Með bréfi, dagsettu 6. apríl 2022, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Geðheilbrigðisþjónusta – stefna, skipulag, kostnaður og árangur.
Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þá tillögu? Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu og fer hún þá fram að loknum óundirbúnum fyrirspurnum.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.
Forseti. Nú liggur fyrir listi kaupenda í nýafstöðnu útboði á Íslandsbanka. Í útboðinu var hópi fjárfesta boðið að kaupa eignir ríkisins á afslætti. Þann 10. febrúar gaf ráðherra út greinargerð um fyrirætlanir um sölu bankans þar sem m.a. eru reifuð markmið, söluaðferð og áætlað söluferli bankans. Þann 18. mars sendi fjármálaráðherra Bankasýslunni svo bréf þar sem hann fól henni að framkvæma útboð á bréfum í Íslandsbanka, með leyfi forseta, „að höfðu samráði við ráðherra um tímasetningar, skiptingu áfanga og söluaðferðir“. Yfirlýst markmið með að veita lokuðum hópi fjárfesta þennan afslátt væri að finna trausta langtímafjárfesta sem framtíðareigendur bankans. Tekin var meðvituð ákvörðun um að veita þennan afslátt og nota lokað útboð til að laða að stofnfjárfesta sem langtímaeigendur bankans. Ráðherra sem ábyrgðaraðili þessa útboðs hefði auðveldlega getað sett reglur eða ramma um það hvernig fjárfestum skyldi hleypt að en þess í stað var um að ræða nokkurs konar villta vestur þar sem fimm sölufyrirtæki tóku kvöldstund í að hringja í sína uppáhaldsfjárfesta. Niðurstaðan er afar sundurleitur listi fjárfesta þar sem einhverjir tugir einstaklinga eru að fjárfesta fyrir brot úr prósenti. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra: Hvað breyttist frá því að ráðherra gaf út yfirlýst markmið um að finna stóra hæfa langtímafjárfesta? Hvers vegna sjáum við fjárfesta sem eru að kaupa brot úr prósenti í bankanum með afslætti? Og af hverju fá einstaklingar með vægast sagt vafasama fortíð úr bankahruninu að kaupa hlut í bankanum með afslætti?
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst ræða það sem hv. þingmaður kallar afslátt í útboðinu og benda á það að hér fór fram sala á rúmlega 50 milljarða hlut sem jafngildir um 300 viðskiptadögum með hlutabréf í bankanum, fimmföld velta á markaði með hlutabréf í Íslandsbanka frá áramótum. Spurningin sem var uppi þennan dag var þessi: Hvert er rétta verðið fyrir sölu í dag á 22,5% hlut? Það er spurningin sem var uppi. Það fékkst svar við henni með ríkri þátttöku markaðsaðila, gríðarlega mikilli eftirspurn í útboðinu og svarið var að þeim markmiðum sem eru skrifuð út í lög og voru uppi hér í þinginu af þingnefndum og voru til grundvallar sem viðmið af minni hálfu gagnvart Bankasýslunni - þessum markmiðum öllum mátti best ná með því að gengið væri 117. Enda sjá það allir í hendi sér að ef við hefðum sett inn í Kauphöllina 50 milljarða hlut þá hefði framboðshliðin auðvitað bara leitt til þess að verð í bankanum hefði hrunið. Þegar við skoðum samanburð við önnur dæmi, við getum notað Arion banka hér innan lands eða önnur erlend dæmi, þá sjáum við að frávikið frá síðasta markaðsgengi var lítið í þessu tilviki. Þetta er aðeins um það sem hv. þingmaður kallar afslátt. Það var engum sérstaklega hleypt að í þessu ferli heldur var það ljóst frá upphafi að þeir sem teldust hæfir fjárfestar máttu taka þátt. Hvað er hæfur fjárfestir? Það er fjárfestir sem hefur næga reynslu og þekkingu til þess að það megi selja honum án þess að það sé gefin út útboðslýsing. Allir þeir sem gáfu sig fram, lýstu áhuga á því að taka þátt í þessu útboði, sem var opinbert af hálfu Bankasýslunnar, og uppfylltu skilyrði um að vera hæfir sem sagt annars vegar og voru reiðubúnir að greiða verðið sem Bankasýslan á endanum lagði til og ég samþykkti, þeir fengu að taka þátt. Enginn handvalinn. Þetta var opið útboð.
Forseti. Afsláttur er fyrir stóra fjárfesta, til að laða að stórri áhættusamri fjárfestingu, ekki fyrir Lyf og heilsu til að kaupa banka eða föður fjármálaráðherra. Í fyrsta útboðinu á bankanum tapaði ríkissjóður 30 milljörðum. Í seinna útboðinu mistókst að finna hæfan framtíðareigenda en það tókst að selja föður fjármálaráðherra hlut í bankanum með afslætti ásamt fjölda manns með mjög vafasama fortíð frá bankahruninu. Að gefinni þessari reynslu, af hverju í ósköpunum ætti þingið að leyfa hæstv. ráðherra að halda áfram að selja þennan banka eða skipta sér yfir höfuð af ríkissjóði?
Virðulegi forseti. Við höfum lagt okkur fram um að tryggja gagnsæi um alla þessa meðferð. Þess vegna voru þessi samskipti við þingið og þess vegna m.a. lagði ég mikla áherslu á það, ef lög ekki hindruðu, að birta lista yfir þá sem fengu úthlutun í þessu útboði. Um það giltu almennar reglur. Ég vil vekja athygli á því, af því að hv. þingmaður hefur skoðanir á einstökum kaupendum og telur þá misvel til þess fallna að fara með eignarhlut í fjármálafyrirtæki, að lög kveða á um það að ef einstaklingar eða lögaðilar vilja fara með virkan eignarhlut, eins og það heitir í lögum, yfir 10%, þá þurfa þeir að fara í gegnum sérstakt nálarauga. Það gildir ekki fyrir smáa eignarhluti. Þar gilda aðrar reglur. Ég ætla að segja þetta um framhaldið. Vegna þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið þá held ég að það sé langbest til þess að tryggja einmitt að það sé ekkert í skugganum og það sé bara vel farið yfir þá framkvæmd sem við höfum hér nýgengið í gegnum að við fáum Ríkisendurskoðun til að taka út framkvæmd útboðsins [[Forseti hringir.]]og fara yfir það fyrir þingið með hvaða hætti lög og fyrirmæli voru [[Forseti hringir.]]framkvæmd við þetta útboð. Ég tel, miðað við það sem ég veit, að það muni koma vel út fyrir alla framkvæmdina.
Herra forseti. Ég hef oft gagnrýnt þær aðferðir sem þessi ríkisstjórn, og reyndar forveri hennar, kaus að fara við að vinna úr þeim gríðarlega miklu eignum sem fólust í verðmæti bankanna sem ríkið yfirtók, annars vegar Arion banka og hins vegar Íslandsbanka. Arion banka var skilað aftur, ef svo má segja, til vogunarsjóðanna en Íslandsbanki seldur að stórum hluta en þó án þess að stjórnvöld notuðu tækifærið til að gera þær grundvallarbreytingar sem eru þarfar á fjármálakerfinu á Íslandi þannig að það virki betur fyrir fyrirtæki og sérstaklega fyrir almenning í landinu. Þetta væri einstakt tækifæri til að endurmeta fjármálakerfið og byggja upp kerfi sem virkar betur, það hefur ekki verið nýtt til þess. Nú sjáum við að ýmsar spurningar hafa vaknað um einkavæðingarferli Íslandsbanka. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Kemur til greina, að hans mati, að breyta um kúrs hvað varðar það sem eftir er af eignarhlut ríkisins í þessum banka og fara til að mynda þá leið að afhenda öllum Íslendingum til jafns hlut í bankanum? Það myndi þýða að fjögurra manna fjölskylda fengi þar með hlut sem væri yfir milljón krónur að verðmæti og allur almenningur hefði aðkomu að fjármálakerfinu. Með þessu tapast þessar eignir ekki, þeim er skilað beint til hinna réttmætu eigenda, alls almennings á Íslandi. Kemur til greina í ljósi reynslunnar, að mati hæstv. ráðherra, að velta fyrir sér slíkum leiðum?
Virðulegi forseti. Ég hef stundum spurt mig hvað hv. þingmaður er nákvæmlega að fara þegar hann talar um að gera uppstokkun í fjármálakerfinu og láta það betur þjóna þörfum almennings. En við höfum verið að endurskrifa allt regluverk um bankana og það er gjörbreytt. Við höfum þar fylgt Evrópufordæmi og samlagað íslensku löggjöfina að því sem þar gerist. En hér er spurt um það hvort ég telji koma til greina að fara aðrar leiðir. Ég hef sagt það nú þegar, og við ræddum það reyndar fyrir þetta útboð sem nú er nýafstaðið, að ég teldi vel koma til greina og við ættum að halda því opnu að fara aftur í almennt útboð. En sú leið að afhenda Íslendingum beint eignarhlut í ríkisbanka er nokkuð sem ég hef lengi talað fyrir. Ég hef ekki náð samstöðu um það með samstarfsflokkum eða öðrum hér á þinginu til að hrinda því í framkvæmd og ég hef svo sem alveg verið sáttur við það að við færum fyrst þessa leið skráningar og við myndum losa um ríkiseignina, fá gott verðmat á bankann, sem hefur tekist frábærlega. Þetta er eign sem ríkissjóður tók yfir án endurgjalds, 95% hlutur í bankanum. Við höfum nú gert úr honum yfir 270 milljarða virði og höfum þegar selt fyrir 100 milljarða, fengið 72 milljarða í arð og eigum eftir eignarhlut, erum enn langstærsti eigandinn að bankanum, með 42,5% sem er yfir 100 milljarða virði. Í ljósi þess hversu mikið virði bankans hefur hækkað í höndum ríkisins, þó ekki væri nema bara frá almenna útboðinu þegar bankinn var metinn í kringum 150 milljarða en núna yfir 250 milljarða, þá finnst mér það vel koma til greina að við ráðstöfum hluta ávinningsins af hækkun á markaðsvirði bankans beint til Íslendinga. En við þurfum að ræða það betur og ekki er út frá því gengið í því söluferli sem þegar hefur verið samþykkt hér af Alþingi.
Herra forseti. Þetta þykja mér mikil tíðindi. Ég vissi að ágreiningur væri innan ríkisstjórnarinnar um allt mögulegt en ég vissi ekki að hæstv. fjármálaráðherra hefði átt í erfiðleikum með að fá menn til að samþykkja þessa hugmynd og kosningastefnu Miðflokksins um að afhenda hlut í Íslandsbanka beint til almennings í landinu. Ég er því sáttur við svarið og ætla ekki að koma hæstv. ráðherra í nein frekari vandræði gagnvart samstarfsfólki sínu í ríkisstjórn. Ég vona að honum takist einfaldlega að sannfæra það um gildi þessarar hugmyndar, þessarar stefnu, og hef því ekki frekari spurningar fyrir hæstv. ráðherra að sinni.
Virðulegi forseti. Já, það eru dæmi um að samhljómur sé með stefnu Sjálfstæðisflokksins og Miðflokksins. Þarna er kannski eitt dæmi. Ég minnist þess að við ræddum þetta á landsfundi Sjálfstæðisflokksins á sínum tíma og höfum talað fyrir þessu fyrir kosningar og síðan má kannski segja að ég hafi ekki gert það að úrslitaatriði við stjórnarmyndun að við færum þessa leið en við höfum ekkert lokað endanlega samtalinu um söluferlið. Þó er það þannig að allar heimildir eru til staðar hér á þinginu, í lögum, til að klára sölu á bankanum. Ef við færum þá leið myndi ég segja að það kallaði á sérstaka umræðu hér í þinginu og þar væri kannski álitamálið ekki síst það hversu stórum hluta af því sem eftir stendur við myndum ráðstafa með þessum hætti. En það hefur verið út frá því gengið, samanber greinargerð Bankasýslunnar, að við myndum kannski frekar fara hefðbundnari leiðir, fleyta þessu í gegnum markaðinn, fara í almennt útboð eða aðrar þekktar leiðir.
Virðulegur forseti. Ríkisstjórn sem getur ekki einu sinni ráðið við bankasölu, eigum við nokkuð að vera hissa á því að hún ráði ekki við heilbrigðiskerfið? Heilbrigðiskerfið á Íslandi er í algjörum lamasessi. Hjúkrunarfræðingar á bráðamóttöku Landspítalans telja ekki réttlætanlegt að þeir beri ábyrgð á öryggi sjúklinga sem er fáránlegt og einnig telja hjúkrunarfræðingar sig ekki geta sinnt starfi sínu eins og ætlast er til af þeim við þær aðstæður sem eru á bráðamóttöku Landspítalans. Þeir geta ekki tryggt öryggi sjúklinga og hvað þá starfsfólks í því umhverfi sem boðið er upp á. Stöðugildum hjúkrunarfræðinga hefur fækkað um tíu og fyrir skorti tíu stöðugildi á bráðamóttöku. Ástandið er grafalvarlegt, hættulegt fyrir sjúklinga og starfsfólk. Að verða vitni að skelfilegri fæðingu fyrir 40 árum og lesa svo um að ekkert hafi breyst í dag er stórfurðulegt og algerlega óboðlegt fyrir konur sem eru að fæða og börnin þeirra í því ástandi. Biðlistar lengjast og lengjast og þegar fólk fær loksins aðgerð þá lendir það á biðlista - til að komast hvert? Í sjúkraþjálfun. Í þriðja skiptið er ég að koma upp og spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvað ætlar hann að gera í sambandi við bráðamóttökuna og Landspítalann og hvenær ætlar hann að semja við sjúkraþjálfara? Er boðlegt að segja við einstakling sem er búinn að bíða í ár eða lengur eftir aðgerð - hann fær aðgerðina en hann fer á biðlista fyrir sjúkraþjálfun. Þegar hann fær sjúkraþjálfun lendir hann í þeim stórfurðulegu aðstæðum, sem svo margir hafa lent í undanfarið og bent mér á að þeir hafa ekki efni á því vegna þess að þeir þurfa í dag að borga allt upp í 20.000 kall á mánuði aukalega fyrir sjúkraþjálfun sem er búið að velta úr kerfinu. Svo kemur þessi ríkisstjórn og hælir sér af því að það sé gjaldfrjálst í kerfinu. En þeir eru búnir að færa ákveðið gjald af [[Forseti hringir.]]einum stað yfir á annan. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað á ég að segja við það fólk sem hefur ekki efni á þessu? [[Forseti hringir.]]Á ég að segja við það þegar það kemst ekki til sjúkraþjálfara: [[Forseti hringir.]]Farið á bráðamóttökuna?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir spurningarnar. Hann setti þetta í fjölþætt samhengi og kristallaði þau verkefni og þann vanda, getum við kallað, sem við erum að kljást við í heilbrigðisþjónustu og ég gengst alveg við því. Verkefnin eru ærin. Margt af því sem hv. þingmaður kom hér inn á tengist öryggi sjúklinga. Það hefur verið mikið til umræðu og á auðvitað alltaf að vera til umfjöllunar, við viljum tryggja hér öryggismenningu og gæta að öryggi sjúklinga sem eru hjartað í kerfinu okkar. Til að bæta verkferla og vinnulag - og nú er það hjá embætti landlæknis að skoða alvarlegu tilvikin sem upp koma - þá er slík umræða af hinu góða. Til hvers? Til að fyrirbyggja að slíkt gerist. Hv. þingmaður kom inn á umræðu sem snýr að öryggi og fæðingum og til eru skýrslur um alþjóðlegan samanburð á því sviði og ég vil vekja athygli á því að við erum mjög framarlega á því sviði þegar kemur að fæðingum, fæðingarþjónustu, ungbarnavernd og mæðravernd. Þar erum við mjög framarlega og við megum heldur ekki gleyma því hvað við gerum vel. Þá eru það samningarnir. Það er hægt að fagna því hér að við erum búin að semja við hjúkrunarheimilin til fimm ára, sem eru tímamót. Það er hluti af þessari stóru mynd af þeim útskriftarvanda sem hv. þingmaður kom inn á og sem birtist okkur reglulega á bráðamóttöku og hefur gert allt of lengi, þegar bráðamóttakan breytist í legudeild. Það snýr líka að öryggi [[Forseti hringir.]]og ég tek fulla ábyrgð á því. Við erum að leita lausna á hverjum einasta degi á því. [[Forseti hringir.]]En ég þarf að koma að frekari samningum í seinna andsvari.
Virðulegur forseti. Þetta voru dýr svör því að staðreyndirnar tala sínu máli. Einn af hverjum tíu sem leggst inn á spítala lendir í einhverri áhættu. Ég spyr mig: Hvað hefur verið gert undanfarin ár af þessari ríkisstjórn? Forveri heilbrigðisráðherra kom á því stórfurðulega kerfi að neita að semja við sjúkraþjálfara og sérgreinalækna. Ég spyr mig: Hver ræður? Eru það Sjúkratryggingar Íslands sem stoppa þetta? Ræður ráðherrann ekki? Hvers vegna er ekki samið? Og hvernig er hægt að segja við sjúkraþjálfara að þeir fái ekki launahækkun eins og aðrir hafa fengið heldur eigi þeir bara að sætta sig við launalækkun? Er það það sem strandar á? Ég skil ekki hvernig í ósköpunum, á sama tíma og við getum selt banka með allt að 30 milljarða afslætti, við getum ekki einu sinni séð til þess að fólk sé ekki í lífshættu inni á sjúkrahúsi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir tækifærið til að fara yfir þessi fjölmörgu verkefni sem við erum að kljást við og hann dregur það bara mjög skýrt og greinilega fram. Ég hef sagt það hér og vil segja það helst á hverjum degi að öryggiskennd sjúklinga, öryggismenningin, ekki síður starfsfólks í þessu gagnkvæma sambandi, með þessa viðkvæmu þjónustu, er sennilega það dýrmætasta sem við eigum í heilbrigðisþjónustunni. Það er það sem við þurfum alltaf að vinna að og þess vegna þurfum við að styrkja ferla o.s.frv. Það kom út mjög góð skýrsla árið 2015 sem snýr m.a. að réttarstöðu starfsfólks. Þar eru mjög góðar tillögur og ég hvet alla til að lesa þá skýrslu. Hún er mjög góð. Ég skipaði starfshóp fyrir margt löngu til að taka upp þráðinn og vinna að þessum málum. Varðandi samningana þá hef ég lagt mig fram um það - vegna þess að ef við ætlum að takast á við allt það sem hv. þingmaður fer yfir hér þá verðum við að efla samspilið og samvinnuna í kerfinu, [[Forseti hringir.]]nýta sérgreinalæknana, nýta sjúkraþjálfarana í endurhæfingunni, sem er stór hluti af forvörnum. Ég er að vinna að því hörðum höndum [[Forseti hringir.]]að ná saman við þessar ágætu starfsstéttir.
Virðulegi forseti. Nú þarf fjármálaráðherra að sýna pólitíska forystu í þessu máli. Þjóðin er búin að missa trú á söluferlinu á Íslandsbanka. Það þarf að fara almennilega ofan í þetta ferli. Hvers vegna í ósköpunum fengu aðilar frítt spil til að selja almenningseign á afslætti til spákaupmanna, söluaðilum borgaðar himinháar þóknanir fyrir að hjálpa erlendum spákaupmönnum að skotgræða á ríkiseign? Óljóst er hvernig kaupendur voru valdir og að öllu leyti óskiljanlegt hvernig það getur samrýmst framtíðarsýn um traust og trúverðugleika bankakerfisins að hleypa að aðilum með skelfilega sögu af bankarekstri. Það er eins og hæstv. fjármálaráðherra sé á sjálfstýringu. Við ræðum hér í þinginu um fjármálaáætlun þar sem er ekkert annað en framreikningur embættismanna í ráðuneytinu. Engin pólitísk forysta. Útboð á ríkiseign er stjórnlaust. Ef hæstv. ráðherra er svona áhugalaus um þetta allt saman, um sitt hlutverk og ábyrgð og getur ekki tekið pólitíska forystu í þessu máli, þá ætti hann að huga að því að hleypa einhverjum öðrum að. Það er ekki hægt að sinna einu æðsta embætti þjóðarinnar með hálfum hug. Hér er alger skortur á auðmýkt gagnvart almenningi. Valdhroki hefur umlukið þetta ferli. Fjármálaráðherra verður að draga þá til ábyrgðar sem stóðu á bak við spillinguna í þessu söluferli. Þjóðin þarf að vita hvað fór fram í samskiptum milli ráðherra, Bankasýslu og söluráðgjafa. Ég ítreka: Ef hæstv. ráðherra getur ekki sýnt forystu í þessu máli þá hefur hann ekkert erindi lengur í pólitík. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvað ætlar hann að gera? Hver mun sæta ábyrgð í þessu máli?
Virðulegi forseti. Ég hef tekið það fram hér í dag að ekkert viljum við frekar, við sem höfum tekið ákvarðanir um að hefja þetta söluferli og ég sem gaf Bankasýslunni umboð, en að öllum spurningum sé svarað. Þess vegna höfum við verið í umræðu á þinginu. Þingið var haft með í ráðum. Margt af því sem spurt er um nú kemur mér dálítið spánskt fyrir sjónir í ljósi þess hversu opið ferlið var, hversu opinskátt það var rætt hér. Hv. þingmaður hefur t.d. verið að spyrja: Hvers vegna var ekki settur einhver lágmarksþröskuldur varðandi fjárhæðir fyrir þátttöku í útboðinu? Ég spyr þá á móti: Hvers vegna kom það sjónarmið ekki fram í öllu þessu samtali sem við höfum átt hér undanfarna mánuði, ef það var svona mikilvægt? Og hvers vegna er sá sem kemur með 5 milljónir ekki jafn mikilvægur á eftirspurnarhliðinni og sá sem kemur með 50 eða 500 eða 5.000? Hvers vegna ættum við að gera þann mun? Og sjá menn ekki að ef við útilokum einkafjárfestana þá erum við að draga stórkostlega úr heildareftirspurninni sem mun augljóslega hafa áhrif á verðið. Eftir sitjum við með bankakerfi sem væri þá að uppistöðu til og mögulega á endanum eingöngu í eigu lífeyrissjóða, sem aftur eru langstærstu eigendur allra fyrirtækja á samkeppnismarkaði á Íslandi og stærstu viðskiptavinir bankanna, og það er eitthvað sem við vildum ekki. Samkeppniseftirlitið vakti athygli á því í fyrra að við þyrftum að hafa til hliðsjónar samkeppnissjónarmið. Hv. þingmaður kallar eftir að ég taki frumkvæði í þessari umræðu. Það hef ég gert hér í dag með því að segja: Ég mun hafa frumkvæði að því að óska eftir því að Ríkisendurskoðun fari yfir framkvæmd útboðsins með hliðsjón af þeim lögum og reglum, þingvilja, sem verið hefur að baki og ég hef fulla trú á því að það muni standast ágætlega skoðun. Svo skulum við ekki gleyma heildarniðurstöðunni, sem er í raun og veru stórkostleg [[Forseti hringir.]]í ljósi þess að við höfum náð að selja yfir 100 milljarða í bankanum, fengið breytt eignarhald, marga langtímafjárfesta o.s.frv. að kerfislega mikilvægum banka.
Virðulegi forseti. Það er í rauninni ótrúlegt að hlusta á þessar eftiráskýringar. Opið ferli. Það var viljandi farið í lokað útboð og almenningi ekki hleypt að vegna þess að þjóðin hélt að hér væri verið að veita ákveðnum aðilum með sterkt bakland, sterka fjárhagslega getu, trúverðugleika, aðgang að bankanum. Af hverju var ekki einhverjum 5 millj. kr. fjárfestum hleypt að? Það er fullt af fólki úti í íslensku samfélagi sem hefur 5 millj. kr. og getur keypt á markaðsverði eins og allir hinir í landinu. Þetta snýst um hvar verið er að gefa peninga. Í ofanálag voru helstu rökin fyrir þessu söluferli sú að minnka þóknanatekjur í þessu ferli, að það þyrfti ekki að hringja í hundruð manna til að selja ríkiseign. Nú kemur í ljós að þetta ferli hefur kostar 700 millj. kr., 700 millj. kr. til að hleypa að litlum fjárfestum með mjög sérstaka sögu af bankarekstri . Það er svo mikið af eftiráskýringum í þessu máli að það nær engri átt. Ég get ekki séð að ráðherra [[Forseti hringir.]]sé að taka forystu í þessu máli. Hann fer undan í sumum skýringum. Það er ekkert að marka það sem [[Forseti hringir.]]hér er sagt.
Virðulegi forseti. Ég vísa því bara til heimahúsanna að hér sé um einhverjar eftiráskýringar að ræða. Það er miklu frekar að hv. þingmaður sé hér með eftiráspeki. Hvers vegna var þetta ekki svona og hinsegin þegar málið var í opnu ferli og rætt við þingið og menn sendu mér skriflega sitt álit á því sem lagt hafði verið upp með af Bankasýslunni? Ég ætla að biðja menn um að hugleiða eitt hérna. Við höfum sett upp lagaramma utan um sölu ríkiseigna í fjármálafyrirtækjum sem tryggir armslengdarsjónarmið. Ég heyri hér í þingsal og víða annars staðar lyktina af ákalli eftir pólitískum afskiptum. Þið hefðuð átt að útiloka þennan og hinn. Þið hefðuð átt að segja: Þessi er ekki hæfur. En hæfir fjárfestar í þessu útboði voru þeir sem hægt var að bjóða til þátttöku án þess að fara með útboðslýsingu. Það er svarið og hv. þingmaður veit þetta mjög vel. Það hefði kallað á útboðslýsingu að hleypa öllum almenningi að. Við gerðum það í opnu samtali hér að fara þessa útboðsleið sem er þekkt aðferð fyrir skráð fyrirtæki. Það er verið að slá ryki í augu fólks með því að segja [[Forseti hringir.]]að við hefðum getað klárað þetta ferli með því að bjóða hverjum sem er. [[Forseti hringir.]]Þá hefðum við farið allt aðra leið. Þetta ræddum við hér í þinginu og við ákváðum að gera annað.
Virðulegur forseti. Ég nefndi það hér í gær að þegar seldur er banki í eigu þjóðar sem er skaðbrennd eftir heilt bankahrun þá sé traust algjört lykilorð. Allir hafa verið sammála um að markmiðið sé traust og heilbrigt eignarhald. Þetta hefur verið endurtekið aftur og aftur og aftur. Síðustu daga hafa verið uppi miklar efasemdir um traustið vegna þess að Bankasýslan taldi að bankaleynd ætti að ríkja um kaupendur, að regluverkið væri þannig að brenndri þjóð sem selur bankann sinn komi það hreinlega ekki við hverjir kaupa. Stjórnarformaður Bankasýslunnar fylgdi þessu svo eftir í viðtali og sagði að þetta mætti skoða í næsta útboði ef menn teldu mikilvægt að vita hver keypti hvað. Ég ætla að endurtaka orð Bankasýslunnar um þessa sölu á eign okkar allra í lokuðu útboði fyrir útvalda: Ef menn telja það mikilvægt að vita hver keypti hvað. Hvernig má það vera að þetta viðhorf sé uppi innan Bankasýslunnar að loknu lokuðu útboði? Af hverju bjó ríkisstjórnin ekki svo um hnútana í undirbúningi sölunnar að þegar Bankasýslan handvelur kaupendur þá sé það ófrávíkjanlegt skilyrði í útboðinu að þjóðin fái að vita um alla kaupendur? Fjármálaráðuneytið birti svo listann í gær, sem var mjög gott, en því miður fór það svo að birting listans í nafni gegnsæis, til að auka traust, varð til þess að traustið hvarf með gegnsæinu. Hvernig í ósköpunum komast menn að þeirri niðurstöðu að það efli traust á fjármálakerfinu og áframhaldandi sölu fjármálastofnana þegar vænn hluti handvalinna kaupenda eru persónur og leikendur úr bankahruninu? Eigum við að fyllast trausti á heilbrigðu eignarhaldi þegar dæmi eru um handvalda kaupendur sem sæta rannsókn yfirvalda eða hafa jafnvel fengið dóm? Er sátt og traust vegna þeirrar staðreyndar að stórum útgerðaraðilum, sem berjast hart og af alefli gegn því að borga sanngjarnt og eðlilegt verð fyrir að veiða fiskinn sem þjóðin á, er boðið og þiggja með þökkum að fá nú að kaupa eign þjóðarinnar, nærri 2 milljarða, með afslætti? [[Forseti hringir.]]Getum við enn þá talað um traust og heilbrigt eignarhald [[Forseti hringir.]]eftir þessa atburðarás? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það má segja að með ákvörðun um að skrá bankann í kauphöll, setja hann á almennan markað, þá sé ríkið að taka meðvitaða ákvörðun um að sleppa hendinni af eignarhaldinu og sætta sig við að það geti þróast með ýmsum hætti eftir að skráningu er lokið. Í útboðinu var mikilvægt að það væru til staðar almennar gegnsæjar reglur sem tryggðu að eitt gengi yfir alla. Spurt er: Er eignarhaldið á Íslandsbanka traust og heilbrigt? Tvímælalaust, ríkið með 42,5% eignarhlut, lífeyrissjóðir, stórir alþjóðlegir og innlendir langtímafjárfestar næstir, fjöldinn allur af íslenskum almenningi og öðrum einkafjárfestum með smábrot af eigninni. Þetta er nákvæmlega það sem er æskilegt, heilbrigt og eftirsóknarvert. Það sem við hefðum helst viljað. Svo geta menn farið í þann leik hér að fara að tína út einstaka aðila, eins og maður mátti svo sem vænta af Viðreisnarþingmanni að myndi gerast. Það má ekki vera útgerðaraðili, við erum á móti útgerðaraðilum, fjandinn hafi það, ekki leyfa þeim að fjárfesta í fjármálafyrirtækjum. Við skulum bara hafa í huga hér hina almennu reglu sem er þessi: Þegar menn vilja fara með virkan eignarhlut í fjármálafyrirtæki, sem sagt 10% eða meira, þá þurfa menn að fara í gegnum nálarauga Fjármálaeftirlitsins. Þeir sem fara með smáhluti eða allt að 10% þurfa ekki að uppfylla hin sérstöku skilyrði. Þeir eru eins og allir aðrir Íslendingar, að því gefnu að þeir séu hæfir í þessu útboði eða ef þeir vilja kaupa á markaði þá geta þeir það. Maður sem situr í fangelsi má kaupa hlutabréf. Eða vill kannski hv. þingmaður hafa það einhvern veginn öðruvísi?
Virðulegur forseti. Orðið orðspor kemur fyrir í öllum hugleiðingum um aðdraganda þessarar sölu. Má ekki ræða um orðsporið? Er það í alvöru þannig? Á ekki að fara fram neitt mat á því, eigum við ekki að velta því neitt fyrir okkur, þegar við erum að tala um traust og heilbrigði, heilbrigt eignarhald í lokuðu útboði þar sem menn eru handvaldir, hvert orðsporið er og hverjir það eru sem kaupa? Hitt sem hæstv. fjármálaráðherra kom inn á á síðan að gerast á eftirmarkaði þar sem ekki er veittur neinn afsláttur af eigum ríkisins í útboði af þessu tagi. Það sjá það allir í hendi sér að það er mikill munur á þessu tvennu. Og svo koma þessir orðaleppar sem hér eru nefndir aftur og aftur til að drepa málum á dreif. Það er ekki talað um afslátt. Stjórnarformaður Bankasýslunnar talar um frávik. Þetta er frávik en ekki afsláttur, eins og niðurstaðan, þegar verið er að selja eigur þjóðarinnar, sé ekki sú sama. Eigum við ekki að ræða um orðspor? Eigum við ekki að ræða um heilbrigði og heilbrigt eignarhald? Eigum við að gera greinarmun á lokuðu útboði þar sem menn eru handvaldir og því sem gerist síðan á eftirmarkaði? Þar er ríkið búið að sleppa höndunum. Það sleppir ekki í höndunum í útboðinu sjálfu. Þessar skýringar hæstv. fjármálaráðherra sem koma fram eftir að þessi makalaust listi er birtur - þar sem meira að segja framkvæmdastjóri Síldarvinnslunnar fær að kaupa fyrir rúma milljón með fráviki eða afslætti. Eigum við ekki að spyrja spurninga um þetta? Eigum við ekki að tala um að þetta sé eðlilegt eða óeðlilegt? Er það bannað?
Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að ræða þetta. Hver er að stoppa umræðuna? Það sem hv. þingmaður gerir er að hann fellur á prófinu þegar hann segir handvaldir, þegar hann segir útvaldir. Það er þar sem hann fellur á prófinu og allt sem hann segir eftir það er ómarktækt vegna þess að hér var enginn handvalinn. Það sem var ákveðið að gera var að segja: Hæfir fjárfestar geta tekið þátt. Það er sala sem stendur yfir núna. Allir sem buðu gátu fengið að vera með eftir almennum reglum, enginn handvalinn, eingöngu þeir sem gáfu tilboð komu til greina og þeir þurftu að uppfylla skilyrði um verð og að vera hæfir fjárfestar. Þannig að hvar er handvalið, hv. þingmaður? Sá sem heldur þessu fram er að reyna að gera þetta tortryggilegt [[Gripið fram í.]]og þess vegna segi ég: Það er langbest að Ríkisendurskoðun fari yfir framkvæmdina í heild sinni, svari spurningum t.d. um það hvort við höfum gerst sek um að handvelja við framkvæmd þessa útboðs einstaka fjárfesta. Kannski væri ágætt líka að Ríkisendurskoðun svaraði því hvort [[Forseti hringir.]]framkvæmdastjóri Síldarvinnslunnar sé nægilega góður einstaklingur til að fá að taka þátt eins og aðrir Íslendingar. [[Forseti hringir.]]En hann er sem sagt á lista Viðreisnar yfir fólk sem ekki mátti vera með.
Herra forseti. Í framhaldi af þessari umræðu þá er það hæstv. fjármálaráðherra sem fellur á prófinu. Þjóðin þarf nefnilega traust. Við þurfum að geta treyst ráðamönnum okkar og við þurfum að geta treyst bönkunum okkar. Þegar þjóðareign er seld með góðum afslætti til útvalinna fjárfesta verður það ferli einfaldlega að vera hafið yfir allan vafa. Þessum útvöldu fjárfestum þarf að vera treystandi fyrir því að eiga banka, þeir þurfa að hafa feril og þeir þurfa að hafa orðspor sem skapar traust. Þessu kynntumst við svo vel í aðdraganda hrunsins. Það er ekki hver sem er sem getur, á eða ætlar sér að reka banka til langframa. Þegar listinn var birt í gær þá féllust manni hendur og maður hugsaði óneitanlega um Groundhog Day. Hæstv. ráðherra þarf að gera miklu betur grein fyrir sínu máli og við þurfum að fá miklu betri svör um af hverju þeir sem keyptu fengu að kaupa.
Virðulegur forseti. Það er með miklum ólíkindum að heyra eftiráskýringar, gaslýsingar og ruglið sem vellur upp úr fjármálaráðherra um þessa sölu. Það er ágætt út af fyrir sig að segjast ætla að kalla eftir úttekt Ríkisendurskoðunar en ég tel það ekki nóg. Í ljósi þess að þingið veitir þessum ráðherra umboð sitt til að starfa í okkar þágu og selja þennan banka eins og hann gerir, í ljósi þess að þingið fer með eftirlitshlutverk gagnvart þessum ráðherra, tel ég rétt að þingið skipi rannsóknarnefnd, óháða og sjálfstæða rannsóknarnefnd, sem fer yfir þessa einkavæðingu í öllum smáatriðum. Til þess verði valdir sérfræðingar sem hafa fulla getu og traust til að sinna þessu starfi fyrir hönd þingsins. Ég geri þetta að tillögu minni. Ég legg til að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skoði hvernig þessu megi best verða við komið sem fyrst.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp m.a. sem formaður hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég sé bara ekki í fljótu bragði að hún sé góð sú hugmynd sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lagði hér fram að Ríkisendurskoðun hefði eitthvað við þetta mál að gera. Við erum ekki að tala um fjárhagsendurskoðun, við erum ekki að tala um stjórnsýsluúttekt, við erum ekki að tala um framkvæmd laga eða fjárreiður staðfestra sjóða, við erum að tala um einkavæðingu, útboð, sölu á ríkiseignum. Þess vegna styð ég það sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir lagði hér fram, að við stofnum um þetta mál sérstaka rannsóknarnefnd sem er á vegum Alþingis og hefur allar þær lögboðnu heimildir sem þingið þarf að hafa til að komast til botns í málinu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem hér hefur farið fram og ég spyr mig: Er skammtíma- og langtímaminni ríkisstjórnarinnar algjörlega horfið? Ég spyr: Hvaðan koma peningarnir hjá þessum fyrrverandi hrunbankamönnum til að kaupa? Tortóla, Cayman eða eru þeir kannski að fá kúlulán? Við þurfum að fá svar við því. Hvernig í ósköpunum getum við, eftir allt sem áður skeði í bankahruninu, leyft hlutum að fara á þennan veg? Þetta er okkur til háborinnar skammar. Þessi ríkisstjórn getur ekki selt einn banka skammlaust. Maður verður stundum alveg kjaftstopp. Þegar maður stóð hérna úti á Austurvelli, mótmælti og mótmælti og mótmælti eftir bankahrunið hafði maður trú á því að við myndum læra eitthvað en við sjáum það hér að við lærðum við ekki neitt. Við verðum að fá það á hreint hvernig þessi sala fór fram.
Forseti. Ég tek undir beiðni um að hér fari fram alvörurannsókn á þessu máli því að það er ekki hægt að við göngum í gegnum allt sem við höfum gengið í gegnum sem samfélag en við virðumst ekki læra neitt af því sem hefur gengið á. Ef maður skoðar bara lista yfir hrunkaupmennina í þessum banka núna; Jón Ásgeir Jóhannesson, stærsti eigandi í Glitni fyrir efnahagshrunið, Þorsteinn Már Baldursson, forstjóri Samherja og stjórnarformaður Glitnis, Benedikt Sveinsson, faðir Bjarna Ben. sem forðaði 500 milljónum úr Glitni fyrir hrun. Við erum að gera sömu mistökin aftur og aftur. Við verðum að rannsaka þetta og ég kalla eftir þessari rannsókn. Mig langar líka til að benda á að ábyrgð fjármálaráðherra í þessu öllu saman er að hann hefði getað farið fram á að það yrði skrifað inn í uppboðið frekari leiðbeiningar um hvers konar fjárfesta ætti að sækja til að kaupa í þessum banka. En það var ekki gert og þetta er niðurstaðan.
Virðulegi forseti. Ég styð það sem fram hefur komið um rannsókn á þessu máli. Þetta er ekki bara eitthvert fyrirtæki. Það er verið að tala niður til þingheims og almennings með því að vitna til þess að þetta séu bara heilbrigð og eðlileg viðskipti, trúverðugleiki, traust. Hvað varð um hvítbókina um framtíðarsýn fyrir bankakerfið? Það er farið fram og til baka. Fyrst var talað um lágmörkun kostnaðar. Svo var sagt, og meira að segja vitnað í framkvæmdastjóra Bankasýslunnar, sem sagði að dreift eignarhald væri ekki forsendan í þessum hluta útboðsins. Það eru 16.000 manns sem eiga í þessu. Litlir aðilar fengu afslátt af hlut sem þeir gátu keypt á markaði eins og allir aðrir. Erlendum spákaupmönnum sem seldu sig út eftir nokkra daga í síðasta útboði var hleypt aftur inn. Það er ekki hægt að færa rök fyrir því að „flippa“ hér þjóðareign. Hver voru skilaboðin frá fjármálaráðherra til Bankasýslunnar? Var bara opinn tékki þegar kom að þóknanatekjum? Það þarf að rannsaka af hverju verið var að greiða 700 millj. kr. af skattfé í óútfylltan tékka [[Forseti hringir.]]til söluráðgjafa sem er að hjálpa erlendum aðilum að „flippa“ almenningseign.
Virðulegur forseti. Ég er jafn forviða og hv. þm. Kristrún Frostadóttir yfir þeirri aðferð og því vinnulagi sem verið er að viðhafa hérna. Ég sit í fjárlaganefnd ásamt henni, og reyndar í efnahags- og viðskiptanefnd líka, og ég hef aldrei heyrt að verið væri að bjóða fólki að kaupa fyrir milljón eða tvær milljónir. Aldrei. Það var alltaf talað um stóra fagfjárfesta sem gætu verið hryggjarstykkið í starfsemi bankans til framtíðar. Allan tímann. Það er því verið að koma aftan að fólki sem hefur í góðri trú samþykkt að leggja þetta til. Bankasýslan er greinilega ekki starfi sínu vaxin. Það liggur bara alveg fyrir. Þeir sem keyptu fyrir eina milljón í gegnum lokað útboð fengu ávöxtun á þessa milljón á einni nóttu eins og við hin fáum af bankareikningnum okkar á einu ári. [[Forseti hringir.]]Það er það sem verið er að bjóða íslenskum almenningi hér.
Virðulegi forseti. Ég get ekki orða bundist; enginn handvalinn? Þetta var opið útboð, sagði fjármálaráðherra. Þarna er ráðherra beinlínis að villa um fyrir Alþingi. Við þurfum ekkert að leita lengra en til Bankasýslunnar sjálfrar, bara í minnisblað frá henni. Hérna er umfjöllun um þá leið sem ráðherra kaus að fara: „[Slíkt] fyrirkomulag er ekki að fullu í anda meginregla laga nr. 155/2012, um opið söluferli og gagnsæi. Þannig njóta ákveðnir fjárfestar betri réttinda en aðrir ásamt því að almenningur getur ekki tekið beinan þátt og þar með ekki tryggt fullt jafnræði bjóðenda.“ Þetta segir Bankasýslan. En hingað kemur hæstv. fjármálaráðherra, nýbúinn að selja pabba sínum ríkiseign, nýbúinn að selja viðskiptafélögum sínum frá útrásarárunum eignir almennings, nýbúinn að selja fólki með dóma fyrir efnahagsbrot á bakinu, nýbúinn að selja sakborningi í umfangsmiklum mútubrotamáli eignir almennings, og segir okkur að svart sé hvítt og hvítt sé svart og þessum þvættingi eigum við bara að sitja undir. Heldur hann að við séum öll bara einhverjir hálfvitar? Eða veit hann bara að hann er vel valdaður af þingmönnum Framsóknarflokksins, Vinstri grænna og auðvitað Sjálfstæðisflokksins, sem leyfa honum að komast upp með þetta? Virðulegi forseti. Alþingi á betra skilið og almenningur á betra skilið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég vil taka undir þá tillögu sem hér hefur komið fram um að rannsaka þetta mál. Við hér inni verðum að fá skýr svör við því hvers vegna þessir sjóðir og þessir einstaklingar fengu að kaupa hluti á afslætti í bankanum í lokuðu útboði. Hvers vegna þetta fólk? Einhverjir þeirra hafa sannarlega reynslu af bankarekstri líkt og sárar minningar almennings eru um. Hvernig var sú reynsla metin? Forseti. Mín reynsla er sú að þegar eitthvað lítur út eins og spilling, sem lyktar eins og spilling, þá er það líklegast spilling.
Virðulegur forseti. Ég verð að fá að bregðast við orðum hæstv. fjármálaráðherra um að það sé einhver listi Viðreisnar, að við séum búin að krota upp einhvern lista um það hverjir eigi að fá að kaupa eða ekki. Við erum ekki með neinn lista, það er enginn að tala um eitthvað slíkt. Við erum hins vegar að vísa í orð sem margítrekað hafa verið nefnd í söluferlinu; það er traust, traust almennings, það er talað um hugtakið orðspor, það er verið að veita afslátt eða frávik og allt þetta setur okkur þær skorður og setur okkur í þá stöðu að við verðum auðvitað að leggja mat á þá sem kaupa þegar listinn er loksins birtur eftir mikla eftirgangssemi, að sjálfsögðu. Það er bara það sem við erum að tala um. Það er auðvitað þannig, eins og komið hefur fram og við verðum að fá að hnykkja á því, að það var talað um að verið væri að selja til aðila stóra hluti í bankanum. Það að þó nokkuð margir einstaklingar eru að kaupa fyrir milljón, tvær, þrjár, fjórar, fimm, rímar ekki við þá mynd sem dregin var upp í aðdraganda sölunnar. Þar með hverfur auðvitað öll umræða um það [[Forseti hringir.]]að eðlilega hafi verið staðið að þessu og að það sé bara eitthvað óeðlilegt að spyrja spurninga og þá hljóti menn [[Forseti hringir.]]að vera með einhverja lista og nöfn yfir þá sem ekki mega kaupa. Við erum bara einfaldlega að máta þennan lista við þær forsendur sem gefnar voru í upphafi sölunnar, aðdraganda hennar og núna eftirmálann.
Forseti. Ég gef ekkert rosalega mikið fyrir frumkvæði hæstv. fjármálaráðherra í því að kalla eftir einhverri skýrslu. Síðast þegar fjármálaráðherra gerði það var henni stungið undir stól, skýrslu um eignir Íslendinga í aflandsfélögum. Ég held að við þurfum að gera aðeins betur en þá. Ég kem hérna af því að ég tel að það sé farið illa með þingið í þessu ferli. Ráðherra talaði um að menn hafi ráðfært sig við þingið. Ég tel það vera helbert bull. Það var einfaldlega verið að tékka í box. Það var lágmarksaðkoma þingsins að þessu máli, svo mikil lágmarksaðkoma að framkvæmdarvaldið heimtaði að fá niðurstöðu þingsins sem fyrst. Þegar drög birtust frá fjárlaganefnd, meiri hlutanum, átti minni hlutinn að fá bara nokkra klukkutíma til þess að skila sínu áliti, nokkra klukkutíma. Skilaboðin voru í rauninni þau þegar allt kom til alls að það skipti engu máli hvað þingið segði, [[Forseti hringir.]]það væri búið að ákveða þetta, það ætti að fara í þetta óháð því hvað þingið segði. [[Forseti hringir.]]Þannig er farið með þingbundið lýðræði samkvæmt stjórnarskrá Íslands af framkvæmdarvaldinu.
Virðulegi forseti. Ég legg til að nefnd verði skipuð til að fara yfir öll ummæli hæstv. fjármálaráðherra í aðdraganda þessa útboðs vegna þess að við höfum bara ekki undan að setja saman það sem var sagt og það sem verið er að segja hér eftir á. Nú er talað um að úthýsa ábyrgðinni til fjárlaganefndar, að hv. fjárlaganefnd hafi láðst að setja lágmark í þessu ferli. Hvers konar ábyrgð er það? Hæstv. ráðherra getur ekki einu sinni sýnt forystu í þessu máli, hann úthýsir henni til fjárlaganefndar. Framferði Bankasýslunnar í þessu máli er ótrúleg. Ég hvet alla hér inni til að hlusta á viðtal við stjórnarformann og framkvæmdastjóra Bankasýslunnar í gær og hvernig þeir tala um almenningseign, að aðilar hafi verið hvattir til að hringja í sem flesta til að hámarka þóknanir sínar, skattfé. Fjármálaráðherra sagði ítrekað í fjölmiðlum fyrir þetta útboð að það væri ekki hæsta verðið sem skipti máli, það væri eðli fjárfestanna. Er verið að ljúga hér í pontu? Það stendur ekki steinn yfir steini í þessu máli.
Herra forseti. Fjármálaráðherra talar eins og það sé eitthvað óeðlilegt að það sé listi yfir æskilega kaupendur að mikilvægum fjármálafyrirtækjum. Er ekki eðlilegt að orðspor kaupenda sé metið og við sitjum t.d. ekki uppi með gamla eigendur Glitnis og Kaupþings í nýjum hluthafahópi? Orðspor þeirra er að fyrir tíu árum fór banki sem þeir gömbluðu með svo mikið á hausinn að fullt af fólki sem ekki voru þeir sátu uppi með tugmilljarða óuppgerðar kröfur. Nú bara fá þeir að kaupa banka á afslætti. Þetta er væntanlega sama fólkið og fékk 20% afslátt af krónum þegar var komið með milljarð evra inn í gegnum fjárfestingarleið Seðlabankans. Það er nú rannsókn sem var stoppuð í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd af núverandi stjórnarliðum á síðasta kjörtímabili. Það er eitthvað sem mætti skoða í þessu samhengi. En við vitum náttúrlega að það er alltaf hægt að finna afslátt handa eignafólki hjá þessari ríkisstjórn. Það er engin lexía í því. Lexían ætti kannski að vera að þegar Sjálfstæðisflokkurinn einkavæðir banka [[Forseti hringir.]]þá þarf bara samhliða því, sjálfkrafa eiginlega, áður en ferlið fer af stað, að setja af stað rannsóknarnefnd. [[Forseti hringir.]]Þetta virðist bara vera regla, herra forseti. Flokkurinn getur ekki einkavætt banka án þess að klúðra því. [[Forseti hringir.]]Hin lausnin var náttúrlega að hleypa honum ekki til valda en við sem höfum tjáð okkur hér í dag erum saklaus af því sem betur fer.
Virðulegur forseti. Í greinargerðinni frá hæstv. fjármálaráðherra, í grein 6.5, er talað um hæfni virkra fjárfesta. Það er tiltekið hvaða skilyrði þeir þurfi að uppfylla og ráðherra nefndi það hér áðan. Og maður spyr um hæfni þeirra sem eru ekki kallaðir virkir sem eru undir 10%. Hvaða skilyrði þurftu þeir að uppfylla? Var hringt í fangann sem ráðherra nefndi hér áðan? Fékk hann að koma í þetta lokaða útboð eða þurfti hann bara að kaupa á markaði? Hann talar núna bara um hæfa fjárfesta. Hverjir voru hæfir fjárfestar sem voru valdir inn í þetta til viðbótar við virka fjárfesta? Ég átta mig ekki á þessu. Hverjir voru hæfir í þessu tilfelli? Ég er bara rasandi. Það er eitt í dag og annað á morgun. Ég fæ ekki annað séð en að þessi ríkisstjórn sé bara að sýna íslenskum almenningi afturendann og það er gert í boði Vinstri grænna.
Virðulegur forseti. Ég las frétt um það að lífeyrissjóður hefði boðið 12 milljarða í hlut en verið neitað um það, fengið bara að kaupa fyrir 3 á genginu 117 en vildi kaupa á 124. Ég taldi að þetta væri bara bull. Ég hélt að þetta væri falsfrétt. Svo heyrði ég að einstaklingur hefðu líka boðið svona. Ég spyr mig núna: Var þetta bull? Var þetta falsfrétt? Miðað við þessa kaupendur og hvernig þetta ferli fór fram þá tel ég svo alls ekki vera. Hér er sagt að það sé verið að fara illa með þingið. Það er verið að fara illa með almenning líka, allan þennan stóra hóp fólks sem missti íbúðir sínar í hruninu. Það er farið rosalega illa með þetta fólk. Haldið þið að þetta fólk muni sitja heima núna og láta þetta yfir sig ganga? Ég veit ekki hvað ríkisstjórnin er að gera en ég óttast það að hún sé að biðja eina ferðina enn um mótmæli hér á Austurvelli. Ég óttast það. Ég vona ekki. Ég vona að ríkisstjórnin taki þetta mál og skoði það ofan í kjölinn og leiðrétti ef hægt er.
Virðulegi forseti. Mér finnast þetta svo óhugguleg orð hæstv. fjármálaráðherra að hann talar um lista Viðreisnar í samhengi við gagnrýni og spurningar um það hvernig þetta átti sér stað. Það speglar, að mér finnst, hugarheim manna sem lifa í þjóðfélagi handvalinna og útvalinna, að spurningin komi alltaf úr annarlegri átt. Og nú er það stjórnarandstöðunni að kenna það sem er á ábyrgð hæstv. fjármálaráðherra. Ferlið átti að þjóna hagsmunum almennings í landinu. Það var talað um stóra fjárfesta, fagfjárfesta, ferli í þágu almennings í landinu. Allt uppi á 10, segir hæstv. fjármálaráðherra í dag, 10,5 jafnvel. Hvers vegna er það þá að þjóðin vaknar í áfalli þegar listinn liggur fyrir, þegar forsendurnar birtast almenningi? Hvers vegna eru viðbrögðin þessi? Þetta er allt einhvern veginn með miklum ólíkindum; að leggja myndina á borð eftir á og tala svo um það að stjórnarandstaðan hafi ekki sinnt sínu hlutverki.
Herra forseti. Hér hafa mörg orð, sum stór, verið látin falla. Margir telja sig þess umkomna að fella dóma. Ég ætla ekki að skera úr um það. Ef það er þannig að þingheimur telur að það sé ekki nægjanlegt að Ríkisendurskoðun, embætti sem heyrir undir Alþingi, er á ábyrgð og í umboði Alþingis, fari yfir þessa sölu heldur þurfi að skipa sérstaka rannsóknarnefnd til að fara yfir söluferlið í þessu útboði þá mun ég styðja það. Það er bara fullkomlega eðlilegt vegna þess að það er ekkert sem ég óttast í slíkri rannsókn. Ekkert. Ég ætla að minna þingheim á að þær upplýsingar sem hér valda mestu uppnámi eru til komnar og hafa verið gerðar opinberar vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra [[Forseti hringir.]]knúði þær sjálfur fram [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir andstöðu eða ráðleggingar Bankasýslunnar sem sá um og ber ábyrgð á þessu útboði. [[Gripið fram í: … Bankasýslunnar …]]
Virðulegi forseti. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar lagði blessun sína yfir það að farin yrði þessi tilboðsleið, m.a. á þeim grundvelli að í fyrri fasa söluferlisins hefði þegar tekist að tryggja dreift eignarhald. Uppleggið frá ráðherra og öðrum var að nú væri kominn tími á stóru og burðugu fjárfestana, langtímafjárfesta, stofnanafjárfesta. Svo blasa þessir aðilar allir við okkur hérna í bakpokanum. Hér hefur fjármálaráðherra talað mikið um armslengdarsjónarmið, eins og Bankasýslan sé einhvern veginn algerlega óháð og sjálfstæð stofnun. En mig langar aðeins að vitna í ágæta grein frá 2013 eftir stjórnarformann Bankasýslunnar, með leyfi forseta: „Ég er ekki í nokkrum vafa um að þegar þjóðin felur Bjarna Benediktssyni hlutverk, þá þjónar hann hagsmunum hennar af heiðarleika og trúmennsku. Nú ríður á [[Forseti hringir.]]að sjálfstæðismenn sýni samstöðu og fylki sér að baki Bjarna og forystu flokksins. [[Forseti hringir.]]Þjóðin þarf á því að halda að Sjálfstæðisflokkurinn mæti sterkur til leiks í kosningunum í vor.“ Þetta segir stjórnarformaður Bankasýslunnar. Þetta eru armslengdarsjónarmið Sjálfstæðisflokksins. Þetta er brandari. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson fór ágætlega yfir það hver tilgangurinn virtist vera með þessari annarri sölu. Nú hefur hins vegar komið í ljós í þessari umræðu að það voru erlendir aðilar, sem keyptu í fyrstu sölunni og seldu sig strax út, sem fengu að kaupa og það voru litlir eða smærri aðilar, sem hafa nú kannski ekki beinlínis góðan feril að sýna í bankarekstri, það eru engar skýringar á því af hverju þeir voru valdir aftur, og svo litlir aðilar sem hefðu allt eins getað keypt á markaði en fengu leyfi til að kaupa núna. Heilbrigðisvottorðið sem gefið hefur verið út á þessa sölu kemur frá fjármálaráðherra og þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Ég kalla nú bara eftir öllu því Framsóknarfólki og Vinstri grænum sem eru hér í hliðarsölum og jafnvel inni í salnum, hvað segið þið? Hvernig finnst ykkur hafa til tekist og styðjið þið áframhaldandi forræði fjármálaráðherra í þessu máli? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Samhengið hérna skiptir máli og eins og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson sagði var það dreift eignarhald sem var ástæðan í fyrra útboðinu, að finna rétt verð. Þar var selt mun meira, 10% meira í bankanum en upprunalega var gert ráð fyrir, á mun lægra verði en það reyndist síðan vera þegar allt kemur til alls. 60% afsláttur, 30 milljarðar sem voru gefnir af almannaeign. Það er ekki kaupendunum að kenna, það er fjármálaráðherra að kenna. Fjármálaráðherra hafði tök á því allan tímann að segja - miðað við þessa aðsókn, miðað við viðvaranir sem þingið fékk fyrir söluna gat ráðherra sagt: Nei, þetta er greinilega rangt verð. Við þurfum að uppfæra það. Þar töpuðust 30 milljarðar. Í þetta skipti átti að finna stóra fjárfesta. Svona lokað tilboðsferli er hannað til að finna stóra fjárfesta, að laða þá að áhættunni af að kaupa svona banka með einmitt afslætti. Það var ekki gert [[Forseti hringir.]]miðað við allar forsendur. Umsagnaraðilar vöruðu einmitt við þessu, sögðu að betra væri að fara aftur í sama ferlið og var gert fyrst [[Forseti hringir.]]því að núna væri verðið alla vega réttara. Það er staðan sem við erum í í dag. [[Forseti hringir.]]Það var hunsað, alla vega þær umsagnir sérfræðinga sem við fengum, [[Forseti hringir.]]og bara farið í ferlið eins og ráðherra ákvað.
Virðulegur forseti. Ég vil nú taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Loga Einarssyni um að það væri voðalega áhugavert að heyra allt um það hvað öðrum þingmönnum stjórnarinnar, öðrum en ráðherra og hv. þm. Óla Birni Kárasyni, finnst um þessa sölu. Ég held að þeir skuldi almenningi alveg ágætisútskýringar út í samfélagið. Kannski gæti leiðarstef þeirra verið það sem sagt var fyrir nokkrum árum af öðru tilefni. „Það er alveg augljóst og ætti að vera mönnum ljóst, að það er engin þolinmæði fyrir því í íslensku samfélagi að það fái einhverjir að sitja að sérkjörum þegar að menn eru að höndla með verðmæti. Og í þessu tilviki þá er það mjög sterk upplifun manna að það hafi fáir útvaldir fengið að búa að sérkjörum.“ Þetta sagði Bjarni Benediktsson þegar var verið að selja hluta í Símanum. Þetta eru orð sem eiga mjög vel við núna. Þegar talað er um að hér hafi fallið stórir dómar þá hefur Alþingi eftirlitshlutverki að gegna. Það er okkar að meta hvort það sem sagt var, því sem lofað var, það sem almenningi var selt í þessari sölu, [[Forseti hringir.]]hafi staðist. Það gerðist bara [[Forseti hringir.]]því miður í gær þegar listinn var birtur að efndirnar voru allt aðrar og ekki í neinu samhengi við það sem lagt var upp með, ekki neinu.
Virðulegi forseti. Þegar eini stjórnarþingmaðurinn, sem tjáir sig hér í salnum um þetta mál, segir að hann ætli ekki að standa hér og fella neina dóma, hann ætli ekki að standa hér og spyrja neinna spurninga, þá segi ég: Hér er að falla innanhússmet í meðvirkni. Það er hlutverk þingsins að spyrja spurninga þegar lagt er upp með ákveðnar forsendur, en niðurstaðan speglar einhverjar allt, allt aðrar forsendur. Það er sérstakt og kannski er það bara til marks um að hér sé enn ein vikan á skrifstofunni hjá stjórnarliðinu, ef maður horfir á það hvernig dagskráin hefur verið. Þingmenn í stjórnarliðinu tjá sig helst ekki. Þeir tala svo lítið hér í þessum sal að þegar við þingmenn í stjórnarandstöðu sinnum okkar hlutverki þá upplifa þeir það sem málþóf. Það er eins og þeir haldi að það sé bannað að stíga hér upp í púlt til að tala fyrir sínum hugmyndum og hugsjónum. Stígið þið fram, kæru bræður og systur.
Forseti. Þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins kom hér upp áðan og sagðist styðja þessa hugmynd um rannsóknarnefnd, sem er bara gott mál. En fulltrúar hinna stjórnarflokkanna eru þar með orðnir eina fólkið sem virðist ekki standa með þessu eða hefur alla vega ekki tjáð að þau standi með þessu. Ef þau væru í liði með okkur gætum við komið þingsályktunartillögu á dagskrá á morgun. Við getum farið í verkið núna, tekið þessa ákvörðun, komið okkur saman, þingið, um að leggja fram þingsályktunartillögu um að rannsaka þetta. Ég hvet því þingflokksformenn eða þingmenn hinna stjórnarflokkanna tveggja, Vinstri grænna og Framsóknar, að koma hingað upp og láta okkur vita hvort þeir styðji þessa hugmynd og hvort við getum farið af stað með þingmál strax, þannig að við förum ekki inn í páskafríið með þetta mál hangandi yfir okkur og allar þær spurningar sem eru í samfélaginu heldur göngum í verkið.
Hæstv. forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að koma hingað sem þingflokksformaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs því bæði hefur verið eftir því kallað en jafnframt til að segja að það hefur legið fyrir, bæði í orðum forsætisráðherra og fjármálaráðherra sjálfs, að þetta þurfi að vera algerlega gagnsætt og opið og skýrt ferli. Ef hugmynd hæstv. ráðherra um skoðun Ríkisendurskoðunar á þessu máli er ekki nóg þá tek ég heils hugar undir með þeirri hugmynd að setja á fót sérstaka rannsókn í málinu, bara heils hugar. Það er allra hagur að þetta mál sé upplýst ef einhver vafi er um ferlið þannig ég tek heils hugar undir það, svo það komi skýrt fram.
Virðulegi forseti. Hér eru ákveðnar vangaveltur í gangi um að stjórnarliðar séu mállausir. Þeir eru það svo sannarlega ekki. Ég kem hingað upp sem þingmaður en einnig sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar. Ég skil vel vangaveltur fólks hér vegna sölu á Íslandsbanka. Ég skil líka mjög vel vangaveltur fólks úti í samfélaginu vegna þessarar sölu. Það er eðlilegt og það á að vera þannig. Það á að vera gagnrýnin hugsun þegar við erum að selja eignir og sérstaklega eignir almennings og ríkiseignir. Í fyrra hófst sala á Íslandsbanka og hún tókst vel þegar 35% eignarhlutur var seldur fyrir rúma 55 milljarða. Þar voru fjórir hornsteinsfjárfestar valdir auk þess sem yfir 24.000 einstaklingar gerðust hluthafar í bankanum. Það hlýtur að vera merki um [[Forseti hringir.]]að fólk hafi haft áhuga á að taka þátt í þeirri fjárfestingu. Það er gríðarlega mikilvægt og með það var lagt [[Forseti hringir.]]af stað að eignarhald í þessum banka yrði fjölbreytt og [[Forseti hringir.]]það hefur tekist vel.
Virðulegi forseti. Mér finnst alltaf áhugavert þegar mér er legið á hálsi fyrir að tala ekki nógu mikið. Það er nú yfirleitt þannig að ég tala of mikið. En í þessari umræðu er alveg sjálfsagt að koma hér upp. Ég skil vel, þegar farið er í jafn mikilvægt verkefni og að selja banka, að menn reyni að tryggja að slíkt ferli sé algerlega hafið yfir vafa. Það var verulegur aðdragandi að þessu og það má vel vera að staðan sé sú að við viljum fá Ríkisendurskoðun eða eftir atvikum þingið til að skoða þetta ferli betur. Við höfum fengið kynningar á málinu. Ég held að á heildina litið hafi þetta tekist mjög vel og til að eyða allri tortryggni finnst mér sjálfsagt að fara í slíkt hér innan þingsins og styð það heils hugar.
Virðulegur forseti. Ég fagna þeirri samstöðu sem ég skynja gagnvart því að þingið skipi rannsóknarnefnd. Ég vil ítreka, vegna fyrri reynslu af rannsóknarnefndum, ósk um að þetta verði þriggja manna rannsóknarnefnd sem hafi getu til að sinna öllum þeim hlutverkum sem þriggja manna rannsóknarnefnd getur sinnt. Engan eins manns nefndarbrag á þessu, ég vil hafa það alveg á hreinu. Ég vil líka, í ljósi fyrri reynslu af því að reyna að koma á rannsóknarnefnd um fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands, vara við og segja að allur dráttur á framgangi skipunar nefndarinnar verður lesinn sem viljandi tafir gagnvart því að rannsóknin fari fram. Litið verður á allt tal um formalíska þætti, og ég veit ekki hvað og hvað sem ég hef upplifað við að reyna að koma á fót rannsóknarnefnd um fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands, sem fyrirslátt til að koma í veg fyrir rannsókn. Ég fagna þeim samhug sem ég heyri en ég þarf að sjá verkin tala áðan og ég trúi honum í alvörunni.
Herra forseti. Við hefðum getað fengið botn í þetta mál miklu fyrr ef stjórnarliðar væru ekki alltaf svona feimnir við að taka þátt í umræðu, hefðu þeir bara komið hingað í byrjun þessarar fundarstjórnar og lýst vilja sínum til að styðja hugmynd Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, sem mig minnir að hafi fyrst komið hér í pontu með þá uppástungu að stofna rannsóknarnefnd um þessa einkavæðingu á Íslandsbanka. Nú erum við miklu seinna búin að fá jákvæð viðbrögð frá fulltrúum allra flokka hér í sal þannig að ég legg til, svo að ég vindi mér að fundarstjórn forseta sérstaklega, að forseti að lokinni umræðu um fjármálaáætlun í dag geri hlé á þessum þingfundi til að gefa annaðhvort stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eða þingflokksformönnum næði til að vinna þingsályktunartillögu um rannsóknarnefnd til að skoða einkavæðingu Íslandsbanka, hina síðari, svo að sú tillaga geti litið dagsins ljós í meðflutningi allra flokka á Alþingi hér í dag og við getum rætt hana á morgun. Þá getum við farið í páskafrí. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Bara svo við séum með á hreinu hvað við erum að gera hérna. Við erum að biðja um rannsóknarskýrslu og það þarf að koma fram tillaga um hana. Ég styð það eindregið og allt sem hér hefur verið sagt um það að flýta framgangi þess máls og fagna því að stjórnarliðar hafi komið hér upp til að styðja það. Ég vil bara sem formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar líka ítreka það að nefndin tekur við skýrslum Ríkisendurskoðunar og þegar búið er að nefna sérstaka rannsókn þá er málið komið í þann farveg í þinginu. Mér heyrist að sá farvegur verði sá sem við setjum málið í og ég ætla að fá að fagna því. En ég get ekki orða bundist, hæstv. forseti, fyrst Ríkisendurskoðun var blandað í málið, að nefna það að ríkisendurskoðandi var „sjanghæjaður“ af framkvæmdarvaldinu frá þinginu og við þurfum auðvitað að hafa hér ríkisendurskoðanda til að hann geti sinnt starfi sínu líka.
Virðulegi forseti. Virðulegir þingmenn. Ég vil ítreka að það er á vissan hátt skiljanlegt að umræða um sölu á hlut ríkisins í bönkum veki umtal og jafnvel tortryggni í samfélaginu. En ég vil sömuleiðis benda á það að öll umgjörð um sölu bankanna er gjörbreytt frá því sem var þegar þeir voru seldir fyrir aldamót. Það á ekki bara við um hér á landi heldur er það raunin beggja vegna Atlantshafsins. Hér hafa verið settar reglur um sölu og er ekki annað að sjá en að Bankasýslan hafi farið í einu og öllu eftir þeim reglum. Þannig einsetti Bankasýslan sér hafa opið söluferli, fylgja gagnsæi, gæta hlutlægni sem og hagkvæmni. Ég vil ítreka það að fjármálaráðherra færði Bankasýslunni þetta verkefni, þannig að allt tal um að fjármálaráðherra hafi verið hér með einhver óeðlileg afskipti er hrein og klár firra. Ég óttast það ekki að við rannsökum þetta ferli frá A til Ö og ég hvet til þess að svo verði gert því að hér er ekkert að fela.
Virðulegi forseti. Barnið er brennt og ofureðlilegt að það sé tortryggið og efist um að hér sé allt með felldu. Ég hef það að leiðarljósi í lífinu að láta menn njóta vafans og ég óttast ekki fyrir mína parta, eða þeirra sem stóðu að þessu söluferli, að það sé rannsakað í þaula hvernig að hlutunum var staðið. Ég vona bara og ég treysti því að það hafi verið rétt og heiðarlega gert. Ef annað kemur í ljós er það tilefni til mikilla umræðna hér. Þess vegna tek ég undir bæði hugmyndir um Ríkisendurskoðun og rannsókn af hvaða toga sem menn óska. Við erum að díla hér og fjalla um dálítið einkennilegt fyrirbrigði. Hvernig eignaðist ríkið Íslandsbanka? Borgaði ríkið fyrir Íslandsbanka? Þetta var gjaldþrota banki í einkaeigu. Þetta var hræ sem var gjaldþrota, það var hirt innan úr því góssið á hrakvirði og heimilin í landinu stóðu uppi með tvöfaldar skuldir á því nafnvirði sem upphaflega var efnt til. Það eru heimilin í landinu sem eiga Íslandsbanka og eigum við ekki að reikna restina sem ekki er þegar búið að selja og færa það þeim sem raunverulega töpuðu öllu í þessu hruni.
Virðulegi forseti. Mér var bent á það hér í hliðarsal af hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að ég ræki lestina af þeim ræðumönnum sem tala hér í pontu. Ég mun að sjálfsögðu bæta úr því, m.a. með því að taka til máls um þetta mikilvæga verkefni sem hér er til umræðu um fundarstjórn forseta og vil segja það að ég hef borið fullt traust til þessa ferlis. Ég hef gert það. Ég ber líka traust til Ríkisendurskoðunar. Ég myndi halda að sú tillaga sem fjármálaráðherra kom hér upp með fyrr í dag ætti að vera fyrsta skref. En ég er jafnframt að sjálfsögðu, eins og ég hef sagt hér áður, opinn fyrir því að þingið taki málið í einhverjar aðrar áttir og mun heils hugar styðja það, enda mikilvægt þegar banki í eigu ríkisins er seldur, þegar horft er til þess sem á undan er gengið í þeim hrakförum sem hér voru fyrir tíu árum síðan, að við eyðum allri tortryggni um þetta mál.
Í dag verður haldið áfram umræðu um einstaka málaflokka þar sem fagráðherrar hefja umræðuna og eru til svara. Fyrstur tekur til máls, ef forseti getur fengið hljóð í salinn og þeir sem vilja vera í samræðum færa sig út fyrir salinn, hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson óskar eftir að ræða fundarstjórn forseta og verður við því orðið.
Virðulegi forseti. Það hefur gerst tvívegis á undanförnum vikum að við þingmenn höfum verið hér langt fram eftir að ræða mál frá ráðherrum sem kemur svo í ljós að ráðherrar treysta sér í rauninni ekki til að halda áfram að mæla fyrir og draga til baka, draga aftur inn í ráðuneyti sitt. Mér hefur þótt hér í umræðum um fjármálaáætlun eins og að flestir ráðherrar - það er eiginlega komið í ljós að það er ekkert að marka þessa útgjaldaramma sem unnið er eftir. Ráðherrar hafa í rauninni ítrekað sagt: Nei, nei, útgjöldin verða miklu meiri en hér stendur. Já, nei, við ætlum að gera þetta og hitt. En það er ekkert um það í þessari áætlun. Ég hef smá áhyggjur af því að það sé í rauninni bara verið að eyða tíma þingsins með þessari umræðu sem hefur farið fram hér undanfarna daga ef ráðherrar ríkisstjórnarinnar standa ekki raunverulega á bak við þessa fjármálaáætlun, standa ekki með henni og því sem þar stendur. Annaðhvort er þetta [[Forseti hringir.]]einhver misskilningur hjá þeim á lögum um opinber fjármál og því ferli öllu eða þá að þeir virðast ekki styðja þetta plagg. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég legg til að gert verði hlé á umræðu og umfjöllun um fjármálaáætlun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir að eiga við mig þessa þörfu umræðu um almannatryggingar. Mín fyrsta spurning til ráðherra er: Hyggst hæstv. ráðherra leggja til aðgerðir til að leiðrétta uppsafnaða kjaragliðnun öryrkja og ellilífeyrisþega þegar farið verður í þá heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu sem ríkisstjórnin hefur boðað? Ég vona svo sannarlega að svarið verði já, en ég hef verulegar áhyggjur af því að ekki standi til að brúa bilið milli lífeyrisþega, almannatrygginga og launa á vinnumarkaði. Hæstv. fjármálaráðherra hefur gefið það til kynna að hann telji ekki þörf á auknum fjárveitingum til endurskoðunar almannatryggingakerfisins og fjármálaáætlun sú sem hefur verið til umfjöllunar þessa vikuna boðar engar breytingar í þeim efnum. Á sama tíma mælist verðbólgan 6,7% en ríkið telur ekki þörf á nema 2,5% aukningu í þessum málaflokki á ári hverju. Það þýðir ekkert annað en kjaraskerðingar. Ég óttast að þegar ríkisstjórnin talar tveimur tungum, annars vegar um endurskoðun almannatrygginga og úrbætur í þágu þeirra sem lifa undir fátæktarmörkum og hins vegar um nauðsyn þess að draga úr nýgengi örorku og draga úr útgjaldavexti, verði niðurstaðan að liðnu kjörtímabili sú að öryrkjar verði jafnvel enn þá verr staddir en í dag. Það er forsendubrestur að endurskoða ekki almannatryggingar, leiðrétta uppsafnaða kjaragliðnun og girða fyrir frekari kjaragliðnun í framtíðinni. Þá frábið ég mér allt tal um að endurskoðun hefði getað farið fram á síðasta kjörtímabili en ÖBÍ hafi staðið í vegi fyrir því. Öryrkjabandalagið neitaði að skrifa undir lagabreytingar sem hefðu opnað á það að óvinnufæru fólki yrði ýtt út á vinnumarkað. Svo einfalt er það. Flokkur fólksins hefur lagt fram fjölda frumvarpa sem miða að því að leiðrétta uppsafnaða kjaragliðnun, koma í veg fyrir frekari kjaragliðnun og efla þátttöku öryrkja á vinnumarkaði en ríkisstjórnin hefur virt þau að vettugi, svæft mál í nefndum, greitt atkvæði gegn þeim í þau fáu skipti sem hægt er að draga málin úr nefnd og í atkvæðagreiðslu. Önnur spurning mín til ráðherra lýtur að frítekjumörkum og skerðingum í almannatryggingakerfinu. Öryrkjar er sá hópur sem minnst hefur milli handanna, býr við þannig kjör að ef þeir reyna jafnvel að komast út á vinnumarkað, kannski í hlutastarf eða tímabundið, þá skerðast lífeyrisgreiðslur þeirra vel yfir 50% þegar tekið er tillit til skatta og skerðinga. Ríkisstjórnin virti öryrkja að vettugi um síðustu áramót, hækkaði frítekjumark atvinnutekna um helming hjá ellilífeyrisþegum en hélt frítekjumarki öryrkja óbreyttu. Frítekjumarkið hefur staðið í stað áratug og ætti í rauninni að vera tvöfalt hærra ef litið er til launa í dag, um 220.000 kr. Þá ákvað þessi ríkisstjórn að koma til móts við eldri borgara sem hafa orðið fyrir búsetuskerðingum með því að veita þeim sérstakan stuðning, 90% af lágmarkslífeyri sem skerðist krónu á móti krónu. Þessa löggjöf setti ríkisstjórnin skömmu eftir að hafa afnumið almennar krónu á móti krónu skerðingar með pompi og prakt þó að almennt í dag séu það 65 aurar á móti krónu. Síðasta spurning mín til ráðherra lýtur að viðhorfi stjórnvalda gagnvart réttindum öryrkja og eldri borgara. Er eðlilegt að stjórnvöld grípi hvert einasta tækifæri til að túlka hvern einasta lagabálk í þá átt að fólk eigi ekki rétt á styrkjum eða að styrkir skuli leiða til skerðinga? Fólk getur átt rétt á styrkjum af ýmsu tagi, lyfjastyrkum, bifreiðastyrkjum, styrkjum vegna hreyfihömlunar, heimilisuppbót o.s.frv. Styrkjakerfið er hugsað til þess að mæta þörfum fólks og verja fyrir auknum kostnaði vegna veikinda og fötlunar. En þó að lög kveði á um rétt á styrk þá er málið að fá þá greidda. Stjórnvöld setja flóknar reglur með ítarlegum skilyrðum sem gera það að verkum að mun færri fá greidda styrki en þurfa og lög og reglur eru túlkaðar á þrengsta veg til þess að koma í veg fyrir endurgreiðslur. Ég bendi t.d. á þá háttsemi Tryggingastofnunar að túlka bifreiðastyrk á þann hátt sem kemur í veg fyrir að einstaklingar sem nota göngugrind eigi rétt á bifreiðastyrk vegna þess að reglurnar skilgreina hreyfihömlunina á þann veg að einstaklingurinn noti hækjur eða hjólastól. Í hvaða heimi er hægt að færa rök fyrir því að fólk sem notar göngugrind sé minna hreyfihamlað en það sem notar hækjur? Nýjasta dæmið um hversu mikið ríkið þráast við að viðurkenna réttindi öryrkja er nýfallinn dómur Hæstaréttar. Í gær kvað Hæstiréttur upp dóm í máli gegn Tryggingastofnun. Þar var ríkið kolfellt í þriðja skiptið í röð. Þeir hafa skert með ólöglegum hætti sérstaka framfærslu lífeyrisþega með vísan til búsetu viðkomandi erlendis. Mál þetta velktist um í dómskerfinu í heil sex ár. Á hverju dómstigi var kveðinn upp afgerandi dómur um ólöglegar skerðingar. Í hvert einasta skipti ákvað ríkið að áfrýja dómnum til æðra stjórnvalds. Þetta virðist vera meginregla hjá ríkinu. Af því að málið varðar öryrkja er pakkað í vörn. Öðru gegnir um t.d. ÁTVR sem hugðist áfrýja tapi fyrir héraðsdómi en fjármálaráðherra var ósammála þeirri ákvörðun og málið var látið niður falla. Það væri óskandi að ríkið hefði sömu stöðu þegar öryrkjar vinna dómsmál. Þá hefði kannski konan sem fór í málið sem vannst í gær notið góðs af ávinningnum en hún er því miður látin, enda tók málið mörg ár. Oft er ýjað að því að öryrkjar séu að svindla á ríkinu en dæmin snúast við hvert á fætur öðru. Ríki þverbrýtur réttindi öryrkja, þráast við að viðurkenna eigin brot. Ríkið er ekkert annað en síbrotamaður í málefnum almannatrygginga.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að efna til þessarar þörfu umræðu. Það er stefna þess sem hér stendur og ríkisstjórnarinnar að vinna að réttlátu og gagnsæju kerfi almannatrygginga og sést það í áherslum stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu er eitt af stærstu verkefnum þessa kjörtímabils. Undirbúningur að þeirri vinnu hefur staðið yfir í ráðuneyti mínu og mun ég á næstunni skipa stýrihóp og sérfræðingateymi þvert á ráðuneyti til að leiða vinnuna. Endurskoðunin mun fara fram í áföngum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er áhersla á að einfalda örorkulífeyriskerfið svo það verði skilvirkara, gagnsærra og réttlátara og að bæta afkomu örorkulífeyrisþega, sérlega kjör þeirra sem lakast standa. Þannig verða stigin skref í að vinna að því að leiðrétta kjaragliðnunina sem hv. þingmaður nefnir í spurningu sinni. Um síðustu áramót var 1% viðbótarhækkun á greiðslum til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega og samhliða því var fjármagn veitt til úrbóta á réttindakerfinu til að koma í veg fyrir svokallað fall á krónunni. Sú aðgerð mun tryggja aukinn fyrirsjáanleika á réttindum þeirra sem hafa atvinnutekjur til lífeyris, aukið jafnræði og minna frávik við uppgjör. Í heildarendurskoðuninni verður lögð áhersla á að auðvelda þátttöku og endurkomu einstaklinga með skerta starfsgetu á vinnumarkaði. Fólk þarf að hafa fjárhagslegan hvata af atvinnuþátttöku og fá tækifæri á vinnumarkaði án þess að afkomuöryggi þess sé ógnað. Þess vegna er mikilvægur hluti af endurskoðuninni að tryggja fólki sem missir starfsgetuna þjónustu og stuðning strax á fyrstu stigum þegar fólk er komið í hættu á ótímabæru brotthvarfi á vinnumarkaði. Árangur af aukinni áherslu á endurhæfingu á síðustu árum er ótvíræður en það er liður í stuðningi á fyrstu stigum. Nýgengi örorkulífeyrisþega dróst saman um 28% milli 2016 og 2020 og hlutfall þeirra sem fara beint á lífeyri lækkaði úr 55% árið 2016 í 33% árið 2021. Samhliða snemmtækri íhlutun og endurhæfingu er afar brýnt að fjölga hlutastörfum og sveigjanlegum störfum sem henta betur fólki með skerta starfsgetu. Fyrr í dag undir umræðum um fjármálaáætlun greindi ég frá því að frá og með næsta ári verður árlega varið 430 millj. kr. til að vinna að þessu verkefni. Það er mjög mikilvægt að þegar kerfisbreytingin á sér stað séum við betur í stakk búin að taka á móti fleira fólki með skerta starfsgetu á vinnumarkaði og til þess þarf fleiri hlutastörf og fleiri sveigjanleg störf. Í því samhengi þarf að sjálfsögðu að skoða skerðingar og frítekjumörk. Það þarf að eyða hindrunum og öfugum hvötum sem draga úr ávinningi fólks af þátttöku á vinnumarkaði. Endurskoðun kerfisins mun horfa til þessara þátta. Greiðsla sérstakrar uppbótar vegna framfærslu samkvæmt lögum um félagslega aðstoð var áður þannig að 100% tekna lífeyrisþega, eða þar til því var breytt með lögum frá 2019, giltu afturvirkt frá árinu frá 1. janúar 2019 og þar með var ekki lengur um krónu á móti krónu skerðingu að ræða. Frá þeim tíma hefur við útreikning uppbótarinnar verið miðað við 65% af tekjum lífeyrisþega. Með sömu lögum var sú undantekning gerð frá því að bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar teljist að fullu til tekna við útreikning framfærsluuppbótar að nú teljist aðeins 50% af fjárhæð aldurstengdrar örorkuuppbótar samkvæmt 21. gr. laga um almannatryggingar til tekna lífeyrisþega í stað 100% áður. Með lögum nr. 127/2020 sem öðluðust gildi í janúar 2021 var síðan sú breyting gerð að nú teljast 95% af fjárhæð tekjutryggingar til tekna lífeyrisþega við útreikning uppbótarinnar í stað 100% áður. Því má síðan bæta við að frá og með 1. janúar 2020 lækka greiðslur örorku- og endurhæfingarlífeyris um 11% vegna tekna lífeyrisþega í stað 25% áður. Það var gert til að koma í veg fyrir hið svokallaða fall á krónunni, eins og ég nefndi áðan. Ef ég tek þetta saman hefur þróunin verið þannig að dregið hefur verið úr tekjutengingum og lífeyrisþegum veitt aukið svigrúm til að bæta kjör sín. En hér þarf vissulega að gera miklu betur og það er það sem heildarendurskoðunin mun m.a. horfa til. Að þessu öllu sögðu megum við ekki gleyma því að sumt fólk getur einfaldlega ekki unnið og því fólki þarf líka að búa sómasamleg kjör og heildarendurskoðunin þarf líka að taka á því atriði.
Frú forseti. Kjaragliðnunin á milli greiðslna til öryrkja frá Tryggingastofnun og launafólks á lægstu launum er komin í um 100.000 kr. á mánuði. Þetta er svona og það þarf að horfast í augu við það. En það er ekki að sjá í fjármálaáætlun til næstu fimm ára sem við ræddum fyrr í dag um að brúa eigi þetta bil á næstunni. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði í umræðum um fjármálaáætlun að ástæðan fyrir því að ekki væri gert ráð fyrir fjármunum í áætluninni til að bæta kjör öryrkja og annarra lífeyrisþega væri sú að útreikningar væru ekki til og það þyrfti að bíða eftir þeim en einhverra breytinga sé að vænta árið 2024. En, frú forseti, útreikningar eru til á því hvað það kostar að brúa kjaragliðnunina. Þeir voru birtir í fyrra í góðri skýrslu Eflingar sem ber yfirskriftina Kjör lífeyrisþega – samspil almannatrygginga og lífeyrissjóða í mótun tekna, sem samin var af Stefáni Ólafssyni ásamt Stefáni Andra Stefánssyni. Niðurstaðan er að þetta kostar rúma 30 milljarða og skatttekjur skila sér til baka þannig að raunkostnaður er rúmir 20 milljarðar kr. Það er ekki dýrara að tryggja öryrkjum og eldra fólki greiðslur sem eru á við lægstu laun. Það eru sannarlega vonbrigði að í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sé ekkert að finna sem gefur von um að ríkisstjórninni sé alvara með að bæta kjörin og brúa bilið. Eftir situr fólk fast í fátæktargildru ár eftir ár. Enn er frítekjumark atvinnutekna öryrkja það sama í krónum talið og það hefur verið í meira en áratug. Ef frítekjumarkið hefði fylgt launavísitölu ætti það að vera rúmar 200.000 kr. en er rétt um 100.000 kr. á mánuði. Kerfið er letjandi til virkni og strax með hærra frítekjumarki og minni tekjuskerðingum væri hægt að bæta stöðuna en það er einnig nauðsynlegt að hækka grunninn [[Forseti hringir.]]fyrir þá sem ekki geta unnið eða eiga ekki rétt í lífeyrissjóði. Það þarf að taka skref í réttlætisátt og það er hægt með því að raða réttlætinu framar.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir þessa umræðu og ráðherra sömuleiðis. Í mörg ár hafa sérstaklega þeir sem eru á örorkulífeyri kallað eftir ákveðnu frelsi til að afla tekna af atvinnu án þess að lífeyrir almannatrygginga skerðist jafnharðan. Ákveðin skref hafa vissulega verið tekin en það þarf einfaldlega að gera miklu betur. Ég fékk að sjá yfirlit hjá öryrkja sem hefur alla tíð unnið úti á hinum almenna vinnumarkaði. Hann sýndi mér hvernig atvinnutekjur hans jukust smám saman á ákveðnu árabili en samhliða þurfti hann að greiða til baka stóran hluta af þeim atvinnutekjum sem hann vann sér inn. Forseti. Þetta kerfi skortir alla hvata til að fá fólk sem vill vinna fyrir sér út á vinnumarkaðinn aftur. Tökum sem dæmi einstakling sem er með lífeyri upp á 1,5 millj. kr. Hann eykur við laun sín þannig að lífeyririnn lækkar um 700.000 kr. og hann þarf að greiða 500.000 kr. Þetta er ósanngjarnt og letjandi. Það verður að taka stærri skref til að auka þá hvata sem þurfa að vera til staðar. Það er nefnilega þannig að fólk vill leggja til samfélagsins, líka þeir sem hafa að einhverju leyti ekki fulla starfsorku. Forseti. Það er mikið talað um að það þurfi að búa til hlutastörf og þar þarf að taka til hendinni. Ríki og sveitarfélög þurfa að ganga fram með góðu fordæmi og búa til hlutastörf því að af þeim störfum eru ekki aðeins greiddir skattar, þau skapa fólki ánægju og lífsfyllingu í okkar góða samfélagi.
Forseti. Taflan á bls. 409 í fjármálaáætlun er mjög upplýsandi um áform stjórnvalda hvað þessi málefni varðar. Hér á að vera um 2,5% hækkun á ári til málefna öryrkja, í almannatryggingar, sem er miklu minna heldur en verðbólguþróun eða launaþróun, hvort sem er hærra. Það þýðir einungis eitt, að það sé búist við fækkun í þessum hópi öryrkja. Miðað við áætlanir er það rétt að árið 2027 verði um 200 manns færri sem fara á 75% örorkumat en núna. Ég fæ þetta samt ekki alveg til að ganga upp. Þar gæti munað að það er líka búist við því að hlutfall einstaklinga með 75% örorkumat með atvinnutekjur fari úr um 20% upp í tæp 30%, 25% upp í 28% eða svo, gæti munað því, því að þá eru það enn þá færri sem fá í rauninni af því að örorkubæturnar eru skertar á móti atvinnutekjum. Hins vegar er grundvallarvandinn í kerfinu enn þá til staðar og það er gliðnunin miðað við launaþróun á undanförnum 20 árum. Það er grundvallaratriði sem þarf að laga. Við erum með lög, 69. gr. almannatryggingalaga sem segir að lífeyrir eigi að hækka til jafns við verðbólgu a.m.k. en eigi að fylgja launaþróun alla jafna. Lífeyririnn hefur verið umfram verðbólgu en hann hefur verið of langt undir launaþróun, svo langt undir launaþróun að uppsafnað á 20 árum munar þar u.þ.b. 60%. Lífeyrir í dag þyrfti að vera 60% hærri til að hafa fylgt launaþróun. Spurningin er: Hvað á að gera við því?
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að vita af því að ríkisstjórnin hyggst ganga í endurskoðun á almannatryggingakerfinu. Það er ekki fullkomið, alls ekki, og ég treysti ríkisstjórninni til að breyta og bæta almannatryggingakerfið til hagsbóta fyrir þá sem verst standa í okkar samfélagi. Við viljum fjárfesta í fólki og allir eiga að geta lifað sómasamlegu lífi, vaxið og dafnað. Það er það samfélag sem við viljum búa í. Það má enginn heltast úr lestinni. Við í Framsókn höfum ávallt unnið á grundvelli þess að manngildi sé ofar auðgildi. Það liggur í augum uppi að reglur um frítekjumark eru komnar á tíma endurskoðunar. Lengi hefur verið ákall í samfélaginu þess efnis. Við þurfum að veita þeim sem sækja til almannatrygginga meira athafnafrelsi. Reglusetningin er á ákveðinn hátt letjandi í núverandi mynd þar sem hún getur dregið úr hvata til að taka þátt í samfélaginu og atvinnulífinu. Við í Framsókn leggjum áherslu á að almenna frítekjumarkið hækki í skrefum og lífeyrisskerðingar vegna atvinnutekna verði afnumdar. Þannig getum við mætt þeim sem standa verst innan samfélagsins. Þetta er mikilvæg aðgerð og með henni náum við auknu jafnvægi innan samfélagsins. Í þessu samhengi vil ég einnig benda á áherslur Framsóknar varðandi atvinnutekjur eldri borgara. Við í Framsókn teljum það mikinn ávinning fyrir samfélagið að allir þeir sem vilja og geta unnið fái tækifæri til þess. Það er staðreynd að hlutfallsleg fjölgun eldra fólks er mikil hér á landi. Það þýðir þó ekki að eldra fólk geti ekki unnið þó að það sé komið á ellilífeyrisaldur og því teljum við í Framsókn það vera nauðsynlegt að afnema frítekjumark atvinnutekna eldri borgara.
Virðulegur forseti. Þegar maður heyrir svona tölur eins og að það vanti 60% upp á eða að það muni orðið 100.000 kr. á lægstu launum og bótum þá fallast manni í raun og veru bara hendur. Það er mikill áfellisdómur yfir íslensku velferðarkerfi hvernig fyrir okkur er komið í þessu. Gefum okkur að við séum að tala um lægstu laun upp á 300.000 kr. og það verður hækkun upp á 25.000 kr. á þessi lægstu laun. Það þýðir 8,33% hækkun. Og ef við höldum áfram þá þýðir 25.000 kr. á 500.000 kr. laun 5%. 25.000 kr. og 750.000 kr. þýðir 3,3%. 25.000 kr. á milljónina þýðir 2,5%. Ef við finnum eitthvert meðaltal af þessu þá er það 4,79%. Þannig að launavísitalan að meðaltali er að hækka um 4,79% þegar lægstu laun hækka um 8,33. En svo er verið að hækka það sem lægst er í samfélaginu um 4,79 en ekki 8,33%. Þannig búum við til þessa kjaragliðnun sem fólkið okkar sem verst stendur í samfélaginu þarf að taka á sig. Það er auðvitað forkastanlegt að við séum að búa til svona kerfi. Af hverju látum við ekki bætur í velferðarkerfinu fylgja almennum launabreytingum og hækkun á lægstu launum? Það hefur farið fram umræða í samfélaginu og orðið einhvers konar samfélagssáttmála um að það sé þörf á hækkun lægstu launa. Það hefur verið lögð áhersla á að hækka þau, m.a. með krónutöluhækkunum. Hvers vegna er ekki farin sams konar leið þegar verið er að horfa á tilfærslukerfin og skoða hvað fólk fær í bætur?
Virðulegur forseti. Við höfum nú rætt þetta stórfurðulega almannatryggingakerfi fram og til baka og kjaragliðnun er stórfurðulegt fyrirbrigði vegna þess að hún hefur aðallega komið fram vegna þess að það er verið að reikna eftir á einu sinni ári verðbólgu og yfirleitt rangt. Á einhvern furðulegan hátt hefur þeim tekist að komast að því að ef launaþróun er 7–8% þá eigi öryrkjar að fá 3,5% hækkun, kannski helminginn, stundum aðeins meira en helming. Og 1%, sem var auðvitað hrópað húrra fyrir um síðustu áramót, bara alveg stórkostlegt í 7% verðbólgu. En það fer ekki saman hljóð og mynd hjá ríkisstjórninni vegna þess að hvað er í samráðsgátt ríkisstjórnarinnar núna? Jú, þar er komið inn mál um það að nú ætli þeir að hætta að reikna lífeyrissjóðsgreiðslur mánaðarlega. Nú á að fara að reikna þær einu sinni á ári. Hvað þýðir það á mannamáli? Nákvæmlega sam hlutinn. Kjaragliðnun. Þeir ætla að viðhalda kerfinu. Þeir ætla að taka hana öðrum megin en viðhalda henni hinum megin. Ég spyr: Er ríkisstjórnin ekki búin að fá nóg af því að koma fram við almannatryggingaþega, öryrkja og ellilífeyrisþega þannig að það sé stanslaust verið að brjóta á þeim? Er ekki kominn tími til að sýna þessu fólki alla vega þá virðingu að það sé ekki að tapa mánuð eftir mánuð, ár eftir ár, jafnvel þó að það geri ekki aðrar kröfur en þær að fá launahækkanir sem aðrir fá? Það væri bara lágmark. Og leiðrétta kjaragliðnun undanfarinna ára, koma því í gegn og hætta að svelta fólk.
Frú forseti. Það hefur lengi verið stefnt að því að breyta örorkulífeyriskerfinu. Ég bind miklar vonir við að það takist núna vegna þess að í almennilegu velferðarsamfélagi þá hefur maður einfaldlega almannatryggingakerfi sem grípur þá sem ekki geta séð fyrir sér og sínum með atvinnu og býr þeim góð kjör. Meðan að frítekjumörk og uppbætur eru partur af kjaraumhverfi almannatrygginga þá verða uppbæturnar og frítekjumörkin að fylgja með þegar bætur almannatrygginga hækka vegna þess að þetta er partur af þeirri framfærslu sem fólk hefur. Gott velferðarsamfélag passar hins vegar líka upp á það að endurhæfing sé góð vegna þess að þar með getur fólk frekar tekið þátt í samfélaginu, hvort sem það er á vinnumarkaði eða með annarri þátttöku, og það skapar velsæld og það gerir fólki líka kleift að vinna fyrir sér. Þess vegna fagna ég því að hæstv. ráðherra ætli að leggja áherslu á það að fjölga hlutastörfum og setja sérstaka áherslu og fjármuni í það að auka endurhæfingu og vinnumarkaðsúrræði. En þetta tvennt verður að spila saman. Við sem getum unnið fyrir okkur eigum að geta fengið vinnu og við viljum vinna. Þegar fólk er hins vegar í þeim aðstæðum að geta ekki unnið þá eigum við heimtingu á því að hafa [[Forseti hringir.]]góða og örugga framfærslu því að þannig höfum við það í góðu velferðarsamfélagi.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson fékk eiginlega ekki svör við sínum skýru spurningum í ræðu ráðherra en vonandi bætir ráðherra úr því hér á eftir. Ójöfnuður er pólitísk ákvörðun og kjaragliðnun milli launa og lífeyris er pólitísk ákvörðun. Þetta er ekki náttúrulögmál. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ákvað núna í fjárlögum ársins 2022 að auka enn á kjaragliðnunina á þessu ári, láta greiðslur almannatrygginga hækka minna heldur en fyrirséðar taxtahækkanir og með verðbólguskotinu undanfarna mánuði verður kjaragliðnun miklu groddalegri. Þegar verðbólgan mælist 6,9% þá er auðvitað kaupmáttur hinna tekjulægstu étinn upp. Það er pólitísk ákvörðun hæstv. félagsmálaráðherra úr Vinstri grænum og hæstv. fjármálaráðherra úr Sjálfstæðisflokknum og auðvitað forsætisráðherra, að viðhalda þessari þróun án þess að grípa til mótvægisaðgerða og án þess að leiðrétta kjaragliðnun. Forseti. Ég verð að nota tækifærið hér í þessari umræðu til að leiðrétta alveg ótrúleg ummæli sem hæstv. fjármálaráðherra lét falla hérna á þriðjudag. Hann gerði lítið úr hugtakinu kjaragliðnun, sem þessi umræða hér hverfist um, og sagði að með því að nota þetta, tala um kjaragliðnun, þá værum við „skyndilega komin út í allt aðra umræðu um að þessi hefðbundnu viðmið okkar sem bæði eru lögfest og við höfum talað fyrir hér, að tryggja vaxandi kaupmátt í samræmi við getu ríkissjóðs hverju sinni, eru hætt að skipta máli. Menn vilja fara að tengja sig við einhver ný viðmið.“ Ég vil því spyrja hæstv. félagsmálaráðherra um það og fá skýr svör hérna á eftir: Er ekki örugglega meðvitund um það innan ríkisstjórnarinnar og meðal ráðherra að í lögum um almannatryggingar stendur mjög skýrum stöfum, í 69. gr. um bætur almannatrygginga, að ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs? Er það bara fjármálaráðherra [[Forseti hringir.]]sem er í lögvillu um þetta og þekkir ekki almannatryggingalögin eða er það ríkisstjórnin öll? [[Forseti hringir.]]Ætlar hæstv. ráðherra að fara yfir þessi mál með fjármálaráðherra og treystir hann sér [[Forseti hringir.]]til að koma hingað upp og segja bara hátt og skýrt: Kjaragliðnun verður stöðvuð á okkar vakt? Treystir hann sér til þess?
Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu. Í dag hefur verið skrifaður fjölda frétta hér af Alþingi en það er líklega frétt á Vísi sem sló mig mest þar sem stendur „Lést áður en stóri sigurinn vannst í Hæstarétti“, með leyfi, virðulegur forseti: „„Þetta var rosalega erfitt fyrir hana. Hún beið lengi,“ segir Þuríður Harpa Sigurðardóttir, formaður Öryrkjabandalags Íslands um konu sem lagði Tryggingastofnun ríkisins fyrir öllum dómstigum í deilu um skerðingu á sérstakri framfærsluuppbót vegna búsetu erlendis.“ Hún er látin, því miður. Það er sorglegt og dapurlegt. Hvernig má það vera, hæstv. ráðherra að við leggjum það á fólk að berjast fyrir réttindum sínum, leggjum það á fólk sem glímir við örorku og veikindi að þurfa sigra ríkið á dómstigi eftir dómstigi? Nú beini ég líka þeirri spurningu til hæstv. ráðherra í ljósi þess að hann er jafnframt samstarfsráðherra Norðurlandanna. Í þessari frétt kemur fram að konan hafi búið í Danmörku hluta af sinni ævi og það sé ástæðan fyrir því að Tryggingastofnun hafi verið að skerða þessa sérstöku framfærsluuppbót. Verandi hér talsmaður Norðurlandasamstarfs og formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, þar sem við höfum sett okkur þau markmið að þetta sé samþættasta velferðarríki í heimi á Norðurlöndum, stóð ég virkilega í þeirri meiningu að við værum búin að tryggja réttindi norræna íbúa á milli landanna. Hæstv. ráðherra. Ég er algjörlega sannfærð um að við séum sammála um að við verðum að gera betur í þessu. Það líður eiginlega varla sú vika öðruvísi en það komi fréttir um framkvæmd almannatrygginga sem oftar en ekki er hnekkt í Hæstarétt. Það er að mínu mati umhugsunarefni, forseti, hvers vegna lífeyrisþegar þurfa að berjast fyrir rétti sínum fyrir dómi. Er kerfi okkar of flókið og óskýrt eða hvað er það sem við hér í þessum sal þurfum að sameinast um að gera til að þetta verði betra?
Forseti. Talandi um réttindi þá hafa ellilífeyrisþegar 2,4 milljónir á ári í sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna. Nú er ég með munnlega fyrirspurn til ráðherra um þetta og mig langar til þess að undirbúa í rauninni bæði ráðherra og þingheim fyrir þær umræður. Vandinn er hérna að samkvæmt lögum um tekjuskatt er ellilífeyrir atvinnutekjur og það er ekki heimild í lögum um almannatryggingar til að undanskilja greiðslur úr lífeyrissjóðum frá því að vera atvinnutekjur. Það er heimild fyrir því í 16. gr. fyrir örorkulífeyrisþega en það er annar galli sem útilokar það. En það er ekki heimild í lögum um almannatryggingar til að undanskilja ellilífeyrisgreiðslur úr lífeyrissjóðum sem atvinnutekjur. Tryggingastofnun hins vegar fer fram hjá því og skerðir grunnlífeyrinn miðað við útgreiddar lífeyrissjóðsbætur, ellilífeyri frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Umboðsmaður Alþingis hefur fjallað um þetta og segir að það sé mjög skýrt í lögskýringargögnum að það var ætlun Alþingis að þannig myndi það virka. En lagatextinn er ekki þannig. Þetta gerðist árið 2016 þegar öryrkjar sögðu nei við þessu nýja kerfi sem ellilífeyrisþegar fóru í. Þá þurfti að skipta upp undanþágugreinunum og undanþágan um að lífeyrissjóðsgreiðslur teldust ekki atvinnutekjur hélst hjá örorkulífeyrisþegum en ekki hjá ellilífeyrisþegum. Þar af leiðandi er búið að vera að skerða grunnlífeyri ellilífeyrisþega frá 2016 þar sem lífeyrissjóðsgreiðslur þeirra hefðu átt að vera taldar sem atvinnutekjur og falla inn í sérstaka frítekjumarkið um 2,4 milljónir á ári.
Virðulegi forseti. Við endurskoðun á almannatryggingakerfinu þurfum við að tryggja að örorkulífeyrir fylgir áfram lágmarkslaunum. Við þurfum að einfalda lífeyriskerfið töluvert en regluverkið er frumskógur í núverandi mynd. Afnema þarf skerðingar og leggja þarf inn hvata til starfsendurhæfingar. Það eru margir einstaklingar sem treysta á almannatryggingar en eru gríðarlega öflugir og geta skilað sínu til samfélagsins. Við eigum að grípa þa og hvetja til vinnu og virkni, m.a. með notkun endurskoðaðs almannatryggingakerfis. Vinna og virkni, það er markmiðið og það er gerlegt. Frú forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að það er augljós brotalína á fasteignamarkaði hér á landi. Þessu eigum við að bregðast við og ég fagna því að hæstv. innviðaráðherra hefur farið í aðgerðir í þágu þess. Húsnæðisvandinn snertir marga og þá sérstaklega þá verst stöddu. Flestir þeir sem búa við lág kjör búa í mjög skuldsettu húsnæði og greiða háa leigu sem hækkar í sífellu. Það er mikilvægt að við mætum þeim sem standa verst með tilliti til húsnæðis. Sem dæmi um aðgerðir á húsnæðismarkaði þurfum við áfram að fjölga leiguheimilum fyrir öryrkja og fatlað fólk í almenna íbúðakerfinu. Þó vil ég einnig benda á að þar er þörf á samvinnu sveitarfélaga og ríkisins. Á höfuðborgarsvæðinu hafa sveitarfélög brugðist í uppbyggingu fasteigna. Í því samhengi horfi ég til höfuðborgarinnar en þar þarf meiri uppbyggingu en meiri hluti borgarstjórnar hefur kveðið á um. Þörf er á jafnvægi og skynsemi í þéttingu byggðar og uppbyggingu nýrra hverfa. Tækifærin eru til staðar og ég vona innilega að borgarstjórn grípi þau föstum tökum, sem þau hafa vanrækt á síðustu árum.
Virðulegur forseti. Við skulum ekki gleyma því að það eru ráðherrar sem fara í mál við skjólstæðinga sína. Það gerist ekki af sjálfu sér. Það eru líka ráðherrar sem ákveða hvernig skuli með peninga farið. Við skulum heldur ekki gleyma því að Framsóknarflokkurinn hefur oftar en ekki stýrt félagsmálaráðuneytinu í gegnum tíðina þannig að það er ekki á vakt bara einhverra sem þessi gliðnun hefur átt sér stað. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson minntist á lögin og hvernig þetta væri og talaði um að lífeyristekjur væru atvinnutekjur. Já, þetta eru atvinnutekjur í þeim skilningi að þetta eru frestaðar atvinnutekjur. Þetta eru atvinnutekjur sem fólk hefur geymt til efri áranna og þess vegna spyr maður: Hvernig stendur á því að verið er að skerða bótakerfið vegna frestaðra atvinnutekna? Það hefur verið nefnt í þessum ræðustól að það kosti 15–16 milljarða að færa frítekjumark lífeyrisgreiðslna upp í það sama og frítekjumark atvinnutekna, 15–16 milljarða. Þetta myndi gjörbreyta stöðu margra sem eru að taka út sinn lífeyri, svona lítið. Við sjáum að það er verið að eyða peningum í alls konar en þarna er hópur sem situr eftir, flestir með um 200.000–400.000 kr. á mánuði til að lifa við sult og seyru en það hefur ekki verið hægt að horfa til þessa hóps. Tekjuskerðingar í bak og fyrir. Þótt hæstv. ráðherra haldi því fram hér í pontu að skerðingar og tekjutengingar hafi minnkað er það bara rangt. Þær hafa aukist.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka öllum þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Ég hef ekki trú á því eða er bjartsýnn á að það skili einhverju. Því miður eru lögbrot, múrar og gildrur það sem bíður flestra í almannatryggingakerfinu, þessu bútasaumaða skrímsli sem hefur verið búið til á undanförnum áratugum. Ef fólk vill neyta réttar síns þá verður það að fara í héraðsdóm, Landsrétt, Hæstarétt, alveg sama hversu vel undirbúið málið er og þó að umboðsmaður Alþingis sé búinn að staðfesta það. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði hér áðan. Hún beið í sex ár. Veikt fólk hefur ekki tíma til að bíða í sex ár. Við skulum átta okkur á því að 1988, við upphaf staðgreiðslu, voru lægstu bætur almannatrygginga skattlausar og fólk átti meira að segja afgangspersónuafslátt upp í lífeyrissjóð. Ef þetta væri nákvæmlega svoleiðis í dag væri þessi hópur með 40.000 kr. meira á mánuði sem gæti jafnvel skipt sköpum þó að það næði ekki að hífa fólk upp fyrir fátæktarmörk. Það er líka stórfurðulegt að frítekjumörk, eins og hjá eldri borgurum, skuli ekki gilda líka um tekjur úr lífeyrissjóði. Á hverjum bitnar það verst að það sé ekki svoleiðis? Konum. Er ríkisstjórn eftir ríkisstjórn í fjandskap við konur? Finnst þeim þær hafa það svo ofboðslega gott að það þurfi endilega og sérstaklega að skerða þær alveg í spað ef þær hafa einhverjar tekjur frá lífeyrissjóði? Þetta fólk er ekki að biðja um mikið. Það er bara að biðja um að fá að njóta þess lága lífeyris sem það er búið að vinna fyrir á lágmarkslaunum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mikilvæga málefni upp hér á Alþingi og öllum þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni fyrir þeirra innlegg. Ég tek með mér það sem hér hefur verið rætt inn í þá mikilvægu vinnu sem fram undan er við að endurskoða örorkulífeyriskerfið sem svo sannarlega er kominn tími til að gera breytingar á. Ég ætla að bregðast við nokkrum þeim atriðum sem hér hafa komið fram og kannski sérstaklega koma inn á dóm Hæstaréttar sem féll í gær. Niðurstöðu dómsins fagna ég. Ég fagna henni vegna þess að þetta er réttlætismál. Þarna er um að ræða einn þann hóp örorkulífeyrisþega sem hefur það hvað verst í landinu þannig að ég fagna því að þessi niðurstaða sé komin og ráðuneytið mun í samstarfi við Tryggingastofnun koma þessum málum í lag. Varðandi athugasemd hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um Norðurlöndin þá tek ég það með mér sem veganesti en orð hennar gagnvart mér varðandi þetta mál - það ætti kannski að beina spurningunni annað en til mín, svo það sé nú tekið fram. Frítekjumarkið hafa mjög mörg ykkar nefnt hér í dag. Málið er að það kerfi sem við erum með í dag er allt of flókið. Smávægilegar breytingar á einum stað valda skerðingu á öðrum stað og þess vegna þarf að ráðast í þessa heildarendurskoðun. Það þarf að gera í áföngum eins og ég hef hér nefnt. Við þurfum að hafa tilbúin fleiri sveigjanleg störf og hlutastörf til að taka á móti fólki sem hefur starfsgetu [[Forseti hringir.]]og nálgast verkefnið þannig. Á sama tíma þarf að stoppa upp í þá kjaragliðnun sem hér hefur orðið og margir hv. þingmenn hafa nefnt.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja og lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Frumvarpið er á þskj. 759 og er 531. mál. Frumvarpið felur í fyrsta lagi í sér innleiðingu á þriðja og síðasta áfanga tilskipunar 2014/59/ESB um endurreisn og skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja sem nefnist í daglegu tali BRRD-tilskipunin. Í öðru lagi hefur frumvarpið að geyma breytingar sem ekki byggja á Evrópureglum heldur varða atriði sem ríki geta sjálf ákveðið. Þær breytingar frumvarpsins sem byggja á tilskipuninni varða fjármögnun og lánamál skilasjóðs en sá sjóður starfar samkvæmt lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Hlutverk skilasjóðs er að tryggja skammtímafjármögnun vegna aðgerða sem hægt er að grípa til við skilameðferð fjármálafyrirtækja. Efni frumvarpsins um fjármögnun skilasjóðs byggir þó ekki einvörðungu á tilskipuninni þar sem fjármögnunarleiðin, sem lögð er til í frumvarpinu og ég vík að síðar í ræðu minni, gengur lengra en lágmarksreglur tilskipunarinnar kveða á um. Breytingar frumvarpsins á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta eru ekki innleiðing á Evrópureglum. Þær þykja hins vegar æskilegar ýmist í ljósi þess að skilasjóði er ætlað að starfa til frambúðar sem sérstök deild í Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta eða vegna þess að breytingarnar eru taldar einfalda eða skýra lögin ásamt því sem þær fella brott úrelt ákvæði. Áður en ég vík að helstu efnisatriðum frumvarpsins vil ég nefna að í því kemur fram að eignir innnstæðudeildar íslenska tryggingarsjóðsins eru nú mun meiri en hjá sambærilegum deildum í ríkjum Evrópusambandsins. Í frumvarpinu er einnig rakið að TIF sjóðurinn hefur talsvert breytt hlutverk eftir tilkomu laga um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Með gildistöku þeirra laga, ásamt breytingum á öðrum lögum og reglum á bankamarkaði, hefur dregið verulega úr líkum þess að reyna muni á innstæðutryggingakerfi á sama hátt og gerði eftir bankahrunið 2008. Meðal þess sem leiðir af breyttum reglum er að gert er ráð fyrir að kerfislega mikilvægir bankar fari í skilameðferð lendi þeir í alvarlegum rekstrarvanda. Ef til skilameðferðar kemur er ekki gert ráð fyrir að innstæðudeild TIF greiði fjármuni beint til innstæðueigenda. Innstæðudeildinni getur verið gert að greiða fjármuni til skilameðferðar fjármálafyrirtækis en að teknu tilliti til þeirra skilyrða sem þurfa að vera uppfyllt til að sú greiðsluskylda virkist þykir ósennilegt að til þess komi. Ef til þess kæmi að greiðsluskylda innstæðudeildar myndi virkjast er kveðið á um hámark á greiðslum úr deildinni. Innstæðudeild TIF er því nú þegar vegna áður samþykktra lagabreytinga fyrst og fremst ætlað að standa til tryggingar innstæðum hjá lánastofnunum sem ekki er ætlað að fara í skilameðferð lendi þær í alvarlegum rekstrarvanda. Virðulegi forseti. Ég vík nú að helstu efnisatriðum frumvarpsins og eru þau þessi: Í fyrsta lagi kemur þar fram að TIF verði til frambúðar rekinn í þremur aðskildum deildum: innstæðudeild, verðbréfadeild og skilasjóði. Ekki eru lagðar til breytingar á rekstrarformi sjóðsins og hann verður því áfram rekinn sem sjálfseignarstofnun. Í öðru lagi er kveðið á um tilfærslu fjármuna úr innstæðudeild TIF í skilasjóð þannig að stærð annars vegar innstæðudeildar og hins vegar deildar skilasjóðs eftir tilfærsluna verði hlutfallslega sú sama og milli lágmarkskrafna Evrópureglna. Þessi lágmörk eru annars vegar 0,8% og hins vegar 1% af tryggðum innstæðum allra lánastofnana með starfsleyfi hér á landi. Eftir tilfærsluna verður skilasjóður því stærri en innstæðudeild sem nemur 25%. Tilfærslan nemur 26,3 milljörðum kr. en sú fjárhæð miðast við stöðu tryggðra innstæðna og eignir innstæðudeildar og skilasjóðs við árslok 2021. Eftir tilfærslu verður skilasjóður 2,67% af tryggðum innstæðum og innstæðudeild 2,13% af tryggðum innstæðum. Eignastaða beggja deilda verður því umtalsvert umfram lágmarkskröfur. Í þriðja lagi hefur frumvarpið að geyma ákvæði um greiðslur lánastofnana á framlögum í skilasjóð. Á meðal þeirra ákvæða er tillaga um að tveimur reglugerðum ESB sem fjalla um aðferðafræði og útreikning á greiðslum í sjóðinn verði veitt lagagildi. Í frumvarpinu er þó skýrt tekið fram að framlög verði ekki innheimt í skilasjóð nema eignir sjóðsins fari undir lágmarkið, þ.e. 1% af tryggðum innstæðum. Ákvæði reglugerða ESB koma því að óbreyttu ekki til framkvæmda. Í fjórða lagi er lagt til að greiðslur iðgjalda í innstæðudeild sjóðsins verði stöðvaðar að svo stöddu. Er það gert í ljósi sterkrar eignastöðu deildarinnar sem ég hef áður nefnt. Ráðherra skal upplýstur árlega með skriflegum hætti um afstöðu stjórnar sjóðsins til þess hvort aðstæður hafi breyst á þann veg að hefja þurfi aftur innheimtu á iðgjöldum í innstæðudeild. Í fimmta lagi er kveðið á um breytingu á heiti Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Lagt er til að sjálfseignastofnunin fái nýtt heiti sem verði Tryggingarsjóður vegna fjármálafyrirtækja. Breytt heiti er talið endurspegla betur starfsemi stofnunarinnar eftir þær breytingar sem fjallað er um í frumvarpinu. Í sjötta lagi er lagt til að stjórnarmönnum í TIF verði fækkað úr sex í fjóra. Helstu verkefni stjórnar verða umsýsla og fjárvarsla deildanna þriggja. Frumvarpið gerir ráð fyrir að Samtök fjármálafyrirtækja tilnefni einn stjórnarmann, Seðlabanki Íslands einn og ráðherra skipi tvo án tilnefningar og verði annar þeirra formaður. Að lokum vil ég nefna að í frumvarpinu eru tillögur um að nokkur ákvæði í lögunum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta falli brott. Um er að ræða úrelt ákvæði sem ýmist eru á skjön við gildandi lög á fjármálamarkaði eða þjóna ekki tilgangi eftir þær viðamiklu breytingar sem orðið hafa á lagaumgjörð fjármálamarkaðar undanfarin ár. Virðulegi forseti. Í frumvarpi þessu er kveðið á um tilfærslu fjármuna úr innstæðudeild TIF í skilasjóð. Sú leið við fjármögnun skilasjóðs er hagkvæmur kostur fyrir bæði innstæðueigendur og lánastofnanir. Vel fjármagnaður skilasjóður er til hagsbóta fyrir innstæðueigendur og almenning þar sem sjóðnum er ætlað að tryggja skammtímafjármögnun vegna aðgerða sem hægt er að grípa til við skilameðferð fjármálafyrirtækis. Eins og ég nefndi áður er skilameðferð það ferli sem gert er ráð fyrir að kerfislega mikilvægir bankar fari í lendi þeir í alvarlegum rekstrarvanda. BRRD-tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn á árinu 2018 og hefur Eftirlitsstofnun EFTA hafið formlega málsmeðferð vegna tafa Íslands við að innleiða tilskipunina að fullu. Þá hefur stofnunin þegar ákveðið að höfða mál fyrir EFTA-dómstólnum vegna tafa Íslands við að innleiða eina reglugerð ESB sem sækir stoð í BRRD. Í frumvarpinu er að finna lagastoð til að hægt verði að innleiða þá reglugerð ESB með reglugerð ráðherra. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég nefna að þrátt fyrir að efni þessa frumvarps varði breytingar á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta þá felur það að engu leyti í sér innleiðingu á þriðju tilskipun Evrópusambandsins um innstæðutryggingakerfi. Sú tilskipun tók gildi í Evrópusambandinu á árinu 2014 en hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.