Virðulegur forseti. Hratt flýgur stund. Það var fyrir rétt um fimm árum síðan, eða 29. mars 2011, sem ég ásamt öðrum þingmönnum í þáverandi hv. iðnaðarnefnd þingsins skrifaði undir sameiginlegt nefndarálit vegna laga um verndar- og nýtingaráætlun um virkjunarkosti. Það eru rétt um fimm ár síðan. Þetta var gert eftir langa vinnu í nefndinni þar sem menn lögðust á eitt um að ná samstöðu, stjórnarminnihluti með meiri hluta. Þannig var niðurstaðan í nefndinni. Þá var ég í minni hluta og ég skrifaði án athugasemda undir nefndarálitið ásamt öðrum þingmönnum. Það er auðvitað sorglegra en tárum taki að málsmeðferð síðar á því kjörtímabili hjá þáverandi hæstv. umhverfisráðherra auk samráðherra hennar hafi orðið til þess að rjúfa þá góðu sátt sem alþingismenn höfðu lagt sig fram um að ná saman um í þessari vinnu. Öllu var snúið á hvolf eftir þá samstöðu og við þekkjum þá sögu. Ég geri ráð fyrir að enginn hafi reiknað með því að fimm árum eftir að þessi lög voru samþykkt stæðum við í nákvæmlega sömu sporum og þá. Það hefur ekkert þokast áfram og illvígar deilur eru mjög áberandi í allri umræðunni. Það má segja að ekki hafi verið farið eftir þeirri niðurstöðu sem nefndin komst að, né öðrum atriðum sem þar er fjallað um, að ekki hafi verið farið eftir þeim góða huga sem í lögunum er að finna. Það er því óhætt að taka undir með þeim, að skýrar reglur í anda laganna séu forsenda sáttar, og því er endurskoðun á verklagi verkefnisstjórnar mjög mikilvæg af hálfu hæstv. umhverfisráðherra núna. Deilur og ómálefnaleg umræða um uppbyggingu raforkuframleiðslu og dreifikerfis raforku eru að verða okkur dýrar. Það birtist okkur með margvíslegum hætti, ekki síst í hinum dreifðu byggðum. Sjávarútvegur og landbúnaður munu ekki gegna því hlutverki í byggðafestu sem þessar atvinnugreinar hafa byggt á síðustu áratugum. Þær greinar munu ekki gegna því hlutverki ef við horfum 10, 15 ár fram í tímann, eitthvað nýtt verður að koma til, virðulegur forseti. Ferðaþjónustan mun gera það á takmörkuðum svæðum landsins en annars staðar er ekkert augljósara en orkan til þess að svara því kalli. Sveitarfélög í dag búa alls ekki við sömu skilyrði. Það er eingöngu suðvestanlands og á Norðausturlandi í kringum Þeistareyki þar sem mögulegt er í dag að setja niður fjölbreytta atvinnustarfsemi, smáatvinnustarfsemi sem byggir á takmarkaðri orkunýtingu. Við erum ekki að tala um neina stóriðju, álver, eins og oft er reynt að snúa þessari umræðu yfir í. Við erum að tala um fyrirtæki sem þurfa 5–50 megavött. Það hefur komið fram á fundum hv. atvinnuveganefndar undanfarið að það eru fjölmörg tækifæri þar sem sveitarfélög hafa þurft að láta verkefni frá sér vegna þess að dreifikerfi raforku og raforkuframleiðsla er þannig að við getum ekki svarað því kalli. Vegna deilna hefur ekki verið hægt að fara í aðgerðir til uppbyggingar í meginflutningskerfi í sjö til átta ár. Og við þekkjum öll hvernig staðan er í orkuframleiðslunni. Það er mjög mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að það verða minni og fjölbreyttari kaupendur að raforku, sem er sóknarfæri fyrir landsbyggðina, og það er mín skoðun að stjórnvöld eigi að hafa það að stefnu að sem flest störf tengd orkunotkun verði staðsett á landsbyggðinni. Vegna ákvarðana á síðasta kjörtímabili stöndum við frammi fyrir því, virðulegi forseti, að það munu líða um tíu ár frá því ákvarðanir voru teknar um lög um rammaáætlun þar til eitthvað fer mögulega að gerast. Það birtist okkur í gríðarlegu tjóni fyrir samfélagið allt. Við höfum mörg rætt mjög spennandi kost í orkutengdri starfsemi sem er verksmiðja Silicor á Grundartanga, mengunarlaus verksmiðja sem notar um 80 megavött, skapar um 450 störf, útflutningsverðmæti er um 100 milljarðar á ári. Nú berast sögur af því að forsvarsmenn þessa verkefnis séu að fara til Noregs og Danmerkur til þess að ræða um staðsetningu verksmiðjunnar þar vegna þess að raforkusamning er ekki að hafa á Íslandi. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að gríðarlegt tjón er á ferðinni fyrir samfélagið vegna þess að það hefur sýnt sig að alls staðar þar sem þessi verkefni hafa skotið rótum hafa þau treyst byggðafestu, skapað [[Forseti hringir.]]fjölbreytta atvinnustarfsemi, fjölbreyttari störf og borgað góð laun með traustri starfsemi sinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna og tek undir mikilvægi þess að við ræðum á Alþingi um stöðuna í raforkuframleiðslu okkar. Ég vil líka geta þess að á næstu dögum, þ.e. seinna í þessari viku, mun ég leggja fram lögbundna skýrslu um raforkumál þar sem er að finna ýmsan og margvíslegan fróðleik um stöðuna í orkubúskapnum, sem við komumst kannski ekki yfir að ræða hér en getum þó notað það tækifæri. Eins og málshefjandi sagði liggur fyrir að eftirspurn eftir raforku hefur aukist hér jafnt og þétt og það er ekki aðeins, eins og málshefjandi sagði, um að ræða orku til nýrra stóriðjuverkefna heldur hefur notkun almennings og annarra fyrirtækja en stóriðju vaxið nokkuð ört. Það má nefna hraðan vöxt gagnavera, líftæknifyrirtækja eins og Algalífs og ekki síst vaxandi umsvif ferðaþjónustu á landinu, svo að ekki sé minnst á hugmyndir um sæstreng til Bretlands sem mundu kalla á 700–1.200 megavött af raforkuframleiðslu. Allt kallar þetta á uppbyggingu, bæði í raforkuframleiðslunni og á flutningnum, og mikilvægt er að menn hugsi til lengri tíma en eins árs í senn í þeim efnum. Í því sambandi höfum við tvær mjög mikilvægar áætlanir sem ætlað er að varða leiðina, annars vegar kerfisáætlun Landsnets varðandi uppbyggingu flutningskerfisins og hins vegar umrædda rammaáætlun þar sem afstaða er tekin til nýrra virkjunarhugmynda. Þegar horft er til þess hvernig mæta á vaxandi orkuþörf næstu ára og áratuga á rammaáætlun að vera sá vettvangur sem raðar kostum í nýtingu, vernd og bið í sem mestri sátt. Í rammaáætlun eigum við því að geta séð fram í tímann hvar hægt er að afla orku og í hve miklum mæli. Það var að minnsta kosti upphaflegt markmið rammaáætlunar. Því miður hefur okkur borið af leið varðandi þá sátt og þann farveg sem vonir voru bundnar við að rammaáætlun mundi færa okkur. Ég ætla ekki að fara nánar út í ástæður þess en vil leggja áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um rammaáætlunina, eins og hugmyndafræði hennar og reglur voru lagðar í upphafi. Í dag bíðum við eftir að sjá tillögur verkefnisstjórnar 3. áfanga rammaáætlunar. Ég tel mikilvægt að sú vinna hafi eðlilegan framgang og að fylgt sé ákvæðum laganna um rammaáætlun. Á fundi atvinnuveganefndar í október komu fram þau sjónarmið frá ýmsum aðilum að túlkun verkefnisstjórnar á starfsreglum hennar sem settar voru í maí 2015 væri ekki í samræmi við lögin. Meðal annars hefur verið bent á að verkefnisstjórn, sem er ráðgefandi aðili, geti ekki lögum samkvæmt tekið sér það vald að hafna að taka til faglegrar umfjöllunar virkjunarkosti sem Orkustofnun hefur í samræmi við lögbundið hlutverk sitt metið sem tæka til umfjöllunar í verkefnisstjórn. Slíkt sé ígildi íþyngjandi stjórnvaldsákvörðunar sem sé utan við lögbundið hlutverk verkefnisstjórnar. Ég tel fulla ástæðu til þess að vel sé farið yfir þau atriði í endurskoðun á starfsreglum verkefnisstjórnar og að grundvallaratriðið sé að starfsreglurnar endurspegli lögin um rammaáætlun og það sem kemur fram í lögskýringargögnum með þeim. Alþingi hefur kallað eftir þessari endurskoðun og það er brýnt að henni verði lokið sem fyrst svo ekki verði frekari tafir á vinnu við 3. áfanga rammaáætlunar. Þetta er lykilatriði í allri umræðu um framboð og eftirspurn raforku. Virðulegi forseti. Í dag eru ekki jöfn tækifæri á landsvísu þegar kemur að aðgengi að raforku eða afhendingaröryggi. Flöskuhálsar eru víða í flutningskerfi raforku sem valda því að landsvæði keppa ekki á jafnræðisgrundvelli um sköpun nýrra atvinnutækifæra. Við sjáum þetta til dæmis á Vestfjörðum og á Norðurlandi eystra. Við getum nefnt fiskimjölsverksmiðjur, t.d. á Þórshöfn, sem geta ekki skipt úr olíu yfir í raforku þar sem kerfið annar því ekki. Við getum nefnt virkjanir eins og Hvalárvirkjun í Ófeigsfirði sem hefur verið í nýtingarflokki rammaáætlunar í nokkur ár en hár tengikostnaður hefur valdið því að ekki hefur enn verið lagt út í frekari skoðun á þeim virkjunarkosti. Nú horfir til betri vegar með þau mál og ganga hugmyndir út á það að nýr tengipunktur, afhendingarstaður raforku við Landsnet, verði settur upp á Nauteyri við Ísafjarðardjúp. Við það myndast fjárhagslegar forsendur fyrir að fara út í Hvalárvirkjun og tvær minni virkjanir á heiðinni, Skúfnavatnavirkjun og Austurgilsvirkjun. Hér yrði um að ræða gríðarlega jákvætt skref varðandi nýtingu orkukosta og byggðaþróun á Vestfjörðum. Í framhaldi af tengingu þessara virkjunarkosta gæti myndast grundvöllur fyrir hringtengingu raforku á Vestfjörðum sem mundi opna fyrir fjölda nýrra og fjölbreyttra atvinnutækifæra á svæðinu. Virðulegur forseti. Þetta er langt og umfangsmikið mál og ég næ ekki að tæma það í þessari ræðu, en bendi aftur á skýrsluna [[Forseti hringir.]]um raforkumál sem ég mun leggja fyrir þingið síðar í þessari viku og vona að Alþingi hafi þá tækifæri til að ræða þessi mál aftur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Við höfum verið svo lánsöm hér á landi að við höfum getað, vegna fámennis, nýtt okkur græna orku og framleitt orku úr auðlindum okkar, vatnsafli og jarðvarma. En þetta eru auðvitað ekki ótakmarkaðar auðlindir. Við erum komin býsna langt með nýtingarmöguleika okkar, ekki síst í ljósi þess að nú erum við komin með atvinnugrein sem keppir um aðgang að þessum auðlindum nema með öðrum hætti, þ.e. ferðaþjónustuna sem gerir ríka kröfu um að stór landsvæði séu látin ósnortin. Á sama tíma hefur Landsvirkjun verið að mínu mati mjög framsýn í leit að nýjum kostum eins og í vindorku, betri nýtingu á þeim virkjunum sem nú þegar eru starfandi og svo framvegis. Er það vel og ég fagna þeirri framsýni. Fyrirtækið hefur einnig verið að hámarka arðsemi sína og auka hana og bæta þannig að við eigendurnir fáum sem mest fyrir nýtinguna á auðlindunum. Það er auðvitað það sem við viljum öll. Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum mínum með hvernig þróunin hefur orðið á kjörtímabilinu hvað varðar rammaáætlun. Það er stöðugt verið að stefna því verklagi í hættu, en það er það verklag sem við erum að reyna að skapa sátt um til að geta horft til lengri tíma í þessum geira og til að reyna að tryggja að við höfum einhvers konar hlutlægt mat þegar við ákveðum hvar skuli virkja og hvar ekki, sérstaklega þar sem um er að ræða mjög takmarkaðar auðlindir. Ég er mjög ósátt við það hvernig því verklagi hefur verið stefnt í hættu. Mér finnst að við eigum núna að reyna að draga línu í sandinn. Ég vil taka hæstv. ráðherra á orðinu, miðað við það sem hún sagði áðan, og ég vil skora á hana og umhverfisráðherra að leiða nú saman hóp fólks úr öllum þingflokkum og reyna að leiða þessi mál [[Forseti hringir.]]til lykta og þessar deilur um rammann og verkferlana. Ef við höfum ekki verkferlana í lagi þá verða þessi mál aldrei í lagi.
Herra forseti. Þarf að framleiða meira rafmagn? Og þá fyrir hvers konar starfsemi? Ég tel að tími stóriðjuframkvæmda sé liðinn og nú verði að horfa til eftirspurnar frá smærri iðnfyrirtækjum, fiskvinnslu, ferðaþjónustu, gagnaverum og öðrum umhverfisvænni verkefnum auk þess að tryggja raforkuöryggi landsmanna. En stóra verkefnið er að nútímavæða raforkuflutningskerfið í landinu sem víða er komið til ára sinna og hamlar atvinnuuppbyggingu og afhendingaröryggi rafmagns. Það er víða fyrir neðan allar hellur eins og við Vestfirðingar þekkjum og á norðausturhorninu og fleiri stöðum. Skagfirðingar hafa óskað eftir fundi um afhendingaröryggi rafmagns og það er stór fundur á Ísafirði um framtíðarsýn í raforkumálum í næstu viku. Á Vestfjörðum þarf að styrkja og endurnýja flutningskerfið og koma á hringtengingu eins og hæstv. ráðherra minntist á til þess að auka afhendingaröryggið. Þar hefur verið skoðaður kostur, Hvalárvirkjun, og verður forvitnilegt að vita hvort það verkefni verði að veruleika. Lítil flutningsgeta raforku er víða vandamál á landsbyggðinni. Byggðalínan í kringum landið er víða komin til ára sinna með gömlum tréstauralínum sem þola illa óveður. Það er brýnt að hraða endurnýjun hennar og auka flutningsgetuna og bjóða upp á umhverfisvænar og hagkvæmar lausnir til lengri tíma með auknu vægi jarðstrengja í jörðu. Endurnýjun flutningskerfisins og aukin flutningsgeta tel ég vera eitt brýnasta verkefnið fram undan. Það er til næg orka í landinu og brýnt er að unnið sé eftir rammaáætlun. Stóra málið er auðvitað hvernig raforkan er nýtt og kerfisáætlun er það verkefni sem við ætlum að nota til þess að ákvarða framtíðarlínulagningu í landinu. [[Forseti hringir.]]Vonandi verður hægt að koma í veg fyrir að lögð verði lína um miðhálendi landsins. [[Gripið fram í: Heyr.]]
Virðulegi forseti. Loftslagsmál eru mikið í umræðunni í dag. Við Íslendingar státum okkur af því að búa í landi sem auðugt af grænni orku og grænum auðlindum. Flestir fiskstofnar standa vel þótt enn sé óvissa með loðnuna og þær veiðar mættu ganga getur. Vatnsbúskapurinn stendur vel og góðar horfur fyrir rafmagnsframleiðslu á næstunni. Það er því dapurlegt að upplifa að þrátt fyrir að fiskimjölsverksmiðjur á landinu hafi lagt í margra milljarða kostnað til að bræða aflann með rafmagni í stað olíu nota þær olíu í dag og loðnuvertíð í hámarki, í stað þess að nýta fjárfestingu sína og nýta græna orku, sem er rafmagn, vegna þess að flutningskerfið er ekki nógu öflugt. Árið 2009 fóru fiskimjölsverksmiðjurnar í mikið átak í samráði við stjórnvöld og fleiri sem kostaði verksmiðjurnar nokkra milljarða. En hvað hefur gerst síðan? Að vísu er olíuverð á heimsmarkaði mjög lágt en það breytir ekki þeirri staðreynd að raforkuverð til þessara aðila hefur hækkað um meira en 200% og er staðan þannig í dag að verksmiðjurnar neyðast til að flytja inn olíu til verksins. Á meðan Landsvirkjun státar af nærri 17 milljarða hagnaði og því að eiga orku í kerfinu flytjum við inn olíu. Landsnet hefur hækkað flutningskostnað til þessara notenda um nærri 250% á meðan þeir hækka aðra um 20%. Það gerist þrátt fyrir að um ótryggan flutning sé að ræða sem þýðir að ef ekki er pláss í flutningskerfinu fá þeir ekki rafmagn. Landsvirkjun hefur hækkað rafmagn til þessara aðila um 190% á sama tímabili þrátt fyrir að geta lokað fyrir raforkusöluna með einu símtali, en verksmiðjurnar eru þannig gerðar að þær eru fljótar að skipta yfir á olíu. Aðrir kostnaðarliðir sem mynda endanlegt rafmagnsverð hafa hækkað minna, svo sem dreifikostnaður um 40%. Er ekki eitthvað að hjá okkur þegar fyrirtæki í eigu ríkisins verðleggja orkuna og flutning hennar af þessum markaði sem verður svo til þess að við þurfum að flytja inn olíu? [[Forseti hringir.]] Við sem byggjum þetta land við förum fram á að það verði ekki aðeins talað um loftslagsmál [[Forseti hringir.]]heldur eitthvað gert í þeim. Ég skora á ráðherra að [[Forseti hringir.]]koma loftslagsmarkmiðum inn í eigendastefnu þessara fyrirtækja.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér líður eins og ég sé stödd í einhverjum skringilegum leikþætti þar sem leikstjórinn er hv. þm. Jón Gunnarsson. Ég veit ekki alveg, það hljómar vel í eyrum að við séum að tala í sátt og samlyndi um rammaáætlun og að við hegðum okkur með ábyrgum hætti þegar við umgöngumst hana, en sjáum hvað gerðist á síðasta þingi. Það varð allt brjálað yfir því að hv. þingmaður tók inn þær virkjanir sem honum hugnaðist og ætlaði að henda þeim í virkjunarflokk. Hæstv. forseti. Tíu ár þangað til eitthvað fer mögulega að gerast, sagði hv. þm. Jón Gunnarsson hérna rétt áðan. Tíu ár. Ferðamennskan er orðin stærsti iðnaður á Íslandi, skapar okkur langmestar gjaldeyristekjur. 80% þeirra ferðamanna sem hingað koma koma út af því að þeir vilja sjá ósnortna náttúru og ég bara spyr: Eru þessar gjaldeyristekjur í huga hv. þm. Jóns Gunnarssonar eitthvað verri en þær gjaldeyristekjur sem koma frá erlendum félögum, t.d. í stóriðju? Reyndar fáum við voðalega lítið af því, þetta fer allt í móðurfélögin erlendis. Eru þetta verri peningar, er það verra að fólk sé í sínum litlu fyrirtækjum, ferðamennskufyrirtækjum, að sinna þessum iðnaði úti um allt land? Að síðustu vil ég segja: Það þarf auðvitað að styrkja flutningskerfi raforkunnar. Við eigum nóg af orku. Landsvirkjun hefur sagt að það sé til umframorka fyrir um 15–20 milljarða í kerfinu [[Forseti hringir.]]en við þurfum að styrkja kerfið alls staðar hringinn í kringum landið til að fólk geti nýtt það. Um það erum við hv. þingmaður sammála.
Forseti. Það hlaut að koma að því að þessi umræða kæmist á dagskrá. En stóra spurningin er ef til vill: Vantar rafmagn á Íslandi? Svarið við því er að sjálfsögðu nei. Það er akkúrat það sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir benti á í ræðu sinni sem er og ætti að vera hjartað í þessari umræðu, vandamálin sem tengjast því að aðilar í ákveðnum landsbyggðum hafa ekki almennilegt og reglulegt aðgengi að rafmagni. Því ættum við fyrst og fremst að einbeita okkur að því að treysta innviðina, endurnýja gömul kerfi, áður en við förum að tala um hverju þurfi að breyta í því hvernig rafmagni er útdeilt til fyrirtækja. Fyrst eigum við að huga að því hvernig almenningur, bara út frá almennum öryggissjónarmiðum, fær jafnt aðgengi að orkunni. Ég gæti næstum því sagt að ræða mín gæti verið ræða hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur því í henni kom allt fram sem ég hefði viljað segja. Það sem ég mundi kannski vilja bæta við er að staðreyndin er sú að þegar við fjöllum um rammann, sem er greinilegt að margir vilja rífa í sundur, hefur hv. þm. Jón Gunnarsson verið fremstur þar í flokki til niðurrifs og það er miður.
Forseti. Hv. þm. Jón Gunnarsson fór hér yfir sviðið og ég hafði fyrir fram kannski ályktað sem svo að hann mundi gera það af yfirvegun sem formaður atvinnuveganefndar. En það er greinilegt að honum er heitt í hamsi þegar rammaáætlun er annars vegar og áhugavert þegar menn eru að segja söguna, sína eigin sögu. Saga Jóns Gunnarssonar þegar rammaáætlun er annars vegar er einfaldlega sú að hann hefur haft horn í síðu hennar alla tíð, horn í síðu laganna og horn í síðu framkvæmdarinnar, og svo illyrmislega að á síðasta þingi kom hann prívat og persónulega fram með tillögu um að fjölga virkjunarkostum upp í átta, bara af því að honum fannst það. Það var sem betur fer rekið til baka. Það var rekið til baka á rökum, með málefnalegum og rökstuddum hætti. Það er óverjandi og óþolandi að viðhafa yfirgangs- og tuddapólitík þegar orkuauðlindir landsins eru annars vegar. Sem betur fer var sú viðleitni hv. þingmanns brotin á bak aftur. Hv. þingmaður talar um að mikilvægt sé að endurskoða starfsreglur verkefnisstjórnar. Það er ljóst af svörum hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra við fyrirspurnum mínum varðandi þær breytingartillögur að frumkvæði Landsvirkjunar er þar algert, það er Landsvirkjun sem óskar eftir breytingum á starfsreglunum vegna hagsmuna fyrirtækisins. Það er að mínu mati óboðlegt að fyrirtæki í almannaeigu og í almannaþjónustu skuli beita sér með svo miklu afli gegn rammaáætlun og starfsreglum verkefnisstjórnar. Það er jafn óverjandi að ráðherrar umhverfismála og iðnaðarmála skuli taka undir þá aðför. Ég vonast auðvitað til þess að hæstv. umhverfisráðherra standi með mér eins og hún hefur áður gefið til kynna í því að standa vörð um rammaáætlun og svör hæstv. ráðherra við fyrirspurnum mínum bera með sér að hún telji [[Forseti hringir.]]það álitamál hvort þær breytingartillögur sem eru á vef umhverfisráðuneytisins standist lög um rammaáætlun.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Það er mikilvægt að eiga samtal. Ég verð að taka undir þau orð hans að það hefur verið of mikið um ómálefnalega umræðu og deilur þegar þessi mál eru rædd. Við eigum að geta rætt þau á yfirvegaðan hátt. Það sem ég hef áhyggjur af er að nú stöndum við í sömu sporum og við stóðum í upphafi kjörtímabilsins vegna þess að hér er eftirspurn eftir raforku og við erum með of marga landsmenn og of mörg svæði sem búa ekki við raforkuöryggi. Í því samhengi vil ég minnast á að það er mikilvægt að tryggja raforkuöryggi hér á landi til uppbyggingar á litlum og meðalstórum fyrirtækjum, til heimila landsins og til alls konar mála. Við þurfum meðal annars að tryggja raforkuöryggi á Vestfjörðum og víða um landið. Það þarf að huga að því hvernig við getum leitt rafmagn frá nýrri virkjun í Hvalá beint í Ísafjarðardjúp og ljúka þannig hringtengingu um Vestfirði og færa þau mál til nútímans til að Vestfirðir geti búið við sömu tækifæri og aðrir vegna atvinnuuppbyggingar. Ég verð jafnframt að lýsa þeim áhyggjum sem ég hef af þeirri stöðu sem uppi er á Grundartangasvæðinu, sem komin er upp í raforkumálum milli Landsvirkjunar, Elkem á Grundartanga og Norðuráls og þeirri stöðu sem upp er komin vegna fyrirhugaðra áforma um verksmiðju Silicor, umhverfisvæna stóriðju á Grundartangasvæðinu sem býður upp á 400 störf og fjölda afleiddra starfa. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um hvað stóriðjan á Grundartanga hefur gert mikið fyrir sveitarfélögin vestan Hvalfjarðarganga og öll þau störf sem skapast hafa í kringum hana. Mig langar hér í lokin að skora á hæstv. umhverfisráðherra og hæstv. iðnaðarráðherra að setjast niður með öllum hlutaðeigandi aðilum og reyna að ræða sig niður á málin til að tryggja raforkuöryggi í landinu svo að við missum ekki af mikilvægum tækifærum og allir landsmenn búi við raforkuöryggi og þriggja fasa rafmagn.
Virðulegur forseti. Þetta er ágæt umræða. Mér finnst hún oft einkennast af mikilli naumhyggju, eins og að valmöguleikarnir séu takmarkaðir og ekki hægt að gera neitt annað til að styrkja flutningskerfi raforku en að leggja línu yfir Sprengisand og að annaðhvort verði að tryggja fiskvinnslunni og stórnotendum raforku eða orku eða þá að þeir verða að keyra olíuvélar. Ég hef oft velt fyrir mér af hverju stórnotendurnir eins og fiskvinnslan, hringinn í kringum landið, reyna ekki eftir fremsta megni að verða sjálfbærir um raforku eins og til dæmis með því að reisa vindmyllur, sem hægt er að gera víða í byggð án þess að það hafi teljandi umhverfisleg eða sjónræn áhrif á svæðum sem hvort sem er eru í nýtingu. Þetta finnst mér eitt atriði. Svo er annað þegar kemur að rammaáætlun. Það getur vel verið að gera þurfi breytingar á því og skýra þann lagaramma, en það verður auðvitað ekki gert þannig að ósk um það komi frá Landsvirkjun, sem er hagsmunaaðili í málinu, sem er síðan afgreidd af umhverfisráðuneytinu. Það verður að gerast í þverpólitískri samræðu og samtali í þinginu ef mönnum er alvara að gera þetta. Því miður hefur þessi málaflokkur einkennst af gríðarlegu togi og vantrausti. Ég rek það vantraust til þess að þær auðlindir og það sem um er að tefla í þeim efnum er takmarkað. Það er sífellt að saxast á þær óspilltu auðlindir sem við eigum, landslag, svæði og náttúrufyrirbæri. Ég velti fyrir mér Hvalárvirkjun í Ófeigsfirði. Þetta er gríðarlega fallegt svæði sem hefur verið lengi í nýtingarflokki. Mér finnst alveg ástæða til þess að endurskoða það í ljósi þeirrar stöðu sem upp er kominn í ferðamálum. Ef það er á sama tíma eðlilegt að taka fyrirbæri eins og Norðlingaölduveitu og endurskíra hana og óska eftir því að sá virkjunarkostur [[Forseti hringir.]]verði endurmetinn og endurskoðaður af rammaáætlun, af hverju skyldu menn ekki taka allan nýtingarflokkinn eins og hann liggur fyrir núna og endurskoða hann? Það er sjálfsagt mál. Tölum endilega um þetta en það þarf þá [[Forseti hringir.]]að eyða því vantrausti sem verið hefur í gangi. Það verður ekki gert með einhliða vinnubrögðum [[Forseti hringir.]]af hálfu ríkisstjórnarflokkanna.
Forseti. Það eru miklar breytingar hérlendis í samsetningu á því sem kalla má stóriðju. Kannski er tími stóru álfyrirtækjanna að líða undir lok. Það hafa ekki farið fram hjá neinum deilurnar sem hafa átt sér stað hjá álverinu í Straumsvík og framkoma alþjóðafyrirtækisins Rio Tinto við starfsmenn þar á bæ. Þessi fyrirtæki fengu samninga um verð á rafmagni sem komið hefur mjög illa við Íslendinga þegar heimsmarkaðsverð á áli er mjög lágt. Kannski er kominn tími til þess að endurhugsa aðeins hvernig við nýtum orkuna. Nú hefur verið mikil aukning í fyrirspurnum um að reisa hér gagnaver og jafnvel verið talað um kálver. Ef við viljum vera sjálfbær þurfum við að nota orkuna á þann hátt að við þurfum ekki að eyða gjaldeyri í að flytja eitthvað sem við getum búið til og notað hér heima. Þess vegna finnst mér nauðsynlegt og er sammála og vil þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir að hefja máls á þessu. Ég vil jafnframt þakka hæstv. ráðherra fyrir að opna á víðtækari samræður og að samráð verði haft um hvert við ætlum að fara saman inn í framtíðina. Það er það sem skiptir höfuðmáli. Við verðum að passa okkur á því að láta grundvallarmál eins og aðgengi allra á Íslandi, og þá á ég við aðgengi allra íbúa á Íslandi, að rafmagni ekki dragast inn í deilur um stóriðju. Mér finnst það ekki passa saman.
Virðulegur forseti. Ekki gátu sumir þingmenn eins og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir látið af því að fara með stóryrði um undirritaðan og þá sem hafa gert athugasemdir við ferlið og saka þá um að rífa niður rammaáætlun. Ég lýsti því áðan ágætlega hversu mikil sátt var um tillöguna þegar við afgreiddum hana út úr nefndinni og ég skrifaði undir hana ásamt öllum öðrum. En það var kallað yfirgangs- og tuddapólitík í mér og atvinnuveganefnd og stofnunum ríkisins eins og Orkustofnun og Landsvirkjun, að hafa skoðun á málunum. Talað var um að hér hefðu verið handvaldir einhverjir virkjunarkostir og að 80% ferðamanna mundu vilja skoða náttúruna. Það er alveg rétt. En það vill þannig til, virðulegur forseti, að fleiri ferðamenn fóru að skoða virkjanir í landinu, jarðvarmavirkjanir og vatnsaflsvirkjanir, á síðasta ári, en fóru inn á hálendið. Auðvitað vekur það athygli hvernig við stöndum að málum í framleiðslu á okkar grænu orku. Flestir þingmenn voru sammála um að við þyrftum að nútímavæða flutningskerfi raforku. En það er auðvitað til lítils að nútímavæða flutningskerfi raforku og efla það ef ekki er til raforka til að flytja eftir því. Þá er eins hægt að sitja heima. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir sagði að það væri til næg orka í landinu. Ég var rétt áðan að greina frá því að Silicor-verksmiðjan uppi á Grundartanga, einhver umhverfisvænsta orkutengda iðja sem við höfum fengið til landsins, getur ekki fengið raforkusamning. Hún þarf raforku í þann samning til viðbótar sem miðast við eitt gagnaver eða um 40 megavött. Það er ekki til. Hv. þingmaður virðist ekki hafa áhyggjur af því að í kjördæmi hennar sé þetta tækifæri að hverfa. En það er í lagi hennar vegna og annarra þingmanna að virkja Hvalá í jaðri friðlands á Ströndum af því að það er heima hjá þeim. Það er heima hjá þeim. [[Gripið fram í.]]Þá er allt í lagi að fara þar í vatnsaflsvirkjanir með línulögn yfir hálendið á Vestfjörðum. Það er svo mikill tvískinnungur, virðulegur forseti, í þessari umræðu allri að það er alveg með ólíkindum. [[Forseti hringir.]]Það er auðvitað ástæðan fyrir því að okkur miðar ekkert áfram. Okkur miðar ekkert áfram að gefa landsmönnum öllum, hvar sem þeir búa, [[Forseti hringir.]]jöfn tækifæri til þess að byggja upp öflugt atvinnulíf, byggt á traustum stoðum, í sinni heimabyggð. [[Forseti hringir.]] Ég held að það sé orðið tímabært, virðulegur forseti, að skynsamt fólk hér á Alþingi komi að þessari umræðu með ábyrgum hætti.
Virðulegi forseti. Ég endurtek þakkir mínar til málshefjanda og þeirra þingmanna sem hér hafa talað og get svo sem tekið undir með hv. málshefjanda að sumt hefði kannski getað farið betur, en það er þó líka ágætisfréttir að finna í þessari umræðu. Hér var kallað eftir samtali og fram komu áskoranir um verklag sem við hljótum að taka alvarlega, en þá verður það líka að vera gagnkvæmt. Það er ekki nóg að segja að við verðum að virða rammaáætlun og fara eftir henni - bara þegar það hentar mér. Þessar verklagsreglur eru skýrasta dæmið um þær breytingar sem verið er að leggja til núna. Ég ætla ekki einu sinni að svara þeim aðdróttunum sem hér voru hafðar í frammi þar sem látið var að því liggja að verið væri að breyta verklagsreglunum að kröfu einhverra. Verið er að fara yfir og endurskoða verklag með það að markmiði að það endurspegli lögin með sem bestum hætti. Ég held að við hljótum öll að geta verið sammála um það. Hér hefur verið rætt um línulagnir. Okkur hefur tekist að klára tvö mikilvæg mál á Alþingi sem snúa að bættum vinnubrögðum hvað það varðar. Ég vona að það eigi eftir að skila sér í því að við getum gert endurbætur þar. En það er ekki nóg að hafa reglurnar, það verður líka að passa upp á að flækjustigið verði ekki óbærilegt. Það er til dæmis þannig núna að vegna þess verklags sem við höfum komið okkur upp annar stjórnsýslan að mörgu leyti ekki því sem hún þarf að sinna. Það eru kæruleiðir víðs vegar í kerfinu þannig að það þarf til að mynda að styrkja úrskurðarnefnd um umhverfis- og auðlindamál [[Forseti hringir.]]til þess að ljúka þeim málum sem þar liggja fyrir. Við gerðum þetta á sínum tíma með úrskurðarnefnd raforkumála og kláruðum [[Forseti hringir.]]þann hala sem þar er. Við þurfum því öll að líta í eigin barm og hafa reglurnar skýrar þannig að við séum sammála um þær og flækja ekki kerfið með óþarfa.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar í þessu stóra máli er varðar fullnustu refsinga. En hér er um að ræða frumvarp sem felur í sér heildarendurskoðun á gildandi lögum um fullnustu refsinga. Markmið frumvarpsins er að fullnusta refsinga fari fram með öruggum og skilvirkum hætti og að sérstök varnaðaráhrif þeirra séu virk og jafnframt að draga úr líkum á ítrekun brota og stuðla að farsælli aðlögun dómþola að samfélaginu. Það er talsvert um nýmæli í frumvarpinu og við í nefndinni tókum okkur ágætan tíma í að fara yfir það. Í I. kafla frumvarpsins er um að ræða markmið, skilgreiningar og gildissvið, sem er nýr kafli, en það er nauðsynlegt að lög af þessari stærðargráðu séu skýr og því er ágætt að það sé tekið fram í sérstökum kafla hvert markmið, gildissvið og helstu skilgreiningar eru. Í II. kafla laganna er um að ræða ákvæði er varðar stjórnsýslu fangelsismála. Í 9. gr. frumvarpsins er um að ræða nýmæli er varðar fangavarðanám. Þar er lagt til að Fangelsismálastofnun sjái til þess að fangaverðir fái viðhlítandi menntun og þjálfun í fangavarðafræðum og hefur stofnunin frelsi um hvort rekinn verði sérstakur skóli eða verkefnið falið einhverri sérstakri mennta- og fræðslustofnun. Rétt er að taka fram í þessu samhengi að nú er vinnuhópur að störfum sem vinnur að gerð fullnustuáætlunar en þar mun birtast langtímastefnumörkun í þessum málaflokki. Við búumst við því að þar verði fjallað sérstaklega um menntunarmál. Orðalag þessa ákvæðis er vissulega almennt en þá er svigrúm til þess að útfæra kröfur og helstu skilgreiningar varðandi námið frekar þannig að það verði útfært í almenna menntakerfinu eða á vegum Fangelsismálastofnunar sérstaklega. Við leggjum fram allnokkrar breytingartillögur við frumvarpið og mun ég nú fara yfir þær helstu. Í 10. gr. frumvarpsins er fjallað um bakgrunnsskoðanir þeirra sem eru starfsmenn í fangelsum og starfa að fangelsismálum. Hér er um nýmæli að ræða og það kemur nú svo sem ekki til af góðu heldur vegna þess að það hefur færst í vöxt erlendis og það er reynsla kollega okkar í útlöndum að skipulögð glæpasamtök reyni að koma sínu fólki fyrir í þessum störfum. Þess vegna er nauðsynlegt að mati ráðuneytisins að setja inn heimild til bakgrunnsskoðana. Við erum hér inni á svæði sem varðar friðhelgi einkalífsins og um það er fjallað í 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þess vegna þurfum við að vanda okkur þegar við setjum ákvæði af þessu tagi. Við erum hér með allviðamikla breytingartillögu við þetta ákvæði en það er brýnt að okkar mati að þeir sem starfa hjá Fangelsismálastofnun eða í fangelsum ríkisins séu hafnir yfir allan vafa þegar þeir eru skipaðir, settir eða ráðnir til starfa vegna þess hvers eðlis starfið er. Það getur haft alvarlegar afleiðingar ef þeir sem sinna þessum störfum standast ekki þær kröfur. Vegna reynslu erlendra kollega okkar þykir okkur eðlilegt að setja inn ákvæði af þessu tagi, en við viljum leggja til ákveðnar breytingar vegna þeirra umsagna sem komu til nefndarinnar. Þær fela aðallega í sér að sá sem sækir um eða sá sem er starfsmaður eða fangavörður undirgengst bakgrunnsskoðun, samþykki að sú skoðun fari fram. Jafnframt kemur fram að aðeins séu skoðuðu gögn fimm ár aftur í tímann þannig að einhver mörk séu, ákveðinn tímarammi, en ekki skoðað endalaust aftur í tímann. Síðan er lagt til að meðalhófsreglunnar sé gætt almennt, að ekki sé gengið lengra við könnun á bakgrunni og sakaferli en þörf er á í hverju og einu tilviki. Þá er mjög mikilvægt að fram komi hvað heimilt er að skoða í þessum bakgrunnsskoðunum, þ.e. hvaða upplýsinga er heimilt að afla. Við teljum það upp í stafliðum a–d, þ.e. skrár lögreglu, sakaskrá til yfirvalda, upplýsingakerfi Alþjóðalögreglunnar eða annarra erlendra yfirvalda og upplýsingakerfi þjóðskrár. Þá tökum við það líka fram að Fangelsismálastofnun sé gert að leggja heildstætt mat á hvort óhætt sé að veita viðkomandi starf að fengnum þessum gögnum og andmælaréttar sé gætt. Það kemur einnig fram að Fangelsismálastofnun þarf að sjálfsögðu að rökstyðja ákvarðanir sínar. Hér er því um að ræða talsvert viðamikla breytingartillögu á 10. gr. Í 11. gr. frumvarpsins er fjallað um heimild til valdbeitingar. Við fjölluðum nokkuð um það í nefndinni en gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að sérstök skilyrði séu fyrir valdbeitingu samkvæmt lögunum og að um tæmandi talningu sé að ræða. Gerðar voru talsvert miklar athugasemdir við það í nefndinni að starfsmönnum Fangelsismálastofnunar sé veitt heimild til valdbeitingar enda hafi þeir ekki undirgengist sama nám og fangaverðir sem munu fara í fangavarðaskóla samkvæmt 9. gr. frumvarpsins. En það verður þannig að sérstök námskeið verða haldin fyrir starfsmenn Fangelsismálastofnunar í samvinnu við fangavarðaskólann. Auðvitað er rétt að hafa í huga að það verður alltaf að taka tillit til meðalhófsreglunnar þegar valdbeitingarheimildum er beitt. Síðan er fjallað sérstaklega í 4. mgr. 11. gr. um það þegar um börn er að ræða og starfsmenn barnaverndaryfirvalda eða heimilis á vegum barnaverndaryfirvalda sem hafa valdbeitingarheimildir þegar barn tekur út óskilorðsbundna refsingu á slíku heimili. Við fórum aðeins yfir það að ekki var alveg skýrt hvað átt var við með „barnaverndaryfirvöld“. Við gerum hér breytingartillögu til þess að reyna að skýra það við 2. gr. og bætum inn í skilgreiningarákvæði frumvarpsins að barnarverndaryfirvöld séu það ráðuneyti sem fer með barnarverndarmálefni hverju sinni og undirstofnanir þess og vonumst til að það nægi til að ná utan um hvað átt er við. Síðan förum við yfir í III. kafla laganna þar sem fjallað er um fullnustu óskilorðsbundinna refsinga. Þar er ýmis ákvæði að finna varðandi hvenær á að mæta til afplánunar, hvernig á að reikna út afplánunartímann og svo framvegis. En í 22. gr. frumvarpsins er fjallað um vistun á heilbrigðisstofnun, en heimilt er að fangi sé vistaður um stundarsakir eða allan refsitímann á heilbrigðis- eða meðferðarstofnun. Við leggjum til breytingu á ákvæðinu þannig að það sé alveg ljóst að fanga sé einnig heimilt að taka út refsingu á meðal hann dvelst á meðferðarheimili. Það var ekki alveg skýrt í frumvarpinu. Í 24. gr. er fjallað um að meðferðaráætlanir og talsvert rætt í nefndinni hversu viðamikla vinnu þarf að leggja í þegar þessar áætlanir eru gerðar. Það er alveg ljóst að þegar um mjög stutta dóma er að ræða er þörfin fyrir viðamikla meðferðaráætlun kannski ekki sú sama og þegar um lengri dóm er að ræða. Þess vegna teljum við rétt að Fangelsismálastofnun meti hverju sinni hvort nauðsynlegt sé að gera meðferðaráætlun fyrir fanga. Við nefnum sem dæmi að ef fangi er með 30 daga dóm og fyrir liggur að hann þarf einungis að afplána helming dómsins vegna reynslulausnar sé ekki ástæða til að leggja í viðamikla vinnu við gerð meðferðaráætlunar. Í 27. gr. frumvarpsins erum við líka með breytingartillögu. Þar var fjallað um þóknanir, þ.e. að fangi sem fær greidda dagpeninga eða örorkubætur missir rétt til dagpeninga frá Fangelsismálastofnun. Við lögum aðeins skilgreiningar á hugtökum vegna þess að það lá ekki alveg fyrir hvað átt var við, við skildum ekki alveg orðalagið. Þetta er einföld breytingartillaga þannig að við leggjum til að greiðslur komi í staðinn fyrir „greidda dagpeningar eða örorkubætur“ í 3. mgr. 27. gr. frumvarpsins. Við fjöllum jafnframt í 30. gr. um börn sem eru í fangelsum, þ.e. þegar ung börn eru með foreldrum sínum í fangelsi. Við leggjum til þá breytingartillögu að það sé metið hverju sinni og að orðalagið verði á þá leið að það sé ekki talið andstætt hagsmunum barnsins í staðinn fyrir það komi „enda sé það barninu fyrir bestu“ þannig að alveg sé skýrt hvað átt er við og að það sé í samræmi við önnur ákvæði laga. Í 32. gr. er fjallað um rafrænt eftirlit. Ég verð að segja að það er eitt af þeim atriðum sem við ræddum í víðasta samhengi og með tilliti til hugmyndafræðinnar um refsingar og hvað felast eigi í þeim. Við leggjum í fyrsta lagi til þá breytingu að þegar dæmd er refsing sem er 12 mánaða óskilorðsbundið fangelsi geti afplánun undir rafrænu eftirliti verið 30 dagar. Það er tillagan í frumvarpinu, en við leggjum til að það verði lengt í 60 daga. Þá fjölluðum við um hvort við ættum að breyta frumvarpinu á þann hátt að fleiri föngum gefist kostur á að ljúka afplánun undir rafrænu eftirliti. Það kom fram í athugasemdum við frumvarpið að rafrænt eftirlit sé ódýrara en að vista fólk í fangaklefa og að slík úrræði séu betur til þess fallin að stuðla að farsælli aðlögun dómþola eftir að fullnustu refsingar lýkur. En okkur var bent á í nefndinni að á Íslandi hefur verið miðað við það sem er kallað, með leyfi forseta, „back door electronic monitoring“, þ.e. fyrst lýkur fangi afplánun áður en hann fer í rafrænt eftirlit enda uppfylli hann ákveðin skilyrði. Við ræddum talsvert í nefndinni hvort við ættum að ráðast í þær breytingar núna á þessu stigi málsins að fara yfir í „front door eletronic monitoring“, sem fæli þá í sér að afplánunarfangi ætti þann kost að fara beint í rafrænt eftirlit. Við komumst að þeirri niðurstöðu að skipa starfshóp til þess að fara betur yfir með hvaða hætti slíkar breytingar á löggjöfinni yrðu best innleiddar. Við felum ráðherra að mynda slíkan starfshóp sem eigi þá að fara í að greina hverjar afleiðingarnar verði og skila af sér tillögum til ráðherra með hvaða hætti löggjöfinni verði þá breytt. Við gerum þetta í trausti þess að ráðuneytið taki þetta alvarlega, komi fram með breytingartillögur sem verða þá lagðar fyrir þingið í haust. Við gerum ráð fyrir að starfshópurinn eigi að skila eigi síðar en 1. október 2016, en auðvitað væri til fyrirmyndar ef frumvarp yrði lagt fram fyrir þann tíma. Í 36. gr. er fjallað um lok afplánunar. Mikilvægt er að það verði tilkynnt tímanlega fyrir lok afplánunar til félagsþjónustu þess sveitarfélags sem við á þegar afplánun lýkur. En það er auðvitað ekki þörf í öllum tilvikum. Þess vegna bætum við því við að það sé ekki gert í öllum tilvikum heldur einfaldlega þegar metið að þörf sé á því. Við fjölluðum jafnframt mjög mikið um samfélagsþjónustu og um samfélagsþjónustuna er fjallað í 37.–41. gr. Fangelsismálastofnun ákveður hvort fangelsisrefsing verði fullnustuð með samfélagsþjónustu og þá hvaða og hvers konar samfélagsþjónustu. Við ræddum það nokkuð í nefndinni og komu miklar athugasemdir og hugmyndir fram varðandi samfélagsþjónustuna. Aðalumfjöllunarefnið var hvort rétt væri að fela dómstólum frekar en stjórnsýslustofnuninni ákvörðunarvaldið um hverjir fái tækifæri til að afplána refsingu í samfélagsþjónustu vegna þess að það er hlutverk dómstóla að kveða upp úr um refsinguna. Það kom fram fyrir nefndinni að úrræðið hefur gefist mjög vel og endurkomutíðni þeirra sem afplána með samfélagsþjónustu er lægri hér á landi en annars staðar á Norðurlöndum. Það er mjög gott, þannig að það kerfi hefur gefist mjög vel. Ég held að nefndin öll, að minnsta kosti hluti hennar, sé sammála um að samfélagsþjónusta sé góð leið og að hún sé úrræði sem við eigum að nota meira. Fram kom í nefndinni að ráðherra hefur falið réttarfarsnefnd að skoða hvort gera eigi breytingar á núverandi kerfi þannig að samfélagsþjónusta verði ein tegund refsingar. Við teljum að það sé mjög mikilvægt að niðurstaða komi í það og fram kom í nefndinni að líklega klárist vinna í refsiréttarnefnd nú á vormánuðum. En við viljum beina því til ráðherra að refsiréttarnefnd taki í þeirri vinnu einnig til skoðunar hvort Fangelsismálastofnun og dómstólar geti samhliða ákveðið hvort fangelsisrefsing verði fullnustuð með samfélagsþjónustu, þ.e. að það verði tvöfalt úrræði, að hvort tveggja sé heimilt. Við vonumst til þess að refsiréttarnefnd taki það til skoðunar og erum tilbúin þess að taka á móti frumvarpi um breytingar í þessa veru eins fljótt og hægt er. Við tökum athugasemdirnar sem okkur bárust um þessi ákvæði mjög alvarlega og viljum þess vegna sjá frekari breytingar á löggjöfinni að þessu leyti. Við fjölluðum í þessu sambandi líka um annað frumvarp sem lagt hefur verið fram af hv. þm. Helga Hjörvar og fleirum um breytingu á almennum hegningarlögum sem fjallar sérstaklega um samfélagsþjónustu ungra brotamanna. Í dag verður mælt fyrir því máli og fjallað um það samhliða þessu. Við leggjum til að refsiréttarnefnd taki það frumvarp jafnframt til skoðunar í vinnu sinni og horfi þá sérstaklega til ungra brotamanna og taki það inn í endurskoðunina hvernig við beitum samfélagsþjónustu. Ég vonast svo sannarlega til að þau sjónarmið komist til skila og við treystum því að ráðuneytið komi því í réttan farveg. Í IV. kafla laganna er að fjallað um réttindi og skyldur fanga. Við fjölluðum talsvert um það í nefndinni. Fram kom að ofbeldi milli fanga í fangelsum er talsvert. En eitt af meginhlutverkum þeirra sem halda utan um fangelsismálin er að vernda þá sem í fangelsum sitja og tryggja öryggi þeirra. Það er mat þeirra sem vinna í kerfinu að ekki sé forsvaranlegt að leyfa föngum að vera eftirlitslausum í klefa hver annars. Þess vegna leggjum við til að hér verði lögfest sú meginregla að að jafnaði sé föngum óheimilt að vera inni í klefum hver annars. Þó sé heimilt að víkja frá þessu bjóði aðstæður ekki upp á annað. Því miður erum við bara í því umhverfi í fangelsismálum okkar að þetta er staðan. Aðstæður bjóða ekki alltaf upp á annað. En breytingartillaga okkar er til bóta, að lögfesta þá meginreglu til þess að reyna að koma í veg fyrir ofbeldi á milli fanga. Við leggjum til smávægilegar breytingar varðandi þá aðila sem eru yngri en 18 ára. Að okkar mati var óskýrt hvað átt var við í 44. gr. frumvarpsins varðandi þá meginreglu að barn sitji ekki að jafnaði í fangelsi. Ég held að það sé gott að breytingartillaga okkar er talsvert skýr: Fangar sem eru undir 18 ára aldri skulu afplána refsingu á vegum barnaverndaryfirvalda. Óheimilt er að vista fanga undir 18 ára í fangelsi nema fyrir liggi mat sérfræðinga um að það sé honum fyrir bestu, og svo framvegis. Við reynum hér að skýra þetta betur. Við fjölluðum um heimsóknargesti. Svipað ákvæði var um bakgrunnskannanir á heimsóknargestum. Eins og ég fjallaði um áðan varðandi starfsmennina er hér um að ræða íhlutun í friðhelgi einkalífs þeirra sem vilja sækja fanga heim og er því brýnt að þessi ákvæði séu skýr. Við leggjum því til ákveðna breytingu hvað það varðar. Það er ekki sjálfgefið að ef eitthvert brot er á sakavottorði þeirra sem ætla að koma í heimsókn í fangelsi leiði það til þess að viðkomandi megi ekki koma í heimsókn heldur sé það mat hverju sinni. Við viljum lögfesta að meðalhófsreglan sé í heiðri höfð við þessar bakgrunnsskoðanir og það sé metið hvort slík skoðun sé nauðsynleg í hverju tilfelli. Við fjöllum talsvert um búnað í klefa. Tækninni fleygir fram og það er svolítið erfitt að vera með upptalningu á því hvað nákvæmlega er heimilt hverju sinni. En við reynum í nefndaráliti okkar að skýra hvað átt er við með orðinu raftæki og það er mikilvægt lögskýringargagn inn í þetta mál. Við fjölluðum jafnframt um lyf og erum með ákveðna breytingartillögu vegna þess að margir fangar þurfa á lyfjum að halda og fá ávísun frá lækni til þess. Því var komið á framfæri við nefndina að leyfi forstöðumanns þurfi að liggja fyrir þegar verið er að taka ákvörðun um hvort heimilt sé að hafa ákveðin lyf í fangaklefa. Við leggjum fram breytingartillögu þess efnis. Það er hér nýmæli í V. kafla varðandi fjölskylduleyfi og er það vel. Það er réttarbót að heimila fjölskylduleyfi í auknum mæli. Hér er stigið varfærið skref í þá átt. Sagan segir okkur að allar ákvarðanir varðandi breytingar til rýmkunar á löggjöfinni hafa verið teknar í litlum skrefum og rýmkaðar ef vel tekst til. Við hvetjum til þess að það verði metið hvernig úrræðið hefur komið út innan ekki allt of langs tíma með það í huga að rýmka þessar heimildir enn frekar. Leit í klefa var það umfjöllunarefni sem við eyddum mestum tíma í í nefndinni. Við vorum ekki alveg sammála þeirri nálgun sem birtist okkur í frumvarpinu og lásum í því sambandi aðallega evrópsku fangelsisreglurnar og horfðum til friðhelgi einkalífs. Samkvæmt frumvarpinu stóð til að afnema rétt fanga til að vera viðstaddir leit í klefa. Gildissvið 71. gr. stjórnarskrárinnar hefur ekki verið takmarkað eða skilgreint þannig að um sé að ræða eingöngu heimili í þrengstum skilningi þess orðs heldur er hér jafnframt litið til annarra svæða sem einstaklingur hefur rétt til að loka af og hindra aðgang annarra að. Við skoðuðum hvernig þessum málum er háttað annars staðar á Norðurlöndunum en það er misjafnt hvernig þessu er farið. Þetta er ekki alveg skýrt alls staðar. Í Noregi er til dæmis heimildarákvæði um leit í klefa. Ekki er tekið á viðveru fanga við leit í sjálfri löggjöfinni, en fram kemur í reglugerð að fangi skuli ekki vera viðstaddur. Í Danmörku er ekki tekið á því hvort fangi skuli vera viðstaddur en fram kemur í skýringum að ef farið er í gegnum persónulega muni eigi viðkomandi að gefa honum færi á því að vera viðstaddur eða kynna sér leitarniðurstöður. Það virðist vera reglan þar. Við leggjum því til að ákvæðið standi í rauninni í óbreyttri mynd frá núgildandi löggjöf, þ.e. að fangi skuli að jafnaði vera viðstaddur leit í klefa en að heimilt sé að víkja frá því skilyrði eins og er í núgildandi löggjöf samkvæmt ákvörðun forstöðumanns fangelsis. Þá er heimildin fyrir hendi ef einhverjar sérstakar aðstæður koma upp og einhver ástæða til að ætla að ekki sé óhætt að fangi sé viðstaddur leitina. Við fjölluðum talsvert um innheimtu sakarkostnaðar, en fyrir liggur talsvert efni um hvernig það gengur allt saman. Það gengur vægast sagt mjög illa að innheimta sektir og sakarkostnað. Ríkisendurskoðun hefur fjallað um það og gerir miklar athugasemdir við hvernig það gengur. Í Noregi er heimilt að fara inn í laun viðkomandi til þess að innheimta sakarkostnað og megináherslan á hinum Norðurlöndunum, þ.e. alla vega í Danmörku, Noregi og Svíþjóð, er að innheimta sektir og sakarkostnað, enda er árangurinn þar mun betri en hér. Við erum sammála þeim áhyggjum sem Ríkisendurskoðun hefur af því hvernig þetta gengur hér. Ef við berum okkur saman við Noreg er tugprósenta munur á árangri í innheimtu. Af því ber að hafa áhyggjur og við verðum að fara yfir verklagið og skoða í framhaldinu hvernig við viljum haga þeim málum. Fram kom í nefndinni að ráðuneytið skoðaði vissulega að fara þá leið sem Norðmenn fara, að heimila launaafdrátt, en það var niðurstaða ráðuneytisins að ganga ekki svo langt að þessu sinni enda yrði þá um mjög viðamikla breytingu að ræða. Nefndin tekur undir að ekki sé rétt að fara í það að þessu sinni en við tökum þó fram að þegar ráðuneytið mun vinna að langtímaáætluninni, sem kom fram að væri í gangi og ég talaði um hér áðan, verði þetta skoðað og kannað hvort hægt sé að grípa til einhverra annarra aðgerða til þess að innheimta sektir. Þetta eru helstu breytingarnar sem nefndin leggur til að þessu sinni. Undir álitið skrifa sú sem hér stendur og hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Karl Garðarsson, Haraldur Einarsson og Vilhjálmur Árnason. Ég tek aðeins saman það sem fram undan er: Þegar þetta frumvarp hefur farið í gegnum þingið, sem það gerir vonandi, treystum við því að langtímaáætlunin líti dagsins ljós eins fljótt og auðið er. Jafnframt vonum við að sú vinna sem í gangi er varðandi unga brotamenn og samfélagsþjónustuna líti dagsins ljós í vor þannig að við getum tekið það mál aftur upp til umræðu sem og ákvæðin er varða rafrænu úrræðin þannig að inn í þingið komi frekari breytingar á löggjöfinni fyrr en síðar. Hæstv. forseti. Ég þakka öllum nefndarmönnum mjög gott samstarf í nefndinni svo og þeim fjölmörgu aðilum sem komu fyrir nefndina og aðstoðuðu okkur við að fara yfir umsagnir og komast til botns í því hvernig best væri að vinna málið að þessu sinni.
Frú forseti. Þetta er mjög stórt og mikilvægt mál sem við fáum inn í þingið. Mér þykir miður að menn hafi ekki verið róttækari og tek heils hugar undir nefndarálit minni hlutans sem mér finnst mjög gott. Ég mundi næstum því vilja að við frestuðum þessu máli og gerðum það almennilega, til dæmis varðandi innheimtu sekta og sakarkostnaðar, eins og hv. framsögumaður kom inn á. Þar velta menn fyrir sér hvernig þeir eigi að gera þetta. Ég er hér með skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem er sú þriðja á um sjö árum, þar sem í rauninni er undirstrikað hvað okkur gengur illa að innheimta þennan kostnað. Við heimilum ekki launaafdrátt, ólíkt hinum Norðurlöndunum utan Finnlands, ég veit ekki hvernig það er þar. Hv. framsögumaður segir að ráðuneytið hafi skoðað það og svo eigi að skoða þetta eitthvað nánar. Við heimilum til dæmis launaafdrátt þegar meðlagsgreiðslur eru annars vegar. Þar erum við oft að tala um hóp af fólki sem stendur mjög illa, einstæða feður og meðlagsgreiðendur. Það vantar nú ekkert upp á að þá förum við í launin. En þegar það eru skattalagabrot og sektir eru menn eitthvað að væflast með þetta og virðast ekki geta komist að neinni niðurstöðu. Annað sem Ríkisendurskoðun bendir á er að yfirleitt er samfélagsþjónusta fullnusta refsinga í slíkum brotum. Ég held að aldrei hafi nokkur manneskja setið inni fyrir skattaskuldir óháð upphæðinni. Ég varð fyrir vonbrigðum með niðurstöðu meiri hlutans í þessu máli. Ég spyr hv. framsögumann: Hvað á að skoða og hvenær kemur einhver niðurstaða í þetta mál? Í rauninni erum við bara með óbreytt ástand núna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tek undir að það er mjög margt gott í áliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Hins vegar er þar ekkert talað um þá leið sem þingmaðurinn fer inn á varðandi það að draga sektir og sakarkostnað frá launum, bara þannig að það sé alveg skýrt. Ég veit að þingmaðurinn veit það. Ég get alveg sagt það sem mína persónulegu skoðun að ég hefði viljað sjá frumvarpið ganga lengra í þá átt. En nefndin komst að þeirri niðurstöðu að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem ráðuneytið kom með inn í nefndina. Ráðuneytið kom að þeim sjónarmiðum að þessi langtímaáætlun og stefnumótun væri í smíðum og að sú vinna tæki jafnframt á þessu. Ef ekki á að fara í launaafdrátt, hvaða aðrar leiðir vill ráðuneytið þá fara? Okkur þótti of stórt skref að þessu sinni að fara í svo viðamiklar breytingar á innheimtunni án þess að það færi í umsagnir á vegum ráðuneytisins fyrst, vegna þess að hér er um mikið inngrip að ræða. Við þekkjum það að þeir sem beita þessum úrræðum, til dæmis Innheimtustofnun sveitarfélaga, mótmæla því harðlega. Við sáum það meðal annars fyrir utan Alþingishúsið í dag. Að öðru leyti skil ég vel að þingmaðurinn hreyfi þeirri hugmynd að fresta afgreiðslu málsins og taka fleiri þætti inn. En frumvarpið felur þrátt fyrir allt í sér miklar réttarbætur á ýmsum sviðum, til dæmis varðandi fjölskylduleyfi og fleira. Þess vegna er mikilvægt að afgreiða það og taka þá frekar inn þær breytingar sem ég talaði um þegar nefndin sem vinnur þær hefur lokið störfum og jafnframt sá starfshópur [[Forseti hringir.]]sem við leggjum hér til að skili af sér í október.
Frú forseti. Það er rétt að taka fram að það er auðvitað margt gott í frumvarpinu, bara svo því sé haldið til haga þó að ég hefði viljað sjá að menn gengju lengra. En þegar við erum að tala um launaafdrátt skulum alveg vera heiðarleg með það að við beitum þeirri aðferð nú þegar í dag. Ef við gerum það við meðlagsgreiðendur og það er í lagi. Þá spyr ég: Af hverju er það þá ekki í lagi ef fólk skuldar skatt og hefur beinlínis verið dæmt fyrir það? Ef okkur finnst launaafdráttur vera mannréttindabrot eða eitthvað óréttlátt þá skulum við bara skoða það alveg frá grunni en ekki mismuna hópum í því efni. Það er margt hérna sem ég gæti svo sem rætt, en mig langar að nefna meðferðaráætlanirnar og það sem kemur fram í minnihlutaálitinu um að í raun sé verið að stíga skref til baka. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að stundum færi fólk í fangelsi í mjög stuttan tíma. Mér finnst það vera mjög bagalegt. Mér finnst mikilvægt að í boði séu meðferðaráætlanir og að það sé raunveruleg betrun í því vegna þess að hver fangi kostar pening, ég veit ekki hvað hann kostar, kannski 10 millj. kr. á ári. Ef við getum fækkað endurkomutíðni í fangelsi væri það mjög gott. Það er í rauninni alveg hægt að setja þar einhver viðmið og segja að fangi sem dvelur í fangelsi lengur en í hálft ár skuli eiga rétt á því að gerð sé meðferðaráætlun. Það má setja einhver tímamörk þarna í staðinn fyrir að það sé eitthvað svona hipsumhaps. En það er rétt sem fram kemur hér, þetta er í rauninni frumvarp sem miðast við það að menn ætla ekki að setja þá peninga í málaflokkinn sem til þyrfti. Ég trúi því að forvarnir og betrun mundu skila sér til lengri tíma í sparnaði. Markmiðið ætti að vera að hafa sem fæsta í fangelsum landsins. Hefði ekki verið hægt að gera betur varðandi meðferðaráætlanir sérstaklega?
Hæstv. forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um mjög margt. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi innheimtuna og það er mín persónulega skoðun að við getum gengið lengra og stigið þetta skref. En það verður auðvitað að vera unnið á réttan hátt og einhvers konar meiri hluti verður að vera fyrir því að gera það og ráðast í þær miklu breytingar. Ég veit að það eru ekki allir sammála mér þannig að nú tala ég bara fyrir mína hönd en ekki fyrir hönd nefndarinnar. En varðandi meðferðaráætlanirnar þá kom það fram hjá þeim starfsmönnum sem sinna þessum störfum að ekki sé þarft að leggja fram slíka áætlun þegar um mjög stutta afplánun er að ræða. Það er rétt að það kemur ekki fram í frumvarpinu eða í greinargerðinni með frumvarpinu við hvaða viðmið er átt, en við tökum dæmi í áliti okkar, sem er líka lögskýringargagn, um hvað verið er að tala, hvað við teljum að þar sé átt við. Við treystum Fangelsismálastofnun til að meta það hverju sinni. Stofnuninni er treyst fyrir ýmsum ákvörðunum hér samkvæmt frumvarpinu og þetta mál er eitt af því. En vissulega væri gott að sjá meira fjármagn inn í þennan málaflokk og ég held að það leynist engum. En það er líka hægt að nota fjármunina betur með því að nýta þau úrræði sem við þekkjum, þ.e. rafræna eftirlitið og samfélagsþjónustuna enn meira en við gerum í dag. Það er framtíðin. Það er sú framtíð sem ég vonast til að allir þeir sem hlýða hér á sjái að það er það sem allsherjarnefnd, og ég leyfi mér að segja bæði meiri hluti og minni hluti, fjallar um í áliti sínu, þ.e. að nýta þau úrræði í auknum mæli, vegna þess að í því er fólgin meiri betrun og það er hagkvæmari og skilvirkari leið til þess að fullnusta refsingar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir áliti minni hlutans um frumvarp til nýrra laga um fullnustu refsinga. Í erindisbréfi nefndar þeirrar sem falin var endurskoðun á lögum um fullnustu refsinga kemur fram að um heildarendurskoðun á fullnustu refsinga og mótun langtímastefnu í fangelsismálum sé að ræða. Frumvarp það sem hér liggur fyrir er að mati minni hlutans ekki byggt á djúpri stefnumótunarvinnu heldur virðist vegferðin, við gerð nýrra laga um fullnustu refsinga, byggjast alfarið á því viðhorfi að bregðast þurfi við þeim fjárskorti sem málaflokkurinn má þola. Í sérstökum umræðum á Alþingi síðastliðið haust virtist vera samhljómur meðal þingmanna um að fangelsisrefsing ætti að vera til betrunar. Lítið fer þó fyrir betrunarmarkmiðum í frumvarpinu, t.d. kemur orðið „betrun“ þar hvergi fyrir og aðeins þrisvar sinnum í 41 blaðsíðna greinargerð. Vandséð er að betrunarstefna í þessum málaflokki verði raunhæf meðan málaflokkurinn er jafn fjársveltur og raun ber vitni. Minni hlutinn gerir alvarlegar athugasemdir við þetta metnaðarleysi. Óljóst er hvaða markmiðum ætlast er til að fangelsiskerfið nái og ekki er leitast við að treysta betrunarstefnu í sessi eða gera fullnustukerfið skilvirkara og árangursríkara. Frumvarpið byggir á núgildandi lögum og ekki er að sjá að litið hafi verið til nágrannaríkja okkar, t.d. til Noregs og þess árangurs sem þar hefur náðst í betrun og fækkun endurkoma. Margsannað er að betrunarstefna getur skilað miklum árangri, bæði fyrir alla framtíð þeirra sem afplána dóma og einnig fyrir samfélagið í heild sinni. Virðulegi forseti. Vandamál í tengslum við afbrot eru margþætt og snerta ekki aðeins lögin og framkvæmd þeirra heldur ekki síður félags- og heilbrigðiskerfið. Aðstæður brotamanna eru misjafnar en einkennast að öðru jöfnu af erfiðum félags- og efnahagslegum aðstæðum. Þetta sýna ýmsar rannsóknir og skýrslur, meðal annars kemur það fram í norsku hvítbókinni Punishment that works. Less crime – safer society, sem fyrrverandi dómsmálaráðherra Noregs, Knut Storberget, kynnti á málþingi í Norræna húsinu 29. janúar sl. Þar má sjá að 70% fanga eru atvinnulaus, 60% eiga við fíknivanda að stríða, 50% stríða við heilsubrest, 40% eru lesblind, 40% undir fátæktarmörkum, 30% hafa hlotið afskipti barnaverndaryfirvalda, en 30% hafa átt foreldra í fangelsum og jafn margir eru heimilislausir. Því er ljóst, að mati minni hlutans, að betrunarstefna í tengslum við fullnustu dóma krefst bæði félagslegra lausna og heilbrigðisþjónustu samhliða öðrum fullnustuúrræðum. Virk betrunarstefna er öflugt verkfæri til að fækka afbrotum í samfélaginu og hefur þannig þau áhrif að fækka endurkomum í fangelsi umtalsvert eins og reynslan í nágrannalöndunum sýnir. Við stefnumótun í þessum málaflokki þarf að sýna hugrekki enda er hann til þess fallinn að vekja sterkar tilfinningar í samfélaginu. Með aukinni mannúð má stórauka betrun fólks. Norðmenn fóru í gagngera endurskoðun á sínu kerfi fyrir nokkrum árum og hafa vakið heimsathygli fyrir nýja nálgun í málaflokknum. Á málþingi í Norræna húsinu um fullnustu refsinga, sem ég vék að áðan, kom fram að aukin endurhæfing fanga dregur úr glæpatíðni og endurkomum í fangelsi. Enn fremur að hefja þurfi aðlögun fanga að samfélaginu innan veggja fangelsisins áður en afplánun þeirra lýkur. Minni hlutanum þykir miður að tækifærið sem yfirstandandi endurskoðun laga um fullnustu refsinga er hafi ekki verið nýtt betur og með róttækari hætti. Virðulegi forseti. Frumvarp þetta færir auknar valdheimildir og eftirlitsheimildir til kerfisins á kostnað friðhelgi einkalífs og mannréttinda fanga og aðstandenda þeirra. Ákvæði um bakgrunnsathuganir gesta í fangelsum og leit í klefum án viðveru fanga varða viðkvæm réttindi. Þarf að mati minni hlutans í því sambandi að gæta vel að samhengi við stjórnarskrárvarinn rétt til að njóta friðhelgi einkalífs og samhengi við aðra löggjöf, meðal annars í nágrannalöndunum. Minni hlutinn tekur undir með meiri hluta nefndarinnar að skýra þurfi ákvæðið betur og telur til bóta að tveimur nýjum málsliðum verði bætt við 1. mgr. 47. gr. frumvarpsins sem setja þessum heimildum ákveðnari skorður. Ég vil þó láta þess getið hér að mér þykir ástæða til að vara við því að vikið sé að gagnagrunni lögreglu með beinum hætti eins og hér er gert og tel að það þoli ekki bið að taka skráningu og heimildir til uppflettinga í honum til sérstakrar heildarendurskoðunar. Í áliti minni hlutans er einnig vakin sérstök athygli á því að Alþingi hefur nýverið falið ríkisstjórninni að fullgilda OPCAT-bókunina sem kveður á um eftirlit með stofnunum sem vista frelsissvipt fólk. Í bókuninni er fjallað um skuldbindingar aðildarríkja, meðal annars til að veita eftirlitsaðilum ótakmarkaðan aðgang að upplýsingum um fjölda frelsissviptra einstaklinga á hverri stofnun, fjölda slíkra stofnana og staðsetningu þeirra, allar upplýsingar um meðferð þeirra og aðbúnað, ótakmarkaðan aðgang að stofnununum sjálfum og möguleika á einkaviðtölum við frelsissvipta einstaklinga. Minni hlutinn telur einsýnt að gera þurfi breytingar á lögum um fullnustu refsinga áður en eftirliti þessu verður komið á og beinir því til innanríkisráðherra að setja á fót starfshóp í því skyni sem skili tillögum til ráðherra og greinargerð fyrir 1. júní 2016. Í frumvarpinu má þó sjá nokkrar jákvæðar breytingar, sérstaklega þær sem varða rýmkun á úrræðum til afplánunar utan fangelsis. Hér vísa ég til aukinna möguleika á reynslulausn, samfélagsþjónustu og afplánun í rafrænu eftirliti. Einnig er um að ræða rýmkun á möguleikum til leyfa úr fangelsi og er svokölluðum fjölskylduleyfum komið á fót. Möguleikar til náms og starfs utan fangelsis eru einnig rýmkaðir, sem er jákvætt, en minni hlutinn gerir þó alvarlegar athugasemdir við fyrirkomulag þessara úrræða og gerir breytingartillögur þar að lútandi. Ég kem síðar að því. Vankantar frumvarpsins eru fjölmargir, auk skorts á stefnumótun sem þegar hefur verið nefndur. Ég ætla nú að fara aðeins yfir helstu athugasemdir minni hlutans og breytingartillögur. Það er óvíst að ræðutími minn dugi til að koma öllu að, en ég reyni mitt besta. Í I. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um markmið laganna, skilgreiningu hugtaka og gildissvið. Minni hlutinn telur það ábótavant að hugtaksins betrunar sé ekki getið í markmiðsákvæði frumvarpsins og leggur til breytingar þar að lútandi. Minni hlutinn leggur til að hugtakið verði skýrt með þeim hætti að betrun feli í sér leið til að auka færni og lífsgæði einstaklings með það að markmiði að sporna gegn frekari brotastarfsemi og endurkomum í fangelsi. Minni hlutinn áréttar að skilgreiningunni er ætlað að ná bæði til fanga og dómþola. Einnig er í nokkrum tilvikum vísað til „farsællrar refsifullnustu“ og leggur minni hlutinn til að hugtakið betrun verði notað í stað orðsins refsifullnustu. Það er mat minni hlutans að hugtakið refsifullnusta hafi mjög óljósa merkingu, samanber 45. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um heimsóknir en þar segir að fangi sem afplánar í lokuðu fangelsi geti fengið heimsóknir frá fjölskyldu og vinum ef aðstæður í fangelsi leyfa og slíkt telst gagnlegt sem þáttur í refsifullnustu hans. Einnig bendir minni hlutinn á ákvæði 62. gr. frumvarpsins sem fjallar um nám, starfsmenntun og verkmenntun utan fangelsis en þar segir: „Fangelsismálastofnun getur veitt fanga sem afplánar refsingu leyfi til dvalar utan fangelsis til að stunda nám, starfsþjálfun eða verkmenntun í allt að 12 mánuði í lok afplánunar í fangelsi ef það telst gagnlegt sem þáttur í refsifullnustu eða til að búa fanga undir að afplánun ljúki.“ Mig langar einnig að fara aðeins yfir ákvæði frumvarpsins um meðferðaráætlanir. Gerð er alvarleg athugasemd við þá afturför sem fram kemur í 24. gr. frumvarpsins um gerð meðferðaráætlana. Í gildandi lögum er ákvæði um meðferðaráætlun fyrir fanga þar sem skylt er að vinna meðferðar- og vinnuvistunaráætlun. Það sem kemur í staðinn í frumvarpinu er ákvæði í 24. gr. sem gengur skemmra og er hvergi nálægt því að vera jafn ítarlegt og það sem er í gildandi lögum. Í 24. gr. frumvarpsins er gerð meðferðaráætlunar einungis skylda sé hún talin nauðsynleg að mati sérfræðinga Fangelsismálastofnunar. Í greinargerð er þessi breyting skýrð með vísan til fjárskorts. Hér er verið að breyta sjálfri betrunarstefnunni til samræmis við fjársvelti fangelsiskerfisins. Einnig hefur verið vísað til þess að meðferðaráætlun sé alls ekki nauðsynleg fyrir alla, til að mynda ekki fyrir þá sem eru mjög stutt í fangelsi. En til hvers eru menn þá dæmdir í frelsissviptingu ef hún hefur engan tilgang jafnvel þó að einungis sé um stuttan tíma að ræða? Til að fangelsisrefsing geti náð þeim árangri sem að er stefnt með refsivörslukerfinu þarf fanginn að hafa sýn um það hvernig tímanum er best varið og hvernig hann getur orðið að betri manni. Minni hlutinn leggur til þá breytingu að meðferðaráætlun verði látin heita betrunaráætlun og að Fangelsismálastofnun skuli í samvinnu við fanga gera slíka áætlun. Minni hlutinn leggur einnig til þá breytingu á ákvæðinu að í betrunaráætlun geti falist starfs- og menntunaráætlun, endurhæfingaráætlun, heilsuverndaráætlun og hvers kyns áætlanir sem taldar geta verið fanga til betrunar. Tillaga þessi hangir saman við aðrar breytingar minni hlutans sem lúta að úrræðum sem fjallað er um í V. kafla frumvarpsins. Í V. kafla frumvarpsins er að finna ný ákvæði sem eru verulega til bóta og þá sérstaklega fjölskylduleyfi og nám og starf utan fangelsis. Hins vegar skortir á að þessi nýju úrræði séu sett nægilega í samhengi við betrun fangans. Tilvalið er, að mati minni hlutans, að nýta betur þessi úrræði í umbunarskyni fyrir fanga sem hafa sýnt góða hegðun og framfarir í eigin lífi í afplánun. Minni hlutinn sér til dæmis ekki ástæðu til að setja sérstök tímamörk í lög um hvenær megi fyrst veita fanga dagsleyfi og fjölskylduleyfi. Slíkt á að vera hægt að meta eftir aðstæðum og betrun fangans og umbun á borð við þessar ætti að setja í meðferðar- og vistunaráætlun. Ekkert er því til fyrirstöðu að það komi föngum sem afplána styttri dóma til góða að njóta þessa úrræðis jafnvel þótt afplánun sé ekki nema örfáir mánuðir. Þessi úrræði á tvímælalaust að nýta betur, bæði fyrir þá sem afplána lengri og styttri dóma. Minni hlutinn leggur í fyrsta lagi til þá breytingu að tímamörk um hvenær þessi leyfi til náms og starfs geti komið til álita verði felld brott enda ekki haldbær rök fyrir því að nám og starf utan fangelsis geti einungis staðið langtímaföngum til boða og þá fyrst eftir margra ára afplánun. Minni hlutinn leggur til að þessi úrræði komi til greina með hliðsjón af meðferðaráætlun fangans og hvernig hann heldur hana. Þá vil ég fara hér aðeins inn á rafrænt eftirlit, virðulegi forseti. Minni hlutinn fagnar rýmkuðum möguleikum til fullnustu utan fangelsis og afplánunar í rafrænu eftirliti. Minni hlutinn leggur þó sérstaka áherslu á mikilvægi þess að málefnaleg og hlutlæg skilyrði gildi um þessi úrræði. Þannig er til að mynda óásættanlegt að áfangaheimili í einkarekstri geti ráðið því hvort skilyrði til afplánunar utan fangelsis eru uppfyllt. Í 33. gr. frumvarpsins er gerð breyting á þessu fyrirkomulagi sem tryggir að þeir sem fá ekki inni á stofnun sem Fangelsismálastofnun hefur gert samning við, en uppfylla skilyrðin að öðru leyti, fái engu að síður að fara í þetta úrræði. Minni hlutinn fagnar þessari breytingu. Minni hlutinn tekur einnig undir tillögu meiri hlutans um ákvæði til bráðabirgða um skipun starfshóps sem endurskoði og geri tillögur um útvíkkun rafræns eftirlits. Virðulegi forseti. Þá vil ég fjalla aðeins um hvað tekur við eftir afplánun þegar fangi er að koma út úr fangelsi. Í 36. gr. er fjallað um lok afplánunar. Meðal þess sem hefur áhrif á endurkomutíðni í íslensk fangelsi er öryggisnetið sem tekur við að lokinni afplánun. Fangar hafa margir hverjir ekki að neinu að hverfa þegar afplánun lýkur og eiga jafnvel hvergi höfði að halla. Í nágrannalöndum okkar hafa sveitarfélögin og frjáls félagasamtök unnið saman að því að mynda öryggisnet af þessu tagi og mjög æskilegt er að unnið verði að því hér á landi að leysa þennan vanda. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að félagsþjónustu þess sveitarfélags sem fangi á lögheimili í verði gert viðvart tímanlega um áætluð lok afplánunar. Minni hlutinn tekur undir þessa breytingu og telur hana til bóta en ítrekar að meira þurfi að gera á vettvangi sveitarfélaga í þessu efni. Þá langar mig einnig að fjalla um talsmenn fanga, virðulegi forseti. Minni hlutinn telur mikilvægt að fangar hafi málsvara utan fangelsis sem er persónulega óháður duttlungum fangelsisyfirvalda. Fangar hafi rétt á því að kjósa þann talsmann sem geti tjáð sig opinberlega og opinskátt um fangelsismál án ótta við nokkurs konar sviptingar eða refsingar af hendi fangelsisyfirvalda. Enn fremur þarf sá aðili að geta leiðrétt rangfærslur og ranghugmyndir um málefni er snerta fanga og fangelsismál sem birtast í fjölmiðlum eða í opinberri umræðu. Mjög mikilvægt er að fangar geti kosið sér talsmann sem hefur sjálfur setið í fangelsi. Því má ekki takmarka hugsanlega talsmenn við aðila með hreina sakaskrá. Minni hlutinn leggur til breytingar í þessu efni. Þá leggur minni hlutinn einnig til að tryggt sé í lögunum að föngum sé tryggður góður aðgangur að talsmanni sínum og að talsmanninum, sé hann afplánunarfangi sjálfur, verði tryggð viðunandi vinnuaðstaða. Í 74. gr. frumvarpsins er fjallað um agaviðurlög. Minni hlutinn telur meðferð agavandamála ekki nægilega vel hugsaða, hvorki í núgildandi framkvæmd né í frumvarpinu sjálfu. Að mati minni hlutans væri vert að líta til nágrannaríkja þar sem agaviðurlög hafa verið einfölduð mjög og sett upp í sektafyrirkomulag sem er gagnsætt og skýrt. Hér á landi virðast agaviðurlög vera handahófskennd og jafnvel ómannúðleg, svo sem einangrun í allt að 15 daga, svipting vinnulauna, o.s.frv. Minni hlutinn bindur vonir við að þetta verði endurhugsað og leitað verði leiða sem líklegri eru til árangurs. Í 98. gr. frumvarpsins er að finna reglugerðarheimild þar sem kveðið er á um að ráðherra setji reglugerð um nánari framkvæmd þessara laganna. Þar er meðal annars vísað til fjárhæðar þóknunar fyrir vinnu og nám. Minni hlutinn telur mikilvægt að tryggja rétt fanga til lágmarksframfærslu meðan á afplánun stendur en í frumvarpinu er ekki kveðið á um matarpeninga eða annað fyrirkomulag í fæðismálum. Í umsögn Afstöðu, félags fanga, er þess getið að fæðisfé hafi ekki hækkað frá árinu 2008 og það dugi illa fyrir allra helstu nauðsynjum. Minni hlutinn leggur til þá breytingu að greiðsla og fjárhæð þóknunar fyrir vinnu og nám verði í samræmi við þróun verðlags. Þá leggur minni hlutinn einnig til að reglugerðarheimild ráðherra nái ekki til samskipta talsmanns fanga við fjölmiðla, enda miða breytingartillögur minni hlutans að því að talsmaður geti allt eins verið utan fangelsis og óeðlilegt að ráðherra hafi afskipti af samskiptum hans með reglusetningu. Þrátt fyrir að minni hlutinn hefði viljað haga endurskoðuninni öðruvísi en gert hefur verið og vegna þess að í frumvarpinu er þrátt fyrir allt að finna jákvæðar breytingar leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt, þó með töluverðum breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Það er nú fleira að ræða um, virðulegi forseti. Í VIII. kafla frumvarpsins er fjallað um reynslulausn. Reynslulausn er möguleiki sem að mati minni hlutans á klárlega að nýta í umbunarskyni fyrir góða hegðun og árangur í betrun. Ákvæði 80. gr. frumvarpsins, um skilyrði reynslulausnar, er fremur laust í reipunum og minni hlutinn leggur til að kveðið verði með skýrari hætti á um möguleika fanga til reynslulausnar ef fangi hefur haldið þá betrunaráætlun sem gerð hefur verið í samráði við hann, sýnt af sér góða hegðun og nýtt sér meðferðarúrræði og náð árangri í betrun sinni. Minni hlutinn lýsir eindregnum stuðningi við þá breytingu í 4. mgr. 80. gr. að ungir afbrotamenn geti fengið reynslulausn að loknum þriðjungi afplánunartímans. Minni hlutinn gerir hins vegar athugasemd við möguleika á framsali eftirlits til einkaaðila á reynslutíma og gerir breytingartillögur þar að lútandi. Í IV. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um réttindi og skyldur fanga. Í 42. gr. er fjallað um vistun í klefa. Minni hlutinn leggur áherslu á að í lögum um fullnustu refsinga verði kveðið sérstaklega á um lágmarkskröfur sem gerða verði til fangaklefa og aðstöðu í fangelsum. Minni hlutinn bendir sérstaklega á umsögn Íslandsdeildar Amnesty International og leggur til að nýmæli þau sem voru í frumvarpsdrögunum sem kynnt voru á vef ráðuneytisins þess efnis verði færð aftur inn í frumvarpið og sett í 1. mgr. 42. gr. Þá leggur minni hlutinn einnig til að tryggt verði að fangar verði einir í klefa. Með nýju fangelsi ætti húsrými ekki að koma í veg fyrir að þetta skilyrði verði uppfyllt. Í 44. gr. er kveðið á um vistun fanga yngri en 18 ára. Minni hlutinn tekur undir þær breytingar sem meiri hlutinn leggur til að gerðar verði á ákvæðinu til að taka af allan vafa um að fangar undir lögaldri afpláni ekki dóma í fangelsum og vistun þeirra skuli vera í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Í 45.–47. gr. frumvarpsins er fjallað um heimsóknir. Heimsóknir í fangelsi og almenn rækt við fjölskyldutengsl og vináttubönd skiptir öllu máli meðan á afplánun stendur og minni hlutinn leggur mikla áherslu á að ekki verði þrengt að rétti fanga til að eiga samskipti við fjölskyldu og vini. Fíkniefnavandann í fangelsum á ekki að leysa með því að takmarka þessi mikilvægu réttindi fanga. Vandinn hér er ekki fjöldi heimsóknargesta heldur fjársvelt öryggisvarsla í fangelsum. Það vantar fleiri fangaverði en ekki minni fjölskyldu- og vinatengsl. Um þetta segir í ágætri umsögn laganefndar Lögmannafélags Íslands, með leyfi forseta: „Í 1. mgr. 46. gr. er gert ráð fyrir að fangi í lokuðu fangelsi geti fengið heimsókn frá fjölskyldu eigi sjaldnar en einu sinni í viku ef aðstæður í fangelsi leyfa og slíkt telst heppilegt sem þáttur í refsifullnustunni. Þá er lagt til að fangi í lokuðu fangelsi geti fengið vinaheimsókn tvisvar sinnum í mánuði. Laganefnd telur að hér sé verið að þrengja um of að réttindum fanga. Reynslan hefur sýnt að samband fanga við fjölskyldu og vini skiptir afar miklu á meðan að á fangelsisvist stendur. Laganefnd telur rétt að vinir fanga hafi sama rétt til að heimsækja þá eins og fjölskylda.“ Minni hlutinn tekur undir með laganefnd Lögmannafélagsins og leggur til að vinir fanga hafi sama rétt til að heimsækja fanga og fjölskyldur þeirra. Í 46. gr. frumvarpsins er kveðið á um takmarkanir á heimsóknum. Minni hlutinn vekur sérstaka athygli á athugasemdum umboðsmanns Alþingis við framkvæmd á sambærilegu ákvæði í gildandi lögum. Afstaða, félag fanga, vísar í tilmæli umboðsmanns Alþingis og telur að sjónarmið hans hafi ekki verið höfð hér til hliðsjónar. Með leyfi forseta: „Gera þarf skýrar reglur um hverjir þurfa að heimsækja fanga í vistarverum fangelsis þar sem líkamleg snerting er bönnuð, svo sem í gegnum gler eða undir eftirliti. Í dag er þetta framkvæmt með mati eins starfsmanns og engar verklagsreglur eru til. Þessi tiltekni starfsmaður hefur fengið frjálsar hendur við að móta sínar aðferðir og verklag, sem er óásættanlegt.“ Minni hlutinn vekur athygli á alvarlegum athugasemdum sem laganefnd Lögmannafélags Íslands gerir við 47. gr. frumvarpsins sem heimilar og í raun skyldar fangelsisyfirvöld til að kanna bakgrunn og sakaferil heimsóknargests, m.a. með upplýsingaöflun úr málaskrá lögreglu. Í umsögn laganefndarinnar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Laganefndin bendir á að hér er vegið að friðhelgi einkalífs heimsóknargesta og réttindum fanga og leggur til að þetta ákvæði falli brott eða að áskilið verði að rökstuddur grunur þurfi að liggja að baki slíkri athöfn stjórnvalds líkt og áskilið er um beitingu þvingunaraðgerða.“ Minni hlutinn leggur til að 1. mgr. 47. gr. falli brott. Í 2. mgr. er fjallað um leit á heimsóknargesti. Minni hlutinn leggur til að leyfi heimsóknargests verði skilyrði fyrir þessari leit og rökstyðja beri ákvörðun um synjun á heimsókn. Í frumvarpinu er þrengt nokkuð að rétti fanga þegar kemur að tölvunotkun og aðgengi að internetinu. Minni hlutinn tekur undir þær breytingartillögur sem meiri hlutinn gerir um að forstöðumaður fangelsis geti leyft fanga í samræmi við reglur fangelsis að hafa raftæki í klefum sínum og að heimild til netnotkunar verði rýmkuð verulega, bæði í opnum og lokuðum fangelsum. En vel á minnst, virðulegi forseti. Í 18. gr. frumvarpsins er lagt til að ráðherra setji reglur um opin og lokuð fangelsi, deildaskiptingu og annað fyrirkomulag fangelsa. Minni hlutanum þykir of opið að láta ráðherra það einum eftir að ákveða hver munur skuli vera á opnum og lokuðum fangelsum og fyrirkomulagi þar að lútandi, vistun fanga þar og flutningi fanga milli opinna og lokaðra fangelsa. Um er að ræða mikilvægan lið í stefnumótun um fullnustu refsinga og betrun fanga og því þarf ramminn utan um reglur í þessum efnum að vera hjá löggjafanum. Það er mat minni hlutans að lokuð öryggisfangelsi eigi að þjóna öryggistilgangi og þar eigi að vista fanga sem kunna að vera hættulegir samfélaginu. Stór hluti fanga telst ekki hættulegur í þeim skilningi að mikilvægt sé í öryggisskyni að vista þá í öryggisfangelsi og því eðlilegra og vænlegra fyrir þeirra betrun meðan á afplánun stendur að vista þá í opnara og mannúðlegra umhverfi. Greinarmunur á opnu og lokuðu fangelsi er líka tilvalinn fyrir hvatakerfi og umbuna ætti fyrir góða hegðun og markvissa endurhæfingu með flutningi í opnara úrræði eftir atvikum. Minni hlutinn leggur ekki til sérstaka breytingu á ákvæðinu að svo stöddu enda kallar það á sérstaka rannsókn og ætti að vera liður í heildarstefnumótun í málaflokknum en minni hlutinn áréttar vonbrigði sín með að ákvörðun í þessu efni sé framseld til ráðherra. Vert er að nefna að í 21. gr. frumvarpsins er fjallað um ákvörðun um vistunarstað, flutning milli fangelsa o.fl. Minni hlutinn telur að lögin þurfi að fjalla með skýrari hætti um í hvaða tilvikum fangar eru fluttir milli fangelsa. Flutningur í annað fangelsi getur valdið miklu öryggisleysi hjá fanga og aðstandendum hans og eðlilegt að settar séu reglur um hvernig vali á vistunarstað sé háttað og að þær gildi líka um breytingar á þeirri ákvörðun. Minni hlutinn leggur til þá breytingartillögu að heimilt verði að flytja fanga milli fangelsa enda sé það liður í betrun fangans og í samræmi við meðferðaráætlun eða nauðsynlegt fyrir öryggi fangans sjálfs eða annarra fanga. Í 17. gr. frumvarpsins er fjallað um vistun í fangelsi. Að mati minni hlutans er grundvallarmunur á réttarstöðu afplánunarfanga og þeirra sem sæta þurfa gæsluvarðhaldi. Í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu er kveðið á um að sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus uns sekt hans hefur verið sönnuð. Vistun gæsluvarðhaldsfanga með afplánunarföngum er ekki í samræmi við þessa grundvallarreglu og leggur minni hlutinn því til að heimild til þessa verði tekin úr frumvarpinu. Í 37. gr. frumvarpsins er fjallað um samfélagsþjónustu. Minni hlutinn tekur undir með þeim umsagnaraðilum sem telja að ákvörðun um samfélagsþjónustu eigi að vera í höndum dómara en ekki Fangelsismálastofnunar. Minni hlutinn telur þó ekkert mæla gegn því að fangelsisyfirvöld hafi einnig heimild til þess að beita samfélagsþjónustu með svipuðum hætti og frumvarpið gerir ráð fyrir. Hins vegar er það einsdæmi í heiminum að samfélagsþjónusta sé fullnustuúrræði eða stjórnvaldsákvörðun en ekki ákvörðun dómara. Minni hlutinn fagnar því að réttarfarsnefnd hafi það til skoðunar að færa þetta yfir til dómstóla. Minni hlutinn tekur einnig undir með meiri hlutanum varðandi það að beina því til refsiréttarnefndar að kanna hvaða áhrif frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, 100. mál, hefur á núverandi kerfi er lýtur að samfélagsþjónustu, það ágæta þingmál frá hv. 9. þm. Reykv. s., Helga Hjörvar. Í II. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um stjórnsýslu fangelsismála. Í 11. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild til valdbeitingar. Minni hlutinn tekur undir þær athugasemdir sem nefndinni bárust varðandi ákvæðið og telur ekki æskilegt að veita starfsmönnum fangelsa eða Fangelsismálastofnunar valdbeitingarheimild. Minni hlutinn bendir á að fangaverðir þurfa að undirgangast sérstakt nám sem öðrum starfsmönnum fangelsa og Fangelsismálastofnunar er ekki gert að sækja. Minni hlutinn bendir á umsögn laganefndar Lögmannafélags Íslands í þessu efni og leggur til að einungis fangavörðum verði veitt þessi heimild. Fram kemur í umsögn ríkislögreglustjóra, með leyfi forseta, að „öðrum en lögreglu sé óheimilt að flytja til landsins, framleiða eða eignast handjárn og fótajárn úr málmi eða öðru efni. Sama gildir um úðavopn, svo sem gasvopn og táragasvopn.“ Með hliðsjón af þessu er ljóst að 2. mgr. 11. gr. frumvarpsins getur ekki staðið óbreytt en hún kveður á um að valdbeiting geti falist í líkamlegum tökum eða beitingu viðeigandi varnartækja. Minni hlutinn leggur til að þetta falli brott til þess að koma til móts við þau sjónarmið. Síðast en ekki síst að því sem ég kem hér að, virðulegi forseti, langar mig að nefna boðunarlistann. Í III. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um fullnustu óskilorðsbundinna fangelsisrefsinga o.fl. Í 15. gr. frumvarpsins er kveðið á um tilkynningu um afplánun og útreikning refsitíma. Þar segir í 1. mgr. að óskilorðsbundna refsingu skuli fullnusta eins fljótt og auðið er eftir að dómur berst Fangelsismálastofnun. Minni hlutinn hefur verulegar áhyggjur af lengd boðunarlista í fangelsum landsins en dómþolar geta þurft að bíða jafnvel árum saman eftir að hefja afplánun. Minni hlutinn telur þetta óásættanlegt með hliðsjón af réttindum dómþola og telur nauðsynlegt að bregðast við þessu með einhverjum hætti í löggjöf, ýmist með því að draga úr fangelsisrefsingum í refsilöggjöfinni þar sem þær eru óþarfar eða með því að veita í auknum mæli möguleika á afplánun í rafrænu eftirliti eða með samfélagsþjónustu. Minni hlutinn telur rétt að skoða hvort setja þurfi þak á þann tíma sem má líða áður en fullnusta dóms hefst. - Þess má geta í því sambandi að þegar maður bíður eftir fangelsisvist þá er margt í lífinu sem ekki er hægt að taka sér fyrir hendur þar sem víst er að í framtíðinni þurfi maður að fara í fangelsi. Ég hef ekki meiri tíma til að ræða þetta að sinni, virðulegi forseti. Þetta er að mínu mati mál sem þarf meiri endurskoðunar við, og í raun heildarendurskoðunar, með betrun að leiðarljósi sem inntak inn í stefnuna. Ég vona og óska eftir því að í framtíðinni verði það brautin sem við förum í þessum málaflokki.
Virðulegi forseti. Mér finnst álit minni hluta um margt áhugavert. Eins og fram hefur komið eru kannski ýmis atriði þar sem öll nefndin er sammála um. En eins og framsögumaður meiri hluta gerði grein fyrir þá eru þarna atriði sem þarfnast einfaldlega meiri stefnumótunar og meira samráðs til að hægt sé að fara út í breytingar að svo stöddu. Mig langar að beina þeirri spurningu til framsögumanns minni hluta hvernig hann telji að langtímastefnumótun um betrun væri best háttað. Hvaða aðila þyrfti að fá að því borði, hvaða stofnanir sem tengjast innanríkisráðuneytinu, en líka aðra aðila í samfélaginu, t.d. frá heilbrigðisþjónustunni og hvernig þarf að tengja þetta við menntakerfið o.s.frv.? Mig langar einnig að spyrja um meðferðaráætlanir. Ég tel meðferðaráætlanir afskaplega mikilvægar og get tekið undir það að eðlilegt væri að þær hétu betrunaráætlanir þegar betrunarstefnan væri orðin skýrari. En er það álit framsögumanns að það séu engin tilfelli þar sem meðferðaráætlun sé óþörf? Væri hann til í að gera skýrari grein fyrir því ef um einhverjar undantekningar væri að ræða varðandi meðferðaráætlanir?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr mig tveggja spurninga, í fyrsta lagi til hvaða stofnana væri best að leita til að hefja stefnumótun, heildarendurskoðun, með betrun að leiðarljósi. Ég hygg að það væri skynsamlegt að fara svipaða leið og var farin með útlendingalögin, þ.e. að fyrst sé settur saman hópur þingmanna og sérfræðinga sem reyni að finna út úr því hvernig sé best að því staðið. Mér dettur þó í hug nokkrir aðilar, eins og fagfélög sálfræðinga, fyrrverandi fanga og eins og ég kom inn á í ræðu minni er Knut Storberget, fyrrverandi dómsmálaráðherra Noregs, mikill sérfræðingur um þessi mál, ég hefði viljað sjá meira af þeim áherslum sem hann kynnti á nýlegri ráðstefnu í þeirri vinnu. En þegar vinnan er eins góð og hún er hér þá er kannski ekki svigrúm til að fara í mjög mikla heildarendurskoðun á hinu háa Alþingi, enda mundum við venjulega láta einhverja starfshópa, jafnvel innan ráðuneyta, framkvæma slíkt. En ég hygg þó að fullur vilji sé til að gera þetta rétt. Það sem mér hefur alltaf fundist vera aðalvandamálið í þessum málaflokki er í reynd fjárskorturinn. Það væri svo margt sem væri hægt að bæta með einfaldlega meira fjármagni. En það sem mér þykir erfiðast við þetta og finnst mjög áberandi er að það vantar betrunarinntakið inn í þetta. Það er auðvitað ekki vegna þess að fólkið sem undirbjó þetta vilji ekki betrun, það er bara vegna þess að ég held að þetta sé málaflokkur sem fær sjaldan þann fókus sem hann þarf. Ég held að fólk átti sig sjaldnast á því að það þurfi aukinn pening í þetta. Hvað varðar meðferðarúrræðin, virðulegi forseti, þá tel ég að það geti vel verið að ekki þurfi slík úrræði í öllum tilfellum, en ég held að það ætti samt alltaf að gera slíkt mat og þá mundi það bara leiða í ljós að engin þörf væri [[Forseti hringir.]]á frekari úrræðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin og sé ekki annað en við séum í rauninni sammála um að fullur vilji sé til þess að móta stefnu þar sem betrun væri skýrt markmið. Það þarfnast hins vegar meira samráðs og lengri yfirlegu en við í allsherjar- og menntamálanefnd getum í raun farið í, en það er mikilvægt að fara í þá átt. Þá langar mig að koma inn á málefni sem ég held að ekki sé komið inn á, hvorki í nefndaráliti minni hluta né meiri hluta, en kannski óbeint varðandi samfélagsþjónustu ungra brotamanna. Það er sáttamiðlun eða sáttaumleitun. Það er þekkt dæmi um það, meðal annars frá Noregi, að sáttaumleitun og aðkoma sáttaráðs er liður í betrun ungra afbrotamanna. Ég velti fyrir mér hvaða sýn þingmaðurinn hefur á það úrræði sem betrun. Þingmaðurinn hefur þá sýn að rafræn afplánun ætti að vera dómstólaúrræði, en þá er spurning hvaða sýn hann hefur á sáttamiðlun. Á hún að vera úrræði sem dómstólar geta beitt eða vera eingöngu beitt utan dómstóla eða sem liður í betrun?
Virðulegi forseti. Ég vona að mér takist að svara þessari spurningu með fullnægjandi hætti. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður kemur inn á að til þess að fara í heildarendurskoðun þar sem betrun er inntak þarf miklu meira starf en við höfum getað innt af hendi hér í þetta sinn, þótt ég sé þess fullviss eins og hv. þingmaður að allir séu sammála um að það væri besta leiðin, að því gefnu að fjármagn leyfði. Hvað varðar samfélagsþjónustu ungra manna þá er það óumdeilt, eftir því sem ég fæ best séð, að samfélagsþjónusta er mjög gott og mjög uppbyggilegt úrræði, en hins vegar er það þannig að fyrst dómstólar geta ekki dæmt í það úrræði þá hafa þeir tilhneigingu til að dæma menn í skilorðsbundið fangelsi sem margir upplifa þannig að þeir hafi sloppið með skrekkinn, þeir upplifa það ekki sem refsingu því það hefur ekki varnaráhrif og ekki uppbyggileg áhrif heldur. Brotið er samt ekki það mikið að það krefjist þess að manneskjan sé lokuð inni eða það kalli á frelsissviptingu, alla vega ekki meiri en samfélagsþjónustan, sem er auðvitað ákveðin tegund af frelsissviptingu. Þannig að ég hef mikla trú á því úrræði. Hvað varðar sáttamiðlun þá þekki ég hreinlega ekki til hlítar rannsóknir um það hversu gagnlegt það úrræði hefur reynst. Mér þykir það áhugavert úrræði og mér þykir sjálfsagt að dómstólar geti kveðið á um eitthvað slíkt, í það minnsta reynt það. Ég veit ekki hvort það væru lögfræðileg vandamál í kringum það. Þá vil ég benda á að ég hef lagt fram fyrirspurn til innanríkisráðherra um sáttamiðlun í sakamálum og bíð eftir svari og hlakka til að fá það, þá get ég kannski svarað spurningum hv. þingmanns betur en þetta.
Frú forseti. Fangelsismál og fullnusta dóma, sem er í þessu frumvarpi nefnd fullnusta refsinga, er margþættur málaflokkur og vandmeðfarinn því að hann snertir ákveðin grunngildi, samfélagsleg og siðferðileg, mannréttindi, stjórnsýslu og dómaframkvæmd. Þess vegna er mikilvægt að löggjöf um þennan málaflokk byggist á langtímastefnumótun og framtíðarsýn, þ.e. að horft sé hátt og vítt en ekki þröngt og skammt. Í því frumvarp sem er til umræðu um fullnustu refsinga er í rauninni ekki byggt á djúpri stefnumótunarvinnu, eins og fram kemur í nefndaráliti minni hlutans, heldur miklu frekar því að bregðast þurfi við takmörkuðum fjármunum eða fjárskorti sem þessi málaflokkur hefur mátt þola. Það er samfélagið sem á mestra hagsmuna að gæta og þess vegna er mikilvægt að vanda til verka þegar lögð er fram heildarlöggjöf eins og sú sem við erum með til umræðu. Nú hefur hv. allsherjar- og menntamálanefnd fjallað um þetta mál um alllanga hríð og það hefur í sjálfu sér verið ágætisstarf í nefndinni. Þangað hefur komið fjöldi gesta. Það hafa átt sér stað málefnalegar umræður og fólk hefur ekki hlaupið í neinar flokksgryfjur heldur reynt að leggja þessu mál gott til eftir fremsta megni, bæði stjórnarmeirihluti og stjórnarandstaða. Þess vegna er það svo að við í minni hluta allsherjarnefndar leggjumst ekki gegn frumvarpinu, því að við teljum að þar sé ýmislegt til bóta og ýmsar breytingar auk þess lagðar til af meiri hlutanum sem við álítum að horfi til betri vegar. En það er engu að síður ákveðinn afstöðumunur milli meiri hluta og minni hluta í hv. allsherjarnefnd og sá afstöðumunur grundvallast á grunnhugtökunum refsingu og betrun. Okkur finnst lítið fara fyrir betrunarmarkmiðunum í frumvarpinu. Til dæmis kemur orðið betrun þar hvergi fyrir. Ég lét það eftir mér að telja og eins og kemur fram í nefndarálitinu kemur orðið þrisvar sinnum fyrir í greinargerð. Greinargerðin er 41 blaðsíða þannig að það er ekki mikil áhersla á betrunarþáttinn. En það er þeim mun meiri áhersla á það sem er orðað í greinargerð frumvarpsins sem varnaðaráhrif refsinga. Þarna liggur verulegur afstöðumunur. Þess vegna hefur minni hluti nefndarinnar lagt fram allmargar breytingartillögur við frumvarpið þar sem betrunin er tekin inn í ýmis ákvæði, bæði í sýnd og reynd skulum við segja. Hún er tekin inn í 1. gr., 2. gr., 21. gr. og 24. gr. Í 2. gr. er hugtakið skilgreint samkvæmt tillögu okkar og við teljum rétt að skilgreina hugtakið betrun þannig að það feli í sér leið til að auka færni og lífsgæði einstaklings með það að markmiði að sporna gegn frekari brotum og endurkomum í fangelsi. Það er auðvitað margsannað mál og margar rannsóknir í nágrannalöndum sem sýna að betrunarstefna skilar ótvíræðum samfélagslegum árangri, ekki síst fyrir samfélagið sjálft en sömuleiðis fyrir framtíð þeirra sem afplána dóma. Betrun er liður í aðlögun að samfélaginu eftir að afplánun lýkur. Hún er liður í því að draga úr glæpatíðni og fækka endurkomum þannig að hið samfélagslega gildi af þeirri stefnu er ótvírætt. Þetta sannaðist eða kom fram á málþingi sem nýlega var haldið í Norræna húsinu og var gert að umtalsefni í máli fyrri ræðumanns, þ.e. annars vegar það að aukin endurhæfing fanga dragi úr glæpatíðni og endurkomu í fangelsi, en líka að hefja þurfi aðlögun fanga að samfélaginu innan veggja fangelsisins áður en afplánun þeirra lýkur. Þarna var tækifæri fyrir frumvarpshöfunda til að taka þetta inn, því að í við teljum að taka megi til greina tækifæri í yfirstandandi endurskoðun á heildarlöggjöfinni um fullnustu refsinga. Þarna fór gott tækifæri til að móta skarpari stefnu að þessu leyti forgörðum. Frumvarpið færir líka auknar valdheimildir og eftirlitsheimildir til kerfisins á kostnað friðhelgi einkalífs og mannréttinda fanga og aðstandenda þeirra. Okkur finnst þetta frumvarp í raun og veru þjóna kerfinu að mörgu leyti betur en til dæmis föngum og samfélaginu í framhaldi af því. Meðal annars er kveðið á um bakgrunnsathuganir gesta í fangelsum og leit í klefum fanga án viðveru fangans og við teljum að í þessu sambandi þurfi að gæta mjög vel að samhengi við stjórnarskrárvarinn rétt til að njóta friðhelgi einkalífs og samhengi við aðra löggjöf, m.a. í nágrannalöndunum. Ég vil í því sambandi líka geta þess að í 3. mgr. 23. gr. frumvarpsins er til dæmis kveðið á um að heilbrigðisstarfsfólki sé skylt að upplýsa fangelsisyfirvöld um sjúkdóma eða heilsufarslegt ástand fanga sem gæti varðað öryggi þeirra og heilsu annarra. Við leggjum til að þetta sé fellt brott, enda teljum við að þetta fari ekki saman við lögbundna þagnarskyldu heilbrigðisstarfsmanna eins og kveðið er á um hana í 17. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn. Það má geta þess að landlæknir hefur í umsögn sinni vakið athygli á skyldu heilbrigðisstarfsfólks til að bregðast við vegna upplýsinga sem gætu varðað öryggi og heilsu annarra í sóttvarnalögum. Embættið telur að sú lagaheimild hafi nægt hingað til í því sambandi og þar af leiðandi sé þetta ákvæði óþarft. Við tökum undir það. Við leggjum líka til að gefnu tilefni nýja grein, sem yrði þá 42. gr. í þessu frumvarpi, um að kveðið sé á um mannúðlegar aðstæður í fangelsum og settar fram kröfur um hreinlætisaðstæður, stærð klefa, loftræstingu, hitun og fleira í þeim dúr. Við vekjum líka athygli á því sem Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur vakið athygli á í umsögn sinni, að rétt sé að hafa ákvæði í lögum sem leggur bann við mismunun og það mun þá vera í samræmi við 13. gr. evrópsku fangelsisreglnanna. Við leggjum til þá breytingu að slíkt ákvæði sé tekið inn, þ.e. að lögin gildi án nokkurrar mismunar, hvort sem það er á grundvelli kyns, kynþáttar, kynhneigðar, kynvitundar, litarháttar, trúar, lífs- eða stjórnmálaskoðunar, fötlunar o.fl. Eins og fram hefur komið er eitt og annað jákvætt í frumvarpinu, t.d. þar sem kveðið er á um möguleika til afplánunar undir rafrænu eftirliti. Við teljum að vísu að gera þurfi breytingar á skilyrðunum sem tengjast þessum möguleika, en hann er jákvæður engu að síður. Við teljum líka jákvætt að auka möguleika á samfélagsþjónustu en tökum undir með ýmsum umsagnaraðilum varðandi það að samfélagsþjónusta þurfi og eigi að vera dómstólaúrræði. Núna er samfélagsþjónusta umbunarúrræði sem fangelsismálayfirvöld hafa gagnvart föngum sem sýna góða hegðun og rísa undir væntingum. Við erum í sjálfu sér ekkert mótfallin því að samfélagsþjónusta sé að hluta til umbunarúrræði fangelsisyfirvalda eins og nú er, en við teljum óeðlilegt að hún sé eingöngu slíkt fullnustuúrræði en ekki dómstólaúrræði. Hún þyrfti að minnsta kosti að vera hvort tveggja. Í öllu falli er óeðlilegt annað en að dómstólar geti beitt þessu úrræði. Á þetta bentu fjölmargir umsagnaraðilar með góðum rökum sem full ástæða er til að taka alvarlega. Í V. kafla frumvarpsins eru lagðar til ágætar breytingar um fjölskylduleyfi og vinnu og nám utan fangelsisins. Við höfum engar athugasemdir við þær en bendum á að úrræði af þessu tagi ættu samt frekar að miðast við góða hegðun og framfylgd meðferðar og vistunaráætlunar heldur en við brotaflokka. En það eru líka vankantar, eins og ég hef komið inn á nú þegar, t.d. finnst okkur að fyrir utan skort á stefnumótun gæti ákveðinnar uppgjafar fyrir betrun. Til að mynda sú staðreynd að ákvæðið í 24. gr. um meðferðaráætlun fyrir fanga eða sú grein gengur mun skemmra en ákvæðið í gildandi lögum um meðferðaráætlun fanga. Við teljum að þvert á móti hefði þurft að leggja mun ríkari áherslu á þennan þátt og þá sérstaklega á fyrri stigum afplánunar og með tilliti til menntunarmöguleika, heilsuverndar, endurhæfingar og færniaukningar, sem okkur finnst ástæða til að taka inn í slíkar meðferðaráætlanir og mér er sérstaklega hugleikið að það verði gert. Það kemur fram í athugasemd með frumvarpinu, svo ég fái að vitna í það orðrétt, með leyfi forseta: „Þess ber einnig að geta hér að lagt er til að dregið verði úr kröfum til Fangelsismálastofnunar um að gera meðferðaráætlanir. Samkvæmt gildandi rétti er skylt að gera meðferðaráætlun fyrir hvern fanga. Það hefur hins vegar ekki gengið eftir vegna forgangsröðunar þar sem Fangelsismálastofnun hefur ekki fengið fjármagn til að sinna verkefninu.“ Hér finnst okkur ekki aðeins vera á ferðinni metnaðarleysi heldur fullkomin uppgjöf. Það er einfaldlega gefist upp fyrir fjárskorti. En það er ekki hlutverk löggjafans, finnst mér, að taka mið af fjárveitingamöguleikum af hálfu Alþingis. Ef sett er heildarlöggjöf og grundvallandi löggjöf verður hún að taka mið af einhverju öðru. Fjárveitingar verða svo að fylgja þeim gildum og þeirri stefnu sem sett er fram í löggjöfinni. Í þessu er að okkar mati verið að breyta sjálfri betrunarstefnunni til samræmis við fjársvelti fangelsiskerfisins. Það er afturför. Ég ætla aðeins að víkja að fullnustu óskilorðsbundinna refsinga o.fl. Um það er fjallað í III. kafla frumvarpsins, þar eru ákvæði um fullnustu óskilorðsbundinna fangelsisreglna. Í 15. gr. kemur fram að óskilorðsbundna refsingu skuli fullnusta eins fljótt og auðið er. Við í minni hlutanum höfum verulegar áhyggjur af lengd boðunarlista í fangelsi landsins því að dómþolar geta þurft að bíða jafnvel árum saman eftir að fá að hefja afplánun. Það er algjörlega óásættanlegt ástand í öllu tilliti. Við teljum mjög brýnt að bregðast við því með einhverjum hætti í löggjöf, t.d. finnst okkur rétt að skoða hvort setja þurfi þak á þann tíma sem má líða áður en fullnusta dóms hefst. Við viljum líka skilja á milli afplánunarfanga og þeirra sem sæta gæsluvarðhaldi. Það er grundvallarregla, eins og kemur fram í nefndarálitinu, í íslensku réttarfari að maður skuli álitinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Við teljum að með því að hafa afplánunarfanga saman með gæsluvarðhaldsföngum sé sú grundvallarregla ekki virt. Varðandi opin og lokuð fangelsi finnst okkur of opið að láta ráðherra það einum eftir að ákveða hvaða munur eigi að vera á opnum og lokuðum fangelsum. Þetta finnst okkur að eigi ekki að afhenda framkvæmdarvaldinu til ákvörðunar eða túlkunar heldur eigi löggjafinn sjálfur að taka stefnumótandi ákvörðun um það. Það má geta þess að nú er það þannig að öryggisfangelsi eiga samkvæmt orðanna hljóðan að þjóna öryggistilgangi og þar á að vista fanga sem eru álitnir hættulegir samfélaginu. Hins vegar er það líka staðreynd að stærsti hluti þeirra sem er í fangelsum, eða alla vega stór hluti svo að ég fullyrði ekki of mikið, er fólk sem telst ekki hættulegt samfélaginu, er ekki endilega inni fyrir ofbeldisglæpi eða þess konar glæpi að fólki stafi hætta af umgengni við fangana. Það væri þá eðlilegra að vista slíka fanga í opnara og mannúðlegra umhverfi. Við bendum á það í nefndarálitinu að þessi greinarmunur á opnu og lokuðu fangelsi geti verið æskilegur sem liður í hvatningu og umbun fyrir góða hegðun og markvissa endurhæfingu fanga. Alla vega ætti það að koma vel til álita. Í framhaldi af því sjónarmiði má líka geta þess að við fögnum rýmkuðum möguleikum til fullnustu utan fangelsis og afplánunar með rafrænu eftirliti, en við leggjum sérstaka áherslu á mikilvægi þess að það séu málefnaleg og hlutlæg skilyrði sem verði látin gilda um þau úrræði. Þau úrræði eru, eins og ég sagði áðan, auðvitað liður í aðlögun og hafa áhrif á endurkomutíðni því að eins og fram hefur komið og kom meðal annars fram á fyrrnefndri ráðstefnu í Norræna húsinu um þessi mál er það þannig að því meira svigrúm sem fangi hefur innan veggja fangelsisins, því fyrr sem aðlögun hans hefst - og meiningin er að hún eigi að hefjast áður en afplánun lýkur - og því meira svigrúm sem hann hefur til slíkrar aðlögunar innan fangelsisins, þeim mun betri verði aðlögunin þegar út er komið. Þetta er sjónarmið sem mér finnst fullkomlega umhugsunarvert og við ættum að gefa gaum. Meðal þess sem hefur áhrif á endurkomutíðni til dæmis í íslenskum fangelsum er öryggisnetið sem tekur við að lokinni afplánun. Það er margt sem bendir til þess að fyrstu mánuðirnir eftir að afplánun lýkur ráði því hvort einstaklingur nær að fóta sig í samfélaginu á ný. Þar skiptir stuðningur og eftirfylgni höfuðmáli, enda þurfa flestir að gjörbreyta fyrri háttum, skipta um félagsskap og gera gagngerar breytingar á lífi sínu. Í nágrannalöndum okkar hafa sveitarfélögin og frjáls félagasamtök unnið að því að mynda öryggisnet utan um fanga sem koma aftur út í samfélagið og það væri mjög æskilegt ef hægt væri að koma slíku á hér. Virðulegi forseti. Tími minn er á þrotum. Við höfum gert ýmsar breytingartillögur sem eru á sérstöku þingskjali og ég hvet menn til að kynna sér þær. [[Forseti hringir.]]Aðalatriðið er að samfélagið á mikið undir því að betrun eigi sér stað eftir að brot hefur verið framið og þess vegna er betrunarleið eina skynsamlega leiðin [[Forseti hringir.]]sem hægt er að fara í fullnustumálum. [[Forseti hringir.]]Hún er samfélagslega hagkvæm, sparar fjármuni og [[Forseti hringir.]]er siðferðilega rétta leiðin.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir upplýsandi og góða ræðu um þetta mikilvæga mál. Í breytingartillögu minni hlutans, sem þingmaðurinn er aðili að, er lagt til að gera þurfi betrunaráætlun fyrir alla fanga og í henni geti falist starfs- og menntunaráætlun, heilsuverndaráætlun, endurhæfingaráætlun og aðrar áætlanir eftir þörfum í hverju tilviki. Þetta hlýtur að kalla á mikla fagþekkingu innan fangelsanna. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að aukin þjónusta af þessum toga í fangelsum landsins, og aukinn kostnaður sem henni mun óumflýjanlega fylgja, muni skila sér aftur til samfélagsins. Ef svo er með hvaða hætti?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurn hennar. Mér er þetta mál mjög hugleikið og sérstaklega það að inn í þessar svokölluðu meðferðaráætlanir, sem við viljum að séu nefndar betrunaráætlanir, sé einmitt tekið á þáttum eins og aukinni færni með menntun, með heilsufarsendurskoðun og ýmsu sem lýtur að endurhæfingu og aðlögun fangans eftir að út er komið. Ég held að ef rétt er að verki staðið þá þurfi þetta nefnilega ekki að kosta mikið. En þó það kosti þá held ég að ávinningurinn sé svo margfaldur fyrir samfélagið, því eins og ég sagði í ræðu minni þá er samfélagið stærsti hagsmunaaðilinn í þessu máli. Ef það tekst að betra eina manneskju sem er á vegi afbrota, ef það er hægt að ná henni af þeirri leið og gera hana færa og hæfa sem samfélagsþegn, þá eru það ómetanleg verðmæti. Þá ertu kominn með gildan samfélagsþegn sem er virkur þátttakandi í samfélaginu þegar best lætur og það er ekki hægt að óska sér neins betra sem afleiðingu af inngripi hins opinbera í brotaferil einstaklings.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir upplýsandi og yfirgripsmikla umfjöllun. Mér heyrist að hún sé eins og fleiri í minni hluta og meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sammála því að ýmislegt sé til bóta í því frumvarpi sem hér liggur fyrir þótt vilji minni hlutans sé að ganga lengra. Ég get verið sammála því að betrun eykur lífsgæði einstaklinga og lífsgæði í samfélaginu og sparar að mínu mati samfélaginu fjármuni til lengri tíma litið. Mig langar þess vegna að velta upp spurningu um þá sem þurfa að veita úrræði tengd meðferðaráætlun eða betrunaráætlun, hvort þingmaðurinn telji að þau kerfi sem við höfum á sviði fullorðinsfræðslu, framhaldsfræðslu, framhaldsskólanna, hjá Vinnumálastofnun, í starfsendurhæfingu, í heilbrigðiskerfinu og víðar, geti sinnt þessum verkefnum fyrir Fangelsismálastofnun eða hvort þurfi að sérsníða kerfin. Geta þau kerfi sem við höfum sinnt verkefninu eða þarf að sérsníða kerfin? Hins vegar langar mig að spyrja um viðhorf þingmannsins til sáttamiðlunar og sáttaráða. Hefur hún kynnt sér hvernig að því er staðið í nágrannalöndunum, annars vegar sáttaumleitun sem hluti af meðferðaráætlun og hins vegar sem sérstakt úrræði frá dómstólum, lögreglu eða hugsanlega öðru fagfólki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta innlegg. Ég tel að innan fullorðinsfræðslunnar, símenntunarkerfisins, í starfsendurhæfingunni, þá eigum við þekkingu, getu og mannauð sem getur hvenær sem er komið að sérsniðnu verkefni eins og því að móta sérhæfðar betrunaráætlanir fanga. Menn hafa nú tekist á við annað eins, held ég, í menntunar- og velferðarkerfi okkar. Ég tek sem dæmi, svo ég hugsi nú upphátt, að við sjáum í sjónvarpinu þættina Biggest loser þar sem mjög sérhæft fólk aðstoðar einstaklinga við að vinna bug á heilsufarsvanda og líkamlegum óþægindum sem fylgja ofþyngd. Ég gat ekki annað en hugsað um fanga í fangelsum þegar ég var að horfa á þetta síðast. Ungur maður sem kemur í fangelsið til að staldra þar stutt við, kannski í innan við mánuð, hann ætti að fá einhverja svona aðstoð, þó ekki væri nema svona meðferðaráætlun, það gæti gagnast honum verulega, að kenna honum eitthvað, láta hann fara í heilsurækt, leyfa honum að reyna færni sína, eiga samtöl við sálfræðinga og svo framvegis. Það er mín persónulega skoðun, ég er náttúrlega ekki sérfræðingur á þessu sviði, en ég held að það væri hægt að aðstoða stórlega t.d. unga afbrotamenn sem koma til afplánunar ef þeir eru gripnir frá fyrsta degi og aðstoðaðir þótt þeir stoppi ekki nema í örfáar vikur í fangelsinu. Það að þeir stoppi stutt ætti ekki að verða til þess að þeir fái ekki meðferðaráætlun eða betrunaráætlun, þvert á móti hefði ég haldið að mikilvægt væri að byrja strax. Ég vona að ég hafi svarað spurningunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka svörin. Þá eigum við sáttamiðlunina og sáttaumleitunina eftir og ég treysti því að það komi í seinna andsvari. Ef ég fer aðeins inn á sáttamiðlunina þá fengum við til okkar erlendan gest snemma á þessum þingvetri sem fjallaði um sáttamiðlun í heimilisofbeldismálum og kynferðisbrotamálum, jafnvel innan fjölskyldna, sem er mjög viðkvæmt svið. Mér fannst þess vegna afskaplega fróðlegt að heyra að þessu væri beitt með árangri, en til þess að hægt sé að beita sáttaumleitun í þannig málum þarf auðvitað fagfólk sem þekkir vel til og teymi sem ráða yfir þekkingu á því hvenær bæði brotaþoli og sá sem hefur brotið af sér eru tilbúnir, eru komnir á þann stað að geta tekið samtalið. Hvort sem um er að ræða svona viðkvæman málaflokk eða einhvern annan þar sem um kannski minni háttar skemmdarverk er að ræða eða eitthvað slíkt þar sem ég veit að sáttaumleitun hefur verið beitt með góðum árangri er náttúrlega mikilvægt að það sé skýrt hvar umgjörðin eigi að vera. Er hún hjá dómstólum? Er hún hjá lögreglu? Er hún hjá fagfólki annars staðar í kerfinu?
Forseti. Ég er sammála því. Mér finnst þetta mjög athyglisverð og spennandi leið, þessi möguleiki á sáttaumleitun. Til þess að hún geti gengið upp held ég að tvennt þurfi að koma til. Annars vegar sáttavilji þeirra sem í hlut eiga og löngun til þess að ná niðurstöðu, farsælli niðurstöðu. Hins vegar þekking þeirra sem aðstoða við þetta. Þetta er vandasöm leið sem krefst mikillar færni þeirra sem stýra slíku ferli. Ég mundi fyrst og fremst leggja áherslu á það. Einmitt þess vegna held ég að sé mikilvægt að þetta sé valkostur fyrir fólk en ekki nauðungarúrræði. Að dæma mann A til að sættast við B - ég er ekki alveg að sjá þann dans ganga upp. Hins vegar finnst mér að þetta eigi að vera valkostur og þess vegna megi beita talsverðum þrýstingi til þess að fólk leiti sátta, að sættir séu reyndar, því sáttin er auðvitað alltaf best. Hún er heilandi í sjálfu sér og ef hægt er að leysa mál með þeim hætti getur það líka sparað samfélaginu, dómskerfinu, lögregluyfirvöldum, að ég tali nú ekki um einstaklingum og þeim sem í kringum þá eru, mikla fyrirhöfn, tíma, erfiði og þrautir. Þannig að ég tek undir það. Mér finnst þetta mjög spennandi valkostur, en veldur hver á heldur. Það er ekki sama hvernig með þetta er farið.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir mjög upplýsandi ræður um frumvarp sem í mínum huga er einvörðungu bráðabirgðafrumvarp af því að það er alls ekki fullbúið. Ég hefði talið, það hefur áður komið fram í máli mínu, nauðsynlegt að þetta stóra mál væri rammi utan um það sem ég vil kalla betrunarstefnu, en er hér því miður túlkað sem fullnusta refsinga og refsistefna. Mér hefði þótt fara vel á því að hafa þverpólitíska þingmannanefnd eins og gert var í kringum útlendingalögin þar sem á opinn og gagnsæjan hátt væri rætt við alla þá er koma að málum, bæði þá sem tilheyra ráðuneytunum og þá sem starfa og eru í félögum sem láta sig þessi málefni varða, hvort heldur það er félag fanga eða mannréttindasamtök. Ég óska þess í fullri einlægni - því miður er enginn úr meiri hlutanum í þingsal - og einurð að hlustað verði á minni hlutann í nefndinni. Margar af breytingartillögum meiri hlutans eru mjög til bóta og því mun ég greiða atkvæði með því. Ég mun þó gera það með óbragð í munni út af því að það er hægt að gera betur. Ástæðan fyrir því að ég er ekki sátt við frumvarpið í heild er einmitt sú að hér erum við að viðhalda úreltri refsistefnu sem mér finnst ekki við hæfi í dag. Eftir allt sem hefur komið fram í kringum þetta mál er alveg ljóst að maður skynjar að það er stemning fyrir því að fara af refsistefnuvegferðinni yfir í betrunarvegferð. Ég fagna því í það minnsta að við séum komin á þann stað að vera farin að tala um betrun og leiðir til að móta betrunaráætlun. Ég legg til að meiri hluti þingsins samþykki til dæmis allar breytingartillögurnar frá minni hlutanum þar sem orðið betrun er sett inn. Það er mjög einföld og lítil breyting en hún skiptir máli. Það sem mér finnst mikilvægt að hafa í huga og þurfa að tryggja, það sem mér finnst vanta inn í þetta, er að það er ekki nóg að hafa öryggisnet sem á einhvern veginn að þróast, ef ekki er skýr stefna um það þegar fólk kemur úr fangelsi. Ég hef hitt marga sem eru í limbóinu, þeir koma skyndilega úr fangelsi, fá oft og tíðum engan aðlögunartíma og fara bara beint í það sem þeir þekkja. Þetta er fólkið sem lendir aftur og aftur í fangelsi, mjög oft ungt fólk. Mér finnst miklu eðlilegra, ef einhver hefur framið þannig glæp að hann kallar eingöngu á mánuð í fangelsi, að fundin sé önnur leið til að bæta fyrir brotin. Þess vegna finnst mér eins og við séum rétt að byrja. Við erum rétt að byrja á þeirri vegferð að ræða um ný viðhorf gagnvart refsistefnu versus betrunarstefnu, og það endurspeglast alls ekki í þessum lögum. Ég vil leggja til að þegar þetta verður samþykkt verði einvörðungu litið á þetta sem bráðabirgðalög því að við eigum eftir að vinna úr þeim álitamálum sem hafa komið fram í nefnd og meðförum þingsins frá fjöldamörgum aðilum. Ekki hefur verið brugðist við því með tilhlýðilegum hætti einfaldlega út af því að það er nánast ómögulegt, þetta er svo mikil loðmolla. Það hefur alls ekki verið tekið á mjög mörgu af því sem hefur verið mjög umdeilt og harðlega gagnrýnt í samfélaginu okkar þegar kemur að þessum málaflokkum. Ég vil taka undir allt það sem kom fram í ræðu hv. þingmanna Helga Hrafns Gunnarssonar og Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur og hvetja meiri hlutann til að leggja til að allar breytingartillögur minni hlutans verði samþykktar og jafnframt vil ég ítreka að þetta eru bráðabirgðalög. Við erum rétt að byrja og við eigum að skipa þverpólitíska nefnd á nákvæmlega sama hátt og við gerðum með útlendingalögin með svo góðu verklagi að enginn er brjálaður. Ég hef lokið máli mínu, forseti.
Virðulegi forseti. Ég ætla að tala um lög um fullnustu refsinga og fara aðeins í gegnum nefndarálitið okkar í minni hlutanum, stikla á stóru í því. Ég get auðvitað tekið undir fjölmargt sem hér var rakið áðan. Það er alveg rétt að samhljómur var hér síðasta haust þegar við ræddum um refsingu eða betrun. Það er algjör synd, og ég tek undir það með þeim þingmönnum sem hér hafa talað, að betrunarhugtakið skuli ekki ná fram að ganga heldur einkennist málatilbúnaðurinn allur af refsingu, í raun með neikvæðum formerkjum í staðinn fyrir að vera á jákvæðum nótum. Frumvarpið ber því miður merki þess að tekið er mið af fjársveltu kerfi eins og það er í dag. Það er eins og verið sé að búa til, að mér finnst, ramma utan um það í staðinn fyrir að horfa til framtíðar og reyna að byggja kerfið upp miðað við þá sýn og þá þörf sem er fyrirliggjandi, og þá ekki síst einmitt til sparnaðar í hinu svokallaða kerfi. Það er kannski það sem þetta snýr að; annars vegar eru þeir sem þurfa að sitja inni og hins vegar er það kerfið sem ætti að taka við. Það hefur aðeins verið komið inn á það, en þetta snertir ekki bara lögin sem við fjöllum hér um heldur einnig félags- og heilbrigðiskerfið. Það er því miður það sem þessir aðilar þurfa mjög mikið á að halda og þetta frumvarp nær ekki þeim tilgangi að minnka þörfina á því. Vikið hefur verið að því sem kom fram hjá fyrrverandi dómsmálaráðherra Noregs, Knut Storberget, en hann var hér í Norræna húsinu í janúar síðastliðnum. Við hljótum að vilja bregðast við. Við getum yfirfært mjög margt yfir á Ísland og því skyldum við ekki geta yfirfært þá stefnu sem er ríkjandi mjög víða varðandi betrunarþáttinn? Vissulega erum við smáþjóð. Það er einfaldara að setja upp atvinnuúrræði og slíkt þegar samfélagið er stærra, ég ætla ekki að draga úr því. En þá nálgumst við hlutina bara með skapandi hætti. Við þurfum að finna leið til að draga úr endurkomum í fangelsi, sérstaklega þegar það varðar ungt fólk. Í áliti minni hlutans er farið yfir þær greinar sem við leggjum áherslu á að þurfi að skerpa verulega á. Ég ætla að leyfa mér að fara aðeins í gegnum það. Við skilgreinum betrunarhugtakið á þann veg að það feli í sér leið til að auka færni og lífsgæði einstaklings með það að markmiði að sporna gegn frekari brotastarfsemi og endurkomum í fangelsi. Bara svo að það sé áréttað þá nær þetta bæði til fanga og dómþola, þ.e. skjólstæðinga fangelsismála í mun víðari merkingu en kannski má lesa út úr því. Ég held að við séum, og heyri það alveg í samtalinu, nokkuð mikið sammála um það sem hér er lagt til. Þá má spyrja hvort kerfið sé ekki tilbúið til að ganga lengra eða hvort það er ráðherrann eða hvað. Ég upplifði það í nefndinni að hún væri tilbúin til að ganga lengra í heild sinni en hér er gert, þannig að það er einhvers staðar annars staðar sem þetta stoppar. Þá, eins og ég sagði áðan, snýst það kannski um þá fjármuni sem veittir eru í fangelsismál á Íslandi, að verið sé að smíða utan um það eins og það er en ekki eins og það ætti að vera til framtíðar. Ég ætla að fara aðeins ofan í nokkra hluti. Fullnusta óskilorðsbundinna refsinga, það er í III. kafla frumvarpsins: Þar er verið að tala um að óskilorðsbundnar refsingar skuli fullnusta eins fljótt og auðið er eftir að dómur berst Fangelsismálastofnun. Hér hefur verið talað um boðunarlista. Margir hafa miklar áhyggjur af því að þeir séu langir og að frumvarpið breyti engu um það. Enn sitjum við því uppi með fanga sem þurfa að bíða í langan tíma eftir því að geta hafið afplánun og hafa jafnvel komið undir sig fótunum og hafið nýtt líf, ef við getum sagt sem svo, þegar kemur að því að afplána. Það er ekki boðlegt að vera með slíkt yfir sér í áraraðir. Sjálf þekki ég persónulega slíkt dæmi, þar sem aðili var orðinn fjölskyldufaðir og farinn að stunda vinnu og lífið í raun komið í hefðbundinn farveg þegar kallið kom. Það fer allt úr skorðum og það getur orðið til þess að viðkvæmir einstaklingar brotna undan álaginu sem því fylgir. Við teljum að setja þurfi þak á þennan tíma, þ.e. biðtímann áður en til fullnustu dóms kemur, að það séu sett tímamörk. Í 17. gr. er fjallað um vistun í fangelsi þegar kemur að gæsluvarðhaldsföngum. Við í minni hlutanum teljum að sá grundvallarmunur sem er á réttarstöðu afplánunarfanga og þeirra sem sæta þurfa gæsluvarðhaldi sé verulegur, vegna þess að maður er ekki talinn sekur fyrr en sekt hefur verið sönnuð. Mannréttindasáttmálinn segir að við eigum ekki að fylgja því fram með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu. Varðandi mun á opnu og lokuðu fangelsi, þá er hann auðvitað mikill. Það er áhugavert að skoða það af alvöru að nota það sem úrræði eftir því sem hægt er, þ.e. að umbuna föngum á þann hátt. Við leggjum ekki til breytingu að svo stöddu af því að við teljum að meira þurfi til, miðað við þann aðgang sem við minnihlutaþingmenn höfum að því að leggja slíkt fram. Auðvitað þarf kerfið að vera tilbúið og ráðherra þarf að vera tilbúinn til að það nái fram að ganga. Ég ætla eins og aðrir að tala um menntun og meðferðaráætlanir o.fl. Ég tek undir það sem hér hefur verið rætt töluvert mikið, þ.e. að gera skuli meðferðaráætlanir fyrir alla fanga eða það sem við viljum kalla betrunaráætlanir. Ef fangi er dæmdur til 30 daga vistar og situr af sér helminginn er hægt að gera áætlun sem gæti leitt til þeirrar niðurstöðu að ekki þurfi að aðhafast frekar. Það þarf ekki allt að leiða til slíkrar framvindu að kerfið ráði ekki við það. Ég held að það sé afar mikilvægt að það þjóni einhverjum tilgangi þegar viðkomandi fer í fangelsi. Ef frelsissviptingin hefur engan tilgang, hverju viljum við ná fram með því að setja fólk í fangelsi? Til þess að betrunin nái árangri, þ.e. það að þurfa að sitja inni, þarf að leggja eitthvað til þannig að viðkomandi aðili sjái eitthvað fram undan. Ég tala hér sérstaklega um ungt fólk, það er kannski ekki síst það fólk sem er að fara inn fyrir fyrsta brot sem samfélagið þyrfti að grípa og kerfið þyrfti að grípa til að ná utan um það og reyna að gera sitt besta til að koma í veg fyrir að það haldi áfram á sömu braut. Mig langar líka að koma inn á þá umræðu sem varð í andsvörum hér áðan varðandi sáttamiðlunarleið. Ég held að hún sé sérstaklega góð ef aðilar eru tilbúnir. Það er meira að segja til eitthvað sem heitir sátt.is, það er fólk sem sérhæfir sig í þessu, það er ekki verið að finna upp hjólið. Hér er líka ágætisritgerð sem heitir Betri er mögur sátt en feitur dómur, það er sáttamiðlun til lausnar ágreiningi og er eftir Evu Margréti Kristinsdóttur, sem er lögfræðingur. Hún fjallar um sáttamiðlun sem leið til lausnar á ágreiningi milli deiluaðila. Hún nefnir Norðurlöndin sem hafa tekið þetta upp hjá sér, eins og áðan kom fram. Við fengum heimsókn í allsherjar- og menntamálanefnd og sneri málið þá að heimilisofbeldi. Þetta á alveg eins við í því. En auðvitað þarf að liggja fyrir vilji beggja vegna til að hægt sé að gera þetta. En þetta gæti verið hluti af því að senda ungt fólk ekki í fangelsi, því að að mínu mati hefur enginn í sjálfu sér gott af því að vera lokaður inni í fangelsi. Ég segi enn og aftur: Ég held að við þurfum að gera áætlun fyrir alla, burt séð frá því hvort þeir sitja stutt eða lengi inni. Í 36. gr. er fjallað um lok afplánunar og það er kannski í beinu framhaldi af þessu neti sem þarf að vera alltumlykjandi. Það sem hefur áhrif á endurkomutíðni í fangelsi er það öryggisnet sem tekur við þegar afplánun lýkur. Margir fangar hafa lýst því sem grípur þá; þeir fara bara beint í hópinn aftur, hópinn sem er kunnuglegur; eitt leiðir af öðru og margur kemst ekki út úr því. Það þarf að ná utan um þetta. Þess vegna er það jákvætt, sem kemur fram hjá meiri hlutanum, að tilkynna eigi sveitarfélögunum og félagsþjónustunni tímanlega um að viðkomandi sé að koma út úr fangelsi. En það eitt og sér er ekki nóg. Öryggisnetið þarf að vera miklu stífara. Ég held að það sé ekki nóg að sveitarfélagið taki utan um þetta - ég er ekki með það útfært í kollinum enda ekki sérfræðingur í málinu - það þarf eitthvað meira til. Viðkomandi þarf að geta gengið að einhverri þjónustu vísri. Það er mikilvægt og það er í alla staði skynsamlegt. Það er ódýrara fyrir samfélagið að það takist að hjálpa fólki og fá það til að snúa af rangri braut. Hér hefur margt ágætt verið rakið í frumvarpinu, meðal annars það sem við tökum undir. Umsagnaraðilar hafa til dæmis tekið fram að samfélagsþjónusta eigi ekki eingöngu að vera ákvörðun Fangelsismálastofnunar heldur líka dómara. Við leggjum til að hvort tveggja verði gert. Við lýsum ánægju okkar með að réttarfarsnefnd hafi til skoðunar að færa þetta yfir til dómstólanna, og enn og aftur sérstaklega þegar kemur að ungum föngum. Ég vil nefna 44. gr. þar sem talað er um vistun fanga yngri en 18 ára. Við viljum að þar verði gerðar breytingar til að taka af allan vafa um að fangar undir lögaldri afpláni ekki dóma í fangelsum og vistun þeirra skuli vera í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Í 45. og 47. gr. er fjallað um heimsóknir. Það er eitt af því sem skiptir miklu máli þegar kemur að betrun, það eru samskipti, að ekki sé verið að hefta samskipti fólks vegna þess að það situr í fangelsi, þ.e. ef það er ekki sjálfu sér og öðrum hættulegt. Ég veit eiginlega ekki hvaðan þetta kemur, þessi rosalega skerðing á heimsóknum til fanga. Við vitum alveg að þetta snýr fyrst og fremst að því að það vantar fangaverði, það vantar aukna gæslu. Fíkniefnavandinn í fangelsum stafar fyrst og fremst af því að það vantar aukna gæslu í fangelsunum en ekki af því að svo mikið sé um heimsóknir frá fjölskyldum og vinum, það er hreint ekki þannig. Minni hlutinn tekur því undir með laganefnd Lögmannafélagsins sem segir að verið sé að þrengja um of að réttindum fanga. Þeir segja einnig að vinir eigi að hafa sama rétt til að heimsækja fanga og fjölskylda þeirra. Mér finnst það algjörlega sjálfsagt. Mér finnst þurfa að vera gríðarlega sterk rök fyrir því ef hamla má slíkum heimsóknum. Hér er vísað til umboðsmanns Alþingis, Afstöðu og fleiri aðila sem taka undir þessi atriði. Tíminn æðir áfram eins og alltaf. Ég ætla undir lokin að ræða réttindi fanga. Ég er ánægð með þá breytingu sem meiri hlutinn leggur til varðandi tölvunotkun og aðgang að netinu og öðru slíku, að þetta sé skilgreint almennilega. Það skiptir miklu máli í nútímasamfélagi, og aðstoðar kannski við að viðhalda geðheilsu, að slík réttindi séu ekki tekin af föngum. Maður hugsar alltaf hvaða tilgangi slíkt ætti að þjóna, af því það hlýtur alltaf að vera grundvallarhugsunin hér undir. Síðan vil ég ræða það að fangar hafi málsvara utan fangelsis. Mér finnst mikilvægt að fangar fái að velja sér hvern þann sem þeir kjósa til að sjá um sín mál, en að hið opinbera eigi ekki að vera að skipta sér af því. Mér finnst það algjörlega út í hött að svo sé. Mig langaði að benda fólki á að inni á afstada.is, undir rannsóknir, er að finna nokkur lokaverkefni til MA-gráðu o.fl. Ég bendi fólki á að lesa þau. Mörg þeirra eru mjög athyglisverð og styðja við það sem við í minni hlutanum leggjum til, meðal annars þar sem komið er inn á félagsmál og heilsufarsmál. Talað er um að félagsleg staða fanga sé almennt slæm. Talað er um að skortur sé á geðlæknaþjónustu og margt annað sem vert er að lesa yfir. Síðan er það Námið er besta betrunin, sem er rannsókn á námi fanga í afplánun, sem Inga Guðrún Kristjánsdóttir gerði, en Guðný Guðbjörnsdóttir var leiðbeinandi hennar. Hún fylgdi átta föngum eftir í 18 mánuði og tók fullt af viðtölum. Niðurstöður hennar benda til þess að skólaganga sé afar mikilvæg óháð því hvaða hindranir væru í námi; námsárangur, andleg sjálfsmynd, trú á eigin getu og edrúmennska héldust í hendur. Þetta er gríðarlega mikilvægt og þetta er eitthvað sem við verðum að vera meðvituð um og tryggja öllum föngum. Virðulegi forseti. Í blálokin vil ég eins og aðrir gera 83. gr. að umtalsefni en þar er fjallað um eftirlit með þeim sem ákæru eru frestað gegn eða þeim sem dæmdir eru skilorðsbundið. Minni hlutinn gerir athugasemdir við að hægt sé að fela öðrum en Fangelsismálastofnun eftirlit og telur að ekki sé ástæða til að hafa hlutina með þeim hætti. Við leggjum til breytingu á því. Þetta er stórt mál sem á sér marga anga. Ég hvet fólk til að kynna sér það, því að eins og ég sagði áðan þá snýr þetta fyrst og síðast að því að við viljum fækka komum í fangelsi og til þess þurfum við að breyta um aðferðir.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um fullnustu refsinga. Hér er um nýjan lagabálk að ræða í þrettán köflum þannig að ekki er um að ræða lagabætur heldur hefur verið skrifaður nýr lagabálkur sem á að taka á flestu sem snýr að fullnustu refsinga. Í I. kafla er rætt um markmið og skilgreiningar og gildissvið. Stjórnsýslan er tekin fyrir í kafla II. Í kafla III er fjallað um fullnustu óskilorðsbundinna fangelsisrefsinga o.fl. Í IV. kafla er talað um réttindi og skyldur fanga, og er gleðilegt að það skuli vera komið inn og tekið sé á þeim málum. V. kafli fjallar um leyfi úr fangelsi. VI. kafli fjallar um leit, líkamsleit og líkamsrannsókn, það er ágætt að þau mál skuli vera komin svo afgerandi inn í frumvarpið, því að þarna hefur oft verið pottur brotinn varðandi valdheimildir. Í VII. kafla er rætt um agabrot og agaviðurlög. Reynslulausnir eru í kafla VIII, í kafla IX er að finna skilorðsbundnar refsingar, náðun o.fl. og í X. kafla er fjallað um fullnustu fésekta, innheimtu sakarkostnaðar og framkvæmd upptöku. Í XI. kafla er fjallað um innheimtuúrræði, en um þann kafla ætla ég sérstaklega að halda ræðu, bara um þann afmarkaða kafla, vegna ábendinga sem hafa komið. Í XII. kafla er fjallað um málsmeðferð og kæruheimildir og í XIII. kafla eru ýmis ákvæði. Virðulegi forseti. Þetta hafa verið góðar umræður hér í þinginu í dag og margt borið á góma og ekki nema von þegar lagt er til nýtt frumvarp sem snýr að öllum þeim málaflokkum sem ég fór yfir í þrettán köflum, þá er umræðuefnið nægt. En eins og ég sagði áðan ætla ég að fjalla sérstaklega um XI. kafla sem snýr að innheimtuúrræðum. Í síðustu viku vorum við í fjárlaganefnd að ræða innheimtumál ríkisins og fengum við fyrir nefndina m.a. sýslumanninn á Norðurlandi vestra, sem fer fyrir innheimtumiðstöð sekta og sakarkostnaðar, til að ræða þessi mál. Það voru mjög sláandi upplýsingar sem komu fram á þeim fundi því að það eru hvorki meira né minna en 8 milljarðar kr. útistandandi í árslok 2015 í sektum og sakarkostnaði. Við stöndum okkur afar illa miðað við Norðurlöndin varðandi innheimtu og réttarúrræði í þessum málum, því að hér á landi eru einungis 8% almennra sekta innheimt og innheimta á sakarkostnaði er lægri, eða um 6%. Þetta þýðir að sektir safnast upp þar til þær fyrnast og eru að lokum afskrifaðar þannig að innheimtumiðstöð vantar úrræði til þess að geta beitt sér af fullum krafti til að ná því fjármagni sem ríkið á inni. Í ríkisrekstrinum eins og nú er munar heldur betur um 8 þús. milljónir, þótt ég geri mér grein fyrir því að þetta fé verður ekki innheimt að fullu þó að innheimtustofnunin fengi með lögum tæki til að ganga fram í innheimtu. Þess ber jafnframt að geta að þetta er ekki einungis mikið hagsmunamál fyrir ríkissjóð eins og ég fór yfir heldur felst í þessu ákveðin mismunun því að ríkissjóður innheimtir útistandandi skattskuldir upp í rúmlega 98%. Það eru innan við 2% af skattskuldum sem ekki nást í innheimtu því að þar eru víðtækar heimildir til þess að fara í launaafdrátt og annað, eins og fólk þekkir, en þeir sem skulda sektir og sakarkostnað sleppa í mörgum tilfellum því að í báðum flokkum er innheimtan langt innan við 10%. Þetta er mjög umhugsunarvert og ég tel að þarna sé um mikið ósamræmi að ræða vegna þess að í báðum þessum flokkum er um að ræða skuld einstaklinga við ríkið. Mig langar til að fara aðeins ofan í umsögn sýslumannsins á Norðurlandi vestra sem fer fyrir innheimtumiðstöð sekta og sakarkostnaðar. Þess ber að geta að við ræddum það í fjárlaganefnd í síðustu viku hvort fjárlaganefnd ætti ekki að leggja fram breytingartillögu við 2. umr. í þá veru að heimild til launafrádráttar yrði veitt, líka til að leiðrétta það ójafnræði sem felst í innheimtumálum ríkisins. Ég kem til með að gera grein fyrir tillögunni á eftir og óska ég eftir því að hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd taki frumvarpið inn til nefndar fyrir 3. umr. og fari rækilega yfir þau rök sem er að finna í umsögn sýslumannsins á Norðurlandi vestra og ef fjárlaganefnd kemur til með að flytja breytingartillögu á þessum grunni. Ég kem til með að taka breytingartillöguna fyrir undir öðrum málum á morgun í fjárlaganefnd, en það er fundur klukkan hálfníu og stendur til kl. tólf, þá kemur í ljós hve margir flutningsmenn verða á breytingartillögunni. Andinn var sá í fjárlaganefnd, eftir að sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra gekk af fundi, að ekki væri annað hægt en að flytja breytingartillögu í þessa veru, sér í lagi þar sem útistandandi upphæðir eru svo háar. Ítreka ég það, virðulegi forseti, að við erum að tala um 8 milljarða í árslok 2015. Þá ætla ég að víkja að þeirri umsögn sem sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra skilaði til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis. Þar kemur fram að í desember árið 2010 sendi sýslumaðurinn fyrir hönd innheimtumiðstöðvar sekta og sakarkostnaðar þáverandi dómsmála- og menntamálaráðuneyti tillögur að breytingum á lögum um fullnustu refsinga, almennum hegningarlögum og lögum um meðferð sakamála. Drög að frumvarpi voru samin að beiðni ráðuneytisins. Í kjölfar skýrslu Ríkisendurskoðunar, Eftirlit með innheimtu sekta og sakarkostnaðar, sem kom út í júní 2009 og hefur gjarnan verið vísað í hér í dag, kom síðari skýrsla Ríkisendurskoðunar 2011. Niðurstöður hennar, sem segja má að sé framhaldsskýrsla frá ríkisendurskoðanda, bentu til að enn þá væru miklir ágallar á núverandi regluverki um innheimtu sem meðal annars yllu ósamræmi innan eðlislíkra málaflokka og hefðu áhrif á skilvirkni refsinga. Það er alveg skýrt að þarna er verið að gera athugasemdir við verklagið og að það er uppi ósamræmi, þannig að ég tel að löggjafinn geti ekki annað en hlustað á þessi rök og hlustað á forstöðumanninn sem fer fyrir þessari stofnun. Í umsögn sýslumanns segir að á árinu 2010 þegar frumvörpsdrögin voru kynnt var ætlunin að bæta og skýra reglur um innheimtu sekta og sakarkostnaðar, svo og krafna um jafnvirðisupptöku og endurkrafna bóta- og gjafsóknarnefnda, efla innheimtukerfið og skýra reglur um fyrningu viðkomandi innheimtukrafna. Þá segir í umsögninni: „Talið er nauðsynlegt að auknar heimildir verði veittar innheimtumiðstöð sýslumannsins á Norðurlandi vestra til innheimtu þessara krafna. Þá er það einnig samhljóða álit Ríkisendurskoðunar og Fangelsismálastofnunar að efla þurfi til muna úrræði yfirvalda til innheimtu sekta, þannig að til undantekninga heyri að fésektir séu fullnustaðar með vararefsingu, en mikið hefur borið á því að hærri sektir séu fullnustaðar með þeim hætti. Þótti rétt að líta til nágrannalandanna í þessu sambandi og miða breytingar á íslenskum lögum við það sem gefist hefði vel annars staðar á Norðurlöndunum, svo sem launaafdráttur til innheimtu sekta og sakarkostnaðar. Heyrir beiting vararefsingar þar til algerra undantekninga.“ Þarna erum við komin að því máli, virðulegi forseti, að beita sömu tækjum til að innheimta sektir og sakarkostnað og gerist um skattkröfur. Mér finnst það hið eðlilegasta mál og vísa í umsögn sýslumannsins á Norðurlandi vestra. Svo er farið yfir það að með þessum tillögum fylgdi ítarlegur kafli um innheimtuúrræði. Þar var lögð til sú meginbreyting að launaafdráttur yrði heimilaður og yrði hann jafnframt fyrsta úrræði til fullnustu sekta og fleiri krafna sem ekki hefðu verið greiddar eða umsamdar innan tiltekins frests. Þannig yrði gerð tilraun til launafrádráttar áður en kæmi til fjárnáms, nauðungarsölu eða afplánunar vararefsingar í fangelsi. Með þessu væri raunverulega verið að gefa heimild til að beita mildasta úrræðinu, að fyrst væri tekið af launum áður en farið yrði í kannski harðari úrræði eins og fjárnám og nauðungarsölu, ég tala nú ekki um fangelsisvist, virðulegi forseti. Hér hefur verið rætt mikið í dag í þessu máli um að fangelsisvist eigi að vera betrun. Ég tek undir það. Það er vægasta úrræði sem sú þvingun hefur að taka út refsingu. Hér er ég jafnframt að leggja til vægasta úrræðið sem hægt er að bjóða upp á sem er launaafdráttur til að innheimta sektir og sakarkostnaðar. Ég hvet hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd að taka tillit til þessa því að eins og allir vita er fjárnám og nauðungarsala afar íþyngjandi og hefur mikinn kostnað í för með sér fyrir hið opinbera og er mjög íþyngjandi fyrir þann sem skuldar, því að enginn vill ganga í gegnum fjárnám eða nauðungarsölu, hvað þá að afplána vararefsingu í fangelsi. Á hinn bóginn er það svo, því miður, að fangelsin eru yfirfull og margsetin og langir biðlistar, þannig að þegar upp er staðið er harðasta refsingin, að afplána í fangelsi, kannski aldrei notuð vegna þess að ekki er pláss í fangelsunum. Innheimtustofnunin getur í raun ekki boðað fólk í afplánun í fangelsi til að hvetja það til að greiða sektir og sakarkostnað, því að menn vita að það kemur mjög sjaldan til þess að viðkomandi sé færður í fangelsisvist. Þetta er svipað og með skattskuldirnar, ýtrasta úrræðið er mjög sjaldan notað. Mig minnir að það hafi komið fram hjá sýslumanninum á Norðurlandi vestra að embættið hafi á síðastliðnum tveimur og hálfu ári fengið tvö pláss til að nota sem þrautalendingu til að innheimta sektir. Þá ætla ég aðeins að fara yfir breytingartillöguna sem ég er að undirbúa mig fyrir að leggja fram ásamt vonandi sem flestum í fjárlaganefnd. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Innheimtuaðila er heimilt að fara fram á launafrádrátt við launagreiðanda sökunauts hafi krafa vegna sektar eða sakarkostnaðar, krafa um jafnvirðisupptöku eða endurkrafa bóta- eða gjafsóknarnefnda ekki verið greidd eða um hana samið innan tilskilins frests. Heimild þessi nær einnig til hvers kyns greiðslna sem sökunautur kann að fá frá öðrum aðilum en eiginlegum launagreiðanda, svo sem frá Tryggingastofnun ríkisins, Fæðingarorlofssjóði, Atvinnuleysistryggingasjóði, lífeyrissjóðum, tryggingafélögum o.s.frv. Innheimtuaðila er heimilt að fara fram á launafrádrátt samkvæmt 1. mgr. við vanefndir sökunauts á þegar gerðum greiðslusamningi. Fjárhæð launafrádráttar skal að jafnaði miðuð við mismunun ráðstöfunartekna og áætlaðs framfærslukostnaðar samkvæmt grunnneysluviðmiðum velferðarráðuneytis, en skal þó ekki vera lægri en 10.000 kr. á mánuði. Heimilt er að líta til sérstakra útgjaldaliða að beiðni sökunautar við ákvörðun um launafrádrátt. Launagreiðanda er skylt að halda eftir af launum sökunautar að kröfu innheimtuaðila, til lúkningar krafna vegna sekta, sakarkostnaðar og jafnvirðisupptöku, svo og til lúkningar endurkrafna bóta og gjafsóknarnefnda. Heimilt er að gera aðför hjá launagreiðanda vegna launaafdráttar sem launagreiðandi hefur haldið eftir eða bar að halda eftir samkvæmt þessari grein.“ Virðulegi forseti. Það er tillaga mín að þessi grein bætist inn í XI. kafla frumvarpsins og verði að 95. gr., á eftir 94. gr. sem fjallar um undanskot eigna. Svo ég vitni aftur í umsögn sýslumannsins á Norðurlandi vestra, þá segir þar: „Auk tillögu um heimild til launaafdráttar hefur IMST lagt til að lögfest verði heimild til skuldajafnaðar við inneignir sökunauts hjá ríkissjóði, en heimildir til skuldajafnaðar hafa hingað til ekki verið lögbundnar. Markmið tillögunnar var að taka af allan vafa um hvort skuldajafna megi eður ei. Tillagan var svohljóðandi: Heimilt er að skuldajafna sekt, sakarkostnaði, kröfu um jafnvirðisupptöku og endurkröfu bóta- eða gjafsóknarnefnda á móti inneign sökunautar vegna ógreiddra skatta, barnabóta og vaxtabóta samkvæmt lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt.“ Þetta er tillaga sem sýslumaðurinn leggur til sem snýr að skattgreiðslum, en ég legg fyrst og fremst áherslu á að sú tillaga sem ég var að leggja til að yrði að 95. gr., verði samþykkt vegna eðli hennar. Tillögur sýslumanns og skoðanir eru vel rökstuddar í umsögn hans. Það er vísað til þess hvernig innheimtu sekta og sakarkostnaðar er háttað annars staðar á Norðurlöndunum. Hér er talað um að innheimtustofnunin sendi spurningalista til innheimtuaðila sekta og sakarkostnaðar í Noregi, Danmörku og Svíþjóð, um heimildir og aðgengi þeirra að upplýsingum í tengslum við innheimtuna. Má sjá á bls. 5 og 6 í umsögninni að fyrirkomulagið er með þeim hætti í þeim löndum eins og lagt er til í tilvonandi 95. gr., verði hún samþykkt í þinginu. Innheimtuaðilar í þessum löndum hafa slíkar heimildir. Ég minni enn og aftur á það og þreytist ekki á að segja það að við eigum ekki að finna upp hjólið, við eigum að sækja fyrirmyndirnar til Norðurlanda, þangað sem við sækjum meira og minna alla okkar löggjöf. Þar eru slíkar heimildir til staðar. Það væri mjög ankannalegt, virðulegi forseti, ef við mundum ekki taka upp sambærilegt kerfi, sérstaklega í ljósi þess að þessi tillaga var inni í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fullnustu refsingar þegar Ragna Árnadóttir var dómsmálaráðherra. Svo af einhverjum sökum datt tillagan út úr frumvarpinu þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson varð dómsmálaráðherra, og svo breyttist það embætti í innanríkisráðherra, og hefur ekki komið inn aftur. Ég tel einsýnt að greinin verði sett inn í frumvarpið og verði að lögum því að það er allt of mikið í húfi fyrir ríkissjóð. Árangur í innheimtu er allt of slakur vegna þess að verkfæri vantar fyrir innheimtumanninn, setja þarf það í löggjöfina því að það er ekki hægt að einungis sé verið að innheimta 8% sekta og 6% sakarkostnaðar á meðan innheimtar eru 98% af útistandandi skattskuldum. Við verðum að gæta jafnræðis. Löggjafinn verður að fara fram með góðu fordæmi og gera aðilum jafn hátt undir höfði sem í þessu tilfelli skulda, svo við tölum nú ekki um upphæðina sem er útistandandi. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar nema útistandandi skuldir vegna sekta og sakarkostnaðar meira en 8 milljörðum kr. í árslok 2015. Virðulegi forseti. Það væri hægt að gera mjög margt fyrir þessa upphæð. Þennan aur verður ríkið að ná í. Það gerum við með því að samþykkja breytingartillöguna sem lítur vonandi dagsins ljós formlega í þinginu á morgun.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir góða samvinnu í allsherjar- og menntamálanefnd í þessu máli og fyrir störf nefndarinnar allt þetta kjörtímabil í þessum málaflokki. Nefndin hefur verið mjög samstiga og hefur viljað gera betur í þessum málaflokki, sérstaklega hvað varðar betrun fanga. Við höfum sérstaklega tekið fyrir menntun þeirra og aðstæður til þess, sem ber að fagna. Vissulega er hægt að taka undir það að frumvarpið sjálft sé ekki fullkomið, það hefði mátt ganga lengra og leggja meiri vinnu í marga hluti, en það eru samt margar breytingar þar til góða og ýmsar breytingar til þess að styðja við betrun. Þótt betrun sé kannski ekki algengasta orðið hérna þá töldu þeir aðilar sem hafa unnið í þessum málaflokki mikilvægt að þessar breytingar kæmu fram svo hægt væri að auðvelda þeim að sinna svokallaðri betrunarstefnu. Vegna áhuga nefndarinnar gerir nefndin ýmsar breytingar á frumvarpinu og leggur til að ráðuneytið vinni fjölda annarra breytinga sem kosta kannski einhverja undirbúningsvinnu. Þar má helst nefna tvennt, það er samfélagsþjónustan og hvernig hægt er að útvíkka það úrræði og nýta það betur, en á sama tíma er mikilvægt að halda í þá samfélagsþjónustu sem er beitt núna þó að vald dómara til að dæma beint í samfélagsþjónustu verði aukið. Þetta tvennt þarf að spila saman og ráðuneytið hefur falið refsiréttarnefnd að skoða það, sem er gott. Svo er það hitt, hvernig auka megi rafræna eftirlitið og nýta það úrræði betur. Þeir sem eru lengi á biðlista hljóta að geta verið undir rafrænu eftirliti og fengið þá einhverja úrlausn og viðbrögð frá kerfinu miklu fyrr, sem ég tel vera mjög eðlilegt. Ég vonast til þess og legg mikla áherslu á það að þessar tvær breytingar komi samhliða inn í þingið næsta haust þannig að við getum unnið hratt þegar þing kemur saman aftur og gert frumvarpið að lögum. Ég held að þrátt fyrir að frumvarpið gangi ekki jafnt langt og við hefðum viljað þá erum við búin að ná inn það miklum breytingum að við getum náð mjög miklum árangri. Um leið og við náum einhverjum árangri þá aukast tækifæri kerfisins til að gera enn betur, sjálfkrafa, án lagabreytinga. Þegar farið verður að vinna niður biðlistana, kerfið verður rekið með hagkvæmari hætti og hefur meira svigrúm til að fylgja betrunarstefnunni eftir, held ég að við munum sjá árangurinn hratt. Þess vegna er ekki allt fengið bara með lagabreytingum. Þó að lögin séu ekki orðin nákvæmlega eins og allir vilja þá geta fangelsismálayfirvöld, félagsþjónusta sveitarfélaganna, heilbrigðiskerfið, hvort sem er hjá sveitarfélögum eða ríki, og aðrir, tekið sig saman um að gera þetta myndarlega og þau verða að samhæfa sig. Hvernig við segjum kerfinu að starfa eftir þeim heimildum sem eru fyrir hendi gerist ekki alltaf bara með lögum. Ég held að það sé það sem við höfum rekið okkur á, að það þurfi svolítið meira samtal á milli kerfanna sem eiga að halda utan um fangana, þau þurfa að auka samstarf sitt. Þau þurfa ekki frekari lagaheimildir til þess eða skipanir að ofan heldur eiga þau bara að finna það hjá sjálfum sér að fara eftir þessu og nýta þau tæki sem þau hafa og eiga ekkert að bíða eftir að vera sagt fyrir verkum. Ég held að hér sé mjög gott mál á ferðinni þó að ekki sé gengið alla leið. En við erum að reyna að gera það sem við getum án þess að kollvarpa hlutunum. Góðir hlutir gerast hægt. Mig langaði bara að leggja áherslu á að ég tel þetta skref sem við getum tekið vera í góða átt og ég tel mikilvægt að við fáum sem allra fyrst í haust þær breytingar sem nefndin kallar eftir og er mikil sátt um varðandi samfélagsþjónustu og rafræna eftirlitið. Við teljum að allir þeir sem koma að þessu kerfi eigi að tala saman og gera það sem þeir geta til þess að styrkja betrunarstefnuna og á eftir munum við standa með betra samfélag.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, um samfélagsþjónustu ungra brotamanna. Nefndarálitið er frá allsherjar- og menntamálanefnd og liggur fyrir á þskj. 885. Nefndin fjallaði raunar um málið samhliða frumvarpi um fullnustu refsinga, en umsagnir bárust sérstaklega frá Barnaheillum, Barnaverndarstofu, Fangelsismálastofnun ríkisins, fangapresti þjóðkirkjunnar, innanríkisráðuneytinu, Lögmannafélagi Íslands og umboðsmanni barna. Frumvarpið felur í sér breytingar á almennum hegningarlögum með það að markmiði að hægt verði að veita ungum brotamönnum meira aðhald og þannig mögulega koma í veg fyrir að þeir leiðist á braut frekari afbrota. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að nýju ákvæði, 57. gr. b, verði bætt við almenn hegningarlög, nr. 19/1940, og samkvæmt ákvæðinu verði heimilt að setja það sem skilyrði fyrir skilorðsbindingu fangelsisrefsingar að dómþoli inni af hendi samfélagsþjónustu enda sé hann sakborningur á aldrinum 15–21 árs. Felur frumvarpið í sér að úrræðið samfélagsþjónusta verði eitt af sérskilyrðum sem hægt verði að binda við frestun á fullnustu fangelsisrefsinga. Samfélagsþjónusta er eitt af þeim úrræðum sem stjórnvöld hafa við fullnustu dóms um óskilorðsbundið fangelsi eða vararefsingu fésekta. Samfélagsþjónusta sem fullnustuúrræði hefur gefist vel hér á landi og endurkomutíðni þeirra sem afplána með samfélagsþjónustu er lægri hér en í öðrum ríkjum Norðurlanda. Við meðferð frumvarpsins fékk nefndin þær upplýsingar að ráðherra hefur falið refsiréttarnefnd að skoða hvort gera eigi breytingar á núverandi kerfi þannig að samfélagsþjónusta verði ein tegund refsingar, og þá í hvaða tilvikum og að hvaða skilyrðum uppfylltum slíkt kæmi til greina. Nefndin fékk þær upplýsingar að niðurstaðna væri að vænta á vormánuðum. Einnig kann að mati nefndarinnar að vera nauðsynlegt að laga ákvæði laga um fullnustu refsinga, nr. 49/2005, að breytingu almennra hegningarlaga. Nefndin er jákvæð í garð frumvarpsins og beinir því til refsiréttarnefndar að kanna hvaða áhrif frumvarpið felur í sér miðað við núverandi kerfi er lýtur að samfélagsþjónustu fyrir 1. júní 2016. Jafnframt er mikilvægt að mati nefndarinnar að farið verði yfir hvaða stuðning og meðferðarúrræði þurfi til að stuðla að betrun dómþola á aldrinum 15–21 árs sem inna af hendi samfélagsþjónustu. Í ljósi alls framangreinds leggur nefndin til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir álitið rita Unnur Brá Konráðsdóttir formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Róbert Marshall, Karl Garðarsson, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Haraldur Einarsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Ég vil þakka samstarfið í nefndinni við vinnuna á frumvarpinu og gestum fyrir þeirra framlag. Mig langar aðeins að koma aftur að síðustu setningunni í álitinu: „Jafnframt er mikilvægt að mati nefndarinnar að farið verði yfir hvaða stuðning og meðferðarúrræði þurfi til að stuðla að betrun dómþola …“ Þar sem ég þekki til mála í Noregi er viðamikið stuðningskerfi í kringum samfélagsþjónustu ungra brotamanna, bæði ráðgjöf og ákveðinn ferill sem ungir afbrotamenn þurfa að fara í gegnum sem í geta falist m.a. sáttaumleitanir og fleiri úrræði. Ef þetta úrræði á að vera til betrunar frekar en þau úrræði sem við höfum nú þegar þá er mjög mikilvægt að farið verði nákvæmlega yfir hvað þarf til.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða örlítið þetta mál, frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, um samfélagsþjónustu ungra brotamanna. Til að byrja með langar mig að fagna þeirri umræðu sem við höfum átt í dag um mál ráðherra um fullnustu refsinga. Fyrir nokkrum vikum síðan áttum við einnig mjög gott samtal í þingsal í sérstökum umræðum um sama málefni og tóku þingmenn úr öllum flokkum þátt. Segja má í stuttu máli að rauði þráðurinn í máli okkar hafi verið sá að fangelsisvist, fullnusta refsinga, eigi fyrst og fremst að hafa það að markmiði að betra fólk, að það fari betra út en það kom inn, að það eigi sér betri framtíð. Til þess þarf að leggja aukna áherslu á meðferðarúrræði innan fangelsa og menntunarmöguleika, eins og fram hefur komið hér í dag og víðar. Þetta er það sem við erum sammála um. Rekstur fangelsa kostar peninga. En það kostar okkur líka peninga að glíma við þær afleiðingar sem afbrot hafa. Ég held að þegar allt sé talið sé það mun meiri kostnaður. Það skiptir því miklu máli að við höldum þessari umræðu áfram og bætum okkur á því sviði, vegna þess að úrbóta er svo sannarlega þörf. Við höfum rætt um plássleysi. Það eru langir biðlistar til þess að komast í fangelsin til að afplána. Eins og ég sagði er þetta dýrt þannig að frumvarpið sem við ræðum, um aukna áherslu á samfélagsþjónustu og þá sérstaklega yngri afbrotamanna á aldrinum 15–21 árs, er mjög þarft úrræði að mínu mati. Það er ódýrara en að vista fólk í fangelsum. Ég tel og tölurnar sýna okkur það að endurkomutíðni þeirra sem afplána með samfélagsþjónustu er lægri hér á landi en annars staðar á Norðurlöndum. Þetta er því raunverulegt betrunarúrræði. Við höfum öll lesið sögur fólks í tímaritum og dagblöðum. Sögur fólks sem hefur farið út af sporinu í lífinu og jafnvel lent í fangelsi. Það sem margar þessar sögur eiga sameiginlegt er að þetta eru yfirleitt sögur ungar karlmanna sem hafa mjög snemma á lífsleiðinni lent í ákveðnum aðstæðum, átt lítið bakland eða hreinlega tekið rangar ákvarðanir eða verið rangir menn á röngum stað á röngum tíma. Sögurnar eru alla vega en það sem þær eiga sameiginlegt er að mennirnir hafa farið ungir í fangelsi og þar hefur eyðileggingin oft og tíðum orðið meiri og möguleikar þeirra minni til þess að verða gildir og góðir samfélagsþegnar, sem við viljum flest vera. Í stað þess að byggja þetta unga fólk okkar upp höfum við rifið það niður. Öll verkfæri sem við höfum til að snúa því við, og eins og ég segi er samfélagsþjónusta mjög gott verkfæri að mínu mati, þarf að nota og grípa fyrr inn í, þegar fólk á enn þá séns ef við megum orða það þannig, þótt við viljum auðvitað trúa því að allir eigi alltaf séns og það sé alltaf einhver von. En því yngra sem fólk er þegar við grípum inn í, þeim mun betra. Ég fagna því við lestur á þessu nefndaráliti að sjá að þingmenn allra flokka eru á því. Það er greinilega breið sátt og út frá þeim umræðum sem hafa átt sér stað í þinginu fram að þessu er greinilegt að það er sátt á meðal allra þingmanna um að bæta okkur á þessu sviði og við erum tiltölulega sátt um leiðirnar. Hæstv. innanríkisráðherra Ólöf Nordal hefur verið mjög afgerandi í máli sínu og skoðunum á þessu sviði og þarna er sá samhljómur sem við þurfum svo sannarlega til uppbyggingar. Ég treysti því að hæstv. ráðherra taki vel á þessu máli. Eins og fram hefur komið leggur nefndin til að málinu sé vísað til ríkisstjórnar og sé tekið samhliða frumvarpi til laga um fullnustu refsinga sem var rætt á undan. Ég er nokkuð bjartsýn og jákvæð gagnvart því að við náum árangri. Við erum með fyrirmyndir eins og hv. þm. Líneik Anna kom inn á í máli sínu. Við erum með fyrirmyndir og ákveðna ferla til staðar annars staðar á Norðurlöndum sem við getum nýtt okkur og það eigum við að sjálfsögðu að gera. Ég á von á áframhaldandi uppbyggilegri umræðu og góðri afgreiðslu hér á þingi sem og annars staðar þannig að við getum haldið áfram að byggja fólk upp í stað þess að eyðileggja það.
Virðulegur forseti. Ég þakka framsögumanni og nefndinni allri og sömuleiðis síðasta ræðumanni fyrir jákvæðar undirtektir við þessu þingmáli og góð orð í garð þess. Ég er 1. flutningsmaður þess ásamt með þingmönnunum Kristjáni L. Möller, Oddnýju Harðardóttur, Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur og Valgerði Bjarnadóttur og þakka ég þeim samstarfið. Málið er flutt vegna þess að við þurfum stórstígar framfarir í fangelsismálum á Íslandi. Það er til vansa hversu lítil áhersla hefur verið lögð á málaflokkinn og hversu litla athygli við í þinginu höfum sýnt honum, bæði að innihaldi en líka hvað fjármuni varðar. Við vorum svo heppin í Samfylkingunni og Pírötum á dögunum að fá hingað Knut Storberget, fyrrverandi dómsmálaráðherra Norðmanna, sem hefur verið með mér í þingflokki jafnaðarmanna í Norðurlandaráði og beitti sér fyrir mjög róttækum endurbótum á betrunarkerfinu í Noregi, til þess að ræða þessi málefni hér. Ég treysti því að margt sem fram kom í þeim áhugaverðu umræðum, sem fram fóru í Norræna húsinu, um þetta efni muni skila sér inn í fleiri tillögum í þinginu um úrbætur sem hægt er að ráðast í. Það sem er á ferðinni er að sá ágalli hefur verið á samfélagsþjónustu í kerfi okkar að dómarar hafa ekki átt þess kost að dæma unga afbrotamenn eða aðra afbrotamenn til samfélagsþjónustu. Með því að þessi tillaga verði að lögum, og ég vona að svo verði á haustinu í samræmi við samhljóða niðurstöðu nefndarinnar að beina þessu til refsiréttarnefndarinnar og ráðherrans að flytja slíkt mál á haustþingi, gætu dómarar beitt því úrræði og dæmt unga brotamenn og jafnvel brotamenn á öllum aldri til samfélagsþjónustu í stað fangelsisrefsingar. En til þess þarf auðvitað að koma, eins og fram kom hjá hv. framsögumanni, stuðningur við þá sem eru í samfélagsþjónustunni, þannig að hún skili tilætluðum árangri. En ég vil líka, virðulegur forseti, fá að leggja áherslu á það í lokaorðum mínum um þetta mál á þessu þingi að sérstaklega vel verði hugað að því hvernig samfélagsþjónusta verði síðan birt á sakaskrá. Það skiptir miklu máli hvernig getið er um dóm um samfélagsþjónustu á sakaskrá, hvort að þar er getið um að menn hafi verið dæmdir til fangelsisrefsingar sem síðan sé afplánuð með samfélagsþjónustu eða hvort menn hafi verið dæmdir til samfélagsþjónustu. Það getur haft mikil áhrif á eftirleikinn hjá þeim sem hljóta dóm á hvaða hátt þess er getið á sakaskrá. Ég held að hin mildari leið sé betri í því efni eins og oft er í fangelsis- og betrunarmálum. Síðan ítreka ég þakkir mínar til nefndarinnar og þá góðu samstöðu sem þar tókst.
Herra forseti. Ég ætla að koma aðeins inn í þetta mál sem var svo ánægjulegt að geta afgreitt samhliða máli okkar um fullnustu refsinga. Nefndir þyrftu að gera meira af því að afgreiða mál samhliða sem eiga klárlega samleið og hægt er að nýta í vinnu sem verið er að vinna í ráðuneytunum hvort sem er. Góðar hugmyndir, hvaðan sem þær koma, eiga alltaf rétt á sér. Niðurstaðan í þessu tilfelli er að beina málinu til ráðuneytisins til ákveðinnar málsmeðferðar. Ég tek undir með hv. flutningsmanni frumvarpsins, Helga Hjörvar, að ég vona að þessi breyting líti dagsins ljós í haust, eins og tími er gefinn til. Hugsanlega verður það fyrr ef málin þróast þannig. Þar sem þetta mál á haldast í hendur við hitt frumvarpið vona ég að það verði niðurstaðan. Ég held að við séum öll sammála um að við viljum koma í veg fyrir að ungt fólk fari í fangelsi þar sem ungmenni geta lent í félagsskap sem þau koma verr út úr en ef þau hefðu ekki farið fangelsi. Við höfum heyrt af allt of mörgum slíkum dæmum. Það er fyrst og fremst undir löggjafarvaldinu komið að sjá til þess að hægt sé að búa til fleiri úrræði. Í umræðunni um fjárlögin fyrir jólin kom fram að um 450 manns bíða afplánunar. Kannski hafa einhverjir bæst við síðan þá, kannski stendur fjöldinn í stað, ég veit það ekki. Þetta er alla vega ótækt. Ég fór inn á biðtímann áðan en við í minni hlutanum leggjum til að í frumvarpinu um fullnustu refsinga verði biðtíminn skilyrtur fyrir einhvern tímafjölda, því að ekki gengur að fólki sem er búið að koma undir sig fótunum sé kippt út úr daglegu lífi til að það geti setið af sér gamlan dóm, jafnvel þótt hann sé styttur eða eitthvað slíkt. Árið 2014 voru 112 manns í samfélagsþjónustu. Þá voru 146 í fangelsum. Ef maður veltir því fyrir sér er náttúrlega heilt kerfi utan um þá sem sitja í fangelsum en ég held að það séu tveir starfsmenn sem sinna samfélagsþjónustunni. Það er því á allan hátt ódýrara úrræði fyrir utan að vera miklu miklu betra. 30. apríl fyrir rétt um ári síðan kom fram á RÚV að samkvæmt danskri rannsókn er sex sinnum ódýrara að dæma unga fanga til samfélagsþjónustu en að hafa þá í fangelsum. Ég held að við gerum okkur grein fyrir því þegar við hugsum hlutina út frá öllu því utanumhaldi og þeim rekstri sem fylgir því að vera í fangelsi. Þetta kom fram í viðtali við Brynju Rós Bjarnadóttur í þættinum Samfélaginu í nærmynd. Brynja Rós er sérfræðingur hjá Fangelsismálastofnun og fer hún í viðtalinu yfir samfélagsþjónustuna og segir að hún hafi aukist ár frá ári frá því að hún var sett á laggirnar árið 1995. Segir hún að þetta úrræði komi til álita þegar einungis er um sektir eða dóma upp á níu mánuði eða minna að ræða. Þegar kemur að ungum föngum mundum við vilja að menn sæju í gegnum fingur sér varðandi tímafaktorana og reyndu að miða fyrst og fremst við aldur og ástand og eitthvað slíkt. Hér hefur samfélagsþjónusta mikið verið rædd og það utanumhald og öryggisnet sem tekur við. Í fyrrnefndum þætti var líka viðtal við Jón Þór Ólason, lektor við lagadeild Háskóla Íslands, þar sem hann segir að við séum langt á eftir samanburðarþjóðum í þeim efnum, bæði þegar kemur að því sem heitir ný úrræði í samfélagsþjónustu og því að hafa möguleika til að dæma fólk til slíkrar þjónustu. Núna er þetta eingöngu á forræði stjórnvalda. Jón Þór segir, með leyfi forseta: „Síðast þegar ég kannaði var Ísland eina landið í heiminum þar sem dómstólar voru ekki með það vald að dæma til samfélagsþjónustu.“ Að mínu viti er afar mikilvægt að hægt sé að fara þessa leið beint. Mér finnst sú leið sem við ræddum áðan og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom með í andsvari, sáttaleiðin, vera afar spennandi nálgun, sérstaklega hvað varðar þessa aðila. Sú hugsun þyrfti að vera samferða þeirri hugsun sem er lögð til hér, þ.e. að dæma til sáttameðferðar, ég veit ekki hvað maður á að segja, eða hvernig sem má horfa á það. En ég mundi vilja að við reyndum að fylgja því eftir við vinnslu þessa máls inni í hitt stóra málið sem er í umfjöllun eða í vinnslu, að það úrræði yrði líka tekið inn í það, sérstaklega hvað varðar ungt fólk. Við getum byrjað þar. Þar getum við séð hvort þetta er eitthvað sem virkar. Eins og ég sagði áðan er þetta til í kerfinu. Það er ekki verið að finna upp hjólið. Það er til fólk sem sérhæfir sig í þessum störfum. Ég veit ekki hvort það hentar akkúrat inn í þetta en ég er alveg sannfærð um að við eigum slíkt fólk í félagsþjónustukerfinu okkar, í velferðarkerfinu. Við þurfum þó kannski að setja upp eitthvað sérhæft til þess að búa til reynslubanka. Ég hugsa að það sé skynsamlegast. Það gæti verið að stundum þurfi bæði að leita sáttar og vinna með viðkomandi áfram. Hann hlýtur þrátt fyrir allt refsingu í formi þess að sinna tiltekinni samfélagsþjónustu, þrátt fyrir að fara í eitthvað svona. Eins og við höfum verið að ræða um unga fólkið er mikilvægt að það hafi aðgang að öryggisneti. Við höfum rætt allt of lengi um geðheilbrigðisþjónustu ungs fólks, barna og ungmenna, og þetta helst allt í hendur, aðgengi að velferðarþjónustunni. Við heyrum ítrekað, eins og komið var inn á áðan, að fólk villist af leið og svo er líka gríðarlega mikið af ungum föngum, sérstaklega ungum mönnum, sem eru ADHD, með einhvers konar raskanir. Þetta helst því allt í hendur. Varðandi það hvar við eigum að byrja er að mörgu að hyggja en við þurfum að hafa þetta allt saman til hliðsjónar þegar valin er besta leiðin fyrir ungan fanga eða ungan afbrotamann til betrunar, til þess að forða honum frá því að fara í fangelsi á ný eða yfir höfuð. Mér finnst við svo oft ekki vera að tala um heildarpakkann heldur einblína á eitthvað eitt sem lausn. En þegar sá hópur sem hér er verið að reyna að ná utan á í hlut þurfum við að horfa vítt og breitt um kerfið okkar, ef við ætlum að ná raunverulegum árangri. Eins og við höfum áður rætt skiptir hver og einn einasti sem við náum að bjarga fyrir horn máli, það er líf sem skiptir máli og ekki aðeins fyrir einstaklinginn sjálfan heldur í raun samfélagið allt. Ég veit ekki alveg hvernig þetta fer fram en ég held að það sé hlutverk okkar sem fulltrúa í allsherjar- og menntamálanefnd að sjá til þess að þessi atriði verði svona, að það verði tekið svolítið utan um þau þegar við fylgjum málinu úr hlaði. Þegar málið verður samþykkt, sem ég geri ráð fyrir að verði gert, ég held að það sé almennur vilji til þess að þetta fari til ríkisstjórnarinnar og ráðherrans, erum við svolítið búin að sleppa af því höndunum en á móti kemur að við fáum þetta frumvarp sem við getum haft skoðanir á í framhaldinu, ef okkur líkar þær ekki. Ég held að við þurfum að gæta mjög vel að því að einblína ekki um of á eina tiltekna leið fyrir utan fangelsi heldur á það hvernig við getum stutt við þetta unga fólk á allan máta og leitað til þeirra sem best þekkja til, eins og fanganna og félagsins þeirra, Afstöðu, eða þeirra sem hafa farið ungir í fangelsi. Hvað þýddi það fyrir þá? Hvernig breyttist það? Eða þá þeir sem hafa sinnt betrun, ég veit reyndar ekki hvort það hefur verið mögulegt, einhverjir hafa þó sinnt samfélagsþjónustu. Við þurfum að ná til þeirra sem kunna málið. Við kunnum ekki málið. Við tölum um það en við höfum aldrei verið í þeirra sporum. Ég hef alla vega ekki verið það, hvorki sem aðstandandi né að öðru leyti. Við eigum að leita í reynsluheim þeirra en ekki til fagfólks. Þetta er fagfólkið, sem hefur upplifað þetta sjálft. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tala lengur. Mér fannst mikilvægt að koma aðeins inn í málið af því að ég er mjög hlynnt þeirri hugleiðingu að samfélagsþjónusta verði hugsanlega fyrsta úrræðið. En mér finnst líka að taka þurfi allt saman í einn pakka, sáttamiðlun, geðheilbrigðisþjónustu og annað.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti allrar allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um neytendasamninga. Nefndin fjallaði um málið og fékk fulltrúa frá innanríkisráðuneytinu til þess að fara yfir málið, ástæðurnar fyrir því og hvernig það var unnið. Nefndin fékk einnig til sín fulltrúa frá Neytendastofu. Ein umsögn barst frá Neytendasamtökunum sem ekki höfðu tök á að koma fyrir nefndina. Með frumvarpinu er lagt til að tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2011/83/ESB um réttindi neytenda verði innleidd í íslenskan rétt. Tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 181/2012 frá 28. september 2012. Markmið tilskipunarinnar er að samræma reglur aðildarríkja EES-svæðisins um samninga utan fastrar starfsstöðvar seljanda og fjarsölusamninga, auk sölu- og þjónustusamninga, og um hvaða atriði seljanda er skylt að upplýsa neytanda áður en slíkir samningar verða skuldbindandi af hálfu neytanda. Þess skal getið að verði frumvarpið að lögum munu lög nr. 46/2000, um húsgöngu- og fjarsölusamninga, falla brott, en með þeim voru eldri tilskipanir innleiddar í íslenskan rétt. Helstu breytingar sem verða við innleiðingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2011/83/ESB í íslensk lög eru annars vegar að strangari kröfur verða gerðar um form samninga utan fastrar starfsstöðvar og fjarsölusamninga. Hins vegar verður skýrar kveðið á um rétt neytanda til að falla frá samningi og verður meginreglan þar að lútandi 14 dagar. Verði frumvarpið að lögum fá neytendur því aukinn rétt til að falla frá samningi. Þess skal getið að þetta á við um atvinnustarfsemi og mun því ekki koma inn á sölu sem hefur oft verið í umræðunni hjá íþróttafélögum og öðrum félagasamtökum og öðru slíku nema hægt sé að tengja það og umfang þess við atvinnustarfsemi. Í umsögnum um málið kom fram að ekki er tekið til ýmissa atriða í frumvarpinu og spurt af hverju ekki hafi verið gengið lengra í einstökum greinum. Því er til að svara að hér var höfð til hliðsjónar norsk löggjöf eða fyrirmynd frá Noregi, til dæmis um veitur. Þar gilda til dæmis sérlög. Þetta eru almenn lög og sérlögin munu ganga lengra. Var þá talið að það mundi duga eins og gert í norskum rétti. Önnur ákvæði voru valkvæð og var ekki talin þörf á þeim vegna aðstæðna hér á landi, að þær næðu ekki til þessara atriða og því ekki ástæða til að taka þau upp í íslenskan rétt. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Þess skal einnig getið að nefndin vill benda á að innanríkisráðherra hefur boðað að fram fari heildarendurskoðun á neytendalöggjöfinni í því skyni að einfalda reglur og gera þær gagnsærri. Undir álitið skrifar allsherjar- og menntamálanefnd; hv. þingmenn Unnur Brá Konráðsdóttir, Vilhjálmur Árnason, Róbert Marshall, Líneik Anna Sævarsdóttir, Karl Garðarsson, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Haraldur Einarsson og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli í fjarveru framsögumanns fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá velferðarnefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum (andvanafæðing). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Önnu Maríu Jónsdóttur frá Miðstöð foreldra og barna, Guðnýju Björk Eydal og Helgu Sól Ólafsdóttur frá Rannsóknastofnun í barna- og fjölskylduvernd, Elísabetu Gísladóttur frá umboðsmanni barna og Rögnu K. Marinósdóttur frá Umhyggju, félagi til stuðnings langveikum börnum. Umsagnir bárust frá Félagi um foreldrajafnrétti, Kvenréttindafélagi Íslands, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Miðstöð foreldra og barna ehf., Rannsóknastofnun í barna- og fjölskylduvernd, umboðsmanni barna og Umhyggju, félagi til stuðnings langveikum börnum. Með frumvarpinu er lagt til að réttur foreldra sem eignast andvana barn eftir 22 vikna meðgöngu til fæðingarorlofs eða -styrks verði lengdur í þrjá mánuði fyrir hvort foreldri um sig auk þriggja mánaða sem annað foreldrið geti tekið í heild eða foreldrar skipt með sér. Í greinargerð með frumvarpinu segir að því sé ætlað að leggja rétt foreldra sem eignast andvana barn eftir 22 vikna meðgöngu að jöfnu við rétt foreldra sem missa barn stuttu eftir fæðingu á meðan á fæðingarorlofi stendur, enda standi engin sanngirnisrök til grundvallar núverandi greinarmun. Umsagnir og gestir nefndarinnar voru almennt jákvæðir í garð frumvarpsins, þótt í nokkrum umsögnum hafi verið lýst þeirri skoðun að tilefni væri til endurskoðunar á öðrum þáttum laga um fæðingar- og foreldraorlof. Við meðferð málsins óskaði nefndin eftir áætlun frá Fæðingarorlofssjóði um kostnað sjóðsins við þær breytingar sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Í áætlun sjóðsins kemur fram að fæðingarárið 2014 hafi sjóðurinn greitt foreldrum alls 9.655.726 kr. vegna 14 andvanafæðinga. Hefðu greiðslur miðast við það fyrirkomulag sem frumvarpið gerir ráð fyrir og að því gefnu að foreldrar hefðu fullnýtt rétt sinn hefði fjárhæð þeirra verið alls 29.722.460 kr. Miðað við þessar forsendur yrði árlegur kostnaðarauki sjóðsins við breytingarnar því 20.066.734 kr. Að meginreglu til veita lög um fæðingar- og fæðingarorlof hvoru foreldri sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs eða -styrks í allt að þrjá mánuði og sameiginlegan rétt til þriggja mánaða vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur, samanber 1. mgr. 8. gr., 1. mgr. 18. gr. og 1. mgr. 19. gr. laganna. Í 1. mgr. 12. gr. og 1. mgr. 20. gr. laganna eru sérreglur um fæðingarorlof og -styrk vegna andvanafæðingar og fósturláts. Þar kemur fram að foreldrar eigi sameiginlegan rétt á fæðingarorlofi eða -styrk í allt að þrjá mánuði frá þeim degi er andvanafæðing á sér stað eftir 22 vikna meðgöngu en í allt að tvo mánuði frá þeim degi er fósturlát eftir 18 vikna meðgöngu á sér stað. Meginmarkmið almennu reglna 1. mgr. 8. gr., 1. mgr. 18. gr. og 1. mgr. 19. gr. laganna eru að tryggja barni samvistir við báða foreldra og að gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf, samanber 2. gr. laganna. Markmið sérreglna 2. og 12. gr. er aftur á móti að gefa foreldrum svigrúm til að jafna sig eftir andvanafæðingu eða fósturlát, líkt og vikið er að í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi. Í ljósi þessara ólíku markmiða reglnanna telur nefndin ekki sjálfgefið að sami tímarammi eigi við í hvoru tilviki. Nefndin fellst þó á að sá mikli munur sem nú getur verið á rétti foreldra til fæðingarorlofs eða -styrks eftir því hvort barn deyr fyrir eða eftir fæðingu sé ekki heppilegur. Fyrir nefndinni kom jafnframt fram að reynslan sýndi að núgildandi réttur til fæðingarorlofs eða -styrks í kjölfar andvanafæðingar veitti foreldrum ekki nægt svigrúm til að jafna sig. Nefndin telur í ljósi þessa rétt að rýmka rétt til fæðingarorlofs eða -styrks í kjölfar andvanafæðingar þannig að hvort foreldri eigi sjálfstæðan rétt til þriggja mánaða fæðingarorlofs eða -styrks í kjölfar andvanafæðingar og leggur til breytingar á frumvarpinu því til samræmis. Af þessari breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof leiðir að munur á rétti foreldra til fæðingarorlofs eða -styrks eftir því hvort barn deyr fyrir eða eftir fæðingu minnkar, en á móti eykst munur á réttinum fyrir og eftir 22 vikna meðgöngu. Þótt mikill réttindamunur við það tímamark sé heldur ekki alls kostar heppilegur helgast hann þó af því að lögin miða við að þar skilji milli fósturláts og andvanafæðingar. Þau skil er að rekja til laga um breytingu lagaákvæða um fæðingarorlof, nr. 51/1997. Í greinargerð með frumvarpi til laganna kom fram að þau væru til samræmis við skilgreiningar sem notast væri við á Ríkisspítölum sem aftur byggðust á skilgreiningum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar á fósturláti og andvanafæðingu. Í 1. mgr. 16. gr. og 1. mgr. 21. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof segir að foreldrar eigi sameiginlegan rétt á lengingu fæðingarorlofs um þrjá mánuði eða til fæðingarstyrks í þrjá mánuði til viðbótar fyrir hvert barn umfram eitt sem fæðist á lífi. Orðunum „sem fæðist á lífi“ var bætt við ákvæðin með lögum nr. 90/2004, um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, og lögum nr. 113/1990, um tryggingagjald, og lögum nr. 74/2008, um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof. Skilyrði ákvæðanna um að barn fæðist á lífi var gagnrýnt fyrir nefndinni. Bent var á að erfitt væri að takast samtímis á við að ala upp eitt barn og að jarða og syrgja annað. Rýmkaður réttur til fæðingarorlofs eða -styrks vegna fjölburafæðingar væri því mikils virði þótt annað eða eitt barnanna fæddist andvana. Með hliðsjón af þessum athugasemdum leggur nefndin til breytingu á frumvarpinu sem miðar að því að láta 1. mgr. 16. gr. og 1. mgr. 21. gr. laganna einnig taka til andvanafæðinga. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Orðin „auk þriggja mánaða sem annað foreldrið getur tekið í heild eða foreldrar skipt með sér“ í 1. og 2. gr. falli brott. 2. Á eftir 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Við 1. mgr. 16. gr. og 1. mgr. 21. gr. laganna bætist: eða fæðist andvana eftir 22 vikna meðgöngu. Hv. þingmenn Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir og Unnur Brá Konráðsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þeir sem skrifuðu undir nefndarálitið eru Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, formaður velferðarnefndar, Ragnheiður Ríkharðsdóttir framsögumaður, Elsa Lára Arnardóttir, hv. þm. Framsóknarflokksins, Guðlaugur Þór Þórðarson hv. þm. Sjálfstæðisflokksins, Páll Valur Björnsson, hv. þm. Bjartrar framtíðar, Silja Dögg Gunnarsdóttir, hv. þm. Framsóknarflokksins, og Steingrímur J. Sigfússon, hv. þm. Vinstri grænna. Mig langar að lokum að segja að það var mjög gaman að vinna að þessu máli í nefndinni. Það var einhugur um það og öllum fannst eðlilegt að breyta þessu. Ég fór af stað með þetta mál á sínum tíma vegna þess að mér var bent á það ósamræmi og þá ósanngirni sem var í lögunum. Mér var bæði ljúft og skylt að gera það og þess vegna er ég afskaplega glaður að við skulum vera að ræða málið í dag í 2. umr. og vonandi fæst málið samþykkt. Ég get ekki séð annað en að málið verði samþykkt vegna þess að það var algjör samhljómur í nefndinni um það. Það er gleðilegt. Það er gleðilegt að við getum unnið af heilum hug að málum sem eru til þess að bæta samfélagið. Ég vildi óska að við gerðum meira af því. Lífið er þannig að við erum ekki alltaf sammála en í þessu máli vorum við það, sem er mjög ánægjulegt. Ég hef þetta ekki lengra en lýsi yfir enn og aftur mikilli ánægju með störf nefndarinnar og ekki síst framsögumannsins Ragnheiðar Ríkharðsdóttur, hv. þm. Sjálfstæðisflokksins. Hún vann þetta mál af mikilli elju og með glæsibrag, segi ég.
Virðulegi forseti. Mig langar til að grípa boltann frá hv. þm. Páli Val Björnssyni og þakka fyrir það frábæra samstarf sem við áttum í nefndinni um þetta mál. Við höfðum nýlokið við að ræða önnur mál um fullnustu refsinga og þar var sama sagan. Nefndir eru að skila frá sér nefndarálitum, samhljóða nefndarálitum. Það er ágætt að draga þetta fram í ljósi umræðunnar sem oft er í samfélaginu að þingmenn eru oft sammála og þegar um svona sanngirnismál eins og þetta er að ræða viljum við að sjálfsögðu öll, og til þess erum við hérna, að reyna að bæta það sem hægt er að bæta og gera kerfið örlítið mannlegra og sanngjarnara vegna þess að auðvitað eru gloppur í því og verða alltaf. Það er okkar hlutverk að þróa kerfið okkar og bæta það. Ég ætla ekki að fara neitt ítarlega í málið. Hv. þm. Páll Valur Björnsson er búinn að fara mjög vandlega yfir nefndarálitið og gera grein fyrir því um hvað þetta snýst, þ.e. að jafna rétt foreldra sem missa barn stuttu eftir fæðingu og þeirra sem missa eftir 22 vikna meðgöngu. Eins og þingmaðurinn nefndi voru umsagnir mjög jákvæðar en jafnframt kom fram í þeim að rétt væri að skoða fleiri þætti laga um fæðingar- og foreldraorlof. Ég tek undir það. Þetta er eitt af því sem við þurfum að laga, en það eru fleiri hlutir sem við þurfum að laga og við erum meðvituð um það og munum gera það. Mig langar til að vekja sérstaka athygli á málsgreininni um fjölburafæðingar vegna þess að það var atriði sem fæst okkar höfðu kannski hugsað alveg til enda. Við tókum mikla umræðu um það í nefndinni og ég ætla að fá að lesa þessar setningar í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Skilyrði ákvæðanna um að barn fæðist á lífi var gagnrýnt fyrir nefndinni. Bent var á að erfitt væri að takast samtímis á við að ala upp eitt barn og að jarða og syrgja annað. Rýmkaður réttur til fæðingarorlofs eða -styrks vegna fjölburafæðingar væri því mikils virði þótt annað eða eitt barnanna fæddist andvana.“ Nefndin leggur því til breytingar á frumvarpinu þannig að 1. mgr. 16. gr. og 1. mgr. 21. gr. laganna taki einnig til andvanafæðinga. Við fórum mjög vandlega yfir málið í nefndinni og ég tel að við höfum gert okkar besta og vandað umfjöllun okkar. Ég vona og ég trúi því að þetta mál fái jákvæða meðferð hjá okkur þingmönnum í þingsal og fáist afgreitt og samþykkt sem allra fyrst. Ég vil ítreka þakkir mínar til hv. þm. Páls Vals Björnssonar fyrir að hafa lagt vinnu í þetta mál og fylgt því eftir með glæsibrag. Vonandi á það eftir að koma mörgum til góða í framtíðinni þegar við höfum breytt þessum lögum.
Herra forseti. Ég ætla að þakka hv. málshefjanda, ég tek undir það að þetta mál er afar mikilvægt. Við höfum verið að fjalla um mál þessu tengd, sem snúa að ýmsu í kerfinu sem betur má fara. Ég og hv. þingmaður, sem hér var að ljúka ræðu sinni, stöndum saman að einu slíku sem að snýr að tæknifrjóvgunarmálum og ósanngirni í kerfinu þar. Ég velti því fyrir mér þegar maður er að hugsa um svona missi; búið að byggja upp vonir og væntingar mislengi. Öll fjölskyldan komin í ákveðnar stellingar, ekki bara litla fjölskyldan heldur stóra fjölskyldan, fólk farið að bíða. Og svo gerist þetta. Það er kannski ekki fyrr en einhver sem lent hefur í slíkum aðstæðum bendir manni á það að maður áttar sig á því hvar kerfið er brotið. Þess vegna er mjög gott að geta brugðist við og ég treysti því að frumvarpið verði samþykkt. Nú veit ég ekki hvað þetta kemur til með að kosta ríkissjóð. Það kemur hvergi fram, held ég. Ég er svo sem ekki búin að lúslesa þetta. Jú, þetta kemur hér, svona er þetta. Fæðingarorlofssjóðurinn, sem er reyndar búið að skerða - við þurfum þá að efla hann enn frekar. Kostnaðaraukinn yrði vissulega töluverður, en ég held að í raun sé ekki hægt að verðmerkja, ef maður getur orðað það sem svo, þær aðstæður sem hér er um að ræða. Haldið var málþing árið 2013 um þessi mál. Að vísu höfðu framsögumenn ekki upplifað slíkt áfall, heldur var um að ræða fagaðila. Það er líka gríðarlegt álag fyrir það fagfólk sem stendur við hlið fólks sem missir barnið sitt í fæðingu. Það er að mjög mörgu að hyggja þegar kemur að þessu máli. Dagurinn 15. október hefur verið tileinkaður missi á meðgöngu og hans hefur verið minnst með kertafleytingum. Mig langar að vitna í orð fyrrverandi velferðarráðherra, Guðbjarts heitins Hannessonar, en hann flutti ávarp við fjölmenna athöfn í Hallgrímskirkju í tilefni af þessum degi. Hann skrifaði reyndar líka pistil í Fréttablaðið þar sem hann talaði um að engin orð væru til til að lýsa slíkum missi, foreldrum sem misstu börn. Hann sagði: „Þó eigum við orð sem lýsa börnum án foreldra, mökum án maka en ekkert orð yfir það að vera foreldri sem misst hefur barn.“ Þetta endurspeglar enn frekar tómleikatilfinninguna og einmanaleikann sem samfélagið nær ekki utan um í orðum. Við tölum um ekkjur eða ekkla en ekkert orð nær utan um þennan missi. Það hefur reyndar mjög margt batnað, þegar kemur að þessum málum. Í ferlinu og í kerfinu hefur mjög margt verið unnið til góðs. Árið 2002 voru samtökin Litlir englar stofnuð, það er samfélag fyrir fólk sem hefur lent í sorg af þessu tagi. Svo eru það auðvitað Draumabörn og fleiri sem starfa sem stuðningshópar fyrir fólk sem verður fyrir þessari reynslu. Allt ber að sama brunni. Þú getur fengið alls konar upplýsingar um hið formlega ferli, en ekkert um það hvað gerist, um líkamleg viðbrögð eða sorgarferlið. Hvergi er skrifað neitt um það, af því að hér á árum áður voru slíkir hlutir ekkert ræddir frekar. Ég held því að mikið vatn hafi runnið til sjávar og mjög margt gott gerst, meðal annars með stofnun þeirra félaga sem hér hafa verið nefnd. Sem betur fer eru alltaf einhverjir tilbúnir til að opinbera hlutina, segja okkur hinum frá erfiðum tímum í lífi sínu. Það verður til þess að hlutirnir fara að hreyfast og eitthvað fer af stað. Ég held að það sé kannski það sem við þurfum að reyna að ná utan um og styðja við, en ekki bara þennan fjárhagslega ramma. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir þessu og það er auðvitað vegna þess að þetta er ekki í manns reynsluheimi. Svo eru það fjölburafæðingarnar. Að missa annað barnið af tveimur í fæðingu þýðir minni fjárhagslegan stuðning, en áfallið er engu að síður til staðar. Fólk er búið að búa sig undir fjölburafæðingu og svo reynist það ekki verða. Það er áfall, sorgin og allt það sem fólk gengur í gegnum. Þannig að ég er mjög ánægð með að nefndin leggi til þessa breytingu hér. Ég hef mestar áhyggjur af því að ríkissjóður verði ekki við þessu, en ég vona það þó. Ég sé að varaformaður fjárlaganefndar undirritar þetta og ég vona að hann sé meðvitaður um að þetta þýðir kostnaðarauka sem við verðum þá að mæta af því að það er jú tilhneigingin að spyrna við fótum þegar hlutirnir kosta eitthvað. En þetta er gríðarleg réttarfarsbót og sanngirni ef maður hugsar bara um það þannig. Fyrirkomulagið er svo gríðarlega ósanngjarnt eins og það er í dag. Þannig að ég trúi ekki öðru en því, þó að margt sé nú ósanngjarnt í lífinu og tilverunni og á mörgum sviðum, að ríkisstjórnin styðji málið þegar það kemur til endanlegrar atkvæðagreiðslu. Ég er mjög ánægð með að þetta skuli vera komið fram og þær umsagnir sem hér eru. Athugasemd kom fram frá Miðstöð foreldra og barna og þar er verið að tala um jafnræði og greinarmuninum sem gerður er, með leyfi forseta: „Þannig er kveðið á um í 4. mgr. 8. gr. laganna að foreldri öðlist rétt til fæðingarorlofs í allt að níu mánuði ef hitt foreldrið andast á meðgöngu barns og barnið fæðist lifandi. Er hér á ferðinni sjálfstæður réttur foreldris til níu mánaða fæðingarorlofs undir þessum tilteknu kringumstæðum, þ.e. að hitt foreldrið andast á meðgöngu og barnið fæðist lifandi. Samkvæmt orðanna hljóðan nær umrætt ákvæði ekki til þeirrar aðstöðu þegar foreldri andast eftir fæðingu barns.“ Ég skil það þá þannig að við séum ekki að taka á þessu í frumvarpinu. Þetta þýðir þá að rétturinn lengist ekki, ef ég skil þessa athugasemd rétt; að réttur þess foreldris sem lifir lengist ekki um þann tíma sem hitt foreldrið hefði fengið. Nú veit ég ekkert hvaða umræða fór fram í nefndinni um þetta eða hvort þetta á ekki heima hér. Þetta tengist auðvitað. Það er verið að tala um fæðingarorlofsrétt foreldra í frumvarpinu. Ég veit ekki rökin fyrir því að nefndin ákvað að taka þessa athugasemd ekki með en mér finnst hún alla vega athyglisverð og þetta er líka eitt af því sem maður veltir ekki fyrir sér af því að þetta er ekki í reynsluheiminum. Ég fæ kannski svör hér á eftir frá þeim sem að málinu standa. Þetta vakti athygli mína, þegar ég fór að lesa umsagnirnar um þetta mál. Mér finnst gríðarleg ósanngirni í þessu falin. Ef þú stendur uppi einn, þ.e. eitt foreldri í stað tveggja - við erum að rýmka rétt þeirra sem missa barnið sitt en ekki rétt barns sem fæðist lifandi en missir annað foreldrið. Það gerir því foreldri sem eftir lifir ekki kleift að vera jafn lengi heima og ef foreldrarnir hefðu getað skipt orlofinu með sér. Þessu er vert að velta fyrir sér og skoða áfram, en ég ætla að láta þetta duga. Mér finnst frumvarpið sem sagt allrar virðingar vert og vona að það nái fram að ganga.
Hæstv. forseti. Án þess að ætla að lengja umræðuna mikið þá langar mig hér við 2. umr. að lýsa yfir ánægju með að þetta frumvarp til laga sem hv. þm. Páll Valur Björnsson er fyrsti flutningsmaður að hafi fengið svo góða meðferð hjá hv. velferðarnefnd sem raun ber vitni og að nefndarmenn allir, að þeim frátöldum sem ekki hafa getað verið við afgreiðslu málsins, setji nafn sitt undir nefndarálitið. Ég held að annars vegar sé hér verið að leggja til gríðarlega mikla og nauðsynlega réttarbót fyrir verðandi foreldra sem upplifa það eða lenda í því að eignast andvana barn þegar þó nokkuð langt er komið á meðgönguna. Fyrir þá er þetta mikið hagsmunamál og klárlega til mikilla bóta. En svo finnst mér þetta líka vera samfélagslegt mál, það má líka nálgast það þannig, því hér erum við í rauninni að þróa fæðingar- og foreldraorlofslöggjöfina áfram og ná þannig betur utan um allt það ferli sem fæðingar- og foreldraorlof er. Það held ég að skipti líka máli. Ég held því að málið þurfi að skoðast bæði af hinu persónulega plani, ef svo má segja, og svo líka af samfélagslegu plani. Auðvitað spilar þetta síðan saman. Þetta tengist kannski þeim vangaveltum sem komu fram undir lok máls hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur og þeim spurningum sem hún velti upp varðandi það þegar annað tilvonandi foreldra fellur frá. Það er kannski næsta skref sem við þurfum að taka. Við erum jú auðvitað samfélag og samfélög breytast, umræða þróast og ég held að þetta geti einmitt verið það sem við eigum að hugsa um og hvernig við getum tekið málið upp á næsta stig. Á sama tíma þurfum við auðvitað að vinna í því að styrkja almennt fæðingar- og foreldraorlof með því bæði að hækka greiðslurnar og lengja fæðingarorlofstímann. Það tengist svo aftur þeim þingmálum sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum lagt fram um að hafa fæðingarorlof fram að leikskóla. Mig langar enn og aftur að þakka hv. þm. Páli Vali Björnssyni fyrir að hafa forgöngu um að flytja þetta mál og þakka hv. velferðarnefnd aftur fyrir góða afgreiðsla. Okkur hlýtur öllum að finnast alveg til fyrirmyndar að hér eru einmitt kostnaðartölurnar inni þannig að við þurfum ekkert að velkjast í vafa um kostnaðinn. Ég held að svo sannarlega sé hægt að segja að fyrir foreldra, verðandi foreldra, og svo auðvitað okkur öll sem getum lent í þeim aðstæðum að eignast andvana barn, sé þetta mikilvægt mál og það er von mín að Alþingi muni samþykkja málið svo að réttarstaða þessa fólks verði betri og að við búum betur að því fólki sem þarf að takast á við þessa erfiðu lífsreynslu.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu meira en ég finn mig knúinn til að koma upp og svara hv. þingmönnum báðum sem komu inn á mjög mikilvægt mál. Í nefndarálitinu stendur, með leyfi forseta: „Umsagnir og gestir nefndarinnar voru almennt jákvæðir í garð frumvarpsins, þótt í nokkrum umsögnum hafi verið lýst þeirri skoðun að tilefni væri til endurskoðunar á öðrum þáttum laga um fæðingar- og foreldraorlof.“ Við ræddum einmitt það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir nefndi áðan og fleira. Að það væru margir punktar í fæðingarorlofslögunum sem þyrfti að breyta og að þótt lögin í heild sinni væru nokkuð góð þyrftum við að breyta ýmsum þáttum þess, til að mynda þeim sem hv. þingmaður nefndi og mörgum öðrum. Einnig því sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom inn á um lenginguna og leikskólann í framhaldinu. Þetta er mikið og merkilegt mál sem þarf að ræða í heild sinni. Velferðarnefnd var sammála um að það yrði gert á vegum nefndarinnar jafnvel á næstu mánuðum og vonandi á næstu missirum. Ég vil segja hv. þingmönnum frá því að þetta er í deiglunni. Það var meðal annars rætt í nefndinni að við fyndum þá agnúa sem væru vissulega til staðar, eins og nefnt var áðan. Ég get tekið dæmi sem tengist mér. Dóttir mín eignaðist barn. Hún flutti frá Bandaríkjunum ásamt eiginmanni sínum tveimur og hálfum mánuði áður en barnið fæddist en af því að faðirinn var ekki fluttur heim þremur mánuðum áður en barnið fæddist fær faðirinn ekkert fæðingarorlof. Hún fær sex mánuði og er síðan kauplaus heima af því að hún fær ekki dagvistun. Það eru alls kyns svona vandamál sem við þurfum að takast á við í sambandi við fæðingarorlof og fæðingarstyrki. Og við eigum að gera það á nákvæmlega þann hátt og við gerðum í velferðarnefnd núna, með samstöðu og í samvinnu. Það var mikil samstaða um málið og ákveðið að fara ekki í frekari breytingar heldur einblína á andvanafæðingar núna og síðan í framhaldinu, vonandi, að vinna samhent að því að breyta til batnaðar fyrir alla. Eins og hv. þingmaður nefndi áðan er þetta samfélagslegt mál. Þetta er ekki aðeins mál foreldranna heldur samfélagsins alls, nærsamfélagsins. Það sem fékk mig til þess að fara af stað með þetta mál var að fólk sem ég tengist og þekki varð fyrir þessari sorg sem hafði ekki einungis áhrif á þau heldur allt nærsamfélagið. Áður fyrr voru svona hlutir þaggaðir niður og ég var meira að segja spurður að af eldri konu til hvers ég væri að breyta þessu, móðirin væri ekki að fara að sjá um neitt barn. Tilfinningalegi þátturinn vill oft gleymast. Áður fyrr var þetta þaggað niður og ekkert rætt og fólki bara sagt fara að vinna því að þá mundi það gleyma þessu. En þetta er miklu meira en það. Hæstv. forseti. Ég vil enn og aftur segja að ég gleðst yfir því að við skulum vera komin þetta langt með málið og að samstaða skuli hafa náðst um það. Menn velta fyrir sér kostnaði. Hann kemur fram hérna. Það voru 14 andvanafæðingar á síðasta ári. Þær eru mjög misjafnar. Þær eru kannski að meðaltali níu til tíu, þannig hefur það verið á síðustu 20 árum ef ég man rétt, þannig að það rokkar. En þetta er borgað af tryggingagjaldi. Fæðingarorlofssjóður er styrktur af tryggingagjaldinu. Foreldrar borga í hann og eiga því þennan rétt. Hvað sem öðru líður er ég mjög ánægður með þetta. Ég þakka fyrir umræðuna og vona, hæstv. forseti, að málið verði samþykkt sem fyrst.