Borist hefur bréf frá 9. þm. Suðvest., Eygló Harðardóttur, um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Þann 20. febrúar tók því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana Willum Þór Þórsson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá 4. þm. Norðaust., Njáli Trausta Friðbertssyni, um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Þann 17. febrúar tók því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann Arnbjörg Sveinsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Borist hefur bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 90, um aðgerðaáætlun gegn mansali og vinnulag við mansalsmál, frá Andrési Inga Jónssyni. Borist hafa þrjú bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 117, um fasteignir Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar, Kadeco, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Einnig er óskað eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 104, um launakostnað og fjölda starfsmanna, frá Óla Birni Kárasyni. Loks er óskað eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 94, um eftirlitsstofnanir, frá Óla Birni Kárasyni. Borist hefur bréf frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 118, um losun kolefnisgasa frá orkufrekum iðnaði og íslenskum flugflota, frá Ara Trausta Guðmundssyni. Borist hefur bréf frá félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 97, um eftirlitsstofnanir, frá Óla Birni Kárasyni. Borist hefur bréf frá utanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 109, um eftirfylgni við þingsályktun nr. 45/145, um stuðning við áform og viðræður um alþjóðlegt bann við framleiðslu og beitingu sjálfvirkra og sjálfstýrðra vígvéla, frá Katrínu Jakobsdóttur.
Með bréfi, dagsettu 8. febrúar sl., hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um skýrslur Ríkisendurskoðunar, um loftgæði á Íslandi, umhverfi og heilsu, um sérstakan saksóknara og eignasölu Landsbankans hf. 2010–2016. Einnig hefur forseti óskað eftir því með bréfi, dagsettu 8. febrúar sl., við fjárlaganefnd, samanber ákvæði 5. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um skýrslur Ríkisendurskoðunar, um endurskoðun ríkisreiknings 2015 og um framkvæmd fjárlaga janúar til júní 2016.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir ágætlega skemmtilega ferð um Suðurlandið í síðustu viku, en langaði samt til að beina athygli að því að dagskrá morgundagsins liggur ekki fyrir og ekki liggur fyrir dagskrá út vikuna. Það er, eins og svo oft áður, mjög erfitt að undirbúa sig fyrir vikuna ef dagskrá liggur ekki fyrir. Það væri afskaplega notalegt ef dagskrá út vikuna lægi að jafnaði fyrir.
Forseti vill upplýsa að farið er yfir dagskrá vikunnar á fundi formanna þingflokka með forseta. Sá fundur var í morgun. Þar er reynt að koma því á framfæri hvernig dagskrá vikunnar verður eftir því sem tök eru á.
Til svara eru: Forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, utanríkisráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Ég er hér með fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra. Við fjárlagagerðina og samþykkt Alþingis á fjárlögum skömmu fyrir jól var samkomulag milli allra þingmanna, sem síðan gekk eftir, um að bæta fjármunum í heilbrigðiskerfið, samgöngur og fleiri slík verkefni. Það kom síðan í ljós að vegna vandamála við tölvuskráningu skilaði vilji fjárlaganefndar sér ekki inn í kerfið með réttum hætti og þegar við samþykktum fylgirit frá ríkisstjórninni var það því samþykkt með þeim fyrirvara að fylgt skyldi eftir niðurstöðu fjárlaganefndar er varðaði samgöngu- og hafnamál. Nú erum við komin úr kjördæmaviku og höfum upplifað það að fjölmörg mál á þessum verksviðum hringinn í kringum landið eru ekki fjármögnuð, jafnvel verkefni sem eru samningsbundin, og eru nú í uppnámi. Spurning mín er því þessi: Hyggst hæstv. forsætisráðherra fylgja þeirri niðurstöðu, annars vegar þingsins, samkomulagsins, og þeim fyrirvara sem síðasta ríkisstjórn setti við afgreiðslu þessara fjárlaga? Eða á þingið að horfa upp á það að vilji og samþykkt fjárlaganefndar, fjárlagavaldsins sem er hér á þinginu, eigi að færast til ráðuneyta, stofnana, jafnvel forstöðumanna og einstakra sviðsstjóra? Ég trúi því ekki að svo eigi að vera og vil því gjarnan fá skýr svör frá hæstv. forsætisráðherra um að það sem hér var samþykkt, í þessum þingsal, standi.
Virðulegi forseti. Það er vissulega svo að í nýjum lögum um opinber fjármál er gert ráð fyrir því að fest séu í lög málefnasviðin og framlög til þeirra en að nánari sundurliðanir á málaflokka komi fram í fylgiriti. Slíkt fylgirit lá hér fyrir þinginu þegar fjárlög voru samþykkt. Þegar þingið tekur málið þannig til umfjöllunar er meginhugsunin samkvæmt lögunum sú að menn beini sjónum sínum að stóru myndinni. En eins og venja er til og við var að búast geta komið upp viðkvæm verkefni. Það gerðist einmitt í fjárlagavinnunni, þó að hún ætti sér stað við mjög sérstakar aðstæður undir lok síðasta árs, að menn lögðu áherslu á að ákveðin afmörkuð verkefni fengju framgang sem ekki var að sjá á fylgiritinu að hefðu fjármögnun. Þegar þannig háttar til og þingið bætir við fjármagni inn á málefnasviðin á uppfært fylgirit að bera þess merki hver þingviljinn var um þau tilteknu verkefni. Ég vænti þess að viðkomandi fagráðherrar lúti þingviljanum um slík mál. En þegar öllu er á botninn hvolft þarf engu að síður að vera ákveðið svigrúm í framkvæmd fjárlaga, eins og lögin bera með sér, til að fylla upp í götin og taka mið af aðstæðum sem stundum geta þróast frá því sem menn höfðu gefið sér undir lok fjárlagavinnunnar. Mér er ekki kunnugt nákvæmlega um þessi ákveðnu verkefni. En þessi ábending er gott tilefni til að fylgja því eftir að þingviljinn komi fram í framkvæmd. Það breytir ekki hinu að við getum vonandi haldið okkur við það að vera ávallt að skoða stóru myndina og vera með djúpa umræðu um hana í framtíðinni þegar fjárlög eru hér á dagskrá.
Virðulegi forseti. Ég hefði óskað þess að hæstv. forsætisráðherra hefði verið skýrari í svörum því að afleiðingin af því að skilja þetta eftir óleyst er nákvæmlega það sem hæstv. forsætisráðherra benti á, að við hér í þinginu þurfum þá að fara að kalla til hvern fagráðherra fyrir sig inn í hverja einustu nefnd og fylgja því eftir að það sem hér var samþykkt standi. Afleiðingin af þessu öllu saman er að sá vilji sem birst hefur á þinginu undanfarin ár - og ég er sammála hæstv. forsætisráðherra í því að við eigum að horfa meira á stóru myndina og þingið, fjárlaganefndin og þingmenn eigi ekki að vera að krukka mikið í smáatriðunum, en það koma alltaf upp slík verkefni. Ef traustið milli framkvæmdarvaldsins og Alþingis rofnar þegar kemur að slíku, eins og gerðist á síðasta ári við samþykkt fjárlaga, verður fjárlagavinnan í framtíðinni mjög erfið. Þetta snýr ekki bara að okkur sem sitjum í stjórnarandstöðu, [[Forseti hringir.]]þetta er jafn mikið atriði fyrir stjórnarþingmenn sem og stjórnarandstöðuþingmenn að við séum ekki marklaus úti í kjördæmunum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að þetta traust þarf að vera til staðar og það þarf að vera sameiginlegur skilningur um hvernig þessi mál ganga fram eftir að þingið hefur farið sínum höndum um tillögurnar. Það er einmitt ráð fyrir því gert í lögunum með þeim hætti að gengið er beinlínis út frá því að fylgiritið verði endurútgefið eftir þinglega meðferð fjárlagafrumvarpsins og þá er gert ráð fyrir að í endurútgefnu fylgiriti sé tekið tillit til breytinga sem þingið hefur beitt sér fyrir. Svo verða fagráðherrar að standa fyrir svörum hér í þinginu þegar kemur að framkvæmd fjárlaganna og því hvernig þeir hafa fylgt eftir því uppleggi sem kynnt er í fylgiritinu eftir atvikum þegar því er breytt, en breytingar ber síðan að kynna fyrir þinginu sömuleiðis. Í þessu tiltekna tilviki væri það samgönguráðherrann.
Frú forseti. Rúmum þremur mánuðum eftir kosningar blasir við býsna merkileg og óvenjuleg mynd. Ef miðað er við könnun MMR frá því í gær hafa stjórnarflokkarnir misst um 30% fylgi og stjórnin nýtur aðeins stuðnings þriðjungs kjósenda 40 dögum eftir að hún tók við. Í síðustu Gallup-könnun er veruleikinn svo enn svartari. Aðeins fjórðungur landsmanna styður ríkisstjórnina, mest tekjuháir karlmenn. Í nýlegri könnun MMR er líka spurt hvort íslenskt samfélag sé að stefna í rétta átt. Þeir sem höfðu áhyggjur af spillingu í fjármálum og stjórnmálum, fátækt og félagslegum ójöfnuði, viðhaldi velferðar- og heilbrigðiskerfisins eru langlíklegastir til að svara því að Ísland sé á rangri braut. Hæstv. forsætisráðherra getur því ekki afgreitt þessar áhyggjur meiri hluta Íslendinga sem hughrif, eins og hann gerði í stefnuræðu sinni fyrir skömmu. Ráðherra hefur margsinnis vísað því á bug að hann hafi leynt skýrslum til að hafa áhrif á úrslit kosninga og hann hefur sagt að ekkert efnislegt benti til þess að slíkt hefði gerst. Af hverju nefni ég skýrslurnar í þessu samhengi? Jú, vegna þess að hér lýsir meiri hluti þjóðarinnar verulega þungum áhyggjum einmitt af þeim þáttum sem voru í skýrslunni: Hvernig öflum við tekna og hvernig skiptum við gæðunum? Önnur skýrslan sýndi hvernig efnaðir Íslendingar komu peningum í öruggt skjól og losnuðu þannig við að leggja réttmæta peninga til samneyslunnar og hin sýndi hvernig best stæði hluti landsmanna naut svokallaðrar leiðréttingar í ríkari mæli en aðrir. Sem sagt: Skýrslurnar tvær snerust um spillingu, misskiptingu og félagslegan ójöfnuð. Þess vegna hlýt ég að spyrja: Deilir hæstv. forsætisráðherra áhyggjum meiri hluta þjóðarinnar af þessum þáttum og ef svo er hvernig hyggst hann bregðast við? Ef ekki, er hann þá enn þeirrar skoðunar að upplifun fólks byggi á hughrifum eða að áhyggjur snúist um að einhver hluti þjóðarinnar sé haldinn einhverri geðveiki, eins og hann komst svo smekklega að orði í Kryddsíldinni?
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvar maður á að byrja þessa umræðu. Hér er verið að vísa í orð mín um hughrif og þar var ég að tala um þau hughrif að rofnað hefði samfélagslegur sáttmáli í landinu, og snúið síðan út úr því eins og menn vilja. Ég nenni ekki í raun og veru að elta ólar við það þegar snúið er út úr orðum manns. En skoðanakannanir - við getum rætt skoðanakannanir í þingsal, það er kannski efni í langar umræður og taka þær þá bara reglulega, það koma svona þrjár í mánuði. Fyrir rétt tæpu ári voru Píratar með 40%, nú er annar flokkur að mælast stærstur í sumum könnunum og enn aðrir flokkar í öðrum. Ég veit ekki hvort það gagnast þjóðfélagsumræðunni mikið að vera að velta fyrir sér skoðanakönnunum. Í þeim tölum sem hv. þingmaður tekur hér saman sleppir hann að geta þeirra sem taka ekki afstöðu eða eru þeirrar skoðunar að þeir séu hvorki með né á móti. Þegar spurt er hvort ég hafi skipt um skoðun varðandi þær skýrslur tvær sem hv. þingmaður veltir upp þá vil ég leyfa mér að vekja athygli á því að það verða sérstakar umræður um þau mál síðar í dag þar sem hv. þingmaður getur látið til sín taka. Ég fagna tækifærinu til að ræða áhrif leiðréttingarinnar og ég fagna sömuleiðis tækifærinu til að setja sjónarmið mín fram varðandi hin málin. Hv. þingmaður getur verið alveg rólegur yfir því að ég missi ekki svefn yfir því hvernig skoðanakannanir standa. Annað af þeim fyrirtækjum sem vísað er til mældi fylgi við minn flokk undir 22% þremur dögum fyrir kosningar en við enduðum í 29%.
Virðulegur forseti. Skoðanakannanir segja auðvitað ekki neinn sannleika, en þær öftruðu ekki hæstv. forsætisráðherra frá því fyrir nokkrum árum að krefjast þess að þáverandi ríkisstjórn skilaði lyklunum þegar hún mældist með 32 eða 33%. Ég spyr: Ætlar forsætisráðherra að skila lyklunum núna? Hæstv. forsætisráðherra hefur skrifað upp á aðgerðir í húsnæðismálum, í innviðauppbyggingu og öðru slíku. Mun hann taka alvarlega áhyggjur meiri hluta þjóðarinnar og hvernig ætla menn að bregðast við þeim? Eða telur hann að þetta séu bara hughrif? Og hughrif hverra þá?
Virðulegi forseti. Við ættum kannski að taka lengri tíma í að ræða þá ríkisstjórn sem hv. þingmaður tekur hér upp hanskann fyrir, þá sem lagði fyrir þjóðina samningana um Icesave [[Hlátur í þingsal.]]og fékk 98% þjóðarinnar á móti sér. Þegar sú ríkisstjórn hafði fengið 98% þjóðarinnar á móti sér í atkvæðagreiðslu og hafði að öðru leyti gjörsamlega mistekist það ætlunarverk sitt að reisa skjaldborg um heimilin og standa fyrir norræna velferð - já, þá var ég þeirrar skoðunar að hún ætti að fara frá. Reyndar var það ekki samþykkt hér í þingsal en það gerðist bara við næsta tækifæri, sem var við kosningarnar. Þá var þeim tveimur flokkum gjörsamlega hafnað, svo eftirminnilega að það fer í sögubækurnar. Reyndar væri hv. þingmanni, sem er í forsvari fyrir Samfylkinguna, kannski nær að minnast þess að fallið hélt bara áfram. Kannski út af málflutningi eins og hér er boðið upp á.
Fall er fararheill.
Virðulegi forseti. Það er kannski ekki rétt að halda því fram að maður hafi verið þrunginn fögnuði við að sjá nýjan ríkisstjórnarsáttmála, en þó var þar eitt og eitt atriði sem maður gladdist yfir. Eitt þeirra var setningin í samstarfsyfirlýsingunni, með leyfi forseta: „Jafnrétti í víðtækri merkingu er órjúfanlegur réttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi.“ Þetta þótti okkur ánægjulegt, okkur sem erum jafnréttissinnar og femínistar í íslenskum stjórnmálum og töldum þar að það væri til marks um að hér hefði orðið til þverpólitísk stemning fyrir því að hafa jafnréttis- og kynjajafnréttismál á dagskrá. Allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar styðja átak til að jafna hlutfall kynjanna HeForShe, en svo bregður svo við að hæstv. dómsmálaráðherra segir að aukið vægi kynjasjónarmiða við skipan dómara sé ekki til velfarnaðar fallið. Það ber að halda því til haga að Sameinuðu þjóðirnar, hvorki meira né minna, beindu þeim tilmælum til íslenskra stjórnvalda í fyrra að fjölga tafarlaust konum í Hæstarétti og nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám allra mismununar gagnvart konum sendi í mars 2016 þessi tilmæli til íslenskra stjórnvalda þar sem einnig var rætt um það almennt hvað bæri að gera betur í jafnréttismálum á Íslandi. Hún lagði sérstaklega áherslu á aðgerðaáætlun vegna ofbeldis gegn konum og því að fjölga konum m.a. í lögreglu og Hæstarétti. Hæstv. núverandi forseti sagði hér á þingi 15. mars 2016, með leyfi þess sama forseta: „En varðandi jafnréttið og hlutverk kvenna t.d. í Hæstarétti hefur komið skýrt fram hjá þeirri sem hér stendur að það er óviðunandi að ekki gangi ekki hraðar í þá veru að fjölga konum í Hæstarétti.“ Svo segir dómsmálaráðherra hér á dögunum: „Nú veit ég ekki um hversu marga er að ræða í þessu tilviki, en ég hef engar áhyggjur af öðru en að konum fjölgi í dómarastétt. […] Ég tel enga þörf á að grípa inn í með einhverjum sértækum aðgerðum að þessu leyti.“ Virðulegur forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur ráðherrann ekki áhyggjur af kynjahlutföllunum í dómskerfinu? Ef svo er ekki, hvernig telur ráðherrann [[Forseti hringir.]]hún geti rökstutt þá afstöðu sína með hliðsjón af samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar?
Virðulegi forseti. Það hlýtur að vera öllum mönnum ljóst að við skipan dómara í landinu við hvaða dómstól það svo sem verður, þau þrjú dómstig sem verða eftir næstu áramót, þá skiptir öllu máli að þangað veljist hæfir einstaklingar. Ég hef í þessari umræðu eingöngu vísað til þess að til staðar er nefnd sem falið er að meta hæfni umsækjenda um dómarastöður. Þeirri nefnd er uppálagt að líta til hæfni umsækjenda. Þá er þar verið að líta til fræðilegs bakgrunns í víðu tilliti. Ég hef nefnt og tekið undir það sjónarmið sem liggur að baki löggjöf um hæfnisnefnd, að þar sé hæfasti einstaklingurinn valinn á hverjum tíma. Ég fæ ekki séð hvernig hægt er að víkja því sjónarmiði til hliðar fyrir það sjónarmið að fjölga tilteknum einstaklingum í réttinn á grundvelli einhverra sjónarmiða, eins og t.d. kynjasjónarmiðs. Ég spyr þá bara á móti: Hvaða sjónarmið vilja menn leggja til grundvallar við skipan dómara? Ég fæ ekki betur séð, og það er sannfæring mín fyrir því, en að réttarörygginu sé best borgið, þar sé helst staðinn vörður um réttaröryggið, með því að líta til hæfni. Ég hef líka sagt að ég hef engar áhyggjur af því eins og staðan er orðin í dag að á meðal hæfustu umsækjenda á hverjum tíma séu ekki konur jafnt sem karlar.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég ætla mér ekki að snúa út úr orðum hennar, en það liggur í loftinu, hún hefur þá tækifæri til að leiðrétta það, að hún telji að réttaröryggi sé stefnt í hættu með því að horfa til kynjasjónarmiða. Ég vona auðvitað að það sé ekki afstaða hennar. En ég get ekki betur skilið af hennar orðum að kyn skipti engu máli. Það hefur til að mynda komið fram í grein eftir Ragnhildi Helgadóttur 2015 sem hún skrifaði í tilefni af 100 ára kosningarréttarafmæli kvenna á Íslandi, að það skipti máli að konur taki ákvarðanir á æðstu stöðum. Það skipti máli að það sé sómasamlegt hlutfall bæði karla og kvenna alls staðar og það án þess að slakað sé nokkurs staðar á hæfnis- eða gæðakröfum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra og bið hana að svara mér í því: Hvernig ætlar hún að beita sér í þágu þessara markmiða í samstarfsyfirlýsingunni að jafnrétti í víðtækri merkingu sé órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi? Hvernig ætlar hæstv. dómsmálaráðherra Sigríður Á. Andersen [[Forseti hringir.]]að vera boðberi þeirra sjónarmiða og standa fyrir kynjajafnrétti í Stjórnarráðinu?
Virðulegur forseti. Ég get tekið að mér að vera boðberi þessara sjónarmiða með því t.d. að ég bendi á að í héraðsdómi, innan héraðsdómstólanna, er því sem næst jöfn skipting milli kynja í dómaraembættum. Menn verða að horfa á það þegar menn líta til Hæstaréttar. Þar sitja nú níu dómarar. Þeim er ætlað að vera sjö eftir næstu áramót. Það hefur auðvitað verið jafnari skipting milli kynja í Hæstarétti en akkúrat núna. Ég hef engar áhyggjur af því og tel að með tímanum muni konum fjölga við þennan rétt. Ég hef heldur engar áhyggjur af því að konur muni ekki sækja um stöður sem nú hafa verið auglýstar við hinn nýja Landsrétt. Ég vil líka vekja athygli á því að í valnefndinni sem ég nefndi, valnefnd sem falið er að meta hæfni kvenna og karla, sitja nú fleiri konur en karlar. En ég legg áherslu á að við skipun dómara sé litið til fræðilegs bakgrunns [[Forseti hringir.]]fyrst og fremst.
Frú forseti. Eins og fram kom í fréttum í morgun eru kjarasamningar Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Íslands í hættu; það er vika til stefnu sem þeir hafa til að sjá hvort kjarasamningarnir halda. Þetta hefði kannski ekki átt að koma mikið á óvart. Það var alveg ljóst síðasta sumar eða haust, þá sendi ASÍ frá sér yfirlýsingu um að miklar tugprósenta hækkanir þeirra sem heyra undir kjararáð væru ekki til þess fallnar að búa til sátt. Þetta var áður en ákvörðunin var síðan tekin af kjararáði á kjördag, alla vega mánuði áður, um 44% hækkun á launum þingmanna og fyrr á árinu hafði verið 13% hækkun. Þetta hefði ekki átt að koma kjararáði á óvart og það hefði ekki átt að koma þingheimi á óvart að þetta myndi valda óróleika, eins og þingheimur sá svo. Formenn flokkanna kölluðu eftir því að forsætisnefnd reyndi að finna sátt í málinu. Nú hefur forsætisnefnd ekki tekist það. Ég bókaði í forsætisnefnd að það væri ekki líklegt til sátta að forsætisnefnd miðaði við árið 2006 varðandi launaþróun fyrir þingmenn á meðan aðrir launahópar og þessi 70% á vinnumarkaði hverra kjarasamningar gætu nú leysts upp þurfa að miða við árið 2013. Þingmenn Pírata hafa nú lagt fram frumvarp, sem þeir bjóða öllum þingmönnum að vera á, um að laun þingmanna, ráðherra og annarra sem heyra undir kjararáð skuli lækkuð og leiðrétt þannig að þau endurspegli 2013 viðmiðið eins og aðrir aðilar á launamarkaði þurfa að miða við. Samtök atvinnulífsins, ASÍ og mörg stéttarfélög á Íslandi hafa bent á að Alþingi þarf að grípa inn í og þetta er það sem Alþingi getur gert. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann styðji slíkt. Hann kallaði eftir breytingum með öðrum formönnum flokkanna og ég spyr hvort hann styðji þessar breytingar jafnframt. Í seinni ræðu vil ég spyrja um aðra þætti sem snúa að því að laga deiluna núna á vinnumarkaði.
Virðulegi forseti. Ég er nokkuð vanur að fjalla úr þessum ræðustól um kjaramál, vinnudeilur, jafnvel kjör einstakra hópa. Oft hefur maður setið hér undir ámæli fyrir að hafa ekki gengið frá kjarasamningum um margra tuga prósenta hækkanir inn í framtíðina fyrir einstaka stéttir opinberra starfsmanna. Svo hef ég orðið uppsafnaða ágætisreynslu af því að tala um lækkun launa þeirra sem heyra undir kjararáð. Það er eini hópurinn sem í þessum þingsal er rætt um að þurfi að lækka kjörin við. Við gerðum þetta undir lok árs 2005. Við gerðum þetta aftur á árinu 2008 og 2009 þegar við lækkuðum beinlínis kjör allra þeirra sem heyra undir kjararáð og frystum síðan í nokkuð góðan tíma. Forsætisnefnd var að ákvarða þingmönnum 150 þús. kr. launalækkun eða sem jafngildir 150 þús. kr. launalækkun. Það var að gerast fyrir nokkrum dögum. Við erum orðin nokkuð æfð í því að tempra og lækka laun þeirra sem heyra undir kjararáð og alveg sérstaklega þeirra sem sitja í þessum þingsal. Ég hef líka tekið þátt í að skerða lífeyrisréttindi þeirra sem sitja í þessum þingsal. En verst af öllu þykir mér að þurfa að takast á við það við aðra þingmenn að ekki sé nægilega mikið að gert til að lækka kjörin því að ég kæri mig í sjálfu sér ekkert um það að hafa neitt með kjör þingmanna að gera. Mér finnst alveg gersamlega óþolandi að þurfa að taka umræðu um það hver kjör þingmanna eigi að vera eða ráðherra ef því er að skipta. Mér finnst rétt að um þau mál eigi að búa með lögum og fela þriðja aðila að leiða það til lykta. Umræðan um það hvort sá þriðji aðili, sem í dag heitir kjararáð og einu sinni hét Kjaradómur, en hann þurfti auðvitað að leggja niður að kröfu vinnumarkaðarins á sínum tíma, hafi staðið sig í stykkinu eða ekki - [[Forseti hringir.]]það verða eflaust uppi ólík sjónarmið um það endalaust. Og viðmiðunarpunkturinn er valinn eftir því sem hentar hverju sinni. Ég tek eftir því að hv. þingmaður er í 2013-liðinu.
Herra forseti. Ef við erum bara sanngjörn þá er það ekki að tilefnislausu að miða við 2013, það er við það sem 70% kjarasamninga, sem núna eru í hættu, þurfa að miða. Hvers vegna skyldu þingmenn þá ekki miða við það sama? Heldur hæstv. ráðherra að auðvelt sé að fara til þessara hópa og segja: Þið verðið að sætta ykkur við þetta, en þingmenn og aðrir ráðamenn, og þeir sem eru með mjög há laun í samfélaginu, þurfa ekki að gera það? Það er bara sanngjarnt, þetta er sanngirnissjónarmið og það er alveg réttmætt. Hitt er annað mál ef hæstv. ráðherra hefur ekki hug á því að grípa inn í með þessum hætti, ef hann vill ekki grípa inn í laun. Forsætisnefnd grípur nú inn í kjör og hefur sífellt verið að hækka þau og ef við gætum sanngirni þá er það ekki alveg rétt að við skiptum okkur ekki af okkar eigin launum, við gerum það vissulega með því að skipta okkur af kjörunum. En ef hæstv. ráðherra er ekki hlynntur því að við grípum inn í, á algjörlega sanngjörnum forsendum með 2013 sem viðmið og að við séum í samfloti með öðrum í samfélaginu, sér í lagi núna þegar 70% kjarasamninga eru í uppnámi, og göngum fram með góðu fordæmi sem Alþingi - Alþingi getur gert það og við þurfum ekki ráðherra til þess - ef ráðherra vill það ekki hvað ætlar hann á sjálfur að gera? [[Forseti hringir.]]Hvað er það sem samtök á vinnumarkaði, heildarsamtökin, segja að vanti til að leiðrétta þessa kjarasamninga? [[Forseti hringir.]]Húsnæðismál eru eitt. Kannski ráðherra viti það og geti sagt okkur það: Hvað ætlar hann að gera?
Virðulegi forseti. Það sem ég gerði ásamt með formönnum annarra stjórnmálaflokka var að leggja erindi inn í forsætisnefnd og hvetja til þess að starfstengdar greiðslur yrðu teknar til endurskoðunar. Það var í beinu samhengi við þessa umræðu. Niðurstaðan jafngildir 150 þús. kr. launalækkun kjörinna fulltrúa. Það er skýrt skref, það er óumdeilanlega verið að lækka kjör þeirra sem hér eru vegna deilunnar um niðurstöðu kjararáðs. Þetta er bara svona. Það sem stendur eiginlega út af í málflutningi hv. þingmanns er hvað eigi að gera við tímabilið frá 2009–2013 þegar allir þeir sem heyrðu undir kjararáð fengu 15% launalækkun og síðan launafrystingu á sama tíma og bæði almenni og opinberi markaðurinn fóru á flug með talsvert miklum hækkunum. Það er eflaust hægt að finna dæmi um einhverja fámenna hópa sem fengu minna en aðrir [[Gripið fram í.]]en þessir hópar þróuðust svona. Ég vek athygli á því að það þurfti [[Forseti hringir.]]ekkert kjararáð og úrskurð frá því til þess að læknar tækju hér skurðstofur í gíslingu. Það þurfti heldur ekkert kjararáð [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]eða úrskurði frá því til þess að loka hér skólastofum í marga mánuði. [[Gripið fram í.]]Ég hef enga trú á því að það fáist einhver sanngirni í þessa [[Forseti hringir.]]umræðu eins og vinnumarkaðsmódelið er í dag. Það er einfaldlega mölbrotið. [[Gripið fram í.]]
Forseti biður um ró í salnum þannig að ráðherrum og öðrum nýtist ræðutími sinn.
Herra forseti. Breska stórblaðið The Guardian greindi frá því í gær, mánudag, að breskum ríkisborgara hefði verið haldið eftir á Íslandi þegar hann millilenti á leið sinni til Bandaríkjanna fimmtudaginn 16. febrúar síðastliðinn. Maðurinn er 25 ára stærðfræðikennari og var að fylgja grunnskólanemendum sínum á skólaferðalagi. Hann var færður við vegabréfsskoðun til nánara eftirlits og svo færður því næst á hótel án nokkurra útskýringa, uppgötvaði þar að farangri hans var haldið eftir og dvaldi svo hér á landi án nokkurra útskýringa íslenskra yfirvalda í tvo daga áður en skólinn sem hann starfar við bókaði fyrir hann flug aftur til Bretlands. Maðurinn heitir Juhel Miah og er múslimi frá Wales. Samkvæmt The Guardian var hann með lögmætt vegabréf og vegabréfsáritun til Bandaríkjanna. Breska utanríkisráðuneytið hefur staðfest að það viti af máli herra Miah. Sendiráð Bretlands er með málið á sinni könnu hér á landi og samband hefur verið haft við bandaríska sendiráðið af hálfu breskra yfirvalda, þ.e. bandaríska sendiráðið á Íslandi. Velskir þingmenn hafa mótmælt þessum aðgerðum. Nú heyrir vegabréfaeftirlit og störf lögreglu undir dómsmálaráðherra. Því beini ég fyrirspurn minni til hennar: Hver er skýring ráðherra á þeim aðgerðum sem voru framkvæmdar af hálfu íslenskra yfirvalda og beindust að breskum ríkisborgara á leið sinni til Bandaríkjanna? Hver er ástæðan fyrir því að íslensk stjórnvöld héldu manninum eftir hér á landi og á hvaða grunni voru þær ákvarðanir teknar? Hver er ábyrgð íslenskra stjórnvalda gagnvart fólki sem komið er svona fram við?
Virðulegur forseti. Ég hjó eftir þessum fréttum. Mér er hins vegar ekki kunnugt um hverju þessi afgreiðsla sætir. Hefði ég vitað af þessari fyrirspurn hefði ég mögulega verið búin að grafast fyrir um það. En dómsmálaráðuneytinu hefur ekki borist nein skýring á þessu og hefur svo sem ekki verið óskað eftir því, enda sýnist mér ekki að það sé endilega víst að málið heyri undir íslensk stjórnvöld. En það er væntanlega verið að kanna það, mögulega í einhverju samstarfi við utanríkisráðuneytið. Í öllu falli heyrir þetta undir bresk stjórnvöld og samskipti þeirra við bandaríska utanríkisráðuneytið í Bretlandi.
Herra forseti. Mér þykir leitt að heyra að helsti yfirmaður dómsmála hér á landi viti ekki um málið. En ég vil ítreka hver ber ábyrgð á því að lögreglan og vegabréfaeftirlitið, sem heyra undir hæstv. ráðherra, fóru í þessar aðgerðir gagnvart hr. Juhel Miah. Veit hæstv. ráðherra af því hvort viðlíka aðgerðir gagnvart ríkisborgurum annarra landa hafi átt sér stað hér á landi. Ef svo er, vill hún greina okkur frá því hér?
Virðulegur forseti. Eins og fram kemur er þetta nýskeð. Ég verð bara að viðurkenna að málið hefur ekki komið inn á borð dómsmálaráðuneytisins. Ég hef engar upplýsingar um það. Íslensk stjórnvöld hafa engar upplýsingar um ákvörðun Bandaríkjamanna gagnvart þessum breska ríkisborgara. Ég vona að hv. þingmaður virði mér það til vorkunnar að eins og málið liggur er það er ekki beint á sviði ráðuneytisins, a.m.k. ekki enn sem komið er. Það er auðvitað eðlilegt og sjálfsagt að bæði mitt ráðuneyti og fleiri ráðuneyti skoði þetta mál og fylgist með því. Fáum við einhverjar frekari upplýsingar mun auðvitað ekki standa á mér eða mínu ráðuneyti að upplýsa um tilvik sem þessi ef þau verða tíðari á íslenskri grundu.
Herra forseti. Ég geri hér að umræðuefni þá skýrslu sem var lögð fram á þinginu nú í janúar, skýrslu frá fjármála- og efnahagsráðherra um niðurfærslu verðtryggðra fasteignalána. Hér er um að ræða skýrslu sem ég ásamt átta öðrum þingmönnum óskaði eftir þann 15. október 2015, en hún var lögð fram 19 mánuðum síðar. Það er svo sjálfstætt umræðuefni að ræða hversu langan tíma það tók að setja saman þessar átta blaðsíður sem þó eru fullar af athugasemdum við skýrslubeiðendur fyrir að hafa yfir höfuð lagt fram beiðnina um skýrsluna - hvurs lags spurningar þetta séu. Í sjálfu sér er það áhugavert rannsóknarefni að velta því fyrir sér hver upplýsingaskylda framkvæmdarvaldsins er almennt gagnvart löggjafarvaldinu. Einhverjir kynnu að segja, og einhverjir hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar hafa sagt að ekki sé þörf á þessari skýrslu, allt hafi legið fyrir. Ég held einmitt að þegar tekin er ákvörðun um að veita hátt í 80 milljarða, 72 milljarða af peningum sem innheimtir eru í gegnum skattkerfið með bankaskatti og dreifa þeim til landsmanna með þeim hætti sem hér var gert sé full ástæða til þess að ræða það hvernig til tókst. Þetta er auðvitað ekki það eina sem síðasta ríkisstjórn gerði í húsnæðismálum, mér finnst mikilvægt að það komi fram. Hér náðist góð samstaða um frumvörp fyrrverandi hæstv. félagsmálaráðherra um úrbætur í húsnæðismálum fyrir m.a. leigjendur, en leiðréttingin var auðvitað stærsta mál síðasta kjörtímabilsins. Þar liggur fyrir að þau 10% landsmanna sem hæstar höfðu tekjurnar fengu u.þ.b. 30% af þessum 72 milljörðum af skattfé, það voru 10 tekjuhæstu prósentin. Þau 10% Íslendinga sem mestar eignir eiga, sem að meðaltali eiga 82,6 milljónir kr. í hreinni eign, fengu tæplega 10 milljarða úr ríkissjóði gegnum leiðréttinguna. Það eru því ekki litlar fjárhæðir sem hér var sýslað um. Stærstur hluti þeirra rann ýmist til þeirra sem mestar hafa tekjurnar og mestar eiga eignirnar. Aldursskiptingin er líka áhugaverð því að fram kemur í öllum þeim gögnum sem lögð hafa verið fram um þessa aðgerð að þeir Íslendingar sem eru 56 ára og eldri fengu 26,4 milljarða af þessum 72 milljörðum. Það er verulegur hluti, á meðan unga fólkið sat eftir. Unga fólkið sat eftir og við þingmenn fáum stanslaust bréf, spurningar, fyrirspurnir frá ungu fólki sem er að glíma við húsnæðismarkaðinn og bíður eftir því að aukin úrræði bætist við ýmist á leigumarkaði eða eignamarkaði. Fram kom í annarri skýrslu, sem lögð var fram hér á síðasta kjörtímabili frá hæstv. þáverandi fjármálaráðherra að beiðni þingmanna Samfylkingar um kynslóðareikninga, að það er sá hópur sem við hefðum átt að horfa sérstaklega til. Sá hópur sem er ungur nú um þessar mundir á erfiðara með að komast inn á fasteignamarkaðinn. Hann á erfiðara með að safna fyrir innborgun í íbúð, m.a. vegna þess að tekjur hans hafa setið eftir. Þess vegna gerðum við líka athugasemdir við það úrræði sem kallað var fyrsta fasteign hjá síðustu ríkisstjórn, þar sem tekjuhæstu einstaklingarnir í hópi ungs fólks fengu sérstakan skattafslátt. Því miður er það svo að miðgildi ráðstöfunartekna hjá hópnum 25–34 ára er 300 þús. kr., þannig að sá hópur mun ekki fullnýta það úrræði. Auðvitað vekur það athygli að nú hefur ný ríkisstjórn tekið við völdum og setið hér í fimm vikur og ekki er orð um húsnæðismál í stjórnarsáttmálanum. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hann telji að markmið leiðréttingarinnar hafi náðst, að nóg sé að gert í húsnæðismálum. Telur hann að það hafi verið hluti af markmiðum að þeir sem mestar tekjurnar höfðu og mestar eignirnar áttu skyldu fá langstærstan hluta af þeim fjármunum sem varið var til leiðréttingarinnar? Hefur hæstv. forsætisráðherra ekki áhyggjur af stöðu ungs fólks á húsnæðismarkaði? Ef hann hefur áhyggjur, hví er ekki minnst á þau málefni í stjórnarsáttmálanum? Við sjáum það sem lesum þessi gögn og þessar skýrslur að þarna tóku eldri hóparnir, ríkari hóparnir, tekjuhærri hóparnir, stærstan hluta af þessum peningum sem aflað var í gegnum skattkerfið í ríkissjóð og eftir situr tekjulægri hópurinn og unga fólkið. Það er alvarlegt mál, herra forseti.
Herra forseti. Það er margt hægt að segja um húsnæðismarkaðinn og það sem gert hefur verið á undanförnum árum. Hér er sjónum beint að leiðréttingaraðgerð fyrri ríkisstjórnar, sem var eitt helsta kosningamál alþingiskosninganna 2013. Hvernig ætla menn að takast á við þá staðreynd að skuldastaða íslenskra heimila er orðin að sjálfstæðu efnahagslegu vandamáli, yfir 100% af landsframleiðslu? Hvernig ætla menn að takast á við það; fyrri aðgerðir höfðu ekki dugað; 110%-leiðin, dómar vegna gengismála sem höfðu þó fengið flýtimeðferð þótt allt of seint væri o.s.frv.? Í stjórnarsáttmála sem gerður var fundin góð leið milli stefnu stjórnarflokkanna sem tóku við og var henni hrint í framkvæmd með því sem við höfum kallað leiðréttinguna. Fyrir þeirri aðgerð voru fern rök, fyrst og fremst efnahagsleg. Í fyrsta lagi hin háa skuldsetning heimilanna dró úr krafti í efnahagslífinu. Í öðru lagi voru það réttlætisrök vegna þess að þessar fyrri sértæku aðgerðir höfðu einfaldlega ekki skilað nægum árangri. Jafnræðisrök, að ekki ætti að fara eftir lánaformi hvers konar aðgerðir eða aðstoð menn gætu fengið. Og svo loks sanngirnisrök, vegna þess að tjón almennings af bankahruninu, afleiðingin af falli fjármálafyrirtækjanna var orðin að sjálfstæðum skuldavanda heimilanna. Við vorum með samsetta aðgerð, annars vegar niðurfærslu höfuðstólsins og hins vegar leið til þess að leggja séreignarsparnað inn á lán til uppgreiðslu lána. Enn nýta hátt á fjórða tug þúsunda heimila sér séreignarsparnaðarleiðina enda var hún vegna góðrar niðurstöðu framlengd um tvö ár. Ég vek athygli á því að þrátt fyrir allt sem sagt var um leiðréttinguna reyndist hún enginn verðbólguvaldur í efnahagslífinu, en það voru ein helstu rökin gegn þessari aðgerð. Leiðréttingin var heldur ekki tekjujöfnunaraðgerð vegna þess að sú skýrsla sem nú hefur verið lögð fram á Alþingi dregur fram hvernig niðurstöður leiðréttingarinnar skiptust niður á tekjutíundirnar og ekki annað hægt en benda á það. Það var aldrei hugsað sem tekjujöfnunaraðgerð. Það hlaut að vera aðgerð sem beint var að þeim sem skulduðu, áttu heimili o.s.frv. Með nákvæmlega sama hætti höfum við ekki verið að velta því mikið fyrir okkur hvert hinar sérstöku vaxtabætur norrænu velferðarstjórnar þess tíma rötuðu. Auðvitað rötuðu þær ekki til annarra en þeirra sem greiddu vexti vegna húsnæðislána. Að því leytinu til er fróðlegt að menn skuli leggja svona mikið upp úr því hvernig þessi aðgerð, sem er svo skýrlega húsnæðisaðgerð vegna skuldsettra heimila, efnahagsaðgerð, hafi brotnað niður á einstakar tekjutíundir og sagt: Sjáið hvernig þetta fólk, þessi ríkisstjórn, fer með þessa miklu fjármuni, þegar við setjum það í samhengi við tekjujöfnuð í samfélaginu. En af hverju er þá bara spurt um þessa 80 milljarða og viðbótarskattafslátt, sem hefði fleytt þessu langt yfir 100 milljarða? Af hverju er bara spurt um þessa 100 milljarða á síðasta kjörtímabili? Af hverju tökum við ekki bara alla skattpeninga og spyrjum: Hvernig beitti ríkisstjórnin skattfé, fjárlögum ríkisins, til þess að koma til móts við þá sem minna hafa milli handanna og til þess að beita sér í þágu tekjujöfnunar í samfélaginu? Þá dregst upp allt önnur mynd en menn fá út úr þessari skýrslu, nefnilega sú að við settum vaxandi fjármuni í almannatryggingakerfið á hverju ári, þannig að við höfum líklega sett rúmlega 300 milljarða á kjörtímabilinu í almannatryggingar. Við hækkuðum réttindi á hverju einasta ári og drógum úr skerðingu. Svo er líka hægt að spyrja sig ef menn vilja fara út í það: Hvernig komu aðrar fyrri aðgerðir við tekjutíundirnar? Hvernig ætli t.d. 110%-leiðin hafi komið út fyrir þessi 73 þúsund heimili með húsnæðisskuldir? Jú, hún rataði bara til 7.300 heimila, hin voru skilin eftir. Við erum með dæmi úr aðgerðum fyrri ríkisstjórnar þar sem eitt heimili með 1,3 milljónir í tekjur fékk 106 millj. kr. niðurfærslu - eitt heimili, rúmlega 100 milljónir færðar niður. Hvernig ætli það hafi komið út í tekjujöfnunartilliti sem hv. þingmaður er að reyna að gera að umtalsefni í tilefni af þessari skýrslu? Ég vek athygli á því að við höfum áður gefið út skýrslur og við vorum með útreikninga í frumvarpinu á því hvernig aðgerðin myndi heppnast. Ég segi fullum fetum: Þessi aðgerð heppnaðist frábærlega. Hún var aldrei hugsuð sem tekjujöfnunaraðgerð. Þegar vel er að gáð má sjá [[Forseti hringir.]]í samanburði við önnur Norðurlönd að við höfum náð langtum meiri árangri en aðrir sem enn sitja því miður eftir með miklar skuldir á heimilum víða um Norðurlönd.
Virðulegi forseti. Mér þykir forvitnilega að heyra að hæstv. forsætisráðherra virðist eiga mjög erfitt með að tala um eigin aðgerðir án þess að vísa stöðugt í aðgerðir einhverra fyrri ríkisstjórna vegna þess að ég tala alla vega fyrir sjálfan mig, ég var ekki hluti af þeirri ríkisstjórn og þessi umræða snýst ekki um það. Þetta snýst um það að ræða eitt stærsta mál síðustu ríkisstjórnar sem þáverandi fjármálaráðherra, núverandi hæstv. forsætisráðherra, ber pólitíska ábyrgð á. Það var ein stærsta pólitíska aðgerð síðari ára á Íslandi og ein stærsta popúlíska aðgerð Íslandssögunnar, að mínu mati. Vegna þess er mjög mikilvægt að nýtt Alþingi fái í dag að taka afstöðu til þeirra vinnubragða sem voru ástunduð á þeim tíma og þess fordæmis sem þá var mögulega sett. Fyrir mér voru alþingiskosningarnar 2013 nefnilega keyptar kosningar. Framsóknarflokkurinn lofaði um fjórðungi kjósenda fullt af peningnum okkar allra gegn því að hann næði völdum. Fyrir vikið fékk hann atkvæði um fjórðungs kjósenda og gaf þeim í kjölfarið 80 milljarða af fé skattborgara. Þetta var vissulega efnahagsleg aðgerð og ekki hugsuð til jöfnuðar eins og forsætisráðherra bendir á en hún var engu að síður þess eðlis að 80 milljarðar, sem hefðu getað farið í að greiða niður skuldir ríkisins og lækka vaxtakostnað, styrkja innviðina og bjarga Landspítalanum, fóru í staðinn til minni hluta kjósenda þar sem tekjulægri helmingur þjóðarinnar fékk tæp 14% heildarupphæðarinnar á meðan tekjuhæsta tíundin fékk tæplega 30%, eins og kemur fram í skýrslunni. Það er reyndar mikið gert úr því þar að þessar upplýsingar séu algjörlega tilgangslausar vegna þess að það var alltaf vitað að þeir sem ættu rétt á millifærslunni væru tekjuhærri en aðrir. Mér finnst það mjög skemmtilegt, þetta er svona eins og að segja að það skipti engu máli hvaða áhrif hátekjuskattur hefur á kjör almennings vegna þess að hann er hvort eð er bara ætlaður hátekjufólki. Ég sé að tími minn er að verða búinn en mig langar að spyrja um það vegna þess að hæstv. forsætisráðherra má njóta sannmælis með það að hann talaði gegn þessari aðgerð í aðdraganda síðustu kosninga en samþykkti hana væntanlega á þeim forsendum að fá í gegn sitt stærsta stefnumál sem er það að halda völdum. [[Forseti hringir.]]Mig langar því að spyrja hvort þetta sé ekki fordæmi um það að 17% hækkun húsnæðisverðs síðasta árs verði leiðrétt, þ.e. að við hin sem ekki eigum húsnæði fáum þá peninga til baka frá ríkisstjórninni, fáum leiðréttingu. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegur forseti. Ég er aðeins sammála hv. málshefjanda um eitt sem er að það hefði verið æskilegt að þessi skýrsla hefði birst miklu fyrr, því að öll umræða um þetta mál er af hinu góða. Svo mikið hefur hv. fyrirspyrjandi eða málshefjandi og félagar lagt upp úr því að afvegaleiða hana. Og ég verð nú að viðurkenna, virðulegur forseti, að hæstv. forsætisráðherra stóð sig miklu betur en ég átti von á í að svara hv. málshefjanda í þessu máli. Því eins og hæstv. ráðherra kom inn á og birtist reyndar í skýrslunni sjálfri er uppleggið auðvitað algerlega fráleitt. Það er verið að spyrja, það er verið að afvegaleiða umræðuna með því að spyrja, hvernig þessar aðgerðir, sem voru til þess ætlaðar að koma til móts við ákveðinn hóp sem varð fyrir ákveðnu tjóni, hafi dreifst á alla. Þetta, virðulegur forseti, er svo fráleit nálgun að hv. málshefjandi, sem er snjall stjórnmálamaður, getur ekki hafa gert þetta óvart. Tilgangurinn getur eingöngu hafa verið sá að afvegaleiða umræðuna. Eins og við sjáum síðan í framhaldinu, m.a. með inngangi frummælanda hér. Uppleggið hjá hv. málshefjanda er þetta: Sextán ára unglingur sem býr í heimahúsi og er í skóla, ekki með neinar tekjur, er ekki með nein lán og á ekkert húsnæði, fékk ekkert út úr skuldaleiðréttingunni. En einhver hjón með fjögur börn sem eru búin að vera í tvöfaldri vinnu að streða við að standa straum af skuldum sínum sem tóku stökkbreytingum vegna framgöngu bankanna, þau fengu miklu meira en unglingurinn. Þetta er óréttlátt að mati hv. málshefjanda. Virðulegur forseti: Ég held að það sem við sjáum fyrst og fremst af þessum málflutningi Vinstri grænna og félaga þeirra hér í dag sé að eins og þessir flokkar tala nú mikið um réttlæti og sanngirni virðist þá skorta algerlega skilning á því hvað í þeim hugtökum felst.
Virðulegur forseti. Skýrslu um þessa niðurfellingu var haldið frá almenningi. Það er alvarlegt. Þessi sorgarsaga hófst nú reyndar ekki fyrir síðustu kosningar. Þessi feluleikur byrjaði strax þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks tók við. Sú stjórn vildi ekki gera neinar greiningar á því hvernig þessi stóra millifærsla myndi skiptast milli landsmanna. Væntanlega vegna þess, eins og kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra, að þetta var ekki tekjujöfnunaraðgerð. En hún var býsna dýru verði keypt þessi 80 milljarða kr. framkvæmd. Leiðréttingin færði nefnilega fjármuni til þeirra sem best stóðu. Yngra fólk, leigjendur og íbúar landsbyggðarinnar voru skildir eftir. Þetta fólk hafði nefnilega ekki notið þeirrar miklu hækkunar á húsnæðis- og fasteignaverði sem margt fólk á höfuðborgarsvæðinu hafði fengið og fékk líka mest út úr leiðréttingunni. Og ekki nóg með það: Biðin eftir skuldaniðurfellingunni virkaði sem tappi í húsnæðismarkaði. Loksins þegar hún kom olli hún þenslu sem við sjáum ekki enn fyrir endann á. Við þessum vanda þarf ný ríkisstjórn að bregðast. En því miður hefur hún engin áform uppi um slíkt. Menn boða gagnsæi þegar það hentar stjórnvöldum. Nú er að koma í ljós í skoðanakönnunum að fólk er óánægt með hvernig gæðunum er skipt. Skýrslurnar fjölluðu um það. Þess vegna átti að birta þær. En enginn lærdómur er dreginn af því í nýjum stjórnarsáttmála. Miðað við svör forsætisráðherra hér fyrr í dag og núna um skýrslurnar er ekkert sem bendir til þess að hann muni birta næstu óþægilegu skýrslu. Það þurfti nýjan fjármálaráðherra til að birta þessa skýrslu.
Frú forseti. Það er ekki eitt heldur eiginlega allt við þetta mál sem er með endemum. Í fyrsta lagi aðgerðin sjálf sem sannanlega færir opinbera fjármuni, milljarða og milljarðatugum saman, úr ríkissjóði til tekjuhæstu og efnamestu einstaklinga í samfélaginu. Það eru þær staðreyndir sem þola hér ekki dagsins ljós, samanber að hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra nöldra undan því að það eigi ekki að spyrja svona. Þessar staðreyndir mega bara ekki koma fram. Það er svo ranglátt að spyrja svona um þessa góðu aðgerð. En hún er sannarlega þannig að milljarðar og milljarðatugir fóru til tekjuhæstu laganna í samfélaginu. Hundruð fjölskyldna sem borguðu auðlegðarskatt árin á undan fengu niðurfærslu skulda sinna. Af hverju borgaði fólkið auðlegðarskatt? Það var af því að það átti 80 eða 100 milljónir í hreina skuldlausa eign, nettóeign. Þannig er það nú. Og hæstv. fjármálaráðherra er orðinn svo gersamlega rökþrota að hann líkir þessu saman við vaxtabætur eða sérstakar vaxtabætur, sem eru auðvitað tekju- og eignatengdar, eða 110%-leiðina þar sem að uppistöðu til bankar og lífeyrissjóðir afskrifuðu skuldir af yfirveðsettum og eignalausum heimilum vegna þess að sú aðgerð var bæði með tekju- og eignamörk og gengið hart að því að menn teldu fram allar eignir sínar áður en kom til niðurfærslunnar. Þetta eru ósambærilegir hlutir. Ráðstöfun opinberra fjármuna, skattfjár úr ríkissjóði, verður að standast kröfur af þessu tagi um jafnræði og sanngirni. Það gerði þessi aðgerð ekki. Eins og það er dregið hér fram: Hún er félagslega píramídi á hvolfi. Í öðru lagi er skýrslan sjálf hneyksli og tuðið um það hvað það sé ósanngjarnt að skýrslubeiðendur spyrji eins og þeir spyrja, það kemur framkvæmdarvaldinu ekkert við hvernig Alþingi orðar sínar spurningar. Bara bókstaflega ekki neitt. [[Forseti hringir.]]Og það er góð ábending sem kom hér áðan: Hvað með tugprósenta hækkun fasteignaverðs sem nú er orðin á síðustu misserum hjá fólkinu sem fékk fjármuni úr ríkissjóði? [[Gripið fram í: Skattleggja það?]]Verður það krafið um endurgreiðslu eða fá kannski hinir þá fjármuni?
Við hljótum að skattleggja það.
[[Forseti hringir.]] Hvar er misgengið í dag sem þarna var verið að leiðrétta?
Frú forseti. Það gekk á ýmsu í íslensku efnahagslífi á árunum 2008 og 2009. Það er greinilega nauðsynlegt að rifja það aðeins upp. Gengi íslensku krónunnar hrapaði, verðbólga fór á skrið og skuldir heimilanna fóru upp í nálægt 130% af vergri landsframleiðslu. Í kjölfarið var ráðist í ýmsar aðgerðir sem skiluðu þó mismiklum árangri. Embætti umboðsmanns skuldara var komið á fót, greiddar voru út sérstakar vaxtabætur, 110%-leiðinni var ætlað að létta undir með skuldugum heimilum og gengistryggð lán voru dæmd ógild og færð niður. Eftir sátu tugþúsundir heimila með verðtryggð húsnæðislán en þáverandi ríkisstjórn hafði tilkynnt að ekkert frekar yrði aðhafst í skuldavandamálum heimilanna. Um þau mál var einmitt kosið sérstaklega 2013 og ráðist í aðgerðir í kjölfarið. Hv. fjármálaráðherra skilaði í júní 2015 skýrslu um niðurstöðu þessarar aðgerðar. Þar kom fram hið augljósa, sem hefur í raun alltaf legið fyrir: Þeir sem skulduðu í húsnæði sínu fengu meira út úr skuldaniðurfærslunni en þeir sem skulduðu lítið eða ekkert. Þetta er nú stóri sannleikurinn í þessu máli öllu saman. Sú skýrsla sem hér er til umfjöllunar er samantekt á dreifingu á höfuðstólslækkuninni miðað við tekjur og eignastöðu 2014 óháð því hvort framteljendur hafi átt fasteign eða hvort þeir skulduðu yfir höfuð í íbúð sinni. Við gætum þá tekið næst fyrir skýrslu um áhrif greiðslu barnabóta á þá sem eiga ekki börn. Það liggur þá beinast við. Enda segir á nokkrum stöðum, virðulegur forseti, í skýrslunni sjálfri að það þjóni litlum tilgangi að skoða dreifingu þessara tilteknu aðgerðar gagnvart þeim sem ekki höfðu orðið fyrir áföllum í kjölfar verðbólgunnar á árunum 2008 og 2009.
Herra forseti. Þessari kostnaðarsömu aðgerð síðustu ríkisstjórnar er varla hægt að lýsa sem misheppnaðri, enda myndi slíkt gefa til kynna að það hafi á einhvern hátt ekki verið markmið síðustu ríkisstjórnar að fóðra vasa efri stéttarinnar fyrst og fremst. Rúmlega 21 milljarður kr. endaði í vösum 30% ríkustu Íslendinganna. Við þessu var varað á sínum tíma en ríkisstjórninni var eiginlega alveg sama. Það var ekkert ófyrirsjáanlegt við þessa niðurstöðu. Þeir peningar sem voru færðir úr ríkissjóði í vasa mestmegnis ríks fólks eru skínandi dæmi um þá samfélagsfjandsamlegu stefnu sem rekin hefur verið á Íslandi í marga áratugi. Þessir peningar skiluðu sér að langstærstum hluta til þess helmings þjóðarinnar sem hafði mestar tekjur meðan fátækt fólk og skrimtandi sat eftir. Þessi stefna er beinlínis kommúnismi fyrir hina ríku en kapítalismi fyrir hina fátæku. Ef þessum rúmlega 72 milljörðum kr. hefði verið frekar varið í eitt helsta hugðarefni hæstv. forsætisráðherra, þ.e. að lækka ríkisskuldir, hefði vaxtasparnaðurinn í dag verið kominn hátt í 16 milljarða kr., samanlagt. Þetta eru rúmlega 4 milljarðar kr. á ári sem hefðu t.d. getað nýst í að byggja fleiri hjúkrunarrými, byggja upp heilbrigðiskerfið eða laga ýmislegt sem er að í samgöngum eða eitthvað þannig, eitthvað gáfulegra. Og þarna geng ég út frá að þetta yrði notað í vaxtakostnaðarlækkun frekar en eitthvert rugl beinlínis. En, nei, í staðinn var þessi gríðarlega tilfærsla fjármagns til hinna efnameiri. Þetta var gert í staðinn fyrir lagfæringu á gjaldmiðlinum, í staðinn fyrir að lækka vexti að einhverju marki og í staðinn fyrir að leiðrétta það böl sem verðtryggingin er. Og þetta var allt gert án þess að laga í raun stöðu þeirra lægst launuðu í landinu. Við verðum að halda því til haga að þetta er ekki leiðrétting, við verðum að kalla þetta þá einkavæðingu á sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar sem er það sem þetta var.
Virðulegi forseti. Leiðréttingin er ein farsælasta aðgerð sem ráðist hefur verið í fyrir íslensk heimili. Og er sannkölluð millistéttaraðgerð. Hagrannsóknir benda til þess að skuldastaða heimila hafi marktæk áhrif á dýpt efnahagslægðar og því var nauðsynlegt að ráðast í aðgerðina á sínum tíma. Virðulegur forseti. Hver var staðan hér árið 2009? Það gleymist nefnilega oft. Skuldir heimilanna voru komnar í 126% af landsframleiðslu og þær voru mjög miklar í alþjóðlegum samanburði. Og hvað gerðu þáverandi stjórnvöld? Jú, þau fóru auðvitað í aðgerðir. Þau fóru í sértækar aðgerðir, líkt og 110%-leiðina, sérstaka skuldaaðlögun, greiðsluaðlögun. Ég veit að það er stundum svolítið sárt fyrir Vinstri græna að rifja upp 110%-leiðina vegna þess að þeir komu svo sannarlega nálægt henni, en hverjar eru tölurnar? Förum aðeins yfir það. Um 1% heimilanna fékk um helming niðurfærslunnar, eða rúmlega 20 milljarða kr. Þetta 1% heimilanna, eða 775 heimili, fékk um 15 millj. kr. niðurfærslu. Hvernig ætli þetta hafi dreifst á tekjutíundirnar? Við þurfum að skoða það og mun ég sérstaklega óska eftir því. Meðallækkun í leiðréttingunni var 1,2 millj. kr. en um 7 millj. kr. í 110%-leiðinni. Leiðréttingin var almenn aðgerð. Það er nefnilega þannig að ákveðna efnahagslega sátt vantaði á milli þessara hópa. Þess vegna var ráðist í leiðréttinguna. Þetta var niðurstaða lýðræðislegra kosninga árið 2013. Virðulegur forseti. Hver er svo útkoman? Hagur heimilanna hefur sjaldan verið betri en nú og skuldir heimilanna ekki lægri í aldarfjórðung. Ég vil líka taka fram að meðallækkun þeirra sem tilheyra lægstu tekjutíundinni nam liðlega 60% af heildartekjum miðað við árið 2013 í leiðréttingunni. En samsvarandi hlutfall fyrir efstu tekjutíundina er 7,6%. Þannig að út frá tekjum kom leiðréttingin hlutfallslega betur út. Virðulegur forseti. Þetta var réttlætisaðgerð og sáttaaðgerð eftir fjármálahrunið.
Virðulegi forseti. Var það nokkur furða að fjölskyldur sem voru á vonarvöl, voru við það að flæmast burt af heimilum sínum og missa allt sem þær áttu, fögnuðu því hálmstrái, þeirri von sem þeim var gefin á sinni tíð; að skuldum yrði af þeim létt og hagur þeirra verst settu bættur í raun? Var nema von að sá fallegi boðskapur sem hljómaði svo vel úr munni leiðtoga þáverandi ríkisstjórnar heillaði fólk og kjósendur? Sem hann gerði svo eftirminnilega. Víst sagði forsætisráðherra að leiðréttingin væri náttúrlega ein og sér alger snilld. Hann sagði líka að hún leiddi til tekjujöfnuðar enda kæmi hún hlutfallslega langbest út fyrir þá tekjulægri. Hún líktist að sögn höfundanna mest krónutöluhækkunum í kjarasamningum. Fullyrt var að leiðrétting þeirra 10% sem lægstar hefðu tekjurnar myndu nema rúmlega 60% af árstekjum þeirra, en bara 8% hjá þeim 10% sem hæstar hefðu tekjurnar. Staðhæft var sömuleiðis að dreifing leiðréttingarinnar eftir tekjum yrði til muna jafnari en dreifing fyrri úrræða. En var þetta raunin? Og voru þá ekki höfundarnir upp með sér yfir þessum fjármálagjörningi aldarinnar, jafnvel á heimsvísu eins og fullyrt var óhikað? Fram hefur komið hvernig þetta ógæfulega inngrip hafnaði hjá þeim sem síst skyldi og þjónaði þannig þessum rótgrónu sérhagsmunaflokkum, Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki, vel. Skýrslunni var stungið ofan í skúffu og hausnum í sandinn og vonast eftir skárri tíð, rétt eins og strútnum varð á forðum daga. En nú lifum við aðra tíma. Almenningur vill ekki lengur una óvönduðum vinnubrögðum, tvöfeldni og skrumskælingum. Landsmönnum þúsundum saman er misboðið, íslenskur almenningur [[Forseti hringir.]]skynjar nefnilega samhengi hlutanna, nokkuð sem stjórnmálamenn vanmeta stöðugt. Stjórnmálamenn eiga að tileinka sér viðtekið siðferði [[Forseti hringir.]]og bera virðingu fyrir leikreglum. Og væri ekki ráðlegt fyrir ríkisstjórnina að temja sér það sem einhverjum þar á bæ [[Forseti hringir.]]ætti að vera tamt á tungu, að ástunda minna fúsk, minna drasl og minna lélegt?
Forseti vill biðja þingmenn að gæta að tímamörkum.
Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Við erum kannski ekki miklu nær varðandi stöðuna í dag. Það vekur athygli mína að hér hafa fulltrúar fimm flokka af sjö talað á Alþingi. Tveir flokkar sjá ekki ástæðu til að taka þátt í umræðum, það eru Björt framtíð og Viðreisn, þrátt fyrir að þessir flokkar hljóti að hafa skoðun á þessari gríðarlega umfangsmiklu aðgerð, sem væntanlega hefur haft þau áhrif að ekki er minnst á húsnæðismál í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Auðvitað vekur það athygli að þessir flokkar sjái ekki ástæðu til þess að tjá sig um þessa gríðarlega miklu aðgerð. Hér er kvartað undan spurningum níu hv. þingmanna til fjármálaráðuneytis. Kvartað er undan því að spurningarnar hafi ekki verið réttar. Bíddu, ef leiðréttingin var almenn aðgerð, eins og hér er haldið fram, er þá ekki rétt að skoða heildarmengið? Auðvitað eru það hinir tekjulægri sem ekki eiga íbúð. Þetta var ekki aðgerð fyrir hina tekjulægri. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að vera bara heiðarlegur. Þetta var ekki tekjujöfnunaraðgerð, það er algerlega rétt. Þetta var ójafnaðaraðgerð. Það liggur þá fyrir. Við heyrðum hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson segja: Það er verið að afvegaleiða umræðuna. Auðvitað fengu hjón með börn meira en unglingurinn. Já, þau fengu meira, en þeir sem fengu mest voru þeir sem voru með hæstu tekjurnar og áttu mestar eignirnar. Það snýst ekki um að afvegaleiða umræðuna heldur að horfa á staðreyndirnar eins og þær blasa við. Undir þær hefur verið kvittað hér. Leiðréttingin var ekki aðgerð til að jafna kjör. Við sáum aðrar aðgerðir, sem ég nefndi í fyrri ræðu minni, sem náðist mun betri sátt um og ég vitnaði þá til húsnæðisfrumvarpanna og uppbyggingar á leigumarkaði. En ég ítreka það sem ég sagði áðan: Það er ekki minnst á húsnæðismál í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar. Var leiðréttingin, sem var hér kölluð móðir allra kosningaloforða, endanlega svarið við húsnæðisvanda landsmanna? Er ekki ætlunin að koma til móts við þá stöðu sem er uppi á húsnæðismarkaði í dag? [[Forseti hringir.]]Hér hefur verið bent á hækkun fasteignaverðs. Hér hefur verið bent á hugsanlegt fordæmisgildi af þessari aðgerð. Hvað er fram undan, herra forseti?
Virðulegi forseti. Þetta hefur verið ágætisumræða sem dregur t.d. fram áherslumun milli flokkanna. Það truflar mig ekki að fjármunir fari frá ríkissjóði til heimilanna. Heimilin sem efnahagsstærðir skipta gríðarlega miklu máli. Við höfum náð árangri í að bæta fjárhagsstöðu heimilanna langt umfram nágrannaþjóðir okkar. Hér er fullyrt að bróðurpartur aðgerðanna hafi bara farið til ríkasta fólksins. Þetta er alrangt. Það voru að sjálfsögðu fjárhæðamörk í þessari aðgerð. Ef við skoðum það mengi sem fékk hlutdeild í þessari aðgerð þá fóru 24% til heimila með innan við 4 milljónir í árstekjur, 24% heildarfjárhæðarinnar. Hversu mikið fór til heimila með 4–6 milljónir í árstekjur? Jú, 19%. Ef við bætum síðan við þeim sem voru með 6–8 milljónir í árstekjur þá erum við komin með önnur 17%. Þetta er meiri hluti aðgerðarinnar sem fer til heimila sem eru með undir 8 millj. kr. [[Gripið fram í.]]Samt er látið sem svo að þetta sé aðgerð sem eingöngu snúi að þeim sem hafa það best og hafa mest á milli handanna. Það er betri lýsing á þeim aðgerðum sem áður hafði verið gripið til og kjósendur höfnuðu algerlega við fyrsta tækifæri þegar þeim var hleypt að kjörkössunum. Svo er spurt um önnur mál og húsnæðismálastefnu í víðara samhengi. Við erum nýbúin að afgreiða fjölda frumvarpa sem gjörbreyta húsnæðismarkaðnum á Íslandi. Má ég nefna húsnæðisbætur, má ég nefna samkomulag um stofnframlög vegna félagslegs húsnæðis og lagaumhverfið um félagslegt húsnæði? Má ég nefna að barnabótum hefur verið beint í auknum mæli til þeirra sem minni hafa tekjurnar? Svo höfum við verið að fella niður skerðingar og bæta verulega í í almannatryggingar. Það er búið að gera svo margt á undanförnum árum til þess að taka betur tillit til bágrar stöðu margra þjóðfélagshópa. En það er ekki hægt að taka eina aðgerð sem ávallt var skýrt í hvaða tilgangi var sett saman [[Forseti hringir.]]og segja: Þessi aðgerð lýsir stefnu síðustu ríkisstjórnar. Nei, það þarf að skoða heildarmyndina.
Virðulegi forseti. Það er þörf á efnislegri umræðu um ákvörðun ráðherra að birta ekki skýrslu um eignir Íslendinga í skattaskjólum og hverjar afleiðingarnar af þeirri ákvörðun eiga að vera. Efni skýrslunnar er sannarlega merkilegt. Eins og fram kemur í áliti umboðsmanns Alþingis varða þær upplýsingar almannahag sem þar koma fram. Tekjutap upp á milljarða króna árlega. Ráðherra hefur líka viðurkennt að það hafi verið mistök að birta ekki skýrsluna fyrir kosningar. Það mál sem við ræðum hér um að ráðherra hafi ekki skilað upplýsingum til almennings er grafalvarlegt. Í siðareglum ráðherra er skýrt á um það kveðið að ráðherra skuli hafa frumkvæði að því að birta upplýsingar sem varða almannahag. Til þess að taka allan vafa úr umræðunni í þessu máli bið ég ráðherra að svara eftirfarandi spurningum á eins skýran, skilmerkilegan og heiðarlegan hátt og honum ber þegar hann ávarpar þing og þjóð: 1. Hvenær telur ráðherra að skýrslan hafi verið tilbúin til birtingar? 2. Þar sem skýrslan var birt á meðan Alþingi var ekki i starfandi, af hverju var ekki hægt að birta hana fyrir kosningar, jafnvel eftir að þingi var slitið? 3. Varðar efni skýrslunnar almannahag? 4. Braut ráðherra gegn c-lið 6. gr. í siðareglum ráðherra með því að taka ákvörðun um að skýrslan skyldi ekki birt þingi og þjóð um leið og ráðherra fékk kynningu á henni 5. október 2016, heldur þremur mánuðum síðar, eftir kosningar? 5. Með tilliti til aðkomu sinnar að viðskiptum að félagi í skattaskjóli, af hverju var ráðherra ekki vanhæfur til þess að taka ákvörðun um birtingu skýrslunnar? Virðulegi forseti. Síðan þessi feluleikur með skýrsluna komst upp hefur ítrekað verið tönnlast á því að skýrslunni hafi verið skilað til þingsins. Já, skýrslunni var skilað að lokum eftir að upp komst að ráðherra sat á skýrslunni. Það jafnast á við að skila þýfinu þegar stuldurinn kemst upp. Það afsakar ekki þjófnaðinn. Skaðinn er skeður. Það er búið að kaupa miða og fara í frí til Panama. Það er líka sífellt endurtekið að nú sé kominn tími til að ræða efni skýrslunnar. Það er alltaf verið að ræða efni skýrslunnar. Það verður haldið áfram að ræða efni skýrslunnar. Það er mjög mikilvægt. Þetta er hins vegar umræða um af hverju upplýsingarnar úr henni skiluðu sér ekki til almennings. Virðulegi forseti. Það er kominn tími til þess að ráðherra svari fyrir þá ákvörðun sína að birta ekki skýrsluna og ræða hverjar afleiðingar af þeirri ákvörðun eiga að vera. Ég hlakka til að heyra skoðanir þingmanna á því hverjar afleiðingarnar ættu að vera og af hverju. Ég bið þingmenn um að hafa það í huga. Við hérna inni erum ekki almenningur. Við vinnum í almenningsþágu. Ráðherrar bera þar mesta ábyrgð og eitt af ábyrgðarhlutverkum ráðherra er að miðla upplýsingum - ekki bara að miðla upplýsingum til þingsins, heldur til almennings. En 6. gr. siðareglnanna fjallar einmitt um upplýsingagjöf og samskipti við almenning, ekki við þingið. Hvað þýðir það þá þegar ráðherra getur bara sleppt því að fara eftir siðareglum sem þingmenn setja sjálfum sér lögum samkvæmt? Er það traustvekjandi? Er það ábyrgt? Er það ekki misbeiting valds þegar ráðherra, sem stundaði viðskipti í gegnum skattaskjól, ákveður að fela skýrslu um viðskipti Íslendinga í gegnum skattaskjól rétt fyrir kosningar sem var flýtt vegna skattaskjólaviðskipta? Hagsmunaáreksturinn er augljós. Kosningasamhengið er augljóst. Sá sem valdið hafði ákvað þrátt fyrir hagsmunatengsl og þrátt fyrir siðareglur að fela upplýsingar sem kjósendur áttu rétt á. Með því sveik ráðherra kjósendur. Með því að misbeita valdi sínu kom ráðherra í veg fyrir að kjósendur gætu lagt eigið mat fyrir kosningar á þær upplýsingar sem koma fram í skýrslunni. Trúnaðarbrot gerast ekki alvarlegri en þetta. Virðulegi forseti. Háttvirtir þingmenn. Það er óásættanlegt að ráðherra geri svona, ekki bara umræddur ráðherra heldur allir ráðherrar. Ráðherrar núna. Ráðherrar framtíðarinnar. Þingmenn verða að krefjast agaðri vinnubragða Alþingis vegna og þjóðarinnar vegna. Þingmenn eru með umboð frá þjóðinni og eru einungis bundnir af eigin sannfæringu. Hvað segir sannfæring eða samviska þingmanna um þessi svik? Afsaka þingmenn verknaðinn af því að það hentar stöðu þeirra persónulega? Telja þingmenn sig vera ábyrgðarlausa með því að gera ekki neitt? Af hverju skilja þeir ekki hversu alvarlegt þetta brot er? Hvað gerist næst þegar einhver ráðherra stingur upplýsingum ofan í skúffu? Á ekkert að gerast? Ef afleiðingarnar eru engar núna af hverju ættu að vera afleiðingar seinna? Ef það verða afleiðingar seinna af svona svikum af hverju þá ekki núna? Geta hv. þingmenn sagt heiðarlega að sama hver eigi í hlut, sama hvenær, eigi afleiðingarnar af svona svikum að vera nákvæmlega engar? Auðvitað ekki. Því bið ég um þessa sérstöku umræðu þar sem forsætisráðherra getur útskýrt mistök sín, beðist afsökunar og sagt af sér.
Virðulegi forseti. Hér er beint til mín nokkrum afmörkuðum spurningum, m.a. hvaða lög, reglur og réttarákvæði eða siðareglur ákvarði hæfi ráðherra. Í 3. gr. stjórnsýslulaga er fjallað um það hvenær ráðherra og aðrir opinberir starfsmenn séu vanhæfir til að fara með mál og hvenær þeim beri að víkja sæti. Þess ber að geta að stjórnsýslulögin eiga við þegar teknar eru stjórnvaldsákvarðanir. Það er alveg skýrt að ákvörðun um gerð skýrslunnar, sem var tekin af mér, og birtingu, er engin stjórnvaldsákvörðun og því eiga lögin ekki við. Siðareglur ráðherra bæta í sjálfu sér ekki miklu við stjórnsýslulögin í þessu efni, þar mætti helst líta til 2. gr. a. En ég sé ekki að neinn árekstur hafi orðið milli fjárhagslegra eða persónulegra hagsmuna minna annars vegar og almannahagsmuna sem tengjast gerð skýrslunnar. Það er algert grundvallaratriði sem hv. þingmaður mætti athuga hér. Það hafa engin lög eða reglur verið brotnar hér. Ekkert mál sem varðaði ráðherrann var til skoðunar. [[Gripið fram í.]]Ráðherrann hafði talið rétt fram, staðið skil á sínu. Vangaveltur um það hvort ráðherra sé mögulega vanhæfur í þessu efni þegar þannig háttar til - auðvitað á allt annað við þegar menn hafa brotið af sér. En þegar þannig háttar til, þegar menn hafa ekkert að fela, er þessi spurning jafngild þeirri hvort fjármálaráðherra, sem telur fram til skatts á Íslandi, geti látið taka saman skýrslur úr tekjuskattskerfinu. Þetta jafngildir þeirri spurningu. En hv. þingmaður býr náttúrlega bara í þeim hugarheimi að hér hafi lög verið brotin og þar af leiðandi hljóti ráðherrann að hafa verið vanhæfur. Þar er akkúrat rót vanda hv. þingmanns. Síðan er hér haldið áfram með hæfisspurningarnar. Það er alveg skýrt að þetta mál snýst ekki um hæfi, a.m.k. ekki í lagalegum skilningi. Ég vil láta það koma fram að þessi skýrsla var tekin saman að mínu frumkvæði. Ég hafði engin afskipti af gerð hennar. Ég tel að sjálfsögðu augljóst að skýrsla sem ég hafði látið taka saman og lagði á endanum fyrir þingið ætti erindi við almenning enda var henni ætlað að bregða ljósi á mikilvægt málefni. Ég verð að láta það fylgja hér að ég tel að skýrslan kalli á miklu fleiri athuganir. Hún skilur eftir margar spurningar sem er ósvarað. Ég hef aldrei í tengslum við þessa skýrslu lagt mat á hvort einhver efnisatriði umfram önnur vörðuðu almannahag. Það stóð aldrei neitt annað til en að hún kæmi fyrir almenningssjónir. Hér hefur verið spurt hvenær skýrslan hafi verið tilbúin. Hún var kynnt í ríkisstjórn 7. október, þ.e. með minnisblaði um meginatriðin. Það má segja að hún hafi verið tilbúin til birtingar í framhaldi af því, a.m.k. þegar sá sem hér stendur hafði haft svigrúm til að kynna sér efnið rækilega og í framhaldinu að taka þátt í umræðu um hana. En eins og áður hefur komið fram hafði ég ákveðið að skýrslan yrði afhent efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis áður en hún yrði birt opinberlega. Ástæðan var sú að nefndin tók visst frumkvæði í þessum málum þegar kemur að stefnumótun og lagabreytingum sem tengjast þessari umræðu. Ég hef átt og átti á síðasta ári gott samstarf við nefndina og við gerðum fjölmargar breytingar á lögum sl. sumar. Ég mat það svo að það væri varla ráðrúm til að kynna Alþingi skýrsluna í ljósi þess að kosningar voru fram undan. Þetta hefur allt saman áður komið fram. Ég tek sömuleiðis fram, því að hér er látið að því liggja að einhverju hafi verið stungið undir stól eða því stungið ofan í skúffu, að nefndinni var svarað. Fjölmiðlum var svarað að skýrslan væri að verða tilbúin. Þetta var opinber vitneskja, ekki bara að ég hefði ákveðið að láta taka skýrsluna saman heldur að hún væri væntanleg. Samt tala menn hér og líkja þessu saman við mál þar sem menn halda upplýsingum leyndum fyrir almenningi. Við skulum gera greinarmun á þeim málum þar sem upplýsingar berast í ráðuneytið sem enginn veit að kunna að vera þar og slíkum upplýsingum er haldið frá þinginu eða fólkinu í landinu annars vegar, og hins vegar hinu sem snýst bara um það hvenær upplýsingum er skilað til þingsins. Þessi tiltekna skýrsla kom til þingsins og hefur því miður fengið allt of litla efnislega umræðu, sem hlýtur að vera aðalatriðið hér. Spurningar eins og t.d. þessi hér: Er eitthvað í skýrslunni sem segir okkur að við eigum enn eftir að gera margt til þess að breyta lagalega umhverfinu í tengslum við skattaskjól þannig að við þrengjum enn frekar að notkun þeirra? [[Gripið fram í: Já.]]Er eitthvað í skýrslunni sem segir það? Það sem skýrslan segir er: Við höfum verið í fararbroddi. Við höfum gert margt. Það er hægt að velja aðrar leiðir en þá erum við farin að nálgast það að leggja blátt bann við [[Forseti hringir.]]félögum af þessum toga. Ég læt þetta duga að sinni. Ég kem fleiri athugasemdum að síðar í umræðunni.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessum mikilvæga þætti málsins, þ.e. þeirri staðreynd að ráðherra í ríkisstjórn Íslands ákvað að halda upplýsingum frá almenningi í aðdraganda kosninga. Þannig var það. Það var ákvörðun sem hæstv. ráðherra tók. Það hefur raunar komið fram í hans eigin máli, þótt hann sé í dálítið forhertari gír akkúrat núna, að hann telji að það hafi verið mistök af hans hálfu að birta ekki skýrsluna mun fyrr og þá áður en gengið var til alþingiskosninga í október síðastliðnum. Það er a.m.k. niðurstaða umboðsmanns Alþingis í svari við mínu erindi er laut að siðareglum. Ég vil þá bara spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi skipt um skoðun á því að um mistök hafi verið að ræða í embættisfærslu hans því að með opin augun ákvað hann, Bjarni Benediktsson þáverandi fjármálaráðherra, að leggja skýrsluna ekki fram. Hvað olli þeirri ákvörðun? Hver voru rökin bak við þá ákvörðun að halda upplýsingunum frá almenningi? Starfshópurinn skilaði 13. september og skýrslan var birt 6. janúar. Þetta eru staðreyndir málsins. Siðareglur eru ekki settar til þess að Bjarna Benediktssyni eða einhverjum öðrum ráðherra í ríkisstjórn Íslands líði betur í vinnunni. Það er ekki þannig. Stjórnsýslulög eru heldur ekki sett til þess að stjórnsýslunni líði betur í vinnunni, eða ráðherrunum. Þetta eru allt saman regluverk sem við setjum til þess að almenningur sé varinn gagnvart þeim sem kunna illa að fara með vald. Það er nákvæmlega það sem við erum að horfast í augu við hér. Ráðherra í ríkisstjórn Íslands tekur um það ákvörðun að halda upplýsingum frá almenningi, upplýsingum sem sannarlega höfðu áhrif á umræðuna í aðdraganda kosninga, og það, virðulegur forseti, dugar ekkert annað fyrir Alþingi Íslendinga, í ljósi þess að hæstv. ráðherra hefur sagt það í sjónvarpsþætti að þetta hafi verið mistök, en að hann sem sækir umboð sitt til Alþingis biðji það sama Alþingi afsökunar.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að hefja þessa umræðu sem er afskaplega mikilvæg. Það er ekki langt síðan við hv. þingmenn ræddum umrædda skýrslu en þá meira efnisinnihald hennar við hæstv. fjármálaráðherra, en við ræðum þetta með örlítið breyttu sniði við hæstv. forsætisráðherra. Ég ætla þó í þessari stuttu ræðu minni að leggja áherslu á sömu atriði og ég gerði í þeirri umræðu sem ég átti við hæstv. fjármálaráðherra því að mér finnst eins og hæstv. forsætisráðherra mjög mikilvægt að við nýtum tækifærið jafnframt til að ræða efnislegt innihald. Þar spurði ég hæstv. fjármálaráðherra, og ég spyr einnig hæstv. forsætisráðherra nú, hvort upplýsingar séu til um hvaða aðilar það voru sem fluttu út fjármagn í aðdraganda hrunsins annaðhvort í skattaskjól eða til að takmarka áhættu sína að einhverju leyti og nýttu sér jafnframt fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands, svokallaða afsláttarleið, og hvort eitthvert samhengi sé á milli þessara hópa eða hvort um sömu aðila hafi verið að ræða. Það kemur auk þess fram í umræddri skýrslu að skattyfirvöldum hafi ekki verið gert viðvart af hálfu Seðlabankans þegar um er að ræða grunsamlegar fjármagnstilfærslur og einnig kom það fram á opnum fundi hv. efnahags- og viðskiptanefndar að skiptar skoðanir væru milli þessara stofnana, Seðlabanka Íslands og skattyfirvalda, um þetta eftirlit. Það kom einnig fram á þessum opna fundi að viðskiptabankarnir eigi að hafa eftirlit með þessum fjármagnsflutningum. Því langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort honum finnist mikilvægt að efla eftirlit með slíkum fjármagnsflutningum og gefa skattyfirvöldum meira vægi í eftirliti með þeim. Ég ætla að enda ræðu mína á þessum orðum.
Herra forseti. Með leyfi forseta vil ég lesa úr þingsályktunartillögu þingmannanefndar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og vitna í skýringar með henni um traust þjóðarinnar á stjórnmálamönnum. Í þingsályktunartillögunni stendur m.a. þetta: „Brýnt er að Alþingi og alþingismenn endurheimti traust þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum.“ Í skýringum stendur að grunnur fulltrúalýðræðisins verði að vera trúnaður, traust, gagnsæi og heiðarleiki. Grunsemdin ein sé næg til þess að trúnaðarbrestur verði og því verði stjórnmálamenn ætíð að haga orðum sínum og athöfnum út frá trúnaðarskyldum sínum við land og þjóð. Þingið sé hugsað sem vettvangur rökræðu um almannahagsmuni en stjórnmálin hafi þvert á móti oft einkennst af kappræðu og átökum þar sem markmiðið er að sigra andstæðinginn og sannfæra áheyrendur. Slík stjórnmál séu nánast dæmd til að þess að vera ófagleg því að niðurstöður ráðast af aflsmunum fremur en góðum röksemdum sem byggjast á traustum upplýsingum. Ég minni á að þingsályktunartillagan var samþykkt samhljóða með 63 atkvæðum allra þingmanna. Ég rifja þetta upp hér til umhugsunar og bið hv. þingmenn að skoða orð hæstv. forsætisráðherra fyrr í umræðunni og þau orð sem hann hefur látið falla um þessa skýrslu í ljósi þessarar samþykktar Alþingis og einnig þá staðreynd að skýrslan var tilbúin í september en ekki birt fyrr en í janúar eftir kosningar og stjórnarmyndunarviðræður. En hugsanlega er það svo að hæstv. forsætisráðherra átti sig vel á því að upplýsingar um skattsvik Íslendinga varði almannahag en mat hans sé að almannahagur felist í því að sem flestir kjósi Sjálfstæðisflokkinn og þess vegna hafi hann ekki birt skýrsluna í aðdraganda kosninga.
Virðulegi forseti. Síðast þegar ég ræddi þessa skýrslu hér og benti á mögulega refsiábyrgð hæstv. forsætisráðherra uppskar ég sterk viðbrögð stjórnarliða. Ráðherrann þykist ekki skilja hvers vegna almenningur og þingheimur er ekki bara þakklátur þegar hann átti jú frumkvæðið að gerð skýrslunnar. En hæstv. ráðherra kýs með þessum rökum að líta fram hjá lagalegri skyldu sinni til að skila skýrslunni tímanlega. Skýrslu sem er stútfull af upplýsingum um mikilvæg kosningamál. Enda sá hæstv. ráðherra ekki ástæðu til að setja umrædda skýrslu í kosningasamhengi. Viðbrögð hæstv. ráðherra koma svo sem ekkert á óvart. Þetta er ekki í fyrsta skiptið sem ráðherrann leynir upplýsingum um skattaskjól, segir þingi og þjóð ósatt um tengsl sín við þessi þjófabæli og ræðst svo reiður á þá sem benda á æpandi vanhæfi ráðherrans. Enda hæstv. ráðherrann sjálfur í Panama-skjölunum, sællar minningar. Þetta er heldur ekki í fyrsta skiptið sem hæstv. ráðherra misbeitir valdi sínu til þess að blekkja kjósendur. Það er ekki gleymt hvernig hann beitti sér gegn kaupum á gögnum sem innihéldu hugsanlega upplýsingar um þjónustu glæpasamtakanna Mossack Fonseca - já, glæpasamtök, stofnendurnir hafa báðir verið handteknir fyrir skipulagða glæpastarfsemi, við hæstv. ráðherra og fjölskyldu hans. Nei, virðulegi forseti. Það kemur mér ekki á óvart að hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson noti hér enn og aftur sömu brögð og hann gerir í hvert skipti sem upp kemst um skýrsluundanskot eða misnotkun valdheimilda hæstv. ráðherra enda gamalreynd taktík Sjálfstæðisflokksins. Það sem kemur á óvart er að hv. þm. Pawel Bartoszek og hæstv. ráðherra Óttarr Proppé, fulltrúar flokka sem fyrir kosningar boðuðu minna fúsk, almannahagsmuni umfram sérhagsmuni og bætt vinnubrögð á þingi, taki nú undir með hæstv. forsætisráðherra með aumum eftiráskýringum og þyki ekkert sjálfsagðara en að sitja í ríkisstjórn með hann í forsvari.
Hæstv. forseti. Þessi umræða, ég tala nú ekki um hjá síðasta ræðumanni, kemur mér ekki á óvart þegar þetta málefni er til umræðu. Þetta er ömurleg umræða og ömurlegur málflutningur. Algerlega ömurlegur. Og ekki nokkrum manni sæmandi. [[Gripið fram í: Af hverju?]]Af því. Það er alveg augljóst og ég ætla ekki að eyða öllum tímanum í að reyna að útskýra það fyrir mönnum. Það er eðlileg skýring á því af hverju skýrslan var ekki birt. Þetta mál var til umræðu í efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta kjörtímabili. Það stóð alltaf til að hún færi til nefndarinnar. Það er ekkert óeðlilegt við það að skýrsla af þessu tagi sæti skoðun í ráðuneyti eftir að hún kemur. Svo er það bara alrangt að hún sé uppfull eða stútfull af upplýsingum sem hefðu skipt máli fyrir kosningar. Það eina sem er merkilegt sem ekki var vitað fyrir er sennilega að skattsvikin, sem eru auðvitað metin þarna með ónákvæmum hætti, voru miklu minni en umræða var um og haldið var fram. Fram kom hjá formanni nefndarinnar fyrir efnahags- og viðskiptanefnd þegar skýrslan var til umræðu þar að það vantar upplýsingar og gögn. Ef ég setti mig í spor ráðherra sem fengi svona skýrslu myndi ég auðvitað hugsa: Heyrðu, eigum við að skoða þetta betur? Við þurfum að fá frekari upplýsingar, það vantar frekari gögn. Mjög eðlilegt að skoða það betur og eðlilegt að málið færi fyrst inn í þingið. Enda skipti þetta engu máli fyrir kosningar því að ekkert nýtt var í þessu sem hefði haft áhrif á kosningarnar. Það eina sem hefði kannski skipt máli er að ráðherra hefði getað reynt að skjóta sér upp á þessu: Þetta gerði ég sem enginn annar gerði. Nei, þessi umræða er ömurleg og ekki nokkrum manni til sóma sem hér hefur sagt á undan, allra síst þeim sem eru í flokki Pírata.
Hæstv. forseti. Ég ætla að víkja aðeins frá þessari efnislegu umræðu og hyggja að verklagi og siðfræði. Ég hef gert það áður, þetta er í annað sinn í þessum sal. Ég vil segja sem svo hvað skýrsluskil varðar þá á það að vera kýrskýrt að ráðherra, og ekki heldur hv. þingmaður sem talaði á undan, er ekki dómari um það hvað er innihald skýrslu eða hvort það gagnast eitthvað eða hvenær skýrsla skal lögð fram. Það skiptir engu máli hvort plaggið er umbeðið af þingsins hálfu, unnið af sérfræðingum eða að beiðni ráðherra eftir samþykkt eða hvatningu þingsins. Skýrsla er tilbúin þegar hún er tilbúin. Þá á að leggja hana fram hvað sem ráðherra telur vera rétt eða ekki. Þetta er samkvæmt öllum eðlilegum lýðræðisvinnubrögðum. Innihaldið er ekki ákvarðandi í fyrsta sæti, ekki lengdin, ekki hversu sammála ráðherra er innihaldinu eða ósammála. Þetta er einfaldlega ákveðið formsatriði eða verkferli sem við eigum ekki að þurfa að deila um. Ég lít svo á að ráðherra hafi orðið á mistök við framlagningu skýrslunnar. Enda var um meðvitaða ákvörðun að ræða en ekki gleymsku. Almannahagsmuna var ekki gætt. Það skiptir engu máli hvort einhverjum finnist þetta hafa skipt máli í aðdraganda kosninga eða ekki. Þá að hinni hlið málsins. Ráðherra minntist síðast á að þingheimur þyrfti að vera sammála um eðli og inntak siðareglna. Það er að sjálfsögðu rétt. Ég var einmitt að reyna að fá afstöðu hans fram vegna algengs misskilnings margra. Ekki var um að ræða umræðu um nein viðurlög heldur sagði ég einfaldlega: Það skiptir engu máli við mat á siðareglubrotum hvort viðkomandi hafi orðið á óvarkárni, gleymska eða hann haft uppi ásetning. Allt slíkt má kalla mistök sem engu breytir um alvarleikann. Brot viðkomandi er brot vegna þess að yfirleitt er ekki hægt að sanna hvað lá að baki rangri ákvörðun sem reglur segja brot. Afsökun breytir engu nema ef til vill einhverjum viðurlögum þegar þau eru metin. Þetta er kjarni máls míns [[Forseti hringir.]]og varðar miklu ef siðareglur eiga að vera til einhvers gagns. Og eitt er alveg morgunljóst, svo ég endurtaki: Brot á siðareglum eru hvorki háð ásetningi, afsökun, misgáningi né neinu slíku heldur aðeins gjörðinni sjálfri.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, þessa umræðu. Það er vel að hv. þingmaður vilji vekja máls á opnari og skilvirkari stjórnsýslu. Það er stöðugt ástæða til, virðulegi forseti, að bæta vinnubrögð og virkt aðhald. Hæstv. ráðherra hefur svarað þeim spurningum sem felast í helstu áherslum hv. þingmanns. Ég ætla ekki að bæta þar um eða reyna að leggja dóm á. En hæstv. ráðherra hefur sjálfur viðurkennt að æskilegt hefði verið að birta skýrsluna þá og þegar hún var tilbúin enda átti skýrslan fullt erindi við alla. Ég vil leggja áherslu á samhengið sem skýrslan er unnin í, þ.e. að hún var hluti af viðamiklum aðgerðum og viðbrögðum síðustu ríkisstjórnar og var beint gegn meintum skattundanskotum, umfangi aflandsfélaga og notkun skattaskjóla. Það var mikil samstaða í þinginu um þessa aðgerðaáætlun stjórnvalda. Það er mikilvægt í þessari umræðu að það komi fram að viðbrögðin voru sterk og þau voru raunveruleg, m.a. með samþykkt laga þessa efnis og í samræmi við alþjóðlegt samstarf á þessu sviði. Þar að auki voru loks lögfestar reglur til að vinna gegn þunnri eiginfjármögnun. Vel má vera að tilefni sé til að setja nánari reglur eða skýrari ramma um slík skýrsluskil - verður það þá vonandi og væntanlega tekið upp í viðkomandi nefndum - um tímarammann frá því skýrsla er afhent og þar til hún er birt opinberlega og þá algjörlega óháð því hver niðurstaðan er eða hvaða staða er uppi í pólitíkinni. Hins vegar eru niðurstöður skýrslunnar það mikilvægasta í öllu þessu máli í mínum huga og [[Forseti hringir.]]einfaldlega árétting á þeim vanda sem skattaskjólin eru og liður í því að uppræta hann.
Herra forseti. Í siðareglum ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra leynir ekki upplýsingum sem varða almannahag nema lög bjóði eða almannahagsmunir krefjast þess að öðru leyti. Ráðherra ber að hafa frumkvæði að birtingu slíkra upplýsinga sé hún í almannaþágu.“ Þeir sem lesa skýrsluna um eignir Íslendinga á aflandssvæðum sjá það augljósa, sem er að í skýrslunni er að finna upplýsingar sem varða almenning í landinu. Dráttur á framlagningunni braut í bága við siðareglur ríkisstjórnarinnar. Það er mjög miður að hæstv. forsætisráðherra finnist ekkert að því að hafa setið á skýrslunni fram yfir kosningar, gegnum stjórnarmyndunarviðræður og alveg fram í janúar. Hæstv. ráðherra heldur því fram að ekkert nýtt hafi komið fram í skýrslunni sem skiptir máli. Það er rangt. Jafnvel þó það væri rétt er það ekki hæstv. ráðherra að dæma um það. Hann hefur skyldum að gegna gagnvart þjóðinni og þinginu. Hann brást þeim skyldum. Auðvitað hefðu fjölmiðlamenn í umræðuþáttum fyrir kosningar fjallað um það sem kemur fram í skýrslunni, um Panamaskjölin og skattsvik. Auðvitað hefðum við, frambjóðendur, rætt skattsvikin á grundvelli þess sem fram kemur í skýrslunni. Það sér hver maður. Auðvitað hefði hæstv. forsætisráðherra fundist það óþægilegt fyrir sig og fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Þess vegna er eðlilegt að fólk velti því fyrir sér hvort það hafi einmitt verið ástæðan fyrir því að skýrslan var ekki birt fyrr en eftir kosningar.
Virðulegi forseti. Hér er margt tekið til og endurtekið að ráðherra segist hafa haft frumkvæði að skýrslunni þegar hann segir sjálfur í viðtali við RÚV að hugmyndin hafi orðið til í samræðu við efnahags- og viðskiptanefnd, svona til að hafa það á hreinu. Ég heyri hérna nýtt að efni hennar hafi verið gróflega kynnt í ríkisstjórn 7. október, það er ný dagsetning í tímalínuna þar sem við heyrðum í ræðustól 10. október að skýrslan væri væntanleg. Það gerðist ekki í þrjá mánuði í viðbót. Skýrslan hefur ekki fengið allt of litla efnislega umræðu. Það er alltaf verið að tala um þessi mál. Það er hins vegar algjörlega nauðsynlegt að tala um þá ákvörðun ráðherra að skila ekki skýrslunni. Það er rosalega mikilvæg ákvörðun. Þetta er ákvörðun sem hann tók með yfirlýstum vilja, hefur sagt að það hafi verið mistök. Nú þurfum við að spyrja um afleiðingarnar af þeim mistökum. Tveimur spurningum hefur ekki verið svarað, hvort innihald skýrslunni varði almannahag og hvort ráðherra hafi brotið siðareglur. Siðareglur sem voru sérstaklega samdar til þess að efla traust á stjórnsýslunni. Nú er verið að brjóta reglur sem áttu að efla traust. Fyrir mér kallar það bara á vantraust, ekkert annað. Hér er útskýrt á málefnalegan hátt hverjar athafnir ráðherra voru, hvernig þær eru svik við kjósendur. Ég bið einfaldlega um svör um afleiðingarnar. Svoleiðis spurningar eru kallaðar „ömurleg umræða“. Það dæmir sig bara sjálft. Við hérna leggjum ekki mat á það hvort efni skýrslunnar hefði haft áhrif á kosningarnar. Kjósendur gera það. Kjósendur voru sviptir þeirri ákvörðun. Það er það sem málið snýst um. Eigum við að vera bara sátt við það? Við þurfum að glíma við það að svona vantraust, svona svik við kjósendur eiga að hafa afleiðingar. Ef þetta hefur ekki afleiðingar núna af hverju hefur þetta afleiðingar seinna? Þetta er rosalega alvarlegt mál. Þetta skiptir öllu máli varðandi trúverðugleika þingsins og trúverðugleika ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu; menn hafa farið inn í hana hver með sínum hætti. Spurt er um ýmis atriði sem snúa að Seðlabankanum og hvað við getum gert betur í framtíðinni til að fylgjast með fjármagnstilfærslum. Það er ein meginniðurstaðan í skýrslunni að við þurfum að gera miklu betur; okkur skortir gögn og okkur skortir upplýsingar til að draga réttar ályktanir. Í skýrslunni er verið að reyna að slá á umfang ýmissa mála þar sem hin undirliggjandi fjárhæð hleypur á mörg hundruð milljörðum. Það er ein af augljósum niðurstöðum þessarar skýrslu að við þurfum miklu meiri upplýsingar til að geta tekið afstöðu til þessara mála. Hér hafa menn komið upp og sagt, eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, að þeir telji að hér hafi eitthvað refsivert gerst. Og fleiri en einn þingmaður hafa komið hér upp og sagt að ráðherrann hafi misbeitt valdi sínu, hann sé búinn að brjóta lög. Þessir hv. þingmenn þurfa, held ég, aðeins að kafa dýpra og kynna sér þau úrræði sem eru til staðar. Menn hrópa hér: Vantraust, vantraust. Menn verða að fylgja þeim orðum eftir með athöfnum og koma með vantraustsyfirlýsingu. Það er líka það sem menn hafa áður [[Kliður í þingsal.]]gert og verið mjög hikandi. Það eru alveg skýrir farvegir fyrir þessi mál. Menn geta verið alveg rólegir með það að þeir eru til staðar hér í þinginu. Hér hafa menn slegið úr og í. Ég virði það mjög við hv. þm. Ara Trausta Guðmundsson að hann segir að þetta mál verði að ræðast út frá efnisatriðunum sem slíkum. Þá kalla ég [[Forseti hringir.]]- mætti ég biðja hv. málshefjanda að … hætta að gjamma svona fram í alltaf …
Forseti biður menn um að gefa ræðumanni hljóð. Það er sérstaklega viðeigandi að málshefjandi gefi ræðumanni hljóð til að svara.
- já, mér þætti það nú. [[Gripið fram í.]]Hann hefur gert þetta þannig að taka efnisatriði málsins sérstaklega til umræðu á meðan aðrir vilja alltaf tengja þetta kosningunum en lenda síðan sjálfir í sjálfheldu með rökstuðninginn þegar þeir eru komnir á þær slóðir. Ég tel nefnilega að það hefði verið mikið gagn af því að fá þetta skjal fram fyrir kosningar þó ekki væri nema til að [[Forseti hringir.]]koma meiri hófsemd í umræðuna um þessi mál heilt yfir. En það er hálfhlægilegt að hlusta á suma þingmenn [[Forseti hringir.]]hér láta í það skína að það hafi bara ekki verið neinar forsendur til að ræða þessi mál fyrir kosningar [[Forseti hringir.]]vegna þess [[Forseti hringir.]]að þeir gerðu nánast ekkert annað.
Þú svaraðir ekki spurningunni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, með síðari breytingum, og lögum nr. 87/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, með síðari breytingum. Frumvarpið er á þskj. 185 og er 126. mál þingsins. Frumvarp þetta inniheldur tillögur sem miða að því að gera starfsmönnum fjármálafyrirtækja og annarra félaga á fjármálamarkaði kleift að tilkynna um brot, tilraun til brota eða möguleg brot á fjármálamarkaði. Þá miða tillögurnar að því að veita starfsmönnum vernd í starfi í kjölfar slíkrar tilkynningar, t.d. skuli halda leyndu nafni og öðrum persónugreinanlegum upplýsingum um þann sem tilkynnir um brot. Með þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu verður sú lagaskylda lögð á fjármálafyrirtæki að setja upp ferla til að taka við tilkynningum frá starfsmönnum um brot, möguleg brot eða tilraun til brota. Slíkir ferlar skulu vera aðskildir öðrum ferlum innan fjármálafyrirtækis eins og t.d. ferlum regluvarða. Þeir sem falið verður að taka við tilkynningum verða bundnir þagnarskyldu um persónugreinanlegar upplýsingar í tilkynningu, þar á meðal um nafn þess sem tilkynnir um brot. Þagnarskyldan er víðtæk og gildir gagnvart öðrum starfsmönnum, stjórn, framkvæmdastjóra og utanaðkomandi aðilum. Einungis er gert ráð fyrir því að upplýsingum sem háðar eru þagnarskyldu megi miðla til Fjármálaeftirlitsins eða lögreglu sé mál þess eðlis að rétt þyki að það verði rannsakað af þeim aðilum. Frumvarpið kveður á um að öll vinnsla persónuupplýsinga skuli vera í samræmi við persónuverndarlöggjöf og á það einnig við um upplýsingar sem varða þann sem tilkynntur er á grundvelli ákvæðanna. Þannig skal öllum persónugreinanlegum gögnum eytt ef auðséð er að tilkynning á ekki við nein rök að styðjast eða ef athugun ber það með sér að mögulegt brot hafi ekki átt sér stað eða ef tilkynning er einungis sett fram til þess að koma höggi á viðkomandi. Þeim sem tilkynna í góðri trú skal tryggð vernd og ber fjármálafyrirtæki þá ábyrgð að veita viðkomandi vernd gegn öllu hugsanlegu misrétti sem rekja má til tilkynningarinnar. Hugtakið „misrétti“ er skýrt í greinargerð með frumvarpinu en með því er t.d. átt við fyrirvaralausa uppsögn, stöðulækkun, tilfærslu í starfi, opinbera nafngreiningu án samþykkis, einelti, ærumeiðingar eða annað sambærilegt. Þó er rétt að árétta að sá sem tilkynnir verður að tilkynna brot í góðri trú og verndin nær því ekki til tilkynninga sem settar eru fram gegn betri vitund. Þá nær vernd ákvæðisins ekki það langt að fjármálafyrirtæki geti aldrei vikið starfsmanni sem tilkynnir um brot úr starfi sínu. Slíkt verður þó að vera af öðrum ástæðum en þeim að starfsmaður hafi tilkynnt um brot annars starfsmanns og ber fjármálafyrirtæki sönnunarbyrði hvað það varðar. Brjóti fjármálafyrirtæki gegn skyldu sinni um að vernda starfsmann ber það skaðabótaábyrgð gagnvart starfsmanni og skal þá greiða honum skaðabætur sem taka bæði til fjártjóns og miska. Þessi réttindi starfsmanna samkvæmt ákvæðunum eru ófrávíkjanleg og má á engan hátt takmarka þau í ráðningarsamningi. Í frumvarpinu er einnig lögð til breyting á lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Sú breyting skyldar Fjármálaeftirlitið til að setja upp ferla og taka við tilkynningum um brot á fjármálamarkaði frá starfsmönnum fyrirtækja sem starfa á slíkum markaði. Ferlar Fjármálaeftirlitsins skulu vera aðskildir öðrum ferlum innan stofnunarinnar og tryggja að tilkynningar séu skráðar. Ef upplýsingar koma fram um persónu þess sem tilkynnir skulu þær fara leynt nema skylt sé að veita slíkar upplýsingar, t.d. við meðferð sakamála eða með dómsúrskurði. Þá er áréttað að vinnsla persónuupplýsinga skuli vera í samræmi við persónuverndarlög. Frumvarpið byggir á CRD IV tilskipuninni eins og hún er oft nefnd. Í 71. gr. hennar er að finna reglu sem kveður á um að EES-ríkin skuli hafa í landsrétti sínum lagareglur sem skylda fjármálafyrirtæki til að hafa til staðar ferla til að taka við tilkynningum starfsmanna um brot. Þá kveður umrætt ákvæði tilskipunarinnar einnig á um að eftirlitsstofnanir á fjármálamarkaði í EES-ríkjunum skuli hafa slíka ferla. Við vinnslu frumvarpsins var horft til löggjafar á Norðurlöndunum, þ.e. Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar. Norðurlandaþjóðirnar hafa á síðustu misserum breytt löggjöf sinni með hliðsjón af efni 71. gr. CRD IV tilskipunarinnar. Efni frumvarpsins byggir að mestu á dönskum lagaákvæðum um sama efni. Markmið frumvarpsins er að greiða fyrir tilkynningum um brot í starfsemi fjármálafyrirtækja en einnig að auka líkur á að hægt sé að upplýsa fyrr um brot sem eiga sér stað í starfsemi þeirra sem lúta opinberu eftirliti eða koma í veg fyrir þau. Reynsla annarra ríkja af lagareglum sem veita uppljóstrurum möguleika á því að tilkynna brot er jákvæð og má um það vísa til reynslu Norðmanna sem hafa haft slíkar lagareglur frá árinu 2006. Virðulegi forseti. Að mínu mati er frumvarpið til þess fallið að auka trúverðugleika og traust almennings á fjármálamarkaðnum, ekki síst ef vel verður að framkvæmd staðið samkvæmt þeim reglum sem frumvarpið mælir fyrir um. Því legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu svo og til 2. umr. í þinginu.
Herra forseti. Þetta frumvarp um að verja afhjúpendur innan fjármálakerfisins var satt að segja eitt af þeim örfáum málum sem var á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar sem ég hafði einhverja minnstu von um að gæti gert eitthvað afgerandi jákvætt fyrir þjóðarhag, ég verð bara að viðurkenna það, enda einkennist þingmálaskráin af tómhyggju og í henni birtist í raun ekki arða af framtíðarsýn. En viti menn, von mín um ágæti þessa frumvarps varð að vonbrigðum því að svo virðist sem ekki hafi verið tekið tillit til raunverulegrar upplifunar afhjúpenda. Þegar við lítum til afhjúpenda í gegnum tíðina á borð við Jeffrey Wigand, Edward Snowden, Chelsea Manning, Bill Binney, Thomas Drake, Ad Bos, Sergei Magnitsky og fleiri, Rudolf Elmer til dæmis, þá er eitt mynstur alveg kýrskýrt: Þegar fólk ákveður að ljóstra upp um misgjörðir annarra, í hvaða samhengi sem það er, er lífi þess eins og það hefur verið fram að því, nær undantekningarlaust lokið. Hvort sem það starfar innan eða utan fjármálageirans. Frumvarpið gerir ráð fyrir að fjármálafyrirtækjum verði óheimilt að beita nokkurs konar refsiaðgerðum gegn afhjúpendum. En það er mjög illa skilgreint að svo verði ekki. Reyndin er sú að afhjúpendur þurfa að hafa tryggt félagslegt, sálfræðilegt og fjárhagslegt öryggi auk persónuöryggis, að sjálfsögðu, því að ýmiss konar valdbeiting og álag fylgir því að afhjúpa misgjörðir, sérstaklega þegar hagsmunirnir, einkum þeir fjárhagslegu, eru umtalsverðir. Í frumvarpinu er gætt að fjárhagslegu öryggi í mýflugumynd en alls ekki með afgerandi hætti. Við verðum nefnilega að skilja að þegar fólk fylgir sannfæringu sinni og kemur upp um misgjörðir innan fjármálageirans er næsta víst að það muni ekki geta starfað framar í þeim geira. Hugsanlega eru atvinnuhorfur til framtíðar takmarkaðar, sérstaklega ef spyrst út hver hafi verið afhjúpandinn. Það þarf ekki endilega að vera þannig að það spyrjist út, þó svo að það sé bannað í þessu frumvarpi að uppljóstra um það, það þarf ekki að vera að það spyrjist út með þeim hætti að það sé rekjanlegt til þess sem uppljóstraði um það. Því þarf að tryggja fjárhagslegt öryggi afhjúpenda með mun skýrari hætti en gert er í frumvarpinu og alls ekki að eftirláta bótafjárhæð Fjármálaeftirlitinu eins og virðist vera gert ráð fyrir. Fjármálaeftirlitið hefur svo til enga sérstaka reynslu af því að hugsa um velferð afhjúpenda. Sálfræðilegt og félagslegt álag á afhjúpendur er líka töluvert því að gjarnan eru afhjúpendur með verkum sínum, með ákvörðun sinni um að upplýsa um einhverjar misgjörðir eða einhver brot, að taka stóra persónulega áhættu. Að ganga t.d. gegn yfirmönnum sínum, jafnvel gegn vinum sínum. Sú sterka réttlætiskennd sem þarf til að ganga í slíkt er ein og sér ekki næg til að afhjúpendur upplifi sig ekki einangraða. Því þarf að tryggja einhvern veginn að til sé viðunandi stuðningur, þá sérstaklega í heilbrigðiskerfinu en líka innan ramma þeirra fyrirtækja sem eru í fjármálageiranum svo að fólk verði ekki einangrað og verði fyrir félagslegum og sálfræðilegum skaða. Síðasta atriðið, persónuöryggi, hefur sem betur fer ekki verið mikið vandamál á Íslandi svo ég viti til, að afhjúpendur misgjörða verði fyrir líkamlegu áreiti, en samt þyrfti að gæta að því að tryggja það með einhverjum hætti, enda hefur mjög víða farið illa fyrir fólki sem hefur afhjúpað einhverjar misgjörðir, sérstaklega fjárhagslegar, og má vísa til Sergei Magnitsky í því samhengi. Þess má geta að frumvarpið snýst einungis um svokallaða innri afhjúpun þar sem afhjúpandi leitar til aðila innan sinnar stofnunar, en frumvarpið gerir enga tilraun til að setja ábyrgð stofnunarinnar í samhengi við hugsanlegt áframhald máls sem nýtur ekki eðlilegrar meðferðar innan húss. Ef ekkert verður af umkvörtuninni og ábendingunni innan húss er mjög algengt og eðlilegt að það gangi lengra, þ.e. ytri afhjúpun til yfirvalda, svo sem Fjármálaeftirlitsins í þessu tilfelli, eða ytri afhjúpun til fjölmiðla sem er gjarnan síðasta skrefið og jafnframt það erfiðasta, en það er skref sem afhjúpendur hafa verið neyddir til að stíga í fortíðinni. Frú forseti. Ég vona að hægt verði að bæta úr þessu frumvarpi. Ég mæli sérstaklega með því að litið verði til þeirrar vinnu sem m.a. Guido Strack hefur gert hjá þýsku samtökunum Whistleblower Netzwerk. Herra Strack var sjálfur afhjúpandi á sínum tíma, kom upp um töluvert stórt fjármálamisferli innan framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Þekkir hann því ágætlega til þeirra atriða sem ég hef nefnt hér á undan. Það er merkilegt að tala, eins og hæstv. ráðherra gerði, um að lögin gildi ekki um fólk sem afhjúpar misgjörðir öðruvísi en í góðri trú. Það mætti svo sem halda ræðu um eðli sannleikans í þessu samhengi en það er erfitt eða sennilega ómögulegt að meta hvort einhver sé að afhjúpa brot í góðri trú eða ekki, en ljóst er að það er vel hægt að meta hvort brot hafi átt sér stað. Því er frekar furðulegt að setja það sem skilyrði að menn tilkynni um brot í góðri trú og ætti kannski frekar að tala um að skilyrt væri við það að raunveruleg og sannreynanleg brot hafi átt sér stað, að ekki sé verið að skálda hluti upp, t.d. til að reyna að koma höggi á vinnufélaga sína. Í raun er hægt að tala mjög lengi um afhjúpendalöggjöf. Slík löggjöf hefur verið lögð fram áður á Alþingi á fyrri árum. Sömuleiðis liggur fyrir í menntamálaráðuneytinu frumvarp um vernd afhjúpenda sem er alveg full ástæða til að komi fram hér. Að vísu hefur ekkert bólað á því frumvarpi, enda finnst það ekki á málaskrá hæstv. ríkisstjórnar. Ég vil meina að ef markmiðið er að þróa einhvers konar löggjöf sem á að verja ákveðna aðila þá sé eðlilegt að horfa til reynslu slíkra aðila. Að gera það ekki er í besta falli kjánaskapur. Við verðum að hætta að ganga bara hálfa leið að hlutunum. Það að byggt hafi verið á frekar lélegri danskri löggjöf í þessu tilfelli hjálpar okkur í rauninni ekki með að tryggja að sú afhjúpendavernd sem er nauðsynleg til að afhjúpandi geti starfað eða komið mikilvægum upplýsingum á framfæri um brot á fjármálamarkaði, að þau lög séu með þeim hætti sem vera ber. Við þurfum að hætta svona sértilbúningi og fara að gera hlutina almennilega með heildstæðum hætti.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál sem fjallar um tilkynningar um brot á fjármálamarkaði. Það snertir þætti er varða traust til og aðhald að starfsemi fjármálastofnana en eins og við vitum er alltaf nauðsynlegt að vera á varðbergi í þeim efnum. Frumvarpið setur reglur og ferla um hvernig unnt sé að tilkynna um brot eða grun um brot. Sérstaklega er gætt að rétti þeirra sem sakaðir eru um brot. Það er auðvitað mikilvægt til þess að koma í veg fyrir misnotkun, t.d. ef tilkynningu er einungis ætlað að koma höggi á ákveðinn starfsmann en ekki upplýsa um brot. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þm. Smára McCarthys hér á undan að mér fannst eins og hann misskildi þessa vernd, þ.e. tilgangurinn má ekki einungis vera sá að koma höggi á starfsmann með tilhæfulausum sökum. Ef tilgangurinn er sá einn að koma höggi á mann með tilhæfulausum ásökunum held ég að ákvæðið gildi. Hitt er þó sýnu mikilvægara að sá sem ljóstrar upp um brot nýtur sérstakrar verndar og markaðar eru sérstakar leiðir og aðferðir til þess að koma upplýsingum á framfæri og að tilefni þeirra sé rannsakað. Til að auka gagnsæi og hvetja starfsmenn til að tilkynna um brot undir nafni er gert ráð fyrir að það liggi ljóst fyrir hverjir innan fyrirtækja fái vitneskju um þann sem tilkynnir. Til dæmis er ekki æskilegt að aðrir starfsmenn fyrirtækis fái upplýsingar um þann sem tilkynnti um brot enda getur það fælt starfsmann frá því að tilkynna. Þá verður ekki talið að nauðsynlegt sé að æðstu stjórnendur fjármálafyrirtækis, t.d. stjórn og framkvæmdastjóri, fái upplýsingar um nafn eða aðrar persónugreinanlegar upplýsingar um þann sem tilkynnti um brot. Allt er þetta til þess fallið að vernda uppljóstrarann. Þá er líka rétt að benda á ríka vernd til handa uppljóstrara sem tekur til misréttis sem hann kann að verða beittur eða verður fyrir og rekja má til þess að hann tilkynnir um brot eða grun um brot. Um þetta atriði segir í greinargerð frumvarpsins, með leyfi forseta: „Hugtakið „misrétti“ tekur bæði til fyrirvaralausrar uppsagnar með riftun ráðningarsamnings og uppsagnar með samningsbundnum uppsagnarfresti. Einnig er hugtakinu ætlað að ná yfir stöðulækkun, tilfærslu í starfi, opinbera nafngreiningu án samþykkis, einelti, ærumeiðingar, meingerð, ólögmæta mismunun, eða einhverjar aðrar sambærilegar aðgerðir vegna tilkynningar um brot.“ Þetta ákvæði er mjög víðtækt. Og áfram, með leyfi forseta: „… málsgreinin felur ekki í sér bann við því að fjármálafyrirtæki víki starfsmanni frá störfum, lækki hann í tign eða færi til í starfi. Ef fjármálafyrirtæki grípur hins vegar til slíkra aðgerða og þær eru bein eða óbein afleiðing af tilkynningu starfsmanns getur fjármálafyrirtækið orðið skaðabótaskylt gagnvart starfsmanninum. Slíkar aðgerðir verða því að byggjast á öðrum ástæðum en þeim að starfsmaður hafi á einhverjum tímapunkti í störfum sínum tilkynnt um brot.“ Virðulegi forseti. Þessi tilvitnun hér á undan sýnir í hnotskurn hversu mikilvægt þetta mál er og þá vernd sem felst í frumvarpinu. Hér er verið að tryggja að ótti um eigin hag komi ekki í veg fyrir uppljóstranir um lögbrot. Í mínum huga er enginn vafi á því að þetta frumvarp felur í sér mikla réttarbót og ég styð því heils hugar að það verði að lögum.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 39/2016, um breytingu á XXII. viðauka við EES-samninginn um félagarétt, og fella inn í samninginn tilskipun um birtingu tiltekinna stórra fyrirtækja og samstæðna á ófjárhagslegum upplýsingum og upplýsingum um fjölbreytileika. Tilskipunin kveður á um tvær leiðir til að auka gagnsæi og greiða aðgang að upplýsingum um áhrif tiltekinna stórra fyrirtækja á samfélagið. Í fyrsta lagi leggur tilskipunin skyldu á stór félög sem tengd eru almannahagsmunum að birta yfirlit yfir ófjárhagslegar upplýsingar í skýrslu stjórnar félagsins. Slíkt yfirlit skal innihalda upplýsingar um þróun, árangur og stöðu félagsins í umhverfis-, félags- og starfsmannamálum, stefnu félagsins í mannréttindamálum og hvernig það spornar við spillingu og mútum. Ef félag fylgir ekki ákveðinni stefnu á þessum málefnasviðum skal skýr og rökstudd skýring á því hvers vegna það er ekki gert koma fram í yfirlitinu. Í öðru lagi leggur tilskipunin þá skyldu á félög sem hafa verðbréf sín skráð á skipulegum verðbréfamarkaði að birta í skýrslu stjórnar lýsingu á stefnu félagsins um fjölbreytileika í tengslum við stjórn, framkvæmdastjórn og eftirlitsstjórn félagsins. Með fjölbreytileika er átt við þætti á borð við aldur, kyn eða menntunarlegan og faglegan bakgrunn. Ef engri slíkri stefnu er fylgt innan félagsins skal koma fram í skýrslunni skýring á því hvers vegna svo sé. Tilskipunin tekur til tiltekinna stórra félaga og leggur því ekki sömu skyldur á lítil og meðalstór félög. Með lögum um breytingar á lögum um ársreikninga, sem samþykkt voru á síðasta löggjafarþingi, var tilskipunin innleidd í íslenskan rétt. Umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar var tekin með stjórnskipulegum fyrirvara af hálfu Íslands þar sem hún kallaði á lagabreytingar hér á landi. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka ráðherra snaggaralega framsögu hans og jafnframt óska ég honum til hamingju með að ná að fela ágætistillögu í mjög leiðinlegum og ógagnsæjum titli. Við erum að tala um eitthvað sem er kallað ófjárhagslegar upplýsingar, sem mætti jafnvel hengja orðu á einhvern í ráðuneytinu fyrir að hafa fundið hugtakið yfir því að þetta er ágætismál. Það að fyrirtæki skili ákveðnu bókhaldi um upplýsingar sem tengjast þróun varðandi umhverfi, félags- og starfsmannamál, virðingu fyrir mannréttindum og varnir gegn spillingu er eitthvað sem er eiginlega dálítið stórt mál og ekkert sem þarf að fela í orðagjálfri þýðingarmiðstöðvarinnar. Mig langar hins vegar að spyrja ráðherrann. Nú gerir tilskipunin sem hér er verið að innleiða ráð fyrir að þessar reglur nái til félaga sem eru með yfir 500 starfsmenn starfandi á ársgrundvelli. Miðað við það sem stendur i tímaritinu Frjálsri verslun sem kom út á síðasta ári voru fyrirtæki af þeirri stærðargráðu ekki nema 26 hér á landi. Íslenskur atvinnumarkaður er frábrugðinn því sem gerist víða í Evrópu. Mig langar þess vegna að spyrja ráðherrann hvort komið hafi til álita í ráðuneytinu að víkka reglurnar aðeins miðað við það sem var lagt upp með í Brussel og láta þær ná yfir smærri fyrirtæki hér á landi en þau sem hafa 500 manns starfandi.
Virðulegi forseti. Ég held að ekki sé hægt að skammast út í starfsmenn ráðuneytisins fyrir þýðingarnar. Eins og kemur fram í framsögunni er þetta nokkuð sem er tekið upp í EES-nefndinni. Ég held að það skipti máli, þó svo að menn geti alveg haft skoðun á því að orðin geti verið skýrari. Ég held að máli skipti að þýðingin sé eins bein og hún getur orðið, þannig að ekki sé um neinn misskilning að ræða. Eins og kemur fram hjá hv. þingmanni er markmiðið með þessari tilskipun gott. Við þekkjum þó að þrátt fyrir að menn setji slíkar reglur er því miður ekki tryggt að menn komi í veg fyrir allt sem við viljum ekki sjá. Það þekkjum við af fenginni reynslu. Aðeins varðandi fjöldann. Ég held að það skipti máli að nú tekur hv. utanríkismálanefnd málið fyrir og þá er það þingsins að fara yfir það. Miðað við þær upplýsingar sem ég hef aflað mér er talað um fyrirtæki þar sem meðalfjöldi ársverka er 250, ekki 500, og heildareignir 3 milljarðar kr. og hrein velta 6 milljarðar. Það er til viðmiðunar. Ég veit að það er ekki í samræmi við það sem stendur í greinargerðinni, en þetta er eitthvað sem ég tel að hv. nefnd þurfi aðeins að fara yfir og skoða. Miðað við þær upplýsingar sem við höfum og ég er með hér, og eru ekki í samræmi við það sem kemur þarna fram, eru þetta 80–100 fyrirtæki. Við þurfum líka að hafa í huga að allar þessar reglur hafa kostnað í för með sér. Það skiptir máli, sérstaklega þegar fyrirtækin er mjög lítil eða meðalstór, og öll fyrirtæki á Íslandi eru þannig, að við göngum ekki þannig fram að við séum með of íþyngjandi reglur, jafnvel þótt markmiðin séu góð. [[Forseti hringir.]]Markmiðin með eiginlega öllum reglum eru góð, en það skilar sér ekki alltaf í þeim árangri sem við viljum sjá.
Frú forseti. Ég kalla mig góðan að hafa náð að fá ráðherra til að víkka umfang reglnanna fjórfalt frá því sem var í framsöguræðunni, bara frá ráðherrabekknum og upp í púlt. Verst að þetta eru ekki nema tvær lotur sem við höfum í andsvörum, annars væri hægt að láta þetta ná yfir enn fleiri fyrirtæki. Það er rétt sem ráðherrann segir að þetta er á vissan hátt íþyngjandi fyrir fyrirtækin sem þurfa að standa skil á þessum upplýsingum og leysir ekkert öll mál. Fyrir stærri fyrirtæki sem hvort sem er skila ítarlegum ársreikningum er mjög lógískt að nota sömu ferð til að taka saman það sem heitir á máli EES-nefndarinnar, svo ég hafi það rétt, ófjárhagslegar upplýsingar, sem skipta máli. Þótt tilvist þessara skýrslna ein og sér tryggi ekki að fyrirtæki t.d. forðist spillingu og mútur þá er upplýsingaskyldan eitthvað sem er hægt að nota til að koma böndum á slíka starfsemi þegar eftir því er kallað. Ég bíð þess spenntur að sjá hvernig málið heldur áfram að þróast í næsta innleggi ráðherrans og jafnvel í meðförum nefndarinnar. Það er aldrei að vita nema þetta verði fyrr en varir alltumlykjandi regluverk sem miðar að því, eins og við ráðherra erum greinilega sammála um, að rekstrarumhverfi fyrirtækja, upplýsingaskil þeirra, leiði fram betri fyrirtækjakúltúr hér á landi, að ákveðnar ófjárhagslegar upplýsingar verði til staðar til að sé hægt að meta hvort fyrirtæki eru rekin á góðan hátt, ekki bara fjárhagslegan.
Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvör hans. Bara svo það sé á hreinu var ekki misræmi milli framsöguræðunnar og svartsýnis í spurningunni heldur var ég að vísa í greinargerðina. Þetta er eitthvað sem ég tel að hv. nefnd eigi að skoða. Við höfum alveg á hreinu að það er bannað að múta á Íslandi. Þetta breytir engu þar um. Spilling er sömuleiðis bönnuð þótt það sé víðfemt hugtak sem menn nota sumir ansi frjálslega. En þetta liggur alveg fyrir og því engin breyting hvað það varðar. Miðað við allar þær mælingar sem ég hef séð hefur verið mjög lítið um það að ræða, ef eitthvað, á Íslandi í samanburði við ýmis önnur lönd. Við megum heldur ekki blekkja okkur. Ég geri ráð fyrir því ef eitthvert fyrirtæki ætlaði að stunda slíkt myndi það ekki beinlínis setja það í svona skýrslu. Það er þó alveg jafn bannað fyrir og eftir. Það sem við þurfum að hafa í huga þegar við setjum svona reglugerðir - og ég hef aldrei séð reglugerð sem er sett með það að markmiði að koma einhverju slæmu áleiðis, ásetningurinn er alltaf góður - er að ef þær útheimta mikla vinnu, ég tala nú ekki um í litlum og meðalstórum fyrirtækjum, þá gerum við rekstrarumhverfi fyrirtækjanna mjög erfitt. Nú er það þannig að við öll sem erum hér í vinnu erum á launum hjá skattgreiðendum og verðmætin sem eru sköpuð í þessu þjóðfélagi eru hjá fyrirtækjunum. Við erum í samkeppni við fólk, sérstaklega yngra fólk. Þeir sem eru yngri hafa fleiri tækifæri en við sem erum eldri höfðum á þeirra aldri. Það mun verða mun meira í nánustu framtíð. Við eigum alltaf að hafa í huga að við viljum hafa þannig umhverfi að við verðum með unga fólkið okkar, ef það svo kýs, hér á landi og með lífskjör eins og þau gerast best annars staðar. Ég hvet hv. nefnd [[Forseti hringir.]]til að meta alla þessa hluti og fara vel yfir þá. Við komum fram með þessi mál og síðan er það þingsins að fara yfir þau og meta.