Borist hefur bréf frá hv. 4. þm. Reykv. s., Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, um að hún verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 1. varamaður á lista Pírata í Reykv. s., Olga Margrét Cilia. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Virðulegur forseti. Án sjúkraþjálfunar stæði ég sennilega ekki í þessari pontu í dag að halda þessa ræðu. Þess vegna er mér spurn hvers vegna í ósköpunum hæstv. heilbrigðisráðherra þjarmar svo illa að sjúkraþjálfun í landinu að ég fæ tölvupóst eftir tölvupóst þar sem fólk bendir á að það sé ekki bara búið að hækka kostnaðinn um 500 kr., sem það þarf að borga sjálft fyrir hvern tíma aukalega, heldur hafi verð aftur verið hækkað um 500 kr. um áramótin. Það eru þá 1.000 kr. fyrir hvern tíma. Fólk sem er þrisvar sinnum í viku hjá sjúkraþjálfara þarf að borga 3.000 kr. aukalega, 12.000 kr. á mánuði. Þetta er fólk sem hefur ekki einu sinni efni á því að borga það. Og hvað gerir þetta fólk? Jú, það segir að það þurfi að skera niður ferðir til sjúkraþjálfara, að í stað þess að fara í þrjá tíma á viku fari það í einn tíma. Hvaða afleiðingar hefur það? Ég get alveg upplýst um það. Það hefur þær afleiðingar að viðkomandi leggst annaðhvort í rúmið, þarf að taka meira af verkjatöflum eða lendir hreinlega inni á sjúkrastofnun. Hvað kostar sólarhringurinn þar? 100.000–200.000 kr.? Hvernig í ósköpunum ætlum við að leyfa okkur að gera þetta í miðjum Covid-faraldri? Síðan eru gífurlegir biðlistar eftir að komast í sjúkraliðanám, alveg gífurlegir biðlistar. Á sama tíma á að þrengja svo að stéttinni að nýliðun getur ekki orðið fyrr en eftir tvö ár. Hvernig í ósköpunum sér heilbrigðisráðherra fyrir sér að einhver sjúkraþjálfari taki nema í þjálfun og þegar búið er að þjálfa hann þá má hann ekki vinna hjá þeim í tvö ár? Þetta mun bitna einna mest á þjónustu á landsbyggðinni. Hvers vegna í ósköpunum er þetta svona og hvað ætlar heilbrigðisráðherra að gera í þessu máli?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna sem er eðlilegt að komi fram á þessum tímapunkti. Heilbrigðisþjónusta, líkt og sú sem sjúkraþjálfarar veita, er veitt á grundvelli samninga og viðkomandi fá endurgreiðslur á grundvelli þeirra samninga. Staðan hefur verið þannig núna að samningar liggi ekki fyrir milli sjúkraþjálfara og Sjúkratrygginga Íslands. Samningurinn féll úr gildi fyrir réttu ári og samningsleysi, sem hefur staðið yfir núna í heilt ár, er auðvitað bara mjög erfið og alvarleg staða. Mér er sagt núna að haldnir séu fundir einu sinni í viku milli Sjúkratrygginga Íslands, sem hefur það verkefni að semja um heilbrigðisþjónustu, og sjúkraþjálfara og að samtalið sé í gangi. Ég legg mjög mikla áherslu á að samningar náist um þessa þjónustu vegna þess, eins og margoft hefur komið fram í skoðanaskiptum milli okkar hér, mín og hv. þingmanns, að við erum sammála um mikilvægi þjónustu sjúkraþjálfara. Ég hef raunar lagt áherslu á að sjúkraþjálfarar væru líka hluti af starfsliði heilsugæslunnar þar sem hægt væri að bjóða upp á enn þá ríkari þverfaglega heilbrigðisþjónustu í framlínunni. Oft er það nú svo að sjúkraþjálfarar geta gefið manni betri ráð um stoðkerfisvanda heldur en læknir eða annar heilbrigðisstarfsmaður. Samningaviðræðurnar hafa ekki enn skilað árangri. Ég vonast auðvitað til þess að samningar náist sem fyrst. Samkvæmt upplýsingum sem ég er með þá áttu Sjúkratryggingar fund með fulltrúum stofueiganda fyrir áramót og ég vonast til þess að við sjáum fljótlega einhver merki um að þessi mál séu að hreyfast.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. Ég vona líka heitt og innilega að hún taki til endurskoðunar regluna um að fólk geti komið í sex tíma til sjúkraþjálfara án þess að leita til heimilislæknis. Það skiptir gífurlega miklu máli og það léttir álag á heilsugæsluna og skriffinnsku og annað. Það hefur sýnt sig að það skilar sér. Ég veit af reynslu þeirra sem ég hef talað við að það skilar sér. Það er mun ódýrari leið en hin, að láta alla ná í beiðni. Félag sjúkraþjálfara segir að nýjasta reglugerðin um að þeir megi ekki vinna sjálfstætt fyrr en eftir tvö ár standist ekki lög. Reglugerðin var sett 20. desember og þeir hafa ekki fengið neitt um það að segja. Þeir segja að ekki hafi verið nema einn samningafundur. Stendur til að bretta upp ermar og sjá til þess að samið verði? [[Forseti hringir.]]Er það ekki eina leiðin til þess að þeir sem þurfa á þessari þjónustu að halda geti verið öruggir um að þeir fái hana áfram að fullu en ekki bara einn tíma af hverjum þremur?
Virðulegur forseti. Það er nefnilega nákvæmlega það sem stendur til að gera, að semja. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er ekki æskileg staða að samningar séu ekki fyrir hendi. Það er vert í því sambandi að benda á og halda því til haga að reglugerðin sem hér hefur verið til umræðu gildir bara um þjónustu þeirra sem starfa utan samninga. Það er í höndum heilbrigðisyfirvalda á hverjum tíma að skilgreina hvaða þjónustu við viljum kaupa. Það er kveðið á um það í lögum um sjúkratryggingar að í samningum um heilbrigðisþjónustu séu kröfur til veitenda þjónustunnar, m.a. um hæfni, sem eru þá forsendur þess að endurgreiðsla geti farið fram. Þannig að allt það sem gert hefur verið í þessu efni er að mínu mati byggt á lögum um sjúkratryggingar, en ég tek undir orð hv. þingmanns um mikilvægi þess að ná samningum hið fyrsta.
Herra forseti. Ég ætla að beina spurningum til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um meðhöndlun sorps hér á landi. Eins og hæstv. ráðherra er kunnugt um urðum við mestallt okkar sorp í dag. Þannig urðum við árlega um og yfir 200.000 tonn af sorpi og undanskil ég þar allan óvirkan úrgang. Þá höfum við einnig á undanförnum árum flutt út töluvert magn af úrgangi og kom fram í svari hæstv. ráðherra við fyrirspurn frá mér fyrr í vetur að þar er um að ræða u.þ.b. 120.000 tonn árlega, að mestu til endurnýtingar og -vinnslu. Nýlegar fréttir um að eitthvað af sorpi Vesturlanda endi á risastórum sorphaugum í löndum þriðja heimsins valda okkur auðvitað áhyggjum af afdrifum alls þess sorps sem verið er að flytja á milli landa. Í ljósi þess að nú lítur út fyrir að urðun verði hætt í Álfsnesi innan tveggja ára vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort hann geti ekki verið sammála mér um að við getum ekki lengur haldið áfram á þessari braut, þ.e. að urða og flytja út úrgang okkar. Ef hann er sammála mér, hvaða lausnir sér hæstv. ráðherra fyrir sér í þeim efnum? Verðum við ekki að leysa sorpmál okkar sem næst upprunastað sorpsins, þ.e. hér á landi? Nú hefur tækni við brennslu sorps fleygt fram á umliðnum árum og vestrænar þjóðir hafa byggt mjög umhverfisvænar sorpbrennslur í því skyni að losna við úrgang og framleiða um leið varma og raforku sem þær svo nýta. Ég hef í þrígang flutt tillögu um að stjórnvöld kanni af alvöru að reisa slíka stöð hér á landi og leysa þannig sorpvanda okkar. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að hann beiti sér fyrir því að slík stöð rísi hér á landi?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég er sammála hv. þingmanni um að það verður að draga mjög mikið úr urðun, en það er einmitt eitt af viðfangsefnum nýrrar stefnu um meðhöndlun úrgangs sem drög eru komin að í samráðsgátt stjórnvalda. Að auki eru drög að lagabreytingum sem munu einmitt leiða til þess, ef að líkum lætur, að urðun minnki til muna hér á landi. Meðal annars er stefnt að því að taka upp skyldu á flokkun, samræma flokkun alls staðar á landinu og færa þjónustuna nær íbúunum þannig að í þéttbýli verði skylda að bjóða upp á að taka á móti lífrænum úrgangi við húsvegg, úrgangi sem er með pappa og pappír og plasti. Þetta er allt saman grundvallaratriði til að ýta undir endurvinnslusamfélag á Íslandi og skiptir mjög miklu máli. Ég hef talað fyrir því að setja á urðunarskatt til þess að búa til hvata til að leiða til þess að það verði minni urðun en er í dag. Það er í þessari stefnu og ég vonast til að geti komið til framkvæmda á næstu árum. Mig langar að segja varðandi sorpbrennslu og beina því til hv. þingmanns að sorpbrennslur eru ekki eina lausnin, en þær eru lausnin á því sem við getum ekki endurnotað, getum ekki endurunnið eða endurnýtt. Það er betra að brenna sorpi og búa til orku en að urða það. En við megum ekki byggja upp þannig kerfi að það sé eina lausnin í úrgangsmálum á Íslandi. Þá væri ekki vel fyrir okkur komið. En við þurfum að vinna að þeim lausnum líkt og öðrum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég vil auðvitað fagna því að ráðherra hafi látið vinna skýrslu sem heitir Stefna í meðhöndlun úrgangs. Drög að þeirri stefnu voru sett í umsagnarferli á vegum ráðuneytisins í átt að hringrásarhagkerfi. Ég vil einnig benda hæstv. ráðherra á að þar eru lögð drög að 24 aðgerðum á vegum stjórnvalda í úrgangsmálum en þar er ekki að finna nein áform um að reisa sorpbrennslustöð hér á landi. Hæstv. ráðherra talar um að til séu fleiri leiðir. Ég get tekið undir það, það hefur einnig verið rannsakað að hægt er að endurnýta úrgang og auðvitað verðum við að stefna að því. En í dag erum við að urða 200.000 tonn, og yfir það, og flytja eitthvað út. Og þó að við endurnýtum og endurvinnum töluverðan hluta þarf alltaf að losna við eitthvað. Niðurstöður þessarar skýrslu eru þær að það eru u.þ.b. 100.000 tonn. [[Forseti hringir.]]Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera í þeim málum? Og tíminn líður, Álfsnes er að loka. Er ekki kominn tími til að fara að undirbúa byggingu hátæknisorpbrennslustöðvar?
Hæstv. forseti. Ég vil benda hv. þingmanni á að endurvinnsluhlutfall heimilisúrgangs er um 30% á Íslandi, en á að vera 50%. Það er viðfangsefnið. Við urðum of mikið, það er hárrétt hjá hv. þingmanni. En að halda að sorpbrennsla sé eina lausnin í þessu sambandi segir mér bara að þingmaðurinn einblínir of mikið á eina ákveðna lausn. Við verðum að auka endurnotkun á hlutum. Við eigum að nota þá betur. Við eigum að nota minna og við eigum að endurvinna eins mikið og við getum. Að því sögðu er í skoðun á milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og ráðuneytisins og fleiri aðila með hvaða hætti sorpbrennslumálunum verði best fyrir komið á Íslandi vegna þess að það kallar á ákvörðun um það hvort við eigum að ráðast í eina stóra stöð, sem næst uppruna úrgangsins, eða fleiri minni sem yrðu þá dreifðar út um allt land og sú vinna er í gangi.
Herra forseti. Í byrjun þessa árs fengum við fregnir af því að leghálssýni til rannsóknar á mögulegu krabbameini, tekin úr 2.000 konum, lægju óhreyfð og biðu rannsóknar í pappakössum inni í heilbrigðiskerfinu. 2.000 konur sem töldu sig varðar af íslensku heilbrigðiskerfi mættu samviskusamlega í leghálsskimun en annað kom á daginn. Heilbrigðisyfirvöld undir stjórn hæstv. heilbrigðisráðherra höfðu látið undir höfuð leggjast að ganga frá samningum um það hver skyldi nú rannsaka sýni þessara 2.000 kvenna. Tveggja ára ferli við yfirfærslu á skimunum á brjósta- og leghálskrabbameini hefur ekki gengið betur en svo að það gleymdist að finna út hver ætti að rannsaka sýni sem tekin eru. Frá því að fyrstu fregnir af þessu dæmalausa klúðri bárust eru liðnar nokkrar vikur og hefur hæstv. heilbrigðisráðherra sagt eðlilegt að flutningur þjónustunnar frá Krabbameinsfélagi til Landspítala og heilsugæslu taki tíma. Ferlið hófst fyrir tveimur árum. Nú hafa borist fregnir af því að fyrstu 1.000 sýnin hafi sætt rannsókn á einhverri stofu í Danmörku sem íslenskum stjórnvöldum hugnast að semja tímabundið við. Ekki má semja við íslenskt rannsóknarfólk og nýta íslensk tæki Landspítala heldur skal senda sýnin til Danmerkur en þó ekki öll því að á daginn hefur komið að sýnaglösin passa ekki öll hinum dönsku rannsakendum og því þarf fjöldi kvenna að mæta aftur í sýnatöku, eins gleðilegt og það nú er. Niðurstaðan úr þeim 1.000 sýnum sem tekin voru fyrir nokkrum mánuðum sýna að 150 konur þurfa frekari eftirfylgd. Þetta þýðir að frumubreytingar hafa greinst. Ekkert er vitað um hin 1.000 sýnin sem enn bíða í pappakössum heilbrigðiskerfisins. Af þessum sökum vil ég spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra og biðja um einlæg og heiðarleg svör. Finnast henni þetta boðleg vinnubrögð? Telur hún það ásættanlegt að standa svona að málum við yfirfærslu lífsnauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu? Og loks: Hvers vegna má ekki nýta nýjustu tæki og rannsóknargetu og þekkingu starfsmanna íslenska heilbrigðiskerfisins?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að minna mig á einlægni. Það er alltaf mikilvægt. Öryggi og gæði rannsókna hafa verið höfð að leiðarljósi varðandi þessar rannsóknir leghálssýna. Það getur ekki verið sérstakt hagsmunamál hvar sýnin eru greind heldur að þau séu rétt greind. Það er öryggismál. Við flutning þjónustunnar er eðlilegt að einhver tími fari í að taka við nýju hlutverki og koma öllu í sitt horf. En staðan er þannig nákvæmlega núna að stóri samningurinn um greiningu á þessum sýnum var tilbúinn á föstudaginn var og nú hafa 2.000 sýni sem voru uppsöfnuð hjá Krabbameinsfélagi Íslands verið send út. Þau seinni voru send út í dag til Danmerkur. Um 400 sýni sem voru tekin í lok desember og í byrjun janúar verða send út eftir helgi. Það verður haft samband við allar konur sem eiga sýni og þeim tilkynnt niðurstaða sýnatökunnar en það er talið að allt að 15% kvennanna þurfi að fara aftur í leghálssýnatöku sem heilsugæslan býður konunum upp á að kostnaðarlausu. Það er, virðulegur forseti, mjög mikilvægt að freistast ekki til að tala niður opinbera heilbrigðisþjónustu í pólitísku skyni. Við eigum nefnilega ómetanlegan auð í því fagfólki sem er til staðar í heilsugæslunni og annars staðar í hinu almenna og opinbera heilbrigðiskerfi um allt land. Þetta kerfi er sameign okkar allra landsmanna, ómetanlegur auður af þekkingu og fagfólki sem er tilbúið að taka við nýju hlutverki en hefur um leið setið undir því að vera úthúðað fyrir sitt starf og af því fólki sem leggur áherslu á það hér að nýta stöðuna í pólitísku skyni.
Herra forseti. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra sagði. Það er mikilvægt að tala ekki niður opinbera heilbrigðisþjónustu. Þess vegna spyr ég: Treystir hæstv. heilbrigðisráðherra ekki opinberu starfsfólki á Landspítala og þeim nýju tækjum sem þar eru til þess að rannsaka þessi sýni? Öryggi og gæði skipta máli, ekki hvar þetta fer fram og þess vegna hlýtur að vera eðlilegt að hæstv. heilbrigðisráðherra svari þeirri spurningu hvers vegna ekki er notast við þessi nýju tæki. Þá vil ég spyrja hvort tölvukerfi til að miðla upplýsingum frá hinni dönsku rannsóknarstofu sé tækt fyrir íslenska lækna. Átti landlæknir ekki að taka á þessu ástandi ef illa var að því staðið? Og loks spyr ég: Er hæstv. heilbrigðisráðherra kunnugt um að jafnræði ríkir ekki meðal landsmanna þegar kemur að aðgengi að heilsugæslu? Við vitum t.d. að á Suðurnesjum er 3.700 manna samfélag þar sem engin heilsugæsla er. Við vitum að á Suðurnesjum, sem eru [[Forseti hringir.]]sérstaklega illa stödd, hefur fólksfjölgun verið 30% en því miður er aðgengi íbúa á þessu svæði að heilsugæslunni afskaplega lítið.
Virðulegur forseti. Hv. þingmanni til upprifjunar er búið að taka ákvörðun um að byggja aðra heilsugæslustöð á Suðurnesjum einmitt til að koma til móts við þá stöðu sem hér hefur verið nefnd. Ég hef lagt afar mikla áherslu á að bæta heilsugæsluna á mínum tíma og vænti þess að við öll sem stöndum með opinberri og opinni heilbrigðisþjónustu fögnum því að fjármagn til heilsugæslunnar á núvirði hefur aukist um 25% á mínum tíma sem heilbrigðisráðherra. Það er mikilvægt. Ég vil líka segja það að þegar sú ákvörðun er tekin af heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu að semja við þessa rannsóknastofu í Danmörku þá snýst það um öryggi. Það snýst fyrst og fremst um öryggi. Ég hef lagt á það áherslu að standa með faglegu mati míns fólks á því hvernig öryggi er best tryggt og upplýsingar verði öruggar á milli rannsóknastofunnar og þeirra kvenna sem fara í skimun. [[Forseti hringir.]]Þær niðurstöður munu berast hratt og örugglega þegar þetta verður komið í það horf sem er og verður til framtíðar og mun liggja fyrir á allra næstu dögum.
Virðulegi forseti. Í síðasta tölublaði Stundarinnar stigu fram sex konur sem vistaðar höfðu verið á meðferðarheimilinu Laugalandi í Eyjafirði og lýstu því hvernig forstöðumaður heimilisins hefði beitt þær bæði andlegu og líkamlegu ofbeldi. Í sláandi frásögnum lýsa þær skelfilegu harðræði og greina frá því að þrúgandi óttastjórnun hafi ríkt á heimilinu. Átakanlegar eru lýsingarnar á barsmíðum sem börnin urðu fyrir á þessari stofnun, sem yfirvöld áttu að hafa eftirlit með. Í umfjölluninni kemur einnig fram að ofbeldið sem um ræðir virðist hafa verið á margra vitorði og að tilkynningar um harðræði og ofbeldi af hálfu forstöðumannsins hafi borist Barnaverndarstofu þegar árið 2000. Árið 2001 upplýsti svo umboðsmaður barna Barnaverndarstofu um fjölda ábendinga frá þáverandi skjólstæðingum og frá foreldrum. Í kjölfarið boðaði hún til sín þrjá fyrrverandi skjólstæðinga á fund sem allar höfðu orðið fyrir ofbeldi á meðan á dvöl þeirra stóð. Umboðsmaður fór fram á það við Barnaverndarstofu árið 2002 að rannsókn yrði gerð á ásökununum, en gögnin benda til þess að það hafi ekki verið gert. Í opnu bréfi kvennanna til félagsmálaráðherra segir, með leyfi forseta: „Við upplifum að á okkur hafi ekki verið hlustað og stígum því fram í dag í þeirri von að nú verði starfsemin rannsökuð, mistök verði viðurkennd og við beðnar afsökunar.“ Konurnar krefjast þess að nú verði skipuð rannsóknarnefnd til að fara í saumana á rekstri heimilisins með hliðsjón af vitnisburðum þeirra um ofbeldi forstöðumannsins sem rak heimilið á árunum 1997–2007. Forseti. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún sé búin að kynna sér málið sem um ræðir. Ætlar hún að beita sér fyrir því að ráðuneyti hennar rannsaki málið, eins og konurnar fara fram á? Telur ráðherra ekki eðlilegt að þolendur í þessu máli fái greiddar bætur vegna þess miska sem þær urðu fyrir?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Því er fyrst til að svara, af því að hv. þingmaður spyr hvort ég hafi kynnt mér málið, að hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur upplýst ríkisstjórnina um að hann sé með þessi mál til skoðunar og muni í kjölfarið fara yfir þau á vettvangi ríkisstjórnar. Þannig að það liggur fyrir. Hv. þingmaður spyr sömuleiðis hvort rétt sé að efna til rannsóknar. Það mun að sjálfsögðu ráðast af því hvaða mat hæstv. félags- og barnamálaráðherra leggur á málið. Sökum annarra mála sem komið hafa upp í fréttum að undanförnu og varða sérstaklega málefni Arnarholts hefur forsætisráðuneytið verið að fara yfir fyrirkomulag þessara mála og sendi velferðarnefnd minnisblað um það, sem ég vona að hafi borist nefndinni núna í dag, þar sem einmitt er farið yfir hvernig slíkum rannsóknum hefur verið háttað og hvernig væri hægt að hátta þeim. Það er auðvitað í stöðunni að nýta þær heimildir sem til staðar eru í lögum hvað varðar rannsóknarnefndir Alþingis. Það er líka hægt að setja á laggirnar sérstakar stjórnsýslunefndir en undir slíkar rannsóknarnefndar þarf sérstaka lagastoð. Það hefur vakið með mér vangaveltur um hvort eðlilegra væri að við værum með sérstaka umfjöllun um opinberar rannsóknarnefndir en ekki eingöngu rannsóknarnefndir á vegum Alþingis. Vissulega er það svo að við sjáum ýmis mál koma upp þar sem kallað er eftir rannsóknum og sumt á kannski heima framkvæmdarvalds megin og annað Alþingis megin. Hvað þetta tiltekna mál varðar sem hv. þingmaður nefnir tel ég rétt að bíða eftir því að hæstv. félags- og barnamálaráðherra fari yfir það á vettvangi ríkisstjórnarinnar áður en ég get sagt til um hver endanleg niðurstaða verður um frekari málsmeðferð.
Forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra greinargóð og ítarleg svör og greinilega samhygð sem hún sýnir málinu. Við eigum því miður langa sögu hér á landi af ofbeldi og mismunun gagnvart fötluðum börnum á stofnunum og þessar uppljóstranir koma því miður ekki á óvart þótt sláandi og sorglegar séu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvaða skref hún og ráðuneyti hennar hafi tekið og muni taka til að koma í veg fyrir mál af þessu tagi, koma í veg fyrir að þetta geti gerst aftur. Er ráðherra sammála því að setja þurfi á fót óháð ytra eftirlitskerfi með slíkum meðferðarheimilum þar sem frumkvæðisathuganir geti verið upp teknar?
Herra forseti. Í fyrsta lagi held ég að það sé mikilvægt í þessu samhengi að minna á þau lagafrumvörp um málefni barna sem eru hér til meðferðar í þinginu á vegum hæstv. félags- og barnamálaráðherra þar sem í raun er verið að leggja til að gera breytingu á því stofnanaumhverfi, getum við sagt, sem lýtur að málefnum barna og barnaverndar. Ég hef þá trú að þessi mál verði mikið framfaraskref þegar kemur að málefnum barna í samtímanum. Það er eitt verkefni. Ég held að við séum að gera rétta hluti og ég vona svo sannarlega að þingið muni ljúka afgreiðslu þessara mála. Síðan er það spurning um fortíðina sem verður kveikjan að máli hv. þingmanns. Það er ljóst að þótt við höfum unnið töluvert verk í því, nú síðast fyrir jól með því að ljúka frumvarpi um sanngirnisbætur til þeirra fötluðu barna sem dvöldu á einhvers konar stofnunum eða heimilum á vegum hins opinbera, þá eru fleiri verkefni sem þarf að taka á. Í því samhengi þarf að skoða þennan lagaramma og rannsóknarheimildir stjórnsýslunefnda. [[Forseti hringir.]]Ég vonast til að eiga gott samtal við velferðarnefnd Alþingis um þau mál, ekki bara hvað varðar málefni fatlaðra, sem var kveikjan að fyrirspurn þeirra, heldur einmitt þessi mál í heild sinni.
Virðulegi forseti. Bein og óbein áhrif Covid-19 á stöðu jafnréttismála er áhyggjuefni því að það er jú þekkt að efnahagsþrengingar eru til þess fallnar að auka á launamun kynjanna og fyrir því þarf að vera vakandi. Ísland trónir, eins og við þekkjum, efst á lista Alþjóðaefnahagsráðsins um kynjajafnrétti og hefur gert í rúman áratug. En góður árangur að þessu leyti getur auðvitað leitt til þess að einhverjir trúi því að við séum komin í höfn. Við vitum hins vegar að launamunur kynjanna er viðvarandi vandamál, útskýrður sem óútskýrður. Störf kvennastétta eru ekki metin og hafa ekki verið metin að verðleikum og öll finnum við fyrir afleiðingum þess. Sá árangur sem náðst hefur hér á landi náðist vitaskuld ekki bara með tímanum heldur með markvissri baráttu og lagasetningu sem við getum öll verið stolt af. En ég verð að viðurkenna að ég varð undrandi þegar ég sá að eitt fyrsta skref félagsmálaráðherra þessarar ríkisstjórnar var að fresta gildistöku laga um jafnlaunavottun, sem verður þá ekki innleidd að fullu fyrr en í lok árs 2022. Við sjáum jafnframt mælingar sem vekja upp ákveðnar spurningar. Árið 2008 var launamunur kynjanna heil 20%. Síðan höfum við horft upp á jákvæðan en hægfara árangur allt fram til ársins 2018 þegar launamunurinn fór aðeins upp aftur, úr 13,6% í 14%. Þar var sem sagt eitthvað að gerast áður en við fórum inn í þetta erfiða efnahagsástand. Ekki mikil hækkun vitaskuld, en talan 14% er hins vegar óhugguleg. Þannig að óleiðréttur launamunur kynjanna hefur nú þegar aðeins aukist samkvæmt mælingum. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Samkvæmt þingsályktunartillögu árið 2018 var gert ráð fyrir því að ráðist yrði í greiningu á launakjörum ólíkra starfsstétta m.a. til að draga fram kynbundinn launamun til að tryggja jafnræði við launasetningu ólíkra starfsstétta. Fjármálaráðherra var falið verkefnið. Hvað líður þeirri vinnu? Liggja fyrir einhverjar sérstakar aðgerðir núna af hálfu stjórnvalda í kjölfar þeirrar vinnu til þess að vinna í þágu þessa markmiðs?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp málefni jafnréttis og Covid í þessum fyrirspurnatíma. Eitt er launamunurinn, og ég ætla að koma aðeins að honum á eftir, en annað er kynbundið ofbeldi, sem við höfum séð merki um að er að vaxa vegna heimsfaraldurs. Ég vil nefna það hér, af því að hv. þingmaður er að spyrja um aðgerðir til að tryggja jafnrétti, sem er mjög mikilvægt á tímum heimsfaraldurs, að Alþingi samþykkti fyrstu forvarnaáætlunina gegn kynbundnu ofbeldi, kynbundnu áreiti, kynferðislegu ofbeldi og kynferðislegri áreitni. Það hefur væntanlega verið gert árið 2019. Hún er fullfjármögnuð og er að fara af stað núna. Ég hef miklar væntingar til þess að markvissar aðgerðir í þeim málaflokki - fyrir utan þau lagafrumvörp sem hafa verið að koma inn og eru inni og byggja á starfi starfshóps um heildstæðar úrbætur í þessum málaflokki, við ræddum kynferðislega friðhelgi hér í gær - muni leiða til marktækra úrbóta á þessu sviði, sem ég tel að geti í senn kallast orsök og afleiðing kynjamisréttis í samfélaginu og er einmitt ekki tekið með í mælingu Alþjóðaefnahagsráðsins á jafnréttismálum. Ég get tekið undir með hv. þingmanni um launamuninn og jafnlaunavottunina. Við höfum lagt verulega mikið á okkur við að ýta við bæði fyrirtækjum og stofnunum að uppfylla markmið jafnlaunavottunar. Ég myndi segja að þrátt fyrir Covid hafi það gengið ágætlega. Við höfum lagt áherslu á að birta upplýsingar. Þannig að það verkefni er í fullum gangi. Hins vegar er óútskýrður launamunur sannarlega áhyggjuefni. Þá vil ég nefna það að í tengslum við kjarasamninga ríkisins og BSRB var ákveðið að leggja af stað í sérstaka vinnu um endurmat á störfum kvenna. Sú vinna er á vegum forsætisráðuneytis, ekki fjármálaráðuneytis. Sá starfshópur er að störfum og mun skila niðurstöðum núna í sumar og ég held að þar gætum við fundið að einhverju leyti orsakir þessa óútskýrða launamunar, [[Forseti hringir.]]sem snýst m.a. um kerfisbundinn mun á því hvernig við metum karlastörf og hvernig við metum kvennastörf.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir svörin. Ég er henni einlæglega sammála um að kynbundið ofbeldi sé ein helsta meinsemd samfélags okkar og bæði rót og afleiðing kynjajafnréttis. En ég var hins vegar að horfa hér sérstaklega á annað viðvarandi vandamál sem er ekki síður alvarlegt; að við séum árið 2021 enn þá að glíma við þennan veruleika. Mér fannst aðeins vanta upp á að fá svar af því að þessi þingsályktunartillaga er frá árinu 2018, hún var samþykkt það ár, og þar var gert ráð fyrir að farið yrði í þessa greiningu. Í fyrsta lagi: Hvers vegna er það svo að verið sé að vinna að þessu verkefni í forsætisráðuneytinu annars vegar og fjármálaráðuneytisins hins vegar? Ég leyfi mér að spyrja að því sem nýr þingmaður, ég þekki ekki til þess. Nú er nokkuð um liðið síðan fjármálaráðherra fékk þetta verkefni í hendur með samþykkt þingsins. Þingmenn Viðreisnar hafa spurt nokkuð reglulega um þetta án svara. Ég varpa fram sömu spurningunni aftur í ljósi þess að kreppa er og hefur alltaf í sögulegu tilliti verið til þess fallin að þyngja jafnréttisbaráttuna. Hvað líður þessari vinnu og eru einhverjar sérstakar aðgerðir ríkisstjórnarinnar á döfinni núna hvað þetta varðar?
Herra forseti. Já, nú er það svo að ég svaraði því hvað forsætisráðuneytið er að gera og ég held að ég verði hreinlega að vísa á hæstv. fjármálaráðherra hvað varðar þá vinnu sem stendur yfir í ráðuneyti hans því að ég er vissulega ekki með yfirsýn yfir allt það sem er að gerast í öllum ráðuneytum. Hv. þingmaður spyr hvað verið sé að gera. Í fyrsta lagi stendur alltaf yfir vinna á vegum forsætisráðuneytisins hvað það varðar að kyngreina allar aðgerðir sem við ráðumst í og ég er sammála hv. þingmanni um það að við þurfum að hafa sérstakan vara á í ástandi eins og við erum í núna sem við þekkjum sögulega að getur leitt til aukins ójöfnuðar og aukins misréttis. Vinnan sem stendur yfir í forsætisráðuneytinu, og henni mun ljúka í sumar, snýst hins vegar um endurmat á störfum kvenna þar sem horft verður á orsakir kynskipts vinnumarkaðar sem er sannanlega mun kynskiptari hér á landi en mjög víða annars staðar og síðan á starfsmatið á karlastörfum og kvennastörfum. [[Forseti hringir.]]Og eins og ég nefndi áðan var þetta í tengslum við kjarasamninga þar sem BSRB átti frumkvæði að þessu. Þarna koma saman aðilar vinnumarkaðarins og ólíkra ráðuneyta [[Forseti hringir.]]og ég hef miklar væntingar til starfs þessa hóps því að hann mun að einhverju leyti ráðast að rótum þessa vanda.
Herra forseti. Það er óhætt að fullyrða að heimsbyggðin hafi andað léttar eftir að niðurstöður forsetakosninga í Bandaríkjunum urðu þær að Joe Biden var kjörinn forseti landsins með sjö milljóna atkvæða mun og vann þar með sigur á fráfarandi forseta, Donald Trump. Valdatíð Trumps einkenndist af ofstopa, valdníðslu og ósannindum, kynþáttahyggju og kvenfyrirlitningu. Trump dró Bandaríkin út úr alþjóðastofnunum, lokaði á för íslamstrúar fólks til Bandaríkjanna, hafnaði niðurstöðum lýðræðislegra kosninga og hvatti stuðningsmenn sína nokkrum sinnum til ofbeldis sem byggði á kynþáttafordómum og hatursglæpum. Með orðum sínum og hegðun gaf Trump hægri öfgahópum, nýnasistum og þjóðernisöfgasinnum lögmæti og þar hafa þeir staðið beinir í baki síðustu fjögur ár og spúð hatri í allar áttir með stuðningi sjálfs forseta landsins sem stundaði popúlisma af verstu sort. Valdatíð hans lauk með hvatningu hans til stuðningsmanna sinna um að ráðast inn í sjálft þinghúsið. Trump brást bandarísku þjóðinni líka algerlega í heimsfaraldrinum með þeim afleiðingum að bandarískur almenningur hefur orðið hvað verst úti af öllum vestrænum þjóðum vegna kórónuveirunnar. Það er sannarlega mikill léttir að nýr forseti skuli hafa tekið við völdum í Bandaríkjunum þann 20. janúar sl. og strax á fyrstu dögum valdatíðar Bidens er munurinn skýr. Á fyrsta degi sínum í embætti skipaði Biden þannig fyrir um að fella skyldi úr gildi ferðabann gagnvart löndum þar sem íslamstrú er ríkjandi, skipaði fyrir um að Bandaríkin yrðu aftur aðili að Parísarsamkomulaginu, dró til baka úrsögn Bandaríkjanna úr Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og skipaði fyrir um ótal aðgerðir til að bregðast við Covid-19. Hann hefur líka sýnt að hann leggur áherslu á mannréttindi minnihlutahópa í bandarísku samfélagi. Nú er því lag að skerpa á sambandi okkar Íslendinga við ný bandarísk stjórnvöld sem eru með allt aðra sýn en þau fyrri; leggja það niður fyrir okkur hvað það er sem við sem fullvalda sjálfstætt ríki viljum leggja áherslu á við ríkisstjórn Bidens forseta og í samskiptum okkar við Bandaríkin með nýjum forseta með allt aðrar áherslur en sá fyrri. Samband Íslands og Bandaríkjanna er sérstakt og hefur verið náið í 80 ár en það hefur líka verið umdeilt í þessi 80 ár. Samskipti okkar við Bandaríkin skipta okkur gríðarlega miklu máli en það skiptir okkur líka máli á hvaða grunni þau eru reist og á hvaða forsendum, hvort þau fara fram á grunni sameiginlegra gilda, virðingar fyrir lýðræði, lögum og reglum og virðingu fyrir mannréttindum, og ekki síst gagnkvæmri virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti beggja þjóða. Áhugi Bandaríkjastjórnar undir forystu Trumps á norðurslóðum var augljós en sá áhugi var drifinn áfram af karllægum yfirgangi og gamaldags valdabrölti frekar en einlægum áhuga á því að tryggja góð og friðsamleg samskipti við aðrar þjóðir á norðurslóðum á tímum mikilla loftslagsbreytinga sem verður hvað mest vart við á norðurskautinu og munu hafa miklar breytingar í för með sér. Dæmi um þessa gamaldags yfirgangssömu nálgun Trump-stjórnarinnar á norðurslóðum er bókun fulltrúa hans í Norðurskautsráðinu gegn frekari samhentari aðgerðum og samvinnu til að sporna við loftslagsbreytingum. Þessu þarf að breyta til að meira jafnræði ríki milli þjóðanna við norðurskaut og þar þurfum við Íslendingar að eiga frumkvæði og koma fram með skýra sýn er byggist á loftslagsbreytingum og afleiðingum þeirra á umhverfi, náttúru og samgöngur. Hvernig verður svo samstarfi Íslands og Bandaríkjanna háttað þegar kemur að öryggis- og varnarmálum og hverjar verða breytingarnar á því samstarfi? Það er ljóst að það verða áherslubreytingar í öryggis- og varnarmálum milli Íslands og Bandaríkjanna og nauðsynlegt að leggja áherslu á nýja aðkallandi þætti er varða öryggissamstarf á sviði netógna og loftslagsbreytinga. Viðskiptasamband okkar við Bandaríkin er ákaflega mikilvægt enda hefur hæstv. utanríkisráðherra sýnt það með áherslum sínum á viðskiptasamráð við Bandaríkin, sem er mjög gott og þarft og eitthvað sem við þurfum áfram að halda vel á lofti við nýja ríkisstjórn vestra. Það þarf líka að hugsa það viðskiptasamráð upp á nýtt með nýjum forseta. Herra forseti. Þegar hæstv. utanríkisráðherra hefur talað um fríverslunarsamning við Bandaríkin hefur mér fundist það tal vera of laust í reipunum og óskýrar hugmyndir þar að baki. Ég minni á að allar hugmyndir og vinnu við einhvers konar fríverslunarsamning við Bandaríkin þarf að ræða í þaula í þinginu og setja í samhengi við aðra fríverslunarsamninga sem við vinnum á vettvangi EFTA og viðskiptasambönd okkar í gegnum ESB og ekki síst hugmyndir og áætlanir um tolla eða annað því um líkt. Það er líka staðreynd að Biden hefur lítið tjáð sig um áherslur ríkisstjórnar sinnar í alþjóðaviðskiptum þó svo að talið sé líklegt að Biden muni á næstu vikum móta stefnu með áherslu á enduruppbyggingu alþjóðaviðskiptakerfisins. Fyrstu fréttir um þær áherslur gefa til kynna að þær muni hverfast um loftslagsmál og félagsleg réttindi. Það eru sannarlega jákvæð og góð tíðindi fyrir Ísland og getur boðið upp á mikla möguleika í viðskiptasamningum eða -samráði milli ríkjanna tveggja og jafnvel lagt grunn að einhvers konar loftslagssamningi milli landanna tveggja sem yrði ótrúlega spennandi verkefni og sannarlega mikilvægt lóð á vogarskálarnar í [[Forseti hringir.]]baráttunni gegn loftslagsvánni, sem er þungamiðjan í utanríkisstefnu Bidens. Herra forseti. Að lokum legg ég til að Ísland geri sérstakan loftslagssamning við Bandaríkin. Ég hlakka til að heyra hvaða áherslur hæstv. utanríkisráðherra kemur inn á í ræðu sinni hér.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir að hafa haft frumkvæði að þessari mikilvægu umræðu. Ég er hlynntur því að fram fari meiri og betri umræða í þingsölum Alþingis um utanríkismál. Þá er ekki síst áríðandi að fjalla um samskipti okkar og samband við nána bandamenn og vinaríki líkt og Bandaríkin. Við í utanríkisráðuneytinu höfum, eins og hv. þingmaður, fylgst með atburðum liðinna vikna og mánaða og vissulega vöktu þeir atburðir sem áttu sér stað í þinghúsinu í Washington 6. janúar síðastliðinn áhyggjur og raunar sterk viðbrögð heima og heiman. Nú eru stjórnarskipti hins vegar afstaðin og fóru þau fram með friðsamlegum hætti og Biden og hans fólk hefur tekið til óspilltra málanna við að koma stefnumálum sínum í framkvæmd. Hvað mig varðar þá staldra ég ekki síst við þá staðreynd að undanfarnar vikur hafa sýnt hversu sterk lýðræðishefðin er í Bandaríkjunum þegar til kastanna kemur. Það sem við okkur blasir er að lýðræðisstofnanir og stjórnskipulag stóðust þau álagspróf sem segja má að framganga fyrrverandi forseta hafi leyst úr læðingi. Þessu fagna auðvitað allir sannir vinir Bandaríkjanna, ekki síst þessi eiginleiki bandarísks samfélags sem gerir það að verkum að við Íslendingar höfum litið á Bandaríkin sem vinaþjóð okkar og bandamenn á vettvangi alþjóða- og öryggismála. Varðandi samskipti íslenskra stjórnvalda við ríkisstjórn nýs forseta Bandaríkjanna, Joes Bidens, get ég upplýst að undanfarnar vikur hefur verið unnið að því í utanríkisráðuneytinu í góðu samstarfi við sendiráð Íslands í Washington að kortleggja hvernig best megi vinna að áframhaldandi góðum samskiptum Íslands og Bandaríkjanna. Tel ég mikilvægt í þeirri vinnu að nú þegar hefur farið fram samráð við utanríkismálanefnd Alþingis, eins og hv. þingmaður þekkir. Taka verður með í reikninginn að Biden-stjórnarinnar bíður afar krefjandi verkefni heima fyrir. Baráttan við Covid-farsóttina er einfaldlega langefst á dagskrá nýs forseta, þar með talið aðgerðir til að takast á við efnahagslegar afleiðingar faraldursins og bólusetningar landsmanna. Þó hefur strax mátt greina nýjan tón á sviði alþjóðasamvinnu. Á fyrsta degi sínum í embætti skipaði Biden þannig fyrir um að Bandaríkjamenn myndu aftur gerast aðilar að Parísarsamkomulaginu um aðgerðir gegn loftslagsbreytingum og forsetinn hefur dregið til baka úrsögn Bandaríkjanna úr Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni, svo fátt eitt sé nefnt. Við horfum til Bandaríkjanna sem öflugasta lýðræðisríkis heims og það er mikilvægt að Bandaríkin verði áfram í forystu á vettvangi alþjóðamála. Fyrir okkur og önnur lýðræðisríki skiptir verulegu máli að Bandaríkin séu virkir þátttakendur í fjölþjóðasamstarfi, ekki síst núna þegar grafið er undan ýmsum þeim réttindum og gildum sem við teljum svo mikilvæg. Gott samband Íslands og Bandaríkjanna grundvallast á þessum sameiginlegu gildum og hagsmunum og er ekki bundið því hver situr í forsetaembættinu þar hverju sinni eða hvaða flokkur ræður ríkjum. Milli landanna eru djúp menningartengsl og viðskiptatengslin skipta okkur afar miklu máli. Bandaríkin eru mikilvægasta útflutningsland okkar Íslendinga og nauðsynlegt verður að gæta að þeim hagsmunum hér eftir sem hingað til. Á síðustu fjórum árum hefur náðst góður árangur í þeim efnum og ég vænti þess að við getum áfram unnið að því að tryggja sem best skilyrði fyrir viðskipti milli landanna. Hér ber sérstaklega að nefna efnahagssamráð sem sett var á laggirnar í kjölfar funda minna með þáverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna og svonefnt Íslandsfrumvarp sem verður lagt fram í þinginu. Frumvarpið miðar að því að veita íslenskum ríkisborgurum sem stunda viðskipti og fjárfestingar í Bandaríkjunum auknar heimildir til að fá rýmri vegabréfsáritanir. Öryggis- og varnarsamstarf ríkjanna, bæði tvíhliða og á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, er sameiginlegt hagsmunamál ríkjanna og er grundvallarstoð í þjóðaröryggisstefnu okkar Íslendinga. Bæði Ísland og Bandaríkin hafa á síðustu árum verið að fjárfesta í að uppfæra aðbúnað á Íslandi sem lítið hefur verið sinnt frá því veru varnarliðsins lauk á Íslandi fyrir 15 árum síðan. Kemur þessi fjárfesting einnig til vegna breytinga og horfa í heimsmálunum og má þar nefna innrás Rússa í Úkraínu. Enn fremur má nefna samstarf á norðurslóðum sem aldrei hefur verið eins náið og undanfarin ár. Við merkjum mikinn áhuga vestra á norðurslóðamálefnum sem hafa almennt fengið stærri sess á alþjóðavettvangi á undanförnum misserum. Í ljósi áherslna Bidens forseta á loftslagsmál væntum við þess raunar að hér séu tækifæri til að víkka enn frekar út gott samstarfi þjóðanna sem grundvallast á sterkum viðskiptatengslum, samstarf á sviði öryggismála og af því að við deilum hugmyndum lýðræðis og frelsis. Íslenskir og bandarískir vísindamenn eru í góðu samstarfi varðandi rannsóknir á ýmsum sviðum, svo sem á sviði málefna norðurslóða, heilsu og orku. Slíkt samstarf er afar jákvætt og munu íslensk stjórnvöld áfram vinna að því að efla það. Í stuttu máli þá vænti ég þess að samband okkar við nýja valdhafa í Washington verði gott. Í því sambandi get ég upplýst að vonir standa til að nýr utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Antony Blinken, geti sótt ráðherrafund Norðurskautsráðsins sem haldinn verður hér á landi í maí, en þá lýkur tveggja ára formennskutíð Íslands í ráðinu. Allt er það auðvitað háð þróun Covid-heimsfaraldursins eins og allt sem við tökum okkur fyrir hendur, en við erum bjartsýn á að af fundinum geti orðið. [[Forseti hringir.]] Í lokin vil ég ítreka þakkir mínar til þingmannsins og hlakka til að heyra innlegg annarra í umræðunni hér á eftir.
Herra forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þessa umræðu. Það er mikilvægt að ræða þær breytingar sem eru að verða hjá einum af okkar helstu bandamönnum þegar við horfum á nýafstaðnar kosningar í Bandaríkjunum. Ég fagna því sem fram kemur í orðum hæstv. ráðherra, að ekki eigi að breyta um neina stefnu hvað varðar samskipti við Bandaríkin. Ríkisstjórnin lagði mikið upp úr góðu samstarfi við Trump-stjórnina og því er mikilvægt að það samstarf haldi áfram við nýja valdhafa í Bandaríkjunum. Við þurfum að efla þessi tengsl. Við þurfum að horfa á hvaða breytingar verða nú við þessar breytingar. Við þurfum að leita nýrra tækifæra. Við þurfum að skoða hvar við getum komið íslenskum áherslum á framfæri, sem við gátum ekki áður, með þessari nýju stjórn. Það er eitt stórmerkilegt sem gerðist við þessar kosningar. Varaforseti Bandaríkjanna, Kamala Harris, er fyrsta konan sem gegnir slíku starfi og hún er afrískur Bandaríkjamaður og asískur Bandaríkjamaður. Þetta gefur okkur tækifæri til að ræða jafnréttismál við Bandaríkjamenn og við eigum ekki að láta deigan síga þar. Það er sérstakt tækifæri, herra forseti, til þess að láta á það reyna hvort Bandaríkjamenn vilji núna koma með okkur í þá vegferð að tala fyrir jafnréttismálum og stórefla jafnrétti allra eftir að þessi breyting er orðin. Það er ekki sjálfgefið. En þetta er þáttur sem við eigum að leggja áherslu á því að þarna er tækifæri, það verður fylgst með hvernig Kamölu Harris gengur í sínu embætti. Ég vil líka nefna það að við þurfum að spyrja hvort það verði breyttar áherslur í varnarmálum. Megum við búast við því að ný stjórn breyti eitthvað áherslunni sem Trump-stjórnin virtist vera með á Ísland? Síðan langar mig líka að velta því upp hvort ráðherrann viti hugsanlega til þess og hafi átt einhver samtöl varðandi breytingar á afstöðu bandarískra stjórnvalda til ferða til og frá landinu, þ.e. ferða Íslendinga. Herra forseti. Að lokum langar mig að nefna að það er mikilvægt fyrir Ísland að leggja áherslu á það við okkar góðu bandamenn í Bandaríkjunum, Bretlandi, Grænlandi, og þá mögulega um leið í Danmörku, hvernig við getum eflt samstarfið á norðurslóðum og ekki síst í Norður-Atlantshafi.
Herra forseti. Það birtir yfir Bandaríkjunum við fráhvarf Trumps forseta og með nýjum forseta og nýrri ríkisstjórn og þá væntanlega líka yfir samskiptum Íslands og Bandaríkjanna. Trump-stjórnin tók nánast eingöngu rangar ákvarðanir í utanríkismálum og norðurslóðamálum og ég ætla að leggja áherslu á þau stóru mál með nokkrum orðum. Ég ætla að fagna því að það á að bjóða Antony Blinken, nýjum utanríkisráðherra, til fundar hér á landi í maí og legg til að John Kerry komi líka þar. Þátttaka þessara manna væri þá staðfesting þess að bandarísk stjórnvöld vilja vinda ofan af mistökunum og röngum málflutningi Pompeos utanríkisráðherra í Rovaniemi árið 2020 þar sem hann kom í veg fyrir sameiginlega yfirlýsingu norðurslóðaríkjanna. Við eigum að hvetja til þess að Bandaríkin endurmeti og breyti afstöðu til norðurslóðamála, a.m.k. að hluta til, og sérlega afstöðu til loftslagsmálanna í því sambandi. Þá ber auðvitað að fagna endurkomu þeirra að Parísarsamkomulaginu, en það er jú alkunna að norðurslóðamálin eru að verða æ mikilvægari með hverju árinu sem líður. Við eigum að hvetja til samvinnu Bandaríkjanna og Íslands í málefnum hafsins og hafsbotnsins á grunni hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna og sjálfbærni, og hvetja til áframhaldandi lágspennu á norðurslóðum. Og þar sem ekki er hægt að fela varnar- og öryggismálin væri æskilegt að við fyndum leiðir til þess að koma á viðræðum allra átta norðurslóðaríkjanna og fleiri, ekki á vettvangi Norðurskautsráðsins eða þingmannaráðstefnu norðurslóða, heldur á öðrum og nýjum vettvangi í átt að friði og afvopnun, jafnt á norðurslóðum þá sem á heimsvísu.
Herra forseti. Það er ágætt að taka þessa umræðu. Ég þakka fyrir hana og fyrir ágætisinnlegg frá hæstv. utanríkisráðherra. Það er ljóst að valdajafnvægi heimsins hefur breyst á undanförnum árum. Í valdatíð Trumps versnaði staða Bandaríkjanna á ótal vegu og Bandaríkjamenn misstu mikið af sínu mjúka valdi. Þeir veiktu alþjóðakerfið, þeir grófu undan mörgum alþjóðastofnunum á borð við UNESCO, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina og Parísarsáttmálann og fleira. Kannski var eina staðan sem skánaði að einhverju leyti þegar Ísland steig inn í mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna. Það var ágætisskref sem ég þakka mikið fyrir. Ljóst er að stjórn Bidens hefur sýnt mikið frumkvæði og vilja til að bæta úr hlutunum og það er mikilvægt að samskipti Íslands og Bandaríkjanna á næstu árum endurspegli þau sameiginlegu markmið sem við höfum. Það er ljóst að smáríki hafa mjög takmarkað vægi gagnvart svona risaþjóðum og að búa til áhuga stórþjóðanna á sér, en þar sem sameiginlegur áhugi á málaflokkum er til staðar er hægt að koma Íslandi vel fyrir í umræðunni sem mikilvægum og traustum samstarfsaðila. Þar er t.d. hægt að nefna norðurskautsmál og umhverfismál, og það var ágætt sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson nefndi hér um jafnréttismálin. Og svo mætti auðvitað nefna friðarmál í heiminum. Gleymum því samt ekki að valdajafnvægið hefur breyst. Það er ástæða til að krefjast þess að Bandaríkin sanni sig að nýju en gangi ekki að fyrri hlutverkum sem sjálfgefnum. Þó svo að ný stjórn sýni vissulega viðleitni þá eru bara svo mörg stór verkefni fram undan. Ef við látum eins og [[Forseti hringir.]]allt sé eins og það var áður munum við örugglega ekki ná jafn góðum árangri og annars væri.
Virðulegur forseti. Maður gleymir sér við að hlusta á þessar góðu ræður. Ég vil, eins og fleiri, þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir að hefja máls á þessu málefni vegna þess að Bandaríkin hafa verið, eru og verða einn af okkar traustustu bandamönnum og vinum. Við þurfum að sæta færis nú þegar að þessum kosningum afstöðnum og bæta sambandið enn frekar og auka samstarfið. Þingmaðurinn fór ágætlega yfir viðburði síðustu mánaða og ára í valdatíð Trumps og svo nýafstaðnar kosningar og hvað stjórn Bidens hefur í raun afkastað miklu á mjög stuttum tíma, undið ofan af mörgum slæmum ákvörðunum, að mínu mati. Í þessum valdaskiptum felast stórkostleg tækifæri fyrir Ísland. Þar þurfum við náttúrlega að einbeita okkur, og ég heyri að hæstv. utanríkisráðherra er staddur þar. Margir hafa nefnt loftslagsmálin og ég tek undir það. Ég vil spyrja í því samhengi hv. þingmann, en hún nefndi mögulegan loftslagssamning á milli ríkjanna, og heyra aðeins meira um á hvaða plani hann gæti orðið. Einnig vil ég spyrja hæstv. ráðherra um mögulegan fríverslunarsamning við Bandaríkin. Hver er staðan þar? Sér hann fyrir sér einhverjar hreyfingar á því máli á næstunni? Tíminn er náttúrlega allt of skammur þegar af mörgu er að taka. En eins og fleiri fagna ég því að Bandaríkjamenn séu aftur komnir inn í Parísarsamkomulagið og tek undir með hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni varðandi aukna samvinnu við málefni hafsins. Ég get væntanlega rætt um fleira í næstu ræðu.
Herra forseti. Ég vil líkt og aðrir ræðumenn byrja á að þakka fyrir þessa umræðu, þó að einhver kynni að halda að hún væri varla tímabær þar sem forsetaskiptin eru rétt nýafstaðin, og ef ég tók rétt eftir er Joe Biden að halda sína fyrstu ræðu um utanríkismál sennilega á nákvæmlega þessum tíma og við erum að spjalla um þetta mál. Engu að síður er mjög mikilvægt að velta því fyrir sér hvort eitthvað breytist og hvað breytist við þessi valdaskipti. Stjórnartíð Trumps, fyrrverandi forseta Bandaríkjanna, var mörgum mikil vonbrigði. Margt af því sem hann gerði og sagði og stóð fyrir var þess eðlis að álit margra, þar á meðal mín, á því hvernig Bandaríkjamenn höguðu sínum málum beið hnekki. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum. Að sama skapi er maður bjartsýnn á að nýr forseti Bandaríkjanna muni snúa af þeirri braut sem Trump lagði og ákvað að fara og kallaði America First, með leyfi forseta. Hins vegar eigum við svo sem alveg eftir að sjá í hvaða atriðum Biden hyggst beita sér í stjórnartíð sinni, þó að við höfum sem betur fer mörg jákvæð teikn á lofti um það, sérstaklega að hann ætli sér greinilega að taka virkari og betri þátt í alþjóðlegu samstarfi, og hafa hér verið nefnd ágæt dæmi um það af fyrri ræðumönnum. Ég held að við eigum að leggja allt kapp á að styrkja samband okkar við Bandaríkin. En ég held líka að við eigum að vera með opin augu fyrir því að það verða ekki ný Bandaríki á alþjóðlegum vettvangi sem spretta fram nú á næstu mánuðum.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu, en ég skal alveg viðurkenna að mér finnst hún aðeins of snemma á ferðinni. Ég myndi segja að Joe Biden mætti fá að taka af sér hálfíslensku ullarvettlingana og vera aðeins í embættinu áður en við förum að spá í hvað hann ætlar að gera á Íslandi. Ég tel að hann hafi mikið meira en nóg að gera heima með Covid grasserandi, umhverfismál og annað sem þar dynur á. Ég held að hann sé ekki mikið að hugsa um litla Ísland eins og er. En hann er kominn til valda og ég vona heitt og innilega að það verði Bandaríkjamönnum til góðs og þar af leiðandi líka öllum heiminum. Þeir voru, eins og hefur komið fram, komnir út úr Parísarsamkomulaginu og Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni og þetta eru mjög mikilvæg mál sem þarf að taka á. Ég vona heitt og innilega að það verði á döfinni. Það sem viðkemur Íslandi er auðvitað norðurskautið og það kapphlaup sem er byrjað þar á milli Kína, Rússlands og Bandaríkjanna. Það held ég að verði ekki leyst en þarf að fara í og sjá til hvað skeður vegna þess að sennilega, eins og staðan er í dag, og miðað við það sem flestir segja, erum við á síðasta snúning út frá umhverfissjónarmiði að bjarga því sem bjargað verður. Ég vona innilega að forsetaskiptin í Bandaríkjunum verði til þess að þessi mál, sérstaklega umhverfismál, verði tekin föstum tökum.
Herra forseti. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir fór ágætlega yfir breytingarnar og tækifærin sem felast í stjórnarskiptunum í Bandaríkjunum og áhrif sem þau geta haft á utanríkisstefnu Bandaríkjanna og samskipti og samstarf, m.a. við Ísland. Ég ætla að leyfa mér að ræða afmarkaðan þátt sem hefur gleymst í umræðunni, óviljandi eða viljandi. Árið 2019 var undirrituð reglugerð um veiðar á langreyði og hrefnu árin 2019–2023. Heimilt er að veiða 200 langreyðar og 200 hrefnur hér á landi á ári. Kannanir Íslandsstofu á viðskiptalegum hagsmunum þjóðarinnar í þessum efnum sýna að um helmingur neytenda í Norður-Ameríku segist ekki kaupa neinar afurðir frá þjóð sem stundar hvalveiðar. Öllum ætti því að vera ljóst að þessar veiðar okkar eru bæði umhverfislega og efnahagslega óskynsamlegar og skaðlegar fyrir ímynd og efnahag. Ég veit að hvalveiðar eru á forræði sjávarútvegsráðherra en við þurfum að ræða þessar veiðar í víðu samhengi, líka út frá hagsmunum okkar í utanríkismálum. Milliríkjasamskipti og gríðarlegir viðskiptahagsmunir eru í húfi. Þótt ríkisstjórn Donalds Trumps hafi ekki haft miklar áhyggjur af hvalveiðum okkar eru miklar líkur á að það muni breytast í forsetatíð Joes Bidens. Hann var varaforseti 2014 þegar Obama kynnti mjög skýra stefnu Bandaríkjanna gagnvart hvalveiðum Íslendinga og annarra hvalveiðaþjóða. Það voru bein tilmæli frá Obama til embættismanna að forðast samskipti við Íslendinga á meðan á þeim stæði. Utanríkisstefna Íslands hefur einkennst af því að vera fráhverf nánara sambandi við Evrópu með inngöngu í ESB yfir í tvíhliða samskipti og milliríkjasamskipti með verslun. Um það hef ég ýmislegt að segja en samband okkar við Bandaríkin er sérstaklega mikilvægt. Því vil ég spyrja: Hvernig lítur ráðherra á stöðuna? Er líklegt að Biden feti sömu braut og Obama og er ekki kominn tími til að við ræðum hvalveiðar, út frá hagsmunum okkar, við Bandaríkin?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Almennt ræðum við utanríkismál allt of lítið í þingsal. Traust og langvarandi vináttusamband Íslands og Bandaríkjanna, þjóðanna, okkar í millum, á rætur langt aftur til fyrstu daga lýðveldisins. Sveinn Björnsson fór í sína fyrstu opinberu heimsókn til Washington DC að hitta Franklin Delano Roosevelt, 32. forseta Bandaríkjanna, í ágúst 1944, nokkrum vikum eftir að við stofnuðum okkar lýðveldi. Fundur forsetanna fór fram 24. ágúst 1944. Þeir hittust í Hvíta húsinu og þetta var fyrsta opinbera heimsókn íslensks forseta. Þetta segir ansi mikið um samskipti þjóðanna í gegnum áratugina og hefur alltaf verið gott samband þarna á milli. Varnarsamningurinn 1951 er undirstaða íslensku þjóðaröryggisstefnunnar og væntanlega einn okkar stærsti samningur ásamt NATO. Svo getum við nefnt Norðurlandasamstarfið, EFTA og EES, það er almennt undirstaða í okkar utanríkismálum. En varnarsamningurinn frá 1951 er gríðarlega mikilvægur þessari þjóð. Þetta er allt of stuttur tími, en ég ætla að benda á eitt atriði. Á fundi stjórnarnefndar NATO-þingsins í fyrra var Nancy Pelosi, forseti fulltrúadeildarinnar í Bandaríkjunum, á febrúarfundi NATO-þingsins. Hún hafði verið að koma frá öryggisráðstefnu í München. Annað árið í röð fer 40–50 manna hópur bandarískra þingmanna og öldungadeildarþingmanna til Evrópu til að sýna raunverulega hvernig þeir styðja við NATO og þetta samstarf. Það er lykill og hornsteinn allra samskipta þar á milli. Þetta er allt of stuttur tími, þetta er bara ekki hægt. Við verðum að ræða þessi mál miklu betur. Við þurfum að ræða stefnu stjórnmálaflokka á Íslandi er hvað varðar varnarsamninginn og NATO. Þá er kannski réttast að spyrja hv. þingmann, sem kemur með þessa frábæru hugmynd að umræðu um þessi mál: Hver er afstaða Samfylkingarinnar til varnarsamningsins og NATO í dag?
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu. Hún er að sjálfsögðu mikilvæg. Utanríkisráðherra hæstv. skrifar grein í Morgunblaðið í dag sem ber heitið „Alþjóðamálin varða okkur öll“. Það er rétt hjá ráðherra, alþjóðamálin skipta þjóð eins og Íslendinga miklu máli. Við eigum mikið undir utanríkisviðskiptum og varnarsamstarfi. Rödd okkar á að heyrast á alþjóðavettvangi, sérstaklega á þeim sviðum þar sem við eigum hvað mesta möguleika á að geta látið gott af okkur leiða. Að mínum dómi er það á sviði friðarmála. Þó svo að við sem lítið land og í raun örríki í samfélagi þjóðanna erum við stórt land þegar kemur að friðarmálum á alþjóðavettvangi. Snýr það fyrst og fremst að því að við njótum trausts meðal annarra þjóða. Það hefur framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna staðfest. Við höfum ekki her og við stundum ekki vopnaframleiðslu. Í því felast mikil tækifæri vegna þess að traust er lykillinn að árangri í því að miðla málum til friðar. En þessi umræða hér snýr sérstaklega að samstarfi okkar við Bandaríkin. Ráðherra segir í áðurnefndri grein að hann hafi lagt höfuðáherslu á að styrkja tengslin vestur um haf í ráðherratíð sinni. En hefur ríkisstjórnin gert það á kjörtímabilinu? Ég er ekki alveg viss um að svo sé. Vandræðagangurinn hjá ríkisstjórninni þegar varaforseti Bandaríkjanna sótti okkur heim í september 2019 var ekki til fyrirmyndar. Var það vegna þess að ríkisstjórninni líkaði ekki við þáverandi valdhafa í Washington? Það er ekki hægt að álykta á annan veg. Bandaríkin eru okkar helsta vinaþjóð, ríki sem við eigum mikilvægan varnarsamning við og varnarsamstarf. Samstarfið við okkar helsta bandalagsríki, Bandaríkin, má aldrei litast af því að ráðherrum í ríkisstjórn Íslands líki ekki við þjóðarleiðtogann eða stefnu hans. Það eru íslenskir hagsmunir sem skipta hér öllu máli. Fráfarandi Bandaríkjaforseti, Donald Trump, er fyrsti forsetinn sem haft hefur frumkvæði að því að gerður yrði fríverslunarsamningur milli Bandaríkjanna og Íslands. [[Forseti hringir.]]Lítið fór fyrir viðbrögðum Íslands við þessari jákvæðu yfirlýsingu Bandaríkjaforseta í okkar garð. [[Forseti hringir.]]Ágætt væri að hæstv. ráðherra gerði grein fyrir því hvað íslensk stjórnvöld [[Forseti hringir.]]gerðu í framhaldinu til þess að þetta yrði að veruleika. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. [[Forseti hringir.]]Ég óska nýkjörnum Bandaríkjaforseta til hamingju með kjörið [[Forseti hringir.]]og velfarnaðar í starfi.
Forseti vill minna þingmenn á það að þegar hann hringir bjöllunni hefur það þýðingu.
Herra forseti. Ég tel að það hafi verið gríðarlega jákvætt þegar nýr forseti tók við völdum í Bandaríkjunum, og þar með hafi strax orðið stefnubreyting varðandi þátttöku í ýmiss konar alþjóðasamstarfi, til að mynda með Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og að Bandaríkin komi aftur inn í Parísarsamkomulagið. Það er nákvæmlega á þeim vettvangi sem þjóðir heims þurfa að takast á við aðsteðjandi ógnir og vandamál samtíma okkar. Er þar auðvitað nærtækast að benda á loftslagsvána og benda á heilbrigðisógnina sem kórónuveirufaraldurinn hefur svo sannarlega sýnt okkur að er alvöru vá sem steðjar að öllu mannkyni. Ég set hins vegar spurningarmerki við það hversu miklar áherslubreytingar verði í raun þegar kemur að því sem flokkað hefur verið sem öryggis- og varnarmál í hinum, kannski því miður, klassíska skilningi sem lagður hefur verið í þessi orð, þ.e. öryggis- og varnarmál á hernaðarlega sviðinu. Það held ég að eigi alveg eftir að koma í ljós. Og vegna þess að minnst var á tvíhliða öryggissamstarf í gegnum NATO þá teljum við í Vinstri grænum að þar sé um algjörlega rangar áherslur að ræða sem tryggi ekki raunverulegt öryggi, hvorki Íslands né umheimsins, og því eigi að segja upp varnarsamningnum og við eigum að segja okkur úr NATO. En á sama tíma eigum við að sjálfsögðu að fagna öllu samstarfi þar sem þjóðir heimsins koma saman til að ræða hin raunverulegu vandamál og þar er frábært að Bandaríkin séu komin inn.
Herra forseti. Nú hefur lengi verið stefnan hjá Bandaríkjunum að setja ekki of mikinn fókus á fríverslunarsamninga við önnur lönd. NAFTA-samningurinn skiptir auðvitað miklu máli en þess utan er þetta frekar þunnt hjá þeim. Þetta eru yfirleitt mjög sértækir samningar frekar en almennir. En engu að síður er ástæða til að velta því fyrir sér hvort Ísland geti, annaðhvort tvíhliða eða á vettvangi EFTA, sóst eftir einhvers konar fríverslunarsamningi við Bandaríkin á næstu árum. Þetta þyrfti líklegast að vera sett í samhengi við einhverjar aðrar aðgerðir, t.d. umhverfisvernd og álíka. En þarna er eftir miklu að slægjast fyrir okkur þannig að ég vil endilega hvetja til þess. En tölum aðeins um umhverfismálin. Ég nefndi í fyrri ræðu að alþjóðleg leiðtogastaða Bandaríkjanna hafi fallið svolítið á síðustu árum og það eru mörg lönd að koma inn. Sumar kenningar í alþjóðafræðunum telja að það geti orðið margpóla heimur þar sem fleiri lönd stíga fram og deila höfuðábyrgðinni, frekar en að það sé eitt stórt ríki sem hafi ákveðið yfirburðavald í heiminum. En þessi alþjóðlega leiðtogastaða er ekki eitthvað sem lönd fá ókeypis. Þau fá hana með því að stunda mjög víðtæka og opna utanríkisstefnu. Það eru mörg lönd að reyna að fara þá leið í dag og við eigum auðvitað að fagna því og nýta okkur það, sem það smáríki sem við erum, til að reyna að koma áfram góðum breytingum. Umhverfismálin eru þar lykilatriði vegna þess að við vitum að Bandaríkin eru eitt stærsta mengunarland heims, Kína er annað, og öll stór lönd hafa rosalega mikið vægi í loftslagsbreytingum. [[Forseti hringir.]]Ef við getum unnið saman að því að og jafnvel att þessum löndum saman til að keppa að betri niðurstöðu, þá er það jákvætt.
Forseti. Mig langaði til að koma aðeins inn á, til viðbótar við fyrri ræðu mína, netöryggismálin. Margir hafa nefnt aukið samstarf á sviði öryggis- og varnarmála og það er náttúrlega málefni sem við höfum rætt nokkrum sinnum í þingsal. Ég held að þar sé vettvangur fyrir nánara samstarf þjóðanna, sérstaklega hvað varðar netöryggismálin. Annað sem mig langaði til að nefna í dag er lýðræðið. Einhverjir hafa nefnt jafnréttismálin, að þar sé einmitt vettvangur því að þar höfum við Íslendingar góða sögu að segja og viljum gjarnan auka samstarfið á sviði mannréttinda og þá sérstaklega jafnréttismála við Bandaríkin. En í aðdraganda kosninganna, ekki bara núna heldur líka síðustu forsetakosninga í Bandaríkjunum, hefur lýðræði verið mikið til umræðu, hvers virði það er og hversu brothætt það er. Því tengjast hlutir eins og upplýsingaóreiða og falskar fréttir sem grafa undan lýðræðinu. Það hefur sýnt sig mjög greinilega í Bandaríkjunum í kringum þessar kosningar. Norðurlöndin eru mjög framarlega á þessu sviði og við í Norðurlandaráði höfum lagt áherslu á lýðræðið og í formennskutíð Íslands 2020 í Norðurlandaráði var eitt af okkar áhersluatriðum í formennskuáætluninni að standa vörð um lýðræðið með áherslu á upplýsingaóreiðu og falskar fréttir. Ég sæi fyrir mér samstarf á þessu sviði við Bandaríkin, ekki endilega bara Ísland [[Forseti hringir.]]heldur jafnvel Norðurlöndin og Bandaríkin. [[Forseti hringir.]] Já, tíminn er liðinn. Ég þakka fyrir gott hljóð og hlakka til að heyra svör hv. þingmanns og ráðherra við fram komnum spurningum.
Herra forseti. Aðeins áfram um málefnið. Bandaríkin eru stórveldi, um það efast enginn. Við þurfum að eiga við það eins góð samskipti og nokkur kostur er, það eru hagsmunir okkar og þeir eru margslungnir eins og margir ræðumenn hafa komið inn á. Má þar nefna norðurskautsmálin og umhverfismálin, sem eru náttúrlega mjög umfangsmikil í þessu samhengi, og síðan öryggis- og varnarmál. Við erum í félagsskap með Bandaríkjunum í NATO og ég held að það sé mjög mikilvægt að þátttaka Bandaríkjanna og samvinna okkar við þau um öryggis- og varnarmál af ýmsu tagi í víðtækri merkingu fari fyrst og fremst í gegnum samstarf okkar í NATO. Síðan eru önnur stór mál sem eru viðskiptamálin og þar leyfir maður sér að binda vonir við að Bandaríkin muni í auknum mæli hverfa frá stefnu Trumps og meiri áherslu hans á að setja Bandaríkin ávallt í fyrsta sæti og snúa sér að tvíhliða samningum við ríki, í staðinn fyrir að sinna þeim með marghliða samningum. Spennandi verður að sjá hvernig Bandaríkjamenn munu haga sér innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og sérstaklega hvort þar verður breyting, hvort þeir muni taka að nýju þátt í því að lúta, eigum við að segja, úrskurðarvaldi WTO í viðskiptadeilum, sem þeir hafa ekki gert og reyndar var byrjað á því í stjórnartíð Obama. [[Forseti hringir.]]Það að hafa sterkt alþjóðlegt regluverk með góðri eftirfylgni er það sem við Íslendingar þurfum mest á að halda.
Herra forseti. Ég fagna þeim jákvæðu tónum sem mér heyrast vera hér almennt í þingsal varðandi forsetaskiptin og líka þessa skapandi hugsun og tillögur sem koma fram í umræðunni um samskipti okkar við nýjan forseta og nýja ríkisstjórn Bandaríkjanna. Munurinn á Joe Biden og Donald Trump er ótrúlega áberandi en hvergi er munurinn augljósari en þegar þeir tala um orsakir og afleiðingar hlýnunar jarðar og mannréttindi og aðgerðir í þeim málaflokkum. Stefna Trumps í loftslagsmálum var ekkert minna en hörmulegt slys enda voru undir hans stjórn um 200 reglugerðir og lög er varða umhverfis- og loftslagsmál veikt eða hreinlega afnumin. Í setningarræðu sinni talaði Joe Biden um fjögur meginatriði; Covid-19, efnahagslegan samdrátt, kynþáttahyggju og rasisma og loftslagsbreytingar. Af því að sumir hafa talað um að þessi umræða fari of fljótt af stað þá vil ég minna á að á fyrstu dögum sínum í embætti lét Joe Biden aðgerðir fylgja orðum. Bandaríkin eru aftur orðinn þátttakandi í Parísarsamkomulaginu. Hann stöðvaði framkvæmdir við Keystone XL-leiðsluna og dró til baka um 100 reglugerðir sem Trump gaf út til að gefa í í nýtingu á jarðefnaeldsneyti og veikingu í umhverfisvernd. Við skipan á ráðherrum í ríkisstjórn var greinilegt að loftslagsmálin eru alltumlykjandi hjá nýrri ríkisstjórn Bidens, hvort sem um er að ræða fjármálaráðherra og áherslurnar þar á loftslagsbreytingar og græna skattstefnu, nýjan samgönguráðherra sem leggur gríðarlegan þunga á loftslagsmálin í sínum áherslum og svo auðvitað sérstakan ráðgjafa í loftslagsmálum, John Kerry, sem hefur alveg sérstaka stöðu líka þegar kemur að þjóðaröryggismálum. Mér fannst líka gott að heyra hjá hæstv. utanríkisráðherra að loftslagsmálin yrðu sterkur snertiflötur í samskiptum ríkjanna. Ég endurtek tillögu mína um sérstakan loftslagssamning milli ríkjanna tveggja. Og af því það var spurt sérstaklega um hann þá vil ég minna á að Biden hefur lagt áherslu á að tengja efnahagsaðgerðir og fjölgun starfa beint við aðgerðir í þágu loftslagsmála með þróun umhverfisvænna orkugjafa og innviðauppbyggingu með áherslu á sjálfbærni. Þar eru tækifæri fyrir Ísland. Þar eru tækifæri fyrir okkur til að efla okkur á þessu sviði. Ég tek líka undir það sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson [[Forseti hringir.]]nefndi um kynjajafnréttið, tek algerlega undir það. Biden og hans fólk mun leggja áherslu á það og hafa gert það nú þegar, kynjajafnrétti, [[Forseti hringir.]]réttindi hinsegin fólks, réttindi og vernd fyrir innflytjendur og aðra. Allt eru þetta góð og mikilvæg skilaboð sem hér hafa komið fram. Ég held að þetta styrki okkur, þingið og ráðherra sömuleiðis, [[Forseti hringir.]]í því að bera á borð þessi skilaboð frá þinginu eftir fjögurra ára [[Forseti hringir.]]hnignunartímabil Bandaríkjanna. - Ég biðst velvirðingar, herra forseti, á að fara fram yfir tímann.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. framsögumanni og sömuleiðis öðrum hv. þingmönnum fyrir umræðuna hér, sem mér hefur fundist bæði góð og uppbyggileg. Ég hef reynt að beita mér fyrir því eins og ég get að alþjóðamál séu rædd á þessum vettvangi, tek undir að það er mikilvægt. En betur má ef duga skal. Ég vildi hins vegar aðeins fá að fara yfir ákveðna þætti. Í fyrsta lagi fannst mér ákveðins misskilnings gæta hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni þegar hann talaði um, það mátti skilja það þannig, en kannski er ég að misskilja hv. þingmann, að Bandaríkin hefðu legið á okkur og beðið okkur um fríverslunarsamning. Það er ákveðinn misskilningur og reyndar er allt það sem við höfum fengið fram í samskiptum við Bandaríkin til komið vegna þess að við höfum verið að sækja um á það. Reyndar er það þannig almennt í okkar hagsmunagæslu, það er mjög sjaldgæft að við fáum símtöl þar sem við erum beðin um að einhver af þeim málum sem við leggjum áherslu á fari í gegn. Þetta er afrakstur þrotlausrar vinnu og það er auðvitað engin tilviljun að samstarfið hefur eflst jafn mikið og raun ber vitni á undanförnum árum. Það er mjög langur vegur frá. Það er út af áherslu og það er út af undirbúningi og það er út af vinnu. Hér eru menn að tala um ýmsa þætti sem eru mjög áhugaverðir varðandi samstarf. Ég fór yfir hugsanlegt samstarf og aukið samstarf og menn spyrja sig hvort það sé möguleiki. Ég hvet fólk til að skoða tíst frá Harry Kamian, sem er staðgengill sendiherra, sem ég átti fund með nú í vikunni. Það eru ákveðin góð skilaboð, finnst mér, frá Bandaríkjamönnum að senda strax staðgengil sendiherra til Íslands. Fundurinn sem við áttum var mjög uppbyggilegur og góður og tístið er algerlega í samræmi við það. Þar er lögð áhersla á áframhaldandi dýpkun á samstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Það er gott ef um það næst góð samstaða. Um önnur mál ætla ég kannski ekki að fjalla sérstaklega, enda er tími minn búinn, en mér finnst það góð hugmynd þegar hv. þingmenn biðja um sérstaka umræðu við utanríkisráðherra.
Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað. Ég hef reyndar oft talað fyrir því að við ræðum oftar um utanríkismál. Þess vegna er einstaklega ánægjulegt að næsti liður á dagskrá er líka um utanríkismál, um ágæta skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um utanríkisviðskipti. Ég ætla að mótmæla því, virðulegur forseti, að við meðhöndlum svo mikilvæg mál með þeim hætti að fara í einhvers konar samninga um að útdeila þingflokkum mjög takmörkuðum tíma til að ræða svo gríðarlega mikilvæg mál. Þannig ber til að Sjálfstæðisflokkurinn, sem er stærsti þingflokkurinn með 16 þingmenn, fær fimm mínútur, þingmenn utan flokka fá tvær mínútur og minnsti þingflokkurinn fær fjórar eða fimm mínútur. Virðulegur forseti. Ég hef áður rætt það hér að mér finnst fara betur á því, þegar við ræðum skýrslur, og ég tala nú ekki um jafn mikilvæga skýrslu og fer í umræðu eftir, að við fylgjum bara þingsköpunum, leyfum þeim sem hafa áhuga og hafa eitthvað til málanna að leggja að koma inn í umræðuna og leyfum andsvör og förum í þessa umræðu, sem verður svo skemmtileg hér í þessum góða þingsal þegar vel liggur á okkur.
Herra forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur. Við erum hér að ræða utanríkismál og þau eru afar sjaldan rædd í þessum sal. Um er að ræða mjög mikilvægan málaflokk og hann þarf maður að ræða hér undir glymjandi bjöllu hæstv. forseta. Menn verða bara að átta sig á því að þetta er málaflokkur sem þarf miklu meiri tíma. Ég vil hvetja forseta þingsins til að fara yfir þau mál, að við getum haft góðan tíma til að ræða svo mikilvægan málaflokk og þurfum ekki að sitja undir þessum stanslausa bjölluhljómi frá hæstv. forseta sem er nú þekktur fyrir það að vera alltaf á bjöllunni ef maður fer eina sekúndu fram yfir tímann.
Þetta voru aðfinnslur um fundarstjórn forseta.
Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að við fáum rýmri tíma og beini því til forseta Alþingis, sem hér stendur í hliðarsal, til að ræða mikilvæg utanríkismál eins og þau sem við vorum að klára rétt í þessu, við áttum mjög góða umræðu og erum að fara í aðra umræðu. Ég verð að játa, herra forseti, að það þreytir mig þegar þingmenn koma hér upp sí og æ og stöðugt og tala um að við þurfum að ræða utanríkismálin meira í þessum þingsal. Þá gera þingmenn það bara, taka frumkvæðið í því, biðja um sérstaka umræðu, fara í fyrirspurnir, halda hér ræður. Gerum það bara sjálf, tökum frumkvæðið í stað þess að vera alltaf að kvarta yfir því í hvert einasta skipti sem stigið er í pontu, í umræðum um utanríkismál, að þau þurfi að ræða meira. Þess vegna er þessi ræðustóll hér, þetta ræðupúlt, til að ræða málin. Þá taka þingmenn bara frumkvæðið í því og ég hvet hv. þingmenn til að gera það oftar.
Hæstv. forseti. Ég viðurkenni að ég er furðu lostinn en jafnframt ánægður, að hér skuli ríða á vaðið í þessari umræðu hv. þingmaður, sem hefur lýst því yfir að hún kæri sig ekki um langar og leiðinlegar ræður, og biður um aukinn ræðutíma um utanríkismál. Ég er náttúrlega algjörlega sammála því. Við Miðflokksmenn erum yfirleitt dálítið fyrir það að ræða mál í hörgul og ræða þau vel og fara vel yfir þau. Auðvitað tek ég undir þessa hvatningu um að við ræðum svo mikilvæg mál, sem utanríkismál eru, vel og gaumgæfilega. En ég er fyrst og fremst kominn hingað til að gleðjast yfir þessum sinnaskiptum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur sem hvetur til langra og leiðinlegra ræðuhalda um utanríkismál.
Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að umræða um utanríkismál skuli verða jafn gefandi og mikil og jafnvel meiri undir þessum dagskrárlið, um fundarstjórn forseta. En mig langaði bara að taka undir það sem fram hefur komið fram hjá öllum þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað um að ræðutíminn mætti auðvitað vera lengri þótt ég sé ekki endilega að kalla eftir mjög löngum ræðum, það er ekki samasemmerki á milli langra ræðna og innihalds í þeim. Ég held að ég sé ekki að ljóstra upp neinu leyndarmáli þegar ég segi aðeins frá því að ég sit í nefnd forseta Alþingis þar sem verið er að ræða um breytt fyrirkomulag á alþjóðastarfi. Eitt af því sem ég hef lagt til í þeim efnum er að umræðu um þær skýrslur sem hér eru á dagskrá, þar sem tekinn er einn dagur fyrir umræðu um alþjóðastarf þingmanna, verði dreift miklu frekar en að taka heilan dag sérstaklega undir hana. Kannski yrði það til þess fallið að gefa öðrum þingmönnum sem ekki taka þátt í alþjóðastarfinu meira færi á að taka þátt í umræðunum, [[Forseti hringir.]]þar sem við fengjum að njóta viðveru þeirra og þá fleiri en þeirra sem taka sérstaklega þátt í alþjóðastarfi þingsins.
Herra forseti. Þrátt fyrir að ég komi ekki úr stærsta þingflokknum hér á þingi get ég tekið undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur um að það væri ágætt að hafa tímann í einhvers konar hlutfalli við stærð flokka og fylgja þingsköpum, en kannski ekki síst að umræðunni sé stýrt af þeim sem hafa virkilega áhuga á henni. Það er mikilvægt að gæði umræðunnar séu í samræmi við áhuga fólks og að því marki tek ég undir beiðnir sem hafa komið fram um að við leggjum meiri áherslu á alþjóðamál, utanríkismál, í þessum þingsal og jafnvel í þingnefndum. Það er stór heimur þarna úti. Við þurfum að vera miklu virkari í því að beita okkur fyrir aðkomu Íslands. Við höfum gert margt vel, ég er ekki að gagnrýna neinn núna, en horfum á þetta svolítið í víðu samhengi og reynum að gera aðeins betur. Ég held við viljum það öll. Við ættum öll að geta það en týnum okkur ekki endilega alltaf í einfaldari innanríkismálum vegna þess að þetta skiptir máli.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að hrósa hæstv. forseta fyrir mikla nákvæmni í bjölluslætti en bendi honum kannski á að dempa bjölluna örlítið fyrr. Ég var einu sinni varaforseti þingsins og ég fékk þessi skilaboð frá konu ofan af Skaga og beini þeim hér með áfram til hæstv. forseta. Varðandi umræðu um utanríkismál þá er það rétt, sem hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir segir, að auðvitað eigum við þingmenn að taka frumkvæðið og koma málum á dagskrá. Ég vil aðeins koma inn á tímann sem við fáum, ekki bara núna um skýrsluna heldur einnig í sérstökum umræðum áðan. Mér finnst t.d. óþægilegt í sérstökum umræðum, og þetta er eitthvað sem þarf að skoða í þingskapanefndinni, að þegar málshefjandi og svo ráðherra fá að loka umræðunni þá hafa þeir eina og tvær mínútur til að taka saman og svara spurningum þingmanna. Ég held að við ættum aðeins að horfa til þess ef og þegar við gerum mögulegar breytingar á reglum um sérstakar umræður.
Forseti vill taka það fram um bjöllusláttinn að um hann gilda ákveðnar viðmiðanir. Þegar hv. þingmenn ljúka ekki máli sínu þegar forseti slær í bjöllu, og eru ekki líklegir til að ljúka því, gerist það á endanum að slátturinn verður nokkuð hár og reglulegur. Það mun ekki breytast meðan þessi forseti situr hér í stóli.
Herra forseti. Ég vil bara segja, vegna umræðna sem urðu um ræðutímann um þessa skýrslu, að menn verða að hafa í huga í hvaða samhengi þeir hlutir eru. Það var löngu búið að setja inn á starfsáætlun að hér yrðu ræddar skýrslur alþjóðanefnda. Svo var fallist á í viðbót að taka inn eina sérstaka umræðu á sviði utanríkismála og til þess að þetta yrði ekki allt hvað á annars kostnað var ekki um annað að ræða en að semja um afmarkaðan og frekar stuttan ræðutíma varðandi þessa sérstöku skýrslu. Það er sjálfsagt mál að taka hana til umræðu og var tekið vel í óskir um að hún yrði rædd hér. En þetta er ekki skýrsla að beiðni Alþingis eða reglubundin skýrslugjöf samkvæmt þingsköpum. Hér er sérstök skýrsla sem hæstv. ráðherra hefur látið gera og hafði áhuga á því að hún yrði rædd á þingi og það var tekið vel í það. En það var ekki endilega þar með lofað að sú umræða stæði í heilan eða hálfan dag. Það er nefnilega þannig, herra forseti, að tími, þar með talinn ræðutími, er takmörkuð auðlind. Okkur er skammtaður tími til þingstarfa. Það bíða allmargar beiðnir um sérstakar umræður. [[Forseti hringir.]]Það er áhugi hjá fleiri ráðherrum á að ræða skýrslur og við þurfum að koma þessu öllu fyrir. Ég bið hv. þingmenn, sem horfa bara á umræðurammann í hverju máli fyrir sig, og finnst hann ekki nógu rúmur, að hafa hið stóra samhengi hlutanna í huga.
Herra forseti. Þetta er í fyrsta skipti sem ég tek þátt í umræðum um fundarstjórn forseta þannig að mér datt í hug að nýta tækifærið. Eins og allir vita er ég friðarins maður í öllu sem ég tek mér fyrir hendur en ég vildi þakka kærlega fyrir það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á. Það að tilheyra stórum þingflokki á þingi takmarkar mjög málfrelsi í mörgum málum. Ég held að margir hér séu búnir að átta sig á því fyrir margt löngu. Þetta er eitthvað sem þarf að taka fyrir. Sérstakar umræður og annað - tvær mínútur og tvær mínútur. Við komumst aldrei að þar. Það er því bara mjög mikilvægt fyrir hv. þingmenn sem vilja taka þátt í umræðum að þeir fái tækifæri til þess. Það er nú bara þannig að ef maður tilheyrir stórum þingflokki þá er maður töluvert heftur af þeim þingsköpum sem gilda um sérstakar umræður og ræðutíma í einstökum málum í þinginu. Ég er búinn, ein sekúnda eftir.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta tækifæri til að kynna fyrir þingheimi skýrsluna Áfram gakk! Utanríkisviðskiptastefna Íslands. Hún markar tímamót en þetta er í fyrsta skipti sem fjallað er um á einum stað alla þá samninga sem tengjast utanríkisviðskiptum Íslands. Þar er einnig að finna upplýsingar um áhrif heimsfaraldursins á alþjóðaviðskipti og hvernig utanríkisþjónustan hefur lagt kapp á að takmarka áhrif af heimsfaraldrinum á íslenskan útflutning og standa vörð um íslenska hagsmuni. Allt frá því að ég tók við embætti fyrir rúmum fjórum árum hef ég lagt allt kapp á að tryggja að íslensk fyrirtæki búi við bestu mögulegu viðskiptakjör á erlendum mörkuðum. Frelsi í alþjóðaviðskiptum skiptir einfaldlega höfuðmáli fyrir lítið opið efnahagskerfi eins og Ísland. Strax á fyrstu mánuðum í embætti lét ég greina ítarlega hvernig mætti gera utanríkisþjónustuna skilvirkari og nýta fjármuni og mannafla betur til að sinna hagsmunum Íslands. Gerðar voru margvíslegar breytingar í kjölfarið. Þar á meðal var aukin áhersla á fríverslun sem og nýtingu útflutningstækifæra, eflingu viðskiptaþjónustu og hagsmunagæslu á nýmörkuðum, að ógleymdum nýjum lögum um Íslandsstofu sem gera samstarf atvinnulífs og stjórnvalda við sókn á erlenda markaði mun markvissara. Af hverju skyldi ég nú vera að rifja upp þær breytingar sem hafa átt sér stað frá því að ég tók við embætti utanríkisráðherra? Ástæðan er sú að ég tel að þær breytingar hafi sýnt mikilvægi sitt í hremmingum síðasta árið og að það hafi skipt miklu að búið var að innleiða þær þegar heimsfaraldurinn skall á. Utanríkisþjónustan hefur ekki látið sitt eftir liggja til að styðja við útflutningsfyrirtækin okkar. Við höfum komið á fót sérstakri viðskiptavakt þar sem fyrirtæki geta fengið aðstoð utanríkisþjónustunnar allan sólarhringinn komi upp vandamál sem brýnt er að leysa. Þá er einnig vert að nefna þjónustuborð atvinnulífsins sem sett var á fót með samningi við Íslandsstofu þar sem fyrirtæki geti á einum stað fengið upplýsingar um möguleika á stuðningi við atvinnuþróunarverkefni í þróunarlöndum og víðar. Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í skýrslunni Áfram gakk! Utanríkisviðskiptastefna Íslands eru Bandaríkin stærsta einstaka viðskiptaland okkar en stærstur hluti viðskipta Íslands er við Evrópuríki. Árið 2019 fóru yfir 80% af öllum vöruútflutningi Íslands til Evrópuríkja og um tveir þriðju hlutar alls innflutnings komu þaðan. Hlutfall vöruútflutnings til Evrópusambandsríkja, sem þá voru 28 talsins, var um 70% en ef Bretland, sem nú er ekki lengur hluti af ESB, er undanskilið lækkar hlutfallið í 60%. Bretland er þannig stærsti einstaki markaðurinn fyrir íslenskar vörur. Eins og ég hef áður vakið athygli á eru tölurnar misvísandi varðandi Holland þar sem stór hluti útflutnings okkar fer í gegnum Rotterdam og þaðan á aðra markaði, einnig utan Evrópu. Ég vek athygli á því að í viðskiptaskýrslu eru birtar niðurstöður greiningar á áhrifum hugsanlegrar þátttöku í tollabandalagi ESB. Þar kemur fram að áhrif af aðild Íslands að tollabandalaginu hefðu í för með sér umtalsverðar breytingar á tollframkvæmd og hækkun tolla í mörgum vöruflokkum, m.a. leiddi frumáætlun tollyfirvalda í ljós að auk hækkunar meðaltolls myndi kostnaður við upptöku nýrra tollkerfa nema allt að 30 milljónum evra. Tel ég því augljóst hvar hagsmunum okkar Íslendinga er best borgið hvað varðar viðskipti við Evrópu. Árið 2019 kom helmingur tekna Íslendinga af þjónustuútflutningi frá Evrópuríkjunum og um þrír fjórðu hlutar af innfluttri þjónustu. Bandaríkin voru þó stærsti einstaki markaðurinn fyrir íslenska þjónustu árið 2019 eða um 30%, en Bretland var sá næststærsti með 12%. Í skýrslunni er að finna ítarlega umfjöllun um Alþjóðaviðskiptastofnunina, WTO, og mikilvægi alþjóðaviðskiptakerfisins fyrir þjóðir eins og Ísland sem reiða sig í svo miklum mæli á utanríkisviðskipti. Alþjóðaviðskiptakerfið hefur verið byggt upp á mörgum áratugum með afnámi viðskiptahindrana á borð við tollmúra og tæknilegra viðskiptahindrana, komið á auknu gagnsæi og ýmsum öðrum úrbótum. Slíkt regluverk er afar mikilvægt fyrir minni ríki þar sem það takmarkar möguleika stærri ríkja til að neyta aflsmunar í viðskiptum. Síðustu misseri hafa blikur verið á lofti og það kerfi sem komið hefur verið á innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, til að taka upp og leysa úr ágreiningi, verið í uppnámi. Ísland er í hópi þeirra ríkja sem berjast gegn verndarhyggju fyrir frjálsum viðskiptum og standa vörð um alþjóðaviðskiptakerfið. Þá hefur Ísland einnig verið í fararbroddi við að setja á dagskrá WTO umræðu um stöðu kvenna í alþjóðaviðskiptum. Ekki er langt síðan við fögnuðum aldarfjórðungsafmæli EES-samningsins sem er víðtækasti og dýpsti fríverslunarsamningurinn sem Ísland á aðild að. Óheftur aðgangur að þessum kjölfestumarkaði okkar, innri markaði Evrópu, veitir stöðugleika í utanríkisviðskiptum og skapar um leið svigrúm og frelsi til að afla nýrra markaða fyrir vörur okkar og þjónustu. Í skýrslunni er greint frá því hver nýting tollkvóta í landbúnaði hefur verið. Árið 2019 voru innflutningskvótar ESB til Íslands fullnýttir en útflutningskvótar Íslands til ESB ekki nýttir nema að hluta. Um 57% af tollkvóta kindakjöts voru nýtt, en rúmlega helmingur fór til Bretlands eða 36% af heildarkvóta. Þá fer stór hluti af skyri og ostum sem flutt er til ESB í gegnum Rotterdam og þaðan á markaði sem eru fyrir utan ESB og teljast því ekki fullnýttur kvóti. Ég hef í ljósi þess óskað eftir viðræðum við Evrópusambandið með það að markmiði að leiðrétta þetta ójafnvægi. Skýrslan fjallar einnig ítarlega um fríverslunarsamninga EFTA og Íslands sem tryggja íslenskum útflutningi betri aðgang að fjölda markaða um allan heim. Í heildina ná fríverslunarsamningar Íslands til 74 ríkja og landsvæða og tæplega 3,2 milljarða manna. Þar af bíða þrír samningar EFTA gildistöku. Það er samningurinn við Indónesíu, Ekvador og Gvatemala. Fríverslunarsamningur EFTA og Mercosur, tollabandalags Argentínu, Brasilíu, Paragvæ og Úrúgvæ bíður undirritunar. Þá á EFTA í samningaviðræðum við Indland, Malasíu og Víetnam. Þegar framangreindir samningar öðlast gildi og ef núverandi samningaviðræður EFTA skila árangri mun Ísland eiga í fríverslunarsambandi við ríki þar sem búa tæplega 5 milljarðar manna, tveir af hverjum þremur jarðarbúum. Skýrslan fjallar einnig um ýmsa aðra samninga sem gegna mikilvægu hlutverki til að tryggja hagsmuni Íslands á sviði utanríkisviðskipta. Má t.d. nefna tvísköttunar- og fjárfestingarsamninga sem draga úr áhættu og kostnaði fyrirtækja við umsvif erlendis. Ég undirritaði tvísköttunarsamning við Japan árið 2018 og eru samningaviðræður í gangi um endurskoðun samninga við Síle, Singapúr, Búlgaríu og Þýskaland. Í fyrradag ræddi ég svo við utanríkisviðskiptaráðherra í Ástralíu um tvísköttunarsamning en vonast er til að lokið verði við gerð hans á þessu ári. Fjármálaráðuneytið gerir þessa samninga fyrir hönd Íslands. Loftferðasamningar eru forsenda þess að íslensk flugfélög geti starfað á alþjóðlegum markaði og haldið víðtækum flugsamgöngum við útlönd. Á tíma mínum í embætti hafa verið gerðir og undirritaðir loftferðasamningar við Úkraínu, Marokkó og Mósambík og viljayfirlýsing var gerð við Japan sem greiðir fyrir beinum flugsamgöngum við landið. Þá var samningur um þessi mál gerður og undirritaður við Bretland. Einnig voru loftferðasamningar undirritaðir við Ísrael, Sádi-Arabíu, Tyrkland, Búrkína Fasó, Jamaíku og Rúanda. Það þarf ekki að fjölyrðu um hversu mikilvægt þetta víðfeðma samningsnet er fyrir íslenskt atvinnulíf, ekki síst í ljósi þess að búist er við að þungamiðja alþjóðlegrar fríverslunar og viðskipta haldi áfram að færast til austurs. Þar er ört vaxandi millistétt sem hefur tileinkað sér nýjar neysluvenjur. Áfram verður auðvitað brýnt að sinna nærmörkuðum en ljóst er að mikil tækifæri bíða íslenskra útflutningsfyrirtækja á fjarlægari slóðum. Í skýrslunni er einnig fjallað um breytingar á norðurslóðum, aukinn áhuga fjarlægari ríkja á svæðinu og tækifæri og hagsmuni Íslands sem norðurslóðarríkis. Sjálfbærni þarf að vera gegnumgangandi leiðarljós í starfi okkar á norðurslóðum. Á næstunni kemur út önnur skýrsla þar sem fjallað verður sérstaklega um viðskiptatækifæri á norðurslóðum og hvernig best er að standa vörð um hagsmuni Íslands á þessu víðfeðma svæði. Virðulegi forseti. Eins og ég gat um í upphafi hef ég lagt sérstaka áherslu á hlutverk mitt sem ráðherra utanríkisviðskiptamála allt frá því að ég tók við embætti fyrir rúmum fjórum árum. Það hefur margt gerst á þessum tíma. Efnahagssamvinna Íslands og Bandaríkjanna hefur verið fest í sessi og Íslandsfrumvarpið, sem er þýðingarmikið skref í átt að bættum aðgangi íslenskra fjárfesta og viðskiptaaðila að þessu mikilvægasta viðskiptalandi okkar, hefur verið lagt fram á Bandaríkjaþingi. Efnahagssamráði hefur sömuleiðis verið komið á við Japan og ég hef leitt viðskiptasendinefndir til Japans, Rússlands, Indlands og Bandaríkjanna. Bókanir við fríverslunarsamning Íslands og Kína hafa verið undirritaðar sem þýðir að samningurinn er loksins farinn að virka sem skyldi og útflutningur á bæði landbúnaðarvörum og sjávarútvegsvörum frá Íslandi er kominn á skrið. Þá hefur EFTA gert fríverslunarsamning við Ekvador og Indónesíu og uppfært samninginn við Tyrkland og hefur landbúnaðarsamningur Íslands og Ísraels sömuleiðis verið uppfærður. Þá bíður fríverslunarsamningur EFTA og Mercosur undirritunar. Í raun hefur það verið forgangsmál á öllum mínum pólitíska ferli að berjast fyrir því að íslensk fyrirtæki búi við bestu mögulegu kjör á erlendum mörkuðum og að umgjörð viðskiptamála hér heima sé góð og traust. Hér áður var ég formaður þingmannanefndar EFTA og hef alla tíð haft metnað fyrir þessum málaflokki enda meðvitaður um mikilvægi utanríkisviðskipta fyrir lífskjör allra Íslendinga. Aðbúnaður íslenskra fyrirtækja þarf að vera með besta móti til að tryggja að á Íslandi vilji fyrirtækin okkar halda áfram að dafna og vaxa okkur öllum til hagsbóta. Það er beint, skýrt og klárt orsakasamband milli útflutningsverðmæta og lífskjara almennings. Gleymum því ekki. Það er því með mikilli ánægju sem ég legg fram þessa skýrslu hér á Alþingi. Ég vona að hún gagnist þinginu og hlakka til að eiga samtal við ykkur um utanríkisviðskiptamálin hér í dag.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætt yfirlit. Nú er þessi skýrsla unnin af utanríkisþjónustunni og mikilvægt að þakka því góða fólki sem hefur komið að henni og öllum þeim ágætu málum sem hæstv. ráðherra taldi hér upp í fyrstu persónu. Á bak við alla þá vinnu er fjölmargt fólk. Mig langar í fyrsta lagi að nefna að það er rétt sem hefur komið fram hjá hæstv. ráðherra, kannski ekki hér í dag en oft áður, um Evrópusambandið sem tollabandalag. Evrópusambandið er fyrst og fremst tollabandalag. Þá fer maður líka að hugsa um EES sem við erum í, hvers konar bandalag er það? Síðan langar mig að nefna að Evrópusambandið er á ákveðnu hnignunarskeiði eins og kom fram hjá Jean-Claude Juncker í ræðu sem hann flutti í Madríd 2015. Þar fór hann yfir það að það væri mjög mikil hætta fyrir Evrópusambandið að festast í þessari niðursveiflu. Mig langar líka, herra forseti, að nefna að í Noregi heyrast æ sterkari raddir um að velta þurfi því upp hvort hagstæðara sé fyrir Noreg að fara í tvíhliða samskipti við Evrópusambandið frekar en EES, og verður forvitnilegt að fylgjast með því. Mig langar að spyrja ráðherra hvort ekki sé örugglega verið að fylgjast með þeirri þróun í ráðuneytinu. Í fjórða lagi langar mig að benda á að í grein í Kjarnanum fer Erna Bjarnadóttir yfir það að í umfjöllun í skýrslunni vanti um 20 samninga sem gerðir eru samhliða fríverslunarsamningunum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig á því standi að þá samninga vantar í skýrsluna og um leið hvort þeir samningar hafi einhver sérstök áhrif á niðurstöðu tollamála okkar svo að dæmi sé tekið, hvort ekki þurfi að bæta þeim inn í skýrsluna og endurskoða hana út frá því. Herra forseti. Það er margt gott í þessari skýrslu, þessu yfirliti. Þetta er yfirlit yfir það sem við höfum verið að gera. Þar vantar, finnst mér, að horfa meira til framtíðar. Þar er talað um nýmarkaðsríkin, talað um Asíu, talað um Afríku, talað um Suður-Ameríku og gott að heyra að Mercosur-samningurinn sé að ganga upp. Við fórum til Brasilíu 2014 og hittum utanríkisráðherra og landbúnaðarráðherra landsins og ýttum aðeins við þessu á þeim tíma. Það var ágætisferð hjá okkur í utanríkisráðuneytinu. Hér er talað um að styrkja viðveru viðskiptafulltrúa í Kaupmannahöfn, London og París og ég efast ekki um að þörf sé á því. En ég velti því fyrir mér ef það er þannig, sem kemur reyndar líka fram í skýrslunni, að Evrópa sé að dragast aftur úr og vöxturinn sé annars staðar, hvort ekki þurfi þá líka - ég ætla að segja „líka“ af því að ég er talsmaður þess að utanríkisþjónustan vaxi frekar en hitt - að auka viðveru eða fjölga viðskiptafulltrúum og þjónustufulltrúum okkar í þessum nýmarkaðsríkjum. Við getum þess vegna hugsanlega fengið inni hjá vinum okkar á Norðurlöndunum með húsnæði ef á þarf að halda. Mig langar að lokum að spyrja aðeins út í TiSA-viðræðurnar, örstutt, en á þær er minnst á bls. 28, held ég, hvort hæstv. ráðherra sé kunnugt um að þær eigi að fara aftur af stað eftir stjórnarskiptin í Bandaríkjunum og hver afstaða Íslands verði þá í þeim viðræðum. Það er margt fleira sem mig langar að ræða, herra forseti, en fleiri þurfa að komast að.
Herra forseti. Það er full ástæða til að hrósa hæstv. utanríkisráðherra og ráðuneytinu fyrir fínt yfirlit og ágæta skýrslu og nauðsynlegt gagn. Að vísu fannst mér, þegar ég las nafnið á henni, að ég væri að fá skátablaðið sent í pósthólfið mitt. [[Hlátur í þingsal.]]En við sem erum að skríða yfir fimmtugt munum ágætlega eftir því þegar viðskipti við útlönd voru talsvert minni, þegar innflutningstakmarkanir gerðu það að verkum að við höfðum úr færri vörum að velja. Það var erfiðara að kaupa í matinn, sælgæti, húsgögn og annað slíkt. Við vorum að verja innlenda framleiðslu. Við opnari viðskiptastefnu sýndu innlendir framleiðendur yfir höfuð hvers þeir eru megnugir og með hugkvæmni, sóknardug og nýsköpun efldust þeir við aukna samkeppni. Í dag búum við sem betur fer við miklu fjölbreyttara vöruúrval frá öllum heimshornum og flytjum sömuleiðis íslenskan varning út til flestra heimshorna. Við þurfum aðeins að gæta að okkur og kaupa meira það sem er framleitt næst okkur en að því slepptu eru opin viðskipti af þessu tagi okkur til góðs og það hefur sagan sýnt okkur. Ég er því sammála megininntaki skýrslunnar um að meiri samvinna og opnari og frjálsari alþjóðaviðskipti séu góð. Það hlýtur þó að skjóta örlítið skökku við þegar hér er verið að ræða um stefnuskjal þar sem fjallað er um aukna fríverslun, og hvernig ryðja eigi úr vegi ýmsum viðskiptahindrunum, að færð séu rök fyrir auknum hömlum og tollum á landbúnaðarvörur. Og þó að mikilvægt sé að styðja ríkulega við bændur og matvælaframleiðendur, og gríðarmörg tækifæri séu falin í íslenskri framleiðslu, eru höft á markaðsaðgengi, sérstaklega tollar, afar dýrt stuðningsvopn, ekki bara fyrir ríkiskassann heldur líka fyrir neytendur, og nógu hátt er nú matvælaverð á Íslandi samt. Auk þess er einhver skrýtinn tvískinnungur í því að á sömu opnu og færð eru rök fyrir auknum tollum á landbúnaðarvörur, sem séu nauðsynlegir, sé talað um mikilvægi endurskoðunar á þeim tollum sem eru til staðar fyrir útflutning íslenskra sjávarafurða til ríkja ESB, þó að það sé reyndar mjög mikilvægt mál. Við ræddum talsvert áðan um samskipti Íslands og Bandaríkjanna og loftslagsmál. Þá held ég að við þurfum aðeins að ræða loftslagsmál og hvernig samþætta þarf íslenska atvinnuuppbyggingu við loftslagsaðgerðir. Sókn okkar í aukinn útflutning til að standa undir nauðsynlegri aukinni verðmætasköpun þarf líka að haldast í hendur við að við byggjum upp atvinnuvegi sem eru virkilega grænir. Eftirspurn eftir slíku verður miklu meiri á næstu árum þannig að þessa umræðu hér þarf að samþætta við umræðu um hvernig við ætlum að byggja upp atvinnulíf okkar. Samfylkingin hefur fyrir sitt leyti lagt fram stefnu um græna atvinnubyltingu. Ég er alveg viss um að í flestum ef ekki öllum flokkum eru sjónarmið sem geta róið í sömu átt. Við skulum endilega sameinast um það og láta haldast í hendur aukna verðmætasköpun, meiri samskipti við útlönd og umfram allt kraftmeiri og metnaðarfyllri loftslagsaðgerðir.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka kærlega fyrir þá skýrslu sem hér liggur fyrir. Hún er í mínum huga merkilegt plagg og hafsjór af fróðleik, ekki síst fyrir þá sem hafa barist fyrir auknu frelsi í utanríkisviðskiptum. Hún leiðir í ljós að utanríkisviðskiptastefna Íslendinga er að skila árangri. Við erum að verða opnara land en nokkru sinni áður og við erum í raun að verða opnara land en flest önnur Evrópuríki, þó að sumir vilji síðan fara inn í einhver þau bandalög sem þar eru. En látum það liggja á milli hluta. Látum það liggja á milli hluta að í ljós kemur að 90% af tollnúmerum eru hér án tolla. Látum það liggja á milli hluta að aðeins 27% af tollnúmerum eru án tolla í Evrópusambandinu. Það er eitthvað sem menn ættu hins vegar að hafa í huga þegar þeir boða að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. Þessi skýrsla svarar spurningum með skýrum hætti hvað það varðar. Það er líka merkilegt að átta sig á því hvað við höfum náð langt og gert marga góða hluti þegar kemur að fríverslunarsamningum við aðrar þjóðir. Þar hafa allir flokkar, eða a.m.k. flestir, komið að verki. Það fríverslunarnet sem við erum hluti af í gegnum EFTA hefur skilað okkur þeim árangri að frá 2006–2019 jukust viðskipti við þennan 870 milljarða markað um 87% og mikilvægi þessara landa í viðskiptum okkar hefur aukist úr 9% í 12% á sama tíma og mikilvægi Evrópusambandsins hefur verið að minnka. Tækifærin í framtíðinni liggja einmitt í fleiri og öflugri viðskiptasamningum, fríverslunarsamningum, af þessu tagi. Þar liggja vaxtartækifærin okkar, ekki síst í Asíu og Eyjaálfu. [[Forseti hringir.]]Ég vil þakka utanríkisráðherra kærlega fyrir þessa skýrslu.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka fyrir þessa góðu skýrslu og góðu samantekt um núverandi stöðu fríverslunarmála og utanríkisviðskipta Íslands. Þetta er gagnleg skýrsla, bæði til að sjá styrkleika og veikleika. Ég ætla að fara svolítið yfir það en minnast á að það eina sem mér finnst leiðinlegt við þessa umræðu er að hún kemur í veg fyrir að ég geti verið á öðrum fundi um alþjóðaviðskipti hjá EFTA-nefndinni sem er akkúrat á sama tíma. Ég held að við forseti eigum báðir að vera þar, en svona er þetta, það er mikið að gera. Ég vil byrja á því að nefna að þrátt fyrir að þetta sé góð skýrsla og fari yfir mjög marga hluti þá bárust okkur tvær skýrslur úr utanríkisráðuneytinu í desember 2020 og önnur þeirra er hnausþykk og mjög svo áhugaverð skýrsla, þó að ég hafi ekki náð að lesa hana alla, um Grænland og mikilvægi samstarfs við það. Svo er það þessi tiltölulega þunna, í þeim samanburði, skýrsla um utanríkisviðskipti. Án þess að gera lítið úr Grænlandi né heldur þessari skýrslu, vegna þess að hún er í raun ágæt, eru nokkrir hlutir sem mér finnst vanta í hana. Ég hefði talið að öll utanríkisviðskipti Íslands gætu alla vega verið jafn mikið umfjöllunarefni og Grænland, bara svo það sé sagt. Hér vantar t.d. greiningu á vannýttum tækifærum okkar í alþjóðaviðskiptum þar sem núverandi stefna innan lands í ýmsum málum er að þvælast fyrir okkur og koma í veg fyrir að við náum að auka okkar alþjóðaviðskipti. Þar mætti t.d. nefna stefnu okkar í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum, verndarstefnu okkar þar sem hefur þvælst fyrir okkur í samskiptum við mörg lönd og mun auðvitað verða til þess að hamla stækkun og uppbyggingu á t.d. framleiðslutækni þar sem við eigum mjög mörg vannýtt tækifæri. Hvalveiðar Íslands voru nefndar áðan en þær hafa einnig þvælst fyrir okkur, eru að skaða okkur, eru að grafa undan tækifærum okkar. En svo er bara svo margt annað sem ég get ekki einu sinni gert mér í hugarlund þar sem við gætum verið að sækja inn á önnur mið, verið að stunda ríkari viðskipti við aðrar þjóðir og er alveg ástæða til að kortleggja það nánar. Þarna eru bara rosalega mörg tækifæri. Við verðum að átta okkur á því að heimsmyndin er ekki sú sama og fyrir 30 árum. Eftir kalda stríðið skapaðist ákveðið jafnvægi í heimsmyndinni sem einkenndist af uppgangi Evrópu, mikilvægi Ameríku og þess háttar, en nú horfum við fram á mikinn uppgang í Asíu og þar eru vannýtt viðskiptatækifæri, mikinn uppgang í Afríku þar sem, eftir því sem ég fæ best séð, við erum ekki einu sinni að reyna að sækja viðskiptatækifærin nema kannski helst á Nígeríumarkaði, sem er þó góður markaður. En ég myndi telja að það væri ótrúlegur akkur í því fyrir land eins og Ísland að verða fyrsta landið til að ná heildstæðum og almennum fríverslunarsamningi við Afríkusambandið sem heild. Þarna er tækifæri til að búa til grunn fyrir alþjóðaviðskipti við heila heimsálfu á einu bretti. Þetta er samtal sem er flókið og tæki tíma en þetta myndi gjörbreyta okkar stöðu í alþjóðaviðskiptakerfinu. Við verðum líka að átta okkur á að Alþjóðaviðskiptastofnunin hefur verið undir miklu álagi undanfarin ár. Ekki hefur verið hægt að skipa dómara við alþjóðaviðskiptadómstólinn, það hafa verið undir trumpisma ákveðnar árásir á stofnunina og fleira í þeim dúr og það hefur veikt stöðu allra og Covid kemur náttúrlega þar ofan í. Það er reyndar vel farið yfir Covid og viðbrögð utanríkisráðuneytisins við því ástandi í skýrslunni, það er mjög vel gert og var vel að verki staðið þannig að ég fagna því. En í ljósi þess að Alþjóðaviðskiptastofnunin hefur fengið þessi högg á sig verðum við kannski annars vegar að leggja mikinn metnað í að reyna að leysa þau vandamál sem eru til staðar, þau eru mörg og þau eru flókin. Hitt er að við ættum kannski líka að leita svolítið inn á við í það að nýta Íslandsstofu enn betur. Hún er vel nýtt en hún gæti verið nýtt betur. Sömuleiðis þarf að byggja upp frekara net af sendiskrifstofum og viðskiptaskrifstofum hér og þar um heiminn til að auðvelda íslenskum fyrirtækjum að sækja í viðskiptasamninga og byggja upp sitt viðskiptanet. Bara til að undirstrika aftur það sem ég var að tala um varðandi framleiðslutækni þá nefndi ég í umræðu á dögunum orkuskipti í flugi. Þarna er massíft ónýtt tækifæri fyrir Ísland ef við myndum búa okkur undir það að geta farið á alþjóðamarkaði. Í staðinn fyrir að vera bara neytendur nýjustu tækni í flugi, eða hverju sem er, gervigreind, það sem hefur verið kallað fjórða iðnbyltingin o.s.frv., værum við framleiðendur, sköpuðum framtíðina og flyttum hana út til allra. Það er tækifæri sem Ísland hefur. Við höfum hugvitið. Við erum náttúrlega lítil þjóð þannig að við getum ekki ætlað okkur of mikið. En það má ekki horfa fram hjá því að sumar af takmörkunum okkar í alþjóðaviðskiptum eru hreinlega vegna þess að innlendar stofnanir og innlendar stefnur eru oft ekki alveg í réttu samhengi við útflutning. Þess vegna hafa Píratar, með aðkomu Framsóknarflokksins, ítrekað lagt til sjálfbæra iðnaðarstefnu vegna þess að þar höfum við möguleika á því að samstilla stefnu okkar í nýsköpun og atvinnuþróun og þess háttar við utanríkisviðskiptastefnu og láta þetta flútta saman, láta þetta efla hvort annað. Þau lönd sem hafa staðið sig best í utanríkisviðskiptum í gegnum árin eru þau sem sjá þau sem beint og eðlilegt framhald af sinni innanríkisatvinnustefnu. Þarna eru tækifæri, þörf á meiri samvinnu o.s.frv. Ég ætla að láta þetta gott heita og þakka aftur fyrir þessa ágætu skýrslu. Við sjáum kannski útgáfu tvö einhvern tímann á næstunni.
Herra forseti. Við fjöllum hér um utanríkisviðskipti og þessa nýju skýrslu. Ekki þarf að tíunda það hversu mikilvæg líflína viðskipti af þessu tagi eru fyrir hverja þjóð. Ég ætla að eyða tíma mínum í að fara aðeins yfir fáein atriði sem mér þykir rétt að víkja að til umhugsunar við áframhaldandi mótun utanríkisviðskipta. Þetta eru atriði sem stjórnvöld geta annaðhvort sett fram sem skilyrði eða tengt skilyrðum eða hvatningu til fyrirtækja, hvort sem er erlendra eða innlendra. Hvaða grunnstoðir sjáum við þegar við erum að ræða utanríkisviðskipti? Ég hef punktað hjá mér sex atriði og ætla aðeins að fjalla um þau og byrja á jafnvægi milli inn- og útflutnings hvers lands. Bæði er mjög mikilvægt að hafa ekki öll eggin í sömu körfu og hafa þetta fjölbreytt á báða bóga og eins, þegar kemur að hverju landi fyrir sig, að reyna að ná jafnvægi þar líka. Staða okkar í heiminum er slík að það vill oft verða þannig að við flytjum minna út til mjög margra landa en við flytjum inn frá þeim. Það liggur kannski í hlutarins eðli en samt sem áður er unnt að leita þessa jafnvægis eins og hægt er. Það þarf að gæta að vistspori inn- og útflutnings. Við erum sífellt að tala um loftslagsáhrifin og sem grænasta viðskiptastefnu. Það er eitthvað sem við hefðum ekki heyrt fyrir 20 árum, eða lítið alla vega. Þar snýst þetta um flutningsmátann. Þetta snýst um fjarlægðir. Er það alveg gefið að við eigum að leggja meiri áherslu á Eyjaálfu en eitthvað annað? Og það eru auðvitað áhrif framleiðslunnar sjálfrar, hvort sem er innflutnings okkar eða útflutnings. Tökum sem dæmi vetni sem við eigum eflaust eftir að eyða bæði tíma og orku í að framleiða, vegna þess að það er einn af helstu orkugjöfum framtíðarinnar, eða áhrif vörunnar sem við erum að hugsa um að flytja inn. Við þekkjum mjög vel skógareyðingu sem fylgir sumum innflutningsvörum og spurning hvort við eigum ekki að taka tillit til þeirra þátta þegar við veljum, hvort sem það er í inn- eða útflutningi, viðskiptaaðila, vörutegundir og kynna þær o.s.frv. Í þriðja lagi er það það sem ég kalla viðskipti við ábyrga framleiðendur. Það er jú vel þekkt, hvort sem það er fataframleiðsla, matvælaframleiðsla eða eitthvað annað, að mjög mörgum sögum fer af því hvernig varan er framleidd þegar kemur að réttindum verkafólks. Annað atriði sem ég hef nóterað hjá mér líka er virðingin fyrir mannréttindum þar sem um er að ræða viðskiptalönd. Við munum öll umræðuna um Filippseyjar og fríverslunarsamninginn. Við höfum rætt Kína margoft. Nú þegar fréttir berast af mannréttindabrotum í Kína, í Qinghai í Norðvestur-Kína, minnumst við þessarar umræðu og minnumst þess um leið hvernig við umgöngumst lönd sem við höfum viðskiptasambönd við þar sem mannréttindi eru ekki í lagi. Ég hef skráð hjá mér viðskipti sem þróunarsamstarf. Það er jú eitt af því sem lagt hefur verið upp með sem þátt í okkar loftslagsaðgerðum en við vitum að einnig hefur verið lagt upp með þetta í þróunarsamstarfi Íslands yfir höfuð, sérstaklega núna eftir að einkafyrirtæki voru dregin inn í það eða aðilar sem eru ekki hluti ríkisins í þessum efnum. Viðskipti sem þróunarsamstarf skipta okkur líka máli. Síðan eru það nærsamfélögin. Við erum með viðskipti við lönd hér í kringum okkur, hvort sem það eru Norðurlöndin eða lönd í Norðvestur-Evrópu, sem við þurfum að þróa og styrkja í ljósi þess sem ég hef verið að segja, þó ekki væri nema vegna loftslagsmála eða umhverfismála. Þarna erum við því að tala um jafnvægi milli inn- og útflutnings. Við erum að ræða um vistsporið. Við erum að ræða um viðskipti við ábyrga framleiðendur. Við erum að ræða um viðskipti sem þróunarsamstarf. Við erum að ræða um viðskipti þar sem virðing fyrir mannréttindum kemur inn í myndina og við erum að ræða um áherslu á nærsamfélög. Þegar við höldum áfram að þróa okkar viðskiptaumhverfi þá finnst mér þetta vera atriði sem við þurfum að leggja sérstaklega áherslu á. Ég spyr utanríkisráðherra einfaldlega hvort hann sé mér sammála í þessu. Það má vel vera að ég hafi gleymt einhverju, en þetta er það sem mér finnst vera kjarnaatriðin í viðskiptastefnu næstu ára, jafnvel áratuga. Ég fagna þessari skýrslu, Áfram gakk! Það er ekki einasta framför að fá slíka skýrslu heldur er þarna verið að móta nokkuð heildstæða og jákvæða stefnu sem maður hefur séð brotakennda áður. Ég er ekki að segja að hún hafi verið brotakennd í sjálfu sér heldur hefur hún verið brotakennd þegar maður hefur verið að reyna að fá yfirsýn yfir hana. En hér er hún a.m.k. komin. Það eru þó einstök lönd sem hægt er að ræða um í þessu samhengi. Við höfum jafnt og þétt fengið góðar skýrslur um Brexit og þar virðast mál vera á góðri hreyfingu í jákvæða átt. Við höfum með nýrri skýrslu lagt áherslu á aukin viðskipti við Grænland sem skiptir miklu máli. Við höfum átt í fortíðinni mikil viðskipti við Rússland og ég spyr, og það er þá önnur spurning til utanríkisráðherra: Er yfir höfuð hægt að hugsa sér viðskipti við Rússland, að öllu óbreyttu, hvort sem er af þeirra hálfu í heiminum eða vegna skilyrða sem við setjum fyrir slíkum viðskiptum? Sjáum við fyrir okkur aukin viðskipti við Rússland á næstu árum eða áratugum? Kanada er land sem ég hef oft undrað mig á að við höfum ekki náð meiri viðskiptasamböndum við en raun ber vitni, ég tæki það jafnvel fram yfir Eyjaálfu. Síðan er það ekki síst fríverslunarsamningurinn við Bandaríkin sem er okkur auðvitað mikilvægur ef hann kemst einhvern tímann á. Ég spyr einfaldlega: Hver væru næstu skref með nýjum stjórnvöldum í að þoka því máli áfram? Þá eru komnar a.m.k. þrjár spurningar til hæstv. utanríkisráðherra tengdar hugleiðingum mínum um grunninn eða stoðirnar í utanríkisviðskiptum Íslands.
Herra forseti. Áfram gakk, segir hæstv. utanríkisráðherra. Það er gott því að ekki viljum við nema staðar. Þetta er ágæt skýrsla. Það er margt mjög fróðlegt í henni og mér finnst hún að mörgu leyti draga ágætlega fram hversu mikilvæg alþjóðaviðskipti eru fyrir okkur Íslendinga. Þarna er líka tæpt á ýmsum verkefnum utanríkisþjónustunnar sem eru ákaflega mikilvæg fyrir okkur öll og gerð ágæt grein fyrir því hvernig tekist var á við og er verið að takast á við vandann sem kom upp varðandi íslenska ríkisborgara víða um heim í tengslum við Covid. Þar stóð utanríkisþjónustan sig mjög vel. Það eru engin tíðindi fyrir fólk í þessum sal að utanríkisviðskipti og samskipti við umheiminn eru Íslendingum sérstaklega mikilvæg vegna þess að við erum fámenn þjóð og getum ekki verið sjálfum okkur nóg um alla hluti. Þess vegna er ákaflega brýnt að við getum átt viðskipti sem víðast á sem hagstæðustum kjörum, til að við getum líka byggt upp fjölbreytt atvinnulíf sem stendur undir góðum lífskjörum. Það er því algerlega klárt að utanríkisviðskipti eru okkur gríðarlega mikilvæg. Það eru sífelldar breytingar í heimi utanríkisviðskipta. Við ræddum áður, í tengslum við valdaskiptin í Bandaríkjunum, um mikilvægi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og hvernig Bandaríkin hafa dregið úr þýðingu fjölþjóðlegra viðskipta í valdatíð Trumps en við vonum öll að það muni breytast. En ég ætlaði nú ekki að endurtaka það. Allt er breytingum undirorpið. Ég hjó sérstaklega eftir því að hæstv. utanríkisráðherra ræddi ekkert, ég vona að ég sé að fara rétt með, um Bretland og Brexit og tækifærin sem þar eru. Ég sakna þess svolítið að ekki skuli vera einhvers konar greining á því sem er að gerast og mun gerast. Nú er Bretland gengið úr Evrópusambandinu. Það verða ýmsar breytingar. Það verða breytingar á útflutningsmynstri. Talsverður útflutningur hefur verið frá Íslandi um Bretland til Evrópu og annarra landa. Það er sérstaklega dregið fram í skýrslunni að Rotterdam sé mikilvæg umskipunarhöfn en mikill útflutningur fer í gegnum Bretland. Hvaða áhrif mun þetta hafa, t.d. hvað varðar útflutning á fiski? Mun hann í auknum mæli fara beint yfir á meginlandið en ekki hafa neina viðkomu í Bretlandi? Það er mjög mikilvægt að mínu mati að greina þetta betur og í ljósi fyrri umræðu um þau gríðarlegu tækifæri sem Brexit myndi skapa Íslendingum þá sakna ég þess aðeins í þessari framtíðarsýn hæstv. ráðherra að hann skuli ekki fara betur yfir það í annars ágætu riti. Ekki þarf heldur að fjölyrða um það að sá sem hér stendur telur að við eigum að tengjast miklu betur og sterkari böndum við Evrópusambandið og eigum að ganga í það af mörgum ástæðum, m.a. viðskiptalegum en ekki síður af menningarlegum og pólitískum ástæðum og atriðum sem varða umhverfismál o.fl.. En eins og hæstv. utanríkisráðherra er tamt leggur hann lykkju á leið sína til að reyna að smætta Evrópusamvinnuna og birtir úr gamalli samantekt prósentutölur um tollskrárnúmer til að sýna fram á hversu vitlaust það sé að ganga til samstarfs við Evrópusambandið. Þetta finnst mér nokkur ljóður á góðri skýrslu hæstv. utanríkisráðherra og hans nálgun á þessi mál yfirleitt, að reyna alltaf að smætta þetta niður í prósentur og fjölda tollnúmera. Auðvitað snýst aðild Íslands að Evrópusambandinu alls ekki um fjölda tollnúmera eða meðaltal tolla. Það er bara svo langt frá því. Það er ekki verið að leggja neitt mat á það hvort aðild að Evrópusambandinu sé góð eða vond fyrir Ísland, alls ekki. Það er verið að smætta þetta mál og afvegaleiða vísvitandi, að mínu mati, umræðuna um þetta stóra og mikilvæga mál sem snertir framtíðarsamskipti okkar við Evrópu og það veldur mér vonbrigðum. En það er ekki í fyrsta skipti sem ég verð fyrir slíkum vonbrigðum og ég hef áður átt orðastað við hæstv. ráðherra um það, en ég fæ honum ekki breytt og sjálfsagt hann ekki mér heldur.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og fleiri byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir góða skýrslu. Hún er mjög yfirgripsmikil og í henni eru ágætar tölulegar upplýsingar og gott yfirlit yfir flest það sem snýr að okkar utanríkisviðskiptum. Ég vil þó líka taka undir með fleirum, ég hefði áhuga á að fá skýrslu eða samantekt frá ráðuneytinu í framhaldinu þar sem væri frekari greining á tækifærum Íslands til framtíðar. Það er mikil hreyfing á mörkuðum og í þeirri skýrslu sem við ræðum hér er einmitt sérstakur kafli um nýmarkaðina. Hv. þm. Smári McCarthy nefndi t.d. Afríku og mikinn vöxt þar og Asíu og fleiri svæði í heiminum. Þó að það sé kannski ekki endilega borðleggjandi núna er mikill vöxtur á þessum svæðum sem við þurfum í það minnsta að fylgjast vel með og við þurfum að greina okkar tækifæri til lengri tíma. Alþjóðleg viðskipti, það þarf kannski ekkert að orðlengja það, eru náttúrlega undirstaða hagvaxtar á Íslandi og velferðar. Við þurfum stöðugt að vera vakandi fyrir nýjum mörkuðum og tækifærum en á sama tíma að sinna okkar viðskiptavinum og þeim mörkuðum sem við höfum nú þegar unnið. Mig langaði einmitt líka til að taka undir spurningu til hæstv. ráðherra varðandi það hvort hann telur þörf á að opna fleiri viðskiptaskrifstofur, ekki sendiráð heldur viðskiptaskrifstofur, vítt og breitt um heiminn. Ég held að það sé eitthvað sem við þyrftum að skoða og meta þörfina á því. Kannski hefur það þegar verið gert. Það væri áhugavert að heyra af því. Ég hafði hugsað mér að rýna aðeins 6. kafla skýrslunnar en í honum er fjallað um aðra fríverslunarsamninga en þá sem við höfum gert við EFTA, þ.e. tvíhliða fríverslunarsamninga sem við höfum gert við ríki eins og Færeyjar, Grænland og Kína. Fríverslunarsamningur okkar við Kína gekk í gildi - ég hef skrifað það hér - 1. júlí 2014. Hann felur í sér niðurfellingu á tollum á flestum útflutningsafurðum Íslendinga. Samkvæmt þeim tölulegu upplýsingum sem fylgja í skýrslunni sést vel að viðskipti okkar við Kína hafa aukist nokkuð síðan samningurinn gekk í gildi og kínverskum ferðamönnum hefur fjölgað verulega hingað til lands. Áður en Covid-faraldurinn skall á var búist við því að hingað myndi hefjast beint flug frá Kína sem hefði enn aukið straum kínverskra ferðamanna til Íslands. Við þurfum bara að sjá, þegar þessum faraldri fer að slota, hvernig það þróast. Tíminn er náttúrlega bara strax að verða búinn og maður er varla byrjaður. Í stuttu máli langar mig til að heyra frá ráðherra: Erum við að fullnýta þau tækifæri sem felast í samningnum við Kína? Sér ráðherra fyrir sér að við þurfum að grípa til einhverra sérstakra aðgerða til þess að nýta hann kannski enn betur? Mig langaði til að ræða loftferðasamningana, sérstaklega stöðu samningsins við Japan, mögulegs samnings, og einnig viðskipti við Grænland. [[Forseti hringir.]]Svona verður maður að gera þetta á hundavaði; afsakið, hæstv. forseti.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða utanríkisviðskiptastefnu Íslands. Áfram gakk! stendur á ritinu. Ég veit ekki hvort myndin framan á því á að tákna eitthvað. Þar er einstaklingur á labbi og það er ekkert nema sikksakk út í auðnina. Ég ætla að vona að það sé ekki dæmi um að Ísland sé á leiðinni í tómar ógöngur. Ég held samt ekki. Ég held að ég verði bara að byrja á því í þessari umræðu að hæla hæstv. utanríkisráðherra fyrir það sem kom fram að væri niðurstaða hans í sambandi við ráðuneytið, að þrátt fyrir að framlög til varnarmála hefðu verið aukin um 25% og 53% í þróunarsamvinnu hefðu útgjöld ráðuneytisins dregist saman um 2% og sendiráðum verið fækkað um fjögur. Vel gert. Ég vona að þetta sé bara fyrsta skrefið í því að hæstv. ráðherra taki almennilega til og spari en sjái á sama tíma til þess að utanríkismálin séu í góðum höndum og virki. Ég veit ekki hvort þessi Covid-faraldur hafi bein áhrif á það hvernig utanríkismálum verður háttað en ég held að það hljóti að vera hægt að læra helling af honum að því leyti að einfalda hlutina, spara ferðalög og tíma og gera allt skilvirkara. Utanríkisráðuneytið er eiginlega eina ráðuneytið sem er virkilega að draga saman og á mjög flottan hátt. Því miður er útþenslan í kerfinu enn gífurlega mikil hjá öðrum ráðuneytum. Vonandi taka þau utanríkisráðuneytið sér til fyrirmyndar og taka aðeins til. Annað sem við þurfum að ræða og er svolítið á dagskránni núna er fordæmalaus dómur yfir Navalní í Rússlandi. Það er ólíkt að standa í mótmælum í Rússlandi eða hér fyrir utan Alþingi. Maður var a.m.k. ekki laminn niður og handjárnaður heldur fékk maður að mótmæla í friði. Því miður eru þær myndir sem sjást frá Rússlandi skelfilegar. Það er eiginlega stórfurðulegt að það skuli vera hægt fangelsa mann fyrir að rjúfa skilorð þegar hann var gjörsamlega meðvitundarlaus. Ég skil ekki hvernig í ósköpunum meðvitundarlaus maður á að sjá til þess að tilkynna sig þannig að hann rjúfi ekki skilorð. En þetta sýnir líklega bara hver munurinn er á lýðræðisríki og því sem eiginlega má kalla einræði. Stjórnarfarið sem þarna er virkar því miður hreinlega ekki. Og það veldur manni líka áhyggjum þegar maður sér vinnubrögðin og hvernig þeir lemja á mótmælendunum. Það er farið að nálgast 10.000 manns sem er búið að fangelsa án dóms og laga og ég óttast að þetta sé bara byrjunin. Síðan er annað sem ógnar - nú er tíminn að verða búinn - en það er Kína sem er núna farið hnykla vöðvana gagnvart Taívan og sýna þeim yfirgang, sem er kannski ekki nýtt en þeir eru byrjaðir aftur. Síðan er aðaláhyggjuefnið líka öll þeirra svik í Hong Kong. Þar er verið að svíkja tiltölulega nýgerða samninga sem þeir gerðu við Breta á sínum tíma. Þar birtist líka þetta skefjalausa ofbeldi gagnvart þeim sem vilja réttlæti og eru að mótmæla. Það er auðvitað grundvöllur lýðræðisins að fólk fái að koma sínum skoðunum að og mótmæla. En ég held að hæstv. utanríkisráðherra sé á réttri leið í sínum málum og ég hef þetta ekki lengra.
Frú forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að óska hæstv. utanríkisráðherra til hamingju með mikilvæga skýrslu og gagnlega. Utanríkisviðskipti eru aflgjafi hagsældar og velmegunar. Það þekkjum við Íslendingar allt frá landnámi. Aldrei hefur okkur farnast betur á öllum öldum Íslandsbyggðar en þegar viðskiptin voru frjáls og aldrei verr en þegar við vorum undir einokunarviðskiptaháttum. Ef við lítum til liðinnar aldar þá er okkar saga í efnahagslegu tilliti sú að við brutumst úr fátækt til bjargálna, síðar ríkidæmis og auðlegðar, fyrir tilstilli utanríkisviðskipta vegna þess að við áttum aðgang að mörkuðum fyrir framleiðsluvöru okkar. Þess vegna er mjög mikilvægt að við gætum mjög vel að þessum málum eins og hæstv. utanríkisráðherra er að gera með þessari skýrslu og gagnlegt að fá yfirlit yfir þessa samninga alla saman, fríverslunarsamninga og hið alþjóðlega viðskiptakerfi sem þjóðir hafa komið sér upp. Á bls. 17 er merkilegt línurit sem má leggja út af á ýmsa vegu. Hv. þm. Óli Björn Kárason lagði mjög skynsamlega út af því og sagði að það drægi náttúrlega fram að við værum með opnustu ríkjum í viðskiptalegu tilliti. Það er alveg rétt en því má kannski líka bæta við að lönd sem við viljum gjarnan bera okkur saman við, eins og Danmörk, Svíþjóð og baltnesku ríkin, mælast ofar á þeim kvarða og það undirstrikar bara í mínum huga hvað við eigum mikil tækifæri á þessum vettvangi. Herra forseti. Ég er eins og fleiri hv. ræðumenn hérna mjög upptekinn af þeim tíðindum sem urðu hér í september 2019, fyrst heimsókn Pence varaforseta Bandaríkjanna þar sem hæstv. ráðherra orðaði fríverslunarsamning og svo fréttum síðar í sama mánuði um að ríkisstjórnin hefði áhuga á gerð slíks samnings. [[Forseti hringir.]]Ég vil nota tækifærið og árétta og undirstrika samstöðu okkar Miðflokksmanna með hæstv. ráðherra í allri hans viðleitni til þess að efla og bæta samskipti okkar við Bandaríkin í viðskiptalegu tilliti sem og öðru.
Frú forseti. Ég vil þakka, eins og aðrir þingmenn sem hér hafa komið upp, fyrir þessa ágætu skýrslu og vinnuna á bak við hana af hálfu starfsfólks utanríkisráðuneytisins. Það er ljóst að hún nýtist vel sem yfirlit og samantekt yfir samninga sem tengjast utanríkisviðskiptum Íslendinga. Ég fagna því líka sem fram kemur í þessari skýrslu og er samantekið um áhrif Covid-19 á íslenskan útflutning. Það er gott að taka það saman þannig að það liggi fyrir. En hvort þetta er stefnuplagg efast ég stórlega um af því að mér finnst skorta það sem yfirskrift skýrslunnar er, utanríkisviðskiptastefna Íslands. Þar finnst mér svolítill skortur á. En það eru áhugaverðir tónar slegnir í skýrslunni er varða sjálfbærni og mikilvægi hennar þegar kemur að viðskiptum þó að ég myndi vilja sjá miklu skýrari afstöðu og stefnumörkun en hér er að finna. Og í umfjöllun um áhrif loftslagsbreytinga á viðskipti, sem að mínu viti er nánast í mýflugumynd, hefðu mátt vera frjórri tillögur og skýrari sýn á stefnumörkun. Hv. þm. Smári McCarthy, formaður EFTA-nefndarinnar, fjallaði einmitt um það og kallaði eftir nákvæmari greiningarvinnu og ég tek undir það ákall hv. þingmanns. Mig langar aðeins að minnast á ræðu sem hv. þm. Óli Björn Kárason hélt hér áðan þar sem hann talaði um fjölda tollnúmera sem einhvers konar áfellisdóm yfir ESB. Fjöldi tollnúmera segir enga sögu og skýrist fyrst og fremst af landbúnaðarstefnu ESB. Og það er svolítið merkilegt að heyra þingmanninn - sem því miður situr ekki hér í þingsalnum en vonandi er hann að hlusta - tala um Ísland sem opnasta land í heimi þegar sá hinn sami styður íslenska verndartolla á serranóskinku og önnur matvæli. Það er svolítið hjákátlegt. Kannski er líka rétt að minna þingmenn og aðra á að innan EES-ríkjanna 27, sem hv. þingmaður fjargviðraðist út í að væru með tollmúra, eru engir tollmúrar og mestu viðskiptin fara fram á milli þeirra. En talandi um Evrópu hefði ég líka viljað sjá í þessari góðu skýrslu hæstv. utanríkisráðherra skýrari stefnumörkun þegar kemur að viðskiptum og viðskiptatækifærum í Evrópu. Evrópa er langstærsta heimsálfan þegar kemur að útflutningi á vöru og þjónustu frá Íslandi. Ég vil líka vekja athygli okkar á því að í stefnumótun Íslandsstofu kom fram að íslensk fyrirtæki legðu mesta áherslu á að þau vildu styrkja sig á mörkuðum í Evrópu, Norður-Ameríku og Kína. Á þetta eigum við að hlusta vel. Á þessum heimssvæðum eru enn ónýtt tækifæri, sérstaklega í Evrópu sem er langstærsta viðskipta- og markaðssvæði okkar. Ég vil hvetja hæstv. utanríkisráðherra til að nýta síðustu mánuði sína í embætti til að hlusta vel á þetta ákall frá forsvarsfólki íslenskra fyrirtækja og styrkja og styðja við íslensk fyrirtæki þegar kemur að enn styrkari og meiri viðskiptum og markaðssetningu í Evrópu. Annars þakka ég fyrir þetta góða yfirlit og ágæta plagg sem nýtist okkur sem samantekt og vonandi líka sem innlegg inn í skýrari vinnu við utanríkisviðskiptastefnu okkar. Það væri gott og áhugavert að heyra hæstv. utanríkisráðherra koma með eitthvert innlegg inn í þessar Evrópuhugleiðingar mínar og varðandi það ákall frá íslenskum fyrirtækjum sem fram kom í markaðskönnun Íslandsstofu.
Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þessa skýrslu. Ef ég hefði minnsta grun um að ungt fólk væri að horfa á þessa útsendingu eða hlýða á mál okkar hér myndi ég svo sannarlega hvetja það til að kynna sér þessi mál vegna þess að skýrslan er aðgengileg og yfirgripsmikil um það sem að mínu mati skiptir mestu máli fyrir hagsæld íslensku þjóðarinnar, sem eru auðvitað viðskipti manna á milli. Fyrir litla þjóð, fámenna eyþjóð eins og okkar, eru alþjóðaviðskipti auðvitað lykilatriði að hagsæld hér. Þessi skýrsla sýnist mér geta staðið ein og sér. En þess utan ætla ég að nefna til fyllingar henni ágæta skýrslu um EES-samninginn og einnig nýútkomna skýrslu um tækifæri og samskipti Íslands við Grænland, sem einnig er fjallað svolítið um í þessari skýrslu. Það er kannski helst að ég sakni þess að sjá í skýrslunni - ég ætla samt ekki útiloka að það sé nefnt einhvers staðar eftir að hafa að lúslesið hana - er umfjöllun um þær refsiaðgerðir sem Rússar beita Íslendinga og önnur Evrópuríki í kjölfar þeirrar viðskiptaþvingana sem við tókum þátt í, með réttu að mínu mati, gagnvart Rússlandi. Í kafla um Alþjóðaviðskiptastofnunina er fjallað alveg ágætlega um samskipti Bandaríkjanna og Kína og þær áskoranir og álitaefni sem eru í rekstri Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar eftir innkomu Kína þar, en þar hefði kannski verið ágætt að minnast á Rússland og þann skort og það úrræðaleysi sem Alþjóðaviðskiptastofnunin hefur sýnt af sér gagnvart Rússum og í kjölfar þessara refsiaðgerða sem ganga þvert á samkomulag Rússa við aðrar þjóðir og þátttöku þeirra í Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Mig langar hins vegar að nefna eitt að lokum, það þekkja allir afstöðu mína hvað varðar tolla og annað og opnun landamæra hér, ég þarf ekki að reifa það hér, og ég veit að utanríkisráðherra getur ekki svarað spurningu minni. En ég geld varhug við þeim áformum sem mér sýnist vera um endurskoðun á tollasamningi við Evrópusambandið ef þau áform lúta að því að draga úr alþjóðaviðskiptum með landbúnaðarafurðir milli Íslands og Evrópusambandsins.
Hæstv. forseti. Það er mikilvægt og um leið ánægjulegt og til eftirbreytni að stefnumál skuli sett fram eins og gert er í skýrslunni Áfram gakk! og í erindi hæstv. ráðherra, hvernig horft er til framtíðar og helstu áskoranir metnar í samhengi við stöðuna, faraldurinn tekinn inn og allt sett í samhengi við þá þróun sem hefur átt sér stað síðustu áratugi í utanríkisviðskiptum þjóðarinnar og á alþjóðavísu. Leikmyndin er skýr. Viðbrögðin, aðgerðirnar, þátttaka, ýmiss konar verkefni og áherslur, sem farið er vel yfir í skýrslunni, verða markvissari og um leið miklu líklegri til að skila árangri. Eftir að hafa lesið þessa skýrslu finnst mér þetta standa upp úr. Það hefur komið fram í umræðunni hér að aðild að EES, fríverslunarsamningar og tvíhliða samningar hafa, ásamt skýrum reglum og traustri samvinnu og auknu frelsi, tryggt íslenskum útflytjendum aðgang að mörkuðum víðs vegar um heiminn. Það er auðvitað lykilatriði að fella hvers konar múra eða hindranir og til þess fallið að leggja grunn að ábatasömum og gagnkvæmum viðskiptum þjóða í milli. Flestir þessara samninga ganga út á gagnkvæman ábata þannig að þjóðir geti nýtt sem best þá framleiðsluþætti sem henta til að skapa vöru og þjónustu. Þannig nýtast yfirburðir þjóða betur og það skapar gagnkvæman ábata sem leiðir til heildarávinnings. Þetta er alger kjarni í öllu sem við köllum utanríkisviðskipti. Þessi gagnkvæmi ábati er grundvöllur þeirrar hagsældar sem við höfum byggt upp, velferðar og bættra lífskjara. Þessi þróun er dregin mjög vel fram í skýrslunni og m.a. þegar horft er til hlutfalls utanríkisviðskipta af heildarverðmætasköpun í samanburði við aðrar þjóðir. Aðgengi íslenskra fyrirtækja á markaði er auðvitað lykilatriði og það má mæla, eins og gert er í skýrslunni, allt frá því að við gerðumst aðilar að EFTA 1970 og síðan 1994 með aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Það er enginn vafi á að tölurnar staðfesta það hversu vel hefur tekist að efla samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. Það er skynsamlegast, eins og áhersla er lögð á í stefnunni sem hér kemur fram, að efla þátttöku okkar í EFTA til að þétta fríverslunarnetið sem nær til 74 ríkja. Mér sýnist það ágætlega reifað í skýrslunni hvernig við horfum til þeirra breytinga sem er viðurkennt að verði; að hlutdeild hefðbundinna markaða Norður-Ameríku og Vestur-Evrópu muni minnka, þó að þar séu vissulega ónýtt tækifæri, en aðrir markaðir sækja fram, í Asíu, Afríku og Suður-Ameríku. Ég held að það sé vel til fallið að halda áfram með vinnu við þessa skýrslu og að hún verði rædd hér reglulega. Þá getum við fengið að fylgjast með því hverju vindur fram með þessa samninga. Ég vil í lokin, af því að það er kirfilega slegið út af borðinu að ganga í tollabandalag Evrópusambandsins, segja: Stundum er verið að blanda saman sérstöðu landbúnaðar og almennum rökum um viðskiptafrelsi. Sérstaða landbúnaðar felst í landnýtingu, landvernd, náttúruvernd, loftslagsbreytingum, ferðaþjónustu, matvælaöryggi. [[Forseti hringir.]]Við getum ekki tekið landbúnaðinn, þá sérstöku atvinnugrein, og þvælt honum inn í það að almenn rök um viðskiptafrelsi eigi við.
Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna um leið og ég tek undir með hæstv. forseta að hún mætti gjarnan vera lengri. Ég þakka sérstaklega fyrir þessa skýrslu sem er hin læsilegasta sem ég hef séð mjög lengi innan úr kerfinu. Það eru örfá atriði sem ég vil stikla á í þessari örstuttu ræðu og hugur minn horfir svolítið til austurs, ég viðurkenni það, þ.e. til Asíu, og er ánægður með þær áherslur sem koma fram. Eins og hér kemur fram og mörgum okkar er kunnugt eru Evrópubúar 6% af íbúum heimsins. Það er því algjör fásinna að ætla að bindast þeim heimshluta sérstökum böndum umfram aðra. Við Miðflokksfólkið erum náttúrlega alþjóðasinnar eins og allir vita og við viljum eiga viðskipti við ríki úti um allan heim. Það eru örfá atriði varðandi Asíu sem mig langar að forvitnast um hjá hæstv. ráðherra. Það er þá einkum hvað varðar flug, þ.e. lendingarsamningar eða slíkt sem voru komnir á við Kína. Ég man ekki hvernig staðan var gagnvart Japan, ég hefði viljað fá útskýringu á því, fyrir utan það að miklu fleiri lönd eru þarna en þessi tvö, þó að Japan og Kína séu náttúrlega mjög mikilvæg. Ég man ekki hvað mörg ár eru síðan, það eru líklega orðin tíu ár, jafnvel fleiri, að mér var sagt að milljónirnar í dollurum í Kína væru jafn margar og öll franska þjóðin, þannig að millistéttin í Kína er væntanlega að verða stærsta millistétt heimsins. Við eigum náttúrlega að sjá þar tækifæri og þau sjást hér örugglega. Ég hefði kannski viljað fá ögn um það frá hæstv. ráðherra. Það er líka annað sem ég hefði viljað stinga hér inn og ég sakna svolítið í skýrslunni, það eru tengsl okkar við Kanada, hvar við eigum náttúrlega væntanlega flesta frændur í heiminum. Fyrir um tveimur, þremur, fjórum árum þegar ég var staddur vestra varð ég var við að mikill áhugi var Kanadamegin frá á auknum viðskiptum við Ísland. Mig langar til að fá útlistun á því frá hæstv. ráðherra hvort eitthvað hafi þróast í þeim málum því að mér finnst það ekki koma fram í skýrslunni. Mér þætti vænt um að fá fréttir af því. En að öðru leyti endurtek ég ánægju mína með skýrsluna og óánægju mína, líkt og hæstv. forseti, með mjög stuttan ræðutíma.
Virðulegi forseti. Ég tók nú ekki eftir alveg hvað ég fékk margar spurningar en ég get alveg lofað ykkur því að ég get ekki svarað þeim á tveimur mínútum. En ég er fús til þess að svara þeim við önnur tækifæri og bara sem allra fyrst. Vonandi er hægt að koma því inn í störf þingsins með einhverjum hætti. Ég þakka fyrir góða umræðu hjá hv. þingmönnum. Mér finnst ekkert að því að hv. þingmenn gagnrýni það sem gert er en ég vek athygli á því að þetta er í fyrsta skipti sem svona skýrsla hefur komið fram og það má örugglega vinna þetta áfram. Það er stór munur að hafa ekkert eða hafa skýrslu sem hv. þingmenn voru almennt mjög sáttir við. Ég skil ekki alveg hvernig menn komast að þeirri niðurstöðu að hér sé ekki rætt um landbúnaðarmál og hér er sannarlega líka rætt um loftslagsmálin. Ég get nú ekki farið í góðar spurningar hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar en það er að sumu leyti tekið í skýrslunni. En ég ætla aðeins að segja eitt, virðulegi forseti. Það kom hörð gagnrýni á að í kaflanum um viðskiptastefnu Íslands og hinna EFTA-ríkjanna væri sú stefna borin saman við viðskiptastefnu Evrópusambandsins og það var hreinlega sagt: Samanburðurinn segir ekki neitt þegar við erum að tala um tollskrárnar. Samanburðurinn segir ekki neitt? Hvað segir þá eitthvað þegar menn ætla að bera saman viðskiptastefnur? Hvað er hér á ferðinni? Þetta eru staðreyndir og það er vitnað í úttekt sem var gerð þegar við vorum að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Í örstuttu máli er þetta þannig að ef við göngum í Evrópusambandið og afsölum okkur viðskiptafrelsinu erum við ekki lengur með 90% tollfrelsi heldur erum við með 27%. Það þýðir að vöruverð hækkar hér, á flestum vörum. Það er nákvæmlega það sem fólk og fyrirtæki finna fyrir. Það er tekið beint úr þessum skýrslum þar sem kemur fram að við þyrftum að setja milljarða í ný tollkerfi og fjölga tollvörðum um í það minnsta tugi, jafnvel hundruð. Það myndi skerða samkeppnishæfni, t.d. sjávarútvegsins og landbúnaðarins, [[Forseti hringir.]]þó svo að tollfrelsi okkar væri miklu minna á þessum tíma vegna þess að [[Forseti hringir.]]það myndi hækka verð á aðföngum. Virðulegur forseti. Ég hvet hv. þingmenn til að halda áfram að ræða þessa skýrslu og ég vil svo sannarlega taka þátt í þeirri umræðu. [[Forseti hringir.]]En menn verða auðvitað að sætta sig við staðreyndir. Það fylgir því ekkert frelsi fyrir okkur að ganga inn í Evrópusambandið. Það er augljóst.
Virðulegi forseti. Það er gaman að sjá þetta mál vera að klárast hér. Fyrir liðlega tveimur árum hljóp ég hingað í pontu til að klára 3. umr. um þingmannamál mitt, litlu móðari en hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, og var þar um að ræða breytingar á nálgunarbanni sem hafa reynst afar vel. Þá sagði ég einnig að breyta þyrfti fleiru og ég hef komið því til framkvæmda í dómsmálaráðuneytinu að lögfesta sérstakt ákvæði um umsáturseinelti til að treysta frekar vernd fólks og þau sjálfsögðu mannréttindi að fólk geti gengið um í samfélagi okkar óáreitt. Með frumvarpinu sem verður í dag að lögum treystum við þann rétt okkar allra og stígum mikilvægt skref í átt að því að auka réttarvernd brotaþola í þessum brotum. Ég vil þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd sérstaklega fyrir vinnuna sem þar fór fram.
Virðulegi forseti. Málið var kallað aftur til velferðarnefndar á milli 2. og 3. umr. vegna atriða er snúa að alþjóðlegum skuldbindingum, þar með talið samanburði á löggjöf við önnur Norðurlönd. Nefndarálitið skýrir sig sjálft og nefndin skilar því samhljóða, nokkrir nefndarmenn þó með fyrirvara, en nefndin leggur til að málið verði samþykkt óbreytt og sér ekki ástæðu til að gera breytingartillögur við það við 3. umr.
Virðulegur forseti. Ég get ekki látið hjá líða að fá að halda ekki of langa ræðu hér um þetta mál vegna þess að það er ekki hefðbundið mál í þeim skilningi að hér sé um hefðbundna lagabreytingu að ræða. Hér er verið að bregðast við kórónuveirufaraldrinum og því neyðarástandi eins og menn mátu það í febrúar eða mars á síðasta ári. Það er einnig verið að bregðast við ábendingum um skort á lagaheimild til verulegra skerðinga á stjórnarskrárvörðum rétti einstaklinga og um leið er verið að viðurkenna að mikil þörf er á heildarendurskoðun á þessum lögum. Í því ljósi tel ég sýnt að hér er ekki um hefðbundið lagafrumvarp að ræða. Núna eru að koma í ljós, og menn fjalla svolítið um, neikvæðar afleiðingar kórónuveirufaraldursins. Mér hefur hins vegar fundist brenna við að þá sé þar jafnan verið að vísa til faraldursins sem slíks, veirunnar sjálfrar, en ekki til aðgerða sem gripið hefur verið til til að bregðast við faraldrinum. Ég geld varhuga við því að menn líti svo þröngt á neikvæðar afleiðingar kórónuveirufaraldursins vegna þess að sóttvarnaaðgerðir, bæði hér á landi og víða um heim, hafa ótvírætt haft neikvæðar afleiðingar í för með sér. Nýlega kom út greining hjá sjálfstæðri bandarískri rannsóknastofnun, National bureau of economic research, aldagömul þar í landi, þar sem fram kemur að á næstu 15 árum, hún metur það sem svo, verði um 1 milljón ótímabærra dauðsfalla vegna sóttvarnaaðgerða þar í landi, og er þá bara verið að vísa til afleiðinga af völdum atvinnuleysis þar í landi. 1 milljón manna. Enginn vafi er í mínum huga að ýmsar sóttvarnaaðgerðir hafi haft og muni hafa í framtíðinni víðtækar heilsufarslegar afleiðingar. Þá má heldur ekki líta fram hjá því að efnahagslegar afleiðingar hafa að sjálfsögðu áhrif á lýðheilsu. Það er engin tilviljun að í þeim löndum sem glíma við bágan efnahag er lýðheilsa gjarnan í hættu. Þetta mál var kallað inn til hv. velferðarnefndar á milli 2. og 3. umr. vegna óskar eins hv. þingmanns sem vildi fá umfjöllun um lagabreytingar á Norðurlöndunum, en það eru þau lönd sem helst eiga samleið með okkur í lagasetningu. Nefndin fjallaði um frumvarpið, fékk upplýsingar um þær lagabreytingar sem væru í gangi, m.a. í Danmörku, og hélt einn fund um málið. Mig langar í því sambandi að nefna að nýlega, fyrir nokkrum dögum, kom út í fyrsta sinn í sögu danska þingsins rannsóknarskýrsla sem telur 600 blaðsíður, í fyrsta sinn sem danska þingið hefur kallað eftir rannsóknarskýrslna um eitt tiltekið mál, þ.e. þetta mál. Skýrslan er allrar athygli verð, ekki það að ég sé sérstakur talsmaður rannsóknarskýrslu og sé að kalla eftir slíkri hér af hálfu Alþingis, en ég held einmitt þvert á móti eða þess þá heldur megi ýmislegt kannski læra af niðurstöðum í þeirri rannsóknarskýrslu sem kom út fyrir nokkrum dögum hjá danska þinginu. Þar kemur fram að það hafi verið augljós mistök í Danmörku að hafa ekki endurskoðað sóttvarnalögin áður en þessi kórónuveirufaraldur gekk yfir. Sóttvarnalög Danmerkur eru, eins og þau lög sem gilda á Íslandi, komin til ára sinna. Í því ljósi er komist að þeirri niðurstöðu að lítill tími hafi verið til að gera þær breytingar þegar faraldurinn var hafinn og þannig hafi mikill hraði verið á lagabreytingum. Lagabreytingar í Danmörku fóru fram í mars og apríl á síðasta ári, og að mér virðist þær sömu lagabreytingar og hér er verið að gera. Í dönsku rannsóknarskýrslunni er komist að þeirri niðurstöðu að þær lagabreytingar hafi verið gerðar með þeim hraði að það hafi verið á kostnað gæða lagasetningarinnar og hins lýðræðislega ferlis, þ.e. réttarríkisins. Að lokum langar mig að nefna þær ábendingar sem lagðar eru til í þeirri skýrslu. Ég held að það sé ágætt að þingheimur hafi í huga, að ég tali nú ekki um með fyrirhugaða endurskoðun heildarlaganna, að ein af þeim ábendingum var einmitt sú að þegar svona faraldur eða faraldrar ríða yfir eða menn eða lönd lenda í þeim aðstæðum sem við höfum verið í, sé sett strax á laggirnar sérstök nefnd sem skipuð væri sérfræðingum, ekki bara á sviði sóttvarna eða veirufræða, heldur einnig á sviði hagfræði og lögfræði, og að slík nefnd starfi fyrir opnum tjöldum þannig að allar hennar vangaveltur, ráðleggingar og annað séu gerðar opinberar. Þá er líka bent á það, a.m.k. kemur það fram í niðurstöðum skýrsluhöfunda, að það sé enginn vafi í þeirra huga að aðstæður sem þessar kalli á pólitíska forystu, kalli á pólitíska umræðu og aðkomu löggjafans í ríkum mæli. Að lokum vil ég nefna eina ábendinguna enn. Það kemur fram að núna, bara í þessum töluðu orðum, er verið að samþykkja ný heildarlög, sóttvarnalög í Danmörku, sem urðu til með málamiðlun allra flokka þar, þar sem gert er ráð fyrir að sett verði á laggirnar sérstök þingnefnd við þessar aðstæður sem stjórnvöld þurfi að bera undir mál áður en gripið er til aðgerða. Meginþráðurinn í þessu öllu saman og ábendingum í rannsóknarskýrslu danska þingsins er hins vegar sá að bæði lagaákvæði og stjórnvaldsákvarðanir séu bundnar með sólarlagsákvæði. Þetta held ég, virðulegur forseti, að menn ættu aðeins að kynna sér, ekki það að menn eigi að gleypa allt hrátt sem kemur fram í skýrslum frá erlendum þingum. Aðstæður geta auðvitað margar verið öðruvísi, en margt í þessu hefur mér fundist í megindráttum eiga mjög vel við hér og ég hvet þingmenn alla til að láta sig það varða núna í framhaldinu við heildarendurskoðun laganna.
Virðulegur forseti. Hér er verið að skjóta styrkari lagastoð undir sóttvarnaráðstafanir sem verið er að beita í þeim faraldri sem nú stendur yfir. Hér er verið að tryggja betur réttindi borgaranna, þar með talið að skýra mögulegar kæruleiðir en ekki síður að skýra með afgerandi hætti af hálfu löggjafans þau hugtök og þær ráðstafanir sem verið er að beita. Það er afar mikilvægt skref sem þingið er að stíga hér og ég vil þakka sérstaklega framsögumanni nefndarinnar og málsins. Ég vil þakka allri velferðarnefnd. Ég vil þakka ráðuneytinu fyrir að bregðast hratt og faglega við þegar ljóst var að við þyrftum að hafa hraðar hendur í haust sem leið. Heildarendurskoðun á sóttvarnalögum stendur fyrir dyrum og er mikilvæg í ljósi þeirrar reynslu sem við komum til með að vera með í höndunum þegar þessi faraldur er að baki. Það er afar mikilvægt hvað Alþingi hefur sýnt mikla samstöðu, yfirvegun og málefnalega úrvinnslu í þessu flókna máli.
Hæstv. forseti. Fyrir þinginu liggur skýrsla Íslandsdeildar Norðurlandaráðs um norrænt samstarf árið 2020. Það má með sanni segja að árið 2020 hafi verið undarlegasta ár í starfi Norðurlandaráðs hingað til. Vonandi fáum við ekki fleiri svona ár en þó má horfa á þessa reynslu jákvæðum augum. Norðurlandaráð, bæði starfsfólk og þingmenn sem eiga sæti í ráðinu, gerði töluvert miklar breytingar á starfsháttum sínum á árinu til að bregðast við ástandinu. Starf ráðsins var mjög öflugt og var jafnvel að sumu leyti virkara en oft áður. Við héldum réttum takti allt árið og oft var aukafundum komið á með skömmum fyrirvara. Það hefðum við t.d. ekki getað gert hefðum við þurft að skipuleggja fundi í öðrum löndum og gera ráð fyrir ferðatíma og alls kyns kostnaði sem til fellur. Þetta gerði sveigjanleika ráðsins meiri. Við gátum brugðist hratt við aðstæðum sem upp komu hverju sinni og að sjálfsögðu nýttum við okkur fjarfundatæknina. Norðurlandaráð býður upp á túlkanir á fundum sínum og slíkt hið sama þurfti að gera á þessum fjarfundum. Starfsfólk ráðsins var mjög lausnamiðað í því að finna leiðir til að nýta tæknina. Við þurftum t.d. að vera með atkvæðagreiðslukerfi í kerfunum okkar og túlkanakerfi sem hentaði túlkum og virkaði vel. Auðvitað var þetta svolítið brotakennt til að byrja með, við náðum ekkert endilega alltaf að afgreiða allt sem við ætluðum að afgreiða og ýmislegt gekk á. En við lærðum af þessu öllu saman og fljótlega fóru fundirnir að ganga mjög vel. Ég held að ég geti alveg fullyrt það. Það var að mörgu leyti gaman að taka þátt í þessu og eiga hlut í þeim áskorunum og svo lausnum sem við fundum í þessu ástandi. Ég er viss um að Norðurlandaráð á eftir að búa að þessari reynslu og taka kannski að hluta til eitthvað frá henni með sér inn í framtíðina. Norðurlandaráð, eins og Alþingi og margir, er að horfa til grænna lausna í starfi sínu. Það að þurfa ekki að ferðast stöðugt á milli landa með tilheyrandi kostnaði og kolefnisspori er kostur og við sáum það nú að það er vel gerlegt. Ég er nokkuð viss um að við hefðum ekkert endilega náð þessum áfanga á svona stuttum tíma hefði Covid-faraldurinn ekki komið til. Við eigum alltaf að horfa á björtu hliðarnar en auðvitað hefur verið svolítið skrýtið að sitja heima, inni í herbergi, meira og minna allt árið í stað þess að hitta fólk og eiga þau óformlegu samskipti sem eru auðvitað nauðsynleg líka svona í og með. Við sjáum á þessu að auðvitað getum við nýtt tæknina meira en verið hefur en við þurfum líka að hittast reglulega og tengjast og gleðjast. Það er partur af alþjóðastarfi líka og auðvitað öllu öðru félagsstarfi. Ég ætla ekki að þylja upp úr þessari skýrslu. Hún liggur fyrir á vef Alþingis og er aðgengileg þar ef fólk vill fara nákvæmlega yfir hana. En ég ætla að grípa niður í nokkur atriði úr skýrslunni. Hér er t.d. fjallað um hvað Norðurlandaráð er, hvaða nefndir eru starfandi innan ráðsins og hverjir eiga sæti í Íslandsdeildinni o.s.frv. Áður en Covid-faraldurinn skall á fór ég ásamt varaforseta Norðurlandaráðs og varaformanni Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, í heimsókn til Skotlands og frá þeirri heimsókn er sagt í skýrslunni. Við fórum að mig minnir í mars 2020 - eða hvenær var það nú? Ég er ekki búin að merkja sérstaklega við það, sýnist mér, ég var að fara yfir þetta í gær. Alla vega var það snemma á síðasta ári sem við náðum að komast til Skotlands í boði forseta skoska þingsins. Þessi heimsókn var að frumkvæði skoska þingsins og hún var mjög góð. Við heimsóttum forsetann og áttum með honum fundi og einnig áttum við formlega fundi með þingmönnum. Það er skýr vilji í skoska þinginu fyrir nánara samstarfi við Norðurlandaráð. Auðvitað er margt að gerast bara þessa mánuðina, vikurnar og dagana og hlutirnir breytast hratt. Þarna var ákveðinn gluggi opnaður og áhugavert verður að fylgjast með þróuninni hjá vinum okkar hér austan við okkur, Skotum og Bretum, og hvernig þetta þróast allt saman. Norðurlandaráð er og verður í mjög nánu samstarfi við breska þingið og auðvitað viljum við líka halda áfram að rækta tengsl okkar við Skota og aðra þá sem áhuga hafa á að rækta samskipti við Norðurlandaráð. Þessi ferð var farin 30. janúar sé ég hér í gögnunum. Í skýrslunni er getið um alþjóðastarf og fleiri ferðir sem farnar voru. Ég fór sem fulltrúi Norðurlandaráðs ásamt Michael Tetzschner, norskum þingmanni, og Erkki Tuomioja, finnskum þingmanni, í heimsókn til pólska þingsins að frumkvæði Pólverja. Við hittum þar fyrir forseta öldungadeildarinnar, Tomasz Grodzki, sem er þingmaður stjórnarandstöðunnar. Það er margt að gerast í Póllandi og ýmsar breytingar, sumar hverjar algjörlega á skjön við grunngildi Norðurlandaráðs sem snúa að mannréttindum, lýðræði og gildum réttarríkisins. Þetta var mikilvæg heimsókn. Það var gott að Norðurlandaráð fór þangað í formlega heimsókn til að senda kannski ákveðin skilaboð líka. Við eigum eftir að sjá hvort framhald verður á nánum samskiptum en það er mikill vilji í Póllandi fyrir meiri samskiptum við Norðurlandaráð, alla vega hjá ákveðnum hópi sem tilheyrir þá frekar stjórnarandstöðunni. Norðurlandaráð hefur um árabil verið í mjög nánu samstarfi við Eystrasaltsþingið og fulltrúar Norðurlandaráðs taka þátt í þingum Eystrasaltsríkjanna sem eru haldin reglulega. Hið sama gildir um Benelux-þingið. Þar voru nokkrir fundir haldnir á árinu og í fyrsta sinn var þríhliða fundur haldinn, þ.e. með fulltrúum Eystrasaltsþingsins, Benelux-landanna og Norðurlandaráðs. Sú sem hér stendur og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir voru meðal þátttakenda. Umræður á þeim fundi voru um Covid-faraldurinn og málefni Hvíta-Rússlands. Sú umræða tók töluvert mikið pláss á síðasta ári, þ.e. um málefni Hvíta-Rússlands sérstaklega. Ekki er heldur útséð með hver þróunin verður á því svæði. Við fulltrúar Norðurlandaráðs áttum fundi með fulltrúa stjórnarandstöðunnar og leiðtoga þeirra, Svetlönu Tíkhanovskaju, bæði starfshópurinn sem vinnur að málefnum Hvíta-Rússlands og nokkrir fulltrúar sem áttu sérstakan fund. Ég man ekki alveg hvenær hann var. Þetta er töluvert löng skýrsla þannig að ég ætla ekki að fara að eltast við dagsetningar. En þarna hefur verið gott samtal í gangi og góð upplýsingagjöf til fulltrúa Norðurlandaráðs allt árið. Þessir fundir með leiðtoga stjórnarandstöðunnar hafa verið mjög góðir, opnir og einlægir og það ríkir mikið traust á milli aðila. Mig langaði til að vekja sérstaka athygli á samfélagsöryggi og þá í tengslum við Covid-faraldurinn. Ég ætla að lesa aðeins upp úr skýrslunni, með leyfi forseta. Ég sé að ég á níu mínútur eftir. „Málefni tengd samfélagsöryggi hafa lengi verið til umræðu á vettvangi Norðurlandaráðs og ýmsar tillögur um eflingu norræns samstarfs á þessu sviði hafa verið lagðar fram. Haustið 2018 ákvað Norðurlandaráð að leggja enn meiri áhersla á þetta svið með því að skipa vinnuhóp til að móta sameiginlega stefnu um samfélagsöryggi. Oddný G. Harðardóttir átti sæti í þeim hópi. Vinnuhópurinn skilaði drögum að stefnu sumarið 2019 og endanleg útgáfa var síðan samþykkt á Norðurlandaráðsþingi í Stokkhólmi um haustið. Í stefnunni er meðal annars hvatt til aukins samstarfs Norðurlanda á sviði heilbrigðismála og bent er á heimsfaraldra sem eina af þeim ógnum sem steðja að Norðurlöndum.“ - Þetta var eins og fyrr segir áður en Covid-faraldurinn braust út. - „Sérstaklega er tekið fram að samræma þurfi aðgerðir Norðurlanda til að tryggja framboð á mikilvægum lyfjum og öðrum búnaði til lækninga. Í stefnunni eru einnig tillögur sem miða að því að efla samstarf landanna í friðar-, netöryggis- og löggæslumálum, um matvæla- og orkudreifingu, almannavarnir og björgunarsveitir og um varnir gegn efna-, sýkla-, geisla- og kjarnavopnum. Í janúar 2020 samþykkti forsætisnefnd Norðurlandaráðs að senda ríkisstjórnum landanna stefnuna. Jafnframt var óskað eftir ítarlegum svörum um það hvort og hvernig ríkisstjórnirnar og Norræna ráðherranefndin hygðust fara að tillögunum og beðið var um ítarlegan rökstuðning í þeim tilvikum þar sem ákveðið væri að gera það ekki. Í apríl þegar Norðurlönd voru, eins og heimsbyggðin öll, að glíma við Covid-19 faraldurinn ákvað Norðurlandaráð að frumkvæði íslensku formennskunnar að fylgja tillögunum eftir með því að senda forsætisráðherrum Norðurlanda bréf. Norðurlandaráð ítrekaði í bréfinu mikilvægi þess að farið yrði að tillögunum í stefnunni um samfélagsöryggi en jafnframt voru í því nýjar tillögur og ábendingar. Löndin voru hvött til að hjálpa hvert öðru eftir þörfum, svo sem með lækningabúnaði og heilbrigðisstarfsfólki í samræmi við norræna samninga og fyrri yfirlýsingu þess efnis og að skoða hvort hægt væri að samræma viðbrögð við faröldrum til framtíðar þannig að ráðstafanir landanna leiddu ekki til nýrra stjórnsýsluhindrana milli þeirra. Einnig var óskað eftir því að ríkisstjórnirnar samræmdu aðgerðir sem miða að því að endurreisa og styrkja efnahag landanna í kjölfar faraldursins og að í þeim aðgerðum yrði lögð áherslu á græna og sjálfbæra þróun og tillit yrði tekið til viðkvæmra samfélagshópa. Að lokum voru ríkisstjórnirnar hvattar til þess að efla alþjóðlegt samstarf og að auka norræna samhæfingu í stofnunum á borð við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina og í Evrópusambandinu. Svör ríkisstjórna Norðurlanda bárust í júní. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs ákvað á fundi sínum 19. ágúst að fela starfshópi nefndarinnar sem mótað hafði stefnuna á sínum tíma að fara yfir svörin. Jafnframt var ákveðið að kalla ráðherrana til samráðs um þau. Starfshópurinn skilaði áliti sínu fyrir fund forsætisnefndar 18. september og samþykkt var að leggja það til grundvallar fyrir fundina með ráðherrunum. Starfshópurinn taldi að ríkisstjórnirnar hefðu svarað sumum spurningum með fullnægjandi hætti en í öðrum tilvikum hefðu svörin verið óskýr eða rökstuðning vantað fyrir að fara ekki að tillögum Norðurlandaráðs. Samráð með ráðherrunum fór fram með fjarfundarfyrirkomulagi dagana 27. og 28. október. Fundað var með forsætis-, samstarfs-, utanríkis- og varnarmálaráðherrum og ráðherrum viðbúnaðarmála. Nánast allir ráðherrar þessara málaflokka komu til fundar við forsætisnefnd Norðurlandaráðs og ræddu svör við spurningum sem féllu undir þeirra verksvið. Fundirnir voru lokaðir en á þeim öllum kom fram skýr og greinilegur munur á mati ráðherranna annars vegar og Norðurlandaráðs hins vegar á norrænu samstarfi í tengslum við Covid-19 faraldrinum og þörfina á breytingu og eflingu samstarfs um samfélagsöryggi. Þingmenn forsætisnefndar Norðurlandaráðs töldu að löndin hefðu ekki haft nægilegt samráð um aðgerðir vegna faraldursins og að lokanir landamæra og ýmsar aðrar ráðstafanir hefðu haft neikvæðar afleiðingar fyrir samstarfið og fyrir Norðurlandabúa, sérstaklega íbúa á landamærasvæðum og aðra sem þurfa af ýmsum ástæðum að fara milli landanna. Silja Dögg Gunnarsdóttir áréttaði að með þessu hefðu yfirvöld brugðist íbúum landanna og fleiri tóku undir það. Þingmenn gagnrýndu ráðherrana fyrir að sýna ekki nægilegan metnað í samstarfinu á þessu sviði og bentu á að verulegra umbóta væri þörf á mörgum sviðum samfélagsöryggis. Ýmsir ráðherranna sögðu á móti á að þeir hefðu fundað títt og skipst á upplýsingum eftir að faraldurinn brast á og að samstarfið hefði í heildina gengið vel. Ýmsir þeirra bentu á sameiginlegt átak um heimflutning norrænna ríkisborgara frá öðrum löndum í upphafi faraldursins sem dæmi um vel heppnað samstarf.“ Það má vel taka undir það. Norðurlöndin stóðu sig mjög vel í samstarfinu þegar flytja átti norræna ríkisborgara til síns heima á sínum tíma. Engu að síður má draga þá ályktun af því sem gerst hefur á síðasta ári í kjölfar faraldursins að samstarf Norðurlandanna sé ekki nógu þétt. Við höfum auðvitað kafað dýpra í þetta í Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Eins og margir hafa bent á og við vitum svo sem líka þá er náttúrlega mismunandi umhverfi á Norðurlöndunum, hlutverk stofnana er ólíkt á milli ríkja, einnig umgjörð og heimildir stofnana, löggjöf sem snýr að þeim stofnunum og annað þess háttar. Sveigjanleikinn er því ekkert endilega mikill og verkefnin hólfast niður hingað og þangað. Til að bregðast við hratt og örugglega og samhæfa viðbrögð Norðurlandanna þá vantar kannski meira einn kanal frá hverju ríki. Nú þarf oft að glíma við það að fara eftir mörgum kanölum til að bregðast við því sem er að gerast. Þetta er náttúrlega flókið en þetta er verkefni sem fólk þarf að vera meðvitað um. Við þurfum að fara að huga að og skoða og finna leiðir til að einfalda viðbrögð við ógnum eins og faröldrum. Það á auðvitað einnig við um náttúruhamfarir og styrjaldir og alls kyns hluti sem geta ógnað íbúum á Norðurlöndum. Ég hef hér farið örlítið yfir og stiklað á stóru varðandi alþjóðasamstarfið. Það er náttúrlega margt fleira hér inni. Það er kannski gaman að segja frá því - eða það er kannski ekki gaman að segja frá því en þingi Norðurlandaráðs, sem halda átti í október á Íslandi, var aflýst í fyrsta sinn í sögu Norðurlandaráðs. Það sem er þó kannski gaman er að við héldum ekki formlegt þing en við héldum fjölmarga fundi, m.a. með aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, Antonio Guterres, þar sem við ræddum m.a. loftslagsmál, Covid-faraldurinn, bóluefnin, ábyrgð okkar hér á Norðurlöndum og margt fleira. Það var gríðarlega góður fundur. Allir forsætisráðherrar Norðurlandanna tóku þátt í þeim fundi. Það er einn kostur við þessa fjarfundi að miklu auðveldara er að fá góða mætingu frá ráðherrum. Við höfum stundum kvartað yfir því í Norðurlandaráði að ráðherrar hafi ekki gefið sér tíma til að ferðast á milli og sækja fundi, að þeir hafi forgangsraðað dagskrá sinni öðruvísi. Með því að halda fjarfundi er kannski líklegra að menn gefi sér tíma til að funda með Norðurlandaráði. Ég myndi segja að þetta hafi allt heppnast mjög vel þarna hjá okkur í október. Það var góð mæting og góðar umræður og við lögðum áherslu á samfélagsöryggi, eins og fyrr segir. En að lokum, hæstv. forseti, voru verðlaun Norðurlandaráðs náttúrlega afhent eins og hefð er fyrir. Okkur fannst leiðinlegt að geta ekki haldið glæsilega athöfn í Hörpu eins og við höfðum ætlað að gera en RÚV sjónvarpaði þessu á mjög góðum tíma. Ég held að við höfum náð að vekja athygli á norrænni menningu, norrænum listamönnum, fólki í nýsköpun og öðru með því að gera þetta með þessum hætti. [[Forseti hringir.]]Til þess er kannski leikurinn gerður, að beina sjónum að okkar frábæra skapandi fólki sem er okkur leiðarljós til framtíðar við úrlausn fjölmargra verkefna.
Frú forseti. Eins og hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir, formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, fór ágætlega yfir var árið 2020 afskaplega sérstakt ár og fyrir okkur öll. Við hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir, sem forseti Norðurlandaráðs og ég sem varaforseti, ætluðum okkur stóra hluti árið 2020. Við ætluðum m.a. að fara út um allt land og tala um mikilvægi norræns samstarfs, heimsækja norrænu félögin og nýta árið og nota forsetatíðina til þess að glæða áhuga og skapa aukinn áhuga meðal landsmanna fyrir norrænu samstarfi. En auðvitað er norrænt samstarf út um allt. Það er í gegnum félagasamtök, gegnum sveitarfélög, stofnanir, fyrirtæki og íþróttafélög. Það er afskaplega mikilvægt fyrir íslenskt samfélag og það skiptir okkur mjög miklu máli að hlúa að því og rækta. Það munum við auðvitað gera áfram þó að þetta hafi verið svolítið skrýtið ár í þá veru. En eins og hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir kom inn á áðan héldum við samt mjög marga fundi og gátum haldið samstarfinu nokkuð vel lifandi þrátt fyrir þessar sérstöku aðstæður. Í sumum tilfellum vorum við með fleiri fundi og það var jafnvel betri mæting fyrir vikið af því að þetta voru fjarfundir og menn þurftu ekki að ferðast um langan veg. Það sem mig langaði til að ræða hér aðallega er vinnan okkar um samfélagsöryggi. Ég var í starfshópnum fyrir flokkahóp jafnaðarmanna. Það var fimm manna starfshópur þar sem var einn úr hverjum flokkahópi Norðurlandaráðs til að vinna að skýrslu um samfélagsöryggi. Við höfðum rætt það svolítið, höfðum fengið til okkar yfirmenn stofnana í ríkjunum til að fara yfir málið og við sáum að þarna vantaði eitthvað upp á og við vildum koma með skýr skilaboð í Norðurlandaráði um þessi mál. Það var árið 2019. Við vildum skoða þær ógnir sem að löndunum gætu steðjað sem ekki eru stríðsógnir. Við töluðum um náttúruhamfarir, skógarelda, flóð, öfgaveður, heimsfaraldur, þó að okkur dytti ekki í hug að við þyrftum að glíma við hann eftir nokkra mánuði, samgönguslys, kjarnorkuslys, hryðjuverk, tölvuárásir, mengun neysluvatns, olíuleka í hafi og örðugleika við öflun eldsneytis, raforku og matvæla. Þetta eru allt saman stór og mikilvæg mál. Það sem við sáum í okkar skoðun og samtölum við forstöðumenn stofnananna í öllum norrænu ríkjunum, bæði almannavarna og annarra stofnana, t.d. þeirra sem horfa sérstaklega á netöryggi og lögreglu, svo að dæmi séu tekin, var að skipulagið og umboðið var óskýrt. Við vildum gjarnan koma með skýr skilaboð til ríkisstjórnanna um að þetta þyrfti að laga. Það var alveg ljóst og er enn ljóst að skortur er á pólitískri forystu og skortur á umboði til að stíga fram þegar á reynir. Það eru stjórnsýsluhindranir á milli landanna sem gera samfélagsöryggi og samstarf um það erfiðara. Það þarf að auka gagnkvæman skilning á viðmiðum og starfsháttum. Það eru mismunandi viðmið og skilgreiningar á því hvað eru almannavarnir og hvað heyrir undir lögreglu, hvað heyrir undir her o.s.frv. Það þarf að skerpa á þeim skilningi og hvernig aðilar geta unnið saman þrátt fyrir ólík viðmið. Það þarf að koma auga á flöskuhálsa í samstarfinu og finna leiðir til að koma í veg fyrir þá. Svo þarf að uppræta efasemdir um hlutverk og ábyrgð. Ein af orðsendingunum sem við sendum til ríkisstjórnanna var að Norðurlandaráð vill að ríkisstjórnirnar á Norðurlöndunum meti hvernig fari best á að nýta norrænu ráðherranefndina í samstarfi um norræna utanríkis- og öryggismálastefnu, þar á meðal norrænt samstarf um samfélagsöryggi og almannavarnir til að hún veiti því stuðning. Við vorum því tiltölulega nýbúin að senda þessi skýru skilaboð til norrænu ráðherranefndarinnar þegar við þurftum síðan að glíma við heimsfaraldur. Þá komu einmitt í ljós brestir sem við hefðum þurft að vera búin að byggja undir og við sjáum núna að við verðum að læra af til að halda áfram. En líkt og hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir sagði áðan var ýmislegt sem gekk vel. En það eru samt stórir þættir sem við þurfum að fara betur yfir og læra af þessum heimsfaraldri. Ég held að öll norrænu ríkin séu tilbúin til þess. En það þarf auðvitað að leggja á það áherslu í hverju landi fyrir sig. Frú forseti. Mig langar að tala líka aðeins um samskipti Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar. Við höfum svolítið verið að ræða það annað slagið, t.d. á fundum forsætisnefndar. Norðurlöndin, samkvæmt stefnu norrænu ráðherranefndarinnar, vilja verða samþættasta svæði í heimi. Þau voru nýbúin að gefa það út þegar Covid skall á okkur. Við þurfum að skoða betur hvað það þýðir nákvæmlega að vera samþættasta svæði í heimi. Hvað gerir það aðlaðandi að Norðurlöndin séu einmitt það? Ég held að það sé stórt verkefni að vinna að því og þar eru stjórnsýsluhindranir mikilvægur þáttur, að taka þær niður. Í öllum þeim könnunum sem gerðar hafa verið í norrænu ríkjunum þar sem fólk er spurt hversu mikilvægt því finnist norrænt samstarf kemur í ljós að það eru bara næstum allir íbúar á Norðurlöndum sem vilja aukið norrænt samstarf. Það eru rosalega skýr og mikilvæg skilaboð til norrænu ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs. Hins vegar þegar kemur að fjármunum, að því að setja fjármuni í þetta samstarf sem íbúunum finnst svona mikilvægt, er annað uppi á teningnum. Í mjög mörg ár hefur sama krónutalan verið gefin frá hverju landi fyrir sig sem þýðir í raun að fjárveitingin hefur dregist saman og dregst saman frá ári til árs ef verðlagsuppbætur eru ekki inni í dæminu, þó ekki væri annað. Það verður til þess að þegar koma ný verkefni þá þarf að skera niður í þeim sem fyrir eru. Það gerðist einmitt núna. Við áttum í löngum og ströngum samningaviðræðum, ég og hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir, við samstarfsráðherra norrænu ráðherranefndarinnar um fjárhagsáætlunina núna vegna þess að sett voru á laggirnar áform um græn verkefni, verkefni til að vinna gegn loftslagsvánni - sem eru mikilvæg og allir voru sammála um að fara í - en til þess að fjármagna þau var skorið niður í menningunni, í skólastarfinu og menningarstarfinu. Þessu vildum við mótmæla vegna þess að þar er grasrótin hvað virkust, í menningarmálunum og skólamálunum. Við náðum þar nokkrum árangri, leyfi ég mér að segja, en það þarf auðvitað að gera betur. Mér finnst skilaboðin til norrænu ráðherranefndarinnar hljóti að vera í fyrsta lagi að hún þurfi að taka tillit til þess sem þing Norðurlandaráðs samþykkir og auðvitað þurfa ríkisstjórnirnar að taka það upp í hverju landi og framfylgja því sem Norðurlandaráð samþykkir. Það þarf líka að horfa á vilja íbúanna um að auka skuli og gæta að norrænu samstarfi og það kostar peninga. Það kostar peninga að koma á nýjum verkefnum en þau munu skila okkur margfalt til baka. Það er ekki skyndigróði en það er gróði sem skilar okkur áfram í betra samfélagi og hvaða gróði gæti nú verið betri en einmitt sá, frú forseti?
Frú forseti. Ég ætla að hefja mál mitt á að taka undir með hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur en hún talar um mikilvægi þess að við setjum næga fjármuni í það samstarf sem hér er undir. Ég held að það sé alveg gríðarlega mikilvægt. Mig langar að nýta tækifærið til að hrósa forystu Íslandsdeildarinnar, hv. þingmönnum Silju Dögg Gunnarsdóttur og Oddnýju G. Harðardóttur, forseta og varaforseta Norðurlandaráðs á síðasta ári, fyrir að hafa haldið vel utan um starfið, utan um þingið, á þessum erfiðu tímum. Mér hefur oft orðið hugsað til þeirra - við vitum öll hvernig er að vera á fjarfundum, þar sem hugurinn leitar í ýmsar áttir og maður sér að þannig er það hjá mörgum - og hvernig þær hafa haldið utan um allt okkar góða starf því að það hefur verið býsna gott og ekki bara miðað við aðstæður heldur hefur það verið býsna gott. Punktur. Miðað við aðstæður hefur það verið með eindæmum gott. Ég vildi draga það sérstaklega fram að mér finnst þær hafa staðið sig með eindæmum vel og hafa haldið á lofti sjónarmiðum okkar sem hafa birst í Íslandsdeild Norðurlandaráðs og endurspegla að mínu viti sjónarmið hv. Alþingis. Því miður fengum við ekki að njóta þess, sem er alltaf skemmtilegra, að halda stórt þing og fundi og hittast öll og hafa örlítið meiri - ég ætlaði að segja bravúr, ég veit ekki hvort forseti ávítar mig fyrir það, ég biðst þá forláts - meira umleikis á fundum. En við upplifðum ýmislegt annað á síðasta ári. Hv. þingmenn, sem hér hafa talað á undan mér, hafa báðar komið inn á það að vissulega hafi faraldurinn tekið eitthvað frá okkur en líka fært okkur eitthvað. Ég segi fyrir mína parta að það að geta tekið þátt í fjarfundum opnaði á möguleika sem ég held að hefðu ekki verið opnir okkur að öðrum kosti. Ég sit t.d. fyrir hönd Norðurlandaráðs á þingmannaráðstefnu Eystrasaltssvæðisins, BSPC á alþjóðlegri skammstöfun. Þar er ég í vinnuhópi um loftslagsmál sem ég sæti trauðla í ef mæta þyrfti á vinnufundi, eins og hefur verið, hér og þar. Nú höldum við fjarfundi. Ágætlega hefur verið farið yfir starfið í heild sinni þannig að mig langaði bara að koma inn á þá tvo þætti sem ég þekki best, eða kannski þrjá. Ég vil byrja á þeim mikilvægasta. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram að mikilvægasti þátturinn er afnám stjórnsýsluhindrana. Það starf sem fer fram innan Norðurlandaráðs í að afnema stjórnsýsluhindranir er í anda vilja íbúa svæðisins, það er það sem við viljum öll. Við viljum geta ferðast og flutt og búið hvar sem er innan Norðurlandanna, flutt með okkur öll okkar réttindi en um leið uppfyllt þær skyldur sem fylgja hverju landi. Þess vegna er sú vinna alveg ofboðslega mikilvæg sem unnin er innan Norðurlandaráðs. Ég sit líka í sjálfbærninefnd Norðurlandaráðs og þar hefur maður glöggt séð hversu alþjóðleg verkefnin sem blasa við okkur varðandi loftslagsmál og umhverfismál eru; að við erum öll að taka á sömu hlutum. Það er gríðarlega mikilvægt að við höfum þennan vettvang til að vinna saman að tillögum þar um eða eiga orðastað við þingmenn ólíkra flokka frá ólíkum löndum um þessi mál, ná saman eða jafnvel ekki, eins og hefur komið fyrir, horfa á hvaða verkefni verið er að vinna þar, sem við getum nýtt okkur hér. Það á eins við um það þriðja sem ég ætlaði að koma inn á, sem er þingmannanefnd Eystrasaltsráðsins sem ég nefndi áðan. Þar er friðsamlegur borgaralegur vettvangur, einn af örfáum, þar sem Rússar sitja t.d. með öðrum vestrænum þjóðum og semja um hitt og þetta. Það er vissulega bundið við Eystrasaltið eins og nafnið ber með sér en við erum með fulltrúa í gegnum Norðurlandaráð og svo ekki síst í gegnum okkar ágætu tengsl við Eystrasaltslöndin. Ég held að allt alþjóðasamstarf gefi okkur alltaf ótrúlega mikið og mig langar að enda á sömu nótum og ég hóf mál mitt á að taka undir mikilvægi þess að við séum óhrædd við að setja fjármuni í þetta samstarf af því að það skilar sér margfalt til baka, ég tek undir það. Allt alþjóðlegt samstarf skilar okkur miklu en samstarf við okkar nánustu nágranna sem á sér stað í gegnum Norðurlandaráð - ég tala nú ekki um Vestnorræna ráðið - er það samstarf sem mér finnst að við sem þjóð ættum að hafa mest í hávegum. Það er samstarf við okkar nánustu nágranna.
Forseti gerir ekki athugasemd við málfarið enda finnst orðið bravúr í orðaneti Árnastofnunar og það tengt við orðið glæsileiki. Ekkert að því.
Virðulegur forseti. Ég ætla nú að byrja á að þakka hv. þingmönnum sem hér hafa talað, og Íslandsdeildinni fyrir skýrsluna, og sérstaklega formanni Íslandsdeildar, hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur, fyrir ræðuna. Nú er ég þingmaður sem á ekki sæti í Íslandsdeild Norðurlandaráðs þannig að mig langaði jafnframt kannski að bera fram spurningar eða hugðarefni og hv. þingmenn velja auðvitað sjálfir hvort þeir bregðast við því. En ég ætla fyrst að segja að það er ánægjulegt að heyra talað um að þrátt fyrir Covid hafi náðst að halda uppi svo miklu samstarfi. Ég hygg nefnilega að við höfum getað lært ýmislegt á þessum hamförum, m.a. þetta með fjarfundabúnaðinn og hvað hægt er að gera margt með honum þó að hann komi auðvitað aldrei í staðinn fyrir að hitta fólk og ræða málin. En maður sér fyrir sér að það geti verið ákveðin góð viðbót við það starf. Mér fannst verðlaunaafhendingin á RÚV alveg einstaklega skemmtileg og flottur viðburður og bara til mikillar fyrirmyndar hvernig var hægt að leysa úr þessu. Ég ætlaði líka að segja að það sem ég hélt að hefði verið þing Norðurlandaráðs við upphaf þingsins, en var þá þessi sérstaki fundur sem var opinn fleirum, var mjög áhugavert og skemmtilegt. Ég man að þar kom fram ein spurning til forsætisráðherranna um samstarf varðandi bólusetningarskírteini eða skírteini fyrir þá sem væru með mótefni. Mér var eiginlega svolítið brugðið eða ég var ekki alveg nógu sátt við það hvernig svör norrænu forsætisráðherranna voru nema þá þess íslenska, sem mér fannst tala fyrir þess konar samstarfi og að það væri mikilvægt. En mér fannst leiðinlegt að heyra hvað aðrir drógu úr mikilvægi þess að Norðurlöndin gætu unnið saman í þessum faraldri og haldið þá alla vega uppi ferðaþjónustu innan svæðisins. Það sem mig langaði kannski aðeins að spyrja út í eða varpa hér fram er skýrsla Björns Bjarnasonar sem hann skrifaði fyrir utanríkisráðherra og ég veit að hefur verið kynnt utanríkisráðherrum Norðurlandanna. Mig langar að vita hvort eitthvað hafi verið fjallað um hana og hvort umræðan sé eitthvað komin af stað meðal þingmanna um eina af tillögunum sem þar eru, um að Norðurlöndin komi sér saman um ákveðna stefnu um viðbrögð við ásókn Kínverja inn á norðurslóðir. Kínverjar hafa sýnt norðurslóðamálum mikinn áhuga og hafa eins og öll ríki á jarðarkúlunni ástæðu til að hafa áhyggjur og sýna áhuga á því sem þar er að gerast. En það hefur líka valdið ákveðnum ugg hjá sumum smærri ríkjum og sumir hafa áhyggjur af því að þetta sé að verða svolítil stórveldabarátta. Þannig að mér finnst hafa farið einkar vel á þeirri tillögu að Norðurlöndin ræði þetta, að svolítil greining verði gerð á því hvar hagsmunir þessa svæðis liggi þegar að þessum málum kemur. Og ég vil því alla vega hvetja til þess, ef það hefur ekki farið af stað nú þegar, að þau mál verði rædd. Þó að þau verði kannski sett í einhvern formlegan farveg hjá utanríkisráðherrum Norðurlandanna þá finnst mér líka mikilvægt að við þingmenn ræðum þessi mál. Hv. þingmenn komu aðeins inn á netöryggismálin sem eru auðvitað risastórt mál hjá okkur, og þessar fjölþátta ógnir eins og það er kallað. Ég veit ekki hvort margir þarna úti skilja þetta orðalag, fjölþátta ógnir, en netöryggi fellur þar undir. Við erum ekki lengur að tala um öryggismál bara út frá einhverjum skriðdrekum og landhernaði eða slíku, heldur er þetta orðið miklu flóknara og oft erum við að tala um öryggi út frá náttúruhamförum og netöryggi og fleira þess háttar. Það hefur hvarflað að manni að Norðurlandasamstarfið sé mjög góður vettvangur þegar kemur að þeim málum, að takast á við þessi stóru mál sem við vitum að er ekki hægt að vinna í öllu alþjóðasamstarfi. Það er bara þannig að þar eru löndin líka að takast svolítið á en maður hefur oft ímyndað sér að Norðurlandasamstarfið væri gott til þess að skoða öryggismálin. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra, ég sé að mér tókst að kalla fram andsvör og vonandi þá einhver svör eða samtöl um þessa punkta mína.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðuna og þær spurningar sem hún beindi til okkar í Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Fyrst varðandi bólusetningarskírteinin. Þetta er einmitt mál sem við höfum rætt töluvert og að mínu mati fyndist mér liggja beint við að gefa út norræn bólusetningarskírteini sem yrði gagnkvæm viðurkenning á. Það er rétt hjá þingmanninum að ekki var tekið neitt sérstaklega vel í það á fundinum sem þingmaðurinn nefnir. Við í Mittengruppen, þ.e. í miðjuflokkahóp Norðurlandaráðs, sendum fyrirspurn til ráðherranna fyrir, ætli það séu ekki komnar tvær vikur, tíminn líður svo hratt, varðandi þetta mál og við bíðum svara. Það verður áhugavert að sjá hvert næsta skref verður en við hyggjumst fylgja þessu máli eftir gagnvart ráðherrunum. Skýrsla Björns Bjarnasonar er afar góð, sérstaklega vegna þess að hún er svo skilmerkileg, auðlæsileg og góð. Hún verður kynnt og það verður fundur um þá skýrslu næsta mánudag með formlegum hætti. Já, tíminn líður og líður. Ég er ekki einu sinni komin að Kína og netörygginu. Í stuttu máli sagt hafa netöryggismálin mikið verið til umræðu og það er rétt að gagnkvæmt traust ríkir á milli Norðurlandanna og einnig höfum við verið í samstarfi við Eystrasaltsþjóðirnar á þeim vettvangi. Þá ber kannski helst að nefna fjölþáttaógnasetrið í Helsinki sem við höfum lagt fjármagn til og ætlum að verða aðilar að, það var gert núna í síðustu fjárlögum. Við Íslendingar erum því að komast kannski með formlegri hætti inn í það samstarf sem snýr að fjölþáttaógnum, þar á meðal netöryggismálum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að bregðast við þessu. Ég segi fyrir mitt leyti varðandi þá stöðu sem upp kom í Covid að maður varð fyrir smávonbrigðum með samstarfsleysi Norðurlandanna og átti kannski von á meiru því að við tölum svo fallega hvert um annað og við erum svo sterk saman og allt það, þannig að maður varð fyrir ákveðnum vonbrigðum með lokun landamæra og lítinn vilja virtist vera. En vonandi fer það batnandi. Ég er sammála hv. þingmanni. Það er mjög mikilvægt að við séum komin inn í þetta netöryggissetur í Eistlandi. Ég held að það skipti miklu máli. Ég held að við þurfum að ræða meira um netöryggismálin. Við sáum nýverið fréttir af því að Danir hafa verið að hleypa eða leyfa Bandaríkjamönnum að fá gögn af þeirra kapli. Það skiptir auðvitað máli hvernig við tökumst á við þessi mál og maður hefði einmitt ímyndað sér að Norðurlöndin ættu margt sameiginlegt. Þótt við séum auðvitað lítið ríki, og Norðurlöndin eru það öll í alþjóðasamanburði, ætti þetta í það minnsta að geta verið góð leið til að deila upplýsingum og þekkingu okkar á milli. Hvað netöryggismálin varðar hef ég oft sagt það hér að þó að við höfum stigið mörg góð skref alveg á síðustu misserum þá á okkur öllum að vera ljóst að við eigum mjög langt í land og við þurfum alveg að fara á spretthlaup. Þetta er örugglega maraþon, en við þurfum að fara ansi hratt af stað.
Hæstv. forseti. Já, það ríður á að við tökum fast á netöryggismálunum, það er mjög aðkallandi verkefni. Það hefur mikil umræða verið um þau mál innan Norðurlandaráðs og einnig á milli utanríkisráðherra Norðurlanda, eftir því sem ég kemst næst. Þá komum við líka að ásókn Kínverja á norðurslóðir og öðru sem snýr að utanríkismálum. Það eru kannski takmörk fyrir því hversu langt við þingmenn Norðurlandanna, sem eigum sæti í Norðurlandaráði, getum seilst í að hafa áhrif á utanríkisstefnu annarra ríkja og upplýsingagjöf þeirra á milli. Þetta eru oft og tíðum leynilegar upplýsingar og þó að ríki traust og gott samstarf þá eru ákveðin takmörk sem takmarka kannski í sumum tilfellum upplýsingaflæði. En þó er hægt að segja að fagráðherrar Norðurlandanna eru ekki bara í reglulegum formlegum samskiptum heldur einnig óformlegum. Hvað varðar Kínverjana hefur Norðurlandaráð kannski ekki verið með það málefni ofarlega á baugi þó að það hafi komið til tals. Við erum ekki komin með sérstaka stefnu. En það kom út skýrsla í sænska þinginu eftir því sem ég veit best, líklega 2019, varðandi Kína. Ég hef ekki séð þá skýrslu og við höfum ekki tekið hana fyrir með formlegum hætti í Norðurlandaráði. En þetta er málefni sem við munum halda áfram að skoða og fylgjast grannt með.
Virðulegur forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni og ítreka að ég held að mikilvægt sé að þingmenn á Norðurlöndunum ræði saman um þetta mál. Ég nálgast þetta auðvitað svolítið út frá norðurslóðamálum og Norðurlandaríkin eru öll þátttakendur í því starfi og eru í Norðurslóðaráðinu. Þar af leiðandi, sitjandi við borðið með hinum stórveldunum, Bandaríkjunum og Rússlandi og svo Kanada, er eðlilegt að þessi málaflokkur, þykir mér alla vega, sé svolítið ofarlega þegar við þingmenn þessara landa ræðum saman. Þá er ásókn Kínverja eitt af málunum en auðvitað er margt annað sem lýtur að norðurslóðamálum og við munum kannski ræða undir öðrum alþjóðaskýrslum. Ég var aðeins að kalla eftir því hvernig umræðan hefur verið meðal þingmanna í Norðurlandaráði um norðurslóðamál og það sem hæst ber í þeim málaflokki og ég þakka fyrir þessi svör.
Forseti. Ég er svo hrifinn af þeirri aðferð hv. þingmanns að kalla fram svör við spurningum í andsvörum við eigin ræðu, að ég ákvað að verða við kallinu og taka þátt í því. Ég er hjartanlega sammála að málefni norðurslóða þarf að ræða mjög. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir kom inn á að á vettvangi Norðurlandaráðs í heild sinni hafi þau ekki verið rædd en verði það. Ég veit að þetta hefur verið rætt í einstaka nefndum og þykist vita að forsætisnefnd hafi eitthvað rætt þetta. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir kom inn á fund sem verður á mánudag þar sem þetta verður rætt áfram. Þetta hefur verið rætt í einstaka flokkagrúppum og auðvitað eru mjög ólíkar áherslur innan Norðurlandanna um margt í þessu. Hér hefur verið talað um netöryggismál. Á því ári sem liggur undir hér höfum við verið að ræða m.a. um njósnir Bandaríkjanna í Danmörku. Það kemur inn í þau mál sem við höfum rætt innan okkar raða og hvað norðurslóðir varðar og ásælni þar verðum við að muna að akkúrat á því tímabili var Bandaríkjaforseti að bjóðast til að kaupa Grænland. Það litaði töluvert umræðuna líka. Ég myndi því aldrei smætta hana niður í það að hún snerist bara um ásælni Kínverja heldur um norðurslóðir og ásælni, eins og hv. þingmaður kom reyndar aðeins inn á, stórveldanna þar. Þar höfum við sum, t.d. í flokkahópi Vinstri grænna, talað fyrir því að norðurslóðir verði lágspennusvæði, jafnvel engin hernaðarmannvirki, og talað fyrir kjarnorkuvopnalausum norðurslóðum því að kjarnorkuslys á því svæði gerir t.d. Ísland algerlega óbyggilegt og sennilega bara öll Norðurlöndin. Því miður hefur okkur ekki tekist að fá alla flokkahópa með okkur í þetta. En ég fagna áhuga á þessu og myndi telja t.d. að Norðurskautsráðið [[Forseti hringir.]]ætti að taka höndum saman um að hafa norðurslóðir lágspennusvæði og kjarnorkuvopnalaus.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma í andsvar við mig. Þessi nýstárlega leið er kannski sökum þess að ég hafði ekki tök á að fara í andsvar við hv. þingmenn þegar þeir héldu sínar ræður. En ég fagna þessu og ég tek undir að það er mjög mikilvægt að ræða málefni norðurslóða sem víðast. Nú hef ég haft tækifæri til að sitja eitt þing Norðurlandaráðs og ég átta mig á því að á slíkum risastórum viðburðum verður kannski ekki djúp umræða um svona hluti. En það að ræða norðurslóðamál á vettvangi Norðurlandaráðsþings held ég að sé mjög mikilvægt, hvort sem það er í flokkagrúppunum eða í undirhópunum. Þar er auðvitað af mjög mörgu að taka og ég hygg að öll Norðurlöndin séu með það í sinni norðurslóðastefnu að vilja að norðurslóðir séu lágspennusvæði. Spurningin er aftur á móti hvort þær séu það og hvort við höfum tök á að vera ráðandi aðili í því að svo sé. Við getum sannarlega lagt mikið til umræðunnar í þeim efnum og ég held að ósk allflestra, ef ekki allra, sem koma að Norðurskautsráðinu sé að þetta sé lágspennusvæði. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það sem hann kom inn á og vísaði aðeins í það sem rætt hefur verið í flokkahópnum. Við getum líka velt fyrir okkur náttúruauðlindum, nýtingu náttúruauðlinda. Hvers konar náttúruauðlindir er eðlilegt að nýta? Hvers konar náttúruauðlindir er ekki eðlilegt að nýta? Hver er framtíð hafsvæðisins sem við mörg hver á Norðurlöndum byggjum auðvitað okkar afkomu mikið á, alla vega við á Íslandi? Þetta eru spurningar og umræða sem á heima örugglega á öllum Norðurlöndunum, ekki síst hjá okkur á Íslandi. Það eru miklir hagsmunir undir og ég þreytist ekki á að segja að við erum norðurslóðaríki og við eigum að tala um okkur sem slíkt og við eigum að leggja áherslu á það í allri okkar utanríkispólitík.
Forseti. Ég heyri mikinn og góðan samhljóm á milli mín og hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Hv. þingmaður sagði að við værum sammála um að norðurslóðir ættu að vera lágspennusvæði en spurningin væri hvort þær séu það og hvort við getum lagt eitthvað af mörkum til að svo verði. Orð eru til alls fyrst. Ef Norðurlöndin, öll lönd á svæðinu, ná saman um að lýsa því yfir að norðurslóðir séu lágspennusvæði, svæði þar sem engin hernaðarumsvif eða -mannvirki verða og að þau svæði verði friðuð fyrir umferð og meðferð kjarnorkuvopna, þá er það býsna sterk rödd. Ef við gerum það ekki þá eru það skilaboð til einhverra sem vilja eitthvað af þessu, að það sé ekki endilega stefna fólks á þessu svæði. Þannig að hvert og eitt okkar sem höfum rödd í þessu berum ábyrgð á að tala fyrir þessari stefnu, sama hvort það er hér í þingsal eða innan þess alþjóðasamstarfs sem við tökum þátt í. Ef við látum ekki vita að við viljum lágspennusvæði, að við viljum horfa á norðurslóðir fyrst og fremst út frá loftslagsmálum, svo að dæmi sé tekið, af hverju ætti þá einhver endilega að taka tillit til þess? Ef við náum hins vegar saman um þetta á Alþingi, innan alþjóðasamstarfs, þá erum við búin að setja mikilvægt og gott fordæmi. Því miður hefur sú samstaða ekki tekist á milli allra flokkagrúppa í Norðurlandaráði þegar komið hafa t.d. tillögur um friðlýsingu fyrir kjarnorku. Ég hef átt þátt í að flytja slíkar tillögur og við erum með í undirbúningi tillögu sem horfir á norðurslóðir fyrst og fremst út frá loftslagsmálum. Það er það sem við eigum að gera, tala fyrir loftslags- og umhverfismálum því að þar eru norðurslóðir viðkvæmastar.
Virðulegi forseti. Ég hefði getað fallið frá andsvarinu en þetta voru engu að síður svo áhugaverðir punktar sem hv. þingmaður kom inn á. Ég tek undir þetta og það er í norðurslóðastefnu Íslands að norðurslóðir séu lágspennusvæði. Við erum reyndar að vinna að endurskoðun þeirrar stefnu og þetta er ein af þeim spurningum sem við þurfum að svara. Ég held að allir geti svarað því skýrt að þeir vilji að svæðið sé lágspennusvæði. Spurningin er aftur á móti hvort það sé það, hvert sé raunverulegt mat á því. Þá þurfum við líka aðeins að tengja okkur raunveruleikanum, hvað er í gangi. Það eru ekki bara Norðurlöndin sem hafa með það að gera, við höfum séð mikla uppbyggingu hernaðarmannvirkja hjá Rússum á norðurslóðum. Sumir telja að það sé kannski eðlilegt vegna þess að þeir séu að verja sín landamæri og séu bara allt í einu að horfa fram á nýjan veruleika, en þeir eru að horfa fram á nýjan veruleika vegna loftslagsbreytinga. Auðvitað snúast því norðurslóðamálin að miklu leyti um loftslagsbreytingar. Og það er stóra málið og er í mínum huga stóra málið hvernig hægt er að búa á norðurslóðum í því umhverfi sem er í dag og í því umhverfi sem við sjáum til framtíðar. Á sama tíma og við ættum að sjálfsögðu að reyna að draga úr útblæstri og draga úr óæskilegum áhrifum þá eru þau til staðar og þau verða til staðar og við þurfum að finna leiðir til að draga úr þeim. En það er kannski ræða sem á frekar heima undir einhverri annarri umfjöllun. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma með mér í þetta samtal og hvet hv. þingmenn sem sæti eiga á þingi Norðurlandaráðs til að halda þessari umræðu á lofti innan Norðurlandaráðs.
Herra forseti. Ég mun hér gera grein fyrir starfsemi Vestnorræna ráðsins fyrir árið 2020 og stikla á stóru. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að árið 2020 skipar sérstakan sess í sögunni og það hefur haft áhrif á starf á Alþingi og tengsl þingmanna og Alþingis við heiminn allan, alþjóðastarfið. Á þessu ári hefur verið leitað afbrigða í þeim efnum en við höfum aldeilis ekki verið sambandslaus. Allgóðu starfi hefur verið uppi haldið þrátt fyrir þessar aðstæður. Vestnorræna ráðið er samstarfsvettvangur, eins og kunnugt er, þingmanna frá Íslandi, Grænlandi og Færeyjum. Þegar allt leikur í lyndi í hefðbundnu ári þá hittast meðlimir ráðsins tvisvar á hverju almanaksári, annars vegar á þemaráðstefnu að vetri og hins vegar á ársfundi að hausti. Að þessu sinni og í samræmi við framansagt fór meginþorri starfsins fram á fjarfundum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins tók virkan þátt í starfinu á árinu og vann að framgangi vestnorrænna mála á Alþingi. Í júní samþykkti Alþingi tvær þingsályktanir byggðar á ályktunum ársfundar Vestnorræna ráðsins árið 2019. Þær fjölluðu annars vegar um niðurgreiðslu flugfargjalda fyrir ungmenni milli vestnorrænu landanna og hins vegar um stofnun vestnorrænna umhverfisverðlauna hafsins. Þess er að vænta að báðar þessar tillögur skili einhverjum árangri en við eigum eftir að sjá það enn. Hin umhverfisvænu verðlaun hafsins eru áhugavert efni. Sá sem hér stendur, formaður Íslandsdeildar, gegndi starfi formanns Vestnorræna ráðsins fram að ársfundi ráðsins í nóvember og tók fyrir þess hönd þátt í fundum á vettvangi Norðurskautsráðs og þingmannanefndar um norðurskautsmál. Vestnorrænu tungumálin voru viðfangsefni þemaráðstefnu ársins, sem haldin var í Þórshöfn í Færeyjum í janúar. Rætt var um áskoranir sem við blasa svo standa megi vörð um og vernda megi tungumálin á tímum stafrænnar byltingar og alþjóðavæðingar. Á fundinum kom fram mikill áhugi ráðstefnugesta varðandi þetta málefni og fulltrúar þessara landa gera sér grein fyrir því álagi sem hvílir á tungumálunum og að þessi lönd megi hafa sig öll við til að viðhalda og vernda tungumálin. Þessir fulltrúar ítrekuðu mikilvægi norræns samstarfs í þessu sambandi til að takast á við þessar áskoranir, t.d. við þróun máltækni og kynningu á bókmenntum erlendis. Varðandi máltæknina þá höfum við Íslendingar sannast sagna svolítið að gefa, því að við höfum aflað okkur þekkingar og það er komin til tækni sem væri ánægjulegt og gagnlegt að Íslendingar gætu miðlað til granna sinna. Samhliða þessari þemaráðstefnu ræddu meðlimir ráðsins hvernig hægt væri að gera ályktanir ráðsins markvissari og árangursríkari. Sú sérstaða hvílir nú í ályktunum Vestnorræna ráðsins að þær verða að þingsályktunartillögum sem færðar eru þingunum í öllum þremur löndunum. Í kjölfar þessarar umræðu var málið tekið fyrir á vettvangi skrifstofu ráðsins og í forsætisnefnd og á ársfundi var samþykkt innri ályktun um verklag við ályktanagerð. Samkvæmt ályktuninni er mælst til þess að samráð verði haft milli landsdeilda og við sérfræðinga um efni ályktana í aðdraganda ársfundar. Einnig er mælst til þess að ályktanir verði afskrifaðar eftir þrjú ár frá samþykkt þeirra. Um þetta er það að segja að mikilvægt er að ályktanir sem fara fyrir öll þjóðþingin séu burðugar að innihaldi, séu þýðingarmiklar og fái umfjöllun í hverju landanna um sig og fái eftirfylgd. Síðan var fjallað um það og samþykkt raunar innan ráðsins að ályktanir verði afskrifaðar eftir þrjú ár frá því að þær eru samþykktar. Hvað þýðir þetta? Jú, þá er litið svo á að annaðhvort hafi efni þessara ályktana tekið gildi og þjónað tilgangi sínum eða hugsanlega að þær eigi ekki lengur við vegna breyttra aðstæðna. Þetta er til þess hugsað að ályktanir dagi ekki uppi og fái endurtekna umfjöllun þinganna og ráðuneyta þar sem borið hefur á því að litlar breytingar verði frá einu ári til annars hvað varðar umsagnir ráðuneyta. Herra forseti. Heimsfaraldur kórónuveiru var tilefni yfirlýsingar forsætisnefndar Vestnorræna ráðsins í mars, þar sem ríkisstjórnir landanna þriggja voru hvattar til að vinna saman gegn útbreiðslu veirunnar og samræma aðgerðir sínar. Frá marsmánuði var öll starfsemi Vestnorræna ráðsins í gegnum fjarfundabúnað og unnu starfsmenn skrifstofu ráðsins að mestu að heiman. Ráðið átti einnig fjarfundi með samstarfsaðilum; Norðurskautsráði, þingmannanefnd um norðurskautsmál og Evrópuþinginu. Ég notaði tækifæri sem gáfust á þessum fundum og með samstarfsráðherrum vestnorrænu ríkjanna að fjalla m.a. um þá stöðu sem ríkir varðandi virkni sérhæfðra leiðsögukerfa í vestnorrænni landhelgi. Leiðréttingakerfi Evrópusambandsins EGNOS, og hið bandaríska WAAS, sem auka nákvæmni staðsetningarupplýsinga frá því sem hægt er að fá í gegnum okkar hefðbunda GPS-kerfi, væru ekki aðgengileg á öllu Íslandi eða á Grænlandi. Ríkisstjórnir landanna gætu leyst vandamálið í samvinnu við bandaríska og evrópska aðila. Við í Vestnorræna ráðinu hvöttum eindregið til þess að þetta yrði að veruleika. Ég þekki til þess að þetta er orðið forgangsatriði meðal stjórnvalda á Íslandi og í væntanlegu samstarfi við Grænlendinga. Samstarf landanna á þessu sviði er dýrmætt og gæti gagnast vel til að auka öryggi í lofti og á sjó og gera samgöngur jafnvel samfelldari. Það myndi gagnast innan lands á Íslandi. Það er möguleiki til að nýta heldur lakari skilyrði til lendinga innan lands. Mér dettur í hug að nefna Vestmannaeyjar og Ísafjörð í því sambandi þótt öllu séu nú takmörk sett. Virðulegur forseti. Samstarf Alþingis og Vestnorræna ráðsins hefur verið langt og farsælt. Í lok apríl var endurnýjaður samningur milli þessara aðila og staðfestur með undirritun forseta Alþingis og formanns Vestnorræna ráðsins. Samningurinn kemur í stað tímabundins samnings sem raunar rann út seint á síðustu öld en litið var svo á að hann væri enn í gildi. Samningurinn skjalfestir stöðu skrifstofu Vestnorræna ráðsins gagnvart Alþingi. Alþingi útvegar skrifstofunni starfsaðstöðu og tekur m.a. að sér að færa bókhald Vestnorræna ráðsins ásamt því að færa launabókhald þess og greiða reikninga fyrir hönd þess. Alþingi skuldbindur sig einnig til að varðveita gögn ráðsins samkvæmt samningnum. Undirritun samningsins vitnar um velvild og staðfestir ásetning forseta þingsins um að standa áfram vörð um þetta mikilvæga samstarf þjóðanna þriggja sem felur í sér að það mun einungis vaxa að mikilvægi. Vestnorræni dagurinn sem er 23. september var haldinn hátíðlegur með málstofum í Norræna húsinu sem voru sendar á netinu. Auk þess voru fánar dregnir að hún við Alþingishúsið, eins og kannski einhverjir muna. Barna- og unglingabókmenntaverðlaun Vestnorræna ráðsins eru veitt annað hvert ár og verða veitt næst á árinu 2022. Bergrún Íris Sævarsdóttir hlaut barna- og unglingabókmenntaverðlaun Vestnorræna ráðsins árið 2020 fyrir bókina Langelstur að eilífu. Verðlaunin voru afhent í Færeyjum við fámenna athöfn þar sem tilnefndir höfundar tengdust með fjarfundabúnaði. Þá tók Vestnorræna ráðið þátt í skipulagningu á röð rafrænna viðburða undir nafninu Icelandic Arctic Talks haustið 2020 ásamt rannsakendum og stofnunum á vettvangi norðurslóðamála. Þar tók ég sem formaður ráðsins þátt í málstofu um ungt fólk á norðurslóðum en ungt fólk var forgangsverkefni Vestnorræna ráðsins á árinu, ungt fólk, framtíð þess, líðan og horfur á norðurslóðum. Forsætisnefnd fundaði reglulega með fjarfundabúnaði eins og fyrr er getið og rætt var um að aukin hagnýting á þessu fundarformi gæti gert forsætisnefnd í þessum þremur nágrannaríkjum kleift að eiga enn nánara samstarf í framtíðinni. Þó að við séum grannar þá er dálítið umhendis oft á tíðum að ferðast til þessara staða. Það er kannski eitt af þeim áskorunarefnum sem við glímum við í náinni framtíð en það horfir til bjartari tíðar með betri samgöngumöguleikum, t.d. á Grænlandi með nýjum flugvöllum. Á fundum okkar á árinu 2020 var auðvitað fastur liður að fara yfir stöðuna varðandi útbreiðslu kórónuveirunnar í löndunum þremur og fara yfir þau mál sem hæst bar hverju sinni. Vegna einangrunar sinnar áttu vestnorræn stjórnvöld auðveldara með að koma í veg fyrir að smit bærust inn í löndin yfir landamærin en mörg önnur Evrópulönd og hafa algjöra sérstöðu hvað þetta varðar. Sumarið í fyrra, 2020, var staðan orðin svo góð að meðal ráðsmeðlima ríkti bjartsýni um að hægt yrði að halda ársfund á Íslandi í september, með vestnorrænum fundi, gangsetja alþjóðastarfið að nýju með varfærnum hætti með grönnum okkar. Það var þægileg tilhugsun að geta horft fram til þess. En eftir að smitum fjölgað í lok sumars var hins vegar ákveðið að fresta ársfundinum fram í nóvember og að lokum að halda hann með fjarfundabúnaði. Það var í fyrsta sinn sem það gerðist í sögu ráðsins. Herra forseti. Vestnorræna ráðið samþykkti þrjár ályktanir á ársfundi sínum árið 2020. Í fyrsta lagi um aukið samstarf vestnorrænna samstarfsráðherra Norðurlanda og í öðru lagi um aukið samstarf vestnorrænna ráðherra sem fara með málefni norðurslóða og í þriðja lagi um stuðning vestnorrænu landanna við aukaaðild Færeyja og Grænlands að Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Virðulegur forseti. Ég hef nú stuttlega farið yfir starfsemi Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins en vísa að öðru leyti til ársskýrslunnar í heild sem liggur frammi hér í þinginu og er aðgengileg sömuleiðis á vef Alþingis. Að lokum vil ég bara undirstrika þetta: Gangverk eins og Vestnorræna ráðið, samstarf þriggja landa, höktir og hikstar ef ekki væri sá góði kostur að geta hallað sér að afbragðsstarfsfólki sem vinnur verkefni sín af fágun og fagmennsku. Þeim þakka ég af heilum hug fyrir gott samstarf. Á þessum tímamótum þegar vel er liðið á tímabil kjörinna fulltrúa sem sitja í Vestnorræna ráðinu, þeir upplifa óvissutíma eins og gengur og margra bíða ný ævintýr, óska ég ráðinu velfarnaðar í mikilvægum og vaxandi verkefnum í heimi sem breytist hratt, ekki síst á norðurslóðum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina yfir vestnorræna samstarfið og Vestnorræna ráðið. Hv. þingmaður kemur inn á eitt af mínum stóru áhugamálum hér á þinginu sem ég hef talað um nánast frá fyrsta degi hér og það er gervihnattaleiðsaga með EGNOS og mikilvægi þess fyrir okkar heimssvæði, fyrir Ísland, og sérstaklega Grænland, held ég, til framtíðar ef tekst að skapa réttar forsendur. Það er ánægjulegt að heyra að áhuginn er greinilega að vakna. Við finnum líka hér í þinginu og í stjórnsýslunni á Íslandi að málið er að breytast og hefur breyst töluvert í umræðunni á fjórum árum. EGNOS gæti haft mikil áhrif á vestari hluta Íslands í flugi, siglingum, vísinda- og tæknistörfum og á svo mörgum öðrum sviðum. Við erum á milli EGNOS-kerfisins, evrópska kerfisins sem heitir Galileo og síðan WAAS-kerfisins sem er í Ameríku. Ég held að það sé einstakt tækifæri til að bæta raunverulega öll samgöngumál á Grænlandi í þessu ferli með því að nýta gervihnattaleiðsöguna, hvort sem það yrði EGNOS eða WAAS sem myndi ná hérna yfir. Á Íslandi myndi ég klárlega vilja sjá bæði kerfi ná yfir landið. Í Færeyjum hefur orðið gjörbreyting í flugi um Vogaflugvöll. Færeyska flugfélagið var meðal fyrstu flugfélaga í heimi sem byrjuðu með þetta. Áður var 90% nýting í Vogum en í dag er 99% nýting á flugvellinum og þetta hefur gjörbreytt öllu. Ég myndi kannski vilja fá að heyra frá hv. þingmanni hvernig við sjáum næstu skref innan Vestnorræna ráðsins í tengslum við EGNOS og gervihnattaleiðsögu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir andsvarið. Hann er manna vísastur í þinginu um þessi efni. Það er þýðingarmikið fyrir okkur að komast inn í geislann eða jafnvel geislana. Það væri ákjósanlegt ef við gætum nýtt okkur kosti hvors tveggja. Ég skynja að það er mikill áhugi á því að koma að þessu samstarfi. Það er rekið á vegum ESB og Evrópsku geimferðastofnunarinnar og eiginlega skrýtið að við skulum ekki vera komin lengra í þessu. En eins og hv. þingmaður kom inn á eru Færeyingar í giska góðum málum hvað það varðar en við erum að mestu leyti úti í kuldanum, ekki þó kannski alveg, en þetta er ekki tryggt gagnvart okkur Íslendingum og gæti gjörbreytt aðstæðum. Ég tala nú ekki um eins og hv. þingmaður nefndi líka, þetta yrði gjörbylting fyrir Grænland og það viðkemur þá flugsamgöngum okkar við Grænland. En svo er spurningin þessi: Vegna hvers erum við ekki komin lengra? Það kann að vera af fjárhagslegum ástæðum. Þó held ég að það sé ekki yfir óyfirstíganlegt því að við vitum að ESB hefur verið að gera ýmiss konar samkomulag við austrænu löndin, baltnesku löndin t.d., sambandið kostar þetta kerfi að verulegu leyti gegn því að viðkomandi lönd vinni að ýmsum umbótamálum innan lands varðandi innviði sína.
Herra forseti. Eins og ég kom inn á í fyrra andsvari hefur staðan í Færeyjum gerbreyst á undanförnum árum síðan EGNOS var tekið upp og menn fóru að nýta sér þá tækni af fullum krafti. Grænland er risastórt land, 22 sinnum stærra en Ísland. Þar er verið að fljúga vítt og breitt. Það verður aldrei hægt að setja upp hefðbundinn, gamaldags landbúnað eins og höfum þekkt síðustu áratugi vítt og breitt um Grænland en gervihnattaleiðsaga gæti með ódýrum hætti búið til allt aðrar forsendur, hvort sem er þá fyrir flug á nýjum alþjóðaflugvelli sem er verið að byggja eða aðra flugvelli, minni flugvelli á Grænlandi. Síðan er leit og björgun, þyrluflug og annað. Ég hugsa að á Grænlandi sé mjög sérstök staða og þetta myndi bæta ótrúlega allar samgöngur og öryggi þar. EGNOS nær með ákveðnum hætti inn á austurhluta landsins, frá Tröllaskaga og til austurs og hægt að nota það í ákveðnu aðflugi. Það þýðir að hægt er að fara aðflug sem lægri aðflugslágmörk gilda um, fljúga raunverulega í verri veðrum og verra skyggni og skýjahæð. Merki um þetta eru farin að sjást á austurhluta landsins. Á ákveðnum stöðum eins og Húsavík og Akureyri er komið aðflug sem tengist þessu að einhverju leyti og verið er að vinna með Höfn og fleiri staði á austurhluta landsins. Þetta er gríðarlegt framfaramál og við vorum að ræða hérna grænt flug í gær og mikilvægi þess. Betri flugleiðsaga með EGNOS ýtir enn frekar undir þá möguleika að geta nýtt grænt flug vítt og breitt með allt öðrum hætti í framtíðinni en við þekkjum í dag. Persónulega er sá sem hér stendur gríðarlega spenntur fyrir því að við náum framgangi í þessu. Aðild að Evrópsku geimvísindastofnuninni veitir gríðarlega möguleika, ekki bara í fluginu heldur líka á hafsvæðinu og rannsóknum og vísindum, og þar er mikil eftirspurn á Íslandi eftir að komast inn og við myndum örugglega fá fjármagnið til baka í gegnum rannsóknarstyrki og annað, að mestu ef ekki öllu leyti, með svipuðum hætti og Norðmenn gera í dag.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir andsvarið. Það liggur nú við að ég vilji spyrja hann fleiri spurninga en ég get svarað hér. Við skynjum af samtölum okkar á vegum vestnorræna ráðsins, hvort sem það á við um ráðherra Vestnorrænu ríkjanna eða fulltrúa Evrópuþingsins eða Evrópusambandsins, norðurslóðaráða þeirra, að það er áhugi á að reifa þetta og reyna að koma þessu í kring. Í þessu eru auðvitað einhverjir fjármunir en spurning hvort skilyrðið verði að við gerumst aðilar að Evrópsku geimvísindastofnuninni, það er álitamál og ekki víst að það sé skilyrði. Aðild þar yrði áreiðanlega þekkingu í landinu og vísinda- og rannsóknarstörfum til framdráttar. Við lifum stöðugt nýja tíma þar sem kannski verður orðinn mikill og ríkur kostur að vera þar innan búðar. Við teljum að það að setja upp þennan búnað muni hafa mikinn kost í för með sér fyrir flug milli Íslands og Grænlands. Oft er kvartað undan háu verðlagi á flugi. Það er m.a. fólgið í því að flugið er óstöðugt. Flugvélarnar eru litlar og verða stundum að snúa frá, stundum þarf að fresta flugi og það kostar allt saman peninga og það greiða engir aðrir en farþegarnir sjálfir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir að fara yfir skýrslu okkar í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Ég ætla líka að nota tækifærið og þakka Bylgju Árnadóttur fyrir að skrifa þessa ágætu skýrslu fyrir okkur. Ég á sæti í Vestnorræna ráðinu og hef átt sæti þar frá því að ég tók sæti hér á þingi 2016. Þetta er, eins og hv. þingmaður kom inn á, sérstakt ár út af Covid. Ég verð að viðurkenna að það er ávallt krefjandi að taka þátt í fundum Vestnorræna ráðsins vegna þess að þeir fara allir fram á dönsku og við þingmenn höfum þar af leiðandi þurft að sækja dönskutíma og undirbúa okkur vel og vera með athyglina á fullu til að meðtaka það sem vinir okkar eru að segja, og ég tala nú ekki um þegar kemur að því að tjá sig. Sú sem hér stendur leyfir sér meira að segja stundum að gera það á ensku þegar dönskukunnáttan nær ekki lengra. Það var einstaklega erfitt að sitja einn heima hjá sér á ársfundi á dönsku í gegnum fjarfundabúnað og varð þess kannski valdandi að fundurinn varð mun styttri en ella. Ég sé hér að forsætisnefnd hefur fundað reglulega með fjarfundabúnaði og í forsætisnefnd á sæti hv. þm. Guðjón S. Brjánsson og svo formenn hinna landsdeildanna. Vegna þess að ég gegndi formennsku árin 2016–2017, og þurfti að sitja allmarga slíka fundi, þá held ég einmitt að þarna væri kannski einn af möguleikunum til að eiga enn meira og nánara samstarf, þ.e. að nota fjarfundatæknina í þessum tilgangi. Það kemur aldrei í staðinn fyrir að fólk hittist og tali saman en þegar það snýr að ákveðnum málum, þegar fólk þekkist fyrir og svona, myndi ég halda að fjarfundir ættu að nýtast vel og sérstaklega ættu þeir að nýtast vel þessum litlu þjóðum því að það er bæði dýrt og oft erfitt að ferðast milli vestnorrænu landanna og þá kannski sérstaklega frá Grænlandi. Virðulegur forseti. Ég vona að við náum að virkja starfið enn frekar í Vestnorræna ráðinu með því að halda fjarfundi í ákveðnum starfshópum milli ársfundar og þemaráðstefnunnar okkar. Ég sé tækifæri til þess sem við getum vonandi nýtt betur á næstu misserum. Það hefur verið þannig í gegnum tíðina að þetta hefur kannski ekki þótt mikilvægasta alþjóðastarfið af þeim störfum sem þingmenn sinna á alþjóðlegum vettvangi. Ég held að það sé mjög mikill misskilningur. Ég held að það sé ofboðslega mikilvægt að við ræktum samstarf við granna okkar. Við eigum svo margt sameiginlegt og við getum lært svo margt hvert af öðru. Ég er kannski að leggja sérstaka áherslu á að við getum lært margt hvert af öðru. Það má ekki vera þannig að við Íslendingar höldum að við séum svo stór og frábær - út af því að við erum orðin sjálfstæð frá Dönum og hinir vinir okkar stefna að því - og getum ein fært eitthvað fram, sem við vissulega getum, því að við getum líka lært mikið af Færeyingum og Grænlendingum. Mig langar að leggja sérstaka áherslu á það í umræðunni, af því að ég veit ekki hversu lengi maður hefur tækifæri til að starfa hér á þingi og starfa í Vestnorræna ráðinu, þar sem verið var að ræða alþjóðaviðskipti hér í dag, að það skiptir mjög miklu máli að efla viðskiptatengsl. Við fórum í gegnum það í Vestnorræna ráðinu, Íslendingar og Færeyingar, að takast svolítið á um einn af okkar ítarlegustu fríverslunarsamningum sem er Hoyvíkur-samningurinn milli Íslands og Færeyja. Sitt sýndist hverjum í því. Ég áttaði mig á því, virðulegur forseti, í samtali við færeyska þingmenn, að við hefðum ekki gert nóg af því að ræða um viðskipti milli landanna og mikilvægi þess að þessi lönd ættu í greiðum viðskiptum sín á milli. Það var mjög mikill misskilningur, það var einhver veginn hægt að rugla tölum fram og til baka og Færeyingar, sumir hverjir, áttuðu sig í raun ekki á því hvað þeir væru að fá út úr viðskiptum við Íslendinga í gegnum Hoyvíkur-samninginn. Sem betur fer er þetta nú allt komið til aðeins betri vegar núna og ég vona að við verðum í framtíðinni öll sammála um að mikilvægt sé að þessi lönd vinni saman. Viðskipti eru svo mikill grunnur að því að aukið samstarf verði milli ríkja. Þá ætla ég að leyfa mér að fara aðeins yfir til Grænlands. Það er nýbúið að skila til okkar skýrslu. Það var sérstakur Grænlandshópur að störfum, gott fólk, hópur sem Össur Skarphéðinsson, fyrrverandi ráðherra, leiddi og skrifaði um tækifæri í samskiptum Íslendinga og Grænlendinga. Við erum að ræða þetta í utanríkismálanefnd og Vestnorræna ráðið er að fá kynningu á þessu. Svo höfum við sem erum að vinna að endurskoðun norðurslóðastefnunnar líka fengið kynningu á skýrslunni. Þetta er mjög góð og merkileg skýrsla og ofboðslega mikilvægt að við nýtum okkur þessi tækifæri. Ég veit að þegar maður notar orðið tækifæri þá hrökkva sumir í lás því að það eru auðvitað gagnkvæm tækifæri í þessum samskiptum og mikilvægt er að muna það. Það er áhugavert, þegar maður fer að skoða þetta, ég tek Norðurland sem dæmi, Akureyri, að viðskiptamódel margra fyrirtækja þar byggist að miklu leyti á því að þjónusta Grænland með einum eða öðrum hætti. Það getur verið verkfræðiþjónusta, flugvirkjaþjónusta, heilbrigðisþjónusta og ýmiss konar þjónusta. Þarna eru gríðarleg tækifæri fyrir löndin bæði og Grænlendingar eru að kveikja á þessu. Við sjáum ofboðslega mikinn mun þarna, með þessu góða verkefni Royal Greenland. Þeir sigla inn í Þorlákshöfn og samskipti Eimskips og Royal Greenland hafa opnað möguleika í sambandi við skipaferðir á milli. Mikil breyting hefur t.d. orðið í grænlenskum matvöruverslunum. Þar voru áður vörur frá Danmörku en nú er hægt að kaupa mikið af íslenskum vörum. Það er verið að flytja út íslenskt grænmeti, mjólkurvörur og alls konar vörur. En það þarf auðvitað að vera í hina áttina líka og við þurfum að finna leiðir til að eiga viðskipti við Grænlendinga og leyfa innflutning á vörum sem þeir eru að selja út. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra, ég legg áherslu á að þarna eru tækifæri og mér finnst ástæða til að við höldum utan um Vestnorræna ráðið. Það er mikilvægt. Að sama skapi segi ég líka með allt alþjóðasamstarf að það þarf að vera markvisst. Það er verið að leita leiða hjá ráðinu til að hafa ályktanirnar markvissari, að þær hafi ákveðinn líftíma. Þetta er allt saman gott og gilt, ég er sammála sumu og minna sammála öðru. Það er bara eins og vera ber að oft eru mismunandi skoðanir. Ég vil kannski fyrst og fremst leggja áherslu á mikilvægi þess að þessi lönd vinni saman til framtíðar, bæði á vettvangi þinganna en líka í atvinnulífi, menningarlífi, í skólunum okkar og víðar til að horfa til þessara góðu granna okkar og finna leiðir til að þróa samstarfsmöguleika okkar á milli því að þeir eru svo sannarlega til staðar.
Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu Vestnorræna ráðsins sem er bæði mikilvægt og farsælt ráð. Ég held að þetta sé samt minnsta alþjóðlega starfseining í heimi af þessum toga. Mannfjöldinn telur um 400.000 manns, eitthvað svoleiðis, en flatarmálið er gífurlegt, bara Grænland er yfir 20 sinnum stærra en Ísland þannig að þetta er litla músin sem getur öskrað, það er hægt að segja sem svo. Stundum ræða menn ekki viðkvæm stórpólitísk deilumál, innanríkismál í raun og veru, á vettvangi svona margþætts þjóðasamstarfs eins og hér er til umræðu. Ég get bara nefnt sígilt dæmi sem eru öryggis- og varnarmál á vettvangi Norðurskautsráðsins eða þingmannaráðstefnu norðurslóða sem ég tek þátt í. En mig langar samt sem áður að velta upp slíku. Það snýst þá um auðlindaleit og auðlindavinnslu sem er auðvitað ríkur þáttur á Grænlandi og í Færeyjum og hjá okkur hér líka og hefur verið það, en tengist þjóðunum þremur með svolítið ólíkum hætti. Þær tvær sem ekki eru sjálfstæðar, Grænland og Færeyjar, líta á nýjar auðlindir sem lykil að sjálfstæði. Við sem höfum öðlast sjálfstæði gerum það á vissan hátt líka en ekki með sama hætti, þ.e. fyrir þeim, grönnum okkar, er þetta eins konar aðgöngumiði að sjálfstæði. Hjá okkur er þetta meira bara til þess að tryggja stöðu okkar og hafa hér gott mannlíf. Þær auðlindir sem ég er að hugsa um og beina augum að er það sem við köllum sjálfbærni, þ.e. nytjum og vernd, því jafnvægi sem þar þarf að vera á milli. Ég er þá að tala annars vegar um hefðbundnar auðlindir, t.d. fisk, sem er þá hægt að nýta sjálfbært vegna þess að hægt er að stjórna veiðum og rannsaka stofnstærðir og annað, og hins vegar þá tegund af auðlindanytjum sem er þá það sem við getum kallað námarekstur, sem er ekki sjálfbær vegna þess að hann gengur óafturkræft á auðlindir. Þá er ég einkum að hugsa um von um jarðefnaeldsneyti, olíu, gas og svoleiðis, bæði í Færeyjum og á Grænlandi. Við erum búin að afskrifa það hér á Íslandi, a.m.k. lít ég svo á, en þessi skiljanlegi áhugi á námarekstri - nú er ég ekki að tala um málma, þeir eru líka til staðar, sérstaklega á Grænlandi, og önnur verðmæt jarðefni, nú er ég fyrst og fremst að tala um olíu og gas - leiðir til mjög sérstakrar mótsagnar. Hún byggist á því að það er nóg til af þekktum kola-, olíu- og gasbirgðum í heiminum en það er hins vegar orðið niðurstaða rannsókna vísinda- og alþjóðastofnana að ekki megi nýta nema einn þriðja af þeim birgðum ef við ætlum að ná tökum á hlýnun af mannavöldum. Núverandi vinnsla, með þeim hraða sem hún er á núna, stefnir í raun og veru langt yfir þann hluta, stefnir í það að meira en einn þriðji verði nýttur ef við höldum svona áfram. Þá leiðir maður hugann að því ef slíkar auðlindir fyndust við Grænland og Færeyjar. Færeyingar hafa stundað þær rannsóknir og þær hafa ekki enn gefið af sér vinnsluhæfar auðlindir. Grænlendingar eru komnir skemmra á veg en þar eru ýmsar vonir um slíkt. Síðan skulum við fara víðar um norðurslóðir, við getum hugsað um Barentshaf þar sem Rússar og Norðmenn eru á fullu. Ef þessi viðbótarvinnsla fer nú öll í gang í heiminum þá eykur það á losun kolefnisgasa á heimsvísu, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, og þar með á vanda allra landa vegna þess að innihald koldíoxíðs, eins og við köllum aðalefnið, CO 2, sem við öndum reyndar frá okkur, er nú komið vel yfir 400 hluta af milljón, 0,04‰, og eykst nokkuð hratt enn þá, þannig að við værum í raun og veru að auka á losun með þessari tilteknu vinnslu og það myndi þá flýta fyrir hækkun sjávarborðs sem er núna þrír til fjórir millimetrar á ári. Ef maður sýður þetta saman í stutta setningu þá er þetta einfaldlega þannig að aukin vinnsla orkugjafa úr jörðu, olíu og gass, á norðurslóðum getur orðið okkur öllum dýrkeypt. Nú ætla ég ekki að fara að klandra Grænlendinga og Færeyinga sérstaklega vegna þess að þetta er staðreynd - og a.m.k. á tímum Trump-stjórnarinnar stóð til að fara út í verulega vinnslu olíu og gass í Alaska - en það eru sem sagt nýjar lindir í allt of stóru safni nú þegar og aukin vinnsla olíu og gass á norðurslóðum getur orðið okkur öllum mjög dýrkeypt. Það er mótsögnin sem ég er að reyna að gera grein fyrir og þá er spurningin þessi: Er þetta umræðuefni innan Vestnorræna ráðsins? Mig grunar að svarið sé nei, á sama hátt og ég var að gera grein fyrir því hvernig öryggis- og varnarmál eru ekki rædd innan samstarfsríkjanna átta og fleiri aðila sem koma að Norðurskautsráðinu. Ef vinnslan er ekki rædd í ráðinu, væri ráðlegt að breyta því? Segjum að Íslendingar tækju þetta upp vegna þess að við höfum áhuga á og áhyggjur af hækkun sjávarborðs hér við land. Eða er það jafnvel í bígerð? Mig grunar ekki. Þannig að ég ætla að biðja hv. þm. Guðjón Brjánsson að svara mér í andsvari, ég ætla að biðja um andsvar, og vil gjarnan útskýra það fyrir herra forseta að ég fór í þessa ræðu bara til að hafa lengri ræðutíma en hefðbundið andsvar. Ég ætla að vona að hv. þm. Guðjón Brjánsson svari mér.
Herra forseti. Ég þakka hv. ræðumanni Ara Trausta Guðmundssyni fyrir innlegg hans. Hann þekkir norðurslóðasvæðið gjörla, er búinn að ferðast mjög mikið um þetta svæði og m.a. um Grænland og þekkir vel til háttu þar. Við þekkjum af reynslu okkar allra síðustu ár þær breytingar og þau umbrot sem eru á Grænlandi og hversu áfram þeir eru um að móta samfélagið þannig að það svari kröfum tímans. En þeir eru varfærnir. Þannig er nú að þeir treysta Íslendingum, það ríkir sérstakt traust á milli. Íslendingar eru í viðskiptum og samskiptum við Grænlendinga, eru í stórum verkefnum bæði varðandi byggingarframkvæmdir og svo flugvallarframkvæmdirnar. Maður skynjar að þeir vilja gjarnan fá Íslendinga í lið með sér sem viðskiptafélaga en ekki bara sem verktaka, að við tökum á þessu með þeim og tökum að einhverju leyti áhættu með þeim. Við erum nýbúin að fá, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi, stóra og merkilega skýrslu um Grænland og tengsl okkar við Grænland þar sem mælt er með því að við stóreflum öll okkar samskipti. Við erum farin að stíga skref í þá átt, m.a. með auknum siglingum. Ég leyfi mér að spyrja hv. þm. Ara Trausta hvort hann meti það ekki sem skynsamlegan kost. Hvar liggja færi okkar þar til að mæta þessari merkilegu þjóð á jafnréttisgrunni?
Herra forseti. Við hv. þm. Guðjón Brjánsson erum 100% sammála um hvað skuli gera þegar kemur að því að efla samskiptin á milli Íslands og Grænlands eða Íslands og Færeyja því að auðvitað er það nákvæmlega eins og hann segir; við höfum reynslu af að miðla og þeir hafa reynslu af að miðla, við getum lært af þeim og þeir geta lært af okkur, þessar tvær grannþjóðir okkar. Við eigum auðvitað að gera allt sem hægt er til að bæta og liðka þau samskipti og því er Vestnorræna ráðið, Norðurlandasamstarf og þingmannaráðstefnan, sem gerð verður grein fyrir á eftir í skýrslu allt mikilvægir þættir. En það sem ég er að reyna að fitja upp á er: Eigum við að ræða líka þessi erfiðu mál, varnar- og öryggismál í t.d. Norðurskautsráðinu og þá mótsögn sem ég var að reyna að gera grein fyrir varðandi náttúrunytjar, að vera hugsanlega að vinna og nýta efni sem um leið skaða okkur beinlínis, þ.e. auka á hraða hlýnunar á norðurslóðum? Er ráðlegt að fara með það inn í Vestnorræna ráðið? Það var spurning mín. Ég vil bara minna á líka að Grænlendingar ræða nú hvort eigi að taka upp úranvinnslu í Kvanefjeld í Suður-Grænlandi. Er það eitthvað sem við myndum ræða bókstaflega innan Vestnorræna ráðsins? Auðvitað viljum við halda góðu andrúmslofti og vera ekki að skipta okkur um of af innanríkismálum. En svo eru líka stór vandamál sem þarf að ræða í bróðerni. Þetta er eiginlega spurningin: Þurfum við að ræða úran- eða olíuvinnslu innan Vestnorræna ráðsins?
Hv. forseti. Það kann að virka þannig að ég fari undan í flæmingi og svari ekki, ég stóð ekki alveg klár. En Vestnorræna ráðið er til stofnað með sínum hætti til þess að auka tengslin á milli þessara þriggja þjóða, halda sambandinu. Samkvæmt hefð er það á sviði menningar, bókmennta og félagslegrar þátttöku af ýmsu tagi og í breiðum skilningi. Þetta er flókin staða og krefjandi en ég held að við þurfum að taka afstöðu til hennar. Íslendingar eru sjálfstæð og fullvalda þjóð en það eru hinar þjóðirnar ekki enn sem komið er. Og það er þessi línudans varðandi t.d. utanríkisstefnuna. Þær þjóðir eru orðnar giska sjálfstæðar varðandi öll stór mál nema kannski utanríkisstefnu sína og öryggismálin þar af leiðandi að einhverju leyti, efnahagsmálin að hluta til, því að þau eru ekki alveg efnahagslega sjálfstæð. Færeyingar eru komnir talsvert lengra að þessu leyti en Grænlendingar. En ég tel að það séu ónýtt tækifæri innan Vestnorræna ráðsins hvað þetta varðar og við eigum að taka ýmis krefjandi verkefni líka til umfjöllunar. Þetta er svo mikilvægt samstarf, þessi tengsl eru svo dýrmæt að ég held að við ættum að gera það, en þar með breytist náttúrlega Vestnorræna ráðið talsvert. En ég held að það verði að taka þessa pólitísku ákvörðun. Eigum við í vestnorðrinu ekki að gerast afl á norðurslóðum?
Ávarpsorð eru undarleg hefð, finnst hv. forseta - hæstv. forseta, ég gerði mistök. Hv. þingmaður ávarpaði forseta einmitt sem háttvirtan, sem samkvæmt bókinni á alls ekki að gera, og forseti gerði einnig þau mistök.
Herra forseti. Ég tel að við þurfum að fara mjög varlega með þau mál sem er mikil óeining um innan þessara landa og þá á ég t.d. við óeininguna um námuvinnsluna í Kvanefjeld í Suður-Grænlandi þar sem m.a. úranið er. Þar eru pólitísku öflin í Grænlandi innilega ósammála og jafnvel meðal almennings er sami klofningur. Ef ræða á það á vettvangi Vestnorræna ráðsins eins og aðra auðlindavinnslu eða bara breyttar fiskveiðar - nú vitum við að í bili er ekki ætlunin að veiða fisk í Norður-Íshafinu, kannski ætti að bíða þess að rannsóknir og annað varpi ljósi á hvað hægt er að gera. Það getur vel verið að við verðum komin með annað auðlindavandamál þar, þ.e. að við verðum ekki sammála um hvað skuli gera á norðurslóðum, í Norður-Íshafinu þegar kemur að fiskveiðum. Ég nefndi öryggismálin og Norðurskautsráðið þar sem þetta er heit kartafla sem er bara geymd. Menn segja þar hins vegar: Við þurfum samt sem áður að ræða það. Við þurfum bara að finna annan vettvang, ekki að reyna að rugga bátnum innan Norðurskautsráðsins. Við gætum sagt það sama varðandi Vestnorræna ráðið. Við skulum ræða þetta á vettvangi, kannski bara tvíhliða, ekki rugga bátnum, rugga hefðinni í Vestnorræna ráðinu og taka inn svona mál. En mér finnst samt sem áður mjög mikilvægt að ræða auðlindanýtingu á norðurslóðum í ljósi loftslagsmála, alveg sama hver á í hlut.
Herra forseti. Ég byrja á að þakka fyrir ágæta skýrslu og ágæta umræðu. Ég stekk hér inn örsnöggt vegna þess að ég varð var við mjög áhugaverða umræðu um EGNOS-kerfið og stöðu Íslands og ekki síður Grænlands gagnvart því. Ég vildi í fyrsta lagi þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir að vekja máls á því og reyna að halda því uppi á vettvangi Vestnorræna ráðsins. Það er mikilvægt að við leysum þar úr. En ég vildi koma því á framfæri að samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, sem kunna að vera rangar, er engin raunhæf leið fyrir okkur að taka beinan þátt í EGNOS-samstarfinu öðruvísi en að gerast aðilar að Geimvísindastofnun Evrópu. Fyrir því eru ýmsar ástæður og auðvitað er það samningsatriði, það er örugglega einhver leið fram hjá þessu, en það er til svo mikils að vinna að ganga í Geimvísindastofnun Evrópu. Búið er að samþykkja þingsályktun frá Alþingi með öllum greiddum atkvæðum þess efnis að við eigum að leitast eftir aðild að Geimvísindastofnun Evrópu. Ég skil ekki hvers vegna við erum hér, að ég held fjórum árum eftir að sú tillaga var samþykkt, og ekki einu sinni byrjuð á því ferli. Samtölin virðast ekki eiga sér stað. Ég veit satt að segja ekki hvaða ráðuneyti situr uppi með boltann í dag. Ég held að það sé atvinnuvegaráðuneytið, þ.e. málið liggi hjá hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Það er ljóst að þarna þarf hreyfing að komast á. Mér finnst áhugavert að setja það í samhengi við vestnorrænt samstarf vegna þess að það er gagn að því að kerfið nái yfir allt Ísland en ekki bara austasta hluta landsins eins og það gerir í dag og ekki síður að það nái yfir Grænland. Það eru leiðir til að ná því. T.d. væri hægt að gera það með því að setja hreinlega fleiri gervihnetti á sporbraut eða breyta stefnu þeirra örlítið, en slíkt verður aldrei gert nema í samstarfi við þau Evrópulönd sem standa að kerfinu. Kannski eru verðmæti í því fyrir vestnorræna samstarfið að leggja áherslu á að leysa úr þessu vegna þess að það skiptir hreinlega máli fyrir alla þá flugumferð sem á leið þar um, svo ekki sé talað um önnur hugsanleg not fyrir EGNOS og þau eru ansi mörg, ég ætla ekki að fara í það hér. En ég þakka aftur fyrir að vekja máls á þessu.
Herra forseti. Ég flyt hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál fyrir árið 2020. Skýrslan er allmargar blaðsíður og það er útdráttur úr henni sem heitir „Inngangur“ og ég ætla, með leyfi herra forseta, að lesa upp úr honum hér svo að þingheimur fái nokkurn veginn mynd af því sem hefur gerst á árinu 2020. Á vettvangi þingmannanefndar um norðurskautsmál bar á árinu 2020 hæst umræður um heimsfaraldur Covid-19 og viðbrögð aðildarríkjanna við honum, formennskuáætlun Íslands í Norðurskautsráðinu og baráttuna gegn loftslagsbreytingum. Eftir að Covid-19 tók að breiðast út í aðildarríkjum þingmannanefndarinnar og ferðatakmarkanir voru settar á tók nefndin ákvörðun um að fundir færu fram rafrænt þar til ástandið batnaði. Þá var fyrirhugaðri þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál sem halda átti í september 2020 í Tromsö frestað til apríl 2021. Nefndarmenn deildu upplýsingum um áhrif heimsfaraldursins á þingstörfin og ræddu m.a. algjört hrun í ferðaþjónustu sem hefur haft alvarleg áhrif á efnahag norðurslóða. Þá hafi faraldurinn aukið möguleika þingmanna til þátttöku í fjarfundum og það sé jákvæð þróun sem halda mætti á lofti eftir að faraldurinn hefði gengið yfir. Enn fremur voru nefndarmenn sammála um að baráttan við heimsfaraldur hafi varpað ljósi á mikilvægi frekari samstöðu og alþjóðlegs samstarfs á norðurslóðum. Formennskuáætlun Íslands í Norðurskautsráðinu var í brennidepli en Ísland tók við formennskunni til tveggja ára af Finnum í maí 2019. Áætlunin ber yfirskriftina Saman til sjálfbærni á norðurslóðum, sem vísar til þess að meginviðfangsefni ráðsins krefjast samvinnu yfir landamæri og er áminning um að starf ráðsins hefur frá upphafi snúist um að tryggja sjálfbæra þróun á svæðinu. Rússar taka við formennsku af Íslandi í maí 2021 en Norðurskautsráðið fagnar 25 ára afmæli það ár. Nefndin lagði að venju ríka áherslu á umhverfismál og horfði sérstaklega til baráttunnar gegn loftslagsbreytingum. Loftslagsbreytingar eru stærsta váin á norðurslóðum og ræddu fulltrúar þingmannanefndarinnar um það hvernig draga megi úr neikvæðum áhrifum þeirra, m.a. á samfélög á norðurslóðum og hitastig hafsvæðis, en loftslagsbreytingar eru tvöfalt hraðari á svæðinu en annars staðar í heiminum. Þá var lögð áhersla á mikilvægi Parísarsamkomulagsins og að Bandaríkin verði aftur aðili að samkomulaginu eftir að Joe Biden tæki við sem nýr forseti 20. janúar 2021. Fulltrúar Íslandsdeildarinnar lögðu m.a. áherslu á jafnréttismál á norðurslóðum og mikilvægi þess að vísindasamfélagið deili enn frekar upplýsingum milli ríkja og sameini vísindarannsóknir. Af fleiri málum sem voru ofarlega á baugi hjá þingmannanefndinni má nefna málefni hafsvæða á norðurslóðum, menntamál og hvernig stuðla megi að áframhaldandi stöðugleika á svæðinu. Að auki fóru fram umræður um stefnur aðildarríkjanna og Evrópusambandsins í málefnum norðurslóða. Lík ég þá þessum lestri. Mig langar að greina frá skipan Íslandsdeildarinnar. Aðalmenn Íslandsdeildar 2020 voru Ari Trausti Guðmundsson formaður, Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, Líneik Anna Sævarsdóttir varaformaður, úr Framsóknarflokki, og Björn Leví Gunnarsson, úr þingflokki Pírata. Varamenn voru Halla Signý Kristjánsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Smári McCarthy. Ritari Íslandsdeildar var Arna Gerður Bang eins og hefur verið mörg undanfarin ár. Ykkur til upplýsingar situr formaður fyrir hönd Íslandsdeildar í þingmannanefndinni en í forföllum hans situr varaformaður fundi nefndarinnar. Annað hvert ár sækir öll Íslandsdeildin ráðstefnu nefndarinnar. Hún er þar með haldin á tveggja ára fresti eins og fram kemur. Íslandsdeildin kemur saman sjálf eftir þörfum og þá gerir formaður grein fyrir starfi þingmannanefndarinnar og nefndarmenn ræða og fá jafnframt upplýsingar um starf Norðurskautsráðsins. Íslandsdeildin, þ.e. við þrjú sem erum aðalmenn, hélt þrjá fundi á árinu 2020. Þingmannanefndin sjálf, þ.e. fulltrúar allra átta þjóðanna og Evrópuþingsins, hélt líka þrjá fundi á árinu og tók formaður Íslandsdeildar þátt í þeim öllum. Tveir af þremur fundum nefndarinnar fóru fram sem fjarfundir af völdum heimsfaraldurs Covid-19. Jafnframt sótti formaður norrænan aukafund nefndarinnar í Stokkhólmi 3.–4. mars. Um nánari lýsingu á þessu starfi vísast til ársskýrslunnar sem er bæði til á vef Alþingis og auðvitað sem prentað þingskjal. Að þessu sögðu ætla ég ekki að fara nánar ofan í þá atburðarás sem liggur að baki nefndarstörfunum á þessu ári eða ráðstefnunni, ég vísa til skýrslunnar. En mig langar að greina frá því að næsti fundur formanna þingmannanefndarinnar, þ.e. þessara átta, á að vera í Washington 24. febrúar næstkomandi en verður auðvitað ekki þar heldur verður enn einn fjarfundurinn. Ráðstefnan með öllum nefndunum samankomnum, sú sem er haldin á tveggja ára fresti, átti að vera í Tromsö undir miðjan apríl en verður líka fjarfundur og skiptist niður á tvo daga. Þannig er nú veruleikinn í heimsfaraldrinum. Á vissan hátt hefur þetta gagnast við að halda fundina vegna þess að það hefur verið stundum ákveðið vandamál að ná fólki saman frá Síberíu og Grænlandi og þaðan sem allir þessir ólíku fulltrúar koma. En það má fullyrða að allir líta með tilhlökkun til þess tíma er menn geta hist í raunveruleikanum aftur. Mig langar að tæpa á nokkrum lykilatriðum varðandi norðurslóðastarfið, nota hluta af fundartímanum í það í staðinn fyrir að lesa upp úr skýrslunni, og tæpa á atriðum sem ég held að skipti verulegu máli varðandi allt framhald þessa mikilvæga starfs. Fyrst aðeins um spennuna. Við tölum mikið um lágspennu og það er sameiginlegt álit fulltrúa í þingmannanefndinni, allra þjóða í raun og veru og Evrópuþingsins enn fremur, að halda þurfi þessari lágu spennu, því lága spennustigi sem verið hefur. En það eru merki um annað. Rússar riðu á vaðið 2018 með því að sérstakur sendiherra Rússa, norðurslóðasendiherra, fór að ræða um og gagnrýna norðurslóðastefnu Breta og hernaðarstefnu þeirra, ef við getum orðað það þannig, á fundi í Múrmansk. Hann braut í blað með því að gera það. Það var ákveðið að svara því ekki á neinn máta heldur leiða það hjá sér. Svo var það aftur, þó að það hafi ekki verið á vegum þingmannanefndarinnar heldur Norðurskautsráðsins, að Pompeo, utanríkisráðherrann þáverandi, fór sömu leið og reyndar gekk miklu lengra en þessi sendiherra hafði nokkurn tímann gert. Þannig að orðræðan er aðeins farin að breytast og birtast með þessum hætti. Þeir sem eru leikendur og gerendur í því að leggja fram ný og ný merki um frekar aukna spennu en hitt eru Bandaríkjamenn og NATO-ríkin annars vegar og svo Rússar hins vegar. Það birtist í því að verið er að byggja nýjar stöðvar í Rússlandi sem tengjast reyndar siglingum en ekki bara því heldur eru þær einnig raunverulegar herstöðvar og sumar býsna stórar. Heræfingar eru af hálfu þessara aðila á hafinu fyrir norðan Noreg og út á Atlantshafið. NATO svarar með því að auka sínar æfingar í Noregi og það er líka aukið samstarf milli Svíþjóðar og Finnlands og NATO. Þetta kalla ég svona ping-pong áhrif sem gera að verkum að menn skiptast á og jafnvel auka heldur við. Þetta er staðreynd sem menn hafa ekki viljað líkja við kalda stríðið á nokkurn máta og það er alveg hárrétt. En engu að síður eru merki um að þessar tvær ólíku blokkir, NATO-ríkin og svo Rússland, séu að hnykla vöðvana, við skulum bara orða það þannig. Inn í þetta blandast svo Kína sem gengur fram með öðru móti að sjálfsögðu, fyrst og fremst efnahagslega, er fyrst og fremst að auka sýnileika sinn á svæðinu. Það er hægt að vega og meta þetta á margan máta. Hversu alvarlegt er þetta og hverjir eru á undan hverjum? Hvort kemur á undan, hænan eða eggið? Fyrir mér, og ég hef fylgst með norðurslóðum í mjög langan tíma, er þetta hægt vaxandi spenna þótt hún sé langt í frá að vera komin á það stig að líkjast því sem við köllum kalda stríðið. Svo að spennan vex og við þurfum að mæta því. Það gerum við með því að taka upp viðræður um þessi mál, ekki á vettvangi Norðurskautsráðsins, ekki á vettvangi þingmannaráðstefnunnar, heldur á vettvangi sem jafnvel á eftir að finna. En það þarf að hefja viðræður og reyna að finna leiðir til þess að halda lágspennunni í öllu samstarfinu, sem hefur gengið vel, og reyna að útkljá þessi mál á öðrum vettvangi. Auðlindamótsögnin sem ég fór með áðan, aukin vinnsla jarðefnaeldsneytis á norðurslóðum á einn bóginn og á hinn bóginn aukinn hlýnunarhraði, ef ég fæ að nota það orð. Þetta er ósamrýmanlegt. Það er óeining um þetta innan landanna og það er óeining á milli landanna. Tökum bara Noreg, það eru aðilar í Noregi sem vilja að Noregur hætti þessu. Svo eru aðilar í Noregi, sérstaklega í stjórnkerfinu og ráðandi flokkum, sem vilja endilega auka þátt Norðmanna í þessari vinnslu. Kanadamenn eru þar og Bandaríkjamenn voru á leiðinni í verulega vinnslu. Það breytist sennilega með núverandi stjórn. Litlu ríkin, sérstaklega Grænland, hafa í hyggju að fara þessa leið o.s.frv. Við þurfum að halda til haga þessari auðlindamótsögn, rétt eins og spennunni. Loftslagsógnin er þannig að hún vex en minnkar ekki. Og það sem meira er er að hraðinn eykst en minnkar ekki. Sífreri, jöklar og fleiri fyrirbæri í náttúrunni sýna það glögglega. Svo er það fólkið. Það eru 4 milljónir íbúa, 10% eru frumbyggjar og í miklu af norðurslóðastarfinu hefur fólkið ekki gleymst en það hefur ekki haft sama vægi eða réttlátt vægi miðað við efnahagstækifærin. Svo er spurningin um stjórnun og yfirráð og annað slíkt. Ef það hefur verið farið út í vinnslu á ónumdum slóðum, inni á landi frumbyggja eða hvað það nú kann að vera, þá hefur skort á samráð við frumbyggja og jafnvel almennt séð við almenna íbúa þessa svæðis. Við þurfum að hafa fólkið með og setja það nær forgrunninum en við höfum verið að gera. Vísindasamvinna er gríðarlega mikilvæg og hún er mikil en hún hefur ákveðinn halla sem felst í því að stór hópur, sem eru rússneskir vísindamenn, hefur lítinn aðgang, þó ekki væri nema vegna enskukunnáttu, að niðurstöðum vísindarannsókna utan Rússlands og öfugt. Við flest skiljum ekki rússnesku. Ég hef stundum sagt að það væri verulega mikið gagn að því að koma þó ekki væri nema niðurstöðum úr vísindarannsóknum yfir á fleiri tungumál, þess vegna frönsku, ensku, rússnesku, kínversku, þannig að vísindasamvinnan verði raunverulegri á þennan máta, ekki sjálfar rannsóknirnar heldur dreifing á upplýsingum og dreifing á niðurstöðum. Svo vil ég nefna í framhjáhlaupi að það hefur oft komið fram sú viðbára í norðurslóðastarfinu að við þurfum meiri rannsóknir áður en við getum gert þetta eða hitt. Það er auðvitað heilmikið til í því. En mitt álit er að vísindarannsóknir hafa staðið það lengi og niðurstöðurnar úr þeim eru orðnar það miklar og ákveðnar að við höfum nægileg gögn í höndunum til að höndla bæði hratt og vel. Það er því engin „afsökun“ að draga lappirnar af því að nægar vísindarannsóknir hafi ekki verið stundaðar og nægar vísindalegar rannsóknir hafi ekki gefið einhlít svör við þessu eða hinu. En auðvitað má ávallt betur gera. Í síðasta lagi vil ég nefna tengslin á milli þess sem ég er fulltrúi hér fyrir, sem er þingmannanefndin, þá erum við að tala um þjóðþingin í löndunum átta og Evrópuþingið annars vegar, og svo Norðurskautsráðið sjálft sem er framkvæmdarvaldið hins vegar. Þar á milli þarf að auka tengslin. Við í þingmannanefndinni leggjum fram álitsgerðir og þær ganga í gegnum ríkisstjórnir til Norðurskautsráðsins. En við höfum á tilfinningunni að ekki sé alltaf litið á þær jákvæðum augum og jafnvel ekki alltaf litið á þær í alvöru. Það sem við höfum gert hér, og er nýlunda, er að við fengum íslenska utanríkisráðuneytið til þess að taka ályktun í 37 liðum, sem var frá síðustu ráðstefnu sem var haldin í Inari 2018, og bregðast við öllum atriðunum. Það er að frumkvæði íslensku þingmannanefndarinnar sem fær ráðuneytið til að gera þetta. Við ætlum að draga niðurstöðurnar saman og kynna þær væntanlega á næsta fundi formanna þessara þingnefnda og vonum svo að íslenska forystan í Norðurskautsráðinu skili því til ráðsins. Þarna verður þá komin ein leið til að sjá hvernig þessi tengsl eru á milli þinganna annars vegar og löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins hins vegar. Þau tengsl þarf að styrkja með öllum ráðum. Aftur að Norðurskautsráðinu. Eins og Ísland hefur sagt í sinni formennskutíð þarf að styrkja það sjálft og ég tel enn fremur að það væri mikið gagn að því að tengsl þinga og þingmanna þessara ólíku þjóða væru meiri. Það eru mjög lítil tengsl milli íslenskra og rússneskra þingmanna umfram þingmannaráðstefnuna. Þar ættum við að bæta í. Það hafa verið tiltölulega lítil tengsl milli íslenskra og bandarískra þingmanna þannig að þau þyrftum við að auka líka. Það er helst á vettvangi Norðurlanda þar sem þessi tengsl hafa verið góð. Kanada, Bandaríkin og Rússland, á öllum þessum stöðum þyrftum við að auka tengslin og ég tala nú ekki um við þingmenn Evrópuþingsins, sem er rétt að byrja því að þar var verið að mynda vinahóp í fyrsta skipti í langan tíma. Ég ætla að láta þetta duga en svara gjarnan einhverjum spurningum ef hv. þingheimur hefur þær.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir yfirferð yfir skýrslu Íslandsdeildar þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál fyrir árið 2020. Við sem erum í alþjóðastarfi upplifum kannski fjarfundina undanfarið ár með ákveðnum hætti. Það er erfitt að halda þessa risastóru fundi, eins og í NATO-þinginu, sem fjarfundi en nefndarfundirnir sem hafa verið í fjarfundum hafa bara gengið nokkuð vel. Þetta er eitt af því sem langar að spyrja hv. þingmann um vegna þess að það er erfitt landfræðilegt svæði sem við fjöllum um þegar við tölum um norðurskautsmálin. Þessi lönd og íbúarnir eru oft þannig staðsettir landfræðilega að erfitt er að stunda ferðalög og langt að fara. Síðan langaði mig að koma aðeins inn á stefnu Íslands í sambandi við Norðurskautsráðið, Saman til sjálfbærni á norðurslóðum. Þar vorum við Íslendingar með þrjú málefnasvið sem áhersla var lögð á; málefni hafsins, loftslagsmál og grænar orkulausnir. Hvernig hefur umræðan verið í þingmannanefndinni eins og varðandi hafið? Þá er ég að tala um súrnun hafsins og annað. Hefur þessi umræða verið lifandi og stór? Síðan aftur það sem snýr kannski að aðaláhuga mínum, þ.e. orkumálunum og endurnýjanlegri grænni orku. Lengi hefur verið talað um vindorkuna á norðurslóðum sem kannski einna helstu og beinustu leiðina til að orkuskipti geti farið þar fram en maður heyrir ekki mikið af umræðunni almennt. Mig langaði því að fá þetta frá innanbúðarmanni. Hv. þingmaður hefur verið mjög duglegur í þessu starfi undanfarin ár og væri þá fróðlegt að heyra hvar þessi mál standa. Hver er umræðan um orkuskiptin og endurnýjanlega orkugjafa?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Ég byrja svo sem aðeins á þessum fjarfundarmálum. Það hafa jú verið ákveðin vandræði í gangi með þetta þingmannastarf út af veðurlagi, samgöngum og öðru slíku þannig að vissulega eru fjarfundirnir góðir og verða til frambúðar að einhverju leyti. En persónulegu tengslin eru líka mikilvæg og þau verða auðveldari ef menn eru saman. Og jafn furðulegt og það nú er þá held ég - eða kannski er það ekki furðulegt - að hluti af því að halda þessu svæði í lágspennu sé bara hreinn og klár kunningsskapur, vinátta milli þessa fólks sem hittist svo og svo mörgum sinnum á ári í svo og svo mörg ár. Það skiptir máli. Þannig að við skulum vona að þetta verði blanda af hvoru tveggja. Varðandi hafið höfum við ályktað um það nokkrum sinnum. Hluti af þessum 30 og eitthvað ályktunum frá þessum ráðstefnum sem venjulega hafa verið í gangi á tveggja ára fresti hafa snúið að hafinu. Við erum að reyna að sjóða þetta niður núna og fækka þessum ályktunum, eða punktum í hverri ályktun, vegna þess að þeir hafa margir verið yfir 30. Það er raunverulega of mikið. En hvað orkumálin varðar held ég að vindorkan sé stóri lykillinn, vatnsorka að einhverju leyti og jarðvarmi á örfáum stöðum. Vatnsorkan er vandamál vegna kuldans á veturna mjög víða en vindurinn er nægur á norðurslóðum. Ég held því að litlar og meðalstórar vindorkuvirkjanir séu lykillinn að orkumálunum á norðurslóðum. Ég get komið aftur inn á það í seinna andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Með vindorkuna einmitt, stærðir og annað, þá höfum við séð að íslensk fyrirtæki hafa verið að vinna með litlar stöðvar, kannski 20–30 kW vindorkustöðvar. Hvert eru menn að horfa? Hvert erum við að horfa á norðurslóðum í þessum málum varðandi vindorku? Eru það kannski líka batterí og annað, öll sú tækni sem er að koma? Þetta eru svo gríðarlega erfiðar fjarlægðir. Það er raunverulega ekki hægt að reisa dreifikerfi víða eða flutningskerfi raforku eins og við þekkjum það, öfluga byggðalínu. Og svo fjarskiptamálin. Þessi samfélög munu kannski aldrei þróast með jákvæðum hætti nema við leysum fjarskipta- og orkumálin. Það verður alltaf lykillinn að öllu. Þetta eru hugtökin sem snúa að fjórðu iðnbyltingunni fyrir þessi landsvæði. Hvort sem er á Íslandi eða annars staðar þá tölum við alltaf um aðgengi að raforku og fjarskiptum þegar talað er um fjórðu iðnbyltinguna. Hvar standa þau mál á þessum landsvæðum sem hv. þingmaður ræðir við kollega sína á norðurslóðum, þessi grundvallarmál sem snúa að fjarskiptum og raforkumálum? Er eitthvað verið að tala um sjávarföll, strauma eða eitthvað slíkt? Við heyrum svo sjaldan um þetta að mig langar að heyra aðeins af þessu.
Herra forseti. Það er alveg hárrétt að orkumálin annars vegar og fjarskiptin hins vegar eru undirstaða þess að mannlífið þarna nái stöðu sem er mjög vel ásættanleg fyrir þá sem þarna búa, að vel menntað fólk tolli á norðurslóðum og vinni þar, að stjórnkerfið gangi upp o.s.frv. Hingað til hefur þetta svo sem gengið allt meira eða minna fyrir olíu eða einhverju slíku nema Rússland hefur í æ vaxandi mæli snúið sér að fljótandi náttúrugasi. Fyrir þá er umhverfisvænasta lausnin þetta sem heitir LNG, „liquefied natural gas“ á ensku, fljótandi jarðgas. Losunin er u.þ.b. 20% af losun frá venjulegu gasi eða olíu, þannig að það verður að segjast. En vindorkan er rétt að skríða af stað. Það eru ekki eingöngu komnar stórar vindmyllur, það eru komnar myllur sem eru snúðar sem standa lóðrétt og eru fyrirferðarminni og allt öðruvísi en þessar hefðbundnu vindmyllur. En það er alveg klárt mál að ef ná á árangri þarf jú að treysta á gasið svo langt sem það nær en einnig vindorkuna og síðast en ekki síst að breyta gervihnattaaðgengi vegna fjarskipta, vegna tölvunotkunar, vegna símans, vegna leiðsagnarkerfa og annars slíks. Miðað við það sem ég þekki af löggjafarstarfi þessara þinga tel ég að þetta sé frekar stutt komið en á réttri leið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni kærlega fyrir ræðuna. Ég þakka auðvitað fyrir þessa skýrslu en ekki síður fyrir það sem hann kom inn á í ræðu sinni, sem ég held að sé mjög mikilvægt. Það tengist norðurslóðamálum almennt og hvað er að gerast á því svæði og sannarlega fengur fyrir okkur að hafa svo fróðan mann um þessi mál í þessu hlutverki. Í þessu alþjóðasamstarfi okkar, þessari litlu nefnd, Íslandsdeild þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál - í fyrsta lagi er það náttúrlega alveg hræðilegt nafn, ég leyfi mér að segja það - eru þrír hv. þingmenn. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson fer fyrir nefndinni og fundar þar af leiðandi reglulega og tekur þátt í starfinu. Ef ég skil það rétt þá sækja hinir tveir nefndarmennirnir bara þá ráðstefnu sem er á tveggja ára fresti. Ég hef lagt til að við endurskoðum aðeins alþjóðastarf okkar hér á þingi og mér finnst reyndar góð regla að reglulega sé farið yfir það hvaða alþjóðastarf er í gangi meðal þjóðþinga og hvar áherslur okkar eiga að liggja á hverjum tímapunkti. Ég verð að segja að mér finnst að í alþjóðastarfi hér á íslenska þjóðþinginu eigi að leggja miklu meiri áherslu á norðurslóðamál almennt og þá er ég ekki eingöngu að vísa í þessa þingmannaráðstefnu og SCPAR-fundina, þ.e. stjórnarnefndirnar, heldur bara almennt um norðurslóðir því það er í mínum huga eitt af okkar stærstu alþjóðamálum og utanríkispólitískt mál. Í því tilliti má nefna að við höfum einstaklega farsælan viðburð hér, Arctic Circle, Hringborð norðurslóða held ég að sé íslenska heitið, árlega ráðstefnu hér, þar sem vísindamenn, fulltrúar úr atvinnulífinu, fulltrúar í ýmsum óhagnaðardrifnum félagasamtökum sem hafa áhuga á þessu máli, nemar, þingmenn og ráðamenn koma saman. Það er að mínu viti stór og merkur og einstaklega mikilvægur viðburður. Fyrrverandi forseti okkar, Ólafur Ragnar Grímsson, hafði veg og vanda af því að hefja þá ráðstefnu og hún setur Ísland á kortið sem stað þar sem aðilar sem hafa áhuga á norðurslóðamálum koma saman. Arctic Circle hefur í kjölfarið haldið minni viðburði víða, ekki bara á norðurslóðum heldur líka í borgum víða annars staðar. Mér finnst að íslenskir þingmenn ættu að vera viðstaddir slíkar ráðstefnur. Það er kannski ótengt þessari skýrslu hér, en á heima í umræðunni um alþjóðastarf og um norðurslóðamál, hvort ekki væri eðlilegt að horfa til þessarar þingmannanefndar, stækka hana og gefa rými í fleiri ráðstefnur, fleiri fundi og annað og meira alþjóðastarf sem lýtur að norðurslóðamálum. Það kom vel fram í ræðu hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar hvað er að gerast almennt á norðurslóðum, og einstaklega áhugaverð lesning hér í skýrslunni að lesa það sem fundarmenn hafa verið að tjá sig um. Og ég er sammála því sem hv. þingmaður sagði: Spennan fer vaxandi. Þá hefur komið upp það vandamál, ef svo má að orði komast, hvar á að ræða um vaxandi spennu á norðurslóðum? Þarf einhvern annan vettvang fyrir það eða þarf kannski að breyta þessum vettvöngum og öðru? Ég ætla ekki að þykjast geta svarað þeirri spurningu en ég held að það sé svo mikilvægt, og mér fannst hv. þingmaður koma ágætlega inn á það, að við erum jú að glíma við loftslagsógnina og hún fer vaxandi. En við erum líka að tala um fólk sem býr á norðurslóðum og mér þykir mikilvægt að við ræðum um norðurslóðir í því samhengi. Þess vegna er yfirskriftin á formennsku okkar í Norðurslóðaráðinu svo fín, „Saman til sjálfbærni á norðurslóðum“, og ég veit að við mörg hver, og ég þar á meðal, fögnuðum mjög því að orðin eru forsetaskipti í Bandaríkjunum þar sem maður óttaðist það mikið og fannst það mjög miður, svo ekki sé vægara til orða tekið, að Bandaríkjamenn drægju sig út úr Parísarsamkomulaginu. Mér finnst líka áhugavert að lesa í skýrslunni að þegar Aaja nokkur Larsen, sem er grænlenskur þingmaður á danska þinginu, spurði bandaríska fulltrúann Lisu Murkowski, sem er repúblikani frá Alaska, hvort hún teldi áhuga Bandaríkjanna á Grænlandi minnka með nýjum forseta þá sagðist Murkowski hafa haft áhyggjur af því hversu litla áherslu ríkisstjórn Obama hefði lagt á fólk á norðurslóðum og eingöngu horft til loftslagsbreytinga en hún vonaðist til að Biden myndi eftir því að fólk byggi á norðurslóðum. Hún sagðist búast við góðum samskiptum við Grænland með nýrri ríkisstjórn og nýrri ræðismannsskrifstofu í Nuuk. Í kjölfarið spurði hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson Murkowski líka um breytingar í samskiptum Bandaríkjanna og Íslands við forsetaskiptin og taldi hún ekki að neinar breytingar yrðu í því. Mér þykir þetta áhugaverð sýn því á meðan loftslagsmálin eru stóra málið á norðurslóðum þá held ég að rödd okkar og annarra íbúa norðurslóða sé einmitt svo mikilvæg, að það sé ekki talað um norðurslóðamál í höfuðborgum þessara stóru ríkja, hvort sem það er í Evrópu, Bandaríkjunum, Rússlandi eða Kína eða hvar það er, þar sem norðurslóðir eru stundum bara settar í myndrænt samhengi, ís að bráðna og ísbjörn að synda eða deyja út. Það er mikilvægt að muna að þarna býr raunverulega fólk og að verkefni okkar er að finna leiðir til að fólk geti áfram búið á þeim slóðum. Það held ég að sé stóra verkefnið okkar í allri umræðu um norðurslóðir. Ég hjó líka eftir því í skýrslunni, sem mér fannst mjög áhugavert, að þau hefðu fengið til sín rektor Háskóla norðurslóðanna, Lars Kullerud. Hér er tekið fram að ritaðar séu um 10.000 vísindagreinar um norðurslóðir á ári hverju, flestar á ensku eða rússnesku. Flestar eru um náttúruvísindi en félagsvísindin eru vanrækt, aðeins um 1% af rannsóknarfé á heimsvísu fer í þær greinar á norðurslóðum. Nú erum við víða í okkar háskólakerfi með alls konar rannsóknir á norðurslóðum en Háskólinn á Akureyri og þær skrifstofur sem þar eru hafa fjallað sérstaklega um félagsvísindin. Ég held að við séum mjög framarlega á því sviði og má segja að þarna sé kannski ákveðin sylla fyrir okkur í rannsóknarheimi norðurslóðamála, þ.e. fyrir þessar félagsvísindarannsóknir, og í því held ég að felist tækifæri. Ég held að það felist líka tækifæri í því sem ég nefndi hér áðan varðandi Arctic Circle og í því að Ísland yrði ákveðinn staður þar sem fólk kæmi saman til að ræða þessi mál. Við ræðum oft um norðurslóðir og það er auðvitað ýmislegt að breytast og tækifæri í siglingaleiðum og slíku geta verið að opnast. En ég held, virðulegur forseti, að tækifærin okkar liggi fyrst og fremst í því að virkja hugvitið og finna leiðir í rannsóknum og nýsköpun og þá að leiða saman þekkingu á sviði norðurslóðamála. Það kann að vera á sviði félagsvísinda eða náttúruvísinda, mér finnst að þarna liggi stóra tækifærið okkar í norðurslóðamálum og ég vildi gjarnan sjá okkur þróa það tækifæri áfram. Við þurfum líka að taka afstöðu til ýmissa annarra mála er lúta að norðurslóðum. En þarna held ég að liggi tækifæri og það ýtir enn frekar undir þá skoðun mína að mér finnst mikilvægt að við setjum norðurslóðamál meira inn í alþjóðasamstarf okkar hér á þinginu, í þingmannastarfið. Mér finnst við þurfa fleiri þingmenn sem taka þátt í því starfi, sem tala röddu Íslands út á við og afla sér þessarar mikilvægu þekkingar og hafa þá tækifæri til að taka þátt í ýmsum viðburðum er lúta að norðurslóðamálum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir þessar hugleiðingar og ég er henni sammála um meira eða minna allt. Þessi litla nefnd sem ég er formaður fyrir með svona löngu nafni er mjög lítill þáttur í þessu öllu saman. Ef við ætlum að auka norðurslóðastarfið, og ég segi auðvitað já, takk við því, þá virðist vera meiri áhugi á því að auka það eða halda því sterku utan þeirra ríkja sem mynda Norðurskautsráðið en innan. Það er bara af því að við erum hérna að okkur finnst þetta kannski sjálfsagt allt saman. En mig langar að telja upp hvaða tæki við höfum. Við höfum Norðurskautsráðið. Við höfum þingmannaráðstefnuna, svona litla. Við höfum Hringborð norðurslóða, sem er risastór vettvangur, umræðuvettvangur, fræðsluvettvangur og kynningarvettvangur milli fólks, hefur enga lagalega fúnksjón eða lagalega stöðu. Það er efnahagsráð norðurslóða sem vill gleymast. Það er strandgæslusamvinnuráð norðurslóða, sem vill gleymast. Það er Northern Forum, sem er á sveitarstjórnarstigi. Það er Northern Dimension, þar sem eru Rússland, Noregur, Ísland og Evrópusambandið í samvinnu. Svo er það IASC, sem er norðurslóðasamvinna á vísindasviðinu og síðan Háskóli norðurslóða. Sjáið hvað við höfum nú þegar. Þannig að ég held að ef við einbeitum okkur að því að vinna í þessu þurfum við ekki að bæta við einhvers konar miðstöð eða stofnun hér. Við þurfum bara að vinna með þetta. Ég vil heyra viðbrögð hv. þingmanns við því.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þetta, hv. þingmaður, og tek undir að það er mjög víða áhugi utan norðurslóða. Ég get nefnt að ég hef tekið á móti sendinefndum þingmanna, bæði frá Japan og Suður-Kóreu, og það var tvennt sem þessar þingmannanefndir vildu einna helst ræða við okkur. Það voru norðurslóðamál og jafnréttismál. Ég hef oft nefnt þetta hér. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það eru einmitt mjög margir vettvangar. Ég var alls ekki með mínum orðum að segja að við þyrftum að búa til nýjan vettvang. Ég er reyndar að segja að í alþjóðastarfi þingsins ætti þessi þingmannanefnd kannski að heita eitthvað annað, vera jafnvel fleiri þingmenn og hafa tækifæri til að hafa yfirsýn yfir fleiri samstarfsmöguleika, ekki bara SCPAR og sjálfa ráðstefnuna. Það er kannski bara það sem ég er að leggja til og er meira um innra starf þingsins, virðulegur forseti. Ég er ekki að tala um einhvers konar miðstöð eða að búa til eitthvað nýtt. En við Íslendingar getum notfært okkur þetta. Ég velti líka upp að við höfum stundum verið að horfa á þessi risastóru tækifæri í norðurslóðamálum, umskipunarhöfn og björgunarmiðstöð og fleira, allt mjög góðar og gildar hugmyndir og umræður sem við þurfum að þróa áfram. Ég er kannski að segja að þegar kemur að því hversu stórt Ísland eigi að vera í norðurslóðaheiminum, þá séu tækifæri í því að leiða saman fólk, efla vísindi, rannsóknir og nýsköpun. Þar geti Ísland skipað stóran sess og stórt hlutverk. Og eins og hv. þingmaður kom inn á er áhuginn mjög víða. Í kringum norðurslóðir er að aukast spenna. Hún er svolítið drifin áfram af stóru þjóðunum og ákveðnum átökum þar á milli og þá geta oft einmitt lítil ríki komið að gagni í að leiða fólk [[Forseti hringir.]]saman í umræðu um eitthvað annað en nákvæmlega það sem stórveldin vilja stundum leggja áherslu á.
Herra forseti. Við erum enn sammála, ég og hv. þingmaður. Það segir okkur bara að stundum geta vinstri og hægri verið sammála, það er ekki flóknara en það. Við skulum þá leggja okkar lóð á vogarskálina hér á þingi til að efla norðurslóðastarfið. En mig langar aðeins að koma inn á annað í þessu sambandi og það er endurskoðun alþjóðastarfsins sem við tökum bæði þátt í. Ég hef hugmyndir um það að t.d. þessi nefnd sem ég er í eigi að stækka. Við erum þrír þingmenn, þeir ættu að vera fimm. Nú eru sex í vestnorrænu nefndinni og ég ætla ekki að leggja til að þeim verði fækkað, kannski um einn, en alla vega er það ekki tillaga mín, þau þurfa að vera mörg líka. Það þarf að nýta fjarfundabúnað út í ystu æsar til að halda þessu starfi mjög lifandi, fjölga fundum á vissan hátt. En þegar allt kemur til alls þá held ég að hnífurinn standi svolítið í kúnni með fjölda þingmanna. Við erum 53 í raun sem stundum allt þetta nefndarstarf. Ég er í tveimur fastanefndum, tveimur öðrum nefndum og tveimur starfshópum núna, er í sex hópum. Ég veit að allir þingmenn eru önnum kafnir. Ég held að það sé löngu kominn tími til að bæta við þingmönnum. Ég ætla ekki að nefna töluna, það kann að vera of bratt, en þjóðinni hefur fjölgað, málunum hefur fjölgað, umsvifin verða æ meiri og það verður að bregðast við því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við erum einmitt oft sammála á útivelli og það er mikilvægt að vera það. En það var ágætt að hv. þingmaður kom inn á þetta því að þá getum við verið ósammála um eitt. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölga þingmönnum á íslenska þinginu ef það var það sem hv. þingmaður var að leggja til. En aftur á móti er ég sammála um að það þurfi að fjölga þingmönnum sem fjalla um norðurslóðamál og útvíkka þessa nefnd. Hv. þingmaður kom aðeins inn á Vestnorræna ráðið. Jú, þar eru sex þingmenn og að mörgu leyti er það of mikið í samanburði við annað alþjóðastarf hér á þinginu. Það er aftur á móti til komið vegna þess að í því þingmannasambandi eru auðvitað bara þrjú ríki og það þarf ákveðna stærð á slíkan vettvang til að hann fúnkeri. Það eru sex þingmenn frá hverju landi. Þannig að ég held að það gæti verið einhver leið í þessum efnum. Ég ítreka bara það sem ég sagði áðan um umræðuna um norðurslóðamál, mikilvægi norðurslóðamála í allri utanríkispólitík okkar er svo mikið að mér finnst ástæða til að útvíkka þetta og nota sem ákveðið tækifæri.
Herra forseti. Ég flyt hér skýrslu Íslandsdeildar NATO-þingsins fyrir árið 2020. Á vettvangi NATO-þingsins árið 2020 bar hæst umræðu um þau áhrif sem heimsfaraldur kórónuveiru hafði á málefnasvið þingsins og viðbrögð aðildarríkja við faraldrinum. Eftir að heimsfaraldurinn breiddist út í aðildarríkjum NATO-þingsins í mars var tekin ákvörðun um að aflýsa skipulögðum fundum og vorfundi þingsins sem fyrirhugað var að færi fram í Kænugarði í maí. Í framhaldinu voru allir fundir og ráðstefnur færðar yfir á rafrænt form auk þess sem gerðar voru breytingar á starfsreglum NATO-þingsins svo hægt væri að afgreiða brýn mál á fjarfundum, svo sem að kjósa nýjan forseta NATO-þingsins, og koma í veg fyrir að faraldurinn takmarkaði enn frekar störf þingsins. Heimsfaraldurinn setti mark sitt á starf þingsins á árinu og unnu allar málefnanefndir þingsins skýrslur um Covid-19 út frá sínu málefnasviði. Þá var stofnaður vettvangur fyrir formenn landsdeilda til skoðanaskipta um faraldurinn auk framsetningar fjölbreyttra upplýsinga um faraldurinn á vefsvæði þingsins. Þingmönnum var tíðrætt um efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldursins sem einn mesta óvissuþátt komandi ára og þótti ljóst að opinber fjármál yrðu eitt erfiðasta verkefni aðildarríkjanna. Þá ályktaði þingið um áframhaldandi fjárfestingar bandalagsins í varnarmálum eftir Covid-19 og efnahagslegt þol og heimsfaraldra. Staða kvenna í öryggis- og varnarmálum fékk aukna athygli á árinu. Þingið ályktaði um jafnréttismál innan NATO og mikilvægi þess að innleiða þau í starfsemi og stefnur tengdar öryggis- og varnarmálum með nánari útfærslu á innleiðingu öryggisályktunar Sameinuðu þjóðanna nr. 1325 um konur, frið og öryggi. Íslandsdeild fagnaði ályktuninni og lagði áherslu á að jafnréttissjónarmið yrðu innleidd í allri starfsemi NATO, bæði í hernaðarlega uppbyggingu og pólitíska. Þá vakti Íslandsdeild athygli á málefnum norðurslóða á fundum NATO-þingsins. Í svari framkvæmdastjóra NATO við fyrirspurn frá Íslandsdeild á ársfundi þingsins kom fram að bandalagið myndi í auknum mæli horfa til svæðisins. Mikilvægi norðurslóða hefði aukist, m.a. með bráðnun jökla, aukinni hernaðarviðveru Rússa og miklum áhuga Kína á norðurslóðum. NATO legði því aukna áherslu á norðurslóðir og hefði aukið sýnileika sinn, fjölgað heræfingum og bætt varnir gegn kafbátum. Þingmenn voru þó sammála um mikilvægi þess að viðhalda lágri spennu á svæðinu eins og verið hefði, þrátt fyrir að hernaðarviðvera, einkum Rússa, hefði aukist. NATO-þingið sendi framlag sitt til sérfræðihóps og framkvæmdastjóra NATO um það hvernig efla megi samstöðu aðildarríkjanna og pólitískt samráð undir merkjum NATO 2030. Þingið samþykkti einnig ályktun um málið þar sem NATO er hvatt til þess að uppfæra stefnumótun sína í ljósi breyttra aðstæðna. Í henni er m.a. lagt til að bandalagið viðhaldi sterkum vörnum gagnvart Rússum og dragi þá til ábyrgðar fyrir að brjóta alþjóðalög en verði áfram opið fyrir samtali. Málefni Rússlands og Kína voru einnig í brennidepli á árinu. Meðlimir þingsins lýstu yfir áhyggjum af auknum hernaðarumsvifum Rússa, nútímavæðingu herafla þeirra og sniðgöngu á alþjóðaskuldbindingum. Þá ályktaði þingið um efnahagslega getu Kína og stefnumótun yfir Atlantshaf. Þar er m.a. lagt til að NATO meti þau tækifæri og áskoranir sem felast í aðgerðum Kínverja á alþjóðavísu og kanni möguleika á nánari samræðum. Skoða beri áhrif Kína á valdajafnvægi í heiminum á breiðum grunni. Að auki lýstu meðlimir þingsins yfir áhyggjum af þeirri ógn sem stafaði af falsfréttaherferðum um heimsfaraldurinn, sem einkum kæmu frá Rússlandi og Kína. Af öðrum stórum málum sem tekin voru til umfjöllunar á fundum NATO-þingsins árið 2020 má nefna umræður um það hvernig NATO geti styrkt samstarf sitt við Evrópusambandið, ástandið við Svartahaf í ljósi efnahagslegrar og landfræðilegrar spennu á svæðinu, nýsköpun í varnarmálum og leiðir til að auka fræðslu og þekkingu á bandalaginu. Einnig var rætt um þróun mála í Afganistan og áframhaldandi stuðning bandalagsins við stjórnvöld í landinu, vopnuð átök í Nagorno-Karabakh og harkaleg viðbrögð stjórnvalda í Hvíta-Rússlandi við mótmælum í kjölfar forsetakosninga þar í landi í ágúst 2020. NATO-þingið er þingmannasamtök sem hefur allt frá árinu 1955 verið vettvangur þingmanna aðildarríkja NATO til að ræða öryggis- og varnarmál. Fram til ársins 1999 bar þingið heitið Norður-Atlantshafsþingið, en heitir síðan NATO-þingið. Á síðustu árum hefur aðildar- og aukaaðildarríkjum NATO-þingsins fjölgað ört og hefur starfssvið þess verið víkkað í samræmi við þær breytingar sem orðið hafa í ríkjum sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum og ríkjum í Mið- og Austur-Evrópu. Níu lýðræðisríki úr hópi fyrrverandi kommúnistaríkja eiga nú aukaaðild að þinginu, auk hlutlausu Evrópuríkjanna fjögurra, Austurríkis, Sviss, Svíþjóðar og Finnlands, sem þýðir að þau geta tekið þátt í störfum og umræðum á þinginu. Störf þingsins beinast í auknum mæli að öryggismálum Evrópu í heild, efnahagslegum og pólitískum vandamálum í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu og hinu hnattræna öryggiskerfi. Með Rose-Roth-áætluninni styður þingið nú einnig við þróun þingbundins lýðræðis í ríkjum álfunnar og nálægum ríkjum. Það er hér síðan ágætur kafli um starfsemi þingsins sem menn geta lesið sér til um. Ég tek því skemmri skírnina og minnist aðeins á málefnanefndir þingsins, hvernig starfið og hlutverk og starfsemi þingsins fer fram. Starfsemi þingsins fer að mestu fram í fimm málefnanefndum, stjórnmálanefnd, varnar- og öryggismálanefnd, efnahagsnefnd, vísinda- og tækninefnd og nefnd um borgaralegt öryggi. Auk þess fer mikið starf fram á vegum Miðjarðarhafshópsins sem þó hefur ekki stöðu formlegrar málefnanefndar. Þessar nefndir eru meginvettvangur umræðna, þær fjalla um samtímamál sem upp koma á starfssviði þeirra og vinna um þau skýrslur. Nefndarálit eru oftast sett fram í formi tilmæla, yfirlýsinga eða ályktana sem nefndin samþykkir og þingið greiðir síðan atkvæði um. Tilmælum er beint til Norður-Atlantshafsráðsins, sem fer með æðsta ákvarðanavald innan NATO, og í þeim er hvatt til tiltekinna aðgerða. Ályktunum þingsins er hins vegar beint til ríkisstjórna aðildarríkjanna. Á NATO-þinginu eiga sæti 269 þingmenn frá aðildarríkjunum 30. Fjöldi fulltrúa frá hverju landi ræðst að mestu af fólksfjölda. Stærsta sendinefndin er sú bandaríska með 36 þingmenn en Ísland er í hópi þeirra smæstu með þrjá þingmenn. Forystumenn þingsins eru sjö og eru sex þeirra, forseti og fimm varaforsetar, kjörnir ár hvert af fulltrúum á þingfundi. Sjöundi embættismaðurinn er gjaldkerinn en hann kýs stjórnarnefndin annað hvert ár. NATO-þinginu er stjórnað af stjórnarnefnd en í henni eiga sæti forseti, varaforsetar, gjaldkeri og nefndarformenn auk formanna allra landsdeilda aðildarríkja NATO. Hér er kannski gaman að geta þess að allir fimm varaforsetar NATO-þingsins í dag eru konur, allar kosnar á ársfundinum í nóvember. Íslandsdeild NATO-þingsins og starfsemi hennar. Aðalmenn Íslandsdeildar voru árið 2020 Njáll Trausti Friðbertsson formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Þorgerður K. Gunnarsdóttir varaformaður, þingflokki Viðreisnar, og Willum Þór Þórsson, þingflokki Framsóknar. Ritari Íslandsdeildar var Arna Gerður Bang alþjóðaritari. Og rétt er að þakka henni fyrir ritun skýrslu og skrifin sem hafa tengst þessu viðamikla plaggi sem hér er lagt fram. Á síðasta ári var bara einn hefðbundinn fundur, við skulum kalla hann snertifund. Annars var allt rafrænt. Febrúarfundurinn sem haldinn var í Brussel 17.–19. febrúar var heilmikill fundur. Það sem gerðist kannski helst á þeim fundi var að Nancy Pelosi, forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings, var gestur fundarins í annað skipti á síðustu tveimur árum. Með henni voru 40–50 þingmenn, bæði í fyrra og hittiðfyrra, sem höfðu komið á öryggisráðstefnuna í München og komu síðan á febrúarfundinn í Brussel. Það að slíkur fjöldi hafi komið sýnir kannski hvernig þeir líta á þetta í bandaríska þinginu og í öldungadeildinni. Það hefur ekki gerst áður á fundum NATO-þingsins að slíkur fjöldi hafi komið til Brussel. Í haust var stjórnarnefndarfundur og þá tóku þátt í fjarfundi Njáll Trausti Friðbertsson formaður, Þorgerður K. Gunnarsdóttir varaformaður og Arna Gerður Bang alþjóðaritari. Á dagskrá var meðal annars heimsfaraldur kórónuveiru, stjórnmálaástandið í aðildarríkjunum, málefni Hvíta-Rússlands og starfið fram undan. Næst var rætt um stjórnmálaástandið í aðildarríkjunum með áherslu á heimsfaraldur Covid-19, ástandið í Hvíta-Rússlandi og átökin í Nagorno-Karabakh auk þess sem nefndarmenn fordæmdu harðlega morðtilraun á rússneska stjórnarandstæðingnum Alexei Navalní. Forseti þingsins sagði aðildarríkin standa frammi fyrir miklum áskorunum, faraldurinn væri enn í vexti á heimsvísu og meiri hluti íbúa Evrópu væri berskjaldaður fyrir sýkingu. Á fordæmalausum tímum sem þessum væri mikilvægt að takmarkanir á frelsi almennra borgara væru tímabundnar, nauðsynlegar og löglegar. Aðildarríkin þyrftu áfram að bregðast hratt við heimsfaraldrinum og tryggja aðhald löggjafans með framkvæmdarvaldinu. Þá lýstu nefndarmenn yfir áhyggjum af ástandinu í Hvíta-Rússlandi og ótryggri stöðu í landinu þar sem mótmæli höfðu staðið yfir nær sleitulaust frá forsetakosningunum í ágúst. Dr. Karl Lamers, formaður þýsku landsdeildarinnar, greindi frá því að hann og Svetlana Tsíkhanovskaja, leiðtogi stjórnarandstöðunnar í Hvíta-Rússlandi, hefðu átt fund saman nýverið. Hann sagði að hún væri boðberi friðar og sannfærð um að íbúar Hvíta-Rússlands héldu áfram að mótmæla friðsamlega og ekki láta kúgunarvald þagga niður í sér. Hann sagði mikilvægt að NATO-þingið tæki til frekari umræðu málefni Hvíta-Rússlands en tók fram að Tsíkhanovskaja hefði áréttað að hún vildi ekki utanaðkomandi afskipti af málinu. Þá lagði franski þingmaðurinn Philippe Folliot áherslu á að NATO-þingið tæki til umræðu morðtilraun á rússneska stjórnarandstæðingnum Alexei Navalní og sendi rússneskum stjórnvöldum skýr skilaboð þar sem tilræðið væri fordæmt harðlega. Ársfundurinn 18.–23. nóvember var rafrænn eins og aðrir fundir frá og með febrúarfundinum. Hann stóð yfir í sex daga, fjarfundir voru í 4–5 tíma á dag og náðu yfir 11 tímabelti. Þetta var umfangsmikill fundur. Um 280 þingmenn frá 30 aðildarríkjum NATO og fulltrúar 13 annarra ríkja sóttu ársfundinn. Meginumræður fundarins fóru fram í fimm málefnanefndum þingsins á grundvelli skýrslna, sem unnar voru af nefndarmönnum, og fyrirlestra alþjóðlegra sérfræðinga um öryggismál. Þá var haldinn þingfundur þar sem fjallað var um þau mál sem hæst hafði borið í alþjóðlegri öryggis- og varnarmálaumræðu og greidd atkvæði um ályktanir og ákvarðanir þingsins. Helstu umræðuefni fundarins voru öryggismál á tímum Covid-19, framtíð NATO og áhrif Kína á valdajafnvægi í heiminum. Einnig fóru fram umræður um það hvernig NATO gæti styrkt samstarf sitt við Evrópusambandið, hernaðaruppbyggingu Rússa og innleiðingu ályktunar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1325 um konur, frið og öryggi. Nánari upplýsingar um einstaka nefndarfundi í nefndum þingsins má finna í skýrslu NATO-deildarinnar. Hinn eiginlegi þingfundur NATO-þingsins fór fram 23. nóvember þar sem tignargestir fluttu ávörp og svöruðu spurningum fundarmanna. Meðal þeirra sem fluttu erindi voru Kyriakos Mitsotakis, forsætisráðherra Grikklands og Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóri NATO. Stoltenberg lagði í máli sínu áherslu á mikilvægi samstöðu aðildarríkja NATO á tímum heimsfaraldurs og fjölmargra öryggisáskorana. Hann sagði NATO eina vettvanginn þar sem ríki Evrópu og Norður-Ameríku hittust daglega og mikilvægt að nýta hann enn betur til hreinskilinnar umræðu um öryggismál. Þá var herafla NATO vottuð virðing fyrir hlutverk sitt í baráttunni gegn Covid-19 og hvatt til aukinnar alþjóðlegrar samvinnu. Vakin var athygli á málefnum norðurslóða á þingfundinum og Stoltenberg spurður hvort NATO myndi horfa í auknum mæli til svæðisins. Hann svaraði því játandi og sagði mikilvægi norðurslóða hafa aukist, m.a. með bráðnun jökla á svæðinu, aukinni hernaðarviðveru Rússa og miklum áhuga Kína. NATO legði því aukna áherslu á norðurslóðir og hefði aukið sýnileika sinn, fjölgað heræfingum á svæðinu og bætt varnir gegn kafbátum. Nauðsynlegt væri að Norður-Atlantshafið væri varið og sjógeta bandalagsins viðunandi. Þá hefði NATO opnað nýja Atlantshafsherstjórn í Norfolk í Virginíuríki í Bandaríkjunum. Njáll Trausti Friðbertsson tók til máls á þingfundinum og fagnaði því að sérstök umræða hefði farið fram um frekari innleiðingu ályktunar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1325 um konur, frið og öryggi. Eitt af markmiðum ályktunarinnar væri að stuðla að sanngjarnara umboði bæði karla og kvenna þegar horft væri til varnarmála og friðarumleitana. Þá spurði Njáll Trausti framkvæmdastjóra NATO hvort hann sæi aukna áherslu hjá bandalaginu á jafnréttismál og hvort það myndi styrkja stöðu kvenna markvisst innan NATO. Stoltenberg sagði það forgangsmál að jafnréttissjónarmið yrðu innleidd í alla starfsemi NATO, bæði hernaðarlega og pólitíska uppbyggingu. Auk þess þyrfti að uppræta kynbundna misnotkun og áreitni innan bandalagsins. Þá nefndi hann sérstaklega starf NATO í Afganistan þar sem bandalagið hefur lagt áherslu á að virkja og styðja konur á svæðinu. Bandaríski þingmaðurinn Gerald E. Connolly var kosinn nýr forseti NATO-þingsins og tók hann við embættinu af Attila Mesterházy frá Ungverjalandi. Hann kynnti fundargestum ályktun ársfundarins sem ber yfirskriftina NATO 2030: sterkara og sameinaðra bandalag á alþjóðavettvangi. Á leiðtogafundi NATO í desember 2019 var Stoltenberg falið að meta hvernig efla mætti samstöðu aðildarríkjanna og pólitískt samráð. Sér til ráðgjafar skipaði Stoltenberg hóp tíu sérfræðinga til að ræða stöðu og framtíð NATO undir merkjum NATO 2030. Með ályktun ársfundarins er NATO hvatt til að uppfæra stefnumótun sína í ljósi breyttra aðstæðna. Lagt er til að bandalagið viðhaldi sterkum vörnum gagnvart Rússum, dragi þá til ábyrgðar fyrir að brjóta alþjóðalög en verði áfram opið fyrir samtali. Varðandi málefni Kína var lagt til að NATO mæti þau tækifæri og áskoranir sem fælust í metnaði og aðgerðum Kínverja á alþjóðavísu og kannaði möguleika á nánari samræðum. Eftir því sem leið á árið og NATO-þingið þróaði notkun fjarfundabúnaðar í nefndastarfi fór fundum nefnda fjölgandi. Njáll Trausti Friðbertsson tók þátt í fjarfundum vísinda- og tækninefndar og stjórnmálanefndar NATO-þingsins auk fjarfundar formanna Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna (NB8). Þá tók Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir þátt í fjarfundum varnar- og öryggismálanefndar og vinnuhóps um Miðjarðarhafssvæðið. Einnig tók Willum Þór Þórsson þátt í fjarfundum efnahagsnefndar NATO-þingsins. Að auki sóttu fulltrúar Íslandsdeildar ýmsa fjarfundi sem skipulagðir voru á árinu um málefni NATO-þingsins. Í fylgiskjali koma síðan fram þær ályktanir sem voru samþykktar á NATO-þinginu árið 2020 og hægt er að finna þær í skýrslunni. Þetta er því viðamikið plagg og af mörgu að taka enda starf NATO-þingsins mjög öflugt. Það er ótrúlegt hvað hefur tekist að halda því gangandi á þessum Covid-tímum. Samt er ljóst að það er ekki sama starfið þegar þingmenn hittast á fjarfundum eða á alþjóðafundum. Sérstaklega er erfitt að stýra á stóru fundunum. Mig langar rétt í lokin að minnast á ráðstefnu á vegum Rose-Roth, þar sem ég flutti ekki skýrsluna í fyrra. Ég sótti þann fund í Tyrklandi í apríl 2019. Við sátum í fjóra daga, í tíu tíma á dag, og fengum fyrirlestra frá hershöfðingjum og færustu háskólaprófessorum hvaðanæva úr heiminn í alþjóðamálum og í stóra samhenginu. Þarna var mikið talað um og verið kynna okkur arabíska vorið, hvað gerðist í Norður-Afríku, Túnis og Egyptalandi, upphafið að Sýrlandsstríðinu, flóttamannastrauminn til Evrópu og þá óreiðu sem verður í pólitík í Evrópu í framhaldinu, þetta niðurbrot á pólitíkinni, að flokkum fjölgi og, eins og við þekkjum, popúlistum í pólitíkinni og slíku. Það getur verið mjög fróðlegt á svona ráðstefnu að sjá þetta samhengi hlutanna. Það verður svolítið ljóslifandi. Það er eitt atriði sem ég vildi bara rétt ljúka með sem kom frá einum háskólaprófessornum. Það var mjög áhugavert. Hann sagði að það væru 200 þjóðríki í heiminum og það væru innan við 20% sem byggju raunverulega við það sem við köllum alvörulýðræði, 20% af heildinni. Það væri bara ekkert sjálfsagt við þetta fyrirbæri og við þyrftum virkilega að hafa fyrir því að halda lýðræðinu. Það væri mjög nýtilkomið hugtak, lýðræðið. Ég vildi koma þessu að vegna þess að ég gat ekki flutt ræðuna í fyrra því að þá var ég í Brussel. Það sem hún sagði á þessum fundi situr enn þá í manni og maður er búinn að vera að hugsa um það síðan þá, þ.e. þetta með lýðræðið. Og við sjáum hvað er að gerast vítt og breitt um heiminn þessa dagana sem tengist því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir skýrslugjöfina. Nú er þetta bandalag umdeilt eins og hv. þingmaður veit. Það er tvennt sem mig langar að nefna, annars vegar þessa spennu, lágspennu eða hvað menn vilja kalla það, á norðurslóðum, þar sem þetta gengur dálítið eins og ping-pong, sumir kalla þetta spíral. Það er á víxl verið að bregðast við einhverjum ógnum, heræfingu eða nýjum vopnum eða hvað það er. Þá langar mig að heyra vangaveltur hv. þingmanns um hvernig væri hægt að rjúfa þann vítahring sem ég vil kalla. Hvað ef annar aðilinn drægi jafnvel úr viðbúnaði eða æfingum eða hvaðeina? Það er önnur spurningin. Hin varðar mál málanna sem er kjarnorkuvígbúnaðurinn. Nýlega voru mörg ríki búin að skrifa undir og fullgilda sáttmála Sameinuðu þjóðanna um afnám kjarnorkuvopna en NATO-ríkin hafa ekki viljað gera það. Mér þætti gaman að heyra röksemdina fyrir því, hún gæti verið hv. þingmanns eða bara NATO, það sem hann bergmálar þaðan. En þetta liggur mér mjög þungt á hjarta vegna þess að ég held að þetta sé einhver óhugnanlegasta ógn sem vofir yfir, ekki bara hlýnun jarðar, sem við þurfum að taka tillit til, eða Covid heldur tilvist kjarnorkuvopna í alls konar höndum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Lágspennusvæði er einmitt það sem Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóri NATO, talaði um að reyna að viðhalda, hversu mikilvægt væri að viðhalda því ástandi. Áhuginn hefur aukist mikið og menn hafa ákveðnar áhyggjur af því innan NATO. Það eru umsvif, eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni fyrr í kvöld, á norðurströnd Rússlands, þar eru leitar- og björgunarstöðvar eða herstöðvar. Hvort það er leit og björgun eða herstöðvar hefur mikið verið rætt, þessar sex eða átta stöðvar eða hvað þær eru margar. Rússar stefna á, að ég held, að 40% þeirra landsframleiðslu komi frá gasvinnslusvæðum og olíusvæðum þarna norður frá, í Síberíu. Það er stefna þeirra eins og þeir eru að virkja hana. Rússar hafa fyrst og fremst lagt áherslu á Barentshafið og kjarnorkukafbátaflota sinn sem er staðsettur á Múrmansk-svæðinu og við Hvítahafið. Stefna NATO í stuttu útgáfunni, og við erum hluti af NATO, er þessi fælingarmáttur. Það er orðið sem hefur verið notað. Þeir eru með þetta, við erum með þetta og þá gerist ekki neitt. En eins og hv. þingmaður kemur inn á þá er náttúrlega hætta og sjálfur ólst maður upp við hana. Kvikmyndin The Day After kom út - ætli maður hafi ekki verið um tíu ára. Maður man þessa tíma og kalda stríðið. En þetta er í stuttu útgáfunni. Þetta snýst um fælingarmátt og út á það gengur stefnan í stuttu máli.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum aftur. Þessi ping-pong leikur gengur náttúrlega alltaf út á það að færa rök fyrir því að andstæðingurinn hafi fært sig upp á skaftið. Og já, við getum sagt að hann geri það meira að segja, bæti við einni herstöðinni eða hinir bæta við einni fjölmennari heræfingu. Einhverjir taka upp á að vera með skotæfingar innan 200 mílna lögsögu hjá hinum og hinir svara með því að fara alla leið inn á siglingaleiðir sem andstæðingurinn vill ekki eða hvaðeina. Það er þessi vítahringur sem ég er að tala um að þurfi að rjúfa. Ef það er engin formúla fyrir því þá þurfum við bara að finna hana vegna þess að þetta er óheilbrigt og getur leitt okkur lengra og lengra út í einhvers konar mýri, spennumýri sem við viljum ekki fara út í. Með kjarnorkuvopnin þekki ég fælingarmáttinn. Hann kemur í sjálfu sér ekki sjálfkrafa í veg fyrir að þau verði notuð og við vitum alveg hvað það þýðir ef þau verða einhvers staðar einhvern tíma notuð. Þá erum við komin á hættulegt stig. Það eru æ fleiri sem annaðhvort þróa þessi vopn með sér eða komast yfir þau. Og ég held að NATO-ríkin, jafnt sem önnur kjarnorkuveldi, verði að hlusta á vilja þjóða heims þegar þær eru orðnar kannski 150 sem hafa undirskrifað þennan samning og fullgilt hann. Við skulum bara sjá hvert tíminn leiðir okkur.
Herra forseti. Þetta er kannski í samhengi hlutanna eins og rætt var fyrr í kvöld, í samhengi við loftslagsmálin og annað, bráðnun jökla. Hv. þingmaður kom inn á námuvinnslu. Það hefur verið talað um olíulindir, skipaleiðir, norðausturleiðina, norðvesturleiðina, beint yfir pólinn. Það myndast ákveðin spenna, allt þetta er að mynda ákveðna spennu í alþjóðasamskiptum. Verður það þannig að hægt verður að fara beint yfir pólinn eftir 2030, eins og við höfum heyrt í okkar nefnd sem vinnum að norðurslóðastefnunni? Það er eftir tíu ár. Þetta eru ótrúlega hraðar breytingar. Við höfum líka örugglega heyrt einhvern tímann, í okkar nefnd um norðurslóðastefnuna, ákveðna hræðslu við að þetta svæði, með siglingaleiðum svona norðarlega, verði eins konar minni útgáfa af Gula hafinu og því sem er að gerast þar í heimspólitíkinni. Þannig að þetta er ekki einfalt. En það er mikill vilji, finn ég, hjá framkvæmdastjóra NATO, Jens Stoltenberg, í hans máli á þeim fundum sem ég hef setið, til að reyna að halda þessari lágspennu. En við vitum líka að Bandaríkjamenn endurvirkjuðu flotadeildina í Norfolk sem einbeitir sér að Atlantshafinu og norðurhluta Norður-Atlantshafsins, svo hátt uppi. Og eins og hv. þingmaður kom inn á eru skip aftur farin að sjást í Barentshafinu, bandarísk. Bretar ræddu þetta töluvert á ársfundinum í nóvember og spurðust fyrir um þetta. Þannig að við sjáum það víða og þessi lönd eru að horfa á þetta svæði. En stærsta hræðslan held ég sé við kjarnorkukafbátana með kjarnorkuvopn, ég held að mesta hræðslan hjá NATO sé við þá.
Herra forseti. Ég flyt hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fyrir árið 2020. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Evrópska efnahagssvæðið, EES, gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með rúmlega 460 milljóna manna markað eftir útgöngu Bretlands úr ESB, sá markaður minnkaði þá um einar 40 milljónir manna, held ég að það sé. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net fríverslunarsamninga við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki. Heimsfaraldur Covid-19 setti mark sitt á starf þingmannanefnda EFTA og EES á árinu eins og auðvitað allt annað alþjóðastarf Alþingis. Nefndirnar löguðu sig að breyttum aðstæðum með því að færa starf sitt yfir í fjarfundaform. Í stað hefðbundinna fundarhalda í aðildarríkjum EFTA og í starfsstöðvum Evrópuþingsins voru skipulagðir fleiri og styttri fjarfundir. Heimsfaraldurinn sjálfur og áhrif hans á EES-samstarfið var í brennidepli í starfi þingmannanefndanna á árinu. Farið var reglulega yfir stöðu faraldursins í einstökum aðildarríkjum EFTA, efnahagsleg áhrif hans og viðbrögð stjórnvalda. Þá var fjallað um ýmist samstarf EFTA og ESB honum tengt. Í upphafi faraldursins tókst t.d. giftusamlega að flytja Evrópubúa heim sem orðið höfðu innlyksa í fjarlægum heimshlutum þegar flugsamgöngur minnkuðu og stöðvuðust sums staðar þegar ströngum ferðatakmörkunum var komið á. Þá var EFTA-ríkjunum veitt undanþága frá banni ESB við útflutningi hlífðarbúnaðar fyrir heilbrigðisstarfsmenn. Þátttaka EFTA-ríkjanna í sameiginlegum pöntunum og innkaupum ESB á bóluefni var nefnd sem einkar mikilvæg svo og samvinna sóttvarnayfirvalda og lyfjastofnana EFTA-ríkjanna við sambærilegar stofnanir innan ESB. Enn fremur var samráð um þær heimildir og svigrúm sem regluverk EES-svæðisins um ríkisstyrki felur í sér einkar mikilvægt þegar ríkissjóðir Evrópuríkja gripu með fordæmalausum hætti inn í hagkerfin í því skyni að verja störf og fyrirtæki og koma þannig í veg fyrir enn dýpri efnahagskreppu. Fríverslunarsamningagerð EFTA við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki, var ofarlega á dagskrá þingmannanefndar EFTA að venju. EFTA hefur verið í fararbroddi á heimsvísu í gerð fríverslunarsamninga og eru gildir samningar nú 29 talsins og taka til 40 ríkja. Samanlagt eru þessi fríverslunarsamstarfsríki næststærsti útflutningsmarkaður EFTA á eftir ESB með 12% hlutdeild í vöruútflutningi EFTA. Heimsfaraldurinn markaði fríverslunarstarf EFTA á árinu eins og aðra þætti í starfseminni. Það hægðist á viðræðum við ný samstarfsríki í heimsfaraldrinum þótt þeim hafi að hluta verið haldið gangandi með notkun fjarfundabúnaðar. Þingmannanefnd EFTA hefur á undanförnum árum stutt dyggilega við gerð fríverslunarsamninga EFTA og beitir sendinefndum og þingmannaheimsóknum til þess að kynna og afla stuðnings við gerð slíkra samninga. Framkvæmdastjórn þingmannanefndar EFTA átti í því skyni fjarfundi með forystufólki í taílenska þinginu og viðskiptaráðuneytinu á árinu. Búist er við að formlegar fríverslunarviðræður EFTA og Taílands hefjist að nýju árið 2021 eftir að hafa legið niðri um árabil. Loks var ítrekað fjallað um framtíðarsamband EFTA-ríkjanna við Bretland eftir útgönguna úr ESB og þar með EES. Af öðrum málum sem voru ofarlega á baugi þingmannanefnda EFTA og EES má nefna viðskiptastefnu Evrópusambandsins, ákvæði fríverslunarsamninga um annars vegar rafræn viðskipti og hins vegar um vinnuvernd og sjálfbæra þróun, og gagnsæi í fríverslunarviðræðum. Til aðeins nánari útskýringar þá myndar Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES sendinefnd Alþingis bæði í þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES. Þá myndar Íslandsdeildin ásamt fjórum þingmönnum úr utanríkismálanefnd sendinefnd Alþingis í sameiginlegri þingmannanefnd Íslands og ESB. Ég ætla ekki að fara yfir alla sögu þingmannanefndanna að sinni þó svo að það sé áhugaverð og merkileg saga, það tæki mjög langan tíma. En þetta er allt að finna í skýrslunni og er mjög greinargott. Ég ætla frekar að fjalla nánar um starfsemina sem, eins og ég nefndi, markaðist rosalega mikið af heimsfaraldri Covid-19. Í stað hefðbundinna fundarhalda vorum við með fleiri og styttri fjarfundi, samtals 12 talsins eða 11 fjarfundi og svo var einn fundur sem við náðum í Brussel 4. febrúar. Ég ætla ekki að fara út í öll atriðin sem komu fram á öllum fundunum en ég ætla að stikla á stóru og draga upp ákveðna mynd. Það eru mikið til sömu þemu sem koma upp á mörgum af þessum fundum. Þetta snýst alltaf á endanum um fríverslunarmál Íslands og annarra EFTA-ríkja og EES-ríkja. Ég ætla bara að reyna að gefa ágrip af því helsta. Fundur þingmannanefndarinnar í Brussel var haldinn 4. febrúar, fjórum dögum eftir Brexit, þ.e. útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Daginn fyrir fundinn kynnti Michel Barnier, aðalsamningamaður ESB fyrir Brexit og jafnframt fyrir viðræður um framtíðarsamband ESB við Bretland, drög að samningsafstöðu ESB fyrir komandi samningaviðræður. Þá hélt Boris Johnson, forsætisráðherra Bretlands, ræðu í Greenwich þar sem hann lagði fram sýn bresku ríkisstjórnarinnar fyrir framtíðarsambandið. Á fund okkar komu Clara Martinez-Alberola, varaformaður starfshóps framkvæmdastjórnar ESB fyrir sambandið við Bretland, Hermione Gough, yfirmaður samstarfsmála Bretlands og ESB í fastanefnd Bretlands gagnvart ESB, og Rem Korteweg frá utanríkismálastofnun Hollands. Það kom margt fram í umfjölluninni þar, m.a. varðandi drög að samningsafstöðu Evrópusambandsins. Það var lagt upp með einn samning sem ætti að ná yfir öll svið samstarfsins. Við hittum líka á þeim fundi Phil Hogan, sem á þeim tíma fór með viðskiptamál fyrir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins þar sem hann fór yfir viðskiptastefnu sambandsins og hann fjallaði m.a. um mikilvægi samstarfsins við EFTA-ríkin sem hefðu verið þriðji stærsti viðskiptaaðili Evrópusambandsins á eftir Bandaríkjunum og Kína með 10,5% hlutdeild í heildarviðskiptum Evrópusambandsins. Í máli hans kom fram að stóru áskoranirnar nú væru viðskiptasambandið við Kína, Bandaríkin og svo auðvitað framtíðarsamband Evrópusambandsins við Bretland. Annar fundur þingmannanefndarinnar, fjarfundur, var haldinn 23. apríl og þar fórum við nánar yfir það sem hefur verið kallað evrópska módelið í viðbrögðum við faraldrinum. Þá var faraldurinn náttúrlega kominn af stað og rætt um stórfellda útgjaldaaukningu þar sem lögð var áhersla á að verja störf með því að ríkið tæki tímabundið þátt í launakostnaði fyrirtækja í þeim geirum hagkerfanna sem höfðu orðið verst úti. Það var áhugavert að heyra mismuninn á nálgun t.d. Norðmanna, Svisslendinga og Íslands í því og auðvitað líka hvernig Evrópusambandið hafði nálgast þessi mál. Ég ætla að hoppa yfir nokkra fundi, þetta kemur allt saman fram í skýrslunni, en mig langar að nefna að á fjarfundi þingmanna og ráðherra EFTA 8. júní var umfjöllun um fríverslunarsamninga EFTA og þar kom fram, eins og ég nefndi áðan, að samningarnir eru 29 talsins og ná til 40 ríkja. Samanlagt væru fríverslunarsamstarfsríkin næststærsti útflutningsmarkaður EFTA á eftir ESB með 12% hlutdeild í vöruútflutningi EFTA. Yfirstandandi viðræður við ný samstarfsríki hefðu tafist í heimsfaraldrinum en væri þó haldið gangandi að einhverju leyti með notkun fjarfundabúnaðar. Vinna við lagalega yfirferð á fríverslunarsamningi Mercosur, sem er tollabandalag fjögurra Suður-Ameríkuríkja, Argentínu, Brasilíu, Paragvæ og Úrúgvæ, hefði þannig dregist á langinn en ráðgert væri að undirrita samninginn þegar yfirferðinni væri lokið. Raunar kom fram á fundi 27. október að lagalega yfirferðin væri fyrirliggjandi þannig að í rauninni er ekkert lengur sem stendur í vegi fyrir því að það klárist. Sömuleiðis hefðu viðræður við Indland, Malasíu og Víetnam reynst erfiðar. Það er auðvitað margt sem stendur í vegi fyrir því að ná árangri þar. Það eru yfirstandandi viðræður við Síle og tollabandalag Suður-Afríku um að uppfæra fríverslunarsamninga EFTA við þessa aðila. Ég nefndi fundinn okkar 27. október þar sem var farið yfir sömu hluti en líka talað um að vonir stæðu til að formlegar fríverslunarviðræður við Moldóvu, Kósóvó og Taíland myndu hefjast á árinu 2021. Enn fremur kom fram að mikil áhersla væri lögð af hálfu Íslands og Noregs á að vinna að uppfærslu á fríverslunarsamningi EFTA við Kanada. Á árinu var líka farið yfir vinnu innan EFTA að stöðluðum texta um rafræn viðskipti fyrir fríverslunarsamninga EFTA. Textinn er ætlaður til nota í öllum viðræðum um nýja og uppfærða fríverslunarsamninga sem þá fengju sérstakan kafla um þetta málefni, þ.e. rafræn viðskipti. Þetta skiptir máli vegna þess að þegar menn ganga að samningaborðinu er gott að hafa einhvern grundvöll og með því að fara yfir grunninn og hafa staðlaða texta tilbúna fyrir alla helstu kafla ríkir skilningur milli EFTA-ríkjanna um það hver upphafssamningsstaða okkar sé en líka hvers er að vænta af okkur í samningaviðræðunum. Það var líka farið yfir vinnu innan EFTA við endurskoðun kafla um vinnuvernd og sjálfbæra þróun sem verið hefur í öllum fríverslunarsamningum EFTA frá árinu 2010. Það er mjög margt að gerast þar. Nú hoppa ég aftur yfir fullt af merkilegum hlutum, en bara til þess að nefna hvers konar merkilega hluti ég er að stökkva yfir þá er það t.d. sameiginlegt innkaupakerfi innan EES-svæðisins og möguleg þátttaka í því, einnig hvernig innleiðingin á þriðja orkupakkanum, fjármálapakkanum, hefði átt sér stað hér á Íslandi og að vonir stæðu til um skjóta innleiðingu á umhverfisvæna orkupakkanum, sem er, svo ég nefni það, ekki fjórði orkupakkinn. Þetta er umhverfisvænn orkupakki sem snýr að því að nýta síður jarðefnaeldsneyti við raforkuframleiðslu. Það er mjög margt sem átti sér stað. En ég ætla að nefna að í umræðu um samvinnu á tímum Covid-19 faraldursins þá áttum við samtal á fundi sameiginlegrar þingmannanefndar Íslands og Evrópusambandsins 9. nóvember þar sem Zdzislaw Krasnodebski og Sigríður Á. Andersen fluttu framsögu. Þar hrósaði Krasnodebski íslenskum stjórnvöldum fyrir hversu vel hefði verið tekist á við faraldurinn á Íslandi með reglubundnum skimunum og rakningu smita. Þá var hann forvitinn að vita af hverju smitum færi fjölgandi í seinni bylgju faraldursins og hafði jafnframt áhuga á að heyra nánar um nýjar hömlur sem Ísland hefði sett á ferðalög. Þetta nefni ég til að undirstrika að það er virkt samtal í gangi milli þingmanna Íslands og Evrópusambandsins um þessi mál til þess einmitt að við skiljum hvert annað betur, vitum hvað er að gerast og getum jafnvel leiðbeint hvert öðru eftir atvikum. Þetta samtal var mjög gagnlegt að því leyti. Að lokum vil ég nefna fjarfund þingmannanefndar EES 16. nóvember þar sem var m.a. fjallað um mikilvægi þess að koma þeim skilningi út í samfélögin í okkar löndum, Íslandi, Liechtenstein og Noregi, að EES-samstarfið stendur sterkum fótum. Það þurfi þó að auka upplýsingagjöf til almennings um kosti þess, í rauninni bæði EFTA- og ESB-hlið samstarfsins. Ég nefni þetta kannski ekki síst vegna þess að það hafa komið upp mörg dæmi um vanþekkingu, jafnvel innan evrópska stjórnkerfisins, á því hvernig EES virkar og hvaða hlutverki það gegnir, svo ekki sé talað um hjá fyrirtækjum sem eru í rauninni hluti af innri markaðnum, rétt eins og við, en vita ekki af því að Ísland og Noregur og Liechtenstein séu innan innri markaðarins. Þetta er samtal sem við þurfum að vera duglegri að eiga og koma á framfæri til þess að verja betur hagsmuni okkar en ekki síst til að afmarka okkar sess innan samstarfsins með skýrari hætti. Annars er hætt við því að lagasetning og annað verði ekki endilega okkur í vil og að viðskipti okkar verði í rauninni hömluð þó svo að allar lagalegar forsendur fyrir viðskiptunum liggi fyrir. Ég ætla ekki að fara nánar út í aðra einstaka fundi. Það var náttúrlega mjög margt annað sem gerðist og í rauninni var þetta mjög öflugt ár hjá þingmannanefnd EFTA og EES þrátt fyrir heimsfaraldur. Ég held að það sé full ástæða til að þakka sérstaklega ritara nefndarinnar, Stíg Stefánssyni, fyrir að halda virkilega vel utan um alla vinnu okkar og minna mig oft á þegar ég er að gleyma einhverju sem ég á að muna, svo ekki sé talað um að hjálpa okkur almennt við að koma hlutunum vel frá okkur. Það er líka ástæða til að þakka öllum kollegum okkar í norska þinginu og því svissneska og liechtensteiníska fyrir sín störf og góða samvinnu þar sem mig grunar að þetta verði síðasta skýrslan sem ég flyt sem formaður þessarar nefndar. Þetta er búið að vera virkilega gefandi og gott starf undanfarin fjögur ár þannig að ég er mjög spenntur fyrir því að reyna að ljúka þessu með trompi. Það er margt fram undan hjá okkur í ár, og ég á ekki von á öðru en að starfið verði öflugt til framtíðar.