Borist hefur bréf frá varaformanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins, Vilhjálmi Árnasyni, um að Bryndís Haraldsdóttir, 7. þm. Suðvest., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Sigþrúður Ármann, en 1. varamaður hefur þegar tekið sæti.
Kjörbréf Sigþrúðar Ármann hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Sigþrúður Ármann hefur nú undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Forseti. Viðreisn stendur að breytingartillögum minni hlutans í fjárlaganefnd á þskj. 228. Þær eru í 10 liðum og vel rökstuddar í greinargerð með tillögunum. Um þær hefur m.a. verið fjallað í nefndarálitum minni hlutans. Viðreisn á einungis áheyrnarfulltrúa í fjárlaganefnd, sem þó tekur fullan þátt í störfum nefndarinnar en er ekki heimilt að leggja fram eigið sjálfstætt nefndarálit. Hér verður ekki varið tíma í frekari útlistun þessara sameiginlegu tillagna en þegar hefur verið gert af nefndarmönnum minni hlutans. Þó er vert að vekja sérstaka athygli á tölulið 5 í tillögunum sem felur í sér 900 millj. kr. framlag til þess að fjármagna sálfræðiþjónustu. Að frumkvæði Viðreisnar voru samþykkt lög um mitt ár 2020 þess efnis að sjúkratryggingar taki til nauðsynlegrar sálfræðimeðferðar og annarrar gagnreyndrar samtalsmeðferðar heilbrigðisstarfsmanna. Hingað til hefur ekki nægu fé verið varið til að standa við efni laganna sem þó ríkti mjög breið samstaða um að setja. Vonandi verður nú gerð á því bragarbót. Við búum við sérstakar aðstæður, um það deilir enginn. Heimsfaraldurinn hefur staðið í hartnær tvö ár. Nýjustu fréttir af gangi hans gefa því miður ekki tilefni til mikillar bjartsýni. Fátt bendir til að honum ljúki fljótlega og við verðum nauðug viljug að búa okkur undir að hann geti staðið enn um sinn, jafnvel árum saman. Þessi vitneskja kallar á að við endurskoðum hvernig við tökumst á við þann vanda sem við okkur blasir. Hann er því miður ekki skammvinnur heldur langvinnur. Í heilbrigðiskerfinu er viðvarandi neyðarástand. Þrátt fyrir að starfsmenn þess hafi tekist á við öll viðfangsefni á undangengnum misserum af æðruleysi er ekki hægt að ætlast til slíks til lengri tíma. Hvorki er rétt né raunhæft að gera þær kröfur til starfsmanna heilbrigðiskerfisins að þessi starfsskilyrði séu hið nýja norm. Bregðast verður við með aðgerðum til lengri tíma sem gera kerfinu kleift að takast á við þennan vanda. Að öðrum kosti blasir við okkur mun verri staða, þar sem starfsmenn missa móðinn og gefast upp. Það gengur óvenjuilla að manna lausar stöður í heilbrigðiskerfinu, ekki síst á höfuðsjúkrahúsi landsins, og skyldi engan undra. Hver velur sér starfsvettvang þar sem stöðugt krísuástand ríkir? Getur nokkur ætlast til þess? Forseti. Því miður er ekki að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi að ríkisstjórnin geri sér grein fyrir þessum vanda og hugsanlegum afleiðingum hans; því sannkallaða skelfingarástandi sem myndi ríkja ef heilbrigðiskerfið getur ekki staðið undir veirufaraldrinum í marga mánuði enn. Hvað þá? Hvað gerist ef faraldurinn heldur áfram og úrbætur verða ekki? Allt tal ríkisstjórnarinnar um kerfisvanda og endurskipulagningu er eiginlega ekkert annað en einhvers konar fyrirsláttur. Við vitum að við eigum við bráðavanda etja og hann verður að leysa með bráðaaðgerðum. Við þurfum einfaldlega fleiri starfsmenn til þess að geta fjölgað rýmum á bráðamóttöku og gjörgæslu. Þá þarf legurými fyrir veikt fólk á deildum spítalans og koma fólki af spítalanum í annars konar þjónustu og umönnun. Við þurfum enga sérfræðinga til þess að segja okkur það, jafnvel þótt þeim sé líkt við Messi fótboltans, þeir munu ekki leysa þennan vanda fyrir ríkisstjórnina. Það er eins og ríkisstjórnin geri sér ekki grein fyrir hve dýr faraldurinn verður ef við eigum að takast á við hann án þess að njóta stuðnings öflugs heilbrigðiskerfis. Eða á þetta bara að reddast? Langvarandi faraldur krefst líka endurskoðunar á öðrum aðgerðum. Atvinnulífið hefur verið að taka við sér. Enn og aftur hafa Íslendingar sýnt einstaka aðlögunarhæfni sína. Atvinnuleysi hefur dregist saman og hagvöxtur hafist að nýju. Þótt enn sé langt í land með að ferðaþjónustan og veitingageirinn nái fyrri styrk hefur umtalsverður uppgangur verið í atvinnulífinu. Veruleg framlenging á faraldrinum kallar á og krefst þess að þessi aðlögunarhæfni verði nýtt og fremur horft til aðgerða sem styðja hana heldur en einungis aðgerða sem draga tímabundið úr áfalli þeirra atvinnugreina sem verst hafa komið út úr faraldrinum. Í þessu samhengi veldur staða ríkissjóðs umtalsverðum áhyggjum. Því miður nýtti fyrri ríkisstjórn ekki það svigrúm sem skapaðist fyrir faraldurinn til þess að búa í haginn. Þess í stað var rekstri ríkissjóðs leyft að síga á ógæfuhliðina og var hann orðinn ósjálfbær þegar á árinu 2019. Ríkisstjórnin jók útgjöld án þess að horfa til þess að styrkja tekjugrunn ríkissjóðs og styðja við framleiðniaukningu í atvinnulífinu. Þrátt fyrir þetta, og þrátt fyrir að við sjáum fram á langvarandi áhrif veirukrísunnar og óvenjulega mögur ár, þá er ekkert aðhald eða stefnu um að styrkja aðlögun atvinnulífsins að finna í frumvarpi til fjárlaga ársins 2022. Þegar litið er fram hjá lækkun útgjalda vegna niðurfellingar á sérstökum tímabundnum Covid-aðgerðum, þá situr eftir að engin aðhaldskrafa er gerð í ríkisfjármálunum. Ekki er annað að sjá en að það sé von ríkisstjórnarinnar að lausnirnar muni falla af himnum ofan. Eða á að fara í útrás með íslenskan ríkisrekstur? Rekstur ríkissjóðs var þegar í járnum áður en heimsfaraldurinn skall á. Eftir útgjaldavöxt áranna á undan hafði ríkissjóður ekkert svigrúm til að bregðast við neyðarástandinu með öðrum hætti en aukinni skuldsetningu. Því hafa allar aðgerðir verið byggðar á lántöku, að mestu erlendri áhættulántöku. Það gefur augaleið að með því áframhaldi er sjálfbærni ríkisfjármálanna ógnað. Ekki verður hjá því komist að langvarandi hallarekstur ríkissjóðs bitni á þjóðinni. Hann mun leiða til þenslu, sem vinnur gegn markmiðum Seðlabankans um stöðugleika, og kallar á enn frekari vaxtahækkanir með tilheyrandi afleiðingum fyrir skuldsettar fjölskyldur og fjárfestingargetu fyrirtækjanna. Sífellt stærri hluti af tekjum ríkisins fer í að standa undir skuldum. Ef útgjöldin styðja ekki hagvöxt mun að endanum koma að skuldadögum. Skera verður niður þjónustu ríkisins eða hækka skatta - skatta sem þegar eru með því mesta sem þekkist í heiminum. Aukin skattlagning og aukin umsvif hins opinbera skerða getu hagkerfisins til verðmætasköpunar og bitna á hagvexti til lengri tíma. Þessi þróun er því mikið áhyggjuefni. Þær tillögur sem ríkisstjórnin leggur fram til hækkunar tekna eru ekki lagðar á þar sem neikvæðar afleiðingar verða minnstar. Engin tillaga er um raunhæfa skattlagningu auðlinda, sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur meðal annars ítrekað bent á að væru afar ákjósanlegir tekjustofnar fyrir íslensk stjórnvöld, einmitt vegna þess hve lítil neikvæð áhrif þeir tekjustofnar hafa á atvinnulífið. Ekki á að skoða að fá mat markaðarins á raunverulegu virði kvótans eða fara að dæmi Norðmanna og leggja skatta á orkufyrirtæki. Þess í stað eru áfengisgjöld hækkuð um 3,5 milljarða króna á milli ára. Gjöld sem bitna einna helst á afar veikburða veitinga- og ferðaþjónustugeira og auðvitað almenningi sem neytir áfengis, það gefur augaleið. Og á sama tíma og áfengisgjald er hækkað upp í 23,8 milljarða króna er skollaeyrum skellt við ósk SÁÁ um hækkun framlaga um 300 millj. kr. Víðar má gera athugasemdir við einstakar fjárhæðir í fjárlögum. Samtök verslunar og þjónustu, Félag atvinnurekenda og Frumtök bentu t.d. á í umsögn sinni að lyfjakostnaður fyrir árið 2022 væri vanáætlaður um 2,5 milljarða króna miðað við frummat Sjúkratrygginga Íslands. Frummat SÍ hefur yfirleitt verið afar nálægt endanlegum kostnaði, enda byggir það á hlutlægri og vandaðri greiningarvinnu. En vanáætlun á borð við þessa getur aukið þrýsting og stefnt lyfjaöryggi á landinu í hættu. Viðbótarframlög til örorkulífeyrisþega eru góðra gjalda verð. Þegar hækkun framlags er leiðrétt miðað við verðbólgu situr þó afar lítið eftir, eða 1,5% hækkun, sem er að raunvirði 4.000 kr. á mánuði af fullum örorkulífeyrisgreiðslum. Umboðsmaður Alþingis sinnir mikilvægu hlutverki og kveðst vanta 36 millj. kr. til að geta sinnt skilvirku eftirliti með raunhæfum hætti, en slíkt aðhald er sérstaklega mikilvægt hjá ríkisstjórn sem leggur ofuráherslu á ríkisrekstur. Kannski er það einmitt þess vegna sem embættinu er haldið veiku. Ísland er í mjög eftirsóknarverðri stöðu til að sýna fordæmi í orkuskiptum og varða veginn að kolefnishlutlausu velferðarsamfélagi. Við búum yfir einstöku umfangi endurnýjanlegrar orku og þekkingu til að nýta hana til orkuskipta. Þrátt fyrir þetta sjást þess ekki merki að ríkisstjórnin ætli sér að leggja sérstaka áherslu á loftslagsmál í fjárlögum, í það minnsta alls ekki jafn mikla áherslu og tilefni er til. Við erum einmitt á krítískum tímapunkti þar sem mikilvægt er að róa öllum árum að samdrætti á losun mengandi lofttegunda. Viðreisn hvetur ríkisstjórnina til að ganga mun lengra í notkun á hagrænum hvötum til að drífa þessa þróun. Hækka þarf kolefnisskatta og á sama tíma auka stuðning við fjárfestingu sem dregur úr losun. Hækkun kolefnisskatta getur haft neikvæð áhrif á viðkvæma hópa en tryggja má tekjuhlutleysi gagnvart þeim með því að lækka önnur opinber gjöld til jafns á móti. Þannig má skapa hvata fyrir fyrirtæki og heimili í landinu til að bregðast hratt við. Ýmsar aðrar lausnir eru tiltækar í loftslagsmálum sem myndu varla setja mark sitt á fjárlögin, eins og t.d. krafa um að fyrirtæki setji sér losunarmarkmið. Við skulum ekki gleyma því að allar aðgerðir í þessa átt munu stuðla að því að gera lífsgæði á Íslandi og í heiminum öllum betri og auka veg íslenskrar framleiðslu á heimsvísu. Forseti. Langvarandi veirufaraldur kallar á endurskoðun á viðbrögðum stjórnvalda. Ekki er hægt að mjólka meira út úr heilbrigðiskerfinu ef það á ekki að sligast undan áframhaldandi álagi. Breyta þarf áherslum í sóttvörnum og búa atvinnulífinu meiri fyrirsjáanleika. Styðja þarf áframhaldandi aðlögun atvinnulífsins að nýjum raunveruleika í samfélagi þar sem Covid fer um. Þetta þarf að gera án þess að setja ríkissjóð á hliðina. Ríkið þarf að draga strax til baka þensluhvetjandi aðgerðir í þeim geirum sem best hafa farið út úr samdrætti undanfarinna missera. Setja þarf fram áætlun um að ná tökum á hallarekstri ríkissjóðs til að byggja undir stöðugleika. Stöðugleiki er besta leiðin til að hvetja til atvinnulífið til áframhaldandi sóknar og aukinnar verðmætasköpunar. Án hans verður vilji þess til að taka áhættu og getan til langtímauppbyggingar takmörkuð með ófyrirséðum kostnaði fyrir þjóðina alla. Ekkert bólar á fyrirhyggju um þessi atriði hjá ríkisstjórninni í þessu fjárlagafrumvarpi. Forseti. Þetta er stöðnunarfrumvarp. Þetta er frumvarp þeirra sem eiga sér takmarkaða sýn um framtíðina. Þetta er eiginlega, frú forseti, frumvarp gærdagsins.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargóða ræðu. Mig langar að spyrja um tvö atriði í hvoru andsvari. Nú er fjallað um það í breytingartillögu minni hlutans, sem Viðreisn stendur líka að, að fjármagna niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu. Við vitum að þúsundir manna eru á biðlistum sem stundum taka ár eða lengur, sem er náttúrlega ekki gott fyrir geðheilbrigði fólks, að þurfa að bíða svo lengi. Kostnaðurinn við sálfræðiþjónustu er mikill og þetta er eitthvað sem ríka fólkið getur borgað án þess að þurfa kannski að hugsa mikið um það. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvað hann telur að sé ástæðan bak við hina skýru andstöðu ríkisstjórnarflokkanna og svo við tölum nú ekki um hegðun hæstv. fjármálaráðherra hér í gær þegar þetta var nefnt. Hann kallaði það skrípaleik og ýmislegt annað. Hvað skýrir þessa andstöðu? Hverjar telur hv. þingmaður að verði afleiðingar þess að við setjum ekki fjármagn í þessi mál eins og svo nauðsynlega þarf og er í raun, eins og hv. þingmaður nefndi, komið rúmt ár síðan samþykkt var að þyrfti að gera?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurningarnar. Ég skal leitast við að svara þeim eftir bestu getu. Ef við byrjum bara á því þá sýna tölur það svart á hvítu að andleg líðan fólks er ekki nógu góð og það eru margir sem búa við vanda af þeim sökum. Við vitum líka að það er ekki síst meðal ungs fólks. Þetta er svo sem alls staðar og ekki síst hjá hópum sem búa við kröpp kjör og erfiðar félagslegar aðstæður. Það er því mjög mikilvægt að koma til móts við þetta ágæta fólk vegna þess að afleiðingarnar af því ef það er ekki gert geta orðið svo miklu dýrari fyrir samfélagið; ef fólk verður óvirkt eða getur ekki sinnt sínu lífi og sínum störfum. Það er mjög kostnaðarsamt. Varðandi kostnaðinn er það auðvitað þannig að það kostar að leita sér þjónustu af þessu tagi. Alþingi hefur gert sér grein fyrir þessu og samþykkti þess vegna lög um að fella þessa þjónustu undir greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga. Hins vegar hefur hnífurinn staðið í kúnni að fjármagna það þannig að það verði almennilega virkt úrræði. Ég veit satt að segja ekki hvað veldur. Allir tala um að þetta sé gríðarlega mikilvægt, en þegar til stykkisins kemur þá skortir einhvern veginn á viljann. Ég ætla ekki að fjalla um hegðun og orð hæstv. fjármálaráðherra í pontu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott andsvar. Mig langar í seinni spurningunni að halda mig við heilbrigðiskerfið. Eins og hv. þingmaður benti á hefur heilbrigðiskerfið verið fjársvelt eða undirfjármagnað um langa tíð og það hefur haft mjög slæm áhrif hvað varðar mönnun. Þarna er ekki verið að bæta neitt úr því að því er virðist. Nýlegar tölur, sem komu í hinu virta dagblaði Morgunblaðinu, sem einu sinni var sagt aldrei ljúga, segja að um 2.000 heilbrigðisstarfsmenn hafi flúið land á undanförnum áratug til þess að geta unnið við mannsæmandi skilyrði og fengið mannsæmandi laun í nágrannalöndum okkar. Og eftir að hafa búið í Afríku minnti þetta mig svolítið á það sem gerist oft þar, þar sem fólk með möguleika á því að fara og vinna annars staðar gerir það. Ekki bætir úr skák þegar launasamningar þessara stétta eru bara sendir í gerðardóm. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni hvað honum finnst um stefnuleysi stjórnvalda þegar kemur að því að tækla mönnunarvandann af alvöru en ekki bara kvarta og kveina og tala um stafrænar umbætur og framleiðniaukningu og ýmislegt annað.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurningarnar. Þetta er auðvitað ekki einfalt mál og ég ætla ekki að halda því fram. Ég ætla líka að taka það skýrt fram að í heilbrigðiskerfinu, eins og öllum stórum fjárfrekum kerfum, þarf alltaf að vera á tánum gagnvart því að gera hlutina skilvirkt, hagkvæmt og með þeim hætti sem best verður á kosið því að þarna fara um gríðarlega miklir peningar. Hins vegar hefur það blasað við og hefur kristallast mjög í tengslum við faraldurinn að við erum með kerfi sem í eru flöskuhálsar sem stofna öryggi borgaranna í hættu og verða til þess að við höfum þurft að beita aðgerðum úti í samfélaginu, sérstaklega á tímum faraldursins, sem eru allt of strangar vegna þess að þær hafa svo mikil áhrif á daglegt líf og atvinnulíf. Ef kerfið væri burðugra væri ekki þessi tappi í þessu öllu. Eins og ég minntist á í ræðu minni er þessi vandi búinn að vera öllum ljós, að hér þurfi að gera bragarbót. Tölfræðin sýnir að erlendis er samanburður á t.d. gjörgæslurýmum og bráðaþjónustu Íslandi mjög óhagstæður. Þetta höfum við vitað lengi. Við vitum að ekki er nóg að kaupa bretti og hníf og segjast þá vera kominn með skurðstofu. Það þarf nefnilega fólk til að setja fólk á brettið og skera upp og þar [[Forseti hringir.]]stendur hnífurinn í kúnni, svo við notum það orðalag.
Frú forseti. Ég vil þakka þingmanninum yfirferðina. Ég staldraði dálítið við þegar hann vék að hinum ólíku gjöldum sem ríkisstjórnin hefur valið að hækka ekki þannig að þau endurspegli kostnaðinn sem þau eiga að standa straum af. Auðlindagjöld endurspegla ekki það sem er eðlileg renta þjóðarinnar af auðlindinni, kolefnisgjöld endurspegla ekki þann samfélagslega kostnað sem er af losun kolefnis út í umhverfið. Mig langar að staldra sérstaklega við seinni liðinn. Þetta var heilmikið rætt þegar fyrri ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur var stofnuð og hennar fyrsta verk var að hætta við fyrirhugaða hækkun kolefnisgjalds sem sett var af stað í tíð fjármálaráðherra Viðreisnar. Framlag ríkisins til grænna umskipta þarf ekkert endilega að vera dýrt fyrir ríkissjóð. Kolefnisgjöld og önnur gjaldtaka á mengandi athafnir og starfsemi getur staðið straum af megninu af kostnaðinum við grænu mótvægisaðgerðirnar. Það er bara ekki staðan í dag. Í dag erum við t.d. með gríðarlega dýrt ívilnanakerfi fyrir fólksbíla, fleiri milljarðar á ári sem fara í að niðurgreiða rafmagnsbíla og tengiltvinnbíla og meira að segja nokkra bensínbíla til bílaleigna. En það væri hægt að núlla þann kostnað út frá ríkissjóði séð með því að auka gjaldtöku á bílana sem menga mest. Það myndi gera þetta fjárhagslega hagkvæmara fyrir ríkissjóð. Það myndi líka efla hagrænu hvatana fyrir samfélagið að hraða umskiptunum. Þetta er ekki einhver flippuð anarkistahugmynd heldur er þetta kjarninn í því sem Alþjóðabankinn, OECD og aðrir sérfræðingar [[Forseti hringir.]]segja varðandi þessi mál. Þessir aðilar eru að segja við ríki: [[Forseti hringir.]]Leggið á kolefnisgjald, skattleggið það sem mengar en notið þann pening til að létta fólki að velja græna kostinn. [[Forseti hringir.]]Af hverju vantar þetta hér?
Forseti minnir hv. þingmann á að virða tímamörk.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir spurningarnar og hugleiðingarnar. Já, það er dálítið merkilegt hvernig þessum málum er öllum háttað og hversu erfiðlega gengur að fá stjórnvöld til að beita aðferðum sem alþjóðastofnanir mæla með, aðferðum sem geta í senn hvatt fyrirtæki og fólk til að haga sér á þann máta sem er umhverfinu hollt og gert þeim sem menga lífið leiðara. Þetta er gömul aðferð, svipan og gulrótin. Stundum þarf að fara blandaða leið en ríkisstjórnin hefur átt erfitt með þetta. Það er auðvitað mjög merkilegt sem hv. þingmaður rifjaði upp varðandi kolefnisgjöldin sem voru sett, eins og hann nefndi réttilega, í stuttri ríkisstjórnartíð Viðreisnar og fyrir frumkvæði Viðreisnar. Það var fyrsta verk nýrrar ríkisstjórnar þá, sem hafði um borð fulltrúa sem tala mikið um umhverfismál og hafa mikinn áhuga á þeim, að lækka þessi gjöld. Það er auðvitað mjög sorglegt, ég veit það ekki, ég held að ég hafi orðað það þannig í ræðunni, að mér finnst þessi ríkisstjórn vera kyrrstöðustjórn. Það er eitthvert jafnvægi sem snýst um að gera helst ekki neitt og hrófla ekki við neinu sem gæti hugsanlega komið við einhvern.
Frú forseti. Mig minnir að í vor höfum við slegið á að það þyrfti kannski að þrefalda kolefnisgjöldin til að þau endurspegluðu raunkostnað við losunina. Það gefur augaleið að það skapast aldrei sátt um slíka hækkun nema eitthvað komi á móti. Þess vegna skipta gulræturnar einmitt máli eins og þingmaðurinn nefnir. Mig langar að nefna sem dæmi írska kolefnisgjaldakerfið þar sem allt kolefnisgjald fer í pott, loftslagspott, og hver einasta evra sem fer inn í þann pott fer í eitthvað sem fólk tengir kolefnisgjaldinu. Þá sér fólk réttlætið sem er verið að ná fram. Þetta er ekki tekjustofn fyrir ríkið heldur peningur sem er notaður til að gera samfélagið betra og betur í stakk búið fyrir framtíðina. Helmingur af írska kolefnisgjaldinu rennur til þess að endurbæta húsnæði þannig að það noti hreina orku til upphitunar og til að minni orku þurfi til að halda hita á fólki, þriðjungur fer í félagslegan stuðning við fólk, bara til fátækasta fólksins í samfélaginu - ekkert grænt við það heldur bara réttlátt. Öll þessi framlög taka síðan mið af tekjum fólks þannig að fólk neðst í tekjustiganum fær meira en fólkið sem hefur efni á því að ráðast í framkvæmdirnar sjálft. Fyrir vikið skapast sátt um að kolefnisgjöldin hjá Írum séu töluvert hærri en þau eru hér á landi. Manni finnst þetta bara svo borðleggjandi. Kyrrstaða er náttúrlega orðið sem er best hægt að nota yfir þetta en kyrrstaða er ekki í boði í loftslagsmálum þegar tímafresturinn til að grípa til alvöruaðgerða [[Forseti hringir.]]er til 2030. Það er bara á [[Forseti hringir.]]næsta eða þarnæsta kjörtímabili.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur. Já, það er magnað hve erfitt er að gera þetta. Hv. þingmaður nefndi sátt. Auðvitað er mjög æskilegt að geta náð sátt og það er mjög æskilegt að kerfið sé þannig að menn finni fyrir einhvers konar ávinningi af því að haga sér vel. Það er mjög mikilvægt. Ýmis kerfi eru til og hv. þingmaður nefndi írska kerfið sem er allrar athygli vert en ég held að það sé líka mikilvægt að við horfum á þetta þannig að við séum ekki endilega að horfa á það sem tekjuöflunartæki. Það er mjög mikilvægt að þessu sé stýrt þannig að það komi hlutlaust út, sé ekki tekjuaflandi í sjálfu sér fyrir ríkissjóð heldur komi fólki og fyrirtækjum til góða, beint og óbeint. Hv. þingmaður nefndi írska fyrirkomulagið, þar sem sátt ríkir um hærri gjöld vegna þess að fólk sér ávinninginn af því sem er verið að gera, sem er mjög mikilvægt vegna þess að við vitum að tilhneigingin er sú að okkur hættir svo mikið til að horfa á þessi mál út frá sjónarhóli einstaklingsins og því hversu veikburða hann er og að hann skipti engu máli í heildarsamhenginu. En auðvitað gerir margt smátt eitt stórt. Það eru gömul sannindi. Þess vegna er svo mikilvægt að allir finni tilganginn með því að vinna af einlægni og framsækni að því að leysa og greiða úr loftslagsvanda með því að draga úr mengun.
Frú forseti. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson fór ágætlega yfir afstöðu Samfylkingarinnar og tillögur stjórnarandstöðunnar í fjarveru Kristrúnar Frostadóttur, sem er okkar fulltrúi í fjárlaganefnd, en hún er í sóttkví eins og svo margir þessa dagana. Þetta fjárlagafrumvarp er auðvitað eins og öll fjárlagafrumvörp, hápólitískt plagg. En það hverfur auðvitað svolítið í skuggann af því að við erum að ræða svona stuttu fyrir jól. Í þessu skjali birtist engu að síður forgangsröðun ríkisstjórnar, mikilvægustu lög hverju sinni og hérna sést svart á hvítu hvernig verja á peningum til hinna ýmsu málaflokka. Það má eiginlega segja það að fyrstu fjárlögin séu raunverulegur prófsteinn á kosningaloforðin. En þessi fjárlög eru hins vegar ekki í neinu samræmi við áherslur ríkisstjórnarflokkanna í aðdraganda kosninga og kannski ekki nema von. Flokkarnir þrír eru ekki beinlínis spegilmynd hver af öðrum en það var þó enginn flokkur sem lofaði því að framhaldsskólarnir þyrftu að sæta niðurskurði, að Landspítalinn og Sjúkrahúsið á Akureyri yrðu vanrækt, að framlög til menningarmála myndu dragast verulega saman eða að öryrkjar og aldrað fólk þyrfti að sæta kjaragliðnun á næstu árum, a.m.k. tveir af stjórnarflokkunum lofuðu þvert á þetta. Það sem er þó einna sérkennilegast er að fjárlögin eru líka í hrópandi mótsögn við inngangskafla stjórnarsáttmálans. Þegar maður sat á þessu sunnudagshádegi og horfði á formenn stjórnarflokkanna á Kjarvalsstöðum kynna stjórnarsáttmálann þá verð ég að viðurkenna að ég fann fyrir örlítilli bjartsýnn. Í stjórnarsáttmálanum er vissulega hvergi minnst á fátækt og varla ójöfnuð. Það kemur því ekkert á óvart þó að þúsundir barna þurfi áfram að búa við skort og tekjulágu fólki, öryrkjum og öldruðum verði ekki gefin mikil von. En það voru aðrar áherslur sem glöddu mig. Það var lögð mikil áhersla á hina stóru breiðu framtíð og hvernig við þyrftum að axla ábyrgð gagnvart henni og komandi kynslóðum, það var talað um loftslagsmálin, það var talað um tæknibreytingarnar, það var talað um öldrun þjóðarinnar. Það voru gefin fögur fyrirheit sem voru svo einfaldlega slegin ísköld með framlagningu fjárlagafrumvarpsins. Þá birtist auðvitað rétt andlit þessarar ríkisstjórnar, kannski ekki einstakra flokka, en birtingarmynd þess þegar svo ólíkir flokkar ætla sér að búa til bandalag um fjögurra ára stjórnarsetu. Meira að segja fjármálaráð bendir á þetta misræmi í orðræðu stjórnarliða, annars vegar í texta stjórnarsáttmálans og hins vegar þeim tölum sem birtast í fjármálastefnunni. Fjármálaráð hefur orð á því að það skorti samhljóm milli stjórnarsáttmálans og fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Ef við rýnum nú frekar í fjárlögin í stað þess að hlusta á fögur orð stjórnarsáttmálans þá birtist auðvitað pólitísk sýn þessara þriggja flokka saman ágætlega. Þeirra afstaða er áfram kyrrstaða, að sýna kjarkleysi og skeytingarleysi gagnvart ójöfnuði. Það er fyrst og fremst sú sýn sem hægt er að lesa úr þessum fjárlögum, einhvers konar hugleysi þar að auki gagnvart því að koma okkur inn í þá framtíð sem er spennandi en flókin og hugleysi gagnvart því að fjárfesta í stórum og mikilvægum málum, hvort sem það eru loftslagsmálin eða lífsgæðamál komandi kynslóða, að ráðast í aðgerðir sem lítilli þjóð eru nauðsynlegar. Gleymum því ekki að fámenn þjóð þar sem nánast allir þekkja alla getur heldur ekki unað miklum ójöfnuði fyrir utan hversu heimskuleg stefna það er efnahagslega að vera með mjög mikinn mun á milli nágranna. Þá er þetta líka bara siðferðileg spurning og eitthvað sem nálægðin hérna gerir ómögulega. Á þessu þarf að taka. Vissulega þurfti ríkissjóður að stofna til mikilla skulda vegna Covid-aðgerða en þó má benda á að aðkoman var engu að síður miklu betri en búist var við og þess vegna hefur ríkisstjórnin enga afsökun til að ráðast ekki í nauðsynlegar aðgerðir, bæði til skemmri tíma og lengri tíma, aðgerðir sem hvort tveggja munu skila ávinningi seinna. Það má ekki líta á alla útgjaldaaukningu sem bara einhvern rekstrarkostnað í framtíðinni heldur hugsanlega fjárfestingu sem sparar okkur seinna. Það er auðvitað vel þekkt að fólk sem getur nýtt sér læknisþjónustu, fólk sem er félagslega virkt, fólk sem getur tekið þátt í samfélaginu, mun verða léttara fyrir heilbrigðiskerfið seinna á æviskeiðinu. Það sama má auðvitað segja um loftslagsmálin. Fjárfestingar núna í grænum innviðum, grænni uppbyggingu, grænum atvinnurekstri, umbreytingu mikilvægra fyrirtækja sem starfa nú þegar yfir í græna átt, skila okkur líka hagnaði á endanum. Við erum auðvitað lítil þjóð og við höfum verið með of fábreytt efnahagslíf en við höfum þó séð eina og eina nýja stoð vaxa. Tvær af þeim stoðum eru annars vegar ferðaþjónustan og hins vegar menning og listir. Við vorum líka algerlega samstiga, allir flokkar hér, um það í gegnum faraldurinn að við ættum að tryggja það að verja heimili, fyrirtæki og heilu atvinnugreinarnar þannig að þær kæmust klakklaust í gegnum þessa kreppu. Við höfum vissulega ekki verið alveg sammála um nákvæmlega með hvaða hætti við ættum að útfæra hlutina eða að hverjum aðstoðin ætti að beinast en a.m.k. að við ættum að ráðast í kröftugar aðgerðir til að halda sjó í gegnum þennan faraldur. Að einhverju leyti hefur það tekist ágætlega. En það er þó áhyggjuefni að það má ekki nægja að við höldum bara sjó gegnum faraldurinn. Við þurfum að tryggja að fólk sé nógu vel í stakk búið til að takast á við framhaldið. Bæði varðar þetta heimili, við bentum margsinnis á að það þyrfti að sjá til þess að einstaklingar kæmust líka sem heilbrigðastir og fjölskyldur sem heilastar á ráspunkt þegar þessu lyki þannig að það taki þau ekki ár eða áratugi að vinna upp tapið sem safnaðist upp á þessum tveimur, þremur árum. En þetta á líka við um ákveðnar atvinnugreinar. Við heyrum það í síðustu viku að það er talið að um 20% af sjálfstætt starfandi listafólki hafi hrökklast úr greininni, horfið úr greininni, grein sem byggir á eiginleika sem verður okkur sífellt og sífellt mikilvægari og dýrmætari, sem er skapandi hugsun. Hún verður það efnahagslega en listin skiptir sjálfsmynd þjóðar líka gríðarlega miklu máli og það er rétt að halda því til haga. Verst hefur þetta ástand bitnað á konum sem ætti að vera umhugsunarefni fyrir femínískan flokk eins og Vinstri græn sem tala gjarnan á þeim nótum. En hvað gerist? Við sjáum þess ekki stað eða varla í fjáraukanum að þar sé verið að bregðast við þessu. Við sjáum það heldur ekki í fjárlögum næsta árs sem hlýtur þá að verða til þess að við þurfum í næsta fjárauka að fara að styðja þessar greinar vegna þess að við erum enn þá í miðjum faraldri, við skulum gera okkur grein fyrir því. Fjáraukann á að nota til að taka á ófyrirsjáanlegum breytingum. En það er fyrirsjáanlegt að þessir hópar, bæði í veitingageiranum og listageiranum, munu lenda í vandamálum. Við sjáum það nú þegar. Það var gripið til mjög harðra aðgerða fyrir einum eða tveimur sólarhringum. Ekki ætla ég að draga í efa að það er nauðsynlegt að gera eitthvað og ég hef verið almennt talsmaður þess að við fylgdum tilmælum sóttvarnalæknis og er það enn þá. En það þýðir ekki að þar eigi við að sitja. Auðvitað hefði ríkisstjórnin eftir sama ríkisstjórnarfund og hún tilkynnti um hertar aðgerðir átt að tilkynna með hvaða hætti ætti að endurnýja og skapa ný úrræði fyrir stóra hópa fólks í menningargeiranum, í veitingageiranum sem er núna að verða fyrir miklum búsifjum. Hvar eru þær tillögur, frú forseti? Og af því að ég er farinn að ræða þetta þá berast fréttir af því að það eru gefnar undanþágur til einstakra listamanna til að halda viðburði vegna þess að það hafi verið svo mikið í lagt og það var of seint að snúa við og hætta við viðburðinn. Ég ætla ekki að draga það í efa, mér finnst það alveg vera réttmætt sjónarmið, þá verðum við líka að skoða þetta gagnvart öllum. Í morgun fékk ég póst frá Félagi veitingahúsaeigenda sem bendir á að þau eru búin að manna vaktir á Þorláksmessu, eru búin að standa frá morgni til kvölds að skera niður lauk og roastbeaf og guð má vita hvað þetta allt heitir. Hvert fer allt þetta hráefni? Fólkið þarf væntanlega að borða það sjálft um jólin, mat sem var kannski ætlaður fyrir nokkur hundruð manns. Það verður að vera eitthvert gagnsæi, það verður að vera eitthvert jafnræði og réttlæti í þessu. Ég gagnrýni sem sagt ekki að það séu veittar undanþágur vegna þess að tíminn hafi verið of skammur en það verður þá að gera það með almennum hætti þannig að allir njóti þess vegna þess að öll í þessum greinum verða fyrir þessu. Og ég spyr aftur: Hvar eru aðgerðirnar sem hefði átt að boða samfara mjög hertum samkomutakmörkunum? Þetta er eitthvað sem ríkisstjórnin getur ekki vikið sér undan og þessa ætti auðvitað að sjá stað í fjárlögum sem verða samþykkt. Ég vona svo sannarlega að hv. formaður fjárlaganefndar sem situr hér muni taka þetta upp á milli umræðna og ræða með hvaða hætti við ætlum að endurnýja úrræði eða koma með ný. Það er eins og þegar þetta fjárlagafrumvarp var skrifað hafi Covid-faraldurinn verið að fjara út, þetta væri að verða búið. Svo er aldeilis ekki. Mjög mörgum á eftir að blæða á næstu mánuðum. Við getum alveg sagt að umfang ríkissjóðs á síðustu tveimur árum endurspegli að einhverju leyti nauðsynleg viðbrögð við heimsfaraldri en það er ekki stefna og það er ekki sókn. Nú tekur við þriðja ár í viðbragðsstjórnmálum og guð má vita hvað þessi faraldur mun endast en við getum ekki staðið í þessu, getum ekki vikið öllum erfiðum og nauðsynlegu spurningum og aðgerðum til hliðar bara vegna þess að við erum í vörn. Við þurfum að spila vörn en við verðum líka að geta spilað sókn. Í því felst skynsamlegt leikskipulag, að vinna fram á við á sama tíma og maður passar að missa ekki sókn andstæðinganna fram hjá. Við erum ekki að sjá neina sókn t.d. í umhverfis- og loftslagsmálum, varla í nýsköpun og tæknibreytingum. Það er einhver aukning, jú, og búið að gera ágætlega í nýsköpunarmálum að undanförnu en frá 2023 mun það minnka og fjara undan því. Líta stjórnarliðar sem sagt á það sem svo að nýsköpunarmál á Íslandi, sem á að vera nýja stoðin, sé skammtímaverkefni? Hefðum við ekki þurft að sjá aukningu lengra fram í tímann? Ég spyr, frú forseti. Aukning til loftslagsmálanna frá því sem gert var ráð fyrir í fjármálaáætlun sem ríkisstjórnin lagði fram á síðasta ári er nær engin. Vissulega sögðu formenn stjórnarflokkanna í kosningabaráttunni að fjármálaáætlunin væri úrelt vegna þess að það væru að koma kosningar en engu að síður tilkynntu þau og sýna það í fjárlagafrumvarpinu að þau byggja á þessari fjármálaáætlun. Þá hlýtur hún að vera í gildi. Og þar er engin aukning í loftslagsmálum frá því sem áformað var síðasta vor þrátt fyrir mjög digrar og háværar yfirlýsingar í kosningabaráttu. Það er heldur engin sókn í menntamálum, sem eru samt lykilatriði ef við ætlum með einhverjum hætti að nýta okkur ávinning af tæknibyltingunni og gera okkur kleift að láta tæknina vinna með okkur en ekki gegn okkur, tæknibyltingunni sem er fjallað svo mikið um samt sem áður í stjórnarsáttmálanum. Enn tengi ég menntun og menningu saman sem verða lykilþættir hvort sem menn ætla að vinna við listir, menningu, bókhald, lögfræði eða hvað sem menn fara að gera, þá skiptir skapandi hugsun miklu máli. Ég get ítrekað hér, þó að það sé ekki til umræðu, frú forseti, að mér finnst ekki sannfærandi hvernig er verið að rífa menntamálin og menningarmálin í sundur og henda yfir í sex mismunandi ráðuneyti og maður sér engan þráð í því. Ég hef áhyggjur af því að það sé verið að setja menningarmálin með öðrum málaflokkum sem gefur til kynna að það eigi að vera drifið áfram á viðskiptalegum forsendum. Listir og menning eru svo miklu meira heldur en efnahagslegur hlutur. Þó svo að skapandi greinar gegni stöðugt meira og stærra hlutverki í hagkerfi okkar og munu gera í framtíðinni þá er listin bara býsna mikilvægur hlutur í sjálfu sér, sem spegilmynd á samfélagið, sem gagnrýni á samfélagið og ríkjandi skoðanir. Hún á ekki að lúta neinum samkeppnissjónarmiðum í öllum tilfellum þó að ákveðnar hliðar hennar geti auðvitað verið það. Og að lokum um þetta, frú forseti, þá virðist eins og ójöfnuður komi þessari ríkisstjórn hreinlega ekki við. Það er stöðugt verið að vísa í að það eigi að gera heildarendurskoðun á hinu og þessu sem tókst ekki á síðasta kjörtímabili. Ég ætla bara að minna aftur á það að fólk borðar ekki heildarendurskoðun og fólk býr ekki í heildarendurskoðun. Fólk þarf á kjarabótum að halda til að geta lifað og það er ekki nóg fyrir manninn árið 2021 að geta bara klætt sig, fætt og átt öruggt húsaskjól, þótt það sé nauðsynlegt og reynist mjög mörgum erfitt. Nútímamanninum er það líka eiginlegt að vilja geta notið allrar þeirrar fegurðar og lífsgæða sem lífið okkar hefur upp á að bjóða, hvort sem er á sviði tómstunda, íþrótta, menningar, lista eða annarra hluta. Við getum ekki búið til tvær þjóðir í sama litla landinu þar sem annar helmingurinn hefur vissulega aðgang og möguleika og tækifæri til að njóta alls þessa en hinn verður að láta sér nægja þær nauðþurftir sem afar okkar og ömmur sættu sig við, að geta búið undir þaki og borðað og klætt sig svona nokkurn veginn en ekkert umfram það. Þetta viðhorf ríkisstjórnarinnar er auðvitað alvarlegasta merkið um að grunnvelferðarkerfi okkar stendur á býsna veikum fótum. Staða viðkvæmra fjölmennra hópa í samfélaginu á það undir ríkisstjórn, sem hefur ekki áhuga eða sýnir a.m.k. ekki vilja til þess að bæta stöðuna, hvernig líf þeirra spilast næstu árin og við það verður ekki unað og við það get ég ekki sætt mig, a.m.k. ekki af flokkum eins og Vinstri grænum eða Framsókn, fimm, sex vikum fyrir kosningar. Dæmi um þetta er að grunngreiðslur til öryrkja hafa dregist langt aftur úr almennri launaþróun í landinu. Fjárlög eftir fjárlög eykst kjaragliðnun milli öryrkja og fólks á almennum vinnumarkaði. Nú er svo komið að það munar um 90.000 kr. á grunnlífeyri öryrkja og lægstu launum í landinu. Við þetta bætist að ríkisstjórnin hefur haldið aftur af eðlilegri hækkun frítekjumarks öryrkja sem þýðir á mannamáli að þeir hafa ekki einu sinni möguleika á, ef þeir geta og það geta ekki allir, að drýgja tekjur sínar. Öryrkjum er sem sagt enn þá haldið og mun verða haldið í spennitreyju fátæktar undir þeim formerkjum að í farvatninu sé einhver risastór endurskoðun sem á að bjarga kjörum þeirra. Samfylkingin mun taka af fullum þunga þátt í þeirri endurskoðun og hún er mikilvæg og ég ætla ekki að gera lítið úr henni. En lágmarkið hefði verið að stoppa a.m.k. kjaragliðnunina þannig að þegar við loksins náum þessari heildarendurskoðun hafi þeir ekki dregist enn meira aftur úr en þeir gerðu þegar þessi ríkisstjórn tók til starfa. Það má alveg segja hið sama um stöðu eldra fólks í landinu, fólks sem reiðir sig á greiðslur frá Tryggingastofnun en sér allar sínar lífeyrisgreiðslur eða aðrar tekjur ef það vill afla sér tekna hverfa vegna úrelts skerðingarkerfis. Við þennan fjölmennan hóp, frú forseti, bætist kannski hópur sem er hryggilegast að horfa upp á sem í eru hátt í 10.000 börn á Íslandi sem líða skort á meðan við hlustum á viðtöl við útgerðargreifana sem af góðmennsku sinni dreifa bókum í grunnskólum og tala um það í leiðinni að það sé miklu betra að hafa kerfið þannig að það verði mikill peningur eftir hjá fyrirtækjunum þannig að þeir geti séð um hvert þeir eiga að fara. Nei, frú forseti, við eigum að vera með sanngjarna, réttmæta og gegnsæja skattheimtu þar sem við sem betra höfum það leggjum meira til samfélagsins og verjum hina. En samneysla okkar á ekki að vera í höndunum á einstökum fyrirtækjum. Síðan er það auðvitað kapítuli út af fyrir sig hvernig ríkisstjórnin lokar augunum fyrir stöðu fólks á mjög erfiðum húsnæðismarkaði. Við sjáum ekki aukinn kraft í uppbyggingu á félagslegu húsnæði þrátt fyrir gríðarlegar verðhækkanir á húsnæðismarkaði síðustu misserin sem er að miklu leyti á ábyrgð ríkisstjórnarinnar með hagstjórn hennar fyrir einu ári síðan og þegar vitað er að það er framboðsskortur. Það væri skynsamlegra fyrir ríkisstjórnina að koma með langtímaáætlun um hvernig eigi að tempra þessar sveiflur og hvernig eigi að sjá til þess að það sé alltaf nægt framboð á markaði í staðinn fyrir, þegar í óefni er komið, að koma alltaf með þessar „kvikk“ lausnir sem gera ekkert annað en að spenna upp íbúðaverðið og það bítur fólk strax á annarri, þriðju, fjórðu afborgun. Við þekkjum það að sá hópur sem hefur lægstu tekjurnar í samfélaginu hefur náttúrlega orðið verst fyrir barðinu á þessari brjálæðislegu verðhækkun á íbúðarhúsnæði. Hann hefur minnstu möguleikana til að bregðast við með því að skuldbreyta eða breyta lánum. Þetta bitnar auðvitað á öllum, hvort sem þeir búa í Reykjavík eða á Raufarhöfn, í Kópavogi eða Kópaskeri þar sem húsnæðismarkaðurinn er gjörólíkur. Við getum einfaldlega ekki sætt okkur við þetta sisvona. Við hljótum að vilja byggja upp félagslegt, sterkt húsnæðiskerfi samhliða hinu almenna sem er byggt upp á frjálsum markaði. Þar verðum við annars vegar að hugsa til þess að byggja íbúðir sem fólk getur keypt en ekki síður að byggja upp heilbrigðan leigumarkað. Ég talaði um það í gær líka að ég er búinn að fara á nokkrar íbúaráðstefnur á vegum stjórnvalda þar sem alltaf hefur verið kynnt sama niðurstaðan um það að íslenskir leigjendur vilji miklu síður vera á leigumarkaði en leigjendur í Noregi, Svíþjóð eða Danmörku eða Þýskalandi. Það er alltaf dregin sú ályktun að Íslendingar séu svo sérstakir að þeir vilji ekki búa í leiguhúsnæði. Auðvitað hefur það ekkert með það að gera. Þetta hefur með það að gera að leiguúrræði hér, leigumarkaðurinn hér er bara svo miklu verri heldur en t.d. í Þýskalandi. Fólk er svo brennt af reynslunni að það vill ekki vera þar á meðan 70, 80, 90% Þjóðverja búa í leiguhúsnæði, ein auðugasta þjóð í heimi. Þetta snýst ekki um hvað fólk vill. Þetta snýst um að fólk geti valið og að valkostirnir séu nógu góðir til að valið sé raunverulegt. Það má eiginlega segja að efnaminna fólk á Íslandi hafi verið algjörlega yfirgefið af stjórnvöldum þegar verkamannabústaðakerfið var lagt niður af Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki. Það er ekki nægilegt framboð af leiguhúsnæði eða hagkvæmum íbúðum fyrir fólk með meðaltekjur, hvað þá þá sem eru í veikustu stöðunni. Þess vegna er alveg ljóst að þetta er gríðarlega stórt verkefni og sennilega eitt stærsta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Við ættum að fara að temja okkur það hugarfar, þjóð sem býr út við ystu höf og við þá veðráttu sem hér ríkir, að húsnæði er ekki lúxus, húsnæði ætti náttúrlega að líta sömu augum og aðrar grunnþarfir en við gerum það ekki. Samfylkingin vill þess vegna, og hinir stjórnarandstöðuflokkarnir, auka það fé sem fer í almenna íbúðakerfið og vinna áfram í góðri samvinnu við launþegahreyfingu og sveitarfélög en skrefin sem ríkisstjórnin er að stíga eru of stutt og þau eru of fá. Við viljum með öðrum orðum ekki umbreyta því sem er komið af stað. Við viljum bara gera það með sýnilegri og kröftugri hætti. Frú forseti. Það er ekki hægt að ljúka þessari ræðu án þess að tala um barnabótakerfið. Barnabótakerfi að norrænni fyrirmynd er ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar. Við því er í sjálfu sér ekkert að segja, þó að það sé sorglegt og sárgrætilegt og enn þá sárgrætilegra er að heyra hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra staðfesta í ræðu núna fyrir nokkrum dögum að hann teldi að barnabótakerfið ætti að vera fátæktarstyrkur. Það ætti ekki að vera eins og á hinum Norðurlöndunum. Ég átta mig ekki á því hvert sá flokkur er að fara ef hann telur það eðlilegt að barnabætur byrji að skerðast með lægstu launum. Látum það nú vera þó að það geri það einhvers staðar, í Danmörku held ég að það gerist við 1.100.000 þús. kr. á mánuði eða svo. Ég myndi ekki einu sinni gera ágreining við það ef það yrði farið aðeins lægra en ekki neðar en meðaltekjur. Það held ég að ætti að vera það lægsta, frú forseti. Við í Samfylkingunni og við jafnaðarmenn almennt lítum þannig á að samfélagið beri ábyrgð á framfærslu og velferð barna og þess vegna teljum við að þetta sé skynsamlegt skref. Fyrir utan það svo að börn eða fólksfjölgun er líka býsna efnahagslega klókt fyrir öll ríki, ég held að mörg séu farin að átta sig á því núna þegar fólksfækkun er beinlínis að verða til trafala, a.m.k. hér á Vesturlöndum. Við viljum þess vegna jafna stöðu barnafólks gagnvart þeim sem eru ekki með börn á framfæri sínu. Þetta snýst ekkert um annað en það og þess vegna viljum við ekki þessar skörpu tekjutengingar. Það er á þessu æviskeiði sem það er dýrast að reka heimili. Maður er svona rétt að komast út á vinnumarkaðinn og er með minni tekjur að jafnaði heldur en síðar. Það er býsna öfugsnúið einhvern veginn að þegar börnin eru flogin úr hreiðrinu þá er maður búinn að vinna sér inn töluverð réttindi, margir komnir í góðar stöður og að þá hafi þeir það best. Auðvitað er gott að fólk hafi það gott en við eigum að létta undir með barnafólki. Kostnaður sem leggst til á hverju heimili vegna barna er alveg ótrúlega mikill. Þetta eru föt, það er matur, skólagögn, tómstundastarf, fyrir utan það svo að þetta gerir ríkari kröfur til húsnæðis og öll viljum við að börnin mennti sig. Ég held að þetta væri skynsamleg fjárfesting til framtíðar fyrir samfélagið. Þá ítreka ég það sem ég sagði áðan: Það má ekki líta á öll rekstrarútgjöld sem kostnað eða blóðpening ríkisins eins og sumir gera núna. Við eigum að líta á það sem fjárfestingu vegna þess að þetta mun skila sér. Það mun skila sér í betri menntun, mun skila sér í heilbrigðari börnum, þetta mun skila sér í minna álagi á heilbrigðiskerfið. Þetta er fjárfesting en ekki aukin rekstrarútgjöld án alls, eins og hæstv. fjármálaráðherra er nú vanur að líta á hlutina. Frú forseti. Ef við skoðum fjárframlög og stöðuna í heilbrigðiskerfinu þá kemur í ljós að auknu framlagi Landspítalans fylgja kostnaðarsöm verkefni. Það er rekstur hágæslurýma, endurhæfingarrýma á Landakoti til að samræma viðbúnað heilbrigðiskerfisins við heimsfaraldri. Margt hefur verið gott gert þarna. En hækkunin á því er ekki endilega til þess fallin að bæta undirliggjandi rekstrarvanda spítalans þó að þetta sé vissulega jákvætt skref til að styrkja heilbrigðisþjónustuna í landinu. Ég las það í nefndaráliti minnar ágætu flokkssystur, hv. þingkonu Kristrúnar Frostadóttur, að það vantaði 2 milljarða inn í rekstur sjúkrahúsþjónustu á næsta ári og stefnir í að það þurfi að skerða þjónustu við almenning ef svo verður. Ég ætla að láta það eiga sig núna, ég er svo oft búinn að tala um vanda og stöðu hjúkrunarheimila að það væri nú að æra óstöðugan, en þó sýnist mér að þrátt fyrir ágætisátak nefndarinnar þar, og ég hrósa nefndinni fyrir að það koma inn peningar þar, þá sé staðan því miður enn þá of slæm. Þetta muni sem sagt enn þá vera býsna íþyngjandi rekstur. Með sívaxandi öldrun þjóðar hljótum við að þurfa að fara að skoða miklu fjölþættari nálgun í þessum málaflokki. Í fyrsta lagi er fólk náttúrlega sífellt hressara og hressara lengur og við eigum að búa þannig um hnútana að fólk geti búið heima hjá sér sem lengst. Það væri hægt að gera með auðvitað bæði samþættingu heilsugæslu, heimahjúkrunar og heimaþjónustu og starfsemi á öldrunarheimilum. En við getum líka gert það með því, í staðinn fyrir að taka fólk inn á hjúkrunarheimili, að aðstoða það hreinlega við að breyta og laga húsnæði þannig að það geti búið heima lengur. Það er auðvitað viðhaldskostnaður sem kemur mjög fljótt í plús hjá ríkinu líka, fyrir utan það að veita íbúunum miklu meiri vellíðan. Þetta veit ég að gert er í Svíþjóð og víðar með ágætisárangri. Þetta snýst oft bara um að breikka hurðargöt, fækka þröskuldum, hækka klósettsetu. Auðvitað getur það kostað milljón. En hversu hár kostnaður er það ef menn horfa á sólarhringskostnað við við innlögn á hjúkrunarheimili? Herra forseti. Við í Samfylkingunni hefðum, ef við hefðum verið í ríkisstjórn með öðrum framfarasinnuðu flokkum, lagt fram allt öðruvísi fjárlög en það fellur hins vegar í okkar hlut í stjórnarandstöðunni að bæta þau fjárlög sem ríkisstjórnin leggur fram. Þingmenn ríkisstjórnarflokkanna munu hafa tækifæri til að greiða atkvæði um sameiginlegar tillögur stjórnarandstöðunnar, utan Miðflokks, og ég hvet þau til að skoða þær með opnum hug. Ég ætla ekki að fara yfir þær hér, það eru svo margir þingmenn búnir að gera og eiga örugglega eftir að gera. Ég læt mér nægja að minna stjórnarliða á þetta. Að lokum vil ég þakka stjórnarliðum fyrir að hafa tekið stórmannlega í þá breytingartillögu sem kom upphaflega frá stjórnarandstöðunni um að greiða öryrkjum 53.000 kr. eingreiðslu um jólin. Við þurftum að berjast fyrir þessari tillögu í talsverðan tíma. Við mættum andstöðu hjá ráðherrum, ekki endilega hjá meiri hluta fjárlaganefndar, þannig að ég held að það skipti nú ekki máli hvaðan gott kemur og ég held að við eigum öll að vera ánægð með þann sóma sem þessi málalok eru. En ég minni samt á að þetta er auðvitað engin lausn á stöðu þessa hóps. Þetta gerir jólahaldið hjá því fólki bærilegra. Þetta léttir því að gefa börnum og barnabörnum jólagjafir, kaupa hamborgarahrygg og jólaöl, skreyta jafnvel ef það er eitthvað eftir. Þetta gerir ekkert meira en það þannig að ég ítreka að ég vil auðvitað líka heildarendurskoðun á málefnum þessara hópa en við getum ekki beðið með að koma til móts við þá þangað til henni er lokið. Ég hvet hv. fulltrúa fjárlaganefndar til dáða og minni þá á að það er þingið sem fer með fjárveitingavaldið. Það erum við sem tökum endanlega ákvörðun um hvernig fjárlögin líta út. Það er engin goðgá að hlíta ekki alltaf beinu boðvaldi ráðherra, okkur væri sómi að því ef við segðum stundum: Jú, jú, við skiljum ykkar sjónarmið en við erum ósammála þeim, við ætlum að gera þetta aðeins öðruvísi. Ég hvet stjórnarliða til að vera aðeins opnari gagnvart því.
Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til að þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ræðu hans. Ég tek undir orð hans að því leyti að við getum alveg verið ósammála og tekist á en virt skoðanir. Margt af því sem hv. þingmaður sagði í sinni ræðu get ég vel tekið undir og sérstaklega, ef ég tek eitthvað út, hvernig við þurfum að móta upp á nýtt málefni eldra fólks og hvernig við höfum búið að því. Ég hjó eftir orðum hv. þingmanns þar sem hann ræddi um rekstur hjúkrunarheimila. Það hefur fjárlaganefnd látið sig talsvert varða á undanförnum árum. Í heilbrigðisstefnu höfum við einmitt verið að feta okkur þessa leið. Ég heyri að hv. þingmaður er alveg á sömu nótum, í það minnsta það sem ég get tekið undir og ég tel að innifelist í heilbrigðisstefnunni, það eru einmitt ekki síður áform um hvernig við getum beitt félagslega húsnæðiskerfinu til að horfa til eldra fólks ekki síður en til unga fólksins. En það eru önnur atriði sem mig langar að tæpa á. Eðlilega erum við ekki sammála um alla hluti. Þá langar mig fyrst til að segja: Já, ég held að það geti verið rétt hjá hv. þingmanni að við séum að skrifa fjárlagafrumvarp sem tekur kannski mið af því að faraldurinn sé að enda. En svo er ekki. Ég get horfið eitt ár aftur í tímann og sagt: Ja, við bjuggumst ekki við því að vera þá í jafn sterkri stöðu efnahagslega og við erum í dag. Ég held að það sé niðurstaðan. Við vitum hins vegar að við erum enn í þessari óvissu og þess vegna held ég að fjárlagafrumvarpið sé ágætur vitnisburður um að við viljum enn fara varlega. Við viljum enn taka þannig utan um ríkissjóð að hann hafi öfluga viðspyrnu, að við séum ekki að skuldsetja hann meira en við gerum. [[Forseti hringir.]]Það er kannski sú mynd sem ég vil biðja hv. þingmann að bregðast við.
Frú forseti. Ég átta mig á því að að einhverju leyti er verið að sýna ráðdeild og gera hlutina þannig að við séum í stakk búin til að bregðast við af krafti, og ég virði það þó að ég sé ósammála um nálgunina. Það sem ég var að benda á var að fjárlögin eru skrifuð þegar fólk var töluvert bjartsýnna en það er nú þegar faraldurinn er á uppleið aftur og við höfum enn möguleika til að breyta fjárlögum. Á sama tíma sjáum við vísbendingar um að heilar atvinnugreinar, mikilvægar atvinnugreinar, eru að veikjast og eru komnar að fótum fram; afþreyingariðnaðurinn og listir og menning. Þess vegna spyr ég: Af hverju gerum við ekki það augljósa, að í staðinn fyrir að bíða í eitt ár og koma þá í fjárauka og lappa eitthvað upp á hlutina blásum við til sóknar? Viljum við ekki taka það alvarlega að 20% af öllu sjálfstæðu listafólki á landinu hafi hrökklast burt úr greininni? Hefði nú ekki eitthvað verið gert ef fimmti hver sjómaður hefði synt í land, svo ég tali nú ekki um ef fimmti hver bankamaður hefði hætt í vinnunni. Þá er ég hræddur um að eitthvað hefði verið gert. Þetta er grafalvarlegur hlutur. Okkur er bara enn þá of tamt á Íslandi að líta á listir sem einhver kirsuber á trénu. Það væri miklu nær að hugsa um þær sem ræturnar sem tréð vex upp af. Þannig gera þessar stóru þjóðir í kringum okkur sem við viljum helst mæla okkur við. Þær hampa þessu fólki, þær að lyfta því upp og gera því kleift að lifa. Við eigum að styrkja þessa grein, við getum brugðist við núna og þið hafið enn þá tíma.
Virðulegi forseti. Ég vildi bara draga það fram hér að efnahagsleg staða og staða ríkissjóðs sem við vorum að spá fyrir ári síðan er alla vega önnur en við óttuðumst á þeim tíma. Ég held ég að mikilvægt sé að við strikum undir það. Það var ekkert endilega öllum ljóst þegar við vorum í aðgerðum fyrir rúmu ári síðan að við yrðum í þessari stöðu. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég held að við verðum áfram að bregðast við og við höfum sýnt þann sveigjanleika í meðferð fjárlaga og brugðist við með fjáraukalögum og við höfum í þessu fjárlagafrumvarpi lagt í meira mæli inn á varasjóði. Virðulegi forseti. Ég verð, vegna orða hv. þingmanns í framsögu hans hér áðan, að minna á að framlögum til nýsköpunar og framlög til loftslagsmála eru ágætlega gerð skil í nefndaráliti meiri hlutans þar sem bent er á hve stórkostlega þessi framlög hafa hækkað á undanförnum árum. Þess vegna vil ég leyfa mér að nota seinna andsvar mitt til að draga það fram [[Forseti hringir.]]og mótmæla þeim fullyrðingum hv. þingmanns um að þar hafi verið metnaðarleysi.
Frú forseti. Ég biðst afsökunar ef þetta hefur snortið hv. þingmann illa. Ég held að ég hafi nú minnst á að það hafi einmitt verið gert nokkuð vel í nýsköpunarmálum. Ég vakti hins vegar athygli á því að mér sýnist samkvæmt fjármálaáætluninni að svo fjari undan framlögum eftir 2–3 ár og ég benti á að þetta væri ekki skammtímaátak. En staðan sem er betri núna er ekki bara komin til vegna ráðdeildar ríkisstjórnarinnar. Hún er komin til vegna þess að í upphafi kreppunnar spáðu sérfræðingar að einhverju leyti rangt til um hvernig fólk myndi hegða sér, hvernig neysla fólks yrði. Þess vegna höfum við enga afsökun fyrir að nýta okkur ekki það svigrúm, upp á 60 milljarða aukalega, til að sýna smá sóknarhug, spila líka sókn, ekki bara vera í vörninni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir yfirgripsmikla ræðu og marga góða punkta. Ég er honum sammála um það að að líkindum er ekkert sem Ísland er þekktara af um víða veröld en hin skapandi hugsun, allt frá dögum Snorra Sturlusonar að Halldóri Laxness, að Björkum og Sigur Rósum og öllum hinum Arnöldunum meðtöldum. Þetta er fólkið sem heldur nafni okkar á lofti. Ég vil minna á að það er mjög mikilvægt, að rétt eins og ríkisstjórnin stóð myndarlega að baki ferðaþjónustunni þegar mest reið á til að innviðir hennar molnuðu ekki upp þegar bylgjurnar skullu yfir hér upphaflega, þá eru þær greinar sem hv. þingmaður hefur getið afar mikilvægar fyrir samfélagið, bæði í menningarlegu tilliti og líka í hagrænum skilningi. Þá ber að nefna það að stoðkerfi menningargeirans, skapandi greinanna, svo sem hljóðkerfaleigur og tæknifyrirtækin öll, standa afar höllum fæti við þær aðstæður sem nú blasa við. Þess vegna vil ég eindregið mælast til þess að það verði tekið tillit til þeirra sem starfa á þessum akri þó að þau séu ekki beinlínis með hljóðnemann í hönd. Ég ætla að gera mér vonir um að nýskipan ráðuneyta verði líka til að efla hinar skapandi greinar. Til skamms tíma var menningin dálítið eins og lítil skúffa í risastóru skólamálaráðuneyti. Ég er bjartsýnn á að með því að gera þetta eins og gert er núna þá geti þessi geiri fengið að blómstra og dafna betur. Ég styð líka kröfur veitingamanna um ívilnanir sem nauðsynlegar verða að teljast núna um „há-season“.
Forseti. Um gildi menningarinnar held ég að við hv. þingmaður séu sammála. Það er tvíþætt; það er annars vegar þetta efnahagslega gildi, en síðan er það líka bara það sem snýr að sjálfsmynd þjóðar. Ég hef stundum sagt að við þurfum líka að rækta það listafólk sem er að vinna að óhefðbundinni list, sem í eðli sínu getur aldrei verið arðbær í einhverjum ársreikningum, vegna þess að það fólk er það sama fyrir listafólkið, sem er að vinna á svona breiðara markaðssviði, og rannsóknaprófessorar eru jafnvel fyrir fólk sem er komið út í atvinnulífið. Það er mikilvægt að við höfum fólk í háskólum og víðar sem skrifar og gerir rannsóknir á meðan við sem erum úti á hinum daglega vinnumarkaði getum litið til þeirra. En ég ítreka það sem ég sagði áðan og tek undir með hv. þingmanni, að það er mjög mikilvægt að fundin verði einhver leið til að bregðast við þessum þyngri takmörkunum sem settar voru á fyrir tveimur dögum varðandi sviðslistamenn, menningarfólk, veitingageirann og önnur þau sem áttu býsna góða, tvo, þrjá sólarhringa, held ég, í vændum. En þær vonir urðu að engu og í einhverjum tilfellum hefur beinlínis hrannast upp kostnaður sem ríkið þarf einhvern veginn að standa skuldaskil á.
Frú forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. Loga Einarssyni að menn hafa fjárfest í þessari hátíð, sem er mikil samkomu-, neyslu- og gleðihátíð. Að sjálfsögðu sá enginn fyrir þá bylgju ómíkron sem nú gengur yfir hér eins og annars staðar í heiminum. Fjárlögin sem við erum að rýna hér voru saman sett löngu áður en það lá fyrir og ég kýs að líta svo á að fjárlagafrumvarp sé einhvers konar frumdrög sem varpað hefur verið fram til ígrundunar í þessum sal. Og það er það sem við erum að gera. Við erum að skoða hvað betur má fara. Ég ætla að ítreka þakkir mínar til þeirra sem með fjármálavöldin fara fyrir þann styrk sem öryrkjar fengu núna fyrir tveimur dögum og ég ætla geri mér vonir um að það sem við bendum á verði tekið alvarlega og það fái að njóta sannmælis.
Frú forseti. Ég vildi óska þess að ég væri jafn bjartur varðandi fjárlagafrumvarpið og hv. þingmaður, að líta þannig á að þetta væru einungis frumdrög sem myndu svo breytast öll hér í meðförum þingsins. Því miður er það ekki reynsla mín, þó að ég sé ekki beinlínis hokinn af reynslu. Ég hef tekið þátt í afgreiðslu sex fjárlaga, þetta eru sjöttu fjárlögin núna, og það er ekki mín reynsla. Því miður hefur ríkisstjórnin í rauninni töglin og hagldirnar og meiri hluti fjárlaganefndar dansar pínu eftir þeirra höfði. Ég var þess vegna að hvetja þau til þess að vera sjálfstæðari þannig að við getum einmitt náð þeim árangri að fjárlögin verði meira með þeim hætti sem hv. þm. Jakob Frímann Magnússon nefndi hér áðan. Það væri svo sannarlega gleðileg stund og þá erum við kannski komin svona eitt skref áfram í lýðræðinu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargóða ræðu og það var svo sannarlega margt þar sem ég var sammála. Ég hjó eftir einu í ræðu hv. þingmanns og það var um hvernig við mörg brostum smá gleðibrosi þegar við sáum sumt í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar en fórum svo að gráta þegar við sáum hverjar raunverulegar efndir voru í fjárlagafrumvarpi. Það virðist vera taktík hjá þessari ríkisstjórn að slá ryki í augun á fólki, að tala um fallegar aðgerðir sem síðan eru ekki fjármagnaðar. Við höfum talað um sálfræðiþjónustuna, við höfum talað um nýsköpunina, hvernig sett er í hana fjármagn núna en síðan á bara að skera hana algerlega við nögl á næstu árum þrátt fyrir fagrar yfirlýsingar stjórnarliða um að slíkar breytingar yrðu gerðar í 2. umr. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann, þar sem hann er aðeins hoknari af reynslu í gerð fjárlaga en sá sem hér talar, hvernig hann metur innsýn í raunverulega stefnu ríkisstjórnarinnar miðað við hvernig við lesum frumvarpið, ekki þá glimmersýn sem kynnt var á Kjarvalsstöðum, heldur raunverulegu sýnina og raunverulegu hlutina sem þessi ríkisstjórn virðist kannski ætla að gera á næstu fjórum árum.
Frú forseti. Ég fór kannski ekki beinlínis að gráta eins og hv. þingmaður þegar ég sá fjárlögin. Það var meira eins og manni væri kippt úr unaðslegum næturdraumi yfir í kaldan veruleika desembermánaðar. Þetta var kannski meira það sem ég átti von á, bara einfaldlega vegna þess að reynsla síðustu fjögurra ára sýnir okkur að þessir ólíku flokkar eiga erfitt með að taka afgerandi stefnu í einhverja átt vegna þess að þeir deila of mikið innbyrðis. Innsýnin í hvað þau eru raunverulega að hugsa, ég kom inn á það í ræðunni, það eru fjárlögin. Orðum verða nefnilega að fylgja efndir. Orðin eru í stjórnarsáttmálanum, efndirnar í fjárlögunum. Það er svo sem ekkert meira um það að segja.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar að tala um annað sem hv. þingmanni var tíðrætt um og það er þetta með útgjöld versus fjárfestingar. Í mínum huga er það að setja peninga í sálfræðiþjónustu fjárfesting. Af hverju? Jú, vegna þess að ef við setjum ekki peninga í það núna mun það koma aftan að okkur í meiri örorkubótum og öðru þegar fram í sækir. Ríkisstjórninni er tíðrætt um að vaxa út úr þessu en það virðast vera litlar fjárfestingar til að vaxa. Rétt eins og aðrir aðilar, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og fleiri, hafa talað um á núna að vera að fjárfesta, núna á að byggja upp, núna á að vaxa út úr þessu. Telur hv. þingmaður að stefna ríkisstjórnarinnar sé í raun og veru vöxtur út úr ástandinu? Og hvað þurfa þau að gera?
Frú forseti. Ég er í sjálfu sér alveg meðvitaður um að mjög miklu máli skiptir að gera mikinn greinarmun og eðlisgreinarmun á fjárfestingu annars vegar og rekstri hins vegar. Ég get hins vegar alveg tekið undir með hv. þingmanni, og nefndi það í ræðunni, að hugsa þarf rekstrarútgjöld í botn. Jafnvel þótt þau séu varanleg til langs tíma þá geta þau sparast þegar fram í sækir í minna álagi, t.d. á heilbrigðisþjónustu, og meiri verðmætasköpun úti í atvinnulífinu. Verðmætin verða jú ekki til bara inni í fyrirtækjunum, eins og hæstv. fjármálaráðherra telur, þau verða auðvitað til með góðu heilbrigðiskerfi, góðu menntakerfi, alþjóðasamningum og ýmsu öðru. Mér sýnist skorta á dirfsku í afgerandi fjárfestingum þar sem enginn ágreiningur er um að bara sé um fjárfestingar að ræða, t.d. í grænni atvinnuuppbyggingu og loftslagsmálum. En mér finnst líka skorta [[Forseti hringir.]]skilning og víðsýni þegar kemur að rekstrarútgjöldum sem varða viðurværi fólks [[Forseti hringir.]]sem getur svo sannarlega skilað sér til lengri tíma líka.
Hæstv. forseti. Nú höfum við staðið hér og talað í rúman einn og hálfan tíma og bráðum kemur matarhlé. Nú hefur verið talað um það í forsætisnefnd að gera hér reglulega hlé á fundum til að lofta út af sóttvarnaástæðum. Mig langar að hvetja virðulegan forseta til að ákveða hvort við tökum ekki hlé og loftum út áður en við höldum áfram þessari umræðu.
Forseti þakkar góða ábendingu, en hádegishlé er ráðgert hér upp úr klukkan hálf eitt.
Forseti. Nýafstaðnar kosningar sýndu að þjóðin telur sig hafa það gott. Hún valdi að viðhalda óbreyttu ástandi og hafnaði meiri háttar breytingum. Freistandi er að fara eftir þessum vilja, forðast erfiðar ákvarðanir og treysta á að þetta blessist allt saman, það hefur að jafnaði gert það hingað til. En því miður er slík nálgun tæplega raunhæf. Rekstur hins opinbera var orðinn ósjálfbær þegar á árinu 2019. Kórónuveirufaraldurinn hefur síðan sett hann alveg á hliðina. Langvarandi hallarekstur ríkissjóðs bitnar á endanum á þjóðinni. Hann ýtir undir þenslu sem birtist að lokum í neikvæðum áhrifum, eins og t.d. verðbólgu. Sífellt meira af tekjum ríkisins þarf að ráðstafa til að þjónusta skuldir, tekjur sem ríkið þarf að afla með skattlagningu þegnanna. Aukin skattlagning og aukin umsvif hins opinbera skerða getu hagkerfisins til verðmætasköpunar og bitna á hagvexti til lengri tíma. Nú er farið að rofa til í hagkerfinu. Þörf fyrir áframhaldandi stuðning hins opinbera fer minnkandi. Óbreytt ástand er því ekki í boði. Erfiðar ákvarðanir eru óumflýjanlegar. Aðgerða er þörf, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Forseti. Við höfum séð þetta gerast áður í sögunni. Ef horft er til áranna í kringum 1970 voru aðstæður um margt svipaðar. Áfall hafði riðið yfir þjóðina í formi síldarbrests og mikill verðbólguþrýstingur var alþjóðlega vegna hallareksturs ríkissjóða víða um heim og hækkana á olíu. Kæruleysisleg viðbrögð þá leyfðu viðvarandi hallarekstur á ríkissjóði Íslands og launaskrið sem olli síðan mikilli verðbólgu sem tók langan tíma að ná tökum á. Neikvæðu afleiðingarnar fyrir íslenskar fjölskyldur og fyrirtæki urðu miklar, margvíslegar og langvarandi. Betur tókst í kjölfar hrunsins. Þá var stjórnvöldum nauðugur einn kostur að bregðast við og forgangsraða en þá var líka fylgt áætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins svo að umtalsvert aðhald var á innlendri ákvarðanatöku. Það er nefnilega ekki gaman fyrir stjórnmálamenn að þurfa að neita þjóðinni um það sem hún óskar eftir. Freistnivandi stjórnmálamanna að hinkra með óvinsælu ákvarðanirnar er mikill, að fresta vandanum og láta næstu ríkisstjórn um að takast á við hann. Við sem höfum verið valin til að taka þessar ákvarðanir þurfum að standa í lappirnar. Forseti. Lögum um opinber fjármál var komið á í þeim tilgangi að draga úr þessari hættu. Þau áttu að styðja stjórnvöld í að taka ákvarðanir sem eru sársaukafullar til skamms tíma en skila betri niðurstöðu fyrir þjóðina til lengri tíma litið. Frávik frá þessum lögum og skyndiafgreiðsla fjárlaga sem við nú upplifum er því mikið áhyggjuefni. Nýlegt álit fjármálaráðs undirstrikar þá hættu sem við erum í. Frávik frá lögum um opinber fjármál veikja aðhald í ákvarðanatöku stjórnvalda. Hraðafgreiðsla fjárlaga og fjármálaáætlana víkur frá hugmyndum um víðtækt samráð og gegnsæi sem stuðla áttu að sátt um þær málamiðlanir sem nauðsynlegar eru á erfiðum tímum. Á okkur hvílir sú skylda að taka ákvarðanir í þágu langtímahagsmuna þjóðarinnar. Það er ekki auðvelt þegar aðhaldið er ekkert og tíminn til umræðu er naumt skammtaður. Forseti. Mikilvægt er að árétta að margt er með öðrum hætti nú en í byrjun áttunda áratugarins. Hagkerfið er fjölbreyttara, staða ríkisfjármála er betri, heilbrigðara fyrirkomulag ríkir í gjaldeyrismálum og hagstjórn og útflutningsatvinnuvegirnir eru fleiri og fjölbreyttari. Það þýðir þó alls ekki að hætturnar séu minni. Þær nýju útflutningsafurðir sem þróast hafa á undanförnum árum í skjóli þess stöðugleika sem einkennt hefur tímabilið eftir hrun eru að öllum líkindum viðkvæmari fyrir innlendum hagstjórnarmistökum en þeir útflutningsatvinnuvegir sem einkenndu Ísland á áttunda áratugnum. Grófflokkun Hagstofu Íslands á útflutningi inniheldur liðina sjávarútvegur, stóriðja, ferðaþjónusta og annað. Í sjö af átta undangengnum ársfjórðungnum hefur annað verið stærsta útflutningsgrein Íslands. En hvað er þetta annað? Jú, það inniheldur mjög marga og fjölbreytilega hluti; landbúnaðarafurðir og möl, sælgæti og brotajárn. Vöxturinn í þessum liðum á undanförnum árum hefur þó fyrst og fremst komið frá fiskeldi, eða um fjórðungur, og síðan frá útflutningi á sérfræðiþjónustu, tækni, hugviti og hugverkum, eða 75% af þessari aukningu. Þessi útflutningur hefur vaxið á undanförnum árum að meðaltali um 9% á ári. Jafnt og þétt er að verða til ný stoð í íslensku atvinnulífi. Það er sérstakt gleðiefni að þessi vöxtur hefur verið mestur á undanförnum þremur árum, á Covid-tímabili. Þessi þróun er afar eftirsóknarverð fyrir samfélagið. Hún eykur stöðugleika og jafnar sveiflur fábreyttra útflutningsatvinnuvega. Að henni standa alls konar fyrirtæki í alls konar starfsemi sem selja alls konar vöru og þjónustu. Þessi viðbót er því líklegri til að leiða til stöðugleika en greinar eins og t.d. ferðaþjónusta. Hún skapar fjölbreytt, vel launuð störf fyrir alls konar sérfræðinga og hæfileikafólk. Hún hvetur til enn frekari nýsköpunar og vaxtar með því að dýpka vinnumarkað og skapa hvata til að draga til landsins fólk með hæfileika. Að þessum vexti þarf að hlúa. Það gerum við ekki síst með ábyrgri hagstjórn. Alþjóðleg samkeppni er hörð en ábatinn af góðum hugmyndum í alþjóðavæddum heimi er mjög mikill. Nýsköpunarfyrirtæki eru hins vegar háðari fyrirsjáanleika og stöðugleika í sínum rekstri en flest önnur fyrirtæki. Þau nýta ekki takmarkaðar staðbundnar auðlindir. Ákvarðanir um staðsetningu þeirra í heiminum byggja því meira á almennum rekstrarskilyrðum en rekstur annarra útflutningsfyrirtækja. Það væri mjög misráðið að leggja stein í götu þessara fyrirtækja með kæruleysislegri ákvarðanatöku um rekstur hins opinbera. Við þurfum að standa í lappirnar. Forseti. Fyrir tæpum fjórum áratugum stóð faðir minn, þá einnig nýr þingmaður, í þessum ræðustól. Skilaboð hans voru af mjög svipuðum meiði og mín: Öxlum þá ábyrgð sem við höfum sóst eftir að þjóðin leggi á okkur, forðumst ekki erfiðar ákvarðanir en gefum okkur tíma til að vanda þær. Ákvarðanirnar sem eru teknar í þessum sal hafa víðtæk áhrif í íslensku samfélagi. Skyndiafgreiðsla fjárlaga og frávik frá reglum laga um opinber fjármál eru ekki til eftirbreytni.
Forseti. Það tíðkast venjulega ekki að fara í andsvar við fyrstu ræðu, en til hamingju með fyrstu ræðuna hérna. En það er víst búið að veita leyfi til að fara í örstutt andsvör hér því að þetta er einmitt mjög merkileg og mikilvæg áminning og sýn sem við fáum inn í þetta ástand, að horfa um öxl á fyrri atburði, hagfræðilega atburði, læra af þeim, það er engin kreppa eins o.s.frv. Áminningin um nýsköpun sem lausn, sérstaklega núna þegar aðstæður eru að breytast. Það eru í rauninni forsendur heillar atvinnugreinar sem verða bara allt í einu ekki til staðar með ferðaþjónustunni, en líka varðandi t.d. skapandi greinarnar, sjálfstætt starfandi listamenn, þau þurfa að finna aðrar leiðir til að nýta það hugvit og þá möguleika sem þau hafa verið að nýta hingað til. Það hafa sprottið upp hugmyndir um t.d. farferðaþjónustufyrirtæki og listrænum viðburðum í beinu streymi hefur fjölgað. Þar er einmitt möguleiki sem maður myndi halda að ætti alla vega að reyna að grípa. En fyrstu viðbrögðin við faraldrinum voru einmitt markaðsátak til að fá fólk hingað. Það var nr. 1. Í 2. sæti var nýsköpun. Mig langar til að fá aðeins dýpri innsýn í aðstæður þessa fólks sem misst hefur grundvöllinn fyrir því sem þau voru að vinna með og þá möguleika í nýsköpun sem við ættum að veita þeim.
Já, það er svona. Þegar maður gerir hluti í fyrsta skipti þá er eðlilegt að maður geri smávægileg mistök. En ég þakka hv. þingmanni fyrir tækifærið til þess að veita hér andsvör og fá æfingu í því líka, og t.d. því að hinkra við áður en maður stígur í pontu. Í morgun flutti hér ræðu hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson og ræddi eiginlega þá stöðu sem við þurfum að horfast í augu við sem er að þessi faraldur er ekki skammtímafyrirbæri, hann verður ekki reiðarslag sem gengur yfir eins og spænska veikin, heldur faraldur sem mun verða viðvarandi. Það kallar á endurskoðun viðbragða við honum. Og nákvæmlega eins og hv. þingmaður vék að eru lausnirnar kannski ekki þær sem við bjuggumst við og hefðu orðið eðlilegar í styttri faraldri, þ.e. að hjálpa einfaldlega fyrirtækjum í þeim atvinnugreinum að þreyja þorrann og vona svo að eftirspurn eftir þeirra þjónustu og vöru komi til baka aftur, heldur þarf að leita nýrra leiða. Það sem er hins vegar athyglisvert er að sá drifkraftur sem keyrir áfram atvinnulífið er viðvarandi óháð því hvaða ákvarðanir eru teknar í þessum sal, alla vega að nokkru leyti. Og alveg eins og hv. þingmaður benti á þá hafa þessi tækifæri einfaldlega bara sprottið upp. Snjallt fólk fær góðar hugmyndir og hrindir þeim í framkvæmd. Það er alveg rétt hjá honum að það hefði á margan hátt verið mjög skynsamlegt að veðja á að þessi sköpunarkraftur væri til staðar og við gætum virkjað hann, vegna þess að hann hefur síðan sýnt sig að vera kraftmeiri og sjálfbærari en hin lausnin reyndist vera.
Forseti. Einmitt, nákvæmlega þetta: Heldur en reyndist vera. Frá upphafi faraldursins var talað um það væri svo mikil óvissa og lausnin var að bregðast við jafnóðum. En það voru alger mistök af því að það þýddi að það var aldrei horft tvö skref fram í tímann. Ef faraldurinn yrði ekki bara þetta fyrsta vor eða sumar sem fyrsta bylgjan kom upp, hvað þá? Ef hann yrði lengri, hvað þá? Það var ekki tilbúið. Það átti bara að bregðast við jafnóðum. Og þegar byrjað var að bregðast við því var það orðið of seint fyrir þá bylgju. Við vitum ekki nema þetta verði kannski síðasta bylgjan þegar ómíkron kemur hingað. Það væri jafn slæm ágiskun og í upphafi árs í fyrra. En það er á sama tíma nákvæmlega jafn góð ágiskun. Það getur verið nákvæmlega þannig; að við eigum bara þrjá mánuði, sex mánuði eftir í þessu og svo er þetta bara algerlega búið, hverfur eins og það hafi aldrei verið hérna. Við vitum það bara ekki og það er óvissan sem stjórnvöld eiga að eyða með einmitt aðgerðum eða tillögum að aðgerðum til þess að í rauninni friða þá sem eru í óvissu. Ef það raungerist síðan ekki og ef faraldurinn heldur ekki áfram þá er enginn skaði skeður að hafa haft alla vega þau plön að gera meira og gera betur. En við erum alltaf í þeirri stöðu að við horfum þrjá mánuði fram í tímann og sjáum svo hvað gerist. Þá verður engin heildaryfirsýn, þá verðum við alltaf í óvissu. Ég held að það sé ein stærsta lexían sem við getum lært af þessari kreppu; að plana ekki til of skamms tíma í senn.
Já, ég tek undir orð hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Eins og ég vék að hér áðan þá gerði hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson þetta að umræðuefni í morgun. Það er því miður þannig að þessi fjárlög sem við erum hér að fjalla um eru því marki brennd að vera miðuð við fortíðina, meira en ég held að eðlilegt sé. Í mínum huga er það þannig að stjórnmálamenn skapa ekki störf, þeir geta hugsanlega eytt þeim en tæplega skapað þau. Það er atvinnulífið sem skapar störf. Okkar hlutverk er fyrst og fremst að skapa skilyrði fyrir atvinnulífið til að geta skapað störf, til að góðar hugmyndir komist til framkvæmda. Og í því efni eru þar af leiðandi almennar aðgerðir að jafnaði árangursríkari en sértækar aðgerðir, svo ég tek heils hugar undir þessa ábendingu.
Forseti áminnir hv. þingmenn um að ávarpa forseta og beina orðum sínum til hennar.
Virðulegur forseti. Í þessari fyrstu ræðu minni á Alþingi vil ég hvetja hv. þingmenn til að staldra aðeins við og hugleiða hvort við getum sýnt skattgreiðendum þessa lands meiri virðingu. Mig langar að vekja ykkur til umhugsunar um ríkisfjármálin og þau miklu ríkisútgjöld og þá háu skattheimtu sem á sér stað á þessu landi og er ákveðin í þessum sal. Mig langar líka að miðla svolítið af reynslu minni eftir 40 ára starf í atvinnulífinu. Það fyrsta sem kemur upp í hugann við skoðun fjárlagafrumvarpsins er hvað rekstur ríkisins er orðin flókinn og dýr. Við erum með í höndunum um 500 blaðsíðna rit sem lýsir 2.000 milljarða fjárstreymi. Tæpir 1.000 milljarðar inn í kassann og rúmlega 1.000 milljarðar út. Mismunurinn er einfaldlega tekin að láni með því að ýta á grænan takka. Þetta eru 5,5 milljarðar á dag sem fara inn og út, bara í dag. Þessu fylgir mikil ábyrgð. Ég tek eftir því að í fjárlögum ársins 2022 er lítið fjallað um hagræðingu og einföldun ríkisrekstrar. Ekkert er fjallað um fækkun ríkisstofnana og útvistun verkefna ríkisins til einkaaðila er bara ekkert á dagskrá. Varðandi skattheimtuna má geta þess að Ísland er þegar orðið háskattaríki í alþjóðlegum samanburði. Við erum næstskattpíndasta þjóðin í OECD, ef svo mætti orða það, samkvæmt nýlegri frétt. Aðeins Svíþjóð skattleggur þegna sína meira hlutfallslega og ég legg til að við vinnum ekki Svía í þeirri íþrótt. Skatttekjur hins opinbera voru um 33% af vergri þjóðarframleiðslu árið 2018. Miðað við núverandi launahlutfall, þjóðarframleiðsluna, þýðir það að launþegar eru í raun að vinna næstum hálfan daginn bara fyrir sköttum, hálft árið, hálfa ævina. Erum við hugsanlega komin að þolmörkunum í skattheimtu? Ég vil þó benda á að með sköttum erum við almennt að greiða fyrir nauðsynlega þjónustu sem fæstir vilja vera án. En ég leyfi mér að fullyrða að við getum farið mun betur með skattpeninga almennings og það þarf ekki að leita lengi í fjárlögum fyrir næsta ár til að sjá að af nógu er að taka. Í fjárlagafrumvarpinu er sagt að vaxa eigi út úr vandanum með öflugu atvinnulífi en samfara því stækkar yfirbygging ríkisins og stjórnunarkostnaðurinn vex áfram. Ríkisreksturinn er orðinn sjálfbær og hann var það áður en til heimsfaraldurs kom. Þá má benda á að stjórnvöld fengu nýlega falleinkunn í umsögn fjármálaráðs í tengslum við fjármálastefnu næstu fimm ára. Aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart þeim vanda sem við blasir er verulegt áhyggjuefni og nauðsynlegt er að grípa til aðhaldsaðgerða og sparnaðar í ríkisrekstri og það strax. Skuldahlutfall ríkissjóðs fetar kunnuglegar slóðir í frumvarpinu og vextir af skuldum ríkisins eru nú orðnir fimmti stærsti kostnaðarliður ríkissjóðs. Það er líka mikið áhyggjuefni. Virðulegi forseti. Ef ríkisreksturinn væri fyrirtæki, Ísland ehf., væri stöðugt verið að leita leiða til hagræðingar í rekstri, sameiningar rekstrareininga, minnkunar yfirbyggingar, útvistunar verkefna. Ekkert slíkt er að finna í fjárlögum um ríkisreksturinn. Til að gæta sanngirni eru margar góðar tillögur í frumvarpinu um stafrænar lausnir og þjónustu og því ber að fagna. En áfram ætlar ríkisstjórnin að halda sig við rúmlega 200 ríkisstofnanir og opinber hlutafélög, mörg hundruð ráð og nefndir starfa áfram og vel á þriðja tug sendiskrifstofa um allan heim munu starfa óbreyttar. Fjöldi ríkisfyrirtækja mun áfram fá að standa í samkeppni við einkareksturinn, oft með peningum úr ríkissjóði. Ráðuneytin halda áfram að blása út og sem dæmi stofnaði þessi ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili 248 nýjar nefndir til viðbótar við allar þær sem voru starfandi. Ríkisstjórnin er komin langt frá ábyrgum og skynsamlegum ríkisrekstri. Svo sýnir ríkisstjórnin versta fordæmið sem hugsast getur með því að bæta við tveimur ráðuneytum sem kosta um 300 milljónir á ári. Þessi fjölgun ráðuneyta hefur engan tilgang annan, sýnist mér, en þann að fjölga ráðherrum svo að valdahlutföllin milli stjórnarflokkanna haldist. Þvílík sóun á skattpeningum almennings og virðingarleysi gagnvart skattgreiðendum. Við þurfum að muna að við erum að reka land sem er minna að íbúafjölda en fjöldi borga í Evrópu sem við þekkjum. Ég spyr hvort þörf sé fyrir alla þessa yfirbyggingu og stjórnunarkostnað við rekstur svona lítils lands. Ég tel að 50 ríkisstofnanir, ekki 200, sex sendiráð, ekki 26, og sex ráðuneyti myndu duga þessu landi svo að dæmi séu tekin. Við þingmenn þurfum að hafa það í huga að meginhlutverk hins opinbera er að veita íbúum landsins betri þjónustu og bæta rekstrarumhverfi íslenskra fyrirtækja, enda byggist batinn í ríkisfjármálum á því að fyrirtæki landsins hafi bolmagn til að vaxa, fjárfesta og skapa ný störf. Virðulegi forseti. Við getum verið sammála um að allir íbúar landsins okkar eigi að hafa aðgang að grunnþjónustu ríkisins og að lágmarkslífsviðurværi og öryggi allra sé tryggt með opinberum útgjöldum. Um þetta erum við sammála. En ríkið hefur tekið að sér hlutverk sem er komið langt fram úr þessari grunnþjónustu. Peningar skattgreiðenda fara í verkefni sem ríkið ætti ekki að vera að sinna og þarf ekki að sjá um. Fjárlögin sýna fjölmörg dæmi um slíkt. Hugsanlega þarf að kenna ráðamönnum þjóðarinnar að segja stundum nei við nýjum útgjöldum. Það virðist vera of auðvelt að sannfæra þingið um aukin útgjöld. Hér samþykkjum við 1.000 milljarða skattheimtu með því að ýta á grænan takka. Ég hvet hv. þingmenn að setja sig oftar í fótspor skattgreiðenda áður en við samþykkjum skattahækkanir og aukin útgjöld. Við þurfum að spyrja okkur í hvert skipti þegar við samþykkjum ný útgjöld hvort knýjandi þörf sé á þeim eða hvort þeim megi sleppa. Heimilin í landinu og öll fyrirtæki spyrja þessarar spurningar á hverjum einasta degi. Á ensku er spurt hvort útgjöldin séu, með leyfi forseta, „nice to have“ eða „need to have“. Ábyrg ríkisfjármál eru málefni dagsins í dag. Við sýnum ábyrgð með því að gæta hófsemi í útgjöldum og velta hverri krónu fyrir okkur áður en hún er innheimt sem skattar og gjöld hjá fólkinu í landinu. Við í Viðreisn munum sýna þessari ríkisstjórn öflugt og nauðsynlegt aðhald og sýna þannig skattgreiðendum á Íslandi fulla virðingu.
Frú forseti. Ég vil óska hv. þm. Tómasi Möller til hamingju með glæsilega jómfrúrræðu. Orð hans um aðhald í ríkisrekstri eru sígild og tímabær núna þegar við erum í jafn kröppum dansi og raun ber vitni við, eins og oft er sagt, fordæmalausar aðstæður. Ég treysti því að hann taki höndum saman með öllum þingmönnunum í þessu þingi, þá sérstaklega þegar Viðreisn á í hlut, að fá þar rönd við reist.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Jakob Frímann Magnússyni fyrir hans hvatningarorð. Ég mun ekki láta mitt eftir liggja í þessu og óska þess að stjórnarandstaðan og stjórnarmeirihlutinn vinni betur og oftar saman í að hagræða í ríkisrekstri.
Borist hefur bréf frá varaformanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins, Vilhjálmi Árnasyni, um að Birgir Ármannsson, 9. þm. Reykv. s. og forseti Alþingis, geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Friðjón R. Friðjónsson.
Kjörbréf Friðjóns R. Friðjónssonar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Friðjón R. Friðjónsson hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.
Frú forseti. Við ræðum hér fjárlög við 2. umr. Það er nú ýmislegt komið fram þannig að ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mjög mikið, en mig langar að nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi langar mig að nefna það sem er mögulega eitt helsta afrek ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, sem er að hafa sameinað hina misleitu stjórnarandstöðu þannig að lögð hefur verið fram nánast fordæmalaus breytingartillaga við frumvarpið frá fulltrúum fjögurra flokka í fjárlaganefnd, í tíu liðum um breytingar sem þessir fjórir flokkar eru sammála um að þurfi að gera á fjárlögum til að þau horfi í framfaraátt. Stjórnarandstöðunni var oft legið á hálsi á síðasta kjörtímabili fyrir að vera sundurlynd, en hér sést að í mátulegu mótlæti, eins og við höfum fengið að upplifa af hálfu ríkisstjórnarinnar, er hægt að ná saman um ýmislegt. Ég vík kannski að einstaka tillögum hér á eftir en mig langar að byrja á efni frumvarpsins sjálfs. Fyrst langar mig að nefna, sem við ræddum aðeins við 1. umr., þann einkavæðingartón sem er hér og þar í frumvarpinu og er hér og þar í verkum ríkisstjórnarinnar. Við þekkjum hvernig verið er að einkavæða hluta vegakerfisins með einkaframkvæmdum. Þegar frumvarp um samvinnuverkefni í samgönguframkvæmdum fór í gegnum þingið var vísað til Vaðlaheiðarganga sem módelsins sem horfa ætti til. En í þessu fjárlagafrumvarpi er einmitt að koma í ljós að það módel gengur einfaldlega ekki upp. Vaðlaheiðargöng náðu ekki að endurfjármagna lán sem komið var á tíma þannig að ríkið þarf að hlaupa þar undir bagga. Ég hefði því haldið að kannski væri tilefni til frekari naflaskoðunar á því hvort þetta módel gangi yfir höfuð upp og ég hygg að við í umhverfis- og samgöngunefnd munum skoða það nú eftir áramót. Alla vega mun ég beita mér fyrir því. En svo er náttúrlega, eins og við höfum oft rætt, mikil einkavæðing fyrirhuguð á hlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum, eins og átti sér stað með Íslandsbanka þar sem hlutur var seldur á það miklu undirverði að fólk sem var aflögufært til að taka þátt í því hlutafjárútboði gat stungið dágóðum ágóða í vasann á mjög stuttum tíma. En það sem mig langar kannski helst að nefna í þessu samhengi er 6. gr. fjárlaga, varðandi sölu á húsnæði. Það hefur nefnilega verið plagsiður fólks sem nálgast hið opinbera út frá ákveðinni hugmyndafræði að hið opinbera eigi helst ekki að eiga neitt heldur eigi það að kaupa þjónustu og leigja aðstöðu og vera lítið annað en eitthvert útvistunarbatterí á kostnað almennings. Það sem út úr þessu kemur er oft að hið opinbera og ríkið greiðir þjónustuna hærra verði en ef haldið væri á henni innan húss. En þetta veldur því líka að ýmiss konar uppbygging verður síður á forsendum hins opinbera, það verða kannski verktakar sem ráða meira en ríkið hvar miðja opinberrar þjónustu rís. Það er nefnilega dálítið umhugsunarefni hversu umfangsmiklar heimildir eru til eignasölu í fjárlagafrumvarpinu, 6. gr. þess, og líka á hvaða svæðum þessar eignir eru. Svo að ég nefni nokkur dæmi þá er lagt til að veita heimild til að selja húseignir við Guðrúnartún og Borgartún, þar sem Vegagerðin var með aðsetur, og þar rétt hjá, við Rauðarárstíg og Laugaveg 114–116, þar sem - nei, ég man ekki alveg hvað var þar. Og þar á sömu slóðum, lögreglustöðin við Hverfisgötu 113–115. Þetta er allt saman húsnæði sem ekki gegnir því hlutverki sem það gegndi áður, það er alveg eðlilegt að flytja aðgerðamiðstöð Vegagerðarinnar á rúmbetra svæði og lögreglunni þarf að koma fyrir í nútímalegra húsnæði með ýmsum öðrum örmum framkvæmdarvaldsins. En er endilega eðlilegt að ríkið selji frá sér allar þessar eignir frekar en að horfa kannski til þess hvort það geti ekki mótað sér einhvers konar skipulagsstefnu fyrir opinbera þjónustu, stefnu um það að ríkið reyni t.d. að eiga húsnæði miðsvæðis og sem víðast um borgina þannig að fólk geti sótt sér þjónustu á fleiri staði, frekar en að þurfa að ferðast langar vegalengdir til að sækja þá þjónustu sem það þarf að sækja í eigin persónu? Þar að auki eru þetta reitir á alveg ofboðslega spennandi svæðum. Þetta eru gjarnan byggingar nálægt ákveðnum hnútapunktum í uppbyggingu borgarlínunnar sem eru allt svæði þar sem framtíð höfuðborgarsvæðisins verður mótuð. Þetta er það svæði þar sem byggð mun breytast hvað mest á næstu árum og áratugum, fólki fjölgar og atvinnustarfsemi verður fjölbreyttari. Mér finnst það því ákveðin skammsýni hjá ríkinu að ætla að selja þessar eignir frá sér án þess að athuga betur hvað hægt væri að gera með þessi svæði. Af því að það er pólitísk ákvörðun t.d. að hrúga allri þjónustu sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu fyrir ofan Smáralind þannig að besta leiðin til að sækja þá þjónustu sé að aka, frekar en að koma kannski fyrir starfsstöðvum ríkisins hér og hvar um borgina þannig að fólk geti gengið þangað. Önnur eign sem er lagt til að veita heimild til sölu á er hér í næsta nágrenni við þinghúsið, hinum megin við Austurvöll, og hýsir Vínbúðina í Austurstræti. Það kom mér dálítið á óvart að Vínbúðin í Austurstræti væri í húsnæði í eigu ríkisins. En planið væri að flytja starfsemina úr því húsnæði í eitthvert leiguhúsnæði á miðborgarsvæðinu. Svo þegar kom í ljós hvaða leiguhúsnæði kæmi helst til greina úr því forútboði sem fór fram á vegum Vínbúðarinnar, þá var það ýmist úti á Granda eða úti á Kirkjusandi, reyndar líka á Hallveigarstíg. Það kom mér á óvart að Vínbúðin hugleiði það að taka starfsemi sem staðsett er í miðbæ Reykjavíkur þar sem hærra hlutfall íbúa en annars staðar í borginni kýs að nota ekki einkabíl dagsdaglega - að skerða eigi þjónustu hins opinbera við þann hóp með því að selja ofan af búðinni húsnæðið sem er í eigu ríkisins hér á besta stað til þess að fara að leigja til langs tíma, væntanlega á einhverjum verri kjörum, húsnæði einhvers staðar lengst í burtu. Ég má til með að nefna líka þau skringilegheit að lagt er til að selja tollhúsið við Tryggvagötu þó að fram hafi komið, og er reyndar talað um í fjárlagafrumvarpinu sjálfu, að það hús eigi til framtíðar að hýsa starfsemi Listaháskóla Íslands. Listaháskólinn er jú vissulega sjálfseignarstofnun vegna þess að hreintrúarstefna hægri manna sem stýrðu ríkisstjórn á þeim tíma þegar skólinn var stofnaður leyfði ekki að stofna fleiri opinbera skóla. Fyrir vikið stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd að vera sennilega eina ríkið í okkar heimshluta sem ekki býður upp á listnám á háskólastigi á vegum hins opinbera, heldur eingöngu í skóla sem verður að taka talsvert hærri skólagjöld en eðlilegt er í opinbera kerfinu. Ef það naumt skammtaða rekstrarfé Listaháskólans á síðan að fara í að greiða leigu til einhvers aðila sem ríkið ætlar að selja tollhúsið, þá held ég að þessi díll fari að verða lélegri með hverri mínútunni sem líður. Hérna held ég að sé bara mjög eðlilegt að meiri hlutinn andi í kviðinn og hætti við að selja tollhúsið, ef hugmyndin er að koma Listaháskólanum þar fyrir, og stigi náttúrlega skrefið til fulls og taki Listaháskólann í fangið og geri hann að einum af okkar opinberu háskólum, eins og hefði náttúrlega átt að vera frá upphafi. En þetta, bara svo ég taki utan um þennan punkt minn, snýst um það að frekar en að selja frá sér eftirsóknarverðar eignir á besta stað í bænum, eða mörgum bestu stöðum í bænum, þá sé full ástæða til að ríkið móti sér stefnu um sínar húseignir sem tekur mið af því hvernig eignarhald ríkisins og notkun ríkisins á húseignum getur stutt við sjálfbært skipulag í þéttbýli. Það er ekki núna. En nú er tækifæri til að gera þetta áður en ríkið selur þær frá sér til þess eins að skipuleggja alla opinbera þjónustu á jaðri borgarinnar vegna þess að þar hefur einhver verktaki ákveðið að bjóða ríkinu 50 ára samning þar sem hægt er að vera með lekan peningakrana um langa framtíð. Talandi um sjálfbært skipulag þá verð ég nú að nefna hvað það virkar snautlegt sem er lagt til að bæta við í stuðning við almenningssamgöngur í frumvarpinu. Þó að hreintrúarstefnan í nálgun hægri stjórna á ríkisfjármál segi að það sé annað að leggja pening í þjónustu en í fjárfestingu í steypu og eignum þá er ekki hægt að segja annað en að fjárfesting í almenningssamgöngum er sennilega besta græna fjárfestingin sem hægt væri að ráðast í í dag. Í dag er það svo að um þriðjungur af samfélagslosun Íslands, sem sagt þriðjungur af þeirri losun sem fellur utan viðskiptakerfis Evrópusambandsins með losunarheimildir og fyrir utan losun af völdum landnotkunar, er vegna vegasamgangna. Þetta er sú losun sem við þurfum að keyra alveg ofboðslega hratt niður ef við ætlum að ná markmiðum Parísarsáttmálans fyrir 2030, af því að, það er kannski rétt að rifja upp, frú forseti, bara í þar næstu viku verður komið árið 2022 og þá eru ekki nema átta ár til 2030. Á þessum átta árum þyrftum við helst að vera búin að losa okkur við eiginlega allan útblástur gróðurhúsalofttegunda frá vegasamgöngum. Við gerum það ekki með því að leggja til 150 millj. kr. inn í almenningssamgöngur, heldur einhverjar upphæðir sem eru miklu, miklu hærri. Það eru líka upphæðir sem skila sér beint í betra samfélag. Þá eykst þjónusta strætó. Þá er hægt að hraða uppbyggingu borgarlínu. Þá er hægt að auðvelda fólki að sleppa þeim gríðarlegu útgjöldum sem felast í að þurfa að eiga bíl. Þá er hægt að draga úr þörf á uppbyggingu umferðarmannvirkja fyrir einkabílinn og þá er hægt að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum í nærsamfélaginu af völdum þessara bíla, eins og t.d. hávaðamengun og svifryksmengun sem er ekki í sama mæli af almenningssamgöngum. 150 milljónir er auðvitað skref í rétta átt, svo maður sé jákvæður, en það er bara alveg ótrúlega lítið skref. Það er kannski það atriði sem mig langar að nefna varðandi umfang aðgerða til að takast á við loftslagsvána í þessu fjárlagafrumvarpi og í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem er hreint út sagt allt of lítið. Ég ætla að draga hér upp góða umsögn Ungra umhverfissinna sem segja þar sama hlutinn og þau hafa sagt mjög oft áður. Þau benda á að ef litið er á það sem þarf til að fjármagna loftslagsaðgerðir á heimsvísu, ef litið er á skýrslu Sameinuðu þjóðanna um takmörkun hnattrænnar hlýnunar við 1,5°, þá þarf heimurinn að leggja til þess verkefnis 6% af - verg landsframleiðsla á heimsvísu, kölluðum við það verga heimsframleiðslu? Alla vega 6% af þeirri tölu sem samsvarar vergri landsframleiðslu allra ríkja heims. En Ísland nýtur ákveðins forskots vegna þess að stór hluti af þessum 6% hefur þegar verið unninn hér á landi vegna þess að við eigum jarðvarma til að hita upp húsin okkar og við eigum endurnýjanlega orku sem framleiðir rafmagnið í húsunum okkar. Þetta eru áskoranir sem við tókumst á við á síðustu öld sem mjög mörg ríki heims þurfa að takast á við á þessari öld. Vegna þess að við njótum þess forskots þá getum við sagt sem svo að þessi 6% lækki niður í 4% af vergri landsframleiðslu miðað við þá stöðu sem Ísland er í. Þá er kannski rétt að spyrja sig hver ætti að leggja það fram. Það væri hægt að slumpa á t.d. að ríkið axlaði helminginn af þessu, tæki 2% af landsframleiðslu, og legði í loftslagsmálin, hin 2% væru sameiginlega byrðar sveitarfélaga og atvinnulífsins. Segjum sem svo að þetta viðmið Sameinuðu þjóðanna hljóðaði upp á 2% af landsframleiðslu sem ríkið ætti að leggja til loftslagsmála. Upphæðin sem er í þessu fjárlagafrumvarpi er 13 milljarðar. Það er hálft prósent af landsframleiðslu. Þannig að ef við ætluðum að standa okkur það vel að við værum bara í takt við það sem Sameinuðu þjóðirnar telja að heimurinn þurfi að gera þyrftum við að fjórfalda framlögin. Það þyrftu ekki að vera 13 milljarðar heldur eitthvað á milli 50 og 60 milljarðar á ári. Þetta hljómar eins og einhver rosaleg upphæð og er það auðvitað. En þetta er fjárfesting sem skilar sér. Alveg eins og fjárfestingin í almenningssamgöngunum skilar sér í betra samfélagi, þá skilar hver einasta króna, sem sett er í að styðja við græn og réttlát umskipti samfélagsins, sér í betra samfélagi, ekki bara fyrir komandi kynslóðir og ekki bara árið 2030 þegar kemur að uppgjöri Parísarsáttmálans, heldur bara strax í dag. Það er svo ótal margt sem skilar sér strax í dag. Og svo þarf ekki einu sinni öll þessi upphæð að vera hrein útgjöld af hálfu ríkisins. Hér langar mig að nefna ívilnanir til hreinorkubíla sem dæmi. Niðurfelling á gjöldum á ökutæki er helmingur af því sem lagt er til loftslagsmála í dag. Þetta er alveg rosalega útgjaldaþungur hluti af því sem ríkið er að gera í loftslagsmálum og það er ekki nema helmingur af því eða þar um bil sem rennur til raunverulegra hreinorkubíla, rafmagns- og vetnisbíla. Restin fer að mestu leyti í tengiltvinnbíla sem ganga jú að hluta fyrir raforku en líka að hluta fyrir bensíni. Svo er einhver hluti af þessu sem rennur til bensínbíla og dísilbíla sem bílaleigurnar kaupa vegna þess að frekar en að segja við atvinnulífið að það eigi að bera sín 2% með sveitarfélögunum, á meðan ríkið beri 2% sjálft, ákvað Alþingi að hlaupa undir bagga með bílaleigunum og segja: Við erum til í að niðurgreiða bensínbílana ykkar ef þið lofið að kaupa bara smávegis af grænni bílum sem við ætlum líka að niðurgreiða. Þannig að ríkið er búið að búa til mjög óskilvirkt og dýrt niðurgreiðslukerfi, þegar svona kerfi ætti auðvitað að byggja upp sem eitthvert jafnvægiskerfi, þar sem væru auknar álögur á það sem mengar. Það væri hægt og bítandi verið að hraða því að fólk sjái sér ekki hag í að kaupa bíla sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti með því að auka álögur á þá bíla og nota þær tekjur sem ríkið hefur af því að styðja fólk í því að fjárfesta í sjálfbærum samgöngum. Og þá ekki bara rafmagnsbílunum sem eru, þrátt fyrir mikla niðurgreiðslu, mjög dýrir og henta bara ákveðnum þjóðfélagshópum, heldur nota það til að byggja upp almenningssamgöngur eða að styðja fólk til að kaupa rafmagnsreiðhjól, af því að það er sennilega ekkert fjárfestingarátak sem gæti skilað meiri og hraðari samdrætti í losun frá samgöngum en það að rafhjólavæða þéttbýlið með hraði. Þetta er hugsun sem vantar almennt varðandi gjaldtöku í umhverfismálum hjá ríkisstjórninni, eins og við ræddum í einhverjum andsvörum fyrr í umræðunni. Horfið var frá hækkun kolefnisgjalds sem ákveðin hafði verið af ríkisstjórninni sem sat árið 2017. Það var eitt af fyrstu verkum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að hverfa frá þeirri hækkun. Og síðan hefur hugmyndafræðin á bak við kolefnisgjald staðið fullkomlega í stað. Núna er kolefnisgjald engan veginn jafn hátt og það þyrfti að vera til að endurspegla þann raunkostnað sem hlýst af notkun jarðefnaeldsneytis, kostnað sem samfélagið og umhverfið bera af þeirri notkun. Það mætti sennilega alla vega þrefalda eða fjórfalda það til að það endurspeglaði þann kostnað. En það er breyting sem ekki er hægt að gera með einu pennastriki og henda út í samfélagið vegna þess að þá styðjum við ekki við réttlátu umskiptin sem þurfa að eiga sér stað. Kolefnisgjaldið þarf að hækka, en almenningur þarf að sjá að það skili einhverju. Þannig er hægt að ná samstöðu um þá aðgerð. Ef ég vitna í umsögn frá Landvernd þá leggur hún til slíka hækkun í skrefum en hvetur líka til þess að gjaldið sé notað t.d. til að tryggja að tekjulágir hópar beri ekki óeðlilega þungar byrðar af hækkuðu kolefnisgjaldi með því að innleiða einhvers konar tekjutengt endurgreiðslukerfi og að kolefnisgjald á tilteknar atvinnugreinar mætti að hluta nota til að styrkja leiðandi fyrirtæki í þeim greinum til að innleiða loftslagsvænni tækni. Það er eiginlega furðulegt að við séum ekki komin lengra í þessu vegna þess að það er akkúrat svona sem alþjóðastofnanirnar, eins og Alþjóðabankinn og OECD, sem mæla með kolefnisgjaldi sem einhverju skilvirkasta verkfæri í baráttunni gegn loftslagsvánni, leggja höfuðáherslu á; að halda jafnvægi á milli þessa, að það sé gagnsætt fyrir almenning, að þetta sé ekki tekjustofn fyrir ríkið, ekki enn ein leið fyrir ríkið að afla sér fjár, heldur ákveðin leið fyrir ríkið til að millifæra pening sem fólk og fyrirtæki greiða samkvæmt mengunarbótareglunni, yfir á fólk og fyrirtæki sem þarf að hjálpa til að stíga grænum skrefin. Það væri hægt að nefna ótal mörg dæmi. En mig langar bara að nefna eitt dæmi, af því að mér fannst það svo skemmtilegt, frá nágrönnum okkar á Írlandi. Þar er kolefnisgjaldið þannig að það fer bara í pott og helmingur af þeim potti fer síðan aftur út til þess að gera endurbætur á íbúðarhúsnæði, að skipta um kyndiofna þannig að þeir hætti að brenna gasi og fara yfir í rafmagn, og að skipta út einföldu gleri, bæta einangrun í þaki og útveggjum, að gera allar þær úrbætur á húsnæðinu sem þarf til að það hætti að vera neikvætt út frá loftslagssjónarmiðum. Þetta leiðir ekki bara til þess að það dregur úr losun gróðurhúsalofttegunda vegna þessa húsnæðis, heldur verður þetta líka betra húsnæði fyrir fólkið sem býr í því. Það verður verðmætara. Þannig að ábatinn, eins og í öllum þessum aðgerðum, snýst ekki bara um eitthvert tölugildi koltvísýrings, heldur um lífsgæði fólks sem býr í þessum húsum. Helmingur fer sem sagt í þessar endurbætur á húsnæði hjá Írunum. Þriðjungur fer síðan í félagslegar millifærslur, fer bara í að styðja tekjulágt fólk, styðja barnmargar fjölskyldur, styðja við alls konar fólk sem þarf viðbótarstuðning umfram það sem almannatryggingakerfið býður upp á. Lykillinn að þessu írska kerfi er náttúrlega sá að þarna er líka allt tekjutengt upp í rjáfur þannig að, svo við búum bara til kannski pínu ósanngjarna en skýra mynd, tekjuháa, fólkið sem hefur efni á því að kaupa sér dýra, mengandi bíla þarf bara að borga aukalega fyrir það. En sá peningur er tekinn og færður til tekjulága fólksins til að bæta aðstæður þess. Þetta er eitthvað sem hefði verið hægt að skoða á síðasta kjörtímabili ef ríkisstjórnin hefði ekki ákveðið að það eina sem hún ætlaði að gera í sambandi við kolefnisgjald væri að hætta við hækkunina sem síðasta ríkisstjórn hafði ákveðið, taka bara eina netta hækkun í byrjun kjörtímabils og svo ekki söguna meir. Það mátti ekki snerta á því meir. Vandinn er að frá þeim tíma er ríkisstjórnin búin að skila inn uppfærðum markmiðum til loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna, fór úr 40% upp í 55% í sameiginlegu markmiði með Evrópusambandinu og Noregi og boðaði núna í stjórnarsáttmála í byrjun þessa kjörtímabils að þetta 55% markmið verði ekki í samfloti með ESB heldur sjálfstætt landsmarkmið Íslands, eins og við börðumst nú nokkur fyrir hér á þingi síðasta vetur og gekk svo langt að við lögðum fram breytingartillögu sem stjórnarliðar felldu hér í júní. En það er alltaf gott að fólk sjái að sér. Þessi auknu tölulegu markmið þýða að það þarf að gera meira. Og þá þarf að fara að snerta á hlutum eins og því að endurskoða kolefnisgjald, endurskoða gjöld á ökutæki þannig að hagrænu hvatarnir þjóni grænu umskiptunum miklu betur. Til að það gerist verða stjórnarliðar að hætta að vera svona feimnir við að snerta á báðum hliðum. Bonus-malus er þetta stundum kallað, svipa og gulrót myndi það útleggjast á íslensku. Við getum ekki verið bara með gulræturnar á grænu starfseminni en algjörlega látið hjá líða að vera með svipuna á þeirri mengandi. Því miður er það staðan í dag. Ég held að ég láti þetta duga varðandi umhverfis- og loftslagsmálin, ég ætlaði nú ekki að taka svona mikinn tíma í að ræða þau en svona lendir maður bara í, frú forseti. Mig langar að nefna breytingartillögur sem ég nefndi í upphafi ræðunnar, sameiginlegar breytingartillögur frá fulltrúum Pírata, Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins í fjárlaganefnd í tíu liðum sem, eins og ég sagði áðan, eru mjög merkilegt plagg fyrir þær sakir að það er ekkert sjálfsagt í fjárlagaumræðu að stjórnarandstöðuflokkar sameinist með þessum hætti um breytingartillögur. En það sýnir kannski að vankantarnir á fjárlagafrumvarpinu eru svo skýrir að þessir fjórir flokkar eiga mjög auðvelt með að finna stórar og einfaldar breytingar sem þarf að gera á frumvarpinu til að það þjóni samfélaginu betur. Þetta eru meira að segja svo ábyrgar tillögur að þær eru fjármagnaðar þannig að þetta eru ekki bara útgjaldatillögur, heldur eru gerðar tillögur að breytingu á tekjuöflun ríkisins til að jafna þetta út. En þó svo væri ekki þá eru þær nógu hóflegar til að rúmast innan útgjaldasvigrúmsins sem nota má í fjárlagagerðinni. Mig langar að nefna sérstaklega eina tillöguna, af því að við ræddum hana aðeins hér í gær - ja, eða í nótt, það hefur verið komið fram yfir miðnætti þarna, það var sem sagt aðfaranótt þess dags sem við lifum í dag. Það er sú tillaga stjórnarandstöðunnar að verja 900 milljónum til þess að fjármagna niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu, að fjármagna eitthvað sem Alþingi samþykkti með lögum að gera. Það er nefnilega svo skrýtið, frú forseti, að í júní í fyrra, fyrir einu og hálfu ári, samþykkti Alþingi, að mig minnir mig með engum mótatkvæðum, að sálfræðiþjónusta ætti að fara inn í sama niðurgreiðslukerfi og sjúkraþjálfun hafði gert ári áður, bara vegna þess að það er sanngjarnt, vegna þess að það er þörf á þessari þjónustu og þetta er eitthvað sem fólk á ekki að þurfa að meina sér um. Þetta er alltaf sanngjarnt, en þetta er kannski bara lífsnauðsynlegt núna þegar andleg áhrif af Covid-faraldrinum og öllum þeim aðgerðum sem gripið er til til að hemja útbreiðslu Covid, þau andlegu áhrif, fara að koma fram hjá fólki þá á það ekki að þurfa að meina sér um hjálp bara vegna þess að það er ótrúlega langur biðlisti á heilsugæslunni eða að viðkomandi á ekki 20.000 kall til að fara til sálfræðings. Þess vegna lagði minni hlutinn til að leggja 900 millj. kr. í þennan lið, 900 millj. kr. til að standa við lög sem Alþingi samþykkti, vegna þess að bara strax eftir að Alþingi samþykkti þessi lög þá birtist fjármálaráðherra í viðtali við fréttastofu þar sem hann benti á að þetta væri nú allt ófjármagnað, og kom síðan með næstu fjárlög sín og þar var þetta enn ófjármagnað. Og svo komu fjárlögin núna og þá er þetta enn þá ófjármagnað. Þannig að stjórnarliðarnir sem klöppuðu sér á bakið fyrir að hafa staðið svona aldeilis með andlegu heilbrigði fólks, þegar við samþykktum lög um niðurgreiðslu á sálfræðikostnaði, eru búnir að sýna allt aðra hegðun í framhaldinu. Þessi tillaga minni hlutans, sem var eitt af því sem var til skoðunar í þinglokasamningunum í gær, varð tilefni til þess að fjármálaráðherra mætti hingað grár fyrir járnum, alveg hundsjóðandi bandillur yfir því að stjórnarandstaðan dirfðist að setja þetta framlag á oddinn í þinglokasamninga, að ná því fram að Alþingi standi við gefin loforð og niðurgreiði sálfræðiþjónustu. Á þetta verður aldrei fallist, sagði ráðherrann hér í ræðustól, fullur manngæsku. Frú forseti. Það er þess vegna skemmtilegt að geta haldið hér á þskj. 240, sem var að koma úr prentun, frá fjárlaganefnd allri þar sem fallist hefur verið á þetta, að vísu ekki alla upphæðina, stjórnarliðar tímdu ekki að fullfjármagna þetta, en játaði á sig vanefndir með því að nú er lagt til 150 millj. kr. framlag til að fjármagna niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu. Við hljótum að fagna þeim sigri sameinaðrar stjórnarandstöðu gegn óbilgjörnum og ósanngjörnum fjármálaráðherra gærdagsins.
Forseti. Það er mér sannur heiður að standa hér í dag og taka þátt í umræðum um fjárlögin. Þetta er grundvallarplagg fyrir rekstur ríkis og uppbyggingar þeirra innviða og þjónustu sem fólkið í landinu treystir á. Það vill þó þannig til að þessi dagur er ekki einungis merkilegur fyrir mig sem held hér ræðu í fyrsta sinn. Hann er líka merkilegur fyrir þær sakir að þingflokkur minn er allur skipaður varamönnum. Fordæmalaust er orð sem hefur verið mikið notað síðan heimsfaraldurinn hóf innreið sína og held ég að þessar aðstæður séu það svo sannarlega, fordæmalausar. Nú kom ég hér inn full tilhlökkunar til þess að takast á við þetta risavaxna verkefni, fékk hraða yfirferð á stöðu mála í hinum ýmsu nefndum, renndi í gegnum það hvernig mér beri að haga mér og hef reynt að kynna mér fjárlögin og önnur stórmál á örstuttum tíma. Ég viðurkenni fúslega að það hljóp í mann smá stress við þessar aðstæður og er ég þess fullviss að ég muni gera einhver mistök. Mögulega mun ég ávarpa virðulegan forseta rangt eða aðra hv. þingmenn eða jafnvel eitthvað annað. Það er nefnilega svo að í flestum tilvikum þegar maður þarf að gera hlutina hratt þá eru þeir ekki eins vel gerðir og maður hefði viljað. En það er akkúrat þannig sem mér sýnist sá tónn vera sem hefur verið settur þetta þing. Það tók óralangan tíma að setja saman ríkisstjórn, fjárlög lögð seint fram og fleiri mikilvæg mál skal afgreiða á ógnarhraða. Eins og bent var á í ræðum hér í gær er þetta sjálfskipaður vandi ríkisstjórnarinnar. Ef ég spóla til baka um nokkra daga þá var ég stödd á fimmtudagskvöld með æskuvinkonum í saumaklúbb. Við ræddum þar nýtt starf einnar úr hópnum og hvað það er oft erfitt að vera nýi starfsmaðurinn. Hópurinn var þó sammála um það að nýir starfsmenn gætu oftast verið mjög verðmætir því að þeir koma inn og horfa á hlutina með nýjum augum. Ekki óraði mig fyrir því að innan við sólarhring seinna væri ég komin á þann stað að vera nýi starfsmaðurinn. En þar sem svo er þá ætla ég að leyfa mér að horfa á starfið hér með augum nýja starfsmannsins. Mér blöskraði að horfa upp á 2. umr. fjárlaga fara af stað án þess að nokkur ráðherra væri hér viðstaddur og reyndar var varla að sjá þingmann frá stjórn í salnum. Eftir atkvæðagreiðsluna sem var um málið á undan horfði ég á stjórnarþingmenn kveðjast með orðunum: Sjáumst á morgun. Ekki virtist nokkur áhugi vera á því að í þingsal færi fram eitthvert samtal um mikilvægustu lög landsins. Hraðinn, vinnutíminn, valdhrokinn sem var sýndur í samræðum í gær er ekki til eftirbreytni og tel ég að þingið þurfi að vanda betur til verka. Fyrsti liður í því væri til að mynda að festa það í lög að halda kosningar að vori. Þannig væri hægt að tryggja fullnægjandi svigrúm fyrir stjórnarmyndun og setningu fjárlaga. Reyndar hafði ríkisstjórnin í hendi sér að boða til kosninga að vori eins og allar fyrri ríkisstjórnir hafa gert sem hafa setið heilt kjörtímabil eftir skyndilegar haustkosningar. Síðan væri ekki verra að sjá meiri hlutann bera virðingu fyrir störfum og umboði þingmanna minni hlutans. Það er svolítið áhugavert að lesa fjárlög á þessum tímapunkti. Það er ekki langt síðan frumvarpið var lagt fram en þá var staðan í heimsfaraldri sem við glímum við allt önnur. Í dag eru í raun töluvert aðrar aðstæður en voru fyrir mjög stuttu síðan. Það stingur því örlítið í stúf að sjá hversu mikil bjartsýni er í fjárlögunum. Það er spurning hvort tilefni sé til þess að setjast yfir stöðuna sem þjóðin stendur nú frammi fyrir og endurmeta hvað bíður okkar. En þar sem ég stoppa eingöngu hér í nokkra daga, alla vega í bili, þá vil ég nýta tækifærið og ræða nokkur mál sérstaklega. Fyrst vil ég hvetja ríkisstjórnina til þess að standa við eigin fyrirheit sem hún hefur nú þegar sett í lög. NPA-samningar eru í lögum en hafa ekki verið fjármagnaðir að fullu. Meðan þannig er um hnúta búið er ekki unnt að veita þessa mikilvægu þjónustu. Sömu sögu er að segja af sálfræðiþjónustu. Niðurgreiðsla hennar var bundin í lög en hefur ekki verið fjármögnuð enn þá. Núna er tækifæri til þess að bæta úr því. Það er rosalega gott að geta farið fram með stjórnarsáttmála með fallegum orðum, jafnvel fengið samþykkt á Alþingi falleg lög sem fólk er sammála um en fjármagna þau svo ekki. Þetta er stórt mál fyrir framtíðina. Andleg heilsa fólks á að vera standa jafnfætis líkamlegri heilsu og það mun borga sig margfalt til baka að taka á þessum málum af festu. Fyrir heimsfaraldurinn taldi þriðjungur fólks sig ekki hafa efni á því að sækja sér geðheilbrigðisþjónustu. Hlutfallið er enn hærra meðal námsmanna og tekjulægri hópa. Það eru engar líkur á því að það hafi skánað undanfarin tvö ár. Næst vil ég sem þingmaður Suðvesturkjördæmis ræða fjármögnun samgangna. Það er gríðarlega mikilvægt að samgöngur hér á höfuðborgarsvæðinu séu samgöngur framtíðarinnar. Við verðum að þora að taka róttæk skref til þess að almenningssamgöngur verði raunhæfur valkostur. Eins og yfirleitt gildir um innviðaskuldir eru tafir mun dýrari í samfélaginu en framkvæmdir. Stjórnvöldum ber skylda til að sinna þeim til að stuðla hér að áframhaldandi atvinnu og verðmætasköpun. Við þurfum þannig öll að þora að takast á við dýrar samgöngubætur eins og Sundabraut og leyfa þar einkaframtakinu að taka þátt. Af fjárlagafrumvarpinu má ráða að það verður ekki farið út í þá framkvæmd án aðkomu einkaframtaksins. Sem Mosfellingur get ég sagt ykkur að þessi framkvæmd er bráðnauðsynleg til að tryggja öruggt flæði inn og út af höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega ef fyrirætlanir ganga eftir um flutning á sorpi til brennslu í Álfsnes, sem er reyndar eitthvað sem mætti skoða betur með tilliti til nálægðar við íbúabyggð. Að lokum vil ég nefna menntamál. Heimsfaraldurinn hefur komið skólakerfinu á stað sem við héldum að yrði ekki náð fyrr en töluvert seinna. Það að hafa verið þröngvað inn í tæknina var áskorun og eiga kennarar og starfsfólk skólanna heiður skilinn fyrir að hafa undanfarin næstum tvö ár sveigt skólastarf og beygt í hinar ótrúlegustu áttir. Notum nú tækifærið og styðjum við þessa þróun. Hættum þessari ótrúlegu tregðu við að ríkið hætti með einokun á námsgagnaframleiðslu og tryggjum það að framtíðin verði tryggð inn í skólastarf okkur öllum til heilla. Hvort það takist með skólamálin klofin á milli ráðuneyta verður að koma í ljós. Að öllu virtu eru sóknarfæri til staðar. Ríkisstjórnin getur samþykkt fjárlög sem tryggja hér aukna hagsæld, greiðar og nútímalegar samgöngur og nauðsynlega grunnþjónustu. Til þess þarf ekki annað en vilja og samstöðu 32 þingmanna. Augu nýliðans segja mér að þetta sé mögulegt. Hvað segið þið?
Forseti. Ég vil byrja á að skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að leysa strax hnútinn sem kominn er á áætlanirnar um byggingu nýs hjúkrunarheimilis á Höfn í Hornafirði ef hæstv. ráðherra er ekki þegar búinn að því. Skjólgarður er löngu úrelt bygging og við einfaldlega getum ekki boðið fólkinu okkar upp á að bíða lengur eftir mannsæmandi heimilisaðstæðum. Ég er í fyrsta skipti í ræðustól á Alþingi og við ræðum hér fjárlög ársins 2022, lög sem varpa ljósi á stefnu og forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Það er margt sem mig langar að tala um og af nógu að taka en ég ætla að halda mig að mestu við loftslagsmálin, þá sérstaklega þann hluta sem snýr að vernd, endurheimt og sjálfbærri nýtingu vistkerfa landsins. Loftslagsmálin eru nefnilega ekki eingöngu debet/kredit-bókhald um samdrátt í losun og aukna bindingu eins og margir vilja halda. Þau snúast um miklu flóknara kerfi hringrásar jarðar og þá fyrst og síðast að koma kolefnishringrásinni í jafnvægi á ný. Það gerum við með því að endurskoða öll okkar mannlegu kerfi, hvort sem það eru félagsleg kerfi, umhverfis- eða efnahagskerfi með það fyrir augum að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka bindingu samhliða því að draga úr álagi á náttúruauðlindir, stöðva ofnýtingu og vernda náttúruna, móður jörð. Ég gæti talað um ástand íslenskra vistkerfa sem er enn, þrátt fyrir aldalanga þrotlausa vinnu, slæmt því að áskorunin er svo stór. Tugþúsundir ferkílómetra lands hafa tapað gróður- og jarðvegshulu í gegnum aldirnar og það eru yfir 50% af vistkerfi landsins. Við eigum gríðarlega mikið ógert í þeim efnum. Ég gæti talað um að alþjóðasamfélagið hefur síðustu árin opnað augun hratt fyrir mikilvægi þess að vernda og endurheimta vistkerfi jarðar og líffræðilega fjölbreytni þeirra sem loftslags- og náttúruverndaraðgerð og hvernig þess sér stað í framtíðarstefnumörkun stjórnvalda víða um heim í kjölfar faraldursins. Eða um áratug Sameinuðu þjóðanna um endurheimt vistkerfa til 2030 og hvernig bæði þéttbýli og dreifbýli heimsins stefna á að vernda og endurheimta fjölbreytt og virk vistkerfi, m.a. til að auka bindingu koltvísýrings og draga úr áhrifum loftslagsbreytinga samhliða því að vernda líffræðilega fjölbreytni og bæta almennt lífsskilyrði. Lögð er áhersla á að vinna skuli með náttúrunni og beita hennar eigin lausnum til að leysa áskoranir tengdar til að mynda aukinni hættu á flóðum, þurrkum og annarri náttúruvá. Þessar lausnir eru kallaðar náttúrumiðaðar lausnir og það er gaman að segja frá því að Íslendingar hafa nýtt sér þessa aðferðafræði um árabil, m.a. til að byggja upp hrunin vistkerfi til að auka seiglu þeirra og gera þau hæfari til að draga úr áhrifum náttúruvár, svo sem öskufalls í kjölfar eldgosa. Dæmi um slíkt verkefni er Hekluskógaverkefnið sem snýst um að auka útbreiðslu birkiskóga í nærumhverfi Heklu. Annað dæmi er verkefni sem er í undirbúningi á áhrifasvæði Skaftár. Þar er stefnt að því að auka útbreiðslu birkiskóga og víðikjarrs til að draga úr mori eða leirfoki í kjölfar Skaftárhlaups. Það er þannig að Skaftfellingar kalla þetta fína efni sem smýgur alls staðar mor. Ég gæti líka fjallað um hversu mikla áherslu þessi ríkisstjórn lagði á vernd og endurheimt vistkerfa sem öfluga loftslags- og náttúruverndaraðgerð á síðasta kjörtímabili og hversu einkennilega það lítur út fyrir leikmanninn að sama ríkisstjórn hafi nú ákveðið að færa þær tvær stofnanir sem sinna þessum gríðarlega mikilvæga málaflokki úr þverfaglegu ráðuneyti umhverfismála yfir til hagsmunaráðuneytis landbúnaðarmála. Síðast þegar ég vissi sinnti það ráðuneyti eingöngu málefnum landbúnaðarins, ekki almennum málefnum umhverfis- og náttúruverndar í dreifbýli og þéttbýli eins og vernd og endurheimt vistkerfa er. Ég gæti reyndar líka talað um hvað ég er ánægð með að málefni nytjaskógræktar og beitarstjórnar útjarðar sé að færast frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu til hagsmunaráðuneytis landbúnaðarmála. Þetta er jú sannarlega landbúnaðarmál. Ég treysti líka hæstv. ráðherra landbúnaðarmála vel til að leysa úr fyrirliggjandi verkefnum, svo sem frágangi á reglugerð um sjálfbæra landnýtingu. Það er orðið löngu tímabært að landnýtingu verði stýrt út frá sömu forsendum og fiskveiðum er stýrt, þ.e. út frá ástandi auðlindarinnar sem er í þessu tilfelli gróðurinn, ekki nýtingarformið. Það sem stendur hjarta mínu næst hins vegar er hvernig stjórnvöld marka stefnu málaflokks loftslagsmála sem tengjast vernd, endurheimt og nýtingu vistkerfa landsins, hversu metnaðarfull markmið þeirra eru, hvort þau eru sértæk, mælanleg, afmörkuð og raunhæf, hvort þau séu ofin inn í alla stefnumótun og tengist og hvort þau séu fjármögnuð. Ég ætla því frekar að fjalla um þessi mál og byrja þá á því að bakka aðeins í tíma. Ísland eins og Noregur ákvað að óska eftir því við Evrópusambandið að fá að vera með í sameiginlegu markmiði Evrópuríkja um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda innan Parísarsáttmálans árið 2015. Að öðrum kosti hefðum við þurft að senda inn sjálfstætt markmið varðandi skuldbindingar samkvæmt Parísarsáttmálanum um samdrátt í losun á tímabilinu 2021–2030 sem taka þarf tillit til allrar losunar, einnig stóriðjunnar. Það hefði reynst Íslandi stór og erfiður biti í háls. Í kjölfarið hélt litla Ísland áfram með sína stefnumótunarvinnu í loftslagsmálum á eigin forsendum, þrátt fyrir að það hefði legið ljóst fyrir að ákvörðunin um að taka þátt í sameiginlegu markmiði ESB og Noregs kallaði á að við þyrftum að innleiða nýtt fyrirkomulag ESB um skipulag og framkvæmd svokallaðs landnýtingarflokks loftslagsbókhaldsins, sem sagt svokallaðan LULUCF. Ég ætla reyndar ekkert nánar í það hér en það hefur að sjálfsögðu áhrif á alla vinnu okkar að við tökum bara þátt í að ákveða að vera með en ekki í að byggja upp hvernig við ætlum að sinna því, þannig að við tökum ekki þátt í stefnumörkuninni og stefnumótuninni sem fer fram á vettvangi Evrópusambandsins í þessum málaflokki. Það er mjög bagalegt. Tíminn sem við höfum fyrir kröftuga viðspyrnu í loftslagsmálum er naumur og því voru það mér mikil vonbrigði þegar þessi ríkisstjórn tók við stjórnartaumunum síðla árs árið 2017, sem sagt fyrra kjörtímabilið, og ákvað þá að henda þeim drögum að aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem lágu fyrir þegar stjórnin tók við. Ég hefði aldrei trúað því að óreyndu upp á Vinstri græn að nýta ekki þá flottu vinnu sem búið var að leggja blóð, svita og tár í allt árið 2017 en þess í stað fara aftur í sömu vinnu og tapa þannig heilu dýrmætu ári. En það er víst enginn annars vinur í pólitík. Ríkisstjórnin talar gjarnan um að á síðasta kjörtímabili hafi þau lagt fram fyrstu fjármögnuðu aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Það segir samt ekkert til um hversu vel áætlunin dekkar áskoranirnar fram undan. Það er alveg ljóst að raunþörfin fyrir endurheimt vistkerfa er svo miklu meiri en lagt er upp með í áætluninni. Svo jú, fram sett markmið eru kannski fjármögnuð en markmiðin ná alls ekki utan um vandann. Sem dæmi má nefna markmið um endurheimt votlendis. Fyrir liggur að það eru um 2.600 km² af framræstu votlendi sem við þurfum að meta og fara vel yfir hvort hægt sé að endurheimta. Það er ekki hægt að taka það allt. Við erum alveg meðvituð um það. Ég er ekki að segja að þessi tala sé það sem hægt er að endurheimta alveg hér og nú. En þetta eru engu að síður 260.000 hektarar af framræstu votlendi sem við þurfum að skoða. Þetta land er ekki í landbúnaðarnotkun. Markmið stjórnvalda engu að síður í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er að frá og með næsta ári verði endurheimtir 500 hektarar árlega. Það sjá allir að þörfin er margfalt meiri. Þetta á líka við um þurrlendisvistkerfin, ég ætla bara ekki að fara inn í það núna. Það er allt of langt mál að bæta við. Ef vilji er fyrir hendi þá gæti ríkisstjórnin ákveðið að feta í fótspor skoskra stjórnvalda t.d. og sett sér jafn metnaðarfull markmið og Skotar gera á sviði endurheimtar votlendis. Skosk stjórnvöld ætla sér nefnilega að endurheimta 250.000 hektara af framræstu votlendi eða mólendi, „peatlands“ í þeirra tilfelli, eða um 25.000 hektara á ári frá 2022 til 2025. Í þetta verkefni hafa þau merkt, eingöngu þetta verkefni, ég vil taka það alveg skýrt fram, eftir minni bestu vitneskju um 250 milljónir punda. Ég leyfi mér að segja að ef Skotar geta þetta þá getum við gert alla vega helminginn af því. Fjárlögin eru verkfæri til að skapa hvata, ekki bara fyrir stjórnvöld heldur til að tryggja aðkomu almennings og fyrirtækja í landinu að vernd loftslagsins. Ríkisstjórnin hefur því miður sinnt loftslagsmálum eins og þau séu einkamál hennar en þau skipta okkur öll lykilmáli og við þurfum öll að vera þátttakendur í breytingum ef þær eiga að hafa raunveruleg áhrif. Viðreisn hefur til að mynda lagt til að kolefnisgjöld verði aukin og önnur gjöld lækkuð á móti, að þau sem menga borgi og að þau sem draga úr losun njóti ágóðans af því. Ég vildi svo óska að sú framtíðarsýn kæmi fram í fjárlögum ríkisstjórnarinnar en hún gerir það ekki. Forseti. Eitt er það sem skiptir meira máli en annað. Það er að hér verði tryggð góð lífsskilyrði til framtíðar. Forsenda þess er að við séum sjálfbært samfélag sem lifir í sátt við náttúruna, við móður jörð, að komandi kynslóðir njóti sömu gæða og auðlinda og við gerum í dag. Til þess að það verði þarf hraðan viðsnúning og nýja stjórnarskrá. Ábyrgð ríkisstjórnarinnar er mikil og ég óska þess eins að hún standi undir þeirri ábyrgð.
Frú forseti. Ég þakka þessa yfirferð hjá hv. þingmanni. Það er ýmislegt sem hægt væri að ræða þarna. Mig langar kannski að byrja á því að nefna varðandi þetta samflot Íslands með Evrópusambandinu í loftslagsmálum - sem ég held að hafi verið mjög skynsamlegt skref að stíga á sínum tíma, ég efast um að stjórnvöld eða þingið hefðu haft drifkraft í að setja stóriðjunni stólinn fyrir dyrnar án þess - hvort við þurfum ekki bara að fara að líta á það samstarf sem lítinn hluta af loftslagsstefnu stjórnvalda. Þetta samstarf hefur einhvern veginn verið meginhlutinn, en við þurfum t.d. að skoða á næstu árum hvernig við getum fengið stóriðjuna til að draga hraðar úr losun. Viðskiptakerfi Evrópusambandsins dugar mögulega ekki þannig að við þurfum að kanna hvort sérstök kolefnisgjöld þurfi til viðbótar til að hvetja framþróun þar en líka til að við séum ekki að sætta okkur við lægsta samnefnara á milli metnaðarfyllri ríkja og kolafíklanna í Evrópu, þ.e. að við séum að ganga eins langt og Ísland getur en ekki eins langt og málamiðlunin í Brussel náði. Síðan snerti þingmaðurinn á atriði sem hefur einmitt náð að ergja mig dálítið mikið, þessi klifun á því að hér hafi verið lögð fram fyrsta fullfjármagnaða áætlun nokkurrar ríkisstjórnar Íslands í loftslagsmálum. En markmiðin ná einfaldlega ekki utan um vandann, svo fjarri því. Þau ná ekki einu sinni utan um þann samdrátt í losun sem er talað um að áætlunin eigi að ná utan um. En sá samdráttur er ekki nema 35%, sem er allt of lítið miðað við það sem vísindin kalla á að við gerum.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég er hjartanlega sammála, auðvitað eigum við að gera miklu betur. Við getum gert miklu betur. En það sem ég var ekki síður að tala um í þessu samhengi, varðandi Evrópusambandið og það sem er að gerast þar, burt séð frá Evrópusambandinu sem einhverri einingu, er að þarna er stór stórt batterí sem hefur getu til að móta öfluga stefnu, regnhlíf þessa svokallaða græna samfélagssáttmála. Þar undir er landbúnaðarstefnan sem er styrkjakerfi landbúnaðarins innan Evrópusambandsins. Þar undir er matvælastefna. Þar undir er stefna um líffræðilega fjölbreytni. Þetta eru þrjár lykilstoðir í þessum græna samfélagssáttmála til að ná fram árangri í öllum þessum geirum en alltaf fyrst og síðast með þarfir náttúrunnar í huga. Það er svo mikilvægt. Við gerum áætlanir hér. Síðustu tvö árin, ég segi það ríkisstjórninni til hróss, hefur mikið gerst í að búa til ramma, en þeir eru bara ekki tengdir. Við höfum gert landgræðsluáætlun í einu horni, skógræktaráætlun í öðru horni, samt í sama ráðuneytinu. Við höfum gert viðauka við landsskipulagsstefnu í sama ráðuneyti en líka ótengda. Við höfum gert matvælastefnu ótengda hinum áætlununum og við höfum gert landbúnaðarstefnu ótengda hinum áætlununum líka. Þetta skemmir fyrir því að við komumst hraðar í að ná sameiginlegum árangri. Þetta finnst mér vont.
Frú forseti. Það væri náttúrlega hægt að halda þessari upptalningu á ótengdum áætlunum áfram endalaust. Við höfum líka oft á síðustu árum samþykkt samgönguáætlun þar sem áhrif á loftslagsmál eru ekkert metin þótt væntanlega sé um að ræða þá áætlun ríkisins sem hefur mest áhrif á loftslagsmál til lengri tíma. Og talandi um áætlanir í sama ráðuneyti sem kallast ekki á hvor við aðra. Við erum líka með áætlanir um sömu atriðin í ólíkum ráðuneytum sem kallast ekki á. Af því að þingmaðurinn var að tala um vernd og endurheimt vistkerfa þá minnir mig að í kafla sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í fjármálaáætlun fyrir kannski tveimur árum hafi verið kafli um votlendi þar sem markmið voru önnur en í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar. Maður hefði haldið að fólk talaði eitthvað saman um þessi mál. Hv. þingmaður vék að því í ræðunni hve mikilvægt væri að markmiðin væru samofin, eins og þessar áætlanir þurfa að vera, og ekki bara það heldur líka að þau væru mælanleg og fjármögnuð þannig að fólk sjái að fjármagnið dugi til að ná markmiðunum. Þá langar mig að velta því upp hvort við sjáum í fjárlagafrumvarpinu einhver skref í þá áttina. Fjármagn til loftslagssjóðs og loftslagsráðs er t.d. að dragast saman. Ég hefði sagt, til að almenningur og við sem mótun stefnuna vissum hvað væri að gerast í markmiðunum, að það þyrfti t.d. mjög öflugt og gagnrýnið loftslagsráð hlaðið sérfræðingum sem gætu rýnt allt saman í þaula. En það mun ekki gerast í þessum fjárlögum.
Forseti. Ég tek aftur undir með hv. þingmanni, það er búið að gera margt gott en það er hægt að gera svo miklu betur. Það er það sem við í Viðreisn höfum líka talað um, og fleiri, að að sjálfsögðu þarf þetta að vera samþætt í alla vinnu á vegum stjórnvalda. Umhverfismál þurfa að fléttast inn í allt og það þarf alltaf að leggja þau á sama stað og efnahagsmál, af því að þau eru líklega mikilvægasta efnahagsmálið sem við horfumst í augu við í nútímasamfélagi. Hv. þingmaður talaði líka um stefnurnar og annað og ég hefði viljað sjá - þetta eru þessar þrjár stoði, sjálfbærniviðmiðin, heimsmarkmiðin o.s.frv. Allar aðgerðir sem farið er í í fjármálaáætlun og fjárlögum ætti að meta út frá þessu: Eru þær umhverfislega hagkvæmar? Eru þær efnahagslega hagkvæmar? Og skila þær félagslegum ávinningi?
Virðulegi forseti. Það er sannur heiður að fá að koma hér í ræðustól hins háa Alþingis og ég er sannarlega þakklátur fyrir að fá að koma hingað og ávarpa þingið og vonandi þjóðina alla. Þetta er tækifæri sem ég get ekki sleppt og vil ekki sleppa því að ég á erindi við ykkur öll, kæru landsmenn. Nú fara fram umræður um fjárlög og það hefur komið fram í þeim umræðum að það hefur verið mikill hallarekstur á ríkissjóði frá ári til árs og opinber stuðningur eykst. Það er verið að samþykkja fjáraukalög og það liggur fyrir að hagvöxtur verður skertur. Það liggur fyrir að ýmsar atvinnugreinar eru í vanda og það ýtir undir verðbólgu og ýmiss konar vandamál. Ég get tekið undir það sem hv. þm. Thomas Möller sagði hér fyrr í dag, að nú er hagræðing mikilvæg sem á öðrum tímum. Og talandi um þingmenn þá lýsti hv. þm. Logi Einarsson því svo áðan að fjárlagafrumvarpið væri í raun myndbirting þess sem hann kallaði viðbragðsstjórnmál. Mér fannst sá kafli ágætur hjá hv. þingmanni þótt ég myndi sjálfur ekki leggja til sömu leiðir og sá góði maður. Alþingi er lykilstofnun lýðveldisins og hér eiga ekki að vera stunduð viðbragðsstjórnmál heldur á að horfa á sviðið út frá heildarsýn, út frá almannahagsmunum og út frá langtímahag. En hættan á svona tímum eins og við lifum núna er sú að vikið sé frá meginreglum stjórnskipunarinnar um temprað ríkisvald, mögulega vikið frá meginreglum, meginviðmiðum um umfang ríkisrekstrar og mögulega vikið frá einhverjum viðmiðum um það hvað teljist viðunandi hallarekstur. En þetta er allt gert frammi fyrir hinu óþekkta sem er þessi veira sem vekur hjá fólki margs konar ótta. Ég hef spurt mig, og ég vil beina þessari spurningu til ykkar sem hlustið: Er hættan sem við stöndum frammi fyrir orðin slík að það sé réttlætanlegt að ýta til hliðar hefðbundnum viðmiðum? Gengur þetta svo langt að það megi víkja til hliðar viðmiðum sem við höfum lagt til grundvallar, þ.e. um réttarríki, um borgaralegt frelsi eða um lýðræði? Eiga þessar undirstöður stjórnskipunarinnar að vera í uppnámi? Er hættan sem við stöndum frammi fyrir svo alvarleg að það sé réttlætanlegt að raska hér öllu valdajafnvægi milli löggjafar, framkvæmdarvalds og dómsvalds? Ég tók eftir því í dómsúrlausnum núna fyrir skemmstu þar sem látið var reyna á sjónarmið um það hvort sóttkví og slíkt fæli í sér mismunun út frá jafnræðisreglu, að dómstólar afgreiddu það með þeim orðum að það væri ásættanlegt á þeim tímum sem við lifðum að játa stjórnvöldum ríkt svigrúm. Ég fylltist, verð ég að viðurkenna, ákveðnum ótta, talandi um ótta, en ótti minn laut að því hvort verið væri að tefla í hættu þessari grundvallarreglu um temprun ríkisvalds, því að það er vissulega eitt aðalhlutverk dómsvaldsins að veita framkvæmdarvaldinu og löggjafarvaldinu aðhald. Er ásættanlegt að afgreiða mál um jafnræðisreglu sem varðar svona mikla hagsmuni með þeim orðum að játa beri stjórnvöldum ríkt svigrúm? Er hættuástandið slíkt að það megi nota sóttvarnalög til almennra skerðinga á réttindum borgaranna? Er hættan sem við stöndum frammi fyrir slík að það sé réttlætanlegt að stýra nú landinu með reglum sem eru settar án þinglegrar umræðu, án lýðræðislegrar temprunar? Ég hef spurt, og mér er fúlasta alvara með þeirri spurningu, hvort það gæti verið að hér sé að renna upp einhvers konar nýtt stjórnarfar og að almenningur, og mögulega þingheimur, átti sig ekki á því hvað sé að gerast. Þingið þarf að gera sig gildandi í þessu tilliti og má alls ekki láta sniðganga sig. Ég nefni þetta hér vegna þess að það er vert að minna á að í 1. gr. stjórnarskrár lýðveldisins segir, þetta eru upphafsorð stjórnarskrárinnar okkar, að Ísland sé lýðveldi með þingbundinni stjórn. Þar stendur ekki: Ísland er lýðveldi með stjórnbundið þing. Þannig að besta vörnin, augljóslega, gegn hvers konar ofríki stjórnvalda er þingbundin stjórn. Þetta felur jafnframt í sér, og það blasir við, að stjórnarskrá okkar geymir enga almenna heimild til að lýsa yfir neyðarástandi. Ég vil undirstrika þetta: Besta vörnin, besta vörn almennings gagnvart hvers kyns neyðarástandi er þingbundin stjórn, þ.e. ríkisstjórn og framkvæmdarvald sem sætir temprun af hálfu Alþingis og síðar dómstóla. Í þessu endurspeglast þá aftur að lýðræðið og réttarríkishugsjónin eru mikilvægasta vörn borgaralegs frelsis og mannréttinda á þessum tímum sem öðrum. Af hverju er ég að tala um lýðræði? Það er út af því að allt vald í stafar í raun og veru frá þjóðinni. Það sem gefur lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum, eins og þá Alþingi, lögmæti er að fulltrúar þeir sem hér sitja sækja vald sitt til þjóðarinnar. Takið eftir þessu, þetta er það sem gefur lýðræðislegum stjórnvöldum lögmæti. Hvert sækja þá ofríkismenn lögmæti sitt? Hvert hafa alræðisstjórnir og harðstjórar fyrri tíðar sótt lögmæti sitt? Því er til að svara, eða þetta er svartilraun mín, að lögmætið í slíkum tilvikum er sótt til þess að ofríkið sé svo skilvirkt, það sé svo hraðvirkt og það sé þess umkomið að túlka vilja almennings og geti gætt hagsmuna almennings svo vel. Ástandið sem hér hefur verið uppi á Íslandi núna í næstum því tvö ár er til þess fallið að deyfa mörkin í hugum almennings og mögulega í hugum þingmanna milli þess sem við getum kallað lögmætt lýðræðislegt stjórnarfar annars vegar og þess sem ég kalla ofríkisstjórnarfar hins vegar. Annars vegar stöndum við frammi fyrir ofríki sem birtist okkur í formi valdboðs þar sem valdið er í fyrirrúmi og skilvirknin og hraðinn, og hins vegar erum við að tala um réttarríkið þar sem stjórnin er þingbundin, þar sem Alþingi er miðlægt, þar sem við stýrum samkvæmt almennum lögum o.s.frv. Vandinn eins og ég sé hann, og ég vil fá að nefna það hér, er að ég óttast að verið sé að grafa undan réttarríkinu smám saman undir því yfirskyni - takið vel eftir, þið sem hlustið - að verið sé að styrkja réttarríkið. Í praktísku tilliti stöndum við frammi fyrir því að verið er að veita hér fjármuni í stórum stíl með vísan til hættu- eða neyðarástands. Þetta var vissulega skiljanlegt í upphafi kórónuveirufaraldursins, en ég leyfi mér að efast um að það sé skiljanlegt og réttlætanlegt á þeim tíma sem nú er runninn upp. Ég nefni þetta vegna þess að út frá almennum kenningum í stjórnarfari og stjórnskipunarrétti er ekki viðurkennt að hægt sé að tala um neyðarástand ef valdhafar sjálfir hafa stjórn á þeim aðstæðum sem veldur neyðinni. Takið vel eftir þessu: Það er ekki viðurkennt í fræðunum að hægt sé að tala um neyðarástand ef valdhafarnir sjálfir hafa stjórn á aðstæðunum sem valda neyðinni. Hvað á ég við með þessu? Ég á við að hér hefur ítrekað verið vísað til þess að við getum ekki gert annað en að þrengja og leggja meiri höft á borgaralegt frelsi í landinu vegna þess að sjúkrahúsin ráði ekki við meira. Það er vísað til þess að það sé plássleysi á Landspítalanum, en þegar gluggað er í heimildir kemur í ljós að legurýmum á íslenskum heilbrigðisstofnunum hefur fækkað á síðustu árum. Þannig sá ég að legurýmum hefur fækkað úr 1.283 á árinu 2007 og niður í 1.009 á árinu 2020. Þetta er augljóslega atriði sem íslensk stjórnvöld hafi fullt forræði á að leiðrétta. Ég hef því kallað þetta heimatilbúna innviðakrísu og ég hef sagt að á slíkum grunni sé ekki hæft og ekki lögmætt að hneppa fólk í einhvers konar helsi. Þá er það skylda stjórnvalda, skylda þingsins, að stíga inn í þetta, að fókusera aðgerðir, auka framlög til heilbrigðisstofnana, fjölga sjúkrarúmum og gera allt sem í valdi stjórnvalda stendur til þess og með það að marki að hér sé hægt að sleppa höftum af íslenskri þjóð. Þá er ég að vísa til barna og ungs fólks og allra þeirra sem vilja og geta unnið störf sín og tekið þátt í frjálsu samfélagi. Virðulegur forseti. Ég vil, núna þegar ég dreg þetta saman, nota tækifærið til að minna áheyrendur á það að réttarríkið, bara svo að það komi fram hér í þessum sal, felur í sér að ríkisvaldið er bundið af reglum og á að sæta aðhaldi í samsvarandi mæli. Þessi hugsjón um réttarríkið felur í sér að borgararnir eru varðir gagnvart ólögmætri valdbeitingu ríkisins. Þetta er hugsjón sem hefur lifað með mannkyni öldum saman og við þekkjum að þetta var heilagt baráttumál t.d. á tímum einveldisins. Í þessu felst að ef skerða á borgaralegt frelsi þá verður það ekki gert nema samkvæmt ströngum reglum og að uppfylltum ströngum skilyrðum. Kórónuveiran opinberar vissulega veikleika hér sem annars staðar. Það liggur fyrir að fjöldi fólks hefur verið sviptur atvinnu sinni og lífsgrundvelli, fjöldi fólks hefur verið sviptur ferðafrelsi og fundafrelsi og börn hafa nánast verið svipt rétti til skólagöngu. Það liggur fyrir að ástandið er vissulega verra víða um heim og á meginlandi Evrópu, en það eitt og sér réttlætir ekki stórkostleg inngrip stjórnvalda í daglegt líf borgaranna með skerðingum. Út frá hefðbundnum viðmiðum, sem ég var að tala um áðan, um hlutverk Alþingis, þ.e. um aðhald og eftirlit og þingbundna stjórn, þá verðum við að draga Alþingi inn á þennan vettvang og gera það aftur miðlægt í allri þessari umræðu. Við eigum ekki að láta það gerast að með vísan til neyðarástands sé Alþingi klippt út, lýðræði gengisfellt og einhvers konar tilskipunarstjórnarfar innleitt hér á landi. Ég vona að þegar frá líður munum við geta sagt að okkur hafi tekist að verja hér réttarríkið. Ég tel að við Íslendingar séum í dauðafæri að gera það, að í okkar fámenna ríki með okkar góðu embættismenn og lögreglu og heilbrigðisstarfsfólk takist okkur að ná tökum á þessari óáran sem herjar á okkur og leysa okkur úr þeim fjötrum sem hafa hert að okkur núna í um tveggja ára skeið. Ég hvet ykkur, ágætu landsmenn og ágætu þingmenn, til að veita hér aðhald í formi spurninga og lögmæts borgaralegs viðnáms. Ég hvet ykkur til að hafa uppi spurningar. Ég kalla eftir því að stjórnsýslan, sérfræðingar og ríkisstjórn svari spurningum sem lúta að því á hvaða grundvelli sé verið að grípa til þessara aðgerða. Ég hvet ykkur, ágætu landsmenn, til þess að veita viðnám gegn því að sérfræðingar grípi í krafti kennivalds í auknum mæli um valdatauma. Ég hvet ykkur til að verja Alþingi og standa með því að Alþingi geri sig gildandi í þessu öllu. Af því að við erum að ræða um fjárlögin þá var ég einhvern tímann á spænskri sólarströnd og greip það sem var hendi næst til að lesa. Það var þýskt dagblað og þar var verið að fjalla um á þýsku að Þýskalandi væri það sem þau kölluðu „Zahlmeister und Prüegelknabe“, þ.e. bæði sá sem mokar peningum úr kassanum, og það má segja að Alþingi sé sett í þá stöðu, en líka „Prügelknabe“ vegna þess að við þýskar hirðir var það sérstakt starf að flengja prinsinn í hvert skipti sem hann gerði eitthvað af sér. Alþingi á ekki að vera í þeirri stöðu að það bjóði upp á að það verði flengt ef illa fer út af því að sérfræðingar og stjórnsýslan hafa farið offari. Alþingi ber gríðarlega mikla lýðræðislega og pólitíska ábyrgð og við verðum að virkja hana. Við stöndum frammi fyrir því að það er smám saman verið að losa um viðjar hinnar þingbundnu stjórnar og áhrif hennar á lagasetningu. Virðulegi forseti og kæru alþingismenn. Ég flyt þetta fram hérna til að minna á að það er Alþingi sjálft sem á að halda hér um stýrið, ekki aðeins til að sjá um fjárveitingar heldur einnig hvað varðar stefnumörkun, aðhald og eftirlit með ríkisstjórn og stjórnsýslunni. Hlutverk ríkisstjórnarinnar er að framkvæma lögin, hlutverk stjórnsýslunnar sömuleiðis. En það er ekki hlutverk ríkisstjórnar eða framkvæmdarvalds, stjórnsýslu, að setja lögin. Það er ekki í lagi að stjórnsýslan eða framkvæmdarvaldið taki sér víðtækt lagasetningarvald undir því yfirskyni að hér sé neyðarástand og beiti sóttvörnum til að keyra yfir allt sem heitir frjálst samfélag. Það þarf í það minnsta að skoða vandlega í ljósi raunsæs mats á hættunni og hvort þetta sé heimatilbúin hætta, og ekki láta það renna okkur úr greipum sem við höfum kallað borgaralegt frelsi, réttarríki o.s.frv. Ef stjórnsýslu og framkvæmdarvaldinu er veitt vítt og opið umboð er nefnilega ekki lengur hægt að tala um þingbundna stjórn. Ég mæli þetta fram í áminningarskyni, virðulegi forseti. Ég mæli þetta fram sem hvatningu til Alþingis og til landsmanna sem þetta heyra til að minna á að mikilvægasta öryggistæki þjóðarinnar á tímum sem þessum er þingbundin stjórn með öllu sem í því felst, þar með talið vörn réttarríkis, borgaralegs frelsis og lýðræðis. Ég óska þess að heill og hamingja fylgi Alþingi og þjóðinni allri á nýju ári. Ég þakka fyrir þetta tækifæri til að koma hér upp.
Forseti vill nefna það af þessu tilefni að þingmálið er íslenska og þegar vitnað er til erlendra mála skal það gert með sérstökum hætti.
Virðulegur forseti. Ég heyrði hv. þingmann minnast á sóttvarnareglur, smitsjúkdómalækni, réttarríkið, sóttvarnaaðgerðir og stjórnarskrárvarin réttindi. Hann fór yfir víðan völl og ég veit að þetta er umræða um fjárlög en ég get ekki annað en spurt hv. þingmann í fyrsta lagi: Hvað vill hv. þingmaður í sóttvarnaaðgerðum á Íslandi? Nú er kerfi í gangi sem felst í því að embættismaður, sóttvarnalæknir, sendir minnisblað til heilbrigðisráðherra sem tekur ákvörðun fyrir hönd Stjórnarráðsins sem ráðherra um sóttvarnaaðgerðir. Hvað vill hann í sóttvarnaaðgerðum og hvað vill hann varðandi bólusetningu landsmanna? Hann talar mikið um mannréttindi og réttarríki en ég vil minna á það að í e-lið 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu eru tilvik sem heimila það að frelsi einstaklingsins sé skert vegna smitsjúkdóma. Það er gert ráð fyrir því í helsta mannréttindasáttmála sem Ísland er aðili, að það megi skerða frelsi einstaklinga. Ég get ekki annað séð en að sóttvarnaaðgerðir sem takmarka samkomur og annað slíkt vegna smitvarna standist það ákvæði. Svo talaði hann um þingbundna stjórn, að það sé varla þingbundin stjórn á Íslandi ef ég skildi rétt. Ég er nýliði hér á þingi og ég get alveg fullyrt að núverandi ríkisstjórn styðst við þingmeirihluta hér á Alþingi. Ég er ekki hluti af þessum þingmeirihluta og það eru reglurnar sem eru hér í gildi, í öllum nefndum þingsins og öllum störfum þingsins og verða það í atkvæðagreiðslu hér á eftir. Hvað á hann nákvæmlega við varðandi sóttvarnaaðgerðir og bólusetningar, hvað vill hann þar, og hvað á hann við með að þingbundin stjórn sé ekki við lýði á Íslandi eða a.m.k. að mjög takmörkuðu leyti?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið að fá að koma hingað aftur og greina nánar frá því sem ég var að tala um, ef það var eitthvað óskýrt í því sem ég var að tala um. Ég hef einfaldlega verið að leggja það til að umræða um sóttvarnamál og aðgerðir sem lúta að sóttvörnum eigi sér umræðu á breiðari fræðilegum og pólitískum grunni en við höfum séð hingað til. Ég hef haft áhyggjur af því að í stað breiðrar lýðræðislegrar og almennrar umræðu sé málum um sóttvarnir beint í þann farveg að sóttvarnalæknir einn gerir minnisblað án þess að hafa sjáanlega ráðfært sig við aðra fræðimenn á því sviði, án þess að tillögur hans hafi með einum eða öðrum hætti verið tempraðar, án þess að honum sé veitt nægilegt og sjáanlegt fræðilegt aðhald. Þetta tel ég að sé merki um stjórnarfar sem ekki samræmist því sem kennt er við klassískt lýðræði og réttarríki og geti hugsanlega vegið að borgaralegu frelsi í landinu og ég hef reyndar sagt það, ég stend við það, að ég tel að það hafi verið raunin. Og ég segi það líka, fyrst ég fæ tækifæri til að koma hérna upp aftur, að ég tel að við sjáum ekki fyrir endann á þeirri frelsisskerðingu sem við stöndum frammi fyrir nú og það er í mínum huga mikið áhyggjumál. Þannig að ég er að hvetja til þess að umræðan verði breikkuð, völdin verði tekin úr höndum sérfræðinga og fleiri virkjaðir. Í það minnsta væri það réttaröryggismál fyrir borgarana að fleiri sérfræðingar færu að koma að þessum málum þannig að völd séu tempruð. Það er í raun og veru í klassískum skilningi markmið lýðræðisins og markmið þingræðisins að völdin séu tempruð og það sé leitað jafnvægis í því hvernig við stjórnum landinu. [[Forseti hringir.]] Varðandi bólusetningarnar hef ég bara hvatt til allrar varúðar í þeim efnum. [[Forseti hringir.]]Ég þakka aftur fyrir gott hljóð, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér skilst að þetta hafi verið jómfrúrræða hans og óska honum til hamingju með hana. Mér skilst að það sé hefð hérna að fara ekki í andsvör við jómfrúrræðu en ég geri það í krafti þekkingar hans, mikillar lagalegrar þekkingar og reynslu, þannig að ég vildi endilega koma upp í andsvör við ræðu hans. Ég vil taka fram að það er mjög mikilvægt að borgari í landinu segi skoðanir sínar á sóttvörnum og taki þátt í lýðræðislegri umræðu um þær, hafi sínar skoðanir á bólusetningum og öðru slíku. Það er grundvallaratriði. En mín skoðun er sú varðandi sóttvarnaaðgerðir að kerfið sem við höfum núna sé prýðilegt að mörgu leyti. Við erum með mjög öflugan sóttvarnalækni. Ég vil nota tækifærið hér til að vara við því að það verði skipuð nefnd sem eiga að taka ákvörðunarvaldið af núverandi sóttvarnalækni. Ég tel að í svona stríði sem núna er sé mikilvægt að leiðtogarnir sem eru, þeir einstaklingar, geti tekið snöggar ákvarðanir. Ég hef a.m.k. fylgt þeim sóttvarnareglum sem hafa verið settar, veit ekki hvað oft ég hef farið í sóttkví og próf og annað slíkt. Varðandi þessi mál þá tel ég að við höfum staðið okkur ágætlega. Íslendingar eru mjög góðir í neyðarstjórnun þegar hamfarir dynja yfir. En þetta er orðið langt tímabil og farið að reyna mjög á þolgæði fólks. Ég hélt að eftir bólusetningar mínar þá væri þetta búið en svo virðist ekki vera, við erum enn þá með grímur og annað slíkt. En ég persónulega reyni að fylgja þeim reglum sem eru settar og ég tel mikilvægt að almenningur geri það líka eftir bestu getu og sé ekki að grafa undan því kerfi sem við erum þó með núna í þessu litla samfélagi okkar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og það er engin viðkvæmni í þessu af minni hálfu. Ég er bara ánægður með að fá að koma upp og tjá mig um þetta. Ég vil undirstrika það að í fámennu samfélagi er hver einasti maður dýrmætur. Hver einasta rödd er dýrmæt. Lýðræðið er gott vegna þess að þar fá einmitt litbrigði mannfélagsins að njóta sín og ýmsar ranghugmyndir, jafnvel mínar ranghugmyndir og annarra, fást leiðréttar best með því að spegla þær í umræðu. Það er akkúrat hættan sem ég sé við þetta nýja stjórnarfar sem ég hef kallað á Íslandi, þ.e. einhvers konar fámennis- og sérfræðingastjórnarfar en ekki lýðveldisstjórnarfar og lýðræðisstjórnarfar í klassískum skilningi. Besta vörnin sem við höfum er að treysta undirstöðu lýðveldisins og hverfa ekki í óttann og kunna að leggja raunsætt mat á ótta og þá hættu sem steðjar að hverju sinni og til þess þurfum við allar hendur upp á dekk til að tjá sig og telja kjark í þá sem hér ráða för. Ég er ekki að leggja til neitt óraunsætt eða neinn galgopahátt í þeim efnum, bara yfirvegaða, fræðilega og hófstillta umræðu sem mér hefur þótt skorta á. Ég hef saknað þess að þingið hafi ekki látið meira til sín taka í þessum efnum og að það hafi í raun og veru verið settar reglur um allt daglegt líf almennings án aðkomu þingsins, sem er miður. Ég vona að á því verði gerð bragarbót á komandi ári.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að staldra lengi við þetta. Ég ætla nú bara að koma hingað upp til að loka þessari umræðu og þakka fyrir hana. Mig langar þó aðeins að fara yfir það helsta. Forgangsmál ríkisstjórnarinnar er að stuðla áfram að efnahagslegum og félagslegum stöðugleika á því kjörtímabili sem við horfum fram í. Það er hlutverk og á að vera hlutverk ríkisstjórnarinnar að leggja sitt af mörkum til að stuðla að umhverfi lágra vaxta, hóflegrar verðbólgu og vera í góðu samráði við alla aðila vinnumarkaðarins. Það er brýnt og afar mikilvægt að við endurheimtum styrka fjárhagsstöðu ríkissjóðs og tryggjum sjálfbærni ríkisfjármálanna til lengri tíma og til þess þurfum við aukna verðmætasköpun. Að sama skapi þarf ríkissjóður að leggjast á árarnar með peningastefnunni og stuðla að lækkandi verðbólgu og efnahagslegum stöðugleika. Það er auðvitað vert að minna á að gert er ráð fyrir a.m.k. 180 milljarða kr. halla á næsta ári, sem er í kringum 5% af vergri landsframleiðslu. Við höfum beitt ríkisfjármálunum af krafti og árangurinn hefur skilað sér bæði í auknum efnahagsumsvifum og betri skuldastöðu en við gerðum ráð fyrir. Við sjáum hvað atvinnulífið hefur tekið við sér og sem betur fer hefur atvinnuleysi minnkað. Við leggjum áfram mikla áherslu á öflugan stuðning við nýsköpun, rannsóknir og þróun sem nýja stoð fyrir efnahagslífið og það styður um leið við vaxtargetu hagkerfisins. Fjárfestingar ríkisins jukust umtalsvert á liðnu kjörtímabili, og þær voru líka talsverðar á síðasta ári og þessu, til að bregðast við efnahagslegum áhrifum kórónuveirunnar, eins og við þekkjum. Ef við horfum til fjárfestinga á þjóðhagsgrunni er í fjárlagafrumvarpinu gert ráð fyrir að þær nemi alls í kringum 88 milljörðum, eða 2,5% af vergri landsframleiðslu, sem er töluvert umfram langtímameðaltal fjárfestingar. Við höldum áfram á þeirri vegferð að byggja upp innviði. Nú erum við til að mynda að svara ákalli hjúkrunarheimila um hækkun daggjalda og áfram er aukið í heilbrigðismál. Ný heilbrigðisstefna til ársins 2030, sem samþykkt var hér á Alþingi, markar stefnu fyrir heilbrigðiskerfið á komandi árum. Eins og við þekkjum er stærsta einstaka fjárfestingarverkefni áframhald byggingar nýs Landspítala og er gert ráð fyrir að við verjum í kringum 14 milljörðum til þess á komandi ári. Að auki er gert ráð fyrir tæplega 3 milljarða kr. framlagi til að halda áfram að styrkja Landspítalann til að bregðast við heimsfaraldrinum. Eins og ég hef áður komið inn á verður ráðist í opnun sex hágæslurýma og 30 nýrra endurhæfingarrýma og komið á fót sérstakri farsóttadeild í Fossvogi. Við munum auka framlög til Sjúkratrygginga um tæpa 5 milljarða. Þar vegur þyngst aukinn kostnaður vegna lyfjakaupa. Við gerum ráð fyrir 800 millj. kr. aukningu framlaga til heilsugæslunnar til að halda áfram að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga, auk þess sem framlög til geðheilbrigðismála hækka tímabundið í eitt ár um 400 millj. kr. Við höldum áfram á þeirri vegferð að styrkja enn frekar heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað notenda og styrkjum enn frekar þverfaglega teymisvinnu þar sem heilsugæslan mun verða leiðandi þegar kemur að heilsueflingu og til að fylgja eftir aðgerðaáætlun um lýðheilsu og forvarnir. Til að minnka álag á sjúkrahúsin, ekki síst bráðamóttökuna, verður þjónustan aukin og heilsugæslustöðvum fjölgað. Geðheilbrigðisþjónusta verður áfram efld fyrir alla hópa samfélagsins, ekki síst börn og ungmenni, og sérstök áhersla verður lögð á að efla geðheilbrigðisþjónustu í forvarnaskyni. Áfram verður haldið að styrkja geðheilsuteymin sem sett hafa verið á laggirnar um allt land og stefnt að því að þjónustan sé fjölbreytt og nái að sinna ólíkum þörfum. Það er mér líka ánægjuefni að segja frá því að á fundi fjárlaganefndar fyrr í dag lagði meiri hlutinn til að 150 millj. kr. viðbótarframlag verði lagt til Sjúkratrygginga Íslands til að fjármagna niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu í kjölfar samninga sem Sjúkratryggingar Íslands munu gera. Allt er þetta í þágu geðheilbrigðisþjónustu. Við höfum líka rætt um viðbótarprósentuhækkun á bætur örorku- og ellilífeyrisþega nú um áramótin. Með aðgerðunum sem hér eru lagðar til mun það skila sér í vasann þar sem skerðingarhlutfallið fer úr 25% í 11% af grunnlífeyri og aldurstengdri örorkuuppbót. Þetta eru fyrstu skrefin í áttina að gagnsærra og réttlátara kerfi. Þau eru smá en við erum lögð af stað. Í stjórnarsáttmálanum eru áform um að gera atlögu að því að auka möguleika fólks með skerta starfsgetu til endurhæfingar og atvinnuþátttöku. Til þess þurfa bæði hið opinbera og hinn almenni vinnumarkaður að fjölga sveigjanlegum störfum og hlutastörfum. Við viljum líka tryggja afkomu þeirra sem ekki geta tekið þátt á vinnumarkaði. Í frumvarpinu vil ég ítreka að gert er ráð fyrir að frítekjumark eldri borgara verði tvöfaldað um næstu áramót og verði 200.000. Það er mikilvægt að halda áfram og tryggja eldra fólki fjölbreytta búsetu og þjónustu. Þar verðum við að horfa út fyrir rammann. Ég bind vonir við að það verkefni sem er hjá borginni og ríkinu eða heilbrigðisráðuneytinu, tilraunaverkefni í þessa veru, skili góðum árangri og verði fyrirmynd þess sem koma skal. Á síðustu árum hafa útgjöld vegna loftslagsmála aukist mikið og við höldum áfram á þeirri braut, enda hefur Ísland sett sér sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt í losun fyrir 2030 miðað við 2005. Framlög til málaflokksins hækka um milljarð og verða alls rúmir 13 milljarðar á næsta ári. Það er í takt við stefnu stjórnvalda um að auka framlög til loftslagsmála um milljarð á ári fram til ársins 2031 og hafa þau þá aukist um 10 milljarða á tímabilinu. Til viðbótar verða settar 600 millj. kr. til að hraða orkuskiptum í samgöngum. Við lögfestum líka skattalega hvata til að styðja við orkuskipti og loftslagsmarkmið stjórnvalda. Virðulegi forseti. Nú fer að líða að lokum þessarar umræðu og vil ég árétta tvennt hér. Meiri hluti fjárlaganefndar lagði til 640 millj. kr. aðhald í ferðakostnaði á Stjórnarráðið og stofnanir, í anda loftslagsstefnu stjórnvalda. Það má kannski segja að við höfum brúað vel kostnaðinn við breytt Stjórnarráð og dálítið umfram það. Svo vil ég leiðrétta það sem fram kom í máli hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar sem gagnrýndi það hér í morgun að saumað væri að umboðsmanni Alþingis. Því langar mig að árétta að það er þannig að umboðsmaður Alþingis fær 36 milljónir til að bæta við tveimur stöðugildum lögfræðinga og aðhaldið er afturkallað eins og óskað var eftir. Þessi forgangsröðun í útgjaldaaukningu sem ég hef hér farið yfir, og margt er ósagt, er í samræmi við skýra stefnu nýrrar ríkisstjórnar um að byggja undir sterkt samfélag velferðar og jafnra tækifæra. Að lokum vil ég segja: Tíminn til fjárlagavinnunnar hefur verið knappur, afar knappur, eins og hér hefur komið fram og allir hafa áttað sig á. Ég ítreka þakkir mínar til nefndarmanna í fjárlaganefnd fyrir gott samstarf og fyrir að hafa allan tímann verið samstarfsfús og viljað greiða leið þessarar vinnu. Ég vona svo sannarlega að það gefi tóninn fyrir komandi kjörtímabil.
Forseti. Aðeins til að klára umræðuna og búa í rauninni til framhald fyrir meðhöndlun fjárlaga hér á þingi. Það hefur komið vel fram í umræðunni hversu ógagnsæ þessi fjárlög eru, gríðarlega ógagnsæ og það gengur lengra núna. Ef við ætlum t.d. að greiða atkvæði um breytingartillögur meiri hluta eða breytingartillögur minni hluta þá eru t.d. breytingartillögur sem koma fram um forsætisráðuneyti upp á 40 milljónir, 35 milljónir og 10 milljónir, en breytingartillaga meiri hluta er upp á 85 milljónir, ekki 40, 35 og 10. Ef ég sem þingmaður vil segja: Já, ég vil samþykkja fjárheimild til forsætisráðuneytis um um skoðun á ákvæðum stjórnarskrár upp á 10 milljónir, þá get ég það ekki. Ég get ekki beðið um sundurliðun á þessum 85 milljónum sem eru í breytingartillögu meiri hluta til að segja já við 10 milljónum en kannski að sitja hjá við hinum tillögunum um 40 og 35 milljónir. Þetta er galli sem er gegnumgangandi í fjárlagafrumvarpinu núna og fjárlagagerðinni sem lýsir sér í skorti á gagnsæi og skilningsleysi gagnvart því sem er gert í þessum þingsal varðandi það að samþykkja fjárheimildir. Mig langaði bara að ýta því að formanni fjárlaganefndar hvort við ættum ekki að fara í ansi mikla vinnu á komandi misseri og á þessu kjörtímabili að laga þetta þannig að það sé skýrt að fjárveitingavaldið sé hérna og þannig að við getum greitt atkvæði um einstaka tillögur um fjárheimildir, eins og maður hefði haldið að við ættum að geta gert.
Virðulegi forseti. Við hv. þingmaður höfum rætt þetta með gagnsæið áður og það er gríðarlega mikilvægt og ég hef stutt hann í því, og ég veit að fyrrverandi formaður gerði það líka, að reyna að nálgast þetta. Hæg hafa skrefin verið, en þó höfum við eitthvað örlítið potast áfram. Jú, ég er alveg tilbúin til þess, ég hef ámálgað það hér og ég held að við eigum að gefa okkur tíma til að fara í þessa vinnu því að hún er gríðarlega mikilvæg. Það er sannarlega rétt að það er mikilvægt að við látum ekki króa okkur inni með eitthvað þannig að við getum jafnvel ekki greitt einhverri tillögu atkvæði af því að hún er í einhverjum potti eða í samfellu af skjölum eða röðum sem ekki er hægt að greiða atkvæði um nema í heild sinni. Ég veit að það er vilji til þess og ég held að sé ekki bara í fjárlaganefnd, ég held að það sé vilji til þess líka innan þingsins. Og ég held að við höfum fleiri með okkur, jafnvel starfsfólk og aðra til þess að reyna að gera þetta einfaldara og gagnsærra, framsetninguna á frumvarpinu sjálfu líka, ekki bara á breytingartillögum og öðru slíku. Það væri þó sannarlega til bóta ef það yrði skárra. Þó að okkur gangi kannski hægar að eiga við það að laga framsetningu á sjálfu málinu þá er ég sammála því að það myndi skila miklu ef við gætum gert þetta betra og gagnsærra. Það mætti brjóta atriði upp, jafnvel þó að það yrði í sömu málsnúmerum eða liðum. Þannig að jú, ég er til í að fara í þessa vinnu. Við vitum að við eigum dálítið verk fyrir höndum eftir áramótin en ég mun ekki ýta þessu frá mér. Ég held að við eigum að leggja af stað í þessa vinnu - eða halda henni áfram, við höfum tekið hænuskref, eins og ég sagði. Þannig að ég alla vega segi já við því. Við skulum nálgast þetta.
Herra forseti. Ég þakka fyrir það. Ég vil þó bara segja að ég hef ekki orðið var við þessi hænuskref, það er vandamálið. Við þurfum að skoða nákvæmlega þessi lög, fjárlög og líka fjármálaáætlun, stefnu stjórnvalda og alveg niður í ársreikninga ráðherra. Framsetningin á þeim á að vera á því formi sem við viljum og almenningur og þjóðin þarf til þess að geta skilið hvað verið er að gera við almannafé. Ég hef aldrei orðið var við það að við séum spurð eða að þjóðin sé spurð um það hvernig eigi að haga þessu. Gróf hugmynd gæti verið að sundurliða jafnvel málaflokka eða málefnasvið eftir lögum, sýna hvað framkvæmd þessara laga kostar. Þá er hægt að spyrja um sundurliðun á ýmsum verkefnum innan þeirra laga o.s.frv. Grunnurinn að því sem við gerum hérna er einmitt að setja lög sem eru með kostnaðarmat sem við erum með eftirfylgni á og eftirlit með að séu framkvæmd á viðeigandi hátt. Hluti af því eftirliti er að fylgjast með því að kostnaðurinn sé viðunandi í samræmi við kostnaðarmat á lagagreinum. Maður veltir fyrir sér hvort það yrði gagnsærra að einhverju leyti eða ekki. Maður myndi alla vega skilja samhengið, það sem er alltaf kallað innan ramma eða heildarramminn frá síðasta ári eða eitthvað svoleiðis. Þá væri einhver sundurliðun á því sem maður getur séð þróun á yfir árin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að þetta þurfi kannski að fara fram í vinnufundaformi hjá okkur í nefndinni. Stundum hefur verið sagt að við þurfum að halda svona gulumiðafundi. Kannski er það þannig að við þurfum að láta vaða dálítið á súðum og koma okkur saman um fyrstu skrefin, hvar við myndum vilja byrja, af því að við vitum að við náum ekki yfir heildina fyrsta kastið. En ef við myndum vilja sjá einhvern árangur jafnvel strax í næstu fjárlagagerð þá held ég að við þurfum að reyna að horfa á stóru myndina, reyna að áfangaskipta, og í fyrsta lagi auðvitað að komast að því hvað það er sem við viljum og hvernig við myndum vilja breyta, hvort við náum saman um það hvernig við viljum sjá þetta. Allt í þágu þess að þetta sé gagnsætt, ég er sammála því, og að við getum fylgt því eftir að verið sé að fara með fjármuni eins og ætlað er að nýta þá. Þannig að ég tek heils hugar undir þetta og ég held að við séum öll í nefndinni til í að gera þetta. Ég treysti því alveg að svo sé.
Virðulegi forseti. Fjárlög nýrrar ríkisstjórnar eru fyrsti prófsteinninn á hvort mark sé takandi á loforðum hennar. Nú hefur ríkisstjórnin sýnt á spilin varðandi fyrsta fjórðung kjörtímabils og virðist ekki mikið að marka þau loforð. Umfang aðgerða ríkissjóðs á síðustu tveimur árum endurspegla nauðsynleg viðbrögð við heimsfaraldri, ekki stefnu eða sókn. Nú tekur við þriðja árið þar sem viðbragðsstjórnmál ráða för og lítið svigrúm er til nauðsynlegra úrbóta á grunnkerfum hins opinbera til varnar velferðar eða til sóknar. Þetta endurspeglar grundvallaráherslur stjórnvalda síðustu ár. Ríkissjóður er áhorfandi en ekki gerandi í samfélaginu og stígur einvörðungu inn í neyð. Lítið fer fyrir umræðu um mikilvægi þess að móta markaði til að breyta undirliggjandi ójafnvægi í kerfinu. Við skuldum hvert öðru sem samfélag að styrkja betur grunninn sem við vöxum öll á. Sú styrking mun ekki eiga sér stað í bráð ef marka má fjárlög næsta árs.
Virðulegi forseti. Um leið og við stöndum frammi fyrir því að reka ríkissjóð með 180 milljarða halla á næsta ári þá erum við þrátt fyrir allt með þessum fjárlögum að takast á við þær áskoranir sem fram undan eru með hagsmuni og velsæld almennings að leiðarljósi. Við leggjum áherslu á það að vaxa út úr þessari djúpu kreppu sem við höfum verið í og erum í enn þá. Við höldum áfram að byggja upp almannaþjónustu, enda markmið ríkisstjórnarinnar að tryggja fólki störf með jöfnuð og loftslagssjónarmið að leiðarljósi. Virðulegi forseti. Þetta eru uppbyggingarfjárlög.
Forseti. Í þessum fjárlögum eru einstaka góðar tillögur, einstaka slæmar. En það sem er aðalvandamálið við þessi fjárlög er það sem vantar og það er það sem stjórnarandstaðan leggur áherslu á, það sem vantar. Það er ákveðinn galli í framkvæmd þessara fjárlaga. Þau eru gríðarlega ógagnsæ sem gerir það að verkum að það eru sumar tillögur sem er einfaldlega ekki hægt að greiða atkvæði um. Það er ekki hægt að fá sundurliðun til að geta sagt: Já, ég vil þessa 10 millj. kr. hækkun vegna stjórnarskrárvinnu, en nei, ég vil ekki fá hinar milljónirnar sem fylgja því. Það er einfaldlega sett saman í eina summu sem ég get ekki sem þingmaður sagt já eða nei við hvort í sínu lagi. Þess vegna og líka í ljósi ástandsins þá almennt séð biðjum við ekki um sundurliðanir til að hlutirnir gangi aðeins betur fyrir sig og sitjum hjá í velflestum tillögum ríkisstjórnarinnar.
Hæstv. forseti. Mig langaði bara að koma hér upp sem fjárlaganefndarmaður og þakka fyrir þá góðu vinnu sem var unnin í nefndinni í aðdraganda þessa skjals sem hér er fyrir framan okkur og við leggjum nú fyrir Alþingi Íslendinga. Vinnan var að mörgu leyti með öðru sniði en oft áður. Tíminn var knappari, en ég er sannfærður um að við náðum að gera vel við erfiðar aðstæður á þeim skamma tíma sem gafst til að til að klára þetta. Ég er því mjög sáttur við þau fjárlög sem við leggjum hér fram. Þau stuðla að því að við tökum stórt skref í því að vaxa út úr þeim vanda sem fyrir okkur liggur. Við erum að byggja upp. Þetta eru uppbyggingarfjárlög og ég er sannfærður um að þessi fjárlög eru skref í rétta átt fyrir okkur öll.
Frú forseti. Við greiðum hér atkvæði um fjárlög næsta árs sem endurspegla ótrúlega skyndilegt efnahagslegt áfall. Við erum á réttri leið. Við erum að hjarna við aftur. Þetta eru fjárlög sem eru styrkjandi, þau eru uppbyggjandi, þau endurspegla stefnu ríkisstjórnar sem fékk endurnýjað umboð í kosningunum í haust. Okkur gekk betur á líðandi ári en við óttuðumst. Það var ekki síst vegna þess að ríkisstjórnin og þingmeirihlutinn var vakandi yfir aðstæðum í samfélaginu og þannig við viljum við vera áfram. Við viljum taka utan um samfélagið. Við viljum halda áfram að byggja upp. Það er okkar hér inni að halda á því fjöreggi til að styðja við þá uppbyggingu og þá sókn sem við undirbyggjum með þessum fjárlögum.
Forseti. Fjárlög eru flaggskip hverrar ríkisstjórnar og eiga að lýsa áformum og fyrirheitum um það hvað fram undan er. Þetta er stefnuplagg. Því miður eru þessi fjárlög því marki brennd að þetta eru fyrst og fremst kyrrstöðufjárlög. Þetta eru fjárlög sem takast ekki á við hin stærri kerfi sem skipta miklu máli í samfélagi okkar. Það er ekkert tekið á rekstri ríkisins sjálfs. Það er áfram haldið að reka rekstur ríkisins með halla. Þetta er afar slæmt en þetta er auðvitað lýsandi fyrir hina breiðu samstöðustjórn um kyrrstöðu.
Forseti. Þessi fjárlög eru ekki nóg. Þau eru ekki nóg fyrir Landspítalann í miðjum heimsfaraldri. Þau innhalda ekki nóg af peningum í stofnframlög í húsnæðisuppbyggingu. Þau eru alls ekki nóg til að tryggja öryrkjum mannsæmandi kjör. Þau eru ekki nóg til að borga NPA fyrir alla sem rétt eiga á þeirri þjónustu. Þau eru vissulega ekki nóg til að takast á við loftslagsmálin og þau eru ekki nóg til þess að standa að niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu sem þetta þing samþykkti fyrir ári síðan að við myndum gera. Það er auðvitað fagnaðarefni að meiri hlutinn hafi orðið við þeirri ósk minni hlutans að gera betur þegar kemur að niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, en það er samt ekki nóg til að standa straum af þeim kostnaði sem samþykkt þessa þings felur í sér. Þessi fjárlög eru alls ekki nóg, [[Forseti hringir.]]þau vaxa ekki til velsældar. En það er kannski ekki við öðru að búast frá þessari ríkisstjórn lægsta mögulega samnefnara.
Virðulegi forseti. Komið hefur fram að mikill misbrestur er á því að reglur um reiknað endurgjald séu virtar og að ætla má að verulegur hluti atvinnutekna sé ranglega talinn fram sem fjármagnstekjur á Íslandi. Í núgildandi regluverki er verulegur upplýsingavandi fyrir skattyfirvöld þegar kemur að því að ákvarða aðilum í eigin rekstri eðlileg laun. Það er ámælisvert að ekki hafi verið brugðist við þessum ábendingum, svo sem með því að skilgreina fjármagnstekjur á grundvelli eigna atvinnutekna og viðbúinnar ávöxtunar líkt og er gert víða á Norðurlöndum. Lagt er til að tekið verði á því í þessari tillögu. Við verðum af milljörðum króna á hverju einasta ári vegna þessarar gloppu í núverandi regluverki og þetta er fjármagn sem er auðveldlega hægt að nota til betri þátta í samfélaginu. Þess vegna segjum við í Samfylkingunni já.
Virðulegi forseti. Einhvern veginn þurfum við að fjármagna velferðarsamfélag okkar. Það byggist á inngreiðslum í samneysluna svo við getum stutt betur við velferðarkerfi okkar til lengri tíma. Við höfum séð ákveðna tekjustofna rýrna undanfarin ár, sumt af góðu, öðru af illu, þ.e. minnkandi skattlagningu á hópa sem geta vissulega borið meiri byrðar. Hér erum við m.a. að leita leiða með því að hækka veiðigjaldið, að láta þá sem hafa breiðari bök greiða meira til samfélagsins. En þetta snýst ekki bara um tekjur. Þetta er líka réttlætismál. Við vitum að auðlindarentan á Íslandi er metin á 30–70 milljarða kr. á ári hverju. Við munum á næsta ári fá í kringum 5 milljarða út úr gjaldinu. Þetta er peningur sem við getum notað í uppbyggingu á þjónustu í velferðarríki. Við verðum að horfa til lengri tíma hvernig við fjármögnum þjónustuna. Um þetta greiðum við atkvæði í dag. Þess vegna segir Samfylkingin já.
Forseti. Á síðasta kjörtímabili leitaði ég eftir upplýsingum um hversu mikið ríkissjóður greiddi í eftirlit með sjávarútveginum; Fiskistofu, Hafró, Landhelgisgæslunni o.s.frv. Kostnaðurinn við það var einungis um 500 millj. kr. lægri en veiðigjöldin voru að meðaltali á hverju ári, sem þýðir það að við fáum 500 millj. kr. á ári í arð af þessari sameiginlegu auðlind okkar á meðan arðgreiðslurnar til útgerðanna eru margfalt hærri. Þessi tillaga er smá brot af því sem þarf til þess bara að jafna þetta, skipta til helminga. Það er hægt að gera svo margt til þess að ná þessu, t.d. leggja niður Verðlagsstofu skiptaverðs, bara það. Þá þyrfti útgerðin í alvörunni að borga alvöruverð fyrir það sem hún veiðir og borga sjómönnum alvörulaun fyrir það sem þeir veiða.
Virðulegur forseti. Þessi tillaga felur í sér að færa bankaskattinn til fyrra horfs og ná í 6 milljarða kr. í ríkissjóð. Það er mikilvægt að þingheimur geri sér grein fyrir því að í samfélaginu er ekki bankakerfi sem byggir á samkeppni. Þetta er sjálftökukerfi. Þrettán árum eftir hrun hefur okkur ekki tekist að byggja upp bankakerfi sem byggir á samkeppni. Þetta er eitt stærsta vandamálið í íslensku samfélagi, að bankakerfið sé ekki kerfi sem þjónar almenningi heldur eingöngu eigendum sínum. Rökin gegn þessari tillögu hafa verið sú að þá hækki bankarnir bara vextina. Það eru rök sem eru algjörlega óásættanleg fyrir okkur hér á Alþingi Íslendinga. - Ég segi já.
Virðulegi forseti. Þó að þarna séu ansi margir liðir komnir saman þá er þarna einn liður sem gerir það að verkum að ég segi já, það eru 200 milljónir til kynferðisafbrotamála. Ég þakka fjárlaganefnd fyrir það.
Virðulegur forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um fjármuni sem nýta á til bænda sem eru í blóðmerahaldi til að aðstoða þá við að hætta þeirri ljótu iðn, vegna þess að þarna er verið að níðast á einu dýri til þess að níðast á öðru dýri. Það er okkur til háborinnar skammar. Ég vona heitt og innilega að við eigum eftir að samþykkja hér á Alþingi að banna þessi illu meðferð á þessu fallega dýri sem hesturinn er og hefur verið þarfasti þjóninn okkar. Þarna er verið að tryggja að bændur verði ekki fyrir tjóni þegar það verður samþykkt.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um menningarsjóði og menningarlífið. Við í minni hlutanum í fjárlaganefnd tókum eftir því að á þessu ári á að draga saman framlög í þessa sjóði á milli ára. Frá árinu 2020 hefur orðið samdráttur í menningarsjóðum um 1 milljarð kr., 400 milljónir núna á milli ára. Í hvers konar ástandi erum við í dag? Menningarlífið er í mjög erfiðum aðstæðum akkúrat núna þar sem menningarsjóðir hafa verið ákveðin lífsbjörg fyrir menningarlífið. Við gerðum alvarlegar athugasemdir við það í vinnunni að ekki væri horft til þess, sérstaklega í Covid, að styrkja þessa sjóði í staðinn fyrir að draga úr þeim kraftinn. Röksemdafærslan var sú að mikið af Covid-úrræðum væri að líða undir lok, Covid væri að líða undir lok. En hér sitjum við í dag öll með grímur. Við í Samfylkingunni greiðum atkvæði með þessari tillögu um að styrkja menningarsjóðina þar sem við vitum fyrir víst að menningarlífið mun þurfa aðstoð á komandi ári.
Forseti. Eins og sagt var hérna áðan þá var þetta vegna menningarsjóða, sem er einmitt einn af þeim hlutum sem vantar í þetta fjárlagafrumvarp. Það vantar. Og ef við reiknum okkur aftur til ársins 2020 þá vantar, eins og sagt var, um milljarð. Þetta er viðbót sem færi, ef hún legðist við tillögur meiri hlutans, kannski að slaga upp í það sem vantar. Þannig að við leggjum til að lágmarki að við höldum sjó í þessum erfiðu greinum í þessu ástandi. Þetta ætti að vera lágmarkskrafa.
Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að greina frá því að meiri hlutinn er að bæta við í menninguna og eftir að komin er tilfærsla á safnliðum frá menningar- og viðskiptaráðuneytinu munu þessir sjóðir hækka en ekki lækka. Ég ætla að nefna nokkra þætti: Listamannalaun eru hækkuð um 100 milljónir, starfsemi atvinnuleikhúsa er hækkuð um 55 milljónir, tónlistin um 60 milljónir, myndlistarsjóður um 55 milljónir, barnamenningin um 5 milljónir og Þjóðskjalasafnið um 75 milljónir. Allt slagar þetta nánast í hálfan milljarð því að við erum öll hér hjartanlega sammála því að við þurfum að styðja við menningu og skapandi greinar. Þannig að ég fagna þessum tillögum meiri hlutans og þakka kærlega fyrir þær.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um hvort halda eigi aftur af niðurskurði á sjúkrahúsunum í landinu okkar. Það stefnir í 2 milljarða kr. gat þegar kemur að rekstri Landspítalans, og einnig ef við tökum með Sjúkrahúsið á Akureyri, í ljósi þess að tekin var ákvörðun í þessum fjárlögum um að bæta ekki við svokölluðum reiknuðum raunvexti inn í fjárheimildir til spítalans. Það þýðir að ekki er gert ráð fyrir því að spítalinn þurfi að fá fjárheimildir til að mæta öldrun og fjölgun þjóðar. Öldrun og fjölgun þjóðar er óhjákvæmilegt ástand. Það er ekki hægt að koma í veg fyrir kostnað sem því fylgir. Við erum að leggja hér fram fjárheimildir í þessum fjárlögum, eða meiri hlutinn og ríkisstjórnin, til að draga úr álagi annars staðar í kerfinu til þess eins að minnka svo nauðsynlegar fjárheimildir til að mæta auknu álagi. Þetta mun lenda á spítalanum síðar á árinu. Þess vegna segjum við í Samfylkingunni: Já.
Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á áðan eru þessi fjárlög alls ekki nóg. Þau eru ekki nóg til að tryggja viðunandi rekstur sjúkrahúsa á Íslandi í miðjum heimsfaraldri. Við erum bara að leggja til lágmarksupphæð sem þarf til þess að komast mögulega aðeins frá þeirri sveltistefnu sem rekin hefur verið gagnvart heilbrigðiskerfinu hérna í áraraðir. Þetta er lágmarkstillaga. Það er ekki hægt að viðhalda þessu ástandi, að halda heilbrigðisstofnununum okkar í viðvarandi fjársvelti, að leyfa öldrun þjóðarinnar og fólksfjölgun að bitna á gæðum þjónustunnar. Það verður ekki heilbrigðiskerfi í fremsta flokki. Það er ekki eitthvað sem við getum verið stolt af. Ég hvet meiri hlutann til að snúa afstöðu sinni í þágu betri heilbrigðisþjónustu á Íslandi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti vill hvetja hv. þingmenn til að greiða atkvæði.
Takk fyrir, forseti.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem er hér um heilbrigðiskerfið okkar. Það er alveg ljóst að við stöndum öll með heilbrigðiskerfinu og spítalanum, eins og hér er lagt til. Ég vil bara draga fram samhengið hér í ljósi umræðunnar. Þessi ríkisstjórn hefur staðið með heilbrigðiskerfinu og mætt því aukna álagi sem birtist í Covid-faraldrinum, sem er sannarlega mikið. Ég vil bara draga fram samhengi hlutanna hér. Fyrir 2017 fóru u.þ.b. 60 milljarðar í Landspítalann. Þeir eru komnir í 90 og aukast um 10 milljarða inn á þetta ár, þeirra fjárlaga sem við erum að samþykkja hér. Það er um 13% aukning. Talandi um reiknað raunálag, þá er raunhækkunin yfir 3%. Það er hærra en það raunálag sem verið er að vísa til hér. Það er rétt að búið er að ráðstafa þessu raunálagi, m.a. til að létta álagið á spítalanum, í hágæslurými og sóttvarnahús og fleira. Svo vil ég bara segja að lokum að miðað við þessar tölur og fjáraukalagafrumvarpið sem við samþykktum í gær, [[Forseti hringir.]]þar sem við mætum öllum auka Covid-kostnaði á Landspítalanum, [[Forseti hringir.]]þá er eitthvað skrýtið ef það er ekki staðfesting á því að við stöndum öll með spítalanum.
Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um hvort styrkja eigi sálfræðiþjónustu og geðheilbrigðisþjónustu í landinu. Ég fagna því, og við öll í minni hlutanum, að það hafi verið a.m.k. komið að hluta til til móts við óskir um að lagt yrði meira í þennan málaflokk í ljósi þess að hér hefur verið samþykkt að efla sálfræðiþjónustu í landinu án þess að því hafi fylgt fjárheimildir í gegnum tíðina. Við horfum upp á fjárlög sem neita til að mynda öryrkjum um almennilegar kjarabætur á þeim forsendum að aðaláhersla þessarar ríkisstjórnar sé að hvetja til virkni fólks. Eitt hæsta nýgengi örorku er á meðal ungs fólks með andleg veikindi. Hér er tækifæri til þess að styrkja fólk, styrkja þjóðina, en þar vantar fjármagn til. Þess vegna segjum við í Samfylkingunni já.
Forseti. Hér er stjórnarandstaðan að leggja til að Alþingi veiti fjárheimild fyrir lögum sem það hefur þegar samþykkt, að við veitum fullnægjandi fjárheimild fyrir nokkru sem við höfum þegar ákveðið að eigi að koma til framkvæmda og það er niðurgreiðsla á sálfræðiþjónustu. Við leggjum til lægri mörkin á því kostnaðarmati sem lá undir í tillögu sem samþykkt var af Alþingi, sem hljóðaði upp á 800 upp í 1.700 milljónir sirkabát. Við leggjum til lægri mörkin, að það sé lágmarksfjármögnun á þessari mikilvægu þjónustu sem þingið er nú þegar búið að samþykkja að niðurgreiða en er ekki tilbúið að standa við þegar á hólminn er komið. Við greiðum á eftir atkvæði um málamiðlun, um alla vega aukið fjárframlag í þetta, sem er vel. En það er áfram ekki nóg [[Forseti hringir.]]og það er ekki nógu gott að við séum að samþykkja hér lög sí og æ sem við samþykkjum svo ekki fjárheimildir fyrir.
Frú forseti. Því ber að fagna að hér sé verið að setja fjármagn til sálfræðiþjónustu, niðurgreiðslu hennar. [[Gripið fram í.]]Nú? [[Gripið fram í.]]Afsakið, þá hoppa ég bara út.
Hér virðist gæta ákveðins misskilnings því að greidd eru atkvæði um tvær tillögur á sama skjali. Við ljúkum þessari atkvæðagreiðslu. Töluliður 46 á þskj. 211 er það sem við vorum að ljúka.
Virðulegur forseti. Nú hefur náðst samkomulag um að hækka fjárframlög sem ætluð voru til niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu úr 100 milljónum, sem var allt of lítið, í 250 milljónir sem er enn þá allt of lítið en vissulega meira en til stóð og þar af leiðandi fagnaðarefni. Vonandi gengur betur núna að semja um niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu vegna þess að þessi mikilvæga þjónusta þarf að komast í gagnið sem fyrst, sér í lagi í ljósi ástandsins. Þessi niðurstaða, þessi hækkun, kemur til vegna samstöðu stjórnarandstöðunnar, samstöðu hennar með geðheilbrigði þjóðarinnar og mikilli áherslu okkar á að gera betur í þessum málaflokki en líka mikilli áherslu okkar á að þingið standi við gefin loforð, að þegar við samþykkjum mál þá fjármögnum við þau líka. Það er bara sjálfsagt að gera það. Þetta er skref í þá átt.
Forseti. Það er mjög ánægjulegt að samkomulag hafi tekist við meiri hlutann um að fjárlaganefnd legði fram þessa tillögu. Það hefur lengi verið kappsmál okkar í Viðreisn að tryggja sálfræðiþjónustu með þeim hætti að Sjúkratryggingar taki þátt í kostnaði. Alþingi samþykkti lög þess efnis fyrir rúmu ári en það hefur skort á fjármagn og líka skort á að Sjúkratryggingar Íslands hafi gengið til samninga við sálfræðinga og það er til vansa. Það er ekki gott ef fjárveitingavaldið veitir fjármuni til stofnunarinnar til að standa undir samningagerð til að veita tiltekna þjónustu ef það strandar síðan allt í sjúkratryggingastofnuninni. Ég held að við þingmenn verðum að sameinast um að sjá til þess að Sjúkratryggingar Íslands gangi til þeirra samninga sem henni er gert að gera.
Virðulegur forseti. Hér erum við að stíga skref, hænuskref, fyrir þá sem eru með geðræna sjúkdóma og þurfa á hjálp að halda. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að þeim peningum sem fara í þann málaflokk er mjög vel varið. Við erum að koma í veg fyrir að hér verði færiband af öryrkjum til framtíðar. Það þýðir ekki fyrir stjórnarþingmenn að koma hingað upp og segja: Hvað eigum við að gera við öryrkjavandamálið? Lausnin er hér. Þess vegna segi ég að þetta sé hænuskref og vonandi tökum við næst fullt skref og sjáum til þess að þeir sem þurfa á þessari þjónustu að halda fái hana kostnaðarlaust.
Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri hækkun sem þó hefur náðst fram hér á þessu framlagi sem er í rauninni mjög tímabært. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því að einhverra hluta vegna, löngu áður en brast á með bankahruni eða Covid, áttu Íslendingar einhvers konar met í geðlyfjaáti sem speglar væntanlega geðhvarfaástand sem er afar sérstakt og er rannsóknarefni sem við ættum að beita okkur fyrir að komast að hvað veldur. Þannig að þetta er gott mál. Ég er búinn að þakka fyrir framlagið til öryrkja sem kom í vikunni og ég þakka fyrir framlögin til menningarinnar en ég óska eftir því að þingið einbeiti sér að því að ná samningum fyrr um hluti sem hér urðu að miklu deiluefni í gær og lá við að kippa þyrfti þessari sjónvarpsstöð úr sambandi sem þjóðin fylgist með.
Frú forseti. Ég vil bara taka undir þau orð sem hér hafa komið fram um samstöðuna um akkúrat þetta mál og ítreka að við gerum okkur öll í þessum sal grein fyrir mikilvægi geðheilbrigðis og þess sem við þurfum að vinna að í þeim málum. Þar hefur ýmislegt verið gert á undanförnum árum, sér í lagi í ljósi ástandsins, og nú erum við að halda því áfram. Ég fagna þessari samstöðu og samtalinu um þetta mál.
Frú forseti. Þessari breytingartillögu ber auðvitað að fagna og hef ég þegar greitt henni atkvæði mitt. En mig langar engu að síður aðeins að benda á fáránleikann í þessu máli sem er sá að það er í raun fyrir tilstilli stjórnarandstöðunnar, minni hlutans, sem samningar nást um þetta. Þetta eru í rauninni bara sporslur upp í eitthvað sem ríkisstjórninni ber lagaskylda til að gera. Það er ekki svo að minni hlutinn sé að fara fram á eitthvað algjörlega splunkunýtt sem kemur upp úr okkur sjálfum og okkur dettur í hug. Við erum einfaldlega að fara fram á að hér sé möguleiki á að fylgja lögum. Ég fagna þessu þó að fjárhæðin sé auðvitað ekki nema brotabrot af því sem þarf til. En þetta var það eina sem samkomulag náðist um að þessu sinni, sem er fáránlegt út af fyrir sig.
Frú forseti. Ég er vonandi að tala undir réttum lið núna. Því ber að fagna að hér sé verið að auka það fjármagn sem fer til niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, nokkuð sem er mjög mikilvægt fyrir geðheilbrigði þjóðarinnar. En geðheilbrigði þjóðarinnar á aldrei að vera hluti af pólitískri refskák. Það að við höfum þurft að berjast hér í ræðustól í gær fyrir þessu, því sem hæstv. fjármálaráðherra kallaði skrípaleik, er skömm. Það að þetta skuli ekki hafa verið fjármagnað nú þegar með miklu hærri fjárhæð skrifast á ríkisstjórnina.
Hæstv. forseti. Ég vil, eins og aðrir þingmenn, gleðjast yfir þessu framlagi. Það mun koma sér vel til viðbótar við þá fjárhæð sem lögð hefur verið til í þessa samninga. Ég vil taka undir hvert orð sem hér hefur verið sagt um geðheilbrigðismál og draga það fram að þetta styður við þá vegferð sem við erum á. Það fara 400 milljónir til geðheilbrigðismála í frumvarpinu og við höfum tvívegis með Covid-stuðningi lagt til þessara mála, 540 milljónir síðast. Þá fara hér 80 milljónir í skólana. Verið er að styðja geðheilbrigðisteymi um allt land og sálfræðiþjónustu í heilsugæslunni, þannig að ég held að við séum sífellt að taka betur utan um þennan málaflokk. Þess vegna fagna ég þeirri samstöðu sem náðist í nefndinni. Ég þakka hv. fjárlaganefnd og ekki síst minni hlutanum fyrir það framlag sem hér birtist og styð það heils hugar.
Forseti. Hér er um að ræða 500 milljóna framlag til ýmissa verkefna sem tengjast forvörnum og meðferð. Þar er tillaga um 380 milljónir til SÁÁ og tengdra aðila hvað þeirra verkefni varðar og 120 milljónir í framlag til annarra félagasamtaka sem sinna forvörnum og meðferð vegna ýmiss konar fíknivanda. Hér má nefna starfsemi eins og Reykjalund, Frú Ragnheiði og önnur félagasamtök sem sinna þessu mikilvæga starfi. Ég legg til að við horfum alvarlegum augum á þann vanda sem hér er verið að fjalla um. Fulltrúar SÁÁ komu á fund fjárlaganefndar og brýndu okkur til að sinna þessum málaflokki af alvöru. Ég legg til að fólk sýnir það í verki með því að ýta á græna takkann.
Virðulegur forseti. Nú bíða 600 manns eftir því að komast á Vog. Framlag ríkisins í dag fjármagnar aðeins 70% af innlagnargetu Vogs, restin, 30%, er fjármögnuð með sjálfsaflafé. Meiri hluti fjárlaganefndar kemur í þessum fjárlögum, eftir 2. umr., aðeins til móts við um þriðjung af neyðarkalli frá SÁÁ án frekari rökstuðnings. Ég vil taka fram að þetta er í algeru ósamræmi við áherslur stjórnvalda á að auka virkni og framleiðni í samfélaginu, til viðbótar við þá augljósu stöðu að hér er brotið á mannréttindum fólks sem þarf á nauðsynlegri þjónustu að halda. Við skulum svo hafa það í huga, í ljósi þess að hér er oft talað um börnin í samfélaginu, að einstaklingar á Vogi eru ungt fólk, oft með ung börn, sem glímir við mikinn félagslegan vanda. Margt af því fólki hefur ekki fasta atvinnu og margir eru með opin barnaverndarmál eða í dómskerfinu. Það er mjög mikilvægt að við styrkjum þessa starfsemi til að treysta grunninn til frambúðar. Þess vegna segir Samfylkingin já.
Frú forseti. Ágæti þingheimur. Sá sem hér stendur, sem sagt ég, getur staðfest að starfsemin á Vogi virkar. Ég varð þess aðnjótandi fyrir 40 árum að fara í meðferð á vegum Vogs, sem bjargaði lífi mínu. Tveimur árum seinna var ég næstum því búinn að missa tökin og þurfti að fara aftur í meðferð. Á þeim tíma taldi ég mig ekki geta farið í meðferð annað en til útlanda þannig að ég fór á mjög fína meðferðarstofnun, Edgehill heitir hún. Síðan hef ég í þrjár vikur dvalið á Hazelden, sem er Mekka meðferðarstofnana í heiminum. Eftir að hafa séð þessar erlendu meðferðarstofnanir get ég staðfest að Vogur er fyrsta flokks meðferðarstofnun og það er brýn nauðsyn að leggja fram alla þá peninga sem þeir þurfa til að takast á við vandamálið, því að ég þekki vandamálið af eigin raun - og ég þekki vandamálið líka vegna þess að ég umgengst fólk sem þarf á aðstoðinni að halda.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þau orð sem hér hafa verið látin falla við þessa atkvæðagreiðslu. Hér eru 380 milljónir sem eiga að renna til SÁÁ. Eins og hér hefur komið fram eru samtökin undirfjármögnuð. Við þurfum líka að horfa til þess, og ég varð var við það í vinnu minni í fjárlaganefnd, að hluti heilbrigðiskerfisins er rekinn af frjálsum félagasamtökum. SÁÁ eru einmitt frjáls félagasamtök sem sinna heilbrigðisþjónustu sem ríkið á raunverulega að sinna. En það sýnir drifkraftinn í íslensku samfélagi að frjáls félagasamtök sinni þessu mikilvæga starfi. Íslenska ríkinu ber skylda til að fjármagna þessa starfsemi að fullu og ekki bara það, því ber að styðja þessa starfsemi, þennan félagsskap sem gegnir mikilvægu hlutverki til að vinna gegn fíknisjúkdómum. Ég segi já.
Forseti vill, áður en framhald atkvæðagreiðslunnar hefst, minna á að hv. þingmenn, sem óska eftir því að gera grein fyrir atkvæði sínu, þurfa að biðja um orðið áður en sá fyrsti sem það gerir tekur til máls. Ég vil ítreka þetta. Forseti hefur sýnt ákveðinn sveigjanleika, m.a. vegna vegalengdar hér úr hliðarsölum. En forseti ítrekar hvatningu sína um að þingmenn bregðist hratt við. Þá vill forseti biðja hv. þingmenn um að virða grímuskyldu meðan þeir eru ekki að tala.
Virðulegur forseti. Ár eftir ár hefur ríkisstjórnin virt að vettugi fyrirmæli 69. gr. laga um almannatryggingar. Fjárlagafrumvarp þetta er engin undantekning. Lögin setja það skilyrði að lífeyrir almannatrygginga skuli fylgja launaþróun. Launaþróunin liggur fyrir. Launavísitalan hefur hækkað um 7,5% á ársgrundvelli, en í stað þess að leggja launavísitölu vísitölu til grundvallar er í fjárlagafrumvarpinu miðað við meðaltaxtahækkanir og lögð til 3,8% hækkun lífeyris milli ára. Til viðbótar hefur fjármálaráðherra bætt við 0,8% verðlagshækkun vegna þess að uppfærsla síðustu fjárlaga hélt ekki í við verðbólgu. Samanlagt er þetta því 4,6% hækkun á lífeyri almannatrygginga. Lífeyrisþegar geta ekki farið í verkfall til að krefjast leiðréttingar. Þeirra hagsmunir fá yfirleitt ekki forgang hjá ríkisstjórninni. Alþingi Íslendinga ber að standa vörð um hagsmuni allra í samfélaginu og tryggja að lífeyrisþegum verði ekki mismunað með þessum hætti. Skýrum fyrirmælum í 69. gr. laga um almannatryggingar er ætlað að tryggja það. - Ég segi já.
Forseti. Hér er gerð tillaga um 2,5 milljarða kr. framlag, annars vegar 1 milljarð til að hækka frítekjumark atvinnutekna í samræmi við frítekjumark aldraðra og hins vegar 1,5 milljarða til að stöðva kjaragliðnun örorkulífeyris miðað við lífskjarasamninga. Þetta eru í rauninni tvær tillögur sem við greiðum atkvæði um en við getum ekki skipt henni upp. Það er dálítið vandræðalegt. Í þeim fræðilega heimi að kannski væri ríkisstjórnin sammála því að það ætti að stöðva kjaragliðnunina þá er ekki hægt að greiða atkvæði sérstaklega um þá tillögu. Það er mjög merkilegt. En svona er heimurinn sem við búum í og við þurfum að laga hann eins og við ætlum að laga kjaragliðnunina. Hérna er um að ræða ekki bara kjaragliðnun fyrir næsta ár heldur líka í rauninni uppsafnaða kjaragliðnun þessa árs. Það má í rauninni segja sem svo að öryrkjar séu að missa af lífskjarasamningum bæði ársins 2021 og 2022 ef þetta verður ekki samþykkt.
Virðulegi forseti. Það munar 90.000 kr. á grunnlífeyri fólks sem er á örorku og lágmarkslaunum í landinu. Það er aldrei tími til að loka þessu gati vegna þess að það virðist alltaf svo óyfirstíganlegt. Samt ganga nú í garð enn ein áramótin þar sem við leyfum þessu gati að stækka og stækka. Það eina sem við erum að reyna að gera með þessari breytingartillögu er að koma í veg fyrir að gliðnunin aukist enn eitt árið í röð. Það er ekki einu sinni sú krafa sett hér inn að stoppa í þetta gat og loka því heldur aðeins að gera þennan vanda minni í framtíðinni fyrir ríkisstjórnina. Í öðru lagi erum við líka að greiða atkvæði um að hækka frítekjumark öryrkja upp í 200.000 kr. til að gera fólki, sem lifir á lágum tekjum, kleift að vinna sér inn aukaframlag án þess að borga hæstu skattana í landinu. - Við í Samfylkingunni segjum já.
Virðulegur forseti. Alþingi samþykkti í júlí síðastliðnum breytingu á lögum þess efnis að ríkissjóður skyldi tryggja fjármagn til að afla, þjálfa og flytja inn leiðsöguhunda fyrir blinda til samræmis við eftirspurn hverju sinni. Mikilvægt er að tryggja fjármagn vegna þessa verkefnis. Samkvæmt upplýsingum frá Stjórnarráðinu er búið að ráðstafa 10 millj. kr. til að ráða hundaþjálfara í fullt starf og til stendur að flytja inn þrjá leiðsöguhunda á næsta ári. Allmargir bíða eftir leiðsöguhundi og Alþingi hefur þegar samþykkt að mæta þörfum blindra á þessu hjálpartæki sem leiðsöguhundur er. Fylgið því eftir með viðhlítandi fjármögnun. Hér er lagt til að ráðstafað verði til viðbótar 50 millj. kr. til málaflokksins. Þessir fjármunir myndu stytta biðlista eftir leiðsöguhundum og tryggja að fjármagn dygði fyrir þjálfun þeirra og þjálfun eiganda í meðferð leiðsöguhunda, sem geta aukið lífsgæði blindra stórkostlega. Hér er ekki um stóran hóp að ræða og ekki mikla fjárhæð og myndi ekki muna neinu í fjárlögum. - Ég segi já.
Forseti. Hér er um að ræða enn eitt tilvikið þar sem er ekki nóg fjármagn. Það er ekki verið að bæta við 320 milljónum hér í raun og veru því að það voru felldar niður 300 milljónir af þessum lið í fjárlögum. Það er einfaldlega verið að vega það upp að nýju með verðlagsbótum, launabótum og þess háttar. Þetta snýst um NPA-samninga sem oft hefur verið minnst á hérna. Í lögum er kveðið á um að ríkið eigi að greiða með ákveðið mörgum samningum á hverju ári; 2018 80 samningum, 2021 150 samningum og á næsta ári 172 samningum. Það er verið að uppfylla 93 af þeim á þessu ári, svipað á næsta ári miðað við þessa fjárheimild. Þetta er ekki viðbót, þetta er stöðnun, þrátt fyrir að fjölga eigi samningum. Hér er aftur ekki staðið við fjárveitingar samkvæmt lögum sem Alþingi setti. Hér fer ekki saman lagabókstafurinn sem er samþykktur hérna og síðan fjárheimildin sem á að samþykkja til að uppfylla lögin. Enn og aftur.
Frú forseti. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða og ég vil upplýsa þingheim um að það stendur yfir endurskoðun á málefnum fatlaðs fólks og er niðurstöðu þeirrar endurskoðunar að vænta núna í upphafi næsta árs. Í ljósi þess er mikilvægt að við skoðum fjárþörfina til framtíðar fyrir þennan málaflokk. Með þeirri aukningu sem hér kemur frá fjárlaganefnd náum við ákveðnum stöðugleika sem er þá tryggður í NPA-samningum á næsta ári og náum að halda í þann fjölda samninga sem nú þegar er fyrir hendi. Ég mun beita mér fyrir því að við gerum vel í þessum málaflokki. Stór hluti af því er að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem á að verða lögfestur á þessu kjörtímabili.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði með svipaðri tillögu og í tilvikinu um málefni fatlaðs fólks. Þetta snýst um að draga úr þeirri kjaragliðnun sem hefur átt sér stað. Það er ótrúlegt að horfa upp á það enn eitt árið í röð að fólki þyki það ásættanlegt að við sjáum meiri hækkanir á almennum markaði en meðal þessa hóps. Þarna er hópur af fólki sem getur ekki treyst á atvinnutekjur, getur ekki nýtt sér hækkun sem varð á frítekjumarki aldraðra, sem um 3% aldraðra geta nýtt sér. Þetta er fólk sem hefur starfað við líkamlega erfið störf, fólk sem þarf að treysta á grunnlífeyri sér til tekjuauka og það er algerlega ólíðandi að við séum að horfa upp á kjaragliðnun ár eftir ár. Þetta mun bara gera það erfiðara að komast yfir vandann. Þess vegna segjum við í Samfylkingunni já.
Forseti. Þetta er alveg rosalega skrýtið. Hér er alltaf talað um kerfisbreytingar og það sem þarf að laga o.s.frv., en við vitum það alveg að þessi framfærsla er langt undir lágmarkslaunum. Óháð því hver niðurstaða kerfisbreytingar verður þá þarf óhjákvæmilega að brúa þetta gap. Á sama tíma er í framkvæmd laga um almannatryggingar gerð mismunandi grein í rauninni fyrir framfærslu eldri borgara og öryrkja þar sem öryrkjar fá hækkun um 1% en aldraðir fá hækkun frítekjumarks. Það er ekki verið að beita sömu aðferð á þessa hópa þótt þeir falli undir sömu lög. Það sem tillaga minni hlutans snýst um er að láta sömu atriði gilda fyrir báða þessa hópa. Það er aðallega til þess að stöðva kjaragliðnunina. Án hennar er miklu auðveldara að gera kerfisbreytingar.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um að tempra húsnæðismarkaðinn. Íbúðaverðshækkanir eru í dag helsta ástæða þess að verðbólga er langt yfir verðbólgumarkmiði. Þetta er rót efnahagsóstöðugleika í landinu. Þetta kostar ríkissjóð 13 milljarða aukalega í rekstrar- og vaxtakostnað á ári. Þetta kostar fyrirtækin í landinu gríðarlegan pening. En fyrst og fremst kostar þetta fólkið í landinu öryggi. Það er eitthvað að í velferðarríki þar sem engin vopn virðast vera á hendi til að tryggja fólki húsaskjól á viðráðanlegu verði. Þetta er leið til þess að halda aftur af verðhækkunum. Við viljum tvöfalda fjármagnið sem fer í stofnframlög í uppbyggingu hagkvæms húsnæðis. Þetta er leið til þess að veita leiguhúsnæði á ódýru og hagkvæmu verði til fólks í þörf. En að sama skapi er þetta líka fyrir aðra hópa; fatlað fólk, námsmenn, ekki bara tekjulágt fólk, fólk sem er á því tímabili í lífi sínu að það þarf á ódýru húsnæði að halda. Að sama skapi heldur þetta líka aftur af húsnæðisverðshækkunum á kaupendamarkaðnum. Þess vegna segjum við í Samfylkingunni já.
Forseti. Samkvæmt skýrslu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar er skortur á íbúðum á landinu. Þetta vita allir og hafa vitað mjög lengi. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa hellt fjármagni inn á eftirspurnarhliðina og aukið verðhækkanir, verð hækkar og hækkar sem kemur út í verðbólgu sem kemur niður á okkur öllum. Ef við ætlum að draga úr þessum skorti á íbúðum, eins og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun leggur til, þá þarf 3,5 milljarða á ári í stofnframlög til að dekka það. Það er lágmark til þess að vinna niður þennan halla, lágmark. Við myndum vilja gera betur, að sjálfsögðu, en þetta er beiðni til ríkisstjórnarinnar að vinsamlegast gera það sem að lágmarki þarf að gera til að leysa þennan vanda.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þau orð sem hér hafa verið látin falla í tengslum við þessa atkvæðagreiðslu. Þessar tillögur eru ætlaðar til þess að auka framboð á húsnæði. Húsnæðisliðurinn er stærsti liðurinn sem drífur áfram verðbólguna og verðbólguhækkanir. Þetta er leið sem ríkisstjórnin og ríkið getur notað til þess að draga úr verðbólgu á Íslandi. Þetta skapar hvata til að byggja meira af íbúðarhúsnæði í landinu og ekki síst hvata fyrir sveitarfélögin að byggja meira og skapa skilyrði fyrir auknu framboði á íbúðarhúsnæði fyrir lágtekjufólk og millitekjufólk. - Ég segi já.
Frú forseti. Ég vil nýta tækifærið og þakka fjárlaganefnd fyrir að hafa tekið upp breytingartillögu mína um að bæta aftur inn framlagi til Samtakanna ‘78, sem hlýtur eiginlega að hafa verið handvömm af hálfu forsætisráðuneytis að félli niður nema fyrir þær sakir að þetta er annað árið í röð sem það gerist. Ég legg til að með þessa fjárheimild trygga í hendi gangi ráðuneytið til samninga við samtökin til lengri tíma en eins árs og biðjist afsökunar á því að þessi árlegi ósiður hafi verið tekinn upp og það vandi sig bara betur sem ráðuneyti sem vill alltaf monta sig af því að vera svo rosalega flinkt í hinsegin málum, vandi sig betur í því að koma fram við hagsmunasamtök hinsegin fólks af virðingu.
Virðulegi forseti. Hér leggjum við til, fjórir flokkar í minni hlutanum, 3 milljarða kr. viðbótarfjárheimild í málaflokk loftslagsmála sem við setjum undir sérstakar ráðstafanir, því að þetta er málaflokkur sem dreifist á fjölmörg ráðuneyti. Þetta er auðvitað ekki nóg til lengri tíma. Hér á landi hefur verið samþykkt aðgerðaplan núna síðast í stjórnarsáttmála, 55% samdrátt í losun fyrir 2030, en þrátt fyrir viðbótarsamdrátt í losun sem stefna á að, fylgir því ekkert viðbótarfjármagn. Þetta er leið okkar m.a. í minni hlutanum, til að aðstoða við þetta markmið. Það liggur alveg fyrir að við þurfum að hækka fjárheimildir í þessum málaflokki. Þetta er fjárfesting til framtíðar því að það mun bitna á okkur síðar meir ef við setjum ekki fjármagn í græna atvinnusköpun, styðjum ekki tækniþróun og lausnir á þessu sviði til að tryggja það að við séum enn þá framarlega í þessum málaflokki þegar líður á næsta áratug. Þess vegna segjum við í Samfylkingunni já.
Frú forseti. Það er eitt að tala um grænar fjárfestingar, að byggja upp græna innviði og tala um nýsköpun, græna nýsköpun, en annað að fjármagna hana. Við erum alltaf að lenda í þessu sama. Við heyrum ríkisstjórnina segja eitt, jafnvel semja lög og koma þeim á, en fjármagnið vantar. Hér er fjármagn til að byggja upp græna nýsköpun og græna innviði. Við bjóðum fram alla okkar aðstoð til viðeigandi ráðuneyta að sjá til þess að þetta komi margfalt til baka í framtíðinni.
Frú forseti. Þess var ekki að vænta að ríkisstjórnin yrði sérstaklega leiðandi í loftslagsmálum þegar við sáum kosningastefnuskrár flokkanna fyrir kosningar í haust. Þessi fjárlög sýna það ágætlega. Fjármunir til loftslagsmála eru ekki nærri nógir og á fimm ára fjármálaáætlun eiga þeir meira að segja að lækka strax á þarnæsta ári. Hér er lagt til að stíga örlítið skref í rétta átt. Það er ekki einu sinni nóg til að uppfylla þau markmið sem við þurfum að setja okkur. Mér sýnast stjórnarliðar ekki ætla að styðja það. Ég vona að það sé ekki eins og fyrir hálfu ári þegar stjórnarliðar felldu tillögu um að lögfesta sjálfstæð markmið í losun Íslands á gróðurhúsalofttegundum sem er núna allt í einu orðin stefna ríkisstjórnarinnar, eins og hún hafi fundið upp á því. Vonandi fer fattarinn aðeins að styttast hjá þeim vegna þess að næstu ár skipta sköpum í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og svona droll og gauf eins og ríkisstjórnin er með í þessum málum [[Forseti hringir.]]dugar ekki til. Það er bókstaflega glæpsamlegt gagnvart komandi kynslóðum.
Virðulegur forseti. Smá samhengi hérna. Hér er ríkisstjórnin, í þessum fjárlögum, að skammta sér 500 milljónir í ný ráðuneyti, eins og við höfum stundum kallað „bland í poka“-ráðuneyti, aukaráðuneyti, 500 milljónir í ár, væntanlega um 2 milljarða fyrir þetta kjörtímabil. Til samanburðar fara 250 milljónir í niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu í ár. Þannig að gæluverkefnisráðuneytin fá 500 milljónir út af einhverju sem formönnum þriggja flokka datt í hug í kaffispjalli en verkefni sem þingið er búið að samþykkja að eigi að vera að fullfjármagnað fær 250 milljónir.
Frú forseti. Samkvæmt OECD er ætlast til þess að ríku ríkin í heiminum veiti 0,7% af vergri þjóðarframleiðslu til þróunarmála. Ríkisstjórnin stærir sig af því að hækka framlagið úr 0,32% í 0,37% en svo kom í ljós að verga þjóðarframleiðslan hækkaði og talan sem hafði verið sett í fjárlögin hefði komið okkur upp í 0,38%, aðeins hærra, aðeins nær því sem við ætluðum okkur. En nei, hvað gerði meiri hluti fjárlaganefndar? Hann tók þessa upphæð og lækkaði hana, það sem fer til fólks í neyð, það sem fer til fólks sem lifir við minna en 2 dollara á dag. Og hvert var það sett? Jú, í að búa til ráðuneyti og breyta þeim.
Frú forseti. Ekki bætast fleiri nöfn á lista yfir heiðurslaun listamanna að þessu sinni. Nefndin, allsherjar- og menntamálanefnd, sem er talsvert nýliðuð, er þó nokkuð sammála um að endurskoðun laganna sé nauðsynleg og verður það okkar fyrsta verk á nýju ári. Við lifum í öðrum heimi en var þegar lög um heiðurslaun listamanna voru sett. Við viljum kalla fagfélög og aðra hagsmunaaðila listafólks að borðinu. Nú hallar á konur þrátt fyrir ákvæði um annað í lögunum. Á tímum metoo-byltingarinnar er mikilvægt að óttast ekki að taka samtalið og horfa til annarra þátta en afreka á listasviðinu þegar þeim forréttindum sem felast í heiðri og greiðslum opinbers fjár er úthlutað. Heimild er í fjárlögum fyrir 25 listamönnum á heiðurslaunum og því ekki útilokað að bætt verði á listana á nýju ári þegar endurskoðun hefur átt sér stað og lýkur.
Virðulegur forseti. Í a-lið í þessari atkvæðagreiðslu er verið að greiða atkvæði um það hvort veita eigi heimild til sölu á Íslandsbanka. Hér er verið að hefja einkavæðingu bankanna á ný með því að veita heimild til sölu á öllum hlutum í Íslandsbanka. Síðasta einkavæðing bankanna fór fram árið 2003. Nokkrum árum seinna varð hrunið, í október 2008. Hér er um gríðarlega mikilvæga heimild að ræða sem Alþingi er að veita, og hvar er umræðan? Ég hef ekki orðið var við neina umræðu um þessa heimild og hver skilyrðin eigi að vera fyrir henni. Það sem skiptir máli er ekki verðið við sölu á banka, það eru gæði eigendanna. Það er aðalmálið, hverjum á að selja. Þá lexíu lærðum við í október 2008. Ég hef á tilfinningunni að við höfum ekki lært þá lexíu. Ef það á að selja bankana þá á að nota þá til endurskipulagningar [[Forseti hringir.]]á bankamarkaðnum og það eru tvö markmið, samfélagsbanki eða að tengjast norrænum bankamarkaði, sem er skilvirkasti [[Forseti hringir.]]og þróaðasti bankamarkaður í heimi. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um hvort veita eigi heimild til sölu á hlut í Landsbankanum. Eitt það sorglegasta sem ég hef lent í þegar ég hef búið erlendis er þegar ég segi frá því þegar Landsbanki Íslands, The National Bank of Iceland, var seldur til einstaklinga sem græddu á bjórsölu í spilltasta ríki Evrópu á spilltasta áratug þess stóra ríkis. Viðbrögðin eru alveg ótrúleg. Það slær þögn á fólkið. Ég skora á fólk að prófa að segja þessa sögu erlendis, það gapa hreinlega allir. Það er ekki búið að endurreisa orðstír Íslands af einkavæðingu bankanna árið 2003 og ef við ætlum að fara í þá vegferð að selja Landsbankann með sömu forsendum án skýrra markmiða, án þess að gæði eigendanna verði tryggð af Alþingi Íslendinga og engum öðrum en Alþingi Íslendinga, þá erum við á rangri vegferð og erum að fara að hefja nýjasta æðið, nýjasta græðgistímabilið í Íslandssögunni. Ég segi já.
Forseti. Það klúðraðist algerlega að selja Íslandsbanka, það var bókstaflega verið að gefa fyrstu bréfin, þannig að nú erum við alla vega komin á rétt verð hvað það varðar og salan fram undan á því er svo sem ekkert mikið í okkar höndum. En það er ekki séns að ég treysti þessari ríkisstjórn eða þessum fjármálaráðherra fyrir því að fara að selja nýjan banka.
Virðulegi forseti. Hér er verið að veita heimild til sölu á ferjunni Herjólfi, gamla Herjólfi, sem liggur við bryggju í Vestmannaeyjum. Sveitarfélög á Vestfjörðum og Vesturlandi hafa kallað eftir því að Herjólfur, þ.e. gamli Herjólfur, verði notaður til ferjusiglinga á Breiðafirði til að leysa af gamla Baldur sem uppfyllir ekki nútímakröfur um öryggi og annar ekki eftirspurn. Hér er um gríðarlega mikilvægt samgönguúrræði fyrir Vestfirði að ræða. Það er kominn tími til að búsetuskilyrði í Norðvesturkjördæmi og á landsbyggðinni verði jöfn á við höfuðborgarsvæðið. Það þarf að byrja með stórátaki í samgöngumálum og mikilvægt að við prófum að nota gamla Herjólf til siglinga á Breiðafirði þar sem er gríðarlegur vöxtur í fiskeldi og það mun halda áfram að styrkja byggðina á Vestfjörðum. Ég segi já.
Áður en ég slít fundi vil ég nota tækifærið og færa öllum alþingismönnum og starfsfólki okkar og landsmönnum öllum bestu óskir um gleðilega og friðsæla jólahátíð. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt, verður þingfundum framhaldið þriðja í jólum þannig að aðskilnaður okkar verður ekki langur að þessu sinni. Miðað er við að þinghaldið verði 27. og 28. desember. Þá þarf að afgreiða fjárlög og nokkur önnur mál sem þurfa fullnustu fyrir áramót. Ég endurtek jólakveðjur mínar til hv. þingmanna og fyrir hönd okkar forsetanna þakka ég gott samstarf á annasömum og óvenjulegum dögum sem að baki eru. Þeim sem eiga um langan veg heim að fara óska ég góðrar heimferðar og góðrar heimkomu og bið þess að við megum öll hittast heil að loknu þessu stutta jólahléi.