Borist hefur bréf um afturköllun máls. Björn Leví Gunnarsson kallar aftur fyrirspurn á þskj. 310, mál nr. 279, um umframkostnað við opinberar framkvæmdir.
Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 91, um ráðgjöf og störf við tímabundin eða afmörkuð verkefni, frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp enn einu sinni til að leita ásjár forseta út af fyrirspurn sem ég lagði fram til félagsmálaráðherra upphaflega í mars sl. Ýmissa hluta vegna, vegna tafa á svari, varð ég að leggja fram sams konar fyrirspurn aftur núna í byrjun þings sem varðar sölu á fullnustueignum Íbúðalánasjóðs. Ef ég man rétt, hæstv. forseti leiðréttir mig annars, hefur ekki einu sinni verið beðið um frest á svari við þessari fyrirspurn frá því í september. Ég veit ekki hvað veldur. Ég veit ekki hvort menn ætla sér að kría út annað álit Persónuverndar sem er þeim hagfelldara en það sem kom í vor um að Persónuvernd gerði ekki athugasemd við að nöfn þeirra manna og fyrirtækja verði gerð opinber sem hafa fengið að kaupa fullnustueignir Íbúðalánasjóðs sl. tíu ár fyrir 57 milljarða kr. Ég veit ekki hvað dregst svona hjá félagsmálaráðherra og bið forseta ásjár, að ríkisstjórnin sem hefur styrkingu Alþingis að leiðarljósi standi við orð sín og svari þessari fyrirspurn.
Forseti mun ganga eftir því hvar svar við fyrirspurninni er á vegi statt og eins kanna hvort óskað hefur verið eftir fresti til að svara síðar og upplýsa hv. þingmann um afraksturinn af þeirri viðleitni.
Virðulegur forseti. Ég vona að hæstv. forseti fylgi þessu vel eftir því að saga þessa máls er með stökustu ólíkindum, eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson rakti í grein sem birtist á Vísi í gær. Þetta mál hlýtur að slá öll met hvað varðar tafir, ekki bara í tímalengd heldur líka í þeim tilburðum sem hæstv. ráðherra, ekki hvað síst, hefur beitt til þess að tefja málið og þæfa það og reyna að láta það hverfa. Í ljósi þess hvernig á þessu öllu hefur verið haldið virðist manni þeim mun mikilvægara að þessi svör fáist. Nú hvet ég hæstv. forseta til að beita sér fyrir því að svörin skili sér en ekki eingöngu að spyrja álits og fá það svar frá ráðuneytinu að það óski eftir enn frekari fresti.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka forseta fyrir að hafa lýst því yfir að hann muni beita sér fyrir því að reyna að fá einhver svör frá ráðuneytinu varðandi afdrif þessarar fyrirspurnar. Það er vissulega með ólíkindum að ráðherra skuli komast upp með að humma þetta fram af sér, í rauninni síðan í mars á þessu ári, að þingmenn skuli þurfa að endurnýja fyrirspurnina vegna þess að ráðherrann hefur móast við að svara henni. Ef það er þannig að ráðherrar komist upp með slíkt hljótum við að þurfa að horfa til þess hvort við þurfum að breyta einhverjum lögum og reglum varðandi skyldu þeirra til að svara Alþingi, svara löggjafarsamkomunni. Auk þess skil ég heldur ekki, virðulegur forseti, hvers vegna ráðherrann er að draga lappirnar í þessu. Það væri vitanlega mjög hreinlegt og betra fyrir ráðherra sjálfan að koma fram með svör, nema þetta sé eitthvað sem er vont fyrir Alþingi að vita. Ég trúi varla að í því séu upplýsingar sem er óþægilegt fyrir alþingismenn að vita. Ég trúi ekki að neitt annað búi þarna að baki þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til allra góðra verka í því. Taka þarf ráðherrana föstum tökum varðandi þetta.
Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa talað. Það er algjörlega ólíðandi að hv. þingmenn þurfi að bíða svona óskaplega lengi eftir svörum við spurningum sem skipta máli fyrir þingstörfin á einn eða annan hátt. Þetta er ekki í eina skiptið sem slíkt hefur gerst, þótt hér séu ansi margir mánuðir undir. Ég fékk t.d. um mitt sumar, nánar tiltekið 18. júlí, eftir að hafa beðið í um fimm mánuði, svar við spurningum til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um vinnslu úr Panama-skjölunum. Það væri líka ágætt að við skoðuðum hvaða mál það eru sérstaklega sem hæstv. ráðherrar draga að svara. Eru það viðkvæm mál? Við eigum jafn mikinn rétt á því að fá skýr og [[Forseti hringir.]]greinargóð svör við viðkvæmum málum sem öðrum.
Virðulegi forseti. Ég þekki ekki efnisatriði fyrirspurnarinnar sem er til umræðu en alveg sjálfsagt að taka undir með þingmanninum um að greið samskipti verði að vera milli þings og stjórnkerfis. Hins vegar vil ég nota tækifærið til að vekja máls á því að við erum með ólíkar leiðir til að kalla fram svör frá stjórnkerfinu. Það eru ákveðnar reglur um hvernig menn eigi að bera sig að til að fá t.d. skýrslur. Það þarf atkvæðagreiðslu um það í þinginu hvort skýrslubeiðni eigi að fá að ganga fram. Þegar um er að ræða fyrirspurnir er gefinn ákveðinn frestur. Þá tvo þætti vil ég nefna sérstaklega vegna þess að þegar um frest er að ræða, þegar fyrirspurnir eiga í hlut, er auðvitað út frá því gengið að eitthvert umfang sé í fyrirspurninni sem raunhæft sé að bregðast við innan frestsins. Ella hljótum við að vera farin að tala um fyrirspurn [[Forseti hringir.]]sem er farin að líkjast skýrslubeiðni. Þarna held ég að við eigum mikið verk eftir óunnið í þinginu, í því samtali að læra um mörkin þarna á milli.
Herra forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir það sem fram hefur komið varðandi það að ótækt er hversu mikill dráttur er á svörum við fyrirspurnum, sérstaklega þegar um er að ræða mál sem skipta okkur öll, allan almenning í landinu, miklu máli. Við erum að tala um hvernig kerfið okkar virkar og hvort þar á sé einhvers staðar brotalöm. Mig langar líka til að vekja aðeins athygli á einu, þ.e. að það virðist vera frekar óskýrt hvort svona fyrirspurnir lifa af þingfrestun eða ekki. Það virðist ekki vera algjört samræmi þar á. Stundum eru svörin að berast að sumri. Stundum þarf að bera fyrirspurnina fram aftur og jafnvel hefur verið ýjað að því að það þurfi að fara fram ný skýrslubeiðni þegar nýtt þing kemur saman. Þetta varðar ekki bara þann þingmann sem hér stendur, sem er tiltölulega nýkomin, [[Forseti hringir.]]heldur virðast eldri og reyndari þingmenn fá mjög misvísandi upplýsingar hvað þetta varðar. En upplýsinga- og eftirlitshlutverk Alþingis er auðvitað eitt af mikilvægustu hlutverkum þingsins og við verðum að laga þetta.
Forseti hefur áður farið yfir þetta en málið er ekki tiltölulega flókið. Ef lögð er fram fyrirspurn á einu tilteknu löggjafarþingi getur svar við þeirri fyrirspurn, hvort sem er munnlegt af hálfu ráðherra, komið svo lengi sem fundir standa eða skriflegt svo lengi sem það þing situr. Eftir að það þing lýkur störfum og nýtt þing tekur við verður skriflegu svari ekki dreift sem þingskjali því að það er ekkert þingmál til að svara. Það er fallið niður og þá þarf að endurflytja fyrirspurnina eða skýrslubeiðnina. Sama gildir um skýrslubeiðnir, þeim er í sjálfu sér hægt að dreifa þótt nýtt löggjafarþingi hafi hafið störf en sú skýrsla verður þá ekki þingmál í hefðbundnum skilningi. Eigi hún að ræðast á Alþingi er hún þar rædd sem munnleg skýrsla ráðherra þótt prentuð sé. Þetta er svona vaxið.
Virðulegi forseti. Mig langar til að taka undir það sem aðrir hafa sagt hérna og kannski bæta aðeins um betur. Þann 21. febrúar síðastliðinn var ég með fyrirspurn til munnlegs svars til dómsmálaráðherra. Þar sem hún var kannski pínulítið yfirgripsmikil hvatti ráðherra mig til að senda fyrirspurnina til skriflegs svars, sem ég gerði í kjölfarið, nákvæmlega eins, efnislega alveg eins, sami texti og svoleiðis. Svar við henni barst ekki á síðasta þingi og hefur enn ekki borist. Þetta er fyrirspurn sem er í rauninni búin að liggja inni síðan í febrúar, þegar allt kemur til alls. Fyrst við fórum í munnleg svör í fyrirspurnatíma hélt ég að svörin lægju alveg fyrir, það ætti bara eftir að klippa og líma það sem náðist ekki að svara í ræðunni - en samt hefur svar ekki borist. Þetta er því dálítið viðamikið vandamál.
Hæstv. forseti. Í tilefni af orðum hæstv. fjármálaráðherra langar mig að geta þess að svo háttar til um þessa fyrirspurn að svar við henni var sent þinginu rétt fyrir þingbyrjun með þeim orðum að þinginu væri sett sjálfdæmi um það hvort svarinu skyldi dreift eður ei. Auðvitað endursendi þingið þetta til ráðherrans vegna þess að það er ekki þingsins að ritskoða svör ráðherra eða ákveða hvort þau eigi að birtast í heild eða öðruvísi. Það sem ég vil draga fram með því er að svarið við fyrirspurninni liggur fyrir. Það er tilbúið uppi í ráðuneyti. Það eina sem þarf að gera er að senda það aftur til Alþingis og birta það. Þess vegna skil ég enn síður að þetta svar, sem hefur legið fyrir síðan í byrjun september eða fyrr, skuli ekki hafa verið sent á þeim dögum sem síðan eru liðnir. Það er líka þess vegna sem ég bið hæstv. forseta að [[Forseti hringir.]]taka á málinu af mikilli festu, af því að þetta er óþolandi framkoma.
Hæstv. forseti. Mig langar nefnilega aðeins að hnykkja á þessu atriði sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom inn á áðan. Svarið liggur fyrir og hefur legið fyrir um langan tíma. Síðan til að gera langa sögu mjög stutta: Þetta var ekki flókin spurning. Svarið er komið. Þetta hefur ekkert með að gera hvort spurningin hefði frekar átt að vera skýrslubeiðni o.s.frv.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka forseta kærlega fyrir kennslustundina. Unglingnum þykir vænt um þegar reynsluboltinn kennir þingsköp og hvernig hlutirnir ganga fyrir sig á þinginu. Það er þó eitt sem vekur undrun og það er þetta með skýrslur. Þegar um er að ræða skýrslubeiðni sem t.d. Ríkisendurskoðun er falið að vinna þá hættir Ríkisendurskoðun ekki störfum eða stöðvar framkvæmd á milli þinga heldur heldur áfram. Ég veit að við erum að fá inn skýrslur sem beðið var um á síðasta löggjafarþingi. Ég veit að sá þingmaður sem hafði frumkvæði að þeirri skýrslubeiðni fékk mjög misvísandi skilaboð um það hvort þyrfti að fara aftur og biðja um þá skýrslu eða ekki, þó að vinnan við þá skýrslu hjá Ríkisendurskoðun væri langt komin. Það virðist því vera sem skilaboð sem koma frá skrifstofu forseta séu mjög misvísandi hvað þetta varðar.
Forseti kannast nú ekki við það en hitt er rétt að það er kannski ekki alltaf öllum ljóst hvernig reiðir af skýrslubeiðnum þegar nýtt löggjafarþing hefur hafið störf. Í einu tilviki a.m.k. ef ekki tveimur frá síðasta þingi hafa ráðherrar upplýst að þó svo að ekki næðist að dreifa skýrslunni á meðan það þing sæti yrði þeirri vinnu engu að síður lokið og skýrslan kláruð og þá liggur fyrir yfirlýsing um það. Í tilviki skýrslna sem Ríkisendurskoðun vinnur geta þær átt sér annan uppruna en þann að vera þingmál. Þær geta farið sem beiðni í gegnum forsætisnefnd til Ríkisendurskoðunar og að sjálfsögðu hafa þá skil á milli löggjafarþinga engin áhrif á vinnu Ríkisendurskoðunar. Almennt þekki ég engin fordæmi þess að Ríkisendurskoðun ljúki ekki þeim skýrslum sem hún á annað borð tekur til við að vinna.
Virðulegi forseti. Ég vil biðjast velvirðingar. Það er búið að vera mikið að gera í þinginu undanfarið og þessi fyrirspurn um úrskurði sýslumanns í umgengnismálum - svar barst í síðustu viku. Það tók rétt tæpa níu mánuði að berast en það barst alla vega. Ég biðst afsökunar á að hafa sagt að það hefði ekki borist. Níu mánuðir eru samt mjög umhugsunarverður tími fyrir svar við fyrirspurn.
Það er ein meðganga. En forseti vísar til þess sem hann áður sagði um það sem var upphaf þessarar umræðu. Hann mun kanna afdrif þessarar fyrirspurnar og gera grein fyrir niðurstöðunni af þeirri könnun í upphafi þingfundar í fyrramálið.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Þriðjudagurinn 13. var vondur dagur. Ekki nóg með að ríkisstjórnarflokkarnir hafi fundið hin breiðu bök öryrkja og aldraðra heldur hrundi blessaða krónan okkar aftur. En hvað þýðir það þegar krónan fellur? Það þýðir að krónan verður minna virði, rýrari. Í kjólinn fyrir jólin, virðist vera markmið krónunnar, en 15% gengisfelling eins og nú hefur átt sér stað þýðir líka að allar innfluttar vörur hækka í verði um 15%. Um 1/3 af beinum útgjöldum okkar er vegna innfluttra vara og 15% gengisfelling þýðir 4–6% verðbólgu, sem síðan hækkar verðtryggð lán heimilanna. Nú hefur fjármálaráðherra ítrekað svarað svona vangaveltum þannig að það sé bara ágætt að krónan geti lækkað í verði, krónan sé svo sniðugt hagstjórnartæki. Gott og vel, gengisfelling getur verið ágæt fyrir stórútgerðina og erlenda ferðamenn en hún er ekki góð fyrir almenning því að hún rýrir pening venjulegra fjölskyldna og færir þá til útgerðarinnar og rútufyrirtækja. Gengisfelling getur líka verið ágæt fyrir þá sem eiga mikla fjármuni og skulda lítið. Það að fá hækkun vaxta, sem eru bara verð á peningum, og hækkun á verðtryggðum eignum getur hreint út sagt verið happdrættisvinningur fyrir eignafólk í landinu. Því vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra, sérstaklega í ljósi þess: Hvernig ætlar hann að hækka einungis laun og bætur til öryrkja og aldraðra um rúm 3 prósentustig, eins og fjárlagafrumvarp hans gerir ráð fyrir, á sama tíma og væntanleg verðbólga vegna gengisfellingarinnar hefur nú þegar étið þau 3 prósentustig hans upp með bestu lyst?
Virðulegi forseti. Hér var farið algjörlega samhengislaust út og suður og margar fullyrðingar flugu sem standast ekki skoðun. Í fyrsta lagi: Í fjárlagafrumvarpinu stóð til að hækka launa- og verðbótaþáttinn upp um 3,4%. Eftir meðferð málsins í fjárlaganefnd hækkar sú tala upp í 3,6%, m.a. vegna þess að verðbólguspáin versnar. Við erum að hækka bætur öryrkja meira, hækka um 3,6% en ekki um 3,4. Þetta er einhver reginmisskilningur hjá hv. þingmanni. Í öðru lagi: Hvar eru löndin sem hafa notið viðlíka kaupmáttar og Íslendingar hafa séð á undanförnum árum? Ár eftir ár, kaupmáttarvöxtur ofan á kaupmáttarvöxt. Bæði kaupmáttur bóta og launa hefur vaxið á hverju einasta ári, ár eftir ár, undanfarin ár, svo mjög að þingmaðurinn verður í vandræðum með að finna annað land sem annað eins á við. Og það hefur gerst á meðan við höfum haft íslensku krónuna, sem hefur bjargað störfum í landinu, jók í hruninu samkeppnishæfni útflutningsgreinanna, lagði grunninn að stórsókn ferðaþjónustunnar og við stöndum í dag með sterkara hagkerfi en við höfum nokkurn tímann áður séð. Aldrei áður hefur hagkerfið staðið jafn sterkum fótum og á við í dag. Þingmaðurinn virðist ofan á allt þetta vera fastur í einhverri forneskju um gengismál, að hér hafi gengið verið fellt. Gengið hefur ekki verið fellt, það er frjálst gengi, gengisskráningin er frjáls, ræðst af eftirspurn og framboði. Það er rétt að Ísland var orðið dýrast Evrópuríkja. Hér var verðlag orðið hærra en í Sviss, Noregi og Bandaríkjunum. Það var ekki við öðru að búast en að eitthvað gæfi eftir. Við það vex samkeppnishæfni útflutningsgreinanna sem verða þá í sterkari stöðu til þess að skapa fleiri verðmætaskapandi störf og [[Forseti hringir.]]halda atvinnustiginu háu - miklu, miklu hærra en í draumalandi þingmannsins, evrulandinu.
Herra forseti. Tölum aðeins um öryrkja. Það er fullkomlega óskiljanlegt að ríkisstjórnarflokkarnir skuli taka pólitíska ákvörðun um að öryrkjar af öllum hópum skuli nú taka á sig niðurskurð frá því sem hafði verið boðað. Í fjárlagafrumvarpi þessa ráðherra, sem er einungis tveggja mánaða gamalt, var beinlínis gert ráð fyrir 4 milljarða kr. raunaukningu til öryrkja á næsta ári sem var ekki mikið fyrir og hefði einungis dugað fyrir einum þriðja af því sem kostar að afnema krónu á móti krónu. Með einu pennastriki í gær verða þessir 4 milljarðar að 2,9 milljörðum. Þetta stendur svart á hvítu í plöggum ráðherrans. Annað er fullkominn útúrsnúningur og blekkingaleikur ráðherrans í anda Yes, Prime Minister-þáttanna. Herra forseti. Það er fáheyrt að leggja til svona lækkun til öryrkja á milli umræðna um fjárlög og taki einhvern tíma að ljúka við kerfisbreytingar er lítið mál að láta þær gilda afturvirkt. [[Forseti hringir.]]Er það oft gert, síðast þegar laun þingmanna voru hækkuð.
Virðulegi forseti. Það er ágætt að þingmaðurinn er að átta sig. Hann er að bakka niður í það að minni hækkun verði en áður var áætlað. Það leiðir jú af því að við höfum eyrnamerkt ákveðna fjárhæð, ekki bara á árinu 2019 heldur á öllum gildistíma fjármálaáætlunarinnar, til þess að styrkja bótakerfi öryrkja. Það er verkefni sem staðið hefur yfir allt frá því að Pétur Blöndal leiddi þá vinnu fram á árið 2016. Hún stóð yfir á síðasta ári og hún stendur enn yfir. Við erum komin mjög langt með að ljúka þeim réttindabótum með kerfisbreytingum sem munu fylgja. Fjármögnun þessara breytinga er að fullu tryggð á næsta ári frá og með þeim tíma sem líklegt er að breytingin geti tekið gildi. Við þetta hækka bótagreiðslur út úr almannatryggingum til þeirra sem búa við örorku eða fötlun um 5 milljarða. Það eru 5 milljarðar sem fara til að styrkja lífsgæði og réttindastöðu þessa fólks.
Hæstv. forseti. Fátækt fólk á ekki að bíða eftir réttlæti, voru orð sem núverandi hæstv. forsætisráðherra sagði hér í salnum fyrir um ári síðan. Ég er þessum orðum sammála og þess vegna er það með öllu óskiljanlegt að fresta eigi kjarabótum öryrkja vegna þess að nefnd á vegum félagsmálaráðherra hefur ekki staðið sig í stykkinu, ef ég skil orð efnahags- og fjármálaráðherra rétt og höfð voru eftir honum í fjölmiðlum. Ég vil leyfa mér að hugsa upphátt hvort ekki sé byrjað á fullkomlega röngum enda. Ég vil líka velta því upp hvort það sé virkilega þannig að öryrkjar geti ekki fengið eina einustu kjarabót fyrr en kerfisbreytingar hafa gengið í gegn. Ómöguleg verkstjórn félagsmálaráðherra á ekki að bitna á öryrkjum. Við erum að ræða um heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu. Er sanngjarnt að leggja það undir? Er sanngjarnt að sá hópur fólks sem hefur það hvað verst í landinu verði látinn bíða enn og aftur? Ég vil því spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvernig hann fái það út að ekki standi til að draga úr fjárframlögum til örorkulífeyrisþega um rúman milljarð í tillögum meiri hlutans þegar um er að ræða fjárlög þessa árs.
Virðulegi forseti. Það er tvennt sem mig langar til að staldra við í þessum málflutningi. Það er í fyrsta lagi það að því er haldið fram af hv. þingmanni að sá hópur sem hér er undir, einn viðkvæmasti hópur samfélagsins, hafi algerlega setið eftir, ekki fengið að njóta þess langa hagvaxtarskeiðs sem við nú lifum. Þá vil ég benda hv. þingmanni á það að opinberar tölur sýna allt aðra mynd. Ef við förum aftur til ársins 2010 sjáum við að heildarframlögin í almannatryggingum vegna þessa málaflokks voru á verðlagi dagsins í dag 40 milljarðar. Á næsta ári verða framlögin 70 milljarðar, fyrir hv. þingmann, 30 milljarða aukning á ársgrundvelli. Hvað þýðir þetta í auknum bótarétti fyrir hvern og einn bótaþega? Þetta þýðir að bæturnar hafa hækkað fyrir hvern og einn bótaþega um 1,1 milljón á ári. Hvers vegna stendur þá þessi hv. þingmaður hér og heldur því fullum fetum fram að þessi hópur hafi algerlega setið eftir? Tölurnar sýna allt annað. Við ætlum að halda áfram á næsta ári. Við ætlum að taka frá fjármuni til að auka réttindin. Svo getum við rætt um það, sem er allt önnur umræða, hvort við þurfum að gera enn betur, hvort við séum að skipta því sem er til skiptanna rétt eða ekki. Og við ættum sömuleiðis að taka umræðu um að það virðist vera sjálfstætt vandamál hjá okkur Íslendingum að þeim sem rata inn í örorkubótakerfið fjölgar hraðar en líffræðileg fjölgun í landinu er og það virðist líka vera að gerast hraðar en í nágrannalöndunum. Ef við missum stjórn á þeirri þróun mun það draga mjög verulega úr getu okkar til að styðja við þá sem eru í mestri þörf [[Forseti hringir.]]og það er mjög alvarlegt mál. Ég held að við ættum að fara að beina umræðunni aðeins meira inn á þær brautir í stað þess að vera hér með fullyrðingar sem standast einfaldlega ekki skoðun.
Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa ræðu. Mig langar aðeins að staldra við og velta upp einni spurningu þar sem við höfum nú séð að fresta á framkvæmdum við nýjan Landspítala. Gætum við frestað þeim framkvæmdum um nokkra mánuði í viðbót og notað þá fjármuni sem áttu að fara þar inn í það að bæta hag þess hóps sem aðeins hefur strípaðar Tryggingastofnunarbætur? Ég er bara að tala um þann hóp. Annað er að mér er sagt að króna á móti krónu skerðing komi ekki heildarendurskoðun kerfisbreytinganna við. Er möguleiki á að fara í þá aðgerð á þessu ári?
Virðulegi forseti. Mig langar til þess að svara þessu bara með því að segja að ég studdi Eygló Harðardóttur, þáverandi félagsmálaráðherra, eindregið í því að vinna tillögur að kerfisumbótum. Ég studdi sömuleiðis Þorstein Víglundsson sem félagsmálaráðherra til þess að gera það sama. Og nú styð ég Ásmund Einar Daðason til þess að ná fram breytingum á kerfinu sem auka réttindin, gera kerfið sanngjarnara. Við höfum tekið frá fjármuni til að láta þær kerfisbreytingar ná fram að ganga. Það getur orðið strax á næsta ári. Við erum sem sagt, þrátt fyrir það sem er að gerast við meðferð fjárlagafrumvarpsins í fjárlaganefnd, að setja 5 milljarða til að halda í við verðlag annars vegar og auka réttindin strax á næsta ári. Þetta er aðalatriðið. Ég held að aðalatriðið sé að þessari vinnu verður að fara að ljúka. Við þurfum að ná fram þeim breytingum sem einmitt er ætlað að ná þeim áhrifum sem hv. þingmaður kallar eftir, þ.e. að við getum létt betur undir með þeim sem hafa minnst.
Forseti. Ég er með svipað erindi og kollegar mínir á undan mér. Í gær voru kynntar breytingartillögur meiri hluta við fjárlög. Meðal þeirra er sú fyrirhugaða breyting að draga úr hækkun framlags til örorkulífeyrisþega, úr 4 milljörðum í 2,9 milljarða. Um er að ræða lækkun á fjárveitingum upp á 1,1 milljarð kr. Hv. formaður fjárlaganefndar sagði í viðtali við RÚV að um væri að ræða aðgerðir í aðhaldsskyni til að bregðast við kólnun hagkerfisins. Í morgun sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hins vegar í viðtali við mbl.is að sú skýring væri fullkominn misskilningur og að um væri að ræða lækkun á framlögum vegna kerfisbreytinga sem væru ekki tilbúnar. Nokkuð er því á reiki um ástæðuna fyrir því að verið sé að draga úr fjárframlögum til örorkulífeyrisþega um rúman 1 milljarð. Ríkisstjórn hæstv. ráðherra var búin að gefa Öryrkjabandalagi Íslands vilyrði fyrir því að þeir fjármunir færu í að bæta efnahagslega stöðu félagsmanna þeirra. Þá hefur hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra, bæði á fundum með ÖBÍ og í pontu Alþingis, einnig gefið vilyrði til Öryrkjabandalagsins um að sú upphæð, 4 milljarðar, gæti farið í að draga úr krónu á móti krónu skerðingum. Öryrkjabandalagið hafði því fulla ástæðu fyrr á þessu ári til að vera í góðri trú um að hægt yrði að ráðstafa þessum 4 milljörðum til að draga úr skerðingum örorkulífeyrisþega. Forseti. Örorkulífeyrisþegar hafa setið á hakanum þegar kemur að kaupmáttaraukningu og kjarabótum. Ráðherra virðist af svörum sínum áðan að dæma ekki vera sammála því að margir öryrkjar lifi í fátækt, en margir öryrkjar ná ekki endum saman þar sem bætur ná varla upp í lágmarkslaun, leigumarkaðurinn hefur hækkað upp úr öllu valdi og það er almennt orðið mjög dýrt að lifa í þessu landi. Launin þeirra duga ekki. Króna á móti krónu skerðing festir öryrkja í fátæktargildru og hamlar m.a. þeim sem geta frá því að vinna og bæta kjör sín. Telur ráðherra ekki mikilvægt að auka efnahagslegt frelsi þessa hóps? Forseti. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra í raun mjög einfaldrar spurningar, já- eða nei-spurningar: Er fólkið í landinu mikilvæg auðlind að fjárfesta í? Já eða nei?
Virðulegi forseti. Svarið við þeirri spurningu er já - og varla þörf á að taka svona umræðu hér. Það er rangt sem hv. þingmaður segir, að öryrkjar hafi setið eftir. Ef við skoðum þróun á kaupmætti bóta kemur einfaldlega upp önnur mynd. Ég var að rekja það í svari við annarri fyrirspurn að við höfum hækkað bætur almannatrygginga um 30 milljarða að raunvirði þegar horft er á fjárlagafrumvarpið á næsta ári. Með þessum nýjustu breytingum má segja að það séu 29 milljarðar. Þetta er raunhækkun á hverju ári héðan í frá, borið saman við árið 2010. Fyrir hvern bótaþega hafa greiðslurnar hækkað um 1,1 milljón á mann. Það er þess vegna rangt sem hv. þingmaður heldur fram, að sá hópur hafi setið eftir. Við höfum hækkað bæturnar um 75%. Þetta verðum við að geta rætt, vegna þess að staðan og þróunin er ákveðinn grunnur sem umræðan í dag þarf að byggja á. Tíminn ætti ekki að fara í vitleysu eins og rangtúlkanir á þróuninni. Við þurfum að fara að ræða það sem mestu skiptir og það er hvernig við getum gert þær nauðsynlegu breytingar sem Öryrkjabandalagið og félagsmálaráðuneytið, og ég held margir þingmenn hér, eru sammála um að þurfi að gera á kerfinu. Það eru vissulega ákveðnar fátæktargildrur í kerfinu. Það eru umbætur sem menn eru að uppistöðu til sammála um að eigi að gera og það sem meira er: Við erum tilbúin með fjármagnið. Ef hv. þingmaður gæti snúið umræðunni aðeins meira í áttina að því sem raunverulega varðar kaup og kjör þessa hóps, hvað við getum gert til að teygja okkur til þeirra sem eru í veikastri stöðunni, í stað þess að snúa út úr því sem liðið er held ég að við værum að taka skref í rétta átt.
Forseti. Ég hélt að við værum einmitt að ræða hvernig við gætum teygt okkur til öryrkja til að bæta kjör þeirra. Það sem Öryrkjabandalagið biður um og það sem öryrkjar biðja um er að við afnemum skerðingar til að losa þá úr fátæktargildru, sem mér heyrist hæstv. fjármálaráðherra vera sammála um að sé fátæktargildra. Hæstv. ráðherra virðist líka vera sammála því að fjárfesta eigi í fólkinu í landinu. Af hverju gerum við það ekki núna? Hefur hæstv. ráðherra reiknað út hvað fátækt kostar okkur á Íslandi? Eða er ráðherra ósammála því að það sé yfir höfuð fátækt á Íslandi? Ég er viss um að öryrkjar, sem ætla að mæta á þingpallana á morgun, eru mjög ósammála ráðherra, þeir öryrkjar sem lifa í fátækt. Hvað kostar fátækt okkur? Hvað mun það kosta að halda öryrkjum í fátækt aðeins lengur þangað til þessar kerfisbreytingar eru tilbúnar? Hvernig reiknar hæstv. ráðherra út að það sé sparnaður að viðhalda skerðingunum? Hann hlýtur að telja þetta sparnað, eða hvers vegna erum við annars að þessu? Ég vil sjá excel-skjalið þar sem útreikningarnir hafa farið fram.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki í hvaða heimi hv. þingmaður býr þegar því er haldið fram að hér skilji menn ekki stöðu þeirra sem minnstu hafa úr að spila til að draga fram lífið í landinu. Þegar við horfum nokkur ár aftur í tímann og lítum bæði yfir bótakerfi örorkulífeyrisþega og ellilífeyrisþega er myndin sú að bætur hafa hækkað um rúmlega 70 milljarða á ársgrundvelli. Á næsta ári setjum við 150 milljarða út í þessi tvö stóru kerfi. Fyrir ekkert mjög mörgum árum síðan stóð sú tala í 80 milljörðum og þá fjármuni nýtum við úr sameiginlegum sjóðum til að gera fleirum kleift að draga fram lífið. Já, margir hafa úr litlu að spila. Í hópi ellilífeyrisþega eru margir sem ekki hafa náð að nýta starfsævina til að byggja upp lífeyri og í hópi örorkulífeyrisþega eru fjölmargir sem munu ekki eiga þess kost að fara út á vinnumarkaðinn og geta ekki drýgt tekjur sínar með öðrum hætti. [[Forseti hringir.]]Þetta er fólkið sem við viljum styðja. Þess vegna stendur yfir vinna við kerfisbreytingarnar og þá vinnu höfum við fjármagnað í áætlun okkar.
Virðulegur forseti. Ég kem upp í ræðustól með óbragð í munni. Ég fékk ekki einu sinni sólarhring til þess að fagna frumvarpi þar sem hætta á að skatta styrki, því ótrúlega óréttlæti sem viðgengist hafði hérna árum saman. Arður og auðsöfnun er meiri en það sem öryrkjar fá frá ríkinu. Er það vegna þess að þeir eru svo fjársjúkir að þeir eigi forgang í boði þessarar ríkisstjórnar fram yfir raunverulega veikt og slasað fólk? Samráðshópur um endurskoðun almannatrygginga, sem ég er í, fundaði í morgun. Mér var skapi næst að mæta ekki en ég hef aldrei skorast undan því að mæta þar sem ég á að vera og talað er um að gera eigi eitthvað, að hjálpa. En ég trúi því ekki lengur. Ég trúi því ekki vegna þess að þegar búið er að lofa einhverju lemur maður ekki á þeim sem liggja veikir eða slasaðir með því að skerða þá um 1,1 milljarð. Það var búið að lofa þessu og þetta á alltaf að vera bara fyrsta þrepið. En þetta er búið að taka tvö ár. Hæstv. fjármálaráðherra talar um að búið sé að auka um 30 milljarða í þetta kerfi, að það sé 75% aukning. Og hverju hefur það skilað? Fyrir meiri hluta öryrkja 205.000 kr. útborgað - 205.000. En viðmið velferðarráðuneytisins um það sem fólk þarf að lágmarki eru 223.000 fyrir utan húsnæðiskostnað. Það eru öll ósköpin. Að halda því síðan fram að þetta sé bara allt í lagi - ég spyr hæstv. ráðherra: Ætlar hann að draga þetta til baka? Ætlar hann að sjá til þess að þetta verði ekki að lögum?
Virðulegi forseti. Ég held að það sé mjög rík þörf fyrir málefnalega umræðu um stöðu öryrkja í landinu, þróun örorkulífeyriskerfisins, þróun einstakra bótaflokka, þá staðreynd sem ég hef rakið hér í dag að orðið hefur gríðarleg fjölgun öryrkja í landinu, m.a. vegna stoðkerfisvandamála. Það bárust reyndar ágætisfréttir í vikunni af þeim þætti málsins, að það virðist vera að með auknu aðgengi að sjúkraþjálfun sé okkur að takast að forða mörgum frá því að enda á örorku með betri forvörnum. En við höfum líka séð mikinn vöxt í andlegum sjúkdómum og öðrum þáttum sem okkur hefur ekki tekist nægilega vel að takast á við. Sá þáttur þarf að vera hér til umræðu. Við þurfum að geta rætt um kerfisbreytingarnar. Það sem mér finnst eiginlega standa upp úr eftir orð hv. þingmanns er þetta: Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að við fjármögnum kerfisbreytingarnar ef við eigum strax núna um áramótin að verja öllu því sem tekið hefur verið til hliðar til þess að fjármagna réttindaaukningu fyrir öryrkja ef við ætlum að ráðstafa því öllu núna strax, eins og hv. þingmaður virðist ganga út frá, án þess að gera breytingar á kerfinu? Þá verður ekkert eftir í kerfisbreytingarnar, ekki neitt, sem þýðir að ef kerfisbreytingar án fjármögnunar eiga sér stað munu sumir fá meira og aðrir fá minna. Er það það sem hv. þingmaður er að tala um, að við ráðstöfum sem sagt öllu svigrúmi í ríkisfjármálunum? Ég er oft einn að tala um það hér að fjármunir eru af skornum skammti. Og ólíkt því sem margir þingmenn halda er ekki endalaust til í ríkissjóði til að mæta væntingum allra í landinu. Ef við ráðstöfum öllu svigrúminu í fjármálaáætluninni til þess að auka réttindin í núverandi kerfi, hvar ætlar hv. þingmaður að fá peningana [[Forseti hringir.]]til að fara í kerfisbreytingarnar?
Virðulegi forseti. Ég ætla bara að svara hæstv. ráðherra með því að vitna orðrétt í það sem félags- og jafnréttismálaráðherra sagði á þingi fyrr ekki svo löngu. Þar segir hann, með leyfi forseta, og það kemur skýrt fram: „Ég ítreka, eins og hv. þingmaður kom inn á, að við erum með á næsta ári 4 milljarða, nýja, inn í þetta kerfi. Ég hef sagt það, bæði opinberlega og við hagsmunasamtök, bæði Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp, að útfærsla á því hvernig við ráðstöfum því fjármagni yrði unnin í samstarfi við þessi samtök. Það liggur fyrir að við erum með 4 milljarða, við getum notað þá til þess að draga úr þeim skerðingum sem hv. þingmaður kom inn á, …“ Hann segir þetta orðrétt. Hann ætlar að nota 4 milljarða - [[Gripið fram í: Í kerfisbreytingar.]]nei, ekki í kerfisbreytingar. Orðrétt, hann ætlar að tala við hagsmunasamtök og nota fjármunina núna um áramótin. Það eru hvergi kerfisbreytingar inni í þessu. Þetta er ekki nema einn þriðji af kerfisbreytingunum, þá á eftir að tala um - eigum við að tala um skerðingarnar? Eigum við að tala um hvað mikið fer í skerðingar, hvað mikið er skert, [[Forseti hringir.]]hvað ríkið fær í þeim? Hvernig væri að koma þeim tölum upp hérna líka?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður misskilur málið algjörlega. Að sjálfsögðu er ráðherrann að tala um að í nýju kerfi verði dregið úr skerðingum og til þess er fjármögnun. Að sjálfsögðu er hann að tala um það. Að sjálfsögðu hefur ráðherrann verið að vinna sína vinnu með þeim hætti að það fengist endanleg niðurstaða í málið núna um áramótin. Vilji okkar hefur staðið til þess frá árinu 2016, en því miður er ekki kominn botn í vinnuna. Þegar við erum að setja saman fjárlög fyrir næsta ár þá erum við að horfa á hvenær raunhæft sé að áætla að kerfisbreytingin, sem 4 milljarðarnir eiga að fjármagna, taki gildi. Við horfum bara raunsætt á stöðuna og segjum: Tillögurnar eru ekki komnar fram. Það er mjög óraunsætt að ætla að þær taki gildi 1. janúar, en við getum haft vonir um að það verði eftir fyrsta ársfjórðung og frá og með þeim tíma eru 4 milljarðar á ári inn í framtíðina tryggðir í áætlunum okkar. Af þessu erum við stolt. Við erum stolt af því að hafa undirbúið fjárlög ríkisins til næstu ára með þeim hætti að fjármagna þessar breytingar vegna þess að þetta skiptir máli ofan á þá 1,1 milljón á ári sem að meðaltali fer í dag út í örorkubætur. [[Forseti hringir.]]Þetta snýst ekki um hvort við höfum enn þá verk fyrir höndum. Þetta snýst um að standa við það sem áður hefur verið sagt og [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður misskilur það til hvers 4 milljarðarnir voru ætlaðir.
Virðulegur forseti. Þetta mál er í sjálfu sér mjög einfalt. Efnahagslegar forsendur fjárlaga og fjármálaáætlunar þessarar ríkisstjórnar eru brostnar. Það þarf ekkert að koma neitt sérstaklega á óvart, það var ítrekað varað við því í bæði umræðu um fjármálaáætlun og 1. umr. þessara fjárlaga, að efnahagslegar forsendur væru í besta falli mjög bjartsýnar. Nú kemur Hagstofan, sem þó er áfram mjög bjartsýn, með hagspá en endurmetnar forsendur og ríkisstjórnin þarf að bregðast við af því að þetta hafði jú þau áhrif að kostnaður jókst um 4 milljarða og tekjur minnkuðu um 2 milljarða. Þetta var 6 milljarða gat sem þurfti að loka á milli umræðna. Hvað var gert? Það var skorið niður í velferðarkerfinu, að sjálfsögðu, eins og alltaf, og síðan til að loka gatinu var endanlega skorið niður í opinberum framkvæmdum. Þetta er hin klassíska uppskrift ríkisfjármálanna, að skera niður í velferðarkerfinu og skera niður í opinberum framkvæmdum, þegar herðir að í ríkisfjármálum. Ekki minnsta tilraun gerð til að reyna að hagræða almennt í ríkisrekstri þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir um að forsendurnar væru of bjartsýnar, að loforðin sem væri verið að veita inn í velferðarkerfið gætu ekki staðist til lengdar út af þessum bjartsýnu forsendum. Það er ágætt að hafa í huga í því samhengi að forsendur eru áfram mjög bjartsýnar. Hagstofan gerir ráð fyrir 3,6% verðbólgu á næsta ári miðað við að gengið verði umtalsvert sterkara en það er í dag. Það hefur veikst frá að þessi hagspá var gefin út. Að óbreyttu eru horfur á 6–8% verðbólgu á næsta ári. Það er veruleikinn. Ofan í það ætlar ríkisstjórnin að hækka bætur eldri borgara og örorkulífeyrisþega um 3,6%. Það er staðreyndin, það er kjararýrnun sem sá hópur stendur frammi fyrir. Það þýðir ekkert að slá sér á brjóst og hæla sér af því að kerfið var endurskoðað 2016 og veruleg bragarbót gerð á því. Staðreyndin er sú að frá 2016 og með áætlun næsta árs eru horfur á því að launavísitala hækki um 20% en bætur eldri borgara og örorkulífeyrisþega um 8%. Þetta er hin hefðbundna uppskrift ríkisins að kerfisbundinni kjaraskerðingu eldri borgara og örorkulífeyrisþega.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að taka með mér hjálpartæki í pontu. Ég ætla aðeins að reikna út fyrir hv. þingmann þennan gríðarlega forsendubrest sem hann telur að hafi orðið. Hann talar um 6 milljarða, það þurfi að færa til 6 milljarða í fjárlögunum á milli umræðna. Setjum það í samhengi við 900 milljarða fjárlög. Við fáum út töluna 0,006. Við náum ekki 0,01%. [[Leiðr. ráðherra: 1%]]Þetta er forsendubrestur hjá hv. þingmanni. Þetta er eins og hver annar brandari. Ég veit ekki hvar hv. þingmaður er staddur í veruleikanum. Við leggjum fram fjárlagafrumvarp sem er byggt á voráætlun um hagspá fyrir næsta ár og við þurfum um haustið til að gera breytingar og ráðstafanir upp á 6 milljarða af 900. Hann stígur hér upp og segir að forsendur ríkisfjármálanna séu brostnar. Við erum með 30 milljarða afgang á ríkisfjármálum. Við erum að auka rammasett útgjöld um rúm 4%. Hvar er forsendubresturinn? Og að nota 2017 sem viðmiðunarpunkt varðandi þróun á bótum til ellilífeyrisþega - ég stend hér til að færa ykkur þau tíðindi að ef horft er aftur um fjögur, fimm ár þá hefur kaupmáttur eldri borgara vaxið umfram alla aðra hópa í landinu. Hann hefur vaxið umfram kaupmátt allra annarra hópa í landinu. Það er staðreynd. Það þýðir ekki að koma hér upp með einhvern misskilinn forsendubrest og þvaðra um eitthvað annað.
Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra er auðvitað enn þá með höfuðið á bólakaf í sandinum varðandi það að þessi forsendubrestur er rétt að hefjast. Við erum á leiðinni inn í mjög hratt kólnandi hagkerfi og forsendur fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar sem lofaði miklum og auknum útgjöldum í velferðarkerfið munu ekki standast. Við skulum bara taka þá umræðu eftir því sem fram vindur. Það þýðir hins vegar ekki í þessari umræðu að taka það mikla grettistak sem gert var í málefnum eldri borgara og örorkulífeyrisþega hér á árinu 2016 eftir mjög mikla skerðingu í kjölfar hrunsins 2009 og 2010 og slá sig til riddara á því núna. Þetta er einfaldlega staðreyndin. Það er verið að minnka verulega kaupmátt þessara hópa til baka frá þeirri hækkun, sem vissulega var 2016, á næstu tveimur, þremur árum gangi þessar forsendur eftir. Hæstv. fjármálaráðherra segir að þetta séu bara einhver skekkjumörk hérna, 0,6% af fjárlögum, sem er alveg rétt. 6 milljarðar í 900 milljarða samhengi er ekki stórt en það vekur enn meiri furðu að ríkisstjórnin hafi ekki getað fundið neina aðra leið til að loka því gati en að ráðast á velferðarkerfið. [[Gripið fram í: Nákvæmlega. Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Talan er 0,06%. [[Leiðr. ráðherra: 0,6%]]Það er forsendubresturinn. Það eru tilfærslurnar. En því er haldið fram hér að það sé hagrætt og skorið niður í velferðarþjónustu eða heilbrigðiskerfi. Það er alrangt. Í hverjum einasta málaflokki er verið að auka við framlög á næsta ári, í hverjum einasta málaflokki. Það er út af fyrir sig rétt að aukningin er ekki alveg hin sama, þ.e. við erum ekki enn þá yfir 5% aukningu eins og til stóð, en við erum yfir 4% aukningu í rammasettum útgjöldum. Ég sakna þess málflutnings sem heyrðist frá hv. þingmanni á vordögum um að við værum að fara of bratt í útgjaldaaukningunni. [[Gripið fram í.]]Um forsendurnar verð ég að segja að við getum ekki samþykkt að taka efnahagsforsendur Viðreisnar sem grundvöll fyrir fjárlagagerðina. Við erum að nota efnahagsforsendur og þjóðhagsspá frá Hagstofunni. Mér finnst það málefnalegt og mér finnst að við eigum að geta tekið umræðu um hvort það sé of bjartsýn spá eða ekki. Það er spáin sem við erum að nota. Við gerum líka ráð fyrir, eins og hv. þingmaður, að það sé að kólna í hagkerfinu, hægja sé á hagvexti og þess vegna er m.a. í fjármálastefnunni gert ráð fyrir minnkandi afkomu ríkisfjármálanna á næstu árum.
Virðulegi forseti. Hér féllu ýmis stór orð í óundirbúnum fyrirspurnum og mig langar að beina því til forseta að hann getur komið því til ríkisstjórnarinnar að þessir 4 milljarðar sem lofað var, að það er alveg hægt að halda áfram að lofa þeim 4 milljörðum. Það er mjög auðvelt að hafa það þá þannig að þegar kerfisbreytingarnar eru loksins komnar …
Forseti óskar eftir því að hefja ekki aftur efnisumræðu um það sem var undir í óundirbúnum fyrirspurnatíma.
… þá geti þær tekið gildi 1. janúar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér með fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt. Þetta frumvarp hefur að geyma tillögur að breytingum sem fela það í sér að uppbætur á lífeyri vegna tiltekins kostnaðar og uppbót vegna reksturs bifreiðar samkvæmt lögum um félagslega aðstoð teljist ekki til skattskyldra tekna og skerði þar með ekki lífeyrisgreiðslur almannatrygginga. Með ályktun Alþingis um skattleysi uppbóta á lífeyri, nr. 28/148, á 148. löggjafarþingi 2017–2018, 649. mál, þskj. 1268, var ákveðið að leggja skyldi fram lagafrumvarp sem leysti undan skattskyldu uppbætur á lífeyri og uppbót vegna reksturs bifreiðar samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Við gerð frumvarpsins skyldi m.a. haft samráð við félags- og jafnréttismálaráðherra með það að markmiði að tryggja að uppbót á lífeyri teljist ekki til skattskyldra tekna og skerði þar með ekki lífeyrisgreiðslur almannatrygginga. Ég ætla ekki að fara út í umræðu um það að segja má að þingið hefði svo sem getað ákveðið að leggja fyrir frumvarp um málið og taka afstöðu til þess, en gott og vel, við erum hér komin í tilefni af því að fyrst var samþykkt þessi þingsályktunartillaga um að frumvarpið skyldi koma fram og nú er það komið fram. Að loknu því samráði sem kallað var eftir er ljóst að bætur þessar teljast ekki til tekna í skilningi laga um félagslega aðstoð og því er ekki þörf á því að kveða sérstaklega á um að undanþága frá skattskyldu framangreindra uppbóta á lífeyri skuli ekki skerða lífeyrisgreiðslur almannatrygginga. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð er heimilt að greiða einstaklingi, sem fær greiddan elli-, örorku- eða endurhæfingarlífeyri, uppbót á lífeyri vegna framfærslukostnaðar ef sýnt þykir að lífeyrisþegi geti ekki framfleytt sér án hennar. Við mat á því hvort hann geti framfleytt sér án uppbótar skal taka tillit til eigna og tekna. Með þessum greiðslum er komið til móts við útgjöld umfram venjulega framfærslu einstaklinga sem viðkomandi ber og fær ekki endurgreidd eða bætt á annan hátt. Má þar nefna umönnunarkostnað, sjúkra- og lyfjakostnað, kaup á heyrnartækjum, húsaleigukostnað umfram húsnæðisbætur o.fl. Samkvæmt reglugerð um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri getur lífeyrisþegi sem er með heildartekjur á mánuði upp að 235.648 kr. notið uppbótar á lífeyri. Þá mega eignir viðkomandi í peningum og verðbréfum ekki vera umfram 4 millj. kr. Jafnframt er tiltekið hámark á uppbótinni til lífeyrisþega eftir hjúskaparstöðu og hvernig heimilishaldi og umönnun er háttað. Á árinu 2017 námu framangreindar uppbætur á lífeyri 156 millj. kr. sem greiddar voru til 1.318 einstaklinga. Tveir stærstu kostnaðarliðirnir að baki þeirri fjárhæð eru vegna lyfjakostnaðar öryrkja og dvalar á sambýli, samtals 114 millj. kr. Meðalgreiðsla á lífeyrisþega var 118.000 kr. á ári, tæplega 10.000 kr. á mánuði. Í 1. mgr. 10. gr. laga um félagslega aðstoð segir að heimilt sé að greiða elli- og örorkulífeyrisþega, örorkustyrkþega og umönnunargreiðsluþega uppbót vegna kaupa á bifreið sem bótaþega er nauðsyn að hafa vegna hreyfihömlunar ef sýnt er að bótaþegi geti ekki komist af án uppbótarinnar. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. sömu laga gilda sömu reglur um rekstur bifreiðar þegar um hreyfihamlaðan lífeyrisþega er að ræða. Þessi uppbót er ekki háð tekjum eða eignum lífeyrisþega. Árið 2017 námu útgreiddar uppbætur til hreyfihamlaðra lífeyrisþega samtals 1.108 millj. kr. en mánaðarlegar bætur á hvern einstakling voru 14.387 kr., tæplega 173.000 kr. á ári. Samkvæmt tölum frá Tryggingastofnun fengu 6.418 einstaklingar greidda uppbót á lífeyri vegna reksturs bifreiða á árinu 2017. Þetta eru sem sagt á árinu 2017 útgreiddar uppbætur til hreyfihamlaðra rúmlega 1,1 milljarður, mánaðarlega á hvern einstakling 14.387 kr. sem gera tæplega 173.000 kr. á ári, og vegna reksturs bifreiða voru það 6.418 einstaklingar sem fengu greidda uppbótina. Ég vil segja að ég held að flytjanda upphaflegrar þingsályktunartillögu hafi tekist vel að afmarka hér mjög veikan hóp, hóp sem stendur illa. Það má segja að þau skilyrði til að njóta uppbótarinnar séu svo ströng að það sé algjörlega óumdeilt að við erum ávallt hér að tala um fólk í mjög veikri stöðu. Þess vegna er mjög auðvelt að hafa samúð með því sjónarmiði að við ættum að hætta skerðingum vegna greiðslu slíkrar uppbótar. Það eina sem ég myndi vilja halda til haga í þessu efni er að það er ákveðinn ókostur í kerfinu í heild þegar við erum með ólíkar skerðingarreglur eftir ólíkum bótaflokkum. Við þyrftum helst að komast á þann stað að vera með heildstæðara kerfi sem tæki vel utan um fólk og við gætum gengið út frá því að við værum að ná til ólíkra hópa og þeirra sem væru í sérstaklega veikri stöðu með grunnréttindunum, sé það á annað borð hægt. Eins og við höfum verið að ræða hér í dag stendur yfir heildarendurskoðun á kerfinu. Sé þetta á annað borð hægt myndi maður vilja sjá fyrir sér kerfi þar sem væru fáar undantekningar frá skerðingunum. Í kerfinu eins og það er uppbyggt í dag verður að viðurkennast að skerðingar á þessum tilteknu réttindum virðast koma dálítið harkalega niður. Þess vegna á þetta mál fullt erindi hér inn í þingið og ég stend með málinu eins og það er hér lagt fram. Við höfum lagt mat á áhrif frumvarpsins á ráðstöfunartekjur, verðlag og kaupmátt. Þeir sem hafa fengið greiddar uppbætur í þessum flokkum munu sjá ráðstöfunartekjur aukast sem nemur greiddum tekjuskatti og útsvari og tekjur ríkis og sveitarfélaga lækka þá um samsvarandi fjárhæð. Ef við miðum við verðlagsforsendur eins og þær sem voru til grundvallar fjárlagafrumvarpinu má reikna með að greiðslur á grundvelli 1. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð verði í kringum 170 millj. kr. og greiðslur vegna reksturs bifreiðar í kringum 1.200 millj. kr. og er þá miðað við óbreyttan fjölda. Þannig mun samanlagður staðgreiðslustofn tekjuskatts og útsvars lækka um samtölu þessara tveggja talna, þ.e. hann mun lækka um 1.370 milljónir á næsta ári gangi þessi áætlun eftir. Það þýðir að útsvarið lækkar um nálægt 200 milljónir og tekjuskattur ríkisins um 300 milljónir. Það er erfiðara um vik að meta áhrif breytingarinnar á tekjuskatt ríkisins vegna nýtingar persónuafsláttar sem alfarið er fjármagnaður af ríkissjóði. Þá hækka greiðslur barnabóta og vaxtabóta lítillega verði frumvarpið að lögum. Það er varla tala sem þarf að nefna mikið í þessu samhengi, þetta eru einungis 5 milljónir á ársgrundvelli. Þess vegna er samtalan af þessu tvennu, þ.e. hvað útsvarið lækkar til sveitarfélaganna og tekjuskatturinn, um 500 milljónir. Ég vil taka það fram að þegar ég hef hér verið að tala um að skerða bætur hef ég auðvitað í þessu samhengi þessa máls verið að tala um skattlagningu þeirra, þ.e. að þær komi ekki að fullu og óskertar af sköttum til lífeyrisþeganna. Ég hef hér rakið helstu efnisatriði málsins. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt, ég tel að sá sem hvati til framlagningar þessa frumvarps í upphafi hafi náð að benda á hóp sem stendur höllum fæti og uppfyllir greinilega samkvæmt öðrum lögum skilyrði þess að teljast í sérstaklega veikri stöðu þar sem hann er í þörf fyrir uppbætur á lífeyri. Það eru ágætissanngirnisrök með því að slíkar uppbætur verði þá undanþegnar skatti. Ég mælist til þess að frumvarpið fari til efnahags- og viðskiptanefndar og síðan til 2. umr að lokinni þessari.
Það mátti reikna með því.
Herra forseti. Ég fagna því mjög að þetta frumvarp er komið fram. Ég þakka ráðherra sérstaklega fyrir ræðu hans og mörg góð orð sem þar féllu og ég er mjög ánægður með að þetta brýna réttlætismál skuli hafa eignast öflugan liðsmann, eins og fjármálaráðherra svo sannarlega er. Það kemur fram og er kannski rétt að nefna það að frumvarpið er afar snoturlega unnið. Það var lagt fyrir fjármálaráðherra með þingsályktun í júní síðastliðnum og ástæða er til að þakka ráðherra fyrir vel unnin störf í þessu sambandi. Ég vil nefna eitt atriði sem er að fram kemur í kaflanum um samráð að þetta hafi verið borið undir velferðarráðuneytið, ríkisskattstjóra og Samband íslenskra sveitarfélaga. Og það var einmitt umsögn frá ríkisskattstjóra sem varð kannski þess valdandi að það frumvarp sem lagt var fram upphaflega af þingmönnum Flokks fólksins, sama efnis - það kom sem sagt hik á menn og niðurstaðan varð sú að fela ráðherra að leggja fram frumvarp þessa efnis með þingsályktuninni frá 12. júní síðastliðnum. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki megi treysta því að tekið hafi verið tillit til allra ábendinga sem fram komu hjá ríkisskattstjóra við gerð frumvarpsins þannig að vænta megi þess að athugasemdir þaðan verði ekki til þess að torvelda eða tefja afgreiðslu málsins á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég held að við verðum að eftirláta þinginu að melta þau sjónarmið. Við höfum unnið frumvarpið fyrst og fremst samkvæmt forskriftinni sem var mjög einföld. Þetta er tiltekinn réttindaflokkur, þessi framfærsluuppbót, og kallað er eftir skattleysi hennar og þess vegna, eins og menn sjá á frumvarpstextanum, er þetta tiltölulega einfalt frumvarp. Um þau sjónarmið sem koma frá ríkisskattstjóra eða öðrum held ég að ætla verði nefndinni fullt svigrúm til að renna yfir þau sjónarmið.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra svarið og vænti góðs af umfjöllun hv. efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarpið. Ég vil leyfa mér að nefna nokkur atriði um það en mun fresta því þar til kemur að ræðutíma mínum á eftir.
Herra forseti. Þær aðstæður eru uppi í íslensku samfélagi að ýmsir hópar búa við örðug kjör. Það er þannig um þessar bætur eða uppbætur á lífeyri, sem eru ákveðnar með 9. gr. laga um félagslega aðstoð, að það hefur svo sannarlega stungið í augu að þær bætur sem eru að sumu leyti og kannski að mestu leyti endurgreiðsla á útlögðum kostnaði, skuli hafa verið taldar til skattskyldra tekna. Skemmst er frá að segja, eins og hér hefur verið rifjað upp áður, að um þetta tókst mjög víðtæk samstaða allra þingflokka á Alþingi í vor, eða í sumar, og við erum komin þangað að vera með þetta stjórnarfrumvarp með fjármálaráðherra að baki málinu, sem er auðvitað mjög ánægjulegt og ágætt. Hér er um það að ræða að í raun og sanni má líta þannig á, leyfi ég mér að segja, að menn hafi sannfærst um að hér væri uppi réttlætismál og að það verðskuldi afgreiðslu sem slíkt. Það má vel taka undir þau sjónarmið sem ráðherra hefur teflt fram að það sé þess virði að líta til samræmis og hafa heildarsýn á málin. Það getur vel farið svo og væri náttúrlega ákjósanlegt að í þeirri heildarendurskoðun á því réttindakerfi sem umlykur þá aðila sem eiga hagsmuna að gæta að það verði að sérstöku sjónarmiði. En meðan það hefur ekki verið gert ber auðvitað brýna nauðsyn til þess að frumvarpið fái greiða leið í gegnum hv. Alþingi. Ég skal ekki hafa miklu fleiri orð um þetta annað en að ítreka hversu ánægður ég er með að frumvarpið er komið fram. Mjög gagnlegar upplýsingar er að finna í greinargerðinni. Það er því auðvelt fyrir hvern þann sem kemur til með að fjalla um þetta að átta sig á málinu sem er í raun og sanni afar einfalt réttlætismál, herra forseti. Ég ítreka vonir mínar um að það takist að lögfesta þetta þannig, eins og mælt er fyrir um í 2. gr. frumvarpsins, að lög þessi öðlist gildi. 1. janúar 2019.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt sem fjallar um uppbætur á lífeyri sem verða þá undanþegnar tekjuskatti. Ég tel að í upphafi máls míns sé rétt að nefna að málið kemur í kjölfar ágætisþingmáls frá þingmönnum Flokks fólksins á síðasta þingi. Hér er í rauninni verið er að klára það mikla réttlætismál sem ýmsir þingmenn, meðal annarra og líklega oftast hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, hafa talað um hér í pontu að þyrfti að ráða bót á. Hér er í rauninni breyting í þá átt að aftengja eina af þeim fátæktargildrum sem eru í skatta- og bótakerfi okkar. Það er mjög mikilvægt að gera það, þ.e. að það að þiggja styrk, t.d. til að kaupa sér heyrnartæki, verði ekki til þess að tekjur manna lækki sem þeir hafa sér til framfærslu. Það er gríðarlega mikilvægt. Þeir þingmenn sem fóru fram með þetta mál upprunalega eiga miklar þakkir skildar fyrir það. Það er líka í þá átt sem rætt hefur verið lengi, að sú aðstoð sem menn þurfa til þess að geta lifað eins eðlilegu lífi og kostur er þrátt fyrir þær skerðingar sem þeir kunna að hafa, sé tekin út fyrir sviga þegar kemur að skattskyldum tekjum. Við höfum rætt þetta áður, margir þingmenn hér, t.d. í sambandi við hjálpartæki almennt. Þegar verið er að hugsa um með hvaða hætti við deilum út hjálpartækjum til fólks sé það tekið út fyrir sviga, þ.e. að það snerti ekki bætur þeirra að öðru leyti. Það finnst mér vera mjög mikilvægt vegna þess að markmið allrar lagasetningar sem snýr að stöðu fólks sem er með ýmsar skerðingar hlýtur alltaf að vera að tryggja að staða þeirra sé eins lítið frábrugðin stöðu annarra íbúa landsins, því að nógir er nú eru erfiðleikarnir sem fólk kann að búa við þegar það hefur ekki fulla starfsgetu eða góða heilsu. Það á í rauninni að vera miklu meira en nóg. Samfélagið á þá frekar að koma til móts við það fólk en að íþyngja því. Hér er í rauninni á ferðinni breyting sem snertir tvær greinar í lögum nr. 99/2007, um félagslega aðstoð. Mér finnst að í framhaldinu muni þetta setja af stað einhverjar vangaveltur eða umræðu almennt um hvort við þurfum að ganga lengra í þessu eða hvort skynsamlegt væri að ganga lengra í þessu. Það á líka við um aðra slíka styrki, þær bætur sem menn kunna að fá, til að mynda lýðheilsustyrki sem menn fá frá verkalýðsfélögunum sínum, eða gleraugnastyrki eða alls konar hjálpartækjastyrki sem menn fá frá verkalýðsfélögunum. Ég geri mér grein fyrir að það á ekki við hér, það er ekki það sem við erum að fara fram á hér. En engu að síður er þetta kannski opnun á þá umræðu. Ég er hins vegar á því að við eigum að taka eitt skref í einu og að þetta skref núna sé þess vegna alveg nóg í bili. Ég hlakka til að takast á við frumvarpið í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég hef a.m.k. ekki skilið umræðuna öðruvísi, hvorki hér í þingsal né á milli þingmanna utan þingsalar, en svo að þingmenn séu áfram um að klára málið þannig að það geti orðið að lögum fyrir áramót.
Virðulegur forseti. Ég er kominn hingað upp til að fagna því að þetta frumvarp sé komið fram. Fyrsta frumvarp sem ég lagði fram á þingi fyrir ári síðan var um að hætta að skatta uppbætur á lífeyri. Sem varð síðan að þingsályktunartillögu sem var samþykkt einróma í vor og er núna orðin að þessu frumvarpi. Ég fagna því mjög. Ég vonaði svo heitt og innilega að það væri góðlátlegur vírus í frumvarpinu sem myndi smitast út í allar áttir. Þess vegna varð maður auðvitað fyrir gífurlegum vonbrigðum þegar maður varð var við, innan sólarhrings eftir að þetta frumvarp kom fram, að það ætti að fara að skerða um rúman milljarð hjá öryrkjum. En fyrir þá öryrkja sem hafa verið í þessum sporum - og ég þekki það sjálfur af eigin raun - að trúa því að fá einhverjar uppbætur, að trúa því að verið sé að styrkja þá til að kaupa lyf, hjálpartæki eða fá bensínstyrk svokallaðan, eða styrk til reksturs bifreiðar, sem er mjög dýrt, og fyrir þá sem eru fatlaðir og þurfa stóra bíla, er þetta mikill kostnaður. Það sem er eiginlega sorglegast í þessu þegar ég fór að rýna í þetta er að þetta var ekki skert og skattað krónu á móti krónu algerlega í 0, eins og kemur fram aftast í frumvarpinu, og það segir okkur hversu flókið þetta var. Þar stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Þá hækka greiðslur barnabóta og vaxtabóta lítillega verði frumvarpið að lögum, eða kringum 5 millj. kr.“ Það er ekki hægt að reikna þetta nákvæmlega út. Og þetta segir okkur að eftir að búið var að taka hverja einustu krónu af þessum styrkjum var það samt enn inni á skattframtali viðkomandi, eins og hann hefði fengið allt, en fékk aldrei. Það varð til þess að lækka barnabætur og vaxtabætur. Svona gildrur, ég trúi ekki öðru en að um mistök hafi verið að ræða þegar þær fóru inn. En mér finnst það enn alvarlegra mál ef þær fara ekki út þegar við áttum okkur á því að þær skaða frekar en bæta. Þess vegna er ég rosalega ánægður með það núna. Við verðum að átta okkur líka á því í þessu samhengi hverju þetta skilar. Fyrir venjulegt fólk sem fær ekki þessa styrki, það áttar sig ekki á hvað sé í gangi. Eins og hæstv. fjármálaráðherra talaði um áðan, að þetta hefði áhrif, þ.e. á tekjuskatt og útsvar sem skilaði aðallega til viðkomandi. En líka hitt, skerðingarnar sem þetta hefði haft í för með sér áður. Einstaklingur er ekki bara að fá tekjuskattinn eða 15 þús. kr. bifreiðastyrk, sem er upp á tæpar 4–5 þús. kr., heldur er hann að fá allar 15 þús. krónurnar í vasann. Plús líka það sem áður var skert ef hann var með vaxtabætur eða barnabætur. Á mannamáli þýðir þetta einfaldlega, við skulum segja að einhver hafi fengið lyfjastyrk. Það er auðvitað mismunandi hvað menn fá og hversu mikinn lyfjastyrk fólk er með. Einstaklingur sem fær 10 þús. kr. lyfjastyrk, hann var skattaður áður. Undir þessum lið hjá Tryggingastofnun ríkisins er allt skattað, allar tekjur og allir skattskyldir tekjustofnar. Þegar þetta er komið út skilar það þeim einstaklingi sem áður fékk ekkert, 10.000 kr. Síðan fær þessi sami einstaklingur, sem í mörgum tilfellum er líka með bifreiðastyrk, 14.387 kr. í viðbót. Þarna er um að ræða að einstaklingur fær til baka, þeir sem eru verst staddir í þjóðfélaginu, allt upp í 25 þús. kr. Við gerum okkur þá í leiðinni grein fyrir því hversu ótrúlegt það var fyrir þá einstaklinga sem fá kannski 205 þús. fengu í rauninni ekki nema 180 þús., jafnvel minna. Ég hefði viljað að þetta virkaði ár aftur í tímann og fólk fengi það sem eina greiðslu, helst 1. desember, fyrir jól. En þetta kemur til framkvæmda og á að gera 1. janúar. Þess vegna sýnir þetta okkur að ég held að við eigum að taka frumvarpið og grandskoða það og nota í hina vinnuna. Því að það eru enn inni fullt af gildrum. Ein sem við ættum að taka á næst er t.d. séreignarsparnaðurinn. Til hvers söfnum við honum? Jú, til þess að eiga í ellinni. Eiga uppsafnaðan sjóð sem við getum notað okkur til framfærslu þegar við förum á eftirlaun. En við erum alltaf að hvetja öryrkja til að vinna. Þess vegna er það að þegar fólk er komið yfir sextugt og má fara að taka út séreignarsparnað, þá skerðist hann. Hann er skattskyldur og skerðist krónu á móti krónu. Þess vegna segi ég fyrir mitt leyti að ég get ekki sætt mig við að þessir 4 milljarðar sem áttu að minnka um þriðjung krónu á móti krónu skerðinguna eru komnir í 2,9. Það vantar þarna rúmlega tvo þriðju. Ef við viljum halda áfram á þeirri braut sem er mörkuð í frumvarpinu og marka þá stefnu hefði ríkisstjórnin - ef hún sýnir og hefur vilja til að afnema krónu á móti krónu skerðingar ætti hún að gera það strax. Það á ekki að nota eitthvað svona sem refsivönd til að fá eitthvað fram sem heitir starfsgetumat heldur eigum við að horfa á þetta sem jákvætt innlegg í að breyta kerfinu. Um leið og við tökum út skerðingarnar, sem eru nákvæmlega þær sömu og að skerða séreignarsparnaðinn og skerða liggur við allt sem mögulegt er og setur fólk í fátækt, hlýtur að vera svolítið undarleg staða ef við tökum einstakling sem hefur verið þingmaður alla sína tíð og leggur fyrir í séreignarsparnað, hann fer aldrei inn á skerðingarstofnun ríkisins, þ.e. Tryggingastofnun. Hann lendir aldrei í skerðingum þótt hann taki sparnaðinn út og ekki þótt hann selji einhverjar eignir. Við segjum við þá sem eru á lægstu launum og bótum: Ef þið veikist eða farið á eftirlaun - að vísu ekki með séreignarsparnað - eða ýmislegt annað eins og söluhagnað af sumarhúsum og öðrum eignum, er það skert. Ef við horfum á þetta frá einhverjum raunhæfum sjónarhóli ætti þetta að vera öfugt. Þeir sem eru á lægstum launum og bótum ættu ekki að lenda í neinum skerðingum. Hinir sem eru á þeim hæstu eiga að taka þær á sig. Ég upplifi það t.d. í sambandi við fjármagnstekjuskattinn, sem er 20–22%, hann er eingöngu skattur til ríkisins. Á sama tíma eru aðalskatttekjur hjá öryrkjum og láglaunafólki útsvar. Þetta er arfavitlaust og á að vera þveröfugt. Þeir sem eru á lægstu launum ættu bara ekki að borga skatt. Hinir, sem eiga fjármagnið, ættu að borga 40–50%. Til þess að jafna stöðuna. Ég vil líka benda á að það er fagnaðarefni að frumvarp er komið fram. Ég vil ítreka að ég trúi ekki öðru en að það fari fljótt í gegnum nefndir og fljúgi í gegnum þingið og verði samþykkt. Þeir sem þetta varðar fái, mér liggur við að segja uppreist æru, úr skerðingarkerfinu. Þetta er bara fyrsta skrefið í því að sjá til þess að réttlætið nái til þeirra sem minnst hafa og standa höllum fæti. Því að við erum með svo undarlegt kerfi. Það er eitt af því sem við verðum að breyta og er svo ógagnsætt. Þetta er svo ljótt að því leyti til að við fáum peninginn í hendurnar, 15 þús. kr. í bensínstyrk, en svo er tekinn 5 þús. kr. skattur af því, þriðjungur. Þá heldur maður að maður eigi 10–11 þús. eftir, og það er rétt, þær eru í hendi augnablik. En ári seinna eru þær teknar. Þetta er eitt af því sem fólk hefur aldrei skilið. Ég skildi þetta ekki heldur. Ég man fyrsta skiptið sem ég rakst á þetta undarlega fyrirbrigði, fyrir nær 25 árum, þegar ég lenti inni í þessu kerfi. Ég var með allt á hreinu og vissi nákvæmlega hvað ég átti að fá frá Tryggingastofnun ríkisins, en svo kom bréf 1. ágúst þar sem mér var tilkynnt um skerðingar. Ég skildi ekki hvers vegna. En jú, ég hafði fengið upphæð frá verkalýðsfélaginu, þar sem ég borgaði í sérstakan sjóð, sem ég notaði síðan í sjúkraþjálfun eða gleraugnakaup. Ég gat notað þetta í líkamsrækt. Og jafnvel í þeim tilfellum þurfti að borga skatt af því. Ég hélt að eftir skattinn fengi ég að eiga það sem eftir var. En það var einmitt þetta sem var tekið ári seinna, króna á móti krónu. Þá fór ég að skoða þetta og áttaði mig á að var eiginlega sama hvað ég gerði. Í fyrsta lagi var gerð krafa um að öryrkjar gætu reiknað út verðbólguna ár fram í tímann til að sýna réttar tekjur um áramót og svo áttu þeir líka, ef þeir fengju styrki, að reikna út hverju það skilaði eftir skatta og hversu mikið yrði skert. Fólk átti að skilja það að þegar það fengi þetta átti það ekkert að fá þetta. Ef fólk hefði áttað sig á þessu á þeim tíma er ég viss um að margir hefðu um leið sagt: Nei, ég vil þetta ekki. Fólk hefði grætt á því að segja nei. Þá hefðu barnabætur ekki verið skertar og ekki vaxtabætur heldur. Ég fagna þessu frumvarpi. Ég vona að það fái fljóta og góða meðferð og þakka bara enn fyrir. Ég vona heitt og innilega að þetta sé bara fyrsta skrefið í að við breytum þessu kerfi. Ég vona að það verði gert fljótt og vel. Ég er sannfærður um að ef við færum í þetta í því skyni að gera lífið betra, bæta kjörin, taka okkur saman strax og henda út öllum skerðingum, krónu á móti krónu, fyndum við réttu framfærsluna og leyfðum öllum að lifa með reisn, mannsæmandi lífi.
Virðulegur forseti. Ég ætla eins og aðrir hv. þingmenn sem hafa tekið til máls í þessu máli að fagna því að það sé hér fram komið. Þetta mál á upptök sín í því að hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson og aðrir þingmenn Flokks fólksins fluttu hér sambærilegt frumvarp á síðasta þingi sem við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd tókum til umfjöllunar. Ég held að óhætt sé að segja að ríkt hafi alger samstaða um mikilvægi málsins og um hversu mikilvæg réttindabót þetta væri, þ.e. að fólk gæti þegið svona uppbætur án þess að af þeim væri tekinn skattur því í rauninni væri um að ræða endurgreiðslu útgjalda. Að sama skapi ætti slík endurgreiðsla útgjalda ekki að hafa einhvern skerðingarmátt á öðrum stöðum í kerfinu. Ég held að nefndin hafi verið fullkomlega sammála um þetta. Þó að einhverjir annmarkar kunni að hafa verið á upphaflega frumvarpinu sammæltumst við um þingsályktunartillögu sem fól ráðuneytinu að leggja fram frumvarp með nákvæmlega þetta inntak. Ég held að öll greidd atkvæði, ef ég man rétt, hafi fallið með þeirri þingsályktunartillögu þannig um þetta ríkir mikil samstaða hér á þinginu. Hv. þingmaður sem talaði hér á undan mér, Guðmundur Ingi Kristinsson, sagði eitthvað á þá leið að venjulegt fólk sem ekki þyrfti að þiggja þessa styrki áttaði sig ekki á því hvað þetta þýðir. Ég veit ekki hvort ég sé venjuleg. En ég ætla alla vega að lýsa því yfir að ég hef ekki þurft að þiggja slíka styrki og átta mig þar af leiðandi kannski ekki alveg á því hvað það þýðir. En ég skal viðurkenna að þegar ég kynnti mér þetta mál á sínum tíma fannst mér það furðulegt. Mér fannst mjög furðulegt að við værum að styrkja útlagðan kostnað í ljósi fötlunar en á sama tíma að draga af því skatt og skerða framfærslu einhvers annars staðar. Mig langaði bara að koma hérna upp og fagna því að þetta mál sé fram komið. Ég held að þetta sé mikilvægt mál. Mig langaði líka að benda á hversu mikilvægt það er að þingheimur geti tekið höndum saman um svona mál eins og gert var í þessu tilfelli þar sem var samstaða í nefndinni. Það var sammælst um að fara þá leið að leggja fram þingsályktunartillögu og fela ráðherra að koma með fullbúið frumvarp þar sem væri búið að horfa út í alla anga og alla þætti sem virtust eitthvað trufla áður þegar við fengum umsagnir um fyrra mál. Þar af leiðandi vænti ég þess að umsagnir um þetta mál verði jákvæðar og umræðan jákvæð og tek heils hugar undir það sem aðrir þingmenn hafa sagt hér á undan mér og vona að við getum sammælst um að afgreiða þetta hið fyrsta.
Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003. Það á sem sagt að breyta 12. og 14. gr. þessara laga sem lúta að hafnsögu og réttindum og skyldum leiðsögumanna. Í fyrsta lagi er lagt til að breyta 12. gr. til að skýrt sé að höfnum sé heimilt að mæla fyrir um hafnsögu innan hafnsvæða. Í öðru lagi er lagt til að tryggja betur réttindi og skyldur leiðsögumanna eða þá sem við köllum venjulega hafnsögumenn en hingað til hefur verið. Þá að nefndarálitinu sem er frá umhverfis- og samgöngunefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund Björn Frey Björnsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, Gísla Gíslason frá Hafnasambandi Íslands og Guðjón Atlason og Friðjón Axfjörð Árnason frá Samgöngustofu. Nefndinni barst ein umsögn frá Samgöngustofu. Það er skemmst frá því að segja að nefndin telur frumvarp þetta til mikilla bóta enda mikilvægt að lagastoðin fyrir hafnsögu sé skýr. Verndarhagsmunir hafnsögu eru ótvíræðir, þ.e. öruggar siglingar og vernd gegn mengun hafs og stranda og fleiri atriði og nauðsynlegt að kveða mjög skýrt á um hafnsögu og heimild hafna til að mæla fyrir um hafnsöguskyldu með skýrum hætti. Fram komu athugasemdir við 4. mgr. 2. gr. frumvarpsins en samkvæmt þeirri málsgrein er leiðsögumanni heimilt að banna hverjum þeim sem ekki á lögmætt erindi að koma um borð í skip meðan hann hefur ekki lokið starfi sínu. Var bent á að ákvæðið væri ekki í samræmi við meginregluna um æðsta vald skipstjóra um borð í skipi sínu eins og hún kemur fram í sjómannalögum, þau eru frá 1985, og eins siglingalög frá sama ári. Brýnt væri að verkaskipting skipstjóra og leiðsögumanns væri skýr, þ.e. að skipstjóri beri ábyrgð á skipinu og siglingu þess, leiðsögumaður aðeins á leiðsögunni. Það sé skipstjóra að tryggja að leiðsögumaður verði ekki truflaður við störf sín að óþörfu, t.d. með því að banna þeim sem ekki eiga lögmætt erindi að koma um borð í skip. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur til að 4. mgr. 2. gr. frumvarpsins verði felld brott. Þá var bent á að óskýrt væri hvernig leiðsögumaður eða hafnsögumaður ætti að uppfylla þá skyldu sína sem fram kemur í 4. málslið 2. mgr. 2. gr. að hann skuli reyna með öllum tiltækum ráðum að halda útbreiðslu mengunar í lágmarki. Nefndin bendir á að ekki er um nýtt ákvæði að ræða en þessa skyldu er að finna í 2. málslið 2. mgr. 14. gr. gildandi laga. Framkvæmdin að þessu leyti er því óbreytt. Í ljósi framangreindra sjónarmiða leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri einu breytingu að 4. mgr. 2. gr. falli brott. Undir þetta rita fimm nefndarmenn en fjarverandi voru við afgreiðslu málsins: Helga Vala Helgadóttir, Karl Gauti Hjaltason, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, var samþykkur áliti þessu. Þeir sem skrifa undir eru auk mín Bergþór Ólason, formaður, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Gunnarsson og Líneik Anna Sævarsdóttir. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu sem allir þingmenn Samfylkingar standa að þess efnis að fela dómsmálaráðherra að sjá til þess að frá og með 1. janúar 2019 verði a.m.k. einn sálfræðingur að jafnaði starfandi í hverju fangelsi á landinu með fasta starfsstöð í viðkomandi fangelsi. Þannig verði föngum tryggt aðgengi að sálfræðiþjónustu innan veggja fangelsanna þeim að kostnaðarlausu. Lagt er til að ráðherra hafi samráð við Fangelsismálastofnun og Sálfræðingafélag Íslands um tilhögun þjónustunnar, m.a. um meðferð sem veitt er, fjölda fanga á hvern sálfræðing o.fl. Herra forseti. Þessi tillaga hefur áður verið flutt af þingmönnum Samfylkingarinnar, þ.e. á síðasta löggjafarþingi, en náði þá ekki fram að ganga. Samkvæmt nýjustu upplýsingum frá Fangelsismálastofnun starfa nú hjá stofnuninni þrír sálfræðingar, þar af einn sem hefur fast aðsetur á Litla-Hrauni og sinnir hann meðferðarstarfi þar sem og á Sogni, auk þess að annast framkvæmd áhættumats eins og verður komið að á eftir. Fangelsispláss á Íslandi í dag eru 195 og þegar þetta er sagt eru að auki 164 einstaklingar á reynslulausn, ýmist með einhvers konar skilyrði, undir rafrænu eftirliti eða ekki. Sálfræðingunum þremur er þannig ætlað að þjónusta þann hóp, sem eru nærri 400 manns, og er þeim ætlað að þjónusta hópinn allt frá upphafi afplánunar til loka reynslulausnar. Má því segja að hver og einn sálfræðingur hafi í skjólstæðingahópi sínum um 130 manns sem hann á að annast. Fangelsun er þvingunarúrræði sem er afar íþyngjandi. Hver einn og einasti dagur í frelsissviptingu getur verið einstaklingi mikil áþján og því verða stjórnvöld að gera eins vel og hugsast getur þegar kemur að þeim málum. Meginmarkmið með fangelsun eins og þau birtast á heimasíðu Fangelsismálastofnunar er að föngum sé tryggð örugg og vel skipulögð afplánun, að mannleg og virðingarverð samskipti séu höfð í fyrirrúmi og að fyrir hendi séu aðstæður og umhverfi sem hvetur fanga til að takast á við sín mál. Þeir sem komast í þær aðstæður að brjóta af sér, að við tölum nú ekki um að brjóta af sér með þeim hætti að fangelsisrefsing bíður þeirra, koma ekki úr tóminu einu. Það að vera kominn í fangelsi á sér oft og iðulega langan aðdraganda. Með því er ég að segja að bakgrunnur einstaklinga, lífið sjálft, fjölskyldusaga, mögulegar greiningar á andlegum erfiðleikum og ekki síst fíkn, sem um 90% fanga glíma við, skiptir töluverðu máli, enda afar sjaldgæft að einstaklingar hefji afplánun rétt eftir að hafa staðið upp frá steikinni, sósunni og grænu baununum. Þeir sálfræðingar sem starfa í fangelsum hafa að auki fjölmargar skyldur á herðum sínum aðrar en að veita klíníska sálfræðiþjónustu, en við skulum muna að hver og einn sálfræðingur á að sinna 130 föngum. Sálfræðingarnir þrír eiga nefnilega líka að sinna áhættu- og þarfamati, en þar er um að ræða almannaöryggisþátt sem lýtur að því að meta hættu samfélagsins af viðkomandi einstaklingi. Slíkt mat er framkvæmt á þeim sem sæta afplánun vegna grófra ofbeldisbrota, vegna kynferðisbrota og síðast en ekki síst vegna brota gegn börnum. Slíkt mat telst nauðsynlegt til að hægt sé að auka öryggi borgaranna eftir að afplánun viðkomandi einstaklings lýkur. Þannig er metið hvort viðkomandi sé tækur til að fara á reynslulausn eftir afplánun eða annað úrræði og þá hvort mögulega þurfi að gæta að einhverjum framhaldsmeðferðum eftir að afplánun og reynslulausn lýkur. Allt þetta mat er líka í höndum þessara þriggja sálfræðinga sem þarna starfa. Sálfræðingarnir sinna einnig ráðgjöf og eiga að styðja við fanga og fjölskyldur þeirra. Þeir eiga líka að sinna starfsemi meðferðarganga vegna fíkla á Litla-Hrauni í samstarfi við þann eina meðferðarfulltrúa sem starfar á vegum Fangelsismálastofnunar. En þetta er ekki búið því að sálfræðingarnir þrír eiga einnig að annast kennslu, umsjón og uppbyggingu sálfræðistarfs, auk ráðgjafar innan Fangelsismálastofnunar um einstök mál. og loks sinna þeir rannsóknum. Ég held að allir sjái það, herra forseti, að sú starfsemi sem stjórnvöld hafa ákveðið að skammta í þennan málaflokk er algerlega ófullnægjandi. Við verðum að gera bragarbót á ef við meinum eitthvað með vilja okkar til betrunar hjá þeim sem lenda á bak við lás og slá. Því að hver er tilgangur refsinga? Jú, tilgangurinn er tvíþættur. Annars vegar er um að ræða forvörn til að hægt sé að koma í veg fyrir frekari glæpi. Fangelsisrefsing er þannig talin góð til að sýna hversu óhagstætt það er að fremja glæpi. Þú ert tekinn úr umferð, þú ert settur á bak við lás og slá, en tilgangurinn er líka betrun, um það eru allir sammála, að fanginn komi út úr afplánun sem betri manneskja, reynslunni ríkari, en áður en viðkomandi fór inn. Þess vegna skiptir tími afplánunar og hvernig hann er nýttur öllu máli. Það er rándýrt að reka fangelsi og það er rándýrt og enn dýrara að standa jafn illa að því og raun ber vitni. Það er rándýrt samfélagslega að skila einstaklingum ekki virkari út í samfélagið eftir afplánun, því að allt hið félagslega kerfi þarf að kosta miklu til framtíðar vegna einstaklings sem ekki var passað upp á, sem ekki var hlúð að þegar tækifæri gafst til. Áhersla fangelsisvistar á að vera á betrun fanga með það að markmiði að fækka endurkomum í fangelsi. Enginn sálfræðingur hefur fasta viðveru í fangelsinu á Akureyri eða í fangelsinu á Kvíabryggju heldur koma þeir eftir hentugleika, en á þeim tveimur stöðum dvelja að jafnaði 34 einstaklingar. Einu sinni í viku mætir sálfræðingur í fangelsið á Hólmsheiði sem hýsir hvort tveggja gæsluvarðhalds- og afplánunarfanga, en þar er pláss fyrir 56 fanga - einu sinni í viku. Einn sálfræðingur hefur fasta viðveru á Litla-Hrauni og þjónustar hann líka Sogn og erum við þar að tala um tæplega 100 pláss. Við sjáum að hinir tveir, sem ekki eru með fasta viðveru á Litla-Hrauni, eru þá farandsálfræðingar sem eiga að sinna öllu hinu, öllum öðrum fangelsum, bæði þeim föngum sem eru í afplánun og, við skulum ekki gleyma því, líka þeim sem eru á reynslulausn, en það eru 164 einstaklingar. Það blasir við öllum sem vilja sjá að þetta kerfi virkar ekki og við sinnum ekki þeim skyldum okkar að betra einstaklinga sem eru í afplánun. Í núverandi kerfi er meginmarkmið með þjónustu sálfræðinga að huga að almannahagsmunum með því að meta hættuna sem stafar af þeim einstaklingum sem þarna eru í staðinn fyrir að reyna einhvern veginn að gera þeim lífið betra og gera þetta allt saman betra fyrir okkur öll. Herra forseti. Markmið tillögunnar er að tryggja að frá og með 1. janúar 2019 verði tryggt að í öllum fangelsum landsins verði a.m.k. einn starfandi sálfræðingur sem fangar hafa aðgang að sér að kostnaðarlausu. Best væri að einn væri að auki staðsettur á skrifstofu Fangelsismálastofnunar sem gæti þá annast þjónustu við þá sem eru á reynslulausn, auk þess að sinna rannsóknarvinnu og annars konar mati. Þó skal taka fram að tillagan gerir ráð fyrir að ráðherra verði falið að útfæra nánar hvernig þjónustan verði veitt, því að mjög brýnt er að við förum í það og án tafar. Herra forseti. Ég vil ljúka máli mínu með því að biðja fyrir góða kveðju til hv. þingmanns og formanns allsherjar- og menntamálanefndar sem tekur nú við málinu og óska nefndinni velfarnaðar í störfum sínum við að koma þessu máli í farsæla höfn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um þingsályktunartillögu frá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur og flokkssystkinum hennar í Samfylkingunni. Þetta er uppbyggileg tillaga sem ég vona að þingið bregðist vel við og samþykki sem allra fyrst. Hugmyndafræði okkar um að fangavist eigi að vera betrunarvist, eigi að skila einstaklingum sem betri þegnum til þátttöku í samfélaginu, kemst hvorki lönd né strönd ef við hugum ekki alvarlega að þeim þáttum. Samkvæmt upplýsingum sem lágu fyrir í sumar hefur t.d. ekki verið starfandi geðlæknir í fangelsum landsins frá árinu 2013. Þetta eina atriði er alvarlegt. Ég þykist þó vita að sú þjónusta sé veitt með einhverjum afbrigðum ef nauðsyn ber til en ekki liggja fyrir skýringar eða skýrar upplýsingar um hvernig það er gert eða hvort raunverulegt skipulag er til varðandi þennan mikilvæga þátt í heilbrigðisþjónustu við fanga. Hér þarf að bæta um betur. Að mati dómsmálaráðuneytis eru mannréttindi fanga ekki tryggð vegna skorts á geðheilbrigðisþjónustu. Ráðuneytið telur sem sé að framkvæmd laga um fullnustu refsingar tryggi ekki með fullnægjandi hætti réttindi fanga samkvæmt mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Það hefur líka margoft komið fram í athugunum. Þetta kom fram í svari ráðuneytisins til umboðsmanns Alþingis sem gert hefur athugasemdir við þessi mál í könnunum sínum gagnvart Ríkisendurskoðun. Og nefnd Evrópuráðsins um varnir gegn pyndingum hefur gert ítrekaðar, alvarlegar athugasemdir við ástandið í íslenskum fangelsum. Eins og fram kemur í þingsályktunartillögunni er framboð á fagfólki í fangelsunum af mjög skornum skammti og alvarlega naumt. Það eru samtals þrír sálfræðingar í hlutastarfi í tengslum við öll fangelsi landsins. Þeir koma þar við einu sinni í viku jafnvel, tvisvar eða með óreglulegum hætti og hafa í fæstum tilfellum fasta viðveru. Það er afleitt. Sömu sögu er raunar að segja um læknis- og hjúkrunarfræðiþjónustu sem veitt er eftir mati án fastrar viðveru. Í neyðartilfellum eru fangar fluttir á nærliggjandi heilbrigðisstofnun. Framkvæmdastjóri Geðhjálpar telur að 50–75% fanga eigi við geðræn vandamál að stríða af einhverju tagi og hefur látið þau ummæli falla að á hverjum tíma séu fimm eða sjö einstaklingar sem ekki ættu að vera í fangelsi heldur á heilbrigðisstofnun. Þar er hins vegar ekki úrræði að sækja þar sem heilbrigðisstofnanir telja sig ekki vera í stakk búnar til að taka við þeim hópi. Félagsráðgjafar geta gegnt afar mikilvægu hlutverki innan fangelsanna og ekki síst að afplánun lokinni í tengslum við eftirfylgni, og gera þeir það eftir föngum. Þeir vinna m.a. að lausn á félagslegum og persónulegum vandamálum fanganna, sem oft eru umtalsverð, flókin, viðkvæm og tímafrek. Tveir félagsráðgjafar starfa í öllum fangelsum landsins og koma að eftirfylgni. Það sér hver maður að það er ófullnægjandi. Vísir er að námsráðgjöf fyrir fanga en einn námsráðgjafi í hálfu starfi vinnur fyrir öll fimm fangelsi landsins. Ljóst er að sá þáttur fær ekki rými til þess að mæta þörf eða mikilvægi til að breyta lífi fanga í farsæla átt að lokinni afplánun. Það þarf ekki að koma á óvart að geðræn vandamál séu íþyngjandi þáttur innan fangelsa. Það er raunin bæði hér á landi og erlendis. Norskar rannsóknir sýna að um 35% fanga hafa sýnt merki um geðrænan vanda fyrir afplánun og gengið til meðferðar, og örlítið lægra hlutfall hafði fundið fyrir þörf en ekki verið meðhöndlað fyrir afplánun. Þannig má ætla að ósvaraðri þörf sé til að dreifa í ríkum mæli innan veggja fangelsanna. Það er líka stór munur á þeim sem afplána í fyrsta sinn og þeim sem afplána endurtekið þar sem þörfin er mun meiri hjá síðarnefnda hópnum. Það er einnig stór munur á geðheilbrigði þeirra sem afplána styttri dóma og þeirra sem afplána langa dóma. Það þarf ekki að koma á óvart. Þeir fangar sem yngri eru greina líka frá betra heilsufari en eldri fangar hvað varðar geðheilbrigði. Þar munar talsverðu. Fjórðungur fanga sem afplánar í norskum fangelsum neytir lyfja við geðrænum vanda og hlutfallið er enn hærra hjá þeim sem afplána dóma sem eru lengri en fimm ár. Herra forseti. Við tökumst hér á við viðkvæmt og krefjandi samfélagsverkefni og sýnt þykir að við getum og þurfum að bæta umgjörðina. Að sjálfsögðu er tekið undir þau markmið sem sett eru fram í þingsályktunartillögu hv. þingmanns. Frelsissvipting er alvarleg lífsreynsla í sjálfu sér og við þurfum að gefa hugsjónum okkar vængi um að betra einstaklinginn og bæta mannfélagið. Það gerum við ekki bara með því að tala. Það gerist eingöngu með því að við sýnum það í verkum okkar. Það höfum við ekki enn gert í málefnum fanga.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir framsöguna og fyrir framlagningu þessarar þingsályktunartillögu. Ég hygg að við mættum oftar ræða málefni fanga í þessum sal, ég held að það sé mjög mikilvægt því að þessi hópur gleymist oft í umræðunni. Fangelsin sinna gríðarlega mikilvægu máli þegar kemur að betrun fanga. Því fagna ég að þingsályktunartillaga sem þessi sé komin fram og þá sé tækifæri til að ræða málefni fanga. Hér er sérstaklega verið að leggja áherslu á sálfræðiþjónustu til fanganna. Þá langar mig að nefna svo það komi hér fram að verið er að bæta í um 100 millj. kr. á milli áranna 2018 og 2019 í fangelsismál. Þar skilst mér að áætlaðar séu um 50 milljónir vegna fjölgunar fangavarða og 50 milljónir varðandi sálfræðiþjónustuna. Það er gott mál að verið sé að gefa í í þeim þætti því ég tek undir það sem fram kom í ræðu þingmanna á undan mér hversu mikilvæg sálfræðiþjónustan er. Hv. þm. Guðjón S. Brjánsson nefndi líka þjónustu geðlækna. Ég held að það sé ýmis mikilvæg þjónusta veitt í fangelsunum. Þar eru félagsráðgjafar, þar eru læknar og hjúkrunarfræðingar, meðferðarúrræði, námsráðgjöf, sálfræðingar og svo trúmál. Hæstv. forseti. Þetta las ég upp af heimasíðu Fangelsismálastofnunar um þá þjónustu sem í boði er. Ég vil taka undir mikilvægi þess að við búum vel að föngum og styðjum þá í einu og öllu í betrunarvist þeirra. Þetta á númer eitt, tvö og þrjú að vera betrunarþjónusta. Þess vegna fannst mér áhugavert þegar ég heyrði viðtal við fangelsismálastjóra ekki alls fyrir löngu en hann var einmitt að lýsa því hvað við hefðum náð miklum árangri í þeim efnum. Oft verður umræðan hér um harðari refsingar sem kann vel að vera að þurfi í einhverjum tilfellum, en ég held að samfélagið sem slíkt eigi fyrst og fremst að huga að því hvernig við getum hjálpað þessum aðilum til betra lífs og út úr þeim vítahring sem þeir hafa yfirleitt komið sér í. Ég held að við séum að gera marga góða hluti, megum eflaust gera betur. Mér sýnist við vera að gera það, m.a. með auknum fjárveitingum á næsta ári. Mig langaði aðeins að segja það varðandi þessa þingsályktunartillögu, ég held að sálfræðiþjónustan sé mjög mikilvæg, að ég myndi, virðulegur forseti, líka gjarnan vilja treysta þeim sem fara með þennan málaflokk til að ráðstafa þeim fjármunum sem þeir fá frá fjárveitingavaldinu með þeim hætti sem þeir telja bestan. Mér finnst full ástæða til þess að við á hinu háa Alþingi leggjum áherslu á þennan þátt, sálfræðiþjónustuna, en ég er ekki viss um hvort það sé besta leiðin að ákveða að það eigi að vera einn sálfræðingur í hverju fangelsi á landinu. Þau eru mismunandi stór, álagið getur verið mismunandi og þörfin misjöfn, kannski þarf meiri vímuefnaaðstoð eða þess háttar, námsráðgjöf eða eitthvað slíkt. Ég held að góðu fréttirnar séu þær að við séum að gefa í og gera betur og full ástæða til að við ræðum einhverjar áherslur í þeim efnum. En ég fyrir mitt leyti myndi vilja treysta viðkomandi yfirvöldum til að leggja mat á það hvar þörfin liggur helst.
Herra forseti. Ég fagna því að við fáum tækifæri til að ræða það sem þessi mikilvæga þingsályktunartillaga snýst um, þ.e. um sálfræðiþjónustu og þá einkum sálfræðiþjónustu í fangelsum. Þetta endurspeglar það sem við erum að upplifa núna vegna sárrar og biturrar reynslu á síðustu misserum varðandi það að verið hefur skortur almennt á sálfræðiúrræðum fyrir fólk á öllum aldri, ekki síst hjá ungmennum en líka í fangelsum. Það er allt of sjaldan sem við leyfum okkur að horfa inn í fangelsin og hugsa hvað við getum gert betur þannig að fangelsin okkar séu raunveruleg betrunarfangelsi, þannig að verið sé að byggja upp þá einstaklinga sem eru í íslenskum fangelsum. Það er hægt að gera það á margvíslegan hátt. Sem betur fer sjáum við ákveðna þróun t.d. varðandi menntunarúrræði sem hafa mjög mikið að segja, og einnig ýmis önnur úrræði, en skort hefur á sálfræðiþjónustu. Með fullri virðingu fyrir þeim tveimur sálfræðingum sem eru starfandi hjá Fangelsismálastofnun þá eru fangar á Íslandi yfir eða í kringum 400 talsins. Það er því stór hópur sem þarf að sinna og við vitum að það er nákvæmlega sá hópur sem þarf að vita að hann hefur aðgengi að svona þjónustu, bæði fyrir fangana sjálfa, uppbygginguna, til að fá ráð, stuðning, utanumhald innan fangelsanna, en ekki síst til að finna að verið er að byggja fólk upp til þess að það geti orðið virkir þátttakendur í samfélaginu þegar út er komið. Það skiptir eiginlega öllu máli að mínu mati að fólki geti liðið betur þegar það kemur úr fangelsi og ekki síður að samfélagið taki því opnum örmum og reyni að hjálpa því í þann farveg sem það kýs og vill fara í. Aukin sálfræðiþjónusta er nauðsynleg og þingsályktunartillaga þingmanna Samfylkingarinnar er þörf og góð og ég fagna henni sérstaklega. Ég sé að í þingsályktunartillögunni er reyndar talað um þrjú stöðugildi sálfræðinga. Mínar upplýsingar segja að sálfræðingarnir séu tveir, en það er gott ef þeim hefur fjölgað á síðustu misserum. Við vitum sem höfum heimsótt fangelsin reglulega, Litla-Hraun og fleiri staði, að þetta er eitt af því fyrsta sem fangar nefna við okkur þingmenn, þ.e. skortur á sálfræðiþjónustu. Það hefur verið þannig alveg alla vega frá því að ég byrjaði á þingi. Auðvitað hefur margt breyst til batnaðar, sem betur fer, en þetta er hópur sem er ósköp auðvelt að ýta til hliðar þegar á að forgangsraða. Það er ósköp þægilegt að setja fangana til hliðar og segja: Við þurfum að einbeita okkur að öðrum málum. Ég vil mótmæla þeirri nálgun. Þess vegna undirstrika ég að það er fagnaðarefni að fá tækifæri hér í þingsal til að ræða það hvernig við náum að byggja upp samfélag okkar, og fangelsin eru hluti af samfélaginu. Ég vil lýsa því yfir að við í Viðreisn styðjum að farið verði mjög vel yfir þessa þingsályktunartillögu og henni tryggður viðunandi farvegur með það að markmiði að tryggja betur sálfræðiþjónustu í fangelsum sem allir fangar hafa aðgang að. Í sjálfu sér er ekki miklu við þetta að bæta öðru en því að ég vonast til að það verði þverpólitísk samstaða um þetta mál. Það er nægur tími til að vinna það þannig að hægt sé að fá það fram strax á vorþingi. Við munum veita liðsinni okkar til að svo verði.
Herra forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þá góðu umræðu sem hefur átt sér stað um þessa þingsályktunartillögu okkar í þingflokki Samfylkingarinnar. Það er mjög mikilvægt að ræða málefni fanga og ég tek svo sannarlega undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, ég er reiðubúin að gera það hvenær sem er af því að málefni fanga eru mjög margvísleg og snerta marga fleti. Þetta tiltekna atriði, sálfræðiþjónusta í fangelsi, er bara agnarlítið brot af öllum þeim viðfangsefnum sem við getum rætt í málefnum fanga. Eins og ég kom inn á í fyrri ræðu þá er þetta stór hópur. Það eru 195 fangelsispláss á Íslandi í dag. Þá erum við ekki að tala um þá sem eru á reynslulausn sem í dag eru 164. Þetta eru næstum því 400 manns sem við erum að fjalla hérna um og tökum við nú tíma Alþingis í að tala um minni hópa en þarna eru. Þetta er hópur rétt eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á sem kannski á sér ekki háværa málsvara. Vissulega hefur Afstaða, félag fanga, verið gríðarlega öflugt í að vekja athygli okkar á málstað þeirra og þeim réttarbótum sem við þurfum að fara í. En ég held að við á þinginu getum gert betur. Það þarf einmitt að tala um þessa virkni alla, um nám og þá möguleika sem þessir einstaklingar hafa til vinnu og annarrar virkni. Ég vil líka ræða sérstaklega um málefni kvenfanga sem ég tel að eigi oft við annars konar erfiðleika að etja en karlfangar. Þó að það sé ekki algerlega aðgreinanlegt er það oft og tíðum fjölþættari vandi sem kvenfangar glíma við. Sumir telja að það sé best að herða refsingar til muna og helst að henda lyklunum. Ég held að þeim fari mjög fækkandi. Ég held að við getum öll verið sammála um að við þurfum að standa okkur betur í þessu. Hvað varðar það sem kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, að treysta Fangelsismálastofnun fyrir verkefninu og af hverju að ákveða að það skuli vera sálfræðingur að jafnaði starfandi í hverju fangelsi, þá er það einfaldlega til að byggja upp meðferðarsamband, til þess að byggja upp traust þannig að fanginn sem er í afplánun og býr á þessum stað um ákveðinn tíma venjist því að þarna sé greið leið. Það sé hægt að fara og sækja þjónustu og aðstoð til einhvers sem er á staðnum daglega. Þannig myndast ákveðið traust og þegar á bjátar getur viðkomandi sálfræðingur gripið einstaklinginn. Það er ekki þannig að líðan fanga sé línuleg, það er vel þekkt að þeir sem eru t.d. í mjög langri afplánun, þurfa að sitja af sér þunga refsingu, falli skyndilega og án aðdraganda niður í mikið svartnætti. Það þarf ekkert að gerast í byrjun, það getur alveg eins gerst einhvers staðar í miðju afplánunar. Þá skiptir máli að búið sé að mynda þetta traust, að það sé auðveld aðkoma og auðvelt aðgengi viðkomandi af því að við viljum jú reyna að hlúa almennilega að þessum einstaklingum. Við erum með bráðatilvik inni í fangelsunum. Þá getur verið mjög erfitt að þurfa að panta tíma og bíða vikum saman. Það þarf að mynda traust, líka vegna þess að þarna eru einstaklingar sem kannski sækja sér ekki þessa þjónustu eða hafa litla trú á henni, þannig að það þarf að venja fólk við það að treysta sálfræðingi fyrir raunum sínum. En þó að það sé ekki brýn þörf á hverjum degi þá snýst þetta líka um það, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni, að viðfangsefni og verkefni þeirra sálfræðinga sem núna starfa hjá Fangelsismálastofnun og hafa aðsetur í höfuðstöðvum Fangelsismálastofnunar í Reykjavík eru mjög mörg önnur en að vera bara í klínískri sálfræði og í sálfræðiviðtölum. Þessir einstaklingar geta vel sinnt þessum störfum sínum þó að þeir séu staðsettir á staðnum. Með því að vera staðsettir í fangelsinu sjálfu þá byggja þeir upp þetta traust þótt þeir taki ekki viðtöl á hverjum degi. Þú byggir upp þetta traust með því að fara fram, þú ert að ná sér í kaffibolla, þú ert í einhverjum samskiptum við þennan hóp. Þá finna menn meira fyrir alls konar sveiflum sem eiga sér stað inni í fangelsinu í afplánun, innan hópsins. Mögulega kemur nýr fangi sem breytir algerlega stemningunni í hópnum og sálfræðingur sem hefur fasta viðveru á staðnum getur greint þetta mjög hratt og örugglega en ekki sá sálfræðingur sem er staðsettur á skrifstofu vestur í bæ í Reykjavík. Það er þess vegna sem ég tel þetta vera mikilvægt, en það er ekki bara þess vegna, það er líka vegna þess, eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á, að það er tilhneiging til þess að skera svona þjónustu út þegar mögulega þrengir að. Þessi þjónusta er einhvern veginn sú sem fellur á milli. Þá er betra að vera búinn að taka ákvörðun um að þetta sé fastur liður af því að sálfræðiþjónusta og sálfræðimeðferð er ótrúlega mikilvæg fyrir þá einstaklinga sem mögulega koma úr harðri neyslu eða hafa brothættan bakgrunn, ef svo má segja. Auðvitað eru það ekkert allir. Þetta er auðvitað ólíkur hópur einstaklinga eins og við erum öll, en staðan er engu að síður sú að þessir einstaklingar eru komnir inn í fangelsi. Þau eru komin í afplánun og það kemur ekki til af engu. Maður fær ekki þunga refsingu án aðdraganda skyldi ég halda. Það er yfirleitt alltaf eitthvað sem býr að baki, fyrir utan það sem kom fram áðan að 90% þeirra sem afplána refsingu, samkvæmt upplýsingum á vef Verndar, eiga við einhvers konar fíknierfiðleika að stríða. Að öðru leyti þá vísa ég til þessarar þingsályktunartillögu og vonast eftir góðri vinnu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd.
Herra forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni fyrir framsöguna og ræðuna. Ég hlustaði á ræður hennar og annarra þingmanna sem hafa tekið þátt í umræðunni héðan úr hliðarsal og taldi mig kannski ekki þurfa að fara í ræðu en mig langar að spyrja hv. þingmann tveggja spurninga um þetta ágæta mál sem hún ásamt öðrum þingmönnum Samfylkingarinnar flytur. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir í tillögunni að það verði fastbundinn sálfræðingur á hverri starfsstöð eða á þeim starfsstöðvum sem nefndar eru í tillögunni. Ég velti fyrir mér hvort nægjanlegt væri að segja hreinlega í tillögunni eða ákveða að sálfræðingum hjá Fangelsismálastofnun verði fjölgað. Hv. þingmaður þekkir það eins og ég að til að mynda á stöðum, eins og Kvíabryggju, sem eru úti á landi, ef við getum orðað það þannig, getur oft verið erfitt að fá heilbrigðisstarfsfólk. Hv. þingmaður þekkir það, eins og ég sagði áðan. Hvort betra væri þá jafnvel að þeir sálfræðingar væru ráðnir af Fangelsismálastofnun en hefðu þá ekki endilega fasta starfsstöð einhvers staðar. Það er hægt að nota hluti eins og skype og annað til að taka viðtöl. Á stað eins og Kvíabryggju eru þrátt fyrir allt 23 rými og vera má að einhverjar vikurnar væri fullmikið í lagt að vera með sálfræðing á staðnum. En þá vikuna gæti t.d. verið þörf fyrir sálfræðing í einhverju öðru fangelsi Fangelsismálastofnunar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna. Ég tel ekki rétt að hafa þetta loðnara en svona. Ég held að það sé einmitt mjög gott að við setjum ákveðin mörk um að við skulum að lágmarki hafa einn sálfræðing með viðveru í hverju fangelsi. Ég held að fangelsið á Kvíabryggju, sem liggur utan í Grundarfirði rétt hjá Stykkishólmi, sé ekkert frábrugðið fangelsinu á Litla-Hrauni og Sogni hvað varðar að vera úti á landi. Ef vilji er til held ég að við gætum mjög vel mannað pláss sálfræðings á Kvíabryggju. Svo erum við með Akureyri. Svo erum við með Hólmsheiði sem er rétt við borgarmörkin. Ég tel að við eigum ekki að láta mögulega erfiðleika við að manna sálfræðipláss koma í veg fyrir framgang svona þjóðþrifaverks. Vegna allra þeirra starfa sem þeir sálfræðingar sem eru að störfum núna sinna ítreka ég að þeir geta sinnt þeim störfum áfram þó að þeir séu með skrifborðið sitt á Kvíabryggju, Hólmsheiði, Akureyri, Litla-Hrauni eða hvar sem er.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar í seinna andsvari mínu að víkja að máli sem hv. þm. Guðjón Brjánsson snerti óbeint á í ræðu sinni áðan. Mig langar að spyrja hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur um aðra heilbrigðisþjónustu í fangelsum almennt og hvort þingmanninum þætti bragur að því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd tæki það jafnvel aðeins fyrir í umfjöllun sinni eða hvort þingmanninum þætti það vatna fullmikið út þessa tillögu og víkka fókusinn of mikið og skapa hættu á að tillagan yrði ekki samþykkt. Þingmaðurinn þekkir eins og ég þá umræðu sem hefur verið undangengin ár um allt of brotakennda heilbrigðisþjónustu í fangelsum landsins. Það er algerlega á hreinu að það getur ekki verið verkefni betrunarkerfisins að útsetja þá sem eru innan þess fyrir því að þurfa auk frelsissviptingar að sitja uppi með lélega heilbrigðisþjónustuna. Það er eiginlega alveg útilokað að það sé markmiðið. En þá komum við aftur að því sem er alltaf þessi eilífi mönnunarvandi. Þess vegna vil ég í lok andsvarsins ítreka að það er alls ekki pælingin hjá mér - ef má segja að svoleiðis í ræðustól, forseti - að reyna að forðast það að Fangelsismálastofnun fái skýr skilaboð. Spurning mín áðan var fyrst og fremst af praktískum toga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir seinni spurninguna sem lýtur að annars konar heilbrigðisþjónustu. Ég tek heils hugar undir að það er mjög brýnt að fara í allsherjarskoðun á því. Kannski maður hvetji hæstv. heilbrigðisráðherra til að fara í hana. Ég hef lagt fram fyrirspurn á þingi varðandi stöðu geðheilbrigðismála í fangelsum og bíð eftir því að fá að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um hana. Það yrði einhvern tímann á dagskrá, vonandi á næstunni. En varðandi annars konar heilbrigðisþjónustu má segja að hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson hafi svolítið lesið hug minn þarna. Maður óttast að þegar málið verður einhvern veginn víðfeðmara glatist fókusinn. Stundum getur verið gott að taka mjög afmarkað mál og reyna að klára það, reyna að koma því í gegn, í staðinn fyrir að ætla sér of mikið í fyrstu atrennu. En nú verð ég eiginlega bara að kasta boltanum aftur til hv. þingmanns sem situr í velferðarnefnd og skora á hann að fara í einhverja rækilega skoðun á heilbrigðisþjónustu í fangelsum landsins. Ég held að ekki sé vanþörf á.
Hæstv. forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um aðgengi að efnisveitu og myndmiðlaþjónustu Ríkisútvarpsins í útlöndum. Ásamt mér flytja tillöguna hv. þingmenn Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Samkvæmt 1. gr. laga um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, nr. 23/2013, er RÚV falið að stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni í íslensku samfélagi með fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. RÚV er þjóðarmiðill og skal rækja fjölbreytt hlutverk sitt af fagmennsku, metnaði, heiðarleika og virðingu. Það skal leggja rækt við íslenska tungu, menningu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð. Er kveðið nánar á um hlutverk og skyldur félagsins í II. kafla laganna. Með skírskotun til lögbundins hlutverks RÚV er markmið þingsályktunartillögunnar að gera sem stærstan hluta þjónustu stofnunarinnar, svo sem sjónvarps- og útvarpssendingar og barnaefni, aðgengilegan fyrir einstaklinga sem eiga lögheimili hér á landi en eru staddir tímabundið erlendis. Flutningsmenn telja að slíkt aðgengi stuðli að verndun íslenskrar tungu og viðgangi tungumálsins. Þess vegna skuli stefnt að því að hafa aðgengi að þjónustunni eins opið og unnt er. Þetta skiptir máli. Fjölmargir Íslendingar flytja tímabundið til skemmri eða lengri dvalar erlendis. Margir eldri borgarar og ýmsir aðrir hafa vetursetu í fjarlægum löndum en greiða skatta og skyldur á Íslandi, þar á meðal útvarpsgjald það er stendur straum af starfsemi Ríkisútvarpsins. Margir hafa þurft að fjárfesta í sérstökum búnaði til að ná þessum útsendingum RÚV. Nauðsynlegt er að koma til móts við þennan hóp svo að hann hafi sama aðgang að efnisveitu og myndmiðlaþjónustu Ríkisútvarpsins og aðrir sem greiða fyrir hana. Æskilegt væri að sérstakt vefsvæði yrði stofnað fyrir notendur utan Íslands þar sem þeir gætu skráð sig inn með rafrænum skilríkjum eða Íslykli og þannig haft aðgang að efninu. Svo virðist sem slík vinna sé að einhverju leyti hafin því fram kemur á vef RÚV að allt útvarpsefni af Rás 1, Rás 2, Rondó og á vegum KrakkaRÚV eigi að vera aðgengilegt erlendis án takmarkana. Það eigi t.d. að vera aðgengilegt fyrir tilstilli RÚV-viðbótar, þ.e. apps, eða á vegum þjónustuveitna eins og Tuneln. Flutningsmenn þingsályktunartillögu þessarar hvetja mennta- og menningarmálaráðherra fyrir hönd Ríkisútvarpsins til að kanna allar lausnir sem geri aðgengi að efnisveitu og myndmiðlaþjónustu stofnunarinnar eins opið erlendis og mögulegt er, til að mynda með notkun rafrænna skilríkja eða Íslykils eins og áður sagði. Lagt er til að ráðherra kynni áætlun í þessum efnum eigi síðar en í janúar 2019. Að lokinni umræðu legg ég til að tillagan fari til allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi sem allur þingflokkur Pírata stendur að, raunar að hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni undanskildum en varamaður hans er á þessu frumvarpi. Var það einfaldlega vegna þess að hv. þingmaður var fjarverandi en þingflokkur Pírata stendur allur að baki þessari tillögu til þingsályktunar um notkun og ræktun lyfjahamps. Málið hefur verið lagt fram tvisvar áður, á 147. og 148. löggjafarþingi, og er nú endurflutt óbreytt. Ég flyt þetta mál fyrir hönd hv. þm. Halldóru Mogensen sem er fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps. Ég ætla að drepa hér aðeins niður í inngangi greinargerðar frumvarpsins, með leyfi forseta: „Með tillögunni er ráðherra falið að semja frumvarp til laga sem ráði bót á núverandi lagaumhverfi með því að heimila notkun og ræktun lyfjahamps. Við undirbúning frumvarpsins er mikilvægt að gætt verði allra þeirra þátta sem skipta sköpum við stefnubreytingu sem þessa. Reynsla nágrannaþjóða af setningu reglna um notkun lyfjahamps er rík og því mikilvægt að ráðherra nýti reynslu þeirra þjóða þar sem vel hefur tekist til. Nauðsynlegt er að með frumvarpi ráðherra verði tryggt að ræktun og dreifing verði örugg og að þeim aðilum sem hafi hana með höndum, sem og sjúklingum, verði ekki refsað. Lyfjahampur er heiti yfir kannabis eða hampjurt sem notuð er í læknisfræðilegum tilgangi. Notkun hampjurtarinnar sem lyfs á sér langa sögu auk þess sem hampjurtin hefur margvíslegt annað notagildi. Á síðastliðnum árum og áratugum hafa verið gerðar fjölmargar rannsóknir á læknisfræðilegum áhrifum lyfjahamps og ábata fyrir sjúklinga af notkun hans. Rannsóknir þessar hafa sýnt fram á að lyfjahampur hefur raunverulegt notagildi, m.a. í meðferð gegn krabbameini, taugasjúkdómum og öðrum alvarlegum sjúkdómum. Vímuefnalöggjöf á Íslandi hefur að mestu leyti haldist óbreytt undanfarna áratugi, fyrir utan einstaka hækkanir á refsiramma. Þar sem ljóst er að löggjöf víðs vegar um heiminn færist nú í átt að afnámi á þeirri bannstefnu sem hefur verið meginreglan í vímuefnalöggjöf er vert að skoða hvaða skref væri rétt að stíga hér á landi og hvaða úrbóta er þörf.“ Þess er rétt að geta líka að notkun kannabisjurtarinnar var lögleg t.d. í Bandaríkjunum, sem er kannski upprunaland þeirrar bannstefnu sem hefur verið við lýði síðan 1960 á alþjóðavísu en kannski aðeins lengur í Bandaríkjunum sjálfum. Bannstefnan á rætur sínar að rekja til gríðarlegs rasisma og ofsókna á hendur fólks af mexíkönskum uppruna og blökkumanna í Bandaríkjunum. Þar var hún notuð til þess að ná í meira fjármagn fyrir stofnun sem hafði séð um bannstefnuna gagnvart áfengi en missti þá fjármuni þegar áfengi var aftur leyft og þurfti að finna sér nýjan sökudólg til að eltast við til þess að fá fjármuni. Þá var auðvelt að nýta sér hræðslu fólks við hið ókunna og við þá sem höfðu annan litarhátt en ráðandi öfl á þessum tíma. En ég held áfram í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Í því samhengi mætti líta til nýlegra vísindarannsókna og reynslu nágrannalanda okkar af setningu reglna um slík efni, bæði vegna notkunar sem lyfs og til almennrar notkunar. Meðal þeirra ríkja sem nú hafa heimilað notkun lyfjahamps eru Austurríki, Belgía, Kanada, Grikkland, Tékkland, Chile, Úrúgvæ, Kólumbía, Finnland, Þýskaland, Ísrael, Ítalía, Holland, Argentína, Ástralía, Króatía, Kýpur (fyrir krabbameinssjúklinga), Danmörk, Georgía, Jamaíka, Lúxemborg, Makedónía, Malta, Noregur, Perú, Pólland, Portúgal, San Marínó, Sviss, Zimbabwe og Spánn auk flestra ríkja Bandaríkjanna.“ Hvað varðar gildandi lög og reglur hér á landi stendur í greinargerð að staðan sé sú að notkun hampjurtarinnar er ólögleg samkvæmt 2., 4., 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, og einnig samanber lög nr. 13/1985 og 68/2001, og 2. gr., samanber 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni. Sú flokkun jurtarinnar getur ekki talist rétt að mati flutningsmanna, sérstaklega þegar viðurkennt hefur verið að mögulegt notagildi hennar sem lyfs er mun meira en ef hún væri flokkuð sem ávana- og fíkniefni. Þá kemur núverandi flokkun í veg fyrir að hæfir aðilar geti nýtt jurtina til rannsókna. Virðulegi forseti. Hér komum við líka að atriði sem skiptir talsverðu máli þegar kemur að þessari þingsályktunartillögu og það er meðalhófsreglan þegar kemur að beitingu refsiaðgerða, sérstaklega þegar fólk notar sér þessa jurt sér til lækninga og hefur til þess sjálfsákvörðunarrétt og hefur líka rétt á bestu mögulegu heilbrigðisþjónustu. Af þeim sökum getur það ekki talist falla undir meðalhófsregluna að refsa fólki fyrir að leita sér lækninga, að refsa fólki fyrir að leita sér meðferðar við alvarlegum kvillum sem fylgja alvarlegum sjúkdómum þar sem sýnt hefur verið fram á notagildi þeirra. Þessi tillaga gengur að sjálfsögðu bara út á þá leið að hægt væri að nota þessa jurt í læknisfræðilegum tilgangi og ekki er verið að kalla á almenna leyfisveitingu eða eitthvað slíkt og heldur ekki afglæpavæðingu þrátt fyrir að þverfaglegur hópur allra hlutaðeigandi, þ.e. í réttarvörslukerfinu, Rauði krossinn, lögreglan, dómsmálaráðuneytið og þingmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að rétt væri að fara þá leið að afglæpavæða notkun vímuefna til einkanota. En þetta mál snýr ekki því heldur einfaldlega að því að sérfræðingar geti ávísað þessu lyfi fyrir þá sem það vilja og fyrir þá sem hafa þörf fyrir það. Áfram segir í greinargerð, með leyfi forseta: „Núverandi lagaumhverfi kemur því í veg fyrir að sjúklingar sem notið gætu góðs af meðferðareiginleikum lyfjahamps geti nálgast efnið á lögmætan og öruggan hátt. Í sumum tilfellum mætti jafnvel halda því fram að staða lyfjahamps sem ólöglegs efnis gangi gegn ákvæðum laga um réttindi sjúklinga til þess að fá bestu mögulegu meðferð og heilbrigðisþjónustu sem völ er. Í ljósi þess að fjöldi rannsókna hefur sýnt fram á notagildi lyfjahamps í meðferðarskyni er full ástæða til þess að setja reglur um notkun hans, sjúklingum til heilla. Undanfarin ár hafa farið fram miklar rannsóknir á notagildi lyfjahamps sem meðferðarúrræðis fyrir ýmiss konar sjúkdóma og heilsufarsvandamál. Niðurstöður þeirra hafa í síauknum mæli sýnt fram á notagildi jurtarinnar. Þá hefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin skilgreint cannabidiol, eitt af virku efnunum í lyfjahampi, sem lyf sem hafi mikla meðferðarmöguleika við flogaveiki. Af öðru notagildi lyfjahamps má vísa til rannsóknar sem kynnt var árið 2010 af rannsakendum í Háskólanum í Kaliforníu. Við gerð rannsóknarinnar var stuðst við staðla bandaríska lyfjaeftirlitsins, en niðurstöður hennar sýndu fram á að lyfjahampur væri ákjósanlegt fyrsta meðferðarúrræði fyrir sjúklinga sem þjást af taugakvillum og öðrum alvarlegum sjúkdómum. Nokkrar rannsóknir á vegum miðstöðvarinnar mældu áhrif plöntunnar á taugaverki, verki í tengslum við krabbamein, sykursýki, HIV/alnæmi, mænuskaða og marga aðra örkumlandi sjúkdóma. Þessar rannsóknir benda allar til þess að hampjurtin dragi úr sársauka, jafn vel eða betur en þau lyf sem notuð eru í dag. Í ýmsum öðrum rannsóknum sjálfstætt starfandi lækna og vísindamanna hafa einnig verið könnuð áhrif hampjurtarinnar á mismunandi sjúkdóma og læknisfræðileg virkni hennar. Þar á meðal má benda á rannsókn Shaheen E. Lakhan og Marie Rowland sem birtist í tímaritinu BMC Neurology í desember 2009. Rannsóknin sýndi fram á að notkun hampjurtarinnar fyrir sjúklinga sem þjáðust af MS dró úr neikvæðum áhrifum sjúkdómsins. Þá hafa sambærilegar rannsóknir sýnt fram á notagildi hampjurtarinnar við að draga úr einkennum mígrenis, en rannsókn þess efnis birtist í bandaríska tímaritinu Headache: The Journal of Head and Face Pain í maí 2015. Þegar kemur að vísindarannsóknum á notagildi hampjurtarinnar eru samantektarrannsóknir einna mikilvægastar, þ.e. rannsóknir þar sem skoðaður er mikill fjöldi annarra rannsókna og niðurstöður þeirra greindar til að gefa heildstæða mynd af þeim vísindalegu gögnum sem liggja fyrir. Grein um slíka rannsókn birtist árið 2013 í tímaritinu Pharmacotherapy undir heitinu „Lyfjafræðileg og klínísk áhrif lyfjahamps“ - svo ég þýði lauslega, með leyfi forseta. Niðurstöður rannsóknarinnar voru þær að hampjurtin hefði óumdeilanlegt læknisfræðilegt gildi en að í lagaumhverfi þar sem notkun jurtarinnar er óheimil og refsiverð væri erfitt að fylgjast með og mæla áhrif af notkun hennar. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ráðherra verði falið að undirbúa og leggja fram frumvarp að lögum sem heimili notkun og ræktun lyfjahamps. Með því er fyrsta skrefið að setningu reglna um lyfjahamp stigið. Nauðsynlegt er að breyting sem þessi sé vel ígrunduð og er margra mismunandi lagabreytinga þörf. Þess vegna er ráðherra falið að semja það frumvarp sem lagt skuli fram. Fjölmargar þjóðir hafa þegar stigið þau skref sem hér er fjallað um. Nauðsynlegt er fyrir íslensk stjórnvöld að taka mið og mark af þeim framförum sem hafa orðið í málaflokki þessum. Það getur ekki talist í takt við framfarir þær sem eiga sér nú stað í hinum vestræna heimi að árið 2018 að enn sé verið að refsa sjúklingum sem kjósa sér þessa meðferðarleið. Nauðsynlegt er að í stjórnarfrumvarpi ráðherra verði að finna breytingu á 6. gr. laga nr. 65/1974, um ávana- og fíkniefni. Þá mun ráðherra þurfa að setja reglugerð á grundvelli laganna sem setur stjórnvaldsfyrirmæli um hvernig notkun og ræktun skuli háttað. Setning slíkra reglna ein og sér er ekki svo flókin að til þess þurfi langan undirbúningstíma, en engu að síður er rétt að ráðherra heilbrigðismála og ráðuneyti hans undirbúi lagafrumvarp þetta.“ Í lokin, frú forseti, vil ég árétta nokkra hluti sem ég tel líklegt að muni koma fram í umræðu um þetta mál eða hafa alla vega komið fram í umræðum um mál sem þessi. Má þar nefna ítrekaðar ábendingar þess efnis að notkun lyfjahamps eða notkun kannabisefna yfir höfuð auki líkurnar á geðhvarfasýki. Þess ber að geta strax við upphaf þessarar umræðu að sönnunargögn benda einfaldlega ekki í þá átt. Hins vegar hefur verið sýnd fylgni á milli þess að einstaklingar sem þjáist af geðhvarfasýki leiti í kannabisefni. Það hefur ekki verið sýnt fram á orsakasamhengi þar á milli, þ.e. að með kannabisefni verði til geðhvarfasýki. Vísa ég m.a. til svars landlæknis við spurningu Ólafs Skorrdals um akkúrat þetta efni þar sem fram kemur að ekki sé hægt að sýna fram á þessi orsakatengsl. En þar að auki hafa birst nýlegar rannsóknir sem hrekja þessar mjög svo algengu staðhæfingar. Þar að auki vil ég benda á að í Denver í Colorado þar sem kannabis hefur verið leyfilegt í einhvern tíma hefur átt sér stað 25% lækkun á notkun ópíóíða við verkjum og þar hefur ekki átt sér stað nein aukning þegar kemur að geðhvarfasýki. Er þetta eitt af fjölmörgum dæmum sem sýna fram á gagnsemi kannabisefna í stað hinna hefðbundnu ópíóíðaverkjalyfja sem við hér á Íslandi erum nú sjálf að takast á við afleiðingarnar af, sem og að tíðni geðhvarfasýki eykst ekki þar sem kannabis er aðgengilegt og leyfilegt. En þetta voru nokkur atriði sem ég vildi drepa á. Þar að auki vil ég ítreka það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, að við sem löggjafi getum ekki viðhaldið refsiákvæðum og refsiaðgerðum gagnvart þeim sem kjósa sér læknismeðferð eða meðferð við sársauka sem þeir telja besta fyrir sig og sína heilsu og refsa þeim með fangelsisdvöl eða með því að fara á sakaskrá. Ég tel það ekki standast meðalhófsregluna um beitingu refsiákvæða og þar af leiðandi ættum við hið minnsta að falla frá refsiákvæði gagnvart notkun kannabis í lækningaskyni, viljum við vera réttarríki sem tekur umboð sitt til að refsa borgurum sínum alvarlega.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og framlagningu á þessari þingsályktunartillögu, sem ég tek eftir að hefur verið lögð fram áður í tvígang alla vega. Ég hef ekki verið þess gæfu aðnjótandi að taka þátt í umræðu um það áður eða getað fylgt því máli eftir. Fyrsta spurning mín til hv. þingmanns lýtur að þeim umsögnum sem borist hafa um málið á fyrri stigum, eða í þeim tilfellum þar sem það hefur verið lagt fram áður, hvers eðlis þær séu. Ég náði nú á meðan hv. þingmaður var að flytja ræðu sína að renna aðeins yfir það. Þarna er fjöldi umsagna sem hefur borist og virðist það vera í sumum málum svart eða hvítt, annaðhvort með eða á móti. En fyrsta spurningin er: Hafa tillöguflytjendur gert einhverjar breytingar á þingsályktunartillögunni? Hafa þeir tekið tillit til einhverra af þeim umsögnum sem fram komu á fyrri stigum málsins? Og hefur það þá haft einhver áhrif á það hvernig málið er fram sett?
Frú forseti. Ég verð að hryggja hv. þingmann með því að ég er að flytja þetta mál fyrir hönd hv. þm. Halldóru Mogensen og hef ekki náð að kynna mér umsagnir umsagnaraðila í þaula til að geta svarað nákvæmlega um hversu mikið tillit hafi verið tekið til þeirra. Hins vegar er rétt að geta þess að frá því á 148. löggjafarþingi er þetta mál óbreytt. Það kemur fram í upphafi greinargerðarinnar að það hefur alla vega ekki breyst. Hins vegar er þess að geta, að sjálfsögðu, að þetta er þingsályktunartillaga sem felur heilbrigðisráðherra, ráðherra málaflokksins, gríðarlega mikið vald til að taka tillit til allra þeirra þátta sem þarf að taka tillit til við gerð slíkra laga. Það væri hæstv. ráðherra að sjálfsögðu í sjálfsvald sett að sníða það eftir því sem hagsmunaaðilar hafa um það að segja.
Virðulegur forseti. Ég hef fullan skilning á því að þar sem hv. þingmaður er að flytja þetta fyrir annan hv. þingmann þekki hann ekki allar umsagnirnar. En ég skautaði aðeins yfir þær og í umsögn embættis landlæknis frá því á 148. þingi er einmitt farið yfir hvað þurfi til að við viðurkennum lyf hér á landi, og er vísað sérstaklega í Lyfjastofnun Evrópu, sem ekki hefur viðurkennt hamp sem lyf. Það held ég að enginn hafi gert. Í einhverri umsögninni sem ég renndi yfir í fljótheitum áðan stóð eitthvað á þá leið að þau lönd sem lögleitt hafa þetta sem lyf hafi skautað fram hjá öðru regluverki sem við höfum almennt um lyf. Það hefur verið pólitísk ákvörðun viðkomandi löggjafa í þeim efnum. Þannig að mig langar að heyra hjá hv. þingmanni og framsögumönnum: Er það í rauninni það sem hv. þingmenn vilja með þessu? Að við förum aðrar leiðir með að festa í lög þetta lyf með einhverjum hætti? Út fyrir það regluverk sem við erum vön að hafa? Eða vilja hv. þingmenn kannski fyrst og fremst fjalla um það og fá það fram að fólk geti ræktað þetta hér á landi og nýtt það eins og það kýs, hvort sem það er til læknismeðferðar eða annars? Því að það er líka ágætlega farið yfir það í umsögnum hvaða kröfur eru gerðar þegar um er að ræða lyf, bæði hvað regluverkið varðar, hvernig þarf að framleiða slíkt, hvaða gæðakröfur og annað slíkt þarf að uppfylla. Það er alveg töluvert. Ég velti fyrir mér hvort hv. flutningsmenn hafi meira pólitísk skilaboð sem þeir hafa viljað koma áleiðis með þessari þingsályktunartillögu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Því er til að svara að að sjálfsögðu er framlagning þessa máls pólitískt atriði af hálfu Pírata, en að öðru leyti hefur átt sér stað talsverð þróun í þessum málaflokki. Kannabis til lækninganota hefur í talsvert auknum mæli notið viðurkenningar. Nú síðast var aðallæknisfræðilegi embættismaðurinn í Englandi - ég á mjög erfitt með að þýða „Chief Medical Officer for England“ - Dame Sally Davies ... [[Gripið fram í.]]- Landlæknir Englands. Hún lýsti því yfir að sannanir fyrir læknisfræðilegu notagildi kannabis hafi verið skoðaðar mjög gaumgæfilega og að það væri „robust“, eins og hún kallar það, eða mjög sterkt að notagildið væri til staðar, bæði samkvæmt mjög virtum, alþjóðlegum og vísindalegum stofnunum sem og regluverkandi stofnunum. Sömuleiðis samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Þannig að þetta nýtur sífellt aukinnar viðurkenningar. Svo get ég líka vísað í bréf frá landlækni sem ég vísaði til í framsöguræðu minni þar sem vissulega kemur fram að landlæknir á þeim tíma sem hann ritaði þetta bréf, sem var 2009, ef ég man rétt, taldi ekki hægt að ávísa kannabis sem lyfi í stöðunni eins og það var þá. En hann sagði þó, með leyfi forseta: „Viðurkenndar ábendingar eru [við notkun á kannabis] ógleði og uppköst af völdum krabbameinsmeðferðar, lystarleysi hjá alnæmisjúklingum, taugaverkir hjá sjúklingum með MS og viðbót við verkjameðferð hjá sjúklingum með langt gengna, illkynja sjúkdóma.“ Í því bréfi kemur einnig fram að landlæknir telur möguleika á að ávísa lyfinu í sérstökum, alvarlegum tilfellum þar sem önnur lyf hafa ekki notið virkni. Og ég endurtek að þetta er þingsályktunartillaga þar sem ráðherra er falin útfærsla á nákvæmlega hvernig þetta stendur.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir kynninguna á þessari þingsályktunartillögu. Ég verð að segja að ég fagna umræðunni um hana því að umræðan um þetta mál, sem er notkun og ræktun lyfjahamps, er oft og tíðum á hástigi eins og gjarnt er með umræðu í okkar góða samfélagi. Við undirbúninginn á komu minni hingað ræddi ég við tvo góða krabbameinslækna sem ég hef aðgang að sem og renndi í gegnum þær umsagnir sem bárust síðast þegar þingflokkur Pírata lagði fram óbreytta þingsályktunartillögu. Eftir að hafa hlustað á þá sérfræðinga sem ég ræddi við, því að það vita allir sem vilja að ég er enginn sérfræðingur í lækningum, er ég eiginlega komin mun lengra frá því að átta mig á þessari þingsályktunartillögu. Og af hverju? Jú, vegna þess að þeir sérfræðingar sem ég ræddi við bentu á að vísindin væru sem betur fer komin svo langt að þau væru búin að finna margvísleg lyf sem hefðu í rauninni sömu virkni og það kannabis sem hér er verið að tala um, þennan lyfjahamp. Það er til lyf sem heitir t.d. Marinol sem gerir sama gagn og lyfjahampurinn hvað varðar að slá á ógleði og lystarleysi. Svo bendir Lyfjafræðingafélag Íslands í umsögn sinni á lyfið Sativex sem inniheldur kannabínól/kannabídíól, sem hefur verið notað fyrir sjúklinga með MS-sjúkdóm. Þannig var mér tjáð, og ég sé það í nokkrum umsögnum, að vísindin, lyfjafræðivísindin hafi nýtt þau efni sem finna má úr þessari jurt. Þau hafa nýtt þau læknisfræðilega, með vísindum sínum, með rannsóknum sínum hafa þau fundið og náð að kljúfa virka nytsamlega efnið úr jurtinni og skilja frá efnið sem veldur vímunni, sem veldur því að manneskjan verður vímuð og ánetjast. Það er auðvitað það sem við hljótum að vilja, að geta nýtt efnið sem gagnast í þeim tilgangi en kannski reyna að komast hjá því að nota efni sem beinlínis skaðar. Þá erum við að tala um að manneskjan verði út úr heiminum og líði beinlínis illa út af því, hvort tveggja manneskjunni sem og þeim sem standa henni næst. Það var líka áhugavert að lesa umsögn frá Félagi hjúkrunarfræðinga sem í rauninni rímar mjög við það sem læknir sagði við mig, sem kemur fram í greinargerð þingsályktunartillögunnar, með leyfi frú forseta: „Rannsóknir þessar hafa sýnt fram á að lyfjahampur hefur raunverulegt notagildi, m.a. í meðferð gegn krabbameini, gegn taugasjúkdómum og öðrum alvarlegum sjúkdómum.“ Það er einmitt sú setning sem læknirinn sem ég talaði við hnaut um og sagði að væri alger fjarstæða. Það má líka lesa úr umsögn Félags hjúkrunarfræðinga. Það er mjög fróðlegt að lesa umsagnir og heyra í þeim sem fást við þennan sjúklingahóp á hverjum degi því að það fólk leggur sig allt fram við að gera daglegt líf sjúklinganna eins bærilegt og mögulegt er. Því geta auðvitað fylgt vítiskvalir og mikið lystarleysi og ógleði, út af þeim erfiðu inngripum sem eru t.d. í krabbameinsmeðferðum en einnig öðrum inngripum. Sá læknir sem ég talaði við talaði um að lyfjahampur hefði ekkert notagildi í meðferð, að engar klínískar leiðbeiningar væru byggðar á rannsóknum sem mæltu með því. Hann talaði um að þetta gæti vissulega verið slökunarþáttur en það væri engin lækning við lífsógnandi sjúkdómum sem fælist í notkun lyfjahamps. Var það fullyrt í mín eyru og má líka lesa það í þeim umsögnum sem ég hef nú lesið. Það er vert fyrir Alþingi, þó að þar sitji líka læknar og mögulega lyfjafræðingar, að hlusta á sérfræðinga þegar kemur að þessu. Ég verð að segja að ég held að mjög gott sé fyrir hv. velferðarnefnd, sem fær væntanlega málið til meðferðar, að kalla til sérfræðinga á því sviði, bæði lyfjafræðinga og þá sem skrifa daglega upp á lyf fyrir þá sem þjást af ýmiss konar sjúkdómum; krabbameini, taugasjúkdómum eða öðrum alvarlegum sjúkdómum. Þar er þekkingin. Þeir geta þá væntanlega sagt okkur nákvæmlega hvaða lyf innihalda virka efnið í þessum lyfjahampi, hvernig það er skrifað út og hvort einhverjar undanþágur séu yfirleitt veittar í dag þannig að sá sem vill nota þetta geti gert það. Að öðru leyti verð ég að taka undir það með hv. flutningsmanni og hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur að mikilvægt sé að við ræðum einnig á þinginu að afglæpavæða neysluskammta af kannabis, enda tel ég það þvælast mjög fyrir í kerfinu að vera að tefja lögregluna við mikilvæg mál þegar gripnir eru unglingar með eina jónu í brjóstvasanum. En það er önnur umræða. Ég þakka annars fyrir umræðuna og hlakka til að fylgjast með.
Frú forseti. Við ræðum hér enn einu sinni lyfjahampinn. Ég ætla að vera á lágstiginu, ekki á hástigi, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir var nánast að vara okkur við, ég tek undir það, og horfa til samfélagsins aðeins. Það eru ýmis efni sem við höfum áhyggjur af, bæði áfengi og tóbak. Komið hefur í ljós að ungt fólk hefur skorið niður þá neyslu samkvæmt öllum tölum sem mér eru kunnar. Þegar kemur að fíkniefnaneyslu er staðan dálítið önnur, þar hefur neyslan frekar aukist og það er þá einkanlega neysla sem veldur alvarlegum áhrifum. Ég fletti Morgunblaðinu í dag, rakst þar á grein um nákvæmlega þetta. Þar voru útdráttarsetningar sem sögðu sem svo, með leyfi forseta: „Neysluhópurinn orðinn breiðari. Mikil fjölgun í dauðsföllum hjá ungu fólki. Aukin neysla og aukin harka síðustu ár.“ Af hverju nefni ég þetta? Jú, þetta er ramminn. Þetta eru ytri aðstæðurnar sem við erum að ræða um; lyfjahamp, maríjúana, hass eða kannabis, hvað sem við viljum nefna það. Þetta er ramminn sem við erum að ræða um. Þetta eru samfélagsskilyrðin sem eru í kringum okkur og við þurfum að horfa til þeirra þegar við ræðum hvernig skuli fara með viðbrögðin við kannabis. Aðgengi skiptir verulegu máli. Við höfum rætt það í sambandi við áfengið og við getum rætt það í sambandi við aðgengi að þessum vörum, hvort sem það er heimaræktun eða eitthvað annað. Og annað líka sem hefur verið komið hér á framfæri, það er lögleiðing ákveðinna efna. Þá er spursmálið: Er verið að lögleiða þessi efni sem lyf? Eða er verið að lögleiða þessi efni almennt eins og hefur gerst í allmörgum löndum og kom fram hjá hv. þm. Þórdísi Sunnu Ævarsdóttur? Við horfum einfaldlega á þessi efni og metum skaðsemi þeirra, bæði samfélagslega og á einstaklinginn sjálfan. Ég ætla að fullyrða það, þó að ég sé jarðvísindamaður en ekki læknir eða lyfjafræðingur, að efni sem heitir THC og allir vita að er í þeim vörum er beinlínis skaðlegt fólki, það er skaðlegt heilanum. Fjölmargar rannsóknir sýna nákvæmlega fram á það og ekkert annað. Jú, jú, svo getur maður sagt sem svo að ákveðin sókn sé í fíkniefni í öllum samfélögum og við þurfum að mæta því á skynsamlegan hátt. En við þurfum alltaf að hafa þetta í bakhöndinni, efnið sjálft, hvað það gerir og ekki síður samfélagsskilyrðin sem ég nefndi áðan. Svo getum við skoðað þennan lyfjaþátt sem er svolítið sér á parti. Á lyfjahamp, eða kannabis sem notadrjúgt lyf, bera sjálfsagt einhverjir brigður. Ég get það ekki einfaldlega vegna þess að ég hef ekki til þess þekkingu. Það má sjálfsagt ræða betur um það hvort eigi að leyfa það sem lyf til notkunar, en það hefur komið fram að nú til dags eru önnur lyf komin í staðinn. Að hve miklu marki það er, er ég ekki heldur dómbær á. En nefnd voru úr ræðustóli lyf sem ég held að læknar kannist við og viti nákvæmlega hvað gera. Segjum að lyfjahampur væri leyfður, þ.e. kannabis sem lyf. Hvað er þá að því að það lúti sömu lögmálum og önnur lyf? Aðgengið er þá nægt í gegnum lyfsölur. Það eru lyfseðlar, ávísanir, á þau lyf eins og öll önnur lyfseðilsskyld lyf. Ég get ekki séð að aðgengi sjúklinga sem þurfa og þyrftu að nota þetta lyf sé á einhvern máta skert eða takmarkað með því að þessu sé hagað eins og sala og notkun hverra annarra lyfja. Svo það sé sagt skora ég eiginlega á flutningsmenn að útskýra fyrir mér af hverju það væri svona óskaplega mikilvægt að leyfa þá jafnvel ræktun þess, hvort það er heima eða á einhverjum sérstökum stöðum. Er einhver ávinningur í því þegar þetta er til í tonnavís, sennilega sem lyf, viðurkennt lyf, eða ígildi þess, framleitt úti í heiminum? Ég lít svo á að ræktun sé óútskýrð fyrir mér, hvers vegna hún er nauðsynleg hér innan lands, hvort sem það er heima eða á einhverjum öðrum stöðum. Ég sé heldur ekki hvað þetta mál hafi með afglæpavæðingu að gera. Það er jú auðvitað innifalið verði þetta að leyfðu lyfi, þá er auðvitað um afglæpavæðingu þess að ræða, en hvort þetta tengist svo afglæpavæðingu neyslu kannabis á annan hátt, ég sé ekki tengslin heldur við þá hugmynd sem ég er í sjálfu sér ekkert endilega á móti, því að ég er alveg sammála því að það er mjög harkalegt að refsa fólki fyrir að finnast með eitt gramm af hassi í fórum sínum. En það er annar handleggur. Að lokum. Ég tel algerlega óásættanlegt að samþykkja tillöguna. Það er einfaldlega svo að ræktun innan lands, hvort sem það er heima eða á öðrum stöðum, opnar fyrir aðgengi og ýtir undir það sem ég kalla andvaraleysi eða jákvæða afstöðu til þessa efnis, sem ég tel hættulegt viðhorf þegar um kannabis er að ræða. Það er ekkert til sem heitir skárra fíkniefni að þessu leyti inn í þá löngu röð af fíkniefnum sem eru til með tilheyrandi stigmagnandi neyslu sem við höfum ótal dæmi um í öllum fjölskyldum, meira eða minna, þ.e. fólk sem hefur hafið neyslu sína með kannabisefnum og endar svo allt annars staðar. Lyf í þessu sambandi skipta ekki máli. Þetta er miklu stærra mál en svo. Ég vil setja lýðheilsuna í fyrsta sæti, frú forseti, og spyr einfaldlega: Hvar er meðalhófið þegar kemur að henni? Ég held að ansi langt sé í það. Og ef það er pólitískt atriði að leggja fram þessa þingsályktunartillögu þá finnst mér það einfaldlega vond pólitík. Ég mun andæfa henni með öllum ráðum.
Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um notkun og ræktun lyfjahamps. Þetta er þingsályktunartillaga þingmanna Pírata og mun vera í þriðja sinn sem hún er lögð fram í þinginu. Hv. þingmenn muna sjálfsagt eftir umræðunni frá því á síðasta þingi um sama mál. Þar kom svo sem ýmislegt fram og var farið yfir málið með ýmsum hætti. Ég bendi hv. þingmönnum á að lesa ræðu mína frá í fyrra. Ég ætla ekki að lesa hana fyrir hv. þingmenn núna, hún er á alþingisvefnum og er að mörgu leyti alveg ljómandi góð þótt ég segi sjálfur frá. En það var ekki hún sem ég ætlaði að ræða sérstaklega, heldur vildi ég ræða eina umsögn sem kom við þingsályktunartillöguna í fyrra og hún kom frá Læknafélagi Íslands. Í þeirri umsögn er þingmönnum m.a. bent á að kynna sér og lesa grein úr Læknablaðinu. Höfundar hennar eru Arnar Jan Jónsson, Hera Birgisdóttir og Engilbert Sigurðsson. Í greininni er fjallað um notkun kannabis og hættu á geðrofi og þróun geðklofa. Þessir fræðimenn vitna í fjöldann allan af fræðigreinum og rannsóknum sem ber í rauninni allar að sama brunni, þ.e. að notkun þessa efnis í umtalsverðum mæli auki verulega hættuna á geðrofseinkennum og geðklofa. Það þýðir út af fyrir sig ekki að efnið sé gagnslaust, við notum fullt af lyfjum og efnum sem geta valdið alvarlegum hliðarverkunum, jafnvel alvarlegum sjúkdómum, en þá er a.m.k. oft ein af ástæðunum fyrir því að við notum þau lyf sú að við höfum ekkert annað betra, að við höfum ekki betri kosti í stöðunni. Við skulum ekki gleyma því að þegar við erum að tala um lyf erum við að tala um efni sem hafa gengið í gegnum ítarlegar rannsóknir, efni sem hafa gengið í gegnum mjög erfiðar rannsóknir sem oft og tíðum hafa leitt til þess að viðkomandi lyf eru stoppuð og fara aldrei á markað. Og í tilfelli tetrahýdrókannabínóla, virku efnanna í kannabisplöntunni, eru ekki til neinar sérstaklega góðar rannsóknir þar sem þau lyf eru mæld beint á móti öðrum lyfjum við sömu einkennum eða sömu sjúkdómum. Við skulum líka átta okkur á því að við erum nær alltaf að tala um einkennameðferð þegar við notum lyf eins og kannabínóíð. Við erum ekki að tala um lækningalega meðferð með þessum lyfjum. Við erum að tala um einkennameðferð. Virka efnið sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur þó tekið fram að geti verið gagnlegt, þ.e. kannabídíól, er þegar framleitt og er hægt að fá í töfluformi með undanþágu hjá Lyfjastofnun. Nokkrir íslenskir sjúklingar nota það í þeim tilgangi, m.a. börn. Það að halda því fram, eins og var gert hér áðan, og segja með almennum hætti að lyfið gagnist við flogaveiki er býsna langt seilst. Jú, það hjálpar eitthvað hjá litlum undirhópi barna með flogaveiki. Þau örfáu börn á Íslandi sem þannig háttar til um að eru með þessa tilteknu tegund af flogaveiki hafa gagn af undanþágunum sem þegar eru til staðar og geta nálgast lyfið með þeim hætti. Hins vegar er býsna stórt stökk þaðan og yfir í það að ætla að leyfa ræktun og notkun efnisins með almennum hætti. Það kemur ekki einu sinni fram í tillögunni hvort flutningsmenn gera ráð fyrir að menn geti ræktað þetta heima í stofu eða hvort það verði að einhverju leyti skilgreint með hvaða hætti þessi ræktun verði, hvort hún verði stöðluð, hvaða kvæmi plöntunnar eigi að nota o.s.frv. Nei, frú forseti, við erum hreinlega ekki komin það langt að geta sagt almennilega til um hvort gagn sé af þessari plöntu yfirleitt. Þar að baki eru líka hundruð rannsókna. Það sem við vitum hins vegar er að alls staðar þar sem við aukum aðgengi að efnum sem er hægt að misnota, hvort sem það er ætlunin þegar við leyfum aðgengið eða ekki, eykst notkunin. Við vitum líka að það er línulegt samband milli aukinnar notkunar efna sem er hægt að misnota og vímuefnanotkunar og þeirra vandamála sem af kunna að hljótast. Þess vegna sé ég ekki tilganginn í því að bæta inn í flóruna á Íslandi einni leiðinni til. Ég hef áður lýst því yfir í ræðustóli að afglæpavæðing notkunar kannabis- eða vímuefna yfirleitt er ljómandi góður kostur og ekkert athugavert við það í sjálfu sér. Ég hef meira að segja sagt hér áður að við eigum að eltast við raunverulegu glæpamennina í því tilliti, þá sem selja og framleiða. Það er að mínu mati miklu skynsamlegra. En það að aðrar þjóðir hafi farið einhverja tiltekna leið og leyft notkun og að aðrar þjóðir hafi aðra lyfjalöggjöf en við eru í mínum huga ekki nokkur einustu rök í þessu máli. Við myndum ekki vilja hafa sömu lyfjalöggjöf og sumar þær þjóðir sem leyfa kannabis og sumar þær þjóðir sem leyfa kannabis myndu ekki vilja hafa okkar lyfjagjöf. Það verður alltaf að vera klæðskerasniðið að hverju samfélagi fyrir sig. Ég sé ekki nokkra einustu ástæðu til að ganga lengra í þessum efnum og við eigum að fara eftir ráðleggingum sérfræðinga, eins og kom fram í ræðu áðan. Nær allir þeir sérfræðingar sem tjáðu sig um málið þegar það kom síðast fram mæltu eindregið gegn því að það yrði samþykkt. Ég held að það sé alveg nógur vitnisburður.
Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um notkun og ræktun lyfjahamps. Þetta mál er flutt af hv. þingmönnum Pírata í þriðja sinn, sýnist mér. Það hefur því fengið töluverða umfjöllun og við rætt það nokkrum sinnum og ég ætla að leyfa mér að taka til máls um það enn á ný. Lyfjahampur er heiti yfir kannabis eða hampjurt sem notuð er í læknisfræðilegum tilgangi. Segir í greinargerð, með leyfi forseta: „Notkun hampjurtarinnar sem lyfs á sér langa sögu auk þess sem hampjurtin hefur margvíslegt annað notagildi.“ Ekki ætla ég að fara djúpt í það og viðurkenni um leið, eins og öllum er ljóst, að ég hef ekki læknisfræðilegu þekkingu og er ekki sérfræðingur í lyfjum eða lyfjameðferð. Ég hef tilhneigingu til að hlusta á mál sérfræðinga og kunnáttumanna á því sviði og eins og fram hefur komið í máli nokkurra þingmanna hafa færustu sérfræðingar hér á landi mælt gegn tillögunni. Við eigum ekki að fara að lækka þröskulda eða breyta á nokkurn hátt. Mig langar aðeins að grípa niður í greinargerðina. Þar stendur, með leyfi forseta: „Núverandi lagaumhverfi kemur því í veg fyrir að sjúklingar sem notið gætu góðs af meðferðareiginleikum lyfjahamps geti nálgast efnið á lögmætan og öruggan hátt. Í sumum tilfellum mætti jafnvel halda því fram að staða lyfjahamps sem ólöglegs efnis gangi gegn ákvæðum laga um réttindi sjúklinga til þess að fá bestu mögulegu meðferð og heilbrigðisþjónustu sem völ er á.“ Þetta finnst mér nokkuð sérstakt. Í máli framsögumanns kom fram, ef ég hef rétt eftir, að þeir teldu að sjúklingur mætti velja það sem hann teldi best fyrir sig. Þá velti ég fyrir mér: Eigum við að horfa fram hjá læknisfræðilegum rökum, því sem læknar leggja til varðandi meðferð? Nei, ég hallast að því að við eigum ekki að gera það. Ef ég les upp úr umsögnum sem fylgja málinu og hafa komið inn á fyrri stigum þá segir t.d. í umsögn frá landlækni: „Í öllum tilvikum eru til gagnreynd lyf sem gera a.m.k. jafnmikið gagn og kannabis. Í öðrum sjúkdómstilvikum ríkir óvissa um notagildi.“ Það er sannreynt að við eigum lyf sem geta nýst í sama tilgangi. Búið er að taka út efni sem virka fyrir sjúklingana í ákveðnum tilfellum fyrir utan að það er líklega mínus víman sem hlýst af því að nota kannabis, sem vitað er að ákveðinn hópur fólks sækist í. Ef ég gríp aftur niður í umsögn landlæknisembættisins, með leyfi forseta: „Alvarlegar aukaverkanir vegna kannabisneyslu hafa verið vel þekktar áratugum saman og nýjar hafa komið í ljós á síðustu árum. Nýlega hefur komið í ljós að vitsmunaskerðing vegna kannabisneyslu er að líkindum alvarlegri og algengari en áður var talið og sama má segja um geðrof eða sturlun.“ Ég get ekki séð að okkur sé stætt á því að hunsa ummæli sem þessi, sem koma frá landlækni, ef við ætluðum að setja okkur í þá sérfræðistöðu að segja að við þekkjum og vitum betur. Fyrir utan það búum við svo vel hér á landi að hafa öflugt fólk og góðar stofnanir þar sem vinna sérfræðingar í afvötnun og meðferð fíknisjúkdóma. Í samtölum mínum við það fólk hef ég komist að því að fráhvörf t.d. af kannabisneyslu eru hörðustu fráhvörfin sem fólk fer í gegnum. Það er oft uppi misskilningur varðandi þau efni og því haldið fram að þau séu eitthvað mildari og að saklausara sé, ef svo má að orði komast, að nota þau. Staðreyndin er hins vegar sú að fráhvörfin eru erfiðust og erfiðast að eiga við þá tegund fíknar. Við skulum horfa til þess. Svo vil ég líka lesa upp úr umsögn frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga. Þar segir, með leyfi forseta: „Af texta þingsályktunartillögunnar og greinagerðarinnar sem fylgir má ráða að verið sé að opna fyrir almenna notkun og ræktun kannabis hér á landi. Þá er þar einnig talað um að lyfjahampur hafi notagildi í meðferð gegn krabbameini, taugasjúkdómum og öðrum alvarlegum sjúkdómum sem ekki er raunin.“ Þarna er annar hópur sem telur þetta. Í umsögninni stendur líka: „Til eru fáar vandaðar rannsóknir er sýna fram á gagnsemi lyfjahamps við þeim kvillum sem haldið er fram að lyfið virki á. Vandaðar rannsóknir hafa ekki sýnt fram á mikinn ávinning fyrir krabbameinssjúklinga. Þá getur lyfið haft margvíslegar alvarlegar aukaverkanir líkt og önnur lyf.“ Lyf sem við erum með hér á markaði, lyf sem við notum og eru viðurkennd, hafa að fara í gegnum miklar og nákvæmar rannsóknir og hafa verið rannsökuð samkvæmt nákvæmustu stöðlum. Við hljótum sem nútímasamfélag að byggja áætlanir okkar, framkvæmdir og viðhorf á rannsóknum og vísindum sem við treystum best. Í öðru orðinu hömpum við vísindum og framþróun í þeim en í hinu orðinu er okkur svo tamt að fara á móti því og ætla okkur að hafa betri þekkingu og kunnáttu á málum en þeir sem hafa menntað sig í þeim. Í lokaorðum með tillögunni segir: „Nauðsynlegt er að í stjórnarfrumvarpi ráðherra verði að finna breytingu á 6. gr. laga nr. 65/1974, um ávana- og fíkniefni. Þá mun ráðherra þurfa að setja reglugerð á grundvelli laganna sem setur stjórnvaldsfyrirmæli um hvernig notkun og ræktun skuli háttað. Setning slíkra reglna ein og sér er ekki svo flókin að til þess þurfi langan undirbúningstíma, engu að síður er rétt að ráðherra heilbrigðismála og ráðuneyti hans undirbúi lagafrumvarp þetta.“ Þetta finnst mér mjög athyglisvert, að það verði hægt að hrista fram úr erminni eins og ekkert sé. Ég er mikill talsmaður ræktunar og þess að við nýtum landið, nýtum auðæfin hér á landi, notum rafmagnið til að framleiða grænmeti og matvæli, en þarna set ég mörkin. Ég held að þetta sé ekki leiðin fyrir okkur til að nýta auðlindirnar. Ég sé ekki hvaða leið er hægt að fara í því. Það má vel vera að ég sé of þröngsýn þegar kemur að þessu en það er svolítið stórt skref að fara út í það að rækta hampjurt eða kannabis hér á landi í því skyni. Nóg er víst ræktað af því, er mér skilst, og við erum að reyna að glíma við það og stoppað það. Í allri ræktun þurfa menn að leggja áherslu á að hvaða kvæmi eru notuð, hvaða aðferð er best, hvað hentar markaðnum og til hvers á að nota það. Ekki hef ég vit á því í þessu. Ég get kannski ræktað gras og tún, en þetta er ekki það sem ég myndi leggja áherslu á. Þetta hlýtur að vera töluvert langt ferli og eiga langt í land. Ég hvet okkur til þess að hlusta á okkar færasta fólk og færustu sérfræðinga í þeim efnum. Við erum að glíma við aukna neyslu eiturlyfja hér á landi, því miður, það er staðreyndin hér eins og víða annars staðar, en niðurstöður allra rannsókna og allt sem við höfum skoðað sem kemur að fíknsjúkdómum og neyslu segir okkur að aukið aðgengi auki notkun. Því miður er staðan sú og við verðum að horfa til þess. Segjum sem svo að hér verði einhver ræktunarhéruð og sérstakar sveitir í þessu, þá myndi aðgengi líklega aukast. Hvernig ætlum við framkvæmum það? Hvaða ramma ætlum við að hafa utan um það? Fyrir utan það þá höfum við lyf hérna sem er búið að rannsaka. Búið er að finna efni og búa til efni sem hafa sömu áhrif og ætluð eru hampjurtinni, þannig að ég held að ekki sé ástæða til að fara í þetta. Ég mun ekki treysta mér til að styðja þetta mál í ljósi þess að ég vil hlusta á okkar færasta fólk í þeim efnum, sem kann til verka og veit klárlega um hvað það er að tala. Ég held að við höfum ágætan ramma utan um slík mál hér. Það er horft til okkar þegar kemur að meðferð við fíknisjúkdómum. Ég held að við ættum að halda þeim stað og horfum á virtar rannsóknir og vísindi og fara að leiðbeiningum okkar færustu manna.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum fyrir áhugaverða umræðu og ég ætla að reyna að svara þeim athugasemdum sem fram komu eftir fremsta megni á þeim tíma sem mér er skammtaður til þess. Ég byrja kannski bara í tímaröð. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir og aðrir hv. þingmenn hafa komið inn á það að fram hafa komið lyf á markaðnum sem hafi nákvæmlega sömu virkni, menn noti sér þessi efni sem eru í kannabisjurtinni, eða í lyfjahampsjurtinni eins og við köllum hana, og skili sömu niðurstöðum. Ég vil svara því til að landlæknir Bretlands og landlæknir Bandaríkjanna hafa stuðst við það að ótvírætt notagildi sé af því að notast við lyfjahamp. Þar að auki langar mig að bæta við, og er eitthvað sem ég mun vitna talsvert í á þeim örfáu mínútum sem ég hef, að í bréfi landlæknis árið 2009 til Ólafs Skorrdals heitins kemur fram að ekki sé hægt að útiloka notagildi lyfjahamps sérstaklega í alvarlegum undantekningartilfellum, eins og hann vísaði til, þegar önnur lyf hafa ekki virkað. Þetta er eitthvað sem landlæknir nefnir. Og ég ætla að notast við þetta bréf frá honum líka til að svara öðrum athugasemdum. Ég vil einnig geta þess að hjá Evrópusambandinu stendur til að koma með tillögu um að hvetja aðildarríki Evrópusambandsins til að setja frekari fjármuni í rannsóknir á lyfjahampi vegna þess að slíkar rannsóknir hafa verið undirfjármagnaðar og að þar séu ýmsar leiðir færar til að skoða betur notagildi þessarar jurtar og þetta sé eitthvað sem Evrópusambandið er að taka fyrir aðallega vegna þess að það vill auka valmöguleika fólks í Evrópusambandinu til að velja sér heilbrigðisþjónustu. Komið hefur fram í máli hv. þingmanna að það sé enginn ávinningur af notkun lyfjahamps. Ég hef vísað í að bæði landlæknir Bretlands sem og fyrrverandi landlæknir Bandaríkjanna eru á öðru máli. Og sömuleiðis var fyrrverandi landlæknir Íslands líka á öðru máli, en einmitt í bréfi landlæknis til Ólafs Skorrdals, sem ég vísaði í, kemur fram að það sé of mikið sagt hjá yfirlækninum - hér er verið, með leyfi forseta, að vísa til skoðanaskipta milli Þórarins Tyrfingssonar, fyrrverandi yfirlæknis á Vogi, SÁÁ, og Ólafs Skorrdals, þar sem Þórarinn Tyrfingsson hélt því fram að ekki væri sýnt fram á neinn ávinning af lyfjafræðilegri notkun lyfjahamps. Og landlæknir á þeim tíma segir, með leyfi forseta: „Það er of mikið sagt hjá yfirlækninum að ekkert hafi komið út úr tilraunum með lyf sem örva kannabisviðtaka, þótt væntingar hafi verið meiri í byrjun þessara tilrauna. Verið er að kanna margvíslegt annað hugsanlegt notagildi fyrir lyf af þessu tagi en þetta er spennandi svið sem gefur vonir um gagnleg lyf í framtíðinni. […] Vert er að geta rannsókna sem hafa komið fram á undanförnum árum um tengsl kannabisnotkunar og meiri háttar geðsjúkdóma með geðrofseinkennum,“ - þetta er það sem leiðir mig líka að athugasemdum sem komu frá hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni - „bæði við bráð skammvinn geðrofseinkenni, en þó ekki síst geðklofaeinkenna. Geðklofasýki er alvarlegur geðsjúkdómur sem setur mark á allan æviferil sjúklings. Algengi geðklofasýki er lágt eða um 1% og er merkilega stöðugt bæði milli landa og yfir tíma. Þekkt yfirlitsgrein Moore og félaga sem birtist í Lancet frá 2007 bendir til þess að áhætta fólks að fá geðklofasýki aukist ef það notar kannabis. Odds ratio að fá geðklofasýki miðað við þá sem ekki nota kannabis er 1.41 í þessari rannsókn, en vikmörk 1,20–1,65, sem þýðir að fólk hafi um 40% auknar líkur miðað við fólk almennt til að fá geðklofa ef það hefur neytt kannabis (þ. e. nálægt því að líkurnar aukast úr 1% í 1,4%) og að munurinn er tölfræðilega marktækur.“ - Þetta er alveg rétt. - „Meiri líkur voru á geðklofa hjá fólki sem notaði kannabis í miklu magni. Gegn orsakatengslum talar hins vegar að þrátt fyrir almenna aukningu á notkun kannabisefna helst tíðni geðklofa, eins og áður sagði, svipuð og var á þeim tíma sem kannabisnotkun var óalgeng. Ráðgjafarnefndin breska,“ - sem er skipuð úrvalssérfræðingum frá Bretlandi um vímuefni og hættuleika þeirra - „benti í skýrslu sinni frá 2008 á ,,líklega en veika tengingu milli geðrofseinkenna, þ.á.m. geðklofa, og kannabisnotkunar.““ Þetta hefur endurtekið verði tekið fram að þarna er um mjög veika tengingu að ræða og það hefur aldrei verið sýnt fram á þetta nákvæma orsakasamhengi, þ.e. ekki hefur verið sýnt fram á það að það sé bara svoleiðis að þeir sem hafi geðklofa séu líklegri til þess að leita í kannabisefni til að slá á einkenni sjúkdóma sinna, eða það að kannabisefni auki líkurnar á geðklofa. Þetta orsakasamhengi hefur ekki verið sannað og raunar hafa ýmsar rannsóknir komið fram sem afsanna þetta. Bretland er einmitt að fara að leyfa lyfjahamp vegna þess að aðgengi barna, sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson minntist á, með flogaveiki af ákveðnum lyfjum sem gátu slegið á einkenni þeirra var skert. Þar á meðal og þess vegna hefur landlæknir Bretlands líka talað um þessa eiginleika. Ég verð að lýsa furðu minni á orðum hv. þm. Þórunnar Egilsdóttur hvað varðar það að fráhvörf frá kannabisefnum séu hörðustu fráhvörfin. Ég veit ekki betur en að fráhvörf frá áfengissýki geti valdið dauða en ég hef ekki heyrt af því að það gildi um kannabis. Ég á mjög erfitt með að trúa þeirri staðhæfingu og sömuleiðis að fráhvörf frá kannabisnotkun séu verri en fráhvörf frá ópíumnotkun. Ég á mjög erfitt með að trúa því og hlakka til að heyra hvaðan þær staðhæfingar koma vegna þess að ég fæ ekki fyrir nokkurn mun skilið hvernig það geti komið fram. Hv. þingmenn hafa endurtekið vísað í það að aukið aðgengi leiði til aukinnar notkunar. Nú vil ég ekki rugla of mikið umræðuna um afglæpavæðingu gagnvart þessari sérstöku tillögu, en mig langar þó að benda á að notkun ungmenna á kannabisefnum er hvergi lægri í Evrópu en í Hollandi þar sem aðgengi verður að teljast mjög mikið. Þó að notkun á kannabisefnum hafi aukist lítillega þegar aðgengið var meira að þá var það talsvert minna en í nágrannaríkjum Hollands þar sem kannabisefni eru einmitt ekki leyfð. Ég vildi bara koma þessu að. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir talaði um að með tillögunni væri verið að leggja til að við hættum að horfa til meðferðar eða tilmæla lækna eða ráðlegginga þeirra vegna þess að ég talaði um sjálfsákvörðunarrétt sjúklinga. Nei, ég er bara að ítreka sjálfsákvörðunarrétt sjúklinga og rétt þeirra til að velja sér sína eigin meðferð. Læknar hafa vissulega mjög leiðbeinandi gildi hvað það varðar, en við ráðum samt sem áður öll okkar eigin læknismeðferð. Ég heyrði líka minnst á „gateway theory“, þ.e. að notkun kannabisefna leiði til harðari efna. Þá er því til að svara að landlæknir telur þar um mjög veika tengingu að ræða, það kemur fram í bréfi hans til Ólafs Skorrdals, og að miklu sterkari tenging sé m.a. á milli fyrsta vímuefnis einstaklinga sem lenda í neyslu, sem er venjulega áfengi eða tóbak, það séu miklu sterkari tengsl þar á milli, að fólk byrji að nota áfengi eða tóbak sem leiði svo út í harðari vímuefni. Því að við skulum ekki gleyma því að áfengi er líka vímuefni. Svo langar mig í lokin að minnast á endurteknar spurningar frá hv. þingmanni hvað varðar ræktun hér á landi og hvers vegna það kemur fram í þingsályktunartillögunni. Í fyrsta lagi vil ég greina frá ákveðnum umhverfissjónarmiðum í því tilefni. Við þurfum ekki endilega flytja þetta langt að, við getum bara ræktað þetta hér. Við höfum fordæmi fyrir því. Að öðru marki vil ég taka fram að hér er ekki verið að leggja til að fólki verði gert kleift eða leyft að rækta lyfjahamp heima hjá sér, heldur er heilbrigðisráðherra falið fullt vald til þess að ákveða hvernig reglugerð í kringum þessi mál skuli háttað. Í þingsályktunartillögunni er einmitt mjög skýrt lagt til að ráðherra leiti til þeirra þjóða sem hafa haft góða reynslu af lögleiðingu lyfjahamps og komist að því hvernig slíkum málum er háttað hjá þeim. Mér þykir óþarfi að við flytjum inn lyfjahamp langar leiðir að. Við getum alveg ræktað hann sjálf, en ráðherra getur líka ákveðið það sjálfur að ekki skuli fara fram ræktun hér á landi. En mér þætti þó alveg ágætt að hafa í huga að ef óþarfi er að flytja eitthvað inn þá þurfum við ekkert endilega að flytja það inn. Ef við getum búið það til sjálf þá hljóta umhverfissjónarmið að mæla með því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur ræðuna. Hún ræddi aðeins m.a. geðrofseinkenni og geðrof og geðklofa og þess háttar. Hún ræddi líka mikilvægi þess að svona mál væru rannsökuð dálítið vel og ég tek alveg undir það með hv. þingmanni. Það er hins vegar gallinn á nánast öllum athugunum á kannabis og kannabisefnum eða kannabislíkum efnum að rannsóknirnar á þeim hafa verið tiltölulega litlar, þ.e. þar sem þau eru skoðuð beint á móti hvert öðru. Hins vegar er það svo að í grein þeirra lækna sem ég nefndi áðan fara þeir yfir margar rannsóknir á geðrofi og geðklofa. Einhverjir þeirra voru læknanemar þegar greinin var skrifuð en sá sem var það sem kallað er akkerishöfundur að greininni, Engilbert Sigurðsson, er prófessor í geðlækningum. Niðurstöður þeirra gagnreyndu ritrýndu rannsókna eru allar á einn veg. Og þetta eru ekki bara einhverjir vísindamenn, þetta eru ekki áhugamenn um efnið heldur fólk sem hefur lífsviðurværi sitt af því að lesa svona greinar og kanna gildi þeirra. Hér kemur spurningin til hv. þingmanns: Væri ekki skynsamlegra að flytja tillögu sem sneri að því að fela íslenskum yfirvöldum, fela ráðuneytinu að hreinlega meta hvort það væru einhverjar forsendur til að skoða frekar þau efni, frekar en að hlaupa strax í það að ákveða að leyfa ræktun og notkun lyfjahamps á Íslandi?
Herra forseti. Það er að sjálfsögðu alltaf gott að geta vísað í orð sérfræðinga, eins og t.d. lækna. Ég leyfi mér að vísa í bréf landlæknis um akkúrat þetta efni, um akkúrat þessi tengsl, þar sem hann telur að um mjög veik tengsl sé að ræða og að ekki sé hægt að sýna fram á beint orsakasamhengi. Ég vil líka benda hv. þingmanni á að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, ég held að það sé rétt þýðing á European Comission, er að gera tilbúna þingsályktun sem kallar á að aðildarríki auki þekkingu og kunnáttu meðal lækna samfélagsins eða meðal heilbrigðisstarfsmanna - ég er að þýða beint úr ensku - hvað varðar notkun kannabislyfja og íhugar að leyfa læknum að nota fagþekkingu sína frjálslega til þess að skrifa upp á kannabis og lyf sem eru byggð á kannabis til sjúklinga sem eru með sjúkdóma eða í ástandi þar sem það gæti átt við. Einnig er verið að leyfa þetta í Bretlandi og víðar um heiminn. Ég veit að hv. þingmanni finnst það ekki skipta neinu máli í því samhengi en ég leyfi mér samt að taka það til að landlæknar og ríkisstjórnir víða um heim sjá ekki þá gríðarlegu grýlu sem læknar hér hafa talað um og ekki heldur fyrrverandi landlæknir, árið 2009. Svo hafa bæst við rannsóknir sem draga úr endalausum staðhæfingum um geðhvarfasýki.
Frú forseti. Það er kannski fullmikið sagt hjá hv. þingmanni að ég hafi engar áhyggjur af því sem gerist erlendis. En það er ekki allt sem gerist erlendis þannig að ég taki það endilega sem gott og gilt fyrir það samfélag sem við erum með á Íslandi. Það er ekki þannig. Þingmanninum hefur verið tíðrætt um að landlæknir hafi sagt eitt og annað í sambandi við kannabis. Ég vil því leyfa mér að vitna, með leyfi forseta, í niðurlagið á umsögn landlæknisembættisins þegar málið kom síðast fyrir þingið: „Áður en hægt er að taka upplýsta afstöðu til kannabis til lækninga þarf að framkvæma ýmiss konar rannsóknir eins og lýst hefur verið stuttlega. Ekki er í neinu tilviki hægt að fullyrða að kannabis geri meira gagn en skaða og meðan sú staða er uppi er á læknisfræðilegum forsendum ekki hægt að mæla með slíkri notkun.“ Þetta skrifaði embætti landlæknis í vor og ég geri í sjálfu sér ekki ráð fyrir að umsögn þeirra yrði breytt núna frá því sem þar stendur. En það sem ég hefði talið að flutningsmenn myndu taka tillit til í því er einmitt það sem stendur þarna, að framkvæma þurfi ýmiss konar rannsóknir. Við erum engan veginn þar enn þá, að kannabis til lækninga sé nokkuð annað en það sem ég kom inn á áðan, í besta falli einkennalyf og það einkennalyf þar sem mörg önnur lyf eru gagnreynd og þekkt að hafa mun minni aukaverkanir.
Frú forseti. Því er til að svara, hv. þingmaður, að ekkert í þessari þingsályktunartillögu meinar hæstv. ráðherra að opna á slíka upplýsingaöflun og slíkar rannsóknir. Það er hins vegar ákveðið atriði sem stendur í vegi fyrir því að þeirra upplýsinga sé aflað á akkúrat þessum tímapunkti og það er að efnin eru algerlega ólögleg og það að hafa þau í fórum sínum getur orsakað a.m.k. það að fara á sakaskrá og jafnvel haft verri afleiðingar fyrir viðkomandi. Sömuleiðis er ómögulegt fyrir heilbrigðisstarfsfólk á Íslandi að fara í einhvers konar gagnreyndar rannsóknir á því á meðan lagalega staðan er eins og hún er. Ég vil einfaldlega að leyfa mér að lesa upp þá tillögu til þingsályktunar sem liggur fyrir okkur hér til að ítreka að ekkert stendur í vegi fyrir því að ítarlegar rannsóknir fari fram á undan ef það er mat hæstv. heilbrigðisráðherra að það þurfi til þess að þetta geti orðið. Í þingsályktunartillögunni stendur nákvæmlega, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp til laga sem heimili notkun og framleiðslu lyfjahamps. Við undirbúning frumvarpsins verði byggt á reynslu þeirra landa sem heimilað hafa notkun lyfjahamps og litið til allra þeirra þátta sem nauðsynlegt er að huga að við setningu laga og reglna um notkun og ræktun lyfjahamps, þar á meðal innflutnings og sölu á fræjum, ræktun plantna, framleiðslu og vinnslu lyfja úr plöntunum, ávísunar og dreifingar á tilbúnum lyfjahampi og hvernig best megi tryggja einfalt, öruggt og fyrirsjáanlegt regluverk sem verði notendum lyfjahamps til góðs.“ Ekkert í textanum meinar hæstv. ráðherra að ákveða sem svo að talsverðra rannsókna sé þörf við undirbúning á innleiðslunni áður en hún getur farið fram. Ég vil ítreka það í lokin.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, breytingu sem myndi fella á brott skilyrði um EES-ríkisborgararétt þegar kemur að störfum á vegum ríkisins. Mál þetta var áður flutt á 146. löggjafarþingi og síðan 148. löggjafarþingi, hlaut þá ekki afgreiðslu, en þá var fyrsti flutningsmaður Pawel Bartoszek. Að frumvarpinu stendur að þessu sinni þingflokkur Viðreisnar, sem er í takti við þá stefnu sem birt er á heimasíðu flokksins í kafla um málefni innflytjenda og flóttamanna. Þar stendur skýrt að fólk utan EES eigi að eiga greiðari leið að vinnu og búsetu hér á landi. Við viljum einfaldlega að uppfylla það loforð með því að opna meira opinbera vinnumarkaðinn þannig að þetta gildi líka um fólk utan EES. Frumvarpið er í rauninni ekki ýkjalangt, frú forseti, en 1. gr. þess hljóðar svo, með leyfi forseta: „4. tölul. 1. mgr. 6. gr. laganna fellur brott.“ Þetta er tiltölulega einfalt. Þessi 6. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins fjallar fyrst um almenn skilyrði um ráðningu í starf, það er í fyrsta lagi 18 ára aldur, þó með einhverjum undantekningum fyrir störf eins og ræstingar, sendilsstörf og þess háttar. Síðan er fjallað um lögræði, lögræðiskröfuna, í þriðja lagi um nauðsynlegt heilbrigði og í fjórða lagi er sá málsliður sem þetta frumvarp kemur inn á. Ég ætla að fá að lesa hann, með leyfi forseta: „Íslenskur ríkisborgararéttur. Þó má ráða ríkisborgara frá öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins eða aðildarríkjum stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða Færeyjum til starfa með sömu kjörum og íslenska ríkisborgara. Einnig má víkja frá þessu ákvæði þegar um er að ræða aðra erlenda ríkisborgara ef sérstaklega stendur á.“ Í 5. málslið 6. gr. laganna er fjallað um almenna menntun og þá sérmenntun sem viðkomandi starf krefst og í 6. málslið síðan er fjallað um fjárforræði þegar um er að ræða starf sem fylgja fjárreiður. Við leggjum sem sagt til að krafan um ríkisborgararéttinn falli brott en að kröfurnar um aldur, lögræði, heilbrigði, menntun og fjárforræði verði óbreyttar. Við teljum að núgildandi ákvæði skipti útlendingum á Íslandi í tvo hópa þar sem annar hópur útlendinga hefur sömu tækifæri og Íslendingar til að starfa hjá ríkinu en hinn ekki. Rétt er að vekja athygli á að takmörkun 4. töluliðar nær einnig til ríkisborgara frá löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins sem fengið hafa m.a. ótímabundið dvalarleyfi á Íslandi eða dvalarleyfi sem ella myndi veita þeim heimild til að vinna viðkomandi starf. Að mati flutningsmanna frumvarpsins er reglan einfaldlega barn síns tíma og óþarflega íþyngjandi sem betur færi á að afnema. Ísland sker sig úr meðal norrænna ríkja hvað ákvæðið varðar. Hvorki í Svíþjóð, Danmörku, Noregi né Finnlandi er lengur að finna ákvæði sem þessi. Alls staðar eru störf hjá ríkinu aðgengileg þeim sem hafa tilskilin atvinnuleyfi. Þetta er mjög einfalt. Eðli málsins samkvæmt er víða gerð krafa um tungumálakunnáttu og fleira þess háttar til að gegna tilteknum störfum og hróflar þetta frumvarp ekki við því að sett séu slík málefnaleg skilyrði við veitingu starfa hjá ríkinu. Þá er ekki lagt til að gerðar verði breytingar á þeirri kröfu 20. gr. stjórnarskrárinnar að embættismenn skuli vera íslenskir ríkisborgarar en til embættismanna heyra m.a. dómarar og lögreglumenn, samanber 22. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þetta ákvæði verður náttúrlega líka farið yfir í þeirri stjórnarskrárvinnu sem nú stendur yfir. Flest ríki setja slíkar reglur þegar kemur að þeim sem fara með opinbert vald en mun sjaldgæfara er að slíkt gildi um störf eins og t.d. kennara, lækna, hjúkrunarfræðinga, sérfræðinga eða aðra sem vinna hjá ríkinu. Ég tel að rétt sé að fara aðeins yfir sögu þessarar löggjafar á Íslandi en fyrstu útgáfu þessarar greinar í einhverju formi er að finna m.a. í konungsbréfi frá 8. apríl 1844 um íslenskukunnáttu þeirra sem sækja um embætti á Íslandi. Þar er kveðið á um að sérhver sem fær ráðningu í embætti á landinu hafi þekkingu á máli landsins, að hann geti hið minnsta skilið innfædda og að þeir geti skilið hann. Þarna var vissulega ekki hægt að krefjast íslensks ríkisfangs enda Ísland ekki orðið fullvalda ríki á þessum tíma. Slíkt ákvæði rataði hins vegar í stjórnarskrá okkar og í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins frá 1954 er að finna ákvæði sem á við alla starfsmenn á vegum hins opinbera, ekki bara embættismenn. Þar var ein af kröfunum íslenskur ríkisborgari en þar stóð orðrétt, með leyfi forseta: „Víkja má þó frá þessu ákvæði, ef telja má sérstaklega eftirsóknarvert að fá erlendan ríkisborgara til að gegna starfa til bráðabirgða, en eigi má skipa hann fyrr en hann hefur öðlazt íslenzkan ríkisborgararétt.“ Þetta var 1954. Með EES-samningnum var síðan gerð gjörbreyting á ákvæðinu en eftir það hljómaði ákvæðið svo, með leyfi forseta: „Íslenskur ríkisborgararéttur. Þó getur ráðherra heimilað að ríkisborgarar annarra ríkja Evrópska efnahagssvæðisins verði ráðnir til starfa með sömu kjörum og íslenskir ríkisborgarar. Einnig má víkja frá þessu ákvæði ef telja má sérstaklega eftirsóknarvert að fá erlendan ríkisborgara til að gegna starfi til bráðabirgða.“ Með EES-samningnum gat ráðherra heimilað EES-borgurum að fá opinbert starf. Síðan var áfram kveðið á um í fyrsta ákvæðinu að hægt væri að ráða starfsmann til bráðabirgða ef það væri sérstaklega eftirsóknarvert. Með nýjum lögum var síðan stigið annað stórt skref og þá er ákvæðið eins og það hljómar núna. Krafan um leyfi ráðherra var felld á brott gagnvart EES-borgurum og þess var ekki lengur krafist að ráðning borgara frá löndum utan EES væri til bráðabirgða. Alls staðar á Norðurlöndunum hefur verið fallið frá kröfum um ríkisfang við opinber störf. Slíkar reglur gilda ekki í Hollandi, ekki Kanada, Bandaríkjunum, Bretlandi eða á Írlandi. Á mörgum stöðum eru heimilaðar undantekningar. Ísland er eitt dæmi um slíkt. Þýskaland er annað og sums staðar, t.d. í Frakklandi, Tyrklandi eða Póllandi, er lagalega krafan um ríkisborgararétt nokkuð afdráttarlaus og skýr. Það er okkar mat að núgildandi reglur geti virkað hamlandi og dregið úr sveigjanleikanum á hinum opinbera vinnumarkaði. Þrátt fyrir að framkvæmdin í dag sé í raun að færast í það horf sem við vildum að lögin væru í gæti það breyst aftur til baka án þess að lagasetningu þyrfti sérstaklega til. Við viljum ekki að löggjafinn setji reglur sem gætu virkað letjandi á hæft fólk sem annars myndi sækja um störf á vegum hins opinbera. Hið opinbera gengur í rauninni lengra en fyrirtæki á einkareknum markaði hvað þetta varðar. Þar eru almennar reglur um atvinnu- og dvalarleyfi látnar duga en ríkið sér sérstaka ástæðu til að setja strangari kröfu. Við teljum ekki vera nein málefnaleg rök fyrir slíku og leggjum þess vegna þetta frumvarp fram, þó svo, og vil ég undirstrika það, að hægt sé að setja málefnaleg skilyrði um málefnalega þætti, eins og t.d. um íslenskukunnáttu o.s.frv. Atvinnumarkaðurinn skiptist í þrennt, hið opinbera, almenna og einkarekna markaðinn. Svo geta einstaklingar verið sjálfstætt starfandi, mættu auðvitað vera enn fleiri. Einkamarkaðurinn er hvað mest opinn hvað þetta varðar. Þar eru ekki sérstakar kvaðir um ríkisborgararétt þegar menn hafa fengið atvinnuleyfi. Þetta snýst líka um það að fólk hefur fengið atvinnuleyfi. Við teljum mikilvægt að tryggja frjálslynda löggjöf og að hún sé a.m.k. í samræmi við það sem þekkist í nágrannalöndum okkar, í þeim löndum sem við berum okkur alla jafna saman við, eins og Norðurlöndin, og afnema þessa kröfu sem að einhverju leyti er hvort sem er ekki mikið farið eftir lengur. Það er líka raunveruleikinn. Afnám þessa skilyrðis myndi færa okkar löggjöf til sama horfs og þekkist á Norðurlöndum eins og ég hef þegar sagt. Afnám þessa skilyrðis myndi einnig bæta skor okkar í ýmsum alþjóðlegum samanburði. Ég vil í því sambandi nefna sérstaklega að nefna MIPEX-kvarðann, sem mælir það hve vinveitt ríki eru innflytjendum. Við undirbúning þessa máls var athugað hvaða þýðingu þetta ákvæði hefði á stærstu ríkisreknu vinnustaði landsins, Landspítalann og Háskóla Íslands. Þeir staðir virðast ráða töluvert af starfsfólki alls staðar að úr heiminum og ákvæðið virðist því ekki þvælast mikið fyrir þessum stofnunum, blessunarlega. Þá gætu sumir notað það sem rök fyrir því að það þyrfti mögulega ekkert að breyta þessum lögum. Við í Viðreisn leggjum hins vegar áherslu á að lögin eiga að vera birtingarmynd af því sem við búum við og við eigum líka að tryggja að við búum í opnu samfélagi, fjölbreyttu samfélagi og fjölmenningarlegu samfélagi. Þess vegna vil ég leyfa mér, virðulegur forseti, að mæla með því í lokin að frumvarpið gangi til meðferðar hjá hv. efnahags- og viðskiptanefnd og til 2. umr. og vonast ég til að málið fái góðan framgang og umfjöllun þar.
Frú forseti. Ég vil einfaldlega koma hingað upp til að fagna því að þetta frumvarp skuli vera endurflutt. Ég styð það heils hugar og tel að allur þingflokkur Pírata geri það einnig. Ég tek undir með hv. flutningsmanni, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, að þessi lög eru barn síns tíma. Ég vil líka ítreka að ég tel að skilyrði um ríkisborgararétt eins og þau eru sett fram núna feli í sér ákveðna lagalega mismunun gagnvart fólki eftir uppruna, þ.e. þjóðerni. Við erum nýbúin að samþykkja vinnulöggjöf sem bannar nákvæmlega slíka mismunun og því er tímabært að uppfæra lögin í samræmi við hana. Sömuleiðis berum við að sjálfsögðu aðrar skuldbindingar, m.a. samkvæmt stjórnarskrá, um að mismuna fólki ekki á grundvelli þjóðernis. Það er mjög eðlilegt að uppfylla þurfi einhvers konar hæfniskröfur til að fá að starfa hjá hinu opinbera en þær þurfa þá að vera málefnalegar og byggðar á þeim kröfum sem gerðar eru til þeirra sem starfinu eiga að gegna, má þar nefna tungumálakunnáttu. Það eru hins vegar ómálefnalegar kröfur, sem byggja einungis á þjóðerni, að gera að skýra kröfu um ríkisborgararétt ellegar þurfa að sæta allt öðrum reglum og undanþáguákvæðum en aðrir. Ég vildi einfaldlega árétta þetta. Mér finnst mér mjög mikilvægt að við reynum að uppfæra eins og við getum alla þá löggjöf sem felur í sér einhvers konar mismunun. Við höfum því miður enn þá mjög mörg dæmi um beina lagalega mismunun gagnvart hópi fólks án þess að málefnaleg rök séu fyrir því. Má þar m.a. nefna lögræðislögin, sem mér hefur orðið tíðrætt um á þessu þingi, en þar er að finna beina lagalega mismunun gagnvart fólki með fötlun, þ.e. geðsjúkdóma. Við höfum enn þá í okkar forneskjulegum lögum lagaákvæði sem heimila frelsissviptingu á þeim grunni einum að einstaklingur þjáist af geðsjúkdómi. Þetta er líka bein lagaleg mismunun, frú forseti, og ég vildi nota tækifærið til að benda enn eina ferðina á það. Ég tel þetta frumvarp vera dæmi um lagalegan mismunun sem við þurfum að vinna á. Ég held að við ættum að fínkemba löggjöfina okkar á Íslandi og finna öll þau dæmi sem við höfum í henni um lagalega mismunun á grundvelli ómálefnalegra þátta, eins og t.d. þjóðernis, eins og sagan er hér. Við þurfum að fjarlægja slíka mismunun úr lögum og finna málefnalegri rök fyrir lögum okkar en beina mismunun.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996. Eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á er þetta mjög einfalt og skýrt frumvarp, það er ekki mjög flókið. Mig langar að koma hingað upp til að lýsa því yfir að ég styð það heils hugar. Ég renndi yfir þær umsagnir sem bárust á fyrri þingum þegar málið var flutt og þær eru allar jákvæðar. Ég sé því í rauninni ekki að okkur sé neitt að vanbúnaði að samþykkja frumvarpið. Mig langar þó að nota tækifærið og koma því að, sem er reyndar ekki tekið á í lögunum, að það virðist hafa skapast ákveðin hefð fyrir því þegar opinberar stofnanir og ráðuneyti auglýsa ákveðin störf að gerð sé krafa um tungumálakunnáttu þar sem átt er við annað norrænt tungumál. Þetta hafa útlendingar gjarnan bent á, að það að koma hingað til lands, vilja taka þátt í samfélaginu okkar og geta starfað í stjórnsýslunni krefjist þess alla jafna að lærð sé íslenska. Þess sé krafist að fólk af allt öðrum svæðum að leggi á sig íslenskukunnáttuna og þurfi svo líka að kunna dönsku, norsku eða sænsku, sem er ósanngjarnt að mörgu leyti. Þótt það kunni að vera gott í einhverjum tilfellum að innan ráðuneyta eða stofnana séu starfsmenn með kunnáttu í norrænum tungumálum þarf það ekki að vera algilt. Þess vegna held ég að mikilvægt sé að horfa til þess í starfsmannastefnu hins opinbera hvenær raunverulega þarf að gera kröfu um kunnáttu í norrænum tungumálum og hvenær eðlilegt sé að horfa fram hjá því, einmitt með það í huga að fjölbreyttari hópur hefði þá tök á að sækja um viðkomandi starf. Ég vildi koma því að. Ég styð frumvarpið heils huga en verð líka að minnast á að ég hef oft velt því fyrir mér hvort nauðsynlegt sé að vera með lagabálk sérstaklega um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Mér hefur oft þótt það sæta furðu, að ástæða sé til þess, að á þeim þáttum sé ekki að megninu tekið í öðrum lögum eða vinnuverndarlöggjöfinni og svo hreinlega í kjarasamningum. En ég veit að það er málinu örlítið óviðkomandi þótt það tengist nákvæmlega þessum lögum.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda. Þessi lög eru nr. 118/2016. Frumvarpið felur í sér að eftirstöðvar láns falla niður í kjölfar nauðungarsölu. Þetta er svokallað lyklafrumvarp, frú forseti. Flutningsmenn eru úr fjórum þingflokkum og eru auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Ásmundur Friðriksson, Birgir Þórarinsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halldóra Mogensen, Helgi Hrafn Gunnarsson, Inga Sæland og Karl Gauti Hjaltason. Með frumvarpinu er lagt til að 39. gr. þeirra laga sem hér er lögð til breyting á orðist með svofelldum hætti, með leyfi forseta: „Glati samningur um fasteignalán veðtryggingu í fasteign í kjölfar nauðungarsölu teljast eftirstöðvar lánsins fallnar niður gagnvart neytanda. Gildir það sama eftir því sem við á um önnur lögbundin úrræði vegna skuldaskila fasteignalána til neytenda, svo sem gjaldþrotaskipti, nauðasamninga, greiðsluaðlögun eða aðrar sambærilegar ráðstafanir sem rekja má til greiðsluvanda neytanda og leiða til þess að samningur um fasteignalán glatar veðtryggingu í fasteign.“ Frumvarpi þessu fylgir ítarleg greinargerð þar sem ég mun drepa niður fæti á nokkrum stöðum í framsögu minni. Frumvörp sem stefna að sama markmiði og frumvarp þetta hafa verið lögð fram a.m.k. fimm sinnum áður. Skylt er að geta þess að þetta frumvarp er að stofni til samið að tilstuðlan Hagsmunasamtaka heimilanna. Það byggist á sömu rökum og færð voru fyrir hinum fyrri frumvörpum, en á hinn bóginn er farin nokkuð önnur leið við útfærslu þess með hliðsjón af nýlegri lagaþróun. Með frumvarpi þessu er gerð tillaga um hófsamlega breytingu sem getur þó haft mikla þýðingu fyrir neytendur í greiðsluerfiðleikum sem leiða til þess að þeir missa húsnæði sitt á nauðungarsölu. Þar sem nú er gerð sú krafa í 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda að bjóða verði önnur úrræði áður en krafist er nauðungarsölu, er líklegt að allt annað sé fullreynt áður en til þess kemur og verður að miða við að þá þegar liggi fyrir það mat lánveitanda að neytandi hafi ekki fyrirsjáanlega greiðslugetu til að standa undir þeim skuldbindingum sem á húsnæði hans hvíla. Í slíkum tilvikum er jafnan óhætt að álykta að skilyrði greiðsluaðlögunar séu sjálfkrafa uppfyllt hvað varðar niðurfellingu veðskulda umfram verðmæti fasteignar. Er það því til þess fallið að stuðla að skilvirkari úrlausn slíkra mála að eftirstandandi veðskuldir falli að meginreglu niður í kjölfar nauðungarsölu á fasteign neytanda. Markmið frumvarpsins er að stuðla að vandaðri lánastarfsemi með því að færa skuldurum að fasteignalánum í hendur þann möguleika að láta af hendi veðandlag lána sinna eins og það heitir, þ.e. þá fasteign sem í hlut á, og ganga skuldlausir frá borði ef í harðbakkann slær. Frumvarpið er þannig mikilvægur liður í að dreifa áhættutöku í fasteignalánum og færa innlenda lánastarfsemi úr því horfi að áhætta sé nánast einhliða á hendi lántaka. Rétt er að taka fram að með þessu frumvarpi er lögfest nokkurs konar efndaígildi í fasteignalánum. Lýsir það sér þannig að kröfusambandi kröfuhafa og skuldara lýkur með öðrum hætti en upphaflega er að stefnt þar sem kröfuhafi viðurkennir aðra greiðslu fullnægjandi. Þannig gerir frumvarp þetta ráð fyrir að kröfuhafa samkvæmt samningi um fasteignalán, þar sem endurgreiðsla lánsins er tryggð með veði í hinni keyptu fasteign, verði gert að samþykkja að afhending umræddrar eignar í sínar hendur teljist vera fullnaðargreiðsla af hálfu skuldara sem jafngildi því að skuldbindingin hafi verið efnd að fullu. Ákvæðið er orðað með þeim hætti að ekki er gert ráð fyrir að á það reyni nema í neyð, þ.e. þegar greiðslufall hefur orðið af hálfu skuldara og lögbundinn réttur kröfuhafa til að neyta fullnusturéttar síns er orðinn virkur. Í skýrslu alþjóðlegs ráðgjafarfyrirtækis, sem heitir London Economics, frá árinu 2012 um úrræði til handa neytendum í fjárhagsörðugleikum, er ítarlega fjallað um efndaígildi á borð við það sem hér um ræðir. Þar kemur fram að sambærileg úrræði hafa lengi þekkst í mörgum ríkjum Bandaríkjanna og hafi frá fjármálahruni rutt sér til rúms í Evrópu. Er Spánn sérstaklega tiltekinn í því sambandi. Ástæða er til að undirstrika að brýn nauðsyn þess að lögfesta úrræði á borð við það sem frumvarp þetta mælir fyrir um kom bersýnilega í ljós í kjölfar fjármálahrunsins 2008 þegar gengi krónunnar missti helming verðgildis síns með þeim afleiðingum að gengistryggðir lánasamningar urðu skuldurum fullkomlega ofviða. Verðlagsáhrif gengisfallsins hafði samsvarandi afleiðingar fyrir verðtryggða lánasamninga. Úrræðaleysið sem blasti við fólki olli fordæmalausu uppþoti í samfélaginu sem dró dilk á eftir sér. Nauðsynlegt er að læra af reynslunni og innleiða úrræði til að fyrirbyggja að sagan endurtaki sig. Að mati flutningsmanna frumvarps þessa yrði til mikilla bóta að styrkja stöðu skuldara að fasteignaveðlánum með þeim hætti sem frumvarpið kveður á um. Auk þess að færa skuldurum í hendur nauðsynlegt úrræði til að mæta ófyrirséðum fjárhagserfiðleikum myndi sú áhættudreifing sem í því felst hvetja lánastofnanir til vandaðri lánastarfsemi. Þannig gerði frumvarpið að verkum, yrði það að lögum, að hagur lánveitanda og skuldara yrði sameinaður umfram það sem nú er með það að markmiði annars vegar að skuldari geti staðið undir afborgunum af fasteignaláni sínu og hins vegar að raunverulegt virði fasteignar sé ekki miklum mun minna en virði lánasamningsins heldur sambærilegt. Þannig yrði dregið úr líkunum á myndun fasteignabólu í líkingu við þá sem varð á árunum fyrir hrun. Til langs tíma litið leiddi breytt umhverfi að þessu leyti til vandaðri lánastarfsemi samfélaginu öllu til hagsbóta. Vísa má til svars dómsmálaráðherra við fyrirspurn þess sem hér stendur um nauðungarsölur og gjaldþrotaskipti, og eru málsnúmer tilgreind í greinargerð, og svars félags- og jafnréttismálaráðherra við fyrirspurn um nauðungarsölur og greiðsluaðlögun - þessar fyrirspurnir eru báðar frá liðnu þingi - þar sem fram kom að á undanförnum árum hefðu a.m.k. 9.195 fasteignir einstaklinga verið seldar nauðungarsölu eða vegna greiðsluaðlögunar. Við erum að tala um hátt í 10.000 heimili, frú forseti. Við erum að tala um a.m.k. 30.000 manns. Við erum að tala um samfélagsleg áhrif sem eru þannig að eðlilegt er að spyrja hvort hér hafi geisað ógnvænlegar náttúruhamfarir eða styrjöld. Við erum að tala um að 10% landsmanna misstu heimili sín. Við erum að tala um íslenska foreldra, feður og mæður, sem máttu leiða börnin við hönd sér út af heimilunum. Frú forseti. Hér var nefnd talan hátt í 10.000, en án efa hafa fleiri fjölskyldur misst heimili sín eftir öðrum leiðum þar sem ekki liggja fyrir neinar opinberar tölur. Samt sem áður, og í ljósi þessarar reynslu og í ljósi þessara talna, hafa engar varnir verið reistar í þágu heimilanna. Þessu frumvarpi er ætlað að bæta úr í því efni þótt vitaskuld þurfi fleira að koma til. Örstutt um hina lagalegu útfærslu sem hér er lögð til. Samkvæmt áðurnefndri 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, er lánveitendum skylt að gefa neytendum kost á úrræðum, svo sem endurfjármögnun eða skilmálabreytingu láns, sem gætu leyst úr greiðsluerfiðleikum neytenda áður en krafist er nauðungarsölu. Þannig er sá vilji löggjafans ljós að skipa nauðungarsölu þann sess að vera úrræði til þrautavara þegar um slík tilvik er að ræða og allar leiðir reynast ófærar, þar á meðal samningaleiðin. Þegar svo ber undir hlýtur fjárhagur neytanda jafnan að vera bágur að einhverju leyti gagnvart lánastöðu og er því málefnalegt að veita úrræði til að leysa neytanda sem svo er ástatt um undan slíkum byrðum líkt og leitast hefur verið við í seinni tíð með ýmsum lögum sem nánar eru talin í greinargerð. Í þeim tilvikum þegar allt annað hefur verið fullreynt áður en krafist er nauðungarsölu er jafnan óhætt að álykta að skilyrði greiðsluaðlögunar séu sjálfkrafa uppfyllt hvað varðar niðurfellingu veðskulda umfram verðmæti fasteignar. Er það því til þess fallið að auka mjög á skilvirkni úrlausnar mála í slíkum tilvikum að tekin verði upp sú meginregla að eftirstandandi skuldir vegna fasteignalána falli niður í kjölfar nauðungarsölu á fasteign neytenda. Að svo mæltu, frú forseti, legg ég til að frumvarpið gangi til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp um eftirstöðvar í kjölfar nauðungarsölu, eða lyklafrumvarpið svokallaða, þar sem einstaklingar sem lentu í hremmingum hrunsins hefðu getað, ef þetta frumvarp hefði orðið að lögum, skilað lyklunum og sloppið þar með frá þeirri niðurlægingu sem fylgdi í kjölfarið, eins og kom fram hjá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, en 10.000 manns lentu í þessu. Ég vil þakka flutningsmanni, hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, fyrir þetta frumvarp. Flokkur fólksins stendur einhuga að því ásamt mér og hv. þingmönnum Ingu Sæland og Karli Gauta Hjaltasyni. Einnig eru á frumvarpinu hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Birgir Þórarinsson, Halldóra Mogensen og Helgi Hrafn Gunnarsson. Þetta frumvarp hefur, eins og hefur komið fram, verið lagt fram fimm sinnum. Það er eiginlega óskiljanlegt og stórfurðulegt að það skuli ekki hafa verið samþykkt í fyrstu atrennu. Við vitum að eftir hrunið spruttu upp alveg stórfurðuleg atvik. Ég hef séð margt ljótt í því sem þar fór fram en sérstaklega man ég eftir því sem gerðist með lán Sparisjóðs Reykjavíkur sem enduðu í Dróma, sem enduðu meira að segja í safni Seðlabankans. Meðferðin á fólki í þeirri innheimtu er óafsakanleg. Fólk var hrakið af heimilum sínum og ekki nóg með það heldur var það sett í skuldaklafa. Stór hópur fólks flúði til útlanda og hefur ekki einu sinni möguleika á að koma heim aftur vegna þess að þess bíður skuldahali fáránleikans þar sem fólk er eiginlega sett í skuldafangelsi fyrir það eitt að hafa keypt sér íbúð, fyrir það eitt að hafa átt í íbúðinni sinni, en á einni nóttu varð fólk stórskuldugt, bara vegna hruns, vegna kerfisbreytinga, sem segir sig sjálft var ekki viðkomandi fólki að kenna á nokkurn hátt. En það var annað í þessu sem var enn þá ljótara og enn þá furðulegra. Sumt af þessu fólki var ungt fólk sem var að kaupa sína fyrstu íbúð og það fékk uppáskrifað hjá foreldrum og ættingjum. Hvað gerðist? Viðkomandi foreldrar og ættingjar voru líka eltir upp, hraktir úr húsnæði og sagt að gjöra svo vel að borga allt upp í topp. Við verðum að átta okkur á því að í þeim ljóta leik voru 10.000 heimili landsins undir. Ef við reiknum með, eins og kom fram hjá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, um 30.000 manns erum við í því tilfelli að tala um að lágmarki 10.000 börn sem hrakin voru af heimili sínu með foreldrum sínum og fjölskyldan átti eiginlega ekki möguleika á að bjarga sér, hrakin út á leigumarkað, föst í dag á leigumarkaði, þeir sem ekki flúðu land, með skuldahalann og innheimtustofnanir á eftir sér. Greiðsluaðlögun kom til en ströng skilyrði voru sett fyrir því að komast þar inn og þegar fólk komst þar inn tók við skuldafangelsi í þrjú ár. Þar var þanið þannig að fólk hafði ekki til hnífs og skeiðar ef það ætlaði að sleppa í gegnum það ferli. Sem betur fer var það í einhverjum tilfellum þannig að fólk slapp við þetta en í flestum tilfellum var ósanngirnin í innheimtunni algjör. Öllum ráðum var beitt og eins og ég sagði spruttu upp furðulegustu innheimtufyrirtæki. Það sem var eiginlega það ljótasta í því er að viðkomandi bankar, sparisjóðir og aðrir fóru ekki að leikreglum. Þeir lánuðu fólki án þess að gera greiðslukönnun. Þeir fylltu ekki út lögbundið form sem átti að vera til staðar við lánveitingar, sem var auðvitað orðið kolólögleg lánastarfsemi þegar allt hrundi en það stoppaði þá ekkert í því að reyna að klekkja á viðkomandi. Þeim tókst að ná til baka hjá fullt af fólki sem vissi ekki af þeirri stöðu sinni að það gat neitað að greiða. Var einhver sem upplýsti það? Var einhver sem aðstoðaði það? Var ríkið að hjálpa til? Nei. Ríkið var inni í þessu gegnum Seðlabankann. Það var allt undir. Þetta gekk yfir venjulegt fólk sem var eingöngu að kaupa sér húsnæði, ekkert að „gambla“ á markaði, ekkert að reyna að ávaxta fé sitt á þeim markaði þar sem tekin er ákveðin áhætta. Nei, þetta fólk tók ekki neina áhættu, það var að kaupa sér húsnæði fyrir sig og fjölskyldu sína en samt var ekkert gefið eftir. Það var algjörlega séð til þess að þetta fólk ætti ekki séns á að bjarga sér. Eins og áður segir var það ljóta í því að þarna voru börn á bak við. Ég trúi ekki öðru en að við lærum af reynslunni og sjáum til þess að svona frumvarp verði samþykkt, vegna þess að við vitum ekki hvort svona hlutir geti gerst aftur. Ég segi bara guð hjálpi okkur ef við höfum ekki vit á því að ganga frá því þannig að ef slíkir hlutir gerast aftur þá hafi fólk möguleika. Við vitum að íbúðaverð í dag er komið upp úr öllu. Ungt fólk er að skuldbinda sig upp á 40, 50, 60, 70 milljónir. Ef hlutirnir fara á versta veg er öll eign fólks fljót að hverfa. Þess vegna verðum við að hafa frumvarp sem gefur fólki tækifæri á að skila lyklunum, ganga út, byrja upp á nýtt, að verða ekki hundelt erlendis og hér heima af hrægammainnheimtufyrirtækjum sem eru tilbúin til að leggja allt undir og skiptir þá engu máli hvort það eru börn eða einhverjir aðrir sem verða á vegi þeirra. Innheimturnar skulu ganga yfir sama hvað það kostar. Ég vona svo heitt og innilega að þetta frumvarp fái þá meðferð sem það á svo sannarlega skilið og verði að lögum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrsta flutningsmanni, hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, kærlega fyrir þetta frumvarp. Eins og kom fram í máli hans hafa svipuð frumvörp verið lögð fram áður. Það sem mér finnst hvað merkilegast við frumvarpið er markmið þess, með leyfi forseta: „Markmið frumvarpsins er að stuðla að vandaðri lánastarfsemi með því að færa skuldurum að fasteignalánum í hendur þann möguleika að láta af hendi veðandlag lána sinna.“ Það kom mjög vel fram í máli flutningsmanns áðan og ég þakka honum kærlega fyrir það. Það frumvarp sem hér liggur fyrir er lagt fram í takt við þær breytingar sem orðið hafa í samfélaginu. Styrkja þarf stöðu skuldara og er þessu frumvarpi ætlað að gera það. Sjá þarf til þess að skuldarar hafi þetta úrræði til að mæta hinu ófyrirséða. Það þýðir einnig að lánastofnunum verður gert að vanda sig í lánastarfseminni. Mig langaði að koma hér upp og benda á það og þakka kærlega fyrir að þetta frumvarp sé komið fram.
Frú forseti. Hér er mælt fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um fasteignalán til neytenda. Flutningsmenn frumvarpsins eru alls níu; gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins, auk eins þingmanns Sjálfstæðisflokksins, tveggja þingmanna Miðflokksins og tveggja þingmanna Pírata. Frumvarpið er svokallað lyklafrumvarp. Fram kom hjá framsögumanni að slíkt frumvarp hefur komið fyrir þingið a.m.k. fimm sinnum áður en aldrei hlotið afgreiðslu. Breyting samkvæmt þessu frumvarpi felur í sér að kröfuhafi getur ekki gengið að öðrum eignum lántaka ef veðsett fasteign dugir ekki til fullnustu kröfu hans. Svo einfalt er það. Eftirstöðvar lánsins falla niður gagnvart lántakandanum. Frumvarpið gerir einnig ráð fyrir því að ef skuldaskil slíkra fasteignalána verða með öðrum hætti, svo sem vegna nauðasamninga, greiðsluaðlögunar, gjaldþrots eða við aðrar sambærilegar ráðstafanir sem rekja má til greiðsluvanda neytandans sem leiða til þess að samningur um fasteignalán glatar veðtryggingu í fasteign, verða endalok kröfunnar með sama hætti. Þar er gert ráð fyrir að skilyrði geti skapast til að skuldari geti þannig afhent lánveitandanum hina veðsettu eign, þ.e. að krafan fellur niður eða eftir atvikum eftirstöðvar hennar. Sjónarmiðið sem liggur þarna að baki er að lánveitandi sem samþykkir veð fyrir kröfu sinni, taki þátt í áhættunni. Hann fellst á veðandlagið sem fullnaðartryggingu fyrir kröfu sinni. Frumvarpið stuðlar þannig að ábyrgri lánastarfsemi þannig að ef lántaki lendir í greiðsluvandræðum sem leiða til þess að hann missir fasteign sína gengur lánveitandinn einungis að veðandlaginu og síðan ekki söguna meir. Hann tekur meiri þátt í áhættunni sem í lánasamningum felst. Ákvæðið er fortakslaust og á ekki að vera unnt að semja sig undan því í samningum milli aðila. Eins og það hefur verið hingað til getur lánveitandi elt uppi lántakann eftir að veðið er farið á nauðungarsölu og haldið eftirstöðvum lánsins við, eins og það er kallað, og beðið rólegur eftir því að fjárhagur lántaka braggist hugsanlega. Þannig hefur það tíðkast hingað til. Það er auðvitað eðlilegasti hlutur að lánveitandinn sé þannig settur í meira ábyrgðarhlutverk í samningssambandi sínu við lántaka og meti fyrir fram áhættuna af því að veðið dugi ekki fyrir láninu, bæði í upphafi þegar samningurinn er gerður og í framtíðinni. Þetta frumvarp er til hagsbóta fyrir lántakendur. Það er sanngjarnt og hefði betur verið í gildi hér þegar mesta fárviðrið gekk yfir á árunum eftir hrun þegar gengi krónunnar lækkaði mikið með þeim afleiðingum að gengistryggðir lánasamningar urðu mörgum skuldurum ofviða. Afleiðingarnar þekkjum við. Hér hefur verið leitt í ljós með svari ráðherra við fyrirspurn hv. þm. Ólafs Ísleifssonar, fyrsta flutningsmanns þessa máls, að 9.195 fasteignir einstaklinga voru seldar nauðungarsölu eða vegna greiðsluaðlögunar á árunum í kjölfar hrunsins auk þeirra sem misstu heimili sín á annan hátt, eins og hv. þingmaður nefndi hér áðan. Ef meðaltalið er þrír í hverri fjölskyldu er hér um að ræða 45.000 manns hið minnsta sem máttu þola það að missa heimili sín eftir þessi ósköp. Frú forseti. Þetta frumvarp er sett fram til að leitast við að jafna stöðu lántaka og lánveitenda þótt ekki væri nema örlítið. Eins og við vitum er staða lánveitenda á allan hátt sterkari. Staða hans er varin af hlöðnum múr réttarkerfisins sem ver ekki bara skuldina heldur ófyrirsjáanlegar fjárupphæðir til langrar framtíðar sem bætast við vegna verðtryggingarinnar. Það er mál að linni í þessum efnum, frú forseti. Það mál til komið að lánveitendur axli þótt ekki sé nema hluta ábyrgðarinnar á lánasamningunum. Brýn nauðsyn er á að lögfesta ákvæði frumvarpsins og stilla upp vörnum ef eitthvað gerist í líkingu við það sem gerðist hér á árunum eftir hrun.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, og eftirstöðvar í kjölfar nauðungarsölu. Ég kem hér upp til að fagna frumvarpinu. Einhverra hluta vegna hefur það farist fyrir að ég sé meðflutningsmaður á málinu. Ég taldi mig hafa sagt já við þeirri beiðni. En gott og vel, ég lýsi því hér með yfir í pontu að ég er mjög fylgjandi þessu frumvarpi. Eins og komið hefur fram í ræðum hefur þetta frumvarp í raun verið flutt nánast óbreytt, eða mjög svipað, fimm sinnum áður. Ég vil þakka hv. flutningsmanni, Ólafi Ísleifssyni, fyrir að leggja það fram. Fram hafa komið rök í fyrri ræðum fyrir því að þetta frumvarp sé nauðsynlegt í ljósi sögunnar. Við munum hvað gerðist þegar efnahagshrunið dundi yfir okkur; verðbólgan fór upp úr öllu valdi, verðtryggð lán margfölduðu sig og fólk lenti í miklum vandræðum og missti húsnæði sitt. Eins og fram kom í ræðum flutningsmanna áðan misstu 10% landsmanna heimili sitt og var fólk síðan elt með kröfur eftir að hafa misst heimili sín. Þetta hefur gerst gerst áður í sögunni við sveiflur í efnahagskerfinu en einhvern veginn tókst ekki á þessum árum að ná saman um að bregðast við því þó að þessi frumvörp hefðu verið lögð fram hvað eftir annað. Því tel ég mjög brýnt nú að við komum málinu áfram og náum að samþykkja það, komum því í gegnum þingið til þess að stoppa í þetta gat. Eins og fram kemur í frumvarpinu hjálpar þetta líka lánastofnunum til að vanda sig betur í gerð lánasamninga. Það er allt of mikil lenska í lánasamningum að skuldari er eiginlega veðsettur sjálfur og allt það sem hann tekur sér fyrir hendur. Þó að búið sé að bjóða upp allt ofan af honum þá er hann eltur. Það er það sem kallað hefur verið eftir að verði lagað. Þetta frumvarp, verði það að lögum, myndi hjálpa lánastofnunum til að vanda sig betur við gerð lánasamninga svo áhættan væri í raun og veru beggja aðila. Fólk myndi verða óhræddara við að fara út í fasteignakaup með það að leiðarljósi að hægt væri að treysta beggja megin frá. Ég ætla ekki að lengja mál mitt. Það er eiginlega allt komið fram í ræðum hér á undan sem ég hefði viljað segja um málið. Þetta er stórt mál fyrir fyrir almenning og fyrir fjármálakerfið vegna þess að það hjálpar lánastofnunum að vanda sig betur og koma með nýju hugarfari að lánasamningum, eins og margoft hefur komið fram. Ég óska þess, eins og fleiri ræðumenn á undan mér, að þetta mál fái jákvæða og góða afgreiðslu í gegnum þingið og verði að lögum. Þá trúi ég því að við eigum bjartari framtíð fyrir okkur í þessum málum, því að þetta er náttúrlega ein stærsta fjárfesting sem flestir fara út í á lífsleiðinni, að kaupa sér húsnæði. Þá þarf sú umgjörð að vera vönduð. Að því sögðu ætla ég að þakka fyrir mig þannig að þetta frumvarp verði að lögum sem fyrst.
Frú forseti. Ég þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem hafa fjallað með jafn yfirgripsmiklum hætti og raun ber vitni um frumvarpið og ég er þeim mjög þakklátur fyrir þá mikilvægu umræðu sem tókst um málið. Ég tel að sú umræða verði gott veganesti fyrir hv. þingnefnd þegar hún fer yfir málið. Frú forseti. Þetta mál er ekki flutt að ófyrirsynju. Þær varnir sem heimilin þurfa gagnvart því ofurvaldi sem þau búa við gagnvart fjármálastofnunum hafa ekki verið reistar með fullnægjandi hætti. Þetta mál er bara steinn í þá hleðslu. Við búum við þá skipan mála að við erum með allt annað fyrirkomulag en gerist nokkurs staðar á byggðu bóli varðandi grundvallarþátt í lífi venjulegs fólks, þ.e. með hvaða hætti staðið er að því að fjármagna húsnæðiskaup þannig að fólk hafi þak yfir höfuðið. Við sitjum föst og spólum alveg endalaust í kerfi sem var sett upp sem neyðarúrræði í allt öðru þjóðfélagi en ríkir hér nú. Skipan atvinnumála var allt önnur. Fjármálamarkaðir ekki til í þeirri mynd sem við þekkjum þá núna. Þá var enginn hlutabréfamarkaður hérna, svo að dæmi sé tekið. Skuldabréfamarkaður var bara að byrja að slíta barnsskónum. Þá var tekið það þrautaráð að reyna að beita einhverjum verkfræðilegum lausnum á efnahagsvanda sem m.a. átti rót að rekja til þess að hér urðu, ekki hér heldur alþjóðlega, tvær olíuverðssprengingar á 8. áratug liðinnar aldar. Stærsti hluti þjóðarinnar var ekki fæddur á þeim tíma. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir, ekki síst af hálfu þeirra flokka sem hafa átt fulltrúa í umræðunum í dag, þ.e. Flokks fólksins og Miðflokksins, þá getum við ekki náð að rífa okkur upp úr þessu vegna þess að vanahugsunin er slík og kannski róa sterk öfl undir sem hafa af því mikla hagsmuni að þessu kerfi sé viðhaldið. Sagan er óræk í þessum efnum. Afleiðingar hrunsins eru enn að koma fram í margvíslegum skilningi. Og það er náttúrlega alveg með ólíkindum hver framvinda mála varð. Hér lá það fyrir þegar frá því snemma árs 2008, það var a.m.k. orðið ljóst um páska, svo mikið treysti ég mér til að fullyrða, að undir krónunni væri engin föst jörð og hún gæti bara farið eins langt suður og hver maður gat ímyndað sér. Menn þekkja það að þegar krónan fellur í verðgildi þá fylgja á eftir, að sjálfsögðu, verðhækkanir. Sá útbreiddi háttur sem mjög var haldið að mönnum að taka lán í erlendri mynt, helmings verðfall á krónunni leiddi náttúrlega af sér tvöföldun á höfuðstólnum og á kannski þremur mánuðum, eða hvað það nú var, skilaði það sér inn í verðlagsmælingarnar þannig að höfuðstólar verðtryggðu lánanna fóru sömu leið og fólk stóð frammi fyrir algjörlega óviðráðanlegri stöðu. Það var eins og að ætla sér að klífa þrítugan hamarinn að ráða við þetta. Við höfum litið þannig á, eftir því sem ég best veit, að einstaklingum er ekki lengur heimilt að taka lán í erlendri mynt af varúðarástæðum til að verja fólk gegn þeirri áhættu að það taki lán og stofni til skuldbindinga í annarri mynt en þeirri sem það hefur tekjur sínar í. En gáum að einu, frú forseti. Verðtryggt lán er ekki eðlisólíkt láni í erlendri mynt að þessu leyti. Menn eru ekki með tekjur í verðtryggðum krónum. Menn eru með tekjur í nafnkrónum. Verðtryggða krónan er jafn fjarlæg krónunni og hver önnur erlend mynt. Það stendur bara þannig á að hún heitir verðtryggð króna. Hún er engin króna, hún er bara einhver vísitala. Og taki menn eftir því, hvað er hún? Hún er þessi vísitala. Hvað er það? Jú, fram fara neyslukannanir á vegum Hagstofunnar og fjölskyldur sitja við að færa heimilisbókhald. Þetta er allt mjög vísindalega og frábærlega gert og vönduð vinnubrögð í hvívetna. Og alþjóðlegir staðlar í hávegum hafðir. En hvað gerist svo? Inni í þeirri vísitölu er húsnæðisliðurinn. Hann tekur ekki breytingum eins og almennt verðlag í landinu. Hann sætir sérlögmálum og hann hefur hækkað náttúrlega mjög eins og allir þekkja og margoft hefur verið nefnt í þessum ræðustól á undanförnum misserum, ræðst m.a. af því hvernig ástandið er á framboði íbúðarhúsnæðis, sem aftur ræðst að verulegu leyti af framboði byggingarlóða og alls konar skipulagslegum þáttum og byggingarreglugerðum og öllu mögulegu. Sú verðhækkun á húsnæði sem verður af þeim sökum hefur ekkert með verðbólgu að gera. Þegar farið var af stað með verðtrygginguna var hugmyndin sú að bæta lántakanda upp verðrýrnun peninganna en ekki breytingar á skipulagslegum þáttum eða lóðaframboði eða einhverri sérvisku í borgarstjórn eða sveitarstjórnum. Ég leyfi mér að nota tækifærið, frú forseti, og vekja athygli á frumvarpi sem ég hef mælt fyrir og notið góðs atbeina mikið til sömu hv. þingmanna og eru á þessu frumvarpi, þakka ég þeim það eina ferðina enn, en það frumvarp er um breytingar á lögum um vexti og verðtryggingu og felur í sér það sem ég myndi leyfa mér að kalla tangarsókn, að hætti nafnkunns hershöfðingja, að verðtryggingunni úr öllum fjórum höfuðáttum. Og til að draga efni frumvarpsins saman, af því að nú er orðið áliðið dags, þá er það svona. Húsnæðisliðurinn út, óbeinu skattarnir út, eitraði kokteillinn út og okurvextirnir út. Það er frumvarpið. Það er til umfjöllunar í hv. þingnefnd og verður mjög fróðlegt að fylgjast með viðtökum við því. Það einkenni sem við búum við og sem hér er verið að leitast við að bregðast við með því að efla varnir lántaka í slíkum viðskiptum, er vegna þess að það hefur verið talið eðlilegt og er að mestu leyti athugasemdalaust, nema af hálfu einhverra sérvitringa, að áhættu sé eins misskipt í lánasamningum og raun ber vitni. Það er ekkert jafnræði. Það er bara annar aðilinn sem ber alla áhættuna af verðlagsbreytingum. Hinn aðilinn ber enga áhættu af verðlagsbreytingum. Enga. Hvar þekkist þetta á byggðu bóli? Og sá sem ber enga áhættu af verðlagsbreytingum er víggirtur í bak og fyrir vegna þess að venjulega er ekki lánað nema fyrir hluta af verðmæti eignarinnar og þó að eignir af þessu tagi hækki yfirleitt í verði þá er hann bæði með belti og axlabönd, eins og stundum er sagt. Reynslan af hruninu er, eins og komið hefur fram í máli ýmissa hv. þingmanna sem fjölluðu um málið, náttúrlega svo skelfileg að varla er hægt að koma að því orðum, er eins og einhverjar sveitir handrukkara eða ótíndra handrukkara sem fóru að næturlagi til að vörslusvipta, eins og það heitir, hirða bíla fyrir utan heimili fólks og annað af því tagi. Og svo þessi handrukkun, frú forseti, sem ég leyfi mér að kalla, þ.e. að halda fólki í spennitreyju, eins og var vikið að í máli sumra hv. þingmanna, sem það er enn þá í. Og partur af þeirri spennitreyju er að það er á einhverjum svörtum listum hérna og er jafnvel ekki talið í húsum hæft og því eru allar bjargir bannaðar. Það fólk kemst ekki á leigumarkað, getur ekki tekið lán til að kaupa, en við sinnum því fólki ekki neitt. Þetta fólk er gleymt, en það verður gleymt ei meir ef við fengjum aðeins að hafa meiri áhrif hér sem höfum beitt okkur í þessum efnum. Það er reyndar ekki vansalaust, frú forseti, þetta ástand sem ríkir hvað þetta varðar, að fólki séu nánast allar bjargir bannaðar af því að það hafði unnið sér það til óhelgis að taka lán til að fjármagna kaup á íbúðarhúsnæði fyrir fjölskylduna, að eftir að hafa lent í þeim ósköpum að krónan missir sitt verðgildi og verðbólgan fer upp úr öllu valdi, að farið skuli vera með það eins og einhverja sakamenn. Það á sér engar bjargir og það á enga von, fyrir utan 30 þúsund manns sem búa erlendis. Við eigum 30 þúsund Íslendinga á erlendri grundu. Hvað höfum við að bjóða því fólki, sem getur tekið lán í þeim löndum þar sem það býr í með eðlilegum hætti og komið sér upp húsnæði? Hvað höfum við að bjóða því fólki? Ekkert, nema þessa verðtryggingu. Hvað haldið þið að margir sækist eftir því að búa á Íslandi af því að hér sé verðtrygging? Við skulum ekki gleyma því, frú forseti, að undir fáguðu yfirborði ríkir sviði hjá mörgu fólki. Og við skulum einhvern tímann fjalla nánar um það. Við skulum fjalla nánar um það með hvaða hætti væri rétt, skynsamlegt og sanngjarnt að koma til móts við það fólk því að sviðinn býr þarna. Ég spyr: Getur verið að sumir þættir í samfélaginu sem eru mjög erfiðir viðureignar um þessar mundir eigi sér rót í því álagi sem fjölskyldur og heimilin urðu fyrir? Ég tel að það væri einnar messu virði að rannsaka það. Frú forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þingmanna fyrir þeirra mikilvæga framlag í þessum umræðum og þau gagnlegu innlegg sem allir sem einn höfðu fram að færa. Ég ítreka að ég vænti þess að málið fái málefnalega og ítarlega skoðun í þingnefnd og verður fróðlegt að sjá viðbrögðin. En þegar verið er að tala fyrir málum í þessum málaflokki hefur maður stundum óskað þess að áheyrendahópurinn væri eilítið stærri, hér er að vísu einvalalið, [[Gripið fram í: Fámennt en góðmennt.]]fámennt en góðmennt eins og sagt er. En við skulum sjá. Hér er mál sem ég tel að verðskuldi góðan framgang á vettvangi Alþingis.