Forseta hefur borist bréf frá innviðaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 483, um samskipti við hagsmunaverði og skráningu þeirra, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur.
Virðulegi forseti. Hingað kem ég upp eina ferðina enn, ekki bara til að vekja athygli á því að stjórnvöld eru að skorast undan lagaskyldu til að afhenda þinginu gögn og sinna verklagi við vinnu þingsins sem viðhaft hefur verið í talsverðan tíma. Hér erum við að tala um meðferð umsókna um íslenskan ríkisborgararétt. Nú er staðan í reynd orðin sú að með því að neita að fylgja því verklagi sem viðhaft hefur verið og hv. allsherjar- og menntamálanefnd er að endurskoða ferlið - á meðan því hefur ekki verið lýst yfir formlega að verklagið sem viðhaft hefur verið hingað til skuli viðhaft þangað til búið er að finna út úr því hvaða verklag við viljum viðhafa ef við ætlum að breyta því, má segja að ráðherra hafi tekist að kippa úr sambandi alþingismeðferð á umsóknum um íslenskan ríkisborgararétt.
Virðulegur forseti. Þetta mál er ákveðinn prófsteinn á Alþingi vegna þess að Alþingi á að heita löggjafarvaldið á Íslandi. Samkvæmt lögum sem Alþingi setti sjálft fer Alþingi með veitingu ríkisborgararéttar samkvæmt lögum. Samkvæmt þessum sömu lögum sem Alþingi hefur sett ber Útlendingastofnun að skila umsögn til þingsins til að vinna megi þessar umsóknir. Með því að meiri hluti þessa þings og forseti Alþingis leyfi Útlendingastofnun og ráðherra að ganga gegn þessum skyldum þá er Alþingi að leyfa framkvæmdarvaldinu að brjóta lög sem Alþingi hefur sett. Hver á að taka mark á þingi sem tekur ekki einu sinni upp hanskann fyrir sjálfu sér þegar brotið er á verklagi sem þingið ákvað, þegar brotið er á lögum sem þingið setti um sína eigin vinnu? Hver á að taka mark á okkur [[Forseti hringir.]]sem löggjafarvaldi Íslendinga þegar við höfum ekki einu sinni sjálfsvirðingu til að standa [[Forseti hringir.]]uppi í hárinu á framkvæmdarvaldinu þegar það brýtur á okkur endurtekið?
Herra forseti. Faðmurinn er opinn, heyrist frá ráðamönnum þessa dagana í fordæmalausri samstöðu með fólki á flótta. Faðmurinn er opinn vegna þess að fólk tengir einhvern veginn við hörmungarnar sem eru að ganga yfir Úkraínubúa. En hvar er faðmurinn þegar kemur að því að afhenda Alþingi umsóknir fólks um ríkisborgararétt samkvæmt lögum? Þá er hann nefnilega dálítið lokaður, herra forseti. Af hverju eru þessir umsækjendur annars eðlis gagnvart stjórnvöldum en fólkið sem við stöndum með opinn faðminn gagnvart? Þetta er ekki fallegt, herra forseti, og það er ekki mannúðlegt að vera búin að teyma þetta fólk í ársfjórðung á asnaeyrum og það er ekki virðing gagnvart Alþingi að teyma þingið sjálft á asnaeyrum í ársfjórðung eins og hæstv. ráðherra hefur gert.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér aftur um ríkisborgararétt en því miður erum við ekki enn búin að afgreiða þær umsóknir sem bárust undir lok síðasta árs. Ef ég hef tekið rétt eftir erum við búin að fá umsagnir um liðlega helming þeirra umsækjenda sem sóttu um ríkisborgararétt til Alþingis og umsagna frá Útlendingastofnun um hinn hlutann er að vænta á næstu dögum og vikum. Ég get tekið undir það að þetta er of seint, þetta hefur tekið of langan tíma, þetta hefði þurft að koma mun fyrr. Eins og hv. allsherjar- og menntamálanefnd bókaði á sínum tíma vildum við vera búin að þessu fyrir 1. febrúar. Ég vænti þess að við séum að klára þetta en ég er jafnframt á þeirri skoðun að við þurfum að finna betra verklag. Mér heyrist vera hljómgrunnur fyrir því í nefndinni og við erum nú að vinna að því að skipa undirnefnd í allsherjar- og menntamálanefnd sem myndi koma með tillögu að breyttu verklagi svo að við lendum ekki aftur í þeirri stöðu sem við lentum í nú fyrir jól og höfum verið að glíma við á síðustu vikum.
Herra forseti. Það er rétt að hægt og rólega erum við að fá í hendurnar þau gögn sem Útlendingastofnun átti að vera búin að afhenda okkur í desember. Þau erum við að fá afhent á þeim hraða sem Útlendingastofnun þóknast. Þarna erum við að tala um umsóknir sem bárust fyrir 1. október síðastliðinn, sem var umsóknarfrestur fyrir desemberafgreiðslu þingsins á umsóknum um íslenskan ríkisborgararétt. En hvað verður um umsóknir sem bárust eftir 1. október? Það veit enginn. Það veit enginn vegna þess að Útlendingastofnun hefur ákveðið að breyta sínu verklagi. Við bíðum í örvæntingu eftir restinni af þeim gögnum sem við vitum ekkert hvenær koma. Það er ekki hægt að segja til um það. Á meðan nefndin er að vinna að nýju verklagi eða endurskoða þetta ferli þá eru engar frekari umsóknir afgreiddar. Það er það sem ég á við þegar ég segi að ráðherra hafi með þessu tekist að kippa alþingisleiðinni úr sambandi. Fólk þarna úti sem ætlar að sækja um ríkisborgararétt til Alþingis í dag hefur ekki hugmynd um hvenær það á að gera það, hvernig [[Forseti hringir.]]eða hvort þessar umsóknir verði nokkurn tímann afgreiddar, enda er það mjög óljóst og óvíst.
Frú forseti. Þetta er algjört lykilatriði í störfum þingsins og þá hlutverk og ábyrgð forseta að fylgja á eftir. Hér segir hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar: Svo við lendum ekki aftur í sömu stöðu, svo þingið lendi ekki aftur í sömu stöðu. - Fyrirgefið, þingið lenti ekki í neinni stöðu, þingið var sett í þessa stöðu af ráðherra og Útlendingastofnun. Henni var troðið upp á okkur með því að ráðherra ákvað að láta ekki umsagnirnar og umsóknirnar berast til þingsins. Það var ákvörðun ráðherra, ekki þingsins. Þannig að þingið lenti ekki í þessa stöðu heldur var henni troðið upp á okkur. Það er forseta að sjá til þess að hægt sé að fylgja því verklagi eftir sem þingið er með og að ráðherra hlýði því, því að við erum nú einu sinni með þingbundið lýðræði.
Herra forseti. Ég tek undir það sem komið hefur fram hér og skora enn einu sinni á hv. allsherjar- og menntamálanefnd, og þá undirnefnd sem þar starfar, að taka nú málið í sínar hendur og fylgja lögunum, auglýsa hreinlega eftir umsóknunum, fá þær allar hingað inn í hús. Það var fyrirkomulag sem var við lýði fyrir nokkrum árum, að maður sendi Alþingi umsóknirnar beint, og það hefur ekki orðið nein breyting á lögunum eftir það. Það var bara ákvörðun sem var tekin í ráðuneytinu. Það er Alþingis að klára þetta, það er lögbundið verkefni Alþingis. Nú verðið þið að standa í lappirnar gegn framkvæmdarvaldinu sem er að fara gegn lögum. Það er okkar hlutverk að gera það, að senda skýr skilaboð. Ekki láta beygja ykkur undir þetta ofríki, að svínbeygja lögin hvað þetta varðar.
Virðulegur forseti. Ég má til með að endurtaka og árétta það sem ég sagði áðan sem snýr að því að ef þingið stendur ekki í lappirnar þegar verið er að brjóta á skuldbindingum gagnvart þinginu, skuldbindingum sem eru lögfestar og skýrar - Útlendingastofnun skal útvega þau gögn sem þingið þarf að fá til að geta afgreitt þessar umsóknir og það er Alþingi sem fer með veitingu ríkisborgararéttar, hefur það veitingarvald. Það þing sem leyfir stofnun úti í bæ að hunsa lagaskyldur sínar gagnvart sér, það er ekki þing með sjálfsvirðingu. Af hverju á fólk að taka mark á lögunum sem við setjum ef við leyfum fólki að traðka á þeim lögum sem sett eru um okkar vinnu hér, sem við setjum um okkar eigin vinnu? Hér er verið að grafa undan sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu [[Forseti hringir.]]og við erum að missa sjálfsvirðinguna með þessu rugli.
Virðulegur forseti. 10 milljarðar kr. er kostnaðurinn orðinn vegna skimana fyrir Covid-19 veirunni hér á landi. Á sama tíma er Krabbameinsfélaginu ekki svarað um það hvort byggt verði mannsæmandi húsnæði fyrir veikt fólk sem er að berjast fyrir lífi sínu. Þrátt fyrir að Krabbameinsfélagið bjóði 400 milljónir til framkvæmda, sem er einn þriðji af byggingarkostnaði, fá þau ekkert svar. Í því samhengi eru þær 800 milljónir sem ríkið þarf að leggja fram 8% af kostnaði við skimanir. Á sama tíma eru þeir sem eru að berjast fyrir lífi sínu í of litlu húsnæði þar sem aðstæður eru ömurlegar, gluggalaus rými án alls næðis. Það furðulegasta í þessu sambandi er að það er ekki gert ráð fyrir krabbameinsdeild í nýrri byggingu Landspítalans sem kostar tugi milljarða króna. Það er ekki heldur gert ráð fyrir geðdeild þar. Eru þessir sjúkdómar eitthvað utan garðs hjá ríkisstjórninni og þá hvers vegna? Fyrir hverja er þessi nýbygging spítalans og hvaða önnur veikindi eða sjúkdómar fá ekki þar inni? Sjúkrahótel þar sem sjúkrarúm komast ekki fyrir og nýbygging þar sem ákveðnir sjúkdómar fá ekki inni er ekki ásættanlegt og ríkisstjórninni til háborinnar skammar. Að þurfa að bíða í nær tvo mánuði eftir því að komast að hjá heimilislækni er fáránlegt. Skyldi það vera vegna þess að ríkisstjórnin hefur fjársvelt heilsugæsluna, þá með því að afnema komugjöld og bæta henni það ekki upp? Síðan var reikningurinn vegna gjaldfrjálsrar heilsugæslu sendur á heilsugæsluna sjálfa og þá einnig á veikt fólk sem þarf að fara til sérfræðilækna og/eða sjúkraþjálfara. Flokkur fólksins segir: Fólkið fyrst, svo allt hitt, en það er greinilegt að veikt fólk er ekki forgangi hjá ríkisstjórninni heldur fyrirtæki, þar koma fyrirtæki fyrst en ekki veikt fólk. Þarf þessi ríkisstjórn að fara frá svo að fólkið verði í fyrsta sæti?
Herra forseti. Í dag er Alþjóðadagur kvenna 8. mars og óska ég konum um allan heim til hamingju með daginn. Jafnréttisbaráttan nær til allra sviða samfélagsins. Hvort sem við horfum til kynbundins ofbeldis, launamunar, á vinnumarkaðinn eða fjölskyldulíf eigum við víða langt í land. Mig langar að fjalla hér aðeins um einn afmarkaðan þátt er varðar stöðu kvenna í samfélaginu. Konur eiga oft og tíðum erfitt uppdráttar í heilbrigðiskerfinu, á þær er síður hlustað og kvensjúkdómar fá minna vægi en aðrir sjúkdómar. Komist var að þeirri niðurstöðu í stórri kanadískri rannsókn að konur sem voru skornar upp af karlkyns skurðlæknum væru 15% líklegri til að hljóta slæma útkomu miðað við konur sem voru skornar upp af kvenkyns skurðlækni. Sami munur kom ekki upp milli kyns læknis þegar útkomur karla voru skoðaðar. Konur undir fimmtugu voru líklegri til að deyja áratuginn eftir hjartaáfall en karlar. Mögulegar ástæður eru mismunandi meðferðir í kjölfar áfallanna. Í Bretlandi eru 28,1% botnlangaskurða kvenna óþarfir miðað við 12% hjá körlum. Talið er að hægt væri að lækka þessa tölu verulega með því að skoða fyrst aðrar orsakir, t.d. tíðaverki, blöðrur á eggjastokkum og fleira. Á dögunum féll frá ung kona sem ekki fékk áheyrn fyrr en of seint. Hún er ekki sú fyrsta og verður ekki sú síðasta. Í dag er Alþjóðadagur kvenna en jafnframt er þetta afmælisdagur Rótarinnar, félags um velferð og lífsgæði kvenna, sem fagnar níu ára afmæli. Við eigum að styðja við rannsóknir, heyra í konum og tryggja jafna og örugga heilbrigðisþjónustu óháð kyni.
Virðulegur forseti. Það er ljótt að plata, sagði formaður Framsóknarflokksins, Sigurður Ingi Jóhannsson, ábúðarfullur og alvörugefinn í sjónvarpsþætti daginn fyrir síðustu alþingiskosningar. Þá var reyndar enginn að plata, en auðvitað geta allir, hvort sem þeir eru Framsóknarmenn eða ekki, tekið undir þessa almennu siðfræði sem við kennum börnunum okkar á hverjum degi. Það er nefnilega ljótt að plata. Þessi orð rifjuðust óþægilega mikið upp þegar hlustað var á orðaskipti formanns Framsóknarflokksins og formanns Samfylkingar hér í þingsal í síðustu viku. Þá var rætt um orð varaformanns Framsóknar og viðskiptaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, sem vöktu mikla athygli, um að ofurhagnað bankanna ætti að nýta til að lækka vexti á húsnæðislánum heimilanna. Í leiðinni var því hótað að annars yrði bankaskattur endurvakinn. Hinir stjórnarflokkarnir skutu þetta strax hressilega niður, reyndar með því þvingaða og kurteislega orðalagi sem gjarnan fylgir ástlausum hjónabönd7um. Ríkisstjórnin hafði hvorki rætt þetta né vildi hún fara þessa leið. Formaður Framsóknarflokksins fullyrti sem sagt hér á Alþingi í síðustu viku að bankarnir hefðu hlustað eftir orðum viðskiptaráðherra og farið algjörlega eftir þeim, algerlega. Með öðrum orðum, það er skoðun Sigurðar Inga Jóhannssonar að bankarnir hafi hækkað vextina minna en þeir hefðu annars gert vegna þess að Lilja Alfreðsdóttir viðskiptaráðherra sagði þeim að gera það. Hið rétta er að það er ekkert sem bendir til þess að viðskiptabankarnir hafi gert þetta. Þeir brugðust nákvæmlega eins við stýrivaxtahækkun Seðlabankans nú síðast og þeir gerðu áður, til að mynda í fjögur skipti á síðasta ári. Orð Lilju breyttu engu, ekki nokkrum sköpuðum hlut, eins og lesa má um í samantekt ritstjóra Kjarnans sem hann birti í leiðara fyrir fjórum dögum. Eftir þetta stendur því þrennt: Í fyrsta lagi voru orð viðskiptaráðherra án allrar innstæðu. Þetta var pólitísk lýtaaðgerð til að fegra ásjónu ríkisstjórnar sem boðaði lágvaxtaumhverfi fyrir kosningar en getur ekki staðið við það. Í öðru lagi kristallast í þessu það viðhorf forystu Framsóknarflokksins að sjálfstæðir viðskiptabankar eigi að hlusta eftir duttlungum stjórnmálamanna þegar kemur að vaxtaákvörðunum. Og í þriðja lagi: Það er ljótt að plata.
Heyr, heyr.
Herra forseti. Á forsíðu Fréttablaðsins í morgun var fjallað um utanríkismál og þar var m.a. komið inn á það að í stefnu Vinstri grænna, flokks forsætisráðherra Íslands og formanns þjóðaröryggisráðs, hafi frá stofnun verið lögð áhersla á að hér sé hvorki innlendur né erlendur her, að Ísland eigi að standa utan hernaðarbandalaga og segja sig úr NATO. Haft er eftir hæstv. forsætisráðherra: „Stefna Vinstri grænna hefur ekki breyst.“ Síðan segir hæstv. forsætisráðherra: „Við virðum hins vegar þá þjóðaröryggisstefnu sem samþykkt var á Alþingi árið 2017 með yfirgnæfandi stuðningi, en aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu er ein af stoðum hennar.“ Ég rifjaði upp tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem lögð var fram af þáverandi utanríkisráðherra, Gunnari Braga Sveinssyni, í nóvember 2015. Þar greiddu 42 þingmenn tillögunni atkvæði sitt en sex sátu hjá og þar á meðal núverandi formaður þjóðaröryggisráðs. En af því að nú er því haldið fram að Vinstri grænir standi bak við þjóðaröryggisstefnuna eins og hún liggur fyrir þá langar mig sérstaklega að rifja upp að það er sérstök bókun við þingsályktunina sem er grundvöllur þjóðaröryggisstefnunnar. Á fylgiskjali 4 er bókun fulltrúa Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í nefnd um mótun þjóðaröryggisstefnu, sem var grundvöllur þjóðaröryggisstefnunnar. Þar segir, þegar búið er að fara yfir málið holt og bolt: Fulltrúar VG í nefndinni standa því ekki að þeim tillögum nefndarinnar er lúta að og/eða leiða af aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Undir þetta skrifa núverandi forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, og núverandi sendiherra Íslands í Moskvu, Árni Þór Sigurðsson, bæði þáverandi þingmenn. Herra forseti. Er þetta einhvers lags pólitískur ómöguleiki sem íslensk þjóð stendur frammi fyrir núna? [[Forseti hringir.]]Það er auðvitað ómöguleg staða fyrir hæstv. forsætisráðherra og formann þjóðaröryggisnefndar að tala fyrir máli sem blasir við að flokkur hennar er svo einlæglega á móti.
Forseti. Af hverju gerist ekkert á þinginu? Af hverju sofna alltaf endalaust mörg mál í nefnd eða eru lögð fram aftur og aftur og af hverju klárum við ekkert nema kannski endalausar EES-innleiðingar sem ég held að sé aðallega það sem gerist hérna? Ég sé nokkrar ástæður fyrir því. Til dæmis er þingflokkum í minni hluta einfaldlega skammtaður fjöldi þingmála í lok hvers þings eða þinghlés: Þið fáið eitt eða tvö mál í atkvæðagreiðslu ef þið eruð góð og hleypið fjárlögunum í gegn. Þið fáið líka eitt eða tvö önnur mál, en það verður að vera jafnt vegna þess að það er baunatalning í gangi. Að auki eru síðan öll þingmál ríkisstjórnarinnar alltaf minnsti samnefnarinn. Það er bara það sem allir ríkisstjórnarflokkarnir ná að samþykkja sín á milli en ekkert umfram það, óháð því hvort meiri hluti væri fyrir því í þinginu eða ekki. Það er nefnilega mikilvægt að átta sig á því að það gæti verið meiri hluti í þinginu fyrir máli sem kemst ekki í gegnum ríkisstjórnina. Það hefur gerst. Það komu meira að segja tvö þannig mál á síðasta þingi, um þungunarrof og rafrettur. Þau voru samþykkt óháð aðild fólks að þingflokkum. Það væri hægt að gera svoleiðis oftar. Það væri til eftirbreytni. Að auki er eftirlit þingsins í algeru lágmarki í boði meiri hlutans. Við náum ekki að skoða þau mál sem hafa verið samþykkt upp á það hvort þau hafa kostað eins mikið eða lítið og sagt var að þau ættu að gera, hvort vel hafi tekist til eða ekki. Afleiðingin af þessu öllu er sú að það gerist í raun ekki neitt. Þátt fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn hafi verið lengi við stjórn, ég veit ekki hve mörg ár, er bús í búðir enn fjarlægur draumur einhverra sem hafa kannski áhuga á því. Ég held meira að segja að meiri hluti væri fyrir því máli á þingi ef það kæmi til atkvæðagreiðslu. En nei, þannig virkar þingið ekki. Það er ákvörðun meiri hluta þingsins að starfa svona. Það er hægt að gera hlutina öðruvísi.
Virðulegi forseti. Faðmurinn er opinn. Þetta eru skilaboðin sem stjórnarliðar senda út gagnvart móttöku flóttafólks frá Úkraínu. En er það vissulega svo? Á dögunum hef ég gagnrýnt það að til standi að veita flóttafólki frá Úkraínu lakari vernd en það á í raun rétt á. Íslenskt lagaumhverfi eins og það er núna, nákvæmlega núna án þess að nokkurra breytinga sé þörf, er þannig að flóttafólk frá Úkraínu ætti með réttu rétt á að sækja um alþjóðlega vernd sem myndi gefa því í öruggt skjól í fjögur ár. Það myndi veita þeim réttindi til fjölskyldusameiningar. Það myndi veita þeim réttindi til atvinnu á Íslandi. Það myndi gera þeim kleift að lifa á einhverju öðru en þeim smánarlegu launum sem stuðningur frá sveitarfélögum felur í sér, sem er það sem bíður úkraínskra flóttamanna sem fá ekki atvinnuleyfi, sem fá dvalarleyfi í eitt ár með möguleika á endurnýjun, en það er alltaf bara þessi möguleiki. Það er engin fullvissa fyrir því að dragist átökin eitthvað lengur þá láti Útlendingastofnun sér ekki bara detta í hug að skilgreina Úkraínu aftur sem öruggt ríki eins og þeir gerðu um það leyti sem Úkraína var með landsleik á Íslandi síðast, held ég. Það er þannig að fólk frá Úkraínu ætti með réttu og ætti með lögum rétt á að sækja um alþjóðlega vernd á Íslandi, en ríkisstjórnin er búin að ákveða að það fái dvalarleyfi af mannúðarástæðum sem, eins og ég segi, er verri réttarvernd, felur ekki í sér atvinnuréttindi og verður þess valdandi að það mun þurfa að reiða sig á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og mun einhvern veginn þurfa að finna húsnæði á eigin vegum um leið og er búið að veita því þessa vernd. Þetta er pólitísk ákvörðun og þetta gefur ekki til kynna að faðmurinn sé sérstaklega opinn, a.m.k. ekki umfram þetta eina ár. Það gerir það ekki. Það má gera betur. Fólk á rétt á því að við gerum betur. En þess í stað velur ríkisstjórnin leið sem leyfir þeim að leggja til hliðar umsókn um alþjóðlega vernd, leggja hana til hliðar í þrjú ár og gefa fólki lakari vernd í þessi þrjú ár. Það er ekki að gefa fólki frá Úkraínu þá bestu vernd sem völ er á.
Virðulegi forseti. Innrás Rússa í Úkraínu hefur gjörbreytt stöðu heimsmála og þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir og þessi stríðsátök og þær aðgerðir sem gripið hefur verið til munu hafa langvarandi áhrif. Það er ljóst að Evrópuríkin verða að axla meiri ábyrgð á vörnum álfunnar. Flest þeirra hafa nú þegar stigið stór og táknræn skref í þá átt, Svíþjóð, Þýskaland, Danmörk, Finnland. En það er líka ákall um aukið samstarf Evrópuríkja í varnar- og öryggismálum, ekki bara Í NATO heldur einnig innan Evrópusambandsins. Viðreisn mun leggja til þingsályktunartillögu þess efnis að stórefla þátttöku Íslands á sviði alþjóðamála, þar með talið innan Evrópusamstarfsins. Það er líklegt að varnar- og öryggismál fái aukið vægi innan Evrópusamvinnunnar, m.a. vegna áherslu Bandaríkjanna á önnur heimssvæði, eins og við þekkjum, eins og Asíu. Þess vegna teljum við nauðsynlegt að tryggja enn frekar öryggi Íslands með virkari þátttöku okkar í Evrópusamstarfinu og með fullri aðild að ESB. Þetta snýst ekki bara um eigið öryggi. Það er ekki síður mikilvægt að rödd okkar fái að heyrast og að við leggjum okkar af mörkum til að standa enn betur vörð um þau gildi sem við sjáum ógnað og það verulega í dag. Við þurfum að taka sterkari afstöðu með öðrum þjóðum og um leið afstöðu með okkar eigin hagsmunum með virkari þátttöku okkar á sviði alþjóðamála og ekki síst innan Evrópusambandsins. Ég vil, af því að ég sé að ég á nokkurn tíma eftir, nýta tækifærið hér sérstaklega, herra forseti, og beina orðum mínum hæstv. barnamálaráðherra. Það eru 2.000 munaðarlaus börn sem verða tekin og Pólland mun taka á móti og opna faðminn fyrir. Það eru 100 munaðarlaus börn að fara til Ísraels. Það eru þúsundir munaðarlausra barna núna á flótta í Úkraínu. Ég vil hvetja hæstv. barnamálaráðherra til að sýna frumkvæði og það afgerandi og opna faðminn þannig að þessi börn geti komið hingað í öruggt skjól. Við verðum þannig að gera okkar til að tryggja að börnin geti lifað í öryggi.
Virðulegi forseti. Síðustu vikur hefur færð á landinu verið mörgum erfið. Við heyrum fréttir af því nú síðast í gær að fatlað fólk sem nú þegar glímir við erfitt aðgengi almennt, meira að segja þegar veðrið er hvað best, hefur þurft að hætta við læknisheimsóknir og að sækja aðra grunnþjónustu þar sem erfitt hefur verið að komast úr húsi. Nú gerum við ríkar kröfur til framkvæmdaraðila um að hanna skuli og byggja á grundvelli algildrar hönnunar. Það þýðir einfaldlega að byggingar og aðkomu að þeim skuli nýtast öllum. Í ljósi færðar á landinu er vert að benda á að aðgengi að samfélaginu má ekki binda við veðráttu. Aðgengi þarf einnig að vera tryggt að vetri til þegar snjó kyngir niður og hefur áhrif á færð. Í þessu sambandi má nefna að innan NATA, bandarísku löggjafarinnar um bann á mismunun á grundvelli fötlunar, er að finna sérstakt ákvæði sem krefur bæði opinbera aðila og einkaaðila um að gera viðeigandi ráðstafanir til að göngustígar, bílastæði, inngangar og almenningssamgöngur séu aðgengilegar fötluðu fólki líka þegar snjór yfir öllu. Þar má m.a. finna ákvæði eins og að snjór skuli hreinsaður af bílastæðum, að ryðja þurfi kantsteinsrampa og að aldrei megi hlaða snjó í stæði fyrir fatlaða. Einnig er þarna að finna að gangstéttir og gangbrautir skuli vera stöðugt aðgengilegar og allar inn- og útgönguleiðir verði að vera snjólausar og að tryggja þurfi öruggan og greiðan aðgang að og úr byggingum. Þarna er auðvitað að finna ýmislegt meira og annað en ég held að öllum sem hér eru inni þyki þetta nokkuð sjálfsagt. En þetta er bara ekki alveg nógu gott hér og þarf að bæta. Með sambærilegri löggjöf og þeirri bandarísku sem ég hef nefnt hér gætu opnast kæruleiðir fyrir fatlað fólk, telji það að því sé mismunað í aðgengi vegna athafnaleysis við að ryðja snjó. Virðulegi forseti. Slík löggjöf væri mörgum til bóta og myndi stuðla að frumkvæði hins opinbera og einkaaðila við að tryggja aðgengi fyrir alla í öllum veðrum og aðstæðum allt árið um kring.
Herra forseti. Á alþjóðlegum baráttudegi kvenna er rétt að þakka fyrir þá baráttu sem hefur skilað okkur á þann stað sem við erum í dag. Áratugabarátta fyrir jafnrétti og bættu samfélagi hefur skilað - ja, ég er ekki stærðfræðingur en ég myndi segja svona milljón sinnum betra samfélagi en ella. Vandinn er hins vegar að barátta fyrir mannréttindum er þannig að um leið og okkur finnst við vera komin í höfn þá hættir okkur við bakslagi. Okkur hættir til að halda að réttinum sé náð og þar með þurfi ekki að berjast lengur. Þannig held ég t.d. að það sé tvíeggjað sverð að Ísland mælist alltaf efst á jafnréttisvísi World Economic Forum af því að það geti tamið þeim sem halda um stjórnartaumana ákveðna værukærð. Hér sé jafnréttisparadís. Það segja þeir yfirleitt á erlendri grundu og trúa því kannski þegar heim er komið. En hátíðarræðurnar skila sér ekki alltaf í aðgerðirnar sem við þurfum að grípa til. Ég fletti í gegnum hvað gert var á síðasta kjörtímabili og fann t.d. þingsályktun um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum og þingsályktun um forvarnir meðal barna og ungmenna gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni. Allt fínar áætlanir en, eins og fram kom í samráðsferli áður en málin komu til þingsins, ekki nógu metnaðarfullar og ekki nægilega fjármagnaðar. Ríkisstjórnin brást ekki við þessum ábendingum á samráðsstigi heldur skilaði hún til þingsins einhverju moðvolgu áætlanadóti sem þingið lagaði stundum og stundum ekki. Sama er uppi á teningnum hér síðar í dag þegar við tökum til afgreiðslu og umfjöllunar aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks. Það hrúguðust inn umsagnir frá fólki sem stendur framarlega í þeirri réttindabaráttu sem benti á sjálfsögð atriði sem vantaði inn í áætlunina og peninginn sem vantaði líka. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvort sé ekki kominn tími til þess að baráttan fyrir jafnrétti skili sér, ekki bara í hátíðarræðum ráðamanna heldur líka í þeim aðgerðum sem þeir leggja til hér á þingi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Innrás Pútíns í Úkraínu hefur vakið Íslendinga til lífsins í alþjóðamálum og fyrsta smellufrétt dagsins er ekki lengur veðrið heldur framgangur stríðsins sem nú er háð í Evrópu. Í dag er efsta frétt íslenskra vefmiðla: Rússar hóta að skrúfa fyrir gasið. Skelfileg atburðarás síðustu daga og vikna hefur nefnilega líka opnað augu Íslendinga og Evrópubúa í orkumálum, fyrir því hversu hættulegt það er að Evrópa sé svo háð rússneskri orku. Það er lífsnauðsynlegt að snúa af þeirri braut. Orkumál og öryggismál eru nátengd, tvær hliðar á sama peningnum. Þótt Ísland sé í algerri sérstöðu þegar kemur að orkumálum hlýtur þessi staða að verða okkur hvatning til þess að hraða orkuskiptunum, hvatning til þess að ná því markmiði að verða óháð jarðefnaeldsneyti. Þar eru miklar áskoranir fram undan og kannski ekki síst í viðhorfum ýmissa aðila til þessa stóra verkefnis. Það er því viðeigandi að í dag kom út grænbók hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum. Það er mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir stöðunni varðandi framboð og eftirspurn raforku, gerum okkur grein fyrir stöðunni á flutningskerfinu og það er mikilvægt að við áttum okkur á orkuþörfinni. Þegar við höfum þessi atriði svart á hvítu getum við vonandi loksins hætt að tala bara um orkuskiptin og farið að framkvæma þau.
Virðulegi forseti. Á alþjóðlegum baráttudegi kvenna er tilefni til að fagna árangri í jafnréttismálum og benda á verk sem þarf að vinna. Jafnrétti kemur ekki af sjálfu sér, það er stöðug vinna að viðhalda árangri og berjast fyrir frekara jafnrétti. Það er fjölbreytt samfélagslegt verkefni á heimsvísu og því miður eru ekki einungis stigin framfaraskref, stundum förum við mörg skref til baka. Stríðið í Úkraínu er slíkt bakslag. Það bitnar á venjulegu fólki og þar með á jafnrétti. Fjölskyldur sundrast, konur og börn verða illa úti. Það er því vel við hæfi að UN Women á Íslandi beini sjónum að stöðu kvenna og stúlkna í Úkraínu í tilefni dagsins. Hjá UN Women er unnið að því alla daga ársins að tryggja réttindi kvenna og stúlkna um allan heim og þrýsta á aðildarríki Sameinuðu þjóðanna að virða sáttmála sem varðar réttindi kvenna og stúlkna. Stríði fylgja auknar líkur á kynbundnu ofbeldi, mansali og almennri neyð. Það eru því miður farnar að berast fréttir af því að líkamar kvenna séu orðnir vettvangur stríðsátaka í Úkraínu eins og alla tíð hefur tíðkast í stríði. Konur neyðast til að flýja heimili sín með ung börn, skilja eftir syni og maka, syni sem þær höfðu vonast eftir að fylgjast með í íþróttum, námi og starfi en ekki í stríðsátökum, maka og bræður sem þær vita ekki hvort þær sjá aftur. Stuðningur miðaður að þörfum kvenna er brýnn, ekki síst til þeirra jaðarsettu. Leggjum okkar á vogarskálarnar til að styðja úkraínskar konur og stuðlum að því að þær fái tækifæri til að vinna að friði, fái að koma að borðinu. Friður er grundvöllur jafnréttis.
Herra forseti. Þegar mikilvægar ákvarðanir eru teknar er nauðsynlegt að við borðið sitji bæði karlar og konur og raddir allra heyrist vel. Borðin geta verið margvísleg: ríkisstjórnarborðið, fundarborð sveitarstjórna, borðið þar sem samið er um kaup og kjör og eldhúsborðið þar sem verkum er skipt á fjölskyldumeðlimi. Þetta á líka við um borðið þar sem reynt er að semja um frið á milli stríðandi fylkinga. Á myndum af þeim sem sitja við samningaborðið og reyna að semja um frið í stríði rússneska hersins í Úkraínu sjást engar konur, sem sýnir okkur mjög skýrt að við eigum langt í land að ná jafnvægi í þessum efnum. Og á fleiri sviðum eigum við langt í land. Launamunur hér á landi er enn mikill á milli karla og kvenna sem er mismunun sem fylgir konum ævina út. Lægri laun og hlutastörf gefa lægri lífeyri við starfslok. Það er augljóst mál. Á alþjóðlegum baráttudegi kvenna vil ég að við ræðum um fátækar konur á Íslandi. Á lágmarkslaunum búa þær við mjög kröpp kjör og þær sem þurfa að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar eru í enn verri málum. Um 70% lífeyrisþega sem búa við lökustu kjörin eru konur sem voru í hlutastörfum eða heimavinnandi á árum áður. Meðal þeirra sem eru allra verst settar eru konur af erlendum uppruna. Þessi hópur kvenna hefur unnið sér inn lítil eða engin réttindi til greiðslna úr lífeyrissjóðum og þær hafa mjög takmörkuð efni og úrræði til framfærslu. En stjórnvöld virðast ekki hafa frétt af þeirra vanda. Baráttan gegn tekjuójöfnuði og kynjamismunun stendur yfir og Samfylkingin mun ótrauð halda jafnréttisbaráttunni áfram.
Virðulegi forseti. Húsaskjól er mannréttindi og íbúðir eru til að búa í, ekki til að braska með. Á síðastliðnu ári hefur íbúðaverð á landinu öllu hækkað um 16,6%. Það gerðist á aðeins tveggja mánaða tímabili að meðalkaupverð íbúða á höfuðborgarsvæðinu hækkaði um heilar 5 milljónir. Það er ekkert eðlilegt við þetta, þetta er gersamlega sturlaður fasteignamarkaður og ástandið er bein afleiðing af efnahagsstefnu stjórnvalda og þeirri óstjórn sem hefur ríkt í húsnæðismálum á landsvísu um margra ára hríð. Á leigumarkaði hefur kannski ríkt ákveðið svikalogn frá því að heimsfaraldur skall á en nú eru blikur á lofti. Við erum aftur farin að sjá leiguverð hækka hraðar en verðlag og er hætt við því að sú þróun ágerist eftir því sem ferðamönnum fjölgar, íbúðir fara aftur í Airbnb-leigu og hagkerfið tekur við sér. Þetta er auðvitað algerlega fyrirsjáanlegt. Fasteignaverð og leiguverð fylgjast yfirleitt að svona til lengri tíma litið. Þannig er það bara. Einmitt þess vegna er það skammarlegt og ég ætla að leyfa mér að segja algert reginhneyksli að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafi enn ekki staðið við loforð sem voru gefin við undirritun lífskjarasamninga 2019 um réttarbætur fyrir leigjendur og endurskoðun húsaleigulaga. Þessi loforð voru svikin á síðasta kjörtímabili. Nú átti frumvarp um þetta að koma inn í þingið í lok janúar. Það kom ekki. Það átti að koma samkvæmt þingmálaskrá en enn bólar ekkert á því. Það er staðreynd að við erum með miklu veikari varnir fyrir leigjendur á Íslandi en í mörgum þeim velferðarríkjum sem við berum okkur saman við. Á hverjum bitnar það? Jú, það bitnar á þeim tekjulægstu, unga fólkinu, innflytjendum, fólkinu sem stendur berskjaldað og varnarlaust frammi fyrir hækkun leiguverðs næstu mánuði og ár. Virðulegi forseti. [[Forseti hringir.]]Til langs tíma skiptir mestu að byggja, byggja og byggja [[Forseti hringir.]]ódýrt leiguhúsnæði á félagslegum forsendum en við þurfum líka að setja afgerandi reglur um leiguþak, leigubremsu [[Forseti hringir.]]og reisa skorður við hækkun leiguverðs áður en það rýkur enn frekar upp.
Herra forseti. Ég vil byrja á að óska öllum konum nær og fjær til hamingju með baráttudag kvenna. Á þessum degi finnst mér vert að staldra við skörun loftslagsbreytinga og kynjajafnréttis. Loftslagsbreytingar eru, eins og við þekkjum, ekki réttlátar. Þótt þurrkar, flóð og aftakaveður hafi áhrif á alla jörðina er staðreyndin sú að fátækustu og jaðarsettustu svæði heims, sem bera í raun minnsta ábyrgð á losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu, verða verst fyrir barðinu á áhrifum loftslagsvárinnar. Konur eru sérstaklega jaðarsettar í þessu samhengi. Rannsóknir hafa sýnt að á heimsvísu eru konur líklegri til að verða fyrir neikvæðum áhrifum vegna loftslagsbreytinga og á sama tíma ná loftslagsaðgerðir oft ekki til þeirra. Það er orðið deginum ljósara að við getum ekki unnið með loftslagsmál án þess að vinna líka með jafnrétti kynjanna og öfugt, því að þó að konur séu að mörgu leyti fórnarlömb loftslagsbreytinga eru þær líka hluti af lausninni. Rannsóknir sýna að loftslagsaðgerðir á viðkvæmum svæðum styrkjast undir forystu kvenna og eru líklegri til langtímaárangurs. Að sama skapi getur virk þátttaka kvenna verið valdeflandi fyrir þær í samfélaginu og þannig aukið jafnrétti. Skýrsla milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál, sem kom út í síðustu viku, lagði einmitt mikla áherslu á þátttöku kvenna í loftslagsaðgerðum en hlutverk þeirra sem frumkvöðlar þegar kemur að aðlögun að loftslagsbreytingum á jaðarsettum svæðum mun skipta lykilmáli nú þegar afleiðingar loftslagsvárinnar raungerast í auknum mæli. Þetta er nokkuð sem við hér á Íslandi þurfum að halda á lofti og getum stutt við, t.d. í gegnum þróunaraðstoð. Loftslagsmálin munu setja mark sitt á þróunaraðstoð næstu árin. Það er mikilvægt að vestrænar þjóðir styðji jaðarsettari svæði í aðlögunaraðgerðum og í því samhengi er gríðarlega mikilvægt að við gætum þess að þessar aðgerðir taki mið af jafnrétti.
Virðulegur forseti. Til hamingju með daginn, alþjóðlegan baráttudag kvenna sem helgaður er baráttu kvenna fyrir jafnrétti, jöfnuði og friði svo að eitthvað sé nefnt. Já, konur hafa verið í fararbroddi öldum saman þegar kemur að baráttu fyrir jöfnuði, jafnrétti, velferð og friði. Það eru ekki konur sem leiða þjóðir í stríð. Það eru hins vegar konur sem leiða vinnu við að veita skjól. Mig langar af þessu tilefni að fara á erfiðan stað með okkur, vekja athygli á þeirri hræðilegu staðreynd að það þurfti ekki viku af innrásarstríði Rússa í Úkraínu þar til kvenlíkaminn var orðinn að vígvelli í því hryllilega stríði. Konur og stúlkur eru beittar grófu kynferðisofbeldi og limlestingum, allt í þágu valds, ofbeldis og stríðs og gert til að veikja varnir fullvalda þjóðar. Þetta er því miður órjúfanlegur fylgifiskur stríðsátaka þar sem vopnum er beitt en einnig ráðist með mikilli grimmd gagnvart því allra heilagasta. Svívirðan er algjör. Það virðist allt leyfilegt í þessum grimmilega hernaði brjálaðs manns. Við skulum muna þetta. Við skulum alltaf hafa það í huga, þegar við erum að ræða stríðið í Úkraínu, að einskis er svifist. Við eigum að gera allt til að stöðva þetta stríð, við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur.
Herra forseti. Húsnæði er ekki eins og hver önnur neysluvara sem á eingöngu að lúta lögmálum markaðarins. Húsnæði er sjálfsögð mannréttindi og aðgengi fólks að húsnæði er grundvallaratriði, a.m.k. í öflugu velferðarsamfélagi. Aðgerðir stjórnvalda síðustu árin hafa engan veginn dugað með þeim afleiðingum að aðstæður margra á húsnæðismarkaði hafa versnað. Í stað þess að vinna að langtímalausnum hafa stjórnvöld frekar reynt að slökkva elda. Í sumum tilfellum hafa aðgerðir ríkisstjórnarinnar jafnvel ýkt vandann með því að ýta undir eftirspurn án þess að setja nokkurt púður í uppbyggingu. Frá því að félagslega íbúðakerfið var lagt niður af Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum um síðustu aldamót hefur framboð á húsnæði fyrir fólk undir meðaltekjum dregist saman og sveiflur á húsnæðismarkaði hafa aukist. Gildistaka laga um almennar íbúðir og reglugerð um stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða á vegum óhagnaðardrifinna leigufélaga árið 2016 var vissulega skref í rétta átt en félagslegar íbúðir eru enn of fáar og tilraun til að endurreisa félagslega íbúðakerfið er enn á algjöru frumstigi, herra forseti. Gögn frá Hagstofunni sýna nefnilega að þeim sem bjuggu við þröngan húsakost fjölgaði úr 25.000 manns árið 2005 í tæplega 50.000 manns árið 2018 og þessari þróun þarf einfaldlega að snúa við. Þetta helst í hendur við að húsnæðiskostnaður hefur hækkað um 40% umfram ráðstöfunartekjur á síðustu 25 árum. Það er fyrirséð að vandi margra mun aukast við ógnarmiklar verðhækkanir á húsnæðismarkaði og hækkandi vaxtastig. Greiðslubyrði af húsnæðislánum heldur áfram að þyngjast, leiga hækkar og það verður sífellt erfiðara fyrir fólk á leigumarkaði að komast inn á fasteignamarkaðinn. Ástandið sem við sjáum á húsnæðismarkaði í dag er ein afleiðing þess að við búum ekki við almennilegt félagslegt húsnæðiskerfi. Það er þörf á grundvallarstefnubreytingu í húsnæðismálum til að skapa heilbrigðan húsnæðismarkað til langrar framtíðar. Við í Samfylkingunni teljum að lausnin felist í stórauknum framlögum til að byggja hagkvæmt húsnæði. Það dregur úr sveiflum og neikvæðum áhrifum á verðlag og vexti. Það er besta leiðin til að auka framboð og stilla af húsnæðisverð. Þetta er hins vegar langtímaverkefni sem stjórnvöld verða að hafa forgöngu um í samvinnu við verkalýðshreyfinguna, húsnæðisfélög í óhagnaðardrifnum rekstri og í samvinnu við alla flokka hér á þingi. Það er ekki eðlilegt ástand að ákveðinn hluti þjóðarinnar hefur ekki ráð á að eignast og jafnvel ekki leigja á því markaðsverði sem er í dag. Þetta á við um tekjulægsta fólkið, t.d. einstæða foreldra, unga námsmenn, öryrkja og eldri borgara. Húsnæðiskostnaður er stærsti útgjaldaliður flestra heimila og verðsveiflur á fasteignamarkaði, miklar breytingar á vöxtum og ófyrirsjáanleiki um leigu skapa óöryggi og ýta undir ójöfnuð og fátækt í landinu. Stjórnvöld bera því mikla ábyrgð og eiga að beita sér af festu. Fyrir utan að auka efnahagslegan stöðugleika og tryggja viðkvæmum hópum öruggt húsnæði geta stjórnvöld einnig með stefnu sinni um uppbyggingu sett kröfur um gæði, aðgengi að almenningssamgöngum og aukið nýsköpun í þróun bygginga. Herra forseti. Fyrsta skrefið er að hraða uppbyggingu á félagslegu húsnæði um leið og mótuð er langtímastefna. Þingmenn Samfylkingarinnar hafa þegar lagt fram þingsályktunartillögu um uppbyggingu á félagslegu húsnæði þar sem við leggjum til að Alþingi feli ríkisstjórninni að efla almenna íbúðakerfið með uppbyggingu 500 leigu- og búseturéttaríbúða á hverju ári umfram það sem nú þegar hefur verið ákveðið og gera þetta í samstarfi við húsnæðisfélög í óhagnaðardrifnum rekstri. Þingsályktunartillaga þessi er eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar enda öruggt húsnæði sjálfsögð mannréttindi. Nú þegar við siglum inn í kjaraviðræður munu húsnæðismálin þurfa að leika mjög stórt hlutverk og munu hugsanlega ráða úrslitum um hvernig til tekst í framhaldinu. Þörfin er mikil og ljóst að það verður ekki lengur beðið eftir brýnum aðgerðum ríkisstjórnarinnar á húsnæðismarkaði. Ég hvet ríkisstjórnina til dáða. Önnur fjögurra ára stöðnun í húsnæðismálum er ekki í boði.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga umræðuefni. Ríkisstjórnin hefur nú þegar skipað starfshóp um umbætur á húsnæðismarkaði sem ætlað er að fjalla um leiðir til að auka framboð til að mæta uppsafnaðri og fyrirsjáanlegri íbúðaþörf ólíkra hópa til lengri og skemmri tíma. Í starfshópnum eru fulltrúar ríkis og sveitarfélaga sem og heildarsamtaka á vinnumarkaði. Hópurinn er nú að störfum og markmiðið er að hann skili tillögum að aðgerðum til að auka framboð íbúða til að mæta þörf. Hingað til hefur skort yfirsýn varðandi framboð lóða og eftirfylgni með því að þær séu síðan í samræmi við þær húsnæðisáætlanir sem sveitarfélögin hafa sett sér. En núna í lok ársins 2021 og í upphafi árs 2022 hafa sveitarfélögin skilað stafrænum húsnæðisáætlunum til HMS þar sem í fyrsta skipti verða til samræmdar upplýsingar um mat sveitarfélaga á íbúðaþörf og áætlanir sveitarfélaga um hvernig þeirri þörf verði mætt. Í fyrsta sinn liggja því fyrir upplýsingar um heildaríbúðaþörf á landinu, lóðaframboð og áætlaða uppbyggingu niður á ár. Á sama tíma birtast í mannvirkjaskrá HMS rauntímaupplýsingar um fjölda íbúða í byggingu þannig að nú getum við fylgst með því nánast í rauntíma hvernig áætlanir sveitarfélaga um uppbyggingu ganga eftir. Þessar upplýsingar höfðum við ekki fyrir ári og í rauninni ekki einu sinni fyrir þremur mánuðum, en það er einmitt á grundvelli svona upplýsinga sem við viljum móta okkar stefnu og meta hvaða stuðnings er þörf til að stuðla að stöðugleika á þessum mikilvæga markaði. Flutningur á fasteignaskrá til HMS er liður í þessu sama. Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings, svo sem með aukinni uppbyggingu innan almenna íbúðakerfisins, hlutdeildarlána, leiguíbúðum og eignaríbúðum á landsbyggðinni. Undanfarin ár hefur ríkið komið að uppbyggingu um þriðjungs nýrra íbúða og áhugi minn stendur til þess að hækka það hlutfall við núverandi aðstæður til að tryggja aukið húsnæðisöryggi ólíkra félagshópa, þar á meðal eldra fólks og fatlaðs fólks, eins og lögð er áhersla á í sáttmála ríkisstjórnar. Þá er húsaleigufrumvarp um skráningarskyldu á þeim markaði væntanlegt á næstunni hér til þingsins. Virðulegi forseti. Almenna íbúðakerfið hefur gefist vel og ríkir almenn sátt um það. Sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu hafa reyndar tekið mismikinn þátt í uppbyggingu þess kerfis og mikilvægt að tryggja aðkomu sem flestra og helst allra. Á landsbyggðinni hefur framgangur kerfisins verið ívið hægari og til að ráða bót á því hafa nú 31 sveitarfélag á landsbyggðinni tekið sig saman og stofnað húsnæðissjálfseignarstofnunina Brák, sem mun halda utan um uppbyggingu almenna íbúðakerfisins utan höfuðborgarsvæðisins. Framtíðarsýn ríkisstjórnar í húsnæðismálum er skýr og í stjórnarsáttmála kemur fram til hvaða aðgerða ríkisstjórnin hyggst grípa til á kjörtímabilinu. Má þar nefna samþættingu málaflokkanna með því að sameina húsnæðismál, skipulagsmál, samgöngu- og sveitarstjórnarmál undir einu ráðuneyti, samþættingu áætlana í þessum málaflokkum, sérstakt átak í uppbyggingu leiguhúsnæðis innan almenna íbúðakerfisins fyrir fatlað fólk, eldra fólk og aðra þá sem búa við háan húsnæðiskostnað, að bæta húsnæðisöryggi og réttarstöðu leigjenda með traustri lagaumgjörð, samræmdri umsóknargátt um húsnæðisstuðning og aðgengilegri upplýsingagjöf og vinna áfram með hlutdeildarlán sem stuðning við fyrstu kaupendur. Stuðla á að nægilegu framboði byggingarlóða til lengri tíma, tryggja greinargóðar rauntímaupplýsingar um húsnæðismarkaðinn og stuðla að vistvænni mannvirkjagerð og samdrætti í losun frá byggingariðnaði. Þetta er margslungið verkefni, það er rétt hjá hv. þingmanni, og tekur sinn tíma. Og að lokum á að endurskoða regluverk og innleiða í auknum mæli stafræna stjórnsýslu í skipulags- og byggingarmálum í því skyni að lækka byggingarkostnað án þess að það sé gert á kostnað gæða eða algildrar hönnunar. Það eru mikil tækifæri fólgin í að einfalda regluverkið í skipulags- og byggingarmálum. Það er rétt sem hérna hefur komið fram, að á árinu 2016 var almenna íbúðakerfið sett á fót. Þar hefur verið úthlutað 18 milljörðum og reyndar hafa verið þar tæplega 3.000 íbúðir. Leigufélagið Bríet tók til starfa 2019 og er óhagnaðardrifið húsnæðisfélag að norrænni fyrirmynd. Bríet á nú og rekur 210 íbúðir í 38 sveitarfélögum. Í lok árs 2020 var byrjað að veita hlutdeildarlán sem við þekkjum að eru fyrir tekjulága fyrstu kaupendur. Þar hafa verið um tæplega 600 umsóknir samþykktar og rúmlega 300 lán afgreidd, þannig að ýmislegt hefur verið gert. En það þarf að gera meira, ég er sammála hv. þingmanni um það.
Virðulegur forseti. Húsnæðismál eru almennt á könnu sveitarfélaga og þau þurfa virkilega að gyrða sig í brók og úthluta lóðum sem eru ekki of dýrar og passa upp á að framkvæmdir verði ekki tafðar með skrifræði. Þetta þarf að eiga sér stað án tafar. Skipuleggja þarf ný hverfi til uppbyggingar, ekki hvað síst á höfuðborgarsvæðinu þar sem eftirspurnin er mest. Ríkið verður að styðja við svona aðgerðir á allan þann hátt sem því er kleift, því að það er sannkallað neyðarástand á húsnæðismarkaði og ríkið getur ekki firrt sig ábyrgð á því. Eins og alltaf kemur skortur verst niður á þeim sem minnst hafa á milli handanna. Það á einnig við um skort á húsnæðismarkaði þegar verðhækkanir fara upp úr öllu valdi eins og nú er raunin. Yfirboð eru ekki undantekning heldur reglan á húsnæðismarkaði í dag. Það er hreinlega slegist um hverja eign og allt of margir um hituna. Þessi staða er engum til góðs nema þá kannski fjárfestum, því að nú sjá margir hagnaðarvon í því að eiga húsnæði. Ég veit persónulega um nokkur dæmi þess á undanförnum vikum að eignir hafi verið borgaðar á borðið. Hvaðan þeir peningar koma veit ég ekki. En hitt veit ég að slíkt er ekki á færi venjulegs fólks sem er að reyna að koma sér og sínum þaki yfir höfuðið. Þetta er reyndar kallað seljendamarkaður og vissulega fá seljendur gott verð fyrir sínar eignir, en þeir eiga þá samt flestir eftir að kaupa eign og eru þá um leið lentir hinum megin við borðið. Þannig að yfir það heila hagnast enginn á þessu ástandi. Það tapa allir. Þó að það sé hlutverk sveitarstjórna að úthluta lóðum og þó að verið sé að byggja meira upp núna en mörg undanfarin ár í Reykjavík var uppbygging íbúða á viðráðanlegu verði trössuð í allt of mörg ár í höfuðborginni sem og fleiri sveitarfélögum, þannig að meiri uppbygging segir því miður ekki alla söguna. Sem betur fer eru framfarir, en staðreyndin er engu að síður sú að uppbyggingin er allt of hæg og alls ekki næg. Það vantar meira en 15.000 íbúðir á höfuðborgarsvæðinu nú þegar, nokkur hundruð íbúðir eru eins og dropi í hafið í því ástandi. Nú þarf að skipuleggja ný hverfi, t.d. í Keldnaholti og byggja nýtt Breiðholt með hraði. Þetta átti að vera komið af stað fyrir löngu, en betra er seint en aldrei. Það þarf að byrja á þessu strax í dag.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem hér fer fram. Séreignarstefnan á húsnæðismarkaði er einn af hornsteinum Sjálfstæðisflokksins. Eignamyndun tekjulægri hópa samanstendur af lífeyrisréttindum og verðmæti eigin húsnæðis. Fólk kýs að eiga þak yfir höfuðið og það sækist eftir fjárhagslegu sjálfstæði. Þess vegna höfum við Sjálfstæðismenn lagt áherslu á það að auðvelda fólki fyrstu kaup. Við höfum gert fyrstu kaupendum kleift að nýta séreignarsparnað skattfrjálst til fasteignakaupa og brúuðum bilið fyrir tekju- og eignaminni einstaklinga til fyrstu kaupa með hlutdeildarlánum. Virðulegur forseti. Að afnema stimpilgjöld af fullu væri gæfuspor fyrir þessa hópa. Við viljum tryggja öllum þak yfir höfuðið með öflugu félagslegu húsnæðiskerfi. Almennu íbúðirnar eru byggðar með stofnframlögum ríkis og sveitarfélaga og við bættum húsnæðisöryggi efnaminni fjölskyldna, einstaklinga og ungs fólks. Frá því að lög um almennar íbúðir tóku gildi árið 2016 hafa rúmlega 1.000 íbúðir verið teknar í notkun og tæplega 2.000 íbúðir eru til viðbótar í byggingu. Fjárfesting í þessu nýja húsnæðiskerfi nemur 93 milljörðum kr. Þegar allar íbúðirnar verða komnar í notkun verða um 10.000 Íslendingar í félagslegu húsnæði sem ekki áttu rétt á því áður. Það skiptir máli að húsnæðismarkaðurinn sé í góðu jafnvægi. Tryggja þarf nægt framboð húsnæðis og hraða uppbyggingu til að mæta mikilli þörf og tryggja jafnvægi á markaðinum. Virðulegi forseti. Frá því að Sjálfstæðisflokkurinn kom inn í ríkisstjórn árið 2013 hefur stuðningur við fyrstu kaupendur og efnaminni í landinu stóraukist.
Forseti. Hver er staðan? Eða réttara sagt: Hver var staðan? HMS hefur metið það svo að byggja þyrfti 27.000 íbúðir fram til ársins 2030. Þetta hefur hækkað nýlega en þetta var það sem lá fyrir miðað við það sem er verið að gera núna. Það þurfti að byggja 3.500 íbúðir á ári næstu tíu árin eða svo til þess að mæta viðvarandi óuppfylltri íbúðaþörf. Greining Íbúðalánasjóðs sagði áður að þörf væri fyrir að meðaltali 1.830 íbúðir á ári hverju, eins og staðan var þá. Þetta er einmitt staðan sem sveitarfélögin þurfa að miða við í sínum áætlunum. Þetta eru einfaldlega staðreyndir málsins, viðvarandi óuppfyllt íbúðaþörf og byggja þarf 3.500 íbúðir á ári til að vinna hana upp, og meira samkvæmt nýjustu greiningum. Í Reykjavíkurborg býr um þriðjungur landsmanna, annar þriðjungur annars staðar á höfuðborgarsvæðinu og svo enn annar þriðjungur utan höfuðborgarsvæðisins. Það mætti því miða við að þriðjungur nýrra íbúða verði byggður í Reykjavík, þriðjungur í nágrenni Reykjavíkur og þriðjungur þar fyrir utan. Enn önnur staðreynd er sú að á síðasta ári voru 48,5% nýrra íbúða byggð í Reykjavík, 54% árið 2020 og 44% árið 2019. Það þýðir einfaldlega fyrir alla þá sem vilja gagnrýna skort á húsnæði og byggja á staðreyndum á sama tíma að Reykjavíkurborg er síðasta sveitarfélagið sem hægt er að gagnrýna í þeim málum hvað varðar íbúðamagn. Enn fremur með tilliti til félagslegs húsnæðis er í áætlunum Reykjavíkurborgar gert ráð fyrir að 25% allra íbúða verði byggð á vegum húsnæðisfélaga sem eru ekki rekin í ágóðaskyni. Það bætist enn við sú staðreynd að 76% af félagslegum leiguíbúðum á höfuðborgarsvæðinu eru í eigu eða umsjá Reykjavíkurborgar samkvæmt grein Kjarnans. Ég fer aðeins nánar út í tölfræði félagslegra íbúða í seinni ræðu minni í þessari umræðu en nákvæmt svar um fjölda félagslegra íbúða barst eftir fyrirspurn mína árið 2017. En því miður er ekki komið svar við nýrri fyrirspurn minni um þróun síðan þá.
Virðulegi forseti. Hlutverk hins opinbera í húsnæðismálum er að tryggja húsnæðisöryggi allra, stuðla að nægu framboði á húsnæði sem mætir ólíkum þörfum íbúanna, efnum og aðstæðum til og að veita fjárhagslegan stuðning þeim sem þess þurfa. Þetta er í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna þar sem húsnæðisöryggi telst til grundvallarmannréttinda. Ég vil þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir yfirferðina á þeim stefnumótandi aðgerðum sem stjórnvöld hafa ráðist í og eru á takteinunum. Stefna stjórnvalda í húsnæðismálum er skýr; að auka fjárframlög í almenna íbúðakerfið og auka hlut félagslegs húsnæðis og leiguhúsnæðis. Í innleiðingu tillagna átakshóps um húsnæðismál, í samráði við aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélög um endurskoðun ákvæða húsaleigulaga, er markmiðið, með leyfi forseta: „Að bæta réttarstöðu leigjenda og að tryggja heimildir í skipulagslögum til að gera kröfur um að allt að 25% af byggingarmagni samkvæmt nýju deiliskipulagi skuli vera fyrir almennar íbúðir, félagslegar íbúðir eða aðrar leiguíbúðir, hvort sem eigandi lands er sveitarfélag, ríki eða einkaaðili.“ Þessi stefna nær vel utan um það sem talað var um hér í dag og nær ekki síst utan um þau sem eru hvað jaðarsettust á húsnæðismarkaði, en það eru leigjendur. Tímabundnar aðgerðir opinberra aðila vegna Covid-19 juku eftirspurn eftir húsnæði í ljósi sögulega lágra vaxta í kjölfar vaxtalækkana. Það var aðgerð sem hjálpaði jú mörgum fyrstu kaupendum inn á húsnæðismarkaðinn en það breytir því ekki að hér þarf fleiri íbúðir. Mat Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sýndi að óuppfyllt íbúðaþörf árið 2021 yrði um 4.450 íbúðir, en fólksfjölgun var 31% umfram spár, svo þörfin er líklega um 800 íbúðum meiri. Til þess bæði að halda í við þessa fjölgun íbúa en jafnframt til að draga úr óhóflegum verðhækkunum fasteigna með auknu framboði mun hið opinbera þurfa að halda áfram að byggja upp félagslegt húsnæði, byggja upp almennar íbúðir og leiguíbúðir og mæta þessum aðkallandi þörfum samfélagsins.
Virðulegur forseti. Þegar skoðað er hlutfall félagslegs leiguhúsnæðis kemur margt athyglisvert í ljós. Í grein í Kjarnanum, sem birtist 25. nóvember síðastliðinn, kemur í ljós að tæplega 80% félagslegra íbúða á höfuðborgarsvæðinu eru í Reykjavík. Í Reykjavík eru rúmlega 20 félagslegar íbúðir á hverja 1.000 íbúa. Í Kópavogi eru þær rúmlega 11, í Hafnarfirði eru þær í kringum tíu, Mosfellsbær skartar sínum fjórum og Seltjarnarnes rekur síðan lestina með þrjár íbúðir á hverja 1.000 íbúa. Reykjanesbær er með u.þ.b. 230 félagslegar íbúðir á sínum snærum og það gerir þá rúmlega 11 íbúðir á hverja 1.000 íbúa. Þessar tölur stinga í augun og það er augljóst að sveitarfélögin taka þetta hlutverk sitt, að veita tekjulágu fólki húsaskjól, misalvarlega. Fyrir hverja íbúð sem sveitarfélag setur á markaðinn sem félagslega íbúð minnkar þörfin samsvarandi á almenna markaðnum. Það að Reykjavíkurborg skuli vera með 78% félagslegs húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu, verandi með sirka 55% af heildarfjölda höfuðborgarsvæðisins, sýnir svo ekki verður um villst að önnur sveitarfélög þurfa að gyrða sig í brók og sinna þessum málaflokki af einhverri alvöru. Mig langar til að velta því upp hér hvort ekki sé kominn tími til að setja einhverjar lágmarkskvaðir á sveitarfélögin svo að þau sinni þessum málaflokki þannig að sómi sé að. Lágtekjufólk fær ekki félagslega íbúð þrátt fyrir að uppfylla öll skilyrði og þarf því að leita eftir úrlausn á hinum almenna leigumarkaði eða þá að leita inn í önnur kerfi sem eru stútfull fyrir. Með því að laga þetta, virðulegur forseti, myndum við bæta stöðuna talsvert á eftirspurnarhliðinni.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Auðvitað hefur það ekki farið fram hjá neinum núna um langa hríð ástandið sem er á húsnæðismarkaði hér á landi. Það er ekki bara, því miður, sá hópur sem hér er rætt um og þau félagslegu húsnæðiskerfi sem formuð hafi verið í því samhengi. Við erum í þeirri stöðu að lóðaframboð er allt of lítið. Sumir halda því fram að lóðir eigi að vera hilluvara, aðrir að lóðir eigi að vera sú munaðarvara sem víða er nú um stundir. Það hefur þó verið þannig að ef við horfum t.d. á Bjarg íbúðafélag, þá eru þar 1.300 íbúðir, annaðhvort fullkláraðar, komnar í leigu eða í farvegi. Bríet er með einhver hundruð. Ég er ekki með tölurnar á hreinu en mér sýnist á öllu að þessi félög hafi þrátt fyrir allt haft greiðast aðgengi að úthlutun nýrra lóða frá sveitarfélögum undanfarin ár. Ég er ekki að draga úr þeim vandamálum sem þarna eru til staðar en ég held að við séum að gleyma hópum sem eru sitt hvorum megin við þann hóp sem nýtur þessarar þjónustu. Annars vegar þeir sem fá ekki þessa fyrirgreiðslu, eru skráðir á vanskilaskrá eða hvað það kann að vera, sem þrengir mjög tækifæri til að koma sér inn í hverslags húsnæði og hins vegar er það millitekjuhópurinn sem á sennilega erfiðast um vik þrátt fyrir allt í dag við að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Hópurinn sem er að sækja í hinn almenna íbúðamarkað og er ofurseldur því að framboðið er allt of lítið og ástæða þessa litla framboðs er takmarkað lóðaframboð. Það vantar ekki fyrirgreiðslu hvað fjármögnun varðar. Það vantar ekki vinnufúsar hendur að byggja upp. Það vantar lóðir. Á meðan við tölum ekki um kjarnaatriðið, kjarnavandamálið [[Forseti hringir.]]er hætt við að við komumst ekki mikið áfram.
Herra forseti. Jafnaðarmenn hér á landi hafa barist fyrir félagslegu húsnæðiskerfi við hlið verkalýðshreyfingarinnar. Hinum norrænu ríkjunum hefur tekist betur upp í þeim efnum en okkur þar sem félagslegt húsnæðiskerfi hefur staðið sterkt í meira en 100 ár. Við erum nú í þeirri stöðu árið 2022 að þurfa að byggja upp félagslegt íbúðakerfi eftir að það var lagt niður á sínum tíma. Því mótmæltu jafnaðarmenn harðlega og skemmst er að minnast lengstu ræðu sem haldin hefur verið úr þessum ræðustól sem fyrrverandi forsætisráðherra og formaður Samfylkingarinnar, Jóhanna Sigurðardóttir, flutti vorið 1998 til að mótmæla eyðileggingu Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins á félagslega húsnæðiskerfinu. Húsnæðisöryggi er ein af undirstöðum velferðar. Velferð barna á ótryggum leigumarkaði er undir þegar fjölskyldur í húsnæðisvanda þurfi að flytja oft á milli skólahverfa. Samfylkingin – Jafnaðarmannaflokkur Íslands leggur áherslu á að stjórnvöld setji fram tölusett og fjármögnuð langtímamarkmið í uppbyggingu félagslegs húsnæðiskerfis og markmiðin verði sett í samráði við sveitarfélög, stéttarfélög og húsnæðisfélög sem rekin eru án hagnaðarsjónarmiða. Mikill skortur er á félagslegu húsnæði um land allt. Áætlanir ríkisins og sveitarfélaga verða að vinna saman. Stjórnvöld verða að sammælast um að stórauka framboð á húsnæði fyrir tekju- og efnalitlar fjölskyldur. Lágtekjufólk hefur ekki efni á að kaupa húsnæði og leiga á almennum markaði er mjög há, t.d. sýna leigukannanir að 70% öryrkja greiða yfir 30% ráðstöfunartekna sinna í leigu. Af þeim hópi greiðir um þriðjungur meira en helming ráðstöfunartekna sinna í leigu. Reykjavíkurborg stendur sig áberandi best í uppbyggingu félagslegra íbúða eins og fram hefur komið fyrr í þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Við ræðum framtíð félagslegs húsnæðis á Íslandi. Við horfum upp á það viðvarandi vandamál að framboð húsnæðis er af skornum skammti hér á landi. Þetta hefur vissulega áhrif á framtíð félagslegs húsnæðis sem og eigið húsnæði. Eftirspurnin vex ár hvert en framboðið mætir henni ekki. Þessi vandi skrifast á hina ýmsu fasa stjórnsýslunnar en við verðum að horfa til þeirra sem úthluta lóðunum og skipuleggja byggð. Nauðsynlegt er að skilgreina ábyrgð sveitarfélaganna þegar kemur að því að tryggja framboð félagslegs húsnæðis sem og annars húsnæðis. Það liggur fyrir að sveitarfélögin þurfa að tryggja að byggt verði nóg þannig að framboð á húsnæði, og þá líka félagslegu húsnæði, verði nægjanlegt. Sveitarfélögin mega ekki vera dragbítur í baráttunni við húsnæðisvandann. Í þessu samhengi má taka Reykjavíkurborg sem dæmi. Meiri hluti borgarstjórnar hefur lýst því yfir að 1.000 íbúðum verði úthlutað í ár þegar þörfin er rúmlega 4.000. Það er ekki erfitt að sjá að þarna þarf að spýta í lófana ef stefnan er að bæta húsnæðismarkaðinn og stuðla að betri framtíð hans í heild. Mikilvægt er að sporna við mögulegri pattstöðu og við þurfum að tryggja framboðið og dreifa því þvert yfir landið en einnig gætum við horft til frekari útvíkkunar á hlutdeildarlánunum sem komið var á fót fyrir tilstilli Framsóknar og á okkar vakt á síðasta kjörtímabili. Það er greinilegt að mörg verkefni eru á höndum stjórnvalda í þessum efnum. Þessi verkefni eru aðkallandi. Við þurfum öll að leggja hönd á plóg til að tryggja framtíð félagslegs húsnæðis á Íslandi og fyrsta skrefið er að tryggja nægjanlegt framboð.
Virðulegi forseti. Ég endaði fyrri ræðu mína á að segja að varlega áætlað vantaði um 15.000 íbúðir og það gefur augaleið að stærstur hluti þeirra er á höfuðborgarsvæðinu. Á heimasíðu Reykjavíkurborgar stendur, með leyfi forseta: „Mesta uppbyggingarskeið borgarinnar heldur áfram en á síðasta ári voru samþykkt byggingaráform fyrir 1.285 nýjar íbúðir í Reykjavík […] Á árinu 2021 hófst bygging á 1.065 nýjum íbúðum sem skiptast þannig að 993 voru í fjölbýli, 40 í raðhúsum, 12 í tvíbýli og 20 í einbýli. Tölurnar eru byggðar á útgefnum byggingarleyfum.“ 1.285 íbúðir eru um 8% af þörfinni þannig að betur má ef duga skal. Þörfin er mun meiri en þetta. Samkvæmt skýrslu Íbúðalánasjóðs frá 2019 kemur fram að þörfin á nýjum íbúðum séu um 1.800 á ári. Af hverju hefur uppbyggingin ekki verið meiri í fleiri ár og af hverju, eftir 20% aukningu, er hún samt ekki nema 70% af því sem hún hefði þurft að vera á hverju ári mörg undanfarin ár? Það hefði verið hægt að komast hjá þessum vanda ef öðruvísi hefði verið haldið á málum, ekki hvað síst hjá stærsta sveitarfélagi landsins. Hvað varðar uppbyggingu félagslegs húsnæðis þá gildir það sama á því sviði. Þar er skortur. Það þarf klárlega að byggja félagslegar íbúðir til að svara þörfum þeirra sem þurfa félagsleg úrræði en félagslegt húsnæði er ekki lausn á þeim framboðsskorti sem þegar er staðreynd og mun vera viðvarandi til næstu ára komi ekki til stórtækra framkvæmda strax á þessu vori. Við verðum að varast þá hugsun að félagslegt húsnæði sé lausn á framboðsvandanum af því að ekki séu til nægar eignir á markaði til þess að anna eftirspurn. Það þarf að stórefla uppbyggingu félagslegra íbúða en einnig og ekki síður þarf að auka framboð eigna á viðráðanlegu verði sem ekki eru í dýrum turnblokkum í 101. Öðruvísi lagast þetta ástand ekki í fyrirsjáanlegri framtíð. Staðan á húsnæðismarkaði hefur sjaldan verið verri en nú og þessi uppbygging þarf að hefjast strax í vor. Við [[Forseti hringir.]]verðum að byggja nýtt Breiðholt og ríkið verður að koma að þessari vinnu í samvinnu við sveitarfélögin.
Virðulegur forseti. Enn og aftur ræðum við hér stöðuna á húsnæðismarkaðnum og það er af ástæðu. Einhverra hluta vegna virðist okkur á Íslandi aldrei hafa tekist að halda einhverju jafnvægi á fasteignamarkaðnum. Þess vegna þekkjum við vel fyrirsagnir eins og „Aukin þensla á fasteignamarkaði á næstunni“, „Mikill hiti á fasteignamarkaði“ og „Þensla á húsnæðismarkaði var fyrirséð“. Allt eru þetta þó fyrirsagnir frá árunum 2004, 20555 og 2008 en gætu jafnframt verið frá deginum í dag. Hæstv. ráðherra kom inn á það að loksins líti út fyrir að við fáum rauntímaupplýsingar um stöðuna á fasteignamarkaðnum. Þetta er auðvitað algjört lykilatriði, eitthvað sem kallað hefur verið eftir í yfir áratug. Ég hygg að hæstv. ráðherra, nú sem innviðaráðherra, sé einmitt einn af lyklunum að því að við reynum að koma í veg fyrir stöðuga sveiflu á þessum markaði. Hér ætlum við að ræða sérstaklega félagslegt húsnæði sem skiptir jú vissulega máli. Það virðist samt vera svo í gegnum tíðina að þær aðgerðir sem gripið hefur verið til af hálfu stjórnvalda til að koma til móts við þá sem verst eru settir hafa oft og tíðum haft þau áhrif að þær valda enn frekari sveiflu eða þenslu á húsnæðismarkaði og bitna þá auðvitað langmest á þeim sem höllustum fæti standa. Lykilatriðið hér hlýtur því að vera aukið og stöðugt framboð lóða og fjölbreytt húsnæðis. Það er eina leiðin til að við náum raunverulegum árangri til lengri tíma í þessum efnum. Þá vil ég líka nýta tækifærið til að brýna hæstv. ráðherra því að í skýrslu frá OECD frá árinu 2020 voru gerðar 316 úrbótatillögur á regluverki í byggingariðnaði. Að hve miklu leyti hefur þessum tillögum verið fylgt eftir?
Forseti. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni þá er þriðjungur af landsmönnum í Reykjavík en þrátt fyrir það voru 48% nýrra íbúða byggð í Reykjavík á síðasta ári, 54% árið þar áður og 44% árið 2019. Það þýðir einfaldlega að ef afgangurinn af höfuðborgarsvæðinu og landinu hefði verið að byggja sitt hlutfall af íbúðum hefðum við náð að uppfylla þá íbúðaþörf sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sagði að þyrfti, þ.e. 3.500 íbúðir. Í lok síðasta árs komu hins vegar fram nýjar tölur frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun um að þörfin væri enn meiri. Sveitarfélög munu þurfa að uppfæra tölur um hversu margar íbúðir þarf að byggja á næstu árum. Nauðsynlega, það lá í loftinu. Hér hefur verið talað um að stefna Reykjavíkur sé einmitt að byggja 1.000 íbúðir, þ.e. að lágmarki 1.000, og samkvæmt gömlu áætlununum var það nóg til að uppfylla þá íbúðaþörf sem var til staðar samkvæmt áætlunum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Það var einfaldlega samkvæmt forskrift stjórnvalda, ríkisins, um það hver íbúðaþörfin væri, hvernig húsnæðisáætlun var gerð. Þegar Húsnæðis- og mannvirkjastofnun er búin að uppfæra þá áætlun þurfa sveitarfélögin tvímælalaust að taka við. Það kostar líka að byggja of mikið. Það er líka erfitt, það veldur verðhjöðnun. Það er rosalega erfitt fyrir fólk sem hefur skuldsett sig upp í rjáfur á undanförnum árum. Ef íbúðaverð fellur lendum við í sama ástandi og var hér eftir hrun, þ.e. að skuldir verða miklu hærri en andvirði íbúða. Það er líka vandamál. Það er erfitt að ná jafnvægi í þessu og staðan er þannig núna að Reykjavík hefur sinnt sínu hlutverki og rúmlega það og er líka með rúmlega 48% af öllu félagslegu húsnæði á landinu.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka það fram að ég tek undir með málshefjanda og öðrum hv. þingmönnum varðandi það að vandinn á húsnæðismarkaði er aðkallandi og krefst aðgerða, en ég vil aftur að halda því til haga að um 30% af nýbyggingum á síðasta kjörtímabili voru á vegum hins opinbera til þess einmitt að anna eftirspurn eftir nýju húsnæði. En betur má ef duga skal og það er ljóst að til að bregðast við hreinlega skorti á húsnæði mun þurfa áframhaldandi skýrar aðgerðir stjórnvalda. En það er líka þörf á byggingu húsnæðis umfram það sem hið opinbera getur staðið fyrir. Ef við lítum til Norðurlanda þá sjáum við að það eru töluvert ólíkar áherslur þegar kemur að húsnæðismarkaðnum. Svíþjóð hefur til að mynda sterka kjarasamninga um húsaleigu og Danmörk hefur byggt upp sterkan grunn leigufélaga án hagnaðarsjónarmiða. Á meðan má segja að húsnæðismarkaður á Íslandi og í Noregi byggi að mörgu leyti á þeirri sögulegu staðreynd að flestir kaupa sér húsnæði. Húsnæðiskerfið þarf að bregðast við breyttum aðstæðum og vernda þann hóp sem er líklegur til að finna fyrir afleiðingum íþyngjandi húsnæðiskostnaðar, bæði á eigna- og leigumarkaði. Vissulega búa um 75% á íslenskum húsnæðismarkaði í eigin húsnæði en við þurfum að gæta sérstaklega að þeim hópi sem er á leigumarkaði og byggja undir fjölbreyttari úrræði á húsnæðismarkaði. Við þurfum að miða við að fólk greiði ekki meira en 25% af tekjum sínum í húsnæðiskostnað og hafi raunverulegt val milli leigu, eignar eða búseturéttar. Ég styð heils hugar að við skoðum frekari uppbyggingu á óhagnaðardrifnum búsetuúrræðum því að það er líklegt til að hafa áhrif á leigu á almennum markaði. Þetta er auðvitað í grunninn skipulagsmál. Það þarf að móta sýn til framtíðar og vonandi kemur hæstv. innviðaráðherra í lokaorðum sínum betur inn á áætlanir ráðuneytis hans.
Virðulegur forseti. Í kjarasamningunum á almenna vinnumarkaðnum á árinu 2015 var samið um að ríkið myndi leggja til stofnframlög fyrir 2.300 íbúðum á næstu fjórum árum. Sú fyrirætlan náðist ekki, m.a. vegna þess að ekki virtist vera mikill áhugi á rekstri óhagnaðardrifins leigufélags. Niðurstaðan varð að lokum sú að heildarsamtökin á vinnumarkaði, ASÍ og BSRB, stofnuðu leigufélagið Bjarg íbúðafélag, sem hafði þann tilgang að byggja og leigja íbúðir fyrir tekjulægri félagsmenn. Með því að leggja til svokölluð stofnframlög tekst að bjóða leigu sem er talsvert undir markaðsleigu. Það eru fleiri óhagnaðardrifin leigufélög en Bjarg sem eru að sinna þessum málaflokki, svo sem Byggingafélag námsmanna og félag eins og Brynja – hússjóður, sem byggir leiguíbúðir fyrir öryrkja. Frá því að Bjarg var stofnað hafa 552 íbúðir verið afhentar leigutökum, 348 íbúðir eru í hönnunarferli og/eða byggingu og 235 eru í undirbúningi. Það hefur komið í ljós að þörfin fyrir félag eins og Bjarg var svo sannarlega til staðar. Því má halda fram að þessi starfsemi sé hluti af hinu félagslega húsnæðiskerfi. Þá má einnig telja svokölluð hlutdeildarlán til félagslega húsnæðiskerfisins, en þau hafa hjálpað mörgum ungum kaupandanum til að eignast sína fyrstu íbúð. Staðan er hins vegar sú að þau þarf að hækka þar sem íbúðaverð hefur hækkað gífurlega og lánaviðmið hafa ekki náð að fylgja eftir þeim verðhækkunum. Virðulegur forseti. Það er hægt að styrkja öll þessi kerfi og það myndi auka framboð á húsnæðismarkaði og styðja við og styrkja ungt fólk enn frekar til að komast í öruggt húsaskjól.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þingmaður sagði í ræðunni á undan er varðar mikilvægi og nauðsyn þess að hér sé til staðar leigufélag sem hefur það að sérstöku markmiði að ná leiguverði niður samanborið við hinn almenna markað. Það eru auðvitað ívilnandi þættir sem tryggja að leigufélagið geti það. En það sem skiptir mestu máli, að ég held, fyrir okkur til lengri tíma litið er að finna leiðir til að lækka kostnað við húsnæði heilt yfir. Á meðan skortur á lóðum er jafn mikill og hann er og hefur verið þá er ekki líklegt að jafnvægi myndist hvað verð varðar. Ég hef ekki áhyggjur af tímabundinni leiðréttingu, sé til komið yfirskot hvað verð fasteigna varðar þá mun það jafna sig yfir lengri tíma. Við þurfum að komast á þann stað að hægt sé að byggja þannig á svæðum sem bjóða upp á hagkvæma uppbyggingu, ekki bara á þéttingarreitum þar sem hver fermetri er rándýr. Við þurfum að komast á þann stað að félög eins og hér hafa verið nefnd, óhagnaðardrifin og þau sem eru formuð af stéttarfélögum og fleiri sem hafa það að markmiði að bjóða upp á eins lága leigu og kostur er, komist áfram með sín verkefni. En við megum ekki gleyma þeim stóra hópi sem er og verður á hinum almenna íbúðamarkaði. Sá markaður er allur í rúst í augnablikinu. Það vantar gríðarlega mikið af lóðum inn á þann markað. Á meðan það framboð er ekki til staðar leysist ekki vandamálið. Það er bara þannig. Ég held að það væri umræðunni til bóta ef það atriði væri fremst í röðinni hvað þau vandamál varðar sem nauðsynlegt er að tækla um leið og við leitum leiða til að lækka [[Forseti hringir.]]byggingarkostnað með einföldun regluverks og opnun á hagkvæmari íbúðir án þess að gefið sé um of eftir hvað gæði varðar.
Frú forseti. Það er nú merkilegur fjandi að hér skuli þingmenn koma trekk í trekk og vera að reka hornin í Reykjavíkurborg sem hefur samkvæmt öllum tölum staðið sig langbest meðal sveitarfélaga í landinu. Samanburðurinn er að vísu tekinn af sveitarfélögum hérna í kring sem hafa staðið sig snautlega. En mér rennur reyndar blóðið til skyldunnar og vil nefna annað sveitarfélag sem stendur sig líka vel og kemur bara á hælana á Reykjavík og það er Akureyrarbær. Þessi tvö sveitarfélög eiga það sameiginlegt að Sjálfstæðisflokknum hefur verið haldið frá völdum þar í meira en tvö kjörtímabil. Það skyldi þó ekki vera samhengi þar á milli. Fyrir tveimur árum lagði ég fram þingsályktunartillögu um það að skilyrða ákveðin hlutföll á sveitarfélög í landinu þegar kemur að félagslegu húsnæði. Hver veit nema ég taki hana fram aftur eftir þessa umræðu og leggi fram. En mig langar að beina einni spurningu til hæstv. ráðherra í framhaldi af ágætri framsögu hans hérna áðan. Hann talaði um aura í fjármálaáætlun 2023–2026, en það virðist ekki vera mikið svigrúm í núverandi fjármálaáætlun. Þess vegna spyr ég: Með hvaða hætti ætlar ráðherra að koma með fjármuni þar inn? Er hann að tala um að flytja það frá öðrum málaflokkum eða hvernig ætlar hann að gera þetta? Plaggið talar auðvitað fyrir sig og það er ekki að sjá að það sé mikið svigrúm. Það væri því ágætt að fá svar frá hæstv. ráðherra um hvernig hann hyggst gera þetta. Annars þakka ég fyrir ágæta umræðu og bendi ykkur á ágætisplagg sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kallaði eftir á sínum tíma, sem sýnir að staðan eftir sveitarfélögum hérna á höfuðborgarsvæðinu fer algerlega eftir því hverjir eru í stjórn og hverjum er haldið utan stjórnar.
Frú forseti. Varðandi spurningu hv. þm. Loga Einarssonar um fjármálaáætlunina þá erum við nú bara að vinna hana og það skýrist þegar hún verður lögð fram. En það er margt sem bendir til þess að okkur hafi gengið jafnvel betur á síðustu árum en við töldum og vorum þó nokkuð ánægð með. Ég vona að það gangi eftir. Ég vil líka þakka málefnalega umræðu þó að vissulega séu alls konar aðilar sem vilja halda sínu lofti eða kenna einhverju um. Sjáum til, virðulegi forseti. Það sem ég vil segja er að við erum með plan. Ég vil enda mál mitt á því í dag að segja frá því að á næstu dögum hyggst ég skipa stýrihóp til að móta húsnæðisstefnu fyrir Ísland, hina fyrstu, sem unnin verður í víðtæku samráði við hagsmunaaðila víða í þjóðfélaginu og verður húsnæðisstefnan væntanlega lögð fyrir Alþingi til samþykktar í formi þingsályktunartillögu. Ef mín áform ganga eftir verður lagður grundvöllur að því að hér á landi verði hægt að stórauka húsnæðisuppbyggingu á næstu árum og horft til þess að setja markið á að byggðar verði allt að 20.000 íbúðir á næstu fimm árum, þar af 7.000 með beinni eða óbeinni aðkomu hins opinbera í formi fjölbreytts húsnæðisstuðnings eða lagaumhverfis. Við erum með öðrum orðum með plan, við erum með heildaráætlun. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að þeir aðilar sem bera sameiginlega ábyrgð á stöðunni á húsnæðismarkaði eru ekki sammála um ástæður mikilla hækkana á húsnæði á Íslandi. Við heyrðum það hér í dag. Að mínu mati er ljóst að þessi ágreiningur mun ekki skila okkur neitt áfram og veldur óásættanlegri pattstöðu. Nú er tími til að leggja þennan ágreining og þessar skærur til hliðar. Fortíð er fortíð og nú verðum við, ríki, sveitarfélög, aðilar vinnumarkaðarins og byggingariðnaðurinn, að horfa fram á veginn og skapa saman jafnvægi á húsnæðismarkaði. Stofnun nýs innviðaráðuneytis, sem undir heyra húsnæðismál, skipulagsmál og málefni sveitarfélaga, samgöngumál og byggðamál, er mikilvægur þáttur í því að ná nauðsynlegri yfirsýn til að hægt sé að taka markviss skref til að ná jafnvægi. Það er hins vegar ljóst að allir þeir sem að húsnæðismálunum koma þurfa að leggja sitt af mörkum í þeirri vinnu sem fram undan er. Og já, við erum með framtíðarsýn, við erum með plan og það skýrist.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks fyrir árin 2022–2025. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er mælt fyrir um gerð aðgerðaáætlunar í málaflokknum og er þetta sú fyrsta sem eingöngu snýr að málefnum hinsegin fólks. Á undanförnum árum, frú forseti, hefur ýmislegt verið gert til að bæta stöðu og réttindi hinsegin fólks og í sögulegu samhengi getum við rifjað upp ýmsa áfanga í þeim efnum, til að mynda hjúskaparlög fyrir öll óháð kynhneigð sem tóku gildi fyrir tólf árum, lög um réttarstöðu trans fólks, sem voru samþykkt tveimur árum síðar, en þar var stigið skref í þá átt að tryggja mikilvæg mannréttindi trans fólks. Ég get rifjað upp lög um kynrænt sjálfræði sem voru samþykkt 2019 og í lok árs 2020 voru samþykkt þrjú lagafrumvörp sem tengjast þeim lögum þar sem aldursviðmið þeirra sem breytt geta kynskráningu í samræmi við kynvitund lækkaði úr 18 árum í 15, réttur barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni til líkamlegrar friðhelgi var tryggður og einnig voru samþykkt lög um breytingar á ýmsum lögum til að tryggja að lagaleg réttindi fólks með kynhlutlausa skráningu og annars trans fólks. Þessi þingsályktunartillaga er byggð upp af 19 af verkefnum sem er ætlað að skilgreina stefnu stjórnvalda og lýsa tilteknum brýnum verkefnum sem miða að því að bæta stöðu og réttindi hinsegin fólks í samfélaginu. Ábyrgð á þeim er á hendi tíu ráðuneyta. Öll þessi verkefni eru tengd við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun á sama hátt og aðgerðir í framkvæmdaáætlun um jafnréttismál. Skrifstofa jafnréttismála í forsætisráðuneytinu hafði yfirumsjón með gerð þessarar áætlunar og kallað var eftir hugmyndum og athugasemdum við áætlunina á vinnslustigi, það var haft samráð við jafnréttisfulltrúa allra ráðuneyta og leitað eftir athugasemdum hjá sérfræðingum. Einnig var haft samráð við hagsmunasamtök hinsegin fólks sem skipuðu vinnuhóp sem fundaði með sérfræðingum ráðuneytisins við gerð aðgerðaáætlunarinnar. Þingsályktunartillagan var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda 8. janúar til 8. febrúar síðastliðinn. Það bárust 17 umsagnir og farið var yfir þær og tekið tillit til sumra þeirra, m.a. var eftir það samráð bætt inn aðgerð sem varðar setningu reglugerðar um heilbrigðisþjónustu fyrir trans börn og ungmenni og þannig verður hlutverk teymis barna- og unglingageðdeildar um kynvitund skýrt betur með því að skilgreina þá þjónustu sem teyminu ber að veita þeim sem til þess leita. Þá var líka bætt inn aðgerð um breytingar á reglugerð um blóðgjafir þar sem markmiðið er að afnema mismunun blóðgjafa á grundvelli kynhneigðar. Til að tryggja eftirfylgni aðgerðanna verður sett upp mælaborð líkt og gert hefur verið um verkefni í framkvæmdaáætlun um jafnréttismál og áætlun um forvarnir meðal barna gegn kynferðislegu kynbundnu ofbeldi og áreitni en slíkt mælaborð auðveldar eftirfylgni og gerir stöðu aðgerða aðgengilega og skýra. Áratugalöng réttindabarátta hinsegin fólks á Íslandi hefur skilað okkur fram á veg og hér á landi hafa margvíslegar réttarbætur litið dagsins ljós á undanförnum misserum og árum. Ég nefndi áðan löggjöfina um kynrænt sjálfræði sem styrkir ákvörðunarrétt einstaklinga til að skilgreina kyn sitt í samræmi við eigin upplifun og réttarvernd barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. En ég hlýt líka að nefna þá breytingu sem varð að lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, en hétu áður jöfn staða og jafn réttur karla og kvenna, þar sem ekki er eingöngu tekið til karla og kvenna heldur einnig þeirra sem hafa hlutlausa kynskráningu. En þó að við höfum náð ýmsum áfangasigrum, eins og þeim sem ég hef rakið hér að framan, er mikilvægt að slaka ekki á heldur halda áfram og gera betur. Barátta hinsegin fólks eins og önnur jafnréttis- og mannréttindabarátta er í stöðugri mótun og henni lýkur ekki þó að við náum ákveðnum markmiðum. Málaflokkur hinsegin málefna er tiltölulega nýr innan stjórnkerfisins en hefur nú fengið sitt varnarþing hjá skrifstofu jafnréttismála í forsætisráðuneytinu og þar er til staðar þekking og sérfræðingar vinna að margvíslegum skaðabótum í málaflokknum. Töluverð sérfræðiþekking byggðist upp í tengslum við löggjöfina um kynrænt sjálfræði og þá vil ég sérstaklega nefna skýrslu starfshóps um kynrænt sjálfræði og tillögur starfshóps um málefni barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni, sem lögðu í raun og veru þann mikilvæga grunn sem á eftir kom. Frú forseti. Það liggur fyrir að þrátt fyrir breytingar á löggjöf en ekki síður breytingar á viðhorfum fólks í samfélaginu, breytingar á menningu, þá sætir hinsegin fólk enn þá mismunun sem er nauðsynlegt að ræða og leitast við að útrýma. Til að stuðla að málefnalegri umræðu um stöðu hinsegin fólks er fræðsla mikilvæg á öllum stigum og til að koma til móts við þetta lúta mörg verkefnanna í aðgerðaáætluninni að fræðslu og vitundarvakningu um málefni hinsegin fólks. Fjórar aðgerðir snúa beint að fræðslutengdum verkefnum, fræðslu til lögreglu, fræðslu til kjörinna fulltrúa og starfsfólks sveitarfélaga, fræðslu fyrir stjórnendur ríkisins og fræðslu um hinsegin börn í íþrótta-, tómstunda- og æskulýðsstarfi. Það er áhugavert að nefna að það var sérstaklega spurt um nauðsyn á fræðslu fyrir þau sem eru að vinna með börnum, bæði í skólum og tómstundastarfi, á barnaþingi sem haldið var hér fyrir helgi þannig að þetta var ofarlega í hugum þeirra barna sem þar sátu og ræddu mannréttindamál sérstaklega. Enn fremur er lögð áhersla á rannsóknir, kortlagningu og viðhorfskannanir sem tengjast stöðu hinsegin hópa í samfélaginu og þannig snúa alls sex aðgerðir að kortlagningu, úttektum og viðhorfskönnunum sem tengjast hinsegin fólki, stöðu þeirra og réttindum. Þar er um að ræða úttekt á aðgengismálum trans fólks í opinberum rýmum og á vinnustöðum, kannanir á viðhorfum og stöðu hinsegin fólks á vinnumarkaði, sem eru tvær aðgerðir, rannsókn á heimilisofbeldi í hinsegin fjölskyldum með sérstakri áherslu á stöðu hinsegin barna og ungmenna í fjölskyldum og úttekt á líðan hinsegin barna í skólakerfinu en það er margt sem bendir til að þeim hópi hafi ekki verið gefið nægilegt rými í þeim reglubundnum könnunum sem eru framkvæmdar á líðan barna og ungmenna í skólum. Síðast en ekki síst er lagt til að ráðist verði í heildarúttekt og kortlagningu á stöðu og réttindum hinsegin fólks á Íslandi. Setning reglugerða og verklagsreglna ásamt breytingum á lögum og reglugerðum eru viðfangsefni í fimm aðgerðum. Þar er ég að vitna til reglugerðar um heilbrigðisþjónustu, reglugerðarbreytingar tengdar aðgengi trans fólks að opinberum rýmum, breytingu á reglugerð um blóðgjafir. Ein aðgerð mælir fyrir um setningu verklagsreglna teymis Landspítala um kynvitund og breytingar á kyneinkennum og enn fremur er mælt fyrir um breytingar á almennum hegningarlögum sem taki til hatursorðræðu og hatursglæpa. Þetta er mjög mikilvægt mál sem hefur verið rætt á Alþingi. Það er líka ljóst að það er mikil umræða um nákvæmlega þetta mál í hinsegin samfélaginu og full ástæða til að grípa til aðgerða þess vegna, bæði hvað varðar breytingar á löggjöf en ekki síður að vekja umræðu og standa fyrir fræðslu því að þetta virðist vera vandamál sem er vaxandi eftir því sem dæma má af hinni opinberu umræðu. Á alþjóðavettvangi er í aðgerðaáætluninni lögð áhersla á að Ísland standi hér eftir sem hingað til vörð um réttindi hinsegin fólks hvarvetna og leggi áherslu á málaflokkinn í sinni utanríkisstefnu og ég vil nefna það sérstaklega, eins og getið er um í greinargerð, að eitt af þeim málum sem lögð var áhersla á þegar Ísland tók sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna var staða hinsegin fólks. Með þessari aðgerðaáætlun, frú forseti, er stigið stórt skref til að bæta stöðu og réttindi hinsegin fólks. Hún er liður í því að koma Íslandi í fremstu röð í málefnum hinsegin fólks. Það er mikilvægt að við setjum mannréttindi í forgrunn alls þess sem við gerum og þar þurfum við að horfa til stöðu ólíkra hópa því að það að bæta stöðu hinsegin fólks mun ekki eingöngu skipta máli fyrir þann hóp heldur mun það gera samfélagið allt betra. Það er ekki gert ráð fyrir að þessi tillaga hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs en verkefni áætlunarinnar teljast rúmast innan fjárheimilda jafnréttisliða þannig að að sjálfsögðu mun verður kostnaður af einhverjum þessara verkefna en hann ætti að rúmast innan þeirra fjárheimilda sem eru fyrir hendi nú. Frú forseti. Ég ætla ekki að lesa frekar upp úr þessari áætlun. Ég vil bara segja að það skiptir máli að við áttum okkur á því að þessari baráttu, eins og ég sagði hérna áðan, lýkur aldrei. Þessi áætlun er ekki tæmandi svar við öllu því sem við þurfum að gera betur í þessum málaflokki en hins vegar er það mín einlæga sannfæring að hún geti orðið til þess að bæta verulega stöðu hinsegin fólks á Íslandi. Ég legg til að þegar þessari umræðu verður lokið hér á eftir verði tillögunni vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir kynninguna á þessari þingsályktunartillögu sem ber þess ögn merki að hafa verið unnin í miklum flýti, en það kann þó að vera misskilningur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í það að um er að ræða aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks og maður sér þarna leynast inn á milli atriði sem þegar er búið að samþykkja hér á þinginu og líka atriði sem ráðherra hefur beinlínis lýst yfir að vera búin að taka ákvörðun um að afgreiða. Vil ég þar t.d. nefna breytingar á reglugerð um söfnun, meðferð, varðveislu og dreifingu blóðs, sem er 18. töluliður í þingsályktunartillögunni. Fyrir kosningar fór þáverandi heilbrigðisráðherra mikinn í fjölmiðlum og tilkynnti að hún væri búin að taka ákvörðun um að breyta reglugerð þannig að hinsegin fólk gæti gefið blóð. Því var fagnað um borg og bæ en svo virðist sem hún hafi ekki framkvæmt þá reglugerðarbreytingu sem henni var þó í lófa lagið að framkvæma eins og hún tjáði. Ég vil spyrja aðeins út í þetta, hvers vegna þetta er allt í einu komið inn í þessa aðgerðaáætlun. Ég vil líka spyrja út í lið er varðar heilbrigðisþjónustu, tölulið 17, sem snýr að því að skýra betur hlutverk teymis barna- og unglingageðdeildar Landspítala um kynvitund þegar kemur að þjónustu við einstaklinga sem falla undir lögin og hvaða sérfræðiþjónustu sé nauðsynleg að tryggja þeim sem leita eftir þjónustu teymisins. Nú er það svo, frú forseti, að það hafa verið ofboðslegir biðlistar eftir því að komast í transteymið á Landspítala og ég velti fyrir mér hvort við eigum endilega að vera að eyða mikilli orku í að fara í einhvers konar rannsókn á þessu, hvort við eigum ekki frekar að einbeita okkur að því að stytta biðlista til að koma í veg fyrir óafturkræft tjón á börnum.
Frú forseti. Hvað varðar síðara atriðið sem hv. þingmaður nefnir þá er það mat þeirra sem þekkja best til þessarar löggjafar að það sé mjög brýnt að skýra stöðu barna yngri en 16 ára þar sem óskir koma fram um óafturkræfar breytingar á grundvelli undanþáguákvæðisins í 11. gr. laganna og enn fremur að það þurfi að skilgreina betur ráðgjöf um varðveislu kynfruma og frjósemisaðgerðir. Ég get bara tekið undir það með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að taka á þeirri bið sem er eftir þessari þjónustu og þessari aðgerð er ekki ætlaði að gera lítið úr því mikilvæga verkefni. Þar held ég að við hv. þingmaður séum algjörlega sammála. En hvað þetta varðar þá eru þetta ábendingar sem hafa komið fram eftir að lögin eru sett, að það skipti máli að skerpt verði á þessum tilteknu þáttum. Hvað varðar reglugerðina sem hv. þingmaður spyr hér eftir, um blóðgjöf, þá liggur það fyrir að reglugerðinni hefur ekki verið breytt. Boðaðar breytingar voru settar í samráðsgátt. Við það mál bárust töluverðar athugasemdir. Það hefur verið spurt eftir þessum breytingum og það er ástæðan fyrir því að hér er áréttaður vilji núverandi heilbrigðisráðherra til að ljúka þeim breytingum, en það hefur tekið sinn tíma að ljúka samráðsferlinu. Það er ástæðan fyrir því að þessi aðgerð er sérstök aðgerð hér, það er til að árétta þá ætlan hæstv. heilbrigðisráðherra að ljúka þeirri breytingu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir andsvarið. Í þessa aðgerðaáætlun hefur ríkisstjórnin ákveðið að ráðstafa 45 milljónum á fjórum árum. 40 milljónir eiga að fara í framkvæmdasjóð þar sem hægt er að sækja um, 10 milljónum á ári verður úthlutað í sérstök verkefni fyrir hinsegin fólk og 5 milljónir verða settar í kortlagningu á stöðu og réttindum hinsegin fólks á Íslandi. Telur forsætisráðherra þetta vera nóg? Telur forsætisráðherra rétt að setja öll þau verkefni sem þarna eru í hendur alls kyns aðila að fjárfesta í og útfæra án þess að því fylgi nokkurt fjármagn? Og telur forsætisráðherra ekki nauðsynlegt að farið verði í róttækari aðgerðir þegar kemur að hinsegin börnum í skólakerfinu? Það er búið að rannsaka líðan hinsegin barna í skólakerfinu og [[Forseti hringir.]]líðan þeirra er slæm en nú þarf aðgerðir en ekki frekari rannsóknir.
Frú forseti. Það liggur fyrir að ekki er verið að tína til einstaka kostnaðarliði í þessari áætlun. Það liggur að sjálfsögðu fyrir að það að taka þátt í rannsóknum og annað slíkt kostar fjármuni sem eru kannski ekki verulegir, eins og hv. þingmaður þekkir, en gert er ráð fyrir að rúmist innan fjárheimilda ráðuneyta sem vinna samkvæmt rammafjárlögum. Þarna er því í raun verið að leggja til ákveðna forgangsröðun. Ég er ekki að segja að þetta séu háar fjárhæðir, ég er ekki að segja það. Ég er bara að benda á að gert er ráð fyrir því að fræðsla til að mynda, sem öll þessi verkefni eru, er ekki ókeypis en við gerum ráð fyrir að ráðuneytin tryggi þann kostnað af sínum fjárheimildum. Hvað varðar líðan hinsegin barna og ungmenna þá er það rétt að Samtökin '78 hafa tekið þátt í alþjóðlegri könnun fyrir hönd Íslands þar sem þetta kemur fram, að hinsegin nemendum á aldrinum 13–18 ára líði verr en öðrum ungmennum í grunn- og framhaldsskólum. Það sem liggur fyrir og er áhugi á að gera, held ég, hjá hinsegin samfélaginu er að þær kannanir sem við erum að gera reglulega hér á landi innan skólanna taki betur til þessa hóps barna og ungmenna. Ég held að það geti ekki nokkur maður andmælt því að það skiptir miklu máli til þess að við getum tekist á við að bæta þá líðan, til þess að við getum tekist á við það að hinsegin fræðsla nýtist sem best og að kynfræðsla nýtist ekki síður hinsegin börnum og ungmennum en öðrum. Það liggur fyrir að talin er þörf á því að rýna betur í þessar rannsóknir og að við rannsökum með reglubundnum hætti þennan hóp sérstaklega þegar við erum að rannsaka líðan barna og ungmenna almennt í skólum. Ég held að full ástæða sé til þess að breyta því verklagi og breyta því til frambúðar því að hér er ekki verið að tala um einhverja einskiptisaðgerð heldur að við getum fylgst náið með þessu í framtíðinni. Ég held að það skipti verulegu máli.
Virðulegi forseti. Ég hélt kannski, í ljósi þess að hæstv. forsætisráðherra eftirlætur Sjálfstæðisflokknum ríkisfjármálin og Framsóknarflokknum flest þau málefni er varða velferðarkerfið, að nú þegar forsætisráðherra leggur sjálf fram þingmál sem lýtur að mannréttindum og jafnréttismálum sem heyra undir hennar eigin málefnasvið þá fengjum við loksins að sjá afgerandi og vel útfærða aðgerðaáætlun til að bæta réttarstöðu hinsegin fólks á kjörtímabilinu og verja hagsmuni þess á öllum stigum stjórnsýslunnar og á öllum sviðum samfélagsins. En, nei, við sitjum hér uppi með alveg ofboðslega rýrt plagg sem væri kannski réttast að forsætisráðherra tæki aftur inn í ráðuneyti sitt og ynni betur í samráði við samtök hinsegin fólks. Svo væri hægt að fá það hér inn í þingið til dýpri umfjöllunar og samþykkis. Víkjum þá að efnisatriðunum. Samtökin '78 hafa á undanförnum árum kallað eftir aðgerðum í þágu hinsegin umsækjenda um alþjóðlega vernd, sem er gríðarlega jaðarsettur hópur. Nú má vel vera að það sé stefna hæstv. dómsmálaráðherra að þjarma að hælisleitendum og skerða réttindi þeirra. Það má vel vera. En hvernig í ósköpunum dettur hæstv. forsætisráðherra í hug að leggja hérna fram heila aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks þar sem ekki er orði minnst á þennan hóp?
Frú forseti. Það kemur mér á óvart að hv. þingmaður tali með þessum hætti því Samtökin '78, sem eru samtök hinsegin fólks, komu að því verkefni að móta þessa áætlun og satt best að segja leyfi ég mér að segja að samstarf okkar við Samtökin '78 hafi verið einstaklega farsælt þó að hv. þingmaður tali með þessum hætti. Ég vil síðan minna hv. þingmann, því að hv. þingmaður segir að velferðarmál komi ekki inn á borð Vinstri grænna í þessari ríkisstjórn, á að málefni almannatrygginga, öryrkja og aldraðra er líklega stærsta velferðarmálið sem við er að eiga og ég held að ég verði að fá leyfi til að upplýsa hv. þingmann um að þau heyra undir félagsmálaráðuneytið. En síðan er það svo að við erum að sjálfsögðu að vinna sameiginlega að ýmsum þeim velferðarmálum sem undir okkur heyra. Og kem ég þá að orðum hv. þingmanns um þessa áætlun sem hann gerir lítið úr. Þessi áætlun er unnin, eins og ég rakti hér, í ágætu samráði, ekki bara stjórnkerfisins heldur líka við hagsmunasamtök hinsegin fólks fyrst og fremst og tekur á málum sem þau hafa verið að flagga árum saman. Ég nefndi hér hatursorðræðuna, ég nefndi líðan barna og ungmenna, ég nefndi heimilisofbeldi á hinsegin heimilum sem hefur verið mál sem við höfum ekki rætt. Það kann vel að vera að hv. þingmanni finnist þetta allt hin ómerkilegustu mál og þá er það bara hans afstaða. Það er ekki mín afstaða. Ég hef á þessu þingi lagt fram mörg mál sem lúta að réttarstöðu hinsegin fólks, smá og stór, og þau hafa öll þjónað því sama markmiði að tryggja betur réttindi þessa hóps vegna þess að ég trúi því að samfélagið sé betra þannig. Ég ætla hins vegar ekki að láta tala það niður sem hér er sagt í þessari aðgerðaáætlun, að það sé eitthvert plagg um ekkert. Það finnst mér lýsa vanþekkingu á málaflokknum hjá hv. þingmanni.
Virðulegi forseti. Það er kannski til marks um algjört áhugaleysi eða bara einbeitta stefnu hæstv. ríkisstjórnar gagnvart fólki á flótta að hér vék hæstv. forsætisráðherra ekki einu orði að þeim hópi sem fyrirspurn mín fjallaði um. Ég er auðvitað ekki sá eini sem er furðu lostinn yfir því að ekki sé minnst á þennan hóp í þessu plaggi, Samtökin '78, sem hæstv. forsætisráðherra segir að haft hafi verið mikið samráð við við gerð þessarar áætlunar, benda líka á þetta. Reykjavíkurborg bendir á þetta og fleiri eru furðu lostin yfir þessu. Eins vantar náttúrlega alla umfjöllun og meðvitund í þessa aðgerðaáætlun um það sem er kallað „intersectionality“, samtvinnun til að sporna gegn margþættri mismunun, hvort sem horft er til hælisleitenda eða fatlaðs fólks. Það er ofboðslega gamaldags nálgun í þessari aðgerðaáætlun. [[Forseti hringir.]]Þetta eru 40 milljónir á fjórum árum. Það væri gaman að heyra hvort það endurspegli mikilvægi málefna hinsegin fólks í ríkisstjórninni, [[Forseti hringir.]]40–45 milljónir á fjórum árum, 11 milljónir á ári.
Frú forseti. Ég minni á, af því að hv. þingmaður ræðir hér um fjölþætta mismunun, að það er ekki langt síðan við breyttum jafnréttislögunum að mínu frumkvæði hér á Alþingi þar sem inn voru tekin ákvæði um fjölþætta mismunun. Nú hefur til að mynda kærunefnd jafnréttismála fellt sinn fyrsta úrskurð sem byggir á þeim nýju lagaákvæðum. Það kann vel að vera að hv. þingmaður haldi að ekki sé fjallað um þetta í löggjöfinni en það er gert [[Gripið fram í.]]og það er vegna þess frumvarps sem ég lagði hér fram og aðgerðaáætlunin byggir að sjálfsögðu á gildandi löggjöf. Það var rætt um fólk á flótta í aðdraganda þessarar vinnu og þar var töluvert rætt um 37. gr. útlendingalaga þar sem sérstaklega er tekið fyrir að hinsegin umsækjendur um alþjóðlega vernd falli undir þá grein þar sem sérstaklega er fjallað um viðkvæma hópa. Ég vil vitna til þess en hef kannski ekki tíma til þess þar sem klukkan er farin að blikka á mig en um þetta var fjallað í aðdraganda og niðurstaðan var að þetta var ekki inni. [[Forseti hringir.]]En ég ítreka það að ég hef átt óskaplega góð samskipti við Samtökin '78 og ég hvet hv. þingmann til að kynna sér hvernig fjárveitingar til þeirra hafa þróast í minni forsætisráðherratíð. [[Forseti hringir.]]Ég hugsa að það komi honum ánægjulega á óvart.
… fólk á flótta.
Ég bið hv. þingmann að nota ræðupúltið til þess að koma skoðunum sínum á framfæri.
Forseti. Mig langar að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu og um leið fagna ég því að það er verið að ráðast í úrbætur í þessum mikilvæga málaflokki. Hins vegar verð ég að segja að þegar litið er á heildarmyndina gengur þessi aðgerðaáætlun ekki nógu langt. Trans fólk er t.d. í meiri sjálfsvígshættu en margir aðrir hópar innan samfélagsins vegna langs biðtíma eftir kynleiðréttingaraðgerð. Það þarf að leggja meira fjármagn í þann málaflokk og um leið efla Landspítalann þannig að hægt sé að taka mið af þörfum þessara hópa. Eins tek ég undir með hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni að ekki sé tekið mið af hinsegin flóttafólki og hælisleitendum sem eru einna viðkvæmustu hóparnir í íslensku samfélagi en það þarf að halda utan um þá sérstaklega og koma í veg fyrir t.d. hatursglæpi gagnvart þeim með lausnamiðaðri löggjöf sem tekur beint á hatursglæpum og hatursorðræðu, sem hæstv. ráðherra kom inn á áðan. En mikilvægt þykir mér einnig að efla stjórnvöld, til að mynda lögregluna, með fræðslu og kerfisbreytingum og ég fagna því í aðgerðaáætluninni. En það er ekki farið nógu ítarlega út í hvernig þessi efling mun eiga sér stað. Það þarf að taka á svona málefnum með mannúð og þekkingu að leiðarljósi og það virðist eitthvað vera að klikka þegar kemur að áðurnefndri hatursorðræðulöggjöf, hvort það séu lögin sjálf sem ná ekki utan um glæpina eða hvort stjórnvöld telji þetta ekki vera nógu mikilvæg og alvarleg mál veit ég ekki, en það er samspil milli laga og aðgerða stjórnvalda sem gæti leitt til úrbóta í þessum málaflokki. Allt þetta og meira kemur fram í umsögnum við þessa aðgerðaáætlun og þykir mér miður að ekki hafi verið tekið frekar mið af þeim en betur má ef duga skal. Því vil ég hvetja hæstv. forsætisráðherra áfram á þessari braut og jafnframt kalla eftir því að málið taki þeim breytingum í meðförum þingsins sem umræddir hópar hafa kallað svo lengi eftir.
Frú forseti. Fyrst að hatursorðræðunni. Í 9. lið aðgerðaáætlunarinnar er beinlínis lagt til að það verði unnið að lagabreytingu þannig að þessi hatursorðræða á grundvelli kyneinkenna verði gerð refsiverð en líka verði gert refsivert að neita einstaklingi um vörur eða þjónustu til jafns við aðra á grundvelli kyneinkenna o.s.frv. Þetta er rakið hér allt. Þetta er beinlínis til að koma til móts við regnbogakortið sem ILGA Europe hefur birt þar sem hefur verið bent á nákvæmlega þetta, að lagaákvæði á Íslandi um hatursorðræðu og hatursglæpi veiti ekki fullnægjandi vernd fyrir hinsegin fólk. Það var lagt fram frumvarp um breytingu á almennum hegningarlögum þar sem var lögð til sú útvíkkun að þetta næði einnig til kyneinkenna, en núna er talað um kynhneigð og kynvitund þannig að þetta er mjög jákvæð breyting. Þá væri fólki með ódæmigerð kyneinkenni tryggð sama vernd og öðrum viðkvæmum hópum. Sömuleiðis myndi þessi breyting hafa í för með sér refsiþyngingu og þá teljum við í öllu falli að þetta myndi koma beinlínis til móts við þessar athugasemdir sem hv. þingmaður nefndi og ég get bara tekið undir með henni að er mjög mikilvægt að við gerum betur í. Hvað varðar það sem hv. þingmaður nefndi um fólk á flótta þá er það algjörlega rétt, þetta er auðvitað mjög viðkvæmur hópur, eins og raunar fleiri sem taldir eru upp í 37. gr. útlendingalaga. Ég get nefnt fólk með fötlun og fleiri bara mjög viðkvæma hópa sem við þurfum að huga sérstaklega að og veita sérstaka þjónustu. En það sem þetta snýst um er: Viljum við taka einn viðkvæman hóp út fyrir eða að horfa frekar á útlendingalögin og horfa sérstaklega á vernd fyrir viðkvæma hópa eins og hún er skilgreind þar? Það eru auðvitað fleiri hópar. Það er vissulega hinsegin fólk og ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um það en það má líka einmitt horfa til fatlaðra, fólks með langvinna sjúkdóma og fleiri slíkra hópa.
Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Ég tek undir það með henni að það þarf að líta á heildarmyndina og það þarf að líta til allra jaðarsettra hópa í hinsegin samfélaginu. Það má vel vera að það sé talað fallega til þessara hópa en þegar ég les þessa aðgerðaáætlun sé ég samt bara skýrslur og úttektir, tal um skýrslur og úttektir. Hatursorðræðulöggjöfin má vissulega sæta breytingum í hegningarlögum og ég fagna því svo innilega. En það þarf líka að huga að því hvernig henni er beitt í framkvæmd og það þarf líka að skoða lög um meðferð sakamála og forgangsröðun lögreglunnar þegar kemur að þessu. Þetta er samspil milli þessara tveggja þátta og við getum ekki haldið áfram að taka hænuskref í málefnum jaðarsettra hópa yfir höfuð heldur þurfum að taka þau föstum tökum og sjá til þess að lögin okkar, lögin sem við setjum hér á Alþingi Íslendinga, nái vel utan um þessa hópa.
Frú forseti. Já, skýrsla, kortlagning, fræðsla. Skiptir það máli? Já, ég held það af því að ég held að við verðum að horfast í augu við það að við erum ekki að sinna þessari kortlagningu og þessari fræðslu með nægilega góðum hætti núna. Við erum ekki að gera það. Ég nefndi barnaþing áðan af því að ég tek mark á því sem kemur þar fram og þegar ég heyri það sagt að börnin upplifi að fólkið sem þau eru að vinna með hafi í raun og veru ekki fengið nægjanlega fræðslu um þessi málefni þá held ég að það sé bara mjög góður og mikilvægur vegvísir fyrir okkur. Þannig að það skiptir algjörlega máli. Sömuleiðis verðum við líka að horfast í augu við það - nú erum við með jafnréttissjóð sem hefur verið að styðja við rannsóknir á sviði jafnréttismála, það var ákveðið að setja hana á laggirnar í tilefni af 100 ára afmæli kosningarréttar kvenna 2015 - og hvað kemur á daginn? Það var ótrúlega mikil þörf fyrir slíkar rannsóknir. Ég held að það sama muni koma út úr þessu því að það er skortur á þekkingu á málaflokknum. Auðvitað vitum við sumt, höfum tilfinningu fyrir öðru, en það er gríðarlega mikilvægt að stjórnvöld vinni þetta með mjög vönduðum hætti. Ég held að þetta sé mikilvægt. [[Forseti hringir.]]Ég skil hins vegar alveg óþreyjuna eftir frekari breytingum, og hv. þingmaður nefndi t.d. í fyrra andsvari biðlista eftir trans teyminu, en við þurfum líka að sinna þessum þætti málsins.
Frú forseti. Mig langar að þakka fyrir að þetta mál sé komið hér fram. Það er aðallega tvennt sem mig langar að fjalla um hér í ræðustól í dag varðandi það. Í fyrsta lagi hef ég sjálf tekið virkan þátt í baráttu hinsegin fólks í tæp 30 ár. Staðan sem við erum í í dag, miðað við þegar ég kom fyrst á vettvang, er auðvitað gjörbreytt. Við höfum unnið í rétta átt í áratugi að því að tryggja réttindi og vernd hinsegin fólks á Íslandi og því ber að sjálfsögðu að fagna. En það sem mig langar að ávarpa er kannski að við munum söguna og eigum ekki á hættu að sagan endurtaki sig þar sem hún hefur verið hinsegin fólki hættuleg og erfið. Vil ég í því samhengi minna á að á millistríðsárunum í Evrópu, í Berlín, var blómatími hinsegin fólks. Á einni nóttu var lögum breytt og við urðum réttdræp og vorum send í fangabúðir og höfðum ekkert til þess að verja okkur. Réttindi þau koma, en þau fara líka ef ekki er staðinn vörður um þau réttindi sem nást. Mig langaði að minna á þetta í dag þegar við stöndum frammi fyrir gríðarlegri ógn, stríðsrekstri, í álfunni. Við vitum ekki hvernig fer, hvað stríðið verður lengi, hve margir verða fyrir áhrifum. En það fyrsta sem gerist þegar kemur við pyngjuna, þegar fer að þrengja um rýmið okkar, er að jaðarsettu hóparnir falla fyrstir fyrir borð. Þess vegna verð ég að koma upp og árétta það og minna á það að þó að við stöndum ágætlega á Íslandi þá megum við aldrei sofna á verðinum. Hitt sem mig langaði til að ræða er það að á þessum áratugum sem unnið hefur verið ötult starf, af Samtökunum '78 og einstaklingum í samfélagslegri sátt, þá hefur sú barátta að mínu mati fyrst og fremst náð árangri af því að hún hefur verið unnin þverpólitískt. Það að góð mál sem stuðla að auknu réttlæti, sem stuðla að sterkari stöðu hinsegin fólks í samfélaginu, komi á dagskrá - við eigum öll að fagna því hvar sem við sitjum í flokki. Það finnst mér gríðarlega mikilvægt. Lög um hjúskap hinsegin fólks, mál varðandi tæknifrjóvganir, varðandi hvað sem er - ef við hefðum staðið hér í þessum sal og reynt að vinna hér einhverja pólitíska sigra á eigin forsendum hefðum við aldrei komist neitt áfram í þessari réttindabaráttu. Ég biðla því til þingheims. Ég biðla til samfélagsins á þeim tímum sem við lifum núna: Hjálpumst að við að tryggja réttindi. Má gera betur? Það má alltaf gera betur. Munu koma upp nýjar áskoranir? Já, þá þurfum við að takast á við þær. En hjálpumst að við að tryggja rétt hinsegin fólks í landinu, förum hærra á kortinu og stöndum vörð. Þetta litla land, þessi litla þjóð, hefur í hinsegin málefnum verið til fyrirmyndar út á við. Við getum verið í fararbroddi ef við stöndum saman og fylgjum þessum málum áfram.
Frú forseti. Vegna þess að hv. þingmaður á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd og verður þar meðal þeirra sem fóstra málið í gegnum þingið langar mig að benda sérstaklega á eitt atriði sem kemur fram í greinargerðinni, atriði sem Reykjavíkurborg benti reyndar á í samráðsferli, en það varðar lagabreytingu sem gerð var í allsherjar- og menntamálanefnd fyrir stuttu, fyrir tæpu ári, þar sem barnalögum var breytt. En það er rangt farið með það í greinargerð hvaða áhrif sú breyting hafði. Hugmyndin var að jafna foreldrastöðu fólks þannig að transfólk stæði jafnfætis gagnkynja pörum varðandi foreldrastöðu. Leiðin sem var hins vegar valin, leiðin sem varð ofan á hjá ráðuneytinu og meiri hluta allsherjar menntamálanefndar, var að bæta transfólki í hóp þess hinsegin fólks sem nýtur lakari stöðu samkvæmt barnalögum, sem nýtur ekki sjálfkrafa skráningar foreldratengsla samkvæmt barnalögum. Mér þykir miður að þetta hafi ekki náðst í gegnum allsherjar menntamálanefndar fyrir ári þó að ég viti að hart hafi verið barist fyrir því á þeim vettvangi. Það er enn verra að rangt sé farið með þetta í greinargerð ráðherrans og mig langar bara að benda hv. þingmanni sérstaklega á þetta atriði vegna þess að það er svo einfalt að ná utan um þetta. Þetta er svo einföld lagabreyting sem hefði verið hægt að ná utan um hér fyrir tæpu ári. En það gæti orðið aukaafurð af vinnu nefndarinnar að koma með lítið breytingafrumvarp á barnalögum til að ná þessu markmiði sem ráðuneytið heldur ranglega fram að hafi náðst fyrir ári.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég get a.m.k. algerlega lofað honum því að ég mun fylgja þessu máli eftir í nefnd. Ég get auðvitað ekki svarað fyrir vinnu síðustu nefndar fyrir ári og hvernig þau komust að sinni niðurstöðu. En ég segi það bara að ég mun fylgja þessu eftir í nefndinni og þetta er góð ábending. Sjálf hef ég reynslu af því að þurfa að kaupa egg af minni eiginkonu. Ég hef þurft að mæta á skrifstofu til að stimpla og skrifa undir það að ég eigi mín eigin börn, þannig að vissulega þarf að skoða þetta og fylgja því eftir og ég þakka ábendinguna.
Frú forseti. Takk fyrir góð viðbrögð. Það er, eins og hv. þingmaður fór yfir, svo fáránleg staða að ákveðin tegund af foreldrum sé þannig gagnvart kerfinu að það þurfi eitthvert sérferli til að fá þá stöðu viðurkennda. Ég vil trúa því að við getum sett lög og reglur án þess endilega að tilheyra hópnum sem við erum að setja reglurnar um. Við eigum að geta samsamað okkur þeim sem við erum að véla um hér í þingsal en svo, án þess að ég ætli að gera þáverandi allsherjar- og menntamálanefnd upp illan vilja eða eitthvað svoleiðis, held ég að þetta sé skýrt dæmi um að þarna vantaði fólk bara aðeins að setja upp hluttekningargleraugun og átta sig á því hvað þetta væri fáránleg staða. Mögulega var pínulítið flókið að ná utan um þetta í lagabókstafnum. Mögulega var þetta of mikið vesen til að fólk sem samsamaði sig ekki vandanum sem verið var að leysa sæi ástæðu til að leggja vinnuna á sig. En ég er ánægður með þau viðbrögð sem ég fékk hér og treysti hv. þingmanni til góðra verka í því.
Frú forseti. Þetta eru ákaflega falleg og góð samskipti sem ég og hv. þingmaður eigum hér og ég held að það hafi ekki verið nein sérstök spurning í síðara andsvari hans. En ég bara legg á það áherslu, sem ég sagði í ræðu minni, að bæði er það þannig að við munum ekki ná utan um hvert einasta smáatriði í einu vettvangi og eins munu koma upp nýjar aðstæður með nýjum áskorunum. Við þurfum því alltaf að vera að endurskoða stöðuna. Það er víða í hinu opinbera kerfi, í heilbrigðiskerfinu - þú ert að skrá barn í leikskóla, þar stendur móðir og faðir í öllum umsóknum þó að mæðurnar séu tvær eða feðurnir tveir. Það er ýmislegt sem þarf að laga. Það tekur tíma, það þarf vilja, það þarf þrýsting. En ég ítreka bara það sem ég sagði að með vélarafli samstöðunnar ganga þessar breytingar hraðar.
Frú forseti. Það er ýmislegt ágætt við þessa tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks til næstu fjögurra ára en þegar ég sá málið á þingmálaskrá þá átti ég von á frekari aðgerðum, að það væru raunverulegar aðgerðir í tillögunni þannig að við sæjum breytingar á kerfinu okkar, ekki að við fengjum skýrslu um ástandið af því að það er fjölmargt sem við getum gert betur en við gerum núna. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra að því hér áðan hvort hún teldi 45 milljónir á fjórum árum vera nægt fjármagn í aðgerðaáætlun sem hún segir vera metnaðarfulla í málefnum hinsegin fólks og hún taldi að þetta væri nóg. Þetta myndi rúmast innan ráðuneytanna sem ættu að fást við þetta allt saman af því að þetta er jú meira og minna einhver kortlagning á stöðu en minna um raunverulegar aðgerðir til að bæta stöðu sem okkur er fullkunnugt um að er ófullnægjandi. Það eru nokkur atriði sem mig langar aðeins að ræða hérna. Það er kannski fyrst þegar kemur að því að rannsaka stöðu og réttindi hinsegin fólks, kortlagningu hjá hinum og þessum aðilum. Það á að fræða stjórnendur ríkisins um hinsegin málefni. Það á að fræða lögregluna um hinsegin málefni. Það á að fræða kjörna fulltrúa og starfsfólk sveitarfélaga um hinsegin málefni. Það á að útbúa fræðsluefni um hinsegin börn í ungmenna-, íþrótta-, tómstunda- og æskulýðsstarfi og allt er það mjög gott. En svo á að gera könnun á viðhorfi og þekkingu atvinnurekenda á stöðu og aðgengi hinsegin fólks að vinnumarkaði. Þar á t.d. ekki að spyrja hinsegin fólk um stöðu sína á vinnumarkaði. Það á að spyrja atvinnurekendur hver staðan sé. Það er kannski þetta sem mér finnst svo áberandi í þessu, í sjávarútvegi og landbúnaði á að gera könnun á viðhorfi og stöðu hinsegin fólks innan sjávarútvegs og landbúnaðar. Mér finnst þetta allt saman bera þess merki að þessi þingsályktunartillaga hafi verið unnin í ofboðslegum flýti af því að það er einhvern veginn svo lítið samræmi þarna. Sums staðar á að fræða, sums staðar á að rannsaka, sums staðar á að gera úttekt á líðan, sums staðar á að gera úttekt á því hvernig annað fólk telur að hinsegin fólki líði. Það er auðvitað mjög gott að við gerum okkur grein fyrir því hvernig hinsegin fólki gengur en þetta er fjögurra ára áætlun. Ég hefði haldið að við þyrftum kannski aðeins að spýta í núna. Við vitum að hinsegin ungmennum og börnum í skólakerfinu líður illa. Menntamálaráðuneytinu er í lófa lagið að fara inn í aðalnámskrána og gera þar róttækar breytingar til að koma til móts við þessa staðreynd sem við vitum um. Hvað er það í skólaumhverfinu og okkar samfélagi sem gerir það að verkum að börnunum okkar líður illa? Af hverju sjáum við ekki í þessu plaggi einhverja raunverulega aðgerðaáætlun til að koma til móts við þetta? Af hverju erum við ekki í þessari aðgerðaáætlun að framfylgja því sem við höfum nú þegar ákveðið, sem er að veita trans börnum þjónustu hjá trans teyminu? Það eru ofboðslegir biðlistar fyrir börn og þessi ár sem börn og ungmenni bíða á biðlistum eftir þjónustu í trans teymi Landspítala geta valdið óafturkræfum skaða. Þau geta valdið miklum skaða hvað varðar geðheilbrigði þeirra og sjálfsmynd. Sum þeirra lifa hreinlega ekki biðina af og það er staðreynd, frú forseti. Það er svo skrýtið að koma hingað með þetta plagg upp á 12 síður og vera í rauninni ekki að ávarpa þá stöðu sem við höfum fyrir augum, við vitum þetta. Aftur segi ég: Það er gott að fræða lögreglu og heilbrigðisstarfsfólk um stöðuna. Það er gott að fræða íþróttafélögin. Það er gott að fræða kjörna fulltrúa og starfsfólk sveitarfélaga en fjögurra ára aðgerðaáætlun ætti að geta gert meira. Það vekur líka, eins og ég sagði hér í andsvari áðan, athygli mína að reglugerð sem boðuð var sumarið 2021 sé nú komin inn í aðgerðaáætlun til fjögurra ára. Af hverju var henni ekki bara breytt? Ef einhver ótti er um að þeir sem eru hinsegin og gefa blóð kunni að vera smitaðir af banvænum sjúkdómum þá á það við um okkur öll. Blóðið er skimað, það hefur verið svoleiðis um langt skeið. Þetta eru fordómar, frú forseti, sem valda því að reglugerðinni er ekki breytt. Ég verð að taka undir orð hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar. Það vekur furðu að hvergi sé minnst á fólk á flótta í þessari aðgerðaáætlun. Þó var það svo að í nokkrum umsögnum sem bárust í samráðsgátt, sem ég get ekki séð að nokkurt tillit hafi verið tekið til, var minnst á þetta, algjöran skort á aðgerðum er varða fólk á flótta. Við vitum alveg hvernig það er, það er lítið tillit tekið til hinsegin fólks á flótta. Fólki er gert að flýja til annarra svæða innan ríkja sinna þar sem það þekkist ekki, þar sem enginn veit mögulega að það sé hinsegin, af því að þá sé minni hætta á ferðum. Í mörgum ríkjum heims er lífshættulegt að vera hinsegin og fólk lifir í felum með þá staðreynd. Ég verð að segja: Við getum gert svo miklu betur. Ég vona að hæstv. forsætisráðherra segi sínu fólki í allsherjar- og menntamálanefnd, og þingmönnum annarra stjórnarflokka sömuleiðis, að þeim sé frjálst að vinna að breytingum á þessari þingsályktunartillögu. Ég hef áhyggjur af því að hún þvælist frekar fyrir okkur heldur en hitt, af því að hún boðar óskaplega lítil og stutt skref í átt að jafnrétti í málefnum hinsegin fólks.
Frú forseti. Drög að þessari aðgerðaáætlun voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda fyrr á árinu. Tillagan eins og hún kemur til okkar er eiginlega enn þá bara í drögum. Það vantar stóru framtíðarsýnina. Það vantar stóru aðgerðirnar sem á að grípa til á næstu árum. Þessi áætlun er vanfjármagnað stöðuplagg dagsins í dag frekar en fjögurra ára sýn. Það er mjög áhugavert að sjá hversu lítið hefur breyst frá samráðsgáttinni vegna þess að það komu ítarlegar, efnismiklar og góðar umsagnir frá sérfræðingum á þessu sviði. Án þess að halla á nokkurn held ég að t.d. megi nefna mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar. Það má nefna Trans Ísland sem gerði t.d. athugasemd við að ekki hafi verið haft beint samráð við félagið áður en áætlunin var sett í opið samráð. Og síðan Samtökin '78 sem jú vissulega fengu að vera hluti af samráðshópnum sem lagði drög að áætluninni. Samtökin '78 benda á nokkur veigamikil atriði sem ekki rötuðu inn í áætlunina. Ég ætla bara að lesa þessi fimm atriði sem samtökin draga sérstaklega fram. Í fyrsta lagi: „Brýnt að bæta löggjöf er varðar hinsegin umsækjendur um alþjóðlega vernd.“ Þetta kemur fram hjá öllum umsagnaraðilum sem eitthvert vit hafa á þessum málum. Það er fáránlegt að ekki sé tekið á þessu í áætluninni en endurspeglar mögulega að ríkisstjórnin getur sammælst um einhverja stefnu í málefnum hinsegin fólks almennt en þegar kemur að réttindum fólks á flótta þá lendum við náttúrlega bara í sama veseninu og venjulega í þeim málaflokki, að það eru einn eða tveir flokkar í ríkisstjórn sem vilja bara alls ekki taka vel á móti flóttafólki, hvort sem það er hinsegin eða ekki. Atriði númer tvö sem Samtökin '78 benda sérstaklega á er vanfjármögnun trans teyma Landspítalans. Það er í rauninni ótrúlegt að þessi áætlun sé næstum eins og samin í einhverju tómarúmi þar sem er ekkert horft til þess að það ríkir algjört frost í þeim málaflokki á spítalanum. Það er ekki lengur hægt að tala um biðlista eftir aðgerðum, þær bara eru ekki gerðar vegna pólitískrar forgangsröðunar um að flokka þær ekki sem lífsnauðsynlegar, þvert á öll vísindi, þvert á alla mannúð, þvert á bara það sem fólk með eðlilega tilfinningagreind á að geta fundið þegar það talar við trans fólk sem er að bíða eftir aðgerð. Það eru 22 einstaklingar að bíða eftir neðanaðgerð, hafa verið að bíða í eitt og hálft ár. Þriðja atriði Samtakanna '78: Það þarf að fara í markvissar aðgerðir til að stemma stigu við hatri í garð minnihlutahópa. Fjórða atriðið: Það þarf að flýta úttekt og úrbótum á aðgengi trans fólks að vinnustöðum, sundstöðum og íþróttamannvirkjum. Ég ætla að fara í það núna. Þetta er nefnilega atriði sem ég hef spurt að nokkrum sinnum vegna þess að það leiðir eiginlega af sjálfu sér, af lögum um kynrænt sjálfræði sem tóku gildi í júlí 2019, fyrir næstum þremur árum, að bjóða eigi upp á kynhlutlausa salernis- og búningsaðstöðu. Í apríl 2020 spurði ég ráðherrana tvo sem fara með málefni klósetta í Stjórnarráðinu hvað þeir ætluðu að gera. Félags- og barnamálaráðherra sagði í grófum dráttum: Ekki neitt. Umhverfis- og auðlindaráðherra sagði: Heyrðu, við ætlum að skoða reglugerðina. Við þurfum sennilega að breyta henni. Ég spurði því hæstv. forsætisráðherra hvort mætti ekki slá aðeins í klárinn og samræma verklag hjá þessum ráðherrum og fá þá til að laga þetta. Ég fékk svarið í september 2020 þar sem stendur, með leyfi forseta: „…standa vonir til þess að hlutaðeigandi ráðherrar og ráðuneyti þeirra flýti endurskoðun stjórnsýslufyrirmæla í þessu sambandi með framangreinda meginreglu að leiðarljósi svo að tryggja megi að fólk búi við jafna aðstöðu að þessu leyti óháð kyni.“ Taktu eftir, frú forseti: September 2020. Nú skulum við fletta upp í áætluninni sem við erum að fjalla um í dag. Hvenær ætlum við að koma þessu í lag samkvæmt áætluninni? Það er nefnilega á tímaáætlun 2022–2023. Það er 10. liður, breyting á reglugerðum um hollustuhætti. Og 11. liður, um aðgengi trans fólks á vinnustöðum, sundstöðum og mannvirkjum; 2023–2024. Fólk er alla vega ekki að flýta sér, svo mikið er víst. Þótt það monti sig af lögum um kynrænt sjálfræði þá er það ekki að flýta sér að innleiða þau. Fimmta atriðið sem Samtökin '78 benda á að ekki hafi ratað í áætlunina úr samráðshópnum er að forgangsraða þurfi alvöru úrbótum og aðgerðum til að bæta stöðu hinsegin ungmenna. Þegar ég les „alvöru úrbætur og aðgerðir“ hugsa ég: Já, það þarf pening til að gera þessar breytingar. Og þar stendur hnífurinn dálítið mikið í kúnni í þessari áætlun. Það er bara enginn peningur hér. Það á að töfra fram breytingar á samfélaginu án þess að það kosti í rauninni nema 5 milljónir. Það eru 40 milljónir settar í framkvæmdasjóð sem hægt er að sækja um verkefnastyrki í en í hinar aðgerðirnar er bara settur peningur upp á 1 og upp í 5 milljónir. Hvaða aðgerð er það? Jú, það er reyndar aðgerð sem Reykjavíkurborg bendir t.d. á að sé eiginlega óþörf, að kortleggja lagalega stöðu og réttindi hinsegin fólks. Samtökin '78 eru nefnilega búin að gera þetta. Umsögn samtakanna fylgir viðauki þar sem er talið upp hvað þurfi að gera til að ná þessu eftirsótta toppsæti regnbogakorts ILGA Europe. Af hverju eru þær aðgerðir ekki komnar í áætlunina? Ef hæstv. ráðherra er alvara með annarri aðgerðinni, að koma Íslandi í eitt af efstu sætunum á regnbogakortinu, væri bara hægt að plokka allar aðgerðirnar úr viðauka Samtakanna '78 inn í þessa aðgerðaáætlun og fjármagna þær og þá væri þetta komið. Þetta er nefnilega ekkert mjög flókið. Þetta var stuttur útúrdúr, frú forseti, en einhvern veginn þrengist um tímann. Það sem mér þykir líka áhugavert er hversu margt er sett fram sem aðgerðir sem grípa eigi til, sem er ekkert annað en lagaskylda. Tökum t.d. 12. aðgerðina, að eyðublöð, skráningarform og skilríki verði samræmd þannig að kostur verði gefinn á hlutlausri kynskráningu. Á lagamáli þýðir þetta bara að 6. gr. laga um kynrænt sjálfræði sé uppfyllt. 6. gr. segir að þetta eigi opinberir aðilar allir að gera. Lögin tóku gildi í júlí 2019. Það var gefinn 18 mánaða frestur til að uppfylla þetta skilyrði. Sá frestur rann út fyrir ári. Í tímaáætlun hér er reiknað með að ná þessu á árabilinu 2022–2023. Og vel að merkja, það er bara talað um sveitarfélögin hérna. Eigum við þá að gera ráð fyrir því að ríkið sé með allt í standandi lagi eða er það eitthvað sem allsherjar- og menntamálanefnd þyrfti kannski að skoða sérstaklega? Sama mætti reyndar segja um 13. lið sem snýst um fræðslu fyrir kjörna fulltrúa starfsfólks sveitarfélaga. Ég held að það mætti nú líta til ríkisins þar líka. Ósköp er þetta stuttur tími, frú forseti. Það er ýmislegt annað sem væri hægt að segja í þessu máli en stóra spurningin sem situr eftir í mér, eftir að hafa lesið þessa áætlun og eftir að hafa fylgst með viðbragðsleysinu við samráðinu sem átti sér stað áður en áætlunin kom til þingsins, er: Ef það er í alvöru vilji ríkisstjórnarinnar að hér á landi sé hinsegin paradísin [[Forseti hringir.]]sem þau virðast vera svo ánægð með að geta montað sig af, af hverju er hinsegin paradísin með svona metnaðarlausa áætlun?
Frú forseti. Við ræðum aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks. Mig langar aðeins að segja frá því að það var haldið landsþing hinsegin fólks um nýliðna helgi. Það var fjölbreytt dagskrá fyrir börn og unglinga, fyrir fullorðna og aldraða, fyrir fólk sem vildi fræðast og fólk sem vildi skemmta sér og það var enginn hörgull á fólki úr öllum þessum flokkum. Síðan lauk þessu landsþingi með vel sóttum aðalfundi á sunnudaginn. Mér fannst mjög gott að geta glaðst saman í góðra vina hópi, í hópi jafningja, örugg í góðu og frjálslyndu samfélagi og í samfélagi þar sem réttindi hinsegin fólks eru löggjafanum hugleikin vegna þess að þau eru það. Þau eru það hér á landi og það hefur Alþingi sýnt síðustu árin svo ekki verður um villst. Það verður aldrei nógsamlega áréttað hversu mikilvægt það er að við séum alltaf með á nótunum og á varðbergi fyrir því að hér geti allt hrunið á svipstundu, líf okkar, öryggi og heimsmynd. Við vitum líka heimsmynd hverra er fyrst slegin út af borðinu. Við erum með ný skelfileg dæmi um það og þess mikilvægara er að löggjafinn tryggi þessi réttindi hinsegin fólks á þann veg sem best er hægt, það er a.m.k. einhver vörn í því. Hæstv. forsætisráðherra leggur hér fram tillögu til þingsályktunar um þessa fyrstu aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í málefnum hinsegin fólks og því ber að fagna og ég fagna því, ég fagna því verulega. Ég heyri það á ræðum þeirra sem hér hafa verið fluttar að hv. þingmönnum, kollegum mínum, þykir að það mætti ganga lengra og ég get verið sammála því. Ég er sammála því að það hefði mátt stíga fastar niður og e.t.v. vera með skýrara aðgerðaplan af því að þegar ég les í gegnum þetta þá sé ég svo oft að það er árétting um að skoða eitthvað frekar og kanna jafnvel eitthvað sem er fyrirliggjandi. Áherslan mætti kannski að einhverju leyti vera meira á það að leita til þeirra sem aðgerðaáætlunin á raunverulega að ná til, hvort sem það eru þeir sem tilheyra hópi hinsegin fólks eða þeir sem fræðslan eða hvatning til breytinga á að ná til. Þetta er svolítið, ég ætla að leyfa mér að sletta, frú forseti, bjúrókratískt, það er ákveðið skrifræði í þessu, en kannski verða svona plögg að vera það og kannski er þetta bara einhver hattur yfir aðgerðaáætlun sem við sjáum fyrr en síðar. Mig langar til að drepa á nokkur atriði sem ég vann upp úr umsögnum sem hafa svo sem verið nefndar hérna. Þær eru frá Samtökunum ‘78, þeim góðu samtökunum, Trans Íslandi, frá Reykjavíkurborg og sérfræðingum á sviði hinsegin málefna. Rauði þráðurinn er svolítið sá að þótt hér sé um að ræða verulega jákvætt skref á góðri vegferð okkar þá hafi verið lítið gert með ábendingar sem fóru í samráðsgáttina, ábendingar þeirra sem best þekkja til. Við erum, eins og ég sagði, samkvæmt þessari aðgerðaáætlun svolítið enn þá að skoða og safna gögnum og rannsaka frekar en að grípa til aðgerða í ljósi þeirra upplýsinga og þekkingar sem við raunverulega höfum. Það er búið að tala hér um fjármagnið. Alltaf þarf meiri pening og ég ætla ekki að eyða meira púðri í það. Það hefur komið fram og ég get alveg tekið undir það. Síðan er það staða Íslands á regnbogakortinu. - Frú forseti. Eru bara 10 mínútur í ræðu? Ég er algerlega slegin út af laginu en ég læt mig hafa það. Það eru sem sagt nokkur svið sem ríkið snertir ekki á í þessari áætlun til að komast áfram samkvæmt regnbogakortinu. Mig langar til að nefna stöðu hinsegin umsækjenda um alþjóðlega vernd, það vantar áherslurnar á það. Ég vaknaði í morgun við fréttir sem ég er svo sem búin að bíða eftir í fimm daga, að það stígi einhver fram og réttlæti þessa hræðilegu innrás Pútíns Rússlandsforseta inn í Úkraínu með tilliti til uppgangs hinsegin samfélagsins þar í landi og það er komið. Hann hefur gert það núna, biskup rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar, hann kallar þetta frjálsræði sem hinsegin fólk nýtur í Úkraínu aðför að kristnum gildum og þetta þurfi að stoppa. Það er bara komið fram. Við erum komin með þetta. Við tökum þetta á kassann, við sem tilheyrum hinsegin samfélaginu. En að öllu svörtu gríni slepptu þá er það staðreynd að það þarf að huga sérstaklega að hinsegin umsækjendum um alþjóðlega vernd og það er nokkuð sem ég tel að við ættum að leggja mikla áherslu á í þessu aðgerðaplani. Það eru blikur á lofti, uggvænleg þróun, og svo vitum við alveg hvað fylgir. Við sjáum hvert er verið að stefna ef það er ekki strax gripið til aðgerða. Mig langar líka að nefna nokkuð sem vantar inn á kortið og það er foreldraviðurkenning samkynja para, sérstaklega kvenna, þar sem vantar enn þá nauðsynlegu breytingu á þessari gömlu pater est-reglu, að það séu löglíkur fyrir faðerni barnsins þegar barn fæðist í gagnkynjasambandi, þó að um tæknifrjóvgun sé að ræða, en þær séu ekki til staðar þegar um konur er að ræða og þess vegna þurfi þær að fara í mjög niðurlægjandi, leyfi ég mér að segja, umsóknarferli og hreinlega staðfesta það að jú, þær hafi báðar tekið ákvörðun um þetta ferli og eigi báðar að verða skilgreindar löglegir foreldrar. Þetta er dæmi um það þegar kerfið þvælist fyrir. Ég veit eftir umfjöllun allsherjar- og menntamálanefndar þegar mál um kynrænt sjálfræði var til meðferðar að það er þingmeirihluti fyrir þessu. Við viljum breyta þessu en það er einhver kerfislæg fyrirstaða þarna. Þetta mál snerist ekki um breytingu á pater est-reglunni, snerist bara um eitthvað allt annað og þar stendur hnífurinn í kúnni. Það eru svona hlutir sem hægt er að laga hér. Mig langar aðeins að nefna 3. lið sem er um kortlagningu á stöðu og réttindum hinsegin fólks. Það er einfaldlega þannig að þessu er verið að sinna bæði af Evrópusamtökum og Samtökunum ‘78 hér á landi þannig að ég hefði frekar viljað sjá púðri eytt í það að líta til rannsókna sem snúa að stöðu og líðan fólks í íslensku samfélagi, t.d. trans fólks, frekar en akkúrat þessarar lagalegu úttektar. Ég held að þetta liggi bara býsna vel fyrir. Punktur nr. 6, um hinsegin börn og ungmenni í íþrótta- og tómstundastarfi. Við þurfum að gera betur þar. Það er einfaldlega skýlaus krafa um að hinsegin börn og ungmenni eigi sama aðgang og önnur ungmenni og börn að íþróttum. Við vitum hvað það þýðir fyrir andlega og líkamlega heilsu fólks. Svo er það þessi úttekt á líðan hinsegin barna og ungmenna í skólum. Jú, við þurfum að gera betri úttekt. Það eru til úttektir sem sýna svart á hvítu að þau upplifa óöryggi, þeim líður illa. Hinsegin börn eru alls konar og hafa alls konar drauma. Þau eiga það sameiginlegt að tilheyra hinsegin samfélaginu en eru að öðru leyti jafn ólík og önnur börn og ungmenni með mismunandi drauma og þrár og skólakerfið okkar verður að mæta þessu. Það verður að mæta þessu, þessara barna vegna og samfélagsins vegna. Mér finnst það vera alveg gríðarlegt forgangsmál hjá okkur. Við erum á ágætri vegferð með hatursorðræðuna og hatursglæpina en við þurfum hins vegar að taka fastar á því. Þessar kerfisbreytingar þurfa að ganga í gegn eins hratt og hægt er. Við þurfum að skrá hatursglæpi og ég ætla að nýta mér hér - nei, ég ætla ekki að gera það, ég verð bara að koma upp aftur af því að mig langar eiginlega að ljúka þessari ræðu á því að tala um tvennt sem mér finnst sláandi. Það er hversu mikil samsvörun er á milli hinsegin fólks og innflytjenda þegar lesið yfir þessa aðgerðaáætlun og almennt þegar við erum að tala um að bæta réttindi þessara hópa, þ.e. þau verk sem eru enn óunnin og áhrif á líðan fólks og líf almennt. Það minnir á þá nöpru staðreynd að allt of oft hefur hinsegin fólk verið eins og aðkomufólk í eigin landi og mjög misvelkomið. Þetta er sem betur fer að breytast þó að það megi gera betur og gerast hraðar, en innflytjendur, flóttafólk, hælisleitendur þurfa að njóta þess líka. Helst af öllu þurfum við að passa upp á hinsegin flóttafólk. Hitt sem mig langar að nefna í ljósi þessara skelfilegu atburða í Úkraínu sem heimsbyggðin horfir nú upp á, allt of aðgerðalítil enn sem komið er, er að þessi saga mannréttindabrota sem Pútín Rússlandsforseti er að skrifa er fyrirsjáanleg. Það eru árásir á almenna borgara, vissulega. Þær eru réttlættar með tilvísanir í tilvist og réttindi hinsegin fólks. Það eru kerfisbundnar nauðganir á konum og stúlkum. Svo er lokað á fjölmiðla og almenna upplýsingagjöf. Þetta er saga sem við þekkjum og við megum ekki láta eins og hún komi okkur á óvart og við þurfum tíma til að bregðast við einu sinni og aftur. Eins óbærilega dapurlegt og sorglegt og þetta er þá fagna ég því að þessi umræða um aðgerðaáætlun í þágu hinsegin fólks eigi sér stað á Alþingi Íslands akkúrat í dag, í þessu myrkri sem vofir yfir heimshluta okkar, vegna þess að það er smá ljósglæta. [[Forseti hringir.]]Þessi ljósglæta skiptir ekki bara máli fyrir okkur Íslendinga. Við lýsum á það fólk [[Forseti hringir.]]sem á undir högg að sækja á þessum stöðum líka og við megum aldrei bakka og láta deigan síga.
Frú forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þingmanni góða yfirferð. Það kveikti smáneista hjá mér þegar hún vék að stöðu innflytjenda og hliðstæðunni á milli þeirrar stöðu og stöðu hinsegin fólks; bara fjölþætt mismunun almennt, hvernig ólíkar mismunabreytur virka saman. Þá langar mig sérstaklega að tala um aðgerð 14 varðandi fjölbreytileika á vinnumarkaðnum, þar sem gera á könnun hjá fólkinu í forréttindastöðunni á vinnumarkaði, yfirmönnunum, á því hvernig hinsegin fólkið á vinnumarkaði hafi það. Ég ímynda mér að hlutföll hinsegin fólks í efstu lögum atvinnulífsins séu sennilega aðeins lægri en annars staðar, að mismunun sem fólk verður fyrir vegna hinseiginleika sé eitthvað sem fólk í forréttindastöðum innan fyrirtækja hafi kannski ekki upplifað á eigin skinni. Hvernig rímar þetta við pælingar um að fjalla ekki um fólk án fólks? Það er hluti af þessari umræðu sem við höfum átt í dag varðandi - það er ekki hægt að kalla það samráðsleysi heldur viðbragðsleysi við samráðinu sem var viðhaft. Við erum með öll þessi samtök og alla þessa sérfræðingi á sviði hinsegin málefna sem koma með ansi góðar athugasemdir, og að ég myndi halda mjög vel viðráðanlegar, en það er bara ekkert gert með þetta. Er þetta verklag sem við getum sætt okkur við í þessum málaflokki?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Verklag sem við getum sætt okkur við. Það sem ég veit um málefni hinsegin fólks á vinnumarkaði er það að mismunun og fordómar og vanlíðan er jafnvel meiri í, ég veit ekki hvernig ég á að orða þetta núna, neðri lögum vinnumarkaðar, ekki í stjórnendastöðum eða sérfræðistöðum, það er annars staðar. Hvort sem það er út af því að það er mögulega yngra fólk sem verður fyrir því, síður menntað - ég átta mig ekki á þeim veruleika. Ég veit að samtökin hafa skoðað þetta. Ég veit t.d. að það er launamunur hinsegin fólks, það hefur verið kannað. Það er alveg klárt mál að þetta eru hlutir sem þarf að kafa vel ofan í og það er náttúrlega algerlega ólíðanlegt þegar við erum komin á þann stað með samfélagið svona almennt að hinsegin fólk losni í daglegu lífi við fordóma að mestu leyti, að það mæti þeim á vinnumarkaði. Það gengur náttúrlega ekki upp. Ég verð að viðurkenna að það sló mig akkúrat þetta, að kanna viðhorf og þekkingu atvinnurekanda á stöðu og aðgengi hinsegin fólks á vinnumarkaði. Mér finnst það ekki slæm hugmynd. Mér finnst það mikilvægt. En það má ekki vera það eina sem við skoðum þegar kemur að þessu og ég hef nefnilega sjálf bæði rekið mig á það í störfum mínum á vinnumarkaði og síðan heyrt af því í samtölum við fólk að það ríkir ákveðið þekkingarleysi. Það eru ekki ætlaðir fordómar en það er þekkingarleysi á því að það þurfi kannski að gæta að ákveðnum hlutum. Það er líka fylgifiskur þess að vera kominn á ákveðinn stað með samfélagið. Þess vegna held ég að þetta sé mikilvægt. [[Forseti hringir.]]Ég ímynda mér að út úr svona könnun kæmi að það sé allt í góðu [[Forseti hringir.]]og menn viti allt sem þeir þurfi að gera. Síðan er kannað viðhorfið hjá hinsegin fólki sem segir allt aðra sögu [[Forseti hringir.]]og það eru orðnar mikilvægar upplýsingar þegar það er síðan borið saman.
Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.
Frú forseti. Já, ekki skilja mig þannig að ég vilji ekki að gerð sé könnun á stöðu hinsegin fólks á vinnumarkaði. En í ljósi þess að stéttskipting á vinnumarkaði og hinseginleiki eru tvær mismunabreytur sem ég ímynda mér að magni hvor aðra upp, þá skiptir svo miklu máli að ekki sé bara verið að kanna viðhorf og þekkingu atvinnurekendanna sjálfra. Þá ertu bara með hálfa myndina og ekki þann hluta myndarinnar sem skiptir mestu máli. Hv. þingmaður talaði einnig í framsögu sinni um heildaryfirbragð áætlunarinnar. Ég fékk nefnilega þá tilfinningu þegar ég las þetta skjal fyrst að sendur hefði verið hóppóstur á öll ráðuneyti og þau verið beðin um að henda í púkk einni hugmynd þannig að sjávar- og landbúnaðarráðuneytið segir: Heyrðu, við skulum kanna hinseginleika í sjávar- og landbúnaðarráðuneytinu. Svo virðist heilbrigðisráðuneytið kannski ekki hafa verið með kveikt á öllum perum þannig að þau bættu inn tveimur aðgerðum eftir samráðsferlið. Það vantar heildarsýn. Eins og bent var á varðandi þessa könnun á fjölbreytileika á vinnumarkaði þá er allt önnur nálgun þar en í könnunum í menntakerfinu þó að, eins og hv. þingmaður kom svo vel inn á, staðan sé kannski nógu vel þekkt innan menntakerfisins til að hægt sé að stíga næsta skref. En næsta skref er aðeins flóknara og væntanlega aðeins dýrara líka vegna þess að þessar kannanir í menntakerfinu er hægt að samkeyra með alls konar könnununum á stöðu barna í skólakerfinu t.d., en ef við ætlum að fara að breyta hlutunum eitthvað þá þurfum við fræðslu. Þá þurfum við efni. Þá þurfum við mannskap. Sjáum við hér vandann í þessari aðgerðaáætlun, að sjálfar aðgerðirnar eru einhvern veginn næsta vers, þær bíða næstu áætlunar?
Frú forseti. Ég held að hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hafi mögulega hitt naglann á höfuðið þarna, það er nefnilega auðveldara að kanna núverandi stöðu. Það er einhvern veginn hægt að fylla svolítið mikinn tíma og nota mikinn mannafla í svoleiðis verkefni en síðan þarf að leggja mat á stöðuna og grípa til aðgerða. Ég ímynda mér að mögulega sé sérstaklega freistandi að kanna stöðu þar sem við vitum að við erum betur stödd en margir aðrir af því að það er jákvætt. Við komum vel út úr slíku. Ég er ekki þar með að segja að við eigum ekki að vita hvar við stöndum þegar við grípum til aðgerða. En það er alveg rétt, það er ástæða til þess núna að leggja áherslu á beinar aðgerðir. Við búum svo vel að eiga hagsmunasamtök, Samtökin '78, sem ekki eingöngu eru gríðarlega öflug og sterk sjálf, og ég ætla að taka svo djúpt í árinni að segja að þetta séu sterkustu mannréttindasamtök sem við eigum hér á landi, heldur eru í miklu og góðu sambandi við alþjóðasamtök. Þau hafa þessar upplýsingar mikið til og ég myndi treysta þeim til að svara mjög mörgum af þeim spurningum sem varpað er upp þarna. Ég veit að allsherjar- og menntamálanefnd á eftir að fá þetta verkefni, þetta mál til umfjöllunar, og ég treysti því að áherslan verði á að snúa þessu svolítið, að leggja áhersluna á framhaldið, á næstu skref, á að nota þau gögn sem fyrir eru og byggja áfram. Ég veit ekki, færa þetta úr skrifræðisátt og e.t.v. aðeins meira yfir í pólitíkina. Það er kannski líka það sem vantar. Það er einhugur hér á þingi um það sem við ætlum að gera. Það eru ákvæði í stjórnarsáttmála. Þingið styður við þetta. Þetta snýst ekki um nein pólitísk álitamál, ekki að mér vitandi. [[Forseti hringir.]]Við þurfum bara að gera þetta. Margt af þessu kostar ekki mikinn pening að gera en er gríðarlega dýrt að láta ógert.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa aðgerðaáætlun. Ég veit að hæstv. forsætisráðherra brennur fyrir jafnrétti og brennur fyrir því að gera betur og þess vegna langar mig að hvetja hæstv. forsætisráðherra til að hlusta á þá gagnrýni og hvatningu sem hefur komið fram hér í dag sem nákvæmlega það, sem hvatningu til þess að laga það sem kannski má bæta. Ég trúi því, rétt eins og hv. þingmenn hafa sagt hér á undan, að það sé mikill vilji innan þingsins til þess að gera góða hluti í þessum málum og til þess að gera betur en hér er lagt upp með. Mig langar líka að þakka sérstaklega þeim hv. þingmönnum sem hafa talað um þessi mál af eigin reynslu. Af því getum við hin, sem höfum ekki þessa reynslu, lært og tekið það til okkar hvað megi betur fara. Mig langar að taka undir þau hvatningarorð sem margir hv. þingmenn fóru með áðan, að það vanti fleiri aðgerðir. Við þurfum ekki að gera endalausar kannanir, hafa endalausar nefndir. Stundum þurfum við bara að hafa endalausar aðgerðir og aðgerðaáætlanir eiga að vera um aðgerðir. Dæmi: Það er talað um að skoða líðan barna og athuga hvað eigi að gera í menntakerfinu. Það er voða einfalt sem þarf að gera. Það þarf í fyrsta lagi að breyta námskránni og laga hana að breyttum tímum. Mig langar að nota orð krakkanna í Menntakerfinu okkar sem sendu inn umsögn á síðasta ári. Þau sögðu, með leyfi forseta: „Við fáum enga fræðslu um kynhneigð né kynfræðslu. Það er alls ekki í lagi því við umgöngumst hinsegin, kynsegin og allskonar fólk á hverjum degi. Við þörfnumst hinseginfræðslu því að það er fullkomlega eðlilegt að vera allskonar, það er ekki í lagi að hafa þessa fræðslu sem lítinn kafla í náttúrufræðibók árið 2020. Það á að kenna jafn mikið um hinsegin, kynsegin og gagnkynhneigð sambönd og við ættum auðvitað að tala meira um alla þá kynhneigð sem til er, því það eru allt of margir sem vita ekki hvað það er og niðurlægja kynhneigðir vegna þess að fyrir þeim er það óvenjulegt, þess vegna mælumst við til að það sé nauðsynlegt að fá hinseginfræðslu.“ Ég veit að hæstv. forsætisráðherra var á barnaþingi í síðustu viku, rétt eins og ég. Þetta er nákvæmlega það sem krakkarnir þar voru að segja. Hlustum á þau, lögum námskrárnar og vinnum í þessu saman. Við höfum líka heyrt hvað þarf að gera í heilbrigðiskerfinu í stöðu trans fólks. Ég veit að ef ríkisstjórnin kemur með aðgerðaáætlun þar stöndum við öll í þinginu með henni. Þegar kemur að geðheilbrigðismálum fyrir börn, trans börn, hinsegin börn, kynsegin börn, ef hæstv. forsætisráðherra kemur með aðgerðaáætlunina og segir að það kosti svona mikið, þá veit ég að við munum öll hér inni greiða atkvæði með því. Að lokum um alþjóðlega vernd: Hæstv. forsætisráðherra sagði: Það þarf að huga sérstaklega að öllum þeim hópum sem eru í hættu þar, hvort sem það er hinsegin, kynsegin, fatlaðir eða aðrir. Ég er hjartanlega sammála hæstv. forsætisráðherra í því. Við þurfum að taka sérstaklega vel á móti þessu fólki. En því miður erum við ekki að gera það núna, því miður. Við höfum gert vel þegar kemur að kvótaflóttafólki en þegar kemur að umsækjendum um alþjóðlega vernd er svo ótrúlega margt sem við getum bætt. Ég trúi ekki öðru en að það sé eitthvað sem hæstv. forsætisráðherra er líka tilbúin til að laga. Það bárust góðar umsagnir frá mörgum aðilum um þetta mál og ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til þess að vinna í samstarfi við forsætisráðuneytið og hæstv. forsætisráðherra og í samstarfi við þá mörgu góðu umsagnaraðilar sem hafa komið með tillögur um umbætur og að í meðförum þingsins sýnum við öll sem eitt að þetta eru mannréttindi sem við erum tilbúin að berjast fyrir, fyrir því sem þurfi að breyta. Við erum tilbúin til að laga hlutina vegna þess að við sem höfum ekki þurft að ganga í gegnum marga af þessum hlutum getum stundum ekki áttað okkur á því hversu mikilvægt það er að við stöndum öll saman.
Virðulegur forseti. Eins og skýrt hefur komið fram þá felur þessi aðgerðaáætlun aðeins að mjög takmörkuðu leyti í sér áform um efnislegar breytingar, kerfisbreytingar, heldur snýst hún fyrst og fremst um að kortleggja hitt og þetta, að kanna hlutina frekar en að breyta þeim. Hér er ekki minnst á fækkun á biðlistum eftir trans tengdri heilbrigðisþjónustu, ekki minnst á það hvort og hvernig sérfræðiþekking hjá trans teymum Landspítala á BUGL verði uppfærð til framtíðar og hvernig heilbrigðiskerfið verði eflt í þágu hinsegin fólks. Það eru engar efnislegar breytingar boðaðar til að bæta líðan hinsegin barna í skólakerfinu. Það er látið eins og hinsegin flóttafólk sé ekki til og það er ekkert fjallað um fjölþætta mismunun, hvernig skuli brugðist við henni. Hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu í dag að Samtökin '78 væru ánægð með áætlunina og það hefði verið haft gott samráð við Samtökin. Það er hins vegar alveg ljóst að Samtökin '78 settu líka fram gagnrýni á þetta plagg, kölluðu eftir ákveðnum úrbótum og bentu á atriði sem vantaði og er ekki að sjá að brugðist hafi verið við þeim ábendingum að neinu ráði. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór vel yfir þetta í þingræðu áðan. Ítarlegasta gagnrýnin kemur kannski fram í umsögn mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar. Þar er bent á að það vanti umfjöllun um efnislegar breytingar, kerfisbundnar breytingar, og það sé ekki að sjá að unnið verði með markvissum hætti að því að efla þekkingu innan stjórnkerfisins alls á hinsegin málefnum. Það sé lögð áhersla á að skoða og kanna hitt og þetta þegar réttara væri að ráðast í framkvæmdir og breytingar með hliðsjón af þeirri þekkingu sem liggur fyrir nú þegar, þekkingu á því hvar pottur er brotinn o.s.frv. Reykjavíkurborg benti líka á að það vanti haldfastar aðgerðir í menntakerfinu og í heilbrigðiskerfinu. Hver er stefna ríkisins með tilliti til þess að skapa og viðhalda hinsegin þekkingu innan Stjórnarráðsins? Er stefnan áframhaldandi útvistun á hinsegin verkefnum eða á kannski líka að vinna að því að byggja upp og viðhalda þekkingu innan kerfisins og leita þannig leiða til að koma á kerfisbreytingum og samþætta hinsegin málefni við önnur verkefni? Ég held að þetta séu mjög réttmætar spurningar og ég tek líka undir þá hvatningu mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar að sem allra fyrst verið komið á fót sjálfstæðri mannréttindastofnun með bolmagn til að gæta að réttindum hinsegin fólks og þar sem starfa sérfræðingar í hinsegin málefnum. Forsætisráðherra fer með mannréttindamál og jafnréttismál og ég hélt í einfeldni minni, þegar ég byrjaði að lesa þessa áætlun, að nú myndi forsætisráðherra, sem ég veit að brennur fyrir jafnrétti og hefur sýnt það hér með ýmsum þingmálum í gegnum tíðina, sýna sínar bestu hliðar sem stjórnmálamaður og að nú fengjum við að sjá vandaða og ítarlega aðgerðaáætlun þar sem væri skýrt hvaða raunverulegu kerfisbreytingar yrði ráðist í á þessu kjörtímabili en ekki bara svona snakkað um að það þurfi að kanna hitt og þetta. En það var einhver óskhyggja í mér. Þetta er bara ofboðslega, eins og ég sagði áðan, rýrt plagg, plagg sem umsagnaraðilar og þingmenn hér í dag hafa tætt í sig. Nú bíður bara allsherjar- og menntamálanefndar það verkefni að vinna þetta betur og tryggja að Alþingi geti svo samþykkt þessa þingsályktunartillögu með stolti og stjórnvöld hrint henni í framkvæmd af fullum krafti.
Frú forseti. Ég bara þakka fyrir ágæta umræðu og skynja mikinn stuðning við úrbætur í málefnum hinsegin fólks sem er kannski stóra verkefnið okkar á þingi. Hér hefur verið spurt um ýmsar athugasemdir. Ég verð að byrja á því að segja að Samtökin '78, af því að það er búið að spyrja svo mikið um þetta samráð, voru í þeim hópi sem vann þessa tillögu. Eðlilega vilja þau gera enn meira. Ég skil það bara mjög vel. Það er hlutverk þeirra sem öflugur talsmaður hinsegin fólks í samfélaginu en hins vegar hafa þau fagnað þessari áætlun, hún er sú fyrsta sinnar tegundar, og þau voru í hópnum sem vann að henni. Það eru alls konar athugasemdir sem koma fram, m.a. einmitt um stofnun sjálfstæðra mannréttindastofnunar sem hér var nefnd. Því er til að svara að það verkefni er á ágætu spori. Það sem stendur til á þessu ári er að fara að vinna grænbók um stöðu Íslands í mannréttindamálum sem verður í raun og veru undirstaðan fyrir frumvarp um óháða mannréttindastofnun sem uppfyllir Parísarviðmiðum þannig að við getum staðið við þau fyrirheit í stjórnarsáttmála. En eftir að hafa farið yfir þetta verkefni var það mat mitt að við þyrftum ítarlegri umræðu í samfélaginu, samráð við almenning og sérfræðinga og aðra aðila til þess að við hefðum svona stóru myndina í mannréttindamálum áður en við færum fram með frumvarp. Mér finnst ágætt að nefna það. Hér hefur verið kallað eftir því og vitnað í athugasemdir um málsvara hinsegin fólks í stjórnkerfinu og að það skorti sérfræðiþekkingu. Ég fór yfir það í ræðu minni áðan. Skrifstofa jafnréttismála var sett á laggirnar 2019. Fyrir þann tíma var engin slík eining í stjórnkerfinu. Þar höfum við verið að byggja upp þessa þekkingu á hinsegin málefnum og ég held að hún hafi birst í því sem hefur verið gert á undanförnum árum og þá sérstaklega í löggjöfinni um kynrænt sjálfræði. Spurt var um verkefni um fjölbreytileika á vinnumarkaði. Þetta varð niðurstaða þessa samráðshóps, vegna þess að það hefur ekki verið gert, BHM og Samtökin '78 hafa gert með sér samkomulag um könnun á stöðu hinsegin launafólks sem stendur yfir. Þeim fannst mikilvægt að horfa á hina hliðina, þ.e. viðhorf atvinnurekenda. Ég held að það sé líka mikilvægt að við reynum að ná fram sem heildstæðastri mynd. Margt af því sem hér er rætt sem varðar þá sérstaklega heilbrigðisþjónustu fyrir trans fólk er stórmál. Það er mál sem fyrst og fremst kallar á að fjármagn sé nægjanlegt hjá heilbrigðiskerfinu, og sérstaklega Landspítalanum, til að geta sinnt því. Ég veit að heilbrigðisráðherra er að sjálfsögðu mjög meðvitaður um þá stöðu. Það var hins vegar ekki metið svo að það væri kannski endilega aðgerð í aðgerðaáætlun heldur er það bara eitthvað sem á að fylgja í lögunum, að þjónusta við hæfi sé veitt. Rætt var sérstaklega um barnalögin þar sem segir í greinargerð að með lögum um breytingu á barnalögum, nr. 76/2003, sem var frumvarp frá dómsmálaráðherra á þeim tíma, sem tóku gildi 8. júní 2021, var bætt við ákvæðum sem mæla fyrir um foreldrastöðu trans fólks og fólks með hlutlausa kynskráningu. Breytingin veitti þeim sem eru skráðir í hjúskap stöðu foreldra þeirra barna sem eru alin í þeim hjúskap. Mat lögfræðinga minna er nú ekki að hér sé farið rangt með, eins og var haldið fram í þingsal, en hins vegar var deilt um það hvort afnema ætti pater est-regluna og ekki voru allir á eitt sáttir við hvernig málinu lauk. Ég hins vegar fagna því að allsherjar- og menntamálanefnd taki þetta mál aftur til umræðu. Mér finnst það hið besta mál en tel að rétt sé farið með í greinargerðinni. Ég fór yfir áðan af hverju í raun og veru við horfum á það að 37. gr. eigi að ná utan um alla viðkvæma hópa þegar rætt er um útlendingalögin. Hér var líka mikið rætt um rannsóknir. Það er svo að það hefur ekki verið ráðist í allsherjarrannsókn á stöðu hinsegin fólks á Íslandi. Það er mjög mikilvægt að við höfum heildarmyndina til að geta unnið markvisst að réttarbótum og samfélagslegum framförum. Þegar við ræðum kortlagningu slíkra mála er ekki eingöngu verið að horfa á lagalega stöðu heldur ekki síður félagslega stöðu, aðgengi að félags- og heilbrigðisþjónustu og annað slíkt. Málefni um hinsegin fræðslu, af því að hér var vitnað til þess og rætt að það þyrfti að breyta námskrá - ég leyfi mér að minna á að í námskránni er kveðið á um jafnréttisfræðslu þar sem sérstaklega er fjallað um fræðslu um kynhneigð en kannski þurfum við að velta því fyrir okkur hvort við erum að fylgja námskránni. Ég minni líka á, af því að dagurinn í dag er alþjóðlegur baráttudagur kvenna, að ákvæði um jafnréttismenntun í skólum komu inn í lög 1976. Þau voru hins vegar ekki sett í námskrá fyrr en 2011 þegar sömuleiðis ákvæði um menntun og fræðslu um kynhneigð komu inn, þegar ég gegndi embætti menntamálaráðherra. Þannig að ég nefni það hér að stundum er líka mikilvægt að framfylgja og framkvæma það sem við setjum á blað. Ég var nú í Borgarholtsskóla í hádeginu þar sem var búið að vera að fjalla um jafnrétti og jafnrétti í íþróttum allan morguninn. Breytingarnar sem hafa orðið á skólunum á þeim tíu árum síðan þetta var sett í námskrá eru mjög miklar. En ég tek undir með hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni sem talaði um þessi skýru skilaboð sem við fengum á barnaþingi þar sem kallað var eftir aukinni fræðslu. Þá þurfum við auðvitað að horfa til þess, og það er það sem við erum m.a. að ræða hér, hvort það sé líka þörf á fræðslu fyrir þau sem starfa með börnunum til þess að háleit markmið komist til framkvæmda og verði ekki bara orð á blaði. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég heyri að þingmenn vilja ganga lengra og vera metnaðarfyllri og ekki mun standa á mér í því verkefni. En ég held líka að við þurfum að horfa á það að þessi áætlun var unnin, eins og ég segi, í mjög góðu samráði við hagsmunasamtök hinsegin fólks og ég held að við séum öll meðvituð um að þetta er fyrsta áætlunin sem við gerum í þeim efnum. Það verður ákveðið lærdómsferli, bæði að fara í gegnum hana á þinginu, í þinglegri meðferð, og hvernig við síðan vinnum þetta áfram.
Virðulegur forseti. Eðlilega vildu Samtökin ‘78 gera betur, sagði hæstv. ráðherra. Þetta er lína sem við erum farin að heyra æ oftar þegar ekki er brugðist við athugasemdum hagsmunasamtaka, eins og það sé einhvern veginn óeðlilegt að verða við öllum þeim góðu hugmyndum sem fram kunna að koma. Ég talaði út frá fimm punktum sem eru fremstir í umsögn Samtakanna ‘78 eins og hún birtist á samráðsgátt stjórnvalda. Ég er alveg tilbúinn að láta liggja milli hluta að sú ríkisstjórn sem nú situr geti ekki náð saman um réttindi fyrir hinsegin umsækjendur um alþjóðlega vernd vegna þess að þannig er hún einfaldlega innréttuð. En hvað með 2. punktinn þarna, að bæta úr vanfjármögnun transteymanna á Landspítalanum? Það er engin heimtufrekja í Samtökunum ‘78 að vilja gera betur þarna. Hvað með að flýta úttekt og úrbótum á aðgengi trans fólks að vinnustöðum, sundstöðum og íþróttamannvirkjum, sem samkvæmt aðgerðaáætluninni á að gera á árabilinu 2022, 2023 og 2024, en samkvæmt lögum um kynrænt sjálfræði átti að gera fyrir einu ári? Það er ekki heimtufrekja heldur að það sé bara farið að lögum. Nei, það stóð í félagsmálaráðherra, þeim síðasta, að gera úrbætur á reglugerð um hollustuhætti og mengunarvarnir til þess að vinnustaðir gætu farið að bjóða upp á kynhlutlausa salernisaðstöðu. Það var bara pólitísk þvermóðska í því ráðuneyti sem stóð í vegi fyrir þeim úrbótum, sem nú horfir til betri vegar. [[Forseti hringir.]]En eðlilega vildu Samtökin ‘78 gera betur [[Forseti hringir.]]vegna þess að það var einfaldlega ekki verið að gera nógu vel í þeim skilningi að það var ekki verið að fara eftir lögum.
Frú forseti. Ég fór áðan yfir fjármögnun transteymanna og vinnu í heilbrigðisráðuneytinu í þeim efnum. Hvað varðar bæði endurskoðun á reglugerð um hollustuhætti og aðgengi að kynhlutlausum salernum þá hefur komið fram að sú vinna stendur yfir í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti og sömuleiðis á reglugerðinni um hollustuhætti á sund- og baðstöðum og um baðstaði í náttúrunni. Þetta eru allt breytingar sem ætlað er að fylgja eftir og innleiða lögin um kynrænt sjálfræði. Síðan eru það aðgengismál hinsegin fólks, bæði í opinberum rýmum og á vinnustöðum, en þau hafa lengi verið mikið baráttumál. Það er ekki síst mikilvægt fyrir trans fólk sem er jaðarsettur viðkvæmur hópur. Þannig að verið er að horfa á það að við gerum úttekt á þessum málaflokki þegar kemur að aðgengi þessara hópa með það að markmiði að samræma reglur um aðgengi trans fólks á vinnustöðum og í almenningsrýmum vegna þess að það þarf að ná fram aukinni samhæfingu við innleiðingu laganna um kynrænt sjálfræði. Ég segi það bara og ítreka að ég tel að við hefðum átt alveg gríðarlega gott samstarf við samtökin og held að allar aðgerðirnar í þessari áætlun, sem sumir hv. þingmenn hér keppast við að gera lítið úr, muni skipta verulegu máli fyrir þennan hóp í samfélagi okkar en ekki síður fyrir samfélagið sem heild.
Frú forseti. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að verið sé að uppfylla lög um kynrænt sjálfræði varðandi aðgengi fólks með hlutlausa skráningu kyns að sjálfsagðri hreinlætisaðstöðu á vinnustöðum eða í háskólanum eða hvar það er. Það sem ég er að benda á er að þetta er eitthvað sem átti að klára fyrir svona þremur árum. Þetta er eitthvað sem ráðherrann sjálfur sagði í september 2020 að stæðu vonir til að yrði flýtt. Nú er kominn mars 2022. Það er dálítið langt liðið fyrir fólkið sem t.d. stendur í eilífu stappi í háskólunum okkar þar sem fólk getur ekki nýtt sér salernisaðstöðu nema í fjórðungi húsnæðis háskólans. Það er staðan í stærstu menntastofnunum landsins. Auðvitað vilja Samtökin‘ 78 gera betur og það nær t.d. yfir það einfaldlega vegna þess að þetta er ólíðandi staða sem hefur viðgengist allt of lengi á vakt hæstv. ráðherra. Svo verð ég að nefna varðandi aðgerð 14, um könnun á fjölbreytileika á vinnumarkaði, vegna þess að hér í seinni ræðu sinni sagði hæstv. ráðherra að það hefði orðið niðurstaðan að forma aðgerðir svona, að þá er einmitt ágætt að benda á greinargóða umsögn Samtakanna ‘78 um að það þurfi að kanna stöðu og aðgengi hinsegin fólks á vinnumarkaði, að sjálfsögðu, en því verði best náð fram með því að ræða líka við hinsegin fólk á vinnumarkaði, ekki bara atvinnurekendurna sem talað er um í áætluninni. Mér finnst þessi stéttablinda dálítið sláandi í þessari aðgerð.
Frú forseti. Ég veit ekki hversu mikið við lengjum þessa umræðu. Ég vil bara ítreka að hér er verið að ljúka því sem varðar kynhlutlaus salerni, innleiðingu ákvæða laga um kynrænt sjálfræði. Við þekkjum mætavel að það getur tekið tíma að innleiða slíkt. Ég hefði kosið að það gengi hraðar, það er ekkert launungarmál. Hér er verið að leggja áherslu á það og ég hefði talið að hv. þingmaður ætti að vera nokkuð sáttur við það. Ég vil líka nefna að við getum ekki tekið þessa áætlun úr samhengi við annað og ég fór yfir ekki bara lögin um kynrænt sjálfræði heldur líka lögin um jafna stöðu á vinnumarkaði, en ekki síður frumvarpið um jafna meðferð utan vinnumarkaðar sem er til meðferðar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég vona svo sannarlega að nefndin muni afgreiða það frá sér sem allra fyrst því að það eru líka gríðarlega mikil réttindamál. Og af því hv. þingmenn lýsa miklum áhuga á að ná auknum árangri í baráttunni fyrir hinsegin réttindum þá vona ég svo sannarlega að þingmennirnir sem eru í hv. allsherjar- og menntamálanefnd ljúki því að afgreiða það mál því að ég veit að hinsegin samfélagið bíður eftir afgreiðslu þess hér á Alþingi.
Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er liður í þeirri heildarendurskoðun á lögum og reglum um eignarráð, ráðstöfun og nýtingu fasteigna, með áherslu á land og landgæði, sem er fjallað um í stjórnarsáttmála. Með frumvarpinu er haldið áfram á sömu braut og var mörkuð með setningu laga nr. 85/2020, þegar Alþingi samþykkti frumvarp mitt um að settar yrðu í lög tilteknar heimildir til að koma í veg fyrir samþjöppun lands á of fáar hendur. Fólu þær breytingar í sér breytingar á ýmsum lögum sem varða eignarráð og nýtingu fasteigna, tóku m.a. á aðilum utan Evrópska efnahagssvæðisins og mæltu fyrir um stofnun sérstakrar landeignaskrár. Hv. þingmenn sem hafa áhuga á því hvernig gengur að uppfylla lög spyrja kannski hvernig gangi að koma þessari landeignaskrá á koppinn og því get ég svarað strax, það er unnið að henni hörðum höndum en það mun taka tíma og fjármagn. Fjármagn hefur verið tryggt í þetta verkefni en þetta tekur líka tíma, og síðan er það ráðstöfun landeigna sem ég vitnaði hér til og aukið gagnsæi og fleira. Í þessu frumvarpi felst að gerðar verði breytingar á fjórum lagabálkum; lögum um menningarminjar, nr. 80/2012, jarðalögum, nr. 81/2004, lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, og lögum um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, nr. 16/1966. Ég ætla núna að fara stuttlega yfir meginatriði þessara breytinga. Hér er lagt til að lög um menningarminjar taki þeim breytingum að til staðar verði forkaupsréttur ríkissjóðs að landi þar sem friðlýstar menningarminjar er að finna. Markmiðið er að ríkið eigi tækifæri á að festa kaup á þeim eignum sem rétt er talið að séu í almannaeigu, á grundvelli sjónarmiða um verndun menningararfs þjóðarinnar, til að tryggja aðgengi, nýtingu og uppbyggingu innviða á slíkum svæðum. Til samanburðar má vísa í ákvæði náttúruverndarlaga, nr. 60/2013, um forkaupsrétt ríkissjóðs að jörðum og öðrum landareignum sem eru að hluta eða öllu leyti á náttúruminjaskrá. Þetta eru sambærileg ákvæði og ákvæði náttúruverndarlaga, nr. 60/2013, þar sem tryggður var forkaupsréttur ríkissjóðs á jörðum og öðrum landareignir sem er að hluta eða öllu leyti á náttúruminjaskrá. Við leggjum því í raun til að svipaður réttur eigi við um náttúruminjar og menningarminjar eða jarðir þar sem slíkt er að finna. Lagt er til að í jarðalög, nr. 81/2004, verði sett ítarlegri ákvæði um sameign á landi sem fellur undir gildissvið laganna. Hv. þingmenn sem hafa ferðast um landið þekkja mætavel og hafa heyrt í mörgum íbúum um þau margvíslegu vandkvæði sem fylgja því þegar land er í sameign margra eigenda, svo sem varðandi ákvörðunartöku og fyrirsvar. Frumvarpið felur í meginatriðum í sér að lögfestar verði óskráðar réttarreglur um sérstaka sameign auk ítarlegri reglna sem einkum tækju mið af lögum um fjöleignarhús, nr. 26/1994, sem hv. þingmenn þekkja. Þau eru eini heildstæði lagabálkurinn sem geymir réttarreglur um sameign á fasteignum. Þess ber að geta að jarðalög ná til mikils hluta lands utan þéttbýlis en utan jarðalaga falla hins vegar lóðir, hvort sem er í þéttbýli eða dreifbýli, svo sem sumarbústaðalóðir. Gert ráð fyrir að þannig dragi úr vandkvæðum við ákvörðunartöku sameigenda og forsendur skapist fyrir betri sátt sameigenda í þeim efnum. Þá stuðli breytingar á ákvæðum um fyrirsvar að því að auðveldara verði fyrir sveitarfélög og aðra aðila, svo sem Umhverfisstofnun, að beina erindum til sameigenda og eiga í samskiptum við þá vegna eignarinnar. Þau sem muna þá tíð áður en lögin um fjöleignarhús voru sett þekkja það hversu gríðarlega mikilvæg réttarbót það var þegar sett voru ákvæði um það hvernig skyldi höndla með sameign í fjöleignarhúsum, þetta þekkjum við sem búum í fjöleignarhúsum. Þetta hefur gert alla umsýslu sameigna miklu einfaldari þannig að við drögum lærdóm af þessari löggjöf og heimfærum hana í raun upp á landareignir með þessum hætti. Í lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, verði kveðið heildstætt á um afmörkun fasteigna innan og utan þéttbýlis, þ.e. merki landsvæða og lóða af öllum stærðum og gerðum. Hér erum við að tala um landamerkin. Fjallað er um merkjalýsingar eigenda, skyldu til að leita aðstoðar fagaðila við gagnaöflun og mælingar og hlutverk sýslumanna við úrlausn ágreinings. Farvegur skráningar verði með þessu einn og hinn sami án tillits til þess um hvaða tegund skjals ræðir, svo sem merkjalýsingu í heild eða að hluta, sátt eða dóm. Lög um landamerki o.fl., nr. 41/1919, sem taka til jarða og tiltekinna tegunda fasteigna utan kaupstaða og löggiltra kauptúna, sem eru að uppistöðu til frá árinu 1919, verði felld úr gildi. Af núverandi réttarástandi leiðir að mikið ósamræmi er í gagnaskilum skráningaraðila og ágreiningsmál fara mörg hver fyrir dómstóla án þess þó að niðurstaða fáist fyrir deiluaðila. Gildandi löggjöf veitir ekki fullnægjandi leiðbeiningar og framkvæmd sýslumanna og sveitarfélaga er ekki samræmd eins og staðan er núna. Nægir í því sambandi að nefna mælingar og framsetningu þeirra. Sýslumenn hafa fremur óljóst hlutverk samkvæmt landamerkjalögum og engin heimild er til gjaldtöku fyrir þjónustu þeirra. Gildistaka frumvarpsins mun því til framtíðar grundvalla heildstæðan farveg mála af þessu tagi, veita betri yfirsýn yfir umfang og eignarhald fasteigna og skapa þannig betri forsendur til skipulegrar landnýtingar. Það er auðvitað grunnstefið í þessu frumvarpi, sem og í því fyrra, að hið opinbera hafi betri yfirsýn yfir jarðir og land, að það séu skýrar leikreglur um jarðir og landareignir og að það séu heimildir fyrir hið opinbera til að skipuleggja landið með skynsamlegum hætti. Með lögum nr. 85/2020, sem ég nefndi hér áðan, voru gerðar breytingar á lögum um skráningu og þar var kveðið skýrt á um landeignaskrána, sem er skráningar- og upplýsingakerfi sem á m.a. að geyma upplýsingar um eignamörk lands á samræmdum kortagrunni. Þar sem ég nefndi að þessu verkefni væri ekki lokið þá finnst mér rétt að fara aðeins yfir það. Í febrúar 2022 höfðu u.þ.b. 26% jarða verið afmörkuð í landeignaskrá en fyrir hendi er hins vegar vísir að afmörkun á rúmlega 66% allra landeigna, sem flestar eru lóðir og þá helst í þéttbýli. Skráin er hýst hjá Þjóðskrá Íslands, hún er skráarhaldari, og það er gert ráð fyrir að hún áætli stærð og eignamörk lands þegar upplýsingar skortir en gefi hlutaðeigandi áður kost á því að bæta úr ef það liggur ekki fyrir. Það er ljóst að hér er um fjölda tilvika að ræða og mikið verk að vinna. Áætlun Þjóðskrár byggist á mismunandi heimildum, hún hefur þann tilgang að þjóna stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og er á sviði opinbers réttar. Hún hefur hins vegar ekki áhrif á hvar merki teljast liggja með réttu, svo sem ef það er óljóst eða umdeilt og til samkomulags eða dóms kemur, eða hver telst réttur eigandi. Þar erum við komin inn á svið einkaréttarins. Heimildir sem stafa frá rétthöfum sjálfum eru hinar endanlegu, enda fullnægi þær skilyrðum laga, og ryðja því áætlun Þjóðskrár út úr landeignaskrá að sama skapi. Það þarf að gera skýran greinarmun á þessu. Þörf er á að skapa heildstæðan og skýran farveg fyrir skráningu landamerkja sem er bindandi að einkarétti og það er viðfangsefni þessa frumvarps. Markmiðið er að landeigendur geti þá sjálfir uppfært landamerki sín með nútímalegum hætti. Þá gerist þess ekki þörf fyrir opinberan aðila að slá á, í raun og veru, landamerki og áætla þau. Ákvæði skipulagslaga hafa leitt til þess að landeigendur hafa að kröfu sveitarfélags þurft að láta vinna svokölluð mæliblöð, einkum í tengslum við skiptingu lands og breytingar á merkjum. Almennt hefur verið leitað til fagaðila um gerð mæliblaða. Frumvarp þetta felur í sér samræmingu á vinnubrögðum slíkra aðila. Það kallar á að aflað sé leyfis, samanber einnig ákvæði um námskeið og prófraun, en ekki er gert ráð fyrir að af því muni hljótast umtalsverður kostnaður fyrir hlutaðeigandi. Í lögunum sem við samþykktum hér árið 2020 var fjallað um rétt erlendra ríkisborgara frá ríkjum utan EES sem hafa áhuga á að eignast hér fasteign. Þar voru sett tiltölulega stíf skilyrði fyrir þeim réttindum þannig að í ljósi reynslunnar frá árinu 2020 er lagt til að það verði lítillega slakað á skilyrðinu um sterk tengsl við Ísland. Heimildin er bundin við tvær tegundir fasteigna, skráð íbúðarhúsnæði á leigulóð í þéttbýli eða frístundahús á leigulóð á skipulögðu frístundasvæði. Jafnframt verði kveðið á um að þegar í hlut eiga lögaðilar sem hyggjast kaupa fasteign hér á landi - og þá er ég að tala um lögaðila, ekki einstaklinga - verði þeir ekki einungis að hafa staðfestu í ríki sem lögin tilgreina, heldur einnig að vera undir yfirráðum einstaklinga eða lögaðila frá viðkomandi ríkjum. Þarna erum við að reyna að koma í veg fyrir það að aðilar frá öðrum ríkjum, utan EES, geti sniðgengið skilyrði laganna. Við erum að koma í veg fyrir að það sé svindlað á þessu, bara svo það sé sagt skýrt, Í frumvarpinu felst með öðrum orðum að lögaðilar innan EES sem eru undir yfirráðum annarra en EES-aðila þurfi að óska eftir leyfi dómsmálaráðherra til að kaupa fasteign hér á landi. Frumvarpið sem hér er lagt fram er afrakstur af vinnu stýrihóps um heildstæða löggjöf og stjórnsýslu varðandi jarðir, land og aðrar fasteignir, sem forsætisráðherra skipaði í júní 2020 og skilaði af sér frumvarpsdrögum og skýrslu sem var birt í maí 2021. Það er sú skýrsla sem er grunnurinn að þessu frumvarpi. Þar áttu sæti fulltrúar sex ráðuneyta, forsætisráðuneytis, atvinnuvegaráðuneytis, dómsmálaráðuneytis, fjármálaráðuneytis, samgönguráðuneytis og umhverfis- og auðlindaráðuneytis. Enn fremur sátu þar fulltrúar frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Byggðastofnun, Skattinum, Skipulagsstofnun og Þjóðskrá Íslands, auk tveggja óháðra sérfræðinga sem unnu þetta frumvarp með okkur. Með tilliti til þess að þær breytingar sem III. kafli frumvarpsins, um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna, þarfnast nokkurs undirbúnings er lagt til að gildistími á þeim kafla sé 1. janúar 2024, en að öðru leyti er gert ráð fyrir að lögin öðlist þegar gildi þegar þau hafa verið afgreidd. Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt hér. Ég hef gert grein fyrir meginatriðunum. Sum þessara atriða er alltæknileg og ég þykist vita að hv. allsherjar- og menntamálanefnd, sem fær þetta frumvarp til umfjöllunar, muni gefa sér tíma til að kafa ofan í þau einstöku atriði. Ég lýk máli mínu hér á að minna á þá ágætu skýrslu sem ég vísaði í áðan, sem var birt í maí, þar sem grunnur var í raun og veru lagður að þeim mikilvægu breytingum sem þarf að gera til að við öðlumst yfirsýn yfir land á Íslandi og til þess að stjórnvöld geti í senn rekið skynsamlega landnýtingarstefnu og axlað ábyrgð sína á því að vera yfirvald í málefnum sem lúta landnotkun og jarðamálum. Það verður að segjast eins og er, eins og kom svo sem fram þegar ég mælti fyrir hinu fyrra frumvarpi 2020, að þessi mál hafa verið bundin allt of lausum hnútum. Hér hefur ekki verið nægjanlega skýr rammi. Ég vonast til að þetta frumvarp verði afgreitt eftir vandaða umfjöllun í nefnd og verði hluti af því að byggja skýran ramma um eina mikilvægustu auðlind sem við eigum sem þjóð sem er auðvitað landið sjálft. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins hér og legg til að því verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessu frumvarpi um eignarráð og nýtingu fasteigna, um óskipta sameign, landamerki o.fl. Í þessu frumvarpi eru lagðar til mikilvægar umbætur á jarðalögum og ýmsum tengdum lögum. Sérstaklega held ég að það hafi verið mikilvægt að skýra t.d. forkaupsrétt sameigenda eða innan sameignar. Annað sem mér finnst sérstaklega mikilvægt í þessu máli er skýrara hlutverk sýslumanns í úrskurði um landamerki. Ég held líka að það sé mikilvægt að útvíkka forkaupsrétt og taka þar inn forsendur minjaverndar. Ég tel það jákvætt skref. En ég held að það sé mjög mikilvægt í meðferð þessa máls að skýra betur á hvaða forsendum slík heimild yrði virkjuð. Það sama má raunar segja um forkaupsrétt á grundvelli náttúruverndar og ætla ég að koma aðeins betur að því hér á eftir. Mig langar við þetta tilefni að rifja upp tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í jarðamálum sem ég lagði fram ásamt öllum þingmönnum Framsóknarflokksins á 150. löggjafarþingi. Í þeirri tillögu var komið inn á margt það sem kemur fram í þessu frumvarpi og margt það sem dregið hefur verið fram í þeirri vinnu sem hæstv. forsætisráðherra kom inn á áðan. Því fagna ég mjög allri þeirri vinnu sem fram fór á síðasta kjörtímabili, skýrslunni sem kom fram í maí síðastliðnum, og finnst mjög mikilvægt að þessi vinna haldi áfram núna og haldi áfram með þessu frumvarpi eins og þar er lagt til. Sumt af því sem hér er verið að leggja til á að fylgja eftir með frekari endurskoðun, t.d. eins og landeignaskránni. Þar eru endurskoðunarákvæði og ýmislegt annað sem er mikilvægt að við höldum áfram að vinna með, fylgjumst með því hvort markmið þeirra breytinga sem voru lagðar til á síðasta kjörtímabili og þeirra breytinga sem þetta frumvarp felur í sér náist í öllum tilfellum eða hvort þarf að fara í frekari breytingar. Ég vildi líka nefna að í tengslum við vinnu þessarar þingsályktunartillögu sem við Framsóknarmenn lögðum fram á 150. þingi fékk ég mjög margar ábendingar til mín og átti gagnleg samtöl við fólk um allt land, m.a. einmitt um að það vantaði leið til að fá aðstoð við að úrskurða um landamerki og að skrá þau. Þarna er sú leið komin. Það hefur ítrekað verið umfjöllun um ýmsan vandræðagang sem fylgir sameign jarða og hér er verið að leita leiða til að leysa úr þeim málum. Ég vildi líka koma inn á að það skiptir mjög miklu máli hvernig við förum með land og jarðir og jarðveginn því að þetta eru auðlindir á landi og það að ráða auðlindum, hvort sem er á sjó eða landi, er liður í sjálfstæði og sjálfsákvörðunarrétti þjóða. Þá langaði mig að koma aðeins aftur að því af hverju mér finnst þurfa að huga að forsendum forkaupsréttar vegna minjaverndar eða náttúruverndar. Ég setti raunar þann fyrirvara við afgreiðslu þingflokks míns á málinu að það yrði sérstaklega farið yfir það í vinnu allsherjar- og menntamálanefndar hvernig ríkissjóði yrði skylt að gera grein fyrir forsendum nýtingar forkaupsréttar vegna náttúruverndar og/eða minjaverndar, hvernig samráði við sveitarfélög vegna nýtingar forkaupsréttar ríkissjóðs yrði háttað og hverjar yrðu skyldur ríkissjóðs varðandi jörðina í framhaldinu. Ég held að þetta sé mikilvægt. Það hefur ekki oft reynt á þennan forkaupsrétt náttúruverndarlaga, það hefur þó gerst nokkrum sinnum, og það virðast ekki vera til verklagsreglur um hvað þurfi að koma fram til rökstuðnings slíkri ákvörðun. Ég held að það skipti mjög miklu máli fyrir alla sem munu koma að málum í framhaldinu, hvort sem það eru þeir sem hugsanlega halda áfram nytjum á jörðinni, sveitarfélagið sem fer með skipulagsvald og auðvitað ríkissjóður sem hefur væntanlega einhver áform um uppbyggingu og vernd í framhaldinu. Eins væntanlega ef ríkissjóður nýtur forkaupsréttar, þá er einhverri af stofnunum ríkisins falin umsjón jarðarinnar og þeirri umsjón hljóta að þurfa að fylgja einhver skilaboð frá þeim sem ákvörðunina að taka. Það kemur fram í skýringum með 1. gr. frumvarpsins um forkaupsrétt friðlýstra menningarminja að það geti verið aðkallandi að tryggja vernd og ásýnd svæðis viðkomandi jarðar utan friðhelgunarsvæðis hinna friðlýstu menningarminja og sérstaklega er tilnefning minjastaðar á heimsminjaskrá UNESCO nefnd, að það gæti verið forsenda þess að kallað yrði á eignarhald ríkissjóðs á viðkomandi jörð. En það sem kemur upp í huga minn er að á flestum ef ekki öllum jörðum eru minjar um búsetu allt frá landnámi og þess vegna er mikilvægt, eins og raunar kemur fram hérna, að ríkið hefur ekki beitt forkaupsrétti vegna friðlýstra menningarminja enda hafa slík ákvæði ekki verið í lögum. En það er mikilvægt að hlutlæg stefnumörkun liggi fyrir sem tryggi jafnræði og gagnsæi þegar kemur að ákvarðanatöku um kaup á tiltekinni jörð eða jarðarhluta á grundvelli menningarminja. Þannig að það hljóta einmitt að þurfa að vera hlutlæg viðmið um hvers konar minjar, sem finna má um allt land, geta orðið grundvöllur þess að forkaupsréttar ríkisins sé neytt. Auðvitað hlýtur líka að þurfa að horfa á áhrif á samfélagið, hvort það geti orðið til uppbyggingar samfélagsins eða hafi áhrif á búsetu á jákvæðan eða neikvæðan hátt á nágrannajörðum o.s.frv. Mér finnst að þessi 1. gr. geti orðið hvati fyrir allsherjar- og menntamálanefnd, ég skil það svo að allsherjar- og menntamálanefnd taki við þessu máli, til að kalla sérstaklega eftir minnisblaði um hvort ástæða sé til að festa í lögin verklagsreglur eða á annan hátt skýra það ferli sem þyrfti að fylgja þegar ríkissjóður neytir forkaupsréttar. Þá ætla ég ekki að orðlengja meira um þetta mál. Ég vonast til þess að það fái góða umfjöllun, bæði hér í þingsal og í nefndinni, og að það verði eitt af framfaraskrefum í því að vernda auðlindir á landi sem ég tel að sé mikilvægt.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta góða mál sem hér hefur komið fram. Það er kannski að bera í bakkafullan lækinn þegar Framsóknarmenn koma hingað upp hver á fætur öðrum úr sama kjördæminu en það vill bara þannig til að í þessu samhengi, eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á, erum við svolítið tengd þessu máli, þó að við viljum alls ekki að eigna okkur það, langt frá því. Þetta er bara til að undirstrika mikilvægi þessa máls. Það hefur verið allt of mikill losarabragur á þeim hlutum sem snúa að eign á landi, hvar landamerki liggja, hver nýtingin á að vera, hvernig menn fara með land. Mér finnst þetta frumvarp taka ágætlega utan um það. Það eru settar nokkuð skýrar reglur um það hvernig menn fara með þessar fasteignir. Eins og kemur fram í upphafi frumvarpsins hefur það því miður allt of oft komið fyrir að erfingjarnir sem eiga jörðina eru kannski orðnir 100 og það er engin samstaða um það hvernig menn ætla að nýta landið. Því miður verður það þá of oft þannig að viðkomandi jörð eða land drabbast niður, fellur í verði og verður í sjálfu sér enginn sómi að. Það er mjög mikilvægt að við horfum til þess, eins og kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra, að land er auðlind. Við getum hugsað okkur það þannig til framtíðar, þegar við förum að velta fyrir okkur kolefnisbindingu og því öllu saman, að það verður væntanlega mikil ásókn í að eignast land. Við getum séð það fyrir okkur að menn ætli að fara í það að selja bindingu á jörðum sínum og þá er mikilvægt að það sé ákveðin umgjörð utan um það hvert eignarhaldið er, skýr landamerki og fyrirsvarsmenn fyrir jörðinni. Fyrst ég minnist á landamerki þá hefur það gegnum árin, árhundruðin, verið hálfgerð þjóðaríþrótt að takast á um landamerki. Hafandi alist upp í sveit og búið í sveit allt mitt líf þá held ég að ég geti farið rétt með að í sumum sveitum er það þannig að það er eitthvað verulega mikið að ef ekki er tekist á um landamerki viðkomandi jarða. En með þessu frumvarpi er gerð nokkuð skýr krafa um að menn gerir grein fyrir fasteignum sínum og hvar landamerki liggja. Ég hélt svo sem í einfeldni minni að eftir yfirferð óbyggðanefndar hér áður, sem að vísu er ekki alveg lokið, hefðu menn þurft að gera grein fyrir þessum hlutum til að sýna fram á eignarrétt á sínu landi. Því kom mér það á óvart, og kannski hef ég misskilið það, að í framsögu forsætisráðherra talaði hún um að 26% jarða væru með algerlega skilgreinda rétta lýsingu á landamerkjum sínum og 66% með einhvers konar skilgreiningu. En það getur vel verið að mér hafi misheyrst. Það er mjög mikilvægt að koma þessu á hreint. Það eru til mjög víða mörg góð og gild landamerkjabréf sem væntanlega falla undir þá skilgreiningu sem kemur fram í frumvarpinu um að menn þurfi ekki að hnitsetja landamerki sín ef menn hafa ákveðin bréf til þess sem sýna fram á það. Aftur á móti myndi ég mælast til þess í vinnu nefndarinnar að það yrði farin sú leið að reynt yrði að hnitsetja landamerki. Ég held að það sé mikilvægt upp á framtíðina að eiga þetta, eins og maður segir með góðum hnitum og það sé þá fært til bókar. Það hefur hingað til verið ansi mikill frumskógur að fara í gegnum öll þau landamerkjabréf sem voru opnuð t.d. við yfirferð óbyggðanefndar og sum þeirra voru ansi skrautleg og miðuð við gráan stein uppi í hlíð og einhvern læk sem núna er ekki til o.s.frv. En það er mjög gott að hafa þetta allt skýrt. Mig langar aðeins í restina af ræðu minni að við veltum fyrir okkur sjálfbærnihugtakinu, landnýtingu og líka tilgangi hins opinbera með því að eiga land. Það eru náttúrlega mjög víða jarðir í eigu hins opinbera, vítt og breitt, og einnig í stofnun skyldri ríkinu sem heitir þjóðkirkjan. Í framhaldi af þessari vinnu væri mjög mikilvægt að við settum fram ákveðna skilgreiningu á því hvernig menn eiga að fara með jarðir ríkisins. Stofnanir á vegum ríkisins hafa um þessar jarðir að segja en virðast ekki hafa vissa og skýra sýn á því hver nýtingin á að vera á jörðunum. Sums staðar hefur það verið þannig að menn eru fæddir þarna og hafa haldið áfram að búa þarna en síðan kemur að leiðarlokum varðandi þann búskap. Þá hefur því miður oft myndast gap þarna á milli þegar hin opinbera stofnun tekur við jörðinni, hvort hún komi henni áfram í nýtingu og þess háttar. Það er sennilega seinni tíma mál en mig langaði að koma inn á það hér vegna þess að það er því miður allt of víða að við erum með glæsilegar og góðar eignir, vítt og breitt um landið, sem eru á hendi ríkisins en eru ekki í mikilvægri notkun eins og hægt væri að hafa þessar glæsilegu eignir mjög víða. Ég spái því að til framtíðar verði mjög og mun eftirsóttara að eiga land og þá er líka mjög mikilvægt að menn haldi vel utan um það og hvað þá að menn búi á viðkomandi jörð. Það versta sem gerist með land er ef það er ekki búið á staðnum. Það er það sem hefur neikvæð samfélagsleg áhrif á jarðirnar og byggðirnar í kring, ef ekki er búið á jörðunum. Það sem við þurfum að passa við gerð á svona frumvörpum er að þar sem er ákveðinn forkaupsréttur sem ríkið hefur, sem er jú mikilvægur og fagna ég honum, þá verðum við líka að hafa næstu skref á hreinu um hvernig við ætlum að nýta landið, ekki bara að viðkomandi fasteign sé á hendi ríkisins heldur hvað við ætlum að gera við viðkomandi fasteign. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir að hafa komið þessari vinnu alla vega hingað. Við eigum væntanlega eftir til framtíðar fleiri skref í því hvernig við viljum sjá fyrir okkur góða og skynsamlega nýtingu á landi.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma inn í þetta mál og þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir það. Þetta er framhald vinnunnar sem við hófum á síðasta kjörtímabili þar sem að mínu mati voru stigin mjög stór skref, m.a. varðandi hömlur á uppkaupum jarða, að menn söfnuðu til sín mörgum jörðum. Það var eitt af stóru málunum þar. Eins og kemur fram í greinargerð með þessu frumvarpi er m.a. verið að vitna til þess máls og í vinnu allsherjar- og menntamálanefndar sem ég sat í á þeim tíma. Það er áhugavert þegar maður skoðar þetta að lög um landamerki voru sett 1882 og þau sem eru í gildi núna eru frá 1919 þannig að það er kannski komið tilefni til að hræra aðeins upp í þeim. Eins og hér er einmitt verið að benda á er þar talað um hjáleigur, húsmannabýli og þurrabúðir og það er talað um hreppstjóra. Ekkert af þessu á kannski beint við í dag, alla vega ekki það orðfæri sem þarna er notað. Þannig að það er sannarlega komið tilefni til þess að fara yfir þau þótt ekki sé nema út af þessu. Lögin voru sett á sínum tíma í þeim tilgangi að reyna að ná utan um og afmarka jarðir og hér er auðvitað verið að gera enn betur í því að mínu mati. Hér hefur auðvitað verið rætt um forkaupsréttinn og ég get alveg tekið undir það að auðvitað þarf ríkið að vera með skýrar forsendur og öllum þurfa að vera ljósar forsendurnar þegar verið er að kaupa upp jarðir sem eru með menningarminjar því að þær eru ansi víða eins og hér var bent á. Auðvitað viljum við gera allt sem við getum til að vernda menningararf þjóðarinnar en leikreglurnar þurfa að vera skýrar. Ég held að það sé mikilvægt að nefndin fari vel ofan í það. Það sem við ræddum talsvert um í nefndinni síðast og er verið að taka á hér að einhverju leyti a.m.k. eru jarðir sem eru í sameign margra eigenda. Það var mjög mikið rætt, vandkvæðin sem fylgja því. Stundum er ekki hægt að gera nokkurn skapaðan hlut og við munum sjálfsagt mörg sem höfum fylgst með þessum málum, í mínu kjördæmi alla vega, þegar við vorum að tala um Reykjahlíðina og Dettifoss og svo auðvitað Geysissvæðið, það var nú talsvert í fjölmiðlum á sínum tíma þar sem var dálítið erfitt að ná utan um þetta. En þegar eru svona margir eigendur og þetta erfist bara - sumir hafa engan áhuga, aðrir hafa talsverðan áhuga - þá getur það orðið til þess að ekki næst að gera það sem gera þarf, byggja upp innviði t.d., ef það er það sem þarf að gera. Og af því að í dag er ekki nógu skýr lagaheimild um hvernig beri að fara með þetta verður þetta til trafala og ekki er hægt að byggja upp. Og það er líka dálítið áhugavert að það séu engar hömlur á því hversu margir eigendur geta orðið að jörðum eins og rakið er ágætlega í frumvarpinu og þetta hefur valdið, eins og hér hefur verið rætt, vandkvæðum þegar kemur að því að byggja upp eða friðlýsa eða eitthvað slíkt. Svo er kannski einhver einn aðili sem næst ekki í og það hefur orðið til þess að ekkert hefur verið hægt að gera. Ég er því mjög ánægð með að hér er verið að ráðast í endurskoðun og reynt að ná utan um þetta án þess að vera að búa til eitthvað nýtt. Hér er byggt á lögum um fjöleignarhús eins og hæstv. forsætisráðherra fór ágætlega yfir. Þau hafa gagnast okkur vel og það má segja að það sem þau geta gert í þessum efnum sé yfirfært á þessi mál. Það skiptir líka gríðarlega miklu máli, eins og hér er verið að gera, að skýra hlutverk okkar opinberu starfsmanna, sýslumanna og fleiri. Skráningin var mjög mikið rædd og hæstv. forsætisráðherra kom inn á það í upphafi síns máls að landeignaskráin tekur tíma, þetta er kannski svo miklu umfangsmeira en maður heldur. Hv. þingmaður sem hér talaði á undan mér var að tala um landamerki og að hnitsetja þau, ég held að það sé skynsamlegt. Ég hef í fórum mínum gamlar bækur þar sem landamerki eru skrifuð út, eign ekkju sem sat eftir og hún hafði kannski takmarkaðan rétt, skulum við segja, þetta er það langt síðan og þar sér maður hvernig þetta var og er enn þá. Menn eru að miða við steina eða hóla eða hæðir sem þeir telja sig eiga. Það eru auðvitað ekki ásættanleg viðmið nema þau séu a.m.k. verulega vel skráð. Hér er líka komið inn á hlutverk sveitarfélaganna, sem búa kannski mörg hver yfir góðum upplýsingum. Það er verið kannski að lagfæra það sem hér er sagt að sé áfátt í skipulagslögunum, m.a. eru ekki gerðar kröfur til hönnuða eða mælingarmanna um könnun gagna eða framkvæmd mælinga eða framsetningu mælikvarða o.s.frv. Svo er bara ósamræmi líka á milli sveitarfélaga um þessi mál. Það er ekki heldur skýrt hvað felst í yfirferð og staðfestingu sveitarfélags á mæliblaði. Þetta er allt saman verið að reyna að skýra og ég held að það sé bara mjög mikilvægt af því að við höfum auðvitað búið við umhverfi í kringum þetta sem er kannski ekki nógu gott. Þetta er hluta til, eins og hér hefur komið fram, tæknilegt frumvarp en að mestu leyti er bara verið að skýra samt sem áður ákveðna hluti og ég vona sannarlega að málið nái fram að ganga. Þótt tíminn sé ekki mjög mikill hér á þessu vorþingi þá held ég að flestir hljóti að vera því sammála að það sé mjög mikilvægt réttarfarslega að málið nái fram að ganga. Ég vona svo sannarlega að allsherjar- og menntamálanefnd nái að vinna í því þannig að við getum gert frumvarpið að lögum áður en þingi lýkur í vor.
Frú forseti. Ég held að það sé nægur tími til stefnu, svona út af orðum síðasta þingmanns hér sem talaði. Þingið á að vera hér að störfum fram í júní þannig að ég held að það sé ekki verið að ætlast til of mikils að hv. allsherjar- og menntamálanefnd ljúki meðferð þessa frumvarps því að þetta er mjög mikilvægt frumvarp sem nefndin hefur haft ærin tækifæri til að kynna sér undirbúninginn að í gegnum skýrsluna sem hér var dreift. Ég vænti þess því að nefndin ljúki meðferð frumvarpsins, ekki síst í ljósi þeirra hv. þingmanna sem hér hafa talað sem allir hafa lýst stuðningi við þá kerfisbreytingu sem við erum stödd í miðri sem mun koma skýrum ramma utan um yfirstjórn jarða og landareignamála á Íslandi. Það er stóra verkefnið. Þar hafa verið of mikil lausatök. Við stigum fyrsta skrefið 2020 en það er þörf á frekari skrefum. Mig langar að segja eitt vegna þess sem hér var rætt af hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni um þjóðlendumálin. Við verðum að rifja það upp að úrskurðir í þjóðlendumálum fela eingöngu í sér úrlausn um afmörkun þjóðlendna en ekki að öðru leyti, þannig að kröfulínur aðila að þjóðlendumálum, að því leyti sem þær varða ekki þjóðlendulínu beint, geta gagnast landeigendunum mjög vel til að uppfæra landamerki til nútímahorfs, fyrir utan öll þau landsvæði og jarðir sem eru fjarri þjóðlendunum og hafa ekkert verið til neinnar skoðunar hjá óbyggðanefnd. En eigi að síður gagnast þetta samt, svo ég haldi því til haga af því hv. þingmaður ræddi þetta aðeins hér í sinni ræðu. Síðan langar mig að nefna það sem hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir ræddi hér um menningarminjar. Við erum með eigendastefnu sem fjármálaráðherra gaf út 2019 um jarðir ríkisins og af hverju við eigum jarðir. Mér finnast þau almennu sjónarmið sem þar eru reifuð, sem vissulega eru almenn, vera góð. Eðli máls samkvæmt felur þetta alltaf í sér mat, en þar eru lögð til ákveðin leiðarljós sem snúast fyrst og fremst um almannahagsmuni, hagnýtingu, vernd og aðgengi, hvort sem um er að ræða einhver svæði sem tengjast náttúruminjum eða, eins og kemur fram í eigendastefnu hæstv. fjármálaráðherra, sem gengur hér í salinn, þegar um er að ræða sögulegt gildi eða menningarminjar, sem er verulegt, að það séu sérstök rök fyrir eignarhaldi ríkisins. Þetta verður alltaf huglægt mat að einhverju leyti. Við getum ekki birt tæmandi lista og sagt: Þetta eru hinar merkilegu menningarminjar og aðrar er ekki nægjanlega merkilegar, en ég held að hv. þingmenn séu allir meðvitaðir um það að þetta er ekkert klippt og skorið og forkaupsrétturinn sem birtur er í náttúruverndarlögum snýst eingöngu um jarðir á náttúruminjaskrá. Það þarf ekkert að ræða það neitt frekar. En í þessu tilfelli eru nefnd dæmi í greinargerðinni þar sem er rætt um ef aðkallandi er að tryggja vernd og ásýnd svæðis utan friðhelgunarsvæðis hinna friðlýstu menningarminja, því að við erum með dæmi um það þar sem menningarminjar eru í eigu ríkisins en jarðir að öðru leyti í eigu annarra aðila og það getur vel gengið, eða ef ástæða til vegna uppbyggingar sem tengist hinu friðlýsta svæði eða t.d. stýringar umferðar ferðafólks þá fellur þetta undir gildið hagnýting í eigendastefnunni sem ég vitnaði hér til. Síðan geta sérstakar áætlanir, líkt og tilnefning minjastaðar á heimsminjaskrá UNESCO, kallað á eignarhald ríkissjóðs á viðkomandi jörð. Við sjáum það alveg af þessum dæmum að hér er ekki bara um að ræða almennar fornminjar sem eru hér um land allt, eins og við vitum, nánast á hverri jörð. Þetta er ekki um það heldur snýst um staði sem þykja hafa eitthvert sérstakt gildi fyrir okkar menningarsögu og okkur finnst brýnt að tryggja annars vegar vernd og hins vegar aðgengi að fyrir almenning í landinu þannig að sagan verði okkur aðgengileg. Það kann vel að vera að slíkar minjar geti verið mjög vel geymdar í höndum eigenda sinna. En þetta snýst þá um það þegar jarðir skipta um hendur ef ríkið kýs að stíga inn í vegna þess að það hefur áhyggjur af því að þessi sjónarmið, um vernd og aðgengi, hagnýtingu, séu ekki uppfyllt, að almannahagsmunir séu ekki uppfylltir. Eins og ég segi, það er ekki hægt að skrifa þetta nákvæmlega út þó að það væri auðvitað freistandi. En ég held að þarna þurfum við líka að treysta því að framkvæmdarvaldið þá leggi málefnalegt mat og gangi ávallt fram með málefnalegum hætti og af meðalhófi. Ég ætla ekki að vera lengur í þessu máli. Ég verð bara að segja að þetta er mikilvægt mál vegna þess að þetta snýst um kerfisbreytingar sem ég held að lúti að því hvernig við umgöngumst landið og byggir líka frekari grunn fyrir frekari ákvarðanir, því að nokkrir hv. þingmenn nefndu að þetta væri ákveðin vegferð. Þar kemur t.d. til kasta matvælaráðherra þegar kemur að því að horfa til þess hvernig við viljum nýta landið og hvetja til þess. Þar kemur til kasta innviðaráðherra sem ber ábyrgð á landsskipulaginu og svo auðvitað umhverfisráðherrans, þannig að það liggur alveg fyrir að það eru frekari verkefni óunnin og við munum í kjölfar umfjöllunar hv. allsherjar- og menntamálanefndar um þetta frumvarp í raun og veru meta það hvernig við getum haldið áfram, hvort stýrihópurinn eigi að halda áfram og vinna þetta áfram í samvinnu þessara ráðuneyta. Það hefur gengið alveg hreint ótrúlega vel miðað við hvað margir hafa komið að. Ég vil sérstaklega nefna sveitarfélögin líka í því samhengi sem hafa verið gríðarlega mikilvægur samstarfsaðili í þessu. En lengra hef ég þetta ekki, frú forseti, og hlakka til að fá að fylgjast með þinglegri meðferð þessa mikilvæga máls.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um greiðslureikninga. Frumvarpið er á þskj. 596 og er mál nr. 417. Með þessu frumvarpi er kveðið á um ný heildarlög um greiðslureikninga sem innleiða tilskipun Evrópusambandsins 2014/92, um samanburð gjalda vegna greiðslureikninga, skipti á greiðslureikningum og aðgengi að greiðslureikningum með grunneiginleikum. Að auki kveður frumvarpið á um breytingar á lögum um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði. Helstu efnisatriðum frumvarpsins má skipta í þrennt. Í fyrsta lagi verður greiðsluþjónustuveitendum gert skylt að láta neytendur fá gjaldskrá þar sem fram koma stöðluð hugtök yfir algengustu tegundir þjónustu sem tengjast greiðslureikningi og tilsvarandi gjöld fyrir hverja þjónustu. Jafnframt skulu greiðsluþjónustuveitendur a.m.k. einu sinni á ári og án endurgjalds láta neytanda í té yfirlit yfir öll gjöld sem stofnað hefur verið til á tímabilinu vegna greiðslureiknings, svokallaða gjaldayfirlit. Til að gera neytendum kleift að meta á einum stað kostnað við mismunandi greiðslureikninga hér á landi verður komið á samanburðarvefsetri fyrir greiðslureikninga og verður fyrirkomulag þess nánar útfært í reglugerð. Í öðru lagi verður greiðsluþjónustuveitendum gert að veita svokallaða skiptiþjónustu. Í henni felst að neytandi á rétt á aðstoð þjónustuveitanda við að skipta um greiðslureikning. Vilji neytandi opna greiðslureikning í öðru aðildarríki innan Evrópska efnahagssvæðisins ber þjónustuveitanda hans hér á landi einnig að aðstoða neytanda en þá fyrst og fremst með því að veita neytanda upplýsingar um reglulegar millifærslur fjármuna og beingreiðslur síðastliðna 13 mánuði, millifæra innstæðu og loka greiðslureikningi neytanda óski hann þess. Sú þjónusta er því ekki eins umfangsmikil og skiptiþjónustan. Gjaldtaka vegna skiptiþjónustu skal vera sanngjörn og í samræmi við raunverulegan kostnað greiðsluþjónustuveitanda. Í þriðja lagi skulu lánastofnanir veita aðgengi að almennum greiðslureikningi og er þeim óheimilt að mismuna neytendum að því leyti. Í frumvarpinu er fjallað um eiginleika slíkra reikninga og kveðið á um að lánastofnanir skuli bjóða þá þjónustu án endurgjalds eða á sanngjörnu verði. Frumvarpið kveður jafnframt á um breytingar á lögum um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði til innleiðingar á reglugerð ESB 2018/1717 sem felur í sér að aðsetri Evrópsku bankaeftirlitsstofnunarinnar er breytt úr London í París í kjölfar útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands er falið eftirlit með framkvæmd laga um greiðslu reikninga. Gert er ráð fyrir að ný verkefni vegna áformaðrar lagasetningar rúmist innan núgildandi rekstraráætlunar fyrir Fjármálaeftirlitið svo fremi sem rekstri samanburðarvefseturs verði ekki komið fyrir þar. Eins og áður segir er ráðherra falið að setja reglugerð um samanburðarvefsetur og á þessari stundu liggur ekki fyrir hvort einhver kostnaður fellur á ríkissjóð vegna þess. Að öðru leyti er ekki fyrirséð að frumvarpið hafi fjárhagsáhrif á ríkissjóð. Hér er lagt til að lögin taki gildi 1. maí 2022 og að Seðlabanki Íslands setji reglur til nánari útfærslu á lögunum sem innleiða afleiddar gerðir ESB sem byggja á greiðslureikningatilskipuninni. Það verður þá að koma í ljós eftir því hvernig málið vinnst hér í þinginu hvort raunhæft er að lögin taki gildi 1. maí, en við skulum sjá til. Virðulegi forseti. Með lögfestingu frumvarpsins á að vera tryggt að allir sem dvelja löglega á Íslandi hafi aðgang að almennum greiðslureikningi. Þá verður neytendum auðveldað að skipta um greiðslureikning og aðgengi almennings að upplýsingum um gjaldtöku vegna greiðslureikninga verður bætt, m.a. með gjaldskrá, gjaldayfirliti og samanburðarvefsetri um gjöld sem tengjast greiðslureikningum. Ný lög um greiðslureikninga muni fela í sér auknar kröfur til hérlendra lánastofnana um að tryggja aðgengi að greiðslureikningum, gagnsæi gjalda fyrir neytendur og að koma á skiptiþjónustu fyrir neytendur. Ekki er talið að fjöldi fyrirtækja á markaði takmarkist eða að frumkvæði fyrirtækja til að stunda samkeppni skerðist vegna laganna. Ég tel rétt að lokum að minnast á að greiðslureikningatilskipunin var tekin upp í EES-samninginn þann 11. júní 2021 og hún mun taka gildi á Evrópska efnahagssvæðinu á næstu mánuðum. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á kosningalögum og lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka og það varðar viðmiðunardag kjörskrár og fleiri atriði. Frumvarpið er flutt af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis. Hér er um að ræða stutt frumvarp þar sem tekið er á nokkrum atriðum sem þarf að breyta í nýrri löggjöf, nýjum kosningalögum sem tóku gildi 1. janúar sl. Það eru lög nr. 112/2021. Með þeim lögum voru gerðar miklar breytingar á því fyrirkomulagi sem verið hefur á framkvæmd kosninga. Með lögunum var sett á fót sjálfstæð stjórnsýslunefnd, landskjörstjórn, sem nú hefur yfirumsjón með framkvæmd kosninga og kosningalaga í stað dómsmálaráðuneytisins áður. Ráðherra skipaði landskjörstjórn sem tók til starfa 1. janúar sl. Því miður hafa komið í ljós, við undirbúning sveitarstjórnarkosninga sem fram fara 14. maí nk., nokkrir ágallar á lögunum sem óhjákvæmilegt er að lagfæra án tafar. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur nú þegar staðið fyrir og flutt frumvarp til breytinga á lögunum er vörðuðu íbúakosningar sem gengu mjög liðlega hér í gegnum þingið og þá var hægt að halda íbúakosningar í febrúarmánuði og þær voru nokkrar. En breytingarnar í þessu frumvarpi varða fyrst og fremst misræmi í dagsetningum sem væntanlega hefur orðið vegna skorts á samlestri texta þegar frumvarpið var afgreitt hér á hinu háa Alþingi. Það þarf sem sagt að færa viðmiðunardag kjörskrár þannig að hann sé áður en framboðsfresti lýkur og það er mikilvægt þegar kemur að sveitarstjórnarkosningum því að kjörskrá þarf að liggja fyrir áður en framboðslistum er skilað en til þess að geta verið í framboði til sveitarstjórnar þarf viðkomandi að vera búsettur í sveitarfélaginu og auðvitað meðmælendur listans líka. Þannig þarf kjörskráin að liggja fyrir þegar framboðslistum er skilað inn. Þetta er eðlileg breyting og hér eru lagðar til lágmarkstilfæringar ef þannig má að orði komast á dagsetningum sem um er að ræða. Í öðru lagi eru nokkrar lagfæringar þar sem málsliðir hafa fallið niður og tilvísanir eru ekki réttar. Í þriðja lagi er lagt til í bráðabirgðaákvæði að heimilt verði, í sveitarstjórnarkosningunum 14. maí nk., að senda atkvæðisbréf sitt sem greitt er utan kjörfundar áfram til sýslumanns í því umdæmi þar sem kjósandi telur sig vera á kjörskrá. Í fjórða lagi er tækifærið nýtt til að fjölga þingsætum eða réttara sagt að jafna fjölda þingsæta á milli Norðvesturkjördæmis annars vegar og Suðvesturkjördæmis hins vegar í samræmi við auglýsingu landskjörstjórnar nr. 1108/2021 frá 1. október 2021. Þá verða þingsæti í Norðvesturkjördæmi 7 og þingsæti í Suðvesturkjördæmi 14. Í fimmta lagi er smávægileg breyting í ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um lagaskil eftir að ný kosningalög hafa tekið gildi og útgáfu kjörbréfa af hálfu landskjörstjórnar verði hætt. Fleiri eru breytingarnar sem lagðar eru til í þessu frumvarpi ekki. Það varðar mestu að hnika til dagsetningunum þannig að ekki verði neinir meinbugir á því hvenær kjörskrá liggur fyrir og að hún liggi örugglega fyrir þegar framboðslistum er skilað inn og meðmælendalistum með þeim. Málið var rætt í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í síðustu viku og það var einróma niðurstaða nefndarinnar að flytja málið að beiðni dómsmálaráðuneytis þannig að þessar breytingar gætu væntanlega gengið fljótt í gegnum þingið og þessar lagfæringar gerðar á lagabálkinum sem hér var samþykktur í fyrra á hinu háa Alþingi og tók gildi um síðustu áramót. Ég ætla þó að leyfa mér að segja það, frú forseti, að mér þykir miður hvað þessi tiltekt á þessum mjög svo mikilvæga lagabálki sem kosningalögin eru er orðin mikil. Þetta er í annað sinn sem nefndin, a.m.k. í minni formennsku, þarf að flytja frumvarp með þessum hætti. Okkur er ljúft og skylt að gera það en það minnir okkur á að huga mjög vel að frágangi og yfirlestri við lagasetningu og gæta að því að misræmi, sem hér hefur komið í ljós, verði ekki.
Forseti. Mig langar fyrst og fremst að þakka hv. framsögumanni fyrir að leggja fram þessar breytingar. Það er ekkert leyndarmál að þessi lagabálkur þarfnast stórra og mikilla úrbóta. Þau lög sem um ræðir tóku gildi 1. janúar 2002. Nú eru rúmlega 60 dagar í kosningar sem eiga að fara fram á grundvelli þessara laga en frumvarpið er enn að taka breytingum á Alþingi og það vekur mig til umhugsunar. Voru þessi lög lesin yfir áður en þau tóku gildi? Hvaða voðalega flýtimeðferð var þetta sem lagafrumvarpið fékk? Svo ekki sé minnst á að ekkert er talað um íbúakosningar í þessum lagabálki og nú þurfa sameiningar sveitarfélaga að eiga sér stað á grundvelli lagaákvæða og lagabálka sem hafa eðli málsins samkvæmt fallið úr gildi. Ég spyr bara: Hvers konar vinnubrögð eru þetta? Forseti. Í alvörunni talað, lærðum við ekkert af Norðvesturkjördæmisfíaskóinu? Ég átta mig á því að þetta var samþykkt á síðasta kjörtímabili og því ekkert við hv. þingmann og framsögumann Þórunni Sveinbjarnardóttur að sakast. Ég vil hins vegar að Alþingi, löggjafarvald Íslands, læri af mistökum sínum og vandi úrbætur þegar kemur að þessum lagabálki. Það er margt sem má bæta og sem betur má fara er varðar þetta frumvarp, en Ísland á ekki að skila óvönduðum kosningalögum og reddingum tveimur mánuðum fyrir kosningar. Því fagna ég því að heyra hv. þingmann tala um að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ætli að vanda til verka þegar kemur að mögulegum frekari úrbótum og viðbótum í þessu lagafrumvarpi. En kjarni málsins er einfaldlega sá að það átti sér stað atvik í síðustu alþingiskosningum sem við gleymum vonandi ekki og við þurfum bara að læra af óförum okkar, mistökum, og vanda til verka sem löggjafarvald Íslands að þegar kemur að hvers kyns lýðræðislegum kosningum.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar en á henni eru einnig flutningsmenn úr öðrum flokkum í stjórnarandstöðu, minni hluta, hv. þingmenn Eyjólfur Ármannsson úr Flokki fólksins, Björn Leví Gunnarsson frá Pírötum og Guðbrandur Einarsson frá Viðreisn. Þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að grípa til mótvægisaðgerða til að mæta hækkaðri greiðslubyrði húsnæðis með auknum fjárhagsstuðningi, annars vegar með sértækri niðurgreiðslu á húsnæðiskostnaði viðkvæmra hópa og hins vegar með dreifingu húsnæðisgreiðslna til skamms tíma fyrir stærri hóp heimila til að milda höggið af hröðum viðsnúningi vaxta og verðbólgu. Aðgerðirnar byggist á upplýsingum og greiningu á því hvaða hópar verða fyrir mestum búsifjum vegna örra breytinga á vaxtakjörum og aukins verðþrýstings og miði að því að koma í veg fyrir að snaraukið aðhaldsstig peningastefnu og ríkisfjármála skapi ójafnvægi meðal heimila í landinu og auki ójöfnuð. Ríkisstjórninni verði falið að leggja fram nauðsynlegar tillögur til þinglegrar meðferðar eigi síðar en 8. mars 2022.“ Virðulegi forseti. Í dag er 8. mars. Það hefði verið óskandi að þetta mál hefði komist fyrr á dagskrá í ljósi þess að um „akút“ umræðu er að ræða og verðhækkanir og sá verðþrýstingur sem áhyggjur voru af þegar þessi tillaga var lögð fram hefur einfaldlega aukist á þessu tímabili. En vonandi nær málið fram að ganga og við sjáum tillögurnar koma fram. Hér er sem sagt verið að leggja til að útfærðar verði beinar mótvægisaðgerðir við þessum snörpu breytingum sem við sjáum nú á kostnaði heimilanna, og þær lagðar fyrir þingið. Það má líta til fjölda úrræða, sértækra vaxtabóta t.d. og það má líka líta til húsaleigubóta. Fyrir svona almennar aðgerðir má horfa til þess að ríkið hefur áður stigið inn í þessum faraldri, sem er nú að líða undir lok eða a.m.k. að hluta til, og beint fyrirmælum til fjármálafyrirtækja með milligöngu Seðlabanka Íslands um að gera fyrirtækjum kleift að dreifa áfallinu af heimsfaraldrinum. Það má líta til slíkra dreifingarúrræða fyrir heimilin og styðjast líka við erlend fordæmi sem ég ætla að vitna til á eftir. Virðulegi forseti. Þetta mál er frekar einfalt. Það verður bara að huga að mótvægisaðgerðum fyrir heimilin. Ríkisstjórnin verður að átta sig á því að afskiptaleysi í húsnæðismálum og málum vinnumarkaðar í nafni sparnaðar í ríkisrekstri á eftir að veikja stoðir samfélagsins sem bitnar síðar meir á sjálfbærni ríkisrekstrar. Það blasa við kjarasamningar á tímum 6% verðbólgu og tuga prósenta húsnæðisverðshækkana á örfáum árum. Það berast fréttir af áhyggjum af verðbólguspíral. Nú síðast viðraði Seðlabankinn það á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar að það væru áhyggjur af því að innfluttur verðþrýstingur til viðbótar við þennan húsnæðisverðsþrýsting geti framkallað hringrás verðlags og launahækkana. Þetta þarf að rjúfa með hnitmiðuðum sértækum aðgerðum og þarna hafa stjórnvöld hlutverk en úrræðaleysi virðist algjört. Við þetta bætist skelfilegt ástand á erlendri grundu, stríð í Evrópu, árásir á saklausa borgara í Úkraínu, land sem gegnir mikilvægu hlutverki í efnahag heimsins. Afleiðingar af þessari mannúðarkrísu, af þessu hræðilega ástandi, verða líka efnahagslegs eðlis og þær munu rata hingað og hafa nú þegar ratað hingað. Beinasta birtingarmyndin í dag er til að mynda olíuverðshækkanir sem hafa verið gríðarleg á undanförnum vikum. Bensínlítrinn er núna kominn í 300 kr., var 100 kr. lægri fyrir tveimur árum síðan. Fyrir flokka eins og Samfylkinguna, sem er hugað um jöfn umskipti - þrátt fyrir að við viljum horfa á aðra tegund af eldsneyti viljum við ekki að hækkanir á olíuverði bitni á fólki á lægri launum í landinu. Enn í dag vitnar þó hæstv. fjármálaráðherra til margra mánaða gamalla talna um vanskil í bönkum sem einhvern mælikvarða á skorti á nauðsyn þess að grípa til aðgerða sem gætu komið í veg fyrir verðbólguspíral síðar á árinu og það þrátt fyrir að nýsamþykkt fjármálastefna stjórnvalda, sem er rammi utan um rekstur ríkisins út kjörtímabilið, geri í rauninni ekki ráð fyrir neinu svigrúmi að ráði þegar kemur að verðbólguskoti eða hækkun launakostnaðar. Annaðhvort eru áætlanir stjórnvalda eins og þær birtast í fjármálastefnu nú þegar sprungnar eða hér verður áfram rekin stefna þar sem stöðugt er pakkað í vörn þegar upp koma vandamál í stað þess að stíga inn í vandamálið og taka á því. Þessi þingsályktunartillaga er skrifuð fyrir stjórnvöld svo þau komist eitthvað áfram, sem viðbrögð við úrræðaleysi þeirra, því að okkur sem leggjum hana fram er umhugað um stöðugleika, efnahagslegan og félagslegan. Virðulegi forseti. Það má færa sterk rök fyrir því að núverandi staða í efnahagsmálum hvað varðar verðbólgu og húsnæðisverðshækkanir sé til komin vegna hagstjórnarmistaka af hálfu stjórnvalda í upphafi kórónuveirufaraldurs. Ákveðið var að beita bankakerfinu til að koma fjármagni út í kerfið í stað þess að beita tækjum ríkisfjármálanna með markvissum hætti. Eiginfjárkröfur á bankana voru lækkaðar sem og bankaskattur í þeirri von að fyrirtækin fengju fyrirgreiðslu til að halda starfseminni gangandi, en fjármagnið leitaði hins vegar ekki þangað. Með þessum seinagangi á sviði ríkisfjármála varð til tómarúm sem Seðlabankinn þurfti að stíga inn í með mjög afgerandi vaxtalækkun. Niðurstaðan er methagnaður bankanna upp á 80 milljarða kr. eftir eina mestu kreppu Íslandssögunnar. Niðurstaðan er að nær allar lánveitingar fjármálafyrirtækjanna hafa ratað inn á húsnæðismarkaðinn. Niðurstaðan er 25% hækkun húsnæðisverðs frá upphafi þessa faraldurs, önnur slík hækkun á fimm ára tímabili þessarar ríkisstjórnar. Niðurstaðan er rúmlega 6% verðbólga. Nú stefnir í sögulega hraðar vaxtahækkanir. Ungt fólk og tekjulágt, sem má ekki við hröðum breytingum á greiðslubyrði, stendur nú frammi fyrir kostnaðarkreppu. Kæla þarf hagkerfið með því að minnka neyslu vegna þess að skuldirnar eru komnar til að vera sem og íbúðaverðshækkanirnar. Stjórnvöld vitnuðu ítrekað á undanförnum mánuðum, og sérstaklega í aðdraganda kosninga, til lágra vaxta vegna vel heppnaðra efnahagsúrræða og gáfu til kynna að um eðlilegt ástand væri að ræða á markaði fyrir húsnæðislán. Ítrekað hefur komið fram að aldrei hafi fleiri getað skuldsett sig fyrir fyrstu fasteign en á tímum kórónuveirufaraldurs. Þetta er fyrst og fremst ungt fólk sem hefur fullorðinsár sín með miklar skuldir á bakinu vegna þess hve mikið íbúðaverð hefur hækkað í þessu ástandi. Efnahagsstefna stjórnvalda hefur byggst á því að láta heimilin í landinu skuldsetja sig fyrir efnahagsbatanum. Heimilin bættu við sig 450 milljörðum kr. í skuldir á tímum kórónuveirufaraldurs. Þessi viðbótarskuldsetning hefur orðið til þess að auka fjármálaóstöðugleika í landinu, líkt og Seðlabankinn hefur varað við, en að sama skapi gert heimilin berskjölduð fyrir hertu aðhaldsstigi í peningastjórnun. Nú stefnir í talsverða breytingu á greiðslubyrði þessara hópa á mjög skömmum tíma þegar verðbólga rýkur upp. Virðulegi forseti. Við í þingflokki Samfylkingarinnar, ásamt fulltrúum Flokks fólksins, Pírötum og Viðreisnar í fjárlaganefnd, leggjum þess vegna fram þingsályktunartillögu um að ríkisstjórnin grípi til mótvægisaðgerða með auknum fjárhagsstuðningi, annars vegar með umræddri niðurgreiðslu á húsnæðiskostnaði viðkvæmra hópa og hins vegar með dreifingu húsnæðisgreiðslna til skamms tíma fyrir stærri hóp heimila til að milda höggið af þessum viðsnúningi í vöxtum og verðbólgu. Þessar hugmyndir eru ekki úr lausu lofti gripnar. Mótvægisaðgerðir eru skynsamlegar og til marks um ábyrga efnahagsstjórn á þessum tímapunkti. Fordæmin eru nú þegar komin fram í útlöndum um aðgerðir til að milda höggið fyrir heimilin í landinu. Líta má til Bretlands í því samhengi þar sem gripið hefur verið til mótvægisaðgerða í formi frestunar á greiðslum og skattafslátta vegna hækkunar á orkuverði þar í landi. Það má ekki endurtaka þau mistök sem áttu sér stað í upphafi heimsfaraldurs þar sem tregða stjórnvalda til að stíga inn skapaði ójafnvægi í hagkerfinu með þeim afleiðingum sem nú blasa við. Það er nauðsynlegt að ríkisstjórnin verði ekki líka of sein að bregðast við þessum seinni fasa af efnahagsáhrifum kórónuveirunnar þar sem vandinn er fyrst og fremst verðbólga og ójafnvægi í þjóðarbúskapnum. Kostnaður ríkissjóðs af því að bregðast of seint við verður meiri en ef ráðist er strax í aðgerðir. Úrræðin verða að vera til staðar ef ástandið versnar en allt bendir því miður til þess að sú verði raunin. Virðulegur forseti. Verðhækkanir eru yfirvofandi, hrávöruverð fer hækkandi og mun ýkja þróunina eftir kórónuveirufaraldurinn og mun hér á landi bætast við það mikla ójafnvægi sem hefur skapast á húsnæðismarkaði. Við þetta er hægt að eiga en þá þarf að sýna pólitíska forystu. Það þarf að taka ákvarðanir. Hér er nýbúið að samþykkja fjármálastefnu stjórnvalda, mjög þröngan ramma um öll umsvif hins opinbera út kjörtímabilið, í raun svo þröngan að það er mjög erfitt að merkja þar þá sókn sem við viljum öll sjá. Langtímasjónarmið og áætlanir skipta vissulega máli, en lög um opinber fjármál og svona áætlanir verða líka að taka mið af því að við lifum í síbreytilegum heimi og lendum trekk í trekk áföllum, sum vegna ákvarðana hér á landi sem stjórnvöld bera beina ábyrgð á, vegna stefnu- og aðgerðaleysis sem hefur veikt grunninn sem við öll vöxum á, en í öðrum tilvikum vegna utanaðkomandi áfalla, fall flugfélags í litlu hagkerfi 2019, heimsfaraldur og innlend efnahagsviðbrögð 2020, stríð 2022. Langtímastefna í fjármálum hins opinbera verður að hafa svigrúm til að bregðast við áföllum til að draga úr þrýstingi síðar meir. Langtímaplön verða að vera uppbyggð með þeim hætti að stjórnin treysti sér til að bregðast við „akút“ vanda á sama tíma og grunnurinn er lagaður. Langtímaáætlanir, teknókratískir rammar veita vissulega ákveðið gegnsæi en þeir mega ekki draga úr pólitískri ákvarðanatöku og ábyrgð á kjörtímabilinu. Það koma einfaldlega upp tilvik þar sem reynir verulega á skilning stjórnvalda á því hvernig hagstjórnin virkar í hagkerfinu, mikilvægi ákveðinna aðgerða í þágu velferðar. Ef ekkert er aðhafst er langtímastefna stjórnvalda hvort sem er brostin. Þessi teknókratíski rammi sem þingið samþykkti fyrir tveimur vikum getur hæglega brostið mun fyrr og með mun afdrifaríkari hætti ef stjórnvöld forðast pólitískar ákvarðanir í dag. Ég ítreka, virðulegi forseti, að ábyrgðin er hér inni. Það er lögbundið hlutverk Seðlabanka Íslands að stuðla að verðstöðugleika en það er hlutverk stjórnmálanna í velferðarsamfélagi að tryggja með öllum ráðum að þær aðgerðir skapi ekki neyð meðal hóps fólks. Til þess erum við í stjórnmálum og til þess er þessi þingsályktunartillaga. Virðulegi forseti. Að lokinni umræðu um þetta mál legg ég til að það verði sent til efnahags- og viðskiptanefndar og ég vona að það hljóti þar framgang.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir þessa góðu framsögu. Nú er verðbólga komin upp í 6,2% og hefur ekki verið meiri í áratug. Hún er fyrst og fremst knúin áfram af hækkun húsnæðisverðs. Íbúðaverð á landinu öllu hefur hækkað um 16,6% á einu ári. Meðalkaupverð íbúða á höfuðborgarsvæðinu hækkaði um 5 milljónir kr. á aðeins tveimur mánuðum. Þetta er afbrigðilegt ástand. Það á sér fyrst og fremst tvær meginskýringar. Önnur skýringin lýtur að framboðshlið hagkerfisins, þeirri staðreynd að ríkisstjórnir síðustu ára hafa heykst á því að ráðast í afgerandi aðgerðir til að auka framboð húsnæðis og liðka fyrir uppbyggingu hagkvæmra íbúða fyrir lágtekju- og millitekjufólk. Við erum enn að súpa seyðið af niðurlagningu verkamannabústaðakerfisins um aldamótin. Stofnframlög ríkisins til almenna íbúðakerfisins duga hvergi nærri til að skapa þá kjölfestu sem þarf á húsnæðismarkaði til að tryggja félagslegan stöðugleika. Hin skýringin lýtur að eftirspurnarhliðinni. Frá því að faraldurinn skall á hafa þúsundir manns, þriðjungur ungt fólk og talsvert af fólki með lítið tekjusvigrúm, hlustað á skilaboð stjórnvalda og tekið hvatningunni til aukinnar skuldsetningar og leið og hömlum hefur verið létt af útlánum bankanna og eiginfjárkröfur verið lækkaðar. Niðurstaðan er 450 milljarða viðbótarskuldsetning heimilanna síðan faraldur hófst. Nær allar lánveitingar hafa ratað inn á húsnæðismarkaðinn þar sem verð hefur svo auðvitað rokið upp. Það var ekki fyrr en í lok september 2021 sem Seðlabankinn greip til kælingaraðgerða á fasteignamarkaði með reglum um hámark greiðslubyrðar fasteignalána. Sá hópur fólks sem skuldsetti sig fyrir íbúðarkaupum eftir að kórónukreppan skall á, m.a. fyrstu kaupendur sem fóru inn á fasteignamarkað með hátt raunverð og lága vexti, sér núna fram á stóraukna greiðslubyrði vegna verðbólgu og vegna skarpra vaxtahækkana. Hin sem misstu af lestinni, fólkið sem nýtti sér ekki eða gat ekki nýtt sér þann glugga sem þarna skapaðist til að stinga sér inn á eignamarkaðinn, horfa upp á íbúðaverð sem er 25% hærra en fyrir tveimur árum. Ekki bætir úr skák að ríkisstjórnin hefur enn ekki efnt loforð sem voru gefin við gerð lífskjarasamningsins 2019 um réttarbætur fyrir leigjendur sem er enn einn hópurinn sem fer halloka. Breytingar hafa ekki verið gerðar á húsaleigulögum til að hemja hækkun leiguverðs. Fyrir vikið er Ísland áfram með miklu veikari varnir fyrir leigjendur en mörg þeirra velferðarþjóðfélaga sem við erum vön að bera okkur saman við. Stjórnvöld bera ábyrgð á því að hafa hvatt fólk til stóraukinnar skuldsetningar á einstökum tímum í sögu vaxta á Íslandi og þannig má í rauninni segja að almenningur hafi skuldsett sig um 450 milljarða fyrir hvatningu stjórnvalda. Þessi viðbótarskuldsetning hefur auðvitað orðið til þess að auka fjármálaóstöðugleika í landinu, eins og margir hafa bent á, m.a. flutningsmaður þessa máls. Að sama skapi hefur það gert heimilin berskjölduð fyrir því herta aðhaldsstigi sem við horfum núna upp á og birtist í hærri vöxtum. Þetta er bakgrunnur þeirrar þingsályktunartillögu sem við flytjum hér í dag og ástæða þess að við leggjum hana fram ásamt fleiri flokkum í stjórnarandstöðu. Við leggjum sem sagt til að ríkisstjórninni verði falið að grípa til mótvægisaðgerða vegna ástandsins í efnahagslífinu, annars vegar með sértækri niðurgreiðslu á húsnæðiskostnaði viðkvæmra hópa og hins vegar með dreifingu húsnæðisgreiðslna til skamms tíma fyrir stærri hóp heimila til að milda höggið af hröðum viðsnúningi vaxta og verðbólgu. Það þarf að hafa hraðar hendur til þess að koma í veg fyrir að þessi viðsnúningur lendi með fullum þunga á tekjulægri heimilum. Nú er það lögbundið hlutverk Seðlabankans að stuðla að stöðugu verðlagi með þeim stjórntækjum sem hann hefur yfir að ráða. Það er hins vegar verkefni stjórnmálanna að tryggja að sveiflur í efnahagslífinu komi ekki harkalega niður á viðkvæmum hópum, t.d. með stuðningi í gegnum tilfærslukerfin okkar, með úrræðum í samvinnu við fjármálastofnanir og með hömlum á hækkun leiguverðs. Þetta er allt saman hægt að gera án þess að létta beinlínis á aðhaldsstigi opinberra fjármála í heild. Þetta er mjög mikilvægt að hafa í huga. Það er hægt að gera þetta án þess að ríkisfjármálin rói í aðra átt en Seðlabankinn ef fyrir hendi er bara rétt pólitísk forgangsröðun. Samhliða stuðningsúrræðunum sem við erum að leggja til væri t.d. hægt, til að sporna gegn hvers kyns þensluáhrifum, að skrúfa niður skattstyrki til efri millitekjuhópa, auka álögur á hópana sem eyða og þéna allra mest í samfélaginu. Til eru ýmsar leiðir til að draga úr þenslu. Það er skynsamleg hagstjórn, það er það sem pólitík snýst um, að forgangsraða. Skömmu eftir að við í Samfylkingunni lögðum fram þessa þingsályktunartillögu steig hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fram og viðurkenndi með mjög afgerandi hætti í viðtali í Morgunblaðinu að það væri þörf á aðgerðum, annaðhvort af hálfu bankanna sjálfra eða með inngripi stjórnvalda gegnum skatt- og bótakerfið - eins og við erum kannski frekar að kalla eftir hérna, við erum í rauninni að kalla eftir hvoru tveggja - til þess að verja ungt fólk og tekjulægstu hópana fyrir áhrifum verðbólgu og vaxtahækkana. Hæstv. ráðherra kallaði eftir þessu og sagði líka að í rauninni þyrfti að hækka bankaskatt ef bankarnir skiluðu ekki sjálfir þessum ofurhagnaði til viðskiptavina sinna. Svo stakk hún líka upp á því að lagður yrði sérstakur hvalrekaskattur á sjávarútvegsfyrirtæki og sagði að það væri stuðningur við þessar hugmyndir í þingflokki Framsóknarflokksins og meðal ráðherra í ríkisstjórn. Þetta eru auðvitað stórtíðindi. Í morgun fór ég fram á það á fundi efnahags- og viðskiptanefndar ásamt fleiri þingmönnum minni hlutans að haldinn yrði opinn fundur um þessar hugmyndir menningar- og viðskiptaráðherra. Það verður sem sagt þannig að fjórir ráðherrar verða kallaðir til fundar til að fara yfir þessi mál. Annars vegar menningar- og viðskiptaráðherra sjálf og hins vegar þrír oddvitar ríkisstjórnarinnar. Ég bind vonir við að þar fáum við á hreint og fáum greinargóðar upplýsingar um það hvaða aðgerðir nákvæmlega það eru sem eru í burðarliðnum, sem sagt aðgerðir í þágu tekjulægri heimila sem fara halloka vegna hækkandi verðbólgu og hækkandi vaxtastigs. Við fáum þá líka fram á forræði hvers þessar aðgerðir eru, hvar er verið að vinna þær, að frumkvæði hvers þær eru og ef ekki stendur til að gera þetta hvar hnífurinn standi þá í kúnni o.s.frv. Ég held að það sé mjög mikilvægt að fá þetta fram og að það ríki ákveðinn skýrleiki um það hver nákvæmlega efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar er þegar kemur að skuldsettum heimilum og heimilum á leigumarkaði o.s.frv. Þessi þingsályktunartillaga okkar sem hv. þm. Kristrún Frostadóttir mælti hér fyrir og er höfundur að er framlag okkar Samfylkingarinnar og fleiri flokka til umræðunnar. Með þessu erum við að kalla eftir því að það verði gripið strax til afgerandi aðgerða fyrir tekjulág heimili í ljósi hækkandi verðbólgu og hækkandi húsnæðiskostnaðar og ég skora á ráðherra ríkisstjórnarinnar og þingheim allan að hafa hraðar hendur.
Ég stend hér fyrir hv. þm. Ingu Sæland sem fyrst sem er 1. flutningsmaður þessa frumvarps til laga um breytingu á lögum um vísitölu neysluverðs, nr. 12/1995, með síðari breytingum, vísitala neysluverðs án húsnæðis. Flutningsmenn ásamt Ingu Sæland eru sú sem hér stendur, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í greinargerð með frumvarpinu stendur, með leyfi forseta: „Verðbólga mælist nú langt umfram verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands. Stærsti einstaki orsakavaldurinn er sífellt hækkandi húsnæðisverð. Þetta veldur keðjuverkandi áhrifum sem leiða til þess að greiðslubyrði heimilanna þyngist og lánin hækka til muna. Verðbólga mælist nú 5,7% en mælist 3,7% ef húsnæðisliðurinn er tekinn út.“ - þarna þarf að uppfæra frá því að greinargerðin var skrifuð, verðbólgan er 6,2% í dag og 4,2% ef húsnæðisliðurinn er tekinn út - „Helstu greiningaraðilar spá áframhaldandi hækkunum á húsnæðisverði, m.a. vegna framboðsskorts á húsnæði. Því er útlit fyrir verulegar hækkanir á vísitölu neysluverðs á næstu misserum vegna hækkandi húsnæðisverðs. Það vita allir hvaða skelfilegu afleiðingar verðbólgan hafði á verðtryggð lán íslenskra fjölskyldna landsins í kjölfar efnahagshrunsins 2008. Þar tvöfölduðust skuldir heimilanna á einni nóttu og hátt í 15.000 fjölskyldur misstu heimili sín. Þetta má aldrei gerast aftur. Til að sporna gegn hörðustu áhrifum verðbólgunnar á heimilin er lagt til að húsnæðisliðurinn verði felldur út úr vísitölu neysluverðs. Þetta fyrirkomulag tíðkast víða, t.d. í verðbólgumælingum ESB. Með slíkri breytingu má draga verulega úr mældri verðbólgu og þar með hörðustu áhrifum vísitöluhækkana á fjárhag fjölskyldufólks, sérstaklega þeirra sem sitja fastir í viðjum verðtryggðra húsnæðisskuldbindinga. Hagstofan heldur þegar til haga vísitölubreytingum án húsnæðis og því ætti stofnunin að geta breytt framkvæmdinni til samræmis við frumvarp þetta án mikillar fyrirhafnar.“ Greinargerðin segir í raun flest sem segja þarf um hvers vegna á að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni. En fyrsta spurningin sem við þurfum að spyrja okkur er: Af hverju er hann þar? Samkvæmt íslenskri nútímaorðabók er neysluvara skilgreind sem vara sem er framleidd til neyslu. Ef ég slægi upp ensku skilgreiningunni á „consumer products“, með leyfi forseta, þá kæmi upp í lauslegri þýðingu, þar sem þingmálið er íslenska, vara sem er keypt af einstaklingum eða heimilum til neyslu - til neyslu. Það er erfitt að halda því fram að húsnæði sé neysluvara. Húsnæði er nauðsyn sem fólk hefur ekki val um að kaupa. Öll þurfum við þak yfir höfuðið. Hins vegar er neysla það sem snýr að afnotum af húsnæðinu, eins og t.d. rafmagn og hiti, en ekki húsnæðið sjálft. Það eru því engin rök fyrir því að skilgreina húsnæði sem neysluvöru. Allt annað sem er í vísitölu neysluverðs eru smærri hlutir sem saman mynda stóra upphæð. Í þrautum eru stundum settar fram myndir þar sem ein passar ekki. Þar er t.d. mynd af osti, mjólk, húsi og rjóma og spurt hvað eigi ekki heima þar. Svarið er augljóst. Ef sams konar mynd væri sett upp með neysluvísitölunni blasir við að húsnæðisliðurinn passar engan veginn inn í hana. Flokkur fólksins hefur lengi barist fyrir því að húsnæðisliðurinn verði tekinn út úr vísitölunni og það er ánægjulegt að sjá að þessi skoðun er að öðlast meira fylgi. Það var því gott að sjá formann Framsóknarflokksins taka undir að hann væri hlynntur slíkri breytingu en á sama tíma var ótrúlegt að horfa á hann skella skuldinni á Hagstofu Íslands. Hann ætti að vita betur, enda vísaði Hagstofa Íslands þessum orðum ráðherra beint til föðurhúsanna og benti honum í allri vinsemd á að það væri í höndum löggjafans að ákveða hvort húsnæðisliðurinn væri í vísitölunni. Þetta frumvarp er að bregðast við þeim orðum með því að leggja þetta í hendur löggjafans. Svo því sé haldið til haga þá reiknar Hagstofa Íslands vísitöluna nú þegar bæði með og án húsnæðisliðarins og hefur lengi gert, sem skýtur enn frekari stoðum undir að húsnæðisliðurinn eigi alls ekki heima í vísitölunni sem neysluvara, enda er húsnæði það alls ekki. Þessi breyting myndi því ekki auka kostnað eða vinnu Hagstofunnar. Alþingi þarf bara að fara að vinna fyrir neytendur, heimilin í landinu og taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni. Við sem viljum taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni erum krafin um rök en í raun ætti þetta að vera öfugt. Það þarf að færa mjög sterk rök fyrir því að hafa húsnæðisliðinn í vísitölunni. Förum aðeins yfir þetta. Í fyrsta lagi mælist verðbólgan nú langt fram yfir verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands og þar er stærsti einstaki orsakavaldurinn sífellt hækkandi húsnæðisverð. Nú er verðbólgan 6,2% en án húsnæðisliðarins væri hún 4,2%. Heimilin munar um tvö heil prósentustig. Þetta veldur keðjuverkandi áhrifum sem leiða til þess að greiðslubyrði heimilanna þyngist og lánin hækka til muna. Í öðru lagi spá helstu greiningaraðilar áframhaldandi hækkunum á húsnæðisverði, m.a. vegna framboðsskorts á húsnæði. Því er útlit fyrir verulegar hækkanir á vísitölu neysluverðs á næstu misserum vegna hækkandi húsnæðisverðs. Skortur á framboði á húsnæði er ekki fólkinu í landinu að kenna. Þar þurfa stjórnvöld, bæði sveitarstjórnir og ríkisstjórnin, að líta í eigin barm. Hækkununum sem skortur á húsnæði veldur á alls ekki að velta yfir á heimili landsins sem bera enga sök á þessu ástandi. Það að álögur hækki á almenning og heimili vegna klúðurs sem stjórnvöld bera ábyrgð á, hvort sem um er að ræða sveitarstjórnir eða ríkisstjórnina, nær ekki nokkurri átt og er hreinlega ekki í boði. Það er ekki fyrirsjáanlegt að húsnæðisverðið lækki á næstunni. Ég hef frá fyrstu hendi upplýsingar um hvernig staðan er raunverulega fyrir þau sem eru að leita sér að húsnæði um þessar mundir. Það má helst líkja markaðnum við úlfagryfju þar sem tugir skoða og jafnvel bjóða í hverja íbúð og þær seljast langt yfir ásettu verði, jafnvel svo nemur 15%. Húsnæðisverð hlýtur því að fara hækkandi á næstu vikum, mánuðum og árum og hafa áhrif á vísitöluna. Enginn græðir í raun á þessu og fólk þarf að skuldsetja sig sífellt meira til að eignast húsnæði. Ég ætti ekki að þurfa að rekja áhrif verðbólgu á verðtryggð lán en því miður eru ekki margir sem átta sig á hvernig þau í rauninni virka og hvernig snjóboltaáhrif þeirra eru. Verðbætur bætast ofan á höfuðstól lánanna í hverjum mánuði og hækkun á höfuðstól verðtryggðra lána vegna tímabundinnar verðbólgu mun þess vegna hækka lánið og afborganir í veldisvexti út lánstímann. Þar munar um hvert prósentustig og það að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni myndi því skipta miklu máli til langs tíma fyrir þessar fjölskyldur. Það vita allir hvaða skelfilegu afleiðingar verðbólgan hafði á verðtryggð lán íslenskra fjölskyldna í kjölfar efnahagshrunsins 2008. Við skulum ekki láta þá sögu endurtaka sig, svo ekki sé nú talað um þau sem eru á leigumarkaði. Greiðsluseðill sem ég hef séð var upp á 280.000 í janúar 2020. Sama fólk í sömu íbúð greiddi 310.000 í leigu í janúar á þessu ári og miðað við þá verðbólgu sem nú er fyrirsjáanleg mun leigan þeirra væntanlega hækka um 20.000 kr. í viðbót á þessu ári. Miðað við verðbólguspár, heimsfaraldur og stríð í heiminum auk ört hækkandi húsnæðisverðs, sem hefur áhrif á meðan húsnæðisliðurinn er enn þá í vísitölunni, er staðan ekki að fara að batna. Miðað við allt þetta megum við þakka fyrir ef verðbólgan fer ekki í tveggja stafa tölu áður en langt um líður. Og hvað verður þá um fólk í þessari stöðu sem þegar stendur frammi fyrir því að eiga ekki fyrir leigunni eins og hún er því að þessir peningar eru einfaldlega ekki til? Það að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni bjargar ekki öllu en væri viðspyrna gegn hörðustu áhrifum verðbólgunnar á heimilin. Þarna mættum við taka ESB okkur til fyrirmyndar frekar en í mörgu öðru því að í verðbólgumælingum ESB er húsnæðisliðurinn ekki í vísitölunni. Þar er reyndar heldur engin verðtrygging á skuldbindingum heimila frekar en annars staðar á Vesturlöndum. Ég hef lagt mesta áherslu á húsnæðiskostnað heimilanna enda er það langstærsti einstaki útgjaldaliður þeirra en áhrifin á vöruverð, raunverulegar neysluvörur, munu líka vera mikil. Þannig að hækkun á verðbólgu kemur að heimilunum úr öllum áttum og þá sérstaklega þeim sem annaðhvort eru á leigumarkaði eða með verðtryggð lán. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja Framsóknarflokkinn til að standa fast á því að húsnæðisliðurinn verði tekinn út úr vísitölunni en bæði formaður hans og varaformaður hafa talað á þeim nótum. Það skiptir miklu máli að Framsóknarflokkurinn sýni fram á afl sitt og áhrifin innan ríkisstjórnarinnar, ekki hvað síst eftir þann mikla kosningasigur sem þau unnu með slagorðinu fjárfestum í fólki og að hagur einstaklingsins sé hagur samfélagsins. Núna þarf svo sannarlega að taka hag einstaklinga fram yfir hag fjármagnsafla enda er það, eins og Framsóknarflokkurinn segir, hagur samfélagsins að einstaklingar þurfi ekki að berjast í bökkum og hafi það sem best. Þar skiptir þessi litla aðgerð að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni alveg gríðarlega miklu máli. Ég hvet því Framsóknarflokkinn til að nota þetta tækifæri til að sýna fram á að kosningafrasar þeirra séu ekki bara orðin tóm. En það að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni er ekki langtímalausn. Vandinn er í rauninni ekki vísitalan heldur að hún hafi áhrif á lánin okkar því að annars skipti það hvort húsnæðisliðurinn væri í vísitölunni eða ekki litlu sem engu máli. Lausnin, með stórum stöfum, felst í því að afnema verðtryggingu á skuldum heimilanna og Flokkur fólksins hefur þegar lagt fram frumvarp þess efnis sem bíður þess að komast á dagskrá. En þar til þangað er komið skiptir það hvort húsnæðisliðurinn er í vísitölunni eða ekki höfuðmáli. Þetta frumvarp er einfaldlega til að takmarka það tjón sem verður af völdum þeirrar verðbólgu sem fyrirsjáanleg er. Ég endurtek að það þarf að færa virkilega sterk rök fyrir því að hafa húsnæðisliðinn áfram í vísitölunni en ekki öfugt. Með þessari litlu breytingu má draga verulega úr mældri verðbólgu og þar með úr hörðustu áhrifum vísitöluhækkana á fjárhagsstöðu fjölskyldufólks, sérstaklega þeirra sem sitja föst í viðjum verðtryggðra húsnæðisskuldbindinga eða eru á leigumarkaði. Mig langar einnig að minna ríkisstjórnina á að í haust eru kjaraviðræður: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að búa í haginn fyrir þær? Samkvæmt Ragnari Þór Ingólfssyni, formanni VR, þarf 50.000 kr. launahækkun til að mæta þeirri 30.000 kr. hækkun á leigu sem fyrrnefnd fjölskylda hefur orðið fyrir. Hækki leigan um 20.000 kr. í viðbót, sem alveg má gera ráð fyrir miðað við verðbólgu og ástand í heiminum og spár og allt það, þarf 80.000 kr. launahækkun til að mæta því. Hann segir að hann muni sækja hverja einustu krónu. Er ríkisstjórnin til í kjaraviðræður á þeim grunni eða ætlar hún þá að fara að krefja verkalýðshreyfinguna um að sýna skynsemi í kröfum sínum? Við því vil ég segja: Þessar kröfur eru skynsamlegar því að það væri hrein heimska að berjast fyrir kröfum sem engan veginn duga til að mæta auknum útgjöldum fjölskyldna, ekki hvað síst ef ríkisstjórnin hefur ekki gert neitt til að hamla áhrifum verðbólgu á afkomu þeirra. Það að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni er alger lágmarksaðgerð til að hamla áhrifum verðbólgunnar á heimili landsins. Með þessari einföldu aðgerð væri slegið á verðbólguna og keðjuverkandi áhrif hennar eins og t.d. hækkandi leiguverð og vexti. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að þessu máli verði ekki veitt brautargengi af þingheimi og treysti sérstaklega, í ljósi fyrri yfirlýsinga, á Framsóknarflokkinn og að tal hans um að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni sé ekki orðin tóm. Þetta er aðgerð sem skiptir okkur öll miklu máli, ekki síst vegna húsnæðiskostnaðar, en einnig til að hamla hækkunum á neysluvöru.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ásthildi Lóu Þórsdóttur fyrir það sem hér var sagt. Þessi aðgerð er ein af mörgum sem þarf að grípa til núna og þótt fyrr hefði verið. „Don't try to fool me“ var lag sem hljómaði hér á öldum ljósvakans fyrr á árum og heyrist enn þann dag í dag. Það er í rauninni eitthvað sem mætti færa upp á það sem gerðist hér í aðdraganda bankahrunsins mikla þegar almenningur í Bandaríkjunum var blekktur til að kaupa vafninga, húsnæðislán, 100% húsnæðislán, „böndluð“ saman við einhvers konar tryggingarbréf og eitthvað sem enginn náði almennilega upp í en keypti þetta og gleypti þetta og það fór sem fór. Það var ekki sams konar blekkingarleikur, og ég trúi ekki að það hafi endilega verið vísvitandi blekkingarleikur sem átti sér stað þegar hér voru lækkaðir í sögulegt lágmark vextir Seðlabankans. Sumir bankar tóku eitthvert mið af því, aðrir ekki eins og gengur, en það voru alla vega margir sem féllu fyrir þeirri freistingu að fara nú að fjárfesta í húsnæði á viðsjárverðum tímum, Covid-tímum, þegar var kannski ekki alveg fyrirséð hvernig þróun efnahagslífsins yndi fram. En nú sjáum við hvað gerðist. Það sem átti hugsanlega að verða til þess að bjarga fyrirtækjum og koma hjólum atvinnulífsins í eðlilegra horf á samdráttartímum alheimsfaraldurs varð að freistingu fyrir fólk, ungt fólk á öllum aldri, til að fjárfesta í húsnæði sem það síðan kannski hefur enginn efni á að standa straum af og það á eftir að koma í ljós. Íslandi hefur stundum verið lýst sem tveggja þjóða fyrirkomulagi þar sem annars vegar eru fjármagnseigendurnir og hinir síðan eins og hamstrar í hjóli sem hlaupa og hlaupa til að eiga fyrir afborgunum og standa straum af öllu bixinu sem hækkar og hækkar, eins og hér var lýst. Standandi hér í ræðustól Alþingis, í þjóðarlíkamanum, þá finnur maður alveg fyrir þessari bólgu, þessari verðbólgu í ökklunum, þessum vaxtarverkjum öllum. Það finna allir fyrir því en þeir mest sem eru fastir í fastlaunakerfi, venjulegur verkamaður á akri atvinnulífsins sem er bara með sín föstu laun. Það mun koma að átökum núna þegar líður á árið, óhjákvæmilegum því miður. Þetta var kannski ekki sérhannað. Þetta var ekki útbúið af illum hug. Þetta er bara því miður einhvern veginn óhjákvæmileg framvinda í einhverju hálfgerðu óheillaferli sem má rekja alveg til tímans undir lok áttunda áratugarins eða „the '70s“, eins og sagt er og þar í kringum 1980 þegar hér var verðbólgan slík að það minnti á Argentínu og verðtryggingin var kynnt til sögunnar sem tímabundið neyðarfyrirbrigði sem átti bara að vera í nokkra mánuði, í mesta lagi misseri. En við sitjum enn þá uppi með verðtryggingu eitt Vesturlanda og ég kann ekki skil á hvar verðtryggingin þykir sjálfsagður hlutur eins og hún þykir hér. En það var klippt á það að verðtryggingin næði til bæði launa og lána og eftir sitja þeir sem ekki eiga fjármagn en þurfa að greiða lánin sín með verðtryggingu og þeim vöxtum og vaxtavöxtum og síðan refsivöxtum sem gjarnan taka við þegar innheimtustofnanirnar keyra fólk í afborganir af uppsöfnuðum syndum og erfiðleikum. Þetta er kannski eitt af stærstu verkefnum íslensks samfélags, að vinda ofan af þessari vitleysu. Sumir kenna genginu um þetta, íslensku álkrónunni, og telja að það sé ekki hægt að taka á þessum nema með því að segja okkur í evrópska efnahagsumhverfið allt saman. En þjóð sem á allt sem allir aðrir ágirnast og vilja, grænu orkuna og landgæðin öll, hreina loftið, hreina vatnið, fiskimiðin og fiskeldið og öll þau tækifæri til blómstrunar, hlýtur að geta komið sér upp sínum gullfæti, sýnum álfæti eða sínum gjaldmiðli sem þarf ekki að verða bitbein eða vandræðabarn. Það er bara spurning um vilja og sameiginlegt átak. Við getum ekki boðið fleiri kynslóðum en okkar eigin upp á þessa framvindu. Þetta er ekki hollt. Það er ekki hollt fyrir geðið eða sálina. Það er ekki boðlegt börnunum okkar og barnabörnum að vera eina þjóðin í heiminum sem er í þessari vondu „lúppu“. Ég held að sem betur fer eigum við innan ríkisstjórnarinnar fólk sem sér þetta, skilur þetta og hefur lýst yfir vilja til að taka á þessu. Við eigum banka sem gefa vel af sér, banka sem eru reyndar flæktir í þennan vef og þessa vafninga alla sem bitna síðan á almenningi í landinu en fita eigendur sína og hluthafa. Mikið væri dásamlegt ef við gætum sammælst um það bara að hrista af okkur alla þessa vaxtarverki, allar þessar bólgur, allar þessar verðbólgur í liðunum, og farið að láta okkur líða vel í íslenska þjóðarlíkamanum og láta okkur líða vel með það að hér sé auðugt samfélag jöfnuðar, réttlætis og almennrar skynsemi þar sem flókin spilverk sjóðanna valda ekki svefnleysi og viðvarandi kvíðahnútum í litlu mallakútunum. Ég er einn þeirra sem skrifa upp á þetta frumvarp hér og stilli væntingum mínum í hóf þar sem þetta er auðvitað minnihlutafrumvarp. En við skulum vona það besta og vona að menn sjái ljósið hvar í flokki sem þeir standa og sýni þeim samúð og miskunn sem eru hin raunverulegu fórnarlömb þessarar óheillaþróunar.
Forseti. Við viljum að réttarkerfið á Íslandi sé sanngjarnt. Við viljum að fólk geti treyst kerfinu fyrir málum sínum vitandi að það mun að endingu fá sanngjörn málalok, að gerendur afbrota fái viðeigandi refsingu og að þolendur þeirra fái réttlætinu fullnægt. Stórir hópar í íslensku samfélagi treysta hins vegar ekki réttarkerfinu, einmitt vegna þess að það veitti þeim ekki sanngjörn málalok. Þolendur margvíslegs ofbeldis og aðstandendur þeirra hafa leitað á náðir kerfisins, lögreglu og dómstóla, í von um viðurkenningu á því óréttlæti sem þau voru beitt, en án árangurs. Eftir sitja þúsundir Íslendinga reiðir og vonlitlir um að réttlæti sé að finna innan refsivörslukerfisins. Ég mæli því hér fyrir þingsályktunartillögu um þolendamiðaða heildarendurskoðun hegningarlaga. Þrátt fyrir að málið sé víðfeðmt lýsir þessi þriggja orða titill tillögunnar vel innihaldi hennar, að taka hegningarlögin, sjálfan grundvöllinn að réttarkerfinu, til endurskoðunar og gera nauðsynlegar breytingar svo hegningarlögin virki fyrir þolendur og þjóni samfélagslegu hlutverki sínu. Tillagan setur útfærslu frumvarpsins í hendur hæstv. dómsmálaráðherra sem hefði frest fram til 1. október næstkomandi til að leggja fullbúið frumvarp fyrir Alþingi. Við endurskoðunina verði ráðherra gert að líta til þess hvernig tryggja megi hagsmuni og réttindi þolenda hvers kyns afbrota með sérstaka áherslu á úrbætur í nokkrum málaflokkum eins og kynferðisbrotum, ofbeldi í nánum samböndum, byrlunum, hatursglæpum, röngum sakargiftum og meiðyrðamálum gegn þolendum sem ég mun koma betur inn á síðar. Tillagan gerir kröfu um að ráðherra skipi starfshóp sérfræðinga sér til halds og trausts við endurskoðunina þar sem fulltrúar og samtök þolenda munu eiga sæti auk sérfræðinga og fulltrúa jaðarsettra hópa í íslensku samfélagi. Flutningsmenn telja óhjákvæmilegt að við þessa vinnu verði horft í auknum mæli til hugmynda um uppbyggilega réttvísi og skaðaminnkun vegna afbrota þannig að úrvinnsluferli verði á forsendum þolenda, en nánari útskýringu á hugmyndafræðinni má nálgast í greinargerð tillögunnar. Tilefni þessa þingmáls ætti að vera ljóst öllum þeim sem fylgst hafa með þjóðfélagsumræðunni undanfarin ár. Þolendur hafa stigið fram í hundraðatali og lýst reynslu sinni af réttarkerfinu. Hvernig þeir komu að lokuðum dyrum, mættu skilningsleysi og fengu að lokum ekki réttlætið sem þeir óskuðu eftir. Þetta hefur birst okkur í kröfugöngum, vitundarvakningu, samfélagsmiðlaherferðum og einlægum viðtölum þar sem þolendur hafa þurft að tjá sig um erfiðustu augnablikin í lífi sínu. Það er enda þess vegna sem tilgangur þessarar tillögu er ekki síst að hlusta á þessar raddir og stuðla að því að réttarkerfið virki fyrir þolendur. Það þarf að tryggja betur réttindi þeirra í málsmeðferð lögreglu, dómstóla og stjórnvalda og reyndar ákveðið samspil milli laga og félagslega kerfisins. Að sama skapi þarf að tryggja að gerendur afbrota sæti viðeigandi ábyrgð fyrir brot sem sé í samræmi við þann skaða sem brotin valda án þess að ganga á réttindi sakborninga. Ljóst er að þörf er á fjölþættum aðgerðum til að uppræta kynbundið ofbeldi og kynferðisbrot í íslensku samfélagi, bæði hvað varðar verklag og fjármögnun stjórnvalda og opinberra stofnana, ekki síst lögreglu, dómstóla og heilbrigðisyfirvalda. Grundvöllur réttarkerfisins hvílir engu að síður á þeim lögum sem Alþingi setur, ekki síst almennum hegningarlögum, sem eru þau lög sem liggja til grundvallar við alla ákvarðanatöku um hvernig yfirvöld stemma stigu við og bregðast við afbrotum í samfélaginu. Hegningarlögin eru meira en 81 árs gömul, en þau tóku gildi í ágúst árið 1940. Íslenskt samfélag hefur tekið stakkaskiptum á undanförnum áratugum og breytingarnar orðið sífellt hraðari. Undanfarin ár hafa verið gerðar tilraunir til að taka mið af þessari þróun með breytingum á einstaka ákvæðum hegningarlaga sem hafa náð ágætum árangri. Þær hafa þó ekki komið í staðinn fyrir nauðsyn þess að nálgast hegningarlögin með heildstæðum hætti út frá sjónarhóli þolenda. Samfélagið er svo sannarlega ekki eins og það var árið 1940 og það hefur komið bersýnilega í ljós á allra síðustu árum. Umræðan um afbrot er nú í auknum mæli á forsendum þolenda og með þeirra hagsmuni að leiðarljósi, enda hafa þolendur stigið fram og beint sjónum almennings að því óréttlæti sem þeir hafa mátt þola. Undiraldan hefur aukist á undanförnum misserum þar sem sístækkandi hópur krefst úrbóta í réttarkerfinu og í þjónustu og aðstoð fyrir þolendur kynferðisbrota, kynbundins ofbeldis og annarra tengdra afbrota. Því til viðbótar verður að líta til þess að á undanförnum árum hefur fjölbreytni íslensks samfélags aukist jafnt og þétt. Ísland hefur breyst úr einsleitu þjóðfélagi í sannkallað fjölmenningarsamfélag þar sem fólk af fjölbreyttum uppruna býr saman. Núgildandi hegningarlög taka ekki fyllilega tillit til þeirrar staðreyndar, því miður. Til þess að koma á raunverulegum úrbótum þolendum til heilla verður að endurskoða grunnstoðir kerfisins sem í þessu tilfelli eru hegningarlögin sem skera úr um hvaða háttsemi er refsiverð og hverjar refsiheimildirnar eru. Samhliða verður vitaskuld að horfa til annarra laga og því gerir tillagan jafnframt kröfu um að ráðherra kanni við gerð frumvarpsins hvort gera þurfi breytingar á sérrefsilögum. Auk þess þarf að kanna hvaða breytingar er nauðsynlegt að gera á lögum um meðferð sakamála eftir því sem nauðsyn krefur vegna þeirrar breytingar sem frumvarp þetta hefur í för með sér. Forseti. Almenn hegningarlög telja alls 267 gr. og því er ljóst að þolendamiðuð endurskoðun þeirra er mikið verk. Þessi tillaga leggur því áherslu á að ráðherra líti sérstaklega til þess að tryggja hagsmuni og réttindi þolenda vegna brota gegn 12. til 15. kafla hegningarlaga og sérstök áhersla er lögð á úrbætur í fimm málaflokkum. Þeirra fyrstur eru kynferðisbrot, en sá málaflokkur hefur verið hvað mest áberandi í opinberri umræðu á undanförnum árum. Rannsóknir á afdrifum kynferðisbrota í íslensku réttarkerfi sýna mikilvægi þess að taka málaflokkinn til endurskoðunar. Sakfellingarhlutfallið í kynferðisbrotamálum er gríðarlega lágt og vísa ég áhugasömum á greinargerð tillögunnar í því samhengi. Þótt kynferðisbrot kunni að vera skýrasta birtingarmynd þeirrar takmörkuðu ábyrgðar sem gerendur sæta í tilteknum brotaflokkum bendir margt til að svipaðar kringumstæður kunni að vera uppi í öðrum brotaflokkum, þá sérstaklega þeim sem varða kynbundið ofbeldi annars vegar og ofbeldi og áreitni gagnvart jaðarsettum hópum hins vegar. Þótt kynferðisbrot séu algengasta og skýrasta form kynbundins ofbeldis eru margir aðrir brotaflokkar þar sem ekki hefur myndast skýr venja fyrir að gerendur sæti ábyrgð þegar þeir brjóta af sér. Þar má sem dæmi nefna brot gegn kynferðislegri friðhelgi eða stafrænt kynferðisofbeldi og ofbeldi í nánum samböndum, en hið síðarnefnda er annar málaflokkur sem verður að leggja sérstaka áherslu á við endurskoðunina enda virðist lagaákvæðið vera að hníga í þá átt að beitingin í framkvæmd sé ekki í þágu þolenda. Rannsóknir sýna með óyggjandi hætti að ofbeldi í nánum samböndum er útbreiddur vandi sem tekur á sig margar birtingarmyndir og það er mat flutningsmanna að núverandi lagaumhverfi nái illa utan um hann, sem bitnar mjög á þolendum. Í greinargerð tillögunnar má fræðast frekar um vankanta á núverandi löggjöf. Þriðji málaflokkurinn sem flutningsmenn vilja að horft verði til við endurskoðun hegningarlaga snýr að byrlunum. Í samfélaginu hafa augu almennings í auknum mæli opnast fyrir tíðni og alvarleika byrlana en í núgildandi hegningarlögum er þó ekki að finna neina sjálfstæða refsiheimild gegn byrlunum. Það liggur í augum uppi að byrlun ólyfjanar er alvarlegt inngrip í persónufrelsi og persónulega friðhelgi einstaklings og því ótækt að ekki skuli fyrirfinnast í hegningarlögum sjálfstæð refsiheimild við byrlunum. Flutningsmenn vilja að skoðað verði hvernig tryggja megi að byrlun ólyfjanar teljist til sjálfstæðs refsiverðs brots þar sem þyngd refsingar endurspeglast í alvarleika brotsins. Í fjórða lagi vilja flutningsmenn að hatursglæpur fái sérstaka umfjöllun við endurskoðun hegningarlaga. Hér á landi er ekki að finna neina sérstaka löggjöf um hatursglæpi, eiginlega skilgreiningu á hatursglæpum eða sérstakt ákvæði sem tekur á því þegar glæpir beinast sérstaklega að tilteknum minnihlutahópi, að undanskildu ákvæði hegningarlaga sem fjallar um bann við hatursorðræðu. Að sama skapi hefur hatursorðræða öfgaafla gegn minnihlutahópum aukist og víða um heim hafa hatursglæpir verið viðurkenndir sem sérstakur brotaflokkur og telja flutningsmenn fulla ástæðu til að hið sama verði gert hér á landi. Fimmti og síðasta málaflokkurinn sem rétt er að horfa til við endurskoðunina eru meiðyrðamál gegn þolendum og kærur um rangar sakargiftir. Slíkum málshöfðunum hefur fjölgað samhliða aukinni samfélagslegri umræðu um kynferðisofbeldi. Sé það vilji Alþingis að þolendur hafi tök á að tjá sig um ofbeldið sem þeir verða fyrir er nauðsynlegt að þeir geti gert það án þess að eiga hættu á að gerendur þeirra noti réttarkerfið sem vopn gegn þeim. Réttarkerfið á að virka fyrir þolendur sem leið til að ná fram réttlæti og því ættu núgildandi ákvæði hegningarlaga og laga um meðferð sakamála að vera þannig úr garði gerð að þau tryggi hagsmuni þolenda og verndi þá nægilega fyrir tilhæfulausum kærum og málshöfðunum gerenda þegar á reynir. Forseti. Þó að það kunni að vera skýringar á lágu sakfellingarhlutfalli í málaflokkum er varða kynbundið ofbeldi og tengda málaflokka er það engu síður óásættanlegt að það sé undantekning frekar en meginregla að gerendur axli ábyrgð á brotum sínum. Það hlýtur að vera markmið og vilji Alþingis að lögin sem við setjum stuðli að sanngjörnu réttarkerfi en skilji fólk ekki eftir í sárum með laskaða trú á kerfinu sem við höfum skapað. Við viljum að fólk geti treyst kerfinu fyrir málefnum sínum vitandi að það muni að endingu fá sanngjörn málalok, að gerendur afbrota fái viðeigandi refsingu og þolendur þeirra fái réttlætinu fullnægt. Það er trú flutningsmanna að sú endurskoðun sem er boðuð hér sé skref í þá átt, skref í átt að réttarvörslukerfi sem grípur þolendur kynferðisbrota og fullnægir réttarvitund sístækkandi hluta þjóðarinnar sem vill að hagsmunir og réttindi þolenda verði loksins settir í forgang. Ég legg því til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að óska hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim til hamingju með sitt fyrsta þingmál. Það er sannarlega heiður að fá að vera með hv. þingmanni sem flutningsmaður á þessari þingsályktunartillögu og sérstaklega ánægjulegt að bæði hv. þingmaður og ég völdum að taka réttindi þolenda sem okkar fókus, okkar baráttumál þegar kemur að því að flytja mál hér inni. Það þarf ekki að segja við neinn sem hefur hlustað á umræðuna sem hefur verið í samfélaginu undanfarin ár að réttindi þolenda þarf að bæta og ég tel að þessi þingsályktun sé góð yfirsýn yfir það hvar þurfi að taka til hendinni og styð hana því að fullu því ég trúi þolendum og ég stend með þolendum.
Frú forseti. Ég legg hér fram frumvarp þar sem lagðar eru til breytingar á lögum um netverslun með áfengi. Meðflutningsmenn frumvarpsins eru Óli Björn Kárason, Bryndís Haraldsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Berglind Ósk Guðmundsdóttir. Frumvarpið felur ekki í sér stórkostlegar breytingar á fyrirkomulagi áfengissölu á Íslandi. Einhverjir gætu jafnvel spurt hvort á ferðinni sé einhvers konar málamyndafrumvarp til þess eins að veifa fánum frelsisins án þess þó að gefa sölu áfengis frjálsa, eins og mörgum þykir sjálfsagt, mér þar með talinni. Frumvarpið er þó eltstvissulega gott skref í frelsisátt en felur líka í sér mikilvægar breytingar í jafnræðisátt, bæði til að jafna hlut innlendra framleiðenda á við erlenda sem og jafnræði fólks til að nálgast vöruna. Með frumvarpinu yrði einnig undirstrikað lögmæti innlendrar netverslunar sem hefur verið óvissu háð. Netverslun með áfengi hefur verið leyfileg um langt skeið í formi heimildar Íslendinga til að kaupa áfengi frá útlöndum. Þetta fyrirkomulag hefur þýtt að fólk hefur getað pantað sér bjór heim að dyrum frá erlendum netverslunum vandkvæðalaust, en ekki innlendum. Íslenska bjórinn er bannað að selja annars staðar en í áfengisverslunum ríkisins nema hann sé fluttur fyrst út svo hægt sé að panta hann frá útlöndum. Um þann punkt ríkir í öllu falli óásættanleg lagaleg óvissa sem verður að skýra. Þetta þýðir augljósan aðstöðumun erlendum framleiðendum í hag á kostnað íslenskra brugghúsa og er auðvitað leikhús einhvers konar fáránleika sem erfitt að gera sér í hugarlund að hafi gerst vísvitandi. Íslensk bjór- og vínframleiðsla er búgrein sem hefur eflst mjög síðustu ár, ekki síst vegna ástríðu og áhuga þeirra sem að standa, þrátt fyrir stöðugt stapp við reglugerðir og hömlur sem takmarka möguleika þeirra til að selja sínar ágætu vörur. Við þetta bætist svo sú augljósa staðreynd að það er engum á Íslandi sérstakur greiði gerður með því að erlendar netverslanir njóti reksturs og atvinnusköpunar og borgi skatta í öðrum ríkjum frekar en á Íslandi. Hitt er svo ekki síður mikilvægt að frumvarpið felur í sér stóraukið jafnræði þeim til handa sem ekki geta elst við útibúastefnu Vínbúðarinnar, sem vel að merkja hefur ekki séð ástæðu til að hefja heimsendingar úr sinni netverslun. Frumvarpið er landsbyggðarmál fyrir þau sem þurfa að aka tugi kílómetra til að komast í vínbúð. Það snýst um sjálfbærni hverfa fyrir þau sem ekki eiga bíla og þurfa að sækja áfengið í bílastæðabúðir sem komið er fyrir í útjöðrum hverfa og bæja. Það er réttindamál fyrir öll þau sem ekki eiga heimangengt, t.d. vegna veikinda eða fötlunar, en geta pantað langflestar aðrar vörur á netinu. Þær raddir heyrast að öll frumvörp sem auka frelsi á nokkurn hátt í áfengismálum hvetji til aukinnar neyslu. Þó er það svo að samkvæmt tölum frá Landlæknisembættinu hefur fjölgun sölustaða Vínbúðarinnar og fjölgun vínveitingaleyfa undanfarin ár ekki skilað sér í samsvarandi aukningu á áfengisneyslu. Tilhugsunin um aukið frelsi virðist oft vekja fólki ugg en óttinn er þó yfirleitt ástæðulaus. Þær eru a.m.k. fáar raddirnar sem krefjast afnáms bjórlaganna sem heimiluðu sölu bjórs fyrir rúmum þrjátíu árum. Það sem meira er, ef tilgangurinn er að takmarka áfengisneyslu þá á það að ganga jafnt yfir alla og ekki vera háð lífsstíl, búsetu eða samfélagslegri stöðu. Þótt frelsismálin séu mér jafnan hugleikin þá er þetta mál í mínum huga ekki síður jafnræðis- og réttlætismál til hagsbóta fyrir neytendur. Mál sem ég vona að hljóti góðan hljómgrunn og brautargengi hér í þingsal. Að öðru leyti vísa ég til greinargerðar frumvarpsins og að því sögðu legg ég til að málið fari til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég vil sérstaklega koma hingað upp og þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir prýðisræðu, sem ég er sammála í nokkurn veginn einu og öllu. Ég verð þó að viðurkenna að ég er búin að vera hérna mjög lengi og mér finnst ég hafa heyrt þessa ræðu nokkrum sinnum og einhvern veginn miðar aldrei neitt í þessu. Ég hefði náttúrlega viljað sjá stærri skref stigin. Ég hefði náttúrlega helst viljað sjá allt gefið frjálst, en við erum að átta okkur á því, ég held að hv. þingmaður geri sér grein fyrir því, að stundum þarf að taka fílinn og borða hann í litlum bitum. Ég skil það sjónarmið. Smærra skref hefði þá verið að einfaldlega afnema einokunarsölu ríkisins á sölu áfengis. Það hefði líka verið eitt skrefið. En þetta er alla vega virðingarvert og eins og ég segi tek ég heils hugar undir með hv. þingmanni. Ef við næðum að sameinast um þótt ekki væri nema þetta þá væri það mikilvægt. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því að ég held að það sé meiri hluti fyrir því í þinginu að fá þetta alla vega inn í þingsal og fá að greiða um það atkvæði, sem ég styð ég heils hugar: Mun hún beita sér fyrir þessu innan ríkisstjórnarflokkanna, ekki bara innan eigin flokks og vona að þótt þar séu skrýtnar skoðanir á köflum sé hann sameinaður á bak við þetta frumvarp, og bindur hún vonir við að fá þetta mál til afgreiðslu á þessu þingi? Það er ekki þannig að við séum að drukkna úr vinnu hér við stjórnarfrumvörp, þannig að það ætti að vera svigrúm fyrir þetta mál til þess að komast alla vega í afgreiðslu. Í öðru lagi: Gæti þingmaðurinn hugsað sér að taka jafnvel enn stærri skref en hér er verið að boða? En ég þakka fyrir þessa ræðu, hún var prýðisgóð.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég ætla að leyfa mér að segja að sjaldan er góð vísa of oft kveðin, eða hvað? Ég tek algjörlega undir það að auðvitað hefur þetta mál oft verið rætt þótt það hafi tekið mismunandi útfærslum og vendingum í gegnum árin. Nú er hv. þingmaður búinn að vera hérna lengur en ég, en nú er ég komin hingað inn og er alla vega að leggja mitt af mörkum. Ég vona auðvitað innilega að það muni ganga og get algerlega sannfært hv. þingmann um að ég stæði að sjálfsögðu ekki hér og væri að leggja fram þetta mál og tala við kollega mína um það nema af því að ég ætla mér að gera allt sem í mínu valdi stendur til að ná því í gegn. Ég tek undir með þingmanninum að mér finnst mikilvægt að þetta mál fari inn í þingsal. Árin og jafnvel áratugirnir líða og við höfum einhvern veginn aldrei tekið almennilegan lestur á hvar þingheimur stendur gagnvart því sem mér finnst vera sjálfsagt frelsisskref, jafnræðisskref til hagsbóta fyrir neytendur með löglega neysluvöru. Ég mun gera mitt til þess að þetta mál komist út úr einhverju kreddutali og við fáum almennilegan lestur á það en þingið fúnkerar eins og það gerir, við vitum það öll. Ég mun alla vega gera mitt besta. Ég hef sjálf verið flutningsmaður á frumvarpi sem gekk lengra og get vel tekið undir með hv. þingmanni, ég get líka séð fyrir mér aðrar útfærslur og að afnema einokunina og slíkt. En það má ekki gleyma því að þetta mál, í þeirri pattstöðu sem það er, er líka jafnræðismál. Það er ákveðin staða í samfélaginu varðandi t.d. netverslun þar sem er hægt að nálgast vörur að utan en ekki frá okkar fínu, innlendu aðilum. Þannig að þetta er ekki síst skref í þá átt. En það mun aldrei sitja á mér að taka stærri frelsisskref. Því get ég lofað.
Virðulegi forseti. Aldrei verður góð vísa of oft kveðin - jú, það getur verið. Ég rifja það upp þegar ég svæfði börnin mín með söng og eitt barnanna var orðið frekar þreytt á þessu, af því að ég er frekar laglaus líka, ég geri mér grein fyrir því að það hafi kannski haft áhrif. En það voru alltaf sömu vögguvísurnar sem ég söng og eftir einhver ár leggur sonur minn hönd sína á höndina á mér og segir: Mamma, nú get ég bara ekki meir. Ég held að það sé svolítið þannig hjá okkur eftir öll þessi ár, 20 ár eða hvað það er sem maður er búinn að vera hérna, að við þurfum að fara að koma þessu inn í þingið og leyfa okkur að greiða atkvæði um þetta. Af því að hversu góð sem ræðan var áðan þá get ekki meira af þessu framtaksleysi í skipulagi á dagskrá þingsins, að geta ekki komið með okkur og treyst þingmönnum til þess að greiða atkvæði um það. Og hver er pattstaðan? Pattstaðan er sú að hv. þingmaður og flokkur hans er í samstarfi með öðrum flokkum, tveimur öðrum flokkum sem eru ekkert ótrúlega áfjáðir í því að standa frammi fyrir því að ýta á græna takkann eða rauða takkann, þeirri áskorun og þeirri ábyrgð sem fylgir því í stórum sem litlum málum að greiða atkvæði í þessum sal. Pattstaðan er sem sagt sú að það eru tveir aðrir stjórnarflokkar sem leyfa þessu máli ekki að koma inn í þingsal. Ég vil að hv. þingmaður viti það, fari með það veganesti, að ég mun styðja hana eindregið í því að fá þetta mál út úr nefnd til þess að við þurfum ekki að heyra þessa sömu vísu næstu þrjú árin, því að kjörtímabilið er rétt að byrja.
Frú forseti. Já, hv. þingmaður getur ekki meir, en ég get meir þannig að ég skal taka við keflinu og gera það sem ég get til að til þess að koma því áfram. Við erum sammála um að það er mikilvægt að koma málinu inn í þingsal. Hv. þingmaður fer mikinn í fullyrðingum um að þetta mál muni aldrei komast hingað og það séu samstarfsflokkar okkar í ríkisstjórn sem standi í vegi fyrir því.
Það er 20 ára reynsla bara af því …
Þetta þingmannamál er lagt fram af mér og fleirum og ég ætla að halda mig við það að vera full bjartsýni á þetta verklag. Mér finnst allt í lagi þó að flokkar sem eru saman í ríkisstjórn séu ekki sammála og held að það sé í lagi að mál fari inn í þingsal þótt ekki sé einhugur um málið í því stjórnarsamstarfi eða þótt stjórnarsáttmálinn nái ekki yfir málið. Ég held að það yrði mjög einhæf þingdagskrá. En ég skil punktinn. Ég skil pólitíkina í punktinum og ætla ekkert að gera lítið úr pólitík hv. þingmanns. En ég ætla að leyfa mér að vera ósammála. Þetta mál rataði vissulega ekki í stjórnarsáttmála, það er hárrétt, og hefur ekki ratað í einn einasta stjórnarsáttmála ef ég man rétt, en það breytir því ekki að ég held að það verði spennandi að sjá hvaða þingmenn munu styðja þetta mál þegar til kastanna kemur.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að leggja þetta frumvarp fram. Maður á jú að þakka það sem gott er, óháð því hvaðan það kemur og hversu oft búið er að setja það fram í mismunandi myndum. Ég held reyndar að það sé kannski ekki oft búið að leggja fram frumvarp um vefverslanir með áfengi, kannski nokkrum sinnum. En ég held að það sé mjög rétt, sem hér kom fram áðan, að eflaust er meiri hluti á þingi fyrir þessu máli, fyrir því að opna meira á verslun með áfengi. En sú skipting fer kannski ekki akkúrat eftir því hvort fólk er í stjórn eða stjórnarandstöðu. Ég hef búið í mörgum löndum þar sem hafa verið mismunandi aðferðir við sölu á áfengi. Ég bjó t.d. í fylki í Bandaríkjunum þegar sala á áfengi var gefin frjáls þar og reynslan þar var mjög einföld. Það breyttist ekki neitt. Neyslan breyttist ekki neitt, hún var alveg sú sama. Munurinn var sá að það voru ekki lengur neinar fylkis- eða ríkisverslanir með áfengi heldur var það komið inn í matvöruverslanirnar og það breytti ekkert hegðun fólks. Það eina sem ég myndi leggja til við hv. allsherjar- og menntamálanefnd er að íhuga það að gera tíu breytingar samtals á þessu frumvarpi og það er að taka orðið „vef“ út alls staðar, gera þetta einfaldlega að frumvarpi til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi. Það er mjög einföld breyting. Það eru tíu staðir, ég er búinn að merkja við það í skjalinu fyrir allsherjar- og menntamálanefnd ef hún vill gera það. Það er líka tiltölulega einfalt fyrir nefndarritara að breyta, nefndasviðið, vegna þess að það er hægt að taka svona orð út á mjög einfaldan hátt. Ég styð það alla vega. Ég veit að ég á örugglega eftir að fá 500 pósta núna frá andstæðingum áfengisverslunar. En mín reynsla er sú, eftir að hafa búið á mörgum stöðum, að þetta muni ekki breyta hegðun fólks og muni ekki breyta drykkju fólks heldur muni þetta einfaldlega gera hlutina einfaldari og þægilegri og ekki eins takmarkandi og þeir eru í dag. Vonandi fáum við að sjá þetta aftur, vonandi án orðsins „vef“.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir þetta frumvarp og um leið taka fram að ég styð þessa hugmynd og ég styð þetta frumvarp. Ég held að það sé kominn tími til að færa áfengisverslanir og það sem viðkemur áfengi og tóbaki inn í nútímann og jafnframt vona ég að þetta sé í síðasta skipti sem við ræðum eitthvað svona hér í þingsal í 1. umr. og að þetta komist eitthvað lengra áfram, svo ég taki undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Þessi hugmynd eða þetta frumvarp varðar aðgengi fólks að áfengi og ég held að þetta muni stuðla að auknu aðgengi sem ég tel vera mjög mikilvægt. Það er fínt að byrja hér. Ég hefði viljað sjá áfengi í verslanir yfir höfuð en það ætti þá bara að vera lokamarkmiðið og lokaskrefið vonandi. Ég fagna því líka að við séum að taka þetta í hænuskrefum, kannski er auðveldara fyrir þingið að melta það ef þetta er tekið í svona litlum skrefum. En svo er náttúrlega spurningin, eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á áðan, hvort þingflokkar Vinstri grænna og Framsóknarflokksins séu að fara að samþykkja þetta en ég vona innilega að það verði að stuðlað að einhverri sátt innan stjórnarflokkanna út af því að þetta er búið að vera stórt mál núna síðustu - nú er ég ný í pólitík og hef verið að fylgjast með síðustu fjögur til fimm árin en það hefur alltaf verið stór punktur í kosningabaráttunni að nútímavæða áfengissölu þannig að ég bíð bara spennt eftir því hvernig þetta mál muni þróast. Ég vona bara að hv. þingmaður og flutningsmaður finni fyrir stuðningi, hann er alla vega innan þingflokks Pírata, alla vega styð ég það og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson. En satt best að segja veit ég ekki hvernig þetta mun þróast. Þingmenn Pírata eru mjög oft spurðir hvort við séum fylgjandi þessari löggjöf yfir höfuð og spjótum dálítið beint að okkur fyrir að tefja þetta mál í nefndum eða í þingsal en ég vil árétta að það er ekki staðan í dag og við styðjum þetta alla vega tvö hér og ég bara bíð spennt eftir þróuninni og vona að þetta gangi vel.
Virðulegur forseti. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan, ég er mjög hlynnt þessu máli sem mér finnst þó reyndar ganga allt of skammt í öllu því umhverfi sem við erum að ræða um, að treysta einstaklingnum til að hafa venjulegt aðgengi að lögmætu efni sem er áfengi. Mér finnst hins vegar miður og ég vona að það hafi verið misskilningur - en þegar ég segi að ég bara geti ekki meir þá nenni ég ekki lengur þessari, ég ætla ekki að tala um sýndarmennsku, pólitík sem við erum að verða vitni að sem er alltaf ætluð til heimabrúks. Ráðherrar og þingmenn, sérstaklega ráðherrar Framsóknarflokksins, eru með alls konar yfirlýsingar sem er bara ætlað að skora í tilteknum málum og fylgir engin alvara og er enginn þungi á bak við þau orð. Ég vona þess vegna að hv. þingmaður sé að þessu af einurð og að hún átti sig á því að hún hefur ekki bara stuðning síns flokks heldur annarra flokka hér á þingi sem eru ekki með henni í ríkisstjórn. Það væri mikil reginskissa ef flutningsmenn frumvarpsins áttuðu sig ekki á því að til þess að koma því hingað inn í þingsal, sem skiptir öllu máli fyrir framgang málsins, þá þarf að tala við aðra þingmenn og fá þá til að sýna stuðning og vinna með flutningsmanni til að þetta mál geti komið hingað. Það er súrt að geta ekki eftir öll þessi ár fengið að gera það, hvort sem er í þessu máli eða öðrum málum sem ætti að vera svo sjálfsagt fyrir okkur að taka til umræðu hér og til atkvæðagreiðslu, allt frá minni málum til stórra mála, það er hægt að flokka þetta undir minni mál þó að það sé risastórt prinsippmál um frelsi einstaklinganna og hvernig samfélagi við viljum búa í. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson gat um einmitt það eftir að hafa búið erlendis og það eru mjög margir í þessum þingsal sem hafa búið í útlöndum og átta sig alveg á því að það er alveg hægt að hafa þetta mikla frelsi. Þetta er bara hluti af lífsgæðum fólks. Ef við trúum því raunverulega að við eigum ekki að vera með forræðishyggju út um allt í samfélaginu þá er þetta sjálfsagt og eðlilegt skref. En það þarf líka að hugsa um aðferðafræðina í þessu. Aðferðafræðin er ekki sú að halda málinu hjá sér bara til þess, eins og ég segi, að nota það til heimabrúks heldur er þetta risamál þess eðlis að það verður að tengja aðra flokka inn í það. Öðruvísi fáið þið það ekki hingað inn í þingsal. Ekki nema þingflokkur Vinstri grænna sé búinn að kúvenda í málinu. Við vitum það alveg að ef forystuflokkur í ríkisstjórn er á móti því að eitthvert mál komi hingað inn þá kemur það ekki hingað inn. Það er bara þannig. Það er eitt mál sem höfum fengið hér á síðustu árum, það rifjaðist upp þegar ég sat og hlustaði á hv. þingmann tala áðan, eitt mál nýlega sem ég man eftir og í raun á tíma mínum hér, þar sem þingsalurinn fékk að greiða atkvæði og það var út af mannanafnanefnd. Við í Viðreisn lögðum fram tillögu um að leggja niður mannanafnanefnd. Málið var fullklárað í nefndinni og síðan kom að samkomulagi flokkanna undir þinglokin og ég lagði áherslu á að fá það mál til umræðu í þingsal. Þá var mér tjáð: Þú veist að þetta mál verður fellt. Ég sagði: Fínt, þá verður það bara fellt. Þá vitum við líka hverjir, sem hafa talað óspart um frelsið, um að liðka fyrir og einfalda kerfið, ekki síst í þágu frelsisins, fylgja því síðan ekki eftir hingað inn í þingsal. Tillagan um mannanöfnin kom hingað inn og það voru stjórnarflokkarnir sem greiddu atkvæði á móti, þar á meðal þingflokkur Sjálfstæðisflokksins, stór partur af honum. Ekki hv. þingmaður en ég er að segja stór partur af honum. Þannig er þetta. Það var tryggt að ef málið færi inn í þingsal þá yrði það fellt. Nógu margir þingmenn Sjálfstæðisflokksins greiddu atkvæði gegn málinu til þess að það yrði fellt, mál sem maður hefði haldið að væri einmitt ekki bundið við meiri hluta og minni hluta, mál sem á að fara þvert yfir flokka og á að leyfa þingmönnum að greiða atkvæði um samkvæmt sannfæringu sinni. Við fáum allt of sjaldan tækifæri fyrir þessi mál sem fá bara að fljóta. Þau geta flotið, já, já, þvert á flokka eins og þetta mál sem við erum að ræða um. Ég held að það sem við ættum að sammælast um, ég og hv. þingmaður og fleiri hér sem hafa talað af mikilli visku, finnst mér, er að taka þetta mál út úr þingnefnd. Það er næsta skref. Ég hefði einmitt haldið að hv. þingmenn myndu fagna því. Það væri risaskref í átt að því aukna frjálsræði sem við höldum að sé best fyrir okkar frjálsa og góða íslenska samfélag. En það er bara þannig. Það er áfram gakk í þessu máli og ég er til.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa ræðu. Ég virði það við hv. þingmann að hún kom inn á það að um misskilning gæti verið að ræða. Ég vil undirstrika að vissulega er um einhvers konar misskilning að ræða ef ég hef á einhvern hátt ýjað að því að ég hefði ekki áhuga á að þetta mál kæmi hér inn í þingsal og við myndum heyra í sem flestum þingmönnum. Það er nefnilega alveg þvert á móti og ég er nokkuð viss um að ég kom inn á það áðan. En ég vildi þó alla vega koma og fá að skýra það svo það sé alveg skýrt. Ég tek undir að það væri mjög óskandi að þetta mál kæmist út úr nefnd og við myndum, eins og ég orðaði það áðan, fá þennan lestur á mál sem er búið að vera fast í hjólförum, alls konar kreddu- og ágiskunarumræðu, í allt of langan tíma. Ég held að það væri mjög gagnlegt að sjá hvaða þingmenn myndu styðja það mál. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni, það eru mörg mál sem ég hef séð fara hér í gegn og ekki njóta brautargengis og þau hefðu farið öðruvísi ef ég hefði fengið að ráða, og það sama má eflaust segja um alla þá 63 aðila sem sitja hér í þessum sal. Mig langar kannski að enda á því að segja að ég vona að það sé enginn misskilningur og ég held að hv. þingmaður myndi ekki vilja sjá þingstörfin öðruvísi en þannig að þingmenn leggi fram þau mál sem þeir hafa trú á. Það er engin fullvissa um það hjá engu okkar um nákvæmlega hver örlög mála verða en auðvitað leggur maður mál fram í þeirri trú og þeirri vissu að það geri samfélaginu gott. Mikið meira getur maður ekki gert. Hefur hv. þingmaður einhverja aðra hugmynd um hvernig þau mál eiga að afgreiðast, svo að ég sé ekki heldur að misskilja hana?
Virðulegur forseti. Nei, alls ekki. Það er einmitt það dásamlega við það að vera þingmaður að leggja fram þingmál af því að þú trúir því sem þú ert að leggja fram, þú trúir að það verði betra fyrir samfélagið. Þú ert að sinna þeirri ábyrgð sem fylgir því að vera þingmaður með því að leggja fram þingmál, hvort sem eru fyrirspurnir til að upplýsa mál og upplýsa almenning, grafa sig betur ofan í það sem er að gerast eða einfaldlega þingsályktunartillögu eða frumvarp eins og við erum að tala um hér. Hugsjónirnar eru svo dásamlegar á bak við hvert einasta þingmál. Þess vegna er svo mikil synd hvað klafarnir og byrðarnar eru þungar hérna. Við fáum ekki tækifæri til þess í þingsalnum að greiða atkvæði um þessar hugsjónir okkar. Þó að þær skarist þvert á flokka þá er það ekki leyft. Það er hægt að horfa yfir allan þingsalinn og ímynda sér, þegar þingsalurinn er fullur, þennan kraft sem býr á bak við hvern einasta þingmann, þá snertingu sem hann hefur upplifað í kosningabaráttu, í vinnustaðaheimsóknum, í ræðum, í riti eða hvað það er. En svo kemur allt þetta gamla íhaldssama verklag og við fáum ekki þetta tækifæri hér í þingsal. Það er það sem ég er að tala um að við verðum að fara að breyta og reyna að koma okkur upp einhverri reglu um þ a.m.k., þó að það geti verið óþægilegt fyrir stjórnarflokka eða einhverja flokka í stjórnarandstöðu, þá er það bara þannig. En það er okkar skylda líka að greiða atkvæði eftir okkar sannfæringu og samvisku og við verðum bara að virða það ef einhver er á rauðu í þessu máli, þá virðum við þær skoðanir og gerum ekki lítið úr þeim. En við þurfum að fá að vita þær. Það er þetta sem ég er að tala um, þannig að við verðum ekki hérna næstu 20 ár, ef ég verð hér í 20 ár í viðbót, þannig að þessi ræða verði ekki flutt aftur eftir 20 ár.
Virðulegi forseti. Í ljósi undangenginna atburða er kannski rétt að við tökum loksins almennilega umræðu um stöðu og framtíð Íslands í alþjóðakerfinu og samstarfi þess. Sú þingsályktunartillaga sem við ræðum núna er lögð fram af því að við í Viðreisn teljum löngu tímabært að vinna úttekt á stöðu landsins okkar í svæðisbundinni, fjölþjóðlegri samvinnu. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við leggjum þessa tillögu fram og ég vil ítreka að þetta er mikilvægara en aldrei fyrr. Ég ætla að leyfa mér að segja að við höfum verið nokkurn veginn eini flokkurinn sem leyfði sér að snerta á utanríkismálum í einni eða annarri mynd í kosningabaráttunni fyrir fimm mánuðum, hvort sem við ræddum um Evrópusambandið eða varnarmál og það er ekkert alltaf endilega það vinsælasta af öllu. Ég vil líka geta þess í framhjáhlaupi að við erum að leggja fram þingsályktunartillögu sem verður vonandi birt í kvöld eða á morgun sem mun einmitt snerta á því að auka alþjóðasamstarf okkar á sviði öryggis- og varnarmála og eru tillögur þar að lútandi um það hvernig við ætlum að efla öryggi okkar og varnir og dýpka okkar samstarf, ekki síst Evrópuþjóða. Við verðum að halda áfram af fullum krafti, bæði að efla samstarf við Bandaríkin og NATO en ekki síður Evrópuþjóðirnar og það gerum við best með fullri aðild. Við viljum sjá utanríkisráðherra eiga samráð við utanríkismálanefnd Alþingis í þessu skyni, að gera úttekt á stöðu okkar í fjölþjóðlegri samvinnu og við viljum gjarnan sjá að skipuð verði nefnd sérfræðinga sem yrði falið að gera úttekt og leggja mat á hvernig styrkja megi stöðu Íslands á alþjóðavettvangi til framtíðar. Þar fari m.a. fram mat á því hvernig hagsmunum Íslands á sviði menningar, stjórnmála, varna og efnahags væri best borgið í fjölþjóðlegri samvinnu. Frá lokum síðari heimsstyrjaldar hefur Ísland verið þátttakandi í margvíslegu fjölþjóðlegu samstarfi. Tilgangurinn hefur verið sá að styrkja stöðu landsins í samfélagi þjóðanna í menningarlegum efnum, stjórnmálalegu tilliti, að því er varðar varnir og öryggi og að því er tekur til efnahags og viðskipta. Óumdeilt er að þetta fjölþætta samstarf hefur styrkt fullveldi landsins og bætt efnahag okkar Íslendinga. Í aðdraganda síðari heimsstyrjaldarinnar stóð Ísland á krossgötum. Þá varð smám saman ljóst að yfirlýsingin í sambandslögunum frá 1918 um ævarandi hlutleysi gat ekki staðist breytta heimsmynd. Breið samstaða var þó um að halda í hlutleysið þar til hernám Breta varð til þess að við Íslendingar tókum afstöðu með þeim þjóðum sem stóðu okkur næst í hugmyndafræðilegum skilningi. Í framhaldinu gerðist Ísland aðili að Bretton Woods-samkomulaginu um fjölþjóðlegt gjaldmiðlasamstarf og aðild að Sameinuðu þjóðunum fylgdi í kjölfarið. Síðan gerðist Ísland eitt af stofnríkjum Atlantshafsbandalagsins sem við sjáum ekki síst í dag að var eitt mesta gæfuspor sem við höfum stigið í sögu okkar í utanríkismálum. Íslendingar tóku þátt í stofnun Norðurlandaráðs, hafa verið aðilar að hinu almenna samkomulagi um tolla og viðskipti frá lokum sjöunda áratugar síðustu aldar og eru aðilar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni (WTO). Í byrjun áttunda áratugarins urðu Íslendingar aðilar að Fríverslunarsamtökum Evrópu, og síðan aðilar að innri markaði Evrópusambandsins í gegnum EES og síðan með þátttöku í Schengen-samstarfinu árið 2001. Öll þessi skref voru á sinn hátt svar við breyttum aðstæðum. Þau lýstu því hvernig við aðstæður þess tíma var talið skynsamlegt að leita skjóls og tryggja hagsmuni landsins í fjölþjóðlegu samstarfi af ýmsu tagi. Allt þetta samstarf hefur þróast og breyst í tímans rás. Pólitískt og efnahagslegt vægi aðildar að einstökum samtökum hefur í sumum tilvikum aukist en minnkað í öðrum. Þær utanríkispólitísku ákvarðanir sem liggja að baki þessum skrefum í fjölþjóðasamstarfi spanna tímann frá upphafi kalda stríðsins til loka þess. Í bráðum þrjá áratugi hefur ekkert nýtt skref verið stigið að frátalinni Schengen-aðildinni. Það er lengsta kyrrstöðutímabilið í þessum efnum á lýðveldistímanum. Heimsmynd kaldastríðsáranna var tiltölulega einföld. Tveir kraftar tókust á, annars vegar vestræn ríki undir forystu Bandaríkjanna og hins vegar sósíalistaríki undir forystu Sovétríkjanna. Hugmyndafræðin greindist í tvennt með sama hætti, þar sem annars vegar voru hugsjónir lýðræðis og frjálsra viðskipta en hins vegar hugmyndaheimur alræðis og sósíalisma og við sjáum alræðið vera að ná tökum á Rússlandi núna aftur. Fyrst eftir að kalda stríðinu lauk töldu margir að heimsmálin hefðu einfaldast. Lýðræði og alþjóðavæðing hefðu einfaldlega borið sigurorð af sósíalismanum. Þær krossgötur sem þjóðir heims stóðu á eftir fall Berlínarmúrsins 1989 virtust því ekki í fyrstu gefa tilefni til að endurmeta fjölþjóðlegt samstarf. En sú einfalda heimsmynd sem við blasti á þessum tímamótum varð aldrei að veruleika. Nú þrjátíu árum síðar stöndum við enn á krossgötum. Heimsmyndin er miklu flóknari en áður. Togkraftarnir eru fleiri og hugmyndafræðin sundurlausari og við sjáum það ekki síst núna þegar Úkraínustríðið stendur yfir, þá erum við samt að sjá það, þó að hugmyndafræðin hafi um tíma verið sundurlausari, að línurnar eru samt að skerpast. Það er sterkt að sjá lýðræðisríki, vestræn ríki, Evrópusambandið, standa mjög fast á sínu gegn alræði Pútíns og með Úkraínu. En þegar horft er á togkraftana í þeirri heimsmynd sem við blasir standa Bandaríkin enn fremst en þau byggja ekki á myndun bandalaga með sama hætti og áður. Samvinna Bandaríkjanna við bandamenn sína byggist í vaxandi mæli á þeirra eigin hagsmunum en í minna mæli en áður á sameiginlegum hugsjónum og hagsmunum eða samstöðu með þeim. Kína verður hugsanlega forysturíkið á alþjóðavettvangi á næstu áratugum. Því næst kemur Evrópusambandið, sem hefur vaxið hratt og er miklu áhrifameira en áður en glímir líka vissulega við ákveðinn innri vanda. Hugmyndafræðilegt baksvið þessarar breyttu heimsmyndar er líka fjölskrúðugt og fjarri því eins einfalt og á tímum kalda stríðsins. Segja má að Evrópuhugsjónin sé ávöxtur vestrænna lýðræðishugmynda kalda stríðsins. Kínverskum einræðiskapítalisma vex stöðugt ásmegin. Í Bretlandi og Bandaríkjunum hafa hugmyndir um frjáls viðskipti færst frá fjölþjóðasamvinnu til tvíhliða samninga þar sem þeir sterku hafa jafnan undirtökin. Þetta er varhugaverð þróun, virðulegur forseti, fyrir smærri ríki þar sem almennt er talið að þau njóti skjóls frá ægivaldi stærri ríkja innan vébanda fjölþjóðlegrar samvinnu. Loks má nefna þjóðernispólitískar hugmyndir sem birtast í ólíkum myndum frá einu ríki til annars. Til viðbótar gætir víða vaxandi trúarbragðatogstreitu. Þessir straumar hafa einnig borist til Íslands og er því brýnt fyrir okkur að kortleggja stöðuna og hagsmuni okkar með það fyrir augum að tryggja að staða Íslands í fjölþjóðasamstarfi verði ekki nýtt sem skiptimynt í innanlandspólitík. Utanríkispólitísk staða landsins mótaðist á árum kalda stríðsins og er nær óbreytt. Spurningin er þessi: Hefur heimsmyndin ekki breyst svo mikið á undanförnum árum að segja megi að við stöndum enn á ný á krossgötum? Er það ekki tilefni til þess að endurmeta hvernig við tryggjum pólitískt skjól, varnarlegt skjól og efnahagslega hagsmuni landsins best þegar horft er til framtíðar? Ég vil geta um nokkur álitaefni í þessu sambandi: Þegar gjaldmiðillinn hrundi og bankarnir féllu 2008 kom í ljós að Ísland átti lítið skjól. Afstaða Norðurlanda mótaðist af afstöðu annarra, eins og Evrópusambandsins og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Við vorum ekki fullgildir aðilar að Evrópusambandinu þrátt fyrir aðild að innri markaðnum og sóttum því ekki pólitískan styrk þangað. Öfugt við reynslu kaldastríðsáranna höfðu Bandaríkin skellt í lás. Atlantshafsbandalagið var ekki sá pólitíski bakhjarl sem það hafði til að mynda verið í þorskastríðunum. Þetta vekur þá spurningu hvort Ísland þurfi ekki í ljósi breytinga að huga að frekara pólitísku skjóli. Kína verður forysturíki heimsins á næstu áratugum. Ísland þarf því eins og aðrar þjóðir að eiga mikil og góð samskipti við Kínverja. Ólík hugmyndafræði skapar þó augljósar hættur í því efni. Rétt er að minna á í því sambandi að Sovétviðskiptin á fyrri hluta kaldastríðsáranna hefðu ekki verið möguleg án verulegra pólitískra áhrifa Sovétríkjanna á íslensk málefni nema vegna þess pólitíska skjóls sem aðildin að Atlantshafsbandalaginu veitti. Í tímans rás hefur pólitískt skjól Evrópuríkja á hinn bóginn í auknum mæli færst frá Atlantshafsbandalaginu til Evrópusambandsins. Mikilvægt er að svara þeirri spurningu hvort öflugri eða dýpri fjölþjóðleg samvinna geti styrkt stöðu Íslands í samskiptum við Kína og önnur voldug ríki, hvort smærri ríkjum sé ekki betur borgið í stóru ríkjasambandi og njóti þar meira öryggis og skjóls. Eftir að Ísland tók upp sjálfbæra fiskveiðistjórnun eiga hagsveiflur í minna mæli en áður rætur að rekja til sjávarútvegsins. Þær eru í ríkari mæli tengdar við sveiflur lítils gjaldmiðils. Spurningin um að leita meiri stöðugleika í evrópska myntbandalaginu hefur því verið áleitin. Í því sambandi má benda á að tenging dönsku krónunnar við evru hefur verið ein helsta forsenda fyrir stöðugleika og hagvexti, m.a. hjá frændum okkar í Færeyjum. Einnig hefur verið nefnt að erfitt verði að jafna það misrétti sem við búum við þar sem sumir geta staðið utan krónuhagkerfisins en aðrir ekki nema með mynt sem er gjaldgeng í milliríkjaviðskiptum. Þessi aðstöðumunur hefur leitt til aukinnar eignamisskiptingar. Við verðum að fara að horfast í augu við það. Ísland hefur tvívegis verið aðili að fjölþjóðlegu gjaldmiðlasamstarfi, fyrst að norræna myntbandalaginu og síðar Bretton Woods-samstarfinu. Báðum tímabilum fylgdi góður hagvöxtur, nýsköpun og erlend fjárfesting. Ég vil síðan geta loftslagsmálanna. Þau skipta gríðarlega miklu máli þegar Bandaríkin hafa fjarlægst fjölþjóðasamstarf á þessu sviði en Evrópusambandið náð markverðum árangri. Bandaríkin hafa að vissu leyti lamað starf Norðurskautsráðsins í loftslagsmálum á sama tíma og Ísland fór með formennsku þar á síðasta ári. Það er ólíklegt að árangur náist í loftslagsmálum án fjölþjóðlegs samstarfs. Því er mikilvægt að svara þeirri spurningu hvernig Ísland geti best tekist á við loftslagsmálin í fjölþjóðlegu samstarfi. Í heimi alþjóðavæðingar hafa fjölþjóðafyrirtæki vaxið svo hratt að ítök þeirra og áhrif ógna á marga lund fullveldi þjóða, stórra sem smárra. Evrópusambandið hefur náð lengra en önnur fjölþjóðasamtök í því að rétta hlut þjóðríkjanna gagnvart fyrirtækjasamsteypum á heimsvísu og er hægt að nefna mýmörg dæmi þess eðlis. Vegna stærðar sinnar verða áhrif Íslands á alþjóðavettvangi alltaf takmörkuð. Aðildin að Atlantshafsbandalaginu, Fríverslunarsamtökum Evrópu og Norðurlandaráði hefur á hinn bóginn sýnt að áhrif Íslands eru meiri þegar við eigum sæti við borðið. Með aðildinni að EES tókum við upp evrópska löggjöf sem er ráðandi á öllum sviðum þjóðarbúskaparins. Spyrja má hvort það myndi styrkja pólitískt skjól landsins í Evrópu og auka áhrif þess ef Íslendingar gerðust aðilar að Evrópusambandinu og sætu þar við sama borð og bandalagsþjóðir. Álitaefnin, virðulegur forseti, eru hvergi tæmandi talin með þessu. Ég vil sérstaklega minna á að sú þingsályktunartillaga sem við erum að leggja fram, og verður vonandi birt ekki síðar en á morgun, tekur einmitt og dregur fram hversu mikilvægt það er að við leitum eftir því að fara í fulla aðild að Evrópusambandinu, ekki síst út frá varnar- og öryggishagsmunum þar sem þungi þeirra mun aukast mjög innan Evrópusambandsins og við getum ekki lokað augunum fyrir þessari spurningu. Við verðum að taka þessi mál mun fastari tökum og það er áhyggjuefni að við sjáum enga forystu þessarar ríkisstjórnar síðustu fjögur árin í þá veru að meta hvar íslenskum hagsmunum er best borgið. Það má einfaldlega ekki tala um utanríkismál, það má einfaldlega ekki gera það. Það er erfitt að ræða um forystu á sviði varnar- og öryggismála þegar forystuflokkurinn er algerlega andsnúinn NATO og síðan eru allir flokkarnir á móti Evrópusambandinu. Það má ekki minnast á Evrópusambandið, liggur við, í þessum sal núna þegar við þurfum á því að halda að hafa kjark og þor til þess að meta hvar hagsmunum okkar er best borgið. Við verðum að fara að gera það. En leiðsögnin og forystan kemur ekki frá ríkisstjórn Íslands. Mér sýnist að breytt heimsmynd sýni val á milli tveggja leiða, þ.e. að halda áfram með tvíhliða samninga eða fara í fjölþjóðlegt samstarf í sterkari og ríkari mæli og það gerum við með fullri aðild að NATO, en við þurfum líka að huga að því hvernig við styrkjum okkar starf og aukum það, aukum okkar ábyrgð og framlag þar, ekki bara með því að taka á móti flóttafólki og sinna ákveðinni þjónustu og veita mannúð, vera með faðminn opinn, heldur ekki síður með það í huga hvernig við getum aukið okkar borgaralegu þjónustu og störf innan NATO. Við erum, flutningsmenn, fylgjandi viðræðum um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu. Við teljum að æskilegt væri að taka þær upp að nýju að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu og það á ekki að vera nein hætta fólgin í því að treysta þjóðinni fyrir því að meta hvort við eigum að fara áfram í viðræðurnar og klára þær. Ég er sannfærð um það að eins og staðan er núna í alþjóðamálum þá sé brýnna en nokkru sinni fyrr að við leggjum mat á þessa hagsmuni alla í þágu okkar Íslendinga, í þágu þeirra gilda sem við viljum standa fyrir, í þágu frelsis, lýðræðis og mannréttinda. Ég er sannfærð um að þeim gildum er betur borgið þegar við erum fullir aðilar að Evrópusambandinu og höfum sæti við borðið til að verja einmitt nákvæmlega þau gildi sem við viljum standa fyrir. Okkar rödd þarf að heyrast þar við borðið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir góða framsögu varðandi þessa þingsályktunartillögu, í ætt við það sem við vorum að ræða áðan þarf kannski stundum að ýta málum áfram. Eins og staðan er hér á þingi núna er erfitt að fá fólk til að vera tilbúið til að ganga í Evrópusambandið, alla vega með ríkisstjórnarmeirihlutann sem nú er við völd. En ég er sammála hv. þingmanni um að hlutirnir hafa breyst og þróast og það þarf að hugsa þetta fjölþjóðasamstarf. Hv. þingmaður nefndi að hún vildi að farið yrði í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en farið yrði í viðræður, eða áður en viðræðum yrði haldið áfram, eftir því hvernig menn líta á það. Mig langaði að heyra frá hv. þingmanni hvernig hún sæi fyrir sér þátttöku almennings í því ferli, þjóðaratkvæðagreiðslu áður en byrjað yrði að tala við ESB, þjóðaratkvæðagreiðslu eftir að búið væri að tala við ESB. Ættum við að vera með þjóðaratkvæðagreiðslu um annað fjölþjóðasamstarf? Ef ég man rétt var engin þjóðaratkvæðagreiðsla um NATO árið 1949. Mig langar bara að fá að heyra hug hv. þingmanns um það.
Virðulegi forseti. Ég vil alls ekki líkja stöðunni sem við stöndum frammi fyrir núna við Ísland árið 1949. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi verið rétt skref, að það hafi verið farsælt skref að vera hluti af varnarbandalaginu og ég held að sagan hafi sýnt það. Með því höfum við stuðlað að langvarandi friði í Evrópu þar til nú. Ég er sannfærð um að það hafi verið rétt skref. Þjóðaratkvæðagreiðsla - já, ég er fylgjandi því að við förum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég lagði fram tillögu í júlímánuði 2009, sem var felld af þáverandi meiri hluta Samfylkingar og Vinstri grænna, um að hafa þjóðina með í ráðum frá upphafi og þegar samningur lægi fyrir og greið upplýsingamiðlun hefði átt sér stað til almennings um eðli hans vildi ég sjá þjóðaratkvæðagreiðslu eftir það. Ég tel að með því hefðum við ekki komist í þá úlfakreppu sem við lentum síðan í 2009–2013 þegar við horfðum annars vegar upp á mjög einarðan og öflugan utanríkisráðherra, þáverandi þingmann Össur Skarphéðinsson, reyna að ýta málinu áfram á meðan Vinstri græn voru öll á móti. Þetta er eitt af þessum málum sem varð á endanum táknrænt. En óróleikinn hefði ekki verið til staðar hjá Vinstri grænum ef þjóðin hefði fengið að kjósa áður. Og þjóðin hefði sagt já. Það var, minnir mig, skoðun 70% þjóðarinnar að hefja ætti ferlið. Það hefði verið allt annað fyrir þáverandi ríkisstjórn að fara af stað í það ferli með samþykki í farteskinu. Þá hefðum við heldur ekki séð þessa tvo erfiðu póla eftir á. Já, ég er enn þeirrar skoðunar, þó að sumir segi að við eigum bara að ákveða þetta hér, að þjóðin verði að vera með í ráðum. Það þarf ekki langan tíma. Umsóknin er enn til staðar. Það þarf bara að ýta við henni og að mínu mati er það þjóðin sem getur gert það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Mig langaði aðeins að snerta á punkti sem hv. þingmaður kom inn á í svari sínu. Árið 2009, fyrir 13 árum, talaði hv. þingmaður um að 60–70% þjóðarinnar hefðu getað hugsað sér að ganga í ESB. Það má segja að ESB hafi á undanförnum árum verið í dálítilli tilvistarkreppu, Bretar að hverfa úr sambandinu og ekki eru allir vissir um hvernig tryggja ætti að ekki riðaði allt til falls innan ESB. Það má hins vegar segja að Pútín hafi tekist að hrista ESB mjög vel saman á tveimur vikum og þar af leiðandi má leiða líkur að því að kannski sé aftur orðinn sterkari meðbyr með ESB-aðild. Fyrir þremur árum, þegar Brexit-umræðurnar voru í hámæli, heyrðist sennilega mjög mikil umræða á móti ESB í samfélaginu, og þó svo að sú umræða hafi aðallega verið í Bretlandi held ég að hún hafi smitast hingað líka. Bretar sjá kannski eftir þessu núna, við sjáum til. En hvernig telur hv. þingmaður að þetta spili saman, þ.e. þessar sveiflur í því hvernig gengur hjá ESB og svo skoðanir almennings á aðild að ESB eða aukin þátttaka? Árið 2009 voru 60–70% hlynnt viðræðum, getur hún skotið á það hvar það er núna?
Virðulegi forseti. Mig minnir að síðast þegar ég skoðaði hafi tæplega 35% þjóðarinnar verið fylgjandi, 40% á móti og restin hafi viljað skoða hlutina betur. Þannig var staðan fyrir fimm eða sex mánuðum þegar ég skoðaði það. Evrópusambandið er ekki fullkomið samband. Þar erum við með ólíka flokka. Við erum með flokka sem eru lengst til vinstri og lengst til hægri, við erum með popúlíska flokka. Sem betur fer er það að gerast núna að Marine Le Pen og hennar fylgifiskar og Salvini - þetta fólk skammast sín svolítið núna og heldur sig frekar til hlés þegar þeirra helsti stuðningsmaður, Pútín, sem er líka fjárhagslegur stuðningsmaður þeirra, fer fram með þessu mikla alræði og ofbeldi og brýtur alþjóðleg lög. Við megum heldur ekki gleyma því að í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar, eftir að henni lauk, stofnuðum við Atlantshafsbandalagið. Þá fóru Bandaríkjamenn líka í þessa miklu Marshall-áætlun, fjárhagslegan stuðning við Evrópu sem var í rúst, hún var algerlega í rúst eftir seinni heimsstyrjöldina. Við Íslendingar nutum líka góðs af Marshall-aðstoðinni. Síðan þrýstu Bandaríkjamenn á það að Evrópa tæki svolítið ábyrgð á sinni eigin framtíð og hluti af því var að þrýsta á að Evrópubandalagið yrði stofnað, eins og það hét þá, en það breyttist síðan í Evrópusambandið. Þetta eru tvær hliðar á sama peningnum. Ég hef sagt það oft að þetta séu tvær hliðar á sama peningnum, annars vegar varnarbandalagið NATO og síðan Evrópusambandið, sem á að tryggja efnahagslegt og fjárhagslegt frelsi. Þar sem er efnahagslegur stöðugleiki eru miklar líkur á að friður ríki. Þar sem er efnahagslegur óstöðugleiki og ringulreið, fákeppni, sérhagsmunagæsla, er ófriður. Þetta vissu menn þá og sáu fram á það á sínum tíma að þarna þyrfti að byggja upp. Þarna er grunnurinn sem ég vil tengja við. Það er þess vegna sem við eigum að skoða það rækilega, frú forseti, að sækja um fulla aðild að Evrópusambandinu.
Frú forseti. Ég skal hafa þetta stutt þar sem ég veit að það eru aðrir þingmenn að bíða eftir að komast að með sín mál. En mig langaði bara að fjalla almennt um fjölþjóðlega samvinnu, hvort sem það eru þrjú ríki, fimm ríki eða 27 ríki, hvort sem það er fjölþjóðleg samvinna eins og almannavarnasamvinna Evrópuríkja þar sem eru 37 ríki. Öll þessi samvinna getur verið af hinu góða. Hún kostar. En það er líka hægt að fá hluti úr henni. Það er mikilvægt, eins og hv. þingmaður ræddi um, að fólkið í landinu fái að ráða, sér í lagi þegar um stóra fjölþjóðlega samvinnu er að ræða sem getur haft mikil áhrif, þá er mikilvægt að fólk fái að ráða. Það er akkúrat í stefnu okkar Pírata þegar kemur að hlutum eins og Evrópusambandinu að þá viljum við fá vilja fólksins fram fyrst áður en haldið er áfram með viðræður. Við getum hugsað um Evrópusambandið í tengslum við þessa þingsályktunartillögu en líka bara almennt um það að fjölþjóðlegt samstarf hefur þróast, það hefur breyst. Frá því að afi minn heitinn sat hér á þingi og það slitnaði upp úr ríkisstjórn sem hann hafði myndað með Ólafi Thors þegar ákveðið var að semja fyrst við Bandaríkjamenn um veru hér og síðan um NATO, heimurinn hefur breyst síðan þá. Þessar fjölþjóðlegu stofnanir og samtök hafa líka þróast og breyst, sum hægar en önnur. Í tillögunni er jafnvel vísað aftur til Bretton Woods, og ég hef einmitt komið þangað nýlega og séð hvar þetta allt saman gerðist. Það eru til skemmtilegar sögur um það hvernig Bandaríkjamenn stjórnuðu nefndarriturunum öllum þannig að útkoma dagsins í öllum samningaviðræðum var alltaf Ameríkönum í hag. Það er margt í þessu sem kannski má þróast og hefur þróast og hvort sem þingsályktunartillagan nær að komast hér til atkvæðagreiðslu í þinginu eða ekki þá held ég að það sé mikilvægt að stjórnvöld og við í þinginu séum tilbúin að endurhugsa allt það samstarf sem við eigum í og hugsa um það hvernig það er að þróast, ekki bara vera áfram í einhverju samstarfi og setja pening í það af því að það hefur alltaf verið þannig. Kannski er kominn betri vettvangur til að gera hlutina en þeir sem við höfum notað undanfarna áratugi. Ef ég tek það inntak úr þessari þingsályktunartillögu að hlutirnir hafi breyst og við þurfum að hugsa þá upp á nýtt og við þurfum að vera tilbúin að skoða hlutina þá held ég að það sé af hinu góða.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar, þar sem segir: „Alþingi ályktar að fela matvælaráðherra að skipa starfshóp sem hafi það að markmiði að: a. koma fram með tillögur um hvernig takmarka megi samþjöppun eignarhalds á laxeldisleyfum, b. skoða hvort takmarka eigi eignarhald erlendra aðila á laxeldisleyfum. Ráðherra leggi niðurstöður starfshópsins fyrir Alþingi eigi síðar en 30. september 2022.“ Í greinargerð segir: „Fiskeldi á Íslandi er ung atvinnugrein í örum vexti en mikill uppgangur hefur verið í fiskeldi á heimsvísu undanfarna áratugi. Gríðarleg framþróun hefur einnig orðið í laxeldi í nágrannalöndum okkar í Norður-Atlantshafi; laxeldi er til að mynda umfangsmeira í hagkerfi Noregs en hefðbundinn sjávarútvegur. Mikilvægt er að við horfum til þróunar í nágrannalöndum og nýtum okkur þá reynslu sem þar hefur orðið til svo að hægt verði að byggja upp heilbrigða starfsemi hér á landi. Eignarhald laxeldisfyrirtækja á Íslandi hefur þróast þannig að mikil samþjöppun hefur orðið, sem getur leitt til þess að fáein fyrirtæki verði allsráðandi. Í þessum rekstri sem öðrum er stærðarhagkvæmni mikilsverð en við ákveðna stærð verða til óæskileg áhrif, m.a. á atvinnuöryggi þeirra sem starfa í greininni. Lög um fiskeldi, nr. 71/2008, setja ekki skorður við framsali á rekstrarleyfum í laxeldi, en framsal, leiga og veðsetning á rekstrarleyfum er þó háð samþykki Matvælastofnunar. Hugsanlegt er að einn aðili eignist öll gild rekstrarleyfi og stýri þannig allri framleiðslu á eldisfiski og seiðaeldi í sjó og á landi. Við það skapast sú hætta að einn aðili stjórni stórum landsvæðum með þeim afleiðingum að samfélög, sveitarstjórnir og stjórnvöld eigi meira undir honum en góðu hófi gegnir. Þá ná samkeppnislög, nr. 44/2005, illa utan um samþjöppun í laxeldi á Íslandi þar sem laxeldisfyrirtæki selja meginþorra framleiðslu sinnar úr landi. Flutningsmenn benda á að í fiskeldislögum í Færeyjum er að finna ákvæði sem banna það að lögaðili eignist meira en helming útgefinna laxeldisleyfa. Þar er einnig að finna ákvæði um að enginn lögaðili, sem er ekki búsettur í Færeyjum, geti átt meira en 20% af atkvæðisbærum hlutum í fyrirtækjum sem hafa laxeldisleyfi. Rætt er um það í Noregi að leiða sambærileg ákvæði í lög. Laxeldisfyrirtæki á Íslandi eru í meirihlutaeigu útlendinga og útlit fyrir verulega samþjöppun á því eignarhaldi. Í íslenskum lögum er ekki að finna takmarkanir á eignarhaldi erlendra aðila í fiskeldi. Flutningsmenn telja brýnt að athugað verði hvort takmarka beri slíkt eignarhald erlendra aðila. Líta má til þess að í lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, nr. 34/1991, er ákvæði um að fiskveiðar í íslenskri efnahagslögsögu séu eingöngu heimilar fyrirtækjum sem eru ekki í eigu erlendra aðila að meira leyti en 25% sé miðað við hlutafé eða stofnfé. Flutningsmenn telja mikilvægt að kannað verði hvort setja þurfi sambærilegar reglur að því er snertir laxeldi. Flutningsmönnum þykir áríðandi að tryggt verði með lagasetningu að laxeldi á Íslandi verði ekki í eigu örfárra aðila, að fjölbreytni ríki í greininni og að eignarhald verði staðbundið. Miklu varðar að samhliða uppbyggingu laxeldis á Íslandi verði gengið úr skugga um að atvinnulíf og mannlíf á viðkomandi svæðum blómstri. Vissulega er ekki unnt að tryggja með dreifðu eignarhaldi að slátrun eða vinnsla eldisfisks verði á tilteknum stað. Með betri tengingu við byggðina sem í hlut á aukast þó líkur á að ákvarðanir séu teknar með tilliti til hennar. Við framþróun laxeldisfyrirtækja á Íslandi þarf að horfa til byggðasjónarmiða og sjá til þess að eldið skili tekjum til þess samfélags þar sem fyrirtækin eru staðsett. Flutningsmenn eru hlynntir laxeldi á Íslandi en telja þýðingarmikið að greinin verði ekki í eigu örfárra aðila. Laxeldi á Íslandi verður að vaxa og dafna í sátt við umhverfi og samfélag.“ Flutningsmenn þessarar tillögu ásamt mér eru Þórarinn Ingi Pétursson, Ágúst Bjarni Garðarsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Ingibjörg Isaksen og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir. Ég legg til að þessi tillaga fari til hv. atvinnuveganefndar. Ég hef þá farið yfir helstu atriðin í þessari tillögu og er máli mínu lokið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er kannski ekki alveg búin að rýna í allt en ég tek eftir því að þingflokkur Framsóknar er að fara í ákveðna þætti í fiskeldinu sem ég held að sé eðlilegt að við gerum hið fyrsta. Þetta er hluti af því sem við þurfum að skoða og ekki síst vil ég taka undir áhyggjurnar varðandi það að eignarhaldið sé ekki nægilega dreift. Ég tek heils hugar undir þann þátt. Um leið vil ég spyrja hv. þingmann, því mér sýnist allur þingflokkurinn meira og minna vera á málinu fyrir utan kannski ráðherra: Var einhver umræða um það að hækka veiðigjöld eða gjöldin sem greinin greiðir? Bara á þremur árum hefur útflutningsverðmæti laxeldis farið úr 18 milljörðum í ríflega 50 og það stefnir í 60 milljarða, held ég, á þessu ári þannig að það er gríðarlegur stígandi í fiskeldinu. En ég vil líka spyrja: Þarf ekki líka að taka upp gjaldtökuna sem fiskeldisfyrirtækin fengu frestað að mig minnir fram til ársins 2027? Það er ekki fyrr en þá sem er byrjað að greiða að einhverju marki. Telur þingmaðurinn ástæðu til að við endurskoðum samhliða þessu gjaldtöku á fiskeldisfyrirtækin?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að minnast á þetta atriði. Ég hef einmitt flutt aðra þingsályktunartillögu, sem er í atvinnuveganefnd, sem snýr að gjaldtöku í fiskeldi. Hún snýr kannski ekki að aukinni gjaldtöku heldur að því hvernig gjaldtakan skiptist. Mér finnst mjög mikilvægt að þetta sé haft í huga. Við erum á bernskustigi þessarar atvinnugreinar og sérstaklega á það við um sjókvíaeldið. Það eldi hefur gengið vel fram að þessu, en það eru miklir vaxtarverkir í þeim samfélögum og sveitarfélögum sem búa við slíkt eldi. Það kemur fram í nýlegri skýrslu frá KPMG að einungis 26%, frekar en 29%, fari til sveitarfélaganna, tekjurnar, og þá er það helst útsvarið. Þegar við erum að tala um þá gjaldtöku sem þegar er orðin skiptir mjög miklu máli að henni sé réttlátlega skipt því að það þarf vissulega að byggja upp sterka innviði á þeim stöðum sem þjónusta eldið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þessi umræða sé tekin, en hvort við höfum tekið þá umræðu sérstaklega við gerð þessa frumvarps þá er það ekkert endilega svo, við vorum búin að taka hana í umræðum um hitt frumvarpið. En aukna gjaldtöku þarf að skoða. Auðvitað aukast tekjur sveitarfélaga og ríkisins í réttu hlutfalli við verðmætaaukningu en við þurfum jafnframt alltaf að skoða þessa hluti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil draga það fram að ég er eindreginn stuðningsmaður þess, og við í Viðreisn höfum rætt um það, að auðlindagjöld sem útgerðin, þá er ég að tala um sjávarútvegurinn, á að greiða - við viljum náttúrlega fara ákveðnar leiðir, en það er alveg ljóst að í gegnum þá leið munu auðlindagjöldin verða mun hærri en þau eru núna. Reyndar eru í raun engin auðlindagjöld borguð heldur þessi veiðigjöld og við teljum að það eigi að stórhækka þau. Samhliða því á að stofna innviðasjóð sem nálgast einmitt það sjónarmið sem hv. þingmaður talaði um. Við þurfum þá að beina þeim sjóði á þau svæði sem bera þungann af þessu. Það sama gildir um fiskeldið. Það er mjög eðlilegt að við horfum til þeirra svæða þar sem atvinnugreinin er að byggjast upp og að tekið verði tillit til sveitarfélaga sem hafa þurft að fórna ýmsu til að byggja upp atvinnugreinar. Ég er þeirrar skoðunar að nú þurfi að skoða, út af hröðum vexti greinarinnar, þann þátt sem snýr að gjaldtöku í sjávarútvegi. Ég vil sérstaklega skoða það mál sem hv. þingmaður hefur þegar lagt fram og er í atvinnuveganefnd, hvernig hægt er að tengja þetta saman. Fyrir utan það velti ég því fyrir mér hvort hægt væri að sameina umfjöllun í meðferð þessar tveggja mála, og þá er ég enn og aftur með dreift eignarhald í huga. Við þurfum að fara mjög vel yfir þann þátt til þess að við getum reynt að byggja upp fiskeldi á þann veg að það verði í meiri sátt við þjóðina en nú er og ekki síður sjávarútvegurinn, við eigum að læra af því. Ég held líka að það sé óhjákvæmilegt fyrir okkur að skoða enn betur umhverfiskröfurnar þegar við ræðum um fiskeldi. Það er margt að breytast og við eigum að vera snör í snúningum hér innan þingsins og gera ríkar umhverfislegar kröfur, meiri en við höfum gert fram til þessa.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Já, ég held að við þurfum bara að vera stöðugt á vaktinni. Hvort sem við þurfum að breyta umhverfiskröfunum eða auka þær, ég held við þurfum aldrei að minnka þær, en við þurfum stöðugt að vera á vaktinni. Lífríkið er að breytast, tæknin er að breytast og við þurfum að velta því fyrir okkur hvernig við getum nálgast þetta. En ég fór í munnlega fyrirspurn við hæstv. matvælaráðherra í síðustu viku og talaði um gjaldtökuna. Þar talaði ráðherra um að það væri á dagskrá hjá henni að vinna að stefnu í fiskeldinu, hvert við vildum stefna, og taka þá allt inn í myndina. Þá er þetta bara tillaga um að fela matvælaráðherra að skipa starfshóp og þetta gæti þá runnið inn í þá stefnuvinnu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við setjumst niður og skoðum hverju við þurfum að breyta, hvernig við þurfum að laga okkur að þróuninni. Á meðan við erum að vaxa með greininni hljótum við alltaf að þurfa að líta til allra átta í þessum málum og það er mjög mikilvægt. Við megum alls ekki missa sjónar á umhverfisþáttunum eða því hvernig við getum mögulega nýtt okkur þetta til að byggja upp samfélög og eins til að auka tekjur sveitarfélaga og ríkisins.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um að banna kjarnorkuvopn. Ég mæli hér fyrir hönd flutningsmanns tillögunnar, hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur, en meðflutningsmenn eru hv. þingmenn Jódís Skúladóttir, Bjarni Jónsson, Orri Páll Jóhannsson og Kári Gautason. Tillögutextinn sjálfur er mjög einfaldur, en hann hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að undirrita og fullgilda samning um bann við kjarnorkuvopnum sem samþykktur var á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í New York 7. júlí 2017 og tók gildi 22. janúar 2021.“ Til að fara örlítið yfir aðdraganda samningsins, eins og rakið er í tillögunni, þá rekur hann í raun upphaf sitt allt til ársins 1968 en það var árið 2016 sem fjölmörg kjarnorkuvopnalaus ríki ákváðu að reyna nýja nálgun í baráttunni gegn þessum skelfilegu vopnum. Þar voru í broddi fylkingar samtökin ICAN og hlutu þau reyndar friðarverðlaun Nóbels árið 2017 fyrir baráttu sína. Í rökstuðningi norsku nóbelsnefndarinnar kemur fram að samtökin hafi átt stærstan þátt í að leiða saman þjóðir heims og undirbúa gerð þessa mikilvæga sáttmála. Á fimmta hundrað friðarhópa og félagasamtaka um víða veröld standa saman að ICAN-samtökunum. Það er nefnilega þannig að á meðan kjarnorkuvopn eru til er hætta á að þeim verði beitt, hún er alltaf til staðar. Því miður er það svo að flest kjarnorkuveldin veita gríðarlega háar fjárhæðir í að þróa enn fullkomnari vopn en nú eru til staðar, og við sjáum því miður, í því stríði sem við nú upplifum, að rætt er af alvöru um að beita slíkum vopnum. Kjarnorkuvopn hafa í för með sér óafturkræfan eyðileggingarmátt. Engin læknis- eða mannúðaraðstoð er möguleg strax í kjölfar kjarnorkuárásar. Til frambúðar hefur slík árás skelfilegar afleiðingar fyrir mannfólk, dýraríki, umhverfi og loftslag svo að ekki sé minnst á neikvæð áhrif á landbúnaðarframleiðslu ásamt skyndilegri hitalækkun og minnkun úrkomu á heimsvísu vegna reyks- og rykmyndunar. Bann við kjarnorkuvopnum er því eina tryggingin gegn notkun slíkra vopna og þeim afleiðingum sem notkun þeirra hefur í för með sér. Afstaða Íslands til kjarnavopna er skýr og felur í sér að stefna skuli að kjarnavopnalausri veröld og að kjarnavopnum sé eytt með markvissum og gagnkvæmum hætti. Í þessu tilliti hefur Ísland í gegnum tíðina stutt margvíslegar ályktanir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem lúta að þessu markmiði. Þessi markmið birtast í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem samþykkt var á Alþingi 13. apríl 2016 þar sem afvopnun er tilgreind í 1. gr. stefnunnar sem eitt leiðarljósið í að tryggja víðtæka öryggishagsmuni Íslands og það verði gert með virku alþjóðasamstarfi. Í þjóðaröryggisstefnunni er einnig að finna sérstakt ákvæði sem kveður á um að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu, sbr. 10. gr. Þar er áréttuð áratugagömul stefna stjórnvalda um að hér á landi skuli ekki vera kjarnavopn. Eins og ég minntist á áðan hefur nýlegt stríð í Úkraínu fært okkur enn nær þeirri ógn sem fylgir kjarnorkuvopnaeign. Örlög mannkyns hvíla á herðum fárra leiðtoga sem ráða yfir næstum 13.000 kjarnavopnum, sem eitt og sér er gríðarlega ógnvekjandi. Við erum hér að tala um afl sem er nógu öflugt til að eyða jörðinni okkar margfalt. Notkun aðeins eins kjarnorkuvopns gæti drepið og sært hundruð þúsunda ef ekki milljónir manna og óbreyttra borgara og ytra umhverfi með geislun varir í margar kynslóðir. Það eru engin fullnægjandi heilsuviðbrögð við slíkum hamförum eins og ég sagði áðan. Það er ánægjulegt að frá því þessi tillaga var fyrst samþykkt hafa bæst í hópinn þau ríki sem hafa fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum og eru þau nú orðin 59 en samningurinn festir í sessi afdráttarlaust bann við notkun þessara vopna. Samningurinn undirstrikar líka þá alvarlegu hættu sem stafar af áframhaldandi tilvist kjarnavopna og þeim óafturkræfu og gereyðandi afleiðingum sem slík vopn valda. Samningurinn skuldbindur ríki einnig til að koma þolendum kjarnavopna til aðstoðar ásamt því að koma á endurbótum vegna mengaðs umhverfis af völdum þeirra. Virðulegur forseti. Svo lengi sem kjarnorkuvopn eru til er hættan á notkun þeirra viðvarandi. Heimurinn getur ekki haldið áfram að halda niðri í sér andanum og treysta á skynsemi þeirra heimsleiðtoga sem yfir slíkum vopnum ráða og sem hafa í raun vald til að tortíma okkur öllum, ógnin er alvöru. Við verðum að útrýma þessum gereyðingarvopnum. Þess vegna hvet ég Alþingi til að taka af skarið, sýna öðrum NATO-ríkjum mikilvægt fordæmi og stíga skref í átt að fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Við verðum að horfast í augu við það að þessi ógn er í alvörunni til staðar og nú horfum við upp á sturlaðan þjóðarleiðtoga sem svífst einskis. Ég verð að segja það, fyrir hönd frummælanda þessa máls, Steinunnar Þóru Árnadóttur, sem er að leggja þetta mál fram í sjöttu sinn, að ég vona að þetta mál fari í gegnum þingið og hljóti brautargengi. Eins og hv. þingmaður sagði hér, þegar hún lagði málið fram í fyrra, með leyfi forseta: „Það þýðir ekkert að segja á tyllidögum að við séum friðelskandi og herlaus þjóð en leggja svo ekki okkar af mörkum þegar kemur að því að banna illræmdustu vopn sem fundin hafa verið upp.“ Með þessum orðum vil ég ljúka ræðu minni og legg til að málinu verði vísað til hv. utanríkismálanefndar og síðari umræðu.