Hæstv. forseti. Íslenskur landbúnaður hefur verið stoð íslensks samfélags í gegnum tíðina, verið grunnur byggða um allt land og er í raun hryggjarstykkið í flestum byggðum landsins. Á síðasta kjörtímabili var farið í mikla vinnu við endurskoðun búvörusamninga, vinnu sem vissulega var tímabær því að við erum að fara inn í tíma sem krefjast róttækra breytinga á landbúnaði á Íslandi. Samkvæmt tillögu atvinnuveganefndar var settur á fót samráðshópur sem fékk skýra starfslýsingu og átti m.a. að skoða markmið samninganna, loftslags- og umhverfismál, upplýsingagjöf til neytenda, upprunamerkingar og síðast en ekki síst samkeppnismál og starfsumhverfi. Þessi hópur var hluti af sáttaferli sem menn litu á sem leið til heildrænnar og málefnalegrar nálgunar. Nú berast þær fréttir að hæstv. landbúnaðarráðherra sé byrjaður að taka til. Auðvitað þurfa menn að koma sér fyrir á nýjum stöðum og setja mark sitt á ný embætti en mér er hulin ráðgáta hvers vegna ráðherra kýs að skipta út þremur af fimm ráðherraskipuðum fulltrúum. Hvergi hef ég séð skýringu á því. Hvers vegna ekki bara öllum? Leyndust kannski í hópnum einstaklingar of hliðhollir bændum? Spyr sú sem ekki veit. Nú boðar hæstv. ráðherra frumvarp um breytingar á búvörulögum strax á vormánuðum. Þar á að endurskoða úthlutun tollkvóta og undanþágur frá ákvæðum samkeppnislaga. Getur verið að þetta renni í gegnum alla þingflokka stjórnarinnar? Þá velti ég fyrir mér hvert hlutverk fulltrúa atvinnurekenda er í hópnum. Hver er aðkoma heildsala að samningum bænda og ríkisins? Hæstv. forseti. Fljótt á litið virðist ráðherra vera að styrkja stöðu verslunarinnar sem á enga aðkomu að samningunum. Samningurinn er við bændur og þeim ber samkvæmt honum að framleiða matvöru að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Fulltrúar bænda leggja áherslu á mikilvægi þess að sátt náist um íslenskan landbúnað. Það er okkur öllum mikilvægt. Útspil ráðherra virðist ekki vera lóð á þá vogarskál.
Hæstv. forseti. Við stöndum á tímamótum, ekki bara hér á litla Íslandi heldur heimurinn allur. Við tölum um ný stjórnmál, inn með samtalið og út með það sem sumir vilja kalla „gamaldags karlapólitík“, minna fúsk og meiri fagmennsku og allt það. Hæstv. forseti. Ég get vel tekið undir sumar þessar fullyrðingar og ég er ótrúlega upp með mér og ánægð yfir því trausti sem mér er sýnt með því að fá að starfa að framtíðarþróun lands okkar, fá að leggja mitt af mörkum til að gera gott land enn betra. Þess vegna veldur það mér meiri háttar vonbrigðum að þeir flokkar sem nú sitja saman í ríkisstjórn og kenna sig við frjálslyndi, samræðustjórnmál og fleiri fína frasa hagi sér ekki í samræmi við það sem þeir segjast vilja vera og gera. Hvað á það að þýða að þingmenn Sjálfstæðisflokksins sitji sem formenn í sex af átta fastanefndum Alþingis, fulltrúi Bjartrar framtíðar í einni og fulltrúi Viðreisnar í annarri? Hvað á það að þýða að stjórnmálaflokkar sem sitja í mjög veiku lýðræðislegu umboði með aðeins eins manns meiri hluta einoki formannssæti í öllum nefndum þingsins? Slíkt á ekkert skylt við samráð og samtal. Ég vona að menn sjái sóma sinn í því að bæta úr þessu. Ef menn vilja í alvörunni aukna samvinnu skulu þeir sýna það í verki með því að láta formannssæti eftir til minni hlutans á þinginu. Eða eru þingmenn stjórnarflokkanna kannski bara sáttir við þetta fyrirkomulag? Forseti. Hv. þingmenn. Veikur meiri hluti verður enn veikari með þessu áframhaldi. Þetta er ekki góð byrjun hjá nýrri ríkisstjórn. Ég spái því að hún verði ekki langlíf með þessu áframhaldi.
Frú forseti. Halldór Þorgeirsson, framkvæmdastjóri á skrifstofu rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar, hvatti til þess í síðustu sunnudagsfréttum hjá RÚV að Íslendingar standi í fremstu röð í andófinu gegn varasömum loftslagsbreytingum, sagði eins og margoft hefur verið endurtekið að það gerist ekki í krafti stærðar þjóðarinnar heldur þekkingar og reynslu af nýtingu t.d. vatnsorku og jarðvarma og vegna endurheimtar landgæða. En erum við í reynd í þeirri stöðu? Að sumu leyti, já, en svarið er ekki endilega þannig ef horft er til næstu ára eða allra þátta málaflokksins. Til dæmis hefur verið brugðist of hægt við Parísarsamkomulaginu, eins og margoft hefur komið fram, betur má ef duga skal ef þetta á virkilega að ná árangri og vonandi stuðlar Alþingi að betri tíð í þeim efnum. Þá að hinu aðalatriðinu í máli Halldórs Þorgeirssonar og raunar margra annarra, þar á meðal mín. Hann hvatti réttilega til þess að loftslagsmálin væru ekki gerð að flokkspólitísku deilumáli. Á Alþingi eru fáir eða engir - og nú skýli ég mér á bak við stutta setu hér og staðreyndir sem verða æ fleirum augljósar - þingmenn sem afneita hraðri hlýnun jarðar eða stórum þætti manna í henni. Þess vegna eru og verða loftslagsmálin ekki flokkspólitísk sökum mikils ágreinings um stöðu og horfur. Orð hæstv. forsætisráðherra um mikilvægi loftslagsmála og svipuð orð okkar í stjórnarandstöðunni staðfesta það, en loftslagsmálin geta engu að síður orðið flokkspólitísk og þá spyr ég: Af hverju? Af því að við erum afar ósammála um ríkisfjármál og þar með um öflun fjármuna til að stórauka framlög til allra þeirra verkefna sem minnka losun kolefnisgasa og hinna sem binda kolefni. Þess vegna hvet ég til þess við gerð og fjármögnun aðgerðaáætlunar stjórnvalda að þar verði tryggðir miklum mun stærri sjóðir en nýsamþykkt fjárlög gera ráð fyrir. Sömuleiðis að við gerð fjárlaga næsta árs gerist það sama. Þar ber þingið [[Forseti hringir.]]og ekki síður ríkisstjórnin mikla ábyrgð á að ná sem mestri samstöðu flokka í einu brýnasta úrlausnarefni samtímans.
Hæstv. forseti. Í gær flutti ég forgangsþingmál okkar Framsóknarmanna en það var þingsályktunartillaga um heilbrigðisáætlun. Góðar umræður voru um málið og langar mig að nota þetta tækifæri hér og nú til að þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt. Tillagan er nú komin til hv. velferðarnefndar og vona ég sem 1. flutningsmaður málsins að allir þingmenn leggist á eitt við að koma málinu áfram. Ég bind einnig miklar vonir við að hæstv. heilbrigðisráðherra muni vinna þessa heildstæðu tillögu áfram í vinnu sinni við stefnumótun í heilbrigðismálum, það fari ekki fyrir þessari áætlun eins og of mörgum að þær dagi uppi eftir samþykktir hv. þingmanna. Markmið tillögunnar er að hæstv. heilbrigðisráðherra vinni heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Heilbrigðisáætlunina skal vinna í samráði við fagfólk í heilbrigðisstéttum því að það er það sem þekkir til aðstæðna, sóknarfæra og þess sem betur má fara í kerfinu. Mikilvægt er að fagfólk komi víða að af landinu því að aðstæður geta verið mismunandi í okkar annars ágæta heilbrigðiskerfi eftir því hvort um er að ræða heilsugæslu á landsbyggðinni eða t.d. Landspítalann. Við gerð heilbrigðisáætlunar skal taka tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægðar milli byggðarlaga. Það er nauðsynlegt því að sameinaðar heilbrigðisstofnanir eru víða um landið, þær sinna sumar heilu landsfjórðungunum og oft er um erfiðan veg að fara milli starfsstöðva stofnana. Við gerð heilbrigðisáætlunar skal einnig taka tillit til íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða, aðgangs að sjúkraflugi, fjölda ferðamannastaða og sumarhúsabyggða svo eitthvað sé nefnt. Við gerð áætlunarinnar verði jafnframt litið til þess hvort sóknarfæri sé í því að nýta auð sjúkrarými á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og létta þannig álaginu á Landspítalanum. Ég hvet hv. þingmenn til að hjálpa okkur Framsóknarmönnum með þetta mikilvæga mál. Við þurfum að svara: Hver er framtíðarsýn stjórnmálamanna og fagfólks í greininni? Hvert ætlum við að stefna? Viljum við efla heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni eða ætlum við okkur að leysa vandann með einkavæðingu eða auknum einkarekstri? Þetta eru stórar spurningar en taka þarf ákvörðun og kominn er tími til.
Frú forseti. Nú stendur hæstv. heilbrigðisráðherra frammi fyrir mjög stórri ákvörðun, þ.e. hvort hann ætli að gefa einkasjúkrahúsi rekstrarleyfi. Ég vil minna hæstv. ráðherra á það að samkvæmt skoðanakönnunum telja 80% þjóðarinnar að rekstur heilbrigðiskerfisins sé best kominn í höndum hins opinbera. Ég vek líka athygli á orðum forstjóra Landspítalans sem segir, með leyfi forseta: „Það væri því skammsýni að semja um þennan rekstur og óþarfur kostnaðarauki fyrir skattgreiðendur. Landspítali hefur fulla burði til að sinna liðskiptaaðgerðum og hefur metnað til að gera það áfram í góðri samvinnu við sjúkrahúsin á Akureyri og á Akranesi.“ Það á aldrei að vera háð duttlungum einstaka ráðherra að gera svona grundvallarbreytingar sem munu hafa afdrifarík áhrif á samfélagið. Þingið á að taka slíkar stefnumótandi ákvarðanir og við þingmenn Samfylkingarinnar höfum flutt um þetta frumvarp og ég hvet ykkur til að kynna ykkur það. Í öllu falli ætti hæstv. heilbrigðisráðherra að koma hingað og eiga orðastað við þingmenn um einkarekstur eða opinberan rekstur í heilbrigðisþjónustunni. Þeir spítalar sem við rekum í dag eru hvorki fullnýttir né fullfjármagnaðir og mér finnst að það eigi að vera forgangsverkefni dagsins í dag að styrkja hið opinbera heilbrigðiskerfi.
Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs til að lýsa áhyggjum mínum af því hvert við stefnum, ekki bara íslenskt samfélag heldur kannski heimurinn almennt. Nýlegar fregnir utan úr heimi kveikja þessa þanka en inn í þá blandast einnig orðræða sem við höfum leyft okkur að normalísera, svo ég leyfi mér að sletta, gagnvart fólki sem af ýmsum ástæðum leitar hingað til lands af alls konar uppruna. Höfum við sofnað á verðinum? Þegar formaður velferðarnefndar Alþingis [efnahags- og viðskiptanefndar, sjá leiðréttingu þingmanns kl. 15:35] talar um að mæta hluta hælisleitenda með stálhnefa, höfum við þá sofnað á verðinum? Þegar dómsmálaráðherra segir ríkisstjórnina ekki líða að velvild Íslendinga verði misnotuð með tilhæfulausum hælisumsóknum, höfum við þá sofnað á verðinum? Þegar það er orðið hluti af daglegu lífi okkar að lesa ummæli á netinu þar sem fólk sem hefur ekkert sér til sakar unnið annað en það að vera af ákveðnu þjóðerni eða aðhyllast ákveðin trúarbrögð er nítt og hætt og jafnvel hvatt til ofbeldis gegn því, höfum við þá sofnað á verðinum? Er það ekki skylda okkar að standa vörð um mannvirðingu? Ég veit ekki hvort orð mín hér skipta nokkru en ég vil þó reyna. Þetta er eitt af stóru vandamálunum sem vestræn samfélög standa frammi fyrir og við eigum að taka þetta alvarlega áður en það verður of seint. Mig langar að beina orðum mínum til hæstv. velferðarráðherra um hvort það væri ráð að stofna sérstaka nefnd sem hefði það að markmiði að huga að þessum málum og leggja til leiðir til aukinnar víðsýni og manngæsku, bæði til að bregðast við ástandinu eins og það er en ekki síst til að fyrirbyggja að það versni. Við höfum stefnu um málrækt, landrækt, við höfum stefnu um skógrækt og ýmiss konar rækt. Þurfum við kannski stefnu um mannrækt?
Frú forseti. Skýrslur og leyndarhyggja í tengslum við þær var gert að umtalsefni í þingsal í gær enda ekki að undra því að tveimur veigamiklum skýrslum hefur verið haldið leyndum fyrir almenningi. Mig langar að nýta tímann nú til að tala um enn eina skýrsluna sem allt lítur út fyrir að hafi verið geymd undir stól, ekki bara eins umhverfisráðherra heldur undir stól tveggja ráðherra umhverfismála. Forveri núverandi umhverfisráðherra, Sigrún Magnúsdóttir, pantaði skýrslu um loftslagsmál hjá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands fyrri part árs 2015 í þeim tilgangi að íslensk stjórnvöld gætu mótað og kynnt markmið sín um samdrátt í losun fyrir Parísarráðstefnuna sem haldin var í nóvember sama ár. Samkvæmt mínum heimildum dróst skýrslugerðin en skýrslan er nú sannarlega tilbúin og hefur verið kynnt bæði fráfarandi umhverfisráðherra og núverandi umhverfisráðherra. Af hverju þær hafa báðar ákveðið að sitja á þessari skýrslu er mér og vonandi öðrum hulið enda ætti birting skýrslu af þessum toga svo sannarlega að þjóna hagsmunum almennings, sér í lagi í svo stórum og mikilvægum málaflokki sem loftslagsmálin eru. Getur verið að tölurnar sem fram koma í skýrslu Hagfræðistofnunar háskólans líti ekki nógu vel út? Er verið að fela eitthvað? Núverandi ráðherra umhverfismála hefur verið afar misvísandi um það hvort hún hafi séð þá skýrslu eða ekki. Í viðtali við Ríkisútvarpið þann 16. janúar sl., sagði Björt Ólafsdóttir, hæstv. umhverfisráðherra, með leyfi forseta: „Aðeins fengið að kíkja í skýrsluna.“ Nokkrum dögum síðar eða 25. janúar sl. var ráðherrann afar misvísandi í ræðustól Alþingis um hvort hún hefði séð hana eða ekki og sagði í fyrra svari sínu við óundirbúinni fyrirspurn, með leyfi forseta: „Ég hef fengið innsýn í hana og staðan er ekkert voðalega góð.“ Í ræðu sinni í sömu óundirbúnu fyrirspurn sagði hún hins vegar þetta, með leyfi forseta: „Ég hef ekki séð skýrsluna. Ég hef ekki fengið að lesa hana.“ Þetta er allt saman mjög ruglingslegt, hæstv. forseti. Hefur hæstv. umhverfisráðherra séð þessa skýrslu eða ekki? Hvað dregur birtingu hennar? Markmið Íslands var sent loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna 30. júní 2015 og kom fram í fréttatilkynningu umhverfisráðuneytis frá sama degi að markmið Íslands væri að leitast við að ná sameiginlegu markmiðið með ríkjum ESB og Noregs um 40% minnkun losunar [[Forseti hringir.]]til 2030. Við hljótum að vera sammála um að sameiginlegt verkefni okkar allra er að gera mun betur í þeim efnum og engin ástæða er til þess að fela [[Forseti hringir.]]upplýsingar um stöðu loftslagsmála. Það gagnast engum.
Forseti verður að biðja hv. þingmann um að virða þau tímamörk sem gefin eru í þessum lið.
Frú forseti. Í dag birtist á netmiðlum frétt um að húsnæðisverð sé að hækka og komi til með að hækka um allt að 30% á næstu þremur árum samkvæmt greiningardeild Arion banka. Það er líka talað um að það þurfi í kringum 8–10 þús. nýjar íbúðir fram til ársloka 2019 til þess að anna eftirspurn. Því verður ekki hjá því komist að vekja athygli á því enn og aftur að það er ekkert í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar sem tekur á húsnæðismálum. Það verður væntanlega ekki staðið við það sem er samkvæmt samningum við verkalýðshreyfinguna. Þá kemur til með að vanta í kringum 300 íbúðir á hverju ári miðað við þau áform sem uppi eru núna og þá fjármuni sem eru til ráðstöfunar miðað við ákvarðanir síðustu ríkisstjórnar. Það er líka áhyggjuefni að staða ungs fólks eins og við þekkjum og höfum rætt oft í þingsal er ekki góð þegar kemur að fyrstu kaupum eða yfir höfuð bara til að kaupa sér húsnæði eða vera á leigumarkaði sem við vitum að er löngu sprunginn, m.a. vegna þess að það er verið að leigja það til hinnar ört vaxandi atvinnugreinar, ferðaþjónustunnar. Stærðirnar sem um að ræða í húsnæðismálum eru langt umfram hagstærðir á borð við kaupmátt ráðstöfunartekna sem er auðvitað verulega mikið áhyggjuefni. Eins og hagfræðingurinn hjá greiningardeildinni segir er gert ráð fyrir 1–3 þús. færri íbúðum en þörf er á, en ekki 300, fyrirgefið, og verðhækkanirnar eru þetta miklar en eina ráðið sem hún hefur til handa ungu fólki er að spara. En getur ungt fólk sparað? Er það svo? Samkvæmt sérleið Sjálfstæðisflokksins tekur það tíu ár að spara fyrir útborgun. Er það raunhæfur möguleiki? Það held ég ekki. Virðulegi forseti. Því miður hefur ekkert komið fram hjá nýrri ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]um þessi mál. Ég vona svo sannarlega að þetta verði til þess að ýta við ríkisstjórninni og hér verði lögð fram raunhæf áætlun um það hvernig bregðast megi við þessum mikla vanda unga fólksins.
Virðulegi forseti. Mánudaginn næstkomandi er dagur leikskólans. Þetta er í tíunda skipti sem haldið er upp á þennan dag, en 6. febrúar er merkisdagur í sögu leikskólakennara því að á þessum degi árið 1950 stofnuðu leikskólakennarar fyrstu samtökin sín. Leikskólar um land allt munu halda daginn hátíðlegan. Hvatningarverðlaunin Orðsporið verða veitt, en Orðsporið er veitt þeim sem hefur þótt skara fram úr í að efla orðspor leikskólans og/eða hefur unnið ötullega í þágu leikskólans. Að mínu mati á hver einasta manneskja sem starfar í leikskólum okkar skilið hvatningarverðlaun á þessum degi. Leikskólinn er fyrsta skólastigið í skólakerfinu okkar. Kveðið er á um markmið í lögum um leikskóla, með leyfi forseta, í 2. gr.: „Í leikskólum skal velferð og hagur barna hafður að leiðarljósi í öllu starfi. Veita skal börnum umönnun og menntun, búa þeim hollt og hvetjandi uppeldisumhverfi og örugg náms- og leikskilyrði. Stuðla skal að því að nám fari fram í leik og skapandi starfi þar sem börn njóta fjölbreyttra uppeldiskosta. Starfshættir leikskóla skulu mótast af umburðarlyndi og kærleika, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi, virðingu fyrir manngildi og kristinni arfleifð íslenskrar menningar.“ Leikskólastarfið á undir högg að sækja þrátt fyrir mikilvægt og merkilegt starf sem þar fer fram. Það vantar 1.300 leikskólakennara til starfa í leikskólum og allt of fáir skrá sig í leikskólakennaranám. Ég trúi ekki öðru en að á næsta ári, þegar ég minni þingið á þennan dag að nýju og óska leikskólum til hamingju með daginn, verði þessi tala mun lægri einfaldlega vegna þess að leikskólar eru án efa einn mikilvægasti hlekkurinn í skólakerfinu okkar. Hér hef ég heyrt marga tala um mikilvægi þess að við stöndum vörð um og eflum menntakerfið. Hluti af því er að efla leikskólakerfið og fjölgun leikskólakennara ætti að vera forgangsmál hjá okkur öllum. Ég mæli með að allir gefi sér augnablik á mánudaginn til þess að heiðra leikskólakennara og starfsfólk leikskóla um landið allt.
Forseti. Þann 14. desember sl. hófst verkfall sjómanna og það stendur enn. Sjómenn hafa verið samningslausir í um sex ár og á þessum tíma hefur hagnaður útgerðarfyrirtækjanna aukist gríðarlega sem sést t.d. á því að þau hafa greitt niður skuldir fyrir 355 milljarða síðan árið 2008. Þessi fordæmalausi hagnaður er m.a. kominn til vegna hagstæðra markaðsskilyrða, sögulega lágs olíuverðs og síðast en ekki síst vegna lækkandi veiðigjalda í boði fráfarandi ríkisstjórnar, úr 12,8 milljörðum í 4,8. Í ljósi þessa verða kröfur sjómanna enn athyglisverðari. Er ásættanlegt að við þessar aðstæður sé ætlast til þess að þeir greiði hluta af olíukaupum skipanna, eða greiði fyrir endurnýjun skipaflotans? Er í lagi að útgerðarmenn beiti blekkingum og tvöfaldri verðlagningu til þess að lækka aflaverðmæti og þar með laun sjómanna? Hvernig má það vera að í kjölfar mestu uppgangstíma íslenskrar útgerðar síðastliðin sjö ár hafi ekki verið unnt að mæta fremur heilbrigðum og réttmætum kröfum þeirra sem standa vaktina úti á sjó? Helstu rökin fyrir því að halda fiskveiðistjórnarkerfinu óbreyttu er að við búum að sögn við best rekna sjávarútveg í heimi. Ætti best rekni sjávarútvegur í heimi ekki að hafa efni á því að borga laun sem endurspegla verðmætasköpun greinarinnar, hafa bolmagn til að endurnýja skipin, eiga fyrir vettlingum á starfsfólk sitt og vera aflögufær um veiðigjöld? Hingað til hafa sjómenn haft um fjögurra til sjö vikna svigrúm til verkfalls áður en Alþingi skerst í leikinn og setur á þá lög. Það er sterk hefð fyrir því á Íslandi, gjarnan með vísan til þjóðarhagsmuna, að dilla útgerðarmönnum og grátkór þeirra, fella gengið og grípa inn í vinnudeilur. Ég vil vara við því að þetta verði gert nú. Í ljósi rekstrarstöðu greinarinnar er kominn tími til þess að slíta naflastrenginn á milli valdhafa og útgerðarmanna. Vinnumarkaðsdeilur eiga ekki erindi inn á Alþingi. Það eru grundvallarmannréttindi að geta samið um eigin kjör. Þennan rétt þarf að styrkja. Það gerir Alþingi best með því að láta aðila deilunnar útkljá hana eftir þeim almennu reglum sem gilda um verkföll og samninga á vinnumarkaði.
Hæstv. forseti. Í gærmorgun heimsótti allsherjar- og menntamálanefnd Menntamálastofnun til að kynna sér þá starfsemi sem þar fer fram. Þetta er ung stofnun sem skiptir miklu máli í menntun allra þeirra sem stunda nám í skólum landsins, bæði á grunn- og framhaldsskólastigi, leikskólastigi og háskólastigi. En það var eitt sem vakti sérstaka athygli mína þar. Fram kom í máli þeirra sem voru að kynna okkur stofnunina að læsi íslenskra barna er verulega ábótavant. Þar kom fram að eftir 4. bekk á sér stað mjög lítil framför í lestri, sérstaklega í hraðlestri. Nú vitum við að þegar við erum komin lengra í námi þurfum við virkilega á því að halda að geta lesið hratt og ég tel að þetta sé áskorun, ekki bara til skólanna heldur líka til foreldra ungra barna um að hvetja til bóklesturs af því að með lestur fer eins og allt annað, við verðum því betri sem við æfum okkur meira og gerum tiltekinn hlut oftar. Þar fyrir utan þau ár sem við erum börn og unglingar að geta átt þær stundir sem lesturinn gefur okkur, það fylgir okkur til fullorðinsára. Ég á móður sem er orðin 82 ára gömul og hún les tvo, þrjá og fjóra tíma á dag. Þetta hefur verið hennar helsta dægradvöl í gegnum tíðina. Ég ítreka að ég hvet foreldra til að gefa sér tíma til að lesa með börnunum og hvetja þau til lestrar. Svo vil ég að endingu segja líka vegna orða hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur að ég hef fyrir því áreiðanlegar heimildir [[Forseti hringir.]]að skýrslan sem hún kallaði eftir er í prófarkalestri. Það er það sem tefur.
Virðulegi forseti. Mig langar að fara aðeins aftur yfir eitt mál sem var til umræðu í óundirbúnum fyrirspurnum í gær. Þá kom í ljós að ríkisstjórnin hefur ekkert haft fyrir því að meta hið þjóðhagslega tap sem verður vegna sjómannaverkfallsins. Ráðherrann kom í pontu og hún gat ekki sagt mér neitt um hvert tapið væri. Mér fannst ótrúlegt að heyra ráðherrann segja að ekki stæði til að fara í neinar aðgerðir, ekki stæði heldur til að íhuga lagasetningu er varðar þetta mál, en hins vegar var heldur ekki búið að skoða málið hjá ríkisstjórninni. Ég verð að segja eins og er að þegar maður skoðar þær tölur sem um er að ræða þá sér maður að á meðan allur íslenski skipaflotinn liggur óhreyfður þá glatast auðvitað verðmæti. Ég leit aðeins á greiningu Sjávarklasans sem var birt 27. janúar sl. og þar segir, með leyfi forseta: „Þó má ætla að því lengra sem líður á verkfallið og bæði viðskiptasambönd glatast og framleiðsla minnkar geti það numið allt að 900–1.300 milljónum króna á dag ...“ Verið er að tala um tapaðar útflutningstekjur upp á 640 millj. kr. Fyrir utan það er mjög dýrt að hafa skip, verksmiðjur og fólk iðjulaust svo dögum skiptir. Tæknifyrirtæki hafa verulegar áhyggjur af þessu, að verkefni tefjist, og flutningafyrirtæki eru sögð hafa orðið fyrir tapi eða samdrætti frá 20% til 90%. Alvarlegustu afleiðingarnar eru þó þær að við glötum erlendum mörkuðum. Það verður að segjast eins og er að fyrri ríkisstjórnir hafa skipað vinnuhópa og starfshópa vegna málefna sem ekki eru jafn umfangsmikil. Ég held að það sé afskaplega brýnt að ríkisstjórnin átti sig á því um hversu stórt mál er að ræða. Ég er hins vegar sammála því sem hv. þm. Gunnar I. Guðmundsson segir, auðvitað skiptir alveg gríðarlegu máli að sjómenn og allir [[Forseti hringir.]]geti samið um sín kjör, en við getum ekki horft fram hjá því hversu alvarleg staðan er.
Virðulegi forseti. Mig langar að vekja athygli á málefnum sem varða framfærslu erlendra nema á Íslandi. Skömmu fyrir jól gerðist það að Útlendingastofnun hækkaði tekjuviðmið dvalarleyfa einstaklinga úr 163.000 á mánuði í 180.000. Þessi tala, 180.550 kr., er ekki tilviljun. Í lögum um útlendinga er heimild fyrir ráðherra til að setja skilyrði um framfærslu útlendinga og sú heimild hefur verið nýtt og tengd við fjárhagsaðstoð Reykjavíkurborgar. Það er í sjálfu sér athyglisvert og ég er ekki viss um að borgarfulltrúar í Reykjavík átti sig á þeirri dínamík að meiri fjárhagsaðstoð geri í rauninni erlendum námsmönnum erfitt fyrir. Þessu öllu óháð er breytingin sett fram með einungis mánaðar fyrirvara og tekur gildi á miðju skólaári. Ég veit að þetta veldur mörgum erlendum nemendum áhyggjum og kvíða. Þeir hafa haft samband við mig. Í sjálfu sér mætti færa rök fyrir því að upphæðin sem slík væri allt í lagi, það er dýrt að búa á Íslandi. Vandinn er hins vegar sá að margir erlendir nemar búa við skert atvinnuleyfi, mega einungis vinna 15 tíma á viku, og þau skilyrði gera það að verkum að vinnuveitendur hafa einfaldlega ekki fyrir því að ráða fólk með þessum kvöðum sem aftur takmarkar möguleika erlendra nema til að framfleyta sér. Í þessu máli er það þannig að bæði viðmiðin og síðan 15 klukkustunda hámarkið eru sett með reglugerð þannig að dómsmálaráðherra og félagsmálaráðherra gætu breytt þessu ef þeir vildu. Ég hvet þá til að gera það ellegar hvet ég þingið til að taka þessi mál upp á sína arma til að enginn erlendur námsmaður þurfi að fara heim út af þessum viðmiðum. Það myndi enginn græða á því.
Virðulegi forseti. Tugir Íslendinga féllu fyrir eigin hendi á síðasta ári, flestir þeirra ungir karlmenn. Allt of margir landsmenn hafa verið í þeim sporum að missa son, maka eða vin sem voru orðnir það veikir að þeir sáu ekki lengur tilganginn með lífinu. Sjúkdómurinn hafði tekið yfir og þeir ákveðið að lífið skyldi enda. Tölurnar eru háar, þær eru vondar og þeim verðum við að breyta. Til þess höfum við ýmis tæki og tól - og stefnu sem samþykkt var samhljóða á síðasta kjörtímabili þegar samþykkt var í fyrsta sinn í sögu Alþingis stefna og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Fyrir það má hrósa hæstv. fyrrverandi heilbrigðisráðherra. Orðum verða þó að fylgja aðgerðir. Ég vil því nýta tækifærið til að brýna fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra Óttari Proppé hve mikilvægur þessi málaflokkur er og ekki síður hve mikilvægt það er að stefnunni sé fylgt eftir. Eitt af markmiðum stefnunnar er að halda áfram að auka þekkingu og vitund almennings á málaflokknum. Það er sannarlega mikilsvert, enda hjálpar það við að sporna gegn fordómum og vanþekkingu. Það er nógu erfitt að kljást við sjúkdóminn sjálfan. En það er ekki nóg að efla umræðuna um geðheilbrigðismál, stjórnvöld verða að leggja hönd á plóg. Það hefur sýnt sig að mikilvægast er að greina og taka á vandamálum af þessum toga á fyrstu stigum, bæði í sjálfu heilbrigðiskerfinu og með félagslegum úrræðum. Í geðheilbrigðisstefnunni er m.a. lögð áhersla á auknar forvarnir en mikilvægi þeirra verður seint tíundað. Auk þess er áréttað að auka þurfi aðgengi fólks að sálfræðiaðstoð innan framhaldsskólanna og heilsugæslunnar og gera heilsugæsluna í alla staði betur í stakk búna til að sinna þessari brýnu fyrsta stigs þjónustu. Á því stigi, fyrsta stigi vandans, megum við ekki bregðast þeim sem glíma við geðræn vandamál. Ef ekkert er gert getur vandinn fljótt undið upp á sig og versnað til muna. Við þekkjum of mörg dæmi þess. Frú forseti. Of margir Íslendingar falla fyrir eigin hendi vegna geðsjúkdóma. Við verðum að gera okkur grein fyrir þeim alvarlegu afleiðingum sem þessi ógn hefur í för með sér. [[Forseti hringir.]]Vilji þingsins er skýr og grunnurinn hefur verið lagður með samþykkt geðheilbrigðisstefnunnar en verkefnið fram undan er að byggja ofan á hann. Ég styð hæstv. heilbrigðisráðherra til góðra verka á þessum vettvangi og veit að velflestir hér inni eru tilbúnir að leggja hönd á plóg.
Hæstv. forseti. Ég vildi í upphafi segja að ég vil þakka hv. þm. Pawel Bartoszek fyrir ábendingu sem hann kom með hér áðan varðandi óvænt áhrif á tekjuforsendur erlendra stúdenta. Ég held að það sé sjálfsagt að við beinum því til viðkomandi ráðherra að þeir taki þessi mál til endurskoðunar. Ég held að þær reglur sem þarna er um að ræða megi aðlaga þannig að þeim sem hingað eru komnir til að stunda nám verði ekki gert það erfiðara á miðjum skólavetri og forsendum breytt með einhverjum hætti. Hættan í tilvikum af þessu tagi þegar þrengt er að með einhverjum hætti er sú að annaðhvort flosni einhverjir frá námi eða að menn leiti í svarta vinnu eða eitthvað þess háttar. Hvorugt er auðvitað það sem við erum að sækjast eftir í þessu sambandi. Ég held að það sé full ástæða til að taka þetta til endurskoðunar. Að öðru leyti vildi ég bara nefna í þessari umræðu að ég var svolítið undrandi á ræðu hv. þm. Silju Gunnarsdóttur áðan varðandi formennsku í nefndum. Það lá fyrir að ríkisstjórnarflokkarnir höfðu uppi hugmyndir sem hefðu leitt til þess að stjórnarandstöðuflokkarnir hefðu fengið meiri hlutdeild í stjórn nefnda þingsins en nokkru sinni áður. Um það náðust ekki samningar og ég skora á hana að spyrjast fyrir um það í sínum eigin röðum hvernig stóð á því að það gekk ekki eftir.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að leiðrétta sjálfan mig og biðjast auðmjúklega afsökunar. Mér varð það á í ræðu minni áðan að herma orð hv. þm. Óla Björns Kárasonar, formanns efnahags- og viðskiptanefndar, upp á formann velferðarnefndar, hv. þm. Nichole Leigh Mosty. Ég biðst innilega velvirðingar á því. Það voru mistök af minni hálfu. Hv. þm. Nichole Leigh Mosty þekki ég eingöngu að góðu þegar kemur að þessum málum og hef aðeins heyrt hana tala í þeim anda sem ég sjálfur talaði hér áðan. Ég vænti góðs samstarfs við hana í þessum efnum og tel að hún verði jafnvel öflugri liðsmaður en ég í þeirri baráttu. Ég biðst auðmjúklega afsökunar á þessum fljótfærnismistökum sem mér urðu á.
Frú forseti. Ég óskaði eftir sérstakri umræðu um kjör öryrkja til að fá fram áherslur og stefnu nýrrar ríkisstjórnar um hvernig og hvort bæta eigi kjör þeirra á kjörtímabilinu og hvernig og hvort eigi að ráðast í kerfisbreytingar á lífeyri öryrkja. Staðreyndin er sú að kjör öryrkja hafa ekki batnað í sama hlutfalli og annarra hér á landi. Í hópi öryrkja eru einstaklingar sem eru líklegastir til að búa við fátækt og búa ekki við mannsæmandi aðstæður. Í lok síðasta þings gerði þáverandi meiri hluti breytingar á lífeyrisgreiðslum þannig að greiðslur til öryrkja í sambúð hækkuðu í 227.833 kr. á mánuði. Fyrir þá sem búa einir var framfærsluuppbót hækkuð til að brúa bilið upp í 280 þús. kr. sem verða lágmarkslaun á árinu 2017. Framfærsluuppbótin skerðist um krónu á móti krónu. Síðasti stjórnarmeirihluti ákvað að auka vægi þessara 100% skerðinga. Þar til þá hafði verið samstaða um að draga úr þeim í almannatryggingakerfinu, enda eru þær atvinnuletjandi en umræðan hafði verið um að auka atvinnuþátttöku öryrkja. Með þessari ákvörðun dregur verulega í sundur með öryrkjum í sambúð og hinum sem búa einir og viðbótin skerðist öll, króna á móti krónu. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar segir, með leyfi forseta: „Tekið verði upp starfsgetumat og örorkulífeyriskerfið þannig gert sveigjanlegra til að ýta undir þátttöku á vinnumarkaði.“ Ég spyr því hæstv. félagsmálaráðherra hvort hann hyggist beita sér fyrir því að atvinnuletjandi skerðingum verði breytt. Þegar rætt er um að breyta áherslum frá örorkumati yfir í starfsgetumat eru flestir sammála um að það sé jákvæðari nálgun að meta hvað viðkomandi getur fremur en að leggja áherslu á það sem hann getur ekki. En ég á erfitt með að skilja þessa miklu áherslu á starfsgetumat. Er ekki örorkumatið að viðbættu starfsgetumatinu samtals 100%? Ef við vitum örorkumatið vitum við um leið hver starfsgetan er. Eða er skilgreining á starfsgetumati einhver önnur? Ég vona að áður en starfsgetumatið verður tekið upp eins og boðað hefur verið muni hæstv. ráðherrann kynna sér vandlega reynslu annarra landa af því og hvaða áhrif endurmatið hefur haft á kjör öryrkja t.d. í Bretlandi. Ég vil benda sérstaklega á tvær rannsóknir á afleiðingum starfsgetumats í Bretlandi sem báðar voru birtar árið 2015. Önnur er gerð af fræðimönnum í háskólanum í Liverpool og Oxford og ber yfirskriftina, með leyfi forseta, First, do no harm, sem þýða má sem: Ekki gera illt verra. Hin er frá sama ári, gerð af fræðimönnum frá háskólanum í Liverpool og heilbrigðisstofnunum í Bretlandi og ber yfirskriftina, með leyfi forseta, Fit For Work Or Fit For Unemployment? sem má þýða sem: Hæfur til að starfa eða hæfur til að vera atvinnulaus? Báðar gefa rannsóknirnar afgerandi niðurstöður um slæm áhrif starfsgetumats á þá sem eru með skerta starfsgetu vegna geðrænna kvilla og langvarandi veikinda. Við breytinguna yfir í starfsgetumat ættu stjórnvöld að læra af slæmri reynslu Breta og forðast að fara þeirra leið en líta frekar til Noregs þar sem framkvæmd starfsgetumatsins hefur gengið eitthvað betur, þótt hún hafi ekki gengið neitt sérstaklega vel. Það hefur ekkert upp á sig að breyta matinu á stöðu fólks sem einhverra hluta vegna er ekki með 100% starfsgetu ef ríkið eða atvinnulífið sem heild hefur engum skyldum að gegna þegar kemur að ráðningu fólks í hlutastörf eða sveigjanlegum vinnutíma. Sumir þurfa á dýrum hjálpartækjum að halda og enn aðrir geta suma daga verið með 100% starfsgetu en í annan tíma aðeins með 20% starfsgetu, svo dæmi sé tekið. Einnig þarf að taka tillit til aðstæðna, svo sem úti á landi þar sem atvinnulífið er ekki eins fjölbreytt og á höfuðborgarsvæðinu. Hvernig á að tryggja fólki örugga og mannsæmandi framfærslu? Hvað gerist ef fólk fær ekki vinnu eftir starfsgetumatið? Verður raunin sú að eftir starfsgetumatið fækki fólki á lífeyri en fjölgi í staðinn á atvinnuleysisbótum, sem eru tímabundið úrræði og lakari mánaðargreiðslur? Þaðan gæti leiðin legið á framfærslu sveitarfélaga þar sem bjóðast enn lakari kjör. Mér finnst að það ætti að vera í forgangi hjá stjórnvöldum, ásamt því að bæta kjör öryrkja verulega, að gera allt sem mögulegt er með stuðning í skólastarfi, með aðstoð við fólk sem getur styrkt stöðu sína, styttingu biðlista í heilbrigðisþjónustu og betri geðheilbrigðisþjónustu ásamt alvöruaðlögun að vinnumarkaði. Sumir munu aldrei geta haslað sér völl á vinnumarkaði. Það þarf líka að taka tillit til aðstæðna þeirra.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að taka þetta mál upp. Í stuttu máli er það þannig að þegar almannatryggingar voru endurskoðaðar á síðasta ári tókst að ljúka endurskoðun á bótakerfi í lífeyrisgreiðslum til aldraðra, en þeirri endurskoðun tókst ekki að ljúka fyrir öryrkja. Þess vegna var gripið til þess bráðabirgðaúrræðis að hækka framfærsluuppbótina sérstaklega til þess að mæta sömu viðmiðum um lægstu tekjur fyrir þá sem búa einir og eru í samningum á almennum vinnumarkaði, þ.e. að þær nái 280 þús. kr. frá upphafi þessa árs og 300 þús. kr. frá upphafi næsta árs. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, þetta er ekki besta lausnin, þarna er um bótaflokk að ræða sem er skertur krónu á móti krónu. En fyrir dyrum stendur endurskoðun á bótafyrirkomulagi örorkubóta og skerðingum með sama hætti og gert var gagnvart öldruðum og vonandi þá með einföldun þar sem um samræmda skerðingu tekna yrði að ræða, óháð því hverjar þær eru, sem er 45% skerðing hjá öldruðum í dag en er með mjög ólíkum hætti þegar kemur að öryrkjum. Þessu munum við beita okkur fyrir að verði lokið sem fyrst og raunar er á þingmálaskrá ráðuneytisins frumvarp þess efnis á yfirstandandi þingi. Umræðan snýr hins vegar einnig að upptöku eða innleiðingu starfsgetumats. Þar vil ég segja að þetta er mjög ofarlega á okkar forgangslista. Í mínum huga er þetta alveg gríðarlega mikilvægt verkefni. Þetta er ekki ein alhliða lausn þegar kemur að örorku, við vitum það mætavel, og það er fjöldi fólks sem þetta á ekki við um. Raunar hefur það verið mjög lengi í umræðum um örorku að snúa frá því að meta fólk út frá því sem það getur ekki, eins og hv. þingmaður nefndi, yfir í að meta það út frá því hvað það getur. Það eru aðrir og fleiri þættir sem skipta þar máli. Við glímum við örorkuvanda. Við sjáum mjög aukna örorku á undanförnum þremur áratugum eða svo þar sem hlutfall fólks á örorkubótum hefur farið úr u.þ.b. 3% í þeim hópi sem er á aldrinum 16–60 ára, í um 9% í dag. Það er um þreföldun á hlutfalli á um þremur áratugum. Það er samfélaginu öllu og viðkomandi einstaklingum alveg einstaklega dýrkeypt. Við þekkjum afleiðingar örorkunnar í minni virkni, félagslegri einangrun, auknum heilbrigðisvanda o.s.frv. Þetta snýr ekki bara að kostnaði almannatrygginga, þetta snýr fyrst og fremst að lífsgæðum fólks og þeim tækifærum sem því standa til boða. Þess vegna leggjum við stóraukna áherslu á starfsgetumat og í framhaldi af því starfsendurhæfingu. Þar þarf að horfa til allra þátta. Horfa þarf til þess hvernig tekst til í endurhæfingunni, sem við höfum þegar ákveðna reynslu af í gegnum Virk, sem hefur náð ágætisárangri, en við vitum líka að það eru ýmis tilvik, þyngri tilvik, þar sem við þurfum að veita meiri stuðning í aðdraganda starfsendurhæfingar og þurfum ná betur utan um það. Það er líka alveg ljóst að við þurfum að veita meiri stuðning þegar kemur að því að fólk ljúki starfsendurhæfingu og fer að leita að starfi eða fer jafnvel í nám. Það eru þættir sem við erum að skoða í tengslum við endurskoðun laganna, hvernig við getum náð utan um málið betur í heild sinni. Við þurfum líka að fjárfesta í þessum málaflokki miklu meira en við höfum gert. Við þekkjum auðvitað vandamálin, aðdraganda örorku og það er á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar að stórauka geðheilbrigðisþjónustu fyrir ungt fólk. Við þurfum að horfa til sálfræði- og geðheilbrigðisþjónustunnar bæði í grunnskóla og menntaskóla. Við þurfum að horfa til þess hvað veldur því að börnum líður illa í skóla og flosna á endanum upp úr skóla, sem stóreykur áhættuna á örorku þegar fram í sækir. Við sjáum vandann sem fylgir greiningu á grunnskólastigi sem eykur á endanum verulega hættuna á örorku á seinni stigum. Við þurfum að ná utan um það allt saman og verður það liður í áætlunum okkar um innleiðingu starfsgetumats og starfsendurhæfingar. Að lokum. Það er að mörgu að hyggja þegar kemur að stöðu öryrkja almennt. Við þurfum að vanda okkur í þeirri umræðu. Við þurfum að sýna metnað og í mínum huga þurfum við að fjárfesta í því að hjálpa fólki til annarrar úrlausnar en örorku. Við þurfum auðvitað að sjá fólki farborða með framfærslu, með bótafjárhæðunum, og það hefur þegar verið gert [[Forseti hringir.]]með 280 þús. kr. viðmiðinu og 300 þús. kr. viðmiðinu. En við þurfum ekki síður að huga að því hvernig við komum í veg hina miklu fjölgun fólks á örorku og hvernig við getum aukið virkni fólks og verið með réttu hvatana til atvinnuþátttöku fyrir þá aðila sem það á við.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að hefja umræðu um kjör öryrkja. Það er gríðarlega mikilvægt mál því að við erum jú að tala um hóp af fólki sem stendur oft mjög höllum fæti í samfélagi okkar. Það er í mjög viðkvæmri stöðu og er hættara við því að búa við fátækt en flestum öðrum hópum. Við hljótum alltaf að þurfa að taka mið af því þegar við ræðum þessi mál. Sem samfélag hljótum við að vilja að sem flestir taki þátt og þátttaka á vinnumarkaði er í raun lykill fullorðins fólks að samfélagsþátttöku. Auðvitað er þar gott að líta til getu fólks frekar en vangetu, en hér verðum við að passa okkur á því að láta ekki einhver orð afvegaleiða okkur sem kunna að hljóma vel. Ef við köfum ekkert ofan í það sem stendur á bak við þau orð er hætta á því að það gerist. Þess vegna er mikilvægt þegar talað er um breytingar og jafnvel einföldun á almenna tryggingakerfinu, og þá er oft talað um það að taka upp starfsgetumat, að það verði aldrei til þess að grunnnetið í velferðarkerfinu verði einfaldlega svo gisið að fólk falli á milli möskvanna. Það er þess vegna mikilvægt þegar við ræðum breytingar á kerfinu að það verði alltaf þrepaskipt þannig að fólk falli hreinlega ekki niður á milli. Það var röng áhersla sem lögð var í tíð síðustu ríkisstjórnar að auka vægi krónu á móti krónu skerðinga. Ég hef áhyggjur af því að það muni gera okkur virkilega erfitt fyrir að breyta kerfinu því að þar fórum við í ranga átt. Að lokum vil ég segja að það er mikilvægt að við hlustum eftir sjónarmiðum [[Forseti hringir.]]Öryrkjabandalagsins og Þroskahjálpar þegar kemur að frítekjumörkum vegna atvinnutekna og að við smíði á nýju kerfi lítum við til þess að kerfið [[Forseti hringir.]]virki atvinnuhvetjandi fyrir alla, líka þá sem hafa mjög litla starfsgetu.
Frú forseti. Til að styrkja enn frekar stöðu öryrkja og gera umbætur á almannatryggingakerfinu verðum við að byggja á heildstæðri stefnu sem miðar í fyrsta lagi að því að tryggja viðunandi framfærslu öryrkja, í öðru lagi að því að stuðla að meiri endurhæfingu með það að markmiði að auka samfélagslega virkni öryrkja og í þriðja lagi að efla forvarnastarf á vinnumarkaði, í heilbrigðiskerfinu og menntakerfinu sem miðar að því að draga úr nýgengi örorku. Sem betur fer hefur kaupmáttur öryrkja vaxið jafnt og þétt á síðustu árum, þökk sé m.a. aukinni hagsæld og góðri stjórn ríkisfjármála á síðasta kjörtímabili, en augljóslega þarf að halda áfram á þeirri braut. Minna má þingmenn á í þessu sambandi að framlög til þessa málaflokks í fjárlögum jukust um 10%, tæpa 5 milljarða, milli áranna 2016 og 2017. Þá er fagnaðarefni að ríkisstjórnin stefnir að því að taka upp starfsgetumat. Það er að öllum líkindum árangursríkari leið en núgildandi örorkumat til að stuðla að því að fólk komi aftur inn á vinnumarkaðinn hafi það staðið utan hans um tíma. Að síðustu, frú forseti, getur það ekki verið látið afskiptalaust að nefna að karlkyns öryrkjum á aldrinum 20–24 ára hafi fjölgað mest allra aldurshópa, um 27% á fimm ára tímabili á árunum 2010–2015. Meginorsök örorku þessa unga fólks er geðraskanir. Þeirri þróun verðum við að snúa við. Ég bind miklar vonir við að fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar um aukið aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu, m.a. með sálfræðiþjónustu á heilsugæslum og í framhaldsskólum, reynist mikilvægt skref til að auka lífsgæði [[Forseti hringir.]]og virkni þessa hóps.
Frú forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að koma þessu máli í umræðu. Það er mjög mikilvægt. Staðan í velferðarmálum í dag er skýrt dæmi um skort á framsýni og heildstæðri stefnumótun um hvernig samfélag við viljum byggja. Hver er okkar framtíðarsýn í velferðarmálum? Ég ætla að vera alveg ofurbjartsýn og gefa mér að við sem samfélag sjáum ávinninginn í því að leysa úr læðingi þann gífurlega mannauð sem við búum yfir og skapa jöfn tækifæri og aukið frelsi einstaklingsins til að blómstra innan samfélagsins. Viðunandi framfærsla á ekki að vera ölmusa heldur sjálfsagður réttur allra í samfélaginu, réttur sem gerir þeim sem ekki geta unnið kleift að lifa þrátt fyrir atvinnuleysið og veitir þeim sem geta unnið eða vilja reyna að vinna nauðsynlegt öryggi ef heilsa þeirra bregst eða versnar. Viðunandi framfærsla léttir á því yfirþyrmandi álagi sem fylgir því að vera veikur, þurfa að gefa starfsframa sinn upp á bátinn og því tabúi sem fylgir því að vera öryrki í íslensku samfélagi, álagi sem er að sliga íslenska öryrkja og íþyngir þeim í veikindum þeirra. Við vitum öll hvað áhrif óöryggi og það álag sem því fylgir hefur á heilsu okkar. Króna á móti krónu skerðing leiðir ekki af sér viðunandi framfærslu heldur fælir fólk frá vinnumarkaðnum þar sem skerðingin klippir gat á öryggisnetið, öryggisnet sem þjónaði varla tilgangi sínum fyrir. Starfsgetumatið virðist hafa það að markmiði að fækka öryrkjum frekar en að hjálpa þeim og hefur sú stefna verið tengd við aukna sjálfsmorðstíðni og aukna notkun þunglyndislyfja í þeim löndum þar sem þetta hefur verið prófað. Stefna sem tekin er á grundvelli sparnaðar á einum stað í kerfinu án heildstæðrar yfirsýnar er mikil skammsýni. Það að setja fólki skorður og auka álag fram yfir það að auka frelsi til sjálfsákvörðunartöku og til að lifa sómasamlegu lífi á þeirra eigin forsendum þjónar samfélaginu ekki og hefur þær afleiðingar að færa bara til kostnað í kerfinu. Kostnaðurinn færist úr almannatryggingakerfinu yfir í heilbrigðiskerfið eða mögulega refsivörslukerfið. Skynsamlegasta og langsamlega skilvirkasta leiðin til að fækka öryrkjum og þar með minnka kostnað í almannatryggingakerfinu er sú að efla efnahagslegt og félagslegt frelsi einstaklinga í samfélaginu. [[Forseti hringir.]]Hættum þessari skammsýni og eflum hvert annað til að lifa hér sómasamlegu lífi með gleði, fegurð og ást að leiðarljósi. Það er ekki óskhyggja heldur raunsætt markmið sem algjörlega er hægt að ná ef við bara kjósum það.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, bæði framsögumanni og svo ráðherra fyrir svörin. Ég er með spurningar sem ég vonast til þess að ráðherra geti svarað þegar hann kemur í sína seinni ræðu. Það liggur fyrir í þingmálaskránni og stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að ætlunin sé að koma með frumvarp um innleiðingu á starfsgetumati og væntanlega líka breytingar á lífeyri öryrkja. Það sem ég myndi vilja spyrja ráðherrann um er hvað hann áætlar, og hans ráðuneyti, að sú breyting muni kosta. Þar sem nú liggur ný fjármálastefna fyrir þinginu og er núna til vinnslu í fjárlaganefnd þar sem segir að af þeim sökum væri óvarlegt að stofna til nýrra og varanlegra útgjalda á grundvelli þess afgangs sem þar liggur fyrir spyr ég hvernig megi samræma þetta tvennt, annars vegar fjármálastefnuna og hins vegar fyrirætlanir ráðherra sem leggja til breytingar. Er ráðherrann með loforð, sem ég vona svo sannarlega, um að tryggja að fjármagn fáist í þessar breytingar? Hér erum við ekki að tala um einhverja tugi eða hundruð milljóna heldur erum við að tala um milljarða. Það er nauðsynlegt að fá að heyra frá ráðherrum ríkisstjórnarinnar hvort það fjármagn verði ekki örugglega tryggt. Annar þáttur sem ég held að sé mjög mikilvægur og ráðherrann vonandi getur líka komið inn á er að það er mjög mikið óöryggi og hræðsla hjá öryrkjum gagnvart þeim breytingum sem hér er verið að tala um. Ég fann svo sannarlega fyrir því þegar ég vann að þessum breytingum. Hvernig hyggst ráðherrann nálgast innleiðingu á þessum breytingum? Hver verður staða þeirra sem eru þá fyrir í kerfinu og síðan þeirra sem koma nýir inn í kerfið? Fyrst og fremst spyr ég hvort það sé ekki tryggt [[Forseti hringir.]]að þetta verði fjármagnað.
Frú forseti. Varla líður sá dagur að okkur berist ekki fregnir eða skilaboð með einum eða öðrum hætti um bágan hag öryrkja. Það þekkja þingmenn. Þetta er hópur einstaklinga og fjölskyldna sem býr við raunverulega fátækt, að fæða og klæða börn, fylgja eftir viðmiðunum leikfélaganna, kljást við skerðingar sem koma til þegar barn á heimili verður 18 ára og vonbrigði þegar breytingar og yfirlýstar umbætur í almannatryggingakerfinu verða að minna en engu. Frá síðustu áramótum eru t.d. örorkugreiðslur skilgreindar sem atvinnutekjur þegar húsaleigubætur eru metnar. Þetta bitnar harkalega á mörgum, sérstaklega þeim sem búa einir og getur numið tugum þúsunda á mánuði. Húsaleiga hækkar stöðugt á geggjuðum fasteignamarkaði. Í aðdraganda kosninga lýstu allir flokkar því yfir að forgangsatriði væri að bæta kjör öryrkja og jafnaðarmenn lýstu því yfir að leiðrétta þyrfti kjörin aftur til 1. maí 2016. Nú er næsta víst að það verður ekki og áhugi á réttarbótum fyrir þennan viðkvæma hóp virðist hafa dofnað þrátt fyrir yfirlýsingar um annað. Samkvæmt útreikningi Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands var kaupmáttur heildartekna örorkulífeyrisþega árið 2015, sem tekið er fram, nær sá sami og árið 2009, hafði einungis hækkað um 1% þrátt fyrir lága verðbólgu. Hins vegar hafði kaupmáttur heildarlauna fullvinnandi hækkað um 15%. Þetta blasir við og er þetta eitthvert réttlæti? Sæmir þetta einu ríkasta velferðarsamfélagi í heimi?
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að taka undir þakkir til hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur fyrir að fara fram á þessa sérstöku umræðu hér í dag. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er skýrt fjallað um að allir þeir sem verða fyrir skerðingu á starfsgetu vegna sjúkdóma eða slysa eigi að fá tækifæri til starfsendurhæfingar þegar læknisfræðilegri meðferð og endurhæfingu er lokið. Þetta á þó auðvitað við, og kannski óþarfi að taka það fram, í þeim tilfellum þar sem því verður komið við. Með því að stuðla að því eins og kostur er að þeir sem á einhverjum tímapunkti verða fyrir skerðingu á starfsgetu nái sér eins mikið á strik og mögulegt er spornum við gegn óþarflega mikilli aukningu í tíðni örorku hér á landi. Auk þess, og það er gríðarlega mikilvægt að hafa það í huga, eykur þátttaka á vinnumarkaði, jafnvel þótt hún sé takmörkuð, samfélagslega virkni og lífsgæði þeirra sem hafa orðið fyrir slíkri skerðingu. Liður í því að ná þessu markmiði er að tekið verði upp títtnefnt starfsgetumat. Þannig verður örorkulífeyriskerfið gert sveigjanlegra sem aftur ýtir undir þátttöku á vinnumarkaði. Auk þess langar mig að nefna, virðulegur forseti, að það er jafnframt stefna ríkisstjórnarinnar að unnið verði að því að efla sjálfstæði fólks með fötlun, bæði hvað varðar atvinnuþátttöku og samgöngur. Ríkisstjórnin vinnur nú að því í samráði við sveitarfélög að notendastýrð persónuleg aðstoð verði lögfest sem eitt af þjónustuformum fólks með fötlun. Það er nefnilega grundvallaratriði að fólk með fötlun hafi val um að stýra þjónustu sinni sjálft. Að lokum er vert að nefna að það er metnaðarmál hjá þessari ríkisstjórn að hinni löngu tímabæru innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði lokið hið fyrsta enda hefur það dregist allt of lengi.
Frú forseti. Því miður blasir við að það vantar verulega upp á það að bati í þjóðarbúskapnum undanfarin ár og kaupmáttaraukning á vinnumarkaði hafi skilað sér til þeirra sem reiða sig á almannatryggingakerfið um framfærslu. Þar á milli hefur myndast vaxandi bil. Því miður voru breytingar á bæði almannatryggingalögum hvað varðar aldraða og aftur öryrkja í haust sem leið meingallaðar að því leyti til að menn völdu ódýrustu en um leið mjög gallaða leið í báðum tilvikum til að láta það heita svo að þróun lægstu launa væri elt uppi, 280.000 krónurnar, en það eru eins og kunnugt er aðeins þeir aldraðir sem búa einir og fá fulla heimilisuppbót sem ná þessu marki og í tilviki öryrkjanna var nánast öll hækkunin tekin í gegnum hækkun á framfærslutryggingu gegnum lögin um félagslega aðstoð sem aftur skerðist króna á móti krónu fyrir tekjur. Það er ekki hægt að gefa því háa einkunn. Ég er litlu nær, satt best að segja, um áform núverandi ríkisstjórnar í þessum efnum nema að það eigi að taka upp starfsgetumat í staðinn fyrir örorkumat. Það höfum við heyrt fyrr og það er búið að standa til lengi. Ég held að það verði að vara við þeirri oftrú á starfsgetumat í staðinn fyrir örorkumat að það bæti stöðu þeirra sem fyrir eru í kerfinu, að það hækki fjárhæðir, að það hafi slík áhrif. Nýgengi örorku er líka áhyggjuefni, sérstaklega meðal ungra karla, en ætla menn að breyta því með starfsgetumati í staðinn fyrir örorkumat? Á ekki að ráðast að rótum vandans? Er það er ekki þar sem uppspretta hans er? Við vitum vel af t.d. veikleikum geðheilbrigðisþjónustunnar og stuðningi við ungt fólk sem á í vanda, þar þarf að takast á við vandann, þar sem uppsprettan er. Flokkunin eftir á er annað mál og leysir ekki þann undirliggjandi vanda. Þetta snýst um hið stóra samspil greiðslna úr almannatryggingakerfinu, lífeyrisréttinda og annarra tekna. Þar held ég að við séum ekki komin á endastöð og megn óánægja t.d. um [[Forseti hringir.]]niðurstöðuna um síðustu áramót, að frítekjumark vegna atvinnutekna sé aðeins 25.000 kr. á mánuði. Hvar sem maður fór um í janúar heyrði maður óánægjuna með það. Fólk talaði í stórum stíl um að þetta myndi letja það frá því að afla sér tekna þótt það hefði starfsorku eða möguleika á því. Ég held að það þurfi að halda áfram að vinna þessi mál af miklum krafti og vonandi gengur eitthvað undan núverandi hæstv. ráðherra í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Það er sárt að ekki skyldi vera hægt að ljúka endurskoðun á málaflokki öryrkja í síðustu endurskoðun almannatrygginga sem fram fór á síðasta ári en þar strandaði m.a. á starfsgetumati og viðhorfum til þess. Í umræðunni hefur komið fram að starfsgetumatið ætti að vera einhvers konar refsing til að koma í veg fyrir örorku. Ég lít hins vegar á starfsgetumat fyrst og fremst sem tæki til að mæla getu til virkni og síðan til þess að auka virkni öryrkja á vinnumarkaði. Það er engin lausn að úrskurða fólk til örorku ævilangt. Það er lausn að virkja fólk til starfs í því samfélagi sem það fæðist og býr í. Ég á þá við að virkni sé í félagsstörfum og atvinnu og það leiðir þá til bættrar líðanar og betri möguleika til framfærslu. Ég tel að öryrkjar séu ekki einn og samstæður hópur. Það er t.d. rétt að horfa á öryrkja sem aldrei geta aflað sér nokkurra réttinda í lífeyrissjóðum, þeirra sem fæðast til örorku, sömuleiðis þeirra sem verða öryrkjar snemma á atvinnuferli og síðast en ekki síst þeirra sem detta út af vinnumarkaði vegna slysa eða annarra þátta eða veikinda seinna á starfsævinni. Þetta þarf að horfa á í hlutum, tel ég. Ég held að það verði betri lausn á því að horfa á þetta í hlutum en ekki steypa alla í sama ferli og að það sé hægt að auka virkni fólks til starfa og þátttöku í samfélaginu. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.
Forseti. Það gleður mig að heyra að það eigi að fara í alvöruvinnu sem lýtur að framkvæmd á þeirri stefnu sem hér var samþykkt um geðheilbrigðismál og að settur verði sérstakur fókus á geðheilbrigðismál ungs fólks. Mér finnst það mjög mikilvægt og ég vonast til þess að í samvinnu við þingið verði unnin langtímastefnumótun, eins og ég hamra alltaf á, í þeim málaflokkum sem kalla eftir miklu samráði á milli flokka þannig að ekki sé verið að hræra í þessu milli kjörtímabila. Í ljósi þess að nú erum við með við ríkisstjórnarborðið þrjá flokka sem eru frekar til hægri langar mig að brýna fyrir núverandi valdhöfum, þar á meðal hæstv. ráðherrum, að einfalda kerfin. Þessi flækja í kerfunum og hvað þau eru orðin umfangsmikil gerir það að verkum að allt of margir falla á milli. Það eykur í sjálfu sér vantraust á þessa stofnun sem og óöryggi hjá fólki sem þarf að nýta sér stuðning samfélagsins til að geta lifað mannsæmandi lífi. Þarna er um að ræða fólk sem þarf á sköttunum okkar að halda til að geta lifað með reisn þótt það lendi í skakkaföllum í lífinu og mörg okkar eru ánægð með að borga skatta til að standa undir því. Orðið öryrki er ömurlegt orð. Það hefur vond áhrif að fá þetta orð yfir sig. Ég hef séð það bæði á nánum ættingjum og öðru fólki þannig ef við getum fundið leið til þess að breyta hugmyndinni um örorku, að við hættum líka að setja fólk í prósentur, ættum við að gera það en fyrst og fremst finnst mér svo mikilvægt að við hættum að [[Forseti hringir.]]hafa kerfi þar sem fólk er latt til þess að geta verið virkt í samfélaginu. Þess vegna eru Píratar alfarið á móti krónu á móti krónu skerðingum í öllum málaflokkum sem lúta að öryrkjum og eldri borgurum.
Hæstv. forseti. Við ræðum kjör öryrkja og ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Ég vil byrja á að segja hversu mikilvægt það er að sátt verði milli forystu og grasrótar Öryrkjabandalagsins og stjórnvalda við innleiðingu á nýju kerfi vegna greiðslu örorkubóta. Mikilvægt er að þegar þetta nýja kerfi verður komið á verði skilgreint og talað um hver ábyrgð ríkis verði, hver ábyrgð atvinnulífsins verði og annarra þátta upp á það hvernig atvinnulífið og samfélagið eigi að spila með nýjum kerfisbreytingum. Ég ítreka mikilvægi þessarar sáttar og þess að þessar kerfisbreytingar komist á, sérstaklega ef við erum að horfa á þá launaflokka sem liggja undir fyrir öryrkja í því nýja kerfi sem unnið var að því að reyna að koma á, að við náum að sameina þessa launaflokka og minnka skerðingar, að krónu á móti krónu skerðingu verði hætt. Nauðsynlegt er líka að nægt fjármagn fylgi með til að breytingar geti átt sér stað. Í nýrri ríkisfjármálaáætlun nýrrar ríkisstjórnar er þó ekki það fjármagn að finna, ég finn það a.m.k. ekki. Ég bið hæstv. félagsmálaráðherra að gera okkur hv. þingmönnum og öðrum grein fyrir fjármununum og hver kostnaðurinn er á bak við þetta nýja kerfi. Ég verð einnig að lýsa áhyggjum mínum yfir aukningu á nýgengi örorku. Við sjáum margt ungt fólk koma inn á örorku núna, margt hvert sem á við félagslega erfiðleika að stríða. Ég árétta í þessari stuttu ræðu nauðsyn þess að við vinnum betur að forvörnum, bætum aðgengi að sálfræðingum og styttum biðlista eftir greiningum. Einnig vil ég minnast á snemmtæka íhlutun í skólakerfinu sem getur skipt gríðarlega miklu máli í að hjálpa einstaklingum að verða [[Forseti hringir.]]virkir þátttakendur í samfélaginu og líða betur, sem skiptir öllu máli.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir þessa umræðu. Hæstv. ráðherra minntist á fjölgun öryrkja og ég ætla ekki að þrátta við hann um þá prósentutölu þótt ég hafi upplýsingar um aðra tölu. Ég minni á að það er ekki við öryrkja að sakast þegar býsnast er yfir fjölda þeirra. Þeir hafa farið í gegnum strangt mat á örorku og haft áhyggjur af afkomu sinni á sama tíma. Reyndar hafa þeir flestir gengið í gegnum mikla vanlíðan og kvíða í því ferli sem heldur oftast áfram eftir matið vegna þess að lífeyririnn er svo lágur og endar ná ekki saman. Helstu ástæður örorku, auk stoðkerfisvanda, eru geðræn vandamál. Geðræn vandamál eru mun algengari í löndum þar sem ójöfnuður ríkir en í samfélögum sem einkennast af meiri jöfnuði. Það á reyndar almennt við um heilsu og líðan fólks. Öryrkjar hér á landi búa við flókið almannatryggingakerfi, lágan lífeyri og í sumum tilfellum auk þess niðurlægingu og skömm. Umræðan hefur oft ýtt undir það og þetta er ólíðandi. Ef okkur er alvara með því að grípa til aðgerða sem virka til að fækka fólki með örorkumat eigum við að stuðla að auknum jöfnuði í samfélaginu. Mér finnst það augljóst, enda er ég jafnaðarmaður, en til að sannfæra aðra styðja rannsóknir þá ályktun að með því að auka tekjujöfnuð sé hægt að bæta félagslega og andlega líðan allra í samfélaginu. Þó að jákvæðar afleiðingar jöfnuðar séu meiri fyrir þá sem minnst hafa njóta þess einnig aðrir sem meira bera úr býtum. Ég er því ánægð með þá hugsun hæstv. ráðherra að fjárfesta eigi í málaflokknum, vona að sú verði raunin og að við munum öll græða á að bæta kjör öryrkja. Að lokum vil ég segja að það verður að bregðast strax við neikvæðum áhrifum sem breytingar á húsnæðisbótum hafa á kjör öryrkja. Hækkun húsaleigu á sama tíma, [[Forseti hringir.]]hvort sem er hjá sveitarfélögunum eða á almennum markaði, og þetta hefur nýlega komið í ljós, hefur afar slæm áhrif á kjör öryrkja, sem slæm voru fyrir.
Frú forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir þessa góðu umræðu. Það er ánægjulegt að fá að taka þátt í henni. Það er alveg rétt að ekki er við öryrkja að sakast um fjölgun öryrkja. Ég held að það sé miklu frekar áminning fyrir okkur sem berum ábyrgð á þessum stuðningskerfum um að þau hafi kannski ekki virkað sem skyldi. Við þurfum að tryggja að þau tryggi ásættanlega framfærslu en það er ekki nægjanlegt, það er ekki lausnin. Við þurfum líka að tryggja að fólk fái stuðning til virkni og stuðning við endurkomu til atvinnu þar sem því verður við komið. Ég tel að við þurfum að nálgast þetta með miklu heildstæðari hætti. Þegar kemur að geðheilbrigðismálunum, líðan í skóla, þessum leiðum inn á örorkuna, t.d. í gegnum langtímaatvinnuleysi sem við þekkjum, þurfum við að sýna miklu meiri metnað í að styðja fólk til virkni aftur frekar en að leysa bara úr framfærsluvanda þess með úrskurði um örorkubætur. Ég tek líka heils hugar undir þá umræðu að við mættum alveg tala um þetta með öðrum hætti. Við erum að tala um fólk með skerta starfsgetu, stundum enga starfsgetu. Orðið eitt og sér hefur fengið afskaplega neikvæða hleðslu í umræðunni, sem er miður. Eins og ég segi þurfum við að nálgast þetta með heildstæðum hætti þannig að stuðningskerfin styðji hvert við annað og við gætum þess, með svipuðum hætti og umræðan er um heilbrigðiskerfið okkar, að stuðningskerfin okkar tali saman, hvort heldur er í geðheilbrigðisþjónustunni, þegar kemur að starfsgetumati og starfsendurhæfingu, og á endanum að snúa þeim aftur til vinnu sem hægt er, að fólk detti ekki á milli skips og bryggju í þeim efnum, að það þurfi ekki að búa við óttann um að missa framfærslu á vegferð sinni í gegnum þessi úrræði þannig að við náum utan um vandann með sæmilega heildstæðum hætti. Við þurfum líka að horfast í augu við að við séum oft og tíðum með ranga hvata í þessu kerfi. Það er alveg rétt að króna á móti krónu er alveg afskaplega óheppilegt kerfi þegar við erum að [[Forseti hringir.]]reyna að hvetja til aukinnar virkni, aukinnar atvinnuþátttöku. Þetta þurfum við að endurskoða. Við þurfum líka að horfa til þess hvernig við styðjum við lágtekjuhópa, óháð því hvaðan tekjur þeirra koma, að við séum ekki með ranga hvata þar heldur þegar kemur að spurningum um kostnað. Við vitum að þetta verður kostnaðarsamt kerfi. Það er talið í milljörðum að fara í gegnum þessar endurbætur. Við höfum í nýrri ríkisstjórn einvörðungu lagt fram nýja ríkisfjármálastefnu, krónur og aurar eru ekki komin fram enn þá, en við höfum talað mjög skýrt um að við munum forgangsraða ríkisútgjöldum í þágu heilbrigðiskerfis og velferðarkerfis. Þetta er liður í því og við munum tryggja að þarna fáist nauðsynlegt fjármagn.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um starfshóp um keðjuábyrgð. Tillaga þessi er flutt af þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs eða þingflokknum öllum raunar. Fyrsti flutningsmaður er Lilja Rafney Magnúsdóttir en hún er fjarverandi í dag og af þeim sökum mæli ég fyrir málinu. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félags- og jafnréttismálaráðherra að skipa starfshóp sem hafi það hlutverk að semja lagafrumvarp um keðjuábyrgð verkkaupa og aðalverktaka með það að markmiði að lögleiða keðjuábyrgð á verktakamarkaði. Hópurinn verði skipaður fulltrúum Samiðnar, Starfsgreinasambands Íslands, Alþýðusambands Íslands, Samtaka atvinnulífsins, Samtaka iðnaðarins, ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra. Ráðherra tilnefni formann hópsins. Starf hópsins miði að því að verkkaupar og aðalverktakar beri fjárhagslega ábyrgð á vanefndum undirverktaka á greiðslu opinberra gjalda, kjarasamningsbundinna launa og launatengdra gjalda, trygginga og annarra samningsbundinna greiðslna til launafólks og vegna þess og taki lagabreytingarnar til allra atvinnugreina. Ráðherra leggi frumvarpið fram á 147. löggjafarþingi.“ Í greinargerð með ályktuninni segir: Undanfarið hafa alloft birst í fjölmiðlum fregnir af brotum á ákvæðum kjarasamninga og vinnulöggjafar, af félagslegum undirboðum og ýmsum tegundum skattsvika sem tengjast verktakastarfsemi á íslenskum vinnumarkaði. Hugtakið hrakvinna er stundum haft um störf þar sem kjarasamningar, lög og skilyrði um aðbúnað eru virt að vettugi. Hér er um grafalvarlega þróun að ræða á íslenskum vinnumarkaði og eðlilegt og mikilvægt að Alþingi bregðist við. Verkalýðs- og fagfélög og samtök atvinnurekenda hafa haldið úti baráttu gegn þessum brotum og stórir verkkaupar á borð við Ríkiskaup, Landsvirkjun, Akureyrarbæ og Reykjavíkurborg hafa brugðist við með því að skuldbinda sig til að hafa ákvæði um keðjuábyrgð í samningum sínum við verktaka og verksala. Skattyfirvöld hafa að sínu leyti gripið til ráðstafana til að stemma stigu við brotum á skattalöggjöfinni. Nokkuð hefur áunnist í baráttunni gegn hrakvinnu og skattsvikum með samstilltu átaki samtaka launafólks, atvinnurekenda og hins opinbera en engu að síður er algerlega ljóst að lagabreytinga er þörf til að unnt verði að hindra þessa háttsemi með almennum og dekkandi hætti sem reglur um keðjuábyrgð munu beinast gegn. Með keðjuábyrgð er átt við það að aðalverktaki ber þar með fjárhagslega ábyrgð á því að undirverktakar hans og vörusalar virði ákvæði kjarasamninga og fari að lögum. Aðalverktaki verður þannig bótaskyldur ef undirverktaki brýtur af sér gagnvart vinnumarkaðslöggjöf með þeim hætti að bótaskylda skapast. Keðjuábyrgðin felur það því í sér að eitt fyrirtæki, aðalverktakinn, getur orðið ábyrgt fyrir launagreiðslum annars fyrirtækis, sem sé undirverktaka, og öðrum greiðslum sem tengjast því að hafa starfsmann í vinnu, hvort sem það er samkvæmt almennum ráðningarsamningi eða verktakasamningi. Reglur um keðjuábyrgð vernda réttindi og kjör launafólks og af þeirri ástæðu er tillaga þessi lögð fram fyrir Alþingi, en þar sem brotastarfsemin sem ábyrgðinni er beint gegn er oftast til þess fallin að styrkja samkeppnisstöðu hinna brotlegu og gera þeim kleift að afla sér óréttmæts ávinnings er það vissulega einnig í þágu sómakærra og löghlýðinna atvinnurekenda að keðjuábyrgð verði komið á. Þar yrði í raun og veru um mjög mikilvæga réttarbót að ræða á íslenskum vinnumarkaði og tímabæra að auki. Ýmis álitamál gera vart við sig þegar hugað er að innleiðingu almennra reglna um keðjuábyrgð, svo sem varðandi það hversu víðtæk þessi keðjuábyrgð eigi að vera, hvort hún skuli ná til alls vinnumarkaðarins eða einungis hluta hans, til hvaða atriða hún eigi að taka og hvaða aðila beri að hafa eftirlit með framkvæmd þeirra þátta sem keðjuábyrgðin tekur til, hvernig á að haga eftirfylgninni, hvað með upplýsingaskyldu fyrirtækja o.s.frv. Þegar hefur auðvitað verið fjallað um ýmis þessara álitamála í samskiptum verkalýðshreyfingarinnar og samtaka atvinnurekenda en önnur álitamál bíða úrlausnar. Engin ástæða er að óreyndu til að ætla annað en að fullur vilji sé hjá þeim aðilum, þ.e. bæði verkalýðshreyfingunni og atvinnurekendum sem ráða ferðinni á íslenskum vinnumarkaði, til að leysa úr þessum málum á ábyrgan hátt með heildarhagsmuni samfélagsins að leiðarljósi. Fram hefur komið í fregnum af brotum gegn ákvæðum kjarasamninga og vinnulöggjafar að þau bitna mjög gjarnan á erlendum starfsmönnum verktakafyrirtækja. Talsmenn verkalýðssamtaka benda á að kjör erlendra starfsmanna sem starfa á vegum erlendra undirverktaka að verkefnum hér á landi hafi í ýmsum tilvikum reynst langtum lakari en íslenskir kjarasamningar og reglur um aðbúnað heimila. Í tilskipun Evrópusambandsins 2014/67/ESB, sem kölluð er framfylgdartilskipunin, eru tekin af öll tvímæli um að keðjuábyrgð samræmist löggjöf Evrópska efnahagssvæðisins og mun vera í ráði að innleiða þessa tilskipun í íslenskan rétt í samræmi við ákvæði EES-samningsins. Dómur Evrópudómstólsins frá 12. október 2004 í máli nr. C-60/03, staðfestir einnig ábyrgð aðalverktaka á vangoldnum launum undirverktaka og rétt starfsmanna undirverktaka til lágmarkslauna. Í Noregi, sem hefur sömu stöðu og Ísland gagnvart löggjöf Evrópusambandsins, þar á meðal þeim reglum sem gilda um útboð á Evrópska efnahagssvæðinu og frjálst flæði vinnuafls, voru í ársbyrjun 2010 gerðar breytingar á lögum um almennt gildi kjarasamninga sem innleiddu keðjuábyrgð í norskan vinnurétt. Væri þar um sambærilegt lagaákvæði að ræða. Keðjuábyrgð innan byggingariðnaðarins sérstaklega var komið á í Svíþjóð árið 2014 með kjarasamningi og er það að öllu leyti á einkaréttarlegum grunni en ekki hluti af vinnuréttarlöggjöfinni. Það fyrirkomulag sem felst í keðjuábyrgð er vel þekkt og mjög víða í framkvæmd, stundum bundið tilteknum samningum, stundum bundið tilteknum kjarasamningum en stundum í heildarlöggjöf eins og hér er lagt til. En það er mikilvægt, virðulegi forseti, að það verði innleitt á íslenskum vinnumarkaði og gerðar þær lagabreytingar sem þörf er fyrir í því skyni. Af þeim sökum er þetta þingmál flutt. Virðulegi forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar til umfjöllunar og úrvinnslu í samráði við hv. atvinnuveganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd eftir því sem við á.
Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir þessa framsögu. Mér finnst umrædd þingsályktunartillaga mjög áhugaverð. Í ljósi þess að ég veit að hv. þm. Svandís Svavarsdóttir er mjög reynd hér á þingi, hefur setið hér fleiri kjörtímabil en ég alla vega, langar mig að spyrja hana hvort þessi umræða hafi farið fram áður í þingsal. Ég kannast við umræðuna af vettvangi sveitarstjórna. Sum sveitarfélög hafa sett það inn í sínar innkaupareglur að sveitarfélögin sjálf beri ákveðna ábyrgð þegar þau kaupa þjónustu. Ég held að það hafi verið mjög vel til fundið. Þetta er vel til fundið bæði út frá vinnumarkaðslöggjöfinni, að réttindi séu uppfyllt, vegna hættu á mansali og öðru þess háttar, en ekki síður fyrir heilbrigði verktakamarkaðarins, sérstaklega þar sem það hefur oft tíðkast að mikið sé um undirverktöku. Sumir litlir verktakar hafa gjarnan orðið undir í slíkri baráttu. Mig langaði að heyra frá þingmanninum hvort þessi umræða hafi farið fram hér áður og hvort það hefði kannski verið rannsakað og skoðað eitthvað innan ráðuneytanna eða á vettvangi þingsins hvernig hægt væri að framkvæma þetta.
Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni andsvarið. Það má eiginlega segja að þörfin fyrir þingmál af nákvæmlega þessu tagi verði sífellt brýnni hreinlega frá ári til árs. Þetta er eitt af því sem einkennir íslenskan vinnumarkað í sífellt ríkari mæli eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel af vettvangi sveitarstjórna, að ná utan um þetta með heildstæðum hætti, þessa stöðu. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum átt í samtali við verkalýðshreyfinguna og höfum lagt áherslu á það á okkar flokksráðsfundum undanfarið að ræða sérstaklega hvað sé mest aðkallandi í íslenskri löggjöf til þess að tryggja rétt fólks og til þess, eins og hv. þingmaður komst að orði, að tryggja heilbrigði þessa verktakamarkaðar sem auðvitað styður við góða og heilbrigða atvinnustarfsemi í landinu. Mér vitanlega hefur þetta ekki verið rætt áður með svona formlegum hætti eins og gert er með þessari tillögu. En eins og hv. þingmaður hefur tekið eftir og komið hefur fram er í tillögunni lagt til að kalla fulltrúa þessara aðila að borðinu, þ.e. fulltrúa verkalýðsfélaga og verkalýðsheildarsamtaka, en líka Samtaka iðnaðarins og Samtaka atvinnulífsins og svo skattyfirvalda til þess að stilla saman strengi um það hvað það er nákvæmlega í löggjöfinni sem þarf að skoða. Það kæmi mér ekki á óvart að fyrir hendi væri þekking og skoðun á þessum málaflokki í því ráðuneyti sem fer með vinnumarkaðsmálin. Mér finnst raunar mjög líklegt að svo sé. En þessari tillögu er ætlað að hvetja til þess að Alþingi sammælist um að við yrðum Stjórnarráðinu stuðningur í því að hefja smíði viðunandi löggjafar á þessu sviði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og segi það hér að ég tek mjög undir markmiðið að baki þessu. Ég hef reyndar heyrt, og ég er nú ekki lögfræðimenntuð sjálf, ýmsa vankanta á því að setja keðjuábyrgð inn í lög. Ég sé að hér er vísað í önnur lönd sem hafa gert það. Ég fagna því að þessi þingsályktunartillaga komi fram og umræða um þessi mál fari fram og þroskist. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er eins og þetta verkefni sé að verða meira og meira aðkallandi og hefur orðið það á síðustu árum þar sem við höfum farið að sjá í auknum mæli dæmi um eitthvað óheilbrigt á vinnumarkaði sem við þekktum ekki áður eða var ekki í dagsljósinu. Ég þakka fyrir það og held að þetta verði áhugaverð umræða að taka og gott fyrir okkur öll að þroska hana og átta okkur á öllum vinklum hennar.
Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni enn og aftur og sérstaklega fyrir að taka vel í málið á efnislegum grunni. Það skiptir miklu máli hér á Alþingi að njóta stuðnings við þingmannamál strax við fyrstu umr. Þó að allur þingflokkur Vinstri grænna leggi það fram er þetta augljóslega þverpólitískt mál. Þetta snýst um réttarbót fyrir íslenskt samfélag í heild. Eins og hv. þingmaður kom inn á finnum við og verðum þess áskynja í sífellt ríkari mæli að við sjáum merki um mansal, við sjáum merki um félagsleg undirboð í ríkari mæli o.s.frv. Það er óviðunandi annað en að löggjafinn taki á málinu með einhverjum hætti. Hér er auðvitað ekki skorið úr um það nákvæmlega með hvaða hætti það á að gera heldur miklu frekar að það þurfi að kalla þessa aðila saman að borðinu og velta því fyrir sér a.m.k. hvort ekki sé rétt að fara löggjafarleiðina í þessum efnum. Eins og kom fram í framsögu minni áðan er það gert með mismunandi hætti í löndunum í kringum okkur. Það er til í dæminu að þetta sé gert einungis undir flaggi kjarasamninga eða þá í samningum eða samþykktum einstaka fyrirtækja. En svo er einnig möguleiki á að fara þessa löggjafarleið sem er þá meira dekkandi fyrir vinnumarkaðinn í heild. Það er sá tónn sem er sleginn hér. Það er það sem lagt er til í þessari tillögu. Ég vonast til að þessi góðu og jákvæðu orð sem falla hér í þessu samtali okkar hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur séu fyrirboði um að málið verði a.m.k. ekki lokað inni í einhverjum hefðbundnum átökum milli stjórnar og stjórnarandstöðu heldur skoðum við þetta öll með opnum augum og með málefnalegt inntak þingmálsins í forgrunni.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um samræmda vísitölu neysluverðs. Hér er um að ræða annað af forgangsmálum okkar Framsóknarmanna á þessum þingvetri. Flutningsmenn þessarar tillögu eru allir hv. þingmenn Framsóknarflokksins, en það er sá hv. þingmaður sem hér stendur, Elsa Lára Arnardóttir, sem er framsögumaður málsins, og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson, Lilja Dögg Alfreðsdóttir, Eygló Harðardóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þórunn Egilsdóttir. Umrædd þingsályktunartillaga fjallar um að fela hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp óháðra sérfræðinga sem greini kosti og galla þess að gera breytingar á útreikningi verðbólgu og verðtryggingar þannig að framvegis verði notuð samræmd vísitala neysluverðs í stað vísitölu neysluverðs. Við greiningarvinnuna verði sérstaklega horft til þess hvernig verðbólga er mæld í helstu viðskiptalöndum Íslands og metið hvaða áhrif breytingin hefði á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og vexti. Samkvæmt tillögunni skal ráðherra flytja Alþingi skýrslu með helstu niðurstöðum eigi síðar en í september 2017. Í greinargerð með tillögunni, en ég ætla að fá að lesa upp efni hennar, segir að tillaga um sama efni hafi verið lögð fram á 145. löggjafarþingi en ekki verið afgreidd, en um var að ræða 643. mál. Hér á landi hefur verið stuðst við vísitölu neysluverðs sem mælikvarða á verðbólgu og til útreiknings á verðtryggingu síðan árið 1995. Í Evrópusambandsríkjunum er hins vegar stuðst við svokallaða samræmda vísitölu neysluverðs en tilgangur hennar er m.a. að tryggja samræmda verðbólgumælingu í þeim ríkjum þar sem evra er gjaldmiðill. Hlutverk beggja vísitalnanna er að mæla verðbreytingar á vörum og þjónustu sem almenningur kaupir til einkanota en mismunandi vöruflokkar liggja til grundvallar hvorrar vísitölunnar fyrir sig. Þar munar líklega mestu um kostnað við eigið húsnæði sem er vöruflokkur innan vísitölu neysluverðs en ekki samræmdrar vísitölu neysluverðs. Hækkun húsnæðisverðs reiknast þannig beint inn í vísitölu neysluverðs en hefur aðeins afleidd áhrif á þróun samræmrdar vísitölu neysluverðs í gegnum húsaleigu. Það að halda húsnæðisverði og kostnaði við eigið húsnæði utan vöruflokka sem reiknast til neysluverðsvísitölu hefur verið rökstutt með því að þar sé fremur um að ræða fjárfestingu en eiginlega neyslu. Annar veigamikill munur á vísitölunum er sá að útgjöld ferðamanna eru undanskilin við útreikning í vísitölu neysluverðs en ekki samræmdri vísitölu neysluverðs. Verðbólgumæling þar sem stuðst er við vísitölu neysluverðs sýnir jafnan hærri verðbólgu en ef stuðst er við samræmdu vísitöluna. Má leiða að því líkur að húsnæðisverð og kostnaður við eigið húsnæði skipti þar mestu máli. Þannig kom t.d. fram í síðasta tölublaði Peningamála Seðlabanka Íslands, 4. tbl. 2016, að ársverðbólga í október sl. hafi mælst 1,8% en vísitala neysluverðs án húsnæðisliðar hafi lækkað um 0,5% frá fyrra ári. Verðbólga miðað við samræmda vísitölu neysluverðs hafi mælst 1,1% í september sl. Slíkur munur getur haft veruleg áhrif á þróun verðtryggðra lána. Sem dæmi má nefna að heildargreiðsla af 20 millj. kr. verðtryggðu jafngreiðsluláni til 40 ára með 3,85% vöxtum væri ríflega 57 millj. kr. miðað við 1,8% verðbólgu en ríflega 49 millj. kr. ef við værum með 1,1% verðbólgu. Af þessu er ljóst að líkur eru til að verðtrygging hefði talsvert minni áhrif á verðtryggð inn- og útlán ef stuðst væri við samræmda vísitölu neysluverðs en samkvæmt núverandi fyrirkomulagi. Í grunninn má ætla að breytingin yrði því til hagsbóta fyrir þorra skuldara en hið gagnstæða gilti um eigendur verðtryggðs sparifjár sem að stærstu leyti eru lífeyrissjóðirnir. Alþýðusamband Íslands skoraði nýlega á stjórnvöld og Alþingi að beita sér fyrir því að vísitala neysluverðs til verðtryggingar samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu verði hér eftir reiknuð án húsnæðisliðar. Eins og að framan segir er með þingsályktunartillögu þessari lagt til að kannaðir verði til hlítar kostir þess og gallar að taka upp samræmda vísitölu neysluverðs í stað vísitölu neysluverðs við útreikninga verðbólgu og verðtryggingar hér á landi með sérstöku tilliti til lána- og launakjara almennings, stöðu verðtryggðra lána og áhrifa á vexti, þar á meðal hugsanlegra afleiddra áhrifa. Niðurstöður þeirrar greiningar geta í kjölfarið nýst sem grundvöllur heildræns mats á því hvort og með hvaða hætti ráðist verði í breytinguna. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni þessarar þingsályktunartillögu sem ég mæli hér fyrir. Við hv. flutningsmenn teljum að um mjög varfærnislega tillögu sé að ræða þar sem við ályktum að hæstv. fjármálaráðherra skipi starfshóp um þetta mikilvæga málefni og skoði allar hliðar. Við vonum svo sannarlega að þessi mikilvæga tillaga nái fram að ganga og vinna við þetta málefni fari af stað. Við hv. þingmenn flutningsmenn tillögunnar munum fylgja þessu máli eftir og skoða framgang þess í þinginu. Ef þetta gengur eftir munum við að sjálfsögðu kalla eftir niðurstöðum skýrslunnar og vert er að taka það fram að þessi tillaga okkar Framsóknarmanna er jafnframt tilraun til að fá fleiri hv. þingmenn í lið með okkur til að vinna að þeim áhrifum sem verðtrygging getur haft á skuldsett heimili í landinu. Eins og margir vita lögðum við til afnám verðtryggingar af neytendalánum fyrir alþingiskosningarnar 2013. Það kom síðan í ljós þegar til þingstarfa var komið að ekki var meiri hluti fyrir fullu afnámi verðtryggingar, enda höfðum við mörg hver og höfum ólíkar skoðanir á þeirri hugmyndafræði. Því reyndum við í störfum okkar, bæði með því að leggja fram þingmál og með því að skrifa greinar og ræða þetta, að opna möguleika á annars konar aðgerðum til að minnka áhrif verðtryggingar á íslensk heimili. Í því samhengi m.a. skrifuðum við hv. þingmenn, ég og Gunnar Bragi Sveinsson, grein um verðtrygginguna. Með leyfi forseta, ætla ég að fá að lesa aðeins upp úr þeirri grein. Hún birtist þann 11. ágúst 2016 á Vísi, en þar segir m.a.: „Ýmsar hugmyndir hafa verið settar fram um hvernig „draga megi úr vægi verðtryggingar“ þannig að slíkt lánsform verði að minnsta kosti ekki í boði af húsnæðislánum. Þær hugmyndir sem settar hafa verið fram eru m.a. að setja þak á verðtryggingu þannig að lántaki og lánveitandi skipti með sér áhættu. Þannig að ef verðbólgan fer yfir ákveðna prósentu þá taki lánveitandi á sig áhættuna umfram það.“ Önnur hugmynd sem varpað hafði verið fram var að gera breytingar á útreikningi verðbólgu og verðtryggingar þannig að framvegis yrði notuð samræmd vísitala neysluverðs í stað vísitölu neysluverðs. Þannig, eins og þessi þingsályktunartillaga kveður á um, væri húsnæðisþátturinn tekinn út úr vísitölunni. Í greininni segir jafnframt að þingmál þessa efnis, þ.e. um samræmda vísitölu neysluverðs, hafi verið lagt fram af þingmönnum Framsóknarflokksins. Það hlaut ekki afgreiðslu á síðasta þingi, en er lagt fram aftur hér. Þetta sýnir þá staðfestu sem hv. þingmenn Framsóknarflokksins hafa í þessum málum. Einnig segir í greininni frá hugmynd um að setja takmarkanir á fjölda þeirra verðtryggðu lána sem lánastofnanir geta átt, en það er nú svo að verðtryggð lánasöfn eða eignasöfn bankanna aukast verulega þegar verðbólga fer af stað. Það verður eignatilfærsla frá heimilum landsins til fjármálastofnana. Að auki er fjallað um breytta útreikninga á verðtryggingunni í greininni, en hugmyndin er að breyta útreikningi verðtryggðra lána þannig að breytingar á vísitölu reiknist og greiðist af hverjum gjalddaga fyrir sig en ekki af höfuðstól. Þannig kæmum við í veg fyrir snjóboltaáhrif sem verðtrygging getur haft á lánasöfn ef til verðbólguskota kemur. Virðulegur forseti. Það ber að fagna því, þótt við hv. þingmenn Framsóknarflokksins höfum viljað ganga lengra á síðasta kjörtímabili í verðtryggingarmálunum, að ákveðin skref voru þó stigin með aðgerðinni „fyrsta fasteign“, lögum um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð. Í þeim lögum voru þrjár leiðir sem rétthafar gátu valið á milli við ráðstöfun á viðbótargjaldi í séreignarsparnaði, en þær eru heimild til úttektar á uppsöfnuðu viðbótariðgjaldi til kaupa á fyrstu fasteign, heimild til að ráðstafa viðbótariðgjaldi inn á höfuðstól láns sem tryggt er með veði í fyrstu íbúð yfir 10 ára samfellt tímabil, og að lokum heimild til að ráðstafa viðbótariðgjaldi sem afborgun inn á óverðtryggt lán sem tryggt var með veði í fyrstu íbúð sem greiðsla inn á höfuðstól þess. Úrræðin standa öllum til boða sem greiða eða munu greiða í séreignarsparnað og hafa ekki áður átt fasteign. Með þessum lögum var ákveðinn hvati til töku óverðtryggðra lána. Þarna var um að ræða varanlegt úrræði. Því var ætlað að draga úr vægi verðtryggingar, lækka greiðslubyrði og höfuðstól fyrstu fasteignalána og safna eigin fé fyrir fyrstu íbúð. Ég fer ekkert í felur með það að ég hefði viljað ganga lengra í þessum aðgerðum, að opnað hefði verið á það að þeir sem misstu húsnæði í hruninu hefðu getað tekið þátt í aðgerðinni eða þeir sem hafa ekki átt húsnæði til fjölda ára og hafa átt í erfiðleikum með að koma sér inn á húsnæðismarkaðinn aftur. En tíminn var knappur við þessa lagasetningu og þessa vinnu. Eins og í mörgum öðrum störfum var um málamyndanir að ræða. Þessi aðgerð, fyrsta fasteign, var þó skref í rétta átt, en tölur sýna að á síðasta ársfjórðungi síðasta árs voru fyrstu kaup á bilinu 23–29% af veltu á fasteignamarkaði sem var aukning frá fyrri árum. Virðulegur forseti. Afnám verðtryggingar er okkur Framsóknarmönnum mörgum mikið hjartans mál, en við sjáum og höfum fundið í þinglegum störfum okkar að það hefur ekki verið meiri hluti fyrir þeim aðgerðum. Við leyfum okkur þó að varpa fram nýjum hugmyndum og horfa til nágrannalandanna í þeim efnum. Þessa dagana sjáum við jafnframt fréttir af hækkun fasteignaverðs. Mig langar í því samhengi að lesa brot úr pistli sem Vilhjálmur nokkur Birgisson, verkalýðsleiðtogi á Akranesi, skrifaði núna í morgun, en hann segir, með leyfi forseta: „Það er gjörsamlega magnað og óskiljanlegt, en enn og aftur er það hækkun á fasteignamarkaði og hækkun leiguverðs sem keyrir verðbólguna áfram. Þetta á bæði við fyrir hrun og eftir hrun. En í dag er 12 mánaða verðbólga 1,9%. Ef húsnæðisliðurinn er ekki tekinn með þá er verðbólgan neikvæð um 0,9%. Þetta þýðir að verðtryggðar skuldir heimilanna hafi hækkað um 38 milljarða á síðastliðnum 12 mánuðum, en ef húsnæðisliðurinn væri ekki með þegar kemur að verðtryggingum fjárskuldbindinga þá hefðu skuldir heimilanna lækkað um 18 milljarða. Hér er um mismun upp á 56 milljarða að ræða, íslenskum heimilum og neytendum í óhag.“ Enn langar mig að lokum, með leyfi forseta, að vitna í orð og pistil Marinós G. Njálssonar, en hann segir, með leyfi forseta: „Á fundi peningastefnunefndar Seðlabanka Íslands með efnahags- og viðskiptanefnd þann 26. apríl síðastliðinn viðurkenndi Már Guðmundsson að Seðlabanki Íslands væri eini Seðlabankinn sem notaði verðbólgumælingu með húsnæðislið við vaxtaákvörðun. Hann skýrði það út með því að menn væru ekki sammála, en sleppti því að útskýra af hverju Seðlabankinn væri með ósamanburðarhæfa aðferð.“ Í pistlinum segir að seðlabankastjóri hafi sagt að við skilgreindum húsnæði sem neyslu, en svo er ekki. Við fjárfestum í húsnæði og notum það sem leið til sparnaðar. Það hefur ekki komið nein haldbær skýring á því hvers vegna Seðlabankinn notar annars konar verðbólgumælingu en aðrir seðlabankar við stýrivaxtaákvarðanir. Ég vona að ef þessi starfshópur verður að veruleika, sem við vonum svo sannarlega, verði þessi atriði skoðuð samhliða þeirri vinnu. Ég vona að umræða verði um þetta þingmál og legg til að henni lokinni að málið fari til efnislegrar vinnslu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd.
Virðulegi forseti. Ræða sem hér var flutt er einhver magnaðasta lofgjörð um hagstjórn á evrusvæðinu sem ég hef heyrt þ.e. að hér eigi að taka upp verðbólgumælingar á evrusvæðinu og nota þær við allsherjarhagstjórn á Íslandi. Mér er kunnugt um að hin samræmda vísitala neysluverðs er í því formi sem hún er núna vegna þess að aðildarlöndin hafa ekki komið sér saman um það hvernig á að taka á húsnæðisliðnum, þ.e. í verðbólgumælingum og fella inn í vísitöluna. En það er ósköp einfaldlega grundvallarmisskilningur, sem virðist fyrst og fremst vera í hausnum á Framsóknarmönnum, að húsnæði sé ekki neysla. Húsnæði er varanleg neysla og er hluti af neyslu fólks rétt eins og matur. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson sagði: Þetta er ekki neysla vegna þess að ég borða það ekki. Ég borða ekki bifreiðaeldsneyti en samt er það hluti af neyslu minni. Ég ætla því að spyrja hv. þingmann: Væri það ekki ákveðin lausn í þessu máli að fólk gæti valið sér viðmiðin þannig að t.d. þegar húsnæðisverð hefur hækkað mikið fengi það þau kjör sem eru á vísitölu neysluverðs eins og hún er mæld núna með fasteign og þegar húsnæði lækkar hefði það hagsbót af því, eða þá að fólk gæti valið sér þessa samræmdu evruvísitölu sem Framsóknarmenn dást svo að núna? En þá kemur upp annað mál sem er að það kunna að vera mismunandi raunvextir á þessu. Þingsályktunartillagan fjallaði ekkert um þau kjör sem fylgja til viðbótar þessum verðbólgumælingum. Ég ætla að ljúka máli mínu núna, virðulegi forseti. Ég á annað andsvar inni.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni fyrir andsvarið. Það var mjög fróðlegt að hlusta á hann. Það er okkur Framsóknarmönnum mjög mikilvægt að skoða það þegar við sjáum tölur sem þessar, m.a. í riti peningastefnunefndar Seðlabankans, sem sýna hversu mikið lægri verðbólga í landinu væri myndum við styðjast við samræmda vísitölu neysluverðs frekar en vísitölu neysluverðs. Okkur fyndist mjög gagnlegt ef stofnaður yrði starfshópur. Það er mjög varfærnisleg tillaga að stofna starfshóp til að kanna kosti þess og galla og sjá hvað kemur út úr þeirri vinnu og hvaða áhrif það hefði, sem er markmið tillögunnar, að kanna hvaða áhrif það hefði á hina ýmsu þætti í hagkerfinu; lánakjör, vexti, innstæður og ýmsa aðra þætti. Við ákváðum að fara þessa leið vegna þess að við vitum að það eru mjög skiptar skoðanir um þessa þætti á Alþingi, til þess að við stígum varlega til jarðar og fáum greiningu á því hvað þetta þýðir. Ég trúi ekki öðru en að hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason geti verið okkur sammála um að það borgi sig að skoða þessa þætti og hvaða áhrif þeir hafa. Annað finnst mér vitleysa, ef við ætlum að vera svo þröngsýn að við getum ekki skoðað aðra hluti en þá sem við erum sammála um að séu hið eina sanna og rétta. Þessi tillaga gengur út á að kanna bæði kosti og galla og sjá hvað kemur út úr því.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé ástæðulaust að brigsla mér um nokkra þröngsýni í þessu máli. Ég lagði meira segja til þann kost að fólk gæti valið sér kjör. En það fylgdu því væntanlega breytilegir vextir. Það var sett fram sú fullyrðing að með þessari aðferð til að mæla eða búa til lánakjör væri verið að flytja verðmæti frá heimilum til einhverra annarra. Það vill svo til að stærsti eigandi verðtryggðra eigna í þessu landi eru heimili í gegnum lífeyrissjóði. Það getur vel verið að það sé slæmur kostur að tryggja lífeyri í landinu ef það er málið. Það sem ég vil segja er ósköp einfaldlega að auðvitað er verðbólga mæld með mismunandi hætti. Það er mældur byggingarkostnaður. Það er mæld vísitala neysluverðs með þeim liðum sem þjóðin brúkar að meðaltali og það er m.a. með fasteignum, vegna þess að við njótum fasteignarinnar, og án fasteigna og síðan þessi evrópski mælikvarði til þess að við séum nokkurn veginn samanburðarhæf við evrulöndin sem Framsóknarflokkurinn dáist að og er það vel. Ég vara við því að hér verði einhver töfralausn á þessu, alveg eins og var haldið fram á síðasta þingi að afnema ætti verðtryggingu. [[Gripið fram í: Að sjálfsögðu.]]Þið hafið fengið það og hér eru … [[Gripið fram í.]]- Ég hef aldrei verið á móti því en ég hef hins vegar varað við þeirri fölsun sem felst í svona fullyrðingu, vegna þess að svokölluð óverðtryggð lán eru með u.þ.b. 1% verri kjörum fyrir lántakendur en svokölluð verðtryggð lán. Reynið nú að hafa skynsemi í hlutunum. Auðvitað má skoða [[Gripið fram í.]]alla hluti.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni fyrir verulega hressilegt andsvar. Við hv. þingmaður erum ekki sammála um þetta en flestir sem ég hef átt samtal við telja að fasteignakaup séu ekki neysla heldur fjárfesting. Maður veltir þá fyrir sér hvort ýmis áhugamál fólks, eins t.d. söfnun málverka, sé neysla eða fjárfesting eða ef fólk vill safna fornbílum og ýmislegt annað. En við Framsóknarmenn erum, eins og hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason veit, afar skynsamt fólk, ég þarf ekki að segja honum það. Við tölum ekki í töfralausnum. Mig langar að lesa upp markmið tillögunnar, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp“ - hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason - „óháðra sérfræðinga sem greini kosti og galla þess að gera breytingar á útreikningi verðbólgu“ - að greina kosti og alla þannig við sjáum bæði ef það er eitthvað jákvætt við það og ef það er eitthvað neikvætt við það - „og verðtryggingar þannig að framvegis verði notuð samræmd vísitala neysluverðs í stað vísitölu neysluverðs. Við greiningarvinnuna verði sérstaklega horft til þess hvernig verðbólga er mæld í helstu viðskiptalöndum Íslands og metið hvaða áhrif breytingin hefði á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og vexti. Ráðherra flytji Alþingi skýrslu með helstu niðurstöðum eigi síðar en í september 2017.“ Segjum svo, hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason, að þetta mál næði fram að ganga. Þá fengi Alþingi vonandi skýrslu um málið sem í væru kostir og gallar málsins sem gætu komið til efnislegrar umræðu. Þá tæki fólk umræðu um þætti sem lægju fyrir. Ég teldi það til mikilla bóta fyrir okkur í þessari umræðu á hinu hv. Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp bara til að leggja áherslu á það sem 1. flutningsmaður þessarar tillögu lagði út af og lagði af stað með, þ.e. að við teljum mjög mikilvægt að sú leið sé vandlega skoðuð að taka upp þessa samræmdu vísitölu í ljósi þess að óvíða þekkist að húsnæðisþátturinn sé með jafn afgerandi hætti inni í mælingunum eins og hér er á Íslandi. Það hefur líka verið bent á, bæði í ræðu hv. þingmanns og einnig í riti að þetta getur haft veruleg áhrif á það hvernig verðbólga og þá í raun húsnæðiskostnaðurinn þróast. Greinar hafa verið skrifaðar. Í það minnsta man ég eftir að hafa lesið grein í Morgunblaðinu þar sem var einmitt verið að ræða það að taka ætti upp sérstaka vísitölu húsnæðis. Ég man því miður ekki hvað viðkomandi heitir sem skrifaði þá grein, en færð voru ágætisrök fyrir því að óvarlegt væri að þessi liður væri inni í þeirri vísitölu sem er notuð til að mæla verðbólguna, hægt væri að búa til sérstaka vísitölu um húsnæði, t.d. út frá kaupsamningum og slíku. Það sem vakir að sjálfsögðu fyrir okkur er að þegar eitthvað hækkar eða breytist í þeirri vísitölu sem notuð er hafi það ekki bein áhrif á skuldir heimilanna eins og við þekkjum svo vel. Þess vegna er verið að skoða þessa leið. Margar aðrar leiðir eru til þess að draga úr áhrifum verðtryggingarinnar eða vísitölunnar á húsnæðisþáttinn sérstaklega, og er það að sjálfsögðu allt opið enn þá. Því miður er það þannig að allt of lítill vilji hefur verið, sem er erfitt að útskýra, á Alþingi og reyndar í samfélaginu líka til að taka á þessum spíral sem við vitum hvernig er með lán heimilanna þegar verðbólgan fer mögulega af stað. Lítill stuðningur hefur verið við það vegna þess að við erum, held ég, orðin svo - maður má nú ekki sletta í þessum ræðustól - þetta er orðið einhvern veginn svo innbyggt í samfélag okkar allt saman, verðtryggingin og slíkt. Ég get tekið undir það með mörgum sem hafa talað hér í þinginu og annars staðar að mikilvægt sé að horfa á rót vandans sem er kannski vaxtakjörin í landinu. Því miður hafa menn verið svolítið fastir í því að eina leiðin út úr því sé að ganga í Evrópusambandið. Ég kann nú ekki hvort hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason sé akkúrat á því núna að ganga þurfi í Evrópusambandið, en það væri vitanlega eins og að hlaupa inn í brennandi hús allsnakinn, sem ég veit að þingmaðurinn vill örugglega ekki gera. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að setja í gang þessa vinnu til að skoða hvaða möguleika og tækifæri við höfum til að breyta þessum ára, þessari hringavitleysu sem ég nefndi áðan, þegar kemur að húsnæðiskostnaði á Íslandi. Ég vil svo líka taka fram að ég er ósammála því sem kom fram í andsvari hjá hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni við hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur að húsnæði sem slíkt, að fasteignin sé neysla. Því að mjög margir og ef ekki langflestir Íslendingar líta á það sem fjárfestingu og geyma sitt sparifé í húsnæði. Það eru ekki allir sem hafa þann kost að geyma slíkt á bankareikningum eða í einhverjum sjóðum eða einhverju slíku, menn standa bara ekki jafnt þegar kemur að þessu á Íslandi. Þetta hefur verið það form sem flestir hafa ráðlagt fólki, sérstaklega kannski ungu fólki, að gera þegar það fer af stað yfir höfuð, það er að eignast eitthvað. Það hefur lengi verið stefna Sjálfstæðisflokksins sérstaklega, þessi séreignarstefna. Maður veltir svolítið fyrir sér hvort hann sé að hverfa frá því, hvort sá flokkur sé að hverfa frá séreignarstefnunni þegar þeir þar fara að líta á þetta ekki sem eign, ekki sem fjárfestingu, heldur sem neyslu. Þá veltir maður fyrir sér hvort enginn munur sé á leigu í augum Sjálfstæðisflokksins og neyslu. Ég læt þetta duga, forseti.
Virðulegi forseti. Þessi umræða minnir mig á deilur sem urðu á þingi eðlisfræðinga fyrir nokkrum árum þar sem var deilt um hvort ætti að mæla hitastig með Kelvinkvarða, Fahrenheitkvarða eða Celsíuskvarða, hvaða kvarði væri réttastur. Auðvitað eru þeir allir eins. Þeir gefa mismunandi mæliniðurstöðu en breyta engu um hitastig. Það er eins með verðbólgu. Verðbólga er verðbólga hvernig svo sem hún er mæld. Það kunna að vera mismunandi viðmiðanir. Svo ég taki þetta vinsæla efni, fasteign, er það ósköp einfaldlega svo að fasteignin rýrnar að mati skattyfirvalda um u.þ.b. 2% á ári. Það er sú neysla sem er verið að mæla í vísitölu neysluverðs eins og hún er mæld hér og kann að verða komin inn í hina samræmdu evrópsku vísitölu, evruvísitölu, sem þingmenn Framsóknarflokksins dást að núna. Það er í sjálfu sér ákveðin lækning á ýmsum röngum hlutum sem eru í kolli þeirra. Ég veit ekki hvort mér tekst að lækna Framsóknarflokkinn af flestum meinum þeirra en þau eru allmörg, eins og alþjóð veit. En það er annað mál. Þá ætla ég að nefna annað sem við getum þó verið sammála um og það eru vaxtakjör í þessu landi. Það er ýmsum blekkingum beitt og t.d. hefur verið talað á þingi og í skýrslum um óverðtryggð lán og bankar auglýsa óverðtryggð lán. En þegar kjör þeirra eru skoðuð hafa þau á undanförnum 25 árum verið með u.þ.b. 1% lakari lánskjörum fyrir lántaka en svokölluð verðtryggð lán, þ.e. lánskjörin sem eru mæld með hlutlægri mælingu með einhvers konar viðmiðun í verðbólgu hafa gefið skaplegri kjör fyrir lántaka en það sem er mælt með huglægum hætti og huglægum væntingum um kjör. Það eru hin svokölluðu óverðtryggðu lán. Fyrir guðsglettni örlaganna var ég að skoða lánskjör í dag á lánaformi sem virðist vera býsna vinsælt, ef lánskjör geta eignast vini, þ.e. á yfirdráttarreikningi, á lánum til einstaklinga á hlaupareikningsyfirdrætti. Þar reiknast mér til að lánskjörin séu, svona þegar ég brýt upp raunvexti og verðbólgu, um 9% raunvextir. Það talar enginn um. Þetta kalla ég háa vexti, allt of háa vexti. Það væri kannski ráð að menn reyndu að horfa á grundvallarhlutina. Grundvallarhlutirnir eru þeir að þessir raunvextir eru býsna háir. Við losnum aldrei út úr því að mæla verðbólgu með einhverjum hætti og taka tillit til þess. Ég kynntist þessum vísitölum, þá ég starfaði á Hagstofunni og gaf út hagvísa. Þá voru þessar verðbólgumælingar inni, samræmd vísitala Evrópusambandsins, íslenska vísitalan og síðan án fasteignaverðs. Þetta gaf vissulega mismunandi niðurstöðu, auðvitað mismunandi mælingar. Svo var byggingarkostnaðurinn enn annar hlutur. En ég tel að full ástæða væri til þess að snúa sér að því að rannsaka hvers vegna íbúðaverð heldur áfram að hækka og hækka, sérstaklega í þéttbýli suðvestanlands. Reyndar var það svo fyrir nokkrum árum að ég kynnti mér fasteignaverðshækkanir í borgum í Vestur-Evrópu og á OECD-svæðunum. Þar var niðurstaða þeirra sem skrifuðu sú að eftir að fasteignaverð hefði náð flugi væri það mjög tregbreytanlegt niður. Það er nákvæmlega það sem hefur gerst hér. Um 1998 tók fasteignaverð ákveðið flug og hefur ekki náð því að lækka miðað við langtímajafnvægi sem virtist hafa verið á árunum 1980–1998. Það er hið raunverulega áhyggjuefni, hvort þetta er vegna lóðaskorts eða af einhverjum öðrum ástæðum. Þetta tel ég að sé hinn raunverulegi vandi en ekki hvernig mælingar á verðbólgu eru framkvæmdar. Vandinn verði alltaf hinn sami. Eins og ég sagði áðan vara ég við því að menn beiti einhverjum töfralausnum. Töfralausnir eru því miður ekki til í þessu máli. Og að beita þeim blekkingum að óverðtryggð lán séu hagstæðari en verðtryggð hér á markaði, þau eru það ekki. Ef það gerist með handafli að menn fara að færa á milli vísitalna þá breytist hinn þátturinn, þ.e. svokölluðu raunvextirnir. Þetta samkeppnisleysi sem við búum við á fjármálamarkaði er áhyggjuefni. Það er áhyggjuefni að hér skuli einungis vera þrír bankar og allir með svipuð kjör. En síðan kann einhver að segja: Bíddu, það eru aðrir sem lána, lífeyrissjóðirnir. Jú, lífeyrissjóðirnir lána líka til fasteignakaupa. Það vill til að það er munur á lánskjörum banka og lífeyrissjóða. Munurinn er um 0,376% og það er akkúrat sá munur sem 62 þingmenn skelltu á bankana, það var einn þingmaður sem var á móti. Bankar voru skattlagðir, skuldir banka voru skattlagðar til þess að fjármagna svokallaða leiðréttingu á verðtryggðum lánum. En það er önnur saga og ég ætla ekki að fjalla um það. Það verkefni er nú frá og menn geta velt upp gáfulegheitum þeirrar aðgerðar. Ég ætla ekki að ýfa það upp hér og nú. En eins og ég segi: Þingmenn eiga líka sök í því máli um að hækka vexti um 0,3–0,4%. Þeir eru vafalaust stoltir af því. Ég minni á að það var einn þingmaður sem var á móti þessari skattlagningu sem leiddi til beinnar vaxtalækkunar og hefur hann ekki þegið þakklæti fyrir. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri að sinni, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir eldræðu hans. Ég ætla svo sem heldur ekki að freistast til að ræða þann þingmann sem stóð einn gegn öllum hinum, en það gerir það sem hann gerði ekki endilega rétt. Það eru tugþúsundir manna þarna úti, fyrir utan þetta hús, sem fundu jákvætt fyrir þessari aðgerð. Hv. þingmaður talaði um hækkandi fasteignaverð. Það er hlutur sem er mjög áhugavert að velta fyrir sér. Ég held að það hljóti að vera alveg augljóst að ástæðan fyrir hækkandi fasteignaverði, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, í þéttbýlinu, er einfaldlega sú að sveitarfélögin í þéttbýlinu hafa ekki staðið sig í að hafa nóg framboð af lóðum, af byggingarlandi. Í öðru lagi hafa þau ekki staðið sig í því að byggja íbúðir fyrir þegna sína. Við sjáum að það er mikill þrýstingur á leiguverð líka. Leiguverð hefur stórhækkað vegna þess að það er skortur á húsnæði. Svo er annað líka. Það eru fasteignafélög sem hreinlega keppa við unga fólkið, einstaklinga, um að kaupa hús eða íbúðir sem eru í húsum sem geta nýst undir einhvers konar atvinnustarfsemi, hvort sem það er hótel eða annað sem nýtist félögunum til þess að afla tekna. Ástæðan fyrir hækkandi fasteignaverði er fyrst og fremst sú að borgaryfirvöld í Reykjavík, og jafnvel sveitarfélögunum í kringum Reykjavík, hafa ekki staðið sig. Hér vantar þúsundir íbúða. Það er þess vegna sem fasteignaverð er að hækka. Og ekki nóg með það, þegar menn geta loksins farið í að byggja húsnæði, í hverju lenda þeir þá í Reykjavík? Fyrst þarf að kaupa lóð upp á 10–15 millj. kr., áður en byrjað er að byggja. Allt þetta er til þess að hleypa upp kostnaðinum við byggingarnar, sem getur að sjálfsögðu haft áhrif á það sem við ræddum áðan, verðbólgu og vísitölu.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um greiðsluþátttöku sjúklinga. Það er eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar á þessu þingi. Auk mín eru flutningsmenn hv. þm. Guðjón S. Brjánsson og Oddný G. Harðardóttir. Með leyfi forseta segir í þingsályktunartillögunni: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að kveða í reglugerð á um að ekki skuli taka gjald af sjúkratryggðum fyrir heilsugæslu samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, og að hámarksgreiðslur sjúkratryggðra fyrir læknisþjónustu utan heilsugæslu skuli vera 35.000 kr. á ári, svo og að draga úr hlutdeild aldraðra og öryrkja í kostnaði við tannlækningar.“ Í fyrirmyndarþjóðfélagi leitast stjórnvöld við að jafna kjörin. Slíkt samfélag er miklu líklegra til að verða kraftmikið og friðsælt og ein af ljótum birtingarmyndum ójöfnuðar er þegar einstaklingar hafa ekki ráð á að leita sér nauðsynlegrar læknisþjónustu. Hér er því lögð fram þingsályktunartillaga sem leitast við að mæta því. Það er ekki síst með öflugri þjónustu sem er aðgengileg öllum, óháð stöðu, búsetu og efnahag, sem ríkisvaldið hefur tækifæri til að jafna kjör landsmanna. Þá er tillagan, verði hún samþykkt, mikilvægt framlag til að stuðla að friði á vinnumarkaði. Eitt af þeim atriðum sem stéttarfélög hafa barist hvað harðast fyrir er einmitt að stjórnvöld efli félagslegan stöðugleika. Á síðasta þingi varð að lögum frumvarp þáverandi heilbrigðisráðherra um greiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu með gildistöku 1. febrúar 2017, mál nr. 676. Þar var rætt um þak á heilbrigðiskostnað sjúkratryggðra til að draga úr mestu greiðslum, einkum langveikra. Lagabreytinguna átti að fjármagna eingöngu með tilfærslu kostnaðar yfir á aðra sjúklinga. Það leiðir til þess að kostnaður meginþorra sjúklinga með tilfallandi heilbrigðiskostnaði hækkar talsvert, þar á meðal kostnaður lífeyrisþega og annarra viðkvæmra hópa sem verður þá sérstaklega hætt við að leiti sér síður nauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu en ella. Þannig mundi heildarkostnaður um 85 þúsund almennra sjúklinga hækka um 31% og heildarkostnaður um 37 þúsund aldraðra og lífeyrisþega hækka um 73% samkvæmt greinargerð með frumvarpinu. Í því frumvarpi var gert ráð fyrir að sjúklingar greiddu að hámarki 95.200 kr. á ári. Við meðferð málsins boðaði þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra þó að hámarksgreiðslur yrðu ekki hærri en 50.000 kr. á ári. Flutningsmenn þessarar tillögu telja það enn of mikla greiðslubyrði, auk þess sem ekki er fast í hendi að loforðið standi, enda ný ríkisstjórn tekin við. Flutningsmenn telja að taka eigi strax stærra skref í átt að gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu. Með tillögunni er heilbrigðisráðherra falið að tryggja með reglugerð að í fyrsta lagi sjúkratryggðir greiði ekki meira en 35 þús. kr. á ári fyrir læknisþjónustu, í öðru lagi að heilsugæsla verði gjaldfrjáls og í þriðja lagi að kostnaður vegna tannlækninga aldraðra og öryrkja verði lækkaður umtalsvert. Áætla má að kostnaður ríkissjóðs vegna þessara breytinga frá því sem nú er verði um 7 milljarðar kr. á ári. Virðulegur forseti. Ódýrri eða gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu er stundum andmælt með þeim rökum að hún verði þá misnotuð og tækifæri til að stýra henni glatist. Því er til að svara að það er mjög kostnaðarsamt fyrir samfélagið ef sjúklingur dregur að leita sér lækninga og annarrar heilbrigðisþjónustu. Síðan tekur slík stýring fyrst og fremst til þeirra sem eiga ekki fyrir heilbrigðisþjónustu. Þeir sem hafa næg fjárráð hugsa sig ekki tvisvar um áður en þeir fara til læknis. En þó að tillagan verði samþykkt á endanum þarf samt að gera betur á næstu árum, enda verður kostnaðarþátttaka sjúklinga samt sem áður of mikil. Lyf eru til dæmis áfram aðskilin frá annarri heilbrigðisþjónustu og sérstakt greiðsluþátttökukerfi í gildi vegna þeirra. Þetta leiðir til þess að kostnaður sjúklinga sem þurfa bæði meðferð með lyfjum og aðra heilbrigðisþjónustu getur numið samanlögðu hámarki innan beggja kerfa. Þá er ekki tekið tillit til samanlagðs heildarkostnaðar fullorðinna einstaklinga innan sömu fjölskyldu. Þannig getur heildarkostnaður heimilis vegna heilbrigðisþjónustu og lyfja áfram verið mjög mikill. Loks er kostnaður vegna sálfræðiþjónustu fullorðinna áfram undanskilinn almennri greiðsluþátttöku sjúkratrygginga og þessi kostnaður leggst mjög þungt á marga einstaklinga sem gjarnan eru í erfiðri stöðu fyrir. Það er t.d. algengt að meðferðartími hjá sjálfstætt starfandi sálfræðingi kosti á bilinu 12.000–15.000 kr. Því er mjög brýnt að fjölga sálfræðingum sem starfa hjá heilsugæslustöðvum um allt land. Virðulegur forseti. Að lokum: Það þarf að stórbæta þessa stöðu með það fyrir augum að jafna stöðu fólks og gera öllum kleift að leita sér lækninga án þess að það stefni fjárhag þeirra og tilveru í vanda. Slíkt er ekki einungis réttlætismál heldur borgar þetta sig líka fyrir samfélagið. Það þarf því einnig að gera raunhæfa áætlun í framhaldinu um hvernig og hvenær gjaldfrjáls heilbrigðisþjónusta getur orðið að veruleika. Ég legg því til að að lokinni þessari umræðu gangi málið til umfjöllunar til hv. velferðarnefndar.
Hæstv. forseti. Mig langar að koma hér stutt upp og ræða örlítið þingsályktunartillögu um greiðsluþátttöku sjúklinga frá þingflokki Samfylkingarinnar, þeim hv. þm. Loga Einarssyni, Guðjóni S. Brjánssyni og Oddnýju G. Harðardóttur. Þetta er afar gott mál og ég get verið mjög sammála því sem þar kemur fram, að hámarksgreiðslur og þeim markmiðum að vilja lækka kostnaðarhlutdeild sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Þetta er mjög gott markmið. Í tillögunni er kveðið á um að hámarksgreiðslur sjúkratryggðra fyrir læknisþjónustu utan heilsugæslu skuli vera 35 þús. kr. á ári, svo og að draga úr hlutdeild aldraðra og öryrkja í kostnaði við tannlækningar. Eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni, en þar segir meðal annars: „Á síðasta þingi varð að lögum frumvarp þáverandi heilbrigðisráðherra um greiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu með gildistöku 1. febrúar 2017.“ Það er 1. febrúar í dag, er það ekki? Jú. Því miður þurftum við í þingsal í gær að fresta gildistöku þeirra laga. Ástæðan var sú, eins og ég rakti í máli mínu í gær við það mál, að reglugerð ráðherra kom seint fram og jafnframt vorum við með sérstakar aðstæður í pólitíkinni á þeim tíma. Það voru haustkosningar til Alþingis. Drög að reglugerð fóru í umsagnarferli, það komu ábendingar og athugasemdir sem hæstv. ráðherra reyndi að bregðast við sem varð til þess að málið gekk seint og sjúkratryggingar þurfa lengri tíma til að forrita sitt kerfi eftir þeim ákvæðum og þeim kostnaðarliðum sem fram komu í reglugerð ráðherra. Auk þess hefur komið fram líka að efla þurfi heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað sjúklinga í heilbrigðiskerfinu og er það hluti af þeim lögum sem við urðum að fresta í gær. Enn er verið að vinna að þessari styrkingu en komið er inn fjármagn til þess að styrkja heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað. Mig langar, af því að ég fæ ekki leiða á því meðan staðan er þessi, að tala um mikilvægi þess að þegar við tölum um að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað horfum við á landið allt. Í umræðunni er mjög áberandi talað yfirleitt um heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Manni finnst stundum á umræðunni eins og það sé hin eina heilsugæsla, einhvern veginn. Þótt hún sé mikilvæg höfum við líka mikilvægar heilbrigðisstofnanir víða um landið. Í frumvarpinu kemur fram að gert var ráð fyrir, í umræddu frumvarpi sem við frestuðum í gær, að greiðslur ættu að vera að hámarki 95.200 kr. ári, og það kemur hér fram í greinargerðinni að við „meðferð málsins boðaði þáverandi heilbrigðisráðherra þó að hámarksgreiðslur yrðu ekki hærri en 50.000 kr. á ári.“ Ég sem hv. þingmaður átti sæti ásamt hæstv. forseta í hv. velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili þegar þetta mál var til efnislegrar umræðu í velferðarnefnd. Ég held að ég geti fullyrt að það hafi allir eða flestallir hv. þingmenn í nefndinni á þeim tíma þótt þakið of hátt og höfðu áhyggjur af þeirri tilfærslu kostnaðar sem við sáum fram á að yrði í kerfinu. Þá fannst okkur þær 95.200 kr. verulega há kostnaðarhlutdeild fyrir þá sem fara sjaldan til læknis. Í þverpólitískri sátt innan nefndarinnar náðum við eftir margar málamiðlanir og mikið samtal að koma okkur niður á að um 50 þús. kr. væri stórt skref í rétta átt sem við næðum að stíga með því að ná allri nefndinni saman. Það var afar ánægjulegt þegar hv. nefndarmenn og framsögumaður málsins náðu þeim samningum við hæstv. ráðherra sem að málinu komu. Það var skref í rétta átt. En við erum sammála og það kom að mig minnir fram í nefndaráliti hv. velferðarnefndar á þeim tíma að þetta væru mikilvæg fyrstu skref í málinu. Allir vildu gera betur. Eins og fram kemur einnig í greinargerðinni með þessari tillögu er mikilvægt að samtvinna þessi kerfi saman, að við stígum stærri skref á næstum árum um að lyfjagreiðsluþátttökukerfið og þessi kostnaður sem við greiðum þegar við förum til læknis verði eitt kerfi sem haldi utan um sjúklingana. Og með tíð og tíma að við stígum fleiri skref, eins og maður skynjar á greinargerðinni, og að við viljum ganga lengra um ferðakostnað sjúklinga. Þrátt fyrir að við viljum efla heilbrigðisstofnanir víða verður alltaf ákveðin læknisþjónusta á höfuðborgarsvæðinu. Við vinnum þá að því að ferðakostnaður komi í ríkari mæli inn undir greiðsluþátttökukerfið, tannlækningar og sálfræðiþjónusta og svona mætti auðvitað áfram telja, þeir liðir sem eru ekki undir okkar kerfi í dag. Eins og kemur fram í greinargerðinni er kostnaður vegna sálfræðiþjónustu fullorðinna áfram undanskilinn almennri greiðsluþátttöku sjúkratrygginga og getur verið mjög mikill. Algengt er þannig að hver meðferðartími hjá sjálfstætt starfandi sálfræðingi kosti á bilinu 12–15 þús. kr. Þetta er það sem maður heyrir á fólki í dag. Þetta væri líka jafnframt eitt af stærstu skrefunum sem við gætum stigið í betra aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustu. Við erum að tala til dæmis um það að hjálpa fólki til virkni og fleira. Mig langar þó að minnast á mál sem mér fannst mjög gott á síðasta kjörtímabili, þó að það þurfi að gerast hraðar og jafnvel að fjölgun þurfi að vera meiri. Unnið er eftir bresku módeli í því að fjölga sálfræðingum á heilbrigðisstofnunum víða um landið. Þetta held ég að sé skref í rétta átt. Að sálfræðingarnir fari inn á heilbrigðisstofnanir sem hluti af þeim þverfaglegu teymum sem verða að starfa þar. En ég verð að segja að þetta þarf að gerast hraðar. Módelið er gott og ég tel að það sé alla vega skref í rétta átt. En í mjög löngu máli sem átti að verða stutt hef ég lýst ánægju minni með þessa þingsályktunartillögu. Ég hlakka til sem hv. nefndarmaður í velferðarnefnd að taka á málinu og samvinnu hv. þingmanna um það.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um minningu tveggja alda afmælis Jóns Árnasonar. Flutningsmenn þessarar tillögu eru hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason, Katrín Jakobsdóttir og Valgerður Gunnarsdóttir. Þingsályktunartillagan er endurflutt frá síðasta þingi þar sem hún var lögð fram og mælt fyrir henni. Reyndar var hún lögð fram á þingi þar áður. Ég ætla að leyfa mér að lesa tillöguna eins og hún hljóðar: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að láta minnast Jóns Árnasonar, landsbókavarðar og þjóðsagnasafnara, með tilhlýðilegum hætti þegar tvær aldir eru liðnar frá fæðingu þessa merka fræðimanns á sviði menningararfs. Verði Jóns m.a. minnst með því að Landsbókasafn Íslands og Háskóli Íslands standi fyrir veglegri ráðstefnu um lífsstarf hans. Þá verði sett upp lágmynd af Jóni í húsakynnum Landsbókasafns Íslands og einnig norður á Skaga, sem næst fæðingarstað hans. Slíkt látlaust minnismerki hæfði vel minningu Jóns. Kostnaður við ráðstefnuhald og gerð minnismerkis greiðist úr ríkissjóði og tillit verði tekið til þess í fjárlögum.“ Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir: Jón Árnason, landsbókavörður og þjóðsagnasafnari með meiru, fæddist á Hofi á Skagaströnd 17. ágúst 1819. Hann lést 4. september 1888. Hvíla bein hans í kirkjugarðinum við Suðurgötu. Jón og kona hans Katrín áttu ekki afkomendur sem komust á legg og má segja sem svo að minningu þeirra hafi ekki verið haldið uppi kannski vegna þess að þau áttu ekki afkomendur. Jón Árnason og Magnús Grímsson hófu söfnun íslenskra þjóðsagna um miðja 19. öld. Þjóðernisvakning 19. aldar hafði m.a. í för með sér áhuga á þeim frásögnum sem gengu mann fram af manni og enginn vissi höfund að og var farið að kalla þjóðsögur. Margir leikmenn og fræðimenn um alla Evrópu hófu að safna sögum, hver í sínu heimalandi. Áhrifamesta safnið var án efa safn þýsku bræðranna Grimm, Jacobs og Wilhelms Grimms, sem gáfu út Grimmsævintýri á árunum 1812–1815. Árangur af söfnun Jóns Árnasonar og Magnúsar leit dagsins ljós 1852 í bókinni Íslenzk æfintýri. Fyrir forgöngu Jóns Sigurðssonar forseta og velvild Konrads Maurers kom út í Leipzig 1862 og 1864 tveggja binda útgáfa þjóðsagnasafns sem kennt er við Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri. Heildarútgáfa safnsins birtist síðan á prenti á árunum 1954–1961. Einn merkasti þjóðsagnafræðingur Evrópu á síðustu öld, írski fræðimaðurinn Séamus Ó Duilearga, lét þau ummæli falla að safn Jóns Árnasonar væri þjóðsagnasafn sem ætti engan sinn líka í víðri veröld. Um Jón Árnason landsbókavörð segir í árbók Landsbókasafns 1944: „Það orkar ekki tvímælis, að hann er mestur verðleikamaður og gagnsmestur þeirra bókavarða, sem að safninu hafa komið hingað til, og myndi hans hafa notið enn betur, ef safnið hefði á fyrri árum hans haft betri fjárráð.“ Það er eðlilegt að slíks fræðimanns sem Jón Árnason var verði minnst með tilhlýðilegum hætti. Áætlaður kostnaður við gerð og uppsetningu lágmynda er 2 millj. kr. Áætlaður kostnaður við ráðstefnu og gestakomur henni tengdar er einnig 2 millj. kr. Nú ætla ég ekki að fastsetja þessar tölur. Þetta er einungis áætlun. Ég vænti þess að hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd horfi til þessara talna og síðan fjárlaganefnd þegar þar að kemur. En ég tel að Jón Árnason hafi kannski legið dálítið óbættur hjá garði vegna þess að á liðinni öld börðumst við fyrir endurheimt handrita frá Danmörku og Árni Magnússon handritasafnari var áhersluatriði síðustu aldar. En nú hefur Háskóli Íslands og stofnun hans, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, hafið vinnu við verkefni sem heitir Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. Það er hægt að skoða það verkefni á vefnum jonarnason.is. Þar segir m.a. að liðin voru 150 ár frá því að lokabindi 1. útgáfunnar kom út árið 2014 og þá var þessu verkefni hleypt af stað. Það miðar að því að kortleggja uppruna sagna og heimildarmanna. Ég átti þess kost fyrir nokkrum vikum að sitja laugardagseftirmiðdag á ráðstefnunni sem haldin var um þetta verkefni. Ég var mjög þægilega ánægður með hvað unnið er vel í þessu efni og sömuleiðis kemur fram á þessum vef að á undanförnum árum hafa farið fram mjög víðtækar og miklar rannsóknir á íslenskum þjóðsögum og samhengi þeirra við þjóðsögur í Evrópu á sama tíma. Hér er verið að vinna mjög merkilega vinnu og ég tel að Alþingi beri að styðja við hana. Þetta er ekki ómerkari menningararfur en ýmis annar og reyndar ætla ég ekki að flokka íslenskan menningararf eftir merkilegheitum. Þjóðsögurnar eru mikill og merkur menningararfur sem hafa átt greiða leið að íslenskum lesendum í þeim útgáfum sem út hafa komið, bæði útgáfan 1862 og 1864, reyndar var það svo að útgáfunni 1852 var ekkert sérlega vel tekið. En alla vega voru útgáfurnar 1862 og 1864 og síðasta útgáfan, 1954-1961, mikið lesnar og eru enn. Það kann að vera að það þurfi og beri að skoða aðra þjóðsagnasöfnun því að það kom í ljós á þessari ráðstefnu um daginn að uppruni heimildarmanna hjá Jóni Árnasyni og Magnúsi Grímssyni er dálítið staðbundinn. En þá eru til þjóðsagnasafnarar eins og Ólafur Davíðsson, Sigfús Sigfússon og fleiri, Ásmundur Helgason sem var bóndi austur á landi, útvegsbóndi á Bjargi í Reyðarfirði, sem lagði örlítið til, þannig að það voru ýmsir, leikir og lærðir, sem lögðu til þessa verkefnis. Þetta er einungis einn angi af því að minnast þessa merka manns, Jóns Árnasonar, þegar tvær aldir eru liðnar frá fæðingu hans og ég vona að Alþingi verði við þessari tillögu. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.