Forseti vill upplýsa að gert er ráð fyrir atkvæðagreiðslum strax að aflokinni skýrslugjöf hæstv. menntamálaráðherra um skólastarf á tímum heimsfaraldurs kórónuveiru, um hádegisbilið eða rétt upp úr kl. 12.
Virðulegur forseti. Það er skoðun mín að hver eigi að ráða sínum næturstað. En einhverra hluta vegna erum við með mjög strangar reglur þegar kemur að því að ráða sínum næturstað inn í eilífðina. Þar hefur ríkisvaldið ákveðið að við skulum láta jarðsetja okkur í kirkjugarði, jú, eða við getum sótt um að láta að brenna líkamsleifar okkar og þá skuli þær jarðsettar með tilteknum hætti. Það er sem sagt nánast ómögulegt að fá að renna saman við hafið eða fjöllin þótt það kunni að vera það sem við óskum helst. Virðulegur forseti. Ég hef nú lagt fram í annað skipti frumvarp þess efnis að liðka fyrir þessu í lögum. Ég óska svo sannarlega eftir því að fá að mæla fyrir því frumvarpi svo fljótt sem verða má. Ég tel mikilvægt að við höfum frelsi þegar kemur að þessum málum eins og svo mörgum öðrum. Ég hef lítinn skilning á því að ríkisvaldið og stjórnsýslan þurfi að fara með þessi mál. Það hefur færst mjög í aukana að fólk óski eftir því að láta brenna sig í stað þess að jarðsetja og við sjáum ákveðna þróun í þeim efnum. Ég átta mig á því að kirkjugarðarnir okkar eru mikilvægt menningarlegt og samfélagslegt fyrirbrigði og mér finnst mikilvægt, sérstaklega á jólum og öðrum hátíðisdögum, að fara í kirkjugarðinn og minnast þeirra sem liðnir eru, minna á ástina. En mér finnst líka mikilvægt að fá að ráða því þegar þar að kemur hvar og hvernig mínir aðstandendur munu minnast mín. Hæstv. forseti. Ég vona að ég fái tækifæri til að mæla fyrir þessu máli fljótt og að hv. allsherjar- og menntamálanefnd muni taka málið fyrir.
Hæstv. forseti. Margar stórfréttir renna hjá á þessum skrýtnu tímum sem við lifum nú, en þær lifa stutt og gleymast stundum hratt. Góðar fréttir fá jafnvel litla athygli, en það er einmitt ein slík sem ég vil vekja athygli á. Hún kom fram fyrir nokkru síðan, en til að setja það í samhengi og tímalínu var það um það leyti þegar jörðin skalf hvað harðast. Sumar fréttir fjölluðu um hve stöku þingmenn hlaupa hratt en aðrar um hve aðrir eru magnaðir í að sitja sem fastast. Sitt sýnist hverjum og allir eru góðir í einhverju en enginn er góður í öllu. En fréttina, sem ég vil draga athygli að, má rekja til þess að mikið óveður skall á landið í lok síðasta árs sem varð m.a. til þess að víðtæk og viðamikil truflun varð á fjarskiptum. Forstjóri Neyðarlínunnar, Þórhallur Ólafsson, kallaði eftir stórátaki til að koma í veg fyrir endurtekningu á þessu ástandi því truflun á fjarskiptum orsakaðist í um 80% tilvika af rafmagnsskorti. Í kjölfarið var skipaður átakshópur um eflingu innviða á flutningskerfi og dreifikerfi raforku og fjarskipta. Markmið hópsins var að kortleggja nauðsynlegar úrbætur á innviðum. Hópurinn lagði m.a. til að traust grunnnet fjarskipta yrði tryggt, m.a. með hliðsjón af aðgengi og öryggi. Fjarskiptasambönd skulu uppfylla þarfir almennings og viðbragðsaðila í neyðartilvikum, t.d. sambærilegu óveðri. Skemmst er frá því að segja að nú hefur kerfið verið bætt á 60 stöðum, settar hafa verið upp varaaflstöðvar og færanlegar rafstöðvar eru orðnar 25. Þetta er einungis hluti aðgerða sem lúta að því að bæta búsetuskilyrði um landið allt. Það var því gott að heyra áðurnefndan forstjóra Neyðarlínunnar koma fram í fréttum og segja að nú verði tryggt að landsmenn geti hringt í 112 þótt rafmagnsleysi verði. Hæstv. forseti. Það gerist nefnilega margt gott þessa dagana þótt vissulega reyni á, nú þegar við erum á aukaæfingu í óvissuþoli og þrautseigju. Áfram veginn.
Hæstv. forseti. Fréttir af riðuveiki fjár eru mjög sláandi um þessar mundir og bændur verða fyrir miklu tjóni. Nú er skoðað hvernig unnt sé að koma til móts við bændur sem þurfa að skera niður vegna riðu. Bæturnar eru sagðar úreltar og ekki í samræmi við gildandi samning milli stjórnvalda og bænda. Þegar fé er skorið niður vegna riðu fá bændur greiddar bætur vegna þess tjóns sem þeir verða fyrir, svokallaðar niðurskurðarbætur. Að auki eru bætur sem snúa að afurðatapi á meðan þeir eru fjárlausir og síðan er kostnaður vegna hreinsunarstarfs og búnaðar sem þarf að eyða og bæta greiddur. Niðurskurðarbætur eiga líka að standa undir þeim kostnaði sem bændur verða fyrir þegar þeir kaupa sér nýjan bústofn og hefja búskap á ný. En bætur fyrir niðurskurð á hverjum dilk nema ekki nema helmingi af verði á líflambi, kostnaður er helmingi lægri í gegnum sláturhús. Unnsteinn Snorri Snorrason, framkvæmdastjóri Landssamtaka sauðfjárbænda, segir að kallað hafi verið eftir því um talsvert skeið að reglugerðin um bæturnar sé endurskoðuð enda sé hún komin til ára sinna. Tjónamatið sé ekki í takt við það sem gerist í dag, bæturnar eru lægri en kostnaður við að kaupa líflömb. Að auki sé reglugerðin ekki uppfærð í samræmi við gildandi samning milli stjórnvalda og bænda svo að hægt sé að fá greiðslur sem annars fengjust út úr þeim samningi. Eftir niðurskurð tekur við mikið hreinsunar- og uppbyggingarstarf. Síðan eru tvö ár í fjárleysi. Þá er hægt að kaupa ásetningslömb, gimbrar og hrúta af hreinum svæðum og hefja búskap á ný. Til er aðferð sem heitir erfðagreining eða arfgreining á búpening sem þá er hægt að rækta úr fé en það kostar mikið og hafa bændur ekki efni á því úr sínum eigin vasa. [[Forseti hringir.]]En það er eitthvað sem þeir leggja til að verði skoðað mun betur þannig að ríkissjóður gæti komið til móts við þá í þeim kostnaði.
Herra forseti. Eins og oft áður finnst mér tilefni til þess við þetta tækifæri, þegar við þingmenn fáum tækifæri til að ræða störf þingsins, að minna á að við erum í miðjum miklum efnahagslegum erfiðleikum. Hagspá Alþýðusambands Íslands kom út í gær og áréttaði það sem hefur svo sem komið fram í öðrum hagspám að undanförnu, að búast megi við að samdráttur í hagkerfinu á þessu ári verði um 8%, sem er mesti samdráttur á einu ári frá árinu 1920. Það er ágætt að við setjum hlutina svolítið í þetta samhengi og þegar við ræðum viðfangsefni okkar hér, hvort sem er á útgjaldahlið eða annars staðar, að við áttum okkur á því að þetta er veruleikinn sem við stöndum frammi fyrir. Það kemur líka fram í hagspá Alþýðusambandsins, sem mér sýnist hvorki vera tiltakanlega svartsýn né bjartsýn heldur frekar hófstillt og raunsæ, að viðsnúningur á næsta ári verði fremur veikur, þ.e. að jafnvel þó að örlítill hagvöxtur gæti skapast á næsta ári þá fer sá hagvöxtur hægt af stað. Það þurfum við líka að hafa í huga þannig að jafnvel þó að eitthvað færi að glæðast í sambandi við ferðalög milli landa og ferðaþjónustu og annað þess háttar, þá er því miður ekki útlit fyrir annað en að viðsnúningurinn verði hægur og við verðum í afleiðingum þessa áfalls á næstu árum. Það sem ég vil hins vegar leggja áherslu á er að þegar við veltum fyrir okkur hvernig við getum náð lífskjörum hér aftur upp, vegna þess að við munum verða fyrir töluverðri lífskjaraskerðingu, þá þurfum við að huga að því hvernig við gerum það, og við gerum það ekki öðruvísi en að efla atvinnuvegina og gefa atvinnulífinu svigrúm til að vaxa og dafna.
Herra forseti. Þriðji sunnudagur í nóvember er alþjóðlegur minningardagur fórnarlamba umferðarslysa og er undir merkjum Sameinuðu þjóðanna. Dagurinn er til að minnast þeirra sem látist hafa í umferðinni, leiða hugann að ábyrgð hvers og eins í umferðinni, en ekki síst til þess að þakka þeim viðbragðsaðilum sem veita bæði hjálp og björgun. Eins og svo margt annað verður minningardagurinn með óhefðbundnu sniði vegna Covid-19. Úti um allt land verða minningarathafnir hjá slysavarnafélögum Landsbjargar ásamt fleiri viðbragðsaðilum. Það eru nefnilega óhugnanlega margir eða í kringum 4.000 manns sem deyja í umferðinni og hundruð þúsunda slasast í heiminum á hverjum einasta degi. Svo eru þeir sem slasast alvarlega og þurfa að takast á við margs konar áföll og sorgir vegna þessara slysa. Herra forseti. Við þurfum öll að líta í eigin barm enda fylgir því mikil ábyrgð að keyra bíl. Hvernig hegðum við okkur í umferðinni? Tölum við í símann undir stýri, skoðum Facebook eða sendum jafnvel SMS? Besta slysavörnin er að við hegðum okkur vel í umferðinni en ætlum ekki bara öðrum að hegða sér skikkanlega. Í tilefni þessa dags sem er á sunnudaginn verð ég líka að minnast á þá viðbragðsaðila sem koma að umferðarslysum; lögregluna, sjúkraflutningafólkið, björgunarsveitirnar, heilbrigðisstarfsfólkið og svo marga fleiri því starf þeirra er bæði erfitt og ómetanlegt og fyrir það ber okkur að þakka. Að lokum vil ég hvetja okkur öll til að leiða hugann að því hvers vegna við höldum slíkan minningardag, að við tökumst á við þá ábyrgð sem fylgir því að vera ökumaður og gleymum ekki þeirri alvöru sem því fylgir. Látum það ekki henda okkur að vera kærulaus því að mörgum banaslysum er hægt að afstýra ef hvert og eitt okkar keyrir með aðgát. Að lokum vil ég bara minna á það að í mínum heimabæ verður kertafleyting við tjörnina kl. sex og bein útsending á Facebook-síðu slysavarnadeildarinnar Varnar frá Siglufirði kl. sjö. Ég hvet fólk til að taka þátt með því að setja út friðarkerti.
Herra forseti. Það er fallegt í faðmi fjalla blárra fyrir vestan. En það er ekki bara rómantíkin ein, náttúran getur verið hörð í horn að taka. Oft eru veður erfið og stríð, samgöngur stopular að vetrarlagi, vegalengdir miklar og talsverð einangrun. Við þessar aðstæður treysta Vestfirðingar því mjög á flug. Þeir hafa verið heppnir með þjónustuaðila í hálfa öld. Sama flugfélag hefur þjónað kjálkanum og ferjað fólk og frakt á milli staða og um landið allt. Íbúum, fulltrúum sveitarfélaga og fyrirtækja brá því í brún á dögunum þegar kvisaðist út að búið væri að bjóða út flugið og nýr aðili myndi mæta til leiks innan fárra daga. En svona er lífið, segir Vegagerðin, sem er útboðsaðili. Lægsta boð verður að gilda. Þrír buðu í tilgreindar flugleiðir og enginn þeirra uppfyllti raunar skilyrði útboðsins, ef rétt er með farið. Þá var byrjað að hnoðast með forsendur og skilyrði sem endaði með því að kærunefnd útboðsmála sagði: Nei, svona gerum við ekki. Hún lýsti því yfir að Vegagerðin hefði brotið lög í vali sínu á lægstbjóðanda og átelur vinnubrögð og telur þau ófullnægjandi. Var þá ekki einboðið, herra forseti, að staldra við, skoða málin og bjóða út aftur, gera þetta eins og á að gera það? Nei, áfram var haldið og þumbast og íbúarnir fyrir vestan vita ekkert hvaðan á þá stendur veðrið annað en að þeir sjá nú að öllu óbreyttu á bak þrautreyndum þjónustuaðila sem gjörþekkir aðstæður og býr yfir flugflota sem er raunar sérvalinn fyrir vestfirskar aðstæður. Það er almennur kurr á sunnanverðum Vestfjörðum. Íbúar telja þjónustuna í uppnámi og krefjast samráðs og upplýsinga, sem ekkert hefur verið. Herra forseti. Það er brýnt að tryggja áfram góðar, öruggar flugsamgöngur fyrir vestan í sátt við íbúana og vanda til opinberra útboða. Ég spyr: Vakir eitthvað annað fyrir stjórnvöldum? Geta þau stutt svona fúsk?
Herra forseti. Nýlokið er á netinu landsfundi Samfylkingarinnar og ég vil nota tækifærið til að óska Samfylkingunni til hamingju með að hafa endurnýjað umboð núverandi forystu. Formaður Samfylkingarinnar sagði í ræðu rétt eftir fundinn að það væri ekkert í stefnuskrá Miðflokksins sem Samfylkingin gæti sætt sig við. Góður félagi minn á vinstri kantinum lýsti því fyrir mér um daginn að ef Samfylkingin væri tónlistarstefna væri hún lyftutónlist. Miðflokkurinn er meira svona þungarokkuð, þjóðleg tónlist, þannig að ekki er svo sem á það að róa að menn geti sætt sig við eitt og annað. En ég tek hvatningu formanns Samfylkingarinnar um að kynna stefnuskrá eða brot úr stefnuskrá Miðflokksins til að þeir sem geta hugsað sér að kjósa Samfylkinguna viti hvað það er sem sá flokkur vill alls ekki kenna sig við. Hér segir, með leyfi forseta, í kaflanum um ferðamál, iðnað og nýsköpun: „Aukin samkeppnishæfni Íslands leiðir til meiri verðmætasköpunar og þar með aukinna lífsgæða landsmanna. Iðnaður og ferðaþjónusta skapa saman stóran hluta gjaldeyristekna þjóðarbúsins auk þess að skapa fjölmörg störf og önnur verðmæti. Með nýsköpun, sem á sér stað jafnt hjá frumkvöðlum og í rótgrónum fyrirtækjum, stendur Ísland betur að vígi í samkeppni ríkja og því þarf að hvetja til rannsókna og þróunar hér á landi.“ Og hér segir einnig í kaflanum um félags-, húsnæðis- og jafnréttismál, með leyfi hæstv. forseta: „Miðflokkurinn vinnur að jöfnum réttindum allra þegna samfélagsins óháð kyni, stöðu eða öðrum þáttum. Við viljum að samfélagið grundvallist á gildum lýðræðis, jafnréttis og mannréttinda og höfnum hvers konar mismunun.“ Herra forseti. Þetta er í stuttu máli það sem formaður Samfylkingarinnar getur alls ekki sætt sig við og það eru nokkur tíðindi. En auðvitað munum við Miðflokksmenn halda áfram að kynna okkar góðu stefnuskrá og taka þessari hvatningu sem við fáum til að menn komist að hinu sanna.
Virðulegi forseti. Nú eru þrjú ár síðan sitjandi ríkisstjórn tók við völdum. Þessi þrjú ár hafa verið viðburðarík. Í stjórnarsáttmálanum er lögð áhersla á gott jafnvægi í ríkisfjármálum og að efnahagur vænkist hratt og að gæta þurfi að jafnvægi meðal allra sem landið byggja. Auk þess kemur þar fram að óvenjulegar aðstæður kalli á breytt vinnubrögð, gagnsæi og virðingu gagnvart verkefnum. Við upphaf ríkisstjórnarsamstarfsins hefði enginn getað gert sér í hugarlund hvað biði okkar á árinu 2020, enda hefur árið verið líkt og vísindaskáldsaga. Covid-19 skall á okkur með gríðarlegum verkefnum og breytti heildarmyndinni. Sú framtíð sem við okkur blasir er líkt og 5.000 kubba púsluspil sem ekki hefur verið raðað saman og engin fyrirmynd gefin til að byggja á. Enginn sá þetta ástand fyrir en það var sem hugsað væri fyrir því. Nú er gott að hafa breiddina við ríkisstjórnarborðið. Viðbrögð stjórnvalda hafa verið margvísleg. Unnið hefur verið að mörgum stórum og óvæntum verkefnum og ávallt með það að leiðarljósi að tryggja afkomu fólks. Í þessum aðstæðum reynir á sveitarfélög og þá grunnþjónustu sem þau þurfa að veita. Sveitarfélög eru misvel undir það búin að taka á sig þann kostnað sem breyttar aðstæður valda. Því skipta aðgerðir ríkisstjórnarinnar miklu fyrir rekstur sveitarfélaga um allt land. Nú þegar eru félagslegar aðgerðir einar metnar á 24 milljarða kr. Í þeim felast m.a. úrræði á vegum stjórnvalda til að viðhalda ráðningarsambandi og tryggja afkomu fólks. Þá hafa 1,6 milljarðar kr. runnið til beinna félagslegra aðgerða til að tryggja þjónustu og stuðning við viðkvæma hópa. Ef litið er til þeirra aðgerða stjórnvalda má finna aðgerðir sem stuðla að því að halda atvinnulífinu gangandi, aðgerðir sem skila sér til baka með útsvari og sköttum sem halda hjólum samfélagsins gangandi. Áfram veginn!
Virðulegur forseti. Í þrjú ár hefur ríkisstjórn Katrínar, Bjarna og Sigurðar ákveðið að auka fátækt fatlaðs fólks og langveiks í stað þess að bæta kjör þess. Stór hópur öryrkja býr við sárafátækt. Það er fáránlegt fjárhagslegt ofbeldi að um áramótin verði munurinn á örorkulífeyri og lágmarkslaunum orðinn 86.000 kr. Frá árinu 2007 hefur bilið á milli örorkulífeyris og lágmarkslauna stöðugt breikkað eins og oft hefur verið bent á. Í valdatíð núverandi ríkisstjórnar hefur ekkert verið gert til að bregðast við kjaragliðnun undanfarinna ára hjá lífeyrislaunafólki heldur hefur bilið þvert á móti breikkað enn meira og það þrátt fyrir að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn lofi öðru fyrir kosningar. Eitt af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna sem er efst á blaði er að útrýma fátækt. Nú þegar Bjarni hefur lagt fram sitt síðasta fjárlagafrumvarp á kjörtímabilinu er enga breytingu að sjá heldur öfugt; aukningu fátæktar og harðari sveltistefnu. Áratugum saman hefur dregið sundur með lágmarkslaunum og lífeyrislaunum. Í fjárlögum mun lífeyrir almannatrygginga hækka um helming af réttri upphæð eða um 3,6% núna um áramótin. Nú segir fjármálaráðherra að það sé ekkert mál að hækka þá sem eru á strípuðum bótum. Sá hópur sé fámennur. Hvers vegna er hann þá ekki búinn að því? Nei, allt er hér af sama meiði. Sveltistefna gegn veiku fólki, eldri borgurum og börnum. Biðlistar. Snilldin hjá þessari ríkisstjórn eru biðlistar eftir biðlista. Fólk fer á biðlista til að komast á biðlista. Hvað verður næsta snilldarráðið? Þrefalt? Biðlistar til þess að komast á biðlista til þess að komast á biðlista? Og hverjir eiga að vera á þessum biðlistum? Jú, veik börn og eldri borgarar þessa lands. Skömmin er þessarar ríkisstjórnar og kominn tími til að hún hysji upp um sig buxurnar og hætti að níðast á veiku fólki og hvað þá með nauðungarflutningum á fötluðu fólki.
Forseti verður að minna á að ef menn beina máli sínu eða vísa til hæstv. ráðherra eða hv. þingmanna ber að nefna þá fullu nafni og nota viðeigandi ávarpsorð.
Herra forseti. Það var erfitt að horfa upp á lokamínúturnar í leik Íslands og Ungverjalands í gærkvöldi. Úrslitin sem ungverska liðið náði með ótrúlegum hætti að knýja fram undir lokin gera það að verkum að Ísland endurtekur ekki næsta sumar ævintýrið frá því 2016, sem okkur er líklega öllum í fersku minni. Mér fannst enn erfiðara að horfa upp á vonbrigði íslensku leikmannanna sem hafa lagt allt undir. En svona er lífið. Þessi leikur, úrslit hans og afleiðingar fara í minningabankann, í hólfið sem verður merkt árinu 2020. Og það er einhvern veginn næstum því viðeigandi. Rétt eins og fyrirliðinn Aron Einar Gunnarsson sagði í leikslok markar þessi leikur engin endalok þrátt fyrir gríðarleg vonbrigði, síður en svo. Þetta lið hefur skrifað upphafskaflana í stórkostlegri sögu og sú saga verður skrifuð áfram næstu árin. Það er hins vegar mikilvægt að muna að svona árangur kemur ekki af sjálfu sér, ekki hjá neinum og allra síst hjá örþjóð eins og okkur. Til að tryggja veru Íslands meðal afreksþjóða á íþróttasviðinu þarf sterka sýn, gott utanumhald og öflugt íþróttastarf um allt land. Síðar í dag mun ég fyrir hönd þingflokks Viðreisnar og nokkurra þingmanna annarra flokka flytja tillögu sem felur í sér að hæstv. menntamálaráðherra verði falið að móta heildstæða stefnu um afreksfólk í íþróttum í samvinnu við Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands og sveitarfélög um land allt. Í gær flutti hv. þm. Helga Vala Helgadóttir tillögu fyrir hönd Samfylkingar um að hæstv. menntamálaráðherra verði, í samráði við hæstv. fjármálaráðherra, falið að leggja fram frumvarp til laga um launasjóð fyrir afreksíþróttafólk. Ég vona og ég trúi því að þingheimur tryggi skjóta og jákvæða afgreiðslu beggja þessara tillagna. Það eru miklir hagsmunir fyrir okkur öll í húfi. Að lokum fagna ég því að loksins hefur ríkisstjórnin samþykkt að hefja viðræður við Reykjavíkurborg um byggingu á nýjum þjóðarleikvangi í knattspyrnu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég ætla að gera hér að umtalsefni móttöku sveitarfélaga á fólki sem sækir hér um alþjóðlega vernd. Það eru til tvær tegundir af fólki sem leitar að meira öryggi og betra lífi. Það eru þau sem koma hér af sjálfsdáðum, og þau sem við bjóðum velkomin. Þau sem koma af sjálfsdáðum eru oft kölluð hælisleitendur, en þau sem við bjóðum velkomin og veljum eru flóttafólk. Það eru ekki mörg ár síðan sveitarfélög á Íslandi kappkostuðu að bjóða flóttafólk velkomið í sitt samfélag. Þau buðu flóttafólkið velkomið og sögðust vera tilbúin að taka á móti þeim og sendu ríkisstjórninni svar um að þau vildu taka á móti fleira flóttafólki. En þegar fólk kemur af sjálfsdáðum og er í svipuðum ef ekki sömu aðstæðum, þá segja sveitarfélögin: Nei, þetta fólk er ekki velkomið til okkar. Það eru aðeins þrjú sveitarfélög á Íslandi sem taka á móti þessu fólki og aðstoða það meðan það bíður úrlausnar sinna mála. Það eru Reykjanesbær, Hafnarfjörður og Reykjavík. Sú er staðan að Reykjanesbær er með samning upp á að taka á móti 70 einstaklingum. En af því að engin sveitarfélög á Íslandi segja já við beiðni Útlendingastofnunar um að taka á móti þessu fólki er verið að leigja, án samráðs við Reykjanesbæ, húsnæði í sveitarfélaginu og hýsa þar yfir 100 einstaklinga til viðbótar við þennan samning. Það er ekki hægt og við þessu verður að bregðast. Þetta eykur álagið á félagsþjónustuna, sem hefur nóg að gera fyrir, sem vill taka vel á móti þessu fólki. Ef ekki er hægt að finna lausn á þessu verður í það minnsta að stækka útibú Útlendingastofnunar, Vinnumálastofnunar og Tryggingastofnunar og fleiri stofnana á vegum ríkisins á svæðinu.
Virðulegi forseti. Alma Möller landlæknir lýsti þeirri skoðun sinni í gær að kórónuveirufaraldurinn hefði dregið fram ákveðna veikleika í heilbrigðiskerfinu. Kerfið væri lítið og mönnun ekki nægileg til að veita almennilega grunnþjónustu, auk þess sem plássleysi væri viðvarandi. Þetta þekkjum við. Hún tjáði þá skoðun sína að kerfið þyrfti að vera betur í stakk búið og að skoða þyrfti aðkomu sjálfstætt starfandi eininga til að koma til móts við þarfir sjúklinga og til að takast á við afkastagetu og biðlistavanda. Mér fannst hressandi að heyra þetta í gær enda hefur þingflokkur Viðreisnar allt þetta kjörtímabil kallað eftir þroskaðri umræðu um heilbrigðismálin almennt og að pólitíkin axli ákveðna ábyrgð; að þessari plástrapólitík verði hætt og lausnir fundnar til langframa. Þingflokkur Viðreisnar hefur lagt fram fjölda fyrirspurna, ályktana og frumvarpa með það að markmiði að leysa flækjurnar. Við höfum leyft okkur að kalla allar hendur á dekk til að leysa þjáningar fólks sem hefur mánuðum og jafnvel árum saman verið á biðlista, t.d. eftir liðskipta- og mjaðmaaðgerðum. En allar þessar tillögur okkar hafa verið felldar eða svæfðar. Það tengist því líklega að við erum í minni hluta því að þannig pólitík er enn ríkjandi á stjórnarheimilinu að það virðist skipta máli hvaðan góðar tillögur koma. Það er ekki of seint fyrir ríkisstjórnina að breyta rétt og sérstaklega ekki fyrir þá flokka sem hafa kennt sig við einstaklingsfrelsi en lítið stundað það, hvað þá stutt það, enda bera atkvæðagreiðslur þeirra þess merki. Hér hafa þeir fellt allar tillögur til þess að laða að sjálfstætt starfandi aðila og opinbera aðila til að lina þjáningar fólks, losa fólk undan þeirri þjáningu að vera á biðlista. Við þurfum að fókusera á neytandann sjálfan, líf hans og heilbrigði. Við þurfum að styrkja innviði heilbrigðiskerfisins með því að nýta bæði sjálfstætt starfandi heilbrigðisfólk sem og aðila innan hins opinbera kerfis. Að mínu mati þolir málið ekki frekari bið og hvað þá meira af biðlistum.
Forseti. Kosið verður þann 25. september á næsta ári. Ástæðan fyrir því er að í ríkisstjórninni þykir þeim svo vænt hverju um annað, þrátt fyrir opinberar vantraustsyfirlýsingar, að þau langar til að klára kjörtímabilið. Kannski er réttara að segja að ríkisstjórninni finnist bara vænt um völdin frekar en hverju um annað. Sameinuð í valdi og íhaldi er meira að segja eitthvað sem stjórnarþingmaður stimplar sem alræði. Ríkisstjórnin treystir sér ekki til að laga skekkjuna í þeirri hefð okkar að kjósa á vorin heldur ákveður að festa í sessi haustkosningar þrátt fyrir alla gallana. Helsta vandamálið er vinna við fjárlög. Stjórnarskráin gerir ráð fyrir að fjárlagafrumvarp sé fyrsta mál haustþings sem getur í síðasta lagi komið saman þann 1. október, tæpri viku eftir næstu kosningar. Lög gera hins vegar ráð fyrir því að haustþing komi saman 14. september næstkomandi nema ríkisstjórnin ákveði að breyta því eins og gert var í ár. Það ætti því að leggja fram fjárlög fyrir árið 2022 þann 14. september. Einhvern veginn grunar mig að það muni ekki gerast. Ég tel engar líkur á því að við fáum að sjá fjárlagafrumvarp þessarar ríkisstjórnar fyrir kosningar næsta haust. Samt mun það frumvarp birtast landsmönnum fimm dögum eftir kosningar. Mun núverandi ríkisstjórn fara saman í kosningabaráttu með þær sameiginlegu áherslur sem hún leggur fram í fjárlagafrumvarpinu sem allir fá að sjá eftir kosningar? Einhvern veginn finnst mér það mjög ólíklegt miðað við þann kosningaskjálfta sem er hlaupinn í suma þingmenn stjórnarinnar. Sjálfstæðisflokkurinn keppist við að veifa einhverjum frelsismálum sem aðrir flokkar lögðu fram fyrir löngu síðan, VG skammar fyrri ríkisstjórnir fyrir dugleysi í loftslagsmálum og Framsókn læðist með veggjum eins og venjulega. Samt verður fjárlagafrumvarp þeirra fyrsta mál næsta kjörtímabils. Þetta er stöðugleikinn sem ríkisstjórnin sagði að allir væru að kalla eftir, leiðin til að auka traust á stjórnmálum eða eins og forsætisráðherra orðaði það: Ég átti svo sem aldrei von á að samstaða myndi nást.
Herra forseti. Nú berast óhugnanlegar fréttir af stökkbreyttu afbrigði kórónuveirunnar í dönskum minkum sem talið er að hafi upprunalega borist úr fólki í minka en hafa nú borist til baka, stökkbreytt, aftur í fólk. Því sé hugsanleg hætta á að bóluefni sem eru nú í þróun gegn kórónuveirunni virki ekki á hið stökkbreytta afbrigði veirunnar. Nú eru þessi smitmál til skoðunar hjá íslenskum yfirvöldum. Á Íslandi eru starfrækt níu minkabú en þau voru 31 talsins fyrir sex árum. Í dag eru bein störf einungis um 30 og verður það að teljast afskaplega lítið í ljósi þess fórnarkostnaðar sem hugsanlega verður af þessari ræktun. Ég fullyrði einnig, herra forseti, að ræktun minka vegna skinns þeirra er alger tímaskekkja og ekki í samræmi við nútímann þegar kemur að dýravernd. Fjölmargir fataframleiðendur eru löngu hættir að nota skinn af lifandi dýrum. Því til viðbótar hefur skinnaverð verið mun lægra en framleiðslukostnaður skinnanna og er því erfitt að sjá réttlætinguna á þessum iðnaði. Ég legg því til að hið opinbera geri nú þeim fáu loðdýrabændum sem eftir eru kleift að hætta starfsemi sinni með styrk. Það er hægt að hugsa sér svipað fyrirkomulag og þegar ríkið greiðir bændum sem þurfa að skera niður sauðfé vegna riðu. Norðmenn hafa ákveðið að banna þessa ræktun frá og með árinu 2025 og mörg önnur lönd í Evrópu hafa nú þegar bannað þessa ræktun. Hvar er annars hæstv. umhverfisráðherra í þessari umræðu? Veit einhver afstöðu hans til þessarar ræktunar? Herra forseti. Mér finnst að umhverfismál eigi ekki einungis að snúast um grjót og urð heldur einnig um dýr. Það hefur svo sannarlega vantað hér á landi. Hættum því loðdýrarækt á Íslandi. Herra forseti. Pelsar eru ekki nauðsynjavara.
Herra forseti. Mig langar að ræða örlítið um sparnað eða reyndar ekki sparnað. Ég vona að meðlimir fjárlaganefndar, allsherjar- og menntamálanefndar og hæstv. dómsmálaráðherra leggi við hlustir. Í sumar tók hæstv. dómsmálaráðherra þá umdeildu og, eins og komið hefur í ljós, vanhugsuðu ákvörðun um að loka fangelsinu á Akureyri. Ákvörðunin var, ráðherra til hróss, tekin til endurskoðunar og kom þá í ljós að heilmikið vantaði upp á til að þessi ákvörðun gæti gengið og það þyrfti að leggja heilmikið fjármagn til lögreglunnar á Norðurlandi eystra. Þar er þó aðeins um algerar lágmarksaðgerðir að ræða, enda er nú komið í ljós, herra forseti, að þetta dugar engan veginn til og er fyrirkomulagið varðandi gæsluvarðhaldsfanga sérstaklega ekki skynsamlegt. Það kom fram í fréttum RÚV nýverið að kostnaður lögreglu við að flytja fanga í gæsluvarðhald frá Akureyri til Reykjavíkur er áætlaður um 240.000 kr. á hvern fanga. Kostaði því sú vika, þegar flytja þurfti þrjá fanga til Reykjavíkur í gæsluvarðhald, tæpa milljón króna. Þá þurfa a.m.k. tveir lögreglumenn að fylgja hverjum fanga með tilheyrandi fjarvist af svæðinu. Þá eru þeir aðilar sem fara með rannsókn máls staðsettir á Akureyri og þurfa eðli málsins samkvæmt að fara suður til að yfirheyra, en kostnaðurinn við hverja yfirheyrslu er áætlaður um 200.000 kr. Embættið fékk hvorki viðbótarmannskap til að sinna gæsluvarðhaldsföngum né til þess að flytja þá á Hólmsheiði, sem hlýtur, herra forseti, einfaldlega að teljast óásættanlegt. Ég spyr því, herra forseti: Hvernig getur þetta talist skynsamleg ráðstöfun á fjármunum ríkisins? Hvernig getur þetta verið sparnaður fyrir ríkið þegar upp er staðið? Er þetta ásættanleg aðstaða sem við bjóðum bæði afbrotamönnum og lögreglumönnum upp á? Þetta getur ekki verið skynsamlegt og ég skora á hæstv. dómsmálaráðherra og ekki síður hv. þingmenn í fjárlaganefnd og allsherjar- og menntamálanefnd að taka málið upp og gera betur.
Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Eftir framsöguræðu ráðherra eiga allir flokkar rétt á andsvari eða innleggi tvisvar sinnum í tvær mínútur og eina mínútu í senn og ráðherra hefur sambærilegan tíma til svara.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þetta mikilvæga tækifæri til að fara yfir þessi mál hér í þingsal. Umhyggja, sveigjanleiki og þrautseigja hafa verið lykilorðin í öllu skólastarfi á tímum Covid-19. Rík áhersla hefur verið lögð á þetta þrennt ásamt því að huga sérstaklega að virkni og líðan nemenda og stöðu viðkvæmra nemendahópa. Ég get ekki sagt það nógu oft: Afrek íslensks menntakerfis á tímum Covid eru ómælanleg. Skólastjórnendur, kennarar og ekki síst nemendur hafa sýnt ótrúlegt hugrekki og elju og þeim verður aldrei þakkað nægilega vel fyrir. Þegar veiran kom upp hér á landi lagði ég ríka áherslu á samráð og samtal. Við í ráðuneytinu höfum því haldið á annað hundrað fjarfundi með helstu hagsmunaaðilum allra skólastiga og íþrótta-, frístunda- og æskulýðsstarfs og farið yfir álitamál og helstu mál sem eru á döfinni hverju sinni. Við höfum einnig verið í nánu samstarfi við heilbrigðisráðuneytið og sóttvarnalækni um þau mál sem brenna á menntakerfinu og um möguleika á að bjóða nemendum meira staðnám með grímunotkun, nándarreglum og fjöldatakmörkunum, allt innan þeirra sóttvarnareglna sem gilda hverju sinni. Á grundvelli þessa víðtæka samráðs hafa verið gefnar út leiðbeiningar um skólastarf með reglubundnum hætti, allt eftir því hver staðan er hverju sinni. Allir aðilar hafa tekið höndum saman, m.a. með sameiginlegri yfirlýsingu til að stuðla að því að skólastarf fari fram með eins hefðbundnum hætti og frekast er unnt og að réttur nemenda til náms verði tryggður. Mikil áhersla er á að leita lausna til að draga úr neikvæðum áhrifum veirunnar á skólastarf. Virðulegur forseti. Nú mun ég fara yfir skólastigin. Ég byrja á leik- og grunnskólum. Samkvæmt niðurstöðum úr mati Reykjavíkurborgar á skólastarfi í leik- og grunnskólum gengur skólastarf almennt vel. Hugur er í starfsfólki, nemendur mæta vel og foreldrar eru ánægðir. Skólastjórnendur upplifa þó eðlilega að takmarkanir á skólastarfi undanfarnar vikur hafi tekið á og skapað álag á skólastarf. Nemendur í leikskólum og á yngsta stigi grunnskóla sækja skólann allan daginn að jafnaði og fullt starf er á frístundaheimilum. Rafrænt starf er í félagsmiðstöðvum og einstaklingsvinna með börn sem eiga við vanda að etja. Allir nemendur á mið- og unglingastigi mæta í skóla daglega. Miðstig fær 25–30 kennslustundir á viku og unglingastigið fær 20–30 kennslustundir. Í þeim tilvikum þar sem skóladagur er skertur er námið stutt af netkennslu. Það eru helst íþróttir, sund, list- og verkgreinar, sem hafa, því miður, fallið niður hjá grunnskólum eftir að aðgerðir voru hertar. Sömu sögu má segja af skólastarfi annars staðar á landinu. Nokkrar undanþágur hafa verið veittar frá reglugerð um takmarkanir á skólastarfi og snúa þær að mestu leyti að nemendum sem eru í viðkvæmri stöðu og þurfa mjög mikla þjónustu við allar athafnir innan sem utan skóla. Með þeim undanþágum er staðinn vörður um þjónustu gagnvart okkar allra viðkvæmustu nemendahópum og þeim tryggð nauðsynleg þjónusta. Næst ætla ég að ræða um framhaldsskólana og framhaldsfræðsluna. Framhaldsskólarnir hafa starfað með óhefðbundnu sniði frá því að samkomutakmarkanir voru fyrst boðaðar í mars. Aðstæður eru mismunandi, en í grófum dráttum hefur verklegt nám farið fram í staðkennslu en bóklegt nám almennt í fjarkennslu. Margir skólar hafa breytt námsmati sínu með aukinni áherslu á símat og minna vægi lokaprófa og sýnt mikla aðlögunarhæfni. Með því hefur tekist að tryggja menntun og halda nemendum við efnið. Skólapúls framhaldsskólanna sýnir að brotthvarf er minna nú en oft áður, að verkefnaskil og prófaundirbúningur gangi vel og að nemendur sofi meira og hvílist betur en framhaldsskólanemar gera alla jafna. Engu að síður er félagslegur þroski og samskipti við aðra lykilatriði í góðri menntun og því er markmiðið núna einfalt: Að koma öllum í staðnám sem fyrst en að sjálfsögðu að taka fullt tillit til sóttvarna til að tryggja heilsu. Varðandi háskóla: Háskólinn hefur verið að forgangsraða í þágu verknáms. Bóklega námið hefur verið í fjarnámi, eins og er víðast hvar annars staðar á Norðurlöndunum. Að lokum, virðulegur forseti, vil ég nefna að við leggjum allan metnað í að setja framhaldsskólann í eins mikið staðnám og við mögulega getum um leið og aðstæður leyfa.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hér og gefa okkur skýrslu um ástand menntamála á þessum tímum. Að mínu áliti eru skólastjórnendur og starfsfólk allt að vinna stórvirki á hverjum degi við erfiðar aðstæður. Þar sem ég þekki best til hefur upplýsingagjöf til aðstandenda og forsjármanna verið með miklum ágætum. Ég held að aðstandendur barna í skóla núna séu vel upplýstir um það hvernig ástandið er hverju sinni, á hverjum degi og hvað verið er að gera. Áhyggjuefni mitt er það að við erum náttúrlega langt frá því að hafa séð fyrir endann á þessu ástandi. Eftir því sem það dregst á langinn verða afleiðingarnar okkur öllum kunnari á hverjum degi, t.d. félagsleg einangrun framhaldsskólanema sem eru meira og minna í fjarkennslu. Svo hef ég miklar áhyggjur af því hvernig prófum verður háttað í vor. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það verði kannski tekið mildilegar á prófárangri nú í vor þannig að ekki myndist tómarúm og brottfall aukist ekki. Mig langar líka til að spyrja hæstv. ráðherra hvort búið sé að tryggja aukna sálgæslu og aðstoð við þá sem þessi faraldur hefur hitt illa fyrir. Ég held að það sé grundvallaratriði að við reynum að koma öllum nemendum sem klakklausast í gegnum þetta ástand þannig að við sitjum ekki uppi með fólk í tómarúmi og aukið brottfall úr námi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innlegg hans. Í fyrsta lagi varðandi brotthvarfið vil ég nefna að við fylgjumst mjög vel með því og við byrjuðum að gera það strax í vor vegna þess að það er auðvitað það fyrsta sem maður hafði áhyggjur af. Þær tölur sem við höfum fengið frá vormisseri benda til þess að brotthvarf sé minna en það var. Við höfum hins vegar áhyggjur af því að faraldurinn hefur verið að dragast á langinn og við vitum ekki hvenær honum lýkur. Við erum því að leggja enn meiri áherslu á að passa upp á brotthvarfið og þær tölur sem við höfum núna benda ekki endilega til þess að það sé að aukast. Við vitum hins vegar að það sem nemendur hafa verið að gera er að segja sig jafnvel úr einum og einum áfanga til að minnka álagið. Við leggjum mesta áherslu á að jafnvel þó að magnið minnki aðeins sé aðalatriðið að halda sem flestum í skóla þannig að ekki verði brotthvarf. Við hugum mjög vel að því og ég get bara sagt það hér við þingheim að skólastjórnendur, rektorar og skólameistarar, um allt land fylgjast gríðarlega vel með þessu. Þeir eru með tölurnar frá vormisseri og frá haustmisseri. Við erum öll vakin og sofin yfir þessu. Í annan stað varðandi sálfræðiþjónustu þá höfum við verið að auka hana. Við höfum verið að gera samninga við fyrirtæki sem bjóða upp á þjónustu á netinu og við erum að stuðla enn frekar að því að nemendur geti leitað til námsráðgjafa, til sálfræðinga og annarra sem geta stutt við bakið á þeim á þessum tímum. Þannig höfum við verið að auka stoðþjónustu. Ég vil líka nefna það að ég funda vikulega með Sambandi íslenskra framhaldsskólanema og samtökum háskólanema til að fá beint frá nemendum hvað þeir eru að hugsa.
Herra forseti. Ég vil þakka ráðherra kærlega fyrir þessar upplýsingar. Það er annað sem veldur mér nokkrum áhyggjum á þessum tímapunkti. Það er að núna þegar við, og þá meina ég þjóðfélagið og menntakerfið, höfum verið að leggja áherslu á aukningu og styrkingu iðnnáms, þá berast fréttir af því að erlend skammstöfun hafi komið til Íslands með skýrslu sem leggur til að löggildingu iðnnáms verði hætt. Það eru ekki uppörvandi skilaboð til þeirra sem eyða tíma í að ávinna sér þekkingu í iðnnámi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi hugsað sér að beita einhverjum sérstökum ráðum til að sefa ótta þeirra sem nú eru í iðnnámi, til að gera þeim skýrt að hagur þeirra muni ekki versna út af því sem nú er uppi.
Virðulegur forseti. Ég vil nefna að iðnnám og allt starfsnám á Íslandi hefur verið í mikilli sókn á síðustu tveimur, þremur árum. Við sjáum mikla aukningu, sér í lagi hjá þeim sem eru aðeins eldri og núna eru um 50% þeirra sem voru að koma inn í framhaldsskólakerfið að velja iðn-, starfs- og tæknigreinar. Ég myndi því segja varðandi áhyggjur hv. þingmanns af samkeppnishæfni að samkeppnin er að aukast það mikið, þ.e. svo margir eru að koma inn í námið, að ég held að hagur þessara aðila sé allur að vænkast og ég get fullvissað hv. þingmann um að ég mun ávallt standa vörð og vaktina með menntun og þeim iðnaðarmönnum sem hafa verið að fjárfesta í sínu námi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir skýrsluna og líka fyrir það góða starf sem menntakerfið í landinu hefur unnið. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að mikið afrek hefur verið unnið. Það hefur tekist með samhentu átaki skólastjórnenda, kennara og annarra starfsmanna skólanna, skólaliða, stuðningsfulltrúa, fólks í mötuneytum og ræstingum. Allt þarf það að breyta sínum venjum og leggja meira á sig og finna lausnir. Og svo nemendurnir sjálfir að sjálfsögðu. Ég vil líka þakka fyrir og fagna því góða samtali sem hæstv. ráðherra hefur átt við þessa hópa og sérstaklega nemendur, þeir fá að vera með í þessu og þeirra rödd heyrist, ég hef heyrt að þeir meti það mikils. En að nemendunum. Það er orðið ljóst, og þessi faraldur hefur sýnt það, að mikilvægi félagslífsins er eiginlega alveg jafnt á við námið, sérstaklega í framhaldsskólunum og byrjun háskólans. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Það hafa verið fundnar lausnir við námið þótt fjarnám komi aldrei í staðinn fyrir staðnám. Það er bara erfiðara fyrir nemendur að spyrja spurninga, þau eru feimnari við það og allt þetta þannig að þau þurfa mun lengri tíma. Svo gengur örugglega einhvern tímann á seigluna þó að hún hafi verið ótrúlega mikil hjá krökkunum. Hæstv. ráðherra kom inn á það að markmiðið væri einfalt; að reyna að koma sem fyrst á sem eðlilegastri starfsemi til þess að takast á við félagslífið. Mér fannst það markmið birtast í nýjustu sóttvarnareglunum en það hefur komið mér svolítið á óvart hvernig skólastjórnendur á framhaldsskólastiginu varðandi fyrsta árs nemendur hafa getað komist hjá því að bjóða nemendum í skólann á meðan skólastjórnendur í grunnskólunum hafa boðið öllum tíundu bekkingum í skólann. Ég skil ekki þennan mun þarna á milli, af hverju markmið stjórnvalda hefur ekki náðst þar.
Virðulegur forseti. Það sem hefur verið að gerast á framhaldsskólastiginu er að framhaldsskólarnir hafa verið að forgangsraða í þágu þeirra sem hafa verið í verk- og listnámi. Það staðnám hefur verið til staðar nánast allan faraldurinn vegna þess að það er erfiðara að kenna slíkt nám í fjarnámi. Það hefur tekist býsna vel. Ég vil líka nefna það varðandi efsta stig grunnskólans að það er auðvitað svo að nemendur geta verið 25 inni í kennslustofu. Það eru ekki nándarmörk ef þau nota grímu. Það er mjög mikilvægt. Við settum það líka á varðandi fyrsta árs nema á framhaldsskólastigi. En það sama á ekki við varðandi grímunotkun og nándarmörk. En við erum nú að endurskoða þetta allt og ég fór á ríkisstjórnarfund áður en ég kom hér í þingið og vil bara ítreka það að vellíðan barna og ungmenna skiptir ríkisstjórnina mestu máli varðandi forgangsröðun og hvernig við ætlum að nálgast þetta stóra verkefni. Við erum að samræma þessar reglur þessa dagana þvert á skólastig, og ég er mjög vongóð um að við munum fara í meira staðnám. Ég get fullvissað hv. þingmann um að rektorar og skólameistarar búa yfir miklu hugrekki og ætla sér að taka þátt í þessu verkefni með stjórnvöldum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og fagna því að það sé verið að vinna hratt og örugglega í þessu. Ég vil aftur leggja áherslu á að fyrsta árið í framhaldsskóla er mjög mikilvægt félagslega séð. Þú kemur inn á nýtt skólastig, misstir af félagslega þættinum í tíunda bekk, og ert að fóta þig og þarft stuðning. Þegar það gengur ekki alveg eins vel í náminu og maður ætlaði minnkar sjálfsálitið og annað þannig að þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Þessir nemendur eru kannski ekki jafn mikill áhættuhópur varðandi Covid en eru mjög mikill áhættuhópur á félagslega og andlega sviðinu. Mér fannst sóttvarnalæknir og stjórnvöld taka mið af því með því að hafa rýmri reglur fyrir fyrsta ár í framhaldsskóla. Nemendur gátu mætt mun meira í upphafi, í vor, heldur en í dag en eftir að þessar reglur komu fram þá barst samt póstur til foreldra frá skólastjórnendum um að ekki væri hægt að framkvæma þetta og þau yrðu að vera áfram heima. Það kom mér á óvart.
Virðulegur forseti. Við höfum verið að vinna að þessu síðustu daga til þess að tryggja að það sé meira staðnám og það er verið að forgangsraða enn frekar í þágu framhaldsnema. Ég vil aðeins leiðrétta hv. þingmann um eitt. Á vormisseri var það svo að skólabyggingum var lokað á framhalds- og háskólastigi. Námið fór eiginlega alfarið yfir í fjarnám þannig að það voru enn þrengri reglur á vormisseri en nú. Ég ítreka það að allt sem við erum að gera núna snýst um að koma sem flestum á framhaldsskólastigi í staðnám. Ég tel að það sé mjög mikilvægt og ég heyri það þegar ég er að funda með nemendum, þau þrá að komast í skólann. Þau vilja hitta kennarann sinn og spyrja spurninga um þá áfanga eða þau fög þar sem þau eru að undirbúa sig fyrir lokapróf. Ég bara fagna því hvað það er mikill meðbyr með því að forgangsraða í þágu menntunar hér í þingsal.
Herra forseti. Forseti Frakklands sagði nýverið að það væri erfitt að vera 20 ára á árinu 2020. Það er svo sannarlega hægt að taka undir þau orð. Elsta dóttir mín er í efsta bekk í menntaskóla og hún hefur í raun ekkert verið í skólanum síðan í mars. Samneytið, félagslífið, hópvinnan, böllin, skólakjallarinn, ferðalögin, klúbbastarfið, öllu þessu hefur hún og hennar kynslóð misst af. Mörkin milli skóla og heimilis eru orðin að engu, skilin milli heimavinnu og náms í skóla eru horfin. Það er þrennt sem ég vil spyrja að. Í fyrsta lagi: Munu stjórnvöld bæta sérstaklega við sálrænan stuðning, námsráðgjöf og annan stuðning fyrir námsmenn í framhaldsskóla og háskóla? Eins og ráðherra veit er ég maður talna og fjárlaga og því spyr ég: Hvar eru peningarnir til að mæta þessum vanda? Númer tvö: Þjóðhagslegur kostnaður af brottfalli eins framhaldsskólanema er um 18 millj. kr. Sé brottfallið hefðbundið er heildarkostnaðurinn vegna allra sem flosna upp úr námi um 23 milljarðar. Í dag getum við væntanlega áætlað að brottfallið verði talsvert meira en í hefðbundnu ári. Ég spyr því: Hvað eru stjórnvöld að gera núna til að sporna gegn brottfallinu? Í þriðja lagi: Óhjákvæmilega munu krakkar útskrifast úr tíunda bekk í vor. Þau munu fara í framhaldsskóla. Hins vegar er einnig óhjákvæmilegt að sumir sem ætluðu að ljúka framhaldsskóla og skapa pláss á móti munu ekki gera það út af Covid og hugsanlega verri námsárangurs en ella. Ég spyr því: Munu skólarnir fá fjármagn til að mæta auknum fjölda nemenda í framhaldsskóla? Herra forseti. Þetta er milljón króna spurning dagsins.
Virðulegi forseti. Það var þrennt sem hv. þingmaður kom inn á. Í fyrsta lagi varðandi stoðþjónustuna, sálfræðiþjónustu, námsráðgjafa og annað slíkt: Já, við erum að bæta það. Ég tel að það sé mjög mikilvægt. Við þurfum líka að gera það í rafrænu formi og þannig að krakkarnir okkar og unga fólkið geti hitt þá sérfræðinga sem þau telja að geti stutt við sig. Við erum að gera þetta. Varðandi brotthvarfið er ég sammála hv. þingmanni. Maður hefur mjög miklar áhyggjur af því. Þetta var það fyrsta sem ég hafði áhyggjur af í vor, hvernig vorið kæmi út. En það sem Skólapúlsinn, rektorar og skólameistarar segja okkur er að brotthvarf sé jafnvel minna. Jafnvel þó að við teljum að hlutirnir eigi kannski að vera öðruvísi en þeir eru hafa þessir krakkar, sem hv. þingmaður var að lýsa, lagað sig alveg gríðarlega vel að þessu þó að þetta sé ekki skemmtilegt. Ég skil þau mjög vel. En þau hafa verið mjög dugleg að læra og ég vil bara hrósa þeim fyrir það. Við þurfum að aðstoða þau núna við að komast inn í skólana til að klára þetta misseri eða þessa önn. Við vitum ekki alveg hvernig brotthvarfið þróast en við fylgjumst ofboðslega vel með því, eins og ég sagði. Hv. þingmaður kom einnig inn á það hvort framhaldsskólastigið fengi aukna fjármuni vegna þess að nemendur yrðu fleiri. Já, ég bara fullyrði að svo verði. Það höfum við líka verið að gera. Þið sjáið það líka bara á framhaldsskólastiginu. Það eru komnir a.m.k. 1.500 nýir nemar inn á framhaldsskólastigið. Það verður fjármagnað vegna þess að við teljum að það sé svo mikilvægt akkúrat í þessari stöðu að fólkið okkar geti komið inn í menntakerfið, öðlast nýja færni og tekið svo aftur þátt í hagkerfinu okkar þegar birtir til.
Herra forseti. Annað mál: Nú hefur fólk í framlínu víða fengið eingreiðslu eða álagsgreiðslur vegna Covid. Það er alveg ljóst í mínum huga að kennarar og annað starfsfólk skóla er svo sannarlega í framlínunni og hefur þetta fólk unnið margvísleg afrek með því að halda skólastarfi gangandi við mjög erfiðar aðstæður. Námsáætlun hefur verið breytt, áfangar og verkefni endurhönnuð, nýjar samskiptaleiðir teknar upp og námsmati umbylt. Allt þetta og miklu fleira hefur þetta fólk lagt á sig. Nú veit ég að Kennarasamband Íslands hefur sent ráðherra sérstakt bréf þess efnis og því spyr ég: Mun ráðherra beita sér fyrir því að starfsfólk skóla sem hefur ekki fengið álagsgreiðslur fái álagsgreiðslur vegna Covid eins og aðrir í framlínunni? Ég tek fram að sveitarfélögin eru alls ekki í stakk búin að taka slíkan kostnað á sig þegar kemur að grunnskólum og leikskólum. Því er boltinn [[Forseti hringir.]]einnig hjá ríkisvaldinu hvað það varðar. Hvað ætlar hæstv. menntamálaráðherra að gera í þessum efnum? Nú veit ég að kennarar og annað starfsfólk er að hlusta á þetta svar ráðherrans.
Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir þennan málflutning, þ.e. að allir þeir sem starfa í skólakerfinu hafa staðið sig algerlega stórkostlega. Vegna þess að framhaldsskólinn og háskólastigið eru undir ríkisvaldinu get ég nefnt að við höfum verið að koma til móts við framhaldsskólakennara, ekki við heldur hafa skólarnir verið að gera það sjálfir. Og af hverju hafa þeir verið að gera það? Vegna þess að við höfum verið að auka fjármuni, auka fjármagn inn í framhaldsskólastigið þannig að þeir hafa haft burði til þess að koma til móts við það aukna álag sem starfsfólk þeirra hefur verið að taka á sig. [[Gripið fram í: Fær það greiðslu?]]Það hefur verið, já.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir innlegg hennar hér. Ég held að við séum öll sammála um að nemendur og starfsfólk standi sig alveg rosalega vel í snúnum aðstæðum og við höfum aldrei áður með viðlíka hætti þurfti að glíma við slíkt í skólakerfinu okkar. Þess vegna er mjög mikilvægt að styðja vel við bakið á skólunum og koma til móts við þá með öllum tiltækum ráðum til að draga úr álagi. En við stöndum samt ótrúlega vel þrátt fyrir allt, því að ekki höfum við þurft að loka börnin okkar inni í margar vikur, eins og dæmi eru um í Evrópu. Mig langaði að koma inn á eitt. Í ljósi þess að skerða hefur þurft t.d. verkgreinakennslu þá er það ærinn starfi fyrir annars úrræðagóða kennara að finna eitthvað sem brýtur daginn vel upp og sinnir öðru en þessum bóklegu fögum. Útikennsla er eitt dæmi um slíkt uppbrot. En það, eins og annað, krefst skipulags og annars konar utanumhalds en skiptir þó litla fólkið okkar sérstaklega miklu máli. Þegar tíminn er orðinn svona langur sem t.d. nemendur í framhaldsskóla hafa þurft að vera meira og minna heima, bak við tölvuna, er eðlilegt að það taki á sálartetrið, því að börn og ungt fólk eru almennt félagsverur og sækja stuðning hvert til annars. Það er ekkert öðruvísi með unga fólkið. Þrátt fyrir að þau hafi staðið sig alveg frábærlega vel þá glíma þau við zoom-þreytu, eins og ég hygg að mörg okkar fullorðnu geri líka. Þess vegna er mikilvægt að styðja vel við unga fólkið okkar, bæði hvað varðar námið en ekki síður andlegu og félagslegu hliðina, eins og hér hefur verið rætt. Ég veit að ráðherra er með tilraunaverkefni frá því í haust sem fjallar um veflausnir í stuðningskerfi framhaldsskóla og ég vona sannarlega að það sé og verði góð reynsla af því, enda mikilvægt að það sé stuðningur í teymisvinnu milli þeirra aðila sem slíku starfi sinna í skólunum. Í þessu eins og öðru eru góð samvinna og skýr skilaboð milli aðila það sem helst getur komið í veg fyrir kvíða eða óþarfa óvissu og þar skiptir reglulegt samtal við ráðherra sannarlega miklu máli. Mig langar til að leggja fram spurningu, sem snýr líka að [[Forseti hringir.]]starfsfólkinu, um eftirköst vegna álags hjá því, hvort við sjáum fram á að [[Forseti hringir.]]við missum ungt fólk í kulnun vegna mikils álags.
Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að í þessari stöðu er álag á alla, það er álag á allt starfsfólkið, á kennara, á nemendur, á alla. En ég verð samt að segja að skólastjórnendur, kennarar og allir þeir sem starfa í skólunum hafa nálgast þetta viðfangsefni af mikilli seiglu og þeir ætla sér að koma öllum í gegnum þetta. Að því sögðu er alveg ljóst að við munum þurfa að styðja við allt okkar skólafólk inn í framtíðina vegna þess að það gerðist nánast yfir nótt að kennararnir fóru inn í fjarkennslu. Þeir höfðu ekki verið í mikilli fjarkennslu en þeir tileinkuðu sér hana á mjög skömmum tíma. Og það gerðu nemendurnir líka. Það reynir auðvitað á að kenna eins og framhaldsskólakennarar hafa verið að gera, í sex, sjö, átta tíma í fjarkennslu, og svo leiðbeina þeir nemendum eftir það. Ég fullvissa þingheim um að við fylgjumst mjög vel með þessu og ég spyr reglulega um þetta, vegna þess að þetta er mannauðurinn okkar í íslensku samfélagi. Ef við ætlum að vera með framúrskarandi menntakerfi og fara í menntaumbætur þá þarf alltaf að huga sérstaklega vel að kennurum vegna þess að það eru kennararnir, auðvitað ásamt öðrum sem þarna eru, sem bera kerfið uppi. Ef við pössum ekki upp á það er alveg ljóst að eitthvað gefur sig.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Eðli máls samkvæmt erum við að huga að framtíðinni, sem eru börnin okkar sem við viljum reyna að hlúa að og halda mjög vel utan um. Ég hef áhyggjur af börnum með námsörðugleika sem eru í efstu stigum grunnskóla og líka þeim sem eru á fyrstu árum framhaldsskóla, sem eru að fara á milli skólastiga. Ég hef ekki endilega áhyggjur af hættu á brotthvarfi heldur því að námsárangurinn verði ekki eins góður og hann gæti verið ef við gætum haft mjög gott utanumhald. Það er alveg rétt að komið hefur fram að kennarar og starfsfólk ætla að koma nemendum í gegnum þetta. Þess vegna hef ég áhyggjur af því sem ég heyri úr mínum gamla ranni að það er gríðarlega mikið álag í skólunum. Hér voru álagsgreiðslur nefndar áðan og við þurfum að horfast í augu við að það eru mismunandi greiðslur milli skóla. Ég held að við þurfum að huga að því í framhaldsskólanum að gefa færi á því að það sé eitthvað leiðrétt.
Virðulegi forseti. Ég vil líka nefna í þessu andsvari mínu að eitt af því sem hefur tekist mjög vel hér á Íslandi er að við höfum haldið leik- og grunnskólunum og öllu skólakerfinu okkar gangandi allan tímann. Það er annars bara eitt annað ríki, Svíþjóð, og svo Ísland. Okkur hefur tekist þetta. Við höfum verið að fylgjast mjög vel með í gegnum Skólapúlsinn og við erum stöðugt að mæla hvernig gengur, hver staðan er, og þær vísbendingar sem við fáum, jafnvel þó að þetta sé gríðarleg áskorun, eru margar jákvæðar. En það er þessi félagslegi þáttur sem mun reynast öllum erfiður. Það er mjög erfitt fyrir okkur að koma nákvæmlega inn í hann á þessum tímapunkti þegar við höfum verið að herða að og verið með þessar fjöldatakmarkanir. En ég er hins vegar sannfærð um að við lærum öll eitthvað af þessu. Ég er viss um að þetta fari bara alveg þokkalega, svo ég segi það.
Virðulegi forseti. Bæði heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra hafa talað fyrir og beinlínis kallað eftir opinni, gegnsærri og gagnrýninni umræðu um sóttvarnaaðgerðir og afleiðingar þeirra. Því ber að fagna enda eru þetta ótroðnar slóðir sem verið er að feta. Inngrip stjórnvalda í daglegt líf fólks vegna sóttvarna er af þeirri stærðargráðu að líkja mætti því við að veröldin væri orðin að risavaxinni skurðstofu. Eitt ár getur verið afstætt hugtak. Eitt ár í lífi barns eða ungmennis virðist lengri tími en eitt ár fyrir okkur sem eldri erum. Fyrir þau er upplifunin sú að liðin sé heil eilífð síðan veiran dúkkaði upp hérlendis í febrúar. Það er mikilvægt að setja sig í spor barna þegar teknar eru ákvarðanir fyrir þeirra hönd um líf þeirra og heill. Það er mikilvægt að spyrja þau sömuleiðis og hafa þau með í ákvörðunum að því marki sem þroski þeirra leyfir. Eins er mikilvægt að börn séu upplýst um gang mála þegar dramatískar breytingar verða á lífi þeirra og nærumhverfi eins og við núverandi aðstæður. Nú í þriðju bylgju faraldursins var í fyrsta sinn komið á grímuskyldu í skólum og börn alveg niður í tíu ára gömul skikkuð til að bera grímu fyrir vitum allan skóladaginn á meðan þau eru innan dyra. Sóttvarnalæknir hefur sagt, og það stendur á forsíðu Covid-síðu sóttvarnayfirvalda, covid.is, að grímur geri gagn ef þær séu notaðar rétt, annars geti þær gefið falskt öryggi sem gerir meira ógagn en gagn. Ég vil spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Hvaða gögn lágu að baki þeirri ákvörðun að setja gímuskyldu á börn? Var einungis tekið tillit til sóttvarna við þá ákvarðanatöku eða voru aðrir hagsmunir einnig teknir til greina? Var byggð inn í ákvörðun um grímuskyldu nægileg fræðsla fyrir börn svo að grímunotkun þeirra myndi gera meira gagn en ógagn? [[Forseti hringir.]]Hver var heildarmyndin sem litið var á? Hvaða gögn liggja að baki þeirri ákvörðun stjórnvalda að ung börn skuli bera grímu á skólatíma?
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að ungt fólk taki þátt í því að móta stefnuna. Þess vegna vil ég upplýsa hv. þingmann um það að í allt haust hef ég fundað vikulega með framhaldsskólanemum og háskólanemum. Ég nota það inn í þessa vinnu og ég kem því á framfæri við sóttvarnalækni, landlækni og hreinlega við ríkisstjórnarborðið. Það er brýnt, þegar við erum að forgangsraða og taka ákvarðanir, að við tökum mið af því. Mig langar að nefna nokkra þætti sem hafa komið fram á þessum fundum okkar. Í fyrsta lagi þá þrá nemendur að koma í skólann sinn. Þau vilja komast í skólann. Sumir hafa áhyggjur, og ég vil bara nefna það, af því að smit sé í skólum. Ef ég spyr: Ef þið ættuð að forgangsraða viljið þið koma í skólann og nota grímu? Þau segja: Já allan daginn; þau sem ég tala við. Þau segja: Við viljum frekar, bara til þess að komast, nota grímu. Þau vilja það. Í annan stað segja þau: Við þráum meiri samskipti við kennarana okkar. Við viljum hitta kennarann okkar. Þó að hann standi sig alveg frábærlega í fjarkennslunni, þá þráum við leiðbeiningar inni í kennslustofu. Þá spyr ég: Og jafnvel þó að það sé gríma? Já, jafnvel þó það sé gríma, við viljum alltaf frekar hafa grímuna og mæta í skólann. Þetta er það sem krakkarnir segja við mig. Það er auðvitað mjög mismunandi, ég ætla ekki að fara að alhæfa um allan hópinn. Hv. þingmaður spurði: Hvers vegna settum við grímuskylduna á? Voru einhver gögn sem lágu að baki þeirri ákvörðun? Já, við fórum mjög gaumgæfilega yfir allt það sem Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur sagt um grímuskyldu og börn og þá er talað um að grímuskylda geti verið gagnleg fyrir 12 ára og eldri. Það sem við vorum að hugsa [[Forseti hringir.]]númer eitt, tvö og þrjú var að tryggja staðnám fyrir leik- og grunnskólabörn.
Forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Mig langar að spyrja aðeins frekar um þetta málefni, um grímunotkun í skólum, og um hvernig ákvarðanir voru teknar um sóttvarnaaðgerðir í menntastofnunum. Þegar við tökum ákvarðanir um fjöldatakmarkanir, fjarlægðarreglur, grímuskyldu, tímabundna lokun og hvaðeina sem kemur við sóttvörnum hefur það óneitanlega önnur neikvæð áhrif sem verður að taka tillit til og meta til móts við sóttvarnaaðgerðir. Það er mikilvægt að stöðva útbreiðslu veirunnar. Það er líka mikilvægt að tryggja aðgengi ungs fólks að námi. Það verður að tryggja jafnvægi á milli þessara þátta og þetta mat verður að liggja fyrir þegar þessar ákvarðanir eru teknar. Mig langar að spyrja ráðherra aftur: Var markviss kennsla í því fyrir börnin hvernig nota ætti grímurnar rétt í skólunum? Mig langar að spyrja ráðherra hvernig hún hafi tryggt að meðalhófi hafi verið beitt í aðgerðunum þannig að þær gangi nógu langt til þess að vera áhrifaríkar en ekki svo langt að þær séu óþarflega íþyngjandi fyrir námsfólk og námsstofnanir.
Virðulegi forseti. Þegar við vorum að taka þessar ákvarðanir höfðum við það að leiðarljósi að tryggja sem mesta kennslu og að börnin gætu farið í skólann. Það var það sem skipti okkur mestu máli. Þegar við vorum að taka þessa ákvörðun litum við á aldursskeið barnanna varðandi grímunotkunina af því að okkur fannst það skipta máli. Við ráðfærðum okkur að sjálfsögðu við heilbrigðisyfirvöld, við sóttvarnalækni og við alla þá sem komu að því máli. En það sem mér finnst skipta mestu máli í þessu er að við höldum skólunum okkar gangandi og við höfum lagt býsna mikið á okkur hvað það varðar. Við litum líka til erlendra rannsókna um það hvernig hægt sé að tryggja sem mest öryggi. Ég vil líka nefna það að í þessari þriðju bylgju eru stjórnmálin alls staðar í Evrópu, ekki eins mikið í Bandaríkjunum, að forgangsraða í þágu barna, í þágu þess að þau geti mætt í skólann sinn.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra prýðilega yfirferð yfir stöðu skólastarfs í landinu. Það er gott að heyra að hugur er í skólafólki og að skólastarf í leik- og grunnskólum gengur almennt vel, enda erum við sem þjóð afar heppin með magnað skólafólk á öllum stigum sem hefur sýnt ótrúlega aðlögunarhæfni og færni. Það er ljóst að ákvarðanir um sóttvarnaaðgerðir eru aldrei teknar af léttúð en engu að síður er mikilvægt að við rýnum aðgerðirnar til gagns á hverjum tíma. Gleymum aldrei meginmarkmiðunum að verja okkar viðkvæmustu hópa og tryggja virkt heilbrigðiskerfi. Í sjálfu sér eru aðgerðirnar á öllum tímum einfaldar; forðast hópamyndun, forðast of mikla nánd, sérstaklega óskyldra og ótengdra aðila, og forðast smithættu á sameiginlegum snertiflötum. Þetta eru meginatriði aðgerðanna og hafa verið allan tímann. Það er gríðarlega mikilvægt að halda rútínu barna gangandi og ég fagna áherslum ráðherra í þá veru að koma lífi barna sem fyrst í eðlilegt horf. Tómstundastarf og íþróttastarf hefur raskast og aðstæður barna eru misjafnar. Börn hafa mismunandi bakland til að takast á við þessar aðstæður. Áhrifin á líðan þeirra geta verið bæði jákvæð og neikvæð. Þau geta verið jákvæð ef aðstæður leyfa. Börn verja meiri tíma með fjölskyldum sínum við góðar aðstæður og jafnvel eru fleiri börn á heimilinu. Þetta er ekki alslæmt frekar en nokkuð annað. Mig langar til að velta því upp hvort við gætum rætt meira um dugnað barna, seiglu og aðlögunarhæfni. Getum við gert eitthvað til að auka fræðslu til þeirra um tilgang sóttvarna og þeirra eigin ábyrgð í því? Við komumst býsna langt með þekkingu unga fólksins. Auðvitað er þetta ástand hundfúlt og oft erfitt en við munum komast í gegnum þetta. Getur verið hollt að láta sér leiðast? Getur verið að minni afþreying veki upp eitthvað nýtt og skapandi? Hvað getum við tekið jákvætt út úr þessu öllu saman?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að nefna það hvað börnin okkar geta í raun og veru og hvers þau eru megnug. Ég held að þau hafi sýnt það og sannað síðan Covid-19 kom upp að þau eru býsna mögnuð. Í þeim samtölum og fundum sem ég er búin að eiga við þau er svo mikil seigla, það er svo mikið hugrekki og það er svo mikið þor. Þau vilja halda áfram. Þau vilja fara í skólann og vilja fara í sín próf, hvort sem það eru heimapróf eða staðpróf. Þau vilja auðvitað gæta að öryggi og sum þeirra eru í þannig aðstöðu að það eru undirliggjandi sjúkdómar á heimilum og við tökum tillit til þess. Ég nefndi það að við hefðum verið að vinna með nokkur gildi. Umhyggja er eitt, þrautseigja er annað og sveigjanleiki er þriðja gildið sem við erum að nota og með þessum gildum náum við svolítið utan um þetta og að tryggja þátttöku unga fólksins við þessa ákvarðanatöku. Ég ákvað það núna þegar þriðja bylgjan hófst að þau yrðu bara við þetta borð. Ég man það mjög vel þegar ég var sjálf í grunnskóla og framhaldsskóla og tók mjög virkan þátt í öllu félagslífi að við fengum að sitja við borðið. Það er bara þannig að ef þau sitja við borðið, af því að þessar ákvarðanir varða þau svo mikið, þá tel ég að við höfum náð að forgangsraða rétt í þessum aðgerðum.
Hæstv. forseti. Takk fyrir þetta, hæstv. ráðherra. Það er fagnaðarefni að heyra kraftinn í fólkinu og að það skuli eiga sér stað gott og gagnlegt samtal við nemendur og kennara. Ég vil líta á þetta þannig að við getum tekið margt gott út úr þessu. Eins og ég sagði áðan þá er þetta hundfúlt og erfitt en það er líka margt jákvætt. Það er gott að heyra formann Skólameistarafélagsins segja að á heildina litið standi nemendur sig vel og það sé ekki mikið brottfall. Í heildina gengur þetta bara ágætlega. Eigum við ekki að leyfa okkur að horfa svolítið á hlutina úr þeirri átt? Mig langar til að varpa því til hæstv. ráðherra: Er ekki lag að halda þessari vinnu svo áfram með nemendum og kennurum og þeim sem eru í forystu fyrir skólastarfinu þegar við stígum út úr þessu ástandi? Sem mun ljúka, við munum komast í gegnum þetta. Hvað ætlum við að taka út úr því? Nú eru ungmennin okkar t.d. að fá miklu betri svefn, er það ekki jákvætt? Eigum við ekki að leggja áherslu á það áfram? Hvað getum við tekið gott út úr þessu?
Virðulegur forseti. Það er heilmikið sem við getum lært af því. Eitt af því, svo ég nefni það, er þetta nána samstarf og samráð sem ég hef átt með öllu menntakerfinu á öllum skólastigum. Það hefur verið mér afskaplega dýrmætt. Það er mjög dýrmætt að heyra hvað er að gerast í leikskólunum. Eitt af því sem leikskólakennarar hafa sagt mér er að þau voru með í fyrri bylgjunni aðeins meiri hólfun, eins og við þekkjum, og þau komust að því, og ég held að það sé svo sannarlega rétt, að það vantar hreinlega meira rými í leikskólana okkar. Leikskólabörnin okkar búa við mjög lítið rými og þau komust m.a. að því að ýmis börn sem höfðu kannski ekki haft sig mikið í frammi gerðu það miklu frekar eftir þessa hólfun. Engum fannst þessi hólfun neitt sniðug og hún er það ekki. En við komumst að því að það þarf sjálfsagt meira rými á leikskólastigi. Það tökum við með okkur og við þurfum að læra af því.
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og fagna henni. Mér hefur þótt hún góð. Það sem stendur upp úr er að það er alveg ljóst að allir eru að gera sitt besta. Það leikur enginn vafi á því í mínum huga að hæstv. menntamálaráðherra er vakin og sofin yfir stöðunni. Mig langar til að beina athyglinni aðeins að stöðu kennara og skólastjórnenda og hvernig aðstæður þeirra eru til að mæta þessum þörfum nemenda sem við höfum rætt mikið, fyrst og fremst út frá þeirri staðreynd að skólastarfið þarf að standa undir sínu. Við vitum að aðstæður nemenda til heimalærdóms eru mjög mismunandi og það leggja allir áherslu á að koma þeim sem fyrst í hús. Síðan vitum við hve mikilvægur félagslegi þátturinn er. Þetta hefur verið margrætt hér. Mig langar aðeins að tala um það sem heyrist að kennarar leggi mikla áherslu á fyrirsjáanleika og upplýsingaflæði. Ólíkt því sem var í vor, þegar lengri fyrirvari var á breytingum, gerðist það nú í haust að hlutirnir breyttust mjög hratt, þannig að tilfinning fyrir festu og vissu hvarf í einhvern ákveðinn tíma. Það fór óneitanlega mikill tími og orka hjá skólastjórnendum, og klárlega menntamálayfirvöldum líka, í að fylgjast með, tími sem hefði kannski betur mátt verja nákvæmlega í þessi atriði sem við erum að tala um að séu svo mikilvæg fyrir nemendur. Ég spyr - það er nú eitthvað vitlaus tími hér því að ég sé að ég er búin með tímann, sem getur ekki verið - en alla vega langar mig að spyrja um ólíkar sviðsmyndir í þessum málum. Ef svo fer að smitin rjúka upp aftur, sem er því miður ekkert ólíklegt, er þá eina hugmyndin að hverfa aftur í sömu takmarkanir og við höfum búið við? Hefur hæstv. ráðherra sannfæringu fyrir því að það sé rétta leiðin? Eða búum við núna, í ljósi þeirrar reynslu sem við þó höfum fengið á því ári sem er að líða, að upplýsingum sem gera okkur fært að skoða einhverjar aðrar sviðsmyndir? Er hægt að eiga það samtal? Er það kannski í gangi núna við skólastjórnendur þannig að fyrirsjáanleikinn og festan sé meiri, jafnvel þó að við förum aftur í þann rússíbana sem aukið smit er? Við vonum auðvitað að svo verði ekki.
Virðulegi forseti. Þetta er nákvæmlega það sem maður er að hugsa eiginlega allan sólarhringinn. Það hafa verið miklar breytingar og það hefur sannarlega reynt á þolinmæði allra þetta haustið. Ég held að við séum búin að breyta reglugerðinni a.m.k. fimm sinnum, eða hvort það er sex sinnum, þ.e. hæstv. heilbrigðisráðherra hefur breytt reglugerðinni og við höfum þurft að aðlaga okkur að því. Samstarf okkar hæstv. heilbrigðisráðherra hefur verið einstaklega gott. Við höfum getað komið með athugasemdir skólasamfélagsins inn í reglugerðarbreytingar vegna þess að það þarf að vera hægt að framkvæma þetta. Hv. þingmaður spyr: Hvað getum við lært af þessu? Í fyrsta lagi tökum við mjög mikið mið af því hvort hægt sé að framkvæma hlutina. Það sem við gerðum, og sumir gagnrýndu það, var að við notuðum heila helgi síðast til þess í raun og veru að búa til ramma sem er hægt að lifa með í faraldrinum. Við sjáum að við þurfum að hafa þessi hólf. Ég fékk kynningu á því hjá Íslenskri erfðagreiningu fyrr í vikunni hvað hefur gerst varðandi smit í sumum skólum. Þau geta líka breiðst mjög hratt út þar eins og annars staðar ef hólfun er ekki nægileg. Við sjáum því að það þarf að vera hólfun. Við þurfum að gæta þess í skólastarfi líka að það séu fjarlægðarmörk. Ef ekki þá ætlum við að nota grímurnar. Við erum að þróa þetta núna og erum komin á ákveðinn stað sem hægt er að búa við þrátt fyrir að smitin fari upp.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er kannski einmitt þessi helgi sem hæstv. ráðherra nefnir sem ég er ekki síst með í huga, þ.e. vinnuhelgin sem átti sér stað eftir að búið var að tilkynna um sóttvarnir. Þarna biðu allir og höfðu eiginlega ekki nema örfáa klukkutíma þar til nemendur mættu í hús til að átta sig á hvað væri eiginlega í gangi. Þannig að spurningin er einmitt: Erum við ekki búin að vinna okkur inn tíma núna svo að þetta geti átt sér stað með lengri fyrirvara? Fyrirsjáanleiki og gegnsæi hljóta náttúrlega að vera lykilatriði upp á það einfaldlega að geta boðið starfsfólki, kennurum og skólastjórnendum upp á að sinna nemendum. Og ég fagna því að það sé komið í farveg. Svo vonum við bara að við munum ekki þurfa að nota það. Mig langar aðeins til að spyrja um eitt af því að hér hefur töluvert verið rætt um fyrirkomulag smitvarna í skólum með tilliti til grímanna og annars slíks. [[Forseti hringir.]]Nú benda sífellt fleiri rannsóknir til þess að góð loftræsting sé mjög mikilvæg. [[Forseti hringir.]]Hún er töluvert mismunandi á milli skóla og byggingar eru mismunandi. Mig langar til að spyrja út í hvað hafi verið skoðað í því sambandi af hálfu heilbrigðisyfirvalda og menntamálayfirvalda.
Virðulegi forseti. Þetta er einmitt eitt af því sem við erum að horfa til vegna þess að í þessari stöðu er ekki bara eitthvað eitt sem getur virkað. Skólabyggingarnar eru mjög mismunandi. Eitthvað sem einn skóli getur gert, jafnvel haft 25 nemendur og tvo metrana á milli, getur annar skóli ekki gert vegna þess að húsnæðið bara býður ekki upp á það. Við erum því að skoða loftræstingu og við erum að skoða, bara svo að ég nefni það, að leigja nýtt rými þannig að þegar við förum inn í vormisserið sé alveg tryggt að unga fólkið okkar geti komið í skólann, að við séum bara varin gagnvart þessu. Við erum því stöðugt að leita nýrra leiða. Meginmarkmiðið er alltaf að tryggja menntun í landinu og að sem flestir séu í staðnámi. Ég tel að sú forgangsröðun sem við fórum í síðasta vor hafi gengið mjög vel og við erum að þróa þetta yfir í framhaldsskólastigið. Ég tel að við séum að ná eins vel utan um þetta [[Forseti hringir.]]og við mögulega getum í ljósi þess hvar við erum stödd í þessum faraldri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir þessa umræðu. Nú eru námsráðgjafar á fullu við að aðstoða nemendur í framhaldsskólum og fara með þeim yfir stöðuna og stappa stálinu í þá. En það verður auðvitað sífellt erfiðara. Við eigum að hafa áhyggjur af unga fólkinu á þessum furðulegu Covid-19 tímum. Hvernig verður lokaprófum í framhaldsskólum háttað og sveigjanleika í því sambandi? Unglingarnir virðast hafa ákveðnar áhyggjur af sveigjanleikanum. Ástandið er mörgum mjög erfitt og þegar einkunnir birtast kemur í ljós hvernig þeim hefur reitt af í skólanum á þessum tímum. En síðan eru það hinir nemendurnir sem eiga við einhverja fötlun eða námserfiðleika eða bara undirliggjandi sjúkdóma að stríða. Hvernig er staðan þar og hvað er verið að gera í þeim hópi? Maður hefur heyrt mismunandi útgáfur eftir skólum hvernig tekið er á málum varðandi börn með undirliggjandi sjúkdóma, hvort þeim sé jafnvel hótað ef þau mæta ekki í skólann, það hefur verið svolítið á reiki. En mestar áhyggjur hef ég af þeim stóra hópi fólks sem býr við fátækt, jafnvel sárafátækt, sem er með börn á framfæri, er jafnvel að reyna að koma þeim í gegnum menntaskóla. Hvernig er ástandið á þeim heimilum? Hvernig geta þau staðið í öllu því sem þarf að gera; vera á fjarfundum og vera með aðstöðu til þess, tölvukerfi, allt það sem þar er. Er eitthvað hugsað í því samhengi og er verið að gera eitthvað fyrir þessa einstaklinga? Það segir sig sjálft að það eru einhverjir hópar barna sem strögla og eiga í gífurlegum erfiðleikum með að vinna heima á fjarfundum. Það eru jafnvel börn einstæðra mæðra og kannski enginn heima og þau eiga jafnvel við fötlun að stríða.
Virðulegur forseti. Það er tvennt sem hv. þingmaður kom inn á, í fyrsta lagi námsmatið. Það verður mjög sveigjanlegt. Sums staðar eru heimapróf. Sums staðar eru staðpróf. Ég finn að skólastjórnendur og kennarar vilja halda gæðum námsins uppi en þeir eru líka sveigjanlegir, þeir átta sig auðvitað á því að þetta misseri er allt öðruvísi en áður hefur verið þannig að þeir sýna ákveðinn sveigjanleika. Eitthvað hefur þurft að fínpússa, eins og við sjáum í Háskóla Íslands. Við viljum auðvitað að bjóða upp á gæðanám en hins vegar þarf að sýna sveigjanleika. Ég vil upplýsa hv. þingmanninn um það. Hitt málið varðar okkar viðkvæmustu hópa, þau börn og ungt fólk sem býr við fátækt. Ég hef mestar áhyggjur af þeim vegna þess að við vitum að aðstæður eru mjög mismunandi eftir heimilum. Ég hef óskað eftir því alls staðar að sérstaklega sé fylgst með þessum hópum og það sé vöktun í hverjum einasta framhaldsskóla, sem við berum ábyrgð á. Ég tel að við þurfum að gera meira. Við náum til nemendanna og ég bið þá sem ég funda með vikulega að fylgjast sérstaklega með þessum hópi. Við vitum að þetta eru nemar sem eru í meiri brotthvarfshættu en ella. Þarna tel ég að allt samfélagið verði að taka höndum saman vegna þess að við vitum jafnvel ekki af þessu, þetta er kannski falið. Þarna verður þingið og allir sem koma að málum að leggja meira á sig en minna til að ná utan um þessa stöðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra kærlega fyrir þessi svör. Ég vona heitt og innilega að henni gangi vel við að koma þessum málum í lag. Það sem ég hef líka áhyggjur af eru geðheilbrigðismálin. Ég hef áhyggjur af þeim vegna þess að ég hef á tilfinningunni að búið sé að búa til biðlista og svo sé verið að búa til aðra biðlista til að komast inn á aðalbiðlistann. Ég óttast að eitthvað svoleiðis geti verið í gangi. Ég ætla bara að vona að hún geti sefað þann ótta minn, að svo sé ekki. Nú hlýtur að fara að koma upp zoom-þreyta, fjarnámsþreyta. Og síðan eru það grímurnar. Ég veit það bara að ég finn það þegar ég er lengi með grímu þá fæ ég höfuðverk. Er verið að fylgjast með því hvaða áhrif þetta hefur í skólakerfinu, ekki bara á nemendur heldur líka kennara? Og hvernig á að bregðast við? Hvað er hægt að gera þegar einhver þolir t.d. ekki að vera með grímu en verður að vera með hana? Ég er að hugsa um heilsu viðkomandi.
Virðulegur forseti. Við fylgjumst mjög vel með andlegri líðan nemenda í gegnum Skólapúlsinn. Við fylgjumst líka vel með því sem er að gerast á leik- og grunnskólastiginu og meðal kennara og höfum gert auknar kannanir til að skoða hver staðan er. Þetta eru ótrúlegir tímar þannig að við viljum hafa upplýsingarnar til taks til að skoða og rannsaka. En það er auðvitað ekki nóg eitt og sér. En það sem ég vildi upplýsa hv. þingmann um er að við erum að fylgjast með þessu. Þegar við tökum ákvörðun um hvort við eigum að tryggja staðnám, og þá með grímu, hef ég sem ráðherra viljað sjá meira staðnám með grímu frekar en að við getum ekki boðið upp á það. Það verður að segjast eins og er að þegar við höfum verið taka ákvarðanir höfum við ekkert verið að velja um endilega bestu sviðsmyndina. Við erum að reyna að gera það besta í þessari þröngu stöðu.
Herra forseti. Það hefur ekki verið mikið rætt um háskólastigið er í dag. Mig langar að beina sjónum sérstaklega að því. Nú voru að koma út fyrstu tölur úr Eurostudent-könnuninni sem staðfesta það sem síðasta könnun sýndi, að íslenskir háskólanemar stóla allt of mikið á vinnu með námi, allt of mikið. 72% þeirra vinna með námi og telja sig ekki hafa efni á því að vera í námi án vinnu. Þetta er nokkuð sem nýtt námslánakerfi þarf að taka á. Þess vegna hefði verið svo upplagt að búið væri að endurskoða grunnframfærslu námslána fyrir þennan vetur og er miður að það hafi ekki náðst. Út af Covid er það mjög brýnt, þó að það væri bara tímabundið, vegna þess að grunnframfærslan er reiknuð út frá þeirri forsendu að fólk vinni fyrir sér í þrjá mánuði á ári. Þegar atvinnuleysi er í hæstu hæðum og atvinnuleysi stúdenta er algerlega dulið, vegna þess að þeir fá ekki að skrá sig á atvinnuleysisskrá, getur vel verið að það stefni í verulegt hallæri hjá háskólanemum ef þetta er ekki lagað í vetur. Annað sem mætti skoða og mig langar að nefna við ráðherrann, er að draga einfaldlega úr kröfu Menntasjóðs um staðnar einingar á þessum fordæmalausa vetri, þannig að fólk sem er að berjast við nám í fjarnámi, og tekur þar að auki þátt í þessu erfiða ástandi sem samfélagið er að ganga í gegnum, þurfi ekki ofan á allt annað að hafa áhyggjur af því að hafa ekki í sig og á, bara vegna þess að það nær ekki fullri námsframvindu.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að við endurskoðum grunnframfærsluna. Ég hef þegar sett þá vinnu af stað, en ég vil líka benda á að við höfum hækkað hana að mig minnir tvisvar sinnum á þessu kjörtímabili. Við höfum líka aukið frítekjumarkið til að koma betur til móts við þá sem koma inn á háskólastigið eða framhaldsskólastigið. Hv. þingmaður nefndi hvort Menntasjóður ætti að draga úr kröfum er varða námsframvindu. Ég get upplýst hv. þingmann um að við erum líka að skoða það. Ég vil hæla Menntasjóði, bæði stjórninni og starfsfólki hans. Hann hefur brugðist mjög hratt og örugglega við þeirri stöðu sem uppi er, bæði gagnvart nemum sem eru erlendis og nemendum sem eru hér. Ég vil einnig nefna það að Menntasjóðurinn er auðvitað ein mesta kerfisbreyting sem átt hefur sér stað hvað varðar kjör námsmanna í marga áratugi. Við horfum fram á það að þeir sem fara inn í Menntasjóð munu skulda mun minna en þeir sem voru í gamla kerfinu. Við erum mjög ánægð með að hafa náð að klára þessar kerfisbreytingar á sjóðnum síðasta sumar. Eitt kemur fram í samtölum við háskólanema og það er að þeir eru að kljást við mikið álag. Við eigum sem stjórnvald að reyna að huga að því hvernig getum við mögulega dregið úr því, en engu að síður, og það finnst mér mjög mikilvægt, eigum við að hvetja nemendur áfram til að halda áfram í námi. Það versta sem getur komið út úr þessu er að nemendur treysti sér ekki til að halda áfram í námi, m.a. út af þeim þáttum sem hv. þingmaður nefndi. Þessi vinna er öll farin af stað, ég get upplýst hv. þingmann um það.
Herra forseti. Það er gott að heyra að þessi vinna sé farin af stað í ráðuneytinu og hjá Menntasjóðnum. Dálítil viðbót varðandi grunnframfærsluna: Þrátt fyrir að hún hafi verið hækkuð tvisvar á síðustu árum þá kom skýrt fram þegar við afgreiddum frumvarpið um Menntasjóð að hún er allt of lág. Í þessu atvinnuástandi má reikna með því að stór hluti stúdenta, stór hluti þeirra sem treysta á námslánakerfið, hafi ekki fengið sumarstarf og það að missa sumarhýruna þýðir fjórðungslækkun í tekjum yfir árið. Það munar um minna. Ég hjó eftir því að ráðherra fundar reglulega með öllum skólastigum og sérstaklega nemendum á framhalds- og háskólastigi, sem er mjög jákvætt. En þess vegna sló það mig dálítið þegar ráðherrann segir að nemendur þráðu að koma í skólann. Það sem ég hef upplifað á síðustu dögum er að það er skýr krafa háskólastigsins, stúdenta, [[Forseti hringir.]]að geta tekið próf ekki á staðnum. Þetta fólk er búið að vera utan háskólasvæðisins [[Forseti hringir.]]meira og minna frá því í mars, og að stefna því öllu í staðpróf í allt of miklu magni getur ekki talist jákvætt.
Virðulegi forseti. Nemendur hafa mikinn áhuga á því að mæta aftur í skólana, ég fullyrði það hér. Það er það sem þeir hafa tjáð mér. Það sem hv. þingmaður á líklega við er skipulag þessara prófa á háskólastiginu. Ég veit til þess að nemendur og stjórn skólans hafa verið að ræða um þessi mál. Auðvitað er það svo að þegar prófin verða haldin þarf að huga að sóttvörnum. Nemendur höfðu áhyggjur af því að ekki væri verið að gera það, en ég hef verið fullvissuð um að það sé tryggt. Ég vil líka minna hv. þingmann á að það eru mismunandi leiðir til þess að klára námsmatið. Margir háskólar halda heimapróf og einnig er verkefnum skilað í fjarnámi. Ég legg mikla áherslu á að það sé sveigjanleiki, bæði hjá háskólanum sjálfum og líka hjá nemendum. Ég treysti hins vegar nemendum fyllilega til þess að standa sig. Þau hafa gert það allan þennan tíma og ég er alveg viss um að þau komist í gegnum þetta. En þau gera það líka með því að stjórnvöld og háskólarnir sýni þann sveigjanleika sem nauðsynlegur er.
Að lokum, ef hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra kýs svo, hefur hún til ráðstöfunar tvær mínútur til að ljúka þessari einu umræðu.
Virðulegur forseti. Þessar umræður hafa verið mjög gagnlegar. Margt hefur komið fram sem skiptir íslenskt samfélag mjög miklu máli. Að mínu mati skiptir mestu máli að við höldum menntakerfinu gangandi og tryggjum framúrskarandi menntun á þessum erfiðu tímum. Það er hins vegar eitt sem mig langar að nefna sérstaklega og hefur komið fram, en það eru okkar viðkvæmustu hópar, þ.e. þeir nemendur sem búa við aðstæður sem eru kannski ekki eins og best verður á kosið. Ég tel að það sé brýnast að við tryggjum það að við skiljum ekkert barn og ekkert ungmenni eftir út af þessum heimsfaraldri. Við á Íslandi erum í einstakri stöðu til að ná utan um þennan hóp. Við erum búin að fjárfesta í mjög öflugu heilbrigðiskerfi eins og við sjáum, og ég vil þakka öllum sem starfa þar fyrir alla þá miklu vinnu sem þeir hafa lagt á sig til að vernda líf og heilsu þjóðarinnar. Einnig höfum við byggt upp mjög öflugt menntakerfi, leikskóla, grunnskóla-, framhaldsskóla- og háskólamenntun og símenntun, þannig að við eigum að geta náð utan um þessa stöðu. Við þurfum hins vegar að vakta það mjög vel og ef við sjáum að við getum gert betur eigum við alltaf að koma inn í þá stöðu og gera okkar allra besta. Við eigum frekar að gera meira en minna og það hefur verið leiðarljósið í aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Ég get fullvissað þingheim um að það hef ég hugfast í þessari stöðu.
Forseti vonar að hið tifandi rauða ljós hafi ekki truflað hæstv. ráðherra, en það er eitthvað að tímaskráningarkerfinu.
Virðulegur forseti. Við munum greiða atkvæði með þessu máli en erum ekki á nefndaráliti. Ég vil útskýra hvers vegna. Dómstólarnir þurfa á þessum heimildum að halda til þess að réttarhöld tefjist ekki frekar en nauðsynlegt er á tímum heimsfaraldurs kórónuveiru. Ég hefði viljað sjá þetta frumvarp koma fram fyrr. Það hefði verið hægt að flytja það á sumarþingi, þá hefði þessi heimild ekki runnið út og ekki legið eins mikið á að afgreiða það. Hægt hefði verið að ræða betur um tímalengd þessara undanþága sem eru í gildi og eiga í betri rökræðum um áhrif þeirra á réttindi sakborninga sérstaklega. Hins vegar eru þetta mikilvægar heimildir. Ég styð að þær séu til staðar. Ég vil ekki að réttarkerfið verði fyrir óþarfatöfum og þar með óþarfaréttarspjöllum. Við greiðum atkvæði með þessu en gerum þessa athugasemd við málsmeðferðina.