að auka jöfnuð. Samfylkingin hefur lagt til að lífeyrir hækki í takti við lágmarkslaun og skorar á stjórnvöld að draga úr tekjuskerðingum. Þessa dagana bíða mörg þingmál afgreiðslu og umræður síðustu daga og nætur hafa sýnt mjög greinilega nauðsyn á auðlindaákvæði í stjórnarskrá sem meiri hluti þjóðarinnar hefur reyndar lengi kallað eftir. Á meðal þingmála sem bíða er mál Samfylkingarinnar um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Við munum ekki fara í sumarfrí án þeirrar réttarbótar fyrir fatlaða Íslendinga. Við bíðum enn á síðustu dögum þingsins eftir nýrri fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar og breyttri áætlun í ríkisfjármálum þar sem brugðist er við verri hagspá, samdrætti í ferðaþjónustu og loðnubresti. Ekki er við þingið að sakast að fjármálaráðherrann hafi ekki kynnt nýja stefnu heldur vandræðagang ríkisstjórnarinnar sem fékk stjórnarmeirihlutann til að samþykkja algjörlega óraunhæfa fjármálastefnu fyrir rúmu ári. Samfylkingin gagnrýndi þá stefnu harðlega en ríkisstjórnin hlustaði ekki á varnaðarorðin. Látum það nú vera þótt stjórnarliðar fari ekki að ráðum okkar jafnaðarmanna. Þau hunsuðu líka gagnrýni fjármálaráðs sem benti þeim á með skýrum orðum að með stefnunni væri ríkisstjórnin að sníða sér spennitreyju í ríkisfjármálum og þau yrðu annaðhvort að skera niður útgjöld eða hækka skatta í niðursveiflu. Ríkisstjórn sem hvorki getur komið sér saman um niðurskurð né tekjuöflun grípur til þess ráðs að leggja fram nýja stefnu og fer um leið gegn lögum um opinber fjármál. Óábyrg stefna í ríkisfjármálum bitnar alltaf á almenningi sem ber kostnaðinn af gjörðum stjórnmálamanna sem eru ekki færir um að horfa út fyrir kjörtímabilið heldur marka stefnu sem heldur ekki vatni og er óframkvæmanleg nokkrum mánuðum eftir samþykkt hennar. Forsætisráðherra kallaði nýlega í erlendu riti eftir því að framsæknar hreyfingar og vinstri flokkar í Evrópu sameinuðust og mynduðu fjölþjóðlega fylkingu um róttækar lausnir á tímum loftslagsbreytinga og efnahagslegs ójafnaðar. Ég tek undir með ráðherranum en orðin hafa holan hljóm þegar þau koma frá stjórnmálamanni sem segir eitt í útlöndum en gerir annað á heimavelli, sem leiðir ríkisstjórn gömlu valda- og íhaldsflokkanna og styður fjármála- og efnahagsráðherra Sjálfstæðisflokksins, ríkisstjórn sem vill hvorki leggja á sanngjörn auðlindagjöld né láta auðmenn greiða sinn réttláta skerf til velferðarinnar, ríkisstjórn stöðnunar og óréttlætis. - Góðar stundir.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Margir ráku upp stór augu þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð fyrir einu og hálfu ári og hefur mörgum orðið tíðrætt um það síðan hvað samstarf þessara þriggja flokka sé óvenjulegt. Það kemur hins vegar betur og betur í ljós, einu og hálfu ári eftir að ríkisstjórnin tók til starfa, að breið samstaða skilar árangri. Stundum þarf að setjast aðeins yfir málin en niðurstaðan er oftast nær breið og þétt samstaða. Á eldhúsdegi fyrir ári ræddi ég um ferska vinda í verkalýðshreyfingunni og mikilvægi samstarfs stjórnvalda og verkalýðshreyfingarinnar. Nú í vor sáum við ávöxt þeirrar samvinnu þegar lífskjarasamningur var undirritaður þann 3. apríl eftir afar strembnar samningaviðræður. Samhliða því að aðilar vinnumarkaðarins skrifuðu undir kjarasamninga þar sem áhersla var lögð á þá sem standa höllustum fæti í samfélaginu kynnti ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur 45 aðgerðir honum til stuðnings. Meðal þeirra er lenging fæðingarorlofs í 12 mánuði sem er ekki einungis bót fyrir barnafólk heldur einnig mikilvægt jafnréttismál. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem lagt er til að lengja fæðingarorlof en nú mun það standa. Jafnari hlutur foreldra í orlofi ætti jafnframt að stuðla að jafnari stöðu foreldra þegar snúið er aftur á vinnumarkað eftir barneignir. Það var líka sérstakt ánægjuefni að samningsaðilar komu sér saman um að leggja áherslu á hækkanir til þeirra lægst launuðu í samningunum. Til að koma enn frekar til móts við þann hóp voru einnig kynntar breytingar á skattkerfinu með nýju lágtekjuskattsþrepi og jafnframt breytingum á barnabótakerfinu sem koma þeim launalægstu best. Unga fólkið hefur mátt sitja eftir í hagsveiflu undanfarinna ára og það þarf ekki að fjölyrða hér um húsnæðisvandann sem sérstaklega hefur komið niður á ungu fólki og einstæðum foreldrum. Það er mikilvægt að húsnæðiskostnaður éti ekki upp stóran hluta ráðstöfunartekna fólks, enda á að vera sjálfsagt að fólk hafi í sig og á eftir að reikningar hafa verið greiddir í byrjun hvers mánaðar - það eiga ekki að vera forréttindi. Þess vegna skiptir aukinn stuðningur í húsnæðismálum sérstaklega miklu máli. Þar má nefna hlutdeildarlán, nýja tegund af húsnæðislánum fyrir tekjulága, skýrari reglur um leiguvernd, ráðstöfun ríkislóða fyrir íbúðir og að úrræði vegna fyrstu kaupa nýtist þeim sem hafa ekki átt íbúð í fimm ár. Þar að auki stendur til að endurvekja félagslegt húsnæðiskerfi með stofnstyrkjum til uppbyggingar allt að 1.800 íbúða til viðbótar þeirri uppbyggingu sem nú er í gangi. Allt mun þetta stuðla að því að fólk hafi raunverulegt val um það hvort það vill eiga húsnæði eða búa í öruggu leiguhúsnæði. Kæru landsmenn. Þegar þessi ríkisstjórn lagði af stað fyrir rúmu einu og hálfu ári voru óvissuteikn á lofti. Spennan í þjóðarbúskapnum dróst hraðar saman en spár gerðu ráð fyrir, óvissa ríkti á vinnumarkaði og svo raungerðist það sem margir höfðu spáð um langa hríð, að ein stærsta atvinnugreinin okkar, ferðaþjónustan, stendur nú frammi fyrir samdrætti. Þannig hefur dregið úr vextinum og í nýútkominni spá Hagstofu Íslands er spáð samdrætti í hagkerfinu á þessu ári. Því hljótum við að bregðast við. En í tengslum við áætlunargerð ríkisins hef ég ávallt talað um að það þurfi að vera sveigjanleiki í áætlunum. Gangi þær spár ekki eftir sem áætlanir byggja á verðum við að aðlaga áætlanirnar. Sem betur fer hefur þessi ríkisstjórn skilið eftir talsvert svigrúm í afkomu ríkissjóðs til að mæta slíkum áföllum. Ísland stendur vel og enginn þarf að óttast að við ráðum ekki við skammtímaáfall á borð við gjaldþrot flugfélags eða loðnubrest. Í fyrsta skipti í áratugi eiga Íslendingar meiri eignir erlendis en þeir skulda og Seðlabankinn hefur brugðist við kólnun hagkerfisins með því að veita súrefni inn á kerfið, m.a. með því að lækka vexti um hálft prósentustig í síðustu viku. Það skilar sér aftur í lægri greiðslubyrði húsnæðislána, meiri krafti í fjárfestingu o.s.frv. Í þetta skiptið er Ísland reiðubúið undir kólnun, enda hafa landsmenn aukið þjóðhagslegan sparnað, skuldir hafa verið greiddar niður og skynsamlegir kjarasamningar gerðir. Ég er því full bjartsýni á að við náum farsælli lendingu. Kæru landsmenn. Ég hafði leyft mér að hlakka til að geta staðið hér og farið yfir fjölmörg góð mál sem munu koma sér vel fyrir Íslendinga, t.d. heilbrigðisstefnu til ársins 2030 sem verður grundvallarplagg til að betrumbæta heilbrigðisþjónustu og halda utan um hana hér á landi. Fyrir þinginu liggur líka þingsályktunartillaga um áætlun gegn ofbeldi og afleiðingum þess - löngu tímabært mál, enda hafa undanfarin ár sýnt okkur að samfélagið, og í raun heimurinn allur, hefur sofið á verðinum í baráttunni gegn ofbeldi. Ríkisstjórnarflokkarnir samþykktu á dögunum frumvarp félagsmálaráðherra um meðferð atvinnutekna og sérstaka uppbót vegna framfærslu. Á mannamáli þýðir það fyrsta skrefið til að afnema krónu á móti krónu skerðinguna. Þá liggja fyrir góð þingmannamál, svo sem lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og frumvarp um réttindi barna sem aðstandenda þegar foreldri glímir við alvarleg veikindi eða fellur frá. En það er alls óvíst hvort og þá hvenær þessi mál ná hér fram að ganga vegna þeirrar stöðu sem við stöndum nú frammi fyrir vegna þess að einn þingflokkur hefur tekið það að sér að tala hér í rúmar tvær vikur á milli þess sem hann reynir að sannfæra þing og þjóð um að flokkurinn stundi alls ekki málþóf. Á meðan bíðum við hin 54 sem eigum sæti á Alþingi eftir því að geta tekið þessi góðu og þörfu mál til umræðu og afgreiðslu. 149. þing hefur verið starfsamt og afkastamikið og nú er komið að því að uppskera. Þannig virkar Alþingi, þingið okkar, í lýðræðislegu samfélagi. Það er óásættanlegt að einn þingflokkur taki sér þá stöðu að halda löggjafanum og þar með lýðræðinu í uppnámi. Slíkt á ekki að líðast. Forseti. Meiri hluti Alþingis vill ljúka 149. þingi með afgreiðslu mála eins og lög gera ráð fyrir. Á þessum bjarta degi er þrátt fyrir allt full ástæða fyrir sóknarhug og bjartsýni. Samfélagið á það skilið að við höldum áfram að sækja fram, fyrir landsmenn og fyrir framtíðina. - Góðar stundir.
Forseti. Kæra þjóð. Við stöndum á krossgötum. Við stöndum frammi fyrir vali. Undanfarin misseri, ár og áratugi hafa orðið gríðarlegar breytingar á samfélagsgerðinni. Samskiptamátar hafa breyst og internetið hefur sítengt okkur hvert öðru. Aðgengi okkar að upplýsingum er meira en nokkru sinni fyrr. Stjórnvöld eiga erfiðara með að stjórna samfélagsumræðunni. Flokksblöðin gömlu eru við það að skilja varanlega við stjórnmálaflokkana sem þau tilheyrðu og gagnsæ stjórnsýsla er talin eftirsóknarverð. Þrátt fyrir þetta hefur traust á stjórnmálum ekki aukist heldur minnkað. Getur verið að gagnsæi dragi úr trausti á stjórnmálunum eða hefur það einfaldlega svipt hulunni af djúpstæðum langvarandi vandamálum sem stjórnvöld neita að horfast í augu við? Traust til lýðræðislegra stofnana er í lágmarki og á það ekki síst við um Alþingi. Undanfarna mánuði hafa hneyksli og áfellisdómar dunið á Alþingi hver á eftir öðrum, akstursgreiðslumálið, Klaustursmálið, óviðeigandi hegðun þingmanna og óviðeigandi pólitísk afskipti af siðareglumálum. Síðasta haust sameinuðust Íslendingar um að krefjast afsagnar þingmanna sem höfðu uppi dólgslæti og montuðu sig af spillingaráformum. En mörgum mánuðum síðar hefur ekkert gerst, ekki annað en það að sú kona sem upplýsti um samtalið hefur verið úrskurðuð brotleg við persónuverndarlög eftir harða aðför þessara þingmanna að trúverðugleika hennar og persónu. Að sama skapi hefur þingkonan sem upplýsti um mikilvægi þess að hefja rannsókn í akstursgreiðslumálinu verið úrskurðuð brotleg gagnvart siðareglum fyrir það eitt að benda á að forsendur séu fyrir því að rannsaka málið. Áherslan er augljós. Það á að laga ásýnd Alþingis frekar en að laga Alþingi. Baráttan snýst um að verja valdið og sannfæra alla um að í því felist virðulegur stöðugleiki. En þessi nálgun mun ekki virka vegna þess að hulunni hefur verið svipt af. Þetta er ekki stöðugleiki og almenningur veit það. Það að aðrar reglur gildi fyrir æðstu valdhafa samfélagsins en almenning í landinu er óásættanlegt og nokkuð sem við verðum að uppræta. Áframhaldandi samtrygging og ábyrgðarleysi grefur undan virðingu Alþingis frekar en að auka hana. Engin hefð er fyrir afsögn þingmanna og geta þeir því setið sem fastast þrátt fyrir skýran vilja almennings um afsögn og þrátt fyrir augljóst tilefni til þess. Forseti. Ástæðan fyrir því að fólk ber lítið traust til Alþingis er sú að stjórnmálastéttin hefur sýnt að henni er ekki treystandi til að fara með völd. Henni er ekki treystandi til að setja hag þjóðarinnar umfram eigin hag. Stjórnmálamenn hafa ítrekað sýnt það í aðdraganda kosninga hversu tilbúnir þeir eru til að lofa öllu fögru til að halda völdum en treysta svo á gleymni almennings frekar en að efna loforðin. Fulltrúar allra flokka sem sæti eiga á Alþingi lofuðu því t.d. í aðdraganda kosninga að afnema krónu á móti krónu skerðingar öryrkja en þegar færi gafst á því að afgreiða þingmál þess efnis úr velferðarnefnd í lok síðasta árs var málið svæft í nefndinni af þingmönnum meiri hlutans og þar situr það enn fast. Stærsta skrefið í átt að því að endurreisa traust til Alþingis er líklega það að efna stærsta svikna loforðið. Árið 2012 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort hér skyldi taka gildi ný stjórnarskrá byggð á tillögum stjórnlagaráðs. Tveir þriðju kjósenda, yfirgnæfandi meiri hluti, lýstu því yfir að svo skyldi verða. Nú, um sjö árum seinna, er nýja stjórnarskráin enn ofan í skúffu ríkisstjórnarinnar. Það þótti mikilvægara að mynda þessa margumræddu breiðu stjórn frá vinstri til hægri en að efna loforðið við þjóðina um nýja stjórnarskrá. Það þótti mikilvægara að leiða Sjálfstæðisflokkinn aftur til valda þrátt fyrir öll þau ótal spillingarmál sem hann hefur komið að á nýliðnum árum og þrátt fyrir andstöðu hans við nýju stjórnarskrána og aðgerðir gegn henni. Það þótti mikilvægara en að efna loforðið við þjóðina um nýja stjórnarskrá. Skortur á aðgerðum til að auka traust felur í sér gríðarlega hættu. Mikið vantraust til stjórnmála, stjórnmálamanna og lýðræðislegra stofnana getur verið undanfari þess að lýðræðisleg gildi víki fyrir stjórnlyndum þjóðernispopúlisma. Ég hef áhyggjur af þessari þróun, ég hef miklar áhyggjur af henni. Ég hef sérstaklega áhyggjur af því hvernig við bregðumst við þessari þróun því að tilhneiging okkar hefur verið sú að ráðast beint gegn þessum öflum með því að setja tjáningarfrelsinu þrengri skorður, með því að reyna að þagga niður umræðu sem okkur þóknast ekki. Staðreyndin er hins vegar sú að þöggun nær sjaldnast markmiði sínu heldur nærir frekar og valdeflir þær raddir sem á að þagga. Forseti. Hlutverk okkar þingmanna er að hlusta á raddir almennings, gefa áhyggjum þeirra gaum, stuðla að upplýstri umræðu og vinna að lausnum með gagnsæjum ferlum og með skýrri aðkomu almennings. Eitt af meginhlutverkum stjórnvalda er að tryggja jarðveg eða þennan örugga grunn sem gerir okkur kleift að þróa samfélag sem byggist á trausti og samvinnu. Við stöndum frammi fyrir gríðarstórum og flóknum verkefnum sem krefjast þess að við leysum þau í sameiningu; loftslagsbreytingar, tæknibreytingar, sívaxandi ójöfnuður, fátækt, heilsufarsvandamál, þunglyndi, ofbeldi, tilgangsleysi og fjöldinn allur af flóknum viðfangsefnum sem við getum ekki brugðist við með ásættanlegum hætti ef við sem semjum og mótum leikreglur samfélagsins erum gjörsamlega ófær um að sinna því hlutverki af heilindum og í þágu almennings, sér í lagi ef við hunsum áfram þær leikreglur sem þjóðin setti okkur með nýrri stjórnarskrá. Kæra þjóð. Þið eruð stjórnarskrárgjafinn og það er okkar að framkvæma ykkar vilja við gerð grunnsamfélagssáttmálans okkar. Það er mín von að okkur auðnist að framkvæma þann vilja sem allra fyrst til að við höfum öll betri leikreglur, þing sem þjóð, til að leysa saman úr áskorunum framtíðar. Við lítum á það sem verkefni okkar Pírata að framkvæma með gagnsæi og heiðarleika að leiðarljósi og það verður það áfram þar til markmiðinu er náð. - Gleðilegt sumar.
Hæstv. forseti. Kæru landsmenn. Verkefni okkar á Alþingi eru fjölmörg og mikilvægt að við sinnum þeim af alúð, stórum sem smáum. Mest um vert er þó að ákvarðanir okkar skapi jákvæð skilyrði til framtíðar fyrir alla landsmenn, atvinnulíf og heimili, að við vinnum saman að því að móta jöfn tækifæri fyrir alla til að nýta krafta sína, tækni og hugvit til framfærslu og framfara fyrir land og þjóð. Kraftmikið, samkeppnishæft atvinnulíf er okkar keppikefli því að það fer ávallt saman við og er í senn forsenda lífsgæða og bættra lífskjara. Blómlegt og framsækið atvinnulíf um allt land, skynsamleg og sjálfbær nýting auðlinda, verðmætasköpunin sem af því hlýst og þá um leið möguleikinn til að hlúa að þeim sem á þurfa að halda, að búa hér öllum gott, barnvænt samfélag og efla velferð á öllum sviðum - það er þess vegna sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggur áherslu á þróttmikið efnahagslíf, til þess að treysta megi til framtíðar atvinnulíf, vöxt verðmætasköpunar og velferð, að leggja grunn að félagslegum stöðugleika og auknum lífsgæðum fyrir komandi kynslóðir. Þessi stefna rímar vel við áherslur og stefnu Framsóknarflokksins. Framsýni, samvinna og samstaða einkennir störf ríkisstjórnarinnar. Það er ánægjulegt og vissulega forréttindi að fá tækifæri til að styðja þessa ríkisstjórn og vinna með samhentum hópi ráðherra og þingmanna að framfaramálum. Góðir landsmenn. Traust ríkisfjármál eru ein af undirstöðum efnahagslífsins og drifkraftur þess að sækja fram. Í stefnumótandi lagaramma um opinber fjármál eru ríkisfjármálin í raun viðvarandi viðfangsefni og kannski þess vegna ekki alltaf það mál sem hæst fer, en samt stöðug vinna, og fjárlög næsta árs eru fyrsta dagskrármálið sem við tökumst á hendur á hverju þingi. Ábyrg sókn á traustum grunni einkennir fjárlögin sem við samþykktum í desember sl. Þau endurspegluðu aukinn hagvöxt á umliðnum árum, eitt lengsta vaxtarskeið í hagsögunni, þar sem áfram er haldið á þessu ári að byggja upp samfélagslega innviði á sama tíma og greitt er af skuldum og með því dregið úr vaxtabyrði ríkissjóðs - peningum sem sannarlega er betur varið í þjóðhagslega mikilvæg verkefni. Þannig byggja fjárlögin á traustari grunni en við höfum búið við um langt skeið. Því er mögulegt að sækja fram á fjölmörgum sviðum, fara í fjárfestingar og bæta í fjölmarga málaflokka þar sem myndast hefur uppsöfnuð þörf. Ég nefni stóraukin framlög til samgöngumála og fjarskipta þar sem uppsöfnuð viðhalds- og nýfjárfestingarþörf er hvað mest, til heilbrigðis- og velferðarmála, menntamála, nýsköpunar og rannsókna og umhverfis- og loftslagsmála. Virðulegi forseti. Við segjum gjarnan að ein af meginforsendum framtíðarhagvaxtar og samkeppnishæfni atvinnulífsins sé fjárfesting í menntun, nýsköpun og rannsóknum. Framlög til nýsköpunar og rannsókna eru stóraukin, um 31% að raungildi næstu fimm árin, og þá má segja að ráðherra hafi komið mennta- og menningarmálum vel á dagskrá með auknum framlögum og í formi fjölmargra aðgerða. Ég nefni hér stuðning við bókaútgáfu og stefnumótun til eflingar íslenskri tungu. Góðir landsmenn. Auðvitað er það ekki svo að ríkisfjármálin ein og sér ráði sveiflum eða efnahagslegri stöðu þjóðarbúsins. Heimili og fyrirtæki hafa nýtt stöðuna og sýnt ráðdeild, aukið sparnað og dregið úr skuldsetningu, þ.e. að heyra og sjá aukinn skilning fyrir óhjákvæmilegu samhengi ríkisfjármálastefnu stjórnvalda, sjálfstæðrar peningamálastefnu og vinnumarkaðar. Sameiginlegur víðtækur skilningur á þessum þremur meginsviðum íslensks efnahags er til þess fallinn að varðveita þann efnahagslega árangur sem náðst hefur, að viðhalda háu atvinnustigi og auknum kaupmætti í takti við verðmætasköpun og framleiðni. Vinnumarkaðurinn, Samtök atvinnulífsins og verkalýðshreyfingin, mætti þessari áskorun með afgerandi hætti og tímamótasamningum, lífskjarasamningunum. Það gerðist með nauðsynlegri aðkomu og stuðningi stjórnvalda. Ríkisstjórnin hefur með virku samtali í langan tíma í aðdraganda samninga gert ráð fyrir þeirri aðkomu í sínum áætlunum. Samningarnir leggja frekari grunn að efnahagslegum og félagslegum stöðugleika. Í þeim felst aukinn jöfnuður þar sem áherslan er á tekjulægri hópa og barnafjölskyldur með skattkerfisbreytingum og lægri sköttum, hækkuðum barnabótum, lengra fæðingarorlofi og hærri orlofsgreiðslum. Samanlagt geta til að mynda ráðstöfunartekjur fjögurra manna fjölskyldu aukist um 411.000 kr. á ári. Þá eru fjölmargar lausnir á sviði húsnæðismála: Aðstoð við fyrstu kaup, aukið framboð á félagslegu húsnæði, nýting séreignarsparnaðar og tilgreindrar séreignar - svissneska leiðin hefur hún verið kölluð - endurskoðun á húsnæðislið vísitölunnar og verðtryggingar sem við Framsóknarmenn fögnum alveg sérstaklega og höfum barist fyrir lengi, að óverðtryggð lán verði valkostur fyrir alla. Góðir landsmenn. Mér endist hvorki tími hér til að telja upp öll þau mál sem eru á dagskrá þessa þings, afgreidd sem óafgreidd, né þau verkefni sem eru á borði ráðherranna, enda málefnasvið ríkisfjármála 34 og málaflokkarnir yfir 100. Fyrir liggur hér á lokametrum þingsins að afgreiða ríkisfjármálaáætlun 2020–2024. Nýjustu vendingar í efnahagsmálum birtast í spá Hagstofunnar og breyttum forsendum, í snöggri niðursveiflu vegna samdráttar í ferðaþjónustu og loðnubrests. Í gildandi stefnu ríkisstjórnarinnar er við aðrar hagvaxtarforsendur markmið um að skila í afgang 1% af vergri landsframleiðslu, tæpum 30 milljörðum. Lífskjarasamningarnir eru gífurlega mikilvægt innlegg og gefa svigrúm til vaxtalækkunar Seðlabankans sem um leið er merki um aukinn styrk hagkerfisins, trúverðugleika bankans og sjálfstæðrar stefnu. Það hefur lengi verið kallað eftir því að peningamálastefna og ríkisfjármálastefna togi í sömu átt. Virðulegi forseti. Við þessar aðstæður spyrjum við sem fyrr: Hvað er skynsamlegast að gera fyrir land og þjóð? Mér finnst svarið blasa við: Ábyrg stefna og sterk staða ríkissjóðs gerir það að verkum að við erum í færum til að halda áfram samfélagslegri uppbyggingu, að bæta í skynsamlegar innviðafjárfestingar og stuðla að sjálfbærum hagvexti til góða fyrir alla landsmenn. - Góðir landsmenn, gleðilegt sumar.
Herra forseti. Kæru landsmenn. Við lifum á tímum hraðari breytinga en nokkrar kynslóðir á undan okkur, breytinga sem í senn fela í sér stórkostleg tækifæri en um leið miklar áskoranir. Miklar breytingar kalla líka oft á mikil hagsmunaátök, átök milli íhaldssemi og framsækni, en breytingarnar verða þó aldrei umflúnar. John F. Kennedy sagði eitt sinn, með leyfi forseta: „Breytingar eru lögmál lífsins. Þeir sem horfa einungis til fortíðar eða nútíðar munu missa af framtíðinni.“ Sú íhaldsstjórn sem nú situr við völd hér á landi ætlar að freista þess að bíða af sér framtíðina. Hún var reyndar stofnuð um kyrrstöðu, stofnuð til varnar þröngum sérhagsmunum fortíðar. Herra forseti. Íslenskt samfélag hefur tekið stakkaskiptum á þeim aldarfjórðungi sem liðinn er frá því að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið tók gildi. Lífskjör hafa batnað mikið samhliða því sem utanríkisviðskipti okkar hafa dafnað, erlend fjárfesting stóraukist og frjálst flæði fólks í senn styrkt íslenskan vinnumarkað með aukinni þátttöku erlendra starfsmanna en ekki síður skapað ný tækifæri á erlendri grundu fyrir okkur Íslendinga. Enginn vafi leikur á því að aukin þátttaka okkar í alþjóðahagkerfinu í gegnum EES hefur reynst okkur mikið gæfuspor. Næsti aldarfjórðungur mun þó án efa fela í sér enn meiri breytingar en þær sem við höfum upplifað hingað til. Sú mikla vá sem blasir við í umhverfismálum kallar á algera endurskoðun á neyslu okkar og atvinnuháttum og krefst stóraukinnar þátttöku okkar í alþjóðasamstarfi gegn hlýnun jarðar. Tæknibreytingar eru hraðari en nokkru sinni fyrr og þær breytingar munu gjörbylta atvinnugreinum hér á landi. Heimurinn hefur minnkað og í því felast mikil tækifæri fyrir litla, kjarkaða og vel menntaða þjóð. Það ræðst hins vegar af viðbrögðum okkar hvort okkur takist að nýta þær okkur til hagsbóta og blómlegrar framtíðar eða hvort við verðum aðeins áhorfendur að þessum miklu breytingum með tilheyrandi skerðingum á lífskjörum. Herra forseti. Framtíðin verður nefnilega aldrei flúin. Vaxandi þjóðernisöfgar um allan heim eru mikið áhyggjuefni, meiri ógn steðjar nú að lýðræðinu en við höfum séð um áratugaskeið, vaxandi einangrunarhyggja, einræðislegir tilburðir og árásir á minnihlutahópa minna óþyrmilega á uppgang fasismans á þriðja áratug síðustu aldar. Ef við sofnum á verðinum gætum við vaknað í heimi sem við viljum ekki kannast við. Þjóðum heimsins hefur ekki tekist að tryggja að efnahagslegur ávinningur af alþjóðavæðingunni hafi skilað sér af sanngirni til allra þjóðfélagshópa. Dregið hefur úr félagslegum hreyfanleika og vaxandi óánægja með ójafna skiptingu gæða er undirrót þeirrar ólgu sem við nú sjáum í stjórnmálum víða um heim. Þrátt fyrir mikinn launajöfnuð hér á landi á þessi veruleiki einnig við okkur Íslendinga. Millistéttin hefur hér sem og á öðrum Vesturlöndum átt undir högg að sækja og hár kostnaður við íslensku krónuna veldur miklum eignaójöfnuði. Krónan hyglir nefnilega þeim, bæði fyrirtækjum og einstaklingum, sem geta fært eignir sínar úr landi þegar hentar. Hver situr svo uppi með kostnaðinn af krónunni? Jú, íslenskur almenningur, en auðvitað berjast þeir hvað harðast gegn breytingum í gjaldmiðlamálum okkar sem geta hagnast hvað mest á núverandi stöðu. Um þá stöðu hefur núverandi ríkisstjórn tekið sér varðstöðu. Herra forseti. Sú vá sem jörðinni stafar af hamfarahlýnun af mannavöldum er fordæmalaus og stjórnvöld þurfa kjark til að takast á við hana. Markaðshagkerfi og umhverfisvernd eru ekki andstæður líkt og oft er haldið fram, en það verður að nýta markaðsöflin í þágu umhverfisverndar. Hin augljósa staðreynd er sú að eins og hagkerfi heims eru uppbyggð nú um stundir er mikil hagnaðarvon í mengun. Kolefnisfótspor okkar er einfaldlega of ódýrt. Í dag borga þeir sem menga ekki kostnaðinn heldur er það jörðin sem situr uppi með reikninginn, við öll, íbúar jarðarinnar. Hæstv. ríkisstjórn talar hátt í þessum efnum en gerir fátt og því miður er metnaðarlaus loftslagsstefna ríkisstjórnarinnar mikil vonbrigði. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn birti nýlega skýrslu um nauðsynlegar aðgerðir í loftslagsmálum. Ef Ísland myndi fara eftir niðurstöðu þeirrar skýrslu þýddi það að tvöfalda þyrfti kolefnisgjöld hér á allar samgöngur til að ná skuldbindingum okkar í Parísarsamkomulaginu. Ég hræðist það að núverandi ríkisstjórn hafi ekki dug í að standa vörð um umhverfið með þeim hætti. Losun vegna landnotkunar í landbúnaði hér á landi er einnig mjög mikil. Ljóst er að auka verður verulega fjárhagslegan hvata til mótvægisaðgerða, svo sem endurheimtar votlendis og skógræktar. Mikilvægt er í þessu samhengi að tengja betur saman aðgerðir í loftslagsmálum við stuðningskerfi í landbúnaði. Þar geta falist veruleg tækifæri til að efla til muna íslenskan landbúnað en um leið draga úr kolefnisspori hans. Þegar ráðherra landbúnaðar var spurður um metnaðarleysi í þessum málum hér á Alþingi bar hann fyrir sig að það vantaði tæki til að setja okkur metnaðarfyllri markmið. Við erum sammála um þörfina á metnaðarfullum markmiðum en við erum brunnin inni á tíma. Við verðum að hætta að fresta aðgerðum og leita blóraböggla. Á Íslandi er nefnilega gnægð tækifæra fyrir grænt hagkerfi sem getur staðið undir velferð okkar til framtíðar. Við eigum að vera leiðandi í grænum orkugjöfum og efla tækni- og hugvitsgeirann í tengslum við það. Góðir landsmenn. Slík framtíðarsýn leiðir hins vegar óneitanlega hugann að stöðu nýsköpunar hér á landi. Lítil breyting hefur orðið á útflutningstekjum tækni- og hugvitsgreina á undanförnum áratug og allt of fá störf hafa skapast á þeim vettvangi. Þess í stað hefur hagvöxtur verið drifinn áfram af ferðaþjónustunni. Ríkisstjórn sem lofar nýsköpun í öðru hverju orði ver tvisvar sinnum hærri fjárhæðum til stuðnings landbúnaði en til nýsköpunar. Það endurspeglar trú hennar á atvinnuvegum framtíðarinnar. Ríkisstjórnin neitar að horfast í augu við þær áskoranir sem alþjóðleg fyrirtæki búa við hér á landi vegna sveiflukennds gjaldmiðils. Við getum ekki lengur byggt afkomu okkar einvörðungu á nýtingu auðlinda. Við verðum að byggja upp sterkt og öflugt þekkingarhagkerfi ef við ætlum að skapa tækifæri fyrir ungt og vel menntað fólk hér á landi. Krónan kippir hins vegar reglulega stoðunum undan rekstri fyrirtækja í alþjóðlegri samkeppni. Fyrir vikið höfum við séð að ung og efnileg fyrirtæki eru seld úr landi eða flytja starfsemi sína utan mun fyrr en við höfum áður átt að venjast. Ofan á það hefur menntun aldrei verið jafn lítt metin til launa og nú. Hver á þá að drífa áfram nýsköpun og hugvit sem ríkisstjórnina langar svo mikið að efla ef ekki unga fólkið og framtíðin? Tilraunin með krónuna er fullreynd, herra forseti. Við munum aldrei búa íslenskum tækni- og hugverkafyrirtækjum ásættanlegt rekstrarumhverfi með hana að vopni. Við munum heldur ekki skapa framtíðarkynslóðum þessa lands þau tækifæri sem þær eiga skilið, hagnýtingu góðrar menntunar eða samkeppnishæf lífskjör með svo kostnaðarsaman gjaldmiðil. Við þurfum að horfa til framtíðar. Grænt hagkerfi og nýsköpun mun leika þar lykilhlutverk. Við skuldum framtíðinni að gera betur með orðum Gretu Thunberg sem vakið hefur heiminn til umhugsunar í umhverfismálum með baráttu sinni: „Breytingar eru í vændum, hvort sem þér líkar það eða ekki.“ Kæru landsmenn. Þið getið treyst því að við í Viðreisn tökum framtíðinni opnum örmum.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Mikið afskaplega væri gaman ef við gætum horft á öll þau fögru orð sem hér hafa verið sögð verða að veruleika. Mikið væri nú gaman að vera Íslendingur, í hvaða stétt og stöðu sem er, ef við sem hingað komum reglulega upp til að hæla okkur af eigin verkum sýndum það virkilega og sönnuðum að við værum hér til að standa við orðin. Flokkur fólksins var stofnaður til að berjast gegn fátækt á Íslandi. Ég horfi um öxl, hér stóð ég fyrir rúmu ári, jafnvel bjartsýn á að hugsanlega myndi eitthvað breytast, að hinn góði, yfirlýsti vilji ríkisstjórnarinnar yrði sýndur í verki. Það myndi kannski losna aðeins um fátæktargildrurnar sem herðir hér að kverkum okkar minnstu bræðra og systra. En sú er ekki raunin, virðulegi forseti. Nú hellast inn um bréfalúguna skerðingarnar miklu frá Tryggingastofnun. Og hugsa sér, flestir þeir sem fá þessa miða inn um lúguna átta sig engan veginn á því hvers vegna þeir sem eru með rúmar 200.000 kr. í framfærslu á mánuði verða skertir núna á bilinu 25.000–30.000 kr. á mánuði vegna þess að þeir skulda, þeir fengu of mikið. Er ekki eitthvað að kerfi sem getur ekki einu sinni komið því betur til skila en svo til þeirra sem þurfa að stóla á þetta almannatryggingakerfi hvernig verður að umgangast þetta skrímsli svo ekki þurfi að horfast í augu við skerðingarnar hvert einasta ár og verða fyrir mismiklum áföllum þess vegna? Virðulegur forseti. Flokkur fólksins hefur komið með mörg þingmál, þingsályktunartillögur og frumvörp, allt góð mál, allt mál sem eru í þá átt að reyna að koma til móts við okkar minnstu bræður og systur. Eitt mál langar mig að nefna sérstaklega, afnám skerðingar á launatekjur aldraðra. Það er alveg sannað mál að það kostar ekki neitt. Oft er ríkisstjórnin á bremsunni og segir: Það er ekki endalaust hægt að ætlast til þess að mokað sé peningum úr ríkissjóði þar sem við þurfum að sýna aðhald núna, þar sem við horfum upp á að hagvöxturinn hefur fallið um tíma, þar sem við horfum upp á lægð. Hvernig er þá hægt að rökstyðja að ekki sé með góðu móti a.m.k. hægt að koma til móts við þennan litla þjóðfélagshóp? Það er lýðheilsumál fyrir þennan þjóðfélagshóp að gefa fólki kost á því að leggja sitt af mörkum og halda áfram að vinna án þess að vera skert. Hvernig stendur á því að ár eftir ár skuli vera komið í eldhúsdagsumræður og talað um hluti og bjartsýni og allt svo æðislega frábært á meðan við vitum að þúsundir landa okkar sem eru að fylgjast með þessum umræðum eiga ekki eitt einasta orð og hugsa: Hvers vegna hef ég ekki fengið að taka þátt í þessu góðæri? Af hverju ekki ég? Hvar er öll þessi velsæld? Hvað hef ég gert af mér til að þurfa að þola það að lepja dauðann úr skel? Ég hef ítrekað talað um að við höfum lög og reglur sem væri kannski lágmark að fylgja, sérstaklega af stjórnvöldum í landinu. Við eigum 2. málslið 69. gr. almannatryggingalaga sem segir að samkvæmt ákvörðun um launaþróun skuli aldrei hækka minna en verðlag samkvæmt neysluvísitölu en hún skal þó ávallt fyrst vera samkvæmt almennri launaþróun í landinu. Hvar eru nú lífskjarasamningarnir fyrir þá sem eru í almannatryggingakerfinu? Hvar eru þeir lífskjarasamningar? Hvers vegna má ekki koma til móts við fátækasta fólkið í landinu og hækka hjá því um leið og er hækkað hjá öllum öðrum? Af hverju þarf að bíða þangað til 1. janúar ár hvert til að fylgja eftir þeirri lögbundnu skyldu sem ríkinu er lögð á herðar, að hækka samkvæmt 69. gr. framfærslu þeirra sem þurfa að nýta sér almannatryggingakerfið? Ég á ekki svör við þessu. Ég get bara ekki skilið þetta. Allt sem við erum að glíma við í dag, allt sem við tölum um hér og nú, er mannanna verk. Ef við viljum breytingar og ef við ætlum að sjá breytingar eru þær einnig mannanna verk. Ég efast ekki um það í eina einustu mínútu að ef það væri raunverulegur vilji gætum við öll hér tekið saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum, og gjörbreytt þessu landslagi. Við þurfum ekki að búa við kerfi sem er svo niðurnjörvað og grjóthart að það virðist ekki vera nokkur lifandi leið að hnika til nokkrum sköpuðum hlut nema þegar maður er löngu dauður. Það tekur marga áratugi að breyta einhverju svo ærlega að eftir verði tekið. Mig langar að nefna nokkur mál sem Flokkur fólksins hefur reynt að koma inn í þinglega meðferð. Svo einkennilegt sem það er, og þannig virkar það að vera í stjórnarandstöðu, er alveg sama hversu gott málefnið er, það skal daga uppi í nefnd. Jú, það eru sendar út umsagnarbeiðnir. Jú, jú, það koma gestir, en nú er ekki hægt að gera neitt frekar fyrir málið - og farðu að sofa, ágæta mál. Þú færð aldrei að fara í þinglega meðferð vegna þess að sá sem leggur það fram er í minni hluta, er í stjórnarandstöðu. Þingmannamál eiga ekkert sérstaklega upp á pallborðið á þessu háa Alþingi. Það er kannski eitt sem væri vert að breyta, ekki satt? Mig langar að segja ykkur eitt, það er ekki hægt að hætta hér án þess að nefna það. Hér er hópur formanna allra stjórnmálaflokkanna og við erum að vinna að breytingu á stjórnarskrá. Það er góður vilji. Mér er alveg sama hvað hver segir og mér er alveg sama í hvaða flokki og hvernig maður á að tala sem fulltrúi stjórnarandstöðu - það er virkilega góður vilji til að koma auðlindaákvæðinu inn í stjórnarskrá. Það er búið að senda það í umsagnargáttina. Fólkið okkar - þið, kæru landsmenn - getur farið og sagt álit sitt. Þið getið mótað auðlindaákvæðið með okkur og virkilega látið það ganga upp þannig að það virki. Ég furða mig hins vegar á því þegar við tölum núna - og ég ætla að nefna þriðja orkupakkann sem þið hafið örugglega aldrei heyrt nefndan áður [[Hlátur í þingsal.]]- það er merkilegt að ekki sé hægt að salta þann pakka þangað til auðlindaákvæðið er komið inn í stjórnarskrána sem verður væntanlega við næstu kosningar. Hvers vegna var það ekki hægt? Ég er frekar ung í faginu og hef kannski ekki allt of mikið vit á því hvernig þessi pólitík virkar en ég veit a.m.k. hvað ég sé hér og nú. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig engan veginn á því. Ég skora á ykkur öll hér: Hvernig væri að útrýma saman þjóðarskömminni fátækt? Hvernig væri að taka saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum, og virkilega halda utan um auðlindirnar okkar og koma í veg fyrir að þær gangi undir eitthvert boðvald í Brussel? Hvernig væri það, virðulegi forseti? - Gleðilegt sumar, kæru landsmenn.
Herra forseti. Góðir Íslendingar. Orkupakkamálið var kynnt með þeim hætti að óhætt væri að samþykkja það vegna þess að ríkisstjórnin hefði gert við það lagalegan fyrirvara. Stjórnarliðar hafa hvorki getað útskýrt fyrir þingmönnum né þjóðinni hvað felst í þessum lagalega fyrirvara eða hvar hans er að leita, en hann virðist helst felast í einhverjum skilningsríkum samtölum við menn úti í Evrópu eða reglugerðardrögum uppi í ráðuneyti. Þeir hafa heldur ekki getað útskýrt fyrir þjóðinni hverjar verða afleiðingar þess ef þessir fyrirvarar standast ekki. Stjórnarliðum er fyrirmunað að útskýra málið og álitaefni þess með fullnægjandi hætti. Það hefur þeim svo sannarlega ekki tekist og virðast á stundum ekki hafa það fyllilega á valdi sínu. Í stað þess að upplýsa almenning um margar og flóknar hliðar þessa máls er umræðunni stýrt þannig að hún fari helst fram að næturlagi og hæstv. forseti og þeir sem fara með dagskrárvaldið slá nú bæði sín eigin met og annarra í lengd funda á Alþingi í þeim tilgangi, að því er virðist, að svæfa umræðuna með áberandi samverknaði margra fjölmiðla. Samningsbrotamál gegn Íslandi og milljarða bótakröfur geta lent í fangi okkar í skaðabótamálum eins og lögfræðilegir ráðunautar og fleiri lagamenn hafa varað við. Þeir átta fyrirvarar sem Norðmenn gerðu við málið eru ekki til umræðu hér þrátt fyrir að þar séu uppi málaferli um gildi þeirra og er tíðinda af því máli að vænta með haustinu. Ríkisstjórnin fæst heldur ekki í samhengi við þetta mál til að ræða fjórða orkupakkann sem er fullsmíðaður upp á 1.000 blaðsíður. Sá pakki hefur ekki verið kynntur þingmönnum. Á meðan liggur sá þriðji hér fyrir til samþykktar. Til að geta rætt málið ofan í kjölinn og áhrif þess á yfirráð okkar yfir mikilvægustu orkuauðlindum þjóðarinnar þurfa allar upplýsingar að liggja fyrir. Hvað er það sem kemur í veg fyrir að málinu verði frestað og skoðað með tilliti til allra þeirra álitaefna sem uppi eru? Hvað óttast menn við að leggja afstöðu sem stjórnarliðar sjálfir hafa um að Ísland muni ekki tengjast orkumarkaði Evrópu fyrir skilningsríka fulltrúa Evrópu, Evrópska efnahagssvæðisins, og leita eftir undanþágu frá þeim ákvæðum í regluverkinu sem mestur vafi er á um að standist stjórnarskrá? Hvað óttast menn, herra forseti? Á það hefur verið bent að samþykkt orkupakkans ryðji brautina til fullrar aðildar Íslands að Evrópusambandinu. Sérkennilegt að það sé hlutskipti Vinstri grænna sem forystuflokks í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar að teppaleggja þannig brautina inn í Evrópusambandið. Margir af kjósendum þeirra hljóta að undrast þetta mjög. Ágætu landsmenn. Við höfum reynslu af samningsbrotamáli þar sem við höfum leitast við að verja heilbrigði íslenskra búfjárstofna og um leið lýðheilsu almennings. Eftir að hafa tapað slíku máli fyrir EFTA-dómstólnum hafa fyrirtækjum verið dæmdar háar skaðabætur úr ríkissjóði. Ráðunautar ríkisstjórnarinnar og fleiri lagamenn hafa bent á augljósa hættu á að eins fari í málum sem aðilar á borð við breska sæstrengsmenn gætu höfðað. Í slíkum málum yrðu þó fjárhæðirnar aðrar og hærri. Góðir áheyrendur. Sérfræðingar hafa bent á að afnám takmarkana á innflutningi búfjárafurða, svo sem frystiskyldu, muni þýða aukna hættu á ýmsum sviðum fyrir heilsu manna og dýra. Þær bakteríur sem eru ónæmar fyrir nánast öllum sýklalyfjum sem til eru geta borist með matvælum í menn. Þær finnast nú æ oftar í búfé og matvælum í löndum þar sem mikið magn sýklalyfja er notað í landbúnaði eins og víða í Evrópu. Heimild til innflutnings býður upp á aukinn innflutning kjöts sem inniheldur þessar fjölónæmu bakteríur. Íslenskir búfjárstofnar hafa búið í einangrun í nær 1200 ár og aldrei komist í snertingu við smitefni margra þeirra búfjársjúkdóma sem landlægir eru í Evrópu og víðar um heiminn. Ef smit berst til landsins er líklegt að það geti valdið miklu tjóni með afleiðingum sem enginn getur séð fyrir. Viljum við taka þá áhættu? Bændasamtökin telja hafið yfir allan vafa að innflutningurinn muni valda íslenskum landbúnaði miklu tjóni og aðgerðaáætlun landbúnaðarráðherra dugi skammt. Áætlun ráðherra verður að bæta, tímasetja og fjármagna áður en málið er afgreitt. Kæru Íslendingar. Efnt var til umræðna á Alþingi sl. haust um þann margháttaða vanda sem margir drengir og ungir karlmenn virðast eiga við að stríða í samfélaginu. Sá vandi birtist í að þeim virðist líða verr í skólakerfinu og ganga þeirra eftir menntaveginum er torsóttari en stúlknanna. Þeir falla fremur á brott úr skólum og fara síður í háskólanám og virðist sú tilhneiging vera að aukast. Iðjuleysi, þunglyndi, fíkniefnanotkun, slysatíðni, afbrot og tölvufíkn meðal drengja og ungra karlmanna er það sem margar fjölskyldur þekkja af eigin raun. Þennan vanda margra drengja og ungra karlmanna þarf að ræða miklu meira en hingað til. Leita þarf lausna og grípa til aðgerða því að hér er um grafalvarlegt mál að ræða sem skiptir okkur miklu. Ég kalla eftir raunhæfum aðgerðum af hálfu stjórnvalda í málinu. Við getum ekki setið aðgerðalaus hjá og horft á þennan vanda vaxa. - Góðar stundir.
Herra forseti. Kæru landsmenn. Orð skipta máli. Það skiptir máli hvernig við veljum þau og hvernig við notum þau. Við getum glatt og lyft upp en við getum líka sært og brotið niður með orðum einum. Við getum blekkt og við getum sagt satt. Við eigum að reyna eftir fremsta megni að gera okkur skiljanleg og tala um mál sem skipta alla máli. Stundum set ég mig í spor þeirra sem hlusta á okkur hér í þessum sal tala um þjóðarframleiðslu, greiðslujöfnuð, þorskígildisstuðla, frumjöfnuð, kerfisáhættu, greiðsluafkomu ríkissjóðs eftir A-hluta, B-hluta og C-hluta og annað karp um kerfislæga þætti. Þótt þetta allt sé nauðsynlegt velti ég stundum fyrir mér hvernig fólk sem ekki er inni í því sem stundum virðist líkara sápukúlu en löggjafarsamkomu á að leggja mat á það hvort og hvernig starf okkar hér og löngu ræðurnar skipta máli fyrir almenning og fyrirtæki í landinu. Ég tel að við öll hér inni eigum það sameiginlega markmið að ætla að bæta líf allra þótt við séum ekki alltaf sammála um leiðir. Við viljum huga að málum sem bæta líf okkar í nálægri framtíð, málum sem gera alla frjálsari, hamingjusamari og skapa framfarir þannig að allir finni á eigin skinni að það sé aðeins betra að vera til í dag en í gær og að morgundagurinn geti verið enn betri. Eðlilega koma upp efasemdir, spurningar og gagnrýni á þær leiðir sem við veljum að fara. Í heilbrigðu umhverfi ætti þá að fara fram gagnrýnin, yfirveguð og staðreyndamiðuð umræða. Sagan kennir okkur hins vegar að það er í umhverfi efasemda sem minni spámenn sjá sér leik á borði og breyta efasemdum í ótta. Þeir vita sem er að þegar fólk er óttaslegið er auðveldara að stíga á bremsuna og taka óskynsamlegar ákvarðanir. Þegar alið er á ótta er málefnaleg umræða sett í gapastokkinn og við tekur eðlishvötin. Og eðlishvötin segir okkur að breytingar séu hættulegar. Það verða alltaf til stjórnmálamenn sem vilja nota óttann og búa þannig til ímyndaðan óvin til að beina í einhvern farveg óttanum sem þeir hafa sjálfir skapað. Þeir trúa því að ef við bara pökkum í vörn, stingum hausnum í sandinn og rétt lítum upp til að borða bara íslenskt muni okkur farnast vel. Jaðarflokkar eru alltaf með einfaldar lausnir á vandamálunum sem þeir sjálfir hafa búið til og þannig flokkar og þannig stjórnmálamenn sem virðast telja það hápunkt stjórnmálastarfsins að þvæla og segja ósatt, rægja og rífa svo kjaft hafa það stundum fram yfir aðra að skammbúinn einfaldleiki lýðskrumsins getur verið heillandi fyrir einhverja. Hin svokölluðu hefðbundnu stjórnmál hljóma þá þæfð og þreytt í samanburðinum en það stendur þá á okkur hér að tala skýrt og taka stjórnina en ekki taka undir eða lúta í lægra haldi fyrir lýðskruminu. Virðulegi forseti. Mikið hefur verið fjallað um EES-samninginn í þessum sal undanfarið. Öllum nema þeim sem kjósa að setja kíkinn fyrir blinda augað má vera ljóst að sá samningur hefur gjörbreytt íslensku samfélagi, aukið bæði velmegun og frelsi, og eiga þeir sem innleiddu hann miklar þakkir skilið fyrir þá framsýni sem þeir sýndu. Margir þekkja ekki annað en Ísland innan EES-samstarfsins og ég efast um að þeir sem muna eftir Íslandi utan EES vilji snúa aftur til þess tíma. Það er hins vegar margt annað sem er betra að hafa að leiðarljósi við mótun utanríkis- og viðskiptastefnu okkar en þessa eitruðu blöndu af afturhaldi, fortíðarþrá og framtíðarótta. Kæru landsmenn. Heimurinn hefur breyst hratt á síðustu áratugum. Mestu breytingarnar hafa þó ekki endilega orðið með ákvörðunum stjórnvalda. Þannig segir rithöfundurinn Yuval Noah Harari í bók sinni 21 lærdómur fyrir 21. öldina að fátt hafi breytt meiru en internetið og bendir svo á að enginn hafi greitt atkvæði um internetið í þingkosningum. Samhliða því og auknu viðskiptafrelsi er heimurinn allur orðinn hverfisverslunin okkar og íslensk fyrirtæki geta selt vörur, hugvit og þjónustu til allra heimshorna, rétt eins og íslenskir neytendur hafa sömu tækifæri til að versla og nýta sér alþjóðlega þjónustu. Alþjóðavæðingin virðist ógnvænleg fyrir suma og við vitum ekki alltaf hvað er handan við hornið. Framtíðin bankar á dyrnar, burt séð frá því hversu margir vilja berjast gegn henni, og Ísland mun halda áfram að breytast, verða frjálsara, betra og hagsælla en það var í gær. Við stoppum ekki framþróun en við höfum alla burði til að taka þátt í henni. Sjálfstæðisflokkurinn mun sem fyrr vera þar í forystu.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. „Af jarðarinnar hálfu byrja allir dagar fallega.“ Með þessum orðum kvaddi Pétur Gunnarsson rithöfundur sér hljóðs í íslenskum bókmenntum í ljóðabókinni Splunkunýr dagur. Oft hefur manni orðið hugsað til þessara upphafsorða að undanförnu, ekki síst þegar maður hefur verið árrisull og notið sólar og fuglasöngs og gróðurilms og sjávarniðar og annarra dásemda sem jörðin gefur okkur og við göngum út frá sem vísum. „Af jarðarinnar hálfu byrja allir dagar fallega“ - en svo fara mennirnir á fætur, mæta til vinnu og fara að róta og grafa og böðlast. Þannig getur þetta ekki gengið lengur. Það sjáum við öll. Við vitum að við þurfum að læra að aðlagast lífinu á jörðinni á alveg nýjan hátt. Við þurfum að temja okkur nýja siði og nýja sýn. Þetta vitum við næstum því öll. Ríkisstjórnin hefur vissulega sýnt viðleitni í þessa átt en þó finnst manni að ekki sé gengið alveg nógu langt og alveg nógu ákveðnum skrefum í eina átt. Við getum nefnilega ekki bæði gengið til vinstri og hægri í einu. Við förum bara í aðra áttina í senn eða við stöndum í stað. Annaðhvort höfum við íhaldssama og auðhyggjusinnaða hægri stjórn hagsmunagæslunnar eða framsækna og frjálslynda vinstri stjórn sem hefur almannahag að leiðarljósi. Við getum ekki haft hvort tveggja. Í loftslagsmálunum erum við hætt að heyra árið 2030 nefnt, eins og það sé bara löngu liðið. Það er langur vegur frá því að við séum nærri því að uppfylla skuldbindingar okkar í Kyoto-bókuninni um 2013–2020. Við þurfum að fá róttækari og beittari aðgerðaáætlun í loftslagsmálunum en ríkisstjórnin hefur sett fram. Endurheimt votlendis er alveg frábær og skógrækt er alveg ágæt þar sem hún á við, en við þurfum samt að vera miklu markvissari í því að draga úr losun. Við verðum að miða alla mannlega starfsemi við raunverulegan kostnað sem af henni hlýst fyrir lífið á jörðinni. Við þurfum að gera sáttmála þvert yfir höf og lönd. Þá dugir ekki heimsmynd músarholunnar, þrætugirnin og allt-fyrir-ekkert-hugsunin. Hún dugir ekki lengur, heldur þurfa samfélögin að taka öll höndum saman. Í þessum málum þurfum við, kæru landsmenn, því miður, að hætta að hugsa bara sem Íslendingar. Við þurfum að hugsa sem börn jarðarinnar. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram þingsályktunartillögu um grænan samfélagssáttmála sem á að taka til allra sviða þjóðlífsins. Græni þráðurinn í tillögunni er sjálfbær þróun og þá er ekki átt við sjálfbærni sem orðaskraut um rányrkju heldur orð sem lýsir raunverulegu hringrásarhagkerfi með umhverfistengdri hagstjórn og fjárlagagerð þar sem tekin eru markviss og raunveruleg skref í átt að því að 2,5% af vergri þjóðarframleiðslu renni í aðgerðir stjórnvalda og atvinnulífs í umhverfismálum, eins og milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna telur nauðsynlegt. Við viljum að markaðurinn sé virkjaður og honum stýrt með hagrænum hvötum og kröfum, framleiðsluferlum sé breytt og neytendur vaktir til vitundar. Við viljum gera breytingar á skattkerfinu, í samgöngumálum, húsnæðismálum, matvælaframleiðslu og auðlindanýtingu. Við viljum hraða orkuskiptum. Við viljum draga úr útstreymi frá mengandi stóriðju, við viljum hækka kolefnisgjald og við viljum alls staðar hafa sjálfbærni að leiðarljósi vegna þess, kæru landsmenn, að „af hálfu jarðarinnar byrja allir dagar fallega“. „Þolinmóð snýst hún og snýst“ eins og Pétur Gunnarsson lýsir svo fallega í ljóðinu sínu. Við eigum að nýta óendanlegt ríkidæmi jarðarinnar með ást og þakklæti en ekki af meðvitundarleysi og frekju.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Það er ekki hægt annað en að vera bjartsýn á framtíð þjóðarinnar þegar horft er til góðrar efnahagsstöðu þjóðarbúsins og þeirra metnaðarfullu verkefna og framfaramála sem komin eru í framkvæmd og eru á dagskrá. Stóraukið fjármagn hefur verið lagt í opinberar fjárfestingar sem skila sér í innviðauppbyggingu um allt land. Uppbygging í heilbrigðiskerfinu er í fullum gangi og fyrir þinginu liggur metnaðarfull heilbrigðisstefna til ársins 2030. Öflug heilbrigðisþjónusta um allt land er forsenda fyrir jákvæðri byggðaþróun. Jöfnuður er aukinn með lægri greiðsluþátttöku sjúklinga og komugjöld felld niður á öldruðum og öryrkjum. Framlög til tannlækninga aldraðra og öryrkja eru stóraukin og geðheilbrigðisþjónusta sett í forgang. Verið er að efla heilbrigðisþjónustu um allt land, fjölga hjúkrunarrýmum og byggja nýjan Landspítala. Ég efast um að á öðrum tíma hafi verið jafn metnaðarfull uppbygging í heilbrigðismálum og nú er í tíð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Hið sama má segja um metnaðarfulla samgönguáætlun sem einnig hafa verið lagðir til stórauknir fjármunir sem skila sér í auknu umferðaröryggi, nýframkvæmdum og viðhaldi vega sem því miður hefur setið á hakanum allt of lengi. Það var mikil hátíðarstund þegar slegið var í gegn í Dýrafjarðargöngunum fyrir stuttu og mikil gleði ríkti meðal íbúa sem voru viðstaddir sem lýsir vel að góðar samgöngur skipta sköpum fyrir eflingu byggða um allt land og uppbyggingu atvinnulífs, aðgengi að menntun og þjónustu og trú fólks á framtíðina í sinni heimabyggð. Atvinnuveganefnd hefur haft mörg stór mál á sinni könnu í vetur og þar má nefna endurskoðun sauðfjárhluta búvörusamningsins þar sem undir eru starfsskilyrði sauðfjárbænda. Leitast er þar við að efla greinina og auðvelda bændum að takast á við sveiflur í markaðsmálum og stuðla að nýsköpun svo þeir geti byggt upp nýjar búgreinar samhliða á jörðum sínum. Í kjölfar afnáms frystiskyldu á innfluttum matvælum hefur verið lögð mikil vinna í að styrkja sem best með öflugri aðgerðaáætlun samkeppnisstöðu íslensks landbúnaðar og lögð er áhersla á stóraukið eftirlit og sýnatökur svo tryggja megi matvælaöryggi og hreinleika afurða og vernda okkar búfjárstofna. Það er leiðarljósið. Einnig er lögð áhersla á að vera í fararbroddi í baráttunni við sýklalyfjaónæmar bakteríur. Hefur ríkisstjórnin blásið til sóknar í þeim málum, en sýklalyfjaónæmar bakteríur eru taldar vera ein mesta lýðheilsuógn okkar tíma. Í vor festum við í sessi öflugt strandveiðikerfi sem byggir á föstum dagafjölda sem eykur öryggi sjómanna og settar voru auknar aflaheimildir til strandveiða. Við samþykktum einnig veiðigjöld sem byggjast á afkomu útgerða og tókum mið af ólíkri afkomu lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Allt þetta styður við öflugan sjávarútveg og nýsköpun og fjölbreytt útgerðarform sem eflir byggð í sjávarbyggðum landsins. Við ætlum að afgreiða í vor frumvarp um kvótasetningu á makríl og höfum búið svo um hnútana að tryggt verður að þar verði líka möguleikar á fjölbreyttu útgerðarformi á króka og á línu jafnt sem úthafsveiðar og að jafnræðis sé gætt sem best. Eitt af stóru málunum sem bíða nú afgreiðslu og mjög brýnt er að klára er frumvarp um fiskeldi. Það mál hefur verið unnið mjög vel utan þings sem innan og leitast er við að mæta sjónarmiðum úr ólíkum áttum og vanda vel til verka því að við ætlum að byggja upp þessa grein með sjálfbærum hætti þar sem horft er til umhverfis-, samfélags- og efnahagslegra þátta með ströngustu kröfum að leiðarljósi um allan búnað og eftirlit svo koma megi í veg fyrir hættu á erfðablöndun við íslenska laxastofna eða ógn við annað lífríki. Vönduð löggjöf um þessa atvinnugrein skiptir miklu fyrir íbúa landsins og tekjur þjóðarbúsins og við teljum að við séum að vanda vel til verka og læra af reynslu annarra. Góðir landsmenn. Fram undan er fullt af tækifærum sem skipta máli fyrir íbúa landsins, hvort sem horft er til ferðaþjónustunnar, nýsköpunar, aukins menntunarframboðs eða þeirra auknu tækifæra á landsbyggðinni sem felast í uppbyggingu háhraðanets um land allt sem styður mjög vel við atvinnuuppbyggingu í hinum dreifðu byggðum. Við erum bjartsýn. Það er full ástæða til þess þegar við erum saman að gera fullt af góðum hlutum eins og lífskjarasamningarnir bera vott um. Ég tel að það komi betur og betur í ljós að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er að sameina krafta þvert á pólitískt litróf og það skilar okkur öflugri uppbyggingu og öflugri velferð í landinu. Látum því sköpunarkraftinn blómstra. Látum ekki bölmóð og úrtöluraddir villa okkur sýn. - Gleðilegt sumar.
Virðulegi forseti. Elskulegir Íslendingar. Alþingi er átakavettvangur. Ólíkt fyrirtæki eða félagasamtökum sem starfa í átt að sameiginlegu markmiði vinna þingmenn ekki að sömu markmiðum, eðlilega ekki. Ef svo væri mætti rétt eins vera einræði. Á átakavettvangi má gera ráð fyrir því að menningin verði alltaf aðeins barnalegri, miklu óskilvirkari og átakasæknari en myndi nokkurn tíma líðast í heilbrigðu fyrirtæki eða félagasamtökum. Annar fylgifiskur átakavettvangsins er óhófleg íhaldssemi. Þegar flokkar eru lengi við völd venjast þeir fyrirkomulaginu sem er og vilja allra síst breyta því, ekki af því að þeim finnist það vera fullkomið heldur vegna þess að þeir kunna á það og hætta ekki á að misstíga sig í einhverju nýju. Hér á bæ virðist íhaldssemi ekki einungis vera sérstakt gildi heldur beinlínis byggð með hálftrúarlegu ívafi. Reyndar er hún á köflum svo mikil að hún verður hreinlega hlægileg. Það eru ekki mörg ár síðan þurfti í alvörunni talað, í fúlustu alvöru, að rökræða hvort heimila ætti tölvur í þingsal. [[Lágvær hlátur í þingsal.]]Smáflissað, gott. Nokkrar einfaldar hugmyndir til að koma salnum aðeins í stuð: Að gera þingmönnum kleift að nota glærur í ræðum sínum, að úthluta sætum eftir þingflokkum frekar en af handahófi eða byggja nýjan þingsal þannig að nútímaupplýsingaverkfæri komist fyrir í honum - og þingmenn sjálfir. Ég nefni þessar blásaklausu og venjulegu hugmyndir til að benda hv. þingmönnum á fáránleikann í því að þær yrðu svo mikið sem alvarlega íhugaðar. Miðað við þægindaramma íhaldsmenningarinnar á Alþingi eru þær reyndar algjörlega út úr kortinu. Þetta eru einungis einföld praktísk atriði sem skipta næstum því engu máli í stóra samhenginu. Íhaldssemin minnkar ekkert þegar stungið er upp á mikilvægari breytingum eins og að aðskilja framkvæmdarvald og löggjafarvald, láta þingið kjósa forsætisráðherra og láta forsætisráðherrann bera ábyrgð á sínum ráðherrum, skylda þingið til að fjalla um mál að frumkvæði kjósenda, að setja stjórnarskrársamhæfni inn í löggjafarferlið sjálft. Reyndar verð ég bara að vísa á frumvarp um nýja stjórnarskrá með aragrúa af góðum, einföldum, ódýrum og hógværum hugmyndum sem gætu bætt bæði Alþingi, samfélagið okkar og lýðræðið allmikið. Það má alveg rökræða þær hugmyndir en þær verða ekki einu sinni almennilega íhugaðar af íhaldsöflunum af þeirri einföldu ástæðu að þær fela í sér breytingar yfir höfuð. Virðulegi forseti. Það er löngu orðið alvarlegt hversu lítils trausts Alþingi nýtur í samfélaginu. Þingmenn geta kennt því um sem pirrar þá sjálfa hverju sinni, málþófi Miðflokksins eða klæðaburði Pírata, en það er ekki málið. Miklu frekar er það hvernig rótgróin og háheilög íhaldssemin heldur aftur af þróun Alþingis og lýðræðisins sjálfs, þessi sjúklega forneskju- og hefðardýrkun sem upphefur hluti sem skipta ekki máli á kostnað þeirra sem gera það. Talandi um hluti sem skipta ekki máli, ég ætlaði upprunalega ekki að ræða þriðja orkupakkann í dag [[Hlátur í þingsal.]]en í hinni almennu umræðu þess máls kristallast nákvæmlega þessi vandi. Áhyggjur af þriðja orkupakkanum eru í reynd áhyggjur af eignarhaldi og nýtingarrétti yfir auðlindum, framsali ríkisvalds, samhæfi við stjórnarskrá og rétti þjóðarinnar til að grípa inn í mál sem Alþingi hefur samþykkt. Þetta eru atriði sem hafa verið í deiglunni áratugum saman. Er nema von að fólk vantreysti Alþingi þegar jafn smávægilegt mál og þriðji orkupakkinn er farið að snúast um stjórnarskrárbreytingar sem Alþingi hefur trassað frá stofnun lýðveldisins. Samhliða þingstörfum þróast nefnilega samfélagið mjög hratt. Fólk skellir upp fjarfundi með símanum sínum með engum fyrirvara og greiðir atkvæði yfir internetið í félagasamtökum, það auðkennir sig í gegnum netið, verslar í gegnum netið, skiptir um lögheimili og nær í menntunarvottorð sín á miðlægu svæði frá yfirvöldum. Svo nýtir fólk tæknina til að líta á hvað Alþingi er að gera og sér - þetta. Jú, þetta er fallegur þingsalur og væri afskaplega fallegt safn en sá hefðarinnar dýrðarljómi sem fólk sér í honum endurspeglast ekki í því hvernig Alþingi virkar. Raunveruleg virðing fyrir Alþingi krefst þess að Alþingi breytist í takt við tímann í andstöðu við íhaldssemina sem heldur aftur af því. Fortíðin var glötuð, virðulegi forseti. Nútíminn er góður. Það litla sem við getum sagt um framtíðina með nokkurri vissu er að hún kemur og ég legg til að Alþingi taki á móti henni með opnum hug, brosi á vör og hlýju í hjarta. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir. - Dúndursamlegar stundir.
Virðulegi forseti. Ágætu landsmenn. Við lok þingvetrar í umræðu sem við væntum að skili sér inn í eldhús og til eyrna landsmanna er eðlilegt að horfa yfir viðfangsefni síðustu mánaða og til næstu verkefna. Umfjöllun um auðlindir á landi hefur verið töluverð, m.a. að frumkvæði okkar Framsóknarmanna. Fjallað hefur verið um landnýtingu, ráðstöfun og eignarhald jarða, ráðstöfun og nýtingu takmarkaðra auðlinda á landi, fyrirkomulag samstarfs um skipulag, nýtingu og vernd miðhálendisins og náttúruverndarsvæða, nýtingu lands í vinnunni gegn loftslagsbreytingum og sett hafa verið ný heildarlög, bæði um landgræðslu og skógrækt. Allt land er auðlind, landið sjálft, jarðvegurinn og gróðurinn sem þar þrífst. Land nýtist í margt, svo sem til matvælaframleiðslu og sem aðdráttarafl ferðamanna, og landi geta fylgt hlunnindi eins og veiði-, námu- og vatnsréttindi. Það felast miklir almannahagsmunir í ráðstöfun og meðferð lands og því geta ekki gilt sömu reglur um kaup og sölu á landi eins og um hverja aðra fasteign væri að ræða. Tryggja þarf eignarhald landsmanna, takmarka fjölda jarðeigna í eignarhaldi sömu aðila, skýra ábyrgð og skyldur þeirra sem fara með ráðstöfunarrétt á landi, nýta skipulag betur sem stjórntæki við landnýtingu og bæta skráningu landeigna. Ég hef miklar væntingar til vinnu sem nú er unnin á vegum ríkisstjórnarinnar um endurskoðun laga og reglna varðandi eignarhald á landi og fasteignum. Í vinnu við gróður- og jarðvegsvernd, endurheimt vistkerfa og uppbyggingu gróðurauðlindar veltur á miklu að rækta samstarf við bændur og aðra sem bera ábyrgð á landi eða búa í strjálbýli. Áskorunin er að flétta saman sem flest markmið uppbyggingar, verndar og sjálfbærrar nýtingar við landnotkun, landgræðslu, skógrækt og landvörslu. Samvinna skilar samfélagslegum ávinningi langt umfram það sem gerist ef hver vinnur í sínu horni. Þar á meðal er skilgreind nágrannavarsla við náttúruperlur og viðkvæm svæði. Við vorum svo rækilega minnt á það nú í vor, þegar ryk frá Sahara fauk yfir landið, að alþjóðasamfélagið þarf að leggja miklu meiri áherslu á landgræðslu í baráttunni gegn fátækt og loftslagsvánni. En getum við ekki öll verið sammála um að samfélagsleg verðmæti felist í byggð um land allt? Verkefni okkar hér er að tryggja öllum byggðum tækifæri til þróunar. Það gerum við m.a. með skýrri sýn á uppbyggingu samgangna, fjarskipta og dreifikerfis raforku. Í vetur höfum við undir dyggri forystu hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, Sigurðar Inga Jóhannssonar, afgreitt samgönguáætlun sem boðar stórsókn í samgöngumálum og nú stendur yfir vinna við fjarskiptastefnu þar sem markmiðið er að Ísland verði áfram í fremstu röð með trausta og örugga fjarskiptainnviði. Í samfélagi þar sem þjónusta er samþjöppuð á litlu svæði þarf að tryggja grunninnviði en líka jafna jafnan flutningskostnað innan lands, kostnað við flutning á raforku, kostnað við flutning á fólki, kostnað við gagnaflutning um ljósleiðara, kostnað við vöruflutninga til og frá markaði því þessir þættir mega ekki vera hindrun fyrir samkeppnishæfni byggðarlaga því að þessir þættir mega ekki vera hindrun fyrir samkeppnishæfni byggðarlaga. Dæmi um lausnir á þessum vanda sem eru á dagskrá er eitt dreifikerfi raforku og sama verð til allra fyrir dreifingu orkunnar og skoska leiðin í fluginu. Í lífskjarasamningunum og stuðningsaðgerðum stjórnvalda tókst að flétta saman ýmis samfélagsleg markmið sem hafa jákvæð áhrif langt út fyrir þann hóp sem átti fulltrúa við samningaborðið. Í niðurstöðunni eru mikilvægir hvatar til áframhaldandi þróunar samfélagsins og vinnumarkaðarins, svo sem með styttingu vinnuviku. Þar eru líka aðgerðir sem hafa mikil áhrif á velferð barna, eins og lenging fæðingarorlofs, breytingar á barnabótum og aðgerðir til að auðvelda ungu fólki og tekjulágum að eignast húsnæði. Velferð barna er grunnur að góðu samfélagi og því betur sem tekst að skapa umhverfi sem tryggir börnum öryggi, stöðugleika og jafna stöðu frá fæðingu, því minni þörf verður fyrir sérstakan stuðning við einstaklinga. Í vetur höfum við reglulega fengið sláandi upplýsingar um málefni barna í samfélaginu en á Íslandi búa um 80.000 börn. Fleiri en 13.000 þeirra verða fyrir ofbeldi og það eru börn á Íslandi sem ekki búa við ásættanleg efnisleg gæði. Forysta hæstv. félags- og barnamálaráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar, um að setja málefni barna á dagskrá og í forgang, er mikilvæg. Ég er full auðmýktar gagnvart verkefninu sem við í pólitískri nefnd um málefni barna erum að vinna, þ.e. endurskoðun á félagslegri umgjörð og stuðningi við börn á Íslandi með áherslu á snemmtæka íhlutun og samvinnu. Á sama tíma er gott að vita af frumkvæði og forystu hæstv. menntamálaráðherra, sem hefur nú þegar sett af stað heildarstefnumörkun fyrir nemendur með annað móðurmál en íslensku og tekið af skarið um mikilvægi kennarastarfsins fyrir umbætur í skólastarfi og þar með í málefnum barna. Ágætu landsmenn. Öll verkefni stjórnmálanna eru samvinnuverkefni sem hríslast um allt samfélagið. Vinna okkar þarf að sameina krafta og hvetja til þróunar á öllum sviðum. Við getum aldrei leyft okkur að hafa bara eitt mál á dagskrá og það er aldrei nóg að segja nei, það þarf alltaf að finna lausnir. - Bestu óskir um gott sumar um allt land. Áfram veginn.
Herra forseti. Góðir áheyrendur. Orðið eldhúsdagsumræður vísar samkvæmt hefð til þess að ríkisstjórn geri hreint fyrir sínum dyrum, hreinsi til í eldhúsinu í lok þingvetrar. En það verður að segjast eins og er að eldhús ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar lítur út eftir veturinn eins og eldhús fólks sem kaupir þangað inn dýrustu og fínustu tækin sem völ er á en borðar síðan úti á hverjum degi. Eldhúsið býður vissulega upp á tilþrif en það gerist ekkert þar. Og það er auðvitað ekkert að þessu þegar fólk hefur efni á svona lífsstíl. En bókhald ríkisstjórnarinnar er því miður af öðrum toga. Þegar þrír flokkar ákveða að starfa saman í anda afturhalds og íhaldssemi og krydda samstarfið að auki með fordæmalítilli aukningu ríkisútgjalda á varhugaverðum stað í hagsveiflu þjóðar er ekki við góðu að búast, en þetta er umræða sem bíður annars tíma. Hér er hins vegar vert að verja nokkrum orðum í hluta þeirra mála sem eru í sjálfheldu, fyrst og fremst vegna dulinnar og stundum ekki svo mjög dulinnar togstreitu á milli stjórnarflokkanna þriggja. Þegar kemur að öðru en vörn fyrir sérhagsmunum þá fer nefnilega lítið fyrir samstöðunni. Orkupakkinn okkar er í þeirri stöðu sem við þekkjum fyrst og fremst vegna dugleysis ríkisstjórnarinnar við að klára málið fyrr í vetur. Þar var þeim ekkert að vanbúnaði, það skorti bara samstöðuna. Eitt stærsta mál ríkisstjórnarinnar í vetur, samgönguáætlun til fimm ára, var dauðadæmd frá upphafi vinnunnar. Því olli ósætti innan stjórnarflokkanna. Samgönguráðherra boðar nýja og betrumbætta samgönguáætlun næsta haust. Við bíðum spennt. Landbúnaðarráðherra hefur staðið í stappi við stjórnarþingmenn sem telja sjálfstæði okkar og fullveldi ógnað ef aðrir en íslenskir kjötframleiðendur fái að flytja inn ferskt útlenskt kjöt. Og eitt stærsta mál heilbrigðisráðherra, þungunarrofsmálið, fór í gegnum þingið í krafti stjórnarandstöðuflokka. Það eru ekki óbreyttir stjórnarþingmenn sem leiða þessa andstöðu. Formaður Sjálfstæðisflokks greiddi atkvæði gegn máli heilbrigðisráðherra og formaður Framsóknarflokks hefur lýst yfir skýrri andstöðu við kjötmál landbúnaðarráðherra. Það mál er nú í breytingaferli stjórnarflokkanna. Það verður þó að taka fram, svo að allrar sanngirni sé gætt á þessum fallega degi, að það ríkir einhugur innan ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar um ríkisvæðingu heilbrigðiskerfisins, sama hvað það kostar og sama hverjir líða fyrir. Þegar kemur að málefnum hinsegin fólks lýsir forsætisráðherra því yfir að hún vilji koma Íslandi í fremstu röð í heiminum og ég trúi henni. En dómsmálaráðherra kemur með hælkrók á móti og vill þrengja ákvæði um hatursorðræðu, nokkuð sem alls staðar á byggðu bóli er talið eitt helsta skaðræðið þegar kemur að mannréttindabrotum á minnihlutahópum, þar með talið hinsegin fólki. Og að lokum, herra forseti, kann það að vera einhverjum umhugsunarefni að við leiðtogatíð Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs skuli umhverfismál verið jafn lítt sýnileg í störfum Alþingis og raun ber vitni. Ég á við í raunverulegum störfum. Það er nóg um fögur fyrirheit um stórsóknir þar eins og annars staðar hjá þessari ríkisstjórn. Réttmæt gagnrýni á loftslagsstefnu ríkisstjórnarinnar er öllum kunn. Nú stefnir í að stjórnarmeirihlutinn stöðvi frumvarp umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum annað vorið í röð og það sama má segja um þjóðgarðafrumvarp umhverfisráðherra, en enn standa vonir, a.m.k. einhverra stjórnarliða, til þess að stjórnarfrumvarp um loftslagsmálin nái í gegn. Herra forseti. Á þeim tíma sem liðinn er frá því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók til starfa hefur verið boðið upp á fátt bitastætt. Það er rifist um uppskriftir á bak við tjöldin en minna verður úr matreiðslunni. En svo er það spurningin: Er nokkur ástæða til að kvarta yfir því? Og það er umhugsunarefni. - Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Kjarahækkanir undanfarinna áratuga hafa ekki skilað sér til þeirra sem mest þurfa á því að halda, þ.e. til öryrkja, eldri borgara og láglaunafólks. Ef rétt væri gefið væri lífeyrir Tryggingastofnunar ríkisins ekki undir 300.000 eftir skatt og þá væru skattar og skerðingar á lífeyrissjóðsgreiðslur ekki frá 73% til 100%, og yfir það, sem er ekkert annað en eignaupptaka. Nýleg lög sem nýtast þeim best sem hafa yfir 500.000 kr. á mánuði úr lífeyrissjóði hafa tekið gildi, þ.e. að þeir sem eru með þetta háan lífeyri frá lífeyrissjóðnum geta sótt um hálfan lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins og hálfan lífeyri frá lífeyrissjóðnum. Þeir sem þennan rétt hafa geta fengið 124.000 kr. á mánuði ef þeir eiga maka, annars 155.000 kr. á mánuði ef þeir búa einir, frá Tryggingastofnun ríkisins í boði núverandi ríkisstjórnar. Þeir sem eru með einni krónu of lítið fá ekkert. Ein króna skilur að hvort viðkomandi fær 124.000 eða 155.000 kr. á mánuði eða ekkert. Ein króna. Þá verða öryrkjar með um 60.000 kr. á mánuði frá lífeyrissjóðum fyrir 100% skerðingum sem er ekkert annað en skattar og eignaupptaka á lífeyrissjóðsgreiðslum viðkomandi. Öryrkjar fá ekki að halda krónu eftir af 60.000 kr. lífeyrissjóðsgreiðslum sínum, ekki einni krónu af lögþvinguðum, eignaupptökuvörðum lífeyrissjóðssparnaði sínum. Þar er um að ræða konur í meiri hluta því að þær eru með verri lífeyrissjóðsinneign en karlar á sama tíma og hátekjumaður með 1 millj. kr. úr sínum sjóði fær í hálfum á móti hálfum kerfinu 155.000 kr. í boði ríkisstjórnarinnar. Lífeyrissjóðsgreiðslur öryrkja með 60.000 kr. lífeyrissjóðsgreiðslu á mánuði skila honum ekki krónu til framfærslu heldur verður öryrkinn að reyna að lifa á 212.000 kr. á mánuði eftir skatta og keðjuverkandi skerðingar. Á meðan fær hálaunaþeginnn með 1 milljón á mánuði úr lífeyrissjóði um 95.000 kr. frá Tryggingastofnun ríkisins eftir skatta, samanlagt 760.000 kr. á mánuði eftir skatta, eða 548.000 kr. meira en öryrkinn. Þarf hann 95.000 kr. frá ríkinu eftir skatta? Ég segi nei. Góðir landsmenn. Ef þetta er þeirra réttlæti, hvernig í ósköpunum er þá þeirra ranglæti? Jú, því miður, stór hópur af veiku fólki, öryrkjum og eldri borgurum, sem verður að lifa á lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins sem er langt undir fátæktarmörkum býr við sárafátækt og á ekki matarbita í ísskápnum upp úr miðjum mánuðinum eða jafnvel fyrr og á því á hættu að verða fyrir alvarlegum næringarskorti. Eldri borgarar sem hafa unnið alla sína tíð og borgað skatta geta ekki einu sinni endurnýjað heyrnartæki sín og þurfa að lifa í þögn í boði ríkisins, gleymast á biðlista eftir aðgerðum í lyfjavímu svo mánuðum eða árum skiptir. Þegar þau fá loks aðgerðina fara þau á næsta biðlista sem hefur verið gefið hið ömurlega og niðurlægjandi nafn fráflæðisvandi. Já, veikt fólk og eldri borgarar eru fráflæðisvandi. Um 10.000 börn búa við fátækt, þar af stór hópur þeirra við sárafátækt, og það er okkur hér á Alþingi til háborinnar skammar. En ranglætið heldur áfram. Það verður áfram sparkað fjárhagslega í öryrkja og aldraða með því að neita þeim um að fá að vera með í svokölluðum lífskjarasamningum. Meðan launþegi fær 17.000 kr. frá 1. apríl í ár fá öryrkjar og eldri borgarar á lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins ekki krónu í hækkun. Í fyrsta lagi 1. janúar 2020 fær lífeyrisþeginn hækkun um 3%, sem er kannski 8.000–9.000 kr. á mánuði, sem er helmingurinn af því sem ætti að vera, og þá ekki afturvirkt frá 1. apríl eins og launþegar fá. Allir flokkar hafa lofað að afnema krónu á móti krónu skerðingar, en nú er það einnig svikið, verður bara gert að hluta og það í áföngum. Ríkisstjórnin hefur haft um 30 milljarða af öryrkjum vegna svikinna loforða um að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Það er 1% afgangurinn sem á að vera á kostnað og í boði öryrkja. Hún lofaði 4 millj. kr. í ár og tókst með brellum að taka 1,1 milljarð burtu og liggur svo eins og ormur á gulli á 2,9 milljörðum kr. sem enginn í ríkisstjórninni virðist vita hvort eða hvenær kemur til útborgunar. En þessir 2,9 milljarðar kr. duga bara fyrir einum fjórða af því sem þarf til að hætta krónuskerðingunum sem eru ekkert annað en 100% skattur. Flokkur fólksins var stofnaður til að berjast gegn fátækt. Því miður er ekki bara fátækt á Íslandi í dag, það eru allt of margir sem búa við sárafátækt sem er þjóðarskömm og ber að koma í veg fyrir með öllum ráðum og það strax í dag. Flokkur fólksins mun halda áfram að berjast fyrir réttlæti og sjá til þess með öllum ráðum að fátækt fólk þurfi ekki að bíða lengur eftir réttlæti. Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Vonandi fá allir, við öll, svo fljótt sem auðið er, að lifa góðar stundir.
Herra forseti. Góðir landsmenn. Á Alþingi Íslendinga gilda ákveðnar leikreglur. Forseti hvers tíma ræður dagskrá og afhendir engum dagskrárvald. Við Miðflokksfólkið höfum ekki farið fram á dagskrárvald. Við höfum ekki fengið það. Við höfum hins vegar boðist til að greiða götu annarra mála á þinginu undanfarið. Það hefur ekki verið þegið. Þingfundir hafa staðið af áður óþekktri lengd við litla aðsókn en við kvörtum ekki yfir því vegna þess að oft var þörf en nú var nauðsyn. Hverju hefur þetta skilað? Fyrir framlagningu þingsályktunartillögu um þriðja orkupakkann vissum við ekki að VG, Vinstri græn, væru helstu málsvarar markaðsvæðingar orkuauðlinda þjóðarinnar. Við vissum heldur ekki þá að Vinstri græn vildu stuðla að því að hér á landi yrðu reistir stórir vindmyllugarðar og smávirkjanir víða um land með tilheyrandi náttúruspjöllum. Við vissum heldur ekki þá að Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur myndu ganga á bak samþykktum flokksstofnana sinna um málið. Við vissum ekki fyrir tíu dögum að orkupakki fjögur væri tilbúinn en við vitum það núna. Við vissum ekki fyrir tíu dögum að fullfjármagnaður sæstrengur væri tilbúinn, svo að segja í bakgarðinum okkar, á vegum stórfyrirtækis sem segir á heimasíðu sinni að fyrirtækið sé í góðu talsambandi við ráðherra í öllum ríkisstjórnarflokkunum og að stuðningur við verkefnið sé að aukast þverpólitískt. [[Hlátur í þingsal.]]Við vissum ekki um þá almennu skoðun meðal færustu lögmanna að fyrirvarar í þingsályktunartillögu ríkisstjórnarinnar um þriðja orkupakkann væru ónýtir en við vitum það núna. Við vissum ekki fyrir tíu dögum að stjórnlagadómstóll Noregs myndi taka fyrir innsetningu þar í september nk. fyrir innleiðingu orkupakkans. En allt þetta vitum við nú að loknum þeim umræðum sem átt hafa sér stað undanfarið og dýpkað hafa skilning og þekkingu á málinu. Við vitum hins vegar ekki enn hví lá svo á að keyra þetta mál í gegnum þingið í andstöðu við meiri hluta þjóðarinnar. En þetta er í stuttu máli afrakstur undanfarandi daga og nótta. Vel þess virði og líka nauðsynlegt að vita fyrir alla þá sem hafa hlustað og fylgst með málinu, sumir nætur og daga. Þá þarf ég líka að þakka öllum sem hafa sent okkur kveðjur og stutt okkur með ráðum og dáð. Þið vitið hver þið eruð. Hafið hjartans þakkir fyrir. Myndum við berjast svona aftur, áheyrendur góðir? Já. Fyrir framtíðarhagsmuni þjóðarinnar, já. Fyrir framtíð barnanna okkar, já. Fyrir skoðunum meiri hluta þjóðarinnar sem stendur fjarri ákvarðanatöku? Já, svo sannarlega. Í ljóði eftir Guðmund Böðvarsson sem heitir Fylgd er að finna m.a. þessi tvö erindi, með leyfi forseta: Hér bjó afi og amma eins og pabbi og mamma. Eina ævi og skamma eignast hver um sig. - stundum þröngan stig. En þú átt að muna alla tilveruna, að þetta land á þig. Ef að illar vættir inn um myrkragættir bjóða svikasættir svo sem löngum ber við í heimi hér, þá er ei þörf að velja: þú mátt aldrei selja það úr hendi þér. Ríkisstjórnarflokkarnir æsa upp það versta í fari hver annars. Samruni VG og Sjálfstæðisflokks tekur á sig ýmsar myndir. Eins og fram hefur komið eru Vinstri græn nú helstu baráttumenn fyrir markaðsvæðingu orkuauðlinda landsins en Sjálfstæðisflokkurinn hefur tekið þátt í því að hneppa heilbrigðiskerfið í fjötra ríkiseinokunar og berja niður einkarekstur. Biðlistar eru líka sem aldrei fyrr og komu ráðherra heilbrigðismála á óvart. Svo vel er hún tengd málaflokknum. Málefni löggæslu eru í molum. Ég hef ekki tölu á því hversu oft undanfarin ár málefni löggæslu og tollgæslu hafa verið ítrekað til umræðu í sérstökum umræðum á þinginu. Úrbótum hefur verið lofað í hvert sinn en efndir eru litlar. Og nú er mál að linni, herra forseti, nú er mál að linni vegna þess að nú er ástandið orðið þannig, eins og vitað var, að lögreglan ræður ekki við ástandið og við megum ekki við því að missa tök á því að öryggi borgaranna sé tryggt og glæpaklíkur mega ekki ná völdum hér á Íslandi. Ríkisstjórnin hefur að sumu leyti tekið upp og tekið undir mál Miðflokksins, t.d. um kennitöluflakk, þó að ekki sé jafn langt gengið í þeim efnum og við hefðum kosið; um að framlengja séreignarsparnað, sem er góðu heilli gjört, en ríkisstjórnin hefur ekki tekið undir þau mál okkar sem snúa að aukinni atvinnuþátttöku aldraðra, ekki heldur um að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur og þá ekki að öryrkjar fái fullar bætur heldur er öryrkjum nú haldið í gíslingu vegna þess að þeir sætta sig ekki við hugmyndir ríkisstjórnarinnar um starfsgetumat. Þeim er því haldið í ógnarklóm og fá ekki þær bætur sem þeir hefðu átt að fá þegar 1. janúar sl. Við þessu var varað á sínum tíma af okkar hálfu en ekki hlustað. Ég veit ekki hvort ég á að minnast á samgönguáætlun. Það er svo dapurlegt mál. Hún er búin að fara hring eftir hring og það er búið að rífa hana úr höndum samgönguráðherra með áður óþekktum hætti af samstarfsmönnum hans sem treysta honum ekki. Samgönguáætlun er nú boðuð ný í haust, á tveggja ára afmæli ríkisstjórnarinnar. Vonandi sést framan í hana þá. Við bíðum spennt. Verkefnin æpa úti um allt land. Öryggi vegfarenda er stórskert eins og fram hefur komið en efndirnar láta á sér standa, því miður. Að þessu sögðu lítur Miðflokkurinn glaður fram á áframhaldandi þing og [[Forseti hringir.]]mun hér eftir sem hingað til halda áfram að berjast fyrir góðum málum, eins og hann hefur ávallt gert, standa við þau mál sem hann lofar í kosningum, ólíkt öðrum. - Gleðilegt sumar, góðir áheyrendur. Hafið það gott, alltaf.
Herra forseti. Góðir landsmenn. Efnahagslegur árangur okkar Íslendinga á síðustu árum er óumdeildur og langt umfram það sem nokkurn gat dreymt um þegar fjármálalegar hörmungar riðu yfir landið undir lok árs 2008. Þrátt fyrir að tímabil mikils hagvaxtar sé að baki getum við verið bjartsýn. Staða ríkissjóðs er sterk. Eiginfjárstaða heimilanna hefur gjörbreyst til hins betra og sömu sögu er að segja um fyrirtækin. Það eru áskoranir að glíma við tímabundinn samdrátt en um leið verða til tækifæri. Við þurfum sameiginlega að gera auknar kröfur til ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja um hagkvæman rekstur, skilvirka og góða þjónustu, að farið sé betur með sameiginlega fjármuni. Lækkun tekjuskatts einstaklinga er skynsamleg og hleypir auknu súrefni inn í efnahagslífið. Hið sama á við um lækkun skatta á fyrirtæki. Slakann í hagkerfinu á að nota fyrir ríkið til að ráðast í arðbærar fjárfestingar og fjármagna m.a. með því að umbreyta eignum í samfélagslega innviði og leggja grunn að nýju hagvaxtartímabili. Ég hef orðað þetta þannig að það eigi að umbreyta fjármunum sem eru fastir í bönkum, flugstöð, fjölda fasteigna og jarða og í fyrirtækjum í samkeppnisrekstri yfir í aðrar eignir sem við teljum mikilvægari fyrir samfélagið. Við eigum að sameinast um að leysa þessa fjármuni úr fjötrum og umbreyta í vegi, brýr, göng, hafnir, innanlandsflugvelli, heilbrigðisstofnanir og skóla. Lífskjör okkar ráðast ekki aðeins af því hvað er eftir í launaumslaginu þegar við erum búin að greiða okkar skatta og gjöld heldur ekki síður af því hvernig farið er með sameiginlega fjármuni okkar og eignir, hvernig til tekst um alla stjórnsýslu hins opinbera, hversu hagkvæm og góð þjónustan er. Þetta á við um allan ríkisrekstur og ekki síst um heilbrigðisþjónustu. Við erum öll sjúkratryggð. Við eigum að njóta nauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu, óháð efnahag og búsetu, og við skipulag heilbrigðisþjónustunnar á réttur hins sjúkratryggða - okkar allra - að vera í forgrunni. Uppbygging og skipulag á að taka mið af þeim réttindum og þörfum einstaklinganna en ekki þörfum kerfisins. Heilbrigðisstefna sem nær ekki að byggja undir og nýta rekstur einkaaðila, styrkja samvinnu milli opinbers reksturs og einkareksturs, þarfnast vissulega endurskoðunar. Um leið og við gerum okkur grein fyrir því að mörg verkefni eru óleyst er líka nauðsynlegt að halda því til haga sem vel hefur verið gert og hversu miklu við höfum sameiginlega áorkað á undanförnum árum og áratugum. Á Íslandi eru greidd önnur hæstu meðallaun meðal ríkja OECD. Lágmarkslaun á Íslandi eru þau þriðju hæstu í löndum OECD. Síðustu ár hefur vöxtur kaupmáttar verið mestur á Íslandi af öllum Norðurlöndunum. Jafnrétti kynjanna er hvergi í heiminum meira en á Íslandi og Ísland leiðir í þeim efnum. Á síðustu fimm árum hefur verðbólga aldrei farið að jafnaði yfir 3% og vextir eru í sögulegu lágmarki. Ísland er til fyrirmyndar sem hagkerfi í úttekt Alþjóðaefnahagsráðsins á kvarða sem mælir ekki aðeins hagvöxt heldur ýmsa félagslega þætti og hvernig ríkjum tekst að láta sem flesta njóta efnahagslegs ávinnings og framfara og tryggja jöfnuð milli kynslóða. Ísland er í 2. sæti, fast á eftir Noregi. Í sex ár í röð hefur viðskiptajöfnuður verið jákvæður og hrein erlend staða þjóðarbúsins jákvæð í fyrsta skipti í áratugi. Íslenska heilbrigðiskerfið er þrátt fyrir allt talið annað besta í heiminum. Ísland er öruggasta og friðsælasta land heims samkvæmt alþjóðlegum vísitölum. Þetta eru aðeins nokkur dæmi af því sem vel hefur verið gert og hvernig við sameiginlega höfum náð árangri. Við getum náð enn meiri árangri og verkefnin blasa við okkur. Sum höfum við ekki komist í að sinna og klára, þau bíða okkar hér af ástæðum sem við öll þekkjum til. Sumum þessara verkefna viljum við Sjálfstæðismenn hrinda í framkvæmd [[Forseti hringir.]]og þau bíða afgreiðslu, svo sem lækkun erfðafjárskatts, afnám stimpilgjalds af íbúðum o.s.frv. Þetta eru verkefni sem bíða okkar og vonandi komumst við til þeirra síðar. Ég þakka fyrir mig. - Góðar stundir og gleðilegt sumar.
Herra forseti. Góðir landsmenn. Með leyfi forseta flyt ég ykkur eitt af ljóðum Óskars Árna Óskarssonar, eins af okkar allra bestu skáldum, sem fjallar um það þegar páfinn í Róm kom til Reykjavíkur: „Þegar páfinn í Róm kom til Reykjavíkur bauðst borgarbúum að kyssa fætur hans að gömlum kaþólskum sið. Nokkur biðröð myndaðist á Landakotstúninu þar sem páfi sat í viðhafnarstól í hvíta silkikirtlinum sínum og rauðu skónum. Þegar röðin kom að lítilli stúlku sem átti heima á Sólvallagötunni, en langafi hennar var á sínum tíma þekktur hákarlaformaður, gerði hún sér lítið fyrir og beit í stóru tána á páfanum. Síðan hefur páfinn í Róm ekki komið til Reykjavíkur.“ Herra forseti. Hvers vegna þetta ljóð? Jú, vegna þess að ég sá að hæstv. fjármálaráðherra var ásamt öðrum fjármálaráðherrum Evrópuríkja að ræða við páfann í Róm um loftslagsmálin. Okkur hefur til þessa dags þótt mikilvægt að tekið sé mark á okkur í samskiptum við aðrar þjóðir. Við viljum vera virt viðlits, vera tekin alvarlega og álitin sjálfstæð og fullvalda þjóð. Við berum með okkur ríkt þjóðarstolt og virðumst sjaldan stoltari en þegar eftir okkur er tekið á erlendri grundu. Þá fögnum við og stöndum saman í gleði og hamingju, stoltari en nokkru sinni. En til þess að eiga heimtingu á að vera tekin alvarlega þurfum við að skoða hvernig við komum fram við aðra, hvaða augum við lítum þá sem við gerum samninga við og göngum til samstarfs við. Getum við vænst virðingar ef okkur er ómögulegt að sýna öðrum hið sama? Mikið hefur verið rætt um fullveldið að undanförnu og að að því steðji ógn. En hvað er þetta fullveldi? Hugtakið kemur úr þjóðarétti og felst hið ytra fullveldi einmitt í rétti ríkja til að taka á sig alþjóðlegar skuldbindingar. Það höfum við gert áratugum saman, allt frá því að Ísland varð fullvalda. Við höfum skuldbundið okkur að þjóðarétti sem fullvalda ríki af fúsum og frjálsum vilja til að lúta ýmsum reglum. Það gerðum við til að mynda árið 1953 þegar við gerðumst aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu. Við vorum ekki með því að afsala okkur fullveldi heldur þvert á móti sýna umheiminum að við værum fullvalda þjóð sem teldi hagsmunum sínum betur borgið meðal annarra þjóða í samvinnu um aukin mannréttindi. Skemmst er að minnast máls Jóns Kristinssonar sem leiddi til aðskilnaðar framkvæmdarvalds og dómsvalds, máls Þorgeirs Þorgeirsonar sem styrkti tjáningarfrelsið, mála sem opnuðu augu stjórnvalda fyrir mikilvægi millidómstigs, sem og fjölda annarra mála sem veitt hafa borgurum þessa lands nauðsynlegan rétt. Hið sama má segja um EES-samstarfið sem án nokkurs vafa hefur aukið hér hagsæld umtalsvert og því löngu tímabært að leyfa þjóðinni að meta nú af alvöru hvað felst í því að vera í fullri samvinnu við önnur ríki Evrópu. En þegar við erum í alþjóðlegu samstarfi getum við einfaldlega ekki leyft okkur að virða gagnaðilann einskis þegar okkur hentar. Hvers virði er slík samvinna ef samstarfsaðilinn byrjar að atyrða mann um leið og hann snýr sér við? Hvaða skilaboð eru það til íslensks almennings að við mætum prúðbúin á fundi um allan heim, heimsækjum erlend fyrirmenni, bjóðum þeim til fundar við okkur hér á landi, en þegar kemur að skuldbindingum íslenska ríkisins innan lands sem erlendis upphefjist hér fúkyrðaflaumur og vandlætingar um hvað þetta sé allt ömurlegt, hvað þetta hafi verið vond hugmynd og ekki til neins gagns. Hvaða trúverðugleiki er í slíku samstarfi og hvaða sjálfsvirðingu höfum við? Til hvers að mæta til alþjóðasamstarfs ef við stöndum ekki með því? Er það dæmi um fullvalda ríki sem gengur til samstarfs af fúsum og frjálsum vilja? Samninga skal halda, um það er ekki deilt. Vilji maður ekki halda samstarfi áfram er leiðin ekki sú að brjóta sáttmála og virða samninga að vettugi, heldur ber stjórnvöldum að slíta samvinnunni til að halda virðingu lands, hvort tveggja heima við sem og á alþjóðavettvangi, ellegar standa með þessari samvinnu og taka fullan þátt. Við þurfum ekki að óttast ef við tökum af heilindum þátt í samstarfinu. Góðir landsmenn. Við í Samfylkingunni óttumst ekki. Við erum reiðubúin að taka fullan þátt í því samstarfi sem við höfum þegar hafið og mögulegu samstarfi í framtíðinni með öðrum fullvalda þjóðum. - Góðar stundir.
Virðulegur forseti. Góðir áheyrendur. Hvernig lítur framtíðin út? Þær gerast varla stærri eða mikilvægari, spurningarnar sem við getum spurt okkur, og síðustu misserin hefur þessi spurning orðið sífellt ágengari. Loftslagsvandinn þótti vera fjarlægur vandi framtíðarinnar fyrir ekki svo löngu. Það er t.d. ótrúlega stutt síðan umræða um loftslagsmál var sögð vera „hysterísk á köflum og ekki mjög yfirveguð“ í þessum ræðustól hér og þau sem töluðu fyrir metnaðarfullum aðgerðum í loftslagsmálum voru þá jafnframt sögð falla í þá gryfju að mála skrattann á vegginn og gerast heimsendaspámenn. Þetta var árið 2005, ekki í einhverri grárri forneskju. Ímyndum okkur hversu miklu betur heimurinn stæði í dag ef hlustað hefði verið á stjórnmálamenn sem litu til lengri framtíðar en kjörtímabilið á enda frekar en að saka þá um að vilja færa Íslendinga aftur í torfkofana. Sem betur fer hefur umræða um loftslagsmál tekið miklum breytingum til hins betra á síðustu árum enda er loftslagsvandinn ekki bara vandi framtíðarinnar heldur líka samtímans. Og vegna þess að ekki var hlustað nægjanlega á þau sem vildu grípa til aðgerða miklu fyrr, þegar þurfti, stefnir heimurinn að óbreyttu í hamfarahlýnun af mannavöldum. Forseti. Mér finnst ekki nógu oft sagt hér inni hversu mikið er spunnið í ungt fólk dagsins í dag. Á síðustu árum höfum við séð fjöldahreyfingu barna og ungmenna rísa upp við hvert tilefnið á fætur öðru til að vekja samfélagið til umhugsunar um málefni sem brýnt er að bregðast við. Nýjasta bylgjan og mögulega sú öflugasta er loftslagsverkfallið. Um allan heim stígur ungt fólk fram til að berjast fyrir framtíðinni, enda koma saman í loftslagsmálunum öll helstu baráttumál þess réttláta samfélags sem við viljum byggja, hvort sem það er heilbrigði, jöfnuður, jafnrétti eða friður. Baráttan gegn fátækt er ekkert án loftslagsmála. Þetta er framtíð unga fólksins sem neitar að leyfa okkur sem eldri erum að stela frá sér. Sumir segja að besta leiðin til að spá fyrir um framtíðina sé að skapa hana sjálf. Það er akkúrat það sem unga fólkið í loftslagsverkfalli er að gera. Þau mótmæla aðgerðaleysi stjórnvalda. Sú lýsing er kannski of almenn eða kerfisleg til að maður nái almennilega utan um hana. Mig langar aðeins að umorða hana: Loftslagsverkfallið beinist að aðgerðaleysi mínu. Það beinist að aðgerðaleysi okkar allra sem hér sitjum. Það beinist að öllum kjörnum fulltrúum á öllum þingum og í öllum ríkisstjórnum heims vegna þess að staðreyndin er sú að þrátt fyrir mörg jákvæð skref á síðustu árum hefur enn hvergi verið gert nóg til að snúa við loftslagsbreytingum. Á föstudaginn var mætti ég einu sinni sem oftar í verkfall á Austurvelli til að hlusta. Þar bað einn ræðumaðurinn, Gunnhildur Fríða Hallgrímsdóttir, okkur um að loka augunum og ímynda okkur að árið væri 2050 og að mannkynið hefði náð að sigrast á baráttunni við loftslagsbreytingar. „Hvernig fór fólkið að því?“ spurði skólabarn í þessari framtíðarsýn Gunnhildar og fékk einfalt svar: „Með því að vinna sem eitt, sem mannkyn en ekki lönd, með því að vera sammála um það að við viljum eiga framtíð á þessari jörðu. Það var að vísu mjög erfitt, það þurfti að fórna ýmsu, en þau græddu líka margt.“ „En var það þess virði?“ „Svo sannarlega.“ Er það ekki einmitt svona sem við viljum að framtíðin líti út? Þá þurfum við að standa undir þeirri ábyrgð sem okkur er falin sem kjörnum fulltrúum. Við þurfum að grípa til aðgerða. Það hrekkur nefnilega skammt að almenningur minnki kjötát, flokki rusl eða fyllist flugviskubiti ef við sem um valdataumana höldum leggjum ekki okkar af mörkum. Krafan hlýtur að vera að við tökum saman höndum þvert á flokka af því að flokkar skipta ekki máli í baráttunni fyrir framtíðina. Við þurfum að gera þessa sýn sem Gunnhildur lýsti að veruleika. Við þurfum að bjóða upp á stjórnmál fyrir framtíðina.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Mig langar til að nota tækifærið og þakka því unga fólki sem hefur staðið vaktina í loftslagsverkföllum á Austurvelli síðustu föstudaga. Þau hafa sýnt mér að þrátt fyrir myrka framtíðarsýn í loftslagsmálum er von til staðar og veruleikinn getur orðið annar ef við grípum til aðgerða. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í það sem þau hafa að segja um málefnið: „Sýnum í verki að okkur er umhugað um framtíð okkar, barna okkar og komandi kynslóða. Krefjumst róttækra og metnaðarfullra aðgerða gegn loftslagsvánni því það ríkir neyðarástand vegna þeirra loftslagshamfara sem hér eru að eiga sér stað. Tíminn er á þrotum og við þurfum aðgerðir núna strax.“ Ég tel að ríkisstjórnin og við sem sitjum hér á þingi þurfum að bregðast við þessu ákalli með skýrari hætti. Við virðumst vera hrædd við að horfast í augu við vandamálið og okkar eigin ótta. Unga fólkið hefur þó sýnt okkur að við þurfum og neyðumst til að horfast í augu við þennan ótta. Við höfum lokað augunum allt of lengi og líkt og Greta Thunberg hefur svo djarflega bent á, með leyfi forseta: „Húsið okkar er að hruni komið og leiðtogar okkar þurfa að fara að bregðast við í samræmi við það því að eins og stendur eru þeir ekki að gera það.“ Staðan í loftslagsmálum ætti svo sem ekki að koma neinum á óvart. Ríki heims og einkafyrirtæki höfðu tækifæri til að grípa í taumana strax á 20. öld. Á áttunda og níunda áratug síðustu aldar var flestöllum ljóst í hvað stefndi. Ekki var gripið til róttækra aðgerða þá. Hvers vegna? Af hverju þetta skeytingarleysi gagnvart framtíðarkynslóðum og lífvænleika jarðarinnar? Stutta svarið er að sérhagsmunir fárra voru teknir fram yfir almannahagsmuni, hagsmuni stórfyrirtækja og þá sérstaklega þeirra sem hagnast á því að leita eftir og selja jarðefnaeldsneyti. Gríðarlegum fjármunum hefur verið varið í það að skekkja orðræðuna, fá fólk til að efast um að það stafi raunveruleg ógn af hamfarahlýnun svo að stórfyrirtæki hafa fengið að halda áfram að græða meiri peninga óáreitt á meðan almenningur og stjórnvöld eru látin rökræða hvort um sé að ræða ógn eður ei. Loftslagsváin er sjálfskaparvíti okkar mannfólksins. Við höfum því miður verið látin eyða allt of miklum tíma í að finna sökudólg. En til að koma í veg fyrir frekari loftslagshamfarir þurfum við að hætta að benda hvert á annað og fara að axla ábyrgð. Það hefur þó orðið okkur til happs að margir hafa tekið vána alvarlega en ég held að við séum bara orðin svolítið þreytt á því að þrífa plast til endurvinnslu þegar við sjáum að ríkisstjórnin og einkafyrirtæki veigra sér við því að axla ábyrgð. Það er kominn tími til að fá stjórnmálafólk, sem hefur staðið hér fyrir gegndarlausri stóriðjuuppbyggingu, til að horfast í augu við þau óafturkræfu umhverfisspjöll sem slík iðja hefur orsakað hér á Íslandi og annars staðar í heiminum. Ísland getur ekki lengur verið í forsvari fyrir því að hvítþvo mengandi stóriðju. Loftslagsváin er vandamál á heimsvísu og kemur öllu mannkyninu við. Ríkisstjórnin hefur vissulega birt aðgerðaáætlun sem á að taka á loftslagsvandanum en henni hefur hvorki fylgt nægt fjármagn né greining á því hvernig framkvæma eigi áætlunina. Við erum því miður komin á þann stað að falleg orð, óskuldbindandi sáttmálar og innantóm loforð munu ekki koma í veg fyrir komandi loftslagshamfarir. Við þurfum ekki fleiri undirskriftir á plögg, við þurfum ekki fleiri handabönd með brosandi stjórnmálafólki. Við þurfum aðgerðir og við þurfum að gera okkur grein fyrir að loftslagsváin er vandamál sem við getum ekki talað eða brosað frá okkur. Það ríkir neyðarástand, sama hvort ríkisstjórnin tekur formlega ákvörðun um að lýsa því yfir eður ei. Auðvitað er erfitt fyrir ríkisstjórn að lýsa yfir hættuástandi og eiga á hættu að vekja hræðslu meðal almennings og þar með missa atkvæði í næstu kosningum. En ef það er kosningafylgi sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa áhyggjur af er ágætt að benda á að ungmennin sem safnast saman á Austurvelli verða mörg hver komin með kosningarrétt í næstu kosningum og loftslagsváin er ekki að fara neitt nema gripið verði til aðgerða. Af hverju ættu þau að hafa áhuga á að halda hjólum atvinnulífsins gangandi eða auka hagvöxt samfélagsins ef framtíð samfélagsins og heimsins er sannanlega í hættu? Loftslagsverkföllin eru ekki tískufyrirbrigði sem stjórnvöld geta haldið áfram að leiða hjá sér. Að lokum ætla ég að taka undir orð Gretu Thunberg, með leyfi forseta: „Það er ekki of seint að bregðast við. Það þarf langtímasýn, það þarf hugrekki og það þarf mikla ákveðni til að bregðast við núna og byggja undirstöður þegar við vitum kannski ekki öll smáatriðin um hvernig á að byggja þakið. Með öðrum orðum, við þurfum dómkirkjuhugsunarhátt. Ég bið ykkur vinsamlegast um að vakna og gera þær breytingar sem þörf er á mögulegar.“ Að lokum legg ég til að feðraveldið verði lagt niður. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Það er af mörgu að taka þegar litið er yfir verkefni yfirstandandi þings. Mörg góð mál hafa náð í gegn. Sum eru enn þá í vinnslu og önnur bíða fullbúin afgreiðslu. Ríkisstjórn Íslands er á öðrum vetri og hefur náð góðum samhljómi, enda hefur hún sýnt það og sannað að með góðri samvinnu ólíkra flokka og einbeittum vilja er hægt að ná árangri sem kemur þjóðinni til góða til framtíðar. Virðulegi forseti. Ég ætla að staldra sérstaklega við byggða- og atvinnumál. Fyrst er að nefna frumvarp til til laga um breytingar á lögum um fiskeldi. Atvinnuveganefnd, sem hefur haft það mál í vinnslu, hefur lagt mikla vinnu í að fara yfir breytingar, enda mikið í húfi. Hér er um stórt byggðamál að ræða sem kemur til með að skila ríkissjóði umtalsverðum tekjum. Til þess að það geti orðið í sátt við náttúruna þurfa lagaramminn og kröfur til eldisfyrirtækjanna að vera vel ígrundaðar og skýrar. Það skal vanda sem lengi skal standa. Heilbrigði dýra og umhverfis er undirstaða þess að hægt verði að byggja starfsemina upp til sjálfbærni sem byggir á vistfræðilegri, félagslegri og efnahagslegri stoð. Til þessa atriðis er horft í nýjum lögum með nýjum ákvæðum. En þó að þetta sé meitlað í stein verður hið opinbera að fylgjast vel með þróun greinarinnar og tryggja aðhald og eftirlit til að farið verði af ýtrustu nærgætni við starfsemina. Íslendingar hafa alltaf sett sér háleit markmið þegar kemur að umhverfi og náttúru. Það er enginn afsláttur gefinn á því, enda erum við sprottin af sterkri náttúru og verðum hluti af henni að lokum. Virðulegi forseti. Í gær afgreiddi atvinnuveganefnd úr nefndinni frumvarp um reglur um innflutning á ferskum matvælum. Þingflokkur Framsóknarflokksins gerði fyrirvara við frumvarpið í vetur og snerust þeir um að sömu gæðakröfur verði gerðar til innfluttra matvæla frá Evrópska efnahagssvæðinu og gerðar eru til íslenskrar matvælaframleiðslu og enn fremur að lýðheilsa beri ekki skaða af innflutningi vegna sýktra matvæla. Tilgangur matvælalöggjafar EES snýr að því að auka gæði matvæla og bæta stöðu neytenda. Því er mikilvægt að sömu kröfur séu gerðar til innlendrar matvælaframleiðslu og innfluttrar. Framsóknarflokkurinn hefur í vetur tekið sér stöðu og verið óhræddur við að benda á þá ógn sem við stöndum frammi fyrir hvað varðar fjölónæmar bakteríur. Þær áhyggjur eru ekki gripnar úr lausu lofti en samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni er sýklalyfjaónæmi ein mesta ógn sem heilsufar manna stendur frammi fyrir í dag. Undir það taka helstu sérfræðingar okkar á sviði sýkla- og veirufræða og hafa brýnt fyrir okkur að verja þurfi þá sérstöðu sem við búum við á Íslandi. Á grunni sérstöðunnar á Ísland að vera í fararbroddi í aðgerðum til að draga úr útbreiðslu sýklalyfjaónæmis með banni á dreifingu matvæla sem í greinast sýklalyfjaónæmar bakteríur. Sú samvinna sem var viðhöfð í atvinnuveganefnd skilaði niðurstöðu sem rímar vel við landbúnaðarkaflann í stjórnarsáttmálanum sem hefst á þeim orðum, með leyfi forseta, að Ísland eigi að vera leiðandi í framleiðslu á heilnæmum landbúnaðarafurðum. Auk þess boðar ríkisstjórnin metnaðarfull áform í loftslagsmálum. Kolefnisfótspor og önnur umhverfisáhrif íslensks grænmetis og annarra afurða garðyrkjunnar eru miklu minni en þess innflutta. Því er í ljósi fæðuöryggis, umhverfisþátta og orkunýtingar skynsamlegt að hvetja til meiri innlendrar framleiðslu. Virðulegi forseti. Það er hlutverk okkar að hlúa að því góða og verja það sem gott er í samvinnu við alþjóðasamfélagið. Leggjum okkar af mörkum í átt að umhverfisvænu og heilbrigðara lífi. - Gleðilegt sumar, kæru landsmenn.
Herra forseti. Ágætu íbúar Íslands. Það eru hræringar í stjórnmálum víða um heim og hið sama gildir um Ísland. Eins og ávallt hafa stefnur og straumar í alþjóðamálum mikil áhrif. Þannig hefur það alltaf verið og gildir einu hvort rætt er um menningu, viðskipti eða stjórnmál. Ísland er því ekki eyland í þessum skilningi. Okkar ábyrgð felst í því að hafa vit til þess að takast á við þessa strauma og stýra í krafti fullveldis okkar þjóðinni til heilla. Um leið eigum við að leggja okkar af mörkum til framfara í heiminum og taka fullan þátt í því að takast á við verkefnin sem hvert og eitt ríki getur hvorki ráðið við einsamalt né kosið að varpa ábyrgðinni á aðra. Sumir halda því fram að vegna þess að Ísland sé frjálst og fullvalda ríki hafi það ekki eingöngu óskorað vald og getu til að ráða örlögum sínum og stöðu í heiminum heldur sé beinlínis rangt og skaðlegt að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi sem felur í sér sátt um alþjóðlegar reglur, Ísland eigi og megi ekki taka sér stöðu í samfélagi þjóða með sameiginleg markmið og stofnanir til að fylgja þeim eftir. Það heitir víst „að beygja sig undir erlent vald“ og „afsal fullveldis“. Þessari skoðun erum við í Viðreisn algjörlega ósammála. Okkar sýn er allt önnur. Við teljum happadrýgst fyrir Íslendinga að treysta enn frekar tengsl sín við önnur ríki Evrópu með aðild að Evrópusambandinu og nýta þannig fullveldið til hins ýtrasta til að bæta hag þjóðarinnar. Þannig tökumst við best á við þau stóru, sameiginlegu verkefni sem blasa við og verður að leysa með enn öflugri samvinnu. Kjósendur í aðildarríkjum ESB kusu sér nýtt Evrópuþing um síðustu helgi og þær kosningar voru fyrir margra hluta sakir afar mikilvægar. Þátttaka í kosningunum var mikil í sögulegu samhengi. Hið hefðbundna flokkakerfi á Evrópuþinginu riðlaðist nokkuð og flóra flokkabandalaga varð fjölbreyttari. Er það svipuð þróun og orðið hefur í flestum þjóðþingum álfunnar og við þekkjum vel hér á landi. Vissulega náðu popúlískir flokkar nokkrum árangri en eftir sem áður er það alveg kristaltært að þeir sem styðja vöxt og viðgang Evrópusambandsins eru í yfirgnæfandi meiri hluta. Uppgangur popúlisma víðs vegar í heiminum er verulegt áhyggjuefni og þess vegna er gleðilegt og mikilvægt að frjálslyndir flokkar unnu mest á í þessum kosningum. Frjálslyndi er nauðsynlegt mótvægi gegn ríkjum þar sem afturhald, lýðskrum og popúlismi grefur um sig. Jafnframt er áhugavert hve góðum árangri Græningjar náðu og sýnir það svo ekki verður um villst að umhverfismál eru ofarlega í huga margra kjósenda. Það er mikilvægt og þess vegna hefur Evrópusambandið sett sér metnaðarfyllri markmið í loftslagsmálum en nokkurt annað þjóðabandalag. Samt þarf að gera miklu betur. Í upphafi máls míns minntist ég á að stefnur og straumar í alþjóðamálum hafa haft mikil áhrif á Íslandi. Popúlismi, öfgar, þjóðernishyggja, afneitun vísinda, stjórnmál sem byggja á ótta, tilbúinni hættu og óvinum hafa aldrei í veraldarsögunni leitt til góðs. Það mun ekki heldur gerast nú, það mun ekki gerast á Íslandi, það mun ekki gerast í Evrópu og hvergi annars staðar í heiminum. Við verðum að velja og hafna í þessum efnum. Viðreisn mun spyrna kröftuglega gegn einangrunarhyggju og hvers kyns afbökun á sannleikanum. Of oft hefur misskilið umburðarlyndi og andvaraleysi haft hörmulegar afleiðingar. Við í Viðreisn erum sannfærð um að frjálslyndi sem setur almannahagsmuni framar sérhagsmunum sé okkur öllum fyrir bestu. - Megi sólin verma ykkur öll í sumar.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Það gleður mig sérstaklega að fá að eiga við ykkur orðastað aftur. Mig langar að velta þessu upp núna: Skyldi það vera svo að þjóðarskútan okkar færi á hliðina ef við hættum að skattleggja fátækt? Maður horfir um öxl og hugsar: Hvað er það sem ég hef séð? Hvað hefur gerst þetta ár frá því að ég stóð hér í síðustu eldhúsdagsumræðum? Jú, við vitum að það eru á bilinu 10–15% barnanna okkar sem líða mismikinn skort. Við fengum staðfestingu á því nú seinni partinn í febrúar þegar birt var skýrsla Velferðarvaktarinnar sem upplýsti okkur um það. Jú, við vitum að íbúum landsins er mismunað eftir búsetu þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. Suma þarf að fylla af koníaki til að sauma þá saman með nál og þræði vegna þess að það er bara enginn aðbúnaður. Næsti hjúkrunarfræðingur er í rúmlega klukkustundarfjarlægð frá staðnum. Þar er ég að vísa til þess sem ég talaði um hér um daginn og átti sér stað í Húnaþingi eystra. Virðulegi forseti. Hvað getum við gert? Hvað getum við gert til að koma í veg fyrir að hér sé alltaf ákveðinn hópur skilinn út undan? Jú, við getum byrjað á því að forgangsraða fjármunum. Við getum t.d. byrjað á því að sleppa því að lækka bankaskattinn um 7 milljarða og veiðigjöld um 4,3 milljarða; það dregur úr innkomu ríkissjóðs um 11,3 milljarða á þessu ári. Jú, við getum virkilega séð að fram undan er 110 milljarða kr. arðgreiðsla úr okkar frábæru auðlind, raforkuauðlindinni Landsvirkjun. Við verðum að halda utan um það. Jú, við eigum ekki á sama tíma að segja: Heyrðu, við ætlum að reyna að koma því að með öllum lifandi ráðum að leggja á ykkur vegskatt. Fyrst tökum við lán fyrir framkvæmdunum og svo leggjum við á ykkur vegskatt til að láta ykkur borga lánið, vegna þess að við erum að hugsa um öryggi borgaranna í umferðinni, virðulegi forseti, og hver er að hugsa um öryggi fíklanna okkar en 39 ungmenni dóu sannarlega ótímabærum dauða á síðasta ári vegna ofneyslu ópíóíða? Af 55 dauðsföllum sem vitað er um á síðasta ári eru 39 sem rekja má til þeirrar vár sem ópíóíðafaraldurinn hefur haft hér í för með sér á okkar ágæta landi. Hefði þetta gerst í umferðarslysum, hvað væri búið að virkja þá, virðulegi forseti? Hér væri samfélagið gjörsamlega komið á hliðina. Því miður bíða hér enn 600 einstaklingar, fárveikir fíklar og alkóhólistar, eftir því að fá viðunandi úrræði, komast í meðferð, fá lækningu, enn árið 2019. Þetta er óviðunandi, virðulegi forseti. Flokkur fólksins segir: Hingað og ekki lengra og ég trúi því - ég trúi því að við getum öll sagt: Hingað og ekki lengra. Þetta er óviðunandi. Að lokum aðeins þetta: Ef stjórnmálamaður segir við mig: Inga, við erum á sama báti, segi ég nú bara: Eins gott að forða sér, því það er alveg greinilegt að það er ég sem á að róa. - Gleðilegt sumar aftur.