Forseti vill upplýsa að fyrir hönd Alþingis tók 1. varaforseti í gær, miðvikudaginn 12. júní, við undirskriftalista til stuðnings Nöru Walker. Erindið hefur verið lagt fram á lestrarsal.
Forseti. Þetta frumvarp gæti alveg verið heillaskref. Það er verið að færa stjórnsýslu búvörumála frá Matvælastofnun inn í ráðuneytið. Þó vil ég ítreka að það kom skýrt fram í nefndinni hjá þeim sem er verið að færa, eða frá Matvælastofnun, að það þarf að tryggja að þeir hafi fjármagn til að sinna ákveðnum samlegðarverkefnum sem hlutust af því að hafa upplýsingatæknisérfræðinga hjá sér annars vegar og hins vegar að þegar búið er að færa upplýsingatæknideild sem er að sinna þessum málum inn í ráðuneyti hafa þeir verið alveg skýrir um það að þeir verði að fá góðan aðgang að upplýsingum sem þeir hafa haft, að þeir hafi hann áfram þarna og sé ekki verið að skipta þessu teymi upp, þannig að þeir geti raunverulega sinnt því sem þeir eiga að sinna. Við erum á gula hnappnum vegna þess að við vitum ekki hvernig þetta fer raunverulega en ef farið verður eftir þessum ráðum, sem maður veit ekki þegar kemur að peningum, fer þetta líklega vel.
Herra forseti. Tillögur minni hlutans um að rýmka enn frekar aðgengi fjölmiðla að dómsal voru felldar við umræðu í gær. Þar var hugmyndin sú að snúa við meginreglunni um að allt sé bannað nema það sé leyft yfir í að allt sé leyft nema það sé bannað. Það voru vonbrigði að svo fór en engu að síður voru gerðar smávægilegar lagfæringar á 2. og 18. gr. frumvarpsins sem horfa til bóta. Þess vegna mun ég styðja málið eins og það liggur fyrir núna en lýsi vonbrigðum með að þingheimur skyldi ekki grípa tækifærið og rýmka þessar reglur.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi (áhættumat erfðablöndunar, úthlutun eldissvæða, stjórnvaldssektir o.fl.). Í ljósi þess að margir þingmenn eru á mælendaskrá í þessu máli ætla ég að stytta mál mitt sem frekast kostur er. Ég vil byrja á að þakka nefndarmönnum í atvinnuveganefnd, formanninum og sérstaklega framsögumanni málsins, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, fyrir góða leiðsögn í þessu máli og gott samstarf í nefndinni eins og hefur komið fram í þessum stól. Þetta er auðvitað töluvert stórt mál og ég ætla ekki að endurtaka það sem hér hefur verið sagt. Framsögumaður nefndarálitsins fór afar vel yfir það sem snýr að þessu máli og lykilþáttur í því verður tekið inn til nefndar á milli 2. og 3. umr. til að lagfæra þá agnúa sem þarf að laga á þessu stóra og viðamikla máli og ég treysti því, og við treystum, að það verði gert í sátt. Það er mjög mikilvægt fyrir þau samfélög sem eru að treysta atvinnugrundvöll sinn og byggðirnar í þessum samfélögum á Vestfjörðum og fyrir austan. Það er mjög mikilvægt að við komum einhverju skikki á þetta fyrir þau svo þau geti horft til framtíðar með trausta og góða atvinnu. Laxeldinu hefur vaxið fiskur um hrygg á Vestfjörðum og fyrir austan og haft gríðarleg áhrif á afkomu fólks og sveitarfélaga í þessum fjórðungum og vinna nú hátt í 500 manns við laxeldi á Íslandi. Á þessu ári er reiknað með að framleiðslan á eldislaxi verði um 25.000 tonn og mun hún aukast á næstu árum. Verðmæti þessarar framleiðslu eins og á Vestfjörðum er álíka og þorskurinn er að gefa á því svæði og segir okkur því mjög mikið hvað hér er undir. Ég vil líka varpa ljósi á það að ef Ísland ætlar að búa við þann hagvöxt og þá velsæld sem ríkir í landinu nú um stundir þurfum við á næstu 20 árum að auka útflutningsverðmæti þjóðarinnar um einn milljarð á viku, 1.000 milljónir, til að standa undir 3% hagvexti á hverju ári og þeim lífsgæðum sem þessi þjóð krefst og vill búa við. Við eigum stærsta möguleika á því að sækja þetta í laxeldi. Það er sú grein sem getur gefið okkur hvað mest af þeim tekjum sem þetta þjóðarbú þarfnast á næstu árum. Það er sú atvinnugrein sem þessar byggðir ætla að byggja á og þær bíða nú eftir því að eyða þeirri óvissu sem ríkt hefur um þessa atvinnugrein og þau fyrirtæki sem sækja um leyfi til að vinna og starfrækja fyrirtæki sín á þessum stöðum. Það er gríðarlega mikilvægt að þau skilaboð komi frá þinginu að við ætlum að standa á bak við þessa grein. Mig langar í stuttri ræðu aðeins að minnast á eitt helsta málið og nýjungarnar í þessu máli sem eru hið svokallaða áhættumat um erfðablöndun. Það er nýmæli á heimsmælikvarða sem er sett fram í þessum lögum. Með því er líka sett mikil ábyrgð á Hafrannsóknastofnun Íslands að fara með þetta mat og gera það eins vel og kostur er. Ég treysti Hafrannsóknastofnun fullkomlega. Það er reyndar ekki undir öllum kringumstæðum eðlilegt að slík stofnun taki slíka ábyrgð en sú ákvörðun hefur verið tekin með þessum lögum að gera það. Áhættumatið felur í sér skoðun á lífrænum áhrifum á eldissvæði, sníkjudýrum, sjúkdómum og áhættumat erfðablöndunar. Síðan eru ýmsar mótvægisaðgerðir varðandi þessi atriði eins og kynslóðaskipt eldi, stærð seiða, möskvar, vöktun áa, lýsing og seinkun kynþroska sem eru gríðarlega mikilvægar í þessu áhættumati. Við erum að segja að áhættumatið verði lifandi mat eftir þeim mótvægisaðgerðum sem fyrirtækin munu leggja fram og mikilvægt að Hafrannsóknastofnun taki mark á þeim mótvægisaðgerðum sem gerðar verði til þess að áhættumatið virki eins og kostur er. Mjög mikilvægur punktur í þessu máli er líka að vinnsla á afurðum og laxeldi verði sem mest á svæðunum sjálfum og flytjist alls ekki úr landinu. Tekjur sveitarfélaganna eru líka mikilvægar, ekki aðeins af útsvarstekjum frá starfsfólki heldur líka af eldinu sjálfu, og verður það mál tekið frekar fyrir í sérstöku gjaldtökumáli sem er næsta mál á dagskrá þegar þessu máli lýkur. Ég vil bara í heildina segja í þeirri stuttu ræðu sem ég ætla að flytja að þetta er gríðarlegt byggðamál. Þetta er landsbyggðarmál. Þetta er byggðamál þar sem þingið þarf að standa með hinum dreifðu byggðum, standa með þeim stöðum sem þegar eru komnir af stað með laxeldið og standa með þeim fyrirtækjum sem eru að skaffa hundruðum manns vinnu og munu verða þúsundir þegar fram líða stundir. Þetta er vaxtarbroddurinn í útflutningstekjum á Íslandi, þetta er sú grein sem getur séð til þess að velmegun haldi áfram að þróast á Íslandi og að við munum skila í landinu á þann stað þar sem við höfum kosið. Efnahagslegar og jákvæðar afleiðingar af eldinu gætu orðið þúsundir milljarða á næstu árum.
Herra forseti. Við ræðum hér fiskeldismálið, þ.e. frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi. Það var þegar ljóst þegar þetta mál kom fram að það yrði með allra stærstu málunum á þessu þingi. Ég vil í upphafi ræðu minnar þakka það starf sem hefur farið fram á vettvangi hv. atvinnuveganefndar og þá sérstaklega formanni nefndarinnar sem hefur stýrt því starfi af festu og lipurð. Þá vil ég sömuleiðis þakka hv. framsögumanni þessa máls, Kolbeini Óttarssyni Proppé, sem hefur sýnt mikinn metnað í því. Ég þakka öllum nefndarmönnum fyrir ánægjulegt samstarf. Það er ekki hægt að fjalla um starf þessarar nefndar öðruvísi en að bætast í hóp þeirra sem hafa fjallað um ferðina til Noregs. [[Gripið fram í.]]Sú ferð var afar vel heppnuð og kannski má segja að ef einhver þingnefnd skyldi einhvern tímann rata í vanda gætum við mælt með því að fara til Noregs og kynna sér fiskeldi. Það myndi a.m.k. ekki spilla. Mjög stór atriði eru uppi í þessu máli. Eins og síðasti ræðumaður, hv. þm. Ásmundur Friðriksson, rakti er þetta auðvitað mikið landsbyggðarmál, þetta snertir atvinnu á landsbyggðinni, snertir samfélögin á þeim svæðum þar sem atvinnustarfsemi af þessu tagi á annað borð kemur til greina. Um leið eru hér undir mjög miklir hagsmunir sem snúa að náttúru landsins og lífríki og þessi atriði fara ekki saman í öllum tilvikum þannig að það þarf að finna leið. Leiðin sem hér er farin er að reisa þessa starfsemi á vísindalegum grunni og ég mun víkja nánar að því í minni ræðu hér. Markmið sem ég álít verðugt er að greinin verði sterk og öflug og einkennist af sjálfbærri þróun um leið og vernd lífríkisins og náttúrunnar sé höfð að leiðarljósi. Það er mjög mikilvægt að þessi unga atvinnugrein sem gæti, ef rétt er á málum haldið átt framtíðina fyrir sér, orðið mikil uppspretta atvinnu og tekna og haft jákvæð áhrif á þjóðarbúskap Íslendinga, búi við traust og sanngjarnt laga- og regluverk. Það er rakið í nefndaráliti að þau atriði sem fengu hvað mesta umfjöllun í meðferð nefndarinnar voru áhættumat erfðablöndunar, sem svo er kallað, rekstrarleyfi, gildi þeirra og umsóknir, sjókvíaeldi í opnum og lokuðum kerfum, kostir, gallar og áhættur eins og það heitir, og mikilvægi þess að regluverk sé endurskoðað og fylgi þróun í atvinnugreininni, auk náttúruverndar- og umhverfissjónarmiða. Herra forseti. Það er mjög þýðingarmikill þáttur í því frumvarpi sem hér liggur fyrir að hér er lögð til lögfesting á áhættumati erfðablöndunar og það er Hafrannsóknastofnun sem fær það verkefni að vinna slíkt áhættumat. Þetta áhættumat felur í sér mat á því hversu mikið magn frjórra laxa sé óhætt að ala í sjókvíum hverju sinni en til samanburðar er rétt að geta burðarþolsmats sem er mat á heildarframleiðslu á hverju svæði. Það kann að vera að orðið áhættumat sé ekki nægilega vel valið. Það er ekki verið að meta út af fyrir sig áhættu heldur er verið að meta magn sem álitið er óhætt að ala. En gott og vel, meginatriðið er að þetta mat fari fram á vísindalegum grundvelli og eftir bestu þekkingu á hverjum tíma sem færustu vísindamenn sem við eigum hafi með höndum. Það er líka mjög nauðsynlegt að það starf sé metið og sæti mati af því tagi sem tíðkast um vísindastörf, það er svokallaðri ritrýni, og auðvitað mjög mikilvægt að Hafrannsóknastofnun haldi áfram öflugu sambandi við sambærilegar stofnanir, ekki síst í Noregi, og að færustu vísindamenn rýni þær niðurstöður sem stofnunin skilar. Herra forseti. Það er eilítill kliður sem ég mælist til að verði tekið fyrir. Herra forseti. Áhættumatinu er ætlað að koma í veg fyrir að sá norski lax sem hér er hafður til eldis og er framandi tegund í íslenskri náttúru blandist við villta íslenska laxastofna. Þeir eru mikilvægir og það er mjög þýðingarmikið að þeir séu verndaðir. Í þessu frumvarpi eru stigin margvísleg skref í þá átt að koma í veg fyrir hugsanleg spjöll á villtum nytjastofnum með því að meta, með hinu svonefnda áhættumati, við hvaða mark sjálfbærri nýtingu villtra stofna sé stefnt í hættu. Í þessu sambandi er skerpt á skyldum rekstrarleyfishafa, m.a. til að bregðast við stroki, ásamt því að efla eftirlit og veita Matvælastofnun ríka heimild til að leggja á stjórnvaldssektir. Mótvægisaðgerðir hafa mikla þýðingu, þeim er ætlað að stuðla að því að lágmarka líkur á erfðablöndun. Um þetta er fjallað og ég þarf ekki að fara yfir helstu þætti í því sambandi, þeir eru flestir vel þekktir, en það er ástæða til að vekja athygli á mikilvægu ákvæði um að Fiskistofu er veitt heimild til að mæla fyrir um að leitað verði að strokufiski í nærliggjandi veiðiám og -vötnum og hann fjarlægður, að fengnu samþykki stjórnar veiðifélags eða veiðiréttarhafa þegar veiðifélag hefur ekki verið stofnað. Herra forseti. Áhersla er lögð á það í áliti meiri hlutans, og ég hygg að það sé enginn ágreiningur um það í hv. nefnd, að mikilvægt sé að áhættumat og burðarþol sé rýnt af sérfræðingum. Þarna er nýmæli þess efnis að ráðherra skipi þriggja manna nefnd vísindamanna á sviði fiskifræði, stofnerfðafræði og/eða vistfræði til að rýna þá aðferðafræði sem Hafrannsóknastofnun notar við mat á burðarþoli og við gerð áhættumats. Það er rakið að fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að veita þyrfti ráðherra heimild til að kveða nánar á um meðferð rekstrarleyfa, t.d. þegar breyta þurfi rekstrarleyfi í kjölfar breytinga á áhættumati. Við þessu er brugðist með því að ráðherra verði skylt að setja reglugerð þar sem nánar verði kveðið á um þessi atriði. Gert er ráð fyrir samráðsnefnd um fiskeldi sem sé stjórnvöldum til ráðgjafar um málefni fiskeldis. Hlutverk nefndarinnar er m.a. að leggja mat á forsendur og úrvinnslu þeirra gagna sem áhættumat erfðablöndunar byggist á. Ég legg á það áherslu að þessi samráðsvettvangur hefur enga heimild til að hlutast á nokkurn hátt til um mat Hafrannsóknastofnunar, enda gerir hún því aðeins breytingu á sinni tillögu sjái hún sjálf ástæðu til. Það má auðvitað ræða það á hvern veg skuli skipa nefnd af þessu tagi. Fyrir mitt leyti taldi ég álitlegan kost að hún yrði skipuð fagfólki. Það sjónarmið hlaut ekki nægilegan hljómgrunn en ég met það að við því er kannski að einhverju leyti brugðist með þriggja manna sérfræðinganefnd þar sem nákvæmlega er kveðið á um faglegar kröfur. Frá því sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu er sömuleiðis gert ráð fyrir því, eins og það heitir, að málsvarar umhverfis- og náttúruverndar fái fulltrúa í nefndinni og náttúrlega lá fyrir að það var algjörlega nauðsynlegt. Er brugðist við með því að umhverfisráðherra tilnefnir fulltrúa í nefndina. Í þessum málaflokki eru uppi býsna sterkar skoðanir og ekki fyrir að synja að þeir séu til sem halda því mjög ákveðið fram að það sé ekki heppilegt, svo vægt sé til orða tekið, að ala fisk í opnum kvíum. Í frumvarpinu eru samt hvatar sem ég tel mikilvæga fyrir rekstraraðila til að stunda sjókvíaeldi í lokuðum sjókvíum og sömuleiðis uppi á landi. Þarna er atriði sem er vert að nefna. Ég lít þannig á að það hafi verið mikil samstaða í hv. nefnd um að leggja mikla áherslu á verndun villtra laxastofna og að gæta að umhverfissjónarmiðum. En sú breyting er gerð í tillögu meiri hluta að við skiptingu fjarða eða hafsvæða í eldissvæði skuli til viðbótar við Skipulagsstofnun haft samráð við Umhverfisstofnun og svæðisráð hlutaðeigandi svæðis. Með því er sömuleiðis talið að betri tenging fáist við lög um náttúruvernd. Það er rétt að geta þess að gildistími rekstrarleyfa er atriði sem oft kom fyrir. Það er auðvitað nauðsynlegt að það sé tryggt að allir rekstrarleyfishafar sitji við sama borð og að slík leyfi sæti endurskoðun líkt og önnur rekstrarleyfi. Því er lögð til breyting á þann veg að rekstrarleyfi verði tímabundin og skulu þau endurskoðuð á a.m.k. 16 ára fresti og þá verði rekstrarleyfishafa skylt að leggja fram þau gögn sem nauðsynleg séu til endurskoðunar leyfisins, sé þess óskað. Þetta er mjög mikilvægt atriði og sömuleiðis það að gert er ráð fyrir því, a.m.k. er það áréttað í áliti meiri hluta, að mikilvægt sé að tryggja að þær stofnanir sem fái aukið hlutverk samkvæmt lögunum séu efldar og þeim tryggt fjármagn til starfsemi sinnar. Tækni fleygir auðvitað fram og því er lýst af hálfu meiri hluta í nefndarálitinu að ekki sé langt þangað til að eldi á frjóum laxi verði eingöngu stundað í lokuðum og hálflokuðum kvíum, að að því beri að stefna og þess vegna þurfi á komandi árum að fara fram endurskoðun á löggjöf um fiskeldi þar sem tekið verði tillit til þeirra framfara sem orðið hafa, m.a. á eldisbúnaði. Þess vegna er gert ráð fyrir því í bráðabirgðaákvæði að lögin verði endurskoðuð eigi síðar en 1. maí 2024. Herra forseti. Ég kemst ekki hjá að nefna eitt atriði sem lýtur að því að, eins og kom fram í máli framsögumanns, meiri hlutinn hefur dregið til baka tillögu sem er að finna varðandi meðferð umsókna um rekstrarleyfi. Gert er ráð fyrir því að fundin verði lausn á þessu viðfangsefni milli 2. og 3. umr. Ég ætla að leyfa mér að segja að það hefði verið heppilegt að þessi niðurstaða lægi fyrir nú þegar við 2. umr. og ég ætla sömuleiðis að leyfa mér að segja að auðvitað hefði verið heppilegt að þeir þingmenn, a.m.k. þeir þingmenn minnihlutaflokka sem rita undir álit meiri hlutans - og ég er í þeirra hópi - hefðu fengið upplýsingar um hvernig því máli yndi fram og sömuleiðis hvaða kostir væru helst uppi í því sambandi og hvert væri álit Skipulagsstofnunar á einstökum kostum. Í þessu sambandi ræðir um mjög mikla fjárhagslega hagsmuni fyrirtækja og þess vegna skiptir öllu máli að farsæl lausn fáist í þessu efni. Í raun og sanni er ekki hægt að afgreiða þetta mál fyrr en sú lausn er fundin og þá þannig að hún sé viðunandi miðað við þá ríku hagsmuni sem um er að tefla í þessu sambandi. Tíminn sem er til stefnu í því sambandi er orðinn giska knappur. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja að við Miðflokksmenn lögðum á það áherslu að tryggja sem víðtækasta samstöðu [[Forseti hringir.]]um þetta mál með hagsmuni greinarinnar fyrir augum og þeirra byggðarlaga sem eiga mest undir í þessu máli.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp um fiskeldi og ég ætla aðallega að koma inn á umhverfisþáttinn og umhverfisvernd. Sérstaklega vil ég taka á í sambandi við náttúrulega fiskstofna eins og silung og lax og áhrif fiskeldis á þá náttúrulegu stofna. Þar verðum við að gæta þess algjörlega að áhrifin verði helst engin, en eins lítil og hægt er. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hef náð því að veiða í flestöllum landshlutum. Fyrir vestan er stórkostlegt að vera og maður óttast þá hættu sem svona stórfellt fiskeldi getur haft á lífríkið. Ég vil taka fram að ég er að skoða nefndarálit meiri hlutans og þar vil ég benda á að nefndin segir orðrétt, með leyfi forseta: „Nefndin hvetur þar með til árvekni við víðtækt mat á umhverfisáhrifum reksturs fiskeldisstöðva og leggur áherslu á að þeim sé mætt með vísindalegum mótvægisaðgerðum þar sem þess gerist þörf og leitast verði við að lágmarka þau umhverfisáhrif …“ Það sem einum finnst lágmark getur öðrum þótt hámark af umhverfisáhrifum og þetta er eiginlega vægt orðalag. Þarna á umhverfið og náttúran alltaf að vera í fyrsta sæti og við eigum að sjá til þess að ef á einhvern hátt er hægt að velja á umhverfið alltaf að verða valið. Við eigum að tryggja það. Í kafla um laxalús og önnur sníkjudýr er talað um mótvægisaðgerðir gegn sníkjudýrum og sjúkdómum og orðrétt segir þar: „Nefndin áréttar mikilvægi þess að varnaraðgerðir gegn laxalús og öðrum sníkjudýrum séu umhverfisvænar.“ Ég segi að þær eigi bara að vera umhverfisvænar. Við eigum bara að tala skýrt. Ef til er umhverfisvæn vara og hún er dýrari þá á bara að velja hana. Til að lengja ekki mál mitt mikið ætla ég að taka undir flestallt í nefndaráliti frá minni hluta atvinnuveganefndar og þar tek ég sérstaklega undir í sambandi við Jökulfirðina. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Þó að ekki hafi verið fjallað um það sérstaklega í nefndinni í vetur er ljóst að það er afar umdeilt hvort heimila eigi fiskeldi á verndarsvæðum eins og t.d. í Jökulfjörðum. Þeir tilheyra að hluta Hornstrandafriðlandinu sem er einstakt svæði á heimsvísu. Þar lagðist búseta af um miðja síðustu öld, áður en innviðir eins og vegir og raflínur voru lagðar. Minni hlutinn telur mikilvægt að slíkar náttúruperlur fái að njóta sérstöðu sinnar og verði friðaðar til framtíðar. Er því lögð til sú breyting á 3. gr. að óheimilt verði að heimila nýtingu Jökulfjarða undir fiskeldi.“ Þetta styð ég sérstaklega vegna þess að þarna á ég mínar rætur. Í Jökulfjörðum, í Drangavík, er móðir mín fædd og afi bjó þar og þetta er einstakt svæði sem við eigum að vernda á allan hátt. Það er algjör óþarfi að hugsa til þess að fara út í svona starfsemi þarna. Síðan er það með blessaða laxalúsina, ég veit ekki hvaða lögmál gilda um hana en með venjulega lús var talað um að óþrif yllu henni. Ég hugsa að það sama gildi um laxalúsina þannig að því meira eftirlit og þrif, og að það sé passað upp á að ekki verði óþrif af laxeldinu, því minni líkur eru á að þessi óværa komi. Þar af leiðandi vil ég líka taka undir með áhyggjum veiðifélaga á landinu af fiskeldi. Við þurfum einhvern veginn og eigum að reyna að ná sátt við veiðifélög og annað þannig að við getum verið með þessar atvinnugreinar í sátt og samlyndi. Ég skil þörfina á því að vera með fiskeldi í þessum viðkvæmu byggðum þar sem þörf er á atvinnuuppbyggingu. Þetta er gífurlega gott mál að því leyti til en eins og ég segi eigum við og verðum alltaf að hafa náttúruna að leiðarljósi.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ágæta ræðu. Ég vil spyrja hv. þingmann út í skilgreininguna á því hvenær við erum að varðveita villta stofna. Við skulum taka dæmi af á sem ekki veiddist branda í í kringum 1980. Í hana er síðan sleppt laxi eða komið af stað einhvers konar lífi í henni, hvort sem það er lax, bleikja eða eitthvað annað. Telur þingmaðurinn að þá sé áin komin með villtan stofn, þegar búið er að sleppi í hana einhvers konar tegund af fiski? Erum við kannski að tala um að svo lengi sem elstu menn muna hafi veiðst ákveðin tegund af fiski í ánni og þar með sé stofninn í henni villtur? Ég man ekki hvort hv. þingmaður er í nefndinni - [[Gripið fram í: Nei.]]nei, ókei, þá ætla ég ekki að spyrja hann út í tæknileg atriði í þessu. Það er hins vegar mikilvægt að hafa í huga að búið er að kynna og fjalla um það, ekki bara í nefndinni heldur líka opinberlega, að hægt er að fara í ýmsar mótvægisaðgerðir til að draga úr líkunum, ég ætla ekki að segja að koma í veg fyrir því að það er stórt orð, á að villtir laxar geti þrifist í þessum ám sem við viljum svo sannarlega varðveita. Ég tek fram að ég hef mjög gaman af því að veiða og vera úti í náttúrunni en ég hef líka mjög gaman af því að sjá mannlíf og atvinnu byggjast upp sem víðast um land. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi kynnt sér eða fengið kynningu á því hvaða mótvægisaðgerðir geta mögulega hjálpað okkur að varðveita þessar ár án þess endilega að það komi niður á möguleikum manna til að búa til atvinnustarfsemi á þessum svæðum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir andsvarið. Ég hef ekki kynnt mér þessar mótvægisaðgerðir til hlítar en ég myndi styðja allar aðgerðir sem leiða til þess að hættan á því að eldisfiskur fari upp í ána verði lágmörkuð eins og hægt er. Mér skilst að Norðmenn séu með kafara til að fylgjast með þessu. Hugsanlega segir það okkur einhverja sögu um að mikill fiskur sé á leiðinni upp, það er einhver tilfinning ef kafara þarf til að aðstoða. Svo er það í sambandi við villta laxa. Villtir fiskar eru þeir sem hafa alist upp í ánum og eru þar bara frá upphafi. En ég veit að notað hefur verið klak úr laxi úr nálægri á þannig að þá erum við eiginlega með villtan stofn. Það er tekið úr villtum stofni og hann settur yfir í aðra á. Það hlýtur að vera skásta leiðin; þá erum við með lax sem hefur alltaf verið í nærumhverfinu og ég myndi segja að það væri langbest. Svo veit ég líka að stórsleppingar hafa verið í ár og maður veit ekkert hvaða lax verið var að setja þar í. Ég er ekki sáttur við það vegna þess að maður veit ekki hvaða áhrif það hefur.
Hæstv. forseti. Ef ég man þetta rétt var hér um árabil eða jafnvel áratugaskeið verið að fríska upp á þessar ár með sleppingum sem að miklu leyti komu frá sömu stöðinni - ég man ekki hvort það var frá Keldum eða Kollafirði. Þessu var sleppt um allar trissur á Íslandi til að reyna að koma ám af stað og búa til veiði og líf í þeim. Þar er ekki villtur laxastofn á ferðinni, það er alveg augljóst. Maður hefur líka séð muninn á að veiða í á þar sem eru vænir og stórir fiskar og svo keyrir maður í ekkert mjög langan tíma yfir í næstu á þar sem eru bölvaðir tittir sem eru þá allt annars konar fiskar. Við þurfum að mínu viti að skilgreina vel hvað það er sem við viljum skilgreina sem upprunalegt eða villt eða hvernig við viljum vernda það. Ég set ekki samasemmerki á milli þess að vera með á sem búið er að rækta upp með alls konar stofnum sem koma annars staðar að af landinu og miða hana við ár þar sem er bara villtur stofn sem við viljum svo klárlega vernda. Mótvægisaðgerðir eru af ýmsum toga. Hafi menn grun um að einhver slepping hafi orðið er kafari sendur niður í ána til að athuga hvort einhverjir fiskar finnist. Það er komin tækni sem við sáum í fréttum fyrir nokkrum dögum þar sem tekin er mynd af hverjum fiski sem fer upp í árnar o.s.frv. Svo er líka þróun í eldinu. En bara til að hafa það á hreinu er hv. þingmaður ekki á móti laxeldi, hann er ekki á móti eldi í sjó, en hann vil fara varlega, láta náttúruna njóta vafans þar sem klárlega er um verðmæti og verndun að ræða. Undir það tek ég, ef ég skil manninn rétt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hann sagði: Jú, við erum alveg á þeirri blaðsíðu að ég er algjörlega með fiskeldi en ég vil líka standa með náttúrunni og náttúrulegum fiskstofnum. Það sem ég hef líka áhyggjur af eru þessar mótvægisaðgerðir í fiskeldinu. Við vitum ekki hvaða áhrif hlýnun hefur. Við vitum að nú er bleikjan að gefa eftir vegna hlýnunar og síðan vitum við ekki hvaða áhrif mengun í höfum á eftir að hafa á villta laxastofninn. Við erum að kljást við ýmsa hluti en varðandi þessa hluti sem við stjórnum með fiskeldi og öðru eigum við alltaf að passa upp á að náttúran njóti vafans. Það er mín skoðun að við eigum að gera allt sem við getum til að sjá til þess. Á sama tíma verðum við líka að huga að fiskeldinu vegna þess að það er kannski líka framtíðarmatarforðabúr hjá okkur. Þetta er bara hluti af okkar umhverfi en við verðum líka að gera þetta þannig. Ég veit að það er kannski erfitt að koma þessu upp á land, í kvíar upp á land, en við eigum að stefna að því. Ef það er gígantískur gróði af þessu eða verður í framtíðinni, þetta á eftir að byggjast upp, á auðvitað að nota þann gróða til að vernda náttúruna.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi. Ég tel mjög gott að við séum að ljúka þeirri umræðu að setja sterkari stoðir undir löggjöf um fiskeldi og styrkja alla lagaumgjörð um þennan mikilvæga atvinnuveg til framtíðar, ekki bara fyrir viðkomandi landsvæði heldur líka þjóðarbúið sem slíkt. Þarna höfum við möguleika á að styrkja efnahag þjóðarinnar og auka útflutningsverðmæti mikið. Talað er um að 70.000 tonn af fiskeldi skili um 65 milljörðum í heildarverðmæti og það geti verið um 730 störf, 420 afleidd störf, samtals hátt í 1.200 störf miðað við að fiskeldi fari upp í 70.000 tonn sem núverandi möguleikar eru á að það geri. Á síðasta ári voru eingöngu framleidd um 11.000 tonn svo við eigum þó nokkuð eftir til að ná upp í þessi 70.000 tonn. Greinin hefur verið að byggjast upp hægt og sígandi og ég tel að það sé að vissu leyti gott, að menn vandi sig. Það má kannski segja að stjórnvöld hafi svolítið dregið lappirnar með að koma til móts við að greinin hafi verið að stækka og vaxa með því að koma ekki fyrr en nú með þessa lagaumgjörð í kringum fiskeldið. Þar þarf að horfa á ýmsa þætti sem snúa að greininni og eins og hefur verið minnst á er eðlilega stór þáttur í þessari atvinnugrein hvernig að henni er staðið gagnvart umhverfisþáttum og að greinin sé sem mest sjálfbær og allir umhverfisþættir sem snúa að henni séu þar vel varðir og vaktaðir. Ég tel að sá búningur sem kominn er um málið núna eftir vinnu nefndarinnar og þær breytingartillögur sem hér liggja fyrir eftir vinnu nefndarinnar milli 1. og 2. umr. séu allar á þann veg að þær styrki enn frekar umgjörð um greinina úr báðum áttum, bæði það sem greinin sjálf hefur kallað eftir, að eyða óvissu varðandi þætti eins og hvernig líkan sem áhættumat er byggt á verður byggt upp af hálfu vísindamanna innan Hafrannsóknastofnunar og úr umhverfisátt, hvernig við getum styrkt enn frekar að við teflum ekki í hættu okkar upprunalegu laxastofnum og að við tökum ekki áhættu varðandi erfðablöndun við laxastofna landsins. Ég tel að við séum að fara mjög varfærnislega á þeim vettvangi og leitum allra ráða til að draga úr áhættu á erfðablöndun og treystum okkar færustu vísindamönnum í þeim efnum sem munu vinna með þetta áhættumat og líkan. Núna er verið að lögfesta áhættumatið og í því skal tekið tillit til mótvægisaðgerða sem draga úr möguleikum á erfðablöndun. Þar er m.a. ljósastýring nefnd og stærð seiða, netpokar og ýmislegt sem hægt er að gera til að draga úr erfðablöndun og áhættu í þeim efnum. Hafrannsóknastofnun mun leita líka eftir tillögum frá fyrirtækjunum sjálfum um hvaða mótvægisaðgerðir fyrirtækin eru að þróa hjá sér og telja bestar í þeim efnum og horfa til nýjustu tækni og til Norðmanna sem hafa gífurlega reynslu í þessum efnum. Í vinnu nefndarinnar komu fram ýmsar nýjungar sem eru í breytingartillögunum, þar á meðal að við erum að setja inn vísindanefnd fyrir utan Hafrannsóknastofnun sem mun líka rýna áhættumatslíkanið. Ég tel mjög vænlegt að setja slíkt inn um vísindanefnd, að ráðherra muni skipa þrjá vísindamenn í þá nefnd til að rýna áhættumat hjá Hafrannsóknastofnun og skila áliti fyrir 1. maí 2020. Ráðherra mun í kjölfarið skila Alþingi skýrslu um viðbrögð sín við því hvaða niðurstaða kemur út úr rýni þeirrar óháðu vísindanefndar sem er þar að rýna vinnu Hafrannsóknastofnunar. Betur sjá augu en auga eins og sagt er. Þó að ekki sé þar með lagt neitt vantraust á þá vísindamenn sem vinna að áhættumati innan Hafrannsóknastofnunar er alltaf mjög gott að vísindamenn úr fleiri áttum rýni slíkt. Vissulega skiptir það miklu máli gagnvart svæðum eins og Ísafjarðardjúpi, sem er lokað í dag, vegna þess að það hefur ekki fengið áhættumat eða hefur ekki fullnustað að falla undir að opna megi það fyrir fiskeldi í opnum kvíum. Eins og þetta lítur út núna er ég mjög bjartsýn á að ekki líði langur tími þar til það verði skýrt hver framhaldið verður í uppbyggingu á sjókvíaeldi, t.d. í Ísafjarðardjúpi svo ég nefni það. Heilt yfir tel ég að búið sé að styrkja lagafrumvarpið mjög mikið og að við bættum við í þá samráðsnefnd sem er tilnefnd í frumvarpinu að umhverfisráðuneytið mun skipa fulltrúa inn í þá samráðsnefnd. Rétt er að halda því til haga að sú samráðsnefnd mun ekki hafa einhver áhrif á niðurstöðu Hafrannsóknastofnunar um tillögu þeirra um hvar má fara út í sjókvíaeldi varðandi líkan á áhættumati fyrir þau svæði sem hafa verið burðarþolsmetin. Það er samt mjög gott að hafa þennan vettvang fyrir umræðu þeirra hagaðila sem að málinu koma til að ræða ýmis þau mál sem eru undir varðandi vöxt og viðgang í fiskeldi og horfa líka til allra þátta sem að greininni snúa. Ég vil þakka öllum þeim sem hafa unnið að málinu, nefndinni sem hefur unnið mjög þétt og vel saman og farið í kynnisferðir, bæði til sunnanverðra Vestfjarða og til Noregs, og kynnt sér sjókvíaeldi á þeim svæðum og séð hvað það hefur skipt miklu máli fyrir uppbyggingu á landsbyggðinni, bæði á sunnanverðum Vestfjörðum og í Noregi, og svo er mikill uppbyggingarfasi líka á Austfjörðum. Við allt þetta skiptir máli að við vöndum vel til verka, að löggjafinn sé tilbúinn að byggja utan um þennan vaxandi atvinnuveg skýra löggjöf sem atvinnugreinin veit hvernig hún á að vinna í og að við horfum til þeirrar gagnrýni sem hefur komið frá umhverfisgeiranum, að við þurfum að stíga varlega til jarðar varðandi erfðablöndun og alla umhverfisþætti, hættu á sjúkdómum og mörgu sem við treystum okkar góðu fagaðilum og stofnunum til að hafa öfluga vöktun og eftirlit með. Ég tel að málið sé orðið mjög vel búið. Eitt stendur samt enn út af og hefur verið í ítarlegri skoðun á milli 1. og 2. umr., þ.e. hvar við drögum mörkin varðandi umsóknir sem eru í kerfinu í dag, hvort þær falli undir gömlu lögin eða þau nýju. Við höfum leitast eftir því að það sé mjög skýrt lagalega séð hvar við drögum þá línu. Við munum taka málið aftur inn á milli 2. og 3. umr. í atvinnuveganefnd þar sem við munum kynna tillögu í þeim efnum og munum byggja hana á þeirri faglegu skoðun sem verið hefur á því á milli umræðna og horfum til þess að mæta því að fjöldi fyrirtækja hefur verið að vinna í mörg ár að því að uppfylla umsóknir um að fá leyfi til fiskeldis. Við viljum að tekið sé tillit til þeirrar vinnu sem þar liggur á bak við og þeirra fjármuna sem hefur verið kostað til, en við viljum heldur ekki að til ókominna ára séu umsóknir fyrirtækja í sjókvíaeldi byggðar á gömlu lögunum. Það er ekkert vit í því, það verður að draga línuna með málefnalegum hætti. Ég lýk hér máli mínu. Ég tel að framsögumaður hafi farið vel yfir málið og aðrir nefndarmenn sem talað hafa úr atvinnuveganefnd. Við afgreiðum málið á þessu þingi því að ég held að það sé það sem allir kalla eftir, að eyða óvissu og að við höfum traustan grunn til að byggja þessa grein upp til framtíðar öllum til hagsbóta.
Virðulegur forseti. Ég þakka formanni atvinnuveganefndar fyrir ágæta ræðu og yfirferð á þessu máli. Ég tek undir það með hv. þingmanni að mikilvægt er að ná utan um þessa starfsemi, hafa reglur og lög skýr og ekki vanþörf á því að snerta á sem flestum hlutum þar. Hins vegar langar mig að spyrja hv. þingmann hvort ég hafi skilið það rétt að einhver vafi sé á því á hvaða forsendum þeir sem sóttu um leyfi, segjum fyrir tveimur árum eða einu ári, sóttu um leyfi, á hvaða lögum þeir byggja umsóknir sínar. Það getur varla verið eðlilegt að breyta leikreglum eftir á, þ.e. lögin sem munu taka gildi núna hljóta að gilda um framtíðina, það sem gerist eftir að þau hafa tekið gildi. Ég hef aldrei vitað til þess að hægt sé að setja lög sem gilda afturvirkt. Það hlýtur jafnvel að skapa einhvers konar bótaskyldu eða eitthvað slíkt verði það að veruleika. Það leiðir mig að því sem ég fæ heldur ekki skilið. Hvernig stendur á því að meiri hluti nefndarinnar er að vinna núna að einhverri breytingartillögu varðandi þetta mál, varðandi 8. gr., og hefur ekki upplýst þingmenn Miðflokksins sem eru á málinu, sem hafa staðið að því og unnið af heilindum að því að gera þetta mál betra og eins gott og hægt er? Upplýsingunum er haldið frá þeim um hvað er í breytingartillögunum sem þingmaður nefndi að eigi að koma inn. Það er mjög sérstakt að ekki séu allir þeir sem eru á áliti meiri hlutans upplýstir og kynnt fyrir þeim að hverju er verið að vinna. Þetta eru þær vangaveltur og spurningar sem mig langar að beina til hv. þingmanns.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Vilji nefndarinnar var að þeir sem væru komnir lengst í umsóknarferli sínu gætu farið inn á gömlu lögunum. Fyrir nefndina kom lögfræðingur úr Háskóla Íslands sem hafði til skoðunar hvort ríkið væri skaðabótaskylt ef allar umsóknir sem væru inni í kerfinu væru núllaðar út þegar þau lög tækju gildi sem við erum að fjalla um. Niðurstaða hans varð sú að ríkið væri ekki skaðabótaskylt. Út frá því fór af stað vinna hjá nefndinni við að skoða hvað hægt væri að gera í þeim efnum. Vissulega voru skiptar skoðanir innan nefndarinnar um hvort jafnvel ætti að núlla allt út eða ekki eða fara einhvern milliveg. Í okkar skoðun varð sú niðurstaða að gæta meðalhófs. Umsóknir sem hafa verið lagðar inn og hafa ekki lokið efnislegri umfjöllun eru ekki afgreiddar sem slíkar og ekki verið að tala um að það séu einhver afturvirk lög sem nái utan um þær. Umsóknir sem eru ekki enn þá í vinnslu í kerfinu eru bara ekki tilbúnar til þess að verða afgreiddar og hægt að byggja á og þess vegna er ekkert ólöglegt að ný lög gildi um þær umsóknir sem hafa ekki verið fullkláraðir í kerfinu. Það er ekkert óeðlilegt við það. Með það álit þessa lögfræðings að ríkið væri ekki skaðabótaskyld þótt allt væri núllað út frá og með þeim degi sem þessi lög tækju gildi hefur nefndin verið að skoða hvað við getum gert mjög málefnalega og hefur framsögumaður málsins fyrst og fremst verið að skoða það. Ég kem kannski betur inn á það í öðru andsvari mínu.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Ég ítreka það og spyr hv. þingmann hvort henni finnist eðlilegt að meðflutningsmönnum málsins sem eru á nefndarálitinu með meiri hlutanum sé haldið í myrkrinu með það hvaða breytingartillögu meiri hlutinn er að vinna með? Er eðlilegt að þeim séu ekki sýnd gögnin, sest niður með þeim og þeim kynntar þær breytingar sem verið er að fjalla um? Hv. þingmaður gaf til kynna um hvað verið væri að fjalla. Skildi ég þingmanninn rétt, að ein hugmyndin sé mögulega sú að einhver hópur fyrirtækja sem hefur sótt um leyfi eða er í ferli fái afgreiðslu samkvæmt gömlu lögunum en aðrir ekki? Á þá að miða við einhvern ákveðinn tímapunkt, á að miða við þá dagsetningu hvenær sótt er um, á að miða við hvaða umfjöllun viðkomandi umsókn hefur þegar fengið í ferlinu? Það þarf líka að huga að jafnræði þeirra sem hafa sótt þarna um. Auðvitað er alveg klárt að ekki er ég löglærður maður og það getur vel verið að lögfræðingurinn sem hv. þingmaður vitnaði til að hafi komist að þeirri niðurstöðu að það þurfi ekkert að virða eða taka tillit til þeirra umsókna sem byggðu á gömlu lögunum heldur verði þeim vísað í þessi nýju lög. Mér finnst það hins vegar mjög sérstakt, þótt ekki væri nema út af því prinsippi að menn sitji við sama borð og sæki um í góðri trú, leggi út í mikinn kostnað við rannsóknir og slíkt. Grunnspurningarnar eru þessar: Finnst hv. þingmanni eðlilegt að halda félögum sínum sem eru á nefndarálitinu utan við upplýsingarnar, að þeim séu ekki kynntar þær, að þeir séu algjörlega í myrkrinu? Og er réttur skilningur að það eigi með einhverjum hætti að skipta þeim hópi upp sem sótt hefur um [[Forseti hringir.]]samkvæmt gömlu lögunum?
Herra forseti. Hv. þingmaður er ekki nýgræðingur í pólitík og hann þekkir það að ýmis mál þarf að vinna aðeins lengur áður en farið er með þau til félaga sinna í öðrum stjórnmálaflokkum þó að þeir séu með á málinu. Þetta mál hefur verið í mikilli vinnslu, skoðun innan Matvælastofnunar, Skipulagsstofnunar og hjá Umhverfisstofnun. Allt þetta fléttast saman, hvar umsóknir eru staddar hjá þeim þremur stofnunum sem hafa aðkomu að málinu. Rekstrarleyfið er hjá atvinnuvegaráðuneytinu, starfsleyfið hjá umhverfisráðuneytinu og þetta hefur verið í skoðun út frá þeim vilja okkar heilt yfir í nefndinni, eins og ég hef skilið það, að við séum að mæta því með málefnalegum hætti að horft sé til þeirra sem hafa lagt í þetta mikla vinnu og kostnað og eru komnir lengst með að klára sínar umsóknir í ferlinu, að þeir fari í gegn á gömlu lögunum, en að þeir sem eru komnir mjög stutt á veg vinni eftir nýju lögunum. Til að draga þá línu viljum við að það sé fast land undir fæti, að við séum að gera þetta þannig að enginn vafi sé í löggjöfinni þegar þarf að úrskurða um hvar fyrirtæki flokkist, í fyrri eða seinni hópinn. Við erum núna að fá niðurstöðu í þeim efnum sem við munum kynna í atvinnuveganefnd á milli 2. og 3. umr. Það hefur bara ekki verið tímabært að kynna það fyrr en við höfum fast land undir fótum í þeim efnum hvar við getum dregið skurðarlínuna og að það sé engin óvissa hvar þær stofnanir sem taka við umsókn hjá fyrirtækjunum og eru með umsóknir inni flokka fyrirtæki, þannig að þau verði að sækja um eftir nýju lögunum eða falli undir gömlu lögin. Þetta er vinna sem hefur verið í gangi af hálfu framsögumanns málsins [[Forseti hringir.]]fyrst og fremst. Við og ég sem formaður höfum verið upplýst um málið en ekki verið ástæða til að fjalla um þetta á opnum fundi þar sem málið hefur verið á viðkvæmu stigi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir prýðisræðu og góða vinnu hennar í nefndinni í málinu. Það er búið að vera í gangi í tvö ár í raun og veru og við höfum staðið furðu vel saman í því mikilvæga máli og vandasama. Ég hjó eftir svari þingmannsins við spurningu hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar um umsóknarferlið sem við höfum verið að tala um í 8. gr. Mér finnst pínulítið flækjustig í svarinu en vænti þess að rakni úr þeirri flækju mjög fljótlega. Mig langar að spyrja þingmanninn út í þrjú atriði, ætla að fara í seinna andsvarinu í þau seinni, en þingmaðurinn minntist á sambandið við áhættumat og mótvægisaðgerðir. Áhættumatið hefur fengið smámótvind í umræðunni, en getum við ekki hert róðurinn í vinnu við mótvægisaðgerðir þannig að hægt verði að tala um nánast 0% áhættu í erfðablöndun svo að báðir þættirnir, áhættumat og mótvægisaðgerðir, geti unnið saman í erfðablöndunarvandanum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni hlý orð í garð formanns nefndarinnar. Það er alveg hárrétt að við höfum unnið mjög vel saman, allir nefndarmenn, burt séð frá flokkum í þessu máli. Bara svo ég nefni það vitum við að lög geta aldrei verið afturvirk og auðvitað þarf að byggja nýjar umsóknir og þær umsagnir sem eru stutt komnar á nýrri löggjöf. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni með það að áhættumat og mótvægisaðgerðir þurfa að spila saman og eins og búið er um málið núna hef ég tröllatrú á því að það eigi eftir að gera það og að mikill vilji sé því fyrir að vinna þetta vel, vandlega og fumlaust. Mikil þekking er að byggjast upp, bæði í greininni sjálfri og líka í þeim stofnunum sem hlut eiga að máli, hjá Hafrannsóknastofnun. Þessar mótvægisaðgerðir eru þekktar og nú þegar er byrjað að beita þeim hjá Hafrannsóknastofnun með myndavélum til að prufukeyra í Ísafjarðardjúpi. Ég hef fulla trú á því að greinin eigi eftir að byggjast hratt og vel upp í umhverfi og sátt við náttúruna og að heimamenn verði glaður með að sú uppbygging sé í góðum farvegi.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Mér finnst prýðilegt að þetta geti unnið saman og að við höfum sömu sýn í þeim efnum. Þá er það tvennt í viðbót sem kom fram í ræðu þingmannsins, annars vegar burðarþolsmatið. Nú er það á höndum Hafró að fara með þann þátt málsins. Það hefur komið töluvert fram hjá gestum í nefndinni að líka sé horft til þess að staðkunnugir, þeir sem eru kunnugir staðháttum í hverjum firði, séu hafðir með til skoðunar um burðarþolsmat. Það er náttúrlega misjafnt á milli fjarða hvernig straumar eru, hvernig botninn er, hvernig lífríki hreinsar sig á hverjum stað og hvað það getur borið mikinn fisk. Ég held að ekki sé minnst á það í frumvarpinu sem slíkt en ég myndi telja mikilvægt að hafðir væru með einstaklingar sem eru kunnugir staðháttum. Í sambandi við Ísafjarðardjúpið kom réttilega fram í ræðu þingmannsins að það er lokað en þingmaðurinn talaði um að hún væri bjartsýn á að það myndi skýrast þar fljótlega. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hún geti varpað ljósi á þann skýrleika, hvað hún sjái fyrir sér í því að mál í sambandi við eldi í Ísafjarðardjúpi sé að skýrast.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það eru einmitt mótvægisaðgerðirnar sem koma skýrt fram í þessu máli öllu og hafa líka fengið enn þá meira vægi í breytingartillögum nefndarinnar í 2. umr. Þær koma til með að styrkja áhættumatið og vinnu Hafrannsóknastofnunar við það gagnvart stöðum eins og Ísafjarðardjúpi. Ég held að það muni gera það að verkum að meiri líkur en minni séu á því að það liggi, svo ég tali mjög pólitískt, fyrir fyrr en seinna hver sú niðurstaða verður. Ég held að þar á bæ, hjá okkar færu vísindamönnum á Hafrannsóknastofnun, hafi menn þegar þetta frumvarp verður samþykkt, og eru þegar byrjaðar reyndar, þau tæki og tól til að vinna með mótvægisaðgerðum til þess að vinna að sínu og byggja enn frekar upp það líkan sem áhættumatið byggist á. Ég er mjög bjartsýn á það og tel ánægjulegt að þetta sé allt að fara í þann farveg. Ég undirstrika að mjög brýnt er að við klárum málið á þessu þingi, að við drögum það ekki fram á haustið. Ég treysti því að þingheimur allur hafi skilning á því að greinin kallar eftir því að ljúka málinu.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi (áhættumat erfðablöndunar, úthlutun eldissvæða, stjórnvaldssektir o.fl.). Þetta frumvarp hefur, eins og komið hefur fram, verið í gangi síðustu tvö ár. Sú ákvörðun var tekin í lok síðasta þings að fresta málinu til frekari vinnslu og hefur gríðarleg vinna farið fram í vetur í þessu máli. Ég verð, eins og fleiri hafa gert, og ég geri það með glöðu geði, að þakka nefndinni fyrir gott samstarf og formanni nefndarinnar fyrir prýðilega og mjög góða formennsku; það hefur verið mjög gott að vinna þetta í nefndinni. Það hefur verið þannig þvert á flokka að allir hafa af heilum hug verið að vinna að því að ná farsælli og góðri lendingu öllum aðilum til hagsbóta. Það er auðvitað svo mikilvægt með svona starfsemi sem er í náttúrunni að horft sé til allra þátta og vandað til verka. Og það finnst mér allir hafa lagst á sveifarnar með. Ég bý ekki á Vestfjörðum en ég bý í næsta bæ, á Snæfellsnesi, og hef fylgst vel með Vestfjörðum eða verið tengdur þangað í nokkuð mörg ár. Þegar ég steig fyrst inn á þing sem varamaður 2013 man ég að fljótlega fór ég í ferðalag með þingmönnum vestur á firði til þess m.a. að skoða fiskeldi. Þá var það að byrja á þeim svæðum og það var gríðarlega gleðilegt að sjá það líf sem var að kvikna á ný. Ég er samt ekki segja að það hafi verið líflaust áður, en að sjá þann vöxt sem var kominn af stað og bjartsýnina. Fólkið í byggðarlögunum fyrir vestan var með blik í auga. Ég hafði orðið vitni að því árin á undan að fólki á Vestfjörðum var að fækka. Atvinnulíf var í ströggli. Síðan kemur fiskeldið þarna inn með þessum krafti og þá snerist dæmið alveg við. Nú eru þær útgerðir sem eru hvað öflugastar á Vestfjörðum, alla vega á suðurfjörðunum, orðnar töluvert minni í rekstri en laxeldið á svæðinu er orðið. Þetta hefur algjörlega tekið stökkbreytingum og það er mjög gleðilegt. Jafnframt fóru strax að heyrast áhyggjur af því að við mættum ekki ganga of nærri náttúrunni, við yrðum að láta náttúruna njóta vafans. Ég er alveg sammála því og ég held að það séu allir. Að því hefur verið unnið alla tíð síðan að ná farsælli lendingu í því að allir aðilar máls geti verið sáttir við niðurstöðuna. Þetta er samfélagsmál, landsbyggðarmál og umhverfismál og þessir þrír þættir þurfa allir að vera í lagi þegar þessu er lent. Við í atvinnuveganefnd fórum vestur í haust og það var mjög skemmtileg heimsókn. Þá fann ég þennan mun frá 2013, hvað vöxturinn er mikill og möguleikarnir fram undan miklir ef rétt verður haldið á málum. Það kom fram áðan í ræðu formannsins, og reyndar vissi ég það, að ef framleiðsla á eldisfiski fer upp í 70.000 tonn væru það um 65 milljarðar í verðmæti og atvinnustarfsemi sem því fylgir er gríðarleg. Á síðasta ári var framleiðslan 11.000 tonn og hefur vaxið í það á þessum síðustu fimm til sex árum. Menn eru því bjartsýnir á að framhaldið sé gott. En eins og ég sagði áðan þarf þá að búa þannig um hnútana að sú uppbygging sé gerð af ábyrgð. Ég ætlaði líka að nefna, áður en ég fer lengra, að heimsókn atvinnuveganefndar til Noregs í vetur var virkilega ánægjuleg og gagnleg okkur. Á formaður nefndarinnar heiður skilið fyrir að hafa fengið það í gegn. Það var ekkert sjálfsagður hlutur. Það er ekki sjálfsagður hlutur og engin hefð fyrir því að nefndir fari mikið til útlanda til að afla sér upplýsinga eða fara í vinnuferðir. Ég er mjög þakklátur fyrir að við skulum hafa komist í þessa ferð. Við vorum búin að kalla eftir því töluvert lengi og það varð að veruleika. Við fórum til Björgvinjar í Noregi og vorum þar í u.þ.b. viku og sóttum þar m.a. sjávarútvegsstefnu, heimsóttum fiskeldisfyrirtæki og vorum á fyrirlestrum og öðru slíku. Reynsla Norðmanna í fiskeldi er orðin yfir 50 ára gömul og þeir hafa marga fjöruna sopið í þeim efnum. Það hefur gengið á ýmsu. Þeir hafa glímt við alls konar vandamál og laxeldið fór ansi mikið niður þarna á tímabili. Nú er það í miklum uppbyggingarfasa og þá hafa þeir lært af reynslu fyrri tíma, og við getum lært af þeim hvað þeim hefur tekist og hvað ekki. Það var margt í þessari ferð sem kastaði ljósi á ýmislegt sem maður vissi ekki, svo að ekki sé meira sagt. Mönnum verður t.d. tíðrætt um íblöndun eldisfisks við villta fiska og í þessu frumvarpi, það snýst mjög mikið um það, er verið að innleiða áhættumat í þessu. Það hefur ekki verið óumdeilt og það hefur ekki verið óumdeilt hvernig þær forsendur sem eru notaðar í áhættumatinu eru til komnar og út frá hverju þær eru reiknaðar. Maður hefur heyrt á gestum að þeir hafa misjafna skoðun á því og sumir vilja bara nálgast þetta á annan hátt og tala jafnvel um, meira að segja þeir sem vilja fara varlegast í þessu en eru jafnframt í eldismálum, að stefna ætti að 0% áhættu en ekki 4% eins og er í áhættumatinu. En eins og kom fram áðan, í andsvörum sem ég átti við hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, hafa mótvægisaðgerðir þróast ansi vel í Noregi. Við erum byrjuð að feta okkur áfram með þær hérlendis líka, eins og kom fram, í tveimur ám við Ísafjarðardjúp og er spennandi að vita hvernig það gengur. Fiskurinn gengur í gegnum hálfgert síló sem telur og myndar fiskinn og ef fiskur liggur undir grun um að vera úr laxeldi er hægt að sækja hann í ána. Þetta hljómar svolítið furðulega en þetta hafa Norðmenn verið að gera með góðum árangri. Þetta virkar hjá þeim. Það getur vel verið að það sé misjafnt á milli áa, hvað þær eru vatnsmiklar eða hvernig þær eru uppbyggðar, hvernig hægt er að koma þessu við. En það er örugglega hægt að koma þessu við víða. Ég hef trú á því að við getum náð góðum árangri í því. Í sambandi við áhættumatið varð líka sú breyting á í meðferð málsins að Hafró er ekki báðum megin við borðið í sambandi við áhættumatið heldur hefur ráðherra þar aðkomu líka. Það finnst þeim sem hér stendur skref í rétta átt, að Hafró sé ekki sett í þá stöðu að vera beggja megin við borðið, algjörlega með vísindaþáttinn og líka með ákvörðunarvaldið. Hafró á í mínum huga eingöngu að vera vísindastofnun og ráðgefandi sem slík. Töluvert hefur verið talað um, og rætt fram og til baka, lokaðar kvíar og landeldi. Lokaðar kvíar eru í þróunarfasa og það er vonandi stutt í að þær geti gengið við strendur Íslands eða á fjörðum við Ísland. Vandinn hefur helst varðað ölduhæð vegna þess að þær þola ekki mikla ölduhæð. Það hefur aðallega verið sá þáttur sem talað hefur verið um að yrði til þess að þær geti ekki staðið undir því álagi, ekki strax. Lokaðar kvíar eru þannig uppbyggðar að þær eru lokaðar og þær dæla inn í sig hreinum sjó og síðan því sem fellur frá fiskinum, dæla því í einhvers konar tanka eða annað slíkt eða alla vega frá svæðinu þar sem kvíin stendur. Svo er það landeldið. Við heyrðum úti í Noregi að það er ekki notað nema bara í örfáum tilvikum. Það er ekki mikill uppbyggingarfasi í því. Það er líka mjög viðamikill og dýr búnaður en það er allt í skoðun. Norðmenn eru að byggja upp fiskeldi úti í hafi og það er uppbyggt eins og olíuborpallarnir, á mekanismanum sem þeir standa á. Þá erum við farin að tala um miklu meira hafsvæði, miklu meira dýpi og miklu minni hættu á mengun vegna úrgangs vegna meira dýpis, meiri strauma og vegna þess að úti í hafi er miklu meiri hreinsunarfasi af náttúrunnar hendi en innan fjarðar. Það verður mjög spennandi að fylgjast með þeirri þróun. Auk þess er sá búnaður svo stór og mikill að eitt svoleiðis apparat ber fleiri þúsund tonn af fiski eða fleiri hundruð alla vega. Það verður gaman að fylgjast með því. Það kom líka fram áðan og það hefur verið rætt hér að koma þurfi leyfisveitingum algjörlega á hreint þannig að allir umsóknaraðilar sitji við sama borð. Ég set það algjörlega í forgang í sambandi við það að þetta klárist á þessu þingi að það verði algjörlega skýrt að sú grein frumvarpsins, 8. gr., verði alveg skýr með það að allir aðilar sitji við sama borð. Það er gott að það komi fram að endurskoðun á lögunum fari fram eigi síðar en í maí 2024 vegna þess að við erum ekki að meitla þetta í stein með þessu frumvarpi, þó að við höfum vandað okkur mjög vel í þessu máli, heldur er þetta lifandi plagg og það þarf sífellt að vera í endurskoðun. Tímarnir breytast og mennirnir með og náttúran líka. Aðstæður breytast og ýmislegt getur komið upp á sem við sjáum ekki í dag; það þarf að vera endurskoðunarfasi svo að hægt sé að bregðast við. Þetta er þannig mál. Eins og ég kom inn á áðan er þetta mál í mikilli uppbyggingu og margir hafa látið í ljós áhyggjur. Við höfum því viljað vanda okkur enn meira í sambandi við þetta, eins og ég taldi upp áðan, með íblöndun við villtan fisk, við náttúruna og annað slíkt. Ég hef fulla trú á að við náum að taka utan um það en eins og ég sagði þarf að endurskoða árangurinn og vinna framhaldið út frá því. Ég ætla ekkert að hafa þetta öllu lengra en ég árétta að ég er mjög ánægður með þessa vinnu og hvernig hún hefur farið fram. Ég set það samt fram núna að umsóknarferlið þarf að vera alveg kýrskýrt, allir aðilar máls í sambandi við umsóknir um fiskeldi verða að sitja við sama borð svo að ekki sé hægt að misskilja eða mistúlka hlutina þannig að upp komi vandamál þar sem ekki er hægt að standa við það sem lagt var af stað með. Að svo komnu máli þakka ég fyrir í bili og læt þetta gott heita.
Virðulegur forseti. Við ræðum nýja frumvarpið um fiskeldi. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að fiskeldið sem slíkt hefur skapað mikla ólgu úti í samfélaginu. Sitt sýnist hverjum, þar á meðal mér á sínum tíma, áður en ég naut þeirra forréttinda að fá að vera í hv. atvinnuveganefnd. Ég var alfarið á móti því að hér yrði ræktaður fiskur í opnum sjókvíum, ég horfði á hræðilegar myndir þar sem náttúran og allt heila klabbið varð bara ónýtt og mér leist hreinlega ekkert á blikuna. Ég fékk, einmitt eins og hv. þm. Sigurður Páll nefndi áðan, að njóta þeirra forréttinda að heimsækja sunnanverða Vestfirði í fyrrahaust og sjá í hnotskurn hvernig hlutirnir fara fram, hvernig í rauninni fiskeldi það sem hefur verið byggt upp á þessum stað hefur gjörbreytt öllum aðbúnaði fólksins í þessum litlu sjávarplássum. Við höfum víst ekki farið varhluta af því og vitum öll hvaða afleiðingar það hafði þegar hið svokallaða framsal varð á kvótanum og byggðarlögin, litlu sjávarplássin úti um allt land, voru meira og minna skilin eftir í sárum þar sem íbúarnir flúðu burt vegna þess að þeir höfðu ekkert lengur við að vera. Engar heimildir voru skildar eftir í byggðarlögunum og blómlegustu byggðir breyttust í brothættar á ótrúlega skömmum tíma. Hins vegar sá maður hvernig er hægt að gera hlutina og gera þá vel. En þá kemur þetta: Hver er váin og hverjir eru mest uggandi um hvaða áhrif t.d. slysasleppingar á fiski sem ekki er geldfiskur getur haft á villtu laxastofnana? Eðli málsins samkvæmt er þetta eitthvað sem við þurfum að ræða og það er hér á hinu háa Alþingi sem stjórnmálamenn verða að taka ábyrgð á því hvernig við komum þessu frá okkur. Það er búið að reyna í þessu frumvarpi að koma til móts við ýmsar tillögur að breytingum til að bæta og reyna að tryggja betur öryggi. Við viljum ekki slysasleppingar. Við viljum ekki laxalús. Við viljum ekki hafa mikið af lyfjagjöfum og við viljum alls ekki að það verði allt of mikil mengun undir þessum kvíum sem hafi síðan áhrif á lífríkið allt í kring. Þess vegna, virðulegi forseti, erum við virkilega að reyna að koma til móts við að þetta verði ekki gert. Við höfum, eins og atvinnuveganefnd - ég varð reyndar ekki þeirrar gæfu aðnjótandi að geta verið með þeim þegar þau heimsóttu Noreg á dögunum til að skoða hvernig Norðmönnum hefur gengið að móta sína stefnu og efla sitt laxeldi. Ég heimsótti hins vegar Færeyjar með Vestnorræna ráðinu og þar fengum við líka að sjá hvernig Færeyingar hafa mótað stefnu sína og framfylgt henni. Það sem ég hef mestar áhyggjur af hvað snýr að okkur - þegar við tölum um Noreg, Færeyjar og Ísland - er að við erum ólík og höfum ólíkar aðstæður. Við erum ekki með langa, djúpa og kyrra firði. Við höfum góða strauma þar sem við sjáum okkar kvíar settar niður og mögulega meiri ræstingu þar af leiðandi en það breytir ekki þeirri staðreynd að það er miklu meira eftirlit eins og í Færeyjum þar sem er mælt vikulega, þar sem er farið út í kvíarnar og verið að mæla og greinilega finnst löggjöfinni sitt um að það verði ekki sett ný ræktun í kvíarnar fyrr en eftir að þær hafa fengið að vera í ákveðið marga mánuði án nokkurs eldis. Ég held að það sé á bilinu 6–8 mánuðir sem á bara alls ekki að setja ný seiði í kvíarnar heldur lofa þeim að hvílast. Það er grundvallaratriði. Það er líka grundvallaratriði að við virðum það að hér í samfélaginu er villti laxinn okkar, þar er veiði og bændur úti um allt sem virkilega byggja afkomu sína á og eiga mikilla hagsmuna að gæta að lenda ekki í nákvæmlega því að það vaði eldisfiskur upp í árnar og hafi um leið óafturkræfar afleiðingar. Auðvitað er þetta á ábyrgð stjórnvalda. Ég hefði viljað sjá mun meira eftirlit í nærumhverfinu þar sem við vitum að hafa orðið slysasleppingar og það hafi tekið allt upp í tíu daga að bregðast við og mæta á staðinn. Það er ekki viðunandi. Það virðist vera farið í áttina að því a.m.k. að taka betur utan um það. En betur má ef duga skal. Ég hefði viljað sjá miklu meiri og strangari eftirfylgni, sjá litið t.d. til Færeyinga sem eru mjög duglegir. Þær þjóðir sem við höfum talað um, bæði Norðmenn og Færeyingar, hafa lent í sínum hrakningum hvað þetta varðar. Við megum kannski teljast heppin að því leyti að við getum varast að lenda í sömu hremmingum og þær gerðu. Það breytir samt ekki þeirri staðreynd að við verðum að reyna að gera þetta í sátt. Við getum ekki verið með þjóðina algjörlega klofna hvað varðar þetta og við verðum líka að reyna að gera þetta þannig að koma til móts við þessar brothættu byggðir og sjá hvað þetta er að gera. En til þess að það verði sátt er það okkar hér að koma í veg fyrir að það verði óafturkræfur skaði á lífríkinu. Ég ætla ekki að hafa þetta langt en auðvitað verðum við líka að taka utan um brothættu byggðirnar okkar og auðvitað verðum við að gera okkar besta hvað það varðar. Það er það sem við erum að gera hér og nú. Við lentum í því ekki alls fyrir löngu að þurfa að hlaupa upp til handa og fóta þar sem allt í einu féll niður leyfi til að halda áfram starfsemi á Vestfjörðum. Eiginlega varð uppi fótur og fit í þinginu og okkur tókst á einum degi að koma í veg fyrir skaða. Þess vegna er afskaplega mikilvægt að við tryggjum löggjöfina en við verðum að halda áfram að bæta hana. Við verðum að halda áfram að tryggja. Ég heyrði t.d. að nú er búið að fara að ráði Norðmanna, a.m.k. hvað það varðar að setja upp myndavélabúnað í Djúpið. Það breytir ekki þeirri staðreynd að þeir eru með kafara sem fylgist reglulega með og það er virkilega haldið utan um það, það er virkilega verið að passa að reyna að koma í veg fyrir sleppingar og að þetta fari bara út um allar koppagrundir. Það er nákvæmlega það sem við verðum að gera og ég trúi því að hv. formaður atvinnuveganefndar láti ekki sitt eftir liggja, ef ég þekki hana rétt, að halda áfram að bæta þetta og laga. Ég hef því miður ekki getað fylgst nógu vel með í nefndinni undanfarið vegna starfa í annarri nefnd sem skarast alltaf á við atvinnuveganefnd en það breytir ekki þeirri staðreynd að síðast þegar ég var þarna var verið að tala um það sem mér þótti ekki nógu gott: Það var í rauninni bara komið á eina hönd að fylgja þessu meira og minna öllu eftir. Það var í sambandi við Hafró. Þó að margt megi gott um hana að segja og að þar séu okkar sérfræðingar hefði ég viljað sjá víðtækara utanumhald en kannski hefur það breyst. Ég kem að vísu ekki auga á það í frumvarpinu. Það var eins og að ráðherra væri að setja frá sér umboð sitt bara yfir á Hafró og mér fannst það eiginlega skrýtið. Þess vegna væri gaman ef hv. þingmaður og formaður atvinnuveganefndar segði mér eitthvað skemmtilegt um að það væri búið að laga þetta og ég hafi bara verið svo treg í þessu tilviki að ég hafi ekki komið auga á það. Mér þætti afskaplega vænt um það. Ég held að við séum á réttri leið þrátt fyrir að ég hafi, eins og ég segi, í upphafi verið alfarið á móti laxeldi í því formi sem við erum að ræða hér og nú og í rauninni voru rök mín næstum því bara „af því bara“. Nú veit maður betur og ég er búin að afla mér þekkingar sem ekki var til staðar þá og ég segi bara við þá sem eru á móti þessu „af því bara“ að ég hvet þá endilega til að kynna sér hversu gríðarlega mikið hagsmunamál það er fyrir þá sem að koma og fá vinnu. Ég held að það séu um 300 störf í kringum þetta, t.d. á sunnanverðum Vestfjörðum. Ætli það væru þá ekki, miðað við fólksfjölda, í kringum 9.000 Reykvíkingar ef við værum að tala um stærðarhlutföllin? Ég hugsa að það yrði ansi stór biti fyrir okkar að kyngja ef 9.000 eða 10.000 Reykvíkingar myndu missa vinnunni á einni nóttu. Þannig að við verðum að halda áfram að reyna að byggja upp brothættu byggðirnar og koma til móts við þær með öllum ráðum. Eins og ég segi hvet ég atvinnuveganefnd og okkur hér öll áfram til dáða og vona að við höldum vel utan um þetta og tökum ábyrgð á því og gerum okkar besta.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér fiskeldi. Ég vil byrja eins og margir hv. þingmenn hafa minnst á í ræðum sínum, þá nefndarmenn sérstaklega, á að segja að unnin hefur verið mjög góð vinna og verið gott samstarf í nefndinni um þetta stóra og mikilvæga mál. Þetta er sjálfsagt eitt allra stærsta málið sem er tekið fyrir í atvinnuveganefnd, eitt af þeim stærstu í vetur. Málið kom í raun til nefndarinnar í fyrra líka þannig að umræðan hefur verið mikil. Eins og komið hefur fram höfum við heimsótt suðurfirðina á Vestfjörðum og farið til Noregs þannig að vinnan hefur verið ákaflega góð, efnislega mjög góð og til mikillar fyrirmyndar í jafn flóknu máli og við ræðum hér hvernig staðið hefur verið að allri vinnu og rannsókn málsins. Sérstaða Íslands í málinu, þegar við berum okkur saman við önnur lönd sem eru í fiskeldi, er áhættumatið. Það sem lagt er til hér er að áhættumatið verði raunverulega grundvallarstoðin. Það er horft til okkar varðandi þennan þátt máls, hvernig við stöndum að því. Sérstaðan í Noregi sem dæmi, og við lærðum í Noregsferðinni, er svokallað umferðarljósamat sem Norðmenn settu á fyrir nokkrum árum. Það snýr meira að laxalúsinni sem er stórt og mikið vandamál í Noregi. Þar er heitari sjór og aðrar aðstæður. Það er ætlun nefndarinnar og þeirra þingmanna sem hafa komið að þessari vinnu í atvinnuveganefnd að fiskeldi á Íslandi til lengri framtíðar byggi á vísindalegum grunni. Vísindaleg þekking sé í raun leiðarljósið í allri okkar vinnu og horft til náttúruverndar og slíkra þátta, að við verjum náttúruna eins og mögulegt er með góðri vísindalegri vinnu og þekkingu fyrir þá nýju atvinnugrein sem fiskeldið er. Eins og kemur fram í breytingartillögu meiri hluta atvinnuveganefndar komum við inn á þætti og bætum inn eins og þeim að ráðherra skuli skipa nefnd þriggja vísindamanna á sviði fiskifræði, stofnerfðafræði og/eða vistfræði til að rýna aðferðafræði sem Hafrannsóknastofnun notar við mat á burðarþoli og við gerð áhættumats. Skal nefndin skila áliti sínu og tillögum til ráðherra fyrir 1. maí 2020. Ráðherra skal í kjölfarið skila Alþingi skýrslu um niðurstöður nefndarinnar og viðbrögð við þeim. Í Noregsferðinni hittum við hagsmunaaðila, við hittum margt vísindafólk, bæði hjá norsku hafrannsóknastofnuninni og síðan NORCE sem er líka stór og mikil rannsóknarmiðstöð sem m.a. tekur á fiskeldismálum í Noregi. Innan NORCE eru um 100 sérfræðingar sem starfa að vísindastörfum tengdum fiskeldinu og hjá norsku hafrannsóknastofnuninni eru líka aðrir 100 vísindamenn. Í Noregi eru þá í þessum tveim stofnunum um 200 vísindamenn. Mikil umræða hefur verið í atvinnuveganefnd, sérstaklega eftir Noregsferðina, um að auðvitað viljum við hafa svolítið aðgengi að erlendum vísindamönnum í fiskeldinu þannig að við fáum sem allra bestu vísindalegu þekkingu á bak við fiskeldi á Íslandi. Ég ætla ekki að hafa sérstaklega langt mál um þetta enda víða komið við í nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar sem framsögumaður fór í gegnum en ég vil rétt koma inn á hin mögulegu efnahagslegu áhrif fiskeldis á Íslandi. Við lærðum það í Noregsferðinni til samanburðar að fiskeldi hófst þar fyrir um 50 árum. Um 1970 fór það af stað. Norðmenn lentu í umtalsverðum vandræðum fyrstu áratugina og við getum mikið lært af vinnu Norðmanna í þessu máli. Á allra síðustu árum, síðustu 10–15 ár, hefur verið gríðarlegur vöxtur í fiskeldinu þar. Í dag er sjókvíaeldi í Noregi um 1.100.000–1.200.000 tonn af laxi og Norðmenn hafa sett það markmið í sinni stefnumótun að árið 2050, eftir 30 ár, verði um 5 milljóna tonna fiskeldi í sjókvíaeldi í laxi við Noregsstrendur. Við erum í okkar burðarþolsmati búin að meta 130.000 tonn og áhættumatið í dag er um 70.000 tonn. Þegar við erum að eiga við þessi lög núna hefði maður vissulega viljað sjá þau koma fram fyrir einhverju síðan, þessi lagagrundvöllur með því mati sem við erum að leggja fram hér hefði þurft að hafa verið kominn fram fyrir helst 5–10 árum þannig að málið væri meira „próaktíft“. Við erum svolítið seint í þessu ferli en ég tel okkur vera að gera mjög góða hluti og hugsa til lengri framtíðar til að bæta málið. Efnahagslegu áhrifin í Noregi eru gríðarleg og við sjáum á byggðum vítt og breitt um Noreg að þetta mikla fiskeldi Norðmanna í sjókvíaeldi hefur umbreytt heilu samfélögunum. Hagsmunir á Íslandi gætu verið gríðarlega miklir, 70.000 tonna eldi gæti verið um 50–60 milljarðar í útflutningsverðmætum. Þetta kemur þá aðallega niður og hefur áhrif á Vestfjörðum og Austfjörðum eins og málin standa núna og hefur gríðarlega mikið að segja að mínu mati til lengri framtíðar fyrir þessi byggðarlög. Það sem Norðmenn öfunduðu okkur af, en þeir fylgjast með því sem við höfum upp á að bjóða á Íslandi í fiskeldi, og það sem ég tel vera lærdóminn á þessu rúma ári sem við höfum verið í þessari vinnu er að samkeppnishæfni Íslendinga í sjókvíaeldi í laxi muni snúast um að við setjum út stórseiði og þær náttúrulegu aðstæður sem við höfum til að nýta heitt vatn, mikið aðgengi að góðu og köldu vatni og síðan heitu vatni. Það að setja út stórseiði sé raunverulega okkar stóra atriði ef við viljum vera samkeppnishæf. Þá fækkum við mánuðum þar sem laxinn vex upp í sjókvíum í sjó þannig að það ferli gæti væntanlega orðið 10–12 mánuðir í staðinn fyrir að hefðbundið ferli gæti verið 18–20 mánuðir. Þetta held ég að sé okkar stóra samkeppnisatriði og muni styrkja okkur mjög. Það var greinilegt þegar við hittum norska fiskeldismenn og sérfræðinga í Noregi að þeir öfunduðu okkur af þessum þætti fiskeldisins hjá okkur. Þegar menn voru að byrja í sjókvíaeldi í Noregi á sínum tíma voru menn að setja út 40–50 gramma seiði. Þau hafa stækkað í Noregi en á Íslandi er mikið verið að leggja út 100–150 gramma seiði og maður hefur heyrt líka á undanförnu ári að menn hafi jafnvel verið að setja út 300–700 gramma seiði. Þetta ýtir undir þá spá að stórseiði verði stóra málið okkar. Það þýðir að töluverður tími, meiri tími í sjókvíaeldi eða í fiskeldi á Íslandi í laxi fari fram á landi en í sjó. Við verðum örugglega með hæsta hlutfallið í því, með fiskinn í raun á landi, allt frá seiðum upp að því að laxinum er slátrað. Þetta hefur gríðarlega mikil áhrif, líka vegna þess að sérfræðingar segja okkur að eftir því sem seiðin eru stærri þegar þau fara út í sjókvíarnar verði þau þeim mun meiri aumingjar eftir því sem stærð og þyngd fisksins er meiri. Þetta er sérstaða okkar að mínu mati og verður mjög spennandi að fylgjast með hvernig þetta gengur. En stóra málið í öllu þessu, þó að maður fari ekki í fleiri atriði, er að það náist sem allra best sátt um fiskeldi til lengri framtíðar. Ég veit að það verður erfitt að ná henni, það eru miklar og stórar skoðanir í þessu máli, á milli veiðiréttarhafa og fiskeldisfólks, en að það náist sem allra best sátt og við verjum náttúru landsins með öllum mögulegum leiðum. Það eru líka stórkostlegir hagsmunir fyrir fiskeldismenn og fiskeldisfólk, fiskeldisfyrirtæki, að það verði farið vel með og að strokufiski og slíkum áhættuþáttum verði haldið í algjöru lágmarki. Við setjum það inn í þennan lagabálk sem við erum að vinna með hér að tekið verði tillit til þessara þátta, t.d. í kringum rekstrarleyfi og annað, þannig að ef menn ætla að vera í þessum geira til lengri tíma eru það sameiginlegir hagsmunir allra að vel sé gengið um, ekki gengið á náttúruna og hún fái að njóta vafans sem allra mest í öllu þessu ferli. Ég fagna því að við séum að ná þessu fram og vonandi klárum við þetta á næstu örfáu dögum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og sömuleiðis vil ég nota tækifærið og þakka honum fyrir sérlega ánægjulegt samstarf í nefndinni um þetta mál. Á því eru auðvitað margar hliðar. Ein hliðin er sú, sem ég gerði að umtalsefni þegar kom að niðurlagi ræðu minnar fyrr í dag, að ekki liggur fyrir enn sem komið er niðurstaða í því hvernig farið verður með fyrirliggjandi umsóknir um rekstrarleyfi. Ég árétta það og ítreka sem ég sagði þá að veigamikill þáttur málsins er hvernig farið verður með rekstrarleyfi. Það er veigamikill þáttur líka af þeirri ástæðu að hér eru undir mjög miklir fjárhagslegir hagsmunir þeirra aðila sem hlut eiga að máli. Ekki hefur reynst auðvelt að fá upplýsingar um hvar það mál er statt. Ég vildi inna hv. þingmann, sem er í hópi hv. þingmanna þeirra flokka sem standa saman að ríkisstjórn, hvort hann geti upplýst um þetta atriði og varpað ljósi á það hvenær megi vænta niðurstöðu í þessum efnum, hvenær kannski líka þeim þingmönnum sem standa utan meiri hlutans og hafa [[Forseti hringir.]]lagt nafn sitt við álit meiri hlutans yrðu kynntir helstu þættir og helstu kostir sem koma til álita í þessu sambandi.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Komið var inn á það hvað við erum seint í ferlinu með þennan lagabálk og maður hefði gjarnan viljað sjá hann koma fram fyrir fimm eða tíu árum. Nú er það svolítið okkar að finna þann skurðpunkt í málinu hvað okkur finnst sanngjarnt varðandi þau leyfi og annað sem hafa mörg hver verið mjög lengi í ferli, en kannski vegna vanmáttugrar stjórnsýslu hefur gengið mjög hægt að vinna í því. Nefndarálit meiri hluta atvinnuveganefndar kom fram í kringum 20. maí, það er aðeins dottið úr mér hvenær það var nákvæmlega dagsett. En ástæðan, eins og hv. þingmaður þekkir, fyrir því að við förum aftur með málið til hv. atvinnuveganefndar milli 2. og 3. umr. er sú að við höfum verið að viða að okkur gögnum til að ná utan um nákvæmlega þann þátt máls sem snýr að rekstrarleyfum og útgáfu þeirra. Ég reikna því með að það gerist vonandi á næstu klukkustundum, ekki seinna en á morgun, að við fáum þá niðurstöðu og getum byggt okkar niðurstöður í framhaldinu fyrir 3. umr. á þeim gögnum sem við fáum vonandi og náum þá samkomulagi um hvar eðlilegur skurðpunktur er í þessu máli til að allrar sanngirni sé gætt sem best. Málið er erfitt og flókið og eins og kom fram í ræðu minni hefði ég gjarnan viljað vera með það til umfjöllunar fyrir fimm eða tíu árum þegar við vorum alveg í byrjuninni. Þetta hefur verið mikið og langt ferli víða í útgáfu leyfa og öðru. Við erum svolítið að bregðast við eftir á í málinu. Þess vegna verður það líka enn flóknara. Breyturnar eru margar en við erum að reyna að takast á við þetta með fullri sanngirni.
Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég veit að hann vill leggja sig fram um að sýna sanngirni og annað eftir því. Ég vil hins vegar leyfa mér að láta þess getið og ítreka það að ég hefði talið að ekki væri úr vegi að þeim þingmönnum sem hafa lagt sig fram um að reyna að skapa sem breiðasta samstöðu um þetta mál, eins og það birtist til að mynda í meirihlutaáliti og stuðningi við það, væri sýndur sá trúnaður og kannski sú tillitssemi að þeim yrði haldið upplýstum um það hvernig gengi að finna viðunandi niðurstöðu í málinu sem vissulega, eins og fram kom í máli hv. þingmanns, er ekki auðvelt viðfangs en sem er þannig vaxið að ekki er hægt að sjá fyrir sér að það verði frágengið öðruvísi en að viðunandi og, svo ég noti orð hv. þingmanns, sanngjörn niðurstaða fáist í það. Þetta vildi ég sagt hafa um þetta efni - mér þykir ágætt að hér sé í salnum annar hv. þingmaður úr stjórnarmeirihlutanum, ég á við hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé sem jafnframt er framsögumaður þessa mikilvæga máls - að þessi sjónarmið komi alveg skýrt fram og að upplýsingar í þessu efni eru orðnar mjög brýnar. Ég veit að menn taka það mjög alvarlega þegar kallað er eftir þeim og líka þegar þannig stendur á að tíminn er kannski farinn að gerast ærið knappur.
Herra forseti. Ég skil mætavel áhyggjur þingmannsins af þessu ferli og tek undir þær. Að öðru leyti vísa ég í fyrra svar mitt þar sem ég sagði að flækjustig væri mikið. Ég vonast til að við komumst vel áleiðis, vonandi seinna í dag en það verður varla öllu seinna en á morgun miðað við hvað við erum að reyna að gera hérna í þinginu. Við ætlum okkur að klára málið fyrir sumarið, fyrir þinglok. Vonandi getum við lagt fram okkar vinnu þegar líður á daginn í þessu stóra og mikla máli. Annað hef ég ekki um málið að segja að svo stöddu.
Forseti. Það má með réttu segja að þetta mál sé hin hliðin á sama peningi og það mál sem við vorum að gera hlé á umræðu um, þ.e. heildarlögum um fiskeldið. Hér er horft á gjaldtökuhliðina. Ég fór í framsögu minni varðandi hitt málið yfir þær hugmyndir sem í gangi eru um gjaldið í umhverfissjóð sjókvíaeldis. Hér er málið sem snýr að heildargjaldtökunni. Ýmis sjónarmið hafa verið uppi í þeim efnum í gegnum tíðina. Eins og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fór yfir í framsögu sinni um málið er hér ekki síst horft til þess hvernig um hnúta er búið í Færeyjum þar sem gjaldið leggst á framleitt magn. Ég tel einn helsta kostinn við þá leið vera þann að gjaldið leggst þá á framleitt magn sama hvenær leyfi fyrir því voru gefin út. Við þekkjum til í öðrum löndum að þar er gjaldið kannski á útgáfu leyfanna en þar sem ekki er hægt að gera slíkt afturvirkt finnst mér þetta að nokkru leyti skynsamleg leið þar sem gjald á framleiðsluna leggst bara á alla. Hv. atvinnuveganefnd fékk til sín fjölda gesta og kannski er rétt að greina frá því að við unnum þessi mál saman, því að eins og ég sagði í upphafi máls míns er þetta að einhverju leyti hvor sín hliðin á sama peningnum. Stóru línurnar í þessu frumvarpi eru að lagt er til að tekin verði upp gjaldtaka vegna fiskeldis í sjó á og að stofnaður verði fiskeldissjóður. Megintilgangur frumvarpsins er að styrkja uppbyggingu innviða þar sem fiskeldi í sjókvíum er stundað og styrkja þar með samfélög og stoðir atvinnulífs á umræddum svæðum. Þá er ekki síður tilgangur frumvarpsins að skjóta styrkari stoðum undir þær stofnanir sem sinna eftirliti og rannsóknum í málaflokknum. Fyrir nefndinni kom fram almenn ánægja um að samþykkt yrði frumvarp um gjaldtöku í fiskeldi. Það var ljóst að koma þyrfti á einhvers konar gjaldtöku. Auðvitað eru ýmis sjónarmið í því og farið yfir m.a. áhrif fiskeldis á byggðaþróun o.s.frv. Og þau sjónarmið komu fram að nauðsynlegt væri að gjaldtöku yrði stillt í hóf til að byrja með til að rekstrarleyfishafar hefðu svigrúm til að þróa starfsemi sína og byggja upp rekstur sinn. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið og telur að sú gjaldtaka sem lögð er til í frumvarpinu sé í samræmi við þau. Það má kannski rifja upp að gjaldtakan trappast upp á sjö árum samkvæmt frumvarpinu. Nefndinni var bent á að nauðsynlegt væri að í gjaldtöku fælust hvatar fyrir rekstrarleyfishafa til að stunda umhverfisvænni framleiðslu. Meiri hlutinn tekur undir þetta sjónarmið og leggur því til breytingu á 4. mgr. 2. gr. þess efnis og að gjaldtöku á ófrjóan lax og lax sem alinn er í lokuðum eldisbúnaði verði frestað til ársins 2029. Þar lengjum við það skjól fyrir nokkru gjaldi sem frumvarpið gerði ráð fyrir varðandi eldi á ófrjóum laxi og laxi sem alinn er í lokuðum eldisbúnaði. Þetta er í anda þess sem við höfum farið yfir í fiskeldismálunum sjálfum, að hafa hagræna hvata til þess að fyrirtækin fari í rekstur sem er hvað umhverfisvænstur. Meðal þeirrar gagnrýni sem fram kom á frumvarpið var að of lítið hlutfall fyrirhugaðs gjalds myndi renna til sveitarfélaganna og var bent á að uppbyggingu fiskeldis fylgdi þörf á uppbyggingu innviða viðkomandi sveitarfélaga. Meiri hlutinn bendir á að fyrirhuguð gjaldtaka er fyrir afnot af hafsvæði sem ekki lýtur beinum eignarrétti enda liggi sjókvíar á hafsvæði sem er utan umráðasvæðis sveitarfélaganna. Sveitarfélögin eru því ekki svipt réttindum og ekki vegið að sjálfstæði þeirra. Meiri hlutinn tekur hins vegar undir þau sjónarmið að tryggja þurfi að þau fái hlutdeild í þeim tekjum sem skapast, enda gerir frumvarpið ráð fyrir því. Meiri hlutinn bendir á að hlutverk fiskeldissjóðs er að styrkja uppbyggingu innviða þar sem fiskeldi er stundað. Með því er ætlunin að styrkja stoðir atvinnulífs sveitarfélaganna og hjálpa til við uppbyggingu samfélagsins. Meiri hlutinn bendir á að það sé nauðsynlegt að ef fiskeldi eigi að vaxa og byggjast upp sem atvinnugrein að henni sé veitt aðhald. Þess vegna teljum við mikla kosti fólgna í því að hafa sérstakan fiskeldissjóð sem haldi utan um þær tekjur sem skapast. Slíkur sjóður hefði líka betri yfirsýn yfir úthlutun, að hún væri þá í samræmi við atvinnugreinina. Hins vegar leggur meiri hlutinn til þá breytingu að 2. málsliður 5. mgr. 7. gr. falli brott, enda sé ekki rétt að kveða á um fjárheimildir í sérlögum, en leggur þó áherslu á að frá og með árinu 2021 fái sjóðurinn framlag úr ríkissjóði. Forseti. Hér er verið að leggja á nýtt gjald. Það er verið að fara af stað inn eftir nýrri leið þegar kemur að gjaldi á nýja atvinnugrein. Meiri hlutinn telur mikilvægt að gjaldtaka vegna fiskeldis í sjó sé ávallt byggð á sanngjörnum og málefnalegum grunni þar sem litið er til umhverfisþátta og jafnvægis í tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Á yfirstandandi ári er von á hvítbók um gjaldtöku í fiskeldi í Noregi. Gera má ráð fyrir að þar komi fram gagnlegar upplýsingar og eðlilegt að það fari fram heildarendurskoðun á gjaldtöku hér á landi. Þá telur meiri hlutinn einnig rétt að við þá endurskoðun verði litið til fyrirkomulags gjaldtöku í Færeyjum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að við endurskoðunina verði sérstaklega horft til þess að hafa öflugar hagrænar ívilnanir sem hvetji til umhverfisvænni framleiðslu og horft til tekjuskiptingar á milli ríkis og sveitarfélaga, en um leið tryggt að gjaldið standi undir nauðsynlegu eftirliti. Þá þarf að horfa til heildarumfangs allra gjalda sem á greinina eru lagðar, hvaða áhrif þau hafa á uppbyggingu á frumbýlingsárunum og hvenær rétt sé að þau taki gildi að fullu. Í ljósi alls þess sem hér hefur verið rakið leggur meiri hlutinn til að endurskoðun á fyrirkomulagi gjaldtöku verði lokið 1. janúar 2021. Við leggjum með öðrum orðum til að farið verði í heildarendurskoðun sem byggi á þeim atriðum sem ég las upp og frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem m.a. kveða á um þessa endurskoðun og öðrum sem er að finna í nefndaráliti með breytingartillögu. Undir þetta rita ásamt þeim sem hér stendur hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Jón Þór Þorvaldsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Ólafur Ísleifsson.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta atvinnuveganefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð. Minni hlutinn leggur ríka áherslu á að þjóðin fái hlutdeild í arðinum af nýtingu auðlinda sinna. Telur minni hlutinn rétt að til viðbótar við gjald samkvæmt 2. gr. frumvarpsins greiði rekstrarleyfishafar auðlindarentu af þeim arði sem myndast í rekstrinum og af ávöxtun þess fjár sem bundið er í starfsemi þeirra og er talin eðlileg með tilliti til þeirrar áhættu sem í starfseminni felst. Þó verði að taka tillit til árssveiflu í afkomu fyrirtækja. Gjald samkvæmt 2. gr. komi því til frádráttar frá þessum skatti. Auðlindarenta þjóðarinnar gæti þannig numið háum fjárhæðum á komandi árum. Leggur minni hlutinn til að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verði gert að leggja fram frumvarp þess efnis. Minni hlutinn bendir á að auðlindarenta verði til vegna verðmætis auðlinda víða um land og að nærsamfélögin þurfi oft að færa fórnir og taka á sig kostnað vegna nýtingar, þróunar og hagræðingar í einstökum auðlindagreinum. Telur minni hlutinn því sjálfsagt og eðlilegt að tryggja að hluti auðlindarentunnar renni til þessara samfélaga, ekki síst til eflingar innviða og fjölbreyttara atvinnulífs. Minni hlutinn tekur því undir sjónarmið sem fram komu fyrir nefndinni um að ekki þurfi að stofna sérstakan innviðasjóð og leggur til að minnst helmingur tekna vegna gjaldtöku renni í sérstaka deild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem annist skiptingu teknanna. Með því móti verði komist hjá dýrri yfirbyggingu og þannig renni meira af fjármagninu beint til sveitarfélaganna. Minni hlutinn leggur til að nánar verði kveðið á um úthlutun framlaga til sveitarfélaga í III. kafla laga um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, og í reglugerð sem samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra setur í samráði við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og Samband íslenskra sveitarfélaga. Minni hlutinn leggur til breytingartillögu í samræmi við þetta. Undir nefndarálitið rita Albertína Friðbjörg Elíasdóttir og Jón Þór Ólafsson.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég viðurkenni að ég náði ekki alveg að kynna mér álit minni hlutans en það sem ég er að velta fyrir mér er meginmunurinn á áhrifunum af tillögu minni hlutans og svo meiri hlutans varðandi fiskeldissjóð og hins vegar jöfnunarsjóð. Ég skil hugsunina hjá minni hlutanum, að fjármagnið fari í jöfnunarsjóðinn og verði úthlutað þaðan, en telur hv. þingmaður ekki áhyggjuefni að í tillögum meiri hlutans sé ekkert fjallað um hvernig þessi fiskeldissjóður eigi að starfa?
Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð. Tvö nefndarálit liggja fyrir og ég vil gera grein fyrir ástæðu þess að ég styð álit meiri hlutans. Við gerum það reyndar tveir Miðflokksmenn, sá sem hér stendur og hv. þm. Jón Þór Þorvaldsson sem sat sem varamaður þegar frá þessu máli var gengið 17. maí sl. Meginástæðurnar eru tvær, annars vegar sú að í ljósi þess að hér er um að ræða unga atvinnugrein en sem á framtíðina fyrir sér, ef rétt er á málum haldið, sé gjaldtöku stillt í hóf, eins og það er orðað, til að byrja með, til að rekstrarleyfishafar hafi svigrúm til að þróa starfsemi sína og byggja upp rekstur sinn. Þetta er þýðingarmikið atriði. Ég vil undirstrika og árétta að þessi grein getur reynst mikilvæg, ekki bara fyrir þau samfélög þar sem hún er stunduð, fyrir atvinnu- og tekjusköpun þeirra sem við hana starfa og þeirra sem þeim tengjast með ýmsum hætti. Auðvitað munu þessi fyrirtæki leggja sitt af mörkum til að skapa tekjur fyrir ríkissjóð og allt það en það er sýnt að fari svo sem horfir, þ.e. að þessi grein vaxi, vonandi með sjálfbærum hætti, getur hún skilað miklu til samfélagsins í þessu tilliti. Við höfum þegar rætt tengt frumvarp þar sem mikil áhersla er lögð á að búa þannig um hnúta að starfsemin sé í fyllsta samræmi við kröfur um vernd náttúrunnar og þarf ekki að endurtaka það. Hitt meginsjónarmiðið sem leiðir til þess að ég styð álit meiri hlutans er það sem kemur fram í álitinu, að meiri hlutinn telur mikilvægt, með leyfi forseta, „að gjaldtaka vegna fiskeldis í sjó sé ávallt byggð á sanngjörnum og málefnalegum grunni þar sem litið er til umhverfisþátta og jafnvægis í tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga“. Þar kemur fram mjög mikilvægt atriði, frú forseti, að á yfirstandandi ári er von á hvítbók um gjaldtöku í fiskeldi í Noregi. Áfram segir, með leyfi forseta: „Gera má ráð fyrir að þar komi fram gagnlegar upplýsingar og eðlilegt að fram fari heildarendurskoðun gjaldtöku hér á landi. Þá telur meiri hlutinn einnig rétt að við þá endurskoðun verði litið til fyrirkomulags gjaldtöku í Færeyjum.“ Það er náttúrlega eðlilegt, frú forseti, að við lítum í þessu efni til reynslu nágrannaþjóðanna. Í Noregi er árlega framleitt meira en milljón tonn, líklega 1.100.000 tonn eða þar um bil, og Færeyingar eru með mjög umtalsverða starfsemi á þessu sviði. Þegar við í hv. nefnd lögðum land undir fót og fórum til Noregs til að kynna okkur fiskeldi þar var flestum spurningum okkar sem lúta að gjaldtökunni svarað með vísan til þess að í gangi væri mikil úttekt og athugun. Það er þessi hvítbók og þess vegna er rétt að sjá hana þegar hún kemur og draga lærdóma af henni. Í áliti meiri hlutans er tekið fram, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að við endurskoðunina verði sérstaklega horft til þess að hafa öflugar hagrænar ívilnanir“ - eins og það heitir - „sem hvetji til umhverfisvænni framleiðslu og horft til tekjuskiptingar á milli ríkis og sveitarfélaga, en um leið tryggt að gjaldið standi undir nauðsynlegu eftirliti.“ - Ég legg ríka áherslu á að það sé svo. - „Þá þarf að horfa til heildarumfangs allra gjalda sem á greinina eru lagðar, hvaða áhrif þau hafa á uppbyggingu á frumbýlingsárunum og hvenær rétt sé að þau taki gildi að fullu. Leggur meiri hlutinn til að endurskoðun á fyrirkomulagi gjaldtöku verði lokið 1. janúar 2021.“ Það er afmarkað í tíma. Miðað við að hvítbókin kom út í ár er næsta ár undir í því að vega þetta mál og skoða og að þeirri endurskoðun verði lokið þá áður en þessu kjörtímabili verður lokið. Frú forseti. Með þau svæði sem eru ætluð til fiskeldis felur úthlutun starfsleyfa í sér ráðstöfun á takmarkaðri auðlind. Það er eðlilegt að fyrir afnot af slíkri auðlind komi greiðsla. Það er ósköp einfaldlega þannig með þetta mál að það er ekki efni að svo komnu, leyfi ég mér að segja, til að kveða nákvæmlega á um slíka gjaldtöku meðan til að mynda ólokið er þeirri úttekt sem boðuð hefur verið í Noregi og er byggð á hinni miklu reynslu Norðmanna í þessum efnum. Ég vil til áréttingar nefna tvö eða þrjú atriði sem er að finna í þessu nefndaráliti og ég tel hafa þýðingu. Hér segir: „Nefndinni var bent á að nauðsynlegt væri að í gjaldtöku fælust hvatar fyrir rekstrarleyfishafa til að stunda umhverfisvænni framleiðslu.“ Það er eiginlega alveg sjálfsagt mál og liggur í augum uppi að það er eðlilegur þáttur að þegar verið er að fjalla um starfsemi sem hefur áhrif á umhverfi sitt í ýmsu tilliti séu fjárhagslegir hvatar innbyggðir í lagaumgjörðina þannig að fyrirtækin grípi þann kost hverju sinni sem umhverfisvænstan má telja. Miklar vonir eru bundnar við að það verði tækniframfarir á komandi árum þannig að unnt verði að nota lokaðar kvíar í meira mæli en nú þykir fært. Þar sem aðstæður eru til er auðvitað best að þessi starfsemi sé uppi á landi. Það er bæði gott og nauðsynlegt að þessir fjárhagslegu hvatar séu innbyggðir. Það er gert með skýrum hætti í þeirri lagaumgjörð sem við erum að fjalla um hér. Sömuleiðis er rétt að nefna þá gagnrýni sem heyrðist á vettvangi funda hv. atvinnuveganefndar, að of lágt hlutfall fyrirhugaðs gjalds myndi renna til sveitarfélaganna. Auðvitað eru alltaf álitamál í þessum efnum. Sömuleiðis var gagnrýnt fyrirkomulag úthlutunar úr hinum fyrirhugaða fiskeldisjóði. Um þetta var ítarlega fjallað og í áliti meiri hlutans segir án þess að ég vilji orðlengja um of „að fyrirhuguð gjaldtaka er fyrir afnot af hafsvæði sem ekki lýtur beinum eignarrétti, enda liggi sjókvíar á hafsvæði sem er utan umráðasvæðis sveitarfélaganna. Sveitarfélögin eru því ekki svipt réttindum og ekki vegið að sjálfstæði þeirra.“ Eins og meiri hlutinn gerir er auðvitað eðlilegt að taka undir þau sjónarmið að tryggja þurfi að sveitarfélögin fái hlutdeild í þeim tekjum sem skapast, enda er gert ráð fyrir því í frumvarpinu eins og þarna segir: „Meiri hlutinn bendir á að hlutverk fiskeldissjóðs er að styrkja uppbyggingu innviða þar sem fiskeldi er stundað. Með því er ætlunin að styrkja stoðir atvinnulífs sveitarfélaganna og hjálpa til við uppbyggingu samfélagsins.“ Eins og fram kemur í áliti meiri hlutans er fiskeldi enn að byggjast upp og er á frumstigi sem atvinnugrein. Í senn þarf að veita henni aðhald og stuðning en eins og fram kemur í álitinu telur meiri hlutinn mikla kosti felast í því að hafa sérstakan fiskeldissjóð sem haldi utan um þær tekjur sem skapist og úthluti í samræmi við umsóknir. Með leyfi forseta ætla ég að vísa áfram í álitið þar sem segir: „Þannig verði jafnræðis gætt við úthlutun úr sjóðnum og skýr yfirsýn fáist yfir atvinnugreinina og hægt verði að meta hvar þörf fyrir uppbyggingu er mest.“ Frú forseti. Þetta er yfirferð yfir málið. Ég vildi nota þetta tækifæri til að skýra mína afstöðu í þessum efnum. Auðvitað mætti hafa um það lengra mál en sem stendur mun ég gæta hófs í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Við ræðum nefndarálit um frumvarp til laga um gjald vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið en það kom fram í ræðu síðasta hv. þingmanns, Ólafs Ísleifssonar, að hann væri á þessu nefndaráliti sem og varamaður sem þá sat fyrir þann sem hér stendur, Jón Þór Þorvaldsson, þannig að ég er ekki á nefndarálitinu en styð það samt. Eins og kom fram í framsögu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés er gjaldið tekið í skrefum. Þetta verður hóflegt til að byrja með og gætt að því að taka tillit til aðstæðna. Fiskeldið er það ung atvinnugrein að það þarf að gæta réttlætis og þess að greinin og fyrirtækin séu þess bær að geta greitt gjald. Þetta er mjög gott mál og -
Forseti spyr hv. hv. þingmann hvort hann væri til í að gera hlé á ræðu sinni. Í ljósi ákveðins samkomulags sem liggur fyrir er hv. þingmaður enn á mælendaskrá í þessu máli.
Já, það er alveg sjálfsagt.
Þakka þér fyrir það.
Ef ég man þá hvað ég ætlaði að segja. Það er ekkert mál.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar um frumvarp um stjórn veiða á makríl. Með frumvarpinu er lagt til að aflamarksstjórn verði tekin upp við veiðar á makríl og að miðað verði við aflareynslu áranna 2008–2018, að báðum árum meðtöldum, en fram til þessa hefur stjórn veiða á stofninum lotið reglugerðum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og leyfum frá Fiskistofu sem sett hafa verið til eins árs í senn. Frumvarpinu er m.a. ætlað að bregðast við dómum Hæstaréttar frá 6. desember 2018, svo sem nánar er rakið í greinargerð með frumvarpinu. Nokkur gagnrýni kom fram á það fyrirkomulag sem lagt er til í frumvarpinu og þá einna helst vegna mismunandi stöðu skipa eftir veiðarfærum og mikils munar á reynslu smærri og stærri útgerða sem miða á við í hinu nýja fyrirkomulagi. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að í frumvarpinu væri ekki brugðist með fullnægjandi hætti við dómum Hæstaréttar auk þess sem mjög myndi halla á smærri báta og þá sem frumkvæði hefðu haft að makrílveiðum, ósanngjarnt væri að þeir sem rutt hefðu brautina fengju ekki að njóta þess heldur væru festar í sessi reglur sem umbunuðu þeim sem á eftir hefðu komið. Fyrir nefndinni voru reifaðar nokkrar tillögur til að rétta af þann halla sem væri milli smærri og stærri útgerða. Meiri hlutinn telur mikilvægt að komið sé á einu skýru og fyrirsjáanlegu kerfi sem taki mið af því að styðja við fjölbreytileika í útgerð, jafnt í veiðum sem og vinnslu á makríl, hvort sem veitt er við strendur landsins eða á úthafsmiðum. Nauðsynlegt er að það fyrirkomulag sem lögfest verður tryggi sem best jafnræði og mismunandi útgerðarmynstur og rekstrargrundvöll þeirra báta sem veitt hafa makríl með línu og handfærum innan sama kerfis. Leggur meiri hlutinn því til að skipum sem veiða makríl verði skipt í tvo flokka, A-flokk sem í eru skip sem veiða með öðrum veiðarfærum en handfærum og línu og B-flokk sem í eru skip sem veiða með handfærum og línu. Þá leggur meiri hlutinn til breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, þess efnis að við lögin bætist ný grein, 10. gr. b, sem kveði á um að ráðherra ráðstafi ár hvert 4.000 lestum af makríl til skipa í B-flokki, skipa sem stunda makrílveiðar með línu og handfærum. Eftir 15. september verði leyfilegt að ráðstafa því sem eftir er til skipa í A-flokki gegn gjaldi. Hvert skip á kost á að fá úthlutað allt að 35 lestum af makríl í senn gegn gjaldi sem á hverjum tíma nemi sömu fjárhæð og veiðigjald fyrir makríl. Ráðherra skal með reglugerð setja nánari reglur um framkvæmd úthlutunar. Leggur meiri hlutinn áherslu á að úthlutun að öðru leyti en að framan greinir skuli vera í samræmi við þá úthlutun sem var í reglugerð nr. 762/2018. Af þessu leiðir að hin hefðbundna aflamarks-/krókaaflamarksskipting mun ekki gilda um veiðiheimildir í makríl heldur ræðst hún af A- og B-flokki. Tímamarkið 15. september miðast við þann tíma sem veiðum með handfærum og línu er lokið og því eðlilegt að leyfa eftir það úthlutun ónýttra lesta til skipa í A-flokki sem nýta sér önnur veiðarfæri. Samkvæmt framangreindum tillögum myndi skipting makrílafla í A- og B-flokk miða við úthlutun heildarafla árið 2018 vera eins og sjá má í töflu í nefndarálitinu. Í prósentum talið er í A-flokki 5,40% og í B-flokki 94,60%. Ég er hrædd um að þetta hafi eitthvað ruglast á milli. Ég skil þetta þannig að B-flokkur sé með 5,40 en A-flokkur með 94,60. Með hliðsjón af framangreindum tillögum meiri hlutans leggur hann til þrjár viðbótarbreytingar á lögum um stjórn fiskveiða sem eru tvíþættar. Annars vegar leggur meiri hlutinn til breytingu á 3. mgr. 8. gr. laganna en þar er kveðið á um hvernig úthlutað aflamark er ákveðið. Samkvæmt ákvæðinu ræðst úthlutað aflamark af leyfðum heildarafla að frádregnu hlutfalli, 5,3%, af hverri tegund. Meiri hlutinn leggur til að auk 5,3% frádrags af heildarafla makríls skuli draga frá 4.000 lestir sem ætlaðar eru til úthlutunar til báta sem stunda veiðar með línu og handfærum. Úthlutaður afli í makríl verður því leyfilegur heildarafli að frádregnum 5,3% og fyrrnefndum 4.000 lestum af makríl sem ráðherra verður heimilt að ráðstafa. Meiri hlutinn áréttar að þessar 4.000 lestir af makríl falla ekki undir 5. og 6. mgr. 8. gr. laganna og verður eingöngu ráðstafað á þann hátt sem kveðið verður á um í nýrri 10. gr. b, samanber framangreint. Nú verður þingmaðurinn að gera smáhlé á ræðu sinni því að einhver gufa kom á gleraugun. Hv. þingmaður sér ekki ofsjónir en sér ekki það sem hann ætlaði sér að lesa svo að ég vona að þingheimur og allir áhorfendur fyrirgefi hv. þingmanni þetta. - Þetta er aðeins skárra. Þá er kveðið á um að í samræmi við að heimilt sé að ráðstafa fyrrnefndum 4.000 lestum eftir 15. september ár hvert til skipa í A-flokki verði ráðherra heimilt að flytja ónýtt aflamark í makríl úr B-flokki yfir í A-flokk eftir 15. september ár hvert, að teknu tilliti til tegundartilfærslna og flutningsréttar milli veiðitímabila, sem ráðstafað skal jafnt á skip með aflamark í A-flokki. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Ólafur Ísleifsson skrifar undir álitið með fyrirvara. Jón Þór Þorvaldsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með fyrirvara í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Jón Þór Þorvaldsson, með fyrirvara, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Njáll Trausti Friðbertsson og Ólafur Ísleifsson, með fyrirvara. Svo er málum háttað að nefndin kom aftur saman áður en málið fór í 2. umr. og sendi frá sér framhaldsnefndarálit með breytingartillögum frá meiri hluta atvinnuveganefndar sem ég mun kynna fyrir þingheimi öllum. Þær hljóða svo: „Nefndin hefur fjallað frekar um málið og leggur meiri hlutinn til að 35 lesta hámark við úthlutun úr 4.000 lestum verði fellt brott þannig að ráðherra verði frjálst að ákveða hverju sinni með reglugerð skilyrði fyrir úthlutun á þeim 4.000 tonnum sem heimilt verður að leigja sérstaklega til veiðiskipa. Meiri hlutinn bendir á að mikil reynsla er komin á slíka úthlutun og telur því þarflaust að setja sérstök skilyrði um hana í lög, enda gert ráð fyrir að framkvæmd verði með sambærilegum hætti og verið hefur. Meiri hlutinn telur rétt að gjald verði tekið af ráðstöfun aflamarks úr B-flokki yfir í A-flokk og leggur því til breytingu þess efnis. Þá leggur meiri hlutinn jafnframt til að ráðherra verði veitt heimild til að miða við annað tímamark en 15. september í þessu tilliti til þess að bregðast við aðstæðum hverju sinni (fiskgengd).“ Getur það átt við bæði fyrr og fram í tímann. Meiri hlutinn leggur til að málið verði samþykkt með breytingum sem tilgreindar eru í skjalinu. Ég vísa þá til þess þar sem farið er lið fyrir lið í þessu skjali yfir þær breytingar sem lagt er til að gerðar verði miðað við það efnislega sem var lesið upp hér á undan. Hið sama á við um þær breytingartillögur sem lágu fyrir áður og fylgdu því nefndaráliti sem áður var kynnt hér, ég vísa í þær breytingartillögur sem er búið að fara efnislega yfir í nefndaráliti af hálfu framsögumanns sem hér stendur. Ég vil í framhaldi af þessu aðeins ræða hvaða breytingar á málinu ég tel mikilvægar. Ég talaði í upphafi um að ég gæti að óbreyttu ekki fallist á málið eins og það lá fyrir og ég fékk þann skilning að fleiri væru á þeirri skoðun að við þyrftum að mæta þeim útgerðum sem hafa veitt makríl á handfæri og línu og líka að verja það að með þessari úthlutun tökum við ekki þá áhættu að hægt verði að framselja úr því kerfi sem eru veiðarfæri með línu og handfæri til þessara stærstu útgerða og að menn stæðu frammi fyrir því einn daginn að eiginlega væri ekkert eftir af aflaheimildum fyrir línu- og handfærabáta, að það væri búið að framselja það frá sér og kerfið liti þá þannig út að menn hefðu ekki heimildir til að veiða með línu og handfærum við strendur landsins sem þessi stærstu hafa engin tök á að veiða og að við værum þá að missa frá okkur mikil verðmæti með því. Þess vegna var horft til þess að skipta heimildunum upp miðað við veiðarfæri. Í B-flokki sem eru handfæri og lína geta lent bátar sem eru núna í krókaaflamarkskerfinu en líka bátar sem eru í aflamarkskerfinu ef þeir nota þessi veiðarfæri. Og í A-flokki eru þá þessir stærstu sem eru á úthafsveiðum á makríl. Ég held að heilt yfir hafi verið mikil óánægja hjá þeim aðilum sem þarna eiga í hlut með viðmiðunarár og þá sérstaklega þeim sem byrjuðu veiðar seinna, ekki fyrr en upp úr 2012 eða 2013 að neinu gagni. Aðrir frumkvöðlar í úthafsveiðum byrjuðu miklu fyrr, 2007 eða 2008. Þeir sem byrjuðu þetta miklu seinna fengju þá ekki viðmiðun sem væri miðuð við þeirra raunverulegu veiðireynslu. Það var skoðað með hvaða hætti væri hægt að hreyfa við því en það þótti eðlilegt að allir sætu við sama borð og áfram er viðmiðunartímabilið að velja 10 bestu árin af 11. Meiri hluti nefndarinnar lagði mikla áherslu á, og fékk til þess stuðning frá fleirum, að þeim bátum sem væru á veiðum með línu og handfæri væri gerður öflugur pottur sem væri hægt að leigja úr. Í frumvarpinu er enginn slíkur pottur. Hann hefur verið áður eins og þetta hefur verið stundað í gegnum árin og nú er kominn 4.000 tonna pottur sem þessir aðilar geta leigt úr ef þeir vilja bæta við sig miðað við þær aflaheimildir sem þeir fá við þessa hlutdeildarsetningu. Þeir leigja þá úr þeim potti á sama verði og veiðigjaldið er í makríl hverju sinni. Til að menn brenni ekki inni með þær aflaheimildir geta þeir stærstu fengið þeim úthlutað til sín þegar veiðum lýkur á línu og handfæri, ef það skyldi ekki klárast úr þessum potti, en þá gegn gjaldi. Hið sama á við um aflamark innan ársins, ef það gengur ekki út geta þeir stærstu fengið það leigt til sín þegar línu- og handfæraveiðum lýkur við strendur landsins. Enn er samt boðið upp á að á milli þessara tveggja kerfa sem eru í raun og veru eldveggur fyrir framsal, það er ekki hægt að framselja upp í stóra kerfið úr línu og handfærum, geti menn innan ársins verið með tegundartilfærslu og geti þá, ef þeir stærstu vilja skipta, tekið til sín makríl. Þeir í hinu kerfinu, B-kerfinu, geta í staðinn fengið til sín eitthvað af þeim fjórum bolfiskstegundum sem eru í boði, þorski, ýsu, ufsa eða steinbít. Þeir hafa í gegnum árin skipt svona í tegundartilfærslu og það verður heimilað áfram sem ég held að sé mjög jákvætt. Í raun erum við að styðja við það að áfram verði öflug útgerð á makríl við strendur landsins með því að banna framsal úr því kerfi upp í það stóra. Svo má endalaust deila um hvernig að þessu er staðið. Þessu hefur verið ráðstafað í gegnum árin með reglugerð, ekki með lögum. Nú eru liðin allmörg ár frá því að makríllinn kom að ströndum landsins. Til að byrja með lá kannski ekki alveg fyrir hvort þetta yrði stofn sem væri kominn til að vera eða ekki og við getum svo sem búist við því, þó að ég sé ekki að spá því, að makríllinn hverfi úr lögsögu okkar og þá ráðum við engu um það. Þeir sem hófu veiðar voru auðvitað frumkvöðlar í að afla okkur réttinda, en enn sem komið er hafa ekki náðst neinir samningar á milli þeirra þjóða sem hafa verið á þessum veiðum, Noregs, Færeyja, Grænlands og Íslands. Við erum ekki búin að ná neinum samningum okkar á milli um skiptingu heildarafla. Það er bara ákveðið hér af okkar ráðamönnum hvað það verður hverju sinni. Núna minnir mig að það séu 132.000 tonn. Við vonum það besta, að makríllinn verði áfram veiðanlegur í landhelginni okkar. Það má vel halda því til haga að enginn af þeim sem fá núna hlutdeildarsetningu hefur þurft að borga fyrir makrílinn. Það er eðlilegt að menn greiði núna veiðigjald og að það sé ekki sjálfgefinn hlutur að menn fái úthlutað heimildum til að selja þær varanlega til þeirra stærstu og að smátt og smátt hverfi þessar heimildir úr því kerfi sem er verið að veiða eftir við strendur landsins. Fyrir það tel ég að við séum búin að girða með breytingum á þessu máli. Ég læt þetta gott heita og vona að frumvarpið verði samþykkt sem fyrst því að makríllinn er að fara að verða veiðanlegur við landið. Fallið hefur hæstaréttardómur um að löggjafinn verði að stjórna þessum veiðum með lögum, ekki með reglugerð. Það er ekki eftir neinu að bíða. Eflaust eru ekkert allir sáttir en það er með þetta í lífinu eins og margt annað að menn verða að ná einhverri niðurstöðu þvert á sjónarmið og flokka. Ég tel búið að mæta ýmsu sem a.m.k. ég sem þingmaður Vinstri grænna hef lagt mikla áherslu á varðandi það að styðja við fjölbreytni í útgerðarformi og styðja við litlar og meðalstórar útgerðir sem hafa vissulega verið í mikilli samkeppni við þá stærstu um aflaheimildir.
Frú forseti. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur komist að þeirri niðurstöðu að grein mannréttindasáttmála Evrópu hafi verið brotin í Al Thani-málinu svokallaða þar sem hæstaréttardómarinn Árni Kolbeinsson hafi verið vanhæfur til að dæma í málinu vegna fjölskyldutengsla, en sonur hans, Kolbeinn Árnason, var starfsmaður Kaupþings fyrir hrun og fyrir skilanefnd bankans eftir hrun. Í framhaldi af tveimur dómum Hæstaréttar Íslands frá 6. desember 2018 ákvað hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að leggja fram frumvarp um kvótasetningu makríls sem við ræðum nú. Framangreinda dóma dæmdi m.a. Árni Kolbeinsson, fyrrverandi hæstaréttardómari, sem fenginn var sérstaklega til að dæma í málinu. Kolbeinn sonur Árna var framkvæmdastjóri LÍÚ, síðar Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, frá 2013–2016. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji rétt að samþykkja frumvarp sem byggt er á dómi þar sem einn hæstaréttardómari er mögulega vanhæfur. Er ekki rétt að málið sé skoðað frekar? Hafið þið í stjórnarflokkunum í framhaldi af dómi Mannréttindadómstóls Evrópu skoðað hvort ríkisstjórnin ætti ekki að biðja um endurupptöku dómsins vegna mögulegs vanhæfis Árna Kolbeinssonar vegna hagsmunagæslu sonarins fyrir útgerðir sem fá kvóta á grundvelli dómsins?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Burt séð frá hugsanlegu meintu vanhæfi dómara í því máli sem hér er vísað í í þessu frumvarpi þá lagði sá dómur ekki efnislega upp í hendurnar á ráðherra eða löggjafanum hvernig ætti að fara með útdeilingu á makríl eða þessari uppsjávartegund. Það var ekki niðurstaða dómsins að vísað væri til þess, heldur að það ætti að byggja á lögum en ekki reglugerð. Í framhaldi af því var skipaður starfshópur sem benti á nokkrar leiðir sem hægt væri að fara. En á endanum er það löggjafinn hverju sinni sem ákveður hvernig fiskveiðiheimildum er úthlutað. Það er löggjafans. Ég vona að hv. þingmaður sé sammála mér um það. Við getum deilt um það, ef við ætlum að breyta núverandi fiskveiðikerfi, hvað það tæki langan tíma til þess að sýna meðalhóf og horfa til þess hve lengi eitthvert kerfi hefur verið við lýði, en löggjafinn getur sem slíkur ákveðið með lögum hvernig hann ráðstafar auðlindum okkar í landinu. Svo að ég tel að við séum með fast land undir fótum. Við erum að setja lög sem hafa vissulega verið rýnd af hinum ýmsu lögfræðingum. Ég tel að ekkert sem kemur því máli við að viðkomandi sé hugsanlega vanhæfur varðandi þetta mál komi í veg fyrir það að löggjafinn, burt séð frá þessari niðurstöðu, ákveði að ráðstafa þessum aflaheimildum byggt á lögum en ekki reglugerðum eins og hingað til hefur verið. Með lögum skal land byggja.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. En ef ég hef skilið ræðu hv. þingmanns áðan rétt þá nefndi hv. þingmaður einmitt þessa hæstaréttardóma og að í framhaldi af þeim hafi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lagt fram frumvarp sem reyndar var stórútgerðinni mikið í hag þó að hv. atvinnuveganefnd hafi gert breytingar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort þau í stjórnarmeirihlutanum hafi ekki velt þeirri stöðu fyrir sér - því að ríkið vann málið í héraðsdómi, það er Hæstiréttur sem snýr dómnum við - hvort vera kunni að einn dómarinn sé vanhæfur vegna fjölskyldutengsla og í ljósi þess að Mannréttindadómstóllinn hefur dæmt í mjög svipuðu máli. Skil ég það rétt að stjórnarmeirihlutinn hafi virkilega ekki skoðað það að þarna gæti verið pottur brotinn? Nú má það vera að þetta sé allt í fína lagi, en stjórnarmeirihlutinn hlýtur, a.m.k. eftir þessa ræðu mína hér, að íhuga það hvort þarna hafi ekki verið eitthvað á ferðinni sem gæti lagst með ríkinu fyrir hönd þjóðarinnar sem á auðlindina, að það sé akkur í því að ríkið vinni mál sem þetta og þurfi ekki að kljást við t.d. sektir og há fjárútlát vegna dómsins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel þetta vera tvö óskyld mál. Við vitum að eins og lög um stjórn fiskveiða eru þá er í uppsjávarveiðum byggt á síðustu sex árum, horft til aflareynslu þar, en síðustu þrem árum varðandi aðrar veiðar. En það er ekki málefnalegt og ekki finnst mér eðlilegt að stjórnvöld stýri fiskveiðum við landið með reglugerð. Við hv. þingmaður hljótum að vera sammála um það. Þó að þetta mál hafi komið fram sem frumvarp í kjölfar þessarar niðurstöðu Hæstaréttar þá er það ekki eina ástæða þess að það kemur fram. Það vita allir að það er ekki eðlilegt að stjórna fiskveiðum og úthlutun aflaheimilda með reglugerð. Það er ekki eðlilegt. Kannski hefðu fleiri þingmenn átt að vekja athygli á því og ég vísa til þess að hv. þingmaður hefði mátt kannski vísa til þess fyrir einhverjum árum síðan og vekja athygli á því og ég sjálf og við öll, við hefðum átt að vera vakandi yfir því. En það er gott þó seint sé að það er gert núna með þessu lagafrumvarpi. Þó að viðkomandi dómari verði hugsanlega ekki talinn hæfur þá snertir það ekki ákvörðun Alþingis að stjórna úthlutun aflaheimilda í makríl með lögum. Það tel ég vera alveg kýrskýrt.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá minni hluta atvinnuveganefndar. Minni hluti atvinnuveganefndar tekur undir sjónarmið meiri hlutans að mestu leyti. Hins vegar telur minni hlutinn rétt að hluti tekna fyrir afnot af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar skuli renna beint í ríkissjóð. Leggur minni hlutinn því til að einn þriðji hluti makrílkvótans verði boðin út samkvæmt ferli sem ráðherra ákveður með reglugerð. Minni hlutinn leggur áherslu á að við útboðið líti ráðherra til reynslu Færeyinga af útboði á makrílkvóta en fyrirkomulag þeirra hefur gefið góða raun. Um tvo þriðju hluta makrílkvótans fari samkvæmt tillögum meiri hlutans. Jafnframt leggur minni hlutinn til að helmingur þeirra tekna sem verða til við uppboðið renni til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem annist skiptingu teknanna. Ljóst er að lagabreytingar ásamt tækniframförum síðustu ára hafa leitt til mikillar hagræðingar í sjávarútvegi með tilheyrandi fækkun starfa og röskun á búsetuforsendum í sjávarbyggðum víða um land. Í mörgum sveitarfélögum er sjávarútvegur grundvöllur byggðarinnar og með hlutdeild í þeim tekjum sem verða til við uppboð er möguleiki á stuðningi við uppbyggingu innviða og atvinnuþróun sem og fjölgun starfa, bæði í afleiddum greinum sjávarútvegs og á öðrum sviðum. Sjávarauðlindin er ein meginástæða þess að byggð helst um allt land. Rekstur hafna er víða erfiður og bera sveitarfélög mörg hver mikinn kostnað af þeim rekstri sem verður til þess að önnur þjónusta við íbúanna geldur fyrir þann kostnað. Þjónusta hafnanna við útgerðina er grundvöllur fyrir rekstrinum sem skilar auðlindarentu bæði til ríkisins og til útgerðarinnar. Því er sanngjarnt að sveitarfélög sem standa undir þeim rekstri fái hlutdeild í henni. Leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum við breytingartillögu á þingskjali 1654: „Við 1. tölul. bætast þrjár nýjar málsgreinar, svohljóðandi: Fiskistofa getur úthlutað tveimur þriðju hluta leyfilegs heildarafla skv. 2. mgr. Ráðherra skal bjóða út einn þriðja hluta leyfilegs heildarafla samkvæmt 1. og 2. mgr. Ráðherra skal setja nánari reglur um framkvæmd útboðsins með reglugerð. Tekjur af útboðinu skv. 4. mgr., að frátöldum innheimtukostnaði skulu renna í ríkissjóð. Ráðherra skal á grundvelli fjárheimildar í fjárlögum ákvarða fjárveitingu til sérstakrar deildar Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem nemur a.m.k. helmingi af áætlun fjárlaga um tekjur af útboðinu. Hin sérstaka deild annast skiptingu teknanna milli sveitarfélaga.“ Undir þetta nefndarálit skrifar hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir.
Virðulegi forseti. Ég ætla bara að hafa örfá orð um það frumvarp og þær breytingartillögur sem hér eru til umræðu. Það verður að segjast eins og er að fá mál hafa verið jafn erfið og flókin í atvinnuveganefnd frá því að ég kom inn í nefndina 2013. Sjónarmið aðila áttu í rauninni greiðan aðgang að huga manns og hjarta þegar maður var að ræða þessi mál, bæði frumkvöðlanna sem hófu veiðarnar á sínum tíma, lögðu skip og veiðarfæri undir og voru í rauninni voru algjörir frumkvöðlar að þessum veiðum á Íslandi, og síðan þeirra sem síðar komu inn í veiðarnar og þurftu að gera sér að góðu að viðmiðunarárin væru langtum fleiri en þeir höfðu nokkurn tíma staðið að veiðum, eins og hjá flestum smábátum. Það er líka mjög erfitt að kyngja því að mörgum þeim sem unnu eftir þeim reglum sem gilda um veiðar í íslenskri landhelgi þar sem leiga á aflaheimildum er heimil og höfðu leigt aflaheimildir í makríl á tímabilinu, runnu þær heimildir úr greipum og þær í vasa þeirra sem leigðu heimildirnar. Þetta er auðvitað ekki samkvæmt þeim reglum sem hafa gilt um veiðar í íslenskri landhelgi. Ég segi þó að þessi niðurstaða hér, þótt hún sé trúlega öllum sem stunda makrílveiðar mjög á móti skapi, jafnvel óásættanleg, er þó niðurstaða sem við í nefndinni höfum komist að eftir að hafa reynt mjög margar leiðir til þess að vera eins réttlát og nokkur kostur var. Okkur var mikill vandi á höndum við að hlusta á færustu lögfræðinga þjóðarinnar koma fyrir nefndina og tala máli stórútgerðarinnar, sem eðlilega sótti sinn rétt, og eins að gæta hagsmuna þeirra sem minni voru og okkur fannst líka eiga sinn rétt. Allir áttu sinn rétt. Því varð að niðurstöðu meiri hlutans það nefndarálit sem hér hefur verið kynnt. Við það stend ég en vildi samt sem áður segja þessi orð, bara til að við í þinginu og þeir sem á okkur hlusta átti sig á því að okkur var gríðarlega mikill vandi á höndum. Síðan eru hérna nokkrar breytingartillögur sem fylgja þessu frumvarpi sem meiri hlutinn leggur fram og ég styð heils hugar.
Hæstv. forseti. Ég kem hérna hlaupandi eftir að við í þeirri stjórnarandstöðu, sem ég kalla ábyrgu stjórnarandstöðuna, náð samkomulagi við stjórnina um þinglok. Þá er þetta oft þannig að þá fara mál að renna í gegn. Þau fá minni athygli. Kannski eðlilega í því ölduróti sem hefur verið núna í þinginu hafa stór og mikil mál ekki fengið viðeigandi athygli. Því að þetta eru prinsippmál. Það mál sem við erum að ræða um, breytingar á lögum um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, þ.e. stjórn veiða á makríl, er risamál. Þetta er prinsippmál sem við hefðum þurft miklu meiri tíma til að fara yfir og ræða. Því að það er ekki bara verið að festa í sessi ótímabundna úthlutun aflahlutdeildar í makríl - það er verið í rauninni að gera það sama núna með makrílinn og í stóra fiskveiðistjórnarkerfinu, það er ekki verið að tímabinda aflahlutdeildir, það er verið að fara inn í kerfi sem við höfum mörg hver verið mjög ósátt við, hvernig m.a. er farið í auðlindagjöld á greinina - heldur er það ekki síður allrar athygli vert að það er að verða ákveðin kúvending í hugmyndafræði, pólitík og stefnu tiltekinna flokka, rótgróinna flokka á þingi. Þeir tengjast náttúrlega ríkisstjórninni. Það er erfitt að horfa upp á að það er verið að kúvenda frá nálgun auðlindanefndarinnar sem á sínum tíma, árið 2000, kom með mjög skýra línu sem flokkar sammæltust um að standa að, m.a. í tengslum við tímabundna samninga. Allir hafa vitað það og það hefur verið erfitt að flytja Sjálfstæðisflokkinn á þessu skipi. Hann var einn flokka svona nokkuð á móti því - og ekkert „nokkuð“ á móti - fyrir tveimur árum að ræða tímabundna samninga. Allir aðrir flokkar voru reiðubúnir með einhverjum hætti, ekki síst Framsóknarflokkurinn sem í gegnum tíðina, og kannski fyrir tveimur, þremur árum síðan, lagði fram mjög athyglisvert frumvarp sem nálgaðist þessa tímabundnu samninga. Eiginlega lagði fram tímabundna samninga en aðra gjaldtökuleið. Gott og vel. Við getum líka rætt það. Gjaldtökuleiðirnar eru mjög mikið álitamál. Á að fara markaðsleið, uppboðsleið eða á að fara í gegnum tekjuskattinn eða skattkerfið? Um það eru deildar meiningar. En það sem skiptir langmestu máli í þessu er það að við tökum prinsippákvörðun um tímabundna samninga. Af hverju segi ég það? Er þetta eitthvert tæknimál? Nei, þetta undirstrikar að þjóðin á fiskveiðiauðlindina. Að fiskveiðiauðlindin, sjávarauðlindin okkar sem er í hafinu í kringum Ísland, er sameign íslensku þjóðarinnar. Hvað er þetta frumvarp núna um breytingar á makríl að gera annað en að fjarlægjast þá hugsjón, hugmyndafræði, sýn og stefnu? Það finnst mér vera makalaust að Vinstri græn séu núna að hverfa í rauninni algerlega frá þessu eina stærsta prinsipp- og grundvallarmáli íslenskra stjórnmála síðustu tvo áratugi. Það er sárt og það er vont og þessu verður að mótmæla og vekja athygli á. Því að það er verið að gefa eftir. Af hverju í ósköpunum var ekki hægt að taka makrílinn út? Auðvitað stóðu Vinstri græn að því á sínum tíma. Samfylkingin gat ekkert gert, þáverandi sjávarútvegsráðherra gat breytt því, að taka makrílinn tímabundið inn í þetta kerfi, þ.e. leitað annars vegar markaðslausna, fara uppboðsleiðina og síðan hitt, að gera tímabundna samninga. Það var ekki gert á sínum tíma en við höfum tækifæri núna. Tækifærið er núna til að alla vega nota tiltölulega nýja tegund innan landhelginnar til að fara aðra leið en hefur verið farin með þorskaflamarkið. Af hverju í ósköpunum er það ekki nýtt? Það liggja fyrir núna hæstaréttardómar sem ber að fara eftir. Já, það gera það, en hæstaréttardómarnir taka ekki valdið frá þingi til að marka rammann utan um það hvernig við annars vegar skipuleggjum okkar fiskveiðistjórnarkerfi og hins vegar högum okkar gjaldtöku. Ég undirstrika að það er ótrúlegt umhugsunarefni og undrunarefni að Vinstri græn skuli hleypa þessu máli svona áfram. Þau eru með öðrum orðum að segja: Við ætlum ekki lengur að leggja áherslu á tímabundna samninga. Það á ekki lengur að leggja áherslu á að fiskveiðiauðlindin sé sameign þjóðarinnar. Það á að láta það tækifæri úr greipum sér renna að fara þá leið. Þess þá heldur er verið að setja þetta inn í það kerfi sem er mjög umdeilt þegar kemur að prinsippmálum: Annars vegar hverjir það eru sem eiga fiskinn í sjónum og hins vegar hvernig við högum gjaldtöku. Þess vegna leggjum við í Viðreisn fram þessa breytingartillögu. Við undirstrikum að það verði frá og með árinu - það stendur hér 2019, það er hægt að gera það í haust. Þá eigi Fiskistofa að deila heildaraflahlutdeild í makríl í 20 jafna hluta. Við erum sem sagt að leggja til að það verði 20 ára samningar. Það er hóflegur tími. Sumir hafa talað um 25 ár. Ég er alveg reiðubúin til þess að ræða það. Það þarf að vera ákveðinn fyrirsjáanleiki fyrir útgerðina og við erum að færa útgerðinni 20 ára fyrirsjáanleika, lengra en er m.a. gert í fiskeldinu - og ég fagna því sérstaklega að ríkisstjórnin skuli hafa séð ljósið þar og það sé verið að gera tímabundna samninga um aðgang að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar, sameiginlegu hafsvæði þjóðarinnar. Það er verið að gera tímabundna samninga í fiskeldinu upp á 16 ár. 16 ár í fiskeldinu er talinn hæfilegur tími fyrir fiskeldisfyrirtækin hvað fyrirsjáanleika varðar. En í makrílnum er það fjarri lagi. Þess vegna erum við að reyna að rétta kúrs ríkisstjórnarinnar, ríkisstjórnar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, og fara ekki þessa leið. Ekki láta draga ykkur þangað, Framsóknarflokkur og Vinstri græn. Ég bið ykkur um að íhuga það mjög gaumgæfilega. Við leggjum þess vegna til að í rauninni verði úthlutað makríl í 20 jöfnum hlutum á hverju ári. Á árinu 2020 skal Fiskistofa síðan bjóða til sölu á uppboðsmarkaði til 20 ára 5% heildaraflahlutdeildar í makríl. Þannig að það eru 5% á hverju ári í 20 ár. Fyrsti samningurinn er upp á eitt ár, annar samningur upp á tvö ár, þannig að heildarsamningur fyrir útgerðir er til 20 ára en alltaf boðið upp 5% á hverju ári. Þar fyrir utan felur tillagan í sér að smábátarnir - og við verðum að taka tillit til þeirra, verðum sérstaklega að huga að þeim og viðurkenna þá sérstaklega og reyna að fara þá leið af því að ég hugsa hana þannig: Gott og vel, getum við sameinast um að þetta verði alla vega til tilraunar? Tilraunaverkefni í einhver ár að m.a. að fara þessa leið? Og þá tökum við að sjálfsögðu tillit til smábátanna sem fá þá 5% af aflahlutdeild sem verða eyrnamerkt smábátum og eingöngu þeir geta boðið í 5% hlutdeild og þeir geta ekki fært á milli báta eftir að þeir hafa fengið úthlutað aflahlutdeild á grundvelli uppboðs. Þannig að með þessari tillögu er verið að taka tillit sérstaklega til smábátanna og undirstrika fyrst og fremst að úthlutun aflahlutdeildar eigi að vera tímabundin, ekki ótímabundin. Ég verð ekki þreytt á að undirstrika að þrátt fyrir, eins og menn hafa verið að tala um, að þetta frumvarp ríkisstjórnarinnar gæti við fyrstu sýn reynst ósköp sakleysislegt eins og bent hefur verið á er þetta stórmerkilegt frumvarp fyrir þeirra hluta sakir að þar er um kúvendingu að ræða hjá Vinstri grænum, kúvendingu að ræða hjá Framsóknarflokknum. Það er verið að festa í sessi óréttlæti þegar kemur að úthlutun á makríl. Af hverju notum við ekki tækifærið og gerum 20 ára samninga? Við bjóðum upp 5% á hverju ári á markaði og tökum frá líka 5% fyrir smábátana. Þetta er ósköp einföld tillaga sem við leggjum hér fram og viljum að verði tekin afstaða til. Ég undrast andstöðu Vinstri grænna núna við að nýta hvert það tækifæri sem við fáum til að tryggja þjóðareign á auðlindinni. Ég er búin að vera í stjórnarskrárnefndinni með öðrum formönnum og það liggur fyrir auðlindaákvæði sem við væntum að fari í stjórnarskrána. Ég hefði viljað sjá inni í ákvæðinu sjálfu skýra greinargerð um að um tímabundna úthlutun verði að ræða, ekki að verið sé að veita eitthvert svigrúm til ótímabundinnar úthlutunar. Vissulega er það tekið fram í greinargerð með stjórnarskrárákvæðinu, eða drögum að stjórnarskrárákvæði, og það er sérstaklega vert að draga það fram að m.a. formaður Framsóknarflokksins hefur tekið undir að það verði um tímabundnar heimildir að ræða. Þess vegna spyr ég: Hví í ósköpunum erum við ekki að nota tækifærið núna til að tryggja þjóðareign á auðlindum? Af hverju erum við að taka þetta skref þannig að það verði erfitt fyrir okkur að breyta því í þá veru sem ég trúi ekki öðru en að drjúgur þorri þjóðarinnar vilji að verði? Að það verði undirstrikað að það er sameign þjóðarinnar sem gildir en ekki eitthvað allt annað - og þetta allt annað er þá að þetta verði eingöngu í eigu útgerðarinnar. Ég ætla ekki að taka þátt í því að þegar við erum að ræða þetta komi fólk og segi: Þið í Viðreisn eruð bara á móti fiskveiðistjórnarkerfinu. Nei, ég hef undirstrikað margoft. Ekki síst núna er það náttúrlega ákveðið umhugsunarefni þegar veiðiráðgjöf Hafró var kynnt fyrr í dag að við erum að sjá það, alla vega með þorskinn, að stofnstærð þorsksins hefur ekki verið sterkari um árabil. En það er náttúrlega umhugsunarefni með aðrar tegundir sem við þurfum auðvitað að fara yfir. Fiskveiðistjórnarkerfið hefur líka í hagræði, hagkvæmni og verðmætasköpun skilað mjög miklu og allir flokkar á þingi, vinstri sem hægri flokkar, hafa átt þátt í því að gera kerfið jafn skilvirkt og gott og það er. En það er alltaf eftir þessi stóri, þungi baggi og það er hvernig á að greiða fyrir auðlindina. Við fengum að vita það fyrr í vetur, þá þrýsti ríkisstjórninni í gegn stórfelldri lækkun á veiðigjöldum á útgerðina, upp á milljarða króna. Núna stöndum við frammi fyrir því að á sama tíma og það var gert á að skera niður, m.a. í velferðarkerfinu. Það er náttúrlega ekkert samhengi þarna á milli og mér finnst vont að við náum aldrei að klára þessa pólitísku umræðu um það hvort við ætlum og höfum döngun og löngun til þess virkilega að tryggja að fiskveiðiauðlindin sé sameign þjóðarinnar. Hvert tækifærið á fætur öðru er að renna okkur úr greipum. Við skulum bara hafa það hugfast. Þetta er ekki eitthvert léttmeti. Þess vegna undrast ég það enn og aftur að Vinstri græn láta þetta bara fara fljótandi í gegn og leyfa Sjálfstæðisflokknum að ráða þessu. Það er ótrúlega sorglegt og dapurlegt að upplifa það. Þess vegna undirstrika ég að við setjum fram þessa tillögu okkar í Viðreisn og erum samkvæm sjálfum okkur. Við teljum að það þurfi að gera, út af hagsmunum þjóðarinnar, tímabundna samninga við útgerðarmenn. Við erum meira en reiðubúin til þess að gera þá til 20 ára, jafnvel 25 ára, upp á fyrirsjáanleikann fyrir atvinnugreinina sem slíka að gera. Við skiljum það að sjálfsögðu. Og síðan getum við náttúrlega rökrætt um hvaða greiðslu eða gjaldtökuleið við eigum að fara. Við erum enn þá sannfærð um og höfum ekki breytt þeirri skoðun okkar á að við treystum markaðnum til þess. Við eigum að setja þetta á markað. Það er alveg með ólíkindum að flokkur sem einu sinni taldi sig markaðshyggjuflokk geti ekki tekið undir það. Af því að það hentar ekki þeirra vinum að fara markaðsleiðina. Við erum sannfærð um að þegar markaðurinn er erfiður borgar útgerðin einfaldlega minna. Þegar meiri eftirspurn er eftir fiski og aflahlutdeildum verður borgað meira. Þannig að þjóðin fær eðlilega hlutdeild í sameiginlegri fiskveiðiauðlind. Þetta verði ekki háð bara dyntum eftir því hver er í ríkisstjórn hverju sinni, hver berji í borðið hverju sinni og fái sitt fram, heldur verði bæði gegnsæi og það sé eðlilegt og sjálfsagt að þjóðin fái hlutdeild í þeirri sameiginlegu auðlind sem fiskveiðiauðlindin er. Þannig að hér erum við að horfa fram á það að við erum að leggja til tímabundna samninga, leggja til markaðsleið. Við erum að leggja til að það verði sérstakt tillit tekið til smábáta. Þetta er eitthvað sem menn ættu að geta tekið undir. Skynsemi er fólgin í þessum breytingartillögum en um leið er synd að svona mikilvægt mál, eins og ég gat um áðan, skuli fljóta í gegn á þingi á síðustu dögum því að við erum ekki með betri skikk og stjórnun á þinginu en raun ber vitni þegar kemur að því að setja niður mikilvæg mál á dagskrá. Þannig er það nú. Við í Viðreisn munum halda þessu máli áfram vakandi. Við teljum að það þurfi að tryggja eðlilegan rétt og hlutdeild þjóðarinnar þegar kemur að stjórn fiskveiðiauðlindarinnar. Við erum stolt af sjávarútvegskerfi okkar en það þarf að laga það á ákveðnum stöðum. Það þarf að koma auknu réttlæti inn í fiskveiðistjórnina þannig að þjóðin geti verið sátt við stjórn á henni, ekki bara til skemmri tíma heldur til lengri tíma. Það er til farsældar fyrir alla, fyrir útgerð, fyrir samfélag og fyrir þjóðina í heild.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna brottfalls laga um kjararáð, nr. 130/2016. Þetta er mál nr. 413. Með frumvarpinu er komið á breyttu fyrirkomulagi við ákvörðun launa þeirra sem féllu undir úrskurðarvald kjararáðs sem felld voru úr gildi með lögum nr. 60/2018. Lagt er til að laun þjóðkjörinna manna annars vegar og dómara, saksóknara, ráðherra, ráðuneytisstjóra, ríkissáttasemjara, seðlabankastjóra og aðstoðarseðlabankastjóra hins vegar verði ákvörðuð með fastri krónutölufjárhæð og þau síðan endurákvörðuð 1. júlí ár hvert. Með fyrirkomulaginu sem lagt er til í frumvarpinu er komið í veg fyrir að laun æðstu embættismanna eða kjörinna fulltrúa verði leiðandi um þróun launa. Þess í stað taki laun hlutfallslegum breytingum í samræmi við þróun meðaltals reglulegra launa starfsmanna ríkisins næstliðið ár. Þannig er unnið gegn því misræmi sem getur skapast í launaþróun. Þar sem laun þeirra hópa sem frumvarpið nær til verða endurskoðuð árlega samkvæmt framangreindum forsendum eykst jafnframt gagnsæi og fyrirsjáanleiki launanna. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar telur nauðsynlegt að gera nokkrar breytingar á frumvarpinu og eru þær fyrst og fremst í samræmi við ábendingar aðila vinnumarkaðarins og fleiri aðila. Eins og kemur fram í nefndarálitinu bárust töluvert margar umsagnir frá hagsmunaaðilum og var tekið tillit til þeirra. Breytingartillögurnar eru hins vegar á sérstöku þingskjali, þskj. 1552. Það er rétt og skylt að fara örstutt yfir breytingartillögurnar en að öðru leyti vísa ég í nefndarálitið. Í fyrsta lagi leggur meiri hlutinn til að í bráðabirgðaákvæði verði kveðið á um að laun þjóðkjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna taki ekki breytingum fyrr en 1. janúar 2020 og þá í samræmi við þróun á meðaltali reglulegra launa ríkisstarfsmanna árið 2018. Frá og með 1. júlí 2021 taki laun þessara aðila breytingum 1. júlí ár hvert líkt og mælt er fyrir um í frumvarpinu. Þetta gildi þó ekki um laun dómara og þeirra sem fara með ákæruvald en laun þeirra skulu taka breytingum strax 1. júlí 2019 og árlega þaðan í frá líkt og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Þá er í öðru lagi rétt að vekja athygli á því að meiri hlutinn leggur til breytingar á frumvarpinu sem miða að því að launafyrirkomulag sem þar er mælt fyrir um gildi um laun lögreglustjóra líkt og annarra ákærenda sem taldir eru upp í 1. málslið 1. mgr. 18. gr. laga um meðferð sakamála. Meiri hlutinn leggur áherslu á að við ákvörðun launa dómara og handhafa ákæruvalds verði að gæta að sérstöðu þeirra og tryggja starfskjör og sjálfstæði þeirra gagnvart öðrum greinum ríkisvaldsins. Í þriðja lagi leggur meiri hlutinn til þá breytingu á ýmsum greinum frumvarpsins að heimild ráðherra til að ákveða að laun hækki hlutfallslega 1. janúar ár hvert til samræmis við áætlaða breytingu á meðaltali reglulegra launa verði fellt niður. Skýrt verði að laun skuli aðeins taka breytingum 1. júlí ár hvert í samræmi við hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa ríkisstarfsmanna á næstliðnu ári samkvæmt birtum útreikningum Hagstofunnar. Með því vill meiri hlutinn annars vegar koma í veg fyrir að laun ráðamanna og æðstu embættismanna hækki tvisvar á ári og hins vegar tryggja að hækkun launa miðist aðeins við staðfesta útreikninga Hagstofunnar en ekki áætlanir. Í fjórða lagi leggur meiri hlutinn til breytingu á 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í frumvarpinu sem varðar kjör presta og annarra fulltrúa þjóðkirkjunnar sem taldir eru upp í 60. gr. laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Í ákvæðinu er tekið fram að laun þessara aðila skuli ekki taka breytingum fyrr en samkomulag næst við þjóðkirkjuna um breytt fyrirkomulag um framlög ríkisins til hennar. Dráttur hefur hins vegar orðið á að slíkt samkomulag náist. Vegna þessa leggur meiri hlutinn til, að höfðu samráði við ráðuneytið, að kveðið verði á um að laun þessara aðila sem tóku síðast breytingum samkvæmt ákvörðun kjararáðs frá 17. desember 2017 breytist 1. júlí ár hvert samkvæmt sömu aðferð og önnur laun sem kveðið er á um í frumvarpinu þar til nýtt samkomulag milli ríkis og kirkju hefur náðst. Þá er rétt að benda á að nefndinni bárust ábendingar um að tilefni sé til að gera breytingar á lögum um þingfararkaup og þingfararkostnað annars vegar og lögum um Stjórnarráð Íslands hins vegar til að skýra til hlítar verkaskiptingu milli Alþingis og Stjórnarráðsins þegar kemur að greiðslu starfskostnaðar með tilliti til ferðakostnaðar ráðherra og vísa ég í þeim efnum til nefndarálitsins. Að auki leggur meiri hlutinn til breytingar á 9. gr. frumvarpsins þar sem viðbót við úrskurð kjararáðs um laun og starfskjör héraðssaksóknara, varahéraðssaksóknara og saksóknara við embætti héraðssaksóknara sem bókað var um með bréfi 19. júní 2018 lá ekki ljós fyrir þegar frumvarpið var samið. Í bókuninni kemur fram ákvörðun kjararáðs um laun og starfskjör saksóknara við embætti héraðssaksóknara sem jafnframt stýra sviði eða skrifstofu. Leggur meiri hlutinn til að sú launafjárhæð sem þar var ákveðin bætist við 1. efnismgr. 9. gr. frumvarpsins. Aðrar breytingar, hæstv. forseti, sem meiri hlutinn leggur til eru tæknilegs eðlis og eiga ekki að hafa efnisleg áhrif. Undir nefndarálit þetta rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Hanna Katrín Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigríður Á. Andersen og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um Seðlabanka Íslands og frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Með frumvörpunum er lagt til að Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlitið verði sameinuð í eina stofnun en að ekki verði breytingar á þeim verkefnum sem eru á ábyrgð þessara tveggja stofnana sameiginlega samkvæmt gildandi lögum. Lúta breytingarnar einkum að sameiningu verkefna hjá einni stofnun og breyttri stjórnskipan og fyrirkomulagi ákvarðanatöku. Markmiðið er m.a. að auka skýrleika ábyrgðar og bæta stjórnsýslu og skilvirkni við ákvarðanatöku og notkun upplýsinga og auka þannig möguleika á auknum gæðum greiningar og yfirsýnar. Herra forseti. Ég ætla ekki að lesa frá orði til orðs fyrirliggjandi nefndarálit sem er nokkuð ítarlegt en vil benda á að sameining Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins verður að teljast rökrétt skref í þeirri þróun sem hefur átt sér stað hér á landi á síðasta áratug og mikilvægur áfangi í að ná auknum fjármálastöðugleika sem er einn af hornsteinum efnahagslegs stöðugleika til lengri tíma. Líkt og fram kemur í greinargerð með frumvarpi til laga um Seðlabanka Íslands hafa bæði innlendir og erlendir sérfræðingar lagt til að Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið verði sameinuð með það að leiðarljósi að efla umgjörð fjármálastöðugleika, en þó með mismunandi hætti. Í ítarlegum tillögum starfshóps um endurmat peningastefnunnar, sem kynntar voru í júní 2018, er bent á að brýnt sé að skilgreina einn ábyrgðaraðila fyrir beitingu þjóðarhagsvarúðar og viðhaldi fjármálastöðugleika. Stofnanaleg uppbygging verði að stuðla að því að betri samhæfing náist við beitingu þjóðhagsvarúðar og hefðbundinnar peningastefnu. Þá verði að nýta takmarkaðan mannauð með sem hagkvæmustum hætti við söfnun og greiningu upplýsinga. Sameining Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins felur í sér að öll þjóðhagsvarúð auk eindarvarúðar verður á forræði sameinaðrar stofnunar. Með því að sameina öll varúðartæki hjá einni stofnun verður ferlið frá greiningu til ákvörðunar skilvirkara. Greining, ákvörðun og ábyrgð verður að öllu leyti hjá Seðlabankanum sem mun styðjast við öflugri og umfangsmeiri greiningarvinnu en áður. Með þessum breytingum eru lagfærðir þeir alvarlegu gallar sem geta verið því samfara að yfirsýn og ábyrgð varðandi fjármálastöðugleika sé á hendi tveggja stofnana. Í umsögn Seðlabankans um frumvörpin segir að breytingarnar leysi það „vandamál sem varð þjóðinni til tjóns í fjármálakreppunni að Seðlabankinn, lánveitandinn til þrautavara, hafði ekki nægilega góða innsýn í stöðu einstakra kerfislega mikilvægra banka“. Helsta gagnrýnin á sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins snýr að viðskiptaháttaeftirliti. Í umsögnum, m.a. Samtaka atvinnulífsins, Kauphallarinnar og Viðskiptaráðs, er bent á að skynsamlegra sé að viðskiptaháttaeftirlit sé ekki innan veggja Seðlabankans heldur hjá sjálfstæðri stofnun. Þessi álit eru í takt við þær tillögur sem starfshópur um endurmat peningastefnunnar lagði til, þ.e. að viðskiptaháttaeftirlit yrði áfram hjá sjálfstæðu fjármálaeftirliti en að þjóðhagsvarúð og eindarvarúð yrðu á ábyrgð Seðlabankans til að tryggja fjármálastöðugleika. Sterk rök eru fyrir því að viðskiptaháttaeftirlit skuli vera í höndum sjálfstæðs eftirlitsaðila og ekki á verksviði Seðlabankans. En að sama skapi eru rök fyrir því að skynsamlegt og hagkvæmt sé að fara þá leið sem lögð er til samkvæmt þeim frumvörpum sem hér er fjallað um. Ekki er hægt að líta fram hjá því að þjóðhagsvarúð, eindarvarúð og viðskiptaháttaeftirlit tengjast með einum og öðrum hætti, þótt nauðsynlegt sé að gera greinarmun þar á. Í þjóðhagsvarúð felst að fylgst er með stöðugleika fjármálamarkaðarins í heild og regluverk, m.a. um eftirlit, þróað samhliða. Eindarvarúð snýr að regluverki um og eftirliti með öryggi og styrk einstakra fjármálafyrirtækja. Viðskiptaháttaeftirlit er m.a. eftirlit með því að fyrirtæki starfi í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur og fléttast slíkt eftirlit saman við varúðareftirlit á fjármálamarkaði á ýmsum sviðum. Eindarvarúðareftirlit og viðskiptaháttaeftirlit eru því nátengd og hafa það meginmarkmið að vernda neytendur fjármálaþjónustu. Með hliðsjón af þessu og smæð íslenska fjármálakerfisins, með fá kerfislega mikilvæg fjármálafyrirtæki, telur meiri hlutinn að með samþættingu viðskiptaháttaeftirlits og eindarvarúðar sé nauðsynleg yfirsýn best tryggð og að beiting varúðartækja til að styrkja fjármálastöðugleika verði markvissari en annars. Þá er ekki hægt að líta fram hjá því að með hreinum aðskilnaði viðskiptaháttaeftirlits frá öðrum þáttum verði til fremur veikburða eftirlitsaðili. Varasamt getur verið að dreifa sérþekkingu á þessu sviði hér á landi auk þess sem ákveðin samlegðaráhrif fylgja því að varúðareftirlit og viðskiptaháttaeftirlit sé innan sömu stofnunar. Markmið sameinaðrar stofnunar verður einkum þríþætt: Seðlabankinn skal stuðla að stöðugu verðlagi, fjármálastöðugleika og traustum og öruggum fjármálamarkaði. Stofnanaleg uppbygging hinnar sameinuðu stofnunar mun endurspegla þessi þrjú meginmarkmið um leið og byggt verður undir gagnsæi og valddreifingu. Seðlabankastjóri stýrir og ber ábyrgð á starfsemi og rekstri bankans. Þrír varaseðlabankastjórar leiða málefni bankans; peningastefnu, fjármálastöðugleika og fjármálaeftirliti. Meiri hlutinn bendir á mikilvægi þess að skipulag, formfesta og ábyrgð sé skýr þegar kemur að beitingu stjórntækja Seðlabankans. Í frumvarpinu er lagt til að viðamestu ákvarðanirnar verði teknar í þremur nefndum; peningastefnunefnd, fjármálastöðugleikanefnd og fjármálaeftirlitsnefnd. Samkvæmt frumvarpinu verða allar nefndirnar fjölskipaðar og eiga utanaðkomandi sérfræðingar sæti í þeim öllum. Með því eru settar stoðir undir aðhald og stuðlað að því að fleiri sjónarmið heyrist við ákvarðanatöku. Ég vísa hins vegar um starfsemi peningastefnunefndar, fjármálastöðugleikanefndar og fjármálaeftirlitsnefndar til nefndarálitsins, ég tel ekki ástæðu til að lesa það hér upp. Ég vil þó vekja athygli á því að við umfjöllun í nefndinni kom fram að það væri eðlilegt að reynt væri með skipulögðum hætti að auka gegnsæi í störfum nefndanna. Þess vegna leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar, m.a. þá breytingu að bæði fjármálastöðugleikanefnd og fjármálaeftirlitsnefnd skuli gefa Alþingi skýrslu árlega og koma fyrir þá nefnd sem forseti eða forsætisnefnd þingsins ákveður. Í þessu tilfelli er gengið út frá því að það sé hv. efnahags- og viðskiptanefnd með sama hætti og peningastefnunefnd hefur gert og mun gera en oftar, þ.e. tvisvar á ári. Þá eru einnig lagðar til þær breytingar að þeir utanaðkomandi sérfræðingar sem skipaðir eru í nefndirnar skuli koma fyrir viðkomandi þingnefnd til að kynna sig og sín helstu stefnumál eða sjónarmið við úrlausn þeirra verkefna sem við blasa. Í 58. og 61. gr. frumvarps til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins eru lagðar til breytingar á lögum um fasteignalán til neytenda, og á lögum um gjaldeyrismál. Annars vegar er um að ræða heimild Seðlabankans til að setja reglur um hámark veðsetningarhlutfalls, heildarfjárhæða og greiðslubyrðar fasteignalána til neytenda og hins vegar um útlán tengd erlendum gjaldmiðlum til aðila sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu. Í báðum tilfellum þurfa slíkar ákvarðanir að byggjast á undangengnu samþykki fjármálastöðugleikanefndar og staðfestingu ráðherra. Meiri hlutinn tekur undir ábendingar sem nefndinni hafa borist þess efnis að óæskilegt sé að fela ráðherra neitunarvald yfir beitingu þjóðhagsvarúðartækja á borð við þau sem ákvæði 58. og 61. gr. frumvarpsins varða. Telur meiri hlutinn að slíkt yrði til þess fallið að rýra getu Seðlabankans til að tryggja fjármálastöðugleika og draga úr sjálfstæði og trúverðugleika bankans, einkum fjármálastöðugleikanefndar. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins er m.a. bent á að reglusetning af þessu tagi geti t.d. varðað aðgengi einstaklinga að lánsfé og slíkar ákvarðanir geti reynst mjög óvinsælar þótt nauðsynlegar séu. Mikilvægt sé að slík ákvörðun sé ekki háð pólitísku samþykki. Meiri hlutinn tekur undir þessar athugasemdir og leggur til breytingar á 58. og 61. gr. þannig að ekki verði krafist staðfestingar ráðherra á reglum Seðlabankans um þessa þætti. Með þessu er í raun verið að auka sjálfstæði Seðlabankans, ýta undir sjálfstæði hans og tryggja skilvirkni þegar kemur að þjóðhagsvarúð. Í umsögn Fjármálaeftirlitsins kemur fram að fyrirbyggja þurfi hugsanlega hagsmunaárekstra vegna fjármálaeftirlits og viðskipta Seðlabankans á verðbréfamarkaði, sérstaklega vegna starfsemi Lánamála ríkisins innan Seðlabankans sem annast útgáfu verðbréfa fyrir ríkissjóð. Fjármálaeftirlit innan Seðlabanka mun hafa með höndum eftirlit með verðbréfaviðskiptum og er því mögulegt að fjármálaeftirlitsnefnd þurfi að taka ákvarðanir er varða verkefni sem unnin eru annars staðar í stofnuninni og heyra undir seðlabankastjóra. Jafnvel gæti komið til þess að taka þyrfti ákvörðun um beitingu viðurlaga vegna brota á lögum um verðbréfaviðskipti. Í 3. mgr. 3. gr. frumvarps til laga um Seðlabanka Íslands er m.a. kveðið á um að seðlabankastjóri ásamt varaseðlabankastjórum setji reglur um starfsemi bankans. Í slíkum reglum má gera ráð fyrir að tilgreindar verði varúðarráðstafanir til að draga úr áhættu vegna hagsmunaárekstra. Þrátt fyrir það telur meiri hlutinn nauðsynlegt að endurskoða umsýslu lánamála ríkisins en sú vinna mun þegar vera hafin í ráðuneytinu. Í 6. gr. laga um Lánasýslu ríkisins, nr. 43/1990, er ráðherra veitt heimild til að semja við „Seðlabanka Íslands um að hann annist framkvæmd lánamála, ríkisábyrgða- og endurlánamála, svo og önnur verkefni sem ráðherra fer með samkvæmt lögum þessum eftir því sem hagkvæmt þykir“, eins og þar segir. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur meiri hlutinn til að við frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins bætist ákvæði um breytingu á 6. gr. laga um Lánasýslu ríkisins þannig að í stað Seðlabanka Íslands verði þar kveðið á um að fela megi þar til bærum opinberum aðila, einum eða fleiri, verkefnið. Jafnframt leggur meiri hlutinn til breytingu á gildistökuákvæði frumvarpsins þannig að þessi breyting öðlist þegar gildi. Þannig verður lagaumgjörð breytts fyrirkomulags um framkvæmd lánaumsýslu ríkissjóðs tilbúin svo að tilfærsla verkefnisins getur orðið án lagabreytingar. Meiri hlutinn bendir í þessu samhengi á að samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er heimilt að starfsmaður flytjist milli stjórnvalda án þess að starf sé auglýst laust til umsóknar. Við þetta vil ég bæta, herra forseti, frá eigin brjósti að ég tel nauðsynlegt að tryggt verði hér til framtíðar þegar búið verður að endurskoða umsýslu lánamála ríkisins að það sé ekki gert með þeim hætti að þau verði til frambúðar hjá Seðlabanka Íslands. Meiri hlutinn tekur undir ábendingar í umsögn Fjármálaeftirlitsins um að tryggja verði að aðilum á fjármálamarkaði sé það „fyllilega ljóst hvort samskipti þeirra við Seðlabankann hverju sinni fari fram á grundvelli þess opinbera eftirlitshlutverks sem bankanum verður falið eða á grundvelli annarra hlutverka hans. Þetta hefur reynst sérstaklega mikilvægt í starfi Seðlabanka Bretlands eftir sameiningu hans við fjármálaeftirlitið þar í landi árið 2011“. Með sameiningu Seðlabanka og Fjármálaeftirlitsins verður vissulega til öflug eftirlitsstofnun. Þar safnast saman miðlæg völd til einnar stofnunar sem tekur ákvarðanir sem hafa veruleg áhrif á einstaklinga, fyrirtæki og fjármála- og hagkerfið allt og eru oft íþyngjandi. Vegna þessa skiptir miklu með hvaða hætti staðið er að ákvarðanatöku og hvaða rök liggja þar að baki. Með því að fela Seðlabankanum að fara með viðskiptaháttaeftirlit er mikilvægt að til séu skýrar kæruleiðir til að skera úr ágreiningi sem upp kann að koma. Í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja er vakin athygli á þessu og bent á að þróun regluverks á fjármálamarkaði á síðustu árum hafi verið með þeim hætti að eftirlitsaðilar hafi fengið í síauknum mæli afar víðtækar eftirlits- og sektarheimildir. Mikilvægt sé að eftirlitsaðilar búi við virkt aðhald æðra stjórnvalds til þess að tryggja að við beitingu eftirlitsheimilda séu óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins hafðar í heiðri. Meiri hlutinn tekur undir með Samtökum fjármálafyrirtækja að sérstök málskotsnefnd sé best til þess fallin að veita slíkt aðhald. Að auki styrkir málskotsnefnd starfsemi þess hluta hinnar nýju stofnunar sem fer með fjármálaeftirlit. Meiri hlutinn telur því mikilvægt að ráðist verði í skoðun á þeim atriðum sem snúa að sérstakri kæruleið innan stjórnsýslunnar að lokinni þinglegri meðferð frumvarpanna. Meiri hlutinn beinir því til forsætisráðuneytisins og fjármála- og efnahagsráðuneytisins að skipaður verði starfshópur með fulltrúum eftirlitsskyldra aðila til að móta tillögur um verksvið og gildissvið úrskurðarvalds málskotsnefndar. Í þeirri vinnu verði m.a. horft til úttektar á starfsemi sjálfstæðra úrskurðarnefnda í stjórnsýslunni sem dr. Páll Hreinsson vinnur að og áætlað er að ljúki síðar á þessu ári samkvæmt upplýsingum forsætisráðuneytisins. Hvernig sameinaðri stofnun Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins tekst til við að sinna viðamiklu og vandasömu hlutverki sínu ræðst ekki síst af því að stofnunin njóti víðtæks trausts í samfélaginu. Traustið er áunnið en hægt er að byggja undir það með ýmsum hætti, m.a. með auknu gagnsæi í ákvarðanatöku, valddreifingu og skýrri verkaskiptingu milli nefnda bankans með aðkomu óháðra sérfræðinga, reglubundinni skýrslugjöf til Alþingis og miðlun upplýsinga. Meiri hlutinn leggur til að sett verði sérstakt lagaákvæði um skyldu Seðlabankans til að stuðla að aukinni fræðslu og upplýsingagjöf til almennings um starfsemi bankans og um samspil peningastefnu, fjármálastöðugleika, heilbrigði efnahagslífsins og almennra lífskjara. Þessari skyldu getur bankinn sinnt með ýmsum hætti, m.a. í samvinnu við menntakerfið. Herra forseti. Eins og ég vék að áðan er sameining Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins rökrétt framhald í þeirri þróun sem átt hefur sér stað hér á landi allt frá fjármálakreppunni 2008. Að frumkvæði íslenskra stjórnvalda hafa verið unnar skýrslur af sérfræðingum þar sem koma fram athugasemdir og ábendingar um breytingar sem æskilegar eru við að styrkja eftirlit með fjármálastarfsemi og tryggja betur fjármálastöðugleika. Í öllum skýrslum utan einnar frá Kristinu Forbes er lagt til að starfsemi Fjármálaeftirlitsins verði sameinuð Seðlabanka, annaðhvort að hluta eða öllu leyti. Ráðherranefnd um efnahagsmál og endurskipulagningu fjármálakerfisins tók ákvörðun í október 2018 um að hefja endurskoðun á lagaumgjörð peningastefnu, þjóðhagsvarúðar og fjármálaeftirlits. Í kjölfarið skipaði forsætisráðherra verkefnisstjórn til að hafa yfirumsjón með endurskoðuninni og var haft náið samráð við stjórnendur Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins við vinnuna. Meiri hlutinn vekur athygli á því hvernig staðið var að samráði við gerð frumvarpanna. Unnið var náið með fulltrúum Seðlabanka og Fjármálaeftirlitsins. Forsætisráðuneytið og fjármála- og efnahagsráðuneytið kynntu sameiginlega áform um sameiningu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins innan Stjórnarráðsins í desember 2018. Áður en frumvarpið var fullunnið kynnti verkefnisstjórnin efni þess sérstaklega fyrir efnahags- og viðskiptanefnd. Þá voru haldnir kynningarfundir með stjórn Fjármálaeftirlitsins, stjórn Samtaka fjármálafyrirtækja og samráðsnefnd eftirlitsskyldra aðila. Efni frumvarpsins var kynnt á sameiginlegum fundi peningastefnunefndar og kerfisáhættunefndar og á samráðsfundi forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra með aðilum vinnumarkaðarins. Frumvörpin voru birt almenningi í samráðsgátt stjórnvalda 17. janúar 2019. Að mati meiri hlutans verður að teljast til fyrirmyndar hvernig verkefnisstjórnin og stjórnvöld stóðu að undirbúningi, samráði og kynningu á þeim tveimur frumvörpum sem hér um ræðir. Herra forseti. Ég hef stiklað á stóru varðandi þessi tvö frumvörp en vil þó vekja athygli á því að gerð er nánari grein fyrir öllum þeim breytingartillögum, sem eru töluverðar, sem meiri hlutinn leggur til og vísa ég til nefndarálitsins í heild sinni. Ég hef áður fjallað um nokkur atriði en vil þó benda á að meiri hlutinn leggur til að við frumvarpið bætist bráðabirgðaákvæði þess efnis að innan tveggja ára frá gildistöku laganna skuli ráðherra flytja Alþingi skýrslu um reynsluna af starfi nefnda Seðlabankans frá gildistökunni, m.a. með hliðsjón af verkaskiptingu fjármálastöðugleikanefndar og fjármálaeftirlitsnefndar. Á grundvelli þeirrar skýrslu þarf Alþingi síðan að meta það hvort tilefni sé til að fara í einhverjar efnislegar breytingar á þeim lögum sem þá gilda. Það kæmi mér á óvart ef niðurstaða þingsins yrði sú að ekkert tilefni væri til þess. Ég hygg hins vegar að það sé líka gott fyrir þingið og sérstaklega þá sem sitja í efnahags- og viðskiptanefnd, og munu sitja í efnahags- og viðskiptanefnd á komandi árum, að taka þá ákvörðun að eiga meiri samskipti við sérfræðinga varðandi fjármálamarkaðinn og stjórn peningamála, ekki bara innan Seðlabankans heldur einnig utan Seðlabankans, og ekki síður erlenda sérfræðinga en innlenda. Það eigi að vera eitt af meginmarkmiðum efnahags- og viðskiptanefndar, fyrir utan að fjalla um lagafrumvörp og önnur þingmál, að halda lifandi umræðu um stjórn peningamála, um fjármálastöðugleika og vera sífellt vakandi fyrir því hvort efnislegar ástæður séu til þess að gera einhverjar þær breytingar sem kunna að vera nauðsynlegar eftir því sem tíminn líður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þá ágætu ræðu sem hann flutti. Ég viðurkenni að þetta mál hefur gert mig mjög órólegan og orð hv. þingmanns drógu ekki úr þeim óróleika mínum. Með þessu frumvarpi, verði það að lögum, á að búa til 300 manna stjórnsýslulegt bákn sem á að lifa sjálfstæðu lífi og hafa eftirlit með sjálfu sér. Ég verð að segja að sporin hræða í því efni. Það vald sem Seðlabankanum hefur verið falið, og jafnvel ekki falið, hefur hann ekki farið vel með undanfarin misseri og ár. Eins og ég skil skipurit Seðlabankans eftir að hafa gluggað í ný lög, og eins og ég skil þessa sameiningu, á fjármálaeftirlitið að lúta forræði eins af aðstoðarbankastjórum Seðlabankans sem heyrir svo aftur undir seðlabankastjóra. Ég bara verð að segja að ég get ekki séð hvernig nauðsynlegt sjálfstæði eftirlits er tryggt með þeim hætti. Það hafa komið fram varnaðarorð, m.a. fá frá prófessor Gylfa Zoëga, sem er innanbúðarmaður í Seðlabankanum, svona með annan fótinn. Hann hefur varað mjög við þessari sameiningu. Ég verð því að spyrja hv. þingmann: Er ekki rétt að staldra við og fara betur yfir þetta mál áður en því er gusað hér í gegnum þingið korter í þrjú rétt fyrir þinglok með takmarkaðri umræðu og með takmarkaðri umfjöllun? Er ekki rétt að staldra aðeins við, fara yfir forsendurnar sem hér eru settar fram og kanna hvort þær standast lágmarksskoðun? Ég tel að þetta orki í besta falli mjög tvímælis og vil gjarnan fá viðbrögð hv. þingmanns við því.
Herra forseti. Ég ætla nú að byrja á að leiðrétta hv. þingmann örlítið. Seðlabankinn er ekki að hafa eftirlit með sjálfum sér. Með þessum breytingum, með fyrirliggjandi frumvarpi, og ég tala nú ekki um með þeim breytingum sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar var að gera - ég hygg að félagi þingmanns, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, geti verið mér sammála, hann er að vísu ekki í salnum og þess vegna er ekki gott að vera að vitna í hann - er að búa til nýja stofnun sem er öflug stofnun. Við lærðum að skilja í sundur með þeim hætti sem við gerðum hér fyrir hrun fjármálakerfisins 2008 þar sem okkur skorti yfirsýn yfir fjármálakerfið í heild sinni hjá einum aðila. Við erum að reyna að tryggja að það sé gert með þessum sameiginlega hætti. Það eru auðvitað sterk rök, eins og ég vék að, að halda viðskiptaháttaeftirlitinu fyrir utan Seðlabankann. Það eru rök að halda því inni og þau eru sterkari að mínu viti. Þetta eru auðvitað nefndir sem eru skipaðar óháðum aðilum utan Seðlabankans og það veitir aðhald. Það veitir Seðlabankanum aðhald þegar það er sett með skýrum hætti inn í lögin að allar nefndir, peningastefnunefnd, fjármálastöðugleikanefnd og fjármálaeftirlitsnefnd, skuli koma fyrir nefndir þingsins og gera grein fyrir störfum sínum með reglubundnum hætti, a.m.k. einu sinni á ári þegar síðastnefndu nefndirnar eiga í hlut en peningastefnunefndin tvisvar á ári. Það sem meira er að þegar utanaðkomandi nefndarmenn eru skipaðir í þessar nefndir þá skulu þeir líka koma sjálfstætt fyrir þingnefnd.
Herra forseti. Það vill nú svo vel til að ég er hér með í höndunum minnihlutaálit sem þingmaðurinn vitnaði til, hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Ég hygg að hann sé á mælendaskrá á eftir og geti þá skýrt það sem honum finnst þurfa að skýra varðandi sinn málflutning og sitt nefndarálit. Í nefndarálitinu hans kemur reyndar fram að hann telur að hér sé of hratt farið og staldra eigi við vegna þess að borist hafi ábendingar frá mönnum með yfirgripsmikla þekkingu og reynslu og þeir vara við. Ég viðurkenni það, herra forseti, að þar sem starf þingmanns veltur oft mjög mikið á að hlusta á sérfræðinga, hlusta á álit þeirra, taka það til áður en þeir taka ákvarðanir, hef ég í þessu tilfelli, eins og stundum áður, tendens til þess að vilja hlusta. Þau varnaðarorð sem hafa verið mælt eru að mínu mati það sterk og það öflug að okkur ber að taka tillit til þeirra. Ég gef, satt að segja, ekkert fyrir það þó að einhverjar nefndir, sem ég held að telji nú bara 70 manns þegar allt er talið í þessu nýja seðlabankafrumvarpi, komi fyrir nefnd þingsins einu sinni á ári. Mér finnst það ekkert rosalega skilvirkt. Það róar mig ekki heldur. Ég segi aftur: Ég held að við ættum að staldra við vegna þess að við höfum möguleika á því, það er ekkert sem rekur á eftir okkur. Fyrst að þetta mál er svona seint fram komið eins og raun ber vitni, eins og reyndar fleiri stórmál sem hafa komið inn í þingið á síðustu vikum, eigum við ekki að afgreiða það í flýti, ekki mál af þessari stærðargráðu. Okkur liggur ekkert á og við eigum að fara nánar yfir það. Við eigum að hlusta á þau varnaðarorð sem okkur eru gefin til kynna áður en við hröpum að því að gera eitthvað sem við eigum eftir að sjá eftir síðar.
Herra forseti. Það frumvarp sem liggur hér frammi er eðlilegt framhald af allri þeirri umræðu sem átt hefur sér stað úti í þjóðfélaginu, inni í háskólunum og í þessum þingsal allt frá árinu 2009, og um það hefur hver skýrslan á fætur annarri verið birt. Það er ekki verið að flýta sér, hv. þingmaður, það er rangt að halda því fram. Það er til mikillar fyrirmyndar hvernig verkefnisstjórnin sem stóð að samningu frumvarpsins stóð að kynningu og hafði meira að segja samráð við efnahags- og viðskiptanefnd áður en frumvarpið var lagt fram með formlegum hætti. Það er til fyrirmyndar og menn ættu að draga það sem vel er gert fram og hrósa fyrir það. Ég veit, eins og þið öll hér, að sá tími kemur aldrei, það veit ég úr mínu námi, að allir hagfræðingar heimsins verði sammála. Ég tala nú ekki um þegar kemur að stjórn peningamála og hinni nýju fjármálahagfræði sem er nú að spretta fram en nýjar kenningar og hugmyndir eru að þróast með ógnarhraða. Þeir verða aldrei sammála. Ef hv. þingmaður ætlar að bíða eftir því að allir hagfræðingar heims verði sammála um það hvernig við eigum að skipa til verka hér á Íslandi varðandi Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið og fjármálastöðugleikann þá bíðum við til eilífðar og gerum aldrei neitt. Það er nefnilega þannig að við þurfum að hafa burði til þess að taka ákvarðanir eftir bestu getu, eftir bestu þekkingu og eftir að hafa farið í gegnum öll þau mismunandi álit og allar þær mismunandi skoðanir sem eru á viðfangsefninu. Við verðum að hafa burði til þess að draga ályktanir og komast að niðurstöðu. Ef við bíðum eftir því að allir sérfræðingar heims komist að niðurstöðu fyrir okkur og verði sammála þá munum við aldrei gera nokkurn skapaðan hlut.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Fyrsti minni hluti nefndarinnar gerir alvarlegar athugasemdir við að of naumur tími var gefinn til að semja frumvarpið og telur óásættanlegt að stjórnarmeirihlutinn kasti til höndunum þegar smíða á umgjörð um eina af okkar mikilvægustu og valdamestu stofnunum. Í umsögn Seðlabankans og á nefndarfundum hefur ítrekað komið fram að naumur tími hafi verið gefinn til smíði frumvarpsins. Gefa þarf meiri tíma til að skoða breytingarnar ofan í kjölinn, öll vandamál sem upp geta komið þarf að greina og meta og velta við hverjum steini. Verður sjálfstæður Seðlabanki með allt fjármálaeftirlit sterkari til að takast á við framtíðaráföll? Um það efast 1. minni hluti stórlega og leggur til aðrar og öruggari leiðir. Fyrsti minni hluti tekur undir það sjónarmið að bæta þurfi heildaryfirsýn á kerfisáhættu og styrkja eftirlit með fjármálageiranum en telur að á þeirri leið sem stjórnarmeirihlutinn vill fara í þeim efnum séu miklir gallar sem leitt geti til veikingar fjármálaeftirlits og vantrausts á Seðlabanka Íslands. Í frumvörpunum er lagt til að Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlitið verði sameinuð og yrði því allt eftirlit með fjármálastarfsemi hjá Seðlabanka Íslands sem auk þess framfylgir peningastefnu og stuðlar að fjármálastöðugleika. Þannig á að sameina stór og þjóðhagslega mikilvæg verkefni undir eina stofnun og koma öllum þjóðhagsvarúðartækjum á eina hendi. Leiðin sem lögð er til í frumvörpunum er ekki sú sem mest hefur verið rædd á undanförnum árum, þ.e. að sameina þjóðhagsvarúð og eindarvarúð í Seðlabankanum en að Fjármálaeftirlitið sinni áfram viðskiptaháttaeftirliti og neytendavernd í sjálfstæðri stofnun. 1. minni hluti telur að rökstyðja þurfi mun betur hvers vegna þeirri leið hafi verið hafnað af stjórnvöldum en hún er m.a. lögð til í nýlegri skýrslu nefndar um ramma peningastefnu. Í umsögnum sem nefndinni bárust um frumvörpin er varað við því að viðskiptaháttaeftirlit sé fært undir sjálfstæðan seðlabanka. Auk þess má nefna að mat Pauls Romers, Nóbelsverðlaunahafa í hagfræði, er að einn af helstu lærdómum fjármálahrunsins sé mikilvægi þess að skýr skil séu milli þeirra sem fara með eftirlit og þeirra sem hafa með höndum tæki til þess að tryggja fjármálastöðugleika. Undanfarin ár hefur gengið vel að framfylgja peningastefnunni og eftirlit verið styrkt. Einnig hefur samstarf og samráð Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans verið eflt og formgert með samningi. Gera mætti enn betur og tryggja upplýsingaflæði án þess að koma öllu eftirliti fyrir hjá Seðlabankanum. Fyrsti minni hluti óskaði eftir upplýsingum um fyrirkomulag fjármálaeftirlits annars staðar á Norðurlöndunum, í Bretlandi og Þýskalandi. Samkvæmt samantekt frá rannsóknaþjónustu Alþingis er fjármálaeftirlit á öllum Norðurlöndum í sjálfstæðri stofnun. Í Bretlandi sinna þrjár stofnanir eftirliti með fjármálastofnunum: Englandsbanki og tvær eiginlegar fjármálaeftirlitsstofnanir sem bera skammstafanirnar PRA og FCA. PRA og FCA eru í forystuhlutverki í þeim efnum. FCA er sjálfstæð stofnun sem ber ábyrgð gagnvart þinginu og fjármálaráðuneytinu og fer með eftirlit með viðskiptaháttum, stuðlar að góðri neytendavernd, virkri samkeppni og því að fjármálamarkaðir séu árangursríkir. Fjármálaeftirlitið í Þýskalandi er sjálfstæð stofnun og fellur undir fjármálaráðuneytið. Seðlabanki Þýskalands og fjármálaeftirlitið hafa bæði umsjón með bankaeftirliti. Kveðið er á um samvinnu þessara tveggja stofnana um eftirlit í lögum um bankastarfsemi. Þar kemur fram að seðlabankinn beri ábyrgð á því að leggja mat á gögn á borð við endurskoðunarskýrslur og ársreikninga frá fjármálastofnunum sem og að framkvæma vettvangskannanir og leggja mat á niðurstöður þeirra. Ef upp koma vandamál þessu tengd þá tilkynnir seðlabankinn það til fjármálaeftirlitsins. Samkvæmt sömu lögum skal fjármálaeftirlitið gefa út viðmiðunarreglur um viðvarandi bankaeftirlit með samþykki seðlabankans. Fjármálaeftirlitið ber þó meginábyrgð á eftirliti með fjármálastofnunum. Seðlabanki Evrópu hefur vald til að taka yfir eftirlitshlutverk með hvaða banka sem er innan evrusvæðisins. Seðlabanki Íslands á að tryggja stöðugt verðlag, fjármálastöðugleika og traust og öruggt fjármálakerfi. Forsenda þess er að ákveðið sjálfstæði sé tryggt gagnvart ríkisstjórn hverju sinni. Þannig geti einstakar ríkisstjórnir ekki haft áhrif á starfsemi og ákvarðanir bankans, svo sem vaxtaákvarðanir. Seðlabankinn verður að geta unnið að markmiðum sínum burt séð frá því hvert stjórnmálaástandið er hverju sinni. Sjálfstæði Fjármálaeftirlitsins er einnig mikilvægt þannig að gerendur á fjármálamarkaði geti ekki haft áhrif á starfsemina. Þá er mikilvægt að stjórnmálamenn geti ekki haft áhrif á eftirlitið og látið pólitíska hagsmuni ráða. Það er því nauðsynlegt að lágmarka þann möguleika að ráðherrar geti haft áhrif á aðgerðir Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans. Ákvarðanir þessara tveggja mikilvægu stofnana eru þannig mun líklegri til þess að verða óumdeildar. Lagt er til bætt verði við tveimur varabankastjórum í Seðlabankanum og verði þeir þá þrír samtals. Seðlabankinn verði gríðarlega valdamikil, sjálfstæð stofnun þar sem reglur um fjármálamarkaði verði settar, eftirlit haft með hegðun fyrirtækja á markaði og rekstur fjármálastofnana skoðaður sé talin þörf á því, t.d. sé rekstur talinn of áhættusamur. Sama stofnun fari með peningastefnuna, ákveði vexti og bindiskyldu og geti haft áhrif á gengi krónunnar með kaupum og sölu á gjaldeyri. Líkur aukast á því að stjórnmálamenn vilji hafa áhrif á starfsemi svo valdamikillar stofnunar. Það getur m.a. skapað hvata fyrir stjórnmálamenn að láta flokkspólitíska hagsmuni frekar en faglegt mat ráða för við ráðningu embættismanna. Gylfi Zoëga prófessor segir um þetta í nýlegri grein í Vísbendingu, með leyfi forseta: „Nógu erfitt hefur verið hingað til að ráða seðlabankastjóra á faglegum nótum. Þess í stað hefur ráðningarferlið yfirleitt verið eins og möndluleikur í jólaboði þar sem t.d. 16 sækja um og einn hreppir möndluna sem húsmóðirin ein veit hvar er, umsóknir eru metnar á þann hátt að sá sem möndluna hreppir er talinn hæfastur. Stjórnmál og persónuleg tengsl ráða, stofnunin er einfaldlega, jafnvel fyrir sameiningu, of mikilvæg pólitískt til þess að reynt sé að leita uppi hæfasta fólkið í störfin þótt afleiðingar mistaka í stjórn stofnunar fyrir samfélagið geti verið og hafi stundum reynzt hörmulegar, t.d. fyrir hrun. Þetta vandamál mun verða enn erfiðara viðfangs eftir sameiningu við Fjármálaeftirlitið. Þótt á góðum degi sé unnt að draga upp falleg skipurit af fullkomnum heimi þá er veruleikinn yfirleitt ekki svo einfaldur. Þess vegna verður að gera stofnanir þannig úr garði að sem minnstar líkur séu á því að misbrestir verði í ráðningu yfirmanna og rekstri þeirra.“ Ákvarðanir sem Seðlabanki tekur mega aldrei byggjast á flokkspólitískum hagsmunum heldur verður að tryggja sjálfstæðið. Ekki má búa til ramma um stofnunina sem eykur t.d. hættu á því að búin sé til uppsveifla á kosningaári vegna flokkspólitískra hagsmuna. Þess vegna verða seðlabankastjórar að geta beitt sér og tekið ákvarðanir sem gætu verið óvinsælar hjá stjórnmálamönnum eða ráðherrum, ákvarðanir sem varða hag almennings til langs tíma en þjóna ekki skammtímahagsmunum stjórnmálamanna eða -flokka. Með því að fela Seðlabankanum eftirlit með viðskiptaháttum getur bankinn lent í opinberum deilum við fyrirtæki og jafnvel stjórnmálaflokka sem vilja standa vörð um hagsmuni þess fyrirtækis. Slíkar deilur í litlu samfélagi verða fljótt persónulegar og gætu um leið skaðað traust á Seðlabankanum og seðlabankastjóra. Trúverðugleika Seðlabankans verður að tryggja en breytingarnar sem lagðar eru til með frumvörpunum auka líkurnar á því að viðkvæm mál komi upp sem ógna trúverðugleika bankans. Umræðan síðustu ár um gjaldeyriseftirlit bankans sýnir hvernig vandamál geta komið upp. Í umsögn Viðskiptaráðs um frumvörpin segir um þetta, með leyfi forseta: „Framkvæmd peningastefnu og önnur starfsemi SÍ verður aldrei sterkari heldur en trúverðugleiki hans, svo mikið er í húfi. Einnig verður til einstaklega valdamikil stofnun með sameiningu SÍ og FME og í greinargerð er vísað til rannsókna þar sem bent er á mögulega hagsmunaárekstra og að vald Seðlabanka sé með þessu fyrirkomulagi jafnvel of mikið.“ Í umsögn Seðlabankans er einnig um þetta fjallað, og þar segir, með leyfi forseta: „Viðskiptaháttaeftirlit er að sumu leyti sambærilegt því verkefni sem Seðlabankanum var falið við framkvæmd gjaldeyriseftirlits og hefur reynsla bankans af þeim hluta framkvæmdarinnar sem varðar heimildir til beitingar refsikenndra viðurlaga, þvingunaraðgerða og sem varða kærur til lögreglu sýnt að þess háttar starfsemi fylgir orðsporsáhætta og getur haft neikvæð áhrif á aðra starfsemi bankans. Í þessu samhengi má nefna að erlendir sérfræðingar hafa fjallað um orðsporsáhættu í tengslum við viðskiptaháttaeftirlit en í skýrslu Andrew Large frá 2012 kemur fram að aðgerðir eða aðgerðarleysi Seðlabankans á sviði viðskiptaháttareftirlits, verði bankanum falið slíkt eftirlit, gæti skaðað trúverðugleika hans og staðið í vegi fyrir árangri Seðlabankans á öðrum sviðum.“ Kauphöll Íslands leggst eindregið gegn því að eftirlit með hegðun á verðbréfamarkaði verði fært undir Seðlabankann. Í umsögn Kauphallarinnar segir m.a, með leyfi forseta.: „Seðlabankinn er þátttakandi á verðbréfamarkaði. Lánamál ríkisins hjá Seðlabankanum eiga til að mynda viðskipti á markaði með ríkisskuldabréf. Afar óheppilegt er því að Seðlabankinn sjái um eftirlit með verðbréfamarkaðnum. Vissulega er það svo að sum viðskipti Seðlabankans eru undanþegin ýmsum lögum og reglum en önnur ekki. Til viðbótar hefur Seðlabankinn áhrif á verðbréfamarkaðinn með aðgerðum sínum á öðrum sviðum, til að mynda vaxtaákvörðunum og inngripum á gjaldeyrismarkaði. Ef eitthvað fer úrskeiðis í þessari starfsemi Seðlabankans, t.d. ef upplýsingagjöf er ekki sinnt í samræmi við lög eða upplýsingar leka, er ótrúverðugt að ekki sé til staðar óháður eftirlitsaðili sem rannsakað getur slík mál án þess að um hagsmunaárekstra yrði að ræða. Það verður að vera yfir allan vafa hafið í slíkum málum að Seðlabankinn hafi ekki eftirlit með sjálfum sér og mótaðilum sínum. Slíkt getur skaðað bæði trúverðugleika verðbréfamarkaðarins og Seðlabankans.“ Jafnframt er í umsögn Kauphallarinnar tekið undir gagnrýni annarra hvað varðar mögulega orðsporsáhættu Seðlabankans vegna viðskiptaháttaeftirlits. Auk þess verði sameinuð stofnun mjög valdamikil: „… ekki er æskilegt að ganga lengra í samþjöppun valds ef ekki eru fyrir því ríkar ástæður. Ljóst er að hætturnar af slíkri samþjöppun valds eru miklar. Ef vel á að vera kallar sú hætta á alls kyns varnagla og ítarlega ferla til að halda aftur af valdinu og tryggja góða stjórnarhætti og verður þó aldrei jafn gott og ef valdinu er dreift.“ Forseti. Til að taka á þessum vanda á fjármálaeftirlitsnefnd að taka endanlegar ákvarðanir á sviði viðskiptahátta. Að mati 1. minni hluta er það alls ekki nóg. Í áðurnefndri grein Gylfa Zoëga í Vísbendingu tekur hann dæmi um hvernig sjálfstæði eftirlitsins geti verið ógnað af stjórnvöldum. Hann segir, með leyfi forseta: „Gott dæmi er stefna íslensku ríkisstjórnarinnar fyrir 2008 að koma upp alþjóðlegri fjármálamiðstöð á Íslandi og slaka á regluverki og styðja við vöxt bankanna. Aðgerðir FME til að hamla slíkum vexti hefðu þá gengið á skjön við stefnu ríkisstjórnarinnar.“ Mikið hefur verið gert frá hruni til að efla Fjármálaeftirlitið og samstarf þess við Seðlabankann. Samráðssamningur var undirritaður árið 2011 og var síðast endurskoðaður 2014. Þó að samstarfið hafi gengið vel og miklar úrbætur hafi verið gerðar má enn gera betur. Fjármálaeftirlitið leggur áherslu á að eftirlit þess sé heildstætt, þ.e. að varúðareftirlit og viðskiptaháttaeftirlit með bönkum, tryggingafyrirtækjum, verðbréfafyrirtækjum og mörkuðum sé í sömu stofnun. Því leggur 1. minni hluti til að auk sameiginlegs samráðsvettvangs Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins verði upplýsingasöfnun og gagnavinnsla sameiginleg, sameiginlegum gagnagrunni komið á, svo og tölvukerfi. Til mikilla bóta væri að taka það skref og greiða upplýsingaflæði á milli stofnananna og auka yfirsýn beggja. Niðurstaða 1. minni hluta er sú að vanda þurfi betur til við vinnslu þessa máls. Skýr aðvörunarorð og áhyggjur fjölmargra umsagnaraðila og gesta nefndarinnar kalla á að málið sé kannað miklu betur. Rétt væri því að fresta afgreiðslu frumvarpsins og gefa nægan tíma til vandaðra vinnubragða. Undir þetta álit skrifa, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þm. Þorsteinn Víglundsson og Smári McCarthy. Fyrsti minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar, leggur fram breytingartillögur. Við höfum orðið þess áskynja inni í nefndinni að stjórnarmeirihlutinn leggur ríka áherslu á að gengið verði frá málinu og léði ekki máls á því að fara að tillögu 1. minni hluta um að fara öðruvísi að. Þess vegna hefur 1. minni hluti unnið að breytingartillögum sem varða hlutverk bankaráðs og hæfi bankaráðsmanna. Þær varða fjármálaeftirlitsnefndina og verkaskiptingu varaseðlabankastjóra og hvenær seðlabankastjóri tekur þar sæti og þær varða sérstaka nýja grein um ytra mat sem á að fara fram á fimm ára fresti og fyrst í lok ársins 2022 þar sem þrír óháðir sérfræðingar á sviði peningamála og fjármálahagfræði eiga að gera úttekt á því hvernig Seðlabanka Íslands hefur tekist að uppfylla markmið um stöðugt verðlag, fjármálastöðugleika og framkvæmd fjármálaeftirlitsins. Það er litið til annarra þátta eins og stendur í breytingartillögunni og óþarfi er að lesa. Síðan er bráðabirgðaákvæði. Til viðbótar því sem hv. formaður nefndarinnar kynnti áðan viljum við í minni hlutanum bæta við að meta eigi sérstaklega reynslu af varúðar- og viðskiptaháttaeftirliti innan bankans og mögulega orðsporsáhættu vegna þess. Forseti. Ég óska eftir því að þetta mál fari til nefndarinnar á milli umræðna þannig að fjalla megi um breytingartillögurnar sem hugsaðar eru fyrst og fremst af 1. minni hluta sem öryggisnet. Ég hef farið yfir það í ræðunni hvar við sjáum hætturnar og ef meiri hlutinn vill samþykkja málið svona umbúið, þrátt fyrir öll varnaðarorðin, er afar mikilvægt að setja upp þau öryggisnet sem fyrsti minni hluti leggur til. Við hefðum viljað, eins og ég sagði áðan, að sameiginlegur samráðsvettvangur SÍ og FME hefði verið formgerður og samningur styrktur hvað hann varðar og upplýsingasöfnun og gagnavinnsla yrði sameiginleg og sameiginlegum gagnagrunni komið á, svo og tölvukerfi og að greiða upplýsingaflæði á milli stofnananna frá því sem nú er og auka yfirsýn beggja en sameina ekki. Það hefði verið ein leið og hefði verið skref sem hefði náð þeim markmiðum sem stefnt var að. Næstbest hefði verið að skipta sameiningunni í skref. Fyrsta skref hefði verið að þjóðhagsvarúð og peningastefna hefðu verið sameinaðar, enda byggja báðar á hagfræðilegri greiningu þjóðhagsstærða, og að búa til starf eins nýs aðstoðarbankastjóra og þjóðhagsvarúðarnefnd, fá ytra mat frá erlendum aðilum og meta árangurinn eftir eitt ár, taka svo mögulega síðara skrefið sem lýst er í IV. kafla laganna um fjármálaeftirlit í sjálfstæðu skrefi eftir að árangur af fyrri sameiningu hefði verið metinn. Þetta er eftirlit með einstökum stofnunum, viðskiptaháttum o.s.frv. Þarna hefði verið stigið varlega til jarðar en um leið reynt að styrkja bæði Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann. Í það minnsta þarf nefndin að fara yfir breytingartillögurnar sem hefur verið dreift hér á skjali en koma þó ekki til atkvæða vegna þess að þeim er vísað inn í nefndina aftur. Við ræðum síðan betur um þær við 3. umr.
Herra forseti. Nú er nokkuð ljóst að þetta mál er stórt og mikilvægt. Ekki af þeim sökum að það sé endilega gott, en það er mikilvægt vegna þess að alla tíð frá hruni, í það minnsta, hefur verið mikil viðleitni við að byggja upp gott og öflugt og áreiðanlegt fjármálaregluverk á Íslandi. Það hefur aðallega falist hingað til í því að tvær stofnanir, Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlitið, séu nægilega sterkar og burðugar til að geta sinnt sínu vel. Þetta mál kemur til núna af því að það eru ákveðnir veikleikar í núverandi fyrirkomulagi fjármálaregluverks á Íslandi sem snúa að þjóðhagsvarúð, innra eftirliti og öðru, og séð fram á að hægt sé að ná fram betri niðurstöðu með því að sameina stofnanirnar tvær, að mati sumra. Ég ætla ekki að rekja og endurtaka það sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir var að flytja þar sem ég er alfarið sammála því, enda er það úr áliti minni hlutans sem ég er hluti af. En hins vegar langar mig til að koma inn á nokkra punkta sem mér finnst ágætt að undirstrika. Fyrsti punkturinn er að það er í sjálfu sér ekkert beinlínis rangt við það að seðlabanki lúti einhvers konar ytra valdi. Við erum með bankaráð sem er nokkurs konar ytra vald sem er skipað af Alþingi en leitast er við það almennt að takmarka völd bankaráðs. Í rauninni byggir öll áherslan á það að Seðlabanki Íslands sé sjálfstæð stofnun, og sumir hafa kallað hann ríki í ríkinu, á því að við treystum ekki stjórnmálastéttinni á Íslandi. Jafnvel við hér á Alþingi treystum ekki sjálfum okkur, að þegar sumir komist til valda fari þeir ekki að pota í peningakerfið í pólitískum tilgangi og til að þjóna eigin hagsmunum. Sú ógn og sú hræðsla er áunnin. Hún er eitthvað sem við sem stjórnmálastétt og fólk í stjórnmálum þurfum að taka til okkar og líta það mjög alvarlegum augum að við séum það ótraustvekjandi að eigin mati að við getum ekki treyst hvert öðru til þess að fara vel með peningastefnu. Það er vissulega vandamál. Á hinn bóginn verðum við að átta okkur á því að starf og hlutverk seðlabanka er að reka m.a. peningakerfi og peningakerfi er í eðli sínu pólitískt. Það að við séum með krónu frekar en evru eða einhvern annan gjaldmiðil er pólitísk ákvörðun. Það að markmið um verðbólgu skuli vera það sem það er, endurspeglar á vissan hátt ákveðna pólitík, þó svo að það liggi vissulega einhver hagfræði til grundvallar. Ég nefni þetta bara til að halda því til haga að það er ekki til neitt augljóst og eðlilegt fyrirkomulag á rekstri Seðlabankans heldur er það í sjálfu sér alltaf ákvörðun hvers tíma. Rökin sem hafa verið færð fyrir því að gera þetta núna með þessum hætti eru, að hluta til, að einhver eða einhverjir hafa verið staðnir að því að stunda svona hlaupa til mömmu og hlaupa til pabba leik. Þegar fjármálaeftirlitið er ekki nógu hrifið af einhverju er leitað til Seðlabankans og þeim er stundum att saman í þágu einhvers þriðja aðila. Eins og kemur fram í nefndaráliti 1. minni hluta er augljósa lausnin á þessu hreinlega sú að þessar tvær stofnanir tali meira saman, að þær hafi betri samskipti sín á milli. Þetta virkar í sumum löndum, virkar t.d. í Þýskalandi. Engu að síður er ákveðið að fara þessa leið og það eru önnur rök færð fyrir því. En þegar við vorum að fara í gegnum málið í nefndinni varð ég að viðurkenna, margítrekað fyrir sjálfum mér og öðrum sem þar voru, að ég skildi ekki og skil ekki enn nákvæmlega fyrir hvern þessi tiltekna lausn er. Ég er alveg sammála sumum markmiðunum, t.d. um að koma allri þjóðhagsvarúð undir einn hatt. En ég óttast að lausnin sé hönnuð til að fá minnstu mögulega mótstöðu frá núverandi kerfi, frekar en að fá bestu mögulegu lausn til framtíðar. Og nú er ekki sjálfgefið að það sé endilega til ein besta lausnin. Það má vel vera að þetta sé í raun og veru óásættanleg lausn sem menn sætta sig við engu að síður til að fá niðurstöðu vegna þess að það var gerð krafa um niðurstöðu út úr ferlinu frekar en að koma fram með bestu mögulegu niðurstöðuna, sem gæti jafnvel verið sú að hafa óbreytt ástand. Við getum í rauninni ekki sannfærst um að þetta hafi verið besta mögulega niðurstaðan eða að þetta sé endilega ásættanleg lausn vegna þess að mat margra umsagnaraðila og jafnvel flestra er að málið hafi verið unnið í miklum flýti. Það er vissulega búið að skrifa margar skýrslur, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á áðan, sem segja að það eigi að fara í þessa sameiningu. En þær voru ekki mjög skýrar um hvernig ætti að gera það. Og það er ekki sama hvernig þetta er gert. Þannig að ég stend frammi fyrir því að þurfa að taka ákvörðun um hvort það sé réttast að fara þessa tilteknu leið, í þeirri von að hún sé nógu góð til þess að ná markmiðunum, hún sé nógu skýr til þess að það komi ekki upp frekari vandamál síðar og að hún valdi ekki þeim fjölmörgu vandamálum sem borin hafa verið upp, eða hvort ég segi, og það er sú niðurstaða sem ég hef komist að, að það væri betra að vinna þetta mál betur. Það er ekki endilega vegna þess að það sé ekki búið að vinna það lengi heldur vegna þess að niðurstaðan virðist hafa verið búin til með það fyrir augum að búa til niðurstöðu, frekar en að þetta væri besta mögulega lausnin. Gott og vel. Þá er ekkert annað til í dæminu, úr því að það er greinilega mikill vilji hjá meiri hlutanum til að ýta málinu í gegn, en að við gerum það í það minnsta eins skaðlaust og hægt er. Mér fannst afskaplega gott að eiga stuttan fund í Seðlabankanum um daginn þar sem við fórum með tveimur sérfræðingum, sem hafa verið lengi í þessum bransa, yfir það hvernig væri hægt að bæta þetta. Það fyrir utan umræður í nefndinni og umræður við aðra í 1. minni hluta leiddi af sér breytingartillögur sem ég held að allir ættu að geta sætt sig við. Þær ganga út á að reyna að þoka hlutunum í þá átt að við höfum meiri aðkomu að eftirliti, tryggari aðila sem eru í bankaráði, meiri fagmennsku heilt yfir - ekki að það hafi skort á fagmennsku hjá Seðlabanka Íslands nokkurn tímann en við þurfum að passa sérstaklega vel upp á þetta þegar svona rosalega margt er sett undir einn hatt sem hefur þetta mikið sjálfstæði. Skýrasti punkturinn sem kom út úr þessum samtölum var nauðsyn þess að það væru skýr markmið. Þá meina ég annaðhvort mælanleg markmið eða markmið sem er hægt að staðfesta að hafi verið náð með einhverjum öðrum hætti en eiginlegri mælingu. Þau markmið séu þess eðlis að við getum með reglubundnum hætti sagt: Já, þetta hefur náðst, eða: Nei, þetta hefur ekki náðst. Svo sníðum við stakk eftir því vegna þess að til lengri tíma litið, og ég held að það geri sér allir grein fyrir því, þá er þetta ekki lokamynd Seðlabanka Íslands, jafnvel þó að málið fari svona í gegn. Seðlabankinn, sem og aðrar stofnanir á Íslandi, kemur alltaf til með að þróast. Mikilvægi þess að við höfum góðar upplýsingar um það hvort þetta fyrirkomulag skili þeim árangri sem er lagt upp með er ákveðið lykilatriði í því að tryggja að niðurstaðan verði sem allra best. Þó svo að maður sé ósammála því að gera þetta með þessum hætti núna, þá eigum við alla vega að sammælast um að ef við getum gert þetta betra í framtíðinni gerum við það. Ég ætla ekki að hafa lengra að svo stöddu. Nefndarálit 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar tekur á helstu aðalatriðunum en ég skil bara eftir þá heimspekilegu vangaveltu hvort það sé endilega til lausn sem er réttust um skipulag seðlabanka og fjármálaeftirlits og fjármálaregluverks í landi sem Íslandi og hvort einhver trúi því raunverulega að þetta sé sú lausn.
Herra forseti. Þetta er mikið frumvarp sem við ræðum hér, um Seðlabankann og sameiningu Seðlabanka og Fjármálaeftirlits. Það verður að segjast eins og er að það er töluverð vinna að fara í gegnum þetta frumvarp og greina það og ég held að flestir þingmenn séu sammála mér í því. Það liggur töluverð vinna í því að kynna sér það til hlítar til að hafa góða heildarsýn yfir málefni sem er að sjálfsögðu stórt og mikið, eins og ég nefndi. Og það læðist dálítið að manni sá grunur að frumvarpið sé svolítil birtingarmynd þess sérfræðingaveldis sem við tölum stundum um hér og Ísland býr við, að því er ég tel. Herra forseti. Ég ætla að reyna að draga saman aðalatriðin í þessu efni og víkja síðan að því helsta sem mér fannst athyglisvert í greinargerðinni. En í framhjáhlaupi má nefna að Seðlabankinn var nú fram yfir miðja 20. öld geymdur í skúffu í Landsbankanum, eins og Albert heitinn Guðmundsson orðaði það svo vel í sinni fjármálaráðherratíð. Síðan kom Jóhannes Nordal að stjórnun bankans og gerði það vel í ein 30 ár og við hlið hans voru pólitískir aðstoðarmenn, ef svo má að orði komast. Mikill áfangi náðist síðan þegar Davíð Oddsson tók við sem forsætisráðherra og bein peningaprentun Seðlabankans var bönnuð í því skyni að koma böndum á verðbólguna. Einfaldasti birtingarmáti hennar voru yfirdráttarlán ríkisins í Seðlabankanum til að fjármagna halla á ríkissjóði. Ég tel, herra forseti, að það sé útbreiddur misskilningur að hagstjórn Seðlabankans hafi tekist sérstaklega vel undanfarin ár. Ég held að staðan sé fyrst og fremst hagstæð vegna þess að ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar tók á vogunar- og hrægammasjóðunum, eins og við kölluðum þá, réttnefndum, og heimti af þeim verulega hátt stöðugleikaframlag sem var því miður að hluta til skilað til baka eins og við höfum rætt hér margsinnis. Öll fley rísa á flóði, eins og sagt er, og naut Seðlabankinn góðs af því en var að mínu mati allt of seinn að aflétta gjaldeyrishöftunum. Ef harðnar á dalnum aftur er hætt við því að menn muni sjá eftir að fela einum einstaklingi allt of mikil völd við svo mikilvæga stofnun og hafa þá bankaráð sem er svona til málamynda. Seðlabanki Íslands er að mínu mati of mikið bákn í dag fyrir jafn lítið þjóðfélag og Ísland er, ekki síst ef hinu fjölmenna Fjármálaeftirliti yrði bætt við. Það er að sjálfsögðu umhugsunarefni í þessu að það hefur komið fram að ekki standi til að fækka neitt starfsmönnum við sameiningu Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans. Það var eitt af því fyrsta sem kom fram þegar rætt var um sameiningu þessara tveggja mikilvægu stofnana, að það stæði ekki til að fækka starfsmönnum. Það finnst mér vera ekki alveg rétt nálgun vegna þess að það hljóta að vera samlegðaráhrif í þessari sameiningu. Þarna eru starfsmenn að greina svipaða hluti, jafnvel þá sömu, og það verður bara að vera sú stefna og krafa að þegar sameining stofnana af þessu tagi er gerð fylgi því hagræðing að sama skapi. Við í Miðflokknum höfum gagnrýnt stefnu þessarar ríkisstjórnar þegar kemur að því að bæta í ríkisbáknið. Það skýtur skökku við að Sjálfstæðisflokkurinn, sem hefur nú lengi talað fyrir því að draga úr ríkisbákninu og notaði oft hin fleygu orð „báknið burt“ í kosningabaráttu sinni og á öðrum vettvangi, skuli enn og aftur ekki standa við þau orð að hagræða í ríkisrekstrinum þegar tækifæri gefst til þess. Það er bara dapurlegt að mínu mati að flokkur sem hefur gefið það út að vilja draga úr umsvifum ríkisins skuli ekki standa við þau orð. Við höfum séð það birtast í fjárlagafrumvarpinu og með þessu máli er verið að sameina tvær stofnanir og hvergi minnst á að þarna sé verið að bæta í báknið eða að tilefni sé til þess að spara fyrir ríkissjóð með því að hagræða. Herra forseti. Svo ég víki að frumvarpinu er aðalatriðið sameining Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins. Megináherslan við lagabreytinguna er lögð á að koma þessu í kring en varðandi aðra hnökra í starfsemi bankans virðist vera eins og kíkirinn sé settur fyrir blinda augað. Þar má nefna fyrst spurninguna um ofurvald seðlabankastjórans. Veltum fyrir okkur spurningunni: Minnka völd seðlabankastjóra við þessa sameiningu, með þessari nýju löggjöf? Það er nú svo, herra forseti, að völd hafa tilhneigingu til að spilla og alger völd leiða til algerrar spillingar. Þessi fleygu orð Actons lávarðar frá 19. öld hafa staðist tímans tönn. Fáum hefur dulist að einum seðlabankastjóra voru falin allt of mikil völd árið 2010 þegar bankastjórum var fækkað úr þremur í einn. Valdníðslan er á allra vitorði og rækilega staðfest af umboðsmanni Alþingis. Þetta þekkjum við. Við þekkjum söguna af Samherjamálinu og því sem þar gerðist og aðkomu Seðlabankans að því máli. Í frumvarpinu virðist því miður ekki gerð nein tilraun til að hemja völd seðlabankastjórans svo nokkru nemi frá því sem nú er. Það er ekki að sjá að verið sé að draga úr þeim völdum sem menn fóru því miður ekki nægilega gætilega með og hefur valdið orðsporshnekki hvað þessa mikilvægu stofnun varðar að mínu mati. Varðandi málefni peningastefnu, þ.e. vaxtaákvarðanir, virðist sami háttur eiga að vera áfram og verkefni fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlits eru færð undir sambærilegar nefndir og á meiri hluta atkvæða þar að ráða. Í þessum nefndum er seðlabankastjóri ásamt undirmönnum sínum. Benda má á að Fjármálaeftirlitið kemur þá nýtt undir seðlabankastjóra þannig að völd hans eru aukin fremur en hitt. Þá er bankaráði Seðlabankans veittur í 2. mgr. 8. gr. aukinn réttur til upplýsinga, en í því felst að stjórnendur Seðlabankans skuli veita bankaráði þær upplýsingar um bankann og félög sem bankinn á sem eru nauðsynlegar til að bankaráðið geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. Þá er lagt til að lögfest verði skylda seðlabankastjóra til að upplýsa bankaráð um helstu þætti í stefnu bankans og um reglur sem hann setur. Þá er rétt að víkja að stöðu bankaráðsins. Ég verð að segja, herra forseti, að það er reyndar með ólíkindum að það þurfi að lögfesta ákvæði sem þetta. Ástæðan er auðvitað sú að undanfarin ár hefur bankaráðið meira og minna leyti verið hunsað. Núverandi formaður bankaráðs hefur t.d. lýst áhyggjum sínum yfir því að seðlabankastjóri skuli ekki hafa farið að lögum í Samherjamálinu en það hefur hins vegar engin áhrif haft. Það ber að vekja athygli á því að bankaráðið hefur miklu minni völd en í hefðbundnum fyrirtækjum og nánast engin. Sérstaklega er tekið fram í 8. gr. að það geti ekki gripið inn í ákvarðanir eða starfsemi bankans. Eins og dæmin sanna virðist þá ekki skipta neinu máli þótt bankaráð hafi áhyggjur af því að seðlabankastjóri hunsi lög og reglur. Herra forseti. Væri ekki meira gagnsæi falið í því að kalla bankaráðið silkihúfuráð? Það lýsir mun betur hlutverki þess. En svo maður sleppi því að tala á léttum nótum: Er ekki rétt að veita bankaráðinu heimild til að grípa til sérstakra ráðstafana ef það kemst á snoðir um lögleysu í starfsemi bankans? Nú stendur fyrir dyrum að ráða seðlabankastjóra og þrjá aðstoðarseðlabankastjóra. Skipuð hefur verið hæfisnefnd. Þá vaknar sú spurning, sérstaklega í framhaldi af landsdómsráðningum, hver muni í raun ráða skipaninni og hvert ferlið verði. Hver verður ferillinn? Eftir hvaða viðmiðum á valnefndin að fara? Spurning er hvort hún komi til með að notast við svokallað excel-skjal en við þekkjum þær afleiðingar sem starfsemi slíkra nefnda hafði í landsdómsmálinu. Prófessor við Háskóla Íslands hefur sagt opinberlega að embættið sé svo valdamikið að ráðning í það hljóti að verða pólitísk. Alþingi á því kröfu á því að forsætisráðherra upplýsi um þessi mikilvægu atriði. Ég vil víkja aðeins, herra forseti, að því sem mér finnst athyglisverðast í frumvarpinu, fyrir utan það sem ég hef nefnt hér, og í greinargerðinni. Það segir í greinargerðinni: „Starfshópurinn benti á að samhliða þyrfti að styrkja yfirstjórn Seðlabankans með skipun sérstaks aðstoðarseðlabankastjóra með áherslu á þjóðhagsvarúð. Jafnframt var lagt til að skipaður yrði annar aðstoðarseðlabankastjóri með áherslu á peningastefnu. Áfram yrði þó starfandi einn aðalseðlabankastjóri sem væri æðsti yfirmaður bankans og tæki ábyrgð á rekstri hans. Þessir þrír aðilar myndu svo mynda fjölskipað stjórnvald sem fjallaði um ýmsar ákvarðanir sem til dæmis tengdust óreglubundinni hagstjórn, svo sem lánveitingar til þrautavara og ákvarðanir um inngrip á markaði sem falla utan reglubundinnar hagstjórnar.“ Síðan er fjallað um meginefni frumvarpsins. Þar segir: „Með frumvarpinu er lagt til að Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlitið verði sameinuð í eina stofnun. Ekki eru lagðar til breytingar á þeim verkefnum sem eru á ábyrgð þessara tveggja stofnana sameiginlega samkvæmt núgildandi lögum. Lúta breytingarnar fremur að sameiningu verkefna hjá einni stofnun og breytingum á stjórnskipan og fyrirkomulagi ákvarðanatöku, einkum í ljósi aukins vægis þjóðhagsvarúðar. Breytingunum er ætlað að ná þeim markmiðum sem lagt var upp með um að auka skilvirkni og skýrleika ábyrgðar og bæta stjórnsýslu við ákvarðanatöku,“ - sem er ekki vanþörf á- „nýtingu upplýsinga og möguleika á auknum gæðum greiningar og yfirsýnar eins og fjallað er um hér að framan. Helstu atriði frumvarpsins eru: 1. Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlitið eru sameinuð í eina stofnun undir heitinu Seðlabanki Íslands. Í frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins, sem lagt er fram samhliða þessu frumvarpi, kemur fram að Fjármálaeftirlitið verði lagt niður og verkefni þess falin Seðlabanka Íslands. 2. Markmið Seðlabankans er að stuðla að stöðugu verðlagi, fjármálastöðugleika og traustri og öruggri fjármálastarfsemi. 3. Forsætisráðherra skipar seðlabankastjóra til fimm ára í senn, þó að hámarki tvisvar sinnum. Þá skipar forsætisráðherra þrjá varaseðlabankastjóra, einnig til fimm ára í senn og að hámarki tvisvar sinnum. Einn þeirra leiðir málefni sem varða peningastefnu, einn leiðir málefni sem varða fjármálastöðugleika og einn málefni sem varða fjármálaeftirlit. Varaseðlabankastjórar fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlits eru skipaðir eftir tilnefningu fjármála- og efnahagsráðherra. 4. Rekstur og stjórnun Seðlabankans er í höndum seðlabankastjóra. Hann ber ábyrgð á rekstri bankans og fer með ákvörðunarvald í öllum málefnum hans sem ekki eru öðrum falin. Sumar ákvarðanir eru teknar sameiginlega af seðlabankastjóra og varaseðlabankastjórum. 5. Ákvarðanir um beitingu valdheimilda bankans eru teknar af peningastefnunefnd, fjármálastöðugleikanefnd og fjármálaeftirlitsnefnd. Nefndirnar eru skipaðar 5–7 fulltrúum Seðlabankans og utanaðkomandi sérfræðingum á viðkomandi sviði. Seðlabankastjóri er formaður allra þriggja nefnda bankans.“ Hér sjáum við, herra forseti, að það er síður en svo verið að draga úr völdum seðlabankastjóra með þessu frumvarpi. Með leyfi forseta: „6. Varaseðlabankastjórar hafa faglega umsjón með vinnu bankans á sínum sérsviðum. Þeir bera ábyrgð á undirbúningi vinnu fyrir nefndir bankans og eru auk seðlabankastjóra talsmenn hans á sínu sviði. Þeir sitja jafnframt í einstökum nefndum bankans. 7. Bankaráð hefur eftirlit með því að Seðlabanki Íslands starfi í samræmi við þau lög sem um starfsemina gilda. Í bankaráði sitja sjö manns sem kosnir eru hlutfallskosningu af Alþingi.“ Ég hef fjallað um bankaráð fyrr í ræðu minni. En hér segir: „Lagt er til að fellt verði úr lögunum ákvæði um að bankaráð fari með yfirstjórn bankans ásamt ráðherra. Í því felst í raun ekki efnisbreyting, enda verður ekki ráðið af núgildandi lögum að bankaráð fari með eiginlega yfirstjórn bankans, þar sem verkefni bankaráðs eru tæmandi talin í 28. gr. núgildandi laga.“ Í 3. mgr. 3. gr. frumvarpsins er lagt til að ákvarðanir verði teknar sameiginlega af seðlabankastjóra og varaseðlabankastjórunum þremur og eru þær tæmandi taldar í málsgreininni. Í frumvarpinu er lagt til að í stað eins aðstoðarseðlabankastjóra verði skipaðir þrír varaseðlabankastjórar en orðið „varaseðlabankastjóri“ þykir lýsa starfinu betur en aðstoðarseðlabankastjóri. Gert er ráð fyrir að hver varaseðlabankastjóri stýri málefnum bankans á því sviði sem hann er skipaður til að leiða, undir yfirstjórn seðlabankastjóra. Þannig er lagt til að einn varaseðlabankastjóri leiði málefni er varðar peningastefnu, annar leiði málefni er varðar fjármálastöðugleika og sá þriðji leiði málefni er varða fjármálaeftirlit, eins og ég hef nefnt fyrr. Herra forseti. Ég sé að tíminn er á þrotum. Ég vil segja að lokum að ég tek undir það sem komið hefur fram hjá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur og Smára McCarthy, auk þess sem kemur fram í nefndaráliti [[Forseti hringir.]]2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, [[Forseti hringir.]]að það sé skynsamlegt að fresta samþykkt [[Forseti hringir.]]þessa frumvarps um sinn svo að ráðrúm gefist til að huga að nánar að ýmsum álitaefnum sem ég hef m.a. nefnt hér.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um Seðlabanka Íslands og frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Hér er auðvitað mjög stórt mál uppi, herra forseti. Hér ræðir um sameiningu tveggja afar mikilvægra stofnana sem gegna þýðingarmiklu hlutverki í efnahagslífi landsmanna. Seðlabankinn hefur haft tvö meginmarkmið. Annað lýtur að stöðugleika í verðlagsmálum og hitt að fjármálastöðugleika. Þetta eru grundvallarþættir í efnahagslífinu. Síðan hefur Seðlabankinn ýmis önnur mikilvæg verkefni með höndum, eins og til að mynda að vera lánveitandi til þrautavara, svo eitthvað sé nefnt. Seðlabankinn hefur í gegnum tíðina haft mikilvæg verkefni með höndum, til að mynda að halda úti gjaldeyrisvarasjóði og hafa umsjón með ávöxtun þeirra fjármuna. Seðlabankinn á að baki langa sögu sem eins konar banki ríkissjóðs, í vissum skilningi. Hann hefur á grundvelli samkomulags haft mjög lengi umsjón með lántökum ríkissjóðs á alþjóðlegum markaði, þó að eðli málsins samkvæmt hafi kannski ekki farið mjög mikið fyrir þeirri starfsemi á nýliðnum árum. Seðlabankinn hefur lengst af haft með höndum samskipti við erlend matsfyrirtæki sem hafa gefið út álit á lánshæfi ríkissjóðs. Það eru ein þrjú erlend fyrirtæki sem menn þekkja úr fréttum, Moody's, Standard & Poor's og Fitch, heita þau. Seðlabankanum hefur verið stýrt undanfarin ár með þeim hætti að þar hefur verið einn bankastjóri og aðstoðarbankastjóri honum til fulltingis við ákvarðanir um peningastefnu. Um vexti í lánaviðskiptum Seðlabankans og viðskiptabanka og annarra slíkra aðila hafa á þeim vettvangi verið teknar ákvarðanir sem í daglegu tali eru kallaðir stýrivextir en hafa haft ýmis heiti í ritum Seðlabankans. Hygg ég að um þessar mundir sé talað um meginvexti, eða eitthvað af því taginu. Vaxtaákvarðanir bankans hafa náttúrlega mjög mikla þýðingu og eru mjög mikil álitamál uppi í því sambandi. Bankinn hefur kosið að halda uppi hærri vöxtum hér en víðast hvar í okkar nágrannalöndum og þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við og hefur út af fyrir sig rökstutt sína afstöðu í þeim efnum. Hún hefur engu að síður verið umdeild. Seðlabankinn varð fyrir því, ef ég má orða það svo, að honum var falið nýtt og óvænt verkefni í kjölfar hrunsins, sem svo er oftast nefnt, í október 2008, þegar gjaldeyriseftirlitið var endurvakið. Var sett á laggirnar allfjölmenn deild í bankanum sem hafði það verkefni að hafa uppi eftirlit með gjaldeyrisviðskiptum og að fylgt væri þeim reglum sem um þau viðskipti giltu á þessum tíma. Eins og menn rekur kannski minni til var það gert að ráði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að tekin voru upp allvíðtæk höft í þeim efnum. Menn þekkja líka hvernig til tókst. Það kom á daginn að Seðlabankinn var greinilega ekki vel undir það búinn að hafa verkefni þetta með höndum vegna þess að það kallar á að innan veggja þeirrar stofnunar sem á að rækja slík verkefni sé mikil sérþekking á meðferð mála sem upp koma, að ekki sé talað um þegar það geta verið mál sem snúa af því að aðilar hafi gengið á svig við lög og eigi yfir höfði sér einhverjar ávirðingar af þeim sökum. Það er mjög sérhæft verkefni þegar um slík mál er fjallað. Menn þekkja að bæði dómstólar og umboðsmaður Alþingis hafa gert mjög alvarlegar athugasemdir við málsmeðferð Seðlabankans í þessum efnum. Menn þekkja það vel til að mynda í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis, þar sem umboðsmaður Alþingis kom nýlega á opinn fund, sem ég ætla að sé aðgengilegur á vef Alþingis, þar sem hann talaði með, leyfi ég mér að segja, býsna beinskeyttum hætti um eitt og annað sem hefði farið miður í meðförum bankans gagnvart aðilum sem bankinn greinilega taldi, með réttu eða röngu, að hefðu ekki gætt sem skyldi allra ákvæða þeirra laga og reglna sem bankinn taldi að væru í gildi. Það er auðvitað allt of langt mál að fara nánar út í þetta. En það sem ég vildi bara draga fram með þessum fáu orðum er að það er nýleg reynsla fyrir því að á mikilvægu stjórnsýslulegu sviði reyndist Seðlabankinn ekki alveg nægilega vel undir það búinn að rækja slík verkefni en situr þvert á móti uppi með dóma og þunga gagnrýni, verður að segjast, á sín störf í þessum efnum. Þess vegna verð ég að leyfa mér að segja að þegar í beinu framhaldi kemur fram stjórnartillaga um að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið er það nokkurt áhorfsmál, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Ég vil vísa til nefndarálits frá 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar í málinu sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson ritar undir. Þar er því lýst að 2. minni hluti telji, með leyfi forseta, „að skynsamlegt sé að fresta samþykkt frumvarpanna um sinn svo að ráðrúm gefist til að huga nánar að ýmsum álitamálum sem enn er ósvarað, ekki síst vegna ábendinga úr mörgum áttum þar sem varað er við því að viðskiptaháttaeftirlit verði á hendi hinnar sameinuðu stofnunar Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins“. Undir þetta álit vil ég taka. Málið er þannig vaxið að það þarf nánari skoðunar við. Herra forseti. Fjármálaeftirliti og seðlabankastarfsemi er skipað með ýmsum hætti í nágrannalöndum og þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við. Það er engin algild formúla til í þeim efnum og þetta er auðvitað matskennt. Það eru sjónarmið sem vegast á. Þess vegna er alveg nauðsynlegt að það sé tekinn góður tími til þess að huga að þeim mörgu álitaefnum sem uppi hljóta að vera þegar svo mikilvæg ákvörðun er tekin, þ.e. að sameina þessar tvær stofnanir Nú er eftirlit með fjármálafyrirtækjum nokkuð annars eðlis en þau meginverkefni Seðlabankans sem ég lýsti hér í sem stystu máli og snúa að stöðugleika í verðlagsmálum og fjármálastöðugleika. Þar erum við að tala um eftirlit með einstökum fjármálastofnunum og er það náttúrlega eðlisólíkt verkefni, verður að segjast og gefur að skilja og hlýtur hver maður að sjá að það er ekki augljóst mál að slík verkefni eigi að vera innan sömu stofnunar og að einni stofnun sé falið svo umfangsmikið verkefni. Við getum líka talað um, eftir atvikum, það þjóðfélagslega vald sem þar er uppi. Það er út af fyrir sig áhorfsmál. Eftirlit með störfum Seðlabankans hefur kannski ekki verið eins öflugt og æskilegt væri. Það hefur komið fram að hlutur bankaráðsins er kannski ekki eins sterkur og ákjósanlegt væri. Og þó að fundir hér á Alþingi þegar fulltrúar bankans koma til að greina frá einkanlega störfum bankans á sviði stöðugleika í verðlagsmálum séu mjög góðra gjalda verðir, þá eru þeir að nokkru leyti ekki alveg öllu leyti hentugir sem vettvangur til að kryfja og greina stefnu bankans og til þess að inna forsvarsmenn bankans með svo nákvæmum hætti sem væri kannski efni til í sumum tilfellum og æskilegt væri. Þetta segi ég vegna þess að þessir fundir eru opnir. Það er út af fyrir sig ekkert nema gott um það að segja. Allmikill fjöldi nefndarmanna situr þessa fundi og tími fyrir hvern og einn til að ræða mál sem kunna að brenna á hverjum og einum er þeim mun styttri eftir því sem fjöldinn er meiri af nefndarmönnum og spurningum. Það er erfitt að koma alltaf við eins mikilli umræðu og krefjandi spurningum og æskilegt væri. Ég er þakklátur fulltrúum bankanna sem hafa komið á þessa fundi og ég tel að þeir hafi staðið sig með ágætum og hef ekkert út á þá að setja að einu eða neinu leyti. Ég er bara, herra forseti, að benda á að þetta form er ekki í öllum atriðum fallið til þess að það takist samtal af því tagi sem a.m.k. á stundum væri nauðsynlegt og æskilegt um einstaka þætti, og að ég ekki tali um þegar komið er út í hin fínni blæbrigði peningastefnunnar og þeirra ákvarðana sem eru teknar. Þarna eru auðvitað mjög stór mál uppi. Að auki er bankanum falið þjóðfélagslegt vald. Hann hefur vald til að hafa áhrif á tvær meginstærðir í efnahagslífinu, stærðir sem ganga í gegnum efnahagslífið gervallt. Það eru annars vegar vextirnir og hins vegar gengi gjaldmiðilsins. Þessar tvær hagstærðir hafa algjöra sérstöðu að þessu leyti og þarna er einni stofnun falið þetta vald. Og svo er meiningin að fela henni mjög mikið vald til eftirlits og umfjöllunar um málefni einstakra fjármálastofnana. Og þar er efinn, herra forseti. Eins og þetta mál er vaxið og sú skipan mála sem hér er, a.m.k. við ríkjandi aðstæður og í ljósi nýlegrar reynslu, má efast um hvort rétt sé að kalla fram þessa sameiningu. Þá væri kannski frekar skynsamlegt, eins og segir í áður tilvitnuðu nefndaráliti 2. minni hluta, að fresta samþykkt frumvarpanna um sinn. Þannig stendur á í þessum töluðu orðum að farið er að gæta allmikillar tímapressu, eins og gefur að skilja þegar hér hafa átt sér stað miklar viðræður á milli leiðtoga stjórnmálaflokkanna um það með hvaða hætti Alþingi ljúki störfum á þessu vori. Og ég verð að segja að mér finnst ekki sérlega góður bragur á því að ákvarðanir af þessu tagi sem snerta mjög þýðingarmikil og viðkvæm mál séu teknar við slíkar aðstæður, teknar í einhverri skyndingu á hlaupum. Það er ekki góður bragur á því. Ég ítreka það sjónarmið að þetta mál hefði gott af því að fá nánari skoðun og nánari umfjöllun áður en þessi frumvörp verða lögfest.
Herra forseti. Við ræðum sameiningu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins sem birtist hér í tveimur frumvörpum, þ.e. frumvarpinu um Seðlabanka Íslands og svo sérstöku frumvarpi til breytinga á ýmsum lögum varðandi þá fyrirhuguðu sameiningu. Ég vil fyrst segja að ég fagna auðvitað sameiningunni og hef verið talsmaður þess hér á þingi og reyndar löngu fyrir þann tíma að við Íslendingar ættum að fara varlega þegar kemur að því að setja af stað nýjar stofnanir og fjölga stofnunum í þessu litla landi. Það eru aðeins þrjú hundruð og eitthvað þúsund íbúar í þessu landi og við eigum að hafa það sem meginstefnu að leyfa okkur ekki þann munað að setja á stofn nýjar stofnanir. Eins og ítrekað hefur orðið vart við er ekkert málefni það aumt að ekki sé sett af stað einhvers konar stofnun hér á landi og í langflestum tilvikum eru stofnanirnar staðsettar á höfuðborgarsvæðinu, yfirleitt í Reykjavík, og þeim fjölgar með ógnarhraða og stundum eins og gorkúlum á fjóshaug. Ég fagna því að meginstefnu til sameiningu þessara tveggja stofnana. Hins vegar mun ég fyrst í máli mínu tala um starfsmannamálin. Það er sannarlega ekki er gert ráð fyrir því að starfsmönnum muni fækka við sameininguna en óhjákvæmilega hlýtur að koma að því hjá sameinaðri stofnun að þar muni starfsmönnum, og eðlilega, vegna samlegðaráhrifa, fækka smám saman. Ég ítreka að það er mikilvægt að sú fækkun verði gerð í fullu samráði og í sátt við starfsmenn stofnananna. Að því sögðu vil ég nefna yfirmennina. Það er gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að auk seðlabankastjóra verði þrír varabankastjórar, varaseðlabankastjórar heitir það. Þarna eru allt í allt, ef allar heimildir verða nýttar, fjórir seðlabankastjórar. Herra forseti. Ég vil segja skoðun mína á því alveg umbúðalaust. Ég er algerlega andsnúinn svona yfirbyggingu með tilheyrandi launakostnaði. Ég er algerlega andsnúinn því. Ég tel að leggja ætti minna í slíka yfirbyggingu hjá ríkinu yfirleitt og líka í þessu tilviki. Það er einnig gert ráð fyrir því að það sé heimild hjá ráðherra til að gera forstjóra Fjármálaeftirlitsins án auglýsingar að varaseðlabankastjóra. Það má engan styggja en ég vil ítreka skoðun mína. Ég tel að svona sameining eigi einnig að kalla á hagræðingarkröfu. Það er algjör forsenda fyrir slíkri sameiningu að það komi einhver hagræðing út úr því, einhver vinnusparnaður. Peningalegur sparnaður fyrir íslenska ríkið að sjálfsögðu. Það er ekki gert ráð fyrir því að svo stöddu í frumvarpinu og ekki sjáanlegt að það verði einhver sparnaður. En það hlýtur að koma að því. Þá verður að gera það í sátt við starfsmennina sem um ræðir og fá út úr því einhver samlegðaráhrif. Um leið og ég fagna sameiningunni, eins og ég mun gera varðandi allar sameiningar opinberra stofnanna, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, vil ég einnig taka undir það sem segir í áliti 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Ég tel að fresta eigi samþykkt frumvarpsins um sinn til að leita svara við ýmsum álitaefnum sem koma upp, t.d. er varða viðskiptaháttaeftirlit sem gert er ráð fyrir að verði á hendi hinnar nýju stofnunar. Það hefur komið fram í mörgum umsögnum sem bárust til nefndarinnar að skynsamlegra sé að viðskiptaháttaeftirlit sé ekki innan veggja Seðlabankans heldur hjá sjálfstæðri stofnun. Þetta álit margra umsagnaraðila er ekkert nýtt af nálinni en meiri hluti nefndarinnar telur að rök séu fyrir því einnig að skynsamlegt sé og, sem ég legg áherslu á, ekki síður hagkvæmt að fara þá leið sem lögð er til í frumvarpinu. En þá tökum við auðvitað líka samsvarandi áhættu á að þarna verði samstuð hagsmuna í stórri stofnun. Við tökum þá áhættu. Herra forseti. Það hafa orðið miklar breytingar á umgjörð fjármálamarkaðarins á Íslandi á umliðnum árum eftir hrun og síðustu tíu ár hefur kerfið allt sætt mikilli endurskoðun og gagnrýni. Þetta er áfangi á þeirri leið að bæta umgjörð eftirlitsins. Við búum í litlu landi með lítið hagkerfi og mikilvægt að við vöndum til verka. Með tilliti til þess hvað gerðist hér á árunum fyrir hrun þegar fjármálakerfið óx langt upp fyrir höfuð okkar, langt upp fyrir það sem við réðum við, og langt upp fyrir það sem eftirlitskerfið réði við, er mikilvægt að við lærum af biturri reynslu og stígum varlega til jarðar og vöndum okkur. Ég vona svo sannarlega að þessi tvö frumvörp verði framfaraskref í þá átt. Áður en ég lýk máli mínu er annað sem ég vil minnast á sem er það sem mikið var talað um eftir hrun en hefur minna heyrst um á undanförnum árum, þ.e. aðskilnaður í bankastarfsemi. Þar á ég við aðskilnað viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi. Hann hefur ekki orðið að veruleika og áhætta tengd fjárfestingarbankastarfsemi er enn til staðar. Ég sakna þess að þetta málefni skyldi ekki hafa hlotið meiri umræðu á undanförnum árum, eins og var sannarlega hér á árunum eftir hrun og þegar efnahagslægðin var í algleymingi. Þá þótti þetta vera góð latína, að reyna að aðskilja þá starfsemi. Ég veit sannarlega ekki og hef ekki svör við því, enda ekki unnið í þeim geira, ástæðurnar fyrir því af hverju svo er komið nú að enginn virðist hafa áhuga á þessu málefni. Slík áhætta hlýtur alltaf að vera til staðar þótt hættumerkin séu ekki uppi á borðum núna. Ég held að það hljóti að vera óeðlilegt að bankar sem taka við fé launamanna og fólks sem er að spara, og láni til minni háttar framkvæmda, kannski hjá einkaaðilum eða fjölskyldum, séu svo á næstu hæð fyrir ofan, leyfi mér að segja, herra forseti, að „gambla“ með þá fjármuni í einhvers konar áhættufjárfestingum eða veðmálum eins og var hér fyrir hrun, að það sé enn þá hugsanlega opin leið fyrir þær stofnanir að starfa með þeim hætti sem var hluti af ástæðunum fyrir því að svo fór sem fór. Eitt annað vil ég minnast á áður en ég lýk máli mínu, herra forseti. Ég tel mjög mikilvægt um leið og Seðlabankinn er sameinaður Fjármálaeftirlitinu að lögfræðileg vinnubrögð innan Seðlabankans verði styrkt með einhverju móti innan nýrrar stofnunar, sérstaklega með tilliti til þeirra hrakfara sem stofnunin, Seðlabankinn okkar, lenti í í tengslum við útgerðarfyrirtækið Samherja. Ég tel að þar sé margt óunnið innan stofnunarinnar og að virkilega þurfi að styrkja lögfræðilegan grundvöll þessarar nýju stofnunar. Ég bendi á að það mætti kannski spara eitthvað í varaseðlabankastjórum og flytja þau stöðugildi til þannig að lögfræðileg deild bankans yrði styrkt þess í stað, fremur en að hlaða þarna í yfirstjórn bankans. Það er ýmislegt fleira sem ég ætlaði að ræða í tengslum við þetta frumvarp. Ég vil ítreka í lokin að ég tel að það þurfi að renna stoðum undir að Seðlabankinn, sameinuð stofnun, verði sú öfluga eftirlitsstofnun sem við bindum vonir við að hún verði eftir sameininguna.
Hæstv. forseti. Ef ég skil þetta rétt er hér fjallað um tvö mál saman, þ.e. bæði málin er varða Seðlabankann, og er vitanlega um stórmál að ræða í báðum tilvikum. Mörg álit bárust, nokkrar umsagnir sem eitthvert mark hefur verið tekið á og farið hefur verið í breytingar sem mér sýnast vera til bóta að flestu leyti. 2. minni hluti leggur til varðandi lög um sameiningu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins að málinu verði frestað og það unnið betur. Ég tek undir að skynsamlegt sé að gera slíkt. Ég held líka að það sé nauðsynlegt að það komi fram, hæstv. forseti, að ég tel eðlilegt, verði þessi frumvörp samþykkt á næstu dögum eða í haust, hvernig sem það verður allt saman, að menn bíði með ráðningar seðlabankastjóra og að þessar stöður verði auglýstar að nýju. Það er svolítið sérstakt að vera í því ferli að ráða nýjan seðlabankastjóra, samþykkja svo breytingar á lögum og ráða þá aðstoðarseðlabankastjóra o.s.frv. Ég held að það sé skynsamlegra að menn taki þá ákvörðun strax að fresta ráðningu seðlabankastjóra. Ég tel það eðlilegt í ljósi þeirra laga sem við erum að setja. Í álitum sem skilað er inn er töluvert fjallað um hlutverk bankans og hlutverk Fjármálaeftirlitsins og hvort það fari skynsamlega saman. Það er fjallað um sjálfstæði stofnunarinnar og möguleika hennar til að starfa sjálfstætt. Maður hefur líka séð einhverjar vangaveltur um það, og kemur held ég fram í áliti frá 1. minni hluta, að Seðlabankinn geti ekki orðið það stórt og mikið batterí í okkar stjórnsýslukerfi að hann lúti engum lögmálum. Vitnað er til tengsla við fyrirtæki og jafnvel stofnanir. Samtök atvinnulífsins eru með býsna ítarlega umsögn um sameininguna þar sem þau fjalla um það vald sem um er að ræða. Þau ræða um fjölskipaða bankastjórn o.s.frv. Mér sýnist að nefndin hafi unnið vel í málinu, eins og fram kemur í áliti minni hlutans. Þar er ágætlega farið yfir þær breytingar sem nefndin leggur til. Það er ljóslega langur aðdragandi að þessum breytingum, ekki síst þeim er varða sameininguna, og eðlilegt í ljósi fjármálakreppunnar og þess sem þá dundi á okkur að þessir hlutir séu skoðaðir. Í áliti meiri hluta nefndarinnar er ágætlega farið yfir þá sögu og hverjir komu að málinu, fræðimenn, sérfræðingar, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn o.s.frv. Þar er gerð grein fyrir þeim breytingartillögum sem liggja fyrir og hvaða áhrif þær kunni að hafa. Auðvitað sýnist sitt hverjum um tillögurnar en ég tek undir með 2. minni hluta, mér sýnist að þær séu til bóta. Í einni af breytingartillögum meiri hlutans, um heildarlaun, í 790. máli, um Seðlabankann, eru lagðar til breytingar á þeim málslið sem veitir ráðherra heimild til að ákveða laun seðlabankastjóra og varaseðlabankastjóra, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur til að lokamálsliður 3. mgr. 5. gr., sem veitir ráðherra heimild til að ákveða að laun seðlabankastjóra og varaseðlabankastjóra hækki hlutfallslega 1. janúar til samræmis við áætlaða breytingu á forsendum launabreytinga samkvæmt ákvæðinu, falli brott.“ Hér kemur fram að tillagan sé til samræmis við breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar við frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna brottfalls laga um kjararáð, 413. mál. Það má segja að það sé eðlilegt að samræma þetta. Að sama skapi þurfum við að velta fyrir okkur hinni eilífu spurningu um sjálfstæði stofnana. Síðan er rætt um að sérfræðingar í bankanefnd komi fyrir þingnefndir og að fjármálastöðugleikanefnd og fjármálaeftirlitsnefnd þurfi að skila Alþingi skýrslu. Ég held að það sé mjög til bóta að Alþingi fái skýrari mynd eða geti sinnt eftirlitshlutverki sínu sem skyldi með því að fá skýrslu sem þessa. Lagt er til að það verði árlega en ekki tvisvar á ári eins og á við um peningastefnunefnd þannig að í sjálfu sér er verið að auka gagnsæið í störfum bankanefnda. Þetta held ég að sé til bóta. Síðan er talað um birtingar ákvarðana og fundargerða fjármálastöðugleikanefndar. Ég held að það sé í raun sama hvar við endum með þetta mál, það er mikilvægt að lagaumgjörð þessarar stofnunar sé skýrð, hvort sem sameiningin verður eða ekki. Auðvitað er vont fyrir starfsmenn, hvort sem það eru starfsmenn Fjármálaeftirlitsins eða Seðlabankans, ef einhver óvissa er um hvernig framtíðarmyndin mun líta út. Það er til bóta ef hægt er að skýra það með einhverjum hætti en þrátt fyrir það megum við ekki flýta okkur og sitja jafnvel uppi með verri ákvarðanir en ekki. Þetta er stórt mál sem mjög lengi hefur verið unnið að eins og hér hefur komið fram. Það er eðlilegt að gera aðeins grein fyrir áliti 1. minni hluta í þessu máli öllu. Þar eru heldur fleiri varnaglar slegnir en í áliti meiri hlutans og ljóst að þeim hefur þótt eðlilegt að taka mið af því sem gert er erlendis. Hér er óskað eftir upplýsingum frá Englandi, Þýskalandi og fleiri stöðum sem er eðlilegt þegar verið er að fara yfir þetta mál. Þau gera sjálfstæði Fjármálaeftirlitsins nokkuð að umræðuefni sem er eðlilegt. Það er mikilvægt að Fjármálaeftirlitið sé áfram sjálfstætt og ég hugsa að hægt sé að útfæra slíkt innan bankans. Við vitum að rætt hefur verið um að sérstakur bankastjóri eða forstöðumaður sé yfir því sviði eða þeirri deild eða hvað við köllum það. Það undirstrikar enn frekar það sem ég sagði í upphafi míns máls, herra forseti, að eðlilegt sé að fresta ákvarðanatöku um ráðningu seðlabankastjóra þar til þetta hefur verið samþykkt og auglýsa stöðurnar allar í einu og að nýju. Ég held að það setji betri svip á málið. Seðlabankinn er slík stofnun að um hann þarf að ríkja, eins og gerði á árum áður, eins mikil eining og traust til yfirstjórnar og mögulegt er. Það traust þarf kannski að vinna til baka á löngum tíma eins og á við um sumar aðrar stofnanir sem hafa látið á sjá síðan í hruninu, en það er þá hlutverk nýrrar stofnunar að vinna í því. Það gæti farið vel á því að auglýst sé að nýju og yfirstjórn ráðin öll í einu. Í áliti 1. minni hluta segir, með leyfi forseta: „Það er því nauðsynlegt að lágmarka þann möguleika að ráðherrar geti haft áhrif á aðgerðir Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans. Ákvarðanir þessara tveggja mikilvægu stofnana eru þannig mun líklegri til þess að verða óumdeildar.“ Undir þetta er hægt að taka. Það er mikilvægt að Seðlabankinn sé á hverjum tíma algjörlega sjálfstæður og ég hygg að svo sé. Ég held að við höfum jafnvel séð í bankahruninu og eftirleik þess að bankinn sýndi ákveðið sjálfstæði. Eðlilega var það umdeilt, en það var sýnt ákveðið frumkvæði og sjálfstæði sem eftir var tekið. Ég held að það hafi í sjálfu sér reynst ágætt að þannig var tekið á málum á þeim tíma. Ég held að það hefði verið verra ef bankinn hefði lotið lögmálum stjórnmálamanna akkúrat þá. Það var mikilvægt að halda festu, ró og ákveðinni stefnu á þeim tíma. Í ræðum hafa menn velt upp vangaveltum um peningastefnu og að gert sé ráð fyrir henni óbreyttri. Ég held að það sé nokkuð sem hljóti að þurfa að endurskoða á hverjum tíma. Það hlýtur að þurfa að vera lifandi umræða um það hvort sú stefna sem rekin hefur verið varðandi gengi, vexti og slíkt sé það besta sem við getum boðið upp á. Auðvitað þarf það samtal að fara fram á milli Seðlabankans og þeirra sem fara með hagstjórnartækin. Ég held í það minnsta að samræmi þurfi að vera þarna á milli þannig að ákvarðanir stofnunarinnar endurspegli líka efnahagslegan veruleika og taki mið af því sem þar er í gangi. Ég hef líka oft velt vöngum yfir því þegar við höfum séð yfirmenn stofnunarinnar koma fram og gagnrýna ákveðna hluti, spá jafnvel vondum hlutum sem eiga að geta gerst ef hitt og þetta gerist með einum eða öðrum hætti - menn hafa varað við kjarasamningum o.s.frv. - að það er líka mikilvægt að ef við lendum í þeirri stöðu að aftur komi einhvers konar fjármálakrísa eða hrun á Íslandi séu stjórnendur Seðlabankans þannig vaxnir að þeir geti staðið af sér storminn, tekið stóru myndina og fókuserað á það sem mestu skiptir. Þá rifjast upp hið svokallaða Icesave-mál. Ýmsir fræðimenn og hagfræðingar sem jafnvel núna hafa hlutverki að gegna innan Seðlabankans vöruðu við því að ef Ísland borgaði ekki þennan reikning, borgaði brúsann eins Bretar og Hollendingar vildu að við gerðum, kynni það hafa í för með sér mikla óáran fyrir íslenska þjóð. Hæstv. viðskiptaráðherra sem þá var varaði sérstaklega við því og gott ef menn töluðu ekki um Kúbu norðursins o.s.frv. Það er mikilvægt að í Seðlabankanum séu ráðamenn sem tala ekki þannig, sem bogna ekki þrátt fyrir þrýsting erlendis frá. Það var of algeng umræða á árunum eftir hrun að telja alþjóðasamfélagið eitthvað sem maður þyrfti að beygja sig fyrir. Sem betur fer voru hér einstaklingar sem tóku sig til og börðust hart gegn því. Á Alþingi voru þingmenn sem stóðu af sér storminn. Niðurstaðan varð miklu hagfelldari fyrir Ísland en hefði getað orðið, við reyndumst óbundin af því að greiða þá miklu reikninga sem stjórnmálamenn og fræðimenn, jafnvel ráðherrar og menn sem nú sitja í bankaráði Seðlabankans, vildu að við tækjum á okkur. Það er ekki gott veganesti, herra forseti, inn í það að fara af stað með nýjan Seðlabanka, nýja sameiginlega stofnun, ef það er ekki á hreinu að stjórnendur hennar í dag eða væntanlegir sjái stóru myndina, geri sér grein fyrir því hvað er ekki eingöngu löglegt fyrir Íslendinga heldur líka réttlátt. Við beittum fyrir okkur bæði því sem var að lögum og réttlætingu þess að greiða ekki og taka ekki á okkur þessar skuldir sem menn með gráður, dósentar og slíkt, sögðu að yrði dýrkeypt fyrir Ísland. Það er mikilvægt að vel takist til með þessa lagasetningu. Ég held að nefndin hafi unnið mjög vel í þessu máli og formaður nefndarinnar lagt sig fram um að gera þetta mál vel úr garði sem og aðrir nefndarmenn. Án efa má breyta einhverju og bæta. Málið er til bóta eins og kemur fram í nefndaráliti 2. minni hluta, en það er kannski ekki besta lausnin að samþykkja það núna. Það kann að vera að betra sé að vinna það betur. Í áliti 2. minni hluta kemur fram, með leyfi forseta: „Hins vegar telur 2. minni hluti að skynsamlegt sé að fresta samþykkt frumvarpanna um sinn svo að ráðrúm gefist til að huga nánar að ýmsum álitamálum sem enn er ósvarað, ekki síst vegna ábendinga úr mörgum áttum þar sem varað er við því að viðskiptaháttaeftirlit verði á hendi hinnar sameinuðu stofnunar Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins.“ Undir þetta er vert að taka. Það er alltaf vandkvæðum bundið þegar við viljum fækka ríkisstofnunum, sameina stofnanir, að ákveða hvar það er gott og hvar ekki. Einhver kynni að segja að þetta sé eðlilegt en þá hljótum við að gera kröfu um að af hljótist hagræðing og sparnaður. Þetta á ekki bara að vera upp á punt, bara til að búa til einhverja sterka valdastofnun. Það er eðlilegt að af þessu verði hagræðing ef þannig má orða það. Að lokum held ég að ég ítreki það sem ég sagði í upphafi, að eðlilegt sé að fresta því að ráða seðlabankastjóra eins og til stendur að gera og skoða þetta allt saman í einu. Það er skrýtið að samþykkja ný lög á meðan ráðningarferlið er í gangi, það er eðlilegt að fresta því. Ég vona að þegar að því kemur að manna þessa nýju öflugu stofnun eftir þessar breytingar, þegar þetta hefur verið samþykkt, hvernig sem það mun allt saman líta út, verði ekki eingöngu horft á pappírana sem liggja fyrir heldur líka til þess úr hverju menn eru gerðir, hvað skiptir máli í stóra samhenginu, hvar varnir Íslands liggja þegar kemur að þessum gríðarlega mikilvæga þætti okkar efnahagslífs, sjálfum Seðlabankanum. Læt ég það verða mín lokaorð, hæstv. forseti.
Herra forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram þar sem frá var horfið í minni fyrri ræðu, náði ekki að klára það tímans vegna, þar sem ég var að fara yfir þau atriði í frumvarpinu sem mér þótti athyglisverðust. Ég vil þá víkja aðeins að 3. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til í 3. mgr. að ákveðnar ákvarðanir verði teknar sameiginlega af seðlabankastjóra og varaseðlabankastjórunum þremur og eru þær tæmandi taldar í málsgreininni. Í 4. gr. frumvarpsins er lagt til að í stað eins aðstoðarseðlabankastjóra verði skipaðir þrír varaseðlabankastjórar, en orðalagið varaseðlabankastjóri þykir lýsa starfinu betur en aðstoðarseðlabankastjóri. Ég kom reyndar aðeins inn á þetta í fyrri ræðu minni. Gert er ráð fyrir að hver varaseðlabankastjóri stýri málefnum bankans á því sviði sem hann er skipaður til að leiða, undir yfirstjórn seðlabankastjóra. Þannig er lagt til að einn varaseðlabankastjórinn leiði málefni er varða peningastefnu, annar leiði málefni er varða fjármálastöðugleika og sá þriðji leiði málefni er varða fjármálaeftirlit. Í 8. gr. kemur fram að ef bankaráðið telur tilefni til að gera athugasemdir við starfsemi bankans getur ráðið látið í ljós álit sitt við seðlabankastjóra eða aðra innan bankans. Er afstaða bankaráðsins ekki bindandi fyrir seðlabankastjóra, nefndir eða aðra sem fara með ákvörðunarvald í umræddu máli nema slíkt verði beinlínis leitt af stafliðum 1. mgr. Bankaráðinu er heimilt að upplýsa Alþingi eða aðra um starfsemi ráðsins og Seðlabankans, enda sé gætt að ákvæðum laga um þagnarskyldu. Síðan vil ég líka vekja athygli á að í 2. mgr. 8. gr. er lagt til að lögfest verði nýtt ákvæði um upplýsingagjöf til bankaráðs, en í því felst að stjórnendur Seðlabankans skuli veita bankaráði þær upplýsingar um bankann og félög sem bankinn á sem eru nauðsynlegar til að bankaráðið geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. Þá er lagt til að lögfest verði skylda seðlabankastjóra til að upplýsa bankaráð um helstu þætti í stefnu bankans og um reglur sem hann setur. Ég nefndi í fyrri ræðu minni að óneitanlega er svolítið sérstakt að þurfa að setja svona áherslu eða slíkt ákvæði í lög. Reyndar verður eiginlega að segja, herra forseti, að það er svolítið með ólíkindum. Ástæðan er auðvitað sú að undanfarin ár hefur bankaráðið meira og minna verið hunsað. Það er bara eitthvað sem er staðreynd og við höfum orðið vör við. Í 2. málslið 1. mgr. 28. gr. er, eins og í núgildandi 1. málslið, kveðið á um að Seðlabankanum sé heimilt að stofna eða eiga aðild að og hlut í fyrirtækjum og stofnunum á sviði kauphallarstarfsemi og verðbréfaskráningar. Þá er að finna það nýmæli í málsliðnum að einnig er vísað til fyrirtækja og stofnana á sviði greiðslumiðlunar, en áður var að finna tilvísun til greiðslukerfa. Einnig er lagt til að bætt verði við ákvæði um heimild bankans til að stofna eða eiga aðild að og hlut í fyrirtækjum og stofnunum vegna umsýslu fullnustueigna og krafna og annarra verkefna sem tengjast starfsemi bankans. Mikilvægt er að þessi heimild Seðlabankans komi skýrt fram í ákvæðinu enda hefur honum verið talið heimilt að stofna slík félög hingað til, t.d. Eignarhaldsfélag Seðlabanka Íslands ehf., en tilgangur þess var að fara með eignarhald og umsýslu á kröfum og fullnustueignum sem bankinn leysti til sín í kjölfar fjármálaáfallsins haustið 2008. Þetta felur því ekki í sér efnislega breytingu heldur er til áréttingar. Ég vil nefna í þessu sambandi að ég lagði fram fyrirspurn til fjármála- og efnahagsráðherra til skriflegs svar fyrir þó nokkuð löngu síðan um eignarhaldsfélag Seðlabankans og þá starfsemi sem þar fór fram. Skort hefur mikið á gagnsæi eða gegnsæi, eins og við orðum það kannski frekar, í starfsemi þessa félags og dótturfélags Hildu ehf. Það verður að segjast eins og er, og ástæðan er kannski sú, að þetta hefur valdið tortryggni vegna þess að þau félög hafa verið undanþegin upplýsingalögum og til stóð að framlengja það ákvæði sem rann út um áramótin. Ég veit ekki hver staðan er á því máli. Ég óskaði eftir upplýsingum um þetta í fyrirspurn minni og ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með hversu seint tekur að vinna svar við henni. Fleiri fyrirspurnir hafa verið lagðar fram en ekki hafa borist svör við þeim jafnvel svo mánuðum skiptir. Um þetta hefur verið rætt hér og atbeina forseta þingsins verið óskað til að ýta á eftir þessum málum. Ég ítreka þetta í þessu samhengi, herra forseti, vegna þess að hér er fjallað um Eignarhaldsfélag Seðlabankans Íslands. Ég vil að lokum koma aðeins inn á nokkrar ágætar umsagnir sem bárust nefndinni. Þar er t.d. umsögn frá Samtökum fjármálafyrirtækja og umsögn frá Viðskiptaráði Íslands. Ég ætla aðeins að staldra við þá umsögn þar sem rætt er um hagræðingu af sameiningu stofnana. Þar segir, með leyfi forseta: „Viðskiptaráð hefur ætíð talað fyrir hagræðingu í opinberum rekstri svo að fjármunir nýtist sem best og til að tryggja góða þjónustu.“ Hér kemur Viðskiptaráð inn á það og getur auk þess að það skapist enn fremur hagræðing hjá fjármálafyrirtækjum sem þurfa að skila upplýsingum til eins aðila í stað tveggja. Það er svo sem jákvætt. Fram kemur hjá Viðskiptaráði að það sé eðlileg krafa þegar verið er að sameina ríkisstofnanirnar eins og þessar, Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið, tvær mjög mikilvægar stofnanir, að í því felist einhver hagræðing. Vegna þess að ljóst er að sumt af því sem hefur verið unnið innan beggja þessara stofnana, sérstaklega í greiningarvinnu, þ.e. að báðar þessar stofnanir hafa að hluta til verið að vinna að sömu hlutunum. Í því sambandi á að vera sú krafa, vil ég segja, herra forseti, að horft sé til þess að nýta fjármuni sem best og hægt sé að hagræða í rekstri vegna þessarar sameiningar. Það er ekki. Tekið var sérstaklega fram þegar áform voru kynnt í upphafi um að ekki stæði til að fækka starfsmönnum. Ég held, með fullri virðingu fyrir því ágæta starfsfólki sem starfar við þær stofnanir, að það yrði tiltölulega auðvelt fyrir það að fá starf á sínu sviði. Þetta er yfirleitt allt sérfræðingar sem hafa mikla og sérhæfða þekkingu sem nýtist á ýmsum sviðum. En að mínu mati á það að vera markmið að í þessu felist einhvers konar hagræðing. Viðskiptaráð kemur inn á það að hér sé að verða til einstaklega valdamikil stofnun og ýjar að því að vald Seðlabankans sé jafnvel orðið of mikið. Fleiri aðilar eða stofnanir hafa lýst þeim áhyggjum. Samtök fjármálafyrirtækja og Kauphöll Íslands hafa viðrað sams konar áhyggjur. Í ljósi slíkra athugasemda þarf að grandskoða hvernig hæfileg valddreifing innan Seðlabankans sé tryggð og að honum sé veitt gott aðhald. Ég læt það vera [[Forseti hringir.]]mín síðustu orð í þessari umræðu.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins þar sem í raun og veru er um að ræða tvö mál í einu. Ég hef aðeins gluggað í umsagnir um frumvarp til laga um Seðlabankann, 790. mál, og langar mig, með leyfi forseta, að lesa upp úr umsögnunum. Sú fyrri er frá Alþýðusambandi Íslands og hljóðar á þessa lund: „Alþýðusamband Íslands hefur fengið til umsagnar frumvarp til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands, 790. mál. Með frumvarpinu er sett fram ný heildarlöggjöf um Seðlabanka Íslands. Meginbreytingin sem lögð er til í frumvarpinu lýtur að sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins. Eftirlit með fjármálastarfsemi verður þannig fært undir starfsemi Seðlabanka Íslands. Auk þess eru lagðar til breytingar á stjórnkerfi Seðlabankans, m.a. að þrjár nefndir, peningastefnunefnd, fjármálastöðugleikanefnd og fjármálaeftirlitsnefnd, taki ákvarðanir um beitingu valdheimilda. Gert er ráð fyrir að skipaður verði einn aðalseðlabankastjóri og þrír varaseðlabankastjórar sem hver um sig leiði málefni einnar nefndar. Breytingunni er ætlað að styðja betur en núverandi fyrirkomulag við það mikilvæga verkefni Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins að tryggja fjármálastöðugleika og hafa eftirlit með þjóðhagsvarúð. Meginmarkmið breytinganna er að auka skilvirkni og skýrleika ábyrgðar, bæta stjórnsýslu við ákvarðanatöku, bæta nýtingu upplýsinga og auka gæði greiningar og bæta yfirsýn. Alþýðusamband Íslands gerir ekki athugasemdir við meginefni frumvarpsins og telur markmið breytinganna skynsamleg. ASÍ telur hins vegar mikilvægt að breytingarnar verði ekki til þess að dregið verði saman í starfsemi og verkefnum þeirra stofnana sem um ræðir og þrengt að möguleikum þeirra til að sinna eftirlits- og rannsóknarhlutverki sínu og gæta hagsmuna almennings, þar með talið vernd neytenda á fjármálamarkaði. Í 5. gr. frumvarpsins er fjallað um laun og starfskjör bankastjóra og gert ráð fyrir að laun seðlabankastjóra og varaseðlabankastjóra taki breytingum þann 1. júlí ár hvert til samræmis við mat Hagstofu Íslands á hlutfallslegri breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið ár. Þá hafi ráðherra einnig heimild til að hækka laun þann 1. janúar ár hvert til samræmis við áætlaða breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins. Þetta verklag er til samræmis við breytingar sem lagðar eru til í frumvarpi til laga um breytingar á lögum vegna brottfalls kjararáðs (413. mál á yfirstandandi þingi). ASÍ tók í umsögn sinni um það mál undir breytt fyrirkomulag við launaákvarðanir til framtíðar en telur fullnægjandi að hækka laun þann 1. júlí ár hvert og leggst alfarið gegn því að ráðherra hafi auk þess heimild til þess að hækka laun þann 1. janúar ár hvert til samræmis við áætlaða breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins.“ Þetta er athyglisvert. Svo er ég hér með aðra umsögn sem barst frá háskólanum og mig langar, með leyfi forseta, að lesa aðeins upp úr henni líka: „Undirritaður sendi inn umsögn um fyrri drög að ofangreindu frumvarpi til forsætisráðuneytisins fyrir tæpum mánuði. Meginhluta þeirrar umsagnar er að finna sem fylgiskjal með umsögn þessari, til ítrekunar fyrir Alþingi enda boðskapur hennar einfaldur og skýrður með stuttri þýðingu á sögulegum samanburði á mismunandi markmiðum seðlabanka og umfjöllun um tilgang þeirra. Þá er bætt í niðurlagi þessarar nýju umsagnar við einu atriði sem einnig er einfalt og mikilvægt. Umsögnin byggist á sérfræðiþekkingu og reynslu undirritaðs á fjármagnsmörkuðum, doktorsrannsókn á fjárflæði í bönkum og framhaldsrannsóknum á starfsemi seðlabanka á alþjóðavísu. Fyrri umsögn miðaði að því að bæta við einu nýju markmiði í 2. gr. frumvarps laganna varðandi atvinnustig. Huga þarf að því að ný heildstæð lagasetning miðist ekki bara við viðbrögð við fjármálakrísunni miklu (e. Great Financial Crisis) sem kallað er fjármálaáfallið í greinargerð með lagafrumvarpinu. Almennt er líklegt að næsta krísa verði öðruvísi en sú síðasta og því ber að huga að hættum til framtíðar í nýrri lagasetningu og er þá vel viðeigandi að horfa lengra aftur en áratug, til dæmis allt aftur til kreppunnar miklu (e. Great Depression) sem oft er miðuð við árið 1929.“ Það er svona u.þ.b. lengra en elstu menn muna. „Vel má hugsa sér að orða hið æskilega fjórða markmið 2. gr. á þann veg að það fjalli ekki beint um atvinnustig eins og lagt var til í fyrri umsögn (þó er í bandarískum lögum reyndar talað um hámörkun atvinnu) heldur mætti finna því markmiði viðeigandi íslenskt orðalag sem sneri að vinnumarkaðinum og stöðugleika hans. Þannig væri einnig mögulegt að bæta við fjórðu nefndinni sem hefði það hlutverk að styðja Seðlabankann með utanaðkomandi sérfræðingum svo að tekið væri tillit til ástands á vinnumarkaðinum til jafns við fjármálamarkaðinn (með verðstöðugleika, fjármálastöðugleika og traustri og öruggri fjármálastarfsemi). Ekki er tekin afstaða hér til þess hvort það kalli á fjórða varaseðlabankastjórann eða hvort sá almenni efnahagsstöðugleiki sem af markmiði um stöðugleika á vinnumarkaði hlýst heyri undir seðlabankastjóra sjálfan. Lítil viðbótarábending snýr að orðalagi í þriðja markmiði 2. gr. Eins og það stendur núna er óljós hugtakanotkun sem birtist í því að tala um trausta og örugga starfsemi. Ekki er ljóst af greininni eða greinargerðinni hver munurinn er á hugtökunum tveimur eða hvaða munur er á traustri starfsemi og öruggri starfsemi eða hverju er verið að ná fram með því að tiltaka bæði hugtökin. Röksemdir í greinargerð með framlögðu frumvarpi varðandi athugasemd undirritaðs við fyrri drög sem kynnt voru í síðasta mánuði á samráðsgátt eru á þann veg að óumflýjanlegt er annað en að hrekja þau með einfaldri röksemdafærslu. Þar stendur á bls. 41–42: „Fram til ársins 2001 var full atvinna eitt af markmiðum Seðlabankans. Lagabreytingarnar á árinu 2001 sneru að því að einfalda markmið bankans hvað varðar peningastefnu enda gengu markmiðin að sumu leyti hvert gegn öðru og ekki ljóst hvert þeirra hefði forgang. Með sveigjanlegu verðbólgumarkmiði er tekið tillit til atvinnustigs auk þess sem Seðlabankinn skal við ákvarðanir sínar stuðla að framgangi efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar telji hann það ekki ganga gegn markmiðum sínum.“ En það að fallið hafi verið frá atvinnumarkmiði í lagabreytingu frá árinu 2001 eru haldlítil rök þar sem einföldunin sem fólst í þeirri breytingu byggðist á þáverandi misskilningi að eitt markmið væri einföld lausn til að ná fram árangursríku starfi seðlabanka. Reynslan frá árinu 2008 sýndi öllum heiminum að það að einblína á verðstöðugleika gerði menn blinda á vandann sem af fjármálaóstöðugleikanum hlaust. Það að hafa ekki lengur aðeins verðstöðugleika heldur bæta við fjármálastöðugleika og þriðja markmiðinu eru einmitt frekari rök fyrir því að fjórða markmiðið geti verið skynsamlegt fremur en óæskilegt. Ekki er nægjanlegt í ljósi reynslunnar síðastliðinn áratug að bæta bara við markmiðum um fjármálastöðugleika og fjármálakerfi til að lagfæra lagabreytinguna frá árinu 2001. Nánar er fjallað um mikilvægi atvinnumarkmiðsins í stuttri samanburðarsamantekt Adams Toozes í meðfylgjandi fylgiskjali. Þá er hugtakið „sveigjanlegt verðbólgumarkmið“ nefnt sem lausn í athugasemd greinargerðarinnar við fyrri umsögn undirritaðs en hvergi annars staðar í frumvarpinu eða greinargerðinni er fjallað um það hugtak. Ekki verður séð að meintur sveigjanleiki hins íslenska seðlabanka geri hann frábrugðinn þeim bandaríska, evrópska eða nýsjálenska sem vísað er til í áðurnefndu fylgiskjali. Velta verður fyrir sér spurningunni um það hve háu verði samfélagið eigi að vera tilbúið að greiða fyrir það að ná verðbólgu til dæmis úr 4% niður í 2% sem er hið almenna verðbólgumarkmið víða um heim, eða 2,5% eins og það er skilgreint hérlendis. Ekki liggur fyrir nein góð greining á því hvers vegna önnur hvor þeirra talna sé betri en hin, eða 3% eða eitthvert annað tölulegt markmið. Eins og Alan Blinder, fyrrverandi aðstoðarseðlabankastjóri í Bandaríkjunum, benti á í bók sinni Hard Heads, Soft Hearts vill samfélagið ekki og ætti ekki að vilja greiða það mjög dýru verði að ná tölulegu markmiði - með því að lækka verðbólgu til dæmis úr 4% í 2%. Vega þarf og meta kosti og galla mismunandi þátta í hinu flókna samspili sem hagkerfið er og stórhættulegt getur reynst að trúa því að um eðlisfræðileg lögmál með föst tölugildi sé að ræða þegar fólk í samfélagi á í hlut. Í ljósi ofangreindra röksemda og meðfylgjandi fyrri umsagnar þar sem finna má sögulega yfirferð á mikilvægi markmiðs varðandi atvinnu eða vinnumarkað er ítrekuð sú ábending til Alþingis að bæta við hinu fjórða markmiði í 2. gr. frumvarps til laga um Seðlabanka Íslands varðandi vinnumarkað, sem sé jafnsett en ekki undirsett hinum þremur markmiðunum. Þannig er tryggt að Seðlabankinn vinni ekki gegn hagsmunum þegna landsins með ákvörðunum sínum og beitingu stýritækja og þar af leiðandi er bæði betri og tryggari stöðugleika náð. Með þessu verður sjálfstæði Seðlabankans tryggt til framtíðar þannig að hann vinni að almannahag á margvíslegan máta og geti með því móti öðlast að nýju það traust sem honum ber og er nauðsynlegt til að starfsemi hans verði árangursrík í samfélaginu.“ Hæstv. forseti. Þetta eru ansi merkilegar umsagnir og segja manni að menn vilja vanda til verka og læra af reynslu fyrri ára og áratuga þegar m.a. kemur fram að taka skuli mið af krísum sem ná fleiri áratugi aftur í tímann. Ég man þá gömlu daga þegar talað var um efnahagskreppuna miklu 1929 og það er vitnað í hana í þessari umsögn. Síðan muna allir í dag eftir krísunni 2008. Ég upplifði ekkert annað en góðæri frá því að ég man eftir mér og þangað til 2008 með einhverjum smádýfum kannski inn á milli og það er svo skrýtið að þegar maður hefur upplifað góðæri heldur maður að ekkert slæmt geti skeð seinna meir. En þegar menn sem eru bæði með menntun og reynslu í þessum málum og fjalla um þetta á þennan veg fyllist maður öryggistilfinningu. Það er greinilegt að allir aðilar vilja vanda sig, enda hljómar þetta frumvarp um sameiningu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins í mínu höfði ansi vel vegna þess að það er gott að þessi öfl geti unnið sameiginlega undir sama þaki. Einhvers konar sambandsleysi þar á milli fékk einmitt miklar ákúrur í efnahagshruninu 2008, hvernig sem á því stóð, og var talað töluvert um það. Mig langar að lokum að vitna aðeins í nefndarálit 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem er stutt og laggott en rammar svolítið inn hvernig sá sem hér stendur lítur á málið, með leyfi forseta: „Annar minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar telur verkefnisstjórn um endurskoðun lagaumgjarðar um Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlit eiga hrós skilið fyrir vönduð og fagmannleg vinnubrögð við smíði þeirra frumvarpa sem hér eru til umfjöllunar. Þá telur 2. minni hluti vinnu efnahags- og viðskiptanefndar um málin hafa verið góða og breytingartillögur meiri hlutans við frumvarpið vera til bóta. Hins vegar telur 2. minni hluti að skynsamlegt sé að fresta samþykkt frumvarpanna um sinn svo að ráðrúm gefist til að huga nánar að ýmsum álitamálum sem enn er ósvarað, ekki síst vegna ábendinga úr mörgum áttum þar sem varað er við því að viðskiptaháttaeftirlit verði á hendi hinnar sameinuðu stofnunar Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins.“ Svo mörg voru þau orð, hæstv. forseti, og ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um Seðlabanka Íslands og einnig á sama tíma frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Ég ætla að lesa úr tveimur, þremur umsögnum sem bárust vegna frumvarpsins um lög um Seðlabankann en áður en að því kemur ætla ég að fara örlítið yfir markmiðin. Markmiðið með þessum breytingum er auðvitað að sameina í eina stofnun þessar tvær stofnanir, Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið núverandi, en ekki verði breytingar á þeim verkefnum sem eru á ábyrgð þessara tveggja stofnana eftir núgildandi lögum. Breytingarnar lúta einkum að sameiningu verkefna hjá einni stofnun og breyttri stjórnskipan og fyrirkomulagi í ákvarðanatöku, ekki síst í ljósi aukins vægis þjóðhagsvarúðar. Markmiðið er m.a. að auka skýrleika ábyrgðar og bæta stjórnsýslu, skilvirkni við ákvarðanatöku og notkun upplýsinga og auka þannig möguleika á auknum gæðum greiningar og yfirsýnar svo úr verði, sem er meginmarkmið breytinganna, öflug eftirlitsstofnun. Það eru ýmsir varnaglar slegnir við þetta í umsögnum ýmissa aðila og ætla ég að byrja á að lesa örlítið upp úr umsögn Samtaka atvinnulífsins þar sem þeir leggja megináherslu á aukna hagræðingu sem fæst með þessari sameiningu. Þeir ræða fjármálaáfallið 2008 og vandamál við að tryggja efnahagslegan stöðugleika í framhaldi af því og segja síðan, með leyfi forseta: „Frá þeim tíma hefur áhersla einnig beinst að fjármálastöðugleika og viðnámsþrótti fjármálakerfisins í heild, svokallaðri þjóðhagsvarúð. Innleiðing og markviss beiting tækja sem taka á útlánaþenslu, þensluaukandi þáttum almennt og kerfislægum veikleika fjármálakerfisins er vitnisburður um það. Vegna smæðar íslenska hagkerfisins er þjóðhagsvarúð sérstaklega mikilvæg þar sem beiting slíkra varúðartækja styrkir peningastefnuna og hefur áhrif á skuldsetningu heimila og fyrirtækja.“ Síðan segja þeir: „Fyrirhuguð sameining Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins er því nauðsynlegt skref, að mati Samtaka atvinnulífsins (SA), og mikilvægur liður í því að festa fjármálastöðugleika í sessi sem eina af grunnstoðum efnahagslegs stöðugleika. SA vilja þó gera nokkrar athugasemdir.“ Og svo koma þær. Ég ætla nú ekki að lesa þær upp í heilu lagi en með leyfi forseta koma við á nokkrum stöðum. Samtök atvinnulífsins telja „mikilvægt að öll stjórntæki þjóðhags- og eindarvarúðar eigi að vera í höndum fjármálastöðugleikanefndar“ og ræða það töluvert. Þeir hvetja einnig stjórnvöld til að horfa til þeirra tækifæra sem skapast til hagræðingar við sameiningu stofnananna tveggja en ein af ástæðunum fyrir sameiningunni er það óhagræði sem skapast við núverandi fyrirkomulag. Síðan segja þeir og leggja áherslu á að ekki sé „vegið að getu Seðlabankans til að ná lögbundnum markmiðum sínum og að staðinn sé vörður um pólitískt sjálfstæði“ hinnar nýju stofnunar. Þeir segja síðan, með leyfi forseta: „SA hvetja til þess að fyrirhugaðar breytingar á lögum um fasteignalán til neytenda og lögum um gjaldeyrismál verði endurskoðaðar. Í frumvarpinu er kveðið á um að Seðlabankanum sé heimilt að ákveða reglur, að fengnu samþykki ráðherra, er varða hámark veðsetningarhlutfalls fasteignalána, hámark heildarfjárhæða fasteignalána eða greiðslubyrðar í hlutfalli við tekjur neytenda, og um útlán tengd erlendum gjaldmiðlum til aðila sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu. Reglusetning af þessu tagi, sem meðal annars getur haft áhrif á aðgengi einstaklinga að lánsfé, kann að vera nauðsynleg við ákveðin skilyrði til að viðhalda fjármálastöðugleika en getur reynst óvinsæl meðal almennings og þannig sett ráðherra í afar erfiða stöðu sem lýðræðislega kjörnum embættismanni.“ Síðan segja þeir, með leyfi forseta: „SA telja mikilvægt að ekki verði dregið úr getu Seðlabankans til að sinna hlutverki sínu varðandi verðstöðugleika í fyrirhugaðri sameiningu.“ Og síðar: „Nægir að líta til þeirra atburða sem leitt hafa af gjaldeyriseftirliti Seðlabankans og þeirrar umfjöllunar sem hefur skapast. Slíkir orðsporshnekkir geta orðið til þess að grafa undan Seðlabankanum og þar með trúverðugleika og virkni peningastefnunnar. Þá hefur „tveggja turna“ fyrirkomulag fjármálaeftirlits t.a.m. reynst vel í Bretlandi en einnig hefur reynsla annarra ríkja sýnt að framkvæmd markaðs- og neytendaverndar fari illa saman við framkvæmd þjóðhagsvarúðar.“ Loks, með leyfi forseta: „SA taka undir sjónarmið Kauphallarinnar um að það sé óeðlilegt að Seðlabankinn, sem virkur þátttakandi á verðbréfa- og gjaldeyrismarkaði, fari með eftirlit á sömu mörkuðum. Hver á að hafa eftirlit með eftirlitsaðilum?“ spyrja þeir loks. Síðar, með leyfi forseta: „SA telja að nauðsynlegt að bregðast við viðbótarvaldi og aukinni ábyrgð Seðlabankans við sameininguna. Nauðsynlegt er að styrkja og endurskoða bæði ábyrgðar- og stjórnunarferli innan bankans til að tryggja viðunandi dreifingu valds.“ Loks segja þeir, með leyfi forseta: „Þá hefur sagan sýnt að útgjöld ríkisins hafa tilhneigingu til að aukast við sameiningu stofnana. Brýnt er að koma í veg fyrir það, en hagræðingu verður aðeins náð fram með fækkun starfsmanna.“ Ég vil í tilefni af þessum orðum ítreka það sem ég hef stundum sagt að mikilvægt sé í slíkum tilvikum að vinna með starfsmönnum og í sátt við þá til að finna lausnir á vandamálunum sem slíkum þegar verið er að sameina stofnanir og hugsanlega fækka starfsmönnum og bjóða starfsmönnum upp á, um leið, viðunandi tækifæri, eftir atvikum annars staðar, og reyna að vinna það í sátt. Í umsögn Fjármálaeftirlitsins ætlaði ég að vitna örlítið, með leyfi forseta: „Með hliðsjón af framangreindu er að vissu leyti óheppilegt að Lánamál ríkisins og sú eining sem hefur eftirlit með verðbréfamarkaði séu innan sömu stofnunar. Líkt og fram kemur í umsögn Fjármálaeftirlitsins við fram komin frumvörp um sameiningu stofnananna leggur Fjármálaeftirlitið því áherslu á að gerðar verði viðeigandi ráðstafanir í skipulagi og starfsreglum hinnar sameinuðu stofnunar til að takmarka áhættu og girða fyrir hagsmunaárekstra sem af þessu geta hlotist.“ Nefna þeir nokkur dæmi um það. Í umsögn Kauphallarinnar - og tími minn er nú kominn svo langt að ég ætla að reyna að velja úr því sem ég var búinn að merkja sérstaklega við varðandi það sem þeir segja í viðbótarumsögn sinni. Með leyfi forseta: „Rökin fyrir sameiningu þjóðhagsvarúðar og eindarvarúðar eru sérstaklega sterk hér á landi þar sem einungis þrír viðskiptabankar eru stór hluti bankakerfisins í heild. Þessi breyting er einnig í samræmi við meðmæli í ýmsum öðrum skýrslum sérfræðinga sem unnar hafa verið á undanförnum árum og fjallað er um í greinargerð með frumvarpinu.“ Þeir fara yfir þetta í mörgum liðum og segja hér t.d, með leyfi forseta.: „Í öðru lagi er Seðlabankinn gríðarlega valdamikil stofnun og ekki er æskilegt að ganga lengra í samþjöppun valds ef ekki eru fyrir því ríkar ástæður. Ljóst er að hætturnar af slíkri samþjöppun valds eru miklar. Ef vel á að vera kallar sú hætta á alls kyns varnagla og ítarlega ferla til að halda aftur af valdinu og tryggja góða stjórnarhætti og verður þó aldrei jafn gott og ef valdinu er dreift.“ Vil ég taka undir þessi sjónarmið. En loks hér á mínum síðustu sekúndum vil ég ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni: Ég held að það sé skynsamlegast að fresta samþykkt þessara frumvarpa um sinn svo að ráðrúm gefist til að huga nánar ýmsum álitamálum sem enn er ósvarað vegna ábendinga úr mörgum áttum eins og t.d. hvað varðar viðskiptaháttaeftirlit.
Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því að ég sé í hliðarsal glitta í hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar. Ég er mjög ánægður með að hann skuli fylgjast með umræðum um þessi tvö mál og þá einkanlega þeirri ræðu sem verður flutt nú. Það virðist vera siður hjá þessari ríkisstjórn að draga úr hömlu að koma með mál inn í þingið þangað til alveg á síðustu stundu og þá að afgreiða allt í einum logandi hvelli. Ég gæti nefnt mjög mörg dæmi um þetta, þar ber náttúrlega hæst þingsályktunartillöguna um þriðja orkupakkann sem átti að böðla í gegn með engum umræðum, þó að þær ráðagerðir hafi nú aðeins breyst. Nú koma fram tvö frumvörp um Seðlabanka Íslands og um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Ég ætla að taka fram í upphafi máls míns að það er ekkert að því hvernig þessi mál hafa verið undirbúin sem slík. Undirbúningurinn hefur verið mjög vandaður. Umfjöllunin bæði í undirbúningsnefnd og hvernig hún kynnti málið fyrir efnahags- og viðskiptanefnd og allt slíkt - allt það var til fyrirmyndar. Það breytir ekki því að ég hef óbeit á þessum málum tveimur. Ég veit ekki hvort þeir sem fylgjast með stjórnmálum á Íslandi yfir höfuð hafa tekið eftir því að sá sem hér stendur hefur verið gagnrýninn á störf Seðlabankans mjög lengi. Ekki síst vegna þess að mér hefur fundist að Seðlabanki Íslands hafi á undanförnum árum gert hagstjórnarmistök, sérstaklega hvað varðar stýrivaxtaákvarðanir. Nú er það ekki svo að sá sem hér stendur vilji hamla sjálfstæði Seðlabankans, síður en svo. Ég fer hins vegar ekki ofan af því að Seðlabankinn hefur gert taktísk og hagstjórnarleg mistök undanfarandi ár, einkum hvað varðar, eins og ég segi, ákvörðun stýrivaxta. Þá vil ég sérstaklega taka til árið 2015. Í undirbúningi kjarasamninga þá taldi sá sem hér stendur að væri lag til þess að lækka stýrivexti verulega. Því miður var það ekki gert og það kostaði það að verðbólga hér, og ég tala nú ekki um vextir, hafa verið töluvert miklu hærri en gengur og gerist í nágrannalöndunum. Á sínum tíma stóðu t.d. norsk yfirvöld, það er Seðlabanki Noregs, frammi fyrir þeim kosti að þar var há verðbólga og Seðlabanki Noregs greip til þess ráðs að lækka stýrivexti mjög myndarlega í stórum skrefum. Ef ég man rétt fóru stýrivextir í Noregi á einu ári úr eitthvað um 4% niður í um u.þ.b. 2%. Síðan enn neðar og þeir eru núna, ef ég man rétt, í 0,25% eða eitthvað slíkt og búnir að vera nokkuð lengi. Þetta varð til þess, í stuttu máli, að verðbólga í Noregi lækkaði gríðarlega mikið á mjög stuttum tíma. Þetta kemur m.a. fram í mjög góðri BS-ritgerð sem ég kom höndum yfir nýlega sem er gerð af ungri konu sem er okkur mjög vel kunn í Miðflokknum og heitir Hallfríður Hólmgrímsdóttir. Þessi BS-ritgerð, sem ég mun örugglega gera betur grein fyrir opinberlega á næstunni með einhverjum hætti, hefur að niðurstöðu að til þess að lækka verðbólgu dramatískt, eins og maður segir, virkaði þetta ráð sem Norðmenn gripu til, þ.e. að lækka stýrivexti í mjög stórum skrefum á mjög stuttum tíma, gríðarlega vel. Hér á landi höfðu menn ekki kjark til að gera þetta árið 2015, illu heilli, og ég velti því fyrir mér, og hef reyndar leitað í smiðju til nokkurra fagmanna sem vit hafa á, hvaða afleiðingar það hefði haft í för með sér ef stýrivextir hefðu verið lækkaðir t.d. um 2% þarna um mitt ár 2015. Ég held að það sé næsta víst að hægt sé að slá því föstu að við hefðum ekki að þeirri aðgerð gerðri fengið aðra eins hækkun og styrkingu á gengi krónunnar og raun varð þar á eftir. Þessi styrking krónunnar hins vegar hafði, eins og allir vita, mjög alvarleg áhrif á t.d. ferðaþjónustu og sérstaklega fyrirtæki í ferðaþjónustu. Það má með nokkrum rökum segja að þessi hágengisstefna hafi átt þátt í því að annað stóra flugfélagið okkar féll og hitt stóra flugfélagið okkar hefur verið í mótvindi. Þó að allt líti vel út á þeim bæ hefur ekki farið á milli mála að þetta sterka gengi hefur valdið þeim erfiðleikum. Ég vil líka nefna að þrátt fyrir það - og ég vil ítreka að ég vil ekki takmarka sjálfstæði Seðlabankans - hefur Seðlabankinn ekkert farið sérstaklega vel með sjálfstæði sitt. Ég vil nefna t.d. nýleg mál sem tengjast gjaldeyriseftirliti og þar sem ekki eru öll kurl komin til grafar. Við vitum ekki enn þá hvort íslenska ríkið verður fyrir málshöfðun vegna aðgerða Seðlabankans í einu ákveðnu máli í gegn einu ákveðnu fyrirtæki. Það er alveg eins líklegt að það verði höfðað skaðabótamál á hendur Seðlabankanum vegna framgöngu hans og seðlabankastjóra og æðstu stjórnenda bankans í því máli. Þannig að það eru m.a. þessi spor sem hræða nokkuð og það er líka þess vegna sem þetta ágæta frumvarp um Seðlabankann sjálfan veldur mér að vissu leyti vonbrigðum. Vegna þess að ég taldi að menn myndu kannski styrkja aðra kosti en verðbólgumarkmiðið fyrir Seðlabankann sjálfan til þess að hann fengi frjálsari hendur og betri verkfæri til að halda hagstjórn í lagi. Ég man ekki betur, herra forseti, en að á kynningarfundi í hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi einn af forgöngumönnum undirbúningsnefndarinnar að samningu þessara frumvarpa talað um að hagkerfi sem eru með örmynt, ef við getum orðað það þannig, eins og íslenska krónan er séu, að mig minnir, u.þ.b. 80 talsins í heiminum. 78 þeirra eru með hagstjórn sem byggist á einhverju öðru en bara verðbólgumarkmiðum. Það má telja mér það til lasts, herra forseti, að ég hef ekki komist að því enn þá hvaða ríki það er sem er hitt ríkið af þessum tveimur. Ísland er annað og ég hef ekki getað komist að því og ekki gefið mér tíma til að komast að því hvert hitt ríkið er sem fylgir sömu stefnu og við í hagstjórn, þ.e. verðbólgumarkmið hvað sem tautar og syngur. Þetta eru kannski stóru vonbrigðin, fyrir utan það að nú stendur til að skipa seðlabankastjóra, ráðningarferlið er í fullum gangi. Það á sem sagt núna að skipa seðlabankastjóra áður en þessi lög, sem við erum núna að fara að breyta, taka gildi. Nýr seðlabankastjóri verður ráðinn á grundvelli núverandi laga um Seðlabanka Íslands en kemur síðan til með að starfa eftir alveg nýjum lögum, ef þau verða samþykkt. Ég tel þetta til vansa. Ég verð að segja það. En það sem stendur reyndar upp úr að mínu áliti í þessu frumvarpi um Seðlabankann sem hér liggur fyrir eru þessar mannmörgu nefndir og ráð sem á að skipa. Í fyrsta lagi, herra forseti, á að ráða þrjá aðstoðarseðlabankastjóra. Einn af þessum aðstoðarseðlabankastjórum á í raun réttri að stýra Fjármálaeftirlitinu en hluti af því hefur aftur eftirlit með starfsemi Seðlabankans en heyrir undir aðalseðlabankastjórann. Ég fæ þetta ekki til að ganga upp, herra forseti, alls ekki. Þarna verða fjórir seðlabankastjórar, einn aðal og þrír vara. Síðan verða þrjár nefndir, peningastefnunefnd og hvað þær nú heita allar. Ég sé ekki betur en það sé stefnt að því að þar séu einhverjar sirka þrjár u.þ.b. 20 manna nefndir sem eigi að vera bankanum til ráðgjafar. Síðan eiga þær að koma einu sinni til fjórum sinnum á ári fyrir þingnefnd og skýra frá afrekum sínum á yfirstandandi ári. Mér finnst þetta ekki skilvirkt, herra forseti, en kannski er ég bara að misskilja hlutina svona gjörsamlega. Ég vona samt og held því fram að svo sé ekki. Bara þetta atriði, því ég veit að þessi undirbúningsvinna var góð og vönduð og tók langan tíma, en svo koma menn með þetta mál núna á síðustu stundu inn í þingið og það á að afgreiða það nánast án umræðna hér í þingsal. Eins og svo mörg önnur mál núna undanfarandi. Þetta er náttúrlega, herra forseti, ekki gott. Þetta eru ekki vönduð vinnubrögð, alls ekki. Ég hefði fagnað því mjög ef umræðan um þessi tvö frumvörp, af því nú er ég svo sem einungis búinn að tala um seðlabankafrumvarpið sjálft, hefði fengið vandaðri meðferð, ég tala nú ekki um að ef menn hefðu bara einfaldlega frestað báðum þessum málum til þess að þau geti fengið betri yfirferð, sérstaklega í þingsal, og alvöru umræður, en ekki að það sé hlaupið til á síðustu dögum þingsins. Ég skil bara ekki þá framgöngu. Það er eins, í sjálfu sér, með sameininguna. Ég skal fúslega viðurkenna að þessi sameining Fjármálaeftirlits og Seðlabanka hugnaðist mér í upphafi mjög vel að mörgu leyti. Menn voru jú að tala um meiri slagkraft í starfseminni. Það kom reyndar fram að það ætti engin hagræðing að vera af því að það átti ekki að því að fækka starfsmönnum um einn heldur átti að búa til einhverja ofurstóra ríkisstofnun upp á 300 manns. Af því að sameinað Fjármálaeftirlit og Seðlabankinn verður 300 manna stofnun. Að auki, eins og ég segi, sjálfstæð, eins og fram hefur komið, sem þýðir það í raun að hún verður ósnertanleg ráðherra á hverjum tíma. Nú eru það bæði forsætisráðherra og fjármálaráðherra í sjálfu sér sem að koma. Þeir geta í sjálfu sér ekki beitt sér á einn eða neinn hátt ef þeim þykir eitthvað athugavert. Það eru þessir hlutir sem valda mér vonbrigðum. Síðan get ég alveg sagt það hreinskilnislega, af því að ég hafði í sjálfu sér mikla trú á því á þessum slagkrafti og þessari auknu þekkingu sem myndi safnast inn í Seðlabankann með því að Fjármálaeftirlitið kæmi þar inn, að síðan heyrir maður varnaðarorð frá mjög mætum mönnum sem kunna mjög vel til verka. Þar nefni ég fremstan og fyrstan til Gylfa Zoëga prófessor sem er nú einn af nefndarmönnum í peningastefnunefnd Seðlabankans því öllum hnútum kunnugur, fyrir utan að vera afbragðs fær fræðimaður. Því það er hann svo sannarlega. Hann hefur lýst miklum efasemdum um þessa sameiningu. Þegar maður heyrir vandaða fræðimenn koma fram með svo sterk varnaðarorð eins og Gylfi Zoëga hefur gert í þessu tilfelli eiginlega getur maður ekki annað en hlustað eftir því sem þeir segja. Og eins og ég hef sagt það áður hér í þessum stól og á eftir að segja örugglega aftur: Svona einn af stærstu göllum íslenskra stjórnmálamanna - og kannski er þetta alþjóðlegt vandamál, ég veit það ekki - er tregðan til að játa að þeir hafi rangt fyrir sér, tregðan til að athuga mál betur þegar þeir jafnvel sjá og vita að málin eru ekki alveg jafn bein og breið og menn héldu í upphafi. Það er mikill ljóður á okkar ráði að segja þá ekki við okkur sjálf: Stöldrum aðeins við. Tökum þessi mál aðeins til endurskoðunar, förum yfir þessa gagnrýni, förum yfir þessar ábendingar, förum yfir þessar ráðleggingar sem er búið að beina til okkar. Og ef við erum jafn sannfærð eftir að hafa gaumgæft þetta allt um að rétt sé að fara fram eins og kemur fram í þessum tveimur frumvörpum, þá skulum við gera það. En ég skil ekki þá tregðu að vilja ekki gaumgæfa varnaðarorð manna eins og Gylfa Zoëga, ég bara skil hana ekki. Ég segi það aftur að við stjórnmálamenn tökum ákvarðanir um mál oft byggðar á ráðgjöf annarra. Vegna þess að eðli máls samkvæmt getum við ekki sett okkur ofan í smáatriði hvers máls sem hér inn ratar. Þess vegna verðum við að reiða okkur á sérþekkingu annarra sem gefa okkur álit og umsagnir o.s.frv. En það er með öllu óverjandi ef við skella skollaeyrum við áliti og ráðleggingum færustu manna á þessu sviði. Þess vegna hefði ég talið að best af öllu hefði verið að við hefðum frestað afgreiðslu þessara mála beggja. Við hefðum farið yfir þau einu sinni en þá, gagnrýnið og með fyrir augum þær ráðleggingar og þær ábendingar og þá gagnrýni sem menn á borð við borð við Gylfa Zoëga hafa sett fram. Vegna þess að við þekkjum það, herra forseti, og við skulum ekkert loka augunum fyrir því, að á hverju þingi nánast erum við að samþykkja mál sem þarf að taka upp að einhverju leyti, stundum litlu leyti, stundum í grundvallaratriðum, eiginlega örskömmu eftir að þau eru afgreidd og samþykkt á Alþingi Íslendinga. Ég held bara að sú reynsla ein og sér ætti að segja okkur og sýna að við þurfum að gæta að okkur. Þegar við tökum upp jafn mikilsverða og mikilvæga lagasetningu og lagaumgjörð og lög um Seðlabanka Íslands held ég að við skuldum okkur sjálfum það, og náttúrlega þjóðinni, að við vinnum þessi mál eins vel og við mögulega getum. Á það finnst mér skorta hér. Og nú endurtek ég það sem ég sagði í upphafi: Þessi mál eru vel undirbúin. Það er búinn að fara mikill tími í að undirbúa þau. En meðferð þingsins á allri þessari vinnu sem búið er að vinna er ekki til fyrirmyndar, nema síður sé. Í sjálfu sér finnst mér að við séum með því að fara flausturslega yfir þessi mál og flaustra þeim í gegnum þingið á síðustu dögum þings að gera lítið úr þeirri vinnu sem það ágæta fólk vann sem undirbjó þessi mál svo vel sem það gerði. Það breytir ekki þeirri skoðun minni að t.d. frumvarpið um Seðlabankann hugnast mér ekki eins og það er sett upp. Ég skil ekki af hverju menn notuðu ekki tækifærið fyrst það var verið að taka þessi lög upp og gerðu þær grundvallarbreytingar sem hefðu getað komið að góðu, Seðlabankanum og okkur öllum. Þannig að ég segi aftur, herra forseti: [[Forseti hringir.]]Við skulum gaumgæfa þessi mál betur, taka þau til hliðar og fresta þeim aðeins.
Herra forseti. Ég vil næst víkja aðeins að umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja þar sem samtökin koma inn á að endurreisa málskotsnefndina á fjármálamarkaði sem var lögð niður á sínum tíma og samtökin hafa lagt áherslu á að verði endurvakin. Fyrir því hafa þau fært ágætisrök. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Sameining Seðlabankans og FME felur í sér viðamikla kerfisbreytingu …“ Undir það skal heils hugar tekið og ég hef aðeins komið inn á það í fyrri ræðum mínum. Það verður sem sagt til afar öflug stofnun eins og við Miðflokksmenn höfum komið inn á í okkar ræðum. „SFF leggja á það þunga áherslu að þessi þróun styrkir rök fyrir því að orðið verði við ákalli SFF um að komið verði á fót málskotsnefnd, í líkingu við þá nefnd sem áður starfaði, sem fjármálafyrirtæki geti skotið ágreiningsmálum til“ og fengið tiltölulega hraða afgreiðslu hvað það varðar. Það er mikilvægt. Þau færa rök fyrir því að þróunin á regluverki á fjármálamarkaði „hefur verið með þeim hætti að eftirlitsaðilar hafa fengið í síauknum mæli afar víðtækar og jafnvel matskenndar eftirlitsheimildir og eftirlitsúrræði sem ekki byggja í öllum tilfellum á skýrri lagastoð“. Það er að sjálfsögðu áhyggjuefni. Við sjáum hvað gerist þegar Seðlabanki Íslands fær í hendurnar hið stóra og mikilvæga verkefni gjaldeyriseftirlitið. Pottur er brotinn og rúmlega það í því eftirliti og ég vil meina að það hafi rýrt trúverðugleika Seðlabankans hvernig haldið var á ákveðnum málum þar. Þá vil ég sérstaklega nefna Samherjamálið. Vegna þessa aukna eftirlits segja samtökin að það sé mikilvægt að þessir eftirlitsaðilar búi við virkt aðhald. Undir það tek ég heils hugar, herra forseti. Það er mikilvægt að eftirlitsaðilar sem þessir búi við „virkt aðhald æðra stjórnvalds til þess að tryggja að við beitingu eftirlitsheimilda séu óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins hafðar í heiðri þannig að við ákvörðun sé gætt meðalhófs og jafnræðis auk þess sem beitt verði málefnalegum sjónarmiðum við ákvörðunartöku“. Samtökin telja að sá vettvangur sem henti best hvað þetta varðar sé einmitt slík málskotsnefnd, að hún sé best til þess fallin að veita slíkt aðhald og að málskotsnefndin myndi styrkja starfsemi þess hluta hinnar nýju stofnunar sem fer með fjármálaeftirlit. Verði þetta frumvarp að lögum erum við komin þarna með afar öfluga eftirlitsstofnun og það eru alveg góð og gild rök fyrir því að þá sé hægt að áfrýja málefnum og ágreiningi til æðra stjórnvalds. Það er fullkomlega eðlilegt í þessari aðstöðu og í réttarríki að það sé hægt. Þessi nefnd var felld brott á sínum tíma, árið 2006, og þá voru rökin m.a. þau að það væri svo mikill aflsmunur „milli bankakerfisins og eftirlitsaðila, vegna stærðar bankakerfisins, að mikilvægt væri fyrir FME að klippa á þessa málskotsleið“. Ég árétta þetta hér vegna þess að mér finnst þetta mjög mikilvægt atriði í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja og rétt að koma því betur á framfæri. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Ég sé að tímanum er lokið og legg áherslu á það að lokum að við förum vandlega yfir þetta mál og frestum því. Ég held að það sé mjög skynsamlegt og hér hafa margir fært góð rök fyrir því.
Herra forseti. Ég tel ástæðu til að vekja athygli á nokkrum atriðum sem koma fram í umsögnum um þetta mikilvæga mál. Ég vil í upphafi máls míns ítreka þá afstöðu sem ég lýsti í fyrri ræðu minni um að þetta stóra mál hefði gott af því að fá nánari skoðun. Það er ekkert sem kallar á að það sé afgreitt í skyndingu. Nú þegar áberandi er farið að gæta tímaskorts er enn meiri ástæða til að leggja þetta mál til hliðar í bili og kanna miklu betur fyrirhugaða sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins. Það er vert að kanna hvernig samtök fyrirtækja sem eru hér starfandi undir regnhlíf Viðskiptaráðs tjá sig. Þar er umsögn þar sem kemur fram að Viðskiptaráð sé fylgjandi sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins, a.m.k. hvað varðar þætti sem snúa að fjármálastöðugleika. Þetta er býsna skilyrtur stuðningur við þessa sameiningu því að það er aðeins einn afmarkaður þáttur í málinu. Í umsögninni kemur fram að enda þótt sameining sé að mörgu leyti skynsamleg sé hún ekki gallalaus og, með leyfi forseta, ætla ég að vísa beint í umsögnina þar sem segir: „Í fyrri umsögn benti Viðskiptaráð á að eftirlit með fjármálamörkuðum sé ólíkt þeim hlutverkum að stuðla að verð- og fjármálastöðugleika og snýr fyrst og fremst að því að farið sé eftir lögum og reglum. Slíkt starf getur skaðað trúverðugleika SÍ á öðrum sviðum líkt og reynslan af gjaldeyriseftirliti SÍ virðist sýna. Framkvæmd peningastefnu og önnur starfsemi SÍ verður aldrei sterkari heldur en trúverðugleiki hans, svo mikið er í húfi. Einnig verður til einstaklega valdamikil stofnun með sameiningu SÍ og FME og í greinargerð er vísað til rannsókna þar sem bent er á mögulega hagsmunaárekstra og að vald seðlabanka sé með þessu fyrirkomulagi jafnvel of mikið.“ Hér eru uppi varnaðarorð og þau eru studd tilvísun í erlent fræðirit. Þarna segir áfram, með leyfi forseta: „Fleiri, t.d. Samtök atvinnulífsins, Samtök fjármálafyrirtækja og Kauphöll Íslands, hafa viðrað sams konar áhyggjur sem er að nokkru leyti svarað í greinargerð frumvarpsins. Í ljósi slíkra athugasemda þarf að grandskoða hvernig hæfileg valddreifing innan Seðlabankans er tryggð og að honum sé veitt gott aðhald. Það má gera með ýmsum hætti. Ein leiðin væri að gera skýr skil milli fjármálaeftirlits eða viðskiptaháttaeftirlits og fjármálastöðugleika í stjórnskipun bankans, t.d. með því að varaseðlabankastjóri fjármálaeftirlits sitji ekki í fjármálastöðugleikanefnd. Hvort sem slík leið eða önnur er skynsamleg eða ekki er ljóst að tryggja þarf að aðhald að bankanum verði nægilegt þar sem Seðlabankinn verður gríðarlega valdamikil stofnun.“ Mér þykja þetta gagnlegar ábendingar og athugasemdir. Þarna segir áfram um þetta nauðsynlega aðhald: „Þar gegnir bankaráð lykilhlutverki og tryggja þarf að ráðið geti sinnt hlutverki sínu með fullnægjandi hætti þar sem það verður enn mikilvægara en áður ef af sameiningu verður. Í því felst meðal annars að hlutverk innri endurskoðanda verður mikilvægara en áður, en jafnframt ætti að kanna möguleika á að bankaráðið geti notið faglegs stuðnings utan Seðlabankans.“ Þarna er ábending sem mér þykir áhugaverð, herra forseti, þar sem segir, aftur með leyfi forseta: „Það vekur nokkra athygli að heimild Seðlabankans til að lýsa yfir markmiði um gengi íslensku krónunnar gagnvart öðrum gjaldmiðlum sé nú höfð í 2. gr. um markmið og verkefni Seðlabanka Íslands en ekki í VIII. kafla um gengismál, gjaldeyrismarkað og erlend samskipti sem væri sambærilegt við núgildandi lög. Ekkert hefur komið fram um að til standi að koma á sérstöku gengismarkmiði hér á landi og því kemur þessi tilfærsla á heimild Seðlabankans nokkuð á óvart. Rétt væri að þessi tilfærsla væri í það minnsta rökstudd því ekki er að sjá að neitt sérstakt kalli á að fella heimild um gengismarkmið, t.d. fastgengi, undir sama hatt og önnur meginmarkmið bankans eins og verðbólgumarkmið.“ Þetta eru ábendingar frá Viðskiptaráði. Í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja segir, með leyfi forseta: „SFF vill í þessu samhengi benda á nauðsyn þess að sameinuð stofnun hugi vandlega að forgangsröðum verkefna við framkvæmd eftirlits með fjármálafyrirtækjum. Að mati SFF væri óheppilegt ef einstakar einingar innan sameinaðrar stofnunar tækju sjálfstæðar ákvarðanir um forgangsröðun verkefna, hver á sínu sviði. Slíkt fyrirkomulag myndi leiða til óskýrleika í forgangsröðun og draga úr skilvirkni í eftirlitsframkvæmd. Mikilvægt er að sameinuð stofnun taki heildstæða og samhæfða ákvörðun um megináherslur og forgangsröðum eftirlitsverkefna fyrir alla stofnunina. Þá er mikilvægt að stofnunin upplýsi fjármálafyrirtæki fyrir fram um þá ákvörðun og gefi þeim kost á að koma að sjónarmiðum sínum þar að lútandi á framfæri.“ Ég vek sömuleiðis athygli á því sem segir í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja, að samráðsnefnd eftirlitsskyldra aðila „hefur nú þegar farið yfir rekstraráætlun FME fyrir árið 2020. Margt er óljóst um reksturinn árið 2020 vegna áforma um að sameina FME og Seðlabanka. Þessu fylgja margir óvissuþættir en rekstraráætlunin var sett fram miðað við óbreytta skipan.“ Þarna er fjallað um eftirlitsgjald sem er mikið áhugamál Samtaka fjármálafyrirtækja, en það sem ég vildi vekja athygli á er að miðað „við þær upplýsingar sem liggja fyrir vegna væntanlegrar sameiningar Seðlabankans og FME telja SFF að enn eigi við að fara fram á slíka úttekt“ - óháða rekstrarúttekt sem þarna er til umræðu - „þótt ljóst sé að úttektin muni ekki nást fyrir sameininguna.“ Þarna er mikilvæg ábending. Það er verið að fjalla um að fram fari óháð rekstrarúttekt en það kemur fram í umsögninni að ljóst sé að slík úttekt muni ekki nást fyrir sameiningu miðað við þá tímasetningu sem er uppi. Þetta er enn ein röksemd fyrir því að fresta þessu máli. Í umsögninni segir: „Verður úttektin því ekki til staðar sem veganesti við sameiningarvinnuna.“ Þetta er út af fyrir sig mjög gagnleg ábending, herra forseti. Það er auðvitað að mörgu að hyggja í þessu en ég ítreka að þetta mál er svo stórt og svo valdamikil stofnun ráðgerð að það má ekki ákveða slíkt í neinum flýti. [[Forseti hringir.]]Eðlilegt er að þessu máli verði þess vegna frestað.
Virðulegur forseti. Við ræðum áfram tvö þingmál, frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins og frumvarp til laga um Seðlabanka Íslands. Það hefur komið fram í ræðum að allt á þetta sér nokkuð langan aðdraganda og kannski eðlilegt að það hafi tekið ákveðinn tíma. Ég held að þó sé rétt að hafa í huga að oft er betra að gefa sér enn þá meiri tíma en að flýta sér um of og virðist það að sumu leyti eiga við í þessu máli. Ég minntist í fyrstu ræðu minni á að ég teldi eðlilegt í ljósi þess að hér er líklega verið að ganga frá þessum málum, annaðhvort í dag, á næstu dögum eða þá síðar á árinu, að fresta ráðningu seðlabankastjóra sem nú stendur yfir. Í ljósi þess að hér er verið að semja ný lög er það svolítið sérstakt. Þetta er svipað og orkupakkamálið, við vitum hvað kemur í orkupakka fjögur og ætlum að drífa okkur að innleiða orkupakka þrjú þó að á honum verði gerðar breytingar án þess að fjalla um þær breytingar. Hér ætlum við að samþykkja breytingar á lögum um Seðlabankann sem kalla á ákveðna uppstokkun á yfirstjórn en við erum samt að ráða seðlabankastjóra á sama tíma. Ég skora á þá sem eru við stjórnvölinn varðandi ráðningu seðlabankastjóra að skoða vandlega að fresta því máli þangað til þessi mál hafa verið afgreidd að fullu. Þegar við ræðum fjármálakerfið, þar með talið Seðlabankann, verður mér hugsað til þess þegar við vorum að innleiða Evrópureglur um fjármálakerfi, breytingar og fjármálaeftirlit í kjölfar hrunsins, að bæta kerfið sem var að sjálfsögðu mjög gott. Þá undirgengumst við ákveðna lausn er varðar álitamál sem við samþykktum hjá eftirlitsstofnun Evrópusambandsins varðandi fjármálakerfið. Ég velti því mikið fyrir mér, sérstaklega undanfarnar vikur og mánuði, hvort við höfum mögulega gert mistök í þeirri aðferðafræði. Þá staldra ég enn meira við þegar kemur að orkumálunum og vil skoða þau vandlega til að við endurtökum ekki mistökin. Herra forseti. Í umsögnum um málið, sem eru ekkert mjög margar, er vakin athygli á nokkrum þáttum, m.a. því að það er verið að búa til býsna valdamikla og stóra stofnun eða einingu. Það er kallað eftir ákveðnum skýringum á þeim verkefnum sem þar verði unnin. Það er líka bent á að breyting sem þessi hljóti að kalla á einhvers konar hagræðingu þó að hana sé ekki endilega að sjá í gögnum málsins en hún kann að hafa farið fram hjá mér. Það er eðlilegt að kalla eftir því að manni sé þá vísað á það hvar er að finna upplýsingar um hvaða hagræðingu menn sjá í þessu öllu saman, þ.e. hvaða rekstrarlega hagræðing eða sparnaður hljótist af því að fara þessa leið. Hér hefur verið farið yfir þær umsagnir sem hafa borist og nefndi ég í minni fyrri ræðu aðeins umsögn Samtaka atvinnulífsins. Þau fjalla jákvætt um málið en eru með ákveðin varúðarorð og benda á það í fimmta og síðasta lið sinnar umsagnar að það þurfi að nýta tækifæri sem skapast til þeirrar hagræðingar sem þarna verður. Það sem mig langar að vekja athygli á núna eru fyrst og fremst þau völd sem ég talaði um áðan. Að þeim er vikið í þriðja lið umsagnar Samtaka atvinnulífsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Viðbótarvald og aukin ábyrgð kallar á fjölskipaða bankastjórn. SA telja nauðsynlegt að bregðast við viðbótarvaldi og aukinni ábyrgð Seðlabankans við sameininguna. Nauðsynlegt er að styrkja og endurskoða bæði ábyrgðar- og stjórnunarferli innan bankans til að tryggja viðunandi dreifingu valds. SA fagna því að stjórnvöld fari að tillögum starfshóps um endurskoðun á ramma íslenskrar peningastefnu er snúa að fjölskipaðri bankastjórn. Skipun varaseðlabankastjóra á sviði peningamála, fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlits skapar bæði nauðsynlegt mótvægi og aðhald við aukið vald bankastjóra, ásamt því að tryggja viðeigandi sérfræðiþekkingu. Verði FME fært í heild sinni undir Seðlabankann telja SA að viðunandi dreifing valds náist ekki nema með skipun þriggja varaseðlabankastjóra og hvetja til þess að ekki verði hróflað við því fyrirkomulagi í meðferð þingsins á frumvarpinu.“ Ég held að það sé ágætispunktur að ræða um valddreifinguna. Það þarf augljóslega að endurskipuleggja strúktúrinn þegar kemur að yfirstjórn bankans eftir þessa breytingu, nái hún fram að ganga, og það undirstrikar að mínu viti það sem ég kom að áðan, að það væri skynsamlegt að fresta ráðningu seðlabankastjóra, taka þetta allt í einni kippu og byrja þá með nýja stöðu. Auðvitað getur verið að eitthvað af því frábæra og hæfa fólki sem er í bankanum í dag verði ráðið í þessar stöður sem er að sjálfsögðu frábært en þá værum við að leggja af stað með ný lög og nýja hugsun. Fleiri umsagnir bárust um málið og það er áhugavert að sjá að í umsögn Viðskiptaráðs er fjallað um samkeppnina sem getur orðið til og er varað við því að Seðlabankinn fari í samkeppni við einkaaðila nema brýn nauðsyn sé til. Undir það er óhætt að taka, það væri ekki gott ef slíkt yrði ekki notað með réttum hætti, það væri inngrip sem ég held að væri ekki gott fyrir starf sem byggir á einkaframtakinu í sjálfu sér. Viðskiptaráð bendir einnig á að sameining sé að sumu leyti skynsamleg en þó ekki gallalaus. Það bendir á ákveðna galla sem af þessu geta hlotist. Stofnunin verður vissulega mjög valdamikil og það er allt í lagi að huga að þeim varúðarorðum að hlutverkið geti orðið svolítið flókið varðandi eftirlit með eftirlitinu, hvernig það á að fara fram þegar þetta er allt komið á sama stað. Það kann að vera að það sé kostur að skýra það með einhverjum hætti. Í áliti Viðskiptaráðs er líka talað um að valddreifing innan bankans þurfi að vera tryggð og m.a. er bent á þá leið að gerð séu skýr skil á milli fjármálaeftirlits eða viðskiptaháttaeftirlits og fjármálastöðugleika í stjórnskipun bankans, t.d. með því að varaseðlabankastjóri fjármálaeftirlitsins, með leyfi forseta, „sitji ekki í fjármálastöðugleikanefnd“. Öll þessi atriði eru góðra gjalda verð og væri áhugavert að sjá hvort brugðist hefði verið við þeim. Ég hef ekki náð að fara alveg í gegnum málið til að átta mig á því en ég geri ráð fyrir því, enda held ég að allir séu sammála um að vinnan í nefndinni hafi verið góð, opin og heiðarleg og að allir hafi lagt sitt af mörkum.
Herra forseti. Mig langar í þessari ræðu að drepa á nokkur atriði sem mér tókst ekki tímans vegna að fara yfir í fyrri ræðu minni um þetta mál. Ég orðaði það reyndar þannig þá að það hefðu verið mér vonbrigði að menn skyldu ekki vera djarfari í hugsun en svo að vilja halda hér áfram. Það kemur fram í greinargerðinni á bls. 17 að markmið með vinnu ráðherranefndarinnar hafi verið, með leyfi forseta, „að viðhalda verðbólgumarkmiði sem meginmarkmiði peningastefnunnar og sjálfstæði Seðlabankans og peningastefnunefndar hans til að beita stjórntækjum til að ná því en gera viðeigandi breytingar til að efla traust og auka gagnsæi“. Bara það að viðhalda verðbólgumarkmiðinu sem nánast eina stjórntæki bankans er að mínu mati ekki það sem þurfti að gera akkúrat á þessum tíma. Það hefði miklu frekar átt að leggja megináherslu á önnur atriði sem hefðu getað gert Seðlabankanum kleift að ná markmiðum sínum, að ríghalda ekki bara í verðbólgumarkmið heldur horfa til annarra þátta líka. Það hefur ekki verið þannig, a.m.k. ekki undanfarin ár, að Seðlabanki Íslands hafi beitt bindiskyldu eins og maður hefði haldið að hægt væri að gera. Bankarnir hafa í sjálfu sér leikið lausum hala, ef við getum orðað það þannig, og maður hefur ekki tekið eftir neinum áþreifanlegum vilja hjá Seðlabankanum til að reyna að hafa taumhald á þeim. Það vita allir sem vita vilja hvernig hagur bankanna hefur vænkast frá hruni á kostnað heimila og fyrirtækja þessa lands. Það vita líka allir sem vita vilja að peningastefna og vaxtastig á Íslandi eins og það er núna hefur fyrst og síðast komið í veg fyrir að ungt fólk sem hefur haslað sér völl erlendis og lært þar rati hingað aftur. Það er skiljanlegt vegna þess að nú hafa menn talað um að vextir á Íslandi séu í lágmarki. Víst er að lífeyrissjóðir hafa lánað til íbúðakaupa með væntanlega í kringum 3% vöxtum, ef ég man rétt, jafnvel aðeins undir því, plús verðtryggingu, nota bene. Eins og málin horfa við núna losar verðbólga á Íslandi 3%. Í nágrannalöndunum kaupir þetta sama fólk hús og íbúðir með vöxtum sem eru að hámarki 2,5–3% en án verðtryggingar. Ef við bætum ofan á það að húsnæði sem byggt hefur verið undanfarið, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, er ekki vænlegt húsnæði til t.d. fyrstu kaupa sjáum við að þessar samverkandi ástæður verða til þess að við fáum því miður ekki heim aftur vel menntað fólk sem hefur verið í framhaldsnámi erlendis. Þetta er bara einn hluti þeirra áhrifa sem sú gegndarlausa hávaxtastefna sem hér hefur verið rekin hefur á íslenskt þjóðlíf. Hún pínir líka smáfyrirtæki. Þegar vextir eru með þeim hætti sem þeir eru hér eiga lítil fyrirtæki og meðalstór ekki annars kost en að hella áhrifunum af þessum háu vöxtum út í verðlagið á vörum sínum og þjónustu. Það veldur því að verðbólga eykst sem veldur því að lánin okkar hækka sem veldur því að verðbólgan eykst enn þá meira. Ríkisstjórnin er búin að lofa því að taka húsnæðishlutann út úr verðtryggingunni í sambandi við kjarasamninga sem voru undirritaðir í vor en það sér náttúrlega ekkert framan í að það eigi að fara að gera það. Þessi verðtrygging er það afl sem er fyrst og fremst að kyrkja almenning og fyrirtæki, sérstaklega smá og meðalstór, sem eru undirstaða vaxtar í þjóðfélaginu, í öllum þjóðfélögum. Undirstaða atvinnu í öllum þjóðfélögum er lítil og meðalstór fyrirtæki og hér er verið að kyrkja þau með hávaxtastefnu. Afburðafólk sat í ráðherranefndinni til að undirbúa þetta mál, afburðafólk á sínu sviði, og þess vegna eru það svo mikil vonbrigði, eins og ég segi, að markmiðið er kolrangt. Það er alveg gríðarlega sorglegt að þetta skuli vera með þessum hætti og að við skulum ekki bera gæfu til og nota tækifærið þegar verið er að taka upp lögin um Seðlabanka Íslands í heilu lagi til að höggva að rótum meinsemdarinnar. Það er ekkert útlit fyrir annað en að við sitjum áfram uppi með það að hér hafi hæstu stýrivextir í Evrópu verið lækkaðir um 0,5% um daginn, bara of lítið og of seint, allt of lítið og allt of seint. Ég segi aftur eins og ég sagði í fyrri ræðu minni: Þessir stýrivextir áttu að fara niður um 2% í einum rykk árið 2015. Eftir þessa lækkun eru vextirnir væntanlega á svipuðum stað og þeir voru áður en hækkunarhrinan hófst. Hún hófst árið 2015, sem aldrei skyldi verið hafa. Það voru algjör hagstjórnarmistök. Á þetta hafa margir málsmetandi menn bent, dr. Ólafur Margeirsson, Marinó G. Njálsson og fleiri, afburðamenn, yfirburðamenn, en það er ekki hlustað á þá. Og að sjálfsögðu er ekki hlustað á einn alþingismann sem heldur sömu ræðuna fjórum sinnum á ári eða oftar um þetta mál, því miður. Eins og ég segi eru þetta stóru vonbrigðin í þessum málum. Þetta plús það sem ég sagði áðan, að sameina Fjármálaeftirlitið Seðlabankanum í trássi við varnaðarorð frá manni eins og Gylfa Zoëga, eru ekki góð vinnubrögð. Ég þori að fullyrða að ekki líður langur tími, verði þessi mál samþykkt í þessu fljótræði, þar til að við þurfum að taka þau upp að einhverju leyti, annaðhvort að litlu eða stóru leyti. Þessi peningastefna er búin að vera í gildi á Íslandi síðan 1995 og það vita allir sem vilja vita og það sjá allir sem vilja sjá að hún hefur ekki gengið upp, ekki fyrir neinn, og samt halda menn áfram. Það er vont að hvorki ráðherra né formaður efnahags- og viðskiptanefndar skuli vera hér en ég verð eiginlega að spyrja: Var það að viðhalda verðbólgumarkmiði eftir forskrift frá ráðherra? Er það ráðherrann sem sagði að þetta væri markmiðið og að menn skyldu vinna eftir því? Eða er þetta eitthvað sem sérfræðinganefndin ákvað sjálf, að markmiðið skyldi vera óbreytt peningastefna, verðbólgumarkmið hvað sem á dynur? Þetta er alveg svakalega dapurlegt. Það er þess vegna sem ég og við fleiri teljum að það beri að fresta atkvæðagreiðslu um þetta mál, að það beri að taka þessi mál til skoðunar aftur til að sjá hvort ekki sé hægt að nýta tímann til að fá fram hagfelldari og djarfari niðurstöðu sem gæti orðið til þess að leysa þau vandamál sem núverandi peningastefna, hávaxtastefnan, hefur haft í för með sér fyrir fólk og fyrirtæki.
Hæstv. forseti. Við höldum áfram að ræða um frumvörp um sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins. Ég var að lesa athyglisverða umsögn frá Seðlabankanum þar sem fjallað er um bæði frumvörpin í sömu umsögninni og mig langar, með leyfi forseta, að lesa aðeins upp úr henni: „Frumvörpin eru lögð fram vegna fyrirhugaðrar sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Í frumvarpi til laga um Seðlabanka Íslands er lagt til að sett verði ný heildarlög um Seðlabanka Íslands þar sem Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið verði sameinuð í eina stofnun undir heitinu Seðlabanki Íslands. Í frumvarpi til sameiningarsafnlaga eru lagðar til nauðsynlegar breytingar á lögum vegna sameiningar stofnananna. Ráðherranefnd um efnahagsmál og endurskipulagningu fjármálakerfisins hefur farið með yfirstjórn verkefnisins og á vegum hennar hefur starfað verkefnisstjórn um peningastefnu, þjóðhagsvarúð og fjármálaeftirlit, skipuð af forsætisráðherra. Tengiliður Seðlabankans, Rannveig Sigurðardóttir, aðstoðarseðlabankastjóri, starfaði með verkefnisstjórninni. Seðlabankastjóri og aðstoðarseðlabankastjóri sátu einnig fundi ráðherranefndarinnar þegar fjallað var um sameininguna. Frá því að undirbúningur hófst að gerð frumvarpanna hefur Seðlabankinn komið á framfæri ýmsum athugasemdum og ábendingum. Seðlabankinn vill árétta að naumur tími var gefinn til smíði frumvarpanna miðað við umfang verkefnisins og eru því enn nokkur atriði sem bankinn vill vekja athygli á í báðum frumvörpum. Seðlabanki Íslands styður í meginatriðum þær breytingar sem felast í frumvörpunum. Breytingarnar sem lagðar eru til munu draga úr þeim göllum sem hafa fylgt því að yfirsýn og ábyrgð varðandi fjármálastöðugleika hefur verið á hendi tveggja stofnana. Þá munu þessar breytingar leysa það vandamál sem varð þjóðinni til tjóns í fjármálakreppunni að Seðlabankinn, lánveitandinn til þrautavara, hafði ekki nægilega góða innsýn í stöðu einstakra kerfislega mikilvægra banka. Þrátt fyrir þetta telur Seðlabankinn að það geti verið ástæða til að skoða lagfæringar á ýmsum atriðum í frumvörpunum. Fyrir því eru aðallega tvær ástæður. Í fyrsta lagi er sú leið að sameiningu sem hér er lögð til ekki sú sama og mest hefur verið í umræðunni á undanförnum árum, þ.e. að sameina þjóðhagsvarúð og eindarvarúð í Seðlabankanum en að Fjármálaeftirlitið sinni áfram viðskiptaháttaeftirliti og neytendavernd. Þess í stað er um að ræða allsherjarsameiningu. Seðlabankinn féllst á það fyrirkomulag á fyrri stigum málsins sem ákveðna málamiðlun sem var talin líkleg til að skapa meiri sátt um sameininguna. Auk þess eru viss rök fyrir þessari leið í mjög litlu landi. Það breytir því ekki að því fylgja ýmis vandamál eins og nánar verður fjallað um síðar í umsögninni. Ekki er víst að nægilegur tími hafi gefist við samningu frumvarpanna til að finna bestu leiðir til að draga úr þeim. Í öðru lagi er hætt við að líkur á ágöllum séu meiri við það að vinna frumvörpin á svo stuttum tíma og því mikilvægt að nýta þinglega meðferð til að draga úr þeim sem kostur er.“ Eins og ég gat um í ræðu minni fyrr í kvöld var þetta áréttað í nefndaráliti 2. minni hluta, að þingið og þeir sem að málinu koma þyrftu að gefa sér meiri tíma til að vinna betur að málinu. Með leyfi forseta langar mig að halda aðeins áfram með umsögnina: „Stefnt er að því að frumvörpin verði að lögum á yfirstandandi þingi og styður Seðlabankinn það markmið. Hvernig tekst til um sameininguna mun svo ráðast af framkvæmdinni hjá hinni sameinuðu stofnun. Þá kann að koma í ljós að æskilegt verði að gera einhverjar frekari breytingar á lögum til að stuðla að því að stofnunin geti sem best unnið að þeim mikilvægu markmiðum sem henni verða sett.“ Þess vegna má segja í framhaldi af þessu að það mætti gefa sér betri tíma. Markmið sameiningar og verkefni stefnunefnda eru þau að stjórnskipulag „Seðlabankans eftir sameiningu bankans og Fjármálaeftirlitsins þarf að fela í sér ásættanlega málamiðlun á milli sjónarmiða sem kunna að rekast á. 1. Að sameiningin leiði til aukinnar skilvirkni í eftirliti með fjármálakerfinu, bæti stefnumótun á sviði fjármálastöðugleika og skili samlegð til lengri tíma litið. 2. Að sameiningin leiði ekki til árekstra á milli ólíkra stefnumiða og aukinnar orðsporsáhættu fyrir Seðlabankann, þannig að einn hluti starfseminnar hafi truflandi áhrif á hinn. Seðlabankinn telur að fyrirliggjandi frumvörp til laga feli í sér ásættanlega málamiðlun á milli ofangreindra sjónarmiða þótt aðrar leiðir séu einnig færar. Seðlabankinn leggur ekki til grundvallarbreytingar á þeirri málamiðlun sem felst í frumvarpinu varðandi stjórnskipun Seðlabankans og nefnda sem starfa á hans vegum, en vill vekja athygli á mögulegum tilfærslum á ákvörðunum tveggja nefnda bankans sem gætu styrkt stjórnskipulag hinnar sameinuðu stofnunar, leitt til aukinnar skilvirkni og dregið úr orðsporsáhættu. Í frumvörpunum er lagt til að fjármálaeftirlit í heild sinni verði sameinað Seðlabanka Íslands, hvort heldur um er að ræða varúðareftirlit með bönkum, eftirlit með öðrum aðilum á fjármálamarkaði eða viðskiptaháttaeftirlit. Í því felst að öll viðfangsefni á sviði þjóðhagsvarúðar sameinast í Seðlabankanum. Nokkur samlegð ætti að felast í sameiningu mismunandi þátta eftirlitsins og þjóðhagsvarúðar í einni stofnun en slíkri heildarlausn fylgja óhjákvæmilega einnig vandamál sem mikilvægt er að milda eins og kostur er. Seðlabankinn lítur svo á að yfirstjórn hinnar sameinuðu stofnunar sé falið fullt svigrúm til að haga skipulagi hennar með þeim hætti að það stuðli að aukinni skilvirkni og samlegð. Lögin munu hins vegar afmarka vald- og ábyrgðarsvið peningastefnunefndar, fjármálastöðugleikanefndar og fjármálaeftirlitsnefndar auk seðlabankastjóra og þriggja varaseðlabankastjóra. Nefndirnar þrjár ættu að tryggja æskilega valddreifingu og stuðla að gagnsæi. Ytri meðlimi nefndanna er hægt að velja með tilliti til þekkingar og reynslu sem talin er nýtast við ákvörðunartöku í hverri nefnd. Þannig veita þeir aðhald og breidd við töku ákvarðana. Góð reynsla er af starfi peningastefnunefndar sem mun starfa í nánast óbreyttri mynd. Fjármálaeftirlitsnefnd er að mestu falið það hlutverk sem stjórn Fjármálaeftirlitsins hafði áður. Fjármálastöðugleikanefnd kemur í stað kerfisáhættunefndar og að nokkru leyti fjármálastöðugleikaráðs í núverandi skipulagi en nefndin mun taka endanlegar ákvarðanir um tiltekin varúðartæki sem áður voru á hendi ýmist Seðlabankans eða Fjármálaeftirlitsins. Nefndirnar hafa sjálfstæði til að taka ákvarðanir, búa yfir nauðsynlegum tækjum [[Forseti hringir.]]til að ná markmiðum sínum og ábyrgðarsvið þeirra eru skýr.“ Hæstv. forseti. Þar sem ég hef ekki náð að klára mál mitt óska ég eftir að verða settur aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Ég ætla að hefja mál mitt þar sem frá var horfið áður. Ég var að reyna að greina örlítið nokkrar umsagnir sem bárust um frumvarp til laga um Seðlabanka Íslands eftir að hann yrði ný stofnun með sameiningu núverandi banka og Fjármálaeftirlitsins. Það bárust fjölmargar umsagnir og ég var örlítið búinn að lesa upp úr tveimur eða þremur af þeim og er hérna með fleiri. Ég vil ítreka þá skoðun mína að ég telji að það eigi að fresta samþykkt þessa frumvarps um sinn svo að ráðrúm gefist til að huga nánar að ýmsum álitamálum sem er enn ósvarað, ekki síst vegna ábendinga úr mörgum áttum þar sem varað er við því að viðskiptaháttaeftirlit verði á hendi hinnar sameinuðu stofnunar Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins. Það er hérna umsögn frá Samtökum fjármálafyrirtækja. Með leyfi forseta segir þar: „Úrlausnarefni stjórnvalda er að tryggja sem skilvirkasta umgjörð um fjármálastöðugleika og styrkja framkvæmd þjóðhagsvarúðartækja auk þess að styrkja lagaumgjörð um peningastefnu og fjármálaeftirlit. Samtök fjármálafyrirtækja fagna því að stjórnvöld hafi frumkvæði að því að efla umgjörð peningastefnu, fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlits. Vegna smæðar landsins er mikilvægt að tryggja styrka innviði vegna fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlits en um leið að leita leiða til hagræðingar sem lækkað geta kostnað við rekstur innviða í fjármálakerfinu.“ Ég vil taka undir þessi síðustu orð í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja þar sem rætt er um hagræðingu. Við sameiningu þessara stofnana mætti ætla að það náist einhver hagræðing. En svo er ekki að sjá vegna þess að þarna er gert ráð fyrir fjórum bankastjórum, herra forseti. Það er ekki verið að hagræða með því móti. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Í frumvörpunum eru lagðar til þó nokkrar breytingar sem samtökin vilja vekja athygli Alþings á og óska eftir að efnahags- og viðskiptanefnd fari vel yfir við meðferð málsins. Þá vilja samtökin einnig vekja athygli á nokkrum atriðum sem eru óbreytt frá gildandi lögum og færa mætti til betri vegar, s.s. skorti á málskotsleiðum eftirlitsskyldra aðila og ákvarðanir um bindiskyldu.“ Er farið yfir þessi atriði hér í þessari umsögn. Ætla ég nú ekki að lesa hana alla, herra forseti, heldur grípa niður aftarlega í umsögnina þar sem segir: „Sameining Seðlabankans og FME felur í sér viðamikla kerfisbreytingu og við hana verður til afar öflug eftirlitsstofnun. SFF leggja á það þunga áherslu að þessi þróun styrkir rök fyrir því að orðið verði við ákalli SFF um að komið verði á fót málskotsnefnd, í líkingu við þá nefnd sem áður starfaði, sem fjármálafyrirtæki geti skotið ágreiningsmálum til. Þróun regluverks á fjármálamarkaði á síðustu árum hefur verið með þeim hætti að eftirlitsaðilar hafa fengið í síauknum mæli afar víðtækar og jafnvel matskenndar eftirlitsheimildir og eftirlitsúrræði sem ekki byggja í öllum tilfellum á skýrri lagastoð.“ Vil ég taka undir þessi orð samtakanna. Þau halda áfram: „Því er mikilvægt að eftirlitsaðilar búi við virkt aðhald æðra stjórnvalds til þess að tryggja að við beitingu eftirlitsheimilda séu óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins hafðar í heiðri ...“ Og síðan segja þeir, með leyfi forseta: „SFF telja ólíklegt að fjármálafyrirtæki myndu nýta málskotsrétt nema um sé að ræða grundvallarágreining eða mjög mikilvæg álitamál. Málskotsnefnd hefur þann kost að í hana eiga að veljast aðilar með sérfræðiþekkingu á fjármálamarkaði, hún er ekki umsetin miklum málafjölda og á því að geta unnið hratt og að trúnaður gagnvart málsaðilum á að vera tryggður. Dómstóll býr hvorki yfir sömu sérþekkingu né hefur tök á að vinna jafn hratt. Ákvarðanir eftirlitsaðila geta verið mjög íþyngjandi og byggjast stundum á huglægu mati.“ Ljóst er að hægt er að „áfrýja úrskurðum Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs til sérstakrar áfrýjunarnefndar. Eins og fyrr greinir er málsmeðferð slíkra áfrýjunarnefnda almennt hraðari en má vænta af dómstólum.“ Ég vil nýta tækifærið og taka undir þessi orð. Ég tel mikilvægt að málskotsaðili sé skipaður bestu sérfræðingum á þessu sviði. [[Forseti hringir.]]En ég gat ekki klárað mál mitt, herra forseti, og vil endilega fá að setja mig aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Ég hef áður minnst á það í kvöld að með þeirri breytingu sem gerð er á yfirstjórn Seðlabankans með þessu frumvarpi eru færð mjög mikil völd í hendur eins manns. Í sjálfu sér höfum við reynslu af því að svo hafi verið núna undanfarin ár með ekki mjög góðum árangri. Ég vil nefna aftur sérstaklega, herra forseti, það mál sem kennt hefur verið við útgerðarfélagið Samherja þar sem Seðlabanki Íslands hefur orðið ber að því að fara langt fram úr valdheimildum sínum. Það gæti verið að hann hafi bakað ríkissjóði, sem ber ábyrgð á Seðlabankanum, skaðabótaskyldu. Það ætti náttúrlega að vera okkur víti til varnaðar, herra forseti, og hefði átt að vera kveikjan að því að breyta þessu skipulagi með einhverjum hætti. Eins og við vitum er bankaráðs Seðlabankans, sem er hlutfallslega kosið hér á Alþingi, í sjálfu sér ekkert annað en ráðgefandi aðili til seðlabankastjóra sem út af fyrir sig fer sínu fram eftir því sem hans lund stendur til, eins og við höfum orðið vitni að núna undanfarið. Þessu hefðum við átt að breyta í þessu nýja frumvarpi að mínu mati. Þá kem ég enn að því að þessir ágætu yfirburðaeinstaklingar, sem ég vil kalla svo, sem skipuðu á sínum tíma þá nefnd sem undirbjó þetta mál - það er eins og leiðsögnin eða skipunarbréfið sem þeir fengu í upphafi hafi þrengt að þeim, bundið hendur þeirra á einhvern hátt. Vegna þess að niðurstaðan er svo langt frá því að vera á þeim faglegu, þekkingarlegu nótum sem þetta fólk er þekkt af. Það eru náttúrlega mikil vonbrigði og þess vegna eigum við að taka þetta mál til hliðar. Þess vegna eigum við að fara aftur yfir bæði málin. Við eigum að fara yfir þau og við eigum að taka mark á þeim góðu ráðleggingum sem við höfum fengið til þess að reyna að gera málin betur úr garði heldur en þau eru í dag. Það er ekkert gamanmál þegar mál koma upp eins og það sem tengist Samherja. Það er ekkert gamanmál að það skuli vera mættur her fjölmiðlamanna í húsleit hjá fyrirtæki í alþjóðaviðskiptum. Það er stórmál. Þetta getur skaðað og hefur örugglega skaðað ímynd fyrirtækisins út á við, jafnvel ímynd Íslands. Það þarf náttúrlega, herra forseti, með einhverjum hætti að leiðrétta það sem þarna var gert. Það verða einhverjir að axla ábyrgð út af því. Og ég segi aftur: Við eigum að láta þetta verða okkur víti til varnaðar um að fela ekki svo mikið vald í hendur eins manns eins og gert er ráð fyrir í þessum nýju lögum um Seðlabanka Íslands. Stofnun sem telur 300 manns, ein fjölmennasta stofnun á Íslandi, sjálfstæð - undir stjórn eins manns sem þarf varla að svara fyrir sín störf á nokkurn einasta hátt. Nema þannig að starfið er hans eða hennar er auglýst á fimm ára fresti. Tvisvar. Þá er starfstíma viðkomandi lokið. Á þessum tíma, tvisvar sinnum fimm árum, er hægt að stíga skref sem er ekki mjög gott að leiðrétta með nokkrum auðveldum hætti. Þannig að ég segi aftur: Við þurfum að flýta okkur hægt í þessu máli, herra forseti. Við þurfum að fresta þessum málum. Við þurfum að hlusta á ráðgjöf bestu manna sem hafa þegar stigið fram, gefið góð ráð og veitt okkur varnaðarorð. Við þurfum að hlusta á þau, herra forseti, þurfum að geyma þessi mál fram á haustið. Við þurfum að vinna þau betur og gera þau betur úr garði.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim. Ég mun stikla á stóru úr nefndarálitinu sem er nokkuð langt og ítarlegt. Ég mun aðeins fara yfir nokkur lykilatriði. En með frumvarpinu er lagt til að núverandi leyfisveitingakerfi við innflutning á tilteknum landbúnaðarafurðum frá löndum innan Evrópska efnahagssvæðisins verði lagt af. Felur það í sér breytingar á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum um matvæli og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Samkvæmt núverandi leyfisveitingakerfi þarf sérstakt leyfi Matvælastofnunar til að flytja inn kjöt, egg og ógerilsneyddar mjólkurvörur til landsins. Eftir breytingarnar þarf eftir sem áður leyfi Matvælastofnunar til að flytja slíkar vörur inn frá löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins. Líkt og ég kom inn á í 1. umr. kom ekki annað til greina en að takast á við þá stöðu sem komin var upp. Dómar voru fallnir á ríkið í Hæstarétti og EFTA-dómstólnum vegna svokallaðrar frystiskyldu. Við þessari stöðu er verið að bregðast með frumvarpinu. Leyfisveitingakerfið og frystiskyldan verður afnumin og því verður matvælalöggjöfin komin í takt við það sem íslensk stjórnvöld skuldbundu sig til að gera fyrir hartnær 12 árum en þó með því fororði að þau matvæli sem flutt eru til landsins skulu fara eftir þeim kröfum sem við setjum á innlend matvæli með tilliti til matvælaöryggis. Nefndin hefur fjallað ítarlega um málið og fengið fjöldann allan af gestum. Í umfjöllun nefndarinnar var bent á, m.a. af Matvælastofnun, að óvíst væri hvort tækist að ljúka tilteknum aðgerðum áður en frystiskyldan yrði afnumin. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir 1. september nk. sérstaklega og var þar vísað til viðbótartrygginga vegna svína- og nautakjöts. Í ljósi þess að ekki stendur til að taka neina áhættu í matvælaöryggi telur meiri hluti nefndarinnar rétt að fresta gildistöku um tvo mánuði. Meiri hluti nefndarinnar telur að sú frestun muni ekki hafa teljandi áhrif á þá hagsmuni sem fjallað hefur verið um. Fram komu sjónarmið í umfjöllun nefndarinnar um að samþykkt frumvarpsins muni hafa áhrif á tekjur innlendra framleiðenda. Þannig þurfi að bæta samkeppnisstöðu íslensks landbúnaðar til að vinna á móti tekjusamdrættinum. Ágreiningur er þó milli umsagnaraðila um umfang þessa tekjusamdráttar. Samhliða þessu frumvarpi kynnti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra aðgerðaáætlun í 15 liðum til að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Nefndin ákvað eftir umfjöllun að skjóta enn styrkari stoðum undir þá aðgerðaáætlun hæstv. ráðherra og flytur nefndin því þingsályktunartillögu um að ríkisstjórninni verði falið að hrinda aðgerðaáætluninni í framkvæmd. Með þingsályktunartillögunni felur Alþingi ríkisstjórninni að hrinda í framkvæmd aðgerðaáætlun til að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Þessi tillaga var unnin samhliða vinnu við síðasta mál um afnám svokallaðrar frystiskyldu. Hún er því lögð fram af allri atvinnuveganefnd og mun sú sem hér stendur mæla fyrir þeirri þingsályktunartillögu í framhaldinu. Meginhluti tillögunnar var kynntur af sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra samhliða framlagningu frumvarpsins um afnám frystiskyldu. Eftir umfjöllun nefndarinnar var ákveðið að flytja þessa þingsályktunartillögu til að gefa aðgerðaáætlun ráðherra meira vægi og renna traustari stoðum undir hana. Atvinnuveganefnd bætir við tveimur aðgerðum sem ég mun fjalla um á eftir þar sem ákveðnar breytingar eru gerðar á nokkrum aðgerðum. Þar sem ég tel að það skipti máli í öllu þessu samhengi mun ég fara aðeins yfir það líka hér og nú. Aðgerðaáætlunin er því í 17 liðum og bendi ég þeim sem hafa áhuga á þessu máli að kynna sér vel og ítarlega greinargerðina yfir allar þessar aðgerðir og hvað í þeim felist. Ætla ég hér að fjalla um þau atriði sem ég tel vera mikilvægust og þau atriði sem nefndin bætti við aðgerðaáætlun ráðherra Í 5. lið aðgerðaáætlunarinnar er fjallað um að ráðist verði í átak til að draga úr útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería á Íslandi. Á síðari árum hefur ónæmi gegn sýklalyfjum farið vaxandi í heiminum. Slíkt gerir meðferð ýmissa hættulegra sýkinga erfiða og kostnaðarsama og í sumum tilvikum ómögulega. Sýklalyfjaónæmi á Íslandi hefur verið umtalsvert minna vandamál en í nálægum löndum. Ísland ætlar að vera í fararbroddi í aðgerðum til að draga úr útbreiðslu sýklalyfjaónæmis innan ramma alþjóðlegra skuldbindinga og á grundvelli lýðheilsusjónarmiða miða munu íslensk stjórnvöld stefna að því að koma í veg fyrir dreifingu matvæla sem í greinast sýklalyfjaónæmar bakteríur. Þessu skal náð m.a. með með banni við dreifingu tiltekinna sýklalyfjaónæmra baktería í matvælum að undangenginni greiningu á stöðunni, uppsetningu eftirlits og í samræmi við opinbera stefnu í aðgerðum vegna útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería. Mikilvægt er að kallaðir séu til færustu sérfræðingar í því skyni að móta aðgerðir sem miði að því að lágmarka áhættu sem felst í sýklalyfjaónæmum bakteríum í matvælum. Einnig er fjallað um mikilvægi þess að efla nýsköpun í innlendri matvælaframleiðslu í lið 10 en lagt er til að setja á fót sjóð með sameiningu Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og AVS, rannsóknasjóðs í sjávarútvegi. Með því að sameina þessa sjóði megi efla nýsköpunarumhverfi atvinnugreinanna. Til að ná því markmiði verður að setja aukið fjármagn í slíkan sjóð en jafnframt þarf að tryggja að hlutfallsleg skipting fjármagns til atvinnugreinanna verði með sambærilegum hætti og nú er. Þá leggur nefndin til að bæta við tveimur aðgerðum til viðbótar við hinar 15 sem fyrir voru. Þær snúa annars vegar að því að endurskoða tollskrá fyrir landbúnaðarvörur með því markmiði að inn- og útflutningur verði flokkaður betur og nákvæmar en nú er. Þeirri vinnu skal ljúka haustið 2019. Það er mjög mikilvægt að fá betri söfnun hagtalna til að fá yfirsýn yfir þær vörur sem fluttar eru til landsins. Hins vegar verður ráðist í sérstakt átak í framhaldinu varðandi afnám leyfisveitingakerfisins í fjóra mánuði. Það verður aukið átak í eftirliti fyrstu fjóra mánuði eftir að lögin taka gildi. Að þeim tíma liðnum verður tekin afstaða til þess hvernig framgangur þessa eftirlits verður. Komi í ljós miklar brotalamir á eftirliti er mikilvægt að fyrirkomulag þess verði endurskoðað frá grunni. Í átakinu verður lögð sérstök áhersla á sýnatökur og skoðun á vottorðum vegna salmonellu og kampýlóbakter. Þá verður tíðni skyndiskoðana aukin á þeim tíma. Þannig verði hægt að tryggja áreiðanleika viðbótartrygginganna. Við fjöllum um þessa þingsályktunartillögu á eftir þar sem ég renni yfir alla liði hennar en ég tel að hún muni skjóta traustari stoðum undir innlenda framleiðslu og lýðheilsu landsmanna. Það er verkefni okkar allra, tel ég, að íslenskur landbúnaður verði samkeppnishæfur með því að gæði hans séu tryggð og séu í fyrsta sæti og gæðin séu vonandi enn betri en innfluttra matvæla. Síðan vísa ég í nefndarálitið varðandi breytingartillögurnar við hverja grein lið fyrir lið. Undir nefndarálitið rita Lilja Rafney Magnúsdóttir framsögumaður, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, með fyrirvara, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Njáll Trausti Friðbertsson og Jón Þór Ólafsson, með fyrirvara. Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Forseti. Ég geri mér grein fyrir því að forseta langar heim en það er nú óþarfi að flýta sér svona mikið. Mig langar að þakka nefndinni fyrir þessa vinnu. Ég held að eins og fram kom í ræðu hv. þingmanns og formanns nefndarinnar - sú þingsályktunartillaga sem við ræðum síðar í dag - sé vissulega til bóta. En það sem ég óttast er að sú tillaga og frumvarpið sem við erum að ræða hér og þau góðu fyrirheit sem koma fram í frumvarpinu og nefndaráliti meiri hlutans séu enn bara orð á blaði vegna þess að ég fæ ekki séð að það sé búið að tímasetja nema lítinn hluta af því sem hér á að gera, hvað þá að fjármagna allt sem þarna á að gera. Ég spyr hv. þingmann hvort hún telji ekki að það væri nauðsynlegt að fyrir lægi tímasett áætlun. Ef við ætlum að láta þessi lög taka gildi á næstu mánuðum gera sér allir grein fyrir því sem einhvern tímann hafa komið nálægt íslenskri stjórnsýslu að það mun taka mörg ár að ná þessu öllu fram ef ekki er sett pressa á að það gerist með samþykktri tímaáætlun og að fjármagn sé tryggt. Því spyr ég: Er búið að tryggja fjármagn í allar þær aðgerðir sem hér eru boðaðar? Ef ekki, hvernig í ósköpunum er þá hægt að leggja á borð fyrir þingið að þetta sé allsherjarlausn á áhyggjum bænda og okkar sem höfum áhyggjur af því að sá innflutningur sem heildsalarnir viljað ráðast í leiði ekki til þess að íslenskur landbúnaður, dýraheilbrigði og heilsa manna bíði tjón af? Hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af því? Ætlar þingmaðurinn að fara út í héruð núna og segja við bændur landsins að hafa engar áhyggjur af þessu, þetta muni allt ganga eftir og verða fjármagnað?
Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður veit eru fallnir tveir dómar, bæði í Hæstarétti og EFTA-dómstólnum. Við því er ekki annað að gera en að bregðast við. Ég treysti þessari ríkisstjórn og þeim hæstv. ráðherra sem situr í stól sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vel fyrir því að fylgja þessu máli eftir sem og þingheimi öllum. Það verður tryggt fjármagn til að fylgja þessu eftir. Ég efast ekkert um að það verði gert. Nefndin hefur unnið gífurlega vel að þessu máli og við höfum fengið til liðs við okkur færasta fólk til að útbúa þetta mál eins og það er og við höfum ekki fengið neinn stuðning, neinar tillögur eða hugmyndir frá Miðflokknum í þeim efnum. Það hafa ekki komið neinar tillögur úr þeirri átt svo mér finnst ansi holur hljómur í því að vera að gagnrýna og treysta ekki stjórnvöldum til að fylgja þessu máli eftir. Margur heldur mig sig í þeim efnum. Ég vísa því til föðurhúsanna að menn geti nú á síðustu stundu komið með einhverja efnislega gagnrýni á málið en hafa ekki lagt fram snifsi til að koma með tillögur til að mæta hæstaréttardómi og EFTA-dómstólnum.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki alveg hvar hv. þingmaður er staddur. Auðvitað gerum við okkur öll grein fyrir því að það þarf að bregðast við dómnum. Var einhver að draga það í efa? Það var enginn að draga það í efa. En ég vil gjarnan nota tækifærið, fyrst hv. þingmaður kannast greinilega ekki við það, eða vill ekki kannast við það, og benda á að Miðflokkurinn hefur flutt tvö þingmál á þessu þingi er varða einmitt hag neytenda þegar kemur að landbúnaðinum. Annað þingmálið fjallar m.a. um að það verði sett á matvælavörurnar hvert kolefnissporið sé til að neytendur geti gert sér grein fyrir kolefnisspori vörunnar þegar þeir versla. Það var frá hv. varaþingmanni Þorgrími Sigmundssyni. Síðan fluttum við annað þingmál sem er líklega fast í nefnd hv. þingmanns sem hefði verið nær að afgreiða það mál. Það snýr að því að í verslunum séu neytendur upplýstir um hvaða lyfjainnihald sé mögulega í vöru sem þeir ætla að kaupa, að neytendur geti valið í versluninni um vöru sem er alin og framleidd á stað þar sem er notað lítið af lyfjum í stað vöru þar sem notað er mikið af lyfjum. Af hverju afgreiddi hv. formaður nefndarinnar það ekki út úr nefndinni?
Var það fullfjármagnað?
Af hverju var það ekki afgreitt? Þetta er nefnilega vandinn, virðulegur forseti, sem við stöndum frammi fyrir hér. Það hafa komið fram góð mál er snerta þetta, góð mál til að upplýsa neytendur um hvaða hætta getur verið á ferðinni - en þau hafa ekki fengist afgreidd úr nefndinni hjá hv. formanni þessarar atvinnuveganefndar. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég fagna þessu máli og ég fagna breytingunum hjá nefndinni. Þær eru til bóta, það er engin spurning. Þær eru til bóta - en við verðum að tryggja að þetta gangi eftir. Það er það sem ég efast um og sem ég sakna í afgreiðslu frá nefndinni, að þessar góðu hugmyndir séu allar settar í tímasetta röð og tryggt að fjármagnið fáist. [[Forseti hringir.]]Ég treysti alveg hv. þingmanni til að berjast fyrir fjármagninu en ég veit ekki hvernig afgreiðslan á því verður hins vegar hjá ríkisstjórn.
Virðulegur forseti. Það er ágætt að heyra að hv. þingmaður treystir þeim þingmanni sem hér stendur. Það er gott að heyra og þá treysti ég því að hann leggi sig líka fram við að vera þakklátur fyrir þá vinnu sem er búið að leggja í þetta mál. Hún er ekki hrist fram úr erminni og hv. þingmaður sem hefur gegnt starfi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þekkir ýmislegt sem kemur að þessum málum og ég veit ekki betur en að kallað hafi verið eftir því í tíð hæstv. ráðherra að því yrði fylgt eftir að fá upprunamerkingar á innfluttar landbúnaðarvörur. Það var kallað eftir því og það tók ansi langan tíma að fá einhver viðbrögð við því.
Starfshópur skipaður.
Starfshópur skipaður, já, [[Gripið fram í.]]það tók ansi langan tíma og ég veit að af hálfu atvinnuveganefndar á þeim tíma var sérstaklega haft á orði að ekkert væri að gerast í málinu. Nú skulu bara allir líta í eigin barm í þessum efnum. Við í atvinnuveganefnd erum búin að vinna mikla vinnu með okkar færustu sérfræðingum til að búa málið í þennan búning og ekki hafa komið neinar tillögur um akkúrat þetta mál, hvernig á að bregðast við. Á að gera eitthvað öðruvísi eða til viðbótar? Ekki hafa komið neinar tillögur um það í nefndinni frá fulltrúum Miðflokksins svo að við verðum bara að ræða málin eins og þau eru. Ég hef ekki fundið annað en að fulltrúar Miðflokksins, hv. þingmenn, sómamenn, hafi verið mjög ánægðir með þá vinnu sem hefur verið unnin til að styrkja þetta mál gagnvart þeim breytingum sem verða þegar innflutningur matvæla til landsins eykst og að við séum að styrkja íslenskan landbúnað til að mæta þeim breytingum sem óhjákvæmilega verða [[Forseti hringir.]]til þess að við göngumst undir þá matvælalöggjöf sem við innleiddum fyrir 12 árum.
Frú forseti. Já, þótt fyrr hefði verið að þetta mál kæmi fram. Ég vil um leið og ég segi það þakka fyrir að það er komið fram og líka hvernig mál voru afgreidd í nefndinni. Ég verð að segja að ég var smeyk við að nefndin, og ekki síst ríkisstjórnarflokkarnir, myndu fara hvaða leið sem þeir gætu fundið til að tefja málið, torvelda það, koma með aukakröfur, skýrari reglur, skarpari, strangari, allt til þess að torvelda málið. Það sem hins vegar gerðist var að menn fóru af mjög miklum heiðarleika yfir málið, settu fram skýra aðgerðaáætlun, aðgerðir til mótvægis varðandi innflutning á fersku kjöti og það er ekki hægt að setja út á það. Ég vil hrósa hv. formanni nefndarinnar fyrir það. Mér finnst hins vegar miður að upplifa það - og var á móti því - að gildistökunni sé seinkað. Ég held að það sé afráð en skil hins vegar sjónarmið meiri hlutans. Menn vilja gefa ákveðið svigrúm til að fara betur í mótvægisaðgerðirnar - og ég vil aftur hrósa ríkisstjórnarflokkunum hvað það varðar að þeir taka alþjóðaskuldbindingar sínar alvarlega. Það er stórmál ef við Íslendingar ætlum ekki að gera það. Og þó að í stjórn séu flokkar sem vilja hafa landið sem mest lokað fyrir innflutningi, m.a. á landbúnaðarvörum, fylgja þeir eftir alþjóðaskuldbindingum sem er búið að taka hátt í tíu ár að reyna að fylgja eftir og það hefur kostað íslenska ríkið, neytendur líka, stórfé, tugi milljóna. Þetta er alvörumál og þess vegna vil ég frekar segja að mér finnst nefndin hafa unnið vel. Ég var smeykust við það og er að vissu leyti líka enn þá smeyk við að það eigi að ýta málinu svolítið fram fyrir sig en það hefur ekki gerst. Menn hafa tekið á þessu af skynsemi, reynt að snerta þau álitamál sem fólk hefur sett fram í gagnrýni sinni á málið. Það hefur verið reynt að koma til móts við ýmis sjónarmið og fyrir það vil ég þakka. En þetta mál ber að afgreiða og það verður að fara áfram og það verður að klárast.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er gott að heyra að hv. þingmaður hefur upplifað þá vinnu sem verið hefur í nefndinni þannig að menn væru að bregðast málefnalega við þeim veruleika sem þessir dómar sýndu fram á að við þyrftum að bregðast við og gangast undir alþjóðlegar skuldbindingar. Það væri ekki gott ef við værum ekki þar. Í öllu sem hefur farið fram í þessari vinnu erum við vissulega að reyna að mæta því að íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir breyttum veruleika með auknum innflutningi. Það er allt innan þeirra marka að við gerum sömu kröfu til íslensks landbúnaðar og erlendrar framleiðslu sem kemur hingað inn til landsins. Ég er bara ánægð með það. Auðvitað vilja þeir aðilar sem koma til með að flytja inn landbúnaðarvörur eðlilega að þetta taki gildi sem fyrst en ég hef samt þá tilfinningu að þeir muni sýna því ákveðinn skilning að þetta mál er þannig vaxið að menn þurfa líka aukið svigrúm til þess að vinna með þá þætti sem þarna eru undir varðandi viðbótartryggingar og annað sem við höfum heimild til að setja inn. Ég treysti því að sú samfélagslega ábyrgð sé ríkjandi hjá þessum aðilum að þeir horfi ekki í það þó að þarna sé seinkun um tvo mánuði á gildistöku. Ég er bara ánægð með að heyra að hv. þingmaður telur að við séum á réttri braut í þessum málum.
Frú forseti. Ég kem hingað til að gera grein fyrir áliti minni hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum um matvæli og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Tímans vegna mun ég bara stikla á stóru í þessu nefndaráliti en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Minni hlutinn bendir á að heilbrigði íslenskra búfjárstofna er mun betra en almennt er í Evrópu. Vegna einangrunar landsins er Ísland laust við fjölmarga dýrasjúkdóma sem hafa verið landlægir í Evrópu öldum saman. Af því leiðir að innlendir búfjárstofnar eru viðkvæmir fyrir smiti af slíkum pestum og fári þar sem viðnám þeirra er lítið sem ekkert. Minni hlutinn bendir á að notkun sýklalyfja hérlendis er mun minni en annars staðar í Evrópu og er íslenskur landbúnaður að þessu leyti í öfundsverðri stöðu. Til dæmis hefur tekist að halda kampýlóbakter í skefjum í eggja- og kjúklingabúskap og þykir árangur Íslendinga í þessum efnum eftirtektarverður. Minni hlutinn bendir á að mikilvægt er að viðhalda þessari einstöku stöðu sjúkdóma í íslenskum landbúnaði og viðhalda jafnframt hreinleika íslenskra landbúnaðarafurða.“ Í álitinu er vitnað í grein Sigurðar Sigurðarsonar, dýralæknis á Keldum, sem birtist í Bændablaðinu 16. maí sl. þar sem hann hvetur alþingismenn til að standa gegn frumvarpinu, m.a. með vísan til framangreindra raka. Bendir Sigurður jafnframt á að áður óþekktir smitsjúkdómar hafi margoft borist til landsins með ógætilegum og óþörfum innflutningi og valdið stórfelldu tjóni og erfiðleikum, þrátt fyrir viðnámsaðgerðir og varúðarráðstafanir. Telur hann það sama eiga við um þær viðnámsaðgerðir sem boðaðar hafa verið, barist hafi verið gegn afleiðingum slíkra ákvarðana stjórnvalda og þó að tekist hafi að útrýma mörgum innfluttum smitsjúkdómum hafi það verið með ærnum tilkostnaði og fórnum. Sigurður bendir í grein sinni á að frumvarpið hafi jafnframt í för með sér aukna hættu á innflutningi sýklastofna sem engin lyf vinna á og að það sé hættulegt heilsu manna og dýra. Telur hann að verið sé að hrekjast undan þrýstingi hagsmunaafla innan lands og reglum erlendis frá. Ég ætla að grípa hérna niður þar sem er vitnað í umsögn Félags eggjabænda þar sem bent er á að hætta sé á margvíslegum óafturkræfum afleiðingum fyrir íslenska eggjaframleiðslu og landbúnað í heild. Þar segir að heilnæmi íslenskra eggjaafurða sé eins og best verði á kosið og notkun sýklalyfja nær óþekkt svo áratugum skiptir. Innflutningur á erfðaefni sé háður mjög ströngum skilyrðum og því sé sjúkdómastaða með eindæmum góð. Bent var á að málið þyrfti meiri umfjöllun og lagt til að gildistöku yrði frestað enn frekar. Leggja þurfi línur um eftirlit og viðbótarvarnir og kröfur um að framleiðsluaðferðir séu ekki lakari en hérlendis. Frú forseti. Ég vil grípa frekar niður í þetta álit minni hlutans, með leyfi forseta: „Í umsögnum var enn fremur bent á að bæta þyrfti merkingar á innfluttu kjöti hvað varðar lyfjanotkun í framleiðslu eða upprunalandi og gera strangar kröfur um lekaheldar umbúðir, meðferð vöru og flutningsleiðir. Vel skilgreind viðbragðsáætlun þurfi að vera fyrir hendi þegar nær alónæmar eða alónæmar bakteríur greinist ásamt heimild til að stöðva dreifingu. Bent var á að í lögum verði að kveða skýrt á um ábyrgð framleiðenda og innflytjenda á að tryggja heilnæmi sem og viðurlög við brotum.“ Minni hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem hér hafa verið rakin og bendir á í þessu samhengi að þingmenn Miðflokksins hafa lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um matvæli á þskj. 1189 þar sem lagt er til að upplýsingar um notkun sýklalyfja í matvælaframleiðslu verði neytendum aðgengilegri. Aðdragandi málsins er vissulega vel rakinn í greinargerð með frumvarpinu, þar á meðal ferill málsins á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar, samningsbrotamál gagnvart EFTA-dómstólnum og skaðabótamál fyrir innlendum dómstólum. Í því sambandi vakna spurningar um hvort nægilega hafi verið gætt að íslenskum hagsmunum á öllum stigum málsins og að þeirri sérstöðu sem landið óumdeilanlega hefur. Eins og fram hefur komið, m.a. í máli framsögumanns meiri hluta, hefur meiri hlutinn lagt fram þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna. Felur hún í sér mótvægisaðgerðir sem miða að því að vernda íslenskan landbúnað og búfé eftir að innflutningur landbúnaðarafurða verður heimill og hefur þeim aðgerðum fjölgað meðan málið hefur verið til þinglegrar meðferðar. Minni hlutinn bendir í sínu áliti á að í umsögn Bændasamtaka Íslands komi m.a. fram að samtökin leggist fyrst og fremst gegn því að frumvarpið verði samþykkt. Að öðrum kosti óskuðu samtökin þess að gildistöku laganna yrði frestað og gripið til aðgerða til að lágmarka það tjón sem orðið getur, annars vegar með því að tryggja fjármögnun og framkvæmd mótvægisaðgerða og hins vegar með því að fela þar til bærri stofnun að gera greiningarmörk vegna sýklalyfjaónæmra baktería í matvælum og banna markaðssetningu á afurðum sem í ræktast sýklalyfjaónæmar bakteríur. Það er rakið í áliti minni hlutans að Landssamband kúabænda segir í umsögn sinni að nauðsynlegt sé að ráðast í mótvægisaðgerðir, hvort sem frystiskyldan verði afnumin eða ekki, og enn fremur að óraunhæft sé að nauðsynlegri vinnu við innleiðingu þeirra og fjármögnun yrði lokið fyrir áætlaða gildistöku. Minni hlutinn telur mótvægisaðgerðirnar góðra gjalda verðar og styður þær að sjálfsögðu, svo langt sem þær ná. Hins vegar tekur minni hlutinn undir framangreind sjónarmið og telur sýnt að mótvægisaðgerðirnar verði hvorki komnar til framkvæmda né fjármagnaðar að fullu áður en gildistaka er áætluð, líkt og Bændasamtökin bentu á, og telur því þörf á lengri fresti á þessu máli en áformaður er. Minni hlutinn getur af þessum ástæðum ekki lagt til að málið verði samþykkt án þess að fyrir liggi tímasett áætlun mótvægisaðgerða og fjármögnun þeirra sé tryggð. Undir álitið rita sá sem hér stendur, Ólafur Ísleifsson, og Sigurður Páll Jónsson. Frú forseti. Það hefði verið ástæða til að vísa í mun fleiri umsagnir en þarna er gert en hér hefur verið leitast við að hafa knappan texta og stutta framsögu. Ég vil sérstaklega geta mjög mikilvægrar umsagnar Læknafélags Íslands og mætti nefna fleiri góðar og vandaðar umsagnir sem liggja fyrir í þessu máli og ber að þakka fyrir þær. Frú forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir ræðuna. Ég velti fyrir mér meðan ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns hvort hv. þingmaður, sem vitnaði til umsagna sem sendar voru inn til nefndarinnar, geri sér ekki grein fyrir því að þær umsagnir sem var vitnað til voru sendar inn löngu áður en lokaniðurstaða frumvarpsins var ljós. Þeir sem hafa fylgst með málinu frá upphafi hljóta að hafa tekið eftir því að það hefur tekið gríðarlegum breytingum í meðförum nefndarinnar. Ég ætla að ræða þingsályktunartillöguna á eftir og því langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji frystiskylduna öflugri vörn gegn þeirri vá sem hann boðaði í sinni ræðu en sú aðgerðaáætlun sem liggur hér á borðinu. Það verður fróðlegt að fá svar við því. Einnig vitnaði hann í ágætan mann, Sigurð Sigurðarson, og grein sem hann skrifaði í Bændablaðið. Ég held að því miður hafi svipað verið komið fyrir þeim ágæta manni og þeim sem stóð hér á undan mér í ræðustól, að þeir hafi hvorugur kynnt sér lokaniðurstöðuna sem er í þessu plaggi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið en ég get ekki þakkað honum fyrir að víkja að Sigurði Sigurðarsyni með þeim hætti sem hann gerði. Hann gjörþekkir auðvitað þetta mál og engin ástæða til að draga það í efa. Varðandi spurningu hv. þingmanns um frystiskyldu eða aðgerðaáætlun lít ég ekki þannig á að valið standi á milli þessara tveggja þátta. Það er nákvæmlega rétt sem segir í umsögn Landssambands kúabænda og er tekið upp í álit minni hlutans, að nauðsynlegt sé að ráðast í mótvægisaðgerðir, hvort sem frystiskyldan verður afnumin eða ekki. Það er auðvitað lykilatriði. Þetta mál hefur tekið miklum breytingum meðan nefndin vann að því. Mótvægisaðgerðirnar í frumvarpinu eins og það kom frá hæstv. ráðherra voru líklega einar 12, svo fjölgaði þeim í 15 og síðan í 17. Þetta er allt saman til bóta og þetta er stutt af okkar hálfu, alveg tvímælalaust. Spurningin er í mínum huga mjög einföld: Er óhætt að halda áfram með málið án þess að fyrir liggi tímasett áætlun og án þess að það liggi fyrir með óyggjandi hætti að fjármögnun þeirra aðgerða sem mótvægisáætlun gerir ráð fyrir sé fyllilega tryggð? Um það snýst málið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mér fannst ekki mikið kjöt á beinunum í svarinu varðandi það sem ég spurði hv. þingmann um, varðandi frystiskyldu. Það hafa komið fram vísindamenn og talað um að frystiskyldan sé í sjálfu sér bara töf. Það er ýmislegt sem fer þar í gegn. Nú er boðað í þingsályktunartillögu sem við komum til með að ræða á eftir bann við dreifingu á vörum sem innihalda fjölónæmar bakteríur. Í mínum skilningi og vonandi flestra er það svo að þegar maður bannar dreifingu á vörum sem innihalda fjölónæmar bakteríur, vörum sem innihalda kampýlóbakter, vörum sem innihalda salmonellu - við erum ekki bara að tala um kjöt, við erum að tala um öll matvæli í þessu samhengi - er gríðarleg vörn fólgin í því fyrir búfjársjúkdóma og lýðheilsu landsins. Því spyr ég hv. þingmann: Getum við ekki öll verið sammála um það að það sem liggur fyrir, sú þingsályktunartillaga sem við komum til með að ræða á eftir og tengist frumvarpinu sem við erum að ræða núna, sé virkilega góð lausn og mikið framfaraskref? Ég vil einnig minna á að í því frumvarpi sem lagt var fram til að byrja með af hæstv. ráðherra voru mótvægisaðgerðirnar 15 og þær voru í greinargerð með frumvarpinu. Nú erum við með þingsályktunartillögu með 17 mótvægisaðgerðum.
Frú forseti. Þetta mál er ekki flókið. Það snýst um að sýna nægilega varúð. Það liggja fyrir alveg skýrar staðreyndir í þessu máli, þær staðreyndir að heilbrigði íslenskra búfjárstofna er mun betra en almennt gerist í Evrópu. Þetta er staðreynd. Það er staðreynd að Ísland hefur verið laust við fjölmarga dýrasjúkdóma sem hafa verið landlægir, hvers kyns pestir og fár. Það er staðreynd að íslenskir búfjárstofnar hafa lítið sem ekkert viðnám gagnvart slíkri óværu. Íslenskur landbúnaður er þannig hreinlega í stórhættu ef út af bregður. Málið er að viðhafa nægilega tryggar varnir og nægilega varúð í málinu. Eins og ég rakti, fyrst í framsögu minni og síðan í fyrra svari mínu, er enginn ágreiningur um að mótvægisaðgerðirnar eru góðar, svo langt sem þær ná. Það er að vísu ekki óumdeilt hversu öruggar þær eru en það er algjört lágmark að tímasett áætlun liggi fyrir og að það liggi fyrir óyggjandi staðfesting á því að þær aðgerðir sem þarna eru í 17 liðum séu að fullu fjármagnaðar.
Virðulegi forseti. Nú í júní eru 50 ár liðin frá því að fyrsta konan var skipuð prófessor. Það var doktor Margrét Guðnadóttir veirufræðingur. Margrét var skipuð prófessor í sýklafræði við læknadeild Háskóla Íslands. Gegndi hún þeirri stöðu í 30 ár. Margrét var dugleg að benda okkur á þá sérstöðu sem Íslendingar byggju við hér á landi vegna legu landsins, sérstöðu sem við þyrftum að verja. Það væri mikilvægt að við afsöluðum okkur ekki réttinum til að ráða sjálf sóttvarnamálum okkar. Í lok álitsgerðar sem dr. Margrét gaf vegna innflutnings á kjöti fyrir tíu árum segir hún, með leyfi forseta: „Að lokum vil ég minna á þá staðreynd, að margar kynslóðir af góðu fólki lögðu á sig ómælda vinnu til að koma íslensku heilbrigðisástandi og matvælaeftirliti þangað, sem það er núna. Það gerðist ekki á einum degi með samþykkt laga, heldur með þrotlausri vinnu. Höldum henni áfram.“ Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi er hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að bregðast við niðurstöðu EFTA-dómstólsins um innflutningstakmarkanir á ferskum matvælum til landsins. Við framlagningu málsins voru kynntar aðgerðaáætlanir til að tryggja vernd lýðheilsu og búfjár og standa vörð um hagsmuni neytenda. Ég hef verið nokkuð sannfærð um að hagsmunir bænda og neytenda fari saman þegar varað er við innflutningi á matvælum. Þingflokkur Framsóknarflokksins setti fyrirvara um frumvarpið í vetur um að sömu gæðakröfur yrðu gerðar til innfluttra matvæla frá Evrópska efnahagssvæðinu og gerðar eru til íslenskrar matvælaframleiðslu og enn fremur að lýðheilsa hlyti ekki skaða af innflutningi sýktra matvæla. Því hefur verið lögð fram þingsályktunartillaga frá atvinnuveganefnd sem boðar aðgerðaáætlun í 17 liðum. Sú tillaga fylgir eftir áherslum Framsóknarflokksins í þeim málum. Eðlilega þarf að bregðast við niðurstöðu EFTA-dómstólsins og það verður gert með samþykkt þessa frumvarps og styð ég það, að því gefnu að þingsályktunartillagan sem fylgir þessu máli fái góðan hljómgrunn.