Forseti Íslands. Alþingismenn. Hátíðargestir í Alþingishúsinu. Góðir landsmenn. Ég býð ykkur öll velkomin til þessa hátíðarfundar Alþingis um leið og ég óska okkur öllum til hamingju með daginn. 19. júní 1915 er merkisdagur í okkar sögu. Í dag minnumst við þess að 100 ár eru liðin frá því að íslenskrar konur fengu kosningarrétt og kjörgengi til Alþingis. Jafnframt er þess að minnast að þennan dag fengu hjú, kaupstaðarborgarar, þurrabúðarmenn og lausamenn sömu réttindi. Afmælisins hefur verið minnst með margvíslegum hætti víða um land. Það er aðdáunarvert að fylgjast með því hversu virk einstaklingar, félagasamtök, skólar, stofnanir og sveitarfélög hafa verið í að minnast þessa dags. Og enn er afmælisárinu ekki lokið. Ég vil fyrir hönd Alþingis færa öllum sem lagt hafa hönd á plóginn þakkir fyrir þeirra mikla framlag. Ég vil líka nota þetta tækifæri til að þakka þeim sem skipuðu framkvæmdanefnd afmælisársins undir forustu Auðar Styrkársdóttur fyrir þeirra góða starf, en nefndin var kjörin samkvæmt ályktun Alþingis 11. mars 2013 af fulltrúum íslenskra kvenna. Ég vil einnig sérstaklega þakka Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, framkvæmdastjóra afmælisnefndarinnar og forvera mínum hér á forsetastóli, fyrir hennar mjög svo ötula starf við alla skipulagningu afmælisársins. Það hefur sýnt sig að í verkefnum hennar hefur nýst vel löng reynsla hennar í opinberu starfi. Í lýðræðisríki er almennur kosningarréttur og kjörgengi sem nær til allra þjóðfélagsþegna grundvallaratriði. Í þeim skilningi var lýðræði á Íslandi verulegum takmörkunum háð fram til ársins 1915. Kosningarréttur sem konur hlutu 1915 var takmarkaðri réttur en karla og miðaðist í fyrstu við 40 ára aldur, en ekki við 25 ára aldur eins og hjá körlunum. Það var ekki fyrr en fimm árum síðar með nýrri stjórnarskrá 1920 að sömu reglur giltu um kjörgengi og kosningarrétt karla og kvenna. Stjórnarskráin 1920, stjórnarskrá konungsríkisins Íslands, var því í senn mikilvægur þáttur í stjórnskipunarsögu okkar og stórt skref til að tryggja jafnrétti kynjanna. Baráttan fyrir kjörgengi og kosningarrétti íslenskra kvenna stóð í ein 30 ár og á þeim tíma mættu kröfur kvenna ekki alltaf miklum skilningi. Þetta sjáum við meðal annars í orðum þeirra sem andmæltu því á Alþingi að veita konum slík réttindi. Ég leyfi mér að vitna til svohljóðandi ummæla sem eitt sinn féllu: „Eg álít, að karlmenn séu miklu færari um að gæta opinberra starfa en kvenfólk. Konur eiga að vera mæður barna sinna og gæta húsmóðurstarfa á heimilinu.“ En þetta voru til allrar hamingju minnihlutasjónarmið og íslenskir karlmenn voru nægilega framsýnir til að skipa Íslandi á bekk með þeim löndum þar sem konur fengu einna fyrst kosningarrétt til þjóðþings. Aðeins fjögur lönd höfðu áður stigið slíkt skref. Þrátt fyrir rétt kvenna til að bjóða sig fram til þings tók það langan tíma þar til nægur skilningur var á því í stjórnmálaflokkunum að veita konum brautargengi í stjórnmálum. Frá því að fyrsta konan tók sæti á Alþingi árið 1922 og fram til 1983 höfðu aðeins 12 konur tekið sæti á Alþingi sem aðalmenn. Á sama tíma höfðu hins vegar 278 karlmenn setið á Alþingi sem aðalmenn. Í reynd má segja að ísinn hafi ekki verið brotinn fyrr en með framboði Kvennalistans árið 1983. Í dag er Alþingi í 10. sæti yfir þau þjóðþing sem hafa að skipa flestum konum á þingi og eru konur á Alþingi nú um 40% þingheims. Fyrir 20 árum, árið 1995, vorum við aðeins ofar á heimslistanum, í 8. sæti, og það þrátt fyrir að mun færri konur væru þá á Alþingi, þ.e. rúmlega 25% þingheims. Þetta dregur fram þá ánægjulegu staðreynd að jákvæð þróun á sér stað í þessum efnum víða um heim. Kosningarrétturinn sem konur hlutu 1915 og 1920 var vitaskuld aðeins einn þáttur í því að tryggja jafna lagalega stöðu kynjanna. Í þeim efnum hefur margvíslegur árangur áunnist á umliðnum árum, enda er nú svo komið að við verðum þess áskynja að mjög er horft til Íslands sem fyrirmyndar í mörgum efnum þegar kemur að jafnréttismálum. Enn er þó verk að vinna. Ég vil í því sambandi nefna þann kynbundna launamun sem enn viðgengst í samfélaginu og er því fagnaðarefni að í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir til síðari umr., um Jafnréttissjóð Íslands, og sem er framlag Alþingis til kosningarréttarafmælisins, er meðal annars kveðið á um að veita skuli fjármagn til þess að vinna gegn launamun kynjanna og efla almennt jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði og í atvinnulífinu. [Kvennakórinn Vox feminae söng lagið Konur.]
Hæstv. forseti. Fyrir tæpum 160 árum fæddist á Haukagili í Vatnsdal kona sem átti eftir að marka fyrstu sporin í réttindabaráttu kvenna á Íslandi. Bríetar Bjarnhéðinsdóttur er minnst fyrir margra hluta sakir en í dag langar mig, með leyfi forseta, að biðja þingheim að fylgja mér vestur í Húnavatnssýslu árið 1872 þar sem Bríet skrifaði hugsanir sínar á blað, þá 16 ára gömul. Þessar hugsanir sýndi hún engum næstu 13 árin þar til þær birtust í Fjallkonunni árið 1885, undir dulnefninu Æsa. „Það er næsta eftirtektarvert, hversu karlmenn halda öllu frelsi kvenna og réttindum í helgreipum […] En þrátt fyrir öll rök sín og allar sínar mótbárur, geta þeir þó aldrei fært gildar ástæður fyrir þeirri skoðun sinni, að konur séu óhæfari til hvers konar framfara og menntunar en karlar, eða að þær eigi minni rétt og heimtingu til þess en þeir.“ „En því meiri furðu gegnir það, hve fáir hafa fundið köllun hjá sér til að rita um það málefni, sem þó má efalaust kallast eitt af hinum mikilvægustu, en það er um menntun og réttindi kvenna. Og þó getur naumast neinum blandast hugur um, að þetta mál má heita grundvöllur allrar sannrar menntunar og framfara.“ „… konan er sköpuð til þess að gegna sömu skyldum og njóta sömu réttinda og karlmaðurinn, að svo miklu leyti sem hæfileikar hennar og vilji leyfa. Hún er jafningi bræðranna og félagi mannsins.“ Þannig voru hugsanir hinnar 16 ára gömlu Bríetar Bjarnhéðinsdóttur tveimur árum áður en Íslendingar fengu stjórnarskrá. Fyrir henni átti meðal annars síðar að liggja að stofna Hið íslenska kvenfélag, vera formaður Kvenréttindafélags Íslands um árabil, gefa út Kvennablaðið, verða ein fjögurra fyrstu kvenna kjörin í bæjarstjórn Reykjavíkur og fyrsta konan sem bauð sig fram til Alþingis eftir að konur fengu kosningarrétt og kjörgengi, svo eitthvað sé nefnt. Íslendingar eiga Bríeti og öðrum sporgöngukonum og -körlum þessa tíma mikið að þakka. Hugsjónin um jöfn réttindi kynjanna sem birtist í verkum þeirra hefur lifað og dafnað á Íslandi, styrkst og vaxið svo mjög að nú, 100 árum eftir að Ísland varð eitt fyrsta landið í heiminum til að veita konum kosningarrétt, er landið í efsta sæti í alþjóðlegum samanburði um jafnrétti kynjanna. Sá árangur var aldrei sjálfgefinn, heldur hefur náðst vegna ötullegrar og ódrepandi baráttu fólks af báðum kynjum alla tíð síðan. En þrátt fyrir það er fullu jafnrétti ekki náð í íslensku samfélagi. Betur má ef duga skal. Sú hugsjón sem hin 16 ára Bríet Bjarnhéðinsdóttir setti á blað í íslenskri sveit fyrir 143 árum þarf áfram að brenna með íslenskum almenningi og stjórnvöldum. Við megum aldrei veita afslátt af hinni sjálfsögðu kröfu um jöfn mannréttindi allra þegna samfélagsins. Aldrei. Hæstv. forseti. Það er ánægjulegt fyrir mig, sem þingmann Framsóknarflokksins, að rifja það upp að jafnréttissjóðurinn sem nú er í forsætisráðuneytinu var settur á fót í tilefni af 30 ára afmæli kvennafrídagsins í tíð Halldórs Ásgrímssonar forsætisráðherra. Sá sjóður var settur á fót á grundvelli ríkisstjórnarsamþykktar. En hér erum við að fjalla um tillögu sem sett er fram með aðkomu allra flokka sem fulltrúa eiga á Alþingi. Það er vel og undirstrikar um leið hve mikilvægt málefnið er. Auk þess fer vel á því að sjóðurinn heyri undir forsætisráðuneytið. Með því er lögð þung áhersla á að jafnréttismál eru í raun málefni þess ráðuneytis og allra annarra ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, eins og reyndar Alþingis og dómstóla og allra opinberra stofnana. Það er einnig mikilvægt að við látum gott af okkur leiða á sviði jafnréttismála í öðrum heimshlutum. Land sem nýtur þess heiðurs að vera álitið fyrirmynd í þessum málaflokki hefur skyldu til að nýta þá stöðu til að hjálpa öðrum. Hæstv. forseti. Ég er sannfærð um að hinn nýi og öflugi Jafnréttissjóður Íslands eigi eftir að verða mikil lyftistöng og styrkja okkur til áframhaldandi forustu í þessum málaflokki, vera okkur vopn í baráttu sem aldrei má ljúka. Bríet Bjarnhéðinsdóttir var opinberlega baráttukona fyrir réttindum kvenna í 30 ár áður en konur fengu kosningarrétt og kjörgengi 19. júní 1915. Á þeirri baráttu þreyttist hún aldrei og ekki heldur þeirri köllun að vekja konur og karla til lags við þennan réttsýna málstað. Bríet lauk grein sinni í Fjallkonunni meðal annars á þessum orðum, ákalli sem á eins vel við í jafnréttisbaráttu dagsins í dag og fyrir 100 árum, með leyfi forseta: „Það er vonandi, að menn taki nú þetta mál til alvarlegrar umhugsunar áður langt líður, og að það verði ekki aðeins hinir einstöku menn, sem hingað til hafa hafið máls á því, heldur almenningur.“ Góðir Íslendingar, konur og karlar, stelpur og strákar: Til hamingju með daginn!
Forseti Íslands. Kæru hátíðargestir. Kæru Íslendingar sem heima sitjið. „Vér vitum vel, að auknum réttindum fylgja auknar skyldur. En vér tökum hvoru tveggja með gleði,“ sagði Ingibjörg H. Bjarnason í ræðu þann 19. júní 1915 þegar konur öðluðust loksins kosningarrétt og kjörgengi. Þrátt fyrir aukinn rétt gengu hlutirnir heldur hægt fyrir sig og höfðu 60 árum síðar einungis níu konur setið á þingi. Í þingræðu í aðdraganda þess atburðar sem við fögnum nú hér sagði einn þingkarlinn: „Þótt ég sé kvenhollur, þætti mér ekkert gaman að því að mega búast við einum 20 konum á þing allt í einu.“ Þó að konur hafi brotið 20 kvenna múrinn meira en minna síðan um aldamótin hefur okkur nú, 100 árum síðar, enn ekki tekist að fylla helming sætanna í þessum sal, hvað þá meira en það. Einungis í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur hafa konur og karlar skipt jafnt með sér sætum í ríkisstjórn. Þannig hafa karlar verið í meiri hluta í ríkisstjórn í 96 ár af síðustu 100 og í embætti forsætisráðherra í 95 og hálft ár af síðustu 100. Og stjórnarflokkarnir, tveir elstu flokkar landsins, hafa aldrei verið leiddir af konu. Við vorum stolt þegar Vigdís Finnbogadóttir var kjörin forseti Íslands, fyrst kvenna í heiminum, en hún er enn sú eina sem hefur gegnt því embætti. Þessar staðreyndir sýna að hlutur kvenna hingað til er enn bara eins og sýnishorn. Það er ekki norm í íslenskum stjórnmálum að konur séu forsætisráðherrar, það er ekki norm að konur séu jafnar körlum eða fleiri hér í þessum sal eða í ríkisstjórn. Og konur hætta almennt fyrr en karlar í stjórnmálum. Því er þetta enn verkefni og læt ég mig dreyma um að upplifa slíka róttæka breytingu að það heyri ekki til frétta að kjörnar verði fleiri konur á þing eða að kona verði forsætisráðherra. Kosningarréttur kvenna fékkst ekki án átaka, en breytt hugarfar varð líklega að stærri hindrun en nokkur hefði getað ímyndað sér. Á kvennafrídaginn árið 1975 sagði Svava Jakobsdóttir, þá ein af þremur konum sem sátu á þingi: „Í ljósi þess að þjóðfélagsleg forusta, ákvarðanatektin, er nær öll í höndum karlmanna, verður sú spurning áleitin í dag hvort íslenskar konur hafi með vinnu sinni ráðið nokkru að marki um þjóðfélagsgerðina. Hefur vinna okkar þjónað því markmiði að byggja upp þjóðfélag eftir okkar höfði, eins og við viljum hafa það, eða hefur vinna okkar verið notuð til að byggja upp þetta þjóðfélag eftir forskrift ráðandi karlmanna? Þetta er samviskuspurning sem okkur er skylt að leggja fyrir okkur sjálfar í dag.“ Hvert er svarið við samviskuspurningu Svövu nú 40 árum síðar? Erum við að móta samfélag eftir höfði kvenna? Svar mitt er: Nei, ekki nægjanlega. Það má vissulega benda á margt sem hefur áunnist, ekki síst fyrir tilstuðlan Kvennalistans sem braut blað í stjórnmálasögu kvenna. Við höfum komið á dagvistun fyrir öll börn, fleiri konur menntast, fleiri konur eru í stjórnunarstöðum, konur geta nú leitað aðstoðar vegna ofbeldis sem þær eru beittar og fleiri konur sitja hér í þessum sal. Breytingarnar hafa orðið í beinu samhengi við aukna þátttöku kvenna í stjórnmálum en þær hafa ekki orðið nándar nægar. Ekki voru það bara konur yfir fertugu sem fengu kosningarrétt fyrir 100 árum og því er það engin tilviljun að jafnaðarmannahreyfingin á einnig 100 ára afmæli á næsta ári. Í kjölfar þess að valdaminnstu hópar þess tíma fengu lýðræðislegan þátttökurétt varð til hreyfing sem barðist fyrir auknum réttindum þeirra og valdeflingu. Jafnaðarmenn um allan heim hafa staðið fyrir samfélagsbreytingum í jafnréttisátt á undanförnum 100 árum og halda áfram að ryðja brautina. Hún var stofnuð sem svar við almennum kosningarrétti og hún setti á dagskrá stjórnmálanna afkomu og réttindi venjulegs fólks. Við jafnaðarmenn berjumst fyrir auknum völdum kvenna því að þau eru forsenda farsæls samfélags. Við vitum að umönnunarhlutverk kvenna hefur enn áhrif á framgang þeirra í atvinnulífinu og að ófullnægjandi velferðarþjónusta bitnar á konum sem enn sinna börnum, öldruðum og veikum fjölskyldumeðlimum í meira mæli en karlar. Við vitum að fæðingarorlofið og styttri vinnudagur eru jafnréttistæki sem þarf að nota betur og enn þarf að vinna bug á kynbundnum launamun. Við berjumst gegn kynbundnu ofbeldi. Ofbeldi gegn konum minnkar ekki heldur tekur á sig nýjar myndir, eins og nýjasta bylgja femínískra aðgerða á Íslandi ber vitni um. Brjóstabyltingin berst gegn hrelliklámi og á „Beauty tips“-síðunni rjúfa konur þöggunina sem ríkt hefur um ofbeldið sem þær hafa mátt þola af hendi karla. Það eru því næg verkefni fram undan og þá verðum við líka að muna að konur eru ekki einsleitur hópur og aðgerðir í þágu jafnréttis verða að endurspegla þarfir ólíkra einstaklinga. Sérstaklega þarf að huga að stöðu kvenna af erlendum uppruna, kvenna með fötlun og kvenna sem búa við fátækt. Við megum gleðjast í dag og þakka fyrir framfarirnar sem orðið hafa vegna þátttöku kvenna í stjórnmálum, en á morgun heldur baráttan áfram.
Forseti Íslands. Herra forseti. Við fögnum í dag merkum áfanga í lýðræðis- og jafnréttisþróun á Íslandi. Aðdragandinn að þessum áfanga, kosningarrétti kvenna og karla, var langur og strangur. John Stuart Mill skrifaði fræga bók sína um kúgun kvenna árið 1869 en hún kom út á íslensku aldamótaárið 1900. Þar rökstuddi Mill að kúgun kvenna hamlaði framför mannkynsins og að koma yrði á fullkomnum jöfnuði milli kynjanna þannig að hvorugt hefði nokkur forréttindi eða völd og hvorugt yrði útilokað með lögum frá nokkru því sem hitti hefði. Gallinn væri hins vegar að kúgun kvenna ætti rót í sterkum og rótgrónum tilfinningum og að þeir sem létu stjórnast af þeim tækju engum rökum, að þess vegna mundi þessi barátta taka tíma. Það hefur ræst. Réttindabarátta íslenskra kvenna fékk byr undir báða vængi í gegnum kvennahreyfingar nágrannalandanna og gagnrýnin skrif í anda Johns Stuarts Mills. Hún hefst af fullum þunga eftir fyrirlestur Bríetar Bjarnhéðinsdóttur 30. desember 1887 sem bar yfirskriftina „Fyrirlestur um hagi og réttindi kvenna“. Þar sagði Bríet um samfélagsþátttöku kvenna: Það er hinn „þröngsýni og heimskulegi dómur fjöldans sem veldur svo oft að burðarleysi og þolinmæði kvenna er hvorki skortur á skynsemi eða vilja til að komast áfram. Það lítur svo út sem það sé eitthvað svo óhæfilegt fyrir konur að skapa sér sjálfstæðar skoðanir og framfylgja þeim að þær geti ekki unnið það fyrir, ef það skyldi þá verða álitið „ókvenlegt“. […] Áður þótti það góður siður og sjálfsagður að konur riðu til þings með feðrum og mönnum sínum. Og hvergi er þess getið að til orðs væri lagt þótt konur og karlar töluðu saman opinberlega og frjálslega. En nú er það dæmt óhæfilegt eða ókvenlegt að konur sæki fundi …“ Herra forseti. Þegar sækja þarf réttindi sem dregur óhjákvæmilega úr forréttindum annarra gerist það sjaldan baráttulaust og oft er dómur fjöldans þröngsýnn en þessi kvenréttindabylgja hafði einnig jákvæð áhrif á réttindi annarra sem ekki höfðu heldur kosningarrétt árið 1915. Samtakamáttur stéttabaráttunnar hafði ekki enn numið land en drifkraftur og samtakamáttur eins hóps getur opnað dyr fyrir aðra hópa. Skömmu eftir kosningarréttarárið voru vinstri flokkarnir stofnaðir á Íslandi og þeir karlar sem höfðu búið við undirokun auðvaldsins fengu málpípur fyrir sinn málstað. Baráttumenn verkalýðsins höfðu fengið kjósendur. Kosningarrétturinn var hins vegar ekki það eina sem breytti stöðu kvenna. Samtakamáttur kvenna hefur haft gríðarleg áhrif í okkar samfélagi og margir áfangar náðst. Menntun kvenna er einn þeirra. Frelsi kvenna til að ráða yfir líkama sínum er annar áfangi sem við erum enn að berjast fyrir. Þó að margir áratugir séu liðnir síðan Katrín Thoroddsen, læknir og alþingismaður, flutti útvarpserindi undir yfirskriftinni „Frjálsar ástir“ árið 1931 þar sem hún kynnti landsmönnum getnaðarvarnir stendur baráttan fyrir rétti kvenna til að ráða yfir eigin líkama enn þá eins og sjá má á brjóstabyltingunni og þeirri umræðu sem hefur skapast um kynbundið ofbeldi meðal kvenna sem nú koma fram og rekja sögu sína. Slík barátta er aldrei sársaukalaus. Hún getur aldrei orðið samkvæmt dagskrá ráðamanna á hverjum tíma. Við á Alþingi Íslendinga þurfum að gera okkur grein fyrir því að okkar hlutverk er fyrst og fremst að tryggja rétt hvers og eins til að taka þátt og móta samfélag okkar, hvort sem það eru konur eða karlar, fatlað fólk eða ófatlað, börn eða gamalmenni. Þeir almannahagsmunir sem okkur er trúað fyrir snúast um að skapa þekkingu, umhverfi og aðstæður fyrir umbyltingar í átt að auknu félagslegu réttlæti. Við stígum ekki skref í rétta átt með því að sætta okkur við stöðu mála, heldur snýst baráttan um betra samfélag og samræðuna sem skilar okkur áfram veginn þó að stundum finnist fólki sú samræða óþægileg og erfið. Herra forseti. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði styðjum þá tillögu sem hér liggur frammi um að efla jafnréttissjóð næstu fimm árin og vonum að það megi verða til þess að styðja við það eilífa frelsisstríð sem snýst um jafnan rétt okkar allra. Kæru landsmenn, til hamingju með daginn.
Forseti Íslands. Alþingismenn. Góðir gestir í þinghúsi og þeir sem heima sitja. Innilega til hamingju með daginn. „Það á ekki að kjósa mig af því að ég er kona, það á að kjósa mig af því að ég er maður,“ sagði fyrrverandi forseti Íslands fyrir 35 árum síðan, næstum upp á dag. Ég man þessi orð og mikilvægi þeirra fyrir mig, sjálf rétt orðin 13 ára og fylgdist af forvitni með þessari konu, fannst hún bæði hugrökk og óhefðbundin en hef sjálfsagt líkt og margir aðrir talið hana ansi bratta að bjóða sig fram til forseta. En það gerðist. Vigdís varð forseti og um leið ein helsta fyrirmynd íslenskra kvenna. Og fyrir stelpu eins og mig og fyrir stelpur eins og okkur sem sitjum hér nú var hún ekki aðeins kosin fyrsta konan til að vera forseti heldur fólst í henni fyrirheit að konur, líkt og aðrir menn, ættu að hafa val, frelsi og tækifæri, ekki bara til að kjósa heldur líka til að vera kosnar. Flest eigum við Íslendingar margar svona minningar, margar góðar jafnréttisminningar. Kvennafrídagurinn, kvennaframboðið, sömu réttindi samkvæmt stjórnarskrá, sami réttur til fæðingarorlofs, fyrsti borgarstjórinn, fyrsti forsætisráðherrann, fyrsti biskupinn, fyrsti forsetinn og fjölmargt fleira. Allt árangur af íslenskri jafnréttisbaráttu sem svo víða má merkja, ekki síst ef við dveljum aðeins í þessum sal og sögu hans og persónulegri sögu okkar sjálfra. Árangurinn á einum mannsaldri er nefnilega hreint ótrúlegur. Þannig sat engin kona í þessum sal, engin kona á Alþingi árið sem móðir mín fæddist og fyrir þann tíma höfðu aðeins tvær hlotið slíka kosningu. Árið sem ég fæddist sat ein kona í þessum sal en þá höfðu alls sex konur setið á Alþingi. En nú, þegar dætur mínar og börn þessa lands vaxa úr grasi, sitja hér 27 konur og eru rúmlega 40% þingmanna. Og svipuð þróun hefur verið á mörgum öðrum sviðum íslensks samfélags. Í mörg ár höfum við, eins og komið hefur fram hér, verið í röð þeirra ríkja sem best standa sig í jafnréttismálum. Árangur sem miklu skiptir og skýrist af mörgu og af mörgum. En það sem þó helst aðgreinir okkur frá öðrum er að stærstu áfangarnir í jafnréttisbaráttunni hafa náðst í sátt og með stuðningi og samstöðu allra stjórnmálaflokka. Kannski er það ein af ástæðum þess að okkur tekst svona vel að halda utan um árangurinn, varðveita hann, auka og miðla, líkt og sú tillaga sem hér er til umræðu gerir ráð fyrir. En svona hefur þetta, virðulegur forseti, auðvitað ekki alltaf verið. Í dag eru hundrað ár síðan konur fengu þann kosningarrétt sem flestir, en ekki allir, karlar fengu rúmum 70 árum fyrr. Og því er að baki löng og ströng barátta fyrir því sem við í dag teljum sjálfsagt og eðlilegt. Í dag er því tilefni til að þakka, þakka þeim sem stóðu gegn misrétti, með jafnrétti, þeim sem ruddu brautina og tóku slaginn, til dæmis í þessum sal, í sveitarstjórnum, í atvinnulífi, á heimilum og hvar sem því var við komið. Til þess þurfti án efa afar mikið hugrekki fyrir hundrað árum síðan. En tími slíks hugrekkis er ekki liðinn því enn er verk að vinna. Þess vegna skulum við líka í dag þakka þeim sem nú standa vaktina og setja mark sitt á umræðuna. Aðferðir þeirra geta virst óhefðbundnar, líkt og Vigdís fyrir nokkrum árum síðan, en lýsa engu að síður sama hugrekkinu og sömu hugsjóninni um tækifæri allra, óháð kynferði. En þangað til sá veruleiki blasir við bíður okkar allra það verk að halda áfram að gera betur. Viðfangsefnin eru, líkt og fram kemur í tillögunni sem hér er til umræðu, fjölmörg en helst þau að viðhalda þeim árangri sem náðst hefur, eyða kynbundnum launamun og hvetja ungt fólk, ungar konur, unga karla, til lýðræðislegrar þátttöku. Á þeim tímamótum sem þessi dagur í dag markar er það hugsanlega mikilvægasta verkefnið að senda skýr skilaboð til allra, kvenna og karla, um að kosningarrétturinn skiptir máli, um að þátttaka skiptir máli og að stjórnmál, eins fjarlæg, óspennandi og ómöguleg og þau kunna á köflum og stundum að virka, þau skipta máli. Og þau eru þess virði að gott fólk, góðir menn, konur og karlar, taki þátt og láti þau sig varða. Og þess vegna, einmitt þess vegna er svo mikilvægt að stjórnmálin, hin opinbera umræða og baráttan um hugmyndir, lausnir og leiðir, verði málefnalegri, sanngjarnari og kannski aðeins kvenlegri, mýkri og mildari en sú ásýnd sem birtist okkur nú næstum daglega hvort sem er úr þessum sal eða annars staðar þar sem menn koma skoðunum sínum áleiðis. Virðulegur forseti. Ágætu áheyrendur. Á þessum degi skulum við vera stolt af því sem vel hefur verið gert, vera þakklát fyrir að búa í samfélagi sem hefur náð merkum og mikilvægum árangri þegar kemur að jafnrétti kynjanna. Og það sem meira er, við getum verið bjartsýn um að gera enn betur í framtíðinni, ekki endilega vegna þess að allir í þessum sal eru sammála um að skapa forsendur til slíks heldur fyrst og fremst vegna þess að flestir menn þessa lands, karlar og konur, telja að þannig skuli það vera. - Gleðilega hátíð.
Virðulegi forseti. Forseti Íslands. Íslenskar konur. Til hamingju með daginn. Við stöndum á stórum og merkilegum tímamótum og fögnum því að á þessum degi fyrir 100 árum kaus þorri íslenskra kvenna í fyrsta skipti. Tíminn og baráttan hefur fært okkur miklar breytingar og í dag státum við Íslendingar okkur af því að vera fremst meðal þjóða á mælikvörðum sem mæla jafnrétti kynjanna. Hornsteinninn að þeim árangri var lagður þennan dag af sannkölluðum brautryðjendum, ömmum okkar og mæðrum sem tóku slaginn fyrir okkur sem á eftir komum. Þeim eigum við, bæði konur og karlar, allt að þakka því að þær breyttu samfélaginu til hins betra og skiluðu af sér bættu búi fyrir okkur hin að lifa í. Við eigum þeim það að þakka að menntun kvenna og möguleikar í þeim efnum eru í dag til jafns við karla. Við eigum þeim það að þakka að það er meginreglan í samfélagi okkar að foreldrar séu jafnir í uppeldi barna sinna og verða þannig jafn verðmætir starfskraftar og þátttakendur í samfélaginu öllu. Ég og systur mínar hér eigum þeim það að þakka að við höfum staðið á Alþingi Íslendinga, kasóléttar að ræða ýmis þjóðþrifamál. Það hefði einhvern tímann þótt í hæsta máta óviðeigandi og hreinlega óþarfi. Við eigum þeim öllum svo ótal margt að þakka. Jafnréttisbaráttan var síður en svo átakalaus og ekkert við hana kom sjálfkrafa líkt og hvert annað náttúrulögmál. Eins og öll önnur mannréttindabarátta var hún erfið og það þurfti mikla seiglu til. Konur sem börðust fyrir jöfnum rétti kynjanna voru smánaðar og það var kerfisbundið talað niður til þeirra. Það þótti eðlilegt og í lagi. Sé grúskað aðeins lítillega í heimildum um samfélagsmál má finna þar ótrúlegustu ummæli sem karlar létu í ljós þegar þeir tjáðu sig um kröfu kvenna til jafns réttar á við þá sjálfa. Margt hefur breyst til hins betra en í jafnréttisumræðu samtímans má alltaf við og við heyra kunnuglegt stef sem virðist fylgja okkur úr fortíðinni um að nú sé þetta komið gott. Staðan er þó þannig að enn eru konur smánaðar. Ungar stúlkur eru kerfisbundið lítillækkaðar í net- og samfélagsmiðlum í dag með hefndarklámi. Þeirra jafnréttisbarátta er þeim eldri stundum torskiljanleg, en hún snýst enn þá um þau grundvallarréttindi að hafa frelsi til að vera eins og hver vill og vera varin gegn því að vera niðurlægð og kúguð til hlýðni. Virðulegi forseti. Á Íslandi í dag má sem betur fer finna konur sem segjast aldrei hafa upplifað kynjamisrétti. Þær þekkja það einfaldlega ekki á eigin skinni. Sigurinn gæti ekki verið stærri fyrir baráttukonur fortíðarinnar. Það er afrakstur þeirra miklu vinnu og fórnfýsi að á Íslandi samtímans séu til konur sem kannast ekki við mismunun á grundvelli kyns síns. Um leið og ég fagna þeim áfanga innilega er ekki laust við að ég óttist á sama tíma værukærð í jafnréttismálum, værukærð sem mallar svona ómeðvitað með okkur vegna þess að við höldum jafnvel að heimurinn speglist aðeins í okkar eigin upplifunum og stöðu. Vöndum okkur við að falla ekki í þá gryfju sjálfhverfunnar og verum vel á verði. Í gegnum tíðina hefur kvennabaráttan og hugmyndafræðin á bak við hana einmitt haft þá sérstöðu að geta sett sig í spor mismunandi hópa og því þarf að halda á lofti og halda áfram. Sem leiðandi land í jafnrétti kynjanna ætti Ísland að gera jafnrétti að einni af útflutningsvöru sinni. Alveg eins og við höfum miðlað af reynslu okkar í þróunarríkjum, t.d. hvað varðar fiskveiðar, eigum við að vera óhrædd og leiðandi í framþróun jafnréttis í öðrum ríkjum. Til að sú leiðsögn beri árangur þurfa ráðamenn hverju sinni að setja sig vel inn í sögu kvennabaráttunnar þar sem þeir kynnast því að jafnrétti hefur ekki verið náð sjálfkrafa líkt og um náttúrulögmál sé að ræða. Mikilvæg skref hafa verið tekin fram á við en við Íslendingar höfum líka gerst sek um að bakka þegar við sofnum á verðinum. Við erum síður en svo komin á endastöð, enn er ótal margt óunnið og við berum ábyrgð á því að skila af okkur enn betra samfélagi en við tókum við. Vinna stórra kvennastétta er enn í dag metin minna en vinna karlastétta. Konur eru ekki jafnar körlum í ábyrgð á mikilvægum sviðum atvinnu- og mannlífs okkar. Við þurfum markvisst að berjast gegn staðalmyndum kynjanna því að þær eru sannarlega heftandi fyrir bæði kynin. Kynbundið ofbeldi er köld staðreynd sem hverfur ekki af sjálfu sér. Og við þurfum að berjast gegn nýjum leiðum til kúgunar kvenna sem því miður virðast spretta upp og lifa góðu lífi í breyttum heimi nets og samfélagsmiðla. Þetta er meðal verkefna okkar í átt að jafnrétti kynjanna og hér þarf svo sannarlega að taka til hendinni, kæri þingheimur og kæra þjóð. Við getum það best saman með vökulu auga og meðvitund um mikilvægi jafnréttis á öllum sviðum. Með áframhaldandi seiglu og vinnu mjökumst við saman í rétta átt.
Kæru forsetar. Kæru hátíðargestir. Kæra þjóð. Innilega til hamingju með daginn. Á Íslandi ríkir ójöfnuður og því eru öll skref til jafnréttis framfaraskref, ekki satt? Konur hafa komist til valda víða en ójöfnuðurinn eykst og það hlýtur að vera bæði áhyggjuefni fyrir konur og karla sem og hvati til að halda baráttunni fyrir alvörujafnrétti áfram af miklum krafti. Ég lít ekki svo á að neinum alvörujafnréttissigri verði náð fyrr en ekkert barn á Íslandi fer svangt í rúmið, fyrr en gamla fólkið okkar og öryrkjar geta sofnað án þess að hafa áhyggjur af tómum ísskáp löngu fyrir mánaðamót. Styrkur okkar samfélags er aldrei meiri en veikasti hlekkur þess. Fátækt sú er stigmagnast er smánarblettur á samfélagi okkar sem býr að svo miklum auði sem móðir jörð og hafs faðir hafa fært okkur, örríkinu. Mig langar líka að beina sjónum að kvenskörunugm sem ruddu veginn fyrir þær sem ljóma í dag í því kastljósi sem við beinum að þeim, allar þessar nafnlausu konur sem börðust fyrir því að fá að kjósa og, já, allir nafnlausu öreigarnir sem börðust fyrir þessum rétti sem loks varð að lögum fyrir öld. Og gleymum ekki konunum sem voru fyrstar til að hreinlega ryðja konum inn á þennan vinnustað, sjálfum kvennalistakonunum sem þorðu að búa til flokk án foringja. Þær ástunduðu róttæka tilraun til að hefja sig upp úr hefðbundnum stjórnmálahefðum, konurnar sem stofnuðu stjórnmálaflokka sem ég get sagt í ljósi eigin reynslu að er margfalt meiri vinna og margfalt meiri ögrun en að taka að sér eitthvert ráðherrasæti, oddvitakonurnar í kjördæmum úti í landi að ógleymdum konunum sem fá aldrei neina frægðarsól, eins og til dæmis sú kvennastétt sem nú þarf að lúta lögum á aðgerðir til að bæta kjör sín. Gleymum heldur ekki karlastéttinni sem laut líka lögum á verkfallsréttinn og telst til lögreglumanna. Þeirra kjör eru líka bág miðað við ábyrgð og vinnuálag. Við erum ekki bara að glíma við kynjamisrétti heldur við ójöfnuð og óréttlæti. Það er enginn sérstakur fögnuður í mínu hjarta á þessum degi á meðan ég horfi upp á ónýtt og ómanneskjulegt kerfi sem lætur bræður mína og systur falla á milli möskvanna í lagatæknilegum þvættingi. Af hverju finnst okkur í lagi að fagna einum degi sem með timburmannakostnaði eftir hátíðarhöld dagsins fellur í gleymskunnar dá á meðan hér er fjöldi fólks sem er múraður inni í algjörri þögn og blindu því að við getum ekki séð sóma okkar í að tryggja að túlkunarsjóður þorni ekki upp árlega? Það eru ekki bara kvenréttindi sem áunnust fyrir 100 árum. Nei, fátækir karlar fengu loks réttinn til að mega velja sér fulltrúa á þing. Gleymum því aldrei að við erum ekki bara að berjast fyrir konum og fagna árangri kvenna, heldur hljótum við að vera að berjast fyrir og fagna jafnrétti. En er hér alvörujafnrétti á meðan við búum í samfélagi sívaxandi ójöfnuðar? Nei. Er hér jafnrétti þegar konur sunnan Hvalfjarðarganganna hafa aðeins um hálft atkvæði í dag miðað við konur norðan ganganna til að fá fulltrúa á þing? Nei. Er það jafnrétti þegar lögin ná ekki yfir alla og hér búum við enn við Jón og séra Jón í lagatæknilegum skilningi? Nei. Ekkert mun breytast fyrr en konurnar taka sér stöðu í efnahagsmálum og koma með grunn að nýju kerfi þar í stað þess að apa upp valdaklíkukerfin og kasínófíknina. Konur, tökum ekki valdið í fangið, verðum aldrei valdið. Ef við getum það ekki skiptir ekki máli hver er hvar. Ég ætla að enda þennan ræðustól á ljóðinu Kona, sem um margt er enn raunsatt, eftir Ingibjörgu Haraldsdóttur, með leyfi forseta: Þegar allt hefur verið sagt þegar vandamál heimsins eru vegin metin og útkljáð þegar augu hafa mæst og hendur verið þrýstar í alvöru augnabliksins - kemur alltaf einhver kona að taka af borðinu sópa gólfið og opna gluggana til að hleypa vindlareyknum út. Það bregst ekki.
Hæstv. forseti. Alþingismenn og ráðherrar. Góðir Íslendingar. Í árdaga hins endurreista Alþingis var rétturinn til lýðræðislegrar þátttöku bundinn við fámenna sveit efnaðra bænda og kaupstaðarbúa, embættismenn og aðra karla með lærdómspróf. Öll alþýða manna var utan garðs á vettvangi valdsins. Lengi hafði einungis innan við tíundi hluti þjóðarinnar rétt til að kjósa sér fulltrúa á Alþingi. Leiðin til áhrifa án skerðinga á grundvelli kyns, tekna eða eignar var í senn löng og torsótt, mörkuð átökum og skorti á samstöðu um réttindi sem nú þykja sjálfsögð. Hið lýðræðislega samfélag, aðalsmerki okkar tíma, hornsteinn stjórnskipunarinnar, var á engan hátt sjálfsagt eða auðvelt í mótun, og er enn draumur milljóna, jafnvel milljarða, kvenna - og líka karla - sem víða um veröld búa við höft og helsi, fátækt og kúgun. Á afmælishátíð er hollt að minnast hve torsótt réttindin voru. Fáeinir frumherjar riðu á vaðið, Bríet Bjarnhéðinsdóttir með fyrsta opinbera fyrirlestri sem kona flutti í Reykjavík, Theodóra Thoroddsen með skrifum í Þjóðviljann, bæði á Ísafirði og á Bessastöðum. Greinar hennar og annarra kvenna voru oft undir dulnefni því að tíðarandinn leyfði ei annað. Bænaskráin að vestan og úr Þingeyjarsýslu til Þingvallafundarins 1888 var aðeins frá 100 konum, vitnisburður um að brekkan var brött og baklandið lítið. Þegar konur fögnuðu svo kosningarrétti til Alþingis 1915 með fylkingu og fánaborg hér á Austurvelli voru liðnir áratugir frá því að krafan hljómaði fyrst, svo langar voru fæðingarhríðir þessa sjálfsagða réttar. En gleymum ekki, eins og áréttað hefur verið hér í dag, að tímamótin voru líka fagnaðarstund hinnar fátæku alþýðu, bæði karla og kvenna, því að örbirgðin var ekki lengur ævarandi útlegðardómur frá lýðræðislegum áhrifum. Innan nokkurra ára höfðu snauðir sem ríkir, konur og karlar fengið sjálfstæðan sess og sama rétt til að kjósa sér fulltrúa á löggjafarþingið þótt hinir allra fátækustu yrðu að bíða enn lengur. Alþingi hélt þó áfram sömu ásýnd og fyrrum. Fyrstu 30 árin tóku aðeins tvær konur hér sæti og á kjörtímabilunum frá 1953–1971 hlaut ýmist ein kona, tvær eða jafnvel engin kosningu til Alþingis, og reyndar aðeins þrjár við hverjar kosningar næstu tíu árin þar á eftir. Sú víðtæka þátttaka kvenna sem nú setur jafnan svipmót á löggjafarstörfin nær því aðeins til um síðasta þriðjungs þeirra 100 ára sem liðin eru frá þáttaskilum í formlegum réttindum. Það er staðreynd sem minnir okkur á að árangur í baráttunni fyrir breyttu þjóðfélagi byggir ekki aðeins á lagatexta heldur líka á hugarfari, siðmenningu, aðstæðum og uppeldi. Þótt lítið breyttist lengi vel hefur á undanförnum áratugum náðst verulegur árangur í áhrifum kvenna og Ísland líklega nú eina landið í veröldinni þar sem konur hafa gegnt öllum æðstu stöðum ríkis og kirkju, verið í forsæti löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds, setið á biskupsstóli og í sæti þjóðhöfðingjans. Ísland skipar líka efstu sætin í alþjóðlegum mælingum á réttindum og sessi kvenna, aðstöðu til menntunar og áhrifa. Víða um heim líta konur til Íslands sem fyrirmyndar. Nýlega kom sveit kvenna frá vesturströnd Bandaríkjanna hingað í eins konar pílagrímsför. Þó vitum við vel, eins og einnig hefur verið ítrekað hér í dag, að margt má gera betur, að víða er umbóta þörf í okkar eigin ranni. Samt skulum við á þessum degi fagna þessum mikla árangri, gleðjast yfir stöðu Íslands í þessum efnum, þakka þeim sem ruddu brautir þegar tíðarandinn blés einatt hvasst á móti. Sérhver þjóð þarf að halda til haga því sem vel er gert, þekkja sögu sína og samanburð við aðra, tapa ekki áttum í átökum líðandi stundar. Árangurinn á þó líka að verða okkur efniviður í samstöðu með milljónum kvenna sem enn glíma við örbirgð og kúgun, sviptar réttindum og sjálfsvirðingu, kvenna sem búa við svo sára fátækt að þær verja klukkustundum á hverjum degi til að tryggja vatn og mat til næsta dægurs, þola sjálfar sult til að fæða fjölskylduna, kvenna sem þurfa að jarða börnin sín vegna skorts á heilbrigðisþjónustu og hreinlæti, kvenna sem þola ofbeldi og kúgun, eru nánast fangar á eigin heimilum, kvenna sem þurfa að hlýða ráðstöfun karla um hjónaband og eru færðar öðrum, jafnvel seldar, eins og búfé, kvenna sem bannað er að ganga til bæna á sama hátt og karlar, gert að hylja andlit sitt og persónu í nafni trúar, kvenna sem dreymir um menntun, frelsi og betra líf en verða að lúta örlögum sem draga fremur dám af stöðu þræla á fyrri öldum en íslensku samfélagi á okkar tímum, samfélagi mannréttinda og lýðræðis sem við heiðrum í dag. Á þessum tímamótum í sögu okkar skulum við í gleði hátíðarhaldanna ekki gleyma systrum okkar víða um heim, ekki aðeins í fjarlægum álfum heldur líka í fátækrahverfum Vesturlanda. Þær eiga langa för fyrir höndum til að ná í þann áfangastað sem markar á hverjum degi tilveru okkar Íslendinga. Við skulum strengja þess heit að bregðast þeim ekki. Það er sammannleg skylda að létta fjarlægum systrum slíka för, að vera við hlið þeirra í baráttunni, að nýta okkar eigin árangur til að styðja kröfur þeirra um réttlæti, skylda sem tengir í eina keðju hin siðuðu þjóðmál nýrrar aldar og þakkarskuld við íslenskar konur sem fyrrum létu ekki bugast og gerðu hugsjónina um jafnan rétt að leiðarljósi lífsins. [Kvennakórinn Vox feminae söng lagið Hver á sér fegra föðurland.]
Þessum þingfundi lýkur senn. Þingmönnum og gestum Alþingis er boðið til móttöku í Skála Alþingis og að vera viðstaddir er sýning verður opnuð í tilefni dagsins um kosningarréttinn og konur á Alþingi. Ég bið forseta Íslands að ganga mér við hlið úr þingsalnum í Skálann.