Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur en þingsköp kveða á um svo unnt sé að ljúka umræðu um þau mál sem eru á dagskrá.
Virðulegi forseti. Ég má til með að standa upp undir þessum lið vegna fréttar í Morgunblaðinu í dag um að almannatengill, fyrrverandi framkvæmdastjóri Alþýðubandalagsins og upplýsingafulltrúi í Stjórnarráði Jóhönnu Sigurðardóttur, Einar Karl Haraldsson, hafi upplýst kröfuhafa íslensku bankanna um ýmsar upplýsingar úr stjórnsýslunni. Það kemur einnig fram í viðkomandi frétt að heimildir Einars Karls komu frá þingmönnum á Alþingi Íslendinga. Ef rétt reynist að aðilar og þingmenn sem hafa sett heiður sinn að veði gagnvart stjórnarskránni grafi undan hagsmunum íslensku þjóðarinnar, e.t.v. mestu hagsmunum hennar allra tíma, er mikilvægt, virðulegi forseti, að strax verði rannsakað hvort það eigi við rök að styðjast að þingmenn á Alþingi Íslendinga séu að grafa undan hagsmunum þjóðarinnar.
Til svara eru: Mennta- og menningarmálaráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkisráðherra.
Herra forseti. Það ætti kannski að taka hér upp liðinn „Dylgjur í garð ónafngreindra þingmanna“, í stað fundarstjórnar forseta miðað við þessa byrjun á þingfundi, en við getum rætt það síðar. Mig langaði að beina fyrirspurn til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í ljósi frumvarps sem hann hefur lagt fram um úthlutun á veiðiheimildum á makríl. Eins og hæstv. ráðherra er kunnugt er þetta frumvarp umdeilt af því að þar er verið að festa í sessi úthlutun á makrílkvóta til sex ára, í talsvert langan tíma. Eins og bent hefur verið á með frumvarpið, verði það að lögum óbreytt, bindur það hendur ekki bara þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr heldur þeirrar næstu, og á sama tíma liggur ekki fyrir framtíðarsýn um stjórn fiskveiða, á sama tíma liggur ekki fyrir framtíðarsýn sem unnið er að í stjórnarskrárnefnd, en eitt af forgangsatriðum stjórnarskrárnefndar sem nú starfar er að setja inn ákvæði um að auðlindirnar skuli vera í sameign þjóðarinnar. Vonandi komast þau ákvæði í almenna kynningu í lok vors, byrjun sumars. Ég bind að minnsta kosti vonir við að ef sátt næst um slík ákvæði geti þau farið inn í stjórnarskrá, a.m.k. komið til afgreiðslu þjóðarinnar samhliða forsetakosningunum 2016. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, sem hafði í bígerð að leggja fram frumvarp um framtíðarfyrirkomulag á stjórn fiskveiða, hvort hann telji ekki rétt að bíða með frumvarp sitt um úthlutun makrílkvóta, sem er gríðarleg breyting, grundvallarbreyting á kerfinu hvað varðar þessa fisktegund, þar til við erum að minnsta kosti farin að sjá á spilin með stjórnarskrárákvæði um auðlindir í sameign þjóðarinnar, og þar til við erum farin að sjá á spilin um framtíðarfyrirkomulag fiskveiða. Ég verð að segja að mér finnst ekki góður bragur á því [[Forseti hringir.]]að taka hér ákvörðun fram í tímann sem mun hafa fordæmisgildi um eina fisktegund, meðan þau spil liggja ekki á borðinu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir, og hef reyndar gert það fyrr úr þessum ræðustól, mikilvægi þess að við setjum í stjórnarskrá ákvæði um eign þjóðarinnar á auðlindum landsins. Undir það hafa bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra tekið úr þessum ræðustól. Ég tel það því mikilvægt og ég er sammála þingmanninum um það. Varðandi hlutdeildarsetningu á makríl er líka rétt hjá hv. þingmanni að þetta er með talsvert öðrum hætti en þeim að við séum að setja makrílinn í hefðbundna hlutdeildarsetningu inn í kvótakerfið eins og það er fyrir. Þetta er tímabundin úthlutun og sett er viðbótargjald vegna þess að hér er um sérstæðan stofn að ræða. Það er skoðun mín og byggi ég hana á áliti umboðsmanns, sem benti á að síðustu ríkisstjórn var svo snemma sem á árinu 2011 skylt að hlutdeildarsetja makríl samkvæmt þeim lögum sem í landinu eru eða setja sérlög. Hér leggur sjávarútvegsráðherra og ráðuneytið fram mál sem búið er að mæla fyrir og er til umfjöllunar í þinginu um að setja sérlög sem byggja á þeim lögmætu væntingum sem m.a. síðasta ríkisstjórn, sem hv. þingmaður sat í sem ráðherra, gaf. Í þeim fólst m.a. að þeir sem stunduðu manneldisvinnslu mættu vænta þess að til þess yrði tekið við hlutdeildarsetninguna þegar kæmi að henni. Umboðsmaður Alþingis kvað upp úr með áliti sínu í fyrra að svo seint sem á árinu 2011 hefði verið í síðasta lagi skylt að hlutdeildarsetja makrílinn eða, eins og hann orðaði það, að hlutdeildarsetja makríl samkvæmt íslenskum lögum.
Herra forseti. Ég skil þau sjónarmið hæstv. ráðherra að vilja bregðast við áliti umboðsmanns Alþingis með einhverjum hætti. En hér er verið að setja lög til lengri tíma, sex ára, án þess að framtíðarsýn um stjórn fiskveiða liggi fyrir. Og ekki nóg með að hún liggi ekki fyrir heldur höfum við í stjórnarandstöðunni og almenningur í landinu ekki séð annað en að það ríki beinlínis deilur innan ríkisstjórnarinnar um hvernig sú framtíðarsýn eigi nákvæmlega að vera. Það sem ég er að benda á er að það að setja lög um hlutdeildarsetningu á makríl til sex ára, til ansi langs tíma, sem er fordæmisgefandi fyrir kerfið í heild, er mjög örðugt þegar við höfum ekki framtíðarsýn á borðinu, þegar við höfum ekki stjórnarskrárákvæði á borðinu. Ég fagna því að hæstv. ráðherra taki undir mikilvægi slíks ákvæðis og veit að hann hefur talað með þeim hætti sem hann gerði hér áðan margoft. Ég er hins vegar ekki sannfærð um að hér náist sátt í öllum þingsal um slíkt ákvæði. Er ekki skynsamlegra að bíða með ákvörðun sem tekin er til þetta langs tíma þangað til þessi sýn liggur á borðinu? [[Forseti hringir.]]Eitt stærsta málið sem við eigum við í stjórnmálum dagsins í dag er meðferð auðlindanna, hvernig almenningur á að koma nákvæmlega að því að fá sinn þátt í arðinum sem auðlindirnar skila okkur.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að eitt stærsta viðfangsefni okkar er nákvæmlega með hvaða hætti við förum með auðlindir okkar og hver er eðlilegur hlutur eigandans, þjóðarinnar, í þeim hlut. Ég velti hins vegar fyrir mér af hverju menn vilja taka einn fiskstofn út fyrir sviga og segja að það verði að bíða með hann, bíða með að setja hann inn í kerfi, sem er viðurkennt um allan heim að er eitt það allra þjóðhagslega hagkvæmasta kerfi sem við eigum og skapar þennan öfluga sjávarútveg. Ég er á þeirri skoðun að þau sex ár sem sett eru í frumvarpinu sem kemur hér fram, byggt á stjórnarsáttmálanum um hvernig við förum með fiskveiðiauðlindina, og áliti umboðsmanns Alþingis, séu lágmarkstími til að tryggja þann fyrirsjáanleika sem atvinnugreinin þarf á að halda til þess að geta fjárfest og haldið áfram að byggja upp þá þjóðhagslega hagkvæmu atvinnugrein sem sjávarútvegurinn er, [[Forseti hringir.]]eina greinin á Íslandi sem er samkeppnisfær í framleiðni og arðsemi við aðrar atvinnugreinar heimsins.
Virðulegi forseti. Ég vil fá að halda aðeins áfram með það mál sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir ræddi hér áðan. Við í Samfylkingunni og fulltrúar okkar í atvinnuveganefnd höfum lagt á það mikla áherslu að með þetta mál verði beðið þangað til niðurstaða er komin í stjórnarskrármálið, þ.e. hvernig farið verður með auðlindaákvæði stjórnarskrárinnar. Fyrsta spurning mín til hæstv. ráðherra er því sú: Hvers vegna liggur mönnum svona á? Þingið hefur þetta í hendi sér og það er mikilvægara fyrir okkur að tryggja eign þjóðarinnar á auðlindunum í stjórnarskrá en að keyra þetta mál áfram með þeim hætti sem hér er gert. Fólki í þessu landi hefur sviðið það ranglæti sem það hefur horft upp á frá því að kvótakerfið var fyrst sett á og úthlutað var aflaheimildum, svokölluðum gjafakvóta, með afar umdeildum hætti, sem enn er umdeilt og margir efast um að það hafi yfir höfuð staðist lög á þeim tíma. Hvað gerir þá hæstv. ráðherra nú þegar ný tegund kemur? Þá ætlar hann að taka upp nákvæmlega sömu hætti og fólki hefur sviðið undan í þessu landi allt frá því að kvótakerfið var sett á, og gefa auðlindina, gefa aflaheimildirnar, það er nefnilega ekki neitt annað þegar uppsagnarfresturinn er heil sex ár. Það þýðir að hér þarf ríkisstjórn að vera kjörin tvisvar sinnum í röð til þess að hægt sé að gera nokkrar breytingar. Við skulum bara horfa á lýðveldissöguna, þá sjáum við að ef þetta hefði verið gert svona þá hefðu aldrei verið gerðar neinar breytingar og við sjáum fram á að þetta verði endanlegt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hví er ekki pósitíft ákvæði um sameign þjóðarinnar í frumvarpinu? Þetta er sérstakt frumvarp, það er algjörlega ljóst, og það kemur þar fram að komi upp vafamál gagnvart öðrum lögum gangi þetta framar. Og hitt: Hví á ekki að nota tækifærið núna og reyna að svara kalli um aukið réttlæti [[Forseti hringir.]]í sjávarútvegi og koma með nýjar aðferðir aðrar en gjafakvóta og setja þetta allt saman [[Forseti hringir.]]…
Virðulegi forseti. Það er kærkomið tækifæri til að leysa úr þeim misskilningi sem þingmenn hafa hlaupið hér fram með á síðustu dögum um það gildissvið sem frumvarpið hefur. Frumvarpið er sérlög um úthlutun á makríl, en hin almenna löggjöf um stjórn fiskveiða gildir á öllum sviðum. Þannig gilda efnisákvæði frumvarpsins um hlutdeildarsetningu makríls og útfærslu hlutdeildarsetningarinnar, en skýrt er tekið fram í frumvarpinu að ákvæði annarra laga á sviði fiskveiðistjórnar, svo sem ákvæði laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og einnig lög nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, gilda um stjórn veiða á makrílstofninum eftir því sem við getur átt og ákvæðum frumvarpsins sleppir. Það er því alveg skýrt að 1. gr. laga um stjórn fiskveiða gildir um eftir sem áður. Við erum að hlutdeildarsetja makrílinn og setja hann inn í nýtt lagaumhverfi, það er alveg skýrt. Það einasta sem sagt er og sem sagt er almennt þegar sérlög eru sett, og ég veit að þingmenn þekkja það mjög vel, er að þegar sérlög fara að einhverju leyti í bága við það sem þau fjalla um, þ.e. hlutdeildarsetninguna, gilda sérlögin en ekki hin almennu lög ef það leikur einhver vafi á því. Ég held reyndar að það leiki enginn vafi á því, en þetta er almennt ákvæði sem sett er inn. Það er hins vegar ekki rétt hjá hv. þingmanni sem heldur því hér fram að kvótakerfið sé með einhvers konar gjafakvóta. Þegar hér var verið að veiða langt umfram heimildir og getu stofnanna til að standa undir sjálfbærum vexti og allt of mörg skip og allir voru á hausnum, vildi enginn þingmaður í neinum flokki að ríkið tæki það á sig og keypti heimildirnar og hefði fyrirkomulagið með einhverjum öðrum hætti. Menn sögðu: Sjáið þið um þetta í útgerðinni. Þeir gerðu það, þeir höfðu veitt í áratugi og árhundruð og héldu því áfram. Og núna, þegar vel gengur, þá koma ýmsir fram og segja: [[Forseti hringir.]]Ja, nú vil ég, nú vil ég. Það er einfaldlega rangt að tala um gjafakvóta en fyrst við tölum um hann má nefna þá reglu við þá sem [[Forseti hringir.]]… við höfðum við að deila út gæðum makrílsins. [[Forseti hringir.]]… gjafakvóta.
Virðulegi forseti. Það felast gríðarleg verðmæti í aflaheimildum fyrir einstaklinga í þessu landi. Hæstv. ráðherra hefur hér grímulaust tekið upp varnir fyrir það kerfi sem við höfum búið við þar sem einstaklingum hefur verið sköpuð aðstaða til þess að hagnast á auðlindum þjóðarinnar langt umfram það sem eðlilegt getur talist, og án þess að þjóðin, sem á þessa auðlind, fái réttlátan hlut af þeim arði sem þar skapast. Þessi ríkisstjórn stendur vörð um það kerfi. Hún gerir ekki bara það heldur gefur hún hér í með þessu frumvarpi þar sem geirnegla á niður þetta kerfi og ef eitthvað er er hér verið að ganga enn lengra og skjóta styrkari stoðum undir það kerfi sem við höfum búið við. Virðulegi forseti. Okkur í Samfylkingunni, okkur jafnaðarmönnum svíður það ranglæti sem býr að baki þessu kerfi. Við viljum skapa sátt um þessa mikilvægu atvinnugrein og það verður ekki gert með þeim hætti sem ríkisstjórnin leggur til með þessu frumvarpi. Það verður eingöngu gert með þeim hætti að þjóðin fái réttláta hlutdeild í þeim arði sem skapast af nýtingu auðlindarinnar. Það verður ekki gert öðruvísi en með því að skapaður verði einhvers konar markaður með þessar aflaheimildir. Ég harma það að okkur hafi ekki tekist það á síðasta kjörtímabili að koma því í gegn hjá þeim sjávarútvegsráðherra sem þá var, en það stóð ekki á okkur í Samfylkingunni hvað það mál varðaði. En eins og menn vita var fyrrnefndur sjávarútvegsráðherra álíka hrifinn af markaðslausnum og ákveðnum alþjóðastofnunum sem óþarfi er að nefna í þessu samhengi. Virðulegi forseti. Ég tel að hæstv. ráðherra þurfi að gefa okkur svar við því hvers vegna hann notar ekki tækifærið núna og reynir að [[Forseti hringir.]]að stíga skref til að skapa sátt frekar en að halda áfram [[Forseti hringir.]]á sundrungarbraut hvað þetta mál varðar.
Virðulegi forseti. Á síðasta kjörtímabili var íslenska kvótakerfið sérstaklega verðlaunað fyrir hversu vel það fúnkeraði við að nýta fiskstofna á sjálfbæran hátt, hversu ábyrgar veiðar þetta kerfi gæti sýnt fram á með athöfnum stjórnvalda á hverjum tíma og hversu þjóðhagslega hagkvæmt það væri. Ég veit ekki annað en að menn hafi tekið við þeirri viðurkenningu fyrir hönd Íslands við viðurkenndar alþjóðlegar skólastofnanir. Það er rangt sem sagt hefur verið að hér sé verið að stíga einhver skref til að festa eitthvað í sessi. Hér er einmitt verið að stíga skref til sátta. Hér er ekki verið að setja makrílinn inn í ótímabundið kvótakerfi heldur er hann settur í tímabundna úthlutun til aðeins sex ára, sem ég tel vera það minnsta sem hægt er að gera til þess að fyrirsjáanleikinn nýtist atvinnugreininni [[Forseti hringir.]]og til þess að skapa sem mest þjóðhagsleg verðmæti fyrir alla Íslendinga. Það er eðlilegt að [[Forseti hringir.]]… sem svo sannarlega þarf með því viðbótargjaldi sem sett er á makrílinn, þá er það enn [[Forseti hringir.]]frekar tryggt.
Virðulegi forseti. Nú eru liðin tvö ár síðan ég kom fyrst á þing og byrjaði að spyrja hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra út í stöðuna á sæstreng. Eins og forseti og aðrir vita þá lá þegar fyrir mikil vinna frá síðustu ríkisstjórn við könnun á fýsileika þess að leggja sæstreng frá Íslandi til Bretlands. Bretar og aðrar Evrópuþjóðir þurfa auðvitað að skipta út óumhverfisvænum orkugjöfum sínum út fyrir græna orku og af henni eigum við Íslendingar nóg. Sú svokallaða stýranlega orka sem við ræðum í þessu samhengi, topparnir sem koma inn á landsnetið okkar, orkan sem kemur inn á nóttinni, þá orku notum við Íslendingar ekki neitt og verðmætin renna út í sandinn. Það er sú orka sem Bretar vilja kaupa. Til þess að bæta við gleðina við þetta ágæta viðskiptatækifæri, nýtingu á stýranlegri orku, er reiknað með að verð á orku sem seld er í gegnum sæstreng sé allt að sjö sinnum hærra en það verð sem við fáum frá stóriðjunni, sem er okkar stærsti orkukaupandi. Virðulegi forseti. Í þessu samhengi erum við að ræða um tugi milljarða til viðbótar í ríkiskassann árlega. Tugi milljarða. Og það er ekki eins og það sé skortur á tækifærum til að nota þá peninga sem gætu komið af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Það vantar í ríkiskassann, það vantar að borga af skuldum, það vantar að byggja Landspítala, það vantar að standa við lífeyrisskuldbindingar, það vantar að finna út úr öllu því sem við ætlum bara annars að demba á börnin okkar. Í þessu samhengi er boltinn hjá hæstv. ráðherra. Hún verður að fara í samningaviðræður við Breta. Ég hef spurt hana ítrekað úr þessum stól hvernig gangi. Atvinnuveganefnd beindi til hennar tilmælum fyrir einu og hálfu ári síðan. Ég hef [[Forseti hringir.]]spurt hana spurninga hér [[Forseti hringir.]]og spyr nú aftur sömu spurninga átta mánuðum síðar: Hvað hefur ráðherra átt marga fundi með [[Forseti hringir.]]breskum stjórnvöldum og hvar standa samningaviðræður við Breta um sæstreng?
Herra forseti. Hv. þingmaður er ötull áhugamaður um það ágæta verkefni sem hér er lögð fram fyrirspurn um. Þar sem hv. fyrirspyrjandi vísar í álit atvinnuveganefndar er mér bæði ljúft og skylt að upplýsa hv. þingmann um að einmitt í kjölfarið á áliti atvinnuveganefndar hefur ráðuneytið unnið markvisst að þessu máli með þeirri leiðsögn sem þar kom fram. Við höfum ýtt úr vör átta skilgreindum verkefnum sem beinlínis voru listuð upp í nefndarálitinu og nú síðast var boðið út stærsta verkefnið sem er ítarleg kostnaðar- og ábatagreining vegna áhrifa sæstrengs. Lægsta tilboði var tekið og er sú vinna hafin. Varðandi samskipti við Breta þá hef ég átt einn fund með Michael Fallon, þáverandi orkumálaráðherra Breta, í mars í fyrra. Ég hef átt í bréfasamskiptum við núverandi ráðherra nýverið þar sem hann hefur boðið fram, og það sama kom fram í samskiptum mínum við þáverandi ráðherra, aðstoð breska stjórnkerfisins við að kynna það breska regluverk sem undir er í þessu samhengi. Við höfum þegið þá ráðgjöf og þau samskipti eru í góðu formi á milli míns ráðuneytis og þess ráðuneytis. Ekki hefur verið farið fram á neinar formlegar samningaviðræður við Breta, enda hef ég sagt og segi enn að það er ótímabært. Þingmaðurinn sjálfur var með ákveðnar hugmyndir í fyrirspurn sinni um verð sem menn hafa kastað fram. Ég hef verið þeirrar skoðunar að við þurfum fyrst að gera það upp við okkur hvað það er sem við [[Forseti hringir.]]viljum með því að fá fram allar upplýsingar um þetta verkefni. Það mun verða öðrum hvorum megin við áramótin sem þessum skýrslum lýkur.
Virðulegi forseti. Við verðum að vera með á hreinu hvað við viljum. En er það ekki örugglega sameiginlegur skilningur hjá mér og hæstv. ráðherra að við viljum fá sem hæst verð fyrir orkuna? Erum við ekki örugglega á sömu blaðsíðu þar? Ef ekki, þá þurfum við að taka mjög ítarlega umræðu um það. Af hverju ætti ráðherra t.d. ekki að vilja það? Ef orkumarkaðurinn opnast á Íslandi þá stjórna auðvitað ekki stjórnmálamenn og ráðherrar honum með annarri hendinni og reisa stóriðjur í kjördæmum eins og þeim hentar. Það hefur verið haldinn einn fundur með fyrrverandi orkumálaráðherra Breta og ég veit alveg af þeim fundi, ég spurði um hann fyrir átta mánuðum, þá fékk ég nákvæmlega sömu svör. Heyri ég rétt að hæstv. ráðherra hafi ekki fundað aftur á þessu tímabili við bresk stjórnvöld út af [[Forseti hringir.]]þessu gríðarlega mikilvæga hagsmunamáli fyrir íslensku þjóðina?
Virðulegur forseti. Ég átta mig hreinlega ekki á málflutningi hv. þingmanns. Hér er um að ræða risastórt mál. Það sem ég held að ég og hv. þingmaður séum algjörlega sammála um er að við viljum gera það sem er best fyrir íslenska hagsmuni. Það er þess vegna sem við erum að kafa ofan í þetta mál frá öllum öngum þess, nákvæmlega í samræmi við álit atvinnuveganefndar sem hv. þingmaður á sæti í. Varðandi samningaviðræður við Breta þá ítreka ég og endurtek það sem ég sagði áðan og það er sama hversu oft hv. þingmaður heldur öðru fram: Við eigum í fyrirtakssamskiptum við bresk stjórnvöld. Við fáum frá þeim upplýsingar eins og þeir hafa boðið okkur. Það eru ekki formlegar samningaviðræður vegna þess að það er eitt og annað, ýmislegt sem þarf að liggja fyrir áður en við ákveðum að ganga til samninga. Þetta er ekki svona „kíkja-í-pakkann“-mál. Þetta er mál þar sem við þurfum að hafa fast land undir fótum [[Forseti hringir.]]og það snýst ekki bara um orku, einhverja afgangsorku, það þarf að sjálfsögðu að tryggja 700–1.200 megavött af orku [[Forseti hringir.]]með einhverju öðru en einungis umframorku. Þetta eru [[Forseti hringir.]]þau atriði, virðulegur forseti, sem við munum kanna og erum að því, ég fullvissa hv. þingmann um það.
Herra forseti. Við höfum einstakt tækifæri þegar kemur að núna úthlutun á makrílkvóta, að setja makríl í kvóta, sem er nauðsynlegt fyrir sjálfbærni, að í stað þess að fara þá leið að sjávarútvegsfyrirtæki sem verið hafa að veiða hann og leigja og selja sín á milli á markaðsvirði fái þennan kvóta, þá getur hið opinbera, ríkið, sem fulltrúi þjóðarinnar, leigt kvótann til sjávarútvegsfyrirtækjanna á markaðsvirði. Það er það sem landsmenn vilja. Það væri sanngjarnt, en þá spyrja menn: En hvað með væntingar fyrirtækjanna sem fjárfest hafa til að veiða makríl? Hvað með réttmætar væntingar þeirra? Ókei, það væri hægt að koma til móts við þau með því að spyrja þau um hvað þau hafi fjárfest mikið til að veiða makríl, þau yrðu að gefa upp. Ef þau geta sýnt fram á að þau hafi fjárfest svo og svo mikið til að veiða makríl mundu þau fá ákveðna úthlutun til bráðabirgða, kannski til sex ára, og þá væri það ekki framlengt til sex ára eða á þeim forsendum sem þau hefðu fjárfest. Þá mundu þau fá leigukvóta frá ríkinu með þeim afslætti til þess að endurheimta fjárfestingar sínar. Þetta væri hægt að gera. Dyrnar eru galopnar í þessu frumvarpi. Í frumvarpinu segir að stangist frumvarpið á við önnur lög um stjórn fiskveiða skuli þetta frumvarp ráða. Þetta er hægt að gera núna. Réttlætingin fyrir kvótakerfinu eins og það er er núna er þessi: Nei, þetta er búið að vera svo lengi, menn eru búnir að kaupa og selja sín á milli þannig að við getum ekki gert neitt núna með það. En þetta er ný fisktegund sem verið er að setja í kvóta núna. Það er hægt að gera þetta núna. Ég spyr því hæstv. sjávarútvegsráðherra: Er ekki mögulegt lagalega og tæknilega séð að gera þetta núna?
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að það bera upp á hv. þingmann að hann hafi gefið lögmætar væntingar á síðasta kjörtímabili þegar síðasta ríkisstjórn var við völd, þegar makrílnum var meðal annars úthlutað handvirkt [[Ég var ekki í síðustu ríkisstjórn.]] [[Gripið fram í.]]- ég er ekki að því - til einstakra útgerða sem ekki höfðu fengið aflareynslu eða veiðireynslu, til að reyna að dreifa veiðunum um allt land. Við höfum síðan fylgt því eftir um fimm ára skeið og skapað ákveðnar lögmætar væntingar. Þær eru fyrir hendi. Einnig voru gefin út fyrirheit um að þeir sem hófu veiðarnar gætu vænst þess að til þess að yrði horft við hlutdeildarsetningu þegar að henni kæmi ef þeir mundu beina veiðunum í átt að manneldisvinnslu. Eins og ég hef áður sagt kemur skýrt fram í áliti umboðsmanns Alþingis að skylt hafi verið að hlutdeildarsetja makrílinn í síðasta lagi árið 2011 miðað við núgildandi löggjöf og þær lögmætu væntingar sem aðilar geta haft, eða að setja sérlög. Hv. þingmaður spyr síðan: Getum við farið einhverjar aðrar leiðir til að innheimta auknar tekjur af því vegna þess að makríllinn hefur ekki verið hlutdeildarsettur áður og er að fara inn í þetta kerfi? Svarið við því er: Já, það getum við. Sú leið sem hér er farin, að úthluta tímabundið til sex ára með viðbótargjaldi til þess að þjóðin fái stærri hlut af þeirri köku, er valin vegna þess að sú leið sem við hefðum kosið að fara, þ.e. að geta skattlagt við sölu á aflaheimildum milli útgerða, sem hefði verið ákjósanlegt, var því miður ekki fær vegna þess að möguleiki var á því að það yrði sniðgengið í miklum mæli. Við erum sannarlega að reyna að hafa þetta tímabundið til þess að gera þetta öðruvísi af því að um nýjan stofn er að ræða, og [[Forseti hringir.]]leggja á viðbótargjald sem er eðlilegt því að [[Forseti hringir.]]…
Herra forseti. Er ráðherrann þá að segja að vegna þess að við höfum haft gjafakvótakerfi og að úthluta hefði átt að þessari nýju tegund í því gjafakvótakerfi séu menn komnir með það miklar væntingar um að þeir eigi að fá gefins kvóta að ekkert sé hægt að gera í því? Nei, það hlýtur að vera eitthvað mjög einkennilegt við það. Við erum löggjafinn. Ókei, menn geta hafa haft lögmætar væntingar. Það er meira að segja mjög ríflegt ef menn geta fengið að fjárfesta til að skapa sér samkeppnisstöðu við að veiða nýja fisktegund og fá þá forgjöf og fá þær fjárfestingar endurgreiddar, þ.e. að við það að skapa sér samkeppnisstöðuna fái þeir bara endurgreitt frá ríkinu. Þá væri kannski hægt að koma til móts við þá sem fengu að veiða og fjárfestu í tengslum við það, á grundvelli þess að menn hefðu fjárfest, en það væri tímabundið. Það væri hægt að segja að væri sanngjarnt, en það kerfi sem verið er að reyna að innleiða núna býður upp annað, það tekur sex ár að segja þessu upp, [[Forseti hringir.]]sem þýðir að það er pólitískur ómöguleiki að hrinda þessu kerfi úr sessi þegar það er komið á. Það er með makríl, svo munu menn færa sig upp á skaftið og innleiða það hægt og rólega í hitt kerfið því að það er svo svakalega gott. Sjáið allan stöðugleikann.
Virðulegi forseti. Hér koma einstaka þingmenn upp, eins og hv. þingmaður, og ræða mikið um gjafakvóta. Það er algjört rangnefni, hér er um að ræða tímabundna úthlutun til sex ára þar sem tekið er veiðigjald og einnig viðbótargjald fyrir þann hluta. [[Gripið fram í: Hver eru verðmætin í bókhaldinu?]]Hér er kallað fram í: Hver eru verðmætin í bókhaldinu? Sumir hafa gengið svo langt að líkja saman verðmætunum með staðbundnum stofni eins og þorski sem verið hefur hér í árhundruð, og stofni sem er nýlega kominn, gæti farið, gæti vaxið, enginn veit, ekki búið að semja um á alþjóðavettvangi, og sitthvað fleira, óvissa. Eru menn virkilega að bera saman verðmæti aflahlutdeildar í þorski og makríl við þessar aðstæður? Ég verð bara að viðurkenna að ég hef spurt nokkra þingmenn hvort þeir séu tilbúnir að kaupa makrílkvóta á 10- eða 11-földu virði hans upp úr sjó og það segja allir nei. Svo koma menn í ræðustól og halda því fram að verðmætin séu þessi og þessi grundvölluð á sömu forsendum.
En leigið þá ríkinu á markaðsverði.
Þetta er bara rangt. [[Forseti hringir.]]Það er verið að leigja af ríkinu.
Virðulegi forseti. Hér á dögunum sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í ræðustól Alþingis: Meiri hlutinn ræður. Það má svo sem til sanns vegar færa að þannig er það þegar gengið er til atkvæða um þingmál, þó að líka megi velta fyrir sér hvort áskorunin í lýðræðinu snúist kannski frekar um að tryggja að raddir sem flestra nái að heyrast, stuðla að sátt og samráði í samfélaginu og vaða ekki yfir minni hlutann og þá sem best þekkja til. 25. febrúar 2014 sagði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Illugi Gunnarsson: „Ég ætla mér að stytta framhaldsskólana og mun gera það.“ Þetta er sams konar pólitík og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lýsir, pólitík sem snýst um það að ráða, að skipa fyrir og vaða yfir, hlusta ekki og er eitt dæmi af mörgum. Við skulum staldra aðeins við í þessari fyrirspurn við styttingu framhaldsskólans. Nú hefur komið fram að það er í raun send út tilskipun úr mennta- og menningarmálaráðuneytinu um að stytta beri framhaldsskólann niður í þrjú ár og þar með draga úr vali og fjölbreytni á framhaldsskólastiginu, að steypa kerfið í sama mót með miðlægum hætti með tilskipun, þrátt fyrir að hjá meiri hlutanum á sínum tíma, 2008, við afgreiðslu framhaldsskólalaga hafi komið fram, með leyfi forseta: „Áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að nám til stúdentsprófs sé ekki skert með frumvarpi þessu. Ekki er kveðið á um fjölda eininga til stúdentsprófs í gildandi lögum og telur meiri hlutinn að ekki sé þörf á slíku í frumvarpi þessu.“ Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvaða stefnumörkun liggur að baki því að þvinga fram styttingu, óháð rökstuðningi? Hvaða máli skiptir samráð í huga menntamálaráðherra í stórum málum? Er ég þá líka að tala um fleiri mál eins og Menntamálastofnun, sameiningu Tækniskólans og [[Forseti hringir.]]Iðnskólans í Hafnarfirði og fleiri mál sem hæstv. ráðherra hefur nálgast með þessum hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Fyrst vil ég segja að þegar kjarasamningar voru gerðir síðast við framhaldsskólakennara þar sem laun framhaldsskólakennara hækkuðu umtalsvert hafði ég lýst því yfir að forsenda þess að hægt væri að ráðast í slíkar kauphækkanir væri meðal annars kerfisbreytingar í framhaldsskólakerfinu. Þá lá fyrir að átt væri við að horfið væri frá fjögurra ára kerfi og farið til þriggja ára kerfis. Í þeim kjarasamningum voru gerðar breytingar sem auðvelduðu slíkar breytingar á framhaldsskólakerfinu, m.a. með því að skólaárið var lengt og afnumin skil á milli prófa á kennslutíma. Sú stefna sem ég vinn eftir hefur legið fyrir um langa hríð. Hún er reyndar ekkert ólík þeim stefnuatriðum eða áherslum sem koma fram hjá BHM, í menntastefnu þeirra samtaka, sem snúa einmitt að því að stytta námstímann að stúdentsprófi. Það er mikilvægt kjaraatriði fyrir menntafólk í landinu. Hvað varðar val og fjölbreytileika þá er nú þegar hægt að skoða muninn á skólum sem eru þriggja ára skólar, t.d. Kvennaskólanum og Tröllaskagaskólanum. Báðir bjóða upp á þriggja ára nám en eru mjög ólíkir, rétt eins og skólinn í Mosfellsbæ er ólíkur þessum tveimur skólum, rétt eins og skólinn uppi í Borgarnesi er ólíkur þessum skólum. Allt eru þetta þó þriggja ára skólar. Auðvitað verður áfram bæði val og fjölbreytileiki í íslenska framhaldsskólakerfinu, rétt eins og það er í öllum öðrum löndum sem byggja á slíku námskerfi. Það er ekki svo að eina landið þar sem boðið er upp á fjölbreytileika sé á Íslandi vegna þess að hér sé fjögurra ára kerfi. En munum það að núverandi kerfi hefur skilað þeim árangri að við Íslendingar sitjum kirfilega á botninum þegar kemur að námsframvindu [[Forseti hringir.]]og brotthvarfi. Það er ástæða til að breyta núverandi kerfi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Í sjálfu sér hlýtur að blasa við öllum að það er verið að auka einsleitni í kerfinu með því að hverfa frá þeim möguleika að bjóða upp á fjögurra ára nám til stúdentsprófs. Þar með er verið að auka einsleitni í kerfinu og draga úr vali. Að halda öðru fram er útúrsnúningur. Því spyr ég: Hvað er það sem ráðherra óttast í því að leyfa Menntaskólanum í Reykjavík að halda sig við fjögurra ára nám til stúdentsprófs? Menntaskólinn í Reykjavík hefur ítrekað óskað eftir því með rökstuddum hætti að fá undanþágu frá tilskipun ráðherra um styttingu. Ég spyr hvort ráðherra sé fáanlegur til þess í nafni fjölbreytileika, vals og sveigjanleika, sem ég hélt að væri tónlist í eyrum hæstv. ráðherra, að koma til móts við óskir Menntaskólans í Reykjavík þar um.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka fram að með því að farið er úr fjögurra ára kerfi í þriggja ára kerfi er ekki verið að vinna málið þannig að allir skuli klára á þremur árum og enginn annar möguleiki sé til staðar, rétt eins og í fjögurra ára kerfi eru möguleikar fyrir nemendur til að vera lengur í námi en tekur fjögur ár. Það mun ekki breytast þannig að áfram verður sá sveigjanleiki. Hvað varðar málefni Menntaskólans í Reykjavík má ljóst vera að við getum ekki stillt framhaldsskólakerfinu okkar upp út frá einum skóla. Ég er heldur ekki viss um að Menntaskólinn í Reykjavík vilji vera til dæmis eini skólinn með fjögurra ára nám, þ.e. frá 16–20 ára, ég er ekki alveg viss um að svo sé, enda snúa þær hugmyndir sem ég hef heyrt frá þeim skóla ekki að því. Þær hafa snúið meira að því að eiga möguleika á að taka krakka beint úr 10. bekk inn í skólann. Skólinn væri í svolítið sérstakri stöðu ef aðrir skólar sem skólinn keppir við um nemendur bjóða upp á þriggja ára nám til að klára stúdentsnámið og þeirra nemendur geta þá, þegar þeir standa á 19 ára aldursárinu, hafið nám í háskóla, en þeir sem koma út úr Menntaskólanum í Reykjavík þurfa að [[Forseti hringir.]]koma ári síðar. Ég er ekki viss um að það væri gott fyrir Menntaskólann í Reykjavík.
Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir þetta tækifæri að fá að hefja sérstaka umræðu við hæstv. innanríkisráðherra um viðhorf hennar til úrbóta á fjarskiptainnviðum og hvernig við getum aukið aðgengi allra að internetinu með nútímalegum og traustum tengingum og hvernig við getum jafnað tækifæri fólks til að nota og eiga rafræn samskipti, óháð búsetu, hvar sem er á landinu. Ég vil í upphafi umræðunnar taka skýrt fram að almennt má segja um ástand fjarskiptamála hér á landi að það sé í þokkalega góðu lagi. Útbreiðsla fjarskipta er mjög góð. Það er ekki sjálfgefið og ekki einfalt úrlausnarefni í okkar landi þar sem við erum fámenn þjóð, með fjöll og dali. Notkun á netinu er bæði almenn og góð meðal þjóðarinnar og það er ríkt í okkar daglega lífi. Við nútímafólk getum varla án þess verið og langflestir, samkvæmt tölulegum staðreyndum, hafa tileinkað sér notkun á því og erum við meðal fremstu þjóða í þeim efnum. Enginn efast um gildi góðra og öruggra fjarskipta fyrir daglegt líf okkar. Öflugar nettengingar, þörf fyrir þær og mikilvægi þeirra er því stórt viðfangsefni út frá öryggi fjarskipta, út frá byggðamálum, út frá rekstri fyrirtækja og heimilishaldi. Útbreiðsla góðra nettenginga er því ein af meginforsendum um ákvörðun búsetu og úrslitaatriði um þróun byggðar. Góðar nettengingar eru fyrirtækjum ekki síður mikilvægar og samkeppnishæfni svæða og íbúðabyggða má því, ásamt öðrum grunnþáttum, mæla út frá ástandi fjarskipta. Það er hlutverk okkar stjórnmálamanna að marka stefnu og veita aðhald, vera á sama tíma hvetjandi til átaka um leið og við gerum kröfu um og mótum framtíðarsýn. Almennt er ekki gert ráð fyrir því að hið opinbera stígi inn á hinn frjálsa samkeppnismarkað fjarskipta. Það er mjög flókið fyrir ríki og sveitarfélög að láta sig málefni fjarskiptamarkaðarins varða og við erum bundin þar á klafa mikils regluverks og laga. Neytendum skulu tryggð ákveðin réttindi og stjórnvöld eiga líka að veita markaðnum aðhald. Í samræmi við núgildandi fjarskiptaáætlun skipaði fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra, Hanna Birna Kristjánsdóttir, starfshóp um alþjónustu og yfirferð á regluverki alþjónustu og ekki síður átti hópurinn að koma með tillögur til úrbóta í fjarskiptamálum. Í hópinn voru skipaðir fulltrúar frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, ráðuneyti byggðamála og frá ríkisstjórn og sá sem hér stendur, sem var formaður hópsins, var fulltrúi innanríkisráðherra. Hópurinn hefur nú skilað innanríkisráðherra skýrslu og ákveðnum tillögum. Tillögum okkar má í meginatriðum skipta í tvo meginþætti. Annars vegar eru tillögur sem snúa að breytingum á lögum og reglum um fjarskiptamarkaðinn og hins vegar tillögur sem eru undirstöður landsátaks í uppbyggingu fjarskiptainnviða og miða að því að öll heimili og fyrirtæki eigi kost á raunverulegum, góðum og traustum háhraðafjarskiptatengingum. Herra forseti. Ef ég leyfi mér að rekja í sem stystu máli helstu tillögur okkar hóps má segja að fyrsta megintillaga okkar snúist um að skilgreina aðgang að breiðbandi eða fjarskiptatengingu með að minnsta kosti 100 megabæta tengihraða sem grunnþjónustu sem standi öllum landsmönnum til boða, óháð búsetu. Þetta er mjög stór ákvörðun og í raun og veru grundvallarákvörðun um það hvernig við getum sem þjóð undirbyggt stórkostlegar framfarir í uppbyggingu fjarskipta. Við viljum í annarri tillögu okkar setja það sem alþjónustumarkmið að tengihraði verði að minnsta kosti 100 megabæt og verði aðgengilegur 99,9% landsmanna árið 2020. Við leggjum til innleiðingu á reglugerðum og breytingum á lögum sem innleiða samnýtingu á veituframkvæmdum, en í þeim málum eru gríðarlega mikil sóknarfæri, bæði til að lækka kostnað við ljósleiðaralagnir og ná fyrr árangri. Við höfum líka metið og skilgreint átaksverkefni á landsvísu til fimm ára við uppbyggingu ljósleiðaraaðgangsneta á svæðum þar sem markaðsbrestur er til staðar. Við segjum landsátak vegna þess að þegar við höfum sett okkur þau markmið sem ég hef hér lýst þá snertir átakið öll sveitarfélög í landinu nema þau sem þegar hafa lagt út í ljósleiðaralagnir. Ég vil því að þessu sögðu og að framkominni þessari skýrslu leggja fyrir hæstv. innanríkisráðherra eftirfarandi spurningar: Hvert verður framhald á starfi ráðherrans í ljósi þessarar skýrslu? Hvernig metur ráðherra ástand mála og þörf fyrir breytingar á regluverki? Hvernig hyggst ráðherra taka næstu skref? Hefur ráðherra tekið upp [[Forseti hringir.]]viðræður við Samband íslenskra sveitarfélaga? Í tillögum [[Forseti hringir.]]starfshópsins er sveitarfélögum í landinu ætlaður mjög stór verkþáttur í þessu landsátaki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli sem er auðvitað gríðarlega spennandi og mikilvægt fyrir landið í heild. Í mínum huga er öruggt netsamband við umheiminn ein forsenda þess að menn hafi raunverulegt frelsi til búsetu og uppbyggingar ýmiss konar atvinnustarfsemi. Verkefni þess starfshóps sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni sem fyrrum innanríkisráðherra, Hanna Birna Kristjánsdóttir, skipaði árið 2014 um alþjónustu í fjarskiptum og útbreiðslu háhraðanettenginga var að koma með þær tillögur til úrbóta sem hv. þingmaður gerði hér að umtalsefni. Þessi vinna er á grundvelli stefnumörkunar ríkisstjórnarinnar um að farið skuli í að efla fjarskiptakerfi í landinu til hagsbóta fyrir atvinnulíf og íbúa hér í landi. Áform ríkisstjórnarinnar eru metnaðarfull og spennandi enda um að ræða, eins og ég segi, eitt stærsta atvinnu- og byggðamálið. Mikill stuðningur er við málið og eru næstu skref að útfæra það og koma því til framkvæmda. Ísland stendur þó vel á sviði fjarskipta í samanburði við önnur lönd. Samkvæmt skýrslum Alþjóðaefnahagsráðsins er samkeppnishæfni Íslands á margan hátt góð. Þá stöðu má rekja til virkni á fjarskiptamarkaði en jafnframt til þess að stjórnvöld hafa gripið inn í þar sem þörf hefur krafist á grundvelli fjarskiptaáætlunar. Þó má alltaf gera betur. Ein grunnforsenda fjarskiptaáætlunar er að fjarskipti séu þjónusta sem fyrirtæki á markaði bjóða í samkeppni hvert við annað. Fjarskiptaáætlun tekur mið af því hlutverki stjórnvalda að sjá til þess að skýrar leikreglur greiði fyrir einkaframtaki og um leið að skyldur fyrirtækja á markaði og réttindi neytenda séu skýr. Uppbygging fjarskipta er fyrst og fremst verkefni markaðarins og fellur undir fjarskiptalöggjöfina, samkeppnislög og aðra löggjöf um fyrirtækjarekstur. Á síðasta ári fjárfestu markaðsaðilar á fjarskiptamarkaði fyrir tæpa 8 milljarða kr. sem er mun hærri fjárhæð en árin á undan. Fjárfestingarnar eru fyrst og fremst í þágu fyrirtækja og almennings á markaðssvæðum sem ná til yfir 96% fyrirtækja og almennings sem nýtur almennt góðrar þjónustu fyrir vikið. Hins vegar eru ekki alls staðar næg skilyrði fyrir uppbyggingu á markaðslegum forsendum. Þörf er fyrir aðkomu opinberra aðila til að tryggja góð og öflug fjarskipti fyrir þann hluta þjóðarinnar sem býr á þessum markaðsbrestssvæðum. Þau úrræði sem opinberir aðilar hafa gegn þessum vanda eru til dæmis fjárframlög að uppfylltum ríkisstyrkjareglum og möguleg löggjöf. Helstu hindranirnar sem hér standa í veg fyrir uppbyggingu á háhraðanettengingum á markaðslegum forsendum eru landfræðilegar aðstæður og strjálbýli, en uppbygging á háhraðanettengingum er mun óhagkvæmari í dreifbýli en þéttbýli. Aftur á móti verður ekki fram hjá því litið að þörfin fyrir netið er alveg jafn rík ef ekki ríkari á þessum svæðum landsins til að rjúfa einangrun og tryggja öruggt fjarskiptasamband. Ekki þarf að tíunda hér mikilvægi þess að landsmenn búi allir við öflugar og áreiðanlegar nettengingar. Gott aðgengi að netinu er mikilvægt skilyrði fyrir byggð og atvinnustarfsemi. Sífellt aukið framboð á opinberri þjónustu á netinu, menntun, upplýsingum og alls konar afþreyingu gerir það að ómissandi þætti í nútímasamfélagi. Sömuleiðis er netið undirstaða þess að fyrirtæki geti markaðssett sig og boðið vörur og þjónustu til sölu óháð staðsetningu. Nú er unnið að nánari útfærslum á þessum tillögum í ráðuneytinu. Það eru ekki svo margar vikur síðan ráðuneytinu bárust þær í hendur. Þar eru lagðar til ýmiss konar breytingar á lögum og reglum, auk þess sem fjallað er um þrjár mögulegar leiðir fyrir aðkomu ríkisins að uppbyggingu fjarskipta á markaðsbrestssvæðum. Þessar þrjár leiðir gera allar ráð fyrir umtalsverðu en mismiklu fjárframlagi og ábyrgð ríkisins á uppbyggingu fjarskiptainnviða. Meiri hlutinn mælti með leið tvö sem gerir ráð fyrir að ríkið taki ábyrgð á uppbyggingu fjarskiptainnviða með aðkomu og samstarfi við sveitarfélög. Lagt er til að framlag ríkisins verði 900 millj. kr. í fimm ár. Framlag notenda verði 250 þúsund fyrir hverja nettengingu sem geti hugsanlega notið styrks frá sveitarfélagi sem taki þá hluta notendagjaldsins. Við höfum í ráðuneytinu hitt Samband íslenskra sveitarfélaga til að fjalla um efni skýrslunnar og fengið mjög jákvæð viðbrögð þaðan. Við höfum einnig hitt fulltrúa fjarskiptafyrirtækjanna og heyrt sjónarmið þeirra og almennt má segja að menn séu spenntir fyrir verkefninu. Það er síðan verkefni okkar í ráðuneytinu að ýta þessum metnaðarfullu markmiðum í framkvæmd. Ef að líkum lætur munum við sjá þess merki í fjarskiptaáætlun sem ég hyggst leggja fyrir þingið í haust.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli og þakka svör ráðherra svo langt sem þau ná. Það þarf auðvitað að sjá fjarskiptaáætlunina sem kemur í framhaldi af þessum tillögum. Við erum að glíma við viðvarandi vanda þó að það sé rétt sem hér hefur komið fram að að mörgu leyti stöndum við vel. Þó eru ákveðin svæði á landinu utan við þá þjónustu sem við viljum hafa um allt land. Þetta stafar upphaflega frá því þegar Síminn var seldur, þá gleymdu menn eða vildu ekki og töldu ekki hægt að halda grunnnetinu utan við söluna og tryggja þannig að dreifikerfið yrði til staðar í landinu í sameign þjóðarinnar. Síðan yrði þjónustan í samkeppni á því neti. Þá voru skilgreind markaðssvæði og síðan stofnaður fjarskiptasjóður til að bæta upp á þeim svæðum þar sem markaðurinn mundi ekki ráða við þjónustuna. Reyndin varð sú að vandræðin urðu hvað mest þar sem hafði verið skilgreint markaðssvæði og menn réðu svo ekki við það. Það hafði hins vegar verið búið ágætlega að þeim sem voru undir fjarskiptasjóði. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að við vöndum okkur við það núna að ná utan um þetta og vísum þessu ekki alveg yfir á markaðinn eins og hæstv. ráðherra gerði hér, heldur reynum að tryggja það sem er aðalmarkmiðið, að það verði alþjónusta í sambandi við nettengingar um allt land. Samfylkingin lagði á haustþinginu fram þingsályktunartillögu um bráðaaðgerðir í byggðamálum. Þar er einmitt áskorun til innanríkisráðherra um að leggja fram tímasetta og kostnaðargreinda áætlun um uppbyggingu háhraðatenginga og hringtengingu ljósleiðara um land allt. Við styðjum að sjálfsögðu alla þá viðleitni sem hér kemur fram til að tryggja jafnræði á milli svæða og byggða í þessu landi og tryggja að allir hafi jafnan aðgang að háhraðanettengingum. Þetta er gríðarlega mikilvægt fyrir heimilin í landinu, fyrir búsetuskilyrði og fyrir atvinnulífið á öllu landinu og þess vegna hvet ég hæstv. ráðherra til dáða varðandi framhaldið.
Herra forseti. Uppbygging háhraðatenginga úti um land getur ekki eingöngu verið á markaðslegum forsendum. Þannig er það nú bara og þess vegna þarf ríkið að koma myndarlega inn í fjarskiptasjóð til að bæta þar úr. Þetta er mikið byggða- og atvinnumál eins og hér hefur komið fram. Þetta skiptir máli varðandi menntun, heilbrigðismál, viðskipti og svo ótal margt annað og unga fólkið vítt og breitt um landið segir þegar við þingmenn komum í heimsóknir út á land að þetta sé eitt af grundvallaratriðum svo það hafi hug á því að festa búsetu til framtíðar úti á landi. Við megum ekki draga lappirnar í því mikilvæga byggðamáli sem þarna er á ferðinni. Ég lagði ásamt fleiri þingmönnum fram tillögu til þingsályktunar á síðasta þingi um að flýta háhraðatengingu í dreifbýli og að henni yrði lokið á næstu fjórum árum. Nú hefur sá starfshópur sem hér hefur verið getið um skilað frá sér tillögum og mér finnst mjög mikilvægt að þess sjái stað í þeirri fjarskiptaáætlun sem hæstv. ráðherra leggur fram í haust að myndarlega sé tekið á þessu máli. Ég er ekkert allt of bjartsýn á að það verði. Ríkisfjármálaáætlun til fjögurra ára sem rædd var hér á dögunum gerir ekki ráð fyrir miklum fjármunum í samgöngur, fjarskipti eða aðra uppbyggingu. Þetta er undir þessari ríkisstjórn komið og dugar ekki að tala fjálglega um þessi mál ef engin meining er á bak við. Hv. þm. Haraldur Benediktsson sagði í ágætri grein, með leyfi forseta: „Það er framkvæmdakraftur í stefnu stjórnarflokkanna í þessu mikla framfaramáli“ sem snertir marga þætti. Það er [[Forseti hringir.]]vonandi að þau orð hans skili sér þá í fjárlögum og fjarskiptaáætlun hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli og ekki síður fyrir samstarfið í umræddum starfshóp. Það var ánægjulegt að vinna með hv. þingmanni að þessu mjög svo spennandi verki og þótt það hafi tekið um ár að skila af okkur þeirri vinnu sem okkur var falin ber þessi skýrsla þess merki að mikil vinna liggur að baki. Einnig vil ég þakka nokkrum embættismönnum sem unnu óeigingjarnt starf, og að öðrum ólöstuðum vil ég nefna sérstaklega umsjónarmann fjarskiptasjóðs, Ottó Winther, Sigurberg Björnsson hjá innanríkisráðuneytinu, Hrafnkel V. Gíslason hjá Póst- og fjarskiptastofnun, að ógleymdum þeim ráðherrum sem að málinu koma. Þessi vinna mín með embættismönnunum gefur mér nýja sýn á embættismannakerfið sem oft er mikið umdeilt. Þessi metnaðarfulla skýrsla sýnir hvernig hægt er að virkja þá þekkingu og mannauð sem fyrir hendi er í kerfinu ef markmið og vilji stjórnvalda er skýr eins og hann hefur verið hjá þessari ríkisstjórn og skilar sér inn í störf þessa starfshóps. Að komin sé gróf kostnaðaráætlun á nánast hvern einasta sveitabæ á landinu er meira en við gerðum okkur vonir um í upphafi ferðar, og ekki bara það heldur raunhæf tillaga um að klára það verk árið 2020 í samstarfi við sveitarfélögin í landinu. Sérstaklega er ánægjulegt hvað sveitarstjórnarmenn taka jákvætt í tillögurnar þó að einhver kostnaður og fyrirhöfn gætu lent á sveitarfélögunum. Allir gera sér grein fyrir því að svona háleit markmið nást ekki nema með samstilltu átaki hjá íbúum, sveitarfélögum og ríki. Enginn efast um hvað það er brýnt að koma á öflugri háhraðanettengingu á landinu öllu ef við á annað borð ætlum að halda landinu í byggð. Vona ég að samstaða verði í þessum sal um að forgangsraða þannig að byrjað verði á veikustu byggðunum. Það er sérstaklega ánægjulegt að heyra að ráðherra er jákvæð í málinu og hefur reyndar alltaf verið. Á það bæði [[Forseti hringir.]]við um núverandi innanríkisráðherra og fyrrverandi innanríkisráðherra og trúi ég því að hún fylgi málinu eftir eins og hún hefur getið hér í fjarskiptaáætlun og komi með þetta inn í þingið í haust.
Virðulegur forseti. Auðvitað er internetið ekkert annað en bóla en sem slík orðin ansi þrálát og ekkert fararsnið á henni. Það eru engar pólitískar deilur um það markmið sem skýrsluhöfundar lýsa hér í dag. Þetta hefur verið viðfangsefni stjórnmálanna í rúma tvo áratugi og getuleysi okkar í því að byggja upp þau svæði þar sem hefur verið markaðsbrestur er sýnidæmi um það hvernig regluverkið getur stundum orðið til trafala. Við þurfum að búa við kerfi sem gerir okkur kleift að tryggja öllum það nútímasamgöngukerfi sem netið er þannig að 100 megabæt fyrir 2020 finnst mér vera háleit og góð markmið sem ég styð. Auðvitað eiga stjórnmálin að ná saman um þetta verkefni. Því miður gerðist sá fáheyrði atburður í umhverfis- og samgöngunefnd í gær að tillaga Pírata um jafnt aðgengi að internetinu, þingsályktunartillaga sem er samstofna því máli sem hér er á ferðinni, var felld með liðssafnaði meiri hlutans, alveg ótrúleg og dæmalaus aðgerð sem var ekki rökstudd með neinu öðru en að það væri verið að vinna verkið á öðrum vettvangi. Ég hefði haldið að einmitt á þessu sviði þar sem hægt er að ná breiðri pólitískri samstöðu, þar sem breið pólitísk samstaða er mikilvæg, ættu menn að fagna því þegar aðrir koma með hugmyndir sem eru samstofna þeim sem verið er að vinna að, sérstaklega ef útséð er að það felur ekki í sér fjárútlát og er meira til þess að styrkja verkefnin. Píratar hafa sýnt sig sem stjórnmálaflokk sem hefur sérstakan áhuga á og leggur áherslu á þennan málaflokk [[Forseti hringir.]]og ætti frekar að vera nokkuð sem við [[Forseti hringir.]]í pólitíkinni tökum utan um og fögnum.
Herra forseti. Ég biðst afsökunar á að taka tölvuna mína með í stólinn. Það er kannski smástílbrot en iPad-inn minn varð batteríslaus þannig að ég verð bara að gera þetta svona. Pappírinn er einhvers staðar annars staðar. Hv. þm. Haraldur Benediktsson fór af stað með mjög flott starf, ráðherra og þingmaðurinn. Þessi skýrsla liggur fyrir, vel og faglega unnin, frábært að sjá þessi háleitu markmið um að þetta aðgengi verði að veruleika varðandi þessa innviði, að það sé 100 megabæta lágmarksgrunnþjónusta um allt land, þ.e. að 99,9% landsmanna hafi aðgang að því 2020. Það verður orðinn eitthvað meiri hraði þá en samt sem áður eru 100 megabæt á sekúndu frekar gott. Jafnvel verður það alveg ágætt eftir fimm ár. Innviðirnir þýða náttúrlega að fólk hefur aðgang að þessu hraða neti en það sem hefur verið að gerast í Bandaríkjunum og Evrópu er mikill bardagi um lagalegu stöðuna, þ.e. að tryggja að fjarskiptafyrirtækin geti ekki mismunað fólki, stýrt því og skemmt samkeppnisstöðu, m.a. nýsköpunarfyrirtækja, með því að segja: Nei, þið verðið að borga ofboðslega mikið extra hérna. Ímyndum okkur að einhver væri að reka hótel og yrði að borga extra fyrir ákveðinn þrýsting á heita vatninu, annars væru gestirnir bara með óþægilega sturtu. Það er það sem við stöndum frammi fyrir. Þetta er það sem baráttan hefur verið um úti í heimi. Evrópa er farin að taka vel á þessu og Obama fór núna af stað með „Net Neutrality“ sem það er „basically“ kallað, leiðinlegt orð en þýðir að fjarskiptafyrirtæki mega ekki fokka okkur. Það sem Obama fór af stað með var að tryggja að fjarskiptafyrirtækin gætu ekki gert það. Þetta er það sem er verið að gera um allan heim. Eitt er mikilvægt, [[Forseti hringir.]]það að tryggja að innviðirnir séu til staðar, þetta er frábært, gott innlegg og góður þrýstingur í þá áttina en það tryggir líka réttarstöðuna, að fjarskiptafyrirtækin geti ekki verið að mismuna fólki inni á þessum [[Forseti hringir.]]… Það er það sem þingsályktunartillagan býður upp á og bíður bara eftir að Höskuldur sem hefur málið í sinni hendi aðstoði við [[Forseti hringir.]]að koma þessu …
Hæstv. forseti. Það kemur ágætlega fram í þessari umræðu hversu miklu máli það gæti skipt að skipa starfshópa með öðrum hætti en hér var gert þó að ég ætli ekki að gera lítið úr þeirri vinnu sem þar var unnin og þeirri niðurstöðu sem þar kemur fram. Þar velur ríkisstjórnin það helmingaskiptafyrirkomulag að skipa sem formann þingmann frá Sjálfstæðisflokknum og einn þingmann frá Framsóknarflokknum, síðan ekki fleiri. Síðan koma tillögur frá Samfylkingu, hér eru nefndir Píratar og aðrir sem hafa heilmikið inn í málið að leggja og Vinstri grænir. Þeir koma núna að málinu þegar skýrslan liggur fyrir. Í þessu felst engin gagnrýni á skýrsluna, eins og ég sagði, en þetta er mikil gagnrýni á vinnubrögðin þar sem menn skilja 50% þjóðarinnar eftir þegar verið er að fjalla um málin og undirbúa þau fyrir þingmál. Ég segi þetta bara til að menn hafi það í huga. Þetta er því miður gert svona miklu víðar. Það er forvitnilegt að bera þetta saman við þá áætlun sem unnin var um jöfnun húshitunarkostnaðar. Þar var formaðurinn frá Sjálfstæðisflokknum sem var í stjórnarandstöðu í tíð fyrri ríkisstjórnar og vinnubrögðin allt öðruvísi. Það sem mig langaði til að bæta við inn í umræðuna var að vart hefur orðið óþreyju hjá mjög mörgum sveitarfélögum og sum hver þeirra standa þannig að þau treysta sér til þess að fara í flýtiframkvæmdir varðandi lagfæringu á nettengingum og alþjónustunni á svæðinu. Mig langar aðeins að heyra frá bæði hv. málshefjanda, Haraldi Benediktssyni, og eins hæstv. ráðherra um það hvernig verði farið með þessi sveitarfélög. Þetta má ekki verða til þess að við vísum málinu inn í fjarskiptaáætlun, það tefjist sem þar er að gerast, þær lagfæringar sem eru að fara í gang á þessum svæðum, vegna þess að menn óttist að þeir verði út undan hvað varðar fjárveitingar. Mig langar að heyra aðeins sjónarmiðin hvað þetta varðar vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að allri þessari framkvæmd verði hraðað, ég tek undir það sem kom fram í umræðunni, það væri ráð að snúa sér fyrst að þeim sveitarfélögum [[Forseti hringir.]]þar sem ástandið er verst.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu og ráðherra fyrir hennar framlag til hennar. Eins og hér hefur komið fram er þetta afskaplega gott dæmi um viðfangsefni þar sem þverpólitískt samráð er algjört grundvallaratriði. Stefnumörkun má ekki vera þannig í þessum málaflokki að hún þoli ekki kosningar og breytingar á ríkisstjórn eða meiri hluta o.s.frv. Ég óska eiginlega bara eftir því að hæstv. ráðherra tjái sig um það í lokaaðkomu sinni að umræðunni. Það er ekki til fyrirmyndar að við séum að ræða skýrslu sem er sett fram af meiri hlutanum í einhverjum skilningi og við séum að ræða tillögu til þingsályktunar sem borin er fram af VG eða tillögu Pírata sem var í raun og veru hafnað í umhverfis- og samgöngunefnd í gær. Þetta er bara svo stórt mál að við erum í raun og veru að tala um lífskjör í landinu og möguleika til þess að halda byggð í því. Það snýst líka um það að landið sé aðgengilegt, spennandi, valkostur víðar en á höfuðborgarsvæðinu, að það sé spennandi valkostur fyrir einstaklinga, fyrir fólk og fyrirtæki, fyrir stjórnsýslu og sprotafyrirtæki, fyrir nýsköpun o.s.frv., að þetta séu aðgengilegir innviðir og samkeppnishæft lagaumhverfi eins og Píratar hafa lagt áherslu á varðandi réttarstöðuna. Píratar hafa sérhæft sig sérstaklega í þessum málaflokki og eigum við ekki þá að nýta okkur það þverpólitískt, allt þingið, og njóta þess þegar tilteknir þingflokkar leggja meiri áherslu á tiltekinn málaflokk en annan þegar ekki er um að ræða pólitískan ágreining? Er ekki skynsamlegt að gera það þannig? Ég bið hæstv. ráðherra að kommentera á það með hvaða hætti sé hægt að koma þessu máli á þá braut að við tökum það áfram þverpólitískt í samráði allra flokka til hagsbóta fyrir íslenskt samfélag [[Forseti hringir.]]þvert á flokka. Annað er bara ekki ábyrgt.
Virðulegi forseti. Ég er sérstaklega ánægð með að fá þessa umræðu hér í dag, nú þegar umræða um skýrslu starfshóps hæstv. innanríkisráðherra um landsátak í uppbyggingu fjarskiptainnviða hefur aðeins náð að þroskast. Vinna hópsins og skýrsla hans skilar okkur vel á veg í stefnumótun en í framhaldi af henni þarf að taka ákvarðanir og þess vegna var gott að heyra að hæstv. ráðherra er byrjaður að vinna úr tillögunum og hvet ég til þess að áfram verði unnið hratt og vel. Það er einkum þrennt sem kemur upp í samræðum úti um landið um þessi mál í kjölfar skýrslunnar, það er mikilvægi þess að skýra samskipti og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga um verkefnið fram undan, það er stefnumörkun varðandi eignarhald á dreifikerfinu, ljósleiðaranum, því að nú þegar er eignarhaldið mjög flókið og það er breyting á ríkisstyrkjareglum. Eignarhaldið er flókið. Nú þegar höfum við eignarhald þar sem sveitarfélög eiga ljósleiðarann, þar sem ljósleiðarinn er sameign sveitarfélaga og fjarskiptafyrirtækja og þar sem fjarskiptafyrirtækin eiga ljósleiðarann jafnvel þó að sveitarfélög hafi lagt fjármagn til verksins. Það er mjög mikilvægt að marka stefnu þarna og ég óska eftir sýn ráðherrans á það. Það kemur inn á réttarstöðuna sem fleiri þingmenn hafa minnst á í umræðunni um hvar notendur koma til með að standa. Mig langar líka að beina til ráðherrans spurningu um hvenær við megum vænta innleiðingar á tilskipun Evrópusambandsins nr. 2014/61/EB, um lækkun kostnaðar við uppbyggingu á háhraðanetum, [[Forseti hringir.]]sem getur aukið möguleika til samnýtingar rekstraraðila.
Virðulegi forseti. Það var svolítið upplýsandi og mikilvæg reynsla að fara á fund með sveitarstjórnarmönnum í síðustu kjördæmaviku uppi í Kjós sem er bara rétt við borgarmörkin, mikil sveitasæla þar. Þar er sem sagt það lélegt internetsamband að fólk getur í raun og veru ekki haldið almennilega uppi atvinnurekstri þar sem þarfnast einhverra gagnaflutninga. Ég heyrði dæmi af manni þar sem var að reyna að stunda einyrkjastarfsemi í arkitektúr og honum var það eiginlega ókleift uppi í Kjós vegna þess að það var ekki hægt að hala niður stórum PDF-teikningum nema byrja á því snemma að morgni og vænta þeirra svo síðdegis. Þetta er bara uppi í Kjós og þetta er auðvitað óviðunandi. Ég held að það sem við verðum að átta okkur á, og ég held að allir séu farnir að átta sig á því og að það sé algjör samstaða um það, að gott aðgengi að internetinu er orðið alveg jafn mikilvægt og að hafa veg, rafmagn og vatn. Þetta er orðin ein af grunnþörfum nútímasamfélagsins á 21. öldinni. Ég hef til dæmis heyrt ágætissögur af Ástralíu sem er strjálbýlt land en hefur tekið það mjög alvarlega að fara í uppbyggingu á þessum fjarskiptum. Við Íslendingar eigum ágæta sögu í því að fara í uppbyggingu á innviðum eins og hitaveitu. Ég hvet okkur öll, hvet ráðherrann til að fara í uppbyggingu á internetaðgengi, fjarskiptum, af sömu röggsemi og farið hefur verið oft og tíðum í aðra uppbyggingu [[Forseti hringir.]]á innviðum á Íslandi. Það er áhyggjuefni sem hér hefur verið komið inn á að í ríkisfjármálaáætlun eru eiginlega engir auknir peningar í opinberar fjárfestingar. Það er smááhyggjuefni að það vantar upp á röggsemina.
Herra forseti. Þingsályktunartillaga Pírata hefur svolítið strandað í umhverfis- og samgöngunefnd, annað forgangsmál okkar á þessu þingi, það fór til nefndarinnar 24. september og hefur verið þar, gestakomur eru búnar, drög að nefndaráliti er tilbúið og við hljótum nú að finna einhverja lausn þar sem hægt er að klára það vegna þess að þessi tillaga hérna, tillaga sem framsóknarmenn hafa verið með og þessi skýrsla sem við höfum verið að ræða miða að því að styrkja innviðina. Það er grundvallaratriði. Við tryggjum ekki samkeppnisstöðu á markaði nema réttarstaðan sé trygg samhliða. Þetta er „Net Neutrality“. Obama er búinn að höggva á hnútinn eins og ég hef nefnt áður og er farinn af stað að leysa málið í Bandaríkjunum. Í Evrópu eru menn að leysa þetta mál. Við þurfum að tryggja þetta á Íslandi líka. Ef við ætlum að tryggja samkeppnisstöðu nýsköpunarfyrirtækja sem eru að nýta sér upplýsingatækni og internetið verðum við að tryggja þetta líka. Það eina sem píratar eru að gera er að styðja við þá vinnu sem þegar er farin af stað hjá stjórnarflokkunum. Í umsögn um mál okkar pírata frá Póst- og fjarskiptastofnun - ég bið hæstv. innanríkisráðherra að hlusta á það.
Ég er að hlusta.
Já. Takk. Í lokaorðum umsagnarinnar kemur fram, með leyfi forseta: „Málefni notenda intemetsins eru sífellt meira í brennidepli. Samkvæmt óinnleiddu Evrópuregluverki fjarskipta frá árinu 2009 er aðgangur að interneti nú flokkaður sem hluti af lágmarksmannréttindum innan ESB. Mikilvægt er að tryggja öllum landsmönnum slík réttindi og að settur verði reglurammi um það hvort og með hvaða hætti markaðsaðilar geti að öðru leyti haft áhrif á það hvernig borgarinn nýtir sér internettenginguna.“ - Þetta er lykilatriði. - „Því telur stofnunin mikilvægt að Alþingi hugi að umræðunni um nethlutleysi með ofangreint í huga.“ Ég trúi ekki öðru en að við getum [[Forseti hringir.]]fundið lausnina á … formaður nefndarinnar, Höskuldur Þórhallsson, tryggi það að koma þessu í gegn. Þá styrkjum við alla þessa vinnu sem stjórnarflokkarnir hafa verið í.
Herra forseti. Ég þakka góðar undirtektir í þessum umræðum en leyfi mér að bregðast við ákveðnum þáttum sem komið hafa fram. Ég vil segja aðeins um stefnumörkun og sérhæfingu stjórnmálaflokka að Sjálfstæðisflokkur getur þá orðið sérhæfður í sjávarútvegsmálum ef vilji er fyrir verkaskiptingu í þeim efnum, en ég er ekki að gera lítið úr þeim sjónarmiðum sem komu fram með því að segja þetta. Vegna orða hv. þingmanns sem hér talaði áðan vil ég þó segja að það er einmitt megintillaga okkar að skilgreina þessa háhraðatengingu, breiðbandstengingu, sem grunnþjónustu. Í því felast réttindi fyrir neytendur, borgarana. Það er grundvallarmál og við getum sagt að við séum á svipuðum slóðum og Obama eins og hv. þingmaður lýsir hér. Þetta er ekkert sérstakt verkefni fyrir Ísland. Þau ríki sem við berum okkur oftast saman við og búa við álíka lagaumhverfi á fjarskiptamarkaði eru að fást við nákvæmlega sömu hluti, hvernig þau byggja upp fjarskiptainnviði með samfélagslegum styrk. Samnýting eða stefnumörkun skiptir nefnilega mjög miklu máli því að í stefnumörkun felast líka mikil tækifæri til að samnýta með öðrum framkvæmdum. Ég ætla að nefna eitt dæmi. Fyrir ekki löngu síðan var boðinn út einn leggur af svokallaðri hringtengingu, ljósleiðaratengingu, á Vestfjörðum og þar er samleið með framkvæmdum Orkubús Vestfjarða sem þýðir að tilboðið í verkið er ekki nema 33% af upphaflegri kostnaðaráætlun. Stefnumörkun skiptir máli og samlegðaráhrif með öðrum veituframkvæmdum skipta gríðarlega miklu máli. Það er einmitt þess vegna sem þessi stjórnarmeirihluti og ríkisstjórn hefur þegar hafið uppbyggingu á fjarskiptainnviðum með því að hafa í fjárlögum þessa árs lagt til verulega aukna fjármuni til að styrkja hringtengiverkefni. Vegna spurninga Guðbjarts Hannessonar segir í ályktun Alþingis um byggðamál frá vori 2014 að fyrst eigi að horfa til þeirra byggða í áherslum ályktunarinnar á fjarskiptainnviði og uppbyggingu á fjarskiptum á þessi veikari svæði. Starfshópurinn markaði ekki sérstaklega stefnu í þeim efnum [[Forseti hringir.]]en dregur saman nokkur álitaefni í lok hans. Fyrst og fremst vil [[Forseti hringir.]]ég þakka fyrir þessa umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Auðvitað kemur ekki á óvart að menn séu sammála um að brýnt sé að ná árangri á fjarskiptasviðinu. Ég hef verið þeirrar skoðunar um langan tíma að þetta sé eitt mikilvægasta frelsismál sem við stöndum frammi fyrir sem íbúar í þessu landi, að geta ráðið því sjálf hvar við búum. Það er rétt sem hér hefur komið fram, við erum ekki bara að tala um byggðir fjarri höfuðborgarsvæðinu, það eru markaðsbrestir í nágrenni okkar líka. Ég hygg að við séum öll sammála um þetta og nú þurfum við bara að leita leiða til að leiða málið áfram. Það er á forræði mínu, a.m.k. í bili, að vinna úr þeim tillögum sem hér koma fram og síðan mun þeirra sjá stað í þinginu. Ég tek undir það sem hv. þm. Haraldur Benediktsson sagði þegar hann stal af mér orðinu í lokaræðu sinni þar sem ég ætlaði að tala um samlegðaráhrif út af veituframkvæmdum. Það er mjög mikilvægt. Við þurfum að fara í veituframkvæmdir víða um land og það er náttúrlega alveg ómögulegt að verið sé að grafa skurði hlið við hlið og auka stórkostlega kostnað þegar hægt er að ná miklum samlegðaráhrifum og nýta þær brautir til að leggja fjarskiptakapla um leið. Við þurfum að líta á þessi kerfi öll heildstætt. Við þurfum að líta á vegina, rafmagnið og fjarskiptin, þetta er allt saman orðið hluti af grunnþjónustu. Það er enginn lengur að tala um að þetta sé neinn lúxus. Verkefnið núna er að koma því áfram. Ég veit að allir eru óþolinmóðir og menn hafa verið óþolinmóðir í langan tíma. Auðvitað snýst þetta allt um fjármagn. Tillagan hér er sú að ríkið komi myndarlega að málum og það er það verkefni sem blasir við fram undan.
Virðulegi forseti. Samþykki þessa frumvarps gerir Íslandi kleift að fullgilda samninginn um klasasprengjur sem gerður var í Dyflinni 30. maí 2008 og opnaður til undirritunar í Ósló 3. desember sama ár. Klasasprengjur eru tegund af sprengjum sem opnast við notkun og losa tugi eða hundruð minni sprengja sem dreifast yfir stórt svæði, jafnvel á stærð við nokkra fótboltavelli, og springa þegar þær lenda. Allar manneskjur á því svæði eiga á hættu að slasast alvarlega eða látast. Þessar sprengjur eru því ómarkvissar og ómannúðlegar, auk þess sem minni sprengjurnar virka oft ekki eins og til er ætlast þannig að margar þeirra lenda á jörðinni án þess að springa og þar liggja þær og geta skapað áframhaldandi hættu á svæðinu löngu eftir að átökum lýkur. Stór hluti fórnarlamba sprengjanna er börn og konur sem slasast af völdum þeirra í sínu daglega lífi á friðartímum. Mörg þúsund manns hafa slasast í gegnum árin og halda slysin áfram enn þann dag í dag. Klasasprengjusamningnum er ætlað að vinna gegn þessari vá, en hann bannar meðal annars notkun, framleiðslu, útvegun, birgðasöfnun, varðveislu og flutning á klasasprengjum sem og hvatningu eða aðstoð við slíkar aðgerðir. Gerð samningsins var mikill áfangi á sviði mannúðarmála og studdi Ísland gerð hans frá upphafi. Samningurinn er kenndur við svokallað Óslóarferli, enda tóku Norðmenn þetta málefni upp á sína arma og boðuðu til ráðstefnu um gerð samningsins eftir að viðræður um gerð hans höfðu siglt í strand í almennum afvopnunarviðræðum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna árið 2006. Fyrsta samningaráðstefnan var haldin í febrúar 2007 í Ósló og samningurinn var opnaður til undirritunar í desember 2008 sem er ótrúlega skammur tími fyrir gerð alþjóðasamnings. Í fyrstu var mikil tvísýni um árangurinn því að mörg vopnaveldi nota þessi vopn og gera enn, en á endanum hlaut hann víðtækan stuðning, ekki síst meðal þróunarlanda sem þessi vopn hafa bitnað sérstaklega mikið á. Frjáls félagasamtök tóku þátt í fundahöldunum og hjálpaði það mjög gerð samningsins, einkum framlag Rauða krossins og fleiri samtaka. Engar klasasprengjur eru framleiddar á Íslandi og engar slíkar sprengjur eru til hér á landi. Ísland hefur hins vegar reynt að leggja sitt af mörkum á þessu sviði, m.a. með hreinsun á svæðum sem eru menguð af sprengjunum. Með þessu frumvarpi vill ríkisstjórnin styðja þetta mikilvæga mannúðarmálefni og sporna gegn áframhaldandi notkun sprengja af þessari gerð. Nú þegar hafa 108 ríki undirritað samninginn og 91 ríki fullgilt hann, m.a. Danmörk, Noregur og Svíþjóð. Framlagning frumvarpsins hefur dregist nokkuð af ýmsum ástæðum en ég geri mér vonir um að breið samstaða geti tekist um afgreiðslu þess á þessu þingi til að Ísland geti fullgilt samninginn áður en fyrsta endurskoðunarráðstefna hans verður haldin sem fram fer í Króatíu í september næstkomandi. Að svo mæltu legg ég til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði að lokinni umræðu þessari vísað til 2. umr. og hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegur forseti. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir yfirstandandi 144. löggjafarþing er boðað að lögð verði fram fjögur frumvörp til breytinga á höfundalögum, nr. 73/1972, með síðari breytingum, þ.e. frumvarp um einkaréttindi höfunda, samningskvaðir o.fl., í öðru lagi frumvarp um lengingu verndartíma hljóðrita, í þriðja lagi frumvarp um innleiðingu EES-tilskipunar um tiltekna leyfilega notkun á munaðarlausum verkum og í fjórða lagi frumvarp um eintakagerð til einkanota sem felur í sér endurskoðun á álagningu höfundaréttargjalds samkvæmt 11. gr. höfundalaga. Þrjú fyrstnefndu frumvörpin eru þegar komin fram á Alþingi og mun ég mæla fyrir þeim hér. Síðastnefnda frumvarpið hefur verið til kostnaðarmats hjá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og verður ekki lagt fram á Alþingi fyrr en niðurstaða hefur fengist þar. Til upprifjunar fyrir þingheim má geta þess að umræða um þörf á endurskoðun höfundalaga vegna tækni- og samfélagsbreytinga hefur verið til umræðu á Alþingi allt frá árinu 1991. Sú heildarendurskoðun höfundalaga sem nú stendur yfir hófst 29. október 2009 þegar fyrirrennari minn í embætti, hv. alþingismaður Katrín Jakobsdóttir, kynnti svonefnt leiðarljós fyrir endurskoðun höfundalaga og þau voru svohljóðandi: 1. Höfundalög þurfa að vera skýr og auðskiljanleg. 2. Áhersla er lögð á að haldið sé lagasamræmi við önnur norræn höfundalög. 3. Efla þarf virðingu fyrir höfundarétti með tilliti til menningarlegrar og efnahagslegrar þýðingar hans. 4. Réttarúrræði fyrir rétthafa þurfa að vera skilvirk og hafa forvarnagildi. 5. Stuðla ber að því að notendur taki löglega kosti fram yfir ólöglega. 6. Höfundalög eiga að stuðla að jafnvægi á milli rétthafa og notenda. 7. Leggja ber áherslu á leiðbeiningar og fræðslu um höfundarétt fyrir rétthafa sem og notendur. 8. Áhersla er lögð á mikilvægi alþjóðlegs samstarfs á sviði höfundaréttar. Það frumvarp sem ég mæli fyrst fyrir, 702. þingmálið, felur í sér 2. og 3. áfanga heildarendurskoðunar höfundalaga. Tilgangur frumvarpsins er tvíþættur. Annars vegar er lagt fram að færa I. kafla höfundalaga sem fjallar um réttindi höfunda o.fl. til samræmis við þróun höfundalaga í öðrum norrænum ríkjum, einkum með tilliti til tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2001/29/EB frá 22. maí 2001, um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu. Hins vegar er tilgangurinn með endurskoðun laganna að lögfesta breytt fyrirkomulag á samningskvaðaleyfum. Með samningskvöð er átt við að ákveðið er með lögum að notendum verka sem varin eru af höfundarétti, sem gert hafa samning við höfundaréttarsamtök um notkun á verkum aðildarfélaga/félagsmanna þeirra, t.d. með ljósritun, skuli einnig vera heimilt að nýta verk höfunda sem standa utan samtakanna enda séu verkin sömu tegundar og verk sem samningurinn tekur til og notkun að öðru leyti háð ákvæðum samningsins. Þetta fyrirkomulag auðveldar notkun verka til hagsbóta fyrir rétthafa og notendur í þeim tilvikum sem um mikla notkun fjölda verka er að ræða. Sem dæmi um slíkt má nefna ljósritun fyrir kennslu eða flutning tónlistar í útvarpi. Vík ég þá að einstökum greinum frumvarpsins. Í 1. gr. er lagt til að tekið verði upp breytt orðalag á hugtakinu eintakagerð og jafnframt að notað verði orðasambandið „að gera verk aðgengileg“ í stað hugtaksins birting, samanber 1. gr. frumvarpsins. Ákvæði 2. gr. frumvarpsins varðar skilgreiningu á birtingu og útgáfu verka. Í greininni er að finna skilgreiningu á hvenær verk telst löglega birt og hvað telst útgáfa verka. Þessar skilgreiningar hafa meðal annars þýðingu fyrir ákvæði í II. kafla laganna um takmarkanir sem miðast ýmist við löglega birt efni eða útgefin verk. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að 3. og 4. mgr. í 6. gr. gildandi laga sem fjalla um gagnagrunna falli á brott til að fyrirbyggja þann misskilning sem skapast hefur, að gagnagrunnar falli ætíð að skilgreiningu um safnverk. Breytingin hefur ekki áhrif á reglur laganna um gagnagrunna. 4. gr. frumvarpsins varðar breytta hugtakanotkun vegna samspils hönnunarverndar og höfundaverndar. Með breytingunni er staðfest að hlutir sem njóta verndar samkvæmt lögum um hönnun, nr. 46/2001, geti notið samhliða verndar samkvæmt höfundalögum. Í frumvarpinu er lagt til að lögfest verði fjögur ný samningskvaðaákvæði. Þá er lagt til að tekið verði upp hugtakið samningskvaðaleyfi um þá heimild sem notendur fá til nota á verkum á grundvelli samningskvaðar. Í 5. gr. er nýmæli. Lagt er til að opinberum skjalasöfnum og bókasöfnum verði veitt heimild til stafrænnar afritunar af safnkosti sínum og að gera slík afrit aðgengileg almenningi, t.d. á veraldarvefnum, að uppfylltum skilyrðum um samningskvaðaleyfi. Í 9. gr. er nýmæli. Þar er lagt til að opinberar stofnanir geti samið um leyfi til að gera eintök af upptökum útsendinga hljóðvarps og sjónvarps fyrir afnot fyrir blinda, sjónskerta og heyrnarlausa. Í 12. gr. er einnig nýmæli. Þar er lagt til að útvarpsstöðvar geti samið um leyfi til endurnýtingar á verkum úr safni sínu. Tilgangur ákvæðisins er að auðvelda útvarpsstöðvum uppgjör við rétthafa þegar veittur er aðgangur að áður útsendu efni úr safni þeirra, t.d. eftir pöntun, með því að það er gert aðgengilegt á netinu eða þegar um endurútsendingu er að ræða. Ég tel mikilvægt út frá menningarlegu sjónarmiði að hægt sé að endurnýta eldra efni stofnananna, bæði Ríkisútvarpsins og einkarekinna útvarpsstöðva. Miðað er við að heimildin nái til verka sem send hafa verið út fyrir gildistöku þessa frumvarps, þ.e. 1. júlí, 2015, og teljist til eigin framleiðslu þeirra. Í a-lið 2. mgr. 14. gr. er nýmæli. Í ákvæði þar er lagt til að tekin verði upp almenn heimild til samninga um leyfi til nota á verkum í afmörkuðum, vel skilgreindum tilvikum. Ástæða þess að lagt er til að tekið verði upp slíkt almennt samningskvaðaákvæði er að með tilkomu netsins og þeim nýju miðlunarmöguleikum sem það býður upp á er ljóst að um fleiri og fleiri tilvik getur verið að ræða þar sem nauðsyn er á einföldum leiðum til að semja um víðtæka notkun, t.d. innan safna vegna varðveislu og miðlunar menningararfsins, án þess að til lagasetningar þurfi að koma í hvert sinn. Í frumvarpinu er lögð til breyting á uppsetningu og orðalagi gildandi samningskvaðaákvæða og í sumum tilvikum útvíkkun á gildissviði þeirra. Verði frumvarpið að lögum verður unnt að gera samninga sem fela í sér samningskvaðaleyfi í eftirfarandi tilvikum: 1. Vegna heimilda safna til að gera eintök úr safnkosti sínum og gera slík eintök aðgengileg með rafrænum hætti, samanber 5. gr. 2. Til að endurbirta listaverk í almennu fræðsluefni, gagnrýni og vísindalegri umfjöllun, samanber 6. gr. frumvarpsins. Ákvæðið felur í sér töluverða breytingu og útvíkkun samningskvaðar um myndlistarverk frá gildandi ákvæðum höfundalaga. Með ákvæðinu er stuðlað að því að einfalda réttindauppgjör vegna endurbirtingar listaverka í almennu fræðsluefni í sambandi við gagnrýna og vísindalega umfjöllun sem fer fram í fjárhagslegum tilgangi. Með því að gera samning er veitir samningskvaðaleyfi er notanda auðveldað að afla heimildar, t.d. þegar um endurbirtingu margra verka í einu lagi er að ræða, svo sem við útgáfu alfræðirita. Sá fyrirvari er gerður í ákvæðinu að endurbirting verks á grundvelli samningskvaðaleyfis er óheimil ef höfundur eða annar rétthafi samkvæmt framsali eða fyrir erfðir viðkomandi verks hefur sett bann við slíkri notkun þess gagnvart samningsaðila. Sú heimild til samninga sem fæst með 6. gr. frumvarpsins er meðal annars til þess fallin að leysa langvarandi deilumál milli listasafna og Myndhöfundasjóðs Íslands – Myndstefs um endurgjald fyrir birtingu safnmunaskráa á veraldarvefnum. 3. Vegna eintakagerðar á útgefnum verkum til notkunar innan stofnana, samtaka og fyrirtækja vegna eigin starfsemi þeirra, þar með talið upptökur úr hljóðvarpi og sjónvarpi, samanber 8. gr. frumvarpsins. Þessu ákvæði er ætlað að koma í stað samningskvaðaákvæðis um ljósritun sem er að finna í 15. gr. a í lögunum en með víðtækara gildissviði. 4. Fyrir stofnanir til að gera eintök af upptökum útsendinga hljóðvarps og sjónvarps til nota fyrir blinda, sjónskerta og heyrnarlausa, samanber 9. gr. frumvarpsins, sem er nýmæli. 5. Vegna útsendinga á útgefnum verkum í útvarpi vegna annars opinbers flutnings sem ekki felur í sér miðlun efnis, samanber 10. gr. frumvarpsins. Ákvæði frumvarpsins er sambærilegt gildandi ákvæði 1. og 2. mgr. 23. gr. laganna. 6. Fyrir endurvarp um kapalkerfi, samanber 11. gr. frumvarpsins, sem er sambærileg gildandi ákvæði 23. gr. a í höfundalögum. 7. Til að heimila endurútsendingar útvarpsstöðva og gera aðgengileg á annan hátt áður útsend verk úr safni þeirra, samanber 12. gr. frumvarpsins. 8. Í afmörkuðum, vel skilgreindum tilvikum, samanber 2. mgr. a-liðar 14. gr. frumvarpsins. Höfundalög annarra Norðurlandaþjóða hafa að geyma sérstök ákvæði um hvernig staðið skuli að samningum á grundvelli samningskvaða sem meðal annars eiga að tryggja rétt utanfélagsmanna sem bundnir eru af slíkum samningum. Gildandi samningskvaðaákvæði í íslenskum höfundalögum tiltaka hvert um sig ráðstafanir til að tryggja rétt utanfélagsmanna en ekki er samræmi milli þessara ákvæða. Gildandi ákvæði höfundalaga um samningskvaðir mæla svo fyrir að rétthafar sem standa fyrir utan viðkomandi samtök skuli hafa sama rétt og félagsmenn við úthlutun endurgjalds sem innheimt er samkvæmt samningi og veitir samningskvaðaleyfi. Ólíkar reglur gilda á hinn bóginn um rétt utanfélagsmanna til einstaklingsgreiðslna og hvernig skuli farið með ágreining um slíkar kröfur sem og um fyrningu slíkra krafna. Þá gilda ekki samræmdar reglur um hvernig með skuli fara ef ekki næst samkomulag á grundvelli samningskvaða. Mikilvægt er að um þessi atriði gildi samræmdar reglur og því er það lagt til í frumvarpinu, samanber c-lið 14. gr sem og 19. og 24. gr. frumvarpsins. Í b-lið 14. gr. er mælt fyrir um rétt rétthafa til þóknunar fyrir afnot verka þeirra á grundvelli samningskvaða og í c-lið sömu greinar er nýmæli um sáttaumleitan ef næst samningur um afnot verks með samningskvaðaleyfi. Heimilt verður að óska eftir sáttameðferð hjá sérstökum sáttasemjara sem tilnefndur er af ráðherra. Greinar 15, 16, 18, 20, 21, 23 og 26 fela í sér uppfærðar tilvísanir milli ákvæða í höfundalögum með hliðsjón af öðrum breytingum samkvæmt frumvarpinu. 17. gr. frumvarpsins felur í sér brottfellingu 45. gr. a í lögunum og í stað þess mun koma tilvísun í 3. mgr. 45. gr. laganna, til 23. gr. a eins og lagt er til að henni verði breytt með 11. gr. frumvarpsins. 22. gr. frumvarpsins felur í sér brottfellingu 53. gr. a í lögunum. Í stað þess kemur ný 4. mgr. í a-lið 26. gr. í lögunum, samanber a-lið 4. mgr. 14. gr. frumvarpsins. Í 24. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 57. gr. höfundalaganna um úrskurðarnefnd í höfundaréttarmálum til samræmis við aðrar breytingar sem leiða af frumvarpinu, þar með talið ákvæði um sáttanefnd í c-lið 14. gr. frumvarpsins. Virðulegi forseti. Vík ég nú að breytingum á lögbannsheimild samkvæmt 59. gr. a í höfundalögum. Í 25. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um tvenns konar breytingar á 59. gr. a í höfundalögunum. Annars vegar er um að ræða uppfært orðalag í 1. mgr. 59. gr. a með tilliti til annarra breytinga sem felast í þessu frumvarpi. Hins vegar er mælt fyrir um þá breytingu á a-lið 2. mgr. 59. gr. að gefa skuli þjónustuþega í skilningi laga um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu kost á að gæta hagsmuna sinna við fyrirtöku lögbannsaðgerða eftir því sem við verður komið. Til skýringar er hugtakið þjónustuþegi notað yfir þann aðila sem stendur fyrir meintri, ólögmætri dreifingu höfundaréttarvarins efnis og lokun á netaðgangi beinist að. Eftir gildistöku laga nr. 93/2010 sem innleiddu heimildina til að krefjast lögbanns á þjónustu milliliða, þ.e. fjarskiptafyrirtækja, hafa komið fram ábendingar um að hagsmuna þjónustuþega sé ekki nægilega gætt við málsmeðferð kröfu um lögbann við því að fjarskiptafyrirtækið miðli gögnum frá tiltekinni vefsíðu. Frumforsenda fyrir því að slíkur þriðji aðili geti gætt hagsmuna sinna í lögbannsmáli er að honum berist vitneskja um fyrirtöku þess og niðurstöðu. Fái hann í hendur tilkynningu um fyrirtöku lögbannsmáls sem beinist að þjónustu sem hann veitir getur hann tekið upplýsta ákvörðun um að neyta réttar síns samkvæmt 14. gr. laga nr. 31/1990 eða með því að óska eftir meðalgöngu í staðfestingarmáli á lögbannsaðgerð sem höfðað er fyrir dómstólum, samanber 20. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Þess ber þó að geta að oft liggur ekki fyrir hver fyrirsvarsmaður vefsíðu er eða hvar hann er að finna og því ekki unnt að uppfylla kröfu um tilkynningarskyldu til viðkomandi. Af þeim sökum er fyrirvari settur um aðgerðir samkvæmt ákvæðinu eftir því sem við verður komið. Eins og rakið er í V. kafla í almennum athugasemdum með frumvarpinu komu fram athugasemdir við samráðsferli frumvarpsins frá samtökum tónskálda og textahöfunda þess efnis að lögbannsheimild á þjónustu milliliða, sem kom til með lögunum nr. 93/2010, hafi reynst rétthöfum torsótt í framkvæmd og þar einkum vísað til málsmeðferðar hjá sýslumannsembættinu í Reykjavík. Þessi umræða hefur vakið mig til umhugsunar um hvort ástæða sé til þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis taki til athugunar við meðferð frumvarpsins og þá í samráði við innanríkisráðuneytið hvort ástæða sé til að lögfesta beinan aðgang rétthafa að flýtimeðferð hjá héraðsdómi í slíkum málum án þess að fyrst sé leitað til sýslumanns. Í þessu sambandi vil ég árétta þá skoðun sem ég hef áður lýst að það eigi að vera verkefni dómstóla að mæla fyrir um lokun aðgangs að vefsvæðum sem talin eru uppspretta fyrir ólöglega dreifingu á höfundaréttarvörðu efni. Það á að mínu mati ekki að vera verkefni stjórnsýslustofnana að mæla fyrir um ritskoðun netsins. Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi fyrr í ræðu minni er þetta frumvarp afrakstur 2. og 3. áfanga í heildarendurskoðun höfundalaga sem er orðin mjög brýn vegna örrar þróunar á sviði tækni og samfélags. Einnig skiptir máli að fylgt verði eftir þróun í löggjöf nágrannaríkja Íslands hvað þetta varðar. Ég legg til að að þessari umræðu lokinni verði þessu frumvarpi vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Vík ég nú, virðulegi forseti, að þingmáli nr. 701. Það frumvarp felur í sér innleiðingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2011/ 77/ESB frá 27. september 2011, um breytingu á tilskipun 2006/116/EB, um verndartíma höfundaréttar og tiltekinna skyldra réttinda, sem var tekin upp í XVII. viðauka um hugverkaréttindi við samning um Evrópska efnahagssvæðið, með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 94/2013 sem tók gildi 1. ágúst 2014. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. tilskipunarinnar bar að innleiða hana í aðildarríkjum Evrópusambandsins eigi síðar en 1. nóvember 2013 en EES/EFTA-ríkjunum var veittur frestur til 1. ágúst 2014 til að innleiða tilskipunina. Í frumvarpinu er lagt til að tilskipunin verði innleidd með breytingu á 43. gr., 45. gr., 46. gr. og 63. gr. gildandi höfundalaga. Auk þess er lagt til að við lögin verði bætt þremur nýjum greinum sem verða 47. gr. a, 47. gr. b og 47. gr. c. Þær breytingar sem lagðar eru til á höfundalögum í frumvarpi þessu taka til eftirfarandi atriða: 1. Lagt er til að útreikningur á verndartíma tónverka með texta verði samræmdur þannig að verndartími tónlistar og söngtexta verði 70 ár frá dánarári þess höfundar sem lengur lifir, hvort sem það er tónskáld eða textahöfundur. 2. Í frumvarpinu felst tillaga um lengdan verndartíma á hljóðritum á eftirfarandi hátt: a. Að verndartími fyrir rétt flytjenda til hljóðrita af listflutningi þeirra sem hafa verið gefin út eða gerð aðgengileg almenningi lengist úr 50 árum í 70 ár, reiknað frá útgáfudegi eða þegar hljóðrit var gert aðgengilegt almenningi. b. Sama breyting er lögð til á rétti framleiðenda hljóðrita til hljóðrita sem hafa verið gefin út eða gerð aðgengileg almenningi. 3. Framlengingu verndartíma hljóðrita fylgir nýtt ákvæði um rétt listflytjenda til árlegrar viðbótarþóknunar á framlengdum verndartíma. Viðbótarþóknunin skal samsvara 20% af þeim tekjum sem framleiðandi hljóðrits hefur af því á framlengdum verndartíma. 4. Frumvarpið felur í sér nýtt ákvæði sem heimilar listflytjanda að segja upp samningi um framsal réttinda ef umsamin réttindi eru ekki nýtt í nægilegum mæli. 5. Loks er í frumvarpinu sérstakt ákvæði um gildistöku sem segir til um í hvaða mæli hinum breyttu reglum verður beitt um gildandi réttindi og framsalssamninga. Virðulegi forseti. Það frumvarp sem ég mæli hér fyrir felur í sér mikilvæga réttarbót fyrir flytjendur, sem fá nú 20 ára framlengingu á þann hluta ævitekna sinna sem kemur frá hagnýtingu hljóðrita. Í ítarlegri greinargerð með frumvarpinu er farið ítarlega yfir hverja efnisgrein frumvarpsins fyrir sig og möguleg álitaefni umfram það sem ég hef tæpt á í ræðu minni. Rétt er að vekja athygli á að Eftirlitsstofnun EFTA fylgist grannt með framgangi þessa frumvarps hér á landi enda er frestur til innleiðingar tilskipunar 2011/77/ESB liðinn og næsta skref hjá stofnuninni er að vísa málinu til EFTA-dómstólsins. Að þessu mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu, virðulegi forseti, vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Virðulegi forseti. Ég held þá áfram framsögu minni um þessi þrjú mál og mæli nú fyrir þingmáli nr. 700, frumvarpi um breyting á höfundalögum nr. 73/1972, með síðari breytingum. Tilgangur frumvarpsins er að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2012/28/ESB, um tiltekna leyfilega notkun á munaðarlausum verkum, sem var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 29/2015 frá 6. febrúar 2015, með breytingum á XVII. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992. Nú skal fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2012/28/ESB frá 25. október 2012 um tiltekna leyfilega notkun á munaðarlausum verkum. Utanríkisráðherra hefur lagt fram tillögu til þingsályktunar á yfirstandandi þingi um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 29/2015 um breytingu á XVII. viðauka við EES-samninginn. Innleiðingu tilskipunar á að vera lokið fyrir 6. ágúst 2015. Menningarstofnanir sem varðveita menningararf Evrópu eru í óðaönn að stafvæða verk í söfnum sínum til að varðveita og gera þau aðgengileg á netinu. Stór hluti verka sem er að finna í menningarstofnunum er háður höfundarétti. Til að gera stafræn eintök af verki sem nýtur verndar höfundalaga þarf annaðhvort heimild rétthafa eða sérstaka undantekningu í höfundalögum. Þegar um verk er að ræða sem teljast munaðarlaus, þ.e. verk sem njóta höfundaréttar en þar sem höfundur eða aðrir rétthafar eru ekki þekktir, eða þótt þeir séu þekktir er ekki vitað hvar þá er að finna, er ekki unnt að leita heimildar hjá viðkomandi til að stafvæða verkin og gera þau aðgengileg. Tilskipuninni er ætlað að leysa þennan vanda sem menningarstofnanir margra Evópuríkja standa frammi fyrir til að tryggja að ekki sé gloppa í aðgengi að menningararfi Evrópu í stafrænu formi. Til að ná því markmiði heimilar tilskipunin ákveðnum menningarstofnunum að nota verk án heimildar rétthafa ef eftir ítarlega leit er komist að þeirri niðurstöðu að viðkomandi verk séu munaðarlaus. 12. gr. höfundalaganna heimilar ákveðnum söfnum að gera eintök af verkum sem eru í safnkosti þeirra til notkunar í eigin starfsemi og til útlána slíkra eintaka að hluta án sérstaks samþykkis rétthafa. Engin ákvæði eru á hinn bóginn í höfundalögum um heimild stofnana til að veita fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu til að gera eintök af verkum sem er að finna í söfnum þeirra og/eða gera þau aðgengileg. Í þingmáli 702, sem lagt er fram samhliða þessu frumvarpi og áður hefur verið gerð grein fyrir í framsögu, er lagt til að tekið verði upp sérstakt samningskvaðaákvæði fyrir söfn sem falla undir 12. gr. sem yrði 12. gr. b, samanber 5. gr. þess frumvarps. Það ákvæði mundi heimila viðkomandi söfnum að gera eintök af birtum verkum í safni sínu og gera þau aðgengileg almenningi ef fyrir hendi er samningskvaðasamningur til þess bær rétthafasamtök. Ef slíkur samningur er til staðar nær heimildin til allra verka sem undir hann falla, einnig verka rétthafa sem ekki eru félagar í viðkomandi rétthafasamtökum, samanber 14. gr. þess frumvarps. Ef frumvarp á þingmáli 702 nær fram að ganga mun þetta ákvæði gera slíkum söfnum kleift að gera stafræn eintök og gera þau aðgengileg, t.d. á netinu, í samræmi við ákvæði samningskvaðasamningsins. Sömuleiðis er í því frumvarpi að finna tillögu að samningskvaðaákvæði sem yrði að nýrri 23. gr. b höfundalaga, samanber 12. gr. þess frumvarps, sem heimilar útvarpsstöðvum endurútsendingu verka úr safni þeirra og einnig að gera þau aðgengileg almenningi, þar með talið á þann hátt að hver og einn geti nálgast verkin á þeim stað og stund sem hann sjálfur kýs ef fyrir hendi er samningur við til þess bær rétthafasamtök. Ákvæðið mun tryggja að ef útvarpsstofnun hefði samningskvaðasamning, þar að lútandi gæti stofnunin notað verk sem væri í safni hennar sem teldist hennar eigin framleiðsla og hefði áður verið sent út af viðkomandi stofnun, hvort sem rétthafar verksins væru félagar í þeim rétthafasamtökum sem væru bær til þess að standa að slíkum samningi eða ekki, samanber 14. gr. þess sama frumvarps. Þá að skilgreiningu, virðulegi forseti, á því hvað telst vera munaðarlaust verk. Í a-lið 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um skilgreiningu á hugtakinu munaðarlaust verk sem er verk í rituðu máli, hljóðrit, myndrit eða kvikmyndaverk þar sem enginn rétthafi hefur verið fundinn þrátt fyrir ítarlega leit. Stofnanir sem hafa heimild til að nota munaðarlaus verk: Í b-lið 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild almenningsbókasafna, menntastofnana, safna, skjalasafna og varðveislustofnana kvikmynda og hljóðrita ásamt stofnunum sem veita fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu til að nota munaðarlaus verk. Í fyrstu formálsgrein tilskipunarinnar er undirstrikað að þetta séu þær stofnanir sem fást við að stafvæða evrópska menningararfinn til að byggja upp stafræn söfn innan Evrópu. Þá að verkum sem frumvarpið tekur til. Frumvarpið tekur í fyrsta lagi til verka sem útgefin eru í formi bóka, tímarita, dagblaða eða annars ritaðs máls. Í öðru lagi tekur frumvarpið til myndrita og kvikmyndaverka, auk hljóðrita sem hafa verið útgefin eða hefur verið útvarpað. Frumvarpið tekur eingöngu til verka sem tilheyra safnkosti þeirra stofnana sem hafa heimild til að nota munaðarlaus verk, þ.e. stofnun fær eingöngu heimild til að nota verk samkvæmt frumvarpinu sem er að finna í safnkosti þeirrar stofnunar. Frumvarpið tekur einnig til verka eða skyldra réttinda sem eru hluti af munaðarlausu verki, annaðhvort innfelld, t.d. teikning í bók, eða sem órjúfanlegur hluti verks, t.d. listflutningur tónlistarmanns á tónverki. Hvað er átt við með hugtakinu „ítarleg leit“? Forsenda fyrir afnotum munaðarlausra verka er að ítarleg leit að rétthöfum hafi farið fram áður en verkin eru notuð, samanber c-lið 1. gr. frumvarpsins sem byggist á 3. gr. tilskipunarinnar. Tilskipunin skyldar þær stofnanir sem framkvæma ítarlega leit og sem nota munaðarlaus verk til að halda skrá yfir leitina og afnotin ásamt upplýsingum um stöðu munaðarlausra verka og tengiliðaupplýsingum um viðkomandi stofnun. Skráðar upplýsingar skal senda til lögbærra stjórnvalda í viðkomandi ríki, samanber 5. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Jafnframt skal þeim komið til miðlægs evrópsks gagnagrunns sem rekinn skal af samræmingarskrifstofu innri markaðarins, samkvæmt reglugerð nr. 386/2012, og skal vera aðgengilegur almenningi, samanber 6. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Tilgangurinn með hinum miðlæga gagnagrunni er að koma í veg fyrir tvíverknað við leit rétthafa og jafnframt að hjálpa rétthöfum og öðrum að finna upplýsingar um verk sem talin eru munaðarlaus. Þá að heimild til afnota á munaðarlausum verkum. Í b-lið 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins er heimild til notkunar munaðarlausra verka með því að gera eintök af þeim í þeim tilgangi að setja þau á stafrænt form, gera þau aðgengileg og skrá, flokka, varðveita og gera við þau. Þá er heimilt að gera þau aðgengileg almenningi á þann hátt að hver og einn geti fengið aðgang að verkum á þeim stað og þeirri stundu sem viðkomandi kýs. Ekki er þó heimilt að gera verkin aðgengileg á annan hátt, t.d. með því að útvarpa þeim. Afnot á grundvelli tilskipunarinnar eru eingöngu heimil ef þau eru vegna markmiða stofnunarinnar sem varða hlutverk þeirra í almannaþágu. Rétt er að vekja athygli á að í frumvarpi á þingmáli 702, sem áður hefur verið gerð grein fyrir, er gert ráð fyrir upptöku almenns samningskvaðaleyfis sem heimilar samtökum rétthafa og notenda að gera samning um hagnýtingu verka á afmörkuðu og vel skilgreindu sviði þegar samningskvaðaleyfi er forsenda þess að nýtingin sé möguleg. Þá er í sama frumvarpi gert ráð fyrir heimild safna sem falla undir 1. mgr. 12. gr. í höfundalögum til að gera eintök af birtum verkum í safni sínu og að gera þau aðgengileg að uppfylltum framangreindum skilyrðum. Til samans getur sú heimild sem felst í frumvarpi þessu til nýtingar munaðarlausum verkum og heimild sem ráðgert er að fáist í öðru frumvarpi um nýtingu verka sem enn eru háð höfundarétti með samningskvaðaleyfi nýst söfnum til að koma safneign sinni á stafrænt form og gera hana aðgengilega almenningi. Þá að lokum þess að verk séu talin munaðarlaus, virðulegi forseti. Rétthafar verks geta hvenær sem er komið og afturkallað stöðu munaðarlauss verks að því er varðar rétt þeirra. Í a-lið 3. mgr. 1. gr. frumvarpsins kemur fram að verk skuli ekki lengur teljast munaðarlaust og afnot þess ekki lengur heimil án samþykkis rétthafa ef hann gefur sig fram við þá stofnun sem notar verkið. Rétthafar munu líka geta sent kröfu um rétt sinn til verksins í gegnum hinn miðlæga gagnagrunn OHIM sem áframsendir tilkynningu rétthafans til þeirra stofnana sem eru að nota verkið ásamt þeirri stofnun sem framkvæmdi hina upphaflegu ítarlegu leit. Rétthafi að munaðarlausu verki sem hefur verið notað á rétt á sanngjörnum bótum fyrir notkun þess, samanber a-lið 3. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Virðulegi forseti. Frumvarpið sem ég mæli hér fyrir er mikilvægur þáttur í að skapa lagagrundvöll fyrir það starf sem fram undan er hjá opinberum varðveislu- og miðlunarstofnunum í að koma menningararfinum á stafrænt form og gera aðgengilegan almenningi. Um frekari skýringu við frumvarpið vísa ég til greinargerðar og athugasemda við einstök ákvæði frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég tel rétt að nefna að gefnu tilefni eftir þennan lestur að ljóst má vera að hér er margt frekar flókið viðfangs. Ég óska nefndinni alls góðs við að fara í gengum þessi frumvörp. Ég rifja það upp að fyrrverandi hæstv. ráðherra, Katrín Jakobsdóttir, núverandi hv. alþingismaður, kynnti, eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar svonefnd leiðarljós fyrir endurskoðun höfundalaganna. Þar var fyrsta leiðarljós þetta: Höfundalög þurfa að vera skýr og auðskiljanleg. Ég fullyrði að allt hefur verið reynt til að gera þetta eins auðskiljanlegt og hægt er, en ég geri mér líka grein fyrir því að þetta eru mjög flókin mál og geri mér þar með fulla grein fyrir því að það getur tekið þingið einhvern tíma að fara í gegnum þessi atriði. Þó eru skýr meginprinsipp hér undir, þ.e. til samræmingar íslenskum rétti og norrænum á þessu sviði, og síðan til þess að skerpa á og skýra einstakar réttarreglur sem hefur þótt skorta á skýrleika. Virðulegi forseti. Ég hef þá lokið framsögu minni um þingmálin nr. 700, 701 og 702 sem varða öll breytingar á höfundalögum. Að þessu mæltu legg ég til að því frumvarpi sem ég mælti síðast fyrir, virðulegi forseti, verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Forseti. Ég verð að byrja á því að gera verulegar athugasemdir við það að öllum þessum málum hafi verið troðið saman. Þau eru eðlisólík og ég get alls ekki spurt hæstv. ráðherra um alla ólíku þættina sem kalla á svör. Ég vona því að ráðherra verði viðstaddur þegar þessar umræður eiga sér stað. Ég vil líka taka fram að ræðutími okkar er verulega skertur. Við fáum núna eingöngu 15 mínútur í staðinn fyrir 45 mínútur til að ræða um þessi ákaflega eðlisólíku mál. Ég mótmæli þessu hástöfum. Nú á ég 18 sekúndur eftir og ætla að spyrja hæstv. ráðherra að einhverju einföldu, t.d. hvort það sé tekið á því að tómleikinn á Wikipediu sé ekki til staðar þegar kemur að því að fjalla um til dæmis Hallgrímskirkju. Á íslensku Wikipediu má ekki hafa ljósmynd af Hallgrímskirkju út af höfundaréttarlögum, en það má í ensku útgáfunni.
Virðulegi forseti. Fyrst að þeirri ákvörðun sem var tekin um málsmeðferð í þinginu. Ég gef mér að þetta sé niðurstaða af fundum þingflokksformanna. Þá get ég lítið annað sagt en að við lögðum til að þetta yrði gert. Menntamálaráðherra stýrir ekki þinginu, það er ákvörðunarvald forseta að gera þetta með þessum hætti, en við vorum á því að þessi mál væru nægjanlega efnislega lík til að það færi vel á því að ræða þau saman. Vissulega eru þau ekki eins, ég er alveg klár á því, virðulegi forseti, en ég sagði líka í ræðu minni að ég gerði mér jafnframt grein fyrir því að þetta væru um margt flókin mál sem þingið þyrfti að taka sinn tíma í að ræða á vettvangi nefndarinnar og hér í þingsal. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir kallaði eftir því að ég yrði sem mest viðstaddur þessa umræðu og ég mun leitast við að vera það sem mest ég get. Ég get ekki svarað afgerandi hinni nákvæmu spurningu þingmannsins en hugmyndin er auðvitað sú að einfalda þetta regluverk [[Forseti hringir.]]og gera það skýrara.
Forseti. Mig langar til að fá við því skýr svör hvort það sé ekki réttur skilningur hjá mér að það sé eingöngu verið að mæla fyrir þessum málum þannig að þau geti farið til umsagnar í sumar og síðan muni þau halda áfram í 2. umr. eftir ítarlega meðferð í nefnd. Þó að þetta sé á tiltölulega einföldu máli eru þetta mjög flókin mál. Það gerist eitthvað á hverju ári sem gjörbreytir í raun miðlun afþreyingar og menningar og þess vegna langaði mig bæði að fá svar við þessu sem og hvort það hafi verið tekið tillit til nýmiðla eins Spotify og Netflix o.s.frv. í þessum frumvörpum varðandi höfundarétt.
Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem fram kom í framsöguræðu minni, ég geri mér grein fyrir því flækjustigi sem hér er og jafnframt því sem hv. þingmaður nefnir, að tæknibreytingar eru mjög örar. Það má segja að meira að segja við vinnslu frumvarpsins og á undanförnum árum hafi orðið stórstígar breytingar eða framfarir á þessu sviði. Þá er nauðsynlegt að tryggja í yfirferð þingsins að tekið sé tillit til þeirra breytinga og frumvarpið endurspegli sem best þann raunveruleika sem við búum við. Þá má hafa í huga að þetta verður eitt af þessum svokölluðu eilífðarverkefnum sem við erum að fást við í þinginu vegna þess að þetta mun auðvitað halda áfram. Þessar tæknibreytingar munu ekki hætta núna, hraði þeirra mun jafnvel aukast og þingið mun þurfa að bregðast við með reglubundnum hætti til að uppfæra löggjöf um höfundavarin verk, réttindi höfunda og almenningsaðgengi að efni. [[Forseti hringir.]]Hvað varðar upphaflegu spurninguna eins og hvað verði um myndverkið af þeirri kirkju sem þingmaðurinn nefndi er þetta einmitt enn og aftur spurning [[Forseti hringir.]]um höfundavarin verk, hvers eðlis þau eru og hvernig við getum tryggt sem best aðgengi að slíkum verkum án þess að [[Forseti hringir.]]…
Virðulegi forseti. Eins og hæstv. menntamálaráðherra bendir á er hérna um frekar flókið mál að ræða og vissulega flóknara en venjulega þegar mál eru flókin, einmitt vegna þess að breytingarnar eru svo hraðar. Nú búum við í heimi þar sem er Netflix og Spotify og markaðurinn virkar öðruvísi en áður, sem betur fer, og mér finnst endurspeglast svolítið í þessum frumvörpum öllum að þau taki ekki mið af þeim tækniframförum sem hafa átt sér stað þrátt fyrir að frumvarpið sé hugsað til þess að uppfæra lögin í samræmi við tækniframfarir. Hins vegar virðast þessar uppfærslur á lögunum á sama tíma vera hugsaðar til þess að halda í gamlar hugmyndir sem einfaldlega eru ekki tæknilega samhæfðar við nútímatækni. Ég hjó eftir þessu með lögbannskröfurnar í 59. gr. Nú hefur þessu ákvæði verið beitt. Það hefur verið lokað á vefi eins og Pirate Bay hjá fyrirtækjum eins og Hringdu og afraksturinn er enginn, nákvæmlega enginn. Það er nákvæmlega jafn auðvelt að komast [[Forseti hringir.]]í þetta efni og þá velti ég fyrir mér hvert næsta skref verði. Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér í því?
Virðulegi forseti. Hvað varðar síðasta atriðið í fyrirspurn þingmannsins sem sneri að lögbannskröfum er í þessu frumvarpi lagt til að lögfest verði ákvæði sem tryggir stöðu þjónustuþegans, þ.e. þess sem rekur þá síðu sem lögbannið beinist að, þannig að þá sé tryggt að gerð hafi verið tilraun til að hafa samband við viðkomandi aðila og gera mögulegt að bregðast við. Ef sá aðili finnst ekki er ekkert við það að eiga. Aftur á móti nefndi ég í framsögu minni, sem er bara mín hugleiðing, að ég telji þurfa að tryggja að ef um einhvers konar lokanir er að ræða sé það gert með aðkomu dómstóla. Ég tel að það fari kannski ekki allt of vel á því að embættismenn grípi til slíkra ráðstafana.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Vissulega á slíkt heima hjá dómstólum og það vekur ótta hjá mér og fleirum að lögbönn verði á einhvern hátt staðlað ferli, „standard procedure“. Óttinn felst í því að höfundaréttarbrot á netinu eru með afbrigðum auðveld. Það er ekki hægt að koma í veg fyrir þau nema með miklu offorsi og gríðarlegum valdheimildum til handa yfirvöldum eða hagsmunasamtökum til að loka á eitt og annað. Þetta hefur verið reynt hér og þetta hefur mistekist gjörsamlega. Eftir 20 ár af því að reyna sífellt að setja lög og búa til tækni til að hindra höfundaréttarbrot eru mistökin fullkomin. Það hefur aldrei verið auðveldara að sækja sér höfundaréttarvarið efni en nú. Á sama tíma blómstrar iðnaðurinn þvert á þær spár sem jafnan er talað um þegar menn vilja kvarta undan þessu. Sömuleiðis velti ég fyrir mér hvar þessu eigi að ljúka. Þessi lögbönn virka ekki, við vitum að þau virka ekki. [[Forseti hringir.]]Hvað gerum við til að takast á við höfundaréttarbrot sem gengur ekki lengra?
Virðulegi forseti. Ég tel einsýnt að það verði að gera það sem hægt er að gera til að tryggja höfundarétt manna rétt eins og önnur eignarréttindi. Ég geri mér líka grein fyrir þeim vandkvæðum sem þarna eru uppi og þess vegna er ég þeirrar skoðunar, vegna þeirrar línu sem þarf að liggja á milli tjáningarfrelsis og frelsis hvað varðar notkun á internetinu annars vegar og hins vegar höfundaréttarins, að þegar kemur að því að beita einhverjum réttarúrræðum til að loka til dæmis vefsíðum sé best að það fari í gegnum dómstóla. Það er mín skoðun. Aftur á móti heyrir það mál undir innanríkisráðuneytið að stórum hluta, en ég taldi rétt í framsöguræðunni að lýsa þessari skoðun minni. Hvað varðar það að iðnaðurinn blómstri vil ég þó benda á útgáfu á íslenskri tónlist, það er mikið áhyggjuefni fyrir okkur að sjá hvernig sú útgáfa hefur þróast hér á síðustu tveimur árum þegar horft er til fjölda útgefinna hljómdiska og annars slíks eða fjölda af útgefnum verkum [[Forseti hringir.]]á diskum eða með öðru móti. Sú þróun hefur ekki verið jákvæð í heildina.
Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa nefnt það að það sé ekki endilega heppilegt að ræða þessi mál hér öll saman. Þau eru ekki alls kostar sama eðlis, hér er um að ræða tvær tilskipanir annars vegar og hins vegar mál sem er ekki tilskipun á Evrópurétti. Hæstv. ráðherra gerði að sérstöku umtalsefni í ræðu sinni að þessi mál þyrftu mikinn tíma og ég vil þá spyrja hvort hann telji ekki eðlilegt að þingið fái þann mikla tíma, hvort nokkuð pressi á að þessum málum verði lokið fyrir þinglok þegar 14 þingfundadagar eru eftir samkvæmt starfsáætlun Alþingis. Á þingmálaskrá hæstv. ráðherra voru fjögur mál sem lutu að höfundarétti en einungis voru lögð fram þrjú þó að vitnað sé í fjögur mál í öllum greinargerðum þeirra mála sem liggja hér fyrir. Hvað veldur því að fjórða málið, sem lýtur þá væntanlega að gjaldtöku á græjum svo maður segi þetta á auðskiljanlegu máli, var [[Forseti hringir.]]ekki lagt fram núna?
Virðulegi forseti. Hvað varðar þann tíma sem málið mun taka í meðförum þingsins er það auðvitað þingsins sjálfs að ákveða það, mitt er að leggja málið fram. Eftir að þessari umræðu lýkur fer það til allsherjar- og menntamálanefndar sem að sjálfsögðu mun taka þann tíma sem nefndin telur að hún þurfi til að glöggva sig á málinu og leggja það síðan fram til 2. umr. ef verða vill. Ef ekki vinnst tími til þess á þessu þingi tökum við málið upp á því næsta. Ég vil ekki hafa skoðun á því á hvaða hraða þingið á að vinna þetta, en ég hef lýst því yfir að ég geri mér grein fyrir því að hér er um flókin, viðamikil og mikilvæg mál að ræða. Hvað varðar fjórða frumvarpið sem hv. þingmaður beinir til mín fyrirspurn um er það, eins og ég gat um í ræðu minni, í kostnaðarmati í fjármálaráðuneytinu. Það mat liggur ekki fyrir og því var það frumvarp ekki lagt fram.
Herra forseti. Ég skil þá orð hæstv. ráðherra svo að það sé ekki þrýstingur frá Evrópusambandinu á að þessar gerðir verði innleiddar í vor, að við höfum í raun nægan tíma til að fara yfir þau mál. Stundum höfum við þurft að taka á því á Alþingi að hér eru lögð fram mál sem eru jafnvel komin í einhvers konar óefni gagnvart samstarfi okkar innan EES þannig að það væri gott að fá staðfestingu hæstv. ráðherra á því. Ef von er á fjórða frumvarpinu úr kostnaðarmati fjármálaráðuneytisins, eigum við þá von á því að það verði lagt hér fram til kynningar? Eins og ég skildi málin er þetta ákveðinn pakki sem er lagður fram saman og hefði verið langæskilegast að fá þá fjórða frumvarpið með til að þingmenn hafi heildarmyndina undir þegar þeir fjalla um málin. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann eigi von á því að það frumvarp verði lagt fram, a.m.k. til kynningar, áður en þingi lýkur.
Virðulegi forseti. Það er rétt að geta þess að mál nr. 701 er undir tímapressu frá Evrópu, en það breytir ekki því að þingið tekur þann tíma til málsins sem það telur sig þurfa. Það hlýtur alltaf að vera meginreglan hér. Hvað varðar fjórða málið svokallaða, komi kostnaðarmatið í tæka tíð er ekkert því til fyrirstöðu að það komi hér fram og fylgi þá með í þessari umræðu. Að sjálfsögðu vil ég gjarnan að þessi mál fari sem greiðast hér í gegn en ég hef eðlilega allan skilning á því, eins og í öllum öðrum málum, að þingið ræður hér för og hraða. Ég ítreka hvað varðar stöðu máls nr. 701 og kröfur sem komu frá ESB að þar gæti verið uppi staða sem kallaði á að frumvarpið kláraðist. Enn og aftur segi ég samt að það er þingsins að ákveða það, ekki annarra.
Virðulegur forseti. Það sem ég veit um þetta mál er það sem ég heyrði í ræðu hæstv. ráðherra hér áðan. Þó að framsaga hæstv. ráðherra hafi verið prýðileg verð ég að viðurkenna að hugurinn hvarflaði annað á köflum. Þetta eru þrjú nokkuð veigamikil frumvörp sem hér eru tekin saman í einu slengi sem er ekki mjög jákvætt. Ég hefði búist við að þau yrðu rædd hvert í sínu lagi og velti fyrir mér sömu hlutum og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir áðan, hvort hæstv. ráðherra byggist við því að þetta yrði klárað á vorþinginu. Mér heyrist hann ekki alveg bjartsýnn á að það muni gerast enda fyndist mér það óhófleg bjartsýni, það er nú ekki nema mánuður eftir af auglýstum starfstíma þingsins. Mig langar að spyrja: Af hverju kom hæstv. ráðherra ekki fyrr með þessi mál inn í þingið?
Virðulegi forseti. Ég ítreka enn og aftur það sem hér hefur komið fram hvað varðar forræði málsins hjá þinginu, þingið tekur þann tíma sem það ætlar sér, alveg óháð því hvað mér finnst um þann tíma. Ráðherra hefur ekkert um það að segja hvernig þingið vinnur sína vinnu. Ég ítreka bara það sem ég hef sagt um eitt málanna þar sem uppi er ákveðin staða. Það breytir ekki forræði þingsins. Síðan er spurningin: Hvers vegna ekki fyrr? Þetta er flókið mál, það hefur tekið tíma að vinna það. Þetta er hluti af stærri og meiri endurskoðun. Núna er málið tilbúið og þá kemur það hér fram, þó þannig að fjórða málið, sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sagði að sneri að græjunum, verður hægt að leggja fram um leið og það kemur úr kostnaðarmati.
Virðulegur forseti. Fari þetta mál inn í nefnd núna að lokinni þessari umræðu geri ég ráð fyrir að það verði sent til umsagnar og þurfi örugglega þrjár vikur. Það sýnir okkur þá að það er ein vika eftir fyrir nefndina til að fá til sín gesti á grundvelli þeirra umsagna. Ég ímynda mér að þrjú flókin mál, eins og hæstv. ráðherra orðar það, sem hafa verið lengi í smíðum þyrftu jafn mikla viðveru í þinginu og í ráðuneytinu, ekki minni. Ég hefði talið affarasælla fyrir ráðherra og ráðuneytið að auglýsa málið á heimasíðu sinni og gefa almenningi færi á að gefa umsagnir. Það gæti flýtt fyrir vinnu málsins í haust en mér sýnist útilokað að ljúka þessu máli á vorþinginu, jafn lítill tími og er eftir til þingstarfanna. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur fólki verið gefið færi á því á heimasíðu ráðuneytisins að veita umsagnir um þessi mál?
Virðulegi forseti. Vegna þess sem hv. þingmaður nefndi síðast er rétt að taka fram að, já, málin voru kynnt og veittir möguleikar á umsögnum. Allur verkferillinn innan ráðuneytisins hefur verið einmitt til að tryggja að þeir komi að sem þurfa og hafa hagsmuna að gæta og svo almenningur. Ég held að það sé ekki almenn regla að það þurfi að taka jafn langan tíma í þinginu og það hefur tekið í ráðuneyti að vinna mál. Það er svolítið öðruvísi vinna sem fer fram í þingsölum og í nefndum en akkúrat við undirbúning mála innan ráðuneytanna. Það getur jafnvel stundum tekið þingið lengri tíma að fara í gegnum mál en það tekur að búa þau til í ráðuneytunum og öfugt. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þingtíminn styttist. Ég hef áður ítrekað stöðu þá sem mál nr. 701 er í og tel sjálfsagt að nefndin hafi það til hliðsjónar. Þó að málunum sé beint til þingsins saman í einu slengi, eins og hv þingmaður orðaði það, er ekki þar með sagt að það þurfi að klára málin [[Forseti hringir.]]og afgreiða öll saman. Það er hægt að afgreiða eitt mál af öðru, klára eitt eða tvö eða þrjú eftir því sem verkast vill.
Virðulegi forseti. Hér hafa orðið einhver mistök. Þetta eru þrjú mál, hvert öðru stærra, og hér eru þau rædd öll saman í einu þegar miklu betra hefði verið að ræða þau hvert fyrir sig vegna þess að þetta fyrirkomulag skerðir mjög verulega tíma okkar þingmanna til að ræða málin. Við hefðum haft 45 mínútur í heild til að ræða öll málin sem ég tel reyndar ekki að við hefðum endilega þurft vegna þess að viðamesta málið, nr. 702, er sennilega það sem hefði þurft miklu meiri tíma en hin. Í staðinn höfum við 15 mínútur til að tala um öll málin í einu og sömuleiðis getum við einungis farið í andsvör við hæstv. ráðherra einu sinni eftir framsögu fyrir öll þrjú málin. Það er kannski hvimleiðara þar sem ein mínúta til að spyrja spurninga er einfaldlega ekki nógur tími til að halda utan um allt sem hér er um að ræða. Hér eru mjög mörg viðamikil mál á ferðinni og þess vegna verð ég að mótmæla því harðlega að þau séu rædd öll saman í einu. [[Forseti hringir.]]Ég kem að því aftur seinna meir hvernig á þessu stendur öllu saman en ég verð að mótmæla harðlega.
Forseti vill geta þess að það hafði komið fram ósk um að ræða þessi mál saman og það er samkvæmt 4. mgr. 77. gr. þingskapa þannig að það hefur verið farið að því öllu. Forseta er kunnugt um að það var lesið þannig upp hér í byrjun og enginn hreyfði andmælum við því.
Forseti. Í fyrsta lagi, þegar þessi beiðni var borin upp voru flestir þingmenn, ef ekki allir nema einn, í matsal til þess að geta tekið þátt í þessum umræðum og hlupu hér inn og þá var bara búið að taka þessa ákvörðun. Þetta var aldrei rætt á þingflokksformannafundi. Það er eðlilegur vettvangur til að bera upp svona ósk og samkvæmt því sem kom fram hjá hæstv. menntamálaráðherra taldi hann að þetta hefði verið borið upp á þingflokksformannafundi. Ég tel að forseti hafi hlunnfarið þingmenn um tjáningarfrelsi hér í dag um svo mikilvæg mál að ég á eiginlega ekki til orð yfir svona vinnubrögðum. Það er ekki bara eitt heldur allt að á þessum vinnustað.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þær athugasemdir sem hér hafa komið fram. Það hefur verið góð samstaða um fyrirkomulag dagskrár í dag við forseta í samráði við þingflokksformenn, en hvað þessa tillögu forseta varðar var ekkert samráð haft. Ég vil leyfa mér að trúa að það hafi verið yfirsjón af hálfu hæstv. forseta. Þingsalurinn var nánast tómur og enginn þingflokksformaður inni þegar forseti lýsti eftir andmælum sem bárust ekki. Ég tel einsýnt að í hádegisverðarhléi verðum við að setjast yfir það með hvaða hætti verði hægt að stýra þessu til betri vegar þannig að það verði gefið nægilegt og eðlilegt rými fyrir þá umræðu sem þessi þrjú mál gefa tilefni til.
Virðulegi forseti. Ég var að reyna að rifja upp með mér það fyrirkomulag sem er haft um þessa hluti. Ég held að í flest skipti þegar svona ákvarðanir eru teknar hafi þær farið fyrir þingflokksformenn, en það er þó ekki fortakslaust. Mig rekur minni til þess að það hafi líka oft verið bara ákvörðun forseta enda hefur hann fullar heimildir til þess. Sökum þess að málið er svo til komið sem hér er og að þessar athugasemdir hafa komið fram lýsi ég mig reiðubúinn til þess að reyna að vera sem mest við umræðu málsins í þinginu þannig að hv. þingmenn geti þá beint til mín með eðlilegum hætti fyrirspurnum og ég tekið meiri þátt í umræðunni til að tryggja að þau sjónarmið sem liggja að baki þessum frumvörpum af minni hálfu komi fram. Ég ítreka líka að síðan fer meginþungi vinnunnar fram innan nefndarinnar þar sem hér er um að ræða um margt flókin frumvörp.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir viðleitnina. Hins vegar hefur samstarf þingflokksformanna við forseta upp á síðkastið verið mjög gott og það er mikil samstaða um dagskrána hér í dag og næstu daga. Ég hélt að mönnum væri ljóst að við píratar litum á málið sem mjög mikilvægt og legðum í öllum okkar samtölum ríka áherslu á að okkar sjónarmið kæmu fram án þess að markmiðið væri að tefja neitt, það væri einfaldlega vegna þess að hér er um mjög viðamikil mál að ræða sem við tökum mjög alvarlega. Þess vegna kemur mjög á óvart að þetta hafi verið ákveðið án þess að þingflokksformenn væru í salnum eða reyndar að því er virðist þingmenn yfir höfuð sem var eðlilegt enda var tillagan borin upp í miðju matarhléi. Ég tók eins stutt matarhlé og ég gat hugsað mér og á þeim tíma sem ég taldi passa best. Það dugði ekki til. Þó kom ég hlaupandi inn um leið og ég sá höfundamálin koma á dagskrá þrátt fyrir að fyrsta málið, sem er 700. mál, væri ekki málið sem ég hafði hugsað sér að tala um heldur 702. málið. [[Forseti hringir.]]Þá var það þegar byrjað, búið að taka þessa ákvörðun og allt orðið of seint. Þetta finnst mér hvimleitt með hliðsjón af því að við höfum verið mjög skýrmælt um að þetta séu mál sem okkur er mjög annt um.
Virðulegur forseti. Það hefur náðst ágætissamkomulag á milli hæstv. forseta og þingflokksformanna um þá viðurhlutamiklu dagskrá sem liggur fyrir þessum degi. Ég held að menn séu allir sammála um að reyna að ljúka henni en það að taka þessi mál í einu slengi, eins og ég nefndi áðan, er svolítið stílbrot. Það er ekki í samræmi við það sem rætt var um og ætti ekki að verða til þess að tefja þessi mál á nokkurn hátt. Ég held að það sé mikilvægt að menn hafi færi á því að ræða þau hvert í sínu lagi og ég mun taka þetta upp við forseta við tækifæri á göngum þingsins. Mér finnst mjög mikilvægt að þetta sé leiðrétt og menn hafi færi á að fjalla um þessi mál hvert í sínu lagi.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir viðleitnina en jafnframt taka undir það sem hefur komið fram í máli hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar og hv. þm. Róberts Marshalls. Þetta er mikið stílbrot á þeim samræðum sem áttu sér stað þegar verið var að semja um þessa dagskrá. Ég skil eiginlega ekki alveg hvað vakir fyrir forseta að framkalla stílbrot á svo viðkvæmum tíma sem við erum nú á í þinghaldinu. Ég fagna því þó að við fáum tækifæri til að beina spurningum til ráðherra í ræðum okkar. Samt skerðir þetta mjög getuna til þess að fjalla um málin og tryggja að við séum með ítarlegar umræður um þau álitamál sem þessi frumvörp bera með sér.
Virðulegi forseti. Mér er svo sem ekki alveg kunnugt um samningana sem hafa verið gerðir um þessi mál, en það að skella þrem málum saman í eitt styttir náttúrlega mjög umræðutímann. Umræðutíminn er ekki bara tilviljun til þess að tefja tímann eða eitthvað svoleiðis. Hann er til þess að fólk geti komið að öllum þeim atriðum sem því finnst skipta máli hverju sinni. Það er kannski heimskuleg hugdetta en ég velti fyrir mér hvort þá væri hægt að tala um öll málin í einu og hafa þrefaldan ræðutíma. Er það lausn á málinu?
Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka að ég mun leitast eftir því að taka áfram þátt í umræðum eftir því sem tilefni gefst til. Ég held líka að það sé nauðsynlegt að halda því til haga að ég tel að forseti sé í fullum rétti með svona ákvörðunartöku, það sé mat hans sem liggi þá fyrir því að málin séu nægjanlega lík til að slík ákvörðun sé tekin. Oft er þetta rætt á vettvangi þingflokksformanna en það er ekki algilt, ég held að ég sé alveg klár á að svo sé ekki. Ég vonast til þess að þetta verði ekki til þess að spilla neitt fyrir málinu né heldur því ágæta samkomulagi sem hér er annars um hvernig þingstörf gangi fram á næstu dögum. Í þessu er ekkert annað fólgið en að við töldum að það væri til hagræðis fyrir þingið að hafa þetta svona. Ég skil vel það sem hefur komið fram hjá nokkrum hv. þingmönnum um að þeim finnist það ekki. Niðurstaða forsetans liggur fyrir, þetta er staðan, en ég mun þá, eins og ég segi, eftir atvikum [[Forseti hringir.]]vera hér til svara.
Forseti hefur hlustað á þau sjónarmið sem hafa komið fram hjá þingmönnum um þetta mál og eins frá hæstv. ráðherra sem hefur lýst yfir vilja til að taka meiri þátt í umræðunni.
Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið hefði ég óskað þess að hafa meiri tíma til að ræða öll þessi mál. Ég ætla ekki að eyða meiri tíma í að ræða það hér og nú enda hefur virðulegur forseti sýnt skilning sinn á því öllu saman og sýnt það viðhorf að vilja endilega greiða úr eins og frekast er unnt. Við ræðum hérna þrjú mál í einu, 700., 701. og 702. þingmál sem varða höfundarétt, en eins og margir hljóta að vita um þessar mundir er flokkur pírata stofnaður beinlínis vegna höfundaréttarmála og áhrifa höfundaréttar á frjáls samskipti á internetinu. Þau frumvörp sem við ræðum hér eru ekki alslæm, þau eiga það hins vegar sameiginlegt að mínu mati að þau taka ekki tillit til þess nýja tíma sem við búum í nema að því marki að reyna að halda í gamlar og ríkjandi hugmyndir um það hvernig höfundalög eiga að virka. Vandinn er sá að þau virka ekki með hliðsjón af nútímatækni, þ.e. ef við ætlum okkur að lögum sé fylgt og að þeim sé hægt að framfylgja á einhvern hátt. Í því sambandi langar mig til að minnast á fyrirbæri sem heitir viðskiptakostnaður. Ég hygg að flestir hér inni viti hvað það þýðir en það er sá kostnaður sem fylgir því að eiga í viðskiptum. Viðskiptakostnaður er á þremur meginsviðum, við leit og upplýsingaöflun, við samningagerð og síðan við eftirfylgni og eftirlit með samningum. Á netinu vil ég meina að sé fullkomlega ómögulegt að stunda eftirfylgni og eftirlit með samningum, þ.e. ef við tökum fyrir samninga þar sem einn kaupir til dæmis eitt lag eða eina kvikmynd vegna þess að efnið fer í dreifingu og þá verður það órekjanlegt ef netið er frjálst og opið, og helst vegna þess að höfundaréttarvarið efni er ólíkt ólöglegu efni að því leyti að það er löglegt að framleiða kvikmyndir, tónlist, listaverk og hugverk og það er löglegt að dreifa þeim og það er löglegt að neyta þeirra. Fólk vill hýsa þetta, það vill njóta þess og dreifa þessu. Þunginn sem er í því að brjóta höfundaréttinn er miklu meiri en þegar kemur að dreifingu á ólöglegu efni af öðrum toga. Hér er um að ræða afþreyingu en ekki eitthvað sem varðar beinlínis glæpi eins og til dæmis gagnvart börnum eða ofbeldisverk. Þarna á er eðlismunur. Af þessu leiðir að það að reyna að hafa stjórn á upplýsingum á netinu þegar kemur að höfundarétti verður í reynd ómögulegt. Mér finnst þessi frumvörp ekki taka tillit til þess enda er þetta umræðuefni sem er alltaf í mikilli gerjun. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra lýkur þessu umræðuefni í raun og veru aldrei, a.m.k. ekki meðan heimurinn heldur áfram að breytast. Nú er verið að endurskoða höfundaréttarmál í Evrópusambandinu og mér finnst mikilvægt að við vitum fyrir fram hverjar slíkar breytingar verða áður en við getum endanlega tekið ákvörðun um þær breytingar sem hér liggja fyrir. Hér liggja fyrir breytingar á hugtökum og ýmsum hlutum sem varða inntakið í höfundarétti og þess vegna finnst mér ekki heppilegt að við setjum lög hér og nú sem koma til með að breytast skömmu eftir það að því gefnu að Evrópusambandið hugsi sér einhverjar breytingar í málaflokknum eins og lítur út fyrir. Það er ein af mörgum ástæðum þess að mér þykir óheppilegt hversu seint þetta kemur fram á þingi þótt ég beri fulla virðingu fyrir því að hér sé vandað til verka. Ég tel ekki líklegt að það takist, a.m.k. ekki miðað við núverandi starfsáætlun, að ljúka þessu máli hér í vor, einfaldlega vegna þess að við eigum að vanda okkur við þetta mál eins og frekast er unnt og sömuleiðis að við höfum ekki aðgang að öllum þeim upplýsingum sem varða þróunina á þessum málum til frambúðar. Nú hafa þessi frumvörp verið í bígerð í dágóðan tíma sem er fínt. Auðvitað er það fylgifiskur þess að vanda vel til verka, en það hefur þau leiðinlegu fylgiáhrif að þau úreldast heldur hratt miðað við það sem er í gangi annars staðar í heiminum. Úr því að við erum að ræða öll þessi frumvörp í einu langar mig aðeins að nefna lengingu verndartíma hugverka. Einu rökin sem ég sé fyrir því í frumvarpinu, það er þá 701. mál sem um ræðir, eru á þá leið í stuttu máli að fólk lifir lengur og þess vegna þurfi að lengja verndartíma höfundaréttar flytjenda úr 50 í 70 ár. Gott og vel. Þegar kemur hins vegar að verndartíma höfundar er hann framlengdur úr 50 í 70 ár eftir andlát höfundarins. Þetta kemur mér spánskt fyrir sjónir vegna þess að maður nýtur ekki ávaxta erfiðis síns þegar maður er látinn. Ég sé ekki hvernig slík lenging ætti að auka hugverkasköpun sem er, þegar allt kemur til alls, upprunalegt inntak höfundaréttar, að auka listsköpun, búa þannig um hnútana að fólk sjái sér hag í því að framleiða hugverk og listaverk af ýmsu tagi. Ég sé ekki að þessi breyting muni hafa það í för með sér. Ég sé ekki vitnað í neinar rannsóknir sem sýna fram á það. Það hafa hins vegar verið gerðar rannsóknir á efninu. Landes og Posner komust árið 2003 að þeirri niðurstöðu, að teknu tilliti til fyrningar, að kjörlengd væri í kringum 15 ár að meðaltali. Hvert viðbótarár eftir það skilar að meðaltali litlum ávinningi. Þess má geta að ef verndartíminn er of langur er það sóun á gæðum sem hægt er að nota endurgjaldslaust en þvælast ellegar fyrir í einhvers konar höfundaréttarflækju. Það sem mér liggur fyrst og fremst á hjarta í þessu öllu saman er spurningin um það hvernig höfundaréttarlög eiga í meginatriðum að vera. Vandinn sem ég sé fyrir mér, og ég vona að hæstv. ráðherra sé reiðubúinn að koma í smáspjall um þetta hér og víðar, er hvernig í ósköpunum við ætlum á tímum internetsins, sem ég geri ráð fyrir að allir hér inni vilji hafa frjálst og opið, að framfylgja höfundarétti gagnvart einstaklingum. Það er svolítið öðruvísi að haga málum með einstaklinga en fyrirtæki. Ef við erum að tala um fyrirtæki eins og Netflix, Spotify, YouTube og Hulu og allar þessar efnisveitur eiga þau það sameiginlegt að þau vilja vera á markaði þar sem þau njóta réttarverndar. Þau vilja búa í réttarríki, vilja vera aðgengileg og standa skil á skuldum sínum. Á þessi fyrirtæki og fyrirtæki almennt er hægt að leggja ákveðnar skyldur, skyldur sem er ekki raunhæft eða skynsamlegt að leggja á einstaklinga. Það er hægt að krefjast þess að það sé miklu ríkara eftirlit með fyrirtækjum en einstaklingum. Þess vegna finnst mér mikilvægast að höfundaréttarlög hætti að snúast um einkaleyfi höfunda til að dreifa og fjölfalda efni og hugi frekar að því að höfundar hafi einkaleyfi til að hagnast á verkum sínum. Þar á er grundvallarmunur. Það er hægt að búa til viðskiptamódel sem heimilar höfundum einhverja stjórn gagnvart fyrirtækjum, gagnvart lögaðilum sem vilja búa í réttarríki og vilja haga sér lögum samkvæmt. Það er miklu erfiðara þegar um er að ræða hundruð milljóna einstaklinga hér og þar sem eru bara á einhverjum tölvum úti í bæ og brjóta bara höfundaréttarlög sama hvað tautar og raular. Það er ekki hægt að hafa stjórn á þessu fólki og ég legg til að við eigum ekki að vilja hafa stjórn á því. Við eigum ekki að vilja stjórna samskiptum á netinu nema að því marki sem er algjör nauðsyn sem er náttúrlega neyð. Þegar við höfum stjórn á þessu eigum við að gæta þess að það sé samkvæmt reglum réttarríkisins, þ.e. að sjálfsögðu með dómsúrskurði o.s.frv. Viðskiptakostnaðurinn sem ég nefndi áðan kemur þar inn. Ef fyrirtæki ætlaði eða yfirvöld ætluðu raunverulega að framfylgja dreifingarbanni á höfundaréttarvörðu efni, þ.e. ef ekki er staðið löglega að viðskiptunum, væri kostnaðurinn við það að framfylgja höfundarétti svo gríðarlegur að það væri í reynd ómögulegt, það mundi aldrei nokkurn tímann borga sig. Þess í stað hafa verið settar reglur sem miða að því að velta ábyrgðinni yfir á einhverja aðra, gera það á einhvern hátt auðveldara að loka fyrir, auðveldara að grípa inn í með einhverjum hætti án þess að fara í gegnum hið hefðbundna ferli sem fylgir til dæmis lögreglurannsókn. Ég get nefnt dæmi. Ef upp á borð koma gögn sem sýna fram á eitthvert ofbeldisverk og efni sem við ætlum að stofna, segjum barnaklám eða eitthvað því um líkt, er ferli til staðar samkvæmt hugmyndinni um réttarríki sem er ætlað til þess að hægt sé að hefja rannsókn, rekja IP-tölur, fá leitarheimildir o.s.frv. Að reyna að eiga við höfundarétt með þessu móti mundi aldrei nokkurn tímann svara kostnaði. Þar liggur vandinn eða hluti vandans. Þess vegna fá menn hugmyndir eins og að setja lög sem eru kölluð DMCA í Bandaríkjunum, „Digital Millennium Copyright Act“, ég veit ekki til þess að það beri íslenskt heiti, virðulegi forseti, þar sem gert er auðveldara að tilkynna höfundaréttarbrot eða öllu heldur meint höfundaréttarbrot. Sambærileg klausa er í íslenskum lögum um að það sé nóg að um meint höfundaréttarbrot sé að ræða, þá er send tilkynning til viðkomandi þjónustuaðila og honum ber að loka á efnið þótt hann beri enga beina ábyrgð á því sjálfur, ef hann til dæmis bara hýsir það, við meint brot, ekki við sannað brot heldur meint brot. Þá er það þess sem á efnið að útskýra að hann eigi efnið og hafi heimilað birtingu þess. Þetta er heldur öfugt á við það sem maður á jafnan að venjast í réttarríki, en þetta er gert svona vegna þess að þetta er það eina sem svarar kostnaði. Þar liggur vandinn. Eina leiðin til að framfylgja klassískum hugmyndum um höfundarétt er sú að snúa við sönnunarbyrði og veita heimildir til eftirlits og inngrips sem við mundum ellegar aldrei heimila. Þar liggur mótsögn klassískra hugmynda um höfundarétt við borgararéttindi og lýðræði. Þessi frumvörp eru ekki alslæm en eins og ég sagði eiga þau það sameiginlegt að þau taka ekki tillit til þessa breytta raunveruleika. Þau sjá að heimurinn hefur breyst. Þau sjá að það þarf að gera eitthvað og vilja uppfæra skilgreiningar og skýra ýmsa hluti sem kannski þurftu áður ekkert að vera jafn skýrir en takast ekki á við grundvallarvandann sem er sömuleiðis fyrir samfélagið allt grundvallarblessun. Hún er sú að dreifing upplýsinga er orðin í meginatriðum ókeypis, ólíkt því sem áður var. Það kostaði áður teljandi vinnu og erfiði að dreifa upplýsingum, og hugverk eru ekkert annað en upplýsingar þegar upp er staðið, en núna er það í meginatriðum ókeypis. Það er ódýrara að framleiða þetta, a.m.k. mikið af þessu, það er vissulega auðveldara að dreifa þessu og það er erfiðara en nokkru sinni fyrr, reyndar ómögulegt í frjálsu samfélagi, að hafa einhverja stjórn á þessum upplýsingum. Við getum ekki stjórnað upplýsingum án þess að stjórna upplýsingum. Til að sýna fram á kaldhæðnina sem í þessu felst minnist ég óafritanlegra geisladiska sem Sony setti á markað einhvern tímann þegar ég var táningur og menn hlógu að þessu, með réttu, vegna þess að hugmyndin var þessi: Við ætlum að taka tæki A sem er geislaspilarinn og tæki B sem er heyrnartólin og við ætlum að leyfa flutning af tæki A yfir á tæki B en hins vegar einhvern veginn að hindra að það fari frá tæki A yfir á eitthvert annað tæki B. Þetta er ekki hægt. Upplýsingar eru þess eðlis að með því að stjórna þeim þarf maður að stjórna þeim. Ef við stjórnum þeim ekki stjórnum við þeim ekki. Þetta er svo einfalt þegar á heildina er litið. Þar liggur vandinn, þetta er eðlisfræðilegt vandamál og þetta er vandamál sem við getum ekki látið eins og við getum leyst með hefðbundnum hætti nema illa fari. Við verðum að finna nýjar leiðir. Nú á ég bara tvær mínútur eftir, því miður, en góðu fréttirnar eru þær að viðskiptamódelin eru að verða til. Markaðurinn er að finna nýjar lausnir á því hvernig hægt sé að virkja sköpunarkraft fólks og fá greitt fyrir það sem hlýtur að vera sameiginlegt markmið okkar allra. Við vorum bara ósammála um hvernig ætti að fara að því. Þetta er kannski einfaldast fyrir leikjaframleiðendur og hugbúnaðarframleiðendur vegna þess að þeir hafa fyrir löngu áttað sig á því að það er skynsamlegast að bjóða upp á einhverja þjónustu, t.d. að búa til leik eins og World of Warcraft eða Eve Online. Það mega allir dreifa leiknum, það skiptir engu máli, en til þess að spila með öðrum þarf að stimpla sig inn á ákveðna þjónustu og á þeirri þjónustu er hægt að hafa stjórn án þess að fylgjast með neinum eða hlera neinn. Það þarf engar slíkar aðferðir til að veita þjónustu nema einfaldlega að fá borgað. Þetta er ekki það einfalt í öðrum greinum og það er misjafnt eftir greinum hvað hentar vel. Netflix og Spotify eru ágæt fyrstu skref, það er hins vegar það vandamál við þá þjónustu að hún borgar höfundunum sjálfum afskaplega lítið, ef nokkuð yfir höfuð. Það er vandamál sem við ættum frekar að einbeita okkur að, það hvernig okkur tekst að búa til lagaumgjörð sem gerir höfundum kleift að nota slíka þjónustu og fá greitt fyrir það af sanngirni án þess að þurfa að fara út í takmarkanir á upplýsingum. Í raun og veru er markaðurinn þannig að fólk er fullkomlega reiðubúið að borga fyrir vöru og þjónustu ef verðið er hóflegt og þjónustan er góð. Þetta sýnir sig aftur og aftur. Ekkert hefur stöðvað svokallað ólöglegt niðurhal betur en Netflix og Spotify. Þótt sá sparnaður hafi vissulega ekki komist til höfunda, því miður, það er vandamál sem við eigum að einbeita okkur að því að laga, sýnir það fram á að baráttan gegn höfundaréttarbrotum felst ekki í því að góma þá sem brjóta á höfundarétti heldur veita þeim þjónustu sem þeir eru reiðubúnir að borga fyrir. Við vitum að það er hægt. Það er staðreynd, reynslan sýnir þetta. Ég hef því miður ekki tíma fyrir meira, virðulegi forseti. [[Forseti hringir.]] Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Virðulegi forseti. Fyrst að því sem hv. þingmaður nefndi síðast. Þróun viðskiptamódela sem eru til þess fallin að tryggja að eigendur að höfundaréttarvörðu efni fái til sín eðlilegar greiðslur er auðvitað það sem mestu skiptir. Það er hárrétt sem hv. þingmaður nefnir að það er í gegnum þá leið, ef við erum að horfa til slíkra leiða og slíkrar þróunar. Vandinn er kannski svolítið í núinu, meðan þetta er að gerast. Við sjáum það til dæmis í útgáfu á tónlist á Íslandi að þar hefur orðið verulegur samdráttur á undanförnum tveimur árum vegna þess að þau módel sem við erum að tala um eru ekki enn þá alveg komin. Ég vil nefna varðandi breytingar og þá vinnu sem nú stendur yfir á vettvangi ESB að það er hárrétt sem hv. þingmaður segir, en það er einmitt hluti vandans, þetta mun alltaf standa svona yfir. Ef við ætlum okkur að bíða þangað til þeir klára og gera eitthvað þá, þá væri strax komin af stað önnur vinna hjá þeim. Ég held að við verðum að taka þau skref sem við teljum nauðsynleg núna og halda svo áfram að fylgjast með þróuninni. Tilgangur þessara frumvarpa er meðal annars sá að tengja saman og færa betur til lagaverk okkar þannig að samrýmist til dæmis því sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum. Hvað varðar það frumvarp nr. 701 sem snýr að tíma eða gildistíma og verndartímanum á höfundaréttarverkunum er rétt að hafa í huga, af því við erum að ræða t.d. Evrópu og Evrópusambandið, að hér er um að ræða innleiðingu á tilskipun frá Evrópuþinginu nr. 77 frá 2011, þannig að við erum raunverulega aðeins að innleiða það kerfi sem hefur verið tekið upp í Evrópu. Það liggur fyrir að Eftirlitsstofnun EFTA fylgist með þessu máli af því fresturinn til innleiðingar er liðinn. Ég nefndi það í framsögu minni að þetta mál stæði þannig. Það þýðir ekki að afgreiða þurfi öll málin einn, tveir og þrír til þess að bregðast við því, það væri nóg að þannig væri með þetta mál. Þarna er einungis um innleiðingu á tilskipun að ræða. Síðan vil ég segja hitt, af því hv. þingmaður gerði mun á fyrirtækjum og einstaklingum, [[Forseti hringir.]]að ég skil það vel. En það má ekki gleyma því að bak við fyrirtæki eru einstaklingar og þeir njóta verndar sem slíkir. Oft horfum við á stóru fyrirtækin, en það er þannig að áður en þessi fyrirtæki verða stór [[Forseti hringir.]]þá byrja þau mjög oft á því að vera lítil [[Forseti hringir.]]og við hljótum að vernda þá þróun, þ.e. einstaklinga sem eiga þau fyrirtæki.
Virðulegi forseti. Tímaskorturinn er strax farinn ná í skottið á okkur. Það er rétt að það er samdráttur í útgáfu á tónlist á Íslandi, öllu heldur í sölu á tónlist. Hins vegar hafa íslenskir tónlistarmenn notið mikillar velgengni upp á síðkastið. Það er eitt af þeim mynstrum sem við sjáum, þrátt fyrir allt er meiri frábær tónlist að verða til og hún er að verða vinsælli og hún nær víðar á sama tíma og vandamál steðja að gagnvart dreifingu og sölu. Það sem er svo mikilvægt að hafa í huga er að þar eru líka að verða til önnur viðskiptamódel, sem eru í sífelldri þróun og er ekki komið á hreint hvernig verða. Mig langar sérstaklega að nefna tvö þeirra. Það er annars vegar að sumir tónlistarmenn geta gefið tónlistina sína, reynt að dreifa henni sem víðast og halað inn tekjur á tónleikum, vegna þess að það er líka aukin sókn í tónleika. Það eru margar kenningar fyrir því. Ein er sú að fólk hafi einfaldlega meira á milli handanna vegna þess að það hleður efninu miklu ódýrara niður, en peningurinn fer þess í stað í tónleika. Ég legg til að það sé skemmtileg þróun. Það er miklu meira lifandi þróun, eins og var í gamla daga. Þegar plöturnar komu höfðu menn áhyggjur af því að nú mundi enginn fara á tónleika lengur. Það er alveg tækifæri til að snúa þeirri þróun við fyrir þá sem sakna hennar. Þetta er eitt módel sem sumir geta nýtt sér. Það fer þó eftir stöðu listamannsins, einn getur það en annar ekki endilega. Þá ber líka að nefna varðandi þetta módel að þeir tónlistarmenn sem geta nýtt sér það taka í raun hlustunarmarkaðinn frá þeim sem geta það ekki. Þetta býr því líka til einhver ný vandamál, þess vegna er þetta sífellt í gerjun. Annað gott dæmi um nýtt módel sem þarf að reyna betur er þegar ákveðin hljómsveit á Íslandi ákvað að gera það sem kallað er á ensku „crowdfunding“, þ.e. að fjöldafjármagna framleiðslu á geisladisk. Þeir fengu þrisvar sinnum meira en þeir báðu um, fengu fyrir fram borgað, fengu meira en þeir ætluðust til og gátu framleitt diskinn. Svo er auðvitað lengri saga á bak við það sem ég hef því miður ekki tíma fyrir. En það eru ný [[Forseti hringir.]]módel í gangi í tónlist. Við þurfum að leyfa þeim að njóta sín.
Virðulegi forseti. Ég held við séum sammála um þessa þróun og ég tel að ekkert í frumvörpunum muni hindra þróunina sem hv. þingmaður nefnir. Ég held að rétt sé að hafa í huga að þrátt fyrir að íslenskir tónlistarmenn hafi náð miklum árangri á alþjóðlegum vettvangi með tónlist sína er þetta órofakeðja allt frá tónlistarnáminu, síðan allur sá stóri hópur tónlistarmanna sem gefur út og spilar, býr til hlustendamarkaðinn, en það er ekki nema hluti af þeim stóra hópi sem nær inn á hinn alþjóðlega markað, reyndar lítill hluti. Þá skiptir máli að til sé heimamarkaður sem grípur utan um þann stóra hóp, því að ef þetta rofnar heldur það ekki áfram, þá verður það aðeins afmarkaður hluti í sögu okkar, það eru í það minnsta áhyggjur mínar. Það verður að vera áfram markaður fyrir nýjar hljómsveitir til þess að koma fram með list sína og útgáfur og geta selt það. Ég er sammála hv. þingmanni, það er það sem mun gerast, þessi módel munu koma. En menn hafa áhyggjur af því hér, og víðar, að við séum stödd á þeim stað núna að módelin séu ekki nægjanlega öflug og, eins og hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni, að það fari of lítið til listamannanna og of mikið til þeirra fyrirtækja sem reka þjónustur á borð við þær sem voru nefndar, Spotify og aðrar slíkar. Það er heldur ekki alveg í lagi fyrir okkur. Öll þessi umræða er því mikilvæg og nauðsynlegt að hafa þau sjónarmið í huga. Það sem er í þessum frumvörpum og gæti snert á þetta er auðvitað sjálfsagt að skoða alveg sérstaklega.
Virðulegi forseti. Ég deili áhyggjum hæstv. ráðherra hvað varðar íslenska tungu. Núverandi útfærsla af höfundarétti mun ekki laga það heldur, vegna þess að á meðan þróunin á sér stað gagnvart erlendri tónlist, jafnvel íslenskri tónlist á enskri tungu, breytir það því ekki að fólk hefur aðgang að meira efni. Ég sé í raun ekki fram á að hægt væri að leysa það með hefðbundnum leiðum öðruvísi en að skera á tengslin við útlönd, sem ég geri fullkomlega ráð fyrir að enginn sé reiðubúinn til að gera. Heimamarkaðsvandamálið, eins og ég ætla að kalla það, er til staðar hvernig sem við lítum á það. Að mínu mati, og það fer í raun út fyrir þetta, er það miklu víðtækara vandamál sem við þurfum að reyna að takast á við í þeim tilgangi að viðhalda íslenskri tungu og íslenskri menningu. Svo er hitt að það er pínulítill hópur tónlistarmanna sem nær nokkurn tíma miklum árangri, sem á ensku kallast, virðulegi forseti, að „meika“ það. Það hefur hins vegar alltaf verið þannig. Það er ekkert nýtt. Það er í raun og veru frekar þannig að tónlistarmenn og listamenn almennt sem aldrei áttu möguleika fyrir 30 árum geta alla vega núna, með mikilli vinnu og skipulagi, komið sér á framfæri. Sú var tíðin að eina leiðin til þess var í gegnum útgáfufyrirtæki. Það er annað sem er að breytast. Það hefur bæði góðar afleiðingar og slæmar. Ein af góðu afleiðingunum er sú að það er lýðræðislegra fyrirkomulag í kringum það hver nær athygli og hver ekki. Hið slæma er auðvitað að kakan skiptist milli fleiri aðila sem þýðir að færri geta beinlínis lifað af sölu á tónlist eða jafnvel af framleiðslu hennar. Þetta er allt eitthvað sem við þurfum að sjá hvernig gengur til lengri tíma. En þótt þessi frumvörp muni ekki beinlínis stöðva það, nema hugsanlega - nú vantar mig meiri tíma - þetta með framlengingu verndartímans, sem ég hefði viljað ræða sérstaklega, þá finnst mér vanta áhersluna á að við reynum að byggja löggjöfina út frá þessum nýja tíma en ekki út frá gamla tímanum [[Forseti hringir.]]með hliðsjón af þeim nýja.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég er í hópi þeirra sem telja mikilvægt að standa vörð um höfundarétt listamanna og tryggja skapandi greinum starfsumhverfi sitt. Það er auðvitað ekki aðeins spurning um hvernig kökunni er skipt heldur líka spurning um að útfæra það með þeim hætti að hún verði sem stærst, það sem til skiptanna er. Í því eru mörg flókin álitaefni og gott að hafa jafn fróðan mann um það og hv. þingmann. Ég er viss um ef við hefðum sérstakt ráðherraembætti alnetsins eða alnetsráðherra hugsuðu menn sig ekki um tvisvar um þegar þeir tilnefndu þingmann í það verkefni, því að þingmaðurinn býr að mikilvægri þekkingu á því sviði. Ég vil spyrja hann í upphafi hvort hann telji ekki að þau flóknu álitaefni sem hann fór yfir séu af þeirri stærðargráðu að þessi frumvörp séu í raun of seint fram komin á þessu þingi til að takast megi að vinna einhverja skaplega vinnu með þau í þinglegri meðferð og ljúka þeim eftir fjórar, fimm vikur, eins og starfsáætlun þingsins gerir ráð fyrir. Telur hann ekki að gera þurfi ráð fyrir því í þessari umferð í aðalatriðum að þetta sé fyrst og fremst að fara út til umsagnar og að þeir aðilar sem þurfa að rýna málið og koma inn með sjónarmið og ábendingar þar um fái þennan tíma til þess og síðan sé eðlilegt að málið sé tekið upp að nýju að hausti, alla vega meginatriðið þess, og reynt að vanda vel til útfærslunnar á þeim flóknu álitaefnum sem þingmaðurinn fór yfir í ræðu sinni?
Virðulegi forseti. Mér þætti það kraftaverki líkast ef okkur tækist að fara í gegnum öll álitamál á yfirstandandi þingi, ég verð að segja eins og er. Að því sögðu er þetta mál sem er alveg þess virði að skoða mikið á þeim tíma sem við þó höfum og reyna að finna út úr því hvernig hægt sé að gera þetta sem best og ef ekki best þá alla vega skást. Hvað varðar hvernig frumvörpin geta haft áhrif á þá þróun sem á sér stað í viðskiptamódelum í hugverkabrönsum almennt óttast ég það mest við frumvörpin, og sérstaklega mál nr. 702, að þau breyti fyrirkomulaginu á þann hátt að minni reynsla verði af því hvernig hlutirnir virka eins og er og farið verði að reyna að gera nýja hluti á meðan aðrar lagabreytingar eiga sér stað, ýmist í Evrópu, í umræðunni hér eða hvað eina. Mér finnst því rosalega óþægilegt að vera að reyna að gera þessar breytingar hér og nú. Mér finnst það afskaplega slæm tímasetning. Þegar kemur að því að leyfa þessum viðskiptamódelum að þróast er tvennt sem við þurfum að gera. Annars vegar þurfum við að hemja okkur í því að reyna að halda í gömlu módelin. Við verðum að leyfa nýju viðskiptamódelunum aðeins að finna sig í því umhverfi sem er til staðar núna. Ef við hrærum mikið í því getum við óvart stofnað í hættu nýjum viðskiptamódelum sem byggja á tiltekinni aldagamalli túlkun á því fyrirkomulagi sem er til staðar akkúrat núna. Hitt sem við verðum að gera er að átta okkur á því hvernig við getum breytt lögunum til þess að búa betur um viðskiptamódelin, t.d. Netflix, Spotify og YouTube o.fl. Dæmi um afskaplega snjallt viðskiptamódel er YouTube, eða öllu heldur ef lögin væru þannig að hver sem er mætti setja höfundaréttarvarið efni á YouTube, sama hvað höfundinum finnst, en YouTube væri hins vegar skyldugt til þess að greiða ákveðna prósentu af auglýsingatekjum. Það eru svona módel í gangi, en það er byggt á þeirri forsendu að menn eigi í raun og veru ekki að setja þetta upp til að byrja með. Það byggir í [[Forseti hringir.]]raun á því, sem er slæmt. Það er alltaf ákveðin skekkja í lögum um það. Það eru svona vandamál sem við eigum að vera að einbeita okkur að, að mínu mati.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er auðvitað mikilvægt að fylgjast með þróun á viðskiptaaðferðum á því sviði eins og öðrum, raunar jafnvel frekar á þessum því að þarna á mikil framþróun sér stað. Mikilvægt er að hafa í huga að það á ekki við sem áður var að það eyðist sem af er tekið, heldur getur notkun leitt til enn meiri notkunar og þannig skapað meiri verðmæti fyrir höfundaréttarhafann. Það má náttúrlega ekki leyfa þeim viðskiptum að þróast þannig að það sé á kostnað skapandi listamanna eða að þeir þurfi um árabil að búa við óviðunandi starfsumhverfi af því einhver fyrirtæki eru að þróa nýtt viðskiptaumhverfi. Við verðum að tryggja hag þeirra sem eiga framfærslu sína undir því að réttindi þeirra til eigin verka séu tryggð. Ég vildi hins vegar segja almennt um frumvörpin, og ég fagna því að þingmaðurinn ætlar ekki að liggja á liði sínu við að vinna í þeim á þeim fáu vikum sem eftir eru, að ég held þó að mikilvægt sé að hér sé lokið því sem lýtur að innleiðingu á tilskipun Evrópusambandsins. Ég hvet hv. þingmann til að styðja hæstv. menntamálaráðherra Illuga Gunnarsson í því að við rekum af okkur slyðruorðið í því, við erum komin fram yfir á tíma í því, og innleiðum tilskipun Evrópusambandsins í íslensk lög.
Virðulegi forseti. Auðvitað er það þannig að ég mundi vilja að sem mest vinna yrði unnin á sem skemmstum tíma, en það þarf að vanda til verka og þá er mikilvægt að við fáum þann tíma sem við þurfum til að ljúka vinnunni. Hv. þingmaður nefnir réttilega að notkun geti leitt af sér meiri notkun. Það er einmitt það sem gerir hugverkaiðnað og eðli upplýsinga almennt frábrugðið viðskiptum með vörur sem eru búnar til úr föstum hlutum. Þegar maður býr til hugverk einu sinni, ég er forritari og tónlistarmaður sjálfur þannig að ég veit alveg hvað það er að búa til hugverk, er maður búinn að búa það til og fjöldaframleiðsluferlið er í grundvallaratriðum ókeypis núna á 21. öldinni. Í því felst ekki endilega réttlæting á því að afrita það endalaust, heldur ábending um að það er í grundvallaratriðum frábrugðið því að baka 100 milljónir brauða og spila 100 milljónir laga. Það er grundvallarmunur á því hvernig þessi þjónusta er veitt og þar af leiðandi er alveg eðlilegt að grundvallarmunur sé á þeim viðskiptamódelum sem eru notuð til að styðja við slíka framleiðslu og tryggja að allir fái borgað fyrir vinnu sína, sem er það sem við viljum öll. Hv. þingmaður nefnir að þróunin megi ekki verða til þess að skaða hagsmuni listamanna. Það er tvennt í því. Við þurfum þá að vita hvernig við tryggjum hagsmuni listamanna sem best. Hagsmunir listamanna felast ekki endilega í því að þessi tiltekna útfærsla sé við lýði. Það er heili punkturinn. Það eru ekki hagsmunir listamanna að þverskallast við að hafa ævaforna hugmynd um það hvernig höfundaréttur virkaði fyrir 100 eða 200 árum, eða jafnvel 30 árum, í umhverfi sem einfaldlega byggir ekki á sömu grundvallareðlisfræði, eða ekki eðlisfræði heldur grundvallarlögmálum í dreifingu og framleiðsluferlinu. Það eru allir sammála hér um að vilja tryggja hagsmuni listamanna sem best. Ég er forritari. Pabbi minn er hljóðmaður. Mamma mín er kvikmyndagerðarmaður. Ég kann að búa til tónlist. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir er ljóðskáld. Við búum til hugverk. Við viljum að þetta sé í lagi. En útfærslan þarf að vera skynsamleg.
Forseti. Ég er alveg í öngum mínum yfir því hversu lítinn tíma ég hef til að fara yfir þessi mál. Margir halda að píratar og netverjar almennt vilji fá allt ókeypis og séu upp til hópa talsmenn þjófnaðar á hugverkum. Það er byggt á miklum misskilningi. Ég ætla að leitast við að útskýra af hverju við þurfum að endurskoða höfundaréttarlög út frá þeim veruleika sem við lifum í í dag. Ég sé ekki að við færumst nær hinum nýja tíma með þessum lagabreytingum, þvert á móti erum við fullkomlega stöðnuð. Ef ég kaupi til dæmis raunheimabók í dag hef ég fullan rétt og getu til að lána eins mörgum og ég vil þá bók án þess að biðja útgefanda um heimild eða ég sé skilgreind sem glæpamaður. Ég hef meira að segja tekið þátt í alþjóðaverkefnum þar sem bækur eru skildar eftir á víðavangi og sá sem finnur bók er hvattur til að lesa hana og skilja hana svo eftir til að aðrir geti notið hennar. Markmiðið er að fá sem flesta til að lesa. Ég má líka lána geisladiskana mína og jafnvel gefa þá og þarf ekki að fá heimildir til þess, sennilega vegna þess að ekki er hægt að stoppa það í raunheimum nema með algeru lögregluríki. Eftir tilkomu internetsins hefur sú menning að deila hugverkum meðal vina, jafnvel stafrænna vina, og vandamanna á milli heimsálfa færst yfir á annað stig og auðveldara er að deila hugverkum en áður. En vegna þess hvernig netið er uppbyggt er miklu auðveldara að fylgjast með því hverjir deila og hvernig, setja því skorður og glæpavæða það. Píratar hafa áhyggjur af þeirri þróun því að þeir sem hafa náð hvað mestum árangri í glæpavæðingu og deilingu eru valdamiklir, eru með annan fótinn á skrifstofum þingmanna vestan hafs og taka mjög virkan þátt í stefnumótunarvinnu löggjafarvaldsins. Þau lagalegu skrímsli sem hafa komið út úr þeirri vinnu hafa stefnt því frjálsa neti sem við eigum að venjast í hættu og nú þegar eyðilagt frjálst flæði upplýsinga. Margt ungt fólk hefur fengið fáránlega þunga dóma fyrir að deila menningu, skjölum, vísindalegum rannsóknum og upplýsingum er varða almannahag. Voldugustu höfundaréttarhafarnir eru oftar en ekki ekki listamennirnir sjálfir heldur milligöngumenn sem hirða til sín gróðann, byggðan á hugverkum þeim sem listamennirnir hafa skapað, og þeir bera mjög mikla ábyrgð á því ástandi, þ.e. hinir raunverulegu höfundaréttarhafar. Í frétt sem var á RÚV í síðustu viku var fjallað um ríkustu menn á Bretlandseyjum og er það enginn annar en Len Blavatnik, eigandi Warner Music, sem er ríkasti maður þar, sem segir mjög mikið um hverjir fá eitthvað af höfundaréttarkökunni. Stóru hagsmunaaðilarnir hafa haft frumkvæði að því að reisa múra í netinu sem margir hérlendis hafa upplifað með því að geta ekki á löglegan máta keypt tónlist í gegnum iTunes eða sjónvarpsþætti og kvikmyndir í gegnum Netflix eða Amazon. Þeir múrar hafa síðan verið fyrirmynd sambærilegra múra sem ríkisstjórnir hafa notað til að hindra frjálst flæði upplýsinga, eins og t.d. þegar Amazon sparkaði WikiLeaks með efni sitt út úr stafræna skýinu sínu vegna pólitísks þrýstings frá yfirvöldum í Bandaríkjunum. Mörg lönd gerðu tilraun til hins sama með misjöfnum árangri. Þá reyndi á netsamfélagið sem endurritaði vef WikiLeaks og kom honum yfir á það sem kallað eru speglar, víðs vegar um heim, þar sem menning og lagahefð lætur rétt almennings til upplýsinga njóta vafans. Margir listamenn hafa gert tilraunir með óheft aðgengi að hugverkum sínum og tekið þátt í þeirri merkilegu þróun sem á sér stað með því að finna upp ný viðskiptamódel að hugverkarétti og afglæpavæðingu, með því að deila gögnum um hugverk sín. Má þar nefna til dæmis Neil Gaiman, Paulo Coelho og Cory Doctorow. Þeir, ásamt fjöldamörgum öðrum, hafa skilið að með því að veita sem flestum aðgengi að hugverkum sínum í netheimum seljast hugverkin þeirra einfaldlega miklu betur í raunheimum og víðar um heim. Það er tímabært að við finnum sameiginlegar og sanngjarnar lausnir. Græni hópur Evrópuþingsins gaf til dæmis út bók um heildarendurskoðun á höfundaréttarlögum eftir Falkvinge, upphafsmann Pírata í Svíþjóð, og Engström, fyrsta Evrópuþingmann Pírata. Píratar vilja styðjast við þær tillögur sem þar má finna og óska þess og vilja vinna að því að hérlendis verði frambærileg stefna í anda 21. aldarinnar í höfundaréttarlögum. Það er ekki hægt að slíta í sundur þær hefðir sem hafa myndast meðal netverja um heim allan og hólfa niður í einsleita stefnu um höfundarétt. Allt of mikið er í húfi til að þær leikreglur sem tíðkuðust séu einfaldlega yfirfærðar á þann heim sem við búum í núna. Flestir undir þrítugu þekkja aðeins veruleika þar sem frjálst flæði upplýsinga, samskipta, menningar og samfélags er normið, landamæralausi heimurinn sem netið hefur mótað hefur orðið til framþróunar í heimi okkar, sem erfitt er að útskýra fyrir þeim sem ekki eiga hlutdeild í þeim heimi. Friðhelgi einkalífs er eitthvað sem flestir hafa í hávegum, sem eina af grundvallarstoðum mannréttinda í þroskuðum lýðræðisríkjum. Því miður er það svo að sú friðhelgi er að engu höfð í netheimum. Flest lög sem eiga að vernda okkur gagnvart ágangi fyrirtækja og stjórnvalda, sem hnýsast í einkaupplýsingar okkar, eru algerlega úrelt þegar kemur að netheimum. Úrbætur þar þurfa að haldast í hendur við heildræna endurskoðun á höfundaréttarlögum og í því samhengi er vert að skoða 21. gr. í 702. máli er lýtur að milliliðum. Þar á að gera tilraun til að setja á meiri vernd fyrir milliliðinn, sem er auðvitað tímabært. Það þarf að tryggja að til staðar sé raunveruleg milliliðavernd í anda þeirrar stefnu sem á að móta í þróun netvæns Íslands. Mig langaði í því samhengi að beina fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra varðandi milliliðaverndina eða lögbannið sem er í 21. gr. Það er verið að koma með alls konar stefnur og vinna að því að gera Ísland að frambærilegu landi, að það verði netvænt land og hafi lagalega sérstöðu í þeim málum. Nú er það svo að í ráðuneyti hæstv. ráðherra er verið að vinna að lögum sem ríkisstjórninni var falið að vinna í tengslum við þingsályktunartillögu um að Ísland taki afgerandi lagalega sérstöðu varðandi upplýsingar og tjáningarfrelsi og þar er sérstaklega fjallað um milliliðavernd. Mér og fleiri pírötum þótti ákaflega mikilvægt að því yrði haldið áfram á sem víðtækastan hátt og var því fundinn staður í netvæna Íslandi. Ég ætla að vísa í umsögn frá IMMI, alþjóðlegri stofnun um upplýsingar- og tjáningarfrelsi, um nákvæmlega þennan þátt í netvæna Íslandi, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að ítreka mikilvægi ákveðinna þátta þegar hugað er að réttindavernd fyrir notendur.“ Og þá er það milliliðaverndin: „Vernd milliliða, sem áðurnefnd þingsályktunartillaga tekur til, er lykilþáttur í því að laða hingað til lands fyrirtæki sem starfa í þeim geirum þar sem upplýsingamiðlun á sér stað, enda myndi það valda hýsingarfyrirtækjum miklum vanda ef þau væru lagalega ábyrg, að öllu jöfnu, fyrir þeim upplýsingum sem eru hýstar hjá þeim. Á sama tíma vilja þeir sem hýsa gögn vera öruggir um sinn hag. Ekki síst vilja þeir sem hýsa vefsíður eða annað á Íslandi vera öruggir um að verða ekki fyrir ritskoðun eða hvers kyns tálmun á útgáfu, nema til dómsúrskurðar komi.“ Mér sýnist einmitt að taka eigi á því í þessari grein en vil fá það staðfest frá ráðherra þannig að alveg öruggt sé að ég misskilji það ekki. „Því er ekki hægt að gera milliliði ábyrga, og lög um það verða að vera skýr.“ Þá langar mig líka að spyrja hvort ráðherra telji að þetta sé nægilega skýrt. „Þetta tekur til fjarskiptalöggjafarinnar og laga um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu.“ Þetta atriði í þessum lögum stangast á við lög um rafræn viðskipti. Mér finnst svo mikilvægt þegar við fjöllum um þessi lög í nefnd að alveg öruggt sé að þau samrýmist öðrum lögum sem heyra undir önnur ráðuneyti eða þá stefnu sem verið er að vinna í. Svo held ég áfram: „Stór fyrirtæki sem hingað kunna að vilja flytja sína starfsemi, sem og lítil og millistór fyrirtæki, gera það ekki ef þessi ákvæði eru ekki skýr og er þetta meginuppistaða þeirra laga sem IMMI þingsályktunin kveður á um er varðar viðskipti og sóknarfæri í þeim efnum á heimsvísu.“ Mig langar að upplýsa hæstv. menntamálaráðherra um að ég hef verið í nánu samstarfi við aðila, sérfræðinga á þessu sviði erlendis, því að það vill svo til að í þessu tilliti erum við ekki eyland. Það var nýverið, það eru kannski þrjár vikur síðan, sem haldinn var mikilvægur fundur á Filippseyjum og þar búin til það sem kallað er ný Manila-viðmið, akkúrat um milliliðina. Ég tel mjög mikilvægt að skoða þau viðmið. Það þótti nást tímamótaárangur á þeim fundi. Það hefur verið erfitt að finna lausn á þessu út af höfundaréttarlögum, af því að fjarskiptalögin vísa alltaf í höfundaréttarlögin. Síðan ef það er tekið lengra eru menn allt í einu komnir inn í höfundaréttarsamninga sem voru samdir á 18. öld og hefur ekki verið breytt síðan 1970 og eitthvað. Ég tel mjög brýnt að við skoðum þetta samfellt þannig að löggjöfina stangist ekki á við eitthvað, sem þýðir að þeir sem hafa áhuga á að hýsa efni hérlendis halda áfram að halda að sér höndum. Við höfum eiginlega misst af lestinni á meðan risastór fyrirtæki, hýsingarfyrirtæki, hafa tekið sér bólfestu í löndum allt í kringum okkur. Vegna seinagangs við að klára þessa þingsályktunartillögu höfum við misst svolítið af lestinni og ég vona og mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort hann deili ekki þeirri sýn minni og mjög margra annarra að Ísland væri ákjósanlegur staður til að hýsa gögn og að setja eigi stefnu um það með nútímalegri löggjöf, sem aðrir geta þá séð hvort virkar eða ekki hérlendis, byggða á bestu mögulegu tilraunum annars staðar frá. Með því að hafa það heildrænt fáum við mikil sóknarfæri. Við nýttum okkur ekki það sóknarfæri sem við fengum fyrir nokkrum árum síðan en betra er seint en aldrei. Síðan langar mig aðeins að fara yfir í allt annað og það eru ákveðnar áhyggjur varðandi lengingu á verndartíma höfundarlaga, sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson ræddi aðeins í ræðu sinni. Ég vildi árétta hversu mikilvægt það er að maður nýtur ekki höfundaréttar ef maður er dáinn. Ég mundi vilja sjá tryggt í nýjum höfundaréttarlögum að listamenn njóti þess að fá greitt fyrir vinnu sína á meðan þeir lifa þannig að þeir geti skapað án þess að hafa fjárhagslegar áhyggjur á blómatíma sínum, sem hlýtur að vera út lífið af því að það er þannig með listamenn að margir hverjir gera oft bestu verk sína annaðhvort þegar þeir eru unglingar eða eldgamlir. Mér finnst mjög bagalegt að sjá okkur taka upp þessa vitleysu. Ég veit að hæstv. ráðherra þekkir það lag ágætlega sem hljómar svona, með leyfi forseta: „Video killed the radio star.“ Við þekkjum það lag. Það er áminning um að við erum alltaf og sífellt á umbreytinga- og umbyltingatímum þar sem ein tegund af einhverju þróast yfir í eitthvað annað. Ég veit að þessi löggjöf er ekki runnin undan rifjum ráðherrans heldur kemur annars staðar frá, eins og mörg Evrópulög, en mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann telji ekki rétt að bíða aðeins. Það er náttúrlega mjög skynsamlegt að leggja málið fram og fá umsagnir og það verða kannski til skýrari línur um hina umfangsmiklu og metnaðarfullu höfundaréttarstefnu, umbyltingu á höfundarétti hjá Evrópusambandinu, af því að við endum alltaf á því að taka upp lög þeirra. Ég ætla ekki að demba mikið fleiri spurningum á hæstv. ráðherra því hann kemst aðeins í andsvör og getur ekki farið í ræðu. Ég vona að við gefum okkur tíma til að fara almennilega yfir þetta.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fróðlega ræðu. Það eru nokkur atriði sem ég vil tæpa á en ég ætla að byrja á að nefna eitt, sem ég hef reyndar gert áður, hvað varðar einmitt það þingmál sem er innleiðing á reglugerðum sem liggja fyrir frá Evrópu, að EFTA fylgist með því máli. Við erum komin fram yfir síðasta dag. Í sjálfu sér höfum við ekki mikið svigrúm í því máli en þá skiptir reyndar miklu að málið er komið fram á þinginu þannig að menn sjá það þá, en alla vega er sú staða uppi hvað það varðar. Það á ekki við um öll málin og þess vegna eru þau ekki öll undir þeirri pressu. Síðan vil ég segja varðandi það sem hv. þingmaður nefndi varðandi samfelluna í lögum einmitt, þessa stóru og miklu mynd sem þingmaðurinn ræddi um. Ég er alveg sammála því að þetta hangir saman, það eru mörg lög og mörg atriði sem menn verða þá bara að gæta að því að fólk fari ekki að rekast hvert á annars horn í þessu. Það er eitt af því sem maður vonast til að hv. þingnefnd gefi sér tíma til að skoða, akkúrat þennan þáttinn. En ég vil þá ítreka eitt. Hér er ekki um að ræða einhverja heildstæða löggjöf eða lausn á öllum þeim mikla vanda sem við erum að ræða. Hér er einungis um að ræða afmarkaða þætti og þarf að horfa á það þannig að það passi inn í einhverja heildarmynd, en við erum ekki að umbylta eða gera einhverjar gagngerar grundvallarbreytingar á þessu fyrirkomulagi. En mig langar að bæta einu við. Það sem er svo mikilvægt að tryggja er að listamennirnir fái greitt fyrir sín verk. Ef það gerist ekki þá mun eina lausnin verða sú að ríkið taki að sér að reka listamennina. Ef þeir hafa ekki framfærslu þá endar það þar. Það er náttúrlega ekki gott, við viljum ekki að það þróist þannig.
Forseti. Veruleikinn er nú sá að það eru samt einhverjir listamenn svo lánsamir að hafa fengið listamannalaun en auðvitað væri það ekki gott ef ríkisrekstur væri á listgreinum, enda mundi það þýða að listamenn væru þá örugglega ekki eins hugrakkir að segja og gera það sem þarf til að veita yfirvöldum aðhald. Ég er alveg meðvituð um að þetta er ekki heildrænt, heildræn lagasetning. Það sem mig langaði að spyrja ráðherrann um í tengslum við málið, sem við erum komin eftir á með, hvernig það sé, getum við komið með róttækar breytingartillögur án þess að verða rekin til baka með þær, eða hvernig er það? Eða pragmatískar breytingartillögur skulum við frekar segja, því að róttækni er nú frekar pragmatísk í eðli sínu. Síðan langar mig að spyrja af því að ég er alveg sérstakur áhugamaður um Bernarsáttmálann sem er svo sannarlega barn síns tíma. Mig langar að spyrja og skora á hæstv. menntamálaráðherra þegar hann er búinn að ná að taka þessi mál úr sínum höndum hvort hann væri ekki tilbúinn að beita sér fyrir því að þau verði nútímavædd. Eins og kom fram í ræðu minni hefur þessum lögum ekki verið breytt síðan 1975 og þetta er ekki sami heimur, þetta er nánast eins og við værum flutt á Mars. Bernarsáttmálinn stendur okkur mjög fyrir þrifum og er mjög erfiður viðureignar af því að hann stoppar ákveðna framþróun varðandi höfundarétt.
Virðulegi forseti. Fyrst að því sem ég komst ekki yfir áðan sem hv. þingmaður ræddi um, þ.e. milliliðina og vernd þeirra. Það sem verið er að leggja til í frumvarpinu er að tryggt verði að þegar til einhverra úrræða er gripið þá séu þeir látnir vita, að gerð sé tilraun til að hafa samband við forsvarsmenn slíkra fyrirtækja eða aðila, þannig að þeir geti haldið uppi vörnum. Ef þeir finnast ekki þá er það auðvitað ný staða. Síðan hef ég sagt, ég tók það fram í framsöguræðu minni og hef sagt það á opinberum vettvangi áður, að ég er þeirrar skoðunar að ef kemur til þess að einhvers konar lokanir séu á þjónustu sé eðlilegt að dómsúrskurður liggi fyrir um slíkt. Mér finnst ekki fara vel á því og það býður hættunni heim að opinberir embættismenn eða sýslumenn taki slíkar ákvarðanir, ég held að betra sé að það fari dómstólaleiðina. Síðan hvað varðar, rétt örstutt, listamennina svo að því sé lokað. Ég heyri að hv. þingmaður er mér alveg sammála um að það væri mjög óæskileg þróun fyrir listina, fyrir einmitt hið gagnrýna hlutverk listamannanna og annað slíkt, ef þróunin yrði sú að það yrði bara ríkið í ríkari mæli sem þyrfti að koma með fjármuni til að standa undir eða hjálpa listamönnunum að lifa vegna þess að tekjumódelin eru ekki komin eða þá að þau þróist þannig, sem getur líka verið hætta, að listamenn fái lítið fyrir sinn hlut, það verði einmitt stór dreifingarfyrirtæki með öðrum hætti en áður var sem nái til sín rentum. Það er ákveðið áhyggjuefni. Síðan hvað varðar þann sáttmála sem kenndur er við Bern og hv. þingmaður nefndi, ég er alveg tilbúinn til að skoða þau mál og vænti þá þess að fá ágætar leiðbeiningar frá hv. þingmanni um þau mál sem ég veit að þekkir þetta mjög vel.
Forseti. Það eru góðar fréttir. Ég held að það sé til bóta varðandi milliliðina að það sé þannig að fólk fái tækifæri til að verja sig, það er til bóta. Ég mundi vilja skoða þetta ákvæði mjög vel og það er ekki ósennilegt að Píratar eða fulltrúi okkar í allsherjar- og menntamálanefnd muni koma með einhverjar tillögur að styrkingu á því ákvæði fyrir milliliðina. En það er eitt varðandi listamenn. Ég veit ekki hvað ég er búin að styrkja marga núna gegnum Karolina Fund sem er frábært framtak og hefði aldrei verið mögulegt nema út af internetinu. Ég er til dæmis að fara núna í leikhús af því að ég styrkti leikrit, ég hef styrkt ljóðabækur og guð má vita hvað, bara alls konar efni, og unga tónlistarmenn til að gera sín fyrstu verk. Ég held að við séum einmitt að upplifa þessa þörf einhvern veginn af því að þeir eru svolítið týndir sem voru kannski að byrja. Það er nánast ómögulegt fyrir rithöfunda, myndlistarmenn eða tónlistarmenn að fá ritlaun fyrir sitt fyrsta verk. Þarna er fólk að fá tækifæri til að fá stuðning og vekja athygli á verkum sínum og sum þessi verkefni í Karolina Fund hafa farið svo margfalt yfir það sem fólk var að biðja um, ótrúlega gott veganesti og allt það. Við þurfum því ekki að hafa svo rosalega miklar áhyggjur af þessu. Ég sé ekki fyrir mér framtíðina þar sem eru bara ríkisstyrktir listamenn af því að listamenn eru skapandi fólk og það eru aðrir sem vilja vinna með listamönnum sem eru skapandi fólk á sviði viðskipta, þannig að ég hef engar áhyggjur af þessu. Ég held einmitt að þeir sem skrifuðu margar af þeim lausnum á höfundaréttarlögum séu svolítið skilningsvana á að listin finnur alltaf leið til að verða til. Hún er bara hluti af mannlegu eðli.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir ræðu hennar og innlegg Pírata í þessari umræðu. Ég verð að viðurkenna að þótt ég hafi verið hér í sal og var of seinn að mótmæla þá kom mér á óvart að hér skyldu vera rædd í kippu þrjú frumvörp, ekki vegna þess að þau heyri ekki saman heldur einfaldlega vegna þess að það er erfitt að greina þau í sundur í umræðunni. Það sem ég tók eftir hjá hv. þingmanni og vakti athygli mína var að hv. þingmaður notaði orðalagið „hefðir netverja“. Það segir okkur dálítið mikið um það hvað netið er strax orðið gamalt og þróað. Það minnir okkur á að það er orðið algerlega úrelt að horfa fram hjá því, við erum alltaf að tala um einhverjar aðrar lausnir, en það má ekki horfa fram hjá því. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er að ég var á fundi á vegum Sambands Norrænu félaganna, en það hélt ráðstefnu í tilefni af 50 ára afmæli þess í apríl. Þar var einmitt innlegg um framtíðina og tæknina þar sem kom m.a. dönsk kona, Lene Andersen, sem er rithöfundur, og skýrði afar vel út í fyrsta lagi vandamál samfélaga okkar í dag og þar með þinganna og þingmanna, hversu lítið vit þeir hafa á netinu, möguleikum þess og tækifærum, hvað gerist þar og hvernig heimurinn er í raun að mótast. Mig langar að heyra skoðun hv. þingmanns á því. Lene hafði líka þá kenningu að stefnur, þar með stjórnmálastefnur, og þróun á hverjum tíma mótuðust kannski fyrst og fremst af tækniframförum, í dag af netinu, áður iðnbyltingu og svo getum við farið aftar í verkfærin sem voru notuð á steinaldartímanum. Menn eru að átta sig á því að þannig verða oft til stefnur og straumar en ekki öfugt eins og menn láta alltaf, halda að við getum náð utan um stefnur og strauma og stjórnað þeim. Þannig að spurningin er: Hvernig vinnum við með þessari þróun? Við getum hugsanlega haft einhver áhrif á hana en við þurfum að viðurkenna hana og nýta okkur hana. Í þessu samhengi langar mig að spyrja hv. þingmann um þá umræðu sem hún nefndi um ný viðskiptamódel, sem eru nýjar lausnir til að halda utan um og vernda höfundarétt með einhverjum hætti: [[Forseti hringir.]]Hvernig getum við aflað okkur þeirra upplýsinga þegar við fjöllum um þetta mál í nefndinni? Til hverra leitum við? Hvert sækjum við þær upplýsingar til að vera betur upplýst í umræðunni?
Forseti. Ég þakka bæði spurninguna og hugleiðinguna sem ég held að sé mjög mikilvæg og sé algerlega málið. Þið hafið náttúrlega verið lánsöm að hafa hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson í nefndinni sem mun örugglega ausa af sínum viskubrunni í þessum málaflokki, en það er líka hægt að finna mikið af upplýsingum á internetinu og ég er alveg til í að taka saman smálista yfir það. Ég fann frábær viðtöl við þá listamenn sem ég var að nafngreina, Neil Gaiman, Cory Doctorow og fleiri sem eru listamenn sem hafa beitt sér fyrir úrbótum á höfundarétti. Það þótti til tíðinda að Paulo Coelho, sem skrifaði Alkemistann og er þekktur hér á landi, var á tímabili andlit Pirate Bay, hann studdi Pirate Bay því að hann skildi mikilvægi þess að það væri til einhver staður þar sem gögnum væri deilt, og þetta eru ekki bara bíómyndir. Þarna get ég fundið alls konar gögn sem hafa verið sett þannig upp að ég get náð í þau þegar mig langar á einum stað og leitað í gríðarlega stórum gagnagrunni. Svo finnur maður oft mjög góðar heimildarmyndir sem eru í hinu svokallaða „public domain“ eða fyrir almenning. Varðandi lagasetningu þá hef ég verið svo lánsöm að hafa haft tækifæri til að hitta erlenda þingmenn til að ræða við þá um stöðuna í þeim efnum og sér í lagi það sem snýr að friðhelgi og upplýsingaréttinum í hinum stafrænu heimum og hef einnig verið á ráðstefnum um höfundarétt, svokallaðar „copyright camps“ o.s.frv. Það er þorsti hjá fólki og það verða örugglega skapaðir fleiri vettvangar til að fræða þingmenn um hvað er að gerast og hvað þeir þurfa að vera meðvitaðir um til að geta tekið, hvað lagasetningu varðar, á móti hinum nýju tímum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og hlakka til að fá nánari upplýsingar og leiðsögn um það hvernig við getum tekið þetta mál fyrir. Ég held að það sé ljóst af því sem komið hefur fram í umræðunni að málinu verður ekki kastað í gegnum þingið á skömmum tíma. Það þarf mikla umræðu og kannski ekki síst um hvað við erum tilbúin að innleiða af nýjum hugmyndum. Hvað er það í ytri lagaramma sem bindur okkur þar? Það eru nokkur atriði sem er spennandi að skoða líka sem tengjast þessu þó að með öðrum hætti sé, t.d. varðveislu á útgefnu efni. Nú hafa menn haft tilhneigingu til að reyna að varðveita útgefið efni, allar útgáfur á að geyma í ákveðnum fjölda eintaka og fara með inn á Þjóðskjalasafn. Hvað með allt það efni sem er að skapast á netinu og er eingöngu þar? Það eru vangaveltur um það. Ég deili þeirri skoðun sem kom áðan fram hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni varðandi lengingu á höfundarétti, ég sé ekki rökin fyrir því í nútímaumhverfi að það sé lengt upp í 70 ár eftir andlát. Síðan eru það viðurlög við brotum sem maður þarf aðeins að átta sig á. Ef við erum með lög og reglur þurfa að vera einhver viðurlög. Hvernig á að bregðast við brotum? Hvernig búum við til umgjörð í kringum það? En það er eitt hugtak þarna sem er svolítið skemmtilegt og ég held að ég sé búinn að skilja það þegar ég var búinn að lesa frumvarpið að hluta, það er „munaðarlaus verk“. Það er tekið fram að frumvarpið nái til almenningsbókasafna, menntastofnana, safna, skjalasafna, varðveislustofnana kvikmynda og hljóðrita, en það kemur þarna í lokin í upptalningunni, með leyfi forseta, „og útvarpsstöðva sem veita opinbera þjónustu, sem eru stofnsett á Evrópska efnahagssvæðinu“. Sjáið þið fyrir ykkur hvað þetta þýðir? Þýðir þetta bara Ríkisútvarpið? Hvað þýðir þetta fyrir allar hinar útvarpsstöðvarnar, gegna þær opinberri þjónustu? Það er svolítið skemmtilegt viðfangsefni til að finna skilgreininguna á þessu. Ég get ekki veitt hana sjálfur þannig að ég kasta þessari spurningu fram til hv. þingmanns og kannski fyrst og fremst til ráðherra, hvort hann geti svarað þessu og við fáum skýringar á því hvað átt er við. Þarna er allt Evrópusambandið undir. [[Forseti hringir.]]Er þarna bara átt við BBC eða hvað? Þetta lýsir náttúrlega ástandinu mjög vel og í hvaða umhverfi við erum.
Forseti. Ég var ekki búin að sjá þetta, þetta er náttúrlega mjög loðið ákvæði og ég er alveg viss um að þeir sem reka einkastöðvar mundu ekki vera ánægðir með að vera útilokaðir. Það er mjög mikilvægt að fara yfir þetta og ég er mjög ánægð með að við séum að taka inn þetta ákvæði, en ég þarf að skoða betur hvort tilefni sé til þess að laga það. Ég hef dálitlar áhyggjur út af þessu, ef t.d. er búið að fletta einhverju efni upp í þessum gagnagrunni og ljóst að það er munaðarlaust, af hverju mega þá ekki bara allir nota það? Það eru alls konar svona hlutir sem þarf eiginlega að taka dýpri umræðu um. Ég kynntist ágætlega þeim manni, og fyrrverandi menntamálaráðherra og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir hitti líka þann mæta mann, sem hefur mjög mikinn metnað og er að vinna að því að búa til nútíma Alexandríu-bókasafn á netinu og hefur verið að afrita alls konar efni, ekki bara bækur heldur líka vídeó, fréttir og fleira. Það er mjög mikilvægt og ég hef haft mikinn áhuga á þessu alveg frá því ég byrjaði á netinu, það fyrsta sem ég gerði á netinu var að skapa list og ég gaf út ljóðin mín á internetinu árið 1995. Það opnaði alveg nýjan heim. Fyrir tíma hins svokallaða Creative Commons-merkis hafði ég einmitt sett inn að allir mættu nota verkin mín ef þeir mundu geta nafns mín og mundu ekki nota efnið til þess að græða á því, en þeir mættu nota það. Þetta er svolítið stemmarinn sem var í árdaga netsins og hefur haldið áfram að vera til og er mikilvægur. Síðan hef ég lengi haft áhyggjur af því og hef bent á það í áratugi núna að við verðum einhvern veginn að varðveita efni á netinu, það verður einhver að passa upp á að taka afrit af öllu á netinu, t.d. netlistinni. Ég var til dæmis með fyrsta [[Forseti hringir.]]stafræna galleríið á Íslandi fyrir Apple-umboðið, svo allt í einu einn daginn var það horfið. Þetta er eitthvað sem þarf að taka á.
Herra forseti. Það hefur verið ágætisumræða sem farið hefur hér fram um þessi þrjú frumvörp og ég er eiginlega sannfærð eftir að hafa hlustað á þá sem hér hafa talað, bæði hæstv. ráðherra og hv. þingmenn, að mikilvægt er að við gefum okkur tíma til að fara vel yfir þessi mál, en um leið er það dálítið blóðugt skulum við segja hversu hæg framþróun höfundaréttarins hefur verið miðað við tækniþróunina. Á sama tíma og mér finnst mikilvægt að við gefum okkur tíma í þinginu til að fara yfir þessi mál, þó að, eins og hæstv. ráðherra sagði áðan, að leiðarljósið sé að hafa þetta auðskiljanlegt, gegnsætt og á mannamáli, þá er það nú svo eigi að síður að þetta er umræða sem er tæknilegs eðlis og ég veit að mikil umræða verður um þessi mál í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. En svo það sé sett í samhengi eru þetta áfangar á vegferð sem hófst hér fyrir talsvert löngu. Þegar ég gegndi embætti menntamálaráðherra lagði ég fram frumvarp, að mig minnir árið 2010, sem átti að vera fyrsti áfangi í því að uppfæra höfundarlaun frá 1972 til nútímans. Ætlunin var að ljúka því verki á þremur árum en það gekk ekki eftir, meðal annars sökum fjárskorts og tímaskorts hreinlega. Að einhverju leyti erum við í þessum málum að elta skottið á okkur því að tækninni fer hraðar fram en lagarammanum og hún hefur auðvitað gerbreytt umgengni manna við þau verk sem heyra undir höfundarétt og upp úr því hefur auðvitað sprottið gríðarleg umræða sem heilar stjórnmálahreyfingar hafa verið stofnaðar upp úr, eins og hin alþjóðlega Pírata-hreyfing, en líka fleiri hreyfingar sem eru runnar af skyldum rótum, „Copyleft“-hreyfingin, „Free Software“-hreyfingin, sem snýst fyrst og fremst um hugbúnað og annað slíkt. Við erum kannski ekki alltaf að fást við nákvæmlega sömu viðfangsefnin eða með nákvæmlega sömu nálgun eftir því hver viðfangsefnin eru. Ég er því þeirrar skoðunar og mér finnst mjög mikilvægt að listamenn svo dæmi sé tekið, og það er það sem við höfum fyrst og fremst verið að ræða hér, geti lifað af list sinni, ekki bara með því að vera á styrkjum frá hinu opinbera, sem ég styð raunar. En það er líka mikilvægt að þeir geti selt verk sín og hafi á þeim ákveðna vernd. En það er ekki endanlega til bóta hins vegar að þeir sem eru fyrst og fremst í útgáfunni taki hagnaðinn af verkunum eins og við höfum séð þróunina verða í tónlistarheiminum sérstaklega. Þar erum við stödd í ákveðnum vanda þar sem milliliðurinn tekur eiginlega til sín það sem kemur inn í kassann, en á móti kemur að við sjáum að listamönnum gengur mjög misvel að fóta sig í þessu milliliðalausa samfélagi sem er að einhverju leyti að verða til á netinu þar sem menn markaðssetja verk sín sjálfir og koma sér sjálfir á framfæri. Það skapar líka vandamál, og hafandi unnið til að mynda hjá slíkum milliliði, í bókaútgáfu, þá veit ég að milliliðirnir hafa líka mikilvægu hlutverki að gegna. Það sem mér hefur fundist, og umræðan hefur í raun verið líka sú, því að hér er auðvitað um að ræða tvær innleiðingar á tilskipunum, að innan Evrópusambandsins hefur umræðan verið sú að af því að tæknin hefur einmitt þróast hratt þá hafa hinir ólöglegu kostir ef við getum sagt það í niðurhali verið miklu einfaldari en hinir löglegu kostir. Meðan hinir löglegu valkostir eru flóknir og erfiðir í framkvæmd þá velur fólk að sjálfsögðu ekki þá löglegu valkosti, og þá er ég að vitna til þess að hala niður kvikmyndir, tónlist og annað slíkt. En það sem hefur gerst líka er að meðvitund manna um höfundarétt hefur gerbreyst samhliða tækniframförum. Það er ekki nema eðlilegt. Mér finnst það vera eitt af þessum stóru viðfangsefnum sem við eigum að velta fyrir okkur hver nákvæmlega er meðvitund ungu kynslóðarinnar um höfundarétt, hver upplifun fólks er á því einhvern veginn að það sé bara eðlilegt að það geti gengið í listaverk í gegnum netið án þess að greiða fyrir þau. Þurfum við ekki að bregðast við því með einhverjum hætti? Vegna þess að að einhverju leyti finnst mér við vera, eins og hv. þingmenn sem hafa talað hér á undan mér nefndu, að fást við þróun sem er miklu hraðari en lagaramminn nær að fylgja. Eins og ég nefndi áðan er fólk með misjafnar skoðanir á þessum málum eftir því hvað um er að ræða. Ég tók sem dæmi listaverkin, en ég hef hins vegar líka verið á því að hugverkavernd geti gengið allt of langt. Ég nefni sem dæmi einkaleyfi sem eru nýtt beinlínis til þess að kúga fátækt fólk í fátækari hlutum heimsins, þegar um er að ræða til dæmis einkaleyfi á fræjum og öðru slíku, þar sem stórfyrirtæki taka beinlínis yfir landbúnaðinn á þeim svæðum. Við getum rætt hugverkaréttindi í tölvugeiranum og ég nefndi hreyfinguna um „Free Software“ í þeim málum þar sem markmiðið hefur hreinlega verið að útbúa frjálsan hugbúnað þannig að allir geti nýtt hugbúnað af því að hann snúist um að deila þekkingu og henni eigum við öll að hafa aðgang að án tillits til efnahags. Ég get tekið undir þetta. Mér finnst í þessum efnum dálítið ólík viðmið gilda þegar við erum að ræða um, getum við sagt einkaleyfi á þekkingu og hins vegar höfundarétt á einhverjum sköpunarverkum sem snúast um lífsviðurværi þess sem skapar. Það er einhver ballans sem við þurfum að finna þarna á milli þegar við fetum það einstigi milli þess að finna sanngjarnar leiðir í höfundaréttarlöggjöfinni. Eins og hv. þingmenn heyra er ég kannski meira að ræða stóru línurnar en akkúrat þessi frumvörp. Ég vil ítreka það sem ég sagði í byrjun máls míns að á sama tíma og ég tel mikilvægt að við uppfærum þennan lagabálk þá held ég að sé líka mikilvægt að þingmenn átti sig á inntaki þessara mála og gefi sér tíma til að skoða þau. Ég held að líka sé mikilvægt að við eflum umræðu um þessi mál á vettvangi stjórnmálanna því að þar eru gríðarlega stór álitaefni. Umræðan hefur kannski fyrst og fremst farið fram hjá rétthöfum á sviði lista, hjá þeim lögfræðingum sem sérfróðir eru um höfundarétt og áhugamönnum um þessi mál. Hún hefur kannski ekki náð því almenna flugi sem hún þyrfti að ná. Ég held því að það sé líka verkefnið okkar sem hér erum að efla umræðu um þessi mál því að þetta varðar og mun varða okkur öll mjög miklu máli, bæði í heimi sem er að verða æ tæknivæddari, en líka í samfélagi eins og okkar sem ég vona að eigi eftir að byggjast æ meira upp á hugviti okkar. Ég held að það skipti alveg gríðarlega miklu máli að við eflum þessa almennu umræðu. Ég ætla í sjálfu sér ekki að lengja umræðuna meira um málið en vænti þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fái tíma til að fara yfir þessi mál og eiga svo umræðu við okkur hin hér í þingsal í góðu tómi.
Virðulegi forseti. Ég vil eiga orðastað við hv. þingmann um atriði sem hún nefndi sem mér fannst áhugavert, sem er hlutverk milliliðanna, t.d. í dreifingu á tónlist. Það hefur oft verið réttilega nefnt hér að sú tækni sem við búum nú yfir eða er til staðar geri það að verkum að leiðir sem áður voru útilokaðar fyrir tónlistarmenn sem eru að stíga sín fyrstu skref til að koma sínu efni á framfæri séu allt aðrar en áður var þegar menn þurftu að fá samning við plötufyrirtækin. Á sama tíma má líka gera ráð fyrir því að kunnáttan sem þarf til að kunna á þær dreifileiðir sem eru til staðar geti orðið sérhæfðari eftir því sem tíminn líður. Þá er ég ekki bara að hugsa út í þá tónlistarmenn sem eru að stíga sín fyrstu skref, heldur þá sem eru komnir af stað með sinn feril. Eitt er að vera góður tónlistarmaður, annaðhvort lagahöfundur eða spila á hljóðfæri, og annað að hafa þekkingu og kunnáttu á þeim leiðum sem standa til boða hvað varðar dreifingu. Getum við þá ekki alveg eins átt von því að það verði aftur sama gamla þróunin og að útgáfufyrirtækin, bara í annarri mynd, verði þarna á milli? Þá kemur aftur upp það sem við höfum rætt hérna áður: Hvernig tryggjum að afraksturinn renni ekki bara til þeirra sem reka þau fyrirtæki eins og við sjáum gerast núna í kringum fyrirtæki eins og Spotify heldur fari sanngjarn hlutur til þeirra listamanna sem selja kunnáttu sína og getu? Svo vildi ég líka nefna varðandi ungt fólk og höfundaréttindin að það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að það eru að verða breytingar á því umhverfi sem snýr að dreifingu á höfundaréttarvörðu efni, en sú hugsun er samt sem áður undirliggjandi að listamaðurinn [[Forseti hringir.]]eða höfundurinn, sem búa til efni, hafi rétt. Þótt hann kunni að breytast að breyttu breytanda [[Forseti hringir.]]þá er það samt sem áður þannig að slíkur réttur þarf að vera að vera til staðar og tryggja þarf að til dæmis ungt fólk hafi skilning á þeim rétti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Hvað varðar síðara atriðið þá eru það vangaveltur sem ég viðraði hér áðan. Við sem erum af eldri kynslóð höfum þessa hugmynd um undirliggjandi höfundarrétt en mér er til efs að sú hugmynd sé jafn lifandi í hugum hinna yngri kynslóða, þ.e. að hún sé svona almennt uppi á borðum. Þó að talsvert hafi verið gert í því að kynna þetta hugtak þá hefur það oft verið gert á mjög neikvæðum hátt. Til að mynda þegar maður leigir sér mynd með fullkomlega löglegum hætti þá situr maður undir mjög langri auglýsingu þar sem sagt er: Þú mundir nú ekki stela bíl en ætlar að stela kvikmynd. - Maður verður reiður og hugsar: Ég vildi ég hefði tekið þessa mynd ólöglega til að ég þyrfti ekki að hlusta á þessar skammir, [[Hlátur í þingsal.]]ég sem sit hér og er búin að borga 750 kr. í sjónvarpinu heima hjá mér fyrir að horfa á þetta. Þetta er satt að segja ekki jákvæð leið til þess að vekja meðvitund um höfundarétt. Kannski er stóri vandinn við þá stofnun sem hefur verið að fást við þetta að það hefur ekki verið nægilega jákvæð nálgun. Þetta hefur aðallega falist í því að draga einhverja unglinga fyrir dómstóla og sekta þá um himinháar fjárhæðir, í staðinn fyrir að reyna að taka þetta með próaktívari hætti. Hvað varðar milliliðina þá tek ég undir með hæstv. ráðherra. Ég verð að segja að stundum hafa milliliðir hlutverki að gegna, við ritstjórn, listræna aðstoð og annað slíkt, og ég segi það af eigin reynslu og annarra af því. Auðvitað er það óheppileg þróun þegar milliliðirnir fara síðan að taka meiri hlutann af því sem kemur inn fyrir listaverkin sem er fyrst og fremst sköpunarverk listamannanna sjálfra. Hvað ætlum við að gera þegar við sjáum nýja milliliði spretta upp eins og hæstv. ráðherra bendir á, þ.e. í markaðssetningu og öðru, á þessum [[Forseti hringir.]]nýju tímum? Á móti koma frábær dæmi þar sem listamenn [[Forseti hringir.]]gera þetta allt sjálfir og ná gríðarlegum árangri. [[Forseti hringir.]]Svarið er: Ég er ekki með patentlausn í þessu.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að auglýsingin sem um ræðir er of löng. Þetta minnir helst á þegar prestar skamma þá sem mæta í kirkju fyrir að aðrir mæti ekki. [[Hlátur í þingsal.]] Ég vil segja hvað varðar milliliðina, sem mér finnst mjög áhugavert, að það er rétt sem hv. þingmaður segir, það getur verið heilmikil sérfræðiþekking þar sem skiptir máli varðandi einmitt ritstjórn og annað slíkt og líka að kunna að koma vörum á framfæri. En um leið er það þannig að milliliðurinn eins og við þekkjum hjá hefðbundnu útgáfufyrirtækjunum er þá líka farinn að stýra framboðinu og þar með eftirspurninni. Þeir algóritmar sem liggja til dæmis undir hjá Spotify eru þannig að einstaklingur velur sér ákveðið lag og aðrir valmöguleikar koma fram um hvað sé mögulegt að velja í framhaldinu - þá stjórnar fyrirtækið því mjög mikið hvað neytandinn sér og er líklegt að hann velji í framhaldinu. Í því er auðvitað fólgið mjög mikið vald. Um leið og við erum að tala um allt frelsið sem internetið býr til getum við heldur ekki horft fram hjá svona löguðu vegna þess að það geta ekki allir gert allt. Dreifingin er svo mikil að það er alveg öruggt að það verður einhver samþjöppun þannig að neytendur hafi einhvern einn stað eða nokkra staði til að fara á. Þeir sem stýra því stýra ansi miklu og reyndar mjög miklu. Slík fyrirtæki geta orðið miklu stærri þegar upp er staðið og valdameiri en hefðbundin útgáfufyrirtæki voru. Það er sjálfsagt að hugleiða þetta þegar við veltum fyrir okkur löggjöfinni og þróuninni sem verður á þessum markaði.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur lög að mæla að einhverju leyti en þetta er því miður sú hugmyndafræði sem stundum er kölluð kapítalismi og ræður þarna ríkjum. Þetta eru fyrirtækin sem stýra á einhvern hátt neyslunni með þessum hætti í þeim tilgangi að hagnast á öllu saman. Ég er ánægð að heyra hæstv. ráðherra lýsa áhyggjum af þessari stöðu. Þetta er nákvæmlega það sem þessi fyrirtæki eru að gera. Þau eru prímapakítalistar sem hagnast á þessu kerfi, nákvæmlega eins og við upplifum almennt á samskiptamiðlum þar sem skyndilega birtast vefsíður, hafi maður einu sinni heimsótt vefsíðu mun hún birtast næst á Facebook-síðu manns og kynna manni ný og lokkandi tilboð og maður losnar hreinlega ekkert við hana þaðan af því að þarna er verið að vinna að markaðssetningu. Vissulega eru ýmsir sem reyna að ná tökum á frelsinu á netinu og flestir í hagnaðarskyni en ýmsir til þess að ná völdum í einhverju öðru skyni. Það sem hæstv. ráðherra nefndi mundi ég kalla að væri í hagnaðarskyni. Þetta er það sama og hefur verið gagnrýnt áður, á fyrri tímum þegar tæknin var minni, þegar spilunarlistar útvarpsstöðva voru gagnrýndir harkalega þar sem var ákveðið samkrull í því hvaða tónlist mátti spila á vissum útvarpsstöðvum og sumt var ekki spilað þar og annað var spilað sem undirstrikar þörfina á almannaútvarpi þar sem ekkert slíkt er í gangi. Það er kannski lymskulegra það sem er í gangi hjá sumum af þeim fyrirtækjum sem um ræðir, þ.e. efnisveitufyrirtækjunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá líflegu og yfirgripsmiklu umræðu sem á sér stað. Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins út í hlutverk milliliðanna sem hann og hæstv. ráðherra hafa verið að ræða hérna. Það hefur jú verið þannig í gegnum tíðina, alla vega í tónlistargeiranum, að menn hafa stundum kennt milliliðnum um, þ.e. útgáfufyrirtækjunum, í fyrsta lagi fyrir að stjórna markaðnum með því að stjórna því hverjir fái samning, hverjir séu þess virði að mega gefa út, og sagan segir að þeir hafi hirt mestan hagnaðinn enda komu þessir aðilar til leiks þegar markaðurinn var þannig byggður upp að það þurfti mikla vinnu til þess að dreifa efni, það þurfti raunverulegt efni, geisladiska, plötur og kassettur, það var efniskostnaður, það þurfti sérþekkingu og auðvitað aðgang að markaðnum. Þetta er í mínum huga einkenni þess að tæknin á þessum tíma bauð ekki upp á upplýsingadreifingu í sama mæli og nú. Nú höfum við áhyggjur af þessum milliliðum, þ.e. að þeir öðlist sömu stöðu og fari að stjórna markaðnum. Ég mundi í fyrsta lagi leggja til við hv. þingmann að slík stjórn yrði aldrei meiri en sem nemur sérþekkingu þeirra aðila, að því gefnu að internetið sé áfram frjálst og opið og hver sem er geti gripið inn í markaðinn, aflað sér þessarar þekkingar. Sem dæmi þá lærði ég að forrita á netinu vegna þess að það er ókeypis og það er hægt að þjálfa sig heima hjá sér og menn gera það. Það er auðvitað líka hægt að fara í skóla, en það er engin nauðsyn. Ég þurfti ekki að spyrja neinn um leyfi til þess að læra forritun, ég bara gerði það. Ég mundi búast við því að dreifingaraðilar á netinu gætu öðlast þessa þekkingu á markaðnum á eigin spýtur. Þar sem þetta fór út í spurninguna um kapítalisma og svoleiðis þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Er í sjálfu sér nokkuð að því að milliliðurinn fái greitt svo lengi sem hann fær greitt fyrir [[Forseti hringir.]]raunverulega þjónustu, [[Í samkeppnisumhverfi.]]fyrir að veita einhver raunveruleg [[Forseti hringir.]]verðmæti í samkeppnisumhverfi?
Herra forseti. Nei, það er ekkert að því, eins og ég sagði hér áðan, að milliliðir séu til staðar því að þeir hafa oft mjög mikilvægu hlutverki að gegna. Það er ekki hægt að ætlast til þess að allir kunni allt. Þannig er bara samfélagið sem við búum í, það er flókið og fólk hefur ólíka sérþekkingu. Sá sem er góður í að búa til tónlist er ekki endilega góður í að markaðssetja hana eða koma henni á framfæri í þessum nýja tæknivædda heimi. Sé milliliðurinn góður í því að veita þá þjónustu er að sjálfsögðu ekkert að því, ekki frekar en í raunheimum. Það sem ég velti hins vegar upp án þess að vera búin að móta það neitt sérstaklega í mínum huga er að maður sér að í netheimum eins og raunheimum ná ýmsir aðilar yfirburðastöðu sökum þess að þeir eru fyrstir, hafa mikla þekkingu, vissulega þekkingu sem er öllum aðgengileg, og það sýnir sig líka að þar sem fjármagnið safnast saman dregur það að sér meira fjármagn. Við getum þannig velt því fyrir okkur hversu auðvelt er að brjótast inn þegar einhverjir aðilar eru búnir að „etablera“ sig, getum við sagt, í einhverjum bransa, til að mynda í tónlistarveitu á netinu, hversu auðvelt er að brjótast inn í þann geira. Þó að við köllum það samkeppnisumhverfi þá getum við bara séð hvernig það hefur virkað hingað til í raunheimum, t.d. þegar Rockefeller tók yfir og setti alltaf upp bensínstöðvar á móti nýjum bensínstöðvum og þá hröktust þær úr bisness. Það eru auðvitað sömu lögmál sem gilda þarna og annars staðar. Undirstaðan verður auðvitað vera í lagi, þ.e. þekkingin þarf að vera aðgengileg öllum og hún þarf að vera ókeypis. Það þurfa að vera tækifæri til þess að fólk geti komist inn á þennan markað. Það er ekkert að því að milliliðirnir fái greitt svo fremi sem það sé þá í einhverju hlutfalli við þá þjónustu sem þeir veita.
Virðulegi forseti. Ég þakka ágætt svar og verð reyndar að taka það fram að ég deili sömu áhyggjum varðandi það að einhverjir aðilar á markaðnum stjórni einir öllu. Því miður virðist það pínulítið vera tilfellið en vonandi verður auðveldara að brjóta það upp á netinu en annars staðar vegna þess að byrjunarkostnaðurinn er ekki endilega svo mikill þar. Hver sem er getur sett upp vefkerfi og hafið dreifingu á einhverju eða verið með einhverja þjónustu, menn gera þetta bara að gamni sínu nú til dags. Maður stofnar hins vegar ekki bensínstöð að gamni sínu; það þarf mikla fjárfestingu í það. Að því sögðu er alveg þess virði að benda á að þegar við tölum um leigu á netinu þá tölum við meira eða minna bara um Netflix og ef við tölum um tónveitur þá tölum við meir eða minna um Spotify, þannig að það er vissulega ástæða til þess að hafa þetta í huga þegar við tölum um samkeppnismarkað því að þá þarf auðvitað að vera samkeppnismarkaður. Það þarf að tryggja að svo sé. Ég ætla ekki að fjalla meira um það í þessu andsvari. Mig langaði hins vegar að spyrja hv. þingmann að öðru vegna þess að hún fór inn á mjög áhugavert svið sem er hugmynd ungu kynslóðarinnar um höfundarétt. Nú þarf almennt ekki að borga fyrir efni á netinu nema maður sé sérstaklega að leita að einhverju sem kostar peninga og er erfitt að nálgast nema með því að fara inn á tilteknar síður sem eru troðfullar af klámauglýsingum og guð má vita hverju, eða þá að maður borgar fyrir það. Maður fer á YouTube og finnur skemmtiefni, maður finnur CollegeHumor, maður finnur meira að segja fyrirlestra frá Stanford. Ég tileinkaði mér smá eðlisfræði um daginn með Leonard Susskind frá Stanford University, algjörlega ókeypis á YouTube. Þetta hlýtur að gera það að verkum að fólk á erfiðara með að gera sér grein fyrir því hvað falli raunverulega undir höfundarétt og hvað ekki. Það kom meira að segja fyrir mig fyrir mörgum árum þegar ég rakst á eðlisfræðifyrirlestra á YouTube, sem hétu Physics for Future Presidents, svolítið fyndið að vera orðinn stjórnmálamaður núna eftir að hafa hlustað á þá, en svo komst ég að því eftir að hafa séð allt saman að þeir áttu ekkert að vera þarna. Það kom í ljós þegar ég þakkaði fyrirlesaranum fyrir þessa frábæru fyrirlestra. Það getur verið mjög erfitt að sjá fyrir fram þegar maður rekst á eitthvað á netinu hvort það sé höfundaréttarvarið eða ekki. Ég velti fyrir mér [[Forseti hringir.]]hvort hv. þingmaður hafi einhverja sýn á það hvernig sé hægt að takast á við þetta.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessa athugasemd sem mér finnst mjög góð. Hún tengist öðru málefni sem ég hef verið mjög áhugasöm um og lýtur að þætti menntakerfisins í breyttum heimi, þ.e. sú staðreynd að meiri þekking en nokkru sinni fyrr er aðgengileg á engum tíma með því að gúgla en sú sögn er orðin föst í íslensku máli, maður gúglar bara og sumir gúgla ekki nógu vel en allir kunna það. Það sem ég tel mjög mikilvægt að við gerum innan menntakerfisins er að þjálfa ungu kynslóðina upp í að gera greinarmun á hvaða upplýsingum beri að taka mark á, hvaða heimildir séu traustsins verðar, að það sé ekki endilega allt satt sem stendur á netinu. Það er a.m.k. að einhverju leyti reynsla mín því að þegar netið var að verða almenn þekkingarveita ungs fólks og ég var enn að kenna þá tók fólk það nánast þannig að af því það var á netinu þá hlaut það að vera sannleikur. Eitt af því sem skiptir máli meira en nokkru sinni fyrr er upplýsingalæsi. Ein af forsendunum í nýrri aðalnámsskrá, sem við vorum að vinna þegar ég var í ráðuneyti mennta- og menningarmála, var einmitt að horfa á læsi út frá hinum víða skilningi. Það skiptir svo miklu máli að fólk sé fært um að gera greinarmun á ólíkum upplýsingum. Það tengist kannski líka þessu með höfundaréttinn, þ.e. að við áttum okkur á því og gerum okkur grein fyrir því að sumt efni á netinu er hugsanlega höfundaréttarvarið. Við nýtum þetta öll eins og hv. þingmaður bendir á og það getur verið mjög erfitt að átta sig á því hvenær efni er undir höfundarétti. Ég beitti mér fyrir því á sínum tíma, til að mynda á vettvangi vísindamála, að rannsóknir og vísindi sem eru styrktar af opinberu fé væru öllum aðgengilegar. Það er hluti af því sem Rannís hefur verið að gera þegar opinberir rannsóknarstyrkir eru veittir. Þá er líka veittur styrkur til þess að tryggja birtingu niðurstaðnanna í opnu aðgengi fyrir alla. Það hlýtur að vera eðli þeirra rannsókna [[Forseti hringir.]]sem við styrkjum með opinberu fé að þær séu öllum aðgengilegar og [[Forseti hringir.]]birtar sem slíkar. Það er auðvitað stefnan sem við eigum að taka þegar við horfum á hluti sem almenningur greiðir í raun [[Forseti hringir.]]og veru fyrir.
Herra forseti. Mig langar að byrja á að skoða stóru myndina varðandi höfundaréttinn. Píratar vilja endurskoðun höfundaréttar, ekki afnám hans, í ljósi upplýsingatækninnar sem við erum búin að vera að tala um í dag. Ef þetta er vel gert, þ.e. farið eftir því sem menn eru byrjaðir að tala um úti um allan heim, m.a. á alþjóðaviðskiptaráðstefnunni, um að það verði að finna réttan „ballans“ milli höfundarétthafa annars vegar og hins vegar þeirra sem neyta höfundaréttarvarins efnis, mun það þýða miklu meiri hagsæld fyrir alla. Ef ekki er faglega að endurskoðuninni staðið aftur á móti getum við óafvitandi verið að setja upp alls konar hindranir sem takmarka meginmarkmið hugverkaréttar, sem eru framþróun og nýsköpun, eins og kemur fram í skýrslu alþjóðaviðskiptaráðstefnunnar um höfundaréttarverðmæti, internetið og deilisamfélagið. Ef við pössum ekki upp á þetta jafnvægi við endurskoðun höfundaréttar, lögum ekki það ójafnvægi sem er komið og finnum nýjan ballans vegna upplýsingatækninnar getur það kostað okkur mikið. Það er því mjög mikilvægt við endurskoðun á höfundarétti að það sé gert vel, að allir aðilar komi að borðinu og við finnum lausn sem allir geta verið sáttir við. Ein af þeim lausnum sem við þurfum að finna tengist réttmætum greiðslum. Hvernig ætlarðu að framfylgja í nettengdum heimi gömlu reglunum til að tryggja að höfundarétthafar fái réttmæta þóknun fyrir sinn snúð? Ef allt er orðið tengt og menn geta sótt efnið á svipstundu og maður ætlar að framfylgja reglunum eftir gömlu leiðinni þarf að ritskoða allt internetið. Byrja á því að njósna um alla netumferð og svo að ritskoða internetið. Ég held að flestir séu farnir að átta sig á því að við erum ekki tilbúin til þess að fara þá leið við að framfylgja reglum. Og þá er spurningin: Er það nauðsynlegt til þess að tryggja markmiðið, sem er að höfundarétthafar fái réttmæta greiðslu fyrir að hafa staðið í því að búa til efnið sem hægt er að kaupa og versla með? Hver er staðan varðandi tækniþróunina núna? Eins og hefur komið fram í þessari umræðu eru ýmis viðskiptamódel byrjuð að ryðja sér til rúms, sem eru farin að leysa þetta vandamál. Hinn frjálsi markaður er farinn að leysa það stóra vandamál að ofboðslega miklu leyti, að mismiklu leyti þó eftir því hvers konar höfundaréttarvarið efni við er átt. Þeir sem lengst eru komnir eru náttúrlega tölvuleikjaframleiðendur, enda starfa þeir í þessum stafræna bransa. Þeir hafa farið ýmsar leiðir. Til dæmis í spjaldtölvum þarf að borga sig inn í leikina og það er svolítið fastara umhverfi, fólk er að spila við aðra, eins og í leiknum sem CCP býr til, Eve Online. Það er hægt að spila við aðra spilara og maður þarf þar af leiðandi að fara inn í heiminn, og þar hafa framleiðendur tökin. Annar tölvuleikjaframleiðandi, Steam, gerir allt viðmót og aðgengi að leikjunum svo ofboðslega þægilegt og notendavænt að fólk er tilbúið til þess að kaupa leikina og geyma hjá þeim og þeir halda utan um allt. Það nýjasta sem ég heyrði var að meira að segja þeir sem eru enn þá í þeim bransa að kaupa geisladiska eða þeir sem hala niður forriti og geyma á sinni tölvu og eru bara sjálfir að leika sér, geta ekki tekið því rólega því þessir leikjaframleiðendur eru búnir að finna nýja leið. Þeir eru sífellt að uppfæra leikina. Maður er alltaf að spila gamla útgáfu og þarf jafnvel á hverjum degi eða annan hvern dag að sækja leikinn upp á nýtt og setja hann upp og fólk nennir því ekki. Það er því miklu auðveldara að fá leikinn og fá alltaf sjálfkrafa uppfærslu. Þetta kunna þeir náttúrlega sem eru í tölvuleikjaframleiðslu. Annað er tónlistariðnaðurinn. Þar sjáum við þetta vel og kemur kannski svolítið fram í einu af þeim frumvörpum sem við erum að ræða, þ.e. mál nr. 702, um endurskoðun höfundalaga, einkaréttindi höfunda og samningskvaðir. Stóru bardagalínurnar þegar kemur að því hvað listamenn eiga að fá greitt fyrir sín verk og hvernig þeir eiga að fá greitt eru ekki lengur dregnar á milli höfundarétthafanna, höfundaréttarsamtaka eins og STEF og slíkra, og þeirra sem hala niður ólöglegu efni vegna þess að nú eru komnar efnisveitur eins og t.d. Spotify. Samkvæmt rannsókn í Noregi sem gerð var 2008–2012, henni lauk fyrir þremur árum, minnkaði ólöglegt niðurhal á tónlist á þessu tímabili um 82,5%. Sama hér, segir hæstv. menntamálaráðherra. Stóra víglínan er því orðin sú sem við sjáum í þessu frumvarpi, að tryggja að stóru efnisveiturnar, sem verða ofboðslega stórar og valdamiklar, tryggi að listamennirnir fái greitt. Þar er nú aðalvíglínan. Ekki lengur sú að fólk sé að stela efninu ólöglega á internetinu. Í myndefnisiðnaðinum eru menn komnir styttra en eru þó komnir af stað, Netflix er komið og slíkt. Þetta er náttúrlega aðeins öðruvísi iðnaður, þú horfir ekki jafn oft á sama myndefnið eins og þú hlustar á sama lagið, en hið sama er samt sem áður að eiga sér stað þar. Menn eru að finna ný viðskiptalíkön. Þetta er því að gerast og því er svo mikilvægt þegar við ætlum að endurskoða höfundarétt að stíga varlega til jarðar, vegna þess að hinn frjálsi markaður er að leysa það vandamál að höfundarétthafar fái greitt. Við þurfum ekki að fara þá leið að fórna friðhelgi einkalífsins og fórna upplýsingafrelsinu, en því verður fórnað ef við ætlum að tryggja rétt höfunda eftir gömlu leiðinni, gömlu höfundaréttarleiðinni. Það er ofboðslega mikilvægt að við stígum varlega til jarðar og skemmum ekki tækifæri og setjum í lög og reglur ákvæði sem verða síðan orðin óþörf, gjörsamlega óþörf eftir mjög skamman tíma en sitja samt sem áður eftir í bókunum. Við verðum því að fara mjög varlega í alla þessa vinnu. Þessi þrjú frumvörp eru komin fram mjög seint en við þurfum að fara mjög vel yfir þau í nefndinni og það væri gott ef hægt væri að fá mikið af umsögnum og vinna þetta áfram í sumar. Píratar eru boðnir og búnir við að aðstoða við það. Við verðum að finna jafnvægi milli höfundarétthafanna og neytendanna og eins og ég nefndi áðan eru allir að byrja að átta sig á því, alþjóðaviðskiptastofnunin og aðrir, finna nýtt jafnvægi þannig að við getum lifað saman og þurfum ekki að fórna borgararéttindum okkar til þess að ná fram þessum mikilvægu markmiðum. Nú höfum við verið að tala um höfundarétthafa og hvernig alls konar ný viðskiptamódel og deilihagkerfi eru að breyta landslaginu algjörlega. Ef við stígum út í stærra samhengi, sem er skemmtilegt, þá getum við skoðað deilihagkerfið. Þá ertu með einhvers konar „networks“ eða „platforms“ - mig vantar eitthvert íslenskt orð yfir það - einn vettvang, infrastrúktúr, algóritma og viðmót eins og t.d. Airbnb, á markaði hótelrekstrar - eða ekki hótelrekstrar, heldur getur fólk leigt þar húsnæði. Uber er líka þannig, sumir vilja flytja fólk á milli staða og aðrir vilja vera fluttir á milli staða. Síðan er fjármögnunin. Ég var á mjög áhugaverðri ráðstefnu fyrir helgi, Point Zero, í Gamla bíó. Fyrsti fyrirlesari talaði um hvernig hægt er að tengja saman þá sem hafa fjármagn og þá sem þurfa fjármagn í sína nýsköpun og ekki bara nýsköpun heldur fyrir alla virðiskeðjuna, frá því að maður byrjar með nýsköpunarfyrirtæki og fer á markað og stækkar fyrirtækið. Í staðinn fyrir hefðbundnu leiðirnar eru að koma inn nýjar leiðir sem tengja beint þann sem vantar fjármagn og þann sem vill fjármagna, í staðinn fyrir að fara í gegnum allan þennan gamla infrastrúktúr, að þurfa að fara í bankann og fá lán og allt það. Þetta er því allt að gerast. Helgi Hrafn Gunnarsson, hv. þingmaður Pírata, benti einmitt áðan á þessar leiðir varðandi fjármögnun. Þetta er að gerast líka. Þá getum við komið aftur að höfundaréttarhliðinni á þessu. Tæknin er komin til að vera og þessi deilihagkerfi eiga bara eftir að stækka, ég ætla að ræða það rétt á eftir, ég ætla fyrst að klára þessa hugsun. Hv. þingmaður Helgi Hrafn Gunnarsson benti á leiðir til þess að fjármagna ýmis verkefni, þær eru að verða auðveldari. Þetta er allt að koma, þannig að menn eru ekki bara að finna betri leiðir til þess að fá greitt fyrir höfundaréttarvarið efni heldur finna nýjar fjármögnunarleiðir eins og t.d. Kickstarter o.s.frv. Þá fá menn fyrir fram greitt fyrir að búa til efni sem þeir síðan veita öðrum á ákveðnum forsendum sem fólk er tilbúið að ganga að. Fjármögnun á sköpun, á listsköpun, er því líka að verða auðveldari á sama tíma og tæknin til þess að skapa er að verða ódýrari. Fólk er kannski með í tölvunni sinni hljóðnema og fleira og getur keypt sér lítil stúdíó með langtum meiri gæði en það sem kostaði tugmilljónir fyrir nokkrum árum síðan, og síðan er það náttúrlega aðgengið að kúnnanum í gegnum netið. Hæstv. menntamálaráðherra nefndi áðan að sala á geisladiskum og slíku færi minnkandi. Ég las einmitt skýrslu frá London School of Economics, þar sem bent er nákvæmlega á þetta. Salan fer að hrynja í kringum 2004, jafnast síðan aðeins út en heldur áfram að falla alveg frá 2008 til 2011. En á sama tíma fer tekjuinnstreymi vegna tónleika upp. Á sama tíma er internetið náttúrlega að eflast, en þetta stoppar 2011, það eru fjögur ár síðan. Við vitum hvað hefur gerst á þeim fjórum árum hvað varðar netveiturnar. En ef við horfum bara á línuna þá hafa heildartekjur tónlistariðnaðarins ekki verið að fara niður, þær hafa verið þær sömu. Fólk ver því sömu peningum í tónlist og áður, það bara gerir það á öðrum stað. Það er óþægilegt fyrir þá sem hafa sett upp sín viðskiptamódel á gömlu forsendum og þá er auðvitað þrýstingur á stjórnmálamenn að bregðast við. En við erum sem betur fer komin á þann stað núna að við erum byrjuð að átta okkur á því að ef við ætlum að fara að framfylgja þessum reglum þýðir það að við fórnum friðhelgi einkalífsins og upplýsingaréttar, það þýðir ritskoðun á internetinu og njósn um netumferð. Ég held að langflestir séu komnir að þeirri niðurstöðu að við eigum ekki að fara þá leiðina. Við eigum að finna hinn rétta ballans og verðum að stíga varlega til jarðar meðan hið frjálsa framtak er að finna lausnir á þessu vandamáli. Ég vil líka bæta því við að það er alveg sama hvort menn eru til vinstri eða hægri í pólitík, t.d. benti Cato Institute í Bandaríkjunum, rammhægrisinnuð stofnun, á þetta líka, að við þurfum að endurskoða höfundarétt hvað þetta varðar. Það er því að skapast mjög mikill samhljómur um þetta. Ef við skoðum aftur stóra samhengið í deilihagkerfinu, svo ég skjóti því aðeins inn hérna, þá bendir Drucker á að í stóru tæknibyltingunum sem orðið hafa síðustu 500 ár, prentbyltingunni, iðnbyltingunni og núna upplýsingatæknibyltingunni, eru menn fyrstu 50 árin að gera sömu hlutina en bara hraðar og ódýrar. Svo kemur byltingin, og þar erum við stödd núna. Getið þið ímyndað ykkur þá byltingu að tengja beint á milli fólks án milliliðanna? Þá er bara eitt „platform“, einn „infrastrúktur“ þar sem hægt er að tengja saman þann sem býr til verðmætin og þann sem neytir þeirra verðmæta. Þetta er að gerast í flestum iðnaði, minnst þó í framleiðslu. Það er mikilvægt fyrir okkur sem stjórnmálamenn og alla sem hafa áhuga á stóra samhenginu - við stjórnmálamenn erum kannski ekkert mikið í því að horfa á stóra samhengið, við erum svo oft fastir í kjörtímabilum og svona, en það er samt mikilvægt fyrir stjórnmálamenn að átta sig á þessu, stíga aðeins til baka og horfa á heildarmyndina og sjá hvað mun gerist átta ár, tólf ár, 20 ár fram í tímann. Öll þessi „platform“ sem tengja þann sem veitir þjónustu, vöru og virði beint við þann sem neytir þess, þiggur það og kaupir, og síðan lagasetningin. Við erum t.d. í atvinnuveganefnd að fjalla um lagasetningu varðandi fólksflutninga og þar er ekkert fjallað um Uber. Þeir voru ekki búnir að taka flugið. Í lokin vil ég bara minna á að enginn iðnaður mun verða ósnortinn af þessu, allir munu verða „disröptaðir“. Það eru nokkur prinsipp sem skipta máli sem ég lærði einmitt á ráðstefnunni sem ég var á fyrir helgi, Point Zero. Eitt af því sem skiptir máli er kostnaðurinn við að taka ranga ákvörðun. Það er ekki mikill kostnaður í því að taka ranga ákvörðun þegar maður er að horfa á YouTube-vídeó, en ef maður tekur ranga ákvörðun þegar maður fjárfestir er það mikill kostnaður. Síðan er það kostnaðurinn við það að fara af stað með verkefni. Hann hefur áhrif á það hvort menn séu tilbúnir að fara í framleiðslu á hlutum. Sá kostnaður er að lækka, þrívíddarprentararnir eru að koma inn, þannig að allur framleiðsluiðnaðurinn mun breytast. Kostnaður við að leigja út heimili manns er að lækka af því að það er komið kerfi þar sem hægt er að búa til traust á milli fólks. Þetta er eitthvað sem við verðum að hafa í huga í öllu okkar starfi á Alþingi. Þetta er að koma inn, bara sterkar og sterkar. Endurskoðun höfundaréttar er bara fyrsta skrefið, en við þurfum að vera mjög meðvituð [[Forseti hringir.]]um þetta og stíga mjög varlega til jarðar til að finna rétta jafnvægið.
Virðulegi forseti. Ég held að við séum mjög á sömu síðu, ég og hv. þingmaður, hvað varðar að það eru einmitt markaðurinn og markaðsöflin sem leysa svona viðfangsefni og því flóknari sem þau eru því mikilvægara er að markaðurinn hafi fullt svigrúm til að leysa þau, að virkja hugmyndir og þekkingu milljóna manna til þess að leysa slík vandamál. Þau verða ekki leyst að ofan, lausnin kemur frá markaðnum sjálfum. Það sem hér er um að ræða, sem hv. þingmaður nefndi og mér finnst áhugavert, er tíminn sem líður frá því að tæknibreytingarnar eiga sér stað, eru orðnar virkar ef svo má að orði komast, þar til módelin eru komin. Við þekkjum það frá öðrum stórum tæknibyltingum, t.d. eins og þegar rafmagnið kom. Allar hagtölur sýna að það leið dálítið langur tími, ef ég man rétt einhverjir áratugir, frá því að tæknin varð til og þar til við sáum afleiðingar hennar í bættri framleiðslu og efnahagsbata, meiri framleiðni, vegna þess að framleiðsluferlarnir og verksmiðjurnar o.s.frv. voru þá breyttar og byggðar upp á grundvelli þessarar nýju tækni. Það sama er auðvitað að gerast hjá okkur núna, við erum á þeim tíma þar sem sú tilfærsla á sér stað. Það þýðir að það er ákveðinn vandi uppi fyrir þá listamenn sem nú starfa. Ég er ekki alveg viss um að myndin eins og hv. þingmaður lýsti frá Bretlandi sé endilega alveg eins hjá okkur, á okkar litla markaði. En þetta hefur verið skoðað varðandi niðurhalið á tónlist á Íslandi og það hefur minnkað vegna þess að þessi módel eru komin. Ég er algjörlega sammála þingmanninum að stíga þarf varlega til jarðar. Mitt mat er að ekkert í þeim frumvörpum sem við erum að ræða valdi neinum skaða hvað það varðar, en það er mjög nauðsynlegt að hv. nefnd sem fer með málið skoði það út frá þeim sjónarmiðum sem við erum að ræða, þannig að þarna sé ekkert sem geri það að verkum að við festum okkur einhvers staðar eða drögum úr möguleikum markaðarins til að koma fram með nýju módelin. Hugsunin í frumvörpunum er einmitt sú að skerpa á og skýra. Það er líka nauðsynlegur grundvöllur [[Forseti hringir.]]fyrir markaðinn til að vinna með að það sé skýr löggjöf. [[Forseti hringir.]]Það er alltaf miklu erfiðara fyrir markaðinn að vinna í lagaóvissu.
Herra forseti. Í þeim frumvörpum sem liggja fyrir okkur núna er „the devil in the detail“, felur djöfullinn sig í smáatriðunum. Þess vegna er svo mikilvægt að við setjum ekki óvart, í einhverju ógáti, upp einhvers konar hindranir sem eru síðan til bölvaðra vandræða, sem hagsmunir skapast í kringum og erfitt verður að afnema o.s.frv., og valda einfaldlega ofboðslega miklum skaða. Lykilatriðið er náttúrlega í máli 702, um einkarétt höfunda og samningskvaðir. Erum við að fara að festa listamenn í því að aðrir geti samið fyrir þá án þess að þeir geta sagt sig frá því? Eða er verið að taka alla saman og menn geta sagt sig frá því ef þeir vilja? Mér sýnist það en ég er ekki alveg viss. Við verðum að passa okkur að festa ekki listamenn í einhverju. Þarna sjáum við hvar bardagalínurnar eru í dag, menn reyna með þessum lögum að koma með viðbrögð við því hvað Spotify og aðrar efnisveitur eru orðnar stórar. En Spotify semur við stóru aðilana sem eiga hugverkaréttinn. Það er enn þá í þeim samningum. Ein ástæðan fyrir að listamenn fá svona lítið er að í gömlu samningunum eru enn þá alls konar þættir, þannig að stóru milliliðirnir sem voru áður taka allt til sín en listamennirnir fá ekkert. Í framtíðinni, ef listamennirnir eru frjálsir, geta þeir haldið allri virðiskeðjunni, fyrir utan þá prósentu sem Spotify tekur. Þetta er eitt af stóru atriðunum þar. Það er ofboðslega mikilvægt að við sitjum vel yfir þessu. Við þurfum að fá umsagnirnar, liggja vel yfir þeim í sumar og gera þetta faglega saman næsta haust, taka aftur upp þráðinn. Svo er það til dæmis varðandi lengd verndartíma hljóðrita. Ef markmið hugverkaréttar er að auka framþróun og efla framþróun og nýsköpun, sem kemur einmitt fram í skýrslu Alþjóðaviðskiptastofnunar, eða er almennt samþykkt, mun það að breyta 50 [[Forseti hringir.]]árum eftir dauða höfundar upp í 70 ár eftir dauða höfundar ekki stuðla að [[Forseti hringir.]]framþróun eða nýsköpun. Þetta er náttúrlega „corporatism“.
Virðulegi forseti. Ég tel heilmikið til í því sem hv. þingmaður hefur nefnt, þetta er kannski meira orðið spurning um skiptinguna á milli milliliðanna annars vegar og þeirra sem dreifa og síðan listamannanna sjálfra. Það er gamalt vandamál sem við þekkjum, togið á milli útgefendanna í gamla kerfinu og listamannanna sjálfra. Það er orðið þekkt stef og alveg viðbúið að það héldi áfram. Það er vegna þess, eins og ég nefndi áðan, að þótt hin nýja tækni gefi mönnum tækifæri, sérstaklega þeim sem eru að byrja, til að komast fram hjá því að komast á samninga og geta dreift tónlist sinni og vakið athygli á sér, ef við tökum tónlistina aftur sem dæmi, eru því aftur á móti takmörk sett hvað menn geta gert sjálfir, bæði vegna þekkingar sinnar og vegna þess hvernig sá heimur er uppbyggður. Það er því líklegt að það séu einmitt þeir sem safna þessu saman, eins og Spotify og aðrir, sem fá og ná ansi miklum völdum og komi þá í staðinn fyrir hin hefðbundnu útgáfufyrirtæki. Það er sjálfsagt mál þótt það sé kannski aðeins annað en það sem við erum að fjalla um hérna, en það er sjálfsagt að hafa augun á þeirri þróun. Mér finnst aðalatriðið í þessu, og það sem mér finnst ég heyra í umræðunni, að það er alveg og á alveg að vera hægt að finna einhvers konar meðalveg eða línu á milli annars vegar hinna borgaralegu réttinda, þ.e. réttindanna um einkalífið og annað slíkt, tjáningarfrelsið, og hins vegar að gera það sem nauðsynlegt er að gera til að tryggja að höfundarétturinn sé virkur með einhverjum leiðum, þótt það sé ekkert endilega með sömu leið og alltaf hefur verið, en að hann sé virkur þannig að listamennirnir, eigendur slíks efnis, fái sanngjarna greiðslu fyrir vinnu sína. Við viljum að það sé svoleiðis, það á að vera svoleiðis og er alveg nauðsynlegt, vegna þess að ef svo er ekki má ætla að það dragi úr slíku. Ég vonast til að tvennt gerist með þessum frumvörpum. Annars vegar er það að aukin umræða verði um þetta mikilvæga mál. Mér finnst umræðan hérna hafa verið ágæt hvað það varðar án þess að ég ætli að gefa umræðum í þinginu einkunn, en hún hefur alla vega verið mjög gagnleg fyrir mig. Auk þess vonast ég til að þessi mál verði kláruð sem fyrst, þó aðeins á þeim hraða sem þingið ætlar sér. En ég vek athygli á því að eitt af málunum er innleiðing á tilskipun frá ESB sem við erum komin fram yfir [[Forseti hringir.]]dagsetningar á og er eitthvað sem þarf að hafa í huga þegar er verið að ræða þetta.
Herra forseti. Varðandi að vera komin fram yfir dagsetningar á innleiðingu á tilskipun er það ekki í fyrsta skipti sem við förum óvart aðeins fram yfir frest á innleiðingu. Það eru ofboðslega mörg mál sem við förum fram yfir á og mörg mál sem bíða hvað það varðar. Ég held að það sé enginn stór skaði skeður þótt þetta mál bíði fram á haust, m.a. í ljósi þess að verið að tala um að lengja höfundarétt á verkum þ.e. höfundarétt eftir dauða höfundar, úr 50 árum í 70 ár eftir dauða höfundar. Ég held því að menn snúi sér ekkert við í gröfinni þótt þeir þurfi að bíða fram á haust. [[Gripið fram í: Þeir eru dauðir.]]Nákvæmlega, þeir eru dauðir, það er nefnilega málið. Þetta er ekkert annað en „corporatism“, þetta er Walt Disney eða Mikka mús-dæmið, þ.e. eftir dauða höfundarins, Walt Disney, er einkaleyfi á Mikka mús og öllu því enn þá til staðar. Menn hafa grínast með lengdina á höfundaréttinum, að hann verði árafjöldinn frá því að Walt Disney dó plús eitt ár. Það verður alltaf lengdin á höfundarétti, alla vega meðan fjölmiðlasamsteypur vestan hafs hafa það vald sem þær hafa. Þær eru að missa það, Google er auðvitað komið o.s.frv. En alltaf þegar svona umskipti verða, þegar það verður tæknibylting, er það eins og með prentbyltinguna, Luther hefði aldrei getað farið af stað nema af því að prinsarnir í Þýskalandi studdu hann. Þeir vildu fá gullið úr kaþólsku kirkjunni og sparka ægivaldinu burt. Þessi bylting er meðal annars studd af Google, ekki endilega friðhelgisvinkillinn en upplýsingafrelsisvinkillinn, hann er studdur af Google og stórum aðilum þar og síðan eru það náttúrlega öll þessi nýju „network“, Uber, Airbnb, Amazon o. fl. Þeir aðilar eru svo stórir, þannig að pólitíkin, [[Forseti hringir.]]þessi upplýsingatæknibylting er með ofboðslega stóra fjárhagslega hagsmuni á bak við sig. [[Forseti hringir.]]Við munum því alltaf fá …
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem ég hlustaði á af athygli, ég veit að hv. þingmaður hefur sterka skoðun á þessum málum. Hann nefndi eitt sem mér fannst vera áhugavert þegar hann talaði um hvernig tæknin er að taka á þessu með ákveðnum hætti og nefndi tölvuleiki og annað slíkt, tölvuleikir eru fyrir lifandi löngu orðnir eitthvað miklu meira en sem snýr að börnum og ungmennum eins og var þegar ég var á þeim stað í lífinu, en það er aukaatriði. Ég vildi hins vegar spyrja hann að öðru. Eins og ég skil vandann er stærsti einstaki vandinn sá að menn eru með mjög dýra framleiðslu eðli málsins samkvæmt. Þeir sem framleiða leggja út í kostnað og þeim finnst það ekki sanngjarnt að fá ekki greitt fyrir vinnu sína, og þá er ég sérstaklega að vísa til kvikmynda. Nú er það staðreynd, og ég held að við Íslendingar séum sérstaklega slæmir í því, að mjög mikið er af niðurhali þegar kemur að slíkum þáttum. Ég veit alla vega ekki um neinar tæknibreytingar eða úrlausnir sem hafa komið í veg fyrir það. Þetta skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli því að þetta er eign þeirra listamanna og framleiðenda sem framleiða slíka vöru. Og menn geta sagt: Það skiptir ekki máli, þessir stórríku, hver vorkennir þeim? En þeir vinna líka í þessu sem eru að byrja og eru að koma undir sig fótunum. Það segir sig sjálft að ef menn fá ekki greitt fyrir þá framleiðslu hefur það neikvæðar afleiðingar í för með sér. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sjái einhverja lausn á þessu. Ég vona að við séum sammála um að það sé ósanngjarnt að menn fái ekki greitt fyrir það sem þeir eru búnir að framleiða og það endar bara á mjög slæmum stað ef það heldur áfram.
Herra forseti. Alltaf þegar svona „destruction“ eða bylting verður í iðnaði þýðir það óþægindi, það þýðir að menn þurfa að finna ný viðskiptalíkön o.s.frv. Það hefur gerst í öllum tæknibyltingum. Skilgreiningin á byltingunni er að þetta gerist svo hratt, það er byltingin, breytingin verður svo ofboðslega hröð. Stóru framleiðendunum tekst enn þá að fjármagna sig vel en þeir, eins og hv. þingmaður nefndi, sem maður hefur kannski hvað sterkastar taugar til eða samúð með eru einmitt þessir litlu eða milliaðilar. Eins og ég nefndi í ræðu minni að þegar kemur að myndefnisframleiðslu þá eru þeir ekki alveg búnir að finna leiðina þar en menn eru byrjaðir. Eitt er náttúrlega það að samhliða þessari tækniþróun hefur kostnaðurinn farið niður, kostnaðurinn á græjunum, tökugræjum o.s.frv. Annað er það að menn eru byrjaðir að nota Kickstarter, til dæmis var Iron Sky, minnir mig, fjármögnuð með Kickstarter. Menn eru byrjaðir að senda út „teaser-trailer“ á Kickstarter þar sem þeir byrja að gera ódýran „trailer“ á myndinni eins og svona „highlights show“, það ferli sem hefur verið notað varðandi framleiðslu á þáttaröðum, þá búa menn til fyrst einn þátt og svo reyna menn að selja hann. Menn eru byrjaðir að gera þetta með kvikmyndir, að búa til trailerinn á kvikmyndinni fyrst, sjá hverjir hafa áhuga á því að fjármagna slíkt. Leysir þetta vandamál íslenskra kvikmyndagerðarframleiðenda núna? Ég veit það ekki. Að einhverju takmörkuðu leyti. Það er klárlega hópur sem kemur ekki vel út úr þessari stöðu núna, en menn munu finna lausn á þessu. Ég mun ekki finna allar lausnir á þessu, klárlega ekki. Ég fylgist bara með hvað er í gangi núna og hvað hefur verið að virka og hvernig þróunin er. Þróunin er öll í þá áttina að menn eru að finna nýjar leiðir við að fjármagna hlutina og nýjar leiðir við að framleiða hlutina með ódýrari hætti og nýjar leiðir til að fá greitt fyrir myndefnið þrátt fyrir að það sé aðgengilegt ólöglega á internetinu.
Virðulegi forseti. Ég sé - og nú beini ég orðum til virðulegs forseta - að hv. þingmaður og píratar fá alveg sérmeðferð. Ég hef verið ávíttur hér fyrir að segja Daily Telegraph í ræðustól og iðulega þegar kemur rautt ljós hjá mér þá byrjar bjallan. Hv. þingmaður talaði varla íslensku. Það var eitt og eitt orð sem var íslenskt og fór lengst rautt og það hreyfði ekki við hæstv. forseta. En það er svona, sumt er ójafnt. Það er auðvitað mjög æskilegt, gott og vel, að menn geti fundið einhverjar lausnir og við vonum að svo verði. En mér finnst það hins vegar skipta máli að við gefum þau skilaboð að það sé ekki í lagi að hlaða niður verkum, við getum ekki greint á milli hvort framleiðandinn er ríkur eða fátækur, góður eða slæmur, það er auðvitað ekki rétt. Það skiptir máli að við gefum þau skilaboð til ungmenna okkar og til allra að ekki sé rétt að gera það með þeim hætti. Ég vil vita hvort hv. þingmaður er ekki sammála mér í því. Það er eins og með tölvuleikina, það eru margar leiðir í því. Í þessu tilfelli er það þannig, svo við tölum um það, ég veit mörg dæmi þess að menn leggja aleigu sína í að búa til myndir og annað slíkt og ekki má mikið út af að bregða til að illa fari. Það fer náttúrlega illa ef fólki finnst sjálfsagt að ná í þessa vöru, þessa framleiðslu, án þess að borga fyrir hana. Það er algerlega augljóst. Og þó að fyrirtæki séu stór þá vinnur margt fólk hjá þeim sem á mikið undir þegar svo er, mér finnst það líka skipta máli. Ég veit ekki hver er besta lausnin en auðvitað er það þannig að frjálsi markaðurinn og tækniþróunin leysir margan vanda, en við verðum hins vegar að gefa þau skilaboð að þetta sé ekki í lagi. Það er auðvitað ekki í lagi að taka þessa hluti frá listamönnunum og framleiðendunum, þetta er þeirra vinna, það þurfa ekki að vera listamenn, það getur bara verið venjulegur einstaklingur.
Forseti. Það skiptir ofboðslega litlu máli hvað ég predika eða hv. þingmaður predikar um það hvað ekki sé í lagi með þessi atriði. Hvenær heldur hv. þingmaður að það hafi virkað að segja slíkt við fólk? Ég skal bara benda á sálfræðina, ég skal segja hvers vegna ég held að það skipti engu máli. Menn eru búnir að reyna þetta, menn eru búnir að reyna að predika þetta en það hefur ekki virkað. Það sem virkar aftur á móti eru ný viðskiptamódel eins og ég hef verið að nefna hérna, það virkar. Við getum öskrað okkur hás yfir því hvað þetta sé ósiðlegt. Það breytir ekki málinu. Rannsókn var gerð eftir hrunið þar sem menn voru svona hissa á því hvernig menn gátu verið að versla með pappíra og í rauninni vitandi að þeir væru að svindla og selja fólki ónýta pappíra, hvernig þetta allt saman gat gerst. Niðurstaðan varð sú - þeir fengu fólk til þess að gera próf - að eftir því sem þeir gerðu það hraðar þá fékk það sem mest borgað. Ef fólk fékk borgað peninga beint þá var það ólíklegra til að svindla. Ef það fékk borgað í formi miða sem það gat svo farið með á næsta borð og skipt fyrir peninga þá var það líklegra til að svindla. Það sem kom líka út úr þessu var að fólk er líklegra til að svindla lítið, svona smá, það er bara mannlegt eðli. Sama hvað við hv. þingmenn hérna öskrum yfir því hvað það sé skammarlegt mun það ekki breyta því. Það var mjög skýr rannsókn sem var gerð. Þetta er mannlegt eðli. Og menn eru líka tilbúnir að svindla ef samfélagið er að svindla. Ég held því [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]að það sem við eigum að einbeita okkur að - eigum við að einbeita okkur að því að öskra okkur hása um hvað þetta sé ósiðlegt? Ég held að það skili ekki árangri. Ég nenni ekki að gera hluti sem skila ekki árangri. Það sem skilar árangri er að beina fólki inn á þær leiðir sem virka. Við píratar höfum verið mjög duglegir við það að benda fólki inn á Netflix þar sem það getur greitt [[Forseti hringir.]]fyrir þetta, benda fólki á Spotify [[Forseti hringir.]]þar sem það getur greitt fyrir í staðinn fyrir að öskra yfir því hvað er vont. Reynum að færa fólki það sem er gott, það sem virkar og það sem skilar árangri.
Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég held að hún hafi skilað okkur heilmiklu til glöggvunar á þeim feikilega flóknu og um leið mikilvægu efnisþáttum sem hér eru til umræðu. Þeir eru mikilvægir fyrir margra hluta sakir. Þeir eru mikilvægir vegna lýðræðisþróunar í landinu, þeir eru mikilvægir vegna efnahagsþróunar almennt og þeir eru sérstaklega mikilvægir hvað varðar listsköpun og þá þætti sem að þeim málum lúta. Það er því margt hér undir og ástæða fyrir okkur að vanda okkur og glöggva okkur sem flest á þessu viðfangsefni. Ég ítreka að þau frumvörp sem eru nú til umræðu taka á afmörkuðum þáttum þeirra mála sem við ræðum, en um leið er mikilvægt að hafa í huga að þau tengjast þeim og eru hluti af stóru myndinni og eru þess vegna mikilvæg hvað varðar að gera ekki neitt sem við stöndum síðan uppi með, eins og bent var á í umræðunni, og erum föst með eitthvert fyrirkomulag sem tekur langan tíma að breyta og miklir hagsmunir eru orðnir tengdir við o.s.frv. Það er verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Ég ítreka þessa skoðun mína hér. Ég tel að það sé til leið, millivegur í þessu máli þar sem hægt er að horfa til þeirra sjónarmiða sem hér hafa verið nefnd. Annars vegar um persónuvernd, réttarverndina, og hins vegar þá nauðsynlegu og skiljanlegu kröfu af hálfu þeirra sem eiga höfundaréttarvarið efni að menn fái sanngjarna greiðslu fyrir sitt efni. Það er ein af frumforsendum þess að efni verði til. Þetta verður að leika saman með skynsamlegum og eðlilegum hætti. Við sjáum að markaðurinn, margumtalaði, virkar eins og við getum treyst að hann geri. Milljónir manna um allan heim leita á hverjum degi lausna á þessu því að það er svo mikið undir og mikil verðmæti sem felast í því að finna lausnirnar í opnu markaðshagkerfi og opnum tæknikerfum. Lausnirnar munu koma. Ég er algjörlega sannfærður um það. Við erum farin að sjá glitta í þessar lausnir. Við erum líka farin að sjá grundvallarbreytingar á ýmsu í hagkerfum okkur þar sem lausnir sem eru sérstaklega hugsaðar út frá þessum aðstæðum nýtast á svo mörgum sviðum þar sem hefðbundin viðskiptamódel bakka eða tapa í samkeppninni. Hér hafa einmitt verið rædd módel sem eru alþekkt og snúa t.d. að leigubílaakstri og öðru slíku. Það er augljóst að þetta tekur tíma. Þetta sprettur ekki upp á einum degi. Ég hef áhyggjur af því sem snýr að íslenskum listamönnum. Ég hef tiltekið alveg sérstaklega tónlistina. Það hefur orðið verulegur samdráttur á síðustu tveimur árum eða svo í útgáfu á íslenskri tónlist, m.a. á efni sem er sungið á íslensku. Ég tel að það geti haft alvarlegar afleiðingar ef líður mjög langur tími þar sem þessi staða er uppi. Við erum núna einmitt að upplifa alveg glæsilega sókn íslenskra listamanna, sérstaklega tónlistarmanna, á erlendum vettvangi. Það varð ekki bara allt í einu til á síðustu tveimur, þremur, fjórum árum. Það er afsprengi þróunar sem hefur staðið yfir um langa hríð. Ég nefndi hér áðan að það stafaði allt frá þeim tíma sem tekin var ákvörðun um uppbyggingu tónlistarskólakerfisins. Það er hættulegt ef það kemur eitthvert rof í þetta, ef það dettur niður af því að þetta er viðkvæm þróun og hún er ekki sjálfgefin. Það er langt því frá sjálfgefið að íslenskir tónlistarmenn veki eins mikla athygli erlendis og þeir gera. Það þarf svo margt að koma til til þess að það gerist. Þess vegna hef ég ákveðnar áhyggjur, ég játa það, hvað varðar þennan tíma vegna þess að ef það líður of langur tími og ef aðstæður verða of erfiðar þá getur það leitt til þess að þetta detti niður, að það komi ekki næstu hópar og næstu kynslóðir. Kannski gengur þetta hraðar fyrir sig en ég óttast. Það er nauðsynlegt að hafa trú á því að markaðurinn leysi þetta því að það er langlíklegasta lausnin. Aðrar lausnir eru ekki líklegri. Það að láta sér detta í hug að ríkið komi og búi til viðskiptamódel er mjög vond hugmynd. Ríkið getur í það minnsta í gegnum lagasetningu reynt að gera þó það sem við erum að gera núna, sem er ekki einhver heildarendurskoðun á þessu eða stórkostlegar stefnubreytingar heldur að skýra og skerpa á ákveðnum þáttum, reyna að leysa ákveðin vandamál sem við sjáum og eru augljós eins og að koma menningararfinum á stafrænt form sem er einn þátturinn í því sem við erum að ræða hér og það sem snýr að samningsskyldum eða þeim þætti þó að það sé ekki einhlítt eða einfalt mál, það eru ýmis atriði sem þarf að hafa þar í huga. En ég held að það sé til bóta að reyna að auðvelda til dæmis þeim sem eru að miðla efni að flytja efni sem er orðið gamalt þannig að það sé ekki ókljúfanlegt verkefni að þurfa að leita samþykkis allra sem komu þar að fyrir margt löngu, að það séu svona möguleikar á því að auðvelda aðgengi almennings að slíku efni. Það er líka til þess fallið að auka virkni á markaði að slíkt sé til staðar svo að efni sem enginn hefur aðgang að sitji ekki fast. Það væri mjög gaman fyrir okkur að geta fengið aðgang að þannig efni án þess að einhver óvissa og vandamál séu í löggjöfinni. Það eru slíkir þættir sem hér um ræðir. Ég vil líka vekja athygli á, af því við erum að ræða um réttarríkið og mikilvægi þess að einkalíf manna sé varðveitt en reglur réttarríkisins gefi ekki eftir, þá er í þessu frumvarpi, eða einu þeirra, það nýmæli að haft sé samband við milliliðinn sem veitir þjónustuna sem stendur til að loka hjá, ef uppi er sú staða, þannig að það sé tryggt að viðkomandi geti varið sig. Það er algjört lykilatriði í réttarríki að það sé gert, að það sé ekki bara fyrir fram sagt: Hér er á ferðinni glæpamaður! - og síðan tekin ákvörðun um refsinguna. Þannig að það sé skylda að stjórnvald hafi samband og kalli eftir sjónarmiðum. Ég vil ítreka annað sem ég hef sagt bæði í þessari umræðu og áður: Ég er þeirrar skoðunar að til þess að þetta gangi vel og við náum að samþætta þau sjónarmið sem hér er um að ræða, annars vegar borgaralegu réttindi og hins vegar mikilvægi þess að eignarrétturinn sé varinn sem er hluti af hinum borgaralegu réttindum, verður að horfa á þetta sem eina heild. Þá er skynsamlegt þegar kemur að því að grípa til einhverra úrræða að fara dómstólaleiðina frekar en í gegnum embættismenn. Það er eðlilegra og öruggara fyrir okkur að fara þá leið, en hún þarf auðvitað að vera sæmilega skilvirk án þess að gefið sé neitt eftir í því hvernig ákvarðanirnar eru teknar, þær verða að vera teknar með eðlilegum hætti af hálfu dómstólanna þannig að það sé ekki eitthvert sjálfsafgreiðsluapparat heldur sé farið með eðlilegum hætti með slíkt til dómstólanna og það sé hægt að afgreiða það tiltölulega hratt. Ég ítreka þakkir mínar fyrir þessa umræðu. Mér þykir leitt að það kom upp sú staða í þinginu að ósætti voru um að taka þessi þrjú mál saman. Mitt mat var að þau væru nægjanlega lík til þess að ég legði það til. Ég ítreka að ég er þeirrar skoðunar að forseti hafi haft fullt vald til þess að taka slíka ákvörðun. Það fer samt betur á því að gott samþykki sé um það ef upp kemur ágreiningur, en ég vonast samt sem áður til þess að þeir þingmenn sem hafa verið við þessa umræðu telji að af henni hafi verið nokkuð gagn hér í dag þó að hún hafi verið með þessum formerkjum.
Herra forseti. Já, það hefur verið gagn að þessari umræðu í dag, klárlega. En varðandi framtíðina og að taka saman mál er eitthvað sem á heima á þingflokksformannafundi þar sem menn ræða um dagskrá og svoleiðis, hæstv. ráðherra er sammála því að það er ferlið inn í framtíðina. Varðandi þessi þrjú mál. Um munaðarlaus verk þarf klárlega að finna lausn. En kannski er þetta ekki besta lausnin. Kannski er til betri lausn. Hvers vegna þá ekki að nýta tækifærið? Varðandi lengd verndartíma hljóðrita, færa 50 ár eftir dauða höfundar til 70, ég er búinn að nefna það, þetta er náttúrlega bara „corporatismi“, þetta er Walt Disney, hvenær hann dó plús eitt ár, þannig þrýsta menn alltaf á það. Varðandi einkaréttindi höfunda, samningskvaðir. Það er rosalega stórt mál. Ef það er á einhverjum forsendum hægt að tryggja samningsstöðu listamanna gagnvart þessum stóru efnisveitum sem menn eru kannski að átta sig svolítið betur og betur á - jú, við þurfum að hafa það á einhverjum forsendum, mjög gott að hafa það á einhverjum forsendum, en stóra vandamálið er að milliliðirnir eru enn þá, gömlu milliliðirnir eru enn þá inni í þessari „lúppu“. Þeir eru að hirða megnið af hagnaðinum. Það leysist náttúrlega ekkert. Þeir eiga auðvitað höfundaréttinn. Og til hve langs tíma þá? Jú, 50 ár, nú er verið að hækka það upp í 70 ár frá dauða höfundar og allt það, skiljið þið. Nei, ég er kannski að rugla þarna, en ókei. Það þarf að fara mjög varlega hvað þetta varðar. En um íslenskan tónlistariðnað. Hvernig eru þessi frumvörp sérstaklega að aðstoða til við það? Ef það er eitthvað bil sem er klárlega til staðar þar til nýju viðskiptamódelin byrja að virka betur og betur fyrir listamenn á Íslandi, ætti inngripið þá að vera þessi lög? Er það málið eða kannski einhver fjárframlög frá ríkinu til að [[Forseti hringir.]]brúa bilið, eða hvað?
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi um þau lög sem snúa að lengdinni, þar erum við að fást við Evróputilskipun, þannig að svigrúm okkar í því máli er afskaplega takmarkað. Við erum á innri markaðnum. Þetta er hluti af því fyrirkomulagi. Það er rétt að hafa það í huga. Síðan hvað varðar íslenska tónlistariðnaðinn og breytingar í þessum frumvörpum fyrir utan það sem felst í verðandi verndartíma á þessum hugverkum þá er ég ekki viss um að það séu stórkostlegar breytingar, alla vega hvað varðar tekjumöguleika eða þróun tekjumódelanna. Það er mitt mat alla vega að það sé ekki neitt sem breyti stórkostlegu hér, það er kannski meira þau ákvæði um samningskvaðirnar sem breyta hvað varðar aðgengi og svo líka um munaðarlaus verk svona almennt, að verið er að skýra þetta og auðvelda. Með því er verið að auðvelda aðgengi að efni og þar með líka notkun á því. Það er grundvallarhugsunin í þessum frumvörpum ásamt því að leggja upp með það sem skiptir máli hvað varðar samræmi við lög nágrannaþjóða okkar eins og Norðurlandanna á þessu sviði. Það var það sem lagt var upp með í þeim leiðarljósum sem fyrrverandi hæstv. ráðherra, Katrín Jakobsdóttir, lagði upp með þegar þessi vinna hófst, að þess væri gætt einmitt að eðlilegt samtal eða samhengi væri á milli réttarins hér og réttarins í nágrannalöndunum.
Þá svona rétt að lokum langar mig að spyrja ráðherra hvort hann sé ekki sammála því að ef verið er að skapa einhverja nýja víglínu eða styrkja stöðu í gegnum einhver samtök fyrir listamenn, tónlistarmenn, til þess að hafa sterkari samningsstöðu gagnvart veitum eins og Spotify o.s.frv., hvort við verðum þá ekki að gera það þannig úr garði að ekki sé verið að skerða samningsfrelsi og félagafrelsi og atvinnufrelsi listamanna, að ekki sé verið að læsa þá inni í einhvers konar lögbundinni stofnun sem síðan geti haft áhrif á það hvernig listamenn stunda atvinnu sína og fara með verk sín o.s.frv.
Virðulegi forseti. Ég tel að svo sé ekki með þessum frumvörpum, þvert á móti, menn hafa fullan rétt til að segja sig frá. Ég held að listamenn hvað varðar þennan þáttinn séu varðir líka í öðrum lögum um samningsfrelsi almennt. Ég held að þær hugleiðingar sem hv. þingmaður hafði hér uppi séu góðra gjalda verðar og reyndar alveg nauðsynlegar og nauðsynlegt er að fara yfir þessa þætti mjög vel í meðförum nefndarinnar. Ég tek sem dæmi munaðarlaus verk. Um leið og búinn er til rammi utan um það hvernig skuli fara með slík verk, þ.e. hvernig menn finna út hvort þau séu munaðarlaus í raun og veru og síðan í framhaldinu, sem er ekki síður mikilvægt, hvernig fer með slík verk ef höfundur kemur í ljós, þá sé alveg skýrt og tryggt að höfundurinn hafi rétt og geti fengið sitt verk aftur í hendurnar og fengið eðlilegar bætur fyrir það sem verkið hefur verið nýtt til o.s.frv. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er að hin almennu sjónarmið um frelsi manna til samninga hljóta alltaf að vera undirliggjandi hvað sem öllu öðru líður. Og það hefur reyndar komið fram í umræðunni mikilvægi þess að horfa til þessara laga og síðan til annarra laga sem snúa að svipuðum réttindum manna. Þetta þarf auðvitað allt saman að fara vel saman. Þess vegna unnum við þetta svona og reyndum að vanda okkur vel við það í ráðuneytinu eins og auðvitað allt annað, og þetta hefur farið einmitt út til umsagnar og kynningu á netinu til þess að kalla eftir öllum sjónarmiðum. Við vildum fá sem mest inn til að geta tekið afstöðu til þess áður en við legðum það fram til þingsins. Ég ítreka að ég geri mér grein fyrir því flækjustigi sem hér er, ég geri mér grein fyrir þeim tíma sem þetta mun auðvitað taka eðli málsins samkvæmt. Ég bara minni á að eitt af þessum frumvörpum er - þau eru tvö sem snúa að innleiðingu tilskipunar frá Evrópu, en önnur tilskipun er löngu komin fram yfir tíma hjá okkur.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um byggðaáætlun og sóknaráætlanir sem er þskj. 1167, mál 693. Byggðaáætlun hefur að markmiði að jafna tækifæri allra landsmanna til atvinnu og þjónustu, jafna lífskjör og stuðla að sjálfbærri þróun byggðarlaga um land allt. Sóknaráætlanir eru hins vegar stefnumótandi áætlanir sem taka til starfssvæða landshutasamtaka sveitarfélaga og fela í sér stöðumat viðkomandi landshluta, framtíðarsýn, markmið og aðgerðir til að ná þeim markmiðum. Frumvarp þetta fjallar um stöðu og innihald þessara áætlana, samspil þeirra innbyrðis og tengsl við aðra opinbera áætlanagerð. Með frumvarpinu er verið að formgera verklag sem hefur verið í mótun frá árinu 2011 og skilgreina samspil og tengsl byggðaáætlunar og sóknaráætlana landshluta. Mikilvægt markmið er að festa í sessi hlutverk Byggðastofnunar sem eftirlits- og umsýsluaðila og um leið formfesta verklag við gerð sóknaráætlana og tengja þær við byggðaáætlun sem og að skilgreina hlutverk landshlutasamtaka sveitarfélaga er varða svæðisbundna áætlanagerð. Markmið frumvarpsins er að efla byggðaþróun á landinu öllu. Einnig er mikilvægt markmið að auka samráð milli ráðuneyta á sviði byggðamála innan hvers landshluta og milli stjórnsýslustiga. Jafnframt að færa til sveitarstjórna aukna ábyrgð á sviði byggða- og samfélagsþróunar. Með því næst betri nýting á fjármunum og ákvarðanataka er færð nær vettvangi. Gert er ráð fyrir því að svæðisbundnar þróunaráætlanir séu á ábyrgð heimamanna. Þær eiga að fela í sér svæðisbundnar útfærslur á áætlunum ríkisins, svo sem byggðaáætlun, menntastefnu ríkisins og landsskipulagsáætlun, svo eitthvað sé nefnt. Hver landshluti gerir síðan samning við ráðuneyti um fjárframlög sem heimamenn ráðstafa til framkvæmdar áætluninni. Staðbundin stjórnvöld hafa meiri þekkingu á aðstæðum og viðhorfum á hverjum stað og eru í betri aðstöðu til að virkja heimafólk til þátttöku. Þátttaka heimamanna í stefnumótun, áætlanagerð og verkefnastjórnun er grundvallaratriði til að ná betri árangri. Tilgangur frumvarpsins er að skapa fyrirkomulag sem hvetur til þátttöku heimamanna og samvinnu þeirra sem gagnast svæðinu í heild. Stefnumótun og áætlanagerð sem unnin er í virku samráði breiðs hóps heimamanna er forsenda fyrir fjárframlögum frá ríkinu. Sóknaráætlanir þurfa að taka mið af stefnumótun stjórnvalda og leitast við að efla samkeppnishæfni landsins í heild sinni. Um byggðaáætlun gilda nú ákvæði 7. gr. laga um Byggðastofnun, nr. 106/1999. Um landshlutasamtök sveitarfélaga gilda ákvæði 97. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011. Hins vegar gilda engin lagaákvæði um sóknaráætlanir, stýrihóp Stjórnarráðsins og samráðsvettvang landshluta. Með frumvarpinu verður breyting á því og einnig verða ákvæði um byggðaáætlun færð úr lögum um Byggðastofnun í lög um byggðaáætlun og sóknaráætlanir. Þannig verður til heildstæður lagarammi utan um þessa áætlanagerð. Virðulegur forseti. Með frumvarpinu munu meginmarkmið byggðaáætlunar fá aukið vægi innan Stjórnarráðsins þar sem öll ráðuneyti vinna saman að því að bæta stöðu landsins í samvinnu við sveitarfélögin. Með því að lögfesta stýrihóp Stjórnarráðsins um byggðamál er ætlunin að ná markmiðinu að efla samhæfingu innan Stjórnarráðsins í málefnum sem snúa að byggðamálum og tryggja virkt samráð milli sveitarstjórnarstigsins í málefnum um byggðamál. Frumvarpið mælir fyrir um að byggðaáætlun verði til sjö ára og hún unnin í umboði ráðherra af Byggðastofnun í samvinnu við stýrihóp Stjórnarráðsins um byggðamál. Þar að auki er mælt fyrir um að haft skuli samráð við ráðuneyti, sveitarfélög, landshlutasamtök sveitarfélaga og aðra eftir þörfum við gerð byggðaáætlunar. Með því mun meginmarkmið byggðaáætlunar fá aukið vægi innan Stjórnarráðsins með samvinnu allra ráðuneyta og samstarfi þeirra við sveitarfélögin. Með breytingum á lögum um Byggðastofnun, nr. 106/1999, verður hlutverk Byggðastofnunar eftir sem áður að efla byggð og atvinnulíf. Í frumvarpinu er lagt til að hlutverk Byggðastofnunar verði að efla byggð og atvinnulíf með sérstakri áherslu á jöfnun tækifæra allra landsmanna til atvinnu og búsetu. Jafnframt gerir frumvarpið ráð fyrir að beinar aðgerðir samkvæmt 2. og 3. mgr. einskorðist við samþykkt styrksvæði á gildandi byggðakorti af Íslandi sem Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hefur samþykkt fyrir tiltekið tímabil. Frumvarpið var samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu af starfsmönnum þess, en að auki komu starfsmenn forsætisráðuneytisins, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Byggðastofnunar að samningu þess. Þá var frumvarpið til umræðu á þremur fundum stýrihóps Stjórnarráðsins um byggðamál, en þar situr fulltrúi landshlutasamtaka sveitarfélaga sem áheyrnarfulltrúi, auk þess sem það var kynnt og rætt á samráðsfundi stýrihópsins með formönnum og framkvæmdastjórum landshlutasamtaka sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins og ástæðum fyrir framlagningu þess og legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Herra forseti. Mig langar að segja örfá orð um það mál sem er hér til 1. umr. Það er verið að leggja fram frumvarp til laga um byggðaáætlun og sóknaráætlanir. Markmið þessara laga er gott og við fyrstu sýn virðist margt vera ágætt þarna á ferðinni, að verið sé að auka samráð milli ráðuneyta, stjórnsýslu og sveitarfélaga og auka ábyrgð á sviði byggðasamfélagsþróunar hjá þessum aðilum. Það sem stendur upp úr hjá mér í þessum málum er að nægt fjármagn sé tryggt í þessi brýnu verkefni. Hve gott það er að tvinna saman verkefni eins og vaxtarsamninga, menningarsamninga, sóknaráætlun og byggðaáætlun fer eftir því hve mikið fjármagn fylgir með þeirri aðgerð. Við þekkjum það að mikill niðurskurður hefur verið í sóknaráætlunum landshluta í síðustu tveim fjárlögum. Þá fóru einungis 100 milljónir í þetta verkefni; það átti að setja 15 en náðist að bæta þar við 85 milljónum. Við þekkjum það líka að þessi upphæð var komin upp í 400 milljónir árið 2013. Það var auðvitað gífurleg óánægja hjá sveitarstjórnarmönnum og almenningi í landinu sem hafði notið góðs af þeirri framsæknu stefnu sem fólst í sóknaráætlun landshluta og mikil ánægja ríkti yfir þvert á flokka. Maður heyrði síðan mikinn ótta hjá sveitarstjórnarmönnum um í hvaða farveg þetta væri að fara. Nú hefur ríkisstjórnin ákveðið að stokka upp í þessum málaflokki og talað um að samhæfa þarna ýmsa þætti. Það má vel vera að það sé vænlegt og af hinu góða, ég ætla ekki að útiloka það, langt í frá, en í umsögn fjárlagaskrifstofunnar segir: „Verði frumvarpið lögfest er því gert ráð fyrir að útgjöld þessara verkefna í fjárlögum verði óbreytt.“ Byggðaáætlun á að fá rúmlega 320 milljónir, sóknaráætlun 102 milljónir, Byggðastofnun rúmlega 147 milljónir, til atvinnuráðgjafar á landsbyggðinni rúmlega 176 milljónir og samningar við sveitarfélögin um menningarmál 207 milljónir og ýmis framlög til mennta- og menningarmálaráðuneytis rúmar 19 milljónir, samtals 973 millj. kr. Svo þurfum við auðvitað að bæta við fjármagni í þau brýnu verkefni sem eru mikils virði fyrir uppbyggingu landsbyggðarinnar. Ef sá vilji kemur fram í næstu fjárlögum þá gera menn gagn með því að skoða þannig samþættingu, en ef samþættingin stendur bara ein og sér og engu fjármagni verður bætt í þessa liði þá held ég að þetta þjóni ekki þeim tilgangi sem lagt er upp með. Ég vona það besta og mun að sjálfsögðu fjalla um þetta mál í atvinnuveganefnd. Þangað fáum við umsagnir sveitarfélaga og fjölda aðila sem láta sig málið varða.
Hæstv. forseti. Í 1. umr. ætla ég ekki að hafa mjög mörg orð um málið, en eins og hér er fjallað um þá er þetta frumvarp til laga um byggðaáætlun og sóknaráætlanir. Þessi lög eru sett til að skapa lagaramma um þessar tvær áætlanir, byggðaáætlun og sóknaráætlanir, með breytingum á lögum um Byggðastofnun í leiðinni. Við fyrsta yfirlestur held ég að það sé til góðs að það skuli fest í lög hvernig skuli fara með þetta. Hér er meðal annars fjallað um sóknaráætlunina og sagt frá því að á síðastliðnu vori hafi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið falið ráðgjafarfyrirtækinu Evris sem óháðum aðila að meta framkvæmd sóknaráætlunar landshluta. Evris hafði skilað ráðuneytinu skýrslu í ágúst 2014 og unnið hratt og vel; skýrslan ber heitið Mat á framkvæmd sóknaráætlana. Helstu niðurstöður skýrslunnar voru eftirfarandi, með leyfi forseta: „Það er mat úttektaraðila að í heildina hafi verkefnið Sóknaráætlanir landshluta, á því tveggja ára tímabili sem til skoðunar var í þessari úttekt, tekist vel. Verkefnið er þróunarverkefni og þessi tvö ár voru mikilvægur tími til að prófa ný vinnubrögð og draga af þeim lærdóm áður en næstu skref verða stigin. […] Þá er það „mat úttektaraðila að samningar um framkvæmd sóknaráætlana hafi almennt verið mikið framfaraspor og vel til þess fallnir að færa aukin völd og ábyrgð til einstakra landshluta“. […] Í skýrslu Evris kemur jafnframt fram að sóknaráætlanir hafi aukið samráð og samstarf, jafnt innan Stjórnarráðsins sem og á milli stjórnsýslustiga, einfaldað verulega samskipti ríkis og sveitarfélaga og eflt stefnumótun og áætlanagerð landshlutasamtakanna. Reynsla ráðuneytanna, landshlutasamtaka sveitarfélaga og annarra sem koma að sóknaráætlanaverkefninu er mjög góð.“ Virðulegi forseti. Ég vildi nefna þetta hér vegna þess að mér finnst þetta mjög góð niðurstaða. Hún kemur mér ekki á óvart, en ég er einn af þeim sem tóku þátt í því á síðasta kjörtímabili að búa til sóknaráætlanir landshluta sem áttu þó svolítið undir högg að sækja á þinginu, ekki höfðu allir trú á því formi sem þar var. En í þessari skýrslu er hin besta umsögn um sóknaráætlanir landshluta þau tvö ár sem voru keyrð þarna og voru tekin til skoðunar. Þetta ættu ýmsir núverandi stjórnarliðar að lesa vel og hafa í huga vegna þess að ekki voru allir sáttir við þessa leið. En hér er sem sagt lagt til að setja verklag við stefnumótanir og áætlanagerð þar sem á að tryggja aðkomu heimamanna að þeirri vinnu og auka ábyrgð þeirra og forgangsröðun verkefna, að binda þetta í lög. Ég held að það sé til góðs, virðulegi forseti, að setja þetta hér inn. En ég get ekki látið hjá líða að segja í lokin, vegna þess að eitt er að búa til frumvarp og annað að gera það að lögum um byggðaáætlun og sóknaráætlanir, sem ég efast ekki um að við getum gert við frekari vinnu í atvinnuveganefnd: Ég hef alltaf fyrirvara á frumvörpum af þessu tagi um frekari vinnu og um það sem kemur fram í umsögnum við vinnu nefndarinnar en ég get ekki látið hjá líða að nefna að það sem er að, hvað þetta mál varðar, í dag er að ríkisstjórnin veitir ekki nægt fé í verkefnið. Það urðum við áþreifanlega vör við nú í vetur, getum við sagt, bæði fyrir og eftir áramót, þar sem mikil togstreita var milli aðila við einstök ráðuneyti sem eingöngu sneri að því að fjárveitingar eru ekki nægar. Með öðrum orðum, ef ég man rétt, var frumvarp til fjárlaga, þegar það kom fyrst fram, 15 milljónir en svo var 85 milljónum bætt við og það fór í 100 milljónir. Það er engan veginn nægjanlegt. Það er ekki nægjanlegt, miðað við það sem var hér áður fyrr, þegar fjárlaganefnd var að deila út ýmsum fjármunum, stofnkostnaðarstyrkjum, til menningarsamninga o.s.frv., og allt var þetta tekið inn í þessa áætlun, að það vantar bara miklu meira fé inn í þetta. Það er það sem helst er að í þessu sambandi. Virðulegi forseti. Ég vildi geta um þetta hér vegna þess að ég tel að stjórnarmeirihlutinn verði að koma með meiri fjárveitingar við næstu fjárlagagerð inn í þennan málaflokk, annars heldur þetta áfram í þessari togstreitu og jafnvel í niðurskurði sem ég held að sé ekki til góðs. Þetta vildi ég segja hér við 1. umr.
Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp um byggðaáætlun og sóknaráætlanir skuli vera komið inn í þingið. Það skapar ramma utan um hvernig farið verður með slíkar áætlanir. Það er ánægjulegt að í frumvarpinu er staðfest formlega að sóknaráætlanir verði festar í sessi. Það er í sjálfu sér mjög merkilegt að rifja það upp að þegar núverandi hæstv. ríkisstjórn tók við sumarið 2013 þá henti hún sóknaráætluninni, úrræði sem hefur í raunveruleikanum reynst gríðarlega vel og fær mikið lofsyrði í úttekt hjá ráðgjafarfyrirtækinu Evris, þar sem segir meðal annars, með leyfi forseta: „Það er mat úttektaraðila að í heildina hafi verkefnið Sóknaráætlanir landshluta, á því tveggja ára tímabili sem til skoðunar var í þessari úttekt, tekist vel. Verkefnið er þróunarverkefni og þessi tvö ár voru mikilvægur tími til að prófa ný vinnubrögð og draga af þeim lærdóm áður en næstu skref verða stigin.“ Síðan er vitnað í annan stað skýrslunnar. Nú les ég áfram upp úr greinargerðinni með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Það er mat úttektaraðila að samningar um framkvæmd sóknaráætlana hafi almennt verið mikið framfaraspor og vel til þess fallnir að færa aukin völd og ábyrgð til einstakra landshluta.“ Þetta byggir líka á því að hafa aukið samráð eins og hæstv. ráðherra nefndi, að skapa fyrirkomulag sem virkjar heimamenn. Sem betur fer lifði þetta verkefni. Þetta var eitt af því sem settir voru fjármunir í og menn ætluðu að setja meira fjármagn í þessa þætti en hafði verið gert áður. Það hefur að vísu ekki skilað sér í samræmi við þær áætlanir sem voru uppi. Eins og kom fram hjá ræðumanni á undan mér, hv. þm. Kristjáni L. Möller, þá benti hann á að í fjárlögum voru menn að glíma við 15 milljónir, fjármagnið hækkaði svo upp í 100. Í þessum hluta er talað um sóknaráætlanir landshluta upp á 102 milljónir, en áætlanir gerðu ráð fyrir um 400 milljónum í þennan lið á meðan við í fyrri ríkisstjórn vorum að vinna með þetta. Það er jákvætt að lögbinda þetta. Það er mikilvægt að styrkja sveitarstjórnarstigið. Það sem þarf að skoða hins vegar og ég ætla að biðja hæstv. ráðherra aðeins að velta upp með mér er að við verðum áfram með sóknaráætlanir undir landshlutasamtökum. Landshlutasamtökin hafa ekki lagalega stöðu í sveitarstjórnarlögum eða í landslögum. Það er talað um byggðasamlög, en lagaleg staða landshlutasamtaka er mjög óljós. Yfir á þetta stig eru að færast fleiri og fleiri verkefni. Við höfum verið að færa þangað almennar samgöngur, þarna eru sóknaráætlanirnar. Meðan menn voru að þróa þessar sóknaráætlanir voru þeir meðvitaðir um þetta. Við þann undirbúning var notast við svokallað þjóðfundaform. Það var leitað til mjög margra til að móta stefnuna fyrir viðkomandi fjórðunga. En þegar þetta fer að verða viðvarandi og vinnast áfram, þótt það sé nú unnið með nýjum aðila sem er stýrihópur Stjórnarráðsins, þá er ástæða til að hafa áhyggjur af þeim lýðræðislega halla sem er í kringum landshlutasamtökin og í hverju ábyrgðin felist á þeim fjármunum sem þar eru nýttir og þeim ákvörðunum sem þar eru teknar. Ég vek athygli hæstv. ráðherra á þessu og bið um að þetta verði tekið fyrir sérstaklega. Það er líka ástæða til þess að minna á að mjög mikilvægt er að við færum frekari verkefni til sveitarfélaganna. Það hefur ítrekað verið bent á það að sveitarstjórnarstigið sé til þess að gera með litla hlutdeild í stjórnsýslunni samanborið við aðrar Norðurlandaþjóðir. Það skiptir auðvitað mjög miklu máli að þjónustan sé sem næst íbúunum og sveitarstjórnarmenn hafi sem mest um þjónustuna að segja. En á sama tíma má segja að áhættuþátturinn varðandi það séu fámennu sveitarfélögin. Það er spurningin hvort við verðum ekki að fara að horfast í augu við að það verði að sameina sveitarfélög miklu víðar og fækka þeim. Þetta hefur verið gert í gegnum verkefni eins og málefni fatlaðs fólks. Þá var fært út miðað við að á lágmarkssvæði væru um 8.000 íbúar, ef ég man rétt, með einhverjum undanþágum. Síðan er verið að vinna með heilbrigðisumdæmi, en það eru ekki endilega sömu svæði. Þetta væri miklu auðveldara ef við værum búin að lögfesta stærri sveitarfélög líkt og öll löndin í kringum okkur hafa gert, þar með talið Grænland, ég tala nú ekki um það sem breyttist í Danmörku fyrir nokkrum árum. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að, fyrir utan lýðræðishallann á landshlutasamtökum, er lagaleg staða landshlutasamtakanna sem er í raunveruleikanum þriðja stjórnsýslustigið en hefur enga stöðu sem slíkt. Ég veit þetta var rætt nýlega á aðalfundi Sambands íslenskra sveitarfélaga en ég náði ekki að vera við þá umræðu, en hlustaði á hluta af henni í beinni útsendingu. Það er mikilvægt að skerpa stöðu landshlutasamtakanna í íslenskri löggjöf. Af því ég gagnrýndi að upphæðir hefðu lækkað þá langar mig að spyrja um kostnaðinn í fylgiskjali frá fjármálaráðuneytinu. Hvernig hefur þessi kostnaður þróast á undanförnum árum? Þegar við förum í gegnum tímabil síðustu ríkisstjórnar þá sýnist mér að tölurnar hafi verið hærri. Ég bið hæstv. ráðherra að upplýsa mig um þær tölur og þau áform sem voru uppi. Það voru settir inn viðbótarpeningar í gegnum græna hagkerfið og sóknaráætlanir sem áttu að fara til sveitarfélaganna. Að sama skapi hafa komið tillögur, m.a. frá Samfylkingunni, um að hluti af veiðigjöldum færi til sveitarfélaganna. Ég veit að sumir flokkar hafa stutt það. Það mundi líka hjálpa landsbyggðinni og hægt væri að auka það fjármagn sem fer meðal annars til atvinnuráðgjafar, til byggðamála almennt og í sóknaráætlanir. Að öðru leyti treysti ég á að þetta frumvarp fái vandaða umfjöllun í hv. atvinnuveganefnd. Það er mikilvægt að koma þessu í form, festa formið til lengri tíma og búa því umgjörð þannig að við losnum við pólitískar fyrirgreiðslur eða geðþóttaákvarðanir og reynum að koma á einhverjum langtímasjónarmiðum með aukinni þátttöku íbúanna, en þá þurfum við líka að tryggja það því að ef menn skipa allt í gegnum fulltrúalýðræðið og meirihlutalýðræðið þá vill það verða þannig að meiri hluti sveitarfélaga er undir stjórn stjórnarflokkanna og ef þeir kjósa eingöngu sína aðila þá skilja þeir 50% landsmanna eftir varðandi ákvarðanatöku. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í þessari fyrstu lotu. Ég ætlaði í raun fyrst að fara bara beint í andsvör við hæstv. ráðherra en ákvað að fara svo í stutta ræðu.
Hæstv. forseti. Ég ætla bara að koma hingað upp til að fagna því að við séum komin á þennan stað með þetta ágæta verkefni sem þó fór ekki endilega jafn jákvætt af stað og menn vilja meina. Eins og með öll verkefni og miklar umbreytingar, þar sem verið er að breyta, þá er oft mikil fyrirstaða. Ég man að okkur sem sátum í sveitarstjórnum óaði við þessu verkefni, fannst þetta mikil breyting og það var ekki tóm sæla með það í upphafi. En svo fórum við að vinna áfram og átta okkur á þessu. Það voru til dæmis hnökrar í upphafi með alla samráðsfundina. Það kostar að halda fundi, það eru miklar vegalengdir sem þurfti til að koma öllum saman til að fá víðtækt samráð; það kostar okkur að búa í þessu víðfeðma og stóra landi og við þurfum alltaf að reikna með því. Þess vegna var, sem betur fer, fundin leið til að mæta því að einhverju leyti og sett sérframlag í það. En þetta er eins og með margt annað, það þarf að skoða þetta frá öllum hliðum. Hér erum við að lögfesta fyrirkomulag og tryggja samvinnu og vinnufyrirkomulag sem hefur verið að festast í sessi og verið jákvætt að finna það. Það er verið að vinna þverfaglega á ráðuneyti sem ég held að sé afskaplega mikilvægt. Með þeim hætti er hægt að fjölga verkefnum út um landið og færa ákvarðanatökuna meira til landshlutanna og til fólksins út um landið. Það var til dæmis gaman að fá að taka þátt í því með stofnun Austurbrúar á Austurlandi þegar Austfirðingar tóku sig saman og sameinuðu stoðstofnanir. Það má alveg segja að það hafi verið í tengslum við þetta til að einfalda kerfið, einfalda aðkomuna, hvernig eigi að finna verkefnum farveg og vinna áfram með þau. Með því að lögfesta þetta verður auðveldara fyrir einstök ráðuneyti að nota þessa leið og þessar áætlanir sem farveg fyrir ýmis smærri framlög til landshlutanna eða aðila innan þeirra. Í hverjum landshluta er fólk með sérþekkingu á öllum þeim sviðum sem verið er að vinna að og það er mikilvægt að hlúa að henni og virkja það og nýta þá krafta heima í héruðunum og færa ákvarðanatökuna meira þangað. Ég held að það sé mjög jákvætt að þetta skuli vera komið á þennan stað. Það hefur gengið á ýmsu í framkvæmdinni, en það er heldur ekkert óeðlilegt, þegar verið er að breyta vinnulagi og verklagi, að við þurfum að ætla okkur tíma í það til að menn sættist á hlutina, tileinki sér þá og vinni með þá. Það er þannig í öllum breytingum. En ég fagna því meginmarkmiði sem kemur fram í þessum lögum, sem er að efla byggðaþróun á landinu öllu. Það er okkur öllum mjög mikilvægt að landið okkar sé allt sterkt og að við vinnum saman. Ég held að þetta sé ágætisliður í því og ég hlakka til að fá að vinna með þetta áfram í hv. atvinnuveganefnd.
Virðulegi forseti. Ég þakka umræðu hv. þingmanna sem tóku þátt í henni. Ég get ekki betur heyrt en fulltrúar þeirra flokka sem tóku þátt í umræðunni séu sammála því meginmarkmiði sem felst í þessu, að lögfesta ákveðið fyrirkomulag og festa þannig í sessi það verklag sem við höfum nýtt við annars vegar sóknaráætlun og hins vegar byggðaáætlanir, sem er auðvitað merkilegt að við skulum ekki vera búin að finna lögformlega stöðu fyrr, og hvernig við samþættum þær áætlanir ríkisins og síðan samstarfið við heimamenn í hverjum landshluta. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Þórunni Egilsdóttur að þegar verkefnið lagði af stað voru menn skeptískir á það úti um land en hafa síðan lært að með því að vinna saman að verkefnum geta menn haft meiri áhrif. Það er mjög mikilvægt að heimamenn hafi áhrif á byggðaþróun í samfélagi sínu. Það var ákveðið frumkvæði sem landshlutinn Austurland tók sér á hendur við að stofna Austurbrú og hafa margir aðrir landshlutar fylgt í kjölfarið, í raun til að geta tekið við fleiri verkefnum inn á þennan vettvang landshlutanna. Þess vegna skiptir máli af hálfu ríkisins að alveg skýrt sé hvernig ríkið nálgast þessar byggðaáætlanir og sóknaráætlanir. Það er meginmarkmið frumvarpsins í sjálfu sér. Það er einnig rétt sem kom fram hjá hv. þm. Guðbjarti Hannessyni að það er ákveðin lýðræðishalli í landshlutasamtökum þegar þeir eru fyrst og fremst skipaðir meiri hluta úr hverri sveitarstjórn. Það er verkefni sem hver landshluti þarf að taka svolítið upp hjá sér, hvernig landshlutasamtök og stjórnir og ráð þeirra eru skipuð. En það var líka mikilvægt að okkar mati að skerpa stöðu þeirra úr því að þeir hafa þennan vettvang og hafa þetta verkefni í dag. Ég er að auki sammála hv. þm. Guðbjarti Hannessyni í því að mjög skynsamlegt væri að menn skilgreindu ákveðin svæði. Við höfum í mismunandi lögum á þinginu skilgreint mismunandi fjölda þjónustusvæða, heilbrigðissvæði, dýralæknissvæði, vaktsvæði og síðast sýslumannsembætti og lögregluembætti. Það væri miklu skynsamlegra að festa í sessi að það væru alltaf sömu svæðin sem við værum að fjalla um, þannig að hægt væri að byggja upp þjónustu hins opinbera á öllum þeim svæðum og þá hugsanlega hægt að fullnægja þeirri eðlilegu kröfu íbúa um land allt að þeir njóti sömu grunnþjónustu af hálfu ríkisins, enda greiða menn sömu skattprósentu hvar sem þeir búa. Það er verkefni sem við þurfum að taka til okkar og velta fyrir okkur hvernig við getum gert betur í framtíðinni. Hv. þingmaður spurði einnig hvernig fjármögnun yrði háttað og aðrir þingmenn komu aðeins inn á það. Auðvitað er ekkert fjallað um það hér, það er fjallað um það í fjárlögum. Hv. þingmaður spurði hvort til greina kæmi að hluti af veiðigjöldum rynni inn til sóknaráætlana eða þessa verkefnis. Það er reyndar skoðun mín og hefur verið lengi og í stefnu Framsóknarflokksins að það sé skynsamlegt og í því frumvarpi sem unnið hefur verið að en er ekki komið inn í þing enn, um stjórn fiskveiða sem er heildarfiskveiðistjórnun þar sem veiðigjöldin eru einnig, var áformað, eins og fram hefur komið, að hluti veiðigjalda rynni þarna inn. Hv. þingmaður spurði líka um þróun kostnaðar. Eftir því sem ég best veit hafa þær tölur í sjálfu sér lítið breyst hvað varðar menningarsamninga, vaxtasamninga, hefur þó farið heldur vaxandi eftir fjölda samninga sem hafa verið gerðir, frá því í upphafi hefur þetta vaxið nokkuð, enda voru fyrst og fremst gerðir samningar við einstök landshlutasamtök fyrst en nú er búið að gera samninga við öll landshlutasamtökin. Á síðasta ári jók ríkisstjórnin með samþykkt í fjárlögum þingmanna að auka fjármuni til menningartengdra ferðaþjónustustyrkja úr 35 milljónum í 45, ef ég man rétt. Síðan er það sem hv. þingmaður var væntanlega að kalla eftir, að fyrri ríkisstjórn hafði sett 400 milljónir á síðasta kosningaári sínu eða síðasta ári fyrir kosningar í sóknaráætlanir og boðað að sú upphæð mundi tvöfaldast og síðan þrefaldast. Þetta var auðvitað ekkert annað en kosningavíxill, enda vitum við að þegar við komum að stjórnartaumunum stefndi í verulegan halla á ríkissjóði og urðum við að stroka burt slíkar áætlanir, því að fyrst og fremst verðum við að hafa efni á því sem við erum að gera. Það er hins vegar mitt mat og margra annarra að þeir fjármunir sem við setjum í sóknaráætlanir í dag, rúmar 100 milljónir, séu of lítið af peningum og við þurfum að setja meira. Það verður unnið að því. Ég heyri ekki annað, alla vega hjá hluta þingmanna, en að vilji sé til þess að taka þátt í því starfi og hlakka til að eiga samstarf við þá þingmenn um það. Að öðru leyti þakka ég fyrir umræðuna og veit að hv. atvinnuveganefnd tekur þetta mál til gaumgæfilegrar athugunar. Ég vonast auðvitað til að fá afgreiðslu á því sem fyrst, en fyrst og fremst eftir að nefndin hefur lokið störfum sínum.
Virðulegur forseti. Þingmálið sem ég mæli hér fyrir skýrir sig sjálft enda er það sjálfsagt og fjallar um að afnumin sé býsna sérkennileg undanþága sem mjólkuriðnaðurinn hefur haft frá samkeppnislögum frá því fyrir um áratug eða svo. Þá kom hér inn á vorþingið um þetta leyti, nýframlagt, þurfti að taka inn með afbrigðum og var afgreitt í miklum flýti seint á því þingi, sérstök undanþága fyrir þessa atvinnugrein frá ákvæðum samkeppnislaga. Samkeppnislög eiga jú bara að tryggja frjálsa samkeppni í atvinnurekstri sem er eðlilegt og heilbrigt umhverfi fyrir hvaða atvinnugrein sem er, mjólkuriðnaðinn eins og aðra. Þá tryggðu núverandi stjórnarflokkar, með liðsstyrk eins stjórnarandstöðuflokks, iðnaðinn um undanþágu frá þessu sem við flutningsmenn málsins, sem komum úr þremur stjórnmálaflokkum hér í þinginu, 16 þingmenn úr Bjartri framtíð, Samfylkingunni og Pírötum - við flytjum þetta mál einfaldlega um það að sú undanþága verði felld úr gildi, að mjólkuriðnaðurinn falli einfaldlega undir samkeppnislög eins og aðrar atvinnugreinar á Íslandi, að neytendur njóti verndar frá Samkeppniseftirlitinu fyrir ólögmætu samráði fyrir markaðsmisnotkun hvers konar og einokunartilburðum á þessum markaði eins og á öðrum mörkuðum. Það voru mistök á sinni tíð að veita þessa undanþágu. Við höfum nú síðast í vetur fylgst með mikilli umfjöllun um það hvernig eitt fyrirtæki hefur misnotað markaðsráðandi stöðu sína til að kæfa í fæðingu samkeppni, til að brjóta á bak aftur sprota með ýmsum ráðstöfunum. Það er einfaldlega óheilbrigt umhverfi, bæði fyrir framleiðendur í þessari atvinnugrein og fyrir neytendur. Frjáls samkeppni manna á meðal og fyrirtækja er það sem laðar hið besta fram í atvinnustarfsemi og er helst til hagsbóta fyrir neytendur. Við búum sem betur fer svo vel að eiga mörg sóknarfæri í mjólkuriðnaðinum, sérstaklega ef við berum gæfu til að nýta þau tækifæri sem eru á Evrópumarkaði í þeim efnum, og við hefðum góðan aðgang að ef við værum orðin aðilar að Evrópusambandinu. Meðan svo er ekki er mikilvægt að við náum að ljúka samningum við Evrópusambandið og tryggja að Íslendingar hafi aðgang að þeim miklu útflutningstækifærum sem iðnaðurinn þar á. Sömuleiðis höfum við tækifæri til þess að endurskipuleggja greinina þegar framleiðslan og eftirspurnin er orðin meiri en kvótarnir sem eru í greininni og vinna okkur út úr því óheillavænlega kvótafyrirkomulagi sem þar hefur verið. Margvísleg önnur góð sóknarfæri eigum við og eitt af þeim er að efla samkeppni í mjólkuriðnaðinum og þess vegna er þetta einfalda mál flutt. Sams konar tillaga var flutt sem breytingartillaga hér á þingi árið 2011. Hún var því miður felld af þingmönnum Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og eins flokks þar að auki, en við vonumst til þess, flutningsmenn, að þetta fái samþykki þingsins nú.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að við skoðum þessi mál mjög vel og ef menn vilja hafa lögin eins og þau eru þá þurfa menn að færa skýr rök fyrir því. Ég er sammála hv. þingmanni að mikilvægt er að samkeppni sé á sem flestum sviðum þó svo enginn vafi sé á því að menn hafi verið með góðan ásetning þegar þessi lög voru samþykkt eins og þau eru núna. En það er allra hluta vegna afskaplega mikilvægt að fara yfir það mál, því að það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að sóknarfærin eru mikil í íslenskum landbúnaði. Sóknarfærin felast fyrst og fremst í því að gæði vörunnar eru mikil og þá eru ekki einhver tilfinningaleg rök í því, heldur geta menn bara skoðað samanburð á íslenskum búvörum við aðrar sambærilegar vörur. Það er til dæmis áhugavert að skoða Evrópusambandið og Evrópulöndin í því samhengi. Eftir því sem ég best veit er minnst af aukefnum í íslenskum kjötvörum, þ.e. íslenskri framleiðslu, í Evrópu ef undan er skilinn Noregur. Ég held að Noregur sé með aðeins minna. En það er mun meira í þeim löndum sem hv. þingmaður vísaði til, sem eru Evrópusambandslöndin, og má auðveldlega halda því fram að það sé svipað og menn tala um ameríska kjötið, almenna ameríska kjötið, sem hormónakjöt, þá mega menn alveg eins selja erlenda Evrópusambandskjötið, sérstaklega í gömlu Evrópu, sem sýklalyfjakjöt ef við ætlum að alhæfa um þessa vöru. Auðvitað er það til í Ameríku að þar eru vörur sem menn borga misjafnlega mikið fyrir, en hormónakjöt, slíkir nautgripir, er algengt þar. Ég held fyrst og fremst að uppistaða þeirra sé eitthvað sem okkur finnst kannski ekki vera gæfulegt, þ.e. maís og annað slíkt en ekki gras, en ef menn ætla að kaupa svona vörur eins og þeir fá hér sem þeir kalla, með leyfi forseta, „grass-fed“, sem skýrir sig nú held ég sjálft, það eru bara grasbítar, þá borga menn jafnvel tvöfalt verð fyrir það miðað við hinar vörurnar. Við þurfum hins vegar að halda þessu hærra á lofti. Það er munur á kjöti og kjöti, og það er munur á mjólkurvörum eftir því hvernig þær eru. Ég lærði það um daginn til dæmis með smjörið að þegar maður er í öðrum löndum, ég er ekki að segja hérna á Íslandi, þá er kominn annar litur á smjörið og það er til komið vegna þess að viðkomandi dýr eru fóðruð á öðru en grasi. En það hefur til dæmis komið í ljós að gula smjörið þykir mjög hollt og margt eftirsóknarvert þar sem menn vissu ekki af áður. Ég segi það nú sem matgæðingur, mér líður miklu betur eftir að ákveðið gæðavottorð kom á smjör og slíkar vörur. Mér finnst að við eigum að ræða þetta, virðulegi forseti, í þessu samhengi. Lykilatriði er að við ýtum undir nýsprota í landbúnaðinum og þó að það sé án nokkurs vafa mikilvægt að hafa stóra aðila til að halda verðinu niðri og ná einhverri stærðarhagkvæmni, þá held ég að sóknarfærin felist ekki síður og miklu frekar í smærri aðilum. Vörur til dæmis beint frá býli, þróunin hefur verið nokkuð í þá átt að fólk vill fá að vita hvaðan varan kemur sem það borðar og neytir. Sú þróun mun ekki breytast, ég held að hún muni eflast. Það eru gríðarleg sóknarfæri þegar kemur að þeim mikla ferðamannastraumi sem hér er. Við erum ekki að nýta þau sóknarfæri, virðulegi forseti, langur vegur er þar frá. Það er alveg ótrúlegt að til dæmis lambakjötið okkar skuli ekki hafa verið með í þeirri heilsubylgju sem er til staðar, með fullri virðingu fyrir verksmiðjubúum. Enginn vafi er á því að lambakjötið hlýtur að vera miklu vænlegri kostur og það er í rauninni með mikið af eiginleikum villibráðar. Við þurfum að líta á þetta í samhengi. Ég tel að við eigum að setja í umræðunni um landbúnaðarmál meiri áherslu á gæðin. Þar liggur okkar styrkur. Við munum aldrei geta keppt í verði við þau lönd sem við berum okkur saman við, en við getum keppt í gæðum. Það er mikilvægt, virðulegi forseti, þegar við erum að tala um innflutning á landbúnaðarvörum að vita hvaðan það kemur. Ég er fylgjandi því að fólk fái að velja sjálft. Ég er algjörlega meðvitaður um að það er svona almenn og svipuð stefna á Íslandi, þegar kemur að viðskiptum við landbúnaðinn, og er hjá Evrópusambandinu að Evrópusambandið er með nákvæmlega sömu viðskiptapólitík þegar kemur að viðskiptum við önnur svæði. Evrópusambandið er verndarbandalag, tollabandalag, og reynir að vernda sína markaði og er í raun með sömu áherslur og til dæmis forustumenn Framsóknarflokksins þegar kemur að viðskiptum með landbúnaðarafurðir. Það er alltaf jafn kómískt að heyra þá sem eru helstu andstæðingar Framsóknarflokksins sem vilja ganga í Evrópusambandið, því að þeir ganga þá í algjört draumaland verndarstefnunnar þegar kemur að viðskiptum, ekki bara með landbúnað, heldur viðskipti almennt. Þetta er nokkuð sem allir vita sem vilja vita, og er vandinn náttúrlega núna út af TTIP-viðræðunum, sem eru viðræður milli Evrópusambandsins og Bandaríkjanna. Vandræðin eru fyrst og fremst út af verndarstefnu Evrópusambandsins sem gerir það að verkum, virðulegi forseti, að Evrópusambandið vill til dæmis ekki upplýsa Ísland eða önnur EFTA-ríki hvað er að gerast þar, við þurfum að fá upplýsingarnar frá Bandaríkjamönnum. Bandaríkjamenn vilja hafa samninginn opinn, hleypa öðrum að, en Evrópusambandið vill það ekki vegna þess að Evrópusambandið er verndarbandalag sem vill vernda gamaldags tollabandalag og er alveg óskiljanlegt að menn skuli tala um aðild að Evrópusambandinu í samhengi við viðskiptafrelsi. Þess vegna voru orð hv. þingmanns um að það væri svo stórkostlegt fyrir íslenskan landbúnað og Íslendinga að vera í Evrópusambandinu algjörlega óskiljanleg. Og enn ein mótsögnin felst í því að stundum þegar maður heyrir talsmenn aðildarsinna sem vilja ganga í Evrópusambandið tala um að þeir vilji sjá breytingu á landbúnaðarstefnunni, þá er eins og þeir átti sig ekki á því að ef við göngum í Evrópusambandið þurfum við að borga svona nettó 10–15 milljarða eða eitthvað slíkt inn í sjóði Evrópusambandsins. Þetta hefur margoft verið tekið út af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands og öðrum, enda segir sig sjálft að við sem höfum háar þjóðartekjur mundum alltaf þurfa að greiða með okkur. Þær upphæðir færu allar fyrst og fremst til evrópskra bænda, þannig að menn yrðu þá að greiða slíkar upphæðir í það og í raun miklu hærri upphæðir en menn greiða í landbúnað í dag. Við mundum þurfa að greiða það til evrópskra bænda. Virðulegi forseti. Ég tel mjög mikilvægt að skoða þessa tillögu og aðrar sem gætu orðið til þess að efla samkeppni hér innan lands, ýta undir nýsköpun og nýta þau tækifæri sem við höfum. En ég skil bara ekki hvernig nokkrum manni dettur í hug að tala um viðskiptafrelsi og Evrópusambandið í sömu andrá. Ég skil heldur ekki, virðulegi forseti, hvernig einhverjum dettur í hug að tala í sömu andrá um það að vilja ekki greiða styrki til landbúnaðarins en vilja svo ganga í Evrópusambandið, því að það er algjörlega augljóst að ef við gengjum í Evrópusambandið yrðum við að greiða mjög háar fjárhæðir til evrópskra bænda og mun hærri upphæðir en við greiðum núna til íslenskra bænda. Þetta liggur allt saman fyrir og menn geta skoðað það ef þeir hafa áhuga á því. Virðulegi forseti. Svona tillögur eigum við að skoða í fullri alvöru. Ég tel líka að við eigum að skoða hluti eins og þá að þegar kemur að þeim samningum sem við höfum við bændur eigum við að leggja meiri áherslu á gæði, þ.e. við eigum að umbuna þeim framleiðendum sem leggja meira upp úr gæðum og við eigum að setja okkur það markmið að hér sé slík framleiðsla. Við höfum að stórum hluta náð því, meira að segja verksmiðjubúin koma vel út í samanburði við aðrar þjóðir þegar kemur að salmonellu og kampýlóbakter og öðru slíku. Við eigum að hafa það sem markmið þegar kemur að innlendri matvælaframleiðslu, hvort sem það er landbúnaðurinn, sama hvaða grein það er, eða sjávarútvegurinn eða önnur matvælaframleiðsla, þá eigum við að vera í fremstu röð þegar kemur að gæðunum. Við munum ekki, og það er ekkert endilega eftirsóknarvert, vera hér með ódýrustu framleiðsluna ef við berum okkur saman við lönd þar sem annað veðurfar er, við munum aldrei geta keppt við það. Svo er líka á mörgum stöðum sannarlega ekki gerðar miklar kröfur til matvælaframleiðslu. Við eigum ekki að bera okkur saman við slíkt. Við eigum að setja markið hátt þegar kemur að gæðunum. Síðan eigum við, virðulegi forseti, að reyna að hafa eins virka samkeppni og mögulegt er á öllum sviðum. Þess vegna eigum við að skoða þessa tillögu og aðrar svipaðar, en við skulum samt ekki gleyma stóru myndinni. Ég held að mjög mikilvægt sé að við ræðum Evrópusambandsmálin og þá sérstaklega þá þætti sem aðildarsinnar vilja ekki ræða, sem snúa að því hvað Evrópusambandið er. Evrópusambandið er tollabandalag, gamaldags tollabandalag, sem hefur ekki verið að vinna að fríverslun í heiminum, það er langur vegur þar frá. Evrópusambandið, ég held að helmingurinn af fjárlögum þess fari í landbúnaðarstefnuna og sjávarútvegsstefnuna. Þar erum við til dæmis að keppa í sjávarútveginum. Við tökum gríðarlegar tekjur af sjávarútveginum. Það er engin þjóð sem hefur veiðigjöld eins og við, langur vegur þar frá. Þjóðir heimsins, sérstaklega í Evrópusambandinu, greiða almennt niður og inn í sinn sjávarútveg og við yrðum að vera aðilar að sameiginlegri sjávarútvegs- og landbúnaðarstefnu. Það hefur margoft verið staðfest. Ég var til dæmis að fá fundargerð, virðulegi forseti, um daginn, sem var skrifuð eftir upptökum, fundargerðin er skrifuð í kjölfarið, þar sem ég spyr forustumann úr stækkunardeild Evrópusambandsins þeirrar eðlilegu spurningar: Þyrftum við ekki að vera aðilar að sameiginlegu sjávarútvegs- og landbúnaðarstefnunni? Að sjálfsögðu var svarið: Já. Nema hvað. Við þurfum því að ræða þessi mál eins og þau eru en ekki í einhverri óskhyggjudraumi aðildarsinna. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að við ræðum þessi mál í samhengi. Ég fagna þessari tillögu og tel að við eigum að ræða hana og skoða og allar aðrar hugmyndir sem geta ýtt undir samkeppni hér á landi, sama á hvaða sviði það er. Ef tillagan verður til þess þá eigum við auðvitað að skoða það alvarlega.
Virðulegi forseti. Hér er lagafrumvarp sem þrír flutningsmenn eru á. Fyrsti flutningsmaður er hv. þm. Óli Björn Kárason, sem er ekki á þingi núna, síðan sá sem hér stendur og hv. þm. Brynjar Níelsson. Málið er mjög einfalt. Það gengur út á að skylda stjórnvöld og lögaðila, sem eru 51% eða meira í eigu hins opinbera, að birta opinberlega sundurliðaðar upplýsingar um kaup á vöru og þjónustu yfir 150 þús. kr. í hverjum almanaksmánuði nema ákvæði 10. gr. um takmarkaðan upplýsingarétt vegna almannahagsmuna eigi við. Upplýsingarnar skulu vera öllum aðgengilegar og birtast í mánaðarlegu yfirliti á heimasíðu viðkomandi stjórnvalds eða lögaðila eigi síðar en 10. dags næsta mánaðar. Þar skal kaupfjárhæð koma fram ásamt lýsingu á keyptri vöru og þjónustu, þá skulu einnig fylgja upplýsingar um hver seljandi er. Í örstuttu máli: Allir reikningar sem eru umfram 150 þús. kr. skulu birtir opinberlega þannig að almenningur geti haft aðgang að þeim. Einhver kynni að segja að þetta væri róttæk hugmynd en hún er ekki róttæk. Hún miðar að því að veita opinberum aðilum aðhald þegar kemur að útgjöldum. Það er eilífðarbarátta. Það má færa full rök fyrir því að sú barátta gangi ekkert sérstaklega vel. Núverandi meiri hluti fjárlaganefndar hefur látið sérstaklega til sín taka hvað viðkemur útboðum á vörum og þjónustu. Þrátt fyrir augljósa kosti þess að stunda útboð og nýta kraft stærðarinnar, þ.e. hins opinbera, þegar kemur að slíkum innkaupum þá eru verulegar brotalamir á því og það kostar gríðarlegar fjárhæðir. Ef þetta væri gert, reikningar yrðu opinberir og öllum aðgengilegir, þá er enginn vafi á því að meiri pressa og aðhald yrði fyrir viðkomandi stofnanir að uppfylla þessi lagaskilyrði. Það er enginn vafi á því að ýmsir aðilar, jafnt einstaklingar sem aðilar sem veita sömu þjónustu, mundu fylgjast með þessu og veita viðkomandi stofnunum aðhald og benda á ef hægt væri að kaupa vörur og þjónustu ódýrari en nú er gert. Þess vegna á þetta mál að vera forgangsmál eins og öll önnur mál sem snúa að því að gæta aðhalds og sparnaðar í ríkisrekstri. Þetta á ekki bara við um ríkið heldur líka sveitarfélög. Til að setja þetta í eitthvert samhengi þá voru kaup ríkis og sveitarfélaga á vöru og þjónustu á árinu 2012 um 27% af heildartekjum sem náðu 740 milljörðum kr. Þá voru ótalin kaup fyrirtækja í meirihlutaeigu opinberra aðila en þar er líka af nógu að taka. Við erum að tala um gríðarstór fyrirtæki eins og Landsvirkjun, Íbúðalánasjóð, Ríkisútvarpið, fyrirtæki sem væri afskaplega mikilvægt að veita aðhald þegar kemur að útgjöldum. Þetta er ekki róttækara en svo að þetta hefur verið í gangi í ýmsum löndum sem við berum okkur saman við. Á síðustu árum hafa verið stigin ákveðin skref í Bretlandi til að opna opinbera stjórnsýslu og gera fjármál ríkis og sveitarfélaga gagnsærri. Árangurinn er aukið aðhald, sparnaður í innkaupum og ekki síður hefur orðið til jarðvegur fyrir einstaklinga og fyrirtæki með nýjar og ódýrar vörur og þjónustu fyrir opinbera aðila. Það held ég að sé gríðarlega mikilvægt því að eðli málsins samkvæmt er ekki sjálfgefið að þær fjölmörgu stofnanir sem kaupa inn geti alltaf verið að fylgjast með öllum hlutum, hraðinn í þjóðfélaginu er slíkur. Þetta er sem betur fer í gríðarlegri þróun. Þetta fyrirkomulag getur án nokkurs vafa, eins og ég nefndi áðan, orðið til þess að þeir aðilar sem koma með nýjar vörur eða þjónustu geta borið sig saman við aðra og eins getur stofnun A skoðað hvað er að gerast hjá stofnun B; þá geta menn séð ýmislegt sem þeir átta sig ekki á núna. Á Bandaríkjaþingi voru árið 2006 samþykkt lög sem hétu, með leyfi forseta, með leyfi forseta, The Federal Funding Accountability and Transparency Act of 2006. Í þeim var alríkinu og stofnun þess gert skylt að birta opinberar upplýsingar um hvernig fjármunum ríkisins er varið. Í samræmi við lögin var komið á fót sérstakri vefsíðu, USASpending.gov, þar sem skattgreiðendur geta nálgast upplýsingar um það hvernig alríkið ver fjármunum sínum. Nú hafa a.m.k. 46 ríki í Bandaríkjunum opnað svipaðar vefsíður þar sem fram koma ítarlegar upplýsingar um útgjöld viðkomandi ríkis, m.a. kaup á vöru og þjónustu. Margar borgir og sveitarfélög í Bandaríkjunum hafa farið svipaða leið. Ábendingar almennings og fjölmiðla í Bandaríkjunum hafa leitt til þess að milljónir dala hafa sparast og aukinn þrýstingur orðið til þess að opinberir aðilar hafa farið betur með skattfé og sóun hefur minnkað. Líkur á spillingu minnka líka þegar upplýsingarnar eru aðgengilegar öllum. Þegar maður fer yfir málið, virðulegi forseti, þá spyr maður sig í rauninni af hverju þetta sé ekki svona hér. Einhvern tíma hefði verið sagt að þetta væri svo mikið mál, en í breyttum heimi með alnetinu og tölvutækninni er þetta miklu auðveldara en áður. Núverandi ríkisstjórn og þá hæstv. fjármálaráðherra hefur stigið skref í þessa átt með því að opna lénið ríkisreikningur.is. Einnig verður auðveldara að fylgjast með fjárlögunum ef við samþykkjum frumvarp hæstv. fjármálaráðherra um opinber fjármál því að þá getum við líka séð þróunina hjá stofnunum, hvernig þróunin hefur verið varðandi fjárlögin á milli ára. Það er ekki hægt að gera núna nema með sérstökum aðferðum og sérstakri vinnu. Virðulegi forseti. Það eru engin málefnaleg rök sem mæla gegn því að við förum þessa leið. Það eru ekki tæknileg rök. Við getum að vísu fært rök fyrir því að það þurfi að vinna heimasíður, tölvukerfi og annað slíkt til að þetta verði jafn aðgengilegt og mögulegt er, eins og verður gert með ríkisreikningur.is. Velkist einhver í vafa um að sá kostnaður muni ekki skila sér? Væntanlega verður einhver útlagður kostnaður þegar kemur að þessu. Við í hv. fjárlaganefnd höfum pressað á það að fylgja eftir þeim skýrslum, úttektum og tillögum sem hafa komið frá opinberum stofnunum frá því að við tókum við. Við tókum það sérstaklega fram í meirihlutaálitinu. Við kölluðum eftir því að Ríkiskaup færu yfir hvernig gengi miðað við þær pólitísku áherslur sem við höfum haft í meiri hluta fjárlaganefndar og hjá stjórnarflokkunum. Við gerðum það í þessari viku. Þá var kynnt fyrir okkur vinna á vegum hæstv. fjármálaráðherra þar sem ýmsar tillögur komu um þessa hluti og ekki bara tillögur, stóra málið var náttúrlega að fara yfir það enn og aftur hvað við nýtum lítið þau tæki sem við höfum þegar kemur að opinberu innkaupum. Ég get tekið eitt dæmi. Verð á borðtölvum, nokkurn veginn eins tölvum, er svo mismunandi að það munar meira en tvöfalt á verði á slíkum tölvum hjá opinberum stofnunum. Samt sem áður eiga að vera rammasamningar í gangi sem gera það að verkum að menn eiga að geta haft aðgang að ódýrum vörum en þessir möguleikar eru ekki nýttir. Þetta er ekki bara gott mál, þetta er algerlega nauðsynlegt mál. Það er fullkomið forgangsmál að ganga í það að veita almenningi aðgengi að þessum upplýsingum, nákvæmlega eins og þau lönd sem við berum okkur saman við gera. Ef við gerum það hjálpum við almenningi, fjölmiðlum, fræðimönnum og stjórnmálamönnum að veita opinberum stofnunum aðhald. Það þarf ekki að setja í neikvæðan búning, það mun líka gera það að verkum að viðkomandi stofnanir eigi auðveldara með að sjá hvernig gengur hjá öðrum stofnunum og geta lært af þeim. Við höfum ýmsar skoðanir á stjórnmálum í þessum sal og í þjóðfélaginu almennt. Það getur hins vegar ekki verið deilumál, hvað svo sem opinberar stofnanir fara út í, að farið sé eins vel með fjármuni og mögulegt er. Auðvitað er útópía að halda því fram að við náum einhvern tíma þeim stað að það sé óumdeilt hvernig eigi að gera það, það er auðvitað ekki þannig. En ef þetta frumvarp verður samþykkt fjölgum við tækjunum og auðveldum okkur öllum að ná því markmiði að nýta opinbera fjármuni sem best. Það þýðir að við ýtum líka undir nýsköpun í þjóðfélaginu. Segjum að einstaklingar mundu stofna lítið fyrirtæki með spennandi lausnum - hvað er betra fyrir viðkomandi einstaklinga en að hafa aðgengi að upplýsingum sem þessum, geta haft samband við forsvarsmenn stofnana eða ráðuneyta og bent þeim á að þeir gætu náð miklu betri árangri eða verði miðað við það sem þeir væru að gera ef þeir mundu versla við þetta nýja fyrirtæki? Ég held að þetta muni ekki einungis verða til sparnaðar, ég held að tortryggni muni minnka í þjóðfélaginu og tortryggni í þjóðfélaginu er orðið sérstakt þjóðarmein. Það er mikið um það eins og við vitum. Við þurfum ekki annað en að skoða fjölmiðla, bloggsíður og annað slíkt til að sjá það, menn sjá samsæri í ýmsum hornum. Nú má vera að slíkt sé til staðar, ég er útiloka það alls ekki, auðvitað hlýtur eitthvað slíkt að vera til staðar, en ég held að það sé útilokað að það sé í þeim mæli sem maður greinir af hinum ýmsu vefmiðlum. Það eru minni líkur á tortryggni eftir því sem fleiri slíkar upplýsingar eru aðgengilegar. Og þó svo það væri slæm leið ef sumar stofnanir þyrftu bara að gera þetta en aðrar ekki þá held ég að það gerði að verkum að menn gætu gert samanburð og lært af því ef þetta ætti við allt hið opinbera kerfi, ekki bara ríkið heldur líka sveitarfélög og ég tala nú ekki um opinberu fyrirtækin. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er tæki til að nýta opinbera fjármuni betur. Til þess er þetta frumvarp lagt fram. Það er til að ná betri hagkvæmni, meiri sparnaði, ná betri nýtingu á skattfé, minnka líkurnar á spillingu og ýta sömuleiðis undir nýsköpun og framþróun í þjóðfélaginu. Ég tel að við eigum að klára þetta mál eins hratt og mögulegt er. Ég legg til að þessu máli verði vísað til hv. fjárlaganefndar sem mun fara yfir málið. Það er algerlega í anda þess sem meiri hluti fjárlaganefndar hefur unnið eftir. Það hafa ekki verið hávær mótmæli gegn málinu en þó svo maður hafi ekki fengið mikinn stuðning frá stjórnarandstöðunni þegar kemur að aðhaldi og sparnaði í ríkisfjármálum og forgangsröðun. Ég hef ekki fundið fyrir stuðningi, frekar hefur verið þvælst fyrir. Það er gríðarlega mikil varðstaða um opinberar stofnanir og þó svo menn í orði kveðnu tali um að það skipti máli að forgangsraða í þágu grunnþjónustu og annars slíks þá hefur það ekki verið gert á undanförnum árum. Það var ekki gert á síðasta kjörtímabili. Þá var forgangsraðað í þágu eftirlitsstofnana, ákveðinna undirstofnana umhverfisráðuneytisins, einstakra menningarstofnana og sérstaklega utanríkismála en sparað þegar kom að heilbrigðismálum og menntamálum. Ég tel það vera ranga forgangsröðun en að ein ástæðan fyrir því að svo var hafi ekki verið illkvittni síðasta stjórnarmeirihluta heldur hafi menn ekki haft nógu góða sýn á að gagnsæi í ríkisfjármálum sé ekki verið nógu mikið. Það er enginn vafi í mínum huga að ef almenningur væri meðvitaðri um hvernig ríkisfjármálin eru samsett, ef almenningur væri meðvitaðri um þróun ríkisfjármálanna þá gengi okkur betur að forgangsraða. Burt séð frá stjórnmálaskoðunum þá held ég að almenningur sé á því að við eigum að forgangsraða í þágu grunnþjónustu. Það má vera að einstaka stjórnmálamenn séu annarrar skoðunar en þeir tala ekki um það opinberlega. [[Forseti hringir.]] En hvað sem því líður þá vonast ég til þess að við náum góðri umræðu um þetta mál og legg til að því verði vísað til hv. fjárlaganefndar.
Hæstv. forseti. Mér þykir þetta að mörgu leyti áhugavert mál, sem hv. þm. talaði Guðlaugur Þór Þórðarson talaði hér fyrir. Ég er raunar ekki sammála því sem hann sagði hér undir lok ræðu sinnar, um að á síðasta kjörtímabil hefði ekki verið forgangsraðað í þágu grunnþjónustu, en ég ætla ekki að gera það að meginatriði þessa andsvars míns heldur frekar einbeita mér að frumvarpinu sem, eins og ég segi, mér finnst um margt frekar áhugavert. Ég er alveg sammála því að ríkið eigi að sýna aðhald og að almenningur eigi að hafa góðar og aðgengilegar upplýsingar um fjármál ríkisins. Um það held ég að við deilum alls ekki. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að svo sé almennt hjá ríkisstofnunum, að þær fari vel með peningana, en auðvitað má alltaf bæta hlutina. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann út í er: Af hverju er valið að draga línuna við þessa upphæð, 150.000 kr.? Hvaðan kemur sú tala? Ef hv. þingmaður væri til í að útskýra það fyrir mér þannig að ég geti kannski betur áttað mig og glöggvað á málinu sem mér finnst allra góðra gjalda vert að skoða nánar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, það var málefnalegt eins og við mátti búast af hv. þingmanni og ég vona að umræðan verði á þeim stað. Aðeins varðandi forgangsröðunina - ástæðan fyrir því að ég nefni forgangsröðunina er sú að ég bara skoðaði það, ég skoðaði það eftir stofnunum, það var ekki til staðar þegar ég byrjaði að vinna í hv. fjárlaganefnd, og fór í gegnum ríkisreikninginn, og þess vegna er ég að segja frá þessu. Þetta er ekki mat mitt heldur er ég búinn að skoða nýju ríkisútgjöldin og sömuleiðis hvaða stofnanir hafa hækkað mest; sumar hafa hækkað gríðarlega mikið þegar menn héldu að þær væru að spara, þess vegna fullyrði ég þetta. Varðandi það að opinberar stofnanir fari almennt vel með fé, ég vona að svo sé, en allar úttektir sýna að það vantar mikið upp á. Við erum búin að skoða þetta, eins og ég nefndi hér áðan, og til eru margar skýrslur þegar kemur að innkaupum opinberra stofnana. Menn eru ekki að nýta hagkvæmustu leiðirnar, langur vegur frá. Þannig er það bara. Annaðhvort er það þannig að þetta er allt rugl sem kemur frá Ríkisendurskoðun, nýju nefndinni, Ríkiskaupum o.s.frv. Menn hafa talað um það í gríðarlegum fjárhæðum sem geti sparast ef menn mundu nýta lögin um opinber innkaup eins og á að gera það, og það er reynsla annarra þjóða. Þannig að það vantar mikið upp á þetta. Þetta er einhver sparnaður sem maður mundi ætla að auðvelt verði að sameinast um. Svo kemur að spurningu hv. þingmanns sem er bara mjög góð: Af hverju 150.000 kr.? Það er mjög góð spurning en þegar stórt er spurt er lítið um svör. Þetta gætu auðvitað verið aðrar tölur. Ef tölur væru lægri kynni einhver að segja að það væri þá of mikið magn eða að þá væru menn að fara í of lága tölu; við mundum kannski missa sjónar á stóru málunum og aðalatriðum. Þetta er ekkert greypt í stein, þetta er bara ein tala og má örugglega skoða hana.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég verð að viðurkenna það hér og nú að ég hef ekki lagst yfir þessi gögn, þessar tölur og þessi skjöl sem hv. þingmaður vísaði í varðandi opinber innkaup. En ég get hins vegar sagt að ég var í gær stödd á ársfundi Landspítalans og þar var farið yfir það hvernig spítalinn hefur innleitt kerfi hjá sér einmitt í því augnamiði að minnka sóun og nýta fjármuni og allan starfsafla sinn betur. Ég gat ekki annað séð en þar væri unnin alveg gríðarlega góð vinna. Ég þekki hreinlega ekki hvernig það er hjá öðrum, en þar held ég að sé eitthvað sem sé alveg þess virði að skoða. Ég hef, eins og ég segi, ekki kafað ofan í þessi gögn á sama hátt og hv. þingmaður en þessi ársfundur sýndi mér í það minnsta að á þessum vettvangi eru menn greinilega að hugsa um það að nýta allt það sem þeir fá sem allra best. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það að vera bara hreinskilinn með það að þessi tala, 150.000, sé ekki greypt í stein. Það er örugglega ágætt fyrir komandi nefndarvinnu að vita að þessi tala sé líklega hér til viðmiðunar. Það verður áhugavert að sjá hvaða framgang þetta mál fær hér í [[Forseti hringir.]]vinnslu þingnefndar. Ég hlakka til að sjá hvernig þessu reiðir af, því að þetta er um margt áhugavert.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefnir stofnun sem mér finnst mjög áhugavert að ræða, það er Landspítalinn. Ég þekki það mál mjög vel. Þegar ég var heilbrigðisráðherra var Landspítalinn stóri vandinn í ríkisrekstrinum, það var farið 10 ár fram úr fjárlögum, að meðaltali um milljarð á hverju ári. Það var ekkert vinsælt á þeim tíma að taka á slíkum þáttum, en ég gerði það. Ég setti nokkurs konar tilsjónarnefnd og síðan var auglýst eftir faglegum stjórnanda; það var í fyrsta skipti sem ráðinn var faglegur stjórnandi að Landspítalanum, það var í minni tíð, jafn ótrúlegt og það kann að hljóma. Þarna voru innleidd ákveðin vinnubrögð sem án nokkurs vafa skiluðu sér. Og ég held að það hafi verið gríðarlega mikilvægt, sérstaklega eftir það áfall sem bankahrunið var, að það skildi vera gert. Það er alveg rétt, virðulegi forseti, að þar var sparað í litlu hlutunum, vegna þess að margir litlir hlutir verða mjög stórir - auðvitað var sparað í stóru hlutunum líka, en það þurfti að spara alls staðar. Mín upplifun var sú að starfsfólki Landspítalans hafi hins vegar fundist það vera nokkurn veginn eitt í þessu. Það var ekki algjörlega út í bláinn, alls ekki. Ég held að það sé ein af ástæðunum fyrir óánægjunni á Landspítalanum, að mönnum hafi fundist að þeir væru að taka virkilega á meðan þeir sáu önnur fyrirtæki og stofnanir hins opinbera ekki ganga fram með sama hætti. Þau voru að gera hlutina eins og átti að gera og ég held að það væri öðruvísi ef það hefði gengið almennt yfir línuna. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að þakka mér fyrir hreinskilnina. Mín reynsla er sú að það sé langbest að segja satt og rétt frá, ég hef ekki nógu gott minni í annað. Það er bara þannig að við vitum ekki alla hluti og þá er bara best að segja frá því. Ég held að það sé eitthvað sem allir hafa skilning á. [[Forseti hringir.]]Ég finn stuðning hjá hv. þingmanni og ég bind vonir við að þingflokkur Vinstri grænna verði á sömu línu [[Forseti hringir.]]og hv. þingmaður, því það er skynsemisrödd sem kom frá henni.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnun Landsiðaráðs sem ég flyt ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, Róberti Marshall, Oddnýju G. Harðardóttur og Birgittu Jónsdóttur. Tillagan snýst um að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra að skipa starfshóp með fulltrúum allra stjórnmálaflokka á þingi til að undirbúa lagasetningu um hlutverk, skipan og starfssvið siðaráðs á landsvísu, Landsiðaráðs. Starfshópurinn skili tillögum sínum til ráðherra eigi síðar en 1. október 2015 og sú dagsetning er að sjálfsögðu undiropin breytingum hljóti þetta mál brautargengi og leggi ráðherra frumvarp til laga um Landsiðaráð fram á 145. löggjafarþingi. Hugsunin á bak við þetta mál er að það verði skoðað í fullri alvöru af fulltrúum þingflokkanna hvort ekki sé ástæða til að samræma starf, sem raunar er víða unnið í samfélaginu um þessar mundir, um hvernig við getum gætt betur að siðferðilegum viðmiðum við ákvarðanir okkar í daglegu lífi og starfi. Við þekkjum auðvitað slíkar nefndir, sérstaklega á sviði heilbrigðisvísinda. Við eigum í samfélaginu vísindasiðanefnd um rannsóknir á sviði heilbrigðisvísinda, enda koma þar mjög oft upp siðferðileg álitamál sem lúta til að mynda að stofnfrumurannsóknum, öðrum rannsóknum sem ganga hugsanlega gegn persónuvernd einstaklinga og annað slíkt. Síðan eru spítalarnir með siðaráð og siðanefndir. Háskólarnir eru með siðaráð og siðanefndir. Við erum með Siðfræðistofnun Háskóla Íslands sem er einhvers konar rannsóknarstofnun en veitir líka ráðgjöf og miðlar upplýsingum um siðfræði og siðferði. Hugsunin á bak við þessa tillögu er dregin úr 8. bindi rannsóknarnefndar Alþingis, um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengda atburðir. Þar segir, með leyfi forseta: „Af þessu má sjá að vandinn er víðtækur, djúpstæður og kerfislægur. Skýrsla vinnuhópsins um siðferði og starfshætti sýnir í hnotskurn að brýn þörf er fyrir siðvæðingu á fjölmörgum sviðum í íslensku samfélagi.“ Síðan segir: „Frá siðferðilegu sjónarmiði er til lengri tíma litið brýnast að treysta lýðræðislega innviði samfélagsins og styrkja stjórnkerfið; bæta þarf viðskiptasiðferði, stjórnsiði og vinnulag, efla fagmennsku og siðferðisvitund. Styrkja þarf skilyrði siðferðilegrar rökræðu meðal borgaranna um sameiginleg hagsmunamál sín. Leggja þarf áherslu á réttnefnda samfélagsábyrgð og hamla gegn sérhagsmunaöflum og þröngri einstaklingshyggju. Siðvæðing íslensks samfélags ætti einkum að beinast að því að styrkja þessa þætti og það er langtímaverkefni sem krefst framlags frá fólki á öllum sviðum samfélagsins.“ Herra forseti. Þetta er í raun sú tillaga sem liggur undir. Hún er ekki séríslensk og byggir á fyrirmyndum frá Danmörku annars vegar og Þýskalandi hins vegar, þ.e. að stofnað sé slíkt óháð ráð sem hafi bæði það hlutverk að sýna frumkvæði í málum sem eru til umræðu í samfélaginu og kalla á að tekin sé afstaða til siðferðilegra álitamála, en getur hins vegar líka verið stjórnvöldum til ráðgjafar þannig að hægt sé að leita til slíks ráðs um ráðgjöf um þau siðferðilegu álitamál sem koma upp. Það er svo að þær stofnanir sem við eigum fyrir, sem vinna gott starf, hver á sínu sviði, fást allar við afmörkuð svið, eins og ég kom að áðan. Mig langar aðeins að nota tækifærið til að greina frá því að í Danmörku er siðaráð, Det Etiske Råd eins og það heitir á dönsku, með leyfi forseta. Það var stofnað árið 1987. Hlutverk þess er að vera danska þinginu og stofnunum hins opinbera til ráðgjafar og líka til að skapa umræðuvettvang úti í samfélaginu, sérstaklega um málefni líf- og erfðatækni. Núgildandi lög um siðaráð Danmerkur eru Lov om Det Etiske Råd frá 9. júní 2009. Það voru fæðingar fyrstu glasabarnanna í Danmörku sem urðu til þess að ákveðið var að stofna þetta ráð eftir að umræður spruttu upp í samfélaginu um hvað rétt væri að gera. Ráðið starfar í mjög nánum tengslum við danska þingið þar sem það fundar að minnsta kosti einu sinni á ári með sérstakri siðaráðsnefnd danska þingsins en auk þess eru haldnir fundir eftir þörfum. Meðlimir danska siðaráðsins eru 17 og af þeim skipar siðaráðsnefnd þingsins níu en ráðherrar skipa átta. Þeir eru skipaðir til þriggja ára í senn og geta ekki setið lengur en sex ár. Það er áhugavert að skoða hvað þetta ráð hefur verið að gera. Það hefur til að mynda talsvert mikið fengist við málefni persónuverndar. Það er eitt af því sem þarf að skoða, því að við erum auðvitað með sérstaka stofnun um þau lög. Það hefur fengist við lög um barnavernd, um stofnfrumurannsóknir, um réttindi fatlaðra í samfélaginu. Það hefur fjallað um staðgöngumæðrun og gjöf á eggfrumum og skoðað málefni líknandi meðferðar og líknardráps. Hitt fordæmið sem ég vil nefna er þýska siðaráðið sem er skipað með mjög sambærilegum hætti, annars vegar eru ráðherraskipaðir fulltrúar og hins vegar fulltrúar skipaðir af sambandsþinginu. Því er annars vegar ætlað að vera samskiptavettvangur um siðfræðileg málefni og hins vegar ráðgjafi fyrir stjórnvöld og almenning. Megináherslan í störfum þýska siðaráðsins er á siðfræðileg, viðskiptaleg, læknisfræðileg og réttarfarsleg álitamál sem tengjast sérstaklega beitingu líf- og læknavísinda. Enn fremur getur ráðið tekið upp önnur mál sem tengjast því á einhvern hátt, en líka sjálfstæð málefni. Í báðum þessum tilfellum er um að ræða sjálfstæðan og óháðan opinberan vettvang skipaðan kunnáttufólki á ýmsum sérsviðum siðfræði, sem er ætlað að vera til ráðgjafar en líka að eiga frumkvæði að umræðum. Meðal þess sem þýska siðaráðið hefur verið að ræða og skoða er til að mynda aðgengi að lyfjum í þróunarlöndum, hver sé siðferðileg ábyrgð Vesturlanda í þeim efnum. Enn fremur hefur það fjallað um umskurð og hvaða siðferðilegu álitamál séu uppi í kringum hann, einnig erfðafræðileg málefni, ef ég tek þau málefni sem hafa verið uppi í ráðunum á síðustu árum. Líknardauði er líka til umræðu þarna og intersexfólk, sem hefur verið til umræðu í þinginu núna á allra síðustu dögum, er líka eitt af viðfangsefnum þýska siðaráðsins á síðustu árum. Eins og hv. þingmenn heyra eru umræðuefnin mörg og hugsunin á bak við þessa tillögu er að við færum umræðuna meira á hinn opinbera vettvang, inn til þingsins. Kannski sprettur þetta líka af því að ég tel að þingið ætti fyrir löngu að hafa lokið vinnu við sínar eigin siðareglur. Ég held að mjög mikilvægt sé að þingið taki ákveðið frumkvæði í þeim efnum, bæði hvað varðar gerð eigin siðareglna en líka að efna til þeirrar umræðu sem við munum þurfa að taka á næstu dögum og missirum. Við höfum til að mynda hér inni frumvarp um staðgöngumæðrun sem þarf að ræðast nákvæmlega út frá þessum álitaefnum. Ég vona því að hv. þingmenn skoði þetta mál með opnum huga, sem flutt er af fulltrúum fjögurra flokka á þinginu, og nýti tækifærið til að efla opinbera umræðu um siðfræði og almenn málefni sem tengjast siðferðilegum álitamálum og setji þau mál í farveg sem við getum sameinast um að sé faglegur og umræðunni til framdráttar. Að því sögðu legg ég til að þessi tillaga að lokinni 1. umr. fari til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Nú kemur til 1. umr. mikilvægt frumvarp sem við í þingflokki Framsóknarflokksins höfum lagt mikla áherslu á. Þetta er frumvarp um skipulags- og mannvirkjamál á Reykjavíkurflugvelli. Flutningsmenn eru ásamt mér allur þingflokkur Framsóknarflokksins. Þetta frumvarp snýst í rauninni um að kjörnir verði fulltrúar allrar þjóðarinnar, en ekki sumra, til að taka ákvörðun um framtíð Reykjavíkurflugvallar, að umræðan um hvort Reykjavíkurflugvöllur eigi að vera í Vatnsmýrinni eða ekki verði tekin á Alþingi en ekki í borgarstjórn Reykjavíkur og framtíðin verði ákveðin í þingsal. Reykjavíkurflugvöllur er eitt mikilvægasta mannvirki þjóðarinnar. Ég held að flestir geti verið sammála um það, ég hef ekki heyrt neinn andmæla því, að lega flugvallarins heyrir undir þjóðarhagsmuni. Nú er málið þannig statt að Keflavíkurflugvöllur heyrir undir ríkið og ríkisstjórnina. Það er ekki á valdi sveitarfélaga eða einstaks sveitarfélags á Suðurnesjum að ákveða legu eða framtíð Keflavíkurflugvallar. Ég hef heldur ekki heyrt nokkurn mann hreyfa andmælum við þeirri staðreynd eða velta því upp hvort rétt sé að einstakt sveitarfélag hlutist til um framtíð flugvallarins. Reykvíkingar eiga fulltrúa á Alþingi. Þeir munu að sjálfsögðu gæta að hagsmunum Reykvíkinga, en okkur þingmönnum er gert að gæta að hagsmunum allrar þjóðarinnar. Án þess að fara mjög ítarlega í frumvarpið, sem hefur fengið þó nokkra umfjöllun í fjölmiðlum, vil ég þó segja eitt. Því var fleygt fram í umræðunni að skipulagsvaldið væri heilagt, eða allt að því heilagt eins og kannski fleiri eru farnir að segja núna. Ef menn rýna aðeins í þau lög og reglur sem gilda komast menn þó fljótt að því að skipulagsvaldið eða hin svokallaða skipulagsskylda er langt frá því að vera heilög. Það stendur í 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar: „Sveitarfélög skulu ráða málefnum sínum sjálf eftir því sem lög ákveða.“ Það er því á valdi löggjafans eða Alþingis að ákveða hvaða málaflokkar heyra undir sveitarfélögin í landinu og hvaða málaflokka ríkið fer með. Það er alltaf Alþingi sem ákveður en ekki sveitarfélögin út af fyrir sig. Þetta ákvæði á hins vegar að koma í veg fyrir að hlutast verði til með eitthvað sem er á borðum sveitarfélaganna. Það er eðlileg ráðstöfun. En ef Alþingi vill breyta, þá breytir Alþingi. Og Alþingi breytir reglulega. Í frumvarpinu er bent á að ekki sé aðeins svona háttað til um Keflavíkurflugvöll heldur líka ýmsa þjóðgarða, sem takmarka verulega skipulagsvald sveitarfélaga. Náttúruverndarlögin kveða mjög á um að mótuð sé heildarstefna á margan hátt og ég veit til dæmis að sveitarfélagið í kringum Mývatn er mjög bundið af lögum. Samgönguáætlun er ákveðin af Alþingi og til dæmis fer Vegagerð ríkisins með allar stofnbrautir í Reykjavík, sveitarfélagið hefur ekki afskipti af því, og þannig er því háttað hringinn í kringum landið. Við erum nú þegar að ræða hina svokölluðu kerfisáætlun varðandi raflínur. Þar hefur meira að segja verið lagt til að það yrði ekki einungis Alþingi sem færi með það vald hvernig haga eigi raflínum hringinn í kringum landið heldur Landsnet. Sumum finnst reyndar of langt gengið í þeim efnum og ég hef svo sem tekið undir þau sjónarmið. Með því er ekki sagt að ekki eigi að virða það vald eða skyldu sem sveitarfélögunum er færð. Þess vegna er í frumvarpinu lögð mikil áhersla á að Reykjavíkurborg eigi fulltrúa við borðið, það sé mynduð nefnd sem Reykvíkingar, Alþingi og ráðherrar skipa í og að byggingarfulltrúinn í Reykjavík sjái um að veita framkvæmdaleyfi og annað. Það er eðlilegt. Allt samráð og öll samskipti við Reykjavíkurborg eiga að vera tryggð í þessu máli. Ég vil líka vekja athygli á að ef menn eru sammála um að Reykjavíkurflugvöllur ásamt Keflavíkurflugvelli heyri undir þjóðarhagsmuni tel ég að nefndin, umhverfis- og samgöngunefnd, verði að skoða alvarlega hvort varaflugvellirnir okkar, bæði á Akureyri og á Egilsstöðum, eigi ekki að falla undir sama málaflokk eða sömu skilgreiningu, þjóðarhagsmunaskilgreininguna. Ég hef bent á að í Svíþjóð ákváðu Svíar að mörg samgöngumannvirki, vegir, brýr, jafnvel ferjur og flugvellir, yrðu sett undir þennan þjóðarhagsmunahatt og það væri alltaf þingsins, eða Riksdagens í Svíþjóð, að kveða á um hina stærstu þætti, þ.e. ef taka ætti upp flugvöll eða leggja niður ferjusiglingar eða eitthvað svoleiðis væri það ekki á valdi sveitarfélaganna heldur Riksdagens, sem er þjóðþing Svía, að taka þá ákvörðun. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli, Svíar hafa tekið 30 flugvelli, þar á meðal Bromma-flugvöllinn í Stokkhólmi, og þeir segja að valdið sé þingsins, að sjálfsögðu. Ég vil minna á frumvarp sem fyrrverandi forseti Alþingis, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, lagði fram. Hún vildi að skipulagsvaldið yrði tekið af Reykjavíkurborg á hinum svokallaða Alþingisreit. Það mál fékk því miður ekki nægilega umfjöllun að mínu mati en ég held það hafi verið hárrétt af fyrrverandi forseta Alþingis [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]að gera tillögu um slíkt, vegna þess að þetta snýst ekki aðeins um þjóðarhagsmuni heldur öryggi. Það skiptir gríðarlega miklu máli fyrir ríki að geta haft eitthvað um það að segja hvernig skipulagi er háttað í kringum þjóðþingið og það snýr líka að öryggi. Farið var í þá vegferð víða á hinum Norðurlöndunum eftir hryðjuverkaárásina í Noregi, sem varð svo einnig að hryðjuverkum og morðum í Útey, eins og flestir þekkja. Virðulegi forseti. Ég legg til að þetta frumvarp verði samþykkt. Ég tel gríðarlega mikilvægt að við komum málefni Reykjavíkurflugvallar í þennan farveg. Málið hefur verið í miklum átakafarvegi. Mikill meiri hluti þjóðarinnar hefur lýst því yfir í skoðanakönnun að hann vilji að flugvöllurinn verði í Vatnsmýrinni. 73% Reykvíkinga hafa sagt að þeir vilji hafa flugvöllinn í Vatnsmýrinni. En fyrrverandi borgarstjóri og núverandi borgarfulltrúar komu fram og lýstu því yfir að skipulagsvaldið væri hjá Reykjavík og að landsmönnum kæmi þetta meira og minna ekkert við. Fullyrt var að einhverjir utan af landi hefðu tekið þátt í undirskriftasöfnuninni og því væri vart mark á henni takandi. Það er hnútur sem við verðum að leysa, virðulegi forseti. Við sjáum það núna með neyðarbrautina. Ég tel að það hafi reyndar verið sett í mjög slæman farveg af Isavia þegar áhættumatshópurinn var leystur upp. Ég hef kallað eftir því varðandi þann hluta þessa stóra máls að fenginn verði erlendur aðili til að taka út og meta áhættumatið. Við verðum að vera 100% viss ef tekin verður ákvörðun um neyðarbrautina að ekki sé verið að skerða öryggi flugfarþega og hvað þá þeirra sjúklinga sem þurfa svo sannarlega á Reykjavíkurflugvelli að halda. Mín von stendur til þess að innanríkisráðherra muni taka á því máli. Ég er viss um að hún mun gera það, ég veit hún er stuðningsmaður þess að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni. Ég er sannfærður um að hægt verði að koma í veg fyrir að neyðarbrautin fari. Nú er staðan þannig að í aðal- og deiliskipulagi Reykjavíkurborgar eru ákvæði þess efnis að Reykjavíkurflugvöllur eigi að vera farinn árið 2022. Tíminn líður hratt og mun hraðar en fólk áttar sig á og fyrr en varir verður einfaldlega komið að þeim tímapunkti að leggja á flugvöllinn niður. Þess vegna er mjög mikilvægt að þetta frumvarp verði samþykkt fyrr en seinna. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Þetta er flókið mál, öll umræðan um Reykjavíkurflugvöll. Margir ráðherrar hafa gefið út yfirlýsingar og samkomulög verið gerð sem hafa svo ekki verið virt. Ég nefni sérstaklega samkomulag sem þáverandi innanríkisráðherra, Ögmundur Jónasson, gerði um uppbyggingu samgöngumiðstöðvar sem og fyrrverandi samgönguráðherra, Kristján L Möller, ef ég man rétt. Reykvíkingar, Reykjavíkurborg lýsti því yfir einhliða að hún ætlaði ekki að virða samkomulagið varðandi uppbyggingu samgöngumiðstöðvar en vísar svo ítrekað í þessi samkomulög þegar kemur að neyðarbrautinni, sem ég tel algjörlega ótækt. Það er algjörlega ótækt. Virðulegi forseti. Í ljósi þjóðarhagsmuna, í ljósi þess að það er eðlilegt lýðræðisins vegna að fulltrúar allrar þjóðarinnar fái að taka ákvörðun um legu og framtíð Reykjavíkurflugvallar legg ég til að málinu verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og verði svo gert að lögum frá Alþingi.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að segja að Reykjavíkurflugvöllur er ekki einkamál Reykvíkinga. Þessi flugvöllur í Reykjavík er fyrst og fremst flugvöllur allra landsmanna og tenging landsbyggðarinnar við Reykjavík, höfuðborg okkar, og ekki síst tenging við mikilvægar stofnanir eins og Landspítalann, stjórnsýsluna og margt annað. Áður en ég held lengra vil ég koma aðeins inn á það sem hv. þm. Höskuldur Þór Þórhallsson talaði talsvert um í ræðu sinni, þ.e. skipulagsvald ríkis og sveitarfélaga. Það má alls ekki gera lítið úr því að skipulagsvald sveitarfélaga er mjög mikilvægt. Eins og hv. þm. Höskuldur Þór Þórhallsson kom inn á þá er það ríkið sem setur því mörk og þegar við erum að tala um jafn þjóðhagslega mikilvæga tengingu og Reykjavíkurflugvöllur er þá held ég að það sé rétt að kjörnir landsfulltrúar fari með málefni þess flugvallar rétt eins og Keflavíkurflugvallar. Í frumvarpinu stendur að ekki verði fýsilegt að flytja innanlandsflugið til Keflavíkur og ég held að eins og staðan er í dag, þegar við erum ekki með hraðvirkari samgöngur á milli Keflavíkur og Reykjavíkur, sé það alveg rétt að í náinni framtíð - og ég tel talsvert lengra en til ársins 2022 - verði Reykjavíkurflugvöllur að vera í einhvers konar mynd hér í Reykjavík. Þá dreg ég kannski upp gamla hugmynd frá einum kennara mínum í skipulagsfræðum í háskólanum, um að flugvöllurinn gæti verið á Lönguskerjum og sé þá á landfyllingu úti í sjó eins og er víða í stórborgum sem liggja að sjó erlendis. Ég ætla ekki að selja það dýrar en ég keypti það en einn góður vinur minn sagðist vera búinn að reikna þetta út og hagkvæmara væri að selja allar lóðir í Vatnsmýrinni og byggja flugvöllinn á Lönguskerjum á landfyllingu, og ættum við þá samt talsverða peninga eftir, jafnvel svo mikið að við gætum átt í nýja byggingu við Landspítalann; en þetta var svona útúrdúr. Ég sé ekki fyrir mér að Reykjavíkurflugvöllur verði annars staðar en í Reykjavík, alla vega næstu 10, 20, 30 árin því að þar til lest, hraðlest, eða annar samgöngumáti gerir að verkum að við komumst hratt og örugglega milli Reykjavíkur og Keflavíkurflugvallar verður Keflavík ekki raunhæfur kostur. Ég tel að það sé ekki hægt að klippa þetta af án þess að neitt annað komi í staðinn. Að því sögðu vil ég lýsa þeirri skoðun minni að ég tel að í náinni framtíð, eftir ákveðinn árafjölda, verði Keflavíkurflugvöllur miðstöð innanlandsflugs nema þá jafnvel að við getum eflt fleiri gáttir inn í landið. Í mjög stórum borgum, t.d. í Stokkhólmi, eru meira en 40 mínútur frá flugvelli og niður í miðbæ. Það er þannig séð ekkert óeðlilegt að það taki lengri tíma en mér finnst óeðlilegt að kippa flugvellinum burt úr Vatnsmýrinni án þess að neitt annað komi í staðinn. Ég tek undir með hv. þm. Höskuldi Þór Þórhallssyni að við þurfum að koma þessu í góðan farveg. Þetta hefur verið ágreiningsmál og deilumál í svolítinn tíma og hefur verið í meðförum margra samgönguráðherra. Ég tel að með þessari tillögu, nái hún fram að ganga, séum við að ná því markmiði að koma á ákveðinni sátt í flugsamgöngum, sátt milli höfuðborgar og landsbyggðar, og að koma málinu í farveg sem mundi duga í ákveðinn tíma þar til eitthvað annað og betra kemur í staðinn. Að því sögðu fagna ég því að þetta mál hafi nú loksins komist á dagskrá og fagna því einnig að fá að takast á við frumvarpið í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt frekar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni, 1. flutningsmanni þessa máls, til hamingju með að málið sé loksins tekið fyrir hér á þingi. Ég vil hvetja hann, sem formann umhverfis- og samgöngunefndar, til að taka málið á dagskrá þegar þessari umræðu er lokið. Ég vil segja að þetta er eitt af þeim málum sem ég er hvað stoltastur af að fá að vera meðflutningsmaður að hér á þessu löggjafarþingi og ég er líka stoltur af því að allur þingflokkur Framsóknarflokksins skuli vera meðflutningsmenn á þessu máli. Það er nefnilega svo, svo við byrjum aðeins á pólitíkinni fyrst, áður en við förum í hina efnislegu umræðu, að það er einungis einn stjórnmálaflokkur í landinu sem er algerlega heill í því að vilja hafa flugvöllinn áfram í Vatnsmýrinni hér í Reykjavík og það er Framsóknarflokkurinn. Framsóknarflokkurinn er ekki með eina skoðun í Reykjavík og aðra skoðun úti á landi þegar kemur að þessu máli. Framsóknarflokkurinn er algerlega skýr með það að vilja hafa flugvöllinn í Vatnsmýrinni og það er samþykkt stefna flokksins. Það er ekki svo, eins og við höfum orðið vitni að hér í gegnum tíðina, og meðal annars nú á síðustu vikum, að stefna flokkanna hér í höfuðborginni er ein og svo eru landsbyggðarþingmenn af og til sendir hér upp í ræðustól til að berja sér á brjóst og segjast vilja hafa Reykjavíkurflugvöll áfram í Vatnsmýrinni; á sama tíma og félagar þeirra eru í óða önn að vinna að því að flytja flugvöllinn burt úr Vatnsmýrinni og þrengja að honum á hverju einasta ári. Þetta vildi ég segja til að byrja með. Ég tek undir með hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni, framsögumanni málsins, þegar hann segir að hann hafi mikla trú á því að hæstv. innanríkisráðherra Ólöf Nordal vilji ganga þannig frá málum að flugvöllurinn geti verið áfram í Vatnsmýrinni. Það kemur meðal annars fram í samgönguáætlun sem hæstv. ráðherra var að leggja fram. Ég vil hvetja hv. þm. Höskuld Þórhallsson til þess - verði ekki einhver lending komin í þau mál fyrir vorið hjá hæstv. innanríkisráðherra og hjá borgarstjórn Reykjavíkur, sem Samfylkingin, Vinstri grænir og Björt framtíð skipa, sem miðar að því að flugvöllurinn verði áfram um ókomna tíð í Vatnsmýrinni - að beita sér fyrir því að þetta mál verði afgreitt af umhverfis- og samgöngunefnd. Það er svolítið skrýtið að fylgjast með pólitíkinni. Þegar við horfum upp á það að þeir flokkar sem nú skipa borgarstjórn Reykjavíkur tala sýknt og heilagt um sáttastjórnmál, umræðustjórnmál og annað því um líkt - og þar fer virðulegur borgarstjóri Reykvíkinga fremstur í flokki - en sú sátt og þau sáttastjórnmál sem borgarstjóri talar um, ásamt þeim flokkum sem styðja hann til setu, á bara við þegar það hentar málstað þessara einstaklinga og þessara flokka. Staðan er nefnilega sú að mikill meiri hluti þjóðarinnar vill hafa flugvöllinn áfram í Vatnsmýrinni. Tugum undirskrifta var safnað til stuðnings því að flugvöllurinn yrði áfram í Vatnsmýrinni. Öllu er þessu hent út um gluggann og allt er þetta hunsað vegna þess að sáttin og samræðustjórnmálin eiga bara við þegar það hentar fyrir fram gefnum málstað þessara flokka. Það hefur verið rakið hér, af hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni og hv. þm. Haraldi Einarssyni, hversu mikilvægur flugvöllurinn er í tengslum við sjúkraflug, farþegaflutninga o.fl. Mikil umræða er nú um nýjan Landspítala. Menn tala um mikilvægi þess að reisa nýjan Landspítala vegna þess að veruleg þörf sá á að endurnýja húsakynni Landspítalans. Ég tek undir þetta. En ég vil þó segja að það er dálítið sérstakt að fylgjast með því að jafnvel þeir sömu sem tala um að reisa Landspítalann þar sem á að reisa hann vilja síðan flytja flugvöllinn burt frá honum. Það er ágætt að það komi hér fram að árlega koma um 600 sjúkraflug á Reykjavíkurflugvöll, 600 sjúkraflug á hverju einasta ári. Það eru hátt í tvö sjúkraflug á hverjum einasta degi þar sem lent er á Reykjavíkurflugvelli og er þá verið að flytja sjúklinga utan af landi sem þurfa að fara á Landspítalann sem er við hliðina á vellinum. Mér finnst ótrúlegt að fylgjast með því þegar menn tala um, og jafnvel sömu einstaklingarnir, að hraða verði byggingu á nýjum Landspítala og alls ekki megi hnika staðsetningunni á honum á sama tíma og menn segja: Flugvöllurinn verður að víkja. 600 sjúkraflug á hverju einasta ári og ef við skoðum aksturstímann frá Keflavík til Reykjavíkur getur sá tími skipt sköpum þegar um er að ræða sjúkraflug. Annað sem mig langar að koma inn á í þessari umræðu er það hvernig Reykjavíkurborg hefur komið að þessu. Rögnunefnd var sett af stað, hún átti að fara ofan í þessi mál. Reykjavíkurborg hunsar á sama tíma það algerlega og rýfur það samkomulag sem búið var að gera um að menn ætli að reyna að ná víðtækri sátt. Byggingarverktökum er hleypt af stað í framkvæmdir á sama tíma og þessi sáttanefnd er að störfum. Það er enn eitt merkið um einbeittan vilja til þess að loka flugvellinum þrátt fyrir að mikill meiri hluta landsmanna og mikill meiri hluta borgarbúa vilji hafa flugvöllinn áfram í Vatnsmýrinni. Virðulegur forseti. Reykjavík er höfuðborg allra landsmanna. Það fylgja miklar skyldur höfuðborginni, skyldur gagnvart öllum landsmönnum. Hv. þm. Haraldur Einarsson minntist á það hér áðan að það gæti verið mögulegur kostur að flytja flugvöllinn að hluta út á Löngusker, að það fjármagn sem fengist fyrir lóðasölu í Vatnsmýrinni gæti greitt fyrir þann flugvöll. En það verður þá að vera algerlega skýrt og algerlega tryggt, þegar menn fara út í slíka útreikninga - og ég tek undir það að að sjálfsögðu eiga menn að skoða allar lausnir sem miða að því að flugvöllurinn verði áfram miðstöð fyrir innanlandsflugið - að ríkisvaldið beri ekki fjárhagslegan kostnað af þeirri uppbyggingu sem þar yrði á sama tíma og Reykjavíkurborg hefði tekjur af sölu lóðanna. Vissulega er það svo að ríkið á hluta af landinu sem þarna er undir en er Reykjavíkurborg tilbúin til að taka þátt í þeim kostnaði að byggja flugvöllinn upp á Lönguskerjum eða ætlar Reykjavíkurborg bara að ná í tekjurnar, tekjurnar af því að selja lóðirnar í Vatnsmýrinni, og ætla síðan ríkisvaldinu að byggja nýjan flugvöll og sjá um það sem þar er? Menn hafa líka talað um að til greina komi að koma á laggirnar hraðlest eða annað því um líkt til Keflavíkur og það gæti orðið til þess að flugvöllurinn gæti verið þar. En er Reykjavíkurborg tilbúin til að taka þátt í þeirri fjárfestingu? Ég held að Reykjavíkurborg ætli ríkinu að taka þá fjárfestingu. Ég vil hvetja hv. þm. Höskuld Þórhallsson, 1. flutningsmann þessa máls, til þess, verði ekki komin framtíðarlending í flugvallarmálin á næstu mánuðum, að afgreiða þetta mál hingað inn í þingið svo að það geti orðið að lögum áður en þing fer heim í vor. Það er þá sem það getur skýrst hverjir það raunverulega eru sem vilja að flugvöllurinn verði áfram hér í Vatnsmýrinni. Eins og þetta er lagt upp hérna - og það hefur talsvert verið gagnrýnt að þarna sé verið að skerða skipulagsvald sveitarfélaga eða annað því um líkt, með því að Reykjavíkurborg tæki yfir það land sem Reykjavíkurflugvöllur væri á - væri það algert neyðarúrræði en að sjálfsögðu væri heillavænlegast að Reykjavíkurborg og borgarstjórn Reykjavíkur sæi sóma sinn í því að reyna nú að hlusta á þann mikla meiri hluta höfuðborgarbúa, þann mikla meiri hluta landsmanna, sem vill hafa flugvöllinn þarna áfram, leiti lausna í málinu í staðinn fyrir að vinna alltaf gegn öllu sem þessum málum tengjast, vinna gegn því þegar Rögnunefndin er skipuð, setja framkvæmdir af stað og annað því um líkt. Takist það ekki fyrir vorið vil ég hvetja hv. þm. Höskuld Þórhallsson, formann hv. umhverfis- og samgöngunefndar, til að setja þetta mál á algeran forgangslista, við megum ekki láta eitt árið líða án þess að tekið sé á þessu máli. Ég fór hér yfir það áðan að árlega færu um 600 sjúkraflug um völlinn og það er rakið ágætlega í greinargerð sem fylgir frumvarpinu. En það fara líka um 400 þús. farþegar um flugvöllinn á ári og hann gegnir mikilvægu hlutverki í ferðaþjónustu, í ýmiss konar þjónustu við landsbyggðina. Það eru mjög margir sem þurfa að sækja þjónustu til höfuðborgarinnar. Hér er meginþorri allra opinberra stofnana á landinu, hér er stjórnsýslan, hér eru ráðuneytin, hér situr Alþingi og það eru mjög margar sveitarstjórnir, fyrirtæki og aðrir sem þurfa að sækja hingað þjónustu. Það skiptir gríðarlega miklu máli fyrir þessa aðila vítt og breitt um landið að það sé mögulegt að útrétta allt samdægurs, þ.e. að fara til höfuðborgarinnar og sækja fundi, gegna ákveðnum erindum og halda síðan áfram heim á leið. Það er bara það sem ég sagði áðan. Það eru ekki bara réttindi sem fylgja því að vera höfuðborg, það eru líka ákveðnar skyldur. Menn geta ekki talað um það í einni setningunni að stærstur hluti af allri opinberri stjórnsýslu eigi að vera á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík, allar opinberar stofnanir og annað því um líkt, en síðan sé þeim sem búa á landsbyggðinni ekki gert mögulegt að sækja þá þjónustu sem nauðsynlegt er. Virðulegi forseti. Ég vonast til þess að þeir stjórnmálaflokkar sem mynda meiri hluta í höfuðborg okkar allra landsmanna, Reykjavík, þ.e. Björt framtíð, Samfylkingin og Vinstri hreyfingin – grænt framboð, sjái sóma sinn í því að fara þá leið að tryggja framtíðargrunn flugvallarins í Vatnsmýrinni, tryggja að flugvöllurinn verði í Vatnsmýrinni um ókomna tíð þannig að þessi slagur geti í eitt skipti fyrir öll endað og menn geti farið að byggja upp miðað við það. Ég óttast þó að menn ætli sér áfram að þrengja að flugvellinum, um eitt gat á hverju einasta ári, og honum verði gert ókleift að reka sig þar sem hann er [[Þú mátt ekki gleyma Pírötunum.]]- og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson minnir mig á að gleyma ekki Pírötunum og að sjálfsögðu bæti ég þeim við ræðu mína. Ég vil þó segja það, og ítreka enn og aftur við hv. umhverfis- og samgöngunefnd, að hún eigi að leggja mikla áherslu á að hraða þessu máli, reyna að afgreiða það sem hraðast inn í þingið aftur þannig að við getum orðið vitni að því hverjir vilja raunverulega að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni eða hvort menn ætli sér, margir hverjir, áfram að halda úti tveimur og jafnvel þremur stefnum í þessu máli. Það eru allt of margir stjórnmálamenn í þessu landi sem segja eitt þegar þeir fara á Ísafjörð, Akureyri og Egilsstaði og annað þegar þeir eru komnir hingað til höfuðborgarinnar. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál og við eigum að sameinast um að flugvöllurinn verði í Vatnsmýrinni um ókomna tíð. Hann er þjónusta fyrir landið allt, fyrir höfuðborgina. Ég segi eins og hv. þm. Páll Jóhann Pálsson, þingmaður Framsóknarflokksins, sagði hér eitt sinn: Hvað dettur mönnum næst í hug? Ætla þeir kannski að fara að moka upp í höfnina líka og opna kaffihús á landfyllingunum? Að menn sem stýra höfuðborg skuli láta sér detta í hug að flytja flugvöllinn burt úr höfuðborginni og vilja ekki hafa tengingarnar allt í kringum landið - virðulegur forseti, það er ótrúlegt að fylgjast með þessu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem tóku til máls í þessari umræðu. Ég ætla ekki að lengja hana mikið en ég vildi bara koma nokkrum atriðum að. Við í umhverfis- og samgöngunefnd, ef málið gengur til hennar, munum að sjálfsögðu reyna að afgreiða þetta mál hratt og örugglega en málið er lagt fram til að tryggja að fulltrúar allra landsmanna fái að taka ákvörðun um endanlega staðsetningu Reykjavíkurflugvallar. Það er það sem skiptir öllu máli í þessu stóra samhengi. Ég held að vert sé að rifja það upp að það voru Bretar sem byggðu upp Reykjavíkurflugvöll á sínum tíma, í seinni heimsstyrjöldinni. Það voru Bretar sem gáfu íslensku þjóðinni flugvöllinn og það var Ólafur Thors, þáverandi forsætis- og fjármálaráðherra, ef ég man rétt, sem tók við Reykjavíkurflugvelli fyrir hönd allrar þjóðarinnar. Mér finnst það vera til merkis um að þetta sé samgöngumannvirki allrar þjóðarinnar. Ástæðan fyrir því að við Ásmundur, Haraldur og fleiri erum að berjast fyrir því að Reykjavíkurflugvöllur …
Forseti vill minna á að það ber að ávarpa alla þingmenn með fullu nafni.
- hv. þm. Ásmundur Einar Daðason og hv. þm. Haraldur Einarsson, ég vitnaði í þeirra góðu orð. Ástæðan fyrir því að við erum að berjast fyrir flugvellinum er sú að landsbyggðin þarf á höfuðborginni sinni að halda. Landsbyggðin þarf á því að halda að öflugt aðgengi sé að sjúkrahúsinu og líka að háskólanum, að öflugt aðgengi sé að öllum þeim stjórnsýslustofnunum sem þar eru staddar, að það sé öflugt aðgengi að Alþingi og að allri þeirri menningu og öllu því góða sem Reykjavíkurborg hefur upp á að bjóða. Það er svolítið ankannalegt að þeir sem eru úti á landi þurfi að standa í stappi fyrir því einu að geta komist á sem hagkvæmastan og bestan hátt inn í miðborgina sína, inn í höfuðborg sína, vegna þess að Reykjavík er jú höfuðborg allra landsmanna. Landið okkar er nú einu sinni þannig að miðpunkturinn er hér, hann er í Vatnsmýrinni, hann er hér við Tjörnina, hann er hér við Austurvöll og þetta svæði á að vera svæði allra landsmanna, ekki bara höfuðborgarbúa. Að því loknu vonast ég til að fleiri þingmenn úr öllum flokkum, landsbyggðarþingmenn, höfuðborgarþingmenn, hvaðan sem þeir koma, lesi frumvarpið vel, setji sig vel inn í þá stöðu sem komin er upp, átti sig á þeim veruleika að fulltrúar Reykjavíkurborgar hafa ákveðið að Reykjavíkurflugvöllur eigi að fara, það eigi sér stað bæði í aðal- og deiliskipulagi Reykjavíkurborgar, og þetta sé besta ráðið til að koma þessu mikilvæga máli í réttan farveg.
Virðulegi forseti. Frumvarp þetta snýst einfaldlega um það að stöður sendiherra verði auglýstar. Almenna reglan er sú varðandi stöður og embætti hjá hinu opinbera, eins og kveðið er á um m.a. í lögum nr. 115/2011, um Stjórnarráð Íslands, að auglýsa á stöður, til dæmis þegar skipað er í embætti ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra, þá á að auglýsa þær stöður og fólki er gefið færi á að sækja um þær. Þetta hefur verið þróunin hjá hinu opinbera að stöður eru auglýstar, en samkvæmt lögum um utanríkisþjónustu Íslands er undanþága þegar kemur að skipun sendiherra. Samkvæmt þeirri undanþágu þarf ekki að auglýsa stöður sendiherra. Frumvarpið gengur einfaldlega út á það að afnema þá undanþágu. Sjónarmið sem því liggja til grundvallar eru einfaldlega þau sömu sem liggja til grundvallar því að það eigi almennt að auglýsa stöður hjá hinu opinbera. Það eru ákveðin jafnræðissjónarmið sem snúast einfaldlega um það að veita eigi öllum þeim sem kunna að hafa áhuga á að gegna þessum stöðum tækifæri til að sækja um. Það verður líka að iðka gagnsæi við meðferð opinbers valds við umsóknarferli því að ákveðnar skyldur hvíla á hinu opinbera til að rökstyðja niðurstöðu sína með faglegum hætti og mæta alls kyns kröfum sem við gerum til slíkra ákvarðana. Núna eru sendiherrar skipaðir á grundvelli þessa undanþáguákvæðis einfaldlega með ákvörðun ráðherra, ráðherra skipar sendiherrana. Þetta er bagalegt og í besta falli barn síns tíma. Þetta er ákaflega gamaldags hugmynd um opinbert vald og í rauninni möguleg gróðrarstía fyrir misbeitingu á því valdi. Ef menn hafa svona óskorað vald til að færa mönnum þau gæði sem mögulega felast í því að vera sendiherra einhvers staðar, þá geta menn mjög auðveldlega misbeitt því í núverandi ástandi og notað þessar stöður einfaldlega sem bitlinga. Ég er ekki að segja að það sé gert, en hins vegar er ekkert í fyrirkomulaginu núna sem aftrar því og það er slæmt. Slík ráðningarferli á vegum hins opinbera eiga að vera opin og gagnsæ og einkennast af fagmennsku. Það eru engar sérstakar ástæður fyrir því af hverju sendiherrastöður eiga að vera undanskildar slíku. Ég hef fengið upplýsingar um það að annars staðar á Norðurlöndum er einhvers konar fastmótað ferli við ráðningu sendiherra. Í Noregi, að mig minnir, tíðkast ekki að ráða sendiherra úr þjóðfélaginu eða utanaðkomandi, þeir eru yfirleitt einhvers staðar innan úr utanríkisþjónustunni sjálfri, en þá er auglýst á vef utanríkisráðuneytisins, á lokuðum vef meðal starfsmanna og þeir geta þá sótt um. Þeim sjónarmiðum er mætt þannig þar. Ég hef alveg skilning á því að hér á landi viljum við bæði ráða sendiherra úr utanríkisþjónustunni, eftir kannski einhverju ákveðnu framgangskerfi sem ég held að sé að hluta til við lýði, og líka að geta ráðið sendiherra annars staðar frá. Það er allt gott og blessað og það getur vel verið að það henti þessu samfélagi, en það verður þá að gera það eins og með aðrar stöður á vegum hins opinbera eftir umsóknarferli þar sem allir geta sótt um. Tiltölulega nýlega tóku gildi lög, lagaákvæði sem kveða á um það að það eigi til dæmis að auglýsa stöðu ráðuneytisstjóra, og ráðuneytisstjóri er á sama stigi og sendiherra, þannig að núna þegar þarf að auglýsa stöðu ráðuneytisstjóra þá fækkar röksemdunum fyrir því að ekki eigi að auglýsa stöður sendiherra. Þetta eru fyllilega sambærilegar stöður. Þetta er brýnt mál út frá sjónarmiðum um góða og vandaða stjórnsýslu. Við viljum náttúrlega hafa svoleiðis í landinu. Ein birtingarmynd þess er kannski að ekki hefur verið nógu mikið aðhald í þessum ráðningum í lögum. Það er einfaldlega undirselt ákvörðunarvaldi ráðherra hverju sinni hvernig kynjaskiptingin er á sendiherrum. Árin 2014 voru 28 karlar sendiherrar og níu konur. Þetta er auðvitað óviðunandi kynjahlutfall. En ef það væri auglýsingaferli eða auglýsa þyrfti þessar stöður þá væri meira aðhald og meiri krafa um að ráða fleiri konur væntanlega í stöðu sendiherra, vegna þess að þær kröfur um jafnræði kynjanna eru gerðar í opinberum ráðningarferlum en þetta ferli er algerlega undanskilið slíkum kröfum. Þetta er bara ein birtingarmynd þess hversu bagalegt það er. Þessari tillögu hefur nýlega borist mjög athyglisvert og mikilvægt liðsinni. Í nýlegri skýrslu Ríkisendurskoðunar, Rekstur og starfsemi sendiskrifstofa Íslands, er mjög eindregið farið fram á það við ráðuneytin að stöður sendiherra verði auglýstar eins og aðrar stöður á vegum hins opinbera. Svar ráðuneytisins er efnislega ekki mjög merkilegt, finnst mér. Þar er sagt að annars vegar hafi það tíðkast að sendiherrar komi úr utanríkisþjónustunni og ef þeir koma úr utanríkisþjónustunni þá hafa þeir á einhverjum tímapunkti sótt um stöðuna og farið í gegnum ráðningarferli. Síðan fara þeir í gegnum ákveðið framgangsferli og fara þaðan inn í sendiherrastöðuna. Svo fremi sem framgangsferlið er gagnsætt og skýrt og öllum opið og ljóst og allir fái að keppa á þeim grundvelli, þá sé ég ekki að þetta frumvarp, sem ég og við í Bjartri framtíð leggjum hér fram, útiloki það ferli í stöðu sendiherra. Það getur verið framganga innan ráðuneytisins svo lengi sem menn hafi sótt einhvern tíma um störf í utanríkisþjónustunni og gengið í gegnum ráðningarferli. Hins vegar segir ráðuneytið að það hafi líka tíðkast að ráða fólk utan úr samfélaginu, eins og við höfum tvö nýleg dæmi um, og um það segir ráðuneytið í svari til Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta: „Sendiherraefni utan raða utanríkisþjónustunnar, t.d. úr stjórnmálum, viðskipta- og menningarlífi, búa yfir mikilli reynslu af sambærilegum störfum, hafa ríka þekkingu á alþjóðamálum og eru góð viðbót við mannauð ráðuneytisins.“ Þetta er eina röksemd ráðuneytisins fyrir því að auglýsa ekki þessar stöður, þetta er allt svo gott fólk sem ráðuneytið hefur valið og væntanlega því ekki ástæða til að auglýsa. Þetta er auðvitað mjög veikur rökstuðningur fyrir því fyrirkomulagi. Af hverju skyldum við þá ekki nota þennan rökstuðning almennt við ráðningu í stöður á vegum hins opinbera? Að hinu pólitíska valdi, ráðherrunum, hefur auðnast svo vel að ráða í stöður að alger óþarfi er að hafa ráðningarferlið gagnstætt eða byggt á einhverjum jafnræðissjónarmiðum? Það eru auðvitað engin rök fyrir þessari undanþágu. En mér sýnist það vera skýr krafa í takt við tíðarandann að þessi undanþága úr lögum um utanríkisþjónustu gagnvart auglýsingaskyldu á opinberum störfum verði einfaldlega felld úr gildi. Ég trúi ekki öðru en málið eigi sér greiða leið í gegnum nefnd og hið háa Alþingi, sérstaklega með nýlegum og mjög afgerandi stuðningi og kröfu Ríkisendurskoðunar.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjarskipti, nr. 81/2003 (afnám gagnageymdar). 1. gr. hljóðar svo: 3. mgr. 42. gr. laganna orðast svo: Fjarskiptafyrirtæki skulu upplýsa notendur um hvaða gögn eru varðveitt samkvæmt heimild í 1. og 2. gr. og hve lengi þau eru varðveitt. Fjarskiptafyrirtæki skulu gera netnotendum grein fyrir hvenær umræddum gögnum er eytt og þau gerð nafnlaus. 2. gr. hljóðar svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Áhrif gagnageymdar á friðhelgi einkalífs. Gagnageymd er í raun forvirk rannsóknarheimild eða á mannamáli forvirk njósnaheimild sem skapar alvarlega hættu fyrir friðhelgi einkalífsins. Fáir hafa lýst hvað gagnageymd er í framkvæmd eins vel og Edward Snowden í viðtali við The Guardian í júlí 2014. Ég þýði það sem hann sagði, með leyfi forseta: „Metadata, eða algögnin, eru í raun allt það sem ekki lýtur að innihaldinu. Í huga fólks eru algögn öll þau smáatriði sem tengjast ákveðnu símtali - hvenær þú hringdir, í hvern, hve lengi þú talaðir o.s.frv. Andstæða þeirra er síðan innihaldið, hvað sagt var í samtalinu. Sem njósnari hefur maður yfirleitt engan áhuga á því sem sagt var í símtalinu fyrr en mjög seint í njósnaferlinu. Maður hefur fyrst og fremst áhuga á algögnunum því að þau ljúga ekki. Þegar fólk er komið út í glæpsamlega hegðun lýgur það yfirleitt í öllum símtölum. Það notar leyniorð og talar í kringum hluti. Maður getur því aldrei treyst því sem maður hlerar en maður getur alltaf treyst algögnunum, metadatanu. Þess vegna getum við sagt að þau séu óþægilegri, grimmari. Við getum lýst algögnunum þannig að þau séu svipuð og allt litla stöffið sem einkaspæjarinn kemst að í rannsóknum sínum. Einkaspæjari gæti til dæmis fylgt þér eftir inn á veitingastað þar sem þú hittir vin eða elskhuga. Hann sér hvern þú hittir, hvar þið hittist og hvenær og hann gæti jafnvel komist að því um hvað þið voruð að tala, svona nokkurn veginn, en ekki alveg. Hann gæti aldrei vitað nákvæmlega hvað það var sem þið sögðuð. Hann gæti ekki staðsett sig nógu nálægt ykkur, af hættu við að afhjúpa sig, til að geta heyrt allt sem sagt var.“ - Við getum lýst algögnunum þannig að þau séu svipuð og allt litla starfssviðið sem einkaspæjarinn kemst að í rannsóknum sínum. „Afleiðingar alls þess eru þær að ríkisstjórnir Bandaríkjanna og Stóra-Bretlands, sem og annarra vestrænna ríkja auk mun óábyrgari ríkisstjórna um heim allan, hafa í raun ráðið einkaspæjara til að fylgjast með hverjum einasta borgara innan sinna landamæra og víðar, eins vel og þeim er unnt. Og allt þetta gerist sjálfkrafa og af mikilli nákvæmni og síðan er allt geymt í gagnaverum, óháð því hvort þess er þörf eða ekki.“ Forseti. Tengir einhver hér við orðið gagnageymd og hvað það þýðir í raun og veru í framkvæmd? Ég held ekki. Það hefur ákaflega litla þýðingu fyrir flesta vegna þess að þetta orð lýsir ekki nægilega vel hvað það felur í sér í raunheimum. En gagnageymd þýðir einfaldlega að stafrænn skuggi fylgir manni, ekki ósvipað og skugginn í laginu: Ég á lítinn skrýtinn skugga. Yfirleitt hugsar maður ekkert mikið um skuggann af sér, enda ómögulegt að grípa hann og geyma. Stafræni skugginn af okkur er aftur á móti auðgeymanlegur og auðvelt að deila honum með öðrum, hvort heldur á milli yfirvalda eða einkafyrirtækja, á milli landa eða njósnastofnana. Þess vegna er svo mikilvægt að hafa skýran og óumdeilanlegan lagaramma um heimildir til að grípa og geyma stafræna skuggann af okkur. Forseti. Í dag lagði ég fram eftirfarandi fyrirspurn fyrir forseta þingsins sem ætti að setja í samhengi við eðli stafræna skuggans af okkur, sem kallaður er gagnageymd, en ljóst er að slíkur skuggi fylgir öllum samskiptum okkar hvort heldur það er innan þings eða utan. Fyrirspurnin hljóðar svo: „Hvernig er varðveislu gagna háttað sem stafa af greiðslum Alþingis á símareikningum alþingismanna, bæði vegna heimasíma og farsíma? Hvaða starfsmenn Alþingis hafa aðgang að símareikningum og/eða fjarskiptaupplýsingum alþingismanna? Innihalda símareikningarnir upplýsingar um í hvaða númer alþingismaður hefur hringt, hve lengi símtölin standa og hvaða númerum hafa verið send SMS-skilaboð? Hve lengi eru þessi gögn varðveitt hjá þinginu og hvernig er þeim eytt?“ Forseti. Varnaglarnir sem settir eru í lögum virðast engan veginn virka og hleranir virðast viðgangast í málum sem eru alls ekki nægilega alvarleg til að réttlæta alvarlegt inngrip í friðhelgi einkalífs. Þetta er úrræði sem á eingöngu að grípa til þegar um mjög alvarlega glæpi er að ræða. Komið hefur í ljós að friðhelgi einkalífs íslenskra borgara er engan veginn nægilega trygg og gagnageymdarákvæði laganna hefur boðið alvarlegri hættu heim en raungerðist í kjölfar stærstu og alvarlegustu tölvuárás í sögu landsins sem var gerð í nóvember 2013 á vefsíðu fjarskiptafyrirtækisins Vodafone. Í kjölfarið var persónuupplýsingum um tugi þúsunda viðskiptavina Vodafone lekið á internetið. Þar á meðal voru bankaupplýsingar, lykilorð og SMS-skilaboð. Meðal þess sem lekið var voru upplýsingar sem heyra ekki undir gagnageymd, svo sem efni SMS-skilaboða. Þá var einnig um að ræða upplýsingar sem átti að hafa verið eytt í samræmi við gagnageymdarákvæði fjarskiptalaga. Vodafone hefur gengist við því að hafa gert mistök við varðveislu og eyðingu umræddra gagna. Íslenskar eftirlitsstofnanir virðast ekki hafa bolmagn til að annast eftirlit með fjarskiptafyrirtækjum og því að lagafyrirmælum sé hlýtt. Verði gagnageymd ekki afnumin er ljóst að stórauka þarf eftirlit með framkvæmd hennar og verja mun meira fé til eftirlitsstofnana í þeim tilgangi. Forseti. Samkvæmt fjölmiðlalögum og lögum um meðferð sakamála ber starfsmönnum fjölmiðlaveitna skylda til að vernda heimildarmenn sína hafi þeir óskað nafnleyndar. Brot á þessari heimildavernd er refsiverð. Þar sem heimildarmenn fjölmiðla hafa mjög oft samskipti við fjölmiðlaveiturnar gegnum síma eða internet er ljóst að hægt er að sniðganga vernd heimildarmanna vegna gagnageymdar. Evrópsku blaðamannasamtökin hafa lýst því yfir að gagnageymd ógni öryggi heimildarmanna með því að skapa aðstæður þar sem tölfræðilega mundi reynast auðvelt að átta sig á hver heimildarmaðurinn væri í mörgum tilfellum. Þessi yfirgripsmikla gagnageymd ógnar því tjáningarfrelsi fjölmiðlamanna og öryggi heimildarmanna þeirra. Í dómi Evrópudómstólsins, sem féll 8. apríl í fyrra, er vikið sérstaklega að tveimur grundvallarréttindum Evrópusambandsins, annars vegar friðhelgi einkalífs og hins vegar vernd persónuupplýsinga. Í dómnum kemur meðal annars fram að gögn sem geyma skal gera það kleift að persónugreina hverja áskrifandi eða skráður notandi á samskipti við og á hvaða hátt, að greina tíma samskipta og staðsetningu samskipta og ákvarða tíðni samskipta áskrifenda eða skráðra notenda við ákveðna einstaklinga yfir ákveðinn tíma. Enn fremur segir í dómnum að þessi gögn sem heild geti gefið mjög nákvæmar upplýsingar um einkalíf þeirra einstaklinga hverra gögn eru geymd, svo sem hversdagslegar venjur, fast eða ótímabundið aðsetur, daglegar eða aðrar ferðir, erindagjörðir, félagsleg samskipti og félagslegt umhverfi. Dómurinn lítur svo á að varðveisla gagnanna og afhending þeirra til yfirvalda eftir atvikum hafi alvarleg áhrif á grunnréttindi til einkalífs og vernd persónugagna. Ennfremur sé sú staðreynd að gögn eru geymd og í framhaldi notuð án vitneskju áskrifanda eða skráðs notanda líkleg til þess að vekja upp þá tilfinningu hjá þeim persónum er málið varðar að einkalíf þeirra sé undir stöðugu eftirliti. - Hver man ekki eftir Stasi? Það varð niðurstaða dómsins að tilskipunin bryti gegn meðalhófsreglu Evrópuréttarins í ljósi alvarleika þess inngrips í friðhelgi einkalífs sem hún fæli í sér og að ekki væri kveðið á um nægilegar varúðarráðstafanir til að tryggja að tilskipunin gengi ekki lengra en nauðsyn bæri til. Áður en dómur Evrópudómstólsins féll höfðu dómstólar nokkurra aðildarríkja dæmt lög byggð á tilskipuninni ólögmæt vegna skerðingar á friðhelgi einkalífs. Má þar nefna stjórnlagadómstóla Þýskalands, Rúmeníu, Kýpur, Tékklands og Búlgaríu. Eftir dóm Evrópudómstólsins hafa fleiri ríki bæst í hópinn og má þar nefna Austurríki og héraðsdómstól í Haag í Hollandi. Um þessar mundir hafa samtök sem berjast fyrir réttindum fólks á internetinu hafið málssókn gegn franska ríkinu vegna gagnaleyndar laga þar í landi. Nú í gær bárust fréttir af því að stjórnlagadómstóll Slóvakíu hefi ógildað gagnageymdarlög þar í landi sem eru sambærileg þeim sem eru hér á landi og byggð eru á gagnageymdartilskipun Evrópusambandisins. Þar sem stjórnlagadómstóll Slóvakíu gerði um leið og dómur Evrópudómstólsins féll í fyrra var að stöðva gagnasöfnunina með bráðabirgðaúrskurði. Mikið hefði ég verið stolt af samlöndum mínum ef við hefðum þorað að gera það. Þessi lagabreyting um gagnageymd beið afgreiðslu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í heilt ár eftir að ákveðið var að kanna hvort það væri tilefni til að bregðast við dómi Evrópudómstólsins. Því miður hafði stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ekki burði til að leggja þetta mál fram, það var ekki meiri hluti í nefndinni til þess. Með dómi sínum í gær felldi dómstóllinn gagnageymdarlögin endanlega úr gildi á þeim grundvelli að þau brytu alvarlega í bága við stjórnarskrárvernd einkalífs og persónuupplýsinga. 12. mars sl. lýsti yfirmaður innanríkis- og innflytjendamála hjá Evrópusambandinu því yfir að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hygðist ekki setja nýja Evrópulöggjöf um gagnageymd eftir dóm Evrópudómstólsins. Því hlýt ég að spyrja: Eftir hverju erum við að bíða? Ég á ekki von á öðru, þegar þetta kemur til kasta þingsins, væntanlega á haustdögum, en að við drífum okkur í því að haga okkur eins og siðuð þjóð og gerum þessa breytingu á lögunum. Ein helstu rökin fyrir gagnageymd hafa verið meint gagnsemi hennar við rannsóknir á hryðjuverkum. Það er þeirra vegna sem gagnageymd var sett á í upphafi í kjölfar hryðjuverkaárásanna í Madríd 2003 og London 2004. Evrópuráðið hefur hins vegar lýst töluverðum áhyggjum af því að við ýmsa lagasetningu í kjölfar þessara hryðjuverkaárása hafi ekki verið tekið nógu mikið tillit til grundvallarmannréttinda á borð við tjáningarfrelsi, friðhelgi einkalífs og meðalhófsreglu. Það er svolítið merkilegt til þess að hugsa að sá flokkur sem hefur staðið hvað mest gegn þessum lagabreytingum er sjálfur Sjálfstæðisflokkurinn. Það finnst mér mjög skrýtið miðað við yfirlýsta stefnu flokksins um borgararéttindi. Samkvæmt upplýsingum frá ríkissaksóknara hafa þau gögn sem fjarskiptafyrirtækjum ber að varðveita fyrst og fremst verið nýtt í þágu rannsókna á fíkniefnabrotum. Nú er mörgum að verða ljóst, meira að segja innan lögreglunnar sjálfrar, að þetta eru gersamlega gagnslausar upplýsingar. Það er tímafrekt fyrir lögreglu að rannsaka svona gögn og hún fær lítið sem ekkert út úr því. Glæpamenn eru löngu hættir að nota símann til samskipta, sérstaklega glæpamenn í skipulögðum glæpum, svo ég tali nú ekki um hryðjuverkamenn. Ljóst er að framkvæmd gagnageymdar er algjörlega gagnslaus og tilveruréttur gagnageymdar er enginn. En tölfræði frá þýsku lögreglunni sýnir að gagnageymd hefur ekki haft nein markverð áhrif á fjölda upplýstra mála, sér í lagi ekki á fjölda upplýstra alvarlegra glæpa. Rannsókn sem gerð var við Erasmus-háskólann í Rotterdam sýndi að í 65 málum sem upp komu var hægt að nálgast nægilegar upplýsingar um fjarskipti í þeim gögnum sem fjarskiptafyrirtæki geyma vegna innra bókhalds án sérstakrar gagnageymdar. Skýrsla sem samtökin European Digital Rights, EDRi, unnu sýndi að af 6 milljónum glæparannsókna á ári í Þýskalandi voru innan við 0,01% mála sem breyttu rannsóknunum verulega vegna skorts á geymdum gögnum. Ekki hafa fengist viðlíka gögn frá embætti ríkislögreglustjóra þrátt fyrir tilraun til að fá þau. Að sögn samtakanna Access Info Europe hafa stjórnvöld hvergi getað fært nægileg rök fyrir stórfelldum og stöðugum njósnum um alla 500 milljónir íbúa Evrópusambandsins, svo ekki sé minnst á rúmlega 300 þúsund íbúa Íslands. Að meðaltali var sérhver Evrópubúi skráður vegna gagnageymdar - og hlustið nú vel - einu sinni á sex mínútna fresti árið 2010. Það hefur sannarlega aukist. Samkvæmt danskri tölfræði er sérhver danskur ríkisborgari skrásettur að meðaltali 225 sinnum á dag. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæði fjarskiptalaga um gagnageymd verði felld brott og fjarskiptafyrirtækjum verði ekki lengur skylt að varðveita lánaskráningu gagna um fjarskiptaumferð í sex mánuði. Þrátt fyrir afnám gagnageymdar hafa fjarskiptafyrirtækin áfram heimild til að varðveita gögn um fjarskiptaumferð til að geta afgreitt fjarskiptasendingar og gögn um fjarskiptanotkun í þágu reikningsgerðar. Við undirbúning frumvarpsins kom til greina að skilgreina nákvæmlega hvaða gögn skyldi heimilt að varðveita og hve lengi. Við nánari skoðun var ekki talið ráðlegt að fara þá leið enda getur reynst mjög flókið að telja það upp í lagatexta. Fjarskiptafyrirtæki geta haft ólíkan hátt á starfsemi sinni og þá getur landslagið í þessum geira breyst verulega. Ekki þykir því rétt að setja fjarskiptafyrirtækjum of þröngan lagaramma við ákvörðun um hvernig þau haga reikningsgerð sinni og gjaldskrám. Forseti. Flutningsmenn telja rétt að tiltaka áfram í 1. og 2. mgr. 42. gr. laganna að fjarskiptafyrirtæki skuli aðeins varðveita þau gögn sem nauðsynleg eru fyrir annars vegar fjarskiptasendingar og hins vegar reikningsgerð og eyða slíkum gögnum um leið og ekki er lengur þörf fyrir þau. Til að tryggja að fjarskiptafyrirtæki fari eftir þessum reglum um nauðsyn verði þeim gert að upplýsa notendur um hvaða gögn séu varðveitt samkvæmt heimild annars vegar í 1. og hins vegar í 2. mgr. 42. gr. og tímabilið sem þau verði varðveitt. Þá verði fjarskiptafyrirtækjum einnig gert skylt að upplýsa viðskiptavini sína um hvaða gögnum er eytt og hvenær. Þá er lagt til í frumvarpinu að í stað gagnageymdarákvæðisins komi ný 3. mgr. 42. gr. um skyldu fjarskiptafyrirtækja til að upplýsa notendur um hvaða gögn séu varðveitt sökum fjarskiptasendinga og reikningsgerðar og hve lengi þau séu varðveitt. Mig langar að lokum, forseti, að fjalla aðeins um systurfrumvarpið við gagnageymdarfrumvarpið. Það er mjög mikilvægt að það verði jafnframt að lögum. Ég veit að það er almennt mikill stuðningur fyrir þessari lagabreytingu á Alþingi. Í því frumvarpi er lagt til að skilyrði fyrir aðgangi lögreglu að gögnum verði hert. Verði þetta frumvarp að lögum og skylda fjarskiptafyrirtækja til að varðveita fjarskiptagögn í þágu lögreglunnar afnumin þá á enn eftir að taka afstöðu til þess hvort lögregla eigi að hafa möguleika á aðgengi að þeim gögnum sem fyrirtækin varðveita sjálf, t.d. vegna reikningsgerðar. Samkvæmt 80. gr. laga um meðferð sakamála getur lögreglan óskað eftir þessum gögnum frá fjarskiptafyrirtækjunum. Skilyrði fyrir því að lögregla fái slík gögn eru hins vegar verulega gölluð í núgildandi lögum um meðferð sakamála. Í dómi Evrópudómstólsins er meðal annars fundið að því að aðgengi lögreglu að þessum upplýsingum sé ekki háð því að um alvarlegt lögbrot sé að ræða. Í lögum um meðferð sakamála er lögreglu einungis heimilt að krefjast aðgangs að fjarskiptagögnum ef hún telur sig hafa gagn af því, óháð því hvernig brot hún rannsakar. Samhliða þessu frumvarpi hefur því verið lagt fram frumvarp til að mæta þessum sjónarmiðum. Í frumvarpi á þskj. 1129 sem lagt er fram samhliða þessu frumvarpi er lagt til að aðeins megi veita aðgang að fjarskiptagögnum ef brot sem til rannsóknar er geti varðað átta ára fangelsi. Ég vonast svo sannarlega til að þingmenn kynni sér þetta mál. Við höfum dregist verulega aftur úr gagnvart mörgum ríkjum sem hafa tekið þá ákvörðun út af áhrifum dómstóla sem og stjórnlaganefnda og þinga að þetta brjóti gegn almennri reglu um friðhelgi einkalífs. Þetta er í raun og veru mun meira inngrip inn í friðhelgi einkalífs en möguleikarnir voru fyrir tíma fjarskipta og samskipta af þessu tagi. Ég óska eftir því að frumvarpið fái góða umfjöllun í nefndinni sem það mun fara til, en mér finnst harla ólíklegt að málið fari til nefndar núna úr því að þingið er að verða búið en ég óska eftir því að verði tekið fyrir í allsherjar- og menntamálanefnd.
Hæstv. forseti. Í fjarveru 1. flutningsmanns, hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, mæli ég fyrir 42. þingmáli á þskj. 42 sem fjallar um eflingu ísaldarurriðans í Þingvallavatni. Ég er einn af flutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu en hana flytja ásamt okkur hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni hv. þingmenn Jón Gunnarsson, Katrín Júlíusdóttir, Páll Jóhann Pálsson, Páll Valur Björnsson og Ögmundur Jónasson. Tillagan felur í sér að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra að efla viðkomu ísaldarurriðans í vatnakerfi Þingvallavatns. Verkefni hópsins eiga samkvæmt tillögunni að vera fjórþætt: 1. Að meta hvort bæta megi riðstöðvar með riðmöl þar sem stofnar eru taldir veikir, hafa horfið eða þar sem tilraunir til að koma stofnum upp á nýjan leik ganga hægt. Í því sambandi eru meðal annars sérstaklega nefnd í tillögunni svæði sem tengjast eyjunum syðst í Úlfljótsvatni, Efra-Sogi öllu og sömuleiðis Útfallinu fyrir mynni Efra-Sogs. Fyrir virkjun þess árið 1959 voru þar hrygningarstöðvar stærsta og öflugasta stofns í vatninu. Sá stofn gjöreyddist þá en með þingsályktun Alþingis sem samþykkt var í fyrra um fiskveg gegnum stífluna skapast aðstæður til að freista þess að endurreisa þann stofn að hluta. Í því skyni þarf hins vegar að koma heppilegri riðmöl í Efra-Sogi og sömuleiðis í Útfallinu en á síðarnefnda staðnum sópaðist öll riðmöl í burtu með slysinu mikla á þjóðhátíðardaginn 1959 þegar bráðabirgðastífla brast og vatnsflaumurinn tætti hana með sér gegnum nýboruð virkjunargöng og niður í Úlfljótsvatn. 2. Að greina reynslu af fyrri sleppingum sumaralinna og ársgamalla seiða og greftri frjóvgaðra hrogna í riðmöl í því skyni að leggja til aðferðir sem líklegastar eru til að styrkja eða koma á fót nýjum átthagabundnum stofnum, ekki síst í Útfallinu og Efra-Sogi. 3. Að kanna leiðir til að styrkja hrygningu örstofna við uppsprettur, svo sem fyrir Nesjahrauni og Eldborgarhrauni. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að Þingvallavatn er sérstakt að því leyti að um botn þess liggja miklar sprungur sem miklar lindir spretta frá og þar hafa sums staðar í fjöruborði hrygnt miklir stofnar. Þetta er ekki þekkt utan Íslands en sem þingmaður Norðausturkjördæmis vil ég þó láta koma fram að á einum öðrum stað eru dæmi um að urriðinn hrygni við uppsprettur, um hraunsprungur, og það er í Mývatni. 4. Að skoða hvort æskilegt sé að settar verði samræmdar veiðireglur varðandi urriða fyrir allt Þingvallavatn. Þingvallanefnd, undir forustu núverandi hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra sem jafnframt er formaður Þingvallanefndar, á sérstakt hrós skilið fyrir að hafa sett strangar reglur um veiði sem fela í sér að einungis má veiða urriða á flugu og að öllum veiddum urriða verður að sleppa. Nýlegar upplýsingar sem birtar voru opinberlega á ráðstefnu í mars sl. staðfesta að veruleg aukning varð á urriða sem gekk til hrygningar í Öxará í kjölfar þeirrar ákvörðunar Þingvallanefndar. Ástæða þess að lagt er til að hæstv. forsætisráðherra skipi starfshópinn en ekki hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra, eða hæstv. iðnaðarráðherra sem þó fer með málefni Landsvirkjunar sem vitanlega er málið skylt, er sú að málefni þjóðgarðsins og vernd Þingvallavatns er á forræði forsætisráðuneytisins. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson sem er 1. flutningsmaður málsins eins og áður sagði hefur um 25 ára skeið reglulega flutt þingmál sem varða endurreisn ísaldarurriðans og skrifaði á sínum tíma merka bók, Urriðadans, sem gjörbreytti þekkingu og viðhorfum manna til þessa einstaka fisks sem líklega er einstæður í lífríki Íslands. Það er óhætt að segja að barátta hv. þingmanns átti mestan þátt í að gripið var til margvíslegra aðgerða sem smám saman virðist hafa þokað urriðanum af hættusvæði. Til marks um það má nefna að þegar hv. 1. flutningsmaður hóf fyrst að fylgjast með hrygningargöngum í Öxará um 1990 sáust sum ár einungis 10–12 fiskar á hrygningarsvæðinu undan flúðunum neðan Drekkingarhyls. Árið 2000 voru þeir 60–80 í kjölfar sleppingar á seiðum undan Öxarárstofninum sem stóð 2000–2004 sem hv. 1. flutningsmaður hvatti til ásamt ýmsum öðrum þingmönnum á þeim tíma, t.d. Guðna Ágústssyni og Halldóri Blöndal. Þeim fjölgaði jafnt og þétt og voru orðnir á áttunda hundrað þegar Þingvallanefnd setti reglur sínar um að veiða og sleppa árið 2013. Við það tóku urriðagöngur stórt stökk upp á við og í fyrra, árið 2014, gengu ríflega 1.100 urriðar í ána. Hér er því um að ræða gjörbreytingu á ástandi stofnsins sem margir töldu hreinlega að mundi hverfa og að tæpast yrði hægt að bjarga. Það má ekki síst rekja til margvíslegra aðgerða sem beinlínis má rekja til reglulegra umræðna um aðgerðir til að endurreisa stofninn sem hv. 1. flutningsmaður málsins beitti sér fyrir og margir þingmenn með honum á seinni árum. Stofninn er hins vegar enn þá lítill og til dæmis hefur annar vísindamaður, Jóhannes Sturlaugsson, sem Þingvallanefnd hefur styrkt árum saman til eftirlits og rannsókna með urriðanum sagt opinberlega, að vísu fyrir tveimur árum, að hrygningarstofninn í öllu vatninu kunni að verða innan við 1.500 fullorðnir fiskar. Síðan hefur stofninn vaxið en hins vegar er ljóst að eigi að koma honum í gott skjól þarf að bæta og fjölga hrygningarstöðvum. Reynsla vísindamanna sýnir að það er tiltölulega einfalt með því að bæta heppilegri riðmöl á hrygningarstaði þar sem heppilegur straumur er og þau svæði eru einmitt talin upp í tillögunni. Svo má velta fyrir sér hví Alþingi fjalli sérstaklega um lífríki Þingvallavatns með þessum hætti. Í því sambandi legg ég áherslu á að Alþingi hefur sérstöku hlutverki að gegna þegar kemur að því að vernda lífríki Þingvallavatns og þar með urriðans. Samkvæmt lögum kýs Alþingi úr sínum röðum Þingvallanefnd sem skipuð er sjö þingmönnum og fer með stjórn þjóðgarðsins sem nær yfir norðurhluta vatnsins og Öxará. Þingvallanefnd sem starfar í umboði Alþingis stýrir ekki aðeins rekstri þjóðgarðsins eins og hún hefur gert af myndarskap allt til þessa dags heldur á hún líka að sinna velferð lífríkisins í Þingvallavatni og þar með urriðans. Það er ástæða fyrir því að Alþingi hefur með ýmsum hætti beitt sér fyrir aðgerðum til að styrkja urriðann og talið eðlilegt að ræða ástand hans margsinnis í sölum sínum á undangengnum áratugum. Í ljósi þessara tengsla þingsins við Þingvallavatn er mjög eðlilegt að málefni þess séu reglulega rædd í þessum sölum. Saga urriðans og Alþingis er raunar skemmtilega samofin. Það vill svo til eins og rakið er í greinargerð með þingsályktunartillögunni að langmikilvægustu hrygningarstöðvar hans í dag eru á stuttum kafla rétt fyrir neðan Drekkingarhyl, örskammt þaðan sem Alþingi var stofnað og stóð öldum saman. Í því ljósi má sannarlega segja að Alþingi renni blóðið til skyldunnar. Þessi tillaga er í reynd framhald af öðrum aðgerðum sem Alþingi hefur áður beitt sér fyrir til að endurreisa urriðann sem á sínum tíma var nánast tapaður. Með henni eru lagðar til enn frekari aðgerðir, kostnaðarlitlar og einfaldar sem gætu enn treyst og eflt urriðastofninn í vatninu. Ég tel sjálfsagt að Alþingi samþykki hana eftir eðlilega skoðun. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur rakið það ítarlega hversu einstakur urriðastofninn í Þingvallavatni er. Hann er einn af örfáum stofnum ísaldarurriðans sem eftir eru og ef til vill sá eini í heiminum sem hefur lifað í einangrun nánast frá lokun hennar, um 9 þús. ára skeið. Sérstaða hans liggur í afar merkilegum lífsferli sem veldur því að hann verður langlífur, hefur því langan tíma til að vaxa í þeirri veislu sem hin margfræga, smágerða Þingvallamurta býður honum upp á og verður því mjög stór. Í greinargerð þingsályktunartillögunnar kemur fram að þetta er langstórvaxnasti stofn urriða sem þekkist i heiminum. Það þykir ekki fréttnæmt lengur þegar 20 punda urriði veiðist í Þingvallavatni og má raunar geta þess að tveir slíkir hafa veiðst frá því að vorveiðin hófst fyrir nákvæmlega tíu dögum. 25 punda urriðar veiðast nú árlega. Ég minnist þess að í þingræðu fyrir alllöngu spáði hv. 1. flutningsmaður þessarar þingsályktunartillögu því að innan tíu ára mundi veiðast 30 punda urriði. Sá urriði veiddist í fyrra. Stærð Þingvallaurriðans gerir hann algerlega einstakan í heiminum. Arfgerðin, ísaldargenin sem ráða þessari miklu stærð, má því segja að sé einstök og nægileg ástæða til að gera allt sem hægt er til að vernda stofninn. Hugsanlega geta ísaldargenin orðið mjög verðmæt í framtíðinni með þeim framförum sem tækni og erfðavísindi munu tryggja og enginn getur sagt fyrir um í dag. Hæstv. forseti. Ísaldarurriðinn var á sínum tíma þekktur langt út fyrir landsteinana og á 19. öldinni, á tímum erfiðra samgangna og löngu fyrir tíma flugvélanna, komu eigi að síður hingað erlendir veiðimenn beinlínis til að verða sér úti um þá lífsreynslu að glíma við stórurriðann, ekki síst við Efra-Sogið, og geta sagst hafa veitt stærstu urriða í heimi. Það er reyndar mjög merkilegt að í kringum þessa menn varð til margvísleg þjónusta í Grímsnesinu þar sem bændur reistu sérstök hús til að hýsa þá og höfðu ágætistekjur af að selja þeim gistingu og veitingar og leigja þeim hross og leiðsögn. Í dag rekja menn upphaf ferðaþjónustu á Íslandi til þessa atvinnurekstrar og þannig má segja að Þingvallaurriðinn eigi sinn þátt í uppgangi skipulegrar ferðaþjónustu á Íslandi. Það er enginn vafi á því að það var vegna mannanna verka sem urriðinn hvarf næstum því algerlega. Virkjunin í Efra-Sogi árið 1959 leiddi til þess eins og rakið er ítarlega í greinargerð tillögunnar. Á þeim tíma þurftu menn rafmagn og virkjanir í Soginu sáu Reykvíkingum fyrir því en það kostaði meðal annars það að stórurriðinn frægi í Þingvallavatni hvarf nánast um áratugaskeið. Á þeim tíma voru menn einfaldlega ekki meðvitaðir um hvað þessi aðgerð leiddi af sér. Bæði held ég að menn hafi ekki gert sér grein fyrir hvað stórurriðinn sem lifði í Efra-Sogi var sérstakur fiskur og eins gerðu menn sér ekki grein fyrir hvað áin var mikilvæg fyrir hann. Ég rifja upp að í fyrra samþykkti Alþingi tillögu okkar nokkurra þingmanna um að gerður yrði fiskvegur milli Þingvallavatns og Efra-Sogs þar sem enn fellur talsvert vatn til að byggja upp gamla urriðastofninn sem þar lifði. Það er góð málamiðlun hvað varðar áreksturinn á milli urriðans og orkuframleiðslunnar því að fiskvegur gefur í senn færi á að byggja þar upp sterkan stofn og nýta áfram orkuna úr Efra-Sogi. Hæstv. forseti. Eins og ég rakti í upphafi eru aðgerðirnar sem lagðar eru til í þessari tillögu einfaldar. Þær felast í því í fyrsta lagi að metið verði með hliðsjón af reynslunni hvaða aðgerðir hafa reynst bestar til að styrkja urriðastofnana í vatninu og í öðru lagi að gera tillögur um hvernig bæta megi hrygningarskilyrði á ýmsum stöðum til að auka afkomu Þingvallaurriðans. Ég hvet að lokum þingheim til að samþykkja þetta mál þegar hv. atvinnuveganefnd hefur lokið umfjöllun sinni um leið og ég legg til að tillögunni verði vísað til hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni Möller fyrir góða framsögu um þetta mál en vil þó segja í upphafi að ég hefði viljað sjá hv. þm. Össur Skarphéðinsson, 1. flutningsmann þessa máls, flytja málið. Mig langar að segja að sem mikill áhugamaður um stangveiði, og silung sérstaklega, vissi ég ekki mikið um ísaldarurriðann áður en ég kynntist hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Þegar hann rétti mér tímarit með viðtali við sig um það starf sem unnið hefur verið í Þingvallavatni, og hv. þm. Kristján Möller rakti mjög vel, fékk ég vaxandi áhuga á þessu. Við hv. þm. Össur Skarphéðinsson ræðum þetta oft, m.a. möguleikana á því hvort ísaldarurriðinn geti þrifist í fleiri vötnum sem ég ætla að koma inn á á eftir. Ég tek líka undir með hv. þingmanni að þetta lætur kannski ekki mikið yfir sér en þegar maður skoðar ísaldarurriðann, rétt eins og hv. þingmaður rakti áðan, er einstakt að hann skuli hafa varðveist öll þessi ár. Mig langar að lesa örstutt úr greinargerðinni þar sem þessu er lýst, með leyfi forseta: „Ísaldarurriðinn í Þingvallavatni hefur algera sérstöðu meðal þekktra urriðastofna. Hann er síðustu leifar stórvaxins urriða sem kom fram í lok síðustu ísaldar. Varinn af ókleifum fossum í Soginu hefur Þingvallaurriðinn lifað einangraður í níu þúsund ár og því aldrei blandast smærri urriða sem síðar nam vötn um Norður-Evrópu. Ísaldarurriðinn býr yfir einstakri arfgerð sem einkum felst í háum aldri, síðbúnum kynþroska“ og annað sem ég vissi ekki fyrr en hv. þm. Össur Skarphéðinsson, 1. flutningsmaður málsins, sagði mér. Ísaldarurriðinn tekur hrygningarhlé sem fæstar aðrar silungategundir gera. Þegar hann er búinn að hrygna nokkrum sinnum tekur hann hlé í eitt eða tvö ár. Þetta er kenning frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni sem hann vildi meina að ætti þó eftir að sannast og ég efast ekkert um það. Það sem mig langaði að koma inn á og hvetja atvinnuveganefnd til að skoða í tengslum við þetta mál hef ég rætt við hv. þm. Össur Skarphéðinsson nokkrum sinnum. Ég tek fram að ég er ekki sérfræðingur á þessu sviði, en ég hvet til þess að það verði skoðað hvort mögulegt sé að finna fleiri vötn með hugsanlega sambærilegum aðstæðum og Þingvallavatn, þ.e. eru með bleikjustofn sem er með mikið af lítilli bleikju, eru með náttúrulegar hrygningaraðstæður þar sem urriði getur hrygnt, rennandi ár eða lindir, sem sagt skoðað að ísaldarurriðanum verði sleppt í fleiri vötn. Þetta var gert í tilraunaskyni í Skorradalsvatni árið 1974. Þá var í Skorradalsvatni lítill bleikjustofn og hornsíli, ekki ósvipað og í Þingvallavatninu, lítil og horuð bleikja. Hrygningarskilyrði eru til staðar, rennandi vatn og mögulegt fyrir urriðann að hrygna. Árið 1974 var svo tekin ein hrygna úr Öxará og sjóurriði úr Skaftafellssýslu og sleppt í Skorradalsvatn. Þarna hefði átt að taka bara urriða úr Þingvallavatni til athugunar vegna þess að þessi urriði er einstakur stofn, eins og hv. þingmaður lýsti, sem verður gríðarlega stór og er eini urriðastofninn í heiminum sem nær þessari stærð. Við Íslendingar eigum vötn sem við gætum hugsanlega notað án þess að ógna vistkerfi í til dæmis laxveiðiám. Það þarf að velja þessi vötn vel og athuga hvort það sé mögulegt að kortleggja hvort það séu hugsanlega fjögur, fimm, sex eða sjö jafnvel vötn á landinu sem gætu með sjálfbærum hætti borið ísaldarurriðastofn og hann hrygnt þar sjálfur. Þetta verða að vera vötn sem ekki er búið að sleppa urriða í, þetta verða að vera hrein bleikjuvötn, þetta verður að vera lokað vatnasvæði þannig að það ógni ekki náttúrulegum laxveiðiám. Mig langar til að sá sérfræðihópur sem lagt er til í þessari þingsályktunartillögu að settur verði á fót skoði það eða því verði velt upp í nefndinni hvort það sé mögulegt að bæta við 5. liðnum í þingsályktunartillögunni sem feli það í sér að skoða hvort ástæða sé til þess, í ljósi þess að við erum með þá gersemi sem ísaldarurriðinn er, að dreifa honum í svo og svo mörg vötn í viðbót til að tryggja frekari útbreiðslu hans. Rétt eins og hv. þingmaður kom inn á áðan er ég sannfærður um að ísaldarurriðinn á eftir að verða gríðarlega mikilvægur í framtíðinni og getur orðið mjög verðmæt auðlind. Við Íslendingar höfum skuldbundið okkur varðandi húsdýr til að verja líffræðilegan fjölbreytileika. Við varðveitum hér og erum búin að skuldbinda okkur í alþjóðasamningum til að verja íslenska geitastofninn, íslensku kúna, íslensku landnámshænuna, og um ísaldarurriðann á auðvitað að gilda það sama. Það hljóta að vera rök fyrir því að það sé skoðað hvort fleiri vötn gætu borið ísaldarurriðann. Ég ætla ekki að lengja þetta meira en þetta er það sem mig langaði að koma hérna að. Mig langaði svo sannarlega til að eiga þessa umræðu við hv. 1. flutningsmann, Össur Skarphéðinsson, en vil segja að ef við förum með nútímatækni í að fjölga þessu fáum við úr hverri hrygnu um 5 þús. seiði. Það þarf ekki margar hrygnur og marga hænga til að koma þessu af stað í fleiri vötnum og það er það sem mig langar til að hv. atvinnuveganefnd skoði. Er því hér með komið á framfæri við hv. þm. Kristján Möller sem á sæti í atvinnuveganefnd.
Hæstv. forseti. Ég tek undir það sem hv. þm. Ásmundur Einar Daðason sagði á undan, með fullri virðingu fyrir framsögumanni málsins, hv. þm. Kristjáni L. Möller, hefði ég haft gaman af því að heyra hv. þm. Össur Skarphéðinsson tala um málið. Ég kem upp sem nefndarmaður í Þingvallanefnd og held að ég tali fyrir flesta í nefndinni þegar ég lýsi yfir ánægju með þetta mál. Núverandi nefnd og forverar mínir í þeim störfum hafa fjallað mikið um málefni urriðans og látið sig hann miklu varða. Á því hefur ekki orðið nein breyting og verður vonandi ekki breyting á því í framtíðinni, sama fyrir hvaða flokka fólk situr í Þingvallanefnd. Það er alveg rétt sem fram hefur komið, ísaldarurriðinn í Þingvallavatni er órjúfanlegur hluti af því fjölbreytta og undursamlega lífríki sem er í Þingvallavatni. Það er líklega einstakt í heiminum. Þingvallanefnd hefur beitt sér sérstaklega fyrir vernd og eflingu ísaldarurriðans með margvíslegum hætti. Meðal annars eru fréttir núna að það hafi ekki mátt hefja veiði á urriðanum í Þingvallavatni fyrr en 20. apríl og eflaust hafa margir beðið spenntir eftir því en meðal annarra mótvægisaðgerða sem Þingvallanefnd hefur tekið upp er að fram til 1. júní er eingöngu heimilt að veiða hann til að sleppa honum. Eftir það er heimil hefðbundin veiði. Þetta byrjaði vorið 2014 og hefur gengið ágætlega. Mig langar líka að nefna að frá árinu 1999 hafa verið gerðar miklar og merkar rannsóknir á urriðanum undir forustu Jóhannesar Sturlaugssonar fiskifræðings. Ef ég man rétt eyddum við 2 milljónum í rannsóknarstyrk til hans á síðasta ári. Það er gaman að geta þess að fyrr í þessum mánuði veitti Orkuveitan 14 milljónir til rannsókna á lífríki Þingvallavatns og af því fær Jóhannes yfir 8 milljónir til að rannsaka lífshætti urriðans í Þingvallavatni. Þetta er vel og styður vonandi við það sem flutningsmenn tillögunnar eru að kalla fram. Einnig vil ég geta þess að núverandi ríkisstjórn og Alþingi hefur tekið nokkuð afdráttarlaust undir mikilvægi þessarar fisktegundar en 1. flutningsmaður lagði fyrir þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra, hæstv. ráðherra Sigurð Inga Jóhannsson, fyrirspurn um hvort sú aðgerð að vernda hann hafi ekki skipt sköpum fyrir urriðann. Þetta er líklega óumdeilt. Að lokum þakka ég flutningsmönnum fyrir þessa tillögu. Þetta er ágætt veganesti fyrir Þingvallanefnd og ég fullyrði að hún muni áfram beita sér í þessu máli sem hingað til.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum nr. 41/1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn. Í þessu máli leggjum við til að við tökum upp svokallað aðlægt belti. Þetta er í rauninni einföld breyting á lögunum. Efni þess í einföldu máli er að skilgreint verði svokallað aðlægt belti í skilningi 33. gr. hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna. Gert er ráð fyrir að nýjum kafla verði bætt í lögin þar sem aðlægt belti verði skilgreint og þau réttindi sem íslenska ríkið hefur á því aðlæga belti og þau verði tiltekin á sama hátt og gert er varðandi landhelgi efnahagslögsögu og landgrunn í I.–III. kafla laganna. Hér er gert ráð fyrir að skilgreiningin verði sú að aðlægt belti sé svæði utan landhelgi sem afmarkast af línu sem alls staðar er 24 sjómílur frá grunnlínum landhelginnar, þ.e. við erum að bæta við það svæði 12 sjómílum, stækka lögsögu íslenska ríkisins er varðar ákveðna málaflokka um þær 12 sjómílur sem er heimilt samkvæmt 33. gr. hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna. Íslensk stjórnvöld hafa í gegnum árin verið ófeimin og óhrædd við að taka af skarið og gera ýtrustu kröfur er varða hafréttindi og samskipti við önnur ríki um þau mál, en við höfum þó ekki nýtt okkur þann möguleika á að stækka lögsögu íslenska ríkisins. Segja má að umræðan um þessi réttindi hafi í rauninni aðeins dottið niður eftir að strandríkjum var heimilað að taka sér allt að 200 sjómílna efnahagslögsögu vegna þess að aðlæga beltið liggur auðvitað innan efnahagslögsögunnar, en það eru ekki sömu réttindi sem fylgja því vegna þess að réttindin sem fylgja efnahagslögsögunni taka ekki til þeirra málaflokka sem fylgja aðlæga beltinu. Þetta er allt saman skilgreint í samningnum. Ef frumvarpið verður að lögum mundi fjölga þeim málaflokkum sem ríkið hefði forræði yfir á svæðinu, en hér er um að ræða að strandríkið gæti farið með nauðsynlegt vald annars vegar til að afstýra brotum á lögum og reglum á tolla-, fjár-, innflytjenda- eða heilbrigðismálum á landi eða innan landhelginnar, og hins vegar til að refsa fyrir brot á framangreindum lögum og reglum sem framin eru á landi eða innan landhelginnar. Með því fengi Landhelgisgæslan rýmri heimildir til eftirlits í þessum mikilvægu málaflokkum og þess vegna mundi þetta styrkja stöðu okkar hvað varðar það að afstýra brotum á lögum og reglum í tolla-, fjár-, innflytjenda- eða heilbrigðismálum á þessu svæði. Hæstv. forseti. Ég tel að málið sé það einfalt að það skýri sig sjálft, en ég vonast til þess að það fái góða umfjöllun í utanríkismálanefnd þar sem ég óska eftir að því verði vísað til að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi. Þegar þetta kom til umræðu fannst mér einboðið að ég yrði það því að ég hef talað mjög fyrir auðlindum landsins, virðulegi forseti, eftir að ég settist á þing. Ég tala fyrir þingsályktun á eftir um það sama málefni. En þetta er akkúrat mál sem við verðum að fara í vegna þess að þarna eigum við réttindi sem ríki samkvæmt alþjóðasamningum. Framsögumaður, hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, fór yfir það út á hvað þetta aðlæga belti gengur og hvert hlutverk þess er samkvæmt alþjóðasamningum. Ég vil því þakka þingmanninum fyrir að leggja þetta mál fram. Málið komst í umræðuna í fyrra og þá var ákveðið að fara fram með frumvarp af þessu tagi til að gera þessa breytingu á lögunum nr. 41/1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn. Það er mikilvægt fyrir okkur að tryggja ríkið og okkur sem þjóð sem mest að alþjóðarétti, og hluti af því er að gera það með þessum hætti. Þarna er verið í raun að bæta við 12 sjómílum innan 200 mílna lögsögunnar sem við höfum þá meiri réttindi til varnar eins og framsögumaður fór yfir. Ég er ánægð með að þetta mál skuli vera komið fram og ég vonast til þess að það fái góðan framgang í þinginu. Ef ekki þá hvet ég framsögumanninn, hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur, að flytja það strax hér næsta haust á nýju þingi og óska ég jafnframt eftir að vera meðflutningsmaður á því frumvarpi, því að þetta er eitthvað sem við verðum að huga að í sífellt breytilegum heimi, við tölum nú ekki um hvað það er sérstaklega mikilvægt til að verja okkur ágangi annarra þjóða í lögsöguna okkar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skilgreiningu auðlinda Íslands, það er kominn tími til. Ég ætla að flytja mál mitt upp úr þingsályktunartillögunni sjálfri þannig að það verður nokkuð um lestur í þetta sinn. Auðlindaréttur er ný fræðigrein í íslenskri lögfræði og er nátengdur umhverfisrétti. Eðli málsins samkvæmt fjallar auðlindaréttur um þær réttarreglur sem varða stjórnun, nýtingu og meðferð auðlinda. Heildstæð stefna um nýtingu auðlinda hefur ekki verið mótuð að neinu marki hérlendis. Eitt af því sem stuðlar að ábyrgri umhverfishegðun er að líta svo á að náttúruauðlindir og réttur til þess að nýta þær hafi verðgildi þó að í sumum tilfellum kunni að vera erfitt að meta slíkt til fjár. Auðlindaréttur er nátengdur nýtingu náttúruauðlinda. Réttur þjóða til að njóta auðlinda sinna nýtur verndar í þjóðarétti. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 14. desember árið 1962 var samþykkt yfirlýsing nr. 1803 sem fjallar um sjálfstæði þjóða til að ráðstafa náttúruauðlindum sínum. Segir þar meðal annars að nýting náttúruauðlinda eigi að þjóna hagsmunum og auka velmegun fólks í viðkomandi ríki. Hefur þessi regla verið staðfest í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og alþjóðasamningnum um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem voru fullgiltir af Alþingi í ágúst 1979, samanber auglýsingu í C-deild Stjórnartíðinda og tóku gildi hér á landi 22. nóvember 1979. Í 2. mgr. 1. gr. beggja samninganna segir orðrétt: „Allar þjóðir mega, í sínu eigin markmiði, ráðstafa óhindrað náttúruauðæfum og auðlindum sínum brjóti það ekki í bága við neinar skuldbindingar sem leiðir af alþjóðlegri efnahagssamvinnu, byggðri á grundvallarreglunni um gagnkvæman ábata, og þjóðarétti.“ Það var svo árið 2000 að svokölluð auðlindanefnd sem kosin var af Alþingi skilaði af sér álitsgerð. Hlutverk nefndarinnar var að fjalla um auðlindir sem eru eða kynnu að verða þjóðareign. Það eru meðal annars öll verðmæti í sjó og á hafsbotni innan efnahagslögsögu, svo og í almenningum, afréttum og öðrum óbyggðum löndum utan heimalanda, námur í jörð, orka í rennandi vatni og jarðhiti. Taldi nefndin brýnt að mótuð yrði samræmd stefna og stjórn á nýtingu náttúruauðlinda á Íslandi sem skapaði heilsteyptan lagaramma um hlutverk og ábyrgð ríkisins á ráðstöfun og nýtingu náttúruauðlinda. Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að síðan þessi skoðun kom fram í skýrslu auðlindanefndar eru liðin 15 ár og er orðið tímabært að nú sé gengið hratt og vel í þetta mál og það gert að veruleika. Eins og ég sagði í ræðu minni í fyrra málinu hér áðan er það sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að sífellt er meiri og meiri ásókn í auðlindir okkar. Eftir að auðlindanefnd skilaði af sér árið 2000 þá hefur birst í sjónum í kringum landið, í landhelginni, ný auðlind, makríllinn, þannig að það er algjörlega orðið tímabært að þessi skref séu stigin. Eins og við vitum hafa samningar um makrílinn við nágrannaþjóðir okkar gengið illa þannig að með þessu erum við einmitt að tryggja yfirráð okkar sem þjóðar yfir auðlindum eins og t.d. makrílnum þegar hann kemur inn í lögsöguna, að þá sé tryggt að við höfum yfirráð yfir honum. Þannig að þetta er tímabært mál. Ég ætla aðeins að fara hér yfir hvað hugtakið „auðlind“ er, en hugtakið er víðfemt og nær til margra þátta samfélagsins. Talið er að allir þættir náttúrunnar jörðin, lífríkið, vatn, sólarljós og loft, geti talist til náttúruauðlinda. Auðlindir geta verið skilgreindar sem þjóðareign eins og t.d. fiskstofnar. Afskipti ríkisins ná samt til margra annarra auðlinda en þeirra sem beinlínis eru taldar þjóðareign. Samfélagið sjálft hefur tekið á sig að stuðla að verndun mikilvægra þátta umhverfisins svo sem hreinleika andrúmsloftsins og sett reglur um nýtingu dýrastofna og annarra þátta lífríkisins. Segja má að náttúruauðlindir geti verið beinn þáttur í neyslu, t.d. útivistarsvæði og veiðisvæði fyrir villt dýr. Þær auðlindir sem ekki teljast sem náttúruauðlindir eðli málsins samkvæmt eru t.d. mannauður, þekkingarkerfi, gagnagrunnar og önnur hliðstæð verkefni sem menn hafa skapað sjálfir. Varðandi eignarhald á auðlindunum hefur því verið háttað með ýmsum hætti og oft á tíðum komið upp deilur í þjóðfélaginu um hvernig þeim málum skuli skipað. Segja má að deilur um það komi upp oft á ári og er ég þá að sjálfsögðu að vísa í fiskveiðistjórnarkerfið og nú síðast makrílfrumvarpið sem lagt hefur verið fram hér í þinginu sem margir setja sig upp á móti, þannig að sífellt er hér umræða í þinginu sem hverfist um það hvernig eigi að fara með þessar auðlindir. Í skýrslu fyrrgreindrar auðlindanefndar frá árinu 2000 var lagt til að tekið yrði upp nýtt ákvæði í stjórnarskrá þar sem náttúruauðlindir sem ekki væru háðar eignarrétti yrðu lýstar þjóðareign. Þessu hefur Framsóknarflokkurinn fylgt eftir með flokksþingsályktunum sínum að náttúruauðlindir skulu bundnar í stjórnarskrá. Mig langar aðeins að fara yfir ákvæðið sem nefndin, auðlindanefndin, lagði til, en það er svohljóðandi: „Náttúruauðlindir og landsréttindi sem ekki eru háð einkaeignarrétti eru þjóðareign eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Handhafar löggjafar og framkvæmdarvalds fara með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt þessara auðlinda og réttinda í umboði þjóðarinnar. Náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign má ekki selja eða láta varanlega af hendi til einstaklinga eða lögaðila. Þó má veita þeim heimild til afnota eða hagnýtingar á þessum auðlindum og réttindum gegn gjaldi, að því tilskildu að hún sé tímabundin eða henni megi breyta með hæfilegum fyrirvara eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Slík heimild nýtur verndar sem óbein eignarréttindi.“ Virðulegi forseti. Ég sat í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og hafði það hlutverk allt síðasta kjörtímabil að fjalla um hugsanlegar breytingar á stjórnarskránni. Þar lagði ég áherslu á að náttúruauðlindaákvæðið færi inn í breytingartillögur að breyttri stjórnarskrá. Eftir mikla yfirlegu, forseti, þá hef ég komist að þeirri niðurstöðu að þetta er langbesta tillagan að náttúruauðlindaákvæði í stjórnarskránni og styð þessa tillögu. Mikil vinna var lögð í þetta ákvæði á sínum tíma fyrir 15 árum þegar skýrslan var lögð fram og hefur hún svo sannarlega sannað gildi sitt og er eins og greinar í stjórnarskrá eiga að vera, hefur haldið gildi sínu öll þessi 15 ár. Það er því mjög mikilvægt að ákvæðið komi samhliða og ég veit að nú er að störfum stjórnarskrárnefnd sem er að skoða hugsanlegar breytingar á stjórnarskránni sem mundu þá kannski taka gildi um næstu alþingiskosningar. Þetta er nokkuð ítarleg þingsályktunartillaga því hér eru kaflar um leiðir til auðlindastjórnunar, hagfræðileg álitaefni sem snúa að auðlindum og auðlindarétti og svo jafnframt hér í lokin, í kafla VIII, hvernig gjaldtöku náttúruauðlinda er háttað hér á landi, en ég ætla ekki að fara yfir það í framsöguræðu minni. Ég vil að lokum segja að þessi tillaga til þingsályktunar hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að fá færustu sérfræðinga á sviði auðlindaréttar til að semja frumvarp sem skilgreinir með tæmandi hætti hvað flokkast til auðlinda hér á landi og hverjar auðlindir Íslands eru.“ Meðflutningsmenn með mér á þessu máli eru hv. þingmenn Karl Garðarsson og Jóhanna María Sigmundsdóttir. Virðulegi forseti. Ég geri það að tillögu minni að málinu verði vísað til umhverfisnefndar að aflokinni þessari umræðu. Er það von mín að það fái hraða, skjóta og vandaða umfjöllun í nefndinni þannig að þingsályktunartillagan taki gildi í vor og þá verði hægt að hrinda því í framkvæmd að fá okkar færustu sérfræðinga til þess að smíða frumvarp þar sem því verði gerð skil með tæmandi hætti hverjar náttúruauðlindir Íslands eru og hverjar flokkist sem slíkar og það verði bundið í lög.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka framsögumanni, hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, fyrir að fara vel yfir ástæður framlagningar þessarar þingsályktunartillögu. Ég ákvað að vera meðflutningsmaður á henni þar sem ég taldi mjög tímabært að fram kæmi skýr skilgreining á auðlindum sem færi inn í lög. Eins og kemur fram í I. kafla greinargerðarinnar er eitt af því sem stuðlar að ábyrgri umhverfishegðun að líta svo á að náttúruauðlindir og réttur til þess að nýta þær hafi verðgildi þótt kannski sé erfitt að meta slíkt til fjár. En á móti getur það verið okkur mjög dýrkeypt ef við viljum ekki leggja verðmiða á þær. Hér er talið upp hvað kynnu að vera auðlindir í þjóðareign og það eru öll verðmæti í sjó og á hafsbotni innan efnahagslögsögu, svo og í almenningum og afréttum og óbyggðum löndum utan heimalanda, námur í jörð, orka í rennandi vatn og jarðhiti, og ég tel mjög nauðsynlegt miðað við umræðuna í gær um starfsemi óbyggðanefndar að hún ljúki vinnu sinni sem fyrst til þess að það sé skýrt skilgreint hvar línurnar á auðlindunum liggja. Eins og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir benti á þá eru 15 ár liðin frá því að skýrsla auðlindanefndar kom út. Síðan þá hafa gefist tilefni til þess að ljúka þeirri vinnu bæði vegna ásóknar í auðlindirnar og það er líka mikilvægt vegna ágreinings um það hvort þeir sem nýta auðlindirnar eigi að borga og hvað þeir eigi að borga, hvort þeir séu að nýta auðlind í þjóðareign o.s.frv. Ég er mjög ánægð hversu vel sjálfbær nýting á auðlindunum er útlistuð í þingsályktunartillögunni. Það er gott að þetta sé skýrt og einnig það að gróði sem verður til af auðlindum sé nýttur til þess að viðhalda þeim svo að við séum ekki að ganga á þær. Mig langar einnig að benda á VI. hluta greinargerðarinnar þar sem fjallað er um leiðir til auðlindastjórnar. Aðferðir við auðlindastjórn eru í fjórum þáttum; eignarréttarskipan, leiðréttandi gjöld og uppbætur eða svokallaðir grænir skattar, magntakmarkanir og tæknileg skilyrði. Ég tel þriðja liðinn, magntakmarkanir, oft gleymast í þessari umræðu, en við auðlindastjórn eru tvær fyrstu aðferðirnar kannski hagfræðilega skilvirkastar. Við höfum samt verið að tala meira um gjaldtöku og stýringu, en ég vil benda á í þessu samhengi að við verðum að skoða gjaldtökuna í samhengi við dreifingu á auðlindirnar. Ég held að ef þessi þingsályktunartillaga nær fram að ganga geti hún auðveldað okkur frekari vinnu við gjaldtöku vegna náttúru Íslands.
Hæstv. forseti. Hér er komin fram tillaga til þingsályktunar um undirbúning að gerð þjóðhagsáætlana til langs tíma, sem ég tel mjög áhugaverða og verðskuldi það að fá góða og skjóta umfjöllun hér á Alþingi. Fyrsti flutningsmaður tillögunnar er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og aðrir flutningsmenn eru hv. þm. Guðmundur Steingrímsson, Helgi Hrafn Gunnarsson og Oddný G. Harðardóttir. Tilgangur tillögunnar er að Alþingi feli forsætisráðherra fyrir hönd framkvæmdarvaldsins að hefja undirbúning að gerð þjóðhagsáætlana til langs tíma fyrir Ísland. Það sem forsætisráðherra er þá falið að gera er að sjá til þess að vinna að því að þróuð verði hagfræðilíkön og spálíkön sem geri það kleift að hægt sé að vinna langtímaspár um líklega þjóðhagsframvindu og þar sem greindir verða mögulegir áhrifavaldar líklegrar þjóðhagsframvindu. Þar verði horft nokkuð langt fram í tímann, þ.e. talið ekki í árum heldur áratugum og hreinlega út alla öldina, og horft verði sérstaklega til líklegrar eða mögulegrar þróunar félagslegra, umhverfislegra eða lýðfræðilegra þátta sem væru hluti af forsendum í slíkri langtímaáætlanagerð. Metnir yrðu styrkleikar og veikleikar Íslands með tilliti til náttúru og umhverfisaðstæðna, landrýmis, landfræðilegrar legu og fólksfjölda, svo eitthvað sé nefnt. Það sem mér finnst einna mikilvægast sem hér er nefnt í þingsályktunartillögunni er að sett verði fram dæmi um mögulega kynslóðareikninga þar sem hlutskipti núverandi kynslóða verði borið saman við hlutskipti þeirra sem munu landið byggja að nokkrum áratugum liðnum, þ.e. kynslóðirnar sem verða ráðandi og stýra þessu þjóðfélagi við lok þessarar aldar og jafnvel fyrr. Það eru auðvitað kynslóðir barnanna okkar sem hér erum í dag, barnabarna okkar og jafnvel barnabarnabarna. Ég held að það sé mjög mikilvægt í heimi þar sem gengið er oft mjög freklega á auðlindir landsins og jafnvel auðlindir heimsins að við lítum til þess hvaða áhrif það sem við gerum sem stýrum hér í dag kemur til með að hafa á komandi kynslóðir. Hugmyndin með þingsályktunartillögunni er að forsætisráðherra skipi verkefnisstjórn til þess að undirbúa þetta verkefni og kalli saman á þann vettvang breiðan hóp fulltrúa vinnumarkaðarins, sveitarfélaga, mennta- og vísindasamfélagsins og almannasamtaka, sem og fulltrúa ríkisvaldsins, þ.e. ráðuneyta og stofnana. Hér er sem sagt lögð til mjög breið nálgun á það hvernig vinna eigi eða huga eigi að undirbúningi slíkra þjóðhagsáætlana. Ég vildi koma hér upp til að lýsa því yfir að ég tek undir markmið þessarar þingsályktunartillögu eins og því er lýst í greinargerð, þ.e. að stuðlað verði að því að aflað verði haldbærra gagna um forsendur þjóðhagsáætlana til langs tíma fyrir íslenskt samfélag og unnið verði að gerð slíkra áætlana og þeim beitt við stefnumótun í samfélagsmálum. Ég vil undirstrika að ég tel það mjög mikilvægt verkefni að við horfum fram til langs tíma og notum bestu tiltæku leiðir til þess að setja fram spár og undirbúa okkur og kynslóðirnar sem á eftir koma fyrir það sem koma skal.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um eflingu náms í mjólkurfræði. Tillaga er lögð fram til að fela mennta- og menningarmálaráðherra að ráðast í endurskoðun á tilhögun náms í mjólkurfræði þannig að tryggt verði að íslenskir nemendur komist að í slíku námi. Í greinargerð minni fer ég svolítið yfir ástæðu þess að ég legg þingsályktunartillöguna fram en með henni er gert ráð fyrir gagngerri endurskoðun á tilhögun náms í mjólkurfræði. Það kerfi sem stuðst er við nú er í raun úrelt og er ekki til þess fallið að tryggja sem besta þekkingu í faginu hér á landi. Við höfum fengið upplýsingar frá Mjólkurfræðingafélagi Íslands sem sendu frá sér ályktun, sem var í raun hunsuð innan iðnaðarins, þar sem þeir benda á mikinn fjölda ófaglærðra mjólkurfræðinga og telja að það geti haft áhrif á bæði gæði og framleiðsluöryggi í greininni. Það eru það fáir menntaðir sem vinna þetta starf að allt of mikið álag er á faglærðum einstaklingum sem vinna á vinnslustöðum. Þetta er of mikið til þess að þeir geti náð utan um það. Við verðum að drífa okkur í að koma því á að íslenskir nemar geti sótt þetta nám því að það eru svo fáir sem útskrifast næstu árin, og enginn fyrr en 2018 að mig minnir, og á meðan detta fleiri og fleiri út úr greininni, þ.e. komast á eftirlaun. Það er ekki hlutverk þingsins að ákvarða í hvaða nám einstaklingar kjósa að fara, við eigum ekki að vera að stýra því en ef við ætluðum að taka að okkur það hlutverk ættum við frekar að einbeita okkur að því hversu margir sækja í vinsælustu deildir í háskólum hérlendis. Hér á landi hefur verið áhugi á þessu námi. Það hafa verið leiðir fyrir Íslendinga til að fara í það en það stoppaði þegar Danir breyttu lögum sínum um nám útlendinga þar í landi. Það er eftirspurn eftir náminu og því tel ég það hlutverk okkar að svara því kalli. Í félagatali Mjólkurfræðingafélags Íslands kemur fram að yfir 70 manns vinna í mjólkuriðnaðinum, en mjólkurfræðingar vinna einnig mörg önnur störf. Þeir vinna í ísgerð, ölhúsum, þ.e. bruggverksmiðjum, þeir vinna í lyfjaiðnaði, kjötvinnslu og við heilbrigðiseftirlit. Þeir framleiða ekki aðeins jógúrt og mjólk. Mjólkurfræðin er í rauninni grunnurinn að vinnslu okkar á góðum mjólkurvörum. Með því að hafa menntaða mjólkurfræðinga getum við unnið sem besta vöru. Við höfum ályktað á Alþingi að efla eigi landbúnaðarframleiðslu og efla kynningu utan landsteinanna o.s.frv. og ég tel að þetta haldist í hendur, við þurfum að vera með fólk með rétta menntun til að vera í framleiðslu mjólkurafurða, í rannsóknum og vöruþróun. Það kemur fram á vefsíðu Mjólkurfræðingafélags Íslands að nám mjólkurfræðinga fari fram í Danmörku og það land hefur verið okkar helsti samstarfsaðili í því námi, þótt aðrir skólar séu til. Ég hef meðal annars heyrt af því að þetta nám bjóðist í Bretlandi. Fræðslunefnd mjólkuriðnaðarins sér um skipulag á þessum málum, þ.e. að koma einstaklingum út í nám. Námið tekur þrjú ár og er á framhaldsskólastigi og endar með sveinsprófi. Hingað til það verið kennt í skólanum Kold College í Óðinsvéum. Námið samanstendur af bæði bóklegum og verklegum hlutum og er svokallað lotunám þar sem einstaklingar geta dvalið úti og tekið eitthvað hér heima og verið í samstarfi við mjólkurstöðvar á erlendri grundu en einnig hér heima. Það er svolítið misjafnt hvenær samningar nemenda taka gildi og það eru dæmi um að nemendur hafi þurft að bíða í töluverðan tíma eftir að hafa lokið bóknámsferlinu þar til loksins kemur að sveinsprófinu. Það er líka galli þar á en verknámið fer einmitt fram samhliða kennslu. Fyrirtæki geta óskað eftir að annast verkhluta námsins og ef þau kjósa svo verður fyrirtæki að vera viðurkennt og eru sérstakar reglur þar um. Það verður að gæta þess að nemendur fái tilskilda þjálfun og öðlist ákveðna þekkingu með menntuninni og svo þarf fræðslunefndin að samþykkja þá nemendur sem sækja um námið. Samstarfið sem hefur verið á milli Íslands og Danmerkur um mjólkurfræðinám undanfarna áratugi byggist á samstarfi fræðslunefndarinnar, sem ég nefndi áðan, og Kold College í Óðinsvéum. Fyrir þremur árum var farið að innheimta skólagjöld í náminu. Þau beinast eingöngu að erlendum námsmönnum í Danmörku. Danmörk var með því að reyna að sporna við þeim mikla fjölda fólks frá Austur-Evrópu og annars staðar frá sem kom þangað og var taka yfir skólana, það var mikill fjöldi og þeir voru að reyna að stýra því betur. Ég held að við Íslendingar höfum svolítið sofnað á vaktinni við að halda því við að okkar fólk komist áfram í þennan skóla í gegnum þá samninga sem við vorum með. Þetta eru há gjöld og eru algerlega óháð uppihaldi og ferðalögum. Það var einnig þannig að nemendur gátu sloppið við skólagjöldin ef þeir unnu hjá vinnslustöð erlendis en við höfum ekki komið neinum íslenskum nemendum að hjá dönsku mjólkursamlagi. Það hefur verið í gangi vinna við þetta í mjög langan tíma og eiginlega of langan tíma. Eins og ég sagði áðan eru margir að komast á eftirlaun og einnig er fólk sem bíður hérna heima upp á von og óvon, hefur unnið innan geirans í þeirri von um að einn daginn fái þeir símtalið um að þeir komist út. Flestir hafa gefið upp á bátinn að komast í námið þótt áhugi og metnaður sé til staðar. Það hefur líka verið skoðað hvort íslenskur mjólkuriðnaður geti og vilji taka á sig þær hækkanir á námskostnaði sem liggja fyrir en meðan þeir sleppa með það að leggja meiri yfirvinnu á þá menntuðu mjólkurfræðinga sem fyrir eru er kannski skiljanlegt að þeir sjái ekki hag sinn í því að borga það. Svo þurfa þeir núna að bíða í kannski fjögur ár eftir að nemendur komist í námið. Við erum í þeirri stöðu að það hefur enginn Íslendingur farið á samning síðastliðin þrjú ár. Ég frétti nýverið af einum nýjum samningi, sem er við Mjólkursamsöluna um mjólkurfræðinám. Ég tel mikilvægt að við látum kanna án tafar allar leiðir sem hægt er að fara til að leysa þennan vanda og auðvelda íslenskum nemendum að komast í námið og tryggja þannig að verkþekking á sviði mjólkurfræði verði áfram til fyrirmyndar hér á landi, því að það hefur hún verið. Það mætti kannski skoða að taka upp annars konar eða endurskoða samningana við Dani, nema íslenska ríkið nái á annan hátt að leysa úr þeim vanda sem hin háu námsgjöld eru.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Jóhönnu Maríu Sigmundsdóttur og segja að ég held að þetta sé gríðarlega jákvætt mál. Í tengslum við það langar mig að segja nokkur orð um menntun í matvælaframleiðslu, landbúnaði og í skyldum greinum. Um leið ég tek undir þær áhyggjur sem hún lýsti hér að enginn nemandi hefði farið til náms í mjólkurfræði síðustu þrjú ár. Sá samningur sem hefur verið í gildi við Danina er þannig að lítill hvati er í því að Íslendingar fari þangað til náms. Því held ég að það sé gríðarlega mikilvægt að stjórnvöld og sérstaklega þá mennta- og menningarmálaráðherra og allsherjar- og menntamálanefnd þingsins skoði það hvort við þurfum ekki að stórefla menntun almennt í matvælaframleiðslu, öllu sem tengist matvælaframleiðslugreinunum. Við erum með slátrara, kjötvinnslumenn og fleiri skyldar greinar. Ég er einn þeirra sem deila skoðunum með mörgum hér og þvert á flokka sem trúa því að íslensk matvælaframleiðsla eigi eftir að stóraukast á 21. öldinni og næstu áratugum, hún eigi eftir að stóraukast og gríðarleg sóknarfæri séu til útflutnings á íslenskum matvælum. Þetta erum við að byrja að sjá, stóraukinn vaxandi áhuga á íslenskum matvælum. Menn eru farnir að horfa til nýrra markaða eins og Asíu, Rússlands og víðar fyrir kjöt og fisk, með mjólkurafurðir, lambakjöt og fleiri vörur, mikil sóknarfæri eru þar. Og ef við horfum bara á það hvernig mannfjöldaþróunin er að verða í heiminum, heimsbúum fjölgar um tæpa íslenska þjóð á hverjum einasta degi. Á sama tíma eru grunnvatnsbirgðir heimsins að minnka mjög og vatnsbúskapur heimsins fer mjög dvínandi. Við sjáum fréttir oftar og oftar af þurrkum, skógareldum og uppskerubresti víða á suðrænum slóðum. Allt bendir þetta til þess að samkeppnisstaða Íslands til að framleiða hágæðamatvæli sé góð vegna þess að Ísland býr við þær aðstæður að hér er eitt hreinasta loft í heimi, hér er hreinasta vatn í heimi og við eigum gríðarleg sóknarfæri til að stórauka okkar matvælaframleiðslu og þá með útflutning í huga. Til að það geti orðið verðum við að stórefla menntun á sviði landbúnaðar þannig að þeir sem þar klári nám séu tilbúnir til að takast á við þau krefjandi verkefni og þær breytingar sem á þarf að halda til að landbúnaðurinn geti vaxið og dafnað og aukist hér á landi og orðið öflug útflutningsgrein rétt eins og sjávarútvegurinn. Við þurfum líka, alveg eins og kemur fram í frumvarpinu og var lýst svo vel hjá hv. þm. Jóhönnu Maríu Sigmundsdóttur, að efla menntun í úrvinnslugreinunum, mjólkurfræði, kjötvinnslu og markaðssetningu, eins og hv. þingmaður kom inn á. Allt tengist þetta saman og á þeim tveimur sviðum þurfum við aldeilis að taka til hendinni ef við ætlum að hasla okkur völl á þessu sviði sem matvælaland. Margir tala núna um og það hefur svo sem verið í umræðunni að hugsanlega geti sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn farið saman og markaðssett sig sem matvæli frá norðurslóðum, „arctic food“ eða eitthvað slíkt. Og ef menn ætla í þetta verða þeir að horfa til framtíðar, sérstaklega í landbúnaðinum, vegna þess að sjávarútvegurinn er kominn talsvert fram úr okkur í þessu. Þar sjáum við öflugustu fyrirtæki landsins einmitt á sviði úrvinnslu fisks, Marel, 3X, Skaginn og fleiri fyrirtæki þar sem til eru að verða hátæknistörf og útflutningsstörf einmitt vegna þessarar matvælavinnslu. Ég hvet nefndina sem fær málið til að skoða það hvort ekki sé ástæða til að fara líka svolítið víðar í umræðunni og sjá hvort við þurfum ekki að stórefla alla menntun sem snýr að úrvinnslu, markaðssetningu, þróun, tækni og öðru í matvælavinnslu. Mjólkurfræðin er svo sannarlega mjög mikilvæg sem hluti af því. Eins og hv. þm. Jóhanna María Sigmundsdóttir kom inn á er það auðvitað áhyggjuefni að fólk skuli ekki nægilega mikið sækja sér þessa menntun. Á sama tíma, og ég ætla ekki að gera lítið úr því, útskrifast hundruð lögfræðinga úr lögfræði á hverju einasta ári, viðskiptafræðingar o.fl. Allt eru þetta mikilvæg störf hjá einni þjóð en við eigum sóknarfæri í matvælaframleiðslunni og við þurfum að sjá fleira fólk mennta sig á því sviði. Mér finnst ekkert athugavert við það að stjórnvöld reyni að beita sér fyrir því að fleiri fari inn á þá braut og mennti sig á því sviði, mjólkurfræði í þessu tilfelli, vegna þess að til lengri tíma litið er það gríðarlega þjóðhagslega mikilvægt. Ísland á mikið af vannýttu landi. Ísland á mikið vatn, á Íslandi eru góðar aðstæður fyrir framleiðslu á hágæðamatvælum, en til þess þurfum við að hlúa vel að þeim sem starfa við þá grein, úrvinnslu og annað því um líkt. Þessi tillaga hv. þingmanns miðar að því. Ég vil óska þingmanninum til hamingju með hana.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þm. Ásmundi Einari Daðasyni og þakka honum fyrir rökstuðning sem styður við þingsályktunartillöguna sem ég flutti hér áðan. Ástæðan fyrir því að erfitt er fyrir einstaklinga að komast í námsleiðir erlendis er varða matvæli, vinnslu og þróun er sú að það er mikil vakning hjá öðrum þjóðum í þessum málefnum. Aðsóknin í búfræðinám við Landbúnaðarháskóla Íslands hefur líka sýnt fram á að fólk hérlendis er tilbúið að framleiða matinn og við þurfum einnig að skapa það umhverfi að við fáum fólk sem er tilbúið að vinna úr landbúnaðarafurðunum. Því langar mig kannski að spyrja þingmanninn hvort hann sjái fyrir sér meiri möguleika á samvinnu milli skóla innan lands um nám er varðar úrvinnslu landbúnaðarafurða og einnig hvort hann sjái þá fyrir sér sömu möguleika í landbúnaði er varða tækniþróun og úrvinnslu og hafa verið í sjávarútvegi. Nýverið sá ég hugmyndir búfræðinema við Landbúnaðarháskóla Íslands þar sem þau voru ekki einungis að smíða tæki og tól til að nota við hin ýmsu bústörf heldur einnig að hanna sjálf. Ég tel því að þessar hugmyndir séu svolítið komnar áfram hjá okkur. Við þurfum bara að skapa umhverfi til þess að þetta verði að veruleika.
Virðulegi forseti. Já, ég vil taka undir með hv. þingmanni um það sem hér kom fram. Varðandi menntun á sviði landbúnaðar- og matvælaframleiðslu og úrvinnslu matvæla vil ég sjá stóraukna áherslu á þessi mál hjá íslenskum stjórnvöldum. Þess vegna finnst mér þessi tillaga mjög góð. Það þarf að horfa mjög vítt á þetta og við þurfum að stórefla grunnmenntun þeirra sem vilja starfa við landbúnað, matvælaframleiðsluna sjálfa. Við þurfum líka að stórefla menntun og rannsóknir þeirra sem vilja vinna við úrvinnslu greinarinnar. Ísland getur orðið fyrirmynd á þessu sviði í landbúnaði eins og í sjávarútvegi. Landbúnaður á þeirri breiddargráðu sem við stundum hann og miðað við þær veðurfarslegu aðstæður sem hér eru getur orðið fyrirmynd margra svæða í Norður-Ameríku, Norður-Evrópu, Mongólíu og á norðlægari svæðum Rússlands. Á þessum svæðum eru gríðarleg tækifæri til matvælaframleiðslu. Við það búskaparlag sem við búum við hér og við þær veðurfarslegu aðstæður sem hér eru, langir vetur og stutt sumur, eigum við að geta verið númer eitt í heiminum í tæknilausnum, tækniþróun, menntun, búskaparháttum og öllu sem þessu tengist. Það er það sem mér finnst að íslensk stjórnvöld eigi að stefna að en til þess þurfum við að stórauka matvælaframleiðsluna og stórauka menntun. Grunnurinn að því að geta komist á þennan stað, að vera þetta öfluga matvælaútflutningsland og geta byggt upp á sambærilegan hátt og sjávarútvegurinn, er að mennta fólk. Það er nákvæmlega það sem þessi tillaga hv. þingmanns gerir ráð fyrir og þess vegna er hún svo jákvæð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhönnu Maríu Sigmundsdóttur fyrir að hafa lagt þetta mál fram. Það víkkar aðeins það sjónarsvið sem við þingmenn þurfum að horfa til, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Ásmundar Einars Daðasonar. Þetta eru leiðir sem við eigum að fara, svo fámenn þjóð í svo stóru landi, að sækja menntun erlendis. Á árum áður fór tveir til þrír einstaklingar árlega til Danmerkur að læra mjólkurfræði en í þessari tillögu til þingsályktunar kemur fram að svo hefur ekki verið síðastliðin þrjú ár. Það er mjög bagalegt, sérstaklega í ljósi þess að Ísland getur gert svo langtum betur, bæði varðandi landbúnað og garðyrkju. Hæstv. forseti. Mig langar að upplýsa það hér að ég hef verið talsmaður þess að þegar í hlut á nám sem mjög fáir stunda en er í boði hér á landi, t.d. nám í blómaskreytingum - ég hef viðrað þær hugmyndir í fjárlaganefnd og víðar - þá eigi hiklaust að athuga hvort ekki sé hægt að gera samninga við erlenda skóla, í Danmörku eða Noregi svo að dæmi sé tekið, þar sem fagið stendur mjög framarlega, og kaupa sem samsvarar tveimur eða þremur nemendaígildum og leggja þar með þá kennslu niður hér á landi. Ég tel að það sé afskaplega dýrt fyrir íslenska ríkið að halda úti námi sem svo fáir stunda. Ég gæti útvíkkað þetta enn frekar varðandi garðyrkjuna. Við gætum sent duglegt og öflugt fólk út til að læra skógarberjafræði, heimskautaberjafræði. Það er svo margt sem er að koma upp núna sem við Íslendingar getum farið í að framleiða ef hugmyndaauðgin er til staðar. Sem dæmi má nefna, um það hve íslenskir garðyrkjubændur standa framarlega á sínu sviði, að eftir bankahrunið 2008, þegar gripið hafði verið til þess ráðs að skera niður allar plöntur í nytjaskógum bænda, fóru nokkrir aðilar, sem voru búnir að fjárfesta í gríðarstórum gróðurhúsum, út í að rækta skógarber sem ekki hafði verið gert áður hér á landi; og möguleikarnir eru óteljandi. Ég vil vísa því til þeirra sem sitja í menntamálanefnd þingsins að nota þessa þingsályktunartillögu þó ekki væri nema til umræðu í nefndinni um hvort skoða ætti fleiri leiðir, eins og lagt er til í þessari tillögu sem snýr að mjólkurfræði, og fara þannig yfir sviðið, hvernig við fáum bestu þekkinguna inn í landið með því að gera samninga við erlenda skóla og þá sérstaklega sem lýtur að framleiðslu í mjólk, kjöti, í sjávarútvegi og í hinum græna geira sem snýr að matjurtaræktun í gegnum grænu stóriðjuna, þ.e. í gróðurhúsum. Ég fagna því mjög þessari tillögu því að það er alltaf ákaflega gaman að sjá framúrstefnumál koma fyrir þingið. Það verður að nota þau til hins ýtrasta til að opna umræðuna og hugsa út fyrir kassann. Það eru allt of margir fastir í því að sjá ekki tækifærin sem þetta stórkostlega land, og sá stórkostlegi mannauður sem hér býr, hefur upp á að bjóða.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir máli nr. 647, frumvarpi um miðlun upplýsinga og vernd uppljóstrara, sem eru heildarlög. Þetta er í þriðja skipti sem málið er flutt hér á þingi, einu sinni á síðasta kjörtímabili og í tvígang á þessu kjörtímabili. Það hefur þroskast og tekið nokkrum mjög svo jákvæðum breytingum á líftíma sínum, ef tala má um líftíma frumvarpa og mála. Þannig var að á síðasta kjörtímabili flutti ég þetta mál ásamt með að ég held tíu eða ellefu fyrrverandi blaðamönnum sem voru þá starfandi á Alþingi. Á þessu kjörtímabili hefur það síðan, eftir nokkrar breytingar, verið flutt sameiginlega af þingflokkum Bjartrar framtíðar og Pírata. Eftir fyrri framlagningu málsins hefur verið tekið mið af umsögnum og athugasemdum sem borist hafa og allan síðasta vetur í rauninni og þangað til núna hefur verið unnið að breytingum þannig að málið hefur tekið mjög jákvæðum breytingum í þessu ferli og er orðið þannig úr garði gert að við flutningsmenn þess erum orðin mjög sátt við það og teljum það vel tækt til afgreiðslu hér á þinginu. Vernd uppljóstrara ef eitt af þeim verkfærum í verkfærakistu lýðræðisríkis sem nauðsynlegt er að sé til staðar. Við erum hér að tala um hornstein lýðræðisins, tjáningarfrelsið, og getu einstaklinga, hópa, félagasamtaka, til að koma á framfæri upplýsingum. Það er stundum talað um það sem mælikvarða á heilbrigði opinberrar umræðu og fjölmiðlunar hvort sá möguleiki sé fyrir hendi að allt það sem gerist í samfélagi komist til skila, að allar sögur sem vert er að segja í þjóðfélaginu eigi sér einhvern farveg þar sem hægt er að koma sannleikanum á framfæri. Fjölmiðlar eru auðvitað einn af þeim farvegum sem er auðvitað mjög mikilvægur, en síðan eru bara einfaldlega tæki og tól einstaklinga til þess að koma á framfæri því sem þeir telja mikilvægt að segja frá. Í sumum tilfellum getur það verið eitthvað sem aðrir vilja ekki að komi fram. Í sumum tilfellum getur það verið þannig að það séu upplýsingar sem varða beint almannahag en ganga gegn hagsmunum tiltekinna fyrirtækja eða stofnana eða stjórnanda. Til þess að fyrirbyggja að slíkar sögur séu hjúpaðar þögn er nauðsynlegt að hafa lagaúrræði sem tryggja réttarstöðu þeirra sem þurfa með einhverjum hætti að koma sannleikanum á framfæri. Ég ásamt hv. þm. Birgittu Jónsdóttur ætlum að greina frá efnisatriðum greinargerðarinnar sem fylgir þessu máli sem er í einum tólf greinum til þess að rökstyðja þetta mál og nauðsyn þess. Virðulegi forseti. Í greinargerð okkar segir: Skoðana- og tjáningarfrelsið eru í flokki elstu og mikilvægustu réttinda þegnanna og eru óumdeilanlega ein af undirstöðum lýðræðisþjóðfélags. Hér er vísað beint í þá vinnu sem fram hefur farið á vettvangi stjórnlagaráðs og er einn af undirliggjandi meginpunktum vinnu við nýja stjórnarskrá. Skoðana- og tjáningarfrelsið er verndað í 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, auk þess sem það nýtur verndar 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 19. gr. alþjóðasamnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Mikilvægi verndar tjáningarfrelsis er óumdeilanlegt og er vegur þess mikill í íslenskri stjórnskipan. Löggjafinn hefur styrkt réttinn til tjáningar með lagasetningu á æ fleiri sviðum og þá hafa dómstólar margsinnis viðurkennt vernd tjáningarfrelsisins í dómaframkvæmd. Tjáningarfrelsi fylgir einnig ábyrgð og það getur sætt takmörkunum, t.d. vegna veigamikilla hagsmuna einstaklinga eða þjóðfélagslegra hagsmuna. Almennt hefur þó verið litið svo á að tjáningarfrelsið sé rýmra að því er varðar þau málefni sem eigi erindi til almennings, svo sem hvað varðar umræðu um stjórnmál, stofnanir samfélagsins og málefni sem eru innlegg í þjóðfélagslega umræðu. Ef löggjafinn eða dómstólar ganga of langt í að takmarka eða skerða tjáningarfrelsi er hætt við svokölluðum kælingaráhrifum sem geta fælt einstaklinga frá því að tjá sig um málefni sem eiga fullt erindi til almennings og varða almannahagsmuni. Snar samfélagslegur ávinningur felst í því að koma í veg fyrir háttsemi sem felur í sér misgerð, rannsaka slíka háttsemi eða, eftir atvikum, upplýsa almenning um slíka háttsemi þegar hún varðar almannahagsmuni og veldur jafnvel tjóni á almannahagsmunum. Veigamikill þáttur í að öðlast þennan samfélagslega ávinning er að þar til bærum aðilum, m.a. þeim sem hafa aðstöðu að lögum til að rannsaka slíka misgerð, verði gert viðvart um hana eða þeir fái tækifæri til að bregðast við henni, m.a. í því skyni að grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir það tjón sem af slíkri misgerð kann að stafa eða refsa þeim sem ábyrgð bera á slíkri misgerð og því tjóni sem af henni kann að hafa hlotist. Vakin er athygli á því að um áratugaskeið hafa uppljóstrarar gegnt veigamiklu hlutverki í að miðla upplýsingum um misgerðir til rannsóknar- eða eftirlitsaðila eða jafnvel til fjölmiðla, þannig að almenningur sé upplýstur um slíka háttsemi. Fjöldamörg alþekkt dæmi má nefna erlendis frá, eins og Mark Felt sem gekk undir nafninu Deep Throat en hann upplýsti blaðamennina Woodward og Bernstein um misgerðir Richards Nixons á meðan hann gegndi embætti forseta Bandaríkjanna. Þá má nefna Karen Silkwood sem ásakaði Kerr-McGee-orkuveituna um umhverfisafglöp og lést sviplega skömmu seinna. Sherron Watkins gegndi lykilstöðu hjá bandaríska orkufyrirtækinu Enron. Þegar hún tilkynnti Kenneth Lay, stjórnarformanni fyrirtækisins, um stórfelldar bókhaldsmisfellur hjá fyrirtækinu var hún færð niður um stöðu og hætti síðan störfum ári síðar. Nýlegustu erlendu dæmin eru uppljóstranir sem farið hafa fram á vefsíðunni WikiLeaks og uppljóstranir Edwards Snowdens sumarið 2013. Snowden ljóstraði upp um víðtækar persónunjósnir bandarísku þjóðaröryggisstofnunarinnar, NSA, og bandarísku leyniþjónustunnar, CIA, bæði í Bandaríkjunum og í samstarfi við evrópsk stjórnvöld. Hann er nú á flótta og dvelst í Rússlandi, en bandarísk stjórnvöld vilja að hann svari til saka fyrir uppljóstrunina í heimalandi sínu. Þess má geta í þessu samhengi að tillaga um að veita Snowden pólitískt hæli var því miður felld hér af meiri hluta þingsins í upphafi þessa kjörtímabils. Í íslensku þjóðfélagi hafa uppljóstrarar einnig gegnt mikilvægu hlutverki við að koma upplýsingum um misgerðir sem varða almannahagsmuni á framfæri. Þess konar mál koma reglulega til umræðu í þjóðfélaginu fyrir tilstilli fjölmiðla. Slík mál geta átt brýnt erindi til almennings en minna hefur þó farið fyrir umfjöllun um afleiðingar umfjöllunarinnar fyrir þann sem miðlaði upplýsingunum til fjölmiðla, þ.e. fyrir uppljóstrarann. Algengt er að þar hafi verið um að ræða starfsmann hlutaðeigandi fyrirtækis eða stofnunar eða mann með öðrum hætti nátengdan þeirri starfsemi sem upplýsingarnar varða í hvert sinn. Einnig er mjög algengt að starfsmaður sé látinn gjalda fyrir uppljóstrunina, svo sem að hann missi í kjölfarið starf sitt. Virðulegur forseti. Það er athyglisvert að rifja upp í þessu samhengi eitt nýlegt mál sem við sem samfélag höfum gengið í gegnum og stjórnmálin fengist við með að því er ég tel mjög jákvæðum hætti. Það er lekamálið svokallaða sem ég vil tengja þessu umfjöllunarefni vegna þess að það er athyglisvert að velta fyrir sér brotthvarfi fyrrverandi lögreglustjóra í Reykjavík, Stefáns Eiríkssonar, sem lét af störfum í miðju lekamálinu en gat þess hvergi af hvaða ástæðu það var. Hann lét hins vegar að því liggja með tilvísun í lag eftir Bítlana sem var með textabroti sem hljómaði einhvern veginn þannig „að hún hefði komið inn um baðherbergisgluggann með silfurskeið í munni“. Menn máttu lesa í það að sitthvað hefði gerst í samskiptum lögreglustjórans í Reykjavík og fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra. Auðvitað er erfitt að leggja beinar túlkanir í slíkt, en menn vita líka hver eftirmáli þess máls var og hvað hefur komið í ljós í framhaldinu um samskipti lögreglustjórans og ráðherrans fyrrverandi. Í ljós hefur komið að fram fóru samskipti sem voru í alla staði mjög óeðlileg og áttu að öllu leyti erindi við almenning, þ.e. sá skilningur sem birtist í samskiptum ráðherrans við undirstofnun ráðuneytis sem hún veitti forstöðu og fór með rannsókn á hendur henni og beitingu hennar á pólitísku valdi, í pólitískri skrifstofu hennar í ráðuneytinu. Það má getum að því leiða að aðferð lögreglustjórans við að vekja athygli á þessu máli hefði mögulega orðið allt önnur ef við hefðum löggjöf sem verndaði beinlínis einstakling sem gegndi viðlíka stöðu. Hugmyndin á bak við þann lagaramma sem hér er kynntur til sögunnar er að ekki sé hægt að láta það bitna á einstaklingi, fari hann og taki sér stöðu uppljóstrara í máli sem varðar almannahag. Ég ætla að hefja aftur lestur greinargerðarinnar þar sem frá var horfið áður en ég hóf að fjalla um sérstaklega um nýlegt lekamál sem við höfum afgreitt hér í pólitíkinni á Íslandi. Fyrrgreindar afleiðingar uppljóstrunar fyrir uppljóstrarann, og aðrar verri, hafa eðli málsins samkvæmt kælingaráhrif á miðlun upplýsinga sem þessara þar sem uppljóstrarar hljóta að veigra sér við að koma upplýsingum á framfæri af ótta við afleiðingarnar. Þeir eru einnig oft bundnir lagalegum eða samningsbundnum trúnaðar- og þagnarskyldum gagnvart vinnuveitanda sínum og gætu jafnframt átt á hættu að þurfa að sæta afleiðingum uppljóstrunar samkvæmt því. Þá geta refsiákvæði átt við þegar þagnarskyldu- eða trúnaðarskylduákvæði laga eru brotin. Af sambærilegum ástæðum hefur verið lögð áhersla á vernd uppljóstrara á vettvangi alþjóðastofnana auk þess sem fjöldamörg ríki hafa þegar breytt lögum eða hafið slíkt ferli til verndar uppljóstrurum með það að markmiði að hvetja einstaklinga til að miðla upplýsingum um misgjörðir. Í alþjóðasamningum er varða baráttuna gegn spillingu hefur einn mikilvægasti þátturinn í að uppræta og upplýsa um slíka háttsemi verið sá að stuðla að vernd þeirra einstaklinga sem koma upplýsingum um spillingu á framfæri. Má um það meðal annars vísa til 33. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu sem fullgiltur var af hálfu Íslands 1. mars 2011. Einnig vísast hér til 9. gr. samnings Evrópuráðsins á sviði einkamálaréttar um spillingu, sem Ísland undirritaði 4. nóvember 1999 en hefur ekki fullgilt, og 22. gr. samnings Evrópuráðsins á sviði refsiréttar um spillingu sem fullgiltur var af hálfu Íslands 11. febrúar 2004. Frjáls og alþjóðleg félagasamtök sem vinna gegn spillingu hafa jafnframt lagt áherslu á mikilvægi þess að uppljóstrarar njóti verndar að lögum. Samtökin Transparency International veita í því sambandi ráðgjöf, m.a. til uppljóstrara, auk þess sem þau hafa gefið út leiðbeiningarreglur fyrir stjórnvöld til að horfa til við samningu lagafrumvarpa um vernd uppljóstrara. Þess má geta í þessu samhengi að hér á landi starfa nýstofnuð samtök, Gagnsæi – Samtök gegn spillingu, og hafa þau hug á að sækja um deildaraðild að Transparency International. Gráglettni örlaganna olli því í kvöld að á sama tíma og ég er að mæla fyrir þessu máli átti ég að vera að kynna þetta mál fyrir Gagnsæi – Samtökum gegn spillingu, þannig geta nú hlutirnir stundum gerst. Þing Evrópuráðsins hefur ítrekað ályktað um nauðsyn á aukinni vernd uppljóstrara. Ber þar hæst ályktun nr. 1729/2010 og ályktun nr. 1916/2010. Í fyrri ályktuninni eru uppljóstrarar skilgreindir sem einstaklingar sem vekja athygli á misgerð sem setur aðra þjóðfélagsþegna í tiltekna hættu. Lögð er áhersla á að uppljóstranir séu tækifæri til að láta aðila bera ábyrgð í þjóðfélaginu og vopn í baráttunni gegn spillingu og óstjórn, hjá hinu opinbera en einnig í einkageiranum. Í ályktuninni kemur fram að mikill fælingarmáttur sé fólginn í óttanum við hefndaraðgerðir gagnvart fyrirhuguðum eða hugsanlegum uppljóstrurum. Bent er á að í Bretlandi finnist nýleg dæmi um stórslys sem hefði mátt koma í veg fyrir og að það hafi orðið til þess að þar voru sett framsækin lög um vernd uppljóstrara, eins og nánar er fjallað um hér síðar. Hins vegar hafi fæst aðildarríki Evrópuráðsins sett jafn yfirgripsmikil lög og Bretland varðandi slíka vernd. Vissulega séu þó til staðar misvíðtækar reglur í aðildarríkjunum varðandi uppljóstrara. Þing Evrópuráðsins hvetur í ályktun sinni öll aðildarríki til að yfirfara löggjöf sína með tilliti til verndar uppljóstrara og getur sérstaklega ýmissa leiðbeinandi meginreglna sem hafa á að leiðarljósi. Leiðbeiningarreglurnar í ályktuninni hafa verið leiðarljós við samningu lagafrumvarps þessa að því leyti að gætt hefur verið að því að ekki sé gengið skemur í vernd uppljóstrara en þar er kveðið á um. Helstu efnisatriði leiðbeiningarreglna ályktunarinnar eru eftirfarandi: Leiðbeiningarreglurnar kveða á um að sett verði víðfeðm löggjöf sem taki bæði til hins opinbera og einkaaðila. Slík löggjöf ætti að heimila miðlun upplýsinga um ólögmæta háttsemi, m.a. öll mannréttindabrot sem ógna eða hafa áhrif á líf, heilsu, frelsi og aðra hagsmuni einstaklinga sem stjórnsýslureglur ná til og eru skattgreiðendur eða jafnvel hluthafar, starfsmenn eða viðskiptavinir einkafyrirtækja. Setja þurfi lagareglur á sviði vinnuréttar til að vernda uppljóstrara gegn ólögmætum uppsögnum. Þá þurfi að setja reglur á sviði refsiréttar og réttarfars sem verndi uppljóstrara gegn refsingum fyrir meiðyrði eða brot á þagnarskylduákvæðum laga. Loks þurfi að setja reglur á sviði fjölmiðla til verndar heimildarmönnum. Jafnframt þurfi að grípa til aðgerða til að sporna við spillingu. Lögð er áhersla á að löggjöf um vernd uppljóstrara eigi að veita uppljóstrurum annan valkost en að þegja um vitneskju sína, sem og hvetja stjórnvöld og stjórnendur fyrirtækja til að setja sér innri reglur um uppljóstranir. Þannig megi tryggja rannsókn misgjörða og að upplýsingum sé miðlað áfram til þeirra valdameiri innan fyrirtækja eða stofnana eða enn lengra ef nauðsyn þykir. Nafnleysi uppljóstrara eigi að hafa í heiðri nema uppljóstrarinn sjálfur vilji koma fram undir nafni eða ef nauðsynlegt sé að greina frá nafni hans til að koma í veg fyrir alvarlega og yfirvofandi ógn við almannahagsmuni. Löggjöfin eigi að vernda alla þá sem í góðri trú nýta sér innri uppljóstrun gagnvart mögulegum hefndaraðgerðum. Ef engir ferlar fyrir innri uppljóstrun eru til staðar eða virka ekki sem skyldi, eða uppljóstrarinn hefur ástæðu til að ætla að þeir virki ekki með vísan til efnis upplýsinganna, eigi einnig að tryggja möguleika á ytri uppljóstrun, m.a. á vettvangi fjölmiðla. Uppljóstrari skal talinn vera í góðri trú hafi hann ástæðu til að ætla að miðlaðar upplýsingar séu réttar, jafnvel þó að síðar komi í ljós að svo hafi ekki verið. Þá skal uppljóstrari talinn vera í góðri trú ef háttsemi hans við uppljóstrunina er hvorki ólögmæt, ólögleg né óforsvaranleg. Löggjöf skal kveða á um leiðir fyrir uppljóstrara til að gæta hagsmuna sinna og leiðrétta allar misgjörðir gegn uppljóstrara sem framdar eru vegna uppljóstrunar. Þá skal einnig kveða á um vernd gegn ásökunum sem gerðar eru í vondri trú. Síðari ályktun þings Evrópuráðsins, nr. 1916/2010, inniheldur tilmæli þingsins til ráðherranefndar Evrópuráðsins um að semja leiðbeiningarreglur um vernd uppljóstrara. Þá eru ríki hvött til að yfirfara fyrirliggjandi löggjöf sinna heimalanda og meta hvort hún standist þau lágmarksskilyrði sem sett eru fram í ályktununum tveimur. Jafnframt er hvatt til gerðar alþjóðasamnings um vernd uppljóstrara. Í apríl 2014 samþykkti ráðherranefndin tilmæli um vernd uppljóstrara. Ráðherranefndin beinir þeim tilmælum til aðildarríkja Evrópuráðsins að til staðar sé kerfi í hverju ríki fyrir sig sem ætlað er að vernda einstaklinga sem eru í sérstöku vinnuréttarlegu sambandi og tilkynna eða ljóstra upp um upplýsingar sem varða ógn eða hættu gegn almannahagsmunum. Tilmælunum fylgja enn fremur leiðbeiningarreglur, áþekkar þeim sem fram koma í ályktun þings Evrópuráðsins nr. 1729/2010. Ég ætla ekki að fara lengra inn í greinargerð þessa máls og geri ráð fyrir því að hv. þm. Birgitta Jónsdóttir taki hér afganginn af þessu máli enda höfum við bæði borið hitann og þungann af því og starfsmenn, ekki síst starfsmenn okkar þingflokka, að gera það jafn vel úr garði og það er orðið núna. Ég vil að lokum leggja áherslu á að hér hefur farið fram töluverð vinna, ekki bara okkar heldur á öðrum stöðum í samfélaginu. Samtök, opinberir aðilar og fyrirtæki hafa sent inn umsagnir um frumvarpið sem hafa orðið til þess að bæta það og það er þess vegna orðið mjög burðugt til áframhaldandi vinnu hér í þinginu. Þess vegna kemur það manni svolítið spánskt fyrir sjónir, virðulegi forseti, að sjá það bara fyrir nokkrum dögum að hæstv. fjármálaráðherra er að leggja fram mál hér í þinginu sem m.a. felur í sér að skoðað verði hvort setja þurfi lög um uppljóstrara og hvaða breytingar þurfi þá að gera á íslensku lagaumhverfi, eins og sú vinna sem hér hefur verið unnin sem er margþætt og umfangsmikil hafi hvergi átt sér stað. Það er auðvitað áhyggjuefni, en því er þá a.m.k. komið á framfæri að hér er um að ræða fullburðugt lagafrumvarp, heildarlög um vernd uppljóstrara sem þingið á að taka hér til umfjöllunar. Það hefði verið mjög æskilegt ef við hv. þm. Birgitta Jónsdóttir hefðum getað staðið samtímis hér í ræðustólnum og flutt þetta mál, en úr því það er ekki hægt höfum við skipt þessu á milli okkar með þessum hætti og ég gef boltann yfir til hennar.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir gríðarlega gott samstarf þessara tveggja flokka, Bjartrar framtíðar og Pírata, í þessu máli. Aðstoðarmenn þingflokkanna eiga svo sannarlega mikið í þessum betrumbótum á frumvarpinu, leyfi ég mér að segja, sem þó var gott fyrir. Ég held að það hljóti að verða eitt af forgangsmálum Pírata og Bjartrar framtíðar að frumvarpið verði afgreitt á þessu þingi. Það er gríðarlega brýnt að heildstæð löggjöf fyrir uppljóstrara taki gildi og ég vona að aðrir þingmenn láti sig þetta mál varða. Ég ætla að halda áfram lestrinum upp úr greinargerð sem er mjög gagnleg og fróðleg fyrir þá sem vilja kynna sér þessi mál ítarlega. Ég tek þá upp þráðinn þar sem hv. þm. Róbert Marshall skildi við hann: „Mannréttindadómstóll Evrópu hefur jafnframt fjallað um tjáningarfrelsi uppljóstrara, bæði sem starfsmanna og út frá heimildarvernd fjölmiðla. Í máli Tillack gegn Belgíu frá 27. febrúar 2008 var kærandi blaðamaður sem ritaði og birti greinar sem byggðar voru á trúnaðargögnum sem fengin voru frá Evrópuskrifstofu ESB um aðgerðir gegn fjársvikum (OLAF). Evrópuskrifstofan grunaði blaðamanninn um að hafa mútað opinberum starfsmanni til að afhenda sér gögnin sem greinarnar byggðust á og hóf rannsókn á lekanum. Þegar sú rannsókn reyndist árangurslaus kærði Evrópuskrifstofan blaðamanninn til yfirvalda sem hófu rannsókn á lekanum og meintum mútum til opinbers starfsmanns. Í kjölfarið voru framkvæmdar húsleitir hjá blaðamanninum á heimili hans og skrifstofu og hald lagt á ýmis gögn. Aðgerðirnar gegn blaðamanninum voru af Mannréttindadómstólnum álitnar vera brot á tjáningarfrelsi hans samkvæmt 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í máli Guja gegn Moldavíu frá 12. febrúar 2008 var kærandi starfsmaður ákæruvaldsins. Hann sendi dagblaði afrit af bréfi þingforseta til ákæruvaldsins, sem fjallaði um mál lögreglumanna sem sakaðir voru um harðræði í starfi, en þeir höfðu óskað eftir því við þingforseta að ekki yrði gefin út ákæra í máli þeirra. Í bréfinu hafði þingforseti m.a. spurt saksóknara hvort hann stæði í baráttu gegn glæpum eða lögreglunni sjálfri. Í kjölfarið birti dagblaðið umfjöllun um tilraunir þingforseta til að hafa áhrif á störf saksóknara og meðferð málsins, en kæranda var sagt upp störfum. Fyrir MDE hélt kærandi því fram að uppsögnin væri brot gegn 10. gr. mannréttindasáttmálans. Dómstóllinn leit einkum til þess hvort takmörkunin á tjáningarfrelsi kæranda hefði verið nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi, en ljóst var að mælt var fyrir um hana í lögum og stefndi að lögmætu markmiði, þ.e. að koma í veg fyrir dreifingu trúnaðargagna. Dómstóllinn lagði áherslu á að starfsmaður færi með trúnaðarskyldu gagnvart vinnuveitanda, en starfs síns vegna kynni opinber starfsmaður að komast að upplýsingum í starfi sínu sem ættu erindi til almennings. Við mat á nauðsyn takmörkunarinnar taldi dómstóllinn að líta þyrfti til ákveðinna atriða. Í fyrsta lagi þyrfti að líta til þess hvort uppljóstrari hefði getað komið upplýsingum á framfæri á annan hátt, t.d. með því að leita fyrst til yfirmanna sinna. Að koma upplýsingum á framfæri til fjölmiðla ætti að vera neyðarúrræði ef óraunhæft væri að leita til yfirmanna eða annarra viðeigandi aðila. Í öðru lagi leit dómstóllinn til þess hvort ljóstrað væri upp einhverju í þágu almannahagsmuna. Í þriðja lagi skipti máli hvort upplýsingarnar sem ljóstrað er upp væru áreiðanlegar. Í fjórða lagi þyrfti að líta til þess hvert tjón vinnuveitanda væri af uppljóstrun. Í fimmta lagi kæmi til skoðunar hver hvöt uppljóstrara væri, þ.e. hvort hann ljóstraði upp upplýsingum í góðri trú. Í síðasta lagi þyrfti að meta hversu alvarlega starfsmaður er látinn gjalda þess að ljóstra upp um mál. Dómstóllinn beitti sömu aðferð í máli Heinisch gegn Þýskalandi frá 21. júlí 2011, en í því máli var kærandi hjúkrunarfræðingur sem starfaði hjá fyrirtæki við umönnun aldraðra. Fyrirtækið var í eigu hins opinbera. Kærandi kom ítrekað á framfæri athugasemdum við framkvæmdastjórn fyrirtækisins um vankanta í umönnun sjúklinga, m.a. með aðstoð lögmanns. Fyrirtækið hafnaði ásökunum kæranda, og með aðstoð lögmanns lagði hún þá fram kæru til lögreglu á hendur fyrirtækinu vegna fjársvika, þ.e. þar sem það veitti ekki þjónustu í samræmi við kynningu þess út á við. Þegar fyrirtækinu varð kunnugt um kæruna brást það við með brottrekstri kæranda. Í máli Guja gegn Moldavíu leit dómstóllinn einkum til þess að reglur um hvernig tilkynna bæri misgerð skorti, auk þess sem yfirmaður kæranda sýndi ekki merki um að vilja aðhafast vegna bréfs þingforseta. Því var réttlætanlegt að fara með upplýsingarnar til fjölmiðla. Dómstóllinn lagði auk þess áherslu á hagsmuni almennings af uppljóstruninni, en mikilvægt væri að ákæruvaldið nyti sjálfstæðis í lýðræðislegu samfélagi, án pólitískra áhrifa. Hagsmunir almennings vógu því þyngra en hagsmunir ákæruvaldsins af að viðhalda trausti í samfélaginu gagnvart stofnuninni. Þá benti dómstóllinn m.a. á að uppsögn kæranda gæti haft alvarleg kælingaráhrif í för með sér. Í máli Heinisch gegn Þýskalandi var ljóst að kærandi hafði margoft reynt að ná eyrum yfirmanna sinna, án árangurs. Því var réttlætanlegt að tilkynna málið til lögreglu. Þá taldi dómstóllinn að hagsmunir almennings af að fá upplýsingar um aðbúnað sjúklinga hjá fyrirtæki í eigu hins opinbera hafi vegið þyngra en viðskiptalegir hagsmunir fyrirtækisins og orðspor þess. Í báðum framangreindum málum komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að um væri að ræða brot gegn tjáningarfrelsi kærenda samkvæmt 10. gr. mannréttindasáttmálans, þ.e. að takmörkunin hefði ekki verið nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi.“ Við förum síðan yfir það hvernig þessum málum er háttað í löndunum í kringum okkur. Ég veit ekki hvort tíminn leyfir mér að fara yfir öll löndin, en ég ætla að fara yfir það hvernig staðan er á Íslandi, en ég hvet þá sem áhuga hafa á þessum málum að lesa greinargerðina í heild sinni þar sem farið er yfir stöðuna í Noregi, Bretlandi, Bandaríkjunum og svo Íslandi „Þó að áður hafi verið lögð fram mál þar sem reynt var að tryggja réttarstöðu uppljóstrara, eins og mál Bryndísar Hlöðversdóttur frá 130. löggjafarþingi um breytingu á ýmsum lögum til verndar trúnaðarsambandi fjölmiðlamanna og heimildarmanna þeirra og til verndar starfsmönnum ríkis og sveitarfélaga vegna upplýsingagjafar í þágu almannaheilla (þskj. 41, 41. mál), hefur enginn sérstakur reki verið gerður að því á Íslandi að setja heildarlög til verndar uppljóstrurum fyrr en nú. Lagaleg vernd uppljóstrara samkvæmt íslenskum lögum lýtur aðallega að þeim sem njóta verndar sem heimildarmenn fjölmiðlamanna en fjölmiðlamönnum er ekki skylt að greina frá nöfnum heimildarmanna sinna. Ákvæði er snúa að heimildarvernd fjölmiðlamanna er að finna í 25. gr. laga um fjölmiðla, nr. 38/2011, auk reglna um vitnaskyldu sem finna má í lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, og lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Meginreglan er sú að öllum sem til þess eru kvaddir er skylt að bera vitni fyrir dómi. Í 53. gr. laga um meðferð einkamála og 119. gr. laga um meðferð sakamála er hins vegar að finna undanþágur frá meginreglunni. Samkvæmt a-lið 2. mgr. 53. gr. laga um meðferð einkamála er vitni, t.d. fjölmiðlamanni, óheimilt að greina frá því hver sé heimildarmaður, nema sá sem í hlut á veiti honum leyfi til þess. Sambærilegt ákvæði er að finna í a-lið 2. mgr. 119. gr. laga um meðferð sakamála, þótt vernd heimildarmanna sæti ákveðnum takmörkunum að því er varðar meðferð sakamála fyrir dómi. Af 3. mgr. 119. gr. má ráða að telji dómari að vitnisburður geti ráðið úrslitum um niðurstöðu máls getur hann ákveðið að vitni svari tilteknum spurningum, þrátt fyrir ákvæði 2. mgr., enda séu hagsmunir af því að spurningunum sé svarað ríkari en af því að trúnaði verði haldið. Í lögum um meðferð sakamála má jafnframt finna fyrirvara við beitingu þvingunarúrræða gagnvart mönnum sem reglur um undanþágu frá vitnaskyldu geta átt við um. Rannsóknaraðilar geta því ekki upplýst um hver sé uppljóstrari og þar með heimildarmaður að tiltekinni frétt í fjölmiðlum með því að t.d. leggja hald á gögn sem hafa að geyma upplýsingar sem 2. mgr. 119. gr. laga um meðferð sakamála tekur til, samanber 68. gr. sömu laga. Af framangreindu má ráða að uppljóstrarar njóta ekki sambærilegrar verndar, hvorki á eigin vinnustað né heimili, séu þeir ekki blaðamenn og vinnustaður þeirra ekki fjölmiðill. Varðandi vernd uppljóstrara í íslenskum rétti mætti einnig líta til 13. gr. a laga nr. 70/ 1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þar segir að óheimilt sé að láta starfsmann gjalda þess að hann greini viðeigandi aðilum frá lögbrotum eða brotum á siðareglum sem hann hefur orðið áskynja um í starfi. Í lögskýringargögnum kemur fram að með „viðeigandi aðili“ sé átt við næsta yfirmann í ráðuneyti eða ríkisstofnun sem ekki er sjálfur viðriðinn mál. Einnig gæti umboðsmaður Alþingis fallið undir hugtakið eða eftir atvikum önnur embætti sem hafa eftirlit með stjórnsýslunni. Enn hefur ekki reynt á ákvæðið fyrir íslenskum dómstólum. Umboðsmaður Alþingis hefur hins vegar fjallað um aukna áherslu á gagnsæi í opinberri stjórnsýslu, bæði hér á landi og erlendis, og stöðu opinberra starfsmanna að því leyti. Í áliti umboðsmanns Alþingis vegna frumkvæðisathugunar á samskiptum innanríkisráðherra við lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu (mál nr. 8122/2014) segir: „Athugun mín á þessu máli og viðbrögð innanríkisráðherra við aðkomu umboðsmanns Alþingis að því fram að bréfi fyrrverandi innanríkisráðherra til mín, dags. 8. janúar 2015, eru mér tilefni til þess að minna á að á síðustu árum hefur verið lögð aukin áhersla á gagnsæi í opinberri stjórnsýslu, bæði hér á landi og erlendis. Hvatt hefur verið til þess að opinberir starfsmenn sem telja sig hafa vitneskju um lögbrot eða annað sem hefur ekki verið í samræmi við reglur og vandaða starfshætti í stjórnsýslunni upplýsi hlutaðeigandi eftirlitsaðila um slíkt. Sérstaklega hefur verið rætt um hvort setja eigi í lög eða tryggja slíkum aðilum með öðrum hætti vernd gegn því að koma slíkum upplýsingum á framfæri við lögbæra aðila án þess að það verði síðar látið bitna á þeim. Í opinberri stjórnsýslu hefur í þessu sambandi verið vísað til þess að þessum starfsmönnum sem og öðrum standi sá möguleiki til boða að leita til umboðsmanna þjóðþinga þar sem þeir eru starfandi og það sé þá umboðsmannanna að meta hvernig bregðast eigi við slíkum ábendingum. Mikilvægur þáttur í því að traust ríki um þessa leið er að fyrirsvarsmenn viðkomandi stjórnvalds láti t.d. þann starfsmann eða aðila máls hjá stjórnvaldinu ekki gjalda fyrir það að hafa veitt eftirlitsaðila slíkar upplýsingar. Eins og hér hefur verið rakið er þörf á að íslensk lög verði færð til samræmis við þær alþjóðlegu áherslur sem lagðar eru á aukna vernd uppljóstrara. Með frumvarpi þessu er ætlunin að bregðast við þeirri þörf og lagt til að lögfest verði lagaákvæði sem kveða á um vernd uppljóstrara.“ Mig langar að fara snöggt yfir markmið frumvarpsins, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að: a. stuðla að miðlun upplýsinga um misgerð eða koma í veg fyrir misgerð, b. tryggja vernd uppljóstrara og tengdra aðila, c. stuðla að aðgengi að upplýsingum sem varða almannahagsmuni og eiga erindi til almennings.“ Lögunum er ætlað að virka þannig að þegar uppljóstrari afhjúpar upplýsingar um misgjörð á borð við spillingu og aðra ólögmæta háttsemi þá nýtur hann tiltekinnar verndar sem hann getur þurft á að halda. Ef miðlun þessara upplýsinga brýtur gegn trúnaðar- eða þagnarskyldu ákvæðum laga kveða þessi lög á um að falla skuli frá saksókn gegn uppljóstrara nema því aðeins að ríkir almannahagsmunir krefjist málshöfðunar. Í öðru lagi verði óheimilt að höfða einkamál gegn uppljóstrara vegna uppljóstrunar. Í þriðja lagi yrði óheimilt að krefja uppljóstrara, eða þann sem aðstoðar við uppljóstrun, um skaðabætur vegna uppljóstrunarinnar. Í fjórða lagi yrði óheimilt að láta uppljóstrara og aðila tengda honum gjalda þess ef hann miðlar upplýsingum með því að segja upp, rifta eða að ljúka með öðrum hætti annars gildum ráðningarsamningi við hann eða með því að rýra starfskjör hans á annan hátt. Í fimmta lagi yrði óheimilt að láta uppljóstrara eða aðra aðila tengda honum gjalda þess ef hann miðlar upplýsingum með því að grípa til skaðlegra aðgerða á borð við mismunun, ofsóknir, áreiti, ærumeiðingar eða opinbera nafngreiningu uppljóstrara án hans samþykkis, eða annarra slíkra aðgerða sem framdar eru í hefndarskyni fyrir miðlun upplýsinga. Þá skal uppljóstrari í sjötta lagi eiga rétt til skaðabóta úr hendi þess sem veldur honum fjárhagslegu tjóni og miska vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi, athafnar eða athafnaleysis sem beint er að uppljóstrara vegna miðlunar upplýsinga samkvæmt II. kafla frumvarpsins. Ég vil ljúka þessum orðum mínum á því að minnast Chelsea Manning, hún er ef til vill sá nútímauppljóstrari sem hefur haft hvað mest áhrif á umræðuna um þörf á lögum um uppljóstrara og vernd. Ég vil jafnframt óska eftir því að þetta mál verði tekið til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd og fái þar umfjöllun. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar þá lítum við svo á að þetta sé forgangsmál og óskum eftir því að þetta hljóti afgreiðslu á þessu þingi.