Frú forseti. Ef marka má orð hv. þm. Loga Einarssonar þá skapaði Guð í upphafi himin og jörð. Nokkrum dögum seinna skapaði hann mannfólkið og á áttunda degi kom svo fjármálaáætlun. Við erum hér með fjármálaáætlun sem við leggjum fram með stolti. Það eru nefnilega ekki margar þjóðir sem geta lagt fram fjármálaáætlun sem felur í sér mikilsverða niðurgreiðslu á skuldum, skuldum sem nú þegar eru öfundsverðar vegna þess að þær eru svo lágar. En við ætlum að halda áfram að greiða niður skuldir á meðan við bætum í á öllum sviðum. Margir þingmenn hafa spurt hér hvernig samfélag viljum við hafa á Íslandi? Hvernig samfélag ætlar núverandi ríkisstjórn að byggja upp? Það er samfélag menningar og lista. Við viljum samfélag velferðar. Við viljum samfélag þar sem allir fá að njóta sín, samfélag þar sem fólk vill búa. Og til þess að vera með slíkt samfélag verðum við að skapa hér skilyrði þannig að Íslendingar vilji búa hér, þannig að fólk vilji búa áfram á þessu landi. Hafa lífskjörin verið alltaf sambærileg? Borgum við sömu vexti og í nágrannalöndunum? Nei, það gerum við ekki. Eitt af aðalbaráttumálum okkar núna er að skapa umhverfi þar sem vaxtastig verður sambærilegt við það sem er í útlöndum. Hvernig getum við gert það? Jú, með því að reka ríkið með afgangi, með því að sýna aðhald að því leyti að við skilum einhverju til framtíðarinnar. Við nýtum þann afgang til þess að borga niður skuldir, til þess að börnin okkar og barnabörnin erfi ekki skuldirnar. Er það samfélag sem okkur líst vel á? Ég held við getum öll sagt: Nei, það er ekki það sem við viljum. Við viljum gjarnan að börnin, barnabörnin og komandi kynslóðir geti horft á þetta og sagt: Við erfum ekki skuldafenið, við erum ekki að sökkva í skuldafenið, við getum haldið áfram að byggja upp. Hvað er það sem kemur fram í þessari fjármálaáætlun? Hvaða áform eru það sem við sjáum? Við sjáum nýtt háskólasjúkrahús, hátæknisjúkrahús sem gjörbreyta mun allri aðstöðu til lækninga hér á landi. Það mun gjörbreyta því að hér vilja starfa í framtíðinni okkar bestu og færustu læknar. Þeir munu hafa þar aðstöðu til þess að geta veitt þá bestu þjónustu sem hægt verður að veita hér á landi. Við erum að styrkja skólana. Þvert á það sem hér hefur verið sagt þá eru útgjöld á hvern nemanda í framhaldsskólanum að styrkjast ár frá ári, þau eru að hækka ár frá ári. Við erum að bæta við á mörgum öðrum sviðum. Á sviði fræða erum við að reisa Hús íslenskunnar sem lengi hefur verið hola hér vestur á Melum. Við erum að bæta við menninguna. Við erum að byggja upp fyrir framtíðina, íslenska fræðilega framtíð. Sumir hafa talað um að við höfum verið að draga úr í því en það er svo sannarlega ekki þannig. Í fjárlögum sem samþykkt voru, eins og hér hefur verið rifjað upp, þegar engin ríkisstjórn var hér með starfhæfan meiri hluta, var bætt í verulega frá fyrri fjárlögum. Líklegast var bætt meira í en nokkru sinni hefur verið gert. Við bættum í 50 milljörðum kr. frá fyrri fjárlögum. En samt erum við áfram að bæta í. Hvar er viðbótin? Jú, ég nefndi hér hús. Við erum að bæta við þyrlum, við erum að bæta við nýjum Herjólfi. Við erum að bæta við vegum allt land. En tökum bara menningu og listir, íþrótta- og æskulýðsmál. Hverju bætum við við á tímabilinu? 2 milljörðum kr., á háskólastiginu 3 milljörðum kr., sjúkrahúsþjónustu 16 milljörðum kr., heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa 11,5 milljörðum. [[Gripið fram í: Hvar er fólk … til að tryggja þjónustuna?]]Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta 5 milljarðar. Örorka og málefni fatlaðs fólks 15 milljarðar. [[Gripið fram í.]]Málefni aldraðra 9 milljarðar. Allt í allt eru þetta 70 milljarðar kr. Ég veit að hv. þingmanni leiðist að heyra það að hér sé [[Gripið fram í.]]verið að bæta 70 milljörðum kr. í velferðina á tímabilinu ofan á mikla viðbót sem [[Gripið fram í.]]samþykkt var hér í … [[Gripið fram í.]]
Ræðumaður hefur hér orðið.
Ég skil það, svo ég segi það aftur, að hv. þingmanni hitni í hamsi við að sjá að hér bætir ríkisstjórn velferðar, framfara og stöðugleika [[Gripið fram í.]]70 milljörðum kr. að raunvirði í velferðarmál. En við bætum víðar við. Við bætum við í samgöngumálum, þar bætum við við á tímabilinu milli 20–25 milljörðum frá fyrri fjármálaáætlun. Vissulega er það svo að hagfræðin er fræði skortsins að því leyti að við höfum aldrei nóg fyrir öllu því sem okkur gæti langað til að gera. Við höfum alltaf endanlega mikil gæði, en það er hlutverk okkar hér að skipta gæðunum á milli málefnasviðanna.
… þeirra ríku.
Ég heyrði það að hv. þm. Logi Einarsson telur að það séu bara þeir ríku sem leggist inn á sjúkrahús, það séu bara þeir ríku sem njóti menningar, [[Gripið fram í.]]bara þeir ríku sem fari í háskóla. En sem betur fer er það ekki svo. Sem betur fer er ekki ekki slíkt samfélag hér á landi eins og hv. þingmaður heldur. [[Gripið fram í.]]Það er svo sannarlega ekki þannig. Það er ekki bara ríkt fólk sem verður aldrað, það erum við öll sem njótum þeirra bóta sem eru í þessari áætlun. Í húsnæðismálum er ríkisstjórnin ásamt ASÍ að byggja upp 2.300 íbúðir á fjórum árum. Við leggjum 3 milljarða kr. í sérstakt framlag til þessa átaks, sem er svo sannarlega mikilvægt. Við tökum þátt í samstarfi með sveitarfélögum um að bæta framboð á lóðum því að það er alveg hárrétt, það er eitt af vandamálunum í samfélaginu að húsnæðisverð hefur stórhækkað. Það verður ekki bætt nema með því að bæta framboðið. Við verðum að byggja meira upp. Þannig verðum við að halda áfram. Ég vil að lokum segja mér finnst umræðan undanfarna tvo daga, sem ég hef fylgst með af áhuga, hafa verið vel heppnuð. Mér finnst hún hafa verið málefnaleg. Mér finnst vel takast til þegar hv. þingmenn koma með athugasemdir við hvern málaflokk um sig og einnig í gær þegar rætt var um áætlunina í heild. Það er mjög mikilvægt að fyrir málefni af því tagi sem við ræðum hér, eins og margir hv. þingmenn hafa bent hér réttilega á, er kannski mikilvægasta umræða sem við tökum og er mikilvægt að við gefum okkur tíma til þess að ræða hana með ítarlegum og málefnalegum hætti. Nú færist umræða úr þingsalnum yfir í hv. nefndir þingsins. Ég veit að þar munu þingmenn áfram koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Ég vænti þess að þá muni koma fram margs konar sjónarmið, rétt eins og þau hafa komið fram hér í salnum. Það er alveg rétt, vissulega væri það gaman ef við gætum gert miklu meira, gætum bætt í hér og bætt í þar. En enn og aftur við erum að skipta takmörkuðum gæðum og við erum svo gæfusöm að við getum bætt í á mörgum sviðum og sjáum fram á mjög ánægjulega tíma og af því að hér er vinur minn, hæstv. heilbrigðisráðherra Óttarr Proppé, þá sjáum við fram á bjarta framtíð.
Borist hafa tvö bréf frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 390, um fjölpóst, frá Andrési Inga Jónssyni, og við fyrirspurn á þskj. 405, um olíuleit og -vinnslu á Drekasvæðinu, frá Hildi Knútsdóttur.
Frú forseti. Hér er um að ræða mistök sem ég held að við munum senn þurfa að leiðrétta. Ákvæði sem þetta sem við samþykktum við 2. umr., þess efnis að kærunefnd útlendingamála sé gert algjörlega ókleift að fresta réttaráhrifum ákvarðana Útlendingastofnunar ef einstaklingur kemur frá svokölluðu öruggu upprunaríki, stangast á við tilskipun um sameiginlega staðla Evrópusambandsins um brottvísun útlendinga sem dvelja ólöglega í landinu. Þetta bann er að finna í 3. mgr. 12. gr. evrópsku tilskipunarinnar og við munum væntanlega fá einhverjar leiðbeiningar frá Evrópusambandinu þegar frá líður og upp kemst um þessi önnur leiðu mistök sem urðu í lagasetningu Alþingis er snúa að réttindum flóttamanna hér á landi. Ég er að láta ykkur vita núna en mögulega hefðum við vitað af þessu fyrr ef hv. meiri hluti hefði haft fyrir því að kalla til Rauða krossinn og Lögmannafélag Íslands sem höfðu ýmislegt um þetta mál að segja, eru öllu vitrari um þetta mál en margir aðrir og hafa vinsamlegast bent okkur á að þetta stangast á við okkar alþjóðlegu skuldbindingar, ekki bara mannréttindi sem virðast hvort eð er fótum troðin í þessari stofnun á hverjum einasta degi, heldur Evróputilskipun sem við virðumst stundum leggja okkur fram við að fylgja á þessu þingi. Ég vildi bara koma því til skila að ekki einungis látum við fjárhagshugsjónir ráða för í því að skerða mannréttindi einstaklinga sem er bara óforsvaranlegt, frú forseti, heldur erum við einnig að brjóta á ESB-tilskipun sem við höfum innleitt í íslenskan rétt og erum þar með að samþykkja ólög. [[Gripið fram í.]]
Frú forseti. Ég má til með að ítreka orð þingflokksformanns míns, hv. þm. Ástu Guðrúnar Helgadóttur, um að við sitjum hjá í þessu máli þar sem við munum ekki standa í vegi fyrir því að leið mistök síðasta þings við gerð þessara laga verði leiðrétt. Ég verð hins vegar að segja að ef það kemur í ljós, og ég ítreka það sem ég sagði í gær, að þessu ákvæði hafi verið beitt gegn réttindum einstaklinga sem eru hér í hjúskap beri að biðjast afsökunar á því opinberlega og það lýsi þá ágætlega eðli þeirrar stjórnsýslu sem við erum með þar sem horft skuli til vilja löggjafans þegar kemur að því að hann skuli setja útgjöld til ellilífeyrisþega sem áttu til þess réttindi samkvæmt lagabókstafnum en það hafi verið ákveðið að líta fram hjá vilja löggjafans þegar kom að því að leyfa fólki sem er hér í hjúskap að búa saman hér á landi. Það lýsir eðli stjórnsýslunnar á Íslandi ef ekki verður beðist opinberlega afsökunar á því hafi þetta ákvæði orðið til þess að fólk hafi ekki fengið að búa saman hér á landi.
Virðulegi forseti. Mig langar að ítreka það sem fram hefur komið í máli hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur um að það er með semingi sem við Píratar getum setið hjá við afgreiðslu þessa máls. Þær breytingar sem eiga sér stað eru annars vegar til góðs og hins vegar af hinu illa. Það er t.d. sorglegt að sjá hæstv. heilbrigðisráðherra greiða þessu götu miðað við það ötula starf sem hann vann á síðasta kjörtímabili við að tryggja réttindi útlendinga hér á landi. Ég ítreka bara að við sitjum hjá en við erum alfarið á móti þeim ólögum sem verið er að setja en fögnum að sjálfsögðu því að vilji löggjafans verði núna kristalskýr fyrir augum Útlendingastofnunar.
Í dag er fram haldið fyrri umr. um fjármálaáætlun 2018–2022 með því að ráðherrar taka þátt í umræðunni. Rösklega ein klukkustund verður áætluð fyrir hvern ráðherra og umræður um málaflokk hans. Ráðherrar hafa fimm mínútur í fyrsta sinn og síðan tvær mínútur hverju sinni. Þingmenn hafa tvær í fyrra og seinna sinn. Andsvör verða ekki leyfð. Við lok umræðunnar munu fjármála- og efnahagsráðherra og fulltrúar allra þingflokka fá tíu mínútur hver til að ljúka umræðunni. Röð ráðherranna verður: Forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, utanríkisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, dómsmálaráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og heilbrigðisráðherra.
Virðulegi forseti. Ég vil lýsa ánægju með það að okkur lánaðist að ná samkomulagi um það hvernig við ætluðum að haga þessari umræðu. Það skiptir miklu máli að ráðherrar séu hér allir til svara. Við erum jú að ræða, eins og margoft hefur komið fram, fimm ára áætlun í málaflokkum. Við erum hér með að loka okkur inni, ef svo má að orði komast, í þeim ramma sem við teljum að sé forsvaranlegt að ráðstafa til hvers málaflokks fyrir sig. Af þeim sökum sé ég mig knúna til þess, við upphaf þessarar umræðu, án þess að ég ætli að dvelja við það tímunum saman, að gera við það alvarlega athugasemd að hér séu tveir fagráðherrar ekki til svara heldur séu hérna staðgenglar þeirra til að fjalla um viðkomandi málaflokka. Ég vænti þess að staðgenglarnir séu vel undirbúnir og tilbúnir til að svara ítarlegum spurningum um þá málaflokka sem þeir standa fyrir í þessari umræðu.
Frú forseti. Ég tek undir það sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir sagði hér um fundarstjórn forseta, að í þessari umræðu um fjármál ríkisins næstu fimm árin séu tveir fagráðherrar fjarverandi, að það sé ekki tækifæri fyrir okkur þingmenn til að spyrja viðkomandi ráðherra þeirra ótalmörgu spurninga sem vakna við framlagningu þessarar þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir næstu fimm árin. Það er algjörlega óboðlegt, frú forseti, að viðkomandi ráðherrar sjái sér ekki fært að vera viðstaddir til að ræða þetta mikilvæga mál sem fellur undir ráðuneyti þeirra.
Virðulegi forseti. Ég má til með að koma hér upp og taka undir það sem aðrir hv. þingmenn hafa sagt varðandi fjarveru tveggja hæstv. ráðherra í þessum mikilvægu umræðum. Ég verð að gera athugasemd við það. Þó að vel geti verið að lögbundnar útskýringar séu á því að hæstv. ráðherra komist ekki hingað í dag þá eru þessir málaflokkar þess eðlis - við erum að tala um dómsmálaráðuneytið og við erum að tala um utanríkisráðuneytið - að mér þykir ekki stætt á öðru en að staðgengill þessara hæstv. ráðherra verði enginn annar en forsætisráðherra. Þá væri mögulega hægt að hafa vitrænar samræður um þessi málefni, einfaldlega út af því að hæstv. forsætisráðherra á náttúrlega að geta borið ábyrgð á öllum öðrum málum ríkisstjórnarinnar. Mér þykir mjög einkennilegt, ef satt skal segja, að hæstv. ferðamálaráðherra sé kominn hér í stað hæstv. dómsmálaráðherra, þrátt fyrir að eflaust séu einhverjar góðar útskýringar á því. Mér þætti eðlilegra að hæstv. forsætisráðherra myndi svara fyrir þessa málaflokka.
Hæstv. forseti. Vegna þeirra athugasemda sem hafa komið fram, um fjarveru tveggja ráðherra við þá umræðu sem skipulögð er í dag, er rétt að það komi fram að þegar verið var að ræða fyrirkomulag þessarar umræðu á fundi þingflokksformanna síðastliðinn mánudag þá vakti ég athygli á því að ef þetta fyrirkomulag yrði valið þyrftu menn að hafa í huga að vera kynni að einn eða fleiri ráðherrar yrðu fjarverandi og því yrði þá mætt með því að staðgengill tæki umræðuna fyrir viðkomandi ráðherra. Það hefur því legið fyrir frá upphafi að þetta kynni að verða með þessum hætti. Sama fyrirkomulag hefur verið viðhaft þegar spurningar til ráðherra hafa verið heimilaðar samkvæmt samkomulagi um umræðu um fjárlög, þannig að fyrir því eru fordæmi.
Frú forseti. Ég vil bara taka undir það sem aðrir hv. þingmenn hafa sagt varðandi fjarveru hæstv. dómsmálaráðherra og hæstv. utanríkisráðherra. Um leið vil ég benda á að þrátt fyrir að við höfum fengið ágætistíma í gær til að ræða við hæstv. fjármálaráðherra um forsendur þessarar fjármálaáætlunar, sem er töluvert mikið efni og tók sinn tíma að fara í gegnum, þá eru ýmis málefnasvið, sem heyra undir hæstv. fjármálaráðherra, sem hefði verið áhugavert að fá tækifæri til að fara nánar ofan í í dag. Þá á ég sérstaklega við um hagskýrslugerð, grunnskrár og upplýsingamál og svo skatta-, eigna- og fjármálaumsýslu. Þetta var eðli málsins samkvæmt ekki það sem áherslan var á í gær, en þá vorum við að skoða forsendur fjármálaáætlunarinnar. Núna hefði verið fínt að fá líka að eiga orðastað við hæstv. fjármálaráðherra um þessi málefnasvið.
Frú forseti. Nú er fjármálaáætlun lögð fram í annað sinn. Þetta er töluvert viðamikið rit sem segir mikla sögu um umsvifamikinn opinberan rekstur hér á landi. Þetta er áætlun til fimm ára á öllum sviðum ríkisrekstrar, stefnur, markmið og viðmið. Jafnframt eru sett fram fjárhagsleg markmið um afgang af opinberum rekstri og lækkun skulda. Þótt tekist hafi verið á um fjármálastefnuna í þinginu að þessu sinni, og sitt sýnist hverjum um hvernig svigrúminu er skipt eða það skapað, tel ég alveg ótvírætt að sá nýi rammi sem við störfum núna eftir á grundvelli laga um opinber fjármál hafi markað mikil tímamót í umræðu um þessi mál í þinginu. Þá er ég fyrst og fremst að vísa til þess að þingið er orðið beinn þátttakandi í umræðunni á mótunarstigi stefnumörkunar til næstu ára. Við erum hér á vormánuðum að leggja upp með fjárlagagerðina fyrir næsta ár en líka að draga línuna fyrir árin þar á eftir. Þetta munum við gera árlega á komandi árum. Þegar horft er til baka í þingsögunni er alveg ótvírætt að það hefði svo miklu fyrr átt að stíga þau skref sem við höfum stigið með þessari breytingu. Lögin virka sem sagt ótvírætt að mínu áliti. Þau virka í starfi ráðuneyta og stofnana. Við finnum fyrir því að stefnumörkunin, viðmiðin sem eru sett hér, hvort sem eru viðmið í lögunum sjálfum eða viðmiðin sem fram koma í áætluninni, rammar inn umræðu um þessi mál. Við horfum í auknum mæli til þess hvar við stöndum gagnvart þeim viðmiðum sem við höfum sett fram. Þótt ég segi þetta og finni fyrir því, t.d. undir lok fjárlagagerðar og meðferðar fjárlagafrumvarpsins á síðasta ári, að töluvert mikil hugarfarsbreyting hafi orðið á Alþingi, sem birtist m.a. í því að menn horfðu ávallt á einhver afkomumarkmið og ekki komu fram nýjar útgjaldatillögur án þess að leitast væri eftir að þær væru á sama tíma fjármagnaðar, tel ég að við séum enn í sjálfu sér að slíta barnsskónum á þessari leið. Þetta verkferli allt kemur til með að halda áfram að þroskast á næstu árum. Eins og gefur að skilja eru málefnasvið sem falla undir forsætisráðuneytið í öllum meginatriðum verulega frábrugðin því sem á við í fagráðuneytunum. Við ríkisstjórnarmyndunina gerðum við breytingar sem fólust í því að við sendum aftur út til fagráðuneytanna nokkur verkefni sem höfðu heyrt undir forsætisráðuneytið. Það voru t.d. verkefni sem rötuðu aftur til mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Ég get nefnt sem dæmi þjóðgarðinn á Þingvöllum, hann fór síðan til umhverfisráðuneytisins þar sem aðrir þjóðgarðar eru. Ég get sömuleiðis nefnt Vísinda- og tækniráð, það er í dag vistað í menntamálaráðuneytinu. Þegar maður horfir yfir sviðið út frá málefnaflokkuninni sem er að finna í fjármálaáætluninni er ekki efni í langar umræður um þau mál þó að við getum svo sem rætt um æðstu stjórn og aðra slíka hluti. Þess vegna vil ég nota tækifærið hér fyrst og fremst til að fagna því þroskaskrefi í þingsögunni að við höfum nú fært okkur inn á alveg nýjar lendur í umræðu um opinber fjármál, að við séum hér að vori til að ræða fjármálaáætlun fyrir næstu fimm ár. Við finnum fyrir því, m.a. með fyrirkomulagi umræðna hér í dag, að við erum að finna taktinn okkar. Ég fagna þeirri hugmynd að ráðherrarnir standi hér fyrir svörum með svipuðum hætti og þeir gera í fjárlagaumræðunni fyrir sín málefnasvið. Heilt yfir erum við að skapa umhverfi með þessari þingsályktunartillögu til lækkunar vaxta. Við ætlum að lækka skuldir og nýta lægri vaxtakostnað til að byggja upp innviði. [[Forseti hringir.]]Vonandi verður þetta allt saman til þess að auka hér stöðugleika, tryggja stöðugra gengi og meiri stöðugleika í bæði heimilishaldi og fyrirtækjarekstri í landinu.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir orð hans í upphafi þessarar ráðherraumræðu. Mig langar að staldra við það sem hann segir um vinnulagið og aðkomu þingsins. Vissulega var Alþingi á tímapunkti komið allt of langt inn í að vera í úthlutun til smáverkefna. Þegar ég byrjaði á þingi, 2007, var fjárlaganefnd Alþingis að úthluta milljarði í mjög mörg smáverkefni sem er ekki hlutverk fjárlaganefndar Alþingis. Ég get verið sammála því að það er mikilvægt að Alþingi taki pólitíska afstöðu til þess hversu stórir rammarnir eigi að vera, hversu mikla pólitíska áherslu við viljum setja á tiltekna málaflokka, en taki ekki endilega fyrir úthlutanir upp á smáaura þannig séð. Þessi lög voru samþykkt og ég gagnrýndi á sínum tíma að á þeim tíma fylgdi t.d. ekki aukin fjárveiting til Alþingis til að innleiða lögin en um leið gerbreytist hlutverk Alþingis. Við erum að ræða fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlög þar sem á endanum er ekki gert ráð fyrir að við greiðum atkvæði um einstaka liði. Tilfinning mín er að Alþingi þurfi að fá sérstakan stuðning við það hvernig við ætlum að innleiða þessi lög. Samkvæmt stjórnarskrá liggur fjárstjórnarvaldið hér. Hér tökum við stórar ákvarðanir án þess kannski að hafa nægjanlegar forsendur og sérfræðiþekkingu til að takast á við það hlutverk. Ég velti líka fyrir mér, sem tengist því máli sem við greiddum atkvæði um áðan, að við erum búin að setja upp fjármálaráð. Það er fínt, en hvert er bakland fjármálaráðsins? Hvaða sérfræðiaðstoð fær það ef við berum t.d. saman við peningastefnunefndina og þá sérfræðiaðstoð sem hún nýtur úr Seðlabankanum? Svo eigum við að hafa fjármálaráð sem virkar í raun sem mótvægi við peningastefnuna til að þessir tveir pólar tali saman og myndi grunn að stefnu stjórnvalda. Þarna vantar einhvers konar þjóðhagsstofnun. [[Forseti hringir.]]Þar sem þessi fjármálaráð hafa verið sett á laggirnar hafa þau eitthvert sérfræðibakland. Það er annars vegar Alþingi og hins vegar fjármálaráðið, þarf ekki að horfa til þess að styrkja þessa pósta?
Virðulegi forseti. Jú, ég get tekið undir að það kallar á mann hvort við höfum gætt nægilega að umgjörðinni. Á þinginu verða menn kannski að líta í eigin barm og spyrja sig: Er þörf á frekari styrkingu á nefndasviðinu vegna efnahagsmála með því að ráða t.d. inn hagfræðinga? Að hve miklu leyti á að auka svigrúm þingsins til að leita sér sérfræðiaðstoðar? Ég minnist þess að þegar ég var nýkjörinn á þing og þurfti að leita út fyrir veggi þingsins með útreikninga í tengslum við lífeyrismál var hnippt í mig og sagt að ég þyrfti að fara varlega vegna þess að heildarfjárheimildir þingsins það árið til að leita út fyrir veggi þingsins eftir ráðgjöf voru innan við 3 milljónir á ári fyrir allar nefndir, allt nefndasviðið. Þessu höfum við eitthvað breytt og aukið svigrúm þingsins til að leita ráðgjafar en eftir situr spurningin hvort við þurfum að halda áfram að byggja upp styrkleika á nefndasviðinu á sviði efnahagsmála. Ég myndi styðja það. Ég hef ávallt talað fyrir því að þingið þurfi að vera öflugt og tek fagnandi umræðu um að þingið eigi að vera vel í stakk búið í nefndastörfunum til að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Þegar kemur að fjármálaráðinu held ég að þar gætu svipuð sjónarmið vel átt við. Við erum aðeins að feta okkur áfram í þessu eitt skref í einu. Maður þarf að hlera það innan úr fjármálaráðinu. Sú leið var farin að þessu sinni að kalla ráðið til snemma í ferlinu, þ.e. áður en endanleg áætlun var fullbúin, til að vinna sér inn tíma. Ég tek eftir að ráðið gat engu að síður, þrátt fyrir mikla tímaþröng, skilað af sér þó nokkuð umfangsmikilli og nákvæmri vinnu sem mér finnst hafa sannað [[Forseti hringir.]]ótvírætt gildi sitt.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra fer með fyrirsvar framkvæmdarvaldsins gagnvart þinginu. Það er mín skoðun í ljósi þeirra sjónarmiða sem hann viðrar að hann eigi að beita sér í þessu máli. Ef við skoðum fjármálaáætlunina sem við erum að ræða snúast þær auknu fjárveitingar til Alþingis sem þar má finna um að byggja hér nýtt hús. Þær snúast ekki um að styrkja Alþingi. Þegar lögin um opinber fjármál voru samþykkt fylgdu sérfræðingar inn í öll ráðuneyti til að innleiða lögin - en ekki inn í Alþingi. Kannski er þetta ástæðan fyrir því að þegar fjármálastefnan kemur til þinglegrar meðferðar gleymist að senda hana til umsagnar í efnahags- og viðskiptanefnd. Efnahags- og viðskiptanefnd hefur enn ekki farið yfir og lagt mat á þjóðhagslegar forsendur fjármálastefnunnar sem við erum búin að samþykkja. Kannski er þetta ástæðan fyrir því að við fáum tilmæli inn í efnahags- og viðskiptanefnd um að þegar við eigum að skila umsögn um fjármálaáætlunina eigi það bara að vera ein umsögn og nánast búið að búa til forskrift um það hvað við eigum að segja sem nefnd. Að sjálfsögðu gerum við það ekki þannig. Þetta er hápólitískt plagg. Við erum með gerólíkar skoðanir á því hvernig eigi að standa að tekjuöflun, hvernig útgjöld eigi nákvæmlega að þróast og hvert hlutfall samneyslunnar eigi að vera. Mér finnst, og það er mín tilfinning, að við séum að reyna að innleiða nýtt verkferli, langtímahugsun sem allir hafa tekið undir, séum samt ekki með tólin og tækin til að gera það og það sé verið að reyna að gera það með fljótaskrift. Ég hef verulegar áhyggjur af að þegar við svo tökumst á við fjárlög í haust sem í raun og veru er búið að rígbinda samkvæmt fjármálaáætlun - hér vísa bæði hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar í að nú eigum við eftir að taka þetta allt fyrir í fjárlögum. Við erum vissulega að fara að ræða fjárlögin en þau eru samt rígbundin samkvæmt þeirri fjármálaáætlun sem við erum að ræða. Vinnulagið sem við erum að vinna samkvæmt núna skiptir öllu, það mun hafa fordæmisgildi inn í þingið þannig að það sem ég myndi vilja sjá er ákvörðun Alþingis um að styrkja Alþingi, ekki síst á þessu sviði. Við erum að taka upp gerbreytt fyrirkomulag. Önnur lönd hafa innleitt þetta fyrirkomulag á mörgum árum. Við gerum þetta [[Forseti hringir.]]á hinn íslenska hátt, á nokkrum mánuðum. Við viljum ekki lenda í því að Alþingi missi það hlutverk sem því er ætlað í stjórnarskrá, að fara með fjárstjórnarvaldið, hreinlega af því að flýtirinn er svo mikill.
Virðulegi forseti. Það er dálítið snúið mál að innleiða svona breytingar á mörgum árum. Þetta er dálítið annaðhvort eða mál. Einhver hefði getað sagt að við hefðum getað byrjað á fjármálastefnunni og tekið svo fjármálaáætlunina í einhverjum pörtum, en mér finnst við hafa náð mjög miklum árangri á skömmum tíma. Við höfum leitt í lög grundvallarbreytingar hvað það snertir hvernig við nálgumst þetta. Ef við hefðum ætlað að gera þetta í áföngum segi ég: Samkvæmt gamla fyrirkomulaginu vorum við eiginlega ekki að gera neitt af þessu. Mér finnst við hafa sett okkur mjög metnaðarfull markmið og náð töluvert miklum árangri á skömmum tíma. Við samþykktum hvorki fjármálastefnu né fjármálaáætlun fyrr en í fyrra í fyrsta skipti og það gerðist seint. Varðandi það að við séum búin að ramma inn fjárlög næsta árs vil ég benda á að síðastliðið vor komu fram stefna og áætlun, áætlunin horfði á árið 2017 sem við lifum núna og hún var afgreidd hér síðsumars. Frá því að sú áætlun kom fram, en hún var samþykkt óbreytt, og þar til fjárlög voru afgreidd breyttist tekju- og gjaldahliðin um tugi milljarða. Ef ég man rétt lætur nærri að það hafi verið í kringum 30 milljarðar sem fóru til viðbótar á útgjaldahlið og birtust á tekjuhliðinni vegna þess að ýmsar forsendur höfðu breyst í millitíðinni. Þessi áætlun er að sjálfsögðu miðuð við þær forsendur sem við reiknum okkur fram með í dag. Við munum fá nýja þjóðhagsáætlun í vor, líklega í lok maí eða byrjun júní. Svo fáum við aftur þjóðhagsáætlun í haust og þá verður þetta allt saman reiknað upp á nýtt. Við erum í raun að taka þessa umræðu núna vitandi að ýmsar forsendur geta hreyfst eitthvað til. Varðandi þingið sérstaklega hef ég ávallt lagt áherslu á að hlusta eftir ákalli frá þinginu. Ég kannast ekki við að mikil áhersla [[Forseti hringir.]]hafi verið lögð á þetta í samskiptum við þingið en það þarf að fara alveg sérstaklega varlega í samskiptum við þing, dómstóla og embætti forseta Íslands þegar kemur að framlagningu fjárlagafrumvarps.
Herra forseti. Ég hafði í gær samband við forsvarsmenn heilbrigðisstofnana í landinu til að fá viðbrögð þeirra við þeirri fjármálaáætlun sem við stöndum frammi fyrir. Ég myndi vilja heyra frá hæstv. forsætisráðherra sem er í raun verkstjóri - er það ekki rétt? - yfir ríkisstjórninni. Þannig hefur því verið lýst fyrir mér af öðrum forsætisráðherra og starfsmönnum stjórnar, ég spyr hvort það sé ekki réttur skilningur. Hvers konar verkstjóri er hann þá? Hvar liggur ábyrgðarsvið hans? Finnst honum hann ábyrgur fyrir því að stjórnarsáttmálanum sé framfylgt? Mun hann beita sér í því? Í stjórnarsáttmálanum segir, með leyfi forseta, um heilbrigðismál: „Örugg og góð heilbrigðisþjónusta, óháð efnahag og þjóðfélagsstöðu, verður forgangsmál ríkisstjórnarinnar.“ Í ofanálag er talað um að heilbrigðisþjónustan sé forgangsmál. Þá er spurningin varðandi verkstjórnina á þessu öllu saman og þær forsendur sem liggja til grundvallar þessari fjármálaáætlun. Þeir forsvarsmenn heilbrigðisstofnana sem ég talaði við hafa áhyggjur af þessum forsendum, að þær séu hreinlega ekki réttar. Þetta hefur verið gert í tiltölulega miklum flýti. Við vitum það. En það hefur verið bent á að á síðu 81, þar sem samanburður við Norðurlöndin í opinberum útgjöldum kemur fram, er talað um að opinberu útgjöldin á Íslandi í sjö málaflokkum séu 6,9% af vergri landsframleiðslu, eða verðmætasköpun í samfélaginu, og svo er Svíþjóð lægra. Ísland með 7,4 en Svíþjóð 6,9. Þetta stangast á við þær tölur, það er sagt að þetta sé frá OECD, sem forsvarsmenn heilbrigðisstofnana hafa sent mér frá OECD á sama tímabili. Þarna ertu bara kominn með grundvallarforsendubrest ef þessar upplýsingar eru ekki réttar. Ég kalla eftir þessum upplýsingum, bæði frá fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra. Það er mjög alvarlegt ef verið er að miða við þessar forsendur. Og svo eitt í lokin: Hvernig gæti forsætisráðherra skýrt það og brugðist við því að talað er um að opinber útgjöld í landinu séu hlutfallslega hærri en á hinum Norðurlöndunum nema í heilbrigðismálum - hvers vegna er það?
Virðulegi forseti. Hér er fyrst spurt um stefnumörkun í heilbrigðismálum almennt og velferðarmálum og hvort ég muni í krafti verkstjórnarvalds beita mér fyrir því að yfirlýst áform um átak í þeim málum gangi eftir. Ég get svarað því með glöðu geði að ég mun gera það í anda stjórnarsáttmálans. Við sjáum á málefnasviðunum sem hér heyra undir - hvort sem er sjúkrahúsþjónustan, heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta eða lyf og lækningavörur o.s.frv., þetta eru málaflokkar 23 til 26 - að það er raunaukning á þessa málaflokka. Það kemur í kjölfar þess að við höfum verið að auka við í hvern þessara málaflokka. Það er hins vegar alveg rétt, sem bent hefur verið á, að stór hluti aukningarinnar á komandi árum mun fara í að byggja mannvirkin sem eiga að hýsa starfsemina. En það er uppbyggingarfasi sem við verðum að ráðast í. Á undanförnum árum höfum við sett mjög mikla fjármuni í að gera nýja kjarasamninga. Við höfum náð árangri þar sem hefur slökkt á umræðunni um að íslenskt heilbrigðisstarfsfólk sé ekki jafnsett starfsbræðrum sínum og systrum á Norðurlöndunum. Við kostuðum miklu til við að gera betri kjarasamninga og halda í þetta hæfa fólk og hafa það hér heima í heilbrigðiskerfinu. Nú stöndum við frammi fyrir því að þurfa að setja mikla fjármuni í mannvirkin sjálf, í fasteignirnar. Við erum stolt af því að vera með í höndunum fjármagnaða áætlun um þá uppbyggingu. Það var ekki alltaf þannig. Lengi framan af voru það orðin tóm að þetta stæði til. En þá koma menn og benda á að of naumt sé skammtað til sjálfs rekstrarins. Þá bendi ég bara á að þrátt fyrir allt höfum við verið að auka við reksturinn á undanförnum árum. Við ætlum áfram að bæta í reksturinn samkvæmt þessari áætlun [[Forseti hringir.]]og það eru einhver ytri mörk á því hvað við getum aukið útgjaldastigið mikið.
Herra forseti. Það var kallað á það að við hækkuðum það hlutfall af verðmætasköpun í samfélaginu sem færi í heilbrigðismálin. Það er það sem 86.000 landsmenn fóru fram á í stærstu undirskriftasöfnun Íslandssögunnar. Og svo eru rangar tölur þarna, benda forsvarsmenn heilbrigðisstofnunar á, um það hvernig staðan er á Ísland miðað við önnur Norðurlönd. Er það forsætisráðherra sem ætti að kalla eftir því að þetta sé leiðrétt? Ég er búinn að spyrja um þetta sjálfur. Gengur það ef þetta eru rangar tölur sem byggt er á frá OECD um útgjöld til heilbrigðismála? Gengur það að ekki sé tekið á því með einhverjum hætti? Hvernig myndi forsætisráðherra þá bregðast við? Forsendurnar eru rangar, það er mjög alvarlegt. En varðandi heildaráætlun um hvernig þetta líti út hvað varðar heilbrigðismálin: Eins og hæstv. forsætisráðherra nefnir verður kúfur þarna út af því að það er verið að byggja mannvirki, sem er gott. En svo lækkar það þá aftur. En á sama tímabili eykst eftirspurnin, eins og kemur fram, vegna hærri aldurs þjóðarinnar. Eftirspurnin eykst. Þá verður þetta dýrara. Þar af leiðandi verðum við að nota meira af vergri landsframleiðslu til að sinna þjónustunni. En jafnframt lækkar kúfurinn. Kúfurinn í aukningu til heilbrigðismála í þessari fjármálaáætlun er spítalinn. En þá vantar sjúkrahúsþjónustuna og aðra þætti. Á sama tíma er gert ráð fyrir 20% hagvexti. Það er 20% hagvöxtur, spítalinn kemur sem kúfur inn og dettur síðan aftur út þannig að við endum með lægra hlutfall af verðmætasköpun landsins til heilbrigðiskerfisins. Það er það sem þetta segir. Sér hæstv. forsætisráðherra þetta líka eða er ég bara að misskilja?
Virðulegi forseti. Varðandi samanburðartölur sem eru birtar í þessari áætlun þá held ég að sá munur sem hv. þingmaður bendir á, borið saman við aðrar samanburðartölur, hljóti einfaldlega að liggja í forsendunum. Menn horfa á þetta frá ólíku sjónarhorni; eitthvað er tekið með, mögulega er leiðrétt fyrir öðru o.s.frv. Það þarf að skoða forsendurnar nákvæmlega. Þetta er tilraun til að gera samanburð þar sem hægt er að gera slíkan samanburð. Ég hef ávallt verið talsmaður þess að þessar tölur séu teknar með hæfilegum fyrirvara. Við hljótum að geta lagt fleira til grundvallar umræðunni um það hvernig við stöndum okkur í heilbrigðismálum en eingöngu hlutfallslega tölu af landsframleiðslu til málaflokksins. Við eigum til dæmis að spyrja okkur hvernig við förum með féð. Hvernig er staðan varðandi útkomuna í heilbrigðiskerfinu? Hver er staðan á biðlistum? Hversu lengi þarf að bíða eftir liðskiptaaðgerðum? Hvað þurfa hjartasjúklingar að bíða lengi eftir þeim lífsbjargandi aðgerðum sem þeir, margir hverjir, þurfa að gangast undir? Eða krabbameinssjúklingar? Hver er staðan í lyfjamálum? Þetta eru spurningarnar sem við eigum að velta upp og nota til samanburðar. Nú eru heimarnir líka að breytast töluvert mikið með því að við höfum opnað fyrir möguleika sjúklinga, sem ekki komast að á næstu þremur mánuðum í mikilvægar aðgerðir, til að leita út fyrir landsteinana á kostnað Sjúkratrygginga, [[Gripið fram í.]]til að fá lækningu. Mér finnst að við eigum að beina sjónum okkar meira að þessu. Varðandi hlutföllin sé ég þau þannig að þegar uppbyggingarfasanum á Landspítalanum ljúki muni losna um töluvert mikið fjármagn sem við getum þá í auknum mæli beint inn í rekstrarlega og þjónustutengda þætti sem er mikið fagnaðarefni.
Virðulegi forseti. Ég ætla að hefja þessa fyrirspurn á því sem rætt hefur verið hér aðeins fyrr í dag, þ.e. á þessari tilraun sem við erum að gera, þ.e. að reyna að innleiða þetta verklag mjög hratt, og á þeirri leiðu staðreynd að það skuli jafnvel vera til skoðunar hvort þessi lög standist stjórnarskrá að því leyti að Alþingi hafi sett frá sér of mikið fjárveitingavald. Það er galli eins og staðan er í dag - samanborið við það gegnsæi þegar menn vissu hvernig fjárlögin voru - að þetta er meira í þoku. Ég vildi spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort menn í ráðuneytunum hafi velt því fyrir sér hvernig þeir geti tryggt þetta. Það er einfaldlega þannig að þegar þetta liggur fyrir vilja menn gjarnan sjá hvað er í vændum. Þegar maður skoðar fjármálaáætlunina, og ber saman mismunandi ráðuneyti, er ekkert óeðlilegt að í ljós komi að framsetning á markmiðum og slíku er mismunandi. Kostnaður er til að mynda alls ekki alltaf inni í þeim markmiðum sem viðkomandi ráðuneyti setur fram. Í öðrum ráðuneytum er vísað til þess að meiningin sé að fjármagna þetta innan ramma. Í einstaka tilvikum eru settar fram tölur en í mörgum tilvikum stendur ekki neitt. Sem þýðir þá að þeir sem horfa til þessa úti í samfélaginu fá enga hugmynd um hvað sé að fara að gerast á næstu fimm árum þó svo að það sé í texta. Þess vegna væri það svolítið áhugavert. Tökum lögregluna sem dæmi, ofbeldi á Íslandi: Hvernig á að lesa út úr þessu plaggi að menn ætli að taka á ofbeldi á Íslandi með því að lögreglan fái tiltekna fjármuni eða einhverjir aðrir? Það er mjög erfitt að lesa það út úr þessu plaggi. Sjálfsagt getur þetta verið þróun en mig langaði aðeins að heyra hugmyndir hæstv. forsætisráðherra.
Herra forseti. Það er hárrétt að þetta er eitt af stóru álitamálunum, hve mikið við brjótum málefnasviðin niður og hvernig samspil fjármálaáætlunar annars vegar og fjárlaga og fylgirits með fjárlögum hins vegar á að vera. Varðandi fylgiritið og fjárlögin sáum við það í fyrsta skipti nú um áramótin að endurnýja þurfti útgáfu fylgiritsins í framhaldi af meðferð þingsins á fjárlögunum. Ágreiningur reis um hvort það hefði verið rétt gert og kallað var á samtal milli fjárlaganefndar og fjármálaráðuneytis, og ég hef sérstaklega vísað til þess sem kom upp varðandi samgöngumál, hvort fylgiritið hefði verið rétt uppfært. En við erum aðeins að feta okkur eftir slóðinni í þessu. Það er í sjálfu sér engin formúla til til að reikna út hversu mikið við eigum að brjóta niður málefnasviðin, en hér er upplegg sem við erum að láta reyna á. Mér finnst það heilt yfir hafa tekist þokkalega. Við erum dálítið föst í að fella mál niður á ráðuneyti en erum samt með málaflokka sem heyra undir fleiri en eitt ráðuneyti í þessari áætlun. Varðandi markmiðin sem fram koma er það alveg rétt, og kom fram hér í umræðu milli mín og hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur áðan, að viðbótarfjármunir voru settir í að ráða starfsfólk, til að gera þessa stefnumótun og markmiðasetningu, í öll ráðuneyti. Við erum að reyna að vinna hér með mælanlega mælikvarða. Þar sem við setjum ekki sérstakar fjárhæðir á bak við yfirlýst markmið erum við, má segja, að gera ráð fyrir að því sem fyrir er verði forgangsraðað í þágu þeirra áherslna sem ráðuneytið kynnir hverju sinni.
Virðulegi forseti. Ef maður skoðar markmið einstakra ráðuneyta kemur í ljós - ef maður flettir málefnasviði almanna- og réttaröryggis, sem undir heyra lögreglan, Landhelgisgæslan o.fl. - að þar er aukningin á milli 2017 og 2018 um 545 millj. kr. En þar sem ríkisstjórnin hefur sett sér í fjármálastefnu, og kemur fram í áætluninni, 2% aðhald á hverjum tíma er það upphæð upp á 480 millj. kr. Við sjáum að það verður verulega vandasamt ætli menn sér að ná fram markmiðum sínum innan ramma. Ég nefndi þetta vegna þess að það koma litlir fjármunir fram hjá dómsmálaráðuneytinu. Í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu er hins vegar gjarnan þessi setning: Verður forgangsraðað innan ramma. Það gildir það sama þar, ákveðnir liðir eru felldir undan aðhaldi. Horfum til dæmis á sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti - við vorum með umræðu í óundirbúnum fyrirspurnum í morgun um Matvælastofnun og við þekkjum stöðuga viðbótarfjárþörf Hafrannsóknastofnunar - með 2% aðhald og bætum ramma í, þar sem aukningin er ekkert mikið meira en aðhaldið. Ég spyr hvernig menn muni þá sjá raunverulegan vöxt þessara stofnana innan ráðuneytanna á þessum fimm árum. Hvernig munu ráðuneytin í raun geta brugðist við, öðruvísi en þá að loka einhverjum verkefnum? Og ef verkefnin, eins og er á sumum málefnasviðunum, eru hreinn og klár rekstur stofnana en ekki endilega mikið af gæluverkefnum eða verkefnum sem menn finna upp á tímabundið er þetta viðvarandi rekstur, eftirlit, vöktun, rannsóknir? Hefur hæstv. forsætisráðherra ekki [[Forseti hringir.]]áhyggjur af því að á sama tíma og hér er boðuð aðhaldssemi í fjármálastefnu og fjármálaáætlun - rammarnir virðast nokkuð rúmir, þá muni aðhald upp á 2% mun valda þessum nákvæmlega sömu stofnunum verulegum vanda?
Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að aðhaldskröfuna er oft erfitt að útfæra. En ég tel mikilvægt að hún sé þarna til staðar og við gerum ávallt ráð fyrir að leitað sé leiða í öllum ráðuneytum, öllum stofnunum, nefndum og ráðum sem við höldum úti, til að gera hlutina með hagkvæmari hætti. Það er margt sem blasir við manni þegar maður fer að skoða þessa hluti. Við höfum á undanförnum árum verið að vinna í bættum innkaupum. Við sjáum strax að þar er hægt að gera töluvert betur. Við erum bara rétt að hefja þá vegferð. Ég gæti nefnt húsnæðismálin. Það eru að verða miklar breytingar varðandi skrifstofurými. Við þekkjum það úr fjármálaráðuneytinu að þar fór ráðuneytið mun meira inn í opin rými og þar með er þörfin fyrir fermetra per starfsmann að dragast mikið saman. Hugmyndir um nýtt stjórnarráðshús sem myndi hýsa fleiri en eitt ráðuneyti og reikningar sem ég hef séð þar að lútandi sýna að við gætum búið og byggt upp aðstöðu og búið starfsmönnum Stjórnarráðsins mjög nútímalega og góða aðstöðu á mun færri fermetrum en á við í dag. Í sumum tilvikum eins og í forsætisráðuneytinu eru menn í mörgum húsum dreift yfir stórt svæði. Ég nefni húsnæðismálin sem einn þátt. Síðan er eins og í öllum öðrum rekstri ástæða til að velta fyrir sér hvar annars staðar, annaðhvort í mannahaldi eða með því að færa sig í aðkeypta þjónustu, megi nýta tæknina til að spara fjármuni og mögulega mannskap, þannig að þeir fjármunir sem við beinum inn í málaflokkana nýtist sem allra best í að tryggja gæði opinberrar þjónustu og samkeppnishæfni landsins.
Herra forseti. Það er ánægjulegt og gagnlegt að fá að eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra um nokkur málefni. Ég er með nokkrar spurningar. Ég vona að mér vinnist tími til að koma þeim öllum frá mér. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir orðrétt: „Ríkisstjórnin mun stuðla að uppbyggingu á innviðum samfélagsins, samgöngum, heilbrigðis- og menntakerfi og kraftmiklu og samkeppnishæfu atvinnulífi fyrir íbúa um land allt.“ Ég leyfi mér að spyrja í ljósi þeirrar umræðu sem farið hefur fram hér um áætlunina að undanförnu: Hvernig í ósköpunum rímar það við þá fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir? Telur ráðherra að þessi fimm ára fjármálaáætlun svari kalli 86 þúsund Íslendinga um hækkun framlaga til heilbrigðismála, sem hækka að vísu um prósentubrot en eingöngu lítið brot af því sem menn höfðu væntingar um? Hagspá Hagstofu Íslands og reyndar fleiri greiningaraðila miðast við fast gengi á spátímabilinu. Seðlabankinn gerir hins vegar ráð fyrir áframhaldandi styrkingu krónunnar og á milli áranna 2016 og 2019 hafi gengisvísitalan lækkað verulega, eða úr 179,9 í 152,4. Ef spá Seðlabankans gengur eftir verður raungengið í sögulegu hámarki 2019. Er það ekki sjálfstætt umhugsunarefni? Hið háa gengi er mörgum áhyggjuefni. Opnar forsætisráðherra fyrir þann möguleika að farið verði að fitla handvirkt við gengið til lækkunar eða hafa áhrif á það með öðrum hætti? Og þá með hvaða hætti? Gengisbindingu eða annars konar inngripi? Grænar skattar hafa verið boðaðir. Á hvaða breytingum öðrum í skattkerfinu byggist þessi áætlun? Hverjar eru tímasetningar í þessu sambandi?
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi uppbygginguna og innviðafjárfestinguna. Ég vil meina að það sé mjög góður samhljómur milli þess sem segir í stjórnarsáttmálanum og er að finna í áætluninni. Við skulum ekki gleyma því hversu miklu var varið í suma þessara málaflokka með ákvörðun Alþingis undir lok ársins 2016. Það verður að taka það með í reikninginn, sérstaklega þegar borið er saman við fyrri fjármálaáætlun, að í millitíðinni hafði þingið farið höndum um ríkisfjármálin og samþykkt fjárlög fyrir árið 2017 þar sem verulega var aukið við útgjöld víða í velferðarkerfinu. Ég nefni sérstaklega samgöngumálin. Það er hins vegar alveg rétt, og ég hef komið inn á það hér áður, að það er mjög krefjandi verkefni að reyna að svara ákallinu um frekara fjármagn inn í rekstur og sjúkrahúsþjónustu eða aðra heilbrigðisþjónustu á sama tíma og við erum að byggja upp nýtt þjóðarsjúkrahús af miklum metnaði. Engu að síður er okkur að takast að bæta við í þessa málaflokka. Við erum sömuleiðis að bæta við mörgum milljörðum í lyfjamál og þjónustu, eins og í heilsugæslunni þar sem við erum að reyna að styrkja heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað í heilbrigðiskerfinu. Því til viðbótar vil ég nefna að heilsugæslan, sjúkrahúsin, heilbrigðisþjónustan almennt, er ekki undanskilin þegar við leitum leiða til að tryggja hámarksnýtingu þess fjármagns sem við höfum úr að spila. Við gætum litið til McKinsey-skýrslunnar varðandi það efni. Ég get kannski komið betur inn á gengismálin á eftir en í áætluninni er fyrir fyrst og fremst gert ráð breytingum á virðisaukaskatti og tryggingagjaldinu. Við erum sömuleiðis að draga úr tekjuskerðingum vegna eldri borgara með því að gert er ráð fyrir að frítekjumark vegna atvinnutekna verði hækkað. [[Forseti hringir.]]En við gerum á þessu stigi máls að öðru leyti ekki ráð fyrir það að verði mjög miklar skattbreytingar á kjörtímabilinu.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það eru miklar efasemdir um að þrátt fyrir að menn hafi bætt í heilbrigðisþjónustu, eins og marga fleiri þætti, dugi það til eflingar heilbrigðisþjónustunnar, eins og menn höfðu hástemmdar yfirlýsingar um fyrir kosningar. Ég bendi á sjúkrahússþjónustuna sem er veik fyrir og mun lenda í vandræðum þegar á næsta ári að óbreyttu. Mig langar aðeins að árétta þetta með gengið og áhyggjur manna vegna þess og hvort menn hafi hugsanlega gert áhættumat á því hvað kunni að gerast í okkar viðskiptum við erlendar þjóðir ef mönnum tekst ekki að ná góðum samningum við þá þjóð sem er að segja sig úr efnahagsbandalaginu. Brexit hefur verið til umfjöllunar. Það eru fleiri þjóðir sem eru að huga að aukinni einangrunarhyggju og úrsögn úr bandalaginu. Frakkland. Þar er óróleiki. Hafa menn búið sér til einhverja sviðsmynd hvað þetta varðar ef ekki tekst vel til í samningum?
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi horfur um gengisbreytingar. Ég hef tekið eftir að flestir spáaðilar, markaðsaðilar og Seðlabankinn, hafa frekar gert ráð fyrir styrkingu krónunnar á komandi árum og þá væntanlega m.a. vegna þess að ferðamönnum muni halda áfram að fjölga. Við erum að einhverju leyti að bregðast við þessu með hugmyndum um breytingar í virðisaukaskatti en við gerum engu að síður, þrátt fyrir að sú breyting muni eflaust leiða til þess að tempra eitthvað fjölgunina, að hún muni halda áfram. Annars er það hlutverk gengisins hverju sinni að laga sig að aðstæðum í þjóðarbúskapnum. Ef það er svo að raungengi íslensku krónunnar hefur færst svona til eins og margt bendir til er það ekki til vitnis um annað í sjálfu sér en að við stöndum betur. Það séu sterkari stoðir undir efnahag Íslendinga. Að íslenska krónan sé verðmætari í samanburði við aðra gjaldmiðla en hún áður var. Það eru sérstaklega jákvæð tíðindi. Það sem maður þarf hins vegar að hafa áhyggjur af er ef það verður eitthvert ofris í þessum efnum sem leiðir til þess að við fáum skell fyrir útflutningsgreinarnar. Það er sérstök ástæða til að hafa áhyggjur af því að þrátt fyrir þá miklu kaupmáttaraukningu sem hér hefur orðið á undanförnum árum, m.a. vegna styrkingar á gengi krónunnar sem haldið hefur aftur af verðlagi á sama tíma og laun hafa hækkað mikið, sjáum við lítið lát á kröfunni um stórfelldar launahækkanir. Fyrstu merki sem ég sé varðandi þær kjaralotur sem fram undan eru við mörg stéttarfélög eru að krafan sé ekki upp á minni launahækkanir en verið hefur undanfarin ár. Alveg í blálokin varðandi Brexit [[Forseti hringir.]]segi ég að þar þurfum við mjög að gæta hagsmuna okkar. Ég fagna því að utanríkisráðuneytið hefur verið að starfa með sérstakt teymi um það mál. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að við eigum mikla hagsmuni undir í því máli.
Virðulegi forseti. Undir mennta- og menningarmálaráðuneytið heyra sex málefnasvið í fjármálaáætluninni. Ég ætla á eftir að hlaupa lítillega yfir fimm þeirra. Sjötta sviðið, sem er fjölmiðlar, tekur einungis til Ríkisútvarpsins. Þar er málið mjög einfalt, þar er einfaldlega gengið eftir því að nefskatturinn gangi eftir á ári hverju og starfsemi þess verði í svipuðu fari og verið hefur. Varðandi heildarrammann í þessu gerir fjármálaáætlun ráð fyrir að útgjöld á árinu 2018 séu um 97,9 milljarðar kr. og í lok tímabilsins, árið 2022, verði þetta orðnir rétt tæpir 102 milljarðar kr. Að sjálfsögðu ber að hafa ákveðinn fyrirvara á áætluninni, hvort heldur það snertir þau málefnasvið sem heyra undir þann sem hér stendur eða áætlunina í heild. Forspárgildi áætlana fimm ár fram í tímann á sviði fjármála Íslendinga er í mínum huga afar takmarkað svo ekki sé meira sagt. Það ber að hafa þann fyrirvara á þegar við ræðum nákvæmni í áætlunum sem þessum. Það er hins vegar alveg augljóst að árið 2018 er verið að bæta verulega í útgjöld á þessum málefnasviðum öllum. Ég stikla á stóru í þessu. Ég byrja á málefnasviði 18 sem snýr að menningu, listum, íþróttum og æskulýðsmálum, sem má finna í greinargerð með frumvarpinu á bls. 249–258. Þar er meginmarkmiðið, undir því málefnasviði sem fram undan er og ber að vinna ötullega að, einfaldlega að efla stöðu íslenskrar tungu í samfélaginu. Meðal aðgerða til að fylgja því eftir er að vinna og hrinda í framkvæmd aðgerðaáætlun um notkun íslensku á öllum sviðum, byggja upp innviði íslenskrar máltækni í opnum aðgangi og fjölga máltækniverkefnum. Þessar áætlanir lúta að því að ganga til þessa verks í samstarfi við bæði fræðasamfélagið og atvinnulífið. Málefnasvið 20 er framhaldsskólarnir sem eru á bls. 263–270 í greinargerðinni. Þar liggur fyrir að sú grundvallarbreyting hefur verið gerð á þessu skólastigi að það hefur verið stytt um eitt ár. Með sama hætti liggur fyrir að náttúruleg fjölgun er með þeim hætti að hún heldur ekki í við það sem menn vildu. Það fækkar af þeim sökum inni í framhaldsskólunum. Það er raunar mjög sérstakt að horfa á þær tölur sem þar er að sjá. Til dæmis á milli áranna 2017 og 2018 fækkar af þeim sökum um 800 nemendur í framhaldsskólunum eins og áætlanir gera ráð fyrir. Þar af eru rúmlega 620 nemendur á höfðuborgarsvæðinu einu. Meginmarkmiðið, það stærsta, fyrir utan að ná tökum á þessari breytingu úr styttingu til stúdentsprófs, er að fjölga yngri nemendum í starfsnámi. Það er full þörf á að leggja mikla rækt við það verkefni. Málefnasvið 7 er vísindi og samkeppnissjóðir í rannsóknum. Þá er að finna á bls. 160–166 í greinargerðinni. Þetta verkefni heyrir núna undir mennta- og menningarmálaráðherra, var áður hjá forsætisráðuneytinu. Nú er unnið að stefnumótun fyrir árin 2017–2019 á því málefnasviði. Þarna liggja fyrir og hafa legið fyrir í dálítinn tíma verulega aukin framlög, hafa komið þarna inn. Málaflokkurinn er nátengdur háskólasamfélaginu sem er málefnasvið 21. Það er æskilegt og eðlilegt að fjalla um það í einhverju samhengi þótt ekki séu skýr skil þar á milli samt sem áður. Málefnasvið 21 eru háskólarnir. Þá er að finna á bls. 271–279 í greinargerðinni. Stærst þar eru stofnkostnaðarverkefni sem er hús íslenskunnar eða Hús íslenskra fræða eins og við þekkjum það, sem hefur verið langþráð. Engu að síður liggur fyrir að rekstrarframlögin sem við höfum kallað eftir inn í háskólastigið vaxa ekki í samræmi við þær væntingar sem háskólastigið hefur sett fram. Það er því fram undan og liggur fyrir að endurskoða reiknilíkanið. Það verk er þegar á undirbúningsstigi með það að markmiði að efla gæði háskóla og rannsóknarstarfsemi í landinu. Ég ætla að láta þetta nægja þar sem tíminn er forhlaupinn og geri ráð fyrir að geta komið fleiri þáttum að sem lúta að fjármálaáætluninni í [[Forseti hringir.]]andsvörum hér á eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum framsöguna. Hann sagði að 2018 yrði bætt verulega í málaflokkana sem undir ráðuneytið heyra en það er greinilega misjöfn upplifun fólks af því. Jú, vissulega eru stofnframlög sett inn núna á næstu tveimur árum í háskólastigið t.d. í formi Húss íslenskra fræða. En það þýðir að rekstrarframlög til háskólastigsins vaxa væntanlega ekki von úr viti á þeim tíma. Það þýðir í reynd að loksins þegar losnar um fjárveitingar til háskólastigsins, þegar Hús íslenskra fræða verður risið, verður komið árið 2020 og þá verður kominn nýr ráðherra í ráðuneyti menntamála. Það virðist vera stefna þessarar stjórnar að bæta ekkert í rekstur háskólanna meðan hún situr, eftirláta það þeim sem á eftir koma. Fyrr í dag kom fram í máli ráðherrans að hann hafi í samræmi við samþykkt Alþingis lagt til að bætt yrði inn framlagi til að byggja upp náttúruminjasafn, enda er talað um í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna að bæta skuli vernd menningar og náttúruminja og aðgengi almennings að því. Þar er náttúruminjasafn eitt af lykilatriðum. Það kom fram í máli ráðherrans að ekki hafi verið orðið við þeirri ósk hans. Það þykir mér undarlegt, að fjármálaráðherra hafi það boðvald yfir menntamálaráðherra og samþykktum Alþingis að geta synjað þeim á þennan hátt. Hvaða fleiri stóru póstum náði ráðherrann ekki fram í samningaviðræðum við fjármálaráðuneytið? Væri ekki rétt til að Alþingi hefði öll gögn í höndunum að við fengjum að vita t.d. hvað ráðherrann teldi eðlilegan rekstrarkostnað til Háskóla Íslands [[Forseti hringir.]]borið saman við það sem hann leggur hér á borð Alþingis?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þegar hann fullyrðir að ekki sé verið að bæta neinu við háskólastigið er það mjög gildishlaðin fullyrðing af þeirri einföldu ástæðu að krónulega er aukning í háskólastiginu. Við getum hins vegar verið sammála um að hún gæti verið meiri. Við getum líka verið sammála um, eins og komið hefur fram í úttekt sem gerð hefur verið á háskólanum hér á landi, að við erum að fjármagna háskólanám á Íslandi, þá er ég að meina í krónum talið, í ágætu samræmi við meðaltalið eins og gerist hjá OECD en við erum hins vegar með framlög á nemanda til muna lægri. Þegar leitað er að skýringunni í því efni er fyrst og fremst staldrað við að aldur nemenda í háskólum hér á landi er til muna hærri en alls staðar annars staðar gerist. Hann er langhæstur á Íslandi sem bendir til þess, að því er bestu menn segja sem til þekkja, að við séum með einhverjum hætti að stýra náminu sem veitt er á háskólastigi okkar í takt við það reiknilíkan sem búið er til og gefur skólunum fjármögnun eftir því sem þeir eru með stærri og fjölmennari námskeið. Flestir sem til þekkja í þeim efnum eru þeirrar skoðunar að okkur beri að endurskoða þetta til að geta aukið gæði náms. Sú vinna er hafin. Ég vænti þess að þegar henni vindur fram getum við séð fyrir bættari fjármögnun, betra starf og markvissara á sviði háskólanna en við höfum í dag.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem ráðherrann segir, þegar ég segi að ekki sé neinu bætt við háskólastigið er það gildishlaðið. En það er líka upplifun þeirra sem starfa við háskólana, sem stafar mögulega af því að í framsetningu ríkisfjármálaáætlunar er grautað saman stofnkostnaði við löngu tímabært Hús íslenskra fræða og rekstur háskólanna. Ég spyr í nafni gagnsæis, sem er eitt af grunngildum laga um opinber fjármál: Væri ekki rétt að við hjá þinginu og almenningur fengjum þetta sundurgreint? Þannig væri hægt að taka umræðuna á því plani sem við ráðherrann erum sammála um að gera, þar sem við getum sagt hvaða krónutala er sannarlega að leggjast til til að bæta þjónustu háskólanna. Ég held að við ráðherrann séum sammála um að öflugt þekkingarsamfélag, sem við viljum að sé hér á landi, sé drifið áfram með krafti öflugra háskóla. Þá fáum við ekki með því að ná viðmiðum OECD, eða hvað það er sem við viljum stefna að með fækkun nemenda. Þá spyr ég mig hvort samdráttur í framlögum til háskólanna, ef upplifun rektors Háskóla Íslands er sú rétta, samræmist því t.d. að við höfum hér knýjandi þörf á að fjölga starfsmönnum í heilbrigðiskerfinu. Það stefnir í mjög mikinn kennaraskort. Þetta eru stéttir sem þarf að efla menntun hjá innan háskólanna. Við þurfum meiri háskólakennslu, ekki minni. Rétt að lokum vil ég spyrja ráðherrann um framhaldsskólann. Hann var styttur niður í þrjú ár, þvert á það faglega frelsi sem við gerum ráð fyrir að veita honum, með þeim orðum að sá sparnaður myndi nýtast til að styrkja starfið þar innanbúðar. En það er ekki reyndin heldur er verið að klípa af þeim lið 1.700 millj. kr. á tímabilinu. Færi ekki betur á að nýta þann pening [[Forseti hringir.]]til að auka gæði náms, auka frelsi fólks til að velja sér námsleiðir innan framhaldsskólanna eða til að bæta sálfélagslega þjónustu sem svo bráðvantar innan framhaldsskólanna?
Virðulegi forseti. Ég deili sýn með hv. þingmanni á það með hvaða hætti við göngum til þess að reyna að styrkja starf háskólanna í landinu. Það kann að vera að okkur muni greina á einhvern hátt á um einstaka leiðir að því marki en þeir forsvarsmenn háskólastigsins sem ég hef átt viðræður við hafa ýtt verulega á eftir því að reiknilíkanið verði endurskoðað með það í huga að reyna að nálgast það á sambærilegan hátt og gerist í samkeppnislöndum okkar, ef við getum sagt sem svo. Ég bind mjög miklar vonir við að þetta verði unnt að gera í góðu samstarfi við háskólana. Varðandi það sem hv. þingmaður spyr um gagnvart framhaldsskólunum er alveg rétt að þegar lagt var upp með styttingu framhaldsskólans var miðað við að ábatinn af því, ekki hinn þjóðhagslegi því hann er gríðarlega mikill og kemur fram, inni í kerfinu héldist þar inni. Það er alveg ljóst miðað við þá áætlun sem hér liggur fyrir að við erum ekki að skila því öllu. En engu síður eru viðbætur inni í kerfinu. Raunvöxtur t.d. í áætluninni gerir ráð fyrir 3–6% inn í framhaldsskólastigið. En það sem ég vil líka segja og leyfi mér að segja er að þessi áætlun er unnin í mjög knöppu tímarúmi. Það er alveg augljóst. Hún ber þess eðlilega merki. Það er raunar afrek út af fyrir sig að þingið skuli vera komið með þetta í hendur fyrir 1. apríl. Þetta plagg kemur til endurskoðunar á hverju einasta ári fram til ársins 2020, þó svo að það verði kosningar þá. Við í þessum sal munum að sjálfsögðu taka mið af þeim upplýsingum sem við eigum eftir að fá. Ég nefni rétt í lokin að [[Forseti hringir.]]greiningin á framlögum til háskólastigsins, af því að hv. þingmaður spurði, kemur að sjálfsögðu upp þegar fjárlaganefndin og viðkomandi fagnefndir fara að vinna dýpra inn í þá áætlun sem liggur fyrir [[Forseti hringir.]]og stofnanir og ráðuneyti gefa upplýsingar um sundurliðun.
Herra forseti. Í fjárlögum hefur háskólunum verið úthlutað 29 milljörðum. Þar af hefur HÍ verið úthlutað 20 milljörðum til reksturs skólans. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir eins milljarðs hækkun sem mun alfarið fara til rannsóknarsjóðs innan Háskóla Íslands til að efla rannsóknarstarf skólans og er það vel. Það breytir þó ekki gífurlegri fjárþörf skólans til að halda uppi alhliða faglegu starfi. Nú liggur fyrir að vegna gengistaps er skólinn í 500 milljarða halla eftir árið 2016 og skólanum er með öllu ómögulegt að halda áfram á loftinu einu saman. Afleiðingar þessa halla eru m.a. að skera þarf niður 50 námskeið við skólann næstkomandi vetur. Afleiðing þessa er sú að námsleiðir sem annars hefðu verið í boði verða ekki í boði komandi vetur. Það er með öllu óviðunandi. Þörf er á 1.300 milljónum til viðbótar þannig að skólinn geti haldið áfram að sinna hlutverki sínu; að vera miðstöð fræða og framfara í íslensku samfélagi. Til þess að vera framúrskarandi skóli sem við getum með stolti kynnt á alþjóðavettvangi, líkt og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir reifaði fyrr í dag, þarf að bæta þarna í. Á bls. 272 í tillögu ríkisstjórnar til þingsályktunar um fjármálaáætlun er fjallað um að nemendum í háskólum landsins hafi fækkað undanfarin ár og að heildarhlutfall þeirra sem stundi nám á meistarastigi sé 30%. Finnst hæstv. menntamálaráðherra það ásættanleg staða? Ég spyr einnig hæstv. menntamálaráðherra: Hvernig hyggst ríkisstjórnin bregðast við því neyðarástandi sem ríkir í Háskóla Íslands núna? Þessi áætlun vinnur ekki verkið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég lýsi mig fyrir það fyrsta ekki sammála hv. þingmanni í þeirri skoðun að það ríki neyðarástand í íslenska háskólakerfinu. Ég held að við séum ekki á þeim stað. Ég nefni t.d. að Háskóli Íslands stendur sig mjög vel í alþjóðlegum samanburði, sérstaklega að því sem lýtur að rannsóknarumhverfi. Það er raunar mjög merkilegt að ná slíkum árangri hjá ekki fjölmennari þjóð þegar við berum okkur saman við árangur annarra skóla. En þetta er vissulega brothætt staða. Það ber að taka aðvörunarorð forsvarsmanna háskólanna alvarlega. Ég heyri kröfuna hljóma ágætlega úr háskólasamfélaginu. Ég heyrði líka hjá talsmönnum flokkanna á þingi í umræðu í gær um fjármálaáætlunina að þeir deila margir hverjir skoðunum varðandi fjármögnun á háskólastiginu. Það er alveg ljóst að væntingar þeirra sem þar lifa og starfa eru miklar. Þar er metnaður mikill og þar er unnið yfir höfuð mjög gott starf. Það ber að taka þau aðvörunarorð alvarlega. En með sama hætti segi ég að sömuleiðis verður að gera þá kröfu til háskólanna þegar við berum okkur saman við háskólastarf í öðrum löndum að allir þættir séu undir í þeim efnum og ekki eingöngu horft á krónutölu slitna úr samhengi við aðra innviði háskólaumhverfisins.
Virðulegi forseti. Ég þakka svörin. Við hæstv. ráðherra þurfum einfaldlega að vera ósammála um þetta, enda eru gögn sem sýna fram á að Háskóli Íslands stendur ekki vel í alþjóðasamanburði. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnar er tíðrætt um skóla án aðgreiningar og hversu vel það gangi í skólum landsins. Jafnframt er gengið svo langt að fullyrða að menntakerfið í heild sé vel fjármagnað. Þvílík ósvífni að halda slíku fram með svo augljósan fjárskort innan grunnskóla um alla höfuðborgina og landið allt, býst ég við. Þetta er ekkert leyndarmál. Þetta vita foreldrar og almenningur um alla borg. Í hvaða veruleika býr sú ríkisstjórn sem er ábyrg fyrir slíkum fullyrðingum, að menntakerfið sé vel fjármagnað? Hér virðist tölum snúið og hagrætt þannig að auðveldara sé fyrir ríkisstjórnina að segja slíka hluti. Reynsla mín af að sitja sem áheyrnarfulltrúi í skóla- og frístundaráði borgarinnar er sú að borgin gerir allt sem mögulegt er til að tryggja þjónustu en þegar kemur að skólum án aðgreiningar er það hreinlega ekki veruleikinn. Það vita foreldrar barna sem þurfa sértæk úrræði. Allir fá eitthvað en enginn fær nóg. Sveitarfélög bera vissulega ábyrgð á rekstri skóla en þau eru einnig beygð undir að vinna í lagaumhverfi sem hér er skapað og undir fjárlögum sem hér eru samþykkt, á Alþingi. Það er galið að stöðugt sé bent á sveitarfélög þegar rekstur skóla er þungur og vinnuaðstæður nemenda óviðunandi. Sveitarfélögin gera eftir fremsta megni límonaði úr sítrónum. Á bls. 282 í áætluninni kemur fram að til að bregðast við miklu brottfalli kennara á komandi árum hafi verið skipað samstarfsráð sem á að skila vinnu sinni árið 2018. Það kallast ekki að bregðast við á skjótan máta. Er það virkilega það besta sem menntamálaráðuneytið telur sig geta gert, að benda stanslaust á sveitarfélög og taka enga almennilega ábyrgð á ástandinu í grunnskólum landsins?
Virðulegi forseti. Þegar rætt er um fjármögnun á háskóla- eða menntamálum á Íslandi bið ég hv. þingmenn að fletta upp á bls. 81 í áætluninni. Þar koma ágætlega fram opinber útgjöld á Norðurlöndunum til m.a. menntamála. Þar er meðaltal landanna án Íslands 6,3% af vergri landsframleiðslu árið 2015. Ísland er með 7,5% og ekkert land kemst nálægt því nema Danmörk með 7%.
… um grunnskólana?
Þegar við ræðum síðan um skóla án aðgreiningar, sem hv. þingmaður nefndi og talaði um að verið væri að falsa upplýsingar í þá veru að niðurstaða skýrslunnar fullyrti að nægt fjármagn væri inni í kerfinu til að þjónusta þennan málaflokk, þá er þetta Evrópustofnun um skóla án aðgreiningar. Þetta er erlend hlutlæg úttekt sem kemur með þessa yfirlýsingu. Hún er ekki búin til af stjórnvöldum. Það hlýtur hins vegar að vera öllum umhugsunarefni varðandi það sérstaklega, skóla án aðgreiningar og þá stefnu sem þar er uppi og við eigum að bera stolt fram, ef 16% íslenskra skólabarna eru greind með einhver frávik frá því að vera, innan gæsalappa, „venjulegur nemandi“. Viðmiðin í samanburðarlöndum okkar eru 5%, í hæsta lagi 6%. Þá hljótum við að gera hlutina með einhverjum allt öðrum hætti en flestir aðrir sem við viljum í öðrum efnum bera okkur saman við. Það er full ástæða til að taka á og skoða þá þætti. En ég vil undirstrika að það er ekki skoðun þess sem hér stendur að sveitarfélögin beri alla ábyrgð í þeim efnum, alls ekki. Þetta er okkar sameiginlega ábyrgð. Okkur ber skylda gagnvart skjólstæðingum okkar, sérstaklega í grunnskólunum, til að [[Forseti hringir.]]bæta úr þeim vanköntum sem þarna hafa verið leiddir fram.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég held að við getum öll verið sammála um að hagsæld þjóða byggir á að hún sé vel menntuð til að ná ákveðnum framförum. Við lestur fimm ára ríkisfjármálaáætlunar kom mér verulega á óvart að sjá þann litla vöxt sem er til háskólastigsins, í kringum 1,6% af meðaltali á ári. Í aðdraganda síðustu kosninga töluðu allir flokkar á þann veg að hér ætti að bæta verulega í til háskólastigsins því að hann hefur þurft að sýna verulegt aðhald á síðustu árum. Fram kemur í máli háskólarektors að eina leiðin til að bregðast við þessu sé veruleg fækkun nemenda á háskólastiginu, það þurfi að fækka námsleiðum og námsgreinum. Þetta er mjög sláandi. Það er mikil ólga í Háskóla Íslands vegna málsins. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra og fá aðeins skýrari svör en komu fram fyrir stundu í máli hans: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að bregðast við því sem háskólarektor er að segja, að við horfum fram á að verið sé að fækka nemendum? Einnig langar mig að spyrja hann: Ætlar ríkisstjórnin sér að ná OECD-meðaltalinu á kjörtímabilinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hún er þar á svipuðum nótum og ég ræddi og gat um áðan, að umræðan hefði legið í gær hjá talsmönnum flokkanna við 1. umr. um fjármálaáætlunina þar sem við deilum öll með rektorum háskólanna ákveðnum áhyggjum af því hvernig fjármögnunin er. Í þeim efnum hef ég ekki þreyst á að undirstrika að við leggjum að meðaltali inn í háskólastarfið svipað fjármagn og flest önnur OECD-ríki. En við gerum aðra þætti með allt öðrum hætti. Það kemur ágætlega hér fram að hvatarnir í því reiknilíkani sem við notum núna í háskólastiginu geta stuðlað að fjölmennu en einsleitu háskólastigi þar sem áhersla er á kennslu faga þar sem nemendafjöldi nær a.m.k. lágmarki til greiðslu fasts kostnaðar. Og svo kemur hér fullyrðing í úttekt sem gerð hefur verið á þeim efnum: „Slík þróun samræmist illa gæðaáherslum í starfi háskóla eða langtímaþörfum samfélagsins fyrir háskólamenntað fólk sé miðað við að íslenskir háskólar mæti þörfinni í meira mæli en þeir gera nú.“ Í þessari setningu felst í rauninni verkefnið sem við Íslendingar þurfum að einhenda okkur í og gera meiri kröfur um gæði í íslenska skólakerfinu fremur en að stækka sýknt og heilagt námskeið til að geta tekið inn fleiri nemendur til að auka fjármunina sem renna inn í háskólana. Við þurfum einhvern veginn að vinna okkur að betri lausn í þessu. Það er mitt innlegg í svar við fyrirspurn hv. þingmanns. Ég tel mig vita í ljósi samtala sem ég hef átt við forsvarsmenn háskólanna að þar sé eindreginn vilji til að taka þessa þætti upp.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Ég verð að viðurkenna að ég náði þeim samt ekki alveg. Eins og þetta blasir við okkur mörgum þingmönnum skil ég háskólarektor þannig að ef það verður ekki breyting á þessu blasi við hálfgert neyðarástand í Háskóla Íslands. Ég hef verulegar áhyggjur af því þegar við heyrum háskólarektor tala um að hér sé um að ræða aðför að rannsóknarháskólunum. Ég held að til þess að við förum í þetta og setjum fram heildstæða áætlun um menntamál þurfi að taka þetta mjög alvarlega. Mér finnst ég líka heyra í háskólunum að vaxandi þungi sé í málflutningi manna. Ég lít á það þannig að ef Ísland ætlar að vera samkeppnisfært samfélag á 21. öldinni sé lykilatriði að við hlúum að rannsóknum, að þekkingarsamfélaginu. Við vitum að það eru að verða ofboðslega miklar breytingar á vinnumarkaðnum. Mikið af þeim störfum sem eru uppi í dag verða líklega ekki til eftir 10–20 ár. Til þess að búa í haginn fyrir framtíðina þurfum við að fylgjast verulega vel með, standa okkur mjög vel er varðar rannsóknir, og til þess að breikka og efla hagkerfið okkar svo meira komi í hlut nýsköpunar og annars slíks iðnaðar, það myndi ég gjarnan vilja sjá. Lykilatriði í því er að vera með öfluga rannsóknarháskóla. Þess vegna lýsi ég yfir mjög miklum áhyggjum ef það er ekki til heildstæð nálgun á hvernig eigi að bregðast við áhyggjum Háskóla Íslands.
Virðulegi forseti. Ég get í flestu tekið undir með hv. þingmanni um það sem hefur verið sagt um mikilvægi rannsóknarstarfsins og þekkingarinnar til að viðhalda einfaldlega þeim frábæru lífsgæðum sem Íslendingar hafa náð á síðustu áratugum. Forsendan fyrir því að við höfum haldið stöðu okkar meðal þjóða er sú að skólakerfið okkar hefur virkað, atvinnulífið hefur tekið breytingum. Þetta er allt þekkingu að þakka. Í grunninn byggjum við á þessu þegar við ræðum þau lífskjör sem við búum við og viljum búa við um ótakmarkaða framtíð. Það liggur engin heildstæð áætlun fyrir um það hvernig við ætlum að bregðast við áhyggjum rektoranna. Ég segi að þeir bera sömuleiðis ábyrgð á því hvernig við tökum á þeim verkefnum sem við blasa. Þeirra skoðanir í þeim efnum geta verið misjafnar og eru það örugglega og nálgunin misjöfn. Við erum með mismunandi rekstrarform á háskólastiginu. Möguleikar háskólanna til að bregðast við eru misjafnir, eins og við þekkjum. Ég þekki ekki ástæðurnar fyrir því hvers vegna þessum 50 námskeiðum var hætt. Það kann að vera að fyrir einhverjum þeirra sé einfaldlega ekki áhugi, ekki sé þörf á sumum. Ég hef ekki ástæðu til að ætla að þetta sé allt vegna hreins fjárskorts. Það kann hins vegar vel að vera. En meginatriðið er að háskólinn hefur fullt sjálfdæmi um það með hvaða hætti hann nýtir þær fjárheimildir sem honum eru veittar af þinginu hverju sinni. Það er stóra málið. Hlutverk okkar í ráðuneytinu er að fylgja eftir þeim áherslum sem þar hafa verið settar, [[Forseti hringir.]]hvort tveggja í lögum og reglugerðum.
Virðulegi forseti. Mig langar að fjalla um þátt sem hefur minna verið fjallað um í þessari umræðu, en um hann er fjallað í 18. kafla. Það er: Menning, listir, íþróttir og æskulýðsmál. Undir það falla safnamál, menningarstofnanir, menningarsjóðir og íþrótta- og æskulýðsmál. Ég hef oft velt því fyrir mér, sérstaklega með samkeppnissjóðina, með hliðsjón af þeirri reynslu sem ég hef úr háskóla- og vísindaumhverfinu, að það er eftirtektarvert að úthlutanir þegar kemur að styrkjum til menningar og lista hljóta oft talsvert meiri athygli en úthlutanir á styrkjum til vísindastarfs og mæta oft meiri gagnrýni. Líklegast er það út af því að almenningur telur sig kannski hafa meira vit og þekkingu á menningu og listum en sumum þeirra sérhæfðu verkefna sem lúta að vísindastarfi. Í þessum kafla er fjallað um menningarsjóði. Þar segir, með leyfi forseta: „Um starfsemi innan málaflokksins gilda 14 sérlög og reglur um lögbundna og aðra sjóði. Helstu sjóðir málaflokksins eru fornminjasjóður, húsafriðunarsjóður, safnasjóður, myndlistarsjóður, launasjóðir listamanna, kvikmyndasjóður, útflutningssjóður íslenskrar tónlistar, bókasafnssjóður höfunda, tónlistarsjóður, hljóðritasjóður tónlistar, máltæknisjóður, starfsemi atvinnuleikhúsa og starfslaunasjóður sjálfstætt starfandi fræðimanna.“ Þetta er langur listi. Í kaflanum um markmið kemur fram, í markmiði 2, að það sé fjöldi sjóða sem sé mælikvarði á árangur í þessu en að viðmiðið verði skilgreint árið 2018. Mig langar að fá heildarsýn ráðherrans á þessi efni, hvort ég eigi að skilja það sem svo að til standi að fækka sjóðum og samtvinna með einhverjum hætti. Ég spyr einnig hvort til standi að þessi hlutföll sem eru í dag milli fastra menningarstofnana og sjóða, sem eru sirka þrír á móti fjórum, breytist eitthvað í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Stutta svarið við andsvarinu er: Já. Ég hef allan hug á að gera breytingar á þessu umhverfi sem menningarstarfinu er búið og skal viðurkenna það fyrir hv. þingmanni að ég er ekki kominn langt í þeim hugsunum mínum. Ég er rétt að byrja að skoða þennan gróður allan. Fjöldi stjórna og sjóða miðað við umfangið er í mínum huga allt of mikið. Við þurfum að grisja þarna með einhverjum hætti, hvernig svo sem við gerum það. Það er mikil hætta á að þeim fjármunum sem eru settir í þetta, eins og gert er í dag, sé misjafnlega skipt og sumir séu jafnari en aðrir, svo að maður orði það einfaldlega bara þannig. Samspilið milli sjóðakerfisins og hinna opinberu stofnana og menningarstyrkjanna er með þeim hætti að þar er nú þegar innbyggt ákveðið ójafnvægi milli þeirrar starfsemi sem nýtur styrkja samkvæmt sérstökum samningum eða í sjóðum gagnvart þeim stofnunum sem eru á föstum fjárlögum, bara að því er lýtur að breytingum á verðlagi eða launauppbót og öðru því um líku. Ég er þeirrar skoðunar að við verðum einhvern veginn að jafna þennan mun. Megnið af menningarstarfsemi utan höfuðborgarsvæðisins er borið uppi af samningum eða styrkjum úr sjóðum sem njóta ekki verðlagsuppbóta eða launabóta. Þarna er innbyggður ákveðinn ójöfnuður og ég tel að við verðum að skoða hvernig við getum leiðrétt hann.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir hans svar. Ég get upplýst að ég hef talsverðan áhuga á þessum sjóðum, ekki síst vegna þess að oft virðist mér sem þar sé tækifæri til að sá ákveðnum fræjum. Fólk getur lagt af stað með ákveðna hugmynd sem það hyggst framkvæma, farið með hana alla leið; sækir um, gengur í gegnum ákveðið ferli, oft með öðru fólki, og það getur orðið eitthvað úr því jafnvel þó svo að fullur stuðningur fáist ekki. Ég hef mikla trú á þessari leið til að efla menningu og listir í landinu. Þess vegna finnst mér athyglisvert að heyra, eins og segir hér um markmiðin, að skilgreina verði viðmið hvað alla þessa þætti varðar. Við erum þá kannski á upphafsstað í þeirri vegferð. Ég hlakka til að sjá hvernig tekst til með hana. Mig langar þessu tengt að spyrja örlítið betur um annað markmið sem sett er í þessum kafla, þ.e. að efla stöðu íslenskrar tungu í samfélaginu með viðeigandi hætti. Þar hefur verið skilgreindur sá mælikvarði að fjöldi styrktra máltækniverkefna verði: fjögur 2016, átta 2018 og sextán árið 2022. Mig langar að spyrja hvort svo megi líta á að vöxtur verði í fjármunum í samræmi við þennan fjölda, hvort þetta verði verkefni sem verði jafn stór eða hugsanlega komi minni verkefni í staðinn og hvaða hugmyndir séu í ráðuneytinu um það.
Virðulegi forseti. Það sem þarna er átt við er vinna sem hófst í raun í tíð síðustu ríkisstjórnar með fjármögnun upp á, ef ég man rétt, 50 millj. kr. frekar en 60. Fyrrverandi menntamálaráðherra setti á laggirnar starfshóp sem er nú með seinni skipunum að skila af sér tillögum að gerð markáætlunar og áhersluverkefna fyrir næstu fjögur til fimm ár. Þetta er hið mætasta og besta verkefni. Hvernig svo sem því verki vindur fram er augljóst að út úr því koma tillögur til útgjalda en ekki síður tillögur um það með hvaða hætti við getum þétt samstarf hins opinbera og atvinnulífsins. Þar er ríkur skilningur og mikill vilji til að koma að því verki að styrkja grunninn undir notkun íslensku á tæknihliðinni. Það er einfaldlega of snemmt af mér að segja nokkuð til um með hvaða hætti við göngum til verka en það er einbeittur vilji þess sem hér stendur að þetta verkefni verði tekið mjög alvarlega. Við munum líka gera ráðstafanir til að geta sinnt því með einhverjum hætti á verkefnasviði Vísinda- og tækniráðs. Þar höfum við lagt ákveðnar áherslur sem við gerum ráð fyrir að geta tekið með okkur í þessu efni.
Herra forseti. Ég held að það hljóti að vera draumastarf allra stjórnmálamanna sem vilja láta til sín taka í íslensku samfélagi í dag að vera menntamálaráðherra. Menntamálin munu gegna lykilhlutverki þegar kemur að því hvernig Íslandi farnast á næstu árum á tímum gríðarlegra samfélagsbreytinga með tæknibyltingu, gervigreind og öllu því sem ég er alltaf að tala um. Þess vegna ætti menntamálaráðherra að vera hér á skyrtunni með uppbrettar ermar með byltingarglóð í augum og berjast fyrir fjármagni inn í kerfið í staðinn fyrir að verja mjög varfærna áætlun því að það eru nægir möguleikar á þessu fordæmalausa hagvaxtarskeiði til að sækja peninga í kerfið frá þeim sem eru vel aflögufærir. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Nú vantar þúsund leikskólakennara og skortur er á grunnskólakennurum í landinu. Hvernig ætlar hann að bregðast við þeim fyrirsjáanlega skorti, sem er alvarlegur? Hefur hann eða mun hann fylgja eftir kröfum og loforðum sem voru gefin í haust við gerð samkomulags um jöfnun lífeyrisréttinda um að hækka laun t.d. kennara og annarra starfsmanna í opinberri þjónustu? Og hvernig þá? Háskólasamfélagið mun einnig gegna lykilhlutverki í þessari nýju atvinnubyltingu. Það er ekki í boði að við séum hálfdrættingar á við Norðurlöndin og undir OECD-viðmiðum. Hér var talað um menningu og listir. Skapandi greinar skipta gríðarlega miklu máli. Það verður leitað eftir slíkum einstaklingum. Mig langar að spyrja hvort hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson ætli að koma með mér í þá vegferð að berjast nú virkilega fyrir framgangi menningar, lista og skapandi greina ásamt því að setja meiri pening inn í háskólana. Ég mun svo spyrja út í aðgerðir á eftir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og brýninguna. Ég þigg hana með þökkum. Ég er nú frekar rólyndur maður að eðlisfari en tel mig þó hafa þokkalega sýn á öll þau mál sem ég vil berjast fyrir. Ég get fullvissað hv. þingmann um að ég hef ágætan og mikinn metnað fyrir þeim málaflokkum sem mér er trúað fyrir í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. [[Gripið fram í: Það er nú skap í þér.]]- Um það getur fyrrverandi félagsmála- og húsnæðismálaráðherra vitnað, við unnum saman lengi. Þegar hv. þingmaður spyr hvernig fjölga eigi hjúkrunarfræðingum og kennurum þá bendi ég á að í skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem gerði úttekt á kennaranáminu, að fjöldinn sem við menntum er kannski ekki höfuðatriði. Af einhverjum ástæðum hverfur fólkið sem er menntað frá því starfi sem það hefur menntað sig til. Með þeim hætti töpum við fjárfestingunni sem við höfum lagt í sem ríkisvald, þ.e. þeirri menntun sem þarna er um að ræða. Það eru flóknari þættir. Hv. þingmaður spyr hvernig menntamálaráðherrann ætli að beita sér til þess að innihaldið í SALEK-samkomulaginu verði virt varðandi launajöfnuð. Þá erum við komin á annað málefnasvið sem heyrir undir fjármálaráðherra. Það er betra að beina slíkum spurningum þangað inn. En ég skal styðja fjármálaráðherra til allra góðra verka í þeim efnum. Það er alveg augljóst, þrátt fyrir að við séum í samanburði við t.d. Norðurlöndin með flesta hjúkrunarfræðinga á 100 þús. íbúa, að þörfin fyrir hjúkrunarfræðinga eins og henni er lýst fyrir okkur úr heilbrigðisþjónustunni, er gríðarlega mikil og við verðum með einhverjum hætti að bregðast við því ástandi sem þar er að skapast.
Herra forseti. Nei, hæstv. menntamálaráðherra. Þetta er ekki boðlegt eða fullnægjandi svar. Það er rétt sem þú segir, hæstv. ráðherra, við menntum marga kennara en um 50% þeirra sjá ekki ástæðu til að vera í skólunum. Ein af ástæðunum eru of lág laun. Það er ekki hægt að sá ráðherra sem ber ábyrgð á málaflokknum, sem stýrir skútu menntamála inn í mjög óvissa en skemmtilega framtíð ef vel tekst til, varpi bara ábyrgðinni á samráðherra sinn. Hann verður að snúa upp á handlegginn á samráðherrum á ríkisstjórnarfundum og ná þeim tekjum. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, ef þú vildir hlusta svo þú getir svarað spurningunni … [[Ég heyri í þér.]]Hér eru sett fram markmið. Talað er um aðgerðir - og nú verð ég að tala hærra því að hæstv. ráðherra fór úr salnum. Það er hins vegar talað um að þær séu ekki fjármagnaðar. Hæstv. ráðherra hefur verið sveitarstjóri í þremur bæjarfélögum og hann hefur verið ráðherra. Hann veit vel að það er ekki endalaust hægt að bæta verkefnum á stofnanir, skóla eða aðra starfsemi og láta vinna meiri og meiri vinnu án þess að því fylgi fjármagn. Hér er kostnaðarliðurinn tómur alls staðar og sagt að hann eigi að rúmast innan málaflokksins. Ég vil fá að vita: Er það ábyrgt að fjármagna þetta ekki aukalega til að það skerði þá ekki málaflokkinn í heild sinni? Því að þá er hann verr settur en þó birtist í þessu. Og svo að lokum: Hæstv. ráðherra sagði hér að verið væri að vinna þetta í mikilli tímapressu. Fjárlögin voru líka unnin við mjög sérstakar aðstæður. Finnst ráðherranum það boðlegt? Eigum við ekki að gefa okkur meiri tíma í þetta og hafa þá möguleika til að gera plaggið þannig að stór meiri hluti þingmanna geti sæst á það?
Virðulegi forseti. Þingmaðurinn gekk úr salnum. [[Hlátur í þingsal.]]Velkominn aftur. Við höfum nú átt ágætisskoðanaskipti. Þegar menn ræða samningsumboð, af því að við höfum báðir reynslu af því að vinna með sveitarfélög sem ábyrgðarmenn þess þá hef ég nú seint séð formann bæjarráðs Akureyrar afhenda sviðsstjóra umboð til kjarasamningsgerðar fyrir tiltekna starfshópa. Hlutirnir ganga þannig að það eru verkaskipti milli aðila. Menn verða bara að undirgangast þá ábyrgð sem þeir eiga að bera hverju sinni.
Taka bara það sem að þér er rétt?
Svona, rólegur, Logi. Aðeins um það sem hv. þingmaður nefnir varðandi vinnulagið. Það væri miklu æskilegra að við gætum haft betri tíma til að vinna hvort tveggja, fjárlögin fyrir árið 2017 og ekki síður fjármálaáætlunina. Engu að síður eru þetta hvort tveggja samþykktir sem við erum búin að gera. Þingið vann í ágætum samhljómi á síðustu vikum síðasta árs við að gera fjárlög án þess að komin væri ríkisstjórn. Það breytti því ekki að við gátum ekki náð saman um endanlega afurð. Við unnum þetta þokkalega svona hratt. Tiltölulega hratt. En þessi áætlun er unnin innan svo knapps tímaramma að … [[Gripið fram í.]]- Hún er það, ég hélt að hv. þingmaður kynni á dagatal. [[Gripið fram í.]]Hún er unnin innan mjög knapps tímaramma sem ég er nokkuð sannfærður um - nema kosningar muni aftur brjóta upp þingið - að ef það gerist ekki aftur verður áætlunin unnin með allt öðrum hætti á næsta ári, ég tala nú ekki um á því þar næsta. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Við erum að verða búin að vinna upp u.þ.b. klukkutíma frá því sem áætlað var að hér yrði byrjað að ræða við fagráðherra. Dagskráin hefur hliðrast þetta mikið til og ljóst að á því virðist ætla að verða framhald ef stjórnarliðar ætla ekki að taka meiri þátt í umræðunum en verið hefur. Það var samið um þessa umræðu á ákveðnum grundvelli. Það var takmarkað sem þingmenn kæmust að úr stjórnarandstöðuflokkunum eins og stjórnarflokkunum. Það var sem sagt samið af okkur hinum að tala við fagráðherrana til að dagskráin gæti gengið hratt og örugglega fyrir sig. Nú virðast hins vegar stjórnarliðar ekki ætla að nýta sér að eiga samskipti og samtal við ráðherrana. Þá hljótum við annaðhvort að þurfa að leyfa fleirum úr stjórnarandstöðunni að tala eða taka okkur smáhlé og endurskipuleggja dagskrána því að a.m.k. fólkið mitt í Vinstri grænum er búið að undirbúa sig að koma á einhverjum tilteknum klukkutímum þegar dagskráin gerði ráð fyrir að ráðherrar yrðu til svara. [[Forseti hringir.]] Ég spyr: Verður dagskránni hliðrað eitthvað fram eða getum við gengið út frá því að plönum verði haldið?
Virðulegi forseti. Ég átti óformlegt samtal við forseta þar sem ég hefði gjarnan viljað fá að nýta tækifærið til að spyrja hæstv. menntamálaráðherra ákveðinna spurninga. Það er búið að semja og raunar taka frá minn rétt sem þingmanns til að tjá mig. Um það var samkomulag. Ég óska eftir og vona að forseti taki tillit til þess en líka þeir þingmenn sem hafa í hyggju að nýta sér ekki það tímapláss sem þeirra flokkur á og gefi okkur hinum þá tækifæri til að spyrja ráðherrana út úr. Ég veit að hæstv. menntamálaráðherra er að fara inn í málaflokk sem er ekki hans og ætlar að vera hér með okkur vegna þess að ráðherrar úr ríkisstjórninni geta ekki verið hér í dag. Ég þakka honum kærlega fyrir það, en þetta er stórt plagg þannig að það er mjög sárt að ekki sé ætlunin að nýta öll þau [[Forseti hringir.]]tímaslott sem samið var um.
Virðulegi forseti. Ég veit eiginlega ekki hvernig ég á að orða þetta. Ég er svo hissa á því hvernig málum er fyrir komið á þessu nýja og breytta Alþingi góðra og bættra vinnubragða. Ég velti fyrir mér til hvers sumir stjórnarliðar séu í pólitík. Til hvers eru þeir að láta kjósa sig inn á þing ef þeir hafa ekki áhuga á að taka þátt í umræðum um fjármálastefnu næstu fimm ára? Til hvers er fólk þá að þessu yfir höfuð? Ég sit í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Yfir þeim málaflokkum eru tveir fagráðherrar. Ég hef ekki færi á að ræða við þá báða af því að við sömdum um að einungis einn frá hverjum flokki fengi að eiga samtal við hvern ráðherra. Þetta gerðum við til að allir flokkar gætu átt samtöl við fagráðherrana. En núna kemur í ljós að sumir hv. þingmenn hafa bara engan áhuga á að ræða við ráðherrana [[Forseti hringir.]]um málin. Hvernig stendur þá á því að þeir gefa ekki okkur hinum, sem sannarlega höfum áhuga, rétt á að nýta það pláss?
Virðulegi forseti. Við upphaf þessa fundar var okkur tilkynnt að umræða um hvert málefnasvið ráðherra tæki röska klukkustund. Nú eru tveir ráðherra búnir að tala á einum og hálfum tíma og þrjú korter eru ekki rösk klukkustund. Við sömdum um ræðutíma. Hann var tilkynntur í upphafi fundar. Við sömdum frá okkur málfrelsi í þeim tilgangi að ná að eiga gott samtal við ráðherrana. Ég þakka hæstv. ráðherra Kristjáni Þór Júlíussyni fyrir þær góðu umræður sem hér voru en undir ráðherrann heyra níu af þeim 34 málefnasviðum sem í fjármálaáætluninni eru. Mér hefði ekki þótt ofrausn að við tækjum þennan fulla röska klukkutíma í að ræða þau málefnasvið. Ef stjórnarliðar vilja ekki nýta sinn tíma veit ég um fólk sem getur nýtt hann. Ef við viljum hins vegar skera þennan tíma við nögl og taka eins og þrjú korter í hvern ráðherra [[Forseti hringir.]]þurfum við bara að setjast niður og semja upp á nýtt. Samningur dagsins í dag heldur ekki einu sinni fram að kaffitíma.
Virðulegi forseti. Já, þetta er með öllu óskiljanlegt. Hvers konar samkomulag er verið að gera á milli þingflokksformanna eins og hv. þm. Birgir Ármannsson vitnaði til úr pontu Alþingis áðan? Hvers konar samkomulag er verið að gera milli þingflokkanna þegar það heldur ekki, þegar stjórnarliðar hafa engan áhuga á að taka þátt í umræðum um fjármálaáætlun ríkisstjórnar sinnar til næstu fimm ára? Hvers vegna getur fólk þá ekki komið fram á heiðarlegan og hreinskilinn hátt og sagst ekki vilja taka þátt í þessum umræðum og gefið okkur hinum meira svigrúm og rými til að koma fram spurningum og taka þátt í umræðum við hæstv. ráðherra sem hér eru? Þetta er með öllu óskiljanlegt. Svona vinnubrögð ganga ekki upp. Ég kalla eftir því að stjórnarflokkarnir virði það samkomulag sem gert var hér í gær og að það haldi. Það er lágmarksvirðing.
Forseti vill benda á að þegar gerður er samningur við þingflokksformenn um ræðutíma og þar af leiðandi er takmarkað umræðu- og málfrelsi allra annarra þingmanna er það samningur gerður við forseta. Ef verið er að brjóta þann samning þarf virðulegur forseti, Unnur Brá Konráðsdóttir, að bregðast við því. Ég býst við að hún sé á þessum tímapunkti einmitt að því. Ef hún hefur ekki vitað af þessu bið ég þingverði að vísa því til hennar að þessar umræður eigi sér stað um fundarstjórn forseta.
Herra forseti. Ég þakka fyrir að tilmælum okkar hafi verið vísað til þingforseta enda er það sem við erum að ræða frekar mikilvægt, og mikilvægt að við fáum innsýn sem allra flestra í þetta mál. Við getum að sjálfsögðu ekki neytt meðlimi stjórnarmeirihlutans til að vinna vinnuna sína. Það er kannski langt fyrir utan það sem við getum gert, en við getum þó farið fram á að hæstv. ráðherrar sem eru að kynna sín mál fari aðeins dýpra ofan í málefnin. Ég hef orðið var við að tíminn af þeirra hálfu hefur ekki verið nýttur til fulls hingað til. Þetta eru mjög mörg og flókin málefnasvið sem er verið að fara yfir og það hlýtur að vera hægt að fara yfir þau af meiri nákvæmni svo stjórnarandstaðan þurfi þá jafnvel að spyrja ögn færri spurninga fyrst stjórnarmeðlimir hafa ekki áhuga á að taka þátt.
Forseti getur upplýst að virðulegur forseti, Unnur Brá Konráðsdóttir, hefur verið upplýst um þetta. Þingverðir hafa upplýst mig um það.
Herra forseti. Nú er ég alveg hættur að skilja. Ég veit að tími er afstæður og skilningur manna á honum líka en hæstv. ráðherra var rétt áðan að tala um að þetta hefði verið unnið á svo knöppum tíma og síðan þegar hv. stjórnarliðar sjá ekki ástæðu til að ræða þennan framtíðarrómans ástarþríhyrningsins á stjórnarheimilinu - af hverju vilja menn þá ekki fylla upp í þann tíma sem við höfum tekið frá í umræðuna til að fá betri skoðanaskipti? Flest okkar hafa tekið frá tíma til miðnættis í kvöld. Nýtum þann tíma vel. Hæstv. ráðherra hlýtur að fagna því vegna þess að hér eiga sér stað, a.m.k. á köflum, gagnleg skoðanaskipti.
Ég er gríðarlega glaður.
Virðulegi forseti. Við búum við þingræði og hér eru þingmenn einmitt að spyrja ráðherra spjörunum úr varðandi fjármálaáætlunina. Það eru nefnilega ýmsar forsendur á bak við tölurnar sem við höfum ekki góðan aðgang að. Í umræðu áðan kom fram að náttúruminjasafn hefði ekki verið fjármagnað vegna þess að beiðni um slíka fjármögnun hefði ekki skilað sér. Eftir fyrirspurn frá mér er ljóst að sú beiðni hefur ekki skilað sér til fjárlaganefndar. Beiðni um framkvæmd samkvæmt ályktun þingsins skilaði sér ekki inn til fjárlaganefndar í síðustu fjárlögum, hvað þá núna í fjármálaáætlun. Skilaboðin virðast einfaldlega ekki komast frá ráðuneytinu til fjármálaráðuneytisins og til okkar inn í fjárlaganefnd. Um svona upplýsingar er nauðsynlegt fyrir alla að spyrja, ekki bara stjórnarandstöðuna heldur líka stjórnarþingmenn sem [[Forseti hringir.]]hafa sama takmarkaða aðgang og við í stjórnarandstöðunni.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. starfandi forseta fyrir að hafa séð til þess að skilaboðum til hæstv. forseta Unnar Brár Konráðsdóttur um að þessi umræða ætti sér stað núna hafi verið komið til skila og skilaboðin aftur borin til okkar inn í þingsal. Þetta skiptir máli. En ég verð að segja að eftir það hvernig þessi umræða hefur farið af stað er maður óneitanlega mjög hugsi yfir því að gert sé samkomulag um ræðutíma þar sem þingmenn afsala sér í raun hluta af málfrelsi sínu í þeim tilgangi að allir geti tekið þátt og átt mikilvægar og nauðsynlegar umræður við hæstvirta ráðherra. Af hverju ættum við sem viljum eiga þessar umræður að gefa eftir okkar tíma til einhverra sem svo nýta sér hann ekki? Mér finnst þetta gríðarlega umhugsunarvert. Og mig langar þess vegna að fara þess á leit [[Forseti hringir.]]við hæstv. forseta að fundi verði frestað meðan þetta verður rætt á vettvangi þingflokksformanna. Svo getum við haldið áfram að ræða almennilega um pólitíkina og undir einhverju skipulagi.
Þar sem þessi liður er svo skemmtilegur og við ekki enn búin að fá svar frá virðulegum forseta, Unni Brá Konráðsdóttur, skulum við aðeins halda áfram. Ég kalla hins vegar eftir því að fá þau svör skjótt.
Forseti. Já, ég tek undir með hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur. Mér finnst að það eigi bara að gera hlé á þessum fundi og semja upp á nýtt. Eitt það erfiðasta sem mér finnst við að skrifa mína ræðu og koma með fyrirspurnir til velferðarráðherra á eftir er að sjóða hana niður í tvær mínútur. Það er svo ótrúlega margt sem þarf að taka á en við gáfum okkur þetta í góðri trú á að þetta yrði virt og myndi hjálpa ferlinu áfram. Svo stendur fólk bara ekkert við sitt og vill ekki taka þátt í þessari umræðu og þá finnst mér að við eigum að fá að tala miklu lengur. Ég vona að hæstv. forseti finni góða lendingu í þessu máli sem er sanngjörn gagnvart okkur öllum og gagnvart þessari mikilvægu umræðu. Þetta er risastórt mál.
Herra forseti. Ég má til með að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Mér þykir mjög leitt að heyra að hér sé ekki tími okkar allra virtur á þessu þingi og þeir samningar sem gerðir hafa verið um málfrelsi þingmanna við þetta mikilvæga mál. Ég tel það lýsa því ágætlega hvers konar stimpilstofnun þingmenn meiri hlutans álíta sig vera fyrir mál hæstvirtra ráðherra sinna þar sem þeir telja sig enga ástæðu hafa einu sinni til að ræða málin fyrir framan þing og þjóð heldur líta svo á að þeir geti bara setið hér þöglir og leyft málunum að renna í gegn í öruggri vissu um að þeir muni kjósa eins og stilltir tindátar en ekki ræða málin af einhvers konar áhuga við hæstvirta ráðherra. Ég kalla eftir hv. þingmönnum stjórnarmeirihlutans sem álíta sig ekki vera stimpilstofnun meiri hlutans.
Virðulegi forseti. Auðvitað er bagalegt að samkomulag um fundartíma haldi ekki nema í einn og hálfan tíma. Auðvitað er bagalegt að við þurfum helst að gera hlé á þessum fundi, setjast niður og semja upp á nýtt. Eins og fram hefur komið lýsir þetta líka djúpstæðara vandamáli, þetta lýsir því að stjórnarþingmenn, allir nema einn, hafa hunsað þessa umræðu til þessa. Þeir hefðu getað verið þrír á hvorn ráðherra. Fimm hv. stjórnarþingmenn nýttu sér ekki tækifæri sitt til að taka til máls um ríkisfjármálaáætlun næstu fimm ára, eitt af stærstu málum hvers þings. Munum eftir þingsköpum Alþingis. Þetta er vinnustaður sem einhverjar reglur gilda um. Skylt er þingmanni að sækja fundi nema forföll leyfi annað. Hvar er allt fólkið? Af hverju sitjum við, þingmenn stjórnarandstöðunnar, hérna og röflum hvert við annað yfir því að stjórnarliðar skrópi og vilji ekki tala um málið? Er þetta það sem við erum kosin til að gera, að dandalast úti í bæ frekar en að tala um fjármálaáætlun?
Virðulegi forseti. Til að byrja með langar mig að taka fram að mér finnst stundum leiðinlegt þegar ég sit hér í sal og hlusta á umræðu að vera sakaður hvað eftir annað um að taka ekki þátt í umræðunni. [[Gripið fram í.]]Ég veit auðvitað hvað menn eiga við. [[Gripið fram í.]]Ég er að tala núna. Ég veit hvað menn eiga við, en það að hlusta á skoðanir annarra er líka þátttaka í umræðu. Það er þátttaka sem ég hef tamið mér. Síðan er annað. Ég tók þátt í umræðu um mennta- og menningarhluta þessarar fjármálaáætlunar og mun gera það í öllum þeim málaflokkum sem snúa að þeim nefndum sem ég sit í. En ég neita því ekki persónulega, upp á lýðræðið, að mér finnst stundum tíma mínum betur varið í að hlusta á hvað andstæðingar þessa plaggs hafa fram að færa [[Okkur finnst það nefnilega …]]en þeir sem styðja það. Ég og hæstv. ráðherra erum sammála um meginefni þess sem þar er. [[Gripið fram í: En af hverju …?]]
Hæstv. forseti. Þetta er áhugaverð umræða undir liðnum um fundarstjórn forseta. Ég hef reyndar ekkert við fundarstjórn forseta að athuga svo því sé haldið til haga. Hér er maður búinn að hlusta á að maður sé annaðhvort ekki að vinna vinnuna sína eða sé stimpilpúði einhverra. Ég tek undir með hv. þm. Pawel Bartoszek sem talaði áðan, það er nefnilega oft mjög áhugavert að hlusta á umræðuna. Það er oft gott að muna að við höfum tvö eyru og einn munn. Þess vegna legg ég til, hæstv. forseti, að við höldum bara áfram með þá gagnlegu umræðu sem hér var um fjármálaáætlunina og viðræður við hæstvirta ráðherra um hana.
Virðulegi forseti. Ég er ný á þingi. Þetta er mín fyrsta vika á þessum frábæra vinnustað þar sem er margt skemmtilegt fólk og mikið af góðum skoðunum. Ég er bara gáttuð á að það skuli hreinlega viðgangast að hér sé samið um tíma fyrir hvern flokk til að tala um rosalega stóra málaflokka, alveg ofboðslega mikilvæg mál, um áætlun fjárhags ríkisins til næstu fimm ára. Þegar samið er um tímann erum við að missa mínútur af því að stjórnarliðar ákveða að koma ekki í pontu og nýta tíma sinn. Mér finnst þetta hreinlega óvirðing gagnvart okkur öllum sem hér vinnum.
Herra forseti. Mér finnst leiðinlegt hvað hv. þm. Pawel Bartoszek þykir við leiðinleg en ég hef hins vegar algjörlega engan skilning á að tala um að það að sitja í þessum sal og þegja og koma ekki skoðun sinni á framfæri sé einhvern veginn að taka þátt í umræðum. Að taka þátt er vissulega að koma hingað upp og standa uppi. Það sem mér þykir þetta segja er að hv. stjórnarþingmenn hafa nákvæmlega enga skoðun á þessu plaggi eða að þeir þora ekki að láta hana í ljós. Hugsanlega eru þeir ekki tilbúnir að verja plaggið af því að þeir vita kannski bara hversu lélegur pappír það er. Hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur finnst gott að hlusta en hún hefur kannski takmarkað að segja.
Herra forseti. Ég sem sit í sögulega litlum þingflokki get vel ímyndað mér að það sé þægileg tilvera að vera hluti af hjörð, elta forystusauðinn og trúa á óskeikulleika hans. Hér kom fram hjá hv. þm. Pawel Bartoszek að hann styddi þessa þingsályktunartillögu. Gott og vel, ég þekki nefnilega þingmenn í stjórnarliðinu sem voru í kosningabaráttu með mér í haust sem annaðhvort trúa ekki á þetta plagg eða hafa skipt algjörlega um skoðun. Því verður haldið til haga, hv. þingmenn, þegar búið er að samþykkja þetta og þið ætlið að fara út í héruðin og mjálma um að það eigi að gera þetta og hitt að þið hafið stutt plagg sem gerir ekki ráð fyrir því. Hv. þm. Njáll Trausti, vegabætur, flugsamgöngur, flughlað, skólar - sparaðu það þá í næstu kosningabaráttu.
Virðulegi forseti. Það virðist vera einhver misskilningur gagnvart ástæðunni fyrir því að ég tek til máls undir liðnum um fundarstjórn forseta. Mér finnst ekkert athugavert við það að þingmenn vilji ekki tjá sig. Það er þeirra réttur. Þegar við erum hins vegar búin að semja um ákveðinn tíma og þeir flokkar vilja ekki nýta hann ætti að vera möguleiki á að leyfa þingmönnum í öðrum stjórnmálaflokkum að nýta þann tíma. Sem dæmi hefði ég gjarnan viljað spyrja hæstv. forsætisráðherra um stefnu ríkisstjórnarinnar gegn ofbeldi í samfélaginu en ég komst ekki að. Sama varðandi menntamálaráðherra, það eru svo margvíslegar spurningar sem maður hefði getað beint til hans en við vorum bara með eitt „slott“. Það snýst einfaldlega um að ef menn hafa ekki í hyggju að nýta sér sinn tíma ættu þeir að leyfa öðrum þingmönnum að hafa möguleika á því. Það er það sem ég var búin að ræða við forseta og skilaboðin voru þau að það væri ekki möguleiki af því að það væri búið að semja um þetta með þessum hætti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Svo virðist sem einhvers misskilnings gæti hjá hv. þingmönnum Bryndísi Haraldsdóttur og Pawel Bartoszek. Við í minni hlutanum erum ekki að kalla eftir því að hv. þingmenn tali hér sí og æ heldur ef þeir hafa eitthvað fram að færa vegna þess að við erum búin að semja um það. Það er samkomulagið sem gildir. Ef það á að gilda á minni hluti þessa þings ekki að fylla dagskrá þingsins í enn eitt skiptið án þess að aðkoma stjórnarþingmanna sé sýnileg. Ég tek undir að það er gott að hlusta og það þarf ekki alltaf að tala. Maður á ekki að tala nema maður hafi eitthvað fram að færa en ef það er samið um annað hljótum við öll að geta virt það samkomulag. Annað er óeðlilegt.
Virðulegi forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Eyglóar Harðardóttir, hún stal orðunum úr munni mér, en ég vildi bæta við það sem var sagt um stimpilstofnanir áðan hvort þingheimur hafi ekki tekið eftir því að nýir stjórnarliðar greiddu atkvæði á einn veg. Forsætisráðherra rölti til þeirra og stuttu eftir samtalið breyttu þeir atkvæðum sínum. Þetta hljómar rosalega stimpilstofnanalegt fyrir mér ef þau mega ekki greiða atkvæði eftir sinni eigin sannfæringu samkvæmt stjórnarskrá.
Virðulegi forseti. Undir mörgu má sitja en ég sagði ekki, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, að mér þætti stjórnarandstaðan, minni hlutinn, leiðinleg. Það gerði ég ekki, ég sagði þvert á móti að mér þætti meira gagn að því að heyra sjónarmið minni hlutans vegna þess að hann væri á öndverðum meiði við þá ráðherra sem töluðu fyrir tillögunni og við sjónarmið mín. Það má svo hafa skoðun á því og hvort það sé sameiginlegur skilningur á þessu samkomulagi. Ég játa að ég ræddi um það við minn þingflokksformanns hvort okkur bæri skylda til að taka þátt í þessum umræðum. Ef samkomulagið hefur legið fyrir hefur það a.m.k. ekki verið það skýrt að allir sem gengu að því samkomulagi hefðu sameiginlegan skilning. En eitt skal hafa á hreinu: Ég kallaði minni hlutann ekki leiðinlegan.
Herra forseti. Ég hlýt að kalla eftir því að hv. þingflokksformenn Viðreisnar, Bjartrar framtíðar og Sjálfstæðisflokksins geri hér grein fyrir því hvort þeir hafi rætt við sitt fólk með hvaða hætti dagskráin ætti að fara fram hér í dag. Hv. þingmaður sem var á undan mér var að segja að fólk hefði skilið samkomulagið með mismunandi hætti. Hér eru frátekin „slott“ til umræðu handa hverjum þingflokki, eitt á mann, og einhver þingflokkur hefur ákveðið í einhverjum tilteknum málaflokkum hjá einhverjum ráðherrum að nýta sér það ekki. Gott og vel, það hefði ekkert þurft að vera yfir alla, kannski bara suma. Hv. þm. Pawel Bartoszek sagði að hann ætlaði að taka þátt í því sem sneri að honum og þeim nefndum sem hann væri í. Fínt, en hvað ætla hinir þingmenn stjórnarliðanna að gera? Hv. þingflokksformenn stjórnarliðanna hljóta að þurfa að segja okkur það. Birgir Ármannsson, Hanna Katrín Friðriksson og Theodóra S. Þorsteinsdóttir hljóta að þurfa að segja okkur hvað þau sögðu við sitt fólk. Vissu þau öll þrjú [[Forseti hringir.]]að fólkið þeirra ætlaði ekki að nota „slottið“? Af hverju sömdu þau þá svona um þetta?
Hæstv. menntamálaráðherra Kristján Júlíusson hefur uppfrætt forseta réttilega um að þingmálið er íslenska og að „slott“ skuli vera - sæti. [[Hlátur í þingsal.]]Ókei. Sjáið, þetta getur verið mjög skemmtilegt. [[Gripið fram í: Þetta er gagnlegt.]]
Forseti. Mig langar til að segja aftur að ég vona að hæstv. forseti, Unnur Brá Konráðsdóttir, geri hlé á þessum fundi svo við getum samið upp á nýtt. Þetta snýst um það. Þetta grefur undan því trausti sem er nauðsynlegt að hafa á milli okkar ef við ætlum að geta samið um svona hluti í framtíðinni. Við verðum að geta treyst því að það sé staðið við samninga og í raun og veru að maður verði ekki tortrygginn á að verið sé að reyna að svindla á manni á einhvern hátt og plata mann til að koma þessari umræðu í gegn á sem stystum tíma. Ég kalla eftir því að til að efla traustið kalli hæstv. forseti hlé og við semjum um þetta upp á nýtt.
Hæstv. forseti. Mig langar að ítreka það sem ég sagði áðan, maður verður mjög hugsi yfir því af hverju við þingmenn í stjórnarandstöðunni eigum að semja af okkur ræðutíma í þeim tilgangi að allir geti komið að umræðunni þegar það leiðir svo til þess að umræðan gengur miklu hraðar vegna þess að ekki kjósa allir að koma að henni. Við, sem er annt um þingræðið og lýðræðið, vitum að málfrelsið, það að hafa tækifæri til að ræða málin við til að mynda hæstvirta ráðherra sem og aðra þingmenn, hvort sem þeir taka þátt í umræðunni eða hlusta, er okkur alveg gríðarlega mikilvægt því að við höfum ekki meiri hluta á þingi. Það sem við höfum er rödd til að koma sjónarmiðum okkar á framfæri. Við getum ekki samið [[Forseti hringir.]]þessa rödd af okkur til þess eins að umræðan styttist á okkar kostnað í raun og veru.
Herra forseti. Við sömdum um ákveðin atriði. Eitt var það að ráðherrar ríkisstjórnarinnar yrðu hér til að eiga við okkur orðastað. Það hefur nú þegar brugðist í því að tveir ráðherrar verða ekki hér heldur staðgenglar þeirra. Við sömdum um að allir flokkar tækju þátt í skoðanaskiptum, kannski til að reyna að breyta um stíl frá því sem var þegar við ræddum fjármálastefnuna þar sem ekki nema þrír hv. þingmenn stjórnarliðsins tóku til máls. Við erum ekki að reyna að lengja til að vera leiðinleg, við erum ekki að reyna að gera þetta að einhvers konar sirkus eða havaríi. Það sem við erum að reyna að gera er að eiga mikilvæg og góð skoðanaskipti um ótrúlega mikilvægt plagg sem mun hafa áhrif á þetta land til fimm ára. Þetta er ekki leikur, herra forseti, en það er verið að koma fram við þetta sem leik og við förum fram á að það verði gert almennilega, að allir taki þátt sem geta tekið þátt [[Forseti hringir.]]og að umræðurnar verði góðar.
Herra forseti. Ég kem eingöngu hingað upp til að bregðast við orðum hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar þar sem ég lýsi yfir miklum vonbrigðum og í raun hneykslan á að heiftin sé orðin slík og ég ætla að leyfa mér að segja einhvers konar rökþurrð í málinu þegar verið er að brigsla glænýjum þingmönnum í þessum sal sem eru varla búnir að vera í eina mínútu og gera mistök - að nota það sem rök í því að þá sé augljóslega verið að hamla eða stýra einhverju. Við höfum öll verið ný í þessum sal. Kosningakerfið er gert þannig að það sé hægt að ýta á aðra takka áður en atkvæðagreiðslu er lokið, einmitt út af mistökum sem þessum. Við höfum öll gert mistök í þessum sal. Mér finnst vægast sagt lélegt að nota þau sem rök um að hér séu allir einhvers konar stimpilpúðar eða hvað það er.
Virðulegi forseti. Á næsta ári fögnum við 100 ára afmæli fullveldis þjóðarinnar. Við getum verið stolt af okkur Íslendingum að hafa sýnt umheiminum að þrátt fyrir fámennið erum við fullgild, sjálfstæð þjóð sem hefur rödd í samfélagi þjóðanna og getur staðið á eigin fótum. Meginmarkmið utanríkismála er að verja hagsmuni íslensku þjóðarinnar á alþjóðavettvangi og helstu verkefni utanríkisþjónustunnar snúa að þróunarsamvinnu, mannúðarmálum, mannréttindum, öryggis- og varnarmálum, utanríkisviðskiptum, borgaraþjónustu og þjóðarétti. Utanríkisþjónusta okkar er ein sú minnsta í Evrópu enda þjóðin fámenn. Það kallar að sjálfsögðu á forgangsröðun verkefna og hagkvæman rekstur. Það eru tímar mikilla breytinga í heiminum, og í breytingum felast að sjálfsögðu tækifæri jafnt sem áskoranir. Í því efni hefur verið settur á fót stýrihópur sem er ætlað að kortleggja starfsemi utanríkisþjónustunnar og leggja til hvernig bregðast skuli við þróuninni á næstu árum. Hópurinn á að skila tillögum í haust. Starfsemi allra sendiskrifstofa verður skoðuð, hvaða ávinningi eigi að skila og hvernig breytt heimsmynd hefur áhrif á forgangsröðun þjónustunnar. Stærstum hluta fjárheimildarinnar, ríflega þriðjungi, er varið til þróunarsamvinnu. Markmiðið með þróunarsamvinnunni er að draga úr fátækt og stuðla að almennri velferð í heiminum á grundvelli jafnréttis og sjálfbærrar þróunar. Í þessari fjármálaáætlun er fylgt eftir fyrri áætlun um að auka framlag Íslands í 0,26% af þjóðartekjum á næsta ári og gert er ráð fyrir að hlutfallið verði óbreytt út tímabilið. Þessi aukning og spá um auknar þjóðartekjur skýra stóran hluta hækkunar fjárheimilda til utanríkismála á næstu árum. Utanríkisviðskipti eru annað mikilvægt verkefni utanríkisþjónustunnar. Gróft áætlað er um fjórðungi af framlögum til utanríkismála varið í utanríkisviðskipti. Meginmarkmið þessa verkefnis er að standa vörð um efnahags- og viðskiptahagsmuni Íslands á erlendri grundu. Eitt mikilvægasta verkefni íslenskra stjórnvalda þessi misserin er að búa í haginn fyrir viðræður um framtíðarskipan samskipta Íslands við Bretland eftir útgöngu þess úr ESB. Markmiðið verður að tryggja að íslenskir aðilar hafi greiðan aðgang að breskum mörkuðum. Megnið af fjárframlögum til öryggis- og varnarmála fer í rekstur og viðhald varnarmannvirkja á Íslandi auk þess sem auknum fjármunum er varið til borgaralegrar þátttöku í verkefnum NATO. Því sem eftir stendur af fjárheimildum þjónustunnar er varið í borgaraþjónustu og framlög til alþjóðastofnana, þessi hefðbundnu utanríkismál. Málefni norðurslóða hafa á undanförnum árum orðið æ fyrirferðarmeiri og hagsmunir Íslands eru þar miklir. Ísland tekur við formennsku í Norðurskautsráðinu af Finnum vorið 2019 og gegnir henni í tvö ár. Formennskan verður meðal stærstu verkefna sem Ísland hefur tekið að sér á alþjóðavettvangi og mun krefjast mikils og vandaðs undirbúnings. Þá mun Ísland sinna formennsku meðal Norðurlanda og Eystrasaltsríkja innan Alþjóðabankans á sama árabili og í Norðurlandasamstarfi árið 2019. Í áætluninni er gert ráð fyrir tímabundnum auknum fjárframlögum til utanríkismála á næstu árum vegna þessara verkefna. Að öðru leyti gerir áætlunin ráð fyrir að framlög vegna utanríkisþjónustunnar verði nokkuð stöðug á tímabilinu. Um 12% af fjárheimildunum er varið í samningsbundin framlög til alþjóðastofnana. Framlögin eru nokkuð stöðug ár frá ári en vaxa með þjóðartekjum ef frá eru talin framlög Íslands til Uppbyggingarsjóðs EES sem eru sveiflukennd og hækka mikið á tímabilinu. Mikilvægi borgaraþjónustu utanríkisráðuneytisins hefur vaxið mikið á undanförnum árum með auknum fjölda Íslendinga erlendis. Nú búa yfir 40.000 íslenskir ríkisborgarar erlendis og þeir sem búa á Íslandi fara í yfir 500.000 ferðir til útlanda hvert ár. Meginmarkmið borgaraþjónustunnar er að standa vörð um hag þessara borgara okkar á meðan þeir dvelja erlendis. Verkefnin eru margvísleg, allt frá því að útvega þeim neyðarvegabréf í það að skipuleggja umfangsmiklar aðgerðir vegna neyðarástands erlendis. Þessu gæti okkar smáa utanríkisþjónusta tæpast og varla sinnt vel án þess að njóta góðs af sjálfboðavinnu yfir 240 kjörræðismanna um allan heim. Ég læt máli mínu lokið, virðulegi forseti.
Frú forseti. Ég vil ítreka orð mín og harma það að við séum hér að fjalla um fjármálaáætlun til næstu fimm ára í fjarveru tveggja fagráðherra. Hingað er hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sendur til að svara fyrir hvernig fjármálum utanríkismála verði háttað næstu fimm árin, með fullri virðingu. Ég ætla að vona að hann sé vel inni í málaflokknum því að hér eru næg tíðindi. Stærstu tíðindin er varða utanríkismálin er mikill niðurskurður á ætluðum framlögum til þróunarsamvinnu. Virðulegi forseti. Í þessari fjármálaáætlun er horfið frá vilyrðum um áætluð framlög til þróunarsamvinnu sem samþykkt voru á Alþingi af öllum þingmönnum nema Vigdísi Hauksdóttur vorið 2013. Það er ekki boðlegt, virðulegi forseti, vegna þess að á sama tíma og hér er upplýst um markmið, viðhorf og framlag ríkisstjórnarinnar og hæstv. utanríkisráðherra til þróunarsamvinnu - því að samkvæmt fjármálaáætluninni verður 0,26% af vergum þjóðartekjum varið til þróunarmála á ári hverju út tímabilið - hefur Ísland undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar um að fylgja markmiði Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki veiti 0,7% af vergum þjóðartekjum sínum til þróunarsamvinnu. Ekkert, nákvæmlega ekkert, bólar á því að Ísland muni uppfylla þessi markmið næstu fimm árin. Og það í boði ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins, Bjartrar framtíðar og Viðreisnar. Minnumst þess, og skömmumst okkar fyrir það, að með þessu náum við ekki framlagi nágrannaríkjanna á Norðurlöndum sem öll hafa veitt 0,7% til þróunarmála um áraraðir. Virðulegi forseti. Þetta er hneyksli og mikil er skömm ríkisstjórnarflokkanna að styðja þessi áform. Við efnahagslegan uppgang vill Sjálfstæðisflokkurinn þetta og utanríkisráðherra þess flokks en að Viðreisn og Björt framtíð styðji niðurskurð til þróunarmála af þessu tagi er ótrúlegt. Hvert eru þessir flokkar eiginlega komnir í tilveru sinni? Og það er ekki boðlegt að koma hér upp [[Forseti hringir.]]og svara fyrir það að hér sé um krónutölur að ræða. Hér eru þessi viðmið reiknuð út frá prósentutölu. Hvar á að loka í þróunarsamvinnunni? Hverju á að segja upp og á að opna eitthvað í staðinn? [[Forseti hringir.]]Ég vænti þess að fá einhver svör frá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Hluti af þeirri umræðu sem hér hefur verið skipulögð er að sjálfsögðu til að gefa þingmönnum færi á að tjá sig um þau áform sem hér liggja fyrir. Ég skal gera mitt besta til að svara eftir föngum þeim spurningum sem til mín er beint í þessari umræðu. Ég hlýt að mótmæla því að framlög til þróunarsamvinnunnar séu skorin niður, þvert á móti. Eins og kom fram í ræðu minni áðan er gert ráð fyrir að sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hækki prósentan.
Nei.
Það er einfaldlega þannig, hv. þingmaður. Þú kemur bara í síðara andsvar og gerir athugasemdir við það. Hér liggur fyrir að vegna aukinna framlaga til aðstoðar við flóttamenn og hælisleitendur er áætlað að framlögin hafi numið árið 2016 0,25%. Það er gert ráð fyrir að þau nemi 0,25% á þessu ári. Stefnt er að því í áætluninni að þau hækki í 0,26% á árinu 2018 og haldi því út tímabilið. Þar sem að auki er gert ráð fyrir hærri þjóðartekjum mun þetta hækkaða hlutfall sömuleiðis skila auknum framlögum inn í þróunarsamvinnuna.
Virðulegi forseti. Þetta þykir mér afar sorgleg vörn hjá hæstv. ráðherra mennta- og menningarmála. Það er margt fleira í þessari fjármálaáætlun sem er hneykslanlegt. Það hneykslanlega lágt framlag ríkisstjórnarinnar til þróunarsamvinnu og þróunarmála sem haldast hér í 0,26% af vergum þjóðartekjum á hverju ári næstu fimm árin. Það er ekki hreyft við þeim. Og jafnvel þó að hæstv. ráðherra grípi til þeirrar aumu varnar að fella málefni hælisleitenda og kvótaflóttamanna undir verkefnasvið utanríkisráðuneytisins, það þykir manni ansi aumlegt, og það er með öllu óskiljanlegur texti um það nákvæmlega, á bls. 64, að innan þessa prósentuhlutfalls rúmist stór hluti útgjalda vegna hælisleitenda og móttöku kvótaflóttamanna. Þetta rímar engan veginn við það að þessi málefni séu undir ábyrgð utanríkisráðuneytisins. Ég vil líka beina annarri spurningu til hæstv. ráðherra mennta- og menningarmála sem fjallar um framlög til öryggis- og varnarmála, sem hæstv. utanríkisráðherra hefur talað mikið um að þurfi að endurskoða en minna útskýrt nákvæmlega hvað hann á við. Hér er sagt að allnokkur endurnýjun á rekstri varnarmannvirkja og starfrækslu ratsjárkerfisins standi fyrir dyrum, en ekkert er útskýrt hvert framlag Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar verður nákvæmlega til þessa málaflokks. Getur hæstv. ráðherra mennta- og menningarmála útskýrt það fyrir mér? Og ég bið hæstv. ráðherra um að grípa ekki til krónutöluvarnarinnar því að í samanburði við önnur iðnríki stöndum við okkur afar illa og það skiptir máli hverjir stjórna hér, virðulegur forseti. Í tíð vinstri stjórnarinnar, stjórnar VG og Samfylkingarinnar, voru gerðar [[Forseti hringir.]]metnaðarfullar áætlanir um að hækka framlög til þróunarsamvinnumála í 0,46% af vergum þjóðartekjum á ári. Það eru allt aðrar efnahagslegar aðstæður sem nú ríkja í íslensku samfélagi. Hvernig menn geta falið sig á bak við þessar röksemdafærslur er með öllu ótrúlegt.
Virðulegi forseti. Ég heyri að hv. þingmanni er mikið niðri fyrir varðandi þær upplýsingar sem ég ber á borð. Ég hlýt að undirstrika að hv. þingmanni gefst líka færi á því þegar áætlunin kemur til nefnda, bæði í fjárlaganefnd og ekki síður utanríkismálanefnd, að fá fyllri upplýsingar en sá sem hér stendur getur veitt þannig að það liggi fyrir. Það er alveg augljóst af þeim pappírum sem ég fór í gegnum í tengslum við þessa umræðu að við erum ekki að gera jafn vel í þessum efnum og okkar næstu nágrannar á Norðurlöndunum. Þar er framlagið hæst af vergum þjóðartekjum í Svíþjóð, 1,4% af þjóðarframleiðslu, sem er verulega langt fyrir ofan það sem við gerum. Ég ætla að enda þetta stutta svar mitt [[… varnarmálin.]]við hv. þingmann á þann veg að upplýsa að ég hef ekki upplýsingar um þessi varnarmál sem hv. þingmaður spyr um og vænti þess að ráðuneytið geti við meðferð málsins komið fram með upplýsingar sem gagnast hv. þingmanni í því með hvaða hætti henni verði svarað í meðferð málsins í þinginu.
Forseti vill upplýsa að virðulegur forseti Alþingis, Unnur Brá Konráðsdóttir, er komin í hús og skilst mér að hún hafi eitthvað verið að reyna að finna lausn á þessu máli með þingflokksformönnum. Það er þingflokksformaður í salnum. Er þetta réttur skilningur? [[Gripið fram í.]]Ég verð þá að upplýsa þingheim og landsmenn um það betur á eftir en mér skilst að núna séu menn að reyna að finna lausn á þessu máli.
Herra forseti. Það er fjölmargt sem mig myndi langa til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra út í en ég verð víst að sætta mig við staðgengil hans, hæstv. menntamálaráðherra. Ég ætla að byrja á að spyrja um aðferðafræði. Í hverjum einasta kafla fjármálaáætlunarinnar er tafla sem lýsir markmiðum. Í markmiðum um utanríkismál er hverri einustu stöðu á hverju einasta markmiði lýst svo fyrir árið 2016, með leyfi forseta: „Þetta er erfitt að mæla og verður byggt á sjálfsmati.“ Ég velti fyrir mér hvernig við sem Alþingi, sem eftirlitsstofnun með ríkisrekstrinum, eigum að geta metið árangurinn af aðgerðum sem er erfitt að mæla, sér í lagi þegar maður skoðar viðmiðin fyrir 2018 og 2022 sem eru ekki nein. Það kemur ekki neitt einasta viðmið fyrir í neinu markmiði í heila utanríkismálakaflanum. Mig langar líka að spyrja út í fámenni á sendiráðsskrifstofunum. Nú eru til að mynda 14 manns, minnir mig, í sendiráði Íslands í Brussel, lítill en mjög frábær hópur sem sinnir öllum verkefnum sem snúa að Evrópusambandinu. Sambærilegt sendiráð Noregs í Brussel er með um 70 starfsmenn. Við þurfum hreinlega að tryggja hagsmuni Íslands gagnvart Evrópusambandinu með fullmönnuðu og burðugu sendiráði. Í fjármálaáætluninni segir að tryggja verði að sendiskrifstofur hafi lágmarksmannafla til að halda úti starfsemi sinni. Mig langar til að forvitnast um fjölgun á fólki sem búast megi við á árunum 2018–2022. Við erum í augnablikinu ekki með sérfræðinga nokkurra fagráðuneyta í þessu tiltekna sendiráði. Svo mætti líka spyrja út í hver staðan er með önnur sendiráð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrst er til að taka, þegar rætt er um hvernig við eigum að vinna úr þeim markmiðum og meta þau markmið sem verið er að setja í fjármálaáætluninni, að stjórnkerfið og þingið eru að vinna sig inn í nýjan veruleika. Þetta eru mikil tímamót sem við erum að vinna að, sem er fjármálaáætlun til lengri tíma en hún er þannig úr garði gerð að við erum að markmiðssetja hana líka. Það er ekki einsdæmi, svo að ég segi það hér, hvernig frágangur markmiðanna er undir utanríkisþjónustunni, þetta er hægt að finna víðar í öðrum málaflokkum. Það er vissulega bagalegt að þetta verk sé hreinlega ekki komið lengra en með sama hætti gefur þetta líka þinginu kost á að koma með miklu ákveðnari hætti að því að fylgja eftir og kalla eftir því við stjórnsýsluna að hún sinni og vinni að þeim verkum sem þarna eru fram sett. Ég lít þar af leiðandi á það sem sameiginlegt verkefni þingsins og stjórnkerfisins að þróa þetta vinnulag betur en það er alveg augljóst, og ég skal játa það hreinskilnislega, að mælanleg markmið og mælikvarðar eru ekki settir fram á mörgum sviðum. Það er bara þannig. Þegar hv. þingmaður nefnir samanburðinn við Noreg og viðveru þeirra í Brussel er ólíku saman að jafna. Norðmenn eru með mikinn her útsendara úr sínu stjórnkerfi staðsettan í Brussel og verja til þess ómældum fjármunum sem við Íslendingar höfum hingað til ekki verið tilbúnir til að setja í þetta. Í því liggur munurinn. Um það snúast kannski umræðurnar hér, hversu miklum fjármunum við viljum verja til ákveðinna þátta, þar með talið þess þáttar sem hv. þingmaður nefnir hér.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa tilraun til svars og þann heiðarleika að viðurkenna að viðmiðin séu engin. Það er vandamál að þetta skjal sem okkur er gert að samþykkja er uppfullt af viðmiðum sem ekki er hægt að mæla og markmiðum sem ekki er hægt að meta árangurinn af. Þetta eru ekki góð vinnubrögð. Það er ekki einu sinni hægt að byrja að lýsa því hversu slæm vinnubrögð þetta eru. Við þurfum, til þess að þetta sé eitthvað sem við getum tekið mark á og jafnvel hugsað okkur að samþykkja, að laga þetta. Að algeru lágmarki. Ég vona að þetta verði tekið fyrir í nefndinni. Varðandi það að ólíku sé saman að jafna, sendiráðum Íslands og Noregs í Brussel, segir hér, með leyfi forseta, á bls. 124: „Þó eru ýmis verkefni í alþjóðasamskiptum sem verður að sinna, óháð stærð þjóða.“ Síðar segir: „Brugðist hefur verið við þessu að einhverju leyti undanfarin misseri með fjölgun starfsmanna.“ Nú veit ég að ástandið er ekki alveg eins og best verður á kosið. Það eru færri starfsmenn í því tiltekna sendiráði sem ég nefndi hér áðan, í Brussel, en voru fyrir hrun. Samt eru verkefni okkar í Brussel, sem tengjast Evrópusambandinu, engu minni en verkefni Noregs. Það er spurning hvort við ætlum að halda áfram að vera stöðugt að eltast við 2. gr. ferli við upptöku EES-mála eða fara að sinna hlutverki okkar gagnvart 8. gr. og fara að fylgja málunum eftir þegar þau eru í þróun í Brussel, í framkvæmdastjórninni, hjá Evrópuþinginu o.s.frv. Ég sé 2 milljarða til viðbótar sem fara til utanríkismála. Það væri áhugavert að vita hvort í þessu felst einhver fjölgun á starfsfólki til þessa málaflokks eða hvort áframhald verði á því að fólk reyni að vinna ótrúlega góða vinnu en nái því varla vegna manneklu.
Virðulegi forseti. Það er í mínum huga algerlega ástæðulaust að draga undan í þeim efnum ef eitthvað skortir á það með hvaða hætti verið er að vinna hlutina Þess vegna er það einfaldlega eðlilegasti hlutur í heimi fyrir mér að horfast í augu við að þetta er misjafnlega unnið. Það liggur fyrir að vinnan við mælikvarða og markmiðasetningu er lengst komin í þróunarsamvinnunni. Varðandi utanríkisviðskipti og varnarmál hefur sömuleiðis verið ágætlega unnið. En það eru aðrir hlutir sem standa út af. Það er víðar en í utanríkisþjónustunni sem þannig háttar til. Meginatriðið er að við erum að þróa og ganga inn í nýtt verklag. Þingið afgreiðir ekki þetta plagg fyrr en fjárlaganefnd og viðkomandi fagnefndir hafa fjallað um það. Sú umræða sem hér fer fram er í mínum huga mjög góð, þ.e. í stað þess að við tökum umræðu beint um plaggið, eins og tekin var í gær, var samkomulag í þinginu um að efna til þeirrar umræðu sem hér fer fram. Þetta er gert að ákvörðun forsætisnefndar og fjárlaganefndar, að draga þessa umræðu fram, og mér finnst það nauðsynleg áður en málið gengur til nefndar. Það er líka í ágætu samræmi við þá breytingu sem gerð var á þingsköpum um meðferð fjárlagafrumvarpsins, sem var gott. Varðandi það sem hv. þingmaður segir um samanburðinn við Noreg, um það hvernig við sinnum Evrópusamstarfinu, þá er rétt að við erum undir í þeim samanburði. Það hefur verið, leyfi ég mér að fullyrða, meðvituð vinna. Ég held að engum komi á óvart að við erum ekki með mikla mönnun þar. Mínar upplýsingar - um þá 2 milljarða sem hv. þingmaður spurði út í, þ.e. hvort ætlunin væri að styrkja sérstaklega starf utanríkisþjónustunnar í Brussel - herma að svo sé ekki. Það er einfaldlega gert ráð fyrir að það verði í svipuðu fari og verið hefur.
Forseti vill tilkynna að virðulegur forseti, Unnur Brá Konráðsdóttir, og þingflokksformenn virðast hafa náð sáttum um hvernig skuli ræða um ræðutíma og umræðuna í þessum málaflokki og það er vel.
Virðulegi forseti. Í kaflanum um utanríkismál kemur fram að þörfin fyrir mannúðaraðstoð hefur aldrei verið meiri og málefni flóttafólks hafa verið ofarlega á baugi síðustu misseri. Alþjóðastofnanir hafa þannig kallað málefni flóttafólks einhverja alvarlegustu áskorun sem heimurinn stendur frammi fyrir. Síðan kemur skýrt fram í kynningu og upphafi þessarar fjármálaáætlunar að ríkisstjórnin hafi í hyggju að taka á móti fleiri kvótaflóttamönnum. Það er eitt af því sem hefur verið lögð mjög mikil áhersla á. Ég er hins vegar búin að fara í gegnum þetta plagg sem snýr að utanríkismálum og get ekki almennilega séð hvar fjármunirnir eru sem eiga að fara í að taka á móti fleiri kvótaflóttamönnum eða tryggja að við getum haldið áfram að styðja myndarlega við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og aðrar þær undirstofnanir sem hafa sinnt þessum verkefnum. Það er nefnt hér að það eigi að fara 696 milljónir kr. til mannúðaraðstoðar árið 2017. Það hefur líka komið fram í svörum ráðherrans að vegna þess að við höfum verið að setja aukna fjármuni til aðstoðar við flóttamenn og hælisleitendur hafi framlög til þróunaraðstoðar hækkað frá því sem áður var upp í 0,25% af vergum þjóðartekjum. En þeir fjármunir voru hins vegar að stórum hluta undir öðrum ráðuneytum. Eins og ég þekki til hefur ekki verið auðvelt að halda í þá peninga. Ég hef ekki séð að þeir fjármunir séu til staðar undir velferðarráðuneytinu eða innanríkisráðuneytinu. Þess vegna spyr ég hvort fjármunirnir séu undir utanríkisráðuneytinu, til þess að tryggja að við getum gert það sem við eigum að gera. Ég er með tölur. Það kostar um 5 milljónir að taka á móti einum kvótaflóttamanni. Ef við ætlum að taka á móti 50 erum við að [[Forseti hringir.]]tala um 250 milljónir, ekki rétt? Ef við ætlum að fara upp í 150 erum við að tala um 750 milljónir. Þá er orðið óskaplega lítið eftir til að fara til allra þeirra mikilvægu alþjóðastofnana sem við þurfum svo sannarlega að styðja við.
Virðulegi forseti. Fjármögnun á málefnum flóttamanna er öll undir málefnasviði 29, þ.e. á sviði velferðarráðuneytisins, félagsmálaráðuneytisins. Einu fjármunirnir til flóttamannaaðstoðar sem eru veittir á vegum utanríkisráðuneytisins eru nýttir til aðstoðar á vettvangi á erfiðleikasvæðum eins og t.d. Líbanon eða Sýrlandi. Fjármögnun við móttöku eða aðstoð flóttamanna á okkar grundu er ekki í utanríkisráðuneytinu heldur, eins og hv. þingmaður sagði, komin undir innanríkis- og velferðarráðuneytið.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir það. Það hjálpar mér hins vegar ekkert því að ég var einmitt búin að lesa mjög vel kafla númer 29 um fjölskyldumálin. Til að benda á það er gert ráð fyrir að á milli áranna 2018 og 2019 aukist fjárveitingar til fjölskyldumála um 400 milljónir en hér undir erum við m.a. að fara að byggja nýtt meðferðarheimili, bæta í fæðingarorlofið, ætlum að vísu að draga saman í barnabótunum. Ég á mjög erfitt með að sjá nákvæmlega fjármuni varðandi aukninguna. Það er eina ástæðan fyrir því að ég er að kalla eftir þessu og spyrja um það. Ég geri mér grein fyrir því að það er nokkuð erfitt að reyna að troða því undir menntamálaráðuneytið. Ég einfaldlega sé ekki fjármunina í áætluninni. Það hlýtur að vera eitt af því sem þingið verður að bæta í til að tryggja að við getum gert það sem hér segir að sé ætlunin að gera. Svo ég fari enn á ný í gegnum tölurnar: Ef það er ætlunin að taka á móti 50 manns, eins og við höfum reynt að gera undanfarin ár, erum við að tala um 5 milljónir á mann, þ.e. 250 milljónir yfir fjögur ár. Þetta eru háar upphæðir, en við verðum einfaldlega að gera ráð fyrir þeim. Ég vil líka fá að bakka utanríkisráðuneytið upp hvað þetta varðar. Það er verið að nefna lykilstofnanir sem skipta gífurlegu máli sem ströggla virkilega, m.a. varðandi afstöðu stjórnvalda í Bandaríkjunum gagnvart starfsemi Sameinuðu þjóðanna. Það verður svo sannarlega kallað eftir því frá okkur og öðrum aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna að bæta í þegar kemur að mannúðaraðstoð. Þessar tæpu 700 milljónir sem hér eru duga mjög skammt.
Virðulegi forseti. Já, hv. þingmaður ítrekar skoðun sína í þá veru að kalla eftir því hvar fjármunir til móttöku flóttamanna séu. Eins og ég svaraði hér í fyrra andsvari er eingöngu gert ráð fyrir fjármunum í fjárlagaramma utanríkisráðuneytisins við aðstoð á vettvangi erlendis. Ég verð að beina því til hv. þingmanns að inna félagsmálaráðherra eftir því hvernig fjármögnun á þessum þætti er. Ég hef ekki upplýsingar um fjármögnun félagsmála eða velferðarhlutans í málaflokki 29.
Forseti. Við erum að sigla inn í nýja tíma í alþjóðastjórnmálum, tíma þar sem það er enn mikilvægara en áður að við sem stjórnmálamenn stöndum fast á og með frjálslyndum gildum, tíma þar sem aukin verndarstefna og einangrunarhyggja sækja að fjölþjóðasamstarfi í okkar heimshluta. Bæði Bretar og Bandaríkjamenn virðast vera að halla að sér. Ég hef áhyggjur af þessari auknu áherslu í heiminum á tvíhliða samninga og tvíhliða samstarf. Þessar nýju áherslur eru ekki í anda þess frjálslyndis sem við viljum standa fyrir hér á landi og þær ógna hagsmunum okkar. Þetta er alvarleg staða og sér í lagi fyrir lítið smáríki eins og Ísland. Ísland á allt undir stöðugleika í okkar heimshluta. Við eigum allt okkar undir því að samskipti, samgöngur, flutningsleiðir og viðskipti séu sem opnust og fjölþjóðlegust. Þetta snýr bæði að efnahagslegu öryggi landsins og getu okkar til að tryggja varnir þess. Þetta eru varhugaverðir tímar, tímar þar sem friður er ekki endilega sjálfsagður, þar sem það er að renna upp fyrir okkur hversu ótrúlega mikilvægt það er fyrir Ísland að Evrópusambandið haldi velli, ekki bara út frá viðskiptalegum og efnahagslegum forsendum heldur út frá því grundvallarhlutverki sem sambandið hefur þegar kemur að því að tryggja frið í okkar álfu. Það er því mikilvægt að utanríkisráðuneytið lagi sig að þessum nýju aðstæðum. Ég fagna því þeirri vinnu sem nú er farin af stað og kynnt er í fjármálaáætlun sem sýnir að ráðherra er meðvitaður um mikilvægi þess að aðlaga utanríkisþjónustuna að þessum nýja raunveruleika. En ég vil jafnframt brýna ráðherra til að forgangsraða fjölþjóðasamstarfinu. Því þar getum við best varið hagsmuni okkar. Mig langar að lokum að biðja ráðherra að greina aðeins frá þessari forgangsröðun, þ.e. hvort því megi finna stað í fjármálaáætlun að forgangsraðað sé í þágu fjölþjóðasamstarfs, þá sér í lagi á sviði varnar- og öryggismála.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrst er til að taka að ég deili skoðunum hennar um að það er mjög mikilvægt fyrir okkur að Evrópusambandið sé í lagi, svo að maður orði það nokkuð pent. Þetta er gríðarlega mikilvæg heimsálfa fyrir okkur, þó ekki væri nema bara á sviði þeirra mála sem standa mér nærri í embætti sem eru menningar- og menntamál og sókn okkar þangað eftir þekkingu. Það er alveg kýrskýrt í mínum huga, eins og kom fram í inngangi mínum að þessari umræðu, að það er eitt af stóru verkefnum Íslands að búa okkur undir þá breytingu sem er að verða þegar Bretar ganga þaðan út. Það mun kalla á töluvert miklar breytingar fyrir okkur. Þegar spurt er um forgangsmálin vitna ég einfaldlega til þeirrar vinnu sem ég nefndi áðan. Utanríkisráðuneytið er, í ljósi þeirra breytinga sem eru að eiga sér stað í veröldinni, að ganga í gegnum töluvert mikla vinnu sem gengur út á að skilgreina forgangsverkefni og raða áherslunum upp á nýtt. Ég nefndi áðan að þær upplýsingar sem hér eru bornar fram segja að gert sé ráð fyrir að sá starfshópur sem að þessu vinnur skili tillögum um þetta efni í haust.
Herra forseti. Já. Heimurinn er að skiptast upp í ríki sem kjósa fjölþjóðasamstarf og ríki sem velja tvíhliða samstarf. Það er mín skoðun að við eigum að fylkja okkur í lið með þeim ríkjum sem velja fjölþjóðasamstarfið, eins og t.d. Norðurlöndunum, frekar en að eyða of miklu púðri í þau sem eru að færa sig meira í átt að tvíhliða samstarfi eins og Bandaríkin. Tvíhliða samningar þjóna yfirleitt alltaf mest og best hagsmunum þeirra stóru. Smáríki eins og Ísland á meiri möguleika í fjölþjóðasamstarfi en í tvíhliða samningum við stór ríki. Það eru sannarlega ýmsir aðilar í dag sem eru að einbeita sér að því að splundra Evrópu. Það er mín skoðun að við eigum að vera í liði með Evrópusambandinu. Ég er því ekki ein af þeim sem fagna útgöngu Breta úr Evrópusambandinu. Ég held að það sé ekki gott fyrir stöðugleika í álfunni okkar, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni. Það er ekki gott fyrir Evrópusambandið, ekki gott fyrir Breta og ekki gott fyrir Ísland. Við horfum á eftir einum af okkar lykilviðskiptaaðilum innan EES, Bretum, út úr Evrópusamstarfinu. Við erum að flytja út 11% til Breta. Það er gríðarlega mikilvægt og forgangsmál ríkisstjórnarinnar að tryggja áfram þá markaði. En það er samt alveg ljóst að stærsti hluti okkar útflutnings fer til Evrópusambandsins. Stöðugleiki á alþjóðasviðinu, svo að ég segi það aftur og ítreki, er það besta fyrir smáríki. Óstöðugleiki þýðir óöryggi og smáríki eiga erfiðara með óöryggi í alþjóðasamskiptum en stærri ríki. Ég brýni því ráðherra, og staðgengil hans, til að forgangsraða fjármagni í þágu fjölþjóðasamstarfs. Ég vona að við munum sjá þess stað í fjárlögunum í haust.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur andsvarið. Ég er í sjálfu sér ekki í liði með neinum. Það breytir ekki því að veruleikinn er sá að Bretar hafa ákveðið að segja skilið við Evrópusambandið. Það er sá veruleiki sem við, þessi örþjóð, þurfum að takast á við í þessu sambandi. Það er verkefni utanríkisráðuneytisins að takast á við það og greinilegt á þeirri litlu vitneskju sem ég hef um málið að utanríkisráðuneytið er komið í fullan gang með að búa sig undir þær breytingar og takast á við þann veruleika sem af því leiðir. Við getum haft á því skiptar skoðanir hvort þetta var rétt eða rangt en það breytir ekki stöðunni, þetta er veruleiki sem við þurfum að takast á við í dag. Mér finnst utanríkisráðuneytið og -þjónustan vera að reyna að gera það. Ég vil að lokum segja við hv. þingmann að ég geri ráð fyrir að sá sem gegnir stöðu utanríkisráðherra, þegar hann hefur viðveru hér á landi, fái þá umfjöllun sem hér hefur átt sér stað, hvort tveggja af því að lesa þær ræður sem hér verða haldnar um fjármálaáætlunina en ekki síður fróðleik frá þeim ágætu embættismönnum sem fylgjast með umræðunni og eru mér til fulltingis við þessa umræðu.
Herra forseti. Það er nokkuð sérkennilegt að vera að beina orðum til staðgengils utanríkisráðherra sem svaraði mér því áðan sem hæstv. menntamálaráðherra að hann gæti ekki svarað fyrir um menntaskortinn því að það væri á könnu félagsmálaráðherra og þetta væri svo afmarkað milli ráðherra, þeir væru ekki mikið að blanda sér í málefni annarra. Ég held reyndar að heimurinn sé ekki svo uppskiptur að mál flæði nú ekki milli markalína. Því ætla ég að halda mig í almennri umræðu um mál sem sannarlega snúa að öllum ráðherrum. Í fjármálaáætlun er talað um að íslensk stjórnvöld styðji markmið Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki skuli veita sem nemur 0,7% af vergri þjóðarframleiðslu til þróunarsamvinnu. Síðar á síðunni er sagt að þörfin fyrir mannúðaraðstoð hafi aldrei verið meiri og málefni flóttafólks hafi verið ofarlega á baugi síðustu misseri jafnt á Íslandi sem annars staðar. Nú er mér kunnugt um að hæstv. ráðherra greiddi atkvæði með þingsályktunartillögu sem gerði ráð fyrir að við myndum spýta í eftir efnahagshrunið og bæta aðeins og vera ekki alger dragbítur á þessu samstarfi og koma okkur upp í 0,42% árið 2016. Það er hins vegar ekkert gert með það. Við erum föst í þessari tölu, 0,26, og verðum það út tímabilið. Mér finnst það ömurlegt, ekki síst þegar við erum rík þjóð og búum á landi allsnægta og flest okkar eiga afar og ömmur sem bjuggu við örbirgð og vissu hvað það þýddi að búa við fátækt. Ég vil heyra viðhorf ráðherra. Finnst honum þetta nógu metnaðarfullt? Gæti hann hugsað sér að beita sér aðeins fyrir því að spýta í lófana, eins og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir kom inn á áðan?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek undir að það er einkennilegt að þurfa að eiga orðastað við staðgengil viðkomandi fagráðherra. En þannig er einfaldlega veruleikinn. Ég segi fullum fetum að það gefast örugglega tækifæri til að eiga beinan orðastað við utanríkisráðherra um hvaðeina sem málaflokkinn snertir ef leitað er eftir því. Ég dreg það ekki í efa. Það er spurningin um að koma því einfaldlega fyrir. Varðandi þá spurningu, umræðu og hugleiðingu sem hv. þingmaður kom með um þróunaraðstoðina er alveg rétt að við höfum sett okkur ákveðin markmið. Við höfum hingað til ekki treyst okkur til að ná þeim. Það sem ég benti á í andsvari við þingmann áðan var að samkvæmt mínum upplýsingum er einungis verið að hækka framlagið í prósentum talið úr 0,25 í 0,26. Það er rétt að gert er ráð fyrir að það standi til loka tímabilsins. Við getum vissulega gert betur. Ég er alveg sammála því sjónarmiði sem undirliggjandi er hjá hv. þingmanni. Við getum og eigum að leggja til þessara mála. Ég vil þó minna á að það er gert með ýmsum hætti. Ég er þeirrar skoðunar að við getum gert meira af því að veita fólki skjól hér hjá okkur en við höfum gert. Við höfum allar aðstæður til þess að gefa fólki færi á að leita til okkar í hlé og skjól frá þeim hörmungum sem á því dynja víða um veröld. Ég held því fram að það verði töluvert langur vegur [[Forseti hringir.]]þar til við munum ná að uppfylla þá tillögu og þingsályktun sem hv. þingmaður nefndi í máli sínu um að við verjum um 0,40% af þjóðarframleiðslu til þróunaraðstoðar. Ég held að langt líði þar til við náum því.
Frú forseti. Ég vona að hæstv. ráðherra misvirði ekki við mig að ég hafi nefnt staðgengilshlutverkið. Ég hef alltaf gaman af að tala við þennan ákveðna ráðherra. Kannski hefði verið eðlilegt að forsætisráðherra hefði hlaupið í skarðið, hann er þó allavega sá sem er kápan yfir öllu bixinu. Í framhaldi af orðum hæstv. ráðherra vil ég spyrja, af því að nú er þetta þingsályktunartillaga sem er borin fram af hæstv. fjármálaráðherra: Hefði ekki verið meiri bragur að því að þegar lá fyrir hvernig þetta yrði að þingið hefði lagt fram nýja þingsályktunartillögu og sett fram ný markmið, þannig að alla vega væri klárt að það er þingið sem gefur fyrirskipun um hvernig við ætlum að haga málum okkar en ekki ráðherra sem fer gegn gildandi þingsályktun? Ég veit það ekki. Ég er nýr og kann þetta ekki. Það kom fram í andsvari við hv. þm. Smára McCarthy að við hefðum lítinn mannafla og kraft til að sinna EES-samningnum og ESB og Brussel og öllu því. Í ágætri grein eftir Kristján Guy Burgess í Vísi í síðustu viku kemur fram að þegar Sigmundur Davíð hafði verið forsætisráðherra í tvo mánuði hafði hann heimsótt framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, NATO, æðstu ráðamenn ESB, forsætisráðherra Danmerkur, Noregs, Svíþjóðar og Finnlands, formann landsstjórnarinnar í Færeyjum og áfram gæti ég haldið. Á þeim tíma sem hæstv. forsætisráðherra hefur starfað hefur hann ekki hitt einn erlendan þjóðhöfðingja ef frá er skilið að hann fór á ágætisjafnréttisráðstefnu til New York sem skilaði örugglega ágætisárangri. Höfum við ekki ótrúlega mikla þörf fyrir að höfuð okkar í stjórnkerfinu sé á faraldsfæti og myndi tengsl við ráðamenn [[Forseti hringir.]]úti um allan heim í þeim síhvikula og hættulega heimi sem við erum að fóta okkur í núna?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr hvort ég sé ekki þeirrar skoðunar að það sé til góðs að forsvarsmenn þjóðarinnar séu í sem mestum samskiptum við starfsbræður sína vítt um veröld. Ég er í grunninn algerlega sammála þeirri skoðun hans að því meiri samskipti, þeim mun betra, nema í því tilfelli þegar utanríkisráðherra þarf að ræða fjármálaáætlun 2018–2022. Þá gæti verið skemmtilegra og æskilegra að ferðalögin væru aðeins styttri og skemmri. Ég tek innleggi hv. þingmanns fagnandi. Ég vil nefna það úr ræðustól að ég misvirði alls ekki við hv. þingmann að það skuli minnt á staðgengilshlutverkið. Það er fyrst og fremst fullkomlega eðlilegt að svona sé. Það getur einfaldlega háttað þannig til að á þetta þurfi að reyna. En meginatriðið er í mínum huga að þingið hafi aðkomu og tækifæri til að ræða viðkomandi málefnasvið, utanríkismálin, og það fylgi síðan málinu inn til viðkomandi nefnda sem fjalla um þetta. Fyrst ég nefni það vil ég enda mál mitt á því að svara hv. þingmanni og vitna til orða hv. þm. Haraldar Benediktssonar formanns fjárlaganefndar sem ítrekaði við umræðuna í gær að það er þingið sem hefur fjárveitingavaldið og þingið sem fer með þau mál sem fyrir það er lagt.
Hæstv. forseti. Ég geri í stuttu máli grein fyrir fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 hvað varðar þau málefnasvið sem heyra undir mig sem ráðherra, þ.e. málefnasvið 7 sem er rannsóknir, nýsköpun og þekkingargreinar sem ég deili ábyrgð á með menntamálaráðherra; málefnasvið 14, um ferðaþjónustu; málefnasvið 15, um orkumál; málefnasvið 16, um markaðseftirlit og neytendamál og þar deili ég ábyrgð með fjármálaráðherra. Í stuttu máli er gert ráð fyrir að efla öll þessi málefnasvið á tímabilinu með auknum framlögum samanborið við fjárlög yfirstandandi árs og er gert ráð fyrir mestri aukningu til ferðamála. Ég mun í máli mínu einkum dvelja við þá metnaðarfullu stefnu, framtíðarsýn og mælanlegu markmið sem við höfum sett okkur um hvert og eitt málefnasvið. Í áætluninni eru auk þess tilgreindar aðgerðir sem styðja við þessi markmið. Hvað varðar þau málefnasvið sem undir mig heyra er farin sú leið að miða markmiðin við þrjár stoðir sjálfbærni eins mikið og kostur er þannig að þau snúi að umhverfislegum, efnahagslegum og samfélagslegum þáttum. Mikilvægt er að hafa þessa nálgun í huga til að skilja úr hvaða samhengi markmiðin eru sprottin. Sem kunnugt er deili ég með hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra ábyrgð á málefnasviði 7, en undir mitt ráðuneyti fellur málaflokkurinn nýsköpun, samkeppni og þekkingargreinar. Hér eru þau nýmæli að málefnasviðið vísar nú til þekkingargreina þvert á atvinnugreinar og þar með framþróunar, atvinnulífs á grunni tækni og nýjunga. Þetta er ákveðin viðhorfsbreyting sem ég bind vonir við að muni hafa áhrif. Framtíðarsýn okkar í þessum málaflokki er að Ísland verði leiðandi á sviði rannsókna og þekkingar og á þeim grunni reiðubúið að takast á við samfélagslegar áskoranir. Meginmarkmið málefnasviðsins er alþjóðlega samkeppnishæft umhverfi rannsókna og nýsköpunar þar sem áhersla er lögð á gæði, gagnsæi, alþjóðasamstarf og árangur. Hér höfum við sett okkur þrjú markmið, í fyrsta lagi að auka framleiðni á grunni nýsköpunar, samkeppni og minni reglubyrði, í öðru lagi að auka hagnýtingu lausna sem draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og neikvæðum umhverfisáhrifum og í þriðja lagi að ný störf skapist í þekkingargreinum um land allt. Þar höfum við sett okkur markmið um 3% fjölgun á ári sem ég tel að sé metnaðarfullt markmið. Framtíðarsýn okkar varðandi ferðaþjónustu er að Ísland sé eftirsóttur áfangastaður vegna sérstöðu, hreinleika umhverfis, fagmennsku og gæða. Í Vegvísi um ferðaþjónustu felst góð stefnumörkun sem við munum fylgja eftir. Eins og áður segir er gert ráð fyrir að málaflokkurinn fái talsvert aukin framlög miðað við yfirstandandi ár og ljóst er að verkefnin eru ærin, mörg og fjölbreytt, m.a. hvað varðar stjórnsýslu, innviðauppbyggingu, gæðamál, kynningarmál, upplýsingagjöf og öryggismál. Sem fyrr lúta markmiðin að þremur stoðum sjálfbærrar þróunar, í fyrsta lagi að auka framleiðni í greininni, í öðru lagi að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og í þriðja lagi jákvætt viðhorf til ferðaþjónustu, bæði meðal erlendra ferðamanna og okkar Íslendinga sjálfra. Ég kem örugglega nánar inn á þessi mál á eftir. Á málefnasviði 15 sem fjallar um orkumál setjum við niður þá framtíðarsýn að Ísland sé leiðandi í þróun og nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa á grunni sérstöðu og hreinleika umhverfis og orkuauðlinda, þekkingar og fagmennsku. Í því ljósi er meginmarkmið málefnasviðsins aukin samkeppnishæfni orkumarkaðar á grunni efnahagslegs, umhverfislegs og samfélagslegs jafnvægis. Mælanleg markmið sem styðja við framtíðarsýnina eru í fyrsta lagi að tryggja jafnvægi framboðs og eftirspurnar á almennum markaði, í öðru lagi að auka hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í orkubúskap Íslands, í þriðja lagi að jafna orkukostnað vegna dreifingar raforku á landsvísu og í fjórða lagi að lágmarkskröfur um afhendingaröryggi raforku gildi um allt land. Tilgreindar eru átta aðgerðir til að styðja þessi markmið. Framtíðarsýn stjórnvalda á málefnasviði 16, sem ég deili með fjármálaráðherra eins og ég kom inn á, um markaðseftirlit og neytendamál, snýst um skilvirka efnahagsstarfsemi og velferð á grunni stöðugleika, virkrar samkeppni, gegnsæis og heilbrigðra viðskiptahátta. Þessi framtíðarsýn er í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna frá árinu 2016. Markmiðin eru þrenns konar, í fyrsta lagi aukið gegnsæi, virk samkeppni og heilbrigðir viðskiptahættir í fjármála- og viðskiptalífi, samkvæmt fimm skilgreindum mælikvörðum, í öðru lagi aukin umhverfisvitund og úrlausnir á sviði umhverfismála á grunni markaðseftirlits og samkeppni og í þriðja lagi aukið traust almennings til atvinnulífs og markaðseftirlits. Fimm aðgerðir eru tilgreindar til að ná þessum markmiðum. Ég kem kannski nánar inn á það líka á eftir, en áherslur mínar miða ekki einungis að auknum fjárframlögum heldur líka nýrri hugsun, nýjum áherslum, kröftugum aðgerðum til að efla atvinnulíf og samkeppnishæfni á grunni nýsköpunar þvert á atvinnugreinar og aukinni sátt um ýmis mál, hvort sem það er uppbygging raforkukerfis, ferðaþjónusta eða hvaðeina annað.
Frú forseti. Mig langar að beina nokkrum spurningum til hæstv. ráðherra. Samkvæmt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir því að ferðaþjónustan færist upp í efra þrep virðisaukaskattskerfisins og skili inn einhverjum 9 milljörðum á hálfu ári og 18 milljörðum á ársgrundvelli. Þessar fjárhæðir eiga eftir að lækka eitthvað þegar efra þrepið lækkar árið 2019. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort gerð hafi verið greining á því hvað þetta þýðir fyrir ferðaþjónustuna, landsvæði og ýmis sprotafyrirtæki og hver áhrifin eru á fjölgun ferðamanna og neyslumynstur þeirra. Hverju skilar það í raun í tekjum fyrir ríkissjóð þegar lækkunin kemur 2019? Er þetta eingöngu hugsað til að einfalda skattkerfið? Sjálfstæðismenn sögðu fyrir kosningar að ekki yrðu lögð aukin gjöld á ferðaþjónustuna. Þá er verið að svíkja það loforð. Verða einhverjar mótvægisaðgerðir gagnvart sprotafyrirtækjum í ferðaþjónustunni? Ég hef ekki áhyggjur af stóru risunum í ferðaþjónustunni, að þeir geti ekki búið við þetta. Hafa komugjöld eitthvað verið skoðuð? Komugjöld fyrir 2,5 milljónir ferðamanna myndu skila um 3 milljörðum ef 1.500 kr. legðust á flugmiða. Verður framlag til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða eingöngu hækkað um 200 milljónir og verður það þannig út þetta tímabil?
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni góðar spurningar. Já, það voru vissulega unnar greiningar á áhrifum og afleiðingum af þessari breytingu. Það var gert í fjármálaráðuneytinu og með sérfræðingum úr atvinnuvegaráðuneytinu þegar þetta kom til skoðunar. Þetta er einföldun á skattkerfinu og hefur verið stefna stjórnvalda í nokkurn tíma að reyna að fækka þeim sem eru í undanþáguþrepi og færa upp í almenna þrepið. Þetta er ákveðin kerfisbreyting. Til lengri tíma er ekki hægt að segja að þetta sé skattalækkun heldur að það jafnist u.þ.b. út. Ég veit ekki nákvæmlega hvað spáin segir, hvort þetta eru 2–3 milljarðar í auknar tekjur fyrir ríkissjóð. Varðandi Framkvæmdasjóð ferðamannastaða eru 200 milljónir til viðbótar þar inni og verða út þetta tímabil. En það er ekki hægt að horfa lengur á Framkvæmdasjóð ferðamannastaða einan og sér heldur verður að taka landsáætlunina með inn. Við erum að setja fjármuni í hana og leggja til, ef frumvarpið kemst í gegnum þingið, að við tökum út svæði sem eru í eigu ríkisins og færum slíkar framkvæmdir algerlega inn í landsáætlunina. Þá er þessi sjóður með 200 milljónir kr. til viðbótar og hægt að ráðstafa þeim fjármunum til sveitarfélaga og einkaaðila. Það er þá úr meiru að spila fyrir þá þætti. Svo erum við með til hliðar landsáætlun og sömuleiðis er hugmyndin með framkvæmdasjóðnum að hann sé einmitt stýritæki til að koma á seglum úti um land. Varðandi þetta með svæðin hefur það sömuleiðis verið greint. En mér finnst mikilvægt að það komi fram að stjórnvöld hafa augun sérstaklega á landsbyggðinni. Það er stefna stjórnvalda að dreifa ferðamönnum um landið. Ég held að gagnlegra sé, [[Forseti hringir.]]fyrst tekin hefur verið ákvörðun um að færa þessa atvinnugrein upp í almenna þrepið, að við séum þá með sértækar aðgerðir fyrir landsbyggðina.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það væri mjög gott að vita hvar maður getur fengið að sjá þessar greiningar og gengið að þeim. Það hefur komið fram hjá samtökum úr ferðaþjónustunni að ekkert samráð hafi verið haft við ferðaþjónustuna og mjög mikilvægt að þetta sé gert með góðum fyrirvara og undirbúningi og greiningu. Nú boðar ríkisstjórnin áætlun um orkuskipti til ársins 2030 og að auka endurnýjanlega orkugjafa, að hlutur þeirrar orku verði 40% árið 2030. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hver er í raun aukning fjármuna til orkuskipta og til að mæta loftslagsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna á næstu fimm árum? Hvaða fjármunir eru eyrnamerktir þeim málaflokki? Það kemur fram hér að það sé lækkun á milli áranna 2017 og 2018 og aðeins, eins og ég les þetta, 500–600 millj. kr. á tímabilinu. Það væri líka fróðlegt að vita, þar sem miklar áætlanir eru uppi um að vera leiðandi í nýsköpun og rannsóknum, hvaða fjárhæðir séu í raun ætlaðar í þetta. Er þetta allt undir þessum 500–600 millj. kr.? Einnig langar mig að vita um jöfnun orkukostnaðar. Nú brennur mjög á landsmönnum gífurlega hár orkukostnaður og gengur hægt að jafna hann í landinu, bæði gagnvart heimilum og fyrirtækjum. Hvaða fjármunir eru áætlaðir til að jafnað að fullu orkukostnað í landinu? Liggur fyrir að búið verði að gera það eftir fimm ár? Hversu háar fjárhæðir eru ætlaðar í það verkefni? Eru einhverjar fjárhæðir ætlaðar t.d. í orkusparnað heimila og fyrirtækja? Eru einhverjar fjárhæðir eyrnamerktar [[Forseti hringir.]]neytendamálum til þess að styðja við starf í neytendavernd hér á landi?
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessar spurningar. Þær eru ansi margar og stórar fyrir tvær mínútur en ég ætla að reyna að koma inn á eins mikið og ég get. Ég gleymdi að svara áðan varðandi annars konar gjaldtöku vegna áforma um vasksbreytinguna. Ég lít svo á að við séum ekki að ræða komugjöld og ekki náttúrupassa. Það má alveg segja að gengið hafi brösuglega að ná samstöðu um gjaldtöku. Með þessu skilar atvinnugreinin vissulega auknum fjármunum inn í ríkissjóð þrátt fyrir að það sé ekki skattur á hagnað heldur sé greininni falið að sækja þennan skatt til ferðamannanna sjálfra. Varðandi gagnrýni um samráðið er mögulega erfitt að hafa samráð um skattahækkanir. Þetta er ferli sem var unnið í fjármálaráðuneytinu og hvað varðar aðgang að gögnum þar myndi ég ætla að fjármálaráðuneytið gæti aðstoðað. Varðandi orkuskiptin og þá þingsályktunartillögu eru þar fjölmargar aðgerðir sem teygja síðan anga sína út í hin ýmsu ráðuneyti. Varðandi loftslagsmálin er það málefni sem er á ábyrgð umhverfisráðherra. Orkuskiptin eru einn þáttur þar undir. Við erum t.d. að setja fjármuni í innviðauppbyggingu úti um land í tengslum við rafbílavæðingu. Það eru t.d. 67 milljónir sem fara núna í styrki og verður áfram. Út af nýsköpunarspurningu þá verður lögð áhersla á það en í mínum huga snýr það ekki allt að auknum fjármunum eða þörf á þeim. Við erum með Tækniþróunarsjóð sem hefur fengið aukna fjármuni og þetta snýr líka að því að hugsa hlutina upp á nýtt og öðruvísi, setja málið á dagskrá, vegna þess að nýsköpun fer þvert á allar atvinnugreinar.
Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að ansi mörgu. Ég ætla að byrja á að spyrja út í það að gengið er út frá samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda um 40% árið 2030 miðað við árið 1990. Þetta er ágætismarkmið en ég sé ekki að kolefnisjöfnunargjald og fleiri rafbílar muni eitt og sér ná því þegar verið er að setja á stofn mengandi stóriðju, eins og gert hefur verið undanfarin ár. Getur ráðherra fullyrt að þeir fjármunir sem veittir eru til orkumála dugi til að ná yfir þau markmið í orkuskiptum? Er gert ráð fyrir auknum fjárveitingum í grunnrannsóknir til að reyna að hemja þær hundruð þúsunda tonna koldíoxíðs sem ný kísilver og önnur stóriðja mun skila frá sér út í umhverfið? Á bls. 231 í fjármálaáætluninni segir, með leyfi forseta: „Meginverkefni atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis er að stuðla að skilvirkri stjórnsýslu og eftirliti með þeirri starfsemi sem fellur undir ráðuneytið …“ Nú hefur Samkeppniseftirlitið lengi ekki verið nægilega fjármagnað með þeim afleiðingum að markaðsbrestir hafa átt sér stað á nokkrum stöðum í markaðnum með slæmum afleiðingum fyrir neytendur. Í markmiðum fjármálaáætlunar um markaðseftirlit og neytendamál er margt sem snýr að atvinnulífinu, t.d. varðandi faggildingu og einföldun regluverks, en ég sé mjög lítið sem snýr að Samkeppniseftirlitinu sjálfu. Stendur til að veita aukið fjármagn í markaðseftirlit? Svo er spurning um forgangsröðun nýsköpunarverkefna. Í morgun sagði hæstv. ráðherra í andsvörum við hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson að fjármálaáætlun væri ekki það sama og fjárlög, sem er vissulega rétt. En í svarinu kom í ljós sú afstaða að fjármálaáætlun myndi kannski ekkert standast í ljósi fjárlaga. Þetta þykir mér svolítið merkilegt þar sem fjármálaáætlun á auðvitað að vera umgjörð utan um fjárlögin [[Forseti hringir.]]þegar þau koma. Mig langar að fá skýringar á því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Hluta af því sem hv. þingmaður fór yfir verð ég eiginlega að vísa á umhverfisráðherra, varðandi loftslagsmálin og fjármuni í ýmis verkefni þar og hvort fjármálaáætlunin dugi til að uppfylla þau markmið. Varðandi nýsköpunina er það rétt að ég vísaði í fjármálaáætlun og sagði að það væri ekki fjárlög. Með því á ég við að við erum vissulega með stóru breiðu línurnar í fjármálaáætluninni en þá er auðvitað eftir öll forgangsröðun. Í nýsköpunarhlutanum hef ég sagt að í mínum huga snýst það ekki allt um aukið fjármagn heldur hvernig við vinnum, hvað við erum að gera. Við þurfum líka að spyrja af hverju við séum að gera hlutina sem við erum að gera, fyrir hverja við gerum þá og hvort við séum hugsanlega að gera eitthvað í dag sem við þurfum ekki endilega að gera áfram. Með því á ég við að nú fer þessi rammi í gegnum þingið og í framhaldinu fáum við einhverja útkomu út úr því sem við í ráðuneytinu munum síðan þurfa að vinna eftir í samvinnu og samráði við undirstofnanir til að ná fram þeim markmiðum sem aftur birtast í fjármálaáætlun. Slík útfærsla og tölur liggja ekki fyrir núna heldur ramminn og við reynum síðan að ákveða hvað við ætlum að gera til að ná þeim markmiðum sem birtast í áætluninni. Varðandi Samkeppniseftirlitið man ég ekki alveg spurningu hv. þingmanns og kem inn á það í seinna svari.
Frú forseti. Ég var að sjálfsögðu að vísa til orða hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar áðan, ekki hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar, afsakið það. En þetta er ekki alveg ásættanlegt. Nú er orkuskiptaáætlunin á forsvari hæstv. ráðherra. Ég vil fá svör um þá orkuskiptaáætlun í ljósi þess að mér sýnist ekki vera neinir peningar til að laga þetta. Að sjálfsögðu vil ég líka fá svar um Samkeppniseftirlitið, hvort það muni fá það fjármagn sem þarf til að tryggja að stoppað verði í markaðsbresti sem hafa plagað okkur allt of lengi. Það má búast við því að vísitala neysluverðs geti jafnvel farið upp í 30% vegna markaðsbresta. Þetta er gífurlega mikilvægt mál. Nú á líka að hækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustuna, jafnvel í þrepaaðgerð sem ég er reyndar sammála. En það þarf að fara varlega til að skaða ekki þá uppbyggingu sem hefur átt sér stað. Því spyr ég hvort ráðuneyti ferðamála hafi gert einhverja greiningu á því hvaða áhrif hækkun á virðisaukaskatti á ferðaþjónustuna mun hafa á fyrirtæki í greininni, sérstaklega úti á landsbyggðinni. Það er líka gert ráð fyrir niðurskurði til málefna ferðaþjónustunnar á tímabilinu um rúmlega 150 millj. kr. Mig langar að skilja í hverju sá niðurskurður felst. Hvernig samrýmist það því að verið er að setja aukaálögur á ferðaþjónustuna annars vegar og hins vegar því að á sama tíma liggur fyrir alveg gífurleg uppsöfnuð þörf á innviðafjárfestingum tengdum ferðaþjónustunni? Það er ansi margt þar. Svo að ég fari yfir þetta: Það er ferðaþjónustan með hliðsjón af virðisaukaskatti og innviðauppbyggingu; það er Samkeppniseftirlitið; það er orkuskiptaáætlun, sem ég hef ekki fengið svar við.
Frú forseti. Rétt aðeins um aðgerðaáætlun um orkuskipti. Hún er í samræmi við skuldbindingar Íslands undir COP21 og er hluti af sóknaráætlun Íslands í loftslagsmálum. Markmiðin í prósentum fara saman við þá sóknaráætlun. Varðandi virðisaukaskattshækkun og yfirfærslu úr undanþáguþrepi í almenna þrepið hjá ferðaþjónustunni þá voru unnar greiningar á því og spáð fyrir um áhrif. Ég get alveg tekið undir að þessi breyting mun hafa meiri áhrif á minni fyrirtæki úti á landi sem eru t.d. ekki með jafn góða nýtingu á gistinóttum og fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu. Mér finnst þá mikilvægt að minna aftur á að öll vinna stjórnvalda gengur í raun út á að dreifa ferðamönnum betur um landið með því að koma á seglum víða um land. Við erum með augun sérstaklega þar. Fyrst tekin er ákvörðun um að færa ferðaþjónustuna úr undanþáguþrepi í almennt finnst mér mikilvægt að við séum samhliða með sértækar aðgerðir gagnvart landsbyggðinni, hvort sem það er flugþróunarsjóður, Framkvæmdasjóður ferðamannastaða eða fleiri þættir. Við erum í stóru myndinni líka að fjölga landvörðum. Þá þarf að moka oftar vegi til að stuðla að þessu o.fl. Varðandi Samkeppniseftirlitið og aukið fjármagn þá er þetta aftur þessi stóri rammi. Svo munum við fara í þá vinnu að forgangsraða þeim fjármunum. Það hvort Samkeppniseftirlitið mun þurfa aukna fjármuni eða hvernig þeim verður forgangsraðað kemur í ljós síðar.
Frú forseti. Í þeirri ríkisfjármálaáætlun sem hér er til umræðu kveður mjög að mikilvægi þess að byggja upp innviði landsins eftir erfiða tíma á árunum eftir hrun. Það er ekki bara í samgöngukerfinu með uppbyggingu vega, hafna og flugvalla heldur snýr það líka að mikilvægi þess að við byggjum upp raforkukerfi okkar, þá sér í lagi flutnings- og dreifikerfið. Af þeim sökum langar mig að eiga samtal við hæstv. ráðherra um þau atriði í orkumálunum í fimmta kafla. Þar er sérstaklega ánægjulegt að sjá að ríkisstjórnin setur það sem forgangsmál að tryggja raforkuöryggi og styrkja flutnings- og dreifikerfi raforku á Íslandi til að mæta eftirspurn og þróun orkunotkunar næstu ár. Þar er sérstaklega vísað til tveggja svæða sem eru viðkvæm þar sem er mjög nauðsynlegt að hröð uppbygging í þessum efnum eigi sér stað, en þá vísa ég til Vestfjarða og Norðurlands eystra. Við þekkjum dæmi þess að með samstilltu átaki er hægt að ráðast í mikilvæga innviðauppbyggingu. Við þekkjum það af því verkefni sem við vinnum að núna við ljósleiðaravæðingu landsins, Ísland ljóstengt 2017. Þess vegna langar mig að fá að heyra frá hæstv. ráðherra þau áform og markmið sem ríkisstjórnin hefur til þess að við komumst í að styrkja flutnings- og dreifikerfi landsins, m.a. til að auka byggðafestu í landinu, hraða og treysta möguleika fyrir atvinnuuppbyggingu og bæta aukin lífsgæði íbúa landsins.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég get tekið undir allt sem hann fór yfir. Það eru mörg stór verkefni fram undan sem ráðast þarf í á þessu sviði. Uppbygging flutningskerfis raforku er stórt mál sem skiptir landsbyggðina sérstaklega miklu máli. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður kom inn á varðandi samstillt átak. Ef við leyfum okkur að reyna að nálgast þessi verkefni með svipuðu vinnulagi og hugarfari og gert var í ljósleiðaravinnunni getum við unnið þau hraðar og mögulega fyrir minni fjármuni, a.m.k. kallar þetta á nýja hugsun. Menn höfðu efasemdir um að hægt væri að ráðast í ljósleiðaraverkefnið, en svo kom í ljós að það var hægt. Ég bind miklar vonir við það. Ég vil aðeins nefna þessi stóru mál viljum við ráðast í vinnu við þriggja fasa rafmagn. Ef áætlanir ganga eftir mun þetta að líta dagsins ljós árið 2034. Það er auðvitað allt of langur tími. Ef eitthvað er hægt að gera í því viljum við reyna það. Við erum líka með orkuöryggi á heildsölumarkaði raforku. Það er stórt mál. Enginn ber ábyrgð á því að tryggja orku fyrir þennan smærri markað, þ.e. heimili og smærri fyrirtæki. Stefnan er að ráðast í þá vinnu. Ég hef kallað eftir í umræðunni að það verði að horfa á málið í stóru samhengi. Við vorum áðan að fjalla um orkuskipti í samgöngum. Það verður að vera hægt að gera slíkt úti um allt land. Í dag er staðan þannig að það eru veik svæði í þessu sem gera að verkum að við gætum ekki einu sinni - þegar við teiknum upp framtíðarsýn sem menn geta sameinast um [[Forseti hringir.]]fylgir raforkukerfið ekki eftir þeirri mynd. Það kallar á mikla uppbyggingu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir greinargott yfirlit yfir málið. Það er alveg hárrétt sem hæstv. ráðherra kom inn á í lok máls síns, þ.e. mikilvægi þess að þessir hlutir séu allir settir í samhengi, m.a. út af þingsályktunartillögu um orkuskipti í samgöngum. Það þýðir að við verðum að fylgja ferlinu í heild sinni. Við verðum þá að komast í að nýta þá náttúrulegu endurnýjanlegu orkugjafa sem eru til staðar í landinu, við verðum að byggja upp flutnings- og dreifikerfið þannig að til þess að komast í orkuskipti í samgöngum náum við þessum markmiðum, m.a. út af skuldbindingum okkar sem snúa að Parísarsáttmálanum. Þetta er eitt mál í heild sinni sem ekki er hægt að slíta í sundur. Þess vegna fagna ég því sem ráðherrann hefur sagt og geri ráð fyrir að þingheimur allur vilji koma í þá vinnu að við förum sem allra fyrst að byggja upp öruggt flutnings- og dreifikerfi, sérstaklega út af þriggja fasa rafmagni sem hjálpar m.a. bændum og landbúnaði með að styrkja rekstur sinn. Ég ítreka stuðning minn við ráðherrann í þeirri vinnu.
Frú forseti. Ég bind vonir við og held að nú sé lag, ef okkur lánast að horfa á þessi mál í samhengi, að þegar við fjöllum um þau geti náðst meiri sátt, t.d. þegar kemur að uppbyggingu raforkukerfisins. Það þarf að leggja línur. Okkur hefur gengið mjög brösuglega með slíkar framkvæmdir síðustu misseri. Það eru forréttindi að vera ráðherra orkumála í landi eins og Íslandi þar sem hlutfall endurnýjanlegrar orku er eins og það er hér. Í því felast mikil tækifæri. Það væri gott ef okkur tækist þetta með uppbyggilegri hætti um þá stöðu sem við erum í og þau tækifæri sem henni fylgja, sérstaklega nú þegar svo mikið er rætt um loftslagsmál, frekar en að eyða svo mikilli orku í að rífast um hvaða leið eigi að fara. Þetta er stórt mál sem margir þurfa að láta sig varða. En ég held að næstu ár muni nýtast mjög vel í þessa uppbyggingu ef okkur tekst að líta á raforkukerfið sem þá lífæð sem það er, rétt eins og samgöngukerfi, fjarskiptakerfi og annað sem verður að vera í lagi til þess að halda byggð í öllu landinu og til að fólk hafi þau tækifæri til að skapa verðmæti og búa við þau lífsgæði sem við gerum kröfu um.
Virðulegi forseti. Það er erfitt að koma öllu hér að á tvisvar sinnum tveimur mínútum. En ég reyni að afmarka mig við eitthvað. Hæstv. ráðherra segir að það sé ekki alltaf spurning um peninga. Ég er nú glaður að heyra það í ljósi þess hversu litla peninga hæstv. ráðherra hefur til þess alls sem þarf að gera. Hún talar um mikil markmið, þrífösun og flýtingu þeirra verkefna. Ég vil spyrja ráðherrann hvort hún hafi hugmyndir um hvað þurfi til. Á að leggja 200 milljónir á ári til Rarik til að flýta afskriftum svo hægt sé að fara í framkvæmdir hraðar eða verða bein framlög frá ríkinu til Rarik svo hægt sé að fara í þetta? Hér eru nefnd átta markmið í orkukaflanum á bls. 229. Þar eru um 150–160 milljónir sem reyndar raðast niður á fjögur til fimm ár til alls konar verkefna. En síðan eru nokkur stór verkefni sem stendur einfaldlega um að verði forgangsraðað innan ramma og ekki sett króna í. Eitt af þeim er t.d. að nýta og greina tækifæri til að draga úr raforkunotkun kyntra hitaveitna. Mjög áhugavert verkefni sem þarf peninga til og sambærilegt verkefni og var gert í Vestmannaeyjum. Ég hafði þennan inngang svona leiðinlegan, frú forseti, til hæstv. ráðherra vegna þess að á árinu 2018 hækka framlögin um 62 milljónir til ársins 2019 en þar sem ríkisstjórnin hefur líka sett sér 2% aðhaldskröfu á hverju ári, ef ég hef skilið málið rétt, er að aðhaldskrafan í þessum lið á því ári 74 milljónir, þ.e. ráðherrann hefur 12 milljónum [[Forseti hringir.]]minna til að fara í ný verkefni, þessi risastóru verkefni sem hún var að tala um áðan. Þess vegna er ég sammála henni [[Forseti hringir.]]að það væri gott ef hægt væri að gera hlutina án þess að þeir kostuðu peninga en það væri áhugavert að heyra leið ráðherrans í því.
Frú forseti. Það væri stórkostlegt ef maður gæti farið í mörg stór mál fyrir minni pening eða engan pening. Aðeins varðandi þrífösun, þriggja fasa rafmagn. Það er unnið að því og við erum að undirbúa að skipa starfshóp til að greina möguleika og gera tillögur um uppfærslu á raforkuflutningskerfinu í dreifbýli með áherslu á þrífösun rafmagns. Núverandi áætlanir um endurnýjun á flutningskerfi raforku í þriggja fasa dreifikerfi ná allt til ársins 2034 sem er auðvitað ótrúlega langur tími og erfitt að halda því fram að það falli saman við einhverja byggðastefnu. En það hvað þrífösun kostar er eitt af því sem starfshópurinn mun leggja mat á og skila tillögum um. Varðandi aðhaldið eru 2% lögð á heilt yfir en það er svo útfærsluatriði hvernig aðhaldið er tekið út. Það kemur þá til skoðunar hvar það er, ef einhverju þarf að hlífa og það leggst á annars staðar. Það er útfærsluatriði sem við munum hefja vinnu við þegar þessi áætlun hefur fengið sína þinglegu meðferð og verið samþykkt. Það sama á við um þau verkefni sem ég hef nefnt að við viljum ráðast í. Þetta snýst allt um það í hvað fjármunirnir muni fara, hvernig við ætlum að forgangsraða. Við munum ekki geta gert allt en hér eru þessir áherslupunktar. Með því er maður að segja að maður muni setja þau mál í forgang. En það er alveg rétt að þetta mun allt kosta fjármagn.
Frú forseti. Ef ég hef skilið rétt er 2% aðhaldskrafa á alla liði nema heilbrigðis- og öldrunarmál sem er hálft prósent og svo atvinnuleysistryggingar og almannatryggingar sem er núll. Ef ég skildi ráðherra rétt getur verið að þetta sé 2% yfir heildina og einhverjir ráðherrar eða málaflokkar sleppa. Ég á reyndar eftir að sjá að menn geti sett aðhaldskröfuna yfir á eitthvert annað ráðuneyti. En ef það verður aðhaldskrafa innan ráðuneytis hæstv. ráðherra skulum við fara í ferðaþjónustuna sem vissulega fær verulega búbót á milli áranna 2017 og 2018. Aftur hækkar framlagið til 2019. Síðan á það að lækka um verulega fjárhæð eða 220 milljónir og haldast þar út áætlunina, þ.e. 220 milljónum minna. Ég veit að það eru hugmyndir um að þeir fjármunir fari annað. En á sama tíma leggst á þennan lið 47 milljóna aðhaldskrafa, 2%, á þessum árum. Ég á ekki von á að hæstv. ráðherra geti farið í þennan lið til að forgangsraða og finna peninga í uppbygginguna í orkumálunum, í orkuskipti, í þrífösun rafmagns. Það verður því vandasamt að leiða þessi mál í jörðu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra í sambandi við ferðaþjónustuna sem er okkar stærsta atvinnugrein og skilar umtalsverðum tekjum hvort það sé ekki blóðugt að vera ráðherra ferðamálanna og fá lítinn skerf af þeim miklu framlögum sem renna í ríkissjóð. Það er líka hægt að spyrja hæstv. samgönguráðherra þessarar spurningar. Spurningin er þá: Ef allar þessar tekjur koma til ríkisins frá ferðaþjónustunni, 20 milljörðum meira frá ferðaþjónustunni til ríkisins en í fyrra, og þeir milljarðar fara ekki í ferðamál og ekki í samgöngumál og ekki í löggæslu og ekki í heilbrigðismál [[Forseti hringir.]]úti um land, sem ráðherrann viðurkenndi hér áðan að gæti orðið erfiðara, hvernig virkar stýring á því að hækka virðisaukaskattinn til að dreifa ferðamönnum út um land? Eða eru það bara bílastæðagjöld sem eiga að stýra ferðamönnum?
Herra forseti. Lækkunin seinni hluta tímabilsins skýrist af því að Flugþróunarsjóður dettur út eftir þessi ár. Eftir sem áður er þetta aukning miðað við árið 2017. Milljarðarnir eru áætlaðir 16 en ekki 20, svo því sé haldið til haga. Það er alveg rétt að virðisaukaskattskerfið er ekki tæki til aðgangsstýringar. Það er alveg klárt. Menn leggja upp með þessa kerfisbreytingu og lækka efra þrep á móti sem allir munu sömuleiðis njóta góðs af. Við erum þrátt fyrir allt að setja aukna fjármuni í samgöngukerfið þó að það fjárfestingargat sé orðið rosalega stórt. Ég skal fyrst manna ræða það vel og lengi að fjárfestingargatið í samgöngumálum er verkefni sem er orðið mjög stórt og erfitt að sjá fram úr hvernig við leysum. Það fara þó auknir fjármunir í samgöngumálin, í heilbrigðismálin, og það liggur fyrir að forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er til heilbrigðis- og velferðarmála. Það fara sömuleiðis auknir fjármunir í löggæsluna. Þeir fjármunir nýtast sérstaklega fyrir ferðaþjónustuna eða eru settir á þá staði þar sem er mikil fjölgun ferðamanna sem er aðallega á Suðurlandi og Norðurlandi. Dreifing ferðamanna snýr að Flugþróunarsjóði og Framkvæmdasjóði ferðamannastaða. Við erum að reyna að koma upp seglum úti um land. Ef þetta frumvarp um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða verður að lögum bind ég vonir við að þar með sé þá ráðherra ferðamála kominn með einhvers konar stýritæki til þess að reyna að koma þeirri stefnu í framkvæmd sem birtist t.d. í vegvísi. Það er áskorun að vera með ráðherra ferðamála á einum stað og svo samgöngumálin annars staðar og skatt og gjöld á enn öðrum stað, umhverfismálin, þjóðgarðana og allt þetta úti um allt. Það er meiri háttar áskorun.
Virðulegi forseti. Ég ætla að gera að umtalsefni einn þeirra málaflokka sem undir hæstv. ráðherra heyra, sem er ferðaþjónustan. Ég verð til að byrja með að segja að mér þykir reyndar jákvætt að flest þeirra markmiða sem hér eru sett fram eru fín að því leyti að þau eru mælanleg, tímasett og nokkuð skýr og það er augljóslega eftirsóknarvert að flest þeirra náist. Mig langar því að gera eitt markmiðanna sérstaklega að umtalsefni. Ég dáist dálítið að hugrekki ráðherrans fyrir að leggja það fram. Það er markmið 3 í kaflanum um ferðamál þar sem segir að viðhalda eigi jákvæðu viðhorfi til ferðaþjónustu. Ég skal játa að ég hef sjálfur frekar jákvætt viðhorf til ferðaþjónustu og þeirra áhrifa sem ferðaþjónustan hefur haft á íslenskt samfélag. Ég kann vel að meta þá hópa sem labba um Austurvöll og sýna fólki sögu íslensks lýðræðis. Ég kann vel að meta að mæta í sundlaugar þar sem fólk talar á öllum tungumálum. Ég hef meira að segja skilning á að þegar fólk ferðist um landið og geri stundum hluti sem lífverur þurfa að gera. En það er engu að síður þannig að það er kappsmál og ekki auðsótt að ekki bara viðhalda jákvæðri ímynd ferðaþjónustunnar heldur beinlínis að auka hana, því að markmiðið þarna er að hún verði 65%, eða að tveir þriðju landsmanna verði jákvæðir í garð ferðaþjónustunnar eftir tvö til fimm ár. Það finnst mér frekar metnaðarfullt. Mig langar að heyra hvernig hæstv. ráðherra ætlar að ná því fram og hvort hún telji að sá fjárhagslegi rammi sem henni er settur dugi til þess.
Herra forseti. Já, það má segja að það séu metnaðarfull markmið sem þarna eru sett fram. En forsenda þess að atvinnugreinin geti byggst upp til lengri tíma og blómstrað er að hinn almenni Íslendingur sé jákvæður gagnvart henni, einmitt vegna þess að hún teygir anga sína út um allt samfélag og er ekki þannig að menn sigli út á sjó, sæki þar fisk og komi svo í land og vinni hann. Ferðamennirnir fara um allt, eins og hv. þingmaður kom inn á, koma inn í samfélögin, eru í miklum samskiptum við hinn almenna Íslending, keyra um á vegunum, fara á staðina o.s.frv. Leiðir til að stuðla að því snúa að mörgum þáttum. Það er auðvitað greinin sjálf sem ber ábyrgð og hefur miklar skyldur á herðum sér en það hafa stjórnvöld líka. Það sem stjórnvöld þurfa að gera er að ráðast í þá uppbyggingu sem mjög er kallað eftir. Ef náttúran þolir t.d. ekki einhvern ákveðinn fjölda ferðamanna á ákveðnum stöðum er það skylda að menn stígi inn í það. Ef það kallar á einhvers konar stýringu verður það að vera þannig. Gjaldtaka er ein leið til stýringar. En það eru margar leiðir til að stýra aðgangi ferðamanna um svæði og það er meiri háttar mál sem við þurfum að fara í. Við erum að hefja vinnu við að kanna þolmörkin. Jákvætt viðhorf Íslendinga gagnvart ferðamönnum og ferðaþjónustunni og þolmörkin haldast í hendur, hvort sem það eru náttúruleg þolmörk, umhverfisleg eða hin samfélagslegu. Það eru hin samfélagslegu þolmörk sem ég hef í rauninni meiri áhyggjur af en hin náttúrulegu. Það er hægt að byggja upp staði þannig að þeir þoli mun fleiri ferðamenn, en hitt er áskorun. Við verðum að vanda okkur verulega til að missa það ekki úr höndunum á okkur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Ég er sammála henni um að góð aðgangsstýring geti verið lykillinn að þessu. Ég velti fyrir mér hvort einhverjar aðrar leiðir séu til þess líka. Síðan langar mig að spyrja örstutt að einu atriði sem ég hjó eftir og varðar aðgerð. Það er sennilega 2. markmið í ferðaþjónustunni, sem er aukið umfang rannsókna og nýsköpunar með tilliti til sjálfbærni og aukins virðisauka. Ein af aðgerðunum sem þar er beitt er að endurmeta þátttöku í alþjóðlegu samstarfi til að stuðla að markvissari áætlanagerð, þekkingaröflun og skilvirkri stjórnsýslu. Ég verð alltaf dálítið smeykur þegar menn tala um að endurskoða þátttöku í alþjóðlegu samstarfi. Það er hægt að endurtaka þá þátttöku á margan hátt. Nú voru Bretar t.d. að endurskoða þátttöku sína í Evrópusambandinu. Svo eru til flokkar sem vilja endurskoða aðild að Schengen. Ég er t.d. ekki tilbúinn í þá endurskoðun. Mig langar því að fá fullvissu fyrir því þegar er talað um að endurmeta þátttöku í alþjóðlegu samstarfi með það að markmiði að auka rannsóknir hvort ekki sé örugglega átt við að við ætlum að fara í meira [[Hlátur í þingsal.]]samstarf en ekki að draga okkur úr því samstarfi sem við höfum þegar verið í.
Herra forseti. Það eru fleiri leiðir til þess að stuðla að jákvæðu viðhorfi Íslendinga gagnvart ferðamönnum. Ég held að við séum komin á þann stað að fólk þarf að fá tilfinninguna fyrir að það sé skipulag á greininni og það er þá stjórnvalda að stuðla að því. Mér hefur stundum fundist við vera að vinna verkefni sem eru einhvern veginn seinna í keðjunni, verkefni sem koma upp hverju sinni og við bregðumst við, en við eigum í mínum huga eftir að ná almennilega þeim strúktúr sem svona stór atvinnugrein þarf að hafa. Við þurfum að gera það. Það þarf þá líka að taka einhverjar ákvarðanir. Ég held að þetta sé allt liður í því að hinn almenni Íslendingur sé áfram jákvæður gagnvart ferðamönnum vegna þess að jákvæðnin fer minnkandi og það er áhyggjuefni. Ég veit að hinn almenni Íslendingur áttar sig vel á þeim efnahagslega ávinningi sem þessi atvinnugrein leiðir af sér. Menn finna fyrir þeim breytingum á eigin skinni og þeim ávinningi sem af þessu hlýst, og reyndar landið allt og kannski sérstaklega landsbyggðin af því að upp koma ný tækifæri, nýir innviðir og ný afþreying með þeim. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um að markmiðið þar sem segir að endurmeta eigi þátttöku í alþjóðlegu samstarfi til að stuðla að markvissri áætlanagerð, þekkingaröflun og skilvirkni í stjórnsýslu, felst engin einangrunarhyggja. Í rauninni þýðir það bara að þetta er eitt af því sem við þurfum að endurskoða af því að það er margt sem liggur fyrir. Við erum nú að takast á við það sem mörg önnur ríki hafa tekist á við áður og við verðum í meira mæli að leita til þeirra og læra af þeim. Ég get róað hv. þingmann varðandi það.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra talaði um að hún ætlaði að leiða málefni rannsóknar og nýsköpunar í hærri hæðir. Mig langar að spyrja hvort hún hafi ekki áhyggjur af því að háskólanum er ekki ætlað neitt hlutverk á þeirri vegferð. Hér á að auka veg þekkingargreina um 3% á ári. Mig langar að spyrja hvort ekki hefði verið nær, fyrst menn vilja endilega fara í skattalækkanir á þessum þenslutímum, að fara í myndarlega lækkun á tryggingagjaldi strax í staðinn fyrir að lækka virðisaukaþrepið, það hefði kannski nýst þeim greinum sem nýta sér hugvit einna best. En fyrir kosningarnar töluðu flokkarnir almennt um að sveitarfélög fengju meira í sinn hlut. Nú er búið að leggja á komugjöld og eitthvað fleira og á að reiða sig svolítið á virðisaukahækkunina. Með hvaða hætti mun ávinningur af því renna til sveitarfélaga? Hér talar hæstv. ráðherra um flugþróunarsjóð og annað til að stýra ferðamönnum út um allt land, en eru ekki sveitarfélögin best í stakk búin til að stýra þessu með því að laða fólk að sér í staðinn fyrir að ýta fólki á tiltekna staði? Hefði ekki verið sniðugt að nýta peninga með markvissum hætti í það? Það kemur fram í Vísi í dag að Ríkisendurskoðun segi að ríkisstofnanir sem sjái um ferðamál séu í ólestri, hægri höndin viti ekki hvað sú vinstri gerir. Ráðherra boðaði endurskoðun á skipun ferðamála til að auka skilvirkni, yfirsýn og stjórnsýslu greinarinnar. Eru þetta viðbrögð við þessari gagnrýni Ríkisendurskoðunar? Hver verður aðkoma stjórnmálamanna, samtaka aðila í ferðaþjónustu, stofnana á málefnasviðum þessarar vinnu að þessari endurskoðun?
Herra forseti. Ég hef áður sagt að mér finnst gistináttaskattur vera þess eðlis að hann eigi annaðhvort að fella brott eða hið minnsta verða eitt af þeim tólum sem sveitarfélögin hafa fyrir sig til að fá heimild til að leggja þau á. Bílastæðagjöldin munu líka gagnast sveitarfélögum mjög. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að þessi uppbygging og þetta framboð fyrir ferðamenn eigi að vera á forsendum sveitarfélaga. Það er enginn betur til þess fallinn en heimamenn sjálfir þegar að því kemur. Markaðsstofurnar spila þar líka stórt hlutverk, sveitarfélögin sjálf, og hið svokallaða DMP-verkefni, þ.e. stefnumótandi stjórnunaráætlanir fyrir landshlutana, við erum að vinna að því núna, það eru peningar í því núna. Við munum leggja áherslu á það. Það verður forgangur áfram næstu misseri. Það skiptir miklu máli. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta þarf að vera á forsendum sveitarfélaganna. Varðandi stjórnsýsluna almennt og samráð og annað þá erum við með Stjórnstöð ferðamála sem í sitja ráðherrar sem málaflokkurinn snertir, svo erum við með greinina sjálfa þar og við erum með sveitarfélögin líka. Það er góður vettvangur til að tala saman um þau mál og þá stefnu sem stjórnvöld vinna að eða sem greininni finnst vanta. Ég bind vonir við stjórnstöðina hvað það varðar. Aðeins út af þessari úttekt þá er það ekki rétt sem fram kom. Ég get ekki séð að Ríkisendurskoðun hafi talað um að stjórnsýslan væri í ólestri hvað þetta varðar og það sama á við um að stjórnvöld hafi ekki brugðist við þessum ábendingum, vegna þess að þegar fyrri ábendingarnar komu þá var Stjórnstöð ferðamála ekki einu sinni til.
Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað að hæstv. ráðherra svaraði mér þessum tveimur spurningum varðandi virðisaukann, annars vegar hvort það hefði ekki verið betra, ef menn ætluðu að leiða uppbyggingu í nýsköpun og þekkingu, að lækka frekar tryggingagjald. Og hitt: Ef menn ætla ekki að gera það með hvaða hætti mun virðisaukinn í þessu renna til sveitarfélaga? Hér kom líka fram að Ísland á að vera leiðandi í vistvænni orkunýtingu og við ætlum hreinlega að verða leiðandi á öllum sviðum í þessari fjármálaáætlun. Þetta er farið að minna dálítið á ævintýrið um naglasúpuna, að menn ætli að búa til hinn fullkomna heim úr engu. Ég hef reyndar ekki trú á þessu. Aðeins varðandi orkuskiptin. Mig langar að spyrja af hverju menn miða ívilnun við 1.250 til 2.500 bíla? Við vitum öll hverjir koma til með að eignast fyrstu bílana, það eru auðvitað þeir sem hafa peninga. Svo væri ágætt ef hæstv. ráðherra svaraði hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur aðeins frekar varðandi jöfnun á orkukostnaði.
Hv. þingmaður spyr hér um breytingar á vaski og hvort betra hefði verið að lækka tryggingagjald í staðinn fyrir að lækka efra þrepið. Það hefur komið fram að áætlað er að lækka tryggingagjaldið á kjörtímabilinu. [[Gripið fram í.]]Ég veit vel að menn munu segja að það sé of loðið og ekki nægilega skýrt. Ég get alveg tekið undir það og í mínum huga er mjög mikilvægt að það verði gert. Varðandi virðisaukaskattinn á sveitarfélögin þá er það alveg rétt að virðisaukaskattur rennur í ríkissjóð, hann rennur ekki til sveitarfélaga. Varðandi spurningu [[Gripið fram í.]]- við erum ekki lengur með markaðar tekjur og það er ekki þannig að þær viðbætur sem munu skila sér inn í ríkissjóð séu eyrnamerktar á þann veg að x-hlutfall af þeim renni til sveitarfélaga. Það er ekki þannig. En við erum að reyna. Ég hef nýtt þetta tækifæri til að hamra mjög á því að samhliða þessu munum við fara í þá innviðauppbyggingu sem þarf vegna ferðaþjónustunnar og fyrir ferðaþjónustuna, hvort sem það er í uppbyggingu á svæðum á vegum sveitarfélaga eða ríkis eða einkaaðila, fjölgun landvarða og eflingu. Við erum að efla löggæsluna, við erum að setja aukið fjármagn í heilbrigðisþjónustu og það skiptir allt máli. Það er alveg rétt, vaskurinn fer ekki til sveitarfélaga. Það fylgir ekki að x-hlutfall sé eyrnamerkt í það.
Virðulegi forseti. Eftir smáígrundað mál um orð mín um fundarstjórn forseta áðan, þar sem ég sagði forsætisráðherra hafa haft áhrif á atkvæði þingmanna, viðurkenni ég fúslega að ég hef líklega haft rangt fyrir mér. Ég kenni fordómum mínum gagnvart forsætisráðherra þar um. Ég treysti ekki forsætisráðherra. Orðaskipti hans við viðkomandi þingmenn voru á þann hátt að það leit út fyrir að það væri meira á bak við þau en einföld leiðrétting á þeim mistökum sem nýir þingmenn geta gert í atkvæðagreiðslu. Því komst ég að þeirri niðurstöðu að meira lægi á bak við. Ég efast ekki um að viðkomandi þingmenn hafa að lokum skilað því atkvæði sem þeir ætluðu sér, en vegna þess að forsætisráðherra kom þar að ályktaði ég öðruvísi. Ég biðst afsökunar á því, en þannig virkar vantraust, það leiðir til rangra ályktana.
Herra forseti. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er stefnt að því að verja um 4.113 milljörðum kr. til málefnasviðanna 34 á næstu fimm árum. Þar af eru fjögur þeirra að hluta eða í heild á ábyrgð dómsmálaráðherra. Það eru málefnasvið dómstóla, réttinda einstaklinga, trúmála og stjórnsýslu innanríkisráðuneytis, svið almanna- og réttaröryggis og grunnskráa. Á næstu fimm árum er stefnt að því að verja um 240 milljörðum kr. til þessara fjögurra málefnasviða, eða tæplega 6% af ramma fjármálaáætlunar. Aukning frá fjárlögum 2017 og ramma fjármálaáætlunar 2018 fyrir umrædd fjögur svið nemur um 3,4 milljörðum kr., eða um 8%. Hækkun á milli fjárlaga 2017 og ramma fjármálaáætlunar 2022 nemur 16%. Aukningin verður nýtt til þess að styrkja enn frekar grunnstoðir ríkisins. Af einstökum verkefnum innan málefnasviðanna vill hæstv. dómsmálaráðherra sérstaklega nefna eftirfarandi: Landsréttur tekur til starfa í upphafi næsta árs. Þá tekur einnig til starfa ný stjórnsýslustofnun allra dómstólanna, dómstólasýslan, en dómstólaráð verður lagt niður samhliða því. Unnið er að undirbúningi að starfsemi Landsréttar. Fjárhagsleg áhrif nýrrar dómstólaskipunar er um 35% aukning fjárframlaga til málefnasviðs árið 2018 ef miðað er við upphæð fjárlaga og fjáraukalaga árið 2016. Aukning á milli áranna 2017 og 2018 nemur tæplega 29%. Þá gerir fjármálaáætlun einnig ráð fyrir því að ráðist verði í gerð nýrrar málaskrár héraðsdómstólanna sem styður við rafræna málsmeðferð og rafræna sendingu gagna milli dómstiga. Málaskráin hefur til þessa verið stór veikleiki í starfsemi héraðsdómstólanna, en brýnt er að dómstigin þrjú auk ákæruvalds, lögreglu og fullnustustofnana komi sameiginlega á rafrænni málsmeðferð. Á tímabili fjármálaáætlunar verður tæplega 134 milljörðum kr. varið til málefnasviðs almanna- og réttaröryggis. Aukning frá fjárlögum 2017 og ramma fjármálaáætlunar 2022 nemur um 20%. Á undanförnum árum hefur viðbótarfjármagn verið veitt í eflingu lögreglunnar og nemur aukningin um 34% frá árinu 2013. Fjármagnið hefur m.a. farið í að mæta auknu álagi við landamæri í Keflavík, fjölgun lögreglumanna á landsvísu og endurnýjun á búnaði og tækjum. Stefnt er að því að tryggja fé til löggæslumála næstu fimm árin svo leggja megi frekari áherslu á löggæslu í samræmi við fjölgun ferðamanna. Hálendiseftirlit er dæmi um slíkt, en einnig með áherslu á netglæpi og ofbeldisbrot. Þá verður kapp lagt á að byggja upp landamæravörslu sem er mikilvægur þáttur í öryggismálum þjóðarinnar. Fram undan eru einnig kaup á þremur nýjum þyrlum fyrir Landhelgisgæslu Íslands. Núverandi þyrlukostur er kominn til ára sinna, en með endurnýjun þyrluflotans eykst rekstararöryggi og hagkvæmni. Með nýju þyrlunum má enn betur koma sjófarendum til bjargar og sinna meira álagi í verkefnum á landi, t.d. vegna aukins ferðamannastraums. Stefnt er að því að auka sálfræði- og meðferðarúrræði í fangelsum landsins til að stuðla betur að farsælli aðlögun dómþola að samfélaginu eftir afplánun. Einnig er unnið að undirbúningi þess að tengja saman upplýsingakerfi stofnana réttarvörslukerfisins með rafrænum hætti. Þannig má bæta yfirsýn og samfellu málsmeðferðar, spara pappírskostnað og stórauka gagnaöryggi. Svið réttinda einstaklinga, trúmála og stjórnsýslu ráðuneytisins gegnir því veigamikla hlutverki að veita einstaklingum þjónustu og tryggja grundvallarréttindi þeirra. Fjárveiting til málefnasviðsins eykst verulega milli áranna 2017 og 2018, eða um ríflega 16%. Er hér aðallega um að ræða að bregðast við fordæmalausum fjölda umsókna um hæli hér á landi, en í lok árs 2016 voru framlagðar umsóknir 1.132, en til samanburðar voru þær 354 í lok árs 2015. Gera þarf ráð fyrir að þessi fjölgun haldi áfram á árinu 2017 í ljósi þess að fyrstu mánuði þessa árs hafa borist fleiri umsóknir um hæli en sömu mánuði síðustu ár. Þá þarf jafnframt að gera ráð fyrir áframhaldandi sveiflum í málaflokknum með tilheyrandi ófyrirsjáanleika varðandi kostnað. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur lýst því yfir að það sé forgangsmál að stemma stigu við fjölgun hælisleitenda til Íslands frá öruggum ríkjum eins og Albaníu og Makedóníu og draga úr kostnaði við hæliskerfið. Í því skyni hefur ráðherra lagt til á Alþingi að ákvæði er afturkallar heimild til frestunar réttaráhrifa vegna umsókna um vernd sem Útlendingastofnun metur bersýnilega tilhæfulausar, verði lögfest til frambúðar líkt og við fjölluðum um hér áðan. Þá miða ný útlendingalög að því að dregið sé úr fjárhagslegum hvötum fyrir einstaklinga til að leita hingað með tilhæfulausar hælisumsóknir. Þá er þegar hafin vinna við að stytta afgreiðslutíma hælisumsókna án þess að það bitni á vandaðri málsmeðferð, og tryggja skjótan heimflutning fólks í kjölfar synjunar um hæli. Fram undan eru umfangsmestu breytingar á persónuvernd sem gerðar hafa verið á þessu sviði í 20 ár vegna gildistöku nýrrar Evrópureglugerðar á sviði persónuverndar. Þörf er á því að veita fjárveitingar til persónuverndar umfram það svigrúm sem fyrir hendi er á málefnasviðinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum framsöguna og tek undir með henni að á málasviði dómsmálaráðherra eru gríðarlega mikilvægar grunnstoðir samfélagsins. Því skiptir miklu máli að fjárveitingavaldið búi þeim stoðum þann ramma sem þarf til að tryggja öryggi og réttindi borgaranna. Mig langar að víkja aðeins að þyrlunum sem til stendur að kaupa, eins og fram kom í máli ráðherrans, sem er löngu tímabært skref sem ég held að við getum öll fagnað, að Landhelgisgæslan búi loks við viðunandi þyrlukost. Það vekur hins vegar spurningar, þetta er eitthvað sem komið hefur verið inn á í umræðum við aðra ráðherra, hvernig rekstrarkostnaði og stofnkostnaði er grautað saman í framsetningu í þessari áætlun. Þannig er búið að byggja inn í útgjaldaramma málefnasviðsins um almanna- og réttaröryggi 14 milljarða fjármögnun til kaupa á nýjum þyrlum, en á sama tímabili hækkar þessi rammi, uppsafnað, um 13.876 milljónir. Ef við lítum á þessar tölur þá bendir það til þess að þyrlukaupin muni éta upp alla þá aukningu sem er til málaflokksins. Þess vegna spyr ég: Hvað með allt hitt sem þarf að efla? Hvað með lögreglumennina 200 sem þyrfti að ráða til að við værum með fullnægjandi mönnun í lögreglunni? Hvað með rekstur á þessum þyrlum svo þær verði ekki alltaf við vörslu í Miðjarðarhafi eins og nýja, fína flugvélin sem Gæslan á? Hvað með eflingu getu lögreglunnar til rannsókna á netglæpum, kynferðisofbeldi? Hvað með allt þetta ef þyrlurnar éta upp alla 14 viðbótarmilljarðana? Þá verður ekki peningur til að efla.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Ég mun reyna að svara eftir bestu getu. Varðandi þyrlurnar er það þannig að hagkvæmara er að kaupa þessar þyrlur en leigja þær, þannig að það er svo sem hægt að færa rök fyrir því að það væri alltaf rétt að gera þrátt fyrir að það mögulega vantaði síðan frekari fjármuni til rekstrarins, sem er auðvitað ekki gott að vanti, en þetta er svona viðskiptalegs eðlis líka að ákveðið er að fjárfesta í þessum þyrlum. Varðandi löggæsluna og lögregluna er verið að bæta við 400 milljónum nú og festa þær í rammann sem komu inn í fyrra og ráðherra dómsmála hefur sagt að sérstaklega sé lögð áhersla á t.d. ofbeldisbrot líkt og hv. þingmaður kom inn á. Síðastliðin ár hafa verulega aukin fjárframlög skilað sér til löggæslunnar, sem vissulega var gífurleg þörf á og að öllum líkindum hægt að tala fyrir því að það vanti áfram. En það er þó þannig að frá árinu 2014 komu fyrst inn 500 milljónir sem fóru sérstaklega í að efla embættin úti á landi, það var fest í ramma, svo komu inn 400 milljónir, þar var farið í greiningu á því hvar þörfin var mest. Niðurstaðan á því var landamæraeftirlit og þeir staðir þar sem fjölgun ferðamanna hefur verið mest. Nú er búið að festa það inni þannig að samanlagt eru þetta töluvert auknir fjármunir sem munu nýtast vel og m.a. í þau verkefni sem hv. þingmaður kom inn á líkt og hann nefndi varðandi ofbeldisbrotin.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið svo langt sem það nær. Staða Landhelgisgæslunnar í dag, í þeim ramma sem henni er sniðinn, er sú að skipin liggja bundin við bryggju og flugvélin er leigð til verkefna erlendis vegna þess að fjármunir duga ekki til reksturs. Ég sé því ekki hvernig aukning næstu fimm ár frá þessum grunnpunkti, aukning sem öll er étin upp af þyrlukaupum, eigi eftir að skila sér í bættum rekstri í þessum málaflokki sem nær ekki bara yfir landhelgisgæslu heldur löggæslu og ýmislegt fleira. Þá langar mig að spyrja um málefnasvið 2, dómstóla. Það málefnasvið lækkar ef við lítum á uppsöfnuð útgjöld á tímabilinu um 361 milljón. Á sama tíma er hins vegar ætlað að taka til starfa nýtt millidómstig, Landsréttur, með einum 15 dómurum og öllu því sem því fylgir. Landsréttur einn og sér mun kosta 600 milljónir á ári. Þegar áhrif af nýrri dómstólaskipan verða að fullu komin fram, segir í tillögunum, eru fjárhagsleg áhrif metin á um 700 millj. kr. á ári. Þetta eru viðbótargjöld sem þarf að finna stað í rammanum. Hvar, þegar við erum að minnka rammann um 361 milljón? Hvar ætlum við að finna þetta? Ætlum við að skera niður í Hæstarétti? Ætlum við ekki að skera niður í einhverjum öðrum dómstólum? Ætlum við ekki að útbúa Landsrétt öllum þeim tólum sem hann þarf til að vera það öfluga millidómstig sem við viljum að hann sé? Nýtt dómstig kostar 700 milljónir á ári og við erum að skera niður í dómsmálum.
Herra forseti. Ég vona að ég komi þessu ágætlega frá mér. Hér segir, í fjárlögum 2017 voru heildarútgjöld 2.385 milljónir og árið 2018 áætlun upp á 2.923 milljónir. Þannig að ég get ekki séð að það sé niðurskurður heldur viðbót. [[Gripið fram í.]] Almennt séð er stefnt að því að styrkja rekstur Gæslunnar á tímabili fjármálaáætlunar til að bregðast við minni tekjum af erlendri starfsemi. Það er 35% aukning og forgangurinn er í dómsmálin. Það er alveg rétt að Landsréttur tekur þar mikið pláss, en hann er líka þar. Nýtt dómstig er auðvitað meiri háttar ákvörðun og meiri háttar mál og skiptir gríðarlegu máli þegar kemur að réttaröryggi á Íslandi. Landsréttur er hér að fullu fjármagnaður. Það segir alveg skýrt hérna að vegna eðlis dómstóla þá þurfi að taka fram, þegar ekki er hægt að verða við óskum þeirra, að það eru ýmis verkefni sem þeir óska eftir og ekki er hægt að verða við, en málaskráin er þó inni og Landsréttur tekur til starfa næsta ár. Forgangurinn er þar. Þetta eru auknir fjármunir. Nú man ég ekki hverju ég ætlaði að [[Gripið fram í.]]bæta við.
Herra forseti. Ég ætla mér að eiga orðastað við hæstv. dómsmálaráðherra um þau viðmið og markmið sem er að finna í þeim köflum þessarar fjármálaáætlunar er varða málefnasvið hennar. Það reynist mér hins vegar dálítið erfitt að finna út úr því nákvæmlega hvað ég ætla að ræða við hana því að viðmiðin eru ýmist ekki til staðar, þau eru furðuleg og illskiljanleg eða bara alls engin markmið yfir höfuð að finna sem þessi viðmið eiga að nýtast. Sem dæmi má nefna að hefja á mælingar á þeim tíma sem lögreglan hefur til að bregðast við á vettvangi. Það vekur furðu hjá mér að það sé ekki gert nú þegar, það sé engin mæling á viðbragðstíma lögreglu í útkalli. Er rétt skilið hjá mér, hæstv. dómsmálaráðherra, eða staðgengill hæstv. dómsmálaráðherra, að hér séu engar mælingar á útkallshraða lögreglu og hafi ekki verið? Er það það sem má lesa út úr þessu? Þetta er það fyrsta sem mér finnst forvitnilegt. Annað viðmið sem mér þykir undarlegt og í meira lagi skrýtið hvernig á að fylgja eftir er að sjálfstæð nefnd sem sett var á fót til að hafa eftirlit með starfi lögreglu á að starfa í samræmi við lög. Hún hóf störf 1. janúar 2017. Ég spyr mig: Er það viðmiðið fyrir þetta ár að hún svari lágmarkshlutverki sínu, að starfa í samræmi við þau lög sem hún á að vinna eftir, getum við ekki fundið okkur betra markmið en hið minnsta lágmark? Ég verð að taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Mig langar að spyrja: Stendur til að ráða 200 nýja lögreglumenn á tímabilinu, eins og lögreglan hefur sjálf óskað eftir? Það er engar upplýsingar að finna í áætluninni um hvort fjármagni verði varið í það, enda er þetta afskaplega rýr kafli þegar kemur að einhvers konar sundurliðun á kostnaðarliðum. Ég finn ekki eina einustu sundurliðun. Þetta er allt samantekið, engin sundurliðun. Ég spyr: Hvernig stendur á því metnaðarleysi hjá hæstv. dómsmálaráðherra að við sjáum ekki eina tölu um einn sundurliðaðan lið hérna?
Hæstv. forseti. Til að koma inn á fyrirspurnina um lögregluna og hvort þeir viti ekki hver viðbragðstíminn er skilst mér að það sé þannig að lögreglan þekki vel tímann en hér verði farið í að vinna þetta nákvæmlega og útbúa nákvæmt mælaborð til að halda utan um það. Um það hvernig markmiðin eru unnin get ég því miður ekki úttalað mig. En nú hefur verið unnið að réttaröryggisáætlun í langan tíma og þar undir er löggæsluáætlun, ákæruvaldsáætlun, fullnustuáætlun og dómstólaáætlun. Þar birtist stefna fyrir þessar stofnanir allar. Löggæsluáætlun er komin lengst á veg. Mér skilst að hún komi hingað inn í þingið á næstu misserum. Hún talar mjög vel saman við þessa stefnu. Þar geta stofnanir sömuleiðis talað saman, þannig að þegar einhver stór aðgerð er viðhöfð á einu sviðinu hefur það að sjálfsögðu áhrif á hin. Af því markast heildarsýn. Það talar væntanlega saman um fjármálaáætlun og þau markmið og þann texta sem þar er að finna.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mér leikur enn forvitni á að vita hvers vegna viðmiðið eða markmiðið með sjálfstæðri nefnd um störf lögreglu sé einungis að hún eigi að starfa í samræmi við lög, hvort við höfum ekki aðeins meiri metnað þar. Hvað varðar hraðamælingar lögreglu finnst mér skrýtið að þar sé enga kostnaðargreiningu að finna. Það hlýtur að liggja fyrir einhvers konar leið til að meta hvað það muni kosta að setja svona mælitæki í lögregluborð. Ég skil ekki af hverju ekki er eina einustu tölu að finna í hvorugum kafla er snýr að hæstv. dómsmálaráðherra - afsakið, hugsanlega tvær tölur í öllum þessum aðgerðaáætlunum sem er þar að finna. Það er ekki eina einustu kostnaðargreiningu að finna og mér er fyrirmunað að skilja hvers vegna svo er. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í ákæruvaldið. Í þessum kafla kemur fram að búist sé við auknu álagi á ákæruvaldið vegna tilkomu Landsréttar og til standi að ríkissaksóknari verði með aukið eftirlit með hlustunum og sérstökum rannsóknaraðgerðum. En eins og með aðra liði fylgir engin kostnaðaráætlun því markmiði, þótt ég sjái af þessu skjali á bls. 186–187 að til standi að bæta við tveimur saksóknurum á embætti ríkissaksóknara til að bregðast við Landsrétti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Telur hann virkilega að það sé nóg að bæta við tveimur saksóknurum til að mæta bæði þeim markmiðum að sinna störfum í Landsrétti sem og að minnka málafjölda, eins og eitt markmiðið segir til um, á hvern saksóknara úr 35 málum í 25 mál? Dugir virkilega til að bæta við tveimur saksóknurum í þetta?
Hæstv. forseti. Aðeins um nefndina. Ástæða þess að markmiðið er á þennan hátt er að þetta er ný nefnd. Við þekkjum ekki hvernig mál munu koma inn á borð nefndarinnar. Það er mikilvægt og gott mál að þessi nefnd skuli vera komin af stað. Þetta er markmið miðað við að hér er um að ræða nýja nefnd og menn sjá ekki fyrir hvers konar mál munu koma þangað inn. Þess vegna er markmiðið svona. Varðandi það hvort tveir saksóknarar séu nóg er mat manna að þetta sé nóg til að byrja með. Þetta er viðbót við það sem nú er. Varðandi nánari tölur og ítarlegri greiningu er þær tölur og greiningar að finna í löggæsluáætlun. Hún mun liggja fyrir og koma inn í þingið á næstu misserum. Það er dómsmálaráðherra að meta hvenær sú áætlun kemur svo að ég get ekki komið með nákvæma dagsetningu á því. En það skiptir máli að þessar áætlanir allar eru ákveðin bylting í kerfinu og mikið framfaraskref þegar þetta mun allt liggja fyrir. Það mun þá tala vel saman við fjármálaáætlun og sýna á spilin til lengri tíma.
Virðulegi forseti. Ég vil fagna þessu tækifæri til að fá að ræða við hæstv. ráðherra um mál sem er mér kært, sem er löggæslan. Öflug og skilvirk löggæsla er einn af hornsteinum þess lýðræðissamfélags sem við búum í og viljum viðhalda. Það væri hægt að ræða mikilvægi öflugrar löggæslu út frá mörgum mismunandi þáttum, eins og kynferðisbrotamálum, heimilisofbeldi, netöryggismálum og kjaramálum lögreglu og svo mætti áfram telja. En ég ætla að leggja áherslu á löggæsluna á landsbyggðinni í ljósi breytts vinnuumhverfis vegna fjölgunar verkefna og aukins fjölbreytilegra þeirra verkefna. Þar ber helst að nefna þá jákvæðu þróun að ferðamönnum fjölgar mikið hér á landi og þeir fara í auknum mæli út á landsbyggðina, úti um allt land, ekki síst á staði sem eru utan dreifbýlisins, alla leið inn á hálendið þar sem aukningin hefur verið hvað mest. Löggæslan hefur oft verið miðuð við íbúafjölda á hverjum stað. Strax við komu ferðamanna eykst álag á lögreglu, til að mynda við landamæraeftirlit. Töluverðu fjármagni hefur verið bætt við löggæsluna undanfarin ár. Fyrst árið 2014 með sérstöku 500 millj. kr. aukaframlagi og aftur á síðasta ári með 400 millj. kr. framlagi. En í bæði þessi skipti voru ákveðin verkefni sett í forgang eftir greiningu og úttekt á stöðu löggæslunnar og verkefnin talin forgangsmál. Þau voru fjölgun lögreglumanna á landsbyggðinni, svo að þeir þurfi ekki að starfa einir og til að stytta viðbragðstímann, aukin landamæravarsla og bætt þjálfun og búnaður lögreglumanna til að auka viðbragðsgetuna úti um allt land. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort haldið verði áfram á sömu braut og þessar áherslur gerðu ráð fyrir og hvort þær verði gerðar varanlegar svo hægt verði að skipuleggja löggæsluna um allt land samkvæmt þeim áætlunum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa yfirferð og spurninguna. Það er alveg rétt sem þarna kemur fram, mikilvægi löggæslunnar verður seint of mikið talað um. Löggæslan er eitt af forgangsatriðum ráðherra í fjármálaáætluninni. Til að svara spurningunni fyrst: Já, það er gert ráð fyrir að þessi viðbót verði varanleg. Hún kemur þá til viðbótar við aukið fjármagn síðastliðin ár. Á þessu ári mun lögreglumönnum og landamæravörðum fjölga um a.m.k. 30. Stefnt er að því að tryggja fé til löggæslumála næstu fimm árin svo að leggja megi frekari áherslu á löggæslu í samræmi við fjölgun ferðamanna, eins og hv. þingmaður kom inn á. Líkt og ég kom inn á áðan er hálendiseftirlitið dæmi um það. Sömuleiðis er áhersla á netglæpi og ofbeldisbrot. Það verður jafnframt lagt kapp á að byggja upp landamæravörslu, sem er mikilvægur þáttur í öryggismálum þjóðarinnar og auknar kröfur hafa einnig verið gerðar til landamæravörslu á grundvelli alþjóðaskuldbindinga, þar á meðal á vettvangi Schengen-samstarfsins. Má þar nefna helst ný gagna- og upplýsingakerfi, styrkingu kerfa sem nú eru starfrækt, eflingu viðbúnaðar lögreglu og svo er unnið að því í samvinnu við tollgæslu að sett verði upp ný móttökukerfi fyrir farþegaupplýsingar og sjálfvirk landamærahlið. Þessi áhersla á landamæraþáttinn kemur út úr faglegri greiningu á því hvar þörfin er mest. Niðurstaðan úr því var að hún væri hjá landamæraeftirlitinu og svo sérstaklega á þeim svæðum þar sem fjölgun ferðamanna hefur verið mikil. Það er unnið samkvæmt því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og langar í framhaldinu að gera að umtalsefni fjármögnun lögreglu og hvernig horft er til hennar út frá tveimur þáttum. Út frá landamæraeftirlitinu stóreykst koma ferðamanna og umferð um Keflavíkurflugvöll. En það hafa aldrei fylgt aukaframlög í takt við það. Flugvöllurinn og önnur starfsemi sem þar er fá aukin framlög samkvæmt fjölda ferðamanna en þar sem löggæslan á að vera fjármögnuð af fjárlögum hefur ekki tekist að tengja þetta beint saman. Það eru hagsmunir flugvallarins og ferðamannanna að löggæslan geti brugðist vel við svo ekki hægi á komum og líka til að tryggja öryggi þeirra á flugvellinum. Það er þetta annars vegar, hvernig fylgjast þarf að fjölgun ferðamanna og aukið fjármagn, án þess að taka þurfi sérstaka ákvörðun um það. Hins vegar er það varðandi fjölgun lögreglumanna á landsbyggðinni. Við tölum oft um umferðaröryggismál. Það hefur komið í ljós við vinnu umferðaröryggisáætlunar að hægt er að koma í veg fyrir fjögur af hverjum fimm umferðarslysum sem verða af völdum hraðaaksturs og ölvunaraksturs með auknu eftirliti lögreglu. Það tengist þeim áherslum sem við ræddum í fyrra svari. Þess vegna vil ég líka vita hvort ekki sé horft til beggja þátta, bæði varðandi Keflavíkurflugvöll og svo aukið umferðaröryggi með fjölgun lögreglu og þar með minni kostnaði fyrir ríkissjóð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Ég get tekið undir með hv. þingmanni. Það er mikilvægt að við tökum í meira mæli mið af þeim nýja veruleika sem við stöndum frammi fyrir vegna fjölgunar ferðamanna. Það er mikilvægt að kerfið sjálft, hvort sem litið er á heilsugæslur um landið eða lögregluembætti, snjómokstur eða hvaðeina, hugi að því að það er breyttur veruleiki vegna fjölgunar ferðamanna, og það er að gerast en það skiptir máli að það gerist í auknum mæli. Þegar menn fara í áætlanir og forgangsraða peningum og sjá fyrir sér verkefni sem munu koma upp eru þau verkefni fjölbreyttari, önnur og öðruvísi en áður vegna þess að ferðamenn fara, sem betur fer, út um allt land. Varðandi spurningarnar um Keflavíkurflugvöll og umferðaröryggið: Jú, það verður áfram unnið í samræmi við það.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að mér þykir þetta form á umræðum á Alþingi ansi skemmtilegt og líflegt og hefði gjarnan viljað sjá alla ráðherra ríkisstjórnarinnar vera viðstadda. En svona er þetta, menn hafa ýmsum skyldum að gegna. Mig langar að byrja á að grípa niður í kafla um dómstóla á bls. 113 og velta aðeins fyrir mér fjármögnun þessara verkefna út frá gefnum upphæðum. Í áætlun kemur fram að í dómstólana fari tæpir 3 milljarðar, eða 2,9 árið 2018, og svo enn minna árið 2022, eða 2,8 milljarðar. Þegar maður skoðar svo upplýsingarnar sem birtast í skjalinu veltir maður fyrir sér hvernig ríkisstjórnin hyggist ná markmiðum sínum miðað við þessar upphæðir. Á bls. 117 er m.a. talað um að markmiðið sé að aðgangur að dómstólum sé greiður, málsmeðferð skilvirk og réttlát og mannréttindi virt o.fl. Á bls. 114 kemur fram að nýskráðum málum og dæmdum málum í Hæstarétti hafi fjölgað talsvert mikið á milli ára. Sú þróun heldur væntanlega áfram þannig að kostnaðurinn hlýtur að aukast. Annað sem kemur fram í þessum gögnum er að málsmeðferðartími hafi aukist töluvert. Ég geri ráð fyrir að kostnaður aukist samhliða því. Fram kemur að aukin þörf sé á sérfróðum meðdómendum. Mig langar til að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra varðandi það. Hvernig á að [[Forseti hringir.]]ná því í samráði miðað við þau verkefni sem fyrirsjáanleg eru, miðað við þær fjárhæðir sem um ræðir? Hvernig gengur það upp?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Dómurum í Hæstarétti mun fækka um þrjá og málum í Hæstarétti mun fækka sömuleiðis en þau færast vissulega annað. Dómurum mun fjölga um 12 með þessari breytingu. Launakostnaður sérfróðra meðdómenda er fjármagnaður. Ég vil leggja áherslu á og nefna það aftur að gert er ráð fyrir að 700 millj. kr. fari í Landsrétt. Samhliða því tekur til starfa hin nýja stjórnsýslustofnun. Fjárhagsleg áhrif nýrra dómstólaskipunar eru 35% aukning fjárframlaga til málefnasviðsins árið 2018 ef miðað er við upphæð fjárlaga og fjáraukalaga árið 2016. Aukningin á milli áranna 2017 og 2018 nemur tæplega 23%. Svo ég komi inn á annað verkefni sem snýr að héraðsdómstólunum þá er hin nýja málaskrá sem sömuleiðis er unnið að fjármögnuð og skiptir miklu máli. Hún styður við rafræna málsmeðferð og rafræna sendingu gagna á milli dómstiga. Málaskráin hefur verið mikill veikleiki í starfsemi héraðsdómstólanna. Þess vegna er mjög brýnt fyrir dómstigin þrjú, auk ákæruvalds, lögreglu og fullnustustofnana, að koma sameiginlega á rafrænni málsmeðferð þar sem unnt er að senda skjöl og önnur gögn rafrænt. Til að mæta því þurfa héraðsdólmstólar að uppfæra málaskrána og koma upp skýrslubúnaði í hljóði og mynd til spilunar í Landsrétti og Hæstarétti. En forgangurinn í dómstólana er alveg skýr og fara 700 millj. kr. í Landsrétt, eins og ég kom inn á. Það er fjármagnað.
Virðulegi forseti. Það er áhugavert að heyra það að þetta sé að fullu fjármagnað vegna þess að á bls. 116 stendur u.þ.b. fyrir miðri síðu að svigrúm fjármálaáætlunar sé ekki nægjanlegt til að fjármagna slík áform, þ.e. hina nýju stofnun. Ég vil því spyrja aðeins betur út í það. Þetta er að finna fyrir ofan fyrirsögnina á bls. 116. Svo eru fleiri mál sem mig langar til að koma inn á, tíminn er nú reyndar ansi stuttur, en það varðar fangelsin. Ég ætla að sleppa löggæslunni og Landhelgisgæslunni. Ég tek undir margt sem hv. kollegi minn, Vilhjálmur Árnason, sagði hér áðan. Varðandi fangelsin þá kemur fram á bls. 180 að sífellt fleiri bíði afplánunar í mjög langan tíma. Ég veit að ríkisstjórnin er með ýmis áform varðandi það að gera betur í fangelsismálum. En þegar maður les í gegnum skjölin er það ekki mjög sannfærandi, þ.e. hljóð og mynd fara ekki nægilega vel saman. Við höfum margoft rætt fangelsismál á Alþingi og við erum öll sammála um að við þurfum að leggja meiri áherslu á betrun. Það þýðir að við þurfum að hafa fleiri úrræði inni í fangelsum til að byggja fólk upp svo það sé tilbúið til þess að koma aftur út í samfélagið. Við viljum fækka endurkomum í fangelsin. En þeir sem hafa t.d. heimsótt Litla-Hraun vita að húsakostur þar er mjög lélegur, þar þarf að taka til hendinni. Skilvirknin í fangelsum hér á landi er bara alls ekki nógu góð og ekki heldur þjónusta við fanga. Mig langar til að spyrja: Telur ráðherra að þær fjárhæðir sem við sjáum hér dugi til þess að gera skurk í þessum málaflokki? Ég vind mér aftur í dómstólana og nefni húsnæði Héraðsdóms hér í miðbænum sem er orðið mjög lélegt. Ég get ekki séð [[Forseti hringir.]]að menn taki slíkar framkvæmdir inn í jöfnuna og hef áhyggjur af því, sérstaklega af ástandi fangelsa hér á landi.
Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það sem hv. þingmaður kom inn á varðandi fangelsismálin og betrunina. Dómsmálaráðherra leggur áherslu á þá þætti. Stefnt er að því að auka sálfræði- og meðferðarúrræði í fangelsum landsins einmitt til þess að stuðla að betri og farsælli aðlögun dómþola að samfélaginu eftir afplánun. Það er mikilvægt á svo margan hátt til þess að veita þessum einstaklingum tækifæri til þess að fóta sig áður en þeir koma aftur út í samfélagið. Varðandi dómstólasýsluna er það fjármagn sem þar er fengið samkvæmt kostnaðarmati með lögum um nýtt dómstig, en ekki er hægt að auka fjárframlag við það. Aðeins varðandi fjárhagsleg áhrif nýrrar dómstólaskipunar. Um er að ræða 35% aukningu fjárframlaga til málefnasviðsins árið 2018 og er miðað við upphæð fjárlaga og fjáraukalaga árið 2016. Aukningin á milli áranna 2017 og 2018 nemur tæplega 23%.
Virðulegi forseti. Á málefnasviði dómsmálaráðherra eru margir og mikilvægir málaflokkar, eins og fram hefur komið, sem varða réttaröryggi borgaranna, svo sem dómstólar, lögregla, ákæruvald, Landhelgisgæsla, Almannavarnir, leit og björgun, svo að maður nefni nú eitthvað. Mig langar aðeins að halda áfram að ræða um hið nýja dómstig, Landsrétt, eins og aðrir hv. þingmenn hafa aðeins komið inn á. Landsréttur tekur til starfa um næstu áramót og þegar er hafinn undirbúningur að því og á þessu ári er tilteknum upphæðum varið til þess. Það er mjög mikilvægt að vel takist til þegar nýtt dómstig fer af stað og ekki síður að hin nýja stofnun, sem er kölluð Dómstólasýslan, sem hefur yfirumsjón með stjórnsýslu dómstólanna, sé í góðu standi. Ég leyfi mér, með leyfi forseta, að vitna hér aðeins í það sem segir á bls. 116 í fjármálaáætluninni þar sem verið er að tala um að nauðsynlegt sé að þar sé vel menntað og hæft fólk: „Fyrir fram má telja æskilegt að þar starfi lögfræðingur, fjármálastjóri, upplýsinga- og skjalastjóri og tölvunarfræðingur.“ Síðan kemur: „Svigrúm fjármálaáætlunar er ekki nægilegt til að fjármagna slík áform.“ Þetta veldur manni áhyggjum. Þess vegna hlýt ég að spyrja ráðherrann hvernig eigi að bregðast við þessu. Er ráðherrann sannfærður um að þeir fjármunir sem eru settir í þetta nýja millidómstig og hina nýju Dómstólasýslu dugi til að þessar nýju mikilvægu stofnanir fái farsæla byrjun og geti sinnt sínu mikilvæga hlutverki?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Aðeins varðandi Dómstólasýslu þá er fjármagnið sem þar er sett það sama og Dómstólaráð er með núna og þessum 22 millj. kr. bætt við. Það er alveg rétt að Dómstólasýslan telur sig þurfa meira og ekki var svigrúm fyrir það. Hvort ég er sannfærð um að þetta sé nóg - ég leyfi mér að fá að vísa því til dómsmálaráðherra og í umræðu sem nefndarmenn geta átt við ráðherrann í nefnd. En til að ítreka það þá er þessi viðbót sem fer í þetta málefnasvið mikil. Þessi breyting hefur gríðarleg áhrif á kerfið okkar, á réttaröryggið, en það má alltaf gera betur. Þetta eru auðvitað gríðarleg áhrif og gríðarleg breyting og það er mikilvægt að fagna því sem vel er gert.
Virðulegur forseti. Ég þakka starfandi ráðherra svörin. Ég sýni því vissan skilning að hún hafi svörin ekki á reiðum höndum, en ég treysti því að hún komi þessum áhyggjum og skilaboðum til hæstv. dómsmálaráðherra. Mig langar að víkja að öðrum þætti sem varðar þrjár nýjar þyrlur til Landhelgisgæslunnar. Þetta eru mjög dýr tæki og er talað um að áætlaður kostnaður sé allt að 14 milljarðar kr., það er nú býsna mikið. Þess vegna er mjög mikilvægt að þessi fjárfesting nýtist sem allra best. Aftur fer maður í fjármálaáætlunina og á bls. 181 segir, með leyfi forseta: „Fjárhagslegt svigrúm til fjölgunar áhafna á þyrlur og varðskip er því miður lítið.“ Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er skynsamlegt að verja svo miklum fjárhæðum í dýr tæki sem erfitt verður að manna? Mig langar að fylgja þessu aðeins eftir og segja: Hefur í þessu samhengi verið kannað hvort og hvernig hægt er að nýta þyrlur Gæslunnar til að sinna sjúkraflugi og þétta þannig það fyrirkomulag sem nú er við lýði? Almennir sjúkraflutningar eru vissulega á forræði heilbrigðisráðherra, en hefur dómsmálaráðherra í hyggju að skoða hagræði af þessu tagi til þrautar og verða þá hinar nýju þyrlur búnar með það í huga að þær geti verið nauðsynleg viðbót við öryggiskerfi landsmanna að þessu leyti?
Hæstv. forseti. Rétt aðeins varðandi þyrlurnar: Það er vissulega rétt, þetta er gífurlega mikil fjárfesting. Ég kom inn á það áðan að hagkvæmara er að kaupa þessar þrjár þyrlur frekar en að leigja þær áfram. Það er því góð ákvörðun að loksins sé farið í þetta og mikilvæg. Það er viðbótarfjármagn í reksturinn, en það er alveg hægt að taka undir það þegar hv. þingmaður spyr hvort það þurfi meira. Það liggur fyrir að vel væri hægt að nýta fjármuni í bæði varðskipin, hvort sem það er að gera skip haffært eða annað, sömuleiðis með fjölgun áhafna, hvort sem er á skipum eða í þyrlum. Þörfin er svo mikil að þrátt fyrir að bætt sé í þá telja menn það ekki nóg. Varðandi sjúkraflugið og þyrlurnar þá er það í skoðun hjá dómsmálaráðherra og að mér skilst hjá heilbrigðisráðherra líka. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá snertir þetta í raun bæði ráðuneytin, eða mögulega skarast þessi verkefni. Ég vænti þess að þingmenn geti átt samtal um þetta efni og spurt ráðherra nánar út í þessa vinnu í nefnd.
Virðulegi forseti. Ég kýs að eiga aftur orðastað við hæstv. ráðherra, í þetta skipti hef ég áhuga á að ræða um fangavörslukerfið eða refsiréttarkerfið. Ég hef veitt athygli þremur ákveðnum málaflokkum innan þess ramma sem refsiréttarkerfinu er settur, það er að draga úr endurkomutíðni, að auka sálfræðiþjónustu og heilbrigðisþjónustu við fanga og að stytta biðlista í fangelsi. Hins vegar skortir mig eftir lestur þessarar áætlunar upplýsingar um hvernig þessum hlutum verður í raun hrint í framkvæmd. Í fyrsta lagi er talað um að draga úr endurkomutíðni í fangelsi, en ég sé samt sem áður á bls. 187 þar sem talað er um að það sé 24% endurkomutíðni í íslensk fangelsi, að sú tala byggi á norrænum samanburðarrannsóknum. Því spyr ég hæstv. staðgengil ráðherra hvort það sé raunverulega svo að við byggjum tölur um endurkomutíðni á Íslandi á norrænum tölum því eins og við vitum vonandi og hæstv. ráðherra þá er töluvert öðruvísi refsivörslukerfi á Norðurlöndunum en hér á Íslandi. Mér þætti vænt um að hafa töluvert nákvæmari heimild en hér er að finna þegar kemur að jafn mikilvægum málaflokki og þessum. Ég fæ ekki séð hvernig ég get staðfest hvort það takist að draga úr endurkomutíðni ef ég get ekki treyst tölunum sem hér standa. Það er ítrekað talað um að auka sálfræðiþjónustu fanga, en það er hvergi talað um hvers konar viðmið skuli nota til þess að mæla hvort sálfræðiþjónusta við fanga hafi aukist. Við vitum að akkúrat núna er ekki nema eitt stöðugildi sálfræðings sem vinnur hjá Fangelsismálastofnun. Af hverju er ekkert viðmið hér um hvernig eigi að fjölga þeim og hversu mikið? Eiga þeir að vera tveir? Eiga þeir að vera fimm eða tíu? Hvar stöndum við þar? Loks, herra forseti, er talað um sem markmið á bls. 187 að sytta biðlista í fangelsi. Það eru 550 á biðlista 2016, en svo er ekki að finna nein viðmið eða markmið um hvaða aðgerð eigi að notast við [[Forseti hringir.]]til þess að stytta biðlistana. Ég spyr hæstv. ráðherra: Stendur ekki til að stytta biðlistana? [[Forseti hringir.]]Af hverju er engin viðmið um þetta að finna í áætluninni?
Hæstv. forseti. Varðandi samanburðinn við Norðurlöndin þá skilst mér að skýringin sé sú að aðferðafræðin sé sú sama, en tölurnar koma ekki þaðan, tölurnar liggi fyrir hjá fangelsismálayfirvöldum hér á Íslandi, en þetta sé nefnt svona vegna þess að aðferðafræðin er sú sama og samanburðurinn er við Norðurlöndin. Það er rétt hjá hv. þingmanni að hér er farið yfir það að stefnt sé að því að auka sálfræði- og meðferðarúrræði í fangelsum landsins til þess að stuðla að betri og farsælli aðlögum dómþola á samfélaginu eftir afplánun. Með tilkomu fangelsis á Hólmsheiði hefur afplánunarrýmum fjölgað um 30 frá árinu 2015 og fleiri rými í fangelsiskerfinu og rýmkunin sem gerð var á samfélagsþjónustu og rafrænu eftirliti í nýjum lögum um fullnustu refsinga kemur til með að stuðla að styttri bið eftir afplánun og að refsingar fyrnist síður. Með innleiðingu fjölskylduleyfa og auknu fjármagni í félags- og sálfræðiráðgjöf innan fangelsanna, sem er líka partur af betruninni, munu dómþolar vonandi aðlagast betur að samfélaginu eftir að fangelsisvist lýkur og þannig mun draga úr ítrekun brota og endurkomutíðni í fangelsi.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra svarið þótt ég hafi ekki endilega nauðsynlega þurft á því að halda að heyra nánast orðrétt það sem stendur í þessari áætlun þar sem ég hef nú þegar lesið hana. Það sem ég var að spyrja um var hvers vegna engin viðmið er hér að finna um hvernig við ætlum að auka sálfræðiþjónustuna. Hversu marga lækna ætlum við að hafa á vakt við fangelsin? Ætlum við að hætta að gefa fíklum í fangelsum rónaskammta eins og fangaverðir þar kjósa að kalla það? Ætlum við að bjóða upp á betri þjónustu? Hvernig ætlum við að mæla hvort við bjóðum upp á betri sálfræðiþjónustu ef engin eru viðmiðin til þess að bera saman við? Það þýðir ekkert að tala fjálglega um að við höfum núna 30 aukapláss til að henda fólki inn í án þess að hafa neitt markmið um að fjölga þeim sálfræðingum sem sinna þessu starfi eða fjölga læknum sem sjá um að fylgjast með heilsu fanga sem við berum mikla ábyrgð á, herra forseti. Að öðru. Ég ætla að nota þessa síðustu mínútu mína á þessum degi í að ræða aðeins um flóttamenn. Á bls. 195 er að finna mælikvarða þar sem talað er um að hlutfall tilhæfulausra umsókna frá öruggum löndum eigi að fækka verulega á tímabilinu, frá 61% niður í 5% á árinu 2022. Ég heyrði hæstv. staðgengil dómsmálaráðherra vísa í að draga ætti úr fjárhagslegum hvötum fyrir einstaklinga frá öruggum ríkjum til að leita hingað með tilhæfulausar umsóknir. Því vil ég spyrja hæstv. staðgengil dómsmálaráðherra hvernig eigi að gera það. Hvernig hyggst hún ná þessu markmiði sínu án þess að brjóta gróflega á réttindum fólks? Ég ítreka að ég vil fá svar við því hvernig eigi að draga úr fjárhagslegum hvötum fólks til þess að koma hingað til lands með svokallaðar tilhæfulausar umsóknir.
Hæstv. forseti. Spurningarnar voru margar góðar, mjög ítarlegar, en þær voru þess eðlis að ég verð að fá að vísa þeim til ráðherra dómsmála. Þær snertu pólitíska stefnumótun og innihéldu líka atriði sem væntanlega koma til skoðunar þegar markmiðin verða útfærð og í þeirri vinnu sem verður í kjölfarið. Ég vísa til þess að þingmenn munu geta átt samtal við dómsmálaráðherra í nefnd.
Herra forseti. Mér finnst áhugavert að ræða líka það sem er ekki í þessari fjármálaáætlun en ætti að vera þar. Í henni birtist auðvitað misskipting og skeytingarleysi gagnvart þeim sem hafa það verst. Á bls. 117, um markmið og mælikvarða og aðgerðir, er m.a. talað um að það eigi að auka aðgang að dómstólum, bæta málsmeðferð og gera hana skilvirkari. En það er hins vegar ekkert talað um hvernig eigi að gera það annað en að mælikvarðar séu fjöldi mála, tegund og málsmeðferðarhraði. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það hvort henni finnist ekki löngu tímabært að breyta skilyrðum vegna gjafsókna. Nú þarf einstaklingur að hafa 1.600 þús. kr. eða minna á ári til þess að eiga rétt á gjafsókn og hjón eða sambúðarfólk 2,2 millj. kr. Það er augljóst að fólk með talsvert hærri tekjur hefur bara enga möguleika á að ráða sér lögfræðing. Til dæmis kostar matsgerð í forsjármáli milli 1 og 1,5 millj. kr. á ári, það er fyrir utan lögfræðikostnað. Ég spyr því: Er ráðherra sammála því að það væri mjög þarft verk að hækka hraustlega þessi tekjuviðmið til þess að tryggja jafnt aðgengi allra borgaranna að dómskerfinu og hvort hún komi þeim ábendingum til hæstv. dómsmálaráðherra að leita leiða til þess að gefa öllum borgurum þessa lands möguleika á því að nýta sér dómstólana.
Hæstv. forseti. Það hvað ekki er að finna í fjármálaáætlun get ég ekki talað mig út um hér sem staðgengill ráðherra. Varðandi gjafsóknina þá er spurningin sömuleiðis þess eðlis að ég get ekki svarað því, ég veit ekki hvaða sýn dómsmálaráðherra hefur á gjafsókn, hvort hækka þurfi viðmiðin og hvort hún sé sammála hv. þingmanni eða ekki. En ég skal lofa því að skilaboðin munu fara til hennar á réttan stað. Ég vona að hv. þingmaður og ráðherra muni geta átt samtal um þessi mál.
Herra forseti. Við hljótum að geta rætt og þurfum að ræða hluti sem ekki hafa ratað inn í áætlunina, sérstaklega þegar þeir snert okkar veikustu bræður og systur. Mér finnst það ekki ósanngjarnt að ráðherra, jafnvel þótt hún sé ekki ráðherra málaflokksins, svari því bara almennt hvort henni finnist þessi viðmið eðlileg og hvort henni finnist rétt að hækka þau. Annar hópur sem er mjög brothættur og virðist hafa gleymst í öllum markmiðum eru flóttamenn. Í stjórnarsáttmálanum segir að það eigi að taka á móti fleiri flóttamönnum. Hvernig á að mæta því í fjármálaáætluninni? Það væri líka gaman að vita hvernig gert er ráð fyrir því í fjármálaáætluninni að bæta aðbúnað þessa hóps. Við Íslendingar þekkjum það sjálf, forfeður okkar fyrir ekki svo löngu síðan þurftu að flýja land, auðvitað af talsvert öðrum orsökum og annarra erfiðleika en steðja núna að blessuðu flóttafólkinu sem kemur hingað. En er ekki ráðherra sammála því að það þurfi að koma upp varanlegri aðstöðu, húsnæði fyrir þetta fólk? Er það ekki það lágmark sem við getum sýnt, rík þjóð sem býr við allsnægtir og sem þurfti sjálf fyrir ekki svo löngu síðan á aðstoð annarra ríkja að halda?
Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það að mikilvægt getur verið að ræða hvað er ekki að finna í fjármálaáætlun, en ég átti eingöngu við að staðgengill ráðherra getur síður talað um af hverju einhverjir hlutir eru ekki í fjármálaáætlun af því að sú vinna fór fram hjá dómsmálaráðherra ekki mér. Varðandi gjafsóknina er það víst í skoðun hjá ráðherra að hækka þessi viðmið, svo það komi fram, það er þá eitthvert svar. Varðandi kvótaflóttamenn og þann málaflokk þá á sá málaflokkur heima undir félagsmálum og húsnæðismálum hjá félags- og jafnréttismálaráðherra en ekki í innanríkisráðuneytinu. Hins vegar liggur fyrir þessi skýrsla þar sem kemur skýrt fram að það er aðstöðumunur á þessum hópum. Það er nefnd að hefja störf til þess að fara yfir þennan aðstöðumun og vinna tillögur til úrbóta. Varðandi húsnæðismálin þá eru þau í vinnslu samkvæmt ráðuneytinu.
Virðulegur forseti. Ég legg það til við stjórn þingsins að strax eftir páskahlé verði kallaðir til þeir tveir ráðherrar sem ekki sáu sér fært að vera við þessa umræðu í eigin persónu. Þó að báðir þeir ráðherrar sem gegndu staðgengilshlutverki fyrir þá sem voru erlendis hafi staðið sig með prýði að mestu voru svörin á köflum þunn og það gerðist raunar í það minnsta tvisvar hjá hæstv. ráðherra Þórdísi Kolbrúnu Gylfadóttur að hún sagði hreint út að hún gæti ekki svarað tilteknum spurningum. Ég tel eðlilegt að þingið ljúki umræðu um málefnasvið þeirra tveggja ráðherra sem ekki voru viðstaddir þannig að við getum spurt á dýptina ráðherrana sem hafa pólitíska umboðið til að svara okkur. Ég beini því til forseta að hlutast til um það.
Virðulegur forseti. Ég verð að taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni og beina því sömuleiðis til forseta að taka til skoðunar að þeir tveir fagráðherrar sem ekki komust í dag muni taka til máls aftur að liðnu páskafríi. Mér þykir það sérlega mikilvægt af því að þrátt fyrir að skoðanaskipti við ráðherra geti verið einkar gagnleg í nefndum hafa eins og við vitum ekki allir aðgang að þeim nefndum og það er töluvert mikilvægt að sjónarmið ráðherra komi hér fram. Það olli mér töluverðum vonbrigðum þrátt fyrir sum góð og gegn svör frá hæstv. staðgengli að síðasta spurningin mín mætti nákvæmlega engum svörum. Voru spurningar mínar samt ekki það erfiðar, í raun sneru þær að lykilinntaki málaflokks dómsmálaráðherra og finnst mér því eðlilegt að ég fái svör um það hvernig við eigum eiginlega að meta árangur ríkisstjórnarinnar þegar áreiðanlegar tölur liggja ekki fyrir, ekkert kostnaðarmat og engin viðmið. Mér þykir eðlilegt að staðgengill ráðherra eigi að geta svarað fyrir það en fyrst hann getur það ekki óska ég þess vinsamlega að forseti þingsins [[Forseti hringir.]]fái ráðherrann sjálfan til að svara fyrir þetta virðulega plagg sitt.
Virðulegi forseti. Ég má til með að taka undir með þeim tveimur hv. þingmönnum sem hér hafa talað um að þrátt fyrir ýmis góð og gagnleg svör frá hæstv. staðgenglum ráðherra í dag hafi þau engan veginn verið fullnægjandi þegar kemur að mjög mikilvægum málaflokkum. Við erum að tala um að hvorki hæstv. utanríkisráðherra sá sér fært að mæta í dag né hæstv. dómsmálaráðherra. Það kunna að vera góðar og gildar ástæður fyrir því en ég ætla að taka upp á fundi þingflokksformanna að hæstv. dómsmálaráðherra og hæstv. utanríkisráðherra verði til svara mánudaginn eftir páska þegar páskahléi lýkur. Mér þykir það eðlilegt. Þetta eru þess lags málaflokkar að það er svolítið erfitt að átta sig á því hvort viðkomandi hæstv. ráðherra hafi í raun pólitískt umboð til að svara þessu með þeim hætti sem þarf.
Herra forseti. Ég tek undir þessa ósk hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Hæstv. menntamálaráðherra Kristján Þór Júlíusson var hér áðan og lýsti því ágætlega fyrir okkur í hve mikilli tímapressu þetta plagg hefði verið unnið og að það væri bagalegt. Þess vegna er náttúrlega enn verra ef umræðan þynnist út. Þetta er ekki sagt af óvirðingu við hæstv. ráðherra sem hlaupa hver í annars skarð. Ég skil vel að þeir geti ekki eðli hlutarins samkvæmt svarað eins og um fagráðherra væri að ræða. Þeir eru þó stjórnmálamenn, hv. þingmenn og ráðherrar og eiga í samskiptum. Því væri gott að þeir svöruðu a.m.k. hvað þeim finnst sjálfum, af því að þeir eru þá starfandi ráðherrar málaflokksins í augnablikinu.
Forseti hefur hlýtt á sjónarmið hv. þingmanna og mun sjá til þess eftir atvikum að þau komist rétta boðleið og á réttan vettvang til forseta og formanna þingflokka og að viðkomandi ráðherrum verði gert það ljóst, sem mun örugglega gleðja þá, að þeirra hafi verið sárt saknað.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að fá tækifæri til þess að ræða þennan málaflokk, félagsmálahlið velferðarráðuneytisins. Ég tek undir það sem ég hef heyrt hér, mér finnst þetta mjög áhugavert og skemmtilegt form á umræðu um ríkisfjármálaáætlun og hlakka til umræðunnar sem fram undan er. Við gerð þessarar ríkisfjármálaáætlunar var lögð megináhersla á skýra forgangsröðun til velferðar og á sama tíma að gæta aðhalds í ríkisfjármálum á tímum mikillar þenslu og í ljósi ítrekaðra aðvarana um nauðsyn aðgátar þar og slæmrar reynslu fyrri ára og áratuga í þeim efnum. Það var mjög í takt við áherslu Viðreisnar í kosningabaráttunni. Ég get með sanni sagt að sú áætlun sem lagt er upp með hér sem snýr að félagsmálum er í mjög góðum takti við þær áherslur sem við lögðum upp með í kosningabaráttunni og inn í stjórnarsamstarfið. Verið er að auka hér útgjöld til félagsmála um rúmlega 13% að raunvirði miðað við yfirstandandi ár, eða um tæplega 30 milljarða. Þá eru ekki taldar með verðlagsuppfærslur, sem vega auðvitað þungt í þessum málaflokki. Útgjöld til velferðarmála verða í lok tímabilsins 57% af heildarútgjöldum ríkissjóðs og hafa, held ég, aldrei verið hærri í því hlutfalli. Helstu áherslur áætlunarinnar sem snúa að félagsmálunum liggja á sviði örorku og aldraðra. Útgjöld til örorkumála aukast um liðlega 14 milljarða á tímabilinu. Er þar fyrst og fremst horft til einföldunar á núverandi kerfi, upptöku starfsgetumats og aukinnar fjárfestingar í atvinnuúrræðum fyrir einstaklinga að lokinni starfsendurhæfingu. Útgjöld til málefna aldraðra aukast um tæpa 9 milljarða að raunvirði. Töluverð útgjaldaaukning verður eðli máls samkvæmt vegna lýðfræðilegrar þróunar. Þar fyrir utan er lögð áhersla á að auka sveigjanleika við starfslok, afnema hina svokölluðu 70 ára starfslokareglu hins opinbera, hækka frítekjumörk atvinnutekna í 100.000 kr. á mánuði í áföngum, hækka lífeyristökualdur í áföngum og stuðla að því að aldraðir hafi fleiri tækifæri til þátttöku á vinnumarkaði, kjósi þeir það á annað borð. Lögð er áhersla á að efla þjónustu við fatlað fólk og tryggja mannréttindi þess hóps, auka stuðning og ráðgjöf og eftirlit með þjónustu við fatlaða, efla réttindagæslu og vinna að því að uppfylla skyldur okkar gagnvart lögum og alþjóðasamningum. Þar er lögð sérstök áhersla á skyldu okkar samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra, að tryggja fötluðu fólki sjálfstætt líf og tryggja að þeir geti lifað sjálfstæðu lífi. Þar leggjum við mikla áherslu á lögbindingu NPA, eða notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, sem verður lögbundin í frumvarpi sem liggur fyrir þinginu í vor og tekur gildi frá næstu áramótum. Er það mikið framfaraskref að mínu viti. Jafnframt er lögð áhersla á að fötluð börn eigi kost á frístundaiðkun til jafns við ófötluð börn og lagðir fjármunir til þess liðar. Því til viðbótar er síðan lögð áhersla á að halda áfram endurreisn fæðingarorlofskerfisins, hækka hámarksgreiðslur og stuðla að aukinni orlofstöku feðra, en hún hefur dregist mjög mikið saman á undanförnum árum. Þetta er mikið réttindamál, ekki síður fyrir börn en foreldra, og verður ekki lögð nægilega mikil áhersla á mikilvægi þess að börn nái að mynda tengsl við föður líkt og við móður. Að mínu viti er eitt stærsta jafnréttismálið á vinnumarkaði að tryggja jafna orlofstöku foreldra og draga þannig úr þeim halla sem konur hafa borið í þessum efnum í gegnum árin. Því til viðbótar er lögð áhersla á að sameina stuðningskerfi hins opinbera og beina því betur að láglaunahópum. Þar er sérstaklega horft til barnabóta, barnalífeyris og síðan vaxta- og húsnæðisbóta. Á vinnumarkaði er lögð sérstök áhersla á að auka virkni í atvinnuleit, auka stuðning við einstaklinga með skerta starfsgetu í atvinnuleit og fjölga vinnustöðvasamningum [[Forseti hringir.]]öryrkja til muna.
Frú forseti. Það verður að velja og hafna grimmt þegar tvær mínútur eru til stefnu til að ræða þetta mikilvæga svið. Ég ætla aðallega að beina sjónum að tvennu. Hið fyrra er það sem hæstv. ráðherra kom reyndar örlítið inn á með fæðingarorlofið. Ég verð að segja alveg eins og er að ég kann bara ekki við þessa orðanotkun, að það séu að gerast stór tíðindi í fæðingarorlofsmálum og það eigi að endurreisa það kerfi og efla það. Hvað er hér á dagskrá? Það stendur til í þremur áföngum að hækka þakið úr 500.000 í 600.000 kr. og það er ekki einu sinni tímasett hvenær innan áætlunarinnar þetta gerist. Kannski er það það. Í öllu falli á þetta þá að taka þrjú ár. Það eru engin ósköp, frú forseti, um 100.000 kr. í þremur skömmtum, úr 500.000 í 600.000 kr. Er það endilega brýnast í fæðingarorlofsmálum núna að færa þakið ofar frekar en að tryggja öllum að lágmarki 300.000 kr. greiðslu í fæðingarorlofi, eins og lægstu laun eru að fara, og segja ekki eitt einasta orð, en með þögninni auðvitað að boða að ekki standi til að ná neinum árangri í lengingu fæðingarorlofs á þessu áætlunartímabili, ekki neinum? Það er algerlega óásættanlegt. Hvenær á að lengja fæðingarorlofið á Íslandi og koma okkur í áttina að því sem nágrannalöndin eru hvað það varðar, ef ekki núna í þessu mikla góðæri? Ég sætti mig bara ekki við það að menn ætli að teikna upp enn ný fimm ár í viðbót þar sem þetta gerist ekki. Fæðingarorlofið er alls staðar annars staðar á Norðurlöndunum eitt ár eða meira og í flestum öðrum löndum sem við berum okkur saman við. Númer tvö nefni ég húsnæðismálin. Mér finnst það með ólíkindum miðað við umræðuna um húsnæðismál á Íslandi í dag og það sem hæstv. ráðherra hefur meira að segja sjálfur kallað neyðarástand, að það eigi að draga umtalsvert úr fjárveitingum inn í þann málaflokk hjá ríkinu á áætlunartímanum. Það á að gera með því að [[Forseti hringir.]]stofnframlögin þurrkast þá út eða stórlækka eftir þrjú ár og vaxtabætur [[Forseti hringir.]]lækka líka. Hvernig rímar það við ástandið í húsnæðismálum að ríkið dragi [[Forseti hringir.]]svo milljörðum skiptir úr fjárveitingum sínum [[Forseti hringir.]]inn í málaflokkinn?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar athugasemdir. Þetta er málaflokkur sem endalaust væri hægt að gera betur í og sennilega er engin takmörkun á að ná endimörkum þar um hvernig við getum stutt betur við samfélagið í þessum efnum. Þegar kemur að fæðingarorlofinu þá urðum við einfaldlega að forgangsraða. Það er alveg ljóst að sá niðurskurður sem var á hámarksfjárhæðum kom mjög þungt niður á orlofstökunni og við höfum séð að feður eru í mun minna mæli nú að taka orlof en áður. Þar hefur ítrekað verið bent á mikilvægi þess að hækka hámarksgreiðslur til að draga úr tekjuskerðingum og áhrifum þeirra fyrir fjölskyldur. Það á auðvitað við um báða foreldra, en þetta dregur verulega úr hvata til orlofstöku. Þess vegna teljum við brýnt að ná fyrst upp fullri virkni núverandi 3+3+3 kerfi áður en farið er að huga að lengingu kerfisins eða öðrum breytingum á því. Þegar kemur að húsnæðismálunum þá er það alveg rétt að hér er brýnt og mikið neyðarástand á húsnæðismarkaði sem snýr fyrst og fremst að skorti á húsnæði. Þó er rétt að taka fram að í áætlunum okkar hvað varðar einmitt framlög til almennu íbúðanna er einmitt verið að framlengja það fyrirkomulag. Það verður að hafa í huga að núverandi fjárhæðir, 3 milljarðar á ári sem nota bene hefur tekist að tryggja í þessari ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2018 og 2019 auk þeirrar viðbótar sem sett var inn á þessu ári, voru hugsaðar sem tímabundið verkefni, átaksverkefni á þessum markaði. Nú er verið að framlengja það sem varanlegt úrræði út gildistíma áætlunarinnar með 1.500 milljónir á ári á árunum 2020, 2021 og 2022. Þannig að þar get ég ekki tekið undir að verið sé að draga úr þeim stuðningi. Það er vissulega hins vegar svo að gert er ráð fyrir að vaxtabætur lækki samhliða auknum kaupmætti og sterkari eignastöðu heimilanna.
Frú forseti. Deila má um hvort fjárhæðarmörk í skerðingarkerfinu eigi þá ekki að einhverju leyti að taka mið af því. Ef menn vilja áfram beina stuðningi til tekjulágs fólks vegna húsnæðisöflunar þá geta menn gert það ef viljinn er til staðar, það er auðvitað þægilegt og ódýrt að nota sér það að láta bara skerðingarreglurnar bíta. Um fæðingarorlofið, það er ansi grimm forgangsröðun ef í þann málaflokk er svona óhemjulega erfitt, það hafi tekið svona á, það hafi reynt svona rosalega á ríkisstjórnina og hæstv. ráðherra, að ná hálfum milljarði inn í hann í viðbót á áætlunartímabilinu, því það er nú allt og sumt. Þessi hækkun þaksins er talin kosta hálfan milljarð og það kemur í skömmtum. Það þyrfti nú ekki stóra viðbótarhlutdeild Fæðingarorlofssjóðs í tekjustofninum, tryggingagjaldi, til að gera þetta. En það þarf vissulega, sennilega 0,3–0,4 prósentustig til þess að fjármagna lengingu í eitt ár, en það er auðvitað það sem þarf að gera. Talandi um þörfina fyrir það þá minni ég hæstv. ráðherra á umræðuna hér um að skapa fjölskylduvænt og barnvænt samfélag. Það er ekki endilega verið að senda unga fólkinu okkar góð skilaboð með því að það muni ekkert gerast að ráði sem máli skiptir í fæðingarorlofsmálum næstu fimm árin. Ég vil bara nefna um leið og ég fagna að sjálfsögðu frumvarpinu um notendastýrða persónulega aðstoð, og ég geng út frá því að samræmi sé milli áætlunarinnar og kostnaðaráætlunar þess frumvarps, að þá minni ég á að þar er ágreiningur við sveitarfélögin. Að öðru leyti er lítið sett inn í þann málaflokk. Það er mikil óvissa skilin eftir hvað varðar kjör öryrkja á komandi árum. Í reynd er ekki að sjá að til standi að bæta kjör þeirra neitt fyrr en þá eitthvað á árinu 2019 og það er hengt á kerfisbreytingar og upptöku starfsmats. Ég er því [[Forseti hringir.]]ansi hræddur um að þeim sem finnst biðin löng þar eftir því að fá [[Forseti hringir.]]hlutdeild í batnandi þjóðarhag þyki þetta ekki sérstaklega metnaðarfullt, að eiga í [[Forseti hringir.]]aðalatriðum að bíða í óvissu til ársins 2019.
Frú forseti. Þetta er mjög áhugaverð umræða þegar kemur að fæðingarorlofinu. Ég hef lagt höfuðáherslu á það í þessu starfi, í þessari forgangsröðun, að endurreisa einmitt það fæðingarorlofskerfi sem hefur verið talað um sem eitt best verkandi fæðingarorlofskerfi, bæði á Norðurlöndunum og þótt víðar væri leitað, þar sem er ein mest þátttaka feðra í fæðingarorlofi, ein lengsta orlofstaka, en það kerfi hefur látið verulega undan síga á undanförnum árum. Mjög brýnt er að endurreisa það. Þetta er bæði, eins og ég sagði, hinn sjálfsagði réttur barns til umgengni við báða foreldra, en ekki síður mjög mikilvægt í jafnréttismálum á vinnumarkaði. Þess vegna held ég að það sé brýnasta forgangsatriðið. Það er auðvitað svo að í útgjaldaaukningu ríkisfjármálanna, það hefur þegar verið nefnt í umræðunni hér í dag, að útgjöld milli áranna 2016 og 2017 eru að aukast um 53 milljarða að raungildi, útgjöld inn á næsta ár eru að aukast umtalsvert til viðbótar einmitt út af t.d. verulegum kjarabótum til handa öryrkjum og ellilífeyrisþegum og það þrengir auðvitað stakk okkar að öðru leyti. Þess vegna verðum við að forgangsraða í þessum efnum. En að sjálfsögðu munum við horfa til þess hvernig við gætum styrkt þetta kerfi enn frekar skapist til þess frekara svigrúm. Þegar kemur einmitt að kjörum örorkulífeyrisþega þá er það alveg rétt að í þessari áætlun er gert ráð fyrir að ráðist verði í sambærilega kerfisbreytingu og gerð var á síðasta ári þegar kemur að ellilífeyri á árinu 2019, en fram að því er verið að hækka hins vegar lágmarksgreiðslur til öryrkja með sambærilegum hætti og til aldraðra. Það er auðvitað það sem vigtar þyngst inn í kostnaðaraukninguna á þessu sviði á næsta ári frá áramótunum 2018 þegar lágmarksgreiðslur verða hækkaðar í 300.000 kr.
Frú forseti. Mig langar til þess að nefna að þegar svona háum upphæðum er slengt fram er mjög auðvelt að fela sig bak við þær. En þegar maður fer að skoða prósentuhækkanir á t.d. öryrkja er hækkunin ekki svo mikil. Öryrkjabandalag Íslands fullyrðir að staða lífeyrisþega muni fara versnandi. Ný fjármálastefna og fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar mun færa okkur fjær hinu norræna velferðarkerfi sem annars ríkir almenn sátt um í samfélaginu að við eigum að stefna að. Það hefur gerst í mjög smáum skrefum í gegnum árin og því er auðvelt að missa af merkjunum. Þessi ríkisstjórn er nú að kóróna það ferli. Það skiptir máli að allir séu meðvitaðir um hvaða afleiðingar þessi lokaskref munu hafa fyrir samfélag okkar. Í inngangskafla fjármálaáætlunar um mikinn innbyggðan útgjaldavöxt er m.a. fjallað um fjölgun öryrkja og útgjöld til sjúkratrygginga umfram áætlanir. Þar er talað um varanlega útgjaldaaukningu og að brýnt sé að bregðast við með því að vinna áfram að hagræðingu í ríkisrekstri og markvissum verkefnum til að auka framleiðni. Hvergi er talað um forvarnir sem möguleika á því að fækka öryrkjum og sjúkum. Í stað þess á að sætta sig við að fjölgunin sé varanleg og fara í hagræðingaraðgerðir og auka framleiðni. Svo kemur niðurlagið í kaflanum þar sem litið er til framtíðar, en þar er að finna í hnotskurn þá hugmyndafræði sem liggur að baki fjármálaáætluninni. Þessi setning segir í raun allt sem segja þarf. Með leyfi forseta: „Stjórnvöld bera þá ábyrgð að velja á milli skammtímahagsmuna og langtímahagsmuna, uppbyggingar og sparnaðar, skattlagningar og frelsis.“ Uppbygging er sem sagt sett í mótstöðu við sparnað og skattlagning er andstaða frelsis. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er þetta hinn hugmyndafræðilegi rammi um framtíð Íslands sem hann byggir á. Mun framtíð velferðarkerfis Íslendinga vera mörkuð af lægri sköttum og lítilli uppbyggingu? Í stuttu máli, hvernig rímar þessi hugmyndafræði við áform ráðherra í embætti sínu?
Frú forseti. Hér veltir hv. þingmaður upp mjög mörgum áhugaverðum spurningum. Þegar kemur að lægstu bótum, kjörum öryrkja, lífeyrisþega, verður auðvitað að hafa í huga að þó að við getum vissulega alltaf gert betur og eigum alltaf að vera að stefna að því að styðja betur við þessa hópa má líka hafa í huga þróun á launum þegar horft er til vinnumarkaðarins. Þær fjárhæðir eru tengdar við þróun lágmarkslauna og hefur kaupmáttur lágmarkslauna aldrei verið hærri en nú, þar með kaupmáttur lágmarksbóta. Ég get því ekki sagt að illa sé að verki staðið. Varðandi umræðuna um áherslu í þeim mikilvæga málaflokki þegar kemur að forvörnum tek ég heils hugar undir það sem hv. þingmaður segir. Það er ekki vandamál sem við tökumst á eingöngu með því að - hún notaði orðið „hagræða“, ég segi við eigum alltaf að vera að leita leiða til þess að bæta lífsgæði fólks, auka virkni. Það er einmitt kjarninn í stefnu okkar í þessum málum, að fjárfesta mikið meira í atvinnutengdum úrræðum, fjárfesta í starfsendurhæfingunni. Á heilbrigðissviðinu er verið að fjárfesta í geðheilbrigðismálum einmitt til þess að draga úr nýgengi örorku til þess að hjálpa fólki aftur til virkni sem komið er á örorku- eða endurhæfingarlífeyri. Það er gríðarlega mikilvægt að hafa það í huga. Stefna ríkisstjórnarinnar í þessum málum rímar mjög vel áherslur mínar. Verið er að forgangsraða í þágu velferðar. Við erum að auka verulega útgjöld til velferðar til viðbótar við þá aukningu sem þegar er komin og um náðist þverpólitísk samstaða í þinginu síðasta haust. Það verður líka að hafa það í huga þegar við horfum á áhersluna á ábyrga hagstjórn að það er ekki síður mikið hagsmunamál heimila og ekki síst þeirra tekjulægstu. Það voru þeir tekjulægstu sem urðu verst úti í síðustu niðursveiflu. Og það eru einmitt þeir [[Forseti hringir.]]tekjulægstu sem verða verst úti þegar við missum tökin á hagstjórninni.
Frú forseti. Ég þakka svörin. Mér fannst nú ekki koma fram hvort þessi hugmyndafræði rími við áform hæstv. ráðherra í embætti sínu. Mig langar til þess að halda áfram og fjalla aðeins um kafla um vinnumarkað þar sem fram kemur að ein helsta áskorun málaflokksins séu atvinnutengdir sjúkdómar. Þar er fjallað um óhóflega streitu á vinnustöðum, að hún sé til þess fallin að auka líkur á heilsutjóni af ýmsu tagi. Einnig kemur fram að streita sé áhættuþáttur fyrir sjúkdóma í hreyfi- og stoðkerfi sem og geðsjúkdóma og að fyrrnefndir sjúkdómar séu helstu orsök örorku á Íslandi. Það eru sláandi upplýsingar og er þarna væntanlega komin útskýring fyrir þá aukningu öryrkja sem orðið hefur undanfarið á Íslandi. Er það ekki skýrt merki um að það sé eitthvað stórkostlega mikið að í samfélaginu? Streita getur átt sér margar orsakir. Vitað er að mikill fjöldi fólks hatar vinnuna sína og myndi vilja gera eitthvað allt annað við tíma sinn, það er kannski orðið eldra en 25 ára og hefur ekki tök á því efnahags- eða félagsstöðu sinnar vegna að fara í nám til að bæta stöðu sína. Margir festast í aðstæðum sem þeir ráða ekki við vegna erfiðra aðstæðna sem við þingmenn sköpum fólki í samfélaginu. Streitan í daglegu lífi fólks orðin óhófleg vegna brenglaðrar forgangsröðunar sem byggð er á úreltri hugmyndafræði. Þess vegna dettur fólk út af vinnumarkaði og neyðist til þess að sækja um örorkubætur þar sem fólki er haldið í fátækt, sem leiðir af sér aukna streitu og eykur á veikindi og gerir ástandið varanlegt. Hvers vegna í ósköpunum upprætum við ekki þennan vítahring? Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera til þess að uppræta hann? Hvers vegna reynum við ekki að hlúa betur að því fólki sem þarf mest á stuðningi samfélagsins að halda til að geta lifað með reisn eða jafnvel til að ná heilsu aftur? Er ekki sparnaður í því?
Frú forseti. Þarna er enn og aftur tæpt á mjög áhugaverðum álitaefnum. Þetta er kjarni málsins. Við erum að glíma við margvíslega þætti sem stuðla að aukinni örorkutíðni í samfélaginu. Í ráðuneytinu er verið að setja af stað greiningarvinnu varðandi helstu orsakir örorku. Kanna á til hvaða ráða við getum gripið til þess að koma í veg fyrir það eða grípa fyrr inn í og hjálpa fólki, t.d. í tengslum við langtímaatvinnuleysi, og veita þá aukinn stuðning og úrræði þegar kemur að ungum foreldrum varðandi ósveigjanleika í kringum dagvistun og álag sem því fylgir, sérstaklega fyrir einstæða foreldra við að vinna og sinna börnum sínum, lengd vinnutíma og svo mætti áfram telja. Allt eru það gríðarlega mikilvægir þættir. Það er mjög mikils virði fyrir samfélagið að horfa til þess hvað getum við gert til þess að efla stuðninginn á þessum sviðum einmitt til þess að hjálpa fólki aftur til virkni þegar það lendir í þeim áföllum sem ella leiða til örorku. Mjög mikil áhersla er á þann málaflokk í ráðuneytinu á komandi misserum og árum.
Frú forseti. Það er ánægjulegt að geta átt samtal við hæstv. félagsmálaráðherra þar sem undir hann heyrir líklegast einhver viðkvæmasti málaflokkur sem við þurfum að takast á við hér, það eru almannatryggingar. [[Gripið fram í.]]Við skulum sjá, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Það sem ég ætla að gera að umtalsefni er að það voru tekin ákveðin skref á síðasta ári er vörðuðu eldri borgara. Það voru skref í rétta átt, ekki nægjanlega stór, við skulum viðurkenna það. Við þurfum að gera betur. En við eigum eftir að endurgera allt umhverfi almannatrygginga þegar kemur að öryrkjum. Ég sé að samkvæmt fjármálaáætlun er gert ráð fyrir því að endurskoðuð verði lög um almannatryggingar þegar kemur að öryrkjum, tekið upp starfsgetumat o.s.frv. Það sem ég vil hins vegar inna hæstv. ráðherra eftir er tímaramminn vegna þess að það skiptir mjög marga, í rauninni þúsundir öryrkja, gríðarlega miklu máli að hér sé staðið rösklega að verki og að okkur auðnist það líka í þingsal að taka höndum saman og koma þeim málum í lag. Ég hef sérstakar áhyggjur af ungum öryrkjum, öryrkjum sem hafa aldrei náð að vinna sér inn nein réttindi í lífeyrissjóðum o.s.frv. Við höfum reynt að bæta það með aldurstengdri örorkuuppbót, en það er okkur nú ekki til mikils [[Forseti hringir.]]sóma hvernig staðið er að því. Ég tel því að það sé mikilvægt að [[Forseti hringir.]]við fáum aðeins skýrari svör hvernig ráðherrann sér það fyrir sér. Hver er tímaramminn, hvenær megum [[Forseti hringir.]]við vænta þess að við tökumst á við nýja lagasetningu í þessum efnum?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Þarna kemur hv. þingmaður að mjög snöggum bletti á velferðarkerfi okkar sem er þessi háa örorkutíðni ungs fólks og við sjáum núna að hún fer sérstaklega vaxandi meðal ungra karlmanna. Það er reyndar alveg sláandi hversu hratt örorkutíðnin stígur í þeim aldurshópi og allt upp undir fertugt. Mjög oft er þetta fólk sem ekki nýtur neinna réttinda frá lífeyrissjóðum, með mjög lítinn sem engan feril á vinnumarkaði. Þarna hljótum við að þurfa að horfa til þess hvað getum við gert til þess að styðja betur við þennan hóp, styðja hann til virkni. Þarna er auðvitað augljóslega mikið vandamál hvað snertir geðheilbrigðisþjónustuna. Þess vegna fagna ég því mjög að heilbrigðisráðherra leggur stóraukna áherslu á geðheilbrigðisþjónustu á heilsugæslustöðvum og í skólakerfinu. Það er afar mikilvægt að við tökum miklu betur undir með þessum hópi til þess að sporna við þessari þróun. Hvað varðar tímasetningu okkar aðgerða þá er alveg ljóst eins og ég nefndi í svari mínu fyrr að okkur er þröngur stakkur sniðinn, sér í lagi á árinu 2018 vegna þess kostnaðar sem felst í sérstökum hækkunum á ellilífeyri og örorkulífeyri. Hins vegar munum við nýta tímann vel núna á næstu mánuðum til þess að undirbúa breytinguna yfir í aukna áherslu á starfsgetumatið og starfsendurhæfingu og kynna þær og hrinda auðvitað í framkvæmd eins fljótt og okkur er auðið. Það er mjög brýnt verkefni, án efa eitt brýnasta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir í ráðuneytinu í dag.
Frú forseti. Ég þakka ráðherranum svörin. Þau eru ágæt. Ég skil að það er ekki hægt að svara kannski öllu upp á dag og punkt. Ég er hins vegar fremur óþolinmóður maður enda kem ég norðan úr Skagafirði og þar viljum við að hlutirnir gangi aðeins fljótar fyrir sig. Ég velti því líka fyrir mér, þótt það sé kannski ekki beint hluti af fjármálaáætluninni, hvort ekki sé kominn tími til þess þegar við gerum næst fjármálaáætlun að við horfum til þess að samþætta betur og skilvirkar en við gerum nú heilbrigðiskerfið annars vegar og almannatryggingakerfið hins vegar. Ég held nefnilega að stór hluti, og ég hygg að ráðherrann átti sig á því eða ég vona að ég hafi ekki misskilið hann, eða ein ástæða þess að við sjáum verulega fjölgun öryrkja, sérstaklega meðal ungs fólks, er að heilbrigðiskerfið hefur brugðist. Þá hljótum við í þessum sal að taka eftir því og bregðast við því með einhverjum hætti, m.a. þegar við vinnum að fjármálaáætlun og þegar kemur að verki að næstu fjárlögum 2018. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að öll kerfin okkar sem við viljum hafa sterk fyrir okkar veikustu samborgara vinni saman. Þau vinna ekki saman núna með þeim hætti sem við viljum að þau geri. Það er áskorun sem hæstv. félagsmálaráðherra, hæstv. heilbrigðisráðherra, ríkisstjórnin og allur þingheimur stendur frammi fyrir að [[Forseti hringir.]]ná að samþætta heilbrigðiskerfi og almannatryggingakerfið [[Forseti hringir.]]og ná að byggja upp almannatryggingakerfi sem hættir að refsa okkar veikasta fólki þegar það gerir [[Forseti hringir.]]tilraun til þess að bæta sinn hag.
Frú forseti. Þetta er alveg bráðáhugaverð umræða. Þarna hittir einmitt hv. þm. Óli Björn Kárason naglann á höfuðið ef svo mætti orða það … [[Gripið fram í: Loksins.]]Loksins, [[Hlátur í þingsal.]]þar kom að því. Það er einmitt svo. Það er gríðarlega mikilvægt að það sé mjög gott samstarf milli heilbrigðishluta ráðuneytisins og félagsmálahluta ráðuneytisins og raunar þegar kemur að fleiri þáttum eins og fjármálaráðuneytinu og þeim bótakerfum sem þar eru. Það er svo auðvitað þannig að við getum fjárfest í heilbrigðiskerfinu sem sparar okkur veruleg útgjöld á félagshliðinni og öfugt. Það eru ýmis úrræði sem við eigum á félagshliðinni sem geta sparað heilbrigðiskerfinu verulega fjármuni til lengri tíma litið. Það er skylda okkar að tryggja það að við förum eins vel með fjármuni og kostur er, styðjum eins vel við þennan hóp og kostur er og pössum einmitt að hægri höndin viti hvað sú vinstri er að gera og öfugt og horft sé til samverkanar þessara þátta. Það er t.d. alveg augljóst dæmi að fjárfesting í geðheilbrigðisþjónustu er sennilega eitt skilvirkasta tæki okkar til þess að berjast gegn nýgengi örorku. Það er að sama skapi alveg klárt að fjárfesting í endurhæfingu, sjúkraþjálfun og öðru slíku til þess að takast á við stoðkerfisvandamál hjá fólki er ein skilvirkasta leiðin til þess að draga úr örorku og hjálpa fólki aftur til virkni. Þessa vegna skiptir samþættingin mjög miklu máli og við heilbrigðisráðherra höfum einmitt rætt þessi mál. Fimm ára áætlun bar að með mjög skömmum fyrirvara, en það stendur til að stórefla samstarfið til þess að við getum hámarkað nýtingu fjármuna og tryggt að við séum raunverulega að fjárfesta á réttum stöðum til þess að styðja við þennan hóp.
Virðulegi forseti. Það er um að gera að tala hratt þegar spyrja þarf um svona mörg atriði. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra um það hvort ekki sé öruggt að samanburðarreglan sem snýr að tekjum eldri borgara, og tryggir að þeir geti haldið allt að 1,2–1,3 milljónum á ári í atvinnutekjur, haldi sér þó að verið sé að gera breytingar á frítekjumarkinu. Hvernig verður samspilið þar á milli? Er ekki öruggt að það sé til fjármagn samkvæmt ríkisfjármálaáætlun til þess að tryggja hálfan ellilífeyri til allra sem það vilja án nokkurra tekjuskerðinga? Í öðru lagi spyr ég hvort ráðherrann hafi skoðað þann möguleika að afnema allar tekjuskerðingar á leigutekjum lífeyrisþega því að þá væri hægt að sameina að einhverju leyti hagsmuni bæði aldraðra og þeirra sem yngri eru sem gætu verið að leigja af hinum eldri. Í þriðja lagi vil ég spyrja ráðherrann varðandi stofnframlögin, það er komin fram skýring um lækkunina á þeim, en hver er ástæðan fyrir því að sú upphæð virðist samt sem áður eiga að halda sér í krónum talið? Væntanlega verður þessi eini og hálfi milljarður minna virði eftir þrjú eða fjögur ár miðað við virðið í dag. Telur hann að þessi eini og hálfi milljarður geti mætt þörfum félagslega kerfisins og þar með talið námsmönnum líka? Svo í fjórða lagi: Hvar eru peningarnir í kvótaflóttamennina samkvæmt ríkisfjármálaáætluninni?
Frú forseti. Með samanburðarreglunni geri ég ráð fyrir að hv. þingmaður eigi við þá reglu sem á að tryggja fólki að lágmarki sömu kjör í gamla kerfinu og því nýja. Ég geri fastlega ráð fyrir að sú regla muni halda með þeim breytingum sem við erum að kynna og að sama skapi er auðvitað gert ráð fyrir skuldbindingum og útgjöldum í fimm ára áætluninni, þar með talið einmitt hluta af lífeyrisreglunni og að hún sé fjármögnuð. Mér finnst þetta áhugaverð hugmynd með afnám tekjuskerðingar á leigutekjur aldraðra eða einhvers konar frítekjumörk þar eða hvernig sem það mætti útfæra. Það rímar alveg ágætlega við aðrar hugmyndir sem snúa að því að hluti af lausn á húsnæðismarkaði getur verið að örva leigumarkaðinn og sér í lagi að örva fólk sem býr í stóru húsnæði til að leigja frá sér með auðveldari hætti. Það mætti alveg skoða það í samhengi við þau úrræði og mér finnst mjög áhugavert að heyra þessa hugmynd. Varðandi stuðninginn við almennu íbúðirnar og þann eina og hálfa milljarð sem gert er ráð fyrir að renni á seinni hluta tímabilsins til þessa málaflokks þá er hér auðvitað verið að horfa á rauntölur sem munu taka verðlagsuppfærslum yfir tímabilið eftir því hvernig verðþróun verður. Við erum í þeim veruleika í dag að húsnæðisverð og byggingarkostnaður er að hækka talsvert umfram almennt verðlag. Það má vel vera að við þurfum að horfa til þess á seinni hluta þessa tímabils hvort þetta fjármagn dugi til miðað við þróunina eins og hún hefur orðið. Markmiðið er líka að sporna gegn þessari miklu og hröðu verðhækkun og auðvelda byggingu ódýrari, hagkvæmari eininga en við byggjum kannski í dag. Vonandi dugar þetta fjármagn til. Varðandi kvótaflóttamennina þá skal ég bara játa það að ég man ekki liðinn, en fjármunirnir eru þarna. Það er gert ráð fyrir því að auka umtalsvert til þessa málaflokks á gildistíma áætlunarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum kærlega fyrir hans svör. Ég held að það sé mjög mikilvægt að reyna að finna peningana varðandi kvótaflóttamennina. Það er áætlað að það kosti 5 milljónir að taka á móti einum kvótaflóttamanni þannig að ef við ætlum að taka á móti 50 eins og við höfum verið að gera á undanförnum tveimur árum, hvort árið, þá gerir það alla vega 250 milljónir, þannig að upphæðin ætti að finnast einhvers staðar í áætluninni. Ef við erum að tala um 100 flóttamenn þá ætti það að vera 500 milljónir og við getum reiknað okkur upp í hærri tölur ef við ætlum að fjölga þeim. Hér er sem sagt um umtalsverða peninga að ræða sem ég hef ekki fundið neins staðar í textanum þótt ég hafi leitað eftir. Síðan væri gott ef ráðherrann gæti upplýst um hvenær hann hefur í hyggju að leggja fram frumvarp um hækkun á lífeyristökualdri. Það er tilgreint að ætlunin er að hefja hækkunina upp í 70 ár og það eigi að einhverju leyti að mæta nýjum framlögum inn í kerfið. Til viðbótar vil ég spyrja hæstv. ráðherra, þar sem við erum að ræða töluvert um frítekjumörkin og það er mjög ánægjulegt að sjá að ráðherra hefur hækkað frítekjumark húsnæðisbóta í samræmi við hækkunina sem varð á bótum almannatrygginga um áramótin: Er gert ráð fyrir fjármunum til þess að tryggja að húsnæðisbætur geti hækkað í samræmi við fyrirhugaðar hækkanir í almannatryggingakerfinu? Ráðherra nefndi það í ræðu sinni að það er verið að skoða breytingar á barnalífeyri og barnabótum. Það sýndi sig með húsnæðisbæturnar að það kostaði verulega mikið að jafna stuðninginn við fólk sem var á lífeyri og þá sem voru á almennum vinnumarkaði þó að það væri með sömu tekjurnar. Það hefur verið bent á að staðan væri nákvæmlega sú sama ef ætlunin væri að jafna stuðninginn við fólk á vinnumarkaði á við það sem fólk fær greitt í gegnum almannatryggingar. Hefur verið hugað að þeim kostnaði? Svo að lokum: Ofbeldismálin.
Frú forseti. Ég verð að játa það að ég er greinilega ekki nógu vel að mér enn þá í bókhaldslyklum ríkissjóðs fyrir utan að hv. þingmaður spurði svo margs í seinni ræðu að ég þurfti að hafa mig allan við að fylgjast með því. Ég vona að ég nái að svara því öllu. Varðandi kvótaflóttamenn er gert ráð fyrir því á tímabilinu 2018–2022 fjölgi kvótaflóttamönnum úr 50 í 100 talsins í lok tímabilsins. Þar er gert ráð fyrir fjármagni í þetta. Því til viðbótar er gert ráð fyrir fjármagni til að samræma betur móttöku kvótaflóttamanna og þeirra flóttamanna sem hér fá vernd en koma á eigin forsendum. Þannig að það er gert ráð fyrir hvoru tveggja. Varðandi frítekjumörkin þá reiknum við að sjálfsögðu með því að þau muni fylgja hækkandi fjárhæðum bótanna og munum gæta að því. Nú er maður farinn að kalka … [[Barnalífeyririnn.]]Barnalífeyririnn, já. Það verkefni er raunar bara rétt að hefjast. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á að í þessu getur falist töluverður kostnaður sem ekki er enn gert ráð fyrir í þessari áætlun enda er ekki ljóst hver niðurstaða slíkrar endurskoðunar yrði. Þetta er hins vegar afar brýnt verkefni því það er auðvitað algjörlega nauðsynlegt fyrir okkur, þar kemur aftur inn að örorkumálunum, að við séum með sambærilegan stuðning við tekjulága einstaklinga óháð því hvaðan tekjurnar koma. Það gengur ekki að við séum í raun og veru að senda fólki þau skilaboð í erfiðri stöðu og segja við það nei, því miður, við getum ekki hjálpað þér ekki nema þú sért á örorkubótum þá getum við veitt þér betri stuðning. Það eru afskaplega röng skilaboð í mínum huga og mjög brýnt að við hugum að því hvernig við getum endurskoðað þetta fyrirkomulag og komið því fyrir að stuðningur sé óháður tekjum. Hvað varðar ofbeldismálin þá er í bígerð aðgerðaáætlun sem verður væntanlega lögð fyrir þingið í haust. Hún er fjármögnuð, að mér er sagt.
Virðulegi forseti. Á forræði hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra er einn málaflokkur sem lítið hefur verið vikið að hér en þó gerðist það í seinustu ræðum, en það eru innflytjendamálin. Það er nefnilega oft þannig að fókusinn á innflytjendamál hér í þinginu er oft í tengslum við dómsmálaráðherra og hans tillögur og orð en raunar er það þannig að mínu mati að næstu brýnu skref í þessu máli eiga frekar að heyra undir þennan málaflokk. Í raun er dómsmálaráðherra svolítið eins og dyravörðurinn en allt sem gerist þegar komið er inn í landið hvað varðar innflytjendur heyrir miklu frekar undir félags- og jafnréttismálaráðherra. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar er kveðið á um að auðvelda eigi komu fólks frá löndum utan EES til Íslands í leit að námi og starfi. Ráðherra getur treyst því að finna minn þvala og heita andardrátt á hnakka sínum þegar kemur að þeim efnum. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra að nokkru sem kom fram í spurningu áðan sem var um fjölda kvótaflóttamanna, þ.e. hvernig það er með þau framlög sem gert er ráð fyrir. Hvað er reiknað með að það dugi fyrir mörgum? Ég velti því fyrir mér í tengslum við það hvort sú tala sé með einhverju móti tengd fjölda hælisleitenda sem koma hingað af sjálfsdáðum. Loks langar mig að spyrja ráðherra um þau frumvörp sem hann hefur lagt fram um jafna meðferð á vinnumarkaði, sem lúta að jafnri stöðu óháð þjóðernisuppruna og tengjast þessum málum, hvort gert sé ráð fyrir að innleiðing þeirra hafi í för með sér einhvern kostnað.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Eins og ég tæpti á í fyrra svari stendur til að fjölga kvótaflóttamönnum úr 50 í 100 á gildistíma áætlunarinnar, en jafnframt að veita aukinn stuðning til þeirra sem koma á eigin vegum og fá vernd. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Að sjálfsögðu ber okkur rík skylda til að veita liðsinni eins og aðrar þjóðir. Evrópa glímir við flóttamannavanda af þvílíkri stærð að við höfum varla séð slíkt áður, í það minnsta ekki síðan í seinna stríði. Þarna verðum við að sjálfsögðu að lyfta undir eins og aðrar þjóðir. Það skiptir þó öllu máli að vel takist til. Þar er lykillinn að veita fjármagn til aðstoðar í húsnæðisleit, atvinnuleit, tungumálanámi, við íslenskukennslu o.s.frv. Þar held ég að við höfum staðið okkur ágætlega þegar kemur að kvótaflóttamönnum en afleitlega þegar kemur að þeim hópi sem kemur hingað á eigin vegum. Þar verðum við að horfa til þess hvernig við getum samræmt þessa þjónustu betur. Það er ankannalegt að við tökum á móti öðrum hópnum á rauðum dregli en við hinn hópinn, þegar hann fær landvistarleyfi, segjum við bara: Gangi þér vel. Þarna þurfum við virkilega að bæta okkur. Og þarna er mjög mikill fjöldi. Ég held að gert sé ráð fyrir að á þessu ári gætu allt að 180 flóttamenn fengið hér landvistarleyfi utan kvótaflóttamanna á grundvelli alþjóðlegrar verndar. Þessi hópur hefur vaxið stórlega á undanförnum árum og virðist ekki fyrirsjáanlegt annað en að sú þróun haldi áfram. Þess vegna leggjum við mjög mikla áherslu á þetta. Seinni spurningin var ... [[Gripið fram í.]]- Já, innleiðingin á mismunafrumvörpunum. Nei, ekki er gert ráð fyrir verulegum kostnaði í tengslum við þau en þetta er afar brýnt mál þegar kemur að mannréttindamálum almennt og er ákveðið lýti á okkur þegar kemur að Íslandi í alþjóðlegum samanburði hvað þessi mál varðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra kærlega fyrir svarið. Það er ánægjulegt að heyra að til standi að fjölga kvótaflóttamönnum upp í 100, ég er sammála því. Alla vega hvað fjölda núlla varðar. En mig langar að velta einu fyrir mér og fá sjónarmið ráðherrans. Ég spyr hvort hann sé ekki sammála mér um að það sé okkar mikla gæfa hversu vel hefur tekist til að mörgu leyti, hve atvinnuþátttaka innflytjenda sem hingað koma hefur verið há. Ég sé að þarna eru sett fram markmið um að hlutfall atvinnulausra innflytjenda verði 3,5% en það er nú 4,5%. Það verður að viðurkennast að í alþjóðlegu samhengi er það engu að síður ansi gott. Það er ánægjulegt að í umræðu um fjármálaáætlun þurfum við ekki að taka mikinn tíma í að ræða hve mikil byrði koma innflytjenda verður á íslenskt samfélag. Ég vona að ég og hæstv. félagsmálaráðherra séum sammála um að því sé þveröfugt farið. Það er einmitt þannig að við þurfum á fleira fólki að halda til að geta haldið áfram að vaxa og dafna.
Frú forseti. Jú, þetta er mjög áhugavert innlegg hjá hv. þingmanni. Það er svo stutt í fordómana í þessari umræðu, að það sé verið að staðhæfa að innflytjendur séu byrði á velferðarkerfinu eða samfélaginu með öðrum hætti. Því er einmitt þveröfugt farið. Við hefðum aldrei ráðið við þennan mikla efnahagslega vöxt, sem við höfum farið í gegnum á undanförnum árum, nema einmitt með miklu innflæði innflytjenda sem sækja hér í störf. Við erum einmitt svo lánsöm að við erum með eina hæstu ef ekki allra hæstu atvinnuþátttöku innflytjenda í hinum vestræna heimi. Hér er um að ræða hóp sem er að koma hingað fyrst og fremst til að vinna, gengur yfirleitt nokkuð vel að fá vinnu og leggur gríðarlega mikið af mörkum til samfélagsins. Því til viðbótar benda flestir mælikvarðar til þess að þeir nýti velferðarkerfið mun minna en við heimamenn, ef svo mætti orða það. Sú mýta á ekki við nokkur rök að styðjast. Þetta skiptir miklu máli í þessari umræðu. En það breytir því ekki að það er mjög mikilvægt að hlúa betur að atvinnumálum innflytjenda. Þar eru ýmsir brestir enn í okkar kerfi. Það gengur oft illa að fá menntun viðurkennda, fólk fær ekki störf við hæfi. Við þurfum að horfa til þess hvernig við getum rutt úr vegi þeim hindrunum sem þar kunna að vera. Þetta þekkjum við í heilbrigðiskerfinu, í sérhæfðari störfum. Það gengur oft mjög erfiðlega fyrir fólk með mjög mikla reynslu, mjög mikla og góða menntun, að fá hana metna hér og fá störf við hæfi þegar hingað er komið. Það skiptir miklu máli að við gerum betur í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Sem formaður velferðarnefndar vil ég einbeita mér að þeim málefnum sem tilheyra ábyrgð sem mér er falin sérstaklega. Í því tilefni hef ég ákveðið að eiga samtal við hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra þrátt fyrir ákall um að ég taki þátt í öllum umræðum. Það er alltaf gott að vita að menn hafi áhuga á að heyra það sem ég hef að segja um málefni sem hér eru rædd. Ég hef eins og allir verið að lesa fjármálaáætlun með stækkunargleri, sérstaklega málaflokka 22–34 sem eru málefni sem við eigum að mínu mati að vinna saman að í góðri sátt þar sem um er að ræða málefni sem snýst um fólk sem þarf mest á aðstoð okkar að halda. Ég viðurkenni að við höfum mikið verk að vinna og hæstv. ráðherra hefur sett mörg markmið sem ég bind miklar væntingar við. Hér í fyrri umræðu vil ég ræða málefni tengd fötluðu fólki og örorkulífeyri. Eins og við vitum er hópur í samfélaginu sem þarf á tækifæri til reisnar að halda og á skilið að upplifa virðingu innan þeirra kerfa sem hann er háður. Í áætluninni er mikið rætt um starfsgetumat og sjálfstæði. En til þess að framkvæma starfsgetumat og efla sjálfstæði er að mínu mati nauðsynlegt að endurskoða örorkulífeyriskerfið eða almannatryggingar. Í fjármálaáætlun er rætt um einföldun á kerfinu, aðgerð sem er mjög metnaðarfull að mínu mati. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra fjalli aðeins um hvernig hann sér fyrir sér að slík vinna muni fara fram og hvernig samráði og samvinnu við t.d. sveitarfélög, ýmis samtök og velferðarnefnd verður háttað. Við vitum t.d. að meiri hluti af þjónustu sem tengist örorkulífeyri er veittur á sveitarfélagsstigi með sérstöku tilliti til félagsaðstoðar. Á sömu nótum óska ég eftir að heyra aðeins um lögfestingu NPA og einnig hvernig samstarfi við sveitarfélögin verður háttað svo að við náum að sinna lögfestingu betur en aðlöguninni sem hefur nú þegar farið fram. Allt of oft höfum við heyrt um bilið milli ríkis og sveitarfélaga sem hefur því miður hingað til skilið fólk eftir á milli kerfa eða á gráu svæði, sem á mannamáli er einfaldlega á mjög vondum stað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Þegar kemur að einföldun á örorkukerfinu horfum við í fyrsta lagi til sambærilegra breytinga og gerðar voru á ellilífeyriskerfinu þar sem nú er í raun byggt á einni lífeyristegund í stað fjölmargra áður, og einnig skerðingarprósentu, 45% skerðingarprósentu sem er óháð tekjum. En síðan var í meðförum þingsins tekið upp 25 þús. króna frítekjumark á allar tekjur. Þegar kemur að báðum þessum kerfum, örorkulífeyriskerfi og ellilífeyriskerfi, skiptir einmitt gríðarlega miklu máli að við horfum til þess að það séu réttu hvatarnir og að fólk sem er að reyna að fóta sig á nýjan leik, er að reyna að snúa aftur til vinnu, njóti ávinnings af því og að ekki sé byrjað að skerða strax. Í örorkulífeyriskerfinu lifir þó enn króna fyrir krónu-skerðing, sem er mjög bagalegt, svo ekki sé sterkar að orði kveðið og er mjög brýnt að breyta. Þarna skiptir líka miklu máli samráð við aðra aðila í þessu kerfi okkar, eins og hv. þingmaður nefndi, sér í lagi sveitarfélögin og félagsaðstoð. Það má raunar horfa til fjölda annarra úrræða. Þegar ég horfi á örorkulífeyriskerfi okkar líður mér stundum eins og menn séu að kasta á milli sín heitri kartöflu. Þar sé ekki verið að horfa til raunverulegra úrræða. Á endanum leysum við málið með því að tryggja fólki framfærslu með örorkulífeyri. En við fjárfestum allt of lítið í öðrum úrræðum til að hjálpa fólki til virkni á ný. Það er það sem sú endurskoðun sem fram undan er mun fyrst og fremst miða að. Varðandi NPA verð ég að fá að koma aðeins inn á það í síðara svari.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Þá vil ég ræða við hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra um málefni aldraðra. Eins og hann kom inn á er það svipað dæmi, við þurfum að gera betur þar. Ég ætla að lesa aðeins upp úr áætluninni, með leyfi forseta: „Framtíðarsýn málefnasviðsins er að aldraðir njóti fullra lífsgæða á efri árum og geti framfleytt sér sjálfir með tekjum sínum, einkum úr lífeyrissjóðum og/eða með vinnu. Þeir sem geta það ekki fái greiddar sér til framfærslu bætur frá almannatryggingum í samræmi við lögbundin réttindi, auk annars stuðnings opinberra aðila. Með greiðslum, þjónustu og stuðningi opinberra aðila verði öldruðum gert kleift að framfleyta sér og lifa sjálfstæðu lífi.“ Ég viðurkenni að ég er mjög ánægð að við skulum setja okkur slíka framtíðarsýn og tek fram að þau markmið sem hafa verið skilgreind mælanleg hér eru að hækka heildartekjur ellilífeyrisþega og auka atvinnuþátttöku aldraðra og möguleika á sveigjanlegum starfslokum. Ég óska eftir að heyra aðeins frá hæstv. ráðherra um hvernig hann sér fyrir sér að við munum vinna að þessum markmiðum, hversu hratt og í hvernig áföngum verði unnið. Svo er það síðasta og kannski léttasta spurningin. Ég vil koma aðeins inn á húsnæðismál og húsnæðisstuðning. Eins og við vitum er húsnæðismarkaðurinn algjört rugl og er að draga marga skjólstæðinga okkar til fátæktar. Þótt lítið sé rætt um markmið og aðgerðir í fjármálaáætlun eru þó sett fram tvö markmið, með leyfi forseta: „1. Landsmenn eigi þess kost að eignast eigið húsnæði og hafi val um búsetuform. 2. Einfaldari húsnæðisstuðningur.“ Við erum nýbúin að fara til Íbúðalánasjóðs og fá smákynningu um breytt hlutverk þar. Ég óska eftir að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hann telji að þær breytingar sem standa til muni koma til með að styðja við markmiðin sem hér eru sett fram og hvernig hann sjái fyrir sér að það muni ganga með tilliti til markmiðanna. Ef tækifæri gefst væri kannski gott að heyra hvað er í bígerð núna.
Forseti. Kannski ég fái þá að halda áfram þar sem frá var horfið varðandi NPA. Í grófum dráttum er verið að nær tvöfalda það fjármagn sem til þessa málaflokks rennur og stórfjölga þar af leiðandi þeim samningum sem hægt verður að gera og lögbinda þjónustuna sem slíka. Þarna er stærsta vandamálið enn það að við rennum blint í sjóinn varðandi það hver eftirspurn eftir þessari þjónustu getur orðið. Þetta er kostnaðarsamt úrræði. Þarna er enn ágreiningur milli ríkis og sveitarfélaga sem verður að leysa, það er afar brýnt. En ég held líka að horfa þurfi til þess að þarna eru tvö mikilvæg sjónarmið. Við erum að tryggja fólki sjálfstætt líf og á endanum líka að tryggja, að ég tel, mun manneskjulegra en líka hagkvæmara úrræði. Þarna er verið að gera fólki kleift að búa í oft og tíðum eigin húsnæði í stað þess að vera í einhvers konar þjónustuíbúðum á vegum sveitarfélaga. Fjölmörg sveitarfélög telja að þetta sé miklu betri þjónusta og líka hagkvæmari. Varðandi aldraða og það fyrirkomulag allt saman held ég að það sé afar brýnt. Við erum á þeim tímum núna að almenna lífeyrissjóðakerfið er að taka við lífeyriskostnaði samfélagsins. Það ber nú þegar liðlega 70% þess kostnaðar og mun fara mjög vaxandi að hlutfalli á næstu árum. En við erum enn að glíma við það umhverfi að það er ekki orðið fullburða kerfi. Kjör aldraðra munu batna til mikilla muna á næstu árum fyrir tilstuðlan aukins lífeyrissparnaðar. Bilið þurfum við hins vegar að brúa bæði með því að styrkja almannatryggingakerfið [[Forseti hringir.]]en ekki síður með því að auka sveigjanleikann til þess að aldraðir geti starfað áfram ef þeir geta og njóta þá ávinnings af því.
Frú forseti. Ég held að það sé nokkuð ljóst að við þurfum að styðja miklu betur við það fólk sem býr við fátækt og þau 6.000 börn sem líða skort núna í uppganginum, bæði út frá réttlætissjónarmiðum en líka út frá efnahagslífinu. Það er sárt að sjá að húsnæðiskostnaður margra vex hraðar en laun og lífeyrir. Við þurfum að koma leigjendum og ungu fólki úr fátæktargildru leigumarkaðarins. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra fyrst hvaða viðhorf hann hefur til tveggja þingsályktunartillagna og frumvarps frá Samfylkingunni, annars vegar um skattfrelsi á leigutekjum einnar íbúðar, sem leysir ekki stórt vandamál en getur verið hvati til að leigja fólki til langs tíma í staðinn fyrir að vera með íbúðir á ferðamannamarkaðnum, og hins vegar að byggja þúsund íbúðir frá 2018 og næstu þrjú ár þar á eftir og bæta þá við nokkur hundruð íbúðum á ári umfram það sem ráðherra ætlar að gera. Ég held að við séum enn að súpa seyðið af því þegar Sjálfstæðisflokkur og Framsókn seldu frá sér verkamannabústaðakerfið. Við þurfum að byggja upp félagslegt húsnæðiskerfi. Mig langar að spyrja ráðherra um viðhorf til þess. Ég held að ég láti þetta nægja í bili.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar spurningar. Það á alltaf að vera forgangsatriði hjá okkur að berjast gegn fátækt. Við erum vel stætt samfélag. Það skiptir gríðarlega miklu máli og er mjög sárt til þess að hugsa að hér búi fjöldi fólks við skort. En það sem þó blessunarlega hefur unnið með okkur á undanförnum árum er mikill styrkur í hagkerfinu sem hjálpar okkur mjög í þessari baráttu. Við sjáum þegar við horfum á þá vísa sem Velferðarvaktin heldur utan um að okkur miðar í rétta átt þó svo að við þurfum svo sannarlega að gera betur í þessum efnum. Við sjáum sterkustu tengslin við fátækt og bága stöðu fólks einmitt þegar kemur að heilsubresti eða örorku og stöðu fólks á húsnæðismarkaði. Það skiptir gríðarmiklu máli að styðja betur við það fólk. Við höfum áður í þessari umræðu rætt hugmyndir okkar þegar kemur að starfsendurhæfingu, aukinni fjárfestingu í úrræðum til að styðja fólk til virkni að nýju, sem er gríðarlega mikilvægt í þessu samhengi. En þarna skiptir líka húsnæðismarkaðurinn mjög miklu máli. Þar horfi ég til og styð heils hugar uppbygginguna í almenna íbúðakerfinu. Ég held að það sé afar mikilvægt og brýnt úrræði. Úrræðið kom inn í gegnum kjarasamninga 2015. Ég kannast ágætlega við það frá fyrri störfum mínum. Í þessari áætlun erum við í raun að stuðla að því að úrræðið verði frambúðarúrræði en ekki eingöngu átaksverkefni. Ég held að það sé mjög brýnt. Uppbygging félagslegs íbúðakerfis er ekki átaksverkefni heldur á það að vera viðvarandi verkefni. Hvað varðar hugmyndir Samfylkingarinnar um að koma á skattfrelsi á leigutekjum einnar íbúðar og að bæta í almenna kerfið: [[Forseti hringir.]]Við erum að skoða með heildstæðum hætti hvernig við getum eflt enn frekar og stuðlað að auknu framboði á húsnæðismarkaði og er sjálfsagt að horfa til þeirra hugmynda.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra sagði hér áðan: Þeir tekjulægstu fóru verst út úr síðasta hruni og þeir verst stöddu munu fara verst út úr því ef við missum stjórn á hagkerfinu, hagstjórninni. Það vekur áhyggjur hjá mér. Þessi útgjaldaregla nýtist auðvitað þegar efnahagslífið er að bólgna út, en ef við horfðum fram á samdrátt held ég að það myndi að sama skapi bitna verst á nákvæmlega þessum hópi. Mig langar að spyrja hann aðeins út í hvort honum hefði ekki þótt eðlilegra að skerðingarmörkin í vaxtabóta- og barnabótakerfinu hækkuðu. Það er allt að verða dýrara. Ekki síst húsnæðiskostnaður. Og að lokum það mál sem Björt framtíð talaði sem mest um fyrir kosningar, lögbinding NPA, sem er afskaplega gott mál og nauðsynlegt. Það verður lögfest núna fljótlega. En sá er galli á gjöf Njarðar að ríkið greiðir 25% af kostnaðinum en sveitarfélögin telja það þurfa að vera 30%. Þarna skakkar 270 milljónum. Það þekki ég sem sveitarstjórnarmaður að það er ekki hægt að bjóða sveitarfélögum endalaust upp á að taka við þjónustu sem ekki er fullfjármögnuð. Það mun einfaldlega verða til þess að úrræðið nýtist ekki eins og það þyrfti að gera. Ég held að það væri mannsbragur að því að við settumst niður með sveitarfélögunum og fjármögnuðum þetta úrræði þannig að það verði virkilega til bóta fyrir það fólk sem svo sannarlega þarf á því að halda.
Forseti. Kannski ég steli nokkrum sekúndum til að fylla betur inn í svar mitt varðandi húsnæðismálin áðan. Stærsta áskorunin núna er að byggja þarf áfram upp þetta almenna íbúðakerfi en fyrst og fremst líka að auka framboðið verulega og tryggja að það framboð verði ódýrar, hagkvæmar litlar einingar sem henta vel sérstaklega ungu fólki. Það sem snýr að, ef ég svara því í leiðinni, húsnæðisstuðningnum og vaxtabótunum og mögulegum breytingum þar á viðmiðunarfjárhæðum til að taka tillit til hækkana, ég held að við þurfum að endurskoða þetta stuðningskerfi okkar með þeim huga að það fyrst og fremst liðsinni þeim tekjulægstu og fyrstu kaupendum. Það hefur reyndar mjög lengi verið gagnrýnt, þetta stuðningskerfi okkar, fyrir að ganga allt of hátt upp tekjuskalann og gagnast fáum á endanum að nokkru marki. Við þurfum að horfa til þess. Varðandi útgjaldaregluna og hvort hún þrengi ekki stakk okkar um of ef um hægist í efnahagslífinu. Ég legg áherslu á að hér er verið að leggja fram ríkisfjármálaáætlun á efnahagsforsendum sem gera ráð fyrir áframhaldandi vexti í hagkerfinu. Hóflegum vexti þegar líður á tímabilið, en vexti þó. Ef mál snerust hér til verulega verri vegar gefur augaleið að slík viðmið, slíka stefnu, yrði að endurskoða til að skapa svigrúm til aðgerða. Hvað NPA varðar endurtek ég það sem ég hef sagt áður. Þetta er gríðarlega mikilvægt úrræði. Um það verður að nást sátt milli ríkis og sveitarfélaga hvernig það skuli fjármagnað. Ég vona að okkur auðnist að gera það samhliða því sem verið er að lögbinda úrræðið og auka framlög til þess. Að lokum vil ég þakka fyrir alveg einstaklega áhugaverða [[Forseti hringir.]]og gagnlega umræðu.
Virðulegi forseti. Þá eru það umhverfis- og auðlindamálin. Þau skipta mig og ríkisstjórn Bjartrar framtíðar, Viðreisnar og Sjálfstæðisflokks miklu máli eins og kemur skýrt fram í stjórnarsáttmála hennar. Það kemur líka mjög skýrt fram í fjármálaáætluninni sem við ræðum hér í kvöld. Loftslags- og umhverfismál vefa sig þétt inn í mörg af málefnasviðunum enda eru þau í eðli sínu þverfaglegt viðfangsefni sem öll stjórnsýslan og ákvarðanataka þarf að taka mið af. Eitt af stóru málum áætlunarinnar er fyrirhuguð 100% hækkun á kolefnisskatti sem áætlað er að taki gildi 1. janúar 2018 og möguleikar á auknum grænum sköttum í takti við áherslur í loftslagsmálum og umhverfisvernd. Annað stórt umhverfismál er gerð aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum og eftirfylgni með henni. Þótt loftslagsmálin séu í forgrunni míns ráðuneytis þessar vikurnar eru að sjálfsögðu fjölmörg önnur mikilvæg viðfangsefni á okkar könnu. Þar vil ég fyrst nefna gerð heildstæðrar áætlunar um vernd miðhálendisins. Einnig aðgerðir til að bregðast við stöðugt vaxandi álagi á náttúruna af völdum ferðamanna og hvernig við tryggjum sjálfbæra nýtingu lands, endurheimt vistkerfa og vernd náttúrunnar. Efling vöktunar og varnaraðgerða vegna náttúruvár er sömuleiðis gríðarlega mikilvægt verkefni. Hætta á mann- og eignatjóni af völdum náttúruvár hefur vaxið umtalsvert undanfarin ár og mun halda áfram að vaxa samhliða auknum fjölda ferðamanna, áhrifum loftslagsbreytinga á veðurfar og aukinnar skjálftavirkni í megineldstöðvum. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið setur sér því eftirfarandi megináherslur til næstu fimm ára: Í fyrsta lagi munum við standa að gerð og innleiðingu aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum fyrir Ísland til ársins 2030 í því skyni að uppfylla ákvæði Parísarsamkomulagsins og móta stefnu í loftslagsmálum til ársins 2050. Áætlunin verði gerð í víðtækri samvinnu, m.a. við önnur ráðuneyti, Alþingi, fyrirtæki og almenning. Mótun á utanumhaldi verkefnisins er í fullum gangi og ég mun mjög fljótlega leita til þingsins varðandi skipan í starfshópa þess. Stefnt er að því að aðgerðaáætlunin verði tilbúin fyrir lok árs 2017. Í öðru lagi leggjum við áherslu á að efla stjórn nýtingar á viðkvæmum og mikilvægum svæðum með uppbyggingu viðeigandi innviða, friðlýsingum, gerð stjórnunar- og verndaráætlana, auk gerðar sérstakrar áætlunar um vernd miðhálendisins sem mun nýtast við undirbúning við stofnun miðhálendisþjóðgarðs. Við stefnum á að fjölga friðlýstum svæðum um tíu fram til 2020 og ástandsmynda öll friðlýst svæði landsins með tilliti til þolmarka þeirra fyrir sama tíma. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið fær úthlutað 400 millj. kr. aukningu til að hefja framkvæmd landsáætlunar um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum. Einnig er ráðuneytinu tryggt fjármagn til að ljúka byggingu gestastofu við Vatnajökulsþjóðgarð, á Kirkjubæjarklaustri, árið 2019 sem og að ljúka stækkun gestastofu og öðrum framkvæmdum á Hakinu á Þingvöllum. Í þriðja lagi er lögð áhersla á að öll landnýting og landbætur, svo sem landgræðsla, skógrækt eða endurheimt framræsts votlendis, taki mið af náttúruvernd og vernd líffræðilegs fjölbreytileika. Þessi viðmið eiga einnig að vera höfð í forgrunni við allar loftslagsaðgerðir tengdar kolefnisbindingu í jarðvegi og gróðri. Í fjórða lagi er áhersla á græna hagkerfið og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda. Við stefnum á að hefja innleiðingu á svokölluðu hringrásarhagkerfi þar sem markvisst er komið í veg fyrir myndun úrgangs og stuðla þannig að aukinni verðmætasköpun um leið og dregið er úr álagi á náttúruna. Við ætlum okkur að efla vöktun og varnir gegn náttúruvá, til að mynda með því að þétta mælinet vöktunarkerfa vegna hennar á svæðum sem eru skilgreind sem forgangssvæði. Við stefnum einnig á að ljúka allt að tíu verkefnum vegna ofanflóðavarna fyrir árið 2022. Í fimmta lagi er lögð áhersla á einföldun regluverks og aukna skilvirkni í stjórnsýslu með notkun rafrænna lausna ásamt áherslu á samþættingu verkefna og aukna samvinnu stofnana. Eins og sést í fjármálaáætluninni er áætlað að framlög til málefnisins umhverfismála aukist um ríflega 1 milljarð frá árinu 2017–2018. Ég tel það mjög jákvætt og gefa góð fyrirheit um að ég geti fylgt áherslumálum míns ráðuneytis eftir eins og stefnt er að. Síaukið fjármagn til verkefna á vegum ríkisins er ekki alltaf rétta leiðin til aukinna aðgerða. Það þarf fyrst að sýna ábyrga fjármálastjórn og viðhald, forgangsraða og samþætta eins og hægt er áður en krafan um aukin framlög er sett fram. [[Forseti hringir.]] Ég vil þó einnig undirstrika að það fjármagn sem sett er í umhverfismál skilar margföldum langtímaábata því það kostar meira að gera ekki neitt.
Frú forseti. Við hæstv. ráðherra umhverfismála erum sammála um mikilvægi umhverfis- og loftslagsmála og ég geri ráð fyrir að hún sé mjög áhugasöm um framfarir í þeim efnum næstu 4–5 árin. Markmið okkar í loftslagsmálum miða við 2030, og það merkir einfaldlega að þessi mögru ár ríkisfjármálaáætlunar taka til fimm af þeim tæpu 13 árum sem til stefnu eru, þ.e. nærri 40% af ráðstöfunartímanum. Augljóslega skiptir miklu máli að hann sé nýttur til hins ýtrasta. Þá er mikilvægt að muna að við vitum nóg til að eyða kröftum í frekari umræðu, greiningar og 10–15 áætlunargerðir, og svo samhliða í mjög svo auknar beinar aðgerðir. Það legg ég áherslu á, aðgerðir, fram yfir talið eða hugræna vinnu, vegna þess hve stuttur tíminn er og við enn langt frá skynsamlegum markmiðum. Í ríkisfjármálaáætluninni eru mörg umhverfismál afgreidd á tíu síðum með fimm megináherslum og tíu markmiðum sem eru mörg góðra gjalda verð, enda vandséð að hægt sé lengur að syndga í þessum brýna málaflokki þegar kemur að endamarkmiðum og jafnvel leiðunum þangað. Allt kostar þetta peninga sem þarna er upp talið. Kostnaðardálkar í fimm töflum eru tómir og ekkert hægt að meta í fjármálum nema eina tölulínu allra aftast. Þar kemur fram að um þúsund nýjar milljónir ganga til geirans 2018. Það er mjög gott. En eftir það lækka framlög næstu tvö ár á milli ára en hækka síðan tvö síðustu árin um 200–300 milljónir. 14–16 milljarða kr. umhverfi sem tvö síðastliðin ár eru til marks um felur í sér of hæga framþróun. Þess vegna dugar ekki að setja 3–3,5 nýja milljarða á heilum fimm árum jafnt í beinar framkvæmdir til að minnka losun og binda kolefni sem og til byggingar í þjóðgörðum og landvörslu. Þessi upphæð þyrfti að minnsta kosti að vera tvöföld, jafnvel þreföld. [[Forseti hringir.]]Þeir peningar eru til hjá þeim best settu í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt, við hv. þingmaður höfum oft rætt hér saman um umhverfismál og mér finnst við vera sammála. Það er rétt mat hv. þingmanns. Við viljum veg umhverfisráðuneytisins örugglega sem mestan bæði tvö. Hv. þingmaður kom inn á að hann teldi fjármagnið ekki vera nægilegt til næstu fimm ára til að standa straum af þeim miklu verkefnum sem við erum að fara í. En nefndi þó eins og réttilegt er að á milli ára núna erum við að bæta í um 1 milljarði. Það þýðir þá að það er raunaukning líka áfram, er það ekki? Við verðum að halda því til haga. En á milli ára er eitthvert svolítið flökt. Ég vil stilla því upp þannig að fyrst þurfi að spyrja: Hvaða verkefni þurfum við að vinna? Svo þurfum við að spyrja: Hvaða peninga þurfum við í verkefnin? Ég held að í þessari áætlun sé nægilegur peningur í loftslagsmálin. Til dæmis þurfa aðgerðirnar þar ekki að kosta margar hverjar svo mikið. Auðvitað bindingin, landgræðslan, þar verða aukin fjárútlát. En ég sé fyrir mér og hef rætt t.d. við atvinnulífið, t.d. losar stóriðjan hér mikið, að hún komi líka til móts við Íslendinga og almenning þó svo hún borgi sína grænu skatta í ETS-kerfið. Það eru ýmsar leiðir til fjármögnunar. Við sem erum í stjórnmálunum verðum auðvitað að gera vel en líka að passa upp á að [[Forseti hringir.]]belgja ekki út efnahagsreikninginn of mikið. Eða að minnsta kosti hafa það þannig að það sé ekki sjálfstætt markmið í sjálfu sér að eyða alltaf meiru. [[Forseti hringir.]]Horfum frekar á verkefnin, hver þau eru og vinnum þau vel.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Við erum ekki að tala sama umhverfistungumálið. Það er einfaldlega þannig að ef við skoðum fjármagn sem var veitt til þessa málaflokks árið 2016 fóru 3,4 milljarðar í náttúruvernd, skóg- og landgræðslu, 3,1 í rannsóknir og vöktun, 3,5 í meðhöndlun úrgangs, varnir gegn náttúruvá 1,2, stjórnun var 3 milljarðar. Ef við leggjum allt saman, að undanskilinni stjórnuninni, eru þetta um 11–12 milljarðar. Síðan skoðum við viðbótina næstu fimm ár, hún er um 1,3 milljarðar. Ef við deilum fimm í það erum við með um 257 milljónir á ári í þennan málaflokk. Í samræmi við markmiðin er þetta einfaldlega allt of lítið. Það er alveg sama hvernig menn snúa þessum peningum fyrir sér, þetta gengur bara ekki upp. Þar með ganga heldur ekki upp þau markmið sem við höfum sett okkur í loftslags- og umhverfismálum. Það eru líka jókerar í spilinu eins og stundum er sagt. Við erum að fara út í hugsanlega mjög fjölþætt fiskeldi þar sem mjög margt er óljóst. Þar held ég að sé stór óviss kostnaðarþáttur í öllu saman. Ef þetta er svo mælt við þetta kostnaðarþak, við skulum kalla það fjármálaþak, sem búið er að setja upp, 41,5% af vergri landsframleiðslu, þar sem er 0,5% bil, held ég að hvernig sem á þetta er litið verði að finna einhverjar leiðir til þess að auka fé í þennan málaflokk, umhverfis- og loftslagsmál. Það er hægt að gera með skattheimtu, gjaldaaukningu, búið er að tala um 100% aukningu kolefnisgjalds, en það eru miklu fleiri leiðir vegna þess að það er jú auðlindanýting sem er ekki skattlögð nægjanlega. Það eru stórtekjur í ákveðnum [[Forseti hringir.]]atvinnugreinum og hjá ákveðnum þjóðfélagshópum. Hægt er að ná í þessa peninga og það verður að gera það. Það er engrar undankomu auðið.
Virðulegi forseti. Við verðum þá bara að vera sammála um að vera ósammála [[Já.]]um að þessi áætlun geti staðið undir verkefnunum. Hins vegar er annað, og ég er alveg sammála, held ég, hv. þingmanni þar: Hér eru enn ókannaðar leiðir í t.d. auðlindanýtingu. Hvað varðar það til dæmis að ferðaþjónustan nýtir náttúruna okkar og landsins gæði í að selja ferðir sínar. Það er ekkert sjálfsagt markmið kannski en við horfum til virðisaukaskattshækkunar eða -jöfnunar á ferðaþjónustuna. Það eru svæði sem vill svo til að heyra undir mig sem þarf að gæta sérstaklega að, eru náttúruverndarsvæði og eru undir ásókn ferðamanna. Við þurfum að fara að passa upp á það hvernig við stjórnum flæðinu þangað. Það er hægt að gera með gjaldtöku að einhverju leyti. Ég held samt að fókusinn verði alltaf að vera á að við séum að vernda náttúruna en ekki að gjaldtakan sé eitthvert sérstakt markmið á þessum svæðum út af fyrir sig. Hins vegar leggjum við upp með t.d. í stórum þjóðgörðum, Vatnajökulsþjóðgarði, að þar fari fólk að nýta meira bílastæði og bílastæðagjöld til þess að byggja upp innviði þar. Og eins á öðrum svæðum. Þá fara að skapast sértekjur sem hægt væri að nýta beint inn í þá innviðauppbyggingu. Þar mun svigrúm enn aukast til t.d. vöktunar á náttúru Íslands sem ég legg mikla áherslu á; vöktun, mengunarvarnir og hollustuhættir, að það sé vel úr garði gert.
Frú forseti. Þann 23. febrúar 1990 tók Júlíus Sólnes til starfa sem umhverfisráðherra, fyrstur hér á landi til að gegna slíku embætti. Stofnun sérstaks ráðuneytis fyrir þennan málaflokk var reyndar frekar umdeild en síðan þá hefur sem betur fer mikið vatn runnið til sjávar og óhætt að segja að augu fólks hafi opnast fyrir mikilvægi umhverfisverndar. Mig langar að lesa hér örlítinn bút úr stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem snýr að umhverfis- og auðlindamálum, með leyfi forseta: „Gerð verður aðgerðaáætlun í loftslagsmálum í samræmi við Parísarsamkomulagið. Áætlunin feli meðal annars í sér græna hvata, skógrækt, landgræðslu og orkuskipti í samgöngum. Unnið verður að eflingu græna hagkerfisins.“ Þessi orð hljóma svo sem ágætlega en gefa lítil fyrirheit um hvernig staðið verði að framkvæmdinni. Ég velti fyrir mér hvort sú fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir sé nægilega metnaðarfull til að koma umhverfismálum í gott lag til framtíðar eða hvort við klúðrum þeim málum með ómældum skaða fyrir afkomendur okkar. Við skulum líta á nokkrar tölur, eins og reyndar hefur verið gert hér áður. Í fjárlögum 2017 er gert ráð fyrir 15.597 millj. kr. Þessi upphæð mun hækka um tæpan milljarð til ársins 2018. Það er gott. Svo fer þetta nú eitthvað á flökt upp og niður, en þegar upp er staðið verður árið 2022 upphæðin einungis 299 milljónum hærri en tala ársins 2018. [[Forseti hringir.]]Því spyr ég hæstv. ráðherra, því að ég veit að hún er mér sammála að umhverfismál séu eitt af mikilvægustu málum samtímans, hvort mikilvægið endurspeglist í þeim tölum sem birtast okkur í fjármálaáætlun.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður velur, eins og aðrir hér á undan, að miða við árið 2018 og þá tölu sem þar kemur fram, en í lokaniðurstöðu sinni ályktar hann sem svo að þetta sé í rauninni um 250 millj. kr. hækkun en gleymir þeim milljarði til viðbótar sem við setjum í núna og mun halda áfram. Er það ekki? Er ekki sanngjarnt að halda honum með? Það er hækkunin. Og svo þá endahækkunin, milljarður og 250 milljónir til eða frá. Mér finnst bara mikilvægt að við ræðum þetta eins og þetta er. Hv. þingmaður kom inn á aðgerðaáætlunina. Mér fannst hann spyrja hvað liði vinnunni. Þetta er afskaplega mikilvæg vinna. Því er til að svara að frá því ég tók við embætti 10. janúar hefur þetta verið fyrsta mál á dagskrá, efst í mínum bunka, alltaf, alla daga. Við erum að leggja til að þetta verði ekki bara unnið í umhverfisráðuneytinu heldur þvert á öll ráðuneyti, eða þau helstu þar sem þessi málefnasvið heyra undir, iðnaðarráðuneytið, samgönguráðuneytið, fjármálaráðuneyti, forsætisráðuneyti og svo áfram. Við erum að leggja upp svoleiðis verkefnahóp, undirhópa, faghópa, undir málefnasviðin, eða þar sem úrbóta er þörf og hægt er að grípa til aðgerða. Við leggjum áherslu á og raunar er það verkefni næstu viku að kalla eftir því hjá stjórnarandstöðunni [[Forseti hringir.]]hvort hún vilji koma að þeirri vinnu, inn í þessa faghópa. Ég vonast eftir að það hljóti góðan hljómgrunn því að loftslagsmálin eru þvert á alla pólitík.
Frú forseti. Já, það er alveg rétt. Auðvitað á þetta að vera þvert á ráðuneyti. Hins vegar finnst mér einhvern veginn eins og forgangsröðunin sé alltaf sú að þetta geti mætt afgangi. Það er alltaf talað um jafnvægi, stöðugleika og annað slíkt, aldrei talað um framtíðina og þá sjaldan að talað er um hana er hún til fimm ára. Það hefur mér lærst á þeim mánuðum mínum hér í hlutverki þingmanns. Ég er nefnilega ekki viss um að öndunarfærasjúklingar framtíðarinnar muni kunna okkur miklar þakkir fyrir að hafa borgað niður skuldir alveg ótrúlega hratt núna árin 2017–2019 og héðan í frá meðan við vanræktum loftslagsmálin. Mig langar að nefna atriði sem kemur fram í aðgerðaáætlun um orkuskipti sem er náttúrlega hluti af þessum heildarpakka öllum saman. Þar er stefnt að því að hlutfall endurnýjanlegrar orku í samgöngum verði 40% árið 2030. Þar erum við að tala um 40%, einungis, segi ég, þrátt fyrir að í þeirri sömu aðgerðaáætlun sé fullyrt að fá eða engin ríki hafi jafn góð tækifæri til að rafvæða samgöngur. Ég er alveg sammála því. Fá eða engin ríki hafa jafn góð tækifæri til að rafvæða samgöngur. Mér þykir þetta ekki metnaðarfullt markmið. Eftir því sem ég best veit eru opinberir aðilar fyrst og fremst enn að kaupa hefðbundin ökutæki í dag. Það er mjög slæmt. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvers vegna ganga stjórnvöld ekki á undan með góðu fordæmi, [[Forseti hringir.]]veita meiri efnahagslega hvata? Og ekur ráðherra umhverfis- og auðlindamála um á umhverfisvænum ráðherrabíl?
Virðulegur forseti. Hér ræðir hv. þingmaður um forgangsröðun. Honum finnst hann ekki heyra það, þá væntanlega í þessum sal eða ég veit ekki hvar, að forgangsröðun sé í umhverfis- og loftslagsmálum þrátt fyrir að ég hafi reynt að lýsa því mjög skýrt hér rétt áðan og ekki bara áðan, örugglega í hvert einasta skipti sem ég kem upp í þennan stól, að loftslagsmál eru númer eitt í minni forgangsröðun. Þá er það alla vega skýrt núna. Varðandi skuldirnar. Ég hef verið að heyra þetta dálítið frá Pírötum að ekki sé mikilvægt að borga niður svona mikið af skuldum. Þá vil ég segja að ég vona að okkur lánist að láta ekki börnin okkar bera okkar eigin skuldaklafa. Það er mikilvægt mál fyrir framtíðina og nútíðina líka, til að vera ekki að borga alla þessa vexti, að við borgum niður skuldir. Ég hélt reyndar að einhugur væri um það milli stjórnmálaflokka en þarna hef ég þó fundið einn sem leggur ekki áherslu á það. Varðandi spurningarnar um hvernig bíl ráðuneyti mitt hefur ákveðið að kaupa sem ég keyri á, þá er það einhver svona hybrid, nei, hvað heitir þetta, rafmagnsbíll sem hefur líka - [[Gripið fram í: Tvinnbíll.]]tvinnbíll, já. Að sjálfsögðu eiga opinberir aðilar að ganga á undan með góðu fordæmi. Það er verið að skoða það sérstaklega í fjármálaráðuneytinu hvernig við breytum eða getum lagað til, getum við sagt, þessa hvata sem eru ekki nógu vel úr garði gerðir núna. Það hefur reyndar staðið yfir heildarendurskoðun á þeim um nokkurn tíma, hvernig við hvetjum til grænna kaupa á ökutækjum frekar en hitt.
Hæstv. forseti. Ég held að okkur sé öllum ljóst að umhverfismál eru eitt mikilvægasta málið hjá okkur í dag. Það er líka alveg ljóst að við, sú kynslóð sem er uppi núna, erum sennilega að setja frá okkur hvað mest af mengandi efnum og ganga hvað mest á náttúruna. Það er mjög nauðsynlegt að sporna við því. Umhverfisráðuneytið, sem var lítið og hafði ekki stór verkefni þegar það var stofnað, verður sífellt stærra og stærra og skiptir meira og meira máli í samfélagi okkar. Við erum að nýta náttúruna til þess að taka á móti öllum þeim ferðamönnum sem hingað koma. Þeir fara um allt landið. Ég er mjög ánægð með að inni í þeirri áætlun sem hér liggur fyrir skuli vera áætlanir um að vakta náttúruna, að taka stöðugt prufur og skoða það sem er að gerast, fylgjast með hvernig þessu vindur fram og hvort við göngum um of á náttúruna. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt. Ég held að sé líka mjög nauðsynlegt að vera með landverði á þessum ferðamannastöðum. Ég vil af því tilefni spyrja [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra hvort við gerum nóg í landvörslu.
Virðulegi forseti. Takk fyrir þessa spurningu. Ég vil taka undir með hv. þingmanni um rannsóknir og vöktun á náttúru Íslands. Á ábyrgðarsviði umhverfisráðuneytisins eru umfangsmiklar rannsóknir á íslenskri náttúru sem eru mjög mikilvægur þáttur í starfsemi alls ráðuneytisins. Það er t.d. Veðurstofa Íslands, Náttúrufræðistofnun, Íslenskar orkurannsóknir, og aðrar minni stofnanir, ekki síður mikilvægar sem gegna stundum mjög afmörkuðu hlutverki, eins og RaMý á Mývatni. Það er mjög mikilvæg stofnun. Varðandi landverðina. Þeir eru svo sannarlega hluti af vöktunarkerfinu og náttúruverndinni. Landverðir eru bara svo dásamlegt og ódýrt tæki til þess að vakta íslenska náttúru, gera við, ef við getum sagt sem svo, og til þess að þjónusta ferðamenn að einhverju leyti og leiðsegja þeim. Þeir hafa ákveðnu öryggishlutverki líka að gegna. Það stendur reyndar til að auka í landvörslu núna fyrir sumarið. Ríkisstjórnin er einhuga um það. Við ætlum að gera það myndarlega nú fyrir sumarið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. En við sem búum í þessu landi núna þurfum að lifa. Við þurfum að hafa atvinnu. Við erum í þeirri stöðu núna að það skortir í rauninni á flutningsgetu á rafmagni um landið, t.d. á Vestfjörðum og ekki síður á Norðausturlandi. Menn eru með ákveðnar áætlanir í því. En ég var hins vegar að velta fyrir mér, þar sem ég veit að ýmsir aðilar hafa hug á að byggja minni virkjanir sem eru þá innan við þessi 10 megavött, sem eru markið, hvort við sjáum þar einhverja möguleika til þess að ná sátt í framleiðslu á rafmagni með vatnsafli og hvort við getum með þessum minni virkjunum kannski verndað náttúru og menningarminjar betur. Hvort þær fari betur í landslaginu eða hvort stærðin á virkjunum skipti kannski ekki máli. Það er hins vegar alveg ljóst að það er áhugi til staðar hjá aðilum að fara í minni virkjanir. Þeir telja margir að verið sé að gera náttúrunni hærra undir höfði og raska minna með því.
Virðulegi forseti. Þetta er áhugaverður punktur. Mér finnst mjög mikilvægt að skilja á milli virkjunarhugmynda, sem eru um 10 megavött eða yfir, og svo smávirkjana, sem oft eru kallaðar bændavirkjanir. Þær sem eru nálægt og um og yfir 10 megavöttum geta auðvitað haft mikið rask í för með sér og þurfa að fara í mat vegna þess, svokallað umhverfismat. Smávirkjanir eru allt annar handleggur, þar sem rennsli er ekki skert. Til dæmis ef pípa er leidd í bæjarlæk og rennslið er nýtt til orkusköpunar eða það eru gamlar jarðhitaborholur eða leiðir til að setja túrbínu ofan á það sem annars bara puðrast út í loftið, finnst mér að það eigi að skoða það mjög alvarlega. Það er rask að leggja línur þvers og kruss og það er líka svo kostnaðarsamt. Hér er oft rætt um að hringtengja og tengja inn í alla firði og út á öll ystu nes. Það kostar fé. Það er mjög skiljanlegt. Auðvitað vilja allir hafa gott aðgengi að rafmagni í þessu landi sem við höfum gnótt af rafmagni. En ef einhverjar leiðir eins og smávirkjanir eru færar á stöðum þar sem erfitt eða mjög kostnaðarsamt er að leggja línur, og þá er verið að nota rafmagnið í héraði, eigum við að skoða þær mjög alvarlega.
Herra forseti. Nú erum við í þessari umræðu að ræða fjármálaáætlun, tillögu til þingsályktunar, mikið plagg. Þannig er háttað með þetta málefnasvið, umhverfismálin, að öfugt við mörg önnur ráðuneyti eru ráðuneytið og allar stofnanir þess þarna undir á sama staðnum. Ráðherrann hefur komið hér upp og farið aðeins yfir stefnumörkun sína og áherslur. Textinn í þessu plaggi er prýðilegur, alveg ágætur, fín markmið. En af því að þetta er nú fjármálaáætlun vonast ég til að ég hafi verið sá eini sem fékk þetta eintak þar sem ekki ein einasta tala er inni, þ.e. um kostnað, til þess að við getum rætt fjármálaáætlun og í hvað þessi milljarður á að fara. Hér er hver taflan á fætur annarri. Markmið skýr. Alls konar hlutir sem sagt er að fara eigi í á þessu tímabili og ábyrgðaraðilar jafnvel tilgreindir. En í töflunni þar sem kostnaður er sagður eiga að koma fram stendur ekki neitt, ekki króna. Hvernig eigum við að ræða fjármálaáætlun um umhverfismál, þar sem auka á um milljarð 2017–2018, þótt aðeins dragi úr því á árunum þar á eftir, ef við höfum engar tölur? Ætti þetta þá ekki að heita pólitísk umræða? Og ætti hún þá ekki að snúast um eitthvað allt annað? Mig langar að biðja ráðherrann, í þessari fyrri spurningu og fyrra svari hæstv. ráðherra, að segja okkur hvaða tölur standa inni í þessum áætlunum.
Virðulegi forseti. Ég get vel skilið að hv. þingmaður og fyrrverandi ráðherra umhverfismála vilji fá að vita betur og nákvæmar í hvaða stofnanir, á hvaða málefnasvið, krónurnar og aurarnir eiga að fara. En ég verð að biðja hann að doka við um stund. Hér erum við að ræða um rammann. Við erum ekki komin lengra en svo að við erum með hann. Nú er hafin vinna í ráðuneytinu við að skipta fé niður á verkefni og stofnanir. Ég skal glöð ræða það við hv. þingmann þegar það uppbrot er tilbúið. En það er það ekki núna. Það liggur ljóst fyrir að hér hefur verið aukið í. Það liggur ljóst fyrir á hvað ég legg áherslu og við í mínu ráðuneyti. Það eru loftslagsmálin, innviðauppbyggingin. Með breytingu á Framkvæmdasjóði ferðamanna fer fjármagn vonandi beint til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins í innviðauppbyggingu í þjóðgörðum sem Umhverfisstofnun hefur yfirumsjón með. Þetta mun ekki fara einhverjar skrýtnar leiðir á rétta staði. Við höfum nú þegar millifært á það svið eitt 400 milljónir. Það mun samt ekki nægja. Ég mun útdeila meiru þangað, svo að eitthvað sé nefnt.
Virðulegi forseti. Það er gleðilegt og ég tek undir það með hæstv. ráðherra að eðlilegra er að fjármagnið fari í innviði þar sem búið er að leggja vinnu í frumvarp á síðasta kjörtímabili og greiningu á því hvað þarf. Ég veit að það þarf meiri fjármuni, sérstaklega nú fyrstu þrjú til fjögur árin. Ég hef áhyggjur af því að þegar að því kemur að ráðherra fer að deila út þessu fé þarf hann líka að reikna með því að það er 2% aðhaldskrafa á ráðuneytið. Aðhaldskrafan í þessu ráðuneyti er af stærðargráðunni 320–350 milljónir á ári. Þeir peningar verða ekki notaðir tvisvar þegar þarf að fara í aðhald. Það er ekki hægt að setja þá látlaust í ný verkefni. Það verður þá að taka þá af þessum viðbótarramma áður en menn fara í ný verkefni. Það verður erfitt. Ég sá ekkert hér í sambandi við vatnamál, um fráveitur sveitarfélaga, og skil það þar af leiðandi þannig að þessi ríkisstjórn ætli ekki að taka á því. Það er auðvitað sérkennilegt. Við stöndum frammi fyrir verulegum þrýstingi, m.a. frá sveitarstjórninni við Mývatn og öðrum sveitarfélögum sem finnst eðlilegt að þau sitji við sama borð. En ég hjó eftir því hjá hæstv. ráðherra, og þakka auðvitað fyrir vilja til að deila því með þinginu, en þessi umræða hér í dag er marklaus, herra forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun og það eina sem við sjáum eru niðurstöðutölur málefnasviðsins fimm ár fram í tímann. Og síðan talar ráðherrann hér um áherslur. Er búið að taka fjárveitingavaldið af þinginu? Er það núorðið hæstv. ráðherra sem getur bara ákveðið hvernig þessum milljarði verður skipt án þess að við getum, tvisvar sinnum á tveimur mínútum sem hver þingflokkur hefur til viðtals, tekið umræðu um áherslurnar í fjármálaáætluninni? Þetta er ekki pólitísk áætlun. Þetta er fjármálaáætlun.
Virðulegi forseti. Auðvitað eru mál eins og fráveitur sveitarfélaga eitthvað sem þessi ríkisstjórn fékk í arf frá fyrri ríkisstjórn hv. þingmanns þar sem sveitarfélög eins og Mývatn og Skútustaðahreppur þurfa að fást við það, því að það er lögum samkvæmt þeirra hlutverk að sjá um fráveitumál. En þar eru uppi sérstakar aðstæður, sérstakt verndargildi og Mývatn og Laxá friðlýst svæði. Þar er verið að finna út úr því hvernig hægt er að koma til móts við það litla sveitarfélag. Það sem skiptir mjög miklu máli þar er að mengunarbótareglan gildir þar eins og annars staðar. Þeir sem menga og reyna að fara á svig við klausur í reglugerðum, eða hvað það var kallað, þeir borga. Fráveitumál sveitarfélaga snúast ekki um fráveitumál hótela, svo að það sé sagt. Ríkið mun ekki greiða fyrir það. Það á að skilja þarna á milli. Fjárlögin eru til þess að ræða, því að hér var býsnast yfir því að Alþingi væri að missa spón úr aski sínum, missa af því að fjalla um hvaða peningar færu hvert. Hv. þingmaður veit auðvitað að það gerist í fjárlagaumræðu. Ég hef boðið að við gerum það fyrr, t.d. í sérstakri umræðu. Ef hv. þingmaður vill ræða það sérstaklega hvernig ég í mínu ráðuneyti hugsa það, að ég skipti fjármunum á milli og beri það á borð í fjárlögum, þá getum við gert það hvenær sem er.
Virðulegi forseti. Við ræðum umhverfismál og fjármál tengd þeim. Þetta eru mál sem eru íbúum þessa lands mikilvæg, bæði í formi beinna lífsgæða en líka í formi þeirrar ímyndar sem landið okkar hefur. Mér hefur sjálfum þótt stundum sem sú ímynd sé örlítið betri en við eigum að mörgu leyti skilið. Í loftslagsmálum höfum við sett okkur það markmið að græn endurnýjanleg orka verði stærri hluti þeirrar orku sem við nýtum. Það hefur að mörgu leyti tekist á undanförnum áratugum en að einhverju leyti á því formi að við höfum reist álver, haft virkjanir, og þá er stærri hlutdeild af orkunotkun okkar orðin græn og endurnýjanleg. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvaða sýn hún hefur á orkuskipti í tengslum við loftslagsmál og einnig hvar þeir fjármunir sem ættu að fara í þau verkefni sé að finna í þessari áætlun, hver kostnaðurinn sé og hvort hún telji að þeir muni duga til þess metnaðarfulla verkefnis sem fram undan er.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa spurningu um orkuskiptin og hvernig þau geti stuðlað að því að við náum loftslagsmarkmiðum okkar. Þá er því til að svara að orkuskiptin eru á mörgum sviðum augljósasta lausn okkar þegar við fáumst við að minnka losun gróðurhúsalofttegunda. Þar eru helstu tækifærin samgöngur, rafbílavæðingin, sparneytnari bílar, metanbílar og bara öll ökutæki sem ganga fyrir endurnýjanlegum orkugjöfum. Það eru almenningssamgöngur. Þar kemur t.d. borgarlínan sterk inn á höfuðborgarsvæðinu þar sem gert er ráð fyrir að hún gangi fyrir endurnýjanlegum orkugjöfum. Sjávarútvegurinn: Þar er hægt að beita meiri eldsneytissparnaði með betri skipum, bættum búnaði, loftslagsvænni orkugjöfum, að blanda lífdísli til að mynda, og aukin notkun landrafmagns þegar skipin eru í höfn. Svo er það landbúnaðurinn. Þar má bæta nýtingu búfjáráburðar, bætt geymsla og meðhöndlun á mykju, sem framkallar metangas. Hv. þingmaður spyr hvaðan peningurinn eigi að koma fyrir þær aðgerðir og hvað þetta kosti. Þessar aðgerðir þurfa ekki að vera það dýrar fyrir skattgreiðendur. Varðandi samgöngurnar t.d. er ríkið ekki að fara að setja upp hleðslustöðvar, markaðurinn sem sér um það. Við þurfum hins vegar að finna upp leiðir til að markaðurinn geti farið að rukka fyrir rafmagnið sem er núna gefið. En ég fæ að koma betur inn á þetta í næsta andsvari.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir hennar svar. Það gleður mig að heyra að það sé hennar mat að þetta þurfi ekki að kosta skattgreiðendur gríðarlega mikið. Ég held að það sé líka að mörgu leyti rétt nálgun. Það sem ég hef stundum haft áhyggjur af í tengslum við tækni sem er að ryðja sér til rúms er að við förum í gríðarlega dýrar fjárfestingar sem síðan verða úreltar innan nokkurra ára. Þá sitjum við uppi með nokkurs konar dreifinet, hvort sem það heitir ISDN eða hvað sem er, sem við höfum lagt mikið í að fjárfesta í en er svo rutt úr vegi af annarri og betri tækni skömmu síðar. Þessi nálgun gleður mig að mörgu leyti. En talandi um tækni þá tel ég mig líka hafa þá skyldu að hugsa aðeins um hvað ef. Það er svo að þó svo að þróun rafmagnsbíla hafi að mörgu leyti tekið stökk að undanförnu þar sem tæknin sem um ræðir þróast er ekki endilega víst að sú tækni muni ná útbreiðslu það hratt að þetta eitt og sér muni duga okkur. Þá velti ég fyrir mér hvort ráðherrann hafi einhverjar aðrar hugmyndir, hvort það að orkuskiptaáætlun okkar takist hvíli á þeim ytri þætti að þeim sem þróa rafbíla takist það vel til að slíkir bílar verði orðnir valkostur við almenna bíla innan örfárra ára.
Virðulegi forseti. Mér heyrist við hv. þingmaður vera á sömu línu hvað þetta varðar. Tækninni fleygir fram. Við þurfum að vanda valið þegar við ákveðum í hverju við fjárfestum peninga skattgreiðenda. Við stjórnmálamenn ættum að vera síðastir til þess að veðja á tækninýjungar eða leggja allt undir þar. Það er hlutverk annarra sem kunna það miklu betur. En við verðum samt að styðja við innviðina svo að þeir geti fengið að vaxa og dafna hvað þetta varðar. Bensínstöðvar geta selt bensín, hvernig eiga einkaaðilar eða þeir sem vilja fara í að selja rafmagn að gera það? Það er ekki fyrir hvern sem er að demba sér í það. Við eigum að sjá um regluverkið og að hafa hlutina liðlega þannig að þessar áætlanir geti gengið fram. Það er engin ein heildarlausn í loftslagsmálum. Við verðum að gera margt á sama tíma. Það skiptir líka máli að við horfum á aukna landgræðslu, skógrækt, endurheimt framræsts votlendis. Við þurfum að passa upp á alla vistkerfisnálgun í því samhengi, að það sé heildarskipulag á hlutunum. Það er að mörgu að hyggja og engin ein lausn sem getur reddað okkur. Við verðum að gera margt og gera það samtímis.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun til langs tíma eða til lengri tíma en við erum vön að gera; þetta er nýtt fyrirkomulag og ég hef áður lýst því yfir að ég fagna því. Þingmenn sem komu í pontu áðan höfðu nokkrir áhyggjur af því að það vantaði krónur og aura en þetta er nýtt fyrirkomulag um stefnumörkun sem ég hef mjög mikinn áhuga á og mér finnst ánægjulegt að við stefnum að því. Fyrirkomulagið skapar skýrt samhengi milli faglegra markmiða og fjármuna til einstakra málefnasviða en hengir ekki einhverjar krónur á þetta og hitt út frá handahófskenndum vilja til að gera vel. Mér finnst þetta mjög áhugavert. Ég vil hins vegar koma að loftslagsmálum og aðgerðaáætlun í þeim. Megintilgangur þess markmiðs er að stíga ákveðin skref í átt að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í samræmi við stefnu og markmið Parísarsamkomulagsins. Markmiðið tengist með beinum hætti markmiðum málefnasviðsins og snýr að verndun náttúru og sjálfbærni í nýtingu náttúruauðlinda. Markmiðið er dæmi um viðfangsefni sem kallar á víðtækt samráð og samstarf fleiri ráðuneyta. Það er það sem ég hef áhuga á að vita hjá hv. ráðherra. Það er alveg ljóst að aðgerðir í loftslagsmálum eru mikilvægar og koma víða við, snerta sveitarfélög, félagasamtök o.fl. Stjórnvöld leggja mikið fé til þessara mála og við vitum að þau geta ekki fengist við þetta mikilvæga mál ein. Hvernig sér ráðherra fyrir sér samspil stjórnvalda og atvinnulífs við að auka skilvirkni í þeim aðgerðum sem þarf?
Virðulegi forseti. Takk fyrir þessa spurningu. Varðandi markmið Parísarsamkomulagsins ber stjórnvöldum skylda til að tryggja að Ísland geti staðið við þau. Það er líka persónulegt metnaðarmál fyrir mig og ríkisstjórnina að svo verði. Það getur þýtt íþyngjandi kröfur og aukin gjöld, svo sem í gegnum græna skatta og kolefnisskatt, eins og ég kom áðan inn á, sem hækkar um 100%. Almennt tel ég þó æskilegt að ná markmiðunum með öðrum leiðum líka. Hugmyndir frá atvinnulífinu um leiðir til þess eru vel þegnar inn í aðgerðaáætlunina þar sem markmið okkar og leiðir til að ná þeim verða listaðar, tímasettar og gerðar mælanlegar. Ég hef nú þegar verið að ná í þennan efnivið. Ég hef ekki bara hvatt atvinnulífið heldur líka sveitarfélögin, hin ýmsu félagasamtök, hina ýmsu geira sem um ræðir, sjávarútveginn og landbúnaðinn, til að koma með okkur. Ég hef átt fjölmarga fundi, sent fólk heim með heimaverkefni, ef svo má segja, og sagt: Við viljum ekki gera þetta þannig að þetta verði með boðum og bönnum stjórnvalda sem hafa svo kannski ekki alveg vit á því hvað er framkvæmanlegt út frá því sem er að gerast úti á akrinum. Komið þið með leiðir og informerið okkur og svo sjáum við hvernig við getum unnið þetta saman. Ég tel einfaldlega að við lendum strax á vegg, stjórnvöld, ef við teljum einu réttu leiðina vera þá að við leggjum línuna án þess að spyrja kóng eða prest. Það mun ekki virka. Þetta þarf að gerast í samvinnu við atvinnulífið og í samvinnu við hina aðilana sem ég nefndi hér áðan og í samvinnu við þingið. Vegna þess, og því hef ég kynnst, að fólk er viljugt og vill gera betur.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Einar Brynjólfsson spurði hæstv. ráðherra hvernig bíl hann æki og mig langar því, á meðan ég man, að segja hversu stolt ég er af því að ég hef verið á metanbíl í tæp tíu ár. Ég var mjög spennt fyrir þeirri nýsköpun og mögulegri innviðauppbyggingu hvað varðar metannotkun á ökutækjum. Ég bíð spennt eftir orkuskiptaáætluninni sem er mér mjög hugleikin, bíð eftir hressilegri uppbyggingu varðandi innviði fyrir fjölorkustöðvar og fleira eins og rætt var um hér áðan. Ráðherra kom inn á mikilvægi þess að vinna í þessum málum í samvinnu við atvinnulífið. Björt framtíð hefur talað fyrir því að styrkja nýsköpun í landinu sem getur leikið mikilvægt hlutverk í að fást við hin ýmsu umhverfismál. Hvernig sér ráðherrann fyrir sér að auka við stuðning við loftslagsvæna tækni og þróun í landinu með þessa nýsköpun í huga?
Virðulegi forseti. Takk fyrir þessa spurningu, hún er stór. Við höfum hugsað það þannig að þetta gæti gerst í gegnum loftslagssjóð svokallaðan. Í lögum um loftslagsmál frá árinu 2012 er kveðið á um loftslagssjóð sem á að styðja við verkefni í loftslagsmálum. Hann hefur ekki verið settur á fót. Mér finnst nauðsynlegt að gera það sem fyrst. Það má skoða hvernig fyrirkomulag sjóðsins yrði. Mögulega yrði hann hluti af öðrum sjóðum sem ríkið er með sem styrkja rannsóknir og nýsköpun eða einn og sér en það gæti sparað umsýslu og kostnað og tryggt faglega yfirumsjón. Ég sé hlutverk loftslagssjóðs þannig fyrir mér að hann ætti að vera nýsköpunarhvati til lausna til að ná fram markmiðum loftslagssjónarmiða, ef maður getur sagt sem svo. Við erum enn að vinna í því hvernig við setjum þetta upp. Samkvæmt samþykkt frá Alþingi á að setja þennan sjóð á stofn. Ég sé það fyrir mér að hann geti virkað svona.
Virðulegur forseti. Það er gott að eiga orðastað við umhverfis- og auðlindaráðherra um þörf málefni. Umhverfismál eru orðin ágeng í daglegu tali. Það er gott. Jörðin er í lífshættu. Við erum kannski síðasta kynslóðin sem getur skipt sköpum. Mig langar að ræða um sitt lítið af hverju, kannski að einhverju leyti samhengislaust, en það er best að hefjast handa. Í mínu kjördæmi á Vestfjörðum er unnið að uppbyggingu á ungri og umdeildri atvinnugrein, fiskeldi. Menn vilja vanda sig. Það væri gott að heyra aðeins hug ráðherra um umfang fiskeldisins, tímaáætlanir, svæðaskiptingarnar og samlegðina inn í þjóðarbúið, hvaða möguleika við höfum þar. Og einnig að spyrja ráðherra hvort hún sé sammála sjávarútvegsráðherra í þeim áherslum sem hún hefur kynnt. Fiskeldið hefur verið mikið til umfjöllunar síðustu dagana og það hefur verið ágætisúttekt. Er umhverfisráðherra sammála t.d. áliti fiskifræðinga sem segja að þeirra mat sé að við hefðum þurft að vinna að heildstæðri úttekt, eins konar rammaáætlun, í fiskeldi? Við höfum séð eftirlitsaðila í fiskeldi og svo sem í stóriðju líka leika dálítið lausum hala. Umgjörðin þar virðist losaraleg. Að minnsta kosti tvö nýleg dæmi sanna það. Ætlar ráðherra að láta þetta viðgangast áfram? Má sjá þess stað í fjármálaáætlun að blaðinu verði snúið við og [[Forseti hringir.]]regluverk styrkt og samræmt og meiri kröfur gerðar til faglegrar umgjarðar?
Virðulegi forseti. Það er gott að fá að ræða hér um fiskeldið og við höfum svo sem líka fengið tækifæri til að gera það í þingsal áður. Ég hef sagt og segi enn: Ég er með þeirri atvinnuuppbyggingu sem er byggð upp í samræmi og með umhverfissjónarmið að leiðarljósi og í sátt við íbúa og umhverfi sitt og vistkerfin sem liggja undir. Ég hef af fiskeldinu talsverðar áhyggjur, eiginlega bara mjög miklar. Hún er að fara fram úr löggjöfinni. Við erum sífellt að bregðast við ef svo má segja. Svo ég svari bara mjög skýrt þá hefði mér þótt betra að það væri til heildstætt mat á áhrifaþáttum sem liggja til grundvallar. Nú er verið að vinna stefnumótun í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu með aðkomu umhverfisráðuneytisins m.a. þar sem lagt er upp með þetta. Auðvitað hef ég talsverðar áhyggjur af að þetta sé að gerast of seint en þá er auðvitað bara að spýta í lófana. Eins finnst mér varðandi það frumvarp sem ég hef mælt fyrir, nei, ég er ekki búin að mæla fyrir því, það kemur inn í þingið í næstu viku, um skipulag hafs og stranda, að það þurfi að liggja til grundvallar skipulag á þessum svæðum áður en það er farið af stað. Varðandi heildstæða úttekt eða rammaáætlun finnst mér það ekki vond hugmynd. Hins vegar liggja til grundvallar þolmörk fjarðanna, þ.e. burðarþol fjarða sem Hafró setur fram.
Virðulegur forseti. Það er þessi veikleiki hjá okkur að umgjörðin er losaraleg. Þeir sem af metnaði byggja upp þessa grein kvarta meira að segja undan því sjálfir. Ég held að öllum sé greiði gerður að við gyrðum okkur dálítið hressilega hvað þetta varðar. Mig langar að venda kvæðinu dálítið í kross. Það var athyglisverð frétt í morgun um sauðfjárbændur. Þeir hafa lýst því yfir að þeir ætli að gefa sér tíu ár til að kolefnisjafna greinina. Þetta ætti að eiga við um alla bændagreinina, kúabændur líka. Þetta þarf að gera með landgræðslu, skógrækt, endurheimt votlendis, eldsneytisskipti og fleiri aðgerðir. Þetta eru háleit, góð og jákvæð markmið. Ég spyr: Er gert ráð fyrir fjárhagslegri aðkomu ríkisins að þessu verkefni? Hvert er mat ráðherrans á þessu almennt?
Virðulegi forseti. Ég tek undir að þetta er virkilega metnaðarfull áætlun og framtíðarsýn sem sauðfjárbændur leggja fram Ég fagna henni. Enda hef ég alltaf sagt að bændur sem lifa nú á landsins gæðum og eiga allt þar undir vita manna best að það þýðir ekkert að vera með einhvern losarabrag eða vona hið besta. Það verður að taka af skarið. Þarna hafa sauðfjárbændur svo sannarlega gert það. Varðandi aðkomu ríkisins að þessum flottu markmiðum höfum við reyndar rætt það við Bændasamtökin að við færum þetta að einhverju leyti inn í aðgerðaáætlun stjórnvalda. Við viljum auðvitað vinna með bændum, t.d. í að fylla upp í þá skurði sem hægt er að fylla upp í til að endurheimta á votlendi. Ég sé það alveg fyrir mér og á sama hátt og bændum var borgað fyrir að skera landið sitt þvers og kruss og grafa skurði ættum við að geta komið til móts við það að fylla aftur upp í þá að einhverju marki. Þetta hefur ekkert verið útfært en auðvitað fá bændur nú þegar greitt frá ríkinu fyrir sína framleiðslu. Það er auðveldara um vik, ekki bara fyrir stjórnvöld heldur allan almenning, að gera það áfram og vel ef þeir fjármunir fara í svona brýn málefni og verið sé að styðja við svona góða sýn. Það liggur dálítið í augum uppi.
Virðulegi forseti. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er stefnt að því að verja um 4.113 milljörðum kr. til málefnasviðanna 34 á næstu fimm árum. Af málefnasviðunum 34 eru þrjú þeirra að hluta eða í heild á ábyrgð samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis. Það er málefnasvið 8, sveitarfélög og byggðamál, málefnasvið 11, samgöngu- og fjarskiptamál, sem eru að langmestu leyti hjá ráðuneytinu, og málefnasvið 6, hagskýrslugerð, grunnskrá og upplýsingamál, sem eru auk þess á ábyrgð dómsmálaráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra. Á næstu árum er stefnt að því að verja allt að 314 milljörðum kr. til þessara þriggja málefnasviða eða tæplega 8% af ramma fjármálaáætlunar. Aukning frá fjárlögum 2017 og ramma fjármálaáætlunar 2018 nemur tæplega 3%. Er vert að minnast þess að framlög til samgöngumála hækkuðu töluvert í meðförum þingsins fyrir árið 2017 eða um ríflega 4,5 milljarða. Síðan hefur ríkisstjórnin komist að þeirri niðurstöðu að bæta við til málaflokksins um 1,2 milljörðum kr. á þessu ári. Framlög málefnasviðanna þriggja munu hækka töluvert á tímabili fjármálaáætlunar sem nemur hækkun á milli fjárlaga 2017 og ramma fjármálaáætlunar 2022, tæplega 14%. Til samgöngu- og fjarskiptamála verður varið um 186 milljörðum á tímabili fjármálaáætlunar eða að meðaltali ríflega 37 milljörðum kr. á ári. Þrátt fyrir að ríflega 33 milljörðum kr. sé varið til samgöngumála á þessu ári er víða kallað eftir úrbótum, enda spanna samgöngur vítt svið. Fjárveitingum er ætlað að standa straum af þjónustu á vegum, m.a. snjómokstri og hálkuvörnum, viðhaldi vega, nýframkvæmdum, styrkjum til almenningssamgangna á landi, í lofti og á legi, rekstri og viðhaldi innanlandsflugvalla, sjóvörnum og hafnabótum svo það helsta sé nefnt. Á meðal brýnna framkvæmda í samgöngum má nefna Dýrafjarðargöng og nýja Vestmannaeyjaferju. Þrátt fyrir tæplega 10 milljarða kr. fjárveitingu til framkvæmda á vegum á fjárlögum 2017 er þörf á auknu fé til framkvæmda. Skoða þarf nýjar leiðir til fjármögnunar, svo sem samstarfsfjármögnun. Í náinni framtíð þarf að aðlaga bæði regluverk og umferðarmannvirki að þeim lausnum sem hagkvæmastar eru. Ástæða er til að skoða breytingar á tekjuöflun á samgöngum, m.a. þar sem rafbílum og eyðslugrönnum bílum fjölgar ört. Árið 2018 verður Hvalfjarðargöngum skilað til ríkisins. Samtímis þarf að huga að tvöföldun þeirra vegna vaxandi umferðar og öryggiskrafna. Aðrar stórar framkvæmdir sem eiga að borga sig upp sjálfar en ríkið er þó í beinni eða óbeinni ábyrgð fyrir eru Vaðlaheiðargöng og uppbygging á Keflavíkurflugvelli. Þá vinna einkaaðilar að undirbúningi hafnarframkvæmda í Finnafirði, þar á meðal að fjármögnun verkefnisins. Á meðal annarra stefnumála vil ég helst nefna öryggismál. Áhersla er lögð á öryggi í öllum samgöngugreinum. Markvisst er unnið að því að fækka banaslysum og alvarlegum slysum í umferðinni. Stefnt er að því að fækka skráðum flugslysum og alvarlegum flugatvikum sem og tilkynntum tilvikum á sjó. Á næstu árum verður auk þess unnið að því að auka hlut almenningssamgangna, lækka hlutfall losunar gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum og auka hlutfall nýrra ökutækja sem nota endurnýjanlegt eldsneyti. Átaksverkefnið Ísland ljóstengt er meginviðfangsefni stjórnvalda á sviði fjarskipta til ársins 2020. Stórir áfangar hafa náðst í fjarskiptauppbyggingu í verkefninu Ísland ljóstengt en á síðasta ári styrkti fjarskiptasjóður uppbyggingu 14 sveitarfélaga á 1.000 ljósleiðaratengingum. Á þessu ári mun sjóðurinn styrkja uppbyggingu 24 sveitarfélaga um 1.400 ljósleiðaratengingar. Í fjármálaáætlun 2018–2022 stendur til að verja um 500 millj. kr. á ári til verkefnisins. Þannig verður áfram unnið að hagkvæmari uppbyggingu ljósleiðarakerfa á svæðum með skilgreinda markaðsbresti á landsvísu. Verkefnið varðar hagsmuni íbúa, ferðamanna, atvinnulífs, veitu- og fjarskiptafyrirtækja á viðkomandi svæðum og er sameiginlegt átak ríkisins og sveitarfélaga, íbúa, veitu- og fjarskiptafyrirtækja og verktaka þar sem samstarf og hagkvæmni verður höfð að leiðarljósi. Stefnt er að miklum árangri á því sviði. Sem dæmi má nefna að ef áform ganga eftir munu 99,9% lögheimila á Íslandi hafa aðgang að 100 MB nettengingu árið 2020. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar koma fram pólitískar áherslur næstu ára í sveitarstjórnar- og byggðamálum. Áfram verður unnið að því í gegnum byggðaáætlun að jafna búsetuskilyrði landsmanna, m.a. hvað varðar raforku og fjarskiptamál. Unnið verður að því að styrkja lýðræðislega aðkomu íbúa að ákvörðunum um byggðamál í gegnum sóknaráætlun landshluta. Þá verður reglulega gerð úttekt á aðgengi landsmanna að þjónustu í samvinnu við sveitarfélögin. Á næstunni verður lögð fram þingsályktunartillaga um nýja byggðaáætlun fyrir 2018–2024 og þar verður að finna aðgerðir til að ná fram lögfestum markmiðum áætlunarinnar. Fjárveitingar til málaflokks byggðamála voru auknar um tæplega 25% á árinu 2017 og munu þeir fjármunir verða settir í eflingu byggðamála og sóknaráætlanir landshluta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferð hans um málaflokkinn. Það er engum blöðum um það að fletta að samgöngumálin hafa verið í fjársvelti hér síðustu árin. Ansi margir bjuggust við að úr því yrði bætt og urðu fyrir vonbrigðum með að svo var ekki. Þrátt fyrir þá viðbót sem hæstv. ráðherra talar um í máli sínu, og komið er inn á í fjármálaáætlun, er staðan engu að síður sú að við lok áætlunarinnar hefur Vegagerðin aðeins 5–7 milljörðum meira á milli handanna en við upphaf hennar. Það hljóta að vera mikil vonbrigði fyrir hæstv. ráðherra. Eða hvað? Í það minnsta voru það vonbrigði fyrir hv. formann fjárlaganefndar sem sagði hér í gær, með leyfi forseta: „Já, ég skal alveg viðurkenna það að ég er skítsvekktur yfir því að við séum ekki jafnvel með meira fjármagn til samgöngumála.“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ósáttur við þá upphæð sem sett er í þennan málaflokk. Eins langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í orð hans sjálfs og eins orð hv. formanns fjárlaganefndar sem talaði í gær um það, með leyfi forseta: „… hvernig við getum beitt eignasafni okkar til þess að sækja hraðar fram og hvernig við nýtum eignir ríkisins og hvaða eignir við getum lagt frá okkur til þess að sækja hraðar áfram, eins og t.d. í vegamálum.“ Er ríkisstjórnin með áform um að leggja einhverjar eignir til hliðar eins og sagt er hér, þ.e. selja þær, til að geta sótt áfram í vegamálum? Mig langar líka að spyrja hér að lokum í fyrra andsvari mínu: Hver er staðan með framlög til samgöngumála sem hlutfall af vergri landsframleiðslu á þessum tíma?
Virðulegur forseti. Hvort það eru vonbrigði fyrir mig sem ráðherra samgöngumála að meira fjármagn skuli ekki veitt er kannski aukaatriði í þessu máli. Aðalatriðið er að það er Alþingi sem ákveður hversu mikið fer til hvers málaflokks. Alþingi ákvað, við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár, að forgangsraða í þágu heilbrigðis- og velferðarmála. Það hefur verið mikill þrýstingur víða í samfélaginu eins og við þekkjum. Vissulega mun þessi upphæð ekki duga nema skammt til að fara í það átak sem að okkar mati þarf að fara í í samgöngukerfinu. Það er þess vegna sem við höfum sett í gang vinnu við að leita annarra mögulegra leiða í þessu. Við þurfum eins og aðrir að vera raunsæ í þeim kröfum sem við gerum og hvernig því fjármagni er ráðstafað sem er til úthlutunar á hverju ári. Það hefur ekki svo að ég viti til verið tekin nein ákvörðun um það hjá ríkisstjórn eða annars staðar að framselja eignir ríkisins til að eyrnamerkja það sérstaklega samgöngumálum. Áhugaverðar hugmyndir á þessu sviði hafa verið viðraðar. Mér finnst vel koma til greina að horft sé til þeirra leiða. Það gæti þá verið hluti af því átaki sem við þurfum að fara í. Verkefnin eru ærin og við munum þurfa að leita óhefðbundinna leiða til að ná þeim árangri og stíga þau skref sem nauðsynleg eru. Framlög á þessu ári til samgöngumála, sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, eru ríflega 1%, ef ég man rétt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég veit hver framlögin eru á þessu ári sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Ég var að velta því fyrir mér hver þau yrðu á áætlunartímanum og þá við lok hans. Við erum í sögulegu lágmarki með framlög til vegamála sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Hæstv. ráðherra talar um að horfa raunsætt á hlutina og spila úr því sem við höfum milli handa. Þegar hæstv. ríkisstjórn er ekki tilbúin til að afla nauðsynlegra tekna til að fara í marglofaða innviðauppbyggingu þurfa menn náttúrlega að leita skapandi leiða eins og hæstv. ráðherra talar um. Í fjármálaáætluninni segir um samgöngumál, með leyfi forseta: „Aukin áhersla verður í samgöngum á öryggis- og umhverfismál, einkum losun gróðurhúsalofttegunda samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum, auk stöðugrar vinnu við að stytta leiðir, gera mannvirki öruggari, auka greiðfærni með bættri þjónustu til að bæta búsetugæði og skapa betri aðstæður fyrir atvinnulíf. Þá er leitast við að ná markmiðum um orkuskipti þannig að endurnýjanleg, innlend orka nýtist sem mest og með stuðningi við almenningssamgöngur á lofti, láði og legi, auk þess að auka fjölbreytni í vali ferðamáta innan þéttbýlis m.a. með sérreinum og þátttöku í stígagerð.“ - Gott ef það verður ekki bara malbikuð hraðbraut til himna, þetta er svo fallegt allt saman. Telur hæstv. ráðherra að hægt sé að fara í allar þær framkvæmdir sem hér er lofað með þeim fjármunum sem er að finna til málaflokksins í fjármálaáætlun? Ég talaði hér um 7 milljarða. Þar er ég að taka heildarrammann utan um málasvið hæstv. ráðherra. Inni í því eru fjarskiptamál og margt fleira. Þegar kemur að samgöngumálum einum og sér erum við að tala um að ramminn sé 5 milljörðum hærri við lok tímabilsins en við upphaf þess. Ein beinskeytt spurning í blálokin: Verður samhliða Dýrafjarðargöngunum farið í vegabætur yfir Dynjandisheiði?
Virðulegi forseti. Ekki veit ég hvort við náum að malbika hraðbraut til himna alveg strax. Ég fór reyndar strax að velta því fyrir mér hver veggjöldin gætu mögulega verið á þeirri leið. Það er áhugaverður vinkill. Hér er því haldið fram að ríkisstjórnin vilji ekki afla tekna til að fara í frekari innviðaframkvæmdir. Það er auðvitað alrangt. Ríkisstjórnin hefur meðal annars viðrað ákveðnar skattkerfisbreytingar til að afla aukinna tekna sem nefndar hafa verið. Sú vegferð sem við erum á í samgönguráðuneytinu núna, með þeim hugmyndum sem við erum að vinna að, snýr að því að afla frekari tekna. Það snýr að því að láta hinn mikla straum ferðamanna taka þátt í þessari uppbyggingu með okkur eins mikið og raunhæft er. Ég held að það geti verið mjög álitlegur kostur. Það er ekki tilviljun að þetta er sú leið sem margar þjóðir fara en um þetta þarf að nást nokkuð víðtæk samstaða ef þetta á að geta náð fram að ganga. Það myndi örugglega verða til þess að hægt yrði að stíga mjög stórtæk skref á þessu sviði. Ég held að við þurfum að gera okkur grein fyrir því að við erum að koma út úr mögrum árum. Það er í mörg horn að líta. Viðbótin á þessu ári eru nokkuð margir milljarðar. Ætli þeir séu ekki nálægt 30–40 milljörðum sem er viðbótin á þessu kjörtímabili inn í þennan málaflokk. Það eru miklir peningar. En eins og ég hef áður sagt: Betur má ef duga skal. Vegur yfir Dynjandisheiði, hvernig sem hann verður útfærður á endanum, er í mínum huga hluti af Dýrafjarðargöngum. Það er til lítils að gera þau ef við klárum ekki það verkefni. Það verður á forgangslista innan þess ramma sem við höfum úr að [[Forseti hringir.]]spila. Ég var nú bara ekki búinn að fletta því upp hvert hlutfallið er af vergri landsframleiðslu í lok kjörtímabilsins miðað við þær áætlanir sem liggja fyrir, en það ætti að vera auðvelt að sjá það.
Virðulegi forseti. Til að halda því til haga er Alþingi ekki búið að ákveða neitt, við eigum eftir að greiða atkvæði um áætlunina og þau fjárlög sem fylgja. Það eru þrjú atriði sem ég hef áhuga á. Nú er sagt um sveitarstjórnarmál og byggðamál að stærsta áskorunin sé þróun sjálfbærra byggða. Þá langar mig að vita: Hvað ef verkefnið tekst ekki? Hver er þröskuldurinn fyrir því hversu miklu fjármagni við hellum í eina byggð eða aðra áður en við getum sagt að þessi byggð verði ekki sjálfbær? Í öðru lagi þá minntist hæstv. ráðherra á að styrkja lýðræðislega aðkomu í gegnum sóknaráætlun. En það vantar öll mælanleg markmið og útskýringar á því hvernig á að fara þar að og hvað á að gera. Í þriðja lagi um samgöngumál. Ég hef mikinn áhuga á að vita hver staða Vaðlaheiðarganga er núna og á næstu árum fyrir þessa fjármálaáætlun. Fregnir berast af miður heppilegum aðstæðum eins og er. Ég hefði áhuga á að heyra hvað ráðherra hefur um það að segja.
Varðandi byggðamálin er það að segja að við erum í mjög nánu samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga og erum þar að vinna í samvinnu við þá að möguleikum á að greiða enn frekar fyrir því að sveitarfélög geti sameinast. Það er viðurkennt að reglur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, sem skipta sveitarfélög mörg hver mjög miklu máli og grundvallarmáli, hafa jafnvel virkað sem þröskuldur í þeim efnum. Við horfum til þess að reyna að breyta þar fyrirkomulagi, mynda hvata í gegnum jöfnunarsjóðinn til að sveitarfélögin geti sameinast og þar með styrkt stöðu sína. Vaxandi verkefni sveitarfélaga eru mikil og skyldur þeirra miklar. Ljóst er að fámenn sveitarfélög eiga erfitt með að uppfylla skyldur sínar, sérstaklega ef til lengri tíma er litið. Ég held að þetta sé nauðsynlegt skref. Við finnum fyrir því að það er jákvæður tónn víða um land í þeim efnum og því er almennt fagnað. Við erum að reyna að vinna að þessum málum. Varðandi hver mælanlegu markmiðin eru held ég að þau mælist í sjálfu sér almennt á þeim sterku samskiptum sem við erum í við sveitarfélög og finnum þannig alveg hvernig straumurinn liggur. Það hefur farið mikill tími hjá mér eftir að ég kom í ráðuneytið í að funda með sveitarfélögum víðs vegar um landið og fara yfir þeirra mál. Ég tel að þó að við séum ekki með mælistiku beint á þetta á hverjum degi, einhvern hitamæli, séum við ágætlega upplýst og í tengslum við þá aðila til að geta metið stöðuna. Hvað varðar stöðuna á Vaðlaheiðagöngum eru þar þekkt vandamál sem munu seinka opnun þeirra. [[Forseti hringir.]]Þeir sem standa að byggingu þeirra fullyrða að ekkert hafi breyst í viðskiptamódelinu og þau muni verða sjálfbær með þeirri innheimtu sem þar er fyrirhuguð.
Virðulegi forseti. Stór hluti af því að vera eftirlitsstofnun er að vita hvað er verið að gera og hvernig við getum vitað hvort það tekst. Ef mælanleg viðmið vantar höfum við ekki hugmynd um hvort markmiðin náðust eða ekki. Ég hefði áhuga á að vita meira um það. Er það meira á hendi sveitarfélaga varðandi byggðamálin eða lýðræðislega aðkomu að segja hvort tókst til þar eða ekki? Fyrst hæstv. ráðherra hafði lítinn tíma til að svara um Vaðlaheiðargöng mætti gefa honum annað tækifæri til þess í seinna andsvari. Fjárlaganefnd hefur fengið heimsóknir frá aðilum Vaðlaheiðarganga þar sem því var lýst að það vantaði pening. Nú erum við í þeirri stöðu að það eru lög frá Alþingi um upphæð ríkisábyrgðar frá Alþingi upp á 3,7 milljarða. Til að bæta við upphæð til byggingar ganganna þyrfti væntanlega að breyta þeim lögum sem heyra undir ríkisábyrgð. Það þarf að gefa álit um hvort það sé gáfuleg tilhögun, hvort það sé Ríkisábyrgðarsjóður eða ríkisábyrgðarnefnd sem gefur þá umsögn. Það var ekki vel útskýrt fyrir okkur hvernig viðskiptamódelið ætti að geta staðið undir sér. Við fengum mjög óljós gögn um það. Það væri mjög ánægjulegt að heyra hvort samgönguráðherra hefur einhver nánari gögn um af hverju þetta samskiptamódel ætti að ganga, því að það byggist á gömlum gögnum [[Forseti hringir.]]Hvalfjarðarganga sem ég sé ekki að geti verið sjálfbær.
Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á áðan er það verkefni ráðuneytisins, og þar er verið að auka verulega í, að styrkja sóknaráætlanir landshluta. Það er einmitt stórt skref í því að auka lýðræðislega þátttöku íbúanna á svæðunum í því hvernig þeir ráðstafa því fé sem til þessara málaflokka fer og að mínu viti mjög mikilvægt. Um þetta var pólitískur ágreiningur á sínum tíma en um það er mjög víðtæk og góð samstaða í dag og reynslan af sóknaráætlun er góð. Við horfum þar til aukinnar lýðræðislegrar aðkomu sveitarfélaganna, að þau ráðstafi meira innan sinna svæða því sem til ráðstöfunar er á hverjum tíma. Vaðlaheiðargöng eru, eins og við vitum öll, umdeilt verkefni og var tekin um þau ákvörðun á sínum tíma. Það hafa síðan komið upp þau óhöpp á þeirri vegferð sem þekkt eru. Vaðlaheiðargöng eru utan samgönguáætlunar og þannig utan framkvæmda á vettvangi ráðuneytisins. Varðandi aukna ríkisábyrgð vegna dýrari framkvæmda þar en var upphaflega reiknað með er við fjármálaráðherra að eiga. Það er ráðuneytið sem hefur með þau mál að gera. Hvað varðar hvort það sé gáfuleg tilhögun held ég að við getum þó öll verið sammála um að það væri tæplega gáfulegt að hætta framkvæmdum. Ég held að við þurfum að sameinast um að ljúka þeim þótt umdeilt sé hversu gáfulegt hafi verið yfir höfuð að fara í þær á sínum tíma. Um það eru deildar meiningar. Ég hef svo sem ekki nein töluleg gögn fyrir framan mig en hef í viðræðum mínum við þá sem þarna eru fengið upplýsingar um að með vaxandi umferð, sem er auðvitað mæld reglulega [[Forseti hringir.]]og er hluti af viðskiptaáætlun þeirra, hafi forsendurnar fyrir því að greiða upp þau lán sem liggja til grundvallar ekki breyst.
Virðulegi forseti. Það er óhætt að segja að hæstv. samgönguráðherra hafi tekið við embætti í töluverðum mótvindi þegar samgönguáætlun var illa fjármögnuð sem Alþingi hafði samþykkt. En hann tókst á við verkefnið af krafti og setti af stað rannsóknir við veg á Grindavíkurvegi og framkvæmdir í gang á Reykjanesbraut, mislæg gatnamót við Krísuvík og núna á næstu dögum verða tvö hringtorg við Reykjanesbæ sett í útboð. Ráðherrann hefur einnig talað um nýjar hugmyndir í tekjuöflun vegna hugsanlegra framkvæmda í kringum höfuðborgarsvæðið sem gætu numið allt að 100 milljörðum króna og kallað eftir samstarfi við almenning og sveitarfélög. Ég verð að segja eins og er að ég hef fundið fyrir auknum skilningi almennings á að ræða þessi mál og skoða þá stöðu sem er uppi. Mig langar að spyrja ráðherrann, sem ég veit að hefur sett vinnu í gang vegna þessara mála, hver staðan sé í þeirri vinnu, hvaða hugmyndir séu komnar fram og hvenær þær verði settar fram og hvar það verkefni sé statt og að útskýra það fyrir okkur hér í þingsal.
Virðulegur forseti. Já, við settum okkur þau skýru markmið þegar ég kom í ráðuneytið og við vorum að fara yfir ráðstöfun á því fé sem við höfum til framkvæmda á þessu ári að þar yrði forgangsraðað að mestu leyti í þágu öryggissjónarmiða. Verkefnin hafa verið valin m.a. með tilliti til þess. Það eru auðvitað mörg sjónarmið sem þarf að taka tillit til þegar um er að ræða margar stórar og mikilvægar framkvæmdir úti um allt land. Grindavíkurvegur er dæmi um það. Ég nefni Krísuvíkurgatnamótin sem einhvern tíma var nú deilt á í ræðum í þingsal þegar þessar ákvarðanir voru birtar, að þau hefðu kannski frekar átt að fara eitthvert annað og ýjað var að því að ráðherrann hefði verið að forgangsraða í þágu síns kjördæmis. Ég vísa því alveg á bug. Um þessi gatnamót fara, ef ég man rétt, 17–18 þúsund bílar á dag. Það fer mjög mikill þungaflutningaakstur um þessi gatnamót á hverjum degi vegna þeirrar starfsemi sem er þarna á iðnaðarsvæði. Þarna er klárlega um að ræða ein hættulegri gatnamótin sem við höfum í landinu. Vinnu við þau mun ljúka í nóvember. Án þess að það sé endanlega staðfest má reikna með því að það kosti, með því að taka þessar leiðir inn og út af höfuðborgarsvæðinu austur fyrir Selfoss, suður til Keflavíkurflugvallar og upp að Borgarnesi, í kringum 100 milljarða plús. Þar er talin með sú leið sem þarf að fara út úr borginni og vestur um. Það gefur auga leið að þetta eru fjárfrekar framkvæmdir. Þær munu taka til sín mikið fé á næstu árum. Með því að létta þeim framkvæmdum af þeim reglulegu [[Forseti hringir.]]fjárveitingum sem við höfum, fjármagna þær sérstaklega, munu ruðningsáhrifin verða þau að [[Forseti hringir.]]við munum hafa úr meiru að moða í verkefni annars staðar á landinu og á höfuðborgarsvæðinu.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka ráðherranum fyrir þessi svör. Það eru auðvitað mörg önnur verkefni í samgönguáætlun en í vegakerfinu. Mér eru þar auðvitað mjög hugleiknar hafnir landsins og hef velt fyrir mér hvort ekki sé nauðsynlegt, í ljósi þess að við erum að samþykkja nýja Vestmannaeyjaferju í þessari samgönguáætlun sem samþykkt var af þinginu, að láta fara fram frekari rannsóknir við Landeyjahöfn til að tryggja betur aðgang skipsins þar allt árið. Ég spyr hvort ráðherrann sé ekki sammála mér í því að við þurfum að skoða það. Nákvæmlega það sama er að gerast á Höfn í Hornafirði. Þar er mikið landris og flotinn stækkar og lífæð hafnarinnar þar er líka til vandræða. Það vantar eins og víða almennt meira fé í hafnir landsins. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við skoðum það. Mig langar líka að nefna, vegna þess að ég heyrði ráðherrann segja á fundi að Suðurkjördæmi væri álíka stórt og Danmörk og þar búa 6 milljónir manns, í Suðurkjördæmi búa 50 þúsund manns og þar er mikið, langt og erfitt vegakerfi, hvort við Íslendingar gleymum því ekki stundum hvað við búum við góðar aðstæður miðað við hvað við erum fámenn í stóru landi. Mig langar að spyrja hvort það sé ekki tröllaukið verkefni eins og hér hefur komið fram að laga þetta kerfi og hvort ráðherrann sé ekki einarður í því að við höldum þeirri vegferð áfram og hann muni skila okkur tillögum um það þegar vorið er komið.
Virðulegi forseti. Já, það eru mörg önnur verkefni, t.d. hafnir og flugvellir. Það hefur verið vanfjármagnað hjá okkur einnig. Það er mikil þörf víða á framkvæmdum við hafnir landsins. Við munum þurfa að auka fjármagn til þeirra og ekki síður lítilla flugvalla á landsbyggðinni þar sem í raun hefur bara verið til fjármagn til rekstrar á þessu ári en ekki til þess krefjandi viðhalds sem þörfin hefur vaxið fyrir á undanförnum árum. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir varðandi landstærð og fjölda íbúa. Við gleymum því oft að við erum mjög fámenn þjóð í stóru landi. Danir eru tæplega 6 milljónir og byggja vegakerfi í landi sem er kannski innan við þriðjungur af stærð Íslands, eins og Suðurkjördæmi. Við erum 340 þúsund manns að byggja vegakerfi og alla innviði í 103 þúsund ferkílómetra landi. Við höfum áður tekist á við slík verkefni með mjög góðum árangri. Mér finnst nærtækast að nefna dreifikerfi raforku, meginflutningskerfi raforku. Það er staðreynd að sú stefna sem var tekin fyrir 50–60 árum síðan, að skjóta frekari stoðum undir íslenskt samfélag með orkufrekum iðnaði, byggja upp virkjanir í landinu og meginflutningskerfi raforku gerði að verkum að heimilin og fyrirtækin borga lægsta raforkuverð af öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Það voru stórir viðskiptavinir sem keyptu af okkur mikið magn og stóðu undir þessu með okkur. Okkur hefur vantað svona stóran viðskiptavin í vegakerfið. En hann er kominn núna. Nú höfum við alla ferðamennina. Við þurfum að ná til þessa mikla ferðamannastraums til að taka þátt í því með okkur að byggja upp [[Forseti hringir.]]vegakerfið í þessu landi. Öðruvísi munum við aldrei ná að stíga þau alvöruskref sem nauðsynleg eru til þess að ástandið verði ásættanlegt.
Virðulegi forseti. Ég vildi gjarnan fá að spyrja hæstv. samgönguráðherra út í það hvað hann sjái fyrir sér að gera varðandi samgöngumálin hér á suðvesturhorninu. Við sjáum í tölum sem fylgja þessu riti gífurlega aukningu umferðar hér á höfuðborgarsvæðinu. Það kemur jafnframt fram að gert er ráð fyrir því að í ár heimsæki okkur 2,4 milljónir ferðamanna. Nánast hver einasti ferðamaður kemur hingað á suðvesturhornið. Það bætist síðan við að umferð eykst almennt eftir því sem hagvöxtur eykst. Við sjáum mjög mikla aukningu. Til viðbótar við það má finna í ríkisfjármálaáætlun áætlanir sem snúa að uppbyggingu á Landspítalanum við Hringbraut. Þar verður nýtt sjúkrahótel opnað í ár. Einnig er gert ráð fyrir að hefja framkvæmdir við nýjan meðferðarkjarna árið 2019. Í dag hafa svo dúndrast út frá borgarstjóra fréttatilkynningar í gríð og erg um mikla fjölgun íbúa hér og þéttingu byggðar. Ég velti því einfaldlega fyrir mér hvernig í ósköpunum fólk eigi að komast hér um ef ekki verður farið í meiri háttar samgöngubætur hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég spyr ráðherrann einfaldlega: Hvað má finna í þessari ríkisfjármálaáætlun sem snýr að því að bæta umferðina og létta á álaginu sem er nú þegar á umferðaræðar hér á höfuðborgarsvæðinu?
Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni, það er ekki bara úti um land sem staðan er erfið í samgöngumálum heldur ekki síður hér á höfuðborgarsvæðinu. Mörg stór, brýn verkefni bíða okkar hér. Það er ekki tiltekið sérstaklega í þeirri áætlun sem við ræðum nú hvað sé sérstaklega til þeirra verkefna. Á því er tekið í samgönguáætlun. Samningur var gerður árið 2012 við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um að stærri framkvæmdum í vegakerfinu yrði frestað og forgangsraðað í þágu almenningssamgangna. Þannig fer um milljarður á ári í að efla almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Árangurinn af því, miðað við þær tölur sem ég hef fengið, er ekkert sérstakur og nær kannski ekki þeim markmiðum sem lagt var upp með í þeim samningi. Það er tilefni til að endurskoða hann, ekki síst með tilliti til þeirra nýju hugmynda sem komið hafa fram hjá sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu um svokallaða borgarlínu sem á að vera ný leið til að efla enn frekar almenningssamgöngur. Þær hugmyndir sem við vinnum að, svo að ég komi aftur að því, snúa þó nokkuð mikið að höfuðborgarsvæðinu því inni í þeirri úttekt er frágangur á veginum alveg í gegnum Hafnarfjörð. Við erum að skoða Sundabraut. Þetta eru mjög mikilvægir þættir. Ártúnsbrekkan ber orðið ekki þá umferð sem um hana fer á hverjum degi, ef ég man rétt milli 70–80 þús. bílar. Það hefur verið andstaða hjá borgaryfirvöldum, mjög mikil, við að fara í mislæg gatnamót sem að mati Vegagerðarinnar og okkar í samgönguráðuneytinu eru nauðsynleg. Ég tel því mikilvægt að við endurskoðum þann samning sem var gerður á sínum tíma [[Forseti hringir.]]og þá í tengslum við þessa vinnu við borgarlínuhugmynd. Ef við höfum aukið ráðstöfunarfé, hvaða leið sem við náum, mun þess gæta hér á höfuðborgarsvæðinu líka.
Virðulegi forseti. Bæði ég og samgönguráðherra erum fulltrúar Suðvesturkjördæmis. Við höfum svo sannarlega fundið fyrir því, eins og fram kemur á bls. 200, að á Keflavíkurvegi er aukningin um 21% á milli ára, sem snýr að umferðinni. Á sama tíma sjáum við að farþegum með strætó hefur fjölgað síðustu árin um um það bil 5% á ári, það er massív fjölgun. Við sjáum líka að ferðamenn fara í auknum mæli um á bílaleigubílum. Þetta gerir okkur mjög erfitt fyrir. Það er sama hvenær maður kemur að hliðartorgi við N1 inn í Hafnarfjörðinn í átt að flugstöðinni, það er alltaf löng bið að komast inn á hringtorgið. Það batnar ekki mikið þegar komið er að FH-svæðinu. Og svo virðist alltaf allt pikkfast þegar komið er inn í Garðabæ. Ef verið er að keyra áfram öll þessi áform - ég nefndi ekki einu sinni allt sem er í gangi en talaði um íbúðabyggðina, Landspítalann, en einnig er mikil uppbygging á svæðinu þarna á milli háskólanna tveggja sem menn huga að. Ég sé því ekki annað fyrir mér, alveg eins og ráðherrann segir, en að það þurfi að forgangsraða. Þótt ráðherrann bendi á samgönguáætlun erum við náttúrlega búin að reyna það frá því að ráðherrann tók við að það er þetta sem skiptir mestu máli, ekki samgönguáætlun sjálf heldur að ráðherrann hafi fjármuni til að fara í þau verkefni sem þarf að fara í. Auðvitað skiptir máli að Reykjavíkurborg fari að axla sína ábyrgð hvað þetta varðar en líka sveitarfélögin í okkar kjördæmi, þ.e. að tryggja að hægt sé að vinna skipulagið í góðu samráði við stjórnvöld og tryggja að við reynum að taka á þeim vanda sem fer sífellt stækkandi.
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt að það er þetta plagg sem við ræðum nú sem skiptir máli þegar kemur að því að búa til samgönguáætlun. Ég var nú bara að vitna til þess hvar verkefnin eru skilgreind og hvernig þeim er forgangsraðað af hálfu þingsins. En það ræðst af niðurstöðu í vinnu við fjármálaáætlun og ríkisfjármálaáætlun og þá fjárlög fyrir næsta ár eftir því hvernig staðan verður fyrir þau. Það er gríðarlega mikil aukning á umferð, ekki síst á bílaleigubílaumferð. Ótrúlega hátt hlutfall ferðamanna tekur bílaleigubíla og ferðast með þeim. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, þetta er ófremdarástand þegar komið er inn á höfuðborgarsvæðið sunnan úr Keflavík. Því er orðið mjög brýnt að tvöfalda veginn frá þeim stað, sem er líka stór slysagildra, þar sem tvöföldun lýkur á Keflavíkurveginum og í gegnum Hafnarfjörð, ekki bara að honum heldur í gegnum hann. Í því felast þá mislæg gatnamót við N1-stöðina og síðan að vegurinn sé tekinn í stokk og grafinn niður yfir að Kaplakrika og komi þar út. Það er inni í þeirri vinnu sem er í gangi að skoða þetta sérstaklega og inni í þeim tölum sem ég nefndi áðan, sem eru reyndar óstaðfestar en eru sú grófa mynd sem hefur verið að dragast upp í þessari vinnu. Þeirri vinnu mun ljúka fyrir vorið og þá getum við rætt þetta betur. Það er þegar verið að setja á laggirnar samstarfshóp með þátttöku þingsins til að skoða þessi mál. Ég man eftir því að þegar á sínum tíma var ákveðið að staðsetja spítalann við Hringbraut var talað um að Hlíðarfóturinn væri órjúfanleg framkvæmd, þ.e. vegur fyrir neðan Öskjuhlíð yfir í Fossvog þeim megin. [[Forseti hringir.]]Þetta þarf að skoða og dusta rykið af því hvort raunhæft sé að semja við borgaryfirvöld um staðsetningu á slíkum vegi. Ég held að það sé nauðsynlegt í framtíðinni og hafi ekkert breyst frá því á árinu 2008.
Virðulegi forseti. Það kemur margt ágætt frá Brussel eins og við í Viðreisn höfum sagt. Eitt af því ágæta frelsi sem þaðan kemur og hefur rignt yfir gjörvalla Evrópu er frelsi í póstflutningum sem við á Íslandi höfum farið á mis við þangað til nú því nú á að verða breyting þar á sem er fagnaðarefni. Við fögnum því sérstaklega. Hér í fjarskiptakaflanum, í markmiði 3, segir, með leyfi forseta: „Aðgengi að alþjónustu í pósti tryggt og afnám einkaréttar.“ Planið er að árið 2018 verði alþjónusta tryggð á hagkvæmasta máta og 2022 verði hún tryggð án ríkisstyrkja. Ég vil vekja athygli á þessu vegna þess að mér finnst ágætt í þessari umræðu að vekja líka athygli á hlutum sem hugsanlega kosta lítið sem ekkert en geta engu að síður gert líf okkar betra með betri tækni og því að nota hinn frjálsa markað. Mig langar að spyrja aðeins um hugmyndir ráðherra um næstu skref í þessum efnum, sérstaklega með tilliti til afkomu ríkissjóðs og þátt ríkissjóðs í því. Hér segir um aðgerðir á bls. 207, aðgerð nr. 4: „Afnám einkaréttar á póstmarkaði og trygging alþjónustu.“ Kostnaður við það árið 2022 verði 0 kr. sem er í takti við að alþjónusta verði tryggð án ríkisstyrkja en fram að því eru ekki frekari upplýsingar um hvernig eigi að hátta þeim málum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sjái fyrir sér næstu skref í þeim málum sem lúta að afnámi einokunar á póstmarkaði, sérstaklega með tilliti til fjármála ríkisins.
Virðulegur forseti. Það eru miklar breytingar sem eiga sér stað í póstþjónustunni, ekki bara hér á Íslandi heldur úti um allan heim. Það hefur dregið verulega úr bréfpósti alls staðar eins og við þekkjum öll. Á móti hefur komið að bögglasendingar hafa aukist mjög. Það er áhugavert skref sem ég held að hafi verið stigið í Danmörku þar sem opinberum aðilum er bannað að senda póst nema rafrænan. Það ættu svo sem að myndast skilyrði fyrir það hér, sérstaklega þegar við erum búin að nettengja landið með þeim hætti sem áform eru uppi um. Mér finnst þetta vera áhugavert. Þetta hefur í för með sér á heildina litið mikinn sparnað. En þarfirnar breytast líka. Ég var t.d. með fulltrúa Bændasamtakanna á fundi í gær þar sem þeir bentu á að nú væru meiri verðmæti, varahlutir og annað með póstverslun að koma heim á bæi og þetta er skilið eftir niður við vegi. Það þarf að taka tillit til þessa líka þegar við hugum að því hvernig þessu verður hagað í framtíðinni. Það mun væntanlega koma út reglugerð í sumar eða fyrir sumarið þar sem við munum fækka eitthvað póstdreifingardögum til að mæta þessum samdrætti. Síðan er unnið að frumvarpi þar sem unnið er að afnámi einkaréttar í póstþjónustu. Ég geri ráð fyrir að slíkt frumvarp líti dagsins ljós í þinginu, ef ekki næsta haust þá alveg örugglega næsta vetur. Markmiðið verði að við klárum þetta, eiginlega til samræmis við nánast öll Evrópulönd. Það er kannski Sviss sem ekki er búið að afnema einkaleyfið í þessu en öll önnur lönd hafa gert það. Við höfum fylgst með þeirri þróun og undirbúningur að því er í fullum gangi hjá okkur.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svarið en myndi kannski vilja fá ögn betri skýringu á því hvort hann telji að þetta muni hugsanlega kosta ríkissjóð eitthvað til að byrja með eða hvort engin veruleg áhrif verði fyrir ríkið alveg frá fyrsta degi. Síðan langar mig að spyrja að öðru. Það lýtur að samgöngum á höfuðborgarsvæðinu en frá dálítið öðru sjónarhorni en hefur verið nefnt hingað til. Þegar ég lít yfir markmiðin, mælikvarðana og aðgerðir í samgöngumálum eru þau mörg frekar bílamiðuð. Það er helst markmið nr. 4 um umhverfislega sjálfbærar samgöngur sem sker sig úr þar sem eru markmið um að hlutfall almenningssamgangna í fjölda ferða innan SSH fari vaxandi. En við lítum hér fram hjá einum stórum og mjög grænum samgönguþætti sem eru hjólreiðar. Það eru engin sérstök markmið sem ég sé í áætlun hvað þær varðar. Þó gladdi mig að lesa í textanum sem fer á undan, með leyfi forseta, þar er sagt: „Árið 2016 ferðuðust um 13 milljónir farþega með Strætó bs. á höfuðborgarsvæðinu. Farþegum hefur fjölgað síðustu árin um það bil um 5% á ári. Stjórnvöld stuðla að eflingu almenningssamgangna og uppbyggingu göngu- og hjólastíga með samningi við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu.“ Mig langaði að fá betur á hreint hvernig þessi staða hefur verið hingað til með uppbyggingu hjólastíga á höfuðborgarsvæðinu og hvernig ráðherrann sjái fyrir sér þróun í þessum efnum. Eru áform um að það haldi áfram, aukist með einhverjum hætti og að við getum jafnvel litið svo á að stjórnvöld komi að einhverju leyti að uppbyggingu hjólasamgangna út úr höfuðborgarsvæðinu? Það er t.d. ákveðið vandamál að þegar menn lenda í Leifsstöð geta þeir ekkert hjólað með góðum hætti til Reykjavíkur. Þeir þurfa annaðhvort að hjóla á vegi eða eftir mjög vondum vegum.
Virðulegi forseti. Aðeins betur um alþjónustuna í póstinum eftir að afnám einkaréttar hefur farið í gegn. Ég sé fyrir mér, án þess að tekin hafi verið um það ákvörðun en þetta er í skoðun samhliða því frumvarpi sem unnið er að, að þetta sé þjónusta sem yrði boðin út. Ég held að til séu margar hagkvæmar lausnir. Vissulega bankar á dyrnar aftur sú staðreynd hversu fámenn við erum í stóru landi. Þetta verður alltaf hlutfallslega dýrara hjá okkur. En mér þykir mjög spennandi að skoða hvort það séu ekki markaðslegar forsendur fyrir þessari þjónustu þegar upp verður staðið, t.d. er þetta verður boðið út eftir landshlutum vegna breytts umhverfis og mögulegrar samnýtingar á ýmsum þáttum ef þetta fer eftir landshlutum. Það er síðan alveg sérstök ákvörðun hvort fyrirtækið Pósturinn verður síðan selt, hvort ríkið fer algerlega út úr þessum rekstri. En ég get sagt það sem mína skoðun að það hljóti að koma til skoðunar. Já, bygging hjólastíga, göngustíga og slíks. Það er Vegagerðin og ríkið hefur tekið þátt í þessari uppbyggingu með sveitarfélögunum. Ef ég man rétt eru á þessu ári settar um 250 milljónir í þennan málaflokk þar sem er samstarf sveitarfélaga og Vegagerðarinnar í þessari uppbyggingu. Það hefur verið gert mikið átak og gengið að mörgu leyti ágætlega en notkunin er líka vaxandi. Við þurfum vissulega að horfa til þessa þáttar. Það er kominn aukinn þrýstingur á að við skoðum þetta víðar á landinu með stærri sveitarfélögum úti um land.
Virðulegi forseti. Mig langar að halda áfram með umræðu um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Ég er að velta þeim fyrir mér. Á sama tíma og ég er þingmaður fyrir Suðvesturkjördæmi hef ég töluverðar áhyggjur af þenslu á höfuðborgarsvæðinu. Sveitarstjórnir eru að fá tilboð í framkvæmdir sem eru oft þessa dagana 50 og upp í 150% yfir kostnaðaráætlun eftir útboð. Það gerist nánast í hverri viku, hvort sem það er malbikun eða aðrar framkvæmdir. Fáir bjóða í og samkvæmt minni húsmæðrahagfræði ættu opinberir aðilar ekki að vera í miklum framkvæmdum á slíkum svæðum. Þegar kemur að framtíðarsýn málefnasviðsins samgangna kemur fram að það er vilji til að eiga samstarf við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um borgarlínuna. Þá velti ég fyrir mér þeim mælikvörðum sem var minnst á áðan, mælikvarði númer 4. Mig langar til að spyrja hv. ráðherra um borgarlínuna út frá þeim mælanlegu markmiðum sem koma fram í lið 4. Mælikvarðinn er eiginlega fjöldi innstiga. 2016 voru þetta 13 milljónir innstiga sem fara í 18 milljónir innstiga 2022. Þetta er langtímaáætlun. Nú eru sveitarfélögin komin með þetta verkefni á fullt varðandi borgarlínuna. Lýsing á svæðisskipulaginu er komin í auglýsingu. Ég hef áhuga á að vita hvort gert sé ráð fyrir borgarlínunni í þessum mælanlegu markmiðum 2022, 18 milljónir innstiga.
Virðulegur forseti. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af þenslunni á höfuðborgarsvæðinu. Það er mikið af verkefnum að fara í útboð hjá Vegagerðinni á næstu dögum og vikum. Það var aukið verulega í viðhaldsþátt Vegagerðarinnar, úr 5,8 milljörðum í 8,1 milljarð. Þetta eru ýmis smærri verk sem eru boðin út víða um land. Það verður áhugavert að sjá þegar þetta kemur fram hvernig þróunin er þá annars staðar á landinu í samanburði við það hvernig hún er hér. Ég veit að hv. þingmaður sýndi mér í morgun tölur frá verkefni sem Kópavogsbær var að bjóða út og fór lægsta tilboðið allt að 50% yfir kostnaðaráætlun. Þetta er auðvitað áhyggjuefni og þarf að skoðast sérstaklega. Krýsuvíkurgatnamótin voru kannski innan skekkjumarka, það var þó um 10% hærra en áætlað hafði verið. Það er alveg ljóst að verktakaiðnaðurinn, jarðvinnuverktakaiðnaðurinn varð fyrir miklu höggi við hrunið og hefur ekki náð vopnum sínum og það mun taka á að byggja upp öfluga starfsemi á þeim vettvangi aftur. Borgarlínan var ekki tekin inn í þessar áætlanir eða markmið að því leyti, enda óljóst hjá okkur um hvað þetta fjallar þótt vissulega hafi verið ákveðið samstarf um almenningssamgöngur. Ég hef átt viðræður við borgarstjóra m.a. Við höfum lýst áhuga á því að koma að þessu verkefni með Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Ég vitnaði til þess áðan að samningurinn 2012 hefði ekki gengið mjög vel. Það má vera að það sé ekki alveg rétt hjá mér, ég skal ekki fullyrða um það, en ég var þó með tölur frá árinu 2012–2015 sem sýndu ekki mikla aukningu, ef ég man rétt um 15% [[Forseti hringir.]]aukningu af samningi sem þá var kominn 1/3 [[Forseti hringir.]]af en stóð til að tvöfalda þetta á tíu árum með þessu framlagi. Ég held að við þurfum að [[Forseti hringir.]]endurskoða þetta samstarf á þeim grunni [[Forseti hringir.]]og nota þá þessa fjármuni inn [[Forseti hringir.]]í borgarlínuverkefnið líka.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra, en ég veit ekki hvort hann sé sammála mér. Ég er alla vega sammála sjálfri mér um að fara frekar í slíkar framkvæmdir þar sem er minni þensla, á meðan svo er, en fara í framkvæmdir á seinni hluta kjörtímabilsins ef þenslan minnkar á höfuðborgarsvæðinu og þá væri borgarlínan mjög heppileg inn í þær áætlanir. Mig langar að spyrja um hjólastígana sem var verið að fjalla um áðan. Flest sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu eru að þétta byggð og til að styðja við þéttingu byggðar þurfum við að bjóða upp á vistvænar samgöngur og þá eru einmitt verkefni eins og borgarlínan og hjólreiðar mjög mikilvægir þættir, sérstaklega út frá loftslagsmálum og öðru. Sveitarfélögin sum hver hafa lýst yfir áhuga á því að flokka stíga og búa til sérstaka samgöngustíga og síðan aðra tómstundastíga. Það er þannig að það eru í raun engar reglur í umferðarlögum á Íslandi um hjólreiðar á stígum nema þegar kemur að vistvænum götum, þá gildir 15 km hámarkshraði í götum og á það sama við göngustíga. Hins vegar erum við að mæla hjólreiðafólk á allt upp í 58 km hraða þar sem er 30 km hámarkshraði í götum, hjólreiðakapparnir eru á allt upp í 58 km hraða á göngustígum. Það getur skapast mikil hætta og við höfum áhyggjur af því. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi áhuga á því að fara í einhvers konar vinnu við það að gera plan með höfuðborgarsvæðinu í vistvænum samgöngum hvað varðar sérstaklega hjólreiðar og uppbyggingu hjólreiðakerfis fyrir allt höfuðborgarsvæðið í heild sinni út frá flokkun um samgönguhjólreiðar og annars konar hjólreiðar þar sem gildir lægri hámarkshraði.
Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé einn af þeim þáttum sem við þurfum að horfa til. Hjólreiðar eru vaxandi ferðamáti en ég ætla samt ekki alveg að missa mig yfir þeim. Ég bý í sveitarfélagi þar sem hv. þingmaður er bæjarfulltrúi og er búinn að búa þar lengi, frá 1969. Ég bjó þarna niðri í dal í 23 ár og flutti síðan upp á lóðir sem hún skipulagði fyrir okkur íbúana uppi á hæstu hæðum. Ég gat hjólað dálítið þegar ég fór úr dalnum, en það er orðið öllu lengra þarna upp frá. Það sem ég er að segja er að þetta þarf allt að haldast í hendur; almenningssamgöngur, vistvænar samgöngur og greiðari umferð. Talandi um vistvæna umferð þá skiptir gríðarlegu máli í því tilliti að umferðin renni vel. Það er óhemjukostnaðarsamt og mengandi hvernig stíflurnar eru í umferðinni í dag. Ég geri ráð fyrir því að við munum eiga frumkvæði að því í ráðuneytinu að ræða við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu fljótlega um það hvort það sé möguleiki að við getum innleitt einhvers konar álagsdreifingu, að við getum hafið viðræður við stóra vinnustaði og skóla og slíkt um að dreifa álaginu. Þetta er þekkt í borgum erlendis. Ég held að þetta gæti verið stór hluti af því að gera samgöngur vistvænni og væri kannski áhugavert að skoða í samhengi við almenningssamgöngur og vistvænar samgöngur hvernig við getum náð líka að greiða leið þessarar bifreiðaumferðar sem er orðin, eins og við þekkjum, alveg óþolandi á köflum.
Frú forseti. Það er fagnaðarefni þegar umbætur í málaflokknum eru á döfinni og heillandi að heyra tröllatrú hæstv. ráðherra á þeim verkefnum sem ryðjast á í. Enginn efast um góðan vilja ráðherra til að hrinda þessum verkefnum í framkvæmd. Hann er bæði laginn og lipur við að leysa ýmis mál. Ég spyr ráðherra hvort hann vænti þess að meira fé verði varið til samgöngumála en þegar hefur verið kynnt í þessari áætlun, ef til vill í ljósi rýmri fjárhags og fréttir gærdagsins vekja manni bjartsýni. Þetta er í rauninni líka gefið til kynna í fjármálaáætluninni að meira fé komi inn í samgöngumálin. Hann vill kannski varpa örlitlu ljósi á þetta. Ef það myndi nú verða að við fengjum meira fé í samgöngumálin, sem full þörf er á eins og hann þekkir gerst manna, mun þá þingið að einhverju leyti fjalla um þau verkefni sem færu í forgang að hans mati? Það er auðvitað hrópað um allt land eftir umbótum í samgöngumannvirkjum. Það á við um Austurland, Norðurland, Suðvesturland og Suðurlandið, þar er þyngsta umferðin. Ég nefni líka mitt gamla góða kjördæmi, Vestfirði og Vesturland, Norðvesturland. Það eru vegleysur um Vestfirði. Við þekkjum Vatnsnesið í Húnavatnssýslu og Skógarströndina og núna dynja á okkur undirskriftalistar um Hegranesveg í Skagafirði sem er illfær í blómlegri sveit, fimm kílómetra kafli, svo það eru víða verkefnin. Fróðlegt væri að heyra í ráðherra hvort hann sé bjartsýnn á að við fáum meira fé í vegamálin í þessari áætlun.
Virðulegur forseti. Ég ætla að reyna að hafa bjartsýnina að leiðarljósi í störfum mínum í ráðuneytinu og nálgast verkefnin á þeim forsendum. Þegar horft er til þeirra væri í sjálfu sér alveg hægt að láta fallast hendur en það er ekki í boði. Hvort meira fé kemur til samgöngumála er auðvitað ákvörðun þingsins og við þekkjum öll mikilvægi þessara mörgu málaflokka. Við sjáum hér þann ramma sem lagt er upp með á næstu árum. Hann felur í sér heilmikla aukningu miðað við það sem áður var, en ekki nægilega mikið að mínu mati til að hægt sé að fara í allar þær mikilvægu framkvæmdir sem fyrir framan okkur eru. Ég nefndi tölur um þær leiðir sem eru til skoðunar hjá okkur sérstaklega, inn og út af höfuðborgarsvæðinu, en það eru verkefni, eins og hv. þingmaður nefndi, sem á þá eftir að tala um, þau eru mjög brýn en mjög kostnaðarsöm. Skógarstrandarvegur kostar til að mynda um 6 milljarða kr. í fullnaðarfrágangi. Hið sama á um Teigsskóg, þar eru aðrir 6 milljarðar. Við töluðum um Dynjandisheiði áðan og Dýrafjarðargöng. Ætli það séu ekki á bilinu 15, 18 milljarðar í heildina, 15 milljarðar plús alla vega. Svo getum við haldið áfram norður um. Minnst var á Vatnsnesveg, þá var ágætur íbúi þar um daginn sem sendi mér einn morguninn myndskeið af því þegar hann var að keyra þann veg og ég þekki hann ágætlega. Þarna var ég í sveit sem strákur, en þetta er auðvitað óboðlegt. Það er bara allt of víða í okkar samgöngukerfi og þess vegna mikil átaksstörf. Mun þingið þá koma að þessari forgangsröðun? Já, að sjálfsögðu. Það er þingið sem afgreiðir samgönguáætlun. Unnið er núna að nýjum samgönguáætlunum til fjögurra og 12 ára. Þær ættu þá í síðasta lagi að vera lagðar fram síðar á þessu ári eða ekki seinna en í byrjun næsta árs.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Langflestir af þeim 2,4 milljónum gesta sem heimsækja Ísland á þessu ári, að talið verði, koma með flugi. Hæstv. ráðherra drap stuttlega á það áðan að flugvellir í landinu væru vanræktir og þeim lítið haldið við. Er hæstv. ráðherra tilbúinn að opna fyrir umræðu um það að við þróum flugvellina í landsfjórðungunum til að geta gegnt millilandaflugi í einhverjum mæli fyrir túrista, til að dreifa túristum um landið, og í annan stað til að annast ferskflutning til útlanda á fiski? Síðan langar mig að nefna - það er mjög stuttur tíminn - að fram hefur komið að skipaður hefur verið starfshópur til að endurskoða ýmsa þætti vegamála, m.a. vegtolla. Sér ráðherra fyrir sér að þau atriði sem til skoðunar eru muni hugsanlega hafa áhrif á þróun í tekjum og gjöldum í samgöngumálum á tímabilinu? Við höfum upplifað miklar breytingar í upplýsingatækni, lausnum í bílum og í umhverfinu, hvort hann sé með það í huga að innheimta t.d. bifreiðagjöld meira með þeim hætti að þeir borgi sem noti. Annað í lokin, hæstv. ráðherra. Hagnaður Spalar sem rekur Hvalfjarðargöng og á þau var 635 milljónir á síðasta ári. Þau verða afhent okkur sameiginlega, ríkinu, á næsta ári. Má ekki treysta því að þau verði gjaldfrjáls að öllu óbreyttu? Er að einhverju leyti tekið tillit til þess væna [[Forseti hringir.]]heimanmundar í fjármálaáætluninni?
Virðulegur forseti. Við höfum í raun þrjá eða fjóra flugvelli í dag sem geta með góðu móti tekið á móti bæði farþega- og fragtflugi, auknu. Ég held að markaðurinn hljóti svolítið að ráða þessu. Menn hafa verið að reyna að ýta undir það að Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur verði notaðir meira í beinu millilandaflugi. Vissulega ber maður þá von í brjósti að af því geti orðið. Það eru síðan miklar breytingar í atvinnulífi, t.d. á Vestfjörðum, sem að mínu mati geta kallað á það að menn þurfi á næstu árum, þó að það sé kannski ekki alveg á næstunni, að skoða einhverjar mögulegar breytingar í þeim efnum. Já, það mun auðvitað hafa áhrif á þróun í tekjum ef farið verður í frekari samfjármögnun í vegakerfinu og teknir upp vegtollar. Það er alveg ljóst. Það mun hafa að mínu mati þau áhrif að hægt verður að fara af miklum krafti í þau verkefni sem þar verða undir, sem verða þá fjármögnuð til að verða endurgreidd á nokkuð mörgum árum, eins og við þekkjum svo vel úr Hvalfjarðargöngunum. Fjármögnun þessara brýnu verkefna sem eru undir í þessari skoðun er þá ekki að taka fé úr ríkissjóði sem nýtist þá í önnur verkefni. Það hafa einnig komið upp víða um land skoðanir í þeim efnum að ástæða sé til að skoða þessa veggjaldainnheimtu víðar. Til að mynda hafa fulltrúar sveitarfélaga nokkuð víða af landsbyggðinni komið til fundar við mig og komið þeim sjónarmiðum á framfæri að ef það megi hraða framkvæmdum á þeirra svæðum þá sé fólk tilbúið til þess að skoða slíkar leiðir. Ég held að við eigum að stíga þessi skref varlega og þróa okkur með einhverri aðferð og byrja einhvers staðar. Hvort við munum síðan hætta innheimtu í Hvalfjarðargöngunum þegar tekið verður við þeim á næsta ári, það hefur svo sem ekki verið tekin nein ákvörðun um það. [[Forseti hringir.]]En í mínum huga ef ekki er áframhaldandi uppbygging á þeirri leið sem þessu tengist, þá er engin réttlæting þar [[Forseti hringir.]]fyrir innheimtu umfram annars staðar.
Frú forseti. Það er nokkuð sérstakt að fá þetta tækifæri og um leið mikill heiður að fá að taka þátt í umræðu um fjármálaáætlunina á málefnasviði landbúnaðar og sjávarútvegs. Þetta fyrirkomulag er skemmtilegt og áhugavert, hvernig þingið byggir umræðuna upp til að reyna að draga fram sem mest uppbyggilega, upplýsta og málefnalega umræðu, og af því að maður á sér líka einhverja fortíð í pólitíkinni finnst mér gaman að bera þessi vinnubrögð saman við það sem var á árum áður. Ég ætla ekki endilega að fara að gagnrýna það sem var en vil hins vegar segja að mér finnst þetta vera framför. Mér finnst gaman að sjá hvernig ráðherrar kynna og setja fram sín mál og líka þingmenn, sama í hvaða flokki þeir eru. Ég er búin að fylgjast aðeins með því í dag hvernig menn setja sig inn í málin og mér finnst umræðan almennt hafa verið uppbyggileg og upplýst. Við í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu reynum að nálgast þessar grundvallaratvinnugreinar okkar Íslendinga á ekkert ósvipaðan hátt. Þetta eru auðlindagreinar. Ég dreg fram að í starfsemi á þessu málefnasviði, sem varðar annars vegar hagnýtingu lifandi auðlinda hafs og vatna og hins vegar hagnýtingu auðlinda lands til matvælaframleiðslu sem er á ábyrgð þessa ráðuneytis, skiptist málefnasviðið í þessa tvo málaflokka, annars vegar stjórn landbúnaðar, sjávarútvegs og fiskeldis og síðan það sem skiptir miklu máli, bæði til skemmri en ekki síður til lengri tíma, rannsóknir, þróun og nýsköpun fyrir báðar greinarnar. Það er algjört lykilatriði til að við getum haldið áfram að vera í forystu. Ég sé líka og veit eftir að hafa kynnt mér enn betur undirstöður landbúnaðarins að þar eru líka mikil sóknarfæri fyrir okkur Íslendinga þegar við beinum enn frekari sjónum að sjálfbærninni, umhverfinu, heilbrigði og heilnæmi okkar Íslendinga og okkar landbúnaðarframleiðslu. Ég vil draga fram framtíðarsýnina og meginmarkmið. Annars vegar er framtíðarsýnin hjá okkur að Ísland verði leiðandi í framleiðslu heilnæmra matvæla á grunni sérstöðu, hreinleika umhverfis, fagmennsku og gæða. Þetta er dregið fram í landbúnaðarkaflanum en þetta er að breyttu breytanda nokkurn veginn það sama fyrir sjávarútveginn þar sem við erum algjörlega leiðandi í sjálfbærri nýtingu lifandi auðlinda hafs og vatna og í framleiðslu heilnæmra afurða á grunni sérstöðu, hreinleika umhverfis, fagmennsku og gæða. Það var svolítið gaman að upplifa það sem ég upplifði á sínum tíma sem menntamálaráðherra, þá fóru menntamálaráðherrar víða um Evrópu til Finnlands í heilu flugförmunum, eins og einn ráðherrann í Finnlandi sagði, jafnvel bílförmunum, að kynna sér stefnuna þar, en hingað hafa komið á síðustu vikum margir hópar, m.a. frá Bretlandi, ekki síst út af Brexit, til að kynna sér íslenska fiskveiðistjórnarstefnu sem byggir einmitt á grunni okkar vísindarannsókna, hvernig við byggjum upp sjálfbærnina og berum virðingu fyrir henni. Þar hafa allir helstu hagsmunaaðilarnir lagt sig fram, hvort sem það eru sjómenn, fiskvinnslufólk, útgerðarmenn, þeir hafa lagt sig fram um að byggja upp þessa atvinnugrein sem gerir okkur framúrskarandi. Meginmarkmið málefnasviðsins á sviði sjávarútvegs er að auka samkeppnishæfnina enn frekar. Hún er mikil en hún getur aukist enn frekar á sviði sjávarútvegs. Ég vil líka draga fram fiskeldið. Þetta gerum við á grunni efnahagslegs, umhverfislegs og samfélagslegs jafnvægis. Ég held að þessir þrír þættir skipti miklu máli ef við stillum okkur inn á samkeppnishæfnina. Ef við byggjum hana á grunni efnahagsmála, umhverfismála og samfélagslegrar vitundar og jafnvægis held ég að við verðum í þokkalega góðum málum. Mig langar að draga fram varðandi landbúnaðinn þar sem meginmarkmiðin eru svipuð, að auka samkeppnishæfnina á sviði matvælaframleiðslu sem byggir á þessum sömu þáttum, efnahagslegum, umhverfislegum og samfélagslegum þáttum, að þar eru gríðarleg sóknarfæri eins og ég gat um áðan. Það gerum við með því að efla enn frekar menntagrundvöllinn og rannsóknagrundvöllinn. Ég beini því til okkar allra að við tölum um þekkingarlandbúnað og reynum að ýta undir framþróun hans. Það þýðir að við þurfum [[Forseti hringir.]]að styðja við okkar helstu rannsóknastofnanir. Ég hefði haft gaman af að ræða m.a. eflingu Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri með ýmsum úrræðum en ég kem að því síðar, hæstv. forseti.
Frú forseti. Ég ætla að beina nokkrum spurningum til hæstv. sjávarútvegsráðherra og byrja á veiðigjöldum. Ég spyr hvort reiknað sé með að þau hækki á þeim fimm árum sem áætlunin nær til, hvort áfram verði gert ráð fyrir afslætti á minni útgerðir sem hafa verið með afslátt út af skuldum. Kemur til greina að þrepaskipta veiðigjöldum eftir stærð útgerða? Er gert ráð fyrir því að lagt verði á auðlindagjald á nýtingarleyfi fyrirtækja í sjókvíaeldi á þangi og þara? Ef svo er kemur til greina að sveitarfélög fái hlut af því gjaldi? Ég spyr líka um málefni Hafrannsóknastofnunar, Fiskistofu, Matvælastofnunar og Matís, allra þessara mikilvægu stofnana sem sjá um eftirlit og vöktun og grunnrannsónir - Hafrannsóknastofnun er í sjálfu sér grundvöllur að sjálfbærri nýtingu sjávarauðlindarinnar. Verða auknar fjárveitingar til þessara málaflokka? Af ritinu að dæma þá sýnist mér að ekki verði meiri aukning en um 307 milljónir frá 2017–2022. Ég spyr hvort það sé rétt lesið úr hjá mér. Matvælastofnun er til dæmis með eftirlitshlutverk gagnvart sívaxandi sjókvíaeldi og velferð dýra og sárvantar fé. Við í atvinnuveganefnd vorum með starfshóp sem er að endurskoða lagaramma eða regluverk í kringum sjókvíaeldi og heyrðum á fundi í morgun að þar vantar sárlega fjármagn til að sinna þessu mikilvæga hlutverki.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar sem snertu líka beint tillögur mínar á sínum tíma, fjármálatillögur okkar. Eftir að þær komu fram hefur verið birt skýrsla um MAST, Matvælastofnun, sem sýnir skýrlega að stjórnvöld, bæði núverandi en líka fyrri ára, verða að taka betur utan um þessa stofnun. Það skiptir ekki máli í hvaða flokki menn hafa verið í, hvort það eru vinstri eða hægri menn, það þarf að taka betur utan um Matvælastofnun og styrkja eftirlitið. Skýrslan er mikilvæg fyrir okkur til að byggja upp öflugt matvælaeftirlit fyrir neytendur, fyrir framleiðendur og fyrir innflytjendur. Ég vil taka undir það með hv. þingmanni að við þurfum að gæta vel að þessari stofnun. Mín forgangsröðun varðandi tillögu í tengslum við fjárlagagerð og fjármálaáætlun var alveg skýr. Það var forgangsraðað í þágu Hafró og Matvælastofnunar, m.a. út af hugsanlegri aukningu í fiskeldi, eftirliti því tengdu, en líka auknu matvælaöryggi og eftirliti. Það var alveg skýrt af minni hálfu að Hafró og Matvælastofnun yrðu í forgangi. Ég vil líka draga fram, þó það séu ekki háar fjárhæðir, að ég vil reyna að fylgja því eftir sem kom fram í samskiptum útgerðarmanna og sjómanna í hinu erfiða tíu vikna verkfalli sem varð. Það þarf að byggja upp traust milli aðila. Og hvað geta stjórnvöld gert þar? Þau geta meðal annars farið í að efla Verðlagsstofu skiptaverðs sem er fyrir norðan. Það koma ítrekaðir póstar til mín frá forystu verkalýðshreyfingarinnar hvað þetta varðar. Þetta er hluti af því sem ég held að við verðum að reyna að nota svigrúmið í. En spurningarnar voru margar. Ég reyni að koma að þeim í seinna svari mínu. Já, það þarf að gæta að MAST. Varðandi þang og þara og auðlindagjöld tel ég mikilvægt að taka hófleg auðlindagjöld á því sviði en ég hef algjörlega opnað á að það renni að hluta til hlutaðeigandi sveitarfélaga.
Frú forseti. Það er mjög mikilvægt að stofnanir eins og Hafrannsóknastofnun hafi á föstum fjárlögum fjármuni til að sinna hlutverki sínu en þurfi ekki að sækja um í uppbyggingarsjóði sem sjókvíaeldisfyrirtækin greiða í í dag en þá er það undir hælinn lagt hvað fæst til að sinna rannsóknum á burðarþoli svæða. Mig langar líka að spyrja: Er gert ráð fyrir því, í framhaldi af því að þessi starfshópur um sjókvíaeldi skili af sér, að lagt verði fram lagafrumvarp um þessi mál? Mjög brýn þörf er á því að þessi grein vaxi í sátt við umhverfið og aðrar atvinnugreinar. Varðandi orkuskipti langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða fjármunir eru ætlaðir í að þróa það að skipaflotinn fari að einhverju leyti að nýta aðra orkugjafa? Og hvað er gert ráð fyrir miklum fjármunum í að mæta loftslagsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna? Þetta fellur kannski saman að þessu leyti. Aðeins varðandi landbúnaðarmálin en annar þingmaður Vinstri grænna kemur betur inn á þau á eftir. Gerir fjármálaáætlun ráð fyrir því að nýr búvörusamningur verði fjármagnaður að fullu? Og varðandi skógræktina: Verða framlög ríkisins til landshlutaverkefna í skógrækt aukin eða skorin niður næstu fimm árin? Ég spyr almennt hvort einhverjar breytingar verði á opinberu stuðningskerfi ríkisstjórnarinnar gagnvart landbúnaði eða öðrum atvinnugreinum.
Frú forseti. Aðeins að spurningu hv. þingmanns um veiðigjöldin, hvort afslátturinn verði áfram. Ég sé ekki fyrir mér að framlengja þá tímabundnu lagagrein að afslátturinn verði áfram. Alla vega er fyrirkomulagið eins og það er núna þannig að það rennur ekki eingöngu til minni útgerða, það liggur ljóst fyrir. Ég held að við yrðum að fara aðrar leiðir en að endurnýja eða framlengja afsláttarákvæði sem er í raun ekkert annað en lækkun veiðigjalda til tiltekinna útgerða. Engu að síður standa ákveðnar útgerðir, t.d. í kjördæmi hv. þingmanns, frammi fyrir miklum erfiðleikum, við gerum okkur grein fyrir því. En það eru fleiri sem standa frammi fyrir þeim erfiðleikum í ljósi gengis og stöðu krónunnar. Varðandi lagafrumvarp um fiskeldismál þá ítreka ég að það skiptir gríðarlega miklu máli að við hér í þinginu verðum í samstarfi. Það þýðir að í sumar þurfa atvinnuveganefnd og umhverfisnefnd þingsins líka að koma saman, m.a. þegar hópurinn skilar sem ég vona að gerist í lok júní eða einhvern tímann í júlí, til að leggja mat á það hvernig við ætlum að vinna málið áfram. Ég sé fyrir mér að ef þingið og nefndirnar eru einhuga um að við eigum að vinna lagafrumvarp úr því sem þar kemur fram þá gerum við það. Ég tel mikilvægt, ég undirstrika það, að fara varlega, fara rólega, en við ætlum okkur að byggja upp þessa atvinnugrein til lengri tíma. En við förum varlega. Að öðru leyti þá bíðum við einfaldlega eftir þessari niðurstöðu. Varðandi búvörusamninginn þá er gert ráð fyrir því að áfram verði staðið við hann. Það er engin ástæða til annars. Við erum búin að segja það. Ég dreg ekki dul á það að ég var gagnrýnin á búvörusamninginn, en það er líka margt mjög gott í honum sem við eigum að nýta okkur. Við eigum að skoða og hlusta vel á það sem endurskoðunarnefndin setur fram, fólk úr ólíkum áttum. Ég bind vonir við að við náum fram skynsamlegum breytingum á búvörusamningunum en við búvörusamninginn verður staðið.
Frú forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að lýsa áhyggjum mínum af útgjaldarammanum, um 300 millj. kr. aukning á tímabilinu 2018–2022, sjávarútvegur og fiskeldi, eru hvort um sig mjög stór málefnasvið. Annað er gamalreynd og traust stoð í samfélagi okkar, en fiskeldi er ný og sívaxandi grein. Áhyggjur mínar kristallast í því að rannsóknum sem gerðar hafa verið til áratuga á sviði hafrannsókna hefur nú verið skeytt saman við allt of víðtæka rannsóknarvinnu sem fara þarf fram í tengslum við fiskeldi. Sundurliðunin sem tengist markmiði I, um aukið umfang rannsóknar og nýsköpunar á tímabilinu, tekur fram að 525 millj. kr. verði varið til rannsókna á vistkerfi hafsins og þar undir hagnýtingar villtra stofna og umhverfisþátta og svo uppbyggingu fiskeldis. Það eru háleit markmið, forseti, en ég óttast að með svolítilli hnikun innan rammans, um 105 millj. kr. á ári, verði eitthvað af þessum rannsóknum vanrækt. Til samanburðar má geta þess að útflutningsverðmæti fyrir allt að 265 milljarða hljótast af sjávarútvegi á ársgrundvelli, 8,1% af vergri landsframleiðslu. Hvernig má það vera að framsókn til flokksins innan ramma sé einvörðungu um 5,4% aukning? Skemmst er að minnast loðnuleitar sem fram fór nýverið, en hún var kostuð af útgerðinni sjálfri. Við búum við hlýnun jarðar, hún er staðreynd. Jafnframt erum við á því svæði þar sem kuldapollur myndast á meðan jörðin hitnar allt í kring. Við stöndum á tímamótum en við ætlum ekki að kosta nægilegu til rannsókna. Súrnun sjávar er svo annað alvarlegt málefni sem við þurfum að taka föstum tökum. Miðað við að þetta er næststærsta atvinnugrein Íslendinga og jafnframt arðvænlegasti vaxtarsproti ríkisstjórnarinnar vekur það mér mikla furðu að við ætlum ekki að fjárfesta í þekkingu. Við ætlum raunar að sleppa eins billega frá því og mögulegt er. Forseti. Ég tel að þessar áætlanir séu álíka skynsamlegar og að sleppa námi til þess að spara námslánin. Því spyr ég hæstv. sjávarútvegsráðherra: Telur hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að nægilega miklu sé til kostað til þess að ekkert þurfi að sitja á hakanum? Telur ráðherrann jafnframt [[Forseti hringir.]]að núverandi skipakostur Hafrannsóknarstofnunar [[Forseti hringir.]]sé fullnægjandi þegar nýja skipið [[Forseti hringir.]]er 18 ára gamalt?
Frú forseti. Svo ég svari strax síðustu spurningu hv. þm. Gunnars Inga Guðmundssonar: Nei, ég tel ekki skipakost Hafró vera nægilega góðan eins og sakir standa. Ég leyni því ekki að ég vil sjá nýtt skip fyrir Bjarna Sæmundsson, sem orðinn er hátt í 50 ára gamall. Mér finnst ég vera nógu gömul, hvað þá blessað skipið sem við þurfum að reiða okkur á varðandi rannsóknir, úthaldsdaga og fleira. Það er alveg skýrt. Ég vil líka draga það fram að þverpólitísk nefnd, undir forystu Björns Vals Gíslasonar, sem í sátu einnig fleiri þingmenn, skilaði hér niðurstöðum á haustdögum 2013. Farið var yfir þörfina á nýju skipi. Rannsóknarskipið Bjarni Sæmundsson var endurbyggt að hluta árið 2002, minnir mig. Það átti að duga í átta til tíu ár. Þau eru nú liðin. Það liggur ljóst fyrir að mínu mati að Hafrannsóknastofnun þarf á nýju skipi að halda. Það er ekki inni í áætluninni, munu menn segja og koma hérna gargandi upp. Nei, ég bind auðvitað vonir við það að þetta geti tekið breytingum. Ég verð að segja alveg eins og er, af því það er hárrétt sem kom fram hjá hv. þingmanni, að aðbúnaður okkar til rannsókna er ekki góður í þessari mikilvægu atvinnugrein sem við erum framúrskarandi í. Litið er til okkar og við ætlum ekki að glata þeirri stöðu okkar meðal annarra þjóða. Það ætlum við ekki að gera. Það gerist ekki með þessari fjármálaáætlun. En við þurfum að halda áfram að byggja ofan á hana. Það svigrúm sem ég fæ í mínu ráðuneyti fer í það meira og minna að styrkja Hafrannsóknastofnun. Það er ekki mikið, það fer helst í að hlúa að innviðum Hafró, síðan að reyna að halda áfram að byggja undir MAST, sem ég hef sagt að við þurfum að taka sérstaklega vel utan um í ljósi skýrslunnar sem kynnt var um daginn.
Frú forseti. Þá víkjum við sögunni að landbúnaðinum. Eftir því sem ég kemst næst virðist það vera forgangsmál að fækka búum og auka framleiðni þeirra búa sem eftir eru. Það vekur mig til umhugsunar um að tvítóna stef í málflutningi virðist nokkurn veginn stefna í sömu átt í landbúnaði og kvótasetning veiða innan landhelgi gerði forðum. Ég verð því að spyrja ráðherrann: Er ætlunin að fækka bændum? Með leyfi forseta: „Stuðningur stjórnvalda við starfsemi landbúnaðar hefur hingað til einkum byggst á fjárhagslegum og byggðatengdum aðgerðum í þágu hefðbundinna búgreina. Stefna stjórnvalda er að breyta áherslum við stjórnun greinarinnar til að auka verðmætasköpun og stuðla að framþróun þekkingarlandbúnaðar.“ Hvað þýðir það í framkvæmd? Undir lið 4, Markmið, mælikvarðar og aðgerðir. „Við markmiðssetningu er litið til þess að skapa jafnvægi milli efnahagslegra, umhverfislegra og samfélagslegra þátta.“ Kunnuglegt stef raunar. Nákvæmlega sama stef er nefnt í sömu markmiðssetningu í sjávarútvegi og fiskeldi. Markmið I. „Árleg aukning framleiðni. Markmiðið felur í sér viðmið um árlega aukningu framleiðni greinarinnar á grunni framleiðni vinnuafls.“ Þessum markmiðum er ekki hægt að fylgja nema fækka búum eða stækka einingarnar eða auka framleiðslu. Ég sé ekki hvernig það verður gert öðruvísi. Það er markmið út af fyrir sig en ég get ekki sagt að ég sé fylgjandi nálguninni. Ég sé vissa sérstöðu í landbúnaði landsins. Við getum hæglega framfleytt okkur með auknum áherslum á lífræna ræktun. Einnig búum við við einkar hagfelldar aðstæður til grænmetisræktar og sé ég það sem vaxtarsprota, en vegna brenglunar í flutningskostnaði, raforku og svo orkuverðs sjálfs er það ekki jafn arðbært og ætla mætti. Það er skrýtið að sjá ekki tækifærin sem felast í bindingu koltvíoxíðs við grænmetisrækt og horfa frekar til þess að senda orkuna til Bretlands með sæstreng. Af hverju bindum við ekki þessa orku og gróðurhúsalofttegundirnar í tómötum og agúrkum? Með hvaða beinu aðgerðum ætlar hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]að ná fram þessari framleiðniaukningu? Hvernig hugnast hæstv. ráðherra hugmyndir um að nýta jarðvarma og raforku í stórfelldum mæli til útflutnings á grænmeti?
Frú forseti. Þetta síðasta hugnast mér það bara ljómandi vel. Ef við skoðum þróunina í grænmetinu hjá garðyrkjubændum sjáum við að hún er mjög jákvæð á því sviði þar sem opnað var fyrir innflutning. Nú er meiri samkeppni á þessu sviði. Auknir voru styrkir og beingreiðslur til grænmetisbænda, en þeir hafa svo sannarlega staðið sig vel í samkeppninni, enda hafa þeir aukið hlutdeild sína á markaði og ekki bara það, þeir hafa komið með fjölbreyttari framleiðslu. Ýmsir sprotar hafa orðið til í gegnum þá garðyrkju sem verið hefur okkur neytendum hér á Íslandi mikill ávinningur. Lífræn ræktun, ég kom að því máli í þingsal um daginn og svaraði fyrirspurn frá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur. Ég vil beita mér fyrir því að við mörkum okkur stefnu í lífrænni ræktun. Ég held að tilvalið væri að byrja að skoða sauðfjárrækt í því efni og hyggst einmitt stofna til starfshóps hvað það varðar. Aðrir þættir. Um daginn komu nýjar tölur frá kúabændum, í síðustu viku frekar en þarsíðustu viku, þar sem fram kemur að núverandi kerfi stuðlar að ákveðinni hagræðingu og samþjöppun í greininni. Kúabændum hefur fækkað um tæplega 50 á síðustu árum, að mig minnir, þannig að kerfið er á þeirri leið. Gott eða vont. Ég held að það sé hvort tveggja. Það er annars vegar þessi rómantík að reyna að halda landinu sem víðast í byggð. Ég held að við eigum að reyna að ýta undir það sem skiptir máli og nota þær leiðir sem við höfum til þess að tryggja byggðafestu, veita bændum, hvort sem er í sauðfjárrækt eða kúabúskap, sem mest frelsi til þess að velja þær greinar sem þeir telja henta fyrir jörðina og fyrir þá sjálfa. Ég bind vonir við að endurskoðunarnefndin varðandi búvörusamninginn muni fara vel yfir það sem [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður kom inn á, með það að markmiði að auka svigrúm og athafnafrelsi bænda og styrkja neytendur í landinu.
Frú forseti. Ég mun halda mig á þurru landi enda á heimavelli, ég er af bændaættum. Landbúnaðurinn faðmar vítt svið og ég ætla ekki að ræða endurskoðun búvörusamninga 2019 eða fjármál því tengd, ég ætla að einbeita mér að einum gildum þætti greinarinnar. Sauðfjárbúskapur er burðarás margra byggða og er nokkuð traustur, það eru innan við 2.500 bú, stór og smá, og verður mjög sennilega svo í nokkur ár fram undan, þá í samhengi við bætta beitarstjórnun og framfarir í landnýtingu. Nú eru 2.000–2.500 tonn af kindakjöti framleidd árlega umfram neyslu sem reyndar eykst vegna fleiri ferðamanna en bændur hyggja á að koma vörunni æ meira og fyrir betra verð til útlanda. Þá er spurningin til hæstv. ráðherra þessi, í ljósi ríkisfjármálaáætlunar: Verður lagt í frekari aðstoð við bændur og byggðir umfram t.d. 100 millj. kr. eins og fékkst til markaðssóknar í útlöndum á þessu ári? Að öðru: Nýsköpunar- og þróunarstarf fer ekki vel út úr fjármálaáætluninni, svarar til 100–120 millj. kr. á ári í aukin framlög. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að fjármunir, svo um munar, gangi til þróunarstarfs á sviði sauðfjárbúskapar og sauðfjárafurða? Slíkt framlag til nokkurra ára myndi efla það starf sem sauðfjárbændur stefna nú að. Og svo að enn öðru: Aðeins hefur verið minnst á MAST hér eða Matvælastofnun, hún hefur mörg og mikilvæg verkefni með höndum og þeim fjölgar hratt. Það skýtur þá skökku við að MAST er gert að hlíta 2% aðhaldskröfu í fjármálaáætlun að því er ég fékk upplýsingar um. Þá spyr ég: Hvernig rímar það við orð hæstv. ráðherra um að gæta vel að stofnuninni?
Frú forseti. Eins og ég gat um áðan þá lágu tillögur mínar varðandi fjármálaáætlunina fyrir áður en skýrslan um MAST kom fram. Þar eru mjög ákveðnar ábendingar til stjórnvalda. Við þurfum í ráðuneytinu að vanda okkur, m.a. að reyna að styðja við stofnunina á sviði mannauðsmála og fleiri þátta. Auðvitað þarf stofnunin sjálf síðan að skipta sínum verkum þannig að hún geti raunverulega staðið við það eftirlit sem henni er ætlað að sinna. Ég treysti henni fullkomlega til þess. En tillögur vegna fjármálaáætlunar voru komnar fram eins og ég segi áður en skýrslan kom fram. Í MAST-skýrslunni eru tillögur um að móta matvælastefnu, það mun kosta að móta matvælastefnu og reyna að fylgja henni síðan eftir. Síðan er náttúrlega hitt atriðið sem ég tel mjög brýnt að við förum í, það er að einfalda heilbrigðiseftirlitið, reyna að koma því á sömu hendi þar sem annars vegar er eftirlitið á höndum sveitarfélaga og hins vegar hjá MAST. Það er aftur og aftur og ítrekað, hvort sem það eru bændur eða framleiðendur eða neytendur, talað um það að við þurfum að einfalda þetta kerfi. Það mun eflaust kosta líka eitthvað. En stofnunina þarf að styðja við. Að hluta til mun ég nota það svigrúm sem ég hef fengið til þess að hjálpa Matvælastofnun. Varðandi umframframleiðsluna, 40 sekúndur eru bara allt, allt of lítill tími til þess að ræða það, kem að því betur í seinna svari. Þetta er verulegt áhyggjuefni. Bændur hafa komið og bændaforystan hefur komið og rætt þessi mál ítrekað við mig. Það verður alveg að segjast eins og er að það blasir ekki við hvernig á að leysa þetta. Það dugar mér ekki að segja: Setjum bara 200 milljónir í þetta og sjáum svo til. Ég verð að fá einhverja tryggingu fyrir því að við upplifum það ekki aftur og aftur að standa frammi fyrir því að leysa vandann á offramleiðslu á dilkakjöti. Ég vil sjá langtímalausn. Ég er tilbúin til þess að beita mér í þá veru.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra sagðist myndu beita sér fyrir því að reyna að styðja við MAST. Ég hef lykilinn að þessu, það er bara að auka framlög til stofnunarinnar. Það er hægt að taka það einhvers staðar vegna þess að í raun og veru er borð fyrir báru í ríkisfjármálaáætlun, eða menn ná sér einfaldlega í nýjar tekjur. Mig langar aðeins að minnast á annað, það er sjálfbær landbúnaður sem ég ber mjög fyrir brjósti og hvað þessi orð þýða í raun og veru, þessi þríþætta sjálfbærni sem við tölum svo mikið um, náttúran, samfélag, hagræni þátturinn. Allir þessir þættir ef maður rýnir í þá, landnýtingin, sparnaðurinn, lifandi og drífandi samfélög, hagsýni, góð framlegð fyrir krónuna, hvetja til þess, sjálfbærnin sjálf, að innflutningur búvara skoðist í ljósi sjálfbærni. Og jafnt að maður skoði bæði samþjöppun í rekstri búa - það eru sífellt færri bú, það gerist a.m.k. í mjólkurframleiðslunni - og alla afurðavinnslu, hvernig við högum allri afurðavinnslu í þessu landi og að því verði snúið við í raun og veru. Sjálfbærni krefst þess að við förum aðrar leiðir og förum að stunda það sem ég kalla afmiðjun í staðinn fyrir að horfa alltaf á meiri samþjöppun líkt og hv. þingmaður kom að hér á undan sem líkist að sumu leyti því sem hefur verið að gerast í sjávarútvegi. Ég spyr einfaldlega, þetta er kannski almenn spurning: Hvernig endurspeglast þetta hugtak sjálfbærni í ríkisfjármálaáætluninni sjálfri? Það er jú þannig að þarna kemur fram pólitísk hagfræði, þetta er ekki fyrirtækjarekstur. Ég vil fá að vita hvernig hæstv. ráðherra sér sjálfbærni endurspeglast í þessari ríkisfjármálaáætlun.
Hæstv. forseti. Aðeins út af MAST. Það er ekki endilega sjálfgefið að bara með því að setja aukna fjármuni í Matvælastofnun þá leysist allt. [[Gripið fram í.]]Það er ekki þannig. Það kemur mjög skýrt fram í skýrslunni, sem er að mínu mati mjög vönduð, að það þarf að laga vinnubrögð, ekki bara innan stofnunarinnar heldur líka hjá ráðuneytinu. Það þarf að athuga lagaumgjörðina. Ég ætlaði að leggja fram heildarlöggjöf um MAST núna á þessu þingi en ég bíð með það í ljósi þeirra ábendinga sem koma fram í skýrslunni. Ég tel mikilvægt að við setjum fram raunhæfar tillögur, leggjum fram frumvarp sem er heildarlöggjöf um Matvælastofnun sem ýtir stofnuninni fram á við. Hluti af því kann að vera fjármagn, en það er ekki sjálfgefið að það eitt og sér leysi þann vanda og þau viðfangsefni sem Matvælastofnun stendur frammi fyrir. Ég er búin að tala um að það þurfi að samrýma eftirlitið, það liggur alveg ljóst fyrir. Ábyrgð sveitarfélaga er líka mikil, að þau loki ekki alltaf hurðinni á okkur þegar við biðjum, ríkisvaldið, um þetta samtal að reyna að samræma eftirlitið. Það er ekki boðlegt í nútímasamfélagi að hafa það eins og það er í dag, í rauninni algjörlega skipt og það er jafnvel mjög mismunandi hvernig eftirlitinu er háttað á milli sveitarfélaga. Aðeins varðandi sauðfjárbúreksturinn og umframframleiðsluna. Búvörusamningur tók gildi strax í byrjun ársins. Það verður að segjast eins og er að það kemur mér pínulítið á óvart að við erum komin rúma þrjá mánuði frá áramótum og strax er komið upp þetta risavandamál, þetta gamalkunna vandamál. Ég hefði haldið að menn ættu að taka á þessu í búvörusamningnum sem slíkum. Það var ekki gert, en það spila náttúrlega ákveðnir þættir inn í þetta. Markaðurinn er enn þá lokaður í Kína. Við erum búin að tala mikið við Kínverja, kínverska sendiherrann, og þá ráðamenn sem við höfum náð í til þess að opna á strenginn til Kína. Noregur hefur ekki tekið 600 tonnin og það skiptir miklu máli. Það er í samningi á milli okkar og Norðmanna að þeir taki 600 tonn. Sá samningur hefur ekki verið efndur, þannig að það er margt sem tínist [[Forseti hringir.]]til. En við þurfum að einbeita okkur að því hvernig við getum leyst þennan offramleiðsluvanda til lengri tíma en koma ekki [[Forseti hringir.]]alltaf með þessar smáskammtalækningar. Ég ítreka það ef við finnum langtímalausn þá er ég tilbúin til að beita mér fyrir henni.
Frú forseti. Ég vona nú að hæstv. ráðherra hafi orðið á mismæli þegar hún sagði það vera rómantík að halda landinu í byggð. Ég vona að það sé stefna ríkisstjórnarinnar að halda landinu í byggð þó að þess sjáist kannski ekki mjög skýr staður í fjármálaáætlun. Hæstv. ráðherra ræddi aðeins um búvörusamninginn. Þegar maður skoðar landbúnaðarkaflann, af því að þetta er nú fjármálaáætlunarumræða, þá eru þar mörg verkefni og mjög fín. Ég tek undir það með ráðherranum að mikilvægt er að endurskoða fyrirkomulag áhættumats og auka vöktun á ýmsum áhættuþáttum og fjármunir eru settir í það. Að öðru leyti er algengast að sagt sé að forgangsraðað verði innan ramma sem er svolítið erfitt í landbúnaðarkaflanum þar sem búvörusamningarnir eru langstærstir og þeir dragast saman, það er því erfitt að sjá hvaða svigrúm er í rammanum hjá ráðherra á hverjum tíma. Í þessum „vonda“ búvörusamningi, sem ráðherra hnýtir oft í, tek ég eftir hinu glæsilega verkefni sem skrifað var undir, samningur við Landgræðsluna og sauðfjárbændur; það var einmitt verkefni úr búvörusamningnum og það er fjármagnað á grundvelli hans, það stendur hér á bls. 213. En það er erfitt að átta sig á því nákvæmlega hvaða fjármuni ráðherrann hefur. Varðandi sjávarútveginn á það sama við, þar eru allflest verkefni nema eitt sem var fjármagnað samkvæmt síðustu fjármálaáætlun, og svo eru það 525 milljónir á fimm árum, eða 100 milljónir á ári. Mér sýnist að rammi ráðuneytisins sé að vaxa um 65 milljónir á ári að undanskildu árinu 2018–2019 þegar hann eykst um 135 milljónir. En vegna 2% aðhaldskröfunnar lækkar ramminn aftur um 128 milljónir, þannig að það er ekki mikil aukning. Á hinum árunum er 65 milljóna aukning á ári [[Forseti hringir.]]en 2% aðhaldskrafa upp á 120–130 milljónir á hverju ári og ég tek undir með hæstv. ráðherra þegar hann sagði að svigrúmið væri kannski ekki mikið en það færi til Hafró. [[Forseti hringir.]]Þá er spurningin: Hvað með öll hin verkefnin sem stendur að eigi að forgangsraða innan ramma? Það verður ekki mikið eftir í þau.
Forseti. Aðeins varðandi rómantíkina þá er rétt að halda því til haga að þessi ríkisstjórn er mjög rómantísk og sér landið allt í mjög [[Gripið fram í.]]rómantískum blæ en líka raunsönnum. Við viljum halda rómantíkinni á lífi og þess vegna erum við að reyna að vinna áfram að framgangi mála sem tengjast landbúnaði, sjávarútvegi, umhverfismálum, en fyrst og síðast náttúrlega að því sem tengist forgangsröðun ríkisstjórnarinnar en hún kemur mjög skýrt fram. Við sjáum að á hverju einasta ári er afgangur að raunvirði upp á ríflega 20 til 40 milljarða og það þrátt fyrir að verið sé að auka verulega til heilbrigðismála, félagsmála og annarrar innviðauppbyggingar. Það segir sig sjálft, og hv. þingmaður veit það manna best eftir að hafa verið í ríkisstjórn í mismunandi embættum, að fagráðherrar þurfa að una því þegar ákveðin stefna er tekin. Skýrustu fyrirmæli kosninganna voru þau að bæta í heilbrigðismálin. Það er verið að gera það. Við þurfum öll að einbeita okkur að því. Eins og ég sagði áðan hefði ég gjarnan viljað sjá mjög skýrt afmarkað fjármagn í nýtt hafrannsóknaskip, en svo er ekki. Ég ætla engu að síður ekki að hætta að berjast fyrir því. Varðandi svigrúmið þá er það alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það er ekki mikið. En ég er að reyna að upplýsa þingheim um að það svigrúm sem við þó fáum fer í rannsóknir. Það fer mestmegnis í rannsóknar, síðan í að reyna að byggja upp MAST. Ég tel einsýnt að þingið þurfi að koma síðar að því að reyna að treysta undirstöður MAST í ljósi þeirrar skýrslu. Ég hef reyndar lagt hana fram hér í þinginu sem þingskjal og ég vonast til þess að hæstv. forseti finni svigrúm fyrir umræðu um þá skýrslu í vikunni eftir páska.
Virðulegi forseti. Allt eru þetta falleg orð og eins greinarnar sem fjallað er um, markmiðin í 12. og 13. kafla, annars vegar um landbúnað og hins vegar um sjávarútveg og fiskeldi. Við erum að ræða fjármálaáætlun. Það er rétt, sem ráðherra segir, að verið sé að forgangsraða til að skila sem mestum afgangi. Í þeim tilgangi er öllu öðru haldið niðri. Þess vegna er það spurning mín og okkar þingmanna í þessari umræðu við einstaka fagráðherra: Hvernig ætla menn að koma þessum fallegu orðum og markmiðum í framkvæmd? Í sjávarútvegi erum við með Hafrannsóknastofnun - sem getur vel notað umtalsvert meira fé, ég veit að við hæstv. ráðherra erum sammála um það - og Fiskistofu og í landbúnaðinum með Matvælastofnun. Það eru rannsóknir undir Matís sem eru samningar sem ekki munu fá mikla peninga til nýsköpunar. Hvernig á þetta að vera hægt þegar ráðherra þarf að halda sig við 2% aðhaldskröfu ofan í það að lítil aukning er á milli ára, 65 milljónir í sjávarútveginum fyrir utan fyrsta árið, 2018 og 2019, en aðhaldskrafan er upp á 125 eða 130 milljónir á hverju ári? Það þýðir með öðrum orðum að ekki verður mikil aukning til að ramma inn og forgangsraða nema hætta einhverjum verkefnum, það er rétt. En hvaða verkefni eru það sem hafa verið svona yfirfjármögnuð upp á síðkastið, einhver gæluverkefni sem ekkert mál er að hætta við? Eru það verkefni hjá Hafrannsóknastofnun? Eða eru það verkefni hjá Matvælastofnun? Ekki samkvæmt skýrslunni og ekki samkvæmt því sem við höfum heyrt frá Hafrannsóknastofnun á liðnum árum. Hér er ég ekki að tala um heilt skip upp á nokkra milljarða. Hér er ég bara að tala um auknar rannsóknir og nýsköpun og það að eiga möguleika á því að setja peninga inn í þessi fallegu orð og þessar fallegu hugmyndir sem hér eru settar fram. Hvernig á að gera þetta? Við höfum ekki fengið mjög skýr svör frá flestum ráðherrum hér í dag.
Frú forseti. Það er rétt að undirstrika að aðhaldskrafan er réttilega 2%, en hún er 2% á árinu 2018, síðan fer hún lækkandi 2019 og 2020, þannig að því sé haldið til haga. Ég hefði gjarnan viljað sjá meiri fjármuni til Hafrannsóknastofnunar, það er ekkert að því að viðurkenna það. En ég undirstrika líka að stóru pólitísku skilaboðin sem við fengum, sem kjósendur fluttu okkur hingað inn á Alþingi, voru þau að styðja fyrst og fremst við heilbrigðiskerfið, aldraða, öryrkja, félagsmálin og það er ríkisstjórnin að gera. Ég tel mikilvægt og mig minnir að við drögum það fram í fjármálaáætluninni að Hafró hafi líka þetta svigrúm til að fara í rannsóknir á uppsjávarstofnunum okkar. Það vantar frekari rannsóknir á þeim og peninga í það. Það vantar líka fjármagn í fleiri úthaldsdaga fyrir Hafró til að geta sinnt nákvæmlega því. En ég vil líka geta þess að verkefni eru ekki alltaf viðvarandi, sum verkefni hætta, önnur koma inn. Það er ekki alltaf þannig að bæta eigi í við ríkisstofnanir. En ég vil samt halda því viðhorfi mínu hér uppi að það þarf að taka sérstaklega tel á málefnum Hafrannsóknastofnunar út af fiskeldinu. Það sama gildir með MAST og það sama gildir með Fiskistofu. Ef við ætlum að gera þetta að þeirri alvöru atvinnugrein sem sátt ríkir um þarf sérstaklega að gæta þess að við styðjum við þessar stofnanir þannig að nýjar atvinnugreinar á sviði sjávarútvegs og landbúnaðar geti blómstrað.
Forseti. Ég er eins og glöggir átta sig á ekki alveg hlutlaus í þessum málum hér en ég verð samt að segja það að mér finnast ferskir vindar hafa blásið um ráðuneyti sjávarútvegs og landbúnaðar eftir að hæstv. ráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir tók þar við lyklavöldum. Mig langar að nota fyrri hálfleik minn hér til að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um sjávarútvegsmál, nánar tiltekið til að ræða gjald sem notendur greiða fyrir aðgang að þeirri sameiginlegu auðlind sem fiskimiðin okkar eru. Þegar rýnt er í fjármálaáætlunina, eða í kafla um markmið, mælikvarða og aðgerðir, segir þar um markmið nr. 3, með leyfi forseta: „Markmiðið felur í sér að stjórnvöld stuðli markvisst að aukinni sátt um gjaldtöku fyrir nýtingu sameiginlegra auðlinda hafsins.“ Og mælikvarðinn, aftur með leyfi forseta: „Hlutdeild samfélags í auðlindaarði í hlutfalli við afrakstur veiða.“ Nú er það svo, virðulegi forseti, að sjávarútvegurinn hefur staðið undir lífskjörum og aukinni hagsæld íslensku þjóðarinnar í gegnum tíðina og gerir enn. Breytingar á síðustu árum og áratugum hafa gert útgerðina að öflugri og sókndjarfri atvinnugrein. Sérstaða Íslands er ekki hvað síst fólgin í því að hér er sjávarútvegur ekki niðurgreiddur af almannafé. Það er við hæfi að nota tækifærið og þakka hæstv. ráðherra fyrir að sú sérstaða skuli enn þá vera fyrir hendi. Sá árangur sem hefur náðst er verulega til eftirbreytni, bæði hér á landi hvað varðar aðrar atvinnugreinar og fyrir sjávarútveg annarra þjóða. Nú er komið að því fyrir sjávarútveginn að taka næsta skref, mikilvægt skref, og það er að fullorðnast í alvöru. Ráðherra hefur boðað skipun nefndar um gjaldtöku í sjávarútvegi. Sú fyrirætlan hefur að sjálfsögðu ratað hér inn í aðgerðaplan fjármálaáætlunarinnar, en ég er óþolinmóð kona og spyr því hæstv. ráðherra: Hvað er að frétta?
Frú forseti. Stutta svarið er að það er allt gott að frétta. Ég bíð eftir tilnefningu frá einum stjórnmálaflokki þannig að ég geti skipað nefnd sem hefur það hlutverk að skapa sátt um gjaldtöku og fyrirkomulag hennar um sjávarútveginn, grundvallaratvinnugrein okkar Íslendinga. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að þetta þarf að gerast sem fyrst. Ég sé fyrir mér að nefndin verði skipuð fyrir páska, ef allt gengur upp, en að hún hafi síðan svigrúm út þetta ár til þess að skila. Ég hef undirstrikað það að vilja taka sjávarútveginn og landbúnaðinn út úr þeim skotgröfum eða skotgrafahernaði sem stjórnmálaflokkar af öllu litrófinu hafa farið í rétt fyrir kosningar. Ég vil að sú vinna verði unnin sem fyrst, á fyrri parti kjörtímabilsins, þannig að stjórnmálamenn geti af yfirvegun farið yfir þá þætti sem þeir telja að stuðli að frekari sátt um sjávarútveginn. Eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á er algjörlega stórkostlegt að hann skuli ekki vera niðurgreiddur af íslenska ríkinu. Það er ein af þeim spurningum sem við fáum iðulega í þeim hópum sem koma hingað til að kynna sér íslenska fiskveiðistjórnarkerfið. Þar verðum við að passa okkur og gæta okkar þótt þrýstingur sé mikill á að koma með beinum eða óbeinum hætti að því að niðurgreiða hugsanlega laun eða einhverja aðra þætti innan útgerðarinnar. Ég tel stöðu okkar Íslendinga góða hvað varðar sjávarútveginn. Ég tel líka svigrúm núna og tækifæri til staðar eftir samtöl mín við fólk úr öllum flokkum, fólk vill ná sátt. Við viljum ljúka þessu þannig að við getum einfaldlega farið að taka utan um greinina svo að við ræðum um hana á jákvæðan og uppbyggilegan hátt í stað þess að vera alltaf að rífast um hvernig fyrirkomulagið eigi að vera sem slíkt. Við þurfum að halda áfram að byggja upp sjávarútveginn. Það gerum við stjórnmálamenn með því að [[Forseti hringir.]]axla ábyrgð og reyna að mynda sáttina og ná í sáttina sem tengist gjaldtöku í sjávarútvegi.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þá er komið að seinni hálfleik og mig langar mig að taka annað mál sem er landbúnaðurinn. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að vitna í stjórnarsáttmálann þar að lútandi þar sem stendur: „Breytingar á búvörusamningi og búvörulögum skulu miða að því að leggja áherslu á aukna framleiðni, hagsmuni og valfrelsi neytenda og bænda og fjölbreytt vöruúrval. […] Endurskoða þarf ráðstöfun innflutningskvóta og greina forsendur fyrir frávikum frá samkeppnislögum fyrir mjólkuriðnaðinn og gera viðeigandi breytingar.“ Virðulegi forseti. Ég vil breytingaskeið, eins og mætti kannski kalla þetta, það er svo sem viðeigandi líka. En þessi fótspor eru greinileg í landbúnaðarkafla fjármálaáætlunarinnar þar sem finna má markmið um aukna sátt um fyrirkomulag og starfsemi landbúnaðar til að stuðla að frekari fyrirsjáanleika í rekstrarumhverfi greinarinnar, svo ég haldi áfram að lesa upp úr þessum tímamótaplöggum hér. Einn af þeim þáttum sem hæstv. landbúnaðarráðherra hefur þegar boðað lýtur að endurskoðun á undanþágum mjólkuriðnaðarins frá ákvæðum samkeppnislaga. Ég hef mikinn áhuga á því að heyra frá hæstv. ráðherra í hvaða farvegi það mál er statt núna. Mig langar líka að biðja hæstv. ráðherra að flytja fréttir af boðaðri endurskoðun á leiðum vegna úthlutunar tollkvóta fyrir landbúnaðarvörur. Aftur minni ég hæstv. landbúnaðarráðherra á að hér stendur óþolinmóð kona.
Frú forseti. Varðandi innflutningskvótana breytast þær reglur ekki fyrr en væntanlega um næstu áramót. Við gerðum ráð fyrir að Evrópusambandið myndi samþykkja innflutningskvóta núna í apríl/mars sem myndu taka gildi strax í sumar en ég hef fengið fréttir af því að Evrópusambandið muni ekki klára þetta mál fyrr en seinni part þessa árs sem þýðir að við stöndum frammi fyrir raunverulegum breytingum um næstu áramót. Það þýðir aukið svigrúm fyrir okkur í ráðuneytinu til þess að fara yfir nýtt fyrirkomulag. Þetta er ekkert auðvelt. Það er ekki hægt að finna einu réttu lausnina sem passar neytendum, passar framleiðendum og innflytjendum og bændum. En við höfum sem betur fer meiri tíma til þess að skoða fyrirkomulagið. Leiðarljós mitt varðandi innflutningskvótana er að tryggja rétt neytenda, meira vöruúrval og frelsi og það eigum við alveg að geta gert. Í sambandi við samkeppni í mjólkuriðnaði eða samkeppnisleysi í mjólkuriðnaði lagði ég, eins og kunnugt er, í ljósi opinnar gegnsærrar upplýstrar stjórnsýslu, fram drög að frumvarpi á vef ráðuneytisins sem afnemur undanþágu eða sérreglu mjólkuriðnaðarins frá samkeppnislögum. Það fór til umsagnar og voru viðbrögðin misjöfn. Sumum fannst ég ekki ganga nógu langt meðan aðrir voru ekkert óeðlilega hoppandi brjálaðir yfir tillögunni, en við höldum áfram og ætlum að vanda okkur. Það sem þarf að gæta að þegar við förum yfir þessar ábendingar er að söfnun mjólkur alls staðar sé tryggð. Það þarf að passa upp á byggðafestu. Ég sé fram á að söfnun mjólkur verði undanþegin samkeppnislögum af því að byggðafestan, það að geta sótt mjólk hvar sem er á landinu án tillits til kostnaðar, skiptir máli upp á landið okkar, upp á samfélagslega ábyrgð. Síðan er það aðgangurinn að hrámjólkinni, að hann sé jafn, [[Forseti hringir.]]til þess að stuðla að nýliðun í greininni. Þetta eru þeir þættir sem við þurfum að hafa í huga þegar við skoðum þessar breytingar. [[Forseti hringir.]]Ég hyggst leggja fram frumvarp um þessi mál á næsta haustþingi. [[Forseti hringir.]]Við munum í millitíðinni fara yfir þær ábendingar og athugasemdir sem hafa borist.
Virðulegi forseti. Maður vill kannski bara byrja hér eftir ræðu fyrri ræðumanns að óska ráðherranum góðs gengis við að finna þessa blessuðu sátt þegar kemur að sjávarútvegsmálum. Ég hef lengi talið að það væri nánast ómögulegt að finna sáttina. Það eina sem við höfum verið sammála um er að við viljum að greinin borgi gjald fyrir notkunina, en svo rífumst við hins vegar um allt annað og þar með talið upphæðina sem hún á að borga. Ég ætlaði nú frekar að snúa mér að öðru sem ég er nokkuð bjartsýn á, alla vega ég, að ég og ráðherrann getum hugsanlega náð saman um, og það snýr að verkefni sem mér skilst að heiti núna Matarauður Íslands. Ráðherrann kynnti það, held ég, hvort sem það var á fundi í dag eða í gær þar sem var verið einmitt að kynna þetta nýja nafn sem áður var þekkt undir Matvælalandið Ísland, verkefni sem fór af stað eða var fjármagnað frá 2015 um hvernig við getum stuðlað að því að koma á framfæri matarmenningu okkar og upplifun tengdri mat. Og þá eru menn að horfa til m.a. Svíþjóðar þar sem þeir hafa kallað sitt verkefni Try Swedish, sem hefur gengið út á það að fjölga störfum í veitingageiranum og auka verslun með sænska matvöru. Við myndum þá horfa náttúrlega til okkar íslensku matvöru og þá er verið að huga að útflutningi. Ég veit líka að Svíar hafa oft horft til innkaupa hjá hinu opinbera innan lands og á vegum ríkisins varðandi kaup á innlendri matvælaframleiðslu. Við erum svo heppin að segja má að útflutningur okkar eða þeir sem neyta vöru okkar séu komnir til landsins. Í ár fáum við 2,4 milljónir ferðamanna, sem er verið að spá. Sem dæmi um mjög þekkta einstaklinga sem hafa komið hingað og svo sannarlega vakið athygli á íslenskum matvælum má nefna Kardashian systurnar sem fóru og heimsóttu Friðheima á sínum tíma og borðuðu þar tómatsúpu og pasta með tómötum og tómatís og tómatsnafs og ég veit ekki hvað. [[Forseti hringir.]]Ég hefði því mikinn áhuga á að heyra frá ráðherranum, en eins og kom fram er hún með takmarkaða peninga [[Forseti hringir.]]en mikinn vilja og mikinn kraft, hvernig hún sjái fyrir sér að geta [[Forseti hringir.]]tryggt það að sem flestir ferðamenn sem koma til landsins [[Forseti hringir.]]borði sem mest af íslenskum matvælum.
Frú forseti. Ég held einmitt að verkefnið sem ég kynnti í dag á Hótel Sögu, Bændahöllinni, geti einmitt stuðlað að þessu, þ.e. Matarauður Íslands. Við þurftum að breyta um nafn, Matvælalandið Ísland var til fyrir í öðru verkefni svo það myndi ekki valda ruglingi. Ég held einmitt að orðið matarauður lýsi verkefninu nefnilega ágætlega. Við erum að tala um þetta hér innan lands, þetta er ekki ætlað til útflutnings, þetta er ætlað að byggja upp menninguna, umhverfið hér heima á sviði matvælagreina. Við erum að tala um að auka vitundina um matarmenningu okkar, um hvaða fjölbreytileika matvæli okkar hafi í rauninni fram að færa, menninguna í tengslum við hana; menningin og sagan. Við vitum það sjálf þegar við förum til útlanda að áhuginn á því er mikill hvað heimamenn hafa fram að færa, hver sérstaða heimamanna er á hverju sviði. Það er svo lýsandi fyrir það að tengjast betur þjóðinni. Ég held og er sannfærð um það að í gegnum matarmenningu okkar Íslendinga þá muni ferðamenn tengja enn betur. Þar eru m.a. sóknarfærin fyrir okkur í landbúnaði. Það er vissulega áhyggjuefni þar sem túristum, ferðamönnum á Íslandi, hefur fjölgað svona mikið, komnir upp í 2 milljónir, fara væntanlega upp í 2,5, 2,6 á þessu ári, að neysla þeirra t.d. á lambakjöti skuli ekki vera meiri. En þar er ég líka bjartsýn á að við getum stuðlað að aukinni neyslu því að við erum komin með og erum með frábæra matreiðslumenn sem eru byrjaðir að breyta því hvernig þeir framreiða kjötið. Það er ekki sjálfgefið að fólki finnist endilega lambakjöt gott. Það er ekki í þeirra uppeldi eins og er hjá okkur. Sorglegt fyrir það, en ferðamennirnir hafa um leið tækifæri til að kynnast okkar íslenska frábæra lambakjöti. Það gerum við með því að elda á mismunandi hátt, tengja það við söguna, tengja það á alls konar hátt. Einn talaði um tröllin, horfði á mig og sagði: Við getum kynnt þig fyrir tröllunum, einhver hugrenning var þar. En ég held að það sé margt til sem við getum gert með okkar matarmenningu og þá um leið ýtt undir matvælaframleiðslu, mataráhuga og hugsanlega um leið unnið á þeirri offramleiðslu sem við höfum á dilkakjöti.
Virðulegi forseti. Vísað var í könnun sem ég rakst á að um 74% Íslendinga telja lambakjöt og lambakjötsrétti vera þjóðarrétt okkar. Það hlýtur eiginlega að vera markmið okkar að enginn þykist maður með mönnum sem komið hefur til Íslands án þess að hafa smakkað lambakjötið okkar. Sama má segja um fiskmetið, fólk kemur ekki til Íslands án þess að borða fiskinn okkar. Sem dæmi núna meðan við höfum verið í þessari umræðu hér, þá hef ég öðru hvoru fylgst með David Lebovitz á Instagram hjá sér, þekktur bloggari, kokkur og rithöfundur, þar sem hann er greinilega hér á landinu, er með 152.000 fylgjendur á Instagram. Hann er að sýna íslensku matarflóruna. Hann er núna á Kol að borða lambakjöt og hann var að borða snúðana okkar, var sem sagt í morgunmatnum þar. Þetta skiptir alveg gífurlega miklu máli. Mér skilst að sauðfjárbændur séu að reyna að koma lambakjötinu inn í Bocuse d'Or keppnina sem er náttúrlega gífurlega stór viðburður og íslenskir kokkar eru að ná góðum árangri þar. Við sjáum að fyrsti veitingastaðurinn okkar er að fá Michelin stjörnu sem er líka stór viðburður. Ég er alltaf að verða sannfærðari um að það séu einmitt alveg gífurleg tækifæri ef við förum að horfa á þetta. Ég held að ráðherrann sé að nálgast þetta þegar hún fer að tala um þekkingarlandbúnaðinn, þegar hún fer kannski með sína fortíð sem menntamálaráðherra og reynir að koma þessu á framfæri, við reynum að mennta fólk í því hvernig við getum þróað okkar vöru, og bjóða upp á það að fólk komi ekki til Íslands án þess að borða íslenskan mat. Þá þurfum við ekkert að hafa áhyggjur af neinum útflutningi. Eða jafnvel innflutningi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir þessa skemmtilegu og gefandi nálgun varðandi matvælaframleiðsluna okkar. Þetta er alveg hárrétt hvað varðar kokkana okkar, nemana okkar, t.d. í MK. Ég var viðstödd opnunina á Food & Fun í byrjun þar sem þeir voru þar, nemarnir, að kynna það sem þeir voru að gera. Hugsunin, nálgunin, þetta var svolítið eins og vera bara í listaháskóla hvernig þeir hugsuðu þetta, nýttu sér hraunið, nýttu sér alls konar nýjar leiðir. Maður hugsaði: Það verður bara ný framleiðsla, það verður bara eitthvað annað sem við þekkjum jafnvel ekki sem þeir, eða þau, munu bjóða túristum og ferðalöngum framtíðarinnar upp á. Þetta er nefnilega það sem þau eru að gera, þau eru að tengja þetta við dínamík annarra atvinnugreina, hönnuða, listgreina, hugsanlega stálsmíði líka, eða annarra iðngreina, inn í matarmenninguna. Það er það sem mér finnst svo ótrúlega spennandi. Gefum okkur að það komi - við erum að tala um 2, 2,5 milljónir á þessu ári - 2 milljónir túrista. Hver túristi er hér í kannski viku, borðar tvær máltíðir á dag, ég borða oftast fjórar með millimáli og fleiru, en tvær máltíðir á dag, gefum okkur það. Það þýðir 77.000 máltíðir á dag, á hverjum einasta degi. Það er alveg ótrúlegt magn sem við þurfum að reyna að afla til þess að þeir nái að metta sig þessa daga, þessir ágætu ferðalangar. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að hafa komið upp og dregið fram þessa jákvæðu þætti sem eru að gerast í landbúnaðinum í tengslum við ferðaþjónustuna. Það skiptir miklu máli. Örstutt varðandi risamálið, sem hv. þingmaður kom inn á í fyrri spurningu sinni, sáttina, að hugsanlega væri bara ekki hægt að ná henni. Ég segi: Ef ég trúi ekki á sáttina, því að maður er að berjast fyrir henni, hverjir aðrir eiga að trúa á hana þá? [[Forseti hringir.]]Ég trúi því einlægt að hægt sé að gera það. Það kostar það að stjórnmálin leggist á árarnar að [[Forseti hringir.]]ná þeirri sátt. Við þurfum öll að gefa eftir, en við þurfum að hafa framtíðarsýn.
Virðulegur forseti. Ég ætla að fá að tipla á fáeinum atriðum, ganga yfir sjó og land, sem eru málasvið hæstv. ráðherra. Íslenska krónan sýnir mikla styrkleika þessa dagana. Hún hnyklar vöðvana. Þetta fer henni einhvern veginn ekki vel og henni líður ekki vel með þetta og hún verður út undan í World Class. Og við höfum ekki séð allt því að næstu tvö til þrjú árin mun krónan styrkjast enn. Það er haft á orði að útgerðin eigi í erfiðleikum í dag, a.m.k. hluti af henni. Stærstu útgerðirnar plumi sig allvel enn þá en minni útgerðirnar síður. Telur hæstv. ráðherra hæstv. að það þurfi hugsanlega að grípa til einhverra sértækra, hastarlegra aðgerða gagnvart minni útgerðum í landinu? Annað sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig sér ráðherra fyrir sér að tekjur okkar allra landsmanna af sameiginlegum auðlindum í hafinu þróist á þessu nýja tímabili okkar sem við erum að tala um? Byggjast einhverjir þættir þessarar áætlunar á því að hluti aflaheimilda fari á markað? Hvað telur hún að það muni skila okkur miklum ávinningi? Hvaða áhrif telur hún að endurskoðun fiskveiðistjórnarkerfisins muni hafa áhrif á greinina á þessu tímabili, hvort og hvernig? Svo maður drífi sig úr bússunum, aðeins varðandi sjálfbærni. Hvernig sér ráðherra fyrir sér sjálfbærni í landbúnaði, aðlögun framleiðslu sem miðist við markaðaðstæður fyrst og fremst innan lands, niðurgreiðslur og ég vísa kannski líka til háleitra markmiða sauðfjárbænda sem við vorum að frétta frá þeim á dögunum? Hvenær gerir ráðherra ráð fyrir að samkeppnismálin í mjólkuriðnaði verði komin í það horf sem hún stefnir að? [[Forseti hringir.]]Hvaða áhrif telur hún að það hafi á greinina og framleiðendur?
Frú forseti. Minni útgerðir, sértækar aðgerðir. Ég er ekki hrifin af sértækum aðgerðum. Ég vil frekar vinna að því að búa til almennar leikreglur sem eru gagnsæjar fyrir alla, menn viti að hverju þeir ganga. Þess vegna er svo mikilvægt fyrir okkur í þingsal að ná þessari sátt sem margir telja óraunhæft að ná en ég tel að það sé hægt til þess að útgerðin fyrst og síðast geti búið við stöðugleika til lengri tíma. Það er enginn stöðugleiki fólginn í því að á fjögurra ára fresti og jafnvel á hverju einasta ári sé rifist um það hvað útgerðin eigi að borga fyrir aðgang og nýtingarréttinn að auðlindinni. Þess vegna þarf að ná niðurstöðu í þessu máli, bæði fyrir útgerðina og fyrir samfélagið allt. Ég hef fengið þessa spurningu fyrr í dag: Á að framlengja afsláttinn? Afslátturinn í dag, það er mikill misskilningur þegar menn halda að hann sé eingöngu til minni útgerða. Hann er það ekki. Ég tel að það þurfi að fara aðrar leiðir en að framlengja afsláttinn. Ég mun ekki beita mér fyrir því að hann verði framlengdur. Varðandi endurskoðunina þá ætla ég að beina því til nefndarinnar að hún klári á þessu ári til þess að geta lagt fram frumvarp strax á næsta vorþingi í þessa veru. Ég vil segja um þær leiðir sem á að fara að við í Viðreisn höfum talað mjög skýrt fyrir markaðsleiðinni. Við viljum gjarnan að sú leið verði farin. Þetta mun nefndin skoða. Hún mun skoða m.a. þá leið og núverandi kerfi og jafnvel fer hún yfir hugsanlega auknar skattaálögur á greinina. Það eru ýmsar leiðir sem hægt er fara til þess að ná í gjaldið sem greiða þarf fyrir nýtinguna af auðlindinni. Það er hlutverk þessarar nefndar sem vonandi tekur til starfa innan tíðar en hana munu skipa fulltrúar allra hinna sjö pólitísku flokka sem eru á þingi.
Virðulegur forseti. Ég vil undirstrika að ég er enginn sérstakur talsmaður sértækra aðgerða, en ég hef áhyggjur vegna þessara aðstæðna með gengið. Það á enn eftir að stíga, kannski um meira en 10% fram til 2019. Það er í því ljósi sem ég nefni þetta. Hvað metur ráðherra að útgerðin þoli lengi út svona? Eða eru þetta óþarfaáhyggjur af útgerðinni? Fiskeldismálin. Ætlar ríkisstjórnin að láta reka á reiðanum og taka ekki afstöðu til hversu mikilla afgjalda við eigum að ná? Ætlar hún að styrkja reglugerðarammann? Það er hrópað innan úr geiranum sjálfum um að það sé allt of mikill losaragangur í þessu. Geirinn sjálfur hefur mikinn metnað. En þeir kvarta um það að þeir fái ekki nógu mikið aðhald og reglurnar séu ekki nógu skýrar. Hvað telur hæstv. ráðherra eðlilegt að greinin greiði í afgjöld? Ég nefndi það í fyrri ræðu minni í kvöld að fiskifræðingar hefðu rætt um að greinin þyrfti á því að halda, jafnvel áður en lengra væri haldið og virðulegur ráðherra hefur svo sem talað þannig líka að við eigum að fara okkur hægt, að fá rammaáætlun í greinina. Örstutt um þetta.
Frú forseti. Fiskeldismálin eru risamál, þau eru spennandi mál og þau eru ákveðið tæki fyrir okkur Íslendinga til þess að treysta undirstöður okkar í samfélaginu. Það verður, eins og ég hef sagt, að gerast hægt og rólega með tilliti til lífríkis, náttúru, umhverfis og sáttar í nærsamfélaginu í kringum fiskeldisstöðvarnar, en líka í samfélaginu öllu. Ég er því miður bara búin að vera þrjá mánuði í embætti en ég ætla mér að ná þessum ramma. Ég hef þrýst á nefndina sem var tekin til starfa þegar ég byrjaði í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu til að skila í sumar. Hún á að gera það 30. júní. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að við þurfum frekar að haska okkur en hitt í því að móta reglur, að þingið komi að því að móta reglur, hugsanlega rammalöggjöf um fiskeldismálin þar sem menn fá skýrt aðhald og eftirlit. Ég vil undirstrika það sem við í Viðreisn höfum alla tíð sagt og það gildir í fiskeldi líka; þeir sem hafa aðgang að takmörkuðum auðlindum landsins eiga að greiða gjald fyrir það. Þeir eiga að greiða auðlindagjöld. Við þurfum hins vegar að taka tillit til þess varðandi fiskeldið að þetta er tiltölulega ung grein. Við ætlum að gera kröfur til fiskeldis. Það þýðir að við gerum kröfur til þess að þau fjárfesti í bestu tækjum, fjárfesti í rannsóknum og fjárfesti í innviðunum hjá sér líka. Það mun kosta ákveðinn kraft og ákveðið fjármagn. Það er ekkert ólíklegt að við fetum svipaðar leiðir og Norðmenn sem tóku auðlindagjöld síðar þegar greinin var búin að festa sig betur í sessi, en þá ætlum við líka að læra af reynslu Norðmanna. Þá verða auðlindagjöld tekin og hluti af auðlindagjöldunum skilinn eftir heima í héraði til þess að menn verði sáttari við greinina sem slíka. Það felast mörg og mikil tækifæri í henni. Við ætlum að losa okkur við þennan losaragang sem hv. þingmaður talaði um. Ég stefni að því að við verðum komin með skýra stefnu síðar á þessu ári.
Frú forseti. Ég ætla að reifa í upphafsræðu minni heilbrigðismálin í fjármálaáætlun. Helstu áherslur fjármálaáætlunar í heilbrigðismálum snúa að aukinni áherslu á forvarnir og lýðheilsu og jafnframt að bættu aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Það verður leitast við að gera þjónustuna samhæfðari og auðvelda þannig einstaklingum að leita þjónustu á réttum stað, á þeim stað sem hæfir best viðfangsefnum og vandamálum hverju sinni. Aðgerðir til að efla þverfaglega heilsugæsluþjónustu miða að þessu marki, að reyna að koma í veg fyrir að einstaklingar leiti sérhæfðrar þjónustu, jafnvel bráðaþjónustu, þegar þess gerist kannski ekki endilega þörf. Helsta verkefnið í sambandi við þverfaglega heilsugæsluþjónustu er fjölgun mismunandi faghópa, t.d. sálfræðinga, sjúkraþjálfara og næringarfræðinga, sem starfa innan heilsugæslunnar. Með þessu móti má auka líkurnar á að þörfum sjúklinga fyrir þjónustu sé mætt fyrr og draga úr þörf fyrir flóknari úrræði. Stefnt er að því að hlutfall sjúklinga á bráðamóttöku sjúkrahúsa sem ættu frekar að fá þjónustu á heilsugæslu lækki úr 20% í 10% fyrir árið 2022. Á tímabilinu er gert ráð fyrir að á heilsugæslustöðvunum starfi að lágmarki sex faghópar í hverju heilbrigðisumdæmi árið 2022. Öldrunarþjónustan tengist sömuleiðis þessu markmiði. Með því að efla öldrunarþjónustu og gera hana samþættari er mögulegt að gera einstaklingum betur kleift að búa sjálfstæðu lífi á eigin heimili eins lengi og kostur er. Í þessu sambandi er samstillt þjónusta lykilatriði og við erum sammála um að þar getum við gert betur, t.d. með því að tengja betur heimaþjónustu, heilsugæslu, sjúkrahús og þjónustu við aldraða, t.d. í dagdvöl, endurhæfingu eða á hjúkrunarheimilum. Í þessu samhengi segi ég að stuðningur við heilbrigði er kannski lykilatriðið. Í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir að efla heimahjúkrun og jafnframt að fjölga dagdvalarrýmum og rýmum á hjúkrunarheimilum á tímabilinu. Við upphaf tímabils fjármálaáætlunar verður um að ræða fjögur ný hjúkrunarheimili sem þegar liggja fyrir áætlanir um. Í lok tímabilsins er einnig gert ráð fyrir fjölgun hjúkrunarrýma. Markmiðið er að fram til 2022 verði hjúkrunarrýmum fjölgað um 292 og dagdvalarrýmum um 150. Þegar kemur að þjónustu sjúkrahúsa ber hæst byggingu nýs Landspítala við Hringbraut. Annar núverandi húsakostur á svæði Landspítala verður bættur. Þar er stefnt að því að byggingu meðferðarkjarnans við Hringbraut sem er hjartað í nýja Landspítalanum verði lokið árið 2023. Verkefnið er þegar hafið með byggingu sjúkrahótels sem verður væntanlega tekið í notkun fyrir lok ársins. Hvað aðrar byggingar varðar á lóð Landspítalans miða áætlanir við að jarðvegs- og gatnaframkvæmdir geti vonandi hafist í upphafi næsta árs og þá er einnig gert ráð fyrir að undirbúnings- og gatnaframkvæmdir hefjist í upphafi næsta árs. Starf Sjúkrahússins á Akureyri verður einnig styrkt, sérstaklega á síðari hluta tímabilsins þegar gert er ráð fyrir að hefja byggingu nýrrar legudeildar við sjúkrahúsið. Markmiðið um betri samþættingu og bætt aðgengi að þjónustu snýr ekki síst að heilbrigðisstofnunum um landið. Unnið verður að því að styrkja starf þeirra, einkum með hliðsjón af nýtingu verðmæta, mannafla, húsnæðis og tækja sem þar eru. Markmiðið er að vinna að því að auka aðgengi að sérhæfðri heilbrigðisþjónustu sem hægt er að veita á sjúkrasviði heilbrigðisstofnana sem næst einstaklingunum. Með aukinni samvinnu stofnana og stuðningi sérhæfðra sjúkrahúsa við almenn sjúkrahús er því hægt að veita fjölbreyttari þjónustu í nærumhverfi fyrir stærri hluta landsmanna en nú er. Í fjármálaáætluninni verður sömuleiðis haldið áfram að bæta aðgengi að sértækum aðgerðum, með svokölluðu biðlistaátaki, sem verður haldið áfram út tímabilið og reynt að spýta í. Verkefnasviðið lýðheilsa og forvarnir verða áfram styrkt. Áhersla verður á heilbrigða lifnaðarhætti eins og ég minntist á áðan og þar standa vonir til að t.d. þjónusta næringarfræðinga innan heilsugæslunnar hafi góð áhrif. Ég sé að tími minn er að verða búinn en við höfum nógan tíma í umræðunum. Fjármálaáætlun endurspeglar mikilvægi öflugra forvarna, heilbrigðra lifnaðarhátta og góðrar þjónustu sem er aðgengileg og örugg. Til að ná þessum markmiðum er grundvallaratriði að heilbrigðisþjónustan hafi á að skipa nægum fjölda af hæfu starfsfólki. Menntun og þjálfun heilbrigðisstarfsfólks skiptir miklu máli en ekki síður að starfsumhverfi [[Forseti hringir.]]sé aðlaðandi fyrir áhugasama og öfluga starfsmenn sem hafa tækifæri til að veita góða þjónustu. Ég hlakka til umræðunnar.
Frú forseti. Mig langar að byrja að biðja hæstv. ráðherra um að fara aðeins nánar út í stóru myndina í heilbrigðismálunum. Þegar aukningin til heilbrigðisþjónustu er brotin niður og það tekið frá sem fer til byggingar Landspítala – háskólasjúkrahúss, þ.e. til byggingarinnar sjálfrar, til tækjakaupaáætlunar, til stóru sjúkrahúsanna, til að stytta biðlista og fleira sértækt, sem er auðvitað allt jákvætt, velti ég fyrir mér, því að það er ekki auðvelt að sjá það, hvað stendur þá í rauninni eftir til raunverulegs rekstrar heilbrigðisþjónustunnar og heilbrigðismálanna og til úrbóta í heilbrigðisþjónustu samkvæmt áætluninni. Ég vil annars vegar spyrja hæstv. ráðherra um það. Hins vegar langar mig að biðja hæstv. ráðherra að fjalla aðeins betur um áformin um uppbyggingu hjúkrunarheimila, sem ég velti fyrir mér hvort sé ekki langt frá því að mæta þörfum. Ef ég heyrði rétt þá sagði hæstv. ráðherra að talað væri um fjögur ný hjúkrunarheimili. Á bls. 304 í fjármálaáætluninni er talað um byggingu þriggja nýrra hjúkrunarheimila, tveggja á höfuðborgarsvæðinu og eins í Árborg, en í yfirlitskafla á bls. 68 segir hins vegar að gert sé ráð fyrir að reisa fimm ný hjúkrunarheimili, þar af þrjú með beinni kostnaðarþátttöku ríkissjóðs. Á þá að byggja eitthvað annað sem er einhvern veginn öðruvísi fjármagnað? Ef hæstv. ráðherra gæti svarað því í fyrstu lotu.
Frú forseti. Ég þakka spurningarnar sem eru margar. Ég skal reyna að tala mjög hratt. Þegar við horfum á heilbrigðismálin í heild er u.þ.b. 22% hækkun á fjárframlögum á tímabilinu allt í allt. Það sýnir að heilbrigðismálin eru sett í forgang. Það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að bygging nýs Landspítala er mjög stór þáttur af þessum auknu útgjöldum. Okkur telst til að það sé u.þ.b. 10% aukning ef bygging sjúkrahússins er tekin frá í áætluninni eins og hún stendur núna. Þess ber að geta og mikilvægt er að gleyma því ekki, að á árinu sem er að líða, 2017, er einhver mesta aukning í útgjöldum til heilbrigðismála í manna minnum, eða rétt um 10% sem við höldum inni. Bara þegar kemur að útgjöldum til sjúkrahúsanna er það yfir 5 milljarða aukning miðað við árið í fyrra. Þannig verður það 2018 og áfram. Örsnöggt í sambandi við uppbyggingu hjúkrunarheimila. Fjögur ný heimili eru í undirbúningi eða í byggingu núna. Byggingu þeirra verður lokið, en síðan er gert ráð fyrir því að bætt verði í á seinni hluta tímabilsins, 2020, 2021 og 2022, ef ég man rétt. Þar er gert ráð fyrir þremur nýjum hjúkrunarheimilum beinlínis á vegum ríkisins. Síðan eru sveitarfélögin líka með áform um uppbyggingu á hjúkrunarheimilum. Þaðan kemur væntanlega [[Forseti hringir.]]þessi tala, fimm ný hjúkrunarheimili til viðbótar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar að bæta við varðandi hjúkrunarheimilin og spyrja í því sambandi hvort gert sé ráð fyrir að sú bráðabirgðaráðstöfun sem verið hefur við lýði núna, að taka fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til rekstrar, verði hætt á tímabilinu eða hvort fyrirhugað sé að halda henni áfram. Svo aðeins meira varðandi stóru myndina. Þegar búið er að taka frá það sem fer í byggingu Landspítalans er talað um að 7,3 milljarðar verði eftir í annað. Þar er, eins og ég nefndi hér áðan, ýmislegt gert til þess að stytta biðlista o.s.frv. Telur ráðherrann líklegt að svigrúm verði til þess að lækka kostnaðarþátttöku sjúklinga í kerfinu? Það er mjög almennum orðum farið um það í áætluninni, að alltaf verði tekið mið af því þegar fram vindur hvort það sé hægt. Ég vil spyrja ráðherra: Telur ráðherra það hreinlega líklegt að það náist að gera það innan svigrúmsins? Að lokum, frú forseti. Er svigrúm innan áætlunarinnar til þess að mæta þörfum Sjúkrahússins á Akureyri fyrir nýja legudeildarálmu sem ætlað er að bæta úr óviðunandi aðbúnaði fyrir geðdeildarstarfsemi og fleiri þætti í starfseminni þar? Hver er afstaða ráðherrans til málsins með hliðsjón af því að Sjúkrahúsið á Akureyri er skilgreint sem annað af tveimur sérgreinasjúkrahúsunum á landinu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir góðar spurningar. Gert er ráð fyrir því að það rúmist inni í áætluninni að láta af þeim ósið að færa fé úr sjóðnum til rekstrar hjúkrunarheimilanna. Hvort við náum að snúa því alla leið er aðeins óljóst enn þá, en við munum alla vega gera okkar besta. Gert er ráð fyrir fé til þess. Sömuleiðis er búið að úthluta eða gert ráð fyrir því í áætluninni að talsverðir fjármunir fari í að lækka kostnaðarþátttöku sjúklinga. Það er hins vegar ekki búið að útfæra hvernig það mun ganga eða hvaða áherslur verða þar. Þegar kemur að kostnaðarþátttöku sjúklinga eru náttúrlega stóru fréttirnar þær gríðarlega miklu breytingar sem verða núna í maí með nýju greiðsluþátttökukerfi. Ég reikna með því að reynslan af þeirri innleiðingu muni að einhverju leyti stýra því hvaða áherslur við leggjum í næstu skrefum til þess að lækka kostnaðarþátttöku sjúklinga. Varðandi nýja legudeild á Akureyri þá minntist ég á það á hlaupum í framsögu minni að gert væri ráð fyrir því að hafinn yrði undirbúningur að byggingu nýrrar legudeildar á Akureyri á seinni hluta tímabilsins. Sú framkvæmd verður ekki kláruð á tímabilinu miðað við áætlunina eins og hún er núna, en gert er ráð fyrir því að hefja þá vinnu þá. Af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega um skoðun mína í því efni tel ég að mjög mikilvægt og faglegt starf sé unnið á sjúkrahúsinu á Akureyri. Ég held að það sé mjög mikilvægt [[Forseti hringir.]]að það sé styrkt áfram, bæði fyrir Norðlendinga, en líka sem hluti af sérhæfða [[Forseti hringir.]]sjúkrahúskerfinu okkar.
Frú forseti. Hér hafa þingmenn stjórnarandstöðunnar staðið klukkutímum og dögum saman og útskýrt í smáatriðum af hverju þessi áætlun er vond og í raun hættuleg. Það eru sorgleg svör sem við höfum fengið hingað til frá ráðherrunum og hinum svokallaða meiri hluta sem þó fékk minni hluta í kosningum. Það eru sorgleg svör, frú forseti, af því að við stöndum á tímamótum sem þjóð, sama hvort fólk gerir sér grein fyrir því eða ekki. Það er neyðarástand í heilbrigðiskerfinu, alls óvíst að hagvöxtur haldi áfram og það sem við gerum núna mun hafa afdrifaríkar afleiðingar. Hæstv. heilbrigðisráðherra Óttarr Proppé hefur mátt þola ýmsar árásir eftir að hann gekk til þessa óvinsæla stjórnarsamstarfs sem hefur þurrkað út bæði hans flokk og Viðreisn í könnunum. Ýmsir álitsgjafar hafa sakað hæstv. ráðherra um að selja sál sína fyrir ráðherrastól og segja hann hafa sýnt með því mikla valdagræðgi, tækifærismennsku og aðra jafnvel verri mannkosti sem ég mun ekki telja upp hér. Því trúi ég alls ekki, frú forseti. Þetta er nógu lítið samfélag til að maður geti þekkt fólk af afspurn og gegnum vinatengsl, þekkt það nægilega vel til að vita að hæstv. Óttarr Proppé er ekkert illmenni. Þvert á móti held ég að honum gangi gott eitt til með stjórnarsamstarfinu og hafi litið á það sem sitt hlutverk að hafa mildandi áhrif á þessa annars vondu öfgastjórn. Það hefur bara mistekist. Þótt ég skilji vel að hæstv. ráðherra eigi erfitt með að horfast í augu við það á þessu stigi málsins þá sést það vel á þessari fjármálaáætlun. Þingið er að samþykkja áætlun til fimm ára sem setur allt samfélagið og heilbrigðiskerfið í spennitreyju til fimm ára, svo ég vitni til álits fjármálaráðs. Ég veit að hæstv. ráðherra telur sig vera að gera það besta í stöðunni. Ég veit hins vegar líka að hann hefur rangt fyrir sér. Ég veit að hann er gæddur nógu miklum mannkostum til að sjá að sér, því að það er orðið ljóst. Ég trúi því að þegar fram líða stundir og áhrifin blasa við muni hæstv. ráðherra Óttarr Proppé biðjast afsökunar á gjörðum sínum hér í dag. Frú forseti. Hér er verið að gera afdrifarík mistök. Á endanum mun enginn velkjast í vafa um það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að gera persónu mína að aðalatriði í ræðu sinni. Ég verð að bregðast við því á einhvern hátt. Ég vil segja að þær árásir og það sem sagt hefur verið um persónulega þátttöku mína eða Bjartrar framtíðar í þessari ríkisstjórn hefur verið á ýmsan veg. Ég vil taka fram að það er rétt hjá hv. þingmanni að ég tel ekki að ég hafi selt sál mína fyrir ráðherrastól eða þátttöku í þessari ríkisstjórn, þvert á móti lít ég á það sem mikilvægt hlutverk okkar sem störfum í stjórnmálum að axla ábyrgð, að við lítum á ábyrgðarstörf okkar, hvort sem þau eru hér á þingi eða á ráðherrastóli, sem þjónustustarf fyrir almenning og fyrir þann almenning sem kaus okkur samkvæmt því lýðræðislega kerfi sem er við lýði í þessu landi. Ég get ekki tekið undir orð hv. þingmanns um að sú ríkisstjórn sem hér leggur fram fjármálaáætlun sé vond öfgastjórn, þvert á móti. Hér er lögð fram fjármálaáætlun til fimm ára sem er í takt við áherslur Bjartrar framtíðar í pólitík um langtímahugsun, um meðalhóf. Það er bæði verið að leggja fram áætlun og fjármálastefnu sem var samþykkt í dag sem hefur mildandi áhrif á þenslu og íslenskt efnahagslíf. Sömuleiðis er verið að auka útgjöld, varlega þó, og þá með sérstakri forgangsröðun til velferðarmála og ekki síst heilbrigðismála sem sjá hvað mesta áherslu í auknum útgjöldum í fjármálaáætluninni. Ég er ekki sammála hv. þingmanni þegar hann talar um að allt sé á leið til verri vegar. Ég er þvert á móti frekar ánægður með þessa fjármálaáætlun þó svo að ég hefði sem fagráðherra vissulega verið ánægður með meira fé til míns málaflokks.
Frú forseti. Ég biðst velvirðingar á því ef ég móðgaði hæstv. ráðherra með því að gera persónu hans að stóru atriði í þessu máli, en mér finnst þetta skipta það miklu máli að ég vil að fólk muni eftir þessu augnabliki þegar fram sækir. Hæstv. ráðherra hefur vissulega mátt þola margt ósanngjarnt eins og ég sagði áðan, það var ekki mín ætlun að bæta í þá hít. Ég tek sterkt til orða því að við erum að ræða alvarlega hluti. Á þeim stutta tíma sem ég hef setið á Alþingi finnst mér stundum eins og hér sé ákveðið leikrit í gangi inn á milli. Ég tek ekki oft til máls í þessum þingsal og aldrei nema mér liggi raunverulega eitthvað á hjarta. Ég hefði sennilega getað sagt þessi sömu orð við hæstv. ráðherra undir fjögur augu ef það hefði ekki tekið hann margar vikur að finna tíma til að eiga með mér fund, en það er annað mál. Ég kann illa við að vera að berja á honum, en hann er sennilega samviska ríkisstjórnarinnar. Samt er það algengasta óskin sem ég heyri þegar ég geng í gegnum miðbæinn og spjalla við fólk, þeir biðja mig nánast alltaf, kjósendur, að berja á hæstv. Óttarri Proppé í pontu Alþingis, ekki af því hann sé eitthvað verri en allir hinir í ríkisstjórninni, heldur einmitt þveröfugt. Skjólstæðingar hans í heilbrigðiskerfinu eru einmitt vonsviknir af því að þeir bjuggust við allt öðru úr þessari átt. Ég reyni mitt besta á hverjum degi til að vera bjartsýnn. Ég veiti því skilning að hæstv. ráðherra er í flokki sem kennir sig við bjarta framtíð, en það eru skil á milli bjartsýni og sjálfsblekkingar, frú forseti. Það er ekki ástæða til bjartsýni þegar stjórnvöld setja þjóðina í spennitreyju nýfrjálshyggju í fimm ár, byggjandi þá fáránlegu áætlun sína á því að hér verði lengsta og mesta hagvaxtarskeið í allri Íslandssögunni. Síðan fær maður þau svör frá fleiri en einum hæstv. ráðherra að eftir þetta allt saman, þetta gjörsamlega makalausa hagvaxtarskeið, ef kraftaverk á sér stað, þá verði fyrst hægt að ráðast í alvöru innviðauppbyggingu. Þetta eru órar eða lygi, gildir þá einu hvort menn eru að ljúga að sjálfum sér eða öllum öðrum. Þessi fjármálaáætlun er ekki aðeins táknræn fyrir hvert við stefnum núna heldur bindandi. Ég held því miður að við eigum öll eftir að muna eftir þessu kvöldi þegar við vöknum upp við vondan draum innan fárra ára og fjármálaáætlunin er orðin myllusteinn um háls þjóðarinnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir eldræðuna. Enn verð ég að vera ósammála hv. þingmanni í grunninn því að ég tel að það sé, svo að ég endurtaki mig, einhver helsta ábyrgð okkar sem erum kjörin til trúnaðarstarfa á Alþingi og sem höfum meirihlutastuðning á Alþingi til þess að sitja í ríkisstjórn, hversu tæpur sem sá meiri hluti kann að vera eða ekki, að sýna ábyrgð, að taka persónu okkar út fyrir sviga, að láta ekki glepjast af óskum um vinsældir heldur að standa okkur vel fyrir umbjóðendur okkar sem eru íslenska þjóðin, sem eru almenningur, og burt séð frá því hvort það kunni að vekja hjá okkur vinsældir eða þýða atkvæði í framtíðinni. Ég hef í öllum störfum mínum lagt einlægan vilja minn í og lagt áherslu á það að gera mitt besta til að koma í veg fyrir að minni hagsmunir, takmarkaðir hagsmunir, eða minn persónulegi smekkur ráði för og mun halda því áfram. Ég ítreka það sem ég sagði í fyrra svari mínu að ég tel að þessi fjármálaáætlun sé góð, hún sýni ábyrgð. Hún er í takt við stöðuna eins og hún er metin. Það er ekki ríkisstjórnin sem semur þjóðhagsspá, það er þvert á móti gert út frá stöðunni og þeim mælingum sem til eru. Fjármálaráð hefur einmitt sagt að vandi fjármálastefnu [[Forseti hringir.]]sé að ekki sé sýnt nógu mikið aðhald. Ég tel að hluti af því að þetta er hófleg áætlun, [[Forseti hringir.]]sé að hér er bæði sýnt aðhald en þó sömuleiðis aukin útgjöld, sérstaklega til velferðarmála sem mikilvægt er að verði aukin.
Frú forseti. Þetta er ein mikilvægasta umræðan sem við tökum í þessum sal. Það eru auðvitað forréttindi að búa á landi þar sem ríkir þverpólitísk samstaða um að heilbrigðisþjónusta skuli vera eins góð og mögulegt er og fyrir alla. Þó að það sé auðvitað hlutverk okkar að takast á um hvernig nákvæmlega skuli gera það eru það engu að síður forréttindi. Mig langaði að fá að eiga samtal við hæstv. ráðherra. Mig langar í fyrsta lagi að staldra aðeins við umræðuna um byggingu nýs spítala. Oft hefur verið komið inn á það í umræðum hér, en þá yfirleitt undir ákveðnum formerkjum. Ég ætla ekki að alhæfa neitt en ég hef heyrt mikið um að fyrir utan byggingu nýs spítala muni heildarframlög aukast um svo og svo mikið. Tölurnar eru u.þ.b. þannig, að mig minnir, að 20% heildaraukning verði í framlögum til sjúkrahúsþjónustu. Af því eru [[Gripið fram í: Nei.]]það 9% yfir tímabilið, ef frá er talin bygging nýs spítala - ef ég fæ að halda áfram með það. [[Gripið fram í: Þetta er rangt.]] [[Gripið fram í.]]Ég held þá bara áfram, takk fyrir það. Mig langaði aðeins að segja að það er ótrúlega stórkostlegt að við séum að byggja þennan spítala. Það er auðvitað partur af þeirri heilbrigðisþjónustu sem við búum við hér. Alveg eins og laun læknanna er þessi bygging partur af heilbrigðiskerfinu og það skiptir máli. Ég vil bara óska okkur öllum til hamingju með að það skref hefur verið stigið, að fjármunir hafi verið settir til hliðar af síðustu ríkisstjórn og því hefur verið haldið áfram núna. Ég vildi bara minna á hversu mikilvægt það er. Mig langar að heyra hvort ráðherra sé ekki sammála mér um það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég vil taka fram að hv. þingmaður talaði um að aukningin til spítalanna væri 22%, aukningin á tímabilinu til allra heilbrigðisstarfseminnar er 22%. Nýr spítali er mjög stór hluti af því, u.þ.b. helmingur af heildaraukningunni. Ég verð að taka undir það að nýr spítali er mjög mikilvægur. Ég þekki þar úr fyrra lífi mínu í borgarstjórn Reykjavíkur að skipulagsvinna fyrir nýjan spítala við Hringbraut var hafin í Reykjavík árið 1975 og höfum við verið að vinna markvisst að þessari uppbyggingu núna í að verða 20 ár, ef ekki lengur. Það var í raun og veru á tíma þarsíðustu ríkisstjórnar sem er farið af stað með verkefnið Nýr Landspítali – háskólasjúkrahús, í hönnun. Á síðasta kjörtímabili var hafin bygging sjúkrahótels á lóðinni sem verður tekið í notkun seinna á þessu ári. Þetta eru stórkostlegar fréttir. Ég ætla alls ekki að eigna mér eða þessari ríkisstjórn þetta verkefni, en það er mjög mikilvægt og merki um forgangsröðun í þessari fjármálaáætlun að staðið sé við þessar áætlanir og það sé staðið við að klára meðferðarkjarnann fyrir árið 2023, eins og tekið er fram í stjórnarsáttmálanum og fjármálaáætlun gerir ráð fyrir. Nýr spítali er ekki bara mikilvægur sem hús heldur ekki síður sem starfsumhverfi vegna þess að heilbrigðiskerfið er náttúrlega ekki síst starfsfólkið sem við það starfar. Sérfræðingarnir og mönnun í heilbrigðiskerfinu er mikið mál. Það er ekki sjálfgefið að sérfræðingar séu til reiðu og vilji starfa hjá okkur. Gott starfsumhverfi og nýr spítali eru lykilatriði í því.
Frú forseti. Takk fyrir það. Ég hélt alveg örugglega að ég hefði orðað það þannig, hv. þm. Logi Einarsson, að um rúmlega 20% færu í sjúkrahúsþjónustu. Ég biðst afsökunar ef ég orðaði það einhvern veginn öðruvísi. En ég ætla að fá að halda áfram með mál mitt. Ég stend fyrir utan þessi mál varðandi spítalann, sem ég held annars að sé ótrúlega brýnt og mikilvægt verkefni. En það er annað sem mig langar að fá að ræða aðeins betur, mig langar að fá að heyra nánari útskýringar hjá ráðherra á hugmyndum um nýtt greiðsluþátttökukerfi. Mér heyrist að það sé eitt merkilegasta skrefið sem stigið hefur verið, ég tala nú ekki um gagnvart langveikum sjúklingum, þar sem að mér skilst að hugmyndin sé að sett sé þak þannig að þeir sem eru hvað veikastir borgi hlutfallslega minna. Mér skilst að það sé í rauninni einhver jöfnunarhugsun í því að þeir sem eru það heppnir að þurfa sjaldan að sækja sér einhvers konar sjúkraþjónustu, borgi mögulega hlutfallslega meira, eða hvernig svo sem það er, til þess að mæta sameiginlega því verkefni að þeir sem eru hvað veikastir fái sem mesta aðstoð. Þær tölur sem ég hef nefnt í þessu samhengi - og ég tala nú ekki um að verið er að tala um að 1,5 milljarðar á ári í þetta verkefni eingöngu þegar það er komið til fullra áhrifa. Í áætluninni stendur að rúmlega 3 milljarðar fari í að lækka greiðsluhlutdeild almennt hjá sjúklingum og þykir mér það mjög metnaðarfullt. Mig langaði að lokum, þar sem ég veit að ég fæ ráðherra aftur hingað í pontu, að fá að spyrja um það svo ég skilji það betur - ég hef áður staðið í þessari pontu og rætt um aðstöðu psoriasis-sjúklinga, sem eðli máls samkvæmt fara oft í meðferð við því, mögulega dag eftir dag og kannski bara 30 sekúndur í senn, en þurfa þá mögulega að borga í hvert og eitt skipti. Fyrir þá er greiðsluhlutdeildin kannski mikil miðað við aðra. Mig langar að heyra nánari útskýringar á því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir fyrirspurnina. Greiðsluþátttökukerfið var samþykkt af Alþingi á síðasta ári og tekur gildi núna 1. maí. Það er vissulega stórt skref vegna þess að við höfum séð að ekki hefur ríkt jafnræði meðal sjúklinga. Kostnaðarþátttaka sjúklinga hefur verið mjög misjöfn eftir því hvað hrjáir fólk og hreinlega spyr maður sig stundum hvort það sé tilviljanakennt eftir því hvenær meðferð hefst hversu mikil eða lítil kostnaðarþátttakan er. Nýja greiðsluþátttökukerfið er hannað til þess að jafna það ófæra ástand, þ.e. til að byrja með að jafna kostnaðarþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu þannig að þar sé þak. Síðan eru settir inn viðbótarpeningar til þess sérstaklega að lækka þak gagnvart börnum, fjölskyldum, öldruðum og öryrkjum. Það verður stór breyting fyrir kerfið. Búið er að reikna út í hörgul hvaða áhrif þetta hefur á hópa. Kerfið er alla vega hannað þannig að það komi ekki illa við ákveðna hópa en við þurfum dálítið að sjá hvernig það mun virka. Flestir sem njóta reglulegrar heilbrigðisþjónustu lenda undir þakinu, eins og mögulega psoriasis-sjúklingar. Ef þeir sækja sér enga aðra heilbrigðisþjónustu geta orðið hækkanir, en kerfið er þó þannig uppsett að ef kostnaðarþátttakan fer yfir [[Forseti hringir.]]24 þús. og eitthvað fyrsta mánuðinn er sjúklingurinn strax kominn í afsláttarkerfi það sem eftir er. Þegar kerfið er komið í gagnið þurfum við líka aðeins að læra af reynslunni af því.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Mig langaði aðeins að minnast á það að á síðasta þingi náðist þverpólitísk sátt þegar öll velferðarnefnd var sammála í nefndaráliti um að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga. Öll nefndin var sammála um að þetta væri fyrsta skrefið í átt að betra greiðsluþátttökukerfi og að það þyrfti líka að bæta fleiri þjónustuþáttum í kerfið sem allra fyrst og sameina greiðsluþátttöku vegna læknisþjónustu og lyfja. Fram kom í nefndaráliti velferðarnefndar að greiðsluþátttökuþakið ætti ekki að vera hærra en 50 þús. kr. á mann og ekki hærra en 33 þús. kr. á börn, öryrkja og aldraða. Hins vegar lesum við nú fréttir um að greiðsluþátttökuþak verði í einhverjum tilvikum 70 þús. kr. og 46 þús. kr. í einhverjum tilvikum fyrir börn, öryrkja og aldraða. Mér finnst ríkja nokkur óvissa um þessar tölur. Ég verð að segja að þegar ég les fimm ára ríkisfjármálaáætlun finnst mér dálítið undarlegt að pólitísk stefnumótun sé ekki meiri eða að menn séu ekki tilbúnir til að skuldbinda sig við þessa þverpólitísku sátt. Ég les til að mynda hér og mig langar, með leyfi forseta, að vitna beint í áætlunina, en þar stendur: „Nýtt greiðsluþátttökukerfi tekur gildi og stefnt er að lækkun greiðsluþátttöku sjúklinga á tímabilinu.“ Svo segir að gert sé ráð fyrir að framlög vegna þessa nýja kerfis verði eftirtalin og tölurnar taldar upp, en það er ekki nefnt neitt sérstaklega hvernig þetta kemur við sjúklingana sjálfa. Ég sakna þess verulega þegar við erum að fara yfir þetta stóra og merka plagg að ekki sé hægt að skuldbinda sig frekar. Kannski hefur það farið fram hjá mér og þess vegna langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðherra: Hver er staðan á þessu? Ég væri afskaplega þakklát ef ég gæti fengið skýr svör og krónutölur.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Nýtt kostnaðarþátttökukerfi, nýtt greiðsluþátttökukerfi sjúklinga, tekur gildi núna í maí árið 2017. Það er miðað við fjárframlög sem voru ákvörðuð af Alþingi í fjárlögum fyrir þetta ár þannig að það er nú ekki tekið til þessa kerfis í fjármálaáætluninni öðruvísi en það er fjármagnað áfram. Viðbótarframlög til kerfisins eru um 1,5 milljarðar sem ég minntist á rétt áðan og er ætlað til þess að lækka kostnað barnafjölskyldna, aldraðra og öryrkja, því verður áfram haldið. Tölurnar sem hv. þingmaður minntist á eru réttar. Það hafa ekki orðið breytingar á áætlunum um tölur eða þök fyrir einstaka sjúklinga. Kerfið er hins vegar afskaplega flókið. Viðmiðunin er sú að kostnaðarþátttaka fullfrískra einstaklinga eins og mín og hv. þingmanns fari ekki yfir 50 þús. kr. á ári og barna, öryrkja og aldraðra ekki yfir 33 þús. kr. á ári eins og kom fram hjá velferðarnefnd, nema í algjörum undantekningartilfellum. Þess ber að gæta að möguleiki er til þess, hafi einstaklingar ekki verið inni í heilbrigðiskerfinu að neinu leyti og hitti mjög óheppilega á afsláttartímabil, að kostnaðarþátttakan verði eitthvað hærri. Ástæðan fyrir því að framlög sem ætluð eru til þess að lækka kostnaðarþátttöku almennings á tímabilinu sem fjármálaáætlun nær yfir eru ekki útfærð nánar er m.a. út af þessari stóru breytingu sem nýtt greiðsluþátttökukerfi ber [[Forseti hringir.]]í sér og einnig að við ætlum að setja nýja [[Forseti hringir.]]peninga til þess að lækka kostnaðarþátttöku, en við þurfum að ákveða nákvæmlega hvar og hvernig við gerum það og hvernig við getum gert það [[Forseti hringir.]]og það á kannski eftir að koma í ljós í útfærslunni.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör sem voru nokkuð í átt að auknum skýrleika er varðar þessa krónutölu. Ég verð að segja það að þetta er eitt stærsta mál í íslensku samfélagi þessa dagana. Við heyrum afskaplega sorglegar sögur af einstaklingum sem þurfa að reiða fram mjög háar fjárhæðir og eru kannski í aðstæðum sem eru þeim afskaplega erfiðar og fá stundum mjög sorglegan endi. Þannig að ég vona að þetta sé eins og ráðherrann er að lýsa, að greiðsluþátttakan sé ekki yfir þessum 50 þús. kr. Ástæða þess að ég held að það ríki svona mikil tortryggni gagnvart kerfinu er sú að ríkisstjórnin er að leggja fram þessa fimm ára ríkisfjármálaáætlun og það er ekki almennileg útfærsla. Það er ekki pólitísk skuldbinding við svona stórt mál með skýrum hætti. Þess vegna er þessi tortryggni. Það vantar ákveðið gagnsæi í ríkisfjármálaáætlunina. Ég er sannfærð um að það hefði mátt komast hjá því ef menn hefðu hreinlega bara skuldbundið sig og þetta væri skýrt. Mér finnst líka ekki til of mikils mælst að gera það hreinlega vegna þess að það er stóra skuldbindingin ykkar á kjörtímabilinu hvernig þið ætlið að skipta fjármununum. Mér finnst það vera nokkuð kaldar kveðjur til sjúklinga að ekki sé betri útfærsla á þessu en raun ber vitni. Mig langar þess vegna að spyrja hæstv. ráðherra í framhaldi af þessu: Hver er áætlunin um að koma lyfjum og læknisþjónustu undir eitt greiðsluþátttökuþak? Það væri mjög fróðlegt að heyra það hver áætlunin er. Ég mundi líka vilja fá það kannski líka að heyra viðhorf ráðherrans til upplýsingamiðlunar vegna þess að mér finnst oft eins og mjög margir sjúklingar og jafnvel starfsfólk heilbrigðiskerfisins [[Forseti hringir.]]ekki átta sig nákvæmlega á því hvernig þessum málum er háttað. Það væri fróðlegt að heyra það frá hæstv. ráðherra hvernig væri hægt að koma til móts við þessar áhyggjur mínar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Alfreðsdóttur fyrir spurningarnar. Því er til að svara að fjármálaáætlun áranna 2018–2022 er auðvitað fjármálaáætlun. Þetta er ekki útfærð fjárlög fyrir hvert ár heldur fyrst og fremst rammar 34 málasviða og síðan eru skilgreindar áherslur á bak við þessa ramma. Þess vegna eru ekki nákvæmar útfærslur umfram áherslur og ákveðna málaflokka. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir auknum fjármunum til þess að lækka kostnaðarþátttöku sjúklinga, en það er ekki útfært og eins og ég minntist á er það gert af ráðnum hug, ekki til þess að fela neitt eða hafa það ruglingslegt, heldur til þess að sú útfærsla nýtist sem best. Nú er mjög stór breyting í farvatninu 1. maí þegar nýtt greiðsluþátttökukerfi verður tekið í notkun. Við getum átt von á því að eitthvað muni koma okkur á óvart varðandi það hvernig kerfið mun reynast. Við reiknum líka með að það geti mögulega haft í för með sér einhverja breytingu á því hvernig einstaklingar nota heilbrigðiskerfið, vonandi til þess að fá betri þjónustu. En það er ábyrgðarhluti þegar við höfum fjárheimildir að við þurfum að sjá hvernig kerfið nýtist gagnvart fjárheimildum áður en við tökum næstu skref. Varðandi sameiningu greiðsluþátttökukerfis í heilbrigðiskerfinu við lyfjagreiðslukerfið þá er það auðvitað langtímamarkmiðið, en hér eru tvær mjög veigamiklar [[Forseti hringir.]]breytingar í farvatninu sem við þurfum að fá reynslu af áður en við tökum næsta skref. En ég [[Forseti hringir.]]tek undir með hv. þingmanni að það eigum við að taka.
Frú forseti. Mig langar að byrja á að fagna því sem fram kemur í fjármálaáætluninni, en hún sýnir, svo að ekki verður um villst, að ríkisstjórnin forgangsraðar í þágu heilbrigðis- og velferðarmála. Þetta er metnaðarfull áætlun og ég verð að segja að hér hefur ráðherra haldið mjög vel á spöðunum í viðræðum við hæstv. fjármálaráðherra. Að því sögðu geri ég svo sem ekki ráð fyrir því, frú forseti, að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi þurft að snúa neitt sérstaklega fast upp á handlegg hæstv. fjármálaráðherra enda er það algjörlega í samræmi við stefnu Viðreisnar og ríkisstjórnarinnar að forgangsraða í þágu þessa málaflokks sem við ræðum hér og það er gleðiefni. Mig langar sérstaklega að nefna aukið aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Samkvæmt áætluninni er gert ráð fyrir verulega bættu aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu á heilsugæslustöðvum, m.a. með fjölgun stöðugilda sálfræðinga úr 22,5 upp í 40 fyrir árið 2022. Einnig fagna ég því að í áætluninni er gert ráð fyrir styttingu biðtíma eftir þjónustu göngudeildar barna- og unglingageðdeildar Landspítalans. Það er nefnilega svo, eins og við öll vitum, að góð geðheilsa skiptir ekki bara miklu máli fyrir þá sem njóta hennar heldur er hún líka gríðarlega mikilvæg forsenda hagvaxtar og félagslegrar þróunar í samfélaginu. Þessar áherslur eru einmitt eitthvað sem hefur verið mjög ofarlega á baugi innan Evrópusambandsins, en innan þess er mikið fjallað um tengsl góðrar geðheilsu og lífsgæða einstaklinga og líka góðrar geðheilsu og framleiðni og hagvaxtar. Mig langar að spyrja ráðherra í tengslum við þetta hvort sett hafi verið einhvers konar markmið eða gerð áætlun eða úttekt á því hversu mikil áhrif bætt geðheilsa landsmanna gæti haft á hagvöxt og framleiðni á Íslandi til lengri tíma litið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverðar og góðar spurningar. Til að byrja með vil ég reyndar taka undir með hv. þingmanni, ég vil ekki meina að sérstaklega hafi þurft að snúa upp á höndina á hæstv. fjármálaráðherra þegar kom að því að setja heilbrigðismálin í forgang í fjármálaáætlun. Heilbrigðismálin eru sett í sérstakan forgang, ekki bara í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar heldur líka í stefnum allra ríkisstjórnarflokkanna og reyndar allra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á Alþingi; og trekk í trekk hafa skoðanakannanir, og að ég vil meina niðurstaða kosninganna, bent á að mikill meiri hluti landsmanna er sammála því að heilbrigðismálin eigi að vera í forgangi. Varðandi geðheilbrigðismálin, sem hv. þingmaður gerði sérstaklega að umtalsefni, þá er uppbygging geðheilbrigðisþjónustu sérstakt áherslumál okkar og mitt. Þar er styrking heilsugæslunnar mjög mikilvægt verkefni, bæði að fjölga sálfræðingum en einnig svokölluðum geðteymum eins og byggð hafa verið upp í austurhluta Reykjavíkur í samvinnu við Reykjavíkurborg. Til stendur að reyna að fjölga þessum geðteymum víðar. Sömuleiðis að stytta biðlista á BUGL, barna- og unglingageðdeild, eins og hv. þingmaður minntist á. Geðheilbrigði er sennilega sá þáttur heilbrigðisþjónustunnar þar sem við eigum hvað mest inni. Það er mjög margt hægt að gera. Við höfum til dæmis lagt áherslu á það í Bjartri framtíð og gerum ráð fyrir því í fjármálaáætlun að setja fjármuni sérstaklega í fjarheilbrigðisþjónustu [[Forseti hringir.]]sem getur nýst vel. Ég verð víst að koma betur að þessu í seinna svari mínu.
Frú forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar í þessu seinna innlegginu mínu um fjarheilbrigðisþjónustuna að byrja á því að koma inn á atriði sem skiptir líka gríðarlega miklu máli um land, þá sérstaklega á landsbyggðinni, en það er heilsugæslan. Mig langar að byrja á að fagna þeim áætlunum sem birtast hér um að styrkja eigi heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað. Þetta er sérstaklega mikilvægt í þeim kjördæmum þar sem heilsugæslan er meginþjónustuveitandi í heilbrigðismálum, þ.e. í landsbyggðakjördæmunum. Þar er sannarlega þörf á betra aðgengi að þjónustu heilsugæslu um land allt. Þess vegna vil ég fagna því sérstaklega að gert sé ráð fyrir fjölgun mismunandi faghópa, sem ráðherra kom einmitt inn á áðan í sínu innleggi, í hverju einasta heilbrigðisumdæmi, þ.e. að lágmarki verði sex faghópar í hverju heilbrigðisumdæmi árið 2022 sem er frábært. Í þessu felst sannarlega mikil þjónustubót fyrir skjólstæðinga úti á landsbyggðinni. Því ber að fagna. Jafnframt er gert ráð fyrir að þjónusta heilsugæslu verði aðgengilegri þannig að hlutfall sjúklinga í bráðamóttöku sjúkrahúsa, sem ættu frekar að fá þjónustu á heilsugæslunni, lækki úr 20% í 10% fyrir árið 2022. Þetta er gríðarlega mikilvægt til að draga úr álagi á Landspítalanum og því mjög gott að fjármagn sé komið til að mæta þessari brýnu þörf, því að þetta mun síðan verða til þess að bæta mjög svo þjónustuna á Landspítalanum. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra út í fjarheilbrigðisþjónustuna, sem hann minntist aðeins á í sínu fyrra svari. Í fjármálaáætlun segir að unnið verði í samræmi við tillögu starfshóps um fjarheilbrigðisþjónustu frá maí 2016. Það vakti athygli mína að ég gat ekki séð í fljótu bragði að gert væri ráð fyrir kostnaði í þeirri töflu sem ég skoðaði. Mig langaði því að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé rétt að draga þá ályktun að innleiðingu fjarheilbrigðisþjónustu sem þjónustuforms fylgi enginn kostnaður?
Frú forseti. Vissulega fylgir fjarheilbrigðisþjónustu kostnaður, en í stóra samhenginu, þegar við horfum á heilbrigðiskerfið, er sá kostnaður það lítill að hann er væntanlega ekki tiltekinn í krónum og aurum í fjármálaáætlun til fimm ára. Tilraunaverkefni í fjarheilbrigðisþjónustu hafa verið í gangi og verið er að styrkja þau verkefni. Ég held að þetta verði mjög mikilvægur þáttur í heilbrigðisþjónustu yfir höfuð, auðvitað sérstaklega í dreifðari byggðum en þegar fram líða stundir bara almennt, eins og hefur sést hjá öðrum þjóðum, t.d. á Nýja-Sjálandi, og hefur haft mjög jákvæð áhrif til þess að auka þjónustu við einstaklinga. Svo að við förum aftur í geðheilbrigðismálin þá er heilsugæslan mjög mikilvægur fyrsti viðkomustaður í heilbrigðisþjónustu og ekki síst þegar kemur að geðheilbrigðisþjónustu og því að meðhöndla heilsubrest og líka að stuðla að heilbrigði hjá fólki. Það skiptir líka miklu máli í þessari fyrsta stigs þjónustu að við fækkum gráum svæðum á milli heilbrigðisþjónustu sem veitt er af ríkinu og félagsþjónustu sem veitt er af sveitarfélögunum, en oft njóta sömu einstaklingar þjónustu á báðum stöðum. Það er mikilvægt að þessi kerfi vinni vel saman. Varðandi það sem hv. þingmaður minntist á í fyrri spurningu, um þjóðhagsleg áhrif af því að standa vel að geðheilbrigðismálum, þá held ég að það skipti mjög miklu máli. Við sjáum mikla fjölgun öryrkja og vitum að stór hluti þeirrar fjölgunar er vegna geðheilbrigðisvandamála. Það er auðvitað þjóðhagslegt vandamál en ekki síður er það vandamál fyrir þá einstaklinga sem eiga [[Forseti hringir.]]við veikindi að glíma. Það hlýtur að vera grundvöllur heilbrigðiskerfisins eins og kerfisins alls að einstaklingum líði vel og að þeir eigi ánægjulegt og gjöfult líf.
Virðulegi forseti. Tvær mínútur eru alls ekki nægilega mikið til að eiga samtal við hæstv. heilbrigðisráðherra um alla þá málaflokka sem þörf er á að ræða. Ég hef ákveðið að ræða tvennt í dag sem er afar mikilvægt í þeim tilgangi að efla og bæta heilbrigðiskerfið. Við í Bjartri framtíð höfum talað fyrir að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað í heilbrigðiskerfinu og stórauka þjónustu þar, m.a. með auknu aðgengi að sérfræðingum og aukinni þjónustu. Ég tel afar mikilvægt að unnt sé að bæta þjónustu og hagræða með því að nýta betur þá þekkingu og reynslu sem hinar fjölmörgu starfsstéttir búa yfir. Í fjármálaáætlun til ársins 2022 er hægt að finna þrjú mælanleg markmið sem ég tel vera áherslumál Bjartrar framtíðar í framkvæmd. Ég fagna því. Ég myndi óska eftir að hæstv. heilbrigðisráðherra ræði aðeins þessi markmið og áhrif þeirra á uppbyggingu heilbrigðiskerfisins hér á Íslandi. Þessi markmið eru, með leyfi forseta, hvað varðar heilsugæsluna: 1. Skilvirkari þjónusta fyrir sjúklinga sem leita til heilsugæslu. 2. Bætt aðgengi sjúklinga að fjölbreyttri geðheilbrigðisþjónustu óháð efnahag og búsetu. 3. Aukin fræðsla og stuðningur í boði fyrir sjúklinga varðandi lífsstíl og lífsstílstengda sjúkdóma. Ég væri sérstaklega þakklát ef hæstv. ráðherra ræddi eins og hægt er í tveggja mínútna samtali sérstaklega um geðheilbrigðismál sem hann kom aðeins inn á þar sem hér hefur verið gagnrýnt af hv. þingmönnum skortur á tölum tengdum fjárframlögum. Fyrir mína parta er mikilvægara á þessu stigi, afar mikilvægt, að sjá að hér eru aðgerðir sem eru framkvæmanlegar og sem formaður velferðarnefndar tek ég hluta af ábyrgðinni hvað varðar rökræður og að berjast fyrir meira fjármagni. Geðrænir sjúkdómar eru ein helsta ástæðan fyrir nýgengi örorku eins og við ræddum og kosta þjóðfélagið mikið fé í formi lyfja, lækniskostnaðar og tapaðra vinnustunda. Aukið aðgengi að sálfræðingum á heilsugæslum og í framhaldsskólum landsins er í stefnunni okkar en ég myndi vilja heyra aðeins meira um hvernig þetta er hugsað því að mér er persónulega mjög umhugað um þetta málefni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er ánægjulegt að heyra hversu margir hv. þingmenn eru að hugsa um geðheilbrigðismálin, það er ánægjuleg þróun. Geðheilbrigðismálin hafa gjarnan verið feimnismál í íslensku samfélagi. Síðustu árin hefur það gerbreyst. Það er mjög ánægjulegt, ekki bara vegna þess að það eykur þrýsting á okkur sem ráðum einhverju um það að bæta í málaflokkinn, gera betur í þjónustunni, heldur minnkar það sömuleiðis félagslega einangrun þeirra sem eiga við geðheilbrigðisvandamál að stríða og ætti að auðvelda þeim að leita sér þjónustu og vonandi að hafa upplýsingar til að leita sér réttrar þjónustu. Ég tek undir með hv. þingmanni að leggja áherslu á fyrsta stigs þjónustu í heilsugæslunni og uppbyggingu heilsugæslunnar og um aðgengi almennt í heilbrigðiskerfinu en ekki síst að geðheilbrigðisþjónustu, og síðan að aukinni fræðslu tengdri lífsstíl og lífsstílstengdum sjúkdómum. Margir myndu vilja meina að lífsstíll og nútímasamfélag geti að einhverju leyti ýtt undir geðheilbrigðisvandamál. Mér finnst því mjög mikilvægt að við bjóðum upp á aukna þjónustu, aukið aðgengi og að það sé m.a. boðið upp á heildræna atferlismeðferð. Við erum með nýlegar tölur sem sýna að við notum meira en 100% meira af geðlyfjum en nágrannaþjóðir sem við miðum okkur við. Þó svo að geðlyf séu mikilvæg og gagnleg þegar þau eiga við [[Forseti hringir.]]eru þetta óeðlilegar tölur og geta bent til þess að það sé skortur á öðrum og betri úrræðum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hlakka til að við hefjum þessa vinnu. Næst vil ég biðja hæstv. heilbrigðisráðherra að eiga samtal við mig um hjúkrunar- og dvalarrými. Fyrir ekki löngu fengum við í hv. velferðarnefnd ítarlega kynningu frá ráðuneytinu um málaflokkinn. Ég sé í fjármálaáætlun að hægt er að finna mjög metnaðarfull markmið, þau eru að veita þjónustu í takt við færni og heilsu og lágmarka þörf fyrir dvöl á stofnun, fjölgun hjúkrunarrýma og að bæta aðbúnað hjúkrunarrýma í samræmi við viðmið velferðarráðuneytisins. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hver þessi viðmið séu. Hér eins og í mörgum öðrum málaflokkum sem tilheyra okkur í hv. velferðarnefnd er um að ræða málefni með slíkt flækjustig eða réttara sagt áskoranir þar sem eru óskýr skil ábyrgðar milli ríkis og sveitarfélaga sem hefur dregið úr skilvirkni í þjónustu og hagkvæmni í nýtingu fjár. Ég vil biðja hæstv. ráðherra að lýsa aðeins fyrir mér hversu mikil fjölgun verður á hjúkrunarrýmum og spyrja hvernig hann sjái fyrir sér að best verði háttað þessu samráði og samstarfi við sveitarfélögin til að mæta áskorunum og bæta skilvirkni og hagkvæmni í þessum mikilvæga málaflokki. Einnig ef tími gefst til vil ég biðja hæstv. ráðherra að ræða styttingu á biðtíma fólks eftir endurhæfingarrými. Fyrr í kvöld átti ég samtal við hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra um hvernig málefni aldraðra verða bætt í lífeyriskerfinu og almannatryggingum. Ég tel að hér sé um að ræða málaflokka sem haldast í hendur. Í Bjartri framtíð er einn lykilþátturinn að bæta lífsgæði aldraðra. Hluti af því er að tryggja aðgengi að hjúkrunarrýmum sem dregur úr nauðsyn þess að aldraðir dvelji á bráðasjúkrahúsum með tilheyrandi óhagræði fyrir einstaklinginn sjálfan [[Forseti hringir.]]og kerfið í heild. Það er mjög mikilvægt að heyra hvað ætlast er fyrir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir margar og góðar spurningar. Í fyrsta lagi störfum við samkvæmt geðheilbrigðisáætlun sem var samþykkt á Alþingi árið 2016 og áherslum hennar en erum að vinna í að gera betur, eða réttara sagt að innleiða þá áætlun hraðar en gert var ráð fyrir að hægt væri. Varðandi hjúkrunarrýmin er viðmiðið sem hv. þingmaður spurði út í svokallað RAI-mat þar sem metin er hæfni einstaklinga og þörf fyrir þjónustu. Það mat stýrir síðan aðgengi að þjónustunni og er sömuleiðis notað sem grundvöllur fyrir kostnaðarmati bak við einstaklinga þegar kemur að úthlutunum til hjúkrunarheimila. Það er embætti landlæknis sem setur viðmið um aðstöðu o.s.frv. Hv. þingmaður spyr um biðtíma eftir endurhæfingu. Því er til að svara að unnið verður í því að hann verði styttur. Endurhæfing er mjög mikilvæg, ekki bara fyrir aldraða heldur aðra sem á henni þurfa að halda. Með því að bæta endurhæfingu og stytta biðlista eftir henni er auðveldara að gera einstaklingana ekki bara sjálfstæða heldur þannig að þeir komist til starfa o.s.frv. Varðandi fjölgun hjúkrunarrýma er gert ráð fyrir að hún verði tæplega 300 rými á tímabilinu og fjölgun dagdeildarrýma eitthvað um 170 á tímabilinu, ef ég man rétt. Og já, samstarf við sveitarfélögin [[Forseti hringir.]]í þessari uppbyggingu allri verður skoðað enda mjög mikilvægt að þessi tvö stig vinni saman.
Virðulegur forseti. Ekki veit ég hvað þeir voru að hnoðast saman, hæstv. ráðherrar, eins og hv. þm. Jóna Sólveig Elínardóttir ýjaði að, en sú glíma endaði með bræðrabyltu. Og hver vann? Eins og vanalega, Sigtryggur vann. Ekki fólkið í landinu sem trúði því statt og stöðugt að þessir flokkar stæðu við að bæta heilbrigðisþjónustuna, bæta verulega í, að það yrði viðsnúningur. Nei, það verður að bíða betri tíma, bíða þess að mannúðlegri stjórnvöld komist til valda. Ég óska hæstv. heilbrigðisráðherra til hamingju með þau áform að byggja 292 ný hjúkrunarrými. Það er full þörf fyrir þau öll á höfuðborgarsvæðinu. Manni hlýnar um hjartarætur. En það er skammgóður vermir því að ég átta mig ekki á því hvernig á að starfrækja þessi hjúkrunarrými. Það á að verja til þeirra 5 milljörðum, til allrar hjúkrunarþjónustu. Þeir 5 milljarðar duga ekki nema sennilega í eitt og hálft ár. Þá á eftir að fjölga dagdvalarrýmum, sem eru mjög góð úrræði, og endurhæfingarrýmum og það á eftir að verja fé til að endurbæta stofnanir fyrir aldraða úti um allt land sem fæstar hverjar uppfylla öryggisstaðla og byggingarreglugerðir. Þetta kostar marga milljarða. Ofan í kaupið erum við að glíma við vanfjármögnuð hjúkrunarheimili nú þegar í dag. Það er áhyggjuefni. Það er bara tifandi tímasprengja. Síðan erum við með sjúkrahúsþjónustuna á milli áranna 2017 og 2018 og ekki á að bæta neinu í. Við getum ekki, virðulegur forseti, lagt það á stjórnendur á Landspítala og á öðrum heilbrigðisstofnunum að þurfa að reyta hár sitt á torgum og í fjölmiðlum og hér í hliðarsölum Alþingis [[Forseti hringir.]]til að tryggja að ekki verði katastrófa inni á stofnununum.
Frú forseti. Ég vil taka undir það með hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni að hjúkrunarrými og þjónusta við aldraða séu einhver mesta áskorun sem við horfum fram á á næstu árum í heilbrigðisþjónustunni. Með fjölgun aldraðra, með öldrun þjóðarinnar, verður þetta sennilega einhver mesta áskorun næstu áratuga. Góðu fréttirnar eru að á sama tíma og bara á síðustu fimm árum, sem ég vil taka fram að er jafn langur tími og þessi fjármálaáætlun nær til, hafa orðið stórstígar breytingar í möguleikum okkur til þess bæði að veita þjónustu og lækna sjúkdóma, auka lífsgæði einstaklinga. Við horfum dálítið inn í óljósa tíma þótt við horfum ekki nema til næstu fimm ára. Hjúkrunarrýmin nýju 292, dagdvalarrýmin nýju, eru fjármögnuð í fjármálaáætluninni en það skal taka fram að þau eru að bætast við, það er verið að byggja þau upp á öllu tímabilinu. Þau verða ekki öll komin í notkun á sama tíma og verða ekki öll í rekstri allt tímabilið. Varðandi sjúkrahúsþjónustuna er það ekki rétt að ekki sé verið að bæta neinu við. Það er vissulega rétt að árið 2018 hefði maður gjarnan viljað sjá meiri viðbætur, en grunnurinn sem unnið er út frá byggir á fjárlögum fyrir 2017 og það þurfti hvorki þessa ríkisstjórn né aðra til þess að þverpólitískt Alþingi án skýrs meiri hluta skilaði 10% viðbót í fjárlögum í ár frá árinu á undan í heilbrigðisþjónustuna, þar á meðal sjúkrahúsþjónustuna. Þeirri viðbót höldum við [[Forseti hringir.]]inni í fjármálaáætlun fyrir árið 2018 og áfram út tímabilið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör. Eftir stendur þetta: Ég tel að enn vanti fé til að reka þessi hjúkrunarrými þótt þau séu að detta inn allt þetta tímabil. Það kostar kannski tæplega 3 milljarða kr. á ári að reka 292 rými, ef ég reikna rétt. En það er nú svona. Ég vil auðvitað fagna, og við gerum það öll í hjarta okkar, af hjartans einlægni nýju háskólasjúkrahúsi og að það sé gulltryggt að kalla má að það verði. En það vantar endurbætur víðar. Það vantar endurbætur á sjúkrahúsin á Suðurlandi, á Selfossi, á Vesturlandi, í Stykkishólmi. Frá fyrsta degi verður aukin hagkvæmni í starfseminni, bæði faglega og rekstrarlega, ef okkur tekst að lagfæra þetta. Það sama er á Akranesi. Heilsugæslan hefur barist í bökkum og er vanfjármögnuð enn. Ég vona að þau fyrirheit gangi eftir að hagur þeirra verði réttur en ekki er auðvelt að sjá það. Nýja greiðsluþátttökukerfið tekur gildi 1. maí. Þar eru stórir íþyngjandi þættir enn úti, þ.e. tannlæknaþjónustan. Þegar síðasti samningur var gerður við sérfræðinga 2008 átti það að dekka upp undir 80% af kostnaði, nú dekkar sú niðurgreiðsla TR líklega um 23%, eftir því sem skjólstæðingar segja mér. Þetta er vandamál. Við buðum hærra og betur í greiðsluþátttökunni, við buðum og lögðum til að við færum niður í 35 þús. kr. sem nú er komið upp í allt að því helmingi hærri upphæð, upp í 70 þús. kr. [[Forseti hringir.]]Telur hæstv. heilbrigðisráðherra ekki mögulegt að fara lægra?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni sem fór víða. Ég fullvissa hv. þingmann enn um að áætlanir um hjúkrunarrýmin eru fjármögnuð eins og þau eru. Áætlunin gerir ráð fyrir því.
Eru þau fjármögnuð eins og þau eru?
Þau eru fjármögnuð í fjármálaáætlun eins og þau eru áætluð. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdina. Það er rétt sem hv. þm. Guðjón S. Brjánsson bendir á að það er mikilvægt að byggja heilsugæsluna upp. Það er lykilmarkmið í fjármálaáætluninni. Varðandi greiðsluþátttökukerfið verð ég að ítreka það sem ég hef sagt í svörum við aðra hv. þingmenn í kvöld, það er gert ráð fyrir að kerfið taki við núna 1. maí. Það er fjármagnað í fjárlögum fyrir 2017 og ekki gert ráð fyrir breytingum þar á. Þær upphæðir, þau þök sem miðað er við fyrir einstaklinga eru þau sömu og voru kynnt velferðarnefnd fyrir áramót. Það er ekki gert ráð fyrir því nema í algerum undantekningartilfellum að þak fullfrískra einstaklinga sé hærra en 50 þús. kr. yfir árið og hærra en 33 þús. kr. fyrir börn, aldraða eða öryrkja. Einu undantekningar, mögulega, því að þetta er mjög flókin útfærsla með áunnum afsláttum, eru fyrir fólk sem kemur algerlega nýtt og hrátt inn í kerfið í mikla þjónustu. Ég tek fram að útfærslan á kerfinu var samþykkt þverpólitískt á síðasta kjörtímabili. Við erum í þessari fjármálaáætlun að miða við að taka það í gildi núna 2017 og halda því til streitu, en við gerum líka fyllilega ráð fyrir því að þurfa að fá reynsluna af því áður en við höldum áfram að lækka kostnaðarþátttöku einstaklinga. Þá þurfum við að horfa til m.a. tannlæknaþjónustu, eins og hv. þingmaður benti á. [[Forseti hringir.]]Ég segi sömuleiðis sálfræðingaþjónustu o.fl. En ég teldi óábyrgt að útfæra það núna áður en við fáum betri reynslu af kerfunum eins og þau eru að taka við.
Frú forseti. Ég verð að byrja á að segja að ég sakna þess að hafa ekki séð formann fjárlaganefndar í dag. Hér er einungis einn fulltrúi úr fjárlaganefnd meiri hlutans. Mér þykir mjög miður að þeir skuli ekki vera hér og hlusta í dag eins og við í minni hlutanum höfum þó gert. Við erum ekki bara að fjalla um betri rekstur og gagnsæi í fjármálum ríkisins, við erum að fjalla um fólkið í samfélaginu og hvernig við skiptum fjármunum ríkisins til sameiginlegrar neyslu. Skattalækkanir undanfarinna ára hafa veikt tekjustofna ríkisins og dregið hefur úr aðhaldi ríkisfjármálanna í meiri uppsveiflu. Það þýðir að tekjustofnar ríkisins nægja ekki til að fjármagna nauðsynleg útgjöld til uppbyggingar innviða og velferðar þrátt fyrir uppsveifluna. Sex einstaklingar eiga nú jafn mikið og helmingur mannkyns. Auðurinn sópast frá þeim sem minnst eiga og safnast á hendur hinna fáu sem eiga mest. Sú fjármálaáætlun sem við fjöllum um hér mun ekki sækja fjármuni til þeirra sem meira hafa til að styrkja samneysluna og áform um aukna einkavæðingu og útvistun er það sem koma skal. Aðhaldið sem hér er boðað verður til þess að rekstur sjúkrastofnana hangir áfram á horriminni. Áform um fjölgun hjúkrunarrýma fram til ársins 2022 eru ekki nema rúmlega helmingurinn af áætlaðri viðbótarþörf fyrir ný hjúkrunarrými til ársins 2020. SAk situr eftir enn og aftur, Sjúkrahúsið á Akureyri, þar til í lok þessarar áætlunar en þá á að hefja undirbúning verksins. Þrátt fyrir langt tímabil hagvaxtar segir ráðherrann að ekki sé hægt að setja meira fé fyrr en um mitt tímabil áætlunarinnar í þennan mikilvæga málaflokk, en þó glittir í heimsmetaorðræðuna þegar ráðherra heilbrigðismála segir aldrei hafa verið eins vel gert. Ekki stendur til að gera breytingar á réttindum örorkulífeyrisþega í almannatryggingakerfinu til samræmis við þær breytingar sem gerðar hafa verið á réttindum ellilífeyrisþeganna fyrr en á árinu 2019. Það þýðir að öryrkjar búa áfram við flókið kerfi og með krónu á móti krónu skerðingum, sem kemur verulega illa við þann hóp sem verst stendur. Fæðingarorlof á að hækka í þrem áföngum um 100 þúsund kall, úr 500 í 600 þúsund. Það væri kannski skynsamlegt að horfa til þess að lengja það líka í eitt ár og sjá til þess að allir hafi að minnsta kosti að lágmarki 300 þúsund. Loksins á að lögfesta notendastýrða persónulega aðstoð, en því miður er það gert í ágreiningi við sveitarfélögin, eins og sjá má af framlögðu frumvarpi félagsmálaráðherra, en þar greinir aðila á um hundruð milljóna. Allt er á sömu bókina lært hvað varðar samskipti við sveitarfélögin. Samkomulagið sem gert var um fjármálastefnuna þar sem taka átti á gráu svæðunum er hjómið eitt og birtist okkur hér. Háskólarnir eru langt frá því að ná viðmiðum OECD og Norðurlandanna. Framhaldsskólarnir eru skornir niður um 1.700 milljónir á tímabilinu og loforð eru svikin um að fjármunir sem féllu til við styttingu námsins í þrjú ár yrðu eftir í framhaldsskólakerfinu. Hvað með Listaháskólann, sem er í heilsuspillandi húsnæði? Er gert ráð fyrir að hann komist í langtímahúsnæði? Það sé ég ekki. Umhverfismálin, loftslagsmálin, mál málanna, þau fá milljarð á næsta ári, lækka svo en hækka svo örlítið árið 2020. Málaflokkur sem ætti að vera í öndvegi fær hér slæma útreið. Þrátt fyrir nýtt dómstig lækka framlög á tímabilinu um tæpar 400 milljónir. Dómstólasýslan sem á að vera ný og sjálfstæð stjórnsýslustofnun og á að takast á við umfangsmikil verkefni fær ekki til þess fjármuni, en eins og segir á bls. 116 með leyfi forseta: „Svigrúm fjármálaáætlunar er ekki nægjanlegt til að fjármagna þessi áform.“ Löggæslan hefur þurft að takast á við ótrúlega mörg verkefni, m.a. vegna aukins ferðamannastraums, sem kallar á aukna landamæragæslu og hálendiseftirlit: Áhersla er á netglæpi, kynferðisbrot og heimilisofbeldi, en samt sjáum við í fréttum að barnaníðingur er laus allra mála vegna þess að lögreglan hefur ekki haft mannskap og úrræði. Gæslan á nú loks að fá að endurnýja þyrlur en erfitt er að sjá að hægt verði að manna þær og skipin okkar með viðunandi hætti, enda kemur fram á bls. 181 að stefnt sé að því að styrkja rekstur Gæslunnar að nokkru leyti á tímabili áætlunarinnar til að mæta lækkuðum tekjum af erlendri starfsemi. Með leyfi forseta: „Fjárhagslegt svigrúm til fjölgunar áhafna á þyrlur og varðskip er því miður lítið.“ Eru fangelsismálin fullfjármögnuð? Ég veit það ekki og get ekki lesið það út úr þessari fjármálaáætlun. Mál hafa verið að fyrnast undanfarin ár. Samkvæmt áætluninni bíða 550 manns afplánunar. Vandi sýslumanna var viðurkenndur í fjárlagavinnu nú í haust, en eins og kemur fram á bls. 193 næst ekki jafnvægi í rekstri embættanna nema leyst verði úr eldri halla og fjárveitingar auknar. Uppsafnaður halli nemur 266 milljónum. Að öðrum kosti, ef þessu er ekki mætt, mun þurfa að draga verulega úr starfsemi embættanna í formi fækkunar afgreiðslustaða og starfsfólks. Það þýðir fækkun opinberra starfa, m.a. á landsbyggðinni. Ef nýta ætti eingöngu uppsagnir eru það 53 starfsmenn sem hér um ræðir. Innanríkisráðuneytið hefur fengið aðgerðalista um fækkanir á afgreiðslustöðum. Ég verð að spyrja: Hvað ætlar ríkisstjórnin að ganga langt í fækkun? Samgöngu- og fjarskiptamál fá 5 milljarða á ári, sem staðfestir að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar ætlar ekki að standa við kosningaloforð um uppbyggingu vegakerfisins. Almenningssamgöngurnar bæði á sjó og landi vantar í kringum 250 milljónir árlega til að rétta úr kútnum. Ég sé ekki að gert sé ráð fyrir þeim í þessari áætlun. Hafnirnar og flugvellirnir hafa algerlega setið á hakanum þrátt fyrir að lög segi að ríki eigi að taka þátt í hafnaruppbyggingu. Síðasta ríkisstjórn gat ekki einu sinni klárað flughlaðið á Akureyri þrátt fyrir gefins haug af efni. Nú er boðað að einhverjum flugvöllum verði lokað. Í ár er t.d. eingöngu veitt fé í rekstur flugvalla en ekkert til viðhalds. 450 milljónir eru settar í ljósleiðara næstu þrjú ár. Við verðum að halda því til haga að kostnaður sveitarfélaga og íbúa er gríðarlega mikill og það var ekki uppleggið í upphafi málsins. Enn er talað um fjölda tenginga en ekki að koma á tengingum til litlu, afskekktu byggðanna. Það þarf að fækka í rannsóknarnefnd samgönguslysa þar sem ekki næst utan um málaflokkinn með öðrum hætti, enda ekki lagðir fjármunir til þess í fjármálaáætluninni. Ætti þessi nefnd kannski að vera með sérstakt rannsóknar- og aðgerðafé? Við skulum velta því fyrir okkur. Samgönguráðherra sagði að á næstunni kæmi fram byggðaáætlun til sjö ára og verður áhugavert að sjá hvort ekki verður veruleg aukning fjár í sóknaráætlanir því að miðað við fjárlög 2017 er gert ráð fyrir óbreyttu fjárframlagi næstu fimm árin. Í aðra röndina er talað um að færa verkefni nær heimamönnum en svo fylgir sáralítið fjármagn. Hvað varðar hækkun á virðisaukaskatti á ferðaþjónustuna er afar mikilvægt að unnar verði greiningar á því hvernig þetta komi við greinina, ekki síst í hinum dreifðu byggðum þar sem ferðaþjónustan skiptir miklu máli en er ekki enn orðin heilsársgrein. Það er alveg ljóst að einhvers konar mótvægisaðgerðir þurfa að koma til. Ekki er hægt að ganga einvörðungu út frá því hvernig greinin vex á völdum stöðum. Við erum með svokölluð köld svæði, ef svo má komast að orði, en þó skiptir sú atvinna sem ferðaþjónustan skapar þar afar miklu máli þegar kemur að búsetu fólks. Í stefnu ríkisstjórnarinnar er ekki að finna neitt um húsnæðismál. Í áætluninni lækka stofnframlögin þrátt fyrir að ljóst sé að sá íbúðafjöldi sem áður var rætt um að þyrfti næstu árin dugar engan veginn til. Vaxtabætur lækka verulega frá árinu 2020 og verða óbreytt að raunvirði. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar ætlar samkvæmt fjármálaáætluninni að verja 0,26% af vergum þjóðartekjum til þróunarmála á ári hverju út tímabilið, en til upprifjunar hefur Ísland undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar um að fylgja markmiði Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki veiti 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu. Ekkert bólar á því að Ísland muni uppfylla þessi markmið næstu fimm árin eins og Norðurlöndin hafa gert í áraraðir. Það er skömm ríkisstjórnarflokkanna að leggja slíkt til á tímum efnahagslegs uppgangs. Fyrirliggjandi er að kjarasamningar um þriðjungs starfsmanna ríkisins eru lausir, þar á meðal kennara, Bandalags háskólamanna og Læknafélags Íslands. Skilaboð fjármálaráðherra eru þau að takmarkað svigrúm sé til launahækkana og í áætluninni er einungis gert ráð fyrir 1,5% viðmiði í kaupmáttaraukningu. Mér þykir afar ólíklegt að þessir aðilar sætti sig við slíkt lítilræði. Að síðustu er Alþingi gert að draga saman seglin þrátt fyrir yfirlýsingar um að styrkja þingið og þingmenn, sem mikil þörf er á, ekki síst nú þegar við tökumst á við innleiðingu laga um opinber fjármál. Frú forseti. Vinstri græn standa fyrir frelsi, frelsi til að mennta sig, njóta heilbrigðisþjónustu og eiga sömu tækifæri í stað þess að vera einvörðungu spyrt við hagsmuni sem bornir eru á markaðstorg. Við viljum ekki að frelsi snúist um að samfélagslegar eignir eins og bankar séu færðir í hendur fárra og gróðinn einkavæddur og tapið ríkisvætt. Vinstri græn leggja áherslu á velferðarsamfélag sem byggir á jöfnuði, manngildi og sanngjörnu skattkerfi. Til að svo megi verða þurfa þeir sem hæstu launin hafa að greiða meira til samfélagsins en þeir sem minna hafa, en ekki eins og nú þegar auðmenn geta gengið að því vísu að hægri ríkisstjórnin haldi yfir þeim hlífiskildi. Það verður að segjast eins og er að það plagg sem við fjöllum um í dag, þetta fimm ára plan hægri ríkisstjórnarinnar, er óásættanlegt. Því hlýtur að verða mikilvægasta verkefni okkar, ásamt þjóðinni, að koma þessari ríkisstjórn frá völdum.
Virðulegi forseti. Eins gott að ég fór ekki í upptalninguna sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór í. En ég hef eilítið aðra sýn í þetta skiptið. Nú er í annað sinn reynt að framfylgja lögum um opinber fjármál. Í annað sinn er það undir óvenjulegum kringumstæðum. Lítill tími fór í vinnu við fjármálastefnuna sem fjármálaáætlun á að byggja á. Fjármálaáætlun byggir því ekki á sama bakgrunni og hún ætti að gera með tilliti til þinglegrar meðferðar, þeirrar dýptar í umræðu sem við ættum að ná í löngu ferli og því um líku. Við erum komin skammt á leið í innleiðingu laga um opinber fjárlög og eigum eftir að átta okkur á því að umræðan um fjármálaáætlunina á að vera sambærileg við umræðuna um fjárlög eins og hún var áður. Til þess að sú umræða gangi eðlilega fyrir sig og sé eins nákvæm og hún þarf að vera þarf áætlunin að koma fram fyrr, helst í upphafi árs, eða á vorþingi. Rétt eins og fjárlög eru lögð fram í upphafi haustþings. Forsætisráðherra kom í ræðu sinni fyrr í dag að vinnulagi um lög um opinber fjármál. Hv. þingmenn sem fóru í andsvör við ráðherra höfðu áhyggjur af stjórnarskrárskipuðum skyldum þingsins, að fara með fjármál hins opinbera. Áhyggjurnar snúast um að of margar ákvarðana fjárveitinga eigi sér stað hjá ráðherra án aðkomu þingsins. Áður var hver einasti fjárlagaliður undir í afgreiðslu fjárlaga. Nú er ákvarðanavald þingsins bundið við málefnasvið og málefnaflokka. Ekki er gert ráð fyrir frekari sundurliðun í lögum um opinber fjármál. En miðað við stjórnarskrána verður málið ekki skilið á annan hátt en að þingið hafi allt um allar fjárheimildir að segja. Munurinn á fyrra og núverandi fyrirkomulagi er að þingmenn geta ekki greitt atkvæði um einstaka fjárheimildir, ekki um fjárheimildir til einstakra framhaldsskóla t.d. eða heilsugæslu eða því um líkt eins og þeir gerðu áður. Í afgreiðslu fjárlaga síðastliðinn desember vissu þingmenn t.d. ekki alveg hvernig ætti að bera sig að við að skila inn breytingartillögum. Nú er ég, eins og ég veit margir aðrir þingmenn, enn að læra á þetta nýja ferli. Hvaða þýðingu hefur t.d. fjármálaáætlunin ef ráðherra segir, eins og hæstv. nýsköpunarráðherra fyrr í dag þegar hv. ráðherra var spurður út í skort á framlögum til nýsköpunar, með leyfi forseta: „Ég hef fullan hug á því að setja þessi mál á dagskrá og mun gera það. Ég bendi á að þessi fjármálaáætlun er auðvitað ekki fjárlögin.“ Vandamálið við svona málflutning er að ef slíkar breytingar verða sem hæstv. ráðherra boðar þarf að ræða forsendur málefnasviðsins alveg upp á nýtt, ekki bara forgangsröðunina innan sviðsins. Aukinn peningur í málefnasviðið þýðir aðra forgangsröðun en birtist okkur í þessari áætlun. En þetta er einmitt það sem vantar í þetta ferli, sem ég er að læra betur á eftir því sem líður á. Það er nefnilega svo að við byggjum ekki á reynslu þegar kemur að þinglegri meðferð á lögum um opinber fjármál. Við erum að læra þetta allt saman og upp á nýtt. Því ætla ég að leggja til ákveðna hugmynd um hvernig þetta ferli ætti að vera miðað við það sem ég hef lært um þetta mál. Til að byrja með er það fjármálastefnan. Hún þarf að innihalda allt sem er tilgreint. Eins og hún er núna vantar ýmislegt í hana en það þarf að vera allt þar. Og það er algerlega nauðsynlegt að þar komi fram hugmynd um forgangsröðun málefnasviða fyrir þau ár sem stefnan nær til. Til dæmis gæti það verið eitthvað á þessa leið: Á fyrri hluta tímabilsins verður lögð sérstök áhersla á uppbyggingu þjónustusviðs heilbrigðiskerfisins og á síðari hluta þess verður áherslan í staðinn á að byggja upp innviði háskólastigsins. Bara almennar hugmyndir um forgangsröðun þannig að þegar fjármálaáætlun kemur fram sjái maður: Já, það var sagt í stefnunni að forgangsraðað yrði í heilbrigðiskerfið og það er hæsta hækkunin sem sést milli ára í áætluninni, allt í lagi. Fjármálaáætlunin birtir síðan nákvæmar tölur um málefnasviðin eins og við fjöllum um þau núna. Þá sjáum við einmitt forgangsröðun fjármálastefnunnar endurspeglast. Að auki birtir fjármálaáætlun helstu verkefni málefnasviðanna. Umræðan verður þá að snúast um hvort upphæð málefnasviðsins dugi fyrir þeim verkefnum sem gert er ráð fyrir, að málefnasviðið haldist innan þeirra vikmarka í fjárlögum. Alveg eins og við ræðum forgangsröðun málefnasviðanna í stefnunni ræðum við forgangsröðun verkefna og málefnaflokkanna í fjármálaáætlun, þ.e. við erum með nákvæma útfærslu á málefnasviðum og almennar hugmyndir um forgangsröðun málefnaflokka. Að lokum komum við að fjárlögum. Þar á umræðan að snúast um þau verkefni sem voru sett fram í fjármálaáætlun og hvernig þau raðast á þá málaflokka, þá nákvæm útfærsla á upphæðum, forgangsröðun málefnaflokkanna eins og hún var sett fram í stefnunni. Hins vegar, og hér er mikilvæga atriðið, ef framlög til málefnasviða breytast tilfinnanlega tel ég að leggja þurfi fram breytingar á gildandi fjármálaáætlun. Ástæðan fyrir því er að þá þarf nýja umsögn fjármálaráðs um áhrif þess á grunngildin og því um líkt. En helsta spurningin er í rauninni innan fjárlaganna: Hvernig á þingið að hafa áhrif á forgangsröðunina og veita fjármagn í verkefni sem eru ekki sett fram í fjárlögum? Fjármálastefna, fjármálaáætlun og fjárlög koma nefnilega til þingsins á þann hátt að það er í raun aðeins kynning á því hvernig ráðuneytin vilja hafa niðurstöðuna. Þingið sér ekki verkefnin sem ráðuneytin höfnuðu eða hvernig þau forgangsraða ákveðnum verkefnum neðarlega, nægilega neðarlega til að þau birtust ekki í fjárlögum. Augljóslega verður þingið að fá að sjá öll gögn málsins og útskýringar á því af hverju eitt úrræði var valið fram yfir annað. Einungis þannig getur þingið valið sér hvaða verkefni bætast við ef fjármunum er forgangsraðað á annan hátt innan málefnaflokksins eða hvaða verkefni detta út á móti. Breytingartillögur ættu því helst að vera fyrst í fjármálaáætluninni ef breyta á umfangi málefnasviðsins tilfinnanlega, svo í fjárlögum ef breyta á umfangi málefnaflokka þar sem nánar er tilgreint í greinargerðinni hvernig forgangsröðun innan þeirra á að vera. Sem sagt: Ekki breyta upphæðum málefnasviða í fjárlögum, ef breytingarnar eru háar, án þess að breyta fjármálaáætlun. Þetta ferli styður grunngildin um festu, gagnsæi og stöðugleika og heldur okkur frá því vinnulagi að það sé ekki bara hægt að redda forgangsröðun og nýjum verkefnum í fjárlögum. Að lokum myndi ég vilja endurtaka umsögn mína um þessa fjármálaáætlun. Það kemur skýrt fram að fjármálaáætlunin snýst um skuldaniðurgreiðslu. Allt annað mætir í raun afgangi. Þar er sérstaklega tekið fram að allar einskiptistekjur fari í niðurgreiðslu skulda, annað sé afgangur. Forgangsröðun afgangsins er hlutfallslega almennur varasjóður, það er mest bætt þar í, eðlilega kannski því að hann byrjar á núlli, síðan eru lyf, lækningavörur og heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa, vinnumarkaður og atvinnuleysi, örorka og málefni fatlaðs fólks. Neðst á forgangslista ríkisstjórnarinnar eru svo málefnasvið eins og rannsóknir og nýsköpun, orkumál, umhverfismál og skólastigin öll. Fjármálaáætlun skuldaniðurgreiðslu þar sem annað mætir afgangi, allt einskiptistekjur, tilfallandi fjármagn er notað í niðurgreiðslu skulda. Ég man ekki eftir því kosningaloforði en ég man hins vegar eftir ýmsum loforðum sem mæta afgangi. Nú langar mig að minnast á svokallaðan forgang í heilbrigðismálum sem hefur oft verið talað um. Það stendur í fjármálaáætlun að aukningin sé 16 milljarðar á fimm ára tímabili en að frádregnum framlögum til byggingar nýs Landspítala nemi raunaukningin 9% yfir tímabilið. Ef tekið er tillit til allra hinna málefnasviðanna sem ná yfir heilbrigðisþjónustuna, heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, lyf og lækningavörur o.fl., er það 17% hækkun yfir fimm ára tímabil. Það er sama hlutfallshækkun og á fimm ára tímabilum áranna 2004–2008. Það er forgangsröðunin, í raun það sama og við höfum alltaf gert, fyrir utan þegar hrunið skall á, af þeim gögnum sem ég hef. Ég sé þetta ekki sem forgangsröðun heldur sem það sama og venjulega. Þetta verður áhugavert.
Hæstv. forseti. Það er rétt að nefna það, fyrst minnst var á það í kvöld, að ég get fullvissað þingheim um að formaður fjárlaganefndar fylgdist mjög vel með umræðunni í kvöld og er enn að fylgjast með henni; hann þurfti því miður bara að vera annars staðar. Það eru ákveðin tímamót við framlagningu fjármálaáætlunar 2018–2022. Þetta er fyrsta fjármálaáætlunin sem segja má að sé unnin frá grunni samkvæmt nýjum lögum um opinber fjármál. Þetta er líka fyrsta fjármálaáætlunin sem lögð er fram eftir afnám hafta. Afleiðingin af haftalosuninni er að sönnu ekki öll komin fram. Við erum á miklu hagvaxtarskeiði, á þensluskeiði. Ein af forsendum fjármálaáætlunar er áframhaldandi hagvaxtarskeið, það lengsta sem við höfum þekkt. Fjárfesting og útflutningur leiða hagvöxtinn. Öflugur hagvöxtur var á síðasta ári, 7,2%. Það sem er sögulegt er að ekki er gert ráð fyrir sjokki eða kröftugu bakslagi í forsendum áætlunarinnar. Í fjármálastefnu og í þeirri fjármálaáætlun sem við fjöllum um hér er leitast eftir mjúkri lendingu íslensks efnahagslífs. Ytri staða þjóðarbúsins er sterk. Við eigum meiri eignir erlendis en við skuldum. Kaupmáttur hér á landi hefur á síðustu misserum aukist með sögulegum hætti. Atvinnuleysi er hverfandi og atvinnuþátttaka hefur aldrei mælst meiri. Langtímaatvinnuleysi er næstum horfið. Fyrir nokkrum misserum vorum við farin að gera ráð fyrir að langtímaatvinnuleysi festi sig í sessi. Sú umræða hefur sem betur fer ekki ræst. Helstu áskoranir lúta að peninga- og gengismálum, vinnumarkaði, þróun kjaramála, þróun á húsnæðismarkaði, ferðaþjónustu og öldrun þjóðarinnar. Slíkar aðstæður skapa líka spennu í hagkerfinu. Þetta eru allt jákvæðir þættir sem bæði gleðilegt og ánægjulegt er að fást við. Glíma fjármálaáætlunar er því ekki einföld, að fást við vandasama hagstjórn. Á sama tíma að vinna niður uppsafnaða uppbyggingarþörf margra þeirra þátt sem hafa þurft að láta undan á síðustu árum. Glíma fjármálaáætlunar er líka við þá staðreynd að ríkissjóður greiðir háar vaxtagreiðslur auk þess sem skuldaniðurgreiðsla er forgangsatriði. Það setur skorður fyrir því að ekki er hægt að ganga hraðar fram í mörgum þáttum þar sem kallað er eftir uppbyggingu og auknum framlögum til rekstrar. Þegar rýnt er í fjármálaáætlun er ljóst að eins og mál standa nú mun í lok hennar skapast mikið svigrúm í ríkisfjármálum. Að lokinni þeirri framkvæmd hefur samkvæmt fjármálastefnu og fjármálaáætlun farið saman að fjárhæðin til lækkunar skulda og greiðslu á vöxtum lækkar og gríðarmikið svigrúm skapast til að stokka upp marga þætti í samfélagi okkar. Þótt ekki sé tímabært að ræða í löngu máli um hvað við getum gert eftir gildistíma þessarar áætlunar er samt ljóst að sú staða felur í sér mikil tækifæri. Samt er það svo að gangi allt eftir sem spáð er mun Alþingi á næstu misserum horfa fram á þá stöðu að losna mun um tugi milljarða króna. Á þeim grunni tel ég að heildarendurskoðun á skattstofnum og hvernig skattkerfinu er beitt til hagstjórnar og tekjujöfnunar komi til endurskoðunar. Þá ekki síst hvernig hagstjórnin undirbyggir enn frekar jafnari stöðu byggðarlaga, að rekstur og efling þjónustu hins opinbera á landsbyggðinni verði til að efla og vera til kjölfestu byggða. Ég vil vekja sérstaka athygli á öðrum skuldum ríkissjóðs, sem eru lífeyrisskuldbindingar. Helsta beina skuldbinding ríkissjóðs felst í lífeyrisskuldbindingum. Í stefnunni kemur fram að ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar eru um 600 milljarðar. Gert er ráð fyrir að greiða fimm milljarða árlega inn á skuldbindingar árin 2017–2022. Þar til viðbótar verði metið hvort óreglulegum tekjum verði varið til að greiða hraðar niður skuldbindingar. Þótt slík stefna sé mikilvæg er enn verðmætara að takist að stemma stigu við hækkun þeirra til næstu ára. Í meirihlutaáliti fjárlaganefndar um fjármálastefnuna var fjallað um nauðsyn þess að ráðast í framkvæmdir í samgöngukerfinu, í höfnum, flugvöllum og öðrum samgönguverkefnum. Ég get upplýst að ég hefði viljað sjá tekið á samgöngumálum þjóðarinnar á metnaðarfyllri hátt. Já, það er nú þannig að sú samgönguáætlun sem samþykkt var um miðjan október er ekki að fullu fjármögnuð í þessari fjármálaáætlun. En ég vil líka vekja athygli á því að áætlunin gerir ráð fyrir að fjármagn í málaflokkinn verði ríflega 20 milljarðar til viðbótar fyrri áætlun þar sem fest sé í sessi sú aukning sem fjárlög sem samþykkt voru í desember felur í sér. Þýðir það að gefist hafi verið upp fyrir því verkefni að ná meiri fjármunum til að laga hafnir, flugvelli og vegi? Nei. Ég vil ítreka þá skoðun mína að við getum og eigum að leyfa okkur að hugsa um nýjar leiðir við fjármögnun framkvæmda. Fjármálaáætlunin felur í sér mörg mikilvæg verkefni sem ráðast þarf í. Hér skal minnst á kaup á þremur björgunarþyrlum. Það er stór áfangi fyrir okkur sem þjóð að geta ráðist í kaup á þremur nýjum þyrlum. Ég vil meina að hér séu töluverð tímamót á Alþingi. Ætlun fjárlaganefndar er að virkja allar málefnanefndir þingsins í rýnivinnu á fjármálaáætlun. Fjárlaganefnd mun væntanlega, á fundi sínum á morgun að lokinni þessari umræðu, vísa málinu til fagnefnda þingsins að fjalla um einstök málefnasvið. Hver nefnd fær því til umfjöllunar stefnu, markmið og aðgerðir til umsagnar á sínu sviði. Málaflokkar skarast að einhverju leyti á milli nefnda. Við því verður reynt að bregðast. Ferlið núna í vor er mótunarferli. Með þessu verða allar nefndir þingsins fjárlaganefndir. Þær munu fá ráðherra til viðræðna og gefa fjárlaganefnd álit sitt og rekja ábendingar um breytingar ef talið er þurfa. Fjárlaganefnd mun nú í vor gefa landshlutasamtökum sveitarfélaga, en sveitarfélögin gegna lykilhlutverki í opinberum fjármálum, færi á að koma til nefndarinnar með umsagnir. Fjárlaganefnd lítur svo á að ekki sé á nokkurn hátt verið að þrengja að eða minnka almennt aðkomu að mótun ríkisrekstrarins. Eitt af markmiðunum með lögum um opinber fjármál er að tryggja heildstæða stefnumörkun í opinberum fjármálum. Í því skyni hefur framsetningu frumvarps til fjárlaga verið breytt í þá veru að það grundvallast á fimm ára stefnumörkun í ríkisfjármálum sem síðan er fylgt eftir með árlegri fimm ára ríkisfjármálaáætlun. Fjárlagafrumvarpið grundvallast á fjármálaáætluninni og er markmiðið með fyrrgreindu verklagi að auðvelda Alþingi að meta stefnu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum í efnahagslegu samhengi. Einnig verði auðveldara fyrir Alþingi að meta stefnu ríkisstjórnarinnar, eins og hún er sett fram, eftir málefnasviðum og síðan málaflokkum. Ætlunin er að auka áhersluna á almenna, pólitíska stefnumótun en leggja minni áherslu á umfjöllun Alþingis um rekstur og starfsemi ríkisstofnana eða smærri ráðstafanir í ríkisfjármálum. Öflugra eftirlit Alþingis - hingað til hefur það að jafnaði verið fjármálaráðherra sem hefur gert fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir framkvæmd fjárlaga. En þær skyldur hafa nú í auknum mæli verið lagðar á einstaka ráðherra með vísan til ábyrgðar þeirra. Er sú áhersla í samræmi við það markmið að styrkja eiginlegt fjárstjórnarvald Alþingis og eftirlit þess með framkvæmd fjárlaga. Með beinni og reglulegri skýrslugjöf allra ráðherra til fjárlaganefndar, sem er sú nefnd þingsins sem fer með fjárstjórnarmálefni, er tryggt að Alþingi hafi aukið færi á að fylgjast með framkvæmd fjárlaga eins og þau þróast innan fjárlagaársins til að glöggva sig bæði fyrr og betur á þeim þáttum sem hafa áhrif á fjárstjórnarstefnuna til lengri tíma. Að mati þess sem hér stendur er eftirlit Alþingis ein af grunnstoðum laganna. Mun fjárlaganefnd annast það fyrir hönd Alþingis. Í því sambandi er rétt að benda á að ekki er eðlilegt að ráðuneytin, stofnanir þeirra og fjárlagaliðir, annist ein eftirlit með sjálfum sér. Nauðsynlegt er að ytri aðili, í þessu tilfelli Alþingi, veiti stjórnvöldum aðhald og krefjist skýringa á bæði hagstæðum og óhagfelldum frávikum, úrbóta þegar úrbóta er þörf, bestu gæða og annars sem ætlast verður til af Alþingi.
Hæstv. forseti. Senn lýkur 1. umr. um fjármálaáætlun næstu fimm ára. Við höfum í þessari umræðu mörg hver talað um hversu mikilvægt þetta mál sé, sem það svo sannarlega er. Þá verð ég að segja að ég hefði kosið í ljósi mikilvægis þess að hæstv. fjármálaráðherra hefði verið viðstaddur hér í allan dag og fylgst vel með, sömuleiðis hæstv. forsætisráðherra. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson útskýrði fjarveru hv. þm. Haraldar Benediktssonar, formanns fjárlaganefndar, en ég var farin að undra mig á henni ef satt skal segja. Við vitum líka að hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra hafa ekki heldur getað verið með okkur í dag. Þetta er ekki nógu gott. Ég verð að gagnrýna þetta vegna þess að við erum að vinna samkvæmt nýju verklagi, nýrri aðferðafræði um opinber fjármál. Það verklag gerir þá kröfu á okkur öll að við vinnum saman, að allir ráðherrar taki þátt í umræðunni og að allar nefndir vinni sína vinnu út frá þessu. Mér finnst það bara alls ekki ganga að vera svo ekki viðstödd þegar umræðan á sér stað í þingsal. Á sama tíma erum við að gera þetta í fyrsta sinn og ég vil leyfa fólki að njóta vafans, en næst verður þetta að vera betra. Hið sama gildir um framsetninguna á fjármálaáætluninni, hún er á vissan hátt gagnrýnisverð. Nokkrir hafa nefnt það hér í dag, og þetta er vinsamleg gagnrýni, að þegar maður fer yfir markmiðatöflurnar þá eru kostnaðardálkarnir alltaf tómir. Ég tel að það sé meðal annars vegna tímaskorts þannig að ég geri ráð fyrir því að þessu verði kippt í lag á næsta ári. Eins og ég hef áður sagt finnst mér þetta spennandi tæki til að vinna með, þessi hugsun stefnumótunar og langtímasýnar á fjármál ríkisins. Mér finnst þetta mjög ábyrg leið til að auka agann í ríkisfjármálum og halda vel á spöðunum út frá hagstjórnarsjónarmiðum. Ég velti fyrir mér þessum fimm ára tímamörkum sem við erum að miða við núna; við ættum alla vega að hugsa það til lengri tíma, þegar við verðum búin að æfa okkur í nokkur skipti, hvort ekki væri rétt að lengja þann tíma, við erum að tala um langtímaáætlun, fimm ár eru ekkert ofboðslega langur tími þegar maður er að vinna í stefnumótun. Þessi umræða hér í dag hefur verið afskaplega skemmtileg. Það er skemmtilegt form á þingstörfunum að þingmenn geti komið í stuttar ræður, fengið strax viðbrögð frá ráðherrum og farið svo aftur, mjög skemmtilegt form. En ég velti því samt fyrir mér líka hvort við ættum ekki að ganga langra. Mér fannst umræðan í gær með hæstv. fjármálaráðherra í raun dýpri og betri. Hún var samt sem áður skipulögð á þann hátt að það voru í mesta lagi einn til tveir úr hverjum flokki sem fóru þá í umræðuna þannig að hún varð mjög yfirveguð og vel skipulögð, við náðum ákveðinni dýpt þar. Ég segi fyrir mitt leyti að umræðan í dag hafi á kostnað skemmtilegheitanna verið nett yfirborðskennd. Við höfðum ekki nægilega mikinn tíma til að fara aðeins dýpra í hlutina, ég held að við hefðum öll gott af því, bæði ráðherrar og þingmenn, að ná því. Mig langar til að tæpa örstutt á nokkrum málefnasviðum sem hafa verið til umfjöllunar í dag, sem ég hef enn áhyggjur af. Mér fannst við því miður ekki fá niðurstöðu í nokkuð mörg mál þó að umræðan hafi verið skemmtileg. Ég nefni umhverfismálin sem dæmi. Í þau fer ekki nægilega mikið fjármagn þrátt fyrir þann tæpa milljarð sem verið er að bæta við núna, sérstaklega í ljósi þess að nú þegar eru fjöldamörg verkefni komin af stað í ráðuneytinu, stór og viðamikil og mjög mikilvæg verkefni, og fleiri verkefni eru á dagskrá. Ég hef áhyggjur af þessu. Annað sem mig langar til að nefna er kaflinn sem snýr að almanna- og réttaröryggi. Til stendur að kaupa nýjar þyrlur, sem ég fagna að sjálfsögðu, fyrir Landhelgisgæsluna. En í fjármálaáætlun kemur fram að ekki sé hægt að bæta gæslu varðskipa á hafsvæðum. Á bls. 177 segir, með leyfi forseta: „Til þess að stytta viðbragðstíma niður í 24 klst. þarf að fjölga skipum í notkun og áhöfnum en ekki er svigrúm til þess í fjármálaáætlun 2018–2022.“ Það væri ágætt ef hæstv. ráðherra gæti komið inn á þetta á eftir ef hann hefur tíma til. Annað varðar þessa sérútbúnu flugvél sem Landhelgisgæslan hefur til umráða, en hún hefur verið að sinna verkefnum erlendis til að fjármagna viðhald og eftirlit með þyrlum og flugvélum o.fl. Á bls. 178 segir, með leyfi forseta: „Það verður því áskorun fyrir stofnunina á næstu árum að halda uppi viðunandi þjónustustigi við eftirlit, leit og björgun.“ - en þau verkefni sem flugvélin hefur sinnt erlendis í nokkur ár munu líklega ekki verða til staðar. Ég verð að spyrja: Hvað þýðir þetta? Mun Landhelgisgæslan ekki geta sinnt lögbundnum verkefnum miðað við fyrirliggjandi fjármálaáætlun? Mér fannst ég ekki fá svör við því í dag í umræðunni. Annað varðar fangelsismálin. Ég kom inn á þau í dag og fékk engin svör. Það er vissulega talsverð aukning á þessu málefnasviði, en þar er víða pottur brotinn. Ekki er gerð sérstök grein fyrir þessu í þingskjalinu, ekki þannig að það sé konkret. Talað var um samfélagsþjónustu og rafrænt eftirlit og alls konar sem ætti að létta á, en þegar maður skoðar töfluna um biðtíma í afplánun þá hefur sá tími lengst verulega ár frá ári. Þegar maður skoðar kaflann um dómstólana er málum sífellt að fjölga og þróunin er bara upp á við þannig að hún hlýtur að halda áfram upp á við. Maður veltir fyrir sér stöðunni hvað þetta varðar, þá bæði gagnvart dómstólum og í fangelsismálunum. Þetta tvennt helst kannski svolítið í hendur en er augljóslega ekki í nógu miklum fókus í fjármálaáætluninni. Heilbrigðismálin - við Framsóknarmenn höfum gagnrýnt gríðarlega aðhaldskröfu sem fylgir þessari fjármálaáætlun, en hún er aðeins 0,5% í heilbrigðismál sem er ágætt. En auðvitað hefur maður áhyggjur af því að þessi aukning sem fer til heilbrigðismála virðist fyrst og fremst fara í byggingu nýs Landspítala, sem ég er ánægð með að sé að fara að rísa, þó að ég hefði viljað fá hann annars staðar en við Hringbraut, en úr þessu er bara gott að fá þennan Landspítala. Mér fannst ég ekki fá nógu góðar skýringar varðandi áframhald uppbyggingar heilsugæslunnar sem við erum öll sammála um að sé alger grunnur í heilbrigðiskerfinu okkar en þar þurfa að vera sterkar stoðir, við þurfum að geta treyst á heilsugæsluna um land allt. Ég hef einnig áhyggjur af fjármögnun hjúkrunarrýma - hv. þm. Guðjón Brjánsson fór mjög vandlega yfir þá hluti í ræðu sinni hér áðan - og sjúkrahúsþjónustunni um land allt sem á víða undir högg að sækja. Er tími minn að verða búinn, hæstv. forseti?
Já.
- Ja hérna, þetta líður. Þá þarf ég að fara að ljúka máli mínu. Ég ætlaði að koma inn á menntamálin. Framhaldsskólarnir eru náttúrlega illilega skildir eftir úti í kuldanum. Hið sama gildir um háskólana. Ég ætlaði að lesa hér ályktun sem Stúdentaráð Háskóla Íslands um ríkisfjármálaáætlun sendi frá sér, hún er mjög harðorð og gagnrýnin á fyrirliggjandi fjármálaáætlun. Ég tek undir þá ályktun háskólans. Listaháskólinn - við erum margoft búin að ræða hann í þessum sal. Ég get ekki séð að brugðist sé við hans stöðu í þessari fjármálaáætlun. Niðurstaða mín er sú að það sé fullt af fallegum markmiðum í þessu þingskjali, alls konar töflum og fíneríi, en aðhaldið sé allt of mikið. Aðhaldskrafa upp á 2% í flestum málaflokkum er allt of mikið. [[Forseti hringir.]]Við Framsóknarmenn hefðum viljað fara aðrar leiðir. Við hefðum viljað taka upp nýja skatta og minnka aðhaldið til að geta byggt upp nauðsynlega innviði.
Frú forseti. Það líður að lokum langrar umræðu, tveggja daga umræðu, um fimm ára fjármálaáætlun. Þó að okkur sem hér erum í þingsal þyki umræðan orðin ærið löng þá er hún auðvitað ekki löng í því samhengi að hér er verið að útfæra línur í fjármálum ríkisins til fimm ára. Þetta er í fyrsta skipti sem ný ríkisstjórn leggur fram áætlun af þessu tagi þar sem línurnar eru lagðar í fjármálum út kjörtímabil. Ný lög um opinber fjármál eru stórkostleg breyting í opinberum rekstri. Það að við höfum sett okkur reglur og lög um að skylt sé að gera áætlanir fimm ár fram í tímann - þar sem þjóðhagsspá fram í tímann er metin, staðan sem líklegust er í efnahagsumhverfinu, líklegasta staðan í tekjuáætlun og í þróun á hinum ýmsu útgjaldasviðum - er agi sem okkur Íslendinga hefur sárlega skort í gegnum árum. Ef það er eitthvað sem við höfum öll lært aftur og aftur, við sem höfum fylgst með íslensku samfélagi eða bara búið í því, þá er það þessi sorglega vangeta til að horfa til lengri tíma. Kannski er það að einhverju leyti vegna þess að íslensk þjóð er alin upp við íslenskt veður, við að sækja sjóinn og búa í harðbýlu landi, en sú hugsun að þetta „reddist einhvern veginn“, og að hægt sé að bjarga heyjum inn áður en fer að rigna, hefur einkennt íslenska efnahagsstjórn allt of mikið og hefur aftur og aftur sett af stað alls konar veislur þar sem við höfum glaðst og hlaupið fagnandi út en komið sneypt til baka þegar ekki árar jafn vel eða áföll dynja yfir. Og aftur og aftur segja allir: Ekki átti ég von á þessu. Mig langaði áður en lengra er haldið að fagna því að verið sé að innleiða ný vinnubrögð. Þau eru ekki mér að þakka, þau eru ekki þessari ríkisstjórn að þakka, þau eru ekki einu sinni þessu þingi að þakka. Það er sameiginlegt átak íslenskrar pólitíkur að taka upp betri vinnubrögð og ég fagna því að fá að vinna við þau. Ég sagði á dögunum við samstarfsmenn mína í velferðarráðuneytinu í gríni en samt ekki að 11. janúar væri sennilega versti tími á árinu til að stofna til nýrrar ríkisstjórnar, sérstaklega í ljósi nýrra laga um opinber fjármál, vegna þess að vinna og undirbúningur við fimm ára fjármálaáætlun og þetta plan á að vera langt komið 11. janúar. Þess utan ætti áætlunin að byggjast á tiltölulega nýsamþykktum fjárlögum sem sama ríkisstjórn hefði staðið fyrir í lok ársins á undan. Það hefur eftir sem áður verið stórkostlegt að vera þátttakandi í þeirri vinnu að undirbúa þessa fjármálaáætlun, ekki bara í pólitíkinni heldur ekki síður með embættismönnum í Stjórnarráðinu, með embættismönnum fjármála- og efnahagsráðuneytisins og sömuleiðis embættismönnum, hagfræðingum og sérfræðingum í öllum fagráðuneytunum, í stofnunum fagráðuneyta. Gríðarlega mikil vinna hefur verið unnin langt fram á nótt í ráðuneytum um allan bæ og í stofnunum um allt land. Það er sú vinna sem er grunnurinn að þessari fjármálaáætlun. Það er mikill misskilningur að við ráðherrar ríkisstjórnarinnar höfum setið einhvers staðar og skrifað þetta allt saman upp því að í grunninn eru opinber fjármál mjög fastur heimur. Meiri hluti opinberra útgjalda eru nokkuð föst stærð. Það eru áherslur og það er forgangsröðun sem kemur fram og hún er pólitísk. Og pólitísk forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar kemur skýrt fram í þessari fjármálaáætlun, ekki bara að hér sé miðað við að styðja við efnahagslegan stöðugleika, að vinna með aðhaldi gegn þensluárunum núna, heldur líka að byggja upp til framtíðar með virkri lækkun opinberra skulda o.s.frv., heldur líka sterk forgangsröðun í því hvaða málaflokkar njóta forgangs umfram aðra; forgangsröðun í þágu heilbrigðismála og annarra velferðarmála er áberandi í þessari fjármálaáætlun. Það breytir því ekki að stór hluti útgjalda í öllum málaflokkum er nokkuð gefinn, þ.e. við rekum áfram þá þjónustu sem er fyrir hendi og reynum að bæta hana eins og hægt er og með forgangsröðun. Góðu fréttirnar eru þær að þegar Alþingi kom saman á síðustu vikum síðasta árs, áður en ríkisstjórn hafði verið mynduð, þá áraði það vel að hægt var að bæta vel í útgjöld fyrir árið 2017. Það hefur komið fram í umræðunni að útgjöld á fjárlögum 2017 aukast um 8,5% yfir línuna frá árinu á undan og þegar kemur að mínum hæst-elskaða málaflokki, heilbrigðismálunum, um rétt tæp 10% á milli ára. Það sem eru kannski stóru fréttirnar í fjármálaáætluninni, þrátt fyrir nauðsyn á auknu aðhaldi vegna þenslu og sem svar við þensluástandi í íslensku efnahagslífi, er að það tekst að verja þessa miklu aukningu árið 2017 og bæta í þó svo að vissulega hefði maður viljað sjá viðbótina fyrsta árið vera meiri. Við vitum öll að verkefnin eru ærin. Þau eru mjög mikilvæg. Auðvitað vill maður alltaf gera betur. Ég tel að í þessari fjármálaáætlun sé mjög vandlega fetaður meðalvegurinn á milli ábyrgrar efnahagsstjórnar og langtímahugsunar, en sömuleiðis að staðinn sé vörður um mikilvægustu þjónustuna, um velferðarmálin, um heilbrigðismálin og uppbyggingu innviða; þó að sú uppbygging mætti vera hraðari þá er hún skýr og sterk. Ég get ekki klárað þessa ræðu öðruvísi en að fagna því að okkur takist að halda inni og halda dampi í uppbyggingu á nýjum Landspítala. Ég get ekki hætt að tala um hve mikilvægt það verkefni er, hve lengi það er búið að bíða og hvað það háir íslensku heilbrigðiskerfi, ekki bara hvað varðar getu til þjónustu heldur líka getu okkar til að skipuleggja heilbrigðisþjónustuna og búa heilbrigðisstarfsfólki sómasamlegt og gott starfsumhverfi, sem er bæði gott fyrir starfið en sömuleiðis algjörlega nauðsynlegt fyrir nýliðun hvað varðar mönnun heilbrigðiskerfisins. Íslendingar eru ekki eina þjóðin í heiminum sem á í vandræðum með væntingar til heilbrigðiskerfisins, væntingar til heilbrigðisútgjalda, væntingar til mönnunar í heilbrigðiskerfi. Íslendingar eru ekki eina þjóðin sem er að eldast, þar sem öldruðum fjölgar og væntingar til betri þjónustu og betri lífsskilyrða vaxa hraðar en getan til að auka útgjöld. En við sjáum stöðuga aukningu út fjármálatímabilið í heilbrigðisþjónustu og ég fagna því sérstaklega. Ég sé að tími minn er að verða búinn. Ég hafði lofað hæstv. forseta að ég myndi ekki nota allan tímann til að stytta kvöldið, en ég vil þakka fyrir mjög skemmtilega umræðu. Ég tek undir það með öðrum hv. þingmönnum að þetta fyrirkomulag, sem tókst að koma á í sátt, þar sem voru lengri umræður í gær en styttri umræður og snarpara samtal við fagráðherra í dag, hefur verið mjög gagnlegt og ég held að við eigum að taka okkur það til fyrirmyndar.
Frú forseti. Hér talaði hæstv. heilbrigðisráðherra um að opinber fjármál væri fastur heimur. Nei, það er algjör misskilningur. Fyrst varð heimurinn til, svo komu mennirnir og mannlífið. Það eru fjármálin sem aðlaga sig að því. Það er mannlífið sem ákveður hvernig fjármálin eiga að vera. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir talaði um að þessi umræða væri nett yfirborðskennd, hana skorti dýpt. Hvað er dýpt? Er dýpt það að benda á einstaka liði í fjármálaáætluninni og ræða hvort það eru 3 kr. eða 5 kr. í málaflokkinn? Nei, hér hefur nefnilega verið ágætisumræða í dag. Fjölmargir þingmenn hafa komist að og talað almennt um pólitík á breiða sviðinu. Það er það sem við eigum að vera að gera, enda sagði hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson í ræðu sinni að það ættu sér stað tímamót í þingsögunni á Alþingi, að almenn pólitísk stefnumótun myndi nú hefja innreið sína með nýju vinnulagi. Það væri betur ef svo væri. Ég held að þessi tímamót séu eitthvað sem endar ekki í kvöld. Ég held einmitt að þessi stóra umræða sem Njáll Trausti hv. þingmaður var væntanlega að tala um verði að fara að eiga sér stað og hún er um hvers konar samfélag við ætlum að byggja. Við stöndum nefnilega núna á hnífsegg. Við getum fallið hvorum megin hryggjar sem er. Við getum orðið auðræði að bráð eða það getur áfram verið virkt lýðræði þar sem fólkið ræður. Því miður, frú forseti, finnst mér eins og stefna ríkisstjórnarinnar muni ýta okkur áfram í átt að samfélagi þar sem peningar munu kannski enn meira en fyrr taka völdin. Og af hverjum? Af almenningi og ekki síst af þeim sem minna mega sín. Það hefur ýmislegt merkilegt komið fram í dag. Hæstv. menntamálaráðherra Kristján Þór Júlíusson talaði um að þessi fjármálaáætlun væri unnin undir mikilli tímapressu, það væri ýmislegt hægt að afsaka vegna þess að menn hafi ekki haft mikinn tíma til að velta hlutunum fyrir sér. Er það boðlegt? Er það boðlegt átta árum eftir að íslenskur almenningur upplifði hrun á heilu þjóðfélagi þar sem meira að segja meðaltekjufólk barðist í bökkum og sér ekki enn fram úr sínum málum? Hæstv. félagsmálaráðherra Þorsteinn Víglundsson sagði líka að í hruninu hefðu þeir veikustu tapað mest. Ef hér yrði ekki stöðug hagstjórn þá myndu þeir veikustu tapa aftur. Samt ætla menn að fá samþykkta fjármálaáætlun og fjármálastefnu með útgjaldareglu sem krefst þess að efnahagslífið bólgni stöðugt út, endalaust, til þess að hægt verði að veita svigrúm til að ráðast í nauðsynlega uppbyggingu á heilbrigðiskerfi, menntakerfi og innviðum. Við vitum að efnahagslífið hagar sér ekki með þessum hætti. Hér eru uppsveiflur og svo förum við niður í svartari dali þar á milli. Þessi regla mun gera það að verkum að við slíkar aðstæður herðir að, þá þrengist í snörunni, þá hafa menn ekki svigrúm. Hvar munu menn þá bera niður? Hvar verður þá hoggið? Hvaða vopn hafa menn þá í búrinu sínu? Jú, það er niðurskurðarhnífurinn sem mun bitna á heilbrigðismálum, menntamálum, velferðarkerfinu, húsnæðismálum og þeim sem verst hafa það. Þetta er hárrétt hjá hæstv. félagsmálaráðherra Þorsteini Víglundssyni, enda sagði hann það líka í andsvörum að byggt væri á spá einhverra sérfræðinga, en viðurkenndi að ef spáin myndi bregðast yrðu menn að endurskoða regluna. Þá spyr ég: Af hverju tefla menn svona djarft? Af hverju eru menn þá með þessa reglu? Af hverju gangast menn ekki inn á það að hér er ekki verið að reka vídeóleigu, vídeósjoppu, það er verið að reka samfélag. Samfélag er allt annars konar fyrirbrigði en venjulegur verslunarrekstur. Menn fæðast inn í samfélagið með hlutdeild í sameignunum, með hlutdeild í þeim sameignum þar sem hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra ætluðu að virkja markaðslögmálið til þess að ná þeim tekjum sem við þyrftum til að byggja upp innviðina en hafa nú gefið eftir. Ekki ætla ég að segja af hverju. Ekki ætla ég að halda því fram að það hafi verið út af ráðherrastólum eða ríkisstjórnarsæti eða til þess að freista þess að halda flokkunum sínum á lífi, en a.m.k. hafa þeir gefið þetta allt eftir. Fyrir kosningar töluðu nefnilega allir flokkar á Alþingi um það að hér væri lífsnauðsynlegt að bregðast við þeim vanda sem steðjaði að heilbrigðiskerfi, menntakerfi, grotnandi vegum. En núna á að sigla varkára leið í mesta hagvaxtarskeiði sögunnar á Íslandi. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson dirfðist að segja að í þessu stóra og mikla hagvaxtarskeiði yrðum við að fara varlega, þá gætum við ekki sinnt menntakerfinu, við gætum ekki byggt upp til framtíðar, við hefðum ekki efni á að gefa í í heilbrigðiskerfinu og tryggja öllum aðgang að því. Og vissulega væri það mikilvægt eins og hann segði og hann hefði viljað bæta í samgöngur og innviði, það væri bara ekki hægt, við yrðum að fara varlega. Hvers konar boðskapur er þetta? Hvenær á að vera hægt að byggja upp samfélag okkar ef það er ekki núna þegar hér er nóg af peningum. Þeir eru kannski ekki í ríkiskassanum í augnablikinu, en þeir bíða hæstv. ráðherra handan við hornið. Hér eru sterkefnaðir aðilar sem nýta auðlindirnar okkar fyrir skammarlega lágar upphæðir, eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði í kosningabaráttunni norður á Akureyri, þá held ég að veiðileyfagjöldin séu bara tvöföld þar sem lax- og silungsveiðimenn borga fyrir réttindi í ánum. Ekki getur það talist há upphæð. Hér er fólk sem veltir hundruðum milljóna og milljarða. Ekki má heyra á það minnst að tekinn sé fjármagnstekjuskattur af því fólki. Ekki má leggja á auðlegðarskatt og ekki má leggja á hátekjuskatt. Ég held það hafi verið Bjartur í Sumarhúsum sem sagði: Þú getur haft mig fyrir það að frelsið er meira vert en lofthæðin í bænum. Þannig hefur Sjálfstæðisflokkurinn getað hrætt fólk í áratugi, að frelsið sé mikilvægara, sjálfstæði, jafnvel þótt það leiði til bölvunar fyrir alla sem búa heima í bænum. Besta fjárfesting íslensks samfélags er réttlátt skattkerfi og samneysla. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]