Herra forseti. Rökin sem eru færð fyrir þessu máli eru þau að þetta snúist allt um þjóðhagsvarúð. Gott og vel. Það getur vel verið að það sé tilfellið. En sá möguleiki er til að þetta geti orðið til þess að takmarka aðgengi efnaminna fólks að fasteignalánum. Það er ekki víst að svo sé. En vegna þess að þetta orkaði tvímælis, og er ekki algjörlega ljóst í mínum huga að þetta muni endilega skila þeim tilætlaða árangri sem lagt er upp með, ætla ég að sitja hjá í þessu máli. Það er ekki þannig að ég sé beinlínis á móti því en ég er heldur ekki alveg sannfærður um rökin með því og það er ákveðin hætta þarna.
Herra forseti. Það er raunveruleg hætta á því að þetta mál verði til þess fallið að draga enn úr möguleikum tekjulægra fólks á að fá lán til að geta keypt húsnæði og byggt upp eign. Það ætti að vera markmið okkar að gera þveröfugt, að auðvelda fólki að byggja upp hluti í eign jafnt og þétt. En þetta er ekki til þess fallið. Vandinn var þegar orðinn talsverður, eins og menn þekkja af mörgum dæmum um að fólk fái ekki að taka lán, fái ekki greiðslumat, þrátt fyrir að vera að greiða hærri upphæð mánaðarlega í leigu en það þyrfti að greiða af lánum. Þetta gengur gegn því jákvæða og mikilvæga markmiði að gera sem flestum kleift að eignast húsnæði og því styð ég það ekki.
Hæstv. forseti. Þetta mál er stórt og viðamikið. Við í minni hlutanum í atvinnuveganefnd, ég og hv. þm. Ólafur Ísleifsson, lögðum fram þetta nefndarálit með frávísunartillögu þar sem við teljum að málið hefði þurft lengri tíma og meiri úrvinnslu, hefði þurft að koma fyrr fram. Þetta er það stórt og viðamikið mál að það tekur langan tíma að vinna úr þeim þáttum sem málið fjallar um. Við erum samt ekki á móti málinu eins og það er lagt fram, heldur hefði þurft að vinna það miklu betur. Þess vegna erum við með þessa frávísunartillögu um að vísa málinu til ríkisstjórnar.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði að gera grein fyrir afstöðu okkar til þessa máls svona almennt. Við tökum undir að það þarf að vinna þetta mál miklu betur. Það er algjört lykilatriði fyrir allan almenning í landinu, ekki síst landsbyggðirnar okkar, að raforkuinnviðir séu sterkir og öflugir. Við höfum séð það, m.a. í óveðrinu á síðasta ári, að svo er ekki. Við höfum verið að vanrækja þessa innviði. Við þurfum sterkt Landsnet og ég er hrædd um að það skref sem verið er að stíga sé ekki nægilega afgerandi til að ýta undir sérstöðu og styrk Landsnets til þess einmitt að koma til móts við þær eðlilegu kröfur frá landsbyggðunum að fólkið þar, fyrirtækin og heimilin, hafi ríkan og eðlilegan aðgang að raforkuflutningum. Ég er smeyk við þetta skref sem verið er að stíga og get því ekki stutt málið í heild sinni, tel að það þurfi að vinna þetta mun betur og fara mun betur ofan í kjölinn á þessu svo að við getum haldið betur utan um Landsnet þannig að Landsnet verði ekki eingöngu undirdeild Landsvirkjunar í þessu máli. Það þarf að hugsa málið stærra og þess vegna munum við sitja hjá í þessu máli.
Herra forseti. Eins og forseti nefndi er einhvers konar samkomulag um að ljúka þessu máli nú fljótlega. Ég skal því ekki hafa þetta langt en hluti af samkomulaginu var að breytingartillaga hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur kæmist hér á framfæri sem er mjög til bóta. Þrátt fyrir þetta sé ágætt mál og þó að menn hafi talað vel um það var skortur á jafnræði milli íþróttafélaga og annarra æskulýðsfélaga, eins og kom m.a. fram í umsögn KFUM og KFUK og Ungmennafélaganna. Breytingartillögu hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur er ætlað að bæta úr þessu. Ég læt nægja að lesa greinargerðina með breytingartillögunni því að hún skýrir þetta mjög skilmerkilega. Þar segir, með leyfi forseta: „Íþrótta- og æskulýðsstarf er mikilvægt fyrir uppvöxt og þroska barna og unglinga. Lagt er til að sömu reglur gildi um greiðslur til æskulýðshreyfinga og íþróttafélaga vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins. Með því er jafnræði tryggt með aðilum óháð því hvort þeir sinni íþróttastarfi eða æskulýðsstarfi barna.“
Forseti. Ég ætlaði bara að koma upp hér og gera grein fyrir því að við munum styðja þetta mál en erum með breytingartillögu. Núgildandi lög gera ráð fyrir því að atvinnuleitandi geti misst rétt til atvinnuleysisbóta við að hafna starfi, jafnvel þó starfið sem honum býðst samræmist ekki á nokkurn hátt starfsreynslu hans og menntun. Við leggjum til í breytingartillögu að tryggja eigi að bótaréttur tapist ekki þegar einstaklingur hafnar starfi sem er ekki í samræmi við fyrri starfsreynslu eða menntun og ég legg til að við styðjum þá tillögu. Varla viljum við neyða fólk til að vinna vinnu sem hæfir því ekki á neinn hátt með hótun um að fólk muni annars missa bótaréttinn. Það er ekki skynsamlegt.
Herra forseti. Við í þingflokki Samfylkingar styðjum framlengingu þeirra úrræða sem hér er um að ræða. Það hefði þó verið ákjósanlegt ef við hefðum fengið einhver gögn á borðið fyrir framan okkur við vinnslu málsins um það hvernig tekist hefur til með þessi úrræði. Í dag kom fram skýrsla um að af 1.000 störfum sem sköpuðust með sérstöku átaki ríkisstjórnarinnar hafi um 900 verið karlastörf og um 100 kvennastörf. Við höfum það fyrir framan okkur að konur og fólk af erlendum uppruna er sá hópur sem missti störfin sín, enda mikið til þjónustustörf, í kórónuveirufaraldrinum. Það er oft gott að hugsa örlítið fram fyrir sig þegar maður er að fara í stórar aðgerðir og ég hvet ríkisstjórnina til að gera slíkt.
Virðulegi forseti. Við Píratar leggjum þetta til. Þetta er lágmarksviðmið til að koma til móts við þann fjölda manns sem er atvinnulaus akkúrat núna, að atvinnuleitendur séu ekki ofurseldir fyrirtækjunum sem hafa verið hvött til að hafa samband við Vinnumálastofnun og klaga þá ef þeir hafna störfum sem eru ekki við þeirra hæfi. Við höfum heyrt það frá verkalýðshreyfingunni að hún óttist að verið sé að ráða fólk aftur inn í ferðaþjónustuna á miklu lakari kjörum en þegar það var rekið úr ferðaþjónustunni áður en Covid byrjaði. Nú bætum við ofan á það þeirri kúgun að hægt er að klaga þau þannig að þau missi atvinnubæturnar ef þau taka ekki einhverju skítadjobbi með lúsarlaunum. Við erum bara að setja inn lágmarkskröfu um að fólk geti hafnað vinnu sem er ekki við þess hæfi. Eins og það sé ekki bara eðlilegt í velferðarsamfélagi? Svei, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram umræðu um þetta annars ágæta mál. Eins og ég fór hér yfir við 2. umr. þykir mér oft í þessum málaflokki full lítil áhersla á hagsmuni og réttindi fórnarlamba mansals frekar en á það að refsa gerendum. Ég geri ekki lítið úr mikilvægi þess og þar með þessa frumvarps, þetta er mikilvægt mál. Ég vænti þess fastlega að það verði lögfest og reyndar með öllum greiddum atkvæðum, hygg ég. Sjáum til með það. En eins og ég nefndi við 2. umr. eru fórnarlömb mansals stundum neydd til þess að taka þátt í ólöglegum athöfnum, svo sem fíkniefnasmygli eða einhverju því um líku. Ég fæ ekki betur séð, af fréttum og gögnum fortíðarinnar að dæma, en að þetta sé enn vandamál. Aðeins er fjallað um þetta í lok greinargerðar frumvarpsins. Þar eru orð sem virka huggandi og gefa manni þá tilfinningu að þetta sé ekki vandamál, að fórnarlömbum mansals sé ekki refsað fyrir það ólöglega athæfi sem þau eru neydd til að taka þátt í. En vandinn er sá að það rímar ekki alveg við það sem ég hef séð í fréttum eftir að þau lög voru samþykkt. Ég ætla ekki að fara aftur yfir hið ógeðfellda mál sem ég nefndi hér síðast við 2. umr. þar sem spænsk kona var dæmd til fangelsisvistar á Íslandi fyrir fíkniefnasmygl þó að það væri algerlega ljóst og algerlega óumdeilt meðal dómara, saksóknara og allra að viðkomandi væri fórnarlamb mansals. Það var óumdeilt og enginn sagði að hún hefði staðið í þessu sjálf eða af eigin vilja. Samt var hún dæmd. Þetta var árið 2014, minnir mig. Sömuleiðis birtist frétt árið 2018 um að lögreglan á Suðurnesjum hefði áhyggjur af lagalegu stöðunni en lögin sem fjallað er um í greinargerð með þessu frumvarpi eru frá fyrri tíð, þau eru frá því fyrir 2013, mörgum árum fyrr. Mig minnir að þau hafi tekið gildi 2009 eða eitthvað því um líkt. Þetta hefur því verið vandamál, virðist vera, alla vega nógu mikið vandamál til að lögreglan á Suðurnesjum hafi áhyggjur af því og það eitt og sér er vandamál. En það er annað atriði sem mér finnst ég verða að nefna og er ekki endilega þægilegt umræðuefni fyrir þingheim. Ég vil bara byrja á að segja það að hér tala ég alfarið og eingöngu fyrir sjálfan mig, ekki endilega fyrir alla aðra þingmenn Pírata. Það vill þannig til að á Íslandi er klám enn bannað, þ.e. framleiðsla og dreifing á klámi. Það er næstum því einsdæmi eftir því sem ég fæ best séð meðal frjálslyndra lýðræðisríkja en ég sá í fréttum nýlega að það væri líka bannað í Litháen. Það er löglegt í Svíþjóð, það er löglegt í Danmörku og það er löglegt í Noregi. Það er meira að segja löglegt upp að einhverju marki í Tyrklandi. Ég hygg að ástæðan fyrir þessu sé sú að við erum ekki alveg búin að taka það samtal til enda hvers vegna nákvæmlega það er sem við viljum hafa klám bannað á Íslandi. Það er gott og blessað að fólk sé á móti klámi eða hafi áhyggjur af neikvæðum afleiðingum þess. Klámbannið lagar ekki þau vandamál og var ekki sett til þess að laga þau vandamál. Það var ekki sett af femínistum til þess að bjarga fólki í kynlífsiðnaði heldur sett af karlmönnum á 19. öld. Það voru bara karlmenn sem tóku þátt í því að setja þessi lög. Þeir gerðu það á eins miklu feðraveldistímabili og hægt er að hugsa sér. Það er bara söguleg staðreynd, virðulegi forseti. Ég veit að fólki finnst stundum þreytandi að heyra þetta en þetta er svona. Bannið felur það ekki í sér að fórnarlömbum mansals, sem eru neydd til að taka þátt í því að búa til klám, sé á einhvern hátt bjargað úr þeim aðstæðum. Það eru ekki áhrif þess banns. Áhrif bannsins eru þau að þeim fórnarlömbum er refsað. Það er að mínu mati siðferðislega rangt. Það er að mínu mati andfemínískt með þeim fyrirvara að femínistar eru ekki sammála um þetta og ég hygg að við eigum að fjarlæga þá klausu úr lögunum. Ég nefni þetta vegna þess að mér finnst sú umræða einkennast af því sama og ég sé gagnvart þessu máli, þ.e. að það er miklu meira hugsað um gerendurna en fórnarlömbin, þolendurna. Meiri áhersla er lögð á að refsa einhverjum til að koma í veg fyrir að eitthvað sé gert, sem er alveg skiljanlegt sjónarmið og mjög mikilvægt hvað varðar þetta frumvarp. En á sama tíma gleymist að það eru líka þolendur í spilinu og löggjöf sem er vel hugsuð, sem er vel meint, getur haft neikvæðar afleiðingar fyrir þann hóp. Vímuefnamál eru annar slíkur málaflokkur sem við höfum rætt hér ansi mikið og ég vona að þingheimur drattist einhvern tímann til að klára það. Það er sama sagan þar. Þar ræður óbeit á vímuefnum, sem getur verið fullkomlega málefnaleg og eðlileg og skiljanleg og réttmæt, för með þeim afleiðingum að það kemur niður á þeim sem lenda í vandanum, nefnilega vímuefnaneytendum sem hafa lent í vandræðum með neyslu sína. Það er siðferðislega rangt að mínu mati. Við eigum ekki að refsa fólki fyrir að eiga við vandamál að stríða né fyrir að eiga kannski við vandamál að stríða, né fyrir að eiga kannski seinna við vandamál að stríða. Þegar kemur að klámi er það auðvitað ekki nýtt fyrirbæri. Klám er framleitt og því er dreift út um allan heim. Það kemur vonandi engum á óvart að það sé miklu meira en allt það ókeypis framboð af klámi sem er á netinu í dag, meira en nokkur einasta manneskja gæti nokkurn tímann kært sig um að horfa á. Ég vona að það sé alveg skýrt og ekki sé ágreiningur um það. Ég veit að sumt fólk er hlynnt klámbanni á þeim forsendum að það sé til þess fallið að draga úr framleiðslu kláms. Ég bendi á þá staðreynd, virðulegi forseti, að svo er ekki. Það er staðreynd. Fólki getur líkað illa við þá staðreynd en raunveruleikinn er samt eins og hann er. Hvort sem við höfum áhyggjur af því að fólk horfi á klám með neikvæðum afleiðingum eða að unglingar horfi á klám með neikvæðum afleiðingum, eins og þeim að þeir líti á það sem kynfræðslu eða eitthvað því um líkt, þá lagar klámbannið ekki það vandamál, ekki neitt. Það bara gerir það ekki á nokkurn hátt. Það bjargar ekki einu einasta barni frá neikvæðum afleiðingum kláms og það bjargar ekki einu einasta fórnarlambi mansals sem er neytt til þess að taka þátt í því að búa til klám og dreifa því gegn vilja sínum. Það er ekki það sem löggjöfin gerir í dag. Ég sé hv. þingmann hrista höfuðið og ranghvolfa augunum yfir þessari ræðu. Ég átta mig á því hvaðan það viðhorf kemur og ég ber meira að segja virðingu fyrir því viðhorfi. Ég vil bara árétta að í þessu felst ekki að klám sé meinlaust. Ég trúi því ekki að það sé meinlaust, ég held að það sé raunveruleg hætta sem stafi af því óheyrilega aðgengi sem unglingar og börn hafa að klámi í dag. Ég tel að við eigum að bregðast við því og við eigum að gera það af alvöru. Ég er algjörlega sammála því að til er fullt af klámi þar sem ofbeldi á sér stað, klámi sem er niðrandi fyrir konur og annað fólk líka, og mér finnst það slæmt. Klámbannið bjargar því ekki, breytir því ekki og hefur engin áhrif til bóta hvað þær áhyggjur varðar. Það er ekki endilega gaman að hlusta á þessa ræðu, ég ber líka virðingu fyrir því. En svona er þetta. Það er á ábyrgð okkar hér á Alþingi að horfast í augu við raunveruleikann eins og hann er, líka þegar hann er óþægilegur og líka þegar benda þarf á eitthvað sem er óþægilegt og ömurlegt. Það er á okkar ábyrgð að hanna löggjöf sem gerir þó það besta sem við getum til að vernda réttindi og hagsmuni fórnarlamba, þolenda, ekki bara að elta vonda kallinn eins mikilvægt og það getur verið heldur líka að huga að réttindum og hagsmunum þeirra sem verða fyrir löggjöfinni. Það er ekki tilviljun að ég nefni þetta í umræðum um þetta mál og í þessum aðstæðum. Fyrr á þessu ári varð mikil umræða um vefsetur sem heitir OnlyFans. Tíminn endist mér ekki til að fara yfir allt sem skiptir máli þar. En það er þannig að til er fólk á Íslandi í dag sem selur kynferðislegt efni af sér á þessum vef gegn gjaldi. Vefurinn tekur 20%, að mér skilst. Þetta fólk kemur fram í fjölmiðlum og segist gera þetta af fúsum og frjálsum vilja. Ég er ekki í neinni aðstöðu, og ég held ekki að neitt okkar hér inni sé í þeirri aðstöðu, til að segja þessu fólki hvað því raunverulega finnst, hvað það raunverulega vill gera eða í hvaða aðstæðum það er. Við ættum miklu frekar að hlusta á þetta fólk sjálft og fá sjónarmið þess fram og taka sjónarmið þess og málflutning trúanlegan. Þessi hópur er í þeirri undarlegu stöðu að vera fordæmdur af ýmsum aðilum í samfélaginu, sumum finnst þetta bara vera ógeðslegt, hata þetta einfaldlega, og það sést í ógeðslegum kommentum sem þetta fólk fær. Annað fólk hefur áhyggjur af hagsmunum þessa fólks, trúir því ekki að nein manneskja myndi gera þetta nema vegna misbeitingar í æsku eða vegna hræðilegra aðstæðna eða eitthvað því um líkt. Ég vil hlusta á fólkið sjálft sem segir frá sínum aðstæðum frekar en hvað einhverjum þriðja aðila úti í bæ finnst eða mér persónulega. Við höfum einfaldlega ekki efni á að ákveða fyrir annað fólk í hvaða aðstæðum það er. Við verðum að hlusta á fólkið sjálft, fólkið sem er í aðstæðunum. Ef við gerum það þá heyrum við mjög skýrt að það eru vissulega til skuggahliðar á þessum heimi en það sem verður líka skýrt er að jafnvel þó að fólk sé í myrkustu aðstæðunum þá er löggjöfin þannig í dag að lögreglan gæti gert tekjur þessa fólks upptækar og hægt væri að ákæra það fyrir kynferðisbrot samkvæmt almennum hegningarlögum, 210. gr., sem fjallar um framleiðslu og dreifingu á klámi. Virðulegi forseti. Ef við látum okkur hagsmuni fórnarlamba mansals varða hljótum við að sjá að það er einfaldlega ekki siðlegt, það er bara siðferðislega rangt, að refsa þessu fólki, sama í hvaða aðstæðum það er, sama hvað við teljum okkur geta sagt um þær aðstæður. Það er siðferðislega rangt og við eigum ekki að gera það. Ég hef skrifað tvo til þrjá pistla um þetta efni og undantekningarlaust er snúið út úr því sem ég segi. Ég býst ekki við öðru. Þetta er þannig umræðuefni að fólki virðist bara finnast sjálfsagt að snúa út úr þessu. Sjálfum finnst mér það óheiðarlegt og ég ætla bara að svara fullum hálsi. Ég læt það ekki yfir þennan málaflokk ganga að fólki sé meira annt um að setja sjálft sig á háan hest og gera öðrum upp annarlegar hvatir, bara til þess að geta tjáð hvað það hatar klám eða kynlífsiðnaðinn mikið. Það er gott og blessað að hata klám, það er gott og blessað að hata kynlífsiðnaðinn. Það er ekki málið, virðulegi forseti. Við erum öll alveg sammála um það. En við eigum ekki að refsa fórnarlömbum vegna þess að það er siðlaust. Ég fór lengra út í þessa umræðu en ég ætlaði mér í upphafi. En það er nú þannig að þegar svona tabúviðfangsefni, sem er sjaldan talað um og fólk vill helst gleyma, koma til umræðu þá losnar um einhverja stíflu. Þótt ég styðji þetta mál og styðji það að sjálfsögðu að refsa fyrir mansal þá megum við ekki gleyma þolendunum, megum ekki gleyma þeim sem verða fyrir lögunum. Við verðum að taka það til alvarlegrar athugunar ef lögin okkar eru þannig að fólk sem býr við kúgun, fórnarlömb mansals, veigri sér við að hafa samband við yfirvöld eða vinna með yfirvöldum af ótta við neikvæðar afleiðingar. Þá er eitt viðhorf sem ég hef tekið eftir hjá yfirvöldum og fólki í valdastöðu almennt. Það lætur oft eins og neikvæðu afleiðingarnar sem það beitir aðra séu ekki stórmál, skipti engu sérstöku máli. Aftur ítreka ég: Við verðum að hlýða á fórnarlömbin sjálf, á þolendurna sjálfa, á fólkið sem er í aðstæðunum. Það er fólkið sem á að fræða okkur. Við eigum ekki að segja þessu fólki hvernig því líður eða í hvaða aðstæðum það er, við eigum að hlusta þegar að því kemur. Við verðum að geta talað um þetta upphátt og við verðum að geta tekið ákvarðanir sem eru þó þannig að við horfumst í augu við raunveruleikann eins og hann er. Okkur þarf ekkert að líka vel við hann. Við þurfum ekki að samþykkja hann, við þurfum ekki að normalisera hann en við verðum að skilja hann.
Frú forseti. Ræða hv. þingmanns var áhugaverð. Mér fannst eins og hún væri töluð af tveimur mönnum. Ég ætla að reyna að spyrja þá báða, vegna þess að annar maðurinn talaði um samúð sína með fórnarlömbum mansals, hvað þau ættu erfitt uppdráttar og hvað væri nauðsynlegt að gera fyrir þau, sem ég er alveg hjartanlega sammála. En hinn talaði um að leyfa klám. Hvernig þetta tvennt á að falla saman er mér algjörlega hulið. Hv. þingmaður talaði um að hlusta. Ég velti því fyrir mér, og það er ein spurning til hv. þingmanns: Hefur hann hlustað á fulltrúa Stígamóta? Hefur hann hlustað á fulltrúa uppeldisstétta sem hafa bent á að klámvæðingin - það er klámvæðing í gangi og hv. þingmaður virðist hafa þá skoðun að við eigum bara að láta undan henni og sætta okkur við að þetta sé svona. Við eigum kannski líka bara að sætta okkur við það ef almenningur fer að keyra mjög hratt. Þá sættum við okkur bara við það en setjum ekki strangari viðurlög. Ég verð að viðurkenna að ég skil þetta bara ekki. Það örlaði þarna á mjög gamaldags viðhorfum í ræðu hv. þingmanns. Hann virðist - og hann leiðréttir mig ef það er rangt - aðhyllast þessa gömlu goðsögn um hina hamingjusömu hóru, þ.e. að menn sem taka þátt í - og konur, sérstaklega - klámiðnaði geri það bara af fúsum og frjálsum vilja, geri það bara að yfirlögðu ráði, geri það ekki undir neinum þrýstingi. Ég viðurkenni að ég skil þetta bara ekki. Þess vegna langar mig til þess að spyrja báða hv. þingmenn hvort sjónarmiðið er ofan á; að hafa samúð með brotaþolum eða að leyfa klám. Og klámvæðingin leiðir svo aftur til þess að það verða enn fleiri brotaþolar.
Virðulegur forseti. Þetta er því miður frekar dæmigert viðhorf. Ég verð að segja að ég er sjálfur svolítið forviða á því hvað fólki finnst erfitt að skilja þetta, að refsa ekki fórnarlömbum. Flóknara er það ekki, virðulegur forseti.
Spurðu þá.
Við refsum ekki fórnarlömbunum.
Spurðu þá.
Hv. þingmaður spyr hvort ég hafi hlustað á fulltrúa Stígamóta. Og svarið er já, að sjálfsögðu hef ég gert það. Að sjálfsögðu hef ég líka hlustað á sjónarmið þeirra sem hafa verið í kynlífsiðnaðinum, höfðu kannski gaman af honum fyrst og síðan leiðir hann út í einhvern dimman dal, einhvern viðbjóð sem viðkomandi vill komast út úr. Í engum þeim tilfellum veit ég til þess að það sé við hæfi eða siðferðislega verjandi að refsa þeim einstaklingum sem lenda í vandræðunum og lenda í kúgunaraðstæðum. Það er það sem klámbannið gerir í dag og ekkert annað. Það hefur einfaldlega ekki þau áhrif að draga úr framleiðslu á klámi eða dreifingu þess eða aðgangi að því. Það hefur einfaldlega ekki þau áhrif, virðulegi forseti. Ég skora á hv. þingmann að lesa ákvæðið. Það hefur ekki þau áhrif. Að vera á móti klámvæðingu er ekki mótsögn við það að vilja ekki refsa fórnarlömbum mansals. Það er einfaldlega ekki mótsögn þar. En hv. þingmaður virðist líta á þetta svipuðum augum og vímuefnamálin, þ.e. að vímuefni hafi neikvæðar afleiðingar og til þess að passa að fólk noti þau ekki þurfi að hafa enn þá neikvæðari afleiðingar. Við þurfum að refsa fólki ofan á vandamálið sem það stríðir við út af fyrirbærinu sjálfu. Það, virðulegi forseti, er í mínum huga bara ábyrgðarlaust og siðlaust. Ég virði hv. þingmanni þó það til vorkunnar, eins og öðrum hv. þingmönnum og vissulega mörgum hér í samfélaginu, að fólk virðist ekki skilja þetta af ástæðum sem mér eru ókunnar vegna þess þetta er afskaplega einfaldur punktur: Að refsa ekki fórnarlömbunum. Flóknara er það ekki. Við eigum að refsa þrælapískurunum. Við eigum að refsa þeim sem búa til mansalið. Við eigum að refsa þeim sem kúga annað fólk, en ekki þeim kúguðu sjálfum. Ég kann ekki að útskýra þetta betur, virðulegi forseti. Hvað varðar hamingjusömu hóruna sem hv. þingmaður nefndi þá fjallaði ég ekki um hana eða hvort hún sé til vegna þess, virðulegi forseti, að að mínu mati kemur það málinu ekki við. Það á ekki að refsa hórum, hvort sem þær eru hamingjusamar eða ekki.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann virðist ekki hafa hlustað á það sem ég spurði hann um. Hann segist vera á móti klámvæðingu og vera á móti refsingum. En þingmaðurinn er ekki á móti klámvæðingu, hann vill leyfa klám. Þetta er ekki í fyrsta sinn, frú forseti, sem þessi ágæti þingmaður stígur hér á stokk og skilur öll mál miklu betur en bæði fúll á móti og allir hinir. Það er eftirsjón að því að missa svona þingmann af þingi sem hefur yfirburðaskilning á mjög mörgum málum og getur þá leitt þá villuráfandi á rétta braut. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Fyrst hann vill leyfa klám og telji að það að leyfa klám hafi engin áhrif á framboðið, kjör þeirra sem vinna við slíkt og þurfa að gera það og verða að gera það, eru píndir til þess, vill hv. þingmaður þá leyfa allt klám, þar með talið t.d. barnaklám? Vegna þess að mansal er ekki bundið við 18 ára plús. Mansal nær alveg niður í kornabörn og klámiðnaðurinn spyr hvorki um stétt, stöðu né aldur. Þannig að þá verð ég að spyrja hv. þingmann, fyrst hann vill leyfa klám og segir að það sé jafnvel eina leiðin til að vinna bug á því eða geri málið ekki verra en það er, hvort þessi fyrirhugaða aflétting klámbanns innifeli af hans hálfu barnaklám.
Virðulegur forseti. Þegar maður drekkur þann kaleik að dirfast að tjá sig um þessi mál þá þarf maður að svara svona heimskulegum spurningum. Spurningin er heimskuleg, virðulegi forseti. Hún er heimskuleg af þeirri ástæðu að ef við stæðum hér og fjölluðum um einhverja kynhegðun sem áður hefði verið talin ósiðleg eða einhvern veginn vond, ef einhver kæmi hér upp og segði: Heyrðu, fullorðið frjálst fólk á bara sinn eigin líkama, það má fara með líkama sinn eins og viðkomandi vill. Kæmi þá hv. þingmaður hér upp og segði: Má þá misnota börn? Væri það ekki heimskuleg spurning, virðulegi forseti?
Ég spurði þig ekki svoleiðis.
Hv. þingmaður spurði mig bara víst svoleiðis, virðulegur forseti. [[Gripið fram í.]]Það er grundvallarmunur á fullorðnu fólki og börnum, [[Forseti hringir.]]eins og hv. þingmaður veit mætavel.
Ég spurði ekki um það …
Ég þarf ekkert að útskýra þann mun fyrir hv. þingmanni. Það er enginn hér … [[Forseti hringir.]]
Forseti biður þingmenn að hætta að tala sín á milli. Ræðumaður hefur orðið, eins og hefð er fyrir.
Virðulegur forseti. Það er grundvallarmunur á fullorðnu fólki og börnum, eins og hv. þingmaður veit mætavel. Hann spyr þessarar spurningar til að afvegaleiða umræðuna, eins og er því miður algengt ef einhver dirfist að tala um þessi mál.
… spurningar.
Það er munur á fullorðnu fólki og börnum, munur sem er augljós, munur sem er lögfestur. Fyrir utan það að hér er ég ekki að fjalla um að klám sé bara allt í lagi. Það eru raunverulegar ógnir við klám, það eru raunveruleg vandamál sem leiða af því. Það sem ég er að segja er að við eigum ekki að refsa fórnarlömbunum. Ég vil spyrja á móti, virðulegur forseti: Ef barn verður fórnarlamb níðings sem tekur af því myndir og birtir þær, á þá að refsa barninu? Á þá að refsa barninu? Hvert er svarið, hv. þingmaður? [[Gripið fram í.]]Svarið er nei, það á ekki að refsa barninu, auðvitað ekki. Hvers vegna ekki? Vegna þess að það væri siðleysi, virðulegi forseti. Það er heili punkturinn. Hv. þingmaður vill endilega draga þetta út í einhver persónuleg viðhorf til kláms og klámvæðingar eða þess háttar. Við getum eflaust rætt það. En það breytir því ekki að við eigum ekki að refsa fórnarlömbunum, virðulegi forseti. Það er það sem ég var að fjalla um. Hv. þingmaður getur haldið áfram að reyna að afvegaleiða umræðuna frá einhverju öðru. Ég ætla að halda mig við þetta efni.
Frú forseti. Það er alltaf áhugavert að hlýða á hv. þingmann og gott að fá tækifæri til að skiptast á orðum í andsvörum um mikilvæg atriði eins og við höfum reyndar áður gert, við gerðum það við 2. umr. þessa máls. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Mansal er gróft mannréttindabrot sem felst í að brjóta gegn friðhelgi einstaklings. Brotastarfsemin beinist gegn frjálsræði brotaþola og helgustu persónuréttindum í þeim tilgangi að hagnýta líkama viðkomandi, vinnukrafta eða þekkingu í annars þágu.“ Við fjöllum hér um mjög alvarleg brot. Við heyrum það frá lögreglunni og lesum það í skýrslum lögreglu að hún fjallar um þetta og telur miklar líkur á því að þessi brot komi við sögu hér á Íslandi og er hræðilegt til þess að hugsa. En efnisatriðið sem ég ætlaði að nefna í þessari umferð við hv. þingmann er refsiábyrgð þolenda mansalsbrota. Ég þykist vita að hv. þingmaður sé vel að sér um greinargerðina með frumvarpinu, það sem er rakið aftast í greinargerðinni. Það eru ákvæði í lögum um meðferð sakamála og sömuleiðis í almennum hegningarlögum sem eiga að sjá til þess að þolendum mansalsbrota sé ekki gerð refsing. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann telji þessi ákvæði sem þarna er vitnað til ófullnægjandi. Í framhaldi [[Forseti hringir.]]af því: Telji hann svo vera hefur hann hugsað sér að leggja fram breytingartillögu við þetta frumvarp til að bæta úr?
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er sjálfur pínulítið ringlaður yfir stöðunni. Ástæðan er tímalínan í löggjöfinni. Í lok greinargerðarinnar er fjallað um það að skv. 74. gr. almennra hegningarlaga sé tiltekið að refsiábyrgð sé ekki til staðar þegar fólk er neytt til verknaðar. Þegar ég les lögin sýnist mér það vera í lagi. En vandinn er sá að þessi klausa er frá árinu 2009. Í greinargerðinni er fjallað um þessa 74. gr. almennra hegningarlaga frá 2009 og 26. gr. Evrópuráðssamningsins um aðgerðir gegn mansali og síðast en ekki síst um 146. gr. laga um meðferð sakamála þar sem fram kemur að ef brot hefur valdið sakborningi sjálfum óvenjulega miklum þjáningum, eða aðrar sérstakar ástæður mæla með því að fallið sé frá saksókn, að almannahagsmunir krefjist þess, þá krefjist það ekki málshöfðunar. Ef ég les þetta bara svona þá sýnist mér allt vera í lagi og ég skil því mætavel að höfundar frumvarpsins hafi talið þetta vera í lagi. En þá skýtur svolítið skökku við að við refsuðum klárlega fórnarlambi mansals árið 2014, þessari ungu konu frá Spáni sem varð fyrir mjög ógeðfelldri meðferð af hálfu kvalara sinna, sem ég ætla ekki að endurtaka hér, og það gerðist eftir að þessi löggjöf var sett. Hvers vegna? Það mál fór aldrei fyrir Hæstarétt, eftir því sem ég fæ best séð, þannig að ég veit ekki alveg hvernig það myndi enda. Ég myndi ekki alveg treysta mér til að leggja fram lagabreytingartillögu á þessum tímapunkti vegna þess að ég átta mig ekki alveg á því hvar vandamálið er. Er þetta einhver misskilningur hjá embættismönnum kerfisins? Ég veit það ekki. Eru það einhver önnur lög sem þvælast fyrir? Ég þekki það ekki nógu vel til að treysta mér til að leggja fram frumvarp. En þetta vekur athygli mína þegar ég les þetta annars ágæta frumvarp vegna þess, eins og ég segi, að þolendur hafa oft gleymst.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég þakka honum sömuleiðis fyrir að leggja áherslu á mikilvægi þessa máls. Það er alveg greinilegt að höfundi frumvarpsins og greinargerðarinnar þykir þetta skipta miklu máli því að fjallað er um þetta í greinargerðinni með allítarlegum hætti. Ég skil hv. þingmann á þann veg að hann telji að dómaframkvæmd kunni að vekja spurningar í málinu og ég óska honum góðs gengis við að kynna sér það mál þannig að hann fái botn í það. Frú forseti. Í greinargerðinni er ítarlega vitnað til áhættumatsskýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra en hún er dagsett í maí 2019. Í greinargerðinni segir að þar komi fram að margt bendi til að skipulagt vændi hafi aukist hér á landi og hluti þess tengist erlendum skipulögðum brotahópum. Í framhaldinu segir að vísbendingar séu um „að Ísland sé áfangastaður fyrir mansal og þá einkum vinnumansal innan byggingariðnaðar, veitingareksturs og ferðaþjónustu“. Í greinargerð er vitnað í skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra, með leyfi forseta, þar sem dregið er fram að mikil fjölgun hælisleitenda auki hættuna á mansali. Ég vil kanna hug hv. þingmanns og afstöðu til þessarar ábendingar ríkislögreglustjóra sem ástæða er talin til að koma á framfæri og undirstrika og ítreka í greinargerð með því mikilvæga og góða frumvarpi sem við erum að ræða hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða og mikilvæga spurningu. Það er nú þannig með hælisleitendur að þeir eru í viðkvæmri stöðu. Það er hægt að skemma mjög mikið fyrir þeim, sér í lagi þegar þeir þurfa, t.d. til að hafa tekjur af atvinnu, að hafa sérstakt leyfi yfirvalda til þess, takmörkun sem ég skil ekki alveg sjálfur ef ég á að segja alveg eins og er. Við getum eflaust rætt það við betra tækifæri og vonandi í samhengi við annað mál. En þegar fólk er sett í viðkvæma stöðu gagnvart yfirvöldum verður auðveldara að kúga það og misnota. Það á við um allar manneskjur, þar á meðal hælisleitendur. Ef þeir eru settir í þá stöðu að þeir þurfi að passa sig rosalega mikið á kerfinu - passa að gera allt rétt, mega ekki gera nein mistök, að þeir séu komnir í mikil vandræði ef þeir fremja t.d. minni háttar brot á lögum eða ef þeir uppfylla ekki einhver skilyrði fyrir því að mega vinna eða missa réttindin til að fá aðstoð eða eitthvað því um líkt - þá er auðveldara að misnota þá. Það er auðveldara að misnota fólk í þeirri aðstöðu. Þetta er meðal ástæðnanna fyrir því að ég er sjálfur þeirrar skoðunar að til að draga úr slíkum vandamálum og slíkum kúgunaraðstæðum eigi að valdefla einstaklinga og auðvelda þeim að athafna sig í lífinu almennt án þess að vera hrætt við yfirvöld eða hrætt við einhverjar afleiðingar af því að koma hreinskilnislega fram gagnvart yfirvöldum. Það felur í sér tenginguna sem ég hef reyndar nefnt hér í samhengi við annað mál, tenginguna á milli þess að draga úr kúgunarmöguleikum og kúgunaraðstæðum einstaklinga annars vegar og hins vegar almenns frjálslyndis. Ég er á því að frelsið sé ekki bara gott af einhverri rómantískri hugmynd. Það er ekki bara það að dansa nakinn í rigningunni sem er frábært við frelsið. Frelsið er líka gott vegna þess að það dregur úr getu einstaklinga til að kúga hver annan. Þess vegna eigum við að vera frjálslynd, löggjafinn á að mínu mati að vera frjálslyndur, og við eigum að hafa löggjöf sem er eins frjálslynd og við komumst upp með. En í þeim leiðangri er líka mikilvægt að við skiljum og áttum okkur á því hvar ábyrgðin liggur. Sem dæmi: Við eigum ekki að gera þolendur [[Forseti hringir.]]ábyrga fyrir brotunum sem þeir verða fyrir, við eigum að gera gerendur ábyrga fyrir því. Það gerir þetta frumvarp og þess vegna styð ég það en því miður er fleira að athuga í þessum málaflokki.
Frú forseti. Við ræðum hér breytingar á almennum hegningarlögum, mansalsákvæði laganna. Um er að ræða tvær breytingar samkvæmt þessu frumvarpi á 1. mgr. 227. gr. a hegningarlaga. Eins og segir í frumvarpinu er verið að breyta skilgreiningum og gera orðalagið nákvæmara. Þessu er ætlað að styrkja löggjöf um mansal og er eitt skref í þeirri viðleitni löggjafans að slá skjaldborg um fórnarlömb mansals sem getur birst í ýmsu formi. Saga ákvæðisins, 227. gr. a, hefur síðustu áratugi verið saga breytinga. Þetta ákvæði var fyrst sett inn 2003. Þar var verið að koma til móts við bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri skipulagðri brotastarfsemi, þ.e. Palermó-samninginn, og berjast gegn og refsa fyrir verslun með fólk, einkum konur og börn, eins og greinir í Palermó-bókuninni. Þessu ákvæði hefur verið breytt síðan, bæði 2009 og 2011, og við horfum hér fram á enn eina breytinguna á frumvarpinu. Ég held að breytingin sé góð. Hún lýtur að refsinæmi mansals, sérstaklega í þeim tilgangi að bæta vernd þolenda enn meira en áður hefur verið og auðvelda málsókn á hendur þeim sem eru ábyrgir fyrir þessum brotum. Með þessum breytingum er sérstaklega verið að horfa til þróunar samsvarandi löggjafar annars staðar á Norðurlöndunum. Einnig er horft til skýrslu GRETA um Ísland, tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins til að koma í veg fyrir og berjast gegn mansali og vernd þolenda. Einnig er horft til samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar frá 1930, um nauðungarvinnu, sem íslenska ríkið fullgilti 1958, og hins vegar samþykkta Alþjóðavinnumálastofnunar frá 1957, um afnám nauðungarvinnu, sem íslenska ríkið fullgilti 1960, auk bókunar við samþykkt stofnunarinnar, um afnám nauðungarvinnu, frá 2014 sem íslensk stjórnvöld fullgiltu í júní 2019. Það má líka geta þess að íslenska ríkið tók seint við sér. Stjórnvöld tóku seint við sér. Palermó-samningurinn er frá 2000 og bókunin líka. Norðurlöndin tóku mjög fljótlega við sér. Árin 2004, 2005 og 2006 voru öll Norðurlöndin búin að fullgilda þennan samning en Ísland gerði það ekki fyrr en tæplega áratug eftir að Palermó-samningurinn var samþykktur. Við vorum svolítið sein og erum svolítið sein að bregðast við í þessum málum, það er rétt. Vonandi verður breyting þar á. Þar vil ég nefna framlag okkar í þessum málaflokki sem er skýrslubeiðni Miðflokksins til dómsmálaráðherra, þar sem hæstv. dómsmálaráðherra er krafinn svara um aðgerðir stjórnvalda og yfirvalda vegna uppgangs skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi sem hefur verið umfjöllunarefni í skýrslum greiningardeildar ríkislögreglustjóra í á annan áratug án þess að við hafi verið brugðist, a.m.k. ekki nægilega, a.m.k. ekki með þeim hætti sem hefði þurft. Þessi vá hefur einungis aukist þrátt fyrir að greiningardeildin hafi í fjölda skýrslna, alveg frá upphafi stofnunar deildarinnar 2007, varað við þessari hættu sem að okkur steðjar. Það var gert með skýrslu árið 2015, með skýrslu 2017, þá var talað um mikla áhættu, og loks með skýrslu 2019 þar sem áhættan af þeirri vá sem skipulagðir glæpahópar eru var talin gífurleg. Hættan hefur aukist ár frá ári og uppgangur þessara hópa hefur verið mjög mikill hér á landi, en talað hefur verið fyrir daufum eyrum, vægast sagt. Miðflokkurinn hefur, með þessari beiðni sinni um skýrslu til hæstv. ráðherra, óskað eftir því að hæstv. ráðherra greini þinginu frá því hvað hefur verið aðhafst og einnig hvað stjórnvöld hyggist aðhafast varðandi þessa vá. Við teljum að merkin séu það mikil um að þarna sé um alvarlegt vandamál að ræða að við það verði ekki lengur unað og menn geti ekki setið hjá og horft á þetta aukast enn frekar. Einn liður í skýrslubeiðni okkar, sem var lögð hér fram fyrir nokkrum vikum, og einróma samþykkt að þessi skýrsla yrði gerð, var f-liðurinn þar sem óskað er eftir því að hæstv. ráðherra flytji Alþingi skýrslu um ákveðin atriði. Svo var talið upp til hvaða aðgerða hefur verið gripið og að þinginu verði greint frá því. Í f-lið er spurt að því hvort gripið hafi verið til aðgerða til að koma í veg fyrir að þeir sem leita alþjóðlegrar verndar á Íslandi kunni, sökum bágrar félagsstöðu, að sæta misnotkun og kúgunum af ýmsum toga, svo sem mansali, eða hvaða aðgerðir séu áformaðar til að vinna gegn slíku. Frú forseti. Það má kannski segja að setning þeirra ákvæða sem hér eru til umfjöllunar, þ.e. þar sem verið er að styrkja löggjöfina, styrkja mansalsákvæði hegningarlaga, sé þáttur í að vinna gegn þessu. Það er alveg rétt, frú forseti, en betur má ef duga skal vegna þess að lögreglan kallar eftir margháttuðum aðgerðum. Styrking löggjafar er vissulega eitt af því, en það er mun fleira sem þarf að gera, t.d. þarf að styrkja lögregluna, láta lögregluna fá þær heimildir, þau vopn, í hendur sem duga til að vinna gegn þessu, t.d. rannsóknarheimildir, tæki og búnað og heimildir í lögum til að vinna gegn þessu. Þetta er vissulega þáttur í því. Ég ætla ekki að fara beint ofan í orðalag þessara ákvæða, mansalsákvæðanna, en þarna er bara verið að gera orðalagið nákvæmara. Í a-lið 1. gr. frumvarpsins er verið að styrkja inngangsmálsgrein ákvæðisins og leitast við að láta ákvæðið ná yfir margháttaða birtingarmynd mansals, sem getur verið, eins og frá greinir í 1. tölulið, að misnota fólk, að misnota annan mann í vændi eða á annan kynferðislegan hátt, að misnota menn í nauðungarhjónabönd, að misnota fólk í þrældóm eða ánauð, að misnota fólk til nauðungarvinnu eða nauðungarþjónustu, þar á meðal að misnota fólk til að betla, eða að misnota fólk til að fremja refsiverðan verknað. Því er lýst nákvæmlega í frumvarpinu, sem ég ætla ekki að lesa hér upp, frú forseti, í hverju þetta getur verið fólgið, hvernig aðferðirnar eru. Það er verið að styrkja þetta. Á bls. 10 í skýrslu greiningardeildarinnar frá 2019 um þetta atriði, þ.e. mansalshættuna, segir, með leyfi forseta: „Í stærstu borgum Evrópu eru glæpahópar tengdir ákveðnum þjóðarbrotum áberandi í skipulagðri vændisstarfsemi.“ - Vændi er oft talið birtingarmynd mansals. - „Rúmenskir og albanskir hópar eru þar umsvifamiklir. Þeir hópar sem skipuleggja vændi tengjast margs konar annarri glæpastarfsemi í Evrópu, svo sem sölu eiturlyfja, peningaþvætti og skipulögðum þjófnaði. Með því að þvinga flóttafólk til afbrota geta þeir sem í raun standa að baki skipulagðri glæpastarfsemi minnkað eigin áhættu.“ Síðan segir í skýrslunni: „Upplýsingar benda til þess að skipulagt vændi hafi aukist hér á landi á síðustu þremur árum eða svo. Í skýrslu greiningardeildar árið 2015 sagði m.a. að sýnt væri að þessi þróun héldist í hendur við uppgang í efnahagslífi þjóðarinnar. Lögreglan telur að hluti þessarar starfsemi, hið minnsta, tengist erlendum skipulögðum glæpahópum sem aftur kunni að reiða sig á aðstoð fólks og aðstöðu hér á landi. Götuvændi er fátítt á Íslandi en sala vændis fer m.a. fram innan lokaðra hópa á samfélagsmiðlum, líkt og sala fíkniefna. Síðustu ár hefur fjölgað mjög vændisauglýsingum á netsíðum og samfélagsmiðlum sem beint er að Íslandi.“ Í skýrslunni segir síðan: „Mansal tekur til eftirfarandi þátta: - Að útvega fólk, flytja það, afhenda, hýsa eða taka við. - Ólögmætrar nauðungar, frelsissviptingar, hótana, ólögmætrar blekkingar. - Kynferðislegrar misnotkunar, nauðungarvinnu, brottnáms líffæra.“ Áfram segir: „Fyrirliggjandi upplýsingar benda til að Ísland sé áfangastaður fyrir mansal og þá einkum vinnumansal innan byggingariðnaðar, veitingareksturs og ferðaþjónustu.“ Í skýrslu greiningardeildarinnar er síðan farið yfir tölfræði ríkislögreglustjóra um mansalsmál á árabilinu 2015–2019. Þar segir að 74 mansalsmál hafi komið inn á borð lögreglu og hafi snert 88 einstaklinga en einungis eitt af þeim 74 málum fór í ákæruferli. Tæplega helmingur þeirra fór til athugunar eða rannsóknar en í flestum tilvikum, eða 38, var tilkynningu fylgt eftir með athugun en ekki hafin rannsókn. Í nokkrum málum fór engin athugun eða rannsókn fram vegna ónógra upplýsinga. Síðan segir í skýrslunni, frú forseti: „Reynslan erlendis frá sýnir að fátítt er að fórnarlömb leiti til lögreglu.“ Þetta er mergurinn málsins. Mansal er í eðli sínu brot sem fer mjög leynt. Mansal er í eðli sínu líka brot sem ekki er kært. Sjaldnast er kært. Mansal er í eðli sínu einnig brot þar sem brotaþolinn, eða sá sem verður fyrir brotinu og er misnotaður, vill oft ekki tjá sig um brotið og harðneitar jafnvel fyrir. Þetta eru því erfið mál til rannsóknar, frú forseti. Nú les ég aftur upp úr skýrslunni: „Tölfræði kann því að hafa takmarkað upplýsingagildi fyrir mögulegt umfang mansals í landinu.“ - Nákvæmlega. - „Mat íslensku lögreglunnar byggir því að mestu á upplýsingum og vísbendingum en ekki fjölda sakamála.“ Síðan segir, með leyfi: „Ólöglegir fólksflutningar og smygl á fólki eru liður í umsvifum skipulagðra glæpasamtaka. Glæpahópar sem starfa yfir landamæri og hafa komið sér fyrir í mörgum ríkjum Evrópu eru umsvifamiklir á þessu sviði. Upplýsingar lögreglu benda til þess að erlendir ríkisborgarar hafi verið fluttir til Íslands með skipulögðum hætti til að sæta mansali og misneytingu. Árið 2018 hófst umfangsmikil mansalsrannsókn. Virðist sem erlendur einstaklingur hafi skipulega flutt fólk yfir landamæri víða um heim og loks til Íslands“. Ég ætla að ljúka þessum upplestri en ég lýk máli mínu í næstu ræðu.
Frú forseti. Ég tel að þetta mál sé mjög þarft og gott og mjög til þess vandað. Við erum að ræða þetta í sama vetfangi og þjóðin er að vakna upp við að hún býr við það sem mætti kalla breyttan veruleika í sínu landi. Við fáum fréttir af hörmulegum atburði í borginni og lögregla greinir frá átökum skipulagðra brotahópa. Lögreglan tjáir okkur í fréttum að þeir séu kannski 15 talsins, hugsanlega eitthvað breytilegur fjöldi. Lögreglan segir okkur að það séu kannski 30 manns starfandi við brotaiðju í hverjum hóp. Lögreglan upplýsir okkur um það í sínum skýrslum að Ísland geti verið áfangastaður fyrir aðila sem fremja mansalsbrot. Frú forseti. Það er rakið í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu að baráttan gegn mansali sé sameiginlegt verkefni ríkja heims og þar er sérstaklega vitnað til samþykktar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hinn 15. nóvember 2000 á samningi gegn fjölþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi og er vísað til samningsins sem Palermó-samningsins. Þennan sama dag samþykkti allsherjarþingið sérstaka bókun við samninginn um að koma í veg fyrir, uppræta og refsa fyrir mansal, einkum kvenna og barna. Talað er um Palermó-bókunina í því sambandi. Rakið er að í samningnum séu settar fram grundvallarráðstafanir sem nauðsynlegar eru til forvarna í baráttu við alþjóðlega skipulega glæpastarfsemi og í bókuninni eru útfærðar sérstakar ráðstafanir í baráttunni gegn mansali. Eins og hér hefur komið fram, til að mynda í ræðu síðasta hv. ræðumanns, þá voru íslensk stjórnvöld ekki bráðfljót að fullgilda samninginn og bókunina. Af hálfu íslenskra stjórnvalda voru samningurinn og bókunin undirrituð í desember 2000 en voru ekki fullgilt fyrr en tíu árum síðar, árið 2010. Rakið er í greinargerðinni með hvaða hætti unnið er að baráttu gegn mansali á vettvangi Evrópuráðsins. Þar er rakin gerð samnings um aðgerðir gegn mansali sem var lagður fram 2005 og tók gildi 2008. Þessi Evrópuráðssamningur styðst við Palermó-bókunina. Í greinargerðinni sem við höfum fyrir framan okkur segir að hann sé mun ítarlegri og gildi um mansal innan lands sem og fjölþjóðlegt mansal. Enn fremur segir að hann gildi jafnframt óháð því hvort skipulögð brotasamtök standi að baki mansali eða ekki. Í greinargerðinni segir að Palermó-bókunin gildi aftur á móti eingöngu um mansal sem á sér stað milli landa fyrir tilstilli skipulagðra brotasamtaka. Við fræðumst um það í greinargerðinni að Evrópuráðssamningurinn hafi að geyma ákvæði um allnokkur atriði sem ekki er að finna í Palermó-bókuninni, eins og ákvæði um vitna- og upplýsingavernd og ákvæði um refsiábyrgð lögaðila. Greint er frá því sömuleiðis að íslensk stjórnvöld fullgiltu Evrópuráðssamninginn í febrúar 2012. Sömuleiðis er dregið saman í greinargerðinni hverjar hafa verið aðgerðir íslenskra stjórnvalda gegn mansali og rifjað er upp að íslensk stjórnvöld kynntu fyrstu heildstæðu aðgerðaáætlunina gegn mansali í mars 2009 og hún gilti til ársloka 2012. Síðan kynntu stjórnvöld aðra slíka aðgerðaáætlun og hún gilti til ársloka 2016. Síðan er rakið að dómsmálaráðherra hafi kynnt áherslur stjórnvalda í aðgerðum gegn mansali og annars konar hagnýtingu í mars 2019. Segir í greinargerðinni að mælt hafi verið fyrir um margvíslegar aðgerðir sem lúta í fyrsta lagi að forvörnum, í öðru lagi að vernd brotaþola, í þriðja lagi að rannsókn og saksókn vegna mansals og í fjórða lagi að samstarfi og samráði innan lands og á alþjóðavettvangi á þessu sviði. Þá segir jafnframt að ein aðgerðin sem kynnt var í mars 2019 beinist sérstaklega að endurskoðun laga, reglna og stjórnvaldsfyrirmæla á sviði mansals og segir að þetta frumvarp sé liður í þeirri vinnu. Það er auðvitað ágætt, frú forseti, að verið sé að styrkja lagagrundvöllinn eins og hér er leitast við að gera með þessu þarfa og góða frumvarpi. Sömuleiðis er rakið í greinargerðinni, og er mjög upplýsandi, að starfandi sé sérstakur sérfræðingahópur á vegum Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali. Þessi sérfræðingahópur er einkenndur með skammstöfuninni GRETA. Starfshópurinn hefur sótt Ísland heim í tvígang í samræmi við hlutverk sitt, að hafa eftirlit með því hvort aðildarríki að samningnum uppfylli skyldur sínar samkvæmt samningnum á fullnægjandi hátt. Fram kemur að birtar hafi verið tvær skýrslur af hálfu þessa sérfræðingahóps og er sérstaklega vitnað til ábendinga eða öllu heldur gagnrýni á skipan mála hér. Segir í greinargerðinni að gagnrýnin hafi falist í því að ekki skuli vera kveðið á um nauðungarhjónaband, þvingað betl eða þvinguð afbrot í íslenskri löggjöf um mansal. Segir í framhaldinu að tekið sé mið af þessum ábendingum sérfræðingahópsins, sem kallaður er GRETA í þessu frumvarpi, og er gott til þess að vita. Í greinargerðinni er vísað með allítarlegum hætti til viðvarana og ábendinga lögreglu, ekki síst með vísan til skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra sem dagsett er í maí 2019. Í greinargerð segir að þar komi fram að margt bendi til að skipulagt vændi hafi aukist hér á landi og að hluti þess tengist erlendum skipulögðum brotahópum. Með leyfi forseta segir í framhaldinu: „Þá séu vísbendingar um að Ísland sé áfangastaður fyrir mansal og þá einkum vinnumansal innan byggingariðnaðar, veitingareksturs og ferðaþjónustu. Einnig séu vísbendingar um að erlendir ríkisborgarar hafi verið fluttir til landsins með skipulögðum hætti til að sæta mansali og misneytingu.“ Þetta eru mjög sterk orð, frú forseti; erlendir ríkisborgarar fluttir til landsins með skipulögðum hætti til að sæta mansali og misneytingu. Í greinargerðinni segir síðan að í tilvitnaðri skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra, sem er dagsett í maí 2019, sé dregið fram að - og þetta er bein tilvísun, með leyfi forseta: „ … mikil fjölgun hælisleitenda auki hættuna á mansali þar sem bág félagsleg staða þeirra geri þá útsetta fyrir misneytingu og kúgun.“ Sömuleiðis segir að þegar litið sé yfir skýrslur greiningardeildar ríkislögreglustjóra, sem eru nokkrar og er vitnað til þeirra með ítarlegri hætti en ég hef tækifæri til að gera hér, megi sjá að fram til ársins 2015 hafi einkum verið horft til mansals í tengslum við vændi og kynlífsþjónustu, en frá og með árinu 2015, sem er þá einhvers konar vendiár í þessum efnum, verði sú breyting að farið sé að horfa til fleiri birtingarmynda mansals eins og vinnumansals, sérstaklega innan byggingariðnaðar, veitingareksturs og ferðaþjónustu, eins og áður segir. Þarna bætist við: „ … og burðardýra í fíkniefnamálum.“ Það er ýmislegt sem hefur verið gert. Gefnar hafa verið út leiðbeiningar fyrir lögreglu um verklag í mansalsmálum. Í greinargerðinni er rakið að ríkislögreglustjóri hafi árið 2010 fyrst gefið út rit undir yfirskriftinni Mansal – Upplýsingar og leiðbeiningar um verklag fyrir lögreglu. Það bæri að hafa til hliðsjónar við rannsókn mansalsmála. Þessar leiðbeiningar hafa verið uppfærðar, það var gert árið 2020, og gerðar enn þá ítarlegri og nákvæmari. Segir að þetta sé til vitnis um aukna áherslu á þennan bótaflokk innan lögreglunnar. Síðan er fjallað um beitingu mansalsákvæðisins í framkvæmd og áhugavert væri að fara yfir það. Ég ætla því að sjá til, frú forseti, hvort ég þurfi ekki að koma aftur í seinni ræðu til að fjalla um það efni.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér mjög svo mikilvægt mál sem fjallar um mansal. Ég er að koma að þessu máli í fyrsta sinn hér í þingsal þó að við séum á síðustu stigum umræðunnar. Við fyrstu sýn vil ég halda því fram að þetta sé nokkuð gott og vel unnið mál. Farið er býsna vel yfir tilgang þessarar breytingar núna sem gerð er grein fyrir í greinargerð með frumvarpinu. Mér sýnist hafa verið vandað til verka. Verið er að tala um breytingar á lagagrein almennra hegningarlaga um mansal í samræmi við lagaþróun annars staðar á Norðurlöndunum og auðvitað í sambandi við alþjóðlega sáttmála og athugasemdir GRETA, eins og komið hefur fram, en það er sérfræðingahópur Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali. Þetta segir okkur að það er brýn þörf á að fylgjast mjög vel með þróuninni. Því er haldið fram að glæpasamtök séu alltaf á undan löggjafanum þannig að það veitir ekki af að við séum dálítið á tánum hvað þetta varðar. Það er vissulega hægt að taka undir þau orð sem koma fram í frumvarpinu, að baráttan gegn mansali, sem við reynum að vera stöðugt í, sé sameiginlegt verkefni allra ríkja heimsins. Það er ekki hægt að líta á það öðruvísi. Það eru býsna mörg ár síðan, árið 2000, að sett var fram samþykkt gegn mansali á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, sem oft hefur haft góða forgöngu um góð og mikilvæg mál, og gegn hinni fjölþjóðlegu glæpastarfsemi sem er náttúrlega það sem það er. Það kallaðist Palermó-samningurinn. Auk þess var samþykkt sérstök bókun til að koma í veg fyrir, uppræta og refsa fyrir mansal. Enn og aftur eru það konur og börn sem eru í hvað viðkvæmastri stöðu. Þannig að við erum annars vegar með Palermó-samninginn og svo hins vegar Palermó-bókunina, sem er ítarefni. Samningurinn var undirritaður árið 2000 og við Íslendingar náðum að fullgilda samninginn árið 2010. Eins og hefur komið fram í ræðum er það svolítið seint, en svona eru nú hlutirnir stundum. Evrópuráðið hefur haft ágæta forgöngu um þetta og við höfum fylgt í kjölfarið. En við höfum samt sem áður verið nokkuð á tánum, vil ég leyfa mér að segja, og fylgst mjög vel með undanfarin mörg ár vegna þess að greiningardeild ríkislögreglustjóra hefur ítrekað, jafnvel árlega, gefið út skýrslur um stöðuna í víðu samhengi. Það segir manni að fólk vinnur vinnuna sína virkilega vel. Í þessu frumvarpi erum við líka að telja til forvarnir. Það er mjög mikilvægt og það er nánast gott að við skulum gefa því gaum að nefna forvarnir í þessu sambandi. Fjallað er um vernd brotaþola og svo er fjallað um rannsókn og saksókn vegna mansals. Auðvitað erum við líka að fjalla hér um samstarf. Það hlýtur að þurfa að vera mjög gott og virkt samstarf þar sem þetta er fjölþjóðlegt vandamál. Mig langar aðeins að fara inn í kafla sem fjallar um GRETA-hópinn, sem er hópur sérfræðinga sem veitt hefur fjölmörgum ríkjum leiðsögn og tekið út þær aðferðir, aðgerðir og það regluverk sem við erum t.d. með hér á Íslandi. GRETA hefur skilað af sér skýrslu bæði til Íslands og fleiri landa, þar sem þetta mat er kynnt til sögunnar. Það eru tvær skýrslur sem snúa sérstaklega að Íslandi. Sú fyrri var birt 2014 og seinni var birt 2019. Í þeirri skýrslu sem síðar kom fram er sérstaklega gagnrýnt að ekki sé fjallað um nauðungarhjónabönd, þvingað betl, eins og hefur verið minnst á hér, eða þvinguð afbrot í íslenskri löggjöf um mansal. Í frumvarpinu er einmitt tekið tillit til þessara ábendinga. Það er að mínu mati mjög gott ef hlutirnir geta virkað þannig að sérfræðingar komi með ábendingar og svo sé það löggjafinn, og þar með talið framkvæmdarvaldið, sem setur fram mál sem taka mið af þessari sérfræðiráðgjöf. Einnig er tekið til mats ríkislögreglustjóra á brotastarfsemi og þá sérstaklega þeirri sem við köllum skipulagða brotastarfsemi. Embætti ríkislögreglustjóra setti á stofn sérstaka greiningardeild og tók hún til starfa 2007 og hefur fylgst með hvernig þróunin hefur verið. Deildin hefur gefið út skýrslu nánast árlega þar sem lagt er mat á þær aðgerðir sem gripið verður til og líka hvernig samfélagið hefur þróast. Og talandi um þessa þróun þá er í fyrsta sinn í skýrslu sem kom út 2015 fjallað um vinnumansal. Það er sett í sérstakan flokk um mansalsmál. Það var eiginlega ekkert fjallað um vinnumansal fram að þeim tíma, sem segir okkur að það er alltaf verið að finna nýjar leiðir til að brjóta á fólki, hreinlega til að hagnast á fólki. Áður var fjallað um skipulagt vændi. Stundum hefur það verið tengt svokölluðum súlustöðum sem spruttu upp hér uppi á landi, að þannig hafi glæpahópar fyrst getað skotið rótum. Það er örugglega rétt mat hjá þeim, sem hafa vit á því, að halda því fram. Í nýrri matsskýrslu frá greiningardeild ríkislögreglustjóra frá 2019 segir að skipulagt vændi hafi aukist hér á landi og að hluti þess tengist skipulögðum brotahópum. Fjallað er um að Ísland sé áfangastaður fyrir mansal. Sú staðreynd ein og sér boðar nú ekkert sérstaklega gott. Einnig er fjallað um vinnumansal innan byggingariðnaðar, veitingarekstrar og ferðaþjónustu. Það er ágætt að það komi fram og sé nefnt með þessum hætti í frumvarpinu, það sýnir okkur að fólk er að fylgjast með. Einnig er fjallað um að erlendir ríkisborgarar hafi verið fluttir til landsins með skipulögðum hætti til að sæta mansali og misneytingu. Skýrsla greiningardeildarinnar er býsna svört og hana er hægt að nálgast á vefnum. Og þær eru nokkrar, skýrslurnar. Ég er aðeins búin að glugga í þessa skýrslu, frá 2019, og ég verð að segja að þar er mjög ítarlega og vel farið yfir hver staðan er og hvernig við getum hagað okkar málum. Það er líka fjallað um að mikil fjölgun hælisleitenda auki hættuna á mansali, ég vil taka undir það, alveg á sama hátt og mikill vöxtur í byggingariðnaði mun ýta undir mansal sem tengist byggingariðnaði. Ég vil líka segja að mikill vöxtur ferðaþjónustunnar gæti aukið þessa hættu. Þannig að þetta liggur víða. Í fréttum fyrir ekki svo löngu var t.d. verið að ræða um hvernig aðilar voru fengnir til að svíkja fé út úr tryggingafélögunum, bara með því að keyra á ljósastaura og fara svo og fá bætur frá tryggingafélögum. Ætli það komi ekki fram í næstu skýrslu greiningardeildarinnar að það sé hluti af vandanum? Í þessu frumvarpi er einnig fjallað um aðra löggjöf á Norðurlöndunum. Það er sérstaklega talað um löggjöf í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Þá er fyrst komið samhengi í hlutina þegar því er haldið fram að við höfum verið nokkuð sein með að fullgilda okkar part í Palermó-samningnum og Palermó-bókuninni vegna þess að Danmörk fullgilti sinn samning og bókun 2003 og mér sýnist Noregur hafa verið á sama ári. Svíþjóð fullgilti bókunina og samninginn árið 2004. Finnland var á svipuðum stað, fullgilti Palermó-samninginn 2004 og svo bókunina 2006, þannig að við erum á svipuðu róli. En það er alveg ljóst að framþróun laganna sem hér eru undir er sannarlega í takt við breytingarnar í samfélaginu, og við getum valið að segja sem betur fer eða því miður eftir því hvaða augum við lítum á þessa þróun. Mig langar aðeins að fara með beina tilvitnun hér, með leyfi forseta, af því að mér finnst það skipta mjög miklu máli: „Í þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á 1. mgr. 227. gr. a er lúta að refsinæmi mansals í þeim tilgangi að bæta enn frekar vernd þolenda og auðvelda málsókn á hendur þeim sem ábyrgir eru fyrir brotunum. Við breytingarnar hefur sérstaklega verið tekið mið af þróun löggjafarinnar annars staðar á Norðurlöndunum, annarri skýrslu GRETA um Ísland, tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2011/36/ESB til að koma í veg fyrir og berjast gegn mansali og vernd þolenda og samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, annars vegar nr. 29 frá 1930 um nauðungarvinnu (nauðungarvinnusamþykktin), sem íslenska ríkið fullgilti 1958, og hins vegar nr. 105 frá 1957 um afnám nauðungarvinnu, sem íslenska ríkið fullgilti 1960, auk bókunar við samþykkt stofnunarinnar um afnám nauðungarvinnu frá 11. júní 2014, sem íslensk stjórnvöld fullgiltu í júní 2017.“ Þetta finnst mér vera kjarni málsins og finnst því mikilvægt að draga þetta sérstaklega fram. Annað sem er gott að sjá er að það hefur verið virkt samráð við þá aðila sem koma að málum. Það er líka tekið fram að drög að frumvarpinu voru í samráðsgátt frá 28. janúar til 4. febrúar og bárust engar umsagnir um það. Það segir mér að frumvarpið er vel unnið þannig að ég ætla ekki að reyna að finna frekara efni sem segir eitthvað á móti því, því að mér sýnist á öllu að þetta mál sé sérstaklega vel unnið, enda er því ætlað að treysta frekar vernd þolenda, ekki síst kvenna og barna, og það er stóra málið.
Frú forseti. Ég hef nú komið inn á þetta mál hér áður og fjallaði þá meira um skýrslu sem ríkislögreglustjóri hefur látið gera um leiðbeiningar og verklag fyrir lögreglu og upplýsingar um mansal. Skýrslan er mjög fróðleg og ræddi ég það í minni síðustu ræðu. En ég vil taka fram að ég fagna þessu frumvarpi. Þetta er skref í rétta átt og við í Miðflokknum styðjum það. En mig langaði aðeins að koma inn á hvað við sem samfélag getum gert til þess að sporna við þeirri skipulögðu glæpastarfsemi sem mansal er. Það er mjög fróðleg ritgerð við Háskóla Íslands eftir Dagbjörtu Blöndal sem kemur inn á þetta. Með leyfi forseta ætla ég að grípa aðeins niður í nokkur atriði í þeirri ágætu ritgerð og hvet þingmenn til að kynna sér efni hennar, þar sem hún er mjög góð samantekt um mansal og hvernig það hefur stóraukist á síðastliðnum árum. Nú er svo komið að skipulögð glæpastarfsemi, þar sem mansal kemur við sögu, er orðin ein þriðja umfangsmesta alþjóðlega glæpastarfsemin á eftir eiturlyfja- og vopnasölu. Þetta er, eins og við þekkjum, brot á mannréttindum þar sem einstaklingar eru þvingaðir í starfsemi eða þjónustu sem þeir hafa ekki samþykkt að veita. Mansal er yfirleitt dulið og ég nefndi það einmitt í síðustu ræðu minni að oft er erfitt fyrir löggæsluna að finna út hvort viðkomandi sé fórnarlamb mansals. Það getur verið vandkvæðum bundið. Þess vegna er skýrsla ríkislögreglustjóra, um leiðbeiningar og verklag fyrir lögreglu, mjög gagnleg vegna þess að það er erfitt að greina hverjir eru fórnarlömb þess. Þeir sem stunda mansal hafa uppi á fórnarlömbum sínum víðs vegar um heiminn. Þeir finna fólkið sem þeir tæla í einhverja starfsemi sem síðan kemur í ljós að er bara glæpastarfsemi og mansal. Þetta eru yfirleitt einstaklingar sem eru af lægri stéttum þjóðfélagsins og seljendurnir flytja fórnarlömbin oft langt frá sínum heimkynnum og yfirleitt til ríkari landa þar sem þeir selja fórnarlömbin t.d. í vændi. Því betri sem almenn þekking er á mansali og því meira sem stjórnvöld vinna gegn mansali, þeim mun betur gengur að fá þessa heildrænu mynd á umfang mansals og leiðir til að stöðva þessa starfsemi. Það er nú einu sinni þannig að mansal er ekkert annað en nútímaþrælahald. Þetta er starfsemi þar sem brotið er á mannréttindum einstaklinga og á bak við þessa glæpastarfsemi eru glæpamenn sem nýta sér fátækt og varnarleysi einstaklinga. Þeir einstaklingar sem verða fyrir mansali eru oft að sækjast eftir betra lífi, betri lífskjörum, búa við fátækt og eru að reyna að búa sér til betri framtíð og betra líf. Þeir eru plataðir út í þessa starfsemi með ýmsum loforðum, blekkingum, svikum, nauðungum, valdbeitingu, hótunum og misnotkun. Það er náttúrlega ákaflega sorglegt, frú forseti, að horfa upp á það að fólk sé platað með þessum hætti, beitt alls konar svikum, fólk sem er bara að reyna að leita sér betri lífskjara. Þess vegna eigum við öll að sameinast um það, og almenningur þarf að vera vel vakandi yfir því hvaða vísbendingar eru um að mansal eigi sér stað, að vinna gegn þessari glæpastarfsemi. Með alþjóðavæðingunni hafa fólksflutningar milli landa aukist til muna og fátækt fólk sem býr á stöðum þar sem mikil upplausn er hefur oft og tíðum ekkert annað val en að leita sér að vinnu utan síns heimalands og þá sérstaklega þar sem atvinnuleysi er hátt og fátækt ríkir. Helstu þolendur mansals eru konur og börn sem eru yfirleitt þvinguð út í kynlífsþrælkun. Fórnarlömbin upplifa líkamlegt og andlegt og kynferðislegt ofbeldi af völdum gerandans. Það getur verið erfitt að átta sig á því og skilja það hvers vegna einstaklingur kemur sér ekki undan slíkum aðstæðum. Þá verðum við að hafa í huga að þetta er vel skipulögð glæpastarfsemi þar sem gerendur beita fórnarlömbin kúgun, þ.e. þeir kúga þau til þagmælsku og hlýðni. Við verðum að átta okkur á því. Mansal er mjög viðamikið og flókið fyrirbæri og til þess að skilja hvað það er þarf maður að skilja rætur þess og úr hvernig umhverfi það er sprottið. Það er skortur á þekkingu á mansali, bæði hjá þeim sem gætu komið fórnarlömbum þess til aðstoðar og hjá almenningi. Almenning skortir þekkingu og þeir sem eiga að aðstoða. Ég held að töluverð bragarbót hafi verið gerð á því hér á landi, sem betur fer, með sérstökum verklagsreglum fyrir lögreglumenn. En við þurfum hins vegar að tryggja að lögreglan hafi það fjármagn og þann stuðning sem hún þarf til að berjast gegn þessari glæpastarfsemi. Ég hef þá skoðun og ber þá von í brjósti, frú forseti, að Ísland verði í fararbroddi í baráttunni gegn mansali. Við höfum nýlega lokið setu okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og gerðum þar ágæta hluti sem sýnir hvers við erum megnug á alþjóðavettvangi og á okkur er hlustað. Þó að við séum lítið land er ég þeirrar skoðunar að við séum stórt land á alþjóðavísu þegar kemur að friðarmálum og mannréttindamálum, jafnrétti kynjanna o.s.frv. Við höfum þarna tækifæri til að láta í okkur heyra og við eigum að nýta öll tækifæri til þess. Ég kom inn á það í minni síðustu ræðu að við ættum að nýta okkur þá aðstöðu sem við höfum í þróunarsamvinnunni við ríki sem eru samstarfsaðilar okkar þar; Malaví, Úganda, Síerra Leóne og Líbería. Við þurfum að koma því á framfæri að ein tegund mansals viðgengst í þessum löndum, það eru barnahjónabönd og svo náttúrlega ofbeldi gagnvart stúlkubörnum, limlesting á kynfærum kvenna o.s.frv. Við eigum að koma þessu öllu á framfæri og fylgjast með því að verið sé að vinna bug á þeim hörmungum sem fylgja þessu. Að bæta þessa þekkingu, bæði hjá lögreglunni og almenningi, myndi auðvelda stjórnvöldum sem og öðrum í samfélaginu að koma auga á hverjir eru þolendur og hverjir eru gerendur mansals. Eftirspurn og möguleikinn á fjárhagslegum ágóða eru þeir þættir sem viðhalda mansali. Þess vegna er almenn fræðsla svo mikilvæg til að draga úr eftirspurninni. Þessi vandi er alþjóðlegur og við þekkjum það og þess vegna fagna ég þessu frumvarpi. Það er skref í rétta átt að við stöndum við skuldbindingar okkar og sýnum í verki að við erum að berjast gegn þeim vágesti sem mansal er. Ríki heims þurfa að vinna saman með skilvirkum og markvissum hætti í þessari baráttu og þess vegna eru alþjóðasáttmálar mjög mikilvægir hvað þetta varðar. Með þeim er náttúrlega verið að reyna að fyrirbyggja, refsa og útrýma þessari skipulögðu glæpastarfsemi. En þessir alþjóðasamningar skuldbinda ríki til að berjast gegn mansali og stuðla að samvinnu milli ríkja, félagasamtaka og stjórnvalda. Við eigum að tala fyrir þessu á alþjóðavettvangi. Við eigum að spyrja spurninga, hvernig ríkjum gengur að uppfylla þessa sáttmála. Það er nú bara þannig að það er ekki nóg að skrifa undir einhverja alþjóðasamninga eða sáttmála um að berjast gegn einhverju og svo ekki söguna meir; bara ein pennaundirskrift og svo gerist ekkert meir. Það þarf að fylgja þessu eftir. Það þarf stanslaust að fylgja því eftir hvað ríki eru að gera til að berjast gegn mansali. Við höfum þennan vettvang, t.d. allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna, til að koma því á framfæri hvað ríki eru að gera til að uppfylla þá samninga sem þau hafa skrifað undir um að berjast gegn mansali. Það þarf stanslaust að vera að fylgjast með svona hlutum. Það er nú einu sinni þannig. Hér hefur verið rakið í ræðum í hvers lags starfsemi og þjónustu það er sem mansal viðgengst. Í Vestur-Evrópu, ef við horfum þangað, þá er mansal á vændiskonum og kynlífsþrælum að aukast hratt, því miður. Talað er um það í rannsókn Global Report, það er alþjóðleg stofnun sem fylgist m.a. með þessum málum, að aðallega sé verið að flytja konur og börn í þeim tilgangi að nota þau á kynlífsmarkaði, en auk þess hefur mansal vegna atvinnustarfsemi aukist hratt og þá helst í byggingarvinnu. Meginástæðan fyrir því að einstaklingur verður fórnarlamb mansals er fátækt. Hjá þeim sem líða efnislegan skort eru búferlaflutningar, þ.e. að leita sér að betri lífsgæðum, aðlaðandi kostur. Það er neyðarbrauð að reyna að bæta lífskjör sín og það er einmitt það sem glæpamenn nýta sér. Þeir nýta sér fátæktina og varnarleysið, einkum hjá konum og börnum, á svæðum þar sem atvinnumöguleikar eru mjög litlir og konur eru lægra settar í samfélaginu. Það er þá oft þannig að erlendar konur verða oftar fórnarlömb mansals því að það er miklu erfiðara fyrir kynlífsþræl að sleppa burt í landi þar sem viðkomandi talar ekki tungumálið og í umhverfi sem hann þekkir ekki og á þar enga aðstandendur sem geta hjálpað honum. Svo er það annað sem eykur líkur á mansali og það eru stríðsátök. Hernaðarátök auka síðan eftirspurn eftir kynlífsþjónustu. Það er bara staðreynd. Konur eru sendar á staði þar sem hermenn eru, þeim til dægrastyttingar, því miður. Þær eru keyptar af hermönnum til skemmtunar. Það er margt í þessu sem er afar þungt að lesa sér til um, að lesa reynslusögur og annað slíkt, það verður að segjast eins og er, það tekur á mann. Ég sé að tíminn er liðinn. Ég hefði gjarnan vilja halda áfram að fjalla um þetta, ef frú forseti vildi setja mig aftur á mælendaskrá.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, um mansal. Þetta er frumvarp sem ber að fagna og við höfum verið að ræða töluvert undanfarið. Eins og kom fram í ræðu síðasta ræðumanns er fátækt meginástæða þess að fólk leiðist út á þessar brautir. Það lætur glepjast til að láta óprúttna aðila plata sig í eitthvað og áttar sig ekki á hvað það er komið út í fyrr en kannski um seinan. Í umræðunni hér á fyrri stigum varð mér tíðrætt um stöðu lögreglunnar og þá staðreynd að mannekla er mikil þar á bæ. Ekki lagast það við styttingu vinnuvikunnar. Lögreglan lýsti áhyggjum sínum af því að fleira fólk vantaði til vinnu og að hana vantaði fjármagn. Áhyggjur lögreglunnar eru gríðarlegar, einnig þess sem hér stendur, af því að hún sé ekki í stakk búin til þess að geta fengist við þann málaflokk sem mansal er og fer illu heilli ört stækkandi hérlendis. Heimurinn er að minnka og einhvern veginn er alþjóðavæðing glæpa að færast út um heim og hingað norður á hjara veraldar, það er kannski ekki gott að segja það, en hingað norður í höf til Íslands. Við sem töldum okkur vera hið saklausa Ísland eða laus við svona lagað erum farin að fást við þetta í æ ríkari mæli. Því er þetta frumvarp mjög þarft og ber að fagna því. Af því að ég var að minnast á lögregluna langar mig aðeins að grípa niður í greinargerð frumvarpsins, með leyfi forseta. Þar segir: „Baráttan gegn mansali er sameiginlegt verkefni ríkja heims. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna samþykkti allsherjarþingið 15. nóvember 2000 samning gegn fjölþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi (Palermósamninginn). Sama dag samþykkti allsherjarþingið sérstaka bókun við samninginn um að koma í veg fyrir, uppræta og refsa fyrir mansal, einkum kvenna og barna. Í samningnum eru settar fram grundvallarráðstafanir sem nauðsynlegar eru til forvarna í baráttu við alþjóðlega skipulagða glæpastarfsemi. Í bókuninni eru útfærðar sérstakar ráðstafanir í baráttunni gegn mansali. Palermósamningurinn og Palermóbókunin voru undirrituð af Íslands hálfu 13. desember 2000. Þá fullgiltu íslensk stjórnvöld samninginn 13. maí 2010 og bókunina 22. júní 2010.“ Og aðeins áfram, með leyfi forseta: „Á vettvangi Evrópuráðsins var samningur um aðgerðir gegn mansali lagður fram til undirritunar 16. maí 2005. Hann tók gildi 1. febrúar 2008. Evrópuráðssamningurinn styðst við Palermóbókunina, en er mun ítarlegri og gildir um mansal innan lands sem og fjölþjóðlegt mansal. Þá gildir hann jafnframt óháð því hvort skipulögð brotasamtök standa að baki mansali eða ekki. Palermóbókunin gildir aftur á móti eingöngu um mansal sem á sér stað milli landa fyrir tilstilli skipulagðra brotasamtaka. Þá hefur Evrópuráðssamningurinn að geyma ákvæði um allnokkur atriði sem ekki er að finna í Palermóbókuninni, eins og ákvæði um vitna- og upplýsingavernd og ákvæði um refsiábyrgð lögaðila. Evrópuráðssamningurinn var undirritaður af Íslands hálfu 16. maí 2005 eða sama dag og hann var lagður fram til undirritunar. Íslensk stjórnvöld fullgiltu samninginn 23. febrúar 2012.“ Við erum að tala um 20 ára ferli sem hófst með þessum samningi. Þetta er því orðin alþjóðleg samvinna á milli landa um að bregðast við þeim vágesti sem mansalið er. Það er gróft mannréttindabrot sem við þurfum að reisa skorður við og vera opin fyrir því hvernig að þessu er staðið. Það hefur aukist gríðarlega mikið hér á Íslandi og við höfum heyrt talað um að Ísland gæti verið orðið áfangastaður fyrir mansalsbrot. Fjölgun hælisleitenda eykur hættu á mansali og það sama má segja í byggingariðnaði. Fylgjast þarf vel með því hvernig staðið er að samningum við þá sem vinna í þeim iðnaði. Eins og fram hefur komið er mansal að verða ein algengasta glæpastarfsemi í heiminum, meðal þeirra þriggja algengustu. Það eru mjög athyglisverðar umsagnir sem fylgja þessu máli og mig langar að grípa aðeins niður í umsögn frá Vinnueftirlitinu, með leyfi forseta, þar sem segir: „Vinnumansal nær yfir nauðungarvinnu, þrælkun, þrældóm eða aðra misnotkun á vinnuafli […] Samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 227. gr. a. frumvarpsins er skýrlega kveðið á um nauðungarvinnu, þrælkun og þrældóm. Hins vegar kemur orðalagið „önnur misnotkun á vinnuafli“ ekki fyrir í orðalagi ákvæðisins sjálfs. Skilgreining á hugtakinu „vinnumansal“ gengur þannig lengra í skýringu ákvæðisins í greinargerð heldur en í ákvæðinu sjálfu í frumvarpinu.“ - Þarna eru þeir að benda á orðalag sem mætti skoða betur. „Vinnueftirlitið telur æskilegt að hugtakið vinnumansal í refsiákvæði frumvarpsins sé skýrlega skilgreint og samræmi sé milli orðalags ákvæðisins og skýringa þess í greinargerð með frumvarpinu. Vinnueftirlitið leggur því til að þetta samræmi verði tryggt og að orðalagið „önnur misnotkun á vinnuafli“ hljóti skýrari stoð í ákvæðinu og verði betur skilgreint í skýringu þess. Að mati Vinnueftirlitsins er einnig vert að skoða hvort vinna við bersýnilega óásættanlegar vinnuaðstæður sem m.a. ógna heilsu og öryggi þolanda falli þar undir, að því gefnu að það sé gert í hagnaðarskyni og að önnur skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt.“ Og bent er á dæmi í því samhengi. Það er líka mjög áhugavert að Vinnueftirlitið vill að skoðað sé hvort aðstæður þeirra sem vinna hina ýmsu vinnu geti talist í lagi. Svo er umsögn frá Útlendingastofnun og þar kemur fram um nauðungarhjónaband, með leyfi forseta: „Útlendingastofnun bendir á að hugtakið nauðungarhjónaband er ekki skilgreint í frumvarpinu eða í öðrum íslenskum lögum nr. 80/2016 eða hjúskaparlögum nr. 31/1993 svo dæmi séu nefnd. Þrátt fyrir að mat á því hvort um nauðungarhjónaband sé að ræða fari eftir almennum hegningarlögum nr. 19/1940 er æskilegt að hugtakið sé skilgreint. Þarf meðal annars að greina á milli hentihjónabanda eða fyrir fram ákveðins ráðahags sem tíðkast í sumum menningarheimum og hefur ekki verið talið brjóta gegn íslenskum lögum. Að lokum væri eðlilegt í samræmi við þá ensku orðnotkun sem tiltekin er í athugasemdunum […] svo sem að einstaklingar væru neyddir til að betla, neyddir til þess að ganga í hjónaband gegn sínum vilja eða neyddir til þess að fremja refsiverðan verknað svo skýrt sé hvers kyns verknað sé átt við.“ Þá vilja þeir fá nánari skilgreiningu á því. Þetta eru áhugaverðar ábendingar. Það er allt of algengt að maður hafi heyrt um nauðungarhjónaband sem vonandi er ekki algengt þó. Eitt slíkt hjónaband er náttúrlega einu hjónabandi of mikið. Síðan er umsögn frá Mannréttindaskrifstofu Íslands og ef ég gríp aðeins niður í hana, með leyfi forseta. „Hvað varðar greinargerð með frumvarpinu og athugasemdir með ákvæðinu þá telur MRSÍ þar fram komnar upplýsingar og skýringar sem að gagni koma og auðvelda mega saksókn og sakfellingu í mansalsmálum. Þar má nefna umfjöllun um skilgreininguna á mansali og upptalningu dæma um verknaðaraðferðir, svo sem að neita fíkniefnaneytanda um næsta skammt o.s.frv. Þá er enn fremur vísað til vísbendinga um að erlendir ríkisborgarar hafi verið fluttir með skipulögðum hætti hingað til lands til að sæta mansali og vísað til bágrar félagslegrar stöðu umsækjenda um alþjóðlega vernd, en jafnframt vísað til farandverkafólks og erlendra ríkisborgara. Er það vel þar sem dæmi eru um hagnýtingu bágra aðstæðna fólks sem hingað kemur á eigin vegum eða sem t.d. au-pair, námsmenn eða jafnvel á fjölskyldusameiningarleyfi og því mikilvægt að líta ekki alfarið til skipulagðs innflutnings erlendra ríkisborgara í hagnýtingarskyni.“ Það er því í mörg horn að líta í þessu máli og er athyglisvert að lesa þessar umsagnir. Síðan er nokkuð ítarleg umsögn frá Þroskahjálp en þar sem ég sé að tími minn er að renna út þá verð ég að koma inn á hana í næstu ræðu og vil ég biðja hæstv. forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Það er þakkarvert að þetta frumvarp skuli vera komið fram, til þess að styðja við brotaþola í mansalsmálum og skýra og skerpa á orðalagi sem orðið getur til þess að koma lögum yfir þá sem stunda slíkt. Mig langar í þessari ræðu að vitna nokkrum sinnum í BA-ritgerð í mannfræði frá 2012 eftir Stefán Veigar Stefánsson. Þegar rætt er um skilgreiningar á mansali þá segir hér, með leyfi forseta: „Ýmsum aðferðum er beitt þegar kemur að því að flytja fólk með óreglulegum hætti á milli landa eða svæða. Fólki er lofað betri vinnu á nýjum stað, lofað betra lífi og það flutt á fölskum forsendum. Í sumum tilfellum og á sumum áfangastöðum er fjárhagslega hagkvæmara fyrir fyrirtæki að fá ólöglega innflytjendur í vinnu en ófaglært fólk eða fólk með takmarkaða menntun sem oft er á höttunum eftir vinnu sem krefst ekki sérstakrar menntunar.“ Eitt af því sem hvetur til mansals er klámvæðingin. Komið hefur í ljós, eins og alkunna er, að með tilkomu internetsins jókst aðgengi að klámi mjög. Það vill svo til, eins og allir vita, að eftir því sem aðgengið eykst, eftir því sem framboðið eykst, þá verður klámefni sífellt grófara og felst m.a. í miklu meiri niðurlægingu á þeim sem verða fyrir brotum, þ.e. sérstaklega konum og börnum. Í þessari ritgerð segir, með leyfi forseta: „En með öllum sínum kostum má einnig finna fjölmarga ókosti við internetið. Einn af þeim ókostum er klám. Klám getur birst á ýmsan hátt og er misjafnt hvað fólk telur klám og hvað ekki. Í bæklingnum Klámvæðing er kynferðisleg áreitni (mars 2012) er klám skilgreint sem „kynferðislega opinskátt efni í orðum eða myndum með skýra yfir- og undirskipun“ og klámvæðing sem menningarferli þar sem klám smeygir sér inn í daglegt líf okkar sem samþykkt og jafnvel dáð menningarlegt fyrirbæri.“ Hér er vitnað í rannsókn frá 2012. Síðan segir: „Ofbeldi hefur aukist í klámi og það er farið að snúast meira um að niðurlægja þátttakendur. Á internetinu er einnig að finna gríðarlegt magn auglýsinga frá fyrirtækjum sem bjóða upp á ýmiss konar kynlífs- og fylgdarþjónustu […]. Það sem einkennir notkun internetsins við öflun á klámefni er nafnleysið, en á þeim síðum sem bjóða upp á slíkt efni er þess yfirleitt ekki krafist að fólk skrái sig inn undir réttu nafni.“ Mansal, sem oft hefur verið líkt við nútíma þrælahald, er núna þriðja ábatasamasta smyglleiðin í heimi á eftir vopnasölu og fíkniefnasölu. Þess vegna er mansal í sjálfu sér þaulskipulagt, skipulagt af glæpahópum. Í þessari ágætu ritgerð sem ég hef verið að vitna til segir að oft og tíðum sé fólk blekkt til ferðalags yfir landamæri með loforði um að þess bíði betra líf handan landamæranna. Oft greiðir sá sem fluttur er sjálfur fyrir farið, ellegar greiðir glæpamaðurinn eða glæpasamtökin, sem flytja viðkomandi á milli landa, kostnaðinn fyrir hann en innheimta hann síðar. Það var ekki fyrr en 2002 sem mansal kom fyrst fyrir í opinberri umræðu á Íslandi. Ég sagði það hér í ræðu um daginn að það virtist vera þannig, eins og varðandi margt annað sem gerist í heiminum, að Íslendingar vildu oft stinga höfðinu í sandinn og fullyrtu ranglega að slíkt og annað eins fyrirfyndist ekki hér á Íslandi. En auðvitað er þetta tálsýn, herra forseti, því miður. Í títtnefndri BA-ritgerð segir að þegar verið sé að flytja fólk séu áfangastsaðirnir oft rík lönd þar sem kynlífsiðnaðurinn er stór eða þar sem vændi er annað hvort löglegt eða mikið umburðarlyndi ríkir gagnvart því. Við erum náttúrlega í þeirri stöðu á Íslandi að það að stunda vændi er ekki ólöglegt, en það að kaupa vændi er ólöglegt. Því miður virðist mansalsmálum hafa fjölgað hér á Íslandi mjög bratt og mjög hratt, ekki síst vegna þess að eftirspurnin eykst, m.a. í kjölfar klámvæðingarinnar sem hér var farið yfir áðan. Það vill þannig til, og þetta vitum við öll sem viljum vita, að þeir sem eru helstu fórnarlömb mansals, t.d. þar sem um er að ræða vændi, eru konur og börn. Það kom fram í fyrra líklega að í kjölfar stríðsátaka sem hafa verið fyrir botni Miðjarðarhafsins eru tugir þúsunda barna nú á vergangi um Evrópu ein síns liðs og eru þess vegna auðveld skotmörk níðinga. Það er náttúrlega mjög alvarleg staða að það skuli ekki vera reynt að gera gangskör að því að sameina fjölskyldur meira eftir þau stríðsátök sem þarna hafa geisað, vegna þess að eins og ávallt þegar átök brjótast út þá eru það konur og börn sem verða fyrstu og flestu fórnarlömbin. Hér segir í þessari ritgerð, með leyfi forseta: „Við skilgreiningu á mansali þarf alltaf að taka tillit til aðstæðna fórnarlambsins, en þær eru oftar en ekki slæmar. Þar að auki er sá möguleiki alltaf fyrir hendi að ekki sé brotið á réttindum einstaklings á áfangastað og því er ekki alltaf hægt að tala um mansal.“ Það er ekki einfalt mál að finna þetta út. Hér segir líka, með leyfi forseta: „Þegar fjallað er um óreglulega fólksflutninga eru þeir oft skilgreindir á tvo ólíka vegu. Í fyrsta lagi þegar fólki er smyglað á milli landa og í öðru lagi þegar fólk er selt mansali milli landa eða innan lands.“ Þarna er um tvær aðferðir að ræða, ef við getum orðað það þannig, til þess að menn geti nýtt sér neyð og illar aðstæður fólks sjálfum sér til hagsbóta og jafnvel til þess að hagnast. Þess vegna er það ekki að ófyrirsynju að þetta frumvarp skuli koma hér fram og ég fagna því. En það er alveg ljóst að við þurfum að vera á verði. Það er eitt sem við verðum að reyna að hamla með einhverju móti, þ.e. að hemja þá klámbylgju sem ríður nú yfir og ekki síst yfir internetið, vegna þess að það er orðið mjög alvarlegt mál þegar heilar kynslóðir ungra manna alast upp við að það sem þeir skoða á netinu, og sumir hverjir mörgum sinnum í viku, sé eitthvað eðlilegt, að kynlíf eigi að vera eins og það birtist í þessum klámmyndum sem menn horfa á á netinu. En því fer svo fjarri. Það er því ekki að ófyrirsynju, herra forseti, að þetta frumvarp er lagt fram. Aukaáhrif af þessari klámbylgju eru að hér á Íslandi er t.d. að fjölga tilfellum þar sem margir einstaklingar koma að, sem sagt: Hópnauðgunum er að fjölga hér mjög, þannig að allt hefur þetta gríðarlega slæm áhrif. Það fer ekki á milli mála að þessir atburðir, hvort sem um er að ræða nauðgunarmál, ég tala nú ekki um hópnauðganir og mansal, eyðileggja líf fórnarlamba til skemmri eða lengri tíma og hafa í versta falli leitt til dauðsfalla fórnarlambanna, oft fyrir eigin hendi. Það er þyngra en tárum taki, herra forseti. Það er því af hinu góða að lögregluyfirvöld og hæstv. dómsmálaráðherra hafa lagt áherslu á að efla þá deild lögreglu hér, t.d. á höfuðborgarsvæðinu, sem kemur að kynferðisbrotum. En þá komum við að öðru, herra forseti, sem við Miðflokksmenn höfum lagt mikla áherslu á í hverjum einustu fjárlögum síðustu fjögur ár. Það er að styrkja lögregluna og styrkja eða tryggja öryggi landamæra Íslands, vegna þess á meðan að lögreglan er undirmönnuð, eins og hún er sannarlega nú um stundir hér, t.d. á höfuðborgarsvæðinu, og úti um allt land reyndar, getur hún ekki starfað sem skyldi. Það kom í ljós að þeir sem sömdu um styttingu vinnuvikunnar á vinnumarkaði, alla vega hjá ríkinu, virðast ekki hafa gert sér nokkra grein fyrir því að stytting vinnuvikunnar myndi kosta í fyrsta lagi fé og í öðru lagi myndi hún kalla á gríðarlega fjölgun í mannafla, sérstaklega þegar vaktavinnufólk á í hlut. Þetta höfum við heyrt núna undanfarið, ákallið frá lögreglunni og frá heilbrigðisstofnunum, að það er þörf á því að ráða töluvert margt fólk. Það stefnir í sums staðar, eins og hjá heilbrigðisstofnunum, varðandi sumarið í sumar að starfsemin verði í miklum ólestri. Það stefnir í óefni. Þannig að til þess að stemma stigu við þessu verðum við, samhliða þessu ágæta frumvarpi, að gera ráðstafanir til þess að varna því að hingað inn í landið flæði fólk sem selt er mansali, hvort sem er í vændi eða vinnumansal, eins og þekkist. Það þarf að vinda bráðan bug að því að tryggja landamæri og tryggja lögreglu og öðrum yfirvöldum, tollgæslu og fleirum, nauðsynlega fjármuni til að stemma stigu við þessu. Það sem við Miðflokksfólkið höfum verið að færa fram í þessu efni, bæði hvað varðar ólöglega innflytjendur eða hælisleitendur og einnig styrkingu á landamærum, hefur verið kallað hræðsluáróður. Það hefur verið kallað útlendingaóvild. En það er ekkert slíkt í gangi, herra forseti. Það sem verið er að benda á er einfaldlega hvernig hlutirnir eru akkúrat í dag eða hvernig við erum stödd, Íslendingar, í dag hvað þetta varðar og hvað við þurfum að gera til að koma í veg fyrir að hingað flæði inn fólk sem við getum ekki séð sómasamlega fyrir. Það er að við getum ekki styrkt það til að ná sambandi við það þjóðfélag sem við búum í. Þess vegna þurfum við að hafa stjórn á því sjálf hversu margir leita hingað og skipuleggja það eins og aðrar þjóðir eru farnar að gera. En ég sé að tími minn er búinn, herra forseti. Ég er hins vegar hvergi nærri búinn og bið því um að verða settur aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Við erum komin aftur til að ræða þetta ágætismál frá dómsmálaráðherra sem verið er að fara með í gegnum þingið. Vil ég þakka ráðherra fyrir að leggja í þennan leiðangur með málið þar sem verið er að gera ákveðnar breytingar til að skýra hugtakið mansal og annað sem við ræðum oft þannig að enginn velkist í vafa um hvað átt er við í lögunum. Þetta er samið af sérfræðingi í refsirétti að beiðni ráðherra og ber að fagna því að verið sé að taka sérstaklega á þessum hlut. Hér hefur verið fjallað um ýmislegt tengt mansali, sem er mjög eðlilegt í ljósi þess hversu alvarlegur glæpur það er að selja fólk í ánauð, sama með hvaða hætti það er, hvort sem það er vinnuánauð eða kynlífsánauð eða annað. Því miður eru þeir sem eiga hvað mest bágt kannski í mestri hættu á að verða fyrir þeim ófögnuði sem mansal er. Í frumvarpinu er ágætlega fjallað um ferlið sem farið var í við að semja þetta mál og m.a. sérfræðingur fenginn til að semja það, og farið yfir það sem Sameinuðu þjóðirnar hafa ályktað á síðustu árum. Vitnað er í hinn svokallaða Palermó-samning frá 2000 og bókun Sameinuðu þjóðanna við hann. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga að þetta er þannig vandamál að Sameinuðu þjóðirnar hafa ákveðið að láta það til sín taka og íslensk stjórnvöld þar af leiðandi, allt frá árinu 2000 þegar þau undirrituðu samninginn. Þau fullgiltu hann svo reyndar tíu árum síðar og bókunina þar með. Evrópuráðið hefur líka látið þessi mál mikið til sín taka. Þar höfum við Íslendingar átt góða fulltrúa í gegnum tíðina, bæði fulltrúa Alþingis og að sjálfsögðu framkvæmdarvaldsins. Það er mikilvægt að við höldum áfram að vera virk á þeim vettvangi þar sem gæta þarf að mannréttindum og ekki síst að berjast gegn glæpum sem verða þegar menn nýta sér neyð fólks. Íslensk stjórnvöld kynntu fyrstu aðgerðaáætlunina fyrir rúmum tíu árum, 2009, sem gilti til ársloka 2012. Síðan var önnur áætlun kynnt sem gilti til 2016 og síðan kynnti ráðherra okkur áherslur núverandi ríkisstjórnar 29. mars 2019. Það er líka mikilvægt í því sambandi að horfast í augu við það að mansal, einhvers konar þrælkun eða hvað við köllum það, er féþúfa fyrir glæpasamtök og glæpamenn, ekki síst fyrir þá sem eru aðilar að eða hluti af skipulagðri glæpastarfsemi, þar sem er verið að nýta sér veikleika fólks, og kerfisins einnig, með því að selja fólki hugmyndir um betra líf sem reynast svo ekki sannar, með því að halda fólki í ánauð eða hvers konar óþverraskap sem þessi glæpasamtök leyfa sér. Í frumvarpinu er fjallað nokkuð, þó ekki endilega mjög djúpt, um mat ríkislögreglustjóra á skipulagðri brotastarfsemi. Skipulögð brotastarfsemi hefur vitanlega áhrif hér á Íslandi eins og annars staðar. Við sjáum því miður mjög ógeðfellda þróun í nágrannalöndum okkar þar sem vandinn eykst og eykst og glæpum fjölgar. Fyrir skömmu sáum við að fleiri eru drepnir með skotvopnum í Svíþjóð en í öðrum Evrópulöndum. Hver hefði trúað því fyrir nokkrum árum að sú gæti verið staðan, að í Svíþjóð, hinu oft svokallaða fyrirmyndarríki, alla vega á árum áður, myndi sú staða koma upp að glæpasamtök gætu vaðið uppi með þessum hætti? Við erum farin að sjá mjög ógeðfelld met slegin í þessu landi frænda okkar þar sem einhver þúsund Íslendinga búa að staðaldri. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að læra af þessu. Við þurfum að kynna okkur hvernig stendur á því að Svíar hafa lent í þessu öllu saman, að samfélagið hafi farið í þessa átt. Það má ekkert skilja undan, við eigum að þora að taka þá umræðu og velta fyrir okkur hvort þróunin geti orðið svipuð á Íslandi og bregðast þá að sjálfsögðu við. Þarna skiptir miklu máli að greinendur okkar, hvort sem það er greiningardeild hjá embætti ríkislögreglustjóra eða aðrir, hafi til þess tól og tæki og fjármuni til þess að geta komið með ábendingar um hvernig við getum brugðist við til að lenda ekki á sömu braut og frændur okkar og vinir í Svíþjóð. Í skýrslu frá 2015 frá greiningardeild ríkislögreglustjóra er í fyrsta sinn í rauninni fjallað um vinnumansal sem sérstakan flokk mansalsmála og segir það okkur kannski að það hafi þá aukist, að ástæða sé til að taka það sérstaklega út með þessum hætti. Í nýjustu skýrslunni, sem ég kom aðeins inn á í fyrri umræðu um þetta mál, kemur fram að margt bendi til þess að skipulagt vændi hafi aukist töluvert og það tengist skipulögðum brotahópum. Þá er einmitt sérstaklega tekið fram í frumvarpinu og skýrslu ríkislögreglustjóra að margt bendi til þess að Ísland sé áfangastaður fyrir skipulagt mansal og þá misneytingu um leið. Eflaust eru ýmsar ástæður sem liggja að baki slíku eða sem verða til þess að svona lagað fer af stað. Horfum t.d. á vinnuaflið. Skortur á vinnuafli verður til þess að glæpahópar, brotahópar, sjá sér færi á að nýta sér það með einhverjum hætti, eins og kemur raunar fram í þessum skýrslum. Það er mjög mikilvægt að við horfum líka til þess hvernig við getum reynt að koma í veg fyrir að brotahópar, glæpahópar komi hingað. Ég ætla að leyfa mér að segja glæpahópar, hér er orðið brotahópar notað og það er svo sem lýsandi orð, en ég held að flestir sem brjóta lög með einhverjum hætti séu nú glæpamenn eða glæpahópar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að horfa til þess, á sama tíma og við erum að ræða þetta frumvarp og vonandi samþykkja á endanum, að skýra hvað það er sem telst til mansals þannig að við náum til fleiri aðila sem verið er að misnota með þessum hætti. Ég er líka þeirrar skoðunar að það eigi að styrkja löggæslustofnanir okkar í því að hafa aukna frumkvæðislöggæslu, ég held að það sé kallað það í dag, eða auknar forgreiningar, forvarnir í þessu öllu saman og fagna ég því að verið sé að gera einhverjar breytingar. Reyndar er umræða um að lögreglan fái auknar heimildir. Það er mitt mat að það sé mjög mikilvægt. Ég held að það sé betra að lögreglan hafi heimildir til að fylgjast betur með okkur en ekki. Auðvitað geta menn velt því fyrir sér hvort það sé heppilegt upp á traust og eitthvað slíkt. En ég kýs nú að treysta lögreglunni, eins og langflestir Íslendingar, til að fara vel með völd sín. Auk þess erum við með kerfi til að fylgjast með störfum lögreglu og hugsanlega má auka það eða efla með einhverjum hætti og þá ræðum við það að sjálfsögðu. En það er mjög mikilvægt að lögreglan á Íslandi hafi heimildir til að koma í veg fyrir eða minnka líkur á að svona starfsemi eða önnur glæpastarfsemi þrífist. Það er líka mikilvægt að við tryggjum áfram að löggæslustofnanir okkar geti átt traust og gott samstarf við kollega sína erlendis þannig að hægt sé að miðla upplýsingum og þess háttar um þessa glæpastarfsemi sem er sannarlega í gangi. Í frumvarpinu er fjallað um hvernig hin Norðurlöndin hafa tekið á mansalsmálum og er það forvitnileg lesning. Það virðist hafa verið ágætissamráð við gerð frumvarpsins, meðal annars við ríkislögreglustjóra, ríkissaksóknara, héraðssaksóknara og fleiri sem hér eru taldir upp, auk stofnana eins og Vinnumálastofnunar og svo Alþýðusambands Íslands. Það er mjög mikilvægt að þeir aðilar séu hafðir með í ráðum því að við vitum að þeir sem hafa eftirlit með vinnustöðum eða gæta að hag vinnandi fólks eru oft í betri stöðu en aðrir til að fylgjast með, ljóstra upp eða komast þar að vandamálum og öðru þegar slíkt á sér stað hér á landi. Ég ætla að leyfa mér að segja að það sé mjög æskilegt að stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins vinni þétt saman að því að koma sem mest í veg fyrir vinnumansal og hef ég ekki trú á öðru en að þar séu allir um borð, ef má orða það þannig. En síðan eru aðrir sem þurfa að grípa inn í á öðrum stöðum. Hér hafði ég punktað hjá mér að það hefði verið ákjósanlegt að nota þetta tækifæri til að fara vel í gegnum til hvaða ráðstafana við viljum grípa til þess að löggæslustofnanir okkar hafi tæki og tól og heimildir til að sinna þeirri vöktun sem þær telja sig þurfa að sinna í þessum skelfilegu málum sem mansalsmálin eru. Auðvitað má segja að sum séu skelfilegri en önnur en allt snýst það að sjálfsögðu um það sama; verið er að neyða fólk í eitthvað sem það vill í langflestum tilvikum örugglega ekki eða þá að verið er að svindla á því með einhverjum hætti. Mál þetta er vonandi bara áframhaldandi skref í þá átt að bæta þá lagaumgjörð sem gildir um þessi mál. Þetta þarf að skoða í sem víðustu samhengi og reyna að tengja sem mest inn í raunveruleikann, að sjálfsögðu. Við hvað búum við? Hvaða hættur leynast? Hvaða hættur geta falist í því að gera ekkert? Getum við lært af því ástandi sem er hjá vinum okkar og frændum á Norðurlöndum, t.d. Svíþjóð? Hvaðan koma þeir glæpahópar sem þar eru og hvernig eru þeir myndaðir? Af hverju verður þessi stóraukning í Svíþjóð? Ég held að það sé mjög mikilvægt að leggjast í rannsókn á því og leggja slíka rannsókn hér fyrir þing og þjóð svo að hægt sé að komast til botns í því hvort við getum brugðist við fyrir fram með einhverjum hætti. Forvarnir eru alltaf mikilvægar og ef við eigum þann möguleika að grípa til aðgerða áður en halla fer undan fæti hjá okkur eins og mörgum öðrum þjóðum þá er það kostur. Þá er það eitthvað sem við verðum að nýta og læra af. Oft er sagt um Íslendinga að þeir hrífist mest af því sem kemur að utan. Ég held að við eigum líka að læra þá af því sem kemur að utan og læra af því sem aðrir hafa lent í, því að það er ekki sjálfgefið að við höldum áfram á einhverri braut sem aðrir hafa farið út af. Ég vil líka leyfa mér að minnast á löggæsluáætlun fyrir Ísland sem samþykkt var árið 2012. Það var mál sem sá er hér stendur var fyrsti flutningsmaður að árið 2012, á 140. þingi, sem var samþykkt og hrint í framkvæmd. Það væri mjög forvitnilegt að fylgja henni eftir í framhaldinu. Þeir sem munu standa hér á næsta þingi munu vonandi kalla eftir skýrslu eða einhvers konar samanburði eða yfirliti, samantekt á því hvernig til hefur tekist með löggæsluáætlunina, hverju hefur verið hrint í framkvæmd, hvað hefur gengið vel, úr hverju hefur verið bætt og hverju ekki. Það gæti hjálpað okkur til að komast til botns í eða skoða betur hvað hvaða leið við viljum fara. Erum við nógu vel mönnuð? Erum við með nógu mikið af tækjum og tólum til að glíma við þessi verkefni? Þurfum við frekari heimildir? Hefur verið brugðist við ábendingum sem komu fram í löggæsluáætluninni? Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að reyna að tengja þá þætti við þetta mál. Markmið þessa frumvarps og annarra er vitanlega mjög gott, en við verðum samt að horfa til þess að þetta er svo stórt mál og svo margir þættir sem tengjast þessum málum. Það skiptir miklu máli. Nú, nefndarálitið … [[Forseti hringir.]]
Tíminn er sennilega liðinn en tímatakan er í ólestri.
Afsakið, herra forseti.
Hv. þingmanni er velkomið að flytja lokaorð.
Ég bið bara um að vera settur aftur á mælendaskrá, takk fyrir.
Herra forseti. Ég ætlaði að ljúka umfjöllun minni um það frumvarp sem hér liggur frammi þar sem verið er að bæta mansalsákvæði hegningarlaganna, ákvæði 227 a í hegningarlögum. Þarna er verið að bæta það til að auðvelda baráttuna gegn mansali og er því hið besta mál. Baráttan gegn mansali er í raun sameiginlegt verkefni allra ríkja heims vegna þess að þetta er brot sem virðir engin landamæri. Það eitt og sér gerir lögregluyfirvöldum erfiðara um vik að vinna gegn þessu, en einnig gerir það fórnarlömbin að vissu leyti berskjaldaðri vegna þess að þau eru þá í enn verri aðstæðum. Það eru ókunnugar aðstæður, það er annað tungumál og aðstæður sem þau ekki þekkja í nýju landi. Eins og oft er varðandi mansal, bæði mansal á sviði kynlífs og einnig mansal á sviði vinnumarkaðar, þá er fólkið í nýju landi og talar ekki tungumálið og þess vegna er þarna einnig erfitt um vik. Og vegna þess að þetta er sameiginlegt verkefni allra ríkja verðum við Íslendingar að standa okkur. Ég benti á það í minni fyrri ræðu og hafði þá ekki ártalið en við undirrituðum Palermó-samninginn og Palermó-bókunina í lok árs 2000 en við fullgiltum ekki samninginn fyrr en tíu árum seinna. Þetta sýnir kannski hvað við erum langt á eftir vegna þess að Danmörk, Svíþjóð, Noregur og Finnland voru mörgum árum á undan okkur. Þau fullgiltu bæði samninginn og bókunina skömmu eftir aldamót, 2004, 2005 og 2006, en við erum þarna langt á eftir. Þess vegna er svo mikilvægt að hvetja stjórnvöld til að draga ekki lappirnar í þessu. Þetta frumvarp er auðvitað hluti af því, það þarf mikið meira að koma til. Í skýrslu greiningardeildar frá 2015, segir, með leyfi forseta: „Vændi og mansal gætu aukist m.a. í tengslum við stóraukin umsvif í byggingariðnaði og ferðamannaþjónustu. Vöxtur í byggingariðnaði skapar hættu á ólöglegum innflutningi á verkafólki og dæmi eru um að viðkomandi þræli myrkranna á milli við slæm kjör.“ Síðan segir fjórum árum síðar í skýrslu greiningardeildar sömu stofnunar: „Þessi virðist hafa orðið raunin.“ Það kom á daginn. Mansal jókst á tímabilinu frá því þegar skýrslan var skrifuð árið 2015, þar sem er bent á hættuna, til skýrslunnar sem gerð er fjórum árum seinna, 2019. Þar segir: „Lögregla hefur sterkar grunsemdir um mansal í þeim geirum atvinnulífsins sem nefndir voru og vaxið hafa hratt á undanförnum árum Í skýrslum liðinna ára hefur greiningardeild einnig ítrekað varað við því að þeir sem leiti alþjóðlegrar verndar á Íslandi kunni, sökum bágrar félagsstöðu, að sæta misnotkun og jafnvel kúgunum af ýmsum toga. Slík misnotkun er þekkt í nágrannaríkjum og tengist oft „svartri atvinnustarfsemi“. Augljóslega er slík misneyting ekki bundin við þá sem óska alþjóðlegrar verndar. Þekkt er frá nágrannaríkjum að konur séu þvingaðar til að stunda vændi og að skipulagt vinnumansal fari fram innan „svarta hagkerfisins“. Það á við um ýmsa þjónustustarfsemi, til að mynda nudd, þrif, vinnu á veitingastöðum, betl og vasaþjófnað.“ Þannig að á þessu sést að við erum ekkert að vakna. Verið er að benda á brotalamir hvað mansal varðar í skýrslum greiningardeildar ár eftir ár, frá 2015, og vandinn hefur bara aukist, eins og kom fram í þeim texta sem ég var að lesa úr skýrslunni frá árinu 2019. Þá er ekki verið að sinna þessum ábendingum greiningardeildarinnar. [[Forseti hringir.]]- Ég er ekki búinn með fimm mínútur, er það, herra forseti?
Fjóra og hálfa mínútu. Klukkan er í lamasessi.
Fæ ég þá að halda aðeins áfram, herra forseti?
Í hálfa mínútu.
Það segir einnig í skýrslu greiningardeildar 2019: „Það er mat lögreglu að hér á landi starfi skipulagðir hópar brotamanna sem sumir hverjir búa yfir umtalsverðum styrk og fjármagni. Eftir því sem hópar þessir eflast verður örðugra fyrir lögreglu að sporna gegn starfsemi þeirra. Þeir eiga auðveldara með að fela slóð sína og fjárhagslegur styrkur gerir þeim kleift að kaupa sérfræðiþekkingu og fela ágóða starfseminnar í löglegum rekstri. […] Áhrif skipulagðrar glæpastarfsemi á samfélagið eru margvísleg og öll neikvæð. Það á við um tíðni afbrota, alvarleika þeirra, neikvæð áhrif á viðskiptalíf og vinnumarkað, þar á meðal skekkta samkeppnisstöðu og fjártjón fyrirtækja, tekjumissi hins opinbera auk þess sem skipulagðri brotastarfsemi fylgir ofbeldi sem verður til þess að draga almennt úr öryggi í samfélaginu. […] Greiningardeild ríkislögreglustjóra hefur ennfremur vakið á því athygli að skipulögð glæpastarfsemi hefur áhrif á öryggisstigið í landinu. Í skýrslu ársins 2017 var það niðurstaða greiningardeildar ríkislögreglustjóra að áhættustig vegna skipulagðrar glæpastarfsemi í landinu væri „mikil áhætta“. Í ljósi þeirra upplýsinga sem lögregla miðlar til greiningardeildar ríkislögreglustjóra er ástæða til að hafa áhyggjur af stöðu mála. Staðan hvað skipulagða brotastarfsemi varðar heldur áfram að versna sem m.a. birtist í vaxandi fjölda uppsafnaðra mála og skorti á frumkvæðislöggæslu.“ Í ljósi þessara upplýsinga kemur fram í skýrslunni að áhættustigið vegna mansals í skýrslunni 2019 er ekki mikil áhætta, eins og í fyrri skýrslu, heldur gífurleg áhætta. Við erum alltaf að fara á verri veginn. Við erum alltaf að feta okkur inn í verra ástand. Rétt í lokin segir hér, herra forseti: „Ljóst er að staða löggæslumála er með þeim hætti að geta hennar til þess að takast á við skipulagða brotastarfsemi er mjög lítil.“ Þetta er alvarlegt, herra forseti. Og loks segir hér: „Í umfjöllun um áhættumat hér að framan má sjá að án áherslubreytinga eru litlar líkur á að markverður árangur náist í baráttu við skipulagða glæpastarfsemi á Íslandi.“ Ég læt þetta vera mín lokaorð. Lögreglan kallar eftir áherslubreytingum og hefur gert árum saman. Við verðum að fara að bregðast við.
Forseti áréttar að tímamælir er ekki réttur og forseti reynir að gera viðvart eins og hægt er þegar tímamörk eru úti, en ræðutími er 15 mínútur.
Herra forseti. Ég skal reyna að hafa í huga að hafa ræðu mína þannig að hún falli innan 15 mínútna rammans, en eins og við ræddum fæ ég kannski eitt dingl þegar fimm mínútur og 30 sekúndur eru eftir til að auðvelda mér að stilla af það sem ég ætla að koma inn á. Það sem við fjöllum um í 3. umr. er mál þar sem megininntakið er barátta gegn mansali. Okkur hefur verið tíðrætt hér í dag um skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra, bæði þá er kom út 2017 og þá sem kom út 2019. Fleiri plögg liggja til grundvallar því mati að staðan sé að verða alvarlegri hvað skipulagða glæpahópa varðar og framgöngu þeirra eftir því sem árin líða og fótfesta þeirra virðist verða öruggari og fastari í íslensku samfélagi, í íslenskum jarðvegi. Í fyrstu ræðu minni í þessu máli lagði ég fyrst og fremst áherslu á það sem í daglegu tali er kallað vinnumansal. Það er mjög fjölþætt svið og getur verið allt frá því að einstaklingar séu með einum eða öðrum hætti að vinna upp í skuld þess sem hefur boðvald yfir þeim, hvort sem það er vegna flutnings fjölskyldu viðkomandi í tengslum við fjölskyldur á flótta, hvort sem það er í tengslum við það að sá sem hefur boðvaldið hefur tryggt atvinnuleyfi á stað sem horft væri til sem betra svæðis efnahagslega, við getum talað um Ísland í því samhengi, eða með hverjum þeim hætti sem það kann að vera. Það getur t.d. verið með þeim hætti að vinnuveitandi sjái launþega fyrir húsnæði og allt þar fram eftir götunum. Það er því auðvitað í mörg horn að líta hvað það varðar. Síðan höfum við það sem oftast kemur upp í umræðunni í tengslum við mansal, sem er vændi, klám og klámvæðing. Auðvitað er þyngra en tárum taki hvernig á löngum köflum virðist hafa verið haldið á þeim málum og með hvaða hætti glæpagengi ganga fram í þeim efnum. Því miður er það sá kaldi raunveruleiki sem við okkur blasir og okkur ber skylda til að reyna að laga regluverkið þannig að staða þeirra einstaklinga sem fyrir verða í samfélaginu verði betri en nú er. Mig langar að koma inn á nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem undir rita sjö nefndarmenn, þar á meðal fulltrúi Miðflokksins í nefndinni, sem er hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson. Þar segir almennt undir umfjöllun nefndarinnar, með leyfi forseta: „Samhljómur var á meðal gesta um mikilvægi þess að auka réttarvernd þeirra sem verða fyrir mansali ásamt því að unnið verði markvisst gegn mansali. Þá var bent á mikilvægi þess að þær aðgerðir sem komi fram í áherslum stjórnvalda í aðgerðum gegn mansali og annars konar hagnýtingu frá árinu 2019 verði framkvæmdar en auk þess kom ákall um nýja stefnu og aðgerðaáætlun gegn mansali.“ Þetta ber svolítið að sama brunni. Áherslur stjórnvalda hvað varðar aðgerðir gegn mansali og annars konar hagnýtingu frá árinu 2019 hafa ekki nema að hluta til komist til framkvæmda. Ég lít svo á að nefndin sé að hvetja framkvæmdarvaldið til að ganga til verksins og nýta þau tæki og þær aðgerðir sem grundvöllur var lagður að árið 2019. Áfram segir hér, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn tekur fram að með framangreindum áherslum frá árinu 2019 var sett stefna stjórnvalda í mansalsmálum. Í ljósi þess að baráttan gegn mansali er viðvarandi verkefni hverrar þjóðar var stefnuskjalinu ekki afmarkaður tiltekinn tímarammi, heldur gildir [það] þar til annað verður lagt fram. Þannig eru aðgerðir almennt ekki tímasettar en þó séu tilteknar aðgerðir tímasettar. Meiri hlutinn leggur áherslu á það sem kemur fram í stefnuskjalinu að ætlast sé til að unnið verði að öllum aðgerðunum á skilvirkan hátt og þær sæti reglubundinni endurskoðun í umbótaskyni.“ Áfram hvetur nefndin til þess að þau vopn, þær aðferðir sem tækar eru í baráttunni gegn mansali verði notaðar. Okkur ber einfaldlega skylda til þess sem samfélag að tryggja að borgararnir séu sem frjálsastir hvað varðar ráðstöfun á eigin vinnuafli, tíma og viðverustað. Hér segir áfram, með leyfi forseta: „Á fundum nefndarinnar var nokkuð rætt um stöðu þolenda mansals. Einkum var áréttað mikilvægi þess að þolendur fái viðeigandi stuðning og meðhöndlun á öllum stigum máls, m.a. að teknu tilliti til stöðu þolenda, eins og fötlunar. Þá var áréttað mikilvægi þess að ríki tryggi að þeir einstaklingar séu ekki settir í varðhald við komu til landsins sem grunur sé um að gætu verið fórnarlömb mansals.“ Nú verð ég að viðurkenna að ég tala um þetta atriði án þess að hafa kynnt mér sérstaklega umsagnirnar akkúrat hvað það varðar. Ég vil samt nefna það hér, og kannski kemur á daginn að ég hefði betur kynnt mér þetta atriði sérstaklega áður en ég nefni það hér en ég ætla samt að leyfa mér það, hvort það alversta sem einstaklingur sem kemur hingað til lands, og gæti verið fórnarlamb mansals, geti lent í sé að eiga samskipti og lenda í höndunum á lögreglu yfirvöldum, ef svo má segja. Með því hlýtur að slitna keðjan sem tengir þann sem verður fyrir mansali við glæpamanninn sem á tauminum heldur. Ég kem kannski inn á það í seinni ræðu minni við þessa umræðu. Fyrsta tilfinning mín er að það gæti verið til þess að rjúfa þessi tengsl að hið opinbera, íslensk yfirvöld, næðu sambandi við þetta mögulega fórnarlamb mansals. Þá kann að vera að varðhald sé í einhverjum tilvika leið til að slíta á þennan streng milli þess sem verður fyrir mansali og kúgarans. Mig langar síðan aðeins að koma aftur inn á það sem ég kom inn á í fyrri ræðu minni, vinnumansal, í ljósi þess að komið er inn á það í nefndaráliti meiri hlutans. Þar segir, með leyfi forseta: „Við meðferð málsins var bent á að ósamræmi virtist gæta milli skilgreiningar á vinnumansali samkvæmt texta a-liðar 1. gr. frumvarpsins og efnis greinargerðarinnar. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að vinnumansal nái yfir nauðungarvinnu, þrælkun, þrældóm eða aðra misnotkun á vinnuafli. Í ákvæðinu er ekki að finna orðalagið „önnur misnotkun á vinnuafli“ og þá væri einnig vert að taka til skoðunar hvort til vinnumansals eigi einnig að teljast vinna við bersýnilega óásættanlegar vinnuaðstæður sem m.a. ógna heilsu og öryggi þolanda.“ Um þetta vil ég segja á almennum nótum að okkur ber skylda sem samfélagi til þess að tryggja forsvaranlegar vinnuaðstæður starfsmanna í hvaða grein sem þeir starfa. Það er ekki bara mennskan sem er í því fólgin að tryggja að svo sé, heldur snýst þetta líka um samkeppni og sanngirni á markaði. Fyrirtæki sem nýta sér vinnuafl með þessum hætti hafa forskot, segjum það bara eins og það liggur fyrir. Þau hafa forskot á samkeppnisaðila sína sem borga laun, lífeyrissjóð og önnur gjöld og kostnað, hafa tryggingamál í lagi, hafa vinnuaðstöðu forsvaranlega og þar fram eftir götunum. Þau fyrirtæki sem brjóta á starfsmönnum sínum með þessum hætti eru að tryggja sér forskot sem er hvorki sanngjarnt, eðlilegt né þeirrar gerðar að samfélagið ætti að sætta sig við það. Í þessu samhengi má rifja upp yfirlýsingar í tengslum við flugumhverfið. Átta evrópskir samgönguráðherrar skrifuðu nýlega bréf til framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins þar sem þeir hvöttu til þess að hugað yrði sérstaklega að því að fluggeirinn í heild sinni fyndi sig ekki í þeirri stöðu að félagsleg undirboð og tengd framganga næðu fótfestu á þeim markaði núna þegar fluggeirinn á svo mikið undir því að komast út úr óvissuástandinu innan þess regluverks, kjara og annars slíks, sem viðvarandi var fyrir heimsfaraldurinn. Nú, þegar við erum sem betur fer að komast út úr þeirri stöðu, þurfum við að gæta þess að tilteknir geirar sæti ekki lagi að gjörbreyta kjörum og starfsumhverfi. Ég nefni flugið sem dæmi, en auðvitað er miklu hættara við þessu í öðrum geirum atvinnulífsins. Af því að mannvirkjageirinn er mér ágætlega kunnur þá hafa oft komið upp deilumál sem snúa að því að kjör starfsmanna séu ósóforsvaranleg eða deilur um það hvernig laun skuli reiknuð út og því sem haldið er eftir og þar fram eftir götunum. Allt ber það að sama brunni að það skekkir samkeppnisstöðu fyrirtækja á markaði. Fyrirtæki sem borga sína skatta og gjöld, standa sína plikt gagnvart starfsmönnum sínum, byrja keppnina í verri stöðu en þeir sem aldrei ætla að standa skil á sínu, hvort sem það er gagnvart hinu opinbera eða starfsmönnum sínum. Með þetta í huga hvet ég okkur hér á Alþingi til þess að tryggja að haldið verði þannig á þeim málum að enginn misskilningur geti verið uppi hvað það varðar að Ísland, íslensk stjórnvöld, Alþingi Íslendinga, líti mansal, og þar með vinnumansal, alvarlegum augum. Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hvað ég á mikið eftir af ræðutíma mínum.
Það eru tvær mínútur, tvær og hálf mínúta.
Það gleymdist, fimm mínútna dinglið, nema ég hafi ekki heyrt það. Tvær og hálf mínúta, segir hæstv. forseti. Undir lok ræðu minnar vil ég bara ítreka það sem ég sagði áðan. Okkur ber skylda til að spyrna fótum eins og mest má vera við öllu því sem fellur í daglegu tali undir hugtakið mansal, hvort sem það er vinnumansal eða mansal tengt vændi eða klámi eða öðru, mansal tengt hælisleitendum, eða hvað sem það kann að vera hverju sinni. Hvað hælisleitendur varðar gerum við það best með því að stýra þeim sem hingað koma í gegnum hið alþjóðlega kvótaflóttamannakerfi. Hvað vinnumansalið varðar gerum við það sennilega best með því að stýra viðskiptum okkar til þeirra félaga sem standa sína plikt og eru samfélagslega ábyrg. Það má til að mynda ekki vera að samningar hinna ýmsu ríkisstofnana og útboð ríkisfyrirtækja geti lent hjá aðilum eða fyrirtækjum sem ætla sér ekki að vera hluti af samfélaginu hvað varðar meðferð á starfsmönnum. Síðan er það sem snýr að klámi og tengdum þáttum þeirrar gerðar að það kallar á aðra ræðu. Það er þyngra en tárum taki að fylgjast með hversu erfitt það virðist vera á alþjóðavísu að spyrna við fótum í þeim efnum. Ég ætla að láta þessu lokið hjá mér í þessari ræðu en koma inn á afmarkaða þætti málsins í seinni ræðu minni hér á eftir.
Herra forseti. Ég ætla að gera athugasemd við það umhverfi sem við þingmenn búum við akkúrat núna. Klukkan í púltinu virkar ekki, netið sem sýnir okkur hverjir eru á mælendaskrá virkar ekki, það er ekki hægt að ná í gögn og það er ekkert hægt að prenta út. Þetta sýnir hvað við erum orðin háð tækninni hérna. Ég óska eftir því að fundi verði frestað þannig að menn geti fylgst almennilega með hvernig mælendaskráin gengur, hvar þeir eru í röðinni, geti prentað út gögn og náð sér í upplýsingar. Ég er búinn að óska eftir því að þetta verði gert og vil brýna forsetann með það að við gerum nú hlé á þingfundi meðan fundin er lausn á þessari tæknibilun sem virðist vera. Við þingmenn erum orðnir svo góðu vanir að við höfum ekki þær bækur sem þarf til að fletta upp eins og menn höfðu í gamla daga.
Virðulegur forseti. Ég vil bara leyfa mér að taka undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, þingflokksformanni Miðflokksins. Þetta er eiginlega algjört ófremdarástand í þinghúsinu. Áður en ég hóf þá ræðu sem ég hef nýlokið við, þá sat ég í þingflokksherbergi okkar í Miðflokknum, Hlaðbúð, og ætlaði að prenta út punkta fyrir ræðuna. En slíkt var ekki mögulegt, sem skýrir það sem þeir sem á horfðu sáu hér rétt áðan þegar ég óskaði eftir því að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson bjargaði mér um þau gögn sem ég ætlaði mér að hafa hér í pontu. Það er því eiginlega alveg fráleitt að halda áfram vinnu við þessar aðstæður. Þingmenn þurfa að geta sótt gögn því að þó að margir okkar séu bærilega innréttaðir í kollinum þá þurfum við að geta leitað í umsagnir og ýmislegt sem er að finna á internetinu og það er alveg ótækt að fundi sé haldið áfram á meðan þetta er staðan, ég tala nú ekki um að það er ekki einu sinni hægt að sjá hverjir eru á mælendaskrá.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að hrósa forseta fyrir að standast þetta álag við þessar aðstæður því að þetta er ekkert einfalt mál. Eins og þetta blasir við mér byrjaði vesenið þegar við vorum að greiða atkvæði um tillögu mína um að fella æskulýðsstarf undir úrræði ríkisstjórnarinnar, sem fjölluðu að mestu leyti um íþróttafélög. Mér skilst að það hafi verið gerð mistök í þeirri atkvæðagreiðslu, að þingmenn sem ætluðu að styðja tillöguna hafi ekki gert það vegna þess að töflurnar sem við eigum að geta stuðst við í hliðarsölum voru ekki virkar. Þannig að ég tek auðvitað undir það að við verðum í eitt skipti fyrir öll að fá þetta kerfi okkar í lag, hvort sem það er út á við eða inn á við. Ég virðist meira að segja geta talað hér eins og mig lystir í margar mínútur án þess að einhver sé að bjalla á mig, sem er reyndar mjög gott, en það sýnir hversu vitlaust það er að halda áfram.
Herra forseti. Takk fyrir það. Á dauða mínum átti ég von en ekki að Miðflokkurinn færi að kvarta yfir því að ástandið væri eins og árið 1950. Aftur á móti hef ég fulla samúð með kvörtunum þeirra og held að það séu kannski fleiri hérna í húsinu sem eiga erfitt með þetta ástand. Við sitjum mörg í þingflokksherbergjum og erum að reyna að fylgjast með en sjáum ekki hvað dagskránni líður. Þetta er svolítið óþægilegt ástand, fyrir utan það að netið hér í húsinu og annað liggur niðri. Ég veit ekki alveg hver rétta lausnin væri en það væri kannski alveg ráð að gera smá hlé til að leysa úr þessu þannig að hlutirnir geti gengið með eðlilegum hætti. Þó að ég hafi kannski samúð með Miðflokknum og öðrum þingmönnum í þessu þá held ég að samúð mín sé mest hjá þeim kerfisstjórum Alþingis sem eru núna að reyna að leysa úr þessu vandamáli.
Hæstv. forseti. Ég kem hérna upp líka eins og aðrir þingmenn til að fara fram á að það verði gert hlé á þingfundi á meðan þessum málum er kippt í lag. Þó að ég sé nú mjög forn í hugsun og elski allt sem gamalt er þá er maður ansi háður netinu þó að það sé bóla [[Hlátur í þingsal.]]og óska eftir því að þessu verði kippt í lag. Ég vil líka árétta það sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir kom inn á með breytingartillögu sem hún var með um æskulýðsmál sem ég veit að þingheimur var meira og minna mjög áhugasamur um að styðja. En vegna þess að töflur hér í hliðarsölum voru bilaðar þá fór atkvæðagreiðslan svolítið út um víðan völl. Ef það yrði leiðrétt er ég alveg viss um að sú breytingartillaga hefði verið samþykkt þannig að ég bið um að það verði líka skoðað mjög alvarlega.
Herra forseti. Við sem erum alin upp við grútartírur og handsnúna grammófóna látum okkur ekki bregða við margt tæknilega séð. Ég tek undir aðdáun á forseta fyrir að halda ró sinni við þessar kringumstæður og hafa góða reglu á fundinum þrátt fyrir þá tæknilegu örðugleika sem hér eru. En að því slepptu þá getum við náttúrlega ekki haldið áfram fundi án þess að hafa aðgang að mælendaskrá, án þess að hafa aðgang að upplýsingum á netinu og ýmislegt sem við þurfum að vera í snertingu við. Ég fer þess á leit við hæstv. forseta að hann fresti nú fundi um hríð á meðan menn reyna að komast til botns í þessu. Ég hef haft spurnir af því að þetta netleysi er líka hérna handan við Austurvöll þannig að það virðist sem kerfi Alþingis sé alla vega tímabundið hrunið og ég fer þess á leit við forseta að hann fresti fundi nú um hríð og við finnum út úr þessu vandamáli.
Virðulegur forseti. Það er illa fyrir okkur komið ef við getum ekki haldið þingfund án þess að netið virki. Menn gerðu það í 150 ár. Ég er ekki frá því að ræðurnar hafi bara verið heldur skárri þegar við erum netlaus, meira vit í því, ekki vera alltaf að fylgjast með á tölvunni. Ég legg til að fundinum verði fram haldið, hæstv. forseti, og næstu daga í þessu formi.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir tillögu hv. þingmanna Miðflokksins sem mér er nú ekki oft ljúft að gera en kannski sérstaklega ljúft núna í ljósi aðstæðna. Það er ekki bara þannig að í einhver 150 ár hafi hlutirnir verið gerðir öðruvísi. Þeir eru gerðir öðruvísi núna og núna er þinghaldi ekki hagað með þeim formerkjum að það sé ekkert net. Við höfum ekki aðgang að mælendaskrá eða dagskrá - ég fann reyndar dagskrá frá 4. júní, sem er ekki uppfærð eins og kannski gefur að skilja, en við verðum að hafa þetta í lagi. Við verðum að geta verið hérna inni á skrifstofum og í þingflokksherbergjum og fylgst með í það minnsta hvaða mál eru í gangi, sem við sjáum ekki, hverjir eru á mælendaskrá, sem við sjáum ekki, hver er næstur á mælendaskrá, sem við sjáum ekki. Við eigum að geta unnið með þá innviði sem við höfum til okkar venjulegu starfa, fyrir utan það að ólíkt því sem kannski margir halda þá er þessi salur ekki vinnusvæði þingmanna almennt. Við svörum ekki tölvupósti hér almennt, þetta er ekki til þess. [[Forseti hringir.]]Þetta er rökræðusalurinn, salurinn sem við notum til rökræðu. Við eigum alveg að geta fylgst með þingsalnum þótt við séum að vinna inni á skrifstofum okkar eða í þingflokksherbergjum. Ég tek undir þá ósk að þingfundi verði frestað þar til þetta er komið í lag.
Virðulegi forseti. Þetta er áhugaverð uppákoma. Þetta hefur gerst áður í vetur og var ekki óskað eftir frestun á þingfundi þess vegna. Það er dálítið áhugavert. Ég held að þetta hafi a.m.k. gerst í tvígang, því miður. Kerfið er orðið gamalt eins og við þekkjum. Ég var nú bara svo ánægð með það að hér fram undan var laus sirka einn og hálfur tími miðað við mælendaskrána og treysti því bara að Miðflokkurinn standi sína plikt og verði hér á mælendaskrá áfram þó að við sjáum hana ekki og tali áfram um þetta góða mál, mansalsmál sem við erum hér með til umræðu, sem þau hafa mært alveg hreint í hástert, sem er gott vegna þess að þetta er gott mál. Ég var bara svo einföld kona að ég hélt fyrst þegar mælendaskráin datt niður, og þá höfðu þingflokksformenn stjórnarandstöðunnar hist skömmu áður, að það hefði gerst eitthvað stórkostlegt og málið væri leyst af því að mælendaskráin hvarf. En svo áttaði ég mig á því að það var ekki svo gott, enda var fleira dottið út af skjánum. Það er hvimleitt. Sannarlega er það hvimleitt að mælendaskráin sé ekki uppi en [[Forseti hringir.]]Miðflokkurinn hefur verið hér einn í þessari umræðu og mér finnst alveg sjálfsagt að hún haldi bara áfram [[Forseti hringir.]]án þess að mælendaskráin sé uppi, þó að það sé hvimleitt.
Virðulegi forseti. Fyrirgefið að ég trufli þetta partí hérna en hér er fúlasta alvara í gangi. Það er búið að kippa dagskrá þingsins úr sambandi. Á meðan getur þingið ekki sinnt sínu eftirlitshlutverki gagnvart ráðherrum og ríkisstjórn. Hver er staðan núna hjá ríkisstjórninni, hjá félagsmálaráðherra og menntamálaráðherra sem eru að tala um að tengja saman kerfi, að kerfin tali saman, ekki síst út af fötluðum börnum? Það eru að birtast núna fréttir um krakka, fötluð börn sem eru að útskrifast úr grunnskóla og þau fá ekki inni á starfsbrautum. Svo er afsökunin að allt í einu séu árgangarnir allt of fjölmennir. Þetta hefur verið vitað í 16 ár. Hvar hafa ráðherrarnir verið? Í þessari áætlun félagsmálaráðherra og ríkisstjórnarinnar um börn hafa fötluð börn gleymst. Núna eru það 30 börn, ungmenni sem hafa verið fötluð frá fæðingu - ekki að það sé að koma eitthvað á óvart, og það hefur verið vitað í 16 ár að skólakerfið þyrfti að mæta þessum þörfum - [[Forseti hringir.]]sem standa út af. Svo á þingið ekki að vera starfandi og getur ekki veitt ríkisstjórninni aðhald? [[Forseti hringir.]]Hvað er þetta eiginlega, herra forseti?
Forseti minnir á að hér er til umræðu fundarstjórn forseta.
Herra forseti. Ég vil taka undir með öðrum þingmönnum sem hafa borið lof á forseta fyrir æðruleysi og sálarstyrk við þessar erfiðu aðstæður. En það er náttúrlega vart haldandi áfram fundi miðað við þær aðstæður sem hér eru komnar upp vegna þessara tæknilegu vandamála. Ég vil taka undir með hv. þingmönnum sem hafa ítrekað það og undirstrikað. Það stendur þannig á að við erum að ræða hérna afar mikilvægt mál og þetta er mál sem tengist mjög málatilbúnaði Miðflokksins á víðara sviði. Það hafa engir hér lagt meiri áherslu á baráttuna gegn skipulagðri glæpastarfsemi heldur en þingmenn Miðflokksins. Síðast af því máli er það að frétta að við lögðum fram mjög ítarlega skýrslubeiðni og væntum mikils af því sem lið í þessari baráttu. Ég hlýt að sjálfsögðu líka að taka undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um að það gengur ekki að eftirlitshlutverk Alþingis fái ekki notið sín [[Forseti hringir.]]og virki ekki sem skyldi. Það eru nú ýmsir úr forsætisnefnd viðstaddir og ég hvet þá til að beita sér fyrir því að þessum fundi verði frestað hið snarasta.
Herra forseti. Að sjálfsögðu væri hér ekki haldið fram þingfundi ef á því væru einhverjir þeir tæknilegu annmarkar að hann gæti ekki farið fram í þeim skilningi að menn gætu flutt hér ræður sínar og upptökukerfið virkar þannig að öll þau gullkorn sem þingmenn láta hér falla verða varðveitt á spjöldum sögunnar o.s.frv. Við höfum lent í þessu áður í vetur og þá var í gangi umræða um utanríkismál og hún hélt áfram í alllangan tíma einmitt við þessar aðstæður. En það er mjög óheppilegt að þetta skyldi koma upp. Það er verið að reyna að leysa málið. Um er að kenna tæknibilun hjá okkar hýsingaraðilum þar sem liggur niðri tengistykki sem því miður virðist tengjast Alþingi einu, eða kannski sem betur fer í þessu tilfelli, en ekki fleiri aðila eins og gerðist um daginn. Það var verið að vonast til að þetta kæmist í lag núna og er verið að reyna að endurræsa kerfið. En ég heyri hvað hv. þingmenn segja og ég væri algerlega sammála því að það væri ekki hægt að halda lengi áfram með þingfund við þessar aðstæður. Við vorum stödd í miðri 3. umr. um mál þannig að ég hélt kannski að ræðurnar yrðu jafn góðar þó að þetta færi fram við þessar aðstæður. En við skulum ekkert vera að mylja þetta mikið með okkur, forseti, þannig að ég er meðmæltur því að það verði gert hlé á fundinum og við sjáum til. En vandinn er sá að það er erfitt að áætla hvað það á að vera langt. Ég er ekki tilbúinn til að afskrifa það að við neyðumst til að halda eitthvað áfram störfum okkar, jafnvel þótt tækninni verði eitthvað áfátt, en það þyrfti þá að sjálfsögðu að undirbúa það og skipuleggja betur. Hið talaða orð gildir og ræður manna eru fullgildar og þær verða skráðar á spjöld sögunnar eins og áður sagði. Upptökukerfið virkar þannig að að því leyti fer ekkert forgörðum af því sem fram fer á þessum fundi. En séu menn mjög háðir því að geta verið á netinu og sótt sér efni þangað í sínar ræður o.s.frv., þá er það eitthvað sem ber að taka tillit til. Þannig að mín uppástunga væri kannski að við gerðum hálftímahlé núna og sæjum til hvernig málið þróast.
Herra forseti. Nú veit ég ekki hvort forseti þingsins var kominn hér í salinn þegar það kom fram áðan í ræðu hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur að það lægi fyrir viss grunur um að það hefðu orðið mistök í atkvæðagreiðslu fyrr í dag meðan kerfið var skrykkjótt. Það er náttúrlega miklu alvarlegri hlutur heldur en það að við getum talað hér inn á band þó að við séum ekki í netsambandi. Málið er það alvarlegt að það kann að vera að breytingartillaga sem var felld hér fyrr í dag hefði verið samþykkt, það eru ákveðnar vísbendingar í þá átt, ef menn hefðu haft aðgang að skjá hér í hliðarherbergi, sem var ekki þegar atkvæðagreiðslan fór fram. Þetta er eitthvað sem ég tel að við þurfum að rannsaka vegna þess að lögin sem við vorum að samþykkja voru samþykkt að breytingartillögunni felldri en þau litu náttúrlega dálítið öðruvísi út ef hún hefði verið samþykkt eins og margt bendir til að hefði verið gert. Að öðru leyti ætla ég aftur að þakka forseta fyrir skelegga fundarstjórn við þessar aðstæður en ég bendi jafnframt á að við erum náttúrlega dálítið teppt með að hafa ekki aðgang að neti. Síðast vil ég segja [[Forseti hringir.]]að ég þakka fyrir brýninguna frá fyrrum ræðudrottningu þingsins og við tökum hana mjög til okkar, Miðflokksmenn, og munum náttúrlega halda áfram að ræða [[Forseti hringir.]]þetta ágæta mál eins lengi og við þurfum.
Herra forseti. Ég ætlaði nú bara að koma hér upp og þakka forseta fyrir að bregðast við. Ég held að við þurfum ekkert að lengja neitt sérstaklega mikið þessa umræðu hér um fundarstjórn þar sem forseti ætlar sér að gera hálftímahlé og þakka ég fyrir það, það er skynsamlegt.
Herra forseti. Mig langar bara til að nefna tvennt. Annars vegar sýnist mér að vefurinn sé kominn í lag og mælendaskráin líka þannig að það sem ég hafði mest út á að setja er ekki lengur vandamál. Hins vegar langar mig að nefna, úr því að það voru nokkrir sem töluðu á annan veg, að það er ekki svo að þetta sé tæknibilun sem verði til þess að öll störf þingsins falli niður. En þegar við reiðum okkur jafn mikið á tæknina og raun ber vitni þá verðum við að taka tillit til bilana sem verða. Þess vegna er ég mjög þakklátur hæstv. forseta fyrir að taka vel í að gera smáhlé. Ég held að það sé ágætt að taka stutt hlé til að búa til smásvigrúm til að leysa úr síðustu flækjunum. En við verðum að taka það alvarlega þegar bilanir eiga sér stað og þá er rétt að við hinkrum aðeins og vinnum úr málum. Það er ekki til þess að reyna að tefja hlutina heldur verðum við að geta unnið vel. En mér sýnist sem sagt að hlutirnir séu komnir í lag, fyrir utan klukkuna.
Hæstv. forseti. Máttur forseta er mikill þar sem kerfið virðist komið í lag. En ég vildi samt nýta tækifærið hér undir fundarstjórn forseta og ræða um starfsáætlun Alþingis, sem ekki er virk núna, og taka sérstaklega undir orð hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um þau börn sem eru hreinlega skilin eftir og fá ekki inngöngu í framhaldsskóla á starfsbrautum. Mig langar að tala um þetta í samhengi við það sem við vorum að ræða í sambandi við Ráðgjafar- og greiningarstöð, sem mun heita svo; sú stofnun mun ekki veita ráðgjöf fyrir börn frá aldrinum 18 ára til 24 ára, þ.e. ungmenni. Ég velti þessu upp vegna þess að hver á að veita ráðgjöf til þessara barna og ungmenna sem nú eru skilin eftir og fá ekki inngöngu í framhaldsskóla? Þetta er grafalvarleg staða og menntamálaráðherra og félagsmálaráðherra verða að svara fyrir þetta.
Herra forseti. Ég skal alls ekki lengja þetta. Ég hlýt að taka undir með þingmönnum þegar þeir þakka hæstv. forseta fyrir viðbrögð hans. Ég hlýt að nefna sömuleiðis að það þarf að rannsaka það alveg til hlítar og upplýsa það alveg til hlítar hvort eitthvað hafi farið úrskeiðis í atkvæðagreiðslu um breytingartillögu hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur vegna þess að niðurstaðan var mjög ólík því sem hefði kannski mátt búast við. Tillagan var um að æskulýðsstarfsemi á borð við KFUM og KFUK og Bandalag íslenskra skáta myndi falla undir þá fyrirgreiðslu sem ákveðið hefur verið að veita félögum innan Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands. Það þurfa að koma fram alveg skýr svör frá forsætisnefnd um það hvernig þetta mál er vaxið og hvernig verður hægt [[Forseti hringir.]]að leysa úr því ef það reynist vera svo að eitthvað misjafnt hafi þarna átt sér stað af tæknilegum ástæðum.
Hæstv. forseti. Við höldum hér áfram. Klukkan er ekki enn þá komin í gang, það er vitað, er það ekki? Ég tel mig eiga fimm mínútur hér en ekki 51. Förum aftur inn í þetta mál sem fjallar um mansal. Frumvarpið sem liggur fyrir þinginu er mjög gott frumvarp eins og fram hefur komið. Ítrekað hefur verið vitnað til skýrslu um skipulagða brotastarfsemi. Þær eru nokkuð margar þessar skýrslur og vel hægt að rekja samfélagsbreytingar og söguna og til hvers þurfi að grípa þegar við erum að fást við svona alvarlega brotastarfsemi. Í skýrslunni sem var gefin út í maí 2019, á bls. 10, er fjallað um smygl á fólki, mansal og vændi og tekið er fram að glæpahópar í Evrópu virðast tengdir ákveðnum þjóðarbrotum. Sérstaklega er fjallað um rúmenska og albanska hópa sem eru þar umsvifamiklir. Þeir skipuleggja ýmsa glæpastarfsemi, t.d. sölu eiturlyfja, stunda peningaþvætti og skipulagðan þjófnað. Þeir geta með auðveldum hætti, að því er virðist, þvingað flóttafólk til afbrota til að standa að baki þessari starfsemi þannig að þeir minnki í rauninni eigin áhættu. Það er dálítið ljótt að lesa. Síðan er tekið til þess að vændi hafi aukist hér á landi á síðustu þremur árum og það muni haldast í hendur við uppgang í efnahagslífi þjóðarinnar. Það sem við ræddum um hér og lögreglan hefur einnig fjallað um er að í fyrstu snerist þetta um vöxt, t.d. byggingariðnaðar. Þá nýttu þeir sér hann til að koma sínu fólki að. Síðan varð vöxtur í ferðaþjónustu og þeir komu sínu fólki að. Hugsanlega getur vöxtur í því sem snýr að aukinni þörf fyrir alþjóðlega vernd orðið til þess að þeir komi sér líka fyrir þar. Þetta helst allt í hendur. Það er eiginlega mjög nauðsynlegt að við náum að sjá þessa þætti í því samhengi. Það er ekkert endilega vegna þess að fólk sé að koma hingað að við viljum ekki veita því vernd, heldur þurfum við að ná að sjá í gegnum það og vita og gera okkur grein fyrir því að þessir skipulögðu glæpahópar nýta sér hvaða vöxt sem er þar sem þeir sjá möguleika á því að koma sér niður. Ef farið er í að skoða hvað það er sem mansal tekur til, þ.e. að útvega fólk og flytja það, afhenda, hýsa eða að taka við, segir hér að það séu ólögmætar nauðungar og frelsissviptingar og svo jafnvel blekkingar. Það er fjallað um kynferðislega misnotkun, nauðungarvinnu og brottnám líffæra. Þetta eru stór orð og stór mál. Í skýrslunni frá 2019 segir líka að Ísland sé áfangastaður fyrir mansal. Ekki er talað um að Ísland sé einhver millilending eða liður heldur er hreinlega verið að segja að það sé áfangastaður fyrir mansal. Þetta skiptir allt mjög miklu máli. Við þurfum að vera vakandi yfir því að þetta gerist þar sem er vöxtur, þar sem er fjöldi fólks, að þeir ætli að koma sér niður. Það er líka annað sem er dálítið merkilegt. Það er fátítt, eins og segir í skýrslunni, að fórnarlömbin leiti til lögreglu. Ég veit að lögreglan er sjálf farin að huga að því hvernig hún geti beitt sínum aðferðum til þess að hvetja fólk til að segja frá. Mér finnst það vera mjög til bóta. Ég vil hreinlega taka hattinn ofan ef lögreglan nær að snúa þeirri þróun við þannig að fleiri líti á lögregluna sem aðstoð en ekki sem ógn.
Herra forseti. Það er ástæða til að líta aðeins á sögu þess ákvæðis sem við erum að breyta og víkja að dómaframkvæmd. Ákvæðið sem frumvarpið fjallar um er 227. gr. a almennra hegningarlaga, eins og það er merkt. Þetta ákvæði um mansal kom inn í almenn hegningarlög, eins og rakið er í greinargerð með frumvarpinu, með lögum nr. 40/2003, um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940. Ástæða er til að geta þess að ákvæðinu hefur verið breytt a.m.k. í tvígang. Í seinna skiptið var kveðið á um hækkun hámarksrefsingar og hámarksrefsing fyrir mansal hækkuð úr átta ára fangelsi í 12 ára fangelsi. Í greinargerðinni er rakið að í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 72/2011 sé vísað til dóms Hæstaréttar frá 16. júní 2010 þar sem í fyrsta og eina skiptið, eins og segir í greinargerðinni, hafi verið sakfellt fyrir mansal hér á landi. Með leyfi forseta, segir þar: „Fimm karlmenn voru dæmdir sekir fyrir hlutdeild í mansalsbroti gegn 19 ára stúlku. Sá sem talinn var eiga stærstan hlut í brotinu var dæmdur í 5 ára fangelsi en hinir fjórir í 4 ára fangelsi hver um sig. Í greinargerðinni kemur fram að af dóminum megi vera ljóst að í mansali felist alvarlegt brot gagnvart þeim einstaklingi sem gert er að þola að vera sviptur frelsi sínu með einum eða öðrum hætti. Í ljósi alvarleika mansalsbrota og með hliðsjón af refsingum sem liggja við brotum gegn 194. gr. (um nauðgun) og 226. gr. (um frelsissviptingu) almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, var hámarksrefsing fyrir mansal hækkuð úr 8 ára fangelsi í 12 ára fangelsi.“ Í greinargerðinni er rakið að í frumvarpinu séu lagðar til breytingar á umræddri 227. gr. a sem lúta að refsinæmi mansals í þeim tilgangi að bæta enn frekar vernd þolenda og auðvelda málsókn á hendur þeim sem ábyrgir eru fyrir brotunum. Rakið er að við breytingarnar hafi sérstaklega verið tekið mið af þróun löggjafar annars staðar á Norðurlöndunum, annarri skýrslu sérfræðingahóps Evrópuráðsins, GRETA, um Ísland, og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2011/36/ESB til að koma í veg fyrir og berjast gegn mansali og vernd brotaþola og nánar tilgreindum samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Ég er kominn að lokum máls míns, herra forseti, og vil ljúka þessari umfjöllun með eindreginni hvatningu til þess að af hálfu stjórnvalda verði ekkert til sparað í baráttu gegn skipulagðri brotastarfsemi þannig að lögreglu séu fengin þau tæki og tól, búnaður, mannafli, heimildir og annað sem er fallið til þess að ná árangri í þessari baráttu
Herra forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið í síðustu ræðu minni. Ég hef verið að koma inn á mikilvægi þess að samfélög geri allt sem þau geta til að sporna við skipulagðri glæpastarfsemi sem felst í mansali. Ég sagði frá því í síðustu ræðu að til er mjög áhugaverð ritgerð sem ég rakst á við Háskóla Íslands eftir Dagbjörtu Blöndal sem fjallar einmitt um mansal og hvað samfélög geti gert til að sporna við því. Margt mjög áhugavert kemur fram í ritgerðinni og með leyfi forseta ætla ég aðeins að fara hér yfir þar sem fjallað er um meginástæður þess að einstaklingur verður fórnarlamb mansals. Ein aðalástæða þess er einmitt fátækt, þetta eru einstaklingar sem líða efnahagslegan skort og líta á það sem neyðaraðgerð að fara í búferlaflutninga, flytja til annars lands í þeirri von að geta náð sér í meiri tekjur og bætt sín lífskjör, sem er eðlileg sjálfsbjargarviðleitni. Það er hins vegar því miður þannig að glæpamenn í fátækari löndum nýta sér það. Þeir nýta sér t.d. fátækt og varnarleysi kvenna, á svæðum þar sem atvinnumöguleikar eru litlir fyrir konur og þær eru lægra settar í samfélaginu. Svo er það nú einu sinni þannig, eins og ef við tökum t.d. Ísland, að erlendar konur verða oft fórnarlömb mansals. Þær eru útlendingar í þeim löndum sem þær eru í, þær hafa flust þangað til að reyna að bæta lífskjör sín en lenda svo í klóm þessara misindismanna. Það er einfaldlega vegna þess að það er erfiðara fyrir þær að vera í þessum löndum, þær tala ekki tungumálið, umhverfið er framandi, og þær eiga ekki aðstandendur sem geta hjálpað þeim o.s.frv. Það hefur komið hér fram í ræðum og er þekkt að mansal er alþjóðleg glæpastarfsemi þar sem um er að ræða dulið og ólögmætt athæfi. Þess vegna er erfitt fyrir löggæsluna, félagsráðgjafa og fleiri að reyna að greina hverjir eru í raun fórnarlömbin. Mörg þessara fórnarlamba koma frá löndum þar sem er mikil spilling og refsingar harðar og sinnuleysi ríkir gagnvart baráttunni gegn mansali. Þess vegna óttast þau oft að tengjast opinberum stjórnvöldum með einhverjum hætti með því að setja sig í samband við þau. Og svo er ójöfnuðurinn sem við þekkjum að ríkir milli þróunarlanda og vestrænna ríkja og skapar hvata til þess að fólk reynir að leita sér betri lífskjara og flytur. Sá ójöfnuður gerir það að verkum að það vonast til að geta fengið betra líf og betri tekjur annars staðar. Ríkari lönd þar sem tekjumöguleikarnir eru meiri toga í það. Þetta er hálfgerð beita af hálfu þeirra aðila sem eru gerendurnir í þessu, að reyna að fá fólk til að koma og þá er beitan yfirleitt sú að bæta lífskjör, fólki eru boðin góð laun o.s.frv. Það er margt fleira sem kemur inn í þetta og ég hefði gjarnan viljað koma því að í næstu ræðu [[Forseti hringir.]]og bið herra forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér um þetta mansalsmál og stöðu lögreglunnar í þessum málum og ákall hennar um frekari fjármögnun til að geta ráðið fleiri lögreglumenn, ekki síst núna. Eftir að stytting vinnuvikunnar var gerð að lögum kallar það á fleiri störf hjá lögreglunni. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Ég var að lesa mér til í skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá því í maí 2019. Mig langar til að grípa aðeins niður í kafla úr henni þar sem fjallað er um vinnumarkaðsbrot. Þar segir, með leyfi forseta: „Greiningardeild ríkislögreglustjóra fjallaði um hugtakið „vinnumarkaðsafbrot“ í skýrslu ársins 2017. Með því er leitast við að þýða hugtak sem viðtekið er á Norðurlöndum (n. Arbeidsmarkedskriminalitet). Á vettvangi stéttarfélaga hefur á síðustu misserum verið leitast við að bregðast við félagslegum undirboðum og réttindabrotum á vinnumarkaði. Meðal birtingarmynda félagslegra undirboða eru: Ólögleg sjálfboðaliðastarfsemi Launastuldur Ófullnægjandi ráðningasamningar Misnotkun á vinnandi fólki Brot á ákvæðum um hvíldartíma Óviðunandi aðbúnaður Misnotkun í tengslum við útleigu íbúðarhúsnæðis í eigu atvinnurekanda. Greiningardeild ríkislögreglustjóra telur að álykta megi að tíðni vinnumarkaðsafbrota haldist að mestu í hendur við þann fjölda útlendinga sem er við störf í landinu á hverjum tíma. Sumarið 2018 voru útlendingar við störf á Íslandi aldrei fleiri. Undanfarin misseri hefur skort starfsfólk á tilteknum sviðum atvinnulífsins í landinu líkt og „starfsmannaveitur“ eru til vitnis um. Því fylgja auknar kröfur gagnvart lögreglu og eftirlitsstofnunum á vinnumarkaði. Greiningardeild ríkislögreglustjóra telur sýnt að skortur á eftirliti á þessu sviði sé beinlínis til þess fallinn að auka umfang „svartrar atvinnustarfsemi“ og vinnumarkaðsafbrota gagnvart aðfluttum. Á hinn bóginn er þessi málaflokkur um margt flókinn og erfiður, ekki síst sökum menningarmunar, tungumálaörðugleika, sjálfboðavinnu og regluverks m.a. um svonefndar „starfsmannaveitur“ sem eru umsvifamiklar á íslenskum vinnumarkaði. Lögreglu er kunnugt um að umsækjendur um alþjóðlega vernd stundi í einhverjum tilvikum „svarta atvinnu“ hér á landi. Í þessum tilvikum geta viðkomandi verið þolendur vinnumarkaðsafbrota og jafnvel sætt alvarlegri misnotkun. Þá eru einnig vísbendingar um að einstaka atvinnurekandi sjái ódýrt vinnuafl í umsækjendum um alþjóðlega vernd.“ - Þetta er athyglisvert. „Fá mál þessa efnis hafa á hinn bóginn ratað á borð lögreglu.“ Síðan er talað um peningaþvætti og annað slíkt. Það er mjög athyglisvert að lesa þessa skýrslu. Hún fer yfir alla þá þætti sem lögreglan hefur þurft að búa við og er í auknum mæli að hasla sér völl í þeim lið sem við erum að fjalla um hér og varðar m.a. mansal. Því vil ég enn og aftur árétta ákall lögreglunnar um að hægt verði að ráða til starfa fleiri lögreglumenn til að ná utan um þennan þátt sem fer vaxandi á Íslandi, þ.e. afbrot af þessum meiði.
Forseti. Í fyrri umræðu um þetta mál gerði ég við það nokkrar athugasemdir sem eiga það allar sameiginlegt að mér þykir skorta á að litið sé á heildarmyndina sem hér er við að fást þrátt fyrir að málið sem slíkt, ég ítreka það núna, sé mjög jákvætt og vissulega skref í rétta átt. En ef ekki er litið á undirliggjandi ástæður, það hvernig brotastarfsemin fer fram og hvernig hún tengist öðrum brotum, þá er hætt við að þær aðgerðir sem ráðist er í skili ekki þeim árangri sem þær gætu skilað ella. Ég náði ekki alveg að klára það sem ég ætlaði að fara yfir varðandi þetta heildarsamhengi við 2. umr. málsins. Þegar frá var horfið var ég búinn að rekja stuttlega með hvaða hætti greiningardeild ríkislögreglustjóra útskýrir það í skýrslum sínum, mjög góðum skýrslum, gríðarlega mikilvæg gögn, hvernig glæpagengi sem standa að smygli á fólki og mansali misnota þau kerfi sem hér eru, til að mynda hælisleitendakerfið og velferðarkerfið. Þegar frá var horfið var ég byrjaður að fara yfir að það væru tvenns konar áhrif, annars vegar það sem upp á ensku er kallað „Pull factor“ eða aðdráttarafl lands og hins vegar, ég nefni ensku heitin af því það er einfaldlega vitnað í þau í skýrslunni, „Push factor“ sem þýtt er á íslensku sem þrýstingur, hvernig þetta tvennt getur spilað saman. Og til þess að útskýra samhengið við mansal ætla ég að vitna beint í kafla skýrslunnar um mansal og smygl á fólki. Þetta er skýrsla greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá 2017, skýrsla sem markaði ákveðin tímamót í umfjöllun um þessi mál hér á landi þótt hún hefði átt að vekja mun meiri athygli en raun bar vitni. En þar segir, með leyfi forseta: „Álag á landamærum helst m.a. í hendur við þá stefnu sem stjórnvöld móta og fylgja hverju sinni.“ Þetta er algjört grundvallaratriði í þessum málum. Stefnan sem stjórnvöld senda frá sér, þau skilaboð sem þaðan koma, hefur áhrif á menn með þeim hætti sem svo er útskýrt: „Þeir þættir sem hvetja farandfólk til að halda til Evrópu kallast í þessari skýrslu „aðdráttarafl“ (e. Pull factor). Meðal slíkra þátta eru atvinnutækifæri, frelsi, skipulag velferðarmála og almennar væntingar um betri möguleika í nýjum heimkynnum auk þess sem vel er þekkt að reynsla og velgengni þeirra sem á undan hafa farið skiptir miklu. Framkvæmd stefnu íslenskra stjórnvalda hefur á undanliðnum misserum verið fallin til að auka „aðdráttarafl“ (e. Pull factor) Íslands sem áfangastaðar fyrir farandfólk frá Evrópu í leit að betri lífskjörum.“ Þessu til rökstuðnings má nefna þróunina á hinum Norðurlöndunum og svo er það rakið hér. Aðalatriðið er að þessi kerfi eru misnotuð, annars vegar af brotamönnunum sjálfum, þ.e. beint í eigin þágu, en einnig til að ná fólki af stað, saklausu fólki sem verður svo jafnvel fórnarlömb mansals. Þetta aðdráttarafl sem Ísland hefur verið að auka er nýtt til þess að tæla fólk hingað og gera það jafnvel skuldsett glæpamönnunum. Þannig er fólk í raun veitt í þetta mansal og þess vegna er svo mikilvægt að kerfið okkar sé ekki til þess fallið að auðvelda slíkum hópum að gera út á Íslandi, að selja Ísland sem áfangastað og tæla þannig fólk í gildru mansals. Við höfum bent á að stjórnvöld í Danmörku og víðar á Norðurlöndunum hafa gert sér grein fyrir þessu og séu að gjörbreyta sínum kerfum. Við getum nefnt Danmörku sem dæmi. Þar hefur kerfinu verið breytt til þess að Danmörk sé ekki nýtt sem söluvara, sem áfangastaður, sem leið til þess að tæla fólk í hættuför sem getur endað með því að menn missi að einhverju leyti frelsið og því óhjákvæmilegt að líta á þetta í samhengi við tilraunir sem að nokkru leyti birtast í þessu frumvarpi til að takast á við mansal. Svo segir í skýrslunni að skipulögð glæpastarfsemi, m.a. þessir þættir hennar, fari mjög vaxandi. Og áður en ég kem að því, af því að ég veit ekki hvað mér endist tíminn, ætla ég aðeins að víkja að inngangsorðum þessarar skýrslu, samantektinni, því þar er í tiltölulega stuttu máli farið ágætlega yfir þessi áhrif í heild. Þar segir með leyfi forseta: „Lögreglan telur að smygl á fólki færist í vöxt og haldist m.a. í hendur við mikla fjölgun þeirra sem óska alþjóðlegrar verndar hér á landi. Þess þekkjast dæmi að einstaklingar frá löndum sem Útlendingastofnun skilgreinir sem „örugg ríki“ færi sér markvisst í nyt móttökukerfi um alþjóðlega vernd á Íslandi í þeim tilgangi að stunda hér „svarta atvinnu“ eða brotastarfsemi.“ Hér kemur smáathugasemd frá mér, herra forseti. Ég held að það sé rétt að við leitumst við að gera greinarmun á þeim sem koma hingað og stunda svarta atvinnustarfsemi, þ.e. á þeim sem greiða ekki skatta og svo þeim sem eru ófrjálsir, hafa í raun verið sviptir frelsinu með því að setja sig í skuld við hættulegt fólk. Hins vegar er oft og tíðum erfitt að greina alveg mörkin þarna á milli og lögreglan er ekki öfundsverð af því hlutverki. En eins og ítrekað er kallað eftir í skýrslunni þá þarf hún einmitt á meiri mannafla að halda, tækjabúnaði, heimildum og slíku til að geta tekist á við þennan breytta veruleika sem mætir okkur hér á Íslandi. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Dæmi eru um að menn sem dvalist hafa hér á landi sem umsækjendur alþjóðlegrar verndar hafi stundað ólöglega starfsemi, „svarta atvinnu“ eða afbrot, og hafi, eftir að hafa verið neitað um vernd og vísað frá Íslandi, snúið aftur fáum dögum síðar og tekið upp fyrri ólöglega iðju.“ Í skýrslu greiningardeildar frá 2015 var í kafla um horfur og framtíðarþróun varað sérstaklega við hættu á vinnumansali og vændi. Í skýrslunni sagði: „Vændi og mansal gætu aukist m.a. í tengslum við stóraukin umsvif í byggingariðnaði og ferðamannaþjónustu. Vöxtur í byggingariðnaði skapar hættu á ólöglegum innflutningi á verkafólki og dæmi eru um að viðkomandi þræli myrkranna á milli við slæm kjör. Dæmi eru um að brotamenn tengdir vinnumiðlunum eigi þátt í mansali með því að blekkja og misnota einstaklinga sem koma á þeirra vegum. Þá eykst hættan á að svört atvinnustarfsemi muni þrífast í tengslum við aukin umsvif í ferðaþjónustu og byggingariðnaði.“ Svo segir og þá erum við komin aftur að efni skýrslunnar frá 2017: „Þessi virðist því miður hafa orðið raunin. Lögregla hefur sterkar grunsemdir um mansal í hinum ýmsu geirum atvinnulífsins ekki síst þeim sem hafa vaxið hratt á undanförnum tveimur árum. Vændisstarfsemi hefur aukist mikið á síðustu tveimur árum og er þjónustan auglýst á vefsíðum og samfélagsmiðlum. Í skýrslum liðinna ára hefur greiningardeild ítrekað varað við því að þeir sem leiti alþjóðlegrar verndar á Íslandi kunni, sökum bágrar félagsstöðu, að sæta misnotkun og jafnvel kúgunum af ýmsum toga. Slík misnotkun er þekkt í nágrannaríkjum og tengist oft „svartri atvinnustarfsemi“.“ Herra forseti. Hér er vikið annars vegar að þeim sem eru, eins og það er orðað í skýrslunni frá 2015, látnir þræla myrkranna á milli en einnig að vændi. Í skýrslunni er alveg sérstakur kafli um þann þátt þar sem kemur m.a. fram að vændi tengist í sumum tilvikum mansali. Það er að segja að þessi gengi sem stunda smygl á fólki hneppi fólk, og þá aðallega konur, í vinnu við vændi. Í skýrslunni frá 2019, þeirri nýjustu, er bent á að það hafi orðið sprenging í framboði á vændi á Íslandi og er því jafnframt lýst með hvaða hætti kerfið sé misnotað til þess að tæla ungar konur inn á þá braut. Þetta hljótum við að vilja skoða í samhengi við þá afmörkuðu tilraun sem birtist í frumvarpinu sem hér er til umræðu, til að stemma stigu við mansali og því að fólk sé beitt þessum alvarlegu afbrotum. Ég vil, af því að ég sé að tíminn er að renna frá mér, ítreka mikilvægi þess að í þeirri vinnu sem við tekur hjá stjórnvöldum í þessari baráttu sé litið til ábendinga og í rauninni ákalls lögreglunnar um eðli þessa vanda og þær aðferðir sem þurfi til þess að takast á við hann. Í hverri skýrslunni eftir aðra sendir lögreglan í rauninni frá sér neyðarkall, útskýrir að hún hafi ekki þann mannskap, þá tækni, þá þekkingu, þann tækjabúnað, þær aðstæður sem þurfi til að takast á við þennan breytta veruleika. Ég ítreka það sem ég sagði hér í upphafi að með þessu frumvarpi eru stigin jákvæð skref en þau koma að takmörkuðu gagni ef þau eru ekki hluti af heildarátaki sem lítur á raunverulegt eðli vandans og rætur hans og gerir stjórnvöldum, lögregluyfirvöldum, félagsmálayfirvöldum og fleirum raunverulega kleift að takast á við þennan breytta veruleika.
Herra forseti. Ég sakna þess nokkuð að hér í salnum skuli ekki vera með okkur að ræða þetta mál ræðudrottning Alþingis til nokkurra ára, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, sem hvatti okkur Miðflokksmenn til dáða í þessu máli núna rétt áðan. Auðvitað stöndum við undir merkjum og ræðum þetta góða mál sem áður hefur komið fram að er mjög nauðsynleg breyting og réttarbót fyrir þolendur mansals. Í fyrri ræðu minni vitnaði ég nokkuð til BA-ritgerðar, sem ég hafði undir höndum, frá árinu 2012 og fór yfir hvernig heimsvæðingin hefur aukið á vanda tengdan mansali. Höfundur fór í þessari ritgerð líka mjög rækilega yfir afleiðingar mansals og sérstaklega mansals í tengingu við vændi. Það segir einmitt hér, með leyfi forseta: „Mansal er alvarlegur glæpur sem hefur mikil áhrif á manneskjuna sem lendir í því, bæði andleg og líkamleg. Þetta á ekki síst við um fólk, oftast konur og börn, sem eru seld til þess að vinna í kynlífs- og klámiðnaðinum víða um heim. Ef fórnarlömbin sleppa úr mansalsaðstæðum er oft erfitt fyrir þau að gera grein fyrir því sem þau hafa þurft að ganga í gegnum. Starfsfólk í félagsþjónustu og á sjúkrahúsum þarf að gera sér grein fyrir því sem er í gangi og það getur oft verið erfitt að byggja upp nauðsynlegt traust til að glíma við slík mál, sem verður aftur til þess að fórnarlömbin eiga erfitt með að tjá sig um það sem þau hafa upplifað. Fórnarlömb mansals og ofbeldis sjá oft enga aðra lausn en að snúa aftur í upprunalegar aðstæður sínar, en það er hlutverk þeirra stofnana sem um ræðir hverju sinni og starfsfólks þeirra að gera fólki grein fyrir því að það eru fleiri leiðir í boði. Það tekur fólk misjafnlega langan tíma að vinna úr áföllum sínum, en á meðan ferlinu stendur er mikilvægt að þarfir fórnarlambsins séu virtar og að það fái þá lagalegu aðstoð sem nauðsynleg er. Á Íslandi hafa Stígamót boðið þolendum kynferðisofbeldis aðstoð við að takast á við afleiðingarnar, en starfsfólk Stígamóta er allt konur sem hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi. Ráðgjöfin er því byggð á þeirra eigin reynslu og í því liggur einnig helsta áherslan.“ Herra forseti. Þetta litla brot sýnir hversu alvarlegur glæpur mansal er. Ég fór yfir það hér áðan í fyrri ræðu minni, og mun gera það aftur og árétta það, að klámiðnaðurinn er sífellt vaxandi út af internetinu og klám gerist sífellt grófara og kennir því miður ungum piltum að þetta sé það sem kynlíf eigi að snúast um, sem er svo langt því frá, eins og við vitum. Það breytir ekki því, herra forseti, að við þurfum að tryggja og kappkosta að þeir sem standa á bak við mansal, þ.e. þessi skipulögðu glæpasamtök sem þar vinna, séu teknir úr umferð. Við þurfum að kappkosta að þau nái ekki fótfestu hér á Íslandi. Við þurfum að kappkosta að lögreglan sé það vel fjármögnuð að hún geti tekist á við þá ógn sem stafar af þessum samtökum. Og við þurfum líka að ganga þannig frá málum að landamæri okkar séu tryggð og að öll þau úrræði sem við eigum þar séu nýtt til að koma í veg fyrir að skipulögð glæpasamtök hasli sér völl hér á Íslandi frekar en orðið er. Við verðum að skera upp herör gegn mansali og vændi á Íslandi og við megum ekki spara til þess nokkra krafta.
Herra forseti. Við erum að ljúka umræðu um þetta ágætismál. Það er breyting á almennum hegningarlögum þar sem við erum að skýra betur ákveðna þætti í lögum sem varða mansal, sem er mjög jákvætt. Við þingmenn höfum farið yfir ýmsa möguleika á því að bæta enn meira þetta umhverfi allt saman. Við höfum líka bent á nauðsyn þess að styrkja eftirlitsstofnanir og þá sem eru að reyna að uppræta þá starfsemi sem liggur að baki mansali. Það tekur á sig margar myndir, vinnumansal, mansal í vændi og fleira. Svo má líka velta því fyrir sér hvers konar hópar það eru, hvers konar glæpamenn það eru, sem hafa af því atvinnu og græða á því að selja fólki ferðir út í óvissuna á bátum eða með öðrum hætti í von um betra líf. Margir komast á leiðarenda en þeirra bíður ekkert endilega betra líf þar sem þeir lenda. Þetta er féþúfa sem þarf að uppræta. Oft og tíðum er líklega verið að hafa aleiguna af fólki, eða því sem næst. Eftir því sem maður heyrir - maður þekkir þetta þó sem betur fer ekki alveg ofan í kjölinn - er verið að efna til skulda sem alþjóðlegir glæpahringir geta svo innheimt, sem teygja anga sína út um víða veröld. En eftir því sem Ísland er með sterkari löggjöf, ákveðnari reglur og reynir að koma í veg fyrir að þessir glæpamenn selji fólki hugmyndina um betra líf, eða flytji með valdi til Íslands fólk sem þeir hafa komið höndum yfir, þeim mun minni líkur eru á að slíkt gerist. Ég ítreka, herra forseti, að ég tel mikilvægt að við förum í að efla t.d. löggæslustofnanir sem fást við skipulagða glæpastarfsemi. Inni á þeirra borði eru örugglega allt of mörg mál, eins og við höfum reyndar séð í skýrslum ríkislögreglustjóra, sem tengjast skipulagðri glæpastarfsemi og mansali. Þarna þurfum við að spyrna við fótum og segja: Við ætlum að styrkja þessar stofnanir okkar til þess að geta brugðist við. Við eigum að senda þau skilaboð, hvert sem er, að við tökum mjög hart á þeim sem stunda slíka starfsemi, tökum hart á þeim sem selja hingað fólk í einhvers konar nauðung, tökum hart á þeim sem við náum, sem smygla hingað fólki, og líðum það ekki. Við eigum að reyna að koma í veg fyrir að glæpamenn selji fólki þá hugmynd að borga fólki fyrir að koma hingað í leit að betra lífi sem er svo óvíst að það fái yfirleitt. Við þurfum að senda út þau skilaboð. Við eigum á sama tíma að sjálfsögðu að standa okkar plikt í því að taka á móti fólki sem er raunverulega í neyð og fara í gegnum þær stofnanir sem til þess eru bærar að taka ákvarðanir eða meta og mæla með slíku. Þetta hefur verið ágætisumræða, herra forseti. Ég tel að málið sé gott. Það er til þess fallið að skýra og styrkja. Þó má gera töluvert mikið meira og vonandi verður hægt að bregðast við því í náinni framtíð.
Virðulegur forseti. Mig langar í seinni ræðu minni um það mál sem við ræðum hér við 3. umr. að fara stuttlega í skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá því í maí 2019. Hún hefur verið töluvert rædd í tengslum við það mál sem hér er fjallað um, þetta mansalsmál. Mansal er angi af þeirri skipulögðu brotastarfsemi sem ríkislögreglustjóri og hans fólk, lögregluembætti landsins, eru að glíma við dagsdaglega, m.a. þá 15 skipulögðu hópa sem talið er að liggi fyrir að séu að störfum hér á landi. Ríkislögreglustjóri hefur varað með mjög afgerandi hætti, svo að vægt sé til orða tekið, við þeirri þróun sem orðið hefur á undanförnum áratug rúmum og jafnframt flaggað því hversu varnarlaus við erum í raun. Í rauninni er hreinlega ótrúlegt hversu litla umræðu þessar tvær skýrslur frá greiningardeild ríkislögreglustjóra, frá 2017 og 2019, hafa fengið. Efnt var til sérstakrar umræðu hér í þinginu nú í vetur, en úti í samfélaginu hafa þær litla athygli fengið. Viðvörunarorðin eru þess eðlis að nú getur þingið ekki setið hjá öllu lengur hvað það varðar að færa lögreglunni þau vopn og þau verkfæri sem bitið geta í slagnum við þessa skipulögðu glæpahópa. Ef við ætlum áfram að vera svona bláeyg og einföld í þessum efnum mun ástandið bara versna. Við sjáum t.d. þróunina sem orðið hefur hvað fíkniefnamálin varðar á undanförnum misserum. Efnin eru að verða harðari og harkan á götunni er að aukast jafnt og þétt. Eins og allir vita bárust síðast fréttir af hreinlega aftöku í tengslum við uppgjör þessara hópa. Ég held að enn þá sé tækifæri til að stíga inn í þetta með þeim hætti að eitthvert gagn verði af, en því lengur sem við frestum því að taka þessa umræðu þannig að lögreglan fái þau úrræði, þau vopn sem geta gagnast í þessari baráttu, því ólíklegra verður að við náum raunverulega að spyrna við fótum þegar við fáum loksins kjark til að veita lögreglunni þann styrk og það afl sem lögreglan þarf svo sannarlega. Í því ljósi vil ég, þó að skammt sé eftir af þingstörfum núna, beina því til þess þings sem tekur við í haust, að taka þessar tvær skýrslur frá 2017 og 2019, um skipulagða brotastarfsemi á Íslandi, áhættumatsskýrslur greiningardeildar lögreglustjóra, til ítarlegrar og gagngerrar og alvarlegrar skoðunar og móta frumvarp - og það verður auðvitað á hendi dómsmálaráðherra - sem bit verður í. Ég fullyrði í hið minnsta að þingflokkur Miðflokksins mun standa á bak við slíka lagasetningu og mér segir svo hugur að meiri hluti þingheims verði tilbúinn til slíks þegar það blasir við með þeim hætti sem raunin er. Ef við ætlum að leyfa þessu að gerast eftir að þessar viðvaranir hafa komið fram er það á okkar ábyrgð. Við verðum að nýta það tækifæri sem við höfum til að spyrna við fótum á meðan einhverja viðspyrnu er að fá. Ekki er víst að sú verði raunin, að slíkt verði mögulegt þegar þessir glæpahópar hafa náð enn öflugri fótfestu hér í samfélaginu en nú er. Og nóg er um eins og staðan er.
Herra forseti. Í fyrri ræðu um þetta mál kom ég inn á mikilvægi þess að líta á heildarmyndina í þeirri viðleitni að taka á þeim alvarlegu glæpum sem mansal er og rakti með hvaða hætti önnur brotastarfsemi skipulagðra glæpagengja getur haft þar áhrif á. Ég var þó aðeins búinn að nefna mjög afmarkaðan hluta þess, því að allt eru þetta í rauninni afbrot sem tengjast meira og minna, eins og kemur fram í skýrslum lögreglunnar. Það er tiltölulega fátítt að þessir glæpahópar einskorði brotastarfsemina við eina afmarkaða tegund afbrota. Nefna má fíkniefni sem eru í mörgum tilvikum tengd mansali og glæpamennirnir leitast jafnvel við að gera fórnarlömb sín háð fíkniefnum til að hafa betri stjórn á þeim, eða eins og reyndar hefur aðeins komið fram í umræðunni, þvinga þau til að taka þátt í flutningi og sölu slíkra efna. Þá vekur það auðvitað furðu að á sama tíma og hér er verið að taka á einum þætti í starfi skipulagðra glæpasamtaka, að takmörkuðu leyti, skuli ríkisstjórnin leggja fram frumvarp sem felur í sér mjög umfangsmikla lögleiðingu fíkniefna í samanburði við það sem önnur lönd hafa gert, frumvarp sem er til þess fallið að auðvelda glæpamönnunum slíkt starf. Það sama mætti segja um önnur afbrotasvið þessara glæpahópa á borð við peningaþvætti, skattsvik og farandbrotahópa. Það þarf að líta á þetta allt í heild til að geta náð árangri í baráttunni við hvert svið glæpa fyrir sig. En þetta er auðvitað erfitt vegna þess að sérstaklega í tilviki mansals er fátítt að fórnarlömb leiti til lögreglu. Það kemur skýrt fram í skýrslum lögreglunnar. Því þarf lögreglan, við að kortleggja þennan vanda, að byggja á upplýsingum sem hún aflar sér með öðrum hætti en með því að fram komi kærur. Möguleikar lögreglunnar á því þurfa auðvitað að vera til staðar, m.a. með mannafla sem sinnir baráttu við skipulagða glæpastarfsemi sérstaklega. Áðan vitnaði ég aðeins í skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá 2017. Ég ætla aðeins að grípa niður í framhaldsskýrsluna frá 2019, en þar segir, með leyfi forseta: „Ólöglegir fólksflutningar og smygl á fólki eru liður í umsvifum skipulagðra glæpasamtaka. Glæpahópar sem starfa yfir landamæri og hafa komið sér fyrir í mörgum ríkjum Evrópu eru umsvifamiklir á þessu sviði. Upplýsingar lögreglu benda til þess að erlendir ríkisborgarar hafi verið fluttir til Íslands með skipulögðum hætti til að sæta mansali og misneytingu. Árið 2018 hófst umfangsmikil mansalsrannsókn. Virðist sem erlendur einstaklingur hafi skipulega flutt fólk yfir landamæri víða um heim og loks til Íslands.“ Svo er rakið með hvaða hætti kerfin hér, hælisleitendakerfið og velferðarkerfi landsins, eru misnotuð af þessum aðilum og segir í lok kaflans, með leyfi forseta: „Lögreglu er kunnugt um að umsækjendur um alþjóðlega vernd stundi í einhverjum tilvikum „svarta atvinnu“ hér á landi. Í þessum tilvikum geta viðkomandi verið þolendur vinnumarkaðsafbrota og jafnvel sætt alvarlegri misnotkun. Þá eru einnig vísbendingar um að einstaka atvinnurekandi sjái ódýrt vinnuafl í umsækjendum um alþjóðlega vernd.“ [[Forseti hringir.]] Fá slík mál hafa hins vegar ratað inn á borð lögreglu vegna þess að þau hafa ekki verið kærð. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Ég verð víst að ljúka máli mínu, tími minn er liðinn.
Herra forseti. Hér ræðum við breytingar á lögum um tímabundnar endurgreiðslur til kvikmyndagerðar á Íslandi. Það er mjög áhugavert málefni sem við ræðum hér. Ísland hefur, eins og við vitum öll, getið sér gott orð eða hefur á sér gott orð í kvikmyndaheiminum. Hér hafa verið teknar upp stórmyndir og töluverður áhugi verið á því. Ég ætla að leyfa mér að þakka og hæla Íslandsstofu og þeirri starfsemi sem þar er, sem byggir á því að laða til sín aðila í kvikmyndageiranum, fyrir framtakið. Það hefur gengið mjög vel og við eigum að þakka fyrir þegar vel gengur og vel er gert og vil ég hér með gera það. Hér er meðal annars verið að fjalla um endurgreiðslur og verið að lengja gildistíma þeirra laga sem nú eru í gildi til ársins 2025 auk þess að skýra endurgreiðslureglurnar og slíkt. Það hefur hins vegar komið fram að samkeppnin í þessu er hörð. Mörg lönd berjast um að fá til sín þessa atvinnugrein. Þetta er stór og mikil atvinnugrein og margir að berjast um að fá hana til sín því að það er umtalsverð velta í kringum þetta sem kallar á margs konar mannskap og tæki og tól. Samkeppnin er nokkuð hörð og þar skiptir endurgreiðslukerfi töluvert miklu máli. Ég ætla alls ekki að þykjast þekkja endurgreiðslukerfi, hvorki hér né annars staðar, ofan í kjölinn. Maður veit þó að þetta er mismunandi, það er mismunandi hve mikið er endurgreitt og reglur eru mismunandi. Eftir því sem mér er sagt, ég tek það fram að ég hef ekki náð að kynna mér það algjörlega sjálfur, er bókhaldið eða umsýslan í kringum þetta mismunandi líka, enda er það svo sem ekkert skrýtið að mismunandi reglur gildi um þetta. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að vera samkeppnishæfir þegar kemur að þessari atvinnugrein, þ.e. að laða til okkar kvikmyndagerðarmenn. Það er mjög mikilvægt að við höfum þá reglur sem eru skýrar, augljósar og samkeppnishæfar. Ég ætla ekki á þessum tímapunkti að þykjast hafa vit á því að geta dæmt um það hversu hátt hlutfallið á að vera. Það skiptir sjálfsagt líka máli hver annar kostnaður er hjá þessum framleiðendum, hvernig reglurnar eru annars útlítandi, hvenær endurgreiðsla berst og ýmislegt svoleiðis. Ég vil árétta að það er mjög mikilvægt að við sinnum þessu því að ég held að þessi starfsemi sem er í kringum kvikmyndagerðina styrki líka margs konar aðra innviði og þekkingu. Fólk hefur áhuga á að mennta sig í þessum greinum og við höfum að sjálfsögðu, að ég held, notið góðs af því að okkar frábæra listafólk hefur kynnst erlendum aðilum sem hafa þá um leið getað miðlað til þess af reynslu sinni, jafnvel ráðið viðkomandi í verkefni fyrir sig o.s.frv. Það skiptir miklu máli fyrir okkur að við horfum á greinina heildrænt, að við eigum öfluga skóla til að mennta leikara, kvikmyndagerðarfólk og alla þessa fjölmörgu aðila sem ég hef ekki hundsvit á hvað heita, sem koma að kvikmyndum, að klippingu, hljóði, ljósum og öllu þessu. Við þurfum að passa að hér á Íslandi sé til bæði þekking og starfskraftur sem kann hlutina eins og við höfum sýnt undanfarið. Við eigum að hafa okkar umhverfi þannig að það laði til sín einstaklinga sem vilja læra og vinna við þennan geira. Það er mjög freistandi að ræða hér aðeins líka þann góða árangur sem íslenskir listamenn hafa náð í bæði tónlist og kvikmyndagerð, leikstjórn og í leik. En það ber að sjálfsögðu líka orð Íslands erlendis þegar þetta góða fólk kemur sér á framfæri og nýtur trausts og er trúverðugt í sínum störfum. Við sjáum líka að Íslendingar geta sér jafnframt gott orð við aðkomu að kvikmyndum og líka sjónvarpsþáttum og þegar ég tala um kvikmyndir er ég að tala um það einnig að við stöndum okkur vel í því, eða okkar ágæta listafólk. Nefndin fjallar um málið og gerir smávægilegar breytingar, held ég að sé óhætt að segja, eða alla vega ekki margar breytingar á frumvarpinu. Hér eru meðal annars lagðar til breytingar er varða staðfestingu kostnaðaruppgjörs sem skylt er að leggja fram. Eftir því sem ég hef náð að lesa meira varðandi umsagnir um málið, sem ég reyndar gleymdi að taka með mér í ræðupúltið, þá er það alveg ljóst að þetta er jákvætt, verið að bæta og skýra og ber að fagna því. Hér er fjallað um aðgang að kynningarefni þeirra verkefna sem eru grundvöllur endurgreiðslu og ýmislegt annað og svo er verið að framlengja gildistímann. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum framtíðarsýn. Það hefur ekki alltaf verið einkennismerki þeirrar ríkisstjórnar sem hér situr nú um stundir að hafa framtíðarsýn, að við getum vitað hvað er handan við hornið, hvað blasir við. Þetta hefur verið ríkisstjórn smáskammta, ríkisstjórn viðbragða, ekki ríkisstjórn planleggingar eða þess að segja við okkur: Þessa leið ætlum við að fara. Við sáum það í Covid-faraldrinum, sem er nú sem betur fer að taka enda, að við vorum of svifasein að bregðast við, svifasein að útvega okkur bóluefni, svifasein í aðgerðum og aðgerðirnar voru að miklu leyti viðbrögð við því, ég ætla ekki að fullyrða algerlega, en að miklu leyti. Það er líka ljóst að kvikmyndaiðnaðurinn hefur mikil áhrif á aðrar atvinnugreinar sem eru að miklu leyti óskyldar en þó með tengingu eins og ef við horfum á ferðaþjónustuna. Það má líka velta því fyrir sér hvort aðrar atvinnugreinar, sem við mörg hver erum mjög stolt af, eins og landbúnaður og sjávarútvegur, njóti mögulega góðs af því líka, þ.e. þegar okkar hreina og fagra náttúra kemur fyrir. Það er í það minnsta freistandi að hugsa þannig að allt þetta hafi jákvæð áhrif. Í nefndarálitinu er líka fjallað um ákveðið álitamál, hvort í raun sé verið að endurgreiða kostnað fyrir sömu hlutina á fleiri en einum stað. Ég held að það sé mikilvægt að styðja það sem fram kemur í nefndarálitinu, að það sé skoðað sérstaklega. Sú mögulega ofgreiðsla sem rætt er um er eitthvað sem ég held að menn verði hreinlega að einhenda sér í að rannsaka og komast að. Þó að við viljum hafa gott kerfi og tiltölulega einfalt og gagnsætt þá eigum við að sjálfsögðu að gera þá kröfu að eingöngu sé greitt einu sinni fyrir sama hlutinn. Í það minnsta er það mín persónulega skoðun. Hér gerir nefndin tillögu um breytingar á ákveðnu orðalagi sem ég held að sé verulega til bóta. Málið sem slíkt ætti líka að verða okkur tilefni til þess að velta því fyrir okkur hvort við getum sótt enn frekar fram á þessum vettvangi. Er mögulega hægt að gera eitthvað meira? Ég efast ekki um að okkar ágæta fólk sem er að sækja þessa starfsemi hingað til landsins hafi alls konar hugmyndir um hvað hugsanlega megi gera meira til að laða fleiri aðila hingað að verkefnum. Þá held ég að það sé býsna snjallt að nota tímann núna fyrst við erum búin að framlengja ákvæðið um endurgreiðslurnar og fara mögulega yfir kvikmyndastefnuna, hvort þar sé eitthvað sem er enn hægt að bæta. Þó að hún gildi vissulega til ársins 2030 þá er engin spurning að við eigum sífellt að hafa hana í skoðun og það er það sem ég er að reyna að koma orðum að. Við eigum líka að vera óhrædd við að horfa til þess hvernig aðrir gera hlutina og þó að margir vilji nú segja um marga þingmenn að þeir séu hræddir við að skoða eitthvað nýtt þá eigum við alls ekki að vera það og við eigum að fylgjast með og skoða hvað aðrir eru að gera. Það þýðir ekki endilega að við þurfum að apa allt upp sem gert er erlendis. Það er ekki endilega allt gott sem kemur að utan. Við eigum hins vegar að læra og nota það sem aðrir hafa brennt sig á, nota það sem aðrir gera vel til þess að styrkja umfang þessarar atvinnugreinar, kvikmyndagerðar. Ég man eftir því, þótt ég muni reyndar ekki tölurnar, en það er nú eins og það er, að fyrir nokkrum árum var unnin skýrsla um efnahagsleg áhrif kvikmyndagerðar. Þá var mjög áhugavert að sjá hversu stór atvinnugrein þetta er í rauninni bæði í tölum og í mannafla og það eru tækifæri víða um land tengd kvikmyndagerðinni, í þorpum og í bæjum, í borginni, í kvikmyndaverum. Hér eru menn að byggja upp kvikmyndaver og vonandi gengur það bara glæsilega og vel. Það er líka búið að sýna að menn geta samið tónlist norður á Akureyri, klippt myndir norður í Skagafirði og skapað ákveðna stemningu, ef þannig má orða það, víða um land í tengslum við kvikmyndagerð, gerð sjónvarpsþátta o.s.frv. Það er líka gaman að hugsa til þessa áhuga á Íslandi og hvað Íslendingar, margir hverjir, hafa staðið sig vel erlendis, kosið að vinna á Íslandi en skapað atvinnu. Ég nefni bara sem dæmi, eitt af mörgum, Sinfóníuhljómsveit Norðurlands. Það er algjörlega frábært hve mörg verkefni hafa orðið til í tengslum við gerð tónlistar einmitt fyrir þá mjög svo góðu hljómsveit. Eins og ég segi, herra forseti, frumvarpið er að mínu viti gott, þar er verið að skýra ákveðna hluti, eins og ég skil það. Ég ítreka að ég gleymdi að taka með mér umsagnirnar sem ég var búinn að renna yfir en ekki lesa algerlega staf fyrir staf en geri það vonandi fyrir mína seinni ræðu. En mikilvægast er að við erum að skýra málið og senda þau skilaboð að við ætlum að framlengja kerfið sem við höfum, við ætlum áfram að bjóða velkomna þá aðila sem vilja koma til Íslands og gera kvikmyndir. Ég ætla að leyfa mér að segja að vonandi verði mikill kraftur í þessu núna þegar við sjáum fyrir endann á faraldrinum. Við þurfum að fara að horfa fram á við. Við þurfum að byggja upp landið. Við þurfum að búa til atvinnu. Þessi atvinnugrein er ekkert síðri en hver önnur til að gera það. Það er svo mikið sem verður til í kringum umstangið við kvikmyndagerð eða sjónvarpsþætti. Það þarf svo margs konar rekstur að koma að því. Vonandi verður sprenging, ætla ég að leyfa mér að segja, það er kannski ekki rétta orðið, en vonandi verður alla vega mikil ásókn og eftirspurn eftir því að koma til Íslands og framleiða kvikmyndir. Ég held að það sé vel þess virði að styrkja áfram kvikmyndagerðina, bæði vitanlega eins og við erum að reyna að gera með okkar innlendu kvikmyndagerð, hafa sterkar stofnanir, sterka skóla og sterkt nám fyrir einstaklinga sem vilja mennta sig í þessum geira eða í kringum hann og að sjálfsögðu að endurgreiðslurnar séu með þeim hætti að þær svari því kalli og samkeppni sem við augljóslega eigum í við mörg lönd nær og fjær. Ég kom ekkert inn á það, og var reyndar búinn að gleyma því, að hér var minnst á eitt dæmi, ef ég man rétt, í dag eða gær. Einhverjir aðilar ákváðu að fara annað en til Íslands til að taka upp mynd sem á að gerast á Íslandi. Nú þekki ég ekki þetta dæmi í þaula og vonandi er það eitthvað sem við getum skýrt. Vonandi er það ekki vegna þess að okkar kerfi sé eitthvað skrýtið, vonandi er það vegna þess að einhverjar aðrar aðstæður eða hlutir kalla á það. Ég held að það væri áhugavert að heyra hvað það er sem gerir það að verkum að þessir aðilar tóku íslenska kvikmynd ekki upp á Íslandi.
Herra forseti. Hér er á ferðinni ágætismál sem skiptir atvinnulífið máli og er hluti af þeirri viðspyrnu sem við erum öll að vonast til að gangi hratt og vel fyrir sig nú þegar veirufaraldurinn er á undanhaldi og bólusetningar ganga ágætlega. Hér er sem sagt verið að framlengja lög um endurgreiðslu til kvikmyndagerðar fram til ársins 2025. Það eru jákvæðar umsagnir sem hafa borist um þetta mál. Við í Miðflokknum styðjum það. Þetta skiptir kvikmyndaiðnaðinn máli og verður innspýting inn í efnahagslíf okkar að laða að erlenda kvikmyndagerð. Íslandsstofa hefur sent inn jákvæða umsögn og Samtök iðnaðarins og auk þess gefur Samband íslenskra kvikmyndaframleiðenda jákvæða umsögn. Ég ætla svo sem ekki að fara neitt nánar yfir þær, en það er gott að þingmenn kynni sér þær vegna þess að það gefur mynd af því hvernig fagaðilar sjá þetta fyrir sér, sem er að sjálfsögðu mikilvægt innlegg inn í málið. Ég vil aðeins koma inn á skýrslu sem Ríkisendurskoðun gerði um endurgreiðslufyrirkomulagið, ég held að það hafi verið árið 2016. Þessi skýrsla er mjög athyglisverð, hún er nú tiltölulega nýleg, hún er ekki frá 2016. Þar kemur fram að Ríkisendurskoðun kannaði hvort nokkuð væri verið að misnota þetta kerfi. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að við sýnum aðhald í þessum efnum. Hér er náttúrlega um töluverðar upphæðir að ræða sem fara í endurgreiðslukerfið og jafnvel hugmyndir um að hækka þær til að styrkja samkeppnishæfi landsins, sem eru að mörgu leyti mjög skynsamleg rök. Þær ánægjulegu fréttir komu frá Ríkisendurskoðun eftir það verkefni að rannsaka hvort það væru einhverjar vísbendingar um að kerfið væri misnotað að svo reyndist ekki vera. Skýrslan tekur af allan vafa um hvort misnotkun á endurgreiðslukerfi kvikmynda hafi viðgengist. Það eru mjög ánægjulegar fréttir. Í þessari skýrslu er jafnframt fjallað um mikilvægi endurgreiðslukerfisins fyrir samkeppnishæfi Íslands. Þar kemur fram að árið 2016 hafi löggjafinn talið ástæðu til að hækka hlutfall endurgreiðslu til kvikmyndaframleiðslu. Ástæðurnar voru m.a. þær að gæta þyrfti að samkeppnishæfi Íslands þegar kæmi að því að laða að erlend verkefni á sviði framleiðslu kvikmynda og sjónvarpsefnis. Það ríkir mjög mikil samkeppni í þessum geira. Það eru mörg lönd sem leitast við að fá þessi verkefni til sín og við Íslendingar erum í þessu samkeppnisumhverfi, þannig að við getum í raun og veru ekki boðið lakari kjör en nágrannaþjóðir okkar að mínu mati hvað þetta varðar. Það er líka mikilvægt að hafa í huga að kvikmyndaframleiðendur búa við ófyrirsjáanleg starfsskilyrði sem helgast m.a. af nokkrum þáttum, eins og smæð markaðarins og takmörkuðu fjármagni til greinarinnar og svo kemur náttúrlega gengisþróunin alltaf inn í þetta og svo bara almennar verðhækkanir innan lands. En það er líka rétt að hafa í huga varðandi endurgreiðslukerfið að þetta er ekki styrkur í eiginlegum skilningi þess orðs, heldur er þetta endurgreiðsla á hluta af þeim kostnaði sem þegar hefur fallið til vegna framleiðslu kvikmyndaverka. Þegar endurgreiðslan kemur hefur þegar verið greitt í ríkissjóð umtalsvert meira en endurgreiðslunni nemur. Það er bara oft og tíðum þannig eins og ótal skýrslur hafa sýnt fram á. Endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar hafa þannig eingöngu jákvæð áhrif á greiðslujöfnuð ríkissjóðs og eru án áhættu fyrir ríkissjóð því að skila þarf endurskoðuðu fullnaðaruppgjöri áður en til endurgreiðslu kemur. Þetta kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Slíkt kerfi er einfalt og gagnsætt og hefur þessi framkvæmd verið talin helsti styrkur þessa kerfis af erlendum aðilum sem hafa framleitt kvikmyndir á Íslandi. Þetta er athyglisverð skýrsla sem kemur fram af hálfu ríkisendurskoðanda og ánægjulegar niðurstöður í henni að finna. Mig langar næst að koma aðeins að áhugaverðu riti sem kom út fyrir nokkrum árum um hagræn áhrif kvikmyndalistar og er eftir Ágúst Einarsson. Niðurstaða hans umfjöllunar er að aukin umsvif í kvikmyndaiðnaði eru góð fjárfesting fyrir ríkisvaldið fyrir utan það að þau auka fjölbreytni og dýpt í menningu Íslendinga. Þetta er mjög áhugavert rit, heilmikið rit, og vil ég hvetja þingmenn til að kynna sér það vegna þess að það er margt mjög áhugavert sem kemur þar fram. Ef ég gríp aðeins niður í nokkur atriði, með leyfi forseta: „Lög um endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar hafa reynst vel en sambærileg lagaákvæði eru víða. Meðal annars hafa margar erlendar kvikmyndir fengið endurgreiðslu sem ekki hefðu verið teknar upp hérlendis ef ekki hefði komið til þeirra. Erlendar kvikmyndir, sem teknar eru upp að hluta til hér á landi, hafa í för með sér margvísleg umsvif innlendra fyrirtækja á sviði kvikmynda auk margvíslegrar þjónustu. Ýmsar stórmyndir hafa að hluta til verið teknar upp hérlendis …“ Þetta þekkjum við. Og ýmsar stórmyndir hafa að hluta til verið teknar upp hérlendis, sem er náttúrlega gríðarleg innspýting fyrir efnahagslíf okkar og á því svæði þar sem kvikmyndir eru teknar. Og áfram segir, með leyfi forseta: „Ákveðið er í fjárlögum hvers árs hversu miklu fé skal varið í þessar endurgreiðslur. Þar sem ekki er vitað hve margar eða hvaða kvikmyndir fá endurgreiðslu og endurgreiðslan er hlutfall af framleiðslukostnaði liggur heildarfjárhæðin ekki fyrir fyrr en árið er liðið og þá er upphæðin í fjárlagafrumvarpinu, eða fjárlögum, líklega langt frá því að vera sú rétta. Það er því eðlilegt ríkisreikningar fyrir viðkomandi ár séu skoðaðir til að fá rétta fjárhæð en þeir liggja yfirleitt ekki fyrir fyrr en einu til tveimur árum eftir framlagningu fjárlagafrumvarps. Fjármögnun kvikmynda er um margt óvenjuleg miðað við annan fyrirtækjarekstur. Venjulega afla fyrirtæki fjármagns til starfsemi sinnar með því að leggja fram eigið fé, t.d. í formi hlutafjár, og/eða afla lánsfjár til lengri eða skemmri tíma. Þegar fyrirtæki hafa starfað um nokkurt skeið geta þau einnig fjármagnað hluta, eða jafnvel alla starfsemi sína, með uppsöfnuðum hagnaði eða með sölu eigna.“ Í Evrópu veita opinberir aðilar talsverð framlög til að styrkja kvikmyndagerð. Stefna stjórnvalda í Evrópu er að styrkja kvikmyndaiðnaðinn, m.a. til þess að það sé ekki allt of mikið af bandarísku efni, það er nú einu sinni þannig. Hins vegar er venjulega ekki opinber aðstoð við framleiðslu kvikmynda í Bandaríkjunum og oft er erfitt að selja erlendar kvikmyndir á bandarískum markaði vegna áhugaleysis þeirra á erlendu efni. Bandaríkjamenn virðast ekki hafa mikinn áhuga nema á því sem er framleitt í Bandaríkjunum þegar kemur að kvikmyndum. Það er nú bara einu sinni þannig. En þeir eru þó með árlega verðlaunaafhendingu, hina frægu Óskarsverðlaunaafhendingu, þar sem jú er valin besta erlendra myndin og það er náttúrlega mjög mikilvægt. Þá segir í ritinu, með leyfi forseta: „Endurgreiðsla á kostnaði getur að hámarki numið 20% af framleiðslukostnaði, eins og fyrr var vikið að. Fjölþjóðlegar reglur, sem Íslendingar eru bundnir af, kveða á um að innlendir styrkir megi ekki nema meiru en 50% af framleiðslukostnaði en hærra hlutfall er talið skekkja samkeppnisstöðu gagnvart öðrum Til viðbótar innlendum opinberum styrkjum frá Kvikmyndamiðstöð og endurgreiðslu vegna kostnaðar eru framlög erlendra sjóða mikilvæg auk fjármögnunar frá erlendum meðframleiðendum eða kaupendum eins og sjónvarpsstöðvum, innlendum og erlendum. Þessi mikla þátttaka í fjármögnun erlendis frá undirstrikar einmitt mikilvægi kvikmyndaiðnaðarins í gjaldeyrisöflun. Þrátt fyrir að styrkir fáist til kvikmyndagerðar úr ýmsum áttum þá er ekki á vísan að róa í þeim efnum og fjármögnun er eitt mesta, ef ekki mesta, vandamál íslenskra kvikmyndaframleiðenda og hefur verið svo um áratuga skeið. Eins og áður var lýst skila fæstar kvikmyndir hagnaði og á það jafnt við um íslenskar myndir og kvikmyndaframleiðslu í nálægum löndum. Hjá mörgum framleiðslufyrirtækjum skipta stuðningsþættir eins gerð auglýsinga fyrir innlendan og erlendan markað og leiga á tækjabúnaði til innlendra og erlendra aðila miklu máli við að styðja við fjármögnun kvikmynda hjá viðkomandi fyrirtækjum.“ Störf í kvikmyndaiðnaði eru víða, m.a. við framleiðslu á myndrænu efni, við dreifingu og við sýningar o.s.frv. Þannig að það eru fjölmörg störf í þessum geira sem skipta miklu máli. Og sérstaklega í því árferði þegar atvinnuleysi er mikið skiptir hvert og eitt verkefni gríðarlega miklu máli. Við þekkjum það náttúrlega að þetta hefur allt legið niðri vegna veirufaraldursins, en vonandi sjáum við fram á að nú fari verkefni af þessum toga, eins og fleira sem lýtur að atvinnulífinu, á fullt á ný. Síðan má benda á að það er náttúrlega fullt af störfum sem tengjast kvikmyndum óbeint, þ.e. að afla aðfanga frá öðrum fyrirtækjum og einnig gistiþjónusta, flutningar, sem eru töluverðir, og veitingahús og ýmiss konar þjónusta sem er í kringum kvikmyndaiðnaðinn. Óbein eða afleidd störf eru því mörg sem leiða með beinum og óbeinum hætti að aukinni neyslu á viðkomandi svæði. Þannig að þetta er allt saman jákvætt og mikilvægt. Ég sé að tíminn er að verða búinn, herra forseti, og rétt að halda sig innan tímamarka. Ég vil að lokum segja að það er ótvíræður stuðningur við þetta frumvarp af umsagnaraðilum, sem er gott. Síðan má segja að Íslandsstofa hafi einmitt komið með mjög góða umsögn sem rétt er að skoða. Ég kem kannski inn á það síðar. Ef hæstv. forseti gæti sett mig aftur á mælendaskrá yrði ég þakklátur fyrir það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir góða ræðu. Ég hjó eftir því að hann nefndi rannsóknir Ágústs Einarssonar á þessu sviði sem hefur einmitt gefið út bók um þetta efni, um hagræn áhrif kvikmynda, með nokkuð skýrum og skilmerkilegum niðurstöðum hvað það varðar að menningin hefur auðvitað gildi í sjálfu sér en hefur einnig reynst þjóðinni mikilvægur og stór atvinnuvegur. Þessi rannsókn hans um kvikmyndagerðina var sú fyrsta sinnar tegundar hér á landi en hann hafði áður gefið út hliðstæða rannsókn um hagræn áhrif tónlistar þar sem hliðstæðar niðurstöður komu fram, þ.e. um efnahagslegt mikilvægi listgreinarinnar sem mér finnst skipta máli í þessu samhengi. Mér hefur fundist það áhugavert í skrifum hans þar sem hann talar um menningarneyslu hérlendis og að hún sé mikil. Hann skiptir umræðunni upp í tvo meginþætti, annars vegar eigi að horfa á menninguna og listgreinarnar með gildi í sjálfu sér en hins vegar að ákveðin feimni og tregða hafi verið til að viðurkenna að listgreinar séu mikilvægar atvinnugreinar og þegar að þeim er hlúð séu þetta greinar sem þegar hafi sýnt fram á mikilvægi sitt en geti orðið enn stærri og enn þýðingarmeiri. Ég er hv. þingmanni sammála um að styðja þetta mál en hans punktur hefur sýnst vera sá að með auknum og markvissum stuðningi gætum við verið að horfa á að þessar greinar gætu jafnvel orðið stóriðja. Kannski er spurningin núna hver séu sjónarmið þingmannsins um það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta ágæta innlegg. Það var mjög áhugavert að lesa rit Ágústs Einarssonar, virkilega vel unnið og margar hliðar þarna sem maður hafði kannski ekki hugsað almennt út í sem skipta heilmiklu máli í efnahagslegu tilliti. Ég hjó einmitt eftir því, þegar ég var að skoða þetta rit og glugga aðeins í það, að þar kemur fram að hann hafi síðan unnið sams konar rit um hagræn áhrif tónlistar. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma því á framfæri hér. Ég er algjörlega sammála því að þarna eigum við heilmikla möguleika. Við höfum bara séð að eftir að okkar ágæta tónlistarhús Harpa var tekið í notkun hefur orðið gríðarleg aukning í því að hingað komi erlendir aðilar og erlendir ferðamenn til þess að koma á tónleika og er það mjög ánægjulegt. Að sjálfsögðu er þetta mikil innspýting inn í þá starfsemi sem er hér í kring, gistihúsin, veitingastaðina o.s.frv., eins og kemur líka fram í skýrslu Ágústs um kvikmyndagerðina. Ég verð að segja að þetta gæti alveg orðið verulega stór atvinnustarfsemi í landinu ef við myndum halda rétt á hlutunum hvað það varðar. Stóriðja hefur verið nefnd og það er kannski alveg ágætissamlíking vegna þess að ef við sköpum það umhverfi sem nauðsynlegt er hér til þess að laða að þessa starfsemi þá eigum við mikil tækifæri. Við höfum náttúrlega þessa stórkostlegu náttúru [[Forseti hringir.]]sem lýtur kannski sérstaklega að kvikmyndagerðinni, til að laða slíka starfsemi hingað.
Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála þessum sjónarmiðum, þ.e. um tækifærin sem við okkur blasa hér. Mér hefur fundist umræðan, kannski eðlilega sem stendur, vera dálítið í þeim hjólförum að tala um að greinin þurfi við þær aðstæður sem eru núna sérstaklega á stuðningi að halda. Það er alveg rétt en í þeirri umræðu megum við ekki líta fram hjá því og ekki gleyma því að þegar aðstæður eru eðlilegar í greininni eru stjórnvöld að afla tekna sem eru taldar í milljörðum króna á ári hverju. Nú þegar við erum, einmitt í kjölfar heimsfaraldurs, að ræða það hér í þessum sal aftur og aftur að við þurfum á fjölbreyttari stoðum að halda í atvinnulífinu þá er það í mínum huga algerlega ótvírætt að ekki sé bara góður bragur á því heldur mikilvæg og skynsamleg fjárfesting að veðja dálítið markvisst á kvikmyndagerðina og á listgreinarnar, eins og rakið er í þeim rannsóknum sem við vorum að tala um áðan. Við eigum að horfa á það markvisst hvernig við getum stuðlað að því að fjölbreyttari greinar nái að festa hér rækilega rætur. Þá held ég að það skipti líka máli að líta til unga fólksins okkar. Við erum í þannig umhverfi í dag, í samkeppni um að skapa spennandi störf og að ungt fólk kjósi að velja sér búsetu áfram á Íslandi. Kvikmyndagerðin getur verið eitt af svörunum í þeim efnum.
Herra forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni og mér finnst ánægjulegt að hún skyldi koma inn á unga fólkið. Svo sannarlega eigum við að bjóða upp á spennandi störf og ég veit til þess að það er mikill áhugi hjá ungu fólki á að starfa við kvikmyndagerð og allt sem viðkemur kvikmyndagerð, förðun, leikmyndagerð og allt þetta. Ég þekki dæmi þess að ungt fólk hafi farið til útlanda og numið förðunarfræði og allt sem er í kringum það. Það þarf jú að búa til ýmsar leikmyndir sem stuðla að sköpun og nýsköpun og framtakssemi og hugmyndaauðgi. Allt þetta skiptir verulegu máli. Síðan viljum við náttúrlega að þetta ágæta fólk kom hingað heim aftur og eigi þá einhver tækifæri til að starfa við það sem það hefur lagt fyrir sig. Þá er kvikmyndaiðnaðurinn á Íslandi náttúrlega mjög mikilvægur. Þetta snýst kannski fyrst og fremst um að umhverfið sé samkeppnishæft, að ætli stórfyrirtæki í kvikmyndaframleiðslu að taka upp ákveðna mynd, stórmynd, sjái það: Ég get tekið hana upp á Írlandi eða ég tekið hana upp á Íslandi, það skipti ekki höfuðmáli, en ég sé að endurgreiðsluhlutfallið er hærra á Írlandi en á Íslandi og þá ætla ég að fara til Írlands, skiljanlega. Þetta er eitthvað sem við þurfum að fara alveg ofan í kjölinn á. Við verðum að mínum dómi að vera samkeppnishæf hvað þetta varðar. Það er mikið í húfi, [[Forseti hringir.]]fjölmörg störf og innspýting inn í efnahagslífið. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góð andsvör.
Hæstv. forseti. Miðflokkurinn er flokkur sem hefur dálæti á menningu og nýsköpun. Með þátttöku hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur hér áðan, mér þykir það með ánægjulegri undantekningum, virðist Miðflokkurinn vera eini flokkurinn á þingi sem hefur áhuga á kvikmyndagerð. Það kemur svo sem ekkert á óvart en það lítur út fyrir það núna. Það frumvarp sem hér er til umræðu er sett fram í kjölfar á skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem farið var fram á að endurgreiðslur yrðu settar í fastara form og tryggt væri að ekki væri að fara úr ríkissjóði eitthvað sem þaðan ætti ekki að fara til kvikmyndagerðar - sem er góðu heilli. Árið 2020, líklega, rann 2,1 milljarður úr ríkissjóði í endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar. Ég hef verið að velta því fyrir mér hvað við fengum í staðinn. Kannski er nærtækasta dæmið lag úr kvikmynd sem ekki fyrir löngu síðan var tilnefnt til Óskarsverðlauna. Ég er að tala um kvikmyndina Evrovisionhátíðina sem var sýnd hér í fyrra og titillagið tilnefnt til Óskarsverðlauna þótt það ynni ekki. Þessi mynd var tekin upp að mestu leyti á Húsavík og hún fékk 135 millj. kr. í endurgreiðslu vegna framleiðslu hér á landi. Ég var að velta því fyrir mér áðan hvort hægt væri að reikna til verðs þá athygli og þann áhuga sem þessi eina kvikmynd hefur vakið á Íslandi sem heild og ég tala nú ekki um Húsavík. Ég held að ef við myndum reikna það saman, herra forseti, myndum við finna út upphæð sem væri töluvert miklu hærri en þessar 135 milljónir sem bara þessi mynd fékk í sinn hlut vegna endurgreiðslu. Þá er ég ekki að tala um allt það sem kvikmyndatökuliðið skildi eftir af tekjum á Húsavík og í nágrenni. Ég held að það sé býsna stór upphæð ef við reiknum það saman. Eins og alþjóð veit hafa Íslendingar líka verið að hasla sér völl í alþjóðlegri kvikmyndagerð og þar stendur Hildur Guðnadóttir tónskáld náttúrlega fremst meðal jafningja. Ég veit ekki hvort fólk gerir sér almennt grein fyrir því en fyrir eina kvikmynd er Hildur búin að vinna öll helstu verðlaun sem hægt er að vinna fyrir kvikmyndir, þ.e. BAFTA-verðlaunin, Grammy-verðlaunin og Óskarsverðlaunin. Hópurinn sem hefur unnið þessi þrenn verðlaun fyrir tónlist er mjög fámennur. Ég man ekki hvort það eru 50 eða 60 aðilar sem hafa unnið það afrek. Afrek Hildar er því alveg ótrúlegt og hún er uppörvun og fyrirmynd fyrir fólk sem vill hasla sér völl í kvikmyndum. Ekki er heldur hægt að sleppa því að minnast á að auðvitað vekja þessi verðlaun mikinn áhuga á Íslandi. Þetta vekur athygli á landinu, þetta vekur athygli á því að við eigum afskaplega færa listamenn á þessu sviði þannig að mönnum er ekkert að vanbúnaði að koma hingað og gera kvikmyndir. Ég ætla líka að minnast á uppbygginguna í Gufunesi, kvikmyndaver sem Baltasar Kormákur Baltasarsson hefur verið að byggja upp og mun alveg örugglega skila okkur mörgum kvikmyndum sem verða teknar upp hér á landi. Ef við horfum aðeins aftur til nokkurra ára gætum við tekið sem dæmi landkynninguna sem Ísland hefur fengið út á sjónvarpsþátt sem á íslensku væri hægt að kalla Krúnuleika og var tekinn upp mjög víða um land. Það vill svo til að margir tökustaðirnir sem hafa orðið vinsælir áfangastaðir ferðamanna eru staðir sem voru ekkert þekktir fyrir, ekki einu sinni kunnir okkur Íslendingum sjálfum. Þannig að þarna eru stór tækifæri. Mig langar líka að minnast á að í gegnum þessi tengsl hefur Ísland eignast fullt af því sem við Íslendingar viljum í smásálarskap okkar kalla Íslandsvini. Mjög margir af frægustu kvikmyndaleikurum í heimi og frægustu leikstjórum í heimi hafa ratað hingað til að vinna að list sinni. Sumir hafa reyndar gripið tækifærið og bundið enda á hjónaband sitt eins og gengur. Ísland hefur líka fengið athygli fyrir það þótt dapurlegt sé. Fyrir þennan 2,1 milljarð sem við greiddum í fyrra í endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar held ég að við séum að fá til baka alveg ótrúlega landkynningu og við erum að fá vinnu fyrir vel menntað og mjög hæft fólk sem vinnur í þessum geira hér á Íslandi. Ég þarf ekkert að telja upp alla þá sem hafa haslað sér völl erlendis, hvort sem það er fyrir klippingu, fyrir kvikmyndastjórn eða í kvikmyndaleik þar sem nokkrir aðilar eru núna í stórum verkefnum erlendis. Allt eykur þetta þann hróður og býr til það tengslanet sem er svo nauðsynlegt til þess að við fáum notið meiri tekna og tækifæra út af þessari framleiðslu. Þá verð ég að vera aðeins lengur norðanlands vegna þess að svo vill til að í Hofi á Akureyri er að staðaldri verið að taka upp kvikmynda- og sjónvarpstónlist. Það þýðir, ef mér skjöplast ekki, að vegna þessara verkefna breyttist Sinfonia Nord eða Sinfóníuhljómsveit Norðurlands í hljómsveit sem er með hljóðfæraleikarana á föstum launum. Það er náttúrlega alveg stórkostlegt, herra forseti. Það er stórkostlegt afrek að þetta skuli gerast í bæ á stærð við Akureyri. Eins og við vitum hefur það t.d. hjálpað tónlistarfólkinu okkar, og ég verð þar að minnast á Atla Örvarsson tónskáld, þetta fólk vinnur að sinni list og hefur tölvusamskipti, það vinnur að verkum sem eiga uppruna sinn t.d. á vesturströnd Ameríku, það er í samskiptum og sendir á milli sín upptökur og prufur, fram og til baka á netinu, og er að vinna í tölvu að þessu, plús sinfóníuhljómsveitin í Hofi. Þetta eru stórkostleg tækifæri fyrir bæjarfélög, fyrir þá sem þar búa og fyrir listamennina sem koma að. Það er því brýnt og það er mjög gott að við skulum nú standa frammi fyrir því að vera enn að framlengja lög um endurgreiðslu á kostnaði vegna kvikmyndagerðar þó að við séum að setja skarpari ramma um þær endurgreiðslur að kröfu Ríkisendurskoðunar. Verandi gamall vinur ríkissjóðs til margra ára og gæslumaður hans þá þykir mér vænt um ríkissjóð og ég vil að allir gangi um hann af tilhlýðilegri virðingu. Það er því verulega góðu heilli gert að við skulum fara í þessa vegferð. Mig langar líka til að minnast á að komið hefur fram að svo virðist sem Írland og fleiri lönd jafnvel séu að undirbjóða okkur hvað þetta varðar. Við þurfum vissulega að gæta að því. Nú er ég ekki að hvetja til þess að íslenski ríkissjóðurinn fari í einhver stórkostleg undirboð á þessum markaði en ég vil samt brýna fyrir mönnum að vera á tánum yfir því hvað er að gerast í þessum geira til þess að við töpum ekki tækifærum og töpum ekki stórum verkefnum úr landi sem ella myndu rata hingað. Þegar við horfum á hvernig öðrum þjóðum hefur farnast sem hafa fetað þessa slóð verður maður t.d. að minnast á hvernig kvikmyndagerð á Nýja-Sjálandi hefur stóreflst og margfaldast í framhaldi af þríleiknum um Hringadróttin og Hringadróttinssögu. Mættum við þar margt af læra. Það eru mörg hundruð þúsunda ferðamanna sem gera sér ferð til Nýja-Sjálands til þess einmitt að berja augum tökustaði sem voru notaðir í Hringadróttinssögu-þríleiknum. Við höfum mýmörg dæmi hér á Íslandi. Ég minntist á Evróvisjón-myndina sem var gerð á Húsavík. Við fengum fyrir nokkrum árum aðra mynd sem var tekin upp bæði á Seyðisfirði og víðar um land. Ég veit að erlendir kvikmyndaaðdáendur hafa flykkst hingað til Íslands til að berja augum tökustaði í þeirri mynd sem Ben Stiller lék í og ég man ekki hvort hann stjórnaði henni líka. Tækifærin eru því ærin og þau eru ærin núna vegna þess að nú þegar við erum að koma út úr þessari kórónuveirukreppu, ekki bara við heldur heimsbyggðin öll, þá er mikill þorsti eftir kvikmyndum. Það er uppsöfnuð þörf kvikmyndaaðdáenda til að flykkjast í bíó sem þýðir að við eigum mjög mikla möguleika, jafnvel meiri heldur en fyrr, á því að hingað rati stórverkefni í kvikmyndagerð. Með því að hafa góðan ramma eins og hér er settur og með því að hafa endurgreiðslur sem eru á pari við það sem gerist hér nær okkur tel ég að við eigum mikla möguleika. Og okkur veitir ekki af, herra forseti, að fá tækifæri hingað inn. Hér hefur verið nefnt að nýsköpun verður t.d. helsti drifkraftur uppbyggingar nú að lokinni veirunni. Þá verður kannski skaðaminnkun af þessu máli, skaðaminnkun af því að ríkisstjórnin skyldi leggja niður Nýsköpunarmiðstöð við þessar aðstæður, á vakt Sjálfstæðisflokksins. Það verður kannski skaðaminnkun af því að við skulum þó alla vega gyrða okkur í brók hvað það varðar, þ.e. endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar. Ég er alveg sannfærður um að sú gerð sem við erum nú að vinna að muni einmitt verða til þess hugsanlega að minnka skaðann af frumhlaupi ríkisstjórnarinnar í nýsköpunarmálum og rétta okkur tækifæri sem ríkisstjórnin hefði annars sólundað eins og mörgum öðrum. Það er um að gera fyrir okkur líka að kynna mjög rækilega fyrir umheiminum hvernig þessi kjör eru, að kröfurnar hafi aðeins breyst. Við þurfum að kynna það verulega vel og við þurfum auðvitað að liðsinna okkar fólki til að það verði klárt í að taka að sér stór verkefni. Ég minntist á stúdíóið í Gufunesi áðan. Það getur orðið svo stór iðnaður á Íslandi, herra forseti, að það getur líka orðið ein af góðum stoðum undir frekari tækniframfarir og til að tryggja því unga fólki sem hefur lagt í að læra til þessara verkefna góðan starfsgrundvöll og aðgang að góðum og vel launuðum störfum. Þess vegna þurfum við að styðja við kvikmyndagerð eins og við mögulega getum, herra forseti.
Hæstv. forseti. Það er ekki oft sem maður fær tækifæri til að setja sig inn í mál sem eru í öðrum nefndum en þeirri sem maður situr sjálfur í nema þá auðvitað með kynningu. Hér er kærkomið tækifæri til að kafa dálítið ofan í þetta og hlýða á ræður sem eru allar ágætar og tala með þessu frumvarpi. Ég greip með mér nefndarálitið sem er með breytingartillögu sem mér sýnist að allir nefndarmenn séu á, einn reyndar með fyrirvara. Að öðru leyti virðist þetta ágætlega unnið. Verið er að breyta lögum um tímabundnar endurgreiðslur til kvikmyndagerðar á Íslandi og kannski verið að setja um þetta ákveðna umgjörð eða skattalegan ramma vegna ábendinga Ríkisendurskoðunar sem var með skýrslu 2019. Það er ágætt að þetta skuli virka þannig að farið sé eftir ábendingum þeirra eftirlitsstofnana sem eiga að hafa umsjón með því hvert fjármagnið fer og hvernig það er nýtt. Ég er mjög fylgjandi því. Síðan er ágætt að komið sé fram að það sé afmörkun á því hvaða kostnaður telst til framleiðslukostnaðar og hvað það er sem myndar stofn til endurgreiðslu, það er sett í ákveðinn farveg. Verið er að lengja gildistímann sem mér finnst líka mjög gott, að það sé ákveðinn fyrirsjáanleiki næstu árin til þess að fólk hafi einhvern tíma til að setja niður verkefni því oft taka þessi verkefni langan tíma. Það er líka mikilvægt að við höldum fast í þessa endurgreiðslu og það hefur verið rætt hér vegna samkeppnisstöðu Íslands í hinum stóra heimi þannig að það er mjög gott. Í ræðunni hér á undan ræddi hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson um Akureyri og þá aðstöðu sem búið er að byggja þar upp. Það er fullkomin aðstaða til framleiðslu á kvikmyndatónlist í Hofi á Akureyri og mjög til sóma hvernig hefur verið staðið að því. Hv. þingmaður minntist einnig á Atla Örvarsson sem hefur gert sig gildandi úti í hinum stóra heimi og er nú snúinn heim vegna þess að það er gott að búa á Akureyri og allt það. Það er annað sem hangir líka á spýtunni. Talað er um að við þurfum að setja fleiri egg í körfuna og þetta er þá kannski liður í því að geta lyft þessu dálítið upp, þ.e. kvikmyndagerð og skapandi greinum. Mig langar sérstaklega að minnast á það sem snýr að tónlistarnámi. Við vitum sem höfum starfað í grunnskólum að tónmennt er grein innan grunnskóla sem hefur kannski ekki alltaf fengið það rými sem væri æskilegt og tónlistarkennarar hafa hreinlega lengi barist fyrir tilverurétti sínum og hefur verið erfitt fyrir þá að ná í gegn almennilegum samningum við sveitarfélögin. Ég held að við ættum aðeins að gefa því gaum vegna þess að þetta hangir allt saman, hvernig við getum náð að byggja áfram upp þessa atvinnugrein. Ég vil líka leyfa mér að segja að framleiðsla kvikmyndatónlistar sé nýr atvinnuvegur á Akureyri. Það eru fleiri tónskáld sem munu geta verið þar og sótt um að taka upp tónlist sína þar og það hefur gefið mjög góða raun, það sem af er, veit ég. Þetta skiptir máli. Hv. þingmaður ræddi einnig, án þess að ég ætli að fara að endursegja alla hans ræðu, Húsavík, sem sló aldeilis í gegn og við erum öll mjög stolt af. Það er mjög mikilvægt í þessari umræðu að við minnumst þessara afreka því að þetta er ekkert annað en afrek. Ef ég vík aðeins aftur að nefndarálitinu þá hefur greinilega verið farið vel ofan í saumana á því hvernig beri að haga endurgreiðslunum. Fjallað er um að það ætti að taka til innlends heildarframleiðslukostnaðar, sbr. 2. gr. laganna, og það má telja til stofns endurgreiðslu á heildarframleiðslukostnaði sem er á Evrópska efnahagssvæðinu, þar með talið Grænlandi og Færeyjum. En það er þó með því skilyrði að meira en 80% heildarframleiðslukostnaðar falli til hér á landi. Þetta á bæði við um kvikmynda- og sjónvarpsefni. Þetta er hið besta mál. En einnig er greinilega verið að velta við hverjum steininum á fætur öðrum vegna þess að ráðuneytið hefur skipað starfshóp sem ætlað er að meta núverandi endurgreiðslukerfi. Það er þá gert í samræmi við aðgerð sem er nr. 6 í kvikmyndastefnunni sem er til ársins 2030 og var samþykkt á síðasta ári. Nefndin sem fjallaði um þetta mál, atvinnuveganefnd, beinir því til ráðuneytisins að starfshópnum verði einnig falið að skoða útfærslurnar á breytingunni sem tengjast þessum endurgreiðslum, að skoða það hvernig það virkar að þetta sé á Evrópska efnahagssvæðinu og að kanna þá hvort umgjörðin sé nægjanlega vel unnin eða hvort gera þurfi frekari kröfur til umsækjenda, þá sérstaklega hvað varðar gögn, hvað það er sem þeir leggja til grundvallar endurgreiðslunni. Fjallað er um mögulega ofgreiðslu í nefndarálitinu og ágætt að varpað sé ljósi á að það getur verið dálítið snúið að finna út úr því hvað skal telja til og hvað ekki. Sérstaklega núna þegar við höfum verið í kórónuveirufaraldrinum þá er allt stjórnkerfið dálítið öðruvísi og getur verið erfitt að henda reiður á öllum þeim þáttum sem þarf að taka tillit til vegna þess að samhliða þessu höfum við verið með ýmsar Covid-aðgerðir sem gætu komið á ská inn í þær aðgerðir sem um ræðir. Þetta skiptir máli og í þessu tilliti er t.d. fjallað um tekjufallsstyrkina sem voru svokallaðar Covid-aðgerðir. Þá er ætlunin - nefndin biður sem sagt um það - að starfshópurinn sem ráðuneytið var að setja á laggirnar skoði líka hvort hætta sé á einhverjum ofgreiðslum og hvernig hægt væri að bregðast við því. Það er spurning hvort það verði mögulegt að hafa yfirsýn. Á einhverjum tímapunkti verðum við komin í gegnum skaflinn þannig að hægt sé að skoða í þaula hvernig hlutunum hefur verið háttað þannig að þetta getur verið dálítið snúið. En síðan er kannski það sem mér finnst vera mitt uppáhald í þessu. Það eru skilgreiningar á orðalagi og hugtökum og annað slíkt sem mér finnst stundum skorta á þannig að við séum öll á sömu blaðsíðu, bara svona yfirleitt í umgjörðinni okkar hér á Alþingi. Hér er tekið til að skýra þurfi orðalag og ég kann mjög vel að meta að vel sé tekið á því, t.d. segir í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Var bent á að í stað orðsins viðeigandi færi betur á að afmarka upplýsingaöflun nefndar við þær upplýsingar sem henni eru nauðsynlegar til að geta staðreynt kostnaðaruppgjör á grundvelli laga og reglna þar um. Nefndin fellst á það sjónarmið og leggur til breytingu þess efnis.“ Það er ekki hægt að segja annað en að þetta sé ágætt mál og hér liggja fyrir breytingartillögur sem við munum svo vonandi klára. En mig langaði að fara kannski aðeins inn í það sem snýr að störfum okkar sem sitjum í Norðurlandaráði og þá sérstaklega hvernig Ísland er rækilega vel kynnt þegar verið er að veita þar verðlaun fyrir kvikmyndir, bókmenntir og fleiri hluti. Það er ánægjulegt að Ísland er oft og tíðum jafnvel í fararbroddi og ég minnist sérstaklega Hildar Guðnadóttur þegar hún var heiðruð fyrir sína vinnu. Hennar framlag var mjög ánægjulegt. Það skiptir máli vegna þess að hún er ákveðin fyrirmynd í því tilliti. Svo er hitt að núna fleygir öllu fram, umhverfi fólks er að breytast hvað það varðar hvernig það vill haga lífi sínu og þess vegna er mjög mikilvægt fyrir okkur að standa vel að því sem við köllum oft skapandi greinar. Við byrjuðum að mínu mati dálítið seint að vekja athygli á því. Fyrir t.d. krakka í grunnskóla er ekkert skipulagt fyrr en kannski á miðstigi þó að ég viti auðvitað til þess að þar eru kennarar inni á milli sem eru með þannig áhugasvið að þeir kynna og kenna skapandi greinar. Þótt um hefðbundnar greinar sé að ræða nota þeir skapandi hugsun til að koma af stað ákveðnum þáttum. Ef við förum aðeins til baka og veltum fyrir okkur áhrifunum sem Sinfóníuhljómsveit Norðurlands og það afrek sem þar hefur verið unnið hefur haft þá hefur það auðvitað með sér í för skemmtilegar afleiðingar, jákvæðar afleiðingar, þannig meint að það laðar að sér fleira fólk, sérstaklega ungt fólk í tónlistarnám. Ég veit til þess að tónlistarkennarar á Akureyri hafa verið duglegir að kynna hin ýmsu hljóðfæri fyrir ungum nemendum í grunnskólum þannig að krakkar hafi tækifæri til að sækja sér tónlistarnám. Annað sem ég hef alltaf litið upp til er að tónlistarkennararnir fara út í skólana þannig að foreldrar barnanna eru oft lausir við að þurfa að skutla börnum í sérstakan tónlistarskóla. Þarna eru ýmsir þættir sem spila inn í og hafa jákvæða fylgni, getum við sagt. Þetta er mjög gott mál, þetta eru tækifæri fyrir ungt fólk. Annað atriði er að þegar verið er að taka upp kvikmyndir á Íslandi á tímum snjalltækja þá er það auðvitað gríðarleg landkynning. Það þarf ekki nema einhvern einn sem tekur af sér sjálfu sem hann birtir, í kjölfarið fáum við kannski tíu aðra sem vilja koma og sækja landið heim. Þetta skiptir allt máli, svo ekki sé talað um að við getum boðið upp á fullkomna aðstöðu á sem flestum sviðum, hér var nefnt kvikmyndaver, ég er búin að tala um Sinfóníuhljómsveit Norðurlands og okkar fullkomna stúdíó sem er í Hofi á Akureyri og við megum aldrei gleyma Húsavík.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér mál um tímabundnar endurgreiðslur til kvikmyndagerðar. Mér er það bæði ljúft og skylt þar sem ég er í atvinnuveganefnd og er á nefndarálitinu um málið sem er líka til umræðu. Þetta er sem sagt hið besta mál og á svo margan hátt. Mig langar í upphafi ræðu minnar aðeins að koma inn á markmið og efni frumvarpsins sem er eitthvað á þessa leið, með leyfi forseta: „Meginefni frumvarpsins lýtur að eftirfarandi atriðum, í samræmi við ábendingar úr framangreindri skýrslu Ríkisendurskoðunar. […] Frumvarpið snýr jafnframt að bættri ráðstöfun opinbers fjár, eflingu eftirlits og því að skýra það endurgreiðslukerfi sem er í gildi. […] Frumvarpið felur í sér þrengingu á hugtakinu framleiðslukostnaður sem gerir það að verkum að við mat á endurgreiðslu er ekki aðeins horft til þess hvaða kostnaðarliðir falla undir endurgreiðslustofn í skilningi tekjuskattslaga heldur er enn fremur afmarkað sérstaklega hvaða kostnaðarliðir teljast vera framleiðslukostnaður sem myndar stofn til endurgreiðslu og hverjir ekki.“ Frumvarp til um laga um endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi felur í sér breytingar á lögum nr. 43/1999. Verið er að stokka upp í þessum málum, gefa í og efla þennan iðnað. Það er mjög jákvætt í þeim skilningi að tækifæri okkar hér á Íslandi til að gera kvikmyndir eru rík vegna hnattstöðu okkar, vegna sérstakrar náttúrufegurðar á Íslandi eða stórbrotinnar náttúru og annars slíks. Þetta er líka landkynning og efling fyrir þá sem vilja fara í þennan iðnað hér heima. Þetta eru góð skilaboð til ungs fólks sem getur horft til þess að þarna á það möguleika á að afla sér tekna um leið og það vinnur að einhverju sem það hefur áhuga á, sem er náttúrlega mjög jákvætt. Af hverju segi ég þetta? Kannski vegna þess að mig rekur minni til þess að hafa sjálfur komið nálægt kvikmyndagerð þegar ég var ungur. Ég hafði mikinn áhuga á leiklist og ætlaði að gerast leikari en er núna starfandi í þessu leikhúsi, tímabundið reyndar, en það er á annan hátt. Á þeim tíma var mér sagt að þetta væri í raun og veru bara leikaraskapur og ég skyldi reyna að afla mér menntunar í einhverju sem hefði praktískt gildi, að hægt væri að hafa einhverjar tekjur af því. Þá fór ég að gera eitthvað allt annað. Ég tók leiðsögn í þessum málum en sá alltaf pínulítið eftir því vegna þess að þetta voru góðir tímar. Það er að sannast í dag að heimur leiklistar selur líka. Hægt er að selja okkur góðar kvikmyndir, leikrit og afþreyingu. Einhverra hluta vegna vill fólk horfa á góð myndverk og góðar kvikmyndir. Ég hef sagt við börnin mín að þau eigi að læra það sem hugurinn stendur til en ekkert alltaf að vera að hugsa um hvað sé praktískt. Það er bara gleðiefni að segja að tvö þeirra eru í þessum listamannaheimi sem kvikmyndalistin er partur af. Það er svolítið gleðilegt líka að fara aðeins yfir að þótt það séu ekki margar umsagnir eru þær allar í sömu átt. Ég gríp niður í umsögn frá Samtökum iðnaðarins, með leyfi forseta: „Samtökin fagna því að framlengja eigi lög um endurgreiðslur til kvikmyndagerðar fram til ársins 2025. Endurgreiðslur til kvikmyndagerðar hafa margsannað gildi sitt og skipta sköpum fyrir samkeppnishæfni íslenskrar kvikmyndagerðar. Samtökin vilja jafnframt koma á framfæri ánægju með það að í skoðun sé að hækka endurgreiðsluhlutfallið með það að markmiði að laða stærri kvikmyndaframleiðsluverkefni til landsins og hafa SÍK skipað tvo fulltrúa í starfshóp á vegum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins sem hefur þau mál til skoðunar. Samtökin styðja umrætt frumvarp og þær breytingar sem það felur í sér. Á fyrri stigum málsins gerðu samtökin alvarlegar athugasemdir við drög að breytingum á ýmsum ákvæðum, m.a. varðandi skilgreiningu á framleiðslukostnaði. Eftir gott og uppbyggilegt samráð af hálfu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins við SÍK og SI hafa verið gerðar jákvæðar breytingar á umræddum ákvæðum. Þakka samtökin áheyrn ráðuneytisins og að tekið hafi verið tillit til athugasemda.“ Þarna hefur verið brugðist jákvætt við. Þetta er það sama og segir í fleiri umsögnum. Í umsögninni frá Samtökum iðnaðarins kemur fram þetta með að fá stærri kvikmyndaframleiðsluverkefni til landsins og öll þau afleiddu störf og allt sem í kringum það er. Síðan langar mig líka að tala um það sem kom fram hér áðan en ég þekki það vel, komandi af landsbyggðinni þar sem hafa verið gerðar kvikmyndir sem hafa gengið vel. Það er svo mikil landkynning eða svo mikil uppbygging fyrir þessi svæði. Ferðafólk kemur eftir að kvikmyndirnar hafa slegið í gegn og vill sjá staðinn þar sem þær voru gerðar. Af því að ég kem vestan af Snæfellsnesi hafa kvikmyndir sem hafa verið gerðar í Flatey á Breiðafirði, alla vega þrjár sem ég man í fljótheitum, t.d. orðið til þess að traffíkin vestur í Flatey hefur aukist mjög mikið. Myndin sem Ben Stiller gerði fræga og var tekin fyrir vestan líka, mikið í Stykkishólmi - maður er enn þá að sjá fólk taka ljósmyndir af þeim stöðum sem voru mest áberandi í henni. Það segir manni að þetta hefur virkað úti um allan heim. Þetta er jákvæði þátturinn í því. Það er ekki bara gaman að horfa á góða kvikmynd heldur eykur það líka gildið að fólk komi til að sjá hvar myndin var gerð. Við sjáum það t.d. bara á Húsavík núna með þessa Eurovision-mynd. Húsavík er inni í dag vegna þess og svona mætti áfram telja. Framtíðin í þessum geira er björt, myndi ég segja, og það eigum við að byggja undir. Svo er misjafnt hverju menn hafa gaman af og líka hvað aflar tekna. Það er ekki allt eins og það var fyrir 40–50 árum. Því ber að fylgjast vel með hvað er að selja og hvað fólk vill horfa á, eins og í þessu tilfelli, og byggja undir það. Ég sé mjög bjarta framtíð í því að Ísland verði í fararbroddi í þessum málum áfram, eins og hefur reyndar komið fram. Eftir visst afrek okkar Íslendinga, sem var reyndar ekki í kvikmyndagerð heldur í handbolta, var sagt að Ísland væri stórasta land í heimi. Ég myndi segja að við gætum líka orðið stórasta land í heimi í kvikmyndaiðnaðinum ef rétt væri haldið á málum. Allt í einu rekur mig minni til James Bond-myndar sem var tekin hérna á Íslandi en hún sló algjörlega í gegn sem auglýsing fyrir landið. Hæstv. forseti. Af því ég er að tala um umsagnir langar mig aðeins að grípa niður í umsögn frá Íslandsstofu. Þar segir, með leyfi forseta: „Er það mat Íslandsstofu að árangur af endurgreiðslukerfinu hafi verið góður. Er það í samræmi við niðurstöður greininga sem unnar hafa verið sem sýna að kerfið hafi jákvæð áhrif, bæði fyrir íslenska kvikmyndagerð og samfélagið í heild sinni. Verkefnið hefur fallið vel að hlutverki Íslandsstofu að auka útflutningstekjur þjóðarinnar og styrkja og bæta orðspor landsins sem upprunalands vöru,“ - þetta er á fagmáli, þetta er vel orðað, - „þjónustu og menningar og áfangastaðar fyrir ferðamenn. Jafnframt hefur hinn mikli fjöldi erlendra kvikmynda- og sjónvarpsgerðarfólks, sem hafa tekið þátt í verkefnum hér á landi, styrkt innviði og aukið þekkingu innlendra kvikmyndagerðamanna sem hefur styrkt stöðu þeirra á alþjóðlegum markaði. Hefur þannig undanfarin ár orðið marktæk aukning á Íslendingum sem ráðnir eru til að starfa við erlend verkefni sem og dreifingu á íslenskum verkefnum til sýninga á erlendum vettvangi.“ - Þetta er að virka í allar áttir, líka fyrir möguleika einstaklinga til að fá vinnu úti í hinum stóra heimi. „Íslandsstofa hefur þar að auki greint óbein áhrif öflugrar erlendrar og innlendar kvikmynda- og sjónvarpsþáttagerðar á Íslandi í rannsóknum á áhrifaþáttum á ferðaþjónustu. Í skýrslu Ferðamálastofu frá því í september 2020 þar sem skoðuð er lýðfræði, ferðahegðun og viðhorf ferðamanna árið 2019 kemur fram að fjórir af hverjum tíu ferðamönnum nefndu íslenskt landslag í hreyfimyndefni þegar þeir voru beðnir um að tilgreina hvaðan hugmyndin að Íslandsferð hefði komið. Þá hafa verkefnin sjálf umtalsverð bein áhrif meðan á tökum stendur og hafa m.a. stuðlað að bættri nýtingu innviða í ferðaþjónustu utan háannar og utan þéttbýlis.“ - Þarna kemur m.a. fram að ferðafólk er að koma hingað, eins og ég nefndi áðan, vegna þess að það hefur kynnst landinu í gegnum hreyfimyndir, hvort sem það eru kvikmyndir eða aðrir þættir. „Íslandsstofa fagnar því að til standi að framlengja endurgreiðslur til kvikmyndagerðar og þar með verði unnt að fylgja eftir þeim árangri sem náðst hefur. Íslandsstofa vekur athygli á umfjöllun í greinargerð frumvarpsins um að þeir framleiðendur sem njóta endurgreiðslna á framleiðslukostnaði veiti Íslandsstofu, henni að kostnaðarlausu, aðgang að kynningarefni sem tengist viðkomandi verkefnum. Sú heimild er afar mikilvæg fyrir verkefni Íslandsstofu og hefur nýst vel í þágu þess að laða frekari verkefni á sviði kvikmynda- og sjónvarpsframleiðanda til landsins sem og í annarri kynningastarfsemi.“ - Íslandsstofa er að benda á að það myndi lyfta undir vinnu þeirra til að auglýsa Ísland sem vænlegan kost.
Ég vildi koma hingað upp og þakka hv. þingmanni kærlega fyrir góða ræðu. Ég hjó eftir því að hann nefndi eigin reynslu úr þessum geira og að hann hefði síðan endað í öðru leikhúsi. Mér fundust þau orð áhugaverð í ljósi þess að ég held að það sé alveg hægt að sjá hliðstæðuna. Mér varð þá hugsað til virðulegs forseta sem hefur unnið í öðru leikhúsi sem dómssalurinn er. Það er kannski leikhús lögfræðinnar. Hv. þingmaður nefndi hvaða feril og starf hann hefði sjálfur hugsað sér sem yngri maður og síðan val barna sinna. Ég trúi því reyndar að velji maður sér viðfangsefni sem maður hefur raunverulega áhuga á verði maður góður í því. Vel má vera að hv. þingmaður hefði getað endað sem fínasti leikari. Varðandi uppbyggingu atvinnugreina hlýtur líka að skipta máli hvaða skilaboð við sendum unga fólkinu okkar og kannski bara strax í æsku barnanna okkar. Punktur þingmannsins um að okkur sé tamt að beina börnum í átt að því sem við teljum að sé praktískt kann auðvitað að breytast með tímanum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það skipti ekki líka máli varðandi atvinnuuppbyggingu hvaða skilaboð við færum börnunum okkar í þeim efnum, hvort við séum ekki markviss í því og hvort stjórnvöld eigi ekki líka að vera markviss í því að börnin hafi breiðari ramma í þeim efnum til að líta til.
Forseti vill minna hv. þingmann á það að samkvæmt þingsköpum er gert ráð fyrir að hann ávarpi forseta í upphafi ræðu.
Hæstv. forseti. Ég er þingmaður Norðvesturkjördæmis og afar stoltur af því. Mig langar að þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir andsvarið. Af því að hún minntist á að ég hefði í ræðunni minnst á eigin reynslu og það sem mig langaði til að gera og síðan hvaða áhrif við hefðum á börnin okkar þegar við værum að ráðleggja þeim með hvað þau tækju sér fyrir hendur í lífinu þá vil ég bara algjörlega árétta það sem ég sagði áðan um að ráðleggja einhvern veginn á þann hátt sem hugur viðkomandi barns stendur til og spyrja það hvað það langi til að gera frekar en að leiðbeina því í þá átt sem er praktísk. Af því við erum að ræða kvikmyndagerðina þá eru gjörsamlega breyttir tímar frá því að ég var í þessu. Það var einhvern tímann í kringum 1978, 1979 og 1980 sem ég kom nálægt þessu. Þau ár voru kölluð, minnir mig, vor íslenskrar kvikmyndagerðar. Þá komu nokkrar góðar myndir fram og það fólk sem nennti að taka þátt í þessu þótti svolítið sérstakt. En í dag er þetta bara orðin atvinnugrein á svo margan hátt og það eru svo margir þættir í þessum geira sem fólk getur sérhæft sig í. Þannig að ég ráðlegg öllum þeim sem hafa áhuga á að nema eitthvað í þessa áttina að drífa sig í því.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að biðjast afsökunar á því að hafa gleymt að ávarpa forseta með tilhlýðilegum hætti, það voru leið mistök af minni hálfu. Tækifærin í þessari grein eru sannarlega fyrir hendi og ég er þess fullviss að greinin á eftir að vaxa enn frekar. Samt hefur mér stundum fundist það áhugavert í umræðu um kvikmyndagerðina - og reyndar bara menninguna í heild sinni en tölum um kvikmyndirnar sérstaklega núna - að stundum er talað með þeim hætti að það að greinin fari að skila okkur raunverulegum tekjum sé eitthvað sem bíði okkar í framtíðinni. Þá vil ég aftur vísa til þess sem fram kom í ágætri ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar þar sem hann vísaði í rannsókn Ágústs Einarssonar sem hefur gefið út bók um hagræn áhrif kvikmyndagerðar þar sem beinlínis er rakið að stjórnvöld afli nú þegar - eða fyrir nokkrum árum, fyrir Covid og þann veruleika sem við erum að glíma við í dag - tekna sem taldar eru í milljörðum króna. Ein af helstu niðurstöðunum í þeirri rannsókn er einmitt að með því að fjárfesta og styðja markvisst við greinina þá getum við farið að horfa á að hér sé komin svo sterk grein að hann leyfði sér að tala um stóriðju í því sambandi. Það fannst mér áhugavert.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég heyrði aðeins ávæning af þessari ræðu hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni um skrif Ágústs Einarssonar en náði ekki alveg innihaldinu. Ég þarf nú bara að lesa þetta svo að ég fræðist betur um hvað þarna er skrifað. Jú, af hverju getur akkúrat þessi iðnaður, kvikmyndagerð, ekki bara verið næsta stóriðja okkar Íslendinga? Greinilegt er að á svo margan hátt út um víðan heim er þessi iðnaður að vinna svo jákvæða hluti. Hann er að auglýsa landið, hann er að afla tekna, hann er að skapa einhvern þátt inni í okkur sjálfum sem við köllum list, sem er sérstakt áhugamál mitt að mörgu leyti. Það er einmitt einhver önnur deild inni í manni sjálfum sem tekur til starfa þegar maður er í þessum málum og það er mjög gefandi. Þetta finnur því nýjan farveg sem ég held að búi í okkur flestum. Ég gæti alveg trúað því og segi það bara að næsta stóriðjuverkefni okkar Íslendinga verður kvikmyndagerð. Hvort við höfum verið of sein á okkur? Það getur vel verið. Hnattstaðan ræður því kannski svolítið líka. Stundum hafa einhverjir þættir átt sér stað úti í hinum stóra heimi þegar þeir reka á fjörur okkar Íslendinga. Það er sennilega alveg rétt líka í þessu eins og öðru.
Herra forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram þar sem frá var horfið í ræðu minni. Ég var að koma inn á mjög áhugaverða umfjöllun um hagræn áhrif kvikmyndalistarinnar í riti eftir Ágúst Einarsson þar sem hann fjallar um störf í kvikmyndaiðnaðinum, að þau séu víða, í framleiðslu á myndrænu efni, í dreifingu, við sýningar o.s.frv., það þekkjum við, og öll þessi störf skipta máli. Síðan eru viðbótarstörf eða störf sem tengjast óbeint kvikmyndum, við að afla aðfanga frá öðrum fyrirtækjum eins og þegar kemur að gistihúsaþjónustu, flutningum og veitingahúsum og ýmiss konar þjónustu við kvikmyndaiðnaðinn. Þetta eru allt mjög mikilvæg störf, sérstaklega úti á landi þar sem verið er að taka kvikmyndir. Þá er þetta töluverð innspýting inn í efnahagsreikning þeirra sveitarfélaga og þjónustuaðila sem eru í námunda við staðinn þar sem kvikmyndin er tekin þannig að þetta eru svona afleidd störf. Ágúst Einarsson skrifar í riti sínu, með leyfi forseta: „Innan hagfræðinnar eru þessi störf stundum tengd saman með margföldurum. Beinu áhrifin eru samkvæmt þessu talin utanaðkomandi eftirspurn sem drífur efnahagslífið áfram í óbeinu og afleiddu tilliti.“ Þannig skapast önnur störf. Störf eru í flestum tilfellum sjálfsprottin og það þarf ekki stjórnvöld til annars en að stuðla að eðlilegri umgjörð án fyrirstöðu, að aðstæðurnar fyrir fyrirtækin séu hvetjandi til þess að halda starfsemi úti, þar á meðal í skattalegu tilliti og að þeim sé búið gott rekstrarumhverfi svo þau geti fjölgað störfum. Áfram segir Ágúst: „Einnig þarf að hafa í huga að innan efnahagslífsins hverfa störf og önnur verða til, allt eftir því hvernig eftirspurn þróast og hvernig framleiðnin er. Vinnumarkaður leitar jafnvægis, m.a. í raunlaunagreiðslum. Opinberir aðilar geta örvað eftirspurn, t.d. með auknum framkvæmdum eða skattalækkunum, eða dregið úr eftirspurn með minni umsvifum og skattahækkunum. Opinber fjármál gegna þannig veigamiklu hlutverki í hagstjórn og með peningamálastefnu opinberra aðila, þ.e. seðlabanka, ákveðast meginþættir opinberrar hagstjórnar.“ Þetta er allt sagt með skýrum og einföldum hætti þegar kemur að því að taka það helsta sem skiptir verulegu máli í hagstjórn hins opinbera. „Þótt hér að framan sé varað við að ofmeta þátt einstakra atvinnuvega með margföldun starfa einna og sér er rétt að undirstrika að kvikmyndaiðnaðurinn, eins og önnur atvinnustarfsemi, er möskvi í stóru neti atvinnulífsins og hefur áhrif víða. Fyrri rökstuðningur stendur óhaggaður um nauðsyn þess að opinberir aðilar styðji við menningarstarfsemi, eins og kvikmyndagerð, m.a. vegna þess að um verðleikagæði er að ræða og menningarleg umsvif eru mikilvægir þættir í sjálfsmynd hverrar þjóðar auk þess sem þeir skipta efnahagslega miklu máli.“ Þetta er mjög vel að orði komist. Síðan segir hér: „Opinberir aðilar fá einnig stærstan hluta framlaga sinna til baka og oft meira en það í formi skatta af umsvifum“ - þetta er mikilvægt að hafa í huga - „hvort sem um er að ræða kaup á vörum og/eða þjónustu eða launagreiðslur.“ Fjölmargir vinna í kvikmyndaiðnaði og við megum ekki gleyma því. Veltan í kvikmyndaiðnaði er umtalsverð, skatttekjur ríkisins af þessari veltu og launagreiðslur eru því mjög mikilvægar. „Ísland hefur margt að bjóða erlendum ferðamönnum, sérstaklega fágæta náttúru. Ferðaþjónustan er þó orðin mun fjölbreyttari en áður og oft er rætt um menningartengda ferðaþjónustu eða menningarferðaþjónustu en með því átt við að einkum sé boðið upp á menningarlega upplifun, eins og listsýningar. Tónlistar- og kvikmyndahátíðir eru dæmi um þetta. Ferðamenn sem einkum sækjast eftir menningarlegri upplifun verja að meðaltali meira fé á ferðalögum sínum en aðrir ferðamenn og því er eftir nokkru að slægjast á þeim vettvangi.“ Allt hefur þetta margfeldisáhrif sem skipta máli og þar er kvikmyndagerðin ákaflega mikilvæg.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur til kvikmyndagerðar á Íslandi. Það er auðvitað öllum ljóst og hefur komið fram fyrr í þessari umræðu að hagsmunirnir sem eru undir eru gríðarlegir. Tækifærin eru ótrúleg í þeirri alþjóðlegu framleiðslu bíómynda sem á sér stað þar sem umhverfið er þeirrar gerðar að góður bakgrunnur myndast, eða stúdíóin eru þeirrar gerðar að góð aðstaða er. Þar sem til staðar er tæknilega þekkingin og getan til að styðja við kvikmyndagerð, mannauðurinn í stéttinni, eru tækifærin ótrúleg. Hér á Íslandi erum við með alla þessa þrjá þætti, sérstaklega tvo þeirra, upp á tíu. Miðað við stærð þjóðarinnar erum við með ótrúlega vel menntaða kvikmyndagerðarmenn og tæknifólk og allt það fólk sem starfar í þessu umhverfi. Reynslan hefur byggst upp á undanförnum árum við ótal myndir og þætti og annað slíkt sem tekið hefur verið upp hér á landi. Það má auðvitað færa rök fyrir því að í stúdíóunum, þó að þau hafi auðvitað orðið meiri og betri og stærri og tæknivæddari á undanförnum árum og misserum, sé eflaust svigrúm til vaxtar, en það sem við höfum mest af, og meira af en flestar þjóðir, er auðvitað sú ótrúlega náttúra sem við bjóðum upp á sem bakgrunn eða umhverfi kvikmyndaskota hverrar gerðar sem er, hvort sem það er Game of Thrones eða kvikmynd sem á að gerast úti í geimnum. Gagnvart flestum gerðum kvikmynda finna menn umhverfi sem heppilegt er. Það blasir við öllum hversu mikið þessi geiri og þau fyrirtæki sem starfa í honum hafa eflst á undanförnum árum. Partur af þessu öllu, ef við horfum bara á alþjóðlega sviðið, eru hinar svokölluðu endurgreiðslur kostnaðar sem eru oft á tíðum lykilatriði þegar kemur að því að ákvarða hvar bíómynd eða þáttaröð skuli tekin upp. Þetta er svo nærri okkur, við sjáum bara áhrifin sem þetta hefur. Tekin er upp þáttaröð í Stykkishólmi og það umbyltir bænum á meðan það er í gangi. Sama á við í hverjum bænum á fætur öðrum landið um kring þar sem kvikmyndatökulið hefur í rauninni haft gríðarleg áhrif á efnahag þess tiltekna svæðis á meðan tökur eiga sér stað og síðan auðvitað á þau fyrirtæki sem í þessum bransa starfa þegar eftirvinnsla og annað á sér stað hér á landi. En síðan kemur að afleiddu áhrifunum sem okkur hættir oft til að gleyma í umræðu á Alþingi sem eru nú mögulega þau mestu þegar öllu er á botninn hvolft. Það eru þau afleiddu áhrif sem verða af landkynningunni þegar kvikmynd eða þáttaröð er tekin upp hér á landi og þeir sem á horfa sjá hina mögnuðu náttúru sem er í bakgrunni kvikmyndanna, og umhverfið allt. Ferðamennirnir sem mæta í framhaldinu skilja eftir sig verðmætan gjaldeyri, ferðast um landið og styrkja alla innviði, sem gerir auðvitað ferðaþjónustunni kleift að byggja sig enn betur upp en áður var og okkur heimamönnum kleift að njóta enn meiri þjónustu, sérstaklega í byggðakjörnunum úti á landi þar sem einhver tenging verður og þar fram eftir götunum. Þetta heildstæða mat þarf auðvitað að eiga sér stað. Samanburður á endurgreiðsluhlutföllum hlýtur að skipta máli þegar á reynir. Þar sem ég er ekki í hv. allsherjar- og menntamálanefnd hef ég í sjálfu sér ekki haft tækifæri til að fylgjast með þeirri umræðu sem þar átti sér stað hvað málið varðar. En þau framlengingarákvæði sem hér er verið að leggja til um að tímalengd endurgreiðslna færist frá árinu 2021 til ársins 2025, sbr. 7. gr., auka auðvitað mjög fyrirsjáanleika í málinu öllu. Maður skyldi ætla að það væri til þess ætlað að ná fram þeim markmiðum að sækja fleiri verkefni sem hafa þessi víðtæku áhrif staðbundið meðan á tökum stendur, hjá geiranum meðan á eftirvinnslu stendur þar sem hún á sér stað hér á landi, en síðan til langrar framtíðar gagnvart landkynningunni sem er svo ótrúlega verðmæt í þessu öllu. Auðvitað hafa verið unnar greiningar á þessu af og til þegar endurgreiðsluhlutföllum hefur verið hliðrað í gegnum tíðina en einhverra hluta vegna eru til að mynda Írar, sem voru nefndir í eldhúsdagsumræðum í öðru samhengi, með hærra endurgreiðsluhlutfall en við Íslendingar. Þar var því haldið fram að það væri ástæða þess að tiltekið verkefni sem, ef ég skildi það rétt, ætti raunar raunverulega að eiga sér stað á Íslandi væri tekið upp hjá frændum okkar Írum. Það sem skiptir mestu máli er að við skoðum svona ákvarðanir heildstætt. Það má færa rök fyrir því að öll endurgreiðsla sem á sér stað sé til þess hvetjandi að draga hingað starfsemi. En á endanum þarf verkefnið að skapa nettóávinning og það getur auðvitað bæði verið til skamms tíma ef við horfum á efnahagsleg áhrif tökutímans, eða eftirvinnslutímans ef eftirvinnslan á sér stað hér innan lands, en síðan er auðvitað miklu erfiðara að ná utan um lengri tíma ávinninginn sem felst í landkynningunni. En hann er auðvitað alveg augljós og raunverulegur. Menn reyna að leika sér að því að leggja mat á verðmæti hinnar ýmsu umfjöllunar, ýmiss konar umfjöllunar í hinum ýmsu miðlum heimsins, sjónvarpi, útvarpi, netmiðlum og þar fram eftir götunum. Sú talnaleikfimi er í sjálfu sér að einhverju marki þekkt. Ég held að við gerðum vel í því að kafa ofan í akkúrat það hvað hver langtímaávinningurinn er því þótt svona lagað verði aldrei reiknað upp á tvo aukastafi þá er væntanlega að einhverju marki hægt að fara áleiðis með það að koma upp mati á því hver áhrifin eru. Ef matið leiðir í ljós að ávinningurinn er ekki til staðar þá er auðvitað eðlilegt að við skoðum sömuleiðis alvarlega hvort skynsamlegt sé að standa í þessu. Það sem ég tel nú líklegra, sem betur fer, er að skemmri tíma áhrifin fari býsna nærri því að vera a.m.k. nettó á núlli. En þá eigum við inni öll lengri tíma áhrifin af því að ná hingað kvikmyndaverkefnum, þáttagerð og þar fram eftir götunum, þeirri langtímalandkynningu sem í því felst. Það eru, maður hefur fylgst með því árum saman, ýmis fyrirtæki í þessum geira sem þjónusta þessi verkefni, Kukl held ég að eitt heiti, True north annað og svo mætti lengi telja. Allt eru það fyrirtæki sem eru í algjörum toppklassa og umsagnirnar sem þessi fyrirtæki fá frá þeim erlendu aðilum sem þjónustuna kaupa eru þeirrar gerðar að ég trúi ekki öðru en að í því felist töluverð efnahagsleg verðmæti til viðbótar við hin menningarlegu og þekkinguna sem byggist upp með þessu. En efnahagslegu verðmætin eru veruleg því það er auðvitað líka þannig að þegar kemur að eftirvinnslu kvikmynda þá er ég alveg viss um að Íslendingar og íslensk fyrirtæki með sína frábæru starfsmenn gætu verið í fararbroddi á mörgum sviðum í þeim efnum. Það er þessi heildarmynd sem ég tel að við verðum að horfa á. Nú hefur mér ekki gefist ráðrúm til að skoða skýrslu sem ég veit að var unnin um þessi mál fyrir nokkrum árum en ég er hræddur um að menn séu gjarnir á að ofmeta skammtímaáhrifin af þessum verkefnum ef við horfum á endurgreiðslurnar á móti þeim tekjum sem skapast hér í þessum fyrstu tveimur fösum sem ég hef nefnt. Mig grunar að tilhneigingin sé sú að langtímaáhrifin séu vanmetin. Verkefni sem voru hér í vinnslu og sýnd fyrir mörgum árum eru enn að draga stóra hópa fólks til landsins. Við þekkjum auðvitað öll áhrifin sem Nonnabækurnar höfðu á áhuga Þjóðverja á Íslandi og íslenskri menningu. Kvikmyndir sem eru teknar hér, í íslenskri náttúru og íslensku umhverfi, geta haft sömu áhrif. Það er auðvitað annarrar gerðar en endaniðurstaðan er sú sama, það fjölgar verulega þeim sem hafa áhuga á landi og þjóð, fjölgar verulega þeim sem koma hingað og sækja okkur heim og fjölgar verulega atvinnutækifærum í landinu. Það er alveg sama hvort hingað koma gestir af því að þeir urðu svo hrifnir af Nonna- og Mannabókunum á sínum tíma, og reyndar enn, eða hvort hingað koma gestir af því að þeir sáu kvikmynd sem var tekin upp í íslenskri náttúru. Þetta er allt hrein viðbót við íslenska hagkerfið. Svona viðbætur þurfum við að sækja og rækta vegna þess að ef okkur tekst það ekki þá verður ósköp lítið um þennan vöxt því að raunverulega er þetta auðvitað útflutningsgrein. Íslensk kvikmyndagerð eða það að sækja erlend kvikmyndaverkefni hingað er auðvitað ekkert annað en útflutningur, útflutningur á þekkingu og vinnuafli og þannig fást framtíðartekjur af þeirri ótrúlegu náttúru sem við eigum hérna. Ég vil nefna það í þessu samhengi að þó að hér sé horft til þess að lengja líftíma ákvæðisins, ef horft er til 7. gr., og gera ýmsar aðrar lagfæringar og snurfus á regluverkinu eins og það er, þá væri skynsamlegt fyrir næstu ríkisstjórn að fara í djúpa greiningu á því hvar, hvað skal segja, skurðpunkturinn liggur varðandi lengri tíma áhrif. Fyrsta og annan fasann er tiltölulega auðvelt að greina. Það sjáum við að miklu leyti bara í virðisaukatölum og fleiru slíku og uppgjörum á þessum verkefnum. Lengri tíma áhrifin er miklu erfiðara við að eiga en þar held ég að raunverulegi ávinningurinn liggi þegar málið er skoðað heildstætt.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur til kvikmyndagerðar á Íslandi. Ég ætla að leyfa mér að segja að þetta sé hið besta mál að því leyti til að kvikmyndagerð hefur mjög sótt í sig veðrið og sýnist eiga góða framtíð í landinu sem atvinnugrein sem laðar til sín hæfileikafólk og getur boðið upp á mjög fjölbreytt störf þar sem greidd eru laun sem geta kallað á það að hæfileikafólk komi til starfa í greininni. Kvikmyndin hefur fyrir löngu sannað gildi sitt sem listform. Síðan er mikil iðn að framleiða afþreyingarefni og við þekkjum að í nútímanum eru komnar fram hinar svokölluðu efnisveitur. Þær þurfa mjög á fjölbreyttu efni að halda fyrir sína áskrifendur þannig að það kallar á mikil verkefni á vettvangi kvikmyndagerðar. Það er eftirsóknarvert fyrir okkur Íslendinga. Í krafti þess að við eigum fjöldann allan af hæfileikafólki og kunnáttufólki á þessu sviði og getum boðið upp á mjög eftirsóknarverða tökustaði, vegna hinnar fögru náttúru landsins, er auðvitað ljóst að það eru mikil tækifæri fyrir íslenska kvikmyndagerð. Þetta er grein sem gerir allt í senn að framleiða störf, tekjur, gjaldeyri, að ég tali nú ekki um skatttekjur í ríkissjóð til að standa undir velferðarkerfinu og öðrum þýðingarmiklum málum. Þetta er mál er lýtur að fyrirkomulagi sem var tekið upp, líklega 1999, um endurgreiðslur samkvæmt nánari skilgreiningu. Þetta er opinbert stuðningskerfi við þessa grein og réttlætist væntanlega af því að störfin, tekjurnar, landkynningin geta af sér tekjur í ríkissjóð sem e.t.v. eru síst minni en sá kostnaður sem ríkissjóður verður fyrir vegna þessara endurgreiðslna. Frumvarpið fær góðar umsagnir. Ég vitna t.d. í umsögn Samtaka iðnaðarins og Sambands íslenskra kvikmyndaframleiðenda. Síðarnefndu samtökin eru aðildarsamtök í fyrrnefndu samtökunum. Þessi samtök fagna því að framlengja eigi lög um endurgreiðslur til kvikmyndagerðar fram til ársins 2025. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Endurgreiðslur til kvikmyndagerðar hafa margsannað gildi sitt og skipta sköpum fyrir samkeppnishæfni íslenskrar kvikmyndagerðar. Samtökin vilja jafnframt koma á framfæri ánægju með það að í skoðun sé að hækka endurgreiðsluhlutfallið með það að markmiði að laða stærri kvikmyndaframleiðsluverkefni til landsins.“ Herra forseti. Eins og ég gat um þá tóku lög um þetta efni upphaflega gildi 1999, þau hafa verið framlengd nokkrum sinnum en gildandi lög gilda út árið 2021. Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Lögin fela í sér ríkisaðstoðarkerfi, en öll slík lög ber að endurskoða reglulega með tilliti til nauðsynjar og áhrifa.“ Herra forseti. Í greinargerð er rakið að lögin hafi á sínum tíma verið sett til að koma á fót hvatakerfi til að efla kvikmyndagerð á Íslandi og laða að erlent kvikmyndagerðarfólk. Jafnframt segir að kerfið hafi átt að þjóna jafnt innlendum sem erlendum kvikmyndaframleiðendum, hvetja til uppbyggingar atvinnugreinarinnar á næstu árum og vera til þess fallið að efla innlenda kvikmyndagerð samfara því að erlend fyrirtæki gætu séð sér hag í að hafa uppi starfsemi hér á landi. Þarna segir áfram að markmið laganna sé að stuðla að eflingu innlendrar menningar. Jafnframt er talað um kynningu á sögu landsins og náttúru með tímabundnum stuðningi við kvikmyndir og sjónvarpsefni sem er framleitt hér á landi. Herra forseti. Fjallað er um þá miklu aukningu sem orðið hefur á síðustu árum, ekki síst í erlendum verkefnum sem megi hafa til marks um gæði endurgreiðslukerfisins og alþjóðlega samkeppnishæfni þess, eins og það er orðað í greinargerðinni. Ég ætla að leyfa mér að segja að kannski hefði farið betur á því að leggja fram greiningu sem sýndi fram á það sem þarna er fullyrt en ég skal ekki draga í efa sannleiksgildi þessara fullyrðinga. Enn fremur er rakið að ráðherra málaflokksins hafi haft tækifæri til að kynna sér vestanhafs, í borg englanna Los Angeles, viðhorf í þessum efnum. Þar hafi komið fram sjónarmið um að kerfið sem viðhaft er hér í þessum efnum, en það eru til hliðstæð kerfi í öðrum löndum, þætti einfalt og skilvirkt. Einnig er rakið að þau viðhorf hafi verið uppi að Ísland væri talið bjóða upp á einstaka og eftirsóknarverða tökustaði frá náttúrunnar hendi og borið lof á íslensk þjónustufyrirtæki og starfsfólk fyrir fagmennsku og góð vinnubrögð. Auðvitað er ágætt að erlendir aðilar þekki til þeirra tækifæra sem eru hér á landi. Við þekkjum að Íslendingar hafa getið sér gott orð í kvikmyndaheiminum þar sem samkeppnin er hvað mest eins og í Bandaríkjunum. Það leiðir líka hugann að því að þessi atvinnugrein gefur listafólki mikil tækifæri, ekki bara leikurum sem túlkandi listamönnum heldur líka skapandi listamönnum. Við sáum þá ágætu íslensku tónlistarkonu sem gekk sigurbraut og tók við hverjum verðlaununum á fætur öðrum fyrir tónlist sína á þessum vettvangi, sömuleiðis náttúrlega leikstjóra íslenska sem hafa gert garðinn frægan. Við erum að fjalla um þetta mál í svolítið öðru samhengi heldur en listrænu. Við erum í raun og veru að fjalla um það á forsendum sem lagðar eru upp af hálfu Ríkisendurskoðunar sem gerir það enn þá meira heillandi fyrir okkur sem alþingismenn að nálgast þetta sem verkefni sem fjallar um að sníða hugsanlega ágalla af kerfinu, skilgreina hugtök og hafa uppi öflugt eftirlit með lögmætu kostnaðaruppgjöri þeirra verkefna sem sótt er um endurgreiðslu fyrir. Ríkisendurskoðun brýnir menn að ganga úr skugga um að einungis sá kostnaður þar sem staðið hefur verið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda teljist til endurgreiðslustofns svo að misbrestur verði ekki á skattskilum aðila sem komið hafa að framleiðslu kvikmynda eða sjónvarpsefnis. Það er auðvitað sjálfsagt mál. Að því markmiði m.a. beinist þetta frumvarp. Þarna þarf auðvitað að vera rammlega búið um alla hnúta. Áfram er rakið í greinargerð að megintilgangur upphaflegu laganna hafi verið að efla þekkingu á innlendri kvikmyndagerð með samstarfi við erlent fagfólk og að með því að laða að erlenda kvikmyndagerðarmenn sé unnt að þjálfa íslenskt fagfólk til sjálfstæðra verka á þessu sviði, bæta tækjakost kvikmyndaiðnaðarins hér á landi og koma Íslandi, náttúru landsins og íslenskri menningu á framfæri með þátttöku stórra erlendra kvikmyndaframleiðenda. Mest af þessu hefur nú gengið eftir og meira til. Herra forseti. Við lifum á tímum þar sem hlutirnir taka örum breytingum. Það er fyrirsjáanlegt að það sem í daglegu tali er stundum kallað afþreyingariðnaður á sér mikla framtíð. Þar gefast mikil tækifæri til að takast á hendur verkefni sem geta skapað tekjur, geta skapað atvinnu, geta skaffað gjaldeyri inn í landið og skatttekjur í ríkissjóð. Hér er fjallað um að töluverð samkeppni sé á milli ríkja, fylkja og borga um allan heim um að fá erlenda framleiðendur til að taka upp kvikmyndir, sjónvarpsefni og fleira myndefni. Rakið er að fyrir þessu séu nokkrar ástæður en þær helstar að verkefni af þessum toga séu atvinnuskapandi, gjaldeyrisskapandi og að landið öðlist kynningu erlendis sem getur skilað sér í jákvæðari ímynd og auknum tekjum af ferðamönnum ef vel tekst til. Herra forseti. Ég ætla að ljúka þessu með því að segja að það eru nokkur atriði sem ég þyrfti að fara yfir þannig að ég óska þess að forseti skrái mig að nýju á mælendaskrá. Ég lýsi þeirri von að þetta ágæta frumvarp, [[Forseti hringir.]]sem við Miðflokksmenn styðjum, nái tilætluðum árangri.
Hæstv. forseti. Ég hef undrast svolítið á áhuga Miðflokksmanna á kvikmyndagerð. Ég hélt að þeir hefðu ekki farið í kvikmyndahús síðan Síðasti bæinn í dalnum var sýndur í Tjarnarbíói, en kvikmyndagerð hefur breyst mikið frá þeirri mynd Óskars Gíslasonar. Það er alveg rétt að kvikmyndagerð er alvöruiðnaður. Þetta er mikilvægur iðnaður, útflutningsgrein, og mikilvægt fyrir okkur að vera samkeppnishæf í þessu eins og öðrum greinum. Ég hef ekki áttað mig á því út frá ræðum þingmanna hér hvort Miðflokkurinn sé að tala fyrir þessu frumvarpi eins og það er eða hvort menn ætli að leggja til hærri endurgreiðslur eða lægri endurgreiðslur. Hvað er raunverulega verið að fara fram á? Hvað telja Miðflokksmenn rétt að gera? Alltaf þegar við förum í endurgreiðslur eða einhverjar skattaívilnanir sem við erum mjög upptekin af, til að efla samkeppnishæfni okkar - við verðum hins vegar alltaf brjáluð ef Íslendingar njóta skattaívilnunar í öðrum löndum, þá er það eins og hver annar glæpur, eins sérkennilegt og það er. En hver er rétta talan? Gætum við verið að fara of hátt? Erum við að fara of lágt? Þetta er nefnilega ekki alveg einfalt. Við verðum líka að tryggja eðlilega samkeppnishæfni, við megum ekki rugla samkeppnisstöðu á milli greina heldur. Þetta er svolítið vandmeðfarið. Nú er ég í andsvari við hagfræðing. Hvar liggja einhver mörk á þessu? Geturðu eitthvað upplýst fávísan þingmann um það?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir andsvarið. Hann hlýtur að átta sig á því að Miðflokkurinn er mjög áhugasamur um kvikmyndagerð allt frá því að við horfðum á hina frábæru þætti Scener ur ett äktenskap. Hann nefnir Síðasta bæinn í dalnum eftir Óskar Gíslason. Það er mjög merkilegt að hv. þingmaður geri það, nefni þetta meistaraverk og þann mikla og góða frumkvöðul í íslenskri kvikmyndagerð sem Óskar Gíslason var, sem var rifjað upp í frábærum sjónvarpsþáttum í tíu liðum um íslenska kvikmyndasögu sem er miklu meiri og merkilegri en margir gerðu sér kannski grein fyrir. En hv. þingmaður hlýtur að muna eftir þáttunum sænsku Scener ur ett äktenskap með Liv Ullmann og Erland Josephson. Yfir þessu sátu íslensk heimili og fjölskyldur viku eftir viku og biðu eftir því hvernig myndi greiðast úr þeim alvarlegu hjúskaparvandamálum sem þau áttu við. Það er náttúrlega ekki hægt að horfa á svona meistaraverk eins og það og Síðasta bæinn í dalnum öðruvísi en að maður ali með sér það sem eftir er áhuga fyrir kvikmyndum, þáttagerð og listrænum tökum í þessu efni, að ég ekki tali um að við Miðflokksmenn erum líka svona náttúraðir fyrir skynsemi og rökhyggju. Ég hef nú þann heiður að hafa hér formann þingflokksins í salnum til að hlýða á þessi orð og ég finn það einhvern veginn að hann tekur undir með mér. Þá spillir það ekki málinu að við erum að tala um grein sem getur skapað ekki bara listræna takta og afþreyingu heldur líka beinharðar peningatekjur, ég fór yfir það mörgum sinnum í ræðu minni, tekjur fyrir fólk, góð og vel launuð störf, gjaldeyristekjur og skatttekjur, hv. þingmaður.
Forseti bendir á að almennt séð er þingmálið íslenska. Að þýða titla á myndum er listgrein þannig að forseti afsakar það en bendir hv. þingmanni á Facebook-hópinn Bylt fylki sem gæti kannski fundið góða þýðingu á þessu góða sænska listaverki.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir það að hv. þm. Ólafur Ísleifsson upplýsi mig um það að Miðflokksmenn hafi mikinn áhuga á kvikmyndum og þetta er mjög góð skýring, frábærir þættir, og frábær bíómynd, Síðasti bærinn í dalnum. Kvikmyndagerð er orðin risaiðnaður og kannski ólíkt mörgum öðrum greinum sem við köllum stundum skapandi greinar - að vísu eru allar greinar skapandi - eru auðvitað mismiklir möguleikar fyrir okkur til útflutnings í því, að afla gjaldeyris. En kvikmyndaiðnaðurinn er orðinn langstærstur í þessu, og kannski tölvuleikir. Það eru auðvitað heilmiklir möguleikar á að búa til alvöruatvinnugrein úr því. Það er svo mikilvægt að við séum samkeppnishæf við önnur lönd og þetta frumvarp snýst um það. En það er alltaf spurning hvað þarf að ganga langt í því. Nú skilst mér að það sé rífandi gangur í þessu, sumir tala um að það eigi að bæta við, færa þetta upp í 35%. Sumir segja að það sé það rífandi gangur að við séum fullkomlega samkeppnishæf. Þótt finna megi eitthvert eitt land sem er með hærri endurgreiðslur þá geta verið einhver önnur atriði sem eru óþægilegri þar en hér o.s.frv. Við eigum mjög vel menntað kvikmyndagerðarfólk. Við þurfum bara að huga að því að það dragi ekki úr samkeppnishæfni okkar. Það á við svo margar greinar. Þess vegna hef ég alltaf sagt að lykilatriði stjórnmálamanna sé að skapa samkeppnishæft umhverfi í staðinn fyrir að fara í ríkisrekstur í öllu eða bein útgjöld.
Herra forseti. Ég ætla að grípa boltann á lofti þar sem hv. þingmaður skildi við hann. Verkefni alþingismanna er að skapa hagfelld skilyrði fyrir atvinnurekstur. Það er alveg nóg af mannskap sem kemur í þennan ræðustól og á annan vettvang og segir: Við þurfum að búa til störf. Málið er að alþingismenn búa ekki til nein störf. Störfin verða til, og menn geta t.d. séð hvernig grein spratt upp og óx eins og af sjálfu sér af því að hún hafði hagfelld skilyrði, ekki síst vegna þess að hún fékk ókeypis auglýsingu um allan heim vegna eldgossins sem enginn gat borið fram heitið á, Eyjafjallajökulsgossins. En vegna orða hæstv. forseta þá var ég að vísa til mjög áhrifamikilla og eftirminnilega sænskra sjónvarpsþátta. Það er alveg rétt, ég bar fyrir mig heiti þeirra á sænskri tungu, Scener ur ett äktenskap, sem gæti í lauslegri þýðingu heitið Þættir úr hjónabandi. Þetta gleymist engum sem þetta sá. Hv. þm. Brynjar Níelsson á þetta örugglega á myndbandi og þetta var mjög skemmtilegt. Lykilatriðið er þetta: Þetta er atvinnugrein, það þarf að búa henni hagfelld skilyrði. Hvort 25% hlutfall er akkúrat nákvæmlega rétt veit auðvitað enginn. Ég heyrði það eins og hv. þingmaður að hér var nefnt hlutfallið 35% með vísan til Írlands og að Írar hefðu hreppt verkefni sem við hefðum gjarnan viljað fá. [[Forseti hringir.]]Þar var gerð víkingamynd, eins og komist var að orði, með hinni heimsfrægu leikkonu Nicole Kidman og Stellan Skarsgård hinum sænska. [[Forseti hringir.]]Um þetta veit ég ekki en ég leyfði mér í ræðu minni að vera örlítið gagnrýninn á greinargerð frumvarpsins fyrir að vera ekki nægilega greinandi heldur með of mikið um fullyrðingar. [[Forseti hringir.]]Örlítið meiri greining hefði verið til bóta. Afsakið, herra forseti.
Hæstv. forseti. Það er erfitt að koma upp á eftir umræðu eins og hér hefur verið um þætti og kvikmyndir sem ég held að hafi verið í svarthvítu, ég man alla vega ekki eftir þessu þó að ég sé nú orðinn þetta gamall í dag, en það er nú eins og það er. Hér ræðum við breytingar og það sem mér finnst kannski best í þessu máli öllu saman, það er verið að skýra leikreglurnar og framlengja stuðninginn. Auðvitað er það, eins og fram hefur komið, alltaf spursmál hver talan á að vera, hvernig reglurnar eiga að vera. Við erum í samkeppni á þessum markaði, í samkeppni við önnur lönd um tökustaði. Ef við viljum ekki keppa í prósentunum verðum við að gera eitthvað betur, eða ekki endilega eitthvað betur, við verðum þá að nýta okkur annað sem við höfum, við skulum frekar orða það þannig, ég held að menn séu að gera þetta mjög vel eins og kom fram í fyrri ræðu minni. Hvort sem það er Íslandsstofa eða einhverjir aðrir eru menn að sækja stórverkefni eins og við höfum séð. Ég velti líka upp í minni fyrri ræðu hvort mögulega væri eitthvað annað í umhverfinu sem við gætum gert, lagað samkeppnishæfni okkar ef hún er eitthvert vandamál, en ég viðurkenni að ég þekki það ekki. Ég hef hins vegar fulla trú á því að það sé gott fólk fyrir utan þetta hús sem er stöðugt að velta því fyrir sér hvernig við getum aukið samkeppnishæfni okkar þegar kemur að kvikmyndagerð og framleiðslu kvikmynda. Mig langar aðeins að nefna annað í tengslum við þetta því að það tengist að sumu leyti kvikmyndageiranum, það eru tölvuleikirnir. Hér var fyrir skömmu haldið gríðarlega stórt mót í tölvuleik sem á enskri tungu kallast League of legends, ég veit nú ekki hvað hann ætti að heita á íslensku en það er eitthvað um deild hinna bestu eða eitthvað slíkt. Þarna, að mér skilst, samkvæmt fréttum, voru keyptar eða pantaðar einhverjar 8.000 gistinætur á íslenskum hótelum. Tugir milljóna horfa á beina útsendingu frá þessum leikjum og þarna voru íslensk fyrirtæki sem fengu vinnu við uppsetningu og stjórnun á tæknibúnaði, að setja upp skjái og stýra slíku og senda út. Þetta eru fyrirtæki sem eru kannski líka að vinna að kvikmyndagerð og sjónvarpsþáttagerð. Þarna er verið að hanna grafík. Þarna kemur mögulega íslensk náttúra eða myndir af Íslandi inn í allt saman og svo er það tónlistin líka og þó að ég muni ekki hvað það er þá held ég að ég geti fullyrt að einhverjir Íslendingar hafi verið að semja tónlist fyrir tölvuleiki. Mér finnst ég hafa verið upplýstur um það. Mig langar líka að nefna í þessu samhengi - menn ræddu hér áðan Síðasta bæinn í dalnum, sem er vitanlega í kvikmyndasögu okkar merkileg mynd og í raun stórmerkileg, en heimurinn breytist mjög hratt. Það er mikil tækni komin. Það er alls konar tækni sem maður kann ekki einu sinni nöfnin á sem menn nýta sér í dag. Tölvuleikirnir tengjast því. Þar er notuð gríðarleg tækni. Við eigum að sjálfsögðu líka að reyna að vera framarlega í að laða slíka starfsemi til Íslands. En mig langar að nefna það, fyrst ég fékk tækifæri til, að við eigum líka að horfa til þess að það eru hundruð eða þúsundir Íslendinga í dag, ungmenna sérstaklega, sem keppa í rafíþróttum á Íslandi. Sú íþróttagrein fer stöðugt vaxandi. Það er ánægjulegt að sjá að utanumhaldið er mjög gott orðið, að ég held, menn vilja gera vel þar sem menn standa að rafíþróttunum. Við eigum að styðja við þessa aðila um að ná til þeirra sem ekki hafa áhuga á hinum hefðbundnu íþróttum eða tómstundastarfi sem við þekkjum. Það er vitanlega fjöldi fólks sem finnur sig ekki í því. Er þá ekki betra að þeir séu í íþróttum þótt sumir kalli það tölvuleiki, í rafíþróttum, að keppa í þeim leikjum sem þeir eru góðir í, flinkir í, keppa jafnvel á mótum erlendis? Hér er deildarkeppni í hinum og þessum leikjum og þarna eru einstaklingar sem ekki hafa fundið sig í hefðbundnum tómstundum eða íþróttagreinum. Við eigum að sjá til þess að við viðurkennum þessa íþróttagrein eins og aðrar. Ég held að við séum þarna að ná til hóps sem við hefðum kannski ekki náð til annars en við eigum að sjálfsögðu að búa til mjög góðan ramma utan um þessar íþróttir eins og aðrar.
Frú forseti. Þetta mál sem við ræðum hér er auðvitað ekki nýtilkomið. Það er komin reynsla á það alveg frá árinu 1999 og þetta var þá þegar auðvitað mikið framfaraskref. Þó að eitt og annað hafi breyst í millitíðinni hefur þessi lagasetning, sem var innleidd fyrir meira en tveimur áratugum, sannað gildi sitt og gert það mjög vel. Í þessu frumvarpi og greinargerð með því er talsvert vikið að gagnrýni og athugasemdum Ríkisendurskoðunar við þetta fyrirkomulag. Ég ætla ekki að fara mjög tæknilega út í það en þó er rétt að víkja aðeins að því hér á eftir með hvaða hætti stjórnvöld hafa tekið á þeim ábendingum að því marki sem það birtist í þessu frumvarpi eða ekki, enda felur þetta í sér ríkisaðstoðarkerfi og eins og segir í greinargerðinni kallar það á endurskoðun laganna við og við en þau hafa ekki bara verið endurskoðuð heldur hafa þau þróast og breyst. Ekki hvað síst hefur endurgreiðsluhlutfallið hækkað, úr því að vera 12% í upphafi eftir að lögin voru samþykkt 1999, svo upp í 14%, svo 20% og svo hækkaði það upp í 25% árið 2016. Samkeppnin hefur auðvitað aukist á sama tíma því að fleiri lönd og svæði, héruð innan landa, hafa séð tækifærin sem í þessu liggja. Fyrir vikið er samkeppnin meiri en árangurinn sem Ísland hefur náð á þessu sviði hjálpar okkur engu að síður í þeirri samkeppni. Það forskot sem má segja að við höfum náð með því að reynsla komst á þessa starfsemi tiltölulega mjög fljótlega, fyrir meira en 20 árum, hjálpar okkur að viðhalda þessu þó að matið hafi verið það að aukin samkeppni kallaði á hærra endurgreiðsluhlutfall. Við skulum hafa í huga að hér er verið að endurgreiða hluta af skatti sem ella hefði hugsanlega ekki komið til nema vegna þess að hér voru til staðar hvatar sem settu Ísland á kortið og eitt leiddi af öðru. Ég tel að það megi þó í rauninni enn ganga á lagið, ef svo má segja, varðandi árangur þessa verkefnis og við Íslendingar ættum að leyfa okkur að hvetja til þess að ákveðin tækifæri í kvikmyndagerð hér á landi verði nýtt af, hvort heldur sem er, innlendum eða erlendum framleiðendum, sérstaklega tækifæri sem tengjast menningu okkar og sögu, því að með slíkri tengingu verða þau áhrif sem þessu frumvarpi og upprunalegu lögunum er ætlað að ná þeim mun meiri. Með öðrum orðum held ég að það mætti alveg fá einhverja þeirra sem eru að vinna í markaðsmálum fyrir okkur Íslendinga og í tengslum við fólkið í þessum bransa til að benda mönnum á stór tækifæri eins og t.d. Íslendingasögurnar, að menn geri hér alvöru flottar heimsklassabíómyndir byggðar á Íslendingasögunum. Ég held að markaður fyrir það hafi aukist til mikilla muna á undanförnum árum. Við þekkjum dæmi um slíkar myndir, t.d. Útlagann og víkingamyndir á borð við Hrafninn flýgur. Jafnvel þó að þær myndir hafi verið framleiddar fyrir umtalsvert minna fjármagn en við sjáum núna nýtt í kvikmyndagerð á Íslandi hafa þær fengið ákveðinn sess sem mér hefur virst vera að styrkjast og enn er þessum myndum og fleiri eldri íslenskum kvikmyndum gefinn gaumur, m.a. af erlendum áhorfendum. Eflaust kannast margir við það að hafa hitt Svía sem, þegar viðkomandi heyrir að maður sé frá Íslandi. segir strax „þungur hnífur“ og þekkir landið ekki hvað síst í gegnum Hrafninn flýgur. Ég tel að núna hafi möguleikar á að nýta víkingaarfleifð okkar Íslendinga og sérstaklega Íslendingasögurnar aukist til mjög mikilla muna með m.a. vinsælum þáttum sem fjalla um þetta tímabil, allt frá sjónvarpsþáttum á borð við Víkingana, sem eru vinsælir nú um stundir, að ofurhetjum eins og Þór. Nú er meira að segja, skilst mér, búið að framleiða kvikmynd um Loka. Annað þessu tengt. Menn hafa nefnt hér Game of Thrones, ég man ekki alveg hvernig það er þýtt á íslensku, og Hringadróttinssögu og fleira sem hefur undirbúið jarðveginn til þess að við getum í auknum mæli nýtt þessa arfleifð til að kynna sögu okkar, menningu og landið sem áfangastað. Ég myndi hvetja mjög til þess að við hömruðum þetta járn á meðan það er heitt og var jafnvel búinn að sjá fyrir mér hver gæti verið góður leikstjóri í einni af þessum Íslendingasögumyndum, Ang Lee, sem hefur leikstýrt myndum þar sem atburðarásin er á vissan hátt stundum svolítið lík og tæknin sem þyrfti til að gera Íslendingasögunum almennileg skil. Áður en ég lýk við að fjalla um þessa hugmynd mína um hvernig við getum hamrað þetta járn meira vil ég nefna að ég legg líka til að það verði framleidd kvikmynd um tímaflakk. Tímaflakksmyndir eru alltaf vinsælar ef þær eru vel gerðar og ég sé fyrir mér að einhver færi aftur í tímann hér á Íslandi og lenti þá á landnámsöld eða þjóðveldisöld. Þetta myndi bjóða upp á alls konar skemmtilega möguleika, annars vegar af því að tímaflakkari frá okkar tíma lærði á hið liðna en auðvitað líka að þeir sem hann hitti þar lærðu af framtíðinni. Ég sé fyrir mér að viðkomandi hefði gott af því að kynnast því hversu mikil þekking var til staðar og hvað menn gátu oft bjargað sér við erfiðar aðstæður og gert hluti með þekkingu sem við höfum jafnvel glatað nú í dag. Ég mun kannski fara betur út í þessa hugmynd síðar af því ég sé að tíminn er að renna frá mér en ég hafði hugsað mér að fara nánar út í hvernig þetta handrit gæti virkað. Það verður að sjá til hvort tími gefst til þess því ég þarf að halda áfram að fara yfir málið. Við sjáum í greinargerð að hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hefur farið til Hollywood í fyrra og fengið þar góðar viðtökur og menn hafi borið lof á skilvirkni þessa kerfis og sérstaklega tekið fram að menn væru ánægðir með einfaldleika og skilvirkni kerfisins sem skiptir ekki síður máli en sjálft endurgreiðsluhlutfallið. Þarna held ég að við getum lært heilmikið af þessu dæmi því að það sama á auðvitað við á fjölmörgum öðrum sviðum þar sem hefur því miður oft og tíðum hallað undan fæti og dregið hefur úr skilvirkninni og einfaldleikanum í kerfinu og svo hafa reyndar skattar og gjöld oft á tíðum hækkað líka. En menn þurfa á því að halda núna á Íslandi, þegar við þurfum fjölbreytta atvinnusköpun á sem flestum sviðum, að læra af dæmum eins og þessu og því sem hefur reynst vel hér og heimfæra það á fleiri svið, einfaldleikann og skilvirknina. Þá geta miklu fleiri atvinnusvið skilað miklu meiri árangri fyrir þjóðarbúið og samfélagið. Það var líka nefnt í þessari heimsókn til Hollywood að hér væri mjög fært starfsfólk sem reyndist vel, væri fljótt að setja sig inn í mál og ynni afskaplega vel og fagmannlega að þessari framleiðslu. Það er annað dæmi sem getur nýst víðar, að við erum með svo gott og öflugt fólk á svo mörgum sviðum, það þarf bara í mörgum tilvikum að fá meira frelsi til að nýta þekkingu sína, færni og starfskrafta. Fleira mætti tína til hér um það sem hefur reynst vel í þessu verkefni og ég tek undir. Ég tek sérstaklega undir það, herra forseti, af því að ég hef aðeins fengið að kynnast því, að fólk í þessum framleiðslugeira og tæknimenn á því sviði á Íslandi er alveg afburðagott og fært fólk upp til hópa og oft á tíðum alveg sérstaklega gaman að fá að fylgjast með því vinna og sjá þá töfra sem það nær að búa til. Efnisveiturnar og vaxandi notkun þeirra munu hafa hér talsverð áhrif og auka enn líkurnar á því að ásókn í að framleiða hér kvikmyndir og þætti geti haldið áfram að vaxa. Það er nokkuð sem mér hefur virst hafa leitt til hálfgerðrar keðjuverkunar. Hér koma einhverjir og framleiða þætti og það reynist vel. Þá eykur það um leið líkurnar á að keppinautarnir geri slíkt hið sama. Þessari keðjuverkun þurfum við að viðhalda og þetta mál er ágætlega til þess fallið þó að það séu enn, eins og ég nefndi í byrjun, ýmis álitaefni varðandi það hvernig athugasemdum Ríkisendurskoðunar verði mætt. Að nokkru leyti er það gert í þessu frumvarpi en svo er tekið fram að starfshópur sé að vinna að nánari skoðun á þessu og hann skili tillögum sínum á seinni hluta þessa árs. Nú er þetta mál búið að vera í vinnslu væntanlega allt þetta kjörtímabil að einhverju leyti en skýrsla Ríkisendurskoðunar birtist í október 2019. Það hefði verið æskilegt að menn hefðu náð að klára og getað sýnt fram á í hvað stefnir með þetta mál frekar en að þurfa að bíða með það. En látum það liggja á milli hluta. Það er margt ljómandi gott í þessu. Eitt varðandi óvissuna vil ég þó nefna sérstaklega þar sem gert er ráð fyrir að skilja eftir fyrir ráðherra til þess að afgreiða í greinargerð ákveðin skilyrði sem efnið þarf að uppfylla til að teljast hæft til að njóta þessa stuðnings. Nú er ég búinn að týna þessari setningu, herra forseti, en hún snýst um að efnið uppfylli kröfur um ákveðin menningarleg áhrif. Það hefði verið betra að fá aðeins nánari skilgreiningu á slíku. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Ég á býsna mikið eftir hér og bið hæstv. forseta að skrá mig aftur á mælendaskrá.
Game of Thrones gæti verið þýtt sem Krúnuleikarnir eða Hásætaleikarnir, það eru nokkrar mögulegar þýðingar.
Forseti. Mig langar að halda aðeins áfram þar sem frá var horfið. Ég orðaði þá möguleika sem íslenskt kvikmyndagerðarfólk á í þeim verkefnum sem hingað rata, og það er kannski ekki síst út af því að nú er orðið mikið um að eftirvinnsla kvikmynda fari fram í tölvum. Við Íslendingar eigum yfirburðafólk, forritara og annað, fyrir utan það að tæknibrellur eru orðnar miklu stærri í sniðum en var þannig að þar eigum við gríðarlega möguleika. En það er ekki bara þetta, heldur líka það að hingað hefur ratað alþjóðlegt fjármagn til þess að gera íslensk verk. Við erum að vinna verk núna á Íslandi, stundum í samstarfi við aðrar þjóðir og stundum einir, verk sem ætluð eru til þess að fara á alþjóðamarkað. Þar langar mig til að minnast á sjónvarpsmyndaflokk eins og t.d. Ófærð, sem hefur verið sýndur víða um heim við mikinn orðstír og að verðleikum. Þetta setur enn þá beina stoð undir þessa atvinnugrein, þ.e. að menn séu með samhangandi verkefni og geti skipulagt tíma sinn betur en var. Við erum náttúrlega komin mjög langt frá þeim tíma þegar íslenska kvikmyndavorið var hér á Íslandi. Og eins og fram hefur komið, fyrir þá sem efast um tengsl Miðflokksins við kvikmyndir, þá erum við væntanlega eini þingflokkurinn sem erum með alvörukvikmyndaleikara innan borðs, sem tók þátt í íslenska kvikmyndavorinu, eins og hann drap lítillega á hér áðan af mikilli hógværð. Sá árangur sem náðst hefur undanfarin nokkur síðustu ár sýnir okkur svo ekki verður um villst að möguleikarnir fyrir því að við getum tekið virkan þátt í gerð kvikmynda, þ.e. listamenn okkar og tæknimenn, aukast dag frá degi, vil ég segja. Síðan höfum við náttúrlega það sem hefur dregið að kvikmyndagerðarfólk undanfarin 20–30 ár, þ.e. íslenska náttúru, og Ísland hefur komist í tvær Bond-myndir, ef ég man rétt, og ýmislegt annað. Þannig að það fer ekki hjá því að íslensk náttúra, íslenskt landslag og íslensk menning rati inn í þessi verk og við verðum reynslunni ríkari og tekjum ríkari af því að vinna við þessa viðburði. En mig langaði að skjóta hér aðeins inn, af því að síðasti ræðumaður minntist nokkuð á að það væri þörf á því að víkingaarfurinn kæmist í kvikmyndir, og ég get tekið undir það heils hugar, að við eigum líka ýmislegt annað efni sem gæti sem best ratað inn í alþjóðakvikmyndir. Vil ég t.d. minnast á íslensku glæpasögurnar sem eru núna metsölubækur beggja vegna hafsins og bara nú á þessum dögum eru íslenskar sögur í efstu sætum á metsölulistum, t.d. í Evrópu og líka fyrir vestan haf. Það er reyndar búið að gera kvikmyndir eftir einhverjum af þessum sögum en það er nóg eftir. Þessar sögur hafa fengið þann hljómgrunn að ég efast ekki um að kvikmyndir byggðar á þeim á alþjóðlega vísu með alþjóðlegri fjármögnun - þær falla þá undir þau skilyrði sem við erum að staðfesta í þessu frumvarpi - gætu orðið verulegur búhnykkur fyrir bæði íslenskt þjóðfélag og alla þá listamenn sem koma að, alveg frá höfundi handrits eða sögu til þeirra sem taka þátt í leiknum.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur til kvikmyndagerðar á Íslandi, nr. 43/1999. Þar er verið að tilgreina kostnaðarliði, breyta eftirliti o.fl. Þessar breytingar eru komnar til vegna ábendinga Ríkisendurskoðunar til að treysta umgjörðina vegna endurgreiðslnanna, það mætti kalla þetta skattafslátt eða eitthvað slíkt. Þetta virðist vera þannig að kvikmyndaframleiðendur safna saman kvittunum sínum og nótum, senda svo íslenska ríkinu það og fá ákveðinn hluta endurgreiddan. Sá hluti sem menn geta fengið endurgreiddan er ekki talinn nægilega hár að mati margra en er þó kominn upp í 25%. Við byrjuðum árið 1999 að endurgreiða kostnað við kvikmyndagerð og í upphafi var endurgreiðsluhutfallið 12% en var fljótlega hækkað í 14% og loks í fimmtung. Núna er það komið upp í fjórðung af þeim kostnaði sem telst hæfur til að uppfylla þau skilyrði sem gerð eru til þess að verða metinn til endurgreiðslu. Þetta er eilíf samkeppni við önnur lönd, einhver lönd bjóða hærra og gefa meiri endurgreiðslu, hærra hlutfall. Við megum alls ekki vera eftirbátar annarra þjóða því að þá er hætt við að aðilar sem búa til kvikmyndir komi ekki hingað til lands. En auðvitað er það þannig að kvikmyndir gerðar á Íslandi sem sýna íslenskt landslag, sem við höfum séð í bíómyndum á undanförnum árum, hafa einnig mikil áhrif til landkynningar. Þessar myndir, sérstaklega ef þær verða vel þekktar og vinsælar og eru gerðar af frægustu leikstjórunum með sem mestum tilkostnaði, geta haft þau áhrif að ferðamannastraumur til Íslands eykst í framhaldinu. Við höfum séð dæmi um þetta þar sem íslenskt landslag verður heimsfrægt á svipstundu og allir vilja koma til Íslands og berja það augum. En það er nú þannig að þegar fólk kemur á staðinn þá er kannski þoka og suddi eða veðrið kannski ekki upp á sitt besta þannig að fólk sér landslagið kannski aldrei með þeim augum sem kvikmyndavélarnar nema það. Það er því kannski svolítið önnur mynd sem gefin er af hlutunum í kvikmyndum, það er kannski aldrei eins þegar fólk kemur á staðinn. Þegar maður hefur séð myndir af fallegum stöðum erlendis þá virkar það oft öðruvísi þegar maður er kominn á staðinn. Ég er alls ekki á móti þessu máli og ég held að þetta sé ágætismál. Auðvitað þarf umgjörðin að vera mjög fastmótuð og kröfur sem gerðar eru til kvittana eða reikninga sem framvísað er verða að vera ríkar þannig að ekki sé nokkur einasti möguleiki á misnotkun. En auðvitað kostar þetta stórfé og á árinu 2019 námu endurgreiðslurnar 1.400 millj. kr. Það eru því miklir peningar sem streyma þarna úr ríkissjóði en auðvitað verðum við að horfa á það að þetta er kostnaður sem búið er að greiða hér á landi og kemur hinum og þessum sem koma að kvikmyndum til góða. Það þarf smiði til að smíða sviðsmyndina. Það þarf alls konar fólk og það þarf að greiða þessu fólki og klippa það, gefa því að borða og það fer á matsölustaðina. Það tekur leigubíla og þetta hefur gífurleg áhrif til innspýtingar í samfélagið. Ég er viss um að þessir aðilar, ef við getum kallað þá ferðamenn, gefa meira í aðra hönd en meðalferðamaðurinn. Auðvitað er því æskilegt að hingað til lands komi kvikmyndagerðarfólk. Ég held því að þetta sé ágætismál ef við viljum vera samkeppnishæf við aðrar þjóðir á þessu sviði, þ.e. ef rétt er með farið og engin leið til að misnota þetta eða svína á þessu. En þeir aðilar sem standa í þessu, sem eru að taka upp þessar myndir og framleiða þær og standa á bak við þetta, eru oft miklir auðjöfrar og ég vorkenni þeim auðvitað ekkert að þurfa að kaupa sér þjónustu án þess að fá endurgreiðslu frekar en öðrum, en á móti kemur að þeir færu bara eitthvað annað ef þeir fengju ekki þessa þjónustu hér á landi, þ.e. þessar endurgreiðslur. Við erum kannski tilneydd, ef við viljum taka þátt í þessu, til að dansa með í þessari samkeppni og ég er hlynntur því á meðan þetta fer ekki út í öfgar. Ég man þegar maður fór í kvikmyndahús sem krakki að það var mikil upplifun á þeim tíma. Þetta var viðburður. Núna sest maður fyrir framan sjónvarpið og velur þá mynd sem maður vill horfa á og ef hún er ekki nægilega spennandi eða góð þá slökkva menn bara á henni og kveikja á næstu. Það hefur því margt breyst á undanförnum árum. Í gamla daga þótti sá mesta hetjan sem gat farið á fimmbíó og svo beint úr fimmbíói yfir í sjöbíó og svo í níubíó, og almestu afreksmennirnir bættu ellefubíóinu við. Þá sögðu menn: Ég fór á fjórar myndir í dag, en yfirleitt var það sama myndin sem þeir horfðu fjórum sinnum á vegna þess að hún var sýnd á öllum þessum tímum. Þetta þóttu miklir afreksmenn og magnið af poppkorni og kóki sem innbyrt var í þessum ferðum, sérstaklega ef menn voru að reyna að slá þessi met, var óheyrilegt og auðvitað alls ekki hollt en menn litu fram hjá því þegar metin voru að falla. Kvikmyndagerð á Íslandi hefur lengi, og gerir það kannski enn, einkennst af einhvers konar frumkvöðlastarfsemi og gerð ódýrra kvikmynda, eins ódýrra og hægt var. Þeir tímar eru kannski að líða en þetta var svona lengi vel. Kvikmyndaiðnaður á Íslandi verður ekki til fyrr en undir lok síðustu aldar, það má ekki tala um þetta sem iðn fyrr en í fyrsta lagi þá. Kvikmyndagerð var lengi vel nátengd annarri starfsemi, hún var ekki sjálfstæð. Hún var nátengd ljósmyndun. Hún var oft nátengd leikhúsunum og síðast en ekki síst var hún auðvitað nátengd Ríkisútvarpinu eftir að það tók til starfa. Eftir að Kvikmyndasjóður var stofnaður 1978 gjörbreyttist umhverfi kvikmynda og má segja að stofnun Kvikmyndasjóðs fyrir rúmum 40 árum hafi markað upphaf samfelldrar kvikmyndagerðar á Íslandi. Fyrsta myndin sem kom út og fékk styrk úr sjóðnum, Land og synir, er oft talin fyrsta alvöru íslenska kvikmyndin. Ég veit ekki hvort það er rétt en þetta var alla vega fyrsta myndin sem fékk styrk úr Kvikmyndasjóði. En kvikmyndagerð á sér miklu lengri sögu á Íslandi og stóð oft og tíðum í miklum blóma eins og á fimmta og sjötta áratugnum. Margir muna eftir myndum eins og 79 af stöðinni sem gerð var á sjöunda áratug síðustu aldar og var að hluta til framleidd af Íslendingum og með íslenskum leikurum í aðalhlutverkum. Saga kvikmyndagerðar á Íslandi á sér rætur allt til ársins 1919 þegar danskt tökulið kom hingað og tók að kvikmynda Sögu Borgarættarinnar eftir Gunnar Gunnarsson á vegum Nordisk Film. Í þeirri mynd, fyrir meira en 100 árum, herra forseti, léku nokkrir íslenskir leikarar. Guðmundur Þorsteinsson, Muggur, lék eitt af aðalhlutverkunum. Kvikmyndin Saga Borgarættarinnar tengist frumkvöðlastarfsemi í íslenskri kvikmyndalist að því leyti að þar kynntist Óskar Gíslason, sem síðan var afkastamikill og hvetjandi kvikmyndagerðarmaður, filmuvinnu í fyrsta skipti. Oft má rekja upphaf mikillar grósku til slíkra hluta, þ.e. að einhver nýjung kemur til og svo nærast aðrir á henni og það verður upphaf að grósku á þeim stað. Árið 1923 var frumsýnd fyrsta kvikmyndin sem leikstýrt var og framleidd af Íslendingi, gamanmynd Lofts Guðmundssonar Ævintýri Jóns og Gvendar sem var stuttmynd og sýnd sem aukamynd í Nýja-Bíói. Loftur gerði líka myndina Ísland í lifandi myndum árið 1925 sem var Íslandslýsing sem Loftur hafði tekið á Íslandi sumarið áður. Loftur hélt áfram að taka kvikmyndir, yfirleitt stuttar heimildarmyndir, en árið 1949 sendi hann frá sér myndina Milli fjalls og fjöru sem var fyrsta leikna íslenska kvikmyndin í fullri lengd, en jafnframt var það fyrsta íslenska talmyndin. Fyrstur Íslendinga til að læra kvikmyndagerð í skóla, svo að vitað sé, var Sigurður Nordal sem lærði við kvikmyndatökudeild New York háskóla á árunum 1943–1944. Sennilega er þekktasta verk hans safn myndskeiða frá mótmælunum hérna fyrir utan, herra forseti, mótmælunum við Alþingishúsið á Austurvelli 1949. Er það auðvitað ómetanleg heimild um þau mótmæli og sögu þjóðarinnar. Á síðari hluta fimmta áratugarins kom út töluverður fjöldi af heimildarmyndum og ber þar líklega hæst Björgunarafrekið við Látrabjarg sem Óskar Gíslason gerði 1949. Myndin segir frá frækilegri björgun heimamanna á Látrum og nágrenni á breskum skipbrotsmönnum af togaranum Dhoon 12. desember 1947. Sjaldan hefur verið unnið annað eins björgunarafrek og þar er lýst og ekki má vanmeta afrek kvikmyndagerðarmannsins sem kom því á filmu. Aðdragandinn að myndinni er sá að einn heimamanna á Vestfjörðum hafði samband við Óskar eftir strand skipsins við Látrabjarg og stakk upp á því að björgunarafrekið yrði sett á svið og kvikmyndað. Ekki fékk Óskar viðbrögð við beiðni sinni á þeim tíma um fjárstyrk til myndgerðarinnar en í samvinnu við heimamenn tókst honum að koma þessu í höfn. Það var svo ári síðar, í lok nóvember, að sviðsetningin fór fram í Kollsvík vestra. Meðan tökur stóðu yfir bárust boð um að raunverulegt strand hefði orðið undir Hafnarmúla í Örlygshöfn. Þar hafði strandað í aftakaveðri breskur togari, Sargon, og tóku menn upp tæki sín og hröðuðu sér til Patreksfjarðar þar sem þeim tókst að bjarga sex mönnum af áhöfn togarans en 11 fórust. Munu þeir sem létust hafa króknað úr kulda. Þannig bar það til, herra forseti, að kvikmynd Óskars varð jafn raunveruleg og raun ber vitni því að ekki var um sviðsetningu að ræða á þeim atriðum sem sýna sjálfa björgunina. Myndin var gefin út á fjölda tungumála og fékk dreifingu víða um heim.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér gott mál. Mig langaði að koma aðeins inn á hlutverk hins opinbera við kvikmyndagerð. Ég gríp hér niður í kafla í bók eftir Ágúst Einarsson sem kom út árið 2011 og varpar ákveðnu ljósi á ávinning þess að styrkja með einhverjum hætti kvikmyndagerð og þá sérstaklega til að laða að erlenda kvikmyndagerðarmenn. Ég vil þó byrja á því að segja að þessi texti ber þess kannski merki að vera skrifaður á höfuðborgarsvæðinu þegar ég kem að því að ræða um áhrif kvikmyndagerðar á landsbyggðinni. Það er alls ekkert sjálfgefið að stjórnvöld styrki kvikmyndagerð, t.d. í Bandaríkjunum er enginn ríkisstyrkur eða opinber stuðningur við kvikmyndagerð. Þó eru allar vinsælustu kvikmyndir nútímans framleiddar þar. Í Evrópu er hins vegar mjög algengt að styrkja eða styðja við kvikmyndagerð og það er nánast regla. Hér á landi erum við með fjárframlög til Kvikmyndamiðstöðvar Íslands og svo, eins og við ræðum um hér, endurgreiðslu á kostnaði við kvikmyndagerð. Það er hægt að styðja við kvikmyndagerð og það eru ýmis rök sem hníga að því. Það er talað um að hægt sé að skipta þessu upp í sjö flokka, röksemdum fyrir því að stjórnvöld eigi að styðja við kvikmyndagerð. Það er hagfræði, menning, atvinna, byggðamál, menntun, landafræði og ríkisfjármál. Það er býsna víðfeðmur ávinningur af því að standa vel að kvikmyndagerð og stuðningi við hana, sérstaklega þegar við ræðum þennan nýja vaxtarsprota, að erlend kvikmyndafyrirtæki komi til landsins til að taka upp kvikmyndir. Það hefur gríðarleg áhrif á atvinnulífið og það sem gerist er að áhrifin margfaldast á önnur störf, afleidd störf í samfélaginu, og þannig kvikmyndir hafa meiri áhrif en þær sem aðeins hafa bein útgjöld, ef við getum orðað það þannig. Það er tekið fram í þessum bókarkafla að kvikmyndagerð geti verið mikilvægur þáttur í byggðastefnu og mér finnst það dálítið áhugavert sjónarmið, þ.e. að nýta hana sem tæki til að efla fjölbreytni í atvinnulífi á landsbyggðinni. Við höfum auðvitað þá sérstöðu að Ísland er stórt og það er víða hægt að finna fallega staði og tækifæri til þess að standa vel að kvikmyndatöku á landsbyggðinni og kvikmyndir eru auðvitað mikilvægur þáttur í að efla landsbyggðina. Það má líka segja að störf sem tengjast kvikmyndaiðnaði eru ekki láglaunastörf. Þau krefjast þess vissulega að það séu langir vinnudagar á stuttum tíma en leiða af sér frekari áhrif inn í aðrar greinar og það leiðir líka til betri nýtingar á opinberum fjármunum. Það er líka þessi nýbreytnisvinkill sem liggur í þessu og ábati fyrir landsbyggðina. Það er sagt í þessum bókarkafla að nýting fjármuna sér þar lakari. Það er kannski það sem ég vil setja spurningarmerki við. Það er mjög mikilvægt að við tölum um kvikmyndagerð sem atvinnugrein vegna þess að ég tel að hún sé orðin atvinnugrein. Ég nefndi í ræðu minni fyrr í dag kvikmyndatónlist sem er tekin upp á Akureyri í menningarhúsinu Hofi og það er eitthvað sem skiptir gríðarlega miklu máli.
Hæstv. forseti. Við ræðum hérna um styrki til kvikmyndalistar og ég fletti upp í riti sem Ágúst Einarsson gaf út fyrir ekki svo löngu síðan um hagræn áhrif kvikmyndalistar og er svolítið fróðlegt að lesa það þó að það hafi ekki verið tæmandi lestur. Mig langar að grípa ofan í þar sem kemur að fjármögnun, en þar segir, með leyfi forseta: „Fjármögnun kvikmynda er um margt óvenjuleg miðað við annan fyrirtækjarekstur. Venjulega afla fyrirtæki fjármagns til starfsemi sinnar með því að leggja fram eigið fé, t.d. í formi hlutafjár, og/eða afla lánsfjár til lengri eða skemmri tíma. Þegar fyrirtæki hafa starfað um nokkurt skeið geta þau einnig fjármagnað hluta, eða jafnvel alla starfsemi sína, með uppsöfnuðum hagnaði eða með sölu eigna.“ Hann segir síðan að í Evrópu séu umtalsverð framlög frá opinberum aðilum veitt til að styrkja kvikmyndagerð. Stefna stjórnvalda í Evrópu sé að styrkja kvikmyndaiðnað, m.a. til að verjast yfirþyrmandi áhrifum bandarískra kvikmynda en einnig til að stuðla að jákvæðum ytri áhrifum í mikilvægri atvinnugrein. Hér segir einnig: „Í Bandaríkjunum er venjulega ekki opinber aðstoð við framleiðslu kvikmynda en oft er erfitt að selja erlendar kvikmyndir á bandarískum markaði, m.a. vegna áhugaleysis neytenda á erlendu efni […] Endurgreiðsla á kostnaði getur að hámarki numið 20% af framleiðslukostnaði […] Fjölþjóðlegar reglur, sem Íslendingar eru bundnir af, kveða á um að innlendir styrkir megi ekki nema meiru en 50% af framleiðslukostnaði en hærra hlutfall er talið skekkja samkeppnisstöðu gagnvart öðrum. […] Til viðbótar innlendum opinberum styrkjum frá Kvikmyndamiðstöð og endurgreiðslu vegna kostnaðar eru framlög erlendra sjóða mikilvæg auk fjármögnunar frá erlendum meðframleiðendum eða kaupendum eins og sjónvarpsstöðvum, innlendum og erlendum. […] Þessi mikla þátttaka í fjármögnun að utan undirstrikar einmitt mikilvægi kvikmyndaiðnaðarins í gjaldeyrisöflun. Þrátt fyrir að styrkir fáist til kvikmyndagerðar úr ýmsum áttum þá er ekki á vísan að róa í þeim efnum og fjármögnun er eitt mesta, ef ekki mesta, vandamál íslenskra kvikmyndaframleiðenda og hefur verið svo um áratugaskeið. […] Hjá mörgum framleiðslufyrirtækjum skipta stuðningsþættir eins gerð auglýsinga fyrir innlendan og erlendan markað og leiga á tækjabúnaði til innlendra og erlendra aðila miklu máli við að styðja við fjármögnun kvikmynda hjá viðkomandi fyrirtækjum.“ Hér kemur fram að störf í kvikmyndaiðnaði séu víða, m.a. í framleiðslu á myndrænu efni, í dreifingu, við sýningar o.s.frv. Síðan segir: „Þessu til viðbótar eru störf sem tengjast óbeint kvikmyndum við að afla aðfanga frá öðrum fyrirtækjum eins og gistihús, flutningar og veitingahús og ýmiss konar þjónusta við kvikmyndaiðnaðinn. Þá ber að nefna að rætt er um afleidd störf sem leiða af beinum og óbeinum störfum með aukinni neyslu þeirra sem teknanna afla. […] Innan hagfræðinnar eru þessi störf stundum tengd saman með margföldurum. Beinu áhrifin eru samkvæmt þessu talin utanaðkomandi eftirspurn sem drífur efnahagslífið áfram í óbeinu og afleiddu tilliti.“ Þannig skapa störf önnur störf. Og hér segir: „Störf eru í flestum tilvikum sjálfsprottin og þarf ekki stjórnvöld til annars en að stuðla að eðlilegri umgjörð án fyrirstöðu.“ Þetta er athyglisvert og er í raun og veru svolítið svipuð hugsun og ég var að ræða í ræðu minni fyrr í dag þar sem ég talaði út frá brjóstinu en þarna skrifar þessi lærði maður og meitlar þetta í texta hvernig undirbygging og aðstoð við slíka starfsemi getur verið til mikillar verðmætasköpunar, auk þess sem þetta elur og virkjar listagyðjuna í heiminum, og ekki veitir af því að listagyðjan er það sem gefur lífinu gildi.
Herra forseti. Það fer að líða að lokum þessarar umræðu. Mér finnst ástæða til að geta þess þannig að það komi alveg skýrt fram að þessar breytingar á endurgreiðslukerfi kvikmynda eru gerðar með það að markmiði að bregðast við athugasemdum Ríkisendurskoðunar. Það er rakið í greinargerð með frumvarpinu að í október 2019 skilaði Ríkisendurskoðun skýrslu til Alþingis um endurgreiðslukerfið og framkvæmd þess. Þessi skýrsla var unnin að frumkvæði Ríkisendurskoðunar vegna ábendinga um hugsanlega misnotkun á endurgreiðslukerfi kvikmynda. Í skýrslunni er fjallað um endurgreiðslukerfi laganna og í niðurstöðukafla hennar kemur m.a. fram að til þess að tryggja hagkvæma nýtingu þess ríkisfjár sem lagt er til endurgreiðslukerfisins sé mikilvægt að einungis þau verkefni sem falla að markmiðum laganna hljóti endurgreiðslu. Nefnt er að á undanförnum árum hafi vægi sjónvarpsefnis aukist innan endurgreiðslukerfisins og tilvikum fjölgað þar sem álitamál er hvort efnið falli að markmiðum laganna og reglugerðarinnar. Það er mat Ríkisendurskoðunar að afmarka þurfi endurgreiðsluhæfi verkefna með skýrari hætti og lágmarka hættu á að huglæg sjónarmið skapi fordæmi fyrir endurgreiðslur. Í greinargerðinni segir einnig að Ríkisendurskoðun telji að stjórnvöld þurfi að hafa öflugt eftirlit með lögmætu kostnaðaruppgjöri þeirra verkefna sem sótt er um endurgreiðslu fyrir. Brýnt sé að ganga úr skugga um að einungis sá kostnaður sem staðið hafi verið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda af teljist til endurgreiðslustofns svo misbrestur verði ekki á skattskilum aðila sem hafa komið að framleiðslu kvikmynda eða sjónvarpsefnis. Tillögur Ríkisendurskoðunar til úrbóta eru í fjórum liðum, m.a. að skýra betur hvaða kostnaðarliðir falla undir endurgreiðslustofn í skilningi tekjuskattslaga. Rík ástæða sé til að skilyrða skattgreiðslur við rétt skattskil og gera kröfur um að kannað sé hvort opinber gjöld hafi verið greidd vegna þeirra reikninga sem mynda endurvinnslustofn kvikmynda og sjónvarpsefnis. Í annan stað telur Ríkisendurskoðun að endurskoða þurfi núverandi stjórnskipulag endurgreiðslukerfis kvikmynda og efla samstarf við embætti ríkisskattstjóra um endurskoðun kostnaðaruppgjörs þeirra verkefna sem falla undir endurgreiðslukerfið. Í þriðja lagi telur Ríkisendurskoðun að auka þurfi eftirlit og endurskoðun kostnaðaruppgjöra kvikmyndaverkefna og gera kröfu um að þau séu endurskoðuð með hliðsjón af lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi og tekjuskattslögum. Í fjórða lagi er rakið að Ríkisendurskoðun telji að tryggja þurfi að þeir fjármunir sem veittir séu til málaflokksins séu nýttir með sem hagkvæmustum hætti og að skilgreina þurfi betur hvers kyns kvikmynda- og sjónvarpsverkefni falli undir endurgreiðslukerfið og tryggja að þau séu í samræmi við markmið laganna um þetta efni. Ég vil nota tækifærið og þakka Ríkisendurskoðun fyrir vel unnin störf í þessu. Það er auðvitað mjög mikilvægt að Alþingi bregðist við svo vel rökstuddum og gildum ábendingum frá Ríkisendurskoðun í jafn mikilvægu og þýðingarmiklu máli og hér um ræðir. Þetta er í eðli sínu mjög gott mál og þarft og nauðsynlegt að sá stuðningur sem ríkið vill veita til að styðja þessa atvinnugrein sé á bjargi byggður og um það eru þessar tillögur.
Herra forseti. Ég var að segja frá því í minni fyrri ræðu hvers lags upplifun það var í gamla daga þegar við krakkarnir fórum á bíómyndir, sem var sérstök upplifun og viðburður. Þá var borðað óhemjumikið popp og kók, það fylgdi því, og ég sagði líka frá afreksmönnum sem höfðu farið á tvær myndir í röð, fimm- og sjöbíó. En gallinn við sjöbíó var að það var ekkert hlé en það var hlé í fimmbíó og níubíó. Menn tóku kannski níubíó í beinu framhaldi en mestu afreksmennirnir tóku líka ellefubíó. Þeir tóku sem sagt fimm-, sjö-, níu-, og ellefubíó og menn horfðu á þá í mikilli aðdáun. „Nú kom hlé svo ég fékk mér smók, saltað poppkorn og kalda kók.“ Ég held að við höfum sleppt smóknum á þessum tíma en vissulega fórum við og fengum okkur saltað poppkorn og kalda kók. Þetta var texti úr frægum söng sem Halli og Laddi sungu hér um árið, Roy Rogers. Þar fóru þeir á mynd eins og segir í textanum. „Ég fór á cowboy-mynd í gær, spennan var gífurleg, ég varð ær.“ Á þessum tíma, þegar maður var unglingur og það var viðburður að fara á bíómynd, þá fór maður kannski í Austurbæjarbíó og horfði á Bruce Lee berja alla vondukallana. Bíósalurinn fylltist kvöld eftir kvöld af ungu áhugasömu fólki sem vildi horfa á þennan mikla og liðuga afreksmann. Mér er minnisstætt þegar menn komu út úr bíósalnum, þá hljóp allur hópurinn spriklandi í allar áttir og sparkandi í allt sem fyrir varð, húsveggi og ljósastaura og út í loftið. Það var alveg sérstök upplifun og það væri nú gaman að sjá ef til væru myndbrot af því þegar krökkunum var hleypt út úr Austurbæjarbíói eftir að hafa horft á Bruce Lee sýna listir sínar. Síðan komu lélegri myndir og maður missti áhugann á að fara á þær alveg þangað til löngu seinna og bara nýlega að Jackie Chan hefur sýnt svipaðar listir á hvíta tjaldinu með sínum myndum. Af hverju minnist ég á hann? Þetta eru skemmtilegar myndir en einnig vegna þess að einn íslenskur leikari gerðist svo frægur að leika í mynd einmitt með Jackie Chan sjálfum. Það var myndin The spy next door og með leyfi herra forseta myndi ég bara þýða það sem Njósnarinn í næsta húsi, er það ekki bara ágætisþýðing á nafninu á þeirri mynd? Magnús Scheving lék illmenni í þessari mynd. Magnús kemur víða við sögu í kvikmyndaiðnaðinum vegna þess að hann er auðvitað frægur fyrir að hafa verið aðalhöfundurinn að og framleitt sjónvarpsþættina Latabæ þar sem athyglinni er beint að börnum og þau hvött til heilbrigðs lífernis. Latibær hafði mjög jákvæð áhrif á krakka lengi vel þegar þættirnir voru vinsælir í sjónvarpi. Magnús lék íþróttaálfinn í þáttunum, fór „flikk-flakk heljarstökk, hnakka- og hliðarstökk og labbaði á höndunum tveim“, eins og segir í öðrum texta. Magnús hafði áður en þetta var verið frægur íþróttamaður. Hann var einn af upphafsmönnum líkamsræktarbylgjunnar sem enn stendur yfir. Hann var upphafsmaður að því sem hét þá þolfimi. Ég veit ekki hvar það er statt í dag, hvort það er til í dag, nú eru þetta allt saman erlend nöfn, crossfit og bootcamp og eitthvað slíkt. En þetta hét þolfimi hjá Magnúsi. Hann var allra liðugastur og varð Íslandsmeistari 1995 og Norðurlandameistari held ég líka og Evrópumeistari. En Magnús var þó aldrei kjörinn íþróttamaður ársins þrátt fyrir að hann hafi unnið öll þessi afrek og mörgum fannst það einkennilegt. [[Forseti hringir.]]En einhverra hluta vegna náði hann aldrei þeim titli.
Herra forseti. Í ljósi þess að ég á skamman tíma eftir ætla ég fyrst og fremst að nota hann til að benda á jákvæð atriði við þetta mál, ekki það að ég hef svo sem bent á margt jákvætt við það í fyrri ræðu. En það eru tvö atriði sem ég vildi tilgreina sérstaklega og er ástæða til að hrósa mönnum fyrir að passa upp á það. Annars vegar, eins og menn þekkja, tíðkast það að í lok kvikmynda birtist listi yfir þá sem léku í myndinni og komu að gerð hennar, tæknimenn og aðra, en einnig kemur fram hverjir hafi framleitt, fjármagnað og stutt kvikmyndirnar. Yfirleitt hefur komið sérstaklega fram að íslenska ríkið hafi styrkt þær kvikmyndir sem hafa fengið skattafslátt með þeim hætti sem mælt er fyrir um í lögunum frá 1999 sem við erum nú að framlengja. En sérstaklega er getið um það í greinargerð að þetta hafi ekki verið algilt þrátt fyrir að í lögunum frá 1999 hafi verið tekið fram að framleiðendum beri skylda til að geta stuðningsins. Hér vitna ég beint í greinargerðina, með leyfi forseta: „Rannsóknir á vegum Ferðamálastofu hafa sýnt að stór hluti þeirra ferðamanna sem hingað koma fékk hugmynd sína að Íslandsferð eftir að hafa séð Ísland í erlendu eða innlendu kvikmynda- eða sjónvarpsefni. Það skiptir því miklu að þeir sem horfa á slíkt efni séu upplýstir um tengsl efnisins við Ísland. Slík kynning á endurgreiðslukerfinu hefur líka gildi með tilliti til þess að vekja athygli á kerfinu meðal framleiðenda og fjölga þannig verkefnum hérlendis.“ Ég tek heils hugar undir þetta, herra forseti. Þegar verið er að veita svona endurgreiðslu fjármagns til framleiðenda er mikilvægt að passa upp á að það sé nefnt sérstaklega, ekki hvað síst af þessum tveimur ástæðum, að menn átti sig á því hvernig landið kom við sögu og eins að aðrir áhugasamir framleiðendur átti sig á því að þessi möguleiki sé fyrir hendi til að viðhalda þeirri keðjuverkun sem ég nefndi í fyrri ræðu. Annað sem ég vildi sérstaklega hrósa fyrir og getið er um í greinargerðinni er áhersla á að heimilt verði að nota kynningarefni úr kvikmyndunum til að kynna Ísland. Í greinargerðinni segir: „Íslandsstofa hefur það hlutverk með höndum að kynna endurgreiðslukerfið fyrir erlendum framleiðendum og rekur í því skyni verkefnið Film in Iceland. Talið er mikilvægt að þeir framleiðendur sem njóta endurgreiðslna á framleiðslukostnaði veiti Íslandsstofu, henni að kostnaðarlausu, aðgang að kynningarefni sem tengist viðkomandi verkefnum svo að mögulegt sé að nýta það í markaðsvinnu, hvort sem það er til að laða til landsins fleiri kvikmynda- og sjónvarpsframleiðendur eða ferðamenn.“ Mér finnst þetta líka sjálfsagt mál og mjög æskilegt að passa upp á þetta. Svo bætast samfélagsmiðlarnir í síauknum mæli við núna og hafa gríðarleg áhrif þegar fólk er að taka af sér myndir á vettvangi þar sem kvikmyndir hafa verið teknar upp. Ég hefði viljað ræða aðeins áhrif á landsbyggðina og mikilvægi þessarar greinar fyrir atvinnulíf á landsbyggðinni enda er megnið af íslensku landslagi á landsbyggðinni, eins og gefur að skilja, en ég næ því ekki hér. Eins hefði verið gott að geta farið nánar yfir áhrif EES-samningsins á þetta mál en það verður að bíða betri tíma. Ég læt nægja að nefna að þó að í þessu felist ríkisstyrkir hefur tekist að halda þeim innan marka EES-samningsins og við mættum líta til þess að virkja samninginn betur á fleiri sviðum atvinnulífsins.
Herra forseti. Mig langar í seinni ræðu minni við 3. umr. að koma aðeins inn á fjárhagsleg áhrif málsins eins og reynt er að leggja mat á þau. Fyrst vil ég þó minna á það sem ég kom inn á í fyrri ræðu minni um að hafa yrði í huga mat á þeim afleiddu áhrifum sem sú landkynning skilar sem verður af þeim verkefnum sem hér um ræðir. Mig langar að grípa stuttlega niður í greinargerðina með frumvarpinu. Því er ætlað að framlengja um fjögur ár lögin sem upphaflega voru sett árið 1999. Ég held að gildistíminn hafi verið framlengdur um fjögur ár jafnt og þétt frá því málið kom fyrst fram. En eins og segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir að þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu hafi ekki beint í för með sér að útgjöld til þessara endurgreiðslna aukist sjálfkrafa frá því sem verið hefur þá er ljóst að útgjöldin til endurgreiðslukerfisins geta breyst mikið milli ára í samræmi við breytta eftirspurn eftir endurgreiðslum hverju sinni. Á árunum 2016–2019 hafa árleg útgjöld til þessara endurgreiðslna verið á bilinu 1–1,4 milljarðar kr. á ári og hefur fjárveiting á fjárlögum fyrir þessi ár, sem hefur verið í kringum 1–1,2 milljarðar kr., að jafnaði dugað þó að í einhverjum tilfellum hafi þurft að fresta greiðslum eins og lögin heimila. Á árinu 2020 hækkuðu endurgreiðslurnar verulega og urðu samtals um 2,4 milljarðar kr. en fjárveiting fjárlaga það ár nam tæpum 700 millj. kr. Veitt var sérstakt 2,1 milljarða kr. viðbótarframlag í fjárauka 2020 til að mæta þeim kostnaði.“ Í fjárlögum 2021 er gert ráð fyrir að fjárveitingin verði um 1 milljarður kr. Þetta er auðvitað erfitt að áætla og maður hefur skilning á því. En á sama tíma og gert er ráð fyrir útgjöldum í fjárlögum fyrir árið 2021 upp á 1 milljarð kr. segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Samkvæmt upplýsingum frá Kvikmyndamiðstöð Íslands eru endurgreiðslur á árinu 2021 áætlaðar um 3,8 milljarðar kr. en fjárveiting ársins er, eins og áður segir, um 1 milljarður kr. Hér ber þó að hafa í huga að hér er um að ræða útistandandi vilyrði fyrir árin 2018–2021.“ Ég bendi á það í því ljósi að þetta er auðvitað menningartengdur styrkur, hvort sem við köllum það skattafslátt eða beinan styrk. Með vísan í þriðja fasann af því sem ég reyndi að teikna upp í fyrri ræðu minni um langtímaáhrifin af landkynningunni er þetta líka stuðningur við ferðaþjónustuna. Þarna virðast stjórnvöld setja kíkinn svolítið fyrir blinda augað. Þegar fyrir liggja upplýsingar frá Kvikmyndamiðstöð Íslands um áætlaðar endurgreiðslur á árinu 2021 upp á 3,8 milljarða samkvæmt regluverkinu, eins og það liggur fyrir, þá er áætluð fjárveiting upp á 1 milljarð. Ef niðurstaðan er sú að þetta skili þeim afrakstri að 3,8 milljarða endurgreiðsla sé skynsamleg fyrir ríkissjóð held ég að það væri gott ef menn gerðu reka að því að reyna að forma módel sem drægi sérstaklega fram langtímaáhrifin, því fyrstu tveir fasarnir, eins og ég teiknaði nálgunina upp í fyrri ræðu minni, eru gegnsærri. Auðvitað eru ótalmargir þættir efnahagslífsins þar sem stuðningur sem þessi myndi skapa veruleg viðbótaráhrif og arð í samfélaginu. Oft og iðulega er slegist um kostnað við loðnuleit, jafnvel árlega, en góð loðnuvertíð skilar tugum milljarða í þjóðarbúið. Ég vil nefna það í þessu samhengi. Það eru auðvitað fleiri tækifæri til fjárfestinga ef við lítum á þetta sem fjárfestingu og vil vekja athygli á því hversu mikill munur er á mati Kvikmyndamiðstöðvar Íslands og framlögum í fjárlögum fyrir árið 2021.
Herra forseti. Hér er verið að leggja til breytingar á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, nr. 85/2007, og lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991, og lögum um leigu skráningarskyldra ökutækja, nr. 65/2015. Þetta frumvarp er til komið í framhaldi af samkeppnismati Efnahags- og framfarastofnunar, OECD, á regluverki íslenskrar ferðaþjónustu og einnig á byggingariðnaðinum. Þetta mat var gert í samstarfi við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og Samkeppniseftirlitið. Það segir hér að gerðar hafi verið 438 tillögur til úrbóta á regluverkinu, hvorki meira né minna, sem fela í sér að það hafi dregið úr óþarfa reglubyrði fyrir atvinnustarfsemi og regluverkið styðji betur við virka samkeppni. Þetta er náttúrlega algerlega í anda þess sem við í Miðflokknum höfum talað um margsinnis, nauðsyn þess að einfalda regluverk og gera fyrirtækjum betur kleift að starfa og vaxa og dafna og viðhafa virka samkeppni. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að það er svolítið kyndugt að ríkisstjórnin hafi þurft að fá erlenda aðila til að koma og kíkja á þessi mál fyrir sig, þ.e. að þau hafi ekki haft frumkvæði að því sjálf að reyna að bæta hér úr, sem er algerlega nauðsynlegt. Og það er fróðlegt að skoða hér umsögn frá Félagi atvinnurekenda við þetta mál og margt áhugavert sem kemur þar fram. Þar kemur t.d. fram að margar af þessum tillögum OECD séu enn í vinnslu innan stjórnkerfisins og það væri fróðlegt að fá að vita hvaða tillögur það eru. En hér eru sem sagt komnar fram fjórar tillögur sem eru reyndar ekki margar ef við horfum til þess að 438 tillögur eru lagðar til. Hér eru fjórar sem á að hrinda í framkvæmd þegar í stað. Í fyrsta lagi er það breyting á aldursskilyrðum rekstrarleyfishafa vegna veitinga- og gististaða. Það er sem sagt verið að færa aldursviðmiðið niður í 18 ár en það er þó ekki heimilt ef um vínveitingaleyfi er að ræða. Í öðru lagi er það stytting á málsmeðferðartíma vegna útgáfu tækifærisleyfa. Þetta er að sjálfsögðu gott mál. Í þriðja lagi er það lækkun gjalda fyrir rekstrarleyfi veitinga- og gististaða sem heimilar sölu áfengis og í fjórða lagi afnám þess skilyrðis að starfsstöð ökutækjaleigu skuli vera opin almenningi. Eins og ég segi, við í Miðflokknum höfum verið eindregnir talsmenn þess að einfalda regluverkið og hér er verið að feta þá leið. Þó að skrefið sé ekki stórt með fjórum tillögum þá skiptir það vissulega máli. En mér finnst þetta allt saman frekar seint fram komið hjá ríkisstjórninni ef hún er að ljúka sínu æviskeiði og þessu kjörtímabili og þá á að reyna að sýna smá lit með því að koma hér með frumvarp með fjórum tillögum. Við styðjum þetta að sjálfsögðu í Miðflokknum en hefðum viljað sjá að það yrðu tekin stærri og meiri skref í rétta átt hvað þetta varðar. Þessar tillögur eru til bóta. Við erum alveg á því og þær létta óþarfa byrði á fyrirtækjum og það er sjálfsagt að taka undir það að það er ánægjulegt að lækka gjald fyrir rekstrarleyfi veitinga- og gististaða í því skyni að þau endurspegli raunverulegan umsýslukostnað og auðvitað vonum við að það fylgi frekari breytingar í kjölfarið. Það verður að segjast eins og er að það er víða pottur brotinn í gjaldtöku hins opinbera almennt og ótrúlegt hvað er hægt að taka gjald fyrir alla skapaða hluti. Það er bara með ólíkindum og mönnum gert erfitt fyrir, bæði þegar kemur að því að stofna fyrirtæki og reka fyrirtæki og sækja um hin og þessi leyfi. Og ég hef áður sagt það í þessum sal að reglugerðafarganið í kringum byggingariðnaðinn er náttúrlega með ólíkindum og að sækja um leyfi fyrir framkvæmdum er ótrúlega þungt í vöfum og mönnum gert erfitt fyrir að byggja sitt eigið húsnæði, alls konar frestir sem þarf að uppfylla o.s.frv. Við þurfum svo sannarlega að taka okkur á þar og á þetta hefur margsinnis verið bent en það er eitthvað svo óskaplega erfitt af hálfu ríkisstjórnarinnar að taka sig á í þessum efnum. Það er rétt að geta þess að menn verða að átta sig á því að ávinningurinn af einfaldara regluverki er ótvíræður og virkri samkeppni og þar höfum við náttúrlega verk að vinna, líka þegar kemur að erlendri fjárfestingu inn í landið. Hér var umræða um alþjóðamál og skýrslu utanríkisráðherra fyrir ekki svo löngu síðan og þá benti ég hæstv. ráðherra á það hvað við stæðum okkur illa þegar kemur að tvísköttunarsamningum. Þetta skiptir fyrirtækin verulegu máli, sérstaklega þegar um erlenda fjárfestingu er að ræða. Þegar erlend fyrirtæki hefja hér starfsemi skipta tvísköttunarsamningar verulegu máli. Og við erum eftirbátar annarra þjóða í þessum efnum og langt á eftir Norðurlandaþjóðunum þegar kemur að tvísköttunarsamningum og Bretlandi, svo dæmi sé tekið. Hæstv. utanríkisráðherra viðurkenndi það að við höfum staðið okkur illa hvað þetta varðar og nauðsynlegt að bæta þar úr og vinna markvisst að því að fjölga tvísköttunarsamningum. Hér er einnig önnur umsögn sem er mjög áhugaverð og er frá Ferðamálastofu. Það er ýmislegt sem kemur þar fram sem er áhugavert, t.d. er rætt um starfsemi gististaða og veitingahúsa sem er, eins og segir í umsögninni, „umsvifamesti hluti ferðaþjónustunnar“. Árið 2019 störfuðu 10.700 starfsmenn hjá um 1.000 fyrirtækjum sem samanlagt veltu um 170 milljörðum kr. og þetta er u.þ.b. helmingur af umsvifum ferðaþjónustunnar að undanskildu fluginu. Þau segja hér að heildareignir fyrirtækjanna hafi numið um 200 milljörðum kr. og fjöldi ferðamanna hingað til lands árið 2019 hafi verið rösklega 2 milljónir og nú hafa menn verið að gera sér vonir um að við sjáum þessar tölur aftur innan ekki svo langs tíma, 2022, 2023. Löggjöfin sem er í gildi hvað þetta varðar er samin 2007. Þá voru ferðamenn sem komu hingað til lands 485.000 þannig að núgildandi löggjöf er á margan hátt úrelt og tekur ekki mið af núverandi rekstrarumhverfi fyrirtækja í ferðaþjónustu. Þegar þessi lög voru samin var gisting ferðamanna að megninu til í hefðbundnum tveggja manna herbergjum og hótelum. Nú gistir hins vegar meiri hluti ferðamanna í annars konar gistingu sem fór lítið fyrir þegar lögin voru sett 2007. Það er gisting í bílum, húsbílum, svefnskálum svokallaðra hostela og síðan ekki síst aðrir fjölbreyttir gistimöguleikar, það er heimagistingar o.s.frv. Þannig að það hafa orðið miklar framfarir og breytingar í veitingamennsku á þessum tíma og það kallar náttúrlega á að það verði heildarendurskoðun á regluverkinu hvað þetta varðar. Þess vegna segir Ferðamálastofa hér að þær breytingar sem eru lagðar til í framlögðu frumvarpi gangi of skammt til úrbóta á núverandi löggjöf og nær hefði verið að endurskoða löggjöfina í heild sinni og færa í nútímalegra horf. Þetta er mjög athyglisverður punktur enda verður maður að segja, eins og ég sagði hér áðan, að þetta er náttúrlega hlægilega lítið skref þegar búið er að fara í gegnum þessar atvinnugreinar að það skuli vera rúmlega 400 tillögur til úrbóta og að það skuli vera fjórar hér sem á að hrinda í framkvæmd með þessu frumvarpi. Það verður að segjast eins og er að núverandi stjórnsýsla þegar kemur að gistingu og veitingum er flókin og óskýr og það þarf að gera bragarbót á þessu. Við vitum það að gisti- og veitingastaðir eru algerlega nauðsynlegur þáttur þegar kemur að ferðaþjónustunni og þess vegna er mjög mikilvægt að málefni þessara atvinnugreina, leyfisveitingarnar, eftirlitið og viðurlög o.s.frv., sé einfaldað eins og hægt er og heyri þá undir fagstofnun ferðamála. Síðan kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að fyrirhugað sé að fella brott ákvæði er varða kröfur til opinberra gæðaúttekta. Ferðamálastofa segir í sinni umsögn að það sé óljóst hvað sé átt við, og það eru náttúrlega ekki nógu góð vinnubrögð að setja fram eitthvað sem er óljóst, ef menn vita ekki nákvæmlega hvað er átt við. En Ferðamálastofa telur að hér sé um að ræða ákvæði 3. gr. reglugerðarinnar um að rekstraraðilum gististaða sé óheimilt að auðkenna gististaði með stjörnum eða öðrum merkjum sem gefa til kynna hvers konar gæðaflokkun nema að undangenginni formlegri gæðaúttekt þriðja aðila sem er viðurkennd af stjórnvöldum. Ferðamálastofa telur að ekki eigi að fella ákvæðið brott þar sem engar reglur aðrar eru til staðar um hvernig gististaðir stjörnumerkja sig í raun og veru. Með svona stjörnumerkingu er verið að koma á framfæri upplýsingum sem hafa áhrif á kauphegðun og þá er ekki síst neytendaverndin mjög mikilvæg í þessu sambandi og gleymum því ekki að um allnokkurt skeið hefur verið opinbert stjörnuflokkunarkerfi undir merkjum Vakans sem er gæðakerfi ferðaþjónustunnar og þetta er eitthvað sem ég hefði nú talið að nefndin hefði átt að fara betur yfir í sinni vinnu. Svo er bent á það hér líka að það sé nauðsynlegt að efla söfnun áreiðanlegra gagna um rekstur gististaða og veitingahúsa og ég tek heils hugar undir það. Svo segir hér áfram: „Líklega er ekkert sem getur betur upplýst um þróun og viðgang ferðaþjónustunnar hér á landi en ítarlegar upplýsingar um hvernig ferðamenn fara um landið. Með kerfisbundinni söfnun slíkra upplýsinga má greina þjóðemi, dvalartíma á hverjum áfangastað, efnahagslega viðkomu og fleira. Margar aðrar þjóðir hafa náð langt í söfnun slíkra upplýsinga og þá með stafrænum hætti.“ Við þekkjum það að gistinætur í landinu eru taldar af Hagstofunni sem gefur náttúrlega að einhverju leyti vísbendingu en það má gera miklu betur í þessum efnum. Ég held að það sé alveg ljóst. Og það kemur hér fram í lok umsagnarinnar að við endurskoðun þessara laga þyrfti einnig að líta til þessa mikilvæga máls og ég tek heils hugar undir það. Það er margt í þessu frumvarpi sem er gagnrýnivert en þetta er svona lítið skref í rétta átt og hefði verið hægt að gera þetta með miklu vandaðri hætti að mati okkar í Miðflokknum og taka til fleiri þætti. Og ég segi það hér enn og aftur að það hefði verið fróðlegt, og það hlýtur að vera aðgengilegt, að fá að sjá þessar tillögur sem komu fram, þessar 438 tillögur til úrbóta á regluverkinu. Hér er verið að stíga þetta skref þar sem fjórar tillögur eru undir. Ég verð að segja það að lokum, herra forseti, að jú, við styðjum þetta frumvarp, þetta er allt í rétta átt, en það hefði verið hægt að gera miklu betur.
Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni. Þar er verið að fjalla um iðnaðarhamp. Með frumvarpinu er lagt til að ráðherra sem fer með landbúnaðarmál setji reglugerð sem kveði á um veitingu leyfis til innflutnings á fræjum af tegundinni Cannabis sativa og skuli þar m.a. koma fram nánari skilyrði og takmarkanir á innflutningi, meðferð og vörslu þeirra fræja sem frumvarpið nær til. Í allflestum umsögnum sem nefndinni bárust er frumvarpinu fagnað. Tekið var undir að málaflokkurinn ætti heima hjá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Þá var bent á að sökum undanþáguheimildar með breytingu á reglugerð sem gerði innflutning, meðferð og vörslu fræja til ræktunar iðnaðarhamps mögulega, hefði ræktun hér á landi gengið vel. Það er reglugerð frá heilbrigðisráðuneytinu til að gera íslenskum bændum kleift að rækta hér iðnaðarhamp. Nefndin ræddi jafnframt um vörur sem innihalda CBD, cannabidiol, og möguleika á að heimila slíka framleiðslu og markaðssetningu á Íslandi. Fékk hún þær upplýsingar frá ráðuneytinu að flókið væri að leggjast í svo umfangsmiklar breytingar á frumvarpinu. Jafnframt kom fram að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hyggist skipa starfshóp sem muni fjalla um CBD-olíu þegar frumvarp þetta hefur verið afgreitt. Starfshópurinn muni fara sérstaklega yfir lög um matvæli, lög um ávana- og fikniefni og lyfjalög og leggja mat á nauðsyn þeirra breytinga sem gera þarf á framangreindum lögum svo framleiða megi og markaðssetja CBD-olíu hér á landi. Starfshópurinn muni jafnframt fara yfir þá vinnu sem á sér stað um þessar mundir á vettvangi Evrópusambandsins og varðar löggjöf um nýfæði og umsóknir um að CBD-olía falli þar undir. Miðað er við að starfshópur skili af sér niðurstöðum í formi skýrslu eða frumvarps til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra eigi síðar en 1. desember 2021. Nefndin fagnar þessari vinnu ráðuneytisins og telur mikilvægt að kannað verði með hvaða leiðum hægt sé að heimila framleiðslu og markaðssetningu á CBD-olíu hér á landi svo jafnræði ríki milli íslenskra framleiðenda og erlendra. Jafnframt ítrekar nefndin mikilvægi þess að vinnan verði kláruð. Að því sögðu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit skrifar gjörvöll velferðarnefnd. Mig langaði til að bæta við persónulega að ég tel þetta vera ótrúlega jákvætt og gott skref. Það er miður að við höfum ekki getað gengið frá þessu frumvarpi þannig að strax í sumar væri heimilt fyrir íslenska bændur að framleiða og markaðssetja vörur sem innihalda CBD. Það hlýtur að þykja mjög ósanngjarnt og asnalegt að við megum flytja inn vörur sem innihalda CBD og selja þær út um allt en að íslenskir framleiðendur, íslenskir bændur og íslenskir aðilar, megi ekki framleiða svipaðar vörur og markaðssetja hér heima. Þarna er augljóslega galli og það þarf að laga sem allra fyrst. Mér þykir miður að við gátum ekki gert það strax með þessu frumvarpi. Það var reynt og við fengum þau svör að það væri ekki hægt. Við Píratar erum með þingsályktunartillögu um CBD, en hún fjallar í raun og veru bara um það starf sem þegar er í gangi. Við Píratar fögnum því að það starf sé komið í gang í ráðuneytinu að skoða og ákveða hvernig eigi að gera þetta með CBD-olíuna. Ég vona að sú vinna muni klárast sem allra fyrst. Best væri ef það kæmi bara frumvarp frekar en skýrsla vegna þess að við þurfum eiginlega ekki fleiri skref. Það er nóg að taka það skref núna að þessi hópur skoði hvernig við getum breytt lögunum sem allra fyrst þannig að íslenskir bændur og framleiðendur þurfi ekki að bíða lengur eftir því að fá að fullvinna afurðina sína og nýta þann hluta plöntunnar til að framleiða hér CBD-vörur. Annars fagna ég þessu máli og vona að við komum þessu í lag sem allra fyrst. Iðnaðarhampur er gríðarlega spennandi möguleiki fyrir íslenska bændur, fyrir okkur í nýsköpun og fyrir íslenska frumkvöðla að nýta sér þessa plöntu til að framleiða hér alls konar spennandi hluti.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um barnvænt Ísland – framkvæmd barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna frá velferðarnefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá félagsmálaráðuneyti, Þóru Jónsdóttur og Lindu Hrönn Þórisdóttur frá Barnaheillum og Árna Múla Jónasson frá Landssamtökunum Þroskahjálp. Nefndinni bárust umsagnir frá Barnaheillum, Barnaverndarstofu, Landssamtökunum Þroskahjálp, Persónuvernd, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, umboðsmanni barna og Öryrkjabandalagi Íslands. Með þingsályktunartillögunni eru sett fram markmið og aðgerðaáætlun fyrir árin 2021–2024 um innleiðingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í ályktuninni eru markmiðin sett fram í tólf liðum. Þeir eru þessir: Þátttaka barna, fræðsla um þátttöku og réttindi barna, barnvæn stjórnsýsla, hagsmunamat út frá réttindum barna, heildstæð stefna í málefnum barna, lagabreytingar og alþjóðlegar skuldbindingar um réttindi barna, samræmd innleiðing á réttindum barna, markviss öflun gagna um farsæld og réttindi barna á Íslandi, greining útgjalda hins opinbera til að tryggja réttindi barna og farsæld, áhersla á réttindi barna í alþjóðlegu samstarfi og eftirfylgni og endurmat. Almenn ánægja var meðal umsagnaraðila um tillöguna, þeirra sem hvetja til samþykktar hennar. Barnaheill fjölluðu í umsögn sinni um mikilvægi þess að fræða foreldra um réttindi barna og fagna því að gert sé ráð fyrir að unnið verði fræðsluefni um innleiðingu og beitingu barnasáttmálans fyrir börn, forsjáraðila, fagstéttir o.fl. Samtökin hvetja stjórnvöld til að leggja ríka áherslu á fræðslu fyrir foreldra um réttindi barna og skapa aðstæður þar sem foreldrar geti sótt sér fræðslu um uppeldisfærni á meðgöngu og á fyrstu árum í lífi barns. Nefndin tekur undir þetta sjónarmið og áréttar mikilvægi foreldrafræðslu þar sem unnið er með jákvæðar uppeldisaðferðir svo að hægt sé að skapa bestu mögulegu aðstæður í lífi barna inni á heimilum og í daglegu lífi þeirra. Í tillögunni er fjallað um rafrænan þátttökuvettvang barna og barnvæna samráðsgátt. Persónuvernd vekur athygli á því í umsögn sinni að persónuupplýsingar barna njóti sérstakrar verndar samkvæmt lögum nr. 90/2018, um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, þar sem þau kunni að vera síður meðvituð um áhættu, afleiðingar og réttindi sín í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga. Nefndin tekur undir með Persónuvernd um mikilvægi þess að hvers kyns vinnsla persónuupplýsinga, sem fram fer í tengslum við rafrænan þátttökuvettvang fyrir börn og barnvæna samráðsgátt, verði í fullu samræmi við kröfur laga nr. 90/2018, m.a. hvað varðar heimild til vinnslu, meginreglur og öryggi persónuupplýsinga. Landssamtökin Þroskahjálp og Öryrkjabandalag Íslands benda á mikilvægi þess að öll stefnumótun íslenskra stjórnvalda sem varðar börn taki mið af þeirri staðreynd að fötluð börn njóta færri tækifæra en ófötluð og eru óumdeilanlega líklegri til þess að sæta mismunun á flestum sviðum og verða fyrir ofbeldi. Allar aðgerðir sem fjalla um börn almennt verða því að miða að því að tryggja fötluðum börnum öll réttindi og tækifæri til jafns við önnur börn og verja þau með öllum tiltækum ráðum fyrir mismunun og ofbeldi af öllu tagi. Samtökin lýsa yfir mikilli ánægju með þá áherslu sem lögð er á að íslensk löggjöf verði samræmd barnasáttmálanum og að stjórnvöld uppfylli frekari skuldbindingar er varða rétt barna. Samtökin ítreka mikilvægi þess að gæta sérstaklega að hagsmunum fatlaðra barna. Auk þess hvetja bæði Landssamtökin Þroskahjálp og Öryrkjabandalag Íslands til þess að horft verði til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þar sem réttindi fatlaðra barna eru áréttuð enn frekar. Nefndin leggur áherslu á að þær aðgerðir og þau markmið sem lögð eru fram með þingsályktunartillögu þessari nái til allra barna, jafnt þeirra sem tilheyra jaðarhópum sem annarra. Nefndin leggur því til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Tölul. 9.1.1 í II. kafla orðist svo: Útgjöld hins opinbera verði greind út frá réttindum barna. Hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið samkvæmt heimild í 2. mgr. 29. gr. laga um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991. Anna Kolbrún Árnadóttir, Helga Vala Helgadóttir og Halldóra Mogensen skrifa undir álitið með fyrirvara sem þær gera grein fyrir í ræðu en aðrir þingmenn sem skrifuðu undir eru Halla Signý Kristjánsdóttir framsögumaður, Guðmundur Ingi Kristjánsson, Ásmundur Friðriksson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason.
Virðulegur forseti. Mig langar til að fagna fullgildingu þriðju valfrjálsu bókunarinnar við Barnasáttmálann í lið 6.2. Ég hef einmitt lagt fram þingsályktunartillögu nokkur undanfarin þing sem hæstv. barnamálaráðherra hefur nú tekið undir og lagt fram með þessu frumvarpi. Ég velti fyrir mér af hverju sú þingsályktunartillaga kemst ekki út úr utanríkismálanefnd þar sem hún er heldur fer gegnum aðra nefnd. Þegar verið var að fjalla um þingsályktunartillögu um þriðju valfrjálsu bókunina á síðasta þingi lagðist ráðuneytið gegn bókuninni sem mér fannst mjög áhugavert. Mjög erfiðlega hefur gengið að koma því máli í gegnum þingið. Núna er það komið í mál frá ráðherra sem er bara mjög gott. Það er áhugaverður vinkill á hvernig mál komast í gegn frá sumum en ekki öðrum. Mig langaði til að fræðast hjá hv. þingmanni um það hvort komið hafi til tals að klára þau þingmál sem eru búin að vera hérna þó nokkuð lengi en ekkert gengið með þegar þau koma síðan fram í öðrum málum frá ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég skal bara viðurkenna að þetta var ekki rætt sérstaklega við afgreiðslu á þessu máli. Ég er því ekki með nákvæm svör við þessu sem ég get diktað upp hér svo að hv. þingmanni líki. Ég skal bara viðurkenna að þetta var svo sem ekkert rætt þannig að ég hef ekki almennileg svör við þessu.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um Fjarskiptastofu frá umhverfis- og samgöngunefnd. Nefndarálitið liggur fyrir á þskj. 1624 og er mál nr. 506. Hér erum við við 2. umr. um málið. Nefndinni bárust umsagnir frá 11 aðilum og fékk hún til sín allmarga gesti til að fjalla um málið. Með frumvarpinu er lagt til að samþykkt verði ný heildarlög um starfsemi Póst- og fjarskiptastofnunar og stofnuninni m.a. gefið nýtt heiti, Fjarskiptastofa. Markmið frumvarpsins er að bæta og einfalda regluverk á sviði fjarskipta. Lykilhlutverk stofnunarinnar varðandi eftirlit og framkvæmd fjarskiptamála helst óbreytt, en helstu breytingar og nýmæli frumvarpsins varða aukna áherslu á framfarir og nýsköpun og hvernig stofnunin geti fylgt eftir hraðri tækniþróun sem best og stutt við slíka þróun. Samhliða framlagningu frumvarpsins var lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um póstþjónustu og Byggðastofnun sem felur í sér flutning eftirlits með póstþjónustu til Byggðastofnunar en það er mál nr. 534 og nefndarálit í því máli liggur líka fyrir frá umhverfis- og samgöngunefnd. Ég ætla ekki að fara í gegnum nefndarálitið frá orði til orðs en koma aðeins inn á kaflana í því. Fyrst er fjallað um gagnaöflun Fjarskiptastofu. Gert er ráð fyrir skráningu gagna í gagnagrunn almennra fjarskiptaneta. Nefndin áréttar að sá gagnagrunnur gegnir mikilvægu hlutverki við stefnumótun og uppbyggingu í málaflokknum og er því mikilvægur en beinir því til Fjarskiptastofu að hafa samráð við fjarskiptafyrirtækin um með hvaða hætti þau afhenda gögn í grunninn og þar með talið á hvaða formi afhenda skuli upplýsingarnar. En það komu fram ábendingar um að þetta samráð um tilhögun gagnaöflunarinnar skipti máli. Síðan er fjallað um kvartanir til Fjarskiptastofu og farið yfir að það sé eðlilegt að neytendur geti sent kvartanir á einn stað en ekki eru lagðar til neinar breytingar á frumvarpinu því að eins og fram kemur byggist fjarskiptalöggjöf á samevrópsku regluverki og því mikilvægt að ákvæði frumvarpsins er varða kvartanir samræmist reglum þeirrar tilskipunar sem þar er farið eftir. Staðan er sú að neytendur geta borið einkaréttarlegan ágreining sinn við fjarskiptafyrirtæki undir kærunefnd vöru- og þjónustukaupa eða Fjarskiptastofu. Og þannig verður það áfram. Þá kem ég að breytingartillögu nefndarinnar. Fyrst er breytingartillagan sem varðar framkvæmd laga um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti. Með lögum um breytingu á lögum um Neytendastofu og fleiri lögum var Póst- og fjarskiptastofnun falið að annast framkvæmd eftirlits samkvæmt lögum um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti. Þetta er breyting sem gerð var fyrr á þessu ári. Í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um 344. mál er umhverfis- og samgöngunefnd hvött til þess að huga að nýjum verkefnum stofnunarinnar við umfjöllun um fyrirliggjandi frumvarp. Með vísan til þessa leggur nefndin til breytingu þess efnis að meðal hlutverka Fjarskiptastofu í 2. gr. frumvarpsins verði tilgreint að hún fari með framkvæmd laga um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti. Til samræmis leggur nefndin til tvær breytingar á lögum um breytingu á lögum um Neytendastofu og fleiri lögum, nr. 18/2021, þannig að lögin endurspegli nýtt heiti stofnunarinnar. Svo er fjallað um öryggi og almannavarnir. Í 8. gr. er fjallað um hlutverk Fjarskiptastofu þegar kemur að öryggi og almannavörnum. Í umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar var bent á að stofnunin hefur á undanförnum árum ávallt verið kölluð til þegar upp hefur komið neyðarástand sem ógnað gæti öryggi fjarskiptainnviða eða þegar tryggja þarf örugg fjarskipti í slíku ástandi. Um þetta hlutverk stofnunarinnar hafi ekki verið fjallað í lögum. Ákvæði 8. gr. frumvarpsins sé mjög til bóta. Þó er lögð til breyting við það ákvæði. Eins og reynslan hefur sýnt síðustu misserin er aðkoma stofnunarinnar nauðsynleg þegar brugðist er við neyðarástandi, t.d. vegna óveðurs eða annarra náttúruhamfara. Til að endurspegla betur hlutverk stofnunarinnar og aðkomu í þessum málum leggur nefndin til að við 2. mgr. 8. gr. bætist nýr málsliður þess efnis að Fjarskiptastofa skuli stuðla að öryggi og viðnámsþrótti fjarskiptainnviða og samhæfðum viðbrögðum við sérstakar aðstæður. Þá er lagt til að mikilvægi samstarfs Fjarskiptastofu og ríkislögreglustjóra, um framkvæmd viðbúnaðaræfinga og aðrar aðgerðir sem miða að því að stuðla að öryggi og viðnámsþrótti fjarskiptainnviða, verði áréttað í 10. mgr. 25. gr. frumvarpsins. Það er sjálfsagt að benda á að auðvitað er samstarf við alla þá aðila sem koma að öryggi og almannavörnum mjög mikilvægt varðandi þessi ákvæði, bæði samstarf í 25. gr. og framkvæmd 8. gr. Næst er fjallað um gagnagrunn almennra fjarskiptaneta. Í 10. gr. frumvarpsins er kveðið á um að Fjarskiptastofa starfræki stafrænan gagnagrunn um almenn fjarskiptanet. Samkvæmt ákvæðinu skal skrá tilteknar upplýsingar í gagnagrunninn. Í 3. mgr. er Fjarskiptastofu veitt heimild til að hagnýta upplýsingarnar í starfsemi sinni, m.a. vegna greiningar á markaðsbresti vegna ríkisaðstoðar. Bent var á að slík greining getur m.a. lotið að fámennum stöðum og viðskiptatengingum einstakra heimila og þar kunni því að vera persónugreinanlegar upplýsingar að einhverju marki. Þá sé í 5. mgr. kveðið á um að heimilt sé að opna fyrir takmarkaðan aðgang almennings að gagnagrunninum, til að mynda um tengingar á mismunandi svæðum sundurliðað eftir staðföngum. Vegna þessa sé mikilvægt að bæta persónuverndarsjónarmiðum við þau atriði sem eru talin upp í ákvæðinu og geta takmarkað aðgengi að upplýsingum. Nefndin tekur einmitt undir þau sjónarmið og leggur til breytingu á 5. mgr. 10. gr. sem orðast svo: Þó skal takmarka aðgengi að upplýsingum ef það er nauðsynlegt í ljósi öryggis neta og áreiðanleika þeirra, þjóðaröryggis, lýðheilsu eða öryggis almennings, trúnaðarkvaða, réttmætra samkeppnishagsmuna, rekstrar- og viðskiptaleyndarmála - og persónuverndar bætist við þá setningu. Að lokum er fjallað um úrskurðarnefnd fjarskiptamála. Í 20. gr. er kveðið á um að ákvarðanir Fjarskiptastofu sæti kæru til sérstakrar nefndar, úrskurðarnefndar fjarskiptamála. Hið sama eigi við um ákvarðanir stjórnvalda samkvæmt lögum um póstþjónustu. Þannig að nefndin fjallar, eins og hún hefur gert hingað til, bæði um póst- og fjarskiptamál. Nefndin er starfandi samkvæmt gildandi lögum um Póst- og fjarskiptastofnun undir heitinu úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála og er sjálfstæð og óháð í störfum sínum. Með vísan til þess að gert er ráð fyrir að nefndin muni áfram taka afstöðu í málum á sviði póstmála telur nefndin rétt að heiti nefndarinnar endurspegli það og verði úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála í stað þess að heita einungis úrskurðarnefnd fjarskiptamála eins og upphaflega var lagt til í frumvarpinu. Þá leggur nefndin til nokkrar aðrar breytingar sem eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem nú hefur verið gerð grein fyrir. Undir nefndarálitið rita Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður og Bergþór Ólason, formaður nefndarinnar. Auk þeirra hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Vilhjálmur Árnason, sem ritar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis þar sem hann var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þá ritar Karl Gauti Hjaltason undir með fyrirvara, eins og raunar Bergþór Ólason. Þeir hyggjast gera grein fyrir því í ræðustól. Þá hef ég gert grein fyrir þessu nefndaráliti og vil þakka nefndinni gott samstarf við vinnslu málsins og legg til að það verði samþykkt.