Eins og þingheimi er kunnugt hefur embætti ríkislögreglustjóra lýst yfir neyðarstigi almannavarna í samráði við sóttvarnalækni og embætti landlæknis vegna Covid-19 sjúkdómsins. Viðbragðsáætlun Alþingis hefur verið virkjuð og ýmsar ráðstafanir hafa verið gerðar í samræmi við hana. Miða þær að því að lágmarka smithættu og halda Alþingi starfhæfu. Á fundi forsætisnefndar í dag var sérstaklega rætt um þátttöku þingmanna á nefndarfundum. Ákvæði þingskapa gera ráð fyrir að alþingismönnum sé skylt að mæta á nefndarfundi, samanber 1. mgr. 17. gr., og gilda um það sömu reglur og um fundarsókn þingmanna, samanber 65. gr. Hefur það verið skilið svo að nefndarmaður teljist mættur á nefndarfund sé hann á staðnum. Af mætingarskyldu nefndarmanns og 22. gr. þingskapa leiðir að nefndarfundur telst aðeins ályktunarbær að meiri hluti nefndarmanna sé staddur á fundinum, samanber 22. gr. þingskapa. Þó að fjarfundabúnaður og símafundir hafi verið notaðir í störfum þingnefnda í fjarveru nefndarmanna getur nefndarmaður sem tekur þátt í fundi með slíkum búnaði ekki tekið þátt í atkvæðagreiðslu um mál, átt tillögurétt eða komið að öðrum ákvörðunum nefndarinnar að óbreyttum þingsköpum. Forseti leggur því til að veitt verði tímabundin afbrigði frá þingsköpum eins og heimilt er nú samkvæmt 95. gr. þingskapa til að víkja frá 1. mgr. 17. gr. um skyldu nefndarmanna til að mæta á þingfundi og einnig frá 22. gr. um ályktunarbærni nefndafunda þó að þingmenn megi nýta fjarfundabúnað og símafundi við afgreiðslu mála, tillagna eða aðrar ákvarðanir á fundum þingnefnda. Með slíkum afbrigðum yrði vikið frá því skilyrði þingskapa að nefndarmenn þurfi að vera staddir á fundinum til að mynda ályktunarbæran nefndarfund. Leggur forseti til að afbrigði þessi verði veitt og þau nýtt eftir því sem nauðsyn krefur, fyrst um sinn fram að því að Alþingi geri hlé á fundum sínum um páska. Á þennan hátt er leitast við að skapa nefndarmönnum skilyrði til að sinna nefndarstörfum sínum við núverandi aðstæður. Forseti mun gefa út nánari leiðbeiningar til formanna fastanefnda um framkvæmd afbrigðanna. Forseti vill jafnframt upplýsa í þessu samhengi að þingskapanefnd sú sem nú vinnur að endurskoðun laga um þingsköp Alþingis getur eftir atvikum tekist á við að útfæra ákvæði nánar í þingsköpum sem yrðu þá til staðar við aðstæður sem þessar.
Forseti. Þetta er mjög góð tillaga. Þetta þýðir að þeir sem geta ekki sótt fundi núna, í þessu tilfelli vegna kórónuveirunnar vegna þess að við viljum hefta útbreiðslu hennar eða hægja á henni, getur nefndavinna samt sem áður átt sér stað á Alþingi. Það er gott. Þetta er gert svona tímabundið og það er frábært. Ég vona bara að reynslan sýni okkur að þetta ætti að vera eðlilegur þáttur, að ef nefndarmenn geta ekki mætt á nefndarfund sem þeir þurfa að geta mætt á í mörgum tilfellum til að geta sinnt sínu lögbundna hlutverki faglega, sinnt nefndarstarfinu faglega, löggjöf og þingsályktunartillögum á þinginu, nýtum við þessa tækni 21. aldarinnar til að geta sinnt okkar faglega starfi á þingi þrátt fyrir að við getum ekki mætt á fundinn sjálfan. Þetta þarf að vera eðlilegt og meginreglan ætti að vera sú að ef þingmenn úr landsbyggðarkjördæmunum eru t.d. veðurtepptir eða ef þingmaður þarf að sinna veiku barni heima eða einhverjar aðrar góðar, málefnalegar ástæður eru fyrir því sé þessi tækni nýtt.
Hæstv. forseti. Þar sem við göngum nú til atkvæða um tillögu um mótun klasastefnu vil ég þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir góða vinnu við þetta mál og þakka jafnframt þann breiða stuðning sem málið hefur fengið og fjöldi flutningsmanna ber vitni um, en málið á stuðning þingmanna úr öllum þingflokkum á Alþingi. Þá hafa vandaðar umsagnir við málið, nú og áður þegar það hefur verið lagt fram, gefið því aukna vigt og aukið stuðninginn eftir því sem tíminn hefur liðið og málið komið oftar til umfjöllunar í þinginu. Ég hvet hæstv. ráðherra og starfshóp, eins og hv. atvinnuveganefnd hnykkir svo vel á í sínu nefndaráliti, til að líta til grannþjóða okkar sem segja góða sögu af slíkri stefnu. Lykilatriðið er þó að það skili sér á endanum í klasastefnu sem hlúir frekar að þeim fjölmörgu öflugu, sjálfsprottnu klösum sem leiða af sér ný verkefni, ný störf og ný fyrirtæki, mætum þannig áskorunum framtíðarinnar og eflum samkeppnishæfni atvinnulífsins.
Herra forseti. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin skilgreindi í gær útbreiðslu Covid-19 sem heimsfaraldur. Stofnunin lýsir yfir áhyggjum vegna hraðrar útbreiðslu veirunnar og sömuleiðis áhyggjum af aðgerðaleysi margra ríkja. Hún lýsti því líka yfir að það væri ekki of seint að bregðast við og draga verulega úr skaðanum. Ég vil segja það hér í byrjun þessarar umræðu að íslensk stjórnvöld voru vel undirbúin fyrir þennan faraldur. Það er í algerum forgangi hjá heilbrigðisyfirvöldum að hefta útbreiðslu veirunnar, hlífa fólki í veikri stöðu og lágmarka þannig álag á heilbrigðiskerfið. Ég vil þakka öllu því fólki sem hefur staðið vaktina síðastliðnar vikur hjá almannavörnum, embætti landlæknis, sóttvarnalækni og Landspítalanum og öllu starfsfólki heilbrigðiskerfisins og almannavarna fyrir viðbrögð þeirra, aðgerðir og upplýsingagjöf sem ég held að við getum öll verið sammála um að hafi verið til mikillar fyrirmyndar og borið þann árangur að draga úr frekara smiti hérlendis hingað til. Þá er einnig mikilvægt að segja hér að mér hefur þótt ánægjulegt að sjá hve almenningur almennt hefur tekið þessa stöðu alvarlega og fylgt þeim leiðbeiningum og tilmælum sem stjórnvöld hafa sett fram. Það skiptir máli hvernig við gerum hlutina og í lýðræðissamfélagi eins og okkar er upplýsingagjöf lykilatriði. Þar hafa þessir aðilar svo sannarlega staðið vaktina á milli annarra krefjandi verkefna. Það er eðlilegt nú þegar miklar blikur eru á lofti í efnahagsmálum og fólk veltir því fyrir sér bæði hvernig faraldurinn muni þróast en líka þeim áhrifum sem hann mun hafa á efnahagslífið. Stjórnvöld munu ekki hika við að beita öllum þeim úrræðum sem við eigum tiltæk, hvort sem er á sviði efnahagsmála eða heilbrigðismála, til að mæta afleiðingunum til að tryggja öryggi og velferð landsmanna allra, því að um það snýst þetta. Þar skiptir miklu máli að við séum markviss í aðgerðum okkar en líka að við gerum okkar besta til að miðla upplýsingum. Ég vil þakka hér sömuleiðis í upphafi þessarar umræðu formönnum flokkanna fyrir góðan fund áðan. Á morgun munu stjórnvöld eiga fund með aðilum vinnumarkaðarins til að fara yfir þær aðgerðir sem er nauðsynlegt að ráðast í til þess að þetta tímabundna ástand verði ekki varanlegt fyrir fjölskyldur og heimili í landinu. Ákvörðun forseta Bandaríkjanna í gær um ferðabann frá fjölmörgum löndum Evrópu, þar á meðal frá Íslandi, er áfall sem mun hafa mikil áhrif á efnahagslífið umfram það sem áður hafði verið reiknað með. Íslensk stjórnvöld hafa þegar mótmælt þessari ákvörðun af fullum þunga og gert bandarískum stjórnvöldum grein fyrir þeim mótmælum. Það er svo, herra forseti, að Covid-19 faraldurinn er ógn við heilsu almennings og ógn við efnahag ríkja. Þó að um tímabundið ástand sé að ræða er óvissa um það hver áhrif faraldursins verða nákvæmlega og hversu lengi þau munu vara. Nú þegar hefur hægt verulega á útbreiðslu veirunnar í Kína þar sem faraldurinn kom fyrst fram. Það eru jákvæðar fréttir en þó er ljóst að á síðustu dögum hefur svartsýni aukist verulega þó að alþjóðastofnanir og greiningaraðilar séu varfærin í spám sínum og þrátt fyrir aðgerðir ýmissa ríkja og seðlabanka um heim allan til að örva atvinnulífið og draga úr óvissunni. Síðustu fréttir gærdagsins um flugbann Bandaríkjanna frá Evrópu næstu 30 daga hafa þegar haft mikil áhrif á hlutabréfamarkaði, úrvalsvísitalan lækkaði um nærri 9% í morgun og bréf í Icelandair um 23%. Það má því segja að þessi faraldur skeki öll opin hagkerfi í heimi og Ísland er að sjálfsögðu engin undantekning enda lítið hagkerfi, opið hagkerfi og berskjaldað fyrir ytri áhrifum af þeim toga sem hér um ræðir þó að við séum vel í stakk búin og staða þjóðarbúsins sé góð til að takast á við vandann. Neikvæð áhrif þessa faraldurs eru þegar farin að koma fram og birtast m.a. í ört minnkandi eftirspurn sem leiðir til tekjusamdráttar og rekstrarerfiðleika fyrirtækja sem þau munu þurfa að bregðast við. Minnkandi eftirspurnar er þegar farið að gæta í ferðaþjónustu og flugrekstri en hún mun koma fram víðar. Þá er enn fremur ljóst að vandkvæði kunna að hljótast af því ef aðföng til framleiðslu berast ekki. Undirbúningur stjórnvalda hefur miðað að því að gera ráð fyrir hinu versta svo að hægt sé að grípa til viðeigandi aðgerða sem létta höggið fyrir fólkið í landinu og gefa okkur viðspyrnu í efnahagslífinu. Gjörbreyttar efnahagshorfur þýða að forsendur fjármálastefnunnar eru brostnar og vinna við endurskoðun hennar er þegar hafin og fjármálaáætlun verður að sama skapi lögð fram í maí í stað þess að vera lögð fram á næstu dögum og þá gerum við ráð fyrir að nauðsynlegar forsendur liggi fyrir. Við þurfum, herra forseti, að horfa til bæði skammtímaviðbragða og langtímaviðbragða til að bregðast við þeirri stöðu sem upp er komin, annars vegar þess áfalls sem íslenskt samfélag stendur frammi fyrir, fordæmalaust á okkar sögulegu tímum þó að við getum lesið um ýmsa heimsfaraldra í gömlum annálum í allt annars konar samfélagi en við byggjum nú. Síðan þurfum við að leggja drög að viðbrögðum til næstu ára til þess að tryggja að við komum ekki aðeins standandi úr þessum hremmingum heldur getum brátt farið aftur að blása til sóknar eftir að við munum núna pakka í vörn. Til að vinna gegn slakanum á næstu árum hefur ríkisstjórnin undirbúið fjárfestingarátak sem felur í sér stórauknar fjárfestingar af hálfu ríkisins til að veita örvun og viðspyrnu í efnahagslífinu. Ég legg á það þunga áherslu að slíkar fjárfestingar þurfi að vera fjölbreyttar og þær þarf að meta út frá ólíkum sjónarmiðum, annars vegar eru hinar hefðbundnu verklegu framkvæmdir á sviði samgangna og bygginga og við vitum að þar er mikil uppsöfnuð þörf. Hins vegar þurfum við að huga að fjárfestingum í tækni, hugviti, þekkingu, rannsóknum, nýsköpun, skapandi greinum, sem við vitum líka að skipta okkur máli til lengri tíma og geta haft áhrif strax. Við hlustum á það sem við erum að heyra utan úr samfélaginu, utan úr feltinu. Það skiptir máli að við fjárfestum í þessum greinum til lengri tíma til að fjölga stoðum efnahagslífsins. Viðbrögðin til skamms tíma verða margvísleg og munu miða að því að styðja þá einstaklinga og fyrirtæki sem þurfa mest á því að halda vegna faraldursins. Það er besta og skilvirkasta kreppuinnspýtingin og ég vil ítreka það sem ég hef áður sagt hér að aðgerðir stjórnvalda vegna lífskjarasamningsins í fyrra nýtast vel nú, hvort sem það eru skattalegar aðgerðir sem munu skila almenningi auknum ráðstöfunartekjum á hárréttum tímapunkti, innspýting í félagslegt húsnæði sem skiptir svo sannarlega máli núna eða aðrar félagslegar aðgerðir sem munu skipta okkur máli til að geta tekist á við þessa kreppu. Við kynntum á þriðjudaginn nokkrar aðgerðir til að styðja við fyrirtækin í landinu. Þar var m.a. fjallað um það hvernig við gætum rýmkað lausafjárstöðu bankanna, hvernig við gætum stutt við fyrirtækin með því að veita þeim fresti á gjalddögum til að fleyta þeim yfir þann öldugang sem nú stendur yfir, hvernig við gætum stuðlað að aðgerðum til að örva eftirspurn og einkaneyslu, markaðsátak þegar glugginn opnast og við sjáum fram á það að fólk vilji fara ferðast aftur og við vísuðum þar einnig til þess fjárfestingarátaks sem Alþingi mun eiga eftir að fjalla um og setja svip sinn á. Ég vil líka nefna fleiri aðgerðir og þá sérstaklega lagafrumvarp sem von er á inn á þing á næstu dögum og varðar tryggingu á því að laun verði greidd til allra þeirra sem eru í sóttkví. Það lagafrumvarp byggir á samkomulagi stjórnvalda, Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins sem kynnt var í síðustu viku og miðar að því að við munum öll leggja okkar af mörkum þannig að enginn þurfi að óttast um afkomu sína meðan hann er í sóttkví. Ég vil vekja athygli þingheims á því að ekki eru allar þjóðir að beita því úrræði sem er sóttkví sem við höfum beitt óspart vegna þess að við erum í þeirri einstöku aðstöðu að geta haft meiri yfirsýn yfir smit hér á landi en margar aðrar stærri þjóðir sem eru ekki með jafn fáar inngönguleiðir í landið og við búum að, verandi eyja með einn alþjóðaflugvöll. En fyrir þessu var ekki gert ráð í lögum og þess vegna mun koma fram lagafrumvarp hér á næstu dögum þar sem gert er ráð fyrir því að tryggja þessar aðgerðir. Ég gæti talað lengi enn en sé að það styttist í tímanum en ég vil segja það að markviss og traust viðbrögð skipta sköpum í aðstæðum eins og við glímum nú við. Aðgerðir stjórnvalda munu miða að því að styðja við atvinnulífið og fólkið í landinu, enda er það tengt órjúfanlegum böndum. Það skiptir máli að þær verði réttlátar og þær verði skynsamlegar og við það munum við leitast. En gerum okkur grein fyrir því sem hér erum að íslenskt samfélag stendur frammi fyrir mikilli áskorun. Það er áskorun sem er mikilvægt að við mætum í sameiningu og leggjum öll okkar af mörkum til að sigrast á henni. Þar er hlutverk okkar allra mikilvægt, bæði ríkisstjórnar en ekki síður þingsins. Við þurfum öll að sýna forystu til þess að við getum tekist á við þessa áskorun sómasamlega. Við munum gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja það að þessar hremmingar verði tímabundnar og íslenskt samfélag standi sterkara á eftir en áður. Við þurfum sem samfélag að standa saman við þessar aðstæður og það skiptir máli að við öll sendum þau skýru skilaboð út í samfélagið. Ef við berum gæfu til þess þá hef ég ekki áhyggjur af því að okkur muni ekki lánast að gera þetta eins vel og við getum. Við vitum að þetta verður erfitt en staðan er góð, innviðirnir eru traustir. Við höfum alla möguleika á því að mæta þessari áskorun með sóma.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir opnunarinnlegg sitt í þessari umræðu. Staðan er snúin en nú skiptir mestu máli að viðbrögðin séu ákveðin, markviss og til þess fallin að skila okkur í rétta átt. Í augnablikinu held ég að óhætt sé að segja að hættumeira sé að undirskjóta en yfirskjóta hvað aðgerðir varðar. Það er mikið áhyggjuefni þegar öflugir ferðaþjónustuaðilar upplifa það sem svo að ástandið sé hættumeira núna en 11. september og eftirmálar þess atburðar á sínum tíma. Ég legg áherslu á að við erum á stað sem er býsna uggvænlegur hvað þennan hluta efnahagslífsins varðar sem er jafn stór og raunin er hér heima þar sem ferðaþjónustan á í hlut. Það er talað um að staðan sé fordæmalaus og hún er mjög snúin, en við verðum líka að minna okkur á að við höfum oft séð það svart áður. Lykilatriðið til að ná okkur út úr snúinni stöðu hefur alltaf verið það að nálgast málið með opnum augum, leita lausna og keyra þær í gegn. Ekki vinnst mikið í núverandi stöðu á því að fresta málum. Mér finnst sem betur fer ríkisstjórnin hafa a.m.k. að hluta til bætt í í dag hvað fyrirsjáanleg viðbrögð varðar því að ég lýsti því yfir seinast í gær að mér þætti hafa farið mjög hægt af stað hvað viðbrögð hins opinbera varðar. Við horfum fram á þríþætta þörf fyrir aðgerðir. Í fyrsta lagi eru aðgerðir sem snúa að óveðrinu sem varð í desember. Þar steig ríkisstjórnin fram 28. febrúar sl. með viðbrögð sín. Síðan eru það viðbrögðin núna vegna kórónuveirunnar og þeirra miklu áhrifa sem hún hefur á ferðaþjónustuna. Loks er atriði sem við megum ekki gleyma og mér þykir hafa fallið milli skips og bryggju undanfarna daga og vikur í umræðunni, hin almenna kólnun hagkerfisins sem hefur blasað við frá seinni parti síðasta árs. Í þeim efnum verður ekki beðið miklu lengur með að taka meðvitaðar ákvarðanir um innspýtingu sem þarf að eiga sér stað, bæði hvað varðar innviðauppbyggingu og það að stíga til baka hvað hina miklu sókn hins opinbera varðar í skatta og gjöld af atvinnulífinu. Ég ætla ekki að tala um að veita súrefni inn í atvinnulífið heldur verður ríkið núna að taka minna af því sem atvinnulífið skapar en verið hefur undanfarið. Hvað varðar fyrstu tvo þættina sem ég nefndi, óveðrið í desember og kórónuveiruna, má segja að ríkisstjórnin sé búin að sýna á fyrstu spilin en hefur jafnframt flaggað því að töluvert sé eftir sem passar við þann tón sem hefur borist frá atvinnulífinu síðustu daga, að það hefði verið gott merki að ríkisstjórnin ætlaði að stíga inn. Það þótti þó mjög óútfært sem þar var sagt frá. Það sem ég nefndi áðan er í rauninni tvíþætt núna sem við stöndum fyrir af bráðaaðgerðum. Annars vegar eru þau atriði sem snúa að minni skattheimtu og því að skilja meira af súrefninu eftir í atvinnulífinu. Þar höfum við í Miðflokknum lagt til að gistanáttagjaldið verði varanlega lagt af og ríkisstjórnin hefur nú stigið inn og tilkynnt að það verði gert, a.m.k. tímabundið til að byrja með. Ég tel skynsamlegt að við skoðum það að færa ferðaþjónustuna aftur niður í lægra virðisaukaskattsþrepið þar sem hún var áður. Við í Miðflokknum höfum lagt það til að viðbótarlækkun á tryggingagjaldinu sem nemur heilu prósentustigi verði keyrð í gegnum kerfið núna strax. Prósentustig í tryggingagjaldinu liggur á milli 15 og 20 milljarða þannig að sú aðgerð ein mun skilja eftir, ef við miðum við frá og með nokkurn veginn núna og til ársloka, sennilega 10–12 milljarða í atvinnulífinu sem ekki er vanþörf á núna. Við viljum jafnframt nefna að það verður að útfæra leið að því að fyrirtæki geti haldið fólki í vinnu í meira mæli en nú stefnir í. Stór og öflug fyrirtæki sjá fram á miklar uppsagnir á næstu dögum og vikum. Fyrir kerfið í heild, svo ég leyfi mér að nota það vonda hugtak, er miklu mikilvægara að fólk haldist við störf þannig að fyrirtækin séu tilbúin að komast á almennilega ferð eftir að birtir til en að fólk lendi af fullum þunga á atvinnuleysisskrá og þurfi einhvern veginn að byrja á hálfgerðum núllpunkti að vinna sig inn í kerfið aftur. Ég held að töluverðu sé til fórnandi að fjárfesta í því að halda uppi atvinnustigi á næstu vikum og mánuðum. Atriði sem koma til eru frestanir gjalddaga enda eru staðgreiðslur strax á mánudaginn, svo dæmi sé tekið. Fleiri slíkir þættir myndu sýna að stjórnvöld væru komin á tærnar og ætluðu að taka á ástandinu. Við verðum líka að nálgast það þannig að það sé tímabundið. Við verðum að horfa á það þannig að aðgerðir sem við grípum til núna séu til þess ætlaðar að atvinnulífið í heild sinni og ferðaþjónustan sérstaklega verði tekju- og atvinnuskapandi þegar birtir til. Það er gríðarlega verðmætt. Hinn bráðaþátturinn sem ég vil nefna líka er innspýting í innviðauppbyggingu, fjárfestingar hins opinbera. Við í Miðflokknum höfum lagt til að farið verði í 150 milljarða skuldsettan framkvæmdapakka á næstu þremur árum sem er raunveruleg innspýting sem mun skipta máli. Það þarf að senda þessi merki fljótt. Það þýðir ekki að mínu mati að senda þessi merki í sumarbyrjun eða jafnvel síðar, það þarf að komast af stað með verk í útboðum og þar fram eftir götunum hið fyrsta þannig að menn geti nýtt sumarið vel og upplifað það að aðgerðirnar skili inn súrefni, bæði hvað varðar það að ríkið stígi til baka með skattheimtu og hins vegar með þessari beinu innspýtingu í framkvæmdir. Eins og ég segi þurfum við að tryggja að atvinnulífið og þá ferðaþjónustan sérstaklega verði í eins þokkalegri stöðu og mögulegt er þegar þessi veiruáhrif víkja. Við megum þó á sama tíma ekki gleyma öðrum þáttum efnahagslífsins. Við höfum orðið fyrir til að mynda loðnubresti tvö ár í röð sem hefur veruleg áhrif á þeim svæðum þar sem slík vinnsla er stunduð og veiðar. Við horfum upp á kólnun atvinnulífsins í heild sinni, ekki bara út af kórónuveirunni eða aðgerðum Bandaríkjaforseta í nótt. Við því verðum við að bregðast og í allri umræðunni um stuðning vegna launagreiðslna til fólks í sóttkví vegna kórónuveirunnar hefur lítið verið fjallað um hagsmuni og þarfir einyrkja og smærri fyrirtækja almennt. Ég vil bara halda því til haga hérna að við pössum upp á þessa hópa sem eru kjarnahópar þegar allt er talið saman í íslensku atvinnulífi. Þessa hópa þurfum við að passa sérstaklega þó að auðvitað sé mikilvægt að líta til með kerfislega mikilvægum fyrirtækjum. Enginn efast um að aðgengi þeirra að ríkisstjórn og stjórnsýslu er miklu bærilegra en einyrkjanna, þeirra sem missa tekjustreymið niður hér um bil innan dagsins þegar ástand eins og þetta skapast.
Herra forseti. Við glímum ekki aðeins við afleiðingar Covid-19 á heilsu fólks og efnahag heldur glímum við einnig við niðursveiflu í hagkerfinu sem faraldurinn gerir svo enn dýpri. Í þessari stöðu verðum við að verja velferðarkerfið, vinna gegn atvinnuleysi og styðja við atvinnulífið og rekstur heimila í landinu. Við verðum að hafa augun á heildarmyndinni og grípa til nauðsynlegra aðgerða strax en leggja um leið línurnar til lengri tíma. Það er afar mikilvægt að tryggja áframhaldandi rekstur fyrirtækja og vinna gegn frekara atvinnuleysi eins og hægt er. Málið varðar atvinnu og afkomu fólks og fyrirtækja. Það er því algjört grundvallaratriði að heildarsamtök á vinnumarkaði komi að ákvörðunum stjórnvalda og samráð við sveitarfélög er nauðsynlegt. Við í Samfylkingunni erum tilbúin til samstarfs og viljum hafa áhrif á ákvarðanir ríkisstjórnarinnar. Við þurfum að vanda okkur en vera jafnframt fljót að hugsa. Við eigum ekki að gera hvað sem er heldur það sem er rétt, gott og æskilegt í þessari stöðu. Við eigum að flýta þeim aðgerðum sem við þurfum hvort sem er að fara í, svo sem þeim sem vinna gegn hamfarahlýnun og undirbúa okkur fyrir tæknibyltinguna sem þegar er hafin, byggja fleiri almennar íbúðir og mæta húsnæðisvanda og háu leiguverði. Við í Samfylkingunni leggjum áherslu á að tryggingagjald verði lækkað og þar verði horft sérstaklega til smærri fyrirtækja sem fyrirsjáanlegt er að verði verst úti. Frestun á greiðslu virðisaukaskatts kemur einnig til greina, að bankarnir sýni skilning og sveigjanleika og keyri ekki fyrirtæki í þrot á meðan faraldurinn gengur yfir. Bankar þurfa að hafa getu til að koma til móts við fyrirtæki, svo sem með skammtímalánum eða greiðslufrestun. Þegar framkvæmdir í samgöngum eru ákveðnar þá skiptir máli að velja mannaflsfrekar framkvæmdir líkt og brúargerð. Verkefnin þar eru næg með allar einbreiðu brýrnar og þær stærri sem bíða. Einnig ætti að flýta framkvæmdum sem vinna gegn loftslagsvanda, svo sem vinnu við borgarlínu og þeim sem auðvelda orkuskipti í samgöngum og búa til hvata fyrir fyrirtæki til að ráðast í grænar fjárfestingar. Það verður að meta áhrif aðgerða á mismunandi hópa samfélagsins og á kynin. Gamla leiðin er að ríkið mæti kreppu með nýjum karlastörfum en það eru ekki bara karlar sem eru atvinnulausir eða verða atvinnulausir á næstunni. Atvinnuleysi hefur farið hratt vaxandi og nú eru rétt um 10.000 manns atvinnulausir. 3.900 hafa verið án vinnu í sex mánuði eða lengur og um 1.800 manns lengur en í 12 mánuði. Fleiri konur en karlar búa við langtímaatvinnuleysi og atvinnuleysisbætur eru í sögulegu lágmarki miðað við lægstu laun. Konur eru fjölmennari en karlar í þjónustustörfum og líklegt er að í ástandinu muni einkaneysla skreppa saman og þá um leið fækkar störfum í þjónustugeiranum. Fjölgun starfa í vegagerð og byggingarframkvæmdum mun því ekki duga ein og sér. Á meðan faraldurinn gengur yfir verður fjölmennum viðburðum frestað. Tilkynningar um frestun árshátíða, tónleika og annarra skemmtana eru nú þegar farnar að berast. Þau sem vinna á þessum sviðum verða af tekjum en eru oft ekki í þeirri stöðu að ganga að sjúkrasjóðum eða öðrum sjóðum vísum. Sjálfstætt starfandi fólk á ýmsum sviðum missir vinnu vegna minni eftirspurnar eða missir vinnu vegna veikinda eða einangrunar. Til að leysa þennan tímabundna vanda ætti að setja á stofn sjóð sem sækja mætti í til að tryggja afkomu þessa hóps sem annars stendur berskjaldaður. Ferðaþjónustan, atvinnugrein sem hefur vaxið með ósjálfbærum hraða hér á landi, mun finna illilega fyrir ástandinu. Fyrirséð er að einhverjar fjárfestingar sem ráðist hefur verið í muni ekki borga sig og nú súpum seyðið af því hversu værukær stjórnvöld hafa verið í atvinnumálum undanfarin ár. Ferðaþjónustan er stoð í atvinnulífinu sem þolir ekki mikla ágjöf. Því er mikilvægt að stjórnvöld finni leiðir til að renna fleiri og sterkari stoðum undir atvinnulífið. Stórauka þarf fjármagn til nýsköpunar og til að hlúa að sprotum í atvinnulífinu sem eru líklegir til að vaxa vel. Fjármagn til skólanna og símenntunar þarf einnig að auka myndarlega og gefa fólki tækifæri til að styrkja stöðu sína og nýta hæfileika og starfskrafta með nýjum hætti ef núverandi atvinna glatast. Síðast en ekki síst verður að skapa heilbrigðiskerfinu strax svigrúm til að bregðast við fordæmalausri stöðu. Á meðan við siglum þennan ólgusjó er mikilvægt að við leggjumst öll á árarnar en við verðum að hafa hraðar hendur og gera niðursveifluna eins sársaukalitla og stutta og mögulegt er.
Virðulegi forseti. Við megum þakka fyrir það þegar við verðum fyrir áfalli eins og því sem nú dynur á okkur að hafa búið í haginn þegar við lifðum betri tíma. Við höfum notað undanfarin ár til að gera upp skuldir, bæta stöðu okkar gagnvart útlöndum, safna í forða, gjaldeyrisforða, og við höfum í mörg ár skilað miklum afgangi. Allt þetta kemur okkur mjög til góða þegar við stöndum nú frammi fyrir krefjandi aðstæðum. Af hálfu Seðlabanka Íslands var því lýst þannig í gær að við hefðum líklega aldrei í sögunni verið jafn vel undir það búin að takast á við efnahagslegar þrengingar eins og á við í dag. Samtök atvinnulífsins hafa sömuleiðis lýst yfir ánægju með áform stjórnvalda þegar kemur að því að leysa þann skammtímavanda sem við stöndum frammi fyrir. Vissulega hefur ekki öllu verið svarað um þær aðgerðir en mikilvægast af öllu er að segja strax í upphafi: Við munum ekki sitja með hendur í skauti, við munum stíga fram, við ætlum að mæta fyrirtækjum, við ætlum að bjarga því sem bjargað verður og við erum tilbúin til að ganga langt til að gera einmitt það. Við ætlum að nýta þá stöðu sem við höfum skapað okkur til þess að gera einmitt það. Mál munu koma inn í þingið eftir því sem aðstæður leyfa, þ.e. nauðsynlegur undirbúningstími þarf auðvitað að eiga sér stað eða nauðsynlegur aðdragandi. Við stefnum að því að koma miklu í verk í þessum mánuði. Mér finnst mjög mikilvægt að halda því skýrt til haga að við erum hér fyrst og fremst að fást við tvíþættan vanda sem við stöndum frammi fyrir. Ég vil setja heilbrigðisvandann í fyrsta sæti. Við stöndum frammi fyrir þeirri ógn að sú staða geti skapast, ef við náum ekki að stilla nægilega vel saman strengi hér innan lands með samhentu átaki allra, að þolmörk heilbrigðiskerfisins ráði ekki við stöðuna. Það er það versta sem getur gerst. Það er undir okkur sjálfum komið að verulegu leyti hvernig úr því spilast. Við sjáum það frá öðrum löndum að með markvissum aðgerðum er hægt að hafa veruleg áhrif á útbreiðsluhraða þessarar veiru sem smitast mjög ört milli manna. Þetta er algjört grundvallaratriði og verður að koma fremst vegna þess að þarna er um að ræða ógn við heilsu landsmanna. Hingað til hefur það gengið ágætlega. Það er ekki hægt að halda öðru fram en að okkar færasta fólk hafi staðið sig til fyrirmyndar vel í brúnni á erfiðum tímum. Það eru ekki margar vikur síðan málið var ekki einu sinni á dagskrá hér í þinginu eða í þjóðfélaginu. En þetta er staðan í dag og það er ástæða til að hrósa þeim sem hafa farið fyrir aðgerðum til þess að leiðbeina landsmönnum um það hvernig við getum lágmarkað hættuna á því ástandi, sem ég var hér að lýsa að við viljum forðast og aðrar þjóðir eru því miður að fást við með hrikalegum afleiðingum. Síðan eru það skammtímaefnahagsaðgerðir. Við erum á árinu 2020 að sjá skell. Við trúum því að þetta verði tímabundið ástand. Það getur hins vegar enginn sagt hversu langur tíminn verður. Það er ekkert loforð þarna úti um að eftir að við höfum náð tökum á útbreiðslu veirunnar muni ferðafólk strax taka að streyma til Íslands. Þessu hefur enginn lofað. Við getum ekkert gengið út frá því í okkar áætlunum. En við verðum einfaldlega gera okkar besta og á meðan þetta ástand varir þá þurfum við að hjálpa fyrirtækjum í gegnum erfiðan tíma með því að veita lausafjárfyrirgreiðslu. Það mun ríkissjóður gera eftir öllum mögulegum leiðum. En það eru ekki auðveldar ákvarðanir sem þingið þarf að taka í þessu efni. Ég get tekið sem dæmi að það eru tugir milljarða á gjalddaga á mánudaginn. Tugir milljarða. Á að veita hlutfallslegan afslátt? Á að setja þak á greiðslufrestinn, þ.e. á það sem má fresta greiðslum á o.s.frv.? Þetta eru ákvarðanir sem við erum að taka til skoðunar í dag og munum leggja fyrir þingið, vonandi á morgun á þingfundi, til umræðu og vonandi til afgreiðslu. Það er dæmi um stóra ákvörðun sem við höfum ekki mikinn tíma til að hugsa um en verðum að bregðast við. Sömuleiðis verður fjármálakerfið að sinna sínu hlutverki. Við ætlum fjármálakerfinu að sinna fyrirtækjum og heimilum við þessar aðstæður. Nú þegar sjáum við að Seðlabankinn er byrjaður að hreyfa sig. Við sjáum lægstu vexti í sögunni. Það skiptir máli. Það dugar ekki sem einstök aðgerð til að leysa hvers manns vanda. En það skiptir verulega miklu máli vegna þess að það veitir ákveðið svigrúm og súrefni. Sömuleiðis munu aðgerðir sem snúa að fjármálaeftirlitshlutverki Seðlabankans geta skipt máli eins og fram hefur komið í umræðunni og mun áfram verða til umræðu af hálfu bankanna eftir því hvernig úr spilast. Þar erum við augljóslega að ræða um það að bönkunum sé betur gert kleift að sinna hlutverki sínu í þessu efni, að greiða fyrir frestun gjalddaga, frekari lánafyrirgreiðslu o.s.frv. Í mjög einföldu máli þá gengur ekki á sama tíma að það sé rekin mjög aðhaldssöm stefna gagnvart fjármálakerfinu þegar þessar aðstæður hafa skapast. Við höfum verið að gera kröfu um söfnun í forða hjá bankakerfinu á undanförnum árum vegna þess að við höfum verið að fara í gegnum góðæri. Nú koma erfiðari tímar og þá hljótum við að þurfa aðeins að gefa lausari tauminn fyrir fjármálakerfið án þess að fara fram úr okkur. Þetta verður gríðarlega mikilvægt tímabil. Ég ætla að lýsa því yfir hér að ég hef trú á því að mestu mistökin sem við gætum gert hér í þinginu væru að ganga allt of skammt. Það væri betra fyrir okkur að nýta þá góðu stöðu sem við búum yfir til að gera rétt rúmlega það sem þarf vegna þess að sameiginlega tjónið af því að gera of lítið of seint getur orðið miklu meira en tilkostnaðurinn af því að gera aðeins of mikið. Þetta vildi ég segja um efnahagslega þáttinn sem við stöndum frammi fyrir nú til skamms tíma, í nærtímanum. Síðan í þriðja lagi, sem hefur verið komið inn á í dag, verðum við um leið að hafa getu til að horfa aðeins lengra inn í framtíðina. Ég vil þakka fyrir það að mér heyrist vera góður skilningur á því í þinginu að ríkisstjórnin hefur að minni tillögu ákveðið að slá á frest framlagningu fjármálaáætlunar og taka fjármálastefnuna til endurskoðunar. Mér sýnist að það sé góður skilningur á þessu í þinginu. En það þýðir ekki að verkið verði eitthvað léttara fyrir það að við fáum meiri tíma heldur verðum við að nýta tímann vel og komast að góðri og skynsamlegri niðurstöðu til að viðhalda trúverðugleikanum í opinberum fjármálum við breyttar aðstæður. Það felur m.a. í sér að við teflum fram áætlun sem sýnir hvernig við komumst út úr þessari stöðu sem fyrst þannig að við nýtum þá góðu viðspyrnu sem við höfum í dag í lægri skuldastöðu, í mikilli landsframleiðslu í öllum alþjóðlegum samanburði, til þess að nota komandi ár til sóknar. Og já, ég er sammála þegar menn segja að það hljóti að felast í því að fara í fjárfestingarátak. Þegar maður horfir svona á stöðuna og trúir því að okkur takist hér á þinginu og annars staðar í stjórnkerfinu að taka réttar ákvarðanir til að fást við þá skammtímaniðursveiflu sem við stöndum frammi fyrir þá er engin ástæða til annars en að vera bjartsýn á þann tíma sem þá tekur við. Það eru augljóslega allar aðstæður til þess að ferðaþjónusta á Íslandi geti að nýju blómstrað, augljóslega. En hvaða tíma það tekur er ekki gott að segja í dag og við þurfum að sýna hvert öðru þolinmæði hvað það snertir að hingað til þingsins getum við eingöngu látið frá okkur fara bestu upplýsingar á hverjum tíma og eins og sakir standa hafa þær haft tilhneigingu til að breytast nánast frá degi til dags. Upplýsingar frá því í síðustu viku, um mögulegar sviðsmyndir út árið 2020, eru einfaldlega úreltar í dag. Og það kann að vera að sviðsmyndirnar haldi áfram að breytast með þeim hætti. Við þurfum að sýna þolinmæði til að lifa við þær aðstæður og taka engu að síður ákvarðanir eftir því sem aðstæður krefjast þegar útsýnið er jafn lítið og ég er hér að lýsa.
Virðulegi forseti. Við lifum á miklum óvissutímum sem krefjast þess af okkur öllum að standa saman og hugsa vel hvert um annað. Við í þingflokki Pírata munum svo sannarlega ekki láta okkar eftir liggja. Við munum róa öllum árum að því að styðja ríkisstjórnina í góðum verkum og bjóða fram aðstoð og lausnir við aðsteðjandi vanda í efnahagslífinu sem og samfélaginu í heild. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur fyrir að flytja okkur þessa skýrslu. Ég leyfi mér að taka hana á orðinu þegar hún tjáði okkur fyrr í dag að hún væri opin fyrir framlagi okkar, vilji heyra hugmyndir okkar, enda gildi einu hvaðan gott komi. Ég vona líka að hæstv. forsætisráðherra taki því jafn vel þegar okkur finnst ríkisstjórnin vera á rangri leið og hlusti þegar við í minni hlutanum sinnum mikilvægu aðhaldshlutverki okkar gagnvart framkvæmdarvaldinu. Forseti. Ríkisstjórnin hefur tilkynnt að aukinn kraftur verði settur í framkvæmdir á vegum opinberra aðila á yfirstandandi ári og þeim næstu og því fagna ég. Við hljótum að vilja fjárfesta í framkvæmdum sem búa okkur undir framtíðina samhliða því að bæta lífsgæði okkar allra. Hér er ég að tala um fjárfestingu í grænum innviðum, fjárfestingu í heilbrigðiskerfinu og fjárfestingu í hugviti og nýsköpun sem nýtist okkur til framtíðar. Við leggjum til að ríkisstjórnin flýti framkvæmdum við byggingu nýs Landspítala til að efla atvinnustig í landinu og til að við séum betur búin undir hættur sem þessar í framtíðinni. Við leggjum til að ríkisstjórnin fjárfesti í heilbrigðisstarfsfólkinu okkar sem sýnir það og sannar á hverjum degi að þau eru ómissandi hlekkur í samfélaginu. Við leggjum til að ríkisstjórnin fjárfesti í umhverfisvænni sprotastarfsemi sem eykur matvælaöryggi, bætir orkunýtingu og endurvinnslu og stuðlar að sköpun hringrásarhagkerfis sem vex í takt við náttúruna. Við leggjum til að við fjárfestum í fólkinu okkar og framtíð þess með afgerandi hætti. Og við munum leggjast gegn því af öllum krafti, standi til að þessi staða verði notuð til að skera niður í félagslegum innviðum á altari brauðmolakenningarinnar. Forseti. Ríkisstjórnin hefur tilkynnt að forsendur fjármálastefnu séu brostnar. Í ljósi fyrirséðs samdráttar í hagkerfinu er einnig einsýnt að þær forsendur sem ríkisstjórnin gefur sér fyrir því að drífa sig í að selja Íslandsbanka hafa líka brostið. Ég kalla eftir því að ríkisstjórnin snúi frá þeim fyrirætlunum sínum og leiti frekar leiða til þess að nýta bankana í eigu ríkisins til að verja hagkerfið og fjárfesta í fólkinu sem það byggir. Virðulegi forseti. Á tímum sem þessum eru margir uggandi um heilsu sína og framtíð og skiljanlegt að um sig grípi kvíði, jafnvel ótti, um afdrif okkar og fólksins sem okkur þykir vænt um. Ég er ekki hingað komin til að halda því fram að það sé ekkert að óttast, enda er það ekki satt. Það er eðlilegt að hafa áhyggjur og það er eðlilegt að óttast þá heilsufarsvá sem nú gengur yfir heimsbyggðina. Öll erum við jú mannleg og það er mannlegt og eðlilegt að óttast um líf sitt og sinna og leita allra leiða til að lifa af. Á tímum sem þessum er mannlegt og eðlilegt að vilja beita öllum tiltækum ráðum til að verja sig og sína og ekki seinna en strax. Vissulega liggur á að bregðast við hratt og örugglega en við skulum ekki gleyma hvað við erum að verja. Við erum að verja fólkið okkar og við erum að verja samfélagið okkar og til þess verðum við að verja lýðræðið okkar. Lýðræðið er í mestri hættu þegar vá stendur fyrir dyrum og ákall er um afgerandi og afdrifaríkar aðgerðir af hálfu stjórnvalda. Ég vil því hvetja hæstv. forsætisráðherra til að hafa þessi sjónarmið í huga nú þar sem strax er farið að örla á því að gefa eigi óþarfaafslátt af lýðræðinu og réttarríkinu í ljósi aðstæðna. Hér er ég að vísa í lagafrumvarp sem mæla á fyrir síðar í dag sem gefur hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra heimild til að aftengja lög um sveitarstjórnir eins og þau leggja sig án þess að fyrir því liggi ásættanleg rök né nauðsynlegar takmarkanir. Virðulegi forseti. Við viljum að stjórnvöld geti tekið nauðsynlegar ákvarðanir og farið í hnitmiðaðar aðgerðir til að bregðast við neyð en við viljum líka að réttindi okkar sem borgara í lýðræðislegu samfélagi séu virt. Þess vegna megum við ekki láta óttann stjórna okkur né villa okkur sýn. Leyfum honum frekar að vera okkur drifkraftur til að þora að takast á við vandann á yfirvegaðan og framsækinn hátt. Þorum að hugsa stórt og þorum að grípa til aðgerða sem hagnast samfélaginu í heild til langrar framtíðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu og hæstv. forsætisráðherra fyrir að fara hér yfir stöðuna og boðaðar aðgerðir stjórnvalda í efnahagsmálum. Það hefur komið mjög vel fram í umræðunni að heilbrigðiskerfið hefur skiljanlega verið í algjörum forgangi aðgerða og verður áfram meðan þetta gengur yfir. Eins og margir aðrir vil ég nota tækifærið til að þakka heilbrigðiskerfinu í heild, yfirvöldum og þeim aðilum sem bera ábyrgð á þessum þætti, hæstv. heilbrigðisráðherra, sóttvarnalækni, landlækni og fulltrúa almannavarna, sér í lagi í því teymi sem hefur birst okkur daglega með miðlun upplýsinga um ástandið, smitþróun, viðbrögð, áætlanir og mikilvæga þætti sem snúa að okkur öllum og hjálpar okkur öllum að hugsa um náungann. Það er til fyrirmyndar hvernig að þessu hefur verið staðið og hvernig upplýsingum hefur verið komið á framfæri. Nú þegar við erum óhjákvæmilega að ræða stöðuna, efnahagslegar afleiðingar og hvernig við bregðumst þar við getum við lært af þessu hversu mikilvægt það er að miðla upplýsingum og koma þeim stöðugt á framfæri af öryggi og festu. Hæstv. ríkisstjórn hefur þegar boðað fjölmargar aðgerðir sem hægt er að fara í strax á tekjuhlið ríkisfjármála, með peningamál á hendi Seðlabankans og átt samráð við Samtök fjármálafyrirtækja sem hafa með bankana að gera. Þetta eru allt aðgerðir sem er hægt að fara í strax og mjög mikilvægt að koma á framfæri nú þegar. Þetta eru helst aðgerðir sem leggja áherslu á að halda atvinnulífinu gangandi og verja þær grunnstoðir sem mynda hagkerfið, sem er auðvitað heimilin og fyrirtækin. Allar aðgerðir hljóta og verða að miða að því að gefa þeim færi á að halda sér gangandi. Enginn dregur dul á að þetta verður ekki auðvelt. Þetta er skafl sem við verðum að vaða í gegnum samstiga og það mun mynda högg á hagkerfið, fyrirtækin og heimilin. Þriðja stoðin, hið opinbera, ríki og sveitarfélög, getur með aðgerðum sem þessum mildað höggið. Ég held að við verðum að horfa þannig á þetta og trúa að höggið verði skammvinnt. Við höfum gert ýmislegt á undanförnum misserum til að mæta því sem við köllum sveiflu í efnahagslífinu. Þar má nefna framlag stjórnvalda til að lenda kjarasamningum á almennum vinnumarkaði. Þetta eru 80 milljarðar sem samanstanda af tekjuskattslækkun, húsnæðisaðgerðum, barnabótum, bótum í fæðingarorlofi og fleira. Þetta hefur sitthvað að segja. Fyrir rúmri viku kynnti hæstv. stjórn líka pakka til að mæta þeim veikleikum í innviðum okkar sem birtust okkur í óveðrinu í desember. Allt þetta hefur sitt að segja. Við rákum ríkissjóð inn á þetta ár með 10 milljarða halla. Allt þetta eru aðgerðir til að mæta sveiflu í efnahagslífinu. Við erum ekki á þeim stað núna, við erum ekki að horfast í augu við þessa stöðu. Þetta er fordæmalaus staða, og miklu stærra og meira sem við förum í gegnum - en það er skammvinnt. Það vill til að við erum með drjúgan gjaldeyrisvaraforða. Við höfum búið í haginn og við getum gert mjög mikið. Við erum í stöðu til þess. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra. Það eru til dæmi úr sögunni þar sem það er mjög mikilvægt að gera meira en minna við svona kringumstæður. Ég hvet líka hæstv. ríkisstjórn til að haga málum með sama hætti og gert hefur verið þegar kemur að heilbrigðisþættinum. Þetta eru tveir þættir sem við verðum að hafa í algjörum forgangi nú um stundir og miðla upplýsingum eins reglubundið og mögulegt er og aðgerðum vindur fram á sviði efnahagsmála. Við verðum að gera það af sama öryggi og festu og við eigum að hafa umburðarlyndi fyrir því að fyrsti upplýsingafundur hæstv. ríkisstjórnar í þessum boðuðu aðgerðum hafi verið meira rammi og ekki nákvæm útfærsla en við fáum þó mjög fljótlega að sjá í þinginu útfærðar tillögur sem snúa að þeim aðgerðum sem boðaðar voru. Það er mjög mikilvægt að við miðlum upplýsingum um það hvað verið er að gera hverju sinni. Það dregur úr óvissu. Óvissa við þessar aðstæður verður alltaf mikil en það dregur úr óvissu og við hættum að tapa huganum í einhverja heildarmynd sem enginn sér inn í heldur höldum athyglinni á því sem við getum gert og erum að gera. Myndum þannig samstöðu að allar aðgerðir verji stöðu fyrirtækja og heimila og mildum höggið með þeim aðgerðum. Ég styð allar þær aðgerðir sem hafa verið boðaðar og eru allar skynsamlegar. Ég skal þó viðurkenna að ég sé jafnframt fyrir mér þegar á líður að ekki þurfi að bíða mjög lengi með tillögur á útgjaldahlið ríkisfjármála. Það má koma með viðspyrnupakka og innspýtingu á þá hlið í fjáraukaformi. Ekkert í lögunum segir að fjáraukinn þurfi að bíða fram á haust, að það þurfi bara að vera einn fjárauki, og af því að það hefur verið í umræðunni að koma með fjárfestingarviðspyrnu hvet ég hæstv. ríkisstjórn til að koma sem fyrst með slíka pakka, miðla upplýsingum um þá og koma með þá inn í þingið. Við tökum við þeim hér og vinnum úr þeim öll sem einn maður. Ég er alveg fullviss um það. Eins og ég segi hafa skynsamlegar tillögur verið nefndar í fyrstu atrennu og við munum sjá nánari útfærslu á þeim. Við höfum þegar séð vaxtalækkun hjá Seðlabankanum, séð dregið úr bindiskyldu og séð boðaðar aðgerðir varðandi sveiflujöfnunarauka sem auka lausafé í bönkunum til að gefa súrefni þeim fyrirtækjum sem lenda í vanda. Svo eru aðgerðir á tekjuhlið ríkisfjármálanna. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að við höfum í huga og trúum því að þetta sé skammvinnt ástand sem kostar átak. Við stöndum efnahagslega vel og erum með sterkt heilbrigðiskerfi. Enginn fer í grafgötur með að þetta verður ekki auðvelt en við munum samstiga gera það sem gera þarf og meira en minna. Við eigum að hugsa allar ákvarðanir með hag heildarinnar og með réttlæti og skynsemi að leiðarljósi. Ég legg áherslu á það hér að óvissa veldur alltaf ákveðnu óöryggi. Allt sem dregur úr óvissu - og þar er upplýsingamiðlunin mjög mikilvæg og hvernig upplýsingum er komið á framfæri - hjálpar okkur öllum að halda okkur að verki. Það veitir ákveðna hugarró. Einstaklingur kann að missa sig í óviðráðanlegri heildarmynd en í heild ryðjum við þessum hindrunum úr vegi. Hver og einn þarf á því að halda að finna sig í sínu hlutverki og ég hvet hæstv. ríkisstjórn til að huga að þessu, halda áfram eins og hingað til með heilbrigði í forgangi og daglega miðlun upplýsinga og viðbragða. Þegar kemur að viðbrögðum á efnahagshliðinni þarf að sama skapi að upplýsa reglubundið og markvisst um allar þær aðgerðir sem við förum í og í því gildir meira en minna.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Hún er mikilvæg, það er mikilvægt að þingið komi strax að mögulegum efnahagsaðgerðum þegar svo fordæmalaust áfall skellur á hagkerfinu okkar eins og við stöndum núna frammi fyrir. Það er rétt að byrja á að hrósa stjórnvöldum og heilbrigðisyfirvöldum fyrir það hvernig tekið hefur verið á stærsta málinu í þessu, þeirri heilbrigðisvá sem blasir við okkur. Það er mjög hughreystandi að sjá hvernig okkar færustu sérfræðingar upplýsa þjóðina frá degi til dags, fræða okkur um það hvernig okkur beri að hegða okkur, hvernig við getum brugðist við, lágmarkað hættu á smiti og hjálpað heilbrigðiskerfinu að takast á við þennan vanda. Þetta er mjög traustvekjandi og verður ekki hrósað nægilega vel. Það er auðvitað mikilvægt að við hlítum öll þeim fyrirmælum sem veitt eru frá degi til dags. Þegar kemur að efnahagsmálunum verðum við að horfast í augu við það að við vitum ekki frekar en aðrar þjóðir hvað er fram undan. Þetta er óvenjuleg staða vegna þeirrar miklu óvissu sem henni fylgir og afskaplega erfitt að segja til um hvað næstu vikur og mánuðir muni bera í skauti sér. Það gerir það svo mikilvægt að stjórnvöld dragi með efnahagsráðstöfunum sínum eins og unnt er úr þeirri óvissu sem fram undan er, geri fyrirtækjum og almenningi eins ljóst og skýrt og hægt er til hvaða ráðstafana verði gripið og til hvaða ráðstafana sé unnt að grípa til að draga úr þessu höggi. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er tvíþættur. Við erum að glíma við langvarandi niðursveiflu. Þessi efnahagsniðursveifla hófst fyrir rúmu ári og henni hefur því miður ekki verið mætt af nægjanlegri festu af þessari ríkisstjórn sem magnar upp áhrifin á atvinnulífið ofan í niðursveifluna. Við megum ekki gleyma því að ferðaþjónustan er búin að vera í mjög hörðu árferði í rúmt ár, sennilega eitt og hálft ár. Það gerir henni erfiðara en ella að takast á við það mikla högg sem kemur núna. Þess vegna þurfa viðbrögðin að vera skýr, afgerandi og fumlaus. Það er það sem ég sakna enn í yfirlýsingum stjórnvalda. Það vantar skýrleika. Hvað verður gert? Það er hughreystandi að heyra hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra tala um að við munum gera það sem þarf, en á allra næstu dögum þarf að skýrast nákvæmlega hvað felst í því. Ég vek athygli á þeim mikla mun sem felst annars vegar í blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar á þriðjudaginn sem var harla innstæðulítill, því miður, mjög óskýr um aðgerðir, og hins vegar yfirlýsingu fjármálaráðherra Breta fyrir þingi í gær sem lagði fram mjög skýrar, tölusettar aðgerðir sem ríkisstjórn Bretlands hyggst ráðast í upp á 30 milljarða punda. Það samsvarar, ef við umreiknum það á höfðatölu hjá okkur, rétt tæpum 30 milljörðum kr. Það voru skýrar og afgerandi aðgerðir sem tóku mið af því sem mestu máli skiptir til skemmri tíma, að lina höggið fyrir almenning og fyrirtæki. Hvað erum við að glíma við þar? Það er erfitt að reka fyrirtæki þegar tekjugrundvöllurinn hrynur undan rekstrinum nánast yfir nótt. Það er það sem ferðaþjónustan horfir framan í núna. Það er engin leið að sjá fyrir endann á því. Það þýðir að hætta verður á að viðbrögð fyrirtækjanna verði öfgafull, m.a. í uppsögnum, og geti ef ekki er á móti brugðist við með skýrum aðgerðum af hálfu stjórnvalda leitt til þess að það sem ætti að vera skammvinnt en mikið högg gæti orðið langvinn efnahagsniðursveifla. Þess vegna skiptir mjög miklu máli að viðbrögðin séu skýr og nægjanlega mikil. Við þurfum að hjálpa fyrirtækjum sem geta ekki gert annað en að fækka fólki við þessar kringumstæður. Það þarf að skapa svigrúm fyrir fyrirtæki til að geta sett fólk á atvinnuleysisbætur tímabundið með skömmum fyrirvara til þess einfaldlega að koma í veg fyrir að valkosturinn verði ella gjaldþrot. Það sem er hættulegast í þessu er að fyrirtæki sem standa frammi fyrir því að geta ekki fækkað fólki nægilega hratt eigi engan annan kost en að fara í gjaldþrot. Þess vegna er mikilvægt að nýta tímabundin úrræði til að færa fólk yfir á atvinnuleysisbætur til að fyrirtækin verði til staðar þegar við rísum svo aftur upp eftir það högg sem nú dynur á okkur. Við megum ekki gleyma einyrkjum, sjálfstætt starfandi fólki sem á ekki uppsagnarrétt, veikindarétt eða neitt þess háttar. Stjórnvöld þurfa að taka undir með þessum hópi, gæta þess að réttindi hans til veikinda, atvinnuleysisbóta o.s.frv. séu til staðar og ganga frekar lengra en skemmra í þeim efnum. Í aðgerðaáætlun Breta er gert ráð fyrir því að allt að 20%, fimmtungur, vinnandi fólks kunni að vera í veikindaorlofi þegar veiran gengur hvað harðast yfir. Það er gríðarlegur baggi á litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Það þarf að horfa til þess í aðgerðum stjórnvalda hvernig hægt er að létta á þeirri fjárhagslegu byrði sem fylgir. Þetta eru skammtímaaðgerðirnar sem þurfa að vera afgerandi og nægjanlega miklar til að hjálpa að koma atvinnulífinu og fólkinu okkar í gegnum skaflinn fram undan. Til lengri tíma litið megum við heldur ekki gleyma því að við þurfum að grípa til afgerandi fjárfestingaráforma á þessu ári, framkvæmda og fjárfestinga sem ráðist verði í sem allra fyrst þannig að vor og sumar nýtist okkur í framkvæmdunum og að við náum að byggja upp aðra atvinnuvegi á móti því höggi sem ferðaþjónustan er að fara að taka á sig. Við megum heldur ekki gleyma því að hér kunna að leynast tækifæri eins og alltaf er í áföllum. Það getur vel verið að í skapandi greinum, tæknifyrirtækjunum okkar, kvikmyndaframleiðslu eða öðru leynist tækifæri við þessar kringumstæður. Þau þurfum við að nýta, gera það sem þarf, m.a. með jafnvel auknum stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki og kvikmyndaframleiðslu og annað þess háttar til að skapa störf þar sem tækifæri kunna að skapast. Ég held að það sem mestu máli skipti sé að fyrstu aðgerðirnar núna sem verður að grípa til og kynna á næstu dögum séu afgerandi og til þess fallnar að létta verulega undir með atvinnulífinu til að koma í veg fyrir að það sem vonandi verður skammtímahögg breytist í langtímaefnahagslægð. Þar horfi ég til tryggingagjalds. Ég teldi skynsamlegt annars vegar að horfa til lækkunar þess til lengri tíma litið og jafnvel að fella það niður tímabundið gagnvart annaðhvort völdum atvinnugreinum eða atvinnulífinu í heild. Það verður líka að huga að því að það er mjög erfitt að kortleggja í þessari óvissu hversu víðfeðm áhrifin verða fyrir atvinnulífið allt. Hvernig við tökum síðan á atvinnuleysinu og skattalækkunum til lengri tíma litið er gríðarlega mikilvægt. Síðast en ekki síst er lykilatriði að við í þessum sal stöndum saman, leggjumst öll á árarnar og grípum til þeirra úrræða sem nauðsynleg eru. Það kallar á gott samstarf meiri hlutans við minni hlutann á þingi, góða upplýsingagjöf, að þessir fordæmalausu erfiðleikar í íslensku efnahagslífi séu ekki notaðir til að slá pólitískar keilur, hvorki af hálfu meiri hluta né minni hluta, heldur að við tökumst á við þennan vanda eins og hann er. Við erum öll í sama bátnum. Við verðum öll fyrir áhrifum af þessu og við getum öll lagt okkar af mörkum til að tryggja að við komumst í gegnum þetta [[Forseti hringir.]]með sem minnstu tjóni.
Herra forseti. Við stöndum nú frammi fyrir hnattrænni ógn. Óvinurinn er ósýnilegur, hann er lítt þekktur og óútreiknanlegur. Samt verður það á endanum óvinurinn sjálfur sem mun gefa þann höggstað á sér sem dugar okkur til sigurs. Við vitum að Covid-19 veiran þolir ekki sápuþvott. Við vitum einnig að með aðgerðum sem hægja á smiti getur heilbrigðisþjónustan okkar sinnt þeim sem eru í mestri hættu. Við vitum að þegar ónæmi hefur verið byggt upp gengur faraldurinn yfir. Við þurfum að muna að hér er um tvenns konar ógn að ræða, yfirvofandi heilsufarsógn og svo efnahagshremmingar. Í báðum tilfellum eru umfangið, tímalengdin og áhrifin enn óþekktar stærðir. Fyrst og fremst er það heilsufarsógnin, baráttan við lítt þekkta lífveru. Aðferðir hennar eru að talsverðu leyti óþekktar þó að þekking aukist dag frá degi. Vísindamenn um heim allan keppast við að skilja þessa ógn betur. Við þurfum að verja viðkvæma hópa fyrir smitum líkt og sóttvarnalæknir sagði í Kastljósi í gærkvöldi. Þar berum við öll mikla ábyrgð. Við berum einnig ábyrgð á því að fara eftir tilmælum almannavarna, þrífa hendur, vera heima ef við finnum fyrir einkennum og allt þetta sem við vitum að reynist vel. Við þurfum líka að taka upp símann, hringja í ættingja og vini sem búa kannski einir og hafa verið slæmir til heilsunnar, spyrja þá hvernig þeim líði og hvort þá vanti eitthvað, t.d. úr búðinni. Við megum ekki gleyma mennskunni og við getum ekki hætt að lifa lífinu þrátt fyrir þessa ógn. Það skiptir máli hvaðan upplýsingar koma. Okkar færasta fólk er í framlínunni þessa dagana. Það fólk færir okkur upplýsingar eins fljótt og auðið er. Við skulum hlusta á almannavarnir, landlækni, sóttvarnalækni, heilbrigðisstarfsfólkið okkar og helstu sérfræðinga úr þeirra hópi. Svo er það efnahagurinn, en þar blasir við alvarlegt ástand. Það er gjörólíkt því áfalli sem við urðum fyrir í bankahruninu. Það eru skammtímaáhrif af því að ferðamönnum snarfækkar. Þau koma til með að verða mun meiri eftir síðasta útspil Bandaríkjamanna. Þó að erfitt sé að meta hversu mikil áhrifin eru má líkja því við að fá loðnubrest í hverjum mánuði sem þetta ástand varir. Þetta hefur verið erfiður vetur og eflaust líður mörgum eins og hann muni engan endi taka. En það eru ekki bara vondar fréttir. Útflutningur sjávarafurða jókst um 17 milljarða milli áranna 2018 og 2019 og þorskurinn skilaði okkur 20% meiri verðmætum. Þetta skiptir máli. Við Íslendingar kunnum að glíma við aflabrest. Við kunnum að glíma við óþekktar aðstæður og við gerum það saman. Félagslegu kerfin okkar sem hafa verið byggð upp í gegnum árin og styrkt síðustu ár af ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur munu skila sínu. Við njótum þess líka að ríkissjóður og þjóðarbúið stendur vel og getur tekist á við áföll. Mikilvægt fyrsta skref var kynnt í síðustu viku þegar aðilar vinnumarkaðarins og ríkið náðu samkomulagi um að tryggja öllum laun sem fara í sóttkví. Þegar launafólk axlar sameiginlega ábyrgð á því að lágmarka útbreiðslu veirunnar á það auðvitað ekki að bitna á kjörum þess. Eins og við þekkjum kynnti ríkisstjórnin á þriðjudaginn fyrstu aðgerðir í efnahagsmálum. Þær snúa að því að verja hér efnahagslegan en jafnframt félagslegan stöðugleika. Það er ekki hægt að aðskilja þessa tvo hluti, enda snýst þetta ekki um fyrirtæki eða almenning því að eins og við vitum verða vandamál fyrirtækja að vandamálum almennings og öfugt. Þess vegna er mikilvægt að reyna að koma í veg fyrir að fólki verði sagt upp með því að tryggja lífvænlegum fyrirtækjum lausafé. Það þarf að huga sérstaklega að ýmsum hópum sem hugsanlega falla milli skips og bryggju í mótvægisaðgerðum, t.d. einyrkjum. Landlæknir líkti baráttunni við kórónuveiruna og þann sjúkdóm sem hún veldur við stríð fyrir nokkrum dögum. Í þeirri baráttu breytast orrusturnar frá degi til dags og það getur verið ástæða til að banna og loka í dag og leyfa og opna hinn daginn. Það sem gert er þarf að byggja á grunni bestu þekkingar á hverjum tíma og það mun reyna á okkur öll á næstu mánuðum að taka ákveðið og yfirvegað á málum. Það má hafa efasemdir um að sú ákvörðun Bandaríkjaforseta að loka Bandaríkjunum í mánuð sé skynsamleg. Því ætla ég að leyfa mér að fagna því að utanríkisráðherra hafi nú þegar mótmælt þeirri ákvörðun við sendiherra Bandaríkjanna. Mismunandi og misvísandi viðbrögð ríkisstjórna gætu gert illt verra í baráttunni við veiruna. Það er líka mikilvægt að muna að þetta er tímabundið ástand, jafnvel þó að það gæti á einhverjum tímapunkti virst heil eilífð. Í rauninni finnst manni í dag eins og þetta sé heil eilífð þó að það sé ekki nema rétt rúm vika. En hver veit? Í baksýnisspeglinum gæti þetta tímabil hafa varað stutt. Sama hvernig fer munum við kljást við þetta saman, heilbrigðisyfirvöld, stjórnvöld, almenningur og atvinnulíf. Við erum öll í sama báti og saman munum við gera það sem til þarf.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem fer hérna fram sem sýnir hvernig við getum unnið saman og komið á umræðu þegar þörf er á. Í nýjustu fréttatilkynningu sem ég hef fengið í dag kemur fram að 103 einstaklingar hafi greinst með Covid-19 hér á landi. Frá því í gærkvöldi hafa 15 tilfelli af veirunni sem veldur Covid-19 sjúkdómnum verið greind á sýkla- og veirufræðideild Landspítalans. Samtals hafa 103 einstaklingar verið greindir hér á landi, 80 smit tengjast ferðum erlendis, 23 innanlandssmit. Uppruni flestra þessara smita er rakinn til Norður-Ítalíu eins og við vitum og skíðasvæða í Ölpunum. Þrjú smit hafa greinst frá einstaklingum sem komu hingað frá Bandaríkjunum. Um 1.000 sýni hafa verið tekin í heild. Þetta segir okkur að af hverjum tíu sýnum sem hafa verið tekin er einn sýktur. Við erum í þeirri furðulegu stöðu að við erum eiginlega komin á svipaðan stað og við vorum á fyrir hrun. Við verðum og eigum að læra af því sem þar var gert. VR var að senda frá sér tilkynningu og þar kemur skýrt fram að verðtryggð húsnæðislán verði fryst tafarlaust. Hvers vegna er þessi tilkynning komin til? Jú, við vitum hvernig fór í hruninu fyrir tugþúsundum heimila og við verðum líka að átta okkur á því að þeir einstaklingar sem þar urðu undir og misstu heimili sín eru að reyna í dag að byggja upp heimili sín aftur. Þeir geta ekki lent í nákvæmlega því sama og skeði á þeim tíma þegar verðbólgan fór fram úr öllu og verðtryggingin var ekki tekin úr sambandi. Okkur ber skylda til að sjá til þess að það verði gert og það strax. Þá er einnig í gangi illvíg flensa þar sem einkennin eru ótrúlega lík Covid-19. Örugglega eru margir skelfingu lostnir yfir því hvort þeir eru með Covid-19 veiruna eða þessa venjulegu flensu. Sem betur fer ætlar Kári í Íslenskri erfðagreiningu að sjá til þess og byrja að skima fyrir henni og fólk getur þá fengið upplýsingar um það hvora veiruna það hefur. Landspítali – háskólasjúkrahús er að fresta öllum aðgerðum nema lífsnauðsynlegum frá 12.3.–15.3. vegna þess að 11 starfsmenn Landspítalans eru í einangrun. 11 í einangrun og 92 í sóttkví. Þetta sýnir okkur svart á hvítu hversu alvarlegt ástandið er. Hæstv. forsætisráðherra talaði um laun í sóttkví. Það er frábært en í því samhengi megum við alls ekki gleyma þeim sem minnst mega sín í þessu þjóðfélagi, fólki sem hefur verið skilið eftir, liggur við að sagt hafi verið við það að það geti bara étið það sem úti frýs vegna þess að fullt af því hefur ekki efni á, ekki bara í byrjun mánaðarins eftir að hafa fengið lífeyrislaun sín útborguð, að kaupa mat heldur þarf að reiða sig á hjálparstofnanir. Þetta fólk hefur ekki efni á spritti, þetta fólk hefur ekki efni á mat. Þetta fólk þarf að fá hjálp og okkur ber að sjá til þess. Ég hef fulla trú á því að ríkisstjórnin muni sjá til þess með sveitarfélögunum að enginn þarna heima þurfi að hafa áhyggjur af því hvort hann eigi til matar eða ekki. Noregur og Danmörk hafa gripið til mjög strangra aðgerða. Við erum ekki enn komin á þann stað en allt bendir til að við munum sennilega fara á þann stað. Þá þurfum við, eins og áður hefur verið sagt, að huga að því að allir sitji við sama borð. Mestu máli skiptir að aðgerðum verði hrundið af stað sem fyrst, að aðgerðir komi ekki til framkvæmda í haust heldur núna fyrir ferðaþjónustufyrirtæki. Ferðaþjónustan nær hámarki á sumrin og við verðum að sjá til þess að lítil og meðalstór fyrirtæki fái alla þá hjálp sem þau þurfa á að halda vegna þess að þar er okkar gullegg, þar er aðalstarfsemi og mesta vinnu að hafa. Okkur ber skylda til að sjá til þess að þar verði vel tekið á og að þau lifi af þá krísu sem nú er í gangi. Það þarf að tryggja að rekstur Icelandair verði ekki fyrir miklum skakkaföllum. Það er nauðsynlegt að við höfum a.m.k. eitt flugfélag sem flýgur til og frá landinu og við verðum að senda Bandaríkjamönnum skýr skilaboð um að við líðum ekki að þeir setji á okkur ferðabann. Mikilvægt er að grípa til félagslegra aðgerða. Veiran hefur áhrif á þá sem reiða sig á félagslega aðstoð samfélagsins, eins og ég sagði áðan, og það þarf að athuga hvort efla þurfi aðstoð við fólk með fötlun og sjúkdóma. Mikilvægt er að efla mönnun á sjúkrastofnunum og umönnunarstofnunum, sambýlum og annarri samfélagsþjónustu. Við þurfum að undirbúa aðgerðir sem hægt verður að grípa til ef stór hluti fólks sem sinnir umönnunarstörfum þarf að fella þau niður vegna veikinda eða vegna þess að þau fara í sóttkví eins og hefur komið fram á Landspítalanum. Ef við fjölgum tímabundnum stöðugildum í þessum greinum getum við samtímis fyrirbyggt mönnunarvanda ef faraldur versnar og dregið úr atvinnuleysi. Það þarf að tryggja betur aðstoð til hinna fátæku eins og ég hef komið inn á. Ríkisstjórnin þarf að grípa til aðgerða sem koma í veg fyrir að fátækt fólk sem veikist eða þarf að fara í sóttkví verði fyrir tekjumissi eða útgjaldaaukningu vegna þess. Við verðum að sjá til þess að allir fái þá aðstoð sem á þarf að halda. Við verðum líka að hafa í huga að við erum með stóran hóp af fólki þarna úti, um 30.000 manns, sem er í fátækt og hefur lifað í fátækt áratugum saman, fátækt sem hefur valdið því að heilsa þess hefur versnað og er mun verri en annarra þegna þjóðfélagsins. Það hefur sýnt sig að það er að missa um tíu ár af ævi sinni vegna fátæktar, lélegs fæðis og lélegrar heilbrigðisþjónustu, af því að það hefur ekki efni á öðru. Þetta verðum við að tryggja vegna þess að við höfum gert það að einhverjum vana að skilja þetta fólk eftir uppreiknað samkvæmt neysluvísitölu, ekki látið launavísitöluna fylgja því. Við verðum líka að tryggja og sjá til þess að þeir sem eru á lífeyrislaunum, öryrkjar, eldri borgarar og atvinnulausir, lægst launaða fólkið í landinu, fái líka nýgerða kjarasamninga. Við eigum að tryggja að þeir verði ekki lakar settir en þeir sem eru á lægstu launum í þjóðfélaginu og því ber líka að þakka og við eigum að sjá til þess og eigum að vera viðbúin því að standa saman vegna þess að þetta varðar okkur öll. Við eigum að sjá til þess að enginn verði skilinn út undan. Við berum ábyrgð á því að hlutirnir gangi upp eins og til var sáð.
Virðulegur forseti. Það verður seint fullþakkað fyrir fumlaus viðbrögð þeirra sem hafa staðið í framlínunni í baráttunni við Covid-19 og það munar líka um að stjórnvöld treysta fagfólki til að meta stöðuna hverju sinni. Þannig hafa ákvarðanir verið teknar með almannahagsmuni að leiðarljósi en ekki með handahófskenndum hætti eins og við sáum því miður dæmi um í Bandaríkjunum í nótt. Þó að staðan í dag kalli á bráðaaðgerðir þýðir það ekki að við megum missa sjónar á þeim grunngildum sem við viljum standa vörð um. Árin eftir hrun láðist t.d. allt of oft í viðbrögðum að meta áhrif aðgerða á stöðu ólíkra hópa og stöðu kynjanna. Áherslan var meiri á steypu utan um kerfin okkar en fjárfestingu í fólkinu sem heldur kerfinu gangandi. Afleiðingar þessa gætir enn í heilbrigðiskerfinu sem nú mæðir einmitt mest á. Sama má segja um mikilvægi þess að hafa sem víðtækast samráð. Stundum held ég að Jóhanna Sigurðardóttir, þegar hún var forsætisráðherra, hafi byrjað hvern dag þegar hún opnaði augun á því að hugsa hvern hún ætti að hringja í þann dag, hvern hún þyrfti að tala við. Oftar en ekki voru aðilar vinnumarkaðarins efst á blaði. Þess vegna kom nokkuð spánskt fyrir sjónir þegar ríkisstjórnin kynnti aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum Covid-19 að ekki skyldi hafa verið rætt við samtök launafólks strax frá fyrstu stundu, kannski sérstaklega vegna þess hversu mikið vinnumarkaðurinn hefur breyst á undanförnum árum. Nú er stór hluti fólks með erlendan bakgrunn og sívaxandi hluti launafólks er ekki í föstu ráðningarsambandi heldur í verktakatengdri vinnu. Þessir hópar kunna hæglega að fara á mis við þau félagslegu úrræði sem kerfið okkar býður upp á. Hvað aðgerðirnar sjálfar varðar sem ríkisstjórnin kynnti á þriðjudag voru viss vonbrigði að sjá hversu ómótaðar þær voru. Vonandi bætist kjöt utan á beinin á næstu dögum. Sá liður sem kemst næst því að vera fullmótaður og skýr er niðurfelling á gistináttaskatti. Í besta falli er það sýndarmennska sem litlu skilar í þágu ferðaþjónustunnar. Í versta falli eru flokkarnir tveir í ríkisstjórn sem alltaf hafa haft horn í síðu þessa gjalds að nýta tækifærið til að koma því út úr sögunni. Viðbrögð við tímabundnum hremmingum vegna Covid-19 geta hins vegar nýst til að byggja upp til framtíðar. Aðgerðirnar geta stutt við réttlát og sanngjörn umskipti í þágu loftslagsmála, til að auka jöfnuð, styðja skapandi greinar, [[Forseti hringir.]]rannsóknir og nýsköpun. Þannig eigum við að mæta miklum áskorunum, alveg eins og við mætum öllum öðrum verkefnum sem við stöndum frammi fyrir hér í sal með því að búa til betra samfélag.
Herra forseti. Þegar vá stendur fyrir dyrum, eins og nú er svo sannarlega, er mikilvægt að viðbrögð stjórnvalda séu bæði markviss og fumlaus. Þannig verða viðbrögðin að vera til að koma í veg fyrir meiri skaða en ella hefði orðið og til þess fallin að efnahagslífið, þessi svokölluðu hjól atvinnulífsins, komist sem fyrst á sinn eðlilega snúning eftir að váin er um garð gengin. Líklegt er að efnahagsleg áhrif af heimsfaraldrinum verði víðtæk um heim allan en Íslendingar búa svo vel að hafa greitt niður skuldir, byggt upp varasjóði og nú er atvinnuleysið reist á fleiri stoðum en bara fyrir nokkrum árum síðan. Herra forseti. Blikur hafa verið á lofti allt síðasta ár um að efnahagslífið væri á leið ofan í öldudal eftir vandamál í flugrekstri, loðnubrest, fækkun í komum ferðamanna og síðar óvissu um framtíð álframleiðslu í Straumsvík. Á yfirstandandi þingi hefur Miðflokkurinn kallað eftir aðgerðum til að bregðast við ástandinu, til að mynda með myndarlegri lækkun tryggingagjalds en stjórnvöld áætluðu. Nú í vetur, ofan á allt þetta, höfum við þurft að takast á við afleiðingar af fádæma óveðri sem opinberaði okkur að innviðir raforku- og fjarskiptakerfis okkar væru alls ekki eins traustir og við mörg hver hugðum og kalla á viðamiklar aðgerðir. Og undanfarnar vikur, herra forseti, höfum við þurft að búa okkur undir loðnubrest annað árið í röð. Nú tökumst við á við kórónuveiruna sem virðist ætla að verða mikill skellur fyrir efnahag heimsins. Við þurfum síst af öllu að stjórnvöld séu ósýnileg í krísuástandi. Landsmenn þurfa á því að halda að stjórnvöld taki af skarið og komi með markvissar og fumlausar aðgerðir í samráði við þá sem máli skipta. Við búum við þá staðreynd að staða þjóðarbúsins er almennt góð, skuldastaða ríkissjóðs góð og til staðar er verulegur erlendur gjaldeyrisforði. Við erum því vel í stakk búin til að takast á við tímabundinn vanda en við verðum að vanda til verka og ganga fumlaust til aðgerða. Herra forseti. Ég fagna því að sumum ábendingum Miðflokksins, sem við nefndum þrístökk í þágu atvinnulífs, hefur ríkisstjórnin tekið vel. Þær ganga m.a. út á stórátak á þremur árum í uppbyggingu innviða, þar á meðal stórauknar samgönguframkvæmdir, nema hvað þar er ekki gengið nægilega langt að okkar mati. Önnur tillaga Miðflokksins gekk út á að bindiskylda bankanna yrði lækkuð og hefur Seðlabankinn nú lækkað hana myndarlega og er það vel. Þá fagna ég yfirlýsingum seðlabankastjóra um að hann útiloki ekki verulega lækkun vaxta til viðbótar þeirri vaxtalækkun sem þegar hefur verið tilkynnt. Þá hefur Miðflokkurinn einnig lagt til að minnka skattaáþján atvinnulífsins, að tryggingagjaldið verði lækkað strax um eitt prósentustig umfram áform stjórnvalda en þar yrði komið verulega á móts við þarfir atvinnulífsins sem hefur kallað eftir þessari aðgerð, lækkun tryggingagjalds, árum saman. Samstaða, skynsemi og rökhugsun, herra forseti, mun í erfiðum aðstæðum koma okkur best að gagni.
Herra forseti. Ég vil biðja þingheim allan og þjóðina að fara rúm 11 ár aftur í tímann, til haustsins 2008. Þá voru fallegir haustdagar og Ísland nýbúið að vinna silfur á Ólympíuleikunum, Kaupþing var stærra en Adidas og Carlsberg, a.m.k. á pappírunum. Íslenskt fyrirtæki var fjórða stærsta samheitalyfjafyrirtæki heims og annað íslenskt fyrirtæki var stærsti framleiðandi ferskra matvæla í Bretlandi. En svo hrundi allt. Grunnstoðir hagkerfisins hrundu og í raun stoðir alls samfélagsins. Það vill svo til að ég er einn af fáum núverandi þingmönnum sem upplifðu þetta ástand sem þingmaður í þessu húsi á þeim tíma. Ég var formaður viðskiptanefndar Alþingis og varaformaður annars stjórnarflokks þess tíma og því í hringiðunni. Óvissan var algjör hér innan húss sem og utan. Ég man eftir þingflokksfundum þar sem þingmenn bókstaflega grétu. Þjóðin fór að hamstra mat og frystikistur. Sérhver fjölskylda varð fyrir áhrifum af hruninu, bæði efnahagslega og félagslega. Atvinnuleysi þrefaldaðist, verðbólgan fór upp í 18%, gengi krónunnar féll um 50% og 90% af hlutabréfamarkaðnum þurrkuðust út. Samanlagt fall íslensku bankanna þriggja varð þriðja stærsta gjaldþrot sögunnar. Þetta voru fordæmalausir tímar sem enginn ætlaði að upplifa aftur. Núna stöndum við frammi fyrir mjög erfiðum tíma, en við höfum gert það áður og það fyrir einungis 11 árum. Við eigum að draga lærdóm af því sem við gengum þá í gegnum. Sá lærdómur var okkur mjög kostnaðarsamur og þess vegna er ég að rifja upp þessa sögu. Herra forseti. Eftir hrun tók við ríkisstjórn sem Samfylkingin leiddi. Flokkur núverandi forsætisráðherra var einnig í þeirri ríkisstjórn. Það var ríkisstjórn sem hafði sterkar félagslegar áherslur á oddinum - ólíkt þeirri sem nú situr. Hér ætla ég að leyfa mér að vera nokkuð krítískur í garð ríkisstjórnarinnar, enda vil ég hvetja hana til góðra verka og benda henni á lausnir. Skoðum níu punkta sem draga fram muninn á því hvernig þáverandi ríkisstjórn tók á erfiðu ástandi og síðan hvernig þessi ríkisstjórn tekur á málum, hefur a.m.k. gert hingað til. 1. Í hruninu fyrir 11 árum lagði ríkisstjórn Samfylkingarinnar fram sérstaka græna fjárfestingaráætlun til að mæta niðursveiflunni. Þessi ríkisstjórn hefur ekki gert það og virðist hún fyrst og fremst enn þá hugsa á mjög gamaldags og karllægum nótum þegar kemur að innviðafjárfestingum. 2. Ríkisstjórn Samfylkingarinnar setti yfir 100 millj. kr. í barnabætur og vaxtabætur á sínu kjörtímabili. Það er helmingi meira en þessi ríkisstjórn gerir. 3. Ríkisstjórn Samfylkingarinnar opnaði sérstaklega alla skóla til að mæta auknu atvinnuleysi. Ekkert slíkt sést hjá þessari ríkisstjórn og það þrátt fyrir að atvinnuleysi hafi nú þegar tvöfaldast síðan þessi ríkisstjórn tók við. 4. Ríkisstjórn Samfylkingarinnar stórefldi Tækniþróunarsjóð, en þessi ríkisstjórn ákveður að skera framlög til þessa lykilsjóðs niður um 20% á milli ára. 5. Ríkisstjórn Samfylkingarinnar jók opinbera hlutdeild í fjármálafyrirtækjum, en þessi ríkisstjórn stefnir á að koma fjármálafyrirtækjum úr eigu almennings og til ríkra fjármagnseigenda. 6. Ríkisstjórn Samfylkingarinnar stórjók veiðileyfagjöld svo hægt væri að fjármagna velferðarkerfið og græna hagkerfið, en þessi ríkisstjórn fer í hina áttina og hefur lækkað veiðileyfagjöld um helming. 7. Ríkisstjórn Samfylkingarinnar réðst í risavaxið markaðsátak undir formerkjunum Inspired by Iceland, en lítið bólar á sambærilegu átaki hjá þessari ríkisstjórn, a.m.k. enn þá. 8. Ríkisstjórn Samfylkingarinnar felldi niður virðisaukaskatt af vinnu iðnaðarmanna til að örva hagkerfið, en þessi ríkisstjórn hefur hingað til svæft slíkt mál sem er nú þegar í nefnd þingsins. 9. Ríkisstjórn Samfylkingarinnar hlífði eins og kostur var Landspítalanum á miklum niðurskurðartímum, en á vakt þessarar ríkisstjórnar í miðju góðæri hefur ástandinu á bráðamóttöku spítalans verið lýst sem neyðarástandi. Neyðarástand er orð sem starfsfólk spítalans hefur sjálft notað. Ástæðan fyrir því að ég nefni þessi atriði er sú að ég vil koma góðum hugmyndum áleiðis til ríkisstjórnarinnar en ég vil líka draga fram að það skiptir máli hverjir stjórna. Það skiptir máli hvað er gert og það skiptir máli hvað er ekki gert. Á svona óvissutímum þurfa þeir sem leiða landið að rísa undir nafni og í hreinskilni sagt finnst mér ríkisstjórnin ekki gera það. Að afnema gistináttagjald upp á 300 kr. á nótt sem hingað til er megintillaga ríkisstjórnarinnar er, með fullri virðingu, ekki neitt sem munar um. Herra forseti. Mikið finnst mér dapurleg heimssýn formanns Sjálfstæðisflokksins sem birtist í orðum hans frá því í morgun þegar hann segir: „Þegar svona krísur koma upp er hver sjálfum sér næstur.“ [[Forseti hringir.]] Nei, herra forseti. Við komumst upp úr svona krísu einmitt með því að standa saman, vinna saman, taka tillit til annarra og horfa lengra en á eigið nef.
Ég vil þakka fyrir þessa umræðu hér í dag og byrja á því að segja það sem aðrir hafa komið inn á, að tíminn fram undan verður erfiður fyrir okkur sem samfélag. Það verða áföll í ferðaþjónustu og það þarf að hafa augun sérstaklega á samhengi ferðaþjónustunnar í íslensku efnahagslífi. Ferðaþjónustan skapar allt að 40% útflutningstekna okkar sem samfélags og rúm 8% af vergri landsframleiðslu. Ólíkt því sem áður var eru fá lönd í heiminum eins háð ferðaþjónustu og Ísland. Það er ekki hægt að tala um efnahagsmálin annars vegar og áhrif á ferðaþjónustuna hins vegar. Ferðaþjónustan fer um alla kima samfélagsins og höggið á hana mun hafa afleiðingar alls staðar annars staðar. Við megum auðvitað aldrei missa sjónar á því að mikilvægasta verkefnið okkar er að hægja á útbreiðslu veirunnar til að hún fari ekki fram úr þolmörkum heilbrigðiskerfisins. Það er grunnverkefnið. Við treystum þeim sérfræðingum í almannavörnum og heilbrigðismálum sem stýrt hafa þeim viðbrögðum og ég verð að hrósa þeim og þeirri upplýsingagjöf sem verið hefur undanfarna daga, og það gagnsæi sem henni fylgir, sem skiptir máli í veröld þar sem falsfréttir fljúga mjög auðveldlega. Viðbrögðin hafa verið skynsamleg og fumlaus og íslenska þjóðin hefur lagst á árarnar með okkur og sýnt mikla ábyrgð gagnvart því sameiginlega verkefni okkar að tefja útbreiðslu veirunnar. Strax fyrsta virka dag eftir að fyrsta veirusmitið greindist hér á landi, mánudaginn 2. mars, kölluðum við saman Stjórnstöð ferðamála til að ræða áhrifin á íslenska ferðaþjónustu og hvernig við gætum lágmarkað þau. Á þeim fundi voru nefndar ýmsar hugmyndir, t.d. afnám gistináttaskatts og kröftugt markaðsátak erlendis til að sækja aftur ferðamenn þegar ferðaviljinn í heiminum glæðist á ný. Viku síðar er búið að ákveða að ráðast í þessar aðgerðir og margar fleiri. Fyrirtæki fá kost á gjaldfresti á opinberum gjöldum til að létta þeim róðurinn meðan þessi alda gengur yfir. Gistináttaskatturinn verður felldur niður tímabundið sem auðvitað ræður ekki úrslitum eitt og sér, en skiptir þó verulegu máli og ekki skal gert lítið úr því að það hefur verið eitt helsta baráttu- og hagsmunamál fyrirtækja í hótel- og gistiþjónustu. Við ætlum í stórt markaðsátak þegar þetta tímabundna ástand verður liðið hjá til að taka þátt í þeirri hörðu samkeppni um athygli ferðamanna sem þá mun bresta á og við verðum tilbúin til að verja til þess meiri fjármunum en áður hafa sést í þessum tilgangi, enda er hér um tugmilljarða gjaldeyristekjur að tefla. Þessi áform hafa verið kynnt og undirbúningur er í fullum gangi. Það er ekki rétt að ekkert bóli á þeim hugmyndum, þær eru þegar í farvegi. Við gerum ráð fyrir 1,5 milljörðum í átakið og atvinnugreinin sjálf mun í kjölfarið ráðast í söluátak fyrir um 3 milljarða kr. Væntingar okkar eru að með þessu megi milda höggið af töpuðum gjaldeyristekjum sem getur numið allt frá 30–50 milljörðum samanborið við að gera ekki neitt. Það er skynsamlegt vegna þess að örvun á eftirspurnarhlið ferðaþjónustu er líklega ein skilvirkasta leiðin til að lágmarka tjónið fyrir íslenskt efnahagslíf. Herra forseti. Umhverfið breytist klukkustund frá klukkustund. Óvænt ferðabann Bandaríkjaforseta gagnvart flestum Evrópulöndum setur að sjálfsögðu mjög stórt strik í reikninginn. Það er þetta með alvöruleiðtoga; sumir vilja hampa alvöruleiðtogum fyrir alvöruviðbrögð en það er þvert á móti ábyrgðarhluti alvöruleiðtoga að haga viðbrögðum að ígrunduðu máli með heildarsamhengi að leiðarljósi. Þótt ferðabannið gildi ekki um Bandaríkjamenn sjálfa er líklegt að það dragi úr ferðum þeirra til Evrópu, bæði vegna þeirrar ásýndar sem bannið gefur Evrópu og vegna þess að þeir munu þurfa að sæta einhvers konar skimun við heimkomuna og verða að koma heim í gegnum tiltekna flugvelli. Bandaríkjamenn hafa undanfarin ár verið fjölmennastir í hópi ferðamanna til landsins. Í fyrra voru þeir tæp hálf milljón eða næstum fjórðungur ferðamanna. Ef við skoðum þá tilteknu mánuði sem um ræðir komu 38.000 Bandaríkjamenn til Íslands í mars í fyrra og 26.000 í apríl. Og þó að 30.000 manns séu ekki nema 1,5% af árlegum fjölda ferðamanna til landsins eru þetta mjög miklir hagsmunir og við það bætast að sjálfsögðu áhrif ferðabannsins á flug Icelandair yfir Atlantshafið. Meðalútgjöld bandarískra ferðamanna voru í fyrra 16% hærri en meðalútgjöld allra þannig að hér er ekki bara um stóran markað að ræða heldur líka verðmætan markað sem birtist í því að þó að Bandaríkjamenn hafi verið um 23% ferðamanna í fyrra voru þeir ábyrgir fyrir um 30% af útgjöldum ferðamanna. Við sjáum viðbrögðin úr greininni. Formaður Félags fyrirtækja í hótelrekstri og gistiþjónustu telur að hátt í þriðjungur allra bókana hverfi á meðan ferðabannið varir. Hann bendir á að mars og apríl séu rólegasti tíminn í íslenskri ferðaþjónustu og þess vegna hefði tímasetningin í sjálfu sér ekki getað verið betri en hann bætir við, með leyfi forseta: Þeir sem hafa þraukað veturinn í von um betri tíð í sumar, þeir sjá ekki fram á betri tíð. Við höfum heyrt dæmi um allt að 50% samdrátt hjá einstaka fyrirtækjum fyrir sumarið og áhrifin verða gríðarlega mikil. Við vinnum að fleiri aðgerðum til að létta undir með greininni og öðrum, eins og því úrræði að setja fólk í lægra starfshlutfall og að atvinnuleysistryggingar brúi það sem vantar upp á full laun til að draga úr fjöldauppsögnum. Við þekkjum það úrræði úr bankahruninu og hljótum að sjálfsögðu að skoða það alvarlega. Við erum í aðstæðum sem kalla á afgerandi viðbrögð. Ég vil ítreka að mikilvægasta verkefnið er eftir sem áður að tefja útbreiðslu kórónuveirunnar, gera það sem þarf til að standa vörð um þau okkar sem ráða síður við að fá veiruna. Þótt það sé auðvitað fyrst og fremst til að verja líf okkar og heilsu er það líka mikilvægt efnahagslega að við komumst sem farsælast í gegnum þessa erfiðleika. Í góðum og fumlausum viðbrögðum okkar við þessari áskorun felast líka tækifæri til að verða aftur eftirsóknarverður áfangastaður ferðamanna. Við erum sterkt samfélag og það er margt við okkar samfélag sem gerir okkur vel í stakk búin til að fara í gegnum þetta. Við erum öll á sama báti og það þýðir að við förum í gegnum þetta saman.
Forseti. Frá síðasta hruni hefur verið talað um mikilvægi þess að búa í haginn fyrir næsta áfall til að við getum staðist álagið þegar það áfall brysti á. Nú er það komið og skiptir þá miklu máli að viðbrögðin einkennist af þekkingu og framtíðarsýn og séu til þess fallin að tryggja réttindi og öryggi borgaranna ásamt efnahagslegri framtíð Íslands. Það er tilhneiging þegar áföll skella á að týnast í skammtímahugsun og björgunaraðgerðum og á meðan björgunaraðgerðir eru gríðarlega mikilvægar þá er það einmitt á svona tímum sem við höfum tækifæri til að sýna styrkleikann og hugvitið sem við búum yfir með því að horfa líka til framtíðar. Markaðir landsins og heimsins skjálfa eins og Reykjanesið í dag. Verð er að hrynja, verðmæti að glatast og margar af undirstöðum landsins standa höllum fæti. Ef skilaboðin úr þessum sal eða úr Stjórnarráðinu eða Seðlabankanum eða hvaðan sem er úr stjórnkerfinu eru óskýr eða einkennast af hræðslu eða óðagoti er óumflýjanlegt að viðbrögðin í samfélaginu endurspegli það með frekari tilheyrandi áföllum fyrir íslenska þjóð. En ef við sendum skýr skilaboð um að við ætlum ekki bara að standa okkur vel heldur gefa í munu markaðir elta. Forseti. Nú er tækifæri til að gera betur en við höfum gert í góðu árferði. Lykilskref í efnahagslegum aðgerðum er að flýta framkvæmdum sem myndu styðja við hagkerfið og búa til störf, t.d. með því að flýta uppbyggingu borgarlínunnar og með því að flýta framkvæmdum við byggingu nýs Landspítala. Þannig gætu einhverjir verkhlutar klárast í ár og væri það góð byrjun og í anda þess sem við höfum séð erlendis sem viðbrögð við Covid-19. Aðgerðirnar þurfa einnig að taka mið af þeim raunveruleika sem blasir við launafólki og bótaþegum í efnahagslegum þrengingum. Við ættum að leggja áherslu á að ljúka sanngjörnum og réttlátum kjarasamningum við þær stéttir sem enn eiga lausa kjarasamninga, sérstaklega þær sem vinna innan heilbrigðiskerfisins. Við þurfum að auka verulega fjármagn í bótakerfin, einfalda skilyrðin og jafnvel afnema þau alveg. En gleymum ekki í þessu öllu þörfinni á að halda áfram að vinna í átt að kolefnishlutleysi. Nú væri ágætt að fresta óskipulegum hugmyndum ríkisstjórnarinnar um að leggja Nýsköpunarmiðstöð Íslands af og þess í stað búa til meira svigrúm fyrir uppbyggingu umhverfisvænna sprotafyrirtækja. Þá mætti jafnframt hefja samstarf við innlend iðnaðarfyrirtæki sem hafa mikla framleiðslugetu um að búa til lækningatæki og búnað sem fer að skorta á heimsvísu. Almennt eigum við marga öfluga atvinnuvegi sem gætu hreinlega vaxið og dafnað vel undir núverandi kringumstæðum, hugverkaiðnaðurinn, tölvuleikir, hugbúnaður, kvikmyndagerð og svo fjölmargar greinar sem eru upp á sitt besta þegar hugvit Íslendinga fær tækifæri til að blómstra. Setjum aukið fjármagn í Tækniþróunarsjóð og styðjum við þær greinar sem geta sveiflað á móti samdrættinum sem við sjáum núna í ferðaþjónustunni. Margt annað þarf að gera til að tryggja bæði stöðugleika hagkerfisins og styrkleika sjálfvirku jöfnunartækjanna, hvort sem það er heilbrigðiskerfið, almannatryggingar eða burðir lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Við verðum að gera áþreifanlegar, skýrar og tímasettar áætlanir um hvernig við ætlum að bregðast við óumflýjanlegum afleiðingum þessa heimsfaraldurs. Við horfum einnig fram á það að halli kunni að verða á ríkissjóði næstu ár en það er raunveruleiki sem þarf ekki að óttast. Skuldastaðan er lág og við höfum augljós tækifæri til að styrkja við íslenskt efnahagslíf með því að heimila frekari skuldsetningu ríkissjóðs. Ríkissjóður gegnir lykilhlutverki hér. Við verðum að tryggja að í þeirri efnahagslægð sem nú ríður yfir verði ekki gripið til viðamikilla aðhaldsaðgerða sem munu koma til með að kæla hagkerfið enn frekar. Við eigum að nota fjármuni til að styrkja efnahaginn og um leið nota þá peninga sem við höfum til þess að búa til betra samfélag og auka velsæld. Sjaldan hefur verið jafn mikil þörf á því einmitt að ríkissjóður leiði sókn samfélagsins fram á við. Nú er tíminn til að snúa vörn í sókn og ekki einungis einblína á að bjarga því sem hægt er að bjarga heldur byggja upp, sækja fram og móta framtíðina.
Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka fyrir ágæta umræðu. Ég greini um margt samstöðu í þessum sal í greininni, samstöðu um það að skammtímaaðgerða er þörf til að styðja við atvinnulífið í landinu til að fleyta því yfir þessar tímabundnu þrengingar. Ég greini samstöðu um þá hugsun að í öllum okkar aðgerðum verðum við að tryggja velferð og réttindi fólksins í landinu, að það sé ávallt okkar leiðarljós í því sem við gerum. Ég greini líka samstöðu um að fólk vill sjá fjölbreyttar fjárfestingar, fjölbreyttar aðgerðir, að fjárfestingar snúist ekki bara um að leggja fleiri vegi, sem er vissulega mikilvægt, heldur þurfum við að horfa til fjölbreytni, grænna lausna, skapandi greina, nýsköpunar og rannsókna. Ég greini líka samstöðu um traust á heilbrigðisyfirvöldum okkar, á því fólki sem er vakið og sofið yfir því að tryggja velferð okkar allra, tryggja að við náum að hemja útbreiðslu veirunnar, að við náum að hægja á faraldrinum til að tryggja að innviðir okkar standist álagið og hefur gefið sig allt í það. Það er mikilvægt. Ég hlýt að segja að sá munur er á mér og hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni að ég var á staðnum, ég var í ríkisstjórninni 2009–2013, og eftir það sem við gengum í gegnum þá saman, þeir flokkar sem þá sátu í ríkisstjórn, dytti mér ekki í hug að halla orði á félaga mína í Samfylkingunni og mér dytti ekki heldur í hug að þeim sem þá voru á staðnum dytti í hug að halla orði á þann sem til að mynda stóð í stafni í fjármálaráðuneytinu, hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, sem með þáverandi hæstv. forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, leiddi þá ríkisstjórn og þá endurreisn sem hún stóð fyrir. Mér dytti ekki í hug að gera lítið úr því að þarna voru tveir flokkar sem þurftu að takast á við stór verkefni. Ég held að þegar við horfum á stöðuna eins og hún er í dag skipti einmitt máli að hafa verið á staðnum þegar það gekk yfir og átta sig á að við þurfum að vera með langtímasjónarmiðin á hreinu, kunna að meta það sem allir eru að gera og átta okkur á því að við erum öll mikilvæg í verkefnunum fram undan, hvort sem við erum hluti af ríkisstjórn eða Alþingi. Það er horft til þess sem við gerum og við eigum mikil tækifæri í að gera það vel. Ástandið er tímabundið og við höfum tækifæri í því að standa okkur í gegnum það.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni, ásamt áætlun fyrir árin 2021–2025. Ef mér væri gert að telja saman alla þá starfshópa sem hafa skilað tillögum um bættar forvarnir og allar þær áskoranir sem stjórnvöldum hafa borist þess efnis og alla þá alþjóðasamninga sem setja okkur þær skyldur á herðar að sporna gegn kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi með forvörnum myndi mér tæplega endast ræðutíminn hér í slíka upptalningu. Með öðrum orðum vil ég segja að sú heildstæða stefna og aðgerðaáætlun sem hér er lögð fram er löngu tímabær. Þessi stefna er ekki afrakstur einnar nefndar þótt nefndin sem hafi unnið stefnuna eigi svo sannarlega heiður skilinn. Stefnan er afrakstur samfélagslegrar vitundarvakningar, pólitískrar umræðu, opinberrar stefnumótunar, fræðilegra rannsókna og þrotlausrar baráttu félagasamtaka og einstaklinga. Vitundarvakning um eðli og afleiðingar kynferðislegs og kynbundins ofbeldis og áreitni hefur staðið yfir áratugum saman. Íslenskt samfélag stendur í þakkarskuld við öll þau sem hafa dregið vagninn og hannað fræðsluefni, unnið rannsóknir, mótað stefnu, dreift bæklingum, aðstoðað þolendur, tjáð sig opinberlega, heimsótt skóla, talað við börn og unglinga, fagfólk og foreldra, haldið úti umræðu á samfélagsmiðlum og svo mætti lengi telja. Þingsályktunartillagan sem hér er mælt fyrir byggir á fyrri stefnumótunarvinnu stjórnvalda um aðgerðir gegn ofbeldi og áreitni. Hún sækir fyrirmynd til vitundarvakningar um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum sem stóð yfir á árunum 2012–2015, hófst sem sagt í ríkisstjórninni sem ég átti sæti í þá ásamt fleirum, og átti rót í samningi Evrópuráðsins um varnir gegn kynferðislegri misneytingu og kynferðislegri misnotkun á börnum, einnig þekktur sem Lanzarote-samningurinn. Með vitundarvakningunni var í fyrsta sinn unnið markvisst þvert á ráðuneyti að forvörnum gegn ofbeldi gegn börnum og var fræðslu og forvörnum fyrst og fremst beint að börnum, fólki sem vinnur með börnum og að réttarvörslukerfinu. Við gerð tillögunnar er byggt á þessari reynslu og fulls samræmis hefur einnig verið gætt við áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, sem samþykkt var á þingi í júní 2019. Sú áætlun var unnin á grundvelli samstarfsyfirlýsingar fjögurra ráðherra í núverandi ríkisstjórn og viðamikils samráðs, bæði á landsvísu og innan svæða, milli félagsþjónustu, barnaverndaryfirvalda, mennta- og heilbrigðiskerfis, lögreglu og ákæruvalds. Tryggt hefur verið að þessi stefnumótun sé einnig í takti við þingsályktun um framkvæmdaáætlun í barnavernd sem samþykkt var á Alþingi vorið 2019 og samstarf félags- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra, heilbrigðisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra um breytingar í þágu barna. Þá hafa tillögurnar verið mótaðar með hliðsjón af lögum um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs, nr. 45/2019. Þessi áætlun er einnig í beinu samhengi við aðrar aðgerðir stjórnvalda til upprætingar kynferðislegs og kynbundins ofbeldis og áreitni. Má þar nefna aðgerðir sem ráðist hefur verið í í kjölfar #églíka eða #metoo-bylgjunnar, mótun stefnu til verndar kynferðislegri friðhelgi, gegn stafrænu kynferðisofbeldi og tillögur um bætta réttarstöðu brotaþola í kynferðisbrotamálum. Þá er rétt að víkja að metnaðarfullri aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota sem nú er unnið eftir innan dómsmálaráðuneytisins en til hennar voru veittar tæplega 300 millj. kr. á ársgrundvelli, auk þess sem 280 milljónir eru veittar til að uppfæra verklagsreglur og gæðastaðla og tryggja rafrænt gagnaflæði. Aðgerðaáætlunin á sér langa sögu og byggir á starfi sem hófst í tíð fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra, Ögmundar Jónassonar, og var svo haldið áfram af eftirrennurum hans allt til dagsins í dag. Það er áhugavert því að slík samfella næst sjaldnast í ráðuneytum þar sem ólíkir flokkar fara með forystu og ráðherraskipti geta verið tíð. Ég tel mikilvægt að halda þessu á lofti hér á Alþingi enda er mikilvægt að við myndum þverpólitíska samstöðu um aðgerðir til að uppræta kynbundið og kynferðislegt ofbeldi. Virðulegur forseti. Gjarnan er spurt, af hverju kynferðislegt og kynbundið ofbeldi en ekki bara allt ofbeldi. Slíkar spurningar eiga rétt á sér og vissulega er markmiðið að uppræta allt ofbeldi í samfélaginu. Hins vegar verðum við líka að líta til sérstöðu kynferðislegs og kynbundins ofbeldis og áreitni, enda er sérhæfð umfjöllun nauðsynleg til að geta upprætt það. Kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni á sér oft stað í samskiptum þar sem valdaójafnvægi er fyrir hendi, til að mynda að fullorðinn eða eldri einstaklingur beiti barn ofbeldi eða karl beiti konu ofbeldi. Ofbeldi og áreitni getur jafnframt haft mismunandi birtingarmyndir eftir því að hverjum það beinist. Ofbeldi gegn fötluðu fólki getur haft aðra birtingarmynd og fötluð börn og ungmenni geta verið útsett fyrir ofbeldi og áreitni á annan hátt og á öðrum stöðum en börn sem ekki eru fötluð. Konur eru í miklum meiri hluta þolenda og karlar í miklum meiri hluta gerenda og umfjöllun þarf að taka mið af því. Þó skal ætíð gæta að því að ofbeldi og áreitni getur beinst gegn einstaklingum af öllum kynjum. Gerendur geta jafnframt verið af öllum kynjum. Í samfélagsmiðlabylgjum á borð við #églíka eða #metoo og #höfumhátt var dregið fram hversu algengt kynbundið ofbeldi og áreitni er í okkar samfélagi, svo algengt að það jaðrar við að vera hversdagslegt. Viðfangsefnið er að breyta því og til að breyta því þurfum við að geta fjallað sérhæft um eðli og afleiðingar slíks ofbeldis. Í tillögunni er sett fram sú framtíðarsýn að kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni eigi sér hvergi stað í íslensku samfélagi. Vísað er til þess að ofbeldi og áreitni er samfélagslegur vandi og því þarf að uppræta þá þætti í samfélagsgerðinni sem leyfa slíku ofbeldi að viðgangast. Það er bæði orsök og afleiðing annars kynjamisréttis og verður einungis upprætt með samhentu átaki sem byggir á djúpstæðum skilningi á eðli og afleiðingum slíks ofbeldis. Öflug forvarnastefna er lykilþáttur í þeirri vegferð. Með forvörnum er leitast við að fyrirbyggja ofbeldi og áreitni en einnig að draga úr þeim skaða sem slík háttsemi hefur á þolendur og aðstandendur þeirra. Markviss viðbrögð við kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni og hegðun sem ýtir undir slíkt er liður í forvörnum til framtíðar. Þannig er ekki einungis nægjanlegt að fjalla um ofbeldi og áreitni heldur þarf einnig að ýta undir samskipti sem einkennast af virðingu og jafnrétti milli fólks. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að forvarnir verði samþættar kennslu og skólastarfi á öllum skólastigum og eigi sér einnig stað innan frístundaheimila og félagsmiðstöðva, í íþrótta- og æskulýðsstarfi og í öðru tómstundastarfi. Þannig er leitast við að ná til allra barna og ungmenna og byggja upp samskipti þar sem kynbundið og kynferðislegt ofbeldi og áreitni fær ekki þrifist. Mikilvægt er að beina forvörnum í gegnum skólastarf til að tryggja að öll börn öðlist þekkingu á eðli og afleiðingum ofbeldis. Gert er ráð fyrir að ráðast í gerð námsefnis fyrir öll skólastig auk fræðsluefnis um eðli og afleiðingar kynferðislegs og kynbundins ofbeldis og áreitni fyrir starfsfólk sem vinnur með börnum og ungmennum. Til að tryggja framfylgni áætlunarinnar er lagt til að Samband íslenskra sveitarfélaga ráði sérstakan forvarnafulltrúa sem vinni með skólaskrifstofum sveitarfélaga, og skólum og leikskólum utan skólaskrifstofu, að því að miðla þekkingu og fræðslu til grunnskóla og leikskóla um land allt. Fulltrúinn hafi jafnframt skilgreint hlutverk gagnvart framhaldsskólum þó að þeir heyri ekki undir sveitarfélögin en með því móti má tryggja bæði sérhæfingu og samræmingu forvarna milli skólastiga. Þá er gert ráð fyrir að beina fræðslu að fólki sem starfar með börnum, bæði til að tryggja heilbrigð samskipti og inngrip þar sem við á og til að tryggja að hlustunarskilyrði séu í lagi þegar börn greina frá ofbeldi. Meðal annars verði útbúin sérstök netnámskeið og er vonin sú að allt starfsfólk sem vinnur með börnum og ungmennum geti tekið slík námskeið. Þau eru þó aðeins grunnurinn og mikilvægt að fræðsla fari einnig fram innan skóla, stofnana og félaga með opinskárri umræðu. Allt of mörg dæmi eru um að börn reyni að greina frá reynslu af ofbeldi og áreitni oftar en einu sinni áður en þau fá viðeigandi aðstoð. Í slíkum tilfellum geta ofbeldismenn tekið sér skilgreiningarvald yfir því hvað hefur í raun og veru gerst og fyrir vikið líður oft langur tími frá því að ofbeldi er framið þar til þolandi leitar sér aðstoðar. Að stytta þennan tíma er til mikilla hagsbóta bæði fyrir þolendur sem fá þá aðstoð fyrr og losna ef til vill úr vítahring ofbeldis og fyrir samfélagið þar sem meiri líkur eru á að gerendur þurfi að axla ábyrgð á gjörðum sínum. Það hefur forvarnagildi í sjálfu sér að rjúfa þögnina þar sem ofbeldismenn eru ólíklegri til að geta haldið áfram að beita ofbeldi í skjóli þagnar. Í tengslum við stefnumótunina sem liggur til grundvallar þingsályktunartillögunni var efnt til víðtæks samráðs við stofnanir, félagasamtök og fræðafólk sem starfar að forvörnum og drögin voru jafnframt kynnt í samráðsgátt stjórnvalda. Voru nokkrar breytingar gerðar á áætluninni til að bregðast við athugasemdum umsagnaraðila. Einkum lúta þær að betri útfærslu hvað varðar forvarnir gegn ofbeldi og áreitni sem beinist gegn fötluðum börnum og ungmennum. Fötluð börn og ungmenni eiga að fá sömu fræðslu og önnur börn, bæði hvað varðar kynlíf og kynheilbrigði og hvað varðar ofbeldi og áreitni, þótt í einhverjum tilfellum kunni að vera ástæða til að vinna að nánari útfærslu á námsefni, t.d. á auðlesnu máli. Ætlunin er að forsætisráðherra muni bera stjórnsýslulega ábyrgð á aðgerðaáætluninni en hún byggir augljóslega á náinni samvinnu við mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra og heilbrigðisráðherra vegna þátttöku ráðuneyta þeirra og fagstofnana þeirra. Heildarkostnaður við framkvæmdina er metinn töluverður eða á tæpar 160 millj. kr. næstu fimm árin, en hljóti tillagan brautargengi hér á Alþingi verður tryggt fé til áætlunarinnar innan ramma forsætisráðuneytis. Herra forseti. Ég hóf mitt mál á því að vísa til þess að sú stefnumótun sem hér liggur fyrir er löngu tímabær. Þrátt fyrir mjög viðamikið starf víða í samfélaginu í þágu forvarna hefur aldrei verið mótuð heildstæð stefna um forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni. Eftir slíku hefur þó ítrekað verið kallað auk þess sem ríkar kröfur hvíla á íslenskum stjórnvöldum vegna alþjóðlegra skuldbindinga, m.a. í tengslum við samninga sem tryggja réttindi barna, réttindi kvenna og réttindi fatlaðs fólks. Eins og okkur finnst nú ekkert leiðinlegt að segja frá hefur Ísland vakið athygli fyrir góðan árangur í kynjajafnréttismálum á heimsvísu, en ef við ætlum að standa undir nafni þá er það skylda okkar að láta ekki þar staðar numið heldur halda áfram að uppræta kynbundið misrétti. Kynferðislegt og kynbundið ofbeldi er skýrasta birtingarmynd misréttisins, bæði orsök þess og afleiðing. Ég vona því að tillagan fái góðan hljómgrunn á Alþingi og faglega umfjöllun. Ég óska eftir því að henni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Ég vil ræða nokkur atriði úr skýrslu forsætisráðherra um stöðu og þróun jafnréttismála 2018 og 2019 sem var birt í aðdraganda jafnréttisþings nú í febrúar. Ég vil þakka hæstv. ráðherra þennan flutning áðan þar sem hún fór afskaplega vel yfir það sem fram undan er í vinnu allsherjar- og menntamálanefndar vegna þessa máls. Árið 2018 var nefnd til að meta umfang kynferðislegrar áreitni, kynbundinnar áreitni eða ofbeldis auk eineltis á íslenskum vinnumarkaði skipuð undir forystu Ástu Snorradóttur. Í skýrslunni sem nefndin lét vinna, Valdbeiting á vinnustað – rannsókn á algengi og eðli eineltis og áreitni á íslenskum vinnumarkaði, kemur fram að um einn af hverjum tíu á vinnumarkaði hefur upplifað kynbundna áreitni á vinnuferli sínum. Þó er þessi tölfræði því miður kynjaskipt en um 17% kvenna og um 4% karla hafa upplifað kynbundna áreitni á vinnumarkaði. Þá er starfsfólk í umönnunarstörfum líklegast til að hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni á vinnustað og þar á eftir kemur starfsfólki í þjónustu- og verslunarstörfum. Það er auðvitað ólíðandi að nokkur þurfi að þola kynferðislegt áreiti eða ofbeldi á vinnustað. Á vinnustað á manneskja að vera örugg og upplifa sig þannig. Umhverfið á að vera þannig úr garði gert að hún geti vaxið og dafnað. Mig langar í þessu samhengi að ræða stöðu láglaunakvenna af því að mikið hefur verið rætt um stöðu þeirra upp á síðkastið og þá sér í lagi í tengslum við kjarasamninga. Ég fagna því að forsvarsmenn verkalýðshreyfingarinnar hafi vakið athygli á stöðu þeirra og er mikilvægt að umræðan um stöðu láglaunakvenna haldi áfram. Þær vinna störf sem samfélagið gæti sannarlega ekki verið án og þær vinna störf sem snerta okkur öll á einn eða annan hátt. Samfélagið myndi ekki ganga án þeirra. Því miður höfum við sem samfélag kerfisbundið vanmetið þennan lykilstarfskraft allt of lengi og því er ánægjulegt að sú vegferð sé hafin að rétta við kjör láglaunakvenna þótt langt sé í land enn þá. Þessi rannsókn sýnir aftur á móti að það er ekki einungis efnahagslega hliðin sem birtist á launaseðlinum í lok hvers mánaðar sem við þurfum að huga að. Við verðum að taka allt starfsumhverfið til gagngerrar skoðunar. Jafnvel þarf hugarfarsbreytingu í samfélaginu öllu gagnvart fólki sem sinnir slíkum störfum til að rétta þeirra hlut við og ekki seinna vænna. Ég trúi nefnilega að umönnunarstörf muni koma til með að vera enn mikilvægari með tímanum. Eins og við þekkjum öll erum við að eldast sem þjóð og fyrirséð að við þurfum fleiri í framtíðinni í umönnunarstörf. Það skýtur þá auðvitað skökku við að í starfsumhverfinu þurfi konur alla jafna að búa við þann ótta sem fylgir því að vera áreittar eða beittar ofbeldi. Ég tala nú ekki um að launin séu eins og raun ber vitni þegar við þurfum fleiri í þessi störf. Á því erum við byrjuð að ráða bót og höldum því að sjálfsögðu áfram. Mig langar líka aðeins að ræða alþjóðlegu #églíka-ráðstefnuna sem haldin var í Hörpu í september. Þar var um að ræða yfirgripsmestu alþjóðlegu ráðstefnu sem haldin hefur verið um það sem við höfum kallað #metoo og hlaut hún mikla og verðskuldaða athygli innan sem utan landsteinanna. Þessi ráðstefna var mikilvægt framlag landsins til hreyfingarinnar á heimsvísu og eiga þau öll sem áttu hlut í því að skipuleggja þennan viðburð mikið hrós skilið. Ég tel að frásagnir kvenna af erlendum uppruna og umfjöllun um stöðu fatlaðra kvenna sem búa við atvinnu- og framfærsluóvissu hafi m.a. verið sérstaklega mikilvægt innlegg í #metoo-umræðuna hérlendis. Kyn, stétt, kynþáttur, þjóðerni og samfélagsleg sérstaða og staða að öðru leyti eru órjúfanlegi þættir í #metoo-umræðunni og framhaldi hennar. Það er því gott að fjölbreyttar raddir hafi fengið að heyrast á þessari ráðstefnu. Oft er rætt um Ísland sem eins konar jafnréttisparadís. Óneitanlega hefur náðst mikill árangur í jafnréttismálum hér á landi og við megum vera stolt af þeim framförum sem hafa átt sér stað og áföngum sem hefur þegar verið náð. Það er því nauðsynlegt að við höldum áfram á þeirri braut af því að sá árangur sem náðst hefur á að vera okkur hvatning til áframhaldandi framfara á því sviði. Þingsályktunartillagan sem við fjöllum hér um frá hæstv. forsætisráðherra er lykilliður í því sameiginlega verkefni okkar að uppræta kynferðislegt og kynbundið áreiti og ofbeldi. Jafnframt tel ég að tillagan sé hluti af enn stærri baráttu fyrir jafnrétti á öllum sviðum samfélagsins og sannarlega bind ég vonir við að þær aðgerðir og sú sýn sem birtist í tillögunni, með áherslu á eflingu aldursmiðaðrar kennslu, forvarna í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum, muni stuðla að auknu jafnrétti og betra samfélagi fyrir okkur öll. Þess vegna tel ég afar mikilvægt að við náum að afgreiða þessa tillögu á þinginu þetta vorið.
Virðulegi forseti. Ég ætla að koma hér örstutt upp til að fagna sérstaklega þessari tillögu til þingsályktunar um forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni, ásamt áætlun fyrir árin 2021–2025. Í tillögunni er lagt til að Alþingi álykti að forvarnir skuli byggjast á markvissri kennslu á öllum skólastigum í samvinnu við heilsugæslu, frístundaheimili og félagsmiðstöðvar og kennslan grundvallist á gagnreyndri þekkingu sem hæfi aldri og þroska nemenda á hverju skólastigi. Það er vel rakið í tillögunni hvernig þessi áætlun tengist ýmiss konar vinnu sem farið hefur fram á undanförnum árum og fer fram nú samhliða, m.a. er vísað til vitundarvakningarverkefnisins gegn ofbeldi 2012–2015. Ég tel að það hafi í rauninni umbylt umræðunni á þessu sviði í skólum. Þess vegna er mjög mikilvægt að þetta verkefni haldi nú áfram með markvissum hætti. Þessar tillögur og þessi vinna sé ég líka að er algjörlega í þeim anda sem unnið er að í viðamikilli vinnu að umbótum í málefnum barna. Þverpólitísk nefnd er m.a. að störfum þar sem gert er ráð fyrir að samþætta ýmiss konar forvarnavinnu og stuðning við börn og fjölskyldur þvert á heilsugæslu, skólastarf, frístundaheimili og félagsþjónustu. Það sem lögð er mikil áhersla á og ég tel að skipti mjög miklu máli er að byrjað er á grunninum, sem er símenntunin. Það vill nefnilega oft gleymast í svona verkefnum að tryggja þarf að allir þeir sem starfa með börnum, hvort sem er í heilsugæslunni eða á mismunandi skólastigum, hafi tækifæri til að átta sig á því námsefni sem verið er að leggja fram og fái tækifæri til að setja verkefnið í stærra samhengi við aðra vinnu sem fram fer í samfélaginu. Á sama hátt er mjög mikilvægt að þarna er gert ráð fyrir að til verði aðgengilegt námsefni fyrir öll skólastigin því að það er mikilvægt að kennari og leiðbeinandi á hverjum tíma nái tökum á grunninum, en það er líka gott að hafa námsefnið til að geta leitt nemendur áfram. Ég tel að þegar unnið er með þessum hætti skapist alvörutækifæri til að breyta menningu og það er ætlunin með þessu verkefni. Eins og fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra er kynferðislegt og kynbundið ofbeldi og áreitni bæði afleiðing og orsök mismununar. Það er því lykill að jafnrétti að bæta úr. Mig langar að nefna a.m.k. þrjár aðgerðir. Ein er aðgengi að námsefni og fræðsluefni. Þar er lagt til að allt námsefni sem til verður í tengslum við aðgerðaáætlunina verði gert aðgengilegt í leitarbrunni á vefsvæði Menntamálastofnunar. Það er einmitt það sem skort hefur á með undanfarandi verkefni og því mikilvægt að tekið sé afgerandi af skarið um að námsefninu verði safnað saman. Það er t.d. erfitt að finna núna námsefni sem hefur reynst vel og fræðslumyndir í tengslum við verkefnin Fáðu já, Stattu með þér og Leiðin áfram. Það er mikilvægt að það sé aðgengilegt alls staðar. Svo langar mig að nefna verkefni A.7., sem er fræðsluátak um vernd kynferðislegrar friðhelgi. Það er eina verkefnið í rauninni sem gert er ráð fyrir að muni ná til alls samfélagsins. Hin eru öll bundin við ungmenni. Ég held að það sé mjög mikilvægt því að þó að það sé skýrt að forvarnir sem unnar eru með börnum og ungmennum skili mestum árangri þá getur í ákveðnum tilfellum verið mjög mikilvægt að vekja allt samfélagið til umhugsunar samhliða. Mig langar svo að nefna sérstaklega, í tengslum við þróun námsefnis fyrir framhaldsskóla, og benda á að mikilvægt er í því sambandi að huga að sérstökum aðstæðum á heimavistum. Heimavistir eru sérstakt umhverfi og að því þarf að hyggja þegar samið er námsefni fyrir framhaldsskólastigið. Á sama hátt langar mig að nefna að í fræðsluefni í íþrótta- og æskulýðsstarfi og öðru tómstundastarfi verði hugað sérstaklega að aðstæðum í ferðalögum, hvort sem það er í langferðabílum eða gistingu í skólastofum eða við einhverjar aðrar aðstæður. Þar eru oft uppi sérstakar aðstæður sem ungmenni er ekki vön dagsdaglega. Að lokum langar mig að nefna að mikilvægt er að námsefnið sé hugsað fyrir alla hópa samfélagsins, þar á meðal börn og ungmenni af erlendum uppruna. Það mætti lengi halda áfram og fara í gegnum þessar aðgerðir en þetta eru meginatriðin sem ég hafði áhuga á að koma að við fyrri umræðu. Eins og ég sagði í upphafi fagna ég þingsályktunartillögunni og styð það heils hugar að hún fái vandaða umfjöllun og afgreiðslu á yfirstandandi þingi
Hæstv. forseti. Ég vil í fyrsta lagi fagna því að þessi tillaga er komin fram. Mér þykir það kannski táknrænt að hún skuli koma fram á þinginu núna þegar nýbúið er að dæma til fangelsisvistar hugsanlega holdgerving þess kerfis sem hefur farið fram með ofbeldi gagnvart konum sérstaklega og nýtt sér yfirburðastöðu sína og er kannski sú persóna sem hratt af stað því átaki sem við þekkjum undir nafninu #églíka. Mér þykir mjög táknrænt að tillagan skuli koma fram akkúrat um þetta leyti og sýnir okkur kannski hvernig hægt er að vinna mál áfram og hvernig hægt er að hafa áhrif inn í framtíðina. Það var reyndar annað atriði sem ég vildi koma á framfæri varðandi þingsályktunartillöguna áður en hún fer til nefndar. Hún er mjög vel samansett og skýr markmið sett, hverjir séu samstarfsaðilar o.s.frv., ég fletti tillögunni og það vakti athygli mína að ég sá hvergi þjóðkirkjuna. Í þessu plaggi sá ég hvergi þjóðkirkjuna eða önnur trú- og lífsskoðunarfélög. Ef við erum að tala um forvarnir og ef við ætlum að byrja t.d. strax í barnastarfi er hægt að vekja athygli á því að þjóðkirkjan stendur fyrir mjög öflugri barnastarfi. Það ætti auðvitað að kenna fólki um samskipti, viðmið og landamæri líka í t.d. fermingarfræðslu og annarri fræðslu sem fylgir því sem kallað er borgaraleg ferming, en er kannski frekar manndómsvígsla vegna þess að í borgaralegri fermingu er ekki verið í sjálfu sér að staðfesta neitt heldur er verið að innræta siðfræði, sem er náttúrlega mjög gott. Hér er talað um skólana og leikskólana og ef við ætlum að taka þetta spektrúm og ef við erum að hugsa um uppeldisleg áhrif og hafa áhrif á öll kyn til framtíðar, tel ég að til að ná enn betri og enn breiðari skírskotun þá ætti kirkjustarf og starf trúfélaga heima í þessari tillögu. Ég stóð nú upp mest til að benda á þetta til að hægt verði að taka það til umræðu og athugunar þegar væntanlega allsherjar- og menntamálanefnd tekur við málinu. Mér fannst þetta stinga í stúf miðað við hversu vel aðgerðaáætlanirnar eru meitlaðar og hversu vel er tekið til hverjir eiga að taka þátt. Mér fannst þetta atriði eiginlega vanta inn í og á því vildi ég vekja athygli. Ég segi aftur: Ég fagna því að tillagan er komin fram. Það vill svo til að akkúrat í þessari viku hefði átt að standa yfir mjög glæsileg ráðstefna vestur í New York á vegum Sameinuðu þjóðanna, hún stendur reyndar yfir en er mjög fámenn miðað við það sem venjulega er. Það sem er kannski merkilegt fyrir okkur Íslendinga varðandi akkúrat þá ráðstefnu er að hlustað er mjög gaumgæfilega á rödd Íslendinga, bæði á þessum ráðstefnum Sameinuðu þjóðanna og líka er hlustað mjög rækilega eftir rödd Íslendinga á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þegar jafnréttismál ber á góma. Það er litið til Íslendinga um framfarir og þróun í jafnréttismálum og forvörnum. Þess vegna gerir það mann líka stoltan að þessi tillaga skuli vera komin fram og að það sé t.d. hægt að kynna þessa áætlun á næstu ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem tekur til bæði kvenna og barnastarfs o.s.frv. Ég held að við ættum að gera það, við ættum að sýna alheiminum hvað það er sem við getum og hvað við erum að gera og getum fært fram í þeim efnum. Ég veit að við Íslendingar höfum gert það m.a. í þróunarstarfi o.s.frv. en ég tel að við eigum að halda á lofti hlutum eins og þessum. Ég tel að þessi tillaga staðfesti einmitt það hversu ríkur vilji er á Íslandi til að efla forvarnir og efla baráttuna gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni og enn fremur að vekja athygli á þeirri áherslu sem íslensk stjórnvöld hafa í gegnum tíðina lagt á jafnréttismál í víðustum skilningi þess orðs.
Herra forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls undir þessari umræðu og þakka jákvæðar undirtektir. Ég vil segja að ég er hjartanlega sammála síðasta ræðumanni, hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, að ég held að þetta geti, ef við göngum vel frá þessu hér í þinglegri meðferð, orðið okkur til sóma og hvað þá þegar tillagan er komin til framkvæmda og við farin að sjá hana í verki í skólum og öðru tómstunda- og frístundastarfi. Ég kom fyrst og fremst upp til að bregðast við þeirri ábendingu sem kom fram í máli hv. þingmanns sem talaði hér síðast. Það er rétt að þjóðkirkjan og önnur trúfélög voru ekki kölluð til. Hins vegar var haft samráð við æskulýðsstarf innan trúfélaga. KFUM og KFUK komu t.d. að undirbúningi og voru mjög öflug í undirbúningi þessarar tillögu, en ég tel að það gefist gott tækifæri til þess í meðförum hv. allsherjar- og menntamálanefndar að kalla fleiri til. Aðaláherslan, eins og ég kom að í framsöguræðu minni, er á skólana því að þar náum við til allra barna, en að sjálfsögðu er mikilvægt að önnur félög, t.d. trúfélög, geti nýtt sér þetta efni þannig að ég tel tilvalið að kalla þau til sem og fleiri aðila sem kunna ekki endilega að hafa verið með í undirbúningnum því að ég held að þetta efni sem við erum að tala um muni nýtast öllum þeim sem starfa með börnum og ungmennum og þjóna því mikilvæga markmiði að útrýma kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi og áreitni í samfélagi okkar. Það er samfélagsleg meinsemd og kannski eitt það sem stendur einna helst í vegi fyrir því að við getum náð markmiði okkar um fullt jafnrétti kynjanna og við höfum sagt að við ætlum að ná því ekki seinna en árið 2030 undir formerkjum heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna, sem hv. þingmaður þekkir náttúrlega vel eftir þátttöku okkar á kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. En það er enn langt í land, en þetta getur verið mikilvægur áfangi í að ná því markmiði. Að öðru leyti þakka ég fyrir og vona að þingleg meðferð skili því að þingið ljúki afgreiðslu málsins á þessu þingi.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á upplýsingalögum, nr. 140/2012. Forsaga málsins er sú að þann 16. mars 2018 skipaði ég nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis sem var m.a. falið að fara yfir gildandi upplýsingalög og meta hvort þörf væri á lagabreytingum. Nefndin skilaði frumvarpi og eins og hv. þingmenn rekur minni til var afgreitt frumvarp á síðasta löggjafarþingi, samanber lög nr. 72/2019, en með þeim voru gerðar ýmsar breytingar á upplýsingalögum. Meðal annars var gildissvið laganna víkkað út þannig að þau næðu yfir stjórnsýsluþætti starfsemi Alþingis og dómstóla og kveðið var á um skyldu ráðuneyta til frumkvæðisbirtingar upplýsinga úr málaskrám sínum en sú skylda tekur gildi um næstu áramót. Við meðferð frumvarpsins á Alþingi barst hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd umsögn frá Samtökum atvinnulífsins þar sem lagðar voru til frekari breytingar á upplýsingalögum sem varða réttarstöðu svokallaðra þriðju aðila, þ.e. þeirra sem geta átt hagsmuna að gæta af því að aðgangur verði veittur að tilteknum upplýsingum. Í kjölfarið voru tillögurnar teknar til skoðunar í forsætisráðuneytinu og niðurstaðan sú að hluti þeirra gæti verið til bóta miðað við gildandi rétt. Réttur almennings til aðgangs að gögnum í vörslu opinberra aðila lýtur ýmsum takmörkunum, þar á meðal vegna einkahagsmuna einstaklinga og mikilvægara fjárhags- eða viðskiptahagsmuna fyrirtækja og annarra lögaðila. Þegar beiðni um gögn getur varðað hagsmuni þriðja aðila telst hann hins vegar ekki aðili máls í skilningi stjórnsýslulaga og hefur takmarkaða möguleika á því að hafa áhrif á niðurstöðu um rétt beiðanda til aðgangs. Þannig nýtur þriðji aðili hvorki andmælaréttar né réttar til að krefjast endurskoðunar á ákvörðun um að veita aðgang að gögnum ef hann telur að hún muni skaða hagsmuni sína. Það er hins vegar oft nauðsynlegt að afla afstöðu þriðja aðila til afhendingar gagna sem þá varða. Í 2. mgr. 17. gr. upplýsingalaga er því kveðið á um að stjórnvaldi eða þeim sem hefur beiðni til afgreiðslu sé heimilt að skora á þann sem upplýsingar varða að upplýsa hvort hann telji að þær eigi að fara leynt. Þessi regla felur í sér útfærslu á rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins sem kveður á um að mál skuli vera nægjanlega upplýst til að unnt sé að taka ákvörðun í því. Í framkvæmd skortir hins vegar oft á að opinberir aðilar afli afstöðu þriðja aðila til afhendingar gagna áður en gagnabeiðni er afgreidd. Með 1. gr. frumvarpsins er því lagt til að orðalagi ákvæðisins verði breytt á þá leið að skylt sé að afla slíkrar afstöðu nema það sé augljóslega óþarft. Með orðalaginu „augljóslega óþarft“ er til að mynda horft til tilvika þar sem afstaða þriðja aðila getur, að mati þess sem hefur beiðni til afgreiðslu, ekki haft nein áhrif á rétt beiðanda til aðgangs. Atvik geta verið þannig að löng framkvæmd, t.d. úrskurðarframkvæmd úrskurðarnefndar um upplýsingamál, segir til um að almenningur eigi rétt á tilteknum upplýsingum þó að það sé fjallað um hagsmuni þriðja aðila. Þá getur verið að afstaða þriðja aðila til afhendingarinnar liggi þegar fyrir og þá er augljóslega óþarft að afla hennar að nýju. Sama gildir þegar upplýsingarnar sem um ræðir hafa þegar birst opinberlega með lögmætum hætti og aðgangur beiðanda getur því ekki stefnt hagsmunum þriðja aðila í hættu. Loks kann að vera að umbeðnar upplýsingar varði einkahagsmuni margra þriðju aðila þar sem hagsmunir hvers og eins eru eðlislíkir og tiltölulega auðvelt að taka afstöðu til þess hvort þeir vega þyngra en hagsmunir þess sem óskar aðgangs. Í slíkum tilvikum, eins og ég hef nefnt hér, kann að vera augljóslega óþarft að afla afstöðu allra þessara aðila til þess að aðgangur verði veittur. Tilvik þar sem kemur til greina að beita þessari reglu eru hér ekki tæmandi talin heldur þarf að fara fram mat í hvert sinn sem beiðni berst um aðgang að gögnum um það hvort þau lúti að nægjanlega ríkum einkahagsmunum þriðja aðila til að skylt sé að afla afstöðu hans til afhendingarinnar. Eins og ég vék að fyrr í ræðu minni hefur þriðji aðili takmarkaða möguleika á því að leita réttar síns ef hann telur að ákvörðun um aðgang að gögnum stefni hagsmunum sínum í hættu. Í raun er ekki um annan kost að ræða en að sækja skaðabætur fyrir tjónið sem hlýst af afhendingunni en engin leið til að koma í veg fyrir það. Sama gildir þegar úrskurðarnefnd um upplýsingamál kveður upp úrskurð sem þriðji aðili telur að muni leiða til tjóns fyrir sig. Með frumvarpinu er því lagt til að þriðji aðili fái rétt til að krefjast frestunar á réttaráhrifum úrskurðar nefndarinnar á meðan málið er borið undir dómstóla. Samkvæmt 24. gr. upplýsingalaga getur stjórnvald eða annar aðili sem fellur undir gildissvið laganna sent úrskurðarnefndinni slíka kröfu ef viðkomandi telur nauðsynlegt að bera úrskurð nefndarinnar undir dómstóla. Fallist nefndin á það skal málið lagt fyrir dóm innan sjö daga frá birtingu ákvörðunar um frestun og óskað eftir því að það hljóti flýtimeðferð fyrir héraðsdómi. Ef beiðni um flýtimeðferð er synjað skal málið höfðað innan sjö daga frá synjuninni. Í framkvæmd hefur úrskurðarnefndin litið svo á að með heimild til að fresta réttaráhrifum séu fyrst og fremst höfð í huga tilvik þar sem í húfi eru tiltölulega mikilvægir hagsmunir, ekki síst hagsmunir einkaaðila sem gætu verið skertir með óbætanlegum hætti ef veittur yrði aðgangur að gögnum eða upplýsingum um þá í andstöðu við ákvæði upplýsingalaga eins og þau kynnu síðar að verða skýrð af dómstólum. Með hliðsjón af því er lagt til í 3. gr. frumvarpsins að viðkomandi einkaaðilar fái rétt til að krefjast frestunar réttaráhrifa í eigin nafni en heimild til frestunarinnar verði bundin sömu skilyrðum og gildir um hinn kærða í málinu. Réttur þriðja aðila til að krefjast frestunar réttaráhrifa úrskurðar er háður því að viðkomandi hafi raunhæfan möguleika á því að vita að slíkur úrskurður hefur verið kveðinn upp. Er því lagt til með 2. gr. frumvarpsins að úrskurðarnefndin sendi þriðja aðila afrit úrskurðar þegar kveðið er á um skyldu til að veita aðgang að gögnum sem varða mikilvæga og virka einkahagsmuni þriðja aðilans. Loks er í frumvarpinu gerð sú tillaga að Framkvæmdasýsla ríkisins geti skipst á vinnugögnum við opinbera aðila sem stofnunin aðstoðar án þess að þau missi stöðu sína sem vinnugögn í skilningi upplýsingalaga. Almenna reglan er sú að veita ber aðgang að vinnugögnum ef þau hafa verið afhent utanaðkomandi en vegna hlutverks Framkvæmdasýslunnar við búning opinberra framkvæmda þykir rétt að ýmis undirbúningsgögn sem berast á milli hennar og opinberra aðila geti áfram notið verndar. Herra forseti. Með frumvarpi þessu er lagt til að gerðar verði ýmsar breytingar á upplýsingalögum í þeim tilgangi að bæta og skýra réttarstöðu þriðja aðila, þ.e. þeirra sem geta átt hagsmuna að gæta af því að veittur verði aðgangur að tilteknum upplýsingum samkvæmt lögunum. Breytingunum er ekki ætlað að stuðla að takmörkunum á upplýsingarétti almennings heldur er markmið að tryggja eins og kostur er að afstöðu þriðja aðila sé aflað þegar tilefni er til. Þá verður að telja eðlilegt að einstaklingar og fyrirtæki fái heimild til að bera úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál um einkahagsmuni sína undir dómstóla með sömu skilyrðum og opinberir aðilar hafa nú samkvæmt upplýsingalögum. Herra forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og 2. umr. að þessari lokinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta mál. Ég er með nokkrar spurningar. Vissulega finnst mér mikilvægt að bæta réttarstöðu þriðja aðila og það er mikilvægt að við séum öll viss um okkar réttarstöðu þegar kemur að framfylgd upplýsingalaga. Ég tel að það sé okkur öllum til gagns að það liggi skýrt fyrir hvernig það er. Það skiptir máli hvernig við nálgumst þetta viðfangsefni og hvort mögulegra mótvægisaðgerða sé þörf ef líklegt þykir að málsmeðferðartími fyrir úrskurðarnefnd upplýsingamála lengist fyrir vikið, að það taki fjölmiðla og einstaklinga lengri tíma að fá lausn sinna mála hjá úrskurðarnefndinni vegna þeirra auknu krafna sem gerðar eru á úrskurðarnefndina og vegna þess nýja möguleika að kæra á úrskurði frá þriðja aðila geti frestað réttaráhrifum ákvörðunar úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Ég vil því fyrsta kastið spyrja hæstv. ráðherra: Stendur til að efla úrskurðarnefnd um upplýsingamál sem því nemur að hún geti tekist á við þann langa hala mála sem hefur verið mjög tímafrekt að takast á við? Hefur ráðherra einhverjar hugmyndir um hvað það þýðir ef einstaklingur kærir og óskar eftir frestun réttaráhrifa í núverandi stöðu í dómskerfinu? Hvað þýða það mikla tafir? Er hægt að fara í venjulegt ferli hjá dómstólum? Mun það jafnvel taka ár að fá niðurstöðu úr því máli? Hefur hæstv. ráðherra metið hvaða áhrif þetta kunni að hafa á t.d. fjölmiðla sem hafa kannski lítið með þær upplýsingar að gera ári síðar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir andsvarið. Ég vil í fyrsta lagi segja að við höfum verið að vinna að því að styrkja aðbúnað úrskurðarnefndarinnar með auknu mannahaldi og aldrei hafa fleiri úrskurðir verðið kveðnir upp. Hins vegar er málsmeðferðartíminn enn of langur því að það eru allmörg mál á borði nefndarinnar, það verður ekkert litið fram hjá því. Hv. þingmaður spyr: Mun þetta lengja tímann? Í fyrsta lagi erum við að setja mjög þrönga tímafresti inn í frumvarpið. Í öðru lagi er þetta ekki víðtæk heimild. Ef við lítum til þeirra tilvika þar sem opinberir aðilar hafa verið að óska eftir því að fá þessar undanþágur hafa komið 30 beiðnir og aðeins verið fallist á tvær, af því að heimildin er þröng fyrir opinbera aðila. Við erum að leggja til sambærilega heimild fyrir einkaaðila í þessu tilviki en eigum ekki von á því að það hafi endilega nein skriðuáhrif á málsmeðferðartíma almennt og alls ekki málsmeðferðartíma nefndarinnar því að þetta snýst í raun bara um það sem gerist eftir að nefndin kveður upp úrskurð sinn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar en ég er kannski enn svolítið að spyrja hvort það hafi verið skoðað hversu langan tíma beiðni um frestun á réttaráhrifum geti tafið málsmeðferð. Er hægt að fara í venjulegt dómsmálaferli eða hvernig var það metið hvernig slík málsmeðferð myndi fara fram? Svo leikur mér forvitni á að vita hvað geri það að verkum að lögð eru til í frumvarpinu þau nýmæli að gagnasendingar á milli opinberra aðila um framkvæmdir á vegum ríkisins skuli teljast vinnugögn. Hvers vegna þurfti að fara sérstaklega í þær aðgerðir og hver var rökstuðningurinn á bak við það að takmarka aðgengi að þessum upplýsingum miðað við kannski aðrar framkvæmdir eða aðrar aðgerðir sem stofnanir ríkisins standa í en þurfa samt sem áður að sætta sig við að verði að upplýsingalagaskyldum gögnum við viðskipti milli stofnana?
Herra forseti. Já, við horfum til þess að gefinn sé þröngur frestur til að leita eftir þessari undanþágu, sjö dagar, og síðan sé það flýtimeðferð fyrir dómstólum fari svo að úrskurðarnefndin fallist á það. Ég nefndi hér hlutföllin eins og þau hafa verið gagnvart opinberum málum þannig að við erum fyrst og fremst að segja að sama regla gildi milli opinberra aðila og einkaaðila. Í því eru fólgin ákveðin jafnræðisrök og við töldum rétt - ef hv. þingmann rekur minni til þeirra umsagna sem bárust við upplýsingalagafrumvarpið á sínum tíma - að bregðast við þessu. Við teljum að með því að hafa rammann þröngan og heimildirnar þröngar feli þetta ekki í sér takmarkanir á upplýsingarétti almennings. Hvað varðar Framkvæmdasýsluna nýtur hún ákveðinnar sérstöðu sem sú stofnun sem í raun annast opinberar framkvæmdir, hvaða nafni sem þær kunna að nefnast, þ.e. byggingarframkvæmdir. Þetta er í raun vegna ábendinga sem hafa borist um að mikilvægt sé að geta afhent vinnugögn og þau séu áfram bundin trúnaði sem vinnugögn áður en þau verða endanleg við undirbúning margháttaðra slíkra framkvæmda. Við vildum taka tillit til þess. Það kann að vera að eitthvað svipað, og ég tel að nefndin ætti kannski að ræða það, gæti til að mynda átt við um Vegagerðina sem er hin stóra framkvæmdastofnunin. Það þekki ég ekki. En þetta er vegna ábendinga sem við fengum frá Framkvæmdasýslu ríkisins.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Orkusjóð, á þskj. 1083, 639. mál. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði sérstök lög um starfsemi Orkusjóðs. Sögu Orkusjóðs má rekja aftur til ársins 1946 og voru verkefni hans lengi vel falin í almennri uppbyggingu raforku- og hitaveitna um allt land. Á síðari árum hafa áherslur sjóðsins að miklu leyti færst almennt yfir í stuðning við orkuskipti og notkun innlendra endurnýjanlegra orkugjafa, t.d. stuðning við varmadælur á köldum svæðum og uppsetningu hleðslustöðvar fyrir rafbíla á landsvísu. Í lögum er fjallað um Orkusjóð og hlutverk hans í 8. gr. laga um Orkustofnun, nr. 87/2003. Hefur sú hlutverkalýsing verið óbreytt um nokkur ár og takmarkar gildandi lagarammi að vissu leyti svigrúm stjórnvalda til að fela Orkusjóði víðtækari verkefni en þau sem þar eru tilgreind. Með hliðsjón af þeirri reynslu og þekkingu sem byggst hefur upp hjá Orkusjóði telst æskilegt að ákveðið svigrúm sé til staðar til að fela Orkusjóði að styrkja orkutengd verkefni sem eru á hverjum tíma í samræmi við almenna stefnumótun stjórnvalda, jafnt á sviði orkumála, nýsköpunar, byggðamála og loftslagsmála. Með frumvarpinu eru því lagðar til breytingar til að kveða skýrar á um hlutverk Orkusjóðs, fyrirkomulag og stjórnsýslu. Það er liður í almennri eflingu sjóðsins í samræmi við vaxandi hlutverk hans á undanförnum árum og almenna stefnumótun stjórnvalda á sviði orkumála. Orkusjóður gegnir lykilhlutverki í aðgerðum stjórnvalda í orkuskiptum, innleiðingu nýsköpunar í orkumálum og samspili orkumála og loftslagsmála. Af þeim sökum er talið rétt að styrkja stoðir Orkusjóðs og regluverk með setningu sérlaga um sjóðinn. Var við samningu frumvarpsins höfð hliðsjón af öðrum sérlögum um sjóði á vegum ríkisins, svo sem lög um fjarskiptasjóð. Sem kunnugt er hefur undanfarin tvö ár verið unnið að langtímastefnu í orkumálum, orkustefnu, og er ráðgert að hún líti dagsins ljós á næstu vikum. Efling Orkusjóðs styður við langtímasýn í orkumálum þar sem hann hefur reynst vel sem eitt helsta verkfæri stjórnvalda við að koma til framkvæmda ýmsum aðgerðum sem tengjast markmiðum og áherslum stjórnvalda um orkuskipti og uppbyggingu orkuinnviða. Með frumvarpinu er tryggð viðeigandi lagaumgjörð um Orkusjóð til að stjórnvöld hafi kost á og geti beitt honum með skilvirkum og hagkvæmum hætti til að ná fram markmiðum stjórnvalda. Nánar tiltekið er með frumvarpinu lagt til að hlutverk Orkusjóðs verði skilgreint með þeim hætti að það verði að stuðla að hagkvæmri nýtingu orkuauðlinda landsins með styrkjum eða lánum, einkum til aðgerða er miða að því að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum. Jafnframt er með frumvarpinu lagt til að Orkusjóður styðji við verkefni sem stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni á sviði orkumála og orkutengd verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að Orkusjóður verði áfram í eigu íslenska ríkisins og heyri stjórnarfarslega undir ráðherra orkumála sem skipar þriggja manna stjórn sjóðsins. Kemur stjórnin í stað núverandi ráðgjafarnefndar Orkusjóðs. Stjórn Orkusjóðs hefur yfirumsjón með umsýslu sjóðsins í samræmi við hlutverk hans og annast Orkustofnun daglega umsýslu hans undir yfirstjórn stjórnar sjóðsins. Stjórn sjóðsins gerir tillögu til ráðherra um lánveitingar og framlög úr honum í samræmi við áherslur og stefnumótun stjórnvalda sem og fjárhags og greiðsluáætlun sjóðsins. Verði frumvarpið að lögum verður Orkusjóður því betur í stakk búinn til að taka við verkefnum sem stjórnvöld fela honum án þess að það leiði til aukins kostnaðar fyrir ríkissjóð. Fjármögnun Orkusjóðs er síðan sjálfstætt umræðuefni og er ekki hluti af því frumvarpi sem hér er mælt fyrir. Að lokum vil ég nefna að Orkusjóður hefur sögulega gegnt ákveðnu hlutverki þegar kemur að stuðningi við uppbyggingu orkuinnviða í landinu og gerir það enn, samanber sérstaka styrki Orkusjóðs til uppbyggingar rafhleðslustöðva á landsvísu. Ég nefni þetta í því samhengi að nýverið voru kynntar tillögur átakshóps stjórnvalda um eflingu innviða til næstu ára og áratuga, ekki síst á sviði raforkumála. Í því samhengi er til skoðunar hver aðkoma Orkusjóðs gæti orðið að þeim stuðningsaðgerðum sem er að finna í þeirri aðgerðaáætlun sem nú liggur fyrir í samráðsgátt Stjórnarráðsins. Of snemmt er að segja nánar til um það á þessu stigi annað en að reynslan er góð af því að fela sjóðnum slík verkefni. Ég tel því rétt að skoða það nánar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hér er að sjálfsögðu á ferðinni mjög mikilvægt mál og varðar mikilvægt málefni sem er Orkusjóður. Í greinargerðinni er fyrst fjallað um sögu Orkusjóðs sem hefur verið starfræktur í 73 ár, segir hér, með mismunandi heiti eins og Raforkusjóður og Jarðhitasjóður. Sjóðurinn hefur gegnt mjög mikilvægu hlutverki fyrir landsmenn, ekki síst í því að greiða fyrir jarðhitaleit á köldum svæðum. Slíkt er að sjálfsögðu mjög þjóðhagslega hagkvæmt þar sem ríkissjóður ver háum fjárhæðum í niðurgreiðslur á rafmagni til húshitunar. Auk þess má ekki gleyma því að hitaveita er mikil lífsgæði en um 90% heimila í landinu njóta þeirra lífsgæða en 10% ekki. Í greinargerðinni er rætt um vaxandi hlutverk Orkusjóðs á undanförnum árum og því talið rétt að styrkja stoðir hans og regluverk með setningu sérlaga um sjóðinn. Ég held að það sé gott og vel. Einnig er rætt um að hér sé verið að gefa sjóðnum færi á að styðja við fjölbreyttari verkefni. Það kemur sérstaklega fram að sjóðurinn sé farinn að taka þátt í orkuskiptum og áherslan frá árinu 2019 hefur verið í þeim efnum og m.a. styrkt hleðslustöðvar. Í lok greinargerðarinnar sem fjallar um mat á áhrifum segir að frumvarpið, verði það að lögum, muni ekki hafa áhrif á fjárhag ríkisins. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra er að nú eru komnar nýjar áherslur eins og með orkuskipti: Hvernig er fjármögnun sjóðsins háttað varðandi það að styrkja áfram mikilvæg verkefni eins og jarðhitaleit o.s.frv.? Er hætta á því að nýjar áherslur [[Forseti hringir.]]verði til þess að sjóðurinn fari kannski að horfa fram hjá þeim verkefnum sem hann var fyrst og fremst [[Forseti hringir.]]hugsaður til í upphafi, sem eru að mínum dómi afar mikilvæg?
Herra forseti. Fjárframlög til sjóðsins eru lág og hafa verið lengi. Ég held að þau séu um 32 millj. kr. á ári. Það verður engin breyting þar á með þessu frumvarpi, það er ekki verið að leggja til frekari fjármuni í sjóðinn. Þá væri það sjálfstæð ákvörðun og væri að mínu viti góð ráðstöfun á fjármagni. Sjóðurinn hefur fram til þessa fengið verkefni og fjármagn fylgt með, og það er m.a. ástæðan fyrir því að við erum að leggja til sérstök lög um hann til að hann sé enn betur í stakk búinn til að taka við verkefnum. Í aðgerðaáætlun stjórnvalda eru töluverðir fjármunir og svo er Orkusjóði í rauninni falin framkvæmd og umsýsla ákveðinna verkefna þar inni. Fjármunirnir fara ekki beint inn í Orkusjóð heldur er honum falin framkvæmd og umsýsla ákveðinna verkefna eins og til að mynda rafbílavæðingu. Það er bara spurning um tilfærslu og ekki er verið að leggja til neinar breytingar þar á heldur er verið að gera sjóðinn tilbúnari til að taka við verkefnum annars staðar frá. Það er síðan auðvitað sjálfstæð ákvörðun að fjármagna sjóðinn enn frekar þannig að hann geti beitt sér fyrir og í þeim verkefnum sem sérstaklega eru tilgreind.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ástæðan fyrir að ég nefni þetta sérstaklega er sú, eins og hæstv. ráðherra nefndi, að þarna er ekki úr miklum fjármunum að spila og full þörf á því að sjóðurinn verði öflugri. Ég þekki þó nokkuð mörg dæmi þess að einstaklingar hafi sótt um í sjóðnum, eins og hæstv. ráðherra nefndi, um varmadælur o.s.frv., og oft á tíðum er svarið það að sjóðurinn sé tómur, það séu ekki til neinir peningar og ekki hægt að verða við styrkbeiðnum. Ég nefni þetta hérna vegna þess að það er þjóðhagslega mjög hagkvæmt að hverfa frá hinni svokölluðu venjubundnu rafhitun. Þess vegna held ég að mjög mikilvægt sé í þessu sambandi að hæstv. ráðherra hugi að þeim málum og ekki síst í samhengi við þetta mál. Það er greinilegt að sjóðurinn á að fara að standa straum af víðtækari verkefnum sem er svo sem gott og vel, eins og ég nefndi, hleðslustöðvum o.s.frv., en svo er það sjónarmið að einstaklingar geti treyst því að áfram verði komið til móts við þá sem jafnvel vilja leita að heitu vatni, standa straum af því að bora o.s.frv., allt í því augnamiði að losna undan því að vera með rafhitun sem er dýr og ekki sömu lífsgæði sem henni fylgja og hitaveitunni sem ég nefndi áðan. Ég vildi bara leggja áherslu á að þetta gleymist ekki í umræðunni um orkuskiptin sem hefur verið lögð töluverð áhersla á og eru nefnd sérstaklega í frumvarpinu.
Herra forseti. Við hv. þingmaður deilum því að verkefni sjóðsins eru mikilvæg og margt gott hefur komið frá sjóðnum og orðið til vegna stuðnings hans. Eins og ég nefndi áðan væri það góð ráðstöfun á fjármagni að efla sjóðinn enn frekar en lykilatriðið er að hann sé vel í stakk búinn til að taka við frekari verkefnum. Undanfarin ár hefur hann fengið til sín verkefni til að framkvæma og fjármagn fylgt með þannig að það er í grunninn stóra atriðið, hvort sem það er uppbygging rafhleðslustöðva eða möguleikar á einhvers konar hlutverki í jarðstrengjavæðingu eða öðrum framkvæmdum og hugmyndum sem nú er rætt um. Við höfum auðvitað komist töluvert langt með að hitaveituvæða og finna heitt vatn. Líklega verða alltaf einhver svæði sem gera það ekki og þess vegna er þetta samspil nauðsynlegt líka, að þegar heitt vatn er ekki að finna þá fjárfestum við í varmadælum sem skipta svæðin einnig máli. Hlutverk sjóðsins er mikilvægt og framtíð hans held ég að verði sú að verkefni fyrir sjóðinn verði fleiri fremur en færri á næstu misserum. Þau hafa verið fjölbreytt og því sterkari sem sjóðurinn er, hvort sem það er með sjálfstæðu fjármagni innan sjóðsins eða að honum eru falin ákveðin verkefni, mun það hjálpa okkur að komast enn lengra, hvort sem það er í orkuskiptum eða til að efla lífsgæði og lífskjör fólks sem býr í dag á köldum svæðum.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vörumerki, nr. 45/1997, með síðari breytingum, mál nr. 640, þskj. 1084. Með frumvarpinu er lagt til að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2015/2436, um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vörumerki, sem felur í sér endurskoðun á fyrri tilskipunum um vörumerki. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að ákvæði laga um félagamerki verði í þágu einföldunar felld inn í lög um vörumerki. Þá eru lagðar til nokkrar breytingar á ákvæðum laga um vörumerki til að gera þau skýrari og til að auka samræmi við önnur sérlög á sviði hugverkaréttar og norræn lög um vörumerki. Markmið frumvarpsins er að færa lög um vörumerki til nútímahorfs með því að gera þau notendavænni og skilvirkari, aðgengilegri almenningi og í samræmi við nýjustu tækni. Frumvarpið hefur í för með sér aukna möguleika og umbætur í vernd hugverkaréttinda og getur bætt samkeppnisstöðu fyrirtækja og einstaklinga sem vilja vernda hugverkaréttindi. Meginbreytingin sem lögð er til í frumvarpinu er að horfið er frá þeirri kröfu að vörumerki þurfi að vera „sýnileg tákn“. Þess í stað er gert ráð fyrir að vörumerki geti verið hvers konar tákn sem annars vegar geti greint vöru og þjónustu eins aðila frá eins eða sambærilegum vörum og þjónustu annarra og að unnt sé að tilgreina þau í vörumerkjaskrá á þann hátt að greina megi með skýrum og nákvæmum hætti til hvers einkarétturinn nær. Með þessu er gert kleift að skrá merki á borð við liti, hljóð, lykt, hreyfimyndir o.fl. Í frumvarpinu er auk þess kveðið skýrar á um inntak einkaréttar til merkis en nú er, þ.e. möguleika í tengslum við beitingu réttarins sem og takmarkanir á honum auk þess sem skerpt er á rétti til að leggja bann við notkun merkis. Auk þess er lögð til sú breyting að verndartími skráðra vörumerkja hefjist á umsóknardegi í stað skráningardags. Í frumvarpinu er lagt til að bætt verði við almenn skráningarskilyrði merkja. Þannig verði unnt að hafna skráningu sem sýni eingöngu lögun eða aðra eiginleika sem leiða af eðli vöru, eru nauðsynlegir vegna tæknilegs hlutverks vöru eða sem auka verðmæti hennar svo um munar og ef merki samanstanda af eða sýna í veigamiklum þáttum eldra skráð plöntuyrkisheiti. Því er einnig bætt við með skýrari hætti en áður að hafna megi skráningu merkis ef umsókn er lögð fram í vondri trú. Þá er lagt til að skráningaryfirvöld geti synjað um skráningu merkis að hluta en sú tillaga felur í sér lögfestingu stjórnsýsluframkvæmdar sem nú er. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði ákvæði um notkunarleysi sem vörn í andmælamáli. Tillagan felur í sér að eigandi merkis sem andmælt er geti farið fram á að andmælandi sýni fram á notkun þess merkis sem andmælin byggja á. Í frumvarpinu er einnig settur skýrari rammi um ferli við stjórnsýslulega niðurfellingu skráðra vörumerkja. Er lagt til að ferlinu verði skipt annars vegar í ógildingu vörumerkjaskráningar og niðurfellingu vörumerkjaskráningar. Réttaráhrif þessara tveggja úrræða eru ólík og er skýrar kveðið á um ferli þessara úrræða. Ákvæði um félagamerki og ábyrgðar- og gæðamerki eru útfærð í frumvarpinu með skýrari hætti en áður. Aukin áhersla er lögð á reglur sem fylgja skuli skráningu félagamerkja, endurskoðun þeirra sem og birtingu á tilkynningu þar um, auk þess sem heimilt verður að ógilda skráningu félagamerkja fullnægi reglur um þau ekki í þar til gerðum skilyrðum og láti eigandi hjá líða að skila uppfærðum reglum til birtingar. Auk framangreinds eru lagðar til breytingar að norrænni fyrirmynd um ábendingar þriðja aðila um skráningu vörumerkja og umsóknartíma og afnám kröfu um lögvarða hagsmuni vegna kröfu um stjórnsýslulega niðurfellingu vörumerkis. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, um neyðarástand í sveitarfélagi. Í frumvarpinu er lagt til að gerð verði breyting á 131. gr. laganna: „a. Á undan 1. mgr. kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Ráðherra getur ákveðið, að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga, að sveitarstjórn sé heimilt að víkja tímabundið frá tilteknum ákvæðum sveitarstjórnarlaga við stjórn sveitarfélags til að tryggja að sveitarstjórn sé starfhæf við neyðarástand og til að auðvelda ákvarðanatöku. b. Í stað orðanna „1. mgr.“ í 2. mgr. kemur: 1. og 2. mgr. c. Fyrirsögn greinarinnar orðast svo: Neyðarástand í sveitarfélagi.“ Nú er fyrirsögn 131. gr: „Sveitarstjórn verður óstarfhæf“ en lagt er til að fyrirsögnin breytist í „neyðarástand í sveitarfélagi“. Lagt er til að lög þessi öðlist þegar gildi. Frumvarpið er frá umhverfis- og samgöngunefnd og ég ætla að fara yfir greinargerðina sem fylgir. Frumvarpið er lagt fram til að bregðast við óskum frá sveitarfélögum um að skapað verði svigrúm í sveitarstjórnarlögum til að bregðast við því neyðarástandi sem skapast hefur vegna Covid-19 veirusjúkdómsins. Yfirvöld almannavarna hafa gefið út tilmæli um að gætt verði ýtrustu varkárni til að hindra útbreiðslu veirunnar sem veldur sjúkdómnum. Til að hægt verði að bregðast við þeim tilmælum án þess að það torveldi ákvarðanatöku innan stjórnkerfis sveitarfélaga þykir m.a. ástæða til þess að rýmka reglur um fjarfundi í sveitarstjórnum og ráðum og nefndum sveitarfélaga. Sveitarstjórnarlög hafa að geyma ítarleg ákvæði um stjórnsýslu sveitarfélaga. Lögunum er ætlað að tryggja ákveðna formfestu í stjórnsýslu og er veitt fremur lítið svigrúm í lögunum til að víkja frá þeim meginreglum. Má sem dæmi nefna að eingöngu er heimilt að nota fjarfundabúnað á fundum sveitarstjórna ef fjarlægðir í sveitarfélagi eru miklar eða samgöngur erfiðar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að opnað verði á fleiri ástæður til að heimila notkun fjarfundabúnaðar líkt og nú hefur verið gert á Alþingi. Við neyðarástand, svo sem af völdum náttúruhamfara eða farsótta, er mikilvægt að sveitarstjórnir geti brugðist skjótt við í krefjandi aðstæðum. Kunna aðstæður þá að vera með þeim hætti að sveitarstjórn eða nefndir á vegum hennar eigi tímabundið erfitt með að framfylgja tilteknum ákvæðum sveitarstjórnarlaga við stjórn sveitarfélagsins. Ljóst er að slíkt ástand kann að tefja eðlilega og nauðsynlega stjórnsýslu sveitarfélagsins auk þess sem óvissa kann að myndast um lögmæti ákvarðana sveitarstjórnarinnar ef vikið er frá formreglum sem eru til staðar. Sveitarstjórnir hafa lykilhlutverki að gegna þegar lýst er yfir almannavarnaástandi. Ljóst er að sveitarstjórnarlögin eins og þau eru núna veita ekki nægilegan sveigjanleika til að bregðast við óvenjulegum aðstæðum. Þó er, eins og ég sagði áðan, tekið á neyðarástandi að nokkru marki í 131. gr. sveitarstjórnarlaga, eins og hún er nú, þar sem ráðuneyti sveitarstjórnarmála er veitt heimild til að skipa sveitarfélagi sérstaka framkvæmdastjórn eða fela sveitarstjórn nágrannasveitarfélags að fara með stjórn sveitarfélags þar sem sveitarstjórn er óstarfhæf sökum neyðarástands. Ljóst er hins vegar að slík ráðstöfun felur í sér verulegt inngrip í stjórn sveitarfélags og lýðræðislegan rétt tiltekinna kjörinna sveitarstjórnarmanna. Þá þarf staðan ekki endilega að vera sú að sveitarstjórn sé óstarfhæf þótt neyðarástand vari. Til að tryggja að starfsemi sveitarfélagsins haldi áfram eins eðlilega og unnt er þrátt fyrir óvenjulegar aðstæður kann þannig eingöngu að vera nægilegt að sveitarstjórn verði heimilað að víkja frá einstökum ákvæðum sveitarstjórnarlaga, eins og þau eru nú, meðan slíkt ástand varir til að tryggja eða auðvelda að hún verði starfhæf. Hins vegar þykir eðlilegt að heimild ráðherra liggi til grundvallar slíkum frávikum, að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga, en að nánari útfærsla sé eftirlátin hverri sveitarstjórn þótt ráðuneytið geti gefið út leiðbeiningar um beitingu þessarar heimildar í samráði við sambandið. Í frumvarpinu er með öðrum orðum lagt til að ráðherra geti heimilað sveitarstjórn að ákveða frávik frá fundarsköpum og hefðbundnum ramma sem sveitarstjórnir starfa innan. Þess vegna er með frumvarpinu lögð til sú breyting á 131. gr. sveitarstjórnarlaga að ráðherra sveitarstjórnarmála geti veitt einstökum sveitarfélögum, þar sem neyðarástand varir, annaðhvort tilteknum sveitarfélögum eða öllum sveitarfélögum, heimild til að haga stjórnsýslu sinni þannig að vikið sé frá tilteknum ákvæðum sveitarstjórnarlaga í allt að fjóra mánuði í senn. Ákvæðið um allt að fjóra mánuði í senn er nú þegar í 131. gr. Tímatakmörkun er nú þegar til staðar í lögunum þannig að frávik geta aldrei náð til lengri tíma en fjögurra mánaða, og þá þyrfti að ítreka þau ef þörfin væri lengri. Ekki er tekið fram í frumvarpsgreininni til hvaða lagaákvæða sveitarstjórnarlaga slík ákvörðun geti náð en það gæti oltið á aðstæðum í hverju tilviki. Gera má ráð fyrir að helst komi til skoðunar ákvæði laganna er varða fyrirkomulag funda og lögmælta fresti, t.d. um skil ársreikninga og fjárhagsáætlana. Einnig mætti skoða að víkja tímabundið frá verkaskiptingu innan stjórnsýslunnar, svo sem verkaskiptingu milli nefnda í sveitarfélögum og reglum um valdframsal til fullnaðarafgreiðslu mála. Gert er ráð fyrir að ákvæðið verði hluti af viðbragðsáætlun ráðuneytisins, og að ráðuneytið líti sérstaklega til reglunnar þegar neyðarstig almannavarna hefur verið virkjað. Þá getur ákvæðið komið til skoðunar að beiðni sveitarfélags þar sem neyðarástand varir og einnig er gert ráð fyrir að ráðuneytið leiti eftir afstöðu Sambands íslenskra sveitarfélaga áður en tekin er ákvörðun um hvaða reglum sveitarstjórnarlaga þörf sé að víkja tímabundið frá. Rétt er að árétta að ákvörðun ráðherra getur átt við einstakt sveitarfélag, mörg sveitarfélög eða öll sveitarfélög landsins. Því er mikilvægt að í ákvörðun ráðherra verði tiltekið hvaða sveitarfélög hafi þá heimild sem ákvörðunin tekur til, auk þess sem kveðið verði með skýrum hætti á um það svigrúm sem sveitarstjórn eða sveitarstjórnum er veitt með ákvörðun ráðherra til að víkja frá sveitarstjórnarlögum. Þá skal ákvörðunin vera tímabundin og getur hún mest varað í fjóra mánuði í senn, eins og áður sagði. Vari neyðarástand lengur en fjóra mánuði er þörf á að taka aðra ákvörðun til að framlengja heimildir sveitarstjórnar til að víkja frá sveitarstjórnarlögum. Ákvörðunin tekur gildi við birtingu hennar í B-deild Stjórnartíðinda, og nú þegar er kveðið á um þá málsmeðferð í sveitarstjórnarlögunum. Vert er að taka fram að í frumvarpi sem ráðherra hyggst leggja fram á vorþingi um breytingar á sveitarstjórnarlögum og lögum um tekjustofna sveitarfélaga er m.a. gert ráð fyrir rýmri heimildum til sveitarstjórna til að heimila fjarfundi og ýmsum fleiri frávikum frá meginreglum laganna um fyrirkomulag stjórnsýslu. Það frumvarp, svo að því sé skotið inn í, tengist m.a. breytingum og tilraunaverkefnum við sameiningu sveitarfélaga, nýlegum sameiningum sveitarfélaga. En það frumvarp sem hér er til umræðu og hér er lagt fram til að bregðast við neyðarástandi vegna Covid-19 veirusjúkdómsins er í öllum meginatriðum í ágætu samræmi við áherslur í því frumvarpi. Frumvarpið varðar ekki stjórnarskrá eða alþjóðlegar skuldbindingar og þá mun frumvarpið ekki hafa kostnaðaráhrif á ríkissjóð eða sveitarfélög. Frumvarpið er unnið í samráði við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga. Eins og áður sagði er það umhverfis- og samgöngunefnd sem leggur frumvarpið fram. Ég hef rakið tilurð og efni frumvarpsins og legg það fyrir þingið og legg til að það verði samþykkt.
Virðulegi forseti. Vissulega er nauðsynlegt að bregðast hratt og skjótt við enda góð ábending sem kemur þarna fram og er undirliggjandi í þessu máli. Í málinu eru sögð vera tiltekin ákvæði sem víkja má frá en heimild ráðherra er ekki takmörkuð til að víkja frá í rauninni öllum ákvæðum sveitarstjórnarlaga þrátt fyrir að í greinargerðinni séu taldar upp þær ástæður sem fyrirsjáanlegt er að valdi vandræðum. Mér finnst vera tiltölulega augljóst að þegar um svona valdheimildir ráðherra og í raun framsal á valdheimildum til ráðherra er að ræða stígum við frekar varlega til jarðar og biðjum ráðherra um að geta vikið frá ákveðnum greinum í ákveðnum kafla í staðinn fyrir öllum sveitarstjórnarlögum eins og þau leggja sig. Þau eru hálfgerð stjórnarskrá sveitarstjórnarstigsins. Ég á líka í smávandræðum með almennan skilning á þessu. Þegar ráðherra veitir heimild til að víkja frá ákvæðum í lögum og síðan er tekin ákvörðun í kjölfarið, á hvaða lagaheimild er slík ákvörðun tekin? Það er búið að veita undanþágu frá því að fara eftir ákvæðum en ýmsar ákvarðanir verða að vera byggðar á lögum. Þetta er pínu merkilegt mál hvað þetta varðar. Eins og hv. þingmaður segir í framsöguræðu sinni getur þetta oltið á aðstæðum í hverju tilfelli. En í greinargerð með þessu máli eru talin upp tilfelli sem er fyrirsjáanlegt að skapi vandræði. Þess vegna skil ég ekki af hverju verið er að veita ráðherra heimild til að víkja í raun frá öllum ákvæðum sveitarstjórnarlaga eins og þau leggja sig í staðinn fyrir þessum ákveðnu tilvikum sem eru talin upp; fjarfundina, ársreikninga og þess háttar.
Virðulegi forseti. Það er engan veginn að mínu viti verið að leggja til heimild til að víkja frá öllum ákvæðum sveitarstjórnarlaga. Það er verið að veita ráðherra heimild til að ákveða að sveitarstjórn sé heimilt að víkja tímabundið frá tilteknum ákvæðum sveitarstjórnarlaga við stjórn sveitarfélags. Það eru mörg ákvæði í sveitarstjórnarlögum sem snúa ekkert sérstaklega að stjórn sveitarfélaga. Þau snúa að samtökum sveitarfélaga, formi ársreikninga og ýmsu slíku. Öll sveitarfélög setja sér reglur um stjórn og fundarsköp sem byggja á sveitarstjórnarlögum og það sem er verið að gera með frumvarpinu er að heimila sveitarfélögum að breyta þeim reglum þannig að hægt sé að taka ákvarðanir með öðrum hætti en nú segir.
Virðulegur forseti. Þetta er nefnilega dálítið óskýrt ef það er bara verið að tala um kaflann um stjórn sveitarfélags. Ársreikningar og fjárhagur eru t.d. í II. kafla, sem er þá ekki heimild fyrir, en er samt beðið um heimild til að víkja frá. Þetta er ekkert voðalega skýrt. Samkvæmt orðanna hljóðan getur sveitarstjórnarráðherra leyft sveitarstjórn að víkja frá ákveðnum ákvæðum sveitarstjórnarlaga, en það eru öll ákvæðin sem liggja þar undir í þeirri ákvörðun. Sveitarstjórnarráðherra getur ákveðið að það megi víkja frá ákvæðum um t.d. sameiningu sveitarfélaga, ákvæðum um íbúalýðræði eða eftirliti með ákvörðun sveitarfélags. Það er ekkert sem segir, samkvæmt orðanna hljóðan, að ráðherra geti ekki valið úr öllum ákvæðum sveitarstjórnarlaga. Ef það er bara verið að takmarka þetta við stjórn sveitarfélags, þá kafla, þá er í greinargerðinni bent á aðra kafla sem séu vandkvæði við en eru ekki hluti af þeim kafla sem varðar stjórn sveitarfélags. Annaðhvort er orðalagið ekki nógu nákvæmt eða það er of víðfemt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla að ítreka: Ráðherra getur ákveðið að sveitarstjórn sé heimilt. Sveitarstjórn er ekki heimilt að taka ákvarðanir um reglur um sameiningu sveitarfélaga. Þessi heimild er ekki endilega bundin við kafla. Hún er bundin við þær heimildir sem snúa sérstaklega að ákvörðunum sem sveitarstjórn tekur um stjórn sveitarfélagsins.
Virðulegur forseti. Á tímum sem þessum liggur á og marga langar að hlaupa til og laga hlutina þannig að allir hlutir geti haldist áfram gangandi. Það er mjög skiljanlegt sjónarmið og mjög skiljanlegt að vilja fara þangað. En ég velti samt fyrir mér hvort hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir geti upplýst mig um hvort hún þekki fordæmi þess að ráðherra geti með ákvörðun ógilt gildandi lög, geti gefið út heimild til að virða að vettugi gildandi lög og hvaða áhrif það muni hafa á lögmæti þeirra ákvarðana sem sveitarfélögin taka undir slíkum kringumstæðum. Er þetta vald sem ráðherra getur raunverulega fengið með lögum frá Alþingi? Hefur þetta verið skoðað? Ég vil halda því fram, virðulegi forseti, þegar kemur að réttarríki okkar, sem okkur Pírötum þykir mjög vænt um, að það sé mjög mikilvægt að hafa varann á og gefa ekki of ríkar heimildir til þess að víkja frá reglum sem gjarnan eru notaðar líka til að vernda réttindi minni hlutans í sveitarstjórnum og gæti borið skarðan hlut frá borði verði þetta frumvarp samþykkt. Einnig er ekki í frumvarpinu að finna neitt sólarlagsákvæði þannig að ekki er gert ráð fyrir því að bæta úr þessum lögum og gera þau þannig að þau taki til þeirra þátta sem þarf að taka til, að þau lagi bara það að fundarmenn geti tekið þátt í fjarfundabúnaði ef þörf krefur o.s.frv. í skýrt afmörkuðum tilfellum. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Þekkir hún fordæmi þess að ráðherra geti virkilega ákveðið að fella úr gildi óskilgreindar greinar í gildandi lögum, hvort sem það er tímabundið eða ekki? Hefur það verið metið á nokkurn hátt hvort slík framkvæmd myndi virkilega standast stjórnskipan okkar og standast fyrir dómstólum yrðu ákvarðanir sveitarstjórna dregnar fyrir dóm?
Forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur andsvarið. Ég vil ítreka að þarna er verið að veita afmarkaða heimild til þess að víkja frá tilteknum ákvæðum sem sveitarstjórn getur ákveðið að nýta. Ég átta mig vissulega á því að í einhverjum tilfellum gæti komið upp sú staða að sveitarstjórnarfundur væri ekki fullmannaður, nefnd sæti ekki við sama borðið eða einhverjum gögnum væri skilað eftir skilafrest, og þá gæti komið upp kæra vegna þess að slík ákvörðun væri ólögmæt. Heimildin sem hér er verið að veita gæti skýrt slík tilvik. Ég ætti auðveldara með að svara spurningum hv. þingmanns ef hér væri dregið fram eitthvert dæmi um það sem þingmaðurinn er að velta fyrir sér. Ég tel mig þekkja störf í sveitarstjórnum býsna vel og sveitarstjórnarlögin, en ég átta mig ekki á því um hvers konar tilvik væri að ræða. Það er auðvitað gert ráð fyrir því að sú ákvörðun sem tekin væri í sveitarstjórninni um frávik væri tekin fyrir fram, þ.e. áður en farið er að taka ákvörðun miðað við frávikið. Svo vil ég benda á það ákvæði sem er nú þegar til staðar í sveitarstjórnarlögum, um heimild til ráðherra að skipa sérstaka starfsstjórn komi upp neyðarástand.
Virðulegur forseti. Ég held að við höfum öll lesið þetta ákvæði sem er til meðferðar hér. Við erum búin að lesa það, hv. þingmaður þarf ekki að lesa það aftur fyrir mig. Það sem ég er að spyrja um er í fyrsta lagi hvort einhver fordæmi séu fyrir því að ráðherra sé með lögum veitt heimild til að ákveða að víkja frá lagagreinum sem ekki eru skilgreindar. Það er ekki búið að skilgreina hvaða greinar í þessum lögum ráðherra mun gera óvirkar, vissulega í samráði við sveitarstjórn. Ég er meðvituð um það, hv. þingmaður, ég veit það. Ég spyr að þessu vegna þess að við höfum mjög skýr fyrirmæli, t.d. í mannréttindasáttmála Evrópu, sem við mættum taka okkur til fyrirmyndar, um í hvaða tilfellum og á hvaða hátt ríkisstjórnum er heimilt að víkja frá gildandi rétti, gildandi réttindum, þegar um neyðarástand er að ræða. Ég held að þau skilyrði geti vel átt við í þessu tilfelli líka. Þau fela í sér að um virkilegt neyðarástand sé að ræða, sem ég vil meina að sé alls ekki nógu vel skilgreint í þessu frumvarpi, og að þær undanþágur, eða frávik, sem verið er að heimila séu skýrt afmarkaðar, skiljanlegar og takmarkaðar í tíma. Þá meina ég líka þennan hemil hérna á meðan það er ekki skýrt afmarkað, þ.e. þær heimildir sem er verið að veita ráðherra og meiri hlutum í sveitarstjórnum þessa lands, því að við skulum hafa í huga að það er meiri hlutinn sem alla jafna tekur ákvarðanir. Ef við ætlum að gefa meiri hluta sveitarstjórna og ráðherra vald til að víkja frá lögum um sveitarstjórnir þá skulum við alla vega að hafa fyrir því að tilgreina hvaða greinar í lögum um sveitarstjórnir við erum að tala um. Og þá getum við verið að tala saman. Auðvitað styðjum við það að sveitarstjórnir landsins geti haldið áfram að starfa. [[Forseti hringir.]]En við óskum eftir því að það sé tilgreint hvaða matseðill er í boði fyrir sveitarstjórnir ef víkja á frá gildandi lögum um sveitarstjórnir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er ekki lögfróð á þann hátt að ég geti tínt til dæmi úr öðrum lögum. En ég vil ítreka að hér er ráðherra veitt heimild í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga til þess að veita sveitarstjórnum heimild, það er ekki ráðherra og sveitarstjórn sem ákveða lögin saman. [[Gripið fram í.]]Það kom akkúrat fram máli hv. þingmanns eins og þetta væri eitthvert mix á milli einstakra sveitarstjórna og ráðherra hvað væri ákveðið. Þetta eru aðskildar ákvarðanir, ein hjá ráðherra, önnur í viðkomandi sveitarfélagi. Það getur verið mismunandi á milli sveitarfélaga hvaða frávik þarf að fara í því að engin tvö sveitarfélög eru eins í þessu landi. [[Gripið fram í: Eru þau skilgreind?]]Frávikin eru ekki skilgreind vegna þess að hvorki ég né nokkur annar treystir sér til að skilgreina hvað gæti komið upp í neyðarástandi eins og berlega hefur komið fram í liðnu almannavarnaástandi í vetur, þar sem m.a. liggur fyrir að við þurfum að fara í heimildir, segjum í fjarskiptalögum, til að víkja frá almennri reglu um samkeppni og ýmislegt fleira. Samkvæmt minni þekkingu á sveitarstjórnarlögum sé ég ekki þessa hættu sem hér er verið að teikna upp. Í mínum huga er þetta býsna vel afmarkað. Önnur gagnrýni sem ég hef heyrt á þetta frumvarp er akkúrat á hinn veginn, að verið sé að gera ráð fyrir því að fara þurfi í of mikið samráð við ákvörðun sem þurfi að taka býsna hratt.
Virðulegur forseti. Framsögumaður sér ekki hættuna en á sama tíma sér framsögumaður heldur ekki lausnina, því að lausnin í frumvarpinu er einfaldlega að gefa ráðherra svigrúm til þess að geta vikið frá öllum ákvæðum sveitarstjórnarlaga. Það er ansi víðtæk heimild til að víkja frá ákvæðum sveitarstjórnarlaga vegna neyðarástands. Í greinargerð frumvarpsins er fjallað um tilefni þess, tilmæli yfirvalda almannavarna, með leyfi forseta: „Til að hægt verði að bregðast við þeim tilmælum án þess að það torveldi ákvarðanatöku innan stjórnkerfis sveitarfélaga þykir m.a. ástæða til þess að rýmka reglur um fjarfundi í sveitarstjórnum og ráðum og nefndum sveitarfélaga.“ Þarna eru talin upp tilvik sem er nauðsynlegt að bregðast við. Lausnin við því er ekki að segja: Allt í lagi, við getum kannski bara brugðið frá ákvæðum um sameiningu sveitarfélaga og hvað með aðalskipulagspælingar o.s.frv. Hver veit? Að einhverju leyti má líta á sveitarstjórnarlög sem nokkurs konar stjórnarskrá sveitarfélaga. Þar er að finna formfestu í stjórnsýslu og fjallað er um takmörkun valdheimilda, svo sem skyldur og fjármál, aðkomu almennings og eftirlit. Í greinargerð frumvarpsins segir einnig: „Gert er ráð fyrir að ákvæðið verði hluti af viðbragðsáætlun ráðuneytisins, og að ráðuneytið líti sérstaklega til reglunnar þegar neyðarstig almannavarna hefur verið virkjað.“ Lagabreytingartillagan fjallar hins vegar um neyðarástand sem getur vel verið hægt að túlka á víðtækari hátt. Þó að markmiðið sé að tryggja starfhæfi sveitarstjórna í neyðarástandi er hvorki hægt að leggja til að hægt sé að víkja frá öllum ákvæðum sveitarstjórnarlaga né að setja bara skilyrði um neyðarástand. Í núverandi ástandi eru fyrirsjáanleg vandamál og lausnin við þeim vandamálum er ekki að gefa almenna heimild til að víkja frá ákvæðum laga sem koma vandamálinu ekkert við. Það er nákvæmlega í slíkum aðstæðum sem við þurfum að halda haus og leysa málin með yfirveguðum hætti. Við megum ekki nota neyðarástand sem afsökun fyrir því að afnema lög og reglur, því að þó að núverandi stjórnvöld misnoti ekki þær heimildir sem gefnar eru í þessu frumvarpi til að víkja frá ákvæðum sveitarstjórnarlaga vegna neyðarástands, er mannlegur breyskleiki þannig að af og til kemur Trump eða Thatcher sem nýta úrræðin til annarra verka en þau voru ætluð til. Þó að við sjáum ekki hættuna í dag eru þetta lög sem eru sett án gildistíma, þau koma til með að virka fyrir næstu ríkisstjórn og þá næstu o.s.frv. ef ekkert verður að gert. Það væri líka hægt að telja upp langan lista af fólki úr mannkynssögunni sem hefur einmitt beitt fyrir sig lögum til að réttlæta það sem stendur þar samkvæmt lagabókstafnum. Fullt af dæmum. Forsendur frumvarpsins eru fínar. Auðvitað á að vera hægt að halda fjarfundi hjá sveitarstjórnum í núverandi ástandi og við vorum að samþykkja það rétt fyrr í dag varðandi þingið. Það tók ekki langan tíma og var mjög hnitmiðuð lausn á því vandamáli. Það þýðir ekki að lausnin sé að gefa ráðherra heimild til að sveitarstjórn geti vikið frá hvaða ákvæðum sveitarstjórnarlaga sem er. Af hverju ætti t.d. að gefa ráðherra heimild til að víkja frá ákvæðum XII. kafla sveitarstjórnarlaga um sameiningu sveitarfélaga? Það er möguleiki. Enginn með réttu ráði myndi láta sér detta það í hug. En við erum einmitt að tala um aðstæður þar sem fólk, ekki með réttu ráði, í neyðarástandi, gæti tekið skringilegar ákvarðanir. Við vitum öll hver vilji núverandi ríkisstjórnar er t.d. í málum um sameiningu sveitarfélaga. Væri hægt í skjóli neyðarástands að sameina sveitarfélög? Það yrðu örugglega gríðarleg læti, dómsmál og þess háttar, en málið væri búið og gert. Í umræðum umhverfis- og samgöngunefndar um hvort nefndin ætti að flytja málið var þó nokkuð rætt um það hvort við gætum séð fyrir hvaða viðbrögð ófyrirsjáanlegt neyðarástand kallaði á. En það er ekki það sem við fjöllum um hérna. Við erum ekki að tala um eitthvert ófyrirséð neyðarástand í framtíðinni. Við erum að tala um núverandi neyðarástand sem þarf að leysa. Það neyðarástand felur í sér fyrirsjáanleg vandamál og í samhengi sveitarstjórnarlaga á lausnin á þeim vandamálum að vera hnitmiðuð. Við sjáum alveg hvaða vandamál þetta eru, bent er á þau í greinargerðinni. Lausnin er a.m.k. eins hnitmiðuð og við getum á þeim tíma sem við höfum til að vinna þetta mál. Ég er því búinn að reyna að semja breytingartillögu við málið og er búinn að senda hana á nokkra nefndarmenn, formann nefndarinnar og fleiri til að skoða hvernig gæti verið hægt að vinna málið aðeins nákvæmar, aðeins hnitmiðaðra. Þetta er í tvennu lagi, annars vegar breytingartillaga sem gefur heimild til að víkja tímabundið frá upptöldum ákvæðum sveitarstjórnarlaga, ekki bara sagt „tilteknum“ og svo er enginn listi um það hvaða ákvæði það eru, sem sagt ekki öllum. Hins vegar, ef þingið samþykkir ekki þá takmörkun, er varatillaga um að takmarka a.m.k. gildistíma þeirra lagabreytinga sem hér eru lagðar fram. Þá gilda þær alla vega bara um það neyðarástand sem er núna. Þegar það er liðið klárast gildistími þessara lagabreytinga. Við verðum þá að gera einhverjar almennari breytingar vegna ófyrirséðra neyðartilvika sem við gætum kannski ímyndað okkur í framtíðinni, en málið fengi þá alla vega góða þinglega meðferð og umsagnir frá öllum aðilum. Virðulegi forseti. Neyðarástand getur ekki verið ástæða fyrir því að víkja frá lögum og reglum. Ef eitthvað er þá eru lög og reglur þeim mun mikilvægari í neyðarástandi til að passa upp á að ekki sé vaðið yfir réttindi borgaranna undir yfirskini neyðarástands [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Til að verja grunngildi lýðræðis og koma í veg fyrir misnotkun á valdi viljum við að stjórnvöld geti tekið nauðsynlegar ákvarðanir og farið í hnitmiðaðar aðgerðir til að bregðast við í neyð. En við viljum líka að réttindi okkar sem borgara í lýðræðislegu samfélagi séu virt. Í þessu felst engin ásökun á velsprittaðar hendur núverandi stjórnvalda, en eins og ég sagði áðan gerist það allt of oft og allt of reglulega að fólk kemst til valda sem misnotar aðstöðu sína með þeim tækjum og tólum sem eru handhæg. Það er því hlutverk okkar að passa upp á að slík tæki og tól séu ekki til staðar. Við þurfum ekki að gefa þessa víðtæku heimild, hún er varasöm. Á nákvæmlega sama hátt og ekki er hægt að sjá fyrir nákvæmlega hvaða vandamál neyðarástand skapar er ekki svo auðvelt að sjá fyrir sér hvernig hægt er að nýta sér þessa glufu í lögunum, hvernig hægt er að misnota þessa víðtæku valdheimild. En möguleikinn er augljóslega til staðar. Það er það sem er vandamálið. Við sjáum hins vegar hverjar lausnirnar eru, það er búið að benda okkur á hvað þurfi að laga. Þá gefum við einfaldlega leyfi til að víkja frá ákvæðum sem snerta þau vandamál, þ.e. að fólk í sóttkví getur ekki tekið ákvarðanir á fundi sveitarstjórnar, það hefur ekki atkvæðisrétt á fjarfundi o.s.frv., fær leyfi til að stytta tímann á málsmeðferð og til að víkja frá ýmsum ákvæðum sem eru talin upp í greinargerðinni. Í breytingartillögunni er farið yfir þá kafla og þau ákvæði og þar er lagt til að ef við ætlum að gefa svona víðtæka heimild sé hún í fyrsta lagi takmörkuð við ákveðin ákvæði og í öðru lagi alla vega með takmarkaðan gildistíma.
Virðulegi forseti. Þetta frumvarp til laga er til að veita sveitarstjórnum ákveðna heimild, leita heimildar til að breyta frá ákvæðum sveitarstjórnarlaga varðandi samkomulag sitt um t.d. hvernig fundir eru settir fram. Ég get ekki séð þessa hættu því að á sveitarstjórnarlögum byggir hver sveitarstjórn sitt samkomulag eða bæjarmálasamþykkt sem er gerð. Sveitarstjórnarmenn þurfa að hafa stoð í sveitarstjórnarlögum fyrir henni. Þar eru sett upp fundarsköp, tilhögun funda og annað, hvernig þetta er gert í því tiltekna sveitarfélagi. Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að það sé líka verið að verja minni hluta sveitarstjórnar með þessu, að hann geti tekið þátt, að allir geti tekið jafnan þátt í fundum sveitarfélagsins sem þeir geti byggt á þeim sveitarstjórnarlögum. Mig langar líka til að biðja hv. þingmann um fastari rök fyrir því að hér sé verið að taka lög í heild sinni sem byggja á annað hundrað greina og nokkrum tugum kafla, hvernig í ósköpunum þau séu tekin úr sambandi með þessari einu málsgrein í þessari grein frumvarpsins?
Virðulegi forseti. Vissulega er það nokkuð langsótt. Sveitarfélagið þarf að biðja um að geta vikið frá ákveðnu ákvæði sveitarstjórnarlaga, en það er ekki takmarkað hvaða ákvæði sveitarstjórn getur beðið um að fá heimild til að víkja frá. Þar af leiðandi gæti sveitarfélag beðið um að fá að víkja t.d. frá grein í kafla um sameiningu sveitarfélaga. Vissulega þyrfti ráðherra að samþykkja það, en þá væri komin heimild fyrir því að víkja frá þeim kafla. Og hver veit, það væri hægt að skella inn einni sameiningu sveitarfélaga. Það er líka hægt í neyðarástandi, þegar sveitarstjórn er óstarfhæf, að láta nágrannasveitarfélög sjá um stjórn nágrannasveitarfélags og þá eru bara allt í einu tvö sveitarfélög sameinuð, það er bara ákvörðun [[Gripið fram í.]]sem er búið að taka. Það er ef sveitarstjórn er óstarfhæf, já. Það er ekki hægt að víkja frá greininni í kaflanum um sameiningu sveitarfélaga. Það er ekki hægt. Það er þá hægt að víkja frá kaflanum um íbúasamráðið og þess háttar, allt. Það er alger óþarfi þegar við vitum hver vandamálin eru varðandi fundarsköp, að geta tekið þátt í fjarfundi, bókað með stuttum fyrirvara og tekið ákvarðanir með styttri fyrirvara o.s.frv., að veita heimild til að víkja mögulega frá öllum ákvæðum sveitarstjórnarlaga. Þegar maður les bókstaf þessarar tillögu er hægt að skilja hana þannig. Það er einfaldlega þannig. Ef tilgangurinn er að rýmka til með fundarsköp og fjarfundi o.s.frv. þá teljum við það upp. Sveitarstjórn geti beðið um að víkja frá ákvæðum um fundarsköp og um fjarfundi o.s.frv.
Virðulegi forseti. Það er minn skilningur á þessum breytingum að ekki sé verið að tryggja það að sveitarstjórn geti óskað eftir að víkja frá tilteknum kafla eða greinum sveitarstjórnarlaga, alls ekki. Það er verið að mæta ákveðnum aðstæðum, tilteknum ákvæðum sveitarstjórnarlaga um stjórn sveitarfélags, til að tryggja að sveitarstjórn sé starfhæf við neyðarástand. Þá hlýtur að þurfa að tiltaka þær ástæður eða þær aðstæður sem geta komið upp í samþykktum sveitarstjórnar, hverrar sveitarstjórnar fyrir sig. Jú, vegna þess að þær samþykktir byggja á sveitarstjórnarlögum. [[Gripið fram í.]]Það er ekki verið að víkja að því að það sé hægt að koma sér hjá einhverjum greinum sveitarstjórnarlaga. [[Gripið fram í.]]Það er alla vega minn skilningur í þessu. Þetta er ekki bein heimild, heldur snýst þetta um að stjórn sveitarfélags verði starfhæf og hún verður aldrei starfhæf nema hún sé skipuð alla vega meiri hluta sveitarstjórnar eða einhverjum ákveðnum fjölda. Þeir geta ekki komist hjá því. Segjum bara að það séu sjö fulltrúar í sveitarstjórn og það vantar fjóra, er hún ekki starfhæf. Það er ekki í neinu verið að víkja sér undan einhverjum ákvæðum. Sveitarstjórn getur ekki sótt um að vera undanþegin 45. gr. sveitarstjórnarlaga. Það er bara ekki hægt, ekki samkvæmt þessu.
Virðulegur forseti. Ég held að ég sé að fatta af hverju þessi misskilningur er í gangi á milli okkar. Frumvarpið er lagt fram með einu ákveðnu markmiði sem er kannski verið að reyna að lýsa í ræðum og í andsvörum, en texti frumvarpsins segir einfaldlega allt annað. Það er hægt að skilja texta frumvarpsins á allt annan hátt. Það sé hægt að víkja frá einmitt ákveðnum lagagreinum og köflum sveitarstjórnarlaga til að ná þeim markmiðum sem verið er að lista upp í greinargerð frumvarpsins. Ef það ætti að ná þeim markmiðum sem standa í greinargerðinni þarf að víkja frá ákveðnum greinum eða málsgreinum eða setningum í lögunum. Það er bara þannig. Það er að víkja frá tilteknum ákvæðum sveitarstjórnarlaga. Ég veit ekki hvaða ákvæði eru ekki greinar, málsgreinar og töluliðir og allt það sem er í sveitarstjórnarlögum, hvað annað er í sveitarstjórnarlögum sem er hægt að víkja frá sem er ekki lagagreinarnar sjálfar. Þarna held ég misskilningurinn liggi. Þessi texti segir „ákvæðum sveitarstjórnarlaga við stjórn sveitarfélags til að tryggja að sveitarstjórn sé starfhæf“. Eins og hv. þingmaður bendir á er þar meiri hluti … [[Ákvæðum sveitarstjórnarlaga við stjórn.]]Já, það er ýmislegt sem þarf að huga að við stjórn sveitarfélagsins, fullt af ákvæðum um það. Flest ákvæðin gilda á einhvern hátt um það hvernig sveitarfélögum er stjórnað á einn eða annan hátt. Þess vegna er þetta gríðarlega ónákvæmt og algerlega ólæsilegt í rauninni að reyna að giska á við hvaða lagagrein er átt eða hvaða málsgrein eða tölulið. Á þetta við um stjórn sveitarfélagsins samkvæmt þessu eða ekki? Gæti ég sloppið með að fara fram hjá þessu eða ekki? Í staðinn á einfaldlega að tiltaka það: Það er þessi grein, þessi málsliður, þessi kafli, [[Forseti hringir.]]til að koma í veg fyrir misskilning sem gæti orðið um aðrar greinar sem einhverjum gæti á einhverjum tímapunkti í ókunnugri framtíð dottið í hug að víkja frá af því að [[Forseti hringir.]]mögulega getur hann það.
Forseti biður hv. þingmenn um að gæta að ræðutíma.
Herra forseti. Við ræðum breytingu á sveitarstjórnarlögum, frumvarp sem kemur frá umhverfis- og samgöngunefnd. Það er til að bregðast við óskum frá sveitarfélögunum vegna þess ástands sem nú er uppi vegna kórónuveirunnar. Menn eru að reyna að forðast það að fólk hittist of mikið og smit berist á milli. Það er verið að bregðast við því með því að bæta við ákvæði, málsgrein, við 131. gr. Ég sit í umhverfis- og samgöngunefnd og stend að þessu frumvarpi en hef auðvitað ýmsar athugasemdir og vil velta því aðeins fyrir mér hér. Sérstaklega finnst mér og hefur fundist lengi að lagatexti eigi að vera skýr og laus við allan orðhengilshátt sem mér finnst víða að finna. Það er alls ekki neitt nýtt. Í ákvæðinu sem þarna er verið að skjóta inn í finnst mér ýmsu ofaukið eins og um ástæðurnar, af hverju þetta er gert. Þá er ég að meina orðalagið „til að tryggja að sveitarstjórn sé starfhæf“. Mér finnst það óþarfi. Það gefur augaleið að mínu mati, fyrir hendi er neyðarástand og þá er þessi heimild virkjuð. Mér finnst óþarfi að það sé tiltekið að þetta sé til að tryggja að sveitarstjórn sé starfhæf. Ég tel það vera sjálfsagt og augljóst að svo sé. Sérstaklega er það þó endirinn á málsgreininni þar sem stendur að þetta sé til að auðvelda ákvörðunartöku. Mér finnst það líka gefa augaleið að svo sé. Eða til hvers annars? Samráð sem á að hafa við Samband íslenskra sveitarfélaga er líka eitthvað sem truflar mig. Í fyrsta lagi myndi það alltaf vera þannig að það yrði samráð við sambandið. Það fer auðvitað eftir því hversu brátt neyðarástandið kemur upp, hversu brátt það ber að. Ef það er eins og núna, einhverjir dagar eða vikur, er þetta samráð að sjálfsögðu virkt en það getur komið upp á skjótari hátt og þá er kannski ekki tími til að hafa slíkt samráð. Þá þyrfti ráðherra, til að uppfylla lagaskylduna, að hringja eða ræða við sambandið um þetta. Mér finnst það vera óþarfi líka vegna þess að í lagagreininni eru nokkur atriði sem eiga að tryggja að það séu viss skilyrði fyrir hendi. Í fyrsta lagi yrði að vera neyðarástand. Það er fyrsta skilyrðið. Neyðarástandið verður líka að vera þannig að það þurfi þessa breytingu, þurfi að heimila stjórn að víkja frá tilteknum ákvæðum eins og ákvæðið segir, með tilliti til neyðarástandsins. Eins og ástandið er núna kemur kórónuveiran í veg fyrir að fólk geti hist vegna smithættu á fundum, kannski fjölmennum fundum, og þá er heimilað að hafa fjarfundi. Það er auðvitað sjálfsagt í því ástandi sem nú er og auðvelt að hafa samráð í því tilfelli sem við erum að tala um núna. Þetta er það fyrsta sem ég geri athugasemdir við. Mér finnst löggjafinn vera allt of oft með orðhengilshátt í lagatexta, óþarfa setningar, óþarfa innskot um góðan ásetning og markmið sem eru augljós. Þetta er dæmi um það. Ég ætla alls ekki að setja mig upp á móti frumvarpinu þess vegna, alls ekki, og ég get fellt mig við textann eins og hann er, en bendi á þetta. Þetta er kækur sem er orðinn allt of algengur, að orðlengja hlutina allt of mikið og fyrir vikið eru lög oft óskýr og ekki bara óskýr heldur útsett fyrir að vera misskilin og hugsanlega misnotuð þannig að það er til mikils að vinna að hafa lagatexta skýran. Hvað er neyðarástand? Það er auðvitað mat og yrði líklega í þessu tilfelli mat ráðherra, færi eftir því hversu brátt það bæri að. Ef það bæri mjög brátt að yrði það kannski bara ráðherra einn sem myndi ákveða þetta, að höfðu samráði sem þarna er áskilið, en í öðrum tilvikum gæfist tími til að hafa frekara samráð, hugsanlega við ríkisstjórn, aðra ráðherra og jafnvel þingið ef út í það færi. Ástæðan fyrir þessu eru nefndir fjarfundir. Það getur auðvitað verið margs konar neyðarástand í gangi sem getur kallað á inngrip af þessu tagi þó að ég hafi kannski ekki dæmin fyrir framan mig eða hafi hugarflug eða ímyndunarafl til að ímynda mér hvað gæti komið upp á þannig að einhver önnur ákvæði yrðu virkjuð, fyrir utan fjarfundi og ýmislegt slíkt. Það er reyndar gert ráð fyrir því í 131. gr., um sveitarstjórn sem verður óstarfhæf vegna neyðarástands, að ráðherra er gefin heimild til að skipa yfir hana framkvæmdastjórn eða fela sveitarstjórn í nágrenninu að taka yfir stjórn sveitarfélagsins. Það segir manni auðvitað hvað er verið að hugsa um þarna, þ.e. að tryggja stjórn á sveitarfélaginu. Ákvæðið sem við erum núna að tala um er einnig til þess að minnka líkur á því að slík uppákoma verði, að það þurfi að fela öðru sveitarfélagi eða hugsanlega einhverri framkvæmdastjórn þau völd sem sveitarstjórn hefur eða einhvern hluta af þeim. Það er verið að fylla greinina að mínu mati enn frekar. Ef neyðarástand kemur mjög brátt upp þá gerast hlutirnir auðvitað án þess að menn sjái það nokkuð fyrir og menn taka ákvarðanir sem þeir í venjulegu ástandi tækju eftir formlegum leiðum, eins og lögin gera ráð fyrir og öll lög auðvitað. Það heitir að nauðsyn brjóti lög, sem er auðvitað þekkt og við erum ekki að ræða um það hér. Ég ætla kannski að minnast á eitt í viðbót, varðandi almannavarnir. Í sameinuðum stórum sveitarfélögum eins og nú eru að verða algengari og verða trúlega algengari á næstu árum, sveitarfélög verða stærri, eru jafnvel margir byggðakjarnar. Það er ekki eins og algengt var að það var einn stór byggðakjarni í hverju sveitarfélagi. Nú eru til sveitarfélög sem eru með tvo, þrjá og þeim fjölgar hugsanlega. Þá kemur upp ein spurning í mínum huga varðandi neyðarástand því að almannavarnir eru líka að sameinast, almannavarnanefndir eru komnar yfir stærra svæði, þær eru miðstýrðari, taka yfir stór landsvæði víða á landinu en þó ekki alls staðar. Þá kemur upp þessi spurning: Það kemur upp neyðarástand en almannavarnanefndin er kannski stödd að megninu til eða að öllu leyti í öðrum byggðakjarna og stjórnandinn, lögreglustjórinn, er staddur í allt öðrum byggðakjarna eða allt öðru sveitarfélagi. Nýjasta dæmið eru snjóflóðin. Það þarf auðvitað heimild í almannavarnalög til þess að skipa stjórnanda yfir almannavörnum í slíkum tilvikum. Það þarf að vera einhver aðili sem tæki að sér stjórn almannavarna þegar allt lokast, hugsanlega fjarskipti og fleira slíkt. Það væri ákveðinn aðili, helst á vegum ríkisins, ekki á vegum sveitarfélaga, sem tæki þessa stjórn. Hann mætti ekki vera að mínu mati undir hatti einkaaðila eða félagasamtaka. Það þyrfti helst að vera eins og var hér í gamla daga, þá voru hreppsstjórarnir, þeir voru víða og tóku að sér ýmis hlutverk þegar eitthvað kom upp á. Nú eru þeir fyrir bí en það þarf að styrkja almannavarnakerfið að þessu leytinu til, finna ábyrgan aðila í þeim tilvikum þar sem það kemur upp að fjarskipti lokast, leiðir lokast og almannavarnanefnd er víðs fjarri. Þá þarf einhver að geta tekið af skarið og borið ábyrgð, stjórnað aðgerðum og tekið stjórn. Ég vildi benda á þetta í leiðinni. Það hefði mátt fylgja þessu frumvarpi en það liggur kannski ekki eins mikið á. Dæmi um það sem við erum að tala um núna, afbrigði frá sveitarstjórnarlögum, er t.d. bráðabirgðalög ríkisstjórnarinnar sem eru nú orðin sjaldgæf en voru algeng hér áður fyrr. Það er dæmi um afbrigðilega meðferð lagasetningar og vissulega var mikið deilt á það. En nauðsyn brýtur lög. Þarna er horfið frá því að fara í gegnum þingið en með ákveðnum skilyrðum, það er dæmi um eitthvað svipað, auðvitað alls ekki sambærilegt, en svipað. Annað sem er í þessari grein, ég var búinn að tala um neyðarástandið, það verður að vera til staðar, er að þetta er bundið við stjórn sveitarfélagsins. Ég skil orðalagið í greininni þannig. Það má kannski skýra orðalagið betur en ég les það þannig að heimildin sé bundin við þau tilteknu ákvæði í sveitarstjórnarlögum sem fjalla um stjórn sveitarfélagsins, ekki öll ákvæðin 140 eða hvað þau eru mörg. Það má kannski misskilja þetta ef maður les greinina en ég les þetta svona. Kannski má laga þetta eða skýra betur. Þessi heimild er tímabundin, virkar í ákveðinn tíma. Það er ráðherra sem tekur þá ákvörðun að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og ráðherra ber að sjálfsögðu ábyrgð á þeirri ákvörðunartöku. Ef í ljós kemur að hann er að misnota þetta, fara út fyrir hugsunina og nýta sér eitthvert ástand sem er ekki neyðarástand í raun, þá er hann að sjálfsögðu ábyrgur eftir lögum varðandi það. Eins og ég sagði hér fyrst er ég sammála þessu frumvarpi, ég geri ekki stórar athugasemdir við það þó að það verði afgreitt óbreytt, en ég myndi vilja öðruvísi orðalag. Það má kannski styrkja orðalagið, ég átta mig á því. Ég ber þá von í brjósti að frumvarpið fari aftur til nefndar til umfjöllunar þar sem verði tekið á þeim athugasemdum sem hafa komið fram við 1. umr. og nefndin skoði það með opnum huga að laga þetta kannski í einhverjar áttir. Ég geri mér fulla grein fyrir því að sú átt sem ég er að tala fyrir er allt önnur en hv. þingmenn Pírata hafa verið að lýsa í ræðustól, allt önnur átt, en það má skoða þessar ágætu ábendingar hv. þingmanna Pírata. Það mætti skoða hvort taka eigi inn einhverja kafla í lögunum, miða við að ákvæðið eigi við um þennan kafla eða hinn, þessi ákvæði eða hin. Það er auðvitað augljóst að þetta á alls ekkert við sum ákvæði sveitarstjórnarlaga og kæmi aldrei til. En kannski má gera þetta skýrara.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, um neyðarástand í sveitarfélagi. Ég kýs að koma hingað upp til að útskýra ákveðinn misskilning sem ég held að hv. flutningsmaður málsins, Líneik Anna Sævarsdóttir, hafi á málinu sjálfu. Það væri jákvætt að fá hv. þingmann í andsvar við mig að lokinni þessari ræðu til að fá það á hreint hvort mögulega sé bara ákveðinn misskilningur í gangi af hálfu hv. þingmanns, miðað við þann málflutning sem ég hef heyrt frá henni. Eins og ég skildi hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur finnst mér hún afmarka undanþáguheimildina sem við ræðum hér, við 9. gr. sveitarstjórnarlaga, um samþykkt um stjórn, stjórnsýslu og fundarsköp. Þar stendur, með leyfi forseta: „Sveitarstjórnir skulu gera sérstaka samþykkt um stjórn og stjórnsýslu sveitarfélagsins og um meðferð þeirra málefna sem sveitarfélagið annast. Þar skal einnig kveðið á um fundarsköp sveitarstjórnarinnar og nefnda hennar. Samþykktin nefnist samþykkt um stjórn sveitarfélagsins og skal send ráðuneytinu til staðfestingar.“ Eins og ég skildi hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur heldur hún því fram að sú undanþáguheimild sem verið er að veita ráðherra, og í raun sveitarstjórnum líka, eigi bara við um þetta ákvæði í sveitarstjórnarlögum. Það sé bara verið að gefa sveitarstjórnum heimild til að óska eftir því að fá að víkja frá þessari samþykkt sem þeim ber skylda til að setja samkvæmt sveitarstjórnarlögum. En það er bara ekki svo, virðulegi forseti, og það kemur mjög skýrt fram í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er lögð til sú breyting á 131. gr. sveitarstjórnarlaga að ráðherra sveitarstjórnarmála geti veitt einstökum sveitarfélögum þar sem neyðarástand varir, t.d. vegna náttúruhamfara, eða öllum sveitarfélögum, heimild til að haga stjórnsýslu sinni þannig að vikið sé frá tilteknum ákvæðum sveitarstjórnarlaga í allt að fjóra mánuði í senn. Ekki er tekið fram í frumvarpsgreininni til hvaða lagaákvæða sveitarstjórnarlaga slík ákvörðun geti náð […]“ Sem sagt ekki samþykkta heldur lagaákvæða. Við erum ekki að tala um neinar samþykktir eða fundarsköp sem sveitarstjórnir setja sér. Við erum að tala um sveitarstjórnarlög. Það kemur fram í greinargerðinni að ekki sé tilgreint til hvaða ákvæða, til hvaða lagagreina, í þessum lögum sé verið að vísa til. Einu skilyrðin sem þurfa að vera fyrir hendi eru að um sé að ræða neyðarástand, sem ekki er skilgreint nánar heldur, og að það sé til að tryggja að sveitarstjórn sé starfhæf við neyðarástand og til að auðvelda ákvörðunartöku. Í sveitarstjórnarlögum er að finna ýmis ákvæði um aðkomu minni hlutans, um rétt hans til að vera upplýstur um þær ákvarðanir sem meiri hlutinn ætlar að taka, um rétt hans til þess að koma skoðunum sínum á framfæri. En það er örugglega til þess að auðvelda og flýta ákvörðunartöku að þessi minni hluti sé ekkert að skipta sér af lengur. Það er hættan, hv. þingmaður, sem við erum að vísa til. Það eru engar takmarkanir á því hvaða ákvæði á að taka úr sambandi. Vissulega er það gert með ákvörðun sveitarstjórnar og vissulega með ákvörðun ráðherra en það er enginn annar neyðarhemill þarna sem kemur í veg fyrir það. Nú er ég ekki að reyna að atyrða á nokkurn hátt núverandi sveitarstjórnarráðherra, en þetta lagaákvæði er ekki með neinum tímamörkum. Það segir ekki: Akkúrat núna erum við með fljótlegt fix vegna þess að við höfum ekki tíma til að afmarka þetta betur, skilgreina nákvæmlega hvað það er sem við viljum gefa ráðherra og sveitarstjórnum eða meiri hluta sveitarstjórna heimild til að gera. Allt í lagi. En það er ekkert sólarlagsákvæði í þessu frumvarpi. Það er ekkert sem segir: Eftir þrjá mánuði, eftir sex mánuði, eftir ár ætlum við að vera með miklu betur skilgreindar undanþágur frá þeim mikilvægu lýðræðisreglum sem gilda um sveitarstjórnar okkar, um réttindi minni hlutans, um aðkomu almennings, um lýðræðið í sveitarstjórnum. Allt þetta er að finna í sveitarstjórnarlögum. Það er mjög skýrt í greinargerðinni að átt er við ákvæði sveitarstjórnarlaga sem snúa að því hvernig sveitarstjórnum er stjórnað, ekki einhverjum samþykktum, ekki 9. gr. sveitarstjórnarlaga, enda þyrfti þá að koma fram að sveitarstjórnum væri heimilt að víkja tímabundið frá tilteknum ákvæðum um samþykktir sveitarstjórna eins og þau eru skilgreind í lögum um sveitarstjórnir. Það vantar miklu skýrari afmörkun á því ef það er það sem hv. þingmaður heldur að þetta frumvarp geri. En það er það ekki. Eins og ég kom inn á áðan þá kemur það skýrt fram í greinargerðinni að hér er verið að tala um sveitarstjórnarlögin. Hér er ekki verið að tala um samþykktir sveitarstjórna. Hér erum við að tala um sveitarstjórnarlögin í heild og hvernig þau eru notuð til að stýra sveitarfélögunum. Það er ýmislegt sem fellur þar undir, virðulegi forseti. Og það má ekki gefa sér að engin hætta sé á því, þó að svo sé ekki endilega núna með núverandi hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og alla meiri hluta í sveitarstjórnum landsins, að grafið sé undan aðkomu minni hluta í sveitarstjórnum í neyðarástandi, að lokað verði fyrir kosningar til sveitarstjórna, að þeir sem rétt séu kjörnir í sveitarstjórnir fái ekki að taka þátt, að fjöldi sveitarstjórnarfulltrúa væri allt í einu þurrkaðir út. Allt þetta er á borðinu í frumvarpinu. Við óskum eftir því að þingheimur vandi sig þegar kemur að viðbrögðum við neyðarástandi og tryggi það að við setjum ekki lög til framtíðar sem geta haft afgerandi eyðileggjandi áhrif á lýðræðið í landinu. Það er það sem við erum að biðja um. Við viljum alls ekki standa í vegi fyrir nauðsynlegum og mikilvægum aðgerðum til að tryggja að stjórnvöld geti starfað áfram, langt í frá. Við erum bara að óska eftir því að það verði vandað til verka og lýðræðið okkar fái að njóta vafans, líka þegar mikið liggur við.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur ræðuna. Ég er enn þá fjær því að átta mig á því í hverju grundvallarmunur á skilningi okkar á frumvarpinu liggur. Þegar ég vísa í grein um stjórn og fundarsköp sveitarfélaga þá er ég að vísa í samþykkt sem hvert sveitarfélag setur sér, sem í rauninni skýrir hvað felst í stjórninni. Þessar samþykktir eru á bilinu 60–90 greinar hjá hverju sveitarfélagi og afmarka býsna vel að mínu viti hvað það er sem felst í stjórn sveitarfélagsins. Þetta snýst um stjórn og ákvörðunartöku, ákvarðanir um verkefni sem þarf að fara í í neyðarástandi. Þetta snýst um neyðarástand og ákvörðun um frávik getur aldrei varað lengur en í fjóra mánuði. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hún hafi kynnt sér stjórn og fundarsköp einhverra sveitarfélaga og hvað í þeim felst.
Virðulegur forseti. Grundvallarmisskilningurinn okkar á milli er að við erum ekki að veita heimild til að víkja frá þessum samþykktum. Við erum að veita heimild til að víkja frá þessum lögum, það er bara kýrskýrt. Ef við ætlum að veita sveitarstjórnum heimild til að víkja einfaldlega frá samþykktum sínum, fundarsköpum sem þær hafa samþykkt o.s.frv., ef við ætlum að gefa þeim tímabundna heimild til að víkja frá því, þá stæði það hér, tímabundna heimild frá samþykktum sveitarfélaga eins og nánar er tilgreint í lögum um sveitarfélög, en það stendur ekki hér. Það stendur „tilteknum ákvæðum“, þ.e. lagaákvæðum, lagagreinum sveitarstjórnarlaga. Svo kemur fram í greinargerðinni, eins og ég kom inn á í ræðu minni, að það er ekki tilgreint hvaða lagagreinar sveitarstjórnarlaga er verið að veita heimild til að veita undanþágur frá. Það er vandamálið. Þetta snýst ekki um að ég sé á móti því að sveitarstjórnir landsins geti ákveðið tímabundið að víkja frá fundarsköpum. Ég get alveg séð málefnaleg rök fyrir því. Ég get ekki séð málefnaleg rök fyrir því að ríkisstjórn ákveði að ráðherra fái heimild til þess að víkja úr gildi tímabundið hverju einasta ákvæði í sveitarstjórnarlögum. Það er bara mjög skýrt. Hann þarf vissulega að telja þau upp. Kannski ákveður ekki þessi ráðherra en annar ráðherra í framtíðinni að honum finnist það tefja fyrir ákvörðunartöku að minni hlutinn þurfi að vera upplýstur um hvað ákvörðunartakan standi fyrir. Það er eitthvað sem væri hægt að taka bara út, t.d. hversu margir sveitarstjórnarfulltrúar eru í hverju sveitarfélagi. Það væri hægt að taka það út líka samkvæmt þessum lögum. Það kemur mjög skýrt fram sú ætlun löggjafans að gefa ráðherra heimild til að víkja úr gildi óskilgreindum fjölda og algerlega óskilgreindum tegundum ákvæða laga um sveitarstjórnir, ekki samþykktir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég átta mig engan veginn á því hvernig það getur falist í ákvörðunartöku sveitarstjórnar að ákveða það að minni hluti eða meiri hluti taki þátt í ákvörðuninni. Ég skil þetta þannig að það sé hægt að víkja frá ákvæðinu um það hvernig staðið er að ákvörðuninni, varðandi stund og stað, tíðni funda og slíkt sem er einmitt tilgreint í fundarsköpum. Það eru tengslin sem ég sé við fundarsköpin af því að þar eru nánar útfærðar ýmsar greinar sveitarstjórnarlaganna. Sveitarfélög hafa heimild til að ákveða að útfæra þær í nokkrum mæli með mismunandi hætti og þess vegna hef ég verið að vísa til þeirra samþykkta. Ég kom eiginlega hér í annað skipti bara til þess að nefna það að ég lít þannig á að komin sé fram ósk um að nefndin fjalli um málið á milli umræðna. Ég lít á það sem sjálfsagt mál ef það má verða til þess að skýra frekar þá umræðu sem hér fer fram.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fagna því að málið verði tekið inn í nefnd til þess að skýra þetta vegna þess að við hv. þingmaður erum augljóslega ekki að tala sama tungumálið. Þá er kannski mikilvægt að eiga samtal um efni og inntak þessarar greinar, sér í lagi þegar um jafn mikilvæg réttindi er að ræða og lagaákvæðin sem við ræðum hér. Nú er hv. þingmaður búin að endurtaka fyrir mig nokkrum sinnum innihald þessa ákvæðis og ég finn mig knúna til að endurtaka einu sinni enn fyrir hv. þingmann hvað stendur í greinargerðinni með frumvarpinu. Þar kemur fram að ráðherra geti veitt ákveðinni sveitarstjórn „… heimild til að haga stjórnsýslu sinni þannig að vikið sé frá tilteknum ákvæðum sveitarstjórnarlaga í allt að fjóra mánuði í senn. Ekki er tekið fram í frumvarpsgreininni til hvaða lagaákvæða sveitarstjórnarlaga slík ákvörðun geti náð en það gæti oltið á aðstæðum í hverju tilviki. Gera má ráð fyrir að helst komi til skoðunar ákvæði laganna er varða fyrirkomulag funda og lögmælta fresti, t.d. um skil ársreikninga og fjárhagsáætlana. Einnig mætti skoða að víkja tímabundið frá verkaskiptingu innan stjórnsýslunnar og […] valdaframsal til fullnaðarafgreiðslu mála.“ Þetta eru allt ágætishugmyndir. En af hverju er það þá ekki bara skýrt tilgreint? Hér er bara verið að gefa ráðherra hreint borð sem hann getur skrifað á það sem hann vill, það sem sveitarstjórnir geta skrifað á það sem þær vilja aftengja í þessum lögum. Þetta er ekki nógu vel skilgreint. Listum frekar upp í lögunum hvað við eigum við, hvaða ákvæði við erum tilbúin að fórna í neyðarástandi en ekki gefa algerlega ótakmarkaða heimild fyrir því að víkja frá sveitarstjórnarlögum eins og núverandi orðalag gerir ráð fyrir. Það kemur mjög skýrt fram að það er ekki afmarkað [[Forseti hringir.]]hvaða ákvæði laga er hægt að aftengja með þessu frumvarpi.
Forseti. Það sem við höfum áhyggjur af eru frekir einstaklingar sem koma til með að sitja á ráðherrastól. Við þekkjum það að á þarsíðasta kjörtímabili, ég held a.m.k. að það hafi verið á kjörtímabilinu 2013–2016, ákvað upp á sitt einsdæmi sá hæstv. utanríkisráðherra sem þá var að senda bréf til Brussel til að slíta aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið. Hver hefði trúað því áður en það gerðist að ráðherra myndi gerast svo frekur eftir að það ferli var sett af stað með ályktun þingsins? Ráðherra reyndi að koma breytingu á þeirri þingsályktunartillögu í gegnum þingið og hvað gerði hann þegar hann gat það ekki? Hann fór bara einn af stað, sendi bréf og sagði: Það er búið að slíta viðræðum. Að sjálfsögðu verða hér frekir ráðherrar af og til sem vilja fá að ráða. Við þekkjum það og sporin hræða. Þetta er nærtækt dæmi á Íslandi. Það eina sem við erum að biðja um er að tilgangi þessara laga verði náð. Það er hægt að gera það með því að samþykkja tillögu sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hefur lagt fram sem breytingartillögu við frumvarpið og það er búið að fá vilyrði fyrir því að farið verði yfir það í nefndinni. Það þarf bara að afmarka hvaða heimildir þetta eru. Er það eitthvað erfitt? Nei, það er ekki erfitt. Það kemur fram í greinargerðinni að frumvarpið var sett af stað vegna þess að sveitarstjórnirnar sögðu að þær þyrftu ákveðið svigrúm til að geta sinnt fundarhaldi sínu. Það er það sem þarf að gera. Gerum það þá, gerum það sem þarf að gera og afmörkum það þannig að valdheimildirnar séu ekki svona víðtækar og bjóði ekki upp á mögulegt gerræði sem við sjáum ekki fyrir, inn í framtíðina. Það er það fyrsta, að afmarka það. Ef það er vel afmarkað þarf ekki endilega að tímasetja þetta en ef menn ætla ekki að gefa sér tíma núna til að afmarka hvaða heimildir ráðherra hefur til að heimila sveitarstjórnum að víkja frá lögum um sveitarstjórnir verður að setja sólarlagsákvæði. Þá verður að setja tímaafmörkun fyrir þær tilteknu hremmingar sem við stöndum frammi fyrir vegna kórónuveirunnar þannig að samhliða sé strax hægt að fara að finna út úr því hvað þarf nákvæmlega að vera til staðar til að þetta virki og bæta úr því. Það er skiljanlegt að menn vilji klára þetta hratt en þá er hægt að gera hitt samhliða vegna þess að búið verði að setja inn sólarlagsákvæði eða hafa þessi lög bara tímabundin. Það væri hægt að gera það. Ef menn vilja hvorugt gera, segjast ekki hafa tíma til þess og vilja ekki heldur sólarlagsákvæði, eru menn að senda inn í framtíðina mjög víðtækar heimildir sem við sjáum engan veginn fyrir í dag hvernig hægt væri að misnota af því að svo skammur tími er til að vinna þetta vel. Við munum aftur og aftur fá freka ráðherra sem leita leiða til að túlka lögin eftir sínu höfði. Það er það sem var gert. Áðurnefndur hæstv. utanríkisráðherra óskaði eftir greinargerð um hvers virði ályktanir þingsins væru og notaði þau minnisblöð til að réttlæta það að fara fram hjá þinginu sem enginn hefði búist við fyrr en hann gerði það. Það er akkúrat það sem við erum að vara við. Förum aðeins í greinargerðina. Á bls. 2. er atriði sem auðveldlega væri hægt að túlka af frekum samgönguráðherra framtíðarinnar sem vill fá að gera hlutina eftir sínu höfði og er í samskiptum við sveitarstjórn sem vill fá að gera eitthvað sem hún annars gæti ekki gert. Sjáum hvernig hægt væri að mistúlka þetta eða fá bara túlkun og fara af stað. Hver ætlar þá að stoppa ráðherra? Sjáum hvað hægt er að gera. Hér segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er lögð til sú breyting á 131. gr. sveitarstjórnarlaga að ráðherra sveitarstjórnarmála geti veitt einstökum sveitarfélögum þar sem neyðarástand varir, t.d. vegna náttúruhamfara, eða öllum sveitarfélögum, heimild til að haga stjórnsýslu sinni þannig að vikið sé frá tilteknum ákvæðum sveitarstjórnarlaga í allt að fjóra mánuði í senn. Ekki er tekið fram í frumvarpsgreininni til hvaða lagaákvæða sveitarstjórnarlaga slík ákvörðun geti náð en það gæti oltið á aðstæðum í hverju tilviki.“ Það er ekkert nánar útskýrt með aðstæðurnar sem gæti oltið á, til hvaða greina þær ná. Þá er bara hægt að túlka það og þá hefur ráðherra fengið tækifæri til að túlka aðstæður og meta eftir sínu höfði sem hann gæti fengið lögfræðiálit fyrir. Eins og Davíð Oddsson, fyrrverandi forsætisráðherra, nefndi á sínum tíma er mjög ódýrt að panta minnisblað eða lögfræðiálit og það er ítrekað gert. Það er hægt að panta lögfræðiálit til að styðja sitt mál. Áfram held ég, með leyfi forseta: „Gera má ráð fyrir að helst komi til skoðunar ákvæði laganna er varða fyrirkomulag funda og lögmælta fresti, t.d. um skil ársreikninga og fjárhagsáætlana.“ Talað er um það sem helst komi til skoðunar en eitthvað annað gæti komið til skoðunar sem við vitum ekki hvað er. Þarna er aftur opnað á svigrúmið. Áfram, með leyfi forseta: „Einnig mætti skoða að víkja tímabundið frá verkaskiptingu innan stjórnsýslunnar, svo sem verkaskiptingu milli nefnda og reglum um valdaframsal til fullnaðarafgreiðslu mála.“ Meiri hlutinn gæti notað slíkar kringumstæður til að taka til sín meiri völd, hafa vald yfir verkaskiptingu milli nefnda og reglum um valdaframsal til fullnaðarafgreiðslu mála. Ég er ekki alveg nýr í pólitík og veit að til eru alls konar hlutir sem hægt er að gera þegar kemur að því að færa völd til, færa til fullnaðarafgreiðslu o.s.frv. - Ég sé að hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir ætlar að koma upp og svara þessu, hún þekkir sveitarstjórnarlögin betur en ég. Það væri gott að fá svar við þessu því að þarna sé ég strax einn möguleika sem kannski væri hægt að skjóta loku fyrir. Það væri ágætt ef hv. þingmaður gæti í leiðinni skotið loku fyrir hina möguleikana sem ég er að nefna. Áfram, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að ákvæðið verði hluti af viðbragðsáætlun ráðuneytisins, og að ráðuneytið líti sérstaklega til reglunnar þegar neyðarstig almannavarna hefur verið virkjað.“ Hér er verið að segja að neyðarstig almannavarna þurfi ekki að hafa verið virkjað til að virkja þetta ákvæði. Það er litið sérstaklega til þess sem þýðir að menn mega líka líta til þess þó að það sé ekki þannig. - Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir hristir hausinn en ég get ekki séð hvernig hægt væri að túlka þetta öðruvísi. Það verður örugglega mjög auðvelt að finna einhvern lögfræðing sem segir: Jú. Af því að hér segir að sérstaklega verði litið til reglunnar þegar neyðarstig almannavarna hefur verið virkjað má það að sjálfsögðu þegar svo er ekki. Þá getur ákvæðið komið til skoðunar að beiðni sveitarfélags þannig að sveitarfélag geti beðið um það, eins og hér hefur verið nefnt, þar sem neyðarástand varir. Einnig er gert ráð fyrir að ráðuneytið leiti afstöðu Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þá komum við aftur að því að leita verði samráðs Sambands íslenskra sveitarfélaga. Ferlið er þannig. Ráðherra ákveður, og í þessu tilfelli er nefnt að það gæti verið að beiðni sveitarfélagsins, og hann þarf að leita eftir afstöðu. Það er það sem samráð þýðir. Þegar fólk les í lagatexta að hafa þurfi samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga heldur það að samráð sé annað en það er. Það hélt ég líka áður en ég lærði þetta hér innan húss. Samráð felst ekki í því að allir komi að raunverulegri ákvarðanatöku. Menn fá bara að koma að málinu og leggja sína afstöðu á borðið. Það þarf ekki að taka tillit til hennar. Ráðherra þarf ekki að taka tillit til afstöðu Sambands íslenskra sveitarfélaga við ákvörðun sína. Þá er það bara skýrt sagt, í frumvarpstextanum sjálfum er talað um samráð og hér er alveg skýrt hvað samráð þýðir. Samráðið felst í því að leita eftir afstöðu Sambands íslenskra sveitarfélaga áður en ákvörðun er tekin um hvaða reglum sveitarstjórnarlaga þarf að víkja tímabundið frá. Með því einu að lesa örlítið í gegnum þetta mjög stutta frumvarp, tvær blaðsíður, sér maður strax möguleikana. Ég þekki sveitarstjórnarlögin lítið en ég sé strax möguleika á því að frekur ráðherra hefði töluvert svigrúm til að túlka þetta eftir sínu höfði. Sporin hræða því að ráðherra hefur leyft sér að fá lögfræðiálit um að hann þurfi ekki að virða vilja þingsins þegar kemur að stærstu aðildarumsókn Íslands að alþjóðasamstarfi. Við skulum ekki halda að frekir ráðherrar geti ekki nýtt sér glufur í þessu til að komast upp með það sem þeim sýnist eða komast upp með ýmsa hluti sem við viljum ekki að þeir komist upp með sem og gerræðisákvarðanir þegar kemur að sveitarstjórnarstiginu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég er vissulega ekki lögfræðimenntuð en ég lít þannig á að neyðarástand sé algjör grundvallarforsenda fyrir því að þetta ákvæði verði virkjað, enda er fyrirsögn greinarinnar „Neyðarástand í sveitarfélagi“. Hv. þingmaður las upp ákvæði um að ráðherra skuli líta til þess að komið sé á almannavarnaástand og beri þá skylda til að kanna hvort þörf sé á frávikum en ekki öfugt. Ég ítreka að ég lít þannig á að þar með sé lögð sú skylda á ráðherra að líta til þess hvort þörf sé á frávikum við sveitarstjórnarlögin vegna þess að neyðarástand hefur verið virkjað. Varðandi verkaskiptingu milli nefnda átta ég mig ekki á því hvernig breyting á verkaskiptingu milli nefnda, það að einhver málaflokkur sé hugsanlega færður frá einni nefnd til annarrar vegna anna á einhverju sviði, getur haft áhrif á valdajafnvægi í sveitarstjórn í neyðarástandi. Ég bið um frekari rökstuðning fyrir því. Eins er fullnaðarafgreiðsla yfirleitt virkjuð til að flýta ferlum þar sem nefndum er heimilað að afgreiða t.d. skipulags- eða leyfismál í staðinn fyrir [[Forseti hringir.]]að það þurfi að fara fyrir bæði byggðarráð og bæjarstjórn ef þannig vill til.
Forseti. Ég þekki þetta hér inni, bara það að skipta einum eða tveimur nefndarmönnum úr einni nefnd í aðra breytir valdajafnvæginu. Það breytir því hvernig menn geta réttlætt ákvarðanir nefndarinnar. Það breytir því sem hefur verið samið um áður. Það breytir því hvað er á endanum afgreitt. Þetta skiptir allt máli í pólitísku samhengi.
Það hefur ekkert með lögin að gera.
Nei, en þarna er verið að veita heimild. Ég er bara að nefna að þetta er hægt. Þegar ástandið er orðið svona er hægt að gera alls konar hluti sem annars væri ekki hægt að gera. Í þessu tilfelli færast þá völd til þeirra sem hafa þau, þ.e. meiri völd færast til meiri hlutans til að gera alls konar hluti hvað þetta varðar. Hv. þingmaður þekkir sveitarstjórnarlögin betur en ég og hvernig þau eru iðkuð. Ég sé bara strax möguleika í þessu. Ég sé þá möguleika þegar verið er að tala um verkaskiptingu milli nefnda að hægt sé að svissa til og reglur um valdaframsal til fullnaðarafgreiðslu mála þegar verið er að færa þetta til og setja heimildir um það og að það sé ráðherra og síðan meiri hluti sveitarstjórnar sem á endanum muni framfylgja þessu. Það er ráðherra sem ræður en síðan fá sveitarstjórnirnar valdið þannig að þessi staða getur komið upp. Hvað með önnur atriði sem ég nefndi? Það kemur mjög skýrt fram hér varðandi það að neyðarstig almannavarna hafi verið virkjað en það þarf ekki að vera neyðarstig almannavarna, það er bara tiltekið. Það gæti verið annars konar neyðarástand, það er það sem segir í texta laganna, það er talað um „við neyðarástand“. Það þarf ekki að vera neyðarástand almannavarna, það gæti verið efnahagslegt neyðarástand eða neyðarástand í sveitarfélaginu. Er það neyðarástand þegar sveitarfélag er orðið það illa skuldsett að það er ekki lengur starfhæft eða getur ekki sinnt öllum skyldum sínum? Er það neyðarástand? Sumir myndu kannski segja það, það er hægt [[Forseti hringir.]]að túlka það sem neyðarástand. Hvað þarf þá að gera? Það þarf einhvern veginn að tryggja fjárhagslegan grundvöll sveitarfélagsins. Þarf að virkja? [[Forseti hringir.]]Kannski þarf að gera það. Þarf að sameina það öðru sveitarfélagi sem er ríkara? Kannski þarf að gera það. Það eru alls konar möguleikar sem eru opnir og við vitum ekki hvernig [[Forseti hringir.]]verða misnotaðir.
Forseti minnir hv. þingmann á að virða ræðutíma.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég sé ekki hverju frávik frá sveitarstjórnarlögum breyta um skipan nefnda. Eitt er skipan nefnda, annað er verkefni nefnda.
Já.
Það kann vel að vera að neyðarástand sé ekki skilgreint sérstaklega í þessu frumvarpi en að mínu viti er neyðarástand skilgreint í lögum um almannavarnir. Það er þó eitt af því sem ég er alveg tilbúin til að kanna nánar en í mínum huga er enginn vafi á því að verið er að tala um neyðarástand samkvæmt því. Hins vegar eru til sérstök lög um fjármál sveitarfélaga og þar er mjög skýrt kveðið á um það hvernig farið er að ef sveitarfélagið er óstarfhæft vegna fjármálastöðu og hvernig því er fylgt eftir að sveitarfélög starfi eftir reglum um fjármál sveitarfélaga og ýmsu sem sveitarfélög þurfa að fylgja í þeim efnum. Ég á hins vegar mjög erfitt með að átta mig á því hvernig ráðherra getur komið sínum stefnumálum fram í sveitarfélagi í neyðarástandi sem er eins líklegt að sé stýrt af sveitarstjórn sem kemur úr allt öðrum stjórnmálaflokki en ráðherrann [[Gæti verið sá sami.]]- en gæti vissulega verið sá sami. Þarna er, eins og fram kemur, einmitt talað um samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga og heildarhagsmuni sveitarfélaga. Vissulega getur verið um að ræða eitt sveitarfélag í neyðarástandi en það er eins líklegt að þau séu fleiri samtímis ef almannavarnaástand er uppi í samfélaginu.
Forseti. Þingmaður segir: Ég sé ekki alveg hvernig þetta eða hitt getur gerst og að það kunni að vera að neyðarástand sé ekki vel skilgreint í þessum lögum. Eigum við þá ekki bara að skilgreina það? Það er greinilegt að ekki er alveg ljóst að verið sé að tala um neyðarstig almannavarna. Er þá ekki hægt að laga það? Þarna er eitt lítið atriði sem ég sá þar sem ég sat og hlustaði á ræðurnar og las frumvarpið. Ég sá að þarna væri eitt greinilega ekki nógu vel athugað. Getum við ekki lagað það? Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson var í nefndinni og fylgdist með málinu þegar nefndin ræddi það í upphafi. Hann er kominn með fullt af athugasemdum. Við erum ekki að gera þetta til að vera með leiðindi. Við sjáum möguleika á því að þetta vald verði misnotað. Það getur tekið smátíma að laga það en það er strax hægt að laga ákveðna þætti. Ég vona innilega að nefndin taki það sem við erum að nefna til málefnalegrar skoðunar. Einmitt á svona tímum, þegar neyðarástand ríkir, setja menn lög í tímapressu og það er grundvallarregla varðandi ákvarðanatöku að þegar þarf að taka ákvarðanir hratt eru gerð mistök. Við vitum það. Reynum að skjóta loku fyrir flest mistökin á málefnalegum forsendum, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hefur bent á, og setjum sólarlagsákvæði þannig að þetta gildi fram í ágúst þar sem allar ábendingar eru um að þetta hættuástand verði yfirstaðið, einhvern tímann í júlí, og þá verði bara hægt að framlengja þann tíma. Festum þetta ekki í sessi svona heldur vinnum betur að því til að skapa betri lagaumgjörð um þetta sem er síður hægt að misnota. Þegar fólk tekur ákvarðanir í flýti gerir það mistök, líka þingið.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði í upphafi bara að leyfa kollegum mínum og flokksfélögum, hv. þingmönnum, að segja það sem segja þarf um þetta mál. Ég tek undir málflutning þeirra. Við að hlýða á málflutning þeirra sem hafa tekið þátt í samtalinu í dag frá hinni hliðinni gat ég hins vegar ekki á mér setið og ég verð aðeins að fjalla um þetta. Þetta er bara litla sæta Ísland og við erum með ríkisstjórn sem er ekkert svo hræðileg. Ég skal viðurkenna að ég hef alveg verið á þingi með verri ríkisstjórnir, nánar tiltekið á þarseinasta kjörtímabili. Þessi ríkisstjórn er að mínu mati frekar duglaus en hún er ekki beinlínis hræðileg, ég myndi ekki lýsa henni þannig þótt vissulega megi nefna hræðilegan hlut sem a.m.k. einn fyrrverandi hæstv. ráðherra gerði en það var á seinasta kjörtímabili. Stundum eru stjórnvöld hræðileg. Stundum eru stjórnmálamenn agalegir. Stundum fara þeir blöskrunarlega illa með vald sitt og þeir komast upp með það ef þeir hafa lagalegan grundvöll fyrir því og jafnvel þegar þeir hafa hann ekki. Þetta gerist ítrekað, er ekkert nýtt, hefur gerst í gegnum alla stjórnmálasöguna og mannkynssöguna frá upphafi ritaðs máls og væntanlega lengra aftur í tímann sem við getum eðli málsins samkvæmt ekki lesið um. Eins og hv. kollegar mínir hafa nefnt er þingflokkur Pírata ekki á móti markmiði málsins. Það er mikilvægt og gott og allt í góðu með það en það þarf að afmarka það betur. Það er of opið. Það eru bara fullkomlega málefnaleg rök og tilefni til að koma fram með þá gagnrýni. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem lög eru sett í flýti í kjölfar neyðarástands. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem lög eru sett í tímaskorti eftir að neyðarástand er komið upp, hvorki hérna né annars staðar. Þetta er alltaf sama sagan, það þarf að drífa sig svo mikið að það þarf að opna fyrir sem flest og síðan skilja það eftir, varanlega í tilfelli eins og þessu. Orðalag frumvarpsins vekur athygli mína. Þar segir að sveitarstjórn sé heimilt að víkja frá tilteknum ákvæðum, með leyfi forseta, „við stjórn sveitarfélags til að tryggja að sveitarstjórn sé starfhæf við neyðarástand og til að auðvelda ákvarðanatöku“. Ýmislegt í sveitarstjórnarlögum er til þess að gera ákvarðanatöku erfiðari. Sveitarstjórnir eru valdastofnanir. Það þurfa að vera takmörk á völdum þeirra og þess vegna er ýmislegt um það í sveitarstjórnarlögum sem eru frekar víðfeðmur lagabálkur upp á 134 greinar. Það er mikilvægt að þessi ákvæði séu til staðar til að hamla valdinu. Það á ekki allt að vera auðvelt eða einfalt. Sumt á að vera flókið og erfitt fyrir sveitarstjórnir að gera og allar valdastofnanir vegna þess að þær eru valdastofnanir. Þegar skilyrðið er að auðvelda ákvarðanatöku er ég ósannfærður. Ég þykist vita að ætlun flutningsmanna sé að orðalagið feli í sér að þetta sé einungis hugsað til að auðvelda ákvarðanatöku við neyðarástand. Gott og vel, en þá væri fínt að skýra það aðeins betur. Ástæðan fyrir því að ég vildi nefna þetta sérstaklega er sú að ég hlusta á hv. þingmenn þræta sífellt fyrir að þetta frumvarp feli í sér heimild ráðherra í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga til að gera undantekningar á lögum um sveitarstjórnir. Málflutningurinn sem ég hef heyrt í dag er t.d. sá að þetta varði bara stjórn sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Lögin heita sveitarstjórnarlög og fjalla ekki um neitt annað en stjórn sveitarfélaga. Það er hálfhlægilegt, virðulegi forseti, að segja þetta en ef maður opnar tölvu, nýmóðins upplýsingatæki, velur Control + F og leitar að stjórn finnst það orð í öllu plagginu frá upphafi til enda. Sveitarstjórnarlög fjalla um stjórn sveitarfélaga eðli málsins samkvæmt og eins og sést á nafninu. Það að ætla að það sé þrenging eða nákvæmni að í frumvarpinu sé einungis fjallað um stjórn sveitarfélaga gefur mér tilefni til að efast um að hv. flutningsmenn frumvarpsins nái markmiði sínu með því að niðurnjörva þetta eins vel og sæmir okkur sem þingmönnum. Í þokkabót er þessi breyting varanleg. Þetta er ekki bráðabirgðaákvæði, þetta er reyndar í hinum ýmsu bráðabirgðaákvæðum sem eru þegar í lögunum en þetta er bara breyting á ákvæði í lögunum. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að ákvarðanir sem ráðherra tæki í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga um að gera undantekningar á lögunum yrðu einungis gildar í fjóra mánuði. Ég myndi lagatæknilega leggja til að það ætti heima í frumvarpstextanum sjálfum frekar en að það komi bara fram í greinargerð. Mér þykir það ekki nógu skýrt.
Það er í lögunum nú þegar.
Gott og vel, ef hv. þingmaður segir að það sé þegar í lögunum tek ég því. Óháð því þykir mér alltaf leiðinlegt hvernig stjórnmálamenn falla aftur og aftur í þá gryfju að hugsa með sér: Núna er uppi neyðarástand, það þarf að víkka eitthvað út og opna fyrir einhverjar heimildir, sem ég vil meina að sé yfirleitt tilfellið, og þeir treysta yfirvöldum sjálfkrafa og allt of vel og ætlast til þess að allir aðrir treysti þeim einnig. Þannig er aftur og aftur grafið undan þeim takmörkunum sem eiga við vald almennt. Nú er hægt að taka stórfelldara dæmi sem á sem betur fer ekki við á Íslandi. Það er það sem gerðist í Bandaríkjunum, landi sem hefur ávallt sett miklu ríkari áherslu á takmarkanir á valdi en nokkurn tíma er gert á Íslandi. Eftir hryðjuverkaárásirnar 11. september 2001 var þjóðin sorgmædd og í áfalli. Hún var reið og það þurfti að bregðast við. Þá voru sett lög sem eru kölluð „USA Patriot Act“, einmitt nefnd það til að gera lítið úr þeim sem myndu ekki styðja við allar þær valdheimildir sem þar voru settar inn. Þar voru sólarlagsákvæði um það sem var algjörlega nauðsynlegt, bara í þann tíma sem var nauðsynlegur o.s.frv. Viti menn, svo fór ekki. Það sem kemur alltaf í ljós er að það er afskaplega þægilegt fyrir yfirvöld að þurfa ekki að lúta þeim takmörkunum sem áður voru fyrir hendi. Þannig er það alltaf, það er eðli valds. Þótt ég hafi ekki áhyggjur af því að þessi tiltekna ríkisstjórn fari að misbeita þessu valdi á einhvern hræðilegan hátt á ég mjög auðvelt með að trúa því að sú næsta myndi gera það. Það kæmi mér á engan hátt á óvart að næsta ríkisstjórn, öðruvísi samsett en þessi, myndi misnota þetta vald alveg villt og galið og kæmist upp með það. Jafnvel þótt hún kæmist ekki upp með það tæki mörg ár að vinda ofan af skaðanum ef hún ætlaði sér að gera það. Sveitarfélög á Íslandi eru ansi mörg en ráðherra bara einn yfir málaflokknum. Það felur líka í sér að það er mjög margt í þessum lögum sem hugsanlega er hægt að misnota. Ég get ekki sagt að í Reykjavík, Garðabæ, þessu sveitarfélagi eða hinu sé líklegt að sveitarstjórn vilji fá eða telji sig þurfa að fá undanþágu frá hinu og þessu ákvæði í lögunum, en þau eru nógu mörg til að mjög margir möguleikar bjóðist til þess í lagabálki upp á 134 greinar, sveitarstjórnarlögunum. Það er hægt að nefna nokkra hluti sem kollegar mínir hafa aðeins farið yfir en mér finnst þess virði að fara aðeins yfir. Hérna er nokkuð sem virðist vera algjört tækniatriði, skylda til að halda fundi, í 14. gr. III. kafla um sveitarstjórnarfundi. Í 15. gr. er fjallað um boðun og auglýsingu funda. Það þekkja allir sem hafa verið í minni hluta í stjórnmálum að það er hægt að misnota vald með því að misnota reglur í kringum boðun og auglýsingu funda. Það er hægt að senda ekki rétta dagskrá, senda ekki gögnin, halda manni óupplýstum, halda manni ringluðum eða breyta hlutum með engum fyrirvara. Fólk misnotar svona völd í stjórnmálum á Alþingi og ég hef enga trú á að það gerist ekki í þeim tugum sveitarfélaga sem eru á Íslandi. Það væri barnalegt að halda það. Í 2. mgr. 17. gr., um ályktunarhæfi og atkvæðagreiðslu, stendur: „Á sveitarstjórnarfundum ræður afl atkvæða úrslitum mála.“ Það virkar rosalega vel á mig, en í 1. mgr. stendur: „Sveitarstjórn getur enga ályktun gert nema meira en helmingur sveitarstjórnarmanna sé viðstaddur á fundi.“ Virðulegi forseti. Það eru nákvæmlega svona hlutir sem fólk vill gera undantekningar á í neyðarástandi. Það geta verið málefnaleg rök fyrir því en þess vegna þarf að gera þetta vel. Þess vegna þarf að afmarka betur hverju flutningsmenn þessa frumvarps vilja ná fram. Hér eru ákvæði um fundargerðir og því um líkt. Fundargerðir eru ekki smáatriði, þær skipta máli til að hægt sé að rekja ákvarðanir ef eitthvað misjafnt kemur upp, ýmist út af fúski, spillingu eða klaufaskap. Ef tímabundið eru gerðar einhverjar undantekningar á því er hægt að misnota það. Svo er heill kafli hérna, XI. kafli, um stjórnsýslueftirlit með sveitarfélögum. Þetta er allt hugsað til þess að vera takmarkandi fyrir sveitarfélögin. Hér er ákvæði um stjórnsýslukæru. Þetta eru allt hlutir sem geta þvælst fyrir í neyðaraðstæðum og þess vegna er mikilvægt að við séum með á hreinu hvað það er sem við erum að fara að setja í lög. Ég nefni 116. gr., um vanrækslu sveitarfélaga. Ég hef enga sérstaka ástæðu til að ætla að tiltekin sveitarfélög hafi áhuga á að losna við einhver tiltekin ákvæði. Vandinn er einfaldlega sá að þetta frumvarp er of opið. Það er allt og sumt. Í lokin vil ég segja að jafnvel þótt þessar áhyggjur séu ekki á rökum reistar hér og nú í þessu máli, undir þessum kringumstæðum, með þessa ríkisstjórn og þau sveitarfélög sem eru hér, eigum við ekki að venja okkur á það almennt að þegar upp kemur neyðarástand eða rík tímabundin þörf að rjúka til og opna heimildir fyrir yfirvöld með þessum hætti. Það er bara slæmur ávani fyrir þær sakir einar að vera ávani. Það er það. Það getur alveg verið mikilvægt að bregðast hratt við og búa til einhverjar heimildir til að bregðast við neyðarástandi. Við þekkjum það sennilega best úr hruninu hér á Íslandi en við eigum ekki að vera værukær. Við eigum ekki að láta eins og það sé einhver ímyndun að stjórnmálamenn misfari með vald sem þeim er falið. Það er raunveruleikinn hér eins og hefur alltaf verið alls staðar og verður alltaf. Það er barnaskapur, virðulegi forseti, að halda eitthvað annað, værukærð í skásta falli. Ég ætla að ljúka þessu hér. Ég vona að málið fái umfjöllun í nefnd. Aftur lýsi ég yfir stuðningi við markmið frumvarpsins. Mér finnst bara að það þurfi að gera þetta betur, það er allt og sumt.
Forseti. Ég rakst á nokkur önnur atriði. Það er áhugavert að ekki sé sólarlagsákvæði í þessu frumvarpi, í frumvarpi sem veitir möguleika á þessum víðtæku heimildum og túlkun á þeim. Í lokin segir, með leyfi forseta: „Vert er að taka fram að í frumvarpi sem ráðherra hyggst leggja fram á vorþingi um breytingar á sveitarstjórnarlögum og lögum um tekjustofna sveitarfélaga er m.a. gert ráð fyrir rýmri heimildum til sveitarstjórna til að heimila fjarfundi og ýmsum fleiri frávikum frá meginreglum laganna um fyrirkomulag stjórnsýslu. Það frumvarp sem hér er lagt fram til að bregðast við neyðarástandi vegna Covid-19 veirusjúkdómsins er í öllum meginatriðum í ágætu samræmi við áherslur í því frumvarpi.“ Ráðherra sveitarstjórnarmála er að fara að leggja fram frumvarp sem er í öllum meginatriðum í samræmi við það sem við erum að samþykkja hér og það er verið að leggja þetta fram til að bregðast við Covid-19 veirunni en samt sem áður á að skilja það eftir með fullum breytingum inn í framtíðina. Ef þetta styður ekki við það málefnalega sjónarmið að sett sé tímabundið ákvæði í staðinn fyrir að skilja þetta svona eftir, unnið í flýti og að öllum líkindum ofurselt mistökum veit ég ekki hvað.