Virðulegur forseti. Ég fór yfir það við 2. umr. hversu mikilvægt mál væri hér á ferð og þakkaði hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þar sem ég held að það sé í undantekningartilvikum sem einhver kemur í pontu sérstaklega til að hrósa þeim sem situr hér fyrir aftan mig, hæstv. forseta Alþingis, ætla ég að leyfa mér að gera það núna og þakka hæstv. forseta, sem er 1. flutningsmaður þessa mikilvæga máls. Við eigum líka að vera dugleg við að þakka fyrir það sem vel er gert. Hér hefur verið vasklega að verki staðið varðandi þetta mál og ég ítreka: Ég er stoltur af því að fá að taka þátt í þessari atkvæðagreiðslu og gera þetta frumvarp að lögum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti vill vekja athygli á því að það er öll forsætisnefnd og áheyrnarfulltrúar í forsætisnefnd sem standa að málinu en þykir að sjálfsögðu lofið engu að síður gott. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2018 og hef þá yfirferð um nefndarálit okkar. Frumvarpið byggir á 26. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál. Þar kemur fram að ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með öðrum úrræðum sem tilgreind eru í lögunum. Eitt af markmiðum laganna var að draga mjög úr notkun fjáraukalaga frá því sem áður tíðkaðist, bæði með því að þrengja og afmarka betur þau tilvik sem falla undir skilyrði fjáraukalaga auk þess sem lögin fela í sér ný úrræði fyrir ráðherra, þar með talið millifærslur, varasjóði einstakra málaflokka og almennan varasjóð sem ætlaður er til að mæta öllum helstu frávikum frá áætlunum. Fyrstu fjáraukalögin sem byggjast á lögum um opinber fjármál voru samþykkt í fyrra. Meiri hlutinn telur að enn sem komið er hafi ekki fyllilega tekist að færa markmið nýju laganna yfir á frumvarpið. Því til stuðnings má nefna að enn er um 800 milljónum óráðstafað af almenna varasjóðnum. Þó ber að taka fram að þegar við hófum umfjöllun um þetta fjáraukalagafrumvarp var staða varasjóðsins 1,8 milljarðar þannig að á hann hefur gengið og ekki svo sem útséð um að lokið verði við að ráðstafa honum fyrir árslok. Þá liggur ekki fyrir hvort varasjóðir einstakra málefnaflokka hafi verið nýttir sem skyldi. Skilyrði fyrir notkun almenna varasjóðsins eru þau sömu og sett eru um heimildir í fjáraukalögum. Meiri hlutinn telur bagalegt að enn er ekki búið að setja reglugerð um notkun almenna varasjóðsins og brýnir ráðherra að ljúka því máli sem allra fyrst. Virðulegi forseti. Meiri hluti fjárlaganefndar skýtur þessum aðvörunarskotum strax í upphafi nefndarálitsins til að vekja athygli á því að við erum ágætlega meðvituð um að ýmislegt má enn betur fara en samt náum við hér ágætum árangri. Um helstu útgjaldamál frumvarpsins er það að segja að í samræmi við lög um opinber fjármál fela frumvörp til fjáraukalaga ekki lengur í sér heildstætt endurmat á fjárlögum með endurskoðaðri tekjuáætlun og allsherjaryfirferð og gjaldaliðum. Þess í stað er sjónarhorn frumvarpsins þrengra og eingöngu fjallað um einstök útgjaldatilefni sem ekki eru talin rúmast innan ramma fjárlaga. Samtals er óskað eftir að fjárheimildir verði auknar um 56,6 milljarða sem eru 7% af heimildum fjárlaga. Það er gríðarlega mikið í sögulegu samhengi en á það ber að líta að 49,2 milljarðar skýrast af tveimur tilefnum sem tengjast alfarið breytingum á framsetningu fjárlaga í samræmi við alþjóðlega reikningsskilastaðla. Um er að ræða annars vegar 31 milljarð kr. vegna breytinga á uppgjöri lífeyrisskuldbindinga. Samkvæmt stöðlunum skulu allar breytingar milli ára færast um rekstrarreikning en samkvæmt eldra uppgjöri fór hluti þeirra um endurmatsreikning. Þar eru þá meðtalin áhrif af ávinnslu nýrra réttinda á árinu, launabreytingar og allar breytingar á tryggingafræðilegum forsendum lífeyrisskuldbindinga, svo sem lífslíkum. Tillagan skiptist þannig að 18,6 milljarðar eru vegna launabreytinga en vextir á ófjármagnaðri skuldbindingu nema 12,4 milljörðum. Hins vegar eru 18,2 milljarðar vegna afskrifta skattkrafna sem koma sem fjárheimild á móti gjaldfærslu bæði beinna afskrifta tapaðra krafna, t.d. vegna gjaldþrota, og eins óbeinna afskrifta þar sem kröfur eru færðar niður sem nemur varúðarfærslu. Í fjárlögum ársins var gert ráð fyrir að afskriftir yrðu dregnar frá tekjum til samræmis við alþjóðlega hagskýrslustaðla, en samkvæmt reikningsskilastöðlum ber að færa afskriftir skattkrafna á gjaldahlið þar sem verið er að færa niður útistandandi skattkröfur frá fyrri árum, þ.e. álagða óinnheimta skatta sem hafa verið tekjufærðir á fyrri árum. Framangreindar breytingar hafa engin áhrif á afkomu ríkissjóðs í 1. gr. fjárlaga þar sem afkoman er mæld samkvæmt hagskýrslustaðli. Þær breyta hins vegar 3. gr. frumvarpsins þar sem fjárheimildir málefnasviða og málaflokkar eru settar fram samkvæmt alþjóðlegum reikningsskilastöðlum. Önnur frávik vega mun minna og þeirra er allra getið í töflu sem finna má í frumvarpinu, er það var lagt fram, á bls. 46. Við ákváðum hins vegar að endurbirta töfluna í þessu nefndaráliti, kannski fyrst og fremst til glöggvunar á þeim breytingum sem þarna eru að verða, sem eru fyrst og fremst, eins og áður hefur verið rakið, tæknilegar breytingar og líka til að koma á framfæri að meinleg prentvilla var í töflunni í upphaflegu frumvarpi þar sem talað var um kirkjugarðasamkomulag en átti að sjálfsögðu að vera kirkjujarðasamkomulag. Virðulegi forseti. Ég rek ekki nánar efni töflunnar en rek áfram það sem segir í nefndaráliti. Að undanskildum þessum framsetningarbreytingum eru gerðar tillögur um samtals 8,6 milljarða kr. hækkun útgjaldaheimilda. Þar vegur þyngst yfirtaka á lífeyrisskuldbindingum í samræmi við samning við Bændasamtök Íslands og yfirtaka á skuldbindingum ýmissa samtaka í heilbrigðisþjónustu, samtals 3,2 milljarðar kr. Ég leyfi mér að víkja að yfirtöku eftirlaunaskuldbindinga sem merktar eru Bændasamtökum Íslands og rekja hér í stuttu máli að þetta á sér langa sögu og nær í raun og veru áratugi aftur í tímann er ýmis starfsemi í landbúnaði var rekin á vegum hins opinbera í blandaðri fjármögnun skatta og búvöruframleiðslu og beinna framlaga ríkisins. Þær stofnanir og þeir starfsmenn sem sinntu þessum verkefnum voru að safna lífeyrisréttindum innan lífeyriskerfis ríkisins. Við lagabreytingar sem eru aðdragandi þess að því formi hefur verið komið á að öllum þessum verkefnum verður sinnt með beinni samningagerð við bændur átti í raun og veru eftir að gera upp þessar skuldbindingar. Nú er loksins búið að koma því gamla fyrirkomulagi í fastara form með þeim samningi sem gerður hefur verið við Bændasamtök Íslands. Ég rifja upp að hingað til hefur ríkissjóður að mestu staðið skil á sínum hluta þessara skuldbindinga með samningagreiðslum til bænda og við frágang fjárlaga fyrir árið 2019 lækkuðu samningsgreiðslur vegna samninga sem gerðir hafa verið við bændur um samsvarandi upphæð og áður voru lagðar til þessara eftirlaunaskuldbindinga þannig að nú er þessum fjárhagslegu samskiptum samtaka bænda og ríkisins lokið. Ég held að það sé mikið fagnaðarefni. Þetta birtist m.a. í því, svo undarlegt sem það er, að meðan við höfðum eldra fyrirkomulagið var stuðningur við landbúnað í opinberum tölum og í OECD-samanburði alltaf rangur, þ.e. þessi fjárhagslegu samskipti voru látin vigta inn sem stuðningur við búvöruframleiðslu sem átti í raun og veru ekkert skylt við það og skekkti þar af leiðandi samanburð íslensks landbúnaðar. Einnig eru gerðar tillögur um nokkrar tæknilegar millifærslur fjárheimilda. Dæmi um það er lækkun rekstrarfjárveitinga vegna eignfærslu varanlegra rekstrarfjármuna. Það er sambærileg millifærsla og gerð var við 3. umr. fjárlagafrumvarpsins. Um 700 millj. kr. millifærslu er að ræða af þessu tilefni. Frávik frumútgjalda að frátöldum þessum óreglulegu liðum hafa ekki verið lægri sem hlutfall af fjárlögum síðan árið 2013. Á árabilinu 1998–2008 var sambærilegt meðaltal frávika í fjáraukalögum um 5% af frumútgjöldum. Stóraukið aðhald í kjölfar bankahrunsins stuðlaði að bættu verklagi hvað þetta varðar þannig að frávikið nam að meðaltali 1,6% árin 2009–2016. Í þessu frumvarpi er hlutfallið um 0,7% sem er mjög lágt í sögulegu samhengi og því í samræmi við það markmið laga um opinber fjármál að lágmarka umfang fjáraukalaga. Af þessu tilefni er rétt að minna á að þessi góði árangur skýrist líka af því að við höfum lagt til hliðar í varasjóði. Auðvitað verður að hafa það í huga þegar menn meta þennan samanburð, þá má ekki gleyma þeim hlutum. Við höfum líka komið okkur upp ákveðnu verklagi og regluverki í kringum það. Eins og ég sagði áðan minnum við á það og ítrekum að það þarf að taka betur utan um þá verkferla. Heildarafkoma ríkissjóðs er rakin á bls. 55 í upphaflegu frumvarpi og afgangur ríkissjóðs er því 1,3% af vergri landsframleiðslu sem er aðeins yfir þeirri fjármálastefnu sem hafði þá verið birt. Það var kannski eilítið á reiki hvaða fjármálastefna gilti á þeim tíma. Förum samt ekki nánar út í það. Það er 3,3% afgangur á frumjöfnuði sem telst í sögulegu samhengi mjög góður árangur í rekstri ríkissjóðs. Um endurmat á afkomu ríkissjóðs fyrir árið 2018 er það að segja að þrátt fyrir að frumvarpinu sé ekki ætlað að breyta tekjum eða gjöldum til samræmis við útkomuspá er eigi að síður gerð grein fyrir endurmati á afkomu ársins. Í töflu á bls. 55 í greinargerð frumvarpsins koma fram helstu stærðir í þeim efnum og er þá byggt á nýjustu þjóðhagsspá Hagstofu Íslands sem birt var nú í byrjun nóvember. Gert er ráð fyrir að tekjur og gjöld verði lítillega hærri en áætlað var í fjárlögum. Áætlað er að heildartekjur verði 4,4 milljörðum hærri en í fjárlögum. Breytingar eru bæði til hækkunar og lækkunar. Tekjuskattur einstaklinga er nú áætlaður 2,3 milljörðum hærri en á móti lækki tekjuskattur lögaðila um 1,5 milljarða. Þá er áætlað að tekjur af virðisaukaskatti lækki um 5,9 milljarða en aðrir óbeinir skattar eru áætlaðir um 1,6 milljörðum hærri en fjárlög. Veigamesta frávikið felst í hærri arðgreiðslum frá Íslandsbanka og Landsbankanum um samtals 7,5 milljarða kr. og er það nokkuð kunnuglegur gjörningur í gerð fjárlaga. Áætlað er að heildargjöld ríkissjóðs verði nánast þau sömu og í fjárlögum ársins, um 0,7 milljörðum kr. lægri. Frávik eru í báðar áttir. Áætlað er að rekstrarkostnaður stofnana verði heldur hærri en í fjárlögum, einkum vegna sjúkrahúsþjónustu sem gæti orðið um 2,5 milljörðum kr. hærri en samkvæmt fjárlögum. Að auki er gert ráð fyrir nokkrum sérstökum útgjaldamálum sem koma fram í frumvarpinu. Þar má nefna endurmat á gjöldum Fæðingarorlofssjóðs, viðbótarframlögum til þjóðkirkjunnar og til samgöngumála, sjúkratrygginga vegna sjúkraþjálfunar, auk fleiri veigaminni liða sem skýrðir eru í greinargerð frumvarpsins. Ég geri ekki að löngu umtalsefni þessi útgjaldatilefni en vil samt nefna viðbótarframlag til þjóðkirkjunnar. Við höfum nefnt það í nefndaráliti meiri hluta og ef ég man rétt hefur líka alloft verið minnst á það í nefndaráliti minni hluta fjárlaganefndar, bæði við gerð fjármálaáætlunar og fjárlaga fyrri ára, þar sem rætt er um samningsgerð við þjóðkirkjuna. Líkt og kom fram í fyrirspurnatíma hér fyrr í dag og hefur komið fram í umræðu um fjárlög sem við gengum nýlega frá við bindum við góðar vonir við að samningagerð við þjóðkirkjuna um framtíð þessara framlaga verði komin í betra horf við næstu fjárlagagerð þannig að við tökum þetta ekki lengur í gegnum fjáraukalög sem okkur finnst í eðli sínu ekki góður bragur á. Á móti vegur að gert er ráð fyrir lægri vaxtagreiðslum ríkissjóðs sem nemur 3,3 milljörðum kr. Þar af skýrast 1,4 milljarðar vegna breyttrar framsetningar á vaxtatekjum sjóða í A-hluta ríkissjóðs sem felur í sér lækkun á vaxtatekjum og vaxtagjöldum. Samkvæmt lögum um opinber fjármál skulu allar vaxtatekjur renna í ríkissjóð nema sérlög kveði á um annað. Aðeins um vinnu nefndarinnar. Hún hafði mjög skamman tíma til að afla sér ítarlegra upplýsinga um einstakar tillögur frumvarpsins. Eigi að síður var kallað eftir þeim frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, velferðarráðuneyti, dómsmálaráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneyti og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Aðeins var gefinn einn virkur vinnudagur til að svara en samt sem áður bárust svör frá öllum ráðuneytunum og þakkar nefndin fyrir skjót viðbrögð fjármálastjóra ráðuneytanna. Nefndin leitaði svara við því hvers vegna aðgerðir ráðuneyta hefðu ekki dugað til að koma í veg fyrir tillögu í fjáraukalagafrumvarpið, auk þess sem aflað var ýmissa tölfræðilegra gagna sem nýttust við að leggja mat á réttmæti einstakra tillagna. Öll þessi svör og gögn liggja nú fyrir hjá hv. fjárlaganefnd. Þá komum við að breytingartillögum. Í frumvarpinu er gerð tillaga um heimild til að endurlána 500 milljónir til Íslandspósts. Í því samhengi er bent á álit meiri hlutans við 3. umr. fjárlagafrumvarps fyrir árið 2019 þar sem ítarlega var farið yfir málið og kom það til umræðu í sérstakri umræðu sem fram fór fyrr í dag. Meiri hlutinn gerir nokkrar breytingartillögur við frumvarpið og gerð er sérstaklega grein fyrir þeim hverri fyrir sig í þeim kafla nema hvað sameiginleg umfjöllun er um nokkrar millifærslur og leiðréttingar. Samtals eru gerðar breytingartillögur sem að öllu samanlögðu leiða til 248,1 millj. kr. hækkunar á gjaldaheimildum í sundurliðun 1 í frumvarpinu. Hækkunin hefur samsvarandi áhrif á 1. og 2. gr. frumvarpsins. Leiðrétting er vegna lækkunar á sértekjum vegna nýs greiðsluþátttökukerfis. Gerðar eru tillögur um 300 millj. kr. millifærslur á 11 liðum. Hinn 1. maí 2017 tók gildi nýtt greiðsluþátttökukerfi sjúkratryggðra í kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu. Helstu markmiðin með kerfinu eru að verja þá sem mest þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda fyrir háum útgjöldum, draga úr útgjöldum barnafjölskyldna og styrkja heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað fólks í heilbrigðiskerfinu. Kerfið er jöfnunarkerfi sem felur í sér að létt var af þeim sem í eldra kerfinu báru mestan kostnað en þeir sem greiddu minnst greiða meira en áður. Með innleiðingu nýja greiðsluþátttökukerfisins var ákveðið að auka framlög hins opinbera til niðurgreiðslu á hlut sjúklinga sem nemur 1,5 milljörðum á ársgrundvelli. Hlutdeild sjúkratryggðra í heilbrigðiskostnaði lækkaði sem því nemur. Undir nýja kerfið fellur þjónusta heilsugæslu og sjúkrahúsa og þjónusta sjálfstætt starfandi lækna, sjúkraþjálfara, iðjuþjálfa og talmeinafræðinga sem starfa samkvæmt samningi við Sjúkratryggingar Íslands og rannsóknir og geisla- og myndgreiningar. Hámarksgreiðslur eru mismunandi eftir því hvort almennir notendur, öryrkjar, aldraðir eða börn eiga í hlut. Hámarksgreiðslur í hverjum mánuði hjá almennum notanda á árinu 2018 er 25.100 kr. Með gildistöku nýja greiðsluþátttökukerfisins var gert ráð fyrir 1,5 milljarða útgjaldaauka hjá ríkissjóði, 250 millj. kr. á lækniskostnað sjúkratrygginga, 950 millj. kr. á lið þjálfunar og 300 millj. kr. lækkun sértekna hjá heilbrigðisstofnunum. Lækkun sértekna hjá heilbrigðisstofnunum reyndist vera tæpar 390 milljónir. Fjárveitingin var vistuð á lið sjúkratrygginga. Fjárheimildir lækniskostnaðar og þjálfunar hafa verið hækkaðar og er hér lögð til samtals 300 millj. kr. millifærsla frá sjúkratryggingum til að mæta lækkun sértekna hjá heilbrigðisstofnunum. Síðan eru raktar í nefndaráliti okkar nokkrar leiðréttingar á hagrænni skiptingu fjárheimilda sem ég rek ekki sérstaklega en hér eru fjórar breytingartillögur meiri hluta fjárlaganefndar sem ég ætla að gera örstutta grein fyrir. Þar er í fyrsta lagi hækkun fjárheimildar til Alþingis sem skýrist að langmestu leyti vegna ófyrirséðra útgjalda vegna viðgerða á húsnæði á Kirkjustræti 10 þar sem upp kom mygla sem óhjákvæmilegt var að ráðast í viðgerðir á. Fagaðilar voru fengnir til að meta og gera tilboð í verkið, en þegar vinna hófst kom í ljós að verkefnið var mun umfangsmeira en talið hafði verið og tvöfaldaðist áætlaður heildarkostnaður. Því er óskað eftir 30 millj. kr. aukafjárveitingu þar sem ekki er svigrúm í rekstri til að mæta þeim kostnaði. Við leggjum fram breytingartillögu vegna greiðslu vegna fjárfestingarsamnings við Algalíf, vegna svokallaðra þjálfunarstyrkja, 137,9 millj. kr. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið lítur svo á þjálfun starfsmanna hjá fyrirtækinu sé nú lokið. Að baki þessari breytingartillögu okkar liggur greinargerð og rannsókn atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins á ákvæðum þess samnings sem um þetta gildir. Þá er gerð tillaga um að veitt verði 79,9 millj. kr. framlag til Úrvinnslusjóðs vegna innheimtra tekna af úrvinnslugjaldi á árinu 2017. Samkvæmt lögum um úrvinnslugjald, nr. 162/2002, skulu tekjur af úrvinnslugjaldi renna óskiptar til sjóðsins að undanþegnu umsýslugjaldi til ríkissjóðs. Við innleiðingu laga um opinber fjármál var sú breyting gerð að tekjur sjóðsins renna í ríkissjóð og veitt er fjárveiting á fjárlögum á móti. Hins vegar var ekki gerð samsvarandi breyting á lögum um úrvinnslugjald eins og gert var hjá flestum öðrum ríkisaðilum. Enn er unnið að endanlegri lausn svo unnt verði að láta tekjur af úrvinnslugjaldi renna í ríkissjóð en á sama tíma tryggja að innheimtar tekjur renni til Úrvinnslusjóðs líkt og lögin kveða á um. Ekki var lögð fram tillaga í frumvarpi til fjáraukalaga þar sem málið var enn í vinnslu. Þá hefur tíminn þokast fram og því er þessi breytingartillaga meiri hluta fjárlaganefndar gerð hér við 2. umr. og nemur hún 79,9 millj. kr. Þá er tillaga meiri hluta fjárlaganefndar að breyta hvernig farið er með viðbótarframlag til Þjóðleikhússins þar sem álit meiri hlutans við yfirferð málsins var að þeirri fjárhæð skyldi fyrst og fremst mætt af varasjóði en ekki sem fjárauka enda málið náskylt kjarasamningagerð og það á einmitt að vera meginhlutverk stóra almenna varasjóðsins að taka utan um slík útgjaldatilefni. Þá eru raktar tvær breytingartillögur vegna framlaga til Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum vegna sýningarhalds í tengslum við fullveldisafmælið þar sem fengin voru að láni viðkvæm, verðmæt og merkileg handrit frá frændum vorum Dönum til sýningar. Það var nauðsynlegt að smíða um þá eða ganga þannig frá þessum dýrgripum í sérstökum sýningarskápum að óskað er eftir aukafjárveitingu til að standa straum af kostnaði við það og verða þeir skápar síðan eign Árnastofnunar. Eftir að samningar höfðu verið gerðir við eigendur handritanna voru gerðar mun meiri kröfur um aðbúnað handritanna og síðan öryggisgæslu um þessa dýrgripi sem kallaði á tillögu um að kostnaðinum yrði mætt í fjárauka og nemur hann samtals 25,3 millj. kr. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem skýrðar hafa verið og gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali sem liggur frammi. Undir álitið skrifa Willum Þór Þórsson, hv. formaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson framsögumaður, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Páll Magnússon.
Virðulegi forseti. Mig langar að leita álits hjá hv. þingmanni um það sem er að finna í umsögn Ríkisendurskoðunar um fjáraukalögin þar sem talað er um fjárveitingar samkvæmt varasjóðnum og því um líkt. Í umsögninni segir: „Eftir sem áður er að finna dæmi um auknar fjárveitingar til að mæta útgjöldum sem vandséð er að séu tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg innan fjárlagaársins, og ekki hefði verið unnt að bregðast við þeim með öðrum úrræðum sem tilgreind eru í lögunum …“ Þar er talað um varasjóði og millifærslu fjárheimilda innan málaflokka en einnig má taka sem dæmi 30. gr. laga um opinber fjármál þar sem fjárheimildir eru einfaldlega teknar af fjárlögum næsta árs sem vantar þarna upp á. Ríkisendurskoðun talar einnig um að ákvörðunin um það hvort viðeigandi úrræði, þ.e. sem gripið er til, fjáraukalög eða varasjóður, séu á einhverjum forsendum pólitísk þannig að Ríkisendurskoðun segist eiga erfitt með að skera úr um hvort rétt séu eða ekki þrátt fyrir að hún segi að augljóslega sé vandséð að þær heimildir sem teknar eru sem dæmi eigi við þau skilyrði sem kveðið er á um til nýtingar á varasjóði og fjáraukalögum. Þá erum við komin í dálítinn vanda með það að segja: Hver segir þá til um hvort skilyrði laganna séu uppfyllt eða ekki? Ef þetta er bara á pólitískum forsendum, erum það þá við í minni hlutanum sem eigum að standa vörð um þetta? Er það ekki á pólitískum forsendum líka? væri auðvelt að spyrja. Er það ekki í rauninni Alþingi sem á að vera ákveðið á bremsunni og vera hart á því hvernig lög um opinber fjármál eiga að virka? Við erum að setja þessi lög fyrir okkur og sérstaklega [[Forseti hringir.]]fyrir framkvæmdarvaldið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Í öllum aðalatriðum erum við á sömu línu með hversu flókið þetta verkefni getur verið á hverjum tíma. Ég ætla ekkert að kinoka mér við því að á sumt getur verið varpað pólitísku ljósi og allt er umdeilanlegt sem við gerum, en við nefnum í meirihlutaáliti okkar að enn vantar reglugerðir um beitingu almenna varasjóðsins og síðan um meðferð varasjóða málaflokka. Það þekkir hv. þingmaður ágætlega, rétt eins og við. Það hefur verið verkefni okkar á liðnum tíma í hv. fjárlaganefnd að fjalla um þessa þætti. Við eigum nokkur dæmi um það sem hafa orkað tvímælis á undanförnum árum um meðferð varasjóðs, meðferð varasjóða málaflokka og síðan fjárauka. Meginlínan er sú, hv. þingmaður, að hér hafa orðið miklar framfarir og hér erum við með óvenjulítil frávik sem við erum að fjalla um í þessu fjáraukalagafrumvarpi sem ég fagna sérstaklega. Það kemur samt ekki í veg fyrir að einhvern tímann er þessi möguleiki notaður fyrst enn er þessi fjáraukalagaheimild til og fjárauki er enn inni í lögunum sem verður þá vonandi fyrst og fremst notaður sem algjört neyðarúrræði þegar málin komast í meiri festu og við förum að keyra lögin af þeirri festu sem þau innifela. Margt má um þessi nýju lög segja en ég held að í öllum aðalatriðum hafi fjárstjórnarlegt aðhald og fjárstýringaraðhaldið virkað sem best það getur.
Virðulegi forseti. Já, vissulega á eftir að setja reglugerð en hún mun alltaf rammast inn af þeim lögum sem eru sett um óvænt útgjöld og þess háttar. Hvernig sem reglugerðin yrði sett myndum við aldrei gefa leyfi umfram þær skilgreiningar sem er skýrt kveðið á um í lögunum. Hvað festuna varðar má spyrja: Af hverju erum við að gefa afslátt af skilyrðunum þegar búið er að setja lögin? Reglugerðin kemur væntanlega til með að skýra betur út vinnuferlið um það hvernig ákvörðunin er tekin, hvort þetta séu óvænt útgjöld eða þess háttar, en skilgreiningin um óvænt hreyfðist ekkert sem slík. Ég á erfitt með að sjá hverju reglugerð bætir við já- eða nei-spurninguna. Við getum skoðað í kjölfarið hvort farið var eftir reglugerðarferlum sem voru settir upp eða ekki. Ég þakka líka hv. þingmanni fyrir að benda á að hlutfallið er 0,7% þegar búið er að draga frá alla milljarðana sem eru í ákveðnum leiðréttingum o.s.frv. Hv. þingmaður benti á að það verður að telja notkun varasjóðsins inn í þetta hlutfall sem vantar upp á 0,7%. Þá bætist við tæpt prósent sem er þá komið upp í meðaltal áranna 2009–2016. Í sögulegu samhengi erum við að gera svipað og síðan 2009 þegar það byrjaði í raun og þá var einmitt enginn fjárauki sem dregur meðaltalið aðeins niður. Annars væri það kannski aðeins yfir því. Við erum ekki búin, það eru enn fjárheimildir á varasjóðnum og miðað við lögin um opinber fjármál bendir allt til þess að við eigum að ganga á fjáraukalögin eftir að búið er að ganga á varasjóðinn. Ég vildi fá álit hv. þingmanns á því.
Virðulegur forseti. Ég hef svo sem ekki miklu við þetta að bæta. Ég nefndi þetta með varasjóðinn og frávik frá gildandi fjárlögum af því að mér finnst sanngjarnt að við setjum þetta í samhengi en vil líka bara ramma það inn aftur, eins og ég gerði í framsögu minni, að við getum heldur ekki alveg borið þetta saman. Við höfum núna komið þessu varúðartæki inn í fjárlögin sem ekki var þar áður þar sem þetta var áður hrein framúrkeyrsla. Núna er ekki um það að ræða og þess vegna segi ég að þetta sé góður árangur með 0,7% frávikinu svo því sé til haga haldið. Þegar við hófum umfjöllun í þinginu og síðan í nefndinni um fjáraukalagafrumvarpið stóð almenni varasjóðurinn í 1,8 milljörðum. Hann var kominn niður í 800 milljónir þegar við lukum meðferð málsins sem sýnir okkur að það mjatlast út af þessum sjóði og þess vegna var það ekki síður varúðarráðstöfun að klára ekki sjóðinn áður en fjáraukalagafrumvarpið var lagt fram. Um þetta verklag held ég að megi ræða til framtíðar, hvort við eigum að koma okkur upp því verklagi að almenni varasjóðurinn sé tæmdur áður en kemur til fjáraukalaga. Það er bara heilbrigð umræða sem eðlilega þarf að fylgja endurskoðun á þeim ágætu lögum sem við störfum eftir. Ég mat það aftur á móti þannig að Ríkisendurskoðun væri með umsögn sinni um þetta fjáraukalagafrumvarp ekki afgerandi að setja út á meðferð eða tillögur þessara fjáraukalaga nema síður væri. Það var ekki mjög afgerandi gert, enda held ég að virðing fyrir þeim verkefnum sem uppi eru á hverjum tíma - ég rifja upp að við höfum, eins og ég nefndi í framsögu minni, lent í því í ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar á miðju sumri að gripið var til viðbótarfjárveitinga vegna samgöngumála og þá var svolítið í þoku hvernig ætti að fara með þá fjármuni. [[Forseti hringir.]]Síðan var það gert aftur í þeirri ríkisstjórn sem nú situr, en í öllum aðalatriðum er verklagið orðið miklu betra en það var áður og þykist ég hafa ágæta þekkingu til að geta sagt þetta.
Virðulegi forseti. Í lögum um opinber fjármál segir í 30. gr.: „Útgjöld, sem eru umfram fjárheimild í árslok, skulu dragast frá fjárheimild næsta árs.“ Þrátt fyrir að ýmsir fjárlagaliðir séu umfram fjárheimildir eru lögð fram fjáraukalög og fjárheimildir almenna varasjóðsins nýttar í staðinn fyrir að láta 30. gr. laga um opinber fjármál virka. Skilyrði þess að grípa til almenna varasjóðsins eru mjög ströng og skýrt tekið fram að túlka eigi þau skilyrði þröngt. Skilyrðin eru að fjárútlátin séu tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum um opinber fjármál, þar á meðal með því að virkja 30. gr. laganna þannig að umframfjárheimildir dragist einfaldlega frá fjárheimildum næsta árs. Það vekur athygli að þrátt fyrir tugmilljarðafjáraukalagafrumvarp og fjárveitingar úr almennum varasjóði er engin, ekki ein, fjárheimild skilin eftir og dregin frá fjárheimildum næsta árs. Í umsögn Ríkisendurskoðunar er kvartað yfir skömmum tíma til þess að skila inn umsögn en þrátt fyrir það skilar Ríkisendurskoðun yfirgripsmikilli umsögn. Það er sorglegt að hugsa til þess hvers konar umsögn Alþingi hefði fengið ef tímamörkin hefðu verið eðlileg. Ríkisendurskoðun fer yfir þær heimildir sem lagt er til að breytist í frumvarpi til fjáraukalaga og metur sem svo að flestar þeirra séu millifærslur með nokkrum undantekningum, þá með leyfi forseta: „Eftir sem áður er að finna dæmi um auknar fjárveitingar til að mæta útgjöldum sem vandséð er að séu tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg innan fjárlagaársins, og ekki hefði verið unnt að bregðast við þeim með öðrum úrræðum sem tilgreind eru í lögunum, svo sem varasjóðum og millifærslu fjárheimilda innan málaflokka. Dæmi um þetta er 83,3 millj. kr. hækkun á fjárheimild málefnasviðsins 04.10 Utanríkisþjónusta og stjórnsýsla utanríkismála; 29,7 millj. kr. vegna 10.30 Sýslumenn; 45,8 millj. kr. vegna tveggja verkefna undir 11.30 Stjórnsýsla samgönguráðuneytis; 469 millj. kr. vegna 24.30 Sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun og talþjálfun; og 267,6 millj. kr. vegna 32.30 Stjórnsýsla velferðarmála.“ Þetta eru einungis dæmi, ekki fullútbúinn listi sem ég geri m.a. grein fyrir á eftir. Miðað við lög um opinber fjármál er ferlið nokkurn veginn svona þegar farið er fram úr fjárheimildum: Ef tilefni framúrkeyrslunnar er ekki tímabundið, ekki ófyrirséð og ekki óhjákvæmilegt dregst framúrkeyrslan einfaldlega frá fjárheimildum næsta árs. Ráðherra getur brugðist við með tilfærslum og varasjóði málefnasviðs og eru þau skilyrði útskýrð mjög vel í lögunum. Ef öll skilyrði almenna varasjóðsins eru hins vegar uppfyllt má nota varasjóðinn til þess að bregðast við útgjöldunum, jafnvel þótt ekki sé um framúrkeyrslu að ræða en ætla mætti að útgjöldin leiddu til umframkeyrslu á fjárheimild í lok árs. þ.e. ef það koma óvænt útgjöld sem vissulega falla undir öll atriði varasjóðs og þau útgjöld myndu ekki leiða til þess að viðkomandi fjárheimild væri í mínus í lok árs þyrfti ekki að grípa til almenns varasjóðs þó að það væri hægt og réttlætanlegt samkvæmt lögunum. Ekki væri neitt tilefni til að grípa til varasjóðs þó að útgjöld væru óvænt, tímabundin og ófyrirséð ef allt héldist einmitt innan fjárheimilda. Það er svo ekki fyrr en almenni varasjóðurinn er uppurinn sem þarf að grípa til fjáraukalaga. Þau eru háð sömu ströngu takmörkununum og almenni varasjóðurinn þannig að útgjöld sem lögð eru til í frumvarpi til fjáraukalaga verða að uppfylla öll skilyrði þess að hægt sé að grípa til almenna varasjóðsins. Fyrsti minni hluti bað um rökstuðning fyrir því að þær fjárheimildir sem fjallað er um í frumvarpi til fjáraukalaga stæðust þröng skilyrði sem lög um opinber fjármál setja. Nokkur svör bárust en rökin fyrir því að þær fjárheimildir sem beðið er um standist skilyrðin eru í besta falli þunn í flestum tilfellum. Það er mjög sorglegt að ekki sé hægt að leita til fagstofnunar Alþingis um óháð mat á því hvort farið sé að lögum um opinber fjármál en Ríkisendurskoðun segir einmitt í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Samkvæmt 24. gr. laga um opinber fjármál er það ráðherra sem tekur ákvörðun um ráðstöfun almenna varasjóðsins og ber að kanna hvort skilyrði laganna séu uppfyllt.“ - Að sjálfsögðu því að ráðherra á einmitt að fara eftir lögum, hann hefur ekkert val þar um. - „Það er þannig pólitísk ákvörðun að ráðstafa varasjóðnum og vafasamt að það sé á valdi ríkisendurskoðanda að meta eða endurmeta. Þá má einnig benda á að ríkisendurskoðandi hefur ekki forsendur til að meta hvort skilyrði laganna séu uppfyllt hvað varðar framlag til vegaframkvæmda þar sem embættið hefur ekki fengið yfirlit yfir þær framkvæmdir sem fyrirhugað er að framkvæma með varasjóðsfénu.“ Það hefur fjárlaganefnd ekki heldur fengið. Að auki, með leyfi forseta: „Er raunar vafasamt að slíkt geti verið hlutverk ríkisendurskoðanda eins og áður segir. Hið pólitíska vald hefur metið einhverja þá ráðstöfun úr sjóðnum sem óhjákvæmileg er talin og ríkisendurskoðandi hefur ekki frekari upplýsingar eða aðrar en ráðherra og eftir atvikum frá fjárlaganefnd Alþingis.“ Þetta er kjarnavandamál þar sem þær fjárheimildir sem beðið er um, bæði varðandi varasjóðinn, hvernig fjárlaganefnd er látin vita eða ekki látin vita um hverjar þær ráðstafanir eru, þrátt fyrir að lögin taki til þess, að rökin sem hafa komið hingað til hafa ekki getað uppfyllt gagnrýna skoðun á því að um sé að ræða óhjákvæmileg, tímabundin eða óvænt fjárútlát. Hingað til hefur mjög fáum af þeim spurningum sem hefur verið varpað til ráðuneytisins verið svarað á greinargóðan hátt þannig að ótvírætt sé að skilyrðin standi. Það á að túlka þessi skilyrði þröngt. Þá myndi maður halda að ef eitthvað orkaði tvímælis væri ekki verið að túlka það þröngt ef slík fjárheimild er síðan veitt. Ég ætla að fjalla aðeins um kirkjujarðasamkomulagið en í kirkjujarðasamkomulagi kirkjunnar og ríkisins frá 1997 er tekið fram í 3. gr. samningsins að ríkissjóður greiði laun: a. Biskups Íslands og vígslubiskupa. b. 138 starfandi presta og prófasta þjóðkirkjunnar. c. 18 starfsmanna biskupsembættisins. Einnig kemur fram í samningnum, með leyfi forseta: „Fjölgi skráðum meðlimum þjóðkirkjunnar um 5.000 miðað við íbúaskrá þjóðskrár 1. desember 1996 skuldbindur ríkið sig til að greiða laun 1 prests til viðbótar því sem greinir í b-lið 1. mgr. Sama á við um frekari fjölgun. Fækki skráðum meðlimum þjóðkirkjunnar um 5.000 miðað við íbúaskrá þjóðskrár 1. desember 1996 lækkar talan í b-lið 1. mgr. um 1.“ Þannig að ef plús 5.000 hækkar 138 í 139, ef mínus 5.000 lækkar 138 í 137 o.s.frv. Í svari fjármála- og efnahagsráðuneytisins við fyrirspurn fjárlaganefndar kemur hins vegar fram, með leyfi forseta: „Framlag til þjóðkirkjunnar skal nema fjárhæð sem svarar til launa biskups Íslands og vígslubiskupa, launa 138 starfandi presta og prófasta þjóðkirkjunnar eins og þau eru ákveðin af kjararáði og launa 18 starfsmanna biskupsembættisins.“ Á vef Hagstofunnar eru hins vegar gögn um fjölda þeirra sem eru skráðir í þjóðkirkjuna sem kemur hérna fram: Árið 1998 voru 244.893 skráðir í þjóðkirkjuna og 2018 eru 234.215. Samkvæmt þessu hefur þeim sem eru skráðir í þjóðkirkjuna fækkað um rúmlega 10.000 frá árinu 1998. Miðað við kirkjujarðasamkomulagið ætti því að greiða laun 136 presta en ekki 138. Gögn Hagstofunnar ná því miður ekki lengra aftur hvað þetta varðar. Kirkjujarðasamkomulagið er hins vegar augljóslega mjög gallað þar sem engin tímamörk eru sett á það hversu lengi ríkið á að greiða laun biskups, presta og annarra samkvæmt samkomulaginu. Svör við fyrirspurnum um það hvaða gæði ríkið fékk í staðinn hafa verið einföld: Ríkið veit það ekki. Það liggur í augum uppi að þetta samkomulag er mjög slæmt fyrir ríkið og vafasamt hvort það stenst lög um samningsákvæði eða greinar stjórnarskrár um fjárheimildir. Miðað við þá framkvæmd sem hefur tíðkast, að samþykkja fjárheimildir eftir á, má leiða rök að því að ef Alþingi samþykkir ekki þessa fjárheimild sé Alþingi að rifta samningnum. 1. minni hluti telur ákjósanlegt fyrir ríkið að láta reyna á að rifta samningnum og fá úr því skorið fyrir dómstólum hvaða eignir og jarðir ríkið eignaðist vegna kirkjujarðasamkomulagsins og hvert andvirði þeirra er. Þá væri einfaldlega hægt að stilla því saman hversu mikil laun hafa verið greidd vegna samkomulagsins, sem eru um 42 milljarðar, og andvirði jarðanna og finna út hversu miklu munar. Það getur nefnilega ekki gengið að ríkið eigi að greiða til þjóðkirkjunnar út í hið óendanlega. Miðað við samninginn þyrfti ríkið meira að segja að greiða laun um 80 presta þó að allir segðu sig úr þjóðkirkjunni sem er enn þá undarlegra. Í niðurstöðu kirkjujarðanefndar, minnir mig að hún heiti, frá árinu 1992 eða 1993, man ekki alveg ártalið, eru teknar saman allar eignir kirkjunnar, farið yfir fasteignamat og ýmislegt annað á þeim jörðum. Þetta er ansi viðamikið skjal, þar inni eru t.d. Þingvellir, og í lok þess skjals er dregið saman hversu miklar eignir kirkjunnar eru. Ég held að allar eignirnar hafi talist vera um 2 milljarðar kr. á meðan hlutur kirkjunnar telst um 1 milljarður kr. á því verðlagi. Ef við einfaldlega margföldum verðlagsbreytingar síðan þá sem er gróf þumalputtaákvörðun á því hvert verðmætið væri núna, það gæti munað einhverju, væri það í kringum 2 milljarðar fyrir heildina, um 3 milljarðar fyrir hlut kirkjunnar. Það er langt frá því að vera upphæð sem samsvarar 42 milljörðum. Mig langar að segja nokkur orð um stefnumótun fjárlaganefndar. Fjármála- og efnahagsráðuneytið leggur til breytingar í frumvarpi til fjárlaga sem erfitt er að rökstyðja að standist skilyrði sem kveðið er á um í lögum um opinber fjármál. Fjárlaganefnd leggur til nokkrar breytingar til viðbótar sem einnig má setja spurningarmerki við hvort uppfylli skilyrðin. Miðað við umsögn Ríkisendurskoðunar, af því að það er hlutverk ráðherra að meta hvort nota eigi varasjóð eða leggja fram frumvarp til fjárlaga, hlýtur það að falla fjárlaganefnd í skaut að meta hvort skilyrði laga um opinber fjármál séu uppfyllt. Það verður að segjast eins og er að slíkt mat fór ekki fram í nefndinni og með því setur fjárlaganefnd í raun fordæmi um hvernig eigi að túlka skilyrði fyrir notkun á almennum varasjóði og fjáraukalögum, fordæmi um að skilyrðin eigi ekki við nema þegar það hentar sem í tilviki fjárlagaársins 2018 er aldrei. Skilyrðin eiga aldrei við. Engin fjárheimild fer umfram heimildir og er dregin frá fjárheimild næsta árs af því að því er reddað með varasjóði og fjáraukalögum. Ráðherra þarf aldrei að svara fyrir umframkeyrslu fjárheimilda. Fjárheimildum ráðherra er reddað með hvítþvotti þar sem farið er á svig við lög um opinber fjármál. Hvítþvotturinn er að sögulega séð var engin framúrkeyrsla. Það er það sem er skrifað í söguna, allt kom út á núlli eða í plús. Aðferðin sem er notuð er einfaldlega ekki lögleg. Það er oft talað um siðlaust en löglegt en þetta er siðlaust og ólöglegt. 1. minni hluti biðst afsökunar á að þetta sé ekki orðað á diplómatískari hátt af því að 1. minni hluti telur að þetta þurfi einfaldlega að vera eins skýrt og hægt er til að koma í veg fyrir misskilning. Ef það var ætlun Alþingis að setja lög um opinber fjármál hlýtur það að hafa verið ætlun þingsins að fara eftir þeim lögum. Framkvæmdarvaldið á að gera það, það á ekki að hafa neina valmöguleika og þingið ekki heldur. Ef það á að gera þetta öðruvísi fer þingið með löggjafarvaldið og getur bara breytt lögunum ef núverandi fyrirkomulag er óframkvæmanlegt. Þess vegna segi ég: Siðlaust. Fyrsti minni hluti leggur til að allar fjárheimildir sem eru lagðar til í frumvarpi til fjáraukalaga og falla ekki undir skilyrði laga um opinber fjármál verði felldar brott úr frumvarpinu. Það er skýring mín á breytingartillögu 1. minni hluta við frumvarp til fjáraukalaga þar sem 1. minni hluti, ég, telur að allar þær tölur sem þar koma fram standist ekki skilyrði um lög um opinber fjármál um tímabundin, óhjákvæmileg eða óvænt útgjöld. Því legg ég til að þau falli einfaldlega niður og dragist frá fjárheimildum næsta árs.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til fjáraukalaga fyrir 2018 og mæli ég fyrir áliti 2. minni hluta. Í upphafi vil ég segja að í athugasemdum við frumvarpið segir að í fjáraukalögum verði einungis leitað heimilda til að bregðast við útgjaldatilefnum sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga en sýnt þyki að útgjöldin falli til á árinu og að ríkissjóður komist ekki hjá að greiða þau. Í lögunum eiga því einungis að vera ófyrirséð og óhjákvæmileg útgjöld. 2. minni hluti telur að ýmsar fjárheimildir í frumvarpinu gangi gegn meginreglu þessara laga og hér á eftir mun ég tiltaka nokkur dæmi þess efnis. Fyrst vil ég víkja að því sem kemur fram á bls. 47 í frumvarpinu. Þar segir að útgjöld Sjúkratrygginga aukist um 469 milljónir vegna aukinnar eftirspurnar eftir sjúkraþjálfun. Hér er um veruleg umframútgjöld að ræða en ekkert hefur komið fram um það hvort ráðherra málaflokksins hafi gripið til einhverra aðgerða svo gjöldin væru innan heimilda fjárlaga. Ráðherra ber samkvæmt lögum um opinber fjármál að grípa til aðgerða þegar sýnt þykir að sá málaflokkur sem hann ber ábyrgð á fer fram úr fjárheimildum. Velferðarráðherra hefði undir þessum kringumstæðum átt að gera fjármálaráðherra grein fyrir stöðunni og því hvernig hann hygðist bregðast við henni. Ráðherra ber ábyrgð á málaflokknum og verður að grípa til aðgerða. Reglurnar eru til þess að virða þær og það samræmist ekki lögum um opinber fjármál að grípa ekki til aðgerða. Næst ætla ég að víkja aðeins að IPSAS-reikningsskilastaðlinum sem er fjallað um á bls. 46 í frumvarpinu. Þar kemur fram að um 48 milljarða kr. hækkun gjalda sé að ræða vegna þessa reikningsskilastaðals. Hér er um verulega háa upphæð að ræða og ekki verður séð að mál þetta geti í raun talist ófyrirséð. Ráðuneytið hefði átt að sjá þetta fyrir þegar IPSAS-staðallinn var tekinn upp með lögunum um opinber fjármál. Hér er á ferðinni stór leiðrétting og að mati 2. minni hluta lá fyrir við gerð fjárlaga fyrir árið 2018 að beita skyldi þessum þætti innleiðingar IPSAS-staðalsins. Ég vil vekja athygli á því að það getur munað mörgum milljörðum króna í afkomu ríkissjóðs eftir því hvort afkoman er mæld samkvæmt GFS- eða IPSAS-reikningsskilastaðlinum. Að mati 2. minni hluta er óviðeigandi að þingmenn standi frammi fyrir úrlausnarefni sem þessu við mat á rekstrarárangri ríkissjóðs. Hér er um mjög tæknilegt úrlausnarefni að ræða sem fáir hafa í raun á valdi sínu og brýnt er að leitast verði við að einfalda þessa framsetningu svo hægt sé að fá nauðsynlegar upplýsingar úr ríkisreikningi fyrir leikmenn með aðgengilegum hætti. Má í þessu sambandi nefna að ríkisendurskoðandi treysti sér ekki til að veita álit á ríkisreikningi liðins árs þar sem fullri innleiðingu viðkomandi reikningsskilastaðla er ekki lokið. Þar sem sérfróður aðili á þessu sviði, sem er þá Ríkisendurskoðun, treystir sér ekki til að láta í ljós álit á ríkisreikningi, sem er ársreikningur ríkisins, má ætla að það sé nær ógerlegt fyrir leikmenn. Að mati 2. minni hluta er þessi staða mjög umhugsunarverð fyrir Alþingi. Næst vil ég víkja að dómkröfum. Það kemur fram á bls. 45 að fjárheimild sé um 900 millj. kr. vegna dómkrafna. Þá má spyrja hvort hér hefði ekki verið eðlilegt að færa almenna varúðarfærslu samkvæmt IPSAS-staðli vegna hugsanlegs taps í dómsmálum. Fyrrgreind gjaldfærsla væri þá mat fagfólks á hugsanlegu tapi af völdum dómsmála þar sem kunnáttufólk á þessu sviði leggur svo mat á hugsanleg áhrif á ríkissjóð. Á bls. 47 er fjallað um yfirtöku á lífeyrisskuldbindingum. Þar kemur fram að stefnt er að samningum við ýmis samtök vegna yfirtöku lífeyrisskuldbindinga starfsmanna ýmissa samtaka sem annast hafa heilbrigðisþjónustu fyrir ríkissjóð. Kostnaðurinn er um 100 millj. kr. og það er umhugsunarvert hvers vegna ráðuneytið hafi leyft þessum ófjármögnuðu skuldbindingum að safnast fyrir. Hvers vegna hefur ráðuneytið ekki skilað iðgjaldi sem þessu nemur jafnóðum og þjónustan er innt af hendi? Í þessu sambandi má geta þess til fróðleiks að áfallnar lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs í árslok 2017 námu 619 milljörðum kr., en það jafngildir skatttekjum ríkisins samkvæmt frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2019 þannig að við sjáum að hér er um verulega upphæð að ræða. Það er því búið að velta fjárhæð sem nemur heildarskatttekjum fjárlaga yfir á komandi kynslóðir. Einnig verður að vekja athygli á því hversu lengi dróst að ganga frá samkomulagi vegna Brúar lífeyrissjóðs vegna óuppgerðra lífeyrisskuldbindinga en upphæðin nemur 1,2 milljörðum kr. Herra forseti. Næst ætla ég að víkja aðeins að vetrarþjónustu á vegum. Það kemur fram í frumvarpinu að útgjöld til samgöngumála upp á 569 milljónir eru í fjárauka, þar af 400 vegna snjómoksturs. Ég held að það sé eðlilegt að fjárheimildir vegna ófyrirséðs snjómoksturs séu í sérstökum varasjóði málaflokksins. Í svari samgönguráðuneytisins við fyrirspurn fjárlaganefndar um kostnað vegna óvenjusnjóþungs vetrar segir að þjónustuliðurinn sé eingöngu fjármagnaður miðað við meðalþungan vetur. Þá kemur jafnframt fram að á síðustu árum hafi reynst nauðsynlegt að auka vetrarþjónustu vegna mikillar umferðaraukningar á fjölförnum ferðamannaleiðum, þörf fyrir hálkuvarnir hafi reynst mun meiri en ráð var fyrir gert og veturinn verið snjóþungur í öllum öðrum landshlutum. Að mati 2. minni hluta virðast ábendingar ráðuneytisins benda til þess að vegna aukinna þarfa fyrir snjómokstur og hálkuvarnir sé ekki raunhæft að miða við meðalkostnað liðinna ára vegna þess að kröfur til þessarar þjónustu hafa aukist mikið og væri eðlilegra að miða við áætlanir sem miða við spár Vegagerðarinnar á þjónustuþörf fram í tímann. Má í framhaldinu velta fyrir sér hvort þörf hefði verið á þessari fjárbeiðni í fjáraukalögum og nær hefði verið að áætla fyrir henni í fjárlögum. Næst ætla ég að víkja aðeins að því sem kemur fram um seinkun á afhendingu Vestmannaeyjaferju og galla í viðgerð á Grímseyjarferju. Seinkun á afhendingu Vestmannaeyjaferju kostar 117 millj. kr. og í frumvarpinu kemur ekkert fram um það hver beri ábyrgð á þeirri seinkun. Svo virðist sem óskað sé eftir fjárheimild í fjáraukalögum til að fjármagna kostnað sem virðist falla til samkvæmt skýringum frumvarpsins vegna ákvörðunar sem tekin er af ráðuneytinu. Það verður því ekki séð að þessi ákvörðun uppfylli skilyrði sem uppfylla þarf til að fá framlög í fjáraukalögum. Um er að ræða sem sagt nýja ákvörðun sem ráðuneytið tók að yfirveguðu máli og ber því að standa við með því að taka til í eigin ranni, leyfi ég mér að segja, eins og lög um opinber fjármál kveða á um og ráðuneytinu ber að fara eftir. Þarna er sem sagt tekin ákvörðun um að seinka afhendingu þessarar ferju og það getur ekki fallið undir eitthvað sem er ófyrirséð þegar menn taka slíka ákvörðun. Fjármála- og efnahagsráðherra gat ekki svarað því hér við 1. umr. hver bæri ábyrgð á seinkuninni og það verður að segjast eins og er að þetta er nokkuð sem verður að fara ofan í kjölinn á vegna þess að hér er um háa upphæð að ræða og ekki eðlilegt að menn geti bara tekið svona ákvörðun og síðan óskað eftir fjárheimild í fjárauka og þá sé málið búið. Það er alls ekki í anda laganna. Ég vík þá aðeins að kostnaði vegna viðgerðar á Grímseyjarferju. Það eru 52 millj. kr. og fram kemur að rekja megi það til ófullnægjandi viðgerða á árunum 2007 og 2008. Mál þetta er hliðstætt málinu með nýju Vestmannaeyjaferjuna að því leytinu til að það kemur ekkert fram hver ber ábyrgð á þessu. Ætla má að eftirliti af hálfu ríkissjóðs með þessari viðgerð hafi verið ábótavant og það kallar að sjálfsögðu á svör við spurningum um hvort tryggt sé að eftirlitskerfi ríkisins komi í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Næst vil ég víkja aðeins að kostnaði vegna útlendingamála. Það er mál sem hefur verið rætt hér áður og eru skiptar skoðanir um. Í svari dómsmálaráðuneytisins við fyrirspurn fjárlaganefndar um kostnað vegna útlendingamála kemur fram að heildarframlög nemi 3.188 millj. kr. fyrir árið 2018, þar með talið 500 millj. kr. framlag af fjáraukalögum. Þetta er að sjálfsögðu verulega há upphæð. Þessi málaflokkur er kostnaðarsamur og það verður að gera þá kröfu til ráðuneytisins að það lágmarki þennan kostnað eins og frekast er unnt með því að styrkja þá verkferla sem notaðir eru með það að markmiði að meðalmálsmeðferðartími umsækjenda, t.d. vegna Dyflinnarmálsmeðferðar, styttist. Hann er núna 111 dagar. Hefðbundinn málsmeðferðartími er í dag 226 dagar og hann verður einnig að stytta. Þetta er mjög langur tími og kostnaðarsamur fyrir ríkissjóð og að sjálfsögðu einnig óþægilegur fyrir þá sem bíða eftir úrlausn sinna mála. Það er því nauðsynlegt, herra forseti, að leita allra leiða til að lágmarka kostnað þessa málaflokks. Ég skora hér með á ráðherra að taka þessa verklagsferla til endurskoðunar þannig að umsækjendur með sérstaklega tilhæfulausar dvalarumsóknir dvelji hér ekki lengur en brýna nauðsyn ber til. Málaflokkurinn er kostnaðarsamur, eins og ég sagði áðan, og við eigum öll að sammælast um að leita allra leiða til að draga úr þessum kostnaði, en að sama skapi fái þeir sem leita aðstoðar og hælis eðlilega og rétta málsmeðferð. Hún tekur allt of langan tíma og ég held að allir séu sammála um það. Ég ætla aðeins að víkja að því sem segir í frumvarpinu um rammaáætlun ESB um menntun, rannsóknir o.fl. Þar er gert ráð fyrir fjárheimild upp á 491 millj. kr. og þar kemur fram að um samningsbundið ákvæði sé að ræða. Það er erfitt að sjá hvernig samningsbundin útgjöld geti verið óvænt og ófyrirséð. Það er að sjálfsögðu mat 2. minni hluta að slíkt eigi ekki heima í fjáraukalögum umfram eðlilegar gengisbreytingar. Síðan sjáum við í frumvarpinu að ný verkefni eru túlkuð sem ófyrirséð, mönnum er margt til lista lagt í þessum efnum. Ýmsar aðrar útgjaldaskuldbindingar nema um 1.080 milljónum og undir þessum lið eru ýmis útgjöld sem ekki eru óvænt eða ófyrirséð og ber því ekki að fjármagna með fjáraukalögum. Undir þessum lið útgjaldaskuldbindinga sem nema 1.080 millj. kr. minnir mig að sé framlag til utanríkisráðuneytisins vegna vegabréfaeftirlits á Indlandi og vegabréfaútgáfu á Indlandi og í Bandaríkjunum. Það verður að segjast eins og er að nú held ég að mikil óvissa ríki um Indland hvað þetta varðar vegna þess að það sem fram undan er varðandi þennan málaflokk tengist mjög flugi flugfélagsins Wow air til Indlands. Eins og við þekkjum er það í töluverðri óvissu núna þannig að það er ekki víst að þessi fjárheimild verði nýtt. Ég vil koma aðeins að því að á bls. 59 er fjallað um endurmat á elli- og örorkugreiðslum og vaxtabótum. Þarna eru sem sagt á ferðinni fjárheimildir sem ekki eru nýttar. Hvað elli- og örorkugreiðslurnar varðar nemur þetta um 2 milljörðum kr. og svo er endurmat á vaxtabótum upp á 1 milljarð kr. Endurmatið felur það í sér að þetta eru upphæðir sem voru áætlaðar til málaflokksins en gengu ekki út. Í ljósi margumrædds húsnæðisvanda, sérstaklega ungs fólks, telur 2. meiri hluti að ríkisstjórnin hefði átt að rýmka úthlutunarreglur vaxtabóta þannig að sú fjárhæð sem birtist í fjáraukalögum nýttist til fyrstu íbúðarkaupa. Telja verður að ofangreint endurmat vaxtabóta sýni að vaxtabótakerfið þjónar ekki tilgangi sínum sem skyldi. Ég hef rakið það áður úr þessum ræðustól að vaxtabótakerfið hafi dregið úr því að fjöldi fólks, sem skiptir þúsundum, fái vaxtabætur í dag vegna þess að skerðingarhlutföllin hafi ekki fylgt hækkun á verði fasteignar. Það er augljóst að skerðingar í þessu kerfi vigta of þungt. Ég hvet ríkisstjórnina til að koma til móts við fyrstu íbúðarkaupendur með þeim fjármunum sem hafa ekki nýst til málaflokksins eins og ákveðið var. Næst vil ég víkja aðeins að mönnunarvanda Landspítalans sem er óleystur bráðavandi. Í frumvarpinu kemur fram að það sé aukning til Landspítalans vegna þessa vanda upp á 2,5 milljarða kr. sem ætlað er að mæta aðgerðum til að bregðast við honum. Hér er að sjálfsögðu um verulega háa upphæð að ræða, en vandinn er hins vegar ekki nýr af nálinni og það verður að segjast eins og er að ekki verður séð að ríkisstjórnin hafi brugðist við þessum bráðavanda með neinum lausnum. Vandinn hefur verið þekktur um árabil eins og ég segi. Það vantar raunhæfar lausnir. Það verður ekki annað séð en að þessi vandi muni bara fara vaxandi og þá horfum við fram á auknar fjárheimildir á hverju ári til að leysa hann með ómældri yfirvinnu starfsmanna á Landspítalanum. Í frumvarpinu er komið inn á framlag vegna eftirlits með heimagistingu. Þar eru forsendur svolítið óljósar. Það er nefnt að það sé framlag upp á 29,7 milljónir sem ætlað er til að efla eftirlit með heimagistingu. Málefnið er að sjálfsögðu gott, en við vinnslu frumvarpsins vannst ekki tími til að afla nánari skýringa á fjármögnun og því ekki hægt að segja til um það að svo stöddu hvort þessi liður eigi heima í fjárauka eða ekki. Hér er vissulega um nýtt verkefni að ræða en skýringartexti frumvarpsins hefði mátt vera meira upplýsandi hvað þetta mál varðar. Ég fer að ljúka máli mínu, herra forseti, en vil koma aðeins inn á sjúkrahótelið. Sú dýra bygging sem við þekkjum stendur auð, sjúkrahótelið stendur autt, og á meðan dvelja sjúklingar á almennum hótelum á kostnað ríkissjóðs. Um þetta er fjallað á bls. 72 í frumvarpinu. Þar kemur fram að dráttur hafi verið á opnun sjúkrahótelsins og því verði að kaupa þjónustu af öðrum hótelum fyrir um 40 millj. kr. 2. minni hluti gagnrýnir hér að þetta dýra sjúkrahótel sem ríkissjóður á skuli standa ónothæft á meðan 40 millj. kr. er ráðstafað í fjáraukalögum í kaup á sömu þjónustu af hótelum á almennum markaði. Ég vil víkja aðeins að því sem segir um flutning Tryggingastofnunar ríkisins. Á bls. 74–75 er fjallað um fjárheimild upp á 238,5 millj. kr. vegna flutnings Tryggingastofnunar ríkisins í Kópavog vegna myglu í húsnæðinu. Ég held að hér sé verið að bregðast við vandamáli sem kunnugt var og hefði því átt að vera í fjárlögunum fyrir 2018 eða 2019. Aðeins um samgöngumálin og ráðstöfun almenns varasjóðs. Á bls. 45 í frumvarpinu kemur fram fjárheimild upp á 3,65 milljarða til brýnna verkefna í vegamálum. Í frumvarpinu hefur ríkisstjórnin ákveðið að ráðstafa fjármunum af almennum varasjóði til viðgerða og framkvæmda á þjóðvegum landsins. Ekki verður séð að neitt óvænt eða ófyrirséð hafi almennt komið fram um ástand vegakerfisins. Fjölmiðlar og stjórnmálamenn hafa bent á það árum saman að vegakerfið er í bágbornu ástandi sem sífellt fer versnandi. Samgöngur eiga að sjálfsögðu að vera í sem bestu ástandi og ég er ekki að gagnrýna það en fyrir þessum kostnaði hefði átt að áætla að mínu mati í fjárlögum þar sem ekkert óvænt eða ófyrirséð er í því vegakerfi sem hefur verið vanrækt árum saman og skemmist sífellt hraðar sé viðhaldi ekki sinnt. Við þekkjum það. Ríkisstjórninni ber að virða þau fyrirmæli sem fram koma í 24. gr. laga nr. 123/2015 að almennum óskiptum varasjóði sé einungis heimilt að ráðstafa til að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg, óhjákvæmileg og ekki unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögunum. Það er einnig gagnrýnivert að ráðherra hefur ekki gert fjárlaganefnd Alþingis fullnægjandi grein fyrir nýtingu umrædds fjár því að nefndin hefur engar upplýsingar fengið um hvaða vegaframkvæmdir á að ráðast í. Að lokum, herra forseti, telur Miðflokkurinn að fjáraukalög eigi einungis að nota í neyðartilfellum þar sem varasjóðir hafa tekið við hlutverki fjáraukalaga. Ljóst er að mikill misbrestur er á því að frumvarpið sé í samræmi við ákvæði laga sem um það gilda og ég ítreka að það er mikilvægt að úr þessu verði bætt.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir framsögu 2. meiri hluta hv. fjárlaganefndar. Ég ætla að skilja eftir spurningu en fyrst ætla ég í fyrra andsvari að koma að því sem ég hygg að hv. þingmaður hafi sagt í lok framsögu sinnar um ráðstöfun almenns varasjóðs og samgöngumál. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni um allt sem snýr að 24. gr. laga um opinber fjármál og ráðstöfun almenna varasjóðsins, að hann sé til að bregðast við tímabundnum, ófyrirsjáanlegum og óhjákvæmilegum útgjöldum. Ég ætla að vísa í framsögumann meiri hluta, hv. þm. Harald Benediktsson, sem fór með framsögu fyrir hönd meiri hlutans og fór ágætlega yfir að það vanti reglugerð samkvæmt 67. gr. laganna um opinber fjármál, þar sem ráðherra skal í reglugerð mæla fyrir um nánari framkvæmd þeirra laga, þar á meðal um varasjóðinn. Spurningin lýtur þá að því hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér um að það knýi á um það í ljósi þess að við höfum þó í fjárlaganefnd gengið lengra varðandi ráðstöfun úr almenna varasjóðnum og kallað fyrir hæstv. fjármálaráðherra, hæstv. samgönguráðherra og Vegagerðina og ítrekað kallað eftir áliti Ríkisendurskoðunar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar og tek heils hugar undir þetta með honum. Hv. þm. Haraldur Benediktsson gerði grein fyrir þessu áðan. Ég hjó eftir því og ég þakka fyrir að komið var inn á það. Við erum alveg sammála um þessa hluti og það er brýnt að við færum okkur jafnt og þétt að því hvernig þessi lög eiga að virka í raun. Þess vegna er mikilvægt að menn setji ekki þarna inn verkefni sem eiga augljóslega ekki heima þar. Ég get nefnt fjáraukann, það virðist vera háttur hjá framkvæmdarvaldinu að það sé hægt að finna ákveðin verkefni sem mönnum yfirsjáist með einhverjum hætti og þá er alltaf hægt að hugsa sem svo: Jú, ja, við reddum þessu í gegnum fjáraukann. Ég nefni bara eitt dæmi sem ég kom ekki inn á í minni ræðu, svokallað Finnafjarðarverkefni sem um 20 millj. kr. fjárveiting er ætluð og kemur í gegnum fjáraukann. Ég spurðist sérstaklega fyrir um þetta í nefndinni þegar ráðuneytið var á fundi nefndarinnar. Þá kom beint fram að þetta væri nokkuð sem hafði bara verið sett þarna inn þannig að það er ákveðinn losarabragur á þessu að mínu mati sem við þurfum öll í nefndinni að standa svolítið fast á að eigi ekki við.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og vil ítreka að ég var ekki með nokkru móti að draga úr þeirri prýðisgagnrýni sem kom fram í framsögu hv. þingmanns og álitinu. Ég ætla þvert á móti að segja að þetta er okkar sameiginlega verkefni í fjárlaganefnd, að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og veita því aðhald. Núna þurfum við að bæta úr því sem upp á vantar með þeim verkfærum sem við höfum. Þess vegna vildi ég draga það hér fram að ég held að nefndin hafi gert vel í því að fara þó í gegnum þetta ferli. Ég ætlaði í seinna andsvari að nefna þátt sem hefur komið þó nokkuð inn á borð hv. fjárlaganefndar sem hv. þingmaður minntist á í upphafi ræðu sinnar, umframgjöld vegna sjúkraþjálfunar. Þetta kom inn í fjárauka og hefur komið til kasta nefndarinnar áður. Það er mikil eftirspurnaraukning eftir þjónustu sjúkraþjálfara og tengist því að þakið á greiðsluþátttöku sjúklinga lækkaði og fleiri sjá möguleika á því að sækja þessa þjónustu. Mér fannst vanta mögulega upp á það í ræðu hv. þingmanns að nú eru samningarnir, þetta er bundið í samninga, að renna út um áramótin en vil þó draga fram að mjög jákvæðar fréttir eru að berast af þessu. Samkvæmt gögnum sem hafa birst er greinanlega að draga úr stoðkerfisvandamálum [[Forseti hringir.]]hjá þeim sem þess vegna fá 75% örorkumat.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek undir það með honum að vitaskuld er sjúkraþjálfun mjög mikilvæg og við eigum að leitast við að hjálpa þeim sem á henni þurfa að halda sem frekast er unnt. Það er samfélaginu öllu til góða. Það sem gagnrýni mín lýtur fyrst og fremst að er að þetta fer næstum hálfan milljarð fram úr sem þarf þá að leggja út fyrir. Það eru miklir peningar. Þá vísa ég til þess, samkvæmt lögum um opinber fjármál og ábyrgð ráðherra á málaflokknum, að þegar ráðherra verður uppvís að því að fjárheimildir fari verulega fram úr ber honum að grípa til ákveðinna aðgerða samkvæmt lögunum og reyna að stýra því þannig að lágmarka þá framúrkeyrslu sem getur orðið. Ég held að það hljóti að vera einhvers konar samgangur milli fjármálaráðherra og velferðarráðherra, að þeir setjist þá yfir stöðuna og fyrst og fremst sé hægt sé að áætla tiltölulega raunhæfar upphæðir í fjárlögum, að þær þurfi ekki að koma alltaf í fjáraukanum. Mönnum er einhvern veginn gefið tækifæri til að taka málið ekki nægilega alvarlega að mínum dómi. Við megum ekki gleyma því að það er ráðherra sem ber ábyrgð á málaflokknum og, eins og ég sagði áðan, að reglurnar eru til að virða þær. Það samræmist ekki lögunum að grípa ekki til neinna aðgerða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsögu hans og nefndarálit en ég tel samt óhjákvæmilegt að bregðast við nokkrum af þeim atriðum sem hann spurði um af því að ég held að það sé bara til glöggvunar á umræðunni. Í fyrsta lagi ræddi hv. þingmaður um óvænt útgjöld. Við deilum í sjálfu sér alveg skoðunum um þau efni, hvort útgjöld séu óvænt, en hann nefndi hérna nokkra þætti sem mér finnst nauðsynlegt að ég svari. Í fyrsta lagi er kostnaður utanríkisráðuneytisins vegna vegabréfaútgáfu og þess kerfis sem þarf að byggja um það í kringum Indlandsflug sem nú er hafið. Við getum síðan haft allar skoðanir á framtíð þess. Ég vona að það gangi vel og held að það væri gríðarlega mikilvægt fyrir okkur að geta haslað okkur völl á þeim markaði, enda gríðarlega fjölmenn þjóð og þar liggja mikil tækifæri fyrir ferðaþjónustuna. Þarna falla til 45 millj. kr. vegna þess að einkafyrirtæki ákveður að hefja flug til þessa staðar og þá má eiginlega velta fyrir sér hvort það séu ekki nákvæmlega svona tilfelli þar sem eru óvænt útgjöld. Þarna skapast aðstæður sem þarf að bregðast við og þess vegna er ráðist í þessar fjárfestingar upp á 45 millj. kr. Annar þáttur sem hv. þingmaður nefndi í framsögu sinni var að honum fannst óljós fjárheimild vegna eftirlits með heimagistingu. Það er millifærsla frá atvinnuvegaráðuneyti til dómsmálaráðuneytis og til sýslumanna um það eftirlit upp á 29,7 millj. kr. þannig að það er í eðli sínu ekki viðbótarkostnaður heldur birtist með þessum hætti í fjáraukalögum. Um önnur verkefni og þróun útgjalda myndi ég vilja fá að ræða við hv. þingmann í seinna andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og fyrirspurnina. Við getum deilt um þetta með vegabréfaútgáfuna. Ég held að þetta hafi legið fyrir, það hafi ekki verið skyndiákvörðun að taka upp beinar flugsamgöngur til Indlands. Ég er hins vegar algjörlega sammála hv. þingmanni um að þetta sé að sjálfsögðu mikilvægt verkefni. Vonandi gengur það vel og kemur til með að halda áfram um óákveðinn tíma vegna þess að það eru gríðarleg tækifæri í því að fljúga beint frá Íslandi til Indlands. Ferðaþjónustan mun njóta góðs af og allir þeir sem tengjast þeirri atvinnugrein þannig að ég tek undir það með hv. þingmanni að þetta er mikilvægt. Ég tel samt að menn hefðu átt að sjá þetta aðeins fyrir. Útgáfa vegabréfa var áður en þetta verkefni kom til sögunnar þannig að þetta er nokkuð sem ég held að hefði átt að vera í fjárlögum. Ég tel að menn hefðu fyrr átt að sjá fyrir að þarna væri aukning í vændum. Ég þakka síðan hv. þingmanni fyrir að skýra út eftirlitið með heimagistingunni og að þetta sé í raun og veru millifærsla. Það er ágætt að það komi hér fram vegna þess að það var svolítið óljóst hvernig í pottinn var búið.
Herra forseti. Það sem við gætum kannski bætt í þessa umræðu, um leið og ég þakka svar hv. þm. Birgis Þórarinssonar, er að það sem mætti bæta í verklagi okkar um ráðstöfun varasjóða og um vinnslu við fjáraukalög er, og ég held að það geti verið reyndar örðugt að ná utan um, raunveruleg staða á fjárheimildum, hve mikið er flutt yfir áramót og tekið af fjárveitingum næsta árs. Ég held að það sé mikilvægt að við tökum það í umræðunni um fjáraukalög að um það eru mýmörg dæmi. Það er okkur reyndar svolítið hulið í vinnunni við fjáraukalög en í fjárreiðulögunum var heimilt að færa yfir áramót, þ.e. ganga á fjárveitingar næsta árs, og við höfum ekki yfirlit yfir það. Menn mega ekki gleyma þeim pósti þegar þeir gagnrýna að það sé hlaupið til og brugðist við með fjáraukalögum og auknum fjárheimildum. Svo er ekki. Við höfum ágæta vitneskju um að beiðnir um fjárauka eru miklu meiri en birtast í fjáraukalagafrumvarpi. Ég held að við séum sammála um það, allir sem sitja í hv. fjárlaganefnd, að smám saman herðum við skilyrðin. Það sjáum við líka vera að gerast. Við sjáum það mjög glögglega á þessu fjáraukalagafrumvarpi sem er eitthvert það minnsta að útgjaldavexti sem við höfum séð í langan tíma. Þá verður líka að geta þess að við höfum verið í ansi miklum pólitískum óstöðugleika og höfum hoppað á milli ríkisstjórna. Því miður hefur ekki alltaf verið góður viðskilnaður. Án þess að í því felist nokkur broddur af gagnrýni eru það bara staðreyndir og verkefni sem við tökumst á við. Það má ekki gleymast í umræðu um fjárauka að það eru verulega mörg dæmi um það sem er flutt á milli ára þar sem gengið er á fjárveitingu næsta árs sem er raunverulega eðli [[Forseti hringir.]]fjárstýringar samkvæmt þessum nýju lögum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisinnlegg. Ég get tekið undir margt af því sem hann sagði. Til að bæta við það sem hann sagði hér held ég að starfið í nefndinni sé ágætt. Nefndin hefur náð vel saman og ég held að það sé brýnt að við sammælumst um að draga jafnt og þétt úr heimildum í fjárauka. Ég held að það sé það sem við stefnum öll að og séu eðlileg og góð vinnubrögð. Engu að síður fannst mér sérstaklega koma fram þegar fjármálaráðuneytið kom á fund nefndarinnar að sá þankagangur, eins og maður segir, virðist vera innan ráðuneytisins að hægt sé að fara þá leið að leggja bara beiðnir fyrir fjárlaganefnd og hún eigi að samþykkja þær. Ef það eru einhver útgjöld sem menn sjá fyrir sér að þeir geti ekki komið fyrir með einhverjum hætti í fjárlög eða upp koma ný verkefni sem menn sjá o.s.frv. skynja ég þennan hugsunarhátt hjá framkvæmdarvaldinu að hægt sé að fara í fjáraukann. Það er kannski rangt hjá mér en ég skynja þetta þannig. Mér fannst þetta sérstaklega blasa við varðandi eitt verkefni sem ég nefndi áðan, Finnafjarðarverkefnið, en auðvitað eigum við nefndarmenn að sammælast um [[Forseti hringir.]]að gera bragarbót á þessu og draga úr því að fjárheimildir séu settar í fjárauka.
Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er í hópi þeirra þingmanna sem höfðu vonast til að fjárauki sem þessi heyrði sögunni til, að með lögum um opinber fjármál værum við búin að taka á þessum ósið með því að koma fyrir sérstökum almennum varasjóði í fjárlögum. Það hefur því miður ekki raungerst. Það sem mér þykir slæmt við þetta, bæði fjáraukann núna í ár og ekki síður fjárauka þessarar sömu ríkisstjórnar fyrir ári, er að mér sýnist tilhneigingin vera alveg sú sama og áður, að því svigrúmi sem skapast í afkomu ríkissjóðs, sérstaklega á tímum uppsveiflu þegar tekjur reynast aðeins meiri en ráð var fyrir gert í fjárlögum, er jafnharðan eytt í fjárauka. Þá er sópað upp ýmsum verkefnum sem skapa um leið ákveðið og meira svigrúm í fjárlögum næsta árs og þá þarf ekki að verja þessum fjármunum af fjárlögum næsta árs. Ég óttast að þessi vinnubrögð séu ekkert að breytast. Þegar ég horfi á þá útgjaldaliði sem hér er um að ræða, og þá tek ég vissulega til hliðar tæknilegar breytingar eins og lífeyrisskuldbindingar og breytta meðhöndlun á skattkröfum, standa eftir u.þ.b. 8 milljarðar kr. sem ég fæ ekki séð með góðu móti að standist 26. gr. um skilyrði þess að þau komist inn á fjárauka. Ég held að flest þessara atriða, ef ekki öll, hefði einfaldlega mátt máta inn í fjárlög ársins 2019 í stað þess að koma með þau fram í fjárauka fyrir árið 2018. Ef við tökum það síðan saman með almenna varasjóðnum, sem er auðvitað ætlað að taka á því sem óhjákvæmilegt er, þurfum við að hafa í huga að þessi ríkisstjórn tók þá ákvörðun um mitt ár að verja drjúgum hluta þessa almenna varasjóðs til nýrra verkefna, til viðhalds í vegakerfinu hjá okkur. Það eru vissulega brýn verkefni en þá mætti spyrja sig: Hefði ekki á sama tímapunkti mátt taka ákvörðun um að fresta öðrum verkefnum eða færa fjármuni til? Það var ekki gert. Þá skulum við velta fyrir okkur hvað felist í 26. gr. laga um opinber fjármál. Þar segir: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum.“ Getum við sem sitjum í fjárlaganefnd haft sæmilega sannfæringu fyrir því að þessi skilyrði séu uppfyllt? Það gafst eiginlega enginn tími í fjárlaganefnd til að ræða þetta. Upplýsingar um þessi útgjöld og rökstuðningur fyrir þeim voru af ákaflega skornum skammti fyrir nefndina til að leggja mat á þetta. Þó er rétt að geta þess að þrátt fyrir þann stutta tíma sem við fengum til að fara yfir málið, mjög takmarkaðar gestakomur, einvörðungu fulltrúar fjármálaráðuneytisins komu fyrir nefndina, er ágætt að hafa í huga að Ríkisendurskoðun náði þó að skila umsögn um málið. Í umsögn Ríkisendurskoðunar segir, með leyfi forseta: „Almennt má segja um frumvarp það sem hér er til umsagnar að í því er ekki verið að breyta heildarfjárheimildum einstakra málefnasviða heldur eru flestar breytingar vegna millifærsla frá einum málaflokki til annars eða innan málaflokka, svo sem á milli framlags- og tilfærsluliða. Eftir sem áður er að finna dæmi um auknar fjárveitingar til að mæta útgjöldum sem vandséð er að séu tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg innan fjárlagaársins, og ekki hefði verið unnt að bregðast við þeim með öðrum úrræðum sem tilgreind eru í lögunum, svo sem varasjóðum og millifærslu fjárheimilda innan málaflokka. Dæmi um þetta er 83,3 millj. kr. hækkun á fjárheimild málefnasviðsins 04.10 Utanríkisþjónusta og stjórnsýsla utanríkismála; 29,7 millj. kr. vegna 10.30 Sýslumenn; 45,8 millj. kr. vegna tveggja verkefna undir 11.30 Stjórnsýsla samgönguráðuneytis; 469 millj. kr. vegna 24.30 Sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun og talþjálfun; og 267,6 millj. kr. vegna 32.30 Stjórnsýsla velferðarmála.“ Þess vegna vakti furðu mína að sjá ekki minnst einu orði á þetta í nefndaráliti meiri hlutans. Hvorki er minnst á þessa umsögn Ríkisendurskoðunar né nokkuð brugðist við henni í álitinu. Það þykir mér gagnrýnivert því að hér tel ég einmitt að Ríkisendurskoðun sé að benda á að við séum ekki að fara eftir lögunum með þessum fjárauka. Raunar bætir síðan meiri hluti fjárlaganefndar um betur með því að bæta við viðbótartillögum til útgjalda sem ég hef ekki heldur séð neinn rökstuðning fyrir hvernig passi inn í áðurnefnd skilyrði laga um opinber fjármál. Mér þykir þetta miður því að lögum um opinber fjármál var ætlað að aga ríkisfjármálin til. Til að sá agi haldi eða sé í raun og veru fyrir hendi verðum við að virða og skerpa á þeim grundvallaratriðum sem sett eru fram í lögunum. Það grundvallaratriði sem vísað er til í 26. gr., að hvaða skilyrðum uppfylltum sé hægt að leggja fram aukin útgjöld í fjárauka og hvernig hægt sé að beita varasjóði, skiptir gríðarlega miklu máli inn í framtíðina þannig að við hverfum í raun og veru frá þeim ósið fyrri ára að eyða bara því svigrúmi sem skapast í afkomu ríkissjóðs á hverjum tíma yfir í það að við séum raunverulega að grípa til nauðsynlegra og óhjákvæmilegra úrræða sem ekki verður brugðist við með neinum öðrum hætti. Ég ætla bara að fullyrða hér að fyrir nefndinni var ekki fluttur neinn rökstuðningur um það hvaða annarra leiða hefði verið leitað til að bregðast við þessum útgjöldum, hvort þau hefðu verið fullkomlega óhjákvæmileg á þessum tímapunkti, hvort færa hefði mátt þau yfir á næsta fjárlagaár og hvort ekki hefði mátt hagræða með einhverjum hætti á móti. Ég segi bara að það er ekki nokkur leið að staðhæfa að þessi fjáraukalög séu í samræmi við 26. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál, sér í lagi þegar horft er til þess að Ríkisendurskoðun gagnrýnir þetta á sinn kurteislega hátt, myndi ég segja, mjög harðlega. Þeirri gagnrýni er í engu svarað í nefndaráliti meiri hluta. Það þykir mér miður. Ég held að við hljótum að þurfa að horfa til þess hvernig við ætlum að móta þetta fyrirkomulag áfram þegar horft er til þess hvernig varasjóði er síðan beitt. Sama gagnrýni hefur komið upp um beitingu varasjóðs, hvort veiting hans rúmist innan ramma laga um opinber fjármál eða ekki, en ef þetta eiga að vera vinnubrögðin, að varasjóðnum sé varið í pósitífar, sjálfstæðar ákvarðanir til útgjaldaaukningar innan ramma hins almenna varasjóðs og nýjar útgjaldaákvarðanir ráðherra og síðan komið til þingsins og óskað eftir fjárauka til að bregðast við hinu óhjákvæmilega, er það mjög umhugsunarvert. Kannski væri bara miklu betra að taka einfaldlega heimild um almennan varasjóð út. Þá skulum við hafa fjáraukann áfram af því að sú aðferðafræði sem hér er dregin upp af ríkisstjórninni, að taka t.d. sjálfstæðar ákvarðanir um aukin fjárframlög til Vegagerðar án þess að gera minnstu tilraun til að mæta þeim með einhverjum öðrum hætti en að draga beint á varasjóðinn, hafa síðan ekki efni á því sem þau telja vera óhjákvæmilegar aðgerðir í lok árs og koma þá með frumvarp til laga um fjárauka, þykja mér ótæk vinnubrögð. Ég nefni það viðbótardæmi að í lögum um fjárauka er t.d. beðið um viðbótarfjárframlag til atvinnuleysistrygginga. Hæstv. félagsmálaráðherra tók þá ákvörðun um mitt ár að hækka viðmiðunarfjárhæðir atvinnuleysisbóta með þeirri fullyrðingu að fyrir þessu væri til nægt fé en síðan er sami ráðherra eða sama ráðuneyti mætt hér undir lok árs til að biðja um viðbótarfjárframlög í fjárauka til að mæta útgjaldaskuldbindingum. Þetta þykja mér ekki fyrirmyndarvinnubrögð. Við getum horft á títtnefnt kirkjujarðasamkomulag. Í því er ekkert óvænt eða ófyrirséð. Við höfum gert þetta árlega um allnokkurt skeið. Ég segi ekki að það hefði verið til mikilla bóta að liðurinn hefði komið af almennum varasjóði en það hefði kannski verið lítillega skárra. Hann hefði auðvitað átt að vera á fjárlögum. Við afgreiddum hann í fjárauka fyrir ári á sama tíma og við afgreiddum fjárlög. Það hefði væntanlega verið vænlegast að taka þetta inn á fjárlög þessa árs. Fleiri svona liði mætti tína til. Ég ætla ekki að tyggja þá upp hér hvern fyrir sig en ég staldra enn og aftur við það sem veldur mér vonbrigðum, hvernig meiri hluti fjárlaganefndar tekur á þessu máli. Ég hefði viljað að við hefðum tekið okkur lengri tíma í yfirferð yfir fjáraukann, að við hefðum krafist ítarlegri rökstuðnings af hálfu ráðuneytanna á því hvað var gert til að reyna að forðast það að leita heimildar í fjárauka og að ráðuneytin hefðu þá bara hvert fyrir sig komið fyrir fjárlaganefnd til að útskýra og rökstyðja málflutning sinn. Mér er mjög annt um það aðhald sem á að vera í lögum um opinber fjármál. Mér finnst að með framkvæmd bæði þessarar miklu útgjaldaaukningar sem er í fjárlögunum núna og hvernig grundvallargildi laganna um sjálfbærni, festu og fyrirsjáanleika eru teygð og toguð í meðhöndlun meiri hlutans séum við að vatna þessi nýju lög ansi hratt út þannig að aðhald þeirra og agi verður mun minna en að var stefnt.
Virðulegur forseti. Örstutt: Mér flaug í hug, þegar hv. þingmaður nefndi viðbætur meiri hlutans, að í lögum um opinber fjármál er sérstaklega tekið til þess að ráðherra sé heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga. Þá velti ég fyrir mér hvort Alþingi sé það heimilt þegar allt kemur til alls. Við erum jú með fjárveitingavaldið og veitum framkvæmdarvaldinu þessar fjárheimildir en samkvæmt lögum um opinber fjármál eiga þær fjárheimildir að sveiflast í kringum 30. gr., eða þá í mínus og dragast frá fjárheimildum næsta árs o.s.frv. Ef upp koma þau þröngu tilvik sem talað er um þá á að vera hægt að laga þau. En það er skrýtið að Alþingi komi allt í einu inn og segi: Heyrðu, þetta er óvænt o.s.frv. Það ætti náttúrlega að vera ráðherra sem segir að um sé að ræða óvænt tilvik sem bregðast þurfi við með fjárheimildum. Það er mjög undarlegt ef Alþingi kemur á móti og segir: Æ, þetta var óvænt okkar megin þó að við vitum það ekki. Mér datt þetta svona í hug. Svo vildi ég bæta við varðandi kirkjujarðasamkomulagi, þar sem hv. þingmaður taldi upp skilyrðin. Ég mundi vilja bæta við það: Hvað þá tímabundið? Það er alls ekki tímabundið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta eru áhugaverðar vangaveltur. Þessar viðbótarbreytingartillögur bar svo brátt að inn í nefndina að ég þekki ekki alveg hvernig þær eru komnar til. Ég vænti þess nú að þær séu komnar til vegna beiðni viðkomandi ráðherra til nefndarinnar. En auðvitað staldrar maður alltaf við, maður hefði viljað sjá ráðherra fyrir nefndinni með ítarlegan rökstuðning um af hverju þetta er óhjákvæmilegt, hvernig megi bæta hér úr. Því var ekki til að dreifa í þessu tilviki. Þetta með kirkjujarðasamkomulagið er mjög góð ábending. Það er ekkert tímabundið. Hér er að vísu samningur í einhverjum ágreiningi en það er svo sem líka vert að hafa í huga að þar er m.a. með rökstuðningi verið að bæta þjóðkirkjunni upp launakostnað vegna aðhaldsaðgerða, sérstaklega frá hrunárum. Hin umsögnin sem náði að komast inn í þetta mál, kom frá Fríkirkjunni í Hafnarfirði, þar sem bent var á að verið væri að mismuna söfnuðum, því að aðrir söfnuðir væru að starfrækja sína starfsemi með nákvæmlega sama hætti, greiddu prestum sínum í takt við ákvarðanir kjararáðs en fengju engar slíkar uppbætur eins og hér væri verið að úthluta þjóðkirkju. En ég verð bara að segja að ég er ánægður með þær breytingartillögur sem hv. flutningsmaður 1. minni hluta er með fyrir þinginu og reikna með að ég styðji þær allnokkrar því að við þurfum að taka til í þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu hans og er í mörgu sammála því sem hann rakti í ræðu sinni. En ég vil gera athugasemdir við annað. Ég vil ekki taka undir það að breytingartillögur okkar séu illa ígrundaðar eða úr lausu lofti gripnar, þær breytingar sem þar þarf að gera. Ég hlýt að mótmæla því. Ég er ekki með háan starfsaldur í pólitík, virðulegi forseti. Ég hef samt pólitíska fortíð að því leyti að ég sat um tíma sem formaður fjárlaganefndar í ríkisstjórnarmeirihluta og hv. þingmaður sat þá í ríkisstjórn. Mér finnst það ósiður við stjórnmál þegar menn tala eins og þeir eigi sér ekki sína sögu, og svo ætla ég ekkert að segja neitt meira um það. Mig langar bara að biðja hv. þingmann að minnast þess og bregðast við því að sú ríkisstjórn sem sat meðan ég var formaður hv. fjárlaganefndar greip til þess á miðju ári að færa til fjármuni til samgöngumála upp á 1,2 milljarða. Þá langar mig að biðja hv. þingmann að svara því hvernig hann hefði farið með það í frágangi fjárlaga. Við studdum báðir ríkisstjórn sem lagði fram fjárlagafrumvarp á því hausti þegar sá ósiður var enn uppi að gera ekki ráð fyrir fullnaðargreiðslum fyrir kirkjujarðasamkomulagið. Við sátum líka uppi með það á haustdögum í þeirri fjárlaganefnd að hv. heilbrigðisráðherra, sem þá sat, var komin eina 6 milljarða fram yfir á sínum heimildum vegna niðurgreiðslu lyfja. Hvernig hefði hv. þingmaður brugðist við því í þeim ríkisstjórnarmeirihluta?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að við deilum skoðunum í þeim efnum að vilja hafa þessa hluti í lagi. Það er vel til fundið hjá hv. þingmanni að minna á þessi atriði sem mörg hver voru ekki endilega til fyrirmyndar. Það er t.d. alveg hárrétt að haustið 2017 var komið fram enn eitt fjárlagafrumvarpið þar sem ekki var gert ráð fyrir fyrrnefndu kirkjujarðasamkomulagi. Það er þá sameiginleg skömm okkar í því efni. Það er í fyrsta lagi bagalegt að málinu sé ekki lokið, því að ágreiningur hefur staðið nokkuð lengi þó með viðurkenningu á því að semja þurfi um þetta og ljúka þessu en að lágmarki að taka þetta inn í fjárlagagerðina. Ég á ekki frekar en hv. þingmaður mjög langa sögu í pólitík og gæti sagt að ég væri í starfsnámi hér á köflum. Þess vegna get ég ekkert annað en tekið undir það. Það er alveg rétt að í tíð þeirrar ríkisstjórnar voru framúrkeyrslur, t.d. á sviði sjúkratrygginga og lyfjakostnaðar, sem ekki var brugðist við með neinum öðrum hætti. Ég þekki það líka vel að þar voru framúrkeyrslur, sem ég taldi reyndar á þeim tíma algerlega óhjákvæmilegar, sem sneru að örorkubyrði og kostnaði við ellilífeyrisgreiðslur, sem voru í raun vanáætlaðar í fjárlagavinnu ársins 2017, enda höfðu orðið miklar kerfisbreytingar sem menn voru enn að reyna að ná utan um í þeim kostnaði. Sumt verður ekki ráðið við. Það er vissulega skylda ráðherra að reyna að bregðast við öðru með einhverjum niðurskurði. Ég hygg að í það minnsta megi heimfæra það á það sem sneri að lyfjakostnaði og sjúkratryggingum, að þar hefði þurft að bregðast við með öðrum hætti. Ég vil þó taka það fram að í tíð þeirrar ríkisstjórnar [[Forseti hringir.]]fannst mér mjög varlega rætt um notkun fjárauka.
Virðulegi forseti. Ég þakka ærleg svör hv. þingmanns. En ég hjó eftir því að hann talaði um óhjákvæmileg útgjöld. Ég hlýt þá að spyrja aftur, eins og ég spurði í fyrra andsvari: Hvernig sá hv. þingmaður það fyrir sér að taka á því í fjárlögum sem á eftir fylgdu ef sú ríkisstjórn hefði setið áfram? Hefur hv. þingmaður efni á þeirri hörðu gagnrýni sem hann flytur á fjáraukalagafrumvarpið sem við ræðum hér? Ég er á sama stað staddur og hv. þingmaður þegar hann segir að við viljum meiri aga, að við viljum vera fastari fyrir hvað varðar okkar fjárstjórnarvald. En við eigum líka að kannast við þau verkefni sem við höfum staðið frammi fyrir sjálf og vera sanngjarn í þeirri gagnrýni sem við setjum fram.
Frú forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það að við þurfum að sjálfsögðu að gæta sanngirni og samkvæmni í gagnrýni okkar og yfirlýsingum. Það var alveg skýrt, þar til upp úr því samstarfi slitnaði haustið 2017, að ekki var komið til umræðu að grípa þyrfti til fjáraukalaga. Enn var gert ráð fyrir því á þeim tímapunkti að þetta mundi rúmast innan ramma hins almenna varasjóðs. [[Gripið fram í.]]Framúrkeyrslan reyndist síðan mun meiri þegar upp var staðið en meðan ríkisstjórnin var enn starfandi. Síðan breytist ríkisstjórnin í svokallaða starfsstjórn sem tekur engar stórpólitískar ákvarðanir og lauk þriggja mánaða skeiði sínu þannig. Ég fullyrði það hins vegar fullum fetum að þegar hér birtist síðan fjárauki þá um veturinn, eða í desember á síðasta ári, upp á 21 milljarð, kom það mér verulega á óvart. Það voru vissulega teknar ákvarðanir sem sneru t.d. að uppgreiðslu lána, sem kostaði 8 milljarða en spara ríkissjóði verulega fram á veginn. Taldi ég það uppfylla skilyrði laga um opinber fjármál. En mér fannst líka þar vera bætt inn á lokaspretti talsverðu af útgjaldaliðum sem ég kannaðist ekki við hafandi setið í starfsstjórn þar til fáeinum vikum áður. Ég er bara að tala um að það þarf að fara mjög varlega með fjáraukann sem slíkan. Mér finnst ég enn sjá meiri og sterkari rökstuðning fyrir því að tína útgjöld inn heldur en hvernig hafi tekist til að koma í veg fyrir þau. Það þykir mér miður.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið sem er að líða, 2018. Fyrir liggur nefndarálit meiri hluta hv. fjárlaganefndar. Hv. þm. Haraldur Benediktsson, varaformaður nefndarinnar, fór með framsögu, gerði nefndaráliti meiri hlutans mjög góð skil og fór vel yfir þá vinnu sem nefndin fór í á þeim stutta tíma sem hún hafði til að fjalla um málið og stutta tíma frá 1. umr. þar sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra mælti fyrir málinu sl. föstudag. Það er ljóst að tíminn hefur verið knappur en við höfum hins vegar reynt að nýta hann eins vel og kostur er. Í 26. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um frumvarp til fjáraukalaga og þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum.“ Hér er um að ræða sömu skilyrði og sett eru fyrir notkun almenna varasjóðsins. Ákvæðið setur þannig þrengri skilyrði en giltu til að mynda í gömlu fjárreiðulögunum, enda er gert ráð fyrir öðrum úrræðum eins og millifærslum og varasjóði fyrir málaflokka og almenna varasjóðnum sem ætlað er að mæta helstu frávikum frá áætlunum. Því er gert ráð fyrir að umfang fjáraukalaga verði, og eigi að vera, minna en verið hefur í það minnsta. Ég hef greint mjög vel í ræðum hv. þingmanna og nefndarmanna hv. fjárlaganefndar prýðisgagnrýni og sameiginlegan vilja og sýn til að gera betur. Ég tel þó, virðulegi forseti, að við séum á réttri leið og að metnaðurinn sé sá sami. Það er vel. Þegar ég segi að við séum á réttri leið er gert ráð fyrir því að umfang fjáraukalaga nú verði minna en verið hefur. Þó tek ég undir með til að mynda framsögumanni 1. minni hluta, hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, sem kom inn á að varðandi þetta hlutfall, 0,7%, mætti taka tillit til þess að þá var búið að taka úr almenna varasjóðnum. Það er hárrétt ábending. Við erum vissulega í innleiðingarferli og það er mikilvægt að við nýtum verkfæri laganna og náum þeim markmiðum sem voru m.a. að draga úr umfangi fjárauka. Það var beinlínis markmið og við eigum að vinna að því. Ég held að það hafi komið mjög vel fram hjá öllum þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni hér. Hv. þm. Haraldur Benediktsson dró ekkert undan í því þegar hann fór yfir álit meiri hluta. Mér finnst mikilvægt að árétta það sem fram kemur í áliti meiri hlutans, að enn sem komið er höfum við ekki náð fullum tökum á beitingu verkfæranna við að uppfylla þessi markmið. Ég dreg fram að enn er t.d. óráðstafað 800 millj. kr. úr almenna varasjóðnum. Þá þarf að rýna betur notkun varasjóða einstakra málaflokka og í því efni er mikilvægt að klára reglugerð um notkun almenna varasjóðsins. Í 67. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um reglugerðarheimild ráðherra sem skal í reglugerð mæla fyrir um nánari framkvæmd laganna og þar á meðal um varasjóðinn þar sem segir í 6. tölulið 67. gr. að ráðherra skuli í reglugerð mæla fyrir um ráðstöfun fjár úr varasjóði á grundvelli skilyrða sem koma fram í 1. mgr. 24. gr. sem fjallar um almennan varasjóð A-hluta. Það er mikilvægt að við ýtum á eftir því að þessi reglugerð verði kláruð í samræmi við 67. gr. laganna í frumvarpinu. Ólíkt því sem áður var er nú í frumvarpinu eingöngu fjallað um einstök útgjaldatilefni sem ekki rúmuðust innan ramma fjárlaganna þannig að ekki er um að ræða heildstætt endurmat á fjárlögum. Ég vil þó vísa í töflu á bls. 46 sem birt er í nefndaráliti meiri hlutans sem veitir ágætisyfirlit yfir þau tilefni sem síðan er fjallað frekar um í greinargerð frumvarpsins sjálfs. Þar kemur m.a. fram að breytingar á útgjaldaskuldbindingum eru 56,6 milljarðar kr. Vega þar þyngst til hækkunar tæknileg útgjaldamál vegna breyttrar framsetningar og millifærslna upp á 48 milljarða kr. þar sem fyrst og fremst er um að ræða samræmingu áætlana og reikningsskila í takt við innleiðingu á IPSAS-reikningsskilastaðlinum vegna lífeyrisskuldbindinga og afskrifta skattkrafna og breyttrar framsetningar og flokkast því undir það sem við höfum kallað - og hefur komið fram í umræðunni - tæknilegar færslur þar sem breytingarnar fara, í samræmi við alþjóðlega staðla, í gegnum rekstrarreikninginn. Eins og hv. framsögumaður greindi ágætlega frá hafa þessar breytingar ekki áhrif á afkomuna samkvæmt 1. gr. fjárlaga þar sem afkoman er í samræmi við svokallaðan hagskýrslustaðal, GFS. Eftir standa 8,6 milljarðar til breytinga og hækkunar annarra útgjaldamála málefnasviða og málaflokka ráðuneyta. Þar er hæsta fjárhæðin 3,2 milljarðar kr. til hækkunar fjárheimilda vegna yfirtöku lífeyrisskuldbindinga. 985 millj. kr. umfram forsendur fjárlaga skýrast af endurmati á útgjöldum Fæðingarorlofssjóðs sem koma til af aukinni þátttöku foreldra. Markmiðið var jákvætt og svo var aukinn kostnaður á hvern greiddan dag í fæðingarorlofi vegna launabreytinga. Það er auðvitað jákvætt að fleiri vilja taka orlof. Þá ratar inn 784 millj. kr. framlag til að efla samning milli ríkis og kirkju, kirkjujarðasamkomulag svokallað. Það kom ágætlega fram í andsvörum hv. þm. og framsögumanns meiri hluta, Haraldar Benediktssonar, og hv. þm. Þorsteins Víglundssonar að þetta væri orðið óþægilega reglubundið og mikilvægt að þetta samkomulag sé klárað þannig að við getum farið að sjá þetta í reglubundnum farvegi fjárlaga. Ég held að það hafi komið fram hjá flestum þeim sem hér hafa talað í dag. Ég vil aðeins nefna það sem kom fram í umræðunni áðan, það kom umsögn um fjáraukalagafrumvarpið frá Fríkirkjunni í Hafnarfirði. Það má alveg skoða það sjónarmið að með kjarasamningsbundnum hækkunum og mismunandi útfærslum sem eiga sér stað í kirkjujarðasamkomulagi við þjóðkirkju þar sem m.a. er verið að greiða laun presta - því er ekki til að dreifa hjá öðrum trúfélögum - að það er auðvitað sjónarmið sem ber að skoða að það geti þróast í átt að einhvers konar mismunun. Það var rökstutt ágætlega í umsögninni. Ég vil koma því á framfæri að sú umsögn barst en ég held að það fari mjög vel á því að taka það heildstætt upp í endurskoðun ríkisfjármálaáætlunar á heildstæðari grunni út frá þessu málefnasviði þegar við förum í gegnum ríkisfjármálaáætlun sem og þetta kirkjujarðasamkomulag sem ekki hefur náð til enda. Fríkirkjan í Hafnarfirði var jafnframt með umsögn um fjárlögin sem sneri að sóknargjöldunum sem eru þá hinn þátturinn. Þessi trúfélög fá sóknargjöld sem taka ekki sömu breytingum og í gegnum þetta kirkjujarðasamkomulag. Ég vil koma því að hér, virðulegi forseti, að við tökum þetta mál heildstætt fyrir við endurskoðun ríkisfjármálaáætlunar. Samgöngumál eru 569 millj. kr., helst vegna snjómoksturs og seinkunar Vestmannaeyjaferju, þeirrar nýju sem svo er kölluð. Fjölgun umsókna um alþjóðlega vernd fær 500 millj. kr. Búist var við fækkun umsókna en umsóknum frá ríkjum sem ekki teljast til öruggra ríkja hefur ekki fækkað eins og vonast var eftir. Um þetta fengum við svar en í ljósi þess að það var stuttur tími sendum við spurningar á öll ráðuneytin til að bregðast við þeim útgjaldatilefnum sem ég er að fara yfir. Þá er hér framlag til rammaáætlunar vísindarannsókna ESB upp á 491 millj kr. Í umræðunni hafa komið fram umframútgjöld vegna sjúkraþjálfunar, 469 millj. kr. Það er athyglisvert mál sem kemur til af því að eftirspurn eftir sjúkraþjálfun eykst í kjölfar nýs greiðsluþátttökukerfis þar sem komum hefur fjölgað um 17% en segja má að það hafi að einhverju marki þróast með jákvæðum hætti þar sem greinilega hefur dregið úr stoðkerfisvandamálum. Það er litið til fjölgunar þeirra sem metnir eru með 75% örorku vegna stoðkerfisvanda og það er út af fyrir sig jákvætt. Það segi ég með fyrirvara um mat á fjárhagslegum ávinningi. Ég ræddi þetta við hv. þm. Birgi Þórarinsson í andsvari og get tekið undir með því sem kom fram hjá hv. þingmanni og í svörum frá ráðuneyti að við þurfum að skoða þá samninga. Ráðherra ber að skoða hvernig bregðast skuli við. Það þarf m.a. að meta það jákvæða sem kemur til af þessu og svo kostnaðaraukann og meta það í einhvers konar samhengi. Vinnumarkaður og atvinnuleysi hækkar um 480 millj. kr. vegna Atvinnuleysistryggingasjóðs, vinnustaðasamninga og aukinna útgjalda Ábyrgðasjóðs launa vegna aukningar gjaldþrota fyrirtækja á árinu en umtalsverð fjölgun hefur orðið á gjaldþrotum fyrirtækja frá fyrra ári. Fyrstu níu mánuði ársins eru þau 750 talsins sem er tæplega 60% fjölgun frá sama tímabili ársins 2017. Það þarf að skoða. Eins og kom fram í nýlegu viðtali við forstjóra Vinnumálastofnunar, Gissur Pétursson, í fréttamiðli væri þess virði að rannsaka betur þá óværu í okkar efnahagslífi, svo ég noti hans orð, sem við nefnum kennitöluflakk. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að vitna í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar um vinnumarkaðinn þar sem segir: „Ríkisstjórnin vill vinna með aðilum vinnumarkaðarins að ábyrgum vinnumarkaði. Innleiða þarf ákvæði um keðjuábyrgð í ólíkum atvinnugreinum, vinna gegn kynbundnum launamun, félagslegum undirboðum, mansali og kennitöluflakki og efla vinnueftirlit.“ Þær tölur sem ég fór yfir áðan tala sínu máli og ég hvet hæstv. ríkisstjórn til að fylgja þessum áformum eftir í því lifandi samtali sem hún hefur m.a. átt við aðila vinnumarkaðarins. Ég ætla að koma aðeins að vinnusamningum öryrkja. Þeim hefur fjölgað umfram það sem áætlanir gerðu ráð fyrir og því er mætt með viðbótarheimild upp á 187 millj. kr. Vinnusamningum öryrkja hefur fjölgað um meira en 20% miðað við áætlun fjárlaga þannig að eftirspurn eftir vinnusamningum hefur vaxið mjög mikið á árinu. Það eru afar jákvæðar fregnir. Eðlilega skiptir þetta úrræði miklu máli fyrir þennan hóp. Hins vegar er rétt að geta þess hér að það er metið svo að með 250 millj. kr. viðbótarframlagi við 2. umr. fjárlaga sé þessi liður ekki talinn vanmetinn inn á árið 2019. Það er jákvætt þegar maður fær skýringar á því af hverju kostnaðaraukinn er og við hverju er verið að bregðast. Þá erum við að ná einhverjum árangri í því sem við erum að reyna að fá fyrir þau útgjöld sem við leggjum til. Það sem skiptir kannski helst máli við frávik frumútgjalda sem hlutfall af fjárlögum er að þau hafa ekki verið lægri síðan 2013. Ég kom aðeins inn á það fyrr í ræðunni að við hefðum kannski ekki náð fyllilega upprunalegum markmiðum um að draga úr umfangi fjárauka og að beita þeim verkfærum sem lögin um opinber fjármál færa okkur. Þetta er vísbending um að nú horfi til betri vegar. Hlutfallið er 0,7% en ég ítreka að það er auðvitað rétt að taka tillit til almenna varasjóðsins í þessu eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson benti á. Í tölfræðinni sem ég hef úr meirihlutaáliti fjárlaganefndar var á árabilinu 1998–2008 meðaltal frávika í fjáraukalögum um 5% af frumútgjöldum en í kjölfar bankahruns og stóraukins aðhalds sem af því leiddi varð hlutfallið 1,6%. Ef við tökum varasjóðinn með erum við farin að slaga upp í það hlutfall. Engu að síður má alveg horfa jákvætt á þessar tölur. Við viljum trúa því að við séum á réttri leið með að nýta okkur það sem lagt var upp með með lögum um opinber fjármál og beita réttum verkfærum til þess. Ég fór yfir breytingar á fjárheimildum eftir tilefnum en einnig er í greinargerð frumvarpsins gerð grein fyrir breytingu fjárheimilda eftir hagrænni skiptingu í rekstrartilfærslur, fjármagnstilfærslur og fjárfestingarframlög. Þá er einnig að finna umfjöllun um breytingar fjárheimilda eftir málefnasviðum. Ég sagði í upphafi ræðu minnar um hlutverk fjáraukalaga að í dag eru hvorki lagðar til breytingar á tekjuhlið fjárlaga né lagðar til heildstæðar breytingar á útgjaldahlið í frumvarpinu með tilheyrandi áhrifum á afkomu og sjóðstreymi ríkissjóðs eins og áður var. Það er beinlínis gert ráð fyrir að fram fari endurmat á afkomunni. Um endurmat á afkomu ársins 2018 má hins vegar sjá í greinargerð og lesa í töflu á bls. 55 sem byggir á nýjustu þjóðhagsspá Hagstofu Íslands að þar er gert ráð fyrir að bæði tekjur og gjöld verði lítillega hærri en gert var ráð fyrir, að áætlaðar heildartekjur verði 4,4 milljörðum hærri en í fjárlögum og að heildargjöldin verði um 700 millj. kr. hærri. Það eru óveruleg frávik, frá 807,3 milljörðum í 808 milljarða. Ég rak augun í að í áliti meiri hluta fjárlaganefndar kemur fram á bls. 3 um gjöld ríkissjóðs að áætlað er að heildargjöldin verði nánast þau sömu og í fjárlögum ársins, þ.e. um 0,7 milljörðum kr. lægri. Þetta á auðvitað að vera hærri, 700 milljónum hærri, svo ég komi því að. Nefndin hafði vissulega óvenjuskamman tíma og brá á það ráð að kalla eftir upplýsingum og svörum frá ráðuneytum og tíminn sem gefinn var til svara var ekki mikill. Ég vil nota tækifærið og taka undir með hv. framsögumanni nefndarinnar, Haraldi Benediktssyni, um þakkir til fjármálastjóra ráðuneytanna fyrir skjót viðbrögð. Þau svör skiluðu ágætisútskýringum [[Gripið fram í.]]svo sem hv. framsögumaður gerði góð skil í framsögu og yfirferð nefndarálits meiri hlutans. Eins er með þær breytingartillögur sem meiri hluti nefndarinnar leggur til. Samtals er hækkun gjaldheimilda frá frumvarpi vegna þessara færslna 248,1 millj. kr. og vegur þar þyngst framlag til nýsköpunar, svokallaðir þjálfunarstyrkir, 137,9 millj. kr., til Algalíf Iceland ehf. sem byggir á grundvelli fjárfestingarsamnings sem ríkisstjórn Íslands gerði 28. janúar 2014. Þar er kveðið á um, með fyrirvara um sérstaka heimild í fjárlögum samkvæmt ákvörðun Alþingis, að félagið eigi rétt á þjálfunaraðstoð vegna kostnaðar sem hlýst af þjálfun starfsmanna. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið hefur nú yfirfarið það og staðfest og Alþingi fær nú tækifæri til að fjalla um það mál. Þá er um að ræða svokallaðar leiðréttingar og millifærslur sambærilegar við þær sem við sáum í fjárlögum, samtals 300 millj. kr. á 11 liðum. Þá er gerð tillaga um að falla frá 25 millj. kr. framlagi til Þjóðleikhússins sem gert var ráð fyrir í frumvarpinu í tengslum við kjarasamninga. Meiri hlutinn leggur til að þess í stað verði því verkefni vísað á almennan varasjóð fjárlaga eins og lögin myndu gera ráð fyrir vegna þess að þar er um að ræða kjarasamningstengd atriði umfram forsendur fjárlaga. Ég tek undir með öðrum hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls um mikilvægi þess að við virðum markmið laga um opinber fjármál um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi og öguð vinnubrögð og þakka hér í lokin allri hv. fjárlaganefnd fyrir góða vinnu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega ræðu og góða yfirferð á málinu. Það var eitt sem ég hjó eftir í ræðu hans, þ.e. að talað var um innleiðingarferli á lögum um opinber fjármál. Þá langar mig til þess að velta því upp hér: Hvenær segjum við nei við fjárheimildarbeiðni sem ekki er rökstudd samkvæmt lögum um opinber fjármál? Hvert er innleiðingarferlið þar? Hvenær lýkur því innleiðingarferli? Í lögum um opinber fjármál eru t.d. ársskýrslur með undanþágu. Þær þurfti fyrst að leggja fram á þessu ári en ekki fyrr. En hvar er undanþágan fyrir því að sleppa að fylgja ströngum skilyrðum varasjóðs og fjárauka?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni andsvarið. Ég gæti auðvitað verið býsna meinlegur og lesið upp úr lögunum um tímabundið, ófyrirséð og óhjákvæmilegt. En ég ætla hins vegar að taka undir með hv. þingmanni. Ég held að við eigum að venja okkur af því að tala um innleiðingarferli. Það var upphaflega metið þrjú ár, eða fimm ár eftir atvikum eftir því hvaða pappíra maður les. Nú eru komin þrjú ár þannig að við eigum bara að hætta að tala um innleiðingarferlið og fara að virkja verkfæri laganna eins frekast er kostur og fara eftir þeim. Það er bara þannig. Ég skal bæta við þráð í tali og hætta að tala um að við séum í innleiðingarferli eins og það sé einhver syndaaflausn fyrir því að horfa í gegnum fingur sér með að útgjöld séu tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg. Auðvitað ber okkur alltaf í stóru myndinni að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og eftirlit. Af því að hv. þingmaður kom inn á skýrslu ráðherra vil ég segja að við erum núna í fyrsta skipti að skoða meira formið á skýrslunum, af því að þær gilda um árið 2017. Það er gott og gagnlegt fyrir hv. fjárlaganefnd að fara í gegnum það. En ég held að það verði býsna fróðlegt þegar við förum að taka ársskýrslur ráðherra - ég ætla ekki að segja innleiðingarferli - í ferlinu sjálfu, sem lögin eru í raun og veru, þetta ferli, stefna, áætlun, fjárlög, og svo ársskýrslur; þá verður það hluti af því sem við tölum um sem framkvæmd fjárlaga.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessi skilaboð og hlakka til að styðja hæstv. formann fjárlaganefndar í þeirri vinnu sem verður í framhaldinu. Sem sagt ekki varðandi innleiðingu heldur að framfylgja lögunum. Og fyrst að við erum að tala um ársskýrslur hlakka ég mjög mikið til að sjá næstu fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og vonast til þess að hún verði þannig fram sett að ársskýrslur ráðherra verði gagnlegar. Þær ljúka einmitt ferlinu sem er mat á því hvernig til tókst við að framfylgja stefnu ráðherra sem sett var fram í fjármálaáætlun. Ef stefnan er ekki lögð fram t.d. með kostnaðarmati o.s.frv. er ómögulegt að meta það í ársskýrslunni hvort þær fjárheimildir sem lagðar voru til í stefnunni og aðgerðir sem fylgja stefnunni, hafi skilað tilætluðum árangri eða ekki. Ef við erum ekki lengur í innleiðingarferli á það við líka um fjármálaáætlunina, sem er fyrsta skrefið í áttina að ársskýrslunni sem slíkri. Ég hlakka til að sjá fjármálaáætlun næsta árs. Ég hlakka til að sjá hvernig við förum yfir notkun varasjóðs og þá mögulega ekki fjárauka á næsta ári.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni vangaveltur í seinna andsvari. Hann skildi ekki eftir neina beina spurningu en ég deili alveg þessari tilhlökkun. Af hverju segi ég það? Vegna þess að nú erum við búin að klára ríkisfjármálaáætlun og svo erum við að fara í endurskoðaða ríkisfjármálaáætlun. Nú erum við búin að fara í gegnum tvenn fjárlög og við erum með ríkisfjármálastefnu að baki þeim, eins og lögin kveða á um. Þetta var virkilega mikil yfirferð og umfjöllun í gegnum ríkisfjármálaáætlunina. Hv. fjárlaganefnd stóð sameiginlega að fjölmörgum ábendingum, á þriðja tug ábendinga, sem mjög mikilvægt er að halda utan um og fylgja eftir. Af því að hv. þingmaður kom inn á stefnu og markmið sem fylgja stefnu á einhverri leið, ef við tölum stefnumótunartungumálið, sem ég veit að hv. þingmanni er mjög hugleikið er jafnframt mikilvægt að fá tölusett markmið. Að fækka þeim enn frekar og hafa þau skýr og tölusett, kostnaðarmetin. Við erum alveg á sömu línu í þeim efnum og þess vegna deili ég algjörlega þessari tilhlökkun. En svo er annað, svo ég endi á því sem við hófum umræðuna á varðandi innleiðingarferlið, að ég er ekki viss um að við fáum alla í kringum okkur til að hætta að tala um innleiðingarferli. En ég skil skilaboðin og mun sannarlega hafa þau í huga.
Virðulegi forseti. Hér erum við að fjalla um fjáraukalög vegna þess árs sem nú er senn á enda og eitt og annað búið að bera á góma og ræða í dag. Ég ætla að byrja á að taka undir með félögum mínum að ég held að það sé sameiginlegt markmið okkar að reyna að vanda vel til verka og draga úr þörfinni á að leggja fram fjáraukalög. Ég held þrátt fyrir áform um, og hvað á ég að segja, tilraunir til að gera góðar áætlanir verðum við að horfast í augu við það að alltaf getur eitthvað skolast til í því þrátt fyrir að allir séu af vilja gerðir. En það á auðvitað að minnka eftir því sem við förum oftar í gegnum þetta ferli. Og það verður að segjast eins og er að stundum er starfsfólki vorkunn þegar kosningar eru ár eftir ár og verið er að vinna mörg frumvörp og margar stefnur og fjárauka og alls konar mál hvað ofan í annað. Það er því ekki óeðlilegt að eitthvað skolist til og ekki sé kannski nægilega vel utan um það haldið. Ég held að við getum verið ánægð með hversu langt við erum þó komin. Þetta er lítið núna, sem betur fer, og við höfum haft þá stefnu að við viljum draga úr þessu og ég held að nefndin sé einhuga um það. Af því að hér var minnst á innleiðingarferli man ég að þegar við fórum til Svíþjóðar, fjárlaganefndin, og ræddum við kollega okkar þar og ríkisendurskoðun og fleiri aðila, þá nefndu allir að innleiðingarferlið gæti tekið allt að tíu ár og auðvitað er það ferli ekki búið. Sumir hlutir eru komnir vel á veg á meðan við þekkjum aðra sem eru komnir mun skemur á veg, m.a. vegna kerfislægra hluta og ýmislegs annars sem þar er undir. Við þekkjum það, og talandi um staðla og ýmislegt fleira er það líka eitthvað sem ég held að við þurfum að skoða betur. Markmiðið var opnara, gegnsærra og skiljanlegra fjárkerfi ríkisins. Mér finnst það ekki vera að raungerast. Ég held að við þurfum einhvern veginn að finna út úr því hvernig við getum hjálpast að við að gera það þannig. Ég held að það sé fyrst og fremst til hagsbóta fyrir okkur öll. Það er líka hluti af því að geta áttað sig betur á þessu og koma þá frekar í veg fyrir að þurfa að taka inn í fjárauka eða í einhvers konar viðbótarfjárheimildir eða guð má vita hvað, þ.e. að gera okkur, sem vinnum við þetta, ferlið skiljanlegra, hvað þá öðrum sem þurfa að takast á við það í sínum stofnunum. Ég held að við stöndum öll saman í því að reyna að vanda okkur og gera betur og ég held að þetta sýni það þrátt fyrir allt að við erum á réttri leið. Þetta er í fyrsta skipti sem við náum frá upphafi til enda með sömu ríkisstjórn við borðið að klára þetta ferli frá því að setja stefnu til og með lokafjárlögum. Við erum búin að gera það og svo erum við með þetta mál í höndunum núna, fjáraukalögin. Farið hefur verið ágætlega yfir hvað er á ferðinni í fjáraukalögunum. Við meiri hlutinn áréttum í áliti okkar það sem ég hef verið að segja, að okkur hefur ekki tekist þetta markmið enn þá að öllu leyti. Við tökum undir þá gagnrýni sem hefur komið fram varðandi notkun á varasjóðnum, að okkur finnst, og það endurspeglast kannski svolítið í áliti Ríkisendurskoðunar, þetta ekki alveg nógu gott með varasjóðina. Það vantar einhvers konar reglugerð eða hvernig við viljum að hann fúnkeri og það er kannski partur af því að Ríkisendurskoðun er ekki afdráttarlausari en hún er í umsögn sinni, tel ég. Ég legg mat á þetta sjálfstætt, mér dettur það kannski í hug. Og það er okkar að reyna að finna út úr því hvernig við viljum sjá þessa notkun. Fyrst og fremst hefur verið talað um að sjóðurinn sé til að bregðast við almennri vá, hann sé til að bregðast við launamálum, þ.e. ef einhverjar breytingar verða á miðju ári sem ekki næst inn í hin hefðbundnu fjárlög. Það endurspeglar kannski það að við vísuðum 25 millj. kr., sem sneru að launamálum og vörðuðu Þjóðleikhúsið, til baka í þann sjóð þar sem okkur fannst það klárlega eiga heima þar. Það er alveg rétt og við þekkjum þá gagnrýni að ríkisstjórnir á hverjum tíma hafa leitað í þennan farveg til að stækka sinn ramma. Það dylst okkur ekki neitt. Ég held að við, a.m.k. við sem skipum meiri hlutann, höfum sent okkar fólki skýr skilaboð um að við erum ekki til í það og þess vegna segi ég: Þetta er auðvitað í litlum mæli, það sem við erum hér að fjalla um í þessu máli, en það er þó enn til staðar. Þess vegna þurfum við að ítreka okkar kröfur og auðvitað vonumst við til þess að núna þegar að okkar fólk er komið svona vel inn í málin, myndi ég ætla á þessum tíma, ætti ríkisfjármálaáætlun, sem er verið að byrja að endurskoða, eins og vera ber og í framhaldinu af því, svo og fjárlög og annað slíkt, að endurspegla það að fólk er farið að átta sig á þeim málaflokki sem það er með í höndunum. Fyrsta árið fer væntanlega hjá mjög mörgum, sem hafa a.m.k. ekki setið í viðkomandi ráðuneyti, í að læra. Það er ekkert óeðlilegt við það, tel ég. Við þekkjum það sjálf á störfum okkar í þinginu að við erum tíma að átta okkur á einu og öðru. Ég held, eða held ekkert, ég veit það bara, að við höfum sent þessi skýru skilaboð. Það breytir því ekki, eins og ég segi, að við erum þó með fjáraukalög þar sem talað er um að fjárheimildir verði auknar um tæpa 57 milljarða. Og eins og hér segir, að það sé mikið í sögulegu samhengi. Þá er bent á, sem er kannski stærst þar inni, 49 milljarða sem tengjast breytingum á framsetningu sem ég nefndi hér í upphafi, hvernig við gerum upp, sem við þurfum að kljást við að reyna að skilja og meta á milli ára af því að við höfum ekki staðið beinlínis frammi fyrir því áður. Stærsti hlutinn þar undir er auðvitað vegna lífeyrisskuldbindinga og annarra slíkra hluta. Þær breytingar hafa ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs, enda er þetta fyrst og fremst framsetning þar sem í 1. gr. er afkoman mæld samkvæmt hagskýrslustaðli, en breyta 3. gr. þar sem fjárheimildir málefnasviða og málaflokka eru settar fram samkvæmt alþjóðlegum reikningsskilastaðli, IPSAS. Þetta er eitthvað sem við í fjárlaganefnd erum enn einhvern veginn að reyna að læra að átta okkur á og reyna að greina mun á. Þetta virkar því ábyggilega eins og latína fyrir þá sem ekki hana kunna, held ég. Fyrir utan þetta er verið að gera breytingar upp á tæpa 9 milljarða til hækkunar á útgjaldaheimildum og það eru lífeyrisskuldbindingar í samræmi við samning við Bændasamtökin og svo er líka yfirtaka á slíkum skuldbindingum varðandi samtök í heilbrigðisþjónustu og síðan er líka nokkrar millifærslur, tæknilegar millifærslur fjárheimilda af ýmsum toga. Hér er talað um að þetta sé með því lægsta sem verið hefur, þ.e. þessi frávik í hlutfalli af fjárlögum síðan 2013. Ég man það reyndar ekki, en það kom fram í andsvari áðan að þetta sé í kringum 0,7%, en fram kom hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að þetta væri svipað og 2009–2016 ef tekin væru inn vaxtagjöld, var það ekki? [[Gripið fram í: Varasjóðurinn.]]- varasjóðurinn, segi ég. Ég veit ekki hvernig það var á þeim tíma, á þeim árum, hvernig þetta var sett fram, hvort eitthvað var undanskilið. Ég játa það bara að ég er ekki alveg með það á hreinu, þ.e. hvort við erum örugglega að bera saman appelsínu og appelsínu, eða ekki. Það breytir því þó ekki að þetta hefur auðvitað farið lækkandi eins og stefnt er að. Þetta var alltaf í kringum 5%, sem er ansi mikið. Síðan er í nefndaráliti meiri hlutans farið aðeins yfir endurmat á afkomu ríkissjóðs. Það er í frumvarpinu líka, þó að það sé kannski ekki hefðbundið, þá er ágætt að gera grein fyrir því þegar nýjar tölur liggja fyrir. Og ný þjóðhagsspá kom fram. Það var m.a. ástæðan fyrir því að við þurftum að lagfæra fjárlagafrumvarpið og þá er ágætt að það sé rakið hér líka. Þar er gert ráð fyrir að heildartekjur ríkissjóðs verði ríflega 4 milljörðum hærri en gert hafði verið ráð fyrir í fjárlögum yfirstandandi árs og hins vegar lækka tekjur af virðisaukaskatti um tæpa 6 milljarða. Það eru líklega einhverjir þættir þar sem spila inn í, m.a. tíðar ferðir Íslendinga til útlanda til að versla og svo hægari fjölgun ferðamanna eða þeir eyða minna hjá okkur en þeir gerðu áður. Síðan er talað um veigamesta frávikið í hærri arðgreiðslum frá Íslandsbanka og Landsbankanum upp á 7,5 milljarða. Ég hef gagnrýnt þetta á hverju einasta ári að ekki virðist hafa verið vilji til að áætla arðgreiðslur miðað við hvernig þær hafa verið á undanförnum árum, en þær reynast alltaf hærri. Það er svo sem skárra en hitt, en samt, ég fellst ekki endilega á að mjög erfitt sé að áætla það, ef við horfum á eitthvert viðmið undanfarinna X ára. Auðvitað þarf að passa að skjóta ekki yfir markið í því. Ég held að hægt sé að gera þetta nákvæmar. Síðan er farið aðeins yfir vinnu okkar í nefndinni. Ég vil þakka öllu starfsfólkinu á nefndasviði og riturunum okkar fyrir góða vinnu. Við gáfum þeim lítinn tíma til að fá svör við því sem óskað var eftir varðandi það sem er í frumvarpinu og vil nefna fjármálastjóra ráðuneytanna, að þeir brugðust fljótt við og svöruðu okkur. Það var samt sem áður lítill tími sem fór í þetta. Þetta fólk er að vinna alveg einstaka vinnu, því að svo eru jú auðvitað öll nefndarálitin og allt annað sem þarf að fara yfir, gera og græja. Verður að segjast eins og er að starfsfólkið er alveg einstaklega liðlegt við að aðstoða okkur í þessu. Við komum líka inn á og ræddum í dag stöðu Íslandspósts. Lögð er til 500 millj. kr. heimild til endurláns sem er hluti af þeim 1.500 milljónum sem við ræddum um daginn. Síðan erum við með aðrar breytingartillögur sem að samanlögðu leiða til tæplega 250 millj. kr. hækkunar á gjaldaheimildum. 300 millj. kr. eru í greiðsluþátttökukerfi sjúkratryggðra vegna heilbrigðisþjónustu og það er auðvitað mjög jákvætt. Fram kemur hvers vegna þetta er og fellur margt þarna undir og hér hefur verið rakið til hvers það hefur leitt. Það er sparnaður annars staðar í okkar opinbera kerfi, sjúkraþjálfun hefur leitt það af sér að fólk kemur til starfa aftur við betri heilsu, hefur skilað sér í færri örorkutilfellum. Sá kostnaður endurspeglast í því og kemur væntanlega til baka þegar fólk er orðið starfhæft. Ég held að þetta sé eitthvað sem við þurfum svo að gæta að og ég tel að þetta eigi að vera fjármagnað núna í fjárlögunum sem við vorum að samþykkja. Það má kannski segja að þrátt fyrir að stórar fjárhæðir hafi verið settar inn í greiðsluþátttökukerfið, þá hlýtur það bara að vera ánægjulegt að fólk nýtir sér það sem í boði er til að ná heilsu. Svo gleymdist að gera ráð fyrir því - þetta er svona dæmi um þegar fólk kemur inn í ráðuneyti sem það þekkir ekki og fer að búa til eitthvert kerfi að eitthvað gleymist þegar lögin voru sett um greiðsluþátttökukerfið, þ.e. sjúkrastofnanirnar höfðu haft sértekjur og átti að bæta þeim þær. Þær áttu auðvitað ekki að tapa þeim tekjum og það er partur af því hér inni sem er verið að bæta upp, um 390 milljónir. Þarna erum við bara að passa upp á kerfið okkar, að það geti haldið áfram að virka í þágu þeirra sem þurfa á því að halda. Síðan erum við með tillögu um aukafjárveitingu til Alþingis, viðgerð á húsnæðinu Kirkjustræti 10, enn eitt mygluverkið sem við okkur hefur blasað. Við sem höfum starfað og haft aðstöðu í kringum Austurvöllinn höfum, held ég, allt of mörg lent í því að húsnæði er víða mjög illa farið og virðist einhvern veginn alltaf verða stærra verkefni þegar á reynir þegar búið er að opna það. Það reyndist vera þar. Þetta eru miklar fjárhæðir og manni finnst auðvitað alltaf svolítið skrýtið þegar fagaðilar eru fengnir til að meta verk að það skeiki svo miklu sem hér er undir. Svo hefur maður kannski ekki vit til að segja að þetta geti ekki verið svo, hafi ekki þekkingu til þess. Við leituðum auðvitað eftir svörum við þessu. Síðan verð ég að koma inn á Algalíf, sem er auðvitað ein af stóru tölunum í þessu upp á tæplega 138 milljónir. Sá fjárfestingarsamningur sem var gerður af hálfu ríkisstjórnarinnar árið 2014 þar sem var verið að þjálfa starfsfólk og var í rauninni ekki samkvæmt því sem ráðuneytið segir, að þá voru til gögn til að þeir teldu sér fært að greiða út þennan styrk, en þau lágu mjög seint fyrir og ekki áður en fjárlög þess árs voru sett. Það var því ekki fyrr en í byrjun desember þar sem þeir töldu sig vera með nægilega góð rök í höndunum til að geta gert þetta upp og það er ástæðan fyrir því að það lendir hér. Það má svo sem segja í sjálfu sér að það var ófyrirséð því að það lá ekki endilega fyrir að það myndi leysast á þessu ári frekar en því næsta. Síðan erum við með Úrvinnslusjóðinn. Það var eitt af því sem ég man eftir þegar við vorum að ræða um markaðar tekjur. Ég varaði við að svona hlutir myndu koma inn sem gleymdust. Við bættum inn Lýðheilsusjóði í fjárlögin milli umræðna. Það var svipað þar, einhvern veginn varð að árétta það. Breyta þarf lögum til að laga þetta þannig að þeir fjármunir sem eru klárlega komnir til og eiga að fara þangað og standa undir ákveðnum rekstri, að þeir fari þangað. Í lokin, virðulegi forseti, langar mig að nefna Stofnun Árna Magnússonar. Það er auðvitað dýrt, allt sem lýtur að handritum og öðru slíku. Við á Íslandi erum kannski ekki vön slíkri öryggisgæslu um alla skapaða hluti eins og aðrar þjóðir, en Danir gerðu kröfu um mun meiri öryggisgæslu en okkur hafði eiginlega órað fyrir, af því að það er kannski ekki í okkar anda og það kostaði auðvitað peninga sem hér er verið að reyna að bæta. Hér var aðeins minnst á Tryggingastofnun og að það væri ekki óvænt. Mér finnst textinn lýsa því ágætlega í frumvarpinu að kannski var verið að flytja fyrr en gert hafði verið ráð fyrir og með meiri hraða. Þegar húsnæði er orðið þetta heilsuspillandi reiknar fólk það kannski ekki allt til enda, eins og með búnað og annað slíkt sem ekki er hægt að flytja með þegar búið er að búa við myglu mjög lengi. Ekki var gert ráð fyrir því. Það er líka eitt af því sem hinn almenni borgari hefur kannski ekki endilega þekkingu á. Það er því breyting gerð á þessu. Síðan ætla ég að lokum að segja að fjárveitingum verður varið til að greiða laun sérfræðings á aðalskrifstofu velferðarráðuneytisins en einnig verður eftirtöldum aðilum veitt framlög; Kvenréttindaráði Íslands vegna fræðslu- og upplýsingastarfa um jafnrétti kynjanna, Samtökum kvenna í atvinnurekstri fyrir jafnvægisvogina og Staðlaráði vegna jafnlaunastaðals, sem ég held að sé afskaplega mikilvægt að standa við og gera.
Virðulegur forseti. Örstutt athugasemd. Ég býst ekkert endilega við svari við henni. Mér fannst hv. þingmaður fara mjög heiðarlega og auðmjúklega yfir stöðuna eins og hún er hvað fjáraukann varðar og mér líkar mjög vel við slík vinnubrögð. Þannig getum við haldið áfram. Þó að það séu ákveðnir veikleikar í þessu gagnvart lögum um opinber fjármál o.s.frv. er þetta rétt nálgun. Mig langar að hrósa hv. þingmanni fyrir hana og tel það vera mitt hlutverk að ráðast ekki á þá veikleika, eins og mér finnst stjórnmálamenn gera allt of oft. Leiðin til að auka og efla traust á Alþingi er að taka við heiðarlegri framsetningu og ganga í þeim sporum í staðinn fyrir að berja á hv. þingmönnum, eins og svo oft hefur gengið verið gert áður. Þannig að ég þakka kærlega fyrir.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir hrósið. Ég tek alveg undir þetta. Við höfum starfað saman í fjárlaganefnd núna í tvö ár, líklega. Ég held einlæglega að fjárlaganefnd sé þannig samsett núna að hún vilji ganga veginn til góðs. Við viljum hjálpast að við að reyna að bæta úr þessu máli, gera það eins vel úr garði og hægt er. Um leið þurfum við að vera sanngjörn og gefa okkur tíma til að aðlagast þessu öllu. Ég tek líka undir með hv. þingmanni um að við mættum vera duglegri að tala fallegar hver til annars þegar færi gefst, sem er miklu oftar en margur vill vera láta, og einmitt þegar við stígum skrefin saman. Við hjálpumst að, sýnum góð vinnubrögð og góða framkomu þegar við vinnum að verkefnum, og gagnvart því fólki sem við eigum samskipti við hverju sinni. Ég þakka hv. þingmanni sömuleiðis. Mér finnst nefndin vera afskaplega góð og tel að hún reyni að vinna að þessu sérstaka verkefni um opinber fjármál af heilum og góðum hug.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra, með síðari breytingum (aukið gagnsæi í stjórnmálum, framlög, birting ársreikninga o.fl.). Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ágúst Geir Ágústsson frá forsætisráðuneyti, Hjördísi Stefánsdóttur frá dómsmálaráðuneyti, Erlu Hlynsdóttur, framkvæmdastjóra Pírata, Þórð Þórarinsson, framkvæmdastjóra Sjálfstæðisflokksins, fyrir hönd nefndar um endurskoðun laga um fjármál stjórnmálasamtaka, og Guðjón Bragason frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Nefndinni barst einnig bókun stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga, en þar kom fram að stjórn sambandsins var sammála um að öll sveitarfélög yrðu greiðsluskyld. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra, með síðari breytingum. Meginmarkmið með breytingunum er að treysta starfsskilyrði og sjálfstæði stjórnmálasamtaka og stuðla að því að þau séu fær um að sinna því mikilvæga lýðræðishlutverki sem þeim er ætlað. Með frumvarpinu er einnig stefnt að því að auka gagnsæi og jafna stöðu flokka óháð stærð þeirra ásamt því að samræma hugtakið „tengdir aðilar“ við sambærilegt hugtak í öðrum lögum. Frá setningu laga um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra hafa framlög til stjórnmálasamtaka lækkað og stjórnmálasamtökum sem skipta fjárhæðinni fjölgað. Þá hafa launa- og neysluvísitölur einnig hækkað. Minnkandi fjármagn dregur úr stuðningi við nýsköpun og þróun, sérfræðiþekkingu og alþjóðatengsl í starfi stjórnmálasamtaka. Margir flokkar hafa því átt erfitt með að sinna því allra nauðsynlegasta í rekstri stjórnmálasamtaka og þar með uppfylla markmið laganna. Meiri hlutinn leggur áherslu á að með frumvarpinu eru starfsskilyrði og sjálfstæði stjórnmálasamtaka betur tryggð og staða þeirra jöfnuð. Við samningu frumvarpsins var m.a. litið til tilmæla GRECO, ríkjahóps Evrópuráðsins gegn spillingu, sem birt voru í þriðju matsskýrslu GRECO-nefndarinnar, 4. apríl 2018, um gagnsæi fjárframlaga til stjórnmálasamtaka hér á landi. Einnig var að nokkru leyti litið til niðurstöðu og tilmæla í úttektarskýrslu ÖSE, Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, sem birt var 2. mars 2018, þar sem m.a. voru til athugunar afmörkuð atriði sem varða fjármögnun stjórnmálastarfsemi í tengslum við alþingiskosningarnar í október 2017. Með ákvæðum frumvarpsins er einnig stigið fyrsta skref í lengri vegferð í baráttu stjórnmálasamtaka gegn hatursáróðri, nafnlausu níði, rógi og árásum í stjórnmálalegri baráttu - og er það mjög mikilvægt. Á undanförnum árum hefur vægi samfélagsmiðla í stjórnmálum aukist sem hefur skapað farveg fyrir nafnlausar auglýsingar. Slík þróun er ógn við lýðræðið. Meiri hlutinn telur að með frumvarpinu sé stigið mikilvægt skref sem sýni eindreginn vilja allra stjórnmálaflokka á Alþingi til að hafna slíkum aðferðum. Með 11. gr. frumvarpsins er bætt við nýrri grein á undan 12. gr. laganna. Engin fyrirsögn er með hinni nýju grein en aðrar greinar laganna bera fyrirsögn. Því leggur meiri hlutinn til að bætt verði við fyrirsögn sem endurspegli efni ákvæðisins. Auk þess er lögð til ein breyting tæknilegs eðlis á 7. gr. frumvarpsins. Í ljósi þess sem hér hefur komið fram leggur meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Í stað orðanna „1. mgr. 11. gr. laganna kemur“ í b-lið 7. gr. komi: tvívegis í 1. mgr. 11. gr. laganna kemur, í viðeigandi beygingarfalli. 2. Við efnisgrein 11. gr. bætist fyrirsögn, svohljóðandi: Bann við nafnlausum áróðri. Undir þetta nefndarálit skrifa, auk þeirrar sem hér stendur, Jón Steindór Valdimarsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Brynjar Níelsson, Óli Björn Kárason, með fyrirvara, Þorsteinn Sæmundsson og Þórunn Egilsdóttir.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi sem flutt er af formönnum þingflokka á þingi eða fulltrúum þingflokka. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Þórunn Egilsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Jón Þór Ólafsson, Hanna Katrín Friðriksson og Inga Sæland. Frumvarpið á sér alllanga forsögu, eins og rakið er í greinargerð. Segja má að rótin að því að þessi mál hafa verið tekin til skoðunar sé í breytingum sem gerðar voru á lögum um þingfararkaup og fleira á árinu 2007. Þá var komið á því fyrirkomulagi að heimilt væri að ráða aðstoðarmenn formanna stjórnmálaflokka og þingmenn landsbyggðarkjördæmanna þriggja fengu heimild til að ráða starfsmann í hlutastarf. Sá þáttur aðstoðarmannakerfis var síðan tekinn úr sambandi á árinu 2009 í kjölfar hrunsins, en aðstoðarmenn formanna flokkanna héldu áfram störfum. Hugmyndin á bak við það var að jafna aðstöðu formanna stjórnmálaflokka sem ekki eiga aðild að ríkisstjórn, við stöðu formanna sem eru í ríkisstjórn og hafa aðstoðarmenn sem ráðherrar. En engu að síður voru stórir hlutar þess aðstoðarmannakerfis sem var tekið upp árið 2007 teknir úr sambandi í kjölfar hrunsins. Segja má að þegar aðstæður í efnahagsmálum og ríkisfjármálum fóru batnandi hafi menn farið að huga að því með hvaða hætti hægt væri að efla aðstoð við þingmenn og þingflokka með öðrum hætti. Í fjármálaáætlun 2017 var strax farið að gera ráð fyrir því að veittir yrðu fjármunir til þingsins sem gæfu kost á því að taka upp kerfi af þessu tagi og var þá raunar reiknað með að þetta kerfi kæmi fyrr til framkvæmda en nú er raunin. Staðan er sú að í fjárlögum 2019 er svigrúm til að bæta aðstoð við þingmenn og þingflokka að þessu leyti. Í ljósi þess hefur verið unnið að því, fyrst á vegum forsætisnefndar Alþingis en síðan á vettvangi formanna þingflokkanna, að útfæra þær breytingar sem þessu fylgja. Segja má að forsætisnefnd hafi tekið stefnumarkandi ákvörðun á sumarfundi sínum um að hefja innleiðingu þessa aðstoðarmanna- eða starfsmannakerfis og þegar þing kom saman á haustdögum færðist nánari útfærsla að stórum hluta yfir á hendur formanna þingflokka. Það er á þeim grundvelli sem formenn þingflokka koma að flutningi þessa máls. Ég ætla ekki að fara ítarlega yfir greinargerðina eða þau rök sem rakin eru þar varðandi aukna aðstoð eða aukinn rétt þingflokka til að ráða starfsmenn. Ef við horfum til þinganna í kringum okkur er almenna reglan sú að þingmenn eða þingflokkar hafa töluvert ríflegri rétt til að ráða starfsmenn eða aðstoðarmenn sem sinna pólitískum verkefnum en verið hefur hér á landi. Algengt er að þar sé um að ræða stöðugildi sem geta verið frá einum starfsmanni og upp í tvo, þrjá, það fer eftir þingum, sem fylgja hverjum einasta þingmanni. En í þeim tillögum sem hér liggja til grundvallar er gert ráð fyrir töluvert hógværari og varfærnari nálgun. Segja má að málið sé tvíþætt. Annars vegar er um að ræða það frumvarp sem hér liggur fyrir og hefur þann tilgang að búa til eða styrkja lagagrundvöll fyrir ráðningu starfsmanna af þessu tagi, og er sem slíkt nauðsynlegur liður í þessari áætlun okkar hér í forystu þingsins. Hitt málið er síðan nánari útfærsla á ráðningu starfsmanna sem ræðst auðvitað af tvennu, annars vegar fjárheimildum á hverju ári og síðan af samkomulagi milli þingflokka um það hvaða viðmiðanir gildi þegar verið er að skipta stöðugildum milli þingflokkanna. Ef ég kem fyrst að efni frumvarpsins sjálfs vildi ég geta þess að efnisatriðin eins og þau birtast í 1. gr. frumvarpsins felast í heimild til að ráða starfsmenn fyrir þingflokka. Hinn formlegi þáttur ráðningarinnar liggur hjá þinginu þannig að viðkomandi starfsmenn verða starfsmenn Alþingis. Það liggur hins vegar fyrir að það eru þingflokkarnir sjálfir sem stjórna því hverjir eru ráðnir til verka og hafa um leið verkstjórnarhlutverk gagnvart þessum starfsmönnum. Um hina formlegu umgjörð starfanna gildir því það sama og um opinbera starfsmenn, að því marki sem það á við, og heldur skrifstofa Alþingis utan um mál þeirra sem starfsmanna út frá formlegum og lagalegum forsendum. En það eru hins vegar þingflokkarnir sem ákveða hverjir eru ráðnir til starfa og hver dagleg störf þeirra eiga að vera. Í frumvarpinu er líka hugsað fyrir ákveðnum réttindum þessara starfsmanna. Gert er ráð fyrir því að þar sem hér er um pólitísk störf að ræða sé um að ræða tímabundin störf. Þau miðast við lok kjörtímabils ef ekki er annað ákveðið. En auðvitað eru heimildir til uppsagna á öðrum tímum. Engu að síður er gert ráð fyrir ákveðnum réttindum þeirra varðandi starfslok og starfsskilyrði miðað við það sem hér er kveðið á um. Þannig að segja má að þó að sveigjanleikinn sé meiri en þegar kemur að stöðu opinberra starfsmanna almennt eru engu að síður ákvæði í frumvarpinu sem eiga að tryggja réttarstöðu viðkomandi einstaklinga. Í frumvarpinu er þessi lagaheimild lögð til. Gert er ráð fyrir því að það verði með þeim hætti að þingflokkarnir hafi tækifæri til að ráða starfsmenn. Í frumvarpstextanum er áfram gert ráð fyrir hinum sérstöku aðstoðarmönnum formanna stjórnmálaflokkanna og eins eru ákvæði sem tryggja eiga stöðu þeirra sem nú þegar eru í störfum af þessu tagi, þannig að réttarstaða þeirra sem nú eru t.d. aðstoðarmenn formanna stjórnmálaflokka á ekki að breytast við gildistöku þessara laga. Ég vísa til greinargerðar með frumvarpinu um hver hugmyndin er með því að koma að þessu aðstoðarmannakerfi eins og það hefur verið kallað í vinnu okkar. Það er byggt á því að þingmenn þurfi á aðstoð að halda í sínum fjölbreyttu störfum, t.d. við undirbúning lagafrumvarpa, í sambandi við nefndastörf sem þeir eru að vinna; það getur verið í formi gagnaöflunar, í formi aðstoðar við að semja nefndarálit eða breytingartillögur eða annað þess háttar þar sem reynir á pólitíska þætti og pólitíska stefnumörkun, ef svo má segja, hugsanlega umfram það sem hægt er að ætlast til af hinu fasta starfsliði Alþingis, sem auðvitað er og verður áfram mikilvægt en hefur hins vegar miklu meiri aðkomu að formlegri hlið mála en efnisinnihaldi. Ekki er sanngjarnt að ætlast til þess að hið fasta starfslið Alþingis, nefndarritarar eða aðrir vinni störf sem eru í eðli sínu pólitísk og í þágu einstakra stjórnmálaflokka eða einstakra stjórnmálastefna. Það má segja að einn aðaltilgangurinn með því að fá þessa starfsmenn hingað til þingflokkanna sé að auka möguleika þeirra til að nýta starfsmenn í undirbúningsvinnu, sem verður auðvitað enn og aftur á ábyrgð þingmanna sjálfra. Þeir hljóta að hafa meginhlutverk í sambandi við að leiða þá vinnu og fylgja henni eftir á vettvangi þingsins. En aðstoðin, sem getur í senn lotið að pólitískri stefnumörkun, gagnaöflun og öðru slíku sem nauðsynlegt er til að gera þingmál vel úr garði eða fylgja málum eftir þegar þau eru lengra komin í þinginu, er líka mikilvæg. Vonir okkar standa til þess að þau skref sem ætlunin er að stíga núna á næsta ári í þessa átt bæti störf þingsins, ekki síst þátt lagasetningarinnar, auki vandvirkni og geri það að verkum að það sem kemur út úr störfum okkar hér í þinginu verði landi og þjóð til meira gagns. Við verðum að ætla þingflokkum ákveðið svigrúm í sambandi við hvernig kraftar þessara starfsmanna eru nýttir. Hér eru ákveðnar leiðbeiningar í greinargerð með frumvarpinu þar sem m.a. er getið um, eins og ég gat um áðan, aðstoð við undirbúning við gerð þingmála, fyrirspurna eða breytingartillagna, aðstoð við þingmenn í sambandi við gagnaöflun, nefndarstörf, undirbúning nefndarálita og önnur samskipti sem nauðsynleg geta verið fyrir hönd þingmanna, bæði við einstaklinga, stofnanir, samtök og aðra. Þó að þetta svigrúm sé fyrir hendi er hugmyndin sú að kröftum þessara starfsmanna verði varið í þágu þingstarfanna en ekki t.d. í þágu almenns flokksstarfs eða einhverra slíkra þátta. Aðrir þættir sem verið hafa til umræðu fyrr í dag lúta að starfsemi stjórnmálaflokkanna sem samtaka en hér er áherslan á að þingmenn eigi rétt á aðstoð starfsmanna til þess að sinna störfum sínum sem best á vettvangi þingsins. Þetta vildi ég segja um tilganginn með þessum breytingum. Auðvitað er ætlunin að auka þessa aðstoð til að þingmenn geti sinnt störfum sínum betur. Eins og rakið er í greinargerðinni er aðstoðin með ýmsum hætti. Þeir sem hafa áhyggjur af því að hér sé farið of geyst geta séð upplýsingar í greinargerðinni um hvernig þessum málum er háttað í öllum helstu nágrannalöndum okkar. Ég held að niðurstaðan af því verði sú að þau skref sem hér er verið að stíga séu frekar varfærin og hógvær miðað við það sem gengur og gerist. Ef við horfum á að breytingarnar eins og við áformum þær leiði til þess að hér verði í fyllingu tímans, í lok þessa kjörtímabils, búið að ráða inn 17 nýja starfsmenn á þessum forsendum er það tiltölulega lágt hlutfall ef við horfum til þess sem gerist í löndunum í kringum okkur. Auðvitað á gagnrýni á útgjöld vegna starfa Alþingis, ríkisstjórnar eða annarra alltaf rétt á sér. Þeir sem fara með það vald að ákveða fjárveitingar til opinberra verkefna verða alltaf að fara með það af varkárni. Í þessu frumvarpi og þeim áformum sem liggja því til grundvallar er verið að fara ákveðinn milliveg. Talað er um að auka aðstoðina. Hér innan þings hafa margir talað fyrir því að í fyllingu tímans væri eðlilegt að hver þingmaður hefði sinn aðstoðarmann. Það má segja að með því að stíga þau skref sem hér er gert ráð fyrir á þessu kjörtímabili förum við hálfa leið í þá átt þegar til allra þátta er litið, m.a. hvaða þingmenn, sem jafnframt eru ráðherrar fá aðstoðarmenn, eða hvaða formenn stjórnmálaflokka fá aðstoðarmenn. Þá er hlutfallið þannig að þegar breytingin hefur náð fram að ganga við lok þessa kjörtímabils verður kominn u.þ.b. einn aðstoðarmaður á hverja tvo þingmenn þegar allt er talið. Það er svona um helmingi minna en gerist í flestum löndum í kringum okkur. Þetta vildi ég að kæmi fram í þessari umræðu vegna þess að vissulega hefur komið fram gagnrýni á þetta mál á undirbúningsstigi sem einkum lýtur að því að hér sé enn eitt dæmið um að stjórnmálastéttin í landinu sé að hlaða undir sjálfa sig. En ég verð þó að benda á að hér er verið að stíga mjög varfærin skref. Verið er að fara í þetta í áföngum, ekki er gengið mjög langt í einu. Á bak við þetta búa þau rök að vegna þeirra starfa sem þingmenn eiga að sinna í þinginu sé bæði eðlilegt og heppilegt að þeir geti notið aðstoðar sem lýtur að pólitíska hlutanum í störfum þeirra, ekki bara hinu formlega heldur líka hinum pólitísku verkefnum. Til að sinna þeirri aðstoð við þingmenn er ekki óeðlilegt að ráðnir séu pólitískir aðstoðarmenn frekar en hlutlausir sérfræðingar, ef svo má segja. Hlutlausu sérfræðingana höfum við hér í þinginu nú þegar og raunar er verið að bæta við í samræmi við þá stefnumörkun sem verið hefur bæði af hálfu núverandi forystu þingsins og einnig af hálfu núverandi ríkisstjórnar, um að efla Alþingi sem stofnun og efla alþingismenn í þeirra störfum. Bætt hefur verið við sérfræðingum á skrifstofu Alþingis en þeir hafa eðli málsins samkvæmt hlutleysisskyldu. Það er ekki hægt að fela þeim að vinna að pólitískum undirbúningsverkefnum sem engu að síður eru mikilvæg. Úr því er verið að reyna að bæta með þessu frumvarpi. Ég vildi geta þess í lokin að þegar þetta frumvarp er samþykkt er komin lagaheimild. Fjárlög gera ráð fyrir fjárheimild en hins vegar byggir útfærslan, þ.e. hvernig störf skiptast milli þingflokka, á samkomulagi sem gert hefur verið á vettvangi þingflokksformanna. Þar hafa setið þingflokksformenn allra flokka og/eða aðrir fulltrúar viðkomandi þingflokka. Ástæða þess að þetta frumvarp kemur ekki fram fyrr en nú er sú að leitast var við að ná sem víðtækustu samkomulagi milli flokka í þinginu um niðurstöðuna. Það tókst með þeim hætti að allir þingflokkar í þinginu standa að þessu frumvarpi og styðja það. Það sem skiptir mestu máli í samkomulagi þingflokksformanna, sem fylgir með sem fylgiskjal með frumvarpinu, er að við bætast 17 starfsgildi eða stöðugildi á þessu kjörtímabili. Það leiðir til þess að á árinu 2019, á næsta ári, verður heimilt að ráða inn átta starfsmenn, einn starfsmann á hvern þingflokk óháð stærð, en á árinu 2020 bætist við fimm aðrir starfsmenn og fjórir árið 2021. Þegar þessum stöðugildum verður úthlutað á árunum 2020 og 2021 verður reiknireglu d'Hondts beitt til að finna út hvernig eigi að skipta stöðugildunum milli þingflokkanna. Er þá miðað við tölu þingsæta hvers þingflokks að frátöldum þingmönnum sem þegar hafa aðstoðarmenn, þ.e. ráðherrum og formönnum stjórnmálaflokka. Í fylgiskjalinu má sjá á hvaða reiknireglu er byggt og hvernig innleiðingin á að skila sér til einstakra flokka á hverju ári fyrir sig. Þetta fylgiskjal er minnisblað sem formenn þingflokka sendu til forseta Alþingis og forsætisnefndar 27. nóvember síðastliðinn. Rétt er að geta þess að frá því að það samkomulag var gert hafa orðið nokkrar breytingar í þinginu og má segja að forsendur hafi að nokkru leyti breyst, þ.e. þær forsendur sem liggja til grundvallar útreikningunum. Þingflokkur Flokks fólksins er ekki lengur fjögurra manna þingflokkur heldur tveggja manna og tveir þingmenn eru utan þingflokka. Í framhaldi af því hafa orðið í hópi formanna þingflokkanna umræður um hvernig og hvort ætti að bregðast við, bæði í þessu einstaka tilviki og eins almennt þegar til framtíðar er litið. Niðurstaða okkar formanna þingflokka og fulltrúa þingflokka sem varðar fyrra atriðið er að samkomulagið frá því í lok nóvember verði efnt eins og það var sett fram og undirritað, og að það komi til framkvæmda á næsta ári þegar og ef þetta frumvarp hlýtur samþykki í þinginu. Að því er varðar seinna atriðið, hvernig þessum málum verður skipað til framtíðar, finnst mér rétt við þessa umræðu að tilkynna að milli þingflokkanna hefur tekist samkomulag um að verði breyting á stærð þingflokka innan kjörtímabils sé eðlilegt að fjöldi starfsmanna þeirra komi til endurskoðunar, þó þannig að gætt sé að réttindum þeirra starfsmanna sem þegar eru í starfi, að þeir hafi uppsagnarfrest í samræmi við lög, en jafnframt að nýir flokkar eigi möguleika á að fá aðstoð svo fljótt sem auðið er og í samræmi við hvað rúmast innan fjárheimilda ársins. Í þessum umræðum formanna og fulltrúa þingflokkanna er gert ráð fyrir því að það komi til endurskoðunar verði breytingar á þingflokkum ef þeir stækka, minnka, klofna eða hvernig það getur gerst. En áfram verði við endurskoðunina byggt á sömu meginreglu um heimildir til ráðningar starfsmanna, þ.e. hlutfallslegum styrk þingflokkanna. Þetta viðbótarsamkomulag, ef svo má segja, þarf að liggja fyrir við afgreiðslu þessa máls og mér finnst rétt að tilkynna um það hér, í samráði við alla flutningsmenn sem jafnframt eru fulltrúar þingflokka sinna, þannig að það sé enginn vafi á því, að verði breytingar - það er gert ráð fyrir því sem sagt að fylgiskjal 1 verði eins og það stendur en komi til frekari breytinga síðar á þessu kjörtímabili verður vissulega um það að ræða að það verða breytingar á skiptingu stöðugildanna í samræmi við þau meginsjónarmið sem hér hafa verið rakin. Það er líka rétt að geta þess að það hafa verið ákveðin meginsjónarmið ríkjandi lengi um að aðstoð við þingflokka, sem hefur verið kölluð sérfræðiaðstoð við þingflokka, ráðist af stærð þingflokka og hlutfallslegri skiptingu. En það má geta þess að hún hefur jafnan komið til reglulegrar endurskoðunar þegar breytingar verða á stærð þingflokka, þingmönnum fækkar þar eða fjölgar eða hvernig það er, frá einu tímabili til annars. Við göngum út frá því að fara í þriggja ára ferli við innleiðingu þessa nýja kerfis. Við höfum sett upp áætlun um með hvaða hætti það verður gert. Ef forsendur breytast með einhverjum hætti á þessu tímabili til loka kjörtímabilsins erum við sammála um að setjast niður og fara í endurskoðun sem byggi á þeim meginsjónarmiðum sem hér hafa verið rakin, þ.e. að aðstoð við þingmenn hljóti að byggja í meginatriðum á stærð þingflokka eða fjölda þingmanna í hverjum þingflokki. Þó sé jafnframt tekið tillit til annarra þátta eins og hversu margir í þingflokknum njóti sérstakrar aðstoðar sem formenn eða ráðherrar eða annað þess háttar. Í öllu þessu aðstoðarmannakerfi, bara þannig að þess sé getið, er ákveðið gólf, ef svo má segja, sem tryggir að um leið og þingflokkur hefur verið stofnaður og hefur ákveðna stöðu fær hann ákveðna lágmarksaðstoð. Segja má að kerfið í heild sé til þess fallið að gefa öllum ákveðinn lágmarksstuðning, óháð stærð þingflokka. En þegar breytingarnar hafa náð fram að ganga verður með auknum hætti tekið tillit til stærðarinnar, sem er líka sanngjarnt af því að grundvöllur þessara breytinga, grundvöllurinn á bak við að heimilt sé að ráða starfsmenn til að aðstoða þingmenn, er auðvitað að þingmenn sem slíkir eigi rétt á aðstoð í sínum störfum. Við teljum að með því að fara þá leið sem hér er lögð til sé í raun og veru verið að undirbúa kerfið til frambúðar. Við fetum okkur varlega inn í það. Það er kannski nauðsynlegt, bæði til að gæta að því að fara ekki of glannalega þegar kemur að fjármunum hins opinbera en um leið þannig að passað sé upp á að allir þingflokkar, jafnvel þeir smæstu, njóti aðstoðar með þessum hætti og eigi kost á að nýta sér þetta kerfi til þess að efla og bæta störf og vinnubrögð innan þingsins.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið, en kem hingað upp til að þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir að leiða þetta mál og halda utan um það. Það hefur lengi verið á dagskrá þingsins að styrkja þingflokkana. Ég held að það sé tímabært að við förum að stíga fleiri skref í þá átt, í raun einhver skref. Við sem höfum verið í erlendu samstarfi og höfum kynnst þingmönnum annarra þinga, þingum annarra landa, sjáum að þar er yfirleitt allur annar bragur á því og allt annað utanumhald utan um starf þingmannsins. Þetta er gríðarlega fjölbreytt, fjölþætt og skemmtilegt starf, mikið utanumhald, og ég fagna því að við séum að stíga þessi skref. Þetta frumvarp er, eins og fram kemur, liður í áætlun um að styrkja Alþingi og störf þess og tilgangurinn þá sérstaklega að þeir þingmenn sem enga aðstoð hafa fái hana beina sem slíka. Það hjálpar okkur í vönduðum vinnubrögðum og ekki hvað síst finnst mér ánægjuleg áherslan á að styrkja minni þingflokkana sérstaklega, því að ég veit að mikið álag er á þá einstaklinga sem eru í þeim flokkum, þeir þurfa að dekka marga umræðuna, fyrir utan allt annað starf hér og svo nefndastörfin. Ég held að það sé mjög jákvætt skref. En við þurfum líka að sýna ráðdeild og gott utanumhald utan um fjármunina og hvernig við verjum þeim. Ég held við séum búin að ramma það ágætlega inn með þessu frumvarpi sem við stöndum öll að og við erum sammála um að stíga þessi skref saman. Það er mjög mikilvægt að við höldum líka utan um starfsumhverfi starfsmanna flokkanna, að réttur þeirra og réttindi séu tryggð og að fast sé haldið utan um það. Ég fagna því að þetta sé fram komið og þakka ágætum flutningsmanni fyrir ágæta framsögu og góða yfirferð.
Herra forseti. Þetta er gott mál, ég er á því. Við funduðum, held ég, átta til níu sinnum um þetta og áttum mjög góðar og málefnalegar umræður um sjónarmiðin, hvernig þessu er skipt, hve margir aðstoðarmenn eru í boði o.s.frv. Þetta frumvarp þýðir að ég og aðrir þingmenn getum sinnt starfi okkar betur fyrir kjósendur sem treysta okkur. Við sem erum ekki endilega lögfræðimenntuð getum sinnt starfi okkar betur. Við viljum hafa á þingi alls konar fólk, með alls konar styrkleika, og til þess að geta betur sinnt starfi okkar sem þingmenn þurfum við aðstoðarmenn eins og lögfræðinga og verkefnastjóra o.s.frv. sem geta haldið utan um þá hluti sem við erum ekkert klár í að halda utan um. Við getum passað upp á stefnuna sem við berjumst fyrir, þau sjónarmið og gildi sem við viljum að séu í forgangi, varið það og eflt í starfi okkar sem þingmenn. Ég er sérstaklega ánægður með það. Ég mundi vilja ganga miklu lengra. Mér finnst að hver þingmaður ætti að hafa sinn eigin aðstoðarmann. En við erum ekki að fara þangað núna. Þannig er það í Svíþjóð og rúmir tveir aðstoðarmenn eru á þingmann í Danmörku. Í þessu skrefi er verið að fara í áttina að hálfum starfsmanni. Þetta mun samt bæta starfið okkar gríðarlega mikið. Ég get t.d. ekki sinnt mínu starfi vel. Við Píratar notuðum aðstoðarmenn formanns þegar við vorum þrjú. Þá notuðum við aðstoðarmenn formannsins í að sinna öllum þingflokknum, vorum þá með 1/3 starfsmann og vorum að sjálfsögðu með lögfræðing. Ef við hefðum ekki haft það þá hefðum við ekki getað sinnt starfi okkar eins vel og við gerðum, eins faglega og við gerðum. Við hefðum ekki getað sinnt umbjóðendum okkar, kjósendum okkar, eins vel og við gerðum. Þetta er því gríðarlega stórt framfaraskref hvað það varðar. Ég get nefnt dæmi. Það er oft verið að tala um starf þingmannsins. Þegar fólk sér tóman þingsalinn spyr það: Hvar eru allir þingmennirnir? Hvað eru þeir að gera o.s.frv.? Sem dæmi þá er ég núna búinn að taka saman gott excel-skjal með öllum verkefnunum mínum. Þau voru orðin það mörg að ég þurfti einhvern veginn að flokka þau. Ég tók það saman hvaða ábyrgðarsvið ég hef. Sem Pírati hef ég ákveðin ábyrgðarsvið innan flokksins og í þingstarfinu er ég alla vega með níu hatta. Ég er í þingflokki Pírata, ég er ritari þingflokks Pírata, ég er talsmaður barna fyrir þingflokk Pírata. Allt þetta felur í sér ákveðin ábyrgðarsvið og ákveðin verkefni sem detta inn hvað það varðar. Ég er svo nefndarmaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, ég er 2. varaformaður og þar af leiðandi í stjórn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég er í undirnefnd þar varðandi rannsókn á einkavæðingu bankanna. Svo er ég í forsætisnefnd og þar af leiðandi í stjórn þingsins með ábyrgðarsvið þar og varaforseti sem þýðir að ég sinni stundum þeirri skyldu að vera hér sem slíkur á þingfundum. Þetta er bara þingstarfið. Svo þurfa stjórnmálamenn líka að sinna flokksstarfinu. Það eru gríðarlega mörg ábyrgðarsvið sem heyra undir okkur. Mig langaði bara að koma þessu inn í umræðuna. Margir þingmenn hafa talað um þetta og fólk hefur spurt: Hvað eruð þið þingmenn raunverulega að gera? Og undir þessum höttum, ef við getum sagt sem svo, eða ábyrgðarsviðum, þá er ég nú með u.þ.b. 23 virk verkefni í þingstarfinu. Það að geta haft aðstoðarmenn til að halda utan um það verður til þess að ég get þá spurt: Hvað þýðir þetta lögfræðilega, er ég að taka rétta ákvörðun út frá stefnu míns flokks út frá því sem ég var kosinn til að gera? Það er ómetanlegt. Ég gæti ekki sinnt starfinu mínu öðruvísi. Þetta frumvarp á eftir að gera starf mitt betra. Takk.
Hæstv. forseti. Ég ætla fyrst af öllu að taka undir þau orð sem voru viðhöfð hér í garð hv. þm. Birgis Ármannssonar fyrir aldeilis prýðilega framsöguræðu um þetta mál, mjög yfirgripsmikla og fína. Það mál sem við erum að fjalla um hér er ekki nýtt, það var komið á rekspöl á sínum tíma, rétt fyrir hrun, en í eftirmálum hrunsins voru öll svona áform um aukna aðstoð við þingið og þingmenn lögð á hilluna þar til núna að við erum að koma úr kafi og getum byrjað aftur á innleiðingu á því sem var fyrirhugað þá. Á Alþingi Íslendinga eru gerðar meiri breytingar á lagafrumvörpum en í ýmsum nágrannalöndum og umræða hér um mál er oft og tíðum töluvert miklu lengri en í nágrannaþingunum vegna þess að þar fá menn málin alveg þannig unnin í hendurnar að það verður í sjálfu sér kannski ekkert rosalega mikil umræða. Hún er oft og tíðum skömmtuð þannig að hún er ekki eins tímafrek og hjá okkur. Síðan skiptir annað líka verulegu máli. Undanfarin ár hefur verið miklu meira um það en áður var að svokölluð þingmannamál eru lögð hér fram og fá í sjálfu sér meira brautargengi en var fyrir nokkrum árum þó að flestöll endi náttúrlega með því að ríkjandi stjórnvöld á hverjum tíma felli þau fyrir okkur. Það er allt annað mál, þau komast þó á dagskrá þingsins og komast oft til nefnda. Það er framför og við lifum það kannski einhvern tímann að fá eitthvert mál sem við brennum fyrir samþykkt í þinginu af ríkjandi meiri hluta á þeim tíma. Þetta þýðir bæði að við vinnum miklu meira við frumvörp en þingmenn margra annarra þjóða og að við leggjum fram frumkvæðismál, ef við viljum kalla þau það. Í þetta fer drjúgur tími og í þetta þarf töluvert mikla aðstoð, þ.e. það er ekki hrist fram úr erminni að semja svo vel sé lagafrumvarp og/eða þingsályktunartillögu ef maður hefur ekki til þess menntun. Þetta er ekki einfalt mál. Þess vegna ber að fagna því að samkvæmt þessu virðist sem þrír þingmenn muni í byrjun skipta með sér einum starfsmanni, gróft sagt. Þetta er öfugt hlutfall við t.d. England, neðri málstofu enska þingsins þar sem hver þingmaður hefur þrjá aðstoðarmenn. En þangað erum við ekkert að fara með þessu skrefi. Þetta sýnir kannski bara samanburðinn á því hvernig starfsaðstaðan er á hverjum stað fyrir sig. Þegar þetta mál var unnið var pólitískt landslag í þinginu með dálítið öðrum hætti en er akkúrat núna. Kannski sáu menn það ekki fyrir, og það má horfa á að það sé ankannalegt að sjá, að tveggja manna þingflokkur yrði með þrjá aðstoðarmenn. Það er í dálítið stórri mótsögn við það sem stærri flokkar hafa á þinginu. En þetta er af ástæðum sem enginn réð við nema sá flokkur sem hér um ræðir og í sjálfu sér er ekkert við því að segja í þessari umferð. Auðvitað þarf í framtíðinni að horfa til þess arna, að ef mannaskipan þingflokka breytist á kjörtímabili sé með einhverjum hætti hægt að bregðast við. Það er reyndar líka annað sem skiptir kannski máli í því að þingflokkar taka breytingum á kjörtímabili. Hluti þeirrar fjárhæðar sem ríkið leggur til stjórnmálaflokka tekur mið af fjölda þingmanna sem viðkomandi flokkur hefur. Því er það út af fyrir sig umhugsunarefni ef fjögurra manna flokkur sem hefur fengið fjárupphæð út frá þeim fjölda, svo maður noti þann samanburð, verður síðan allt í einu tveggja þingmanna flokkur en flokkurinn heldur eftir sem áður þeim fjármunum sem honum höfðu verið ætlaðir miðað við að hafa fjóra þingmenn. Þetta eru skref sem kannski var ekki hægt að sjá fyrir akkúrat þegar þetta var fram sett en verður örugglega tekið til greina þegar tímar líða fram og þegar við sjáum áhrifin af þessu máli, hvernig þetta kemur til með að æxlast hjá okkur. Ég hef sagt það oft bæði í þessum ræðustól og forsætisnefnd þar sem ég á sæti að það er við okkur þingmenn að sakast ef almenningur, kjósendur okkar, hefur ekki rétta mynd af því sem við erum að gera. Það er við okkur að sakast því að þá erum við ekki að kynna starfið nógu vel fyrir þeim sem við erum að vinna fyrir. Við gerum þeim ekki nógu vel grein fyrir því að starfið fer ekki bara fram hér heldur líka í nefndum, líka á fundum, bæði með kjósendum og öðrum. Um þetta þurfum við að upplýsa og það er ekki við neinn annan að sakast en okkur. Ef almenningur og kjósendur okkar halda að þetta starf sé létt og löðurmannlegt og hægt að vinna með vinstri hendinni er bara við okkur að sakast vegna þess að við höfum ekki upplýst nógu vel um það í hverju þetta starf er fólgið. Ég vona að þegar tímar líða fram verði það þannig að þingið muni á einhverjum tíma og með einhverjum hætti kynna betur fyrir almenningi, fyrir kjósendum, í hverju starf þingmannsins er fólgið. Ég held að það gæti verið mjög fróðlegt fyrir kjósendur að fá t.d. að slást í för með einum þingmanni, þá er ég að tala um t.d. með hjálp sjónvarpsmyndavéla, annaðhvort einn dag eða eina viku, og sjá hvað það er sem viðkomandi fæst við á þessum tíma. Það gæti þá gefið fólki innsýn í það umfang sem fylgir þessu starfi. Þetta frumvarp hér þýðir í grunninn, eins og ég sagði áðan, að þrír þingmenn skipta með sér einum aðstoðarmanni. Það er skref í rétta átt og verður alveg örugglega til að hjálpa okkur að sinna þessu vandasama starfi betur, að við getum sem sagt komið fram með fleiri og betur unnin mál, hvert og eitt okkar, þannig að ég styð þetta mál heils hugar og vona að það fái greiða leið í gegnum þingið.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um stuðning við útgáfu bóka á íslensku frá allsherjar- og menntamálanefnd. Um er að ræða stjórnarfrumvarp frá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra og er að finna á þskj. 178, mál nr. 176. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Hlyn Ingason frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Karítas H. Gunnarsdóttur frá mennta- og menningarmálaráðuneyti, Finn Þór Birgisson frá utanríkisráðuneyti, Rósu V. Guðmundsdóttur og Kára Þórðarson frá Ásútgáfunni ehf., Herdísi Hallvarðsdóttur og Gísla Helgason frá Hljóðbók slf., Stefán Hjörleifsson frá Storytel á Íslandi, Aðalstein Júlíus Magnússon frá Hlusta ehf., Gísla Einarsson frá Nexus afþreyingu ehf., Ingibjörgu Steinunni Sverrisdóttur og Helgu Kristínu Gunnarsdóttur frá Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni, Sverri Örn Björnsson frá yfirskattanefnd, Heiðar Inga Svansson, Halldór Birgisson og Bryndísi Loftsdóttur frá Félagi íslenskra bókaútgefenda, Margréti Tryggvadóttur og Ragnheiði Tryggvadóttur frá Rithöfundasambandi Íslands, Friðbjörgu Ingimarsdóttur og Jón Yngva Jóhannsson frá Hagþenki, Erling Jóhannesson frá Bandalagi íslenskra listamanna og Gunnar Helgason og Bergrúnu Írisi Sævarsdóttur frá SÍUNG – Samtökum íslenskra barna- og unglingabókahöfunda. Umsagnir um málið bárust frá Ásútgáfunni ehf., Bandalagi íslenskra listamanna, Félagi íslenskra bókaútgefenda, Hagþenki, Hljóðbók slf., Hlusta ehf., Landsbókasafni – Háskólabókasafni, Nexus afþreyingu ehf., Rithöfundasambandi Íslands, SÍUNG – Samtökum íslenskra barna- og unglingabókahöfunda, Storytel á Íslandi og yfirskattanefnd. Áður en ég fer yfir nefndarálit hv. allsherjar- og menntamálanefndar ætla ég að vísa í þingsályktunartillögu sem liggur fyrir þinginu og er komin til umfjöllunar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, tillögu til þingsályktunar um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi frá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Þar segir: „Alþingi ályktar um mikilvægi íslenskrar tungu og nauðsyn þess að tryggja að tungumálið verði áfram notað á öllum sviðum íslensks samfélags. Unnin verði aðgerðaáætlun til þriggja ára á því sviði, í víðtæku samstarfi. Allir sem búsettir eru á Íslandi skulu eiga þess kost að læra og nota íslensku til almennrar þátttöku í íslensku þjóðlífi. Þeir skulu eiga rétt á að nota íslensku í öllum samskiptum við opinberar stofnanir og fyrirtæki sem veita eða selja almenningi þjónustu, sbr. lög um íslenska tungu og íslenskt táknmál, nr. 61/2011.“ Helstu markmið eru síðan tilgreind: „Íslenska verði notuð á öllum sviðum samfélagsins. Íslenskukennsla verði efld á öllum skólastigum ásamt menntun og starfsþróun kennara. Framtíð íslenskrar tungu í stafrænum heimi verði tryggð.“ Tillögunni fylgir aðgerðaáætlun sem er til vitundarvakningar um íslenska tungu og er undir yfirskriftinni „Áfram íslenska“ og tengist öllum sviðum þjóðlífsins. Menntun og skólastarf er eitt svið og menning annað en þar er innlend dagskrárgerð m.a. nefnd, einkareknir fjölmiðlar og bókaútgáfa. Þar segir að stutt verði við útgáfu bóka á íslensku vegna mikilvægis íslenskrar bókaútgáfu fyrir þróun tungumálsins og eflingu læsis. Fleiri þættir eru nefndir, sem snúa að tækniþróun, aðgengi og nýsköpun, stefnumótun, stjórnsýslu og atvinnulífi. En ég er að fara yfir nefndarálit hv. allsherjar- og menntamálanefndar sem tengist þessari aðgerðaáætlun þannig að við höfum einhverja fótfestu fyrir því hvaðan málið kemur. Með frumvarpinu, svo að ég víki aftur að nefndarálitinu um það, er lagt til að komið verði á fót stuðningskerfi fyrir bókaútgefendur vegna kostnaðar sem fellur til við útgáfu bóka á íslensku þannig að heimilt verði, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, að endurgreiða 25% kostnaðar við slíka útgáfu. Í því felst að bókaútgefendum yrði veittur tímabundinn stuðningur í formi endurgreiðslu á hluta kostnaðar sem fellur til við útgáfu bóka á íslensku og nemur endurgreiðslan 25% af kostnaði sem fellur til við útgáfu á Íslandi í öðrum löndum á EES-svæðinu innan EFTA eða í Færeyjum. Lagt er til að þriggja manna nefnd fjalli um beiðnir um endurgreiðslu sem berast skulu í síðasta lagi níu mánuðum eftir útgáfu bókar. Gert er ráð fyrir að stuðningskerfið gildi frá 1. janúar 2019 og verði tekið til endurskoðunar fyrir 31. desember 2023. Bókaútgáfa er ein af mikilvægustu stoðum íslenskrar menningar og gildi hennar fyrir verndun og stuðning við íslenska tungu og eflingu læsis er óumdeilt. Í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar kemur fram að eitt af markmiðum hennar sé að afnema virðisaukaskatt á bækur. Þá kemur fram í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2019–2023 að áformað sé að afnema virðisaukaskatt á bækur frá byrjun árs 2019. Það er því ljóst að frá því hefur verið horfið, þ.e. með virðisaukaskattinn, en í ljósi þess var ákveðið að setja á fót starfshóp innan fjármála- og efnahagsráðuneytisins sem fékk það hlutverk að fara yfir hugsanlegar leiðir í þessum efnum. Starfshópnum var falið að skoða bæði beinar leiðir og aðrar sértækar aðgerðir sem jafna mætti við afnám virðisaukaskatts. Þannig voru skoðaðir kostir og gallar ýmissa leiða en niðurstaða starfshópsins var sú sem við erum að fara yfir hér, svokölluð stuðningsleið sem felst í endurgreiðslu á tilteknu hlutfalli kostnaðar sem fellur til við útgáfu bóka að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Helsta markmið frumvarpsins er að styðja við og efla útgáfu bóka á íslensku í því skyni að vernda íslenskt mál, sem á undir högg að sækja, ásamt því að efla læsi. Hinn 5. október sl. rituðu forsætisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra undir viljayfirlýsingu um vitundarvakningu um mikilvægi íslensks máls ásamt fulltrúum Kennarasambands Íslands, Háskóla Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Heimilis og skóla. Samkvæmt yfirlýsingunni verður lögð áhersla á að finna víðtækan samstarfsgrundvöll til að vekja athygli og áhuga á íslensku, stuðla að virkri notkun tungumálsins og vinna að jákvæðara viðhorfi, ekki síst barna og unglinga, til íslenskrar tungu. Við þetta tilefni kom fram hjá mennta- og menningarmálaráðherra að samstarfið væri mikilvægt til að snúa vörn í sókn fyrir íslenska tungu og að dæmi um skref sem stigin yrðu á þessari vegferð væru aðgerðir til að styðja við útgáfu bóka á íslensku. Sú leið sem lögð er til í þessu frumvarpi er talin árangursríkari en virðisaukaskattsleiðin sem lagt var upp með og skilvirkari og má horfa til fyrirmyndar í tímabundnum stuðningi við kvikmyndir og hljóðritun. Þeim stuðningi við bókaútgáfu sem felst í frumvarpinu er ætlað að virka sem hvati fyrir bókaútgefendur. Velta bókaútgáfu hefur dregist saman og rekstrarstaða útgefenda versnað. Bókaútgáfa er ein af mikilvægustu stoðum íslenskrar menningar og gildi hennar fyrir verndun og stuðning við íslenska tungu og eflingu læsis er óumdeilt. Það er því meginmarkmið og í samræmi við lög og hlutverk ríkisins, samanber 1. mgr. 2. gr. laga um stöðu íslenskrar tungu, að bregðast við þessari þróun og efla með þessum hætti íslenska tungu og stuðla að bættu læsi barna og unglinga. Gert er ráð fyrir því að ábati neytenda felist í verðlækkun og auknu úrvali, t.d. með aukinni útgáfu hljóð- og rafbóka. Í kjölfar athugasemda í umsögnum um frumvarpið og umfjöllunar um málið með gestum hefur nefndin ákveðið að leggja til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Ég ætla nú að fara yfir þær eins og gerð er grein fyrir þeim í nefndarálitinu en vísa að öðru leyti í þskj. 724 þar sem þær breytingartillögur eru. Lagt er til að við 2. gr. bætist ákvæði um að lögin eigi ekki við um útgáfu opinberra aðila á bókum. Lagðar eru til tvenns konar breytingar á 3. gr. Annars vegar er lögð til viðbót við skilgreiningu á hugtakinu bók þannig að ritraðir falli þar undir. Með ritröð er t.d. átt við bókaseríur sem innihalda bækur sem koma út reglulega undir sama nafni, númeraðar eða ónúmeraðar, t.d. bækur á borð við Lukku Láka, Tinna og Ástrík, og eiga slíkar ritraðir ekki að teljast til tímarita. Hins vegar er lögð til viðbót við skilgreiningu á því hvenær bók telst gefin út þannig að þar verði vísað til bókasafnskerfisins Gegnis. Þá eru lagðar til breytingar á 5. gr. Í fyrsta lagi um að unnt verði samkvæmt reglugerð að ákveða lægri fjárhæðarmörk en 1 millj. kr. enda er kostnaður við útgáfu tiltekinna tegunda bóka einatt undir þeirri fjárhæð - og þetta kom sérstaklega fram í umfjöllun um málið og umsögnum þeirra sem gefa út rafbækur; hér er verið að bregðast við því þannig að það verði þá hægt að lækka þessa fjárhæð í reglugerð. Í öðru lagi að við bætist ákvæði um að umsækjandi staðfesti greiðslur til höfunda eða rétthafa. Einnig leggur nefndin til að við 8. gr. bætist ný málsgrein um endurákvörðun endurgreiðslu samkvæmt lögunum. Slíkt ákvæði er í samræmi við ákvæði í lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Að lokum er lögð til orðalagsbreyting á 2. mgr. 9. gr. og 1. mgr. 10. gr. og lagfæring á tilvísunum í 2. málslið 11. gr. frumvarpsins, reglugerðargrein. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. frumvarpsins skal umsókn um endurgreiðslu berast í síðasta lagi níu mánuðum eftir útgáfu bókar. Þá er í 3. mgr. 8. gr. kveðið á um að vísa skuli umsókn frá ef umsókn um endurgreiðslu berst eftir að níu mánuðir eru liðnir frá útgáfu bókar. Nefndin bendir á að ekki er hægt að sjá alla hluti fyrir og geta atvik t.d. verið með þeim hætti að umsækjandi hafi verið í góðri trú um að umsókn væri skilað á réttum tíma en ytri atvik sem umsækjandi hefur ekki stjórn á geta leitt til þess að umsókn berst ekki innan lögbundins frests. Má þar t.d. nefna utanaðkomandi og ófyrirsjáanleg ytri atvik og eins mætti hugsa sér mistök sem varða móttöku umsóknar eða ferlið hjá nefndinni, t.d. ef það ferst fyrir að bóka erindi á réttum tíma þótt umsókn hafi sannanlega verið send áður en lögbundinn frestur rann út. Meta þarf aðstæður í hvert sinn en það getur verið verulega íþyngjandi fyrir umsækjanda ef umsókn er sjálfkrafa hafnað ef hún berst eftir lögbundinn frest vegna atvika sem umsækjandi sjálfur hefur ekki getað haft stjórn á. Hér eru auðvitað mörg orð um þannig séð einfaldan hlut. Ef eitthvað kemur upp, sem er ófyrirséð og ekki í höndum umsækjanda, er sjálfsagt mál að bregðast við slíkum atvikum. Samkvæmt 11. gr. hefur ráðherra heimild til að setja reglur um framkvæmd laganna og er þar m.a. unnt að kveða á um frestun á endurgreiðslu sem kann að vera umfram fjárveitingar Alþingis. Nefndin bendir á nauðsyn þessa og vísar til 41. gr. stjórnarskrárinnar um að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Einnig má vísa til 1. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, um skilvirka og hagkvæma opinbera fjárstjórn ríkisfjármála. Fordæmi fyrir frestun endurgreiðslu er í lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, nr. 43/1999, og lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist, nr. 110/2016. Samkvæmt frumvarpinu munu lögin gilda til ársloka 2023 og skal ráðherra fyrir lok árs 2022 láta gera úttekt á árangri þess stuðnings sem felst í frumvarpinu. Nefndin telur rétt að sömuleiðis verði farið yfir það hvort setja eigi þak á endurgreiðslur fyrir einstakt verk. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson ritar undir álit þetta með fyrirvara og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þessum framangreindu breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali, eins og ég nefndi hér áðan. Þingskjalið ber númerið 724 og fylgir þessu máli sem hefur málsnúmerið 176 um stuðning við útgáfu bóka á íslensku. Undir álit þetta rita á Alþingi 12. desember 2018 hv. þingmenn Páll Magnússon, formaður allsherjar- og menntamálanefndar, Willum Þór Þórsson framsögumaður, Guðmundur Andri Thorsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Helgi Hrafn Gunnarsson og Jón Steindór Valdimarsson og gerir hann það með fyrirvara.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni og framsögumanni, Willum Þór Þórssyni, fyrir greinargóða framsögu með þessu máli. Í nefndinni fóru fram góðar umræður og málið er að mínu mati ágætlega unnið. Það eru lagðar fram breytingartillögur sem gerð var grein fyrir sem ég held að í sjálfu sér séu allar til þess fallnar að bæta frumvarpið. Eins og fram kom í framsögu hv. þingmanns hef ég undirritað þetta nefndarálit með fyrirvara og vildi því gera örlitla grein fyrir af hverju ég geri það. Markmið frumvarpsins og höfuðtilgangur er held ég nokkuð óumdeildur. Við viljum auka veg og virðingu íslenskunnar. Við viljum passa upp á að hún sé notuð og hún sé aðgengileg á rituðu formi fyrir þá sem geta og vilja lesa á íslensku. Það er því enginn ágreiningur um markmið þessa máls. Hins vegar má auðvitað velta fyrir sér hvaða leiðir eru skynsamlegastar í því að ná þessu markmiði og þar hef ég nokkrar efasemdir. Það að gæta íslenskunnar og gæta þess að hægt sé að nota hana held ég að sé ekki bara spurning um fjölda útgefinna bóka. Á síðustu árum og áratugum og sjálfsagt alla tíð hafa Íslendingar verið mjög bókaglaðir og þeir gefa út og hafa alltaf gert og gera enn gríðarlegan fjölda bóka. Það gera þeir auðvitað fyrst og fremst á íslensku. En auðvitað eru bækur á erlendum tungum hér líka og það er vel. Aðalatriðið er að á boðstólum séu góðar og gagnlegar bækur á íslensku. Þegar ég segi góðar og gagnlegar þá meina ég í mjög víðum skilningi. Þær geta auðvitað verið alls konar, um alls konar hluti og af alls konar tagi. Í mínum huga er aðalatriðið með bækur, hvort sem það eru hefðbundnar bækur eða bækur á rafrænu formi eða hvaða formi öðru sem kann að vera í framtíðinni, að menn lesi. Aðalatriðið er að menn lesi. Í því felst að það þarf að vera aðgengi að læsilegum bókun og í því samhengi held ég að það sé skynsamlegt að leita leiða til að gera bækur aðgengilegar. Við höfum að vissu marki dreifikerfi fyrir bækur sem eru söfn, bókasöfn, fyrir a.m.k. hinar hefðbundnari bækur, og þar vil ég helst horfa til skólanna, alveg frá barnaskólum og upp úr. Bækurnar þurfa að vera aðgengilegar og það þarf að vera hvatning til að nota þær. Tilhneigingin hefur nú verið þannig, m.a. út af því að við erum alltaf í nútímanum og erum að horfa til framtíðar, að draga úr bókum í skólum. Það eru ekki endilega rafbækur sem koma í staðinn. Bókasöfn eiga svolítið undir högg að sækja og hafa ekki nógu góðan bókakost, ekki síst vegna þess að menn eru með einhverjum hætti að draga úr vægi þeirra. Þar held ég að sé stórt tækifæri til að koma bókum og lesefni á framfæri. Í því samhengi er náttúrlega gríðarlega mikilvægt að kennsluefni sé á íslensku, að námsbækur, fræðibækur og auðvitað skáldverk séu aðgengilegar og á íslensku. Það vantar talsvert mikið upp á að til sé aðgengilegt lesefni fyrir börn og nemendur. Ég er þeirrar skoðunar að þetta séu aðalatriðin og það sé ekki endilega mesta keppikeflið að tryggja að það séu gefnar út sem flestar bækur af sem flestum. Ég er ekki endilega viss um það. Nútíminn er svo skrýtinn að ég held að á mörgum heimilum, a.m.k. hjá fólki sem er, ég vil nú ekki segja roskið eins og ég, en komið nokkuð við aldur, séu vandamálin helst tengd því að það á allt of margar bækur. Það eru fullir kjallarar af bókum, góðum bókum, frábæru lesefni sem enginn lítur við. Af því að við erum jólabókaþjóð þá höfum við komið okkur upp þeim plagsið að bækur úreldist eiginlega um leið og jólavertíðin er búin. Menn lesa verkin af ánægju og svo á einhvern hátt eru bækurnar úreltar. Það er eins og ekki megi gefa gamlar bækur í jólagjöf eða góðar bækur í jólagjöf, þetta úreldist. Það sem ég er að reyna að koma orðum að og gengur kannski brösuglega er að ég held að það sé miklu meira atriði að við gerum bókina eða ritmálið, lesmálið, gildandi og aðgengilegt og ég er ekki alveg viss um að þetta sé besta leiðin. Ég hefði haldið að ein leið væri að styrkja bókasöfn, styrkja þau til þess að þau geti keypt bækur að sjálfsögðu og keypt ritverk og keypt aðgang að rafbókum fyrir nemendur og það séu gefnar út góðar kennslubækur í öllum fögum. Maður veit að í menntaskólunum t.d. er verið að kenna alls konar náttúrufög meira og minna á erlendum tungumálum sem nemarnir eiga erfitt með að skilja. Ég held að það væri til bóta ef menn gætu lesið slíkar bækur og fræði á íslensku, fræðibækur auðvitað og skáldverk. Þá er spurning hvort heppilegra væri að við kæmum okkur frekar upp kerfi sem gæti byggst á einhvers konar samkeppnissjóðum þar sem menn sækja um og segja: Ég er með hugmynd að bók af þessu og þessu tagi og sæki um styrk til að gefa hana út eða koma henni út eða semja hana, frekar en að hafa styrkinn í því fyrirkomulagi að hann sé svona almennur. Ég er alveg sammála því markmiði sem að er stefnt. En þó að færð hafi verið ýmis góð rök fyrir þeirri leið sem hér er farin er ég ekki alveg sannfærður um að hún sé sú besta. Á hinn bóginn þá er frumvarpið þannig úr garði gert að ef það verður að lögum þá verða lögin tekin til endurskoðunar að liðnum fáum árum og þá ætla menn að reyna að meta árangurinn af þessu. Þá held ég að það hljóti að vera a.m.k. tvennt sem þurfi að hafa í huga, fyrir utan að mæla fjölda titla á íslensku sem hafa komið út og hvort þeim hafi þá fjölgað frá því að þessi lög tóku gildi. Menn verða líka að horfa dálítið aftur í tímann til að reyna að átta sig á því hvort þetta hafi haft einhverjar breytingar í för með sér, en aðalatriðið hlýtur þó að vera að lestur bóka hafi aukist. Aukist ekki lestur bóka við þetta átak þá hefur það ekki tekist eins og til er ætlast. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því og er ekkert að gera lítið úr því að allir hafa góðan ásetning í þessum málum og sjálfsagt eru mínar hugmyndir ekkert endilega miklu betri en þær sem koma fram í frumvarpinu. Aðalatriðið og um það held ég að við séum öll sammála, hvernig sem við viljum nálgast málið, er það að við getum aukið lestur okkar allra og allra sem vilja og geta lesið íslensku á góðum bókum, góðum verkum á íslenskri tungu. Því markmiði er ég hjartanlega sammála en ég hef efasemdir um leiðina. Þess vegna skrifa ég undir frumvarpið með fyrirvara og þar eiginlega við situr. Það liggur nánast í hlutarins eðli að frumvarpið mun væntanlega ná fram að ganga. Ég hef tekið þá afstöðu að ég mun að sjálfsögðu ekki greiða atkvæði gegn því en ég reikna frekar með að sitja hjá við afgreiðslu málsins. Ég vil að endingu aftur segja að málið var ágætlega unnið í nefndinni og í góðu samkomulagi og menn voru ekki mjög heiftúðugir, þó að þeir væru kannski ekki alveg sammála, enda alls engin ástæða til, og málið hefur batnað í meðförum nefndarinnar og ég tók auðvitað þátt í starfi nefndarinnar við að stuðla að því og þess vegna er ég á nefndarálitinu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir fína ræðu og ég er sammála mjög mörgu í þessu og margar góðar hugmyndir þar. En ég finn mig knúinn til þess að andmæla því að það sé hægt að eiga of mikið af bókum. Gæði eru vissulega mikilvægari en magn en það er aldrei hægt að eiga of mikið af góðum bókum, hvort sem þær eru á íslensku eða öðru tungumáli.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgott andsvar. Fólk lítur auðvitað sínum augum á sinn bókakost. Ég held að mjög margir séu sömu skoðunar og hv. þingmaður, að ekki sé til nóg af góðum bókum í kringum mann og alltaf sé gott að geta seilst í alls konar bækur. Við vitum að bókasöfnun hefur verið ástríða, eiginlega held ég að megi segja frá því að Íslendingar byrjuðu að rita Íslendingasögurnar. Það hefur þótt gott á menningarheimilum að eiga mikið af bókum og flest íslensk heimili, sérstaklega í fyrri tíð, eru full af bókum. Ég hugsa, án þess að ég vilji nú taka sérstaklega stórt upp í mig, að bækur og bókaskápar taki færri veggi hlutfallslega á heimilum yngra fólks en eldra, en ítreka mjög að það er algerlega sagt án ábyrgðar og auðvitað eru margar undantekningar frá því. Ég er þeirrar gerðar að ég get ekki hent bók. Það er mér alveg lífsins ómögulegt af því að bók er bók og bókum hendir maður ekki. Ég er heppinn, ég er með stóra geymslu. Svo koma kynslóðirnar og fara og það safnast upp bækur þannig að ég á mjög veglegt bókasafn sem er komið í geymslu og er nú satt að segja ekki mjög mikið notað. En þær eru þar. Ég hendi þeim ekki.
Virðulegi forseti. Ég er aðallega kominn hingað upp til að þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir ágæta ræðu og margt gott og skynsamlegt sem kom fram í henni. Ég vil líka þakka hv. þingmanni sem og öðrum samnefndarmönnum í allsherjar- og menntamálanefnd fyrir góða samvinnu. Ég hnaut um það sama og hv. þm. Snæbjörn Brynjarsson, þetta með bækurnar, of margar bækur. Ég verð að játa að ég á auðvelt með að farga bókum og hef gert mikið af því um dagana. Það hefur náttúrlega borist mikið af bókum til mín og ég hef getað fargað þeim smám saman sem mig langar ekki að eiga. Svo eru aðrar sem mig langar að eiga. Svo kannski finn ég allt í einu bók sem mig langaði ekkert að eiga en mig langar aftur að eiga o.s.frv. Bækur eiga sér framhaldslíf og þær deyja og svo lifna þær aftur og við vitum aldrei almennilega hvernig því er háttað. Bók er umbúðir utan um hugsun, utan um óáþreifanlegt líf sem kviknar í heilabúi og berst inn í annað heilabú. Mig langaði að biðja hv. þingmann um að hugsa aðeins með mér um það hvort það sé kannski bara allt í lagi að það sé mikið framboð af bókum og það sé bara allt í lagi þó að svo og svo miklu af bókum sé fargað og sé ekki lengur til og sé ekki lengur á markaði vegna þess að það sé ekki lengur markaður fyrir þær. Með öðrum orðum hvort það sé svona óskaplega mikið vandamál að til sé mikið af bókum. Það er náttúrlega framleitt mikið af t.d. stólum eða konfektkössum eða alls konar varningi sem á sér sitt líf, þ.e. efnislegir hlutir. Hugmyndirnar eru áfram [[Forseti hringir.]]til. En svo er því fargað og þá er það bara allt í lagi.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það var sannarlega við því að búast að þessar umræður gætu orðið svolítið skemmtilegar og hv. samþingmenn mínir bregðast ekki því trausti sem ég lagði á þá um að efna til skemmtilegrar umræðu. Sjálfsagt eru bækur aldrei of margar og það er engin vá fyrir dyrum þótt menn eigi fulla kjallara af bókum eða að það séu gefnar út margar bækur, alls ekki. Ég held að á meðan Íslendingar og svo sem allir vilja kaupa bækur, hvort sem það er í hefðbundnu formi eða einhvers konar nýjum skeljum eða umbúðum utan um hugverkin, þá er ekkert að því. Það má ekki skilja mig þannig að ég væri á því að það ættu að vera kannski fjórar, fimm ríkisbækur sem væru gefnar út á ári og það væri bara gott í lýðinn. Alls ekki. Kjarninn í mínu máli er fyrst og fremst sá að það séu til góðar bækur, þær séu aðgengilegar og við hugum að því að það séu örugglega til bækur á ákveðnum sviðum, og nú veit ég að menn geta deilt um hvaða svið það eru, en ég horfi kannski fyrst og fremst samt á skólakerfið. Ef það eru ekki til góðar bækur, kennslubækur og kennsluefni á íslensku, sem maður elst upp við þá held ég að sé miklu meiri hætta á að fólk geti ekki, vilji ekki, lesa sér til ánægju og yndis og til fræðslu þegar það fullorðnast. Það er eiginlega kjarninn í því sem ég er að reyna að segja.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Já, það þurfa að vera til góðar bækur, það er alveg hárrétt, og það þurfa að vera aðgengilegar góðar bækur. En ég held að til þess að til séu góðar bækur þá þurfi líka að vera til vondar bækur og það þurfa að vera til þokkalegar bækur og það þurfa að vera til alls konar bækur. Þetta þarf með öðrum orðum að vera akur. Þetta þarf að vera gróskumikill akur þar sem vaxa alls konar blóm og eins og ég skil þetta frumvarp er verið að reyna að búa svo í haginn fyrir þennan akur að þar geti fleira blómstrað og fleira dafnað og fleira vaxið, en allt kafni ekki bara vegna erfiðra ytri aðstæðna og að íslenskur bókamarkaður verði ekki eins og einhver berangur. Nú skal ég fara að hætta þessu líkingamáli. Það sem ég á við er fyrst og fremst, og ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála um það, að keppikefli okkar sé að efla íslenskan bókamarkað þannig að þar geti orðið til góðar bækur sem efli tungu okkar og menningu og eins séu til þess fallnar að auka þekkingu ungs fólks.
Forseti. Ég þakka andsvarið og hugleiðingarnar. Jú, ég er svo sannarlega sammála því að það er mjög mikilvægt að það sé frjór jarðvegur og alls konar bækur og ég tek undir það að maður veit ekki hvað góð bók er ef maður hefur aldrei lesið vonda, þá heldur maður bara að allar bækur séu svona og áttar sig ekki á því að þær eru misgóðar. Ég held að það sé hægt að ná þessum markmiðum jafnvel þó að menn færu aðra leið en farin er í frumvarpinu. Eins og við vitum erum við mjög dugleg að gefa út bækur. Nú er ég ekki að tala um fjöldann heldur að það er mikil gróska, frjósamur akur, það sprettur upp af honum. Ég ber kannski ekki alveg þann sama ugg í brjósti að þetta sé allt að lognast út af eða muni lognast út af ef ekki verður gripið til almennra aðgerða sem taka alla þá sem gefa út eða semja verk einhvern veginn í fangið. Ég held ekki. En aðalatriðið finnst mér, svo ég ítreki það, að bækurnar séu eins aðgengilegar og hægt er, það er held ég besti stuðningurinn á endanum að við getum haft þær aðgengilegar - þar spila að sjálfsögðu líka inn í bókaverslanir, verð á bókum, ég geri mér alveg grein fyrir því - en að sérstaklega yngra fólk geti alist upp við að hafa bækur a.m.k. í skólanum sínum.
Hæstv. forseti. Ég fagna því að við séum komin á þann stað að ræða um nefndarálit um frumvarp til laga um stuðning við útgáfu bóka á íslensku. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir greinargóða og vandaða yfirferð yfir málið og framsetningu á því öllu saman. Málið er afleiðing af því að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, mælti fyrir stjórnarfrumvarpi um stuðning við útgáfu bóka á okkar ástkæra ylhýra máli. Með því er lagt til að komið verði á fót stuðningskerfi sem heimilar endurgreiðslu af beinum kostnaði við útgáfu bóka á íslensku á prenti og á rafrænu formi. Þannig er á sama tíma lagt kapp á að halda í það sem er gott og gamalt, en líka að koma til móts við nýja tíma og tækni. Það er gríðarlega mikilvægt því að heimurinn breytist hratt. Við lifum ekki lengur á gervihnattaöld - á hvaða öld lifum við? Jú, það eru miklar tækniframfarir og mikið áreiti í veröldinni. Helstu markmiðin eru, eins og fram hefur komið, að styðja við og efla útgáfu bóka á íslensku í því skyni að vernda íslenskt mál sem á undir högg að sækja ásamt því að efla læsi. Þann 5. október sl. rituðu forsætisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra undir viljayfirlýsingu um vitundarvakningu um mikilvægi íslensks máls ásamt fulltrúum Kennarasambands Íslands, Háskóla Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Heimilis og skóla. Samkvæmt yfirlýsingunni verður lögð áhersla á að finna víðtækan samstarfsgrundvöll til að vekja athygli og áhuga á íslensku, stuðla að virkri notkun tungumálsins og vinna að jákvæðara viðhorfi, ekki síst barna og unglinga, til íslenskrar tungu. Við það tilefni kom fram hjá mennta- og menningarmálaráðherra að samstarfið væri mikilvægt til að snúa vörn í sókn fyrir íslenska tungu og að dæmi um skref sem stigin yrðu á þessari vegferð væru aðgerðir til að styðja við útgáfu bóka á íslensku. Þetta er mál sem hefur verið okkur Framsóknarmönnum mikið hjartans mál og baráttumál og þess vegna er fögnuður í brjóstum okkar yfir því að þetta skuli vera komið hingað. Það verður að segjast eins og er að einhverjir hafa spáð dauða íslenskrar tungu, svo alvarlega hafa menn litið það mál, eða að hún muni alla vega ekki lifa mjög mikið lengur. Sú staða er uppi í breyttum heimi, óbreyttu umhverfi. Íslensk börn alast að miklu leyti upp í ensku umhverfi. Það er orðið einfalt að fara á netið. Kornung börn og ómálga kunna að nálgast snjalltæki, ná sér í myndbönd á YouTube og Netflix og annað slíkt og standa þeim fullorðnu oft miklu framar í þeim aðgerðum. Það er allt önnur veröld sem við lifum í en áður og mörg börn sem eru að byrja að læra ensku í grunnskóla, eða flestöll, eru svokallaðir falskir byrjendur. Þau eru engir byrjendur á því sviði og eru að hefja nám á allt öðrum forsendum en við sem eldri erum sem ólumst upp við línulega dagskrá í sjónvarpi, ef hún var þá til staðar. Ég get sagt sögur af því úr minni heimabyggð og af mínum börnum, hvað þau ólust upp við. Mörgum virðist það vera í óralangri fjarlægð en það get ég ekki viðurkennt, ekki eldri en ég er. Þetta er alvarlegt mál. Gerðar hafa verið rannsóknir á þessu. Vísa má til rannsóknar sem fremstu máltæknisérfræðingar í Evrópu gerðu. Að henni komu 200 sérfræðingar á 60 rannsóknarsetrum. Þá komu fram vísbendingar um að flest Evrópumál, þar á meðal íslenska, eigi á hættu stafrænan dauða og séu í útrýmingarhættu á stafrænni öld. Við þurfum að vera vel meðvituð um þetta af því að við ætlum, eins og við höfum lýst yfir og fram kemur í stjórnarsáttmála, að efla íslenska tungu; það er ætlun ríkisstjórnarinnar. Ég vil víkja að því aftur, líkt og hv. þm. Willum Þór Þórsson gerði, að samhliða þessu frumvarpi hefur hæstv. menntamálaráðherra lagt fram þingsályktunartillögu um að efla íslenska tungu. Hún felur m.a. í sér að allir eigi að eiga kost á því að læra íslensku. Það fellur allt mjög vel saman í þessari aðgerðaáætlun. Sú hugsun að efla eigi íslensku á öllum skólastigum held ég að sé gríðarlega mikilvæg. Þessi aðgerðaáætlun er til vitundarvakningar en hún hefur yfirskriftina „Áfram íslenska“. Það er mjög jákvætt að við skulum vera komin á þennan stað með það. Það hafa verið mjög skemmtilegar umræður um bækur og bókaútgáfu hér á Íslandi. Við erum alin upp við það, Íslendingar, við sem erum hér inni, að tala um svokallað jólabókaflóð. Það er séríslenskt, skilst mér. Í öðrum samfélögum eru til jólakjólar og jólamatur en íslensku jólasveinarnir og jólabókaflóðið og laufabrauðið myndu teljast nokkuð vel íslenskt. Ég held að það sé gott að halda í þetta. Mér fannst athyglisvert að heyra menn tala um að til væru of margar bækur. Það hlýtur alltaf að vera smekksatriði eða matsatriði. Ég get þó tekið undir það að mikilvægt er að aðgengi að bókum sé raunverulegt og mikið. En þá þurfum við líka að horfa á það hvers lags fyrirmyndir við erum. Barn sem sér aldrei fullorðna manneskju taka sér bók í hönd og lesa er ekki líklegt til þess að gera það sjálft. Það er í okkar höndum, okkar fullorðna fólksins, að opna þessa veröld fyrir börnum. Oft hef ég hugsað með mér: Mikið skelfing finn ég til með fólki sem þekkir ekki þá tilfinningu að sökkva sér ofan í bók og hverfa inn í heim hennar. En ég er hrædd um að það séu að verða sífellt fleiri sem aldrei hafa upplifað þá ánægju og gleði sem það veitir okkur. Það eru vissulega til bókasöfn. Þau eru misjöfn eftir sveitarfélögum. Ég held að þau nýtist betur þar sem þau eru tengd skólunum eða öðrum stofnunum sem fólk á erindi í. Nú er ég bara að varpa þessu fram sem spekúlasjónum hjá mér. Ég hef ekki gert rannsókn á þessu. En það hlýtur að vera eitthvert samhengi á milli sýnileika og aðgengis að bókum. Ég get því tekið undir það hjá hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni, en ég treysti mér ekki að meta hvort til eru of margar bækur eða hvað. Það er vissulega mikil vinna að þurrka af bókum og hreinsa bókageymslur en það getur líka verið skemmtilegt. Maður getur rifjað upp margt og gripið bók og gleymt sér í því frá leiðinlegra verki. En það er nú önnur saga sem við þurfum ekki að fara út í hér. Varðandi íslenskuna og mikilvægi hennar langar mig til að minnast á að ég held að það sé margt ágætt að gerast. Það voru gríðarlega skemmtilegir þættir í ríkissjónvarpinu um íslensku; áhugaverð nálgun og uppbyggilegir og góðir þættir. Það er vel. Svo er annað sem er að gerast í tónlistinni, það er rapptónlistin, menn eru farnir að rappa á íslensku. Það er orðin list að finna út taktinn í því, hvernig það er flutt og borið fram. Ég held að það sé gott, það er jákvætt skref og við eigum að hvetja ungmennin í það. Ég ætlaði aðallega að tala um það hvað ég er glöð í mínu hjarta að þetta mál skuli vera komið á þetta stig. Sú leið sem er borin fram hér er afrakstur þess að hópur fólks kom saman og vann að því og talaði sig niður á þessa leið. Það er langt síðan fyrst var farið að tala um að taka virðisaukaskatt af bókum. Um daginn tók ég fram bók sem ég hafði gefið tengdamóðir minni um 1990. Inni í henni var bókamerki frá íslenskum bókaútgefendum sem á stóð: Afnemum virðisaukaskatt á bókum. Þannig að þetta er ekki alveg nýtt og gæti jafnvel verið eldra mál en það. Það er full ástæða til að fagna þessum aðgerðum í þágu íslenskra bókmennta. Áhrif frumvarpsins koma m.a. fram í auknu framboði bóka og lægra verði til neytenda. Með því að styrkja rekstrargrundvöll útgáfufyrirtækja er lagður grunnur að öflugri útgáfustarfsemi sem aftur er rithöfundum mikilvægur og nauðsynlegur farvegur til að koma verkum á framfæri. Það segir sig sjálft. Þá munu neytendur njóta góðs af með fjölbreyttu efni, vonandi á lægra verði og í aðgengilegra formi í sumum tilfellum, eins og margoft hefur verið vikið að hér. Sem kennari hef ég beitt ýmsum leiðum til að auka lestur og auka áhuga á lestri. Í sumum kreðsum hefur fólk verið töluvert upptekið af því hvað eru góðar bækur og hvað eru lakari bækur eða að sérstök tegund af bókum sé betri en aðrar. Ég vil ekki líta þannig á málin, þetta þarf allt að vera til. Eins og ágætur þingmaður orðaði það: Þú þarft líka að lesa lakari bók til að vita hvenær þú ert með gott efni í höndunum. Á mínum gamla vinnustað var gerð tilraun og ég dró fram bókaflokka sem ekki voru hátt skrifaðir. Þá kviknaði áhugi hjá ákveðnum nemendum og þeir byrjuðu að lesa. Við þurfum stundum að finna rétta staðinn og réttu stundina og þá er það ekki alltaf það sem blasir fyrst við. Við þurfum að leggja okkur fram í þessu. Frumvarpið er liður í eflingu íslensku sem svo er liður í eflingu læsis. Á síðustu 10 árum hefur bóksala á Íslandi dregist saman um 36%. Það er áhyggjuefni. Við þurfum að gæta að þessum málum. Til að mæta þeirri gríðarlegu samkeppni sem afþreyingarefni á hinum ýmsu tungumálum veitir þurfa íslensk ungmenni að geta nálgast áhugavert og skemmtilegt lesefni á íslensku. Með því að stuðla að auknum lestri og efla þannig læsi stuðlum við að menntun fyrir alla. Læs þjóð mun ná lengra þegar kemur að því að byggja hér upp hugverkadrifið hagkerfi. Að lokum vil ég þakka öllum þeim sem hafa unnið að þessu mikilvæga og góða máli og lýsa því yfir að ég styð það heils hugar. Hér stendur að gera eigi úttekt á þessu. Þetta á að gilda til ársins 2023 og gera á úttekt í lok árs 2022. Það verður spennandi að sjá niðurstöðuna úr því. Vonandi erum við komin á rétta leið og rétta braut sem ég trúi fyllilega, við erum að gera góða hluti. Ég fagna þessu og lýsi heils hugar yfir stuðningi við þetta mál.
Virðulegi forseti. Fyrir nokkru síðan, bara núna í nóvember og október síðastliðnum, ferðaðist ég um landið allt, las m.a. upp á Vestfjörðum og Austfjörðum, fyrir ungmenni í grunnskólum landsins. Það var mjög gaman. Ég uppgötvaði þar að í hér um bil flestum skólum, bæði á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi, eru yndislestrartímar og mikið um að krakkar séu að lesa alls kyns bækur, ekki bara á íslensku, heldur líka á ensku í tímum. Það er frábært framtak. Skáld í skólum, sem er á vegum Rithöfundasambandsins, er virkilega frábært framtak og gefur rithöfundum kost á því að kynnast sínum bestu lesendum. Mig langar að rifja aðeins upp að á gullöld íslenskra bókmennta, þegar Íslendingasögurnar voru skrifaðar, sem eru jú kannski ástæða þessa mál okkar lifir enn þá og við höfðum fyrir því að krefjast fullveldis og sjálfstæðis, var enginn virðisaukaskattur á bókunum sem skrifaðar voru, hvorki á blekinu, kálfskinninu, né á verktakavinnunni sem í verkið fór. Mikið vildi ég óska að svo væri enn þá. Ég held nefnilega að það sé pínulítill heigulsskapur fólginn í því að gefa eftir kerfinu og taka hreinlega ekki virðisaukaskattinn af. Ég hef óttast að úthlutunin á þessum styrkjum geti orðið of flókin og það sé of mikil nefndarvinna og að einfaldari lausnir henti betur til lengri tíma. Þá held ég að við ættum að horfa til annarra Vestur-Evrópuþjóða sem lagt hafa niður virðisaukaskatt á bókum og eiga ekki í neinum vandræðum með það frekar en við eigum í vandræðum með að leggja niður virðisaukaskatt á laxveiðileyfum eða eitthvað svoleiðis. Það er milliliðurinn sem þetta frumvarp fókuserar mjög mikið á, þ.e. á bókaútgefendurna. Ég hef pínulitlar áhyggjur af því að með slíkum niðurgreiðslum ýtum við undir að fólk auki kostnað við gerð bókanna, bara til að fá sem mest út úr þessu og geta nýtt það í starfskraft innan húss, sem eru kannski mjög jákvæð áhrif því að ef þörf er á einhverju í íslenskum bókabransa eru það góðir ritstjórar. Þeir eru ekki nógu margir í hlutfalli við höfundana. Ég væri alveg til í að sjá fleiri starfandi ritstjóra á landinu og öflugri ritstjórn, ekki svo að skilja að minn eigin ritstjóri sé ekki alveg frábær. Við eigum alveg frábæra ritstjóra sem eru starfandi núna en það verður að segjast eins og er að þetta eru fáir starfsmenn. En af hverju held ég að bara að hreinlega afnám virðisaukaskatts væri betri leið? Ég held að það sé sanngjarnara, bæði gagnvart bókabúðunum og svo líka rithöfundunum sjálfum, því að í augnablikinu fá rithöfundar í kjarasamningum hlutdeild af heildsöluverðinu og ef þessi styrkir verða til þess að ýta bókaverði niður í heildsöluverði frekar en verði í búðum hef ég áhyggjur af því að við berum minna úr býtum. Ég hef miklar áhyggjur af því af því að það er mikil fátækt meðal listamanna á Íslandi í dag. Það eru margir rithöfundar sem eru fátækir og sumir þeirra eru jafnvel þjóðþekktir. Þetta er rosalegt hark. Kannski þurfum við að taka aðra umræðu um að hækka listamannalaun þannig að hægt sé að lifa á þeim. Við þurfum ekki að vera hrædd við það því að meiri hluti þjóðarinnar er hlynntur listamannalaunum, fólk vill styrkja íslenska rithöfunda, myndlistarmenn, tónlistarmenn o.s.frv. Við þurfum heldur ekki að vera hrædd við einhverja örfáa „netkommentera“ í þessum efnum. Við vitum líka að svona styrkir borga sig margfalt til baka, ekki bara í aukinni framleiðni heldur líka í því að við eignumst ódauðleg listaverk og læsari börn. Mig langar líka að koma inn á lestur barna. Við megum ekki vanmeta að það er margt jákvætt við nýja miðla. Íslensk börn öðlast nú mikið menningarlæsi. Þau eru örugglega betur læs á myndir en eldri kynslóðir. Þau eru örugglega mjög fín í ensku og við gleymum kannski ákveðnum sviðum þegar við tölum um að vernda íslenskuna. Við gleymum t.d. tölvuleikjum í þessu samhengi. Á sínum tíma var tekin pólitísk ákvörðun um að barnaefni ætti annaðhvort að vera textað eða talsett og var farið í mikið átak þar. Við höfum aldrei spáð í það að ef stór hluti frítíma og lestrartíma fer í að lesa tölvuleiki getum við kannski farið í eitthvert átak á því sviði, bara einfaldlega að skapa meira af íslensku efni sem er aðgengilegt á netinu eða hreinlega að þýða tölvuleiki. Þetta er nokkuð sem við ættum að íhuga alvarlega og skoða hver kostnaðurinn yrði af því. En ég er ekki í vafa um að það myndi bæta íslenskukunnáttu, sérstaklega íslenskra drengja. En eins og áður sagði hef ég svolitlar áhyggjur af tekjum íslenskra rithöfunda. Ég hef áhyggjur af því að margir íslenskir listamenn lifi undir fátæktarmörkum. Ég held að við sjáum það oft í umræðum um heiðurslaun og svoleiðis að þingmönnum er bent á að einhver mikill, gamall meistari lifi við fátæktarmörk. Það er kannski ákveðin feimni við að ræða það, en við ættum ekkert að vera feimin við að tala um það. Við megum líka gera meira úr heiðurslaunum. Við megum upphefja þá betur sem við heiðrum, jafnvel halda ráðstefnu einhvers staðar á þinginu um ævistarf fólks og kynna virkilega fyrir fólki hvers vegna við stöndum í því yfir höfuð að heiðra fólk með slíkum hætti. En samvisku minnar vegna get ég ekki í augnablikinu greitt atkvæði með þessu frumvarpi. Mér finnst það einfaldlega ekki nógu gott. Ég held að þetta sé ekki rétt leið, hún er röng. Við ætlum einfaldlega að sleppa virðisaukaskattinum og horfa t.d. til Noregs eða annarra landa sem kaupa upp magn af bókum og dreifa þeim svo út um allt land. Það held ég að sé rétta leiðin í málinu. Svo getum við líka skoðað ýmsar aðrar leiðir og kannski mætti bæta því við einhverja breytingartillögu við frumvarpið að taka póstinn inn í það. Við vorum að ræða póstinn fyrr í dag. Ég veit það t.d. af reynslu minni af því að búa í Frakklandi að þar fékk ég afslátt þegar ég var að senda bókakassa heim til Íslands, því að Frakkar eru með þannig lög að þeir niðurgreiða póstsendingar ef það eru franskar bókmenntir. Það myndi örugglega gagnast skólabókasöfnum úti á landi eða bara fólki úti á landsbyggðinni, að ég tali nú ekki um fólk sem vill nýta sér jólabókaflóðið til að senda einhverjum fallega pakka og góða jólagjöf.
Virðulegur forseti. Ég er fyrst og fremst kominn hér í ræðustól til að lýsa því að ég styð þetta frumvarp. Ég hef tekið þátt í vinnslu þess í allsherjar- og menntamálanefnd og tel að það sé ómaksins vert að láta á þetta reyna úr því að ekki hafðist það sem ég tek undir með hv. þm. Snæbirni Brynjarssyni að hefði verið besta leiðin, þ.e. afnám virðisaukaskatts á bækur. Sú leið hefði bæði gefið til kynna að við sem þjóð, rétt eins og ýmsar aðrar þjóðir, lítum á bókmenntir okkar og bókmenningu okkar sem eitthvað sérstakt og tungu okkar og bókmenningu sem eitthvað sérstakt sem við viljum gera eitthvað sérstakt fyrir og viljum varðveita. Ég vil líka taka undir með hv. þingmanni í því sem hann sagði áðan um nauðsyn þess að við hugum að kjörum listamanna sem teknir eru að reskjast. Oft er þetta fólk sem ekki hefur átt þess kost að greiða í lífeyrissjóði, það hefur ekki verið í öðrum félögum en sínum listamannafélögum og hefur ekki verið með lífeyrissjóðskerfi. Það hefur verið í harki alla sína listamannstíð og hefur einfaldlega ekki getað lagt mikið fyrir og er því alveg í sérstakri aðstöðu og býr oft við mjög erfið kjör út af því, jafnvel þó að þjóðin standi í þakkarskuld við þetta fólk fyrir það sem það hefur fært þjóðinni. En ég styð þetta frumvarp. Ef þetta reynist nú allt saman ómögulegt og ef þessi leið reynist flókin og erfið úrlausnar og leiðir ekki til neins, þá er ákvæði sem gerir ráðherra skylt fyrir lok árs 2022 að láta gera úttekt á árangri þess stuðnings sem felst í frumvarpinu. Lögin gilda til ársloka 2023. Hvað er bók? Það má kannski aðeins velta því fyrir sér af hverju við erum að þessu á annað borð og hvað við erum að fást við. Það er að vísu að finna ágæta skilgreiningu á bók í frumvarpinu og ég ætla ekki að fara að lesa hana upp. Hún er miklu betri en ég vísa til hennar til þeirra sem vilja fá lögformlega góða skilgreiningu á bók. Ég er meira að velta þessu fyrir mér sjálfur í þessum ræðustól. Eins og ég gat um áðan er bók kannski ekki annað en umbúðir utan um hugmyndir og hugsun. Í bókum eru alla jafna bara orð og orð eru ekki myndir, heldur eru orð ávísanir á myndir. Við lesum orð og þá þýðum við orðin, við röðum stöfunum saman í orð og orðin mynda myndir og hugmyndir, stemningar og hughrif í heilabúinu á okkur. Þegar við lesum um líf fólks, líf og örlög fólks, alls konar líf, jafnvel einkennilegt sálarlíf eða bara mjög venjulegt sálarlíf, eða bara bæði venjulegt og óvenjulegt sálarlíf í senn og við lesum um það hvernig líf og örlög fólks getur vafist saman á alls konar hátt, þá þroskast hugsun okkar á ákveðinn hátt sem hún gerir ekki með annarri listnotkun, að þeirri listnotkun algjörlega ólastaðri. Það er margt sem kvikmyndir hafa fram yfir bókmenntir og það er margt sem tónlist hefur fram yfir bókmenntir og þannig má áfram telja. En bókmenntir hafa þetta sérstaka, að ef vel tekst til og jafnvel þarf ekkert endilega takast neitt sérstaklega vel til, hafa bókmenntir það til að bera að þær efla gáfu okkar til innlifunar í örlög annars fólks. Þær efla þannig samlíðan okkar gagnvart öðru fólki og þær efla líka gáfu okkar til óhlutbundinnar hugsunar, þ.e. abstrakt hugsunar, vegna þess að við erum einmitt að þýða bókstafi yfir í myndir og hugmyndir. Við sjáum ekki hlutinn beint, heldur þurfum við að þýða hann yfir í eitthvað annað og það getur þroskað hugsun okkar. Þannig getað bókmenntir þroskað fólk á einhvern hátt sem aðrar listgreinar eða önnur mannleg viðleitni gerir síður. Með þeirri viðleitni sem felst í þessu frumvarpi erum við ekki bara að efla íslenska tungu og ekki bara að reyna að efla íslenskan bókamarkað, við erum að reyna að efla andlegt líf í landinu og reyna að stuðla að því að það verði vandaðra og betra. Þá er það náttúrlega lokamarkmiðið að við verðum betri hvert við annað. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson vék aðeins að því áðan - við áttum orðastað um vondar bækur og góðar og vorum sammála um að við þyrftum stundum að lesa vondar bækur til að geta komist að því að góðar bækur séu góðar bækur. En það er samt ekki alveg það sem þetta snýst um, heldur kannski ekki síður hitt að það þurfa að vera til vondar bækur líka og það þurfa að vera til sæmilegar bækur og það þurfa að vera til frekar óspennandi bækur og það þurfa að vera til hversdagslegar bækur til þess að snilldarverkin geti risið og dafnað. Það er ekki bara í samanburðinum, heldur er það vegna þess að góðar bækur verða til af vondum bókum. Það eru kannski skrifaðar 100 mjög vondar bækur um eitthvert efni og þá les einhver höfundur, sem er kannski hugkvæmur og snjall, allar þessar bækur og honum dettur í hug einhver leið sem leiðir til góðrar bókar, en forsendan fyrir snilldarverkinu eru allar vondu bækurnar, eða kannski öllu heldur allar miðlungsbækurnar. Það þurfa að vera til miðlungsverk. Við þurfum á meðalmennskunni að halda. Það vill oft gleymast, vegna þess að snilldin verður aldrei til nema meðalmennskan sé líka til staðar, lággróðrinum sé til staðar. Til þess að meðalmennskan sé til staðar og þetta allt saman þarf að vera til sá akur sem ég var að tala um áðan í andsvari mínu við hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson. Þá þarf að vera til öflugur bókmenntavettvangur og sá vettvangur held ég að þróist ekki nema atvinnumennska sé til staðar. Hv. þm. Snæbjörn Brynjarsson vék að því áðan að það þyrftu að vera til góðir ritstjórar. Það þekkjum við báðir af góðri reynslu okkar af starfi slíks fólks. En góðir ritstjórar geta því aðeins lifað og starfað að þeir geti starfað á forlögum og þeir geti lifað af launum sínum og það sé til bókmenntasamfélag sem þeir geta dafnað í. Það sem við erum að reyna að gera í þessu frumvarpi eins og ég skil það, er að við erum að reyna að efla þetta bókmenntasamfélag, efla þennan bókmenntavettvang í þeirri trú að á því hagnist allir, ekki bara bókaforlögin, ekki bara eigendur bókaforlaganna, ekki bara starfsfólk bókaforlaganna, ekki bara bóksalarnir, og ekki bara lesendur, sem fá vonandi ódýrari bækur, heldur líka rithöfundarnir. Bækur verða ekki til í tómarúmi. Bækur spretta ekki bara allt í einu úr hausnum á okkur og svo setjum við þær bara á markað. Það er ákveðin þekking sem þarf að vera að baki því bæði að búa til bók sem hlut, að setja saman skáldverk sem heild og einingu og að koma því á markað. Það útheimtir líka ákveðna þekkingu og færni sem verður til í áranna rás hjá bókaforlögunum. Við erum að reyna að stuðla að því að sú þekking og færni sé áfram til staðar. Ég skil vel áhyggjur hv. þm. Snæbjörns Brynjarssonar sem hafa líka verið viðraðar af talsmönnum rithöfunda og komu fram á fundum nefndarinnar með rithöfundum þegar fulltrúar þeirra komu á okkar fund, að tekjur rithöfunda kunni að lækka við það að verð á bókum lækki, þ.e. að heildsöluverð á bókum lækki vegna þess að í samningum er kveðið á um að rithöfundar fái í sinn hlut tiltekið hlutfall af verði bóka. Þetta eru skiljanlegar áhyggjur og þetta er áhyggjuefni, en von okkar er sú að söluaukning á bókum verði til þess að rithöfundar fái ekki bara það sama í sinn hlut heldur fái þeir enn meira í sinn hlut fyrir vikið. En það verður reynslan að leiða í ljós, eins og raunar allt annað varðandi þetta frumvarp. Bækur eru sögur og ljóð. Bókmenning er, eins hv. þm. Snæbjörn Brynjarsson vék að áðan, ein af grunnstoðum íslenskrar sjálfsmyndar. Íslendingasögurnar og sögur og ljóð sem samin voru hér í aldanna rás, voru meginröksemd Íslendinga fyrir því að Íslendingar gætu yfirleitt talist vera sérstök þjóð, sem Danir, félagar okkar í ríkjasambandinu, áttu oft erfitt með að skilja. Þannig lét t.d. mjög framsækinn hugsuður, sem oft tók svari lítilmagnans, Georg Brandes, hafa eftir sér þegar Íslendingar vildu fá sérstakan þjóðfána, vildu fá sérstakan siglingafána: Vilja ekki íbúar Amager líka fá sérstakan fána fyrir sig? Honum fannst þetta svo fráleit hugmynd. Hann skildi það ekki að þetta fólk þarna úti í ballarhafi liti á sig sem einhverja sérstaka þjóð. Og kannski var það líka einkennilegt, furðuleg meinloka. En hún grundvallaðist á því að hafa sitt eigið tungumál og hafa sinn eigin menningararf sem fólst í sögum og ljóðum. Þetta var réttlæting Íslendinga fyrir fullveldi og fyrir sjálfstæði og fyrir því að grundvalla hér sérstakt ríki. Bækur eru sérstakar. Það gegnir sérstöku máli um bókmenningu okkar. Það er ómaksins vert að reyna að efla rekstrargrundvöll íslenskra bókmennta og stuðla að því að þær geti haldið áfram að koma út um ókomna tíð. Síðan mun renna upp sá tími fyrr eða síðar að bækur eða bókmenntir munu finna sér annan farveg, aðrar umbúðir en bókina. En það er ekki alveg komið að því en við þurfum kannski að greiða fyrir því að þau umskipti verði sem sársaukaminnst.
Virðulegur forseti. Þetta er eitt af þeim málum sem ég veit ekki alveg hvað mér á að finnast um. Þegar um er að ræða styrki til atvinnugreina vakna upp ýmiss konar spurningar. Fyrst stóð til að fara þá leið að afnema virðisaukaskatt á bókum en það endaði svo með því frumvarpi sem hér er fram komið um stuðning við útgáfu bóka á íslensku. Ég viðurkenni reyndar að ég er hlynnt því. Ég hef þá skoðun, virðulegur forseti, að mjög mikilvægt sé að skattkerfið sé einfalt og skýrt. Í dag erum við með tvö þrep og svo eru líka þær undanþágur að einhver sé í virðisaukaskattskerfinu með núll-útskatt og geti þar af leiðandi innskattað allt, sem er auðvitað verulega mikil meðgjöf til viðkomandi aðila, og ég verð að viðurkenna að mér hugnast þessi leið jafnvel betur. Hér horfum við líka á aðrar fyrirmyndir sem við þekkjum eins og til að mynda úr kvikmyndaiðnaðinum. Almennt vil ég þó segja að mér hugnast betur almennar aðgerðir er lúta að því að ýta undir atvinnulíf og nýsköpun í landinu, eins og lækkun tryggingagjalds sem við samþykktum hér í dag. Slíkt skiptir öll fyrirtæki máli, hvort sem þau eru í bókaútgáfu eða einhverju allt öðru. Mér finnst mjög gott að sjá að mikil samstaða virðist ríkja um málið. Fólk úr öllum flokkum ritar undir nefndarálitið og það er alltaf gott þegar við náum sátt um hlutina. Við búum hér á örlitlu málsvæði og það er mikið verkefni að halda íslenskunni lifandi. Við þurfum að huga að því og ég er algerlega sannfærð um að útgáfa bóka á íslensku skiptir verulegu máli í því. Ég vil þá sérstaklega nefna barna- og unglingabækur sem hafa verið töluvert í umræðunni og það er alveg ljóst að þar skortir enn frekar á. Ég hef heyrt marga ræða um mikilvægi fyrirmynda, að við foreldrarnir lesum og kennum börnunum okkar það. Ég skal viðurkenna að það gengur ekkert rosalega vel á mínu heimili. Þrátt fyrir að ég taki mér gjarnan bók í hönd þarf ég iðulega að pína syni mína til að gera slíkt hið sama. Þeir gera það eingöngu vegna þess að þeir eru skikkaðir til þess af skólayfirvöldum eða af móður sinni. Vonandi breytist það með tíð og tíma, vonandi sjá þeir ljósið í því hve skemmtilegt það getur verið að setjast yfir góða bók. Hér áttu sér stað ágætisumræður um góðar bækur, sæmilegar bækur, skítlélegar bækur og alls konar bækur; það er auðvitað smekksatriði eins og svo margt annað. Mér kann að finnast bók góð sem öðrum finnst kannski ekkert sérstaklega góð. Það er því ekki hægt að einblína á stuðning við útgáfu á góðum bókum því að það er smekksatriði. Ég tek undir það sem kemur fram í nefndarálitinu, að ég held að það sé mjög mikilvægt að fylgjast með því hvernig tekst til. Það eru alltaf einhverjir pyttir sem hægt er að detta í þegar verið er að búa til kerfi utan um styrki. Ég held því að það sé gríðarlega mikilvægt að vel sé haldið utan um það og fylgst með áhrifunum sem það hefur. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram hver staða íslenskrar bókaútgáfu er, að 40% samdráttur hafi orðið á tímabilinu frá 2008–2017. Ekki ætla ég að rengja þær tölur en mig langar að benda á það sem ég hef heyrt í umræðunni, þ.e. að auðvitað hefur margt breyst á þessum tíma. Til eru heilu bókaflokkarnir sem kannski er ekki vænlegt að gefa út lengur, til að mynda kortabækur, leiðarvísar og annað, ferðabækur - við notum bara símann okkar til að fletta slíku upp. Ég nefni líka orðabækur. Flestir fara bara á netið eða í símann sinn til að fletta slíkum atriðum upp. Áður þurftum við að kaupa orðabækur til að stunda nám í framhaldsskóla og í háskóla. Ég held að enginn geri það nú orðið. Mér finnst ástæða til að hafa það í huga þegar við tölum um þessa dramatísku tölu, þegar við tölum um 40% samdrátt. Það kann að hafa einhver áhrif á þetta. Þó að ég hafi sagt að ég ætti kannski svolítið erfitt með þetta mál mun ég að sjálfsögðu styðja það. Ég veit að markmiðið er gott og við getum öll tekið undir það. Ég vona að þær aðgerðir sem hér er verið að leggja til nái þeim árangri sem til er ætlast. Mig langar að nefna það - ég veit ekki hversu mikið er um að verið sé að gefa út íslenskar bækur annars staðar - að hér er talað um það þetta geti verið í öðrum löndum innan Evrópska efnahagssvæðisins eða í Færeyjum. Þá spyr ég: Af hverju ekki á Grænlandi líka? Það er nágrannaland okkar, þannig að ég velti því bara upp. Ég veit ekki hversu mikið er um að íslenskar bækur séu gefnar út í þessum löndum en ef markaður er til staðar fyrir þær þá er það hið besta mál. Ég ætla ekki að lengja umræðuna frekar. Í ljósi þeirrar miklu samstöðu sem er um málið mun ég styðja það. Ég vona að það skili þeim árangri sem vænst er en ítreka jafnframt að mikilvægt er að halda vel utan um þetta og fylgjast vel með því hvaða árangri við náum fram í þessum efnum.
Virðulegi forseti. Ég verð eiginlega að andmæla því sem kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um að það sé eitthvað flókið eða erfitt að afnema virðisaukaskattinn. Það er bara staðreynd að ýmiss konar menningarstarfsemi er undanþegin virðisaukaskatti og jafnvel er ýmiss konar starfsemi sem er ekki menningartengd undanþegin honum líka. Aðrar nágrannaþjóðir okkar hafa farið þá leið. Hún er langeinföldust og langskilvirkust. Þess vegna er svolítið kaldhæðnislegt að heyra þetta komandi frá hægri kantinum að fara þessa leið, því að þetta fyrirkomulag felur í rauninni í sér að skapa einhvers konar bákn. Við erum að fara í einhverja nefnd sem verður á launum við að fara í og spá í hvað á að endurgreiða og hvað á ekki að greiða, allt of flókið. Langeinfaldasta leiðin er 0% virðisaukaskattur. Það er ekki flókið. Það er mjög einfalt.
Virðulegur forseti. Ég átta mig á því að mismunandi skoðanir eru á þessu. En það er eitt að taka vissar atvinnugreinar eða einhverja listsköpun út úr virðisaukaskattskerfinu, þar af leiðandi er ekki útskattur og ekki hægt að innheimta innskatt af því, og annað að fá að vera innan virðisaukaskattskerfisins í 0%. Það er það sem ég var að segja, það er alveg gríðarlega mikil meðgjöf. Það býður alltaf þeirri hættu heim að fyrirtæki sem eru innan virðisaukaskattskerfisins selja eitthvað í lægra þrepinu og í hærra þrepinu og í núll þrepinu. Hvernig á að gera þetta upp og hvað flokkast undir innskatt út frá hinni skattprósentunni? Ég get nefnt dæmi. Ég stofnaði fyrirtæki og gaf út barnabækur, litlar þrautabækur. Ákvað svo að gefa út skipulagsdagatal. Mér hefði betur hugkvæmst að kalla það bók og finna einhverja lausn á því að það væri bók, því að þá hefði það farið í lægra skattþrepið. Innskatturinn er samt alveg sá sami. Og þegar farið er að gera upp svona fyrirtæki er alltaf komið ákveðið flækjustig. Það myndast bákn í kringum það, eftirlit og skattkerfið. Á þetta var til að mynda bent sérstaklega í ferðaþjónustunni á sínum tíma þegar þar var flókið að vera bæði í lægra og hærra þrepi. Við glímum við þetta vandamál víða. Hugmynd hv. þingmanns, sem var vissulega fyrsta hugmyndin, er svo sem framkvæmanleg. En engu að síður er það mín skoðun að mér finnst skýrara hafa skattkerfið eins einfalt og hægt er og við séum ekki að auka flækjustig í því. Þar af leiðandi styð ég frekar þessa aðgerð hér, sem efnahags- og viðskiptaráðuneytið komst að í samstarfi við mennta- og menningarmálaráðuneytið og starfshóp sem vann á þeirra vegum, að fara þessa leið sem mælt er fyrir í frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Aðrar þjóðir misskilja eitthvað hversu flókið og erfitt það er að gefa þessa gríðarlegu meðgjöf til bókmennta. Langflestar Evrópuþjóðir skattleggja ekki bókaútgáfuna á þennan máta og það er í rauninni alveg merkilegt á þessu örþjóðasvæði að um langa hríð höfum við verið með hæsta bókaskatt í Vestur-Evrópu. Það er alveg ótrúlegt að bókaútgáfa hafi þraukað á því þrautatímabili. Svo var það bara þannig að einu sinni var enginn skattur á bókaútgáfu. Það var ekkert svo flókið heldur. Ég hef miklar áhyggjur af nefndinni. Ég hef áhyggjur af því hverjir eiga að sitja í henni. Ég áhyggjur af því hvernig verður skipað í hana. Mér finnst skrýtið að Rithöfundasambandið hafi ekkert að segja um tilnefningar í hana. En aðallega pirrar mig að það verði einhver nefnd. Það er ekki sanngjarnt og ekki hlutlaust. En afnám á virðisaukaskatti er það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get alveg tekið undir það að ég hef vissar áhyggjur af þessu. En það var einmitt það sem ég var að reyna að koma að í ræðu minni, virðulegi forseti, að mér fyndist þetta ekki rosalega auðvelt. Almennt vil ég jafnar aðgerðir, t.d. að lækka tryggingagjald og búa fyrirtækjum í landinu skýra og einfalda ramma og að þar gætu allir vaxið og dafnað. Það væri hin fallega mynd ef svo gæti verið. Ég viðurkenni að íslenskt málsvæði er örsvæði og hægt er að færa mörg rök fyrir því að við þurfum að ráðast í einhverjar aðgerðir til að vernda íslenskuna og ýta undir bóklestur. Þetta er sú niðurstaða sem komist var að. Ég sé rök í því. En eins og ég ítrekaði líka áðan, mér finnst mjög mikilvægt að fylgst sé vel með framvindu þessa máls, hvaða árangur þetta raunverulega ber. En það breytir þeirri afstöðu ekki að mér finnst almennt best að skattkerfið sé tiltölulega einfalt. En það er það ekki alls staðar úti í Evrópu. Mörg lönd eru með tekjuskattströppur og gríðarlegt flækjustig. Það samræmist samt sem áður ekki algjörlega minni pólitísku hugsun, hún er enn þá sú að við eigum að hafa kerfið eins einfalt og skýrt og hægt er.
Herra forseti. Hér í kvöld hafa orðið býsna skemmtilegar umræður um frumvarp til laga um stuðning við útgáfu bóka á íslensku, eins og raunar oft vill verða í þessum þingsal þegar verið er að fjalla um þingmál sem snúast á einhvern hátt sérstaklega um íslenska tungu. Þá finnst okkur oft ansi gaman að lifa og alveg sérstaklega gaman að tala og nota blæbrigði tungumálsins til þess að tjá skoðanir okkar. Og svo þegar við bætist að við erum ekki bara að fjalla um tungumálið okkar, heldur líka bækur á sama tíma, þá eru jólin að koma, held ég að hægt sé að segja alveg fullum fetum. Ég kem hér upp til þess fyrst og fremst að lýsa stuðningi mínum við þetta mál og langar í örfáum orðum að nefna nokkur atriði sem ég tel að skipti máli. Aðeins hefur verið komið inn á það í umræðunni að það þurfi að vera til vondar bækur svo við þekkjum góðu bækurnar frá þeim vondu. Jú, jú, það má alveg færa rök fyrir því. En ég held samt að það sé mikilvægast að til séu alls konar bækur fyrir alls konar lesendur. Ég held t.d. að það sé mikilvægt að til séu bækur sem níu ára krökkum, eða alla vega sumum níu ára krökkum finnast frábærar, en fullorðnu fólki finnast kannski ekkert svo spes. Ég held nefnilega að umræðan og rökræðan um mat eða smekk á bók sé hreinlega góð í sjálfri sér fyrir læsið og tungumálið og þá ekki síst hjá ungum lesendum sem eru að prófa sig áfram í hvoru tveggja, þ.e. auka læsi og æfa tungumálið, en geta notað þetta í leiðinni til að æfa rökræðuna. Þess vegna held ég hreinlega að það sé mikilvægt að fullorðið fólk lesi barna- og unglingabækur og ræði þær bækur við unga lesendur, ekki síður en að ég held að það sé mikilvægt fyrir fullorðið fólk að lesa bækur sem eru sérstaklega skrifaðar fyrir fullorðinsaldurshópinn og að eiga rökræður við aðra fullorðna um þær bækur því að eins og fram kemur í þessu frumvarpi er helsta markmið þess að styðja við og efla útgáfu bóka á íslensku í því skyni að vernda íslenskt mál og með því að efla læsi. Ég er nokkuð viss um að þetta er ekki síðasta frumvarpið sem rætt verður hér á Alþingi sem varðar íslensku og varðveislu tungumálsins, eða mögulega framþróun tungumálsins. Og ég er líka nokkuð viss um að þetta verður ekki síðasta frumvarpið sem fjalla mun um bækur eða stöðu þeirra á einhvern hátt. Við erum á þeim stað að tæknibreytingar geta breytt stöðu bóka enn meira en það sem verið hefur á síðustu árum. Ég er detta í að verða miðaldra, en bara frá því að ég var unglingur hafa orðið ansi miklar breytingar á því hvernig við njótum bókmennta. En það er ekki þar með sagt að við hættum að njóta bókmennta þótt við gerum það á einhvern annan hátt. En ég bind sem sagt vonir við og hef raunar trú á því máli sem við höfum nú tekið til umfjöllunar og fjallað um í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og gert ýmsar betrumbætur á, alla vega að því er við teljum, í samræmi við það sem gestir hafa lagt til sem komið hafa á fund nefndarinnar. Ég hef þá trú að það sé gott innlegg í að tryggja eða stuðla að fjölbreyttri bókaflóru fyrir fjölbreytta bókaorma þessa lands og vera þannig innlegg í að vernda og efla tungumálið okkar og læsið á sama tíma. Mér finnst gaman hve mikill einhugur hefur verið um þetta mál. Þó að vissulega hafi verið blæbrigði á því hvernig fólk vill nálgast það erum við, að því er mér heyrist, algerlega sammála um meginmarkmiðið, sem er að hafa mikið af alls konar bókum. Ég ætla þess vegna að vera mjög bjartsýn á að við gerum þetta frumvarp að lögum á morgun.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða um stuðning við útgáfu bóka á íslensku. Ég vildi fyrst og fremst koma hér í lokin og þakka umræðuna. Málefnið er göfugt, og tilefnið. Umræðan var skemmtileg og ég ætla að taka undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, sem kom hér og talaði um skemmtilega umræðu. Ég ætla ekki að fara að bera þetta saman við umræðu um fjáraukalög fyrr í dag, þetta er svolítið ólíkt, sem ég ætla að taka undir, þetta er virkilega skemmtilegt. Ég lærði ýmislegt um bækur og gildi bóka. Það er aldrei hægt að eiga of mikið af þeim, sagði hv. þm. Snæbjörn Brynjarsson. Og helst heilan akur, sagði hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson, líka vondar bækur, þær verða að rúmast á þeim akri. Svo komum við inn á fjölbreytileikann, formið, miðlunina og allt það og jafnframt hvaða leið hefði verið betri en sú sem farin er hér með stuðningi með endurgreiðslu kostnaðar eða upphaflega leiðin með virðisaukann og það eru auðvitað rök með og á móti. Ég ætla ekki að fara yfir alla þá umræðu, en samt rúmaðist í umræðunni allir þeir kostir og gallar. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór mjög vel yfir það, gallana við virðisaukaskattinn. Ég hef flutt frumvarp sem snýr að íþróttahreyfingunni um virðisaukaskattinn, að undanþiggja hann eða afnema virðisaukaskatt eða gefa afslátt af honum með einhverjum hætti vegna þess að hægt er að fara ólíkar leiðir. Ég hygg að afnám virðisaukaskatts, eins og var lagt upp með, hefði komið í veg fyrir að bókaútgefendur hefðu getað innskattað sig á móti og þar með hefðu þeir ekki fengið jafn mikið út úr því og fara þessa leið. Þessi leið er hreinni. Það getur maður lesið í mörgum skýrslum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum um hvernig slíkar undanþágur eða fleiri þrep gata kerfið. Það býður upp á alls konar möguleika á að flytja ólíkar vörutegundir á milli sem ættu að vera skattaðar annars staðar o.s.frv. Þetta er ekki einfalt. Á móti kemur nefnd, eitthvert bákn, eitthvert bókhald og einhverjar kæruleiðir o.s.frv. En við skulum vona að þetta gangi upp eins og við erum að leggja upp með. Þetta er í það minnsta hreinna. Um er að ræða aðgerð til að efla útgáfu bóka og bókamarkaðinn og um leið hluti af aðgerðaáætlun um að efla íslenska tungu. Ábatinn er margvíslegur og ég myndi lengja þessa umræðu verulega ef ég ætlaði að fara að telja upp allt það sem kom fram í prýðisgóðum og skemmtilegum ræðum. En það verður fjölbreyttara úrval, bæði að formi og efni vonandi, lægra verð ef að líkum lætur, hvetur til lestrar ekki síður. Við skulum vona að þetta nái til ungu kynslóðarinnar. Styður þannig við íslenska tungu og varðveislu tungumálsins okkar, menningu og listamennina, sem höfundar vissulega eru, og stuðla þannig að aukinni almennri hagsæld. Þá erum við farin að meta þetta einhvers konar hagfræðilegum ávinningi. En við getum líka nefnt það, eins og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson sagði, að efla andlegt líf í landinu. Ég get líka alveg tekið undir það. Þetta er þannig verkefni. Ég vona svo sannarlega að það gangi upp. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra er gert að fylgjast vel með og endurskoða þetta 2022 og þá eigum við að fara í gegnum alla þá þætti sem komu fram í umræðunni, sem var virkilega góð umræða, og ég þakka hana sérstaklega öllum þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt. Ég vil jafnframt koma á framfæri þökkum, af því að þetta var samvinnuverkefni tveggja ráðuneyta ásamt hv. allsherjar- og menntamálanefnd, við veitta aðstoð í menntamálaráðuneyti og fjármálaráðuneyti. Síðan vil ég þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir góða vinnu og samstöðu um þetta góða málefni. Það er virkilega ánægjulegt að öll hv. allsherjar- og menntamálanefnd er á málinu.
Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á að lengja umræðuna, mig langar reyndar pínulítið í snitsel, það er ekki það. En mér finnst ég knúinn til að bæta við nokkrum hlutum og vil ekki vera lengi að því. Mig langar að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir greinargóða ræðu þar sem hann fór vel yfir þetta og að mörgu leyti hef ég mikinn skilning á því að þessi leið sé farin þótt það sé röng leið. Kannski er hún farin af einhverju kjarkleysi, ég veit ekki hvar kjarkleysið liggur, en einhvers staðar er það. Það sem ég legg til er augljóslega það rétta í stöðunni og það sér hver maður. Mig langar hins vegar að nefna að mér finnst óþarflega mikill fókus á tungumálið. Við getum alveg haft íslenska myndskreytingu svolítið í huga. Menning okkar er líka myndræn, í barnabókum er hún oft myndræn. Ég held að það sé engin sérstaklega góð ástæða til að undanskilja myndabækur handa börnum í þessu. Hvers vegna ættum við ekki að styðja við framleiðslu á slíku? Það er svolítið sorgleg staðreynd að íslenskir myndskreytar eru oft lítið notaðir, erlendir eru ráðnir af því að þeir kosta minna. Kannski er þetta eitt af því sem frumvarpið á eftir að ráða smá bót á, en samt er vert að hafa það í huga. Það er engin sérstaklega góða ástæða til að undanskilja hina myndrænu hlið menningar okkar, jafnvel þótt vissulega sé ekki verið að framleiða nein orð fyrir suma aldurshópa. Svo langar mig líka að nýta tækifærið og koma þökkum til Haraldar Hrafns Guðmundssonar sem gaf út nýverið þýðingu á sögunum um Batman og þýddi það sem Blakan. Það er mjög gott framtak hjá þeim í Nexus að gefa það út því að vissulega er alveg rétt að íslensk ungmenni lesa mikið af myndasögum. Mikið er til á netinu. Við getum líka skoðað það hvort hægt sé að gera íslenskar myndasögur aðgengilegar á netinu í meira magni með einhverju móti, ef markmiðið er bara að ýta undir lestur ungmenna er það mjög góð og örugglega ódýr leið. En þýðingin er vissulega frábært framtak. Við ættum virkilega að styðja við myndasöguframleiðslu. Ef markmiðið er aukinn lestur ungmenna er það eitthvað sem við ættum virkilega að gera.
Herra forseti. Ástæðan fyrir því að ég kem upp í andsvar við hv. þingmann, þótt ég viti ekki hvort orðum hans var beint til mín eitthvað frekar en annarra sem hér hafa talað í kvöld, er að ég vildi aðeins ræða um tungumálið. Í mínum huga snýst það ekki um hinn ritaða bókstaf, ef svo má segja, þegar kemur að þessu máli. Ég held að myndabækur og teiknimyndasögur séu líka gríðarlega vel til þess fallnar að efla tungumálið og alveg sérstaklega þegar kemur að yngstu kynslóðinni. Þetta snýst ekki bara um að lesa stafi á blaði heldur er lestur í mínum huga miklu meira og fjölbreyttari en það. Lestur á myndmáli er alveg gríðarlega mikilvægur og börn efla málþroska sinn með því að skoða myndabækur, segja frá myndum og eiga samtal við aðra um myndir. Mér finnst því mikilvægt að halda því til haga að læsi er alveg ofboðslega margt og við eflum tungumálið með fjölbreyttum hætti, m.a. með því að skoða myndabækur.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að við séum algjörlega sammála en þá held ég líka að við ættum að setja inn í frumvarpið eitthvað um að við ætlum ekki að binda okkur við einhverjar átta blaðsíður eða einhver orð heldur ætlum virkilega að styrkja framleiðslu á myndefni í pappírsformi eða rafbókarformi eða einhverju svoleiðis handa börnum. Það yrði ekkert svo erfitt.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á þinglýsingalögum, lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu og lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Allt þetta er stytt niður í titilinn rafrænar þinglýsingar sem frumvarpið fjallar um. Þetta er stjórnarfrumvarp frá dómsmálaráðherra. Meginefni frumvarpsins sjálfs er að lagður er grundvöllur að rafrænum og þar með sjálfvirkum þinglýsingum. Eins og áður hefur komið fram er gert ráð fyrir að fyrst um sinn verði hin rafræna þinglýsing bundin við veðskjöl, t.d. skuldabréf og skjöl sem þeim tengjast, skilmálabreytingar, veðbandalausnir, veðflutninga og veðleyfi. Hér er þó ekki um tæmandi upptalningu á þessu að ræða. Með rafrænum þinglýsingum verður hætt að þinglýsa skjali í heild sinni. Þess í stað verður réttindum og skyldum samkvæmt skjalinu þinglýst en skjalið sjálft ekki sent til þinglýsingarstjóra. Í raun er þá þinglýst þeim atriðum sem nú eru skráð í tölvukerfi þinglýsinga af þinglýsingarstjóra en þinglýsingarbeiðandi færir þau sjálfur inn í þinglýsingarkerfið sem þinglýsir sjálfvirkt ef færslan uppfyllir skilyrði þinglýsingar. Ef ekki er beiðnin annaðhvort endursend eða hún fer til meðferðar hjá þinglýsingarstjóra. Afrit af hinu þinglýsta skjali verður ekki lengur geymt hjá þinglýsingarstjóra. Frumrit skjalsins verður varðveitt hjá kröfuhafa ef um skuldaskjal er að ræða. Um afrit af lánssamningum sem falla undir lög um neytendalán gilda ákvæði þeirra laga. Þetta er meginefni frumvarpsins. Í reglugerð verður kveðið á um hvaða upplýsingar skuli koma fram í rafrænni þinglýsingarbeiðni og skal beiðnin send til þinglýsingarstjóra rafrænt með vefþjónustu. Lagt er til með frumvarpinu að heimilað verði að þinglýsa réttindum með rafrænni færslu samhliða venjubundinni færslu skjals í þinglýsingabók. Þannig er stefnt að aukinni sjálfvirkni. Nefndin fjallaði um ýmis atriði sem viðkoma málinu, þar á meðal mikilvægi undirbúningsvinnu en jafnframt mikilvægi þess að stíga skrefið í átt að staðvæðingu þjónustu hins opinbera, skjalavörslu, hugtakanotkun og forgangsáhrifum þinglýsingar. Við meðferð málsins var lögð sérstök áhersla á að með frumvarpinu er ekki verið að leggja af fyrri framkvæmd heldur að jafnframt verði heimilt að þinglýsa meginatriðum skjals með rafrænni færslu. Nefndin fékk til sín fjölda gesta út af þessu máli og umsagnir bárust frá Félagi fasteignasala, Íbúðalánasjóði, Neytendastofu, Persónuvernd, Samtökum fjármálafyrirtækja, Sýslumannafélagi Íslands, sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, sýslumanninum á Norðurlandi vestra, sýslumanninum á Vesturlandi, Viðskiptaráði Íslands og Þjóðskrá Íslands. Nefndin bendir á að með frumvarpinu er ekki verið að leggja af fyrri framkvæmd þinglýsinga en þess í stað er lagt til að einnig verði heimilt að þinglýsa með rafrænni færslu. Í ljósi þess að ákveðna undirbúningsvinnu þarf er því óhjákvæmilegt að fyrst um sinn verði framkvæmdin tvöföld en að því hefur verið stefnt að allt ferlið verði orðið rafrænt við innleiðingu reglugerðar ESB nr. 910/2014 um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti á innri markaðinum eða hina svokölluðu eIDAS-reglugerð. Frumvarp þessa efnis er á þingmálaskrá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og stefnt að framlagningu þess í febrúar á næsta ári. Ólíklegt er því að þinglýsingarferlið verði að fullu orðið rafrænt þegar þau lög taka gildi. Hagræðing af rafrænni þinglýsingu verður þó ótvíræð þar sem m.a. verður hægt að stytta biðtímann úr allt að tveimur vikum niður í sekúndur. Nefndin bendir á að gert er ráð fyrir að fyrst um sinn verði hin rafræna þinglýsing bundin við veðskjöl. Í ljósi þess telur nefndin þess vegna nauðsynlegt að leggja til breytingar á lögum um nauðungarsölu, nr. 90/1991, svo enginn vafi sé um heimild gerðarbeiðanda til þess að krefjast nauðungarsölu á grundvelli þinglýsingar með rafrænni færslu um veðrétt í eign, sé öðrum lagaskilyrðum fullnægt. Þannig verði tryggt að kröfuhafar nái að fullnusta kröfur sínar eftir að meginatriðum veðskjalsins hefur verið þinglýst með rafrænni færslu. Nefndin tekur fram að sú breytingartillaga hafi ekki áhrif á málsmeðferðina hjá sýslumanni þar sem gerðarbeiðandi muni áfram þurfa að afhenda sýslumanni frumrit veðskuldabréfs, sem rafræna færslan byggist á, samanber 3. mgr. 11. gr. laga um nauðungarsölu. Við meðferð málsins var nefndinni bent á ýmis álitaefni sem þyrfti að huga að áður en heimildin til að þinglýsa með rafrænni færslu yrði nýtt. Þá var nefndinni einnig bent á að tilefni væri til þess að fara í heildarendurskoðun á þinglýsingalögum. Nefndin beinir því til dómsmálaráðuneytisins að fara yfir þau álitaefni sem fram hafa komið í umsögnum um málið og taka tillit til þeirra í undirbúningsvinnunni sem er fram undan og að sú yfirferð verði í samráði við hlutaðeigandi aðila. Í þeirri yfirferð taki ráðuneytið jafnframt til skoðunar hvort endurskoða þurfi þinglýsingalögin, sérstaklega í ljósi þess að stefnan er sú að öll þinglýsing verði rafræn. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með nokkrum breytingum: 1. Við 2. gr. a. Í stað orðanna „með fullgildri rafrænni undirskrift“ í 1. efnismgr. b-liðar komi: með fullgildum rafrænum hætti. b. Á eftir orðinu „innsigli“ í 2. efnismgr. b-liðar komi: greiðslu. 2. Í stað orðsins „rafrænnar“ í 10. gr. komi: með rafrænni. 3. Við a-lið 12. gr. bætist: enda hafi skráning kröfuhafa verið leiðrétt, sbr. ákvæði til bráðabirgða II í lögum um aukatekjur ríkissjóðs. 4. Við bætist nýr kafli, IV. kafli, Breyting á lögum um nauðungarsölu, nr. 90/1991, með síðari breytingum, með einni grein, 19. gr., svohljóðandi: Á eftir orðunum „þinglýstum samningi“ í 2. tölul. 1. mgr. 6. gr. laganna kemur: eða rafrænni færslu. 5. Í stað dagsetningarinnar „1. mars 2019“ í 19. gr. komi: 1. apríl 2019. Undir nefndarálitið rita Páll Magnússon, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Willum Þór Þórsson. Guðmundur Ingi Kristinsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi (ýmsar breytingar). Þetta er stjórnarfrumvarp frá dómsmálaráðherra og nefndarálitið er á þskj. 725. Meginefni frumvarpsins felur í sér nauðsynlegar breytingar sem gera þarf á lögum um útlendinga og lögum um Schengen-upplýsingakerfið. Hér er þó ekki um veigamiklar efnislegar breytingar að ræða. Frumvarpinu er einkum ætlað að lagfæra orðalag og tilvísanir til lagaákvæða, skýra einstök ákvæði sem hafa þótt óljós eða ófullnægjandi og gera málsmeðferð hjá kærunefnd útlendingamála og við boðun umsækjenda um vernd í viðtal hjá Útlendingastofnun skilvirkari. Þá eru jafnframt með hagsmuni barna að leiðarljósi víkkaðar heimildir stjórnvalda til vinnslu persónuupplýsinga og samkeyrslu. Þá eru jafnframt lagfærðar tilvísanir í ákvæði laga um útlendinga í lögum um Schengen-upplýsingakerfið og tollgæsluyfirvöldum veitt heimild til að hafa beinlínutengdan aðgang að kerfinu. Til nánari upplýsingar um efni frumvarpsins má vísa til skýringa við einstakar greinar þess. Með þessu frumvarpi eru sem sagt lagðar til breytingar á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, sem tóku gildi 1. janúar 2017, sem eru nauðsynlegar til að framkvæmd þeirra og málsmeðferð mála sem undir þau falla sé skýr og gagnsæ. Þá eru jafnframt víkkaðar heimildir stjórnvalda til vinnslu persónuupplýsinga og samkeyrslu. Að lokum er samhliða lagt til að tilvísanir í lögum um Schengen-upplýsingakerfið, nr. 16/2000, verði lagfærðar og tollgæsluyfirvöldum veitt heimild til að hafa beinlínutengdan aðgang að kerfinu. Nefndin fékk til sín fjölda gesta út af þessu máli og umsagnir bárust frá Barnaverndarstofu, Elínborgu Hörpu Önundardóttur og Rán Þórisdóttur, kærunefnd útlendingamála, Persónuvernd, Rauða krossinum á Íslandi, umboðsmanni barna og Útlendingastofnun. Á fundum nefndarinnar um málið var sérstaklega rætt um þau ákvæði frumvarpsins sem varða tillögur um rýmkun heimilda formanns og varaformanns til að úrskurða einir í málum, vinnslu persónuupplýsinga, boðanir í viðtöl fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd, rýmkun reglugerðarheimildar ráðherra, aðgang tollgæsluyfirvalda að Schengen-upplýsingakerfinu og lagaskil. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að við breytingar á lögunum sem snerta umsækjendur um alþjóðlega vernd þurfi að gæta þess að talsmenn hagsmuna þeirra taki þátt í samráðsferli við undirbúning málsins. Tekur meiri hluti nefndarinnar undir það. Varðandi gildistökuna kom á fundum nefndarinnar fram það sjónarmið að gæta yrði lagaskila og að tekinn yrði af allur vafi um að frumvarpið gildi ekki afturvirkt um umsóknir samkvæmt 3. og 4. gr. og a-lið 6. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn telur að lagaskil fari eftir almennum viðmiðum og að mati hans er ekki ástæða til að breyta gildistökuákvæðinu. Meiri hlutinn leggur sem sagt til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. Við b-lið 2. gr. bætist: kærunefnd útlendingamála og lögreglu við framkvæmd ákvarðana samkvæmt lögum um útlendinga. 2. Við 4. gr.: a. Við 2. málsl. efnismálsgreinar a-liðar bætist: eða á grundvelli dvalar án áritunar. b. Í stað orðanna „lengri heimild til“ í 3. málsl. efnismálsgreinar a-liðar komi: heimild til lengri. c. Í stað orðanna „stjórnvaldsákvarðana á beitingu undanþága“ í b-lið komi: dvalar umsækjanda hér á landi á beitingu undanþáguheimilda. 3. 1. efnismgr. 8. gr. orðist svo: Lögreglustjóri tekur ákvörðun um frávísun við komu til landsins skv. a–j lið 1. mgr. 106. gr. Útlendingastofnun tekur ákvörðun um frávísun eftir komu til landsins og aðrar ákvarðanir samkvæmt kafla þessum. Undir þetta nefndarálit rita Páll Magnússon, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Willum Þór Þórsson.
Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi sem er stjórnarfrumvarp frá hæstv. dómsmálaráðherra - og ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarpið sem er að finna á þskj. 726 - er lagt til að horfið verði varanlega frá því að uppreist æru verði veitt með stjórnvaldsákvörðun og jafnframt að horfið verði frá því að gert sé að skilyrði fyrir starfi eða embætti að viðkomandi hafi óflekkað mannorð eða hafi ekki gerst sekur um refsivert athæfi sem telja megi svívirðilegt að almenningsáliti. Þannig verði horfið frá því að vísa til laga um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, um óflekkað mannorð og í staðinn verði þau hæfisskilyrði sem gerð eru til ýmissa starfsstétta eða embætta skilgreind sérstaklega í viðeigandi lagabálkum. Áfram verður þó óflekkað mannorð skilgreint í lögum um kosningar til Alþingis, samanber 34. gr. stjórnarskrárinnar. Kjörgengisskilyrði í lögum um kosningar til Alþingis og lögum um kosningar til sveitarstjórna verði hins vegar rýmkuð og kveðið á um að eingöngu þeir sem hlotið hafa óskilorðsbundinn fangelsisdóm teljist hafa flekkað mannorð. Nefndin fékk til sín fjölda gesta til að fjalla um þetta og bárust umsagnir frá Afstöðu, félagi fanga á Íslandi, Alþýðusamband Íslands, Fangelsismálastofnun ríkisins, Fjármálaeftirlitinu, laganefnd Lögmannafélags Íslands og Persónuvernd. Í umfjöllun nefndarinnar var rætt m.a. nokkuð um skilgreiningar á hugtökum í greinargerð frumvarpsins, stjórnarskrárvarin réttindi og sérstaklega var fjallað um hæfisskilyrði sem gerð eru til lögmanna og aðkomu Lögmannafélags Íslands að því ferli, auk þess sem fjallað var um hæfisskilyrði sem gerð eru til framkvæmdastjóra og stjórnarmanna ýmissa starfsstétta sem heyra undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins. Við umfjöllun málsins var rætt hvort tilefni væri til að endurskoða hæfisskilyrði fleiri starfsstétta, svo sem lögráðamanna, kennara og heilbrigðisstarfsfólks, auk þess sem fram færi endurskoðun á kjörgengi í nefndir og ráð, svo sem til barnaverndarnefnda. Meiri hlutinn beinir því sérstaklega til velferðarráðuneytis að endurskoða hvort setja eigi sérstök skilyrði fyrir kjörgengi til barnaverndarnefnda þar sem frumvarpið leggur til töluverða rýmkun á kjörgengnisskilyrðum laga um kosningar til sveitarstjórna og samkvæmt 11. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002, fer um kjörgengi til barnaverndarnefnda eftir sömu reglum og um kjörgengi til sveitarstjórna. Meiri hlutinn tekur fram að frumvarp þetta er afmarkað við það að afnema uppreist æru úr lögum, svo og skilyrði um óflekkað mannorð. Meiri hlutinn telur hins vegar fulla ástæðu til að beina því til allra ráðuneyta að haldið verði áfram að endurskoða hæfisskilyrði starfsstétta sem heyra undir málefnasvið þeirra, en þó er lögð sérstök áhersla á að endurskoðun hæfisskilyrða þeirra sem starfa með börnum verði sett í forgang. Jafnframt ítrekar meiri hlutinn mikilvægi þess að við slíka endurskoðun eigi ráðuneytin samráð við fagstéttirnar sem eiga hlut að máli og hafi hliðsjón af atvinnuréttindum og meðalhófi. Að lokum leggur meiri hlutinn til minni háttar orðalagsbreytingar. Meiri hlutinn leggur sem sagt til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali og ég ætla ekki að lesa upp hér. Guðmundur Ingi Kristjánsson var áheyrnarfulltrúi í nefndinni og er samþykkur áliti þessu en undir álitið rita Páll Magnússon, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Willum Þór Þórsson.