Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um lykilupplýsingaskjöl vegna tiltekinna fjárfestingarafurða fyrir almenna fjárfesta. Stutta útgáfan er sú að það barst bara ein umsögn og sú var frá Seðlabanka Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1286/2014 um lykilupplýsingaskjöl fyrir pakkaðar og vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir fyrir almenna fjárfesta, svokölluð PRIIPs-reglugerð, verði innleidd í íslenskan rétt. Í umsögn sinni leggur Seðlabanki Íslands til að kveðið verði á um gildissvið laganna í sérstöku ákvæði. Með því móti verði tekinn af vafi um það til hvaða aðila og fjárfestingarafurða frumvarpið nái til. Meiri hlutinn tekur undir þetta. Þá kemur einnig fram það sjónarmið að tilgreina ætti að Seðlabankinn sé lögbært yfirvald í skilningi reglugerðarinnar. Í því sambandi er bent á að Fjármálaeftirlitið sé hluti af Seðlabanka Íslands og að bankinn fari með þau verkefni sem Fjármálaeftirlitinu eru falin í lögum. Því sé Fjármálaeftirlitið ekki stofnun, öllu heldur sé tilvísun til þess í lögum vísun til eftirlitsstarfsemi Seðlabankans. Herra forseti. Þessu nefndaráliti fylgja síðan viðeigandi breytingartillögur sem ég hef gert grein fyrir, auk annarra sem fylgja með nefndarálitinu. Hv. þm. Smári McCarthy ritar undir álit þetta með fyrirvara en eftirtaldir hv. þingmenn skrifa undir álitið: Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy, með fyrirvara, og Hjálmar Bogi Hafliðason.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um afleiðuviðskipti, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár, nr. 15/2018 (dregið úr reglubyrði). Eins og í málinu sem ég mælti fyrir áðan þá barst aðeins ein umsögn og hún var frá Seðlabanka Íslands. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 648/2012, um OTC-afleiður, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár, jafnan kölluð EMIR, var veitt lagagildi hér á landi með lögum um afleiðuviðskipti, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2019/834 um breytingu á reglugerð nr. 648/2012 að því er varðar frestun á stöðustofnunarskyldu, kröfur um skýrslugjöf, aðferðir til mildunar áhættu fyrir OTC-afleiðusamninga sem miðlægur mótaðili stöðustofnar ekki, skráningu og eftirlit með afleiðuviðskiptaskrám og kröfurnar fyrir afleiðuviðskiptaskrár, EMIR Refit, kveður á um breytingar á EMIR sem ætlað er að viðhalda því markmiði að tryggja gagnsæi um afleiðuviðskipti og valdheimildir eftirlitsaðila en skýra kröfur og í einhverjum tilvikum slaka á þeim til að einfalda afleiðuviðskipti og skýrslugjöf um þau og draga úr kostnaði. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum nr. 15/2018 til að leiða í íslenskan rétt þær breytingar sem leiðir af EMIR Refit-reglugerðinni. Í 2. tölulið 2. gr. frumvarpsins er lagt til að Fjármálaeftirlitið verði eitt lögbært yfirvald í skilningi 22. gr. reglugerðarinnar í stað Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands. Í umsögn Seðlabanka Íslands kemur fram það sjónarmið að fremur ætti að tilgreina að Seðlabankinn sé einn lögbært yfirvald í skilningi reglugerðarinnar. Í því sambandi er bent á að Fjármálaeftirlitið sé hluti af Seðlabanka Íslands og að bankinn fari með þau verkefni sem Fjármálaeftirlitinu eru falin í lögum. Því sé Fjármálaeftirlitið ekki stofnun, öllu heldur sé tilvísun til þess í lögum vísun til eftirlitsstarfsemi Seðlabankans. Leggur meiri hlutinn því til að Seðlabanki Íslands, í stað Fjármálaeftirlitsins, verði lögbært yfirvald samkvæmt lögunum. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með viðeigandi breytingu. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy og Hjálmar Bogi Hafliðason.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá umhverfis- og samgöngunefnd um frumvarp til laga um íslensk landshöfuðlén. Málið er 9. mál þessa 151. löggjafarþings þannig að nefndin hefur haft það til umfjöllunar mestallan þingveturinn, hefur fengið til sín gesti og farið yfir umsagnir sem hafa borist. Með frumvarpinu er lagt til að samþykkt verði heildarlög um íslensk landshöfuðlén. Samkvæmt skilgreiningu frumvarpsins á því hugtaki felur það í sér höfuðlén sem hefur beina skírskotun til Íslands, t.d. .is. Markmið lagasetningarinnar er m.a. að setja ramma utan um starfsemi skráningarstofa sem hafa umsjón með landshöfuðlénum með beinni skírskotun til Íslands. Nú er starfrækt ein skráningarstofa en meiri hlutinn bendir á að ekkert sé því til fyrirstöðu að fleiri skráningarstofur taki til starfa og starfi samtímis enda er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að lögaðili geti starfað sem skráningarstofa að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Nefndarálitið er upp á fimm blaðsíður þannig að ég mun ekki fara yfir það allt, en í umfjöllun nefndarinnar er komið inn á lokun, læsingu og afskráningu léna og aðeins fjallað um rétthafaskrá. Ég ætla að nota tímann til að fara yfir breytingartillögurnar og byrja á breytingum sem gerðar eru varðandi bráðabirgðaákvæði sem snúa að forkaupsrétti ríkissjóðs. Í ákvæði til bráðabirgða I í frumvarpinu er kveðið á um að ríkissjóður eigi forkaupsrétt að öllum hlutum í félaginu Internet á Íslandi hf., ISNIC. Í greinargerð með frumvarpinu er um rök fyrir ákvæðinu vísað til öryggis- og almannahagsmuna þar sem sú þjónusta sem fyrirtækið veiti sé nauðsynleg fyrir eðlilega virkni internetsins hér á landi. Þá sé nauðsynlegt að gera ráðstafanir sem tryggi að starfsemin sé með lögheimili hér á landi undir íslenskri lögsögu Það kom fram nokkur gagnrýni á þetta ákvæði og einkum út frá 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar. Því ætla ég að fara aðeins inn í umfjöllun nefndarinnar um það mál. Ljóst er að forkaupsréttur sem grundvallast á lagafyrirmælum horfir til takmörkunar á friðhelgi eignarréttar sem varinn er af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í ákvæðinu segir að eignarrétturinn sé friðhelgur og engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þurfi til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Þar sem um er að ræða lögbundinn forkaupsrétt og kaupandi gengur inn í kaupin á sömu kjörum og kaupandi hefur boðið lagði nefndin einungis mat á þriðja skilyrðið, þ.e. að eignarrétt megi ekki skerða nema almenningsþörf krefji. Meiri hlutinn bendir á að skráningarstofa höfuðléna er aðili sem annast og vinnur að skráningu lénsheita undir sérstöku höfuðléni. Það er alþjóðleg stofnun sem sér um úthlutun höfuðléna, þar á meðal landshöfuðlén Íslands. Íslandi hefur verið úthlutað einu landshöfuðléni, .is, og um þessar mundir er Internet á Íslandi, ISNIC, eini aðilinn sem fer með skráningu, rekstur og stjórnun þess. Sú umsjón og stjórnun sem skráningarstofa höfuðléna hefur á höfuðlénum felur jafnframt í sér umbreytingu á höfuðlénum í IP-tölur og getur þannig starfsemi skráningarstofu tekið til lénsheitakerfis (DNS). Þá bendir meiri hlutinn á að ríkið hefur sérstakra hagsmuna að gæta varðandi úthlutun léna. Lénið .is er í raun eins og ákveðið bréfsefni merkt Íslandi og getur það haft áhrif á önnur íslensk lén, þar á meðal ríkisins, séu slík lén notuð í tengslum við glæpastarfsemi, hryðjuverk eða hernað. Önnur ríki eiga þá rétt til varnar og geta þær varnir hæglega skaðað ríkið, aðra í samfélaginu og ekki síst traust á íslenskum lénum. Með hliðsjón af framangreindu er mikilvægi skráningarstofa landshöfuðléna fyrir virkni netsins hér á landi óumdeilt að mati meiri hlutans. Netið er meðal mikilvægustu innviða íslensks samfélags og ljóst að verði skerðing á eðlilegri virkni þess hér á landi myndi það hafa ófyrirséðar afleiðingar fyrir atvinnulífið, öryggi ríkisins og samfélagið í heild. Að öllu þessu virtu er það mat meiri hlutans að mikilvægir almannahagsmunir búi að baki forkaupsréttarákvæði frumvarpsins og skilyrði 72. gr. stjórnarskrárinnar um almenningsþörf sé þar með fullnægt. Nefndin tók sér góðan tíma til að skoða þetta mál og við vinnslu málsins aflaði nefndin sérfræðiálits um ákvæðið. Í því áliti kom fram að óvíst væri hvort ákvæðið næði þeim markmiðum sem að væri stefnt og settar voru fram nokkrar athugasemdir varðandi útfærslu þess. Með hliðsjón af þeim leggur meiri hlutinn til breytingar á ákvæðinu í því augnamiði að skýra og skerpa forkaupsréttarheimild ríkissjóðs. Í fyrsta lagi er lagt til að forkaupsréttur ríkissjóðs nái einnig til þess þegar breytingar verða á yfirráðum yfir lögaðila sem á hlutafé í ISNIC, þ.e. að íslenska ríkið fari með forkaupsrétt að hlutafé þeirra lögaðila sem eru hluthafar í ISNIC. Þar með er spornað gegn því að hluthafar komi sér hjá forkaupsréttarákvæðinu með því t.d. að framselja hlutafé sitt til einkahlutafélags og selja síðan hlutafé í einkahlutafélaginu, en ekki hlutaféð sem er háð forkaupsrétti eins og ákvæðið stóð í frumvarpinu. Þá er jafnframt lagt til að eiganda Internet á Íslandi, ISNIC, beri að tilkynna ríkisskattstjóra og Póst- og fjarskiptastofnun um beint og óbeint eignarhald sitt í samræmi við lög um skráningu raunverulegra eigenda, nr. 82/2019. Meiri hlutinn telur rétt að kveðið sé skýrt á um það með hvaða hætti forkaupsrétturinn skuli boðinn og hversu langan tíma íslenska ríkið hafi til að svara. Leggur meiri hlutinn því til að við ákvæðið bætist tvær nýjar málsgreinar þess efnis. Þar verði kveðið á um að berist kauptilboð í félagið eða hlutabréf þeirra aðila sem eiga bréf í félaginu skuli tilkynna það til Póst- og fjarskiptastofnunar án tafar, eigi síðar en innan 48 klukkustunda frá því að kauptilboðið kom til vitundar seljanda. Þá verði kveðið á um að komist á samningur skuli Póst- og fjarskiptastofnun bera samninginn undir ráðherra sem fer með málefni fjarskipta, fyrir hönd forkaupsréttarhafa, til samþykktar. Frestur ríkissjóðs til að svara forkaupsréttartilboði skuli vera 60 dagar frá því að tilboðið barst ráðherra. Meiri hlutinn leggur áherslu á að seljanda beri því skylda til að tilkynna öll kauptilboð til Póst- og fjarskiptastofnunar en forkaupsréttur virkist einungis þegar kominn er á bindandi samningur. Sé uppi vafi um hvort tilboð sé orðið bindandi óski Póst- og fjarskiptastofnun eftir staðfestingu á því hvort kominn sé á samningur. Varðandi tímalengd frestsins vísar meiri hlutinn til forkaupsréttarákvæðis í 5. mgr. 37. gr. laga um náttúruvernd, nr. 60/2013. Með vísan til þeirra ríku almanna- og öryggishagsmuna sem eru undir leggur meiri hlutinn til að kaup á hlutum sem bundnir eru forkaupsrétti komi ekki til framkvæmda á meðan frestur forkaupsréttarhafa er að líða, matsgerð um forkaupsréttarverð er enn ólokið eða rekið er dómsmál um forkaupsréttarverð. Sambærilegt ákvæði má finna í 17. gr. a samkeppnislaga, nr. 44/2005, um að samruni komi ekki til framkvæmda meðan Samkeppniseftirlitið fjallar um hann. Að síðustu leggur meiri hlutinn til að við frumvarpið bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða um kaupverð hluta en það byggist á 30. gr. jarðalaga, nr. 81/2004. Ákvæðinu er m.a. ætlað að taka á því ef seljandi og kaupandi semja um afar hátt verð til málamynda í því skyni að fæla forkaupsréttarhafann frá því að ganga inn í kaupsamninginn. Telji forkaupsréttarhafi að uppsett verð sé bersýnilega ósanngjarnt geti hann krafist mats dómkvaddra matsmanna á eðlilegu kaupverði. Meiri hlutinn leggur til að matsmenn skuli dómkvaddir fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Þeir ákveði matskostnað og hvernig hann greiðist. Meiri hlutinn bendir á að hægt sé að leita endurskoðunar á þeirri ákvörðun fyrir dómi, sbr. 66. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Að lokum leggur meiri hlutinn til að dómsmál sem lýtur að ágreiningi um forkaupsréttarverð að loknu mati sæti flýtimeðferð samkvæmt ákvæðum XIX. kafla laga um meðferð einkamála. Aðrar breytingar sem meiri hlutinn leggur til eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif, utan tveggja sem ég ætla að fara aðeins yfir. Ég hef gert grein fyrir meginbreytingunni sem snýr að því að styrkja forkaupsréttarákvæði og bráðabirgðaákvæði frumvarpsins en varðandi hinar breytingarnar tvær snýr önnur að úrskurðarnefnd skráningarstofu. Þar er lögð til breyting sem skýrir það að það sé skylda skráningarstofu að starfrækja úrskurðarnefnd. Varðandi útfærsluna þá telur meiri hlutinn eðlilegt að líta til þeirra reglna sem ISNIC starfar eftir nú þegar þannig að nefndin sé skipuð einum til þremur nefndarmönnum eftir eðli máls. Meiri hlutinn leggur til breytingu þess efnis við 8. gr. Jafnframt fylgir þá smávægileg breyting á 3. mgr. 10. gr. til að gæta samræmis. Svo eru það réttindi og skyldur rétthafa hvað varðar skráningu hugverkaréttinda þar sem lagt er til að rétthafi beri ábyrgð á að notkun á léni samrýmist réttmætum og lögvernduðum hagsmunum hans og skerði ekki lögvarin réttindi annarra, svo sem hugverkaréttindi. Þetta leggur nefndin til því að vegna sífelldrar skörunar léna og hugverkaréttinda, einkum vörumerkja, sé nauðsynlegt að fram komi í ákvæðinu að skráning léns geti ekki farið gegn hugverkaréttindum annarra. Þar beri að líta til hugverkaréttinda í víðum skilningi því að önnur réttindi en vörumerki, svo sem höfundaréttur og réttur til afurðaheitis, geti komið til álita við notkun á orði eða orðasambandi sem léni. Þá kom fram, sem snýr að þessu sama, réttindum og skyldum rétthafa, gagnrýni á efni 2. og 3. málsliðar 3. mgr. 12. gr. þar sem er tilgreint að nafn léns megi ekki tengjast refsiverðri háttsemi eða brjóta gegn lögum, skuli samræmast alþjóðlegum skuldbindingum Íslands og ekki vera til þess fallið að skaða orðspor landsins að öðru leyti. Ekki væri ljóst í hverju ábyrgð rétthafa léns samkvæmt ákvæðinu fælist en ekki væri að finna nánari skýringar á því hvernig ætti að túlka ákvæðið í greinargerð með frumvarpinu. Óljóst væri hvernig ætti að framfylgja því og vandmeðfarið hvernig setja ætti slíkar reglur um heiti léns án þess að taka notkun þess til skoðunar. Meiri hlutinn tekur undir þessar athugasemdir og leggur til að 2. og 3. málsliður 3. mgr. falli brott. Síðan er ein breyting í viðbót sem snýr að lokun og haldlagningu skráðra léna. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að til þess að hægt sé að fara fram á lokun og haldlagningu skráðra léna, til þess að þeirri heimild verði beitt, þurfi lénið að vera notað til að miðla ólöglegu efni eða efni sem hvetur til refsiverðrar háttsemi sem varðar við almenn hegningarlög og meint brot geti varðað fangelsisrefsingu allt að tveimur árum eða meira. En í greinargerðinni kemur fram að til þess að heimildinni verði beitt þurfi efnið að vera alvarlegs eðlis. Í því ljósi og með hliðsjón af gagnrýninni leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að í ákvæðinu verði miðað við að meint brot varði fangelsisrefsingu allt að sex árum í stað tveggja. Það er mat nefndarinnar að það verði mjög snúið í rauninni að leggja mat á beitingu ákvæðisins eins og það stendur í frumvarpinu og leggur nefndin því til þessa breytingu. Þá hefur verið gerð grein fyrir breytingartillögum við frumvarpið og eins og áður sagði voru líka örlitlar breytingar tæknilegs eðlis. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita Líneik Anna Sævarsdóttir, framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Hanna Katrín Friðriksson, Vilhjálmur Árnason, Guðjón S. Brjánsson og Jón Gunnarsson, sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Þá er Andrés Ingi Jónsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, samþykkur álitinu.
Virðulegur forseti. Ég ætla að hafa örfá orð um þetta annars ágæta mál sem fjallar um íslensk landshöfuðlén. Eins og mörg okkar á Íslandi kannski vita ekki er það einkafyrirtæki, fyrirtæki í einkaeigu, sem fer með landshöfuðlénið .is. Það æxlaðist nú ekki þannig að löggjafinn tæki meðvitaða ákvörðun um að þannig fyrirkomulag væri best heldur gerðist þetta einhvern veginn bara í gegnum röð alls konar atvika á sínum tíma þegar internetnotkun var að taka stakkaskiptum á Íslandi snemma á þessari öld. Þess vegna finnst mér gott að sjá þarna forkaupsrétt í frumvarpinu sem felur í sér að ef ISNIC, það ágæta fyrirtæki, er einhvern tíma selt eða meiri hluti þess þá hafi ríkið forkaupsrétt á því og hafi færi á því að ná valdi yfir þessu léni og ná því til sín. Það er nú bara þannig, ef við tölum íslensku, að landshöfuðlénið .is er ekki einkamál einhvers. Nú er tæknimaður sem stendur hér sem þekkir mætavel tæknilegu skýringarnar á bak við það hvað .is er, hvað DNS-færsla er, hvað DNS-netþjónn er og hvernig fyrirkomulaginu er tæknilega hagað. Það breytir því ekki að .is er í mannlegu samfélagi tákn um Ísland. Það er raunveruleikinn sem við búum við og mér finnst því eðlilegt að ríkið hafi í það minnsta eitthvað að segja um það hvernig fyrirkomulaginu sé háttað í kringum þetta .is-lén. Að því sögðu vil ég þó einnig segja að ég get ímyndað mér mjög margar aðstæður þar sem ISNIC, sem heldur núna utan um þetta lén, hefði getað brugðist verr við eða hagað skráningu verr en raunin er. Að mörgu leyti má reyndar segja að ISNIC hafi sýnt mikla ábyrgð þegar kemur að því hvernig það hagar skráningu. Það eru ein mistök sem ég man til þess að ISNIC hafi gert, sem það síðan leiðrétti. Það snerist um það þegar hið svokallaða ríki íslams eða ISIS skráði khilafah.is lénið og hélt þar úti sínum ógeðslega áróðri. Þá var léninu lokað af ISNIC á grundvelli þess að starfsemin bryti í bága við almenn íslensk lög. Sá sem hér stóð byrjaði á því að gagnrýna þessa ákvörðun á þeim forsendum að ef afskráningin hefði átt sér stað vegna þess að .is einfaldlega þýddi ekki „islamic state“ heldur Ísland þá hefði ég ekkert við þá afskráningu að athuga, mér þætti hún málefnaleg. En það var hins vegar og er ákveðin hætta við það að ætla að fara að beita almennum lögum sem forsendu afskráningar. Hættan stafar af því að það er ansi margt bannað á Íslandi sem að mínu viti má ekki leiða af sér að afskráning eigi sér sjálfkrafa stað. Þar má nefna 95. gr. almennra hegningarlaga sem fjallar um móðgun við erlenda þjóðhöfðingja. Það var bannað að drulla hér yfir Donald Trump, forseta Bandaríkjanna, eins og sá gerði sem hér stendur; á Twitter, á Facebook og í pontu. Það er bannað samkvæmt íslenskum lögum, 95. gr. laga nr. 19/1940, almennum hegningarlögum. Ég braut þessi lög. Ég gerði það viljandi, ég gerði það vitandi með fullum brotavilja og mun gera það aftur þegar ég er hættur á þingi, ítrekað, og ég mun hvetja aðra til þess og hvet hér með aðra til þess að brjóta þau lög þegar þess er þörf, vegna þess að ég tel það mikilvægt. Ef ég setti upp vef til að gagnrýna fasísku tilburðina og annan hrottaskap í þeim hræðilega forseta, Donald Trump, þá myndi ég varla una því að lénið yrði tekið í burtu út frá því að málstaðurinn þar væri brot á íslenskum hegningarlögum. Það er nú bara þannig í mannlegu samfélagi, virðulegi forseti, að við þurfum að geta tjáð okkur þvert á vilja annarra, annars þýðir tjáningarfrelsi ekki neitt. Og þetta er ekki slagur sem mér finnst við hæfi að ISNIC þurfi að taka, enda, ISNIC til hróss, dró það þetta til baka og sagðist eftir þessa umræðu frekar vilja grundvalla afskráninguna á þeirri réttmætu ástæðu að .is þýðir einfaldlega ekki „islamic state“. Þá er þetta meira í takt við vörusvik eða eitthvað þess háttar en snertir ekki réttinn til að tjá sig eða geta tjáð sig án þess að hafa þetta tiltekna lén, landshöfuðlénið .is. Að því sögðu, eins og ég benti þá á, þarf ekkert landshöfuðlén til þess að dreifa óhróðri eins og þeim sem var á þessari ógeðslegu síðu. Það er hægt að hýsa vefinn sinn hvar sem er. Í raun og veru er það algerlega ónýt barátta að ætla að fara að stemma stigu við hatursáróðri Ríkis íslams eða sambærilegra hryðjuverkasamtaka með því að taka niður einhver lén. Það er tapaður slagur fyrir fram, virðulegi forseti. En auðvitað snýst þetta ekki í sjálfu sér um það, þetta snýst um það hvað .is landshöfuðlénið sé, hvað það þýði og hverju fólk á von þegar það notar lénið. Eins og kannski heyrist þá finnst mér mikilvægt að það séu einhverjar reglur í kringum þetta landshöfuðlén. En mér finnst líka mikilvægt að þær byggi ekki á geðþótta og það eitt að loka léni á grundvelli þess að það brjóti í bága við lög, býr til geðþóttavald vegna þess að það er bara svo margt bannað á Íslandi. Það er svo margt á Íslandi sem varðar tveggja ára fangelsisvist en þarf samt að vera hægt að tjá án þess að eiga á hættu að lén sé tekið niður, óháð því hvort það hindri tjáninguna sjálfa eða ekki. Íslendingar á Íslandi eiga að geta haft sinn íslenska vef og drullað yfir Donald Trump að vild. Það er bara sjálfsagður hluti af tjáningarfrelsinu að geta sagt og sýnt fullt af hlutum sem flestu fólki er mjög illa við. Mér finnst það mjög mikilvægt frelsi. Í þessari löggjöf er einmitt tekið aðeins á því hvað eigi að gera í sambandi við lögbrot og í b-lið 11. gr. frumvarpsins er fjallað um að lögregla geti, að undangengnum dómsúrskurði, krafist þess að skráningarstofa, þýðist ISNIC, loki léni undir þeim kringumstæðum þar sem lénið er notað til að miðla ólöglegu efni eða efni sem hvetur til refsiverðrar háttsemi sem varðar við almenn hegningarlög og meint brot getur varðað fangelsisrefsingu allt að tveimur árum eða meira. Nú eru til þau brot þar sem mér þykir eðlilegt í rannsóknarskyni eða til að forða skaða, eitthvað því um líkt, að taka niður lén, t.d. út af skipulagðri hryðjuverkastarfsemi eða skipulagðri brotastarfsemi eða barnaklámi, barnamisnotkun eða þess háttar. Þá er tveggja ára refsiramminn heldur þröngur, m.a. fellur þar undir 95. gr. hegningarlaga sem ég nefndi hér áðan í sambandi við það að drulla yfir Donald Trump og aðra fasíska hrotta. Það gleður mig þess vegna að sjá að nefndin leggur hér til að þessi refsirammi verði hækkaður upp í sex ár. Þá eru tiltekin mun alvarlegri brot en það sem ég nefndi hér um að móðga erlenda þjóðhöfðingja. Mér finnst það mun eðlilegri rammi og fagna því að nefndin hafi tekið þessum ábendingum. Auðvitað vonum við öll að aldrei komi til þess að þessum lögum verði beitt. Þetta er jú ákvæði sem maður vill sjaldan sjá að sé tilefni til þess að beita. En ef þessi refsirammi hefði haldist í tveimur árum þá er engin spurning um það í mínum huga að fyrr eða síðar yrði því beitt og það hefði mögulega getað verið að ósekju og að mínu viti á það ekkert að vera mögulega að ósekju. Það á bara að vera skýrt að það sé ærið tilefni til og auðvitað að úrræðið nái tilsettu markmiði. Það var aðallega þetta sem ég hafði að athuga við frumvarpið hér fyrr þegar við vorum að ræða það. Ég verð þó aðeins að nefna eitt, bara svona til að hafa nefnt það, en það er lokamálsliður 12. gr. frumvarpsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Nafn á léni þarf enn fremur að samræmast alþjóðlegum skuldbindingum Íslands og ekki vera til þess fallið að skaða orðspor landsins að öðru leyti.“ Nú get ég ekkert fullyrt fyrir hönd lögreglunnar eða ISNIC eða íslenskra yfirvalda hvort allt sem þeim sem hér stendur dettur í hug að setja á íslenska vefsíðu sé til þess fallið að styrkja orðspor landsins eða skaða það ekki. Vel má vera t.d. að fyrrnefnd orðræða mín um fasíska hrottann Donald Trump skaði orðspor Íslands að mati einhverra. Þegar ég les þetta ákvæði þá finnst mér ekki í fljótu bragði skýrt hvað átt er við. En aftur á móti les ég það miklu meira í samhengi við t.d. það að hryðjuverkasamtök eins og Ríki íslams skrái hér .is lén og skaði þannig orðstír Íslands og lénsins. Að því leyti skil ég þessa klausu í því samhengi. Ég hef ekki miklar áhyggjur af þessu eða reyndar ekki neinar, ef ég segi alveg eins og er. Það væri reyndar þvert á móti frekar forvitnilegt að sjá hvernig sú umræða væri ef eitthvað væri sett á vef sem væri talið skaða orðspor landsins en brýtur ekki í bága við almenn hegningarlög. Þessu ákvæði yrði þá beitt til að sporna við skráningu þess léns. Það væri jafnvel forvitnilegt. En ég hygg ekki að þetta verði til vandræða en vildi hafa nefnt þetta, bara svona ef ég skyldi hafa rangt fyrir mér í því og að einn daginn verði þetta til vandræða. Þá hefur a.m.k. einn þingmaður hér staðið upp og tekið eftir því í það minnsta. Að öðru leyti verð ég að segja að ég styð þetta mál með þeim fyrirvara að ég hef ekki lúslesið breytingartillögurnar eða skýringar um hvert einasta ákvæði eins og það stendur núna á þessum tímapunkti við meðferð málsins. Ég styð málið og þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir sín störf og sér í lagi fyrir að takast á við b-lið. 11. gr. frumvarpsins.
Forseti verður að viðurkenna að hann er hugsi yfir ýmsu sem fram kom í ræðu hv. þingmanns, virðir að sjálfsögðu tjáningarfrelsi þingmannsins til að segja það sem honum finnst en finnst kannski ekki við hæfi að hvetja til lögbrota hér úr ræðustól þingsins.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjöleignarhús, nr. 26/1994. Flutningsmaður auk mín er hv. þm. Inga Sæland. Í 1. gr. segir um 33. gr. e í lögunum, um hunda- og kattahald, að hún orðist svo: „Hunda- og kattahald í fjöleignarhúsi er ekki háð samþykki annarra eigenda. Húsfélagið getur sett nánari reglur um hunda- og kattahald á húsfundi með samþykki allra eigenda, enda séu þær eðlilegar, málefnalegar og á jafnræði reistar. Húsfélagið getur með samþykki 2/3 hluta eigenda lagt bann við dýrahaldi ef það veldur öðrum íbúum verulegum ama, ónæði og truflunum og eigandi dýrsins neitar að gera bót þar á.“ Í 2. gr. segir: „33. gr. f laganna fellur brott.“ Í 3. gr. segir: „Eftirfarandi breytingar verða á 33. gr. g laganna: a. Orðin „og 33. gr. f“ í 1. mgr. falla brott. b. 1. málsl. 4. mgr. orðast svo: Nú brýtur eigandi dýrs verulega eða ítrekað gegn skyldum sínum og áminningar hafa ekki áhrif, og getur húsfélag þá með ákvörðun skv. 10. tölul. B-liðar 1. mgr. 41. gr. bannað dýrahald með samþykki 2/3 hluta eigenda og gert honum að fjarlægja dýrið úr húsinu.“ Í 4. gr. segir: „10. tölul. B-liðar 1. mgr. 41. gr. laganna orðast svo: Bann við dýrahaldi ef dýr veldur öðrum íbúum verulegum ama, ónæði og truflunum og eigandi dýrsins neitar að gera bót þar á, sbr. 3. mgr. 33. gr. e, eða ef eigandi dýrs brýtur verulega og ítrekað gegn skyldum sínum og áminningar hafa ekki áhrif, sbr. 4. mgr. 33. gr. g.“ Og í 5. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Gæludýr hafa fylgt manninum frá því í öndverðu. Íslendingar hafa ávallt verið miklir dýravinir og haldið mikið upp á gæludýr. Þrátt fyrir það hafa lög í áranna rás takmarkað réttindi gæludýraeigenda mjög, mörgum til mikils ama. Þjóðfélagið tók örum breytingum upp úr aldamótunum 1900 og fólk flutti í þéttbýli í auknum mæli. Margir tóku þá með sér gæludýr úr sveitinni og samhliða fólksfjölgun fjölgaði slíkum dýrum verulega í þéttbýli. Árið 1924 var hundahald bannað í Reykjavík. Banninu var ætlað að stemma stigu við sullaveiki og draga úr fjölda lausagönguhunda á götum borgarinnar. Næstu áratugi voru yfirvöld iðin við að lóga hundum skipulega og um miðjan sjötta áratuginn voru hundar sjaldséð sjón á götum Reykjavíkur. Það er gömul saga og ný að það er hægara sagt en gert að afnema bann. Það var því ekki fyrr en á níunda áratugnum að gerðar voru undantekningar á banninu í Reykjavík þannig að fólk gæti sótt um leyfi til að halda hund. Árið 2006 var hundahald síðan leyft í Reykjavík á ný. Bannið í Reykjavík er langt frá því að vera einsdæmi en ýmsar takmarkanir hafa gilt um hunda- og kattahald í þéttbýli hér á landi. Sem betur fer hefur þróunin undanfarna áratugi verið jákvæð og í dag er hunda- og kattahald almennt leyft. Ein helsta hindrunin í vegi hundaeigenda á Íslandi eru lög um fjöleignarhús. Samkvæmt þeim er nauðsynlegt að afla samþykkis aukins meiri hluta íbúðareigenda fyrir hunda- og kattahaldi. Lengst af voru skilyrðin strangari og þurfti samþykki allra íbúðareigenda. Árið 2010 lagði Guðbjartur Hannesson, félags- og tryggingamálaráðherra, fram frumvarp um breytingu á fjöleignarhúsalögum sem fól í sér endurskoðun á lögunum með tilliti til hunda- og kattahalds. Ekki stóð til að gera breytingu á reglum um samþykki og aðaláherslan var lögð á sérreglur um leiðsöguhunda. Helgi Hjörvar alþingismaður lagði fram breytingartillögu við það frumvarp sem fól í sér lægri þröskuld samþykkis, þ.e. að samþykki 2/3 hluta íbúðareigenda þyrfti til í stað samþykkis þeirra allra. Tillaga hans var samþykkt. Athyglisvert er að skoða atkvæðagreiðsluna því að þingmenn greiddu ekki atkvæði eftir flokkslínum og þeir þrír þingmenn sem greiddu atkvæði á móti komu úr þremur ólíkum þingflokkum. Það gefur til kynna að þeir þingmenn hafi greitt atkvæði samkvæmt eigin sannfæringu fremur en flokkspólitískum hugsjónum um mörk nábýlis og eignarréttar. Reglan um aukinn meiri hluta var mikið framfaraskref en þrátt fyrir það leggur hún stein í götu margra. Það er oft miklum erfiðleikum háð að fá samþykki 2/3 hluta íbúðareigenda fyrir hunda- eða kattahaldi. Gæludýraeigendur sem þurfa að flytja lenda oft í vandræðum þegar kemur að því að afla samþykkis nágranna sinna. Þá standa þeim erfiðir valkostir til boða. Annaðhvort þurfa þeir að sætta sig við húsnæði sem þeir kæra sig ekki um eða losa sig við gæludýrið sitt. Hér er ekki einungis um að ræða hömlur hvað varðar eignarrétt gæludýraeigenda heldur einnig mismunun og aðför að friðhelgi einkalífs þeirra og sjálfstæði. Það liggur í hlutarins eðli að þetta kemur harkalegast niður á fátæku fólki sem á ekki val um að búa í einbýlishúsi eða íbúð með sérinngangi. Ekki þarf að afla samþykkis annarra íbúðareigenda þegar íbúðir hafa sérinngang, en ef íbúðir deila stigagangi er þörf á að afla samþykkis 2/3 hluta eigenda. Hér virðist þörfin á samþykki einungis vera vegna ferðar gæludýrs um stigagang í sameign. Það má því leiða að því líkur að reglunni sé ætlað að gæta hagsmuna þeirra sem hafa ofnæmi fyrir hundum eða köttum eða eru haldnir fælni og til að koma í veg fyrir óhreinindi í sameign. Engu að síður má gera ráð fyrir því að aðrir þættir hafi mikil áhrif á ákvörðun nágranna um hvort þeir veita samþykki fyrir hunda- eða kattahaldi. Ekkert kemur í veg fyrir að þeir hafni slíku eftir eigin geðþótta og eru mörg dæmi um slíkt. Þá hefur það færst í vöxt að íbúðir séu nýttar til skammtímaútleigu. Eigendur slíkra íbúða eru oft mótfallnir gæludýrahaldi. Þannig hafa þeir vald til að koma í veg fyrir að fólk fái að halda hund eða kött í fjöleignarhúsi sem þeir búa ekki í heldur leigja út íbúðir sínar og huga einungis að eigin hagsmunum á kostnað íbúa sem eru þar fyrir. Húsfélag getur lagt bann við dýrahaldi ef það veldur öðrum íbúum verulegum ama, ónæði eða truflunum og eigandi dýrs neitar að gera bót þar á. Þá þarf ekki að afla samþykkis fyrir öðrum tegundum gæludýra, t.d. páfagaukum, þó að þeir geti hæglega valdið jafnmiklum ama og hávaðasamur hundur. Hægt er að fara aðrar leiðir til að vernda hagsmuni þeirra sem hafa ofnæmi fyrir gæludýrum eða eru haldnir fælni. Ef fólk er haldið svo miklu ofnæmi eða fælni þá er nær að það flytji í íbúð með sérinngangi frekar en að girða fyrir frelsi annarra til að hafa hund eða kött á eigin heimili. Eflaust er það fámennur hópur sem getur ekki þolað nánd við hunda og ketti þó að ekki sé nema á leiðinni niður stiga og sennilega eru þeir fleiri sem hafa leitað samþykkis til að fá að halda hund eða kött án árangurs. Þá koma gildandi reglur ekki í veg fyrir að hunda- og kattahald viðgangist í fjöleignarhúsum jafnvel þó að einhverjir íbúar hafi ofnæmi fyrir slíkum dýrum, enda er ekki gerð krafa um samþykki allra. Þá hvílir nú þegar sú skylda á íbúum fjöleignarhúsa að gæta hreinlætis í sameign og þegar eru úrræði í lögum um fjöleignarhús til að beita gegn íbúum sem vanrækja slíkar skyldur. Reglan um aukinn meiri hluta er til þess fallin að auka ósætti meðal íbúa og gerir eigendum hunda og katta erfitt fyrir í samskiptum við nágranna sína. Reglan verndar auk þess ekki þá hagsmuni sem henni er ætlað að vernda nema með handahófskenndum hætti og færa má rök fyrir því að meiri hagsmunum sé fórnað fyrir minni með henni. Reglan tekur aðeins til hunda og katta en ekki annarra gæludýra, sem þó geta valdið ofnæmisviðbrögðum og öðrum truflunum, og því grefur reglan undan jafnræði. Það tók 78 ár að leyfa hundahald í Reykjavík. Látum það ekki bíða í 78 ár að leyfa hunda- og kattahald í fjöleignarhúsum. Frumvarp þetta er einfalt í sniðum og felur í sér breytingar á þeim ákvæðum laga um fjöleignarhús sem fjalla um hunda- og kattahald. Lagt er til að hunda- og kattahald verði ekki háð samþykki annarra eigenda. Engu að síður getur húsfélag sett reglur um gæludýrahald, enda séu þær eðlilegar, málefnalegar og á jafnræði reistar. Þannig geta íbúðareigendur sammælst um fyrirkomulag gæludýrahalds en girt er fyrir að slíkar reglur gangi svo langt að þær útiloki gæludýrahald í raun. Þá verður húsfélögum áfram heimilt að leggja bann við dýrahaldi ef það veldur öðrum íbúum verulegum ama, ónæði og truflunum og eigandi dýrs neitar að gera bót þar á, en lagt er til að leita þurfi samþykkis 2/3 hluta eigenda í stað meiri hluta. Ekki eru gerðar efnislegar breytingar á 33. gr. g, um sameiginlegar reglur um dýrahald í fjöleignarhúsum, eða 33. gr. h, um leiðsögu- og hjálparhunda. Virðulegur forseti. Ég vona að þetta frumvarp fái góða umfjöllun í nefnd og komist hingað inn til efnislegrar umræðu og verði samþykkt.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eftirlit með skilmálum í neytendasamningum. Ég ætla að víkja frá þeirri venju að lesa einfaldlega upp úr greinargerð og reyna mitt besta til að útskýra þetta á hinu svokallaða mannamáli. Í lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga er ein frekar falleg grein, 36. gr., en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Samningi má víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig …“ Svo er þarna meiri lagatexti sem ég hygg að geti bara flækt málið. Þessi grein er hugsuð til þess, ásamt öðrum í lagasafninu, að vernda fólk fyrir ósanngjörnum skilmálum í samningum. En það er hins vegar brotalöm á því hvernig er hægt að framfylgja þessum rétti neytenda. Frumvarpið felur í sér að Neytendastofa hafi eftirlit með ákvæði þessu sem og öðrum, þ.e. 36. gr. og 36. gr. a–d í þeim lögum sem ég var hér að lesa upp úr þegar kemur að neytendasamningum. Ástæðan er sú að þegar neytandi gerir samning í hverjum felast ósanngjarnir skilmálar hefur hann í reynd ekkert tæki eftir á til að verja sig nema að fara dómstólaleiðina. Það er dýrt, það er flókið og þetta á við jafnvel þegar það liggur fyrir að skilmálar samningsins séu ólögmætir og ósanngjarnir. Með öðrum orðum, þetta er svokallað „computer says no“-vandamál og þetta frumvarp er sett fram til þess að laga það vandamál. Með frumvarpinu og lögsetningu þess gæti Neytendastofa gripið til aðgerða gegn þeim aðilum sem brjóta gegn m.a. þessu ákvæði sem ég nefndi áðan og þar með betur tryggt hagsmuni neytenda gagnvart þeim skilmálum sem hafa verið metnir eða úrskurðaðir ólögmætir og ósanngjarnir. Ég ætla ekki að fara yfir í það tæknilega, virðulegi forseti, ég hygg að það sé betra fyrir áhugafólk að lesa frumvarpið sjálft og greinargerð þess fyrir nákvæmar skýringar á lagatæknilegum atriðum málsins. En síðast en ekki síst vil ég minnast á það með hlýhug að þetta frumvarp er komið frá Hagsmunasamtökum heimilanna sem hafa verið ötulir talsmenn neytenda og eiga þakkir og hrós skilið fyrir sína baráttu í þeim efnum og vitaskuld þakkir fyrir þetta ágæta frumvarp. Að því sögðu óska ég þess að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir öðru máli úr ranni Hagsmunasamtaka heimilanna, þeirrar háæruverðugu stofnunar. Fjallar þetta frumvarp um breytingu á lögum um Neytendastofu, lögum um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda og lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl., réttarúrræði neytendaverndarsamtaka. Aftur ætla ég að spila sama leikinn og í málinu sem ég var að ljúka við að mæla fyrir, frekar en að fara út í lagatæknileg atriði sem henta betur lestursetu að mínum dómi og af minni reynslu ætla ég að reyna að útskýra málið á hinu svokallaða mannamáli. Það eru til samtök sem gæta að heildarhagsmunum neytenda, til að mynda Hagsmunasamtök heimilanna. Þau eru vafalítið fleiri. Þessi samtök hafa átt í þeim vandræðum í sinni baráttu að þau hafa ekki svokallaða lögvarða hagsmuni. Þetta grundvallast m.a. á því að Neytendastofa hefur í dag ekki skýra heimild til að taka við kvörtunum frá neytendum og samtökum sem gæta að heildarhagsmunum neytenda sem varða brot á lögum á málefnasviði Neytendastofu. Þessu frumvarpi er ætlað að gera þeim stofnunum sem er ætlað að vernda þessa hagsmuni kleift berjast fyrir þeim hagsmunum án þess að þurfa sífellt að setja eigin baráttu í hendurnar á fórnarlömbunum. Nú ætla ég að taka dæmi sem sum kannast kannski við sem varðar ekki bara þennan málaflokk heldur kannski fleiri, til þess að lýsa þeim aðstæðum sem geta komið upp í okkar ágæta samfélagi þegar kemur að réttindavernd fólks í gjörningum sem eru gerðir, einhvers konar fjármálagjörningum. Kannski er skýrasta dæmið, þó einungis eitt dæmi, smálán. Smálán eru fyrirbæri sem við hér á þingi eigum að þekkja ágætlega en því miður er stór hópur fólks í samfélaginu sem þekkir það ekki nógu vel til þess að forðast þessi hræðilegu lán. En án þess að fara mikið út í eðli þeirrar starfsemi í sjálfu sér þá ætla ég að láta það sitja eftir að þegar einstaklingar sem gera samninga við aðrar fjármálastofnanir eða aðra aðila þurfa alltaf að berjast sjálfir, þurfa alltaf að berjast einir, þá er hægt að þreyta fólk til hlýðni með því einfaldlega að vera nógu sterkur eða nógu þrjóskur. Þess vegna er mjög mikilvægt að hagsmunasamtök, t.d. Hagsmunasamtök heimilanna eða Neytendasamtökin eða einhver slík samtök, geti með raunverulegum aðferðum barist fyrir þessum sömu hagsmunum. Þetta frumvarp og það sem ég lýsti áðan eru bæði hugsuð til að ná slíkum markmiðum, þ.e. þetta er annað svokallað „computer says no“-vandamál. Í rauninni er ekki efnislegur ágreiningur um það hvort starfsemin sem hér um ræðir sé lögmæt eða ólögmæt, sanngjörn eða hvað, heldur einungis um það hvaða ferlar eigi að vera til staðar til að takast á við þau brot. Það er ekki bara mikilvægt að þeir ferlar séu allir lögmætir, skýrir og fyrirsjáanlegir og allt það, eins mikilvægt og það er, þeir þurfa líka að vera til staðar og þeir þurfa líka að vera raunhæfir. Þessi samtök, félagasamtök, og einstaklingarnir sjálfir þurfa að eiga raunhæfan kost á því að leita réttar síns gagnvart aðilum sem eru fjársterkari, þrjóskari og eru reiðubúnir til þess að láta reyna miklu meira á siðferðiskennd hins aðilans heldur en öfugt. Enn vísa ég í greinargerð með málinu og efnistexta þess fyrir lagatæknilegar skýringar á því. Að því sögðu óska ég þess að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tímamótamáli að mínu mati því að það er á undan sinni samtíð. Það verður sjálfsagt eftir nokkur ár að tala fyrir máli eins og þessu. Þetta mál er um aðgerðir til að auka framboð og neyslu grænkerafæðis, um veganisma og grænmetismat. Tillagan hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa markvissar aðgerðir til að auka framboð og neyslu grænkerafæðis í þeim tilgangi að draga úr hamfarahlýnun, auka dýravelferð, stuðla að ábyrgari auðlindanýtingu, minnka kolefnisspor matvæla og bæta heilsufar fólks.“ Takið eftir að þetta tikkar í ansi mörg box. Þá má spyrja sig: Hvað er hið opinbera að skipta sér af því hvers við viljum neyta? Jú, hið opinbera gerir það nú þegar með ýmsum hætti og hið opinbera hefur ýmsum skyldum að gegna þegar kemur að framboði og eftirspurn eftir matvælum. Stjórnvöld styrkja ýmsa matvælaframleiðslu núna með beinum og óbeinum hætti, t.d. með búvörusamningum upp á 12 milljarða á hverju einasta ári. En vitið þið hvað stór hluti af þeim búvörusamningum fer í styrki sem tengjast garðyrkjuvörum? Það eru einungis 5%. Þetta er dæmi um þau áhrif sem hið opinbera hefur á framboð á matvælum í þessu landi. Hið opinbera hefur sömuleiðis ýmsum skyldum að gegna þegar kemur að fræðslu um neyslu matvæla, bættu heilsufari að sjálfsögðu og lýðheilsu. Þá standa stjórnvöld einnig, og takið eftir þessu, fyrir margs konar innkaupum á fæði, svo sem í skólum, stofnunum, hjúkrunarheimilum, fangelsum og jafnvel fyrirtækjum. Þau kaupa fullt af mat. Hlutverk hins opinbera er líka að sinna dýravelferð, sá vinkill er einnig á þessu máli. Þá ber að nefna að hagsmunir neytenda eru að sjálfsögðu á borði hins opinbera í mörgum ákvarðanatökum þegar kemur að matvælaframleiðslunni sjálfri, vörumerkingum, tollum og vörugjöldum. Loks gegna stjórnvöld lykilhlutverki þegar kemur að aðgerðum gegn hamfarahlýnun og loftslagsbreytingum. Þetta er stóra málið. Sömuleiðis er hið opinbera leiðandi í allri umræðu og aðgerðum varðandi almenna auðlindanýtingu í landinu. Að mati flutningsmanna helst þetta allt saman í hendur. Þess vegna er mjög brýnt fyrir hið opinbera að skoða þessi mál heildstætt, einmitt með það að markmiði að auka bæði framboð og valfrelsi neytenda en einnig neyslu á grænkerafæði, grænmeti og ávöxtum og öðru slíku. Samtök grænkera á Íslandi hafa sent frá sér áskorun til stjórnvalda um aðgerðir í þessum efnum. Þar stendur, með leyfi forseta: „Lítið virðist þó vera á döfinni varðandi einn mikilvægasta þáttinn í þessu samhengi,“ - þ.e. hamfarahlýnunina - „þ.e. að draga úr neyslu dýraafurða. Stjórnvöld hafa ekki gefið nein skýr skilaboð frá sér varðandi þennan þátt, en landbúnaður telur 13% af losun Íslands miðað við Kyoto-bókunina (en 21% af losun sem fellur undir beina ábyrgð íslenskra stjórnvalda). Um 50% af þessari losun landbúnaðar er metangaslosun vegna dýraeldis, en metangas er gróðurhúsalofttegund sem er 25 sinnum skaðlegri umhverfinu en koltvísýringur.“ - Sem við erum oft að fókusera á. Þá hafa börnin okkar sömuleiðis verið að senda okkur skýr skilaboð á hverjum einasta föstudegi um að við þurfum að fara að ráðast í aðgerðir gegn loftslagsbreytingum því að þetta skiptir máli. Við skulum öll líta til framtíðar og stækka aðeins sviðið, frú forseti. Næstu 30 árin mun mannkyninu fjölga um 2 milljarða einstaklinga, hugsið ykkur, næstu 30 árin. Það er eins og eitt og hálft Kína bætist við og það þarf fæðu til að mæta þessum fjölda. Í nýrri skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar var sérstaklega sagt að Vesturlandabúar yrðu að fara að neyta í meira mæli fæðu úr jurtaríkinu til að geta spornað við loftslagsbreytingum enda er kjötneysla orðin of mikil. Enginn er að tala um að útiloka hana, við þurfum bara að færa okkur yfir í hið græna. Við þurfum að fara að fókusera á hið græna í stað þess ferfætta. Við sjáum að 20% allrar losunar gróðurhúsalofttegunda má rekja til matvælaframleiðslu og af losun vegna matvælaframleiðslu eru tæp 60% vegna dýraafurða. Um daginn las ég grein í The Economist - alvöru blað - og þeir sögðu: Ef kýr væru land væru þær í þriðja sæti yfir mestu framleiðendur gróðurhúsalofttegunda. Hugsið ykkur, þessi gegndarlausa kjötframleiðsla úr ýmsum búfénaði, ekki síst nautgripum, svínum og kjúklingum, er afskaplega skaðleg fyrir stóru myndina. Það er það sem Sameinuðu þjóðirnar og sérfræðingar hafa verið að benda okkur á. Ef við ætlum að ná loftslagsmarkmiðum er nauðsynlegt að draga úr neyslu dýraafurða. Það er hvatning Sameinuðu þjóðanna til okkar allra. Það er líka bara „common sense“, frú forseti, þetta er almenn skynsemi. Það getur ekki gengið að 10 milljarðar mannkyns neyti kjöts í þeim mæli sem nú er gert. Það er mjög dýrt að framleiða kjöt, það krefst landsvæðis, það krefst þess að skógar séu ruddir, það krefst gríðarlegrar vatnsnotkunar. Það fer rosaleg orka í að búa til þá orku sem við fáum úr kjötinu. Þetta mál er því bara hluti af stóru myndinni, hluti af því að tala fyrir ábyrgri auðlindanýtingu og þar á meðal á vatni og landi. Þá sjáum við að annar vinkill á þessu máli er matarsóunin. Matarsóun er stór hluti af kolefnislosun eða allt að 10% allrar losunar á heimsvísu þannig að samhliða því að draga úr neyslu á dýraafurðum þurfum við að taka á matarsóun og finna leiðir til að nýta það sem fellur til. Frú forseti. Förum aftur til Íslands. Vegna landfræðilegrar stöðu landsins þurfum við undantekningarlaust að flytja matvæli nokkuð langa leið. Það getur þýtt að kolefnisfótsporið frá innfluttum matvælum sé hærra en frá innlendum þótt það sé ekki algilt. Þess vegna hef ég kallað eftir því og skrifað grein sem heitir „Grænn gróði“ - falleg fyrirsögn að mínu mati. Þar bendi ég á mjög skynsamlega tillögu um að við ættum að stórauka hér grænmetisframleiðslu. Þá veltir fólk kannski fyrir sér: Hvernig dettur manninum þetta í hug? Við búum á Íslandi. Meðalhiti á Íslandi er 4° sem er jafnmikið og í ísskáp. En það er einmitt staða Íslands á hnettinum sem gerir okkur fært að stórauka grænmetisframleiðslu, því að hvað þarf grænmetisframleiðsla? Vatn, heitt og kalt, við eigum nóg af því, orku, við eigum nóg af henni, landsvæði, við eigum nóg af því. Þetta er skynsamleg hugmynd sem tekur á aðkallandi vandamálum heimsins í dag. Þetta býr til atvinnu og umsvif, stuðlar að bættu heilsufari. Aftur: Það tikkar í svo mörg box. Nýverið, í fyrra minnir mig, ákvað þessi ríkisstjórn að auka styrki til framleiðslu grænmetis um einn fjórða. Í þessari ágætu grein minni segi ég: Það er bara allt of lítið. Við eigum ekki að auka grænmetisframleiðslu um einn fjórða, við eigum að fjórfalda hana. Hugsum stórt. Við þurfum að vaxa upp úr þessari kreppu og það er ekki verra að við getum haft vöxtinn grænan og vænan og jafnvel borðað hann. Hér vil ég líta til sjávarútvegsins. Íslendingar eru á heimsmælikvarða þegar kemur að matvælaútflutningi á sviði sjávarútvegs. Íslenskur fiskur er dýr úti í heimi. Ég varpa fram þeirri hugmynd úr þessum stól að við hugsum þannig um grænmetismálin. Ég er ekki að tala um að flytja út einhverjar ódýrar gúrkur frá Íslandi, ég er að tala um hágæðagrænmetisframleiðslu með flóknu grænmeti og yfir í þörunga eða hvað sem markaðurinn og bændur treysta sér til að fara í og flytja það út á „high end“-markaði. Íslenskt grænmeti sem við flytjum út getur verið dýrt og uppfullt af gæðum en við þurfum bara að setja þetta á dagskrá. Stuðningur við grænmetisframleiðslu er í skötulíki á Íslandi en búið er að benda á þetta. Lækkið raforkukostnaðinn fyrir okkur, minnkið flutningskostnaðinn, segja garðyrkjubændur. Við getum gert þetta allt í þessum sal en það er tregða. Stuðningur við grænmetisframleiðslu á Íslandi fær svona að fljóta með þegar ráðherrarnir muna eftir því. Mér finnst það eiga að vera þungamiðja í atvinnustefnu Íslands að veðja á grænmetisframleiðslu. Það er svo sannarlega markaður fyrir það. Nýtum þá frábæru kosti sem Ísland hefur þegar litið er til orku, jarðvarma, ylræktar og vatns. Af þessu eigum við nóg. Þannig að samhliða þessu eigum við að efla grænmetisframleiðslu og beita hagrænum hvötum. Við hagfræðingar erum mjög hrifnir af hagrænum hvötum. Upp á það hefur vantað þegar kemur að svona aðgerðum, þegar kemur að hinu græna. Beitum hagrænum hvötum, stuðningi og styrkjum þar sem þörf er á. Hér er markaðsbrestur - annað hugtak úr hagfræðinni - sem ríkið þarf að mæta. Það eru því ýmis atriði, ýmis tækifæri. Ég verð bara spenntur að tala um þetta og ég vona að einhver hlusti á þetta og geri þetta að veruleika eftir að maður er farinn héðan. Það eru ýmis önnur rök með grænkerafæði. Förum aðeins yfir þau. Það eru ekki bara aðgerðir gegn hamfarahlýnun og bætt nýting auðlinda sem mælir með neyslu á grænkerafæði. Auðvitað eru það heilsufarsrökin. Við vitum öll að það er gríðarlega hollt að borða grænmeti og ávexti. Og ég tek það fram að ég er ekkert að banna einum eða neinum að borða kjöt. Valfrelsi neytenda er fyrir hendi en fyrst við erum á annað borð að styrkja matvælaframleiðslu færum okkur þá hægt og rólega yfir í hið græna, hjálpum bændum sem það kjósa að breyta sinni framleiðslu. Ég styð stuðning við landbúnaðinn, fyrr má nú vera, en við þurfum að taka markvissari skref. Við þurfum að auka hér neyslu á grænmeti og ávöxtum. Aukin grænmetisframleiðsla og minni neysla af unnum kjötvörum getur komið í veg fyrir ýmsa lífsstílssjúkdóma og neysla á sjávarafurðum hefur sömuleiðis marga kosti. Þá eru það siðferðislegu rökin, ég vil líka telja þau til. Ég er mikill dýraverndunarsinni, hef skrifað fjölmargar greinar og ítrekað talað um það í þessum sal að reyna að beina fókus á aukna dýravernd, oft fyrir daufum eyrum. Aðbúnaður húsdýra víða um heim, kannski hér í einhverjum tilvikum, er ekki boðlegur. Þessi gegndarlausa fjöldaframleiðsla á svínum, á kjúklingum, megum við ekki aðeins endurskoða þetta? Þetta er allt hluti af umræðunni um umhverfismál. Umhverfismál mega ekki bara snúast um fossa og einhver víðerni og grjót, umhverfisumræðan þarf líka að snúast um dýrin, frú forseti. Þá eru það efnahagslegu rökin sem eru einnig fyrir aukinni neyslu á grænkerafæði, bæði fyrir hið opinbera og einstaklinga. Aðalatriðið er að við beinum þeim stuðningi sem við erum á annað borð að beita okkur fyrir yfir í aukið framboð á grænkerafæði. Ég á þrjár dætur, tvær af þeim, og í raun og veru þær allar, hafa verið grænmetisætur í einhvern tíma, svona „on and off“. Þær hafa allar sagt að það vanti meira úrval af grænkerafæði þar sem þær eru, t.d. í skólum. Ég veit að ástandið er að batna en stígum stærri skref, höfum kjötið sem undantekningu en ekki grænmetið. Það er betra fyrir alla, fyrir fólkið sem neytir þess, fyrir efnahaginn, fyrir atvinnulífið o.s.frv. Þetta er tækifæri og við verðum að sameinast um að feta þessa leið. Þetta mál hefur svo spennandi vinkla, allt frá manns eigin heilsu yfir í hvernig við tæklum fólksfjölgun á jörðinni og loftslagsbreytingar. Hugsið ykkur, það er í rauninni allt sem mælir með samþykkt þessa máls um að hér séu undirbúnar markvissar aðgerðir til að auka framboð og neyslu grænkerafæðis. Ég hef skrifað hér í lokin að við leggjum að sjálfsögðu áherslu á, þótt neytendur hafi valfrelsi þegar kemur að neyslu matvæla, að hlutverk hins opinbera sé mjög mikilvægt í þessum efnum. Aukin neysla grænkerafæðis hefur ýmsa kosti í för með sér og svarar kalli nútímans, hvort sem litið er til loftslagsmála, dýravelferðar eða heilsufars, hvorki meira né minna, frú forseti.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. fyrsta flutningsmanni málsins fyrir að hafa gert ágætlega grein fyrir því hér í ræðu. Mig langar kannski helst að vera ósammála honum með það að þetta mál sé eitthvert mál framtíðarinnar. Ég held að þetta sé mál samtíðarinnar. Þetta er mál sem hefði eiginlega þurft að klárast fyrir tveimur árum, þremur, fjórum, jafnvel. Það að ríkið stígi af krafti inn í það að styrkja stöðu grænkerafæðis er löngu tímabært. Þess vegna verð ég að lýsa mikilli ánægju með að þessi tillaga sé komin fram. Hún fjallar um matvælamarkaðinn í víða samhenginu, allt frá framleiðslu og inn í mötuneyti hins opinbera og allt þar á milli. Mig langar að fókusa á einn þátt í þessari keðju sem er ríkið og sveitarfélög, sem sagt hið opinbera, sem við eigum sameiginlega, sem neytandi og hvernig kraftur þess neytanda getur haft veruleg áhrif til að styðja við framþróun í þessum málum. Það mætti t.d. segja að opinber mötuneyti gefi eitthvert stærsta sóknarfærið sem við eigum í loftslagsmálum þessa dagana. Ríkið kaupir matvæli fyrir um 3 milljarða á ári og ef það myndi beina þeim kaupum í grænni kost frekar en grárri þá myndi það hafa mikil áhrif á framboð, eftirspurn ríkisins stýrir framboðinu. Við hv. þingmaður höfum greinilega verið að spá í þessi mál um svipað leyti núna í byrjun árs vegna þess að ég lagði í janúar fram fyrirspurn til tveggja ráðherra varðandi mötuneyti, annars vegar mötuneyti sveitarfélaga og hins vegar mötuneyti ríkisins, bara til að kortleggja þennan markað, sjá hvað mötuneytin eru mörg og hvað þau afgreiða margar máltíðir á hverju ári, hvert kolefnissporið er af þeim og hvernig er unnið að því að draga úr því kolefnisspori í samræmi við aðgerðir í loftslagsmálum. Eins spurði ég hvort það mætti ekki skoða að öll mötuneyti yfir ákveðinni stærð byðu daglega upp á grænkeravalkost eða að ákveðinn hluta daga væri eingöngu grænkerafæði í boði. Það er t.d. það sem var tilkynnt í haust að dönsk stjórnvöld sæju fyrir sér með opinber mötuneyti. Það átti að bæta við einum grænkeradegi í viku en svo var bakkað með það eftir slæm viðbrögð frá svínakjötslobbíinu, ef ég man rétt. Þessi sóknarfæri eru svo mikil að ég taldi næsta víst að ég fengi skjót svör og þau yrðu mjög jákvæð, en ég er bara búinn að fá annað svarið. Ég lagði fram fyrirspurnirnar í janúar og ég er bara búinn að fá svar frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra varðandi það sem snýr að mötuneytum sveitarfélaga. Það svar er kannski auðveldast að súmmera með því að segja að það sé litlu hægt að svara. Þrátt fyrir að við séum með aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, aðgerðaáætlun gegn matarsóun, innkaupastefnu matvæla fyrir ríkisaðila, stefnu um vistvæn innkaup sem hefur verið fylgt frá árinu 2009 og við séum með græn skref í ríkisrekstri í fullum gangi úti um allt samfélag, þá vantar grundvallarupplýsingar sem maður hefði haldið að væru dálítill kjarni í öllum þessum stefnum sem eru í gildi og á að vera að framfylgja. Svar samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra dró hins vegar fram grófa mynd af skalanum. Hjá sveitarfélögum landsins eru yfir 20.000 stöðugildi og væntanlega fleiri einstaklingar sem sinna þeim störfum. Sveitarfélögin starfrækja 157 grunnskóla og 215 leikskóla og innan þeirra eru samanlagt um 65.000 nemendur á hverjum degi. Þar að auki bera sveitarfélögin ábyrgð á mötuneytum fyrir ýmsa þjónustuþega, svo sem fatlað fólk eða eldri borgara. Ef við tökum þetta allt saman þá eru kannski hátt í 100.000 manns á hverjum virkum degi sem skólarnir starfa að fá hádegismat hjá sveitarfélaginu sínu, 100.000 máltíðir í hverju einasta virka hádegi þar sem sveitarfélagið með sinni stefnu tekur ákvörðun um það hvort það eigi að vera rautt kjöt, fiskur, kjúklingur eða umhverfisvænni próteingjafi á diskunum. Það má ekki skilja tillögu um að leggja áherslu á grænkerafæði sem svo að það sé engin stefna til staðar í dag vegna þess að stefnan er einfaldlega sú að vera með of mikla áherslu á dýraprótein í mötuneytum og á diskum almennt. Tillaga eins og hér liggur fyrir er bráðnauðsynleg til að snúa af þeirri braut. Í svarinu sem ég fékk frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra kom jafnframt fram að mál horfi mögulega til betri vegar. Í lok þessa árs eiga sveitarfélög að vera búin að setja sér loftslagsstefnu og miðað við þá umræðu sem hefur átt sér stað á samstarfsvettvangi sveitarfélaga um loftslagsmál og heimsmarkmið þá virðist stemningin vera sú að þetta verði tekið til skoðunar hjá sveitarfélögum. Hins vegar veit ég ekki hver staðan er hjá ríkinu vegna þess að fjármála- og efnahagsráðherra, sem sú fyrirspurn beindist að, er ekki búinn að svara. Ég vænti svo sem ekki miklu betri svara þaðan eða miklu skýrari. Ég vænti þess ekkert endilega að það sé búið að stíga mörg skref í þessa áttina þrátt fyrir t.d. innkaupastefnu matvæla fyrir ríkisaðila, sem var samþykkt 2019, þar sem kjarni stefnunnar er að innkaup ríkisaðila á matvælum byggi á markmiðum um sjálfbærni, góða lýðheilsu og umhverfisvitund. Þar er jafnframt sagt að framreiddur matur í mötuneytum ríkisaðila eigi að vera í samræmi við ráðleggingar embættis landlæknis um mataræði þar sem er einmitt lögð áhersla á að auka hlut grænkerafæðis í mataræði. Við verðum sennilega bara að bíða átekta með það að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra skili þessum svörum til okkar. Hann gæti reyndar kannski glatt okkur með því að benda á að það sé búið að uppfæra verklag grænna skrefa í ríkisrekstri þannig að núna er komið inn í fjórða skref þeirra, að mig minnir, að eitt af því sem eigi að skoða varðandi grænu skrefin sé próteingjafinn í mötuneytunum. Eitt af þeim skrefum sem á að taka þar sem ríkisaðili rekur mötuneyti er að bjóða upp á valkost eða bjóða upp á umhverfisvænni kost, helst bæði. Þessu tengt má ég til með að nefna ítrekaða áskorun Samtaka grænkera á Íslandi til sveitarstjórna varðandi framboð á grænkerafæði í leik- og grunnskólum. Hún var send í desember síðastliðnum til allra sveitarstjórna landsins og hlaut nokkuð dræmar undirtektir frá þeim. En hún snýst einfaldlega um það að börn sjálf hafi val um það hvort þau neyti dýraafurða eða ekki. Þetta er eitthvað sem þau hafa sjálf kallað eftir. Kannanir sem hafa náð til barna benda til þess að þau vilji hafa þennan valkost. Þar sem boðið er upp á val á milli hvors tveggja þá kjósa börnin gjarnan með fótunum þannig að einn sjötti hluti þeirra sem borða í mötuneytinu velur græna kostinn. Þarna erum við kannski aftur komin að þeim punkti sem ég byrjaði á, að þessi þingsályktunartillaga Ágústs Ólafs Ágústssonar og fleiri er engin framtíðarmúsík heldur bullandi samtími yngri kynslóðarinnar vegna þess að fólkið sem er að leiða baráttuna fyrir því að auka framboð og neyslu grænkerafæðis er, og það er engin tilviljun, ungt fjölskyldufólk sem sér í gegnum börnin sín að ósk þeirra um annað en dýraafurðir í mötuneytum er ekki mætt af skólayfirvöldum og [[Forseti hringir.]]það vill hjálpa börnunum sínum að standa með sinni ákvörðun um það hvað þau vilja láta ofan í sig.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir stuðninginn og ég veit að hann er mikill stuðningsmaður þessa máls. Ég fagna sérstaklega áherslu hans með fyrirspurnum varðandi mötuneytin og aðra þætti. Mig langar samt að spyrja hv. þingmann, sem nefndi ítök hagsmunahópa og nefndi sveitarfélögin: Skynjar hann mikla andstöðu við þetta mál? Ég er alveg sammála hv. þingmanni, þó að ég hafi sagt að þetta sé mál framtíðarinnar, við skulum að sjálfsögðu gera þetta að máli samtímans og tek undir það sem hv. þingmaður segir að við ættum að vera löngu búin að taka þessi skref. Þetta tikkar í öll jákvæð box og ekki á kostnað eins eða neins, takið eftir því. En ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi orðið var við einhverja tregðu til að styðja svona mál, til að færa okkur meira í þessa átt. Hafa íslenskir bændur eitthvað að óttast? Ég held ekki. Hefur hv. þingmaður orðið var við einhverja andstöðu eða skynjað andstöðu hjá einstökum stofnunum eða skólum eða sveitarfélögum? Það kæmi mér a.m.k. á óvart en það væri fróðlegt að vita af andstöðu ef hún er einhvers staðar. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta er kynslóðarmál. Unga kynslóðin er talsvert jákvæðari fyrir svona aðgerðum heldur en sú eldri, það er kannski bara eðlilegt. Það er ákveðin íhaldssemi sem er fólgin í okkur öllum þegar við eldumst. En unga fólkið og börnin okkar og unglingarnir og ungt fólk er að kalla eftir þessu, eins og hv. þingmaður gat sérstaklega um, og þá ber okkur að hlusta á það og þá ber okkur að nota þau tækifæri sem við höfum þó hér, hvort sem það er búvörusamningur eða niðurgreiddur raforkukostnaður eða flutningskostnaður eða, eins og hv. þingmaður gat um, innkaup í mötuneyti. Hugsið ykkur, þetta þyrfti ekki að vera flóknara en það. Hv. þingmaður var með áhugaverðar tölur um það hve miklu hið opinbera ver í fæðiskaup. Það er skref sem við getum tekið tiltölulega fljótt að mínu mati.
Virðulegur forseti. Fyrst vil ég taka undir það sem hv. þingmaður segir, bændur hafa auðvitað ekkert að óttast við það að við leggjum til að áherslan í mötuneytum eða bara í neyslu almennings verði á eina landbúnaðarafurð frekar en aðra. Það er ekki verið að tala um að fólk fari að borða mat sem verður til í einhverjum allt öðrum hluta samfélagsins en hjá bændum af því að grænkerafæði á náttúrlega uppruna sinn hjá bændum, alveg eins og kjötið. En hvort ég hafi orðið var við andstöðu þá er kannski einfaldast að rifja upp að fyrir rúmum tveimur árum ámálgaði ég það í spurningastíl hvort við ættum kannski að skoða það að taka upp einhvers konar kjötskatt hér á landi, leggja sérstakar álögur á kjöt sem endurspegluðu þann aukna þrýsting sem óhófleg neysla þeirrar vöru leggur á umhverfið og leggur á heilbrigðiskerfið og allt það, og nota þann pening sem kæmi í ríkiskassann til að auðvelda fólki að skipta yfir í græna kostinn, að greiða niður framleiðslu, markaðssetningu og sölu og hvað það er á grænmeti. Viðbrögðin voru ekki jákvæð svona heilt yfir vegna þess að þetta snerti greinilega einhverja taug. Við erum enn þá á þeim stað að fólk tengist eðlilega matardisknum sínum miklum tilfinningaböndum. Ég verð að viðurkenna að ég held að ég hafi sjaldan fengið jafn hávær og neikvæð viðbrögð við nokkru sem ég hef látið út úr mér eins og við þessari spurningu hvort við ættum að skoða það að leggja á kjötskatt til að styðja við neyslu á grænmeti á móti.
Frú forseti. Já, við þurfum að taka þessa umræðu. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir, við þurfum að eiga í samræðum við fólk sem kannski nálgast þetta af ákveðinni íhaldssemi eða með tilfinningarökum eða öðru. Svo er til fólk sem óttast um sinn hag hvað þetta varðar, fólk sem er kannski í hefðbundinni kjötframleiðslu. Einn liður í þessu væri kannski að draga fram þá möguleika sem íslenskur landbúnaður hefur þegar kemur að garðyrkjurækt. Nú er ég eins og Pírati og mæti með tölvuna í pontu. Hér í tölvunni minni er yfirlit yfir það grænmeti sem er framleitt á Íslandi. Þetta er miklu meira en mig hafði grunað. Með leyfi forseta, ætla ég að fara yfir þennan lista yfir grænmeti sem er framleitt núna á Íslandi. Það er blaðlaukur, blómkál, grandsalat, grandþrenna, gulrætur, gúrka, hnúðkál, hvítkál, Íslandssalat, íssalat, jarðarber, kartöflur, kínakál, kirsuberjatómatar, klettasalat, kokteiltómatar, konfekttómatar, paprika, plómutómatar, rauðkál, rófur, sellerí, spínat, spergilkál, steinselja, sveppir, tómatar og vorlaukur. Þetta er samkvæmt lista frá Sölufélagi garðyrkjumanna. Það kemur fólki kannski á óvart hvað við erum þó víðtæk í grænmetisframleiðslu. En ég vil ítreka það að við getum verið miklu stórtækari í grænmetisframleiðslu á Íslandi og farið alls konar leiðir í nýsköpun, vöruþróun, markaðssetningu. Þetta gæti búið til fjölmörg störf um allt land. Þetta er blússandi tækifæri fyrir íslenskt atvinnulíf og þetta er blússandi tækifæri fyrir íslensku bændasamtökin, því að sjálfsögðu förum við í þennan leiðangur með þeim, með íslenskum bændum. Þetta er bara sóknarfæri sem blasir við og helst í hendur við breytta neysluhegðun sem er óumflýjanleg og er nauðsynleg út frá hamfarahlýnun og loftslagsbreytingum og auðlindanýtingu. Verum aðeins á undan að þessu sinni, þó að við ættum að vera búin að taka þetta skref, þetta er tækifæri sem við verðum að tileinka okkur og hinn hefðbundni landbúnaður þarf að koma með okkur í þennan leiðangur.
Frú forseti. Þau tilfinningaríku viðbrögð sem verða stundum í kringum þessa umræðu endurspegla náttúrlega að leiðin að hjarta mannsins er í gegnum magann. Einhvern veginn virðist þetta vera besta leiðin til að hleypa blóðþrýstingnum upp. En það byggir allt á misskilningi vegna þess að eins og kom fram í ræðu hv. þingmanns þá erum við ekki að ræða það að taka eitt eða neitt af fólki heldur bara gefa þeim sem vilja grænkerafæði og þeim sem gætu viljað það möguleikana og valkostinn, frelsið til að velja frekar en að vera t.d. fast í því að þurfa að borða í mötuneyti þar sem próteingjafinn er alltaf úr dýraríkinu. Þá er verið að taka eitthvað af fólki sem vill eitthvað annað. Varðandi hvers konar kynslóðamál þetta er er líka ágætt að rifja upp kannanir á veganisma á Íslandi sem sýna að það er rosalega lítið af fólki vegan á Íslandi en það skiptist alveg ofboðslega ójafnt á milli hópa í samfélaginu. Ef við skoðum t.d. bara konur undir 25 ára þá er frekar algengt að í þeim hópi séu veganistar. Grænkerar eru að verða stærsti hluti þess hóps. Ef við tökum sem dæmi stórfjölskyldu sem fer út að borða, þar sem eru átta manns í kringum veisluborðið og þar af eru kannski tvær eða þrjár konur undir 25 ára, þá útiloka veitingastaðir sig t.d. frá því að taka á móti þessari stórfjölskyldu ef þeir taka ekki fullt tillit til grænkerans í hópnum. Það eru orðnar yfirgnæfandi líkur á því að það sé alla vega einn grænkeri í svona samsettum hópi. [[Forseti hringir.]] Og svo bara rétt að lokum, frú forseti, þá tek ég algjörlega undir það með hv. þingmanni að hér er allt að vinna fyrir íslenska bændur og íslenska neytendur og umhverfið.
Frú forseti. Ég kem hingað upp til að styðja heils hugar við þessa þingsályktunartillögu sem ég er meðflytjandi að og sömuleiðis til að taka undir marga afbragðsgóða punkta í ræðum forvera minna í ræðustól þingsins um málið og um framboð og neyslu á grænkerafæði. Það er margt fróðlegt og áhugavert sem kemur fram í greinargerð með málinu. Til að mynda er farið yfir þær skyldur sem hvíla á hinu opinbera þegar kemur að framboði og eftirspurn eftir matvælum, stýringu hins opinbera á því hvernig því getur verið háttað og sömuleiðis hvaða áhrif það getur haft. Í því samhengi langar mig til að minna á tillögu meiri hlutans í Reykjavíkurborg um að bjóða upp á minna kjöt í mötuneytum borgarinnar, tillögu sem vakti mikla athygli, var sett fram árið 2019 og hreyfði við ansi mörgum. Síðast þegar ég vissi til hafði sú tillaga einmitt komið til framkvæmda. Mig langar líka til að minnast á áskorun til stjórnvalda frá Samtökum grænkera á Íslandi þar sem þau taka fram að í tengslum við hamfarahlýnunina virðist lítið vera á döfinni þegar kemur að þeim þætti er lýtur að neyslu á dýraafurðum. Í yfirlýsingu samtakanna kemur fram að stjórnvöld hafi ekki sent frá sér nein skýr skilaboð varðandi þann þátt þó svo að landbúnaður telji 13% af losun Íslands miðað við Kyoto-bókunina en 21% af losun sem fellur undir beina ábyrgð íslenskra stjórnvalda. Um 50% af þessari losun landbúnaðar er metangaslosun vegna dýraeldis, eins og segir í yfirlýsingu Samtaka grænkera. Þá vil ég líka vekja athygli á fyrri tilmælum og áskorunum sem Samtök grænkera á Íslandi hafa sent öllum sveitarfélögum landsins ásamt leikskólum og grunnskólum um aukið framboð grænkerafæðis í skólum. Það er svolítið áhugavert að tengja þessar áskoranir frá Samtökum grænkera á Íslandi - sem eru öflug samtök þegar kemur að framboði grænkerafæðis, umræðu um framboð og eftirspurn eftir grænkerafæði og upplýsingagjöf og samfélagslega umræðu um þessa þætti - við það að í vinnu yfirvalda við matvælastefnu til ársins 2030 er hvergi minnst á grænkerafæði. Hvergi er minnst á að auka framboðið á grænkerafæði eða stuðla að því með beinum hætti að ræktun á grænkerafæði verði öflugri og markvissari en nú er. Það er áhyggjuefni vegna þess að nákvæmlega eins og hv. þingmenn Ágúst Ólafur Ágústsson og Andrés Ingi Jónsson hafa bent á er þetta ekki framtíðarmál heldur er þetta mál nútíðarinnar. Sömuleiðis er það ekki bara mál ungu kynslóðarinnar, barna og ungmenna, heldur líka eldri borgara eins og nýleg könnun sýndi, mjög áhugaverð könnun sem birt var í Fréttablaðinu um vilja eldri borgara til að auka hlutfall grænkerafæðis í sinni fæðu. Þetta sýnir að áhugi á breyttum neysluvenjum þegar kemur að framboði og neyslu grænkerafæðis er líka þvert á kynslóðir. Það er vel og því ber að fagna. Annað sem mig langar til að minna á varðandi matvælastefnuna er að í starfshópi sem skipaður var af hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sat enginn fulltrúi Samtaka grænkera á Íslandi, enginn. Fimm fulltrúar voru tilnefndir án tilnefningar af hálfu ráðherra og sex voru tilnefndir af Samtökum iðnaðarins, Samtökum ferðaþjónustunnar, Neytendasamtökunum og öðrum samtökum en enginn sat í þessum aðgerðahópi frá Samtökum grænkera á íslandi. Þau hafa, að ég veit, gert athugasemdir við þetta og tek ég undir þær athugasemdir. Mig langar líka til þess að taka undir það sem hér hefur komið fram, og kannski vekja athygli á því, að í endurreisninni og viðspyrnunni hér vegna heimsfaraldursins hafa ekki bara komið fram tillögur frá Samfylkingunni heldur vil ég líka benda á að ríkisstjórnir í nágrannalöndum okkar í Evrópu hafa látið viðspyrnuaðgerðir hverfast um græna viðspyrnu. Stór þáttur í því er matvælaframleiðslan, að beina matvælaframleiðslunni inn á grænni, umhverfisvænni og loftslagsvænni brautir með sköpun starfa í matvælaframleiðslu. Þar eru gríðarleg tækifæri fyrir íslenskan landbúnað. Þessi þingsályktunatillaga og stefnumótandi aðgerðir eru ekki til þess fallnar að búa til átök á milli bænda og þeirra sem vilja auka hlut grænkerafæðis eða á milli grænmetisæta og bænda heldur er um að ræða tækifæri fyrir bændur á Íslandi til að þróa sig áfram þegar kemur að framleiðslu á matvælum í þá átt að bjóða upp á meira úrval grænkerafæðis. Þar höfum við gríðarlega mikil tækifæri eins og líka er komið inn á í greinargerðinni með málinu. Þar er dæmi tekið um að hátt raforkuverð og hár launakostnaður sé eitt af því sem Landbúnaðarháskóli Íslands tali um í nýlegri skýrslu sinni varðandi aukna framleiðslu á grænkerafæði. Ég myndi segja að löngu tímabært sé að lækka raforkuverð til framleiðenda grænmetis og grænkerafæðis. Mig langar líka til að minna á að við höfum ekki séð nýlega könnun um neyslu þjóðarinnar nema stóra könnun sem gerð var 2011 af hálfu landlæknisembættisins, Matvælastofnunar og rannsóknarstofu í næringarfræði. Árið 2011, fyrir tíu árum síðan, hafði mjólkurneysla minnkað um 23% frá árinu 2002, sem sagt á níu árum, og neysla á kjöti hafði aukist um 17%. Við höfum séð neyslu og framleiðslu á kjöti aukast hér í aðdraganda heimsfaraldursins þegar ferðaþjónustan var í fullum gangi. Þá framleiðslu mátti einmitt að miklu leyti rekja til ferðamanna sem hingað komu og neyslu þeirra á kjöti. Það er líka áhugavert og í raun algjörlega brýnt að gera aðra stóra könnun um mataræði og þróun þess því að það hefur bæði verið gríðarlega mikil gerjun þegar kemur að upplýsingum og vitund fólks um kosti þess að neyta grænkerafæðis og sömuleiðis kosti þess að minnka neyslu á kjöti, helst að draga úr henni, og neyslu á dýraafurðum sömuleiðis. Ég ítreka að með þessu er ekki um að ræða að starfskjörum bændastéttarinnar sé ógnað með einhverjum hætti heldur er um að ræða tækifæri til þess að breikka og útvíkka og þróa landbúnað í þá veru sem neytendur kalla eftir, fyrir utan þær skuldbindingar sem við höfum skrifað undir og erum bundin af er varðar samdrátt á losun vegna loftslagsbreytinga. Það eru fjórir búvörusamningar í gildi milli ríkis og bænda, það er samningur um nautgriparækt, sem kostaði 7 milljarða kr. á síðasta ári, það er sauðfjársamningurinn, sem kostar 5,2 milljarða kr., það er samningur um grænmetisrækt sem fékk í samanburði 600 millj. kr. í fyrra og svo er það hinn svokallaði rammasamningur sem nær yfir allt sem hinir samningarnir ná ekki yfir, eins og útiræktað grænmeti og korn og nýsköpun. Það er sem sagt staðreyndin, frú forseti, að 85% [[Forseti hringir.]]af beinum landbúnaðarstyrkjum eru til að framleiða mjólk og rautt kjöt. Er ekki kominn tími til þess að endurskoða þetta styrkjakerfi út frá ákalli samfélagsins um aukið framboð af grænkerafæði? [[Forseti hringir.]]Jú, frú forseti, ég tel svo vera. Við eigum að vera óhrædd við að stíga þau skref, [[Forseti hringir.]]við eigum að vera óhrædd við að hlýða kalli neytenda og sömuleiðis að stíga róttækari skref þegar kemur að loftslagsbreytingum og umhverfismálum.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um happdrætti Háskóla Íslands og lögum um happdrætti (bann við spilakössum). Flutningsmaður er Inga Sæland auk mín. „I. kafli Breytingar á lögum um happdrætti Háskóla Íslands, nr. 13/1973, með síðari breytingum. 1. gr. Eftirfarandi breytingar verða á 1. gr. laganna: a. Orðin „skyndihappdrættis með peningavinningum, svo og“ í 2. mgr. falla brott. b. 3. mgr. fellur brott. 2. gr. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Ráðherra skal gera samning við Háskóla Íslands um fjármögnun vegna uppbyggingar og viðhalds fasteigna á Háskólasvæðinu. Áætlað tekjutap Happdrættis Háskóla Íslands vegna lokunar spilasala árin 2021–2024 skal jafna á móti greiðslum vegna samnings um uppbyggingu og viðhald fasteigna á Háskólasvæðinu. II. kafli Breyting á lögum um happdrætti, nr. 38/2005, með síðari breytingum. 3. gr. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Ríkissjóður skal greiða hluthöfum Íslandsspila bætur vegna tekjumissis að fjárhæð 1 milljarðs kr., á ári hverju, árin 2021–2024. Skal sú greiðsla skiptast þannig að Rauði krossinn á Íslandi fái 64%, Slysavarnafélagið Landsbjörg fái 26,5% og SÁÁ fái 9,5%. 4. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Við gildistöku laga þessara falla úr gildi lög um söfnunarkassa, nr. 73/1994. […] Með frumvarpi þessu er lagt til að rekstur spilakassa verði með öllu bannaður. Fjárhættuspil eru almennt bönnuð á Íslandi. Í almennum hegningarlögum eru ákvæði sem kveða á um bann við fjárhættuspilarekstri og veðmálastarfsemi. Lengi hefur þó tíðkast að veita undanþágur frá þessu banni og heimila góðgerðafélögum og almannaheillafélögum að starfrækja happdrætti, hlutaveltu, getraunir og spilakassa. Upphaf slíkrar fjáröflunar má rekja til svokallaðra tíkallakassa sem fjármögnuðu aðstoð vegna eldgossins í Vestmannaeyjum. Undanfarið hefur umræða skapast um rekstur spilakassa og hvort sú starfsemi sé í raun svo skaðleg að rétt sé að banna hana með öllu. Samtök áhugafólks um spilafíkn (SÁS) hafa undanfarin tvö ár staðið fyrir átakinu „Lokum spilakössum“, eða Lokum.is. Markmiðið er að vekja athygli almennings og stjórnvalda á þeirri skaðsemi sem hlýst af rekstri spilakassa. Á vefsíðu samtakanna má lesa reynslusögur spilafíkla og aðstandenda þeirra. Þær sýna svart á hvítu hversu miklum skaða spilafíkn veldur samfélaginu. Átakið hefur vakið mikil viðbrögð í samfélaginu og hefur strax skilað árangri. Stjórn SÁÁ ákvað árið 2020 að draga sig út úr rekstri Íslandsspila þrátt fyrir vænt tekjutap upp á tugi milljóna króna. Einar Hermannsson, formaður SÁÁ, sagði um ákvörðunina að þeim fyndist það ekki vera þess virði og ekki samræmast gildum SÁÁ að taka þátt í rekstri á spilakössum og vera þátttakandi í Íslandsspilum. Sagði hann afleiðingarnar fyrir SÁÁ beint vera tugmilljóna króna skerðingu á sjálfsaflafé en að traust og virðing væri meira virði. Þá hefur Rauði krossinn kallað eftir því að stjórnvöld innleiði svokölluð spilakort. Spilakort koma þá í veg fyrir að hægt sé að eyða umfram tiltekið viðmið í spilakassa á ákveðnu tímabili. SÁS lét framkvæma skoðanakönnun um viðhorf almennings til spilakassa og leiddi hún í ljós að um 86% Íslendinga vilji banna slíkan rekstur. Þá voru 71% aðspurðra ósátt við að starfsemi í almannaþágu væri fjármögnuð með rekstri spilakassa. Spilakassar eru hannaðir til að ýta undir spilafíkn. Ólíkt happdrættum þá skila þeir niðurstöðu samstundis og hægt er að taka þátt strax aftur. Það ýtir undir vanamyndun og því eru þátttakendur mun líklegri til að þróa með sér fíkn heldur en þátttakendur í happdrættum. Þá er útreiknað vinningshlutfall spilakassa almennt hærra en sambærilegt hlutfall í happdrættum og það getur ýtt undir ranghugmyndir notenda um afleiðingar þátttöku. Spilakassar velta yfir milljarði króna á ári hverju þrátt fyrir tiltölulega fáa notendur. Það gefur til kynna að veltuna megi að mestu leyti rekja til spilafíkla sem eyði verulegum fjármunum í fíkn sína. Það er orðið löngu tímabært að hætta rekstri spilakassa á Íslandi. Það getur ekki réttlætt svo skaðlega starfsemi að ágóðinn renni til góðgerðamála. Það gerir lítið gagn að innleiða svokölluð spilakort. Sú aðferð myndi hvorki leysa fjármögnunarvanda góðgerðafélaga né vinna gegn vanda spilafíkla. Það eina sem dugar er algert bann. Þá er það engin afsökun að vísa til þess að Íslendingar hafi aðgang að fjárhættuspilum í gegnum erlendar vefsíður. Erlendar spilasíður eru vissulega skaðlegar og þörf er á frekari aðgerðum til að koma í veg fyrir aðgengi að þeim á Íslandi. Við getum ekki afsakað eigin sóðaskap með því að benda á háttsemi annarra. Við eigum að stefna að því að koma í veg fyrir aðgengi að erlendum spilasíðum í stað þess að nota tilvist þeirra til að réttlæta áframhaldandi rekstur spilakassa. Um þessar mundir hafa tvö félög heimild til reksturs spilakassa. Happdrætti Háskóla Íslands rekur spilakassa undir nafninu Gullnáman og Íslandsspil, félag í eigu Rauða krossins og Slysavarnafélagsins Landsbjargar, sér einnig um rekstur spilakassa. Frumvarp þetta leggur til að heimildir til reksturs spilakassa verði felldar brott úr lögum um Happdrætti Háskóla Íslands og að lög um söfnunarkassa falli úr gildi. Með samþykkt frumvarpsins yrði ekki heimild í lögum til að starfrækja spilakassa og myndi slík starfsemi því varða refsiábyrgð skv. 183. og 184. gr. almennra hegningarlaga. Til að koma í veg fyrir tekjufall hjá rekstraraðilum Íslandsspila er lagt til að ríkissjóður greiði hluthöfum árlega 1 milljarð kr. árin 2021–2024. Hagnaður Happdrættis Háskóla Íslands hefur í gegnum tíðina verið nýttur til uppbyggingar á háskólasvæðinu. Til að fjármagna viðhald og áframhaldandi uppbyggingu er lagt til að ráðherra geri samning við Háskólann um uppbyggingu á svæðinu og að ríkissjóður sjái um að fjármagna uppbyggingu með lánveitingum til Háskólans. Lagt er til að áætlað tekjutap HHÍ vegna lokunar spilasala árin 2021–2024 gangi upp í greiðslur vegna samningsins. Framangreindar aðgerðir koma í veg fyrir skyndilegt tekjufall rekstraraðila spilakassa en ljóst er að þörf er á frekari stefnumótun um fjármögnun SÁÁ, Landsbjargar, Rauða krossins og Háskóla Íslands. Von er að sú stefnumótun fái forgang hjá stjórnvöldum verði frumvarpið samþykkt.“ Í lögum kemur skýrt fram að bannað er að reka spilavíti á Íslandi. En hvað blasir við fólki bara hér rétt norðan við Alþingishúsið, í Hafnarstræti þar sem einn af þessum spilakössum er? Þar stendur skýrum stöfum framan á húsinu: casino, spilavíti. Það er algjörlega með ólíkindum að Háskóli Íslands sé fjármagnaður með spilafíkn. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum er það hægt að menntastofnun þar sem siðfræði er kennd fjármagni á sama tíma ákveðinn hluta af húsakynnum sínum með spilakössum sem eingöngu veldur því að spilafíklar halda að stærstum hluta uppi þeim gróða? Þetta er gjörsamlega siðferðislega rangt. Það segir sig sjálft að spilafíkn hefur valdið gífurlegu tjóni hjá viðkomandi spilafíkli og ekki síður hjá fjölskyldu hans og vinum. Það er ekki bara fjárhagstjónið heldur andlegt og líkamlegt tjón og það skelfilega ástand sem skapast hjá viðkomandi spilafíkli. Það er ekki hægt að réttlæta það á nokkurn hátt að ríkið setji lög sem eru til þess fallin að ákveðin félagasamtök sem eru að gera góða hluti, SÁÁ, Landsbjörg, Rauði krossinn og Háskóli Íslands, þurfi að reiða sig á spilafíkla. Það segir sig sjálft að það er okkur algerlega til háborinnar skammar. Nú hafa verið samþykkt lög sem gera það að verkum líka að framlög til almannaheillafélaga eru frádráttarbær frá skatti. Þar af leiðandi hlýtur maður frekar að hvetja til þess að þeir sem vilja styðja viðkomandi félög geri það og njóti þar af leiðandi skattfrádráttar af þeim styrkjum og einnig að ríkið tryggi í eitt skipti fyrir öll að þessi félög þurfi ekki á nokkurn hátt að vera fjárhagslega háð því að örfáir veikir einstaklingar séu að leggja aleiguna undir, aleigu sína og jafnvel fjölskyldunnar og jafnvel framfærslu fjölskyldunnar, jafnvel allt húsnæði fjölskyldunnar eins og við vitum dæmi um. Það verður bara að segjast alveg eins og er að við verðum að taka ofan fyrir SÁÁ fyrir að draga sig út úr þessu. Það er vonandi fyrsta skrefið í þá átt að hinir geri það einnig, sjái villu síns vegar. Við getum ekki, við eigum ekki og við megum ekki leyfa því að viðgangast að æðsta menntastofnun okkar, Háskóli Íslands, sé háð spilafíklum. Það getur ekki á neinn hátt verið réttlætanlegt að ungmenni okkar fari inn í þá stofnun til að leita sér menntunar, fari jafnvel í siðfræðideildina til að kortleggja siðferði mannkyns. Hvar á þá að byrja á því siðferði? Auðvitað byrjum við á því að tékka á því hvernig fjármögnun háskólans er háttað. Auðvitað á ríkisstjórnin og við að sjá til þess að ekki þurfi að vera neinn vafi um það að ekki eigi að fjármagna nokkra svona stofnun, hvorki stofnun eins og þessa, Landsbjörg, SÁÁ né Rauða krossinn, með framlögum spilafíkla, spilakassa. Það er engin afsökun að segja að þetta fari í önnur spil á netinu vegna þess að spilakassarnir eru allt öðru vísi byggðir upp. Þeir eru byggðir upp til þess að valda fíkn, þeir eru byggðir upp til þess að sjá til þess að halda fólki - þetta eru ekki margir einstaklingar og það segir sig sjálft að ef við komum í veg fyrir það þá erum við að hjálpa stórum hópi fólks.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, afnám skerðinga ellilífeyris vegna atvinnutekna. Flutningsmaður auk mín er Inga Sæland. 1. gr.: 3. málsl. 1. mgr. 23. gr. laganna orðast svo: Þá skulu atvinnutekjur ellilífeyrisþega ekki skerða ellilífeyri. 2. gr.: Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2022 og koma til framkvæmda 1. febrúar 2022. Málið var áður flutt á 148. og 149. löggjafarþingi en hlaut ekki brautargengi og er nú endurflutt. Í 31. gr. laga nr. 96/2017 er kveðið á um að ellilífeyrisþegar skuli hafa 100.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna skv. 23. gr. laga um almannatryggingar. Um er að ræða sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna eldri borgara sem kemur til viðbótar við hið almenna frítekjumark laganna sem nemur 25.000 kr. á mánuði. Með lögum nr. 116/2016, um breytingar á lögum um almannatryggingar og fleiri lögum, var m.a. gerð sú breyting á ellilífeyriskerfi almannatrygginga að öll sértæk frítekjumörk vegna einstakra tegunda tekna voru afnumin. Var þess í stað lögfest eitt almennt frítekjumark sem nemur 25.000 kr. á mánuði og gildir það um allar tekjur ellilífeyrisþega, óháð tegund þeirra. Þar áður hafði frítekjumark ellilífeyris almannatrygginga gagnvart atvinnutekjum verið 109.000 kr. Eftir samþykkt laganna kom fram gagnrýni á þessa breytingu að því er atvinnutekjur varðar og hafa komið fram kröfur af hálfu hagsmunasamtaka aldraðra og fleiri aðila um að afnema skerðingar á atvinnutekjur eldri borgara. Dr. Haukur Arnþórsson vann greinargerð um fjárhagslega stöðu aldraðra fyrir Félag eldri borgara í Reykjavík og ritaði grein um þá rannsókn sína í Morgunblaðið 23. nóvember 2017. Þar kemur fram að afnám skerðingar á lífeyrisgreiðslur vegna atvinnutekna þurfi ekki að fela í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð og það sé vel hugsanlegt að ríkissjóður gæti haft fjárhagslegan ávinning af aðgerðinni. Í kjölfar þinglokasamninga sumarið 2019 samþykkti Alþingi að láta framkvæma úttekt á því hver kostnaðurinn yrði ef frumvarpið næði fram að ganga. Félagsmálaráðuneytið fékk Capacent til að framkvæma úttektina. Capacent skilaði úttektinni snemma árs 2020. Samkvæmt niðurstöðum Capacent myndi frumvarpið leiða til aukins kostnaðar fyrir ríkissjóð um 2,1 milljarð kr. Það vekur upp spurningar þegar tvær úttektir um sama viðfangsefnið skila misvísandi niðurstöðum. Þingmenn Flokks fólksins hafa ítrekað kallað eftir því að fá aðgang að þeim forsendum sem liggja að baki niðurstöðum Capacent en ráðuneytið hefur ekki enn veitt aðgang að þeim. Óumdeilt er þó að áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri er náð eykur möguleika aldraðra til að bæta kjör sín, einkum þeirra sem lægstar hafa tekjurnar. Þá hafa rannsóknir sýnt fram á að vinna og virkni á efri árum stuðlar að betri heilsu, dregur úr einangrun og hefur almennt mikið félagslegt gildi fyrir eldri borgara. Því er lagt til að greiðslur til ellilífeyrisþega verði ekki skertar vegna atvinnutekna, sbr. 23. gr. laga um almannatryggingar. Virðulegur forseti. Frumvarpið sem hér um ræðir er frumvarp sem gefur ríkinu tekjur og frumvarp sem eykur möguleika eldri borgara á að vinna meðan þeir vilja. Á sama tíma verðum við líka að spá í þá sem vilja hætta að vinna. Við verðum að tryggja þeim viðunandi framfærslu sem við gerum að vísu ekki því að allt of stór hópur getur ekki unnið á elliárunum og hefur hvorki heilsu né aðstæður til að stunda vinnu, hefur það lélega framfærslu að það er eiginlega vonlaust að lifa á henni. Í grundvallaratriðum er þó verið að banna einstaklingi að vinna, að refsa einstaklingi fyrir að vinna, eldri borgara sem hefur kannski unnið alla sína tíð og hefur góða heilsu. Það að verða 67 ára er ekki ávísun á að þar með sé viðkomandi óvinnufær, svo langt í frá, en sumir eru það vegna heilsubrests eða veikinda. Þeir sem geta unnið eiga að hafa rétt á því að vinna án skerðingar. Það þýðir í sjálfu sér að ríkið heldur áfram að fá skatttekjur viðkomandi. Þetta stingur svolítið í stúf við þær áhyggjur af framtíðinni að fólksfjölgun sé ekki næg til að standa undir almannatryggingakerfinu okkar, hjúkrunarkerfinu, sjúkrahúsunum og öllu sem við þurfum að standa undir. Það hefur verið bent á að fólksfækkun hér sé orðin það mikil að við þyrftum eiginlega að fæða helmingi fleiri börn bara til að reyna að halda við því sem þörf er á. Á sama tíma og við tölum um að við séum að missa og náum ekki þeim fjölda sem við þurfum til að halda kerfinu uppi með sköttum og vinnu þá erum við með refsingum og þvingunum að reyna að refsa þeim sem vilja halda áfram að vinna sem eldri borgarar. Það segir sig sjálft að eiginlega gildir nákvæmlega það sama ef við horfum t.d. á vinnu öryrkja. Það er skrýtið að vera tilbúin til að borga fólki ákveðnar upphæðir fyrir að vera í þeirri stöðu sem það er í en þvinga það svo á einhvern furðulegan hátt til að geta ekki bætt sína stöðu þó að hún sé ömurleg. Það segir sig sjálft að einstaklingur sem hættir að vinna 67 ára og ákveður þar af leiðandi að fara á eftirlaun - hann hefði getað haldið áfram vinna og hann hefði verið með hálfa milljón í laun á mánuði - að ríkissjóður tapar þar miklum skatttekjum. Hvað þarf þá til að ná þessum skatttekjum inn sem ríkissjóður er að missa þarna? Jú, það þarf einhvern annan einstakling til að taka við. Það skýtur svolítið skökku við þegar við höfum áhyggjur af því - og það hefur margoft komið fram í umræðum hér á þingi - hverjir eigi að halda uppi kerfinu í framtíðinni. Þannig að öll rök, alveg sama hvernig við horfum á þau, hníga í þá átt að við eigum ekki að banna fólki að vinna, við eigum einmitt að gera þveröfugt, hvetja fólk til að vinna meðan það vill vinna og getur það. En því miður erum við búin að byggja upp almannatryggingakerfi sem er svo bútasaumað skrímsli að það er eiginlega ekki fyrir heilvita mann að reyna að botna í því enda er það yfirleitt bara tölva sem dúkkar upp og segir já eða nei. Það segir okkur líka að við erum komin á þann stað að okkur ber skylda til að endurskoða allt kerfið í heild sinni. Þetta er einn hluti af því. Annar hluti er atvinnuþátttaka öryrkja og það ótrúlega þvingunarúrræði að ætla að setja eitthvert starfsgetumat þar á. Það kom fram í Svíþjóð á sínum tíma að þegar öryrkjum var leyft að fara út að vinna, finna sér vinnu - þeir fengu skattleysi í tvö ár, og bara að bjarga sér - þá fóru margir út úr kerfinu og 30% skiluðu sér ekki inn í kerfið aftur. Við eigum að vera með gulrót. Við eigum einmitt að reyna að hvetja fólk á allan hátt til að halda áfram að vinna. Það hefur líka margþættan ávinning. Það skilar ekki bara fjárhagslegum ávinningi heldur skilar það líka andlegum og líkamlegum ávinningi vegna þess að það hentar ekki öllum að hætta bara við 67 ára aldur og setjast í helgan stein. Sumum hentar það ágætlega og við eigum að leyfa þeim það og þeir eiga að geta gert það með reisn og lifað góðu lífi á því að fara á eftirlaun. Það vekur líka þá spurningu hvernig við komum fram við þá sem eru aðallega konur og sáu um heimilisrekstur og voru ekki á vinnumarkaðnum og hafa þar af leiðandi engar lífeyristekjur. Þær eru útslitnar, komnar á eftirlaun og hafa enga möguleika á að auka tekjur sínar með vinnu. Það er auðvitað líka þjóðfélögum til skammar að ellilífeyririnn skuli vera svo lágur að fólk geti ekki einu sinni tórað á honum, hvað þá lifað með reisn. Eins og stjórnarskráin segir eigum við að sjá til þess. Við megum aldrei gleyma því að þeir sem þetta varðar eru þeir sem byggðu upp landið, þeir sem komu landinu á þann stað sem það er á í dag. Við eigum að sýna þeim fulla virðingu með því að leyfa þeim að ákveða sjálf hvort þau vilja vinna. Ef þau vilja vinna eigum við ekki að setja steinvölu, hvað þá heilu björgin, í veg fyrir þau til að reyna að koma í veg fyrir að þau geti stundað vinnu, með því að það sé hreinlega tap fyrir þau ef þau ætla að þrjóskast við að vinna áfram. Þess vegna vona ég að núna í þriðja skiptið sem ég mæli fyrir þessu frumvarpi þá komist það í gegn og að það muni skila því að við getum byrjað aðeins að taka á þessu almannatryggingakerfi sem er svo illa uppbyggt í dag og er búið að stagbæta svo oft að það segir sig sjálft að við verðum og eigum og okkur ber skylda til að einfalda það þannig að allir geti lifað með reisn og allir geti tekið ákvörðun um það hvort þeir vilji halda áfram að vinna eða ekki.