Forseti. Ég hef átt nokkur samtöl við hv. þingmann um ýmislegt, ekki öll gáfuleg en samtöl okkar um fjölmiðla hafa verið það. Okkur greinir í nokkrum grundvallaratriðum á um ýmislegt, sérstaklega er lýtur að Ríkisútvarpinu, en í grunninn held ég að við séum sammála um að við berum hag fjölmiðla fyrir brjósti. Ég held, og hv. þingmaður leiðréttir mig ef ég fer rangt með, að við deilum báðir áhyggjum af stöðu fjölmiðla. Ég ætla að ganga svo langt fyrir mína parta að segja að aðgerða sé þörf núna hvað varðar einkarekna fjölmiðla. Er hv. þingmaður sammála mér um það? Og já, það er hægt að finna að öllum frumvörpum og tillögum sem lögð eru fram, að þetta sé ekki nákvæmlega eins og maður vildi. Hv. þingmaður talaði um að hann væri nú viss um að hans skoðun á Ríkisútvarpinu væri ekki endilega allra - kannski ekki endilega heldur flokks hv. þingmanns sem hefur nú verið með ráðuneyti þess útvarps um árabil án þess að fara eftir þeim tillögum sem hv. þingmaður kynnir hér um Ríkisútvarpið. En það er önnur saga. Það sem mig langaði að fá frá hv. þingmanni í mínu fyrra andsvari er akkúrat þetta: Hér erum við með stuðningskerfi sem gengur út á að gera það sem ég held að ég og hv. þingmaður séum sammála um að gera, þ.e. styðja einkarekna fjölmiðla. Af hverju getum við ekki horft á þann hluta kerfisins í þessari tillögu? Á þann ávinning sem af því hefst og getur skipt sköpum núna í rekstri fjölmarga fjölmiðla?
Herra forseti. Þetta er örugglega ekki í síðasta skipti sem ég og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé skiptumst á skoðunum, hvort heldur er hér í þingsal eða annars staðar, um fjölmiðla. Ég sagði áðan að ég óttaðist að með því að innleiða styrkjakerfi eins og það lítur út hér værum við komin í spor læknisins sem forðast að skera meinið en gefur frekar litla verkjatöflu sem dugar í smátíma. En sjúklingurinn læknast ekki. Ég er að leggja áherslu á að við þurfum að fara í það verkefni að skilgreina hlutverk og skyldur Ríkisútvarpsins. Ég veit að það er ekkert feimnismál eða viðkvæmnismál fyrir hv. þingmann að taka þátt í þeirri vinnu. Það verður auðvitað að koma böndum á samkeppnisrekstur Ríkisútvarpsins og þá er ég fyrst og fremst að horfa til þess að Ríkisútvarpið skuli með beinum hætti höggva í helsta tekjugrunn sjálfstæðra miðla, ekki síst þeirra sem byggja ekki á áskriftartekjum eða t.d. blaðasölutekjum. Og það skiptir okkur máli þegar við erum að ræða um fjölmiðlaumhverfi að við áttum okkur á því að ríkið leikur þar alveg gríðarlega stórt hlutverk. Ef menn telja að þátttaka ríkisins á fjölmiðlamarkaði hafi ekki áhrif á rekstur og efnahag einkarekinna fjölmiðla, þá held ég að við þurfum að eiga mjög langt samtal, hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, vegna þess að þá hefur mér ekki tekist það sem ég hef verið að reyna að sannfæra þig um.
Forseti. Ég vona að ég lendi aldrei í að fara með mikið mein til hv. þingmanns því að hann mun þá ekki einu sinni gefa með verkjatöflu þó að hann hafi ekki hnífinn til að skera á það. Hv. þingmaður boðar hér skoðun og yfirferð á hlutverki og stöðu RÚV. Hvað heldur hv. þingmaður að það taki langan tíma? Hvað erum við búin að vera að gera það lengi? Er ekki tiltölulega nýbúið að gera það fyrir ekkert allt of löngu síðan? Stefna stjórnenda RÚV hefur gjörbreyst í kjölfarið á síðustu slíkri úttekt. Hins vegar er rétt hjá hv. þingmanni, ég er alltaf til í þá umræðu, umræðuna um grundvallarspurningar. Ætlar hv. þingmaður að segja við einkarekna fjölmiðla á meðan: Hinkrið, þraukið, því að við erum að velta fyrir okkur stöðu og hlutverki RÚV? Bíðið rólegir, það er með hagsmuni okkar í huga, á endanum, ef þið lifir af. Millifærslusjóðir eru eins og eitur í beinum hv. þingmanns þegar kemur að fjölmiðlum. Við erum með fullt af millifærslusjóðum, forseti. Erum við ekki að greiða fyrir hljóðritun með millifærslusjóðum? Er ekki meira að segja bókaútgáfan komin þar inn? Erum við ekki að greiða nýsköpunarfyrirtækjum úti um allan bæ og berjum okkur á brjóst fyrir það í gegnum millifærslusjóði sem er orðið neikvætt orð í munni hv. þingmanns þegar kemur að fjölmiðlum? Ég veit að hv. þingmaður er sanngjarn maður og byggir mál sitt á rökum. Ég hef átt, eins og margoft hefur komið fram, samræður við bæði hv. þingmann og skoðanasystkini hans. Mig langar af einlægni að biðja hv. þingmann að svara mér hvernig standi á því að í löndum þar sem ríkisfjölmiðlar eru ekki á auglýsingamarkaði, eru ekki það mein, eins og hv. þingmaður notar myndmálið hér til að lýsa stöðu RÚV á auglýsingamarkaði, ákveði löndin samt að styrkja einkarekna fjölmiðla. Af hverju er það?
Herra forseti. Það sem ég sagði í ræðu minni og hv. þingmaður hlýtur að hafa tekið vel eftir er: Ef við ætlum að styrkja sjálfstæða fjölmiðla, sem ég tel að sé nauðsynlegt, skulum við gera það með gagnsæjum hætti og við skulum gera það þannig að jafnræði gildi og að allir séu jafnsettir. En það er ekki það sem gerist í þessu frumvarpi. Það er helsta ástæða þess að ég er ekki jafn ánægður með frumvarpið og ég gæti verið og það veit hv. þingmaður. Það er jafnræði og að það gangi það sama yfir alla og að allir sitji við sama borð og búi við sömu leikreglur. Þetta er svona einfalt. Það er líka þannig alls staðar í Evrópu, eins og ég rakti, er ekki bara verið að styrkja - í mörgum löndum er verið að styrkja sjálfstæða miðla af ýmsum ástæðum og það kann að vera skynsamlegt, en menn gera líka eitt, menn reyna að beita skattkerfinu. Og af hverju beita menn skattkerfinu? Af því að þannig er jafnræðið best tryggt. Menn beita skattkerfinu t.d. með því að taka ákvörðun um að skattleggja ekki með virðisauka áskriftir fjölmiðla líkt og við gerum hér. Það er t.d. ekki gert í Bretlandi. Í Frakklandi er þetta innan við 3%, á Spáni í kringum 4%. Við erum í 11%, hv. þingmaður, við hækkuðum það 2015 úr 7% í 11% [[Þið hækkuðuð það.]]og 2007 - já, já, það var minn flokkur sem tók af skarið í þeim efnum, ekki til að hækka þá tölu heldur vegna þess að það var gert og ég held að það hafi verið mistök. Við eigum auðvitað að viðurkenna mistök þegar þau eru gerð. Það er auðvitað líka þannig að við verðum að hafa kjark og þor og burði til þess í þessum þingsal að ræða [[Forseti hringir.]]um hlutverk og skyldur sem við ætlumst til að Ríkisútvarpið sinni.
Forseti. Loksins, loksins, svo að ég vitni í bókmenntirnar, í bókadóm sem gott ef ekki birtist í fjölmiðli á sínum tíma, sjáum við frumvarp til laga um stuðning við fjölmiðla. Þetta er umfangsmikið frumvarp og í því er gert ráð fyrir ýmsum aðgerðum og að sjálfsögðu kerfi í kringum það. Það er án efa ýmislegt sem ég hefði haft örlítið öðruvísi hér og einhvern veginn öðruvísi þar, ég hefði alveg verið til í að skoða fullt af öðrum leiðum en ég er ánægður með að hér sé komið fram frumvarp hæstv. ráðherra sem uppfyllir það sem stjórnarflokkarnir þrír sömdu um í stjórnarsáttmála, að finna leið til að styrkja einkarekna fjölmiðla. Ég er búinn að fylgjast með umræðum um fjölmiðla ansi lengi eins og margir hér inni, forseti, og mér hefur þótt hún einkennast af því að við erum ekki að ræða sjálfa stöðu einkarekinna fjölmiðla heldur erum við alltaf að blanda umræðunni um stöðu Ríkisútvarpsins þar inn í. Skýrsla sem hér hefur borið á góma þar sem ýmissa spurninga var spurt varðandi stöðu einkarekinna fjölmiðla fjallaði ekki síst um hvort ætti að leyfa áfengisauglýsingar og stöðu RÚV á auglýsingamarkaði. Ég er ekki einn af þeim þó að þeirrar spurningar hafi verið spurt sem afneita því að staða Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamarkaði hafi áhrif, alls ekki. Auðvitað hefur hún áhrif. Ég er ekki heldur einn af þeim sem er, ætla ég að leyfa mér að segja, þeirrar barnalegu trúar að halda að breyting á þeirri stöðu færi nákvæmlega sömu fjármuni bara til einkareknu fjölmiðlanna. Gjörið svo vel. Ég þykist hafa betri skilning á markaðnum en þeir hv. þingmenn sem tala þannig að fyrirtæki sem ákveður að kaupa auglýsingu hjá Ríkisútvarpinu, væntanlega vegna útbreiðslu Ríkisútvarpsins og áhorfs, hugsi bara: Heyrðu, það er ekki lengur í boði. Ég set bara nákvæmlega jafn háa upphæð í einhverja minni fjölmiðla. Svona virkar markaðurinn ekki, hv. þingmenn sem sitja hér í þessum sal. Ég get kennt ykkur meira um markaðinn á sérnámskeiði hér síðar í kvöld. [[Hlátur í þingsal.]] Meira að segja ég, forseti, er fallinn í þá gryfju sem við gerum alltaf þegar við erum að ræða um einkarekna fjölmiðla, að tala endalaust um RÚV. Af hverju? Þetta frumvarp snýst ekki um RÚV. Hættið að láta þetta frumvarp snúast um RÚV. Horfist í augu við það, hv. þingmenn, að staða einkarekinna fjölmiðla er grafalvarleg, að allt sem heitir að flækja þá umræðu í umfangsmikla endurskoðun á RÚV sem við vitum öll hér inni, af því að við erum skynsamt fólk, að tekur langan tíma, eykur hættuna á því að einkareknir fjölmiðlar fari að týna tölunni. Af hverju höfum við áhyggjur af stöðu einkarekinna fjölmiðla? Miðað við umræðuna er eina svarið við því: RÚV. Ég er búinn að reyna, forseti, að spyrja hv. þingmenn aftur og aftur hvernig standi á því að í löndum þar sem ríkisfjölmiðill er ekki á auglýsingamarkaði hefur fólk líka áhyggjur af stöðu einkarekinna fjölmiðla. Hvernig stendur á því? Ég er væntanlega ekki gáfaðri en svo að ég dreg þá ályktun að þá sé auglýsingahlutdeild ríkisfjölmiðilsins ekki aðalbreytan eins og sumir virðast draga ályktun um. Af hverju styrkja Norðurlöndin sína einkareknu fjölmiðla? Ekki með skattaívilnunum, hv. þm. Óli Björn Kárason, heldur með beinum stuðningi í gegnum millifærslusjóð. Af hverju eru þau að því þrátt fyrir að ríkisfjölmiðill viðkomandi lands sé ekki á auglýsingamarkaði? Enginn hefur getað svarað þessari spurningu, enginn sem heldur því fram að vera RÚV á auglýsingamarkaði sé aðalbreytan. Það er svo mikil þröngsýni að ég veit ekki hvar ég á að byrja. Hefur þetta fólk aldrei farið á internetið? Hefur þetta fólk aldrei séð auglýsingar á internetinu? Hefur þetta fólk lesið tölur um auglýsingar á alþjóðlegum veitum? Hefur þetta fólk fylgst með deilum Evrópusambandsins við Facebook, Google, YouTube o.s.frv.? Nei, þetta skiptir ekki máli. RÚV skal það vera. Að manni læðist sá grunur að í raun snúist þetta nefnilega ekki um annað en þá skoðun fólks að við eigum kannski ekki að vera með ríkisútvarp. Hér hafa einhverjir hv. þingmenn sagt þá skoðun sína, sem þeir hafa svo sem ekki legið á árum saman, verið býsna heiðarlegir með. Það er fínt, en hættum að blanda því inn í nauðsynlegar aðgerðir til stuðnings einkareknum fjölmiðlum. Þá erum við ekki að standa okkar plikt hér ef við laumum því áhugamáli okkar hér inn því að staða einkarekinna fjölmiðla er grafalvarleg. Það er ástæða fyrir því að í öllum löndum í kringum okkur eru stjórnvöld að velta fyrir sér hvernig þau geti stutt við lýðræðislega umræðu í gegnum einkarekna fjölmiðla. Af því að lýðræðinu sjálfu er ógnað, svo að ég leyfi mér að vera dramatískur. Ég er ekki einu sinni að grínast með þetta þó að mér hætti stundum til að grínast í þessum ræðustól. Lýðræðinu sjálfu er ógnað með því að staða fjölmiðla sem geta rýnt í samfélagsumræðuna og upplýst er að veikjast. Okkar hlutverk er að verja þá fjölmiðla og mér er alveg sama hvaða efnistök þeir fjölmiðlar sem munu fá styrk samkvæmt þessu frumvarpi sýna. Mér er alveg sama hverjir eigendur þeirra eru. Það er fullt af eigendum fjölmiðla sem ég verð ekkert sérstaklega ánægður með að fái styrk. Mér er alveg sama hverjar pólitískar skoðanir þeirra eru. Það sem mér er ekki sama um er að þeir fjölmiðlar hætti að vera til sem með gagnrýnum augum veita mér og okkur öllum hér inni aðhald. Um það er mér ekki sama, forseti. Ég skal hvenær sem er, og er búinn að bjóða það raunar í óformlegum sem formlegum samtölum, setjast yfir stöðu RÚV en ég tek ekki þátt í því að blanda því inn í þetta frumvarp. Spyrjum okkur af hverju allir eru að velta fyrir sér stöðu einkarekinna fjölmiðla, algjörlega óháð ríkisreknum fjölmiðlum, í viðkomandi landi. Spyrjum okkur af hverju nefnd eftir nefnd í öllum löndum veltir fyrir sér hvernig hægt sé að efla lýðræðislega umræðu. Veltum því fyrir okkur hvort sé mikilvægara, að efla lýðræðislega umræðu eða afstaða okkar til þess hvort ríkið reki fjölmiðil á Íslandi. Þetta frumvarp er eins og ég kom inn á áðan tillaga að því hvernig hægt er að gera þetta. Ég held að margt í þessu frumvarpi verði flókið og erfitt í framkvæmd. Það mun þurfa að finna leið til að gera ýmislegt. Sumt hugnast mér mjög vel, annað hefði ég haft öðruvísi eins og ég kom inn á, en þetta frumvarp er raunveruleg tillaga um það hvernig við getum gert það sem við sammæltumst um að gera þegar við mynduðum þessa ríkisstjórn. Af hverju sammæltumst við um það? Út af öllu því sem ég var að tala um, út af þessum áhyggjum sem við höfum. Ég ætla að leyfa mér að spá því að ef ekki komi til stuðnings við einkarekna fjölmiðla sem helst þyrfti að koma til framkvæmda um áramótin, sem verður þá augljóslega ekki núna eða verður afturvirkt, horfum við á það að fjölmiðlalandslagið verður orðið allt annað eftir ár. Þeir munu ekki allir lifa þetta af. Munu koma nýir í staðinn? Ég veit það ekki. Ég held að við þurfum að vera býsna auðug til að takast á við það hlutverk að koma á fót fjölmiðli í dag. Er það það sem við viljum? Viljum við að bara fólk og fyrirtæki sem eiga nóg af peningum og geta tapað peningum eigi fjölmiðla eða viljum við að hér sé fjölbreytt flóra lítilla fjölmiðla sem taka samfélagsumræðuna mismunandi efnistökum? Viljum við styrkja samfélagsumræðuna? Af hverju erum við að styrkja stjórnmálaflokka? Af hverju erum við að styrkja okkur sjálf sem hluta af lýðræðislegri umræðu? Af hverju erum við að því? [[Gripið fram í: Akkúrat.]] [[Gripið fram í: Já, af hverju?]]Þeir sem hrópa hér fram í ættu að fara yfir atkvæðaskýringar sínar í umræddum málum. Hvaða tvískinnungur er það að styrkja okkur sjálf og stjórnmálaflokkana sem við tilheyrum en vera ekki tilbúin til að styrkja fjölmiðlana sem fjalla um okkur? Ég skil það ekki, en það er margt í þessum heimi sem ég skil ekki. Ég er, forseti, einfaldur maður og reyni ekki að flækja hlutina fyrir mér að óþörfu. Þess vegna horfi ég svona á hlutina. Hér er frumvarp um stuðning við einkarekna fjölmiðla. Fjöllum um það, fjöllum um innihald þess, fjöllum um þörfina, fjöllum um nauðsynina, finnum leiðina til að gera þetta sem best. Hér eru fínar tillögur, finnum hvort þetta virkar eða hvort þarf að hnika einhverju til. Verum ekki að blanda því í umræður um Ríkisútvarpið og mismunandi afstöðu okkar til þess. Ég lít á Ríkisútvarpið sem eina mikilvægustu menningarstofnun landsins. Á afstaða mín að litast af því að ég telji Kvikmyndasafnið eða safnkost RÚV, Rás 1, hitt og þetta sem ég get nefnt, eitt það mikilvægasta sem við getum gert til að styðja íslenska menningu, þ.e. að halda þessu úti? Á ég að láta það lita afstöðu mína til stuðnings við einkarekna fjölmiðla? Það galið, forseti. Hættum að flækja þetta. Nú sé ég að ég þarf ekki að tala lengur en ég ætla að enda á því að brýna okkur enn einu sinni og ég ætla að spyrja þessara spurninga sem enginn sem ég hef spurt hefur getað svarað, enginn af þeim sem ég hef farið í andsvör við hér í kvöld, enginn af þeim sem ég hef setið með í þáttum í ýmsum fjölmiðlum, einkareknum sem ríkisreknum, enginn af þeim sem ég hef spjallað við út undir vegg. Enginn hefur getað svarað mér því hvernig stendur á því að Norðurlöndin styrkja einkarekna fjölmiðla þrátt fyrir að ríkisfjölmiðlarnir þar séu ekki á auglýsingamarkaði. Hvernig stendur á því? Er þetta eitthvað sem Norðurlöndin horfa á og segja: Heyrðu, nei, þetta er ekki þörf? Þingmenn á Íslandi segja að það þurfi bara að koma ríkisfjölmiðlum af auglýsingamarkaði. Það er ekki þannig hér þannig að það getur ekki verið að við þurfum að styðja einkareknu fjölmiðlana? Nei, þeir eru að bæta í stuðninginn. Ég ætla að leyfa mér, forseti, að vitna í greinargerðina um umræðuna sem er í gangi á Norðurlöndunum þar sem enginn velkist í vafa um þörfina á stuðningi við einkarekna fjölmiðla. „Mikil umræða hefur því átt sér stað á Norðurlöndunum á umliðnum árum um leiðir til að styrkja fjölmiðla enn frekar svo að þeir geti rækt lýðræðishlutverk sitt sem skyldi á þessum miklu breytingatímum. Stjórnvöld annarra norrænna ríkja hafa brugðist við þessari þróun með því að gera breytingar á ríkisstyrkjum til fjölmiðla með það að markmiði að efla getu þeirra til að sinna lýðræðishlutverki sínu í breyttu rekstrarumhverfi. Þá hafa á síðustu árum einnig verið gefnar út svonefndar hvítbækur, m.a. í Noregi og Svíþjóð, þar sem lagt er til að ríkisstyrkir til fjölmiðla verði auknir auk þess sem ráðist verði í frekari stuðningsaðgerðir til handa fjölmiðlum.“ Af hverju eru þau að þessu þrátt fyrir að ríkisfjölmiðlar viðkomandi landa séu ekki á auglýsingamarkaði? Ég óska eftir svari við þessari spurningu hjá þeim sem þegar hafa talað og þeim sem eftir eiga að tala og halda því fram að stóra breytan sé vera RÚV á auglýsingamarkaði.
Herra forseti. Ég er vonsvikinn. Hv. þingmaður lofaði markaðsnámskeiði [[Gripið fram í.]]sem kom aldrei. Það hefði reyndar komið úr óvæntri átt en ég hefði þegið það enda alltaf til í að bæta á mig blómum. Hv. þingmaður gaf okkur reyndar skapalón að því hvað við eigum að tala um á eftir en ég ætla að láta það liggja á milli hluta. Hann vill ekki að við tölum um þátttöku RÚV á fjölmiðlamarkaði á Íslandi. Það er svona svipað og að tala um áætlunarflug frá Íslandi til annarra landa án þess að minnast á Icelandair eða tala um smásöluverslun á Íslandi án þess að minnast á Haga. Ég verð að spyrja hv. þingmann: Veit hann hvaða útvarpsstöð á Íslandi hefur mesta hlustun? Veit hann það? Hv. þingmaður talaði um núverandi ástand og ég spyr: Vill hv. þingmaður frysta núverandi ástand, það ástand sem við erum með í einkareknum fjölmiðlum versus ríkisreknum? Mér sýnist sjálfum eftir hraðan yfirlestur á þessu frumvarpi að þeir styrkir sem til koma verði ekki til þess að bæta héraðsfréttablöðum upp, það verði ekki til að bæta í flóruna úti um landsbyggðina. Hugnast hv. þingmanni það? Ég virði hv. þingmanni það til vorkunnar að hann spurði eftir hinu og ýmsu en hann á eftir að heyra ræðu mína. Ég verð samt að spyrja hann: Hversu mikið má þetta ástand kosta? Við verjum nú þegar til Ríkisútvarpsins 4,5 milljörðum eða meira. Það fær 2 milljarða í viðbót í auglýsingatekjur. Nú á að taka 400 milljónir mínus reksturinn á nefndinni til að styrkja aðra miðla. Þá erum við komin upp í 7 milljarða sem áskriftarfjölmiðlar yfir höfuð munu kosta okkur landsmenn. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Hversu mikið má þetta kosta?
Forseti. Ég vona að hv. þingmaður virði það við mig að þetta voru margar spurningar og mögulega lendir ein á milli skips og bryggju sem ég get komið að í seinna andsvari.
Það koma fleiri.
Já, það koma fleiri andsvör. Hversu mikið má þetta kosta? Ég er ekki einn af þeim sem telja sig vera með töfrasvar við því. Hversu mikið má lýðræðið kosta? Hversu mikið má átak í íslensku kosta? Hversu mikið má átak í læsi kosta? Hefur hv. þingmaður fylgst með umræðu um PISA-könnun þar sem rætt var um hlutverk fjölmiðla? Hversu mikið má það kosta? Eigum við að leggja þetta allt saman? Ég veit það ekki. Ég er ekki einn af þeim sem hugsa á svo einfaldan máta að það verði að passa inn í excel-skjal. [[Gripið fram í.]]Óbreytt ástand, nei, þvert á móti, ég kom inn á það í ræðu minni, forseti, að ég held að leiðin til að frysta ástandið eins og það er í dag, þ.e. að ekki komi nýir fjölmiðlar inn á markaðinn, sé að styðja enga fjölmiðla. Þá eru einu fjölmiðlarnir sem mögulega kæmust inn fjölmiðlar í eigu fjársterkra aðila. Viljum við það? Ég held ekki. Ég held að leiðin til að koma á fót enn fjölbreyttari fjölmiðlamarkaði sé að styrkja þá sem stofna fjölmiðil. Það er rangt, forseti, að hér sé ekki hugað sérstaklega að héraðsfréttablöðum. Það er beinlínis rangt. Þau eru meðal upptalinna atriða í skilgreiningum 4. liðar 1. gr. og ég hvet hv. þingmann til að lesa greinargerð á bls. 12 þar sem sérstaklega er farið inn á þetta. Ég hef unnið á héraðsfréttablaði og veit hvernig staðan er þar. Ég veit hversu mikilvægur svona stuðningur yrði slíku héraðsfréttablaði. Mesta hlustun er mismunandi eftir aldursflokkum. Ég hygg, án þess að ég hafi fyrir því vísindalegar rannsóknir, að Bylgjan hafi mesta hlustun af öllum útvarpsstöðvum [[Forseti hringir.]]en það er ánægjulegt að sjá hvað Rás 1 hefur aukið hlustun sína á síðustu árum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin sem voru upp og ofan. Það sló mig áðan að hv. þingmaður sagði að það væri verið að gera þetta í öllum löndum og allt í einu kviknaði hjá mér gamall texti, með leyfi forseta: „Fram, þjáðir menn í þúsund löndum.“ Ég vissi reyndar ekki að þúsund lönd væru til en látum það liggja á milli hluta. Ég er ekkert endilega á því að það sé rétt fyrir okkur að gera nákvæmlega það sem Norðurlöndin eru að gera sem eru 15–20 sinnum fólksfleiri en við. Hv. þingmaður sagði að þau styrktu sína fjölmiðla jafnvel þó að ríkisfjölmiðillinn væri ekki á auglýsingamarkaði. Ef ríkisfjölmiðillinn okkar væri ekki á auglýsingamarkaði og okkur skattgreiðendum bæri að bæta honum það upp myndi það kosta okkur aukalega 2 milljarða. Þá kemur óhjákvæmilega spurningin: Er það endilega styrking fyrir lýðræðið að styrkja sterkan ríkisfjölmiðil?
Forseti. Við hv. þingmaður drögum gjörólíkar ályktanir af þeirri staðreynd að við séum færri en nágrannar okkar á Norðurlöndum. Ég dreg þá ályktun að það sé enn meiri þörf á stuðningi fyrir fjölmiðla hér því að þá koma inn enn minni tekjur. Fyrirtæki eru einfaldlega færri, þar með auglýsingar og áskrifendur. Ég dreg þá ályktun að það sé enn ríkari þörf á stuðningi á Íslandi en hjá milljónaþjóðunum í kringum okkur þó að það séu ekki margar milljónir. Hvað varðar lýðræðislegt hlutverk RÚV hef ég ekki komið því nógu skýrt frá mér eða hv. þingmaður ekki alveg tekið eftir því sem ég sagði. Lýðræðishlutverkið snýst um fjölmiðla almennt. Þess vegna þurfum við að styrkja einkarekna fjölmiðla. Ég held að ég hafi talað margoft í ræðu minni um mikilvægt menningarhlutverk Ríkisútvarpsins. Ég held að ég hafi meira að segja nefnt að fyrir mér væri Ríkisútvarpið ein af helstu menningarstofnunum þjóðarinnar. Hvað má það kosta, hv. þingmaður?
Virðulegur forseti. Það var áhugavert að hlusta á ræðu fyrrverandi þingfréttamanns Fréttablaðsins sem veitti þingmönnum það aðhald sem hann talaði um í ræðu sinni og gerðist svo þingmaður Vinstri grænna. Að tala um að þetta snúist ekki um RÚV er auðvitað tiltölulega mikil einföldun á þessari heildarmynd. Auðvitað snýst þetta um heildarmyndina. RÚV er það fyrirferðarmikið á þessum markaði að það er ekkert hægt að ræða um fjölmiðlaumhverfi á Íslandi öðruvísi en að taka stærsta aðilann inn í þá umræðu. Og auglýsingastarfsemi RÚV - finnst þingmanninum það eðlilegt hvernig RÚV hagaði sér á auglýsingamarkaði í sumar þar sem þeir með Evrópukeppnina í fótbolta þurrkuðu upp auglýsingamarkaðinn af því að þeir skylduðu kaupendur á auglýsingum í kringum fótboltann til að kaupa auglýsingar annars staðar í dagskránni og eyða þar með öllu auglýsingafé sínu? Auglýsingar á internetinu, þingmaðurinn kom inn á það. Finnst hv. þingmanni að við ættum að gefa einkareknum fjölmiðlum sama frelsi og þeir sem auglýsa á internetinu hafa? Það er auðvitað grundvallaratriði. Er þingmaðurinn tilbúinn að styðja það að þeir geti auglýst á sama grunni á vefmiðlum og á internetinu eins og þau fyrirtæki gera sem þar eru með sínar auglýsingar? Þingmaðurinn gaf það svolítið í skyn í sinni ræðu að þeir sem talað hafa hér af hálfu Sjálfstæðisflokksins sérstaklega vildu ekki styrkja sjálfstætt rekna fjölmiðla. Það er auðvitað alrangt. Við viljum það. Við viljum bara fara aðra leið. Af hverju má ekki gera það með því að laga rekstrarskilyrði þessara fjölmiðla með því að lækka álögur ríkisins á reksturinn og skapa þeim þannig rekstrargrundvöll og láta þá keppa á þeim grunni? Þingmaðurinn á ekki að reyna að draga upp einfalda mynd af sjálfum sér [[Forseti hringir.]]í þessum ræðum. Það er allt að því ósmekklegt, hafandi starfað svo mikið við fjölmiðla [[Forseti hringir.]]sem hann hefur gert í gegnum tíðina. Hann er á alveg sama plani og við hin, [[Forseti hringir.]]vel inni í þessu sem við erum að ræða um við hv. þingmann.
Ég minni hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að rifja upp fortíð mína sem þingfréttaritari, ég er nokkuð stoltur af henni og treysti því að hv. þingmaður sé mér sammála um það. Einfeldni mín, forseti, snýr ekki að efni þessa frumvarps heldur að því að flækja ekki málið að óþörfu. Hv. þingmaður sagði: Það er ekki hægt að tala um fjölmiðla án þess að tala um RÚV. Jú, það er vel hægt. Það gerðu t.d. þrír stjórnmálaflokkar í stjórnarsáttmála sem þeir sömdu og samþykktu, allir þrír flokkarnir, þar sem var talað um einkarekna fjölmiðla án þess að minnast einu orði á RÚV. Það fannst okkur ekkert vandamál fyrir tveimur árum, forseti. Ég hef ekki ýjað að því að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins vilji ekki styðja einkarekna fjölmiðla. Það hefur misskilist ef menn draga þá ályktun. Alls ekki. Það sem ég er að ýja að er að fólk sem er að flækja það of mikið inn í RÚV, geri sér kannski ekki grein fyrir því hversu mikil þörf er á stuðningi við einkarekna fjölmiðla núna. Hv. þingmaður spurði mig varðandi frelsi fjölmiðla til að auglýsa á internetinu, ég held ég hafi náð því, að það yrði það sama og er hjá erlendum fyrirtækjum sem auglýsa þar. Ég átta mig ekki alveg á því. [[Gripið fram í.]]Við höfum sett fjölmiðlum og auglýsendum hér strangari reglur en víða, t.d. hvað varðar áfengisauglýsingar. Ég er ekki á því að því eigi að breyta en einmitt þess vegna held ég að það þurfi að styðja einkarekna fjölmiðla. Einmitt þess vegna held ég að þörfin sé meiri. Hvað varðar agressífar auglýsingar og einstaka auglýsingaherferðir þá hef ég ekki fylgst með því. En ég ætla þó að segja að það er ekkert vandamál í mínum huga. Ég tel ekki að við séum komin í það töfraástand sem er eins og best getur orðið hvað varðar RÚV á auglýsingamarkaði. [[Forseti hringir.]]Ég hef haldið um það ræður meira að segja hér. [[Forseti hringir.]]En það snertir ekki þetta frumvarp.
Virðulegur forseti. Auðvitað er það ekki þannig að í stjórnarsáttmálanum hafi verið skrifað undir einhverja aðferðafræði í þessu og að RÚV væri undanskilið. Það var ekki okkar skilningur á því. Þingmaðurinn svarar ekki þeirri spurningu hvort hann sé tilbúinn að aðlaga samkeppnisumhverfi frjálsra fjölmiðla að því sem gerist bara í því umhverfi sem við lifum í. Hann vill takmarka það. Hann svarar því heldur ekki hvort honum finnist það eðlilegt að auglýsingadeild RÚV beiti þeim samkeppnisógnunum að þurrka upp auglýsingamarkaðinn í ákveðinn tíma. Þetta þekkja allar auglýsingastofur og þetta þekkja allir miðlar, hvernig markaðurinn þurrkaðist upp í sumar þegar RÚV beitti styrk sínum og stærð. Er ekki ástæða til að takmarka þetta? Er ekki ástæða til að draga úr þessari starfsemi? Getum við þá ekki lagað rekstrarumhverfið að öðru leyti? Auglýsingabirtingar byggjast á snertiverðum. Þetta er allt orðið mælanlegt. Auglýsingar munu alveg flæða á milli, menn geta birt þær tvisvar á einum stað til að ná sama fjölda og þeir náðu annars staðar og náð markhópunum eftir því sem þeir liggja. Þetta er allt saman [[Forseti hringir.]]rannsakað út og suður. En getum við ekki lagað þetta rekstrarumhverfi? Er það ekki óeðlileg samkeppnisógn [[Forseti hringir.]]hvernig RÚV beitir sér og eigum við ekki að opna þennan markað [[Forseti hringir.]]þannig að fjölmiðlar standist samkeppni þar sem frelsi er?
Forseti. Ég sagðist ekki ætla að svara um einstaka auglýsingaherferðir og alls ekki því orðalagi sem hér kom fram. Ég ætla ekki að taka orð hv. þingmanns trúanleg um samkeppnisógnir. Hv. þingmaður verður að virða það við mig að ég hef ekki sett mig inn í einstaka auglýsingaherferðir RÚV. Ég hef hins vegar sagt, forseti, og get sagt það aftur, að ég hef ekki þá trú að við séum búin að ná töfrastundinni með það hvernig RÚV eigi að vera á auglýsingamarkaði. Ég hef jafnvel talað fyrir því, þar sem við erum búin að búa til ríkisrekið birtingarhús, að þá ætti kannski hluti þeirra tekna að fara til annarra auglýsinga. Ég átta mig á skekkjunni á markaðnum. Hv. þingmaður hefur greinilega aldrei heyrt mig tala um RÚV áður miðað við það hvernig hann lýsir minni afstöðu til þessa. Í ræðu og riti hef ég talað um að það sé ekkert að því að setjast yfir og velta fyrir sér nákvæmlega hvernig RÚV eigi að vera á auglýsingamarkaði. Ekkert að því. [[Gripið fram í.]]Ég bið okkur öll um að huga að því að vera ekki að flækja hlutina um of í okkar hugðarefnum sem snúa að því hvernig RÚV standi.
Herra forseti. Ég er sammála hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, við eigum ekki að vera að flækja þetta um of. Þess vegna spyr ég: Getur hv. þingmaður tekið höndum saman með okkur sem viljum styrkja og styðja við sjálfstæða fjölmiðla - alveg óháð RÚV, við skulum bíða með það aðeins - en hafa styrkjakerfið gagnsætt og tryggja það að jafnræði gildi fyrir alla fjölmiðla, að allir sitji við sama borðið, að sömu leikreglur gildi? Eigum við að vera sammála um að taka upp slíkt stuðningskerfi, hv. þingmaður? Ég hefði gaman af að heyra það vegna þess að það er ekki alveg það sem felst í þessu frumvarpi. Hv. þingmaður kallar eftir því að við svörum því af hverju aðrar þjóðir eru svona uppteknar af því eða leggja svona mikla áherslu á að styðja með beinum styrkjum við sjálfstæða fjölmiðla og vitnaði þar á meðal til Norðurlanda. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Hvernig stendur á því að öll Norðurlöndin, fyrir utan Ísland, öll, meira að segja samherjar hans í Noregi, Finnlandi og Svíþjóð o.s.frv., hafa komist að þeirri niðurstöðu að það sé nauðsynlegt að ríkisrekstur fjölmiðla sé ekki í samkeppnisrekstri við einkarekna fjölmiðla, að ekki séu auglýsingar í ríkisreknum fjölmiðlum? Af hverju hafa öll Norðurlöndin og í rauninni eiginlega öll Evrópa komist að þeirri niðurstöðu að ein af forsendum þess að búa til og tryggja eðlilegan og sæmilega heilbrigðan rekstrargrunn fyrir sjálfstæða fjölmiðla sé að ríkisrekstur fjölmiðlafyrirtækis sé ekki í beinni samkeppni [[Gripið fram í.]]um helstu tekjuöflunarleið sjálfstæðra miðla? [[Forseti hringir.]]Öll Norðurlöndin, hv. þingmaður, hafa komist að þessari niðurstöðu.
Forseti. Ég vil að jafnræði gildi þegar kemur að stuðningskerfi á þann hátt að allir fjölmiðlar geti sótt um. Ég held hins vegar að í þessu eins og öðru gildi stærðarhagkvæmni. Ég held að litlir fjölmiðlar þurfi hlutfallslega á meiri stuðningi að halda en þeir stóru þannig að ég held að það sé skynsamlegt þegar slíkt styrkjakerfi er búið til að ekki sé bara horft á haus heldur á stærð, það sé ekki hausatalning heldur horft til þess að litlir fjölmiðlar þurfi meiri stuðning. Af hverju hafa Norðurlöndin komist að þeirri niðurstöðu sem hv. þingmaður fór yfir? Kannski er það rétta niðurstaðan, ég veit það ekki. Öfugt við það sem hv. þingmaður og sumir sem hafa komið í andsvör við mig virðast halda hef ég ekki heittrúarskoðun um stöðu RÚV á auglýsingamarkaði, alls ekki, en ég hef þá bjargföstu skoðun að við eigum ekki að blanda því inn í þetta, alls ekki. Kannski veit hv. þingmaður hvernig fjármunum er varið til ríkisfjölmiðlanna í öðrum löndum. Hefur ígildi útvarpsgjalds þar kannski alltaf runnið til ríkisfjölmiðilsins en ekki að hluta eins og var hér um tíð? Er kannski hlutfall stuðnings við ríkisfjölmiðlana hærra þar en hér? Veit hv. þingmaður það? Hann þarf að sjálfsögðu ekki að svara mér frekar en hann vill. Ég er að velta upp spurningum sem geta skýrt af hverju kerfið er öðruvísi. Ég get ekki dregið þá gagnályktun sem mér heyrist sumir hér draga, að staða RÚV á auglýsingamarkaði skipti öllu máli. Aftur spyr ég: Af hverju styðja önnur lönd einkarekna fjölmiðla þar sem ríkisreknir fjölmiðlar eru ekki á auglýsingamarkaði? [[Forseti hringir.]]Er ekki einhver önnur breyta þarna sem horft er fram hjá með því að einblína á RÚV?
Herra forseti. Hafi ég skilið hv. þingmann rétt er alveg ljóst að hann telur að það eigi að styrkja fjölmiðla á Íslandi með skattfé. Við getum verið sammála um það. Ég vil að vísu fara aðra leið en hv. þingmaður. Ég tel að þetta eigi að vera gagnsætt og í gegnum skattkerfið, en látum það liggja milli hluta. En það sitja ekki allir við sama borð, það er niðurstaða sem ég komst að, hafi ég skilið hv. þingmann rétt, að það sé einhver stærðarhagkvæmni. Ef einhvers staðar er stærðarhagkvæmni er hún auðvitað hjá Ríkisútvarpinu en það má ekki nefna Ríkisútvarpið hér. Af hverju er hv. þingmaður ekki með mér í því að færa rekstrarumhverfi sjálfstæðra fjölmiðla, a.m.k. áskriftarmiðla, til samræmis við það sem gerist á öðrum Norðurlöndum þegar kemur að virðisaukaskatti? Eigum við að sameinast um það? [[Forseti hringir.]]Við getum gert það núna strax á nýju ári, hv. þingmaður, og lækkað virðisaukaskatt eða jafnvel afnumið hann, eins og er í Danmörku, af áskriftum prentmiðla og annarra áskriftarmiðla.
Forseti. Ég er til í að skoða allt. Ég hef sagt það meira að segja í umræðu sem hv. þingmaður vitnaði til sem var haldin hér 2018, ef ég man rétt. Ég er til í að skoða allt sem styrkir fjölmiðlaumhverfið. Ég mun að sjálfsögðu ekki lofa út í loftið eins og einhver bavíani einhverju sem ég veit ekki hvaða fjárhagslegar afleiðingar hefur. Ég vona að hv. þingmaður, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, [[Gripið fram í.]]átti sig á afleiðingum þessarar virðisaukaskattstillögu. Ég er til í að setjast yfir það. Hv. þingmaður talar eins og í skattkerfinu gangi eitt yfir alla. Vorum við ekki að samþykkja þrepaskipt skattkerfi hér um daginn? Það er alþekkt að meira að segja í skattkerfinu séu þrep [[Gripið fram í.]]og skatturinn komi mismunandi niður á fólki eftir efnahag og jafnvel fyrirtækjum eftir stærð. Hver er munurinn á því, forseti? [[Forseti hringir.]]Og fyrirgefðu aðeins að ég syndgi upp á náðina, það sem ég hef sagt varðandi auglýsingatekjur RÚV er að ef við ætlum að skerða tekjurnar eiga þeir sem það segja að segja á móti: Ókei, ætlum við að bæta þeim það upp? Ef ekki, hvað ætlum við að fækka starfsfólkinu mikið? [[Gripið fram í.]]
Ég verð að segja að mér finnst þetta svolítið sérstök umræða. Ég skynja alveg af umræðunni í hvaða flokki hver er. Ég held að við getum samt öll verið sammála um að staða einkamiðla er ekki nógu góð og að öll viljum við gera eitthvað til þess að styrkja stöðu þeirra. Þegar ég sé hins vegar frumvarp sem er ætlað að styrkja stöðu þeirra verð ég að vera nokkuð viss, ef ég á að samþykkja það, um að það sé til þess fallið. Fljótt á litið, eins og það lítur út núna, er ég nokkuð viss um að við óbreytt ástand muni þetta frumvarp litlu eða engu breyta. Það er áhyggjuefni mitt. Ég ætla ekki að endurtaka mikið það sem menn hafa sagt á undan mér en ég undrast samt mjög þá röksemd í þessari umræðu að ríkisútvarp sem fær 5 milljarða frá skattgreiðendum, er yfirgnæfandi á auglýsingamarkaði og er í samkeppni þar hafi ekki áhrif á einkamiðla, að það sé óskylt mál sem tala eigi um síðar. Það eru gjörsamlega fráleit rök í mínum huga. Þetta verður ekki slitið í sundur. Það er ekki hægt að slíta þetta í sundur og í því samhengi þýðir ekki að benda á að hér sé verið að styrkja stjórnmálaflokka, nýsköpunarfyrirtæki eða bókaútgáfu. Í nýsköpunarfyrirtækjum og bókaútgáfu er ekkert risaríkisfyrirtæki að keppa. Það er engin ríkisbókaútgáfa, það er ekkert ríkisnýsköpunarfyrirtæki. Það er ekki þannig [[Gripið fram í.]]og það er ekki hægt að undanskilja Ríkisútvarpið í þessari umræðu um möguleika á einkamiðlunum, að umhverfi þeirra sé betra og samkeppnisumhverfið eðlilegt. Við verðum að taka þetta saman. Ég hefði auðvitað viljað sjá þetta þannig að við hefðum ákveðið áður en þetta frumvarp kom fram að fara yfir hlutverk, skipulag og skyldur Ríkisútvarpsins, taka það af auglýsingamarkaði eða takmarka það a.m.k. mjög og velta svo fyrir okkur hvað hægt væri að gera til að styrkja enn frekar eða treysta í sessi eðlilegt umhverfi fyrir einkamiðla. Þessir miðlar eru í samkeppni við risafyrirtæki og það verður ekki slitið í sundur. Svo er önnur umræða sem ég hef alltaf velt fyrir mér og er enn að reyna að skilja, af hverju svona mikil andstaða er við það að endurskipuleggja og yfirfara hlutverk og skyldur RÚV. Af hverju má aldrei taka þá umræðu að aðrir geti sinnt þessu menningarhlutverki? Ég er ekki að tala um að draga úr stuðningi ríkisins en einhverjir aðrir en ríkisstarfsmenn geta sinnt þessu menningarlega og sögulega hlutverki og íslenskri tungu. Af hverju þurfa það að vera ríkisstarfsmenn? Ég hef mikið velt þessu fyrir mér. Ég er ekki að mæla með því að RÚV hverfi sisona. Ég held að öll þessi ríkisfjölmiðlafyrirtæki muni hverfa á næstu áratugum. Á endanum munu skattgreiðendur ekki samþykkja að greiða milljarða í fjölmiðla af þessu tagi. Menn munu á endanum hafna því en það mun taka tíma. Meira að segja í Danmörku eru menn farnir að draga mjög mikið úr umfangi Danmarks Radio og eru rétt í byrjunarfasa þar vegna þess að skattgreiðendur segja: Hingað og ekki lengra. Ég held líka að það sé kominn tími til fyrir skattgreiðendur á Íslandi að segja: Hingað og ekki lengra. Við viljum hafa fjölmiðil í landinu sem sinnir skyldum. Þess vegna finnst mér samkeppnissjóður ekkert mjög vitlaus hugmynd, að ríkið styrki og menn keppi um að miðla efni sem við teljum nauðsynlegt fyrir íslenskt samfélag. Það er þó önnur umræða [[Gripið fram í.]]- ég á níu mínútur eftir, hv. þingmaður, og ætla að eyða þeim í að tala um flokkinn VG [[Hlátur í þingsal.]]sem er alveg ótrúlegt afturhald og heldur að íslensk menning og tunga muni hverfa ef RÚV helst ekki í núverandi mynd. Það er auðvitað ekki þannig og ég held að jafnvel menning muni batna ef aðrir en ríkisstarfsmenn miðla því efni. Af því að ég ætla að vera stuttorður [[Hlátur í þingsal.]]segi ég bara að ég hef miklar áhyggjur af einkamiðlum. Ég hef enn meiri áhyggjur af RÚV. Þetta verður að taka saman og við erum að byrja á öfugum enda. Ég hefði viljað sjá hér frumvarp um endurskipulagningu RÚV og hlutverk þess, taka það af auglýsingamarkaði, sjá svo til hvort við þyrftum að gera meira til að tryggja eðlilegt umhverfi fyrir einkamiðla. En það vilja menn ekki gera, það á bara að halda þessu áfram, búa til ný útgjöld fyrir skattgreiðendur án þess að vita nokkuð hvort það beri árangur. Ég er mjög ósáttur við þá leið og þess vegna stendur þetta afskaplega mikið í mér. Ég trúi því þó að verði þetta frumvarp að lögum fari menn strax í að taka RÚV af samkeppnismarkaði. Ég verð bara að trúa því að menn geri það. Ég óttast, miðað við það hvernig þingheimur er samsettur, að menn muni aldrei samþykkja neina breytingu á RÚV og þá sitjum við uppi með útgjöld upp á hundruð milljóna til einkamiðla. Eftir árið munum við skoða stöðu einkamiðla og hún mun verða óbreytt. Eini munurinn er sá að skattgreiðendur niðurgreiða tapið að hluta. Það er sá veruleiki sem ég óttast. Svo væri mjög gott að hæstv. félags- og barnamálaráðherra lærði að hvísla. [[Hlátur í þingsal.]]Það er mikilvægt að læra að hvísla því að annars verða menn hleraðir. [[Hlátur í þingsal.]] [[Félmrh.: Hvað sagðirðu?]]Ég fipaðist aðeins í ræðunni og held að ég tali núna bara um félagsmálaráðherra. Ég veit ekki hvað ég á að segja. [[Gripið fram í: Hann auglýsir mikið þarna.]]Félagsmálaráðherra? [[Gripið fram í.]]Já, ég ætlaði að tala um VG. Ég hef tjáð mig heilmikið um þetta frumvarp í fjölmiðlum, [[Gripið fram í.]]bæði í frjálsum og á RÚV, [[Hlátur í þingsal.]]og ég kemst alltaf að sömu niðurstöðunni. [[Forseti hringir.]] Er tíminn búinn?
Forseti beinir því til hv. þingmanns að halda sig við efnið og flytja ræðu sína. Tíminn líður.
Takk. Ég var að hugsa um að nota síðustu mínúturnar í hljóðlátu sorgarferli, hæstv. forseti, yfir þessu frumvarpi. [[Hlátur í þingsal.]]Ég þykist vita að við látum skattgreiðendur enn einu sinni borga stórfé og fá ekkert í staðinn nema hreinar hörmungar. Við erum vön því þannig að ég vonast til þess og treysti á hæstv. menntamálaráðherra að þegar þessum ósköpum er lokið [[Hlátur í þingsal.]]komi fram frumvarp þar sem menn tryggja að ekki verði skökk samkeppni á fjölmiðlamarkaði, það verði eðlilegt umhverfi. Ef ég trúi að það gerist dreg ég kannski mjög úr leiðindum þegar nær dregur. [[Hlátur í þingsal.]]
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa ræðu, það sem ég skildi af henni. Hv. þingmanni varð mjög tíðrætt um að ríkisstarfsmenn væru að skammta okkur efni. Ég er ekki lögmaður en hv. þingmaður er það. Fyrir einum 12 árum var Ríkisútvarpinu breytt í ohf., opinbert hlutafélag. Ég bið hv. þingmann að rifja upp með mér hvort starfsmenn þessa opinbera hlutafélags hafi enn stöðu opinberra starfsmanna inni í þessu fyrirtæki. Hv. þingmaður ræddi fyrirtækið dálítið mikið. Ég deili þeim áhyggjum hv. þingmanns að við verðum að þessu frumvarpi samþykktu búin að opna ríkissjóði æð, að í viðbót við þá milljarða sem við greiðum þegar fyrir fjölmiðla, nauðug viljug, sé núna verið að opna ríkissjóði æð. Ég spyr hv. þingmann hvort hann óttist eins og ég að þær 400 milljónir sem nú er ætlað að setja í svokallaða frjálsa fjölmiðla á ári, mínus rekstrarkostnað við einn hæstaréttarlögmann og tvo endurskoðendur eða öfugt og eitt stöðugildi til að taka á móti umsóknum um styrki, muni bólgna út og verða að töluvert hærri upphæð innan mjög skamms tíma.
Hæstv. forseti. Um starfsmenn RÚV gilda ekki lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Þeir eru ekki ríkisstarfsmenn í þeim skilningi en ríkið á þetta. Ég hef alveg sömu áhyggjur og hv. þingmaður af því að þetta frumvarp sé bara byrjunin og að breytingin muni ekki gera einkamiðlunum gagn þegar eitt ár eða tvö verða liðin. Þetta dugar engum og mun engu breyta. Við erum að setja upp kerfi þar sem þrír menn í nefnd fara yfir umsóknir og deila út fé. Þetta er eins og þegar ég var barn, þá ákváðu einhverjir menn á vegum ríkisins hverjir mættu flytja inn bíl. Við erum komin þangað. Og það er 2019, er það ekki ? Svo er fullt af fólki að segja að maður eigi að komast í nútímann. Við erum alltaf að fara eitthvað langt aftur. Það er enginn nútími að ríkisvaldið eigi og reki fjölmiðil, það er bara fortíð. Engum dytti í hug að gera þetta núna. [[Gripið fram í: Jú.]]Nei, ekki nokkrum manni. Þetta er fornaldardæmi. Ég get alveg skilið að við séum samt að styrkja eitthvert menningarlegt efni en við þurfum ekki að gera það með því að reka sjálf og eiga fjölmiðilinn. Ég veit að ég kemst ekkert áfram með þetta því að sumir halda að það verði bara að vera svona. Ég nenni ekki einu sinni að tala um það en þetta er fornaldarlegt. Þegar tæknin er orðin eins og hún er, allir þessir miðlar úti um allt og hver er orðinn sinn eigin fjölmiðill förum við í eitthvert svona gamalt kerfi um að einhverjir kallar eða einhver nefnd ákveði hver fái hvað. Þetta er fullkomlega galið, hv. þingmaður.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. Ég verð að viðurkenna að við erum komnir háskalega nálægt því sem er kallað samsvör og er bannað í þessum þingsal en af því að við erum mislitir - enn þá - sleppur þetta kannski. Enn tek ég undir með hv. þingmanni, ég er fyllilega sammála honum um að það að skipa nefnd þriggja „valinkunnra manna“ til þess að fara í gegnum umsóknir um styrki finnst mér fullkomlega út í hróa hött. Ég sé fyrir mér að menn sitji yfir kaffi og snittum einu sinni í mánuði og blaði í umsóknum frá Bylgjunni, Stundinni og héraðsfréttablaðinu Feyki á Sauðárkróki og muni, eins og stendur í Biblíunni, „þaðan koma að dæma lifendur og dauða“, með leyfi forseta. Ég tek undir með þingmanninum, mér finnst þetta mjög varhugavert. Þar sem hv. þingmaður talaði um að ríkisstarfsmenn væru að stjórna öllu í Efstaleitinu dettur mér í hug að spyrja hv. þingmann hvort honum þyki kannski eitthvað benda til þess að svo sé þegar einn ágætur annaðhvort starfsmaður eða verktaki RÚV hótaði byltingu á samfélagsmiðlum um daginn ef væntanlegur óráðinn útvarpsstjóri yrði af einhverjum pólitískum lit sem honum hugnast ekki. Er þetta hlutverk sem starfsmenn ohf. uppi í Efstaleiti eiga að hafa, þ.e. að leiðbeina stjórn stofnunarinnar og/eða hóta henni eða lofa ofbeldi ef eitthvað slíkt gerist? Hvað þykir þingmanninum um þetta?
Hæstv. forseti. Þetta er svo vitlaust að það hálfa væri nóg. Ég velti fyrir mér hvað hefði gerst ef starfsmaður í einhverju öðru hlutafélagi en ohf.-félagi hefði talað svona. Hvaða afleiðingar halda menn að hefðu orðið af því? Við vitum alveg hvaða afleiðingar yrðu af því. Þess vegna finnst mér fyrir neðan allar hellur að nokkrum starfsmanni, þó að í ohf. sé, detti í hug að rita svona. Þetta segir manni ansi mikið um hvernig þessi stofnun er að mörgu leyti. Hún er bara á sjálfstýringu eins og ég hef stundum sagt. Þetta er eins og hvert annað einkafirma starfsmanna sem virðast ekki bera ábyrgð gagnvart neinum. Það er hætta á því í stofnun af þessu tagi. Það er ótrúlega óskammfeilið af starfsmanni RÚV að skrifa svona. Ég veit fyrir víst að þetta myndi enginn komast upp með í neinu öðru félagi en opinberu hlutafélagi. Þess vegna er ég mjög ósáttur við það yfir höfuð að starfsemi af þessu tagi, sem á auðvitað ekki að vera í samkeppni, sé hlutafélag. Með því að gera stofnunina að hlutafélagi voru menn bara að samþykkja að þetta félag, sem hafði forskot, fengi að vera í samkeppni við einkamiðla og enginn sagði neitt. Á öllum öðrum markaði í atvinnulífinu á Íslandi voru menn algjörlega brjálaðir [[Forseti hringir.]]ef einhver var sterkari í samkeppni og hafði eitthvert forskot.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að setja fram fullyrðingu og nokkrar spurningar. Ég ætla að fullyrða það að þetta frumvarp er tímaskekkja. Ég ætla að spyrja að því af hverju það er lagt hérna fram. Nú sakna ég þess að hafa ekki hæstv. menntamálaráðherra í salnum, en ég spyr mig eftir þær umræður sem hér hafa farið fram í kvöld: Hverjir styðja þetta frumvarp? Það er ekki að heyra á þeim Sjálfstæðismönnum sem hér hafa talað í kvöld að þeir hafi sérstaklega mikinn áhuga á því að styðja þetta frumvarp eins og það liggur fyrir. Það hefur nú ekki heyrst í einum einasta Framsóknarmanni þannig að það virðist svo sem að þeir séu feimnir að tjá sig um þetta mál. Þannig að ég spyr mig: Hvernig komst þetta frumvarp í gegnum ríkisstjórn? Hvernig komst það í gegnum ríkisstjórnarflokkana? Ég sé ekki í hendi mér að þetta frumvarp njóti stuðnings. Ég held að það sé öllum ljóst að það er líklega ekki í neinum einasta öðrum geira sem þróun hefur orðið jafn gríðarleg á jafn skömmum tíma og í fjölmiðlun. Árið 1930, þegar Ríkisútvarpið var stofnað, þá var það stórkostlegt skref og stórkostleg hugmynd, ég man reyndar ekki svo langt aftur. En svo að ég stikli á steinum þá man ég þó það langt aftur að ég man eftir því þegar dagskrá Ríkisútvarpsins var rofin haustið 1963 vegna þess að þáverandi Bandaríkjaforseti var skotinn til bana. Ég man líka eftir því að hafa hlustað á það ár á tíu ára afmælisdaginn minn að Surtsey varð til í nánast beinni útsendingu í sama útvarpi. Árið 1966 var opnuð sjónvarpsstöð sem var eins og svart/hvít vídeóleiga til að byrja með. Árið 1976 fengu menn litasjónvarp. Árið 1985 horfðu menn á Live Aid - ég veit ekki hvernig á að þýða það, herra forseti, mér þykir leitt að sletta - í beinni útsendingu, reyndar ekki fyrir tilstuðlan ríkisfjölmiðilsins. Árið 1939 sögðu menn frá heimsstyrjöldinni síðari, hvernig hún byrjaði og fyrstu þróun hennar, með því að hlusta á erlendar útvarpsstöðvar og miðla til landsmanna því sem þeir heyrðu. Árið 1991 horfðum við á Persaflóastríðið byrja í beinni útsendingu, reyndar fyrir tilverknað erlendrar stöðvar. Núna, herra forseti, er þetta hér, tölvan og síminn, sjónvarpið mitt og útvarpið mitt. Ég get hlustað á hvað sem mér dettur í hug. Ef ég vil hlusta á gríðarlega góða óperuútsendingu fer ég í tölvuna mína. Ef ég vil hlusta á eitthvað sem er að gerast hér og þar í heiminum, þegar það gerist, fer ég í tölvuna mína. Svo vill til, herra forseti, af því að fyrsti kafli þessarar ræðu minnar er um RÚV þó að frumvarpið sé ekki um það, að við erum með ljósleiðara nánast á hvern einasta sveitabæ á Íslandi. Samt er það þannig að núna í síðustu viku voru menn án samskipta við heiminn í tvo, þrjá sólarhringa í 300 km radíus frá Reykjavík - í nokkra sólarhringa, herra forseti. Þrátt fyrir það að það illviðri tæki því miður eitt líf held ég því fram að við höfum verið heppin að það varð ekki meiri skaða af þessu veðri, m.a. vegna þess að fólk var án samskiptamiðla. Þegar ég segi að þetta frumvarp sé tímaskekkja þá á ég við það að mér finnst að með því sé verið að frysta ákveðið ástand, þ.e. ástandið sem við erum með nú, þá einkareknu fjölmiðla sem við erum með nú. Og víst er það að þegar menn hafa frétt af möguleika á því að sækja sér styrki í ríkissjóð þá virðist manni að nokkrum fjárfestum hafi hlaupið kapp í kinn, þeir hafa verið að kaupa upp fjölmiðla og sameina o.s.frv., væntanlega til þess að tryggja sér að þeir fengju vænni sneið af kökunni í gegnum þessa þrjá ágætu menn sem eiga eftir að sitja yfir einhverjum pappírum næstu árin og taka við umsóknum í þennan sjóð sem á að setja upp. Og ég spyr aftur, herra forseti: Ætlum við sem sagt að frysta þetta ástand? Svo ég vitni aftur í þessar góðu ræður sem Sjálfstæðismenn margir, hv. þingmenn, hafa flutt hér í kvöld þá hafa þeir sagt: Það er alveg ómögulegt að hafa Ríkisútvarpið á auglýsingamarkaði. Rekstur Ríkisútvarpsins eins og við þekkjum hann kostar á fimmta milljarð og síðan fær Ríkisútvarpið 2 milljarða í viðbót í auglýsingatekjur. Spurningin er: Ef Ríkisútvarpinu verður kippt út af auglýsingamarkaði í því skyni að örva það að aðrir fjölmiðlar geti setið að þessum auglýsingatekjum, á þá að bæta Ríkisútvarpinu þessa 2 milljarða úr ríkissjóði? Ef þetta allt hlutgerist, við höldum áfram, þ.e. fjárveitingavaldið, að greiða svona á fimmta milljarð í RÚV beint, 2 milljarða sem verða til af því að auglýsingatekjurnar detta út, 400 milljónir út af því sem við ætlum að greiða fyrir frjálsa fjölmiðla svokallaða, þá erum við að nálgast 7 milljarða, herra forseti, sem þessi þjóð er að borga í áskrift að fjölmiðlum. Nú veit ég ekki um aðra hér á þessum stað en það vill þannig til að þegar harðnar í ári segir maður gjarnan upp einni áskrift, ef þannig vill til. Og trúið mér, ég væri alveg til í að segja upp áskriftinni að RÚV, ég bara má það ekki, ég get það ekki. Ég get sagt mig úr þjóðkirkjunni en ég get ekki sagt upp RÚV. Ég verð að vera þar nauðugur viljugur. Það er kannski þess vegna sem við Miðflokksmenn höfum lagt fram tillögu, sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé segir að sé ættuð úr smiðju Davíðs Oddssonar, hún versnar ekki mikið við það. Ég er honum þakklátur fyrir að benda á þetta og ég held að allir viti það sem hér eru að hv. þingmaður er sagnfræðimenntaður og ég trúi honum mjög vel í þessu efni. En það breytir ekki því að hugmyndin er góð. Ég held að hugmyndin sé réttara sagt algjörlega frábær. Ef við gefum fólki kost á því, nákvæmlega eins og við gerum með sóknargjöldin að hluta, við getum jú ánafnað þeim til annarra trúfélaga, þá finnst mér bara hin besta hugmynd að við veitum fólki, þ.e. þjóðinni, almenningi, möguleika á því að beina afnotagjaldi sínu til þeirra fjölmiðla sem hugur þeirra stendur til upp að vissu marki svo að ekki sé sparkað löppunum undan Ríkisútvarpinu í einu vetfangi. Enda segir það líka í mörgum könnunum og Ríkisútvarpið hefur verið mjög duglegt að halda því á lofti að traust til þess sé alveg ótrúlega mikið. Einmitt með þessari hugmynd fáum við sönnun þess og það góða fólk sem starfar við RÚV fær þá líka beint í æð hversu mikils trausts stofnunin eða fyrirtækið og þetta ágæta starfsfólk nýtur og ég held að það sé líka mjög gott. Það sem ég óttast er að ef við erum að festa okkur núna í því ástandi sem ríkir á Íslandi höldum við aftur af því að einhverjir nýir aðilar hasli sér völl á þessum markaði. Það gæti verið vegna þess að þróunin heldur áfram. Efnisveitur, einn maður og tölva er efnisveita, bloggsíða er fréttaveita. Síðan höfum við náttúrlega þann vankant enn þá sem eru falsfréttir sem spretta náttúrlega upp úr því þegar eftirlit er lítið o.s.frv. Mér þótti vænt um að heyra það t.d. áðan frá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé að það væri ekki minnst á RÚV í stjórnarsáttmálanum og auðvitað er ekki minnst á RÚV þar. Það er ekki minnst á neitt óþægilegt í stjórnarsáttmálanum, hann er bara þessi lágu þröskuldar um mál sem skipta engu máli svo menn geti setið áfram. Það er enn ein staðfestingin á því í viðbót. Hæstv. menntamálaráðherra varð dálítið tíðrætt um tunguna í sinni ræðu. Ég fagnaði því að sjálfsögðu en ég sé ekki í skilyrðunum sem sett eru í d-lið 3. gr. frumvarpsins fyrir endurgreiðslu á kostnaði, skilyrði í lið a–k, að þar sé að finna skilyrði um að íslenskt mál sé í hávegum haft. Ég er algerlega sammála hæstv. ráðherra um það að eitt mikilvægasta hlutverk fjölmiðla yfir höfuð, og þá ekki síst flaggskipsins, er að heiðra tunguna, tungumálið okkar, ekki bara vegna þess að það sé mikilvægt fyrir varðveisluna heldur vegna þess að þessir aðilar, fjölmiðlafólk yfir höfuð, er að kenna okkur öllum íslensku á hverjum einasta degi. Því miður, herra forseti, stendur enginn fjölmiðill á Íslandi undir því atriði, því miður, og ég ætla ekki að lýsa því hversu oft maður stendur sjálfan sig að því að reyta hár sitt yfir málfarinu, sérstaklega á vefmiðlum þar sem hraðinn er mikill, þar er málfarið, herra forseti, til hreinustu skammar og sá fjölmiðill sem á að halda utan um menningarhlutverkið svokallaða stendur sig ekki heldur, því miður. Og hvað er kannski flaggskipið eða helsti gunnfáninn í þessu? Jú, það er Rás 1. Ég hitti góðan mann í haust sem er dyggur hlustandi á Rás 1 og þá kom til umræðu á milli okkar - ég tek það fram að hann er langt frá mér í pólitík - þetta fyrirhugaða frumvarp. Hann sagðist hafa gert óformlega könnun á hlustun sinni á Rás 1 í sumar á gefnum tíma, sem var vika, hálfur mánuður eða þrjár vikur, og 52% af því efni sem hann hlustaði á var endurtekið efni, 52%. Það sem er kannski líka svo vont, herra forseti, er að við lestur á ársreikningi RÚV er ekki nokkur vegur að sjá hvað Rás 1 kostar, hvað Rás 2 kostar, hvað sjónvarpið kostar. Það er ekki hægt. Ef við hugsuðum upphátt og værum kannski að trimma Ríkisútvarpið niður, t.d. með því að leyfa fólki að ráða sjálfu hvert hluti af afnotagjaldinu rynni, væri afar erfitt fyrir okkur að reyna að hafa einhver áhrif til góðs á þennan rekstur ef við vitum ekki hvernig hann er samsettur. Sjálfum hefur mér dottið í hug að réttast væri að sameina Rás 1 og 2 vegna þess að þar er menningarhlutverkið. Ég hef sagt það áður í ræðustól: Það er ekkert ómerkilegra menningarefni að halda upp á tónleika Fræbbblanna heldur en Jórunnar Viðar hálfri öld eða 70 árum fyrr. Það er í sjálfu sér óskorað auk þess það efni sem er til þarna, sem er djásn. En ég spyr mig: Þurfum við endilega að reka sjónvarpsstöð? Fyrir 1.500 kall getum við fengið norræna efnið sem er sýnt mikið af Símanum. Ríkisfréttastofa hefur ekki verið rekin að mínu viti síðan bara TASS í Rússlandi. Þannig að ég spyr mig: Ætlum við að halda flaggskipinu í sama kerfi og í sama horfi og 1930 árið 2020? Ég held ekki. Þeir sem segja að það sé ekki hægt að ræða þetta mál án þess að ræða um RÚV eru á villigötum vegna þess að auðvitað hlýtur það að liggja í hlutarins eðli að þróun þess fyrirtækis mun hafa áhrif á þróun alls markaðarins og við getum ekki leyst hluta markaðarins úr fjötrum nema vera viss um það hvað við ætlum að gera við þann aðila sem ber ægishjálm yfir alla aðra á þessum markaði.
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á að óska hæstv. ráðherra til hamingju með að vera kominn fram með þetta frumvarp. Það þurfti mikla baráttu til, enda ekki allir sáttir við frumvarpið eins og það lítur út. Það hefur svo sem ekki farið fram hjá neinum að það eru mismunandi skoðanir á þessu máli meðal stjórnarflokkanna. Ég verð að viðurkenna að ég á sjálf í svolitlum vandræðum með í hvorn fótinn ég eigi að stíga í þessum efnum. Almennt aðhyllist ég það að það skipti fyrst og fremst máli fyrir fyrirtæki að starfa við einfalt og gott rekstrarumhverfi þar sem skattar eru lágir og fyrirtæki eiga að geta starfað á markaði án ríkisafskipta. En þá er líka hægt að velta fyrir sér: Eru fjölmiðlar eins og hvert annað fyrirtæki? Þeir hafa mörg einkenni fyrirtækja. En þeir hafa líka ýmislegt annað. Fjölmiðlar eru jú fjórða valdið og eru gríðarlega mikilvægir í lýðræðislegri umræðu, auk þess að vera mikilvægt menningarfyrirbrigði og mikilvægir fyrir tungumálið okkar. Ekki síst vegna þess hversu þeir eru mikilvægir fyrir lýðræðislega umræðu er líka mjög mikilvægt að þeir séu frjálsir og óháðir. Ég styð við menningu og hef stutt aðgerðir er lúta að því að styðja við ýmiss konar menningu. Það má velta fyrir sér: Er þess vegna eðlilegt að styðja við fjölmiðla? Ég er ekki fullkomlega sannfærð en ég átta mig á því að það er ástæða til að spyrja þessarar spurningar. Við höfum beitt ákveðnum ríkisafskiptum þegar um er að ræða markaðsbresti og þá get ég nefnt til að mynda nýsköpun sem við styðjum við með ríkisaðgerðum vegna þess að við vitum hversu mikilvæg hún er og við vitum að rannsóknir, tækniyfirfærsla og nýsköpun verður ekki stunduð af fullu afli nema til þess komi einhver ríkisstuðningur og öll þau lönd sem við berum okkur saman við styðja við nýsköpun, til að mynda, með einhverjum hætti. [[Gripið fram í.]]Og svo er, virðulegur forseti, öskrað hér á bak við: Fjölmiðla líka. Já, það á vissulega við í einhverjum tilfellum að stutt sé við fjölmiðla. En er ekki líka rosalega mikilvægt, hv. þingmaður, að fjölmiðlar búi við sæmilegt rekstrarumhverfi? Og er það þá ekki markaðsbresturinn sem við erum að lýsa þegar við höfum áhyggjur af rekstri frjálsra fjölmiðla, markaðurinn sem slíkur, að það sé eitthvað brostið þar? Eitt af því er að sjálfsögðu sú staðreynd að á markaðinum er risastórt ríkisrekið fyrirtæki. Á öllum öðrum mörkuðum myndum við telja það óæskilegt. Það hefur verið komið inn á það að í stjórnarsáttmálanum er vissulega fjallað um fjölmiðla. Þar segist ríkisstjórnin ætla að bæta starfsumhverfi fjölmiðla, t.d. með endurskoðun á skattaumhverfinu. Það er líka tekið á því í ríkisstjórnarsáttmálanum að við ætlum að breyta skattlagningu á tónlist, ritmál og fjölmiðla. Þessi ríkisstjórn hefur verið afkastamikil og til að mynda breytt sköttum á tónlist er varðar höfundaréttarvarið efni. Bækurnar fjölluðum við sérstaklega um og þá sá ég alltaf fyrir mér að við værum fyrst og fremst að horfa á skattumhverfið en við enduðum á því að fara aðra leið eftir að hafa skoðað það mál nokkuð vel og ítarlega. Það endaði í einhvers konar styrkjaformi. Þannig að ég skil hvaðan fólk er að koma þegar talað er um mikilvægi þess að styrkja frjálsa fjölmiðla því að það er auðvitað alveg ofboðslega mikilvægt að frjálsir fjölmiðlar starfi. Við vitum það bara af öllu því sem er að gerast í heiminum í dag að fjölmiðlar gegna lykilhlutverki og það er líka gríðarlega mikilvægt að fjölmiðlar hafi burði til að fjalla um viðfangsefnið. Ég verð að viðurkenna að ég held hreinlega - og nú er ég ekki að taka Ísland í þessu dæmi heldur bara að tala almennt - að við búum við allt of mikið af ekki nógu góðum fjölmiðlum, þó að við búum líka við suma fjölmiðla sem er nokkuð sterkir. Út frá þeirri umræðu sem hefur skapast í dag hef ég líka svolítið velt fyrir mér: Af hverju er það svo að allt of fáir fjölmiðlar eru í raun að selja áskrift hérna á Íslandi? Ég velti fyrir mér hvort rekstrarformið sem fjölmiðlar eru með, þessi fríblöð og fríar greinar og svona, hvort það sé eitthvað athugavert við það. Við sjáum að sumir fjölmiðlar eru farnir að reyna að feta sig inn á að selja aðgang. En talandi um það að ég standi hér í ákveðnum vandræðum með það í hvorn fótinn ég eigi að stíga, þá skil ég vel hvaðan þessar hugmyndir koma og ég tek undir mikilvægi þess að við grípum inn í þá þróun sem er að eiga sér stað. En ég er líka á því að RÚV spili svolítið lykilhlutverk. Ég velti því reyndar alveg fyrir mér hvort við höfum farið rétta leið þegar við gerðum RÚV að ohf.. Ég skal bara viðurkenna að ég studdi það á sínum tíma og allar umræðurnar sem við áttum um ríkisstofnanir og að gera þær að sjálfstæðum einingum sem opinber hlutafélög. Ég velti fyrir mér hvort það hafi verið mistök. Mér finnst alveg ástæða til að velta því upp. En ég kom inn á það að mér finnst RÚV gegna mikilvægu hlutverki sem fjórða valdið í lýðræðislegri umræðu. Auk þess að vera mikilvægt út frá menningarhlutverkinu og tungumálinu okkar hefur það líka rosalega stórt öryggishlutverk. Þá verð ég því miður að segja að mér finnst það hafa brugðist því á síðustu dögum. Ég verð líka vör við það bara þegar maður ferðast um landið að það kann að vera auðveldara að ná Bylgjunni eða K100 en RÚV, ríkisfjölmiðlinum. Ég skil hreinlega ekki hvernig á því stendur þegar mikilvægt, skilgreint hlutverk RÚV er þetta öryggishlutverk þannig að ég aðhyllist þá skoðun að við þurfum að bregðast við. Ég get hrósað hæstv. ráðherra fyrir að vera kominn fram með frumvarpið því það er búið að ræða þetta í mörg ár. Ég viðurkenni að það er mjög auðvelt að koma upp og gagnrýna en það eru ekkert rosalega margir sem hafa komið með heildstæða lausn um hvað best er að gera. Þetta er vissulega tilraun til þess. En ég legg til og vænti þess að í umræðunni um það frumvarp sem hér liggur fyrir verði líka hlutverki RÚV velt upp, hversu stór ríkisfjölmiðillinn er á auglýsingamarkaði og kannski ekki síst hversu ágjarn hann er í sölu auglýsinga. Hæstv. ráðherra hefur talað um að það kunni að vera hægt að taka á svona þáttum í þjónustusamningi við RÚV. Ég myndi reyndar vilja sjá slíkt í lögum um Ríkisútvarpið og finnst ástæða til að horft verði til þess við frekari umfjöllun á þessu máli. En ég hygg að það sé þó gott að þetta mál sé komið fram og við fáum tækifæri til að fjalla ítarlega um það í nefndinni og vænti þess að ýmsar umsagnir komi um þetta mál og að við gefum okkur góðan tíma til að vanda vel til verka því að ég held að það sé lykilatriði í þessum efnum.
Herra forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, þ.e. stuðning við öflun og miðlun frétta og fréttatengds efnis o.fl. Frumvarpið gengur út á stuðning við einkarekna fjölmiðla. Af hverju er það komið hingað í sal Alþingis? Einfaldlega vegna þess að staða einkarekinna fjölmiðla er afskaplega slæm og hefur reyndar lengi verið. Staða þeirra hefur þó farið versnandi, sérstaklega undanfarin ár, þar sem sífellt fleiri auglýsendur ákveða að nota fremur netið og þá rennur auglýsingaféð jafnvel til erlendra efnisveitna. Þetta hefur valdið minni fjölmiðlum og mörgum íslenskum fjölmiðlum margháttuðum vanda. Herra forseti. Það er enginn vafi á því að við viljum öll hafa fjölbreytta flóru einkarekinna fjölmiðla. Það tryggir, að sögn, fjölbreytt skoðanaskipti og eflir þar af leiðandi lýðræðið. Tekjur prentmiðla, blaða og tímarita, hafa dregist mikið saman undanfarin ár og það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að þessar tekjur hafi dregist saman um nálega helming á núvirði síðastliðin 13 ár, frá 2006, reiknað á föstu verðlagi. Því er þessi vandi okkur öllum augljós. Markmiðið með þessu frumvarpi er því að styrkja einkarekna fjölmiðlun, fréttaflutning, fréttatengt efni og innlenda dagskrárgerð. Fréttamiðlar á landsbyggðinni hafa átt sérlega erfitt uppdráttar á undanförnum árum af framangreindum orsökum. Ég man þá tíð, herra forseti, þegar ég bjó í Eyjum að þar var héraðsfréttamiðill sem heitir Eyjafréttir gefinn út vikulega og var stútfullur af alls kyns efni, fréttum og frásögnum, viðtölum og fleiru, en í dag er þessi sami miðill gefinn út mánaðarlega. Samkvæmt þessu frumvarpi, herra forseti, mun sá miðill ekki uppfylla, að óbreyttu, skilyrði frumvarpsins því að gerð er krafa um að útgáfudagar megi ekki vera færri en 48 á ári. Margir þessir héraðsfréttamiðlar, þessir smærri, eru ekki í færum að fá styrki í gegnum þær tillögur sem koma fram í þessu frumvarpi. Þannig er, held ég, enginn á móti því að efla einkarekna fjölmiðla heldur eru einungis skiptar skoðanir á því hvernig það skuli gert. Herra forseti. Hér er farin sú leið að útdeila 400 milljónum til þessara miðla árlega miðað við forsendur frumvarpsins. Ég held í sannleika sagt að það geri lítið fyrir þessa starfsemi í heild sinni. Nokkrir miðlar sem uppfylla þessi skilyrði munu gleypa þetta fé. Þeir hafa aflið til að uppfylla þau skilyrði sem þarna eru sett. Eitt er að utan um þessa lágu fjárhæð er útbúið heljarinnar kerfi, úthlutunarnefnd með þremur hálaunamönnum og flóknu umsóknarkerfi. Umsækjendur skulu skila inn allra handa bókhaldsgögnum og dagskráryfirlitum, vottuðum. Það er ekki nóg með að nefndin eigi að vera mönnuð þessum þremur nefndarmönnum heldur geta þeir einnig leitað sérfræðiálits valinkunnra sérfræðinga á þessu sviði til að gefa þeim ráð þegar umsóknir eru annars vegar. Ég sé fyrir mér, herra forseti, að máttminni fjölmiðlarnir, t.d. héraðsfréttamiðlarnir, verði í stökustu vandræðum með að uppfylla þessar kröfur því að skrifstofuvinnan er töluverð af því sem ég hef séð í þessu frumvarpi. Það sem ég hef verið að lesa hér er að það eru gerðar miklar kröfur um framlagningu gagna og tímafresti og bókhaldsgögn og alls kyns atriði. Það þarf að votta þetta í bak og fyrir, sem er svo sem ekkert óeðlilegt. Það er ekkert óeðlilegt að menn taki ekki við einhverjum innkaupapokum með gögnum í. Úthlutunarnefndin getur leitað álits sérfróðra aðila, eins og ég sagði. Bara vegna þessa er frumvarpið afleitt, því að það eykur við báknið og við í Miðflokknum höfum talað mikið gegn bákninu - eins og fleiri reyndar. Þarna er verið að koma á fót nýrri nefnd, nýrri stofnun, með starfsmönnum, skrifstofum, opnunartíma, bókhaldi, gagnasafni og alls kyns öðru sem tilheyrir slíku apparati - eða eigum við frekar að segja stofnun? Ef við snúum okkur aðeins að Ríkisútvarpinu sem er í harðri samkeppni við alla aðra innlenda miðla á vettvangi sjónvarps, útvarps og vefmiðla - beinni samkeppni. Þangað renna árlega, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, um 5 milljarðar af almannafé á hverju ári og einhvers staðar tekur RÚV til sín hátt í 2 milljarða í auglýsingatekjur á hverju ári. Þetta er þó ekki nóg. Sífellt fáum við að heyra um rekstrarvanda þessarar stofnunar. Einhverju sinni greip stofnunin til þess ráðs að selja lóðir hringinn í kringum útvarpshúsið til að laga rekstrarstöðuna því að ekki má fyrir nokkurn mun draga saman þar nokkur segl. Menn segja, herra forseti, Ríkisútvarpinu til varnar, að það gegni svo miklu öryggishlutverki. Hvernig var það í óveðrinu í síðustu viku? Ríkisútvarpið hafði svo algerlega gleymt meintu almannavarnahlutverki sínu sem svo mjög er hampað að í fréttaflutningi var iðulega vísað til upplýsinga á vefnum, sem víðast hvar á óveðurssvæðunum sjálfum lá niðri. Notendur, eins og við höfum heyrt um, t.d. í Húnavatnssýslum, hafa lýst angist sinni þegar þeir, einungis með rafhlöðuútvarpstæki í gangi, hlustuðu tímunum saman á útsendingar almannavarnastofnunarinnar sem flutti engar fréttir en vísaði ítrekað á vefinn, sem, eins og ég sagði fyrr, náðist hvergi á svæðinu. Fólkið sem beið í ófærð og rafmagnsleysi og hitaleysi hafði því ekki minnstu hugmynd um hvert ástandið væri í næsta nágrenni við sig, ekki hugmynd um það. Þannig var fréttaflutningurinn. Nei, herra forseti. Þarna féll Ríkisútvarpið á prófinu í þessu altalaða hlutverki sínu, að vera öryggisventill í almannavarnaástandi. Herra forseti. Mér hugnast fremur aðrar leiðir til að styrkja einkarekna fjölmiðla. Til þess eru margar leiðir, t.d. er sú einfaldasta að byrja kannski á því að fella niður virðisaukaskatt á áskriftir tímarita og blaða sem bera 11% virðisauka, að því er mér skilst í dag; t.d. að byrja á því að fella hann niður. Það er einfalt. Það þarf ekki að stofna neina stofnun utan um það. Það er bara að fella þann virðisauka niður. Það er kannski of einfalt? Það er hálfgerð tímaskekkja að mínu mati, herra forseti, að útbúa svona ríkisstyrkjavæðingu í fjölmiðlun. Mér hugnast það ekki. Ég er hræddur um að í fyrsta lagi verði þetta bákn, þ.e. styrkjakerfið. Hvað kostar t.d. að halda úti einni skrifstofu með þremur nefndarmönnum? Það er kannski 10% eða 30% af þessari upphæð, þessum 400 milljónum. Ég hef nú séð tölur sem koma mörgum til að klóra sér í hausnum yfir launum ýmissa opinberra starfsmanna sem eru í svona íhlaupastörfum. Ég hef séð þær. Ég gæti grafið þær upp ef einhver vilji væri til þess. Ég gæti grafið upp háar tölur yfir þóknanir og laun þeirra sem eru komnir í slík störf á vegum hins opinbera. Ég man ekki hvað skýrslan kostaði sem við vorum að lesa um daginn, EES-skýrslan. Hún er ansi falleg og þykk, hundrað og eitthvað blaðsíður, ég held að hún hafi kostað tugi milljóna. Ekki voru þessir menn í fullu starfi. Bara svona hugmynd sem mér datt í hug allt í einu. Hvað kostar að búa til svona bákn utan um þetta? Ég hef áhyggjur af því. Ég held að það séu réttmætar áhyggjur. Ég hef áhyggjur af því að þessar 400 milljónir séu ekki svo stór upphæð þegar til útdeilingar kemur. Ég reikna með að stærstu miðlarnir fái megnið af þessu, þó að þarna sé hámarksupphæð, 50 milljónir til hvers einstaks. Þeir gleypa þetta mjög hratt, svona helftina af þessu. Og í þeirra bókhaldi eru 50 milljónir kannski ekki svo ýkja stór upphæð. Ég hef áhyggjur af minni miðlunum, héraðsfréttablöðum og útvarpi og sjónvarpi úti á landi og þeim sem reka minni miðla. Ég hef áhyggjur af því að þeir muni þá bera fremur skarðan hlut frá borði. Ég var búinn að fara yfir mest af því sem ég var búinn að hripa hjá mér. Ég hef líka velt fyrir mér 2. gr. í frumvarpinu. Það virðist sem svo að í 2. gr. sé gert ráð fyrir því að ráðherra hafi ýmsar heimildir. Þarna er ég að velta fyrir mér framsali á valdi. Ráðherra hefur þarna heimildir, að því er mér sýnist í 2. gr., til þess að skerða, eins og stendur hér, „hlutfallslega endurgreiðslur [...] [og] veita staðbundnum fjölmiðlum viðbótarendurgreiðslu, [eða setja] nánari skilyrði fyrir endurgreiðslu.“ Þegar ég les þetta velti ég fyrir mér framsalsþættinum í þessu. Þarna virðist sem ráðherra sé falið að hafa svolítið hönd í bagga, ef við getum orðað það svo, með úthlutunum úr þessum sjóði. Er raunhæft að gera ráð fyrir að ráðherra stjórni þessu svona mikið eins og þarna virðist koma fram í 2. gr.? Ég velti líka fyrir mér skilyrðunum fyrir endurgreiðslu á kostnaði. Þetta virðist vera mjög matskennt, eins og kemur fram t.d. í e-lið þar undir. „Efni sem birtist í fjölmiðli skal vera fjölbreytt og fyrir almenning á Íslandi.“ Hvernig hyggjast menn meta þetta? Fjölbreytt? Hvaða mælistiku ætla menn að leggja á þetta þegar þetta kemur inn á borð hjá nefndinni? Ætla þeir að útiloka einhvern sem er ekki nógu fjölbreyttur? Er þetta algjörlega matskennt? Svo geri ég að síðustu athugasemd við þessa 48 útgáfudaga á ári, eins og ég nefndi áðan.
Virðulegur forseti. Enginn velkist í vafa um að staða sjálfstætt starfandi fjölmiðla á markaði er erfið. Miklar breytingar hafa orðið á rekstrarumhverfi þeirra á undanförnum árum þannig að heldur hefur gefið á bátinn frá því sem jafnvel var en baráttan hefur alltaf verið erfið. Hún hefur alltaf verið þung. Ég tala þar af nokkurri reynslu enda var ég yfirmaður auglýsingadeildar Stöðvar 2 þegar við fórum í loftið á sínum tíma, í samkeppni við ríkisrisann. Auðvitað komumst við ekki hjá því að ræða hlutverk hans þegar við förum yfir það hvernig við ætlum að styrkja stöðu einkarekinna miðla á markaðnum. Það er alveg útilokað að horfa á þetta í einhverju samhengi öðruvísi en að við skoðum þær aðstæður. Sú breyting sem hefur átt sér stað í hinni fjölbreyttu flóru fjölmiðlunar í dag kallar eðlilega á einhvers konar endurskilgreiningu á hlutverki Ríkisútvarpsins. Auðvitað hafa allar aðstæður breyst það mikið að það hlutverk sem Ríkisútvarpið hefur gegnt í gegnum árin og áratugina hefur gjörbreyst. Eins og staðan er í dag hjá þessu fyrirtæki sem hefur úr svo miklu fjármagni að moða, hefur svo mikið forskot fram yfir aðra, gætir þess forskots víða. Ríkisútvarpið hefur til að mynda algjöra yfirburðastöðu þegar kemur að efnisöflun og framleiðslu efnis sem er einn hluti samkeppninnar. Þetta verða allir varir við. Þetta þekkjum við alþingismenn svo ágætlega og sjáum þegar við komum í höfuðstöðvar Ríkisútvarpsins og svo í höfuðstöðvar annarra miðla hvernig allt umhverfið ber þess merki að þarna er á ferðinni stofnun sem er gríðarlega fyrirferðarmikil og kannski miklu dýrari í rekstri en hún þarf að vera með nútímatækni. Í öllu þessu samhengi væri full ástæða til að endurskoða og skilgreina upp á nýtt þetta hlutverk. Hér hefur til að mynda verið talað um menningarhlutverk. Ég ætla ekki að gera lítið úr því, ég er alveg sammála því að það er mjög mikilvægt að því sé sinnt. Það er kannski ekkert óeðlilegt að ríkið stuðli að slíkri útgáfu, standi við bakið á slíkri fjölmiðlun, en er það þá menningarhlutverk að reka útvarpsstöð eins og Rás 2 þegar við erum komin með jafnvel tugi útvarpsstöðva í landinu og Rás 2 er bara eins og margar þeirra? Er þörf fyrir það? Þetta eru spurningar sem við ættum að spyrja okkur vegna þess að svo mikið af skattfé borgaranna fer í rekstur þessa fyrirtækis að sú upphæð sem lögð er til grundvallar í því frumvarpi sem við erum að ræða er hjóm eitt miðað við þá stöðu. Væri því fjármagni betur dreift jafnvel að einhverju leyti yfir á þessar frjálsu stöðvar til að efla þær einmitt í að sinna líka þessu menningarhlutverki? Við hljótum að þurfa að spyrja okkur þessara spurninga á sama tíma og verið er að ræða um að styrkja verði umhverfi einkarekinna fjölmiðla. Öryggishlutverkið er gjörbreytt frá því sem áður var og hefur margsinnis verið komið inn á það í umræðunni. Þetta þekkjum við bara af dæmum og sögu síðustu ára og kannski nærtækast í óveðrinu um daginn. Við getum líka rifjað upp stórviðburði í náttúruhamförum eins og þegar Suðurlandsskjálftarnir riðu yfir á sínum tíma. Aðrir fjölmiðlar stóðu sig þá miklu betur í að sinna upplýsingahlutverkinu. Í ljósi reynslunnar þurfum við einmitt að horfa til öryggishlutverksins á miklu víðari grunni. Hvernig ætlum við að tryggja að fólk hafi aðgang að fjölmiðlum þegar það upplifir náttúruhamfarir? Við getum algjörlega gengið út frá sem vísu að við eigum eftir að sjá miklu meira af þeim í framtíðinni og jafnvel miklu alvarlegri en þær sem við höfum séð í samtímanum. Hvernig ætlum við að tryggja að við getum komið upplýsingum til fólks? Yfir þetta þarf líka að fara og það þarf að ná til hinna fjölmiðlanna líka. Þá fjölmiðla þarf að samþætta inn í þetta öryggisnet þannig að það sé jafnvel samþætt á öllum stöðvum. Það þarf eflaust að greiða þeim fyrir það. Það er líka styrkur til að standa undir rekstri þeirra. Ég geri ráð fyrir að við eigum eftir að sjá frá hæstv. menntamálaráðherra þær aðgerðir sem hún hyggst grípa til gagnvart rekstri RÚV vegna þess að ég lít svo á að það loforð hafi verið gefið við framlagningu þessa máls að við fengjum að sjá minnisblað um þær aðgerðir. Rekstur RÚV er órjúfanlegur hluti af málinu en ég hefði viljað fara miklu dýpra í það. Ég hefði viljað nota þetta tækifæri til að skoða það af miklu meiri alvöru, ekki endilega til að loka RÚV heldur endurskilgreina hlutverk RÚV. Ég held að við þurfum að gera það, en ekki til að taka RÚV af auglýsingamarkaði. Það eru misjafnar skoðanir á því í mínum flokki. Ég hef verið þeim megin í því að ég tel að RÚV eigi að vera á auglýsingamarkaði, að RÚV sé það mikilvægur fjölmiðill að auglýsendur þurfi að geta nýtt hann til að koma skilaboðum til almennings. Hins vegar er mjög mikilvægt að á því verði miklar breytingar. Svo fyrirferðarmikið hefur RÚV verið á auglýsingamarkaði að það rekur eina stærstu auglýsingasölustofu landsins og sá rekstur kostar jafnvel hundruð milljóna á ári. RÚV hefur alla tíð frá því að frjálsir fjölmiðlar fóru af stað í ljósvakamiðlun stundað gríðarlega fyrirferðarmikla sölumennsku og hefur stundum allt að því beitt bolabrögðum á þeim markaði og nýtt yfirburðastöðu sína. Ég nefndi dæmi áðan frá því í sumar þegar RÚV var með einkarétt á því að sýna frá stórri fótboltakeppni. Allir sem fylgjast með ljósvakamiðlum í dag, sjónvarpsstöðvum, þekkja að beinar útsendingar eru hvað verðmætastar í sölumennsku á sjónvarpsauglýsingum. RÚV beitti þeim bolabrögðum gagnvart viðskiptavinum sem vildu kaupa auglýsingatíma að skylda þá til að kaupa stærri pakka á öðrum tímum. Almennt er talað um það á þessum markaði að RÚV hafi þurrkað upp auglýsingamarkaðinn, þurrkað upp það sem hefði annars runnið til annarra miðla. Það er óásættanlegt að fyrirtækið skuli nýta yfirburðastöðu sína svona. Það er þetta og svo margt annað sem þarf að taka á. Ég geri ráð fyrir því að menntamálaráðherra muni sýna okkur tillögur um þetta eins og lofað hefur verið að fylgi þessu frumvarpi, tillögur um hvernig við bregðumst við yfirburðastöðu RÚV á markaði. Tillögur okkar eru einfaldar. Markmiðið er ljóst. Við viljum stuðla að því að efla fjölmiðlun í landinu. Það er sameiginlegt markmið okkar en leiðirnar sem við viljum fara eru mismunandi. Í Sjálfstæðisflokknum höfum við helst rætt um að laga til í rekstrarumhverfi þessara miðla, gera það þannig að við lækkum opinberar álögur, myndum þannig hvata fyrir þessi fyrirtæki til að efla starfsemi sína en leggjum ekki á þau þungar byrðar í skattalegu tilliti til þess síðan að rétta þeim einhverja peninga í staðinn sem er algjörlega óvíst að muni duga. Hér var talað um að stærðarhagkvæmnin réði. Í öllum tillögum sem hafa verið ræddar er gert ráð fyrir einhvers konar þaki, að einstaka fjölmiðill geti aldrei fengið meira en einhverja ákveðna upphæð. Þannig er tekið tillit til svokallaðrar stærðarhagkvæmni. Við viljum fara þessa leið. Við viljum draga úr fyrirferð RÚV á markaði með ýmsum ráðum. Hér mun aldrei skapast eðlilegt umhverfi nema sú leið verði farin. Ég tel reyndar að í ljósi þeirrar þróunar sem hefur orðið á þessum markaði á undanförnum árum sé útilokað annað en að jafna stöðu þessara miðla, hvort sem eru útvarpsstöðvar, sjónvarpsstöðvar, prentmiðlar eða netmiðlar, til að þeir geti keppt á sama grunni og þeir fjölmiðlar sem flæða yfir okkur á internetinu. Það er ekkert vit í því að íslensk fyrirtæki eyði milljónum á ári í að auglýsa til að mynda áfengi á fésbók til en megi ekki gera það annars staðar. Menn mega auglýsa á fésbókinni, borga ekki af því skatta og skyldur til íslenska ríkisins eins og aðrir en það er lokað fyrir hina fjölmiðlana sem eru þó í mikilli samkeppni einmitt við þessa miðla. Þetta er algjör tímaskekkja, alveg með sama hætti og var á sínum tíma með svo margt í samfélaginu. Það mátti hvorki flytja inn litasjónvörp né bjór. Það mátti ekki koma okkur inn í nútímann. Ég held að það sé kannski það sem hv. þm. Brynjar Níelsson vitnaði til hér áðan, að menn væru allt of afturhaldssamir. Við verðum að horfast í augu við þann raunveruleika sem við okkur blasir. Við komumst ekkert áfram í þessu öðruvísi en að jafna samkeppnisstöðuna alla leið. Það verður bara plástur sem dugar í skamman tíma að ætla að dæla skattfé borgaranna í fjölmiðla. Hvað svo þegar það dugar ekki? Lögum rekstrarumhverfið. Lögum samkeppnisstöðuna gagnvart þessum stóra markaðsráðandi aðila [[Forseti hringir.]]og opnum markaðinn þannig að fjölmiðlar keppi á jafnræðisgrundvelli við helstu samkeppnisaðila sína.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir gagnlegar umræður og þær athugasemdir sem hafa borist við frumvarpið. Eitt er ljóst, við erum sammála um að rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla sé bágborið og við erum hér komin með leið að því hvernig hægt sé að styðja við rekstrarumhverfið. Það er listað í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011, með síðari breytingum. Mig langar að fara yfir nokkur atriði sem hafa verið nefnd í umræðunni. Ég sakna þess að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson sé ekki lengur hér vegna þess að eitt af því sem hann nefndi var staða íslenskunnar og hvort ekki væri fjallað um hana sérstaklega í frumvarpinu. Það má upplýsa hv. þm. Þorstein Sæmundsson um það að í 3. gr. er fjallað um íslenskuna og þau skilyrði - það er mjög ánægjulegt að hv. þm. Þorstein Sæmundsson sé mættur í salinn til að fá frekari upplýsingar um það hvernig við ætlum að gæta að tungumálinu okkar. - Um 3. gr. segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt gildissviði kaflans er gert að skilyrði að það efni sem fjölmiðill miðlar sé ætlað almenningi hér á landi. Í því felst að efni fjölmiðils sé að meginstefnu á íslensku og er þá átt við ritmál, talmál og táknmál. Samkvæmt 1. gr. laga um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls, nr. 61/2011, er íslenska þjóðtunga Íslendinga og opinbert mál á Íslandi. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. þeirra laga skulu stjórnvöld tryggja að unnt verði að nota þjóðtunguna á öllum sviðum íslensks þjóðlífs. Þá er tekið fram í 5. gr. sömu laga að ríki og sveitarfélög beri ábyrgð á að varðveita og efla íslenska tungu og skulu sjá til þess að hún sé notuð. Í júní 2019 var samþykkt á Alþingi tillaga til þingsályktunar um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi.“ Vil ég með þessu vekja athygli á því að við erum svo sannarlega að styrkja stöðu tungumálsins með því að leggja fram þetta frumvarp. Annað sem hefur verið nefnt í umræðunni er staða héraðsmiðla eða staðbundinna fjölmiðla. Þá vil ég vekja athygli á því að í 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Staðbundinn fjölmiðill er landshluta-, héraðs-, hverfis- eða bæjarmiðill sem hefur fyrst og fremst staðbundna efnisskírskotun og höfðar aðallega til notenda sem tengsl hafa við útbreiðslusvæði miðilsins.“ Ekki gilda sömu reglur um héraðsfjölmiðla og aðra fjölmiðla. Við gerum á því ákveðna undantekningu svo að þeir geti uppfyllt þessi skilyrði því að við áttum okkur á því að þeir gegna mjög mikilvægu hlutverki. Á bls. 18 í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Staðbundnir fjölmiðlar eru undanþegnir skilyrði e-liðar, samanber 2. mgr. greinarinnar.“ Til að upplýsa þingheim kemur fram í e-lið um skilyrði fyrir endurgreiðslu á kostnaði, með leyfi forseta: „Efni sem birtist í fjölmiðli skal vera fjölbreytt og ætlað fyrir almenning á Íslandi.“ Við viljum taka sérstaklega á því að héraðsfjölmiðlarnir uppfylli þessi skilyrði þannig að e-liðurinn á ekki við. Áhyggjur þeirra þingmanna sem nefndu að ekki væri tryggður stuðningur við héraðsfjölmiðla eru ástæðulausar. Einnig kom fram í máli hv. þm. Karls Gauta að við myndum setja á fót nýja stofnun. Það er ekki rétt, við verðum með ákveðna úthlutunarnefnd og þar er formaður og varaformaður en hér er ekki verið að stofna nýja stofnun. Útlagður kostnaður hefur verið metinn sem eitt stöðugildi sem rúmar ekki eina stofnun svo það sé sagt hér þannig að ekki er heldur ástæða til að hafa áhyggjur af því. Virðulegur forseti. Ég tel ánægjulegt að við séum komin fram með þetta frumvarp. Það gengur til allsherjar- og menntamálanefndar að þessum umræðum loknum.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Með frumvarpi þessu eru lagðar til margvíslegar breytingar. Ég ætla að fjalla nokkuð ítarlega um einstök efnisatriði frumvarpsins en kannski verður ekki farið í efnisatriði í sömu röð og þau koma fyrir í frumvarpinu. Fyrst vil ég nefna ákvæði sem tengjast tvöfaldri refsingu. Í frumvarpinu er lagt til að í lögum um tekjuskatt, lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda verði lögfest ákvæði til bráðabirgða þess efnis að skattyfirvöld skuli ekki bæta álagi á endurákvarðaða skattstofna eða endurákvarðaða skatta ef máli skattaðila vegna þeirra atvika sem eru tilefni endurákvörðunar hefur verið vísað til refsimeðferðar samkvæmt ákvæðum tekjuskattslaga eða samsvarandi ákvæðum laga um virðisaukaskatt og staðgreiðslu opinberra gjalda. Tillagan byggist ekki á því að talið sé að tilhögun hér á landi varðandi beitingu refsinga vegna skattalagabrota jafnhliða álagsbeitingu skattyfirvalda sé í eðli sínu andstæð lögum. Staðfest er af Hæstarétti að svo er ekki, samanber dóm í máli nr. 283/2016, heldur er tilgangurinn með setningu ákvæðanna sá að hindra að umrædd tilhögun leiði til óvissu vegna fleiri mála en þeirra sem þegar hafa verið tekin til endurákvörðunar með álagsbeitingu skattyfirvalda á meðan gengið er frá þeim varanlegu breytingum og úrbótum sem ákveðnar verða. Þessi mál hafa sem sagt verið til skoðunar í stjórnkerfinu, breytt fyrirkomulag, og á meðan unnið er að tillögugerð um þau efni tel ég rétt að leggja til við þingið með þessu bráðabirgðaákvæði að þessari tilhögun verði beitt í millitíðinni. Ég á von á tillögum um þetta efni með vorinu sem vonandi eyða þeirri óvissu sem hér er komið inn á um þessi efni. Næst vil ég nefna að lagt er til að greiðslur til aðila sem bera takmarkaða skattskyldu hér á landi sæti ekki staðgreiðslu af söluhagnaði af íslenskum hlutabréfum og stofnbréfum. Í tvísköttunarsamningum sem gerðir hafa verið við önnur ríki til að koma í veg fyrir tvísköttun tekna er að finna ýmis ákvæði þar sem gefinn er eftir skattlagningarréttur á tekjum sem annars væru skattlagðar hér á landi. Kveði tvísköttunarsamningur á um að erlenda ríkið eigi skattlagningarréttinn er skattaðila eftir atvikum unnt, að uppfylltum skilyrðum, að sækja um undanþágu á afdrætti staðgreiðslu til ríkisskattstjóra. Ljóst er að þetta fyrirkomulag skilar litlum tekjum í ríkissjóð en veldur því að aðilar með takmarkaða skattskyldu hafa af því töluvert óhagræði að eiga viðskipti með íslensk hlutabréf. Skattskylda á framtalsskyldan skattaðila samkvæmt tekjuskattslögum helst óbreytt þrátt fyrir að staðgreiðsluskylda verði ekki lengur fyrir hendi. Ég vil nefna um þetta atriði að frumvarpsákvæðið sem ég er að fara yfir er takmarkað við íslensk hlutabréf og stofnbréf en ég vil láta þess getið að það kann að vera að nánari skoðun leiði í ljós að ástæða sé til að ganga lengra og ég legg áherslu á vilja minn til að eiga gott samstarf við nefndina til að koma upplýsingum til þingsins um þau efni. Staðgreiðsluskyldan sem hér er verið að fjalla um getur m.a., ef ekki er horft til annarra fjármálagerninga eins og t.d. skuldabréfa, komið í veg fyrir möguleika íslenskra aðila til að fá fjármögnun að utan ef til að mynda til stendur að gefa út skuldabréf sem skráð er á markaði þannig að alþjóðlegum fjárfestum standi til boða að taka þátt í slíku útboði. Þessi atriði tel ég rétt að skoða nánar þó að frumvarpið gangi ekki lengra en að taka til hlutabréfa og stofnbréfa. Í þriðja lagi vil ég tala um frádráttarbærni vaxtagjalda vegna blandaðra fjármálagerninga. Í frumvarpinu er lagt til að skattalegri meðhöndlun greiðslna af svokölluðum blönduðum fjármálagerningum verði breytt og kveðið á með skýrari hætti í tekjuskattslögum um að hafi vextir verið greiddir af slíkum gerningum skuli þeir koma til frádráttar. Lagt er til að frádráttur frá skattskyldum tekjum miðist við greidda vexti en ekki reiknaða, áfallna vexti í þeim tilvikum sem skilyrði fjármálagerninga fela í sér heimild fyrir útgefanda til að falla einhliða frá greiðslu vaxta. Í þeim tilvikum sem fjármálagerningar kveða á um greiðslu vaxta að uppfylltum ákveðnum skilyrðum verði þeir fyrst gjaldfæranlegir þegar skilyrði til greiðslu þeirra eru uppfyllt. Þá er ég kominn að því ákvæði tekjuskattslaga sem fjallar um takmörkun á frádrætti vaxtagjalda. Í ákvæðinu eru sett tímamörk á heimildir lögaðila til að draga frá skattskyldum tekjum vaxtagjöld og afföll vegna lánaviðskipta við tengda aðila upp að 100 milljónum. Ákvæðið hefur þótt vera óskýrt og hefur í framkvæmd verið litið svo á að ef farið er yfir fjárhæðarmörkin sé heildarfjárhæðin háð takmörkunum samkvæmt meginreglunni. Þannig hefur ekki verið litið svo á að fyrstu 100 milljónirnar af stofni vaxtagjalda og affalla séu undanþegnar takmörkun vaxtagjalda heldur einungis ef vaxtagjöld eru lægri en 100 millj. kr. og getur það leitt til mikilla jaðaráhrifa. Því er lögð til sú breyting að frádráttur vaxtagjalda og affalla takmarkist við það sem er umfram 100 millj. kr. en með því ætti að vera komið í veg fyrir jaðaráhrifin. Næst vil ég koma inn á að lögð er til breyting á álagningardegi og kærufresti lögaðila í þá veru að álagning lögaðila verði færð aftur í sama horf og birt um mánaðamótin október/nóvember í stað september/október eins og nú er. Skattskyldum lögaðilum á grunnskrá fjölgar stöðugt á milli ára og eykst umfangið bæði hjá fagaðilum og ríkisskattstjóra ár frá ári. Aðalforsendan fyrir því að álagningu á lögaðila var flýtt á árinu 2018 var sú að fá fyrr fram þær fjárhagslegu stærðir sem nýta þarf við fjárlagagerð. Fyrir liggur að nú þegar er stór hluti skattstofna lögaðila ljós þegar í júníbyrjun og að 60–70% af heildartekjuskattsstofni lögaðila séu þegar komin fram í byrjun ágúst. Samhliða þessari breytingartillögu er annars vegar lagt til að kærufrestur lögaðila verði einn mánuður í stað þriggja mánaða eins og nú er. Þó er ávallt unnt að óska eftir breytingum með innsendu erindi til ríkisskattstjóra berist kæra ekki innan kærufrests af einhverjum orsökum. Hins vegar er lagt til að sá tími sem ríkisskattstjóri hefur til að afgreiða kærur, í tilviki bæði einstaklinga og lögaðila, verði lengdur úr tveimur mánuðum í þrjá mánuði. Mikill meiri hluti kæra yrði eftir sem áður afgreiddur á fyrstu tveimur mánuðum tímafrestsins en með því að lengja kæruafgreiðslutímann gefst meiri tími til vandaðra vinnubragða í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga. Þá er komið að tímamörkum endurákvörðunar. Í frumvarpinu er lagt til að við tekjuskattslög verði bætt ákvæði þess efnis að heimild til endurákvörðunar skatts maka skattaðila eða skatts einstaklings, sem hefur verið í óvígðri sambúð með skattaðila og verið skattlagður með honum sem hjón væru, sem leiðir af niðurstöðum rannsóknar sem skattaðilinn sætir, reiknist einnig frá byrjun þess árs er rannsókn hófst á skattskilum skattaðilans. Skattrannsóknir hefjast oft ekki fyrr en ár hafa liðið frá þeim skattskilum er þær varða og reynast gjarna tímafrekar. Væri því ókleift að koma við endurákvörðun á grundvelli þeirra ef ekki nyti við aukins frests samkvæmt tekjuskattslögum, m.a. í tilvikum þar sem um samsköttun hefur verið að ræða. Tilefni þessarar tillögu er úrskurður yfirskattanefndar nr. 22/2019, en fyrir úrskurðinn var í skattframkvæmd miðað við það að tímafrestur samkvæmt tekjuskattslögum ætti einnig við um afleiddar breytingar á skattskilum maka eða sambúðaraðila á grundvelli lagareglna um skattlagningu hjóna og sambúðarfólks. Hvorki er ákjósanlegt né sanngjarnt að samsköttun sé rofin með slíku móti til ávinnings fyrir maka eða sambúðaraðila. Jafnframt skapast óvissa um hvernig beri að fara með endurákvörðun fjármagnstekna þar sem telja ber slíkar tekjur til tekna hjá því hjóna sem hærri hefur hreinar tekjur. Þá vík ég að ráðstöfun persónuafsláttar. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um staðgreiðslu opinberra gjalda með það að markmiði að stöðva frekari nýtingu persónuafsláttar og eftir atvikum bakfæra það sem umfram heimilli nýtingu nemur og áætla skilaskylda staðgreiðslu. Tilefni breytingartillögunnar er það að nokkur brögð hafa verið að því að persónuafsláttur sé ofnýttur á staðgreiðsluári og getur það skapað töluverð óþægindi fyrir viðkomandi einstakling á álagningarári. Skylda rekstraraðila til þess að leggja fram með skattframtali sínu ársreikning ásamt sundurliðunum og skýringum er næst hjá mér. Hér er um það að ræða að þetta efnisatriði fjallar um skyldu rekstraraðila til að leggja fram með skattframtali sínu ársreikning ásamt sundurliðunum og skýringum. Samkvæmt ársreikningalögum er ekki gert ráð fyrir því að sundurliðanir séu hluti ársreiknings og því felst ákveðin þversögn í því að krefjast sundurliðana samkvæmt lögum um ársreikninga í tekjuskattslögum. Þar sem sundurliðanir geyma að öllu jöfnu grunnupplýsingar til skilnings á ársreikningi og síðar færslum í skattframtali þykir hins vegar nauðsynlegt að ákvæðið standi áfram en þó án tilvísunar til ákvæða laga um bókhald og laga um ársreikninga. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum tekjuskattslaga í kjölfar endurskoðunar á XIII. kafla laganna í tengslum við nýtt frumvarp til laga um innheimtu opinberra skatta og gjalda sem jafnframt er lagt fram á þessu löggjafarþingi. Lagt er til að ef eindaga ber upp á helgidag eða almennan frídag færist eindagi á næsta virkan dag á eftir. Einnig er lagt til að felld verði brott eldri ákvæði í lögunum sem fjalla um ábyrgð á skattgreiðslum erlendra aðila en um þá ábyrgð er fjallað í nýrri ákvæðum laganna. Þá eru lagðar til breytingar á ákvæðinu með það að markmiði að skýra ábyrgð þriðja aðila sem ber ábyrgð á skattgreiðslum. Jafnframt er lagt til að við ákvæðið verði bætt málsgrein um að þeir sem ábyrgð bera á skattgreiðslum beri einnig ábyrgð á greiðslu dráttarvaxta, kostnaðar og álags sem lagt er á aðalskuldara samkvæmt lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Í frumvarpinu er einnig lagt til að við lög um tekjuskatt bætist nýr málsliður sem veitir ríkisskattstjóra skýra heimild til að innheimta með aðfararbeiðni ofgreiddar barnabætur sem eru til innheimtu hér á landi á grundvelli samninga sem Ísland hefur gert við önnur ríki. Skilyrði er að íslenska ríkið hafi að þjóðarétti og með lögum skuldbundið sig til að viðurkenna samninginn og tekur ákvæðið mið af lögum um aðför. Hér eru síðan lagðar til breytingar í frumvarpinu á lögum um virðisaukaskatt sem miða að því að styrkja framkvæmd ákvæðanna. Þannig er lagt til að fellt verði niður ákvæði í lögunum þess efnis að ríkisskattstjóri geti veitt undanþágu til eins árs í senn frá rafrænum skilum á virðisaukaskattsskýrslu. Breytingin útilokar ekki með öllu skil á skýrslum í pappírsformi en tilgangurinn er að auka rafræn skil enn frekar. Þá er lögð til breyting á ákvæði laganna sem kveður á um að ríkisskattstjóri skuli rannsaka virðisaukaskattsskýrslur og leiðrétta ef þær eru ekki í samræmi við lög. Með hliðsjón af eftirlitshlutverki ríkisskattstjóra og verkaskiptingu ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra er talið rétt að breyta þessum ákvæðum. Jafnframt er gerð tillaga um að aflétt verði þeirri skyldu sem hvílir á ríkisskattstjóra um að einskorða eftirlit við þær skýrslur þar sem innskattur er talinn hærri en útskattur. Með því móti hefur embættið aukið svigrúm til þess að meta sjálfstætt hvort skýrslur þarfnist frekari skoðunar. Loks er lagt til að frestur ríkisskattstjóra til að afgreiða skýrslur þar sem innskattur er talinn hærri en útskattur verði lengdur úr 21 degi í 30 daga, einkum til þess að embættinu gefist aukið svigrúm til þess að ljúka innan tímamarka skoðun skýrslna þar sem mál eru flókin og viðamikil. Næst kem ég inn á frádráttarheimild erlendra sérfræðinga. Lögð er til breyting á ákvæði tekjuskattslaga sem fjallar um frádráttarheimild erlendra sérfræðinga frá tekjum sínum fyrstu þrjú árin frá ráðningu í starf. Heimildin er bundin nokkrum skilyrðum og þeirra á meðal er það skilyrði að hinn erlendi sérfræðingur hafi ekki verið búsettur eða heimilisfastur hér á landi í fimm ár næst á undan því almanaksári er hann hóf störf hér á landi. Í framkvæmd hefur skilyrðið leitt til ákveðinnar mismununar eftir því hvenær á árinu erlendi sérfræðingurinn hefur störf og sækir um frádráttinn. Því er lagt til að orðalaginu verði breytt á þann veg að miðað verði við að hinn erlendi sérfræðingur hafi ekki verið búsettur eða heimilisfastur hér á landi á næsta 60 mánaða samfelldu tímabili fyrir upphaf starfa hans hér á landi ef frá er talin búseta eða heimilisfesti á síðustu þremur mánuðum þess tímabils. Næst kem ég inn á að í frumvarpinu eru lagðar til tvenns konar breytingar á lögum um aukatekjur ríkissjóðs varðandi innheimtu gjalda fyrir veitingu atvinnuréttinda og tengdra réttinda. Fyrri breytingin lýtur að því að bætt er við starfsheitinu heilbrigðisgagnafræðingur og verður útgáfa á leyfum og skírteinum vegna starfsheitisins þar með gjaldskyld, samanber reglugerð nr. 640/2019 þar sem kveðið er á um menntun, réttindi og skyldur heilbrigðisgagnafræðinga. Með reglugerðinni er nafni Félags íslenskra læknaritara breytt í Félag heilbrigðisgagnafræðinga og starfsheiti læknaritara breytt í heilbrigðisgagnafræðinga. [[Hlátur í þingsal.]]Þetta vekur nokkra kátínu í hliðarsal en svona er þetta. Seinni breytingin lýtur að því að við lögin bætist nýr töluliður sem felur í sér að útgáfa á leyfum og skírteinum til heyrnarfræðinga verður gjaldskyld, samanber reglugerð nr. 630/2019 þar sem kveðið er á um menntun, réttindi og skyldur heyrnarfræðinga og skilyrði til að hljóta starfsleyfi. Reglugerðin felur í sér löggildingu stéttarinnar og hefur sá einn rétt til að kalla sig heyrnarfræðing og starfa sem slíkur hér landi sem hefur fengið til þess leyfi landlæknis. Að lokum er í frumvarpinu að finna nauðsynlegar tillögur að lagabreytingum til leiðréttingar á nokkrum ákvæðum laga um tekjuskatt og fela þær ekki í sér efnisbreytingar. Eins og ég vék að í upphafi máls míns eru tillögur frumvarpsins af ýmsum toga og hið sama má segja um mat á áhrifum þeirra. Ekki er gott að áætla hver áhrif breytingartillögu um frádráttarbærni vaxtagjalda vegna blandaðra fjármálagerninga verði á tekjur ríkissjóðs. Þó má gera ráð fyrir því að einhver fyrirtæki nýti sér þennan valmöguleika og að ríkissjóður gæti árlega orðið af u.þ.b. 300 milljónum eða allt að 1 milljarði ef algengt verður að þetta úrræði verð nýtt. Breytingartillaga vegna takmörkunar á frádrætti vaxtagjalda hefur neikvæð áhrif á tekjur ríkissjóðs en áhrif á afkomu eru ekki talin veruleg. Breytingartillaga sem felur í sér undanþágu aðila, sem bera takmarkaða skattskyldu á Íslandi, frá staðgreiðslu af söluhagnaði af íslenskum hlutabréfum og stofnbréfum gæti leitt til allt að 60 millj. kr. neikvæðra áhrifa á ríkissjóð í staðgreiðslu en gert er ráð fyrir því að samsvarandi fjárhæð skili sér við álagningu opinberra gjalda. Ekki er gert ráð fyrir því að aðrar lagabreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu muni hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs verði frumvarpið óbreytt að lögum. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari.
Virðulegur forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um lýsingu verðbréfa sem boðin eru í almennu útboði eða tekin til viðskipta á skipulegum markaði. Frumvarpið er á þskj. 627 og mál nr. 451. Markmið lagasetningarinnar er að tryggja fjárfestavernd og skilvirkni markaða samhliða því að efla fjármagnsmarkað innan Evrópska efnahagssvæðisins með því að greiða aðgengi fyrirtækja að fjármögnun, þá sérstaklega lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Frumvarpið var unnið í fjármálaráðuneytinu með aðstoð frá Fjármálaeftirlitinu og felur í sér að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2017/1129, með þeim aðlögunum sem samið var um vegna upptöku gerðarinnar í EES-samninginn, er veitt lagagildi hér á landi. Í reglugerðinni er fjallað um lýsingu sem birta skal þegar verðbréf eru boðin í almennu útboði verðbréfa eða tekin til viðskipta á skipulegum markaði og um niðurfellingu á tilskipun 2003/71/EB. Lýsing er samheiti yfir skjal eða skjöl sem gefa þarf út vegna almenns útboðs verðbréfa eða töku verðbréfa til viðskipta á skipulegum markaði. Meginefni frumvarpsins er lögfesting reglugerðarinnar og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um það hvernig eftirlit með ákvæðum frumvarpsins fer fram, um heimildir eftirlitsaðila til upplýsingaöflunar, aðfararhæfi ákvarðana Eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins, viðurlagaákvæði, kæru til lögreglu, vernd starfsmanns vegna tilkynningar um brot í starfsemi og heimild ráðherra til að setja reglugerðir og Seðlabanka Íslands til að setja reglur. Í dag gilda tiltekin ákvæði verðbréfaviðskiptalaga, nr. 108/2007, um almennt útboð verðbréfa og töku bréfa til viðskipta á skipulegum markaði. Í frumvarpinu er lagt til að sett verði ný heildarlög um lýsingu verðbréfa og að viðeigandi ákvæði verðbréfaviðskiptalaga falli brott. Meginbreytingar með lýsingarreglugerðinni frá gildandi rétti má draga saman með eftirfarandi hætti: Í fyrsta lagi gildir reglugerðin ekki um útboð verðbréfa ef samtals jafnvirði þess í íslenskum krónum er minna en 1 milljón evrur, en í eldri gerð var miðað við 100.000 evrur. Þá er aðildarríkjum gefinn kostur á að undanskilja útboð á verðbréfum undir allt að jafnvirði 8 milljóna evra frá skyldu til birtingar lýsingar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að sú heimild verði nýtt til fulls, en í gildandi lögum eru viðmiðunarmörkin 5 milljónir evra í íslenskum krónum. Útboð verðbréfa að verðmæti á bilinu 1 milljón til 8 milljónir evra í íslenskum krónum verða tilkynningarskyld til Fjármálaeftirlitsins. Í öðru lagi er í reglugerðinni kveðið á um nýja og einfaldari tegund lýsingar, svonefnda ESB-vaxtarlýsingu, sem ætlað er að minnka kröfur um upplýsingagjöf í lýsingum vegna smárra útgáfa óskráðra fyrirtækja eða útboðs lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem skráð eru á vaxtarmarkað. Í þriðja lagi er fyrirkomulag vegna síðari útgáfu verðbréfa einfaldað og ferli fyrir tíða útgefendur stytt. Þá mun Evrópska verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunin birta á vef sínum og veita endurgjaldslaust aðgengi að öllum lýsingum sem staðfestar eru af lögbærum yfirvöldum innan EES-svæðisins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að Fjármálaeftirlitið hafi umsjón með staðfestingu lýsinga og eftirlit með framkvæmd laganna. Fjármálaeftirlitið mun hafa hefðbundnar eftirlitsheimildir, svo sem að krefjast frekari upplýsinga frá útgefendum og stöðva tímabundið eða banna almennt útboð verðbréfa eða töku til viðskipta á skipulegum markaði sé rökstuddur grunur um brot gegn ákvæðum laganna, auk þess sem Fjármálaeftirlitinu verður heimilað að beita viðurlögum gegn hverjum þeim sem brýtur gegn tilteknum ákvæðum reglugerðarinnar. Þá er í frumvarpinu kveðið á um upplýsingagjöf til evrópskra eftirlitsstofnana og stofnana innan Evrópska efnahagssvæðisins og aðfararhæfi ákvarðana Eftirlitsstofnunar EFTA hér á landi og málskot til EFTA-dómstólsins. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu munu hafa áhrif á útgefendur verðbréfa og leiða til þess að færri aðilar þurfa að semja lýsingar. Breytingarnar munu gera litlum og meðalstórum fyrirtækjum og tíðum útgefendum verðbréfa auðveldara að sækja fjármagn innan EES-svæðisins. Hvorki er gert ráð fyrir verulegum áhrifum á stjórnsýslu né að útgjöld ríkisins aukist vegna laganna. Því er hægt að segja að það sé mikilvægt að þetta frumvarp nái fram að ganga til að styrkja fjármálamarkaði hér á landi, sérstaklega fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki, og ekki má gera lítið úr því að hér er verið að standa við samningsskuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Um helgina bárust þær fregnir að sl. þriðjudag, 10. desember, hefði Helgi Seljan, fyrrverandi alþingismaður, andast á Landspítalanum í Fossvogi, tæplega 86 ára gamall. Helgi Seljan Friðriksson var fæddur á Eskifirði 15. janúar 1934. Foreldrar hans voru Friðrik Árnason, verkamaður þar, og kona hans, Elínborg Kristín Þorláksdóttir húsmóðir. Aðeins nokkurra mánaða gamall var Helgi tekinn í fóstur hjá hjónunum Jóhanni Björnssyni, bónda í Seljateigi í Reyðarfirði, og konu hans, Jóhönnu Helgu Benediktsdóttir húsmóður, og ólst hann upp á þeim bæ og tók nafn sitt af því. Helgi lauk kennaraprófi 19 ára gamall og gerðist þegar kennari á heimaslóðum sínum fyrir austan, fyrst á Búðum í Fáskrúðsfirði í tvö ár, en færði sig síðan 1955 að barna- og unglingaskólanum á Búðareyri í Reyðarfirði. Hann var skipaður skólastjóri þar 1962 og gegndi því starfi þar til hann var kosinn á þing. Helgi Seljan skipaði sér ungur í raðir sósíalista, var í framboði þegar í alþingiskosningunum 1956 í Suður-Múlasýslu, aðeins 22 ára gamall, og var jafnan síðan ofarlega á lista Alþýðubandalagsins í Austurlandskjördæmi. Hann var hreppsnefndarmaður í Reyðarfirði í 12 ár. Helgi Seljan varð landskjörinn þingmaður 1971 eftir ágætan árangur flokks hans í kjördæminu það sumar og síðar kjördæmakjörinn þegar Alþýðubandalagið varð stærsti flokkurinn í Austurlandskjördæmi 1978. Helgi sóttist ekki eftir æðstu metorðum í flokki sínum þótt honum stæðu þau til boða heldur kaus fremur starf alþingismannsins. Helgi sat samfellt á Alþingi til 1987 er hann ákvað að sækjast ekki eftir endurkjöri. Hann sat jafnan í efri deild og var forseti hennar 1979–1983 en var jafnframt oft varaforseti þar og í sameinuðu Alþingi. Sæti varamanns tók Helgi tvívegis, fyrst í febrúar 1958 og í seinna sinn haustið 1969. Helgi var aldursforseti fyrrverandi þingmanna í þeim skilningi að lengst var liðið síðan hann hafði fyrst tekið sæti í þessum sal þegar hann lést, tæplega 62 ár, þá raunar sem varamaður. Hann sat samtals á 20 löggjafarþingum. Helgi Seljan var þegar frá upphafi þingsetu sinnar talsmaður flokks síns í félags- og velferðarmálum og sat í nefndum sem við þá málaflokka fengust. Mörgum framfaramálum fatlaðra og öryrkja kom hann áleiðis og önnur fékk hann til umræðu og athugunar á þinginu. Jafnframt lét hann sér mjög annt um hag kjósenda sinna og kjördæmisins og sinnti því vel. Meginhluta þingferils síns sat hann í bankaráði Búnaðarbankans og stjórn Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Er Helgi Seljan ákvað að láta af þingmennsku gerðist hann félagsmálafulltrúi hjá Öryrkjabandalagi Íslands og síðar framkvæmdastjóri þess. Sat hann í mörgum nefndum og ráðum sem fengust við málefni öryrkja og skrifaði margt um hagsmunamál þeirra í blöð. Þá starfaði Helgi einnig ötullega með eldri borgurum. Áfengisvarnir og bindindismál voru alla tíð eitt mesta baráttumál Helga. Þegar á skólaárum skipaði hann sér þar í forystusveit og vann þeirri hugsjón með fórnfúsu starfi og skrifum alla ævi. Helgi átt létt með að yrkja, var söngvinn og hafði gaman af að skemmta fólki með græskulausum gamanmálum og leiklist. Þess nutu þingmenn, starfsmenn þingsins og raunar margir landsmenn. Ófáir voru þeir heimilismenn á dvalar- og hjúkrunarheimilum sem nutu þess að þeir vinirnir Helgi og Karvel Pálmason töldu ekki eftir sér, bæði á meðan og eftir að þingmennsku þeirra lauk, að koma og létta mönnum lund með söng og gamanmálum. Helgi var einkar vel látinn í hópi þingmanna fyrir sitt glaða skap, heiðarleika og hreinskiptni í samstarfi, svo og fyrir dugnað og alúð við þingstörfin. Hygg ég ekki ofmælt að hann hafi verið einn vinsælasti og vinflesti þingmaðurinn á sinni tíð og gekk það þvert á flokksbönd. Það segir nokkuð um manninn sem við minnumst hér í þessum sal í dag. Ég bið þingheim að minnast Helga Seljans, fyrrverandi alþingismanns, með því að rísa úr sætum. - [[Þingmenn risu úr sætum.]]
Borist hafa bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytis við lögfræðilegar álitsgerðir, og á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, báðar frá Ólafi Ísleifssyni.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Nefndin fékk til sín fjölda gesta og umsagnir bárust frá nokkrum aðilum. Ég vil taka það fram í upphafi máls míns að þetta frumvarp var sent til umsagnar til þriggja vikna og var fjallað ítarlega um málið í nefndinni. Með frumvarpinu er lagt til að Íbúðalánasjóði verði skipt upp og að verkefni sem snúa að útgáfu skuldabréfa Íbúðalánasjóðs, eldri lánastarfsemi og fjárstýringu eigna utan lánasafns verði í höndum sjóðsins sem fái nafnið ÍL-sjóður. Komið verði á fót nýrri stofnun, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, og til hennar flytjist verkefni Mannvirkjastofnunar og verkefni þess hluta Íbúðalánasjóðs sem skilinn verður frá ÍL-sjóði. Þá er lagt til að settur verði á fót Húsnæðissjóður sem taki við þeim eignum og réttindum Íbúðalánasjóðs sem ekki verða eftir í ÍL-sjóði. Hlutverk Húsnæðissjóðs verði að fjármagna lánveitingar og þann hluta af rekstri Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sem varða verkefni sem mælt er fyrir um í lögum um húsnæðismál, nr. 44/1998. Húsnæðissjóður verði í umsýslu nýrrar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Markmiðið með uppskiptingu verkefna Íbúðalánasjóðs er m.a. að draga úr áhættu ríkisins vegna aukinna uppgreiðslna hjá Íbúðalánasjóði og gera stofnuninni kleift að sinna betur lögbundnum verkefnum sínum með því að skilja aðra starfsemi sjóðsins að fullu frá fjárstýringu og eignaumsýslu. Markmiðið með sameiningu stofnananna er m.a. að efla stjórnsýslu, stefnumótun og framkvæmd húsnæðis- og mannvirkjamála hér á landi, skerpa á stjórnsýslu byggingarframkvæmda og hagræða í rekstri hins opinbera með samþættingu verkefna og fækkun stofnana sem og að auka samstarf við sveitarfélög og aðra hagsmunaaðila á sviði húsnæðismála. Samhliða frumvarpinu lagði fjármála- og efnahagsráðherra fram frumvarp um úrvinnslu eigna og skulda ÍL-sjóðs vegna uppsafnaðs vanda Íbúðalánasjóðs sem er til umfjöllunar hjá efnahags- og viðskiptanefnd. Meðal sjónarmiða sem búa að baki sameiningu stofnananna er að ein stofnun hafi heildarsýn yfir málaflokk húsnæðis- og mannvirkjamála. Stofnunin mun fást við mörg ólík verkefni, eftirlitshlutverk Mannvirkjastofnunar á sviði byggingarmála, rafmagnsöryggismála og brunavarna, auk stjórnar og framkvæmdar húsnæðismála og laga um húsnæðisbætur. Líkt og rakið er í samráðskafla greinargerðar komu við samningu frumvarpsins fram áhyggjur af því að sameining stofnananna myndi leiða til þess að minni áhersla yrði lögð á brunavarnir og eftirlit með byggingariðnaði og rafmagnsöryggi. Þær áhyggjur komu einnig fram við umfjöllun nefndarinnar. Í því sambandi bendir meiri hlutinn á að starfshópur sem falið var að kanna fýsileika sameiningar stofnananna leit m.a. til þess hvort ástæða væri til að skipta Mannvirkjastofnun upp og færa tiltekna eftirlitsþætti yfir til annarra stofnana sem heyra undir félagsmálaráðuneytið. Var í því sambandi sérstaklega horft til Vinnueftirlitsins. Niðurstaða starfshópsins var sú að skynsamlegast væri að öll lögbundin verkefni Mannvirkjastofnunar yrðu flutt í sameinaða Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Meiri hlutinn tekur undir það að með sameinaðri stofnun megi stefna að aukinni skilvirkni í stjórnsýslu framangreindra málaflokka. Heildarsýn yfir málaflokkinn auðveldar stjórnvöldum að móta stefnu til framtíðar, vinna áætlanir og samræma stjórnsýslu húsnæðis- og mannvirkjamála. Með þeim húsnæðisgrunni og rafrænni byggingagátt er einnig stigið mikilvægt skref í miðlægri upplýsingaöflun og byggingarfulltrúum gefið færi á að samræma verklag sitt með skilvirkari leiðum en áður. Til að þau samlegðaráhrif sem stefnt er að með sameiningunni náist er mikilvægt að vandað verði til verka við sameininguna. Leggja þarf áherslu á að sú þekking sem er til staðar innan Mannvirkjastofnunar flytjist inn í nýja stofnun og að hagræðið sem hlýst af sameiningunni verði ekki á kostnað öryggis. Við umfjöllun nefndarinnar kom m.a. fram að aukin verkefni slökkviliðs, m.a. vegna fjölgunar ferðamanna, hefðu kallað á aukið eldvarnaeftirlit og aukin viðbrögð við stórbrunum, bílslysum, umfangsmeiri gróðureldum og auknum kröfum í reglugerð um starfsemi slökkviliða. Þá var bent á að mörg sveitarfélög hefðu ekki sett sér brunavarnaáætlanir. Meiri hlutinn leggur áherslu á að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi burði til að knýja á um að það verði gert. Þá telur meiri hlutinn ástæðu til að bregðast við þeirri athugasemd í umsögn Mannvirkjastofnunar að í ákvæðum um hlutverk Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, eins og það er afmarkað í 2. mgr. 1. gr. og 1. málslið 1. mgr. 2. gr., sé þess ekki getið að stofnunin eigi að sinna stjórnsýsluverkefnum á sviði rafmagnsöryggis. Leggur meiri hlutinn því til að þess verði sérstaklega getið að stofnunin sinni þeim verkefnum. Þá fellst meiri hlutinn einnig á þær breytingar sem Mannvirkjastofnun leggur til á 3. gr. frumvarpsins, nánar tiltekið að vísað verði til laga um timburvörur og laga um meðferð elds og varnir gegn gróðureldum. Telur meiri hlutinn það einnig rétt, sem Mannvirkjastofnun bendir á, að fella megi brott vísun til reglugerðar um starfsemi slökkviliða, enda eigi hún stoð í lögum um brunavarnir. Þá bendir meiri hlutinn á að 2. mgr. 1. gr. og 1. málsliður 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins eru samhljóða. Leggur meiri hlutinn því til að 2. mgr. 1. gr. falli brott. Í 15. gr. frumvarpsins er fjallað um húsnæðisgrunn og byggingagátt. Í húsnæðisgrunni er lagt til að haldið verði utan um gögn og upplýsingar um húsnæðismál. Þá segir að stofnunin skuli starfrækja rafræna byggingagátt sem sveitarfélög skuli nota við útgáfu byggingarleyfa og framkvæmd stjórnsýslu byggingarmála, auk þess að halda utan um upplýsingar um mannvirki og mannvirkjagerð um land allt. Á fundum nefndarinnar og í umsögnum var lýst sjónarmiðum þess efnis að lögbundin skylda til þess að nota rafræna byggingagátt kynni að vera íþyngjandi fyrir sveitarfélög, sem og fyrirtæki sem hannað hafa skjalakerfi fyrir byggingarfulltrúa. Aðrir umsagnaraðilar lýstu því að ekki hefði náðst fullnægjandi árangur í því að samræma verklag byggingarfulltrúa og að upplýsingar um stöðu byggingarmála væru ekki aðgengilegar á einum stað. Með rafrænni byggingagátt gæti stofnunin betur samræmt verklag, sinnt samstarfi við sveitarfélög og haft samráð við hagsmunaaðila á fagsviðum stofnunarinnar. Meiri hlutinn hvetur félagsmálaráðuneytið og sameinaða Húsnæðis- og mannvirkjastofnun til að huga vel að innleiðingu byggingagáttarinnar, m.a. með viðeigandi aðstoð til sveitarfélaga við innleiðingu rafrænnar stjórnsýslu. Hagstofan bendir í umsögn sinni á að samkvæmt 6. gr. laga um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð, nr. 163/2007, skuli stjórnvöld sem afla gagna og halda skrár eða gagnasöfn vegna starfsemi sinnar veita Hagstofunni upplýsingar úr þeim sem hún óskar eftir vegna hagskýrslugerðar sinnar og án þess að gjald komi fyrir. Leggur stofnunin til að hnykkt verði á því í frumvarpinu að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun skuli láta Hagstofunni í té gögn og upplýsingar úr gagnagrunnunum án þess að gjald komi fyrir. Meiri hlutinn bendir á að ákvæði laga um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð eru skýr um að Hagstofunni skuli veittar þær upplýsingar sem hún óskar eftir vegna hagskýrslugerðar án endurgjalds, þar á meðal upplýsingar úr húsnæðisgrunni og byggingagátt. Telur meiri hlutinn því ekki ástæðu til þess að tilgreint verði sérstaklega að þær upplýsingar skuli veittar án endurgjalds í lögum um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Í umsögn Samtaka iðnaðarins koma fram áhyggjur af því að við sameiningu stofnananna kunni að skapast vafi um kæruleiðir þeirra stjórnvaldsákvarðana sem hin nýja stofnun tekur. Meiri hlutinn bendir í því sambandi á að ekki eru lagðar til neinar breytingar á þeim kæruleiðum sem gildandi lög mæla fyrir um. Í því sambandi vísar meiri hlutinn til 20. gr. stjórnsýslulaga þar sem segir m.a. að við birtingu stjórnvaldsákvörðunar skuli veita leiðbeiningar um kæruheimild þegar hún er fyrir hendi, kærufresti og kærugjöld, svo og hvert skuli beina kæru. Sinni Húsnæðis- og mannvirkjastofnun því hlutverki ættu þeir sem eiga aðild að kærumáli ekki að vera í vafa um kæruheimildir sínar. Að auki leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar sem eru tæknilegs eðlis og þarfnast ekki skýringa. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju fyrir skörulega framsögu. Það er aðeins eitt sem ég velti fyrir mér á þessum skamma tíma og það er hvernig staðan sé núna hjá félags- og barnamálaráðherra og ráðuneyti hans til að halda utan um málaflokkinn og fá til sín þetta risastóra verkefni sem á að heita hagræðing og mun verða það vonandi að flestu leyti þegar upp er staðið. Við erum að tala um raforkuöryggi sem við höfum ekki farið varhluta af að sjá núna hvernig hefur tekist til með. Við erum að tala um brunavarnir. Eru einhverjir sérfræðingar komnir á svæðið? Hvernig er staða ráðuneytisins núna til að halda utan um þetta nýja krefjandi verkefni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta eru málaflokkar sem eru hjá ráðuneytinu, Mannvirkjastofnun kom frá umhverfisráðuneytinu á síðasta ári eða snemma á þessu ári. Ég geri ráð fyrir að haldið verði utan um þau með þeim hætti sem lög og reglur kveða á um því að þetta er náttúrlega stór málaflokkur og skiptir miklu máli. Húsnæðismálin voru fyrir hjá ráðuneytinu þannig að ég geri ráð fyrir að haldið verði utan þau með þeim hætti sem best verður á kosið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er aðallega að vísa til Mannvirkjastofnunar. Við fengum til okkar á þingflokksfund ekki alls fyrir löngu yfirmann hjá slökkviliðinu og sjúkraflutningum sem sagði okkur einfaldlega að það væri engin fagþekking til staðar í ráðuneytinu til að halda utan um málefni Mannvirkjastofnunar. Ég get alla vega upplýst hv. þingmann um það - því að ég trúi honum, enda var hann með ýmis gögn því til staðfestingar. Þess vegna hugsar maður með sér hvort kannski hefði ekki átt að tryggja fyrst að til þess bærir aðilar tækju Mannvirkjastofnun, eins og hún er mikilvæg, áður en við færum að sameina. Það er oft sem mér hefur fundist við reisa loftnetið áður en er búið að byggja grunninn.
Virðulegi forseti. Já, við í nefndinni urðum þess áskynja að nokkrar áhyggjur væru af þessum málaflokki hvað varðar slökkviliðin, brunavarnaeftirlitið og annað. Við tökum undir það hér. Mannvirkjastofnun hefur náttúrlega haft þessi verkefni með höndum og við nefnum í nefndarálitinu að það þurfi að byggja undir það og tryggja að haldið verði utan um þessa málaflokka með þeim hætti sem best verður á kosið. Ég treysti því bara.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferð yfir nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar. Ég kem hingað upp vegna álitaefnis sem kom fram í umsögn Seðlabanka Íslands við þetta frumvarp til laga um Húsnæðis- og Mannvirkjastofnun þess efnis að í 2. gr. er sagt, með leyfi forseta að stefnt skuli að því „að almenningur hafi aðgang að öruggu og vistvænu húsnæði á viðráðanlegu verði og í samræmi við þarfir hvers og eins, óháð efnahag og búsetu.“ Gerði Seðlabanki Íslands athugasemd við þetta, að orðalagið „óháð efnahag og búsetu“ væri of opið og óljóst, óþarflega opið, og mætti skilja sem svo að greiðslugeta lántaka ætti ekki að skipta máli. Ég vil fá að heyra afstöðu hv. þingmanns til þessa og hvort meiri hlutinn hafi eitthvað velt þessu fyrir sér.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, við urðum þess áskynja og lásum náttúrlega þessa umsögn. En þetta voru svona almennar áhyggjur sem okkur fannst ekki endilega ástæða til að taka á í þessu því að þetta er svolítið vítt. Þetta eru kannski ekki alveg konkret áhyggjur sem stóðust skoðun. Það var alla vega okkar mat að við þyrftum ekki að taka á þessu að sinni. Síðan var náttúrlega fyrir efnahags- og viðskiptanefnd mál, eins og hér kemur fram, hvað varðar þennan sjóð og ég veit að þessar áhyggjur voru líka viðraðar þar. Ég þekki það ekki hvort tekið var á því en við töldum ekki ástæðu til að taka sérstaklega á þessu í okkar áliti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég hef nokkrar áhyggjur af afstöðu meiri hluta velferðarnefndar hvað þetta varðar vegna þess að það eru jú tvö frumvörp í meðferð Alþingis að þessu sinni er varða þessa uppskiptingu á Íbúðalánasjóði. Það er að mínu mati óábyrgt af meiri hluta velferðarnefndar að vísa í annað mál sem er til meðferðar hjá annarri nefnd í stað þess að bregðast við umsögn Seðlabanka Íslands, sem er auðvitað ekki hagsmunaaðili heldur fagaðili á þessu sviði. Það er óábyrgt að bregðast ekki við svona ábendingum frá Seðlabanka Íslands í þessu máli, ekki í hinu málinu. Ég var að spyrja hv. þingmann út í umsögn Seðlabanka Íslands í þessu tiltekna máli. Seðlabankinn segir að þetta orðalag greinarinnar, að það eigi að vera óháð efnahag hvort fólk geti fjárfest í íbúð, sé of vítt, [[Forseti hringir.]]að það geti valdið tjóni.
Virðulegur forseti. Valdið tjóni? Það var ekki af neinu kæruleysi að við tókum ekki endilega afstöðu til þess en það er bara spurning hvernig ætti að þrengja þetta þannig að hægt væri að koma til móts við þetta. Nú liggur fyrir minnihlutaálit inni þar sem er nokkur breyting og verið að bregðast við þessum atriðum. Mér finnst það vera túlkað nokkuð þröngt og ég veit ekki hvort það myndi endilega skila árangri hvað þetta varðar. Það hefur alla vega ekki verið skýrt í meðferð nefndarinnar á málinu hvernig ætti að koma til móts við þetta, enda teljum við að mögulega sé verið að gera það almennt í frumvarpinu, að það þurfi ekki endilega að bregðast við þessu með þeim hætti sem minni hlutinn leggur til. Það varð alla vega ekki niðurstaðan hjá okkur að gera það.
Forseti. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, framsögumann, um þróun hugbúnaðar við byggingagáttina, hvort meiri hlutinn hafi rætt mikilvægi þess að hugbúnaðurinn sé í eigu ríkisins. Ég spyr út frá þeirri umræðu sem hefur átt sér stað í þingsal, t.d. í óundirbúinni fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra þar sem það var rætt í samhengi við Orra og þann gríðarlega kostnað sem hefur verið fyrir skattgreiðendur og fyrir ríkið þegar kemur að því að ríkið greiði fyrir að búinn sé til eða þróaður hugbúnaður sem sé svo í eigu fyrirtækisins sem þróar hugbúnaðinn í staðinn fyrir að vera í eigu ríkisins. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort þetta hafi verið rætt og hvers vegna þetta er ekki tryggt í ljósi þess að hæstv. fjármálaráðherra tók undir þessar áhyggjur og sagði að það væri mikilvægt að skoða þennan vinkil upp á framtíðina að gera.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta kom upp og var rætt innan meiri hlutans. Það er náttúrlega tryggt að ríkið sjái um reksturinn á þessum hugbúnaði. Hvort það þurfi að eiga hann var ekki endilega það besta því að þetta er kannski gert með útboði og hagkvæmustu leiðanna leitað. Ef maður snýr spurningunni við má spyrja: Er tryggt að við séum alltaf með besta hugbúnaðinn ef ríkið á hann? Við ákváðum að taka ekki afstöðu að öðru leyti en því að ríkið sæi um reksturinn og væri náttúrlega bundið lögum um að leita hagkvæmustu leiða við það en það væri ekki endilega tryggt að hugbúnaðurinn yrði bestur og hagkvæmastur ef hann yrði í eigu ríkisins.
Forseti. Það kom einmitt fram í þessum óundirbúna fyrirspurnatíma að það að hugbúnaðurinn væri á eignarhaldi ríkisins þyrfti ekki að koma í veg fyrir að það yrði eitthvert útboð á vinnunni. Hæstv. fjármálaráðherra sagði einmitt að hætta væri á því að ríkið festist nánast í viðskiptum við þá aðila sem tækju að sér að þróa hugbúnaðinn og væru eigendur hans. Hann segir orðrétt, með leyfi forseta: „Í því felst þá að það getur orðið óyfirstíganlegt að hætta í þeim viðskiptum og leita eitthvert annað.“ Hæstv. fjármálaráðherra hefur tekið undir að það þurfi að skoða þetta af því að það er augljóst að núverandi fyrirkomulag við það hvernig við höfum verið að greiða fyrir þróun hugbúnaðar kostar skattgreiðendur ofboðslega mikinn pening. Mér finnst áhyggjuefni að ekki sé verið að taka á þessu og stoppa þetta eða a.m.k. eiga samtal um hvernig við ætlum að gera þetta í framtíðinni áður en við förum að eyða gríðarlega miklum peningum í að þróa nýjan hugbúnað án þess að hafa tekið á því hvernig við ætlum að koma í veg fyrir að endurtaka Orra.
Virðulegi forseti. Það er heldur ekki tekið á því hér að ríkinu sé í raun bannað að eiga þennan hugbúnað [[Gripið fram í.]]þannig að ég geri ráð fyrir því ef fjármálaráðherra hefur talað fyrir því að hagkvæmustu leiðanna verði leitað, hvort sem er með því að ríkið eignist þennan hugbúnað, reki hann og bjóði út eða eitthvað svoleiðis, sé ekkert verið að taka fyrir það. Ég treysti því að þessi stofnun leiti þá bestu leiðarinnar hvað varðar tækni og hagkvæmni fyrir það hlutverk sem hugbúnaðurinn á að gegna.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og ég vil spyrja hv. þingmann út í það hvort hún hafi ekki ákveðnar áhyggjur af því að þetta mál sé unnið allt of hratt. Þarna eru að mínu mati inni stórir póstar, t.d. í sambandi við brunavarnarmálin, eins og Brunamálaskólinn sem virðist, eftir því sem maður hefur heyrt frá þeim sem til þekkja, vanfjármagnaður og ekki í eins góðu ástandi og hann ætti að vera. En hitt sem ég hef meiri áhyggjur af er að það eru ekki að skila sér inn öryggisgjöld og önnur gjöld sem ættu að skila sér til þessara stofnana. Ég hef líka áhyggjur af því að félags- og barnamálaráðuneyti sé ekki rétti staðurinn fyrir t.d. brunavarnir. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér um að þarna sé eitthvað að.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hef ekki áhyggjur af því að eitthvað sé að eða að verið sé að plotta með eitthvað sem ekki reynist nógu tryggt og öruggt fyrir okkur. Þetta mál hefur náttúrlega verið í miklum undirbúningi og er komið það langt, eins og kom fram þegar málið var til umfjöllunar í nefndinni, að bæði Mannvirkjastofnun og Íbúðalánasjóður voru mjög áfram um að þetta yrði gert og yrði að klára núna. Málið fékk þriggja vikna umsagnarfrest og skilaði sér inn fjöldi umsagna og við fengum fjölda gesta þannig að við unnum þetta eins vel og hratt og við gátum. Ég held að ekkert hafi hrokkið út af borðinu hvað þetta varðar. En við tryggjum það bara og treystum því, enda hefur þetta mál verið í undirbúningi í marga mánuði innan ráðuneytisins og milli þessara stofnana.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það voru viðraðar áhyggjur og komu fram í nefndaráliti um að þetta væri ekki rétti staðurinn fyrir þessa stofnun. En það er annað sem ég hef meiri áhyggjur af þar sem mér finnst við eiginlega fljóta sofandi að feigðarósi og það eru brunavarnir. Það áhyggjuefni kemur að vísu fram í meirihlutanefndaráliti, t.d. í sambandi við gróðurelda. Þarna held ég að sé rosastór póstur þar sem allar þjóðir virðast hafa flotið sofandi að feigðarósi, ekki verið nógu vakandi yfir því hvaða áhrif gróðureldar hafa. Við sáum það núna síðast í Svíþjóð og við höfum séð þetta úti um allan heim. Það sem ég hef áhyggjur af í svona flumbrugangi og hjá félags- og barnamálaráðherra er að eitthvað svona gleymist. Við erum ekki að gera eitt eða neitt í þessum málum, við virðumst vera algerlega sofandi. Við getum tekið Skorradalinn sem dæmi. Það virðist ekki vera neitt um þetta og þess vegna hef ég áhyggjur af þessum málum þarna inni.
Virðulegur forseti. Þessar áhyggjur komu inn í nefndina og voru reifaðar þar og við tökum undir þær í nefndaráliti. Við höfum áhyggjur af þessum málum og brýnum nýja stofnun til að halda þétt utan um þau. Ákvörðun um hvar þessi mál ættu að liggja var búið að taka á fyrri stigum þegar málið var í vinnslu innan ráðuneytisins og hjá fleirum í ferlinu, enda kom það fram í fýsileikakönnun þar sem það var tekið upp hvort eftirlitsþátturinn hentaði betur á öðrum stað að niðurstaðan var sú að svo væri ekki. Þannig að við fórum ekkert endilega í þá vinnu að kanna það sérstaklega þegar búið var að taka ákvörðun. En við tökum virkilega undir þessar áhyggjur og ég er sammála hv. þingmanni að það verður að halda virkilega vel utan um þessa þætti, eins og t.d. í Skorradalnum og á fleiri stöðum þar sem þetta er verulegt áhyggjuefni.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta velferðarnefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Minni hlutinn gagnrýnir harðlega þau vinnubrögð ríkisstjórnarinnar sem viðhöfð voru við framlagningu málsins. Frumvarpsdrög voru birt í samráðsgátt stjórnvalda þann 15. júlí 2019 og lauk umsagnarfresti þar 13. ágúst 2019. Sjö umsagnir bárust um málið en frumvarpið ber það ekki með sér að tillit hafi verið tekið til þeirra umsagna. Þrátt fyrir framangreint var ekki mælt fyrir frumvarpinu fyrr en 11. nóvember. Fjöldi umsagna barst nefndinni, en formlegu umsagnarferli nefndarinnar lauk 5. desember. Því hafði nefndin ekki tök á því að bregðast með fullnægjandi hætti við öllum umsögnum og kalla alla þá aðila fyrir nefndina sem tilefni var til. Telur minni hlutinn jafnframt að meiri hluti nefndarinnar hafi við afgreiðslu málsins ekki tekið með fullnægjandi hætti tillit til faglegra umsagna sem bárust nefndinni um veigamikil atriði. Í umsögn Seðlabanka Íslands var lögð til orðalagsbreyting á 3. málslið 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins. Í umsögninni segir að orðalag ákvæðisins um aðgang almennings að húsnæði „óháð efnahag“ virðist óþarflega opið og megi skilja það sem svo, með leyfi forseta, að „greiðslugeta lántaka eigi ekki að skipta máli við ákvörðun um lánveitingu“ sem Húsnæðissjóður veitir. Tekur minni hlutinn undir þá athugasemd og leggur til breytingu í samræmi við ábendingu Seðlabanka Íslands þannig að í stað orðanna „óháð efnahag og búsetu“ í 3. málslið 1. mgr. 2. gr. komi: með tilliti til efnahags og búsetu. Að mati minni hlutans var við samningu frumvarpsins horft of mikið á húsnæðishluta hinnar nýju stofnunar og ber greinargerðin þess merki að sú áhersla hafi verið á kostnað starfs Mannvirkjastofnunar, sem felst m.a. í eftirliti með brunavörnum og rafmagnseftirliti. Meðal annars komu fram áhyggjur af hlutverki Brunamálaskólans þar sem skorti framtíðarsýn, prófin væru úrelt og nám við skólann ekki metið inn í viðurkennt kerfi. Þá væru þeir fjármunir sem greiddir væru í bygginga- og öryggisgjald ekki að skila sér í starfsemi stofnunarinnar. Landssamband slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna, Verkfræðingafélag Íslands og Samorka bentu öll á að hætta yrði á að mikilvægi öryggisþáttarins yrði ekki gert nægilega hátt undir höfði. Tekur minni hlutinn undir þessi sjónarmið og telur þessar athugasemdir kalla á ítarlegri umfjöllun. Þá bendir minni hlutinn á að ákvæði 15. gr. um rafræna byggingagátt veki ýmsar spurningar. Hvorki er mælt fyrir um eignarhald gáttarinnar í frumvarpinu né í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar. Því er ekki heldur svarað með skýrum hætti hvort ríki og sveitarfélög muni þurfa að greiða fyrir aðgang að hinni rafrænu gátt. Í greinargerð frumvarpsins segir um gjaldtökuheimild stofnunarinnar í 15. gr. að ekki sé gert ráð fyrir því að þjónustugjöld verði innheimt fyrir þau verkefni sem snúa að samræmingar- og samstarfshlutverki stofnunarinnar gagnvart sveitarfélögum. Slík skýring á sér þó ekki fullnægjandi stoð í gjaldtökuheimildinni sjálfri, sem veldur vafa um það hvort ríki og sveitarfélög muni þurfa að greiða fyrir aðgang að hinni rafrænu gátt. Með hliðsjón af þeim athugasemdum leggur nefndin til breytingu þess efnis að stofnunin skuli starfrækja gagnasafn í samræmi við ákvæði laga um mannvirki. Allur minni hluti velferðarnefndar styður nefndarálitið og þær breytingartillögur sem lagðar eru fram og hefur áður verið farið yfir, þ.e. að í stað orðanna „óháð efnahag og búsetu“ í 3. málslið 1. mgr. 2. gr. komi: með tilliti til efnahags og búsetu. Í öðru lagi leggur minni hlutinn til að 2. málsliður 15. gr. orðist svo: Einnig skal stofnunin starfrækja gagnasafn í samræmi við ákvæði laga um mannvirki. Þeir sem skrifa undir nefndarálitið eru sú sem hér stendur, formaður velferðarnefndar, Anna Kolbrún Árnadóttir, Halldóra Mogensen, Guðmundur Ingi Kristinsson. Hanna Katrín Friðriksson sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni er samþykk áliti þessu. Mig langar að fara dýpra ofan í þær athugasemdir sem minni hlutinn tekur sérstaklega fram þó að vissulega hafi fjölmörg önnur atriði komið fram við meðferð málsins í nefndinni. Í fyrsta lagi varðandi umsögn Seðlabankans verður að taka undir þær áhyggjur þegar Húsnæðis- og mannvirkjastofnun er í rauninni falið það hlutverk að greiða leið almennings að húsnæði óháð efnahag. Um er að ræða stofnun sem á að annast lánveitingu og ef greiðslugeta lántaka á ekki að skipta máli við ákvörðun um lánveitingar Húsnæðisjóðs erum við auðvitað komin út í eitthvert ástand sem ég held að við ráðum ekkert við. Það verður að vera alveg skýr heimild Húsnæðisjóðs til þess að kalla eftir upplýsingum um greiðslugetu lántaka. Þegar löggjafinn hefur hins vegar tekið ákvörðun um að setja í lög að veita eigi aðgang að húsnæði óháð efnahag er um leið kominn fram réttur einstaklinga til lántöku óháð efnahag. Og hvernig sjá stjórnvöld og meiri hluti hv. velferðarnefndar fyrir sér að neita einstaklingi um lán þegar svona skýr fyrirmæli eru í lögum um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun? Þessi fyrirmæli eru að óháð efnahag eigi viðkomandi að fá fyrirgreiðslu eða alla vega möguleika á láni. Það er hvergi tekið fyrir þennan möguleika og ekkert um þetta fjallað. Þetta benti Seðlabanki Íslands vissulega á og leggjum við í minni hlutanum til að það verði tekið til greina við afgreiðslu málsins hér síðar í dag eða á morgun, enda leggjum við fram breytingartillögu algerlega í samræmi við það sem kemur fram í umsögn Seðlabanka Íslands. Þegar Seðlabanki Íslands kemur með ábendingar af þessu tagi er í hæsta máta óábyrgt að taka ekki tillit til þeirra. Það er alveg ljóst hvað er á ferðinni. Það búa engin annarleg sjónarmið að baki hjá Seðlabanka Íslands. Það að nefndin hafi ekki haft tækifæri til þess að vinna þetta með fullnægjandi hætti vegna tímaskorts getur valdið miklu tjóni og við höfum séð það og erum heldur betur að súpa seyðið af því, ríkissjóður, með tæpa 6 milljarða núna á þessu ári sem þarf að greiða út vegna mistaka við lagasetningu í þingsal Alþingis. Það er alvarlegt. Það er alvarlegt þegar Alþingi Íslendinga fær ekki nægan tíma til að vinna jafn umfangsmikil mál eins og þetta er. Það er ekki bara verið að skella saman tveimur stofnunum. Hinn þátturinn sem ég vildi koma inn á er öryggis- og eftirlitsþátturinn. Það kom skýrt fram í máli fulltrúa Mannvirkjastofnunar fyrir nefndinni að þeim þótti samráðið í rauninni ekki vera fullnægjandi. Þó að það hefði verið einhver nefnd að störfum og þess háttar þá þótti þeim eins og stefnan væri mjög einhliða. Það var bara búið að ákveða þetta og stofnunin skyldi fara að aðlaga sig að því - og hafa þau verið að gera það því að þau áttuðu sig á því snemma, eins og kom fram, að það var illfært að snúa til baka. En ekki bara það heldur er líka óþægilegt að sjá t.d. í umsögn Íbúðalánasjóðs um málið talda upp átta töluliði um hver séu markmiðin með þessari stofnun, með sameiningu þessara tveggja stofnanna, og enginn af þessum töluliðum, engin af þessum athugasemdum á við um tvo þriðju hluta starfsemi Mannvirkjastofnunar. Það virðist vera áherslan hjá þeim sem hafa verið helst að keyra áfram þessa sameiningu, sem ég er í eðli mínu ekkert ósammála að kunni að vera hagkvæm og sniðug og allt það, en það eru vinnubrögðin sem ég hef áhyggjur af. Tveir þriðju hlutar starfsemi Mannvirkjastofnunar virðast lenda einhvers staðar ofan í skúffu, falla á milli skips og bryggju. Það er ekki tekið nógu mikið tillit til öryggisþáttarins, brunavarna, eftirlitsþátta o.s.frv. Það er byggingarþátturinn sem verður út undan þegar kemur að húsnæðismálunum. Byggingarþátturinn verður olnbogabarn. Sá þáttur var orðinn það áður, við flutninginn yfir, því að það kom líka fram hjá fulltrúum félagsmálaráðuneytis að ekki eitt einasta stöðugildi úr umhverfis- og auðlindaráðuneyti kom yfir í félags- og félagsmálaráðuneytið við flutning á húsnæðismálunum fyrr á árinu, ekki eitt einasta stöðugildi, heldur átti það starfsfólk sem þar var fyrir að hlaða á sig fleiri verkefnum. Þetta eru engin smáræðisverkefni. Þá veltir maður fyrir sér hvernig sér hvernig ráðherra sjái fyrir sér að þetta verði. Hvernig sér meiri hlutinn fyrir sér að það starfsfólk sem kemur bugað af vinnuálagi fyrir nefndina að kynna hvert málið á fætur öðru - og þegar við spyrjum þau hvernig gangi segja þau einfaldlega að þau hlaupi og hlaupi - og hvernig sjá stjórnvöld og ráðherra fyrir sér að þetta ráðuneyti eigi að geta haldið utan um þennan gríðarlega stóra og mikilvæga málaflokk svo vel sé, án þess að það verði gerð stór mistök? Því að ég hef áhyggjur af því að við séum að gera ákveðin mistök með þessu og að við verðum svo næstu árin að leiðrétta og lagfæra eftir að komið er út í ógöngur. Mér finnast það ekki, herra forseti, sérstaklega góð vinnubrögð og þess vegna get ég ekki tekið undir það þegar meiri hluti nefndarinnar afgreiðir þetta með þessum hætti. Minni hluti velferðarnefndar leggur til þær breytingar sem áður hafa verið kynntar og vonar bara að meiri hluti þings sjái sólina þegar kemur að þeim.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir framsöguna. Mig langar að koma inn á nokkur atriði. Það eru í fyrsta lagi þær breytingartillögur sem minni hlutinn gerir. Mér þykir breytingin sem minni hlutinn gerir varðandi 3. málslið 1. mgr. 2. gr. býsna mikil þrenging og ég get ekki sagt að ég deili að öllu leyti þeim áhyggjum sem bæði koma fram í áliti Seðlabankans og eins þeim sem fram koma í máli þingmannsins. Sé greinin öll lesin þá stendur: „Stofnunin skal stuðla að því að jafnvægi ríki á húsnæðismarkaði“ o.s.frv. og: „Einnig skal stefnt að því að …“ Þetta eru sem sagt ekki fortakslaus ákvæði. Hins vegar með því að þrengja þetta niður í það, eins og gert er í minnihlutaálitinu, að í staðinn fyrir að segja „óháð efnahag og búsetu“ yfir í að segja „með tilliti til efnahags og búsetu“, er í rauninni verið að samþykkja það að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun geti hreinlega sagt nei vegna þess að: Ja, nei, þú átt heima einhvers staðar annars staðar en á þessum heitari svæðum, þú átt heima á köldu svæði og við þurfum ekkert að lána þér og ekkert að taka tillit til þín. Ég sé ekki að það sé að neinu leyti betri kostur þegar horft er á greinina í heild vegna þess að greinin er í heild með tveimur, ef ekki þremur, fyrirvörum um endanleg hlutverk. Þess vegna er kannski óþarfi að hafa áhyggjur af þessu ákvæði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er ósammála honum um að verið sé að þrengja of mikið því að um er að ræða lánastofnun og þess vegna tek ég undir það sem kemur fram í umsögn Seðlabanka Íslands sem segir jafnframt að í greinargerð með frumvarpinu komi fram að í félagsmálaráðuneytinu séu í undirbúningi „enn frekari breytingar á ákvæðum laga um húsnæðismál sem fjalla eiga um lánveitingar [...] en gert er ráð fyrir að í því frumvarpi verði mælt fyrir um heimild ráðherra til að setja viðmið vegna lánveitinga í reglugerð“. Einmitt þess vegna telur Seðlabanki Íslands, og minni hlutinn tekur undir þetta, að „æskilegt sé að lagaramminn um markmið og hlutverk Húsnæðis- og mannvirkjastofnunnar sé nægilega skýr til þess að lagastoð vegna reglugerða sem stefnt er að setja síðar“ verði nægilega styrk. Þetta er frumvarp um lánastofnun. Það er gríðarlega mikilvægt að vandað sé vel til verka. Þetta er ekki eins og einhver stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar um alhliða eitthvað. Þetta er lagafrumvarp um lánastofnun og þess vegna skiptir máli að þetta sé nákvæmt til að forðast það sem ég kallaði áðan tjón, forðast það að upp rísi dómsmál þar sem hinn almenni borgari ætlar að krefjast þess að eiga sinn rétt samkvæmt orðanna hljóðan í lögum.
Virðulegur forseti. Mig langar í seinna andsvari að inna þingmanninn eftir því hvort í seinni breytingartillögu minni hlutans sé ekki verið að draga dálítið mikið tennurnar úr byggingagáttinni með því í rauninni að t.d. taka burtu þá skyldu sem mun eftir lagasetninguna vera á sveitarfélögum að nota þennan gagnagrunn, nota þessa gátt. Hlutverk húsnæðisgrunnsins og byggingagáttarinnar er í rauninni tekið í burtu með því að það er ekki lengur neinn áskilnaður í lagaákvæðinu. Eða hvað? Ég veit ekki hvort ég er að misskilja þetta. Mér finnst þetta aftur verið dálítið mikil þrenging. Varðandi síðan hlutverk Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og þær áhyggjur sem þingmaðurinn viðraði þá sýnist mér a.m.k. að í 19. gr., þar sem er farið yfir að taka þétt utan um bæði verkefni og hlutverk Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, sé nú býsna löng [[Forseti hringir.]]og góð upptalning á því sem eru verkefnin og ekki ástæða til að ætla annað en að þessar stofnanir munu áfram hafa þau verkefni með höndum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Nei, ég tel ekki að það sé á nokkurn hátt verið að draga tennurnar úr hlutverki gáttarinnar eða tilgangi með henni, hreint ekki. Hér er talað um að stofnunin skuli starfrækja gagnasafn í samræmi við ákvæði laga um mannvirki. Það er tilvísun í lög um mannvirki, tilvísun í önnur lög, þannig að ég held að það sé óþarfi að hafa áhyggjur af því að það sé á nokkurn hátt verið að draga tennurnar úr eða koma í veg fyrir markmið þessa ákvæðis.
Hæstv. forseti. Mig langar aðeins til að eiga orðastað við hv. formann velferðarnefndar varðandi afgreiðslu þessa máls. Nú er ég áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd og sem slíkur samþykk þessu minnihlutaáliti, ekki síst vegna þeirrar gagnrýni sem þar kemur fram á afgreiðsluna sjálfa. Í ljósi þess að þetta er fjarri því að vera eina málið sem er hér til afgreiðslu í þingsal, á lokadögum fyrir þinghlé, sem fær svona fljótaskrift, þrátt fyrir að hafa verið til umræðu í töluverðan tíma í samráðsgátt stjórnvalda og hafa síðan verið í langan tíma í meðferð ráðuneyta, langar mig að nota tækifærið hér, frekar en að eyða tímanum í tiltekin efnisatriði sem komu mjög skýrt fram í ræðu hv. formanns fyrir þessu minnihlutaáliti, til að velta því upp hvernig þetta fyrirkomulag með samráðsgáttina, sem nú er að verða tveggja ára gamalt, hafi gengið, hvort við séum að ná þeim árangri sem að var stefnt í upphafi eða hvort það sé mögulega að raungerast, sem við óttuðumst mörg og þingheimur ræddi töluvert, að með þessari samráðsgátt, eins mikilvæg og jákvæð og hún getur verið þegar hún er rétt notuð, sé verið að ganga óeðlilega á tíma þingsins til þess að vinna mál og afgreiða þau svo að góður bragur sé að. Það er eiginlega að koma fram aftur og aftur að mál frá ráðuneytum, frá framkvæmdarvaldinu, fá lengri tíma í samráðsgátt, eru lengur til meðferðar eftir þær umsagnir sem þar koma fram, taka jafnvel umtalsverðum breytingum og er síðan ætlað að fara á harðahlaupum í gegnum þinglega meðferð og til afgreiðslu hér í þingsal. Mig langar aðeins að fá að heyra skoðanir hv. formanns velferðarnefndar á þessu vinnulagi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Já, þessi samráðsgátt - það var örugglega farið af stað með hana af góðum hug, að hafa samráð við hagaðila og þá sem mögulega kunna að hafa eitthvað um mál að segja, sem mest og sem gagnsæjast þannig að allir gætu fylgst með hvaða umsagnir og hvaða álit koma upp. Hins vegar hefur það ágerst mjög - nú er ég ekki aldursforseti hér, ég er rétt nýbyrjuð, rétt nýskriðin yfir þröskuldinn - á síðustu tveimur árum að mál fara inn í samráðsgáttina, koma hingað inn og þeir sem senda umsagnir inn í samráðsgátt telja mögulega að búið sé að veita umsögn og þurfi ekki að gera það aftur. Það sem hefur líka gerst, jafnvel hjá stórum stofnunum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga eða öðrum sem eru stór, er að menn telja að mál sem verið er að fjalla um á þingi sé sama frumvarp og áður var í samráðsgátt. Þetta er að verða algjör bastarður, það verður að segjast eins og er. Stundum koma málin allt of seint inn til okkar eftir að hafa tekið miklum breytingum eftir að hafa verið í samráðsgátt. Stundum hefur ekkert tillit verið tekið til umsagna í samráðsgátt en málin koma samt allt of seint til okkar og þurfa að fá alla sína þinglegu meðferð. Það er allur gangur á því og það er allur gangur á því hvort umsagnir úr samráðsgátt fylgi málinu, hvort þær eru birtar, sem er heldur ekki alltaf. Þetta veldur því að það skellur í raun á algjör þoka á leiðinni, hvað hefur átt sér stað, hvaða samráð hefur átt sér stað og til hvaða umsagna hefur verið tekið tillit.
Herra forseti. Við deilum þessum áhyggjum og ákveðinni óánægju með það hvernig til hefur tekist að mörgu leyti með þetta þó jákvæða mál. Það hlýtur því að vera verkefnið fram undan að koma þessu í skikkanlegt horf þannig að þetta verði raunverulega til bóta. Ég tek hjartanlega undir þau dæmi sem hv. þingmaður nefnir hér um að umsagnaraðilar á fyrri stigum hafi ekki áttað sig á þessum breytingum eða á þessari tvöföldu umferð. Ég get nefnt sem dæmi í þessu tiltekna máli að það kom fram á fundi nefndarinnar, frá þeim sem þótti stærsti hluti starfsemi Mannvirkjastofnunar vera fyrir borð borinn í þessari sameiningu, að þau hefðu reynt, eins og þau orða það, að koma því að á fyrri stigum. Það var einhvern veginn skautað yfir það og þá hættu þau við. Það er eins og þau hafi ekki áttað sig á því að hér væri önnur meðferð, hin eiginlega þinglega meðferð, sem skipti máli. Þegar það var komið upp á yfirborðið var tíminn einfaldlega runninn út og ekki hægt að gera neitt vegna þess að það lá á málinu. Mig langaði bara að árétta það hér að ég tek undir það að þetta má ekki verða bastarður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Ég er því alveg sammála að þetta má ekki vera bastarður en þetta er því miður að birtast okkur sem ákveðinn bastarður. Af því að við erum núna að fjalla um mál sem eru í hv. velferðarnefnd þá erum við auðvitað í vanda þar. Þetta er ekki eina málið sem kom allt of seint frá ráðherra heldur eru þar þrjú mál sem krafist var að yrðu afgreidd fyrir áramót og jafnvel fjórða málið sem barst til nefndarinnar, sem er dagsetningarmál, en öllum var ljóst að yrði ekki afgreitt fyrir áramót. Þau fengu mismikla umfjöllun í samráðsgátt. Sum fengu að hanga þar inni í eina viku en eru samt einhvern veginn enn að taka breytingum núna eftir 2. umr. og sú sem hér stendur veit ekki hvað verður um það mál. Þetta eru vinnubrögðin sem ríkisstjórnin er að bjóða okkur upp á og það er auðvitað mjög miður því að bæði Alþingi og hagaðilar verða að vita hvað er í gangi hverju sinni. [[Forseti hringir.]]Þetta er löggjafinn og við verðum að vanda okkur.
Virðulegi forseti. Hér er gripið til nokkuð stórra orða og svolítil dramatík í kringum vinnsluna á þessu máli. Ýmist er málið jákvætt, bastarður, illa unnið eða kemur of seint inn. En mig langar til að spyrja hv. þingmann: Var það svo? Vann velferðarnefnd þetta illa? Við tókum inn 25 gesti og það komu heilmargar umsagnir. Var málið illa unnið undir stjórn hv. þingmanns? Við höfum tekið undir það að þetta mál kemur seint inn. Við ráðum því ekki. Málið fór í fullt umsagnarferli. Hvert er álit hv. þingmanns? Vill hún meina að málið hafi, undir formennsku hv. þingmanns, farið illa unnið út úr nefndinni? Gátum við unnið það miklu betur? Er þetta jákvætt mál eða er það bastarður? Hvaða slys er á leiðinni? Það kom fram að það þyrfti að halda betur utan um ákveðinn eftirlits- og öryggisþátt inni í Mannvirkjastofnun. En getur hv. þingmaður ekki tekið undir það að bæði þeir sem komu frá Mannvirkjastofnun og Húsnæðisstofnun eða Íbúðalánasjóði tóku undir það að þetta mál yrði unnið hratt og vel og það væri heilmikil vinna búin að vera í gangi við undirbúning á þessari sameiningu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og heyri hvert hún er að leiða umræðuna - í þá átt að formaðurinn hafi ekki sinnt sínu starfi þegar hún vann þetta mál í hv. velferðarnefnd. Þá er rétt að benda á að þegar mál kemur til vinnslu í nefndinni er alla jafna reynt að bíða eftir umsögnum áður en farið er í að kalla inn umsagnaraðila. Það var ekki svo í þessu máli því að það gafst enginn tími til þess, heldur hóf nefndin strax að kalla inn hagaðila þá sem mögulega var vitað að gætu haft eitthvað um málið að segja, þ.e. ráðuneytið til að kynna málið og svo fulltrúa þeirra stofnana sem nú er verið að slá saman í eina. Það er rétt að benda hv. þingmanni á að í samráðsgátt stjórnvalda bárust sjö umsagnir með þessu máli en til þingsins voru umsagnirnar, held ég, 30. Það er töluvert mikill munur á því. Þegar umsagnarfrestinum lýkur 5. desember, sem er fyrir rúmri viku, er alveg ljóst, þegar líður að síðustu viku þings, þar sem nefndarfundir voru í síðustu viku, að ekki er tími til að kalla inn alla þá sem skila inn umsögnum í þessu máli. Það var alveg þannig. Og vegna þess að það komu inn slíkar umsagnir alveg á lokametrunum hefði verið betra fyrir málið sjálft, fyrir fagmennsku Alþingis Íslendinga, að vinna málið lengur. Það er bara þannig. Þetta eru ekki vinnubrögð sem við eigum að bjóða upp á, hvorki starfsfólki stofnananna né almenningi.
Virðulegi forseti. Ég er alls ekki að reyna að vega að formennsku hv. þingmanns í nefndinni. Ég held reyndar að undir hennar skeleggu stjórn hafi okkur tekist að vinna þetta mál mjög vel þrátt fyrir lítinn tíma, sem við tókum alveg undir að væri stuttur. En þær áhyggjur sem voru viðraðar - það er algengt, að mér skilst, ég hef bara setið jafn lengi og hv. þingmaður á þingi, að teknir séu inn gestir þó að umsagnarfrestur sé ekki liðinn. Ég held að okkur hafi tekist að vinna þetta mál ágætlega og bent á ágalla og þær áhyggjur sem komu fram í umsögnum og við gestakomu. Við tókum undir og virtum þá vinnu sem hefur farið fram á milli þessara stofnana um sameininguna og ég held og vona að það verði engin slys á leiðinni, alla vega ekki sem tengjast þeirri vinnu sem hefur farið fram í nefndinni, sem ég held að hafi bara verið ágæt. Ég þakka formanni velferðarnefndar fyrir skjóta og góða vinnu og leiðsögn í þessu máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir seinna andsvar. Ég tek undir þær vonir og ég vona að þetta gangi vel og óska þess að þetta fari allt á besta veg. En mér þætti betri bragur á því ef Alþingi Íslendinga og stjórnvöld, þegar þau koma inn með frumvörp, væru ekki að taka svona áhættu með mikilvægar stofnanir, að skilja það eftir í okkar höndum að vona að hlutirnir fari einhvern veginn, vona að þeir fari ágætlega og að það verði ekki tjón. Mér þætti betri bragur á því að við byggjum þannig um hnútana að við gætum verið nokkuð örugg um það að hlutirnir færu ekki á verri veg.
Herra forseti. Í upphafi þessa máls hér sagði ég í ræðu minni að ég hefði áhyggjur af því að við þessa sameiningu væri ekki nægilega vel hugað að faglega þættinum. Þá nefndi ég sérstaklega Mannvirkjastofnun. Ég verð að segja það, herra forseti, að mér finnst bæði í nefndaráliti sérstaklega minni hluta og að hluta til meiri hluta að þessar áhyggjur mínar hafi verið staðfestar. Það segir í meirihlutaálitinu, með leyfi forseta: „Líkt og rakið er í samráðskafla greinargerðar komu við samningu frumvarpsins fram áhyggjur af því að sameining stofnananna myndi leiða til þess að minni áhersla yrði lögð á brunavarnir og eftirlit með byggingariðnaði og rafmagnsöryggi. Þær áhyggjur komu einnig fram við umfjöllun nefndarinnar.“ Það er ljóst að nefndin hefur haft áhyggjur af þessu og ef maður lítur aðeins á álit minni hlutans þá kveður hann nú fastar að orði hvað þetta varðar og vísar sérstaklega í umsagnir frá Landssambandi slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna, Verkfræðingafélagi Íslands og Samorku sem bentu öll á að hætta yrði á að mikilvægi öryggisþáttarins yrði ekki gert nægilega hátt undir höfði. Tekur minni hlutinn undir þau sjónarmið og telur þessar athugasemdir kalla á ítarlega umfjöllun. Þetta eru að mínu viti, herra forseti, mjög alvarlegar athugasemdir sem gerðar eru af fagaðilum. Ég legg áherslu á að þarna eru fagaðilar að tjá sig um þessi mál og hafa miklar áhyggjur af þeim. Við í Miðflokknum höfum talað fyrir því að sameina eigi stofnanir í sparnaðar- og aðhaldsskyni í ríkisrekstri en það má alls ekki koma niður á faglega þættinum. Eins og hv. þingmaður og framsögumaður minni hlutans, Helga Vala Helgadóttir, nefndi sérstaklega þá kemur fram í máli framsögumanns meiri hlutans að hv. þingmaður vonast til þess að ekki sé verið að taka áhættu og að þetta verði allt í lagi o.s.frv. Það orkar mjög tvímælis að mínu viti að koma með þetta mál fram í því augnamiði að menn vonist til að það verði nú allt í lagi vegna þess að hér er um mjög mikilvæga öryggisþætti að ræða og má alls ekki taka neina áhættu í þeim efnum. Aðeins varðandi þá hagræðingu sem á að fylgja þessu. Hæstv. ráðherra hefur ekki sýnt fram á það með neinum gögnum að sameining þessara stofnana komi til með að skila verulegum sparnaði fyrir ríkissjóð. Hæstv. ráðherra sagði m.a. að það væri í sjálfu sér ekki markmiðið með þessu. Ég tel einnig nauðsynlegt að það sé alveg á hreinu varðandi Mannvirkjastofnun, sem er undir þessum mjög mikilvæga málaflokki, að ekki sé verið að gefa neinn afslátt á þessum mikilvæga þætti í sameiningarferlinu. Maður veltir því fyrir sér, herra forseti, hvort það hefði ekki verið skynsamlegra að skoða leiðir til að sameina öll öryggismál okkar undir eina stofnun að fyrirmynd Norðmanna og Svía, svo dæmi sé tekið, þar sem öll verkefni er lúta að öryggi borgaranna og viðbragðsgetu samfélagsins, ef svo má að orði komast, eru undir sama hatti. Þá er átt við forvarnir, fyrirbyggjandi starf, eftirlit eins og t.d. eldvarnaeftirlit, rafmagnseftirlit, stórslysavarnir, hættuleg efni, almannavarnir og neyðarsímsvörun, hvort það hefði ekki verið fýsilegra að sameina alla þessa mikilvægu þætti undir eina stofnun en ekki gera þetta með þessum hætti. Maður hefur miklar áhyggjur af því að öryggisþættirnir fái ekki nægilega athygli í nýrri stofnun. Ég sé ekki hvernig sá mikilvægi þáttur í starfi Mannvirkjastofnunar á að stuðla að stöðugleika á húsnæðismarkaði. Ég næ ekki alveg þeirri tengingu. Vissulega eru þarna ákveðin tengsl. Það er gott að einfalda kerfið. Ég styð heils hugar að einfalda kerfið og regluverkið í kringum byggingarframkvæmdir. Það er allt of flókið og tafasamt, ef svo má að orði komast. Allt eru það mikilvægir þættir og hefur verið rætt hér í ræðustól að regluverkið sé allt of þungt og það komi niður á byggingarkostnaði og því sé mikilvægt að einfalda það og ég styð það heils hugar. Ef það er raunin þá er það sjálfsögðu fagnaðarefni. En ég hef enn og aftur áhyggjur af faglega þættinum eins og ég nefndi. Þarna eiga mjög mikilvæg verkefni sem eru á könnu Mannvirkjastofnunar að flytjast yfir í Íbúðalánasjóð og í þessa sameiginlegu stofnun. Fyrir mér lítur þetta svolítið út eins og Íbúðalánasjóður sé að yfirtaka Mannvirkjastofnun. Ég hef heimildir fyrir því að margir innan Mannvirkjastofnunar séu ósáttir við hvernig á þessu máli hefur verið haldið og telja að samráð hafi ekki verið nægilegt. Það er auk þess nauðsynlegt að fá að vita nákvæmlega hvaða ráðgjafar komu að þessu og ég vona að það hafi verið rætt innan nefndarinnar. Ég tel nauðsynlegt að fá það fram í þessari umræðu. Mér fannst athyglisvert sem kom fram frá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur að ekki hefði verið tími til að kalla alla fyrir nefndina. Það finnst mér vera áhyggjuefni í málaflokki sem lýtur að svo mikilvægum öryggisþætti. Ég held að það sé bara nauðsynlegt að fá skýr svör um að þetta muni leiða til þess að öryggi borgaranna verði betur tryggt. Það er það sem skiptir mestu í þessu. Við þekkjum að það hefur verið rætt hér hvað þetta hefur borið brátt að og við séum að brenna okkur á því að fara of geyst. Ég hef áhyggjur af því, herra forseti. Það er nauðsynlegt að fá skýrslu um þetta mál. Hver var í raun og veru hvatinn að þessari sameiningu? Ráðherra hefur nefnt í því sambandi að fá aukinn slagkraft í málaflokkinn og þá vil ég spyrja á móti hvort það hafi verið slakur slagkraftur í þessum málefnum sérstaklega er lúta að Mannvirkjastofnun, mikilvægum öryggismálum þar. Ég efast stórlega um að svo sé. Þessi stofnun sinnir mjög mikilvægum öryggismálum og þess vegna er nauðsynlegt að fá að vita hvað það er í starfi Mannvirkjastofnunar sem hæstv. ráðherra telur svo nauðsynlegt að bæta og hvort hann telji að öryggisþátturinn verði betri við sameininguna. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni en það eru álitamál í þessu að mínu mati sem lúta að öryggisþættinum og þess vegna hef ég efasemdir um málið.
Hæstv. forseti. Í vetur lagði ég nokkrar spurningar fyrir félags- og barnamálaráðherra er vörðuðu atriði sem tengjast því frumvarpi sem hér er til umræðu. Í frumvarpinu er m.a. fjallað um hlutverk Mannvirkjastofnunar. Það sem ég hafði m.a. áhyggjur af var hvort Mannvirkjastofnun væri að fara inn á verksvið gæðamála sem betur ættu heima í höndum byggingarstjóra. Ég spurði því nokkurra spurninga um gerð byggingagáttar og úttektarapps. Ein þeirra er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hvenær hófst vinna við gerð á rafrænni byggingagátt og úttektarappi hjá Mannvirkjastofnun?“ Svarið var: „Samkvæmt upplýsingum frá Mannvirkjastofnun hófst vinna við þarfagreiningu vegna byggingagáttarinnar á árunum 2011–2012 með norrænum samstarfsaðilum frá Eistlandi og Svíþjóð. Árið 2012 hófst svo vinna við þróun á rafrænu gagnasafni Mannvirkjastofnunar um mannvirki og mannvirkjagerð, svonefndri byggingagátt. Árið 2015 var gerður samstarfssamningur við Hugvit um þjónustuvef Mannvirkjastofnunar (mínar síður) og árið 2017 var grunnurinn lagður að byggingagátt. Úttektarapp vegna byggingagáttar var unnið á árunum 2016–2017 og tekið í almenna notkun í ársbyrjun 2018.“ Rafræn skil á gögnum er varða byggingar eru alltaf til bóta og er nauðsynlegt að þau séu gerð aðgengileg og varðveitt á sama stað. Engu að síður er varhugavert að stofnun sé að vasast í því hvernig gæðakerfi við húsbyggingar eru uppsett. Til þess er fjöldinn allur af fyrirtækjum sem eru í stöðugri þróun. Byggingagáttin sem nefnd er í þessu frumvarpi á ekki heima hér. Ég spurði líka eftirfarandi spurningar í haust, með leyfi forseta: „Hvernig var ákvörðun tekin um smíði byggingagáttar annars vegar og úttektarapps hins vegar? Var efnt til útboðs og ef ekki, hvernig var ákvörðun tekin um samninga við birgja vegna verksins?“ Í svarinu kemur þetta fram: „Í samræmi við stefnu stjórnvalda um aukna rafræna stjórnsýslu sem og ákvæði laga um mannvirki, nr. 160/2010, um rafrænan gagnagrunn með upplýsingum um byggingarmál setti Mannvirkjastofnun á fót byggingagátt sem ætlað er að þjóna sem rafrænt gagnasafn um mannvirki og mannvirkjagerð um allt land, samanber 5. tölulið 1. mgr. 5. gr. og 61. gr. laga um mannvirki. Árið 2010, áður en Mannvirkjastofnun tók til starfa, efndi Brunamálastofnun til útboðs vegna gagnagrunns á rafmagnsöryggissviði, svonefndri rafmagnsöryggisgátt. Í því útboði barst hagstæðasta tilboðið frá hugbúnaðarfyrirtækinu Hugviti. Byggingagátt notar sömu grunnkerfi og rafmagnsöryggisgáttin og mikið af þeirri sérsmíði sem þegar hafði verið unnin vegna hennar. Í samráði við Ríkiskaup var ekki talið hagkvæmt að bjóða út byggingagáttina sérstaklega og nýta þar með ekki þær lausnir sem voru til staðar vegna uppbyggingar miðlægrar rafmagnsöryggisgáttar. Því voru gerðir viðaukar við útboðssamning Hugvits þegar vinna við byggingargátt hófst.“ Það vekur athygli að hér var verið að finna upp hjólið. Fjöldinn allur af kerfum í löndunum í kringum okkur þjónar sama hlutverki. Sennilega hefði verið farsælast að leita í smiðju landanna í kringum okkur enda eru nú þegar í notkun kerfi í byggingariðnaði sem koma að utan. En áfram úr svarinu: „Mannvirkjastofnun hefur átt í samstarfi við Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins um smíði á úttektarforriti vegna brunavarna en það hefur verið notað af þjónustuaðilum brunavarna um nokkurt skeið. Ákveðið var að byggja úttektarapp Mannvirkjastofnunar á grunni úttektarforrits vegna brunavarna þar sem með því var hægt að minnka þróunarkostnað á úttektarappi Mannvirkjastofnunar til muna. Reynslan af innleiðingu úttektarforrits vegna brunavarna hefur einnig nýst mikið við innleiðingu úttektarapps Mannvirkjastofnunar. Úttektarapp Mannvirkjastofnunar er byggt á skoðunarlistum sem eru hluti skoðunarhandbóka Mannvirkjastofnunar. Úttektarappið er því rafræn útgáfa af skoðunarlistum sem skila rafrænum niðurstöðum til frekari greiningar.“ Ég bendi á að skoðunarhandbækur eru lifandi skjöl. Þær geta verið mismunandi milli fyrirtækja en allar gera þær lágmarkskröfur og við það að staðla slíkar bækur er alltaf hætta á að verkferlar staðni. Ég spurði fleiri spurninga, m.a. hvaða sérfræðingar hefðu verið keyptir til ráðgjafar, og það vekur eflaust spurningar. Niðurstaðan er engu að síður sú að samkvæmt svari ráðherra er kostnaður við byggingagátt rúmar 100 milljónir en við appið um 3 milljónir. Þar sem kostnaður við appið er lítill hluti kostnaðar en jafnframt sá hluti sem einkafyrirtæki geta séð um sjálf hefði verið eðlilegra að stofnunin byði upp á að byggingarstjórar gætu sjálfir ákveðið hvaða gæðakerfi þeir notuðu, svo framarlega sem þau fullnægðu lágmarkskröfum, að þeir gætu notað það app sem þeim sýndist enda margir á þeim markaði. Það er ekki augljóst hver mun á endanum þurfa að greiða fyrir notkun á þessum kerfum en það er alveg ljóst að einhver mun borga.
Frú forseti. Mig langar að koma inn á eina grein frumvarpsins en í 15. gr. þess, um húsnæðisgrunn og byggingagátt, er kveðið á um hlutverk nýrrar stofnunar. Þar segir, með leyfi forseta: „Húsnæðis- og mannvirkjastofnun skal starfrækja rafrænan gagnagrunn, húsnæðisgrunn, sem heldur utan um gögn og upplýsingar um húsnæðismál. Einnig skal stofnunin starfrækja rafræna byggingagátt sem sveitarfélög skulu nota við útgáfu byggingarleyfa og framkvæmd stjórnsýslu byggingarmála, auk þess að halda utan um upplýsingar um mannvirki og mannvirkjagerð um land allt.“ Hér er að vissu leyti verið að breyta ferlinu við útgáfu byggingarleyfa. Það verður nú farin sú leið að sótt verður um byggingarleyfi til nýrrar stofnunar en hlutverk byggingarfulltrúa sveitarfélaga verður væntanlega óbreytt en þeir hafa samkvæmt lögum m.a. það hlutverk að annast öryggis- og lokaúttektir. Það er engu að síður svo að aðrir hlutar í byggingareftirliti skipta miklu máli, byggingarfulltrúi þarf hvenær sem er að geta gripið inn í. Það sem á eftir að útskýra er: Hver ber bótaábyrgð ef koma upp gallar á síðari stigum? Er það ný stofnun sem við ræðum um hér eða eru það byggingarstjórarnir sjálfir? Hver verður þeirra ábyrgð eftir gildistöku laganna? Í 15. gr. er kveðið á um að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun skuli starfrækja rafrænan gagnagrunn, svonefndan húsnæðisgrunn, sem er miðlægur gagnagrunnur um húsnæðismál sem heldur auk þess utan um ýmis gögn og upplýsingar um þessi mál. Auk þess skal Húsnæðis- og mannvirkjastofnun starfrækja rafræna byggingagátt sem sveitarfélög skulu nota við útgáfu byggingarleyfa og framkvæmd og halda utan um upplýsingar eins og ég kom að áðan. Hér vil ég benda á að byggingagátt er byggð á skoðunarhandbókum en þær eiga að sjálfsögðu að uppfylla lágmarkskröfur. Ég velti því fyrir mér hvort verið sé að skylda byggingarstjóra til að notast við lakara kerfi þegar fjöldinn allur af betri kerfum er í boði. Þau kerfi eru vottuð og mig minnir að ég hafi heyrt að til væru a.m.k. fjögur slík kerfi. Í þessu sambandi er rétt að benda á að rafmagnsöryggisgátt snýr að stjórnsýslu rafmagnsöryggismála sem er alfarið í höndum Mannvirkjastofnunar. Byggingagátt eða svokallaður gagnagrunnur Mannvirkjastofnunar er allt annars eðlis lagalega og snýr aðallega að því að safna gögnum úr stjórnsýslu embætta byggingarfulltrúanna sem eru hvert og eitt sjálfstætt stjórnvald og mörg hver þegar með umsóknarvefi. Allt öðrum gögnum er safnað annars vegar í byggingagátt og hins vegar rafmagnsöryggisgátt. Samlegðin er einhver. Ef búið er að smíða þessi grunnkerfi, af hverju hefur þá smíði byggingagáttar nú þegar kostað rúmar 100 milljónir, eins og kom fram áðan í máli hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar? Henni er ekki enn lokið og þá getur maður velt því fyrir sér: Var raunverulega farið yfir það hversu vel grunnkerfi rafmagnsöryggisgáttar hentuðu þessari byggingagátt? Er hægt að samræma þessa hluti? Að mínu mati hefði verið eðlilegt að bjóða út vinnu við gerð byggingagáttar eins og gert var með rafmagnsöryggisgáttina á sínum tíma. Það eru margar spurningar sem vakna. Af hverju er t.d. slökkvilið að selja þjónustu við hugbúnaðargerð? Það var aðeins tæpt á því hér fyrr. Er það sérhæft á því sviði? Er þessi hluti aðskilinn frá öðrum rekstri slökkviliðsins, samanber ákvæði samkeppnislaga? Það koma fram margar spurningar og þá sérstaklega hver beri ábyrgð þegar upp er staðið. Mig langar til að vitna í umsögn sem barst við frumvarpið í þessu sambandi, með leyfi forseta: „Það er ekki lögbundið hlutverk Mannvirkjastofnunar að útbúa miðlæga gátt þar sem hægt er að sækja rafrænt um byggingarleyfi. Stjórnsýsla málaflokksins er hjá byggingarfulltrúum og sveitarfélögunum og þeim er ekki skylt og jafnvel ekki heimilt að bjóða upp á að sótt séu um byggingarleyfi í gegnum byggingagátt Mannvirkjastofnunar …“ Þetta segir Ingibjörg Halldórsdóttir, fyrrverandi lögfræðingur Mannvirkjastofnunar í bréfi til stofnunarinnar, dags. 6. mars 2019, fyrir hönd síns umbjóðanda, Ajour Ísland. Það þarf sem sagt að vera ljóst hvert verið er að færa þessa stjórnsýslu. Það þarf að vera ljóst hverjir eiga að hafa þetta lögbundna hlutverk. Fleira mætti nefna úr umsögnum, t.d. úr umsögn Samtaka iðnaðarins en þar segir annars, með leyfi forseta: „Þess ber þó að geta að SI telja jafnvel rétt að ganga lengra en hér er gert til að auka enn frekar skilvirkni og yfirsýn í málaflokknum. Í því samhengi ber að nefna að skipulagsmál, sem eru nátengd húsnæðis- og mannvirkjamálum, eru á hendi sveitarstjórnarráðuneytisins og Skipulagsstofnunar en húsnæðis- og mannvirkjamál hjá félagsmálaráðuneytinu. Rétt er að skipulagsmál séu innan sama ráðuneytis og mannvirkjamál og úr verði öflugt innviðaráðuneyti. Þá væri auk þess æskilegt að skoða samlegðaráhrif með aukinni samvinnu annarra opinberra stofnana sem starfa í þessum málaflokki, t.d. Skipulagsstofnun og Þjóðskrá.“ Það mætti taka til fleiri þátta, t.d. löggildinga og löggildingarþætti slökkviliðsmanna á alþjóðaflugvelli eins og í Keflavík. Er þeim ætlaður staður í þessu ferli? Önnur spurning sem ég hef velt fyrir mér og við í minni hlutanum höfum töluvert rætt um er hvort við séum virkilega að fara að búa til nýtt Orra-kerfi. Þó að við deilum með tveimur í það er á endanum um töluverða fjármuni að ræða ef við veltum upp rekstri á slíku kerfi og hvað Orri hefur kostað ríkið hingað til. Að lokum vil ég nefna það, sem margir hafa talað hér um á undan mér, að það er búið að taka fullstuttan tíma í þetta mál. Ef ég man rétt þá var það eiginlega þannig að við gátum ekki tekið á móti fleiri gestum þar sem hv. velferðarnefnd var runnin út á tíma. Þannig að það má vissulega gagnrýna allt þetta ferli, við fengum engan veginn nægan tíma í nefndinni og sérstaklega má líka nefna það að hér í þinginu hefur varla gefist tími til að ræða málið svo fullnægjandi sé.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir ræðuna. Mig langar að tæpa á því sem þingmaðurinn kom töluvert mikið inn á í ræðunni, þ.e. 15. gr. frumvarpsins. Í henni er einmitt talað um húsnæðisgrunn og byggingagátt sem ekki bara aðilar á þessum markaði hafa kallað sérstaklega eftir, aðilar á byggingarmarkaði og mannvirkjagerð, heldur líka sveitarfélögin. Hv. þingmaður stendur að breytingartillögu sem að mínu mati mun draga algjörlega tennurnar úr hugmyndinni á bak við þessa byggingagátt, þ.e. að einhvers staðar séu til og aðgengileg með rafrænum hætti þau gögn sem þarf til að hægt sé að gera áætlanir, til að stjórnvöldum sé mögulegt að gera plön fram í tímann með það hvernig eigi að standa að stjórnsýslu þessara mála í landinu, þar með talið þáttum eins og hvað þarf á hverjum tíma að gera ráð fyrir miklum byggingum í landinu, hvort ríkið þurfi að leggja til fjármagn o.s.frv. Mér finnst að með því að taka að stofninum til út allan seinni málslið 15. gr. sé algjörlega verið að draga tennurnar úr þessari hugmynd. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann: Er þingmaðurinn þá í rauninni að segja að áhyggjur sveitarfélaganna og ýmissa framkvæmdaraðila í þessum málum séu óþarfar, að það sé óþarfi að velta fyrir sér hvað sé að gerast á þessum markaði í heild og að einhvers staðar sé yfirsýn um það?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Varðandi 15. gr., byggingagáttina, sveitarfélögin og ákall þeirra og annarra aðila er það alveg rétt - og ég veit að iðnaðarmenn og þeir sem sýsla með þessa hluti hafa kallað eftir einhverjum samræmdum leiðum eða samræmdum vettvangi til að geta haft meiri skýrleika á hlutunum. Það er allt gott og blessað og ég skil það vel en ég er ekki sammála því að það eigi að fara bara eina leið. Það liggur við að það þurfi að búa til frá grunni nokkuð sem nú þegar er búið að kosta til meira en 100 milljónum til að setja á stofn. Við vitum að til eru fleiri leiðir, fleiri grunnar sem nú þegar er hægt að nota. Þess vegna nefni ég það að við séum að búa til hugsanlega nýtt Orra-kerfi. Þar var tekið til og búið til grunnkerfi en við vitum að það er til fullt af öðrum kerfum sem hægt er að nota. Það hefur kostað sitt og ég er alveg sannfærð um að þetta muni kosta líka.
Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá þingmanninum að auðvitað eru vítin til að varast þau. Við skulum vona að við lærum í stjórnsýslunni en ég vil bara minna á það sem hefur verið lenskan, a.m.k. í samfélaginu á höfuðborgarsvæðinu, að frekar en að hafa samræmdan grunn og samræmdar upplýsingar hafa byggingarfulltrúar og í einhverjum tilfellum aðilar á vegum iðnaðarins ekið um byggingarsvæði í Reykjavík og handtalið hvað er í gangi. Það eru skástu upplýsingarnar sem við höfum í dag um hvað er að gerast á þessum markaði. Að mínu viti er það algjörlega óásættanlegt fyrirkomulag og engin leið fyrir sveitarfélögin, ríkisvaldið eða aðra framkvæmdaraðila að byggja ákvarðanatöku og áætlunargerð á einhverju slíku. Það er algjörlega útilokað. Þingmanninum verður tíðrætt um að peningar hafi farið í að gera þessa byggingagátt. Já, svo sannarlega hafa einhverjir peningar farið í það og munu vafalítið gera, en þeir fjármunir sem liggja í því að ekki sé nein áætlunargerð sem byggi á rauntölum, ekki neinar upplýsingar sem menn geti byggt á áður en þeir fara af stað með framkvæmdir, fela í sér enn meiri fórnarkostnað. Það er enn þá erfiðara fyrir alla og við viljum ekki sjá einhverja holskeflu af ónauðsynlegum framkvæmdum. Við höfum áhuga á hvorugum öfgunum, að við sitjum uppi með að það vanti helling af íbúðum annars vegar, vegna þess að menn hafi ekki haft vitneskju um að þær vantaði, eða hins vegar að við sitjum uppi með stóran lager af íbúðum sem framkvæmdaraðilar hafa farið út í [[Forseti hringir.]]með þeim afleiðingum sem við þekkjum því miður allt of vel í þessu samfélagi.
Ég þakka hv. þingmanni enn á ný. Við erum alveg sammála um að það þarf sameiginlegan gagnagrunn, það er alveg ljóst, en rétt eins og hv. þingmaður sagði áðan eru vítin til að varast þau. Í því sambandi vil ég rifja það upp að við erum fyrir fram með þessu frumvarpi að gefa einum aðila forskot umfram aðra. Það er það sem ég er að gagnrýna. Af hverju erum við að smíða kerfi upp á nýtt þegar við vitum að nú þegar eru til þó nokkur kerfi sem geta sinnt þessu hlutverki og þurfa jafnvel ekki að kosta eins mikið? Af hverju eru menn hræddir við að fara í útboð? Af hverju er ekki gefið í þessu að hægt sé að fara í útboð? Þetta minnir mig svolítið á umræðuna um jafnlaunastaðal Landspítalans þegar Landspítalinn ákvað sjálfur að búa til jafnlaunastaðal í staðinn fyrir að nýta það sem til er og allir aðrir nota og kostaði í það minnsta 300 milljónir.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Ég verð því miður að taka undir þær raddir sem hér hafa heyrst en biðjast jafnframt afsökunar á því að hafa ekki fylgst nóg með þessu máli. Hraðinn var mikill og þetta er viðamikið verkefni. Það gleymist að taka inn í meðferð nefndarinnar það sem er kannski merkilegast við frumvarpið í heild sinni. Á bls. 7 í frumvarpinu eru talin upp verkefni Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og í 4. lið er að annast aðgengismál. Eitt verkefni stofnunarinnar er að annast aðgengismál, t.d. fatlaðra. Ég vil benda á umsögn Sjálfsbjargar frá 16. desember en þar segir m.a. orðrétt, með leyfi forseta: „Í frumvarpi í 319. máli segir um verkefni nýrrar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar: 4. að annast aðgengismál. Í frumvarpinu er þetta ekkert útskýrt frekar. Sjálfsbjörg, MND-félagið og SEM-samtökin hafa lengi óskað eftir að komið verði á fót eftirliti með aðgengismálum fatlaðs fólks. Við því hefur ekki verið orðið. Því fæst ekki annað séð en að umrætt frumvarp sé illa unnið hvað verkefni nýrrar stofnunar varðar. Það er því afar nauðsynlegt að velferðarnefnd taki á þessu verkefni sem aðgengismálin eru og það verði a.m.k. útskýrt í meðförum þessa frumvarps. Einnig er nauðsynlegt að tekið verði fastar á því að ný mannvirki séu ekki reist og þau tekin í notkun án þess að fullt aðgengi sé fyrir alla!“ Í umræddu bréfi er líka bent á að verið sé að byggja nýja þjónustukjarna eins og t.d. böð á Laugarvatni, í Borgarfirði og á Húsavík þar sem aðgengi er ábótavant. Þetta eru nýjar framkvæmdir. Ég held að það hafi örugglega verið á Húsavík sem ég sá hvernig var gengið frá aðgengi fyrir fatlaða. Það var rosalega flott gengið frá, allt virkaði eins og frábær hönnun og aðstaða og maður gat ekki ímyndað sér annað en að þetta væri allt samkvæmt stöðlum og rétt gert. En viti menn, þegar látið var á það reyna var þetta bara allt rangt gert. Hæðir voru ekki réttar og ekki breiddir heldur. Þetta var hannað út frá sjónarmiði fegurðar en ekki með notkun í huga. Það er ömurlegt til þess að hugsa að mannvirki sé tekið út og samþykkt þannig að það líti út eins og það sé aðgengi fyrir fatlaða en er það svo ekki. Það er eingöngu þannig að af því að þetta lítur svona fallega út hljóti það að virka. Lágmarkskrafa þegar menn framkvæma svona hluti á að vera að þeir virki. Þetta kemur skýrt fram í umsögn Sjálfsbjargar þar sem er vitnað í svar byggingarfulltrúa Norðurþings, með leyfi forseta: „„Hraði framkvæmda við endurbætur ræðst að nokkru af þeim tekjum sem koma inn hjá fyrirtækinu. Rétt er að hafa í huga að sjóböðin eru hagnaðardrifin einkaframkvæmd sem ekki eru í eigu opinberra aðila. Starfsleyfi sjóbaðanna er veitt á grundvelli reglugerðar um baðstaði í náttúrunni nr. 460/2015.“ Þess má geta að sami byggingarfulltrúi skrifaði upp á teikningar sjóbaðanna og veitti þeim byggingarleyfi … Að mati Sjálfsbjargar er þarna verið að snúa hlutunum á haus og fresta því að allir, þar með talið hreyfihamlaðir, geti notið sjóbaðanna eins og hver annar.“ Þessar ábendingar eru grafalvarlegar og ber að taka til skoðunar. Ég mun fylgja þeim eftir hvernig sem þessu máli reiðir af. Ég er eiginlega enn meira á þeirri skoðun að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun eigi að vera séreftirlitsaðili, að það ætti að byggja mjög vel undir stofnunina og sjá líka til þess að allar þær tekjur sem eru innheimtar í öryggis- og eftirlitsmálum skili sér til viðkomandi stofnunar. Ég get ekki skilið að það sé ekki tryggt þegar við tryggjum nefndum eins og mannanafnanefnd og fjölmiðlanefnd peninga sem hlaupa á hundruðum milljóna þar sem engin mannslíf eru undir en hér eru þau í húfi. Hérna eru brunamálin og þar af leiðandi eigum við að tryggja að eftirlit sé nægilegt. Það segir manni að eitthvað sé að ef eftirlitið fer þannig fram, eins og kom fram hjá hv. þingmanni áðan, að það sé keyrt um bæinn og byggingar taldar. Það er skelfilegt. Maður spyr þá: Hvernig er eftirlitið í dag? Þarna verðum við að fá svar frá viðkomandi stofnun, Mannvirkjastofnun, um hvernig eftirliti er háttað. Ég hef líka bent á brunavarnir sem ég hef miklar áhyggjur af. Við virðumst ætla að feta í fótspor þeirra þjóða í kringum okkur sem huga ekki að brunavörnum, t.d. vegna hættu á gróðureldum sem hafa tröllriðið öllu erlendis. Við virðumst ekki ætla að læra eitt eða neitt. Við ypptum bara öxlum og hugsum: Það kemur ekkert fyrir okkur, við erum svo norðarlega og það er svo blautt hérna að það getur ekki kviknað í. Ég er viss um að á einhverjum tímapunkti hafa Svíar hugsað það sama en þeir eru örugglega löngu hættir að hugsa þannig. Okkur ber skylda til að læra af þessu og efla þennan þátt og líka Brunamálaskólann, eins og ég og aðrir höfum bent á. Þarna erum við að tala um stofnanir sem við viljum efla þar sem líf eru í húfi. Við verðum að átta okkur á því að það er alveg gjörólíkt að hafa eftirlitsstofnanir sem eru að reyna að tryggja að fólk verði ekki fyrir skaða. Það gildir allt annað um þær en venjulegar eftirlitsstofnanir sem tékka á því hvað fólk heitir, vill heita eða má ekki heita. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra en ég tek undir að við hefðum átt að gefa okkur meiri tíma. Ég er alveg búinn að sjá að svo sannarlega hefði ekki veitt af. Við þurfum líka, eins og ég segi og ég mun fylgja því eftir, að fá svör frá Mannvirkjastofnun um það hvernig í ósköpum stendur á því að ekki sé fylgst með þessum málum. Ég óttast að svarið verði, en það kemur bara í ljós, að stofnunin geti ekki fylgst með vegna þess að hún hafi ekki næga fjármuni til þess. Það er grafalvarlegt mál ef hún getur ekki fylgst með þessum málum og séð til þess að aðgengi fatlaðra, brunamál og annað sé í því ástandi að það virki fullkomlega. Ég tel að það sé það sem við eigum að tryggja og sjá til að sé gert í svona frumvarpi.
Virðulegi forseti. Mig langar til að koma inn á nokkra þætti í ræðu hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar. Hann telur að við höfum unnið málið um aðgengismál fatlaðra með þvílíkum hraða að það hafi einhvern veginn fallið út af borðinu, en þessi umsögn barst bara í dag. Umsagnarferlinu lauk 5. desember og umsögn Sjálfsbjargar kom 11 dögum síðar en er engu að síður mjög mikilvæg. Við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að þetta mál verði út undan. Samkvæmt lögum nr. 160/2010 annast Mannvirkjastofnun aðgengismál og við höldum í engu að þessi mál verði út undan. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki tryggara að þegar þessi sameinaða stofnun, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, verði komin undir félagsmálaráðuneytið sem fer með þessi málefni verði því fylgt eftir af ráðuneytinu að aðgengismál verði örugglega tryggð. Þau eru gríðarlega mikilvæg, alveg jafn mikilvæg og þau hlutverk sem Mannvirkjastofnun hefur að öðru leyti. Telur hv. þingmaður ekki að þessum málefnum sé betur fyrir komið hjá þessu ráðuneyti en annars staðar?
Virðulegur forseti. Það er rétt, umsögnin barst seint. Ég vona heitt og innilega að hjá þessu ráðuneyti verði þessi mál tekin fastari tökum. Ef það ætti að gerast einhvers staðar væri það þar. Það sem ég óttast hins vegar er að ekki verði tryggðir meiri peningar í eftirlitið. Ég veit ekki hvernig þessu eftirliti er háttað, maður þarf eiginlega að fara að spyrja að því, t.d. með sjóböðin fyrir norðan. Hvernig er hægt að búa til frábærlega flotta hönnun fyrir fatlaða einstaklinga sem er rosalega flott en virkar ekki? Hvar er eftirlitsaðilinn? Ég geri mér grein fyrir því að hann er líklega ekki fatlaður og að hann gerir sér enga grein fyrir því hvernig er að vera fatlaður. Í þessu tilfelli gerir sennilega enginn sér grein fyrir því nema vera fatlaður, viðkomandi þyrfti helst að vera í hjólastól til að taka þetta út svo það væri örugglega rétt. Við þurfum að breyta ákveðnum hlutum og það er óskandi að þegar þessi mál verða komin undir félags- og barnamálaráðherra komist þau í lag. Ég mun skora á hann að koma þeim í lag. Ég vona líka heitt og innilega að séð verði til þess að fjármunir skili sér. Ég man ekki hvað þeir sögðu en mig minnir að tæpur helmingurinn af því sem er innheimt í öryggis- og eftirlitsgjöld skili sér. Ég segi fyrir mitt leyti að mér finnst sjálfsagt að að lágmarki skili sér nákvæmlega það sem er innheimt í þetta og þá get ég ímyndað mér að hægt væri að tvöfalda eftirlit stofnunarinnar miðað við það sem er gert í dag.
Virðulegi forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns um aðgengismál. Það er ekki bara í eftirlitsþættinum sem menn þurfa að taka sig á heldur allir aðilar og allt ferlið, frá hugmynd að opnun. Þetta á að vera tryggt á öllum stigum, m.a. í hönnun. Svo margir aðilar koma að sem ættu að vera til þess bærir að fylgjast vel með þessum hlutum þannig að það gæti ekki gerst að svona flott og stór bygging hentaði ekki öllum aðstæðum fólks. Ég treysti því að ráðuneytið fylgi málinu eftir. Ég tek undir þessa umsögn og áhyggjur í henni þótt hún sé seint fram komin. Við erum búin að nefna þetta hér og vonandi skilar það sér til þeirra stofnana sem er verið að setja á fót núna og vonandi verður fjármagnið sem sett verður í stofnunina og sú hagræðing sem verður af sameiningunni nýtt til allra góðra verka og sérstaklega að menn sinni eftirlitsþáttum sem varða brunavarnir, aðgengismál fatlaðra og fleiri þætti sem skipta svo miklu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég tek heils hugar undir með henni, ég er alveg sammála. Ef við hugsum aðeins til baka barst umsögn frá Brynju – hússjóði Öryrkjabandalagsins og rosalega margar fleiri umsagnir, 30 ef ég man rétt. Við náðum ekki að kalla nema hluta af umsagnaraðilum inn en það breytir ekki því að þetta fer í þennan farveg og þá þurfum við að passa okkur á að tryggja aðgengi fyrir fatlaða. Ég legg líka enn meiri áherslu á brunaþáttinn. Það skiptir gífurlegu máli að brunavarnir séu í lagi, bæði fyrir fatlaða og ófatlaða, og síðan hef ég haft áhyggjur af því að við séum hvorki nógu grimm né nógu skilvirk að setja okkur reglur nú þegar um það hvernig við ætlum að bregðast við sinueldum - og skógareldum þegar þeir koma, ekki ef þeir koma heldur þegar þeir koma. Síðasta sumar var rosalega þurrt og við urðum vör við hvernig sinueldar léku Mýrarnar. Við verðum að hafa þetta á hreinu og við eigum að læra af þeim sem eru í kringum okkur. Nú eigum við bara að fara í skólann hjá Svíum. Í Ameríku kvikna skógareldar aftur og aftur, liggur við á sama svæðinu, og ég skil ekki að allir virðist alltaf verða jafn hissa. Mér finnst skelfileg tilhugsun um að við lendum í svona skrýtnum hlutum.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almennar íbúðir, með síðari breytingum, en þessi lög eru nr. 52/2016. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið fjölda gesta á sinn fund, samtals 17 gesti. Nefndinni bárust 11 umsagnir og tel ég að við höfum dekkað þær flestar þar sem einhverjar áhyggjur voru reifaðar. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um almennar íbúðir og lagt til að tekju- og eignamörk leigjenda almennra íbúða verði hækkuð þannig að hærra hlutfall landsmanna eigi kost á almennum íbúðum. Einnig eru lagðar til breytingar til að lækka fjármagnskostnað stofnframlagshafa. Þá er lögð til tímabundin regla þess efnis að Íbúðalánasjóður skuli við afgreiðslu umsókna miða við að a.m.k. tveir þriðju hlutar þess fjármagns sem til úthlutunar er hverju sinni renni til íbúða sem ætlaðar eru tekju- og eignaminni leigjendum á vinnumarkaði. Lagt er til grundvallar að ákvæðið falli úr gildi þegar stofnframlögum hefur verið úthlutað til 1.534 almennra íbúða sem ætlaðar eru tekju- og eignaminni leigjendum á vinnumarkaði. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að heimild til að greiða út stofnframlag í formi vaxtaniðurgreiðslu falli brott. Nokkrir umsagnaraðilar lýstu því sjónarmiði að óþarfi væri að fella þessa heimild brott. Engar umsóknir hefðu borist um stofnframlag í formi vaxtaniðurgreiðslu frá því að lög um almennar íbúðir, nr. 52/2016, tóku gildi en þó kynnu að vera aðstæður þar sem umsækjendur sæju hagræði af því að fá stofnframlög greidd með þeim hætti. Í greinargerð segir að af hálfu Íbúðalánasjóðs hafi verið bent á að veiting stofnframlaga á því formi sé illframkvæmanleg. Telur meiri hlutinn því ekki tilefni til að leggja til breytingar á framangreindu ákvæði frumvarpsins. Í 6. og 7. mgr. 10. gr. laga um almennar íbúðir eru reglur um tekju- og eignamörk leigjenda almennra íbúða. Miðast þau mörk við neðri fjórðungsmörk, þ.e. 25%, reglulegra heildarlauna fullvinnandi einstaklinga samkvæmt mælingum Hagstofu Íslands. Eru það sömu tekju- og eignamörk og gilt hafa um leigjendur félagslegra leiguíbúða sem fjármagnaðar hafa verið með lánum með sérstökum vaxtakjörum frá Íbúðalánasjóði. Með frumvarpinu er lögð til sú breyting að tekju- og eignamörk 6. og 7. mgr. 10. gr. laganna verði hækkuð þannig að þau miðist við tekjur í tveimur lægstu tekjufimmtungunum, þ.e. 40%. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram mismunandi sjónarmið um framangreinda breytingu. Benti BSRB á að Bjarg íbúðafélag hefði þurft að vísa umsækjendum frá vegna gildandi viðmiða þar sem þau væru of lág. Með þeirri hækkun sem lögð er til gætu íbúðir Bjargs nýst fleiri fjölskyldum í lægri tekjuhópunum. ÖBÍ benti á hinn bóginn á að hækkun tekju- og eignamarka í lögunum mætti ekki verða á kostnað þeirra allra tekjulægstu og þeirra sem væru í mestri þörf. Til áréttingar á framangreindu bendir meiri hlutinn á að í tillögu IV í skýrslu átakshóps um aukið framboð á íbúðum og aðrar aðgerðir til að bæta stöðu á húsnæðismarkaði er gert ráð fyrir því að samhliða hækkun tekju- og eignamarka kæmi til aukning stofnframlaga þannig að ekki yrði dregið úr uppbyggingu vegna tekjulægsta fimmtungsins. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um stuðning stjórnvalda við lífskjarasamninga kom fram að framlög í almenna íbúðakerfið yrðu aukin um 2 milljarða kr. á ári, samtals 6 milljarða kr. á árunum 2020–2022. Hefur verið gert ráð fyrir þeirri fjárhæð í fjárlögum næsta árs og mun hækkunin halda sér út gildistíma samninganna. Í minnisblaði frá félagsmálaráðuneytinu sem barst nefndinni 11. desember 2019 er bent á að tekju- og eignamörk íbúða sem veitt voru lán til á grundvelli eldra ákvæðis 1. mgr. 37. gr. laga um húsnæðismál, nr. 44/1998, séu í gildandi lögum tengd við tekju- og eignamörk íbúða samkvæmt lögum um almennar íbúðir. Myndi hækkun tekju- og eignamarka í lögum um almennar íbúðir því leiða til samhliða hækkunar tekju- og eignamarka leigjenda íbúða sem veitt var lán til á grundvelli eldra ákvæðis 1. mgr. 37. gr. og eingöngu eru ætlaðar tilgreindum hópi leigjenda sem eru undir ákveðnum tekju- og eignamörkum. Var því bent á að nauðsynlegt væri að afnema framangreinda tengingu tekju- og eignamarka laga um almennar íbúðir og 1. mgr. 37. gr. laga um húsnæðismál. Leggur nefndin því til breytingu á lögum um húsnæðismál þess efnis að tekju- og eignamörk vegna íbúða sem veitt var lán til fyrir 10. júní 2016, þ.e. við gildistöku laga um almennar íbúðir, og eru ætlaðar tilgreindum hópi leigjenda sem eru undir ákveðnum tekju- og eignamörkum miðist við uppreiknaðar fjárhæðir tekju- og eignamarka gildandi laga um almennar íbúðir. Í a-lið 11. gr. frumvarpsins segir að Íbúðalánasjóður skuli veita viðbótarframlög vegna úthlutana stofnframlaga sem fóru fram á árunum 2016 og 2017 vegna þeirrar hækkunar sem varð á viðmiðum um hámarksbyggingarkostnað á tímabilinu. Byggðu þær úthlutanir á 12. gr. reglugerðar um stofnframlög ríkis og sveitarfélaga, húsnæðissjálfseignarstofnanir og almennar íbúðir, nr. 555/2016, en í greinargerð segir að byggingarkostnaður samkvæmt ákvæðinu hafi verið of lágur. Lagt er til að hækkun viðmiða um hámarksbyggingarkostnað miðist við muninn á viðmiðunum við gildistöku laganna annars vegar og hins vegar samkvæmt reglugerð nr. 1052/2017, um breytingu á áðurgreindri reglugerð. Tók breytingin gildi 30. nóvember 2017 og tók til stofnframlaga sem afgreidd voru á árinu 2018. Í umsögnum um málið komu fram þær athugasemdir að rétt væri að ákvæðið tæki einnig til úthlutana á árinu 2018 vegna umsókna sem bárust síðari hluta árs 2017. Telur meiri hlutinn ekki tilefni til þess að leggja fram breytingartillögu þess efnis enda eiga þær umsóknir sem teknar voru til afgreiðslu árið 2018 allar að hafa byggst á hækkuðum viðmiðum um hámarksbyggingarkostnað. Í c-lið 11. gr. frumvarpsins er bráðabirgðaákvæði þess efnis að við afgreiðslu umsókna skuli Íbúðalánasjóður miða við að a.m.k. tveir þriðju hlutar þess fjármagns sem til úthlutunar er hverju sinni renni til íbúða sem ætlaðar eru tekju- og eignaminni leigjendum á markaði. Falli ákvæðið úr gildi þegar stofnframlögum hefur verið úthlutað til 1.534 almennra íbúða sem ætlaðar eru tekju- og eignaminni leigjendum á vinnumarkaði. Líkt og rakið er í greinargerð er ákvæðið liður í skuldbindingum hins opinbera samkvæmt yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um húsnæðismál frá 28. maí 2015 sem gerð var samhliða yfirlýsingu ríkisstjórnar um ráðstafanir til að greiða fyrir gerð kjarasamninga. Ákvæðinu er ekki ætlað að gilda til frambúðar heldur fellur það úr gildi þegar framangreindum skuldbindingum hefur verið fullnægt. Í umsögnum um málið eru gerðar athugasemdir við framangreint ákvæði. Meðal markmiða laganna er að bæta húsnæðisöryggi fjölskyldna og einstaklinga sem eru undir þeim tekju- og eignamörkum sem fram koma í 10. gr. og gerð hefur verið grein fyrir að framan. Í því skyni er ríki og sveitarfélögum heimilt að veita stofnframlög til byggingar og kaupa á almennum íbúðum til að stuðla að því að í boði verði leiguíbúðir á viðráðanlegu verði fyrir þá sem þurfa á því að halda. Þær athugasemdir sem fram komu um ákvæðið voru þess efnis að með ákvæðinu væri verið að lögfesta forgang tekjulágra einstaklinga á vinnumarkaði og kynni sú forgangsröðun að verða á kostnað örorkulífeyrisþega. Meiri hlutinn bendir í því sambandi á að líkt og að framan greinir hefur fjármagn til úthlutunar á stofnframlögum verið aukið verulega og ætti sú aukning að koma til móts við hækkun tekju- og eignamarka og framangreinda forgangsreglu um að tveir þriðju hlutar fjármagns sem til úthlutunar er hverju sinni renni til tekju- og eignaminni leigjenda á vinnumarkaði. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að frá samþykkt laga um almennar íbúðir hafi verið úthlutað samtals 11,7 milljörðum kr. í stofnframlög til byggingar eða kaupa á 2.123 almennum íbúðum. Um 9% íbúða hefur samtals verið ráðstafað til öryrkja og í sértæk búsetuúrræði fyrir fatlað fólk. Þá bendir meiri hlutinn á að 20% eru íbúðarhúsnæði á vegum sveitarfélaga, en stór hópur þeirra sem leigir íbúðarhúsnæði á vegum sveitarfélaga er fatlað fólk sem býr í sértækum búsetuúrræðum. Þá bendir meiri hlutinn á að frumvarp til laga um almennar íbúðir, sem varð að lögum nr. 52/21016, var liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að greiða fyrir gerð kjarasamninga á almennum vinnumarkaði á þeim tíma. Þá var gert ráð fyrir uppbyggingu um 2.300 félagslegra íbúða og átti að ráðstafa tveimur þriðju þeirra til tekju- og eignaminni einstaklinga á vinnumarkaði. Er ákvæðinu ætlað að tryggja að þeim skuldbindingum sem lágu til grundvallar við setningu þeirra laga verði fullnægt. Meiri hlutinn telur framangreind sjónarmið ekki gefa tilefni til breytinga á c-lið 11. gr. frumvarpsins en beinir því til félags- og barnamálaráðherra að fylgjast sérstaklega með húsnæðisþörf öryrkja og fatlaðs fólks sem þarf á sértækum búsetuúrræðum að halda og bregðast við í samræmi við þær þarfir. Þá leggur meiri hlutinn til breytingar til að tryggja samræmi við frumvarp til laga um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun en gert er ráð fyrir að hin nýja stofnun muni taka við framkvæmd þeirra verkefna sem frumvarpið mælir fyrir um. Er því jafnframt lagt til að gildistaka laganna verði ákveðin 1. janúar 2020 til að tryggja slíkt samræmi. Að lokum leggur meiri hlutinn til breytingar sem eru tæknilegs eðlis og til lagfæringar en er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almennar íbúðir. Það kom skýrt fram hjá hv. framsögumanni að það eru áhyggjur af íbúðum fyrir öryrkja. Það verður bara að segjast alveg eins og er að þótt þarna komi fram að um 9% af 2.123 íbúðum hafi skilað sér til öryrkja þá erum við aðeins tala um í kringum 180 íbúðir eða rúmlega það. Setjum það í samhengi. Ég held að Brynja – hússjóður Öryrkjabandalagsins hafi hætt að taka við umsóknum þegar komnir voru um 600 á biðlista. Tökum dæmi. Teljum hversu margir einstaklingar hjá sveitarfélögunum, öryrkjar, eru að bíða eftir íbúðum. Þar er þörfin alveg gífurleg. Við gerum okkur alveg grein fyrir því að það er óásættanlegt að öryrkjar séu á almennum leigumarkaði að borga frá, eftir því sem ég hef séð, 50% og alveg upp í 80–90% af tekjum sínum í húsnæði. Það segir sig sjálft að þegar fólk er komið í þá aðstöðu að þurfa að borga svona gífurlega stóran hluta af tekjum sínum í húsnæði á það ekki fyrir nauðþurftum. Þeir eiga meira að segja í basli við að eiga fyrir mat, lyfjum og öðru sem búa nú þegar í félagslegri íbúð. Fólk á kannski 35.000–50.000 kr. á mánuði fyrir öllum öðrum nauðsynjum en húsnæðinu. Þess vegna verður að tryggja að þetta fólk fái húsnæði og sé ekki skilið eftir. Því miður er ég hræddur um að í þessu tilfelli verði það þannig að biðlistar muni lengjast.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tek að hluta til undir þessar áhyggjur, sem við reifuðum í nefndaráliti okkar. En við beinum því líka til ráðherra að hann fylgist mjög grannt með því. Svo er það líka eins og sagt er hér að sveitarfélögin og ýmsir aðrir, eins og Brynja og Þroskahjálp, sinna þessu hlutverki hvað varðar íbúðir fyrir fatlaða. Ég þekki það alla vega að víðs vegar úti um land eru þessi félög nær einvörðungu að sinna því hlutverki og er það mjög mikilvægt og ég er ekki að draga úr því. Þetta er alltaf spurning um hvernig eigi að horfa til þess. Þetta frumvarp á ekki að taka neitt fyrir það að þau komist að eins og hefur verið og við beinum því sérstaklega til ráðherra að fylgjast með þeim þætti og treystum því að það verði gert.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er mjög sammála því, það væri mjög gott og reyndar alveg frábært ef ráðherra fylgdist vel og vendilega með þessu öllu og gripi inn í strax ef biðlistarnir færu að lengjast, sæi til þess að fólki á biðlistum fækkaði, fylgdist vel með þróuninni. Hann á að geta fengið þessar upplýsingar, bæði frá Brynju – hússjóði og sveitarfélögunum, um hversu mikil þörfin er. En maður skilur ekki hverju hann á að fylgjast með og spurningin til hv. þingmanns er: Á hann að fylgjast með hvort það fjölgi á biðlistum eða hvort það fækki eða hverju á hann að fylgjast með? Ég vil meira en bara að hann fylgist með, ég vil að hann framkvæmi líka.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ég geri ráð fyrir að ráðherra fylgist með öllum þessum þáttum og bregðist við með einhverjum hætti, t.d. með því að hækka framlög eða hvetja til úrræða á þeim vettvangi fyrir fatlaða. Ég held því fram að hann komi til með að fylgjast með öllum þessum þáttum, enda hvetjum við hann til þess, og bregðast við á viðeigandi hátt, annaðhvort með hækkun stofnframlaga eða einhverju viðunandi búsetuúrræði sem finnst.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur kærlega fyrir framsöguna. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um að hún væri sátt við það hvernig nefndinni hefði tekist að bregðast við umsögnum og hitta þá sem máli skipta. Ég verð satt best að segja að viðurkenna að það undrar mig mjög vegna þess að það sem liggur helst til grundvallar þeirri gagnrýni sem ég og aðrir þeir hv. þingmenn sem eru á minnihlutaálitinu komum fram með er nákvæmlega það að ekki gafst tími til þess. Mig langar þess vegna í fyrri umferð að spyrja hvort hv. þingmaður sé sáttur við afdrif mála gagnvart aðila á borð við Reykjavíkurborg sem er risinn í umsýslu félagslegra íbúða og ber þar mikla ábyrgð. Að mínu mati ber ríkisvaldið jafnframt ábyrgð á því að það samstarf sé gott og að unnið sé sameiginlega að málum sem varða félagslegar íbúðir. Félagsbústaðir eru annar aðili. Þessir aðilar sendu vissulega seint inn umsögn en ég bendi á að af 14 umsögnum sem komu inn komu sjö, helmingur, eftir að tilskilinn frestur var útrunninn sem áréttar kannski enn frekar gagnrýni okkar í minni hlutanum á að þessi vinnubrögð séu ekki í lagi. Þetta er of skammur tími, að ekki sé talað um í máli sem var tilbúið frá samráðsgáttinni í vor. Þóttu umsagnir þessara aðila það léttvægar í augum meiri hlutans að menn geti staðið hér og sagst sáttir við meðferð nefndarinnar á þessu máli þegar fyrir liggur að meiri hlutinn taldi ekki tíma eða ástæðu til að fá þessa aðila til fundar við nefndina til að hægt væri að ræða þau mál sem koma upp í umsögn þeirra og gagnrýni á þennan málaflokk? Var flýtirinn virkilega svo mikill? Sérstaklega furða ég mig á þeirri skoðun hv. þingmanns áðan sem lýsti beinlínis ánægju sinni með framganginn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og endurtek að ég var ánægð með vinnu okkar í þessu máli. Ég tek þó undir að það kom nokkuð seint inn. 11 umsagnir bárust, það var gefinn þriggja vikna umsagnarfrestur og bárust umsagnir innan þess tíma. Vissulega bárust umsagnir eftir þann tíma en í umsögn Reykjavíkurborgar var svo sem ekkert nýtt, þær áhyggjur höfðu komið fram áður. Samband íslenskra sveitarfélaga sem Reykjavíkurborg er undir lýsti ánægju sinni með frumvarpið. Ég tel að okkur hafi tekist að vinna vel að málinu á þeim tíma sem við höfðum. Ég tek alls ekki undir áhyggjur af að þetta hafi verið illa unnið. Þriggja vikna umsóknarfrestur var gefinn og mér finnst svolítið sérstakt að Reykjavíkurborg fylgist þá ekki betur með en svo að senda umsögn svona seint. Þar komu ekki fram einhverjar sérstakar eða nýjar áhyggjur sem við vorum ekki þegar búin að fá inn til okkar. Ég held að við séum með gott mál í höndunum og stend alveg við það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og geri ráð fyrir að ég túlki það rétt að hv. þingmaður sé að meina í samráðsgáttinni þegar hún lýsir því að Reykjavíkurborg hafi áður komið að borðinu, þ.e. áður en kemur að þinglegri meðferð málsins. Gott og vel, þá er bara skoðanaágreiningur á milli okkar vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að sú vinna sem þar á sér stað sé fyrst og fremst á vegum framkvæmdarvaldsins og þar með eigi löggjafinn eftir að sinna sinni vinnu fyrir utan það að oftar en einu sinni, á þeim stutta tíma sem við höfum verið að þróa þetta verklag, hefur komið fyrir að umsagnaraðilar átti sig ekki á því að breytingar verða á málinu á milli þessara tveggja meðferða, ef svo má segja. Mig langar til að beina sjónum aðeins í seinna andsvari að umsögn sem barst frá Félagsbústöðum sem ég held að allir geti tekið undir af sanngirni að eigi hagsmuna að gæta. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í lokaorð í þeirri umsögn: „Telur félagið þannig að veruleg hætta sé á að tilteknir hópar fólks, sem nú njóta þjónustu Félagsbústaða, verði þannig hliðsettir [[Forseti hringir.]]næstu tvö til þrjú árin. Telur félagið því nauðsynlegt að bráðabirgðaákvæði c-liðar 1. mgr. 11. gr. frumvarpsins verði endurskoðað. [[Forseti hringir.]] Lýsir félagið sig hér með reiðubúið til að veita aðstoð við þá vinnu. Fulltrúar félagsins eru reiðubúin að koma á fund nefndarinnar …“ Taldi meiri hlutinn það líka óþarft af því að það hefði komið fram áður [[Forseti hringir.]]eða telur nefndin að í breytingartillögum hafi nefndin orðið við öllum óskum þessara aðila?
Forseti biður þingmenn að virða tímamörk sem eru knöpp.
Virðulegur forseti. Það kom umsögn og við kölluðum Samband íslenskra sveitarfélaga fyrir. Sambandið á að fara með hagsmuni allra sveitarfélaga í landinu, þar á meðal Reykjavíkurborgar. Ég held að því hafi verið svarað og eins og ég sagði voru þær áhyggjur þegar fram komnar. Félagsbústaðir óskuðu eftir að koma fyrir nefndina en ekki vannst tími til þess. Nú erum við að vinna þetta mál og vissulega á knöppum tíma en það fór í þriggja vikna umsagnarferli. Það eru ný vinnubrögð, samráðsgátt sem er þarna í ferlinu. Ég held að við séum að vinna þetta í nokkuð góðu samráði. Ég hef ekki tíma til að reifa það aftur en meiri hlutinn taldi sem sagt tiltekin sjónarmið ekki gefa tilefni til breytinga á c-lið 11. gr. en beinir því til félags- og barnamálaráðherra að fylgjast sérstaklega með áhyggjum af þessu máli sem voru vissulega reifaðar frá Félagsbústöðum og fleirum. [[Forseti hringir.]]Við beinum því til ráðherra og vonumst til að hann hlýði því bara.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Viðraðar hafa verið töluverðar áhyggjur af þessu máli í umsögnum um það og það sem ég vil í fyrra andsvari spyrja út í er forgangsröðun. Það er verið að setja einstaklinga á vinnumarkaði í forgang umfram þá aðila sem sækjast eftir félagslegu húsnæði og m.a. í umsögnum Reykjavíkurborgar og Félagsbústaða kemur fram ágætlega góð greining á þörfinni. Þar er veruleg uppsöfnuð þörf á félagslegu húsnæði og um 1.300 manns tilgreindir sem eru á biðlistum eftir húsnæði. Ég hef ítrekað kallað eftir umræðu um almennu íbúðirnar og þann hluta sem snýr að vinnumarkaðnum, að fram fari einhvers konar þarfagreining á því hversu margar íbúðir þarf en ekki bara hversu margar íbúðir er verið að biðja um fjármagn eða heimild til að byggja. Ég hef ekki enn fengið svör við þessum spurningum mínum og ég spyr því hv. þingmann og framsögumann meiri hlutans hvort ekki hefði verið ráð að taka aðeins meiri tíma í ljósi þeirra alvarlegu athugasemda sem settar eru fram af hálfu Reykjavíkurborgar, stærsta aðilans í félagslega húsnæðiskerfinu okkar, um einmitt þá breyttu forgangsröðun sem í frumvarpinu felst, að þá lægi í það minnsta til grundvallar einhvers konar mat á þörf fyrir almennar íbúðir fyrir einstaklinga sem eru á vinnumarkaði, sem virðist ekki liggja fyrir, sér í lagi þegar horft er til þeirra 25% tekjulægstu. Þau viðmið virðast ekki duga til. Það virðist vera ónóg eftirspurn eftir almennum íbúðum sem er kannski helsta ástæða þess að verið er að hækka tekjuviðmiðin en um leið [[Forseti hringir.]]setja þá tekjulægstu aftar í forgangsröðina.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég kem enn og aftur að því að ég er að reyna að lyfta velferðarnefnd upp en minni hlutinn er alltaf að reyna að rífa niður þá vinnu sem við höfum þó lagt fram í þeim málum sem hafa verið lögð fram hérna. Ég tel að þetta hafi verið ágætlega unnið. Ég ætla líka að minna á að það er ekki nóg með að við höfum farið í eðlilegt samráðsferli, við höfum farið í samráð í samráðsgátt, en þetta eru þættir sem var samið um í lífskjarasamningnum. Hversu mikið ættum við að sveigja frá því? Þessir þættir voru þar inni. Áhyggjur Félagsbústaða eru að þrýstingurinn muni aukast. Ég held að akkúrat með þessu kerfi sem er verið að byggja hér undir minnki þrýstingurinn á félagslega kerfið og ætti að koma til móts við það. Ég endurtek að við erum hérna að vinna að máli sem er hluti af lífskjarasamningnum og þó að velferðarnefnd sé í öllum básum vel skipuð held ég að það sé ekki okkar að breyta því.
Herra forseti. Ég hlýt að spyrja: Er stjórnarmeirihlutinn, alveg óháð því um hvað var samið í lífskjarasamningnum eða ekki, einfaldlega sáttur við þá forgangsröðun að þarna sé verið að setja umtalsvert tekjuhærri einstaklinga á vinnumarkaði í forgang umfram þá allra tekjulægstu í samfélaginu sem bent er skýrt á í umsögnum um málið af hálfu Reykjavíkurborgar og fleiri aðila að geti orðið út undan í þessari þróun? Hefði ekki verið ráð að taka sér aðeins betri tíma í að vinna þetta mál og tryggja þá með viðbótarfjárveitingu af hálfu ríkisstjórnarinnar að í það minnsta þessi tekjulægsti hópur sæti ekki eftir í biðinni eftir húsnæði? Það hefði verið hægur leikur fyrir ríkisstjórnina að tryggja einfaldlega viðbótarfjármagn inn í þessi úrræði til að mæta allra tekjulægsta hópnum. Það hlýtur að vera óásættanlegt að tekjulægsti hópurinn í samfélaginu sé látinn sitja eftir vegna einhverrar skuldbindingar sem ríkisstjórnin hafi tekið á sig í kjarasamningum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Meiri hlutinn tekur undir það samkomulag sem var gert í lífskjarasamningnum í vor og við erum að fylgja eftir áherslum hans. [[Gripið fram í.]]Ekki endilega, þetta er tímabundin breyting til að svara kröfum verkalýðshreyfingarinnar. Eins og hér kemur fram er sá hópur sem hefur kannski helst lýst áhyggjum af þeim sem falla út af borðinu - sem við teljum óþarfar - að þá verði horft til þessa hóps sérstaklega, fylgst með og brugðist við með ákveðnum aðgerðum. Ég held að það sé alveg nógu skýrt. Það verður gert, vonandi og örugglega. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta hv. velferðarnefndar en undir þetta nefndarálit rita sú sem hér stendur, formaður velferðarnefndar, og hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Halldóra Mogensen og Guðmundur Ingi Kristinsson. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson áheyrnarfulltrúi er einnig samþykk áliti þessu. Um er að ræða nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almennar íbúðir með síðari breytingum. Kemur þar fram að minni hluti gagnrýnir harðlega þau vinnubrögð félags- og barnamálaráðherra sem sjást glögglega við framlagningu málsins. Málið er lagt fram í tengslum við svokallaða yfirlýsingu stjórnvalda um stuðning við lífskjarasamninga sem undirrituð var í apríl 2019. Frumvarpsdrög voru birt í samráðsgátt stjórnvalda 14. maí 2019 og höfðu umsagnaraðilar í jafn viðamiklu máli og hér um ræðir einungis eina viku til að bregðast við og urðu að skila inn umsögn fyrir 21. maí 2019. Alls bárust níu umsagnir og bera þær þess merki að umsagnaraðilar hafi talið vikufrest allt of skamman til að greina innihald frumvarpsins til hlítar. Kom það beinlínis fram í umsögnunum. Það verður að teljast ámælisvert af stjórnvöldum þegar um er að ræða eins viðamikið mál og umfangsmiklar breytingar á lögum um almennar íbúðir að standa svo að málum. Gagnrýnir minni hlutinn einnig harkalega hversu seint þetta mál kemur svo fram á Alþingi Íslendinga. Eins og áður sagði var málið í samráðsgátt stjórnvalda frá 14. maí til 21. maí en kemur hingað til Alþingis um miðjan nóvember sl. eða um hálfu ári eftir að umsagnarferli lauk í samráðsgátt. Nefndinni gafst því ekki nægur tími til þess að vinna lagfæringar á frumvarpinu, m.a. þar sem ekki gafst tími til þess að kalla alla umsagnaraðila á fund nefndarinnar sem gerðu alvarlegar athugasemdir við frumvarpið. Vegna þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað hér er rétt að taka það fram, svo því sé haldið til haga og það fært til bókar, að meiri hluti nefndarinnar óskaði eftir því að málið yrði tekið úr nefnd án þess að fulltrúar Reykjavíkurborgar og fulltrúar Félagsbústaða, stærsta eiganda félagslegs húsnæðis á Íslandi, kæmu fyrir nefndina. Frumvarpið hefur ekki eingöngu áhrif á stóran hóp fólks á vinnumarkaði eins og markmiðin gefa til kynna, hópinn sem heyrir undir svokallaðan lífskjarasamning, heldur alla íbúa landsins. Frumvarpið er hluti af átaki stjórnvalda til að bæta stöðu húsnæðismála sem er til komin vegna sinnuleysis þeirra í húsnæðismálum sem leitt hefur til húsnæðisskorts. Þeim skorti hefur fylgt síhækkandi húsnæðisverð, hvort tveggja á fasteigna- og leigumarkaði. Hækkandi leiguverð hefur komið harðast niður á þeim hópi sem býr við lökustu kjörin; öryrkjum, eldri borgurum, atvinnulausum og námsmönnum, en einnig þeim hópi sem frumvarpinu er ætlað að mæta, þ.e. tekjulágu fólki á vinnumarkaði. Það að stjórnvöld grípi til þess átaks sem nú á sér stað án þess að fram fari þarfagreining er að mati minni hluta nefndarinnar mjög ámælisvert þar sem með öllu er horft fram hjá hvar á landinu þörfin er mest og hver staðan er á almennum fasteignamarkaði. Hinn almenni fasteignaeigandi hefur einnig þörf fyrir að vandað sé til verka við lagasetningu á sviði húsnæðismála. Ævisparnaður fólks liggur oft og tíðum í fasteignum landsmanna og hefur fjölgun eigna umfram þörf áhrif á þann sparnað sem liggur í fasteignum landsmanna. Telur minni hlutinn því ámælisvert að farið sé í átak sem þetta án þess að fram fari fullnægjandi þarfagreining. Þá er rétt að taka fram að það var heldur ekki farið í þarfagreiningu með tilliti til ólíkra hópa. Minni hlutinn bendir á að lífskjarasamningurinn var einungis gerður við hinar vinnandi stéttir. Meiri hlutinn tók ekki tillit til þeirra athugasemda sem fram komu í umsögn Félagsbústaða hf. sem er eigandi langstærsta hluta félagslegra íbúða á landinu, ekki tillit til velferðarsviðs Reykjavíkurborgar sem þjónustar flesta íbúa landsins né heldur tillit til umsagna Öryrkjabandalagsins og Brynju – hússjóðs Öryrkjabandalagsins. Í umsögnum þeirra var bent á að með frumvarpinu væri verið að stækka verulega það mengi fólks á vinnumarkaði sem lög um almennar íbúðir taka til án þess að horfa til þeirra áhrifa sem slík breyting hefði á fólk sem er utan vinnumarkaðar. Í umsögn velferðarsviðs Reykjavíkurborgar er gerð athugasemd við afmörkun þess hóps sem um ræðir. Telur velferðarsviðið mikilvægt að tilgreind séu sérstök tekju- og eignamörk sem eigi einungis við um þann hóp leigjenda sem leigir félagslegt húsnæði hjá sveitarfélögum. Telur velferðarsvið Reykjavíkurborgar það valda vissri skekkju að sömu tekjumörk séu fyrir leigjendur félagslegs leiguhúsnæðis hjá sveitarfélögunum og alla aðra leigjendur sem falla undir lög um almennar íbúðir. Slíkt feli í sér að allir einstaklingar sem falli undir tekjumörk í frumvarpinu geti, að öðrum skilyrðum uppfylltum, átt rétt á félagslegu leiguhúsnæði frá sveitarfélagi. Telur velferðarsvið Reykjavíkurborgar það varla geta verið í samræmi við upphaflegan tilgang með lögum um almennar íbúðir. Velferðarsvið Reykjavíkurborgar rekur í umsögn sinni hverjar árstekjur einstaklinga megi nú vera svo að þeir geti talist eiga rétt á félagslegu leiguhúsnæði miðað við frumvarpið og telur ljóst að hóparnir sem hingað til hafi helst átt þann rétt séu þeir sem fái fjárhagsaðstoð frá Reykjavíkurborg, þ.e. að öryrkjar og atvinnulausir, auk þeirra sem eru tekjulægstir, muni eftir breytingarnar, sem meiri hluti velferðarnefndar tekur undir, bera skertan hlut. Í umsögn Félagsbústaða hf. koma einnig fram áhyggjur af þeim hópi sem til þessa hefur átt rétt á félagslegu húsnæði. Benda Félagsbústaðir hf. á að allar breytingar á lögum um almennar íbúðir hafi veruleg áhrif á starfsemi félagsins og þar með á alla þá sem treysta á þjónustu félagsins. Félagið sé langstærsta leigufélag félagslegs húsnæðis á Íslandi með eignasafn sem samanstandi af rúmlega 2.700 íbúðum. Ríflega 6.000 einstaklingar nýti sér þjónustuna og því sé ljóst að um umtalsverðan hóp er að ræða. Félagsbústaðir telja frumvarpið fela í sér mikla fjölgun þeirra einstaklinga sem munu eiga kost á almennum íbúðum vegna hækkunar tekju- og eignamarka og vegna áforma um byggðaframlög þar sem skortur er á leiguhúsnæði. Telja Félagsbústaðir að félagslegar íbúðir sveitarfélaga verði settar í minni forgang fyrir árið 2020–2022. Stangist það á við það skýlausa ákvæði núgildandi laga að félagslegar íbúðir sveitarfélaga skuli njóta forgangs allt að 25% af ráðstöfunarfé. Félagsbústaðir benda á að þeir séu með metnaðarfulla áætlun um uppbyggingu á félagslegu leiguhúsnæði til að mæta brýnum þörfum en fyrirséð sé að þeir hópar sem áður hafa átt þess kost að sækja um félagslegt húsnæði verði hliðsettir næstu tvö til þrjú árin. Minni hlutinn tekur undir umsögn Félagsbústaða hf. um að þetta sé óviðunandi þar sem stjórnvöld séu með þessu að senda þau skilaboð að uppbygging á félagslegu leiguhúsnæði hjá sveitarfélögunum verði eftir lagabreytinguna að mestu á ábyrgð sveitarfélaganna, a.m.k. fyrir umrætt tímabil 2020–2022. Þetta geta nú varla átt að vera þau skilaboð sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sendir þeim sem þurfa mest á stuðningi að halda. Þá gera Félagsbústaðir einnig athugasemd við að verið sé að fella brott heimild sveitarfélaga til þess að veita allt að fjögurra prósentustiga viðbótarframlag vegna íbúða á svæðum þar sem skortur er á leiguhúsnæði og bygging íbúða hefur verið í lágmarki eða sérstök vandkvæði eru á því að fá fjármögnun á almennum markaði. Þótt Íbúðalánasjóði yrði heimilt að veita allt að 6% viðbótarframlög frá ríkinu vegna leiguíbúða á sömu svæðum er slík breyting án þess að gerð sé sérstök grein fyrir henni. Í því sambandi telur minni hlutinn það hljóta að vera eðlilegt að sveitarfélögin hafi slíka heimild og það sé undir þeim komið hvort þau nýti sér hana. Þá er sú forgangsröðun sem lagt er til að verði lögfest í c-lið 11. gr. sú sama og viðhöfð hefur verið hjá stjórnvöldum undanfarin ár. Benda Félagsbústaðir á að sú forgangsröðun hafi nú þegar haft bein áhrif á getu félagsins til að mæta uppsafnaðri þörf þeirra sem þurfa á félagslegu leiguhúsnæði að halda. Verði það bráðabirgðaákvæði lögfest sé einnig fyrirséð að staðan verði óbreytt og að þeir sem njóta þjónustu félagsins verði settir til hliðar næstu tvö til þrjú árin. Með vísan til framangreinds leggst minni hlutinn gegn því að málið verði samþykkt óbreytt, einfaldlega vegna þess að það virðist vera sem lítið tillit hafi verið tekið til hóps þeirra sem hvað höllustum fæti standa og vegna þess að ónógur tími var gefinn í þetta mál. Það er rétt að taka það fram að minni hlutinn er ekki að leggjast gegn átaki á húsnæðismarkaði, alls ekki. Minni hlutinn er ekki að leggjast gegn því að stjórnvöld geri samninga við aðila vinnumarkaðarins um átak á húsnæðismarkaði, hreint ekki. Minni hlutinn er að gera athugasemdir við að í sömu kökuna eigi að setja þá sem nú eru loksins á horfa fram á bjartari tíma, þ.e. semja við aðila á vinnumarkaði er varða húsnæðismál en gleyma hópi þeirra sem hvað höllustum fæti standa, þ.e. þeim sem eru öryrkjar, eldri borgarar, námsmenn og atvinnulausir, því að lífskjarasamningurinn á jú ekki við þann hóp.
Herra forseti. Ég þakka þingmanni Helgu Völu Helgadóttur fyrir ræðuna. Hún fór yfir sjónarmið minni hlutans í sinni ræðu og svo sem ekkert sérstakt um það að segja. Hins vegar ræddi hún töluvert mikið um umsögn Félagsbústaða og um þær áhyggjur Félagsbústaða að þeir muni ekki geta sinnt hlutverki sínu á sama hátt og áður. Þarna tel ég að gæti nokkurs misskilnings vegna þess að með því að komið er á fót öðru úrræði fyrir hópinn sem er í tveimur lægstu tekjurfimmtungunum mun þrýstingur á sveitarfélögin um að útvega félagslegt húsnæði minnka og þar með ætti þörfin á þeim endanum ekki að vera sú sama. Þingmaðurinn hlýtur að vera mér sammála um að það sé ekki eðlilegt fyrirkomulag í samfélaginu að allir þeir sem eru í 40 neðstu tekjurprósentunum eigi að þurfa á því að halda að sækja um félagslegt húsnæði. Ég á mjög erfitt með að sjá fyrir mér að þingmaðurinn telji það og telji hún það leiðir af sjálfu að þá mun þrýstingurinn á Félagsbústaði minnka. Hitt er svo aftur mjög áhugaverður punktur í umsögn minni hlutans að minni hlutinn, sem a.m.k. að einhverju leyti stendur saman af félagshyggjuflokkum og að einhverju leyti af hópum sem hingað til hafa talið sig vera talsmenn verkalýðshreyfinganna, skuli leggjast gegn því að frumvarpið verði samþykkt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og vil kannski byrja á lokunum. Það virðist vera sem hv. þingmaður hafi ekki heyrt ræðu þeirrar sem hér stendur, þ.e. niðurlag ræðunnar þar sem kom skýrt fram að hópurinn væri að sjálfsögðu ekki að leggjast gegn lífskjarasamningunum heldur gegn þeim vinnubrögðum sem hér eru viðhöfð, þ.e. að taka ekki tillit til þessa hóps. Þegar hv. þingmaður segir að það gæti misskilnings hjá Félagsbústöðum og velferðarsviði Reykjavíkurborgar og Reykjavíkurborg er vert að benda á að umræddir aðilar sendu líka inn umsögn í samráðsgátt í þeirri viku sem gefin var hjá stjórnvöldum til samráðs við þessa stóru aðila og sú umsögn rímar algerlega við umsögn Brynju – hússjóðs, umsögn Þroskahjálpar og umsögn Öryrkjabandalagsins, af því þetta eru einmitt þeir hópar sem eru að reyna gæta hagsmuna þessa hóps sem við erum hér að tala um. Misskilningurinn sem hv. þingmaður segir að sé til staðar varðandi þetta allt saman hefur a.m.k. ekki verið leiðréttur í nefndinni vegna þess að þegar minni hlutinn óskaði eftir að fá að kalla þessa aðila fyrir nefndina til að útskýra umsögn sína var því hafnað af meiri hlutanum. Ég veit því ekki hvaðan hv. þingmaður hefur þær upplýsingar að þetta sé misskilningur, hvort hann hafi heyrt það hjá Félagsbústöðum eða bara einhvers staðar annars staðar. En það er alveg ljóst að allir þeir aðilar sem sendu inn umsögn og bentu á þetta hafa þá kannski mögulega verið að misskilja - ja, hv. þingmann? Ég veit það ekki.
Herra forseti. Ég þakka svörin frá hv. þingmanni. Það er nú svo að heildarsamtök sveitarfélaga, Samband íslenskra sveitarfélaga, sendu umsögn við frumvarpið og komu á fund nefndarinnar og ég gat alla vega ekki skilið þá umsögn eða orðræðu fulltrúa sambandsins á annan hátt en að þeir væru tiltölulega sáttir við frumvarpið. Þeir bentu hins vegar á, eins og hv. þingmaður, að þeim þætti tíminn knappur og það kann vel að vera að þriggja vikna umsagnarfrestur sé lítill og að einhverjum finnist það. En það er nú samt sá plagsiður sem hefur verið hafður að mestu hér í þinginu að gefa þrjár vikur til umsagna. Á hitt er að líta að þegar er knappur tími eins og hér er getur þurft að hemja sig eitthvað í því hverjir eru kallaðir á fund nefndarinnar og ég verð að segja að mér finnst þá eðlilegast að það séu þá helst kallaðir þeir sem senda umsagnir innan þess tímaramma sem er gefinn. Það er að mörgu leyti eðlilegast. Og þá til vara að þeir sem eru í forsvari fyrir heildarsamtök eða heildarhópinn sem undir er séu kallaðir til og það var gert í þessu tilviki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Já, það virðist vera sem meiri hlutanum þyki sómi að því að kalla ekki inn fólk sem skilar umsögn eftir að umsagnarfresti lýkur. En ég hef ekki áður séð svo mikilli hörku beitt hér, sérstaklega þegar um er að ræða langsamlega stærsta sveitarfélagið í landinu, að láta eins og sá tímarammi sem gefinn var geri að verkum að umsagnir og mjög faglegar ábendingar þeirra aðila sem þjónusta langstærsta hópinn skuli virtar að vettugi af meiri hluta hv. velferðarnefndar, einfaldlega vegna þess að þær koma of seint. Það bendir eiginlega til þess að vinna þessa frumvarps og fagleg vinna þingmanna snúist bara um að koma málunum í gegnum nefndina en ekki að gera það faglega. Jafnvel stórir aðilar geta farið fram yfir umsagnarfrest og ef um er að ræða slíkan aðila, eins og Reykjavíkurborg er í þessu tilviki, er eiginlega alveg ótrúlegt að taka ekkert tillit til umsagnarinnar, einfaldlega vegna þess að hún kemur of seint. Það eru ekki málefnaleg sjónarmið. Ég lýsi furðu minni á þeim vinnubrögðum.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um úrvinnslu eigna og skulda ÍL-sjóðs vegna uppsafnaðs vanda Íbúðalánasjóðs. Ég ætla að reyna að klára þessa framsögu í eins stuttu máli og kostur er. Almennt má segja að í þeim umsögnum sem nefndin fékk vegna þessa máls, sér í lagi frá Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitinu, var nokkuð gagnrýnt að umgjörð á ÍL-sjóði, eins og hann myndi þá starfa innan fjármálaráðuneytisins, væri ekki nægjanlega skýr en almennt má þó segja að umsagnaraðilar hafi tekið undir það meginmarkmið frumvarpsins að það væri til bóta að aðskilja þessa starfsemi frá því sem frá áramótum verður Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Nefndin tók að talsverðu leyti tillit til þeirra umsagna sem fram komu og gerir þó nokkrar breytingartillögur við frumvarpið til að skerpa á einmitt áðurnefndri umgjörð um starfsemi sjóðsins. Í stuttu máli er í 1. gr. bætt við að kveðið skuli á um áhættustefnu sjóðsins til að stuðla að meginmarkmiði hans sem er að draga úr áhættu ríkissjóðs vegna þessara eigna og skulda Íbúðalánasjóðs. Jafnframt er gerð sú breyting við 2. gr. að ráðherra skuli, en sé ekki aðeins heimilt, skipa verkefnisstjórn, að hún skuli skipuð til þriggja ára í senn að hámarki og að þeir stjórnarmenn skuli uppfylla hæfisskilyrði stjórnarmanna lífeyrissjóða. Við 5. mgr. 3. gr. er bætt tveimur nýjum málsliðum sem skerpa á því hvað koma skuli fram í þeirri skýrslu sem leggja skal fyrir Alþingi árlega vegna starfsemi sjóðsins. Af öðrum meginbreytingum má nefna að í 6. gr. er ráðherra aftur gert skylt að setja reglugerð um starfsemi sjóðsins þar sem m.a. skuli kveðið á um áhættuvilja og áhættustýringu ÍL-sjóðs, hvernig eignastýringu sjóðsins og eftirliti skuli háttað og um hlutverk verkefnisstjórnar að öðru leyti. Í reglugerðinni skuli jafnframt kveðið á um hvernig opinberri upplýsingagjöf til verðbréfamarkaðar skuli háttað og um meðferð trúnaðarupplýsinga og viðskipti innherja. Síðan er lagt til að í ákvæði til bráðabirgða verði bætt inn tveimur nýjum málsgreinum, að ráðherra skuli skipa verkefnisstjórn í fyrsta sinn fyrir 1. apríl 2020 og að skýrsla ráðherra til Alþingis fyrir árið 2021, samanber 5. mgr. 3. gr., skuli innihalda umfjöllun um þá vinnu sem fram hafi farið um endurskoðun laganna. Ég hygg að með þessum breytingum sem meiri hluti nefndarinnar leggur til sé komið að verulegu leyti til móts við þær athugasemdir sem bárust um málið í umsagnarferli. Undir nefndarálitið rita Óli Björn Kárason formaður, Þorsteinn Víglundsson framsögumaður, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Jóhann Friðrik Friðriksson.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða um frumvarp til laga um úrvinnslu eigna og skulda ÍL-sjóðs vegna uppsafnaðs vanda Íbúðalánasjóðs. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það sé vitað hversu mikið tap verður á þessu safni út af vaxtamun. Það er búið að greiða rosalega mikið upp af lánum Íbúðalánasjóðs, ég gerði það t.d. sjálfur. Vaxtamunurinn er alveg gígantískur. Þetta er rosalega mikið tap og það er talað um að 200 milljarðar fari niður í 140 eða ég veit ekki. Er reiknað með að tapið haldi áfram og þá hversu mikið? Er nokkurn veginn áætlað hvað ríkisstjórnin tapar miklu? Síðan langar mig að spyrja um annað. Það er áréttað að sett verði þriggja manna verkefnisstjórn og að hún eigi að hlíta sömu skilyrðum og starfsemi lífeyrissjóða. Hvaða laun fá þessir menn? Er vitað um launakjör þeirra? Er það svipað og er hjá lífeyrissjóðunum? Eitt af því sem er alveg stórfurðulegt er hversu marga lífeyrissjóði við erum með starfandi og rosalega háar launagreiðslur þar. Mér þætti vænt um að vita bæði um tapið og hvort það sé vitað hvað það kostar að hafa þessa þriggja manna verkefnisstjórn yfir eignunum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Stutta svarið um tapið er að þær upplýsingar sem nefndin fékk í umfjöllun um málið eru að það er áætlað að það geti orðið allt að 140 milljarðar. Það er eins og margt í þessu enn háð verulegri óvissu og ræðst m.a. og kannski fyrst og fremst af því hver þróunin verður á langtímavöxtum hérna á næstu árum. Haldi vextir áfram að lækka enn frekar er viðbúið að þetta tap geti orðið jafnvel enn meira. Hins vegar er það í sjálfu sér ekki viðfangsefni þessa frumvarps. Það er ekkert sem við getum gert til að stemma stigu við því tapi sem þarna er orðið, það varð vegna mistaka sem áttu sér stað í tengslum við lagasetningu árið 2004, ef ég man rétt, þar sem gert var ráð fyrir uppgreiðsluheimildum á útlánum Íbúðalánasjóðs en þau skuldabréf sem Íbúðalánasjóður fjármagnaði sig með voru ekki uppgreiðanleg. Það er meginorsökin fyrir því mikla tapi sem þarna hefur myndast á undanförnum árum. Það var hins vegar samdóma álit þeirra sem veittu umsögn um málið, og mér heyrðist nefndin að sama skapi vera nokkuð sammála um það, að skynsamlegt væri að taka þessar eignir út og undir beina stjórn ríkissjóðs til að reyna að lágmarka tapsáhættuna eins og frekast væri unnt. Hvað varðar verkefnisstjórnina verður fjármálaráðuneytið að svara hvort um verði að ræða einhverjar sérstakar launagreiðslur fyrir setu í slíkri verkefnisstjórn eða ekki. Minn skilningur er í það minnsta sá að þarna sé um að ræða starfsmenn ráðuneytisins sem hafa að hluta til þær starfsskyldur að sitja í þessari verkefnisstjórn. En fjármálaráðuneytið verður að svara fyrir nákvæmlega hvernig þetta verður útfært.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það hlýtur að vera rannsóknarefni hvernig þau mistök gátu orðið að þetta rosalega tap er komið til út af einhverjum mistökum sem voru gerð og hvort það hafi verið kannað hvort menn læri af því til frambúðar í þessu samhengi. Virkir vextir heildarskulda sjóðsins eru 4,34% og eins og staðan er í dag virðist vaxtastigið vera það lágt að það verði það áfram. Tapið virðist vera töluvert mikið og mér sýnist það eiga eftir að aukast. Maður hlýtur að spyrja hvernig þetta hafi getað skeð og hvort verið sé að hnýta alla lausa enda þannig að þetta komi ekki fyrir aftur. Það hlýtur að vera eitthvað að í stjórnun þegar við erum að tala um þessa gífurlegu upphæð. Þetta er ekki nein smáupphæð. Hárin rísa á mörgum þegar talað er um 10–15 milljarða gagnvart öryrkjum og eldri borgurum en þarna erum við að tala um vel á annað hundrað milljarða. Það hlýtur að þurfa að athuga þetta mjög vel.
Herra forseti. Ég get ekki annað en tekið undir það með hv. þingmanni að það er mjög mikið umhugsunarefni hvernig svona grundvallarmistök gátu átt sér stað. Þetta ætti ekki að koma sérfróðum aðilum á óvart, þ.e. að skilja svona á milli uppgreiðsluheimildar á útlánum sjóðsins en hafa ekki slíka heimild fyrir hendi í þeim skuldabréfum sem sjóðurinn gefur út til eigin fjármögnunar. Þetta er grundvallaratriði í fjármálafræði. Þarna er búin til áhætta fyrir sjóðinn sem hefur komið í ljós að var mjög mikil og enn algjörlega ófyrirsjáanlegt hversu mikil hún getur orðið. Haldi vextir áfram að lækka og aukist enn frekar á uppgreiðsluhraða þeirra lána sem þarna eru undir getur þetta orðið verulegt tap fyrir ríkissjóð. Hvort þarna er um að kenna óvandaðri umfjöllun Alþingis á sínum tíma fyrir utan þau mistök sem gerð voru í upphafi máls ætla ég ekki að kveða upp úr um hér en þetta er áminning fyrir okkur um að þegar ekki er vandað til verka geta afleiðingarnar orðið mjög alvarlegar eins og þetta er mjög skýrt og gott dæmi um. Gerð voru grundvallarmistök þegar þessu fyrirkomulagi var hleypt af stokkunum á sínum tíma og skattgreiðendur munu greiða reikninginn fyrir þau mistök, því miður. Undan því verður ekki komist, á þessu hvílir einfaldlega ríkisábyrgð, og viðfangsefni þessa máls er fyrst og fremst að reyna með öllum ráðum að lágmarka áhættu ríkissjóðs eins og kostur er. Þegar upp er staðið verður þetta samt reikningur sem endar hjá skattgreiðendum.
Virðulegur forseti. Ég ætla mæla fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp er varðar breytingu á neytendalögum þar sem verið er að efla neytendaverndina. Það er ágætt að geta þess í upphafi að frumvarpið kemur að sjálfsögðu frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu og byggir á vinnu starfshóps um endurskoðun á starfsumhverfi smálánafyrirtækja sem skipaður var með bréfi ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þann 11. júlí 2018. Í skýrslunni sem umræddur starfshópur skilaði af sér voru lagðar til ýmsar aðgerðir og með frumvarpinu sem hæstv. ráðherra lagði fram voru lagðar til breytingar á lögum um neytendalán til að efla neytendavernd á fjármálamarkaði. Frumvarpið fól í sér hluta af tillögum starfshópsins en það var ljóst strax við 1. umr. þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir frumvarpinu að mörgum fannst ekki nógu langt gengið til að ná þeim markmiðum sem frumvarpinu var ætlað að ná, þ.e. að auka enn frekar á neytendavernd. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd bárust sjö umsagnir frá mismunandi aðilum og á fund okkar mættu aðilar frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, umboðsmanni skuldara, frá Creditinfo, Neytendasamtökunum og Fjármálaeftirlitinu. Auk þess bárust okkar nokkrar skriflegar umsagnir, m.a. frá Ecommerce 2020 en það var eini aðilinn sem er á þessum markaði sem sendi inn umsögn. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd bauð þeim að mæta fyrir nefndina í tvígang en þeir gátu ekki orð við þeirri beiðni. Eins og áður sagði var frumvarpinu ætlað að auka neytendavernd á sviði lánastarfsemi, einkum með tilliti til starfsemi smálánafyrirtækja sem bjóða neytendum tiltölulega lágar lánsfjárhæðir til skamms tíma með háum kostnaði fyrir lántaka. Efnisákvæði frumvarpsins árétta ófrávíkjanleika laganna, skýra reglur um lagaval, kveða á um að neytanda sé óskylt að greiða heildarlántökukostnað láns ef kjör þess brjóta gegn ákvæði laga um neytendalán um árlega hlutfallstölu kostnaðar. Í þeim umsögnum sem nefndinni bárust kom fram almennur stuðningur, heilt yfir, við framgang frumvarpsins. Helst sætti gagnrýni að ekki væri nægjanlega langt gengið til að ná markmiðum frumvarpsins. Samhliða umfjöllun um málið fjallaði nefndin um frumvarp Oddnýjar G. Harðardóttur o.fl. hv. þingmanna til laga um starfsemi smálánafyrirtækja, samanber 14. þingmál á yfirstandandi löggjafarþingi, þar sem frumvörpin höfðu bæði sama markmið, að reyna að koma böndum á smálán og auka neytendavernd þegar að þeim kemur. Meiri hlutinn leggur áherslu á að í kjölfar gildistöku þess frumvarps sem hér er til umfjöllunar haldi stjórnvöld áfram að fylgjast með þróuninni á þessum markaði sem og þróun regluverks um málaflokkinn annars staðar á Norðurlöndum. Á meðal atriða sem komu til umræðu í nefndinni og meiri hlutinn telur rétt að sæti nánari skoðun er hvort rétt sé að skerpa á kröfum til lánveitenda um að framkvæma lánshæfis- og greiðslumat og byggja ákvörðun um lánveitingu á því. Það er líka ástæða, virðulegur forseti, til taka það fram að hér erum við í rauninni að fjalla um frumvarp sem er breytingar á neytendalánum og það þýðir að undir eru allar tegundir neytendalána, hvort sem það er yfirdráttur, raðgreiðslur, netgíró eða annað þess háttar. Í lagatextanum í dag er ekki til neitt sem heitir skilgreining á smálánum eða smálánafyrirtækjum. Nefndinni var m.a. bent á að stór hluti þess vanda sem við er að etja í tengslum við starfsemi svokallaðra smálánafyrirtækja lúti að innheimtuþættinum og að jafnvel væri það svo að helsta gróðavon slíkra fyrirtækja lægi í innheimtunni. Nokkuð vel er skilgreind í íslenskum lögum löggjöf um frum- og milliinnheimtu en öðru máli gegnir um löginnheimtu. Þess vegna telur meiri hlutinn afar brýnt að skýra betur reglur um starfsemi löginnheimtuaðila og eftirlit með þeirri starfsemi. Nefndin hefur verið upplýst um að sú vinna sé í gangi í dómsmálaráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti. Hvetur meiri hlutinn til að vinnunni verði hraðað eins og kostur er og að frumvarp með það að markmiði að bæta lagagrundvöll innheimtumála að þessu leyti verði lagt fram á vorþingi. Nefndin leggur líka til ákveðnar breytingartillögur. Ein af þeim lýtur að svokallaðri skráningarskyldu en á meðal þeirra ábendinga sem nefndinni bárust við umfjöllun málsins var að taka bæri upp leyfisskyldu eða alla vega skráningarskyldu fyrir veitendur lána sem skilgreina mætti sem smálán. Nefndinni var m.a. bent á að víðast hvar í nágrannaríkjum Íslands væri slík skylda fyrir hendi og að á Norðurlöndum væri tilhneigingin sú að taka upp leyfisskyldu í stað skráningarskyldu. Þess ber kannski að geta, virðulegur forseti, að ein af röksemdafærslunum hæstv. ráðherra þegar hún lagði fram frumvarpið var að slík skylda væri of íþyngjandi fyrir þau fyrirtæki sem eru á markaði og það verður auðvitað alltaf að horfa til þess að á þessum markaði á sér stað gríðarleg nýsköpun. Við erum með töluvert af sprotafyrirtækjum sem eru að feta sig inn á markað greiðslumiðlanna og þar af leiðandi líka inn á markað neytendalána. En meiri hlutinn fellst á þær ábendingar sem fram hafa komið við umfjöllun málsins og leggur til að tekin verði upp skráningarskylda hjá Neytendastofu á grundvelli laga um neytendalán fyrir þau fyrirtæki sem veita neytendalán og ekki eru jafnframt fjármálafyrirtæki í skilningi laga um fjármálafyrirtæki. Samhliða verði lánveitendum sem svo háttar til um bætt við gildissvið 1. mgr. 2. gr. peningaþvættislaga og látin sæta eftirliti Fjármálaeftirlitsins á grundvelli þeirra laga, samanber 1. mgr. 38. gr. Til að forðast tvöfalda skráningarskyldu leggur meiri hlutinn til að Neytendastofu verði veitt heimild til að deila upplýsingum um skráða aðila með Fjármálaeftirlitinu. Við teljum að með því að fella neytendalánastarfsemi undir lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka eflist opinbert aðhald og eftirlit með starfseminni til muna auk þess sem eftirlit á grundvelli þeirra laga er annars eðlis en við á um eftirlit Neytendastofu á grundvelli laga um neytendalán. Meiri hlutinn vonast til að með þessu móti öðlist yfirvöld breiðari yfirsýn yfir málaflokkinn sem greiði fyrir viðeigandi viðbrögðum þegar upp koma mál sem eru erfið viðureignar. Nefndinni er kunnugt um að heildarendurskoðun á löggjöf um peningaþvætti og tengd mál sé á næsta leiti hjá dómsmálaráðuneytinu. Því kom til vangaveltna um hvort ástæða væri til að bíða eftir því. En niðurstaðan er að meiri hlutanum þykir ekki ástæða til að bíða með þessa breytingu þar til sú endurskoðun fer fram. Hvetur meiri hlutinn aftur á móti til að smálánastarfsemi verði tekin til sérstakrar skoðunar við þá endurskoðun og að m.a. verði metið hvort reynslan af upptöku þeirrar skráningar- og eftirlitsskyldu sem meiri hlutinn leggur til nú mæli með að fyrirkomulagið sæti breytingum. Þó skal tekið fram að sú breytingartillaga sem við leggjum hér til varðandi skráningarskyldu og þá skráningu líka hjá Fjármálaeftirlitinu að þar leggur meiri hlutinn til að þær breytingar öðlist gildi 1. mars 2002 til að gefa ákveðið svigrúm til þeirra aðila sem á markaðnum starfa. Eitt af því sem var töluvert rætt í nefndinni er 26. gr. laga um neytendalán þar sem mælt er fyrir um að árleg hlutfallstala kostnaðar (ÁHK) á neytendalánum megi ekki vera meira en 50% að viðbættum stýrivöxtum. Það er ástæða til að geta þess, virðulegi forseti, að í skýrslunni sem starfshópurinn vann, sem ég nefndi í upphafi ræðunnar, var ekki fjallað sérstaklega um þennan þátt og reynslan á Norðurlöndunum virðist vera mjög á þá leið að þau fyrirtæki sem reyna að komast fram hjá lögunum finna ítrekað aðrar leiðir til að bæta við kostnaði fram hjá þessari árlegu hlutfallstölu kostnaðar. Engu að síður er það öllum ljóst að 50% að viðbættum stýrivöxtum er auðvitað gríðarlega hátt vaxtastig og því leggur meiri hlutinn til að breyting verði gerð á frumvarpinu og það lækkað í 35% auk stýrivaxta. Þá er ástæða til að benda líka á það að með 3. gr. frumvarpsins er lagt til að það nýmæli bætist við ákvæðið að neytendum sé óskylt að greiða heildarlántökukostnað láns þegar lánveitandi brýtur gegn ákvæðinu. Það á að vera alveg skýrt að það að brjóta gegn þessu ákvæði felur í sér þá stöðu að lántaki þarf ekki að greiða kostnaðinn. Það þýðir að ef heildarlántökukostnaður fer fram úr hámarki ÁHK samkvæmt lögum ber neytanda einungis að greiða til baka höfuðstól láns og eignast endurgreiðslukröfu á hendur lánveitanda hafi hann greitt umfram höfuðstól. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt ákvæði og okkur í nefndinni er ekki kunnugt um að slík ákvæði séu í lögum annarra Norðurlandanna. Farið er ágætlega yfir það í nefndaráliti hver þessi vaxtaprósenta sé í hinum löndunum. Hún hefur almennt verið að lækka. Finnland hefur verið með 20%, Svíþjóð 40% og í Danmörku er ekkert þak og ekki heldur í Noregi, að mér skilst, en Danir eru að tala um að setja upp ákveðið þak. Þá skal líka geta þess að reglurnar geta verið misjafnar, til að mynda í Finnlandi þar sem þetta hlutfall er lægst af nágrannalöndunum okkar, þ.e. 20% en engu að síður er um 180 evru fastur kostnaður sem þýðir auðvitað að prósentan getur verið mun hærri þegar um lágar fjárhæðir er að ræða. Þá fjölluðum við líka um auðkenniskröfuna. Okkur í nefndinni hefur verið bent á að smálánafyrirtæki geri litlar sem engar kröfur um auðkenningu þegar sótt er um smálán á vefsíðu fyrirtækjanna. Þannig sé ekki girt fyrir að lán séu tekin í nafni annars en raunverulegs lántaka og dæmi þekkist um slík. Til að sporna við þessu leggur meiri hlutinn til að sett verði skilyrði um auðkenningu til að lánasamningar teljist skuldbindandi, annaðhvort með eiginhandarundirskrift eða fullgildri, rafrænni undirskrift í skilningi laga um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti, nr. 55/2019, sé lánasamningurinn gerður í fjarsölu. Þá er ástæða til að benda á að það er með þetta eins og með skráningarskylduna að meiri hlutinn leggur til að þessar breytingar öðlist gildi 1. mars 2020 og gefst þá eitthvert svigrúm fyrir aðila á markaði til að bregðast við þessari auknu kvöð. Aðrar breytingar sem meiri hlutinn leggur til eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson skrifar undir nefndarálit þetta með fyrirvara sem er að hann telur frumvarpið ásamt breytingartillögum meiri hlutans til bóta en að ganga hefði mátt lengra til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Undir þetta nefndarálit skrifa, auk mín, hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Ólafur Þór Gunnarsson, Ólafur Ísleifsson, með fyrrgreindum fyrirvara, Brynjar Níelsson og Jóhann Friðrik Friðriksson.
Herra forseti. Frumvarp hæstv. ferða-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um breytingu á lögum um neytendalán, nr. 33/2013, tók breytingum til batnaðar í meðferð efnahags- og viðskiptanefndar. Minni hluti nefndarinnar telur að breytingartillögur meiri hlutans séu til mikilla bóta og með þeim náist mun betur en ella markmið frumvarpsins um að auka neytendavernd. Smálánafyrirtæki hafa verið gagnrýnd allt frá því að þau byrjuðu að hasla sér völl hér á landi 2010, einkum vegna kostnaðar við lántöku og ágengrar markaðssetningar lánanna sem beinist að ungu fólki og fólki sem stendur veikt fyrir. Neytendasamtökin hafa bent á að mikill skortur sé á neytendavernd og aðstoð við lánþega ólöglegra smálána við að leita réttar síns. Fyrir liggi að stór hópur fólks hafi orðið fyrir fjárhagsskaða vegna ófullnægjandi úrræða, skorts á eftirliti og seinagangs í kerfinu. Neytendasamtökin lýsa yfir þungum áhyggjum af stöðu brotaþola smálánafyrirtækja. Vegna eðlis málanna telja samtökin brýnt að stjórnvöld bregðist hratt við til að vernda hagsmuni þeirra sem brotið hefur verið á og aðstoði við að endurheimta fé sem haft hefur verið af fólki með ólögmætum hætti. Minni hlutinn tekur undir þessar áhyggjur og áskorun til stjórnvalda um skjót viðbrögð. Líkt og fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans snýr hluti þess vanda sem við er að etja að innheimtuþættinum. Minni hlutinn tekur undir það álit meiri hlutans að afar brýnt sé að skýra betur reglur um löginnheimtu og eftirlit með starfseminni, að þeirri vinnu verði hraðað sem kostur er og að frumvarp um bættan lagagrundvöll innheimtumála verði lagt fram á vorþingi. Hér á landi eru smálánafyrirtæki hvorki leyfisskyld né skráningarskyld. Öll önnur norræn ríki hafa horfið frá skráningarskyldu og tekið upp leyfisskyldu. Þannig fer fram leyfissvipting ef fyrirtækin brjóta ítrekað lög og reglur sem um þau eru sett. Minni hlutinn leggur til þá breytingu að einnig verði tekin upp leyfisskylda fyrir smálánafyrirtækin hér á landi og litið til reynslu annarra norrænna ríkja hvað það varðar. Skráningarskylda sú sem meiri hlutinn leggur til í breytingartillögu er til bóta en þar sem reynsla annarra norrænna ríkja er á þann veg að hún nægi ekki og að leyfisskylda skili betri árangri vill minni hlutinn fara eftir því. Minni hlutinn tekur undir það sjónarmið að lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka eigi að gilda um starfsemi smálánafyrirtækja. Samkvæmt 26. gr. laga um neytendalán má árleg hlutfallstala kostnaðar (ÁHK) á neytendalánum ekki nema meira en 50 hundraðshlutum að viðbættum stýrivöxtum. Minni hlutinn telur að um okurvexti sé að ræða og að nauðsynlegt sé að lækka kostnaðarviðmiðið. Meiri hlutinn leggur til að hámark ÁHK lækki í 35% sem er sannarlega til bóta en minni hlutinn telur ekki nóg að gert með þeirri tillögu. Því leggur minni hlutinn fram breytingartillögu um að ÁHK á neytendalánum megi ekki vera meira en 20% að viðbættum stýrivöxtum. Sú tala er ekki úr lausu lofti gripin heldur er litið til fyrirmyndar frá Finnlandi um hámark ÁHK neytendalána þar á landi. Meiri hlutinn leggur fram breytingartillögu um að sett verði skilyrði um auðkenningu til að lánssamningur teljist skuldbindandi, annaðhvort með eiginhandarundirskrift eða fullgildri rafrænni undirskrift í skilningi laga um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti, nr. 55/2019, sé lánssamningur gerður í fjarsölu. Minni hlutinn styður þessa breytingartillögu. Minni hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali og eru eins og þar stendur. Undir þetta nefndarálit álit skrifar sú sem hér stendur og hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson og Smári McCarthy. Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu talsmanns meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar hér áðan var samhliða breytingu á lögum um neytendalán frá hæstv. ráðherra neytendamála rætt frumvarp mitt um sérlög yfir smálánafyrirtækin. Þetta var rætt samhliða í efnahags- og viðskiptanefnd enda var mælt fyrir málunum á svipuðum tíma. Ég vil segja það hér, herra forseti, að ég var mjög ánægð með það hvernig formaður nefndarinnar, hv. þm. Óli Björn Kárason, tók á þessum málum í nefndinni og með undirtektir nefndarmanna við tillögu hans um að ræða þessi mál saman og spyrja gesti bæði út í frumvarp ráðherrans og eins frumvarpið sem ég var 1. flutningsmaður að, þó að þar hafi verið gert ráð fyrir sérlögum fyrir smálánafyrirtæki. Í meðhöndlun nefndarinnar urðu til þessar ágætu breytingartillögur. Þótt minni hlutinn vilji ganga lengra hvað varðar leyfisskyldu og lægri vaxtaprósentu þá eru, eins og ég sagði áðan, breytingartillögur meiri hlutans til mikilla bóta. Hins vegar er ekki nóg að gert og við þurfum að halda áfram að fylgjast með þessum fyrirtækjum. Það má vera að það þurfi sérlög fyrir smálánafyrirtæki en við þurfum að skilgreina þau vel og hafa ramma í kringum smálánafyrirtækin öðruvísi en í kringum önnur neytendalán, eins og yfirdrætti o.s.frv., vegna sérstöðu þessara fyrirtækja og vegna reynslunnar af þeim og hvernig þau beita bæði markaðssetningu sinni og innheimtu og slíku. Það var hins vegar ekki niðurstaðan núna. Núna erum við að gera breytingar sem eru til batnaðar á lögum um neytendalán en höldum áfram að fylgjast með þessum fyrirtækjum. Ég vil að lokum, herra forseti, þakka fyrir samstarfið í efnahags- og viðskiptanefnd um þetta mál.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta sem snerta vistvæn ökutæki á þskj. 741. Með frumvarpinu eru lagðar til nýjar tímabundnar skattaívilnanir vegna vistvænna bifreiða og nýorku- og hreinorkubifreiða, auk þess sem lagðar eru til breytingar á þeim ívilnunum sem þegar eru í gildi vegna innflutnings og sölu á rafmagns-, vetnis- og tengiltvinnbifreiðum. Þá eru nýjar tímabundnar skattaívilnanir jafnframt lagðar til fyrir rafmagns- og vetnisbifhjól, létt bifhjól sem ganga fyrir rafmagni og reiðhjól. Ég vitna til nefndarálitsins en tel þó rétt að fara nokkrum orðum um helstu atriðin. Í umsögn BSRB var bent á að fáir hagrænir hvatar væru til staðar varðandi hreinorkuvæðingu þyngri bifreiða og vinnutækja þrátt fyrir að losun frá þeim hefði numið um þriðjungi losunar frá vegasamgöngum árið 2017. Bendir BSRB á að gera þurfi úttekt á því hvernig byrðar og ávinningur af hagrænum hvötum dreifist á mismunandi tekjuhópa. Nefndin mælir með að slík úttekt fari fram samhliða nauðsynlegu mati á þeim árangri sem skattalegir hvatar hafa við innleiðingu orkuskipta í samgöngum. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga komu fram sjónarmið um að heimila ætti endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu við uppsetningu og kaup á hleðslustöð fyrir þá aðila sem koma að rekstri almenningssamgangna og sveitarfélög sem haga skipulagi skólaaksturs og akstursþjónustu fatlaðra og eldri borgara. Í þessu sambandi bendir nefndin á að í frumvarpinu er slík ívilnun afmörkuð fyrir íbúðarhúsnæði en telur skynsamlegt að hugað verði að því að styðja við uppsetningu hleðslustöðva á vegum sveitarfélaga og þeirra sem koma að rekstri almenningssamgangna. Nefndin telur rétt að leggja til nokkrar breytingar á frumvarpinu og leggur líka áherslu á að fyrirkomulag um skattaívilnanir vegna vistvænna ökutækja o.fl. sæti endurskoðun með hliðsjón af fenginni reynslu innan tveggja ára frá gildistöku frumvarpsins, einkum hvað varðar fjöldatakmarkanir og fjárhæðamörk. Beinir nefndin því til ráðuneytisins að slík endurskoðun fari fram árið 2021 og að við þá vinnu verði m.a. litið til þeirra ábendinga sem fram hafa komið við umfjöllun um frumvarpið. Með frumvarpinu er lagt til að frá og með 1. janúar 2021 skuli eingöngu rafmagns- og vetnisbifreiðar falla undir ákvæði til bráðabirgða XXIV í lögum um virðisaukaskatt en ekki tengiltvinnbifreiðar. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að afnám ívilnana á tengiltvinnbifreiðum muni hægja á rafbílavæðingu þjóðarinnar þar sem afnámið gæti dregið úr vilja söluaðila til að selja aðrar gerðir vistvænna bíla til landsins telji bílaframleiðendur sig ekki geta náð markmiðum sínum. Nefndin hefur að nokkru skilning á þessu og telur ekki tilefni til að ívilnun gagnvart tengiltvinnbílum falli niður með öllu í lok árs 2020. Nefndin leggur til að fjárhæðamark ívilnunarinnar lækki í áföngum og að gildistími hennar verði framlengdur til 31. desember 2022. Nefndin leggur líka til breytingar á heildarfjölda þessara bíla sem verði hækkaður upp í 15.000. Með frumvarpinu er lagt til að útleiguívilnun vegna þeirra vistvænu ökutækja sem falla undir ákvæði til bráðabirgða XXIV í lögum um virðisaukaskatt taki gildi 1. júlí 2020 og gildi til ársloka 2023. Í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar er lagt til að gildistími þeirrar ívilnunar verði framlengdur til ársloka 2026 í samræmi við tillögur starfshóps um endurskoðun skattlagningar ökutækja og eldsneytis. Nefndin gerir ekki tillögu um breytingar að þessu leyti en hvetur ráðuneytið til að huga að því hvort rök séu til að framlengja ívilnunina þegar lögin verða endurskoðuð árið 2021. Samhliða þeirri endurskoðun verði metið hvort styttri gildistími dragi úr hvata bílaleigufyrirtækja til að fjárfesta í hreinorkubifreiðum. Í frumvarpinu er einnig lagt til að sett verði ákveðið hámark á fjölda þeirra innfluttu bifreiða í almenningsakstri sem nýta eingöngu metan, metanól, rafmagn eða vetni sem orkugjafa og verði heimilt að fella niður virðisaukaskatt af söluverði eða telja það til undanþeginnar veltu. Í umsögnum Strætó bs. og Sambands íslenskra sveitarfélaga er fjöldatakmörkunin gagnrýnd, enda falli töluverður fjöldi hópbifreiða þar undir. Nefndin tekur undir þau sjónarmið að með hliðsjón af þeim fjölda sem fallið getur undir ákvæðið sé ástæða til að hækka fjöldatakmörkunina og leggur til að hún miðist við 120 bifreiðar. Nefndin beinir því hins vegar til ráðuneytisins að endurskoða þessa takmörkun ef þakinu verður náð áður en gildistími ákvæðisins er á enda. Þá bendir nefndin á að umrædd heimild nær einnig til skipulagðrar ferðaþjónustu fatlaðs fólks, skipulagðrar ferðaþjónustu aldraðra og skipulagðs flutnings skólabarna. Að þessu sögðu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem ég hef gert stuttlega grein fyrir og eru á þskj. 742. Hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson, Smári McCarthy, Oddný G. Harðardóttir og Ólafur Ísleifsson skrifa undir nefndarálit þetta með fyrirvara. Þau telja frumvarpið ásamt breytingartillögum nefndarinnar til bóta en að ganga hefði mátt lengra til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Oddný G. Harðardóttir, með fyrirvara, Ólafur Ísleifsson, með fyrirvara, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy, með fyrirvara, og Þorsteinn Víglundsson, með fyrirvara. Hæstv. forseti. Ég vil áður en þessum umræðum lýkur benda á að við 3. umr. verður nauðsynlegt að leggja fram breytingartillögur við frumvarpið. Annars vegar er efnisbreyting en þó tengist hún þeirri breytingartillögu sem nefndin leggur til varðandi tengiltvinnbíla vegna yfirsjónar okkar í nefndinni og varðar það að undanþiggja veltu við skattskylda sölu tengiltvinnbíla á þeim árum sem um ræðir, 2021–2023. Það er nauðsynlegt að sú fjárhæð lækki í sömu áföngum og afslátturinn sem ég gat um áðan, þ.e. lækki í skrefum úr 4 milljónum í 2 milljónir árið 2022. Þá er einnig tæknileg breytingartillaga sem þarf að koma fram við 3. umr. Í 1. gr. frumvarpsins eru torskildar og flóknar breytingar á ákvæði til bráðabirgða XXIV í virðisaukaskattslögum, einkum þar sem stafliðir hennar, sem eru 12 talsins, eiga að taka gildi á fjórum mismunandi tímum, nú þegar, 1. janúar 2020, 1. júlí 2020 og 1. janúar 2021, sem nánar er útskýrt í gildistökuákvæði 4. gr. Þetta flækist svo enn frekar með breytingartillögu nefndarinnar um virðisaukaskatt tengiltvinnbíla sem lækki í áföngum. Það er bagalegt að bráðabirgðaákvæðið þurfi að lesa samhliða 4. gr. breytingarlagafrumvarpsins í 432. máli næstu þrjú til fjögur ár til að átta sig á gildandi rétti. Betra er að taka bráðabirgðaákvæðið í virðisaukaskattslögunum upp í heild sinni og orða með skýrum hætti hvaða reglur og fjárhæðarviðmið gildi á hverjum tíma. Sú breytingartillaga kemur sem sagt fram við 3. umr. Mér þótti rétt að vekja athygli þingheims á því en þetta er fyrst og fremst til þess að skýra út bráðabirgðaákvæðið svo menn geti gengið að því skilmerkilega og að það sé skýrt samkvæmt lögunum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að flytja þetta nefndarálit sem ég skrifa undir. Ég er mjög hlynnt frumvarpinu og þeim breytingum sem við gerðum í nefndinni. Mér fannst samt ástæða til að nefna hér nokkra þætti. Í fyrsta lagi ítreka ég mikilvægi þessa frumvarps við að ná þeim markmiðum sem stjórnvöld settu sér, í fyrsta lagi í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, svo í aðgerðaáætlun sem þetta þing samþykkti um orkuskiptin og ekki síst í áætlunum okkar um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og stuðla að aukinni kolefnisbindingu til að ná Parísarsamkomulaginu fyrir 2030 og markmiði ríkisstjórnar um kolefnishlutleysi árið 2040. Ég hygg að þær aðgerðir sem hér er verið að fara í séu mjög mikilvægar og til mikilla bóta og vil ég hrósa sérstaklega þeirri hugmyndafræði að við tökum bæði rafmagnshjól og hefðbundin hjól inn í þessar undanþágur, bæði til að vinna að þeim markmiðum sem ég hef nefnt en ekki síður ákveðnu lýðheilsumarkmiði. Mig langar að ítreka það sem kemur fram í nefndarálitinu og ég hygg að hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Óli Björn Kárason, hafi komið inn á, að nefndin beinir því til ráðuneytisins að kanna sem fyrst hvernig ívilnunar geti notið við fyrir nytjahjól og hjól fyrir hreyfihamlaða og ljúka þar af leiðandi við endurskoðun á tollflokkun tollskráningar fyrir þau. Við fengum ágætisumsagnir og athugasemdir frá Öryrkjabandalaginu um það. Mig langar að nefna mikilvægi þess að við setjum með þessu almenningssamgöngurnar inn í þennan pakka. Það hefur ekki verið hingað til, við höfum ekki verið með niðurfellingu á virðisaukaskatti fyrir strætisvagna og ég held að hún skipti mjög miklu máli í vegferð okkar hvað orkuskiptin varðar. Við í nefndinni hækkum þann kvóta en beinum því jafnframt til ráðuneytisins að endurskoða þau takmörk ef þakinu verður náð áður en gildistími ákvæðisins er á enda. Þá er ástæða til að geta þess að inni í þeim hluta er lýtur að almenningssamgöngunum eru metan og metanól líka dregin upp. Metanvagnar fá þá endurgreiðslu á virðisauka en það á ekki við þegar kemur að heimilisbílnum og mig langaði að nefna hér að ástæða þess er líklega sú að metanbílar eru samkeppnishæfir í verði þegar kemur að bensín- og dísilbílunum. Engu að síður virðumst við hafa náð mjög litlum árangri í að metanvæða bílakostinn. Það er mjög sorglegt í ljósi þess að í dag brennum við metangasi sem gæti dugað fyrir 4.000–5.000 smábíla. Þetta er mikið og stórt umhverfismál, ég tala nú ekki um þegar við munum um mitt næsta ár tvöfalda framleiðslu á metani. Þetta er vottað, vistvænt, innlent eldsneyti og metanið verður til úr úrganginum okkar, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Nú erum við að fjárfesta í gríðarlega dýrri og mikilvægri gas- og jarðgerðarstöð uppi í Álfsnesi, aukum þannig metanframleiðsluna og því er synd að þessi orkugjafi sé ekki meira nýttur. Þess vegna langar mig að benda á það sérstaklega að þó að við höfum ekki getað komið til móts við þau sjónarmið í þessu frumvarpi þar sem þessar ívilnanir eiga ekki við um metan í dag og við erum fyrst og fremst að framlengja þær - helstu rökin hafa verið að metanbíllinn er tiltölulega samkeppnishæfur í verði - held ég að þetta sé nokkuð sem ráðuneytið og við hér þurfum að huga að, hvort nauðsynlegt sé að grípa til einhverra aðgerða og þá hvaða aðgerðir það ættu að vera, til að ýta undir það að metan sem er framleitt hér sé a.m.k. nýtt og þurfi ekki að brenna því eða sóa með öðrum hætti.
Herra forseti. Ég vil gjarnan ræða það sem ég vil kalla framsækið innihald þessa frumvarps og breytingar hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég tala þá sem varaformaður umhverfis- og samgöngunefndar. Þær breytingar sem verið er að gera, eins og að framlengja virðisaukaskattsundanþágurnar fyrir rafmagns- og vetnisbifreiðar um nokkur ár í viðbót og hækka fjárhæðamörk, koma inn breytingum á því sem fyrirhugað var varðandi tengiltvinnbílana, koma inn bifhjólum, hlaupahjólum, reiðhjólum o.s.frv., hleðslustöðvaívilnunum og ívilnunum varðandi hópferðabíla - allt er þetta mjög mikilvægt og ég vil sérstaklega hrósa hv. efnahags- og viðskiptanefnd fyrir að framlengja ívilnanir varðandi tengiltvinnbíla vegna þess að þeir eru þrátt fyrir allt mikilvægir og eru að sumu leyti eina leiðin til að fá afgreidda hingað til lands t.d. rafmagnsbíla, þ.e. að hafa viðskipti varðandi hina bílana vegna þess að þeir eru framleiddir í töluverðu magni og það er svolítil samtenging á milli framleiðslu tengiltvinnbíla og hreinna rafmagnsbíla. Ég tek líka undir orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur þar sem hún nefnir annað eldsneyti. Við verðum að tryggja að við séum á baki margra hesta í þessu vegna þess að við þurfum að minnka losun vegna umferðar mjög hratt og rafmagnsbílavæðingin ein mun ekki tryggja það. Ég nefni líka hér útleigu vistvænna ökutækja, þ.e. bílaleiga, að komið sé til móts við hugmyndir þeirra og óskir, að ég tali nú ekki um bíla sem eru í hópferðaakstri. Þar hefur eðlilega gengið mun hægar vegna þess að þar er ekki endilega um að ræða rafmagnstæki. Þar er frekar hugað að vetni og metani. Allt um allt vil ég endurtaka að ég styð frumvarpið og breytingar nefndarinnar. Þetta eru allt mikilvægar aðgerðir í þágu loftslagsmála og minni losunar og í algjörri andstöðu við allt of algeng orð um að stjórnvöld, ríkisstjórn og Alþingi, séu aðgerðalaus í loftslagsmálum. Við heyrum þetta trekk í trekk og það gerir ekkert annað en að grafa undan því starfi sem er unnið og þetta frumvarp og þessi meðhöndlun hv. efnahags- og viðskiptanefndar sýnir og sannar að ekki er um það að ræða. Það má alltaf gera betur, það vitum við öll, en það sem verið er að gera hér er af hinu jákvæða og því ber að fagna.
Herra forseti. Ég undirritaði nefndarálit í þessu máli með fyrirvara og hyggst gera stuttlega grein fyrir honum hér. Það er margt mjög jákvætt í frumvarpinu, m.a. er eftirgjöf sem veitt er af virðisaukaskatti á reiðhjólum og rafmagnshjólum mjög til bóta. Það sem truflar mig þó alltaf í þessum málum hefur verið nálgun fjármálaráðuneytisins hvað varðar ívilnanir sem slíkar. Alltaf virðist vera undirliggjandi ótti um hvernig þær virki. Þess vegna erum við enn með þök á fjölda bifreiða sem njóta megi slíkra ívilnana og með þeirri breytingu sem hér er verið að gera, sem er mjög af hinu góða, varðandi hópferðabifreiðar til almenningssamgangna, er enn og aftur sett þak á. Ég hefði annaðhvort viljað sjá þessi þök mun rýmri en þarna er um að ræða eða bara að þau væru yfir höfuð ekki til staðar. Út frá hagsmunum umhverfisins er gríðarlega mikilvægt að við ráðumst í orkuskipti í almenningssamgöngum og er jákvætt að sjá að við hefðum svigrúm og fyrirsjáanleika lengra fram í tímann fyrir Strætó bs. að skipta út flotanum að fullu eða eins og kostur er. Því tel ég þökin óþarfa og mætti vera heldur meiri metnaður að setja ekki slíkar girðingar þarna inn. Eins hefði ég eins og fleiri viljað sjá það sett í samhengi í aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum hversu mikinn þátt aðgerðir sem þessar gætu átt í orkuskiptum, hvers við gætum vænst að sjá. Ein megingagnrýnin sem sett hefur verið fram á þá aðgerðaáætlun stjórnvalda er að allt vanti um tímasett markmið og að ekki séu betur festir niður hælar hvað varðar áfanga á leið okkar í orkuskiptum og þeirri viðleitni að draga verulega úr losun. Eins olli mér verulegum vonbrigðum þegar þetta frumvarp kom fyrst fram að það átti að hætta ívilnunum á tengiltvinnbifreiðum en sem betur fer breytti nefndin þeirri nálgun. Ég hefði í þeim efnum viljað ganga enn lengra og einfaldlega framlengja þessa ívilnun til ársloka 2023 eins og með rafmagnsbifreiðar og vetnisbifreiðar þar til við sæjum betur til lands í markmiðum okkar í orkuskiptum í samgöngum. Gestir sem komu fyrir nefndina, m.a. frá Bílgreinasambandinu, bentu á að ekki væru fyrirsjáanlegar neinar sérstakar lækkanir á þessum bifreiðum á komandi misserum. Það gæti haft áhrif á áhuga bílaframleiðenda sem eru í raun enn að skammta þessar bifreiðar inn á einstaka markaði. Þetta gæti haft áhrif á áhuga þeirra til að selja slíkar bifreiðar hingað til lands og þess vegna held ég, sérstaklega þegar horft er til þess að þorri þess árangurs sem við höfum þó náð í breyttri samsetningu bílaflotans okkar hefur einmitt verið í áðurnefndum tengiltvinnbifreiðum, þó að æskilegt væri auðvitað sjá fleiri hreinar rafmagnsbifreiðar þar inni, að þetta sé samt sem áður enn uppistaðan sem heimilin velja sér af þessum valmöguleikum. Þess vegna taldi ég ótímabært að þrepa þessa ívilnun niður eins og hér er gert. Ég endurtek það sem ég sagði í upphafi, margt er jákvætt á ferðinni en ég hefði viljað ganga lengra í þessum efnum.
Virðulegur forseti. Við erum mjög fylgjandi því að hvatt sé til þess að rafbílar og önnur umhverfisvæn samgöngutæki séu nýtt til hins ýtrasta. Ég held hins vegar að það sé mikilvægt að við séum öll raunsæ þegar kemur að þessu og gerum okkur grein fyrir því að það kann að vera að hlutirnir séu ekki alveg jafn einfaldir og við teljum. Ég hefði ekki viljað vera með bara rafbíla norður í landi fyrir nokkrum dögum eða rafmagnsreiðhjól. Við skulum alveg hafa það á hreinu. Það hefði ekki gagnast mörgum.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga og sveitarstjórnarlögum frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund starfsmenn ráðuneytisins og starfsmenn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Einnig bárust umsagnir frá nokkrum sveitarfélögum og Barnaverndarstofu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lagagrundvelli Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, samanber lög um tekjustofna sveitarfélaga, m.a. með það að markmiði að eyða réttaróvissu í kjölfar dóms Hæstaréttar frá 14. maí 2019 í máli nr. 34/2018 þar sem Grímsnes- og Grafningshreppur fór gegn íslenska ríkinu eftir að framlög úr sjóðnum voru skert á grundvelli reglugerðar sem var sett með heimild í 3. mgr. 18. gr. laganna. Dómurinn taldi með vísan til lagaáskilnaðarákvæðis 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar að löggjafanum hefði ekki verið heimilt að fella niður lögbundna tekjustofna með reglugerð, enda væri slíkt framsal aðeins heimilt á grundvelli laga. Íslenska ríkið var því dæmt til greiðslu bóta. Niðurstaða dómsins hefur m.a. áhrif á þau fimm sveitarfélög sem senda sameiginlega inn umsögn vegna frumvarpsins líkt og rakið er í greinargerð með því. Til að bregðast við fyrrgreindum dómi Hæstaréttar og eyða réttaróvissu eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á III. kafla laganna. Færð verði í lögin nánari forsendur og útreikningar framlaga sem voru áður í reglugerðum og reglum settum á grundvelli laganna. Fram kemur í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga að það telji þær breytingar sem lagðar eru til bæði nauðsynlegar og til þess fallnar að koma í veg fyrir frekari réttaróvissu. Í sameiginlegri umsögn sveitarfélaganna fimm og frá Reykjavíkurborg er sett fram það sjónarmið að með þeirri breytingu sem lögð er til á b-lið 1. mgr. 1. gr. sé verið að sniðganga kröfur sem gerðar eru um lagaáskilnað í 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar, og vísað til skýringar í greinargerð með frumvarpinu. Í umsögninni segir: Er ákvæðinu ætlað að festa í sessi þann skilning að tekjustofn sveitarfélaga í skilningi 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar teljist vera úthlutað framlag jöfnunarsjóðs eftir að það hefur verið ákveðið af ráðherra. Meiri hlutinn bendir í þessu samhengi á að hlutverk sjóðsins er samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga með framlögum úr sjóðnum á grundvelli ákvæða laga, reglugerða og vinnureglna sem settar eru um starfsemi hans. Sveitarfélög fá úthlutanir úr sjóðnum á grundvelli framangreindra reglna. Hins vegar hafa þau beinar tekjur af fasteignasköttum samkvæmt a-lið 1. mgr. 1. gr. laganna og útsvari samkvæmt c-lið sömu málsgreinar en ríkisskattstjóri sér um álagningu og innheimtu útsvars fyrir þeirra hönd. Því verði að telja að eðlismunur sé á tekjustofnum sveitarfélaga sem tilgreindir eru í a- og c-lið, sem þau hafa bein umráð yfir, og í b-lið, sem er úthlutun á grundvelli laganna. Meiri hlutinn bendir á að í 2. kafla greinargerðar með frumvarpinu er farið yfir dóm Hæstaréttar og tilefni og nauðsyn lagasetningar í kjölfar hans. Meðal annars er vísað til forsendna Hæstaréttar þar sem segir að í ljósi stjórnskipulegrar stöðu sveitarfélaga og fyrirmæla 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar verði lagaáskilnaðarregla ákvæðisins aðeins túlkuð á þann veg að ekki sé heimilt að fella niður tekjustofna sveitarfélaga í heild eða að hluta nema með lögum. Meiri hlutinn telur því þær breytingar sem hér eru lagðar til á III. kafla laganna samrýmast 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar með því að lögfesta skýrari reglur um jöfnunarhlutverk sjóðsins, samanber 8. gr. laganna, auk þess sem í 2. mgr. 1. gr. laganna segir að um tekjustofna 1. mgr. fari eftir því sem ákveðið er í sjálfum lögunum. Skipting jöfnunarframlaga. Í 4. gr. er lagt til að í stað 12. gr. laganna komi þrjár greinar, eins og þar segir, þar sem nánar verði kveðið á um skiptingu jöfnunarframlaga og lagt til að lögfest verði reikniregla úr reglugerð nr. 1088/2018, þar sem sveitarfélögum er skipt í viðmiðunarflokka eftir fjölda íbúa. Samkvæmt reglunni skal ekki telja með í útreikningi á meðaltali viðmiðunarflokks tekjur þeirra einstöku sveitarfélaga sem eru 50% yfir meðaltali. Í 7. gr. er brugðist við dómi Hæstaréttar nr. 34/2018 með því að lögfesta reglur er veita sjóðnum heimild til að skerða jöfnunarframlög úr sjóðnum auk þess sem sett eru skýrari viðmið um grundvöll skerðingar með hliðsjón af fyrrgreindri reiknireglu. Í sameiginlegri umsögn sveitarfélaganna fimm er gerð athugasemd við að í nýrri 12. gr. sé í reiknireglu um útreikning á meðaltekjum íbúa sveitarfélaga hvers viðmiðunarflokks ekki skilgreint á hverju 50% viðmið byggist. Þá er í umsögn Reykjavíkurborgar sett fram það sjónarmið að borgin njóti ekki jafnræðis við úthlutun úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og því halli á borgina miðað við önnur sveitarfélög. Vísar borgin þar m.a. til þess að hún sé eina sveitarfélagið í efsta viðmiðunarflokki þar sem búa 70.000 manns eða fleiri, samanber þá breytingu sem lögð er til í 4. gr. frumvarpsins. Í frumvarpinu sé gert ráð fyrir skerðingu jöfnunarframlaga til þess viðmiðunarflokks. Þá kom fram það sjónarmið að við úthlutun útgjaldajöfnunarframlaga úr sjóðnum sé ómálefnalegt að líta til heildarskatttekna sveitarfélaga. Meiri hlutinn bendir á að með hliðsjón af hlutverki sjóðsins um jöfnun útgjalda og tekna sveitarfélaga á sambærilegum grunni megi telja málefnalegt að litið sé til heildartekna þeirra við ákvörðun um úthlutun jöfnunarframlaga, og að sett verði viðmið um þá þætti sem litið er til við úthlutanir framlaga og skerðingarmörk þeirra og þá sé einnig gætt að jafnræðisreglu. Í framhaldi af þeirri breytingu sem lögð er til í 4. gr. um nánari skilgreiningar á forsendum jöfnunarframlaga, og í 7. gr. um lögfestingu heimildar til skerðingar að tilteknum skilyrðum uppfylltum, er í 11. gr. frumvarpsins lagt til að bætt verði við lögin viðauka þar sem kveðið er á um útreikning útgjaldajöfnunarframlaga úr sjóðnum. Samband íslenskra sveitarfélaga vekur í umsögn sinni athygli á því að í B-hluta viðaukans sé verkefni sem var samþykkt í byggðaáætlun, akstursþjónusta fatlaðra í dreifbýli. Sambandið ítrekar þá afstöðu að framlög til nýrra verkefna skerði ekki framlög til sveitarfélaga. Sambandið hvetur jafnframt til þess að nefndin fái staðfestingu á því að tryggt verði nýtt fjármagn til þessa verkefnis eða nemi ákvæðið á brott úr frumvarpinu ella. Meiri hlutinn telur, að virtum athugasemdum Sambands íslenskra sveitarfélaga um skiptingu kostnaðar milli ríkis og sveitarfélaga, rétt að halda framangreindu verkefni inni að svo stöddu en beinir því jafnframt til ríkisstjórnarinnar að það verði tekið með í þeirri umræðu sem á eftir að eiga sér stað milli ríkis og sveitarfélaga með það að markmiði að um þessi atriði náist niðurstaða sem aðilar geti sæst á til framtíðar. Svo er hér kafli um sameiningar sveitarfélaga og bótagreiðslur. Í 10. gr. frumvarpsins er lagt til að sett verði bráðabirgðaákvæði er varða úthlutun úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga vegna sérstakra aðstæðna, annars vegar um framlög í tengslum við sameiningar sveitarfélaga og hins vegar um útfærslu á uppgjöri til sveitarfélaga í tengslum við fyrrgreindan dóm Hæstaréttar nr. 34/2018. Meiri hlutinn bendir á að í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga er lögð mikil áhersla á að áður en frumvarp þetta verði að lögum liggi skýrt fyrir hvernig fjármagna skuli bæði framlög til sameiningar sveitarfélaga og bótagreiðslur, samanber fyrrgreindan hæstaréttardóm. Einnig bendir sambandið á eftirfarandi: Umrætt dómsmál, sem varðaði í allt fimm sveitarfélög, leiðir að óbreyttu til þess að 1.300 millj. kr., af því fjármagni sem jöfnunarsjóður hefði ella til ráðstöfunar, verður ráðstafað til þess að greiða áfallnar kröfur umræddra sveitarfélaga á hendur ríkissjóði. Kveðið er á um þessa ráðstöfun í b-lið 10. gr. frumvarpsins. Umfang þessa tjóns undirstrikar mikilvægi þess að fyrirbyggja frekari dómkröfur á hendur ríkinu vegna hugsanlegra ágalla á lagagrundvelli sjóðsins. Þá má af þeim umsögnum sem hafa borist frá sveitarfélögum einnig ráða að andstaða er við þær útfærslur sem lagðar eru til á bæði fjármögnun sérstakra framlaga í tengslum við sameiningar sveitarfélaga og uppgjör við sveitarfélög í kjölfar dómsins. Meiri hlutinn telur því að þær tillögur sem lagðar eru fram í bráðabirgðaákvæðinu þurfi meiri umfjöllunar við en nefndin hefur svigrúm til fyrir áramót. Með hliðsjón af því telur meiri hlutinn rétt að vísa þeim atriðum sem lögð eru til með bráðabirgðaákvæðinu til ríkisstjórnarinnar til frekari umræðu milli ríkis og sveitarfélaga með það að markmiði að um þessi atriði geti náðst samstaða svo að hægt verði að leggja þau fram á ný í frumvarpi. Meiri hlutinn leggur því til að ákvæðið falli brott. Í 12. og 13. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á sveitarstjórnarlögum en meginefni frumvarpsins snýr að tekjustofnum sveitarfélaga. Nefndin var með til umfjöllunar þingsályktunartillögu um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga og bendir á að verði sú tillaga samþykkt kalli aðgerðaáætlun hennar á breytingar á sveitarstjórnarlögum, m.a. í tengslum við fjármögnun sameininga og skiptingu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga. Meiri hlutinn telur að til að gæta samræmis fari betur á því að breytingar á sveitarstjórnarlögum verði í einu frumvarpi og beinir því til ríkisstjórnarinnar að þau verði færð inn í boðað frumvarp til breytinga á sveitarstjórnarlögum. Meiri hlutinn leggur því til að ákvæðin falli brott. Í umsögn sinni til nefndarinnar bendir Barnaverndarstofa á að með frumvarpinu sé lagt til að henni verði í 5. mgr. 13. gr. laganna gert skylt að afhenda Jöfnunarsjóði sveitarfélaga upplýsingar um nemendur sem eru vistaðir af Barnaverndarstofu vegna úthlutunar sjóðsins til hennar. Meiri hlutinn bendir á að Jöfnunarsjóði sveitarfélaga er samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laganna heimil vinnsla persónuupplýsinga, þar á meðal viðkvæmra persónuupplýsinga, að uppfylltum skilyrðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þær upplýsingar sem lagt er til að sjóðurinn kalli eftir frá Barnaverndarstofu í tengslum við greiðslur eru af sama meiði og falla því einnig undir ákvæðið án þess að lagabreytingar sé þörf. Einnig bendir Barnaverndarstofa á að þess misskilnings virðist gæta í frumvarpinu að stofan hafi lagaheimildir til þess að vista börn utan heimilis. Barnaverndarlög veita barnaverndarnefndum landsins heimildir í lögum til að taka ákvörðun um vistun barns utan heimilis. Barnaverndarstofa rekur hins vegar úrræði sem nefndirnar sækja um til stofunnar fyrir þau börn sem þær hafa ákveðið að skuli vista utan heimilis. Jafnframt bendir stofan á að mikilvægt sé að skýrt komi fram í lagatexta að sá kostnaður sem um ræðir sé vegna skólagöngu þeirra barna á grunnskólaaldri sem vistuð eru á meðferðarheimilum. Meiri hlutinn fellst á það sjónarmið og leggur til breytingar á orðalagi þeirra lagaákvæða er um ræðir í 5. gr. frumvarpsins. Í sameiginlegri umsögn Skútustaðahrepps og Þingeyjarsveitar er sett fram gagnrýni á að gert sé ráð fyrir að kostnaðarhlutur ríkisins í samkomulagi um tónlistarskóla sé greiddur af framlagi sveitarfélaga til jöfnunarsjóðs. Meiri hlutinn bendir á að líkt og segir í greinargerð með frumvarpinu sé um að ræða uppfærslu í samræmi við nýtt samkomulag þar um frá 3. desember 2018 milli ríkis og sveitarfélaga. Svo er hér stuttur kafli um stuðning við lífskjarasamninga. Í umsögn sinni leggur Samband íslenskra sveitarfélaga til að aukið verði við frumvarpið bráðabirgðaákvæði til stuðnings við svokallaða lífskjarasamninga sem voru undirritaðir á vinnumarkaði í vor. Í tengslum við þá samninga fór sambandið þess á leit við sveitarfélög að hækkun fasteignaskatta færi ekki yfir 2,5% árið 2020. Með bráðabirgðaákvæðinu væri komið í veg fyrir að þau sveitarfélög sem lækkuðu fasteignaskatt árin 2020 og 2021 yrðu fyrir skerðingu á fasteignaskattsframlögum. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til að ákvæði d-liðar 11. gr., samanber 3. gr. frumvarpsins, verði aftengt tímabundið vegna ársins 2020. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Hv. þingmenn Bergþór Ólason og Karl Gauti Hjaltason skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis og hv. þingmenn Jón Gunnarsson. Guðjón Brjánsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson og Orri Páll Jóhannsson skrifa einnig undir þetta nefndarálit.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga og sveitarstjórnarlögum (forsendur úthlutunar úr jöfnunarsjóði). Sú sem hér stendur stendur ein að þessu minnihlutaáliti og því er rétt að halda því til haga að ég velti því töluvert fyrir mér hvort gagnrýni mín á meðferð málsins fæli í sér að það dygði að skrifa undir með fyrirvara því að efnislega er ég í sjálfu sér ekki ósammála því. Það sem ég hef þó hug á og vil gjarnan koma skýrt á framfæri er gagnrýni við málsmeðferðina. Ég taldi henni betur fyrir komið í nefndaráliti. Það er stutt og laggott og ég ætla að renna yfir það hér. Minni hluti umhverfis- og samgöngunefndar gagnrýnir harðlega þau vinnubrögð sem viðhöfð voru við framlagningu frumvarpsins og telur að þingleg meðferð hafi verið óviðunandi. Minni hlutinn bendir á að málið var opið til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda á tímabilinu 20. júní til 5. júlí sl. og niðurstöður þess samráðs síðan birtar 29. júlí. Fjórum mánuðum síðar var svo mælt fyrir málinu á Alþingi þar sem það gekk til umhverfis- og samgöngunefndar 28. nóvember. Í ljósi þess skamma tíma sem þá var fram að áætlaðri þingfrestun fyrir jól var eingöngu veittur umsagnarfrestur til 9. desember. Alls bárust átta umsagnir, þar af tvær eftir tilkynntan umsagnarfrest, þ.e. 13. desember. Einu gestirnir sem boðaðir voru á fund nefndarinnar voru frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Að öðru leyti hafði nefndin ekki tök á að bregðast við með fullnægjandi hætti og kalla aðra umsagnaraðila, og síðan enn aðra eftir atvikum, fyrir nefndina eftir því sem tilefni var til. Það er rétt að geta þess hér að meira að segja Reykjavíkurborg sem óskaði eftir að fylgja eftir umsögn sinni fyrir nefndinni var of sein til. Sú beiðni barst, ef ég man rétt, 13. desember og þá var búið að afgreiða málið út úr nefnd. Það var sem sagt tekið út úr nefnd tveimur, þremur dögum eftir að umsagnarfrestur rann út. Meiri hlutanum þótti ekki ástæða til að kalla Reykjavíkurborg inn, langstærsta sveitarfélagið, í svo mikilvægu máli sem fjallar um sveitarfélög. Að gefnu tilefni langar mig að nefna að þetta er ekki fyrsta málið sem við höfum verið með á dagskrá í dag sem varðar annars vegar stuttan úrvinnslutíma í þinglegri meðferð og hins vegar málefni sveitarfélaga. Það hefur komið fram í máli sumra stjórnarþingmanna að hægt væri að líta svo á að fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga væru fulltrúar allra sveitarfélaga. Ég ætla ekki að gera því skóna að þetta sé almennt orðin viðurkennd nálgun en ég tel samt ástæðu til að við spornum við þeirri þróun að svo sé litið á við þinglega meðferð mála sem varða sveitarfélögin sem eru enn mjög mörg og ansi misjöfn, bæði að stærð og styrk og eins er mismunandi hvernig einstaka málefni horfa við þeim. Það má ekki verða þannig að afleiðingin af bixi með samráðsgátt stjórnvalda og þeim því miður neikvæðu áhrifum, liggur mér við að segja, sem það hefur á þinglega meðferð sé sú að gengið sé út frá því að Samband íslenskra sveitarfélaga sé fullburðugt að tala fyrir hönd allra sveitarfélaga. Ég nefni það sérstaklega hér. Minni hlutinn getur fallist á að það hafi verið mikilvægt að bregðast við niðurstöðu Hæstaréttar frá 14. maí 2019 í máli nr. 34/2018 þar sem íslenska ríkið var dæmt til greiðslu bóta á grundvelli óheimils framsals löggjafarvaldsins til framkvæmdarvaldsins. Það breytir því ekki að einfalt hefði átt að vera að gefa umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis ásættanlegan tíma til að fjalla um málið. Þá styður minni hlutinn að þeim þáttum frumvarpsins er varða fjármögnun í tengslum við sameiningarmál sveitarstjórna sé frestað til næsta árs. Minni hlutinn áréttar þó að í frumvarpinu sé að finna aðra þætti sem krefjast meiri umfjöllunar en þeirrar sem lagt er upp með hér. Nú sé ég og verð að taka á mig þá handvömm að hafa ekki þurrkað út það sem kemur hér á eftir í álitinu: „og vísar þar m.a. til þess sem er lagt til um fasteignaskatta“. Þar hafði ég tekið út mun lengri málsgrein í þágu styttingar þannig að ég þarf að gæta þess að þetta verði lagað. Minni hlutinn ítrekar að það sé óásættanlegt að nefndir þingsins fái þingmál um mikilvæg málefni frá ríkisstjórninni til umfjöllunar með svo skömmum fyrirvara að ekki sé nægur tími til að tryggja viðunandi málsmeðferð. Með vísan til framangreinds getur minni hlutinn því ekki stutt framgang þessa frumvarps. Ég árétta að ástæða þess að þetta minnihlutaálit er hér er framgangur málsins, ekki einstök efnisatriði. Ég styð þau sem ég náði að kafa ofan í og meiri hlutinn tiltekur að séu tvö þau stærstu, önnur hef ég bara einfaldlega ekki enn forsendur til að meta og ég gagnrýni sérstaklega harðlega að sá ágreiningur sem kemur í umsögn Reykjavíkurborgar varðandi útreikning á úthlutun tiltekinna framlaga úr jöfnunarsjóði þar sem beinlínis er vísað til stjórnarskrárinnar okkar hafi af hálfu meiri hluta nefndarinnar ekki þótt nægilega mikilvægur til a.m.k. að boða fulltrúa Reykjavíkurborgar á fund áður en málið var afgreitt.
Herra forseti. Þetta er áhugavert. Ég tek undir og skil áhyggjur hv. þingmanns af því vinnulagi sem mér sýnist verða hér sífellt meira áberandi. Í upphafi get ég líka sagt að ég deili skoðun hv. þingkonu á því að Samband íslenskra sveitarfélaga, eins gagnlegt og gott og það er, er fulltrúi sveitarfélaga sem eru allt frá því að vera nokkrir tugir íbúa upp í 125.000. Við þekkjum dæmi um það, t.d. þegar ríkið hugðist bæta sveitarfélögum upp úttekt séreignarsparnaðar, hvernig sveitarfélög klofnuðu, eðlilega bara vegna þess að þau höfðu mismunandi hagsmuni. Þá var farið bil beggja, eins og sagt var, og það gefur væntanlega einhverjum sveitarfélögum plús í sínar bækur á meðan önnur sveitarfélög þurfa að bera það uppi. Þetta er fullkomlega réttmæt ábending. Ég er forvitinn af því að þetta er að gerast í fleiri málum. Þetta fer inn í samráðsgátt í vor. Síðan heyrist ekkert af málinu fyrr en síðla hausts þegar lítið tækifæri er til að bregðast við. Mig langar þá að spyrja hv. þingkonu Hönnu Katrínu Friðriksson hvort hún hafi ekki samt sem áður talið svigrúm til að boða til aukafundar og fá þá inn umsagnaraðila, m.a. Reykjavíkurborg sem gerir alvarlegar athugasemdir við einstaka þætti málsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við virðumst enn vera að reyna að finna taktinn í öllu þessu nýja fyrirkomulagi og ég ætla ekki að gera neinum það upp að stíga vísvitandi fastanefndir Alþingis út í þessum málum. Staðreyndin er sú í heildina að það eru ekki eingöngu þingmenn heldur jafnvel hæstv. ráðherrar sem eru enn að átta sig á vinnubrögðunum. Hér hefur ítrekað komið fyrir, t.d. í þingsal þegar verið er að ræða þessi mál og þá með ákveðinni gagnrýni á fyrirkomulagið, að einstaka hæstv. ráðherrar hafa svarað þingmönnum þannig til að þeir geti bara kíkt á umsagnir sem hafa kom inn í samráðsgáttina. Það er galin nálgun, í fyrsta lagi með ábyrgð, virðingu og störf þingsins í huga og í öðru lagi vegna þess að mál taka breytingum í millitíðinni og við verðum að geta fylgst með öllu ferlinu. Þegar kemur að þessari tilteknu spurningu hv. þingmanns langar mig fyrst að segja að við þurfum öll að aga okkur í öllu ferlinu. Ef það þýðir að setja þurfi niður fastar dagsetningar um lágmarkstíma sem nefndin fái til að fjalla um málið eftir að það kemur úr samráðsgátt og síðan úr meðförum ráðuneytis er það eitt. Þegar um er að ræða mál af þessum toga, þetta umfangsmikið og flókið vegna ólíkra hagsmuna og ólíkrar nálgunar þeirra sem þessi lög varða, hefði verið mikilvægt að fá a.m.k. þessa umsagnaraðila á fund til að ræða málin. Það var svigrúm til þess, annað eins hefur gerst að hér hafi nefndafundir verið haldnir að kvöldlagi eða meðfram öðrum fundum. Því er svarað þannig í umsögn meiri hlutans að ekki hafi þótt ástæða til.
Herra forseti. Mér finnst með ólíkindum ef það er beinlínis nefnt að ekki hafi þótt ástæða til. Eitt er nú ef það er ekki mögulegt. Ég biðst afsökunar, herra forseti, á því að hér erum við ekki í efnislegri umræðu um akkúrat þetta mál en hins vegar skiptir líka máli hvernig ferill mála er. Við þurfum örugglega að kalla eftir sérstakri umræðu um þá hluti sem hv. þingkona nefndi áðan. Ég velti fyrir mér hvernig þessi samráðsgátt nýtist og eigi að nýtast. Við höfum séð mál, þó ekki þetta, sem voru sett í samráðsgátt í vor, fengu fullt af umsögnum en tóku ekki neinum efnislegum breytingum en koma samt svo seint inn að varla er hægt að fjalla um þau. Þá spyr maður hvort ráðherra líti á samráðsgáttina sem einhvers konar útstillingarglugga: Sjáið hvað ég er að setja á dagskrá! eða: Sjáið þið hvað ég er lýðræðisleg eða lýðræðislegur! Þegar ekkert er gert með umsagnir þar og Alþingi er ekki heldur gert kleift með nægilegum fyrirvara að óska eftir umsögnum og fá inn gesti spyr ég hvort þetta sé allt í plati. Mér finnst fullt tilefni til þess að við tökum umræðu um það og þótt ekki væri nema í því ljósi finnst mér afskaplega mikilvægt að þetta minnihlutaálit hafi komið fram. Það bendir einmitt á hluti sem við þurfum greinilega að laga í þinginu.
Herra forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og er hjartanlega sammála honum um að þetta var nákvæmlega tilgangurinn með þessu minnihlutaáliti, að festa þetta niður. Þetta er tilraun til að stinga niður fæti til að við náum að sameinast um betri vinnubrögð. Ég verð bara að segja að ég má ekki til þess hugsa að við förum inn í vorið með samsvarandi vinnubrögð. Ég skil þetta að vissu leyti. Það er fullt af málum og þau mál sem við höfum bæði verið að vísa í til viðbótar við þetta tiltekna mál eru mörg hver á einhvern hátt tengd kjarasamningum síðasta vors. Það hefur verið mikið álag á þeim ráðuneytum sem um ræðir en það er algjörlega óboðlegt að allt það ferli, þ.e. flýtir á málum, bitni síðan á lokasprettinum sem er þingleg meðferð í lagasetningu. Þetta eru mikilvæg mál og margt hangir á spýtunni, ráðuneytin eru undirmönnuð og á kafi í vinnu. Lagasetningin sjálf ætti að vera helgust af öllu þessu ferli. Það er það sem við þurfum að passa upp á. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að það er full ástæða til að við ræðum málið í þessu stóra samhengi eftir áramót vegna þess að það sem má síst verða er að tilraunin um samráðsgáttina reynist andvana fædd í þeim skilningi að hún verði annaðhvort það sem hv. þingmaður kallaði með réttu útstillingarglugga, verði orðin tóm frekar en að hugur fylgi máli. Það er hægt að nýta hana til góðra verka við lagasetningu en það hlýtur að vera lagasetningin sjálf og að vandað sé til verka við hana hér inni sem skiptir mestu máli.
Virðulegi forseti. Ég tek undir nokkurn veginn allt í áliti minni hlutans og vil bæta aðeins við. Í b-lið 10. gr. í þessu frumvarpi segir, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir 13. gr. b er Jöfnunarsjóði sveitarfélaga heimilt að nýta allt að 1.300 millj. kr. úr Fasteignasjóði Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að mæta uppgjöri við þau fimm sveitarfélög sem fengu greidd of lág framlög úr jöfnunarsjóði á árunum 2013–2018. Jöfnunarsjóði er í stað þess heimilt að halda eftir að hámarki sömu fjárhæð af heildarframlögum jöfnunarsjóðs samkvæmt d-lið 11. gr. og a-lið 1. mgr. 13. gr. laganna á árunum 2020–2026 sem renna skal í Fasteignasjóð Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, samanber 13. gr. b.“ Það er verið að taka peninga úr Fasteignasjóði Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að gera upp þennan mismun og svo er verið að bæta fasteignasjóðnum það aftur. Að því leyti til á það að vera allt í lagi fyrir fasteignasjóðinn sem er vel stöndugur en - þarna er hinn stóri vafi - Alþingi samþykkir ákveðin framlög og útreikninga á framlögum til jöfnunarsjóðsins og útdeiling fór til allra sveitarfélaga samkvæmt þeirri úthlutun, til þeirra sveitarfélaga sem ekki eru þau fimm sem fengu of lág framlög. Ég lít því svo á að ekki sé hægt að taka frá þeim sveitarfélögum til að borga þeim sveitarfélögum sem fengu of lág framlög. Það var einfaldlega ákvörðun Alþingis að sú upphæð sem fór til allra hinna sveitarfélaganna hafi verið rétt með tilliti til þeirra ákvarðana sem eru teknar inni á þingi, þannig sé í rauninni skerðing að taka þau framlög til baka frá þeim en ég tel það ekki ganga upp. Ég tel að b-liður 10. gr. sé einfaldlega ekki góður. Það á að taka þetta úr ríkissjóði til að bæta þeim sveitarfélögum sem fengu of lág framlög þannig að öll hin sveitarfélögin séu ekki með skert framlög á næstu árum vegna þessarar tilfærslu og þá í rauninni Fasteignasjóður Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga þegar á það er litið. Í öðru lagi var málsmeðferðin mjög undarleg. Það var boðaður fundur með mjög stuttum fyrirvara, 20 mínútna fyrirvara eða svo, í lok þingfundar þegar málið kom á dagskrá, til að drífa frumvarpið í umsagnarferli. Ég missti af því fundarboði, svo einfalt er það, ég rétt hafði tíma til að kíkja og sjá að með hálftímafyrirvara ætti að drífa málið í gegn. Á þeim tíma bjóst ég ekkert við því endilega að málið myndi klárast fyrir áramót en að sjálfsögðu var það ætlunin án þess að gerð hefði verið grein fyrir því, a.m.k. að því er mér fannst. Þessi vinnubrögð ganga ekki upp. Eins og kom fram í máli hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson er það þinglega meðferðin, lagasetningin sjálf, sem á að sinna á hágæðaforsendum. Þau sem geta tryggt að svo sé eru í meiri hluta þingsins. Það er ekkert flóknara en það. Meiri hluti þingsins vill einfaldlega ekki að sum mál fái gæðameðferð. Það er eina ályktunin sem hægt er að draga af málum sem þessum sem er troðið í gegn á örskotsstundu án þess að hægt sé að fá umsagnir eða aðra þinglega meðferð. Það er einfaldlega þeirra skömm.
Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins (viðbótarsamningur íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar). Ég mæli fyrir áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Hauk Guðmundsson ráðuneytisstjóra, Fanneyju Óskarsdóttur frá dómsmálaráðuneyti og Guðmund Þór Guðmundsson frá Biskupsstofu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Forsaga málsins er að 6. september sl. undirrituðu fulltrúar íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar viðbótarsamning um endurskoðun á kirkjujarðasamkomulaginu frá 1997 og samningi frá 1998 um nánari útfærslu á kirkjujarðasamkomulaginu. Með viðbótarsamningnum fellur samningurinn frá 1998 brott en kirkjujarðasamkomulagið heldur gildi sínu með þeim breytingum sem felast í viðbótarsamningnum. Viðbótarsamningurinn er liður í að auka sjálfstæði þjóðkirkjunnar í fjármálum og starfsmannamálum. Samningurinn gerir m.a. ráð fyrir því að þjóðkirkjan beri fulla ábyrgð á eigin fjármálum og ákveði sjálf fjölda starfsmanna sinna og annist alla launavinnslu, bókhald og launagreiðslur. Í samningnum er miðað við að þjóðkirkjan taki yfir launamál allra sinna starfsmanna frá 1. janúar 2020. Það er því ljóst að þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru nauðsynleg forsenda fyrir framkvæmd samningsins. Að mati meiri hluta nefndarinnar er mikilvægt að tryggja að ákvæði samningsins komist til framkvæmda. Í kjölfarið geti farið fram vinna við að einfalda og uppfæra lagaumhverfi þjóðkirkjunnar sem endurspegli þjóðfélagsbreytingar sem orðið hafa á undanförnum árum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að viðbótarsamningurinn felur ekki í sér nýjar skuldbindingar af hálfu ríkisins. Samningurinn felur í sér að gagngjaldið - eða andlagið - sem kirkjujarðasamkomulagið kveður á um er skilgreint með öðrum hætti en áður en ekki til lækkunar eða hækkunar. Meiri hlutinn hefur að öðru leyti engar efnislegar athugasemdir við frumvarpið en leggur til smávægilegar breytingar tæknilegs eðlis. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Á eftir 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Í stað orðanna „I. kafla laga um trúfélög, nr. 18/1975“ í 2. mgr. 4. gr. laganna kemur: ákvæðum laga um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög, nr. 108/1999. 2. Á eftir 6. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Í stað orðanna „prests- og predikunarembætti“ í 2. málslið 34. gr. laganna kemur: prests- og predikunarstarfi. Undir þetta álit rita sá sem hér stendur og hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þórarinn Ingi Pétursson.
Virðulegi forseti. Tvö atriði hérna sérstaklega. Til að byrja með: „felur ekki í sér nýjar skuldbindingar af hálfu ríkisins.“ Í því viðbótarsamkomulagi sem er undirliggjandi í þessari lagabreytingu eru 15 ár í viðbót sett inn sem skuldbinding ríkisins miðað við þau 15 ár sem voru fyrir endurskoðunarákvæði kirkjujarðasamkomulagsins. En nú hefur það komið fram í umræðunni hérna að 15 ár standast ekki lög um opinber fjármál þannig að það er tvímælalaust um ansi mikla skuldbindingu að ræða af hálfu ríkisins miðað við það lagaumhverfi sem við búum við núna, öfugt við það sem við bjuggum við í kringum gerð kirkjujarðasamkomulagsins upprunalega. Í annan stað er svona andlag kirkjujarðasamkomulagsins 1997/1998 að gera fullnaðaruppgjör á eignatilfærslunni sem var gerð þá frá kirkjunni til ríkisins. Miðað við að það vantar að skilgreina hvernig það uppgjör er statt, hvernig er hægt að fara út í viðbótarsamning til 15 ára í viðbót án þess að sýna okkur stöðuna á því hvernig uppgjörið lítur út? Erum við búin að borga helming skuldarinnar? Hver er hluti þjónustukaupanna í þessu? Hver er hluti þess að standa við stjórnarskrárákvæðið í þessum samningi? Og þegar allt kemur til alls: Hvenær losnum við þá skuld sem hefur verið færð frá kirkjunni af ríkinu af veraldlegum og endanlegum eignum?
Virðulegi forseti. Ég virði alveg í sjálfu sér þær skoðanir á málinu sem komu fram hér áðan hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, en það eru skoðanir. Það er t.d. miklu nær fyrir hann að svara því hvernig þetta standist ekki stjórnarskrána en mitt að svara því hvernig það geri það, einfaldlega vegna þess ég sé engin merki um að þetta geri það ekki. Hv. þm. Björn Leví verður þá að sýna mér fram á í hvaða greinum þetta standist ekki stjórnarskrána. Sömuleiðis er hann með staðhæfingar án þess að færa fyrir þeim rök undirliggjandi við spurninguna um það hvort þetta feli í sér óbreytt útgjöld af ríkisins hálfu eða ekki. Það hefur verið lagt fram í meðförum nefndarinnar á þessu máli það mat ráðuneytanna að þetta feli ekki í sér, þegar til lengri tíma er litið, neinar breytingar, hvorki til hækkunar né lækkunar, á þeim skuldbindingum fjárhagslegum sem þetta hefur í för með sér fyrir ríkið. Þetta er auðvitað breyting á eðli samningsins. Þetta er ekki þjónustusamningur, ekki þjónustukaupasamningur samkvæmt skilgreiningu, í eðli sínu, heldur er þarna verið að leitast við að skilja á milli ríkisins og kirkjunnar að þessu leyti. En þetta er ekki þannig að það sé verið að kaupa af þjóðkirkjunni skilgreinda þjónustu, eins og t.d. fjölda prestsverka eða neitt þar fram eftir götunum þannig að þetta er í eðli sínu ekki þjónustukaupasamningur af hálfu ríkisins.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður þarf að hlusta aðeins. Þetta hefur ekkert með skoðanir að gera. Ég spurði ekki hvort þetta stæðist stjórnarskrá. Ég spurði hvernig það uppfyllti stjórnarskrárákvæðið. Ég sagði að 15 ára tíminn stæðist ekki lög um opinber fjármál, til að hafa það alveg á hreinu. Það eru auknar og nýjar skuldbindingar af hálfu ríkisins í þessu. Hvað t.d. um fækkun á þeim fjölda presta sem fyrra samkomulag greiðir fyrir? Þeim hefur fækkað um tvo síðan það var gert því að skráningum í þjóðkirkjuna hefur fækkað síðan kirkjujarðasamkomulagið var gert. Nú í dag er tæpur helmingur þeirra sem fæðast skráður í þjóðkirkjuna þannig að þegar er fyrirséð að á næstu árum muni fækkunin þar af leiðandi verða enn þá meiri, miðað við þá grunnsviðsmynd, á móti því að 90% af þessum samningi er með innbyggða launavísitölu. Þar sem ekki er lengur miðað við fjölda þeirra sem eru skráðir er það aukin skuldbinding. Þá var heldur engu svarað um hvernig stæði með uppgjörið á þeim veraldlegu eignum sem færðust á milli ríkis og kirkju, því að óneitanlega eru þær endanlegar, en þessi samningur gerir ekki ráð fyrir uppgjöri á þeim endanlegu eignum.
Virðulegi forseti. Ég hef svo sem ekki miklu við það að bæta sem ég útlistaði áðan. Það er kannski einhvers konar orðhengilsháttur sem felst í því að það sé mikill munur á því að spyrja hvernig eitthvað standist stjórnarskrá eða hvernig eitthvað fari í bága við hana. Við gerum ráð fyrir því að ef eitthvað fer ekki í bága við stjórnarskrá hljóti það að standast hana. [[Gripið fram í.]]Nei, ég á dálítið erfitt með þetta, þú verður kannski að orða þetta skýrar. Ef hv. þingmaður hefur efasemdir um það hvort þessi lagasetning standist stjórnarskrá … [[Gripið fram í.]]- Með leyfi, hvað varstu að spyrja um?
Hvernig uppfyllir þetta stjórnarskrárákvæðið?
Hv. þingmaður gerir mikinn eðlismun á spurningunni hvernig einhver hlutur uppfylli stjórnarskrárákvæði og spurningunni hvort einhver hlutur standist stjórnarskrárákvæði. Ég sjálfur geri ekki allan greinarmun á þessu og hann þyrfti þá að útskýra fyrir mér betur í hverju sá munur lægi. En ef hv. þingmaður hefur efasemdir um að þetta uppfylli stjórnarskrárákvæðið, ef við notum hans eigið orðalag, þá væri nær að koma hingað í stólinn og útlista með hvaða hætti það gerði það ekki.
Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Viðbótarsamningur íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar var undirritaður 6. september sl. Eru í frumvarpinu lagðar til lagabreytingar til að styðja við markmið samningsins, þ.e. að einfalda lagaumhverfi um fjárhagsleg tengsl ríkis og kirkju og fyrirkomulag á þeim greiðslum sem þjóðkirkjan fær úr ríkissjóði. Viðbótarsamningurinn var undirritaður af þremur ráðherrum, biskupi Íslands og forseta kirkjuþings og var hvorki borinn undir Alþingi til samþykktar né synjunar. Alþingi er þannig ekki ætluð önnur aðkoma að gerð viðbótarsamningsins en að tryggja að þær lagabreytingar sem leiði af samningnum nái fram að ganga. Hins vegar bendir 1. minni hluti á að verði frumvarpið ekki að lögum séu forsendur samningsins brostnar og hann taki því ekki gildi. Enn fremur telur 1. minni hluti tilefni til að árétta að það er Alþingi sem fer með fjárveitingavaldið og verður því að telja afar óheppilegt að þingið hafi ekki fengið tækifæri til að koma að tilurð samnings sem varðar svo mikla fjárhagslega hagsmuni til svo langs tíma. Á fundum nefndarinnar og í greinargerð með frumvarpinu koma fram sjónarmið þess efnis að með samningnum sé ekki verið að stofna til nýrra skuldbindinga af hálfu ríkisins heldur sé einungis verið að skilgreina gagngjald á annan hátt á grundvelli svonefnds kirkjujarðasamkomulags. 1. minni hluti bendir hins vegar á að í viðbótarsamningnum er kveðið á um grundvallarbreytingar frá fyrra samkomulagi. Fallið er m.a. frá því að miða framlag ríkisins við fjölda biskupa, prófasta, presta og annarra starfsmanna þjóðkirkjunnar og auk þess er afnumin tenging framlags ríkisins við fjölgun eða fækkun meðlima þjóðkirkjunnar. Í ljósi þess að meðlimum þjóðkirkjunnar hefur fækkað stöðugt á undanförnum áratug og útlit er fyrir að sú þróun muni halda áfram og starfsmönnum muni fækka samhliða hlýtur að teljast líklegt að afnám tengingar framlags við fjölda meðlima og starfsmanna feli í sér breytingar sem að öllum líkindum munu leiða til hærri útgjalda ríkissjóðs en ella. Fyrsti minni hluti bendir á að fyrir Alþingi liggur einmitt tillaga til þingsályktunar frá ellefu þingmönnum úr fjórum þingflokkum og einum þingmanni utan flokka um fullan aðskilnað ríkis og kirkju og nýja heildarlöggjöf um starfsemi trú- og lífsskoðunarfélaga. 1. minni hluti styður fullan aðskilnað ríkis og kirkju, þ.e. fjárhagslegan og lagalegan, og telur þess vegna að margt í frumvarpinu sem hér er til umræðu og viljayfirlýsingu viðbótarsamningsins stuðli að slíkum aðskilnaði en telur framangreinda ágalla á viðbótarsamningnum svo veigamikla að 1. minni hluti geti ekki stutt frumvarpið og þar með á óbeinan hátt viðbótarsamning íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar. Að framangreindu virtu leggur 1. minni hluti til að frumvarpið verði ekki samþykkt. Að þessu minnihlutaáliti stendur sá sem hér er ásamt hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni.
Virðulegur forseti. Ég flyt hérna nefndarálit 2. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar í máli nr. 449, um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, nánar tiltekið viðbótarsamning íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar sem hefur verið hér til umræðu. Ég ætla að byrja á að lesa upp nefndarálitið, ekki langt en kjarnyrt að mínu mati. Viðbótarsamningur íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar sem var undirritaður 6. september sl. felur í sér endurskoðun á kirkjujarðasamkomulaginu frá 1997 og samningi frá 1998 um nánari útfærslu á kirkjujarðasamkomulaginu. Með viðbótarsamningnum fellur samningurinn frá 1998 brott en kirkjujarðasamkomulagið heldur gildi sínu með þeim breytingum sem felast í viðbótarsamningnum. Það er mat 2. minni hluta að með undirritun viðbótarsamningsins sé ríkisstjórnin að gæta hagsmuna þjóðkirkjunnar fremur en skattgreiðenda en eðlilegra væri að samningsmarkmið ríkisstjórnarinnar væri að gera greiðslurnar sem samið var um með kirkjujarðarsamkomulaginu endanlegar. Það skýtur skökku við að ríkið skuli þurfa að standa straum af gagngjaldi um ófyrirséða framtíð fyrir eignir sem ríkið hefur þegar fengið afhentar og greitt gjald fyrir í rúma tvo áratugi. Þá telur 2. minni hluti kirkjujarðasamkomulagið einstaklega sérkennilegt samningsfyrirkomulag og einkennilegt að stjórnvöld vilji viðhalda því. Standi vilji ríkisstjórnarinnar til raunverulegs aðskilnaðar ríkis og kirkju verður að ganga lengra, en slíkum aðskilnaði verður aðeins náð með afnámi stjórnarskrárverndar þjóðkirkjunnar sem og afnámi laga sem tryggja þjóðkirkjunni sérstaka stöðu umfram önnur trú- og lífsskoðunarfélög. Þá tekur 2. minni hluti fram að hann styður slíkan aðskilnað, að sjálfsögðu. Þá bendir 2. minni hluti á að takmörkuð aðkoma Alþingis að málinu skjóti skökku við. Hér er um að ræða samning sem varðar verulega hagsmuni ríkisins og skattgreiðenda. Þrátt fyrir það er Alþingi aðeins ætluð formleg aðkoma að málinu, þ.e. að staðfesta lagabreytingar sem leiða af viðbótarsamningnum, og má færa rök fyrir því að samþykki kirkjuþings vegi að mati ríkisstjórnarinnar þyngra en samþykki Alþingis. Þinglegri meðferð málsins hafa verið settar þröngar skorður þar sem málið er seint fram komið, tími gafst ekki til að senda það í umsagnarferli og takmarkaðir möguleikar voru á gestakomum. Þessi vinnubrögð endurspegla að mati 2. minni hluta sérkennilegt viðhorf ríkisstjórnarinnar til málefna kirkjunnar. Annar minni hluti telur að einstök atriði frumvarpsins séu í sjálfu sér ágæt en í ljósi þess að frumvarpið er grundvallað á kirkjujarðasamkomulaginu sem 2. minni hluti telur bæði ómálefnalegt og ósanngjarnt sér 2. minni hluti sér ekki fært að styðja málið. Að öllu framangreindu virtu leggur minni hlutinn til að málið verði ekki samþykkt. Undir þetta álit ritar sá sem hér stendur, Helgi Hrafn Gunnarsson. Eins og kemur fram í þessu nefndaráliti hefur málsmeðferð þingsins á málinu verið að mínu mati til skammar og ef ekki þá veit ég ekki hvað væri það. Málið kom ekki bara of seint inn í þingið, það eitt og sér er algengt og kemur fyrir og það eru mismerkileg mál, en í þetta sinn gafst ekki einu sinni tími til að senda það til umsagnar. Þetta er dæmigert fyrir viðhorf ríkisins þegar kemur að kirkjujarðasamkomulaginu og málefnum kirkjunnar; ríkisstjórnin, alla vega þessi ríkisstjórn, virðist líta á það sem einkamálefni þjóðkirkjunnar og sitjandi ríkisstjórnar hverju sinni, eins og það komi almenningi bara ekkert við, það þurfi ekkert að vasast í því að fá skoðanir almennings á því eða stofnana úti í bæ eða Alþingis sjálfs ef út í það er farið. Ég skil mætavel að flutningsmenn þessa frumvarps vilji fá það í gegn en það er ekki réttlæting á slíkum vinnubrögðum. Virðulegi forseti. Þetta mál átti að koma löngu fyrr inn í þingið til að fá viðunandi meðferð. Nú vill svo til að þrátt fyrir að málið hafi ekki verið sent til umsagnar hefur borist ein umsögn, skráð í dag, frá félagi sem heitir Vantrú. Þar er sagt að viðbótarsamningurinn feli í sér nýjar skuldbindingar af hálfu ríkisins þvert á það sem fullyrt er í nefndaráliti meiri hlutans. Nú er þetta eitthvað sem við myndum venjulega ræða í nefnd. Við myndum fá Vantrú á okkar fund, við myndum spyrja þau spurninga, þau fengju að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Svo myndum við spyrja einhverja aðra væntanlega eða okkur sjálf og ræða það eitthvað og komast þá að niðurstöðu en ekki með þeirri hraðsuðuaðferð sem var beitt í þessu máli. Annað sem hefur verið rætt og var rætt stuttlega í nefnd við ráðuneytið eða biskupsstofu, ég man ekki hvort, er að það að samþykkja ekki þetta frumvarp er sagt kippa fótunum undan viðbótarsamningnum. Í fyrsta lagi, virðulegur forseti, finnst mér það ekkert hræðilegt. Þá geta samningsaðilar bara sest aftur að borðinu og samið um nýjar dagsetningar eða eitthvað annað, samið um þessar greiðslur sem eru núna, samkvæmt kirkjujarðasamkomulaginu frá 1997 sem er enn þá í gildi, óendanlega háar, þ.e. þær ná yfir óendanlega langan tíma þrátt fyrir að jarðirnar séu endanlegar og séu þegar komnar í eignarhald ríkisins. Mér skilst að ríkið hafi meira að segja selt eitthvað af þeim jörðum þannig að það er ekki hægt að skila þeim. Þetta er í raun og veru svolítið eins og að kaupa eitthvað en borga endalaust leigu, þetta er í raun bæði kaupsamningur og leigusamningur. Vel á minnst. Fólk hér í pontu hefur oft verið að tala um hvað þjóðkirkjan sé ægilega merkileg stofnun. Gott og vel, gefum okkur það bara. Það þýðir ekki að hún eigi að njóta sérstakra forréttinda umfram önnur trú- og lífsskoðunarfélög. Það eru einfaldlega ekki rök fyrir því. Svo koma þingmenn hér í pontu og dásama þjónustu kirkjunnar sem má allt vera satt og rétt hjá þeim. En þá láta þeir alltaf eins og það sama gildi ekki um önnur trúfélög, eins og önnur trúfélög loki bara hurðinni á fólk eða að önnur trúfélög veiti ekki sálgæslu og sáluhjálp. Þau gera það og þurfa ekki sérstök forréttindi umfram önnur trú- og lífsskoðunarfélög til að sinna því hlutverki, þau hafa einfaldlega ekki þörf fyrir það. Og athugið að þetta eru allt, hver einn og einasti, miklu minni söfnuðir en þjóðkirkjunnar. Þjóðkirkjan hefur yfirgnæfandi stærstan söfnuð, fær yfirgnæfandi mest af sóknargjöldum og mesta stuðninginn, jafnvel þótt ekki sé tekið tillit til sérstakra laga gagnvart þjóðkirkjunni eða hinnar stjórnarskrárbundnu verndar. Ef það væri bara einn trúar- og lífsskoðunarsöfnuður á Íslandi sem gæti staðið undir því hlutverki án þessa ríkisstuðnings væri það þjóðkirkjan, en þeir skipta tugum núna og eru alls konar. Það eru fleiri kristnir söfnuðir, alls konar kristnir söfnuðir, þar á meðal lúterskir, evangelískir, kaþólskir. Það eru íslamskir söfnuðir, alla vega tveir að ég held, og síðan lífsskoðunarfélög sem ná utan um starfsemi sem byggir ekki á svokölluðum trúarbrögðum. Það er líka þess virði að íhuga það, þegar við tölum um trúmál á Alþingi, hvað það er í raun og veru óeðlilegt, svo meira sé ekki sagt, að ræða trúarbrögð hérna. Sá sem hér stendur hefur ákveðna persónulega trúarsannfæringu sem að hans mati kemur almenningi voða lítið við nema í umræðu um trúarbrögð á einhverjum öðrum vettvangi. Mér finnst það ekki eiga heima hér, einhver biblíulestur eða samanburður á bókum til að leiða fram meintar mótsagnir þar sem við tökumst á um sannleiksgildi fyrstu Mósebókar eða hvernig eigi að túlka opinberunarbókina, enda er það nú þokkalegt verk. En sú vernd sem er í stjórnarskrá gerir það í raun og veru óeðlilega eðlilegt að ræða trúarbrögð efnislega hérna. Segjum sem svo að ég sem pólitíkus vilji breyta stjórnarskránni á einhvern hátt. Annað eins hefur nú komið fyrir, að þingmönnum detti í hug að breyta stjórnarskrá. Segjum sem svo að ég vilji lagfæra eitthvað í stjórnarskránni, t.d. 2. gr. um dómsvaldið, mig langi til að skýra hana betur, ég hafi einhverja reynslu eða þekkingu á dómskerfinu og sé þeirrar skoðunar að það megi bæta þá grein. Hvað geri ég þá? Ég kem hingað og rökstyð þá breytingu efnislega. Ég kem hingað og útskýri fyrir almenningi og þingheimi og forseta sem best ég get hvers vegna mér finnst að sú breyting eigi að eiga sér stað, byggt á einhverjum undirliggjandi sannleika sem ég tel mig hafa um hvernig dómskerfið virkar og hvernig vernd í 2. gr. stjórnarskrárinnar dugi ekki til. Það sama gildir um allar greinar stjórnarskránni. Ef þingmaður hefur áhuga á að breyta þeim hlýtur hann að þurfa að leggja fram efnisleg rök fyrir þeirri breytingu. En gildir það líka með 62. gr., þjóðkirkjugreinina? Hvað ef ég er kaþólikki? Segjum sem svo að ég sé kaþólikki, mér finnist kaþólsk trú vera rétt. Hvað gerist þá? Jú, þá ætti ég sjálfsagt að koma hingað upp í pontu og rökstyðja hvers vegna hin evangelíska lúterska kirkja ætti ekki að vera þjóðkirkja Íslands og þar af leiðandi með sérstaka vernd heldur kaþólska kirkjan vegna þess að kaþólsk trú sé sannleikurinn. Svo myndi ég fara í biblíulestur og útskýra hvers vegna ég væri þeirrar skoðunar. Þetta þætti mér frekar fráleitt sem hluti af verksviði Alþingis, virðulegi forseti, og ég leyfi mér að fullyrða að þingheimur allur sé sama sinnis, tek mér það bessaleyfi. Hef reyndar áhuga á umræðu ef einhver er ósammála því. Það finnst mér segja allt sem segja þarf um hversu óheppilegt og óeðlilegt fyrir nokkurt stjórnskipunarfyrirkomulag það er að hafa einhvers konar þjóðkirkju eða þjóðartrúarbrögð, alveg eins og mér finnst galið að hafa eitthvert þjóðartrúleysi eða þjóðarlífsskoðun. Þetta fer bara út fyrir verksvið stjórnskipunarinnar. Þetta fer út fyrir verksvið ríkisins, út fyrir verksvið þingsins. Við getum ekki einu sinni rætt þetta efnislega án þess að öllum líði hálfkjánalega eða alkjánalega. Það finnst mér undirstrika punktinn. Ég vil líka minnast á að í þessu felst engin efnisleg gagnrýni á trúarbrögðin sem undir liggja. Ég er ekki persónulega þeirrar trúarsannfæringar, en það kemur málinu ekkert við. Það snýst ekki heldur um gæði stofnunarinnar eða vinnunnar sem þar er innt af hendi. Þetta snýst um eðli stjórnskipunarinnar, eðli sambands ríkisvaldsins við eitt af því persónulegasta í lífi okkar allra sem er trúarbrögð eða trúleysi eða hvað það er. Þegar allt kemur til alls er þetta persónulegt atriði, kemur almenningi voða lítið við nema fólk hafi áhuga á því að tala um það að eigin frumkvæði eins og reyndar sá sem hér stendur gerir af og til á internetinu góða. En alveg eins og við myndum ekki setja einhvern þjóðartónlistarsmekk eða þjóðarskoðanir um matarsmekk þá eigum við ekki að hafa þjóðartrúarskoðanir, alveg sama hvert sögulega samhengið er. Ég dreg ekkert úr því að þjóðkirkjan hefur skipað mjög stóran sess í sögu Íslands, saga sem er ekki öll jákvæð reyndar en vissulega hefur hún það. Ég held ekki að það hverfi og ég skal fullyrða að sú saga hverfur ekki við það að afnema þessa sérstöku vernd. Sagan verður áfram sagan. Ritaðar heimildir verða áfram til og kirkjan mun áfram sinna því hlutverki sem hún kýs að sinna og meðlimir hennar sækjast eftir frá henni og borga fyrir, jafnvel með skattfé. Ég vil líka undirstrika að þetta eru ekki einu sinni mótbárur við því að ríkið styðji trú- og lífsskoðunarfélög. Mér finnst það önnur umræða. Ég er á móti sóknargjöldum en mér finnst það geta verið eðlilegt að einhver stuðningur sé við trú- og lífsskoðunarfélög, alveg eins og ríkið styður fótboltafélög og annað sem sumum finnst kannski vera óttaleg tímasóun en öðrum ekki. Aðalatriðið er að trú- og lífsskoðunarfélög standi jafnfætis gagnvart ríkinu, ekki hvort lútersk-evangelíska trúarsannfæringin sé rétt eða röng. Það er eitthvað sem mér finnst ekki við hæfi að ræða hérna, en samt lendi ég í þeirri skringilegu stöðu að til að sannfæra aðra um að breyta lögum, nánar tiltekið stjórnarskránni, þarf ég að fara í efnislega trúarumræðu sem er fáránlegt. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að það hefur verið mikið um þann útúrsnúning í umræðunni sem ég tek eftir og í einstaka fjölmiðlum að hér séu á ferðinni einhverjar árásir á kirkjuna og það er bara rangt, virðulegi forseti. Það er rangt. Þetta er árás á ójafnrétti, árás á ósanngirni, á ómálefnalegan, óeðlilegan og ósanngjarnan samning, á óheilbrigt og óeðlilegt samband ríkis og kirkju. Gagnrýnin er á þessi atriði. Það væri alveg sama hvaða söfnuður væri í húfi. Hér hafa komið upp hv. þingmenn, eins og hv. 5. þm. Reykv. s., og látið í veðri vaka að sá sem hér stendur myndi styðja þennan samning ef um væri að ræða lífsskoðunarfélag sem ég sjálfur tilheyri. Það er rangt, virðulegi forseti. Ég myndi hafna því á nákvæmlega sömu forsendum og ég er á móti sóknargjöldum í því félagi, svo ég segi það nú bara. Ég er á móti því og vil ekki hafa það. Sé enga ástæðu til þess að hafa ríkisstyrki gagnvart því félagi eða nokkrum félögum yfir höfuð. Þótt mér finnist það alveg geta verið málefnalegt að styðja þau sé ég ekki sérstaka ástæðu til þess. Mér finnst það geta verið málefnalegt svo lengi sem það er á jafnræðisgrundvelli. Það vekur náttúrlega upp aðra spurningu sem er: Hvað ætlar maður að viðurkenna sem trúarbrögð? Er það einungis eitthvað sem var til í gamla daga? Má það ekki vera nýtt? Hvað ef ég fæ nýja hugljómun? Hvað ef guð talar við mig í dag og kemur með algerlega nýjan sannleik sem endurskrifar allt heila klabbið eins og dæmi eru um í trúarsögunni, bæði í Nýja testamentinu og Kóraninum og Mormónsbók? Það kemur af og til fyrir að einhver telur sig hafa öðlast nýjan sannleika og úr því verða trúarbrögð. Ég velti fyrir mér hvernig við myndum fara að því að meta það í dag. Ég held við gætum það illa, virðulegi forseti, og það undirstrikar ekki endilega að þessi trúarbrögð séu öll röng, það eru aðrar og betri aðstæður fyrir þeirri fullyrðingu, heldur óeðlilegt samband ríkis og kirkju. Það er það sem þetta snýst um. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég hef gert grein fyrir því hvað mér finnst slæmt við þessa málsmeðferð, burt séð frá efnisinnihaldinu, og ég býst fastlega við því að þessi umræða haldi áfram svo lengi sem þetta óeðlilega fyrirkomulag verður til staðar. En ég verð þó að segja í lokin að ég fagna einu ákvæði sem er í viðbótarsamningum sem er að heimilt sé að endurskoða það að liðnum 15 árum og, ef ég skil rétt, að ef ekki næst botn í það samkomulag sé hægt að segja því upp en þá gildi enn þá kirkjujarðasamkomulagið frá 1997. Nú þykir mér þetta reyndar líka stórfurðulegt samningsákvæði ef út í það er farið. Ég sé ekki fyrir mér hvernig það myndi eiga sér stað út frá hlutverki löggjafans, að fara aftur til kirkjujarðasamkomulagsins án viðbótarsamningsins. Hvaða upphæð myndi ríkið borga? Hvernig myndi ríkið breyta aftur lögum? Það væri alla vega mjög flókin umræða, held ég. Mér hefur fundist það vera beinlínis markmiðið með þessu kirkjujarðabixi að gera þetta eins flókið og ómögulegt og hægt er fyrir kynslóðir framtíðarinnar að breyta þessu fyrirkomulagi. Það er, virðulegi forseti, ef rétt er, óheiðarlegt og rangt. Fólk ætti að skammast sín ef það tekur þátt í slíku að mínu mati. Virðulegi forseti. Nú hef ég einu sinni sagst ekki ætla að hafa þetta lengra og nú ætla ég að segja það aftur og í þetta skipti að meina það.
Virðulegur forseti. Byrjum á þeim athugasemdum sem komu fram áðan í andsvörum við flutningsmann meirihlutaálits. Ég hef engar efasemdir um að frumvarpið uppfylli ákvæði stjórnarskrár. Þetta uppfyllir það allt of mikið. Ég er að spyrja hvernig viðbótarsamkomulagið eða hvaða hluti af því uppfylli stjórnarskrárákvæðið. Hvernig uppfyllir viðbótarsamningurinn stjórnarskrárákvæðið? Það er það sem ég spyr um, mjög einfalt. Við erum með upphæð í þessu viðbótarsamkomulagi sem er ekki sundurliðuð eftir þeim skyldum sem hið opinbera, ríkið, hefur gagnvart stjórnarskrárákvæðinu um að styðja og vernda kirkjuna. Við erum ekki með hana sundurliða gagnvart þeirri þjónustu sem við ætlumst til að fá fyrir þann pening sem við leggjum í þetta samkomulag. Við verðum að hafa þá sundurliðun af því að hluti af lögum um opinber fjármál og þeim samningum sem ríkið gerir er að það sé eftirlit með gæðum þeirrar þjónustu sem við fáum. Það er ekki hægt sleppa því eftir hentugleika. Að lokum er það eignatilfærslan sem kirkjujarðasamkomulagið gengur út á til að byrja með, að það sé fullnaðaruppgjör á tilfærslu þeirra eigna. Við vitum alveg miðað við svör við fyrispurnum þingmanna að þær eignir sem lágu undir í því samkomulagi komu fram í áliti kirkjueignanefndar árið 1992 og þar er 350 blaðsíðna listi af eignum sem menn skipta á milli ábúenda, kirkju og sameignar í jörð, hlunnindi og hús. Það er summað allt saman eftir fasteignamati upp á eign kirkjunnar, 1 milljarð kr. Það er hægt að reikna þá upphæð nánar, rétt 72 milljónum meira en 1 milljarður kr., væntanlega á verðlagi ársins 1992. Á uppfærðu verðlagi með vísitölu neysluverðs erum við að tala um rétt rúma 3 milljarða árið 2018 sem liggja undir í þessari eignatilfærslu ríkisins. Síðan hefur verið hnoðað eitthvað með þetta og ráðuneytin neita að svara því hvaða eignir liggja þar undir. Kannski af því að það er svo neyðarlegt að segja að verið sé að borga óendanlega háa upphæð, það var komið upp í 42 milljarða árið 2018, fyrir þessa 3 milljarða kr. eign. Það er vissulega svo að jarðir hafa verið að seljast á hærra verði en fasteignamat segir til um en það er heldur ekki hægt að svara því hver munurinn er á fasteignamati og söluverði almennt séð á undanförnum árum. Það ætti auðveldlega að vera hægt að sjá það í þinglýsingum, hvert fasteignaverðið var fyrir og eftir, en við fáum heldur engin svör við því. Sá munur verður aldrei tífaldur, ég býst alla vega ekki við því. Í viðbótarsamkomulaginu er, eins og hefur komið fram í umræðunni, verið er að taka burt það ákvæði úr kirkjujarðasamkomulaginu sem fjölgar eða fækkar launuðum prestum. Þeir voru 138 og eru komnir í 136 samkvæmt þeim breytingum sem hafa orðið á fjölda skráninga í þjóðkirkjuna. Þetta er greinilega alls ekki sniðugt því að það er verið að fjarlægja ákvæðið á þeim tímum þar sem skráningum í kirkjuna fækkar og fækkar og nýskráningar eru núna komnir undir 50%. Það mun alveg tvímælalaust fækka enn þá meira í þjóðkirkjunni á næstum árum og þar af leiðandi felur þessi viðbótarsamningur sem er gerður núna ekki, eins og það er orðað hérna, í sér nýjar skuldbindingar af hálfu ríkisins. En miðað við það felur þessi samningur án efa í sér meiri skuldbindingar af því að 90% af þeirri upphæð sem er sett fram í þessum samningi eru uppfærð með launavísitölu, ekki fjölgun eða fækkun. Prestum fækkar ekkert þar og það er ekki endurskoðað næstu 15 árin. Ef við skoðum lög um opinber fjármál getur það einfaldlega ekki staðist því að þar er skýrt kveðið á um að hámarki fimm ára samningslengd. Það er hægt að veita undanþágu frá því, það er hægt að hafa samning bundinn lengur ef um meiri háttar fjárfestingar eða eitthvað slíkt er að ræða, en það er ekki einu sinni gerð tilraun til þess að útskýra það eða rökstyðja að 15 ár séu nauðsynleg og falli undir þá undanþágu. Ég gæti skilið það ef það þyrfti 15 ár í viðbót til að gera upp þessa eignatilfærslu, þá væri þetta fínt, en það er ekki einu sinni reynt. Að mínu mati hlýtur þetta því að vera ólöglegt samningsákvæði og þar af leiðandi ekki gilt yfirleitt og hægt að taka það upp á hverju ári, af því að fjárlög eru samþykkt á hverju ári. Það er nú einu sinni Alþingi sem fer með fjárveitingavaldið og þegar allt kemur til alls er það Alþingis að ákveða hvort þessi samningur verði fjármagnaður eða ekki. Hann er ekki með gildistíma að eilífu, það er ekki hægt samkvæmt lögum um opinber fjármál. Hann er ekki með endurskoðunarákvæði upp á 15 ár, það virkar ekki samkvæmt þeirri forskrift sem lög um opinber fjármál gera ráð fyrir. Þess vegna hlýtur samningurinn einungis að gilda frá ári til árs, eftir því sem Alþingi samþykkir. Þegar Alþingi segir nei fellur hann einfaldlega um sjálfan sig. Ef kirkjan telur sig hlunnfarna í þeirri eignatilfærslu eða eitthvað því um líkt sem þar liggur á bak við verður kirkjan einfaldlega að sækja það fyrir dómi. Þá verðum við að leggja öll gögn málsins þar fyrir og endum í endanlegri upphæð, ekki óendanlegri upphæð eins og við búum við núna. Hérna hefur verið talað um að það sé í rauninni ekki í gangi aðskilnaður ríkis og kirkju. Það vantar svo mikið upp á. Öll viðbótarákvæðin í þessum samningi og allt það sem á eftir að gera til að byrja með dugar ekki til að klára aðskilnaðinn því að þar vantar einmitt fjárhagslega aðskilnaðinn, sem þetta er tvímælalaust ekki hluti af. Hins vegar er ákvæði í stjórnarskránni um að vernda og styðja kirkjuna og einhvern veginn þarf að uppfylla það ákvæði. Kannski þarf ekki að uppfylla það með fjárhagslegum skuldbindingum, hver veit. Ég stakk upp á því í breytingartillögum við fjárlögin að stuðningur hins opinbera fæli í sér að greiða fyrir uppihald á biskupsstofu. Að öðru leyti gætu sóknargjöldin bara séð um þetta eins og hjá öllum öðrum söfnuðum og lífsskoðunarfélögum á landinu. Öll önnur lífsskoðunarfélög nota sóknargjöldin til að standa undir launagreiðslum [[Gripið fram í: Eða félagsgjöld.]]- Eða félagsgjöld til viðbótar eða annars konar fjáröflun. En að grunni til eru það sóknargjöldin. Þau sóknargjöld eru ekki uppfærð samkvæmt launavísitölu en samningur við þjóðkirkjuna er bundinn með launavísitölu og til viðbótar við það fær þjóðkirkjan síðan sóknargjöldin, ofan á allt þetta. Í því liggur munurinn sem er verið að reyna að vekja athygli á. Jú, kannski er á bak við þennan samning einhver uppgreiðsla á eignum en við fáum ekki svör við því hvaða eignir það eru, hvaða upphæðir eru þar á bak við. Og sá listi sem hefur verið vísað í að sé andlag þessa samnings, þær upphæðir sem við erum að glíma við í samningnum til frambúðar, passa ómögulega við upphæðir og verðgildi þeirra eigna sem þarna eru undir. Það hefur komið fram dálítið áhugaverð ábending. Í endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar við ríkisreikning 2018 bendir Ríkisendurskoðun á að verið sé að klára ákveðna innleiðingu laga um opinber fjármál varðandi stofnefnahagsreikning þar sem eiga að koma fram allar eignir ríkisins og þær skuldbindingar sem eru á þeim eignum. Þetta á að klára á þessu ári. Það þýðir að allar þær eignir sem eru undir í lista kirkjueignaefndar sjást í stofnefnahagsreikningnum og það á að sjást hvaða skuldbinding liggur á bak við hverja eign fyrir sig. En það er ekkert svo rosalega líklegt að það takist, myndi ég halda. Það merkilega við þetta er að þjóðkirkjan hefur einnig beðið um þetta uppgjör, hún bað um það í maí 2018. Hún bað um upplýsingar um stöðuna á uppgjörinu á þessum eignum. Þjóðkirkjan sjálf vill fá að vita hvað hún á eftir að fá í greiðslu fyrir eignatilfærsluna en samt eru engin svör. Þetta er gríðarlega stórt mál þegar við skoðum hversu margir milljarðar eru þarna undir. Það hlýtur því að vera forgangsatriði hjá þinginu að fá upplýsingar um þessar tölur áður en við förum út í einhverjar meiri háttar breytingar á fyrirkomulaginu eins og það liggur fyrir hérna. Þá tala ég sérstaklega um tilraunin til að setja á 15 ára gildistíma. Af öllu sem er hérna er það hinn 15 ára gildistími fyrir endurskoðunarákvæðið sem er mesta ruglið. Hin atriðin eru hænuskref í rétta átt, ég skal alveg taka undir það. En að vita ekki hvernig skiptingin er á milli uppfyllingar á ákvæði stjórnarskrár, þjónustukaupa og eignauppgjörs er algerlega ótækt fyrir þingið. Það eru ómöguleg vinnubrögð fyrir þingið að mínu mati. En eins og í mörgum öðrum málum sleppir meiri hluti þingsins því að skoða málið af því að það kemur frá framkvæmdarvaldinu, frá ráðherrum þeirra. Málinu er tekið þegjandi og hljóðalaust og dælt hérna í gegn og meira að segja, eins og kom fram í máli 2. minni hluta, án umsagna og þinglegrar meðferðar. Þetta er sérstaklega algengt rétt fyrir þinghlé eða þinglok og er eitthvað sem við verðum að fara að laga. Einungis einn hluti þingsins getur lagað þetta og það er meiri hlutinn. Það er meiri hlutinn sem skóflar málinu í gegn. Þetta er algjörlega á ábyrgð meiri hlutans og verði honum að því.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. velferðarnefndar um tillögu til þingsályktunar um 300.000 kr. lágmarksframfærslu almannatrygginga. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti auk þess sem umsagnir bárust frá Landssamtökunum Þroskahjálp og Öryrkjabandalagi Íslands. Með tillögunni er lagt til að félags- og barnamálaráðherra verði falið að undirbúa og leggja fram frumvarp þess efnis að fullur örorkulífeyrir, endurhæfingarlífeyrir og ellilífeyrir, tryggi 300.000 kr. lágmarksframfærslu á mánuði, skatta- og skerðingarlaust. Meiri hlutinn vekur athygli á því að yfir stendur endurskoðun á almannatryggingakerfinu og eru vonir bundnar við að afurðir þeirrar vinnu líti brátt dagsins ljós. Þess utan má nefna að settir hafa verið til hliðar fjármunir í kerfisbreytingar í bæði fjárlögum og fjármálaáætlun til að draga úr skerðingum á örorkulífeyri. Munu 4 milljarðar kr. renna í það verkefni á komandi ári. Meðal annarra breytinga sem gerðar hafa verið undanfarin ár er að dregið hefur verið úr hinni svokölluðu krónu á móti krónu skerðingu. Þá hafa komugjöld aldraðra og öryrkja á heilsugæslu verið felld niður og vegna nýtilkominna breytinga er tannlæknaþjónusta við langveika aldraða og öryrkja á stofnunum þeim nú að kostnaðarlausu. Bendir meiri hlutinn á að tillögunni fylgir ekkert kostnaðarmat en miðað hefur verið við að kostnaðurinn vegna slíkrar breytingar gæti hlaupið á tugum milljarða kr. Ljóst er að ekki er svigrúm til slíkrar útgjaldaaukningar í fjármálaáætlun. Á fundi nefndarinnar kom fram það sjónarmið að með tillögunni væri verið að mismuna launafólki annars vegar og öryrkjum og öldruðum hins vegar. Þá kom einnig fram að atvinnuleitendur og námsmenn væru oft og tíðum í svipaðri stöðu og þeir sem tillagan ætti að ná til og því væri ómögulegt að fara þá leið sem lögð er til í tillögunni. Í öllum kerfisbreytingum sem innleiddar hafa verið síðustu ár hefur það verið haft að leiðarljósi að þær nýtist þeim tekjulægstu best. Þannig má nefna að þegar nýsamþykktar tekjuskattsbreytingar verða að fullu komnar til framkvæmda mun tekjuskattur einstaklings með lágmarkstekjutryggingu lækka um rúmar 90.000 kr. á ári. Þingsályktunartillagan tekur einungis til örorku-, endurhæfingar- og ellilífeyrisþega en ekki annarra hópa eins og atvinnulausra, fólks í fæðingarorlofi eða vinnandi fólks. Þannig eru miklar efasemdir um að umrædd tillaga standist jafnræðisregluna. Ekki hafa verið færð rök fyrir því að taka skuli þessa hópa út fyrir sviga með svo sértækum aðgerðum. Þegar allt er vegið og metið er það mat meiri hlutans að ekki séu forsendur til að ráðast í þær breytingar sem lagðar eru til. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til að tillagan verði ekki samþykkt. Ásmundur Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið skrifa Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir framsöguna og innleggið frá meiri hluta velferðarnefndar. Mig langar að spyrja hv. þingmann, fyrst hann talar um 4 milljarða sem eigi að eyða á árinu í að koma til móts við skerðingar hjá nákvæmlega þessum þjóðfélagshópi, hvar hann hafi fundið þá tölu. Ég er náttúrlega bara aumur þingmaður í fjárlaganefnd. Ég hef algjörlega misst af þessum 4 milljörðum. Í fyrra fundust 2,9 milljarðar, þeir voru settir í krónu á móti krónu á meðan 1,1 milljarður upp í þessa 4 á að koma til framkvæmda á þessu ári. Það virtist vera svo illa ígrundað að öryrkjar eru hreinlega skelfingu lostnir. Áttar þingmaðurinn sig á því að það er dálítið mikill munur á því hvort við erum að tala um krónu á móti krónu eða lágmarksgrunnframfærslu upp í 300.000 kr., skatta- og skerðingarlaust? Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður hafi áttað sig á því að það sem er verið að fara fram á hér er að koma til móts við rétt um 30% kjaragliðnun hjá þessum þjóðfélagshópi sem sannarlega hefur verið brotið jafnræði á síðustu tíu árin. Það er ekki verið að reyna að brjóta jafnræði á einum eða neinum, enda býst ég við að hv. þingmaður hafi tekið eftir því að í hinum svokölluðu lífskjarasamningum eru þessir hópar sannarlega ekki teknir með í reikninginn. Til að byrja með langar mig því til að spyrja hann hvort þessir aðilar hafi t.d. verið jákvæðir þegar umsagnir komu með tillögunni og hvort hv. þingmaður átti sig á því að hér er um að ræða þingsályktunartillögu þar sem við felum ráðherra að sjá um útfærslu á henni eða hvort hann haldi að við séum hér með frumvarp þar sem við þurfum að leggja fram hvernig við ætlum að fjármagna það. Hins vegar má til gamans geta þess að þetta er eitt af fimm málum í svokölluðum velferðarpakka Flokks fólksins sem við lögðum fram í upphafi og mæltum fyrir. Við erum svo heppin að þetta er eina málið sem við fengum eftir mikið japl, jaml og fuður í samningaviðræðum að taka út úr nefnd. Nú er það komið hingað, hv. þingmaður. Ég spyr um meira næst.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrst varðandi það sem þingmaðurinn kom inn á síðast. Mér er hreinlega ekki kunnugt um hvort einhver önnur mál frá Flokki fólksins hafi verið tilbúin til úttektar úr nefndum en ég vissi að þetta mál var það þannig að því sé svarað fyrst. Varðandi það hvernig við teljum 4 milljarða eða hvort við köllum þá 2,9 eða hvað liggur fyrir og þingmaðurinn veit náttúrlega að í fjármálaáætlun er gert áfram ráð fyrir að þessir 4 milljarðar verði til reiðu, ekki bara á þessu ári heldur næsta og þarnæsta og þarnæsta. Þetta er varanleg breyting á framlögum til málaflokksins. Þetta veit þingmaðurinn [[Gripið fram í.]]og það er þess vegna sem ég nefni það sérstaklega. Hluti þessarar upphæðar er notaður til að mæta krónu á móti krónu skerðingum, ekki að fullu, ekki fremur en hjá ellilífeyrisþegum. Þar er skerðingin 45 aurar á móti krónu og hún er 65 aurar á móti krónu hjá öryrkjum. Ég geri ráð fyrir að þingmaðurinn sé mér sammála í því að auðvitað væri heppilegast að þetta væri á sama hátt hjá báðum hópunum. En þessi tillaga snýst ekki um það heldur snýst hún um að biðja ráðherra um að búa til frumvarp sem tryggði skatta- og skerðingarlausar fyrstu 300.000 kr. hjá öllum. Ég sé ekki hvernig væri hægt að búa til frumvarp sem snerist um eitthvað annað. Hvernig ætti lagafrumvarp að tiltaka tiltekna þjóðfélagshópa sem hefðu einhverja aðra skattprósentu en aðrir? Það er hluti af ómöguleikanum við tillöguna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla að byrja á að segja að ég skal með gleði semja þetta frumvarp, það er minnsta mál í heimi og ekkert því til fyrirstöðu. Við erum að tala um, eins og hv. þingmaður nefndi áðan, 90.000 kr. sem koma til framkvæmda að fullu rétt fyrir næstu kosningar ef að líkum lætur, sem eru 7.500 kr. á mánuði til fátækasta þjóðfélagshópsins, hópsins þar sem 12–15% barna búa við fátækt, hópsins sem hefur verið skilinn eftir. Meginþunginn í þessari tillögu er leiðrétting á þeirri kjaragliðnun sem þessir þjóðfélagshópar hafa orðið fyrir, tæplega 30% á síðustu tíu árum. Þeir hafa ekki fengið að fylgja 69. gr. almannatryggingalaga þar sem kveðið er á um að þeir skuli fá leiðréttingu framfærslu sinnar einu sinni á ári samkvæmt launaþróun í landinu. Var það t.d. brot á jafnræðisreglu þegar hv. þingmenn fengu 43% hækkun á sínum launum? Er það brot á jafnræði þegar forstjóri Landsvirkjunar fær tvöföldun á sínum launum á fimm árum? Er það brot á jafnræði þegar laun bankastjóra ríkisbankanna hækka um 1,2 millj. kr. á ári eða er það brot á mannréttindum að halda þúsundum einstaklinga langt undir fátæktarmörkum? Þetta er mannanna verk og ekkert annað. Ég ítreka að ég skal með gleði taka utan um málið og smíða þetta frumvarp persónulega og prívat sjálf ef þið treystið ykkur ekki til þess.
Herra forseti. Það er afar mikilvægt, og ég hef oft sagt það í ræðu áður, að á þingi séu á hverjum tíma málsvarar sem flestra hópa og að þingmenn taki upp baráttumál, hver með sínu nefi, og hafi skilning á þeim hópum sem þar eru undir. Hv. þm. Inga Sæland fellur undir þetta. Þingmaðurinn hefur af miklum krafti barist fyrir kjörum og málefnum fólks með örorku og eldra fólks og hún á heiður skilinn fyrir það. Það breytir því miður ekki því að málið sem hér er fram komið er að mínu viti ekki þess eðlis að hægt sé að klára það eins og það er lagt fram. Varðandi orð þingmannsins um kjaragliðnun og kjör kom ég einmitt inn á það í framsögu minni, þótt með óbeinum hætti væri, að kjör varða fleira en bara launin sem fólk hefur. Kjör felast líka í því þegar álögur eru lækkaðar á fólk. Kjör felast líka í því þegar fólk þarf að borga minna fyrir læknisþjónustu eða tannlæknaþjónustu. [[Gripið fram í.]]Kjör felast líka í því þegar skattar eru lækkaðir og þess vegna verður að líta á heildarsamhengið. Ég held að við þingmaðurinn séum algjörlega sammála um að það verkefni að bæta kjör þeirra sem minnst hafa í þessu samfélagi er eilífðarverkefni og ég veit að þingmaðurinn er mér sammála í því [[Forseti hringir.]]að á þeirri braut eigum við að reyna að halda áfram.
Virðulegur forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um 300.000 kr. lágmarksframfærslu. Það er svolítið skrýtið að hv. framsögumaður meiri hlutans bendi á skattadótið í því sambandi ef við horfum á hvernig skattlagning var 1988 þegar þessir einstaklingar voru skattlausir. Þá var lífeyrir frá Tryggingastofnun skattlaus og meira að segja var afgangur upp í lífeyrissjóð. Það segir okkur þá sögu að persónuafslátturinn hefur aldrei fylgt. Það eru stórhækkaðir skattar og ég mun taka það fyrir á eftir þegar ég flyt ræðuna mína. Síðan eru 65 aurar á móti krónu sem 4 milljarðar voru settir í. Hvernig skilaði það sér? Er jafnræði að setja það út og svo skerðir þetta sérstakar húsaleigubætur og alls konar bætur þannig að fólk kemur með núll út úr því? Hvaða jafnræði er það? Er eitthvert jafnræði í því að atvinnulausir hafi 30.000 kr. hærri framfærslu en öryrkjar? Er eitthvert jafnræði í því að þeir fái 80.000 kr. jólabónus meðan hinir fá 44.000 kr.? Þið talið um jafnræði en þess á milli er það hunsað algjörlega. Mér finnst þessi málflutningur mjög undarlegur. Þetta er þingsályktunartillaga sem fer til ráðherra og ef það þarf að breyta getur ráðherra breytt skattumhverfinu og hverju sem er. Það er ekki eins og þetta sé frumvarp sem verði að lögum heldur erum við að benda á þessa leið vegna þess að það er alveg ömurlegt til þess að vita hvernig farið er með þennan hóp. Hann hefur setið eftir. Hann hefur ekki fengið hækkanir. Skattar á hann eru stórhækkaðir og skerðingar og allt saman. Það verður að gera eitthvað og við erum að reyna það. Þetta myndi einfalda kerfið alveg svakalega. Hv. þingmaður hlýtur að vera sammála mér um að kerfið væri mjög einfalt ef það væri svona.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir andsvarið. Þingmaðurinn nefndi skatta, skattleysismörk og persónuafslátt og hvernig þau viðmið og mörk hefðu breyst á undangengnum árum. Ég er alveg sammála þingmanninum í því að þar hefur orðið breyting í þá átt að við erum núna, eins og kerfið er í dag, að taka hærri skatta af lægstu launum en við ættum að gera. Einmitt þess vegna erum við núna að breyta skattkerfinu aftur í þriggja þrepa skattkerfi til að reyna að svara þeim sjónarmiðum að einhverju leyti. Við getum verið alveg sammála um að ekki er hægt að gera allt í einu. Það er ekki hægt að taka öll skrefin til fulls á hverjum tíma. Þetta er samt eitt mjög mikilvægt skref, vil ég meina, og ég held að hv. þingmaður sé mér sammála um að þarna innan um séu hópar sem þurfi að líta sérstaklega til og þá með almennum aðgerðum. Það sem lagt er til í tillögunni er ekki almenn aðgerð. Ég ítreka það sem ég sagði í andsvari við hv. þm. Ingu Sæland áðan, einar reglur um skatta og skattleysismörk verða að gilda fyrir alla þjóðfélagshópa og þess vegna er ekki hægt að taka þessa hópa út fyrir sviga eins og hér er lagt til.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við erum búin að búa til alveg stórfurðulegt kerfi, almannatryggingakerfið. Ég myndi segja að við værum að einfalda það með því taka út þessa skerðingar. Við erum að fara að samþykkja 10.000 kr. skatta- og skerðingarlaust fyrir öryrkja núna fyrir jólin. Hvers vegna gerðum við það? Það eru kannski settir 4 milljarðar í að hafa 65 aura á móti krónu í staðinn fyrir krónu á móti krónu en það skilar sér allt í ríkiskassann eða í kassa sveitarfélaganna. Hvers lags jafnræði er það að segja við fólk að við ætlum að hjálpa því en svo hverfur þetta allt saman? Í sumum tilfellum kemur sveitarfélagið og skerðir líka þegar ríkið er búið að skerða, eins og með jólabónusinn. Af því að hann er skattskyldur skerðist hann algjörlega ef maður er t.d. með sérstaka uppbót hjá ríkinu og síðan skerðist líka sérstaka uppbótin í húsnæðiskerfinu hjá sveitarfélögunum. Þegar upp er staðið getur svona peningur orðið tap. Er þá ekki eitthvað að hjá okkur? Verðum við ekki að taka þetta kerfi gjörsamlega til endurskoðunar og einfalda það mjög mikið til að hætta að plata veikt fólk sem getur ekki varið sig? Það tekur við peningunum og heldur að það sé að fá eitthvað rosalega gott en þegar upp er staðið tapar það kannski á því að taka við þessari hungurlús, eins og ég kalla það, sem skilar sér í mínus.
Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson á þakkir skildar fyrir þá baráttu sem hann hefur haldið uppi í þingsal fyrir öryrkja og þá sem minnst mega sín í samfélaginu. Auðvitað veit hv. þingmaður að í grundvallaratriðum erum við sammála um að skerðingar á lífeyri og í almannatryggingakerfinu mega ekki verða til þess að festa fólk í fátæktargildru. Við hv. þingmaður erum sammála um það. Þegar við erum á hinn bóginn með takmarkaða fjármuni verður að velja að ráðstafa þeim þannig að þeir komi til þeirra fyrst og síðast sem mest þurfa á því að halda. Það er m.a. gert með almannatryggingakerfinu eins og hv. þingmaður kom inn á og ég er ekki sannfærður um að einföldun eins og þessi væri besta nýtingin á fjármunum ríkisins. Ef við ákvæðum til að mynda að bætur hjá einhverjum sem er með 500.000 kr. úr almannatryggingum yrðu skattfrjálsar upp að 300.000 kr. væri ríkið í raun að neita sér um ákveðna fjármuni sem það gæti notað til að bæta hag þeirra sem eru allra verst settir. Í kerfi þar sem við eigum ekki endalausa fjármuni verðum við að reyna að beina þeim þangað sem þörfin er brýnust. Á þeim grundvelli sé ég ekki hvernig hægt er að ganga að tillögu [[Forseti hringir.]]hv. flutningsmanns.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um tillögu til þingsályktunar um 300.000 kr. lágmarksframfærslu almannatrygginga og ég fer hérna fyrir minni hluta velferðarnefndar. Þetta er þingsályktunartillaga Flokks fólksins, okkar hv. þm. Ingu Sæland. Með tillögunni er lagt til að félags- og barnamálaráðherra undirbúi og leggi fram frumvarp þess efnis að fullur örorkulífeyrir, endurhæfingarlífeyrir og ellilífeyrir tryggi 300.000 kr. lágmarksframfærslu á mánuði skatta- og skerðingarlaust. Umsagnaraðilar og gestir nefndarinnar voru almennt hlynntir efni tillögunnar og tóku undir að þörf væri á að tryggja viðunandi lágmarksframfærslu örorku- og ellilífeyrisþega og að hún tæki mið af launaþróun. Í því samhengi var nefndinni m.a. bent á að atvinnuleysisbætur væru orðnar umtalsvert hærri en lífeyrir almannatrygginga. Þykir það skjóta skökku við enda atvinnuleysisbætur hugsaðar sem skammtímaúrræði en lífeyrir almannatrygginga langtímaúrræði fyrir einstaklinga sem alla jafna eiga ekki nokkurn kost á að bæta hag sinn, samanber umsögn Öryrkjabandalagsins frá 28. október 2019 við fjárlög fyrir árið 2020. Minni hlutinn tekur undir framangreint, telur kjör örorkulífeyrisþega ekki ná að fylgja launaþróun sem hafi þar af leiðandi leitt af sér ákveðna kjaragliðnun. Þá bendir minni hlutinn á að lífeyrisþegar geta ekki nýtt sér sömu úrræði og launþegar eins og verkfallsrétt. Að mati minni hluta er mikilvægt að tryggja lífeyrisþegum lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust. Þá er það mat minni hlutans að tillaga þessi feli í sér nauðsynlega kjarabót í þeim efnum og áréttar mikilvægi þess að frumvarp þess efnis verði lagt fram fyrir lok yfirstandandi löggjafarþings. Ef við hugsum um hversu rökrétt það væri að vera með 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust verðum við að horfa á það að, eins og ég benti á í síðustu ræðu minni, að árið 1988, við upphaf staðgreiðslunnar, var lífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins skattlaus og fólk átti allt að 30% afgang upp í lífeyrissjóðsgreiðslur. Í dag er staðan þannig að örorkulífeyrisþegar borga frá 36.000 kr. og alveg upp undir 67.000 kr. í skatt. Það eru þeir sem eru með hæstu örorkubæturnar. Þetta segir mér að hrein og klár skattahækkun hefur átt sér stað á síðustu áratugum. Eiginlega má líka horfa á þetta frá hinu sjónarhorninu, að ef kjaragliðnunin sem hefur ekki skilað sér hefði skilað sér liti þetta mun betur út en þá væru skattatölurnar sennilega enn hærri. Persónuafslátturinn fylgdi aldrei með, hann var skilinn eftir. Þar af leiðandi er hann kolrangur í dag. Ef rétt væri gefið væri talan sennilega í kringum 300.000 kr. sem væru skattlausar. Það verður að segjast eins og er að þetta sýnir svart á hvítu hversu stórlega skattheimta hefur aukist á þá sem síst skyldi. Við umfjöllun nefndarinnar fékk hún send tvö erindi, annað frá Öryrkjabandalaginu þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „ÖBÍ fagnar fram kominni tillögu og tekur undir með flutningsmönnum hennar að lífeyrisþegar hafa setið eftir við kjarabætur síðustu ára og nauðsynlegt er að bæta verulega í við þennan hóp. Eins og ÖBÍ hefur bent á í umsögnum um fjárlagafrumvörp síðustu ára hefur sá hópur sem nýtur aðeins bóta frá Tryggingastofnun dregist verulega aftur úr öðrum hópum í samfélaginu. Er svo komið í dag að lífeyrir einstaklings sem ekki býr einn og nýtur því ekki heimilisuppbótar er með lægri greiðslur en nemur grunnatvinnuleysisbótum en margir þurfa að lifa á lífeyri árum saman eða jafnvel alla ævi á meðan atvinnuleysisbætur eru skammtímaúrræði. ÖBÍ hvetur þingmenn alla sem einn að sameinast um þessa tillögu þannig að fjármunum verði forgangsraðað til að tryggja öllum lífeyrisþegum mannsæmandi framfærslu.“ Þarna fer ekkert á milli mála að Öryrkjabandalagið tekur heils hugar undir þessa þingsályktunartillögu og bendir líka á að við erum með stórfurðulegt kerfi á sama tíma og sagt er við okkur að hér sé verið að brjóta einhverjar jafnræðisreglur af því að atvinnulausir og námsmenn fylgi ekki með. Atvinnuleysi er tímabundið, enginn reiknar með að neinn verði atvinnulaus alla sína ævi. Ég ætla að vona að ekki sé innbyggt í einhverja að þeir haldi að það sé þannig. Ég vona líka að það sé ekki innbyggt í okkur að einhverjir verði á námslánum alla ævi. Það gengur ekki upp, það segir sig sjálft. Hins vegar er alveg á hreinu að stór hópur öryrkja verður á örorkubótum alla sína ævi og hefur enga vinnugetu. Þetta er hópurinn sem við erum að tala um. Það er ekki hægt að segja að þetta sé bara þingsályktunartillaga sem geti farið til ráðherra sem geti tekið við henni og séð til þess að hlutirnir séu í lagi. Í hinni umsögninni sem kemur frá Þroskahjálp segir orðrétt, með leyfi forseta: „Landssamtökin Þroskahjálp þakka fyrir að fá þingsályktunartillöguna senda til umsagnar og vilja koma eftirfarandi á framfæri við velferðarnefnd og Alþingi varðandi hana. Sá hópur fólks sem býr við alverstu kjörin í íslensku samfélagi eru þeir sem engar tekjur hafa aðrar en bætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Þær bætur eru af óútskýrðum og órökstuddum ástæðum umtalsvert lægri (um 30.000 kr.) en atvinnuleysisbætur, sem enginn er þó of sæll af. Staðreyndin er hins vegar sú að atvinnuleysisbætur eru tímabundið ástand á meðan örorkuþegar eru í þessari kröppu stöðu árum saman og margir allt sitt líf, án tækifæra til þess að afla sér annarra tekna. Örorkuþegar hafa ítrekað setið eftir á síðustu árum. Sú hækkun sem boðuð er í frumvarpi til fjárlaga vegna ársins 2020 er langt undir hækkun lágmarkslauna. Því er óhjákvæmilegt að minna ríkisstjórnina og Alþingi á 69. gr. laga nr. 100/2007, um almannatryggingar, sem hljóðar svo: „Bætur almannatrygginga, svo og greiðslur skv. 63. gr. og fjárhæðir skv. 22. gr., skulu breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Með vísan til framangreinds lýsa Landssamtökin Þroskahjálp stuðningi við tillöguna og hvetja velferðarnefnd að beita sér fyrir því að hún verði samþykkt.“ Í umsögn meiri hlutans kemur fram að tillagan sé ekki fullfjármögnuð, hún sé dýr og að eiginlega vanti fjármögnun. En horfum bara á söguna, ég þarf ekki nema að fletta upp í ræðu sem ég hélt hér fyrir stuttu í sambandi við Íbúðalánasjóð. Það er verið að skipta upp Mannvirkjastofnun og Íbúðalánasjóði og setja lánasafn Íbúðalánasjóðs sérstaklega í umsjón fjármálaráðherra. Um hvað erum við að tala þar? Mistök. Einhver gerði einhvers staðar mistök sem ég held að kosti okkur að lágmarki 140 milljarða. Þau geta farið vel yfir 200 milljarða. Enginn er að tala um það, enginn að lemja hausnum við steininn út af því. Hvar voru allir útreikningarnir á þeim tíma? Ef séð yrði til þess að svona mistök ættu sér ekki stað sýnist mér vera nóg til af fjármagni. Ef hægt er að gera svona mistök og yppta öxlum yfir þeim, 140–200 milljörðum, sé ég ekki að neinn hængur ætti að vera á því hreinlega að fjármagna þessa tillögu. Þessir fjármunir myndu duga í nokkur ár til að borga kostnaðinn af breytingum á almannatryggingakerfinu, en þetta er ekki kostnaður. Við megum ekki heldur horfa á þetta alltaf sem kostnað, að kalla það alltaf kostnað ef verið er að reyna að ná fólki úr fátækt og koma í veg fyrir að börn séu í fátækt. Ef hins vegar ríkisforstjórar eða þingmenn þurfa að fá ofsalega há laun talar enginn um kostnað. [[Gripið fram í.]]Það þykir bara mjög sanngjarnt og allt í lagi, það sé bara ósköp eðlilega rétt að hækka alla upp úr öllu valdi, tvöfalda launin hjá Landsvirkjun, ekkert mál, bara sanngjarnt vegna þess að forstjórinn ber svo mikla ábyrgð. En hvar er ábyrgðin? Ber ekki hver einasta ríkisstjórn ábyrgð á því ár eftir ár að sjá til þess að öryrkjar fái hvorki kjaragliðnunina, skattar stórhækkaðir hjá þeim - og hver ber ábyrgð á skerðingunum? Við skulum tala um skerðingarnar. Mitt fyrsta verk þegar ég kom á þing var að sjá til þess að hætt væri að skatta og skerða styrki til lyfja og alls konar hjálpartækja sem fólk þurfti nauðsynlega á að halda. Það var samþykkt vegna þess að fólk áttaði sig allt í einu á þeirri staðreynd að það var verið að rétta fólki 10.000-kall með annarri hendinni en jafnvel taka 15.000 með hinni. Hvers lags ofbeldi er að það skuli vera hægt að búa til kerfi sem segir við fólk: Heyrðu, við ætlum að hjálpa þér, við ætlum að rétta þér 10.000-kall til að auðvelda þér lífið svo þú getir keypt þér lyf eða hvað sem þú þarft og þegar viðkomandi tekur við því er ári seinna tekinn af honum 15.000-kall? Hvers lags hjálp er það? Ég segi að þetta sé fjárhagslegt ofbeldi og að það brjóti í bága við stjórnarskrána. Þetta er svo mikið ofbeldi. Að hugsa sér að geta ár eftir ár gert þetta við veikt fólk sem getur ekki varið sig er alveg stórfurðulegt og okkur á hinu háa Alþingi til háborinnar skammar. Svo segja menn: Heyrðu, við getum ekki gert þetta vegna jafnræðisreglunnar, við erum að brjóta jafnræðisregluna. Þá verð ég kjaftstopp, ég verð orðlaus vegna þess að það segir sig sjálft að þetta stenst ekki. Ég vona heitt og innilega að þeir fari að sjá meira en þessa ljóstíru sem þeir hafa séð í sambandi við 10.000-kallinn sem verður skatta- og skerðingarlaus, þeir fái bara ljóskastara á sig og sjái að það besta sem þeir geta gert er að samþykkja þetta, 300.000 skatta- og skerðingarlaust, og þá förum við bara í að einfalda kerfið. Þá eru skerðingarnar farnar og fólk getur farið að lifa mannsæmandi lífi. Því miður er ekki útlit fyrir það, við erum enn með þúsundir barna í fátækt, enn lifa þúsundir einstaklinga undir fátæktarmörkum og við erum með stóran hóp í sárafátækt. Það virðist vera eitthvert lögmál í því, einhver tregða, og ég vona að menn hætti að hæla sér af því að setja 4 milljarða inn í krónu á móti krónu skerðingu sem skilar sér ekki eitt eða neitt nema í skerðingum og fari að gera það sem þeir gerðu núna og eru búnir að átta sig á, eins og með 10.000-kallinn, að setja hann inn skatta- og skerðingarlaust, og setja nú inn skatta- og skerðingarlaust 300.000-kall, skatta- og skerðingarlausan jólabónus. Menn verða að hætta að mismuna. Ef einhver fær 80.000 kr. jólabónus eiga allir að fá 80.000 kr. jólabónus. Ekki mismuna fólki. Ef alþingismenn hafa rosalega þörf fyrir 180.000 kr. jólabónus þurfa allir að hafa 180.000 kr. jólabónus. Við eigum að hætta þessu ójafnræði. Hvar er jafnræðið? Það væri gaman að heyra í stjórnarliðum um hvers konar jafnræði er í því að við fáum 180.000-kall, [[Gripið fram í.]]atvinnulausir 80.000-kall, þau sem eru með langveik börn 60.000-kall og öryrkjar 44.000-kall. Hver fann út þessa jafnræðisreglu? Ég vona að hann komi hingað og skýri út fyrir mér hvernig hann fann hana út.
Forseti. Ég styð að sjálfsögðu þetta góða mál. 300.000 kr. lágmarksframfærsla er ekki mikið. Stór hluti örorkulífeyrisþega á börn þannig að samþykkt þessarar tillögu myndi kannski létta örlítið undir með þeim. Hæstv. félagsmálaráðherra segir að sér sé annt um að uppræta fátækt barna og þessi þingsályktunartillaga væri gott skref í átt að því markmiði en ef marka má nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar er það skref sem ekki má taka og ástæðan er „af því bara“. Í alvörunni, forseti, í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar er að finna skammarlegar afsakanir. Þar er hent saman aumum afsökunum fyrir því að gera ekki neitt. Ein þeirra er sú að þingsályktunartillögunni fylgi ekkert kostnaðarmat. Þetta er bara þingsályktunartillaga, ekki lagafrumvarp, forseti. Ef þessi tillaga yrði samþykkt þyrfti félags- og barnamálaráðherra að leggja fram frumvarp og þar á kostnaðarmatið heima, ekki hér. Jafnframt segir í álitinu, með leyfi forseta: „Þingsályktunartillagan tekur einungis til örorku-, endurhæfingar- og ellilífeyrisþega en ekki annarra hópa eins og atvinnulausra, fólks í fæðingarorlofi eða vinnandi fólks. Þannig eru miklar efasemdir um að umrædd tillaga standist jafnræðisregluna.“ Að halda því fram að efni þessarar tillögu brjóti á einhvern máta jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar er í besta falli útúrsnúningur. Nefndarálitið rökstyður auðvitað ekkert hvernig þetta brot lýsir sér enda er það ekki hægt. Það er ekki brot á jafnræðisreglu að hjálpa bágstöddum. Þetta er algjör afbökun á jafnræðisreglunni og því sem hún stendur fyrir. Ef við viljum tala um brot á jafnræðisreglunni er það að halda öryrkjum og ellilífeyrisþegum undir lágmarkslaunum svo árum og áratugum skiptir líklega skýrasta dæmið um mismunun. Að tryggja þeim ekki lágmarksframfærslu gerir það að verkum að við meinum þeim þátttöku í samfélaginu og takmörkum getu þeirra til að sækja sér nauðsynlega þjónustu og taka þátt yfir höfuð. Það er ekki mismunun að bæta hag fólks sem hefur búið við mismunun og ójöfn tækifæri um langt skeið, jafnvel þótt aðrir hópar samfélagsins búi einnig við slíka mismunun í boði stjórnvalda. Hér er öllu snúið á haus, forseti. Ef vilji meiri hluta velferðarnefndar hefði staðið til að auka velferð öryrkja, eldri borgara og annarra bágstaddra en fundið á því annmarka vegna jafnræðisreglunnar lægi fyrir breytingartillaga um að láta 300.000 kr. lágmarksframfærslu einnig ná til atvinnulausra, fólks í fæðingarorlofi og vinnandi fólks. En auðvitað er slíkt ekki að finna hér því að við vitum öll að þetta er afsökun meiri hlutans fyrir því að hleypa ekki í gegn góðum málum sem koma frá einhverjum öðrum en honum sjálfum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að nefna að við í Flokki fólksins höfum ítrekað bent á í umræðum á yfirstandandi kjörtímabili að aðgerðir ríkisstjórnarinnar, hvort sem er í sambandi við tannheilsu eða hvað annað sem hér er tínt til af fulltrúum stjórnarmeirihlutans sem eiga að bæta hag þeirra verst settu í samfélaginu, ganga ekki nógu langt. Það segir sig sjálft þegar við erum nýbúin að fá skýrslu, 28. febrúar sl., um úttekt á stöðu íslenskra barna hjá Kolbeini H. Stefánssyni, að hér búi 12–15% barna við mismikinn skort. Hann dregur sérstaklega fram í skýrslunni hvaða þjóðfélagshópur á um sárast að binda og það er hópur öryrkja. Þegar við erum með þetta í fanginu og ætlum að reyna á einhvern máta að réttlæta það að við hér, löggjafinn með fjárveitingavaldið, séum ekki bær og burðug til að koma til móts við þennan þjóðfélagshóp er dregið fram eitthvað sem heitir hugsanlegt brot á jafnræðisreglu. Ég hef heyrt alls konar hugmyndir en þessi toppar þær sennilega flestar. Til að byrja með langar mig líka að benda á að akkúrat þetta mál um 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust fyrir almannatryggingaþega, sem hafa ekkert annað á að stóla en þessa framfærslu, er eitt af þeim fimm málum Flokks fólksins sem við höfum þegar mælt fyrir í haust í hinum svokallaða velferðarpakka okkar. Eitt af þessum fimm málum, sem ugglaust kemur ekki hingað inn, er um nákvæmlega það hvernig við förum að því að fjármagna þetta. Ég bjóst við að málið færi ekki lengra og er bara glöð að fá það inn því að allt er svæft í nefnd. Það er vondur málstaður að verja fyrir hvaða ríkisstjórn sem er þegar greidd verða atkvæði á móti því að veita ráðherra heimild til að leggja fram frumvarp sem kemur á 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust fyrir fátækasta fólkið í landinu. Það hlýtur að vera ömurlegur málstaður að verja, ég segi ekki annað en það, og sérstaklega fyrir ríkisstjórn undir forystu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sem hefur gefið sig út fyrir að vilja koma til móts við þá sem höllustum fæti standa í þessu samfélagi. En svona er að marka það. Hér eru tínd til alls konar atriði, t.d. 7.500 kr. skattalækkun í þriðja skattþrepi sem kemur til framkvæmda rétt fyrir næstu kosningar. Þá er hægt að hreykja sér á hæsta tindi og segja: Sjáið hvað við gerðum. Við lækkuðum skattana ykkar um 7.500 kr., sjáið bara, en það kostar ríkissjóð 23 milljarða kr. Er þetta eðlileg forgangsröðun fjármuna? Ég segi: Nei, það er ekki eðlileg forgangsröðun fjármuna að lækka skattana um 7.500 kr. eftir meira en eitt og hálft ár á sama tíma og ríkisstjórnin hrúgar inn alls konar sköttum og viðbótargjöldum á almenning í landinu. Ég hef ekki einu sinni hugmyndaflug til að nefna alla þá skatta og allar þær álögur sem er núna verið að leggja á landsmenn. Við í Flokki fólksins lögðumst gegn gildandi fjármálaáætlun, m.a. vegna þess að fjármuni vantaði til að leiðrétta uppsafnaða kjaragliðnun lífeyrisþega almannatrygginga. Það var ekkert gert með það. Hvað þýðir það, virðulegi forseti, þegar einhver þjóðfélagshópur er skilinn eftir í tíu ár á meðan aðrir fá kjarabætur? Hvernig var það aftur eftir hrun? Er nokkur búinn að gleyma hruninu? Við höfum aldrei almennilega gert það upp og sannanlega ekki gagnvart þeim þjóðfélagshópum sem við erum að berjast fyrir hér og nú, sem við erum að reyna að draga hér upp í 300.000 kr. lágmarksframfærslu. Nei, þá á að tengja það saman við aðra sem eru með miklu betri afkomu og miklu meiri möguleika á að bjarga sér. Eitt af fimm málum Flokks fólksins í hinum svokallaða velferðarpakka er akkúrat 350.000 kr. útborgaðar fyrir vinnandi fólk í landinu til að koma í veg fyrir sorgarsögu eins og ég las í blaði um daginn, um unga konu sem er að vinna á elliheimilinu Grund. Hún vinnur fulla vinnu, einstæð móðir með litla telpu, leigir 40 fermetra holu fyrir 150.000 kr. á mánuði og fær útborgaðar 240.000 kr. ef hún er heppin. Að hugsa sér, virðulegi forseti, að á sama tíma talar hæstv. fjármálaráðherra um hvað excel-skjalið er okkur jákvætt, hvað við skorum hátt hjá OECD, hvað við höfum það alveg rosalega frábært. Það er alltaf gott að geta lifað á meðaltali og gera lítið úr því hversu mörg tugþúsund Íslendinga eiga virkilega um sárt að binda. Það er eiginlega með hreinum ólíkindum hvað hugmyndaflugið er slappt í meirihlutaáliti hv. velferðarnefndar en eins og ég sagði verður að reyna að finna upp eitthvað sem gæti hljómað vel hér, eitthvað sem gæti virkað eins og það væri skynsamlegt sem það er alls ekki. Við felum ráðherra að undirbúa að leggja fram frumvarp til að hann taki það í sitt fang, að ráðuneyti hans útbúi kostnaðarmat verði tillagan samþykkt. Það er auk þess best að fela ráðuneytinu að útbúa slíkt kostnaðarmat, ekki satt, þrátt fyrir að ég hafi boðist til þess í andsvörum áðan við hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson að ég skyldi gjarnan semja þetta frumvarp sjálf því að hann var ekki viss um að það væri gerlegt, þetta yrði svo rosalega þvælið og erfitt viðfangs. Flokkur fólksins hefur lagt til leiðir til tekjuöflunar sem myndu standa undir útgjaldaaukningu vegna leiðréttinga á kjaragliðnun lífeyrisþega almannatrygginga. Vilji Alþingi leiðrétta uppsafnaða kjaragliðnun eru möguleikar til staðar til að tryggja fjármögnun þess, það er ekkert vandamál. Við höfum bent á ýmislegt. Ýmsar leiðir eru í boði. Hver þekkir ekki sölu ríkiseigna? Hver þekkir það ekki hvernig ríkiseigur okkar, sem við höfum átt, hafa verið seldar langt undir kostnaðarverði? Ég ætla ekki einu sinni að fara út í það hér og nú til hverra, handa hverjum, fyrir hvern og hvers vegna. Það ætla ég ekki að gera, ég ætla að láta það liggja algjörlega á milli hluta. En almenningur talar og sjaldan lýgur almannarómur. Þegar bent er á námsmenn og atvinnuleitendur munum við auðvitað taka fagnandi öllum þeim tillögum sem miða að því að tryggja betur hagsmuni þeirra. Það segir sig sjálft. En þessi tillaga er afmörkuð við eitt ákveðið markmið, eitt ákveðið efni, og það er að tryggja fátækasta fólki í landinu 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Ég hef sjálf verið í þeim sporum, var þar meira og minna þar til ég kom á þing. Ég hef þurft að horfa á börnin mín fjögur og kvíða jólunum. Ég veit hvernig það er að geta ekki gefið þeim nokkurn skapaðan hræranlegan hlut og þakkað fyrir að geta gefið þeim að borða. Það eru þúsundir svoleiðis foreldra úti í samfélaginu í dag. Þetta er allt saman mannanna verk og það eina sem þarf til að breyta því er vilji valdhafanna. Og hverjir ráða? Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur og Vinstrihreyfingin – grænt framboð. Í þeirra umboði er staðan eins og hún er í dag. Það er þeirra að breyta henni til batnaðar. Það er þeirra að sýna að þau hafi meint eitthvað með því sem þau voru að tjá sig um fyrir síðustu kosningar. Það er ekki nóg að tala um 300.000 kr. lágmarkslaun, virðulegi forseti, þegar búið er þannig um hnútana að 42.000 kr. eru teknar af þeim beint til ríkisins aftur í formi skatta. Það er óforsvaranlegt að meiri hluti velferðarnefndar noti þau rök gegn þessari tillögu að hún brjóti gegn jafnræðisreglunni. Tillagan hefur það að markmiði að vinna gegn viðvarandi mismunun kerfisins gagnvart lífeyrisþegum almannatrygginga sem felst í því að Alþingi tryggi ekki að kjör lífeyrisþega fylgi launaþróun. Tillagan miðar einmitt að því að leiðrétta uppsafnaða kjaragliðnun. Uppsöfnuð kjaragliðnun lífeyrisþega almannatrygginga er hið raunverulega brot á jafnræðisreglunni og ekkert annað. Ríkisstjórnin hefur ekki sýnt í verki vilja til að leiðrétta það brot á jafnræðisreglunni en beitir þess í stað jafnræðisreglunni sem rökstuðningi gegn því að leiðrétta kjör hinna verst settu. Hvers lags eiginlega er þetta, virðulegi forseti? Af hverju skyldi þessi meiri hluti sem er kominn að jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar hafa gleymt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar sem segir skýrt og skorinort: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika“? Af hverju ætli hann gleymi þessari grein stjórnarskrárinnar og geri nánast ekkert úr henni? Með tillögunni eru ekki skertir með neinum hætti hagsmunir atvinnulauss fólks, fólks í fæðingarorlofi eða vinnandi fólks. Þetta eru eðlisólík mál. Fæðingarorlof og atvinnuleysisbætur eru tímabundin úrræði en lífeyrir almannatrygginga miðar hins vegar að því að tryggja framfærslu til frambúðar. Hér er því um eðlisólíka greiðsluflokka að ræða og ekki hægt að leggja þá að jöfnu með jafnræðisreglu. Ég hlakka virkilega til þegar málið kemur til atkvæðagreiðslu. Ég hlakka til þegar kemur að nafnakalli. Ég hlakka til að fólkið í landinu sjái raunverulegan vilja löggjafans og fjárveitingavaldsins til að koma til móts við okkar minnstu bræður og systur. Ég leyfi mér að efast um að þau sem segja nei hafi nokkurn tímann vitað hvað það er að vera fátækur, hafi nokkurn tímann þurft að kvíða jólunum af því að þau geti ekki einu sinni gefið barninu sínu skó í jólagjöf, hvað þá annað. Hvert einasta viðvik sem fátæka fjölskyldan þarf að gera, sem er ekki akkúrat að koma mati á diskinn, svo sem að kaupa skó, tösku, föt, úlpu, kostar of mikið og hún hefur ekki ráð á því. Mikið ofboðslega væri ég glöð í hjartanu ef hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar gerðu sér í einn dag grein fyrir þeirri líðan sem fylgir því að vera fátækur í því ríka landi sem við búum í. Ekki vildi ég vera sá maður sem tekur ákvörðun um að neita þessu fólki um réttlæti, að neita því um að taka þátt í þeirri velmegun sem hér ríkir í dag.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir ræðu hennar og innlegg um kjör þeirra einstaklinga í landinu sem við þurfum að hlúa miklu betur að. Ég minni á tillögu okkar Samfylkingarmanna þar sem við göngum jafn langt eða lengra og verðleggjum. Þetta kostar um 38 milljarða ef við leiðréttum með þeim hætti sem lagt er til sem eru auðvitað miklir peningar en við erum að tala um hópa í samfélaginu, í sömu andránni þó að við eigum kannski ekki að gera það, um öryrkja annars vegar og eldri borgara hins vegar. Þessir hópar eru mjög illa settir. Að áliti Félags eldri borgara ná aðeins um 26% lífeyrisþega 300.000 kr. lágmarkstekjum á mánuði. Um helmingur öryrkja er undir 270.000 kr. og 70% öryrkja eru með tekjur undir 300.000 kr. á mánuði og það er áður en að við förum að tala um skattinn. Það er öfugsnúið og afkáralegt, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson kom inn á áðan, að öryrkjar borgi jafnvel 36.000–70.000 kr. í skatt á mánuði af tekjum sínum. Fyrir síðustu kosningar, þarsíðustu og jafnvel kosningarnar þar áður var þessum lágmarkstekjum lofað, 300.000 kr., [[Forseti hringir.]]og mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún eygi þennan möguleika núna og hvort ekki muni um þær skattalækkanir sem búið er að lofa og núverandi ríkisstjórn stendur fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir andsvarið. Ég ætla að byrja á því að segja að vitaskuld munar um 7.500 kr., sérstaklega þegar aukaskattar bætast við á almenning upp á enn hærri upphæð, þannig að eftir standi fólk ekki í alveg jafn miklum mínus, fólk sem á ekki til hnífs og skeiðar. Hvað varðar 38 milljarða kostnaðarpakkann sem við hv. þingmaður og fleiri gerðum sameiginlega erum við með næga peninga. Við þurfum ekki að stofna þjóðarsjóð á meðan við erum að reyna að koma fólki upp úr fátækt. Við getum nýtt okkur hluta af 110 milljarða væntanlegri arðgreiðslu Landsvirkjunar, við höfum fengið 127 milljarða frá Landsbankanum á síðustu árum í arðgreiðslur. Ef við viljum getum við forgangsraðað fjármunum fyrir fólkið í landinu og sett það í fyrsta sæti, eins og ég veit að hv. þingmaður er mér hjartanlega sammála um. Hvað lýtur að efndum kosningaloforða er búið að sýna sig í gegnum tíðina að það eru lélegar eftirlíkingar sem geta staðið fyrir framan alþjóð á fjögurra ára fresti, og stundum skemur, og lofað gulli og grænum skógum vitandi það að einhverjir muni trúa því og freistast til að setja X við þá á meðan við hin sem þekkjum það betur vitum að það er akkúrat ekkert að marka loforðin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hún er skýrmælt og það fer ekkert á milli mála hvar hún vill leggja sinn hatt. Þeir hópar sem við erum að fjalla um hafa ekki sterkan samningsrétt og við sem höfum áhrif höfum ekki staðið okkur nægilega vel varðandi þessi atriði. Þeir hafa dregist aftur úr hvað varðar kjör. Það vitum við. Okkur gengur illa að rétta hag þeirra. Ég spyr hv. þingmann hvernig standi á því að hagur þeirra hefur, miðað við aðra, ekki batnað sem skyldi. Af hverju hafa þeir dregist svona mikið aftur úr? Af hverju gerum við ekki betur? Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson tæpti á því í ræðu þegar hann fylgdi nefndarálitinu úr hlaði að hugsanlega væri verið að vinna að endurskoðun almannatrygginganna að þessu leyti. Er það ekki heila málið? Þurfum við ekki að taka þetta dálítið upp á breiðum grundvelli? Það eru skerðingarnar líka og hvernig við erum búin að flækja þær inn í þessi erfiðu kerfi eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson er margbúinn að áminna okkur um úr ræðustól. Þurfum við ekki að taka þetta dálítið vel upp? Við þurfum á því að halda að hver vinnandi hönd, hver máttug hönd, hver sem getur lagt eitthvað til, fái tækifæri til þess, að það sé verðlagt og framlög þeirra metin að verðleikum, hvort sem um er að ræða öryrkja eða aldraða. Þrír þingmenn hafa nú lagt fram jafn margar þingsályktunartillögur sem taka m.a. á málefnum aldraðra í þessu efni.
Virðulegi forseti. Hvað er til ráða og hvernig stendur á þessu öllu saman? Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Staðan er einfaldlega sú að ekkert er gert fyrir þessa hópa. Þeir eru ekki bara í vondri samningsstöðu, þeir hafa enga samningsstöðu. Þessum þjóðfélagshópi líður eins og hann sé þriðja flokks þjóðfélagsþegnar. Við höfum kallast örorkubyrði af mörgum stjórnendum. Það er það sem öryrkjar heita á excel-skjalinu vegna þess að við erum ekki að skila nógu. Það er enginn að spá í hvað maður var búinn að skila miklu áður en maður örkumlaðist eða slasaðist, eftir að maður er búinn að vinna og þræla og borga skatta og skyldur. Maður er orðinn að örorkubyrði allt í einu og búið að kippa undan manni fótunum. Það sem við erum að tala um líka og mig langar að nefna við hv. þm. Guðjón Brjánsson er að við í Flokki fólksins höfum lagt til svokallaðan fallandi persónuafslátt til að sækja aukið fjármagn fyrir nákvæmlega þetta. Þegar talað er um forgangsröðun fjármuna höfum við sagt: Allt í lagi, við þingmenn erum á ofurlaunum, kannski reyndar ekki ef við ætlum að miða við einhverja ríkisforstjóra úti í bæ, þeir eru flestallir miklu betur borgaðir. Þetta var smáháðsglósa hjá mér vegna þess að maður á ekkert einasta aukatekið orð þegar aðilar úti í bæ sem vinna fyrir ríkið eru jafnvel launahærri en sjálfur forsætisráðherra landsins. Fallandi persónuafsláttur felur það í sér, eins og við lögðum hann fram, að um leið og stigið er inn í hátekjuskattsþrepið fær viðkomandi einfaldlega ekki lengur persónuafslátt. Hann hefur ekki með hann að gera eins og sá sem fær útborgaðar 230.000–240.000 kr. Við viljum alfarið koma fólkinu upp í 300.000 kr. lágmarksframfærslu með því að færa fjármuni í kerfinu til þeirra sem mest þurfa á þeim að halda. Við köllum þetta fallandi persónuafslátt og hann er bara einn liður í því hvernig við getum, ef einhver vilji er fyrir hendi, komið hlutunum í gegn. Eins og ég segi er þetta mannanna verk. Þetta er í höndum núverandi ríkisstjórnar og við skulum sjá hvernig henni tekst til.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd og ég ætla að leyfa mér, í ljósi þess að þetta er stutt nefndarálit, að lesa það. Þetta er nefndarálit með frávísunartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, með síðari breytingum. Þetta mál hefur hlotið nafnið hækkun starfslokaaldurs. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Andra Val Ívarsson frá Bandalagi háskólamanna og Hrannar Má Gunnarsson frá BSRB. Nefndinni bárust umsagnir frá Bandalagi háskólamanna og BSRB. Með frumvarpinu er lagt til að hækka lögbundið hámark starfslokaaldurs starfsmanna ríkisins úr 70 árum í 73 ár. Sambærileg mál hafa komið fram nokkrum sinnum á undanförnum árum, samanber 37. mál á 149. löggjafarþingi. Umsagnaraðilar og gestir nefndarinnar voru almennt hlynntir efni frumvarpsins og tóku undir að þörf væri á að taka lagaákvæði um starfslokaaldur til skoðunar, m.a. með hliðsjón af lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018, og öðrum aldurstengdum réttindum. Þó komu fram athugasemdir um að samráð yrði að eiga sér stað, samanber meginreglu 52. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem hljóðar svo: „Við samningu stjórnvaldsfyrirmæla samkvæmt lögum þessum, annarra en verklagsreglna, svo og við endurskoðun þeirra, skal jafnan gefa Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Bandalagi háskólamanna og Alþýðusambandi Íslands kost á að fylgjast með og fjalla fyrir hönd félaga sinna um ágreiningsatriði þau sem upp kunna að koma.“ Nefndin tekur undir framangreind sjónarmið og telur nauðsynlegt að fram fari heildstæð endurskoðun á lögum og reglum um starfslokaaldur í samráði við framangreinda aðila auk fleiri aðila sem kunna að hafa hagsmuna að gæta í tengslum við málið, svo sem Samband íslenskra sveitarfélaga og Landssamband eldri borgara. Við þá skoðun verði m.a. metið hvort tilefni sé til að ákvæði um hámarksaldur verði afnumin og önnur viðmið um hæfi einstaklinga innleidd í þeirra stað. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að samráð og önnur vinna við endurskoðun á framangreindum forsendum hefjist þegar í byrjun ársins 2020 og að ráðherra leggi fram lagafrumvarp með tillögum að breytingum á haustþingi. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir þetta nefndarálit skrifa ásamt mér hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Ólafur Þór Gunnarsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Ólafur Ísleifsson, Þorsteinn Víglundsson, Oddný G. Harðardóttir og Smári McCarthy. Nefndin leggur sem sagt til að máli þessu verði vísað til ríkisstjórnar og unnið enn frekar. Allir nefndarmenn eru jákvæðir í garð þessa máls og telja mikilvægt að endurskoða ákvæði um starfslokaaldur, enda hefur ýmislegt breyst í lýðfræði okkar. Þess ber líka að geta að hér er með engu móti verið að fjalla um töku lífeyrisréttinda. Hún helst óbreytt. Ég hef kosið að líta á þetta sem ákveðið frelsismál, þ.e. frelsi og val einstaklinga til að vinna lengur þó að enn þá sé verið að tala um aldurinn 73 ára. Þess ber að geta í umræðum í nefndinni kom einmitt fram sú spurning hvort það væri ástæða til að taka aldursmörkin alveg út. Mig langar líka að bæta við þetta, virðulegur forseti, að ég hef lengi verið á þeirri skoðun að endurskoða þurfi algerlega starfsmannalögin svokölluðu, eða lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Ég hefði reyndar viljað ganga svo langt að segja að það væri hægt að afnema þau lög, fyrir utan auðvitað kaflann er lýtur að embættismönnum þar sem er nauðsynlegt að hafa lagaákvæði um réttindi og skyldur þeirra á skipunartíma og annað þess háttar. Að þessu sögðu hvetjum við ríkisstjórnina til dáða og í rauninni væntum þess að farið verði í endurskoðun á þessum lögum, sérstaklega hvað varðar aldursþættina. Mér finnst þykir samt, virðulegur forseti, full ástæða til þess, ekki síst í ljósi nýliðinna atburða og ýmissar umræðu um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, að taka jafnvel fleiri ákvæði þessara laga til endurskoðunar.
Herra forseti. Framlagt mál á þskj. 129 hefur komið fram á Alþingi þrisvar sinnum ef ég man rétt. Sá sem hér stendur hefur mælt fyrir þessu máli þrisvar sinnum og við þau tíðindi sem nefndarálitið færir okkur togast á tvær tilfinningar, annars vegar óþolinmæðin yfir því að geta ekki gert þetta frumvarp óbreytt að lögum nú þegar fyrir áramót. Það er ekki bara sá sem hér stendur sem er óþolinmóður um lok þessa máls heldur líka sá stóri hópur sem málið varðar. Hinum megin á vogarstönginni er aftur á móti sú rödd sem segir að vanda þurfi lagasetningu, það þurfi að fara vel yfir hvert mál, gaumgæfa það og hafa samráð við þá sem málið tekur til. Að þessu virtu er ég í sjálfu sér fullkomlega sáttur við að þessu frumvarpi sé, eins og þar stendur, vísað til ríkisstjórnarinnar vegna þess sem kemur fram í lok nefndarálitsins, með leyfi forseta, „að samráð og önnur vinna við endurskoðun á framangreindum forsendum hefjist þegar í byrjun ársins 2020 og að ráðherra leggi fram lagafrumvarp með tillögum að breytingum á haustþingi“. Sá sem hér stendur treystir hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra mjög vel til að vinna þetta mál á þessum forsendum. Satt að segja reikna ég með því, treysti því og trúi að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra muni þegar í byrjun næsta árs byrja þetta samráð þannig að hægt sé að nota sumarið til að semja lagafrumvarp, leggja það fram í byrjun haustþings og afgreiða það sem lög frá Alþingi fyrir árslok 2020. Það held ég að skipti verulegu máli, herra forseti, vegna þess að þetta varðar töluverðan hóp ríkisstarfsmanna sem hafa verið undir það seldir til þessa að þurfa að hætta störfum í mánuðinum eftir að þeir verða sjötugir, alveg sama hvernig þeirra líkamlega ástand er og hvort hugur þeirra stendur til þess að vinna áfram. Þeir hafa verið neyddir til þess samkvæmt lögum að láta af störfum eftir þennan tíma. Margoft hefur komið fram í bæði máli þess sem hér stendur og annarra að þetta er sóun á hæfileikum, þekkingu og verðmætum. Formaður Landssambands eldri borgara hefur orðað þetta þannig mjög vel að menn fari ekki fram yfir síðasta söludag þó að þeir bæti einu ári við ævina. Það er einmitt það sem þetta mál snýst um, að leiðrétta það ranglæti sem felst í því að einn hópur starfsmanna á vinnumarkaði skuli undir það seldur að hætta við sjötugt og í öðru lagi að við höfum ekki efni á að sóa hæfileikum þeirra og verðleikum. Vegna þess að það er búið að vera kappsmál Miðflokksfólksins mjög lengi vænti ég þess að við munum sækja það mjög fast að ráðherra komi fram með frumvarp mjög snemma á haustþingi. Við munum fylgjast gaumgæfilega með því og við munum að sjálfsögðu í millitíðinni leggja fram fleiri mál sem varða aldraða, hvað varðar vinnuframlag þeirra, hvernig þeir greiða skatt af sínum launum og að þeir skuli eins og nú er þurfa að sæta 100.000 kr. frítekjumarki sem er ekki hvetjandi til atvinnuþátttöku. Allt þetta þarf að skoða og Miðflokkurinn mun ekki láta sitt eftir liggja að koma fram með mál sem varða þessi atriði. Að því sögðu fagna ég því að málið fái nú gaumgæfilega skoðun og vandaða yfirferð, að haft verði samráð við þá sem það varðar og að fram komi nýtt frumvarp í byrjun haustþings þannig að við getum staðið við það sem ég sagði áðan, að samþykkja að eldra fólk í vinnu hjá ríkinu geti unnið lengur hafi það hug, getu og vilja til þess. Það er réttlætismál og þá hættum við líka þeirri sóun sem ég minntist á áðan.
Að afloknum atkvæðagreiðslum sem nú fara í hönd og eru allmiklar og að afloknu því að hæstv. forsætisráðherra mælir fyrir þingfrestunartillögu og að við greiðum atkvæði um hana verður gert stutt hlé á fundi, nær það nú verður, í hálfa klukkustund eða svo fyrir nefndir sem þá ætla að koma saman. Að því hléi loknu tökum við aftur til við dagskrá og eru það þá mál 31–34 sem verður lokið umræðum um. Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um af augljósum ástæðum.
Hæstv. forseti. Við erum að greiða atkvæði um frumvarp um staðfestingu ríkisreiknings í annað sinn í samræmi við lög um opinber fjármál í stað lokafjárlaga áður. Mér finnst mikilvægt að draga hér fram í fyrsta lagi að frumvarpið er mun einfaldara en þegar við samþykktum fyrr á þessu ári frumvarp um ríkisreikning fyrir árið 2017 sem innihélt stofnefnahagsreikning. Nú felst frumvarpið eingöngu í því að vísa til útgefins reiknings í heild sinni og óska eftir því að reikningurinn sé staðfestur af Alþingi. Hér er hvorki vísað til færslna sem eru tengdar stofnefnahagsreikningi né leitað heimildar Alþingis fyrir flutningi heimilda eða umframgjalda á milli ára. Í öðru lagi áritar nú ríkisendurskoðandi reikninginn án fyrirvara og með áliti, m.a. um að reikningurinn gefi glögga mynd af fjárhagsstöðu ríkissjóðs í árslok 2018, afkomu ársins og breytingu á handbæru fé. Auk þess er auðvitað jákvætt og mikilvægt að koma því að að jákvæð rekstrarafkoma um 84 milljarða og styrkari eiginfjárstaða ríkissjóðs gefur færi á öflugri vegferð á móti hagsveiflunni án þess að víkja frá grunngildum ríkisfjármála um sjálfbærni og varfærni.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingu á lögum sem heita tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Það eru málefni sem snerta vestnorrænu þjóðirnar, samstarf og samhug. Þetta frumvarp er í anda uppbyggingar, aðstoðar og velvildar en ekki bara það, þarna liggur að baki skynsemi, sanngirni og beinir efnahagslegir hagsmunir fyrir Ísland og þær þjóðir sem verða aðilar að því endurgreiðsluformi sem í gildi er. Þarna er Ísland í þeirri fremur sjaldgæfu stöðu að vera stóri bróðirinn í samstarfinu. Þetta er í anda góðrar norrænnar samvinnu og því segi ég auðvitað já.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um einföldun á regluverki og breytingu á ýmsum lögum sem snúa að matvælum. Það var ákveðið að bíða með að stofna Matvælasjóð eins og stóð til með þessu frumvarpi sem átti að sameina AVS, sjóð innan sjávarútvegsráðuneytisins, og Framleiðnisjóð landbúnaðarins. Það var ákveðið að ræða betur við hlutaðeigandi aðila í landbúnaðargeiranum og ná betur utan um það hvert hlutverk Framleiðnisjóðsins væri innan hins nýja Matvælasjóðs. Framleiðnisjóður hefur skipað stórt hlutverk og menn vildu tryggja að hagur hans yrði tryggður innan þessa nýja Matvælasjóðs sem er meiningin að koma með frumvarp um á næsta ári og stofna Matvælasjóð. Það er mjög mikilvægt að ein lög gildi um matvæli í landinu.
Virðulegi forseti. Það er margt áhugavert í þessu frumvarpi, til að mynda einföldun regluverksins, sem er ákveðið fagnaðarefni, góðar reglur og þrýstingur sem kemur m.a. í gegnum EES-reglurnar. Frumvarpið var líka áhugavert eins og það lá fyrir af hálfu ráðherra sem síðan dró í land ásamt meiri hluta nefndarinnar varðandi Matvælasjóð. Ég harma það að það skref hafi ekki verið tekið núna og farið að vinna strax í sameiningu Matvælasjóðs sem að mínu mati felur í sér gríðarlegt tækifæri fyrir íslenskan landbúnað, íslenskar matvælagreinar, sjávarútveginn og landbúnaðinn að fara strax í það verkefni. Það er ekki eins og þetta sé nýtilkomið. Það er búið að vinna að þessu, það er búið að tala við hagsmunaaðila og það var kominn tími til að ákveða þetta og setja það í framkvæmd og þess vegna finnst mér miður að meiri hluti nefndarinnar, ríkisstjórnarflokkarnir, með dyggum stuðningi frá Miðflokknum, vilji fresta þessu máli. Ég harma það en að öðru leyti er hér eitt og annað ágætt.
Virðulegi forseti. Við erum að taka fyrir breytingu á lögum um matvæli en Matvælasjóður er einn af þeim þáttum sem þar er að finna. Hann er opinber sjóður sem hefur það hlutverk að styrkja þróun og nýsköpun við framleiðslu og vinnslu matvæla úr landbúnaði og sjávarútvegi. Til stóð að tveir sjóðir yrðu sameinaðir í hann, Framleiðnisjóður landbúnaðarins og AVS-rannsóknasjóður sjávarútvegsins. Við í Framsókn tökum því fagnandi að stofnaður verði Matvælasjóður, enda er þetta liður í mótvægisaðgerðum ríkisstjórnarinnar við niðurfellingu frystiskyldu á kjöti til landsins og stofnun nýs Matvælasjóðs á breiðum grunni. Fram komu tæknilegir ágallar á málinu og þess vegna var sjóðurinn kallaður inn. Við megum vænta þess að málið komi aftur fram eftir áramótin og þá verður komið til móts við þær áhyggjur sem birtust t.d. í umsögn Bændasamtaka Íslands þar sem það er samningsbundið skilyrði vegna Framleiðnisjóðs. Þar eru framlög bundin í rammasamning um almenn skilyrði landbúnaðarins.
Virðulegi forseti. Þessi grein er kannski birtingarmynd þess að kerfið er flókið. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka þetta mál áfram til að reyna að einfalda regluverkið í kringum matvælagreinarnar. Það er of flókið og þá meina ég að þær eru á margra höndum, ekki bara út frá stofnunum heldur þarf að samræma betur samvinnu og eftirlit af hálfu ríkisins annars vegar og sveitarfélaga hins vegar. Ég hvet ráðherra til að taka þetta upp.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um búvöru- og tollalög. Við þekkjum það fyrirkomulag sem hefur verið í innflutningi á tolllausum afurðum í landbúnaði. Sú ráðgjafarnefnd sem hefur verið þar að störfum og það fyrirkomulag á innflutningi sem ráðherra hefur í framhaldi af því ákveðið er lagt af. Við erum að fara út í breytt fyrirkomulag þar sem horft er til þess hvernig þetta hefur verið síðustu tíu ár. Við höfum líka gert breytingar á málinu til góðs. Við höfum hætt við að flytja inn mikið magn af svínasíðum og horfum til þess að sjá hvernig fram heldur varðandi þann mikla innflutning sem varð með samkomulagi um þessa ESB-tollkvóta. Við breytum líka fyrirkomulaginu varðandi garðyrkjuna og drögum saman þar sem á að opna fyrir innflutning á grænmeti, horfum til reynslunnar um hvernig til tekst og setjum inn endurskoðunarákvæði.
Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um frumvarp um miklar breytingar á tollkvótum og úthlutun þeirra. Ein veigamesta breytingin er að fastsetja árlega úthlutun tollkvóta. Í nefndinni urðu góðar breytingar á frumvarpinu og ég held að það skipti miklu máli því að við erum að umbylta þessu kerfi. Við lögðum til að náið yrði fylgst með þessari þróun og þróun á tollvernd almennt. Við jukum við tollvernd á ákveðnum tegundum í grænmeti eins og kartöflum og gulrófum sem skiptir miklu máli. Við tókum út svínin og þessar breytingar skipta miklu máli sem og tímabil árstíðabundinna landbúnaðarvara. Við bjuggum svo um hnútana að það yrði sveigjanlegt kerfi því að það sem við viljum ekki og ekki grænmetisbændur er, að við horfum upp á skort á ákveðnum vörum, og þess vegna þarf sveigjanleikinn að vera til staðar.
Forseti. Í 1. gr. er komið inn nýtt fyrirkomulag varðandi tollkvótana, þ.e. lægsta verð er ákveðið framhaldsverð sem þýðir að það er möguleg lækkun verðs til neytenda nema verslunin sjálf hirði það, a.m.k. framan af eins og oft hefur gerst þegar verið hafa lækkanir á tollum. Það hefur ekki endilega skilað sér út í verðlagið. En það er gott hjá ráðherra að leggja þetta til. Síðan eru ýmsar aðrar breytingar þarna varðandi tímabil o.s.frv. á tollkvótunum en ég legg til að allir sem vilja ekki hækka matarreikninginn hjá heimilum í landinu leggist gegn öllum breytingartillögum nefndarinnar. Allar breytingartillögur nefndarinnar þrengja að tollkvótunum sem þýðir hærra verð til neytenda. Annars vil ég bara segja að meiri hluti atvinnuveganefndar hugsar vel um tímabundna hagsmuni búvöruframleiðslu í landinu en það er ekki gott að hafa þessa tollkvóta. Það á að taka þá og færa þá í beinan stuðning. Þá græða búvöruframleiðendur, bændur, þeir sem sinna þeim iðnaði, þá græða neytendur og þá græðir ríkið.
Herra forseti. Í þessu máli sem mörgum öðrum málum bregst auðvitað meiri hluti atvinnuveganefndar ekki. Þegar nefndin sér tækifæri á að að loka aðeins á frelsið og svigrúmið grípur hún það náttúrlega. Ég tek undir það sem kom fram áðan, breytingarnar sem nefndin hefur gert á málinu eru ekki til bóta. Það er frekar verið að segja lok, lok og læs og þau heyrðu áðan að allt í einu á þingið að fara að meta það í staðinn fyrir að markaðurinn meti hverjum er fyrir bestu hvað við flytjum inn, til að mynda af svínasíðum. Það er verið að kalla eftir því. Meðal annars í ljósi aukins ferðamannafjölda var mikil eftirspurn eftir svínasíðum en þingnefnd og meiri hluti þingsins veit betur og ætlar því að ákveða annað. Eftir að þetta mál kom til meðhöndlunar í nefndinni hefur það sem sagt ekki batnað.
Herra forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um samning um starfsskilyrði nautgriparæktar. Það er verið að framfylgja samkomulagi við greinina um þetta og það er ánægjulegt að kúabændur hafi samþykkt þennan samning með 76% greiddra atkvæða. Með þessu er verið að auka fyrirsjáanleika í greininni og það er greinilega eindreginn vilji kúabænda að hafa kvótakerfi í mjólkurframleiðslu. Þeir greiddu um það atkvæði og vildu 89% þeirra halda kvótakerfinu. Nú er með þessu samkomulagi og samningi verið að auka fyrirsjáanleika og hjálpa bændum í rekstraráætlunargerð þeirra. Það er vitað að mikið frost hefur verið á mjólkurmarkaði, ef svo má segja, ekki alveg ísgerð samt. Ungir bændur geta nú vonandi verslað mjólk til að standa undir búum sínum.
Forseti. Mig langar fyrst að nefna hvernig málið var afgreitt í nefndinni. Við fengum það inn í nefndina 3. desember. Það var ekki sent í umsagnarferli, það eru kallaðir inn þrír aðilar, fyrst ráðuneytið, svo hópur hagsmunaaðila og svo Samkeppniseftirlitið. Samkeppniseftirlitið segir náttúrlega bara að þetta takmarki framleiðslu á mjólk og er þar af leiðandi markaðsstýrandi hvað það varðar og að þetta kosti neytendur. Það sem þetta frumvarp snýst um í rauninni er að ganga að kröfum hagsmunasamtaka í mjólkurframleiðslu um að hætta að rekja upp mjólkurkvótakerfið, festa það aftur í sessi. Ríkið er búið að vera að vinna að því að rekja það upp og nú á að festa það aftur í sessi. Með þessu verklagi á þingi voru bara hagsmunaaðilar [[Forseti hringir.]]kallaðir að borðinu. Ég spurði: En hvað með Neytendasamtökin, á ekki að tala við þau? Þau hafa nú talað eitthvað um þetta þegar málið var í samráðsgáttinni, var þá sagt: „Basically“ hafa neytendur og hagsmunir þeirra engin tækifæri til að koma að borðinu. Þetta er bara keyrt í gegn með hagsmuni mjólkurframleiðenda í huga.
Herra forseti. Hér er verið að framfylgja mjög umdeildum búvörusamningi og þess vegna hefði verið eðlilegt að þetta mál hefði fengið meiri umfjöllun. Þetta er samkomulag við bændur, það fór fram atkvæðagreiðsla og samkvæmt samningnum ber okkur að fylgja honum eftir. Ég tek undir það sem sagt hefur verið, málsmeðferðin er ekki til sóma en það þarf að fylgja þessum samningi eftir og auðvitað þarf ríkisvaldið að efna hann. Það sem vekur hins vegar furðu er að ríkisvaldið og ríkisstjórnin hafði ekki dug í sér til þess að taka upp önnur mál varðandi mjólkurmarkaðinn samhliða þessu sem myndu einmitt efla og styrkja rétt neytenda. Þá er ég til að mynda að tala um að leggja niður verðlagsnefnd búvara og láta almennar reglur samkeppnislaga gilda um mjólkurmarkaðinn. En ríkisstjórnin hafði ekkert frumkvæði að þessu og ég harma það.
Herra forseti. Þetta er ákvæði sem eykur frelsi á markaði, eykur rétt neytenda, styrkir gegnsæið og ýtir undir að almennar reglur samkeppnismarkaðar gildi um landbúnaðinn, gildi um mjólkuriðnaðinn og hygli ekki einu fyrirtæki umfram annað. Út á það gengur þetta mál og það er forvitnilegt að sjá hvaða flokkar eru á móti því. Sumt kemur ekki á óvart en það kemur auðvitað á óvart að frelsisstyrkjandi flokkar styrki ekki þetta mál. Hér eru atkvæði greidd gegn því að almennar samkeppnisreglur gildi um mjólkurmarkaðinn á Íslandi og því miður sýnist mér það vera fellt hér.
Bara til að bæta aðeins við það sem kom fram í nefndinni vil ég segja að gerðir voru samningar og þeir samþykktir en þeir eru samt sem áður háðir samþykki Alþingis. Það er það sem við erum að gera hér sem þýðir að þessir samningar eru ekki bindandi fyrr en við samþykkjum þá hér þannig að ábyrgðin er hérna á endanum svo það sé alveg ljóst.
Virðulegi forseti. Við greiðum nú atkvæði um frumvarp um sviðslistir. Hér er á ferðinni frumvarp sem hefur það að markmiði að efla sviðslistir og búa þeim hvað hagstæðust skilyrði. Nefndin gerði þó töluverðar breytingar á upphaflega frumvarpinu sem kom fyrir nefndina og ég tel að nefndinni hafi gengið það frekar vel. Við segjum með þessu að sviðslist sé fag.
Virðulegi forseti. Það er margt mjög gott í þessu máli og ég ætla að styðja það. Ég tel langflestar breytingarnar hjá nefndinni hafa verið til bóta þó að ég viðurkenni að það er umhugsunarefni varðandi auglýsingu í stöðu þjóðleikhússtjóra eftir fimm ár að fella þá skyldu niður af því að önnur viðmið hafa gilt um menningarstofnanir. Ég virði þó einfaldlega þá vinnu og tillögu nefndarinnar og fagna sérstaklega þessu vel unna máli.
Herra forseti. Hér leggjum við fram og samþykkjum væntanlega sjöundu framkvæmdaáætlun íslenskrar ríkisstjórnar í jafnréttismálum. Hún felur í sér 24 verkefni en er að sjálfsögðu ekki tæmandi. Mig langar aðeins að drepa á það sem við tókum helst fyrir í nefndinni af því að það voru nokkuð mörg atriði, t.d. mikilvægi þess í ljósi þess að við höfum samþykkt lög um kynrænt sjálfræði að þessari áætlun er ætlað að taka til fólks af öllum kynjum þar sem við á og sérstaklega líka til viðkvæmra hópa, til að mynda fatlaðs fólks og fólks af erlendum uppruna. Það eru líka stefnumarkandi landsáætlun um framfylgd Istanbúl-samningsins, ítarlegar rannsóknir á jafnrétti innan lögreglunnar og hvernig bæta megi hlut kvenna í stéttinni. Það er tekist á við það sem við höfum horft upp á í íþróttum til að reyna að gera betur og það er lagt til að ráðist verði í greiningu á launakjörum fjölmennra kvennastétta í samanburði við aðrar stéttir með sambærilega menntun og ábyrgð sem starfa hjá hinu opinbera, sem reyndar átti að vera komin til framkvæmda, en hér er lagt til að sérstökum samráðshópi verði falið það verkefni. Það er mjög margt gott fram undan [[Forseti hringir.]]í þessari vinnu um jafnrétti kynjanna.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um frumvarp um hækkun lengdarmarka smáskipa. Til að gæta að hagsmunum faghópa og fyllsta öryggi er lögð áhersla á að breyta kröfum um menntun þeirra sem hafa réttindi á 12 metra skip til að brúa bilið upp að 15 metra skipum. Þetta er gert með endurskoðun á þar til fallinni reglugerð, sem er nr. 175/2008, í samvinnu við hagaðila og stofnanir. Í nefndaráliti er lögð áhersla á að tryggja þurfi að fjöldi í hverri áhöfn smáskipa samræmist vinnulagi í hverjum róðri og að hvíldartímaákvæði séu virt í hvívetna. Ég hvet þingheim til að taka undir með hv. umhverfis- og samgöngunefnd og samþykkja frumvarpið einróma.
Herra forseti. Mikið er ég ánægður með að svo virðist sem þingheimur sé núna að sameinast í stuðningi við þetta þingmannamál. Þetta er þingmál sem ég lagði fyrst fram á Alþingi fyrir 15 árum og núna, 15 árum síðar, virðist það vera að fara í gegn. Einhvern veginn er viðeigandi að sameinast gegn þunglyndi á þessum tíma árs þegar allt of margir eiga um sárt að binda. Hlutfall eldri borgara sem glíma við þunglyndi er helmingi hærra en gerist hjá öðrum aldurshópum og svo virðist sem sjálfsvíg þessa hóps séu á uppleið. Kvíði og þunglyndi á ekki að vera eðlilegur fylgifiskur öldrunar. Vanlíðan eldri borgara snertir ekki einungis þann hóp mjög djúpt heldur einnig alla aðstandendur og fjölskyldur þeirra. Herra forseti. Einmanaleikinn fer ekki í manngreinarálit. Þunglyndi getur herjað á okkur öll en við getum í sameiningu unnið bug á því.
Herra forseti. Þetta er mikilvæg tillaga og varpar ljósi á mein sem kallar ekki sjálfkrafa á athygli okkar. Eins og fram kom hjá 1. flutningsmanni hefur hún verið lengi í deiglunni. Sitthvað vitum við um þunglyndi, annað ekki. Við vitum að notkun þunglyndislyfja eykst með hækkandi aldri og er mest á meðal fólks sem er komið yfir sjötugt. Það vex enn við að liggja á sjúkrahúsi og enn frekar við að dvelja á hjúkrunarheimili. Takmarkaðar rannsóknir eru til um raunverulega tíðni þess á Íslandi eða hvernig við bregðumst við og hvaða ráð við eigum. Því er þessi tillaga löngu tímabær og ég greiði henni glaður atkvæði mitt.
Virðulegi forseti. Við erum að greiða atkvæði um þingsályktunartillögu um fræðslu um vefjagigt og endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu. Með þessari tillögu er lagt til að heilbrigðisráðherra verði falið að beita sér fyrir fræðslu til almennings um vefjagigt og láta fara fram endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu sem skiptir gríðarlega miklu máli vegna þess að þetta er langvinnur, algengur sjúkdómur sem hrjáir allt að 12.000 Íslendinga á hverjum tíma. Í gegnum tíðina hafa fordómar verið tengdir þessum sjúkdómi. Aðallega eru konur á miðjum aldri með hann og er mikilvægt að nálgast viðfangsefnið með virðingu. Það er hægt að eyða fordómum með markvissri fræðslu um sjúkdóminn, auk þess sem það þarf að vekja máls á vandanum og líka að einbeita sér að því að koma þessu fólki fyrr út á vinnumarkaðinn og grípa sjúkdóminn sem fyrst.
Herra forseti. Þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu lætur ekki mikið yfir sér. Það einkennist af yfirlætisleysi en í hógværð er fegurðin fólgin. Þetta er mikilvæg breyting, kallast á við skipulagsstefnu, upplýsingar og áherslur í heilbrigðisþjónustu. Skráningu er ábótavant í heilbrigðiskerfinu. Embætti landlæknis ber að sjá til þess að hún sé í lagi. Þetta frumvarp kallar fram ýmsar brotalamir á því sviði. Við vitum harla lítið um afdrif sjúklingahóps sem telur nærfellt 5.000 einstaklinga, hóps sem þarfnast sérfræðiþjónustu fagfólks, raunar frá upphafi greiningar. Við þurfum að bæta hér úr. Að því miðar þetta góða frumvarp og ég styð það heils hugar.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um lítið og yfirlætislítið frumvarp sem skiptir hins vegar gríðarlega miklu máli. Með samþykkt þessa frumvarps lyftum við heilabilunarsjúkdómum upp í umræðunni. Við erum í rauninni að segja sem löggjafarsamkunda að þessir sjúkdómar skipti okkur sem samfélag gríðarlega miklu máli og að við viljum sem samfélag vita það um þá sem hægt er að vita. Þetta er mikið fagnaðarefni og ég þakka hv. velferðarnefnd fyrir vinnuna við frumvarpið.
Forseti. Við þingmenn Miðflokksins erum fylgjandi þessu máli og munum væntanlega samþykkja það. Við teljum það þó ekki ganga eins langt og við myndum vilja. Það á svo sem við um fleiri mál og af því að við erum í tímapressu er ljóst að við eigum að fjalla akkúrat um þetta mál á fundi velferðarnefndar á eftir. Eins og staðan er núna er ekki tekið tillit til einstæðra foreldra og mér finnst það miður en segi samt að þetta eigi að snúast um barnið og börnin þannig að við erum með þessu máli.
Herra forseti. Að sjálfsögðu styðjum við lengra fæðingarorlof. Við viljum að fæðingarorlofið verði 12 mánuðir en ég kem hingað upp hreinlega til að lýsa yfir vonbrigðum með vinnubrögð ríkisstjórnarinnar sem skutlar þessu fyrirséða máli allt of seint inn til Alþingis þannig að hv. velferðarnefnd gat ekki unnið það með sómasamlegum hætti. Eins og kom fram hjá hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur er fundur á eftir í hv. velferðarnefnd þar sem mér skilst að meiri hlutinn ætli að kynna okkur enn eina breytingartillöguna við frumvarpið sem maður hefði haldið að væri tiltölulega einfalt, að lengja fæðingarorlofið og klára það með sóma, en þá tekst honum að búa til alveg ótrúlega mikla flækju á síðustu stigum. Við greiðum að sjálfsögðu atkvæði með málinu en ég óska eftir betri vinnubrögðum frá ríkisstjórninni.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um tímamótamál. Það er sérstakt fagnaðarefni að við sem samfélag skulum vera að stíga þetta skref. Eins og komið hefur fram í máli annarra þingmanna þarfnast frumvarpið lagfæringa á milli umræðna og verður kallað inn til nefndar en ég ítreka það sem hefur komið fram hjá öðrum þingmönnum, það er sérstakt fagnaðarefni að við sem samfélag skulum vera að stíga þetta skref. Þetta er hluti af stjórnarsáttmálanum og jafnframt hluti af lífskjarasamningunum og er mikið gleðiefni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það er mikið fagnaðarefni að við skulum vera að greiða hér atkvæði um lengingu fæðingarorlofs og að sjálfsögðu styð ég það. Mér finnst hins vegar mikilvægt í ljósi ummæla ýmissa þeirra þingmanna sem hér hafa tekið til máls að það komi skýrt fram að heildarendurskoðun á fæðingarorlofskerfinu stendur yfir. Við fáum það væntanlega til vandaðrar umfjöllunar hér þegar þar að kemur og þeirri vinnu verður lokið. Ég hef kynnt mér vinnu þeirrar nefndar sem vinnur að endurskoðuninni og þar er verið að velta við öllum steinum og skoða allt það sem þarfnast nánari skoðunar í þessum málum.
Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa haft orð á því að það sé sérstakt fagnaðarefni að við skulum vera komin á þann stað að vera með meiri hluta fyrir því að fæðingarorlof verði lengt upp í 12 mánuði. Við í Viðreisn styðjum það. Hins vegar er sérstakt umhugsunarefni og hlýtur að vera þeim sem hér ráða för áhyggjuefni líka, a.m.k. er það mér áhyggjuefni, að meira að segja í máli sem nýtur þetta víðtæks stuðnings og virkar jafn einfalt og þetta er og hefur jafn langan undirbúningstíma að baki skuli vera hægt að flækja málið það mikið í meðförum nefndar að það þurfi að kalla það inn aftur og ræða upp á nýtt. Ég óska eftir betri vinnubrögðum hér eftir en við styðjum málið.
Forseti. Við styðjum að sjálfsögðu lengingu fæðingarorlofs. Það er tímabær og þörf breyting en kannski ég nýti tækifærið núna til að beina því til ráðherra og þingmanna varðandi þá vinnu sem á sér stað núna, heildarendurskoðun á fæðingarorlofslögum, að skoða það að í þeirri nefnd, eins og staðan er núna, sitja einungis aðilar vinnumarkaðarins, aðili frá fjármálaráðuneytinu og ég gæti verið að gleyma einhverjum, en þetta eru mestmegnis aðilar vinnumarkaðarins. Í þeirri nefnd ætti t.d. að vera umboðsmaður barna en þar er enginn talsmaður barna og enginn talsmaður einstæðra foreldra og í raun og veru voða fáir einstaklingar sem koma með ólík sjónarmið í tengslum við ólík fjölskyldumynstur. Niðurstaða úr vinnu með svona einsleitum hópi kann því að verða ekki besta mögulega niðurstaðan. Ég beini því til ráðherra að skoða þetta vinsamlegast og tryggja að við fáum úr þeirri mikilvægu vinnu niðurstöðu [[Forseti hringir.]]sem getur verið sátt um.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem aðrir hafa sagt, þetta er mjög furðulegt mál en ég styð það algjörlega, maður getur ekki annað, og ég ætla bara að vona að þeirri endurskoðun sem á að gera á fæðingarorlofinu verði flýtt og að jafnframt verði séð til þess að grípa alla. Þarna eru ákveðnir hópar ekki með og þeir hafa kvartað undan því að fá ekki fæðingarorlof eins og þeim ber. Þetta er eiginlega stórfurðulegt mál að því leyti til en maður verður að samþykkja það af því að það skiptir máli en sérstaklega þarf að flýta endurskoðun á lögunum þannig að hægt sé að grípa alla.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem fagna afgreiðslu þessa máls og lengingu fæðingarorlofs. Við skipum okkur með þessum breytingum á bekk með þeim sem hvað best styðja við ungar fjölskyldur sem geta átt góðan stuðning í þessu efni í framtíðinni. Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa ánægju með málið en um leið líka að benda á það sem allt of oft verður út undan í umræðu um þessi mál, að þessi réttindi eru fjármögnuð með hluta tryggingagjalds. Undir lok þessa árs gerðum við breytingar á Fæðingarorlofssjóðnum vegna þess að greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði fóru fram úr væntingum á árinu 2019. Vegna þessa þurftum við að breyta hlutföllum tryggingagjaldsins til að styðja betur við fæðingarorlofshlutann. Með lengingu fæðingarorlofsins og því sem fram undan er munum við þurfa að ganga lengra í þá átt. Þeim mun minna verður þá eftir af öðrum hlutum tryggingagjaldsins til að standa undir þeim þáttum [[Forseti hringir.]]sem því er ætlað að standa undir, nefnilega hinum almenna hluta gjaldsins sem er ætlað að standa undir útgreiðslum til ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega. Þetta verða menn að hafa í huga í framtíðinni og við eigum eftir að taka miklu dýpri umræðu um þetta.
Herra forseti. Það mál sem við greiðum atkvæði um er til bóta og við í Miðflokknum styðjum þá vegferð sem farið er í hvað það varðar að sameina þessar stofnanir en teljum að það hefði verið skynsamlegt að ganga skrefinu lengra og ná skipulagsmálunum undir þennan hatt strax í fyrstu atrennu. Þar sem það skref var ekki stigið núna leggjum við áherslu á að þess sé gætt í hvívetna að ekki verði stigin þau skref núna með þessari sameiningu að þrengja að mögulegri sameiningu skipulagsmálanna í næsta skrefi, hvort sem það verður fljótt eða á næsta kjörtímabili, hvernig sem verða vill. Við teljum, eins og víða hefur komið fram, að málaflokkurinn í heild ætti frekar heima undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu en það er síðari tíma umræða. Eins og ég segi styðjum við þetta mál þó að eitt og annað hefði mátt betur fara og ég tek undir þá gagnrýni sem hefur oft komið fram í kvöld, að málið hefði mátt koma fyrr fram.
Herra forseti. Hér er á ferðinni enn eitt málið frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra sem kemur ótilbúið inn í þingið allt of seint og gefur hv. velferðarnefnd því miður ekki tækifæri til að vinna fullnægjandi. Við ræddum það við 1. umr. hversu miður það er að málið komi svona seint og svo kom í ljós í umsagnarferli að fjölmargar athugasemdir voru gerðar, m.a. af Seðlabanka Íslands, sem meiri hluti nefndarinnar vildi ekki taka tillit til. Ég tel að þau vinnubrögð séu ekki til eftirbreytni þegar Alþingi lítur ekki við umsögnum frá svo mikilvægri stofnun. Það er margt ágætt við hugmyndina en hún er því miður ófullbúin.
Forseti. Ég tek undir orð hv. formanns velferðarnefndar, Helgu Völu Helgadóttur, um frumvarpið. Við fengum of lítinn tíma til að fjalla um málið í nefndinni. Þetta gæti verið góð breyting en mér finnst ég ekki geta tekið nægilega upplýsta ákvörðun um hana út af stuttum tíma sem við fengum til umsagna og af því að umsagnir voru í raun og veru bara hunsaðar. Við fengum heldur ekki nægilega marga gesti og því verð ég að sitja hjá. Þingflokkur Pírata situr hjá í þessu máli en að sjálfsögðu greiðum við atkvæði með breytingartillögu minni hlutans enda erum við í stjórnarandstöðunni saman á því nefndaráliti.
Herra forseti. Við göngum til atkvæða um sameiningu Íbúðalánasjóðs og Mannvirkjastofnunar. Hér er á ferðinni ljómandi gott mál og hluti af því er afrakstur vinnu átakshóps um húsnæðismál sem fulltrúar vinnumarkaðarins, einhverra ráðuneyta og fleiri sátu í. Það er mikilvægt að klára þetta mál núna og ég þakka hv. velferðarnefnd og formanni hennar fyrir þá vinnu sem í málið var lögð. Það er rétt að tíminn var knappur en ég tel að við höfum náð ágætislendingu.
Herra forseti. Ég tek undir það sem hefur komið fram í máli annarra í minni hluta velferðarnefndar um þetta mál. Málið er gott að mörgu leyti, tilgangurinn er góður og þess vegna er þeim mun verra að sá málatilbúnaður sem var viðhafður í þessu máli gerir það að verkum að ekki eingöngu hafði velferðarnefnd ekki nægan tíma til að klára málið með sóma heldur fékk nefndin mjög skýr skilaboð frá mörgum þeirra sem sendu inn umsagnir og komu þó og hittu nefndina að vænlegt hefði verið að hafa meiri tíma til að huga betur að málinu. Markmið sameiningar sem ég held að margir hér inni vilji sjá verða að veruleika næst ekki vegna þess að þeim aðilum sem áttu hlut að máli var einfaldlega ekki gefinn nægur tími. Þegar litið er á heildarferil málsins er ekki hægt að segja annað en að þar hafi handvömm ráðið för þannig að þrátt fyrir að við í Viðreisn styðjum málið í heild getum við ekki stutt þessi vinnubrögð. Við sitjum hjá.
Herra forseti. Ég styð það heils hugar að einfalda kerfið og regluverkið í kringum byggingarframkvæmdir. Það eru mikilvægir þættir. Ég hef hins vegar áhyggjur af því að við þessa sameiningu sé ekki nægilega hugað að faglegum þætti málaflokka sem heyra í dag undir Mannvirkjastofnun, eins og öryggisþátta, og vísa þá til umsagnar Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna. Auk þess set ég spurningarmerki við að málaflokkurinn verði fluttur undir félags- og barnamálaráðherra. Ég greiði ekki atkvæði.
Virðulegur forseti. Ég taldi að sérstaklega yrðu greidd atkvæði um 15. gr. en það kemur ekki að sök. Ég vildi bara fá að nýta tækifærið til að koma inn á áhyggjur mínar af því að Mannvirkjastofnun hafi gengið heldur hart fram hvað varðar hugbúnaðarvinnu og hugbúnaðargerð í tengslum við mannvirkjagáttina sem nú er horft til að taka í notkun. Ég held að úti á markaðnum séu ýmsar vel nýtilegar tæknilausnir sem hefði verið skynsamlegra að nýta. Þrátt fyrir þessa galla á verklaginu held ég að hagsmunirnir af því að ná fram þeim markmiðum sem nást með þessari rafrænu gátt, samtímaupplýsingum og öðru slíku sem því fylgir, fyrir utan auðvitað mikinn sparnað í pappírsskilum þeirra sem standa að mannvirkjagerð, held ég að þau atriði sem snúa að 15. gr. séu til mikilla bóta.
Herra forseti. Hér erum við með þriðja málið frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra sem kom vanbúið til þingsins þrátt fyrir að vera hluti af svokölluðum lífskjarasamningi. Þetta mál var í samráðsgátt stjórnvalda í eina viku síðasta sumar og liðu sex mánuðir þangað til málið barst til þingsins. Það komu mjög alvarlegar athugasemdir frá Félagsbústöðum hf., velferðarsviði Reykjavíkurborgar, Öryrkjabandalaginu og Brynju – hússjóði ÖBÍ sem meiri hluti nefndarinnar tók ekkert tillit til og verður að segjast að það eru mjög mikil vonbrigði að ekki sé hlustað á svo mikilvægar umsagnir sem bárust nefndinni vegna þessa máls.
Forseti. Við greiðum atkvæði um mál þar sem við þingmenn Miðflokksins ætlum að sitja hjá. Eins og fram hefur komið er málið vanreifað og það er óþolandi flýtir á því eins og fleiri málum frá ríkisstjórninni sem snýr að okkur í hv. velferðarnefnd, sérstaklega frá félags- og barnamálaráðherra. Það er hægt að segja að enn séu öryrkjar skildir eftir sem og eldri borgarar. Engar raunverulegar þarfagreiningar liggja fyrir né virðist ætla að eiga að verða gerðar og það finnst okkur þingmönnum Miðflokksins algjörlega óásættanlegt.
Forseti. Þingflokkur Pírata situr hjá í þessari atkvæðagreiðslu. Ástæður þess eru vel raktar í minnihlutaáliti velferðarnefndar en ég bæti við að hérna fer enn eitt risastóra málið í gegnum þingið og nefndina með flýtimeðferð. Það eru margar umsagnir sem við hefðum þurft að taka tillit til og hitta fleiri gesti en ekki gafst tími til þess. Við höfum t.d. áhyggjur af því að þótt hér séu að mörgu leyti mjög góðar breytingar á ferðinni og við erum að koma til móts við hóp sem þarf á þessari aðstoð að halda er útlit fyrir að þetta bitni á öryrkjum, námsmönnum og ellilífeyrisþegum. Það er miður að við höfum ekki haft tíma í nefndinni til að skoða það almennilega og tryggja að svo sé ekki áður en við tökum svona mikilvæga ákvörðun.
Virðulegur forseti. Við í þingflokki Flokks fólksins sitjum hjá út af þessu máli. Að mörgu leyti er málið gott en það sem er slæmt við það er að stór hópur gleymist, öryrkjar, þeir sem eru hjá Félagsbústöðum. Það er ekki tryggt að þessir aðilar fái neitt. Við verðum að átta okkur á því að yfir 600 manns eru á biðlista hjá Brynju – hússjóði og það er búið að loka biðlistanum. Það er ótrúlegur fjöldi á bið hjá sveitarfélögunum eftir íbúðum. Þegar saman er tekið eru eitthvað á annað þúsund að bíða. Það er ekki tekið á því í þessu frumvarpi sem er miður vegna þess að þetta er sá hópur sem þarf líka virkilega á að halda að fá sitt fram. Þess vegna sit ég hjá.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp til laga um almennar íbúðir. Þetta mál er hluti af lífskjarasamningunum og er mjög ánægjulegt að við skulum vera að ganga frá því nú. Það sannast á þessu máli eins og mörgum öðrum að núverandi ríkisstjórn er fær um að mæta aðilum úti í samfélaginu þegar þarf að gera mikilvæga hluti og ganga frá málum. Ég þakka hv. velferðarnefnd sérstaklega fyrir vinnuna og formanni hennar fyrir að hafa leitt þetta mál til lykta. Það var ekki auðvelt á þeim knappa tíma sem nefndinni var ætlaður til þess og þess vegna er mikilvægt að nefndinni skyldi hafa verið vel stýrt við það verk.
Virðulegi forseti. Við tökum hér þátt í leik sem heitir haltu mér, slepptu mér og minni hlutinn stendur fyrir. Þetta mál kom kannski nokkuð seint fyrir velferðarnefnd, í nóvember, en það fór samt í þriggja vikna umsagnarferli. Nefndin fjallaði um það, kallaði til marga gesti, tók fyrir þær umsagnir sem bárust og það er leitt að verða vitni að því að hér geti minni hlutinn ekki stutt þær kjarabreytingar sem verkalýðshreyfingin kallaði eftir í sínum lífskjarasamningum en við erum bara að kvitta undir þær.
Herra forseti. Já, við erum á Alþingi Íslendinga bara að kvitta undir það sem framkvæmdarvaldið segir, ekki satt? Ég hafna því algjörlega að þetta snúist um einhvern leik hér þegar hver stjórnarandstöðuþingmaðurinn á fætur öðrum kemur upp og lýsir yfir vonbrigðum með að þannig hafi verið búið að málinu í þinglegri meðferð að fólk telji sig ekki geta stutt það vegna þess að ekki var gefið nægilegt svigrúm til að vinna það almennilega. Um það snýst þetta og mér þykir það verulega miður. Þingflokkur Viðreisnar situr hjá.
Virðulegi forseti. Hér erum við að fara að greiða atkvæði um mál sem tengist lífskjarasamningnum, mál um breytingar á almenna íbúðakerfinu, íbúðakerfi sem við ætlum að tryggja á næsta ári og að á næstu árum verði 600 nýjar íbúðir byggðar innan þessa kerfis. Málið tengist lífskjarasamningnum sem margir í þessum sal töldu þegar hann var gerður að yrði ekki mögulegt að ná á almennum vinnumarkaði. En af hverju var það hægt? Það var m.a. hægt vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum. Við vissum að þær aðgerðir myndu kalla á lagafrumvörp og við vissum að það yrði krefjandi að ná því öllu í gegnum þingið á skömmum tíma, að forma frumvörp, koma þeim inn í þingið og klára þau á komandi vetri. Þessari ríkisstjórn er að takast það, m.a. vegna góðs samstarfs við aðila vinnumarkaðarins. En það sem kemur líka í ljós í þinginu er að stjórnarandstaðan sýnir að henni hefði ekki verið treystandi til að ná lífskjarasamningnum í hús vegna þess að hún er ekki tilbúin að vinna málin af þeim gæðum [[Háreysti í þingsal.]]og á þeim hraða sem er nauðsynlegur. Ég er ótrúlega stoltur af því að tilheyra þeirri ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]sem er að klára lífskjarasamninginn með þessu frumvarpi og hinum tveimur frumvörpunum sem við greiddum atkvæði um áðan. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Svo það sé alveg skýrt hvað ríkisstjórnin er að gera bendi ég á að hér liggja fyrir ótal umsagnir í málinu, frá Reykjavíkurborg, Öryrkjabandalaginu og fleiri aðilum - [[Félmrh.: Lífskjarasamningurinn.]]Getur hæstv. félagsmálaráðherra gefið hljóð? [[Félmrh.: Ég er alveg rólegur.]]Það sem er alveg skýrt er að fyrir liggur þarfagreining hjá félagslega kerfinu upp á u.þ.b. 2.000 íbúðir sem vantar. Hins vegar er engin þarfagreining á almennu íbúðunum sem verið er að biðja um fyrir vinnumarkaðinn. Hún liggur ekki fyrir en ríkisstjórnin er að setja félagslega kerfið í aftursætið með þessu máli. [[Félmrh.: Rangt.]]Hún lætur félagslega kerfið víkja fyrir þeim skuldbindingum sem ríkisstjórnin undirgekkst í kjarasamningum. Það hefði verið hægur leikur, hæstv. félagsmálaráðherra, að leggja einfaldlega til meira fé til að tryggja hagsmuni þeirra tekjulægstu sem hér eiga í hlut. Það var ekki gert. Af því að hæstv. félagsmálaráðherra gumar sig af því að standa sig svona vel bendi ég á að þetta mál kom í samráðsgátt í sumar en tók sex mánuði að koma því óbreyttu til þingsins. [[Forseti hringir.]]Þannig bretta menn greinilega upp ermarnar í félagsmálaráðuneytinu. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Það var eiginlega alveg ótrúlegt að hlusta á hæstv. félagsmálaráðherra ausa úr skálum særinda sinna yfir þingheim en þannig er bara málið statt að hann treysti sér til að hafa málið í samráðsgáttinni í eina viku í sumar. Þeir sem gáfu umsagnir þá sögðu að ein vika væri ekki nægur tími fyrir svona stórt mál. Þeir sem ekki eru aðilar að þessum lífskjarasamningi falla út af borði ríkisstjórnarinnar, falla út fyrir sjóndeildarhring hæstv. félagsmálaráðherra sem á líka að hugsa um þá sem eru öryrkjar, þá sem eiga ekki til hnífs og skeiðar í hverjum mánuði, eldri borgara, námsmenn og þá sem eru atvinnulausir. Þetta fólk er allt á málefnasviði hæstv. félags- og barnamálaráðherra. Þetta fólk verður út undan í þessari framkvæmd ríkisstjórnarinnar sem ekki gat klárað þetta mál sómasamlega, því miður, af því að það var bara einn hópur sem fékk athyglina. Það virðist vera sem ríkisstjórnin geti ekki hugsað [[Forseti hringir.]]um nema einn hóp í einu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég er hingað komin vegna þessarar ótrúlegu ræðu frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra. Hún var ótrúleg. Getur það verið, herra forseti -
Gefa ræðumanni hljóð.
Getur verið að um það hafi verið - [[Gripið fram í: … biðja forseta um að gefa ræðumanni frið.]]getur verið [[Gripið fram í.]]að það hafi verið samið um það?
Forseti biður menn að gefa ræðumanni hljóð.
Getur verið að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að lífskjarasamningarnir hafi m.a. gengið út á það að semja þannig að öryrkjar og viðkvæmir hópar yrðu settir til hliðar? Það kallar hæstv. ráðherra frábæra og góða samninga sem enginn hefði náð nema hann og ríkisstjórnin sem nú er undir forystu Vinstri grænna. Þetta er hneyksli.
Forseti. Ég skal verða fyrst til að segja að þegar lífskjarasamningar voru gerðir á sínum tíma var það fagnaðarefni og ég veit ekki betur en að við í stjórnarandstöðunni höfum einmitt fagnað því. Þetta snýst ekki um það. Það sem er að gerast núna er að þetta mál kemur því miður kemur allt of seint frá ráðuneytinu til okkar. Það fékk of stuttan tíma í samráðsferlinu og það eru umsagnir sem koma með mjög alvarlegar athugasemdir. Þeir sem við höfum áhyggjur af eru þeir aðilar sem tóku ekki þátt í þessum samningum, öryrkjar, námsmenn og ellilífeyrisþegar, þeir sem eru ekki á vinnumarkaði. Það lítur út fyrir að þessi lagabreyting muni bitna á þeim og þeirra kjörum. Það eru athugasemdirnar sem hafa komið, það eru umsagnirnar sem við erum búin að vera að lesa og það er ástæðan fyrir því að við gerum mjög alvarlegar athugasemdir við málið. Þetta er ekki hluti af neinu leikriti, þetta er bara sú staðreynd að ræðan sem hæstv. ráðherra hélt áðan [[Forseti hringir.]]sýnir gífurlegan skort á dómgreind, að hann sé tilbúinn að fara í svona stórar lagabreytingar, grundvallarlagabreytingu, án þess að skoða almennilega hvort þetta muni í raun og veru bitna á því fólki sem er viðkvæmasti hópurinn í samfélaginu.
Herra forseti. Ég ætla ekki að taka til mín hin ósmekklegu ummæli hæstv. ráðherra. Hann er í þrígang í dag sennilega búinn að setja Íslandsmet í lélegum vinnubrögðum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það er aum ríkisstjórn sem slær um sig með heitinu lífskjarasamningur þegar hann nær ekki til veikustu hópa samfélagsins. [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]Það er í góðu lagi og ég get vel unnt Alþýðusambandinu og verkalýðshreyfingunni þess að fá þetta frumvarp samþykkt en það er ömurlegt til þess að vita að fólk ætli að slá sig til riddara og tala um lífskjarasamninga þegar veikustu hóparnir í samfélaginu þurfa sennilega að bíða í tvö til þrjú ár. Þetta er til skammar og mest til skammar fyrir hæstv. ráðherra sem hefur sýnt að hann er ekki starfi sínu vaxinn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er alveg með ólíkindum að staðan skuli vera eins og hún er og að hæstv. ráðherra skuli láta það út úr sér að lífsgæðasamningarnir séu þar af leiðandi ekki fyrir öryrkja. Þetta er nákvæmlega eins og að kjaragliðnunin er ekki fyrir öryrkja eða þá sem þurfa mest á því að halda, ekki frekar en að hækka samkvæmt launavísitölu. Hér kemur greinilega fram að það á að sjá til þess að öryrkjar verði áfram á biðlista. Það á að sjá til þess að ekki verði hægt að skrá sig á biðlista hjá Brynju – hússjóði. Það er með ólíkindum að alltaf skuli vera tekið af þeim verst settu, að þeir skuli vera settir aftast. Ég skal veðja við ykkur að það er ekki þóknanlegt verkalýðshreyfingunni. Ég veit ekki hvers vegna hann telur að þetta sé eingöngu fyrir þá sem eru vinnandi en hann á að bregðast við því og taka alla með en ekki taka einn hóp út úr.
Herra forseti. Atorkusemi félags- og barnamálaráðherra er viðbrugðið. Þannig hefur hann oft heykst á því að svara einföldum fyrirspurnum af því að hann óttast að svörin þoli ekki dagsljósið. Fýlusprengjan sem hann kastaði hérna inn áðan hefði hins vegar haft ákveðið skemmtigildi ef hún hefði ekki verið svona fíflaleg og aumingjaleg. Ástæða þess að Miðflokkurinn situr hjá við þessa atkvæðagreiðslu er sú að Miðflokkurinn vill ekki bera ábyrgð á því að samþykkja frumvarp sem er kastað inn í þingið með engum fyrirvara rétt undir jól þegar menn höfðu allt sumarið til verka. Eins og ég segi er atorkusemi félags- og barnamálaráðherra viðbrugðið eins og sést á svörum eða ekki-svörum við sjálfsögðum fyrirspurnum sem berast inn í þingið til hans.
Herra forseti. Þær breytingar sem við erum að fara að greiða atkvæði um snúa að lögum um neytendalán. Þeim er ætlað að þrengja að starfsemi smálánafyrirtækja og bæta neytendavernd sem er löngu tímabært. Lengi hefur verið kallað eftir breytingum sem þessum. Neytendastofa, Neytendasamtökin, umboðsmaður skuldara og fleiri hafa lengi kallað eftir þessum breytingum. Málið tók jákvæðum breytingum í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og það yrði enn betra ef hv. þingmenn samþykktu breytingartillögur minni hlutans um að það þurfi leyfi þannig að hægt sé að taka leyfið af fyrirtækjunum þegar þau brjóta ítrekað af sér og að okurvextir upp á 50% lækki niður í 20%. Ég hvet hv. þingmenn til að styðja breytingartillögur minni hlutans [[Forseti hringir.]]og síðan breytingartillögur meiri hlutans í þeim tilfellum þegar minni hlutinn er ekki með breytingartillögur.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur og hvet þingmenn til að styðja þær breytingartillögur minni hlutans sem ganga enn lengra en þær breytingartillögur sem meiri hluti nefndarinnar lagði til. Mig langar líka til að þakka nefndinni fyrir góða vinnu í þessu máli, það tók jákvæðum breytingum í meðhöndlun nefndarinnar sem var vel því að í raun var það álit fjölmargra gesta sem fyrir nefndina komu að óbreytt hefði málið haft afskaplega litla þýðingu hvað varðaði þau smálán sem hér er verið að reyna að berjast gegn. Þess vegna er mjög jákvætt að sjá að nefndin náði saman um veigamiklar breytingar á málinu sem ég held að séu allar til bóta en tillögur minni hlutans eru að sjálfsögðu enn betri.
Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingar á neytendalánum. Það er ágætt að muna að í lögum er ekki til nein skilgreining á smálánum sérstaklega þannig að hér er verið að gera breytingu á lögum um neytendalán. Eins og fram hefur komið fögnuðu allir þeir sem sendu inn athugasemdir því að þetta frumvarp væri komið fram og yrði samþykkt en margir vildu ganga enn lengra. Nefndin tók í þessu tilfelli tillit til þeirra athugasemda sem fram komu og hér eru því nokkrar breytingartillögur. Þær ganga helst út á að nú er skráningarskylda á þeim fyrirtækjum sem veita slík lán og Neytendastofa hefur áfram eftirlit með því. Jafnframt er tekið á skráningarskyldu er varðar lög um peningaþvætti og svo er lækkuð árleg hlutfallstala kostnaðar þannig að hann fer úr 50% í 20%*, auk þess sem við gerum kröfu um auðkenningu. Ég held að hér séum við með í höndunum mjög gott frumvarp og hvet þingheim til að samþykkja það eins og það liggur fyrir með breytingartillögum meiri hluta. [*Sjá leiðréttingu í atkvæðaskýringu þingmannsins kl. 20:19.]
Herra forseti. Það er fagnaðarefni að við skulum vera að klára þetta mál því að hér er á ferðinni enn eitt góða málið. Ástæða þess að ég kveð mér hljóðs um atkvæðagreiðsluna er sú að það er full ástæða til að ítreka þakkir sem hér hafa verið færðar fram, sérstaklega til þingmannanna Oddnýjar G. Harðardóttur og Bryndísar Haraldsdóttur fyrir vinnu þeirra í þessu máli, auk efnahags- og viðskiptanefndar allrar.
Virðulegur forseti. Ég fagna heitt og innilega þessu máli og styð það heils hugar. Ég vona að í eitt skipti fyrir öll séum við að koma í veg fyrir þessi smálánafyrirtæki sem okra á unga fólkinu okkar og þeim sem síst skyldi. Þetta er frábært og vonandi dugir þetta til að stoppa í eitt skipti fyrir öll að þessi smálánafyrirtæki geti hagað sér eins og þau hafa gert hér undanfarið.
Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um að lækka árlega hlutfallstölu kostnaðar úr 50% í 35%. Ég mismælti mig víst áðan og sagði 20% en tillagan er sem sagt upp á 35%. Þá er ástæða til að geta þess að í frumvarpinu er sérstaklega tekið á því að neytendum sé óskylt að greiða heildarlántökukostnað láns þegar lánveitandi brýtur gegn ákvæðinu. Í umræðunni um þetta ákvæði hefur verið horft til þess hvernig reglur eru á öðrum Norðurlöndum og þar er lægst 20%, í Finnlandi, en þar eru reyndar líka önnur ákvæði um fastan kostnað. Ég hygg að með þessu náum við töluverðum árangri þó að 35% sé að sjálfsögðu töluvert hátt og við hvetjum til þess að haldið verði áfram að fylgjast með þróun á þessum markaði á Norðurlöndunum.
Herra forseti. Hér er um gagnlegt og framsækið þingmál að ræða. Það tekur á orkuskiptum í samgöngum svo um munar með lengdum ívilnunum vegna tengiltvinnbíla, rafbíla, vetnisbíla, rafbifhjóla, rafreiðhjóla og skyldra tækja, bílaleigubíla, hópferðabíla, jafnvel hleðslutækja. Þetta er allt til verulegs gagns í loftslagsmálum. Það er auðvitað verið að létta á losun útblásturs gróðurhúsalofttegunda og er enn einn vitnisburðurinn um að margendurtekin orð um aðgerðaleysi ríkisstjórnar og Alþingis í loftslagsmálum eru meira en röng. Við getum vissulega gert betur en það er þá okkar allra að sjá til þess þverpólitískt. Ég greiði atkvæði með þessu frumvarpi.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga og sveitarstjórnarlögum (forsendur úthlutana úr jöfnunarsjóði). Enn og aftur kem ég hér upp og lýsi vonbrigðum yfir að þurfa að sitja hjá vegna þess hvernig vinnubrögðum við afgreiðslu þessa máls var háttað. Það kom út úr samráðsgátt um mitt sumar og niðurstöður þess samráðs voru birtar þá. Fjórum mánuðum síðar kom málið fyrir þing. Það var sent út til umsagnar, fresturinn hafður tvær vikur og málið afgreitt út úr nefnd þrem dögum síðar. Af þeim átta sem sendu inn umsögn voru tveir kallaðir inn sem gestir, Samband íslenskra sveitarfélaga og ráðuneyti samgöngu- og sveitarstjórnarmála. Svo dæmi sé tekið fékk Reykjavíkurborg ekki að koma fyrir nefndina í þessu máli þrátt fyrir greinilegan ágreining um útreikninga á úthlutun tiltekinna framlaga úr jöfnunarsjóði frá langstærsta sveitarfélagi landsins. Vissulega óskaði borgin eftir fundi eftir að málið var tekið út en henni hefur kannski verið vorkunn, [[Forseti hringir.]]þrem dögum eftir að hún skilaði inn umsögn og hafði ekki fengið minnisblaðið um að Alþingi væri að stimpla sig út í meðferð stórra þingmála hér. Ég hafna þessum vinnubrögðum og þingflokkur Viðreisnar situr hjá.
Herra forseti. Tvö nefndarálit voru lögð fram í þessu máli frá umhverfis- og samgöngunefnd. Ég ritaði nafn mitt á nefndarálit meiri hlutans en er þó talsvert hugsi. Ég er algjörlega sammála því sem fram kemur í áliti minni hlutans og set spurningarmerki við afgreiðsluháttinn, þann mikla flýti og að hagsmunaaðilum hafi ekki verið gefinn kostur á að gera grein fyrir afstöðu sinni með heimsókn til nefndarinnar og skýra nánar umsagnir sínar, sérstaklega hvað varðar stærsta sveitarfélag landsins, Reykjavíkurborg. Með þessu frumvarpi er verið að eyða réttaróvissu sem ekki verður leyst úr með öðru móti en að kveða nánar á um orðalag í lagatexta. Þinglegu meðferðinni mæli ég ekki bót, þau vinnubrögð sem hér eru viðhöfð eru til vansa og ekki hinu háa Alþingi til neins sóma.
Herra forseti. Sumar atkvæðagreiðslur eru skemmtilegar og vekja hjá manni gleði, aðrar síður. Ég mun styðja þetta frumvarp en það er ekki heitur stuðningur, það er varla volgur stuðningur sem ég get veitt. Ástæðan er sú að uppbygging Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og hvernig úthlutað er úr honum gengur gegn öllu því sem ég stend fyrir þar sem frekar er verið að refsa sveitarfélögum fyrir að gæta hófsemi og verðlauna þá sem standa sig fremur illa í rekstri. Hæstv. forseti. Það verður að endurskoða allar reglur og leikreglur sem um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga gilda þannig að hér sé eitthvert jafnræði og ekki verið að refsa sveitarfélögum fyrir að gæta hófsemi og standa sig vel í rekstri og þjónustu við íbúana. Ég mun styðja frumvarpið en voðalega er stuðningurinn volgur. [[Forseti hringir.]]Hann er ískaldur. [[Það er bara af eða á þegar kemur að atkvæðagreiðslunni.]] [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Ég styð afgreiðslu þessa frumvarps með þeim hætti sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til með breytingartillögum sínum. Nefndin gerði talsverðar breytingar á frumvarpinu, felldi m.a. út greinar sem nefndin taldi sérstaklega að þörfnuðust frekari umfjöllunar. Þá mun gefast kostur til umfjöllunar um þær þegar þær koma aftur til þingsins í formi nýs þingmáls. Svo vil ég gleðja hv. þm. Óla Björn Kárason með því að segja að í aðgerðaáætluninni sem fáum tækifæri til að fjalla um við síðari umr. um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga strax eftir áramótin er ein aðgerðin heildarendurskoðun á Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Það er vissulega þarft verk en það er annað mál en þetta.
Virðulegur forseti. Almennt er hérna verið að lögfesta það sem var áður í reglugerð og var dæmt ólöglegt varðandi útdeilingu úr jöfnunarsjóði sem er svo sem góðra gjalda vert út af fyrir sig. Vinnubrögðin eru þó algjörlega óþolandi þannig að við sitjum hjá við afgreiðslu þessa máls nema í lið 10.b þar sem er verið að bixa eitthvað með Fjárfestingarsjóð jöfnunarsjóðsins og borga til baka á mörgum árum þegar þingið á í rauninni bara að bera ábyrgð á dómi Hæstaréttar og þeim reglugerðum sem voru í mínus. Við greiðum atkvæði gegn því ákvæði.
Virðulegur forseti. Ég skil málið einmitt þannig að við séum hér að greiða atkvæði um frumvarp sem gengur út á að eyða réttaróvissu í kjölfar dóms Hæstaréttar þar sem við erum að færa í lög vinnureglur sem viðhafðar hafa verið í jöfnunarsjóðnum. Ég vil engu að síður segja að það er nú grín á sveitarstjórnarstiginu að sirka þrír á Íslandi skilji Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Ekki skilja sveitarfélögin hann og ekki geta þau með neinu góðu móti áætlað hvað þau munu fá úr jöfnunarsjóði næstu ár þegar kemur að fjárhagsáætlunargerð. Mér finnst eðlilegt að horft sé til þess að fullnýta tekjuheimildir sveitarfélaganna þegar verið er að horfa á tekjujöfnunina en þegar verið er að horfa á kostnaðarjöfnunina er alveg út í hött að skerða framlög til sveitarfélaga ef þau standa sig virkilega vel í rekstri og geta leyft sér að hafa útsvarið lægra en hámarkið segir til um. Það er nokkuð sem við þurfum að taka á þegar við förum í heildarendurskoðun á jöfnunarsjóðnum, ég tala nú ekki um að gera þetta aðeins skýrara og einfaldara þannig að fólk skilji út á hvað jöfnunarsjóðurinn gengur.
Herra forseti. Við erum nú að greiða atkvæði um mál sem er sérkennilega vaxið. Það er til fullnustu svokölluðum viðbótarsamningi íslenska ríkisins á grundvelli kirkjujarðasamkomulagsins við þjóðkirkjuna. Alþingi hefur enga aðkomu að þeirri samningagerð þrátt fyrir að þar sé um að ræða fjárhagslegar skuldbindingar til 15 ára. Sagt er að engar efnislegar breytingar felist í frumvarpinu. Að mati þess sem hér stendur er það ekki rétt, í því felast efnislegar breytingar sem munu að öllum líkindum leiða til þess að útgjöld ríkisins verða meiri en ella. Í ljósi þess að Alþingi hefur enga aðkomu að málinu aðra en að fullnusta [[Forseti hringir.]]samninginn á þingflokkur Viðreisnar engra annarra kosta völ en að styðja ekki þetta frumvarp.
Virðulegi forseti. Meðferð þessa máls er best lýst sem fúski. Málið var látið í hendurnar á kirkjuþingi og þar var voðalega mikið gert með að fólk fengi að tjá sig og taka sína lýðræðislegu afstöðu. Á Alþingi var þessu hins vegar hent inn alveg á lokametrunum, það fékk enga teljandi umfjöllun í nefnd, enga nema kynningu frá þeim sem standa fyrir málinu. Það fór ekki í umsagnarferli. Þó barst ein umsögn. Í henni er álitamál sem nefndin hefur auðvitað ekki rætt og núna á að samþykkja málið hérna á ofurhraða vegna þess eins að ríkið lætur við fjárhagsleg samskipti ríkis og kirkju eins og það sé einkamál kirkjunnar og komi skattborgurum og þegnum landsins ekkert við - eða þingmönnum ef út í það er farið. Það sést í gegnum alla þessa samninga, bæði núna og áður, að ríkið er að semja fyrir hagsmuni kirkjunnar og ver ekki hagsmuni skattgreiðenda. Það finnst mér alvarlegt og mér finnst það rangt. Það útskýrir líka vinnubrögðin trekk í trekk, aftur og aftur, [[Forseti hringir.]]um kirkjujarðasamkomulagið og tengda samninga í þessu fúski sem við afgreiðum hér. Við greiðum atkvæði gegn öllu frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Það er margt mjög alvarlega athugavert við bæði frumvarpið sjálft og meðferð þess. Það er ákvæði í því viðbótarsamkomulagi sem liggur undir þessu lagafrumvarpi sem gengur gegn lögum um opinber fjármál. Þingið á að taka það alvarlega. Hérna eru atriði þar sem er verið að breyta fyrirkomulagi á milli þess sem var andlag kirkjujarðasamkomulagsins yfir í þetta viðbótarsamkomulag. Allt í einu er búið að stroka út í rauninni uppgjör gagnvart þeim eignum sem eiga að liggja þarna undir. Við höfum ekki enn fengið svör um það hversu miklar eignir er verið að gera upp. Hversu hátt hlutfall eru þær af þessu viðbótarsamkomulagi? Viðbótarsamkomulagið og frumvarpið líta út fyrir að vera launasamningur fyrir starfsmenn kirkjunnar, fyrir presta, þar sem ekkert tillit er tekið til þeirrar fækkunar sem hefur verið í þjóðkirkjunni á undanförnum árum eða verður fyrirsjáanlega á næstu árum. Þetta er alveg hryllilega [[Forseti hringir.]]lélegur samningur, hann gengur gegn gildandi lögum og það er alveg hryllilega illa farið með lagafrumvarp á þingi.
Virðulegi forseti. Þegar eitt af ástsælustu sálmaskáldum landsins var að reyna að útskýra heilaga þrenningu í sálmi og gekk það heldur brösuglega fórnaði hann loks höndum og endaði ljóðið á þessum línum: Þessu botnar enginn í, en oss er best að trúa því. Mér finnst að þessar línur geti dálítið átt við um fjárhagsleg tengsl þjóðkirkjunnar og ríkisvaldsins: Þessu botnar enginn í, en oss er best að trúa því. Í ljósi þessarar miklu óvissu en líka í ljósi þess að hér er um að ræða ákveðnar skuldbindingar gagnvart starfsmönnum kirkjunnar sem ég tel að við þurfum að virða mun ég fyrir mitt leyti sitja hjá í þessu máli.
Virðulegur forseti. Hér er enn eitt málið í langri röð mála sem ríkisstjórnin leggur fram með engum eða minnsta mögulega fyrirvara fyrir Alþingi. Það er eins og stærsti ótti þessarar ríkisstjórnar sé að Alþingi fái tíma til að fjalla um þau mál sem hún leggur fyrir þingið og þess vegna virðast þau flest hafa verið geymd alveg fram á síðustu stundu. Það mál sem hér er um að ræða er alveg stórfurðulegt og það hefði verið mikill kostur ef þingið hefði fengið einhvern tíma til að fjalla m.a. um hvort það stæðist yfir höfuð lög að gera samninga með þessum hætti. [[Gripið fram í.]]Hér er verið að gera samning til 15 ára, reyndar ótímabundinn samning en þó að lágmarki til 15 ára, en samkvæmt 40. gr. laga um opinber fjármál er meginreglan sú að ekki séu gerðir samningar til lengri tíma en fimm ára í senn. Það er það fyrsta. Þetta er íþyngjandi breyting frá fyrra samkomulagi fyrir ríkið þvert á hagsmuni skattgreiðenda í þessu máli. Það er alveg makalaust að sjá vinnubrögðin í þessu tiltekna máli og þess vegna greiði ég atkvæði [[Forseti hringir.]]gegn því.
Herra forseti. Málflutningur hv. þm. Þorsteins Víglundssonar vekur athygli í ljósi þess að guðfaðir Viðreisnar, Þorsteinn Pálsson, fyrrverandi forsætisráðherra, var sá sem gerði þennan samning milli ríkis og kirkju á sínum tíma. [[Gripið fram í.]]Það er þó önnur saga. [[Gripið fram í.]] [[Hlátur í þingsal.]] [[Gripið fram í.]]Með samkomulagi ríkis og kirkju frá 1907 fékk ríkið umsjón með jarðeignum kirkjunnar sem átti þá um 25% alls lands. Árið 1997 fékk ríkið jarðirnar til eignar. Þjóðkirkjan afhenti ríkinu jarðeignir sína gegn endurgjaldi í formi launa til tiltekins fjölda presta og starfsmanna. Þetta samkomulag stendur óhaggað. Samningurinn um kirkjujarðir er ekki til endurskoðunar í þessu nýja samkomulagi.
Því miður.
Þjóðkirkjan er mikilvægur vitnisburður um það að við sem þjóð stöndum á sögulegum og menningarlegum grunni kristinnar trúar og gilda. Ég fagna þessu samkomulagi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Þegar þessi lög voru upprunalega samþykkt kom erindi inn til Alþingis um að kirkjujarðirnar væru ekki í eigu kirknanna. Erindi var sent inn til þingnefndar 2. apríl 1997 af Jörmundi Inga, þá allsherjargoða. Ég lét finna þetta skjal og setja á vefinn þannig að það fylgir upprunalegu lögunum. Þar segir: „Eignarhald á kirkjujörðum mun vera nokkuð á reiki. Tilheyra þær hverri kirkju fyrir sig eða söfnuðunum eða prestakallinu? (sbr. bréf biskups til Alþingis 15-1-1907). Eitt mun vera nokkuð ljóst, þær tilheyra ekki kirkjunni sem stofnun.“ Grundvöllurinn fyrir þessum samningum í upphafi er mögulega á sandi reistur.
Virðulegur forseti. Þegar manni er mikið niðri fyrir út af lélegum vinnubrögðum nær maður ekki alltaf að klára allt sem maður hefði viljað sagt hafa. Þessi atkvæðagreiðsla hér er eina tækifæri Alþingis til að koma að endurskoðun á því samkomulagi sem gert var hér síðasta haust. Það sætir furðu að framkvæmdarvaldið geti bundið ríkið til 15 ára með jafn íþyngjandi hætti upp á á fjórða milljarð kr. á ári í útgjöld án þess að þingið staðfesti slíkt samkomulag. Það þykir mér sæta mikilli furðu. Ég ætla líka að fullyrða að kirkjujarðasamkomulagið eins og það var gert og er í raun verið að framlengja með þessari atkvæðagreiðslu hér hefði ekki staðist lög um opinber fjármál á sínum tíma. Þess vegna sætir það enn meiri furðu að samkomulagið frá því í haust hafi ekki verið lagt fyrir Alþingi. Það var lagt fyrir kirkjuþing til samþykktar en ekki fyrir Alþingi. Þetta þykja mér alveg skammarleg vinnubrögð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Við erum að taka utan um okkar minnstu bræður og systur með þessari þingsályktunartillögu sem er sett í fangið á hæstv. félags- og barnamálaráðherra. Við erum að tala um 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Við erum að tala um að frumvarpið verði smíðað af félags- og barnamálaráðherra. Hann getur þá væntanlega fundið út hvernig hann ætlar að finna peninga og forgangsraða fjármunum fyrir þá sem eiga ekki fyrir salti í grautinn. Þetta er búið að ganga í mörg ár. Í mörg ár er búið að kalla eftir þessari lágmarksframfærslu. Þetta er einungis eitt mál af fimm málum í velferðarpakka Flokks fólksins þannig að allt sem lýtur að því að tala um einhverja mismunun, brot á jafnræði eða ég veit ekki hvað er úr lausu lofti gripið. Við erum eingöngu núna að reyna að brúa þá kjaragliðnun sem fátækasta fólk Íslands hefur orðið fyrir síðustu tíu árin, tæplega [[Forseti hringir.]]30% kjaragliðnun.
Herra forseti. Þegar þetta mál kom fyrst fram, í mars 2018 og endurflutt í september sama ár, var það vandað að allri gerð og vel undirbúið af hálfu 1. flutningsmanns á þeim tíma, hv. þm. Ólafs Ísleifssonar. Greinargerð í málinu eins og það liggur fyrir núna er ekki nema svipur hjá sjón miðað við það sem var áður þar sem það var ítarlega rökstutt. Málið verður að skoða heildstætt, einnig með tilliti til mismunandi stöðu ólíkra hópa og breyttra aðstæðna. Þrátt fyrir ófullnægjandi málatilbúnað að þessu sinni leggst Miðflokkurinn ekki gegn málinu en mun ekki greiða því atkvæði.
Herra forseti. Það er óþolandi að í landinu skuli vera til fólk sem þarf að lifa undir lágmarkslaunum, undir fátæktarlaunum. Það er óþarfi af því að við getum deilt byrðunum jafnar með okkur og það er óskynsamlegt vegna þess að afleiddur kostnaður af því að fólk búi við fátækt og geti ekki leitað sér læknishjálpar eða átt eðlilegt félagslíf skapar kostnað á öðrum stað. Á morgun munum við ræða hérna ójöfnuð sem varð vegna harðrar vetrarlægðar og flestir þingmenn sem hafa tjáð sig um það skilja þann ójöfnuð. Nú kemur í ljós hvort ríkisstjórnin skilur þann ójöfnuð sem felst í því að dæma jafnvel lítið barn til fátæktar frá fæðingu, hvort lífskjarasamningurinn á að ná til okkar og sumra eða allra í samfélaginu.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um þingsályktunartillögu sem er lögð fram af Flokki fólksins af góðum hug sem hefur um margt staðið fyrir að halda vakandi umræðu um kjör þeirra sem verst standa í samfélaginu. Því miður leggur tillagan eins og hún er lögð fram hins vegar upp með það að skattleggja með mismunandi hætti tekjur mismunandi hópa í samfélaginu. Það gengur ekki og því greiðum við atkvæði gegn henni.
Virðulegur forseti. Hérna erum við að ræða mál Flokks fólksins sem alltaf hefur verið mál Flokks fólksins, vandað og mjög einfalt mál. Við erum að einfalda almannatryggingakerfið gjörsamlega eins og hægt er að gera og leggja til skatta- og skerðingarlaust 300.000 kr. eins og væri ef rétt hefði verið gefið frá 1988. Ég vil líka benda á það sem ég gleymdi þegar ég flutti nefndarálit minni hlutans, að á þessu máli eru Helga Vala Helgadóttir, formaður velferðarnefndar, og Halldóra Mogensen ásamt Flokki fólksins. Þær styðja málið og ég segi fyrir mitt leyti að ég vona svo heitt og innilega að allir hinir sjái ljósið og samþykki tillöguna.
Virðulegur forseti. Við í Pírötum styðjum auðvitað þetta góða mál. Ég finn mig hins vegar knúna til að koma upp og gagnrýna þá ómerkilegu málsvörn sem meiri hlutinn á þessu þingi kýs að beita fyrir sig til að afsaka það að fella þessa góðu tillögu. Að halda því fram að tillagan brjóti í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar er ekki einungis kolvitlaus lögfræði heldur ótrúlega ómerkileg árás á tillögu sem er auðvitað til þess gerð að rétta hlut þessara hópa í samfélaginu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það er ótrúlegt að svart sé hvítt hérna og að jafn ómerkileg árás og þessi sé notuð til að afsaka það að ekki eigi að veita þessum hópi viðeigandi lágmarksframfærslu og lágmarkskjör.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst segja að það er metnaðarfullt markmið sem sýnt er með þessu máli með því að vilja tryggja þessum hópi 300.000 kr. lágmarksframfærslu á mánuði skatta- og skerðingarlaust. Það er hins vegar auðvitað útilokað að við getum tekið einhverja viti borna umræðu um svona tillögu án þess að ræða kostnað. Hver á að borga? Hvað kostar þetta? Ja, ég myndi segja lauslega skoðað að þetta gæti hlaupið á tugum milljarða. Verðskuldar ekki svona mál a.m.k. einhverja smáumræðu um þann þátt málsins eða er þingið komið niður á það plan að menn taki ákvarðanir bara svona út í loftið um svona þætti? Svo er hitt. Það er auðvitað enginn bragur á því að við séum að greiða atkvæði um þingsályktunartillögur sem fela ráðherrum að leggja fram frumvörp. Þingmenn hafa frumkvæðisrétt og geta lagt fram frumvörp. Það er alveg fráleitt að þingið sé að meðhöndla mál þannig [[Forseti hringir.]]að ráðherra sé falið að leggja fram frumvarp. Ég get ekki stutt slíkt mál.
Virðulegi forseti. Það er með hreinum ólíkindum að hlýða á þá sem hér koma upp og gagnrýna það að við skulum stíga fram og reyna að koma fátækasta fólkinu upp í 300.000 kr. Hæstv. fjármálaráðherra lætur eins og að ekki séu til þingsályktanir í þessu kerfi. Ég spyr: Hvenær hefur það ekki tíðkast að flytja þingsályktunartillögur? Í annan stað bendi ég á að þessi þingsályktunartillaga hefur verið rædd áður í þessum sal og þá voru ekki tæplega 60 manns hér. Ætli við höfum ekki verið tvö hérna þá, ég og Guðmundur Ingi Kristinsson? Það er ekki eins og fólk hafi ekki haft aðstæður og möguleika á því að ræða málið og koma að því á fyrri stigum ef það hefði haft minnsta áhuga á því.
Virðulegur forseti. Kostnaður? Það að hækka öryrkja upp í 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust er kostnaður. Það er kostnaður að leyfa þessu fólki að eiga fyrir mat.
Örorkubyrði.
Það er kostnaður að -
Gefa ræðumanni hljóð.
Það er kostnaður að taka kjaraskerðinguna, þetta er eini hópurinn sem ekki hefur fengið leiðrétta kjaraskerðingu. Kostnaður sem hefur stóraukist er skattar á þetta fólk. Það er búið að stórauka skatta [[Örorkubyrði.]]og sú leið er farin að persónuafsláttur hefur ekki verið látinn fylgja verðlagi. Það er alveg með ólíkindum að ár eftir ár skuli vera hægt að halda þessum hópi niðri og segja að ef hópurinn eigi að eiga fyrir húsnæði eða mat sé það kostnaður. Ég segi bara: Skilið honum þannig að fólkið geti lifað mannsæmandi lífi og kallið það ekki kostnað.
Herra forseti. Við erum til hvar sem er og hvenær sem er að ræða hvernig hægt er að kosta tillögur sem hér eru lagðar fram. Við höfum margsinnis lagt fram tillögur [[Hvað kostar þessi?]]en þá kemur hæstv. fjármálaráðherra með eina frasann sem hann kann utan að: Þessi og þessi vilja bara hækka skatta.
Hvað kostar málið?
Hann gleymir hins vegar að minnast á [[Forseti hringir.]]að við viljum hækka skatta á þá sem fæddust með silfurskeið í munni og hafa aldrei þurft að hugsa um peninga. Ef einhvern tímann hefur þurft að eiga sér stað prinsippumræða án þess að við séum að telja baunir er það þegar við erum að tala um fólk sem er dæmt til fátæktar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég hef heyrt í þingsal frá 1. flutningsmanni þessa máls að málið kosti 36 milljarða. Ekki er fjallað mikið um það í þessari þingsályktunartillögu en 36 milljarðar eru dágóð fjárhæð. Ég heyri marga þingmenn sem hafa lýst áhyggjum af útgjaldaþróun undanfarinna ára ýmist styðja málið eða sitja hjá. Ég heyri síðan aðra þingmenn sem oft eru hér fljótir upp til þess að tala um skattahækkanir segja að ekki muni standa á þeirra stuðningi við að hækka skatta til að standa undir 36 milljarða útgjöldum. Þetta er tæplega tvöfalt hærri fjárhæð en skattalækkanirnar sem tryggðu lífskjarasamninga. Það eru ekki bara sumir sem fá skattalækkun heldur u.þ.b. 98% skattaðila. Þetta mál er gjörsamlega vanbúið, það er vanreifað og það er óskynsamlegt að styðja svona mál. Ég segi nei.
Virðulegur forseti. Menn koma hingað upp og segja að 36 milljarðar séu rosalegur kostnaður. Þetta er ekki kostnaður. [[Gripið fram í: Þetta er …]]Þetta er til að framfæra fólk. [[Gripið fram í.]]En hvað kalla þeir þá mistök upp á 140–200 milljarða hjá Íbúðalánasjóði, mistök sem myndu duga til að borga þessa upphæð í sex ár? Ha? Það er allt í lagi. Hvað er það? Einhver gerði bara mistök? [[Gripið fram í.]]140 eða 200 milljarðar, það veit enginn hver upphæðin verður. [[Forseti hringir.]]Þetta myndi duga í sex ár fyrir þessa einstaklinga. Hvernig væri að við hættum að gera svona mistök og létum þessa einstaklinga fá þessa peninga? Þingmaðurinn segir já.
Virðulegi forseti. Málið er vanreifað. Málið er vanbúið. Þetta er þriðja löggjafarþingið þar sem við köllum eftir 300.000 kr. lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust. Ýmsar upplýsingar og ýmsir útreikningar liggja að baki en í þessu tilviki kemur málið fram í formi þingsályktunartillögu af því að einhvern veginn hélt maður kannski að hugsanlega gæti ríkisstjórnin hugsað sér að taka utan um málið og koma því í gegn. En þegar við erum að lækka veiðigjöld, lækka bankaskatta og selja eignir landsmanna tugum milljarða undir raunvirði er ekkert sagt. Hvað er sagt þegar á að búa til þjóðarsjóð fyrir 110 milljarða og geyma þá upphæð einhvers staðar? Hvar er fólkið fyrst? Hver er að spá í það hér hvernig fjölskyldum líður með litlu börnin sín núna þegar eru að koma jól? Á ég að segja ykkur það? Því miður eru allt of fáir að spá í það heldur hugsa um krónur og aura og forgangsraða fjármunum til þess að geta látið það líta vel út á excel-skjali á meðan 12–15% íslenskra barna líða hér skort. Ég hef skömm á þessu. Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um þá tillögu að vísa frumvarpinu til ríkisstjórnarinnar. Hér er á ferðinni mál sem er í grunninn mjög gott og það er ástæða til að þakka flutningsmanni fyrir flutning þess. Við umræður í nefndinni komu hins vegar fram vangaveltur um hvort hér væri nægilega langt gengið og hvort ekki væri ástæða til að taka málið jafnvel enn þá lengra. Því kemur vísunin til ríkisstjórnar, en með býsna skýrum áskilnaði um að ráðuneytið flytji á næsta ári frumvarp um þetta mál.
Herra forseti. Ég þakka fyrir að þetta mál skuli nú fá þinglega meðferð í þriðju atrennu. Auðvitað er maður óþolinmóður gagnvart því að þetta mál fái hraða afgreiðslu en þar sem við Miðflokksfólkið aðhyllumst vönduð vinnubrögð föllumst við náttúrlega á það að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar enda er skýr áskilnaður um að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra flytji frumvarp byggt á þessu frumvarpi á næsta haustþingi. Ég trúi því og treysti að hæstv. ráðherra muni nota þann tíma sem honum og ráðuneyti hans gefst nú til þess í fyrsta lagi að eiga samráð á vormánuðum við þá sem að þessu máli koma, noti síðan sumarið til frumvarpsgerðar og komi hingað með frumvarp í byrjun næsta haustþings þannig að við getum samþykkt þetta mál til gæfu fyrir aldraða fyrir árslok árið 2020.
Herra forseti. Ég held að það sé mikilvægt að gefa þeim sem bæði geta og vilja möguleika á því að starfa fram yfir 70 ára aldurinn enda aldurstakmörkun ekkert endilega besti mælikvarðinn á það hvenær rétt sé að hætta að vinna, þ.e. fara á eftirlaun. Ég vil halda því til haga að þær hugmyndir um annaðhvort hækkun aldurstakmörkunar starfsmanna ríkisins eða jafnvel afnám aldurstakmörkunar sem mín þingsályktunartillaga og átta annarra þingmanna gengur út á verði ekki til þess að ganga á réttindi þeirra starfsmanna sem vilja eða þurfa jafnvel að fara fyrr á eftirlaun. Mér finnst lykilatriði að svona tillögur verði unnar í samráði við opinbera starfsmenn og út á það tel ég að verkið fram undan verði að ganga.
Virðulegur forseti. Frumvarpið sem við samþykktum í vor var mikil réttarbót fyrir hinsegin fólk en um leið og lögin komu til framkvæmda komu fram annmarkar sem gerðu það að verkum að Íslendingar búsettir erlendis lentu í vandræðum innan kerfisins við að breyta nafnaskráningu. Nú er strax verið að bregðast við því. Jafnréttisáætlun tekur tillit til fólks af öllum kynjum og sama má segja um þá vinnu sem hafin er við heildarendurskoðun laga um jafnan rétt kvenna og karla en þar verður tekið fast utan um breytileika kynjanna og kynvitundar. Það sýnir svart á hvítu að það verður haldið þétt utan um þennan málaflokk af hálfu þessarar ríkisstjórnar og því fagna ég.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta frumvarp og ætlaði bara örstutt að gera grein fyrir því um hvað það fjallar. Það fjallar um svokallaða skilavegi sem eru 70 km af vegum sem lengi hefur staðið til að sveitarfélögin tækju við veghaldi á frá Vegagerðinni. Það hefur hins vegar ekki gengið eftir og þetta frumvarp heimilar Vegagerðinni að sjá um veghaldið næsta ár, tryggja þá að ástand veganna komist í viðunandi horf og ljúka samningum við sveitarfélögin um að þau taki vegina síðan í sína umsjá.
Virðulegur forseti. Þetta er mjög fínt mál enda vorum við Píratar búin að leggja fram nákvæmlega eins mál. Það var enn í vinnslu í skjaladeildinni á nefndasviði þegar upp kom sú hugmynd hjá umhverfis- og samgöngunefnd að flytja það til að það kláraðist fyrir áramót. Það er bara frábært. Takk fyrir það.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um samþykki til frestunar á fundum Alþingis samkvæmt 1. mgr. 23. gr. stjórnarskrárinnar. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að veita samþykki til þess að fundum þingsins verði frestað frá 16. desember 2019 eða síðar, ef nauðsyn krefur, til 20. janúar 2020.“ Tillagan skýrir sig sjálf.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um veitingu ríkisborgararéttar frá allsherjar- og menntamálanefnd. Nefndinni bárust að þessu sinni 118 umsóknir um ríkisborgararétt á haustþingi 150. löggjafarþings en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt veitir Alþingi ríkisborgararétt með lögum. Nefndin leggur til að umsækjendum á 24 umsóknum verði veittur ríkisborgararéttur að þessu sinni. Í 1. gr. frumvarpsins sjálfs eru nöfn þessara 24 einstaklinga talin upp og ég sé ekki ástæðu til að rekja þau hér heldur vísa til frumvarpsins.
Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á fjölmiðlalögum, nr. 38/2011, með síðari breytingum (stuðningur við öflun og miðlun frétta, fréttatengds efnis o.fl.). Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að styðja þurfi við rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla og frumvarpið er liður í því. Miklar breytingar hafa orðið á rekstrarumhverfi fjölmiðla með tilkomu samfélagsmiðla og nýrra aðferða við miðlun efnis. Fjölmiðlar byggja afkomu sína einkum á auglýsingum og áskriftum og þegar báðir tekjustraumar minnka verulega er ljóst að erfiðleikar eru fyrir hendi. Tekjusamdrátturinn er rakinn annars vegar til þess að sífellt stærri hluti auglýsinga er birtur á vefjum erlendra stórfyrirtækja og hins vegar þess að mikið framboð er af ókeypis fjölmiðlaefni. Stjórnvöld víða um heim hafa brugðist við þessari þróun með því að veita fjölmiðlum styrki eða bæta rekstrarumhverfi þeirra með öðrum hætti. Norðurlandaþjóðir hafa verið í fararbroddi í stuðningi við einkarekna fjölmiðla um áratuga skeið. Í upphafi snerist hann einkum um dagblöð en hefur á síðustu árum einnig tekið til annarra tegunda fjölmiðlunar, svo sem netmiðla og hljóð- og myndmiðla. Í nýlegri skýrslu breska þingsins um stöðu fjölmiðla þar í landi er lögð áhersla á hlutverk fjölmiðla í lýðræðissamfélaginu, sem áður er getið, en jafnframt að stuðlað sé að framþróun og nýjungum. Virðulegur forseti. Á þeim forsendum og á grundvelli þeirra aðstæðna sem hér hefur verið lýst er mælt fyrir frumvarpi um stuðning við einkarekna fjölmiðla. Ríkisútvarpið hefur veigamiklu hlutverki að gegna í okkar samfélagi, eins og kemur fram í lögum um starfsemi þess, en það er nauðsynlegt að fleiri fjölmiðlar hafi ráðrúm til starfa, séu farvegur fyrir fjölbreytt sjónarmið og sinni þannig hlutverki sínu í samfélagi okkar. Markmið frumvarpsins er að efla fjölmiðla með því að styðja við og efla útgáfu í fréttum, fréttatengdu efni og umfjöllun um samfélagsleg málefni. Til að ná því markmiði er gert ráð fyrir að heimilt sé að veita einkareknum fjölmiðlum fjárhagslegan stuðning sem felst í því að endurgreiða þeim hluta þess kostnaðar sem fellur til við að afla og miðla slíku efni. Líkt og áður hefur verið rakið gegna einkareknir fjölmiðlar mikilvægu hlutverki í lýðræðissamfélagi. Gert er ráð fyrir því að stuðningurinn efli blaðamennsku, vandaðan fréttaflutning og upplýsta umræðu. Í frumvarpinu er tekið fram að markmiðið sé einnig að styðja við málstefnu íslenskra stjórnvalda og ýta þannig undir fjölmiðlun á íslensku. Um mikilvægi þessa þarf ekki að fjölyrða. Fjölmiðlar eiga að vera hluti af sameiginlegu hagsmunamáli þjóðarinnar, að efla og viðhalda íslensku máli og búa til skilyrði þannig að unga fólkið fái tækifæri til að fylgjast með samfélagsumræðunni á eigin tungumáli. Virðulegur forseti. Ég mun nú gera grein fyrir meginefni frumvarpsins. Eins og fram hefur komið er markmið þess að efla einkarekna fjölmiðla. Meginefni frumvarpsins fjallar því um með hvaða hætti stjórnvöld hyggjast standa að því. Gert er ráð fyrir að stuðningurinn verði annars vegar í formi endurgreiðslu allt að 18% af launakostnaði viðkomandi fjölmiðils vegna ritstjórnarstarfa og hins vegar í formi 4% sérstaks stuðnings sem einnig er miðaður við tiltekið hlutfall af launakostnaði. Gert er ráð fyrir að endurgreiðsla til fjölmiðils samkvæmt fyrra ákvæðinu geti ekki orðið hærri en 50 millj. kr. en ekki er þak á sérstökum stuðningi sem miðast við 4% af framangreindum launakostnaði. Í þessu sambandi er skilgreint í frumvarpinu hvaða störf teljist til ritstjórnarstarfa og er sú skilgreining nokkuð þröng til að vera sameiginleg öllum miðlum, þ.e. prent-, net-, hljóð- og myndmiðlum. Virðulegur forseti. Vert er að taka fram að endurgreiðsluþáttur frumvarpsins er í anda annarra kerfa sem stjórnvöld hafa sett á laggirnar á síðustu árum til að styðja við menningu á Íslandi og nefni ég þar endurgreiðslur er varða kvikmyndir, hljóðritun og bókaútgáfu. Einnig má nefna styrki til nýsköpunarfyrirtækja og nýjan stuðningssjóð sem ber heitið Kría. Hér er um að ræða endurgreiðslu á kostnaði úr ríkissjóði til einkaaðila, hvort heldur aðila í menningar- eða í nýsköpunarstarfsemi. Fjárframlög úr ríkissjóði Íslands vegna þessa nema mörgum milljörðum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að mennta- og menningarmálaráðherra skipi þrjá einstaklinga í úthlutunarnefnd samkvæmt tilnefningu ríkisendurskoðanda og skulu tveir uppfylla skilyrði um embættisgengi héraðsdómara og einn vera löggiltur endurskoðandi. Varamenn skulu skipaðir með sama hætti. Þá er tekið fram að ákvarðanir úthlutunarnefndar um endurgreiðslur og styrki eru fullnaðarúrlausnir á stjórnsýslustigi og sæta ekki stjórnsýslukæru. Rétt er að árétta í þessu sambandi að umsækjendur hafa rétt til að bera ákvarðanir úthlutunarnefndar undir dómstóla og réttaröryggis er því gætt í hvívetna þó að ákvörðun nefndarinnar verði ekki skotið til æðra setts stjórnvalds. Ítarlegar kröfur eru gerðar til þeirra fjölmiðla sem sækja um endurgreiðslur um að umsóknum þeirra fylgi öll þau gögn sem nauðsynleg eru til að hægt sé að taka ákvörðun um afgreiðslu. Í þessu sambandi er þess t.d. krafist að fullt gagnsæi ríki er varðar eignarhald á fjölmiðli. Til að hljóta endurgreiðslu af hluta launakostnaðar þarf umsækjandi að uppfylla ákveðin skilyrði. Skilyrðin sækja fyrirmynd sína í löggjöf annars staðar á Norðurlöndum um opinberan stuðning og ívilnanir til einkarekinna fjölmiðla. Sérstaklega hefur verið horft til norskrar og danskrar löggjafar á þessu sviði. Óhjákvæmilegt hefur þó reynst að aðlaga reglurnar íslenskum fjölmiðlamarkaði. Helstu skilyrði sem fjölmiðlar þurfi að uppfylla til að geta hlotið stuðning eru að fjölmiðill skuli vera skráður eða hafa leyfi til hljóð- eða myndmiðlunar og hafa starfað óslitið í 12 mánuði eða lengur fyrir þann tíma sem umsókn berst til fjölmiðlanefndar. Aðalmarkmið fjölmiðilsins skal vera miðlun frétta, fréttatengds efnis og umfjöllun um samfélagsleg málefni. Efni hans skal vera fjölbreytt og fyrir allan almenning á Íslandi. Gert er ráð fyrir að prentmiðlar gefi út að lágmarki 48 sinnum á ári en net-, hljóð og myndmiðlar og aðrir sambærilegir miðlar miðli nýju efni daglega. Ritstjórnarefni skal vera að lágmarki 40% af því efni sem birtist í prentmiðlum og hjá netmiðlum og einn sjötti hluti af því skal byggja á sjálfstæðri frétta- og heimildaöflun. Virðulegur forseti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að lögin taki gildi 1. janúar næstkomandi og að fyrstu endurgreiðslur og stuðningur miðist við yfirstandandi ár. Þá er lagt til að lögin verði endurskoðuð fyrir 31. desember 2024, enda er hér um ríkisaðstoð að ræða sem þarf að meta reglulega. Einnig þarf að meta hvort markmið laganna hafi náðst og því er gert ráð fyrir að úttekt á áhrifum og árangri stuðnings á einkarekna fjölmiðla samkvæmt frumvarpi þessu verði gerð fyrir lok árs 2023. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er leitast við að Ísland skipi sér í hóp með öðrum Norðurlandaþjóðum og fleiri ríkjum í Evrópu sem styrkja einkarekna fjölmiðla og stuðla þannig að fjölbreytni í fjölmiðlum. Þess er vænst að sá stuðningur sem frumvarpið gerir ráð fyrir geri fjölmiðlum kleift að efla ritstjórnir sínar, vera vettvangur skoðanaskipta og tjáningarfrelsis og með þeim hætti rækja hlutverk sitt sem einn af hornsteinum lýðræðisins. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr., virðulegi forseti, vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða hér frumvarp til laga um stuðning við fjölmiðla. Ég tel að styrkja þurfi litlu fjölmiðlana úti á landi sem eru að reyna að halda uppi smáupplýsingagjöf um sveitarfélögin og nágrannasveitir en mig langar að spyrja um ákvæðið um 48 vikur. Þá eru bara fjórar vikur sem viðkomandi eiga frí. Það er yfirleitt einn, í mesta lagi tveir, á þessum fjölmiðlum og mér finnst þetta mjög knappt vegna þess að útgáfa dettur oft út yfir jól. Ég er að velta fyrir mér hvort 45–46 vikur hefðu ekki verið nóg. Annað sem ég er að spá í er hvort ekki sé kominn tími til að byrja á þeim enda að taka RÚV út af auglýsingamarkaði og skipta RÚV upp. Þarf RÚV þá stóru umgjörð sem það er með, t.d. margar sjónvarpsrásir og útvarpsrásir? Það er alltaf verið að tala um öryggisþáttinn en við höfum séð að það gildir ekki. Ég held að það væri nær að hafa eina sjónvarpsrás og eina útvarpsrás hjá RÚV, taka það af auglýsingamarkaði, byrja á því í staðinn fyrir að fara að dæla peningum í þetta. Þeir sem eiga fjölmiðla núna eru, eftir því sem ég best sé, mjög vel efnaðir menn og virðast geta rekið þá ár eftir ár með bullandi tapi. Ég sé ekki hvers vegna við ættum að styrkja stóra fjölmiðla með opinberu fé.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Það er skýrt í þessu frumvarpi að sérstaklega er tekið tillit til héraðsfjölmiðla og að þeir nái að koma út. Þeir falla undir þessi skilyrði vegna þess að það er afar brýnt að upplýsingaþjónustu sé sinnt á öllu landinu. Við tökum sérstakt tillit til þessara fjölmiðla og þeir falla undir frumvarpið. Ég tel líka mjög mikilvægt að við áttum okkur á þeirri stöðu sem uppi er á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Hún er ekki ný, margir hafa komið að því að vinna að þessu frumvarpi. Á árinu 2016 var skipuð nefnd undir forystu hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Illuga Gunnarssonar og talsverður tími er búinn að fara í vinnslu þessa frumvarps þar sem við reynum að taka mikið tillit til þeirra aðstæðna sem uppi eru á Íslandi svo hægt sé að styðja við íslenskan fjölmiðlamarkað.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ef ég setti þetta upp eins og stuðning við öryrkja, eldri borgara og þá sem eru veikir myndi ég hugsa með mér: Af hverju er verið að styrkja menn sem eru forríkir og hafa allt til alls? Ég næ því ekki. Svo fór ég að hugsa: Auðvitað, þeir eru veikir. Það gæti verið vegna þess að þeir eru fjársjúkir. Það gæti verið örorka og þá skil ég það auðvitað. Jú, við skulum styrkja þá vegna þess að þeir virðast alltaf þurfa meira og meira fé þó að fjölmiðillinn sé rekinn með bullandi tapi. Hvar eigum við að hætta? Hvaða atvinnurekendur eigum við ekki að styrkja? Litlu búðirnar sem berjast í bökkum úti á landi eða einhvers staðar? Hvar eigum við að hætta og hvar eigum við að byrja? Ég sé ekki að við eigum að styrkja þessa fjölmiðla. Við eigum að sjá til þess að RÚV sé ekki á auglýsingamarkaði og byrja á allt öðrum stað [[Forseti hringir.]]en þessum.
Virðulegi forseti. Ég tel brýnt að fara yfir það hvers vegna við erum að fara í þessa lagabreytingu. Í fyrsta lagi er lýðræðishlutverkið sem fjölmiðlar gegna. Fjölmiðlar eru mikilvægur vettvangur skoðanaskipta um þjóðfélagsleg málefni. Breytingar á umhverfi geta haft bein áhrif á það hvernig tekst til að halda lýðræðislegu fyrirkomulagi. Í öðru lagi er menningarlegt mikilvægi. Fjölmiðlar eru hluti af því sameiginlega hagsmunamáli okkar að efla íslensku og stuðla að samfélagsumræðu. Í þriðja lagi, eins og ég kom inn á í inngangsræðu minni, er að rekstur fjölmiðla, ekki bara á Íslandi, er mjög erfiður vegna þeirrar tækni- og samskiptabyltingar sem hefur átt sér stað á síðustu misserum. Þess vegna hefur staðan gjörbreyst í rekstri fjölmiðla.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar orð. Ég skil reyndar ekki asann á þessu máli en það er annað mál. Mér finnst af því sem ég er búinn að lesa í þessu frumvarpi lítið fara fyrir stóra bleika fílnum í Efstaleitinu. Hann ýtir kannski á að þessi þróun verði. Ég hef nokkrar spurningar. Á bls. 6 segir t.d., með leyfi forseta: „Samningur mennta- og menningarmálaráðuneytis og Ríkisútvarpsins um fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu var undirritaður árið 2015 og rennur út í árslok 2019.“ Nú eru fáir dagar eftir af árinu 2019. Er vinnu við áframhaldandi samning lokið eða verður honum lokið á þeim fáu dögum sem eftir lifa ársins? Er eitthvað um það að segja? Í öðru lagi: Hvað verður um svokallaða frjálsa fjölmiðla, sjálfstæði þeirra og frjálsræði, sem eru styrktir af ríkisfé þegar þeir eru orðnir háðir ríkinu um tekjur? Hefur ráðherra engar áhyggjur af því? Ég heyrði áðan hæstv. ráðherra segja að fjölmiðlar hefðu menningarlegt hlutverk. Það er alveg hárrétt og þess vegna hlýt ég að spyrja: Verða þeim fjölmiðlum sem fá styrki sett einhver skilyrði, t.d. að þeir miðli upplýsingum og fréttum á íslensku, sem skortir mjög á hjá þeim flestum? Verður gerð gangskör í að laga það til? Hvað ætla menn að fá í staðinn fyrir þessa peninga, 400 milljónir mínus að vísu eitt stöðugildi og kostnað við nefnd af dýrari sortinni? Spurningin er: Hvaða kröfur ætlar ríkið að gera til þeirra fjölmiðla sem verða styrktir, t.d. um að þeir sinni því að varðveita íslensku sem þeir hafa ekki gert?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Ég vil í fyrsta lagi nefna að vinna við gerð þjónustusamnings er í fullum gangi. Þar leggjum við í fyrsta lagi mikla áherslu á tungumálið, að við séum í sókn fyrir það, bæði í sókn og vörn, til að tryggja framtíð tungumálsins. Í öðru lagi leggjum við ríka áherslu á fræðslu, að auka allt sem tengist menntun og sérstaklega menntun barna og ungs fólks. Hv. þingmaður spurði úti í sjálfstæði og var að hugsa um hvort þetta myndi hafa þannig áhrif að fjölmiðlar yrðu of háðir ríkisvaldinu. Ég tel þetta gagnlega spurningu og vil svara henni þannig að annars staðar á Norðurlöndunum er sams konar fyrirkomulag og ég hef ekki heyrt af þeirri gagnrýni að þetta sé þannig ríkisstuðningur að hann hafi áhrif á sjálfstæði ritstjórna. Ég ber einfaldlega það mikið traust til fjölmiðlamanna að ég hef ekki áhyggjur af því að ríkisstyrkur í þessu formi hafi áhrif á sjálfstæði þeirra. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni er varðar íslenskuna og hvaða kröfur við ætlum að gera. Við gerum þær kröfur að við förum eftir íslenskri málstefnu og erum núna að vinna eftir þingsályktun sem var samþykkt á þingi af öllum þingmönnum sem miðar að því að styrkja allt sem tengist tungumálinu okkar í samfélaginu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hlýt að spyrja líka um upphæðina, 400 milljónir. Ekki alls fyrir löngu felldi meiri hluti þingheims tillögu okkar Miðflokksmanna um að veittar yrðu 270 milljónir til að stytta biðlista eftir liðskiptaaðgerð. Hérna draga menn 400 milljónir upp úr pússi sínu. Er það rétt forgangsröðun, þegar velta þarf fyrir sér hverri krónu, að styrkja einkarekna fjölmiðla um 400 milljónir á ári ofan á þá rúmu 4 milljarða sem við greiðum til svokallaðs ríkisútvarps? Þá er spurningin: Hvernig líst hæstv. ráðherra á tillögu okkar Miðflokksmanna um að almenningi verði gert kleift að velja þá fjölmiðla sem hann vill að útvarpsgjald fari til, að menn fái að velja með fótunum?
Virðulegur forseti. Ég vek athygli á því að rekstrarumhverfi fjölmiðla hér á landi hefur verið mjög frábrugðið því sem gerist á Norðurlöndunum. Í fyrsta lagi eru ríkisfjölmiðlar þar ekki á auglýsingamarkaði og í öðru lagi njóta þeir stuðnings hins opinbera, m.a. út af því menningarlega mikilvægi sem fjölmiðlar gegna í lýðræðislegum samfélögum. Rekstrarskilyrðin eru allt önnur. Það hefur löngum verið áætlun stjórnvalda að styðja betur við þetta umhverfi og nú er komið frumvarp sem hefur það að markmiði að styrkja þennan markað í anda þess sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum. Ég tel mjög brýnt að málið fari nú til nefndar og að þær athugasemdir sem nefndarmenn hafa og þær breytingar sem þeir vilja gera komi fram í störfum nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Það er oft þannig að þegar Píratar mæta á sjónarsviðið og ætla að fara að tala um einhver vandamál sem eru tiltölulega nýtilkomin vegna tæknibyltingarinnar er meira rætt um vandamál og skýringar á því hvers vegna ekki sé hægt að gera eitt eða annað frekar en að koma með konkret lausnir á vandanum sem blasir við. Í því samhengi segi ég að markmiðið með þessu frumvarpi finnst mér mjög gott og jákvætt, þ.e. að efla sjálfstæða fjölmiðla. Ég hef aftur á móti nokkrar efasemdir um þessa nálgun en býð engar sérstakar lausnir í sjálfu sér á móti. Það er tvennt, annars vegar hef ég áhyggjur af því sem ég hef nefnt áður, sjálfstæði fjölmiðlanna. Ég heyrði alveg svör hæstv. ráðherra en með fullri virðingu þykja mér þau ekki duga til. Þegar ríkisvaldið ákveður að setja skilyrði fyrir því að láta einhvern lögaðila fá peninga verður sá lögaðili eðli málsins samkvæmt háður því að uppfylla þau skilyrði og það finnst mér óheppilegt þegar kemur að þessum tiltekna anga samfélagsins sem er stundum kallaður fjórða valdið, fjölmiðlum. Hitt er náskylt sem ég hef ekki síður áhyggjur af, að mér finnst með þessu frumvarpi þessi téðu skilyrði þannig að þau setji miðlana í tiltekið mót. Mér finnst gamlir fjölmiðlar fá forskot á nýja. Það er skilyrði um að fréttir skuli vera daglegar. Það er auðvelt að koma fram með dæmi sem brjóta upp þetta mynstur. Annað er að gert er ráð fyrir tilteknum starfsmannafjölda, þremur eða einum eftir atvikum, og gerð krafa um fjölbreytt efni og sjálfstæða frétta- og heimildaöflun. Fyrir utan að mér finnst óljóst hvað þessi orð þýða nákvæmlega er frekar auðvelt að láta sér detta í hug einhver viðskiptamódel sem myndu ekki passa við þetta módel en væru þess virði að prófa. Það eru einmitt þau sem ég myndi vilja sjá stuðning við, ekki frá ríkinu, en að þau yrðu einhvern veginn að veruleika. Það er það sem ég hef áhyggjur af hérna, að ef þetta er sniðið í eitthvert fyrirframákveðið mót [[Forseti hringir.]]óttast ég að það sé bara verið að halda einhverju gömlu viðskiptamódeli í öndunarvél þegar þróunin felur í sér að eitt klikkar og annað kemur í staðinn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þær athugasemdir sem fram hafa komið, í fyrsta lagi að þetta muni hafa áhrif á sjálfstæði fjórða valdsins, að fjölmiðlar verði ekki sjálfstæðir vegna ríkisstuðnings, og hins vegar spyr hann hvort við séum að bjóða upp á lausn fyrir fjölmiðla gærdagsins, eins og ég skil hann. Fyrst er það að nefna varðandi sjálfstæðið að eins og ég hef nefnt áður lítum við til annarra ríkja og skoðum hvaða leiðir þau hafa farið. Þessi leið hefur reynst býsna vel annars staðar á Norðurlöndunum og því förum við hana. Umtalsverð vinna hefur átt sér stað, bæði með þeirri nefnd sem var skipuð af hæstv. þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra Illuga Gunnarssyni, þar sem þessi leið var m.a. nefnd, og svo hefur fjölmiðlanefnd unnið líka heilmikið að gerð þessa frumvarps. Ef þetta getur virkað annars staðar á Norðurlöndunum tel ég allar líkur á að þetta geti virkað hér. Varðandi það hvort við séum að setja alla fjölmiðla í ákveðið form með þeim skilyrðum sem við erum búin að setja upp verður tíminn að leiða það í ljós en þetta er sú lausn og það tækifæri sem við sjáum helst koma til greina til að styðja við íslenskan fjölmiðlamarkað. Við höfum horft á það sem hefur verið að gerast annars staðar, eins og til að mynda í Frakklandi og á Spáni þar sem þrengt var að auglýsingatekjum ríkisfjölmiðilsins. Þar kom í ljós að tekjurnar fóru ekki beint til þeirra einkareknu fjölmiðla sem voru til staðar en þannig átti að reyna að styrkja þá. Auglýsingatekjurnar fóru á stóru efnisveiturnar vegna þess að þar eru flestir þessa dagana.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvað er átt við með að þetta hafi gefið góða raun á Norðurlöndunum en þetta mál kemur væntanlega inn í mína nefnd þannig að ég skoða það betur þar og mun gera það með opnum huga. Stóri vandinn eins og ég sé hann varðandi lýðræðislegt hlutverk fjölmiðla í dag er ekki sá að hefðbundnir fjölmiðlar eigi erfitt með rekstur þótt það sé hluti af vandanum. Stóri vandinn í mínum augum er hvernig upplýsingadreifingu er stjórnað algjörlega á skjön við það sem þjónar lýðræðislegri umræðu, t.d. að við hv. 5. þm. Reykv. s. lækum og smellum á mismunandi hluta á netinu, geri ég ráð fyrir, og fáum þess vegna ólíkar upplýsingar. Umræðan sem við ættum að taka venjulega verður fyrir vikið aldrei til staðar. Þótt ég sé sósíalisti get ég samt keypt mér Morgunblaðið og lesið það og komist að því hvað hægri mönnum finnst. Það er ekki endilega hægt á netinu í dag sem er stór hluti af vandanum og fer í raun langt út fyrir það sem við getum gert hér til að laga. Ég get líka auðveldlega ímyndað mér hugmyndir um fréttamiðil sem fjallar alfarið um Alþingi. Ég held að það gæti gagnast lýðræðislegri umræðu en ég sé ekki að það passi inn í módelið. [[Forseti hringir.]]Annað er leiðréttingafréttir, fréttir sem væru bara í því að leiðrétta fréttir og væru kannski gefnar út á netinu einu sinni í viku. Það myndi ekki falla undir þetta heldur. Það eru svona hugmyndir sem ég held að við þurfum frekar að styðja en hefðbundnu miðlana. Ég ítreka bara að ég mun skoða betur í nefnd það sem hæstv. ráðherra fór yfir í fyrra svari.
Virðulegur forseti. Fram að þessu frumvarpi hefur stuðningur við einkarekna fjölmiðla á Íslandi ekki verið neinn en hann hefur verið umtalsverður annars staðar á Norðurlöndunum. Við höfum verið í allt annarri stöðu, bara svo ég ítreki það. Varðandi það sem fram kemur í máli hv. þingmanns um það hvernig við miðlum efni þessa dagana þori ég að fullyrða að aldrei í mannkynssögunni hefur verið jafn mikið í boði af efni alls staðar í gegnum stórar efnisveitur og aðgengi að fræðslu og svo mörgu. Það sem við horfum svolítið mikið til er líka að huga að tungumálinu okkar sem skiptir verulegu máli. Eitt af því sem við sjáum er að blaðalestur ungs fólks hefur minnkað alveg gríðarlega á síðustu tíu árum. Auðvitað les unga fólkið okkar líka á netinu en framboðið er ekki eins mikið á íslensku og áður var vegna þess að unga fólkið okkar hefur, sem er líka alveg stórkostlegt, aðgengi að öllu öðru efni í gegnum stórar efnisveitur.
Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla. Eins og öllum er ljóst sem hér eru erum við á síðustu metrunum á þessu haustþingi og það er svo sem ákvörðun út af fyrir sig að mæla fyrir þessu máli núna með það fyrir augum að koma málinu til nefndar. Það er búinn að vera mikill vandræðagangur allan tímann sem málið hefur verið í vinnslu. Maður sá það á þeim 27 umsögnum sem bárust inn í samráðsgátt stjórnvalda þar sem málið lá til umsagnar á fyrri stigum að það virðast miklar efasemdir um að hér sé verið að slá skynsamlegan tón hvað það varðar að styðja við innlenda fjölmiðlun, sérstaklega einkafjölmiðlana. Ég held að það væri betur heima setið en af stað farið núna og menn reyndu að vinna málið betur og kannski koma með fyllri útfærslur sem meiri sátt væri um, sérstaklega gagnvart þeim sem lausnirnar beinast að, því að efasemdir um málið dyljast engum sem skoðuðu þær umsagnir sem fram komu í samráðsgáttinni. Þar virðast efasemdirnar vera uppi en við sjáum til hvernig málið verður unnið núna í nefnd. Það sem margir hafa kallað fílinn í stofunni hafa sumir kallað bleika fílinn en ég ætla nú bara að kalla það Ríkisútvarpið. Það sem kemur mest á óvart er hversu lítið er í rauninni tekist á við Ríkisútvarpið, aðstöðu þess og yfirburðastöðu á fjölmiðlamarkaði í frumvarpinu. Ef Ríkisútvarpið nýtur þeirrar yfirburðarstöðu og þess frelsis sem það hefur haft á auglýsingamarkaði áfram verður brekkan væntanlega áfram býsna brött fyrir einkareknu miðlana. Ég held að það þurfi ekki annað en að fara í gegnum umsagnir þeirra miðla sem hafa stærstu fréttastofurnar á innlendum markaði til að það blasi við að rétti tónninn er ekki sleginn í þessu frumvarpi. Það eru nefnilega til aðrar leiðir sem ég ætla að leyfa mér að fara aðeins inn á. Í fyrsta lagi ætla ég að fara yfir það sem við í Miðflokknum höfum lagt til til lausnar í þessu máli hvað varðar yfirburðastöðu Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamarkaði á sama tíma og við styðjum við innlenda frjálsa fjölmiðlun og innlenda dagskrárgerð. Síðan hafa tilteknir þingmenn Sjálfstæðisflokksins komið fram með prýðilegar hugmyndir. Ég held að einhvers lags sambland þessara tveggja þátta úr því samansafni hugmynda sem hafa komið úr þessum tveimur áttum myndi grunda mun betri nálgun sem styddi öflugar við innlenda einkamiðla á sama tíma og fíllinn í stofunni yrði settur í rækilega megrun. Þeir fjármunir, sennilega á sjöunda milljarð núna, sem Ríkisútvarpið hefur úr að spila, annars vegar með ríkisframlögum og hins vegar vegna tekna á auglýsingamarkaði, gera þennan slag svo ójafnan að einkareknu miðlarnir eiga engan séns. Ef ég tæpi aðeins á þeim sjónarmiðum sem Miðflokkurinn setti fram nýlega í tillögu að lausn þessara mála er tillagan tvíþætt. Annars vegar gengur hún út á að skattgreiðendur, almenningur, fái að velja á skattframtali hvers árs til hvaða fjölmiðils þeir beina útvarpsgjaldi sínu. Áheyrendur vita hvað ég á við með þeirri vísan. Í tillögu okkar er útfært hvernig þetta myndi trappast upp að ákveðnu þaki en þarna gæfist almenningi í fyrsta lagi kostur á að beina stuðningi sínum til þeirra miðla sem þeir vilja - það þarf ekki að vera einn, það geta verið fleiri miðlar. Menn gætu hakað við t.d. tvo, þrjá miðla á skattskýrslu og miðlarnir myndu njóta þess á komandi ári. Með þessu næðist að stýra stuðningi í þá átt sem almenningur metur mest hverju sinni á sama tíma og yfirburðastaða Ríkisútvarpsins væri tröppuð niður hægt og rólega. Enginn ofsi. Hitt atriðið sem við í Miðflokknum lögðum til snýr að auglýsingastöðu Ríkisútvarpsins. Þar hafa komið fram sjónarmið sem snúa að því að fari Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði verði í fyrsta lagi erfitt að ná til tiltekinna aðila, tiltekinna hópa, og hins vegar hafa komið fram áhyggjur af því að þær auglýsingatekjur sem ekki færu til Ríkisútvarpsins færu ekki endilega til annarra innlendra miðla. Tillaga okkar í Miðflokknum gengur út á að Ríkisútvarpið verði áfram á auglýsingamarkaði en að helmingur tekna Ríkisútvarpsins af auglýsingum og kostun fari í sjóð til stuðnings innlendri dagskrárgerð sem yrði samkeppnissjóður sem myndi styðja myndarlega við innlenda dagskrárgerð sem gæti síðan verið áfram til sýningar eftir þeim reglum sem þar um giltu, bæði hér á innlendum sjónvarpsmarkaði og erlendis, eftir atvikum. Þarna held ég að við séum búnir að finna lausn, nálgun þar sem við forðumst þá ríkisvæðingu fjölmiðlanna sem nú er verið að leggja til en náum á sama tíma að styðja myndarlega við innlenda dagskrárgerð, styðja við innlenda einkarekna fjölmiðla og draga úr yfirburðastöðu RÚV, allt bara í hóflegum skrefum en samt þannig að staðan á fjölmiðlamarkaði yrði öll önnur að tveimur til þremur árum liðnum en við horfum upp á í dag. Ég held að hv. þm. Páll Magnússon sé næstur í pontu þannig að ég ætla að eftirláta honum að fara yfir þær prýðishugmyndir sem mér sýndist koma fram. Ég man ekki hvort hv. þingmaður talaði fyrir þeim hugmyndum sem ég sá fréttir fluttar af sem gengu út á að beita skattkerfinu með þeim hætti sem til að mynda kemur fram í tilteknum umsögnum og hefur verið gert víðar. Ég held að þarna tækist aftur að búa til einfaldara kerfi heldur en það sem er verið að búa til núna, kerfi ákveðinnar ríkisvæðingar þar sem allt kallar á sérstakt eftirlit og bætir við flækjustigið sem ég er sannfærður um að litlu fjölmiðlarnir sérstaklega munu vel geta verið án. Það er nú einhvern veginn þannig og við þekkjum það öll sem hér erum að íþyngjandi regluverk, eftirlit og það að þurfa að smeygja sér í jakka sem ríkið réttir viðkomandi rekstraraðila, verður aldrei til góðs. Þetta vildi ég nú segja um þessar tvær nálganir, auðvitað með áherslu á nálgun okkar Miðflokksfólks, og vona þá að þingmenn Sjálfstæðisflokksins fari í ítarlegra máli yfir sín sjónarmið á eftir. Í tillögunum sjálfum eru auðvitað atriði sem vekja strax verulegar efasemdir og mig langar bara að nefna eitt. Svo að allrar sanngirni sé gætt eru ekki nema þrjár stórar ritstjórnir sem starfa á einkamarkaði í dag. Það er Morgunblaðið, Fréttablaðið og fréttastofa Stöðvar 2. Fleirum er ekki til að dreifa. Ef þetta þak sem fjallað er um í frumvarpinu, sem ég vona reyndar að fái þannig hanteringu í nefndinni að málinu verði breytt mjög verulega, verður til staðar, þá held ég að spilunum sé býsna ójafnt skipt, þ.e. þeim fjármunum sem úr er að spila, ef þessar þrjár stóru ritstjórnir þurfa að einhverju marki að troða sér í þann sama jakka og minni fjölmiðlarnir þurfa að gera. Ég vil beina því til nefndarinnar að þetta atriði verði sérstaklega skoðað með það í huga að nefndin hverfi frá því, verði ekki aðrar útfærslur sem ganga lengra til þess að málinu verði breytt á enn drastískari máta. Að endingu vil ég segja að eins og tillögur okkar í Miðflokknum bera með sér teljum við þetta nauðsynlega aðgerð, þ.e. að styðja við einkarekna, innlenda fjölmiðla. Við teljum nauðsynlegt að draga úr yfirburðarstöðu Ríkisútvarpsins og við teljum skynsamlegt margra hluta vegna að styðja við innlenda dagskrárgerð. Við erum búnir að leggja fram tillögu sem hakar í öll þessi box, tillögu sem ég held að allir aðilar á markaði ættu að geta unað nokkuð vel við. Mestu efasemdirnar koma eflaust úr þeirri átt þar sem Ríkisútvarpið missir spón úr aski sínum en það er engu að síður sett fram svo hóflega að ég trúi ekki öðru en að Ríkisútvarpið geti aðlagað sig að þeim veruleika að hafa ekki á sjöunda milljarð úr að spila heldur eitthvað örlítið lægri tölu, þótt hún sé ekki sett niður úr öllu valdi. Þetta er það sem ég vildi segja á þessu stigi málsins áður en málinu verður vísað til nefndar og við sem hér erum förum í jólaleyfi, eftir morgundaginn. En ég vil bara brýna nefndina til að nálgast málið með opnum huga fyrir öllum breytingum, gjörbreytingu á málinu ef það bætir það, og sérstaklega vil ég að við forðumst að ríkisvæða innlenda, einkarekna fjölmiðlakerfið eins og hér er lagt upp með.
Forseti. Ég starfaði lengi á fjölmiðlum og þá kom vissulega fyrir að maður þurfti að vitna í aðra fjölmiðla og góða vinnu annarra fréttamanna sem þar höfðu skilað sinni vinnu. Þá hafði maður þá gullnu reglu að vísa til þeirrar ágætu vinnu, þeirra frumheimilda sem þar hafði verið unnin. Nú er ég búinn að hlusta á tvo hv. þingmenn Miðflokksins fjalla um þessa hugmynd sína sem einn þeirra kallaði hér fyrr í kvöld að leyfa skattgreiðendum að kjósa með fótunum, þ.e. merkja við á skattskýrsluna. Mér leið um tíma eins og ég væri að hlusta á Davíð Oddsson, fyrrverandi hv. þingmann, því að hann talaði mjög fyrir þessari tillögu. En hvorugan þeirra heyrði ég nú geta uppruna tillögunnar heldur börðu þeir sér dálítið í brjósti um að þetta væri tillaga Miðflokksins. Ég hvet hv. þingmann til að geta uppruna heimilda sinna eins og við gerðum á ritstjórnum og þótti sjálfsögð kurteisi að gera. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í þessa tillögu hans. Ég get ekki skilið hv. þingmann öðruvísi en svo að ég og hann séum ekki með alveg sömu hugmyndir um hvað Ríkisútvarpið sé. Mínar hugmyndir byggja á lögum um Ríkisútvarpið en hv. þingmaður virðist aðeins tala um fréttahluta þeirrar stofnunar. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í þá tillögu að menn geti merkt við á skattskýrslu um stuðning við þá menningarstofnun sem RÚV er, hvort Miðflokkurinn telji að það muni eiga við fleiri menningarstofnanir. Eiga skattgreiðendur að velja hvaða leikhús fær styrk? Eiga skattgreiðendur að velja hvaða dansflokkur fær styrkinn o.s.frv.? Eða telur hv. þingmaður, eins og ég hef lesið Miðflokkinn, að hann vilji efla íslenska þjóðmenningu, að einstaka menningarstofnanir eigi að vera þjóðmenningarstofnanir, t.d. Þjóðleikhúsið eða listdansflokkur - og ríkisútvarp?
Frú forseti. Ef ég legg einhvern tíma fram tillögu um að skattgreiðendur fái að velja til hvaða menningarstofnunar, leikhúss eða dansflokks þeir vilji verja sínum skattpeningum mun ég gæta þess rækilega að eigna hugmyndina hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, með vísan í frumheimildir eins og hv. þingmaður kom inn á. En ég vil nú segja strax: Ég held að ég hafi ekki nefnt fréttastofu Ríkisútvarpsins einu orði í ræðu minni. Ég er bara nokkuð viss um að svo er ekki. En ef hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé skynjar ekki né upplifir þá yfirburðastöðu sem Ríkisútvarpið er í, og þar með fréttastofa Ríkisútvarpsins, þá verðum við félagarnir nú sennilega bara að lifa með því að við skynjum Ríkisútvarpið hvor með sínum hætti. Ég held að allir á þessum markaði sem ekki starfa í Efstaleitinu upplifi það á eigin skinni að yfirburðastaða þeirrar stofnunar hefur sitt að segja. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé vísaði í að hugmyndin um að skattgreiðendur fengju að velja hvert útvarpsgjaldið færi væri upphaflega komið inn frá fyrrverandi forsætisráðherra og núverandi ritstjóra Morgunblaðsins, Davíð Oddssyni. Það er ekki til að gera hana verri, það er ljóst. Ég skal halda því til haga og ég hafði bara hreinlega ekki áttað mig á því. Auðvitað eru hugmyndir nefndar og maður man úr þeim úr kosmóinu, ef svo má segja, en ég hafði ekki eyrnamerkt hana sérstaklega fyrrverandi forsætisráðherra okkar, hinum góða manni Davíð Oddssyni, en ég kannski geri það hér eftir. Það er auðvitað þannig að í tillögum Miðflokksins eru útfærslur á þessu til viðbótar við prinsippákvörðunina um að leyfa skattgreiðendum að stýra sínum stuðningi sjálfum því það þarf útfærslu á slíkum hugmyndum og hún er í tillögum okkar.
Forseti. Það kemur mér á óvart að ég sé að segja hv. þingmanni með sína ágætu sögu í Sjálfstæðisflokknum frá því sem einhverjum tíðindum að þessi hugmynd komi frá Davíð Oddssyni. Það er fínt að hann og Miðflokkurinn muni eigna ritstjóra Morgunblaðsins þessa hugmynd héðan í frá. Hann má vera stoltur af því eða ekki. Ég hef ekki skoðun á því. Ég var bara að rifja upp hvaðan þessi hugmynd kæmi og rifja upp þá gullnu reglu okkar fréttamanna, núverandi og fyrrverandi, að geta frumheimilda. Önnur gullin regla er að segja satt og heiðarlega frá því sem aðrir segja, t.d. þingmenn. Ég hefði ekki í mínum störfum sem fréttastjóri hleypt endursögn hv. þingmanns á því sem ég sagði í blaðið þegar ég vann þar því að slík var afbökunin á mínum orðum hér. Hugmynd mín um RÚV var einföld spurning til hv. þingmanns um hvort skattgreiðendur gætu valið um aðrar menningarstofnanir því að það hlýtur að vera eðlileg spurning. Ef það gildir um eina menningarstofnun, af hverju gildir það þá ekki um aðrar? Það er rétt hjá hv. þingmanni, held ég, ég játa að ég man ekki hvert einasta orð í ræðu hans, að hann hafi ekki nefnt fréttastofu RÚV einu orði. Það er akkúrat það sem er. Því að hvernig hv. þingmaður talar um RÚV er bara um samkeppni RÚV við aðra fjölmiðla sem sinna fréttaöflun og -miðlun. Mig langar að spyrja hv. þingmann hve stór hluti af rekstri RÚV fari í þá fréttastofu sem er í hvað mestri samkeppni. Og áfram langar mig að spyrja út í ræðu hv. þingmanns sem talar um að ríkisvæða einkarekna fjölmiðla, verði þessi styrkur að veruleika, þessi fína hugmynd hæstv. menntamálaráðherra: Telur hv. þingmaður að aðrir fjölmiðlar, t.d. á Norðurlöndunum, sem njóta slíks stuðnings séu ríkisvæddir?
Frú forseti. Til að svara andsvari hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppé vil ég fyrst segja, fyrst þingmaðurinn velur þá leið að okkur þingmönnum á löggjafarsamkundunni væri betra að haga máli okkar þannig að samræmdist verkreglum blaðamanna, að þegar Vinstri grænum þingmönnum dettur til hugar að hækka skatta, þá er það bara hugmynd þess Vinstri græna þingmanns hverju sinni. Það er ekkert vera að vísa í einhverja gamla vinstri sinnaða hagfræðinga. Það verður flókið [[Gripið fram í.]]að halda utan um ef menn þurfa að fara í þá áttina. Síðan setti hv. þingmaður fram spurningu um hvort ég sæi fyrir mér að það sama ætti við um aðrar menningarstofnanir. Ég hélt að ég hefði svarað því í fyrra andsvari mínu. Ég er ekki kominn á þann stað en það má vel vera að það þætti skynsamlegt á einhverjum tímapunkti. Þær hugmyndir hafi ekki verið útfærðar og eru ekki hluti af þessum tillögum frá okkur í Miðflokknum. Bíddu nú við. Það var þriðja spurningin. Ef hv. þingmaður hjálpar mér með hana, ef hann man hver hún var.
Um ríkisvæðingu fjölmiðla.
Já, um ríkisvæðingu fjölmiðlanna. Ég hef ekki forsendur til að meta þessa norrænu fjölmiðla sem mér heyrðist þingmaðurinn vísa til, hvort ég mæti þá sem slíka á grundvelli þess að þessar reglur næðu yfir fjölmiðlamarkaðinn þar. Það er vinna sem mun örugglega eiga sér stað í nefndinni núna en á þessum tímapunkti þekki ég það ekki og met það sem svo að hvað mig varðar skipti það ekki öllu máli. Við verðum fyrst og fremst að horfa á það sem er að gerast gagnvart innlenda markaðnum. Þar þarf náttúrlega enginn að velkjast í vafa um að almennu miðlarnir eru t.d. á auglýsingamarkaðnum að keppa við Ríkisútvarpið. Ekki bara fréttastofuna. Það var nú bara umræða um það [[Forseti hringir.]]í fyrrasumar þegar auglýsingadeild Ríkisútvarpsins var sögð hafa ryksugað upp auglýsingamarkaðinn í kringum heimsmeistaramótið í knattspyrnu. Þannig að þetta eru ekkert bara auglýsingar á undan samlesnum fréttatímum [[Forseti hringir.]]Rásar 2 og Rásar 1. Þetta á við um alla dagskrána.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörkin.
Virðulegi forseti. Það er líklega best að byrja á þeirri staðhæfingu að rekstrarstaða einkarekinna fjölmiðla á Íslandi hafi ekki verið jafn slæm og nú í þau tæplega 40 árum sem eru liðin frá því að einokun ríkisins á ljósvakamiðlum var afnumin. Staðan hefur versnað hratt núna á allra síðustu árum og jafnvel misserum. Þetta frumvarp sem hér er til 1. umr. felur í sér viðurkenningu á þessari staðreynd og er viðleitni til að bregðast við stöðunni - þótt í smáu sé, kunna margir að segja. En það má alveg hrósa hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir viðleitni og viljann til þess að bregðast með einhverjum hætti við þessari afleitu stöðu. Efnislega er þetta frumvarp að mínu viti að mörgu leyti ágætt. Þó eru nokkur atriði sem þurfa nánari athugun og verður fjallað um í hv. allsherjar- og menntamálanefnd þegar þar að kemur. Það á kannski ekki síst við um þann greinarmun sem þarf að gera á almennum fréttamiðlum annars vegar og þeim sem eru eiginlega nær því að vera bloggsíður hins vegar, þ.e. fyrst og fremst vettvangur fyrir skoðanir þeirra sem þær eiga og reka og eiga ekki mikið skylt við almenna fréttaþjónustu eins og tilgreint er í frumvarpinu. Það verður kannski erfitt að draga slíka línu en hana verður með einhverjum hætti að draga og finna einhverja mælikvarða og viðmiðanir sem eru rökréttar og skynsamlegar. Megingallinn eða vandinn við þetta mál allt saman er hins vegar það sem ekki er að finna í frumvarpinu og ekki er lagt fram samhliða því. Það er nefnilega þegar allt kemur til alls fullkomlega órökrétt og jafnvel fánýtt að ræða um rekstrarstöðu einkarekinna fjölmiðla í þessu samhengi án þess að fjalla samhliða um stöðu Ríkisútvarpsins. Ástæðan er m.a. sú að þeim fer stöðugt fækkandi sem eru reiðubúnir til að greiða fyrir áskrift að fjölmiðlum. Það er ekki íslenskt fyrirbæri heldur alþjóðlegt - nema náttúrlega þeir fjölmiðlar sem eru þannig í stakk búnir, eins og ríkisreknir fjölmiðlar á Norðurlöndunum og víðar, í Bretlandi og Vesturlöndum, hér í Vestur-Evrópu og eins og í Ríkisútvarpinu þar sem menn eru beinlínis neyddir til að borga þetta. Þannig hefur áskrifendum miðla á borð við Stöð 2 og Morgunblaðið sem fyrrum höfðu stærstan hluta tekna sinna af frjálsum áskriftum, frjálsum greiðendum, snarfækkað frá því sem mest var. Mér er t.d. til efs að áskrifendur Stöðvar 2 núna séu meira en helmingur af því sem þeir voru þegar þeir voru flestir. Nú þekki ég ekki tölurnar hjá Morgunblaðinu en ég gæti best trúað að þær væru ekkert ósvipaðar, áskrifendur væru innan við helmingur þess sem best gerðist. Þetta hefur auðvitað í för með sér að auglýsingatekjurnar eru orðnar miklu stærri hluti af heildartekjum þessara fjölmiðla en áður var. Hér stendur hnífurinn í kúnni, eiginlega í bókstaflegum skilningi. Fyrirferð ríkisins á þessum markaði verður æ óeðlilegri með hverju árinu sem líður og þeim breytingum sem eru að verða á fjölmiðlum núna þessi árin. Ef við tökum allan auglýsingamarkaðinn á Íslandi í heild getum við gróft sagt að hann sé einhvers staðar nálægt því að vera 10 milljarðar kr., íslenski hluti hans, þ.e. þær tekjur sem íslenskir miðlar hafa af auglýsingum á Íslandi. Af þessari upphæð, 10 milljörðum, hefur Ríkisútvarpið u.þ.b. 20% af heildinni, milli 40 og 50% af því sem kemur í hlut ljósvakamiðla. Hartnær helmingur af auglýsingum í útvarpi og sjónvarpi á Íslandi, af því fé sem varið er til auglýsinga, kemur í hlut Ríkisútvarpsins. Þegar við sjáum hlutdeild RÚV, að heildartekjur RÚV af auglýsingum losa 2 milljarða, þá sjáum við til samanburðar þær 400 milljónir sem samkvæmt frumvarpinu á að nota til að styðja einkarekna fjölmiðla. Þá er ég komin að kjarna málsins. Það er afar erfitt, svo ekki sé sterkara til orða tekið, að fallast á beina ríkisaðstoð við einkarekna fjölmiðla án þess að ríkið víki fyrst eða a.m.k. samhliða af þeim markaði sem er helsta tekjulind þessara sömu einkareknu fjölmiðla. Það má auðvitað gera með ýmsum hætti, í áföngum ef svo ber undir. Það mætti líka gera það, a.m.k. fræðilega séð, með þeim hætti að Ríkisútvarpið tapaði í engu á þeirri breytingu, ef pólitískur vilji lýtur að því. Fyrsti áfanginn gæti t.d. sem best verið jafngildi þeirrar upphæðar sem ætluð er í beina ríkisaðstoð samkvæmt frumvarpinu, þ.e. 400 milljónir, sem þýddi þá í fyrstu lotu að þakið á auglýsingatekjum Ríkisútvarpsins væri sett á 1.600 millj. kr. á ári en losaði ekki 2 milljarða eins og það gerir í dag. Ég vil í lok máls míns beina því til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að undirbúa nú þegar skref í þessa átt, annað tveggja eða hvort tveggja, með þeim þjónustusamningi sem nú er í smíðum. Ef það dugar ekki til án lagabreytingar gæti hún komið til líka því að þá er hægt að taka á vanda einkarekinna fjölmiðla á samræmdan og heildstæðan hátt en líka rökrétt og vitrænt.
Frú forseti. Ég er í hópi þeirra þingmanna sem eru ekki sannfærðir um að þetta sé rétta lausnin á vanda einkarekinna fjölmiðla, þó svo að sá vandi sé vissulega fyrir hendi. Ég get alveg tekið undir áhyggjur sem hafa verið viðraðar hér í umræðunni í kvöld, m.a. af því hversu frjálsir og óháðir fjölmiðlar séu ef þeir eru allir komnir á framlög frá hinu opinbera, ég tala nú ekki um framlag sem er í raun háð jafnvel ákvörðunum ráðherra hverju sinni, hvaða fjárhæð renni til. Það er auðvitað eðli þess þegar styrkjum sem þessum er markaður rammi í fjárlögum að þann ramma er líka hægt að skerða. Það má velta því fyrir sér hvort það þurfi ekki að girða fyrir að það geti verið einhvers konar geðþóttaákvarðanir. En ég hafði eiginlega enn meiri áhyggjur af orðum hv. þm. Páls Magnússonar þegar hann fór að velta upp þeirri spurningu hvað væri fjölmiðil og hvað væri raunveruleg fréttastofa í samanburði við, eins og hv. þingmaður orðaði það, einhvers konar bloggsíðu. Ég held við verðum fyrst komin á hálar brautir ef við ætluðum að fara út í verulega matskenndar ákvarðanir á því hverjir skuli teljast til mögulegra styrkþega og hvaða fjölmiðlar ekki. Ég verð að viðurkenna að ég óttast mjög í þessari umræðu, af því að það hefur gjarnan einkennt þingmenn ákveðinna flokka að gagnrýna valda fjölmiðla af því að þeim líkar ekki fréttaflutningurinn, að þeir geti síðan valið fjölmiðlana eftir hentugleika. RÚV hefur vissulega verið skotspónn slíkrar gagnrýni í gegnum tíðina og fjölmargir aðrir fjölmiðlar líka. Er hv. þingmanni virkilega alvara með því að ríkið ætti að fara að segja til um það hvað teljist til fjölmiðla og hvað ekki í þessum samanburði?
Virðulegi forseti. Já, hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, mér er nefnilega full alvara með því, enda sé ég ekki hvernig við ættum að komast að raun um það með hvaða hætti og hvort við ættum að styrkja einkarekna fjölmiðla án þess að skilgreina hvað fjölmiðill er. Það er einmitt gert í frumvarpinu. Nálgunin er þar fréttatengt efni, ritstjórn fréttatengds efnis og ritstjórnarefni. Ég held að það megi öllum vera ljóst hver er munurinn á t.d. bloggsíðu sem er bara vettvangur þess sem hana á og rekur til að segja skoðanir sínar. Blogg.is er t.d. partur af Morgunblaðinu. Myndum við líta á blogg.is sem sjálfstætt starfandi fjölmiðil ef hann væri einn? Ef t.d. allir þeir sem segja skoðanir sínar inni á blogg.is kæmu saman, myndum við líta á það sem styrkhæfan fjölmiðil? Ekki samkvæmt þeim skilgreiningum, greiningum og viðmiðunum sem eru í frumvarpi hæstv. menntamálaráðherra og ekki samkvæmt þeim skilgreiningum og viðmiðunum sem gerðar eru í lögum um sams konar styrki á Norðurlöndunum sem vitnað var til og er vitnað til í greinargerð hæstv. menntamálaráðherra. Til þess að styrkja eða taka ákvörðun um að styrkja einkarekna fjölmiðla með einhverjum hætti með aðkomu ríkisins verðum við auðvitað að skilgreina hvað er fjölmiðill í þeim skilningi sem við viljum styrkja og styðja.
Frú forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að í frumvarpinu er einmitt gerð tilraun til að skilgreina hvað fjölmiðill sé út frá hlutlægum mælikvörðum eins og fjölda starfsmanna, tíðni útgáfu o.s.frv., en ekki efnisinnihaldi. Það er það sem ég óttaðist dálítið í orðum þingmannsins, að hann væri ekki sáttur við þá hlutlægu skilgreiningu og vildi í raun og veru taka fastar utan um efnistök eða innihald fjölmiðla, sem ég vona svo sannarlega að sé misskilningur af minni hálfu því að þá værum við virkilega komin út á hálan ís. Annað sem ég hnaut um í orðum hv. þingmanns er varðandi umræðuna um að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði. Nú er auðvitað alveg ljóst að þetta frumvarp tekur ekki með neinum hætti á stóra vandanum sem er auðvitað að við erum að styrkja einn fjölmiðil verulega sem skekkir samkeppnisstöðu allra annarra fjölmiðla á markaði. Mér finnst viðfangsefnið í þessu máli vera: Hvernig getum við dregið úr þeirri samkeppnisskekkju sem hinn mikli ríkisstyrkur til RÚV veldur án þess að draga úr t.d. fjárveitingum til innlendrar dagskrárgerðar, almennrar fréttavinnslu og annars þess háttar? Það væri kannski hægt að gera það í gegnum einhverja samkeppnissjóði. Að hleypa öðrum fjölmiðlum að styrkjum og þar með talið RÚV líka. Það væri hægt að nýta þetta fjármagn og hluta þess fjármagns sem rennur til RÚV í dag í einhverja slíka samkeppnissjóði. En ég velti aðeins fyrir mér skynseminni við að kippa RÚV út af auglýsingamarkaði, sér í lagi ef slík aðgerð á að fela í sér að það eigi að auka ríkisframlagið til RÚV krónu fyrir krónu á móti. Auglýsendur hafa bent á að það væri langt í frá sjálfgefið að það auglýsingafé sem rennur til RÚV í dag myndi renna til annarra innlendra fjölmiðla ef RÚV yrði tekið af auglýsingamarkaði heldur gæti það allt eins runnið til erlendra veitna. Ég hefði áhuga á að heyra hvað hv. þingmanni finnst um þá umræðu.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé ekkert sérstaklega erfitt að svara þessari síðustu spurningu hv. þingmanns. Við vitum þetta u.þ.b., þetta eru svona nálganir sem ég er nú að fara með eftir minni frekar en að hafa flett þessu upp akkúrat núna. Ætli skiptingin á því sem myndi losna á íslenskum auglýsingamarkaði - og nú er ég ekki að tala um að þetta gerðist allt á einu bretti, það mætti hugsa sér það í fjórum fjórðungsáföngum eða eitthvað svoleiðis - og ætli skiptingin á milli þess sem rynni í hlut innlendra fjölmiðla við hliðrun á RÚV út af þessum markaði væri ekki bara í svipuðu hlutfalli og þetta er núna? Menn giska á að auglýsingar íslenskra fyrirtækja á íslenskum markaði skiptist hreinlega einhvers staðar á bilinu 85–90% til íslenskra miðla og 10–15% inn á útlendar efnisveitur. Ákveðin týpa af auglýsingum, dýru, stóru auglýsingarnar sem bæði eru dýrar í framleiðslu og dýrar í birtingu og eru alltaf settar á kjörtíma, auglýsingar stóru íslensku fyrirtækjanna sem eru með svokallaðar „prestige“-auglýsingar, ímyndarauglýsingar og annað slíkt, fara ekki á samfélagsmiðla. Þær halda áfram í, ef ég má sletta, íslenskum „mainstream“ fjölmiðlum. Það var misskilningur ef hv. þingmaður hefur skilið orð mín svoleiðis að ég væri að gera upp huglægt um efni styrkhæfra fjölmiðla í þessu samhengi. Ég er að tala um, alveg eins og í frumvarpinu sjálfu, hlutlæga mælikvarða þar sem hægt er að segja: Þetta er bloggsíða, þetta er vettvangur skoðana þeirra sem þar eru. Hitt er aftur á móti fréttamiðill. Það verður hvort sem er, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir, að draga einhverja línu á milli þess sem er bara skoðanavettvangur og þess sem er fréttamiðill. Það verður að nálgast það með [[Forseti hringir.]]einhverjum hlutlægum hætti. Öðruvísi er náttúrlega ekki hægt að framkvæma þennan stuðning við einkarekna fjölmiðla. [[Forseti minnir á að þingmálið er íslenska og (PállM: Afsakið.) einkar mikilvægt að hafa það í heiðri, sérstaklega þegar við ræðum frumvarp um RÚV.]]
Afsakið.
einkar mikilvægt að hafa það í heiðri, sérstaklega þegar við ræðum frumvarp um RÚV.)
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Ég held að í grunninn séum við hv. þingmaður mjög sammála um afstöðu okkar til fjölmiðla almennt. Ég deili öllum þeim áhyggjum sem farið var ágætlega yfir í upphafi máls þingmannsins. Ég ætla ekki að kafa djúpt ofan í málið og lengja umræðuna að óþörfu. Hins vegar kemur mér alltaf jafn mikið á óvart þegar umræða um stuðning við einkarekna fjölmiðla ber á góma, eins og þessi umræða ber með sér, að stærstur hluta hennar fer í það sem einhverjir nefna fíl í stofu. Ég hef aldrei séð fíl í stofu og lít ekki á Ríkisútvarpið sem fíl í stofu. Þetta frumvarp er um stuðning við einkarekna fjölmiðla. Ég las hv. þingmann þannig í hans ræðu að hann væri fylgjandi slíkum stuðningi en svo vildi hann skoða í framhaldi eitthvað til að jafna aðstöðumun og eitthvað slíkt sem við erum kannski ekki endilega sammála um. Ég vil nýta tækifærið, sem ég geri alltaf þegar ég á umræðu við fólk sem er þessarar skoðunar þegar kemur að fjölmiðlum, til að spyrja þeirrar einföldu spurningar hvort hv. þingmaður telji, algjörlega óháð auglýsingum RÚV, að þörf sé á að styrkja einkarekna fjölmiðla. Ég ætla jafnvel að leyfa mér, hvort sem svarið er já eða nei, að biðja hv. þingmann að líta til Norðurlandanna. Hvernig stendur á því að á Norðurlöndunum telja löggjafarsamkundur þörf á að styrkja einkarekna fjölmiðla þó að ríkisrekinn fjölmiðill sé ekki á auglýsingamarkaði? Af hverju ætti staðan að vera öðruvísi hér? Ætti hún ekki jafnvel að vera þannig að það væri frekar þörf á stuðningi hér vegna þess hve við erum fá? Er ekki þörf á stuðningi til einkarekinna fjölmiðla hér eins og Norðurlöndunum, óháð stöðu RÚV á auglýsingamarkaði?
Virðulegur forseti. Ég biðst fyrst afsökunar á því að hafa verið með þessar slettur. Ég baðst nú reyndar afsökunar á þeim fyrir fram, held ég, áður en ég notaði þær áðan. En nú skal ég lofa því að ég mun ekki sletta frekar hér í kvöld. Ég held að það sé alveg rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni áðan að þetta er auðvitað íhugunar virði, að löggjafarsamkundurnar á Norðurlöndunum telji ástæðu til að styrkja sína ríkisreknu miðla þrátt fyrir að þeir eigi ekki í samkeppni á auglýsingamarkaði. Það breytir ekki stöðunni á Íslandi og ég held reyndar að engir einkareknir fjölmiðlar neins staðar á Vesturlöndum búi við svo yfirþyrmandi samkeppni á þessum markaði. Ég held að ekki finnist nokkurt land á Vesturlöndum þar sem ríkið er með 50% hlutdeild í ljósvakamiðlum og 20% af heild. Þannig að það er alveg rétt. Það má ekki misskilja orð mín hér áðan á þann veg að það sé ekki rétt að styrkja einkarekna íslenska fjölmiðla án tillits til veru RÚV á auglýsingamarkaði. En á rekstrarstöðuna og á íslenskan fjölmiðlamarkað verður ekki horft án þess að draga fram hlut RÚV. Við höfðum samanburðinn í tölunum áðan. Það er núna í frumvarpi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra gert ráð fyrir því að hinn beini stuðningur við einkarekna fjölmiðla nemi 400 milljónum á meðan hlutur Ríkisútvarpsins til samanburðar er yfir 2.000 milljónir á auglýsingamarkaði. Mér fyndist það býsna þversagnarkennt og órökrétt að horfa til beins ríkisstuðnings við einkarekna fjölmiðla án þess að taka tillit til þessarar stöðu Ríkisútvarpsins á markaði.
Forseti. Ekki verður horft til stuðnings við fjölmiðla á Íslandi án þess að líta til stöðu RÚV, sagði hv. þingmaður. Jú, við gerðum það nú t.d. þegar við skrifuðum stjórnarsáttmálann sem ég og hv. þingmaður samþykktum báðir. Þá horfðum við til stuðnings til einkarekinna fjölmiðla sem við sammæltumst um að koma á án þess að líta til stöðu RÚV - sem er ekki að finna í umræddum stjórnarsáttmála. Ég á nefnilega dálítið erfitt með að sjá hvernig hægt er að draga aðra ályktun af stöðunni í öllum löndum í kringum okkur. Við nefnum Norðurlöndin því að okkur er gjarnt að líta þangað, lík samfélög og allt það. En þetta er bara miklu víðar. Einkareknir fjölmiðlar eiga alls staðar í kröggum. Það skiptir ekki máli hvort til hliðar er risastórt ríkisútvarp með 50% af auglýsingamarkaði eða hvað það er, 20%, ég man ekki töluna sem hv. þingmaður talaði um. Það skiptir engu máli. Samt eiga einkareknir fjölmiðlar í bobba. Er ekki ályktunin sem á að draga af því sú að fjölmiðlarnir sjálfir, fjölmiðlareksturinn sjálfur, sé það erfiður að það þurfi að styðja hann? Eða á maður að taka breytuna RÚV, sem er bara á einum stað, og láta hana gilda bara hér? Ég held ekki. Ég er náttúrlega ekki vísindamaður en ég held ekki. Það kemur fram í ágætri greinargerð með þessu frumvarpi sem fer mjög vel yfir stuðning, sérstaklega á Norðurlöndunum, hvað er verið að gera þar. Þar er verið að huga að því að stíga enn frekari skref. Hvernig á að bregðast við því sem stjórnvöld líta á sem lýðræðisógn? Með því að styðja einkarekna fjölmiðla enn frekar, alveg þrátt fyrir og óháð því að ríkisfjölmiðlarnir þar séu ekki á auglýsingamarkaði. Þess vegna skil ég ekki að það sé hægt að draga þá ályktun að þetta snúist allt um ríkisfjölmiðilinn. Þegar staðan er eins annars staðar, óháð ríkisfjölmiðli þeirra landa, [[Forseti hringir.]]þá finnst mér verið að draga rangan lærdóm af stöðunni í öðrum löndum.
Virðulegi forseti. Með tilvísun í stjórnarsáttmálann er það alveg rétt að þar er talað um stuðning við einkarekna fjölmiðla. Það stendur hins vegar ekkert í stjórnarsáttmálanum um að sá stuðningur við einkarekna fjölmiðla geti ekki einmitt falist í því að RÚV víki af auglýsingamarkaði. Það er ein aðferð til stuðnings við einkarekna fjölmiðla. Það var ákveðin þversögn hjá hv. þingmanni hér áðan. Breytan á fjölmiðlamarkaði á öllum hinum Norðurlöndunum er sú að þar er ríkismiðillinn ekki á auglýsingamarkaði.
Samt þarf að styðja.
Samt þarf að styðja fjölmiðlun. Við myndum sjálfsagt þurfa að styðja einkarekna fjölmiðla út af þessum breyttu aðstæðum á allra síðustu árum þó að við rýmkuðum líka til fyrir þeim á auglýsingamarkaði. En það myndi gera þörfina á beinum ríkisstuðningi minni en ella ef á sama tíma yrði dregið úr þessari ofboðslegu nærveru ríkisins á auglýsingamarkaði hjá fjölmiðlum. Hún er fáheyrð. Hún finnst hvergi.
Herra forseti. Hér er til umfjöllunar frumvarp til laga frá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um breytingu á lögum um fjölmiðla. Mig langar örstutt að grípa niður í h-lið, undir heitinu Skilyrði fyrir endurgreiðslu á kostnaði, en þar stendur, með leyfi forseta: „Einn sjötti hluti ritstjórnarefnis sem birtist í prent- og netmiðlum skal byggjast á sjálfstæðri frétta- eða heimildaöflun. Sama gildir um fréttir, fréttatengt efni og umfjöllun um samfélagsleg málefni sem miðlað er af hljóð- og myndmiðlum og öðrum sambærilegum miðlum.“ Mig langaði sérstaklega koma inn á þetta vegna þess að ég get ekki með góðu móti séð hvernig eftirliti með h-lið verði háttað og hvernig sú vöktun eigi sér stað að rekja hverja og eina frétt sem birtist á hverjum og einum miðli. Herra forseti. Mig langar líka að grípa niður á öðrum stað. Hér hafa þeir sem talað hafa á undan mér talsvert verið að ræða tölur í þessu samhengi og það segir í greinargerð, með leyfi forseta: „Á árinu 2016 námu tekjur fjölmiðla um 29 milljörðum króna. Af þeim tekjum runnu um 21,2 milljarðar króna til fjölmiðla í einkaeigu en 5,8 milljarðar króna til Ríkisútvarpsins. Hlutur Ríkisútvarpsins af heildartekjum fjölmiðla nam því um 21 af hundraði árið 2016. Árið 2016 nam hlutdeild Ríkisútvarpsins í auglýsingatekjum allra fjölmiðla um 15% en að meðaltali um 38% af auglýsingatekjum hljóð- og myndmiðla.“ Í þessum tölum held ég að megi finna ástæðu þess hversu margir sem talað hafa á undan mér hafa nefnt fílinn, ýmist bleikan eða ekki, herra forseti. Ég hef aðeins lítillega drepið á innihald frumvarps hæstv. ráðherra til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla. Það er ekki vafi í mínum huga að hæstv. ráðherra, sem og við flest, vill tryggja rekstrargrundvöll einkarekinna miðla og þannig stuðla að fjölbreyttri flóru mynd-, hljóð- og prentmiðla. Einmitt þess vegna kemur mér á óvart að í tilraun til að efla slíka flóru skuli, að því er best verður séð, markvisst reynt að komast hjá því sem blasir við öllum sem hafa kynnt sér tekjudreifingu á fjölmiðlamarkaði og eftir atvikum stærð og yfirbyggingu miðlanna sjálfra. Frumvarpið er vafalítið sett fram af góðum hug, eins og áður segir, en er því miður í stóra samhenginu hvorki fugl né fiskur eða í það minnsta ákaflega rýrt í roðinu. Þetta frumvarp, vinnsla þess og öll nálgun hæstv. ráðherra, virðist mér bera nokkuð sterkan keim af því að ekki megi hrófla neitt við RÚV sem virðist vera orðið nokkurs konar ríki í ríkinu - eða, eins og hefur borið hér á góma, fíllinn í stofunni. Það verður ekki fram hjá því litið, herra forseti, að ekki verður stuðlað að raunverulegri bragarbót á rekstrarumhverfi fjölmiðla nema ráðherra hafi kjark til að takast á við fílinn. Á meðan fíllinn er á fullum fóðrum mun hann alltaf vera í aðstöðu til að aféta alla þá sem keppa við hann um fóðrið, óháð minni háttar aðgerðum. Þær aðferðir og sú aðferðafræði sem hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra boðar í frumvarpi því sem hér er til umræðu tel ég því miður ekki munu valda neinum vatnaskilum í rekstrarumhverfi einkarekinna miðla. Þvert á móti sýnist mér hér vera um að ræða mál þar sem allt er lagt í sölurnar til að grípa ekki til þeirra aðgerða sem blasir við að verða ekki umflúnar. Ef raunverulegur vilji stendur til að bæta rekstrarlega stöðu einkarekinna miðla, hví er þá frekar valið að fara í flóknar aðgerðir sem fela í sér talsverðan kostnað við eftirlit og úthlutun, sem raunar, er svo sanngirni sé gætt, inni í tölunni sem nefnd er í frumvarpinu? Þannig má álykta sem svo að frumvarpið stuðli að stækkun eftirlitshluta hins opinbera með tilheyrandi kostnaði. Það er því orðið að mati þess sem hér stendur alveg kýrskýrt að öll nálgun hæstv. ríkisstjórnar í viðleitni sinni til að efla einkarekna fjölmiðla á markaði markast af því að þurfa ekki að hrófla við fílnum, sem ekki þarf að víkja frá ríkisjötunni. Frekar er valið að fjölga jötunum og sletta í þær einhverju hrati sem aðilum á markaði gefst tækifæri á að éta úr að uppfylltum alls konar skilyrðum sem verða auk þess að falla nefndinni í geð. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hlýtur að fara fram með þetta frumvarp til laga í umboði ríkisstjórnarinnar. Það hlýtur að vekja undrun að Sjálfstæðisflokkurinn skuli leggja blessun sína yfir þá aðferðafræði að búa til enn eitt opinbert styrkjakerfið fremur en að ráðast að rót vandans sem að mati þess sem hér stendur er sú einfalda staðreynd að ekki er til staðar pólitískur kjarkur til að draga úr stærð RÚV á markaði. Það má þá væntanlega draga af þessu öllu þá ályktun. Engu skiptir þótt skrifaður yrði fjöldinn allur af þverhandarþykkum skýrslum sem sýndu fram á að flestum er ljóst að stærð RÚV er grunnvandi málsins - hér yrði allt gert til að takast ekki á við þann grunnvanda. Það er öllum trixum beitt til að þurfa ekki að fara í RÚV. Þess vegna hlýt ég að draga líka þá ályktun að pólitísk sýn í þessu markist af ótta við viðbrögð Ríkisútvarpsins. Herra forseti. Ég ætla að endurtaka síðustu setninguna: Hin pólitíska sýn markast af ótta við Ríkisútvarpið.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp sem beðið hefur verið eftir með nokkurri óþreyju. Það er ekki óumdeilt og inn í umræðuna blandast ýmislegt. Það er hinn stóri, vandaði og mikilvægi ríkisfjölmiðil, Ríkisútvarpið, sem ber höfuð og herðar yfir alla fjölmiðla á Íslandi, bæði að stærð og gæðum, og enginn vildi án Ríkisútvarpsins vera, trúi ég, þegar á reynir þó að menn takist töluvert á um rekstrarformið eða starfsemisformið. Menn takast á um tekjurnar, menn takast á um fjármögnunina og eflaust þurfum við að fella það í nánari skorður og ekki að loka neinum dyrum að því leyti. Það að tala um bleika fílinn í stofunni finnst mér vera dálítið miklar ýkjur. Við vitum alveg um hvað málið snýst. Við þurfum á öflugum fjölmiðli eins og Ríkisútvarpinu að halda og það er sama hvar menn standa í flokki, við myndum ekki vilja sjá á eftir honum þegar á reynir. Það frumvarp sem við erum að fjalla um hér hefur verið í deiglunni um hríð og birtist okkur núna um síðir. Það verður að játa að það er nokkuð rýrara í roðinu en efni stóðu til sem er miður en því ber að halda til haga að við skynjum, a.m.k. ég, að hæstv. ráðherra hefur mikinn metnað gagnvart þessu málefni, að keyra það áfram, og að ráðherra hefur skilning á þeim aðstæðum sem fjölmiðlarnir búa við á Íslandi. Ég er uppteknastur af landsbyggðarfjölmiðlum og minn útgangspunktur í þessari stuttu ræðu verður landsbyggðarfjölmiðlarnir og það sem snýr að þeim. Með þessu frumvarpi er verið að búa þannig um hnútana að einkareknir fjölmiðlar fái stuðning tímabundið í formi endurgreiðslu á hluta kostnaðar sem til fellur við að afla og miðla efni samkvæmt því sem lögin segja til um. Þetta er tímabundin endurgreiðsla, ég geri ráð fyrir að við séum bundin samevrópskum lagabálki sem skilgreinir þetta sem ríkisstuðning og það verður sjálfsagt að gerast undir ákveðnum formerkjum. Virðulegur forseti. Hefðbundinn rekstrargrundvöllur flestra einkarekinna fjölmiðla, a.m.k. minni fjölmiðlanna á landsbyggðinni, virðist vera brostinn. Ástæðurnar eru nokkrar. Það hafa orðið gríðarlegar tæknibreytingar á allra síðustu árum, auglýsingatekjur hafa dregist saman, fyrirtæki eru farin að haga markaðssetningu með fjölbreytilegri hætti og með allt öðrum brag en áður. Þá hafa, eins og fram hefur komið, erlendar efnisveitur gert sig æ meira gildandi á innlendum samkeppnismarkaði þegar um fjölmiðla er að ræða og miðlunaraðferðirnar eru orðnar af öllu tagi. Auglýsingaviðskiptin færast stöðugt meira til erlendra stórfyrirtækja á kostnað hefðbundinna einkarekinna fjölmiðla. Þessir hefðbundnu einkareknu fjölmiðlar bera skarðan hlut frá borði í auglýsingatekjum sínum svo jaðrar við hreint hrun. Virðulegur forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það á þessum vettvangi hversu dýrmætu hlutverki fjölmiðlar gegna í lýðræðissamfélagi. Á það hafa svo sem ráðherra og fleiri bent í þessari umræðu. Þeir flytja fréttir af líðandi stund, nær og fjær, og eru vettvangur fjölbreyttra skoðanaskipta um dægurmál og þjóðfélagslega mikilvæg mál hverju sinni og stuðla þannig með upplýsingamiðlun að opinni og upplýstri umræðu og samfélagslegri þekkingu, þátttöku og ábyrgð sem hvert einasta velferðarsamfélag þarf á að halda og reisir sitt skipulag í rauninni á. Lýðræðislegar kosningar eru dæmi. Þessir fjölmiðlar rýna og upplýsa. Þetta er mikilvægt, hvort heldur í hlut eiga staðbundnir miðlar eða stærri fjölmiðlar. Breytingar á umhverfi fjölmiðla geta þannig haft gríðarleg bein áhrif og því verður mikilvægi fréttamiðlunar óháðra, frjálsra, einkarekinna fjölmiðla seint ofmetið. Þá hefur það ekki verið nefnt, sem er gríðarlega mikilvægt atriði, þar sem einkareknir fjölmiðlar gegna ásamt með öðru mikilvægu hlutverki, en það er að fjalla um tungumálið, meðferð málsins, íslenska tungu. Þar hafa fjölmiðlarnir jafnframt miklu hlutverki að gegna við að viðhalda, efla, standa vörð um og vernda íslenska tungu sem á stöðugt meira undir högg að sækja. Mér býður í grun að hæstv. ráðherra hafi þetta líka í huga, enda hefur hún haft á þessu orð. Með því frumvarpi sem hér er lagt fram er svo sem ekki verið að feta neinar nýjar brautir. Við erum bara að taka þátt í sams konar verkefnum og t.d. Norðurlandaþjóðirnar hafa verið að velta fyrir sér. Þegar menn tala um fílinn í stofunni, sem er Ríkisútvarpið, eiga allar Evrópuþjóðirnar stórt og mikið ríkisútvarp og ríkissjónvarp og þessar þjóðir vilja ekki án þeirra vera. Þetta eru öflugustu menningarstöðvarnar í hverju landi. Hvernig þær eru reknar, hvernig þær eru fjármagnaðar - um það þurfum við að takast á enn frekar hér. Frumvarp það sem við erum að fjalla um fangar það viðfangsefni hvernig hægt sé að efla einkarekna fjölmiðla í samfélagi nútímans, í nútímasamfélagi, og hvernig stjórnvöld geti með sínum hætti stuðlað að því án þess að sjálfstæði fjölmiðlanna og óhlutdrægni sé ógnað. Þetta hafa menn fjallað um svolítið hér í kvöld, hvort fjölmiðill sem nýtur ríkisstuðnings geti verið óhlutdrægur og hvort hann sé orðinn bundinn þeim sem tekur þátt í fjármögnun. Ég tel þetta langsótta skýringu. Við getum tekið til viðmiðunar ýmis dæmi úr samfélaginu til að hrekja þetta. Mér eru auðvitað hugstæðastir fjölmiðlarnir á landsbyggðinni. Ég þekki hlutskiptið, þekki við hvaða aðstæður þeir vinna og veit hversu mikilvægu hlutverki þeir gegna. Ég veit líka og þekki að þeir róa lífróður. Úthald þeirra er á þrotum og ef þá þrýtur örendið verður erfitt að snúa við. Við höfum enn þá tækifæri til að sporna við fótum og það ber að hvetja til þeirra ráða sem nú eru í deiglunni. Fjölmiðlar í dreifbýli hafa mikilvægu hlutverki að gegna, bæði staðbundnu og á landsvísu. Þeir eru gjarnan eins konar gátt inn í samfélögin sem annars eru allt of mörgum hulin. Þrátt fyrir umbrot og nýja tækni gegna þeir enn mikilvægu hlutverki, sinna verkefnum sem frétta- og menningarmiðlar og eru kynningarvettvangur á sínu svæði. Þeir draga fram sérstöðu í byggðunum, halda á stundum uppi vörnum fyrir mikilvæg svæðisbundin hagsmunamál. Þessir fjölmiðlar eiga því miður mjög á brattann að sækja. Það eru æ fleiri miðlar í beinu eða óbeinu eignarhaldi fjármálaafla, fjárfesta eða stórra fyrirtækja á sínu starfssvæði eða á landsvísu. Þetta þekkjum við. Héraðsfréttablöðin berjast í bökkum, þau halda jafnvel úti vefútgáfum og eru hugsanlega líka áskriftarblöð. Á áskriftunum, segja mér þeir sem gefa út blöð á landsbyggðinni, byggja þeir líf sitt því að auglýsingar eru að bregðast þeim. Við þekkjum líka ágæt dæmi um það að eiga sjónvarpsstöð á landsbyggðinni og það er ánægjulegt til þess að vita að hún sé á Akureyri. Hún vinnur að ýmislegri þáttagerð, fréttatengdu efni og vinnur ýmsan fróðleik, ekki bara úr Eyjafirði heldur allri landsbyggðinni. Sú sjónvarpsstöð berst í bökkum. Dreifbýlisfjölmiðlarnir hafa gert tryggingagjaldið að umtalsefni í mín eyru, t.d. er hátt hlutfall af kostnaði í rekstri lítilla fjölmiðla tryggingagjaldið sem ríkið leggur á laun í öllum fyrirtækjum. Núverandi ríkisstjórn hefur lækkun almenna tryggingagjaldsins á dagskrá en það er sérstök umræða. Samfylkingin hefur lagt það til að sérstaklega verði komið til móts við lítil og meðalstór sprotafyrirtæki að þessu leyti. Virðulegur forseti. Dreifbýlisfjölmiðlar reiða sig eins og aðrir á birtingu auglýsinga í sínum rekstri. Eins og fyrr er nefnt verður stöðugt þyngra undir fæti í þeim efnum. Fyrirtæki hafa í sinni þjónustu auglýsingastofur sem meta blákalt hvar helst sé að vænta hámarksávinnings af birtingu og þar er engin miskunn á ferðinni. Gildi birtingar í héraðsfréttablöðum er oft vanmetið því að þau eru víðlesin, eru lesin langt út fyrir sitt upprunalega útgáfusvæði í rauninni. Fjölmiðlamenn á landsbyggðinni eru mjög hugsi yfir því og reyndar verulega ósáttir við almenna stefnu opinberra stofnana eins og ríkisskattstjóra, ráðuneyta, heilbrigðisstofnana, skóla og annarra opinberra stofnana gagnvart auglýsingum í staðarmiðlum til að ná til allra landsmanna. Sum blaðanna segja að hið opinbera hafi ekki eina einustu auglýsingu á ársgrundvelli í þeirra fjölmiðlum. Þau segja að allt of mikið sé um að slíkar stofnanir, sérstaklega stofnanir í Reykjavík sem eiga samt að þjóna öllum landsmönnum, auglýsi einvörðungu í dagblöðunum sem hafa margfalt minni lestur á landsbyggðinni en staðbundnir fjölmiðlar. Íbúar á landsbyggðinni fara af þeim sökum jafnvel á mis við opinberar upplýsingar sem allir ættu að hafa aðgang að. Dagblöðin eru í dag, eins og landsbyggðarútgefendur orða það, fyrst og fremst héraðsfréttablöð höfuðborgarsvæðisins og útbreiðsla þeirra á landsbyggðinni er takmörkuð að þeirra mati. Á það hefur verið bent og um það fjallað í ræðu og riti, virðulegur forseti, m.a. á hinu háa Alþingi, að auka þurfi gegnsæi eignarhalds á fjölmiðlum og koma í veg fyrir samþjöppun eins og átt hefur sér stað á nýliðnum árum. Á bak við fyrirtæki eru jafnvel ósýnileg peningaöfl sem sækja fram með ofurafli. Við þekkjum dæmi um það. Virðulegur forseti. Stoðir dreifbýlisfjölmiðla eru veikar. Einkareknir, hlutlausir og gagnlegir fjölmiðlar á landsbyggðinni eru orðnir máttvana og þeim mun snarfækka á næstu misserum og mánuðum verði þeim ekki hjálpað til lífs. Það er að mínu áliti hagur íbúa á landsbyggðinni, og þar með hagur allra landsmanna, að þeir hverfi ekki af markaði. Ef stjórnvöld vilja leggja sitt af mörkum til að tryggja áfram lýðræðisþróun og samfélagsumræðu í gegnum einkarekna landsbyggðarfjölmiðla styð ég eindregið að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra gefi hvergi eftir heldur sjái til þess að stuðningur við hina einkareknu, ekki síst minni, landsbyggðarfjölmiðla verði talsverður og að ekki verði rýrður sá stuðningur heldur verði aftur bætt í eins og upphaflega var gert ráð fyrir og þar með tryggð áfram blómleg og metnaðarfull fjölmiðlun úr öllum kimum samfélagsins.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir flutninginn á því máli sem við ræðum. Ég tek undir með hv. þm. Þorgrími Sigmundssyni að með málinu sé ráðherra reyna að leysa „vandann“ sem við þekkjum, þ.e. hvernig staða einkarekinna fjölmiðla er. Ég tek hins vegar undir með þeim sem hafa gagnrýnt aðferðafræðina, ég held að hún sé ekki rétt. Ég tek undir að það sé hálfpartinn verið að ríkisvæða fjölmiðla með því að fara þessa leið, að styrkja þá beint úr ríkisvasanum. Ég held að það sé betra að fara svipaða leið og við Miðflokksmenn höfum lagt fram. Þá má hugsa sér einfaldari leiðir, hreinlega að hver og einn bara ákveði það á sínu skattframtali hvort hann vilji yfirleitt styrkja fjölmiðla eða ekki. Ég er einn af þeim sem eru ósammála hv. þingmanni sem talaði hér á undan mér. Hvernig orðaði hv. þm. Guðjón Brjánsson það? Enginn vill vera án RÚV er á reynir? Jú, mér er alveg sama um RÚV. Ég get alveg komist af án þess. Líkt og margir bændur og íbúar landsbyggðarinnar komust algerlega af án RÚV síðustu daga þegar óveðrið gekk yfir landið. Þeir hefðu kannski viljað hafa upplýsingar í gegnum þann miðil en hann brást hlutverki sínu [[Gripið fram í.]]sem öryggisventill, það er alveg ljóst. Þess vegna er mikilvægt að leita annarra leiða til að koma upplýsingum til þeirra sem eru einangraðir þegar á reynir frekar en að treysta á þennan miðil. Ég held líka að einkareknir fjölmiðlar séu alveg eins til þess bærir og jafnvel betur til þess bærir að gæta að lýðræðislegri umræðu, huga að því að jafnræðis sé gætt, því að ekki er það að mínu viti það sem Ríkisútvarpið gerir. Við sáum um daginn einhvern umhverfisþátt í sjónvarpinu þar sem voru ellefu á sömu skoðun og tveir sem voru í einhverjum öðrum vangaveltum. Það finnst mér ekki vera dæmi um að menn standi jafnt að vígi eða að gætt sé sannmælis. Áfram mætti telja. Ég held þess vegna að það sé mikilvægt að um leið og við reynum að styrkja einkarekna fjölmiðla sé dregið úr umsvifum Ríkisútvarpsins. Besta leiðin er að mínu viti að færa fjármuni frá Ríkisútvarpinu til fjölmiðla með einhverjum hætti og þá erum við ekki að bæta við fjármunum sem ríkið setur í fjölmiðlamarkaðinn. Þetta frumvarp er mjög gott mál til þess að koma af stað þessari umræðu og fá umfjöllun um það í allsherjar- og menntamálanefnd og hér í þinginu hvaða leið við viljum fara. Hvað viljum við gera þegar kemur að því að styrkja einkarekna fjölmiðla? Hver er besta leiðin til þess? Viljum við gera það án þess að hrófla við stofnuninni Ríkisútvarpinu? Viljum við bara láta það batterí áfram soga til sín 6.000–7.000 milljónir af þeim markaði sem fjölmiðlamarkaðurinn er, ef við tökum afnotagjöldin eða nefskattinn með? Nei, ég held að þetta séu allt of miklir peningar sem er hægt að nýta með öðrum og betri hætti. Ég fer kannski aðeins fram og til baka í þessu, herra forseti, biðst afsökunar á því. Aðeins varðandi frumvarpið. Mér sýnist að það sé ekki nein takmörkun á því miðað við hugmyndir um að t.d. einkarekinn fjölmiðill sem skilar miklum hagnaði og græðir á tá og fingri fái styrk eða ekki, ég get ekki séð að það skipti neinu máli. Það getur vel verið að það breytist í meðförum nefndar, ég skal ekki segja, en eins og ég skil frumvarpið geta menn grætt á tá og fingri en samt fengið styrki ef þeir uppfylla ákveðin skilyrði. Ég fæ heldur ekki séð að t.d. staðarblöð eða miðlar úti á landi sem eru gefnir út hálfsmánaðarlega falli undir þetta. Það er kannski misskilningur, ég veit það ekki, en mér sýnist að svo sé ekki heldur sé miðað við, t.d. þegar kemur að þeim sem gefa út blöð, að það sé að lágmarki gefið út 48 sinnum á ári eitthvað slíkt, ef ég hef skilið þetta rétt. En ég tek það fram að þetta er nú svolítið hraðlesið, ég verð að viðurkenna það. Ég næ ekki heldur alveg, það kemur kannski seinna fram, hvernig þetta frumvarp á að verja eða styrkja íslenska tungu. Ég sé ekki að það sé skilyrt í frumvarpinu. Mér gæti hafa yfirsést það, ég tek það skýrt fram. Ég veit hins vegar að hæstv. menntamálaráðherra er mjög áfjáð um að fá aukna fjármuni í menntakerfið. Ég held það væri nær að setja þessar 400 milljónir inn í menntakerfið og reyna að styrkja þau verkefni sem þar eru í gangi til þess að efla íslenska tungu í staðinn fyrir að setja þær í þennan farveg án þess að sjá nákvæmlega hvernig það á að virka, svo ég segi það bara hreint út. Ég reyni að halda mig við frumvarpið enn þá. Hér kom fram áðan hjá einum hv. þingmanni að það vanti skilgreininguna á því hvað væri fjölmiðill. Ég tek undir það. Ég fór hratt í gegnum þetta og sá ekki þá skilgreiningu. Hún er kannski einhvers staðar annars staðar í þeim lögum sem við erum að breyta hér. En það er e.t.v. eitthvað sem þarf að skýra betur. Kannski þarf sú skýring eða sú túlkun á því hvað sé fjölmiðill að taka reglulegum breytingum af því að maður hefur varla við að læra á nýja miðla eða ný tæki og tól og þess háttar í þessum heimi, þetta er síbreytilegt og alltaf eitthvað nýtt að koma. Sem leiðir mig að því að samkeppni fjölmiðla við samfélagsmiðla er orðin gríðarlega mikil. Við sjáum að fyrirtæki kjósa meira og meira að setja sitt auglýsingafé í samfélagsmiðla í stað þess að setja það inn á hefðbundna miðla sem við þekkjum, dagblöð, útvarpsstöðvar og slíkt. Þar af leiðandi finnst mér það á sama tíma gera stöðu einkarekinna fjölmiðla enn þá erfiðari hvað Ríkisútvarpið er fyrirferðarmikið á þessum markaði. Það kann vel að vera að hægt sé að mæta þeim skoðunum einhvers staðar og draga mikið úr umsvifum Ríkisútvarpsins án þess að leggja það niður og loka fyrir menningarlegt hlutverk þess. Ég vil bara segja fyrir mig að það er mjög margt skemmtilegt sem maður heyrir t.d. á Rás 1, fróðlegt og fræðilegt, þegar verið er að fara yfir menningu og sögu landsins. Það er allt annars eðlis en einhverjar sífelldar endursýningar á kvikmyndum frá 1980 eða jafnvel eldri, sem er mjög algengt. Virðulegur forseti. Ég held að það sé mikilvægt fyrir allsherjar- og menntamálanefnd að kafa mjög ítarlega ofan í þetta mál, velta því vel fyrir sér hvort frumvarpið eins og það lítur út leysi málið sem hæstv. ráðherra vill reyna að leysa með því. Ég held að svo sé ekki. Þá þurfum við að gera breytingar á málinu eða e.t.v. að koma fram með nýtt mál eða breyta því það mikið að það leysi í rauninni vandamálið. En þetta er fyrsta skrefið. Þetta er skref í þá átt að taka áskoruninni um að styrkja einkarekna fjölmiðla. Ég hefði gjarnan viljað að það væri með öðrum og almennari hætti, að það næði yfir fleiri fjölmiðla, eins og ég skil málið, en ætla nú alveg að gefa allsherjar- og menntamálanefnd möguleika á því að bæta þar úr áður en maður kveður upp einhvern stóradóm yfir þessu.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér mjög mikilvægt mál sem fjallar um fjölmiðlana í landinu og þá helst hvernig styrkja megi þá einkareknu. Með því að hafa öfluga einkarekna miðla tryggjum við fjölbreytnina og síðan aðhaldið við ríkisrekna fjölmiðilinn og svo bara við stjórnmálin og annað slíkt, þannig að þetta er gríðarlega mikilvægt. En það eru mörg sjónarmið í þessu máli og ég vil byrja á að segja að auðvitað er maður talsmaður þess að starfsumhverfi fyrirtækja hér á landi feli almennt í sér litlar hindranir, lágar álögur, að rekstrarumhverfi sé gott þannig að fyrirtækjum, sama í hvaða starfsemi það er, hvort sem eru fjölmiðlar eða annars konar atvinnustarfsemi, geti gengið vel, að almennt séu skattar lágir og aðrar álögur. Í þessu máli erum við að ræða um að við erum fámenn þjóð með einn risastóran ríkisfjölmiðil sem er í samkeppni við aðra og þess vegna er umhverfið enn erfiðara. Því erum við að ræða hér hvers lags ráðstöfun þeirra fjármuna sem við höfum gert ráð fyrir í fjárlögum næsta árs - við höfum tekið frá 400 milljónir - sé best til þess fallin að efla einkarekna fjölmiðla og bregðast við þeirri stöðu sem við erum í, eins og ég sagði áðan, í fámennu landi með risastóran samkeppnisaðila sem er Ríkisútvarpið. Þá held ég að það sé heillavænlegast að nýta þá fjármuni til að bæta rekstrarumhverfi fjölmiðlanna. Það má gera það á nokkra vegu. Fyrst og fremst er spurning hvernig við ráðstöfum þessum 400 milljónum. Ég held að það eigi að vera í formi ívilnana, sem sagt lægri skatta og álagna á þessi fyrirtæki, fremur en í beinum styrkjum þannig að þetta sé svolítið almennt og gagnsætt og það þurfi ekki að vera undir hælinn lagt eða háð velvilja fjölmiðlanefndar eða annarra hvernig afkomu háttar. Ég held að það sé alltaf best. Ég held að við þurfum líka í þessu máli um hvernig við styrkjum umhverfi einkarekinna fjölmiðla að skoða heildarmyndina. Þá langar mig aðeins að tala um hlutverk Ríkisútvarpsins. Ég held að eftir því sem tæknin hefur þróast, samfélagið þróast, fjölmiðlaheimurinn þróast og allt þróast hafi grunnhlutverkið orðið öðruvísi. Ég held að markmiðin með hlutverki Ríkisútvarpsins eigi öll rétt á sér, að tryggja að menningin sé til staðar, tryggja íslenska tungu, tryggja öryggi, tryggja visst erlent efni sem hefur visst menningarlegt gildi og þarf líka að birtast hér. Þetta er allt gott og gilt. En getum við náð þessum markmiðum fram á annan hátt? Gætum við t.d. fært hlutverk Ríkisútvarpsins yfir í að vera samkeppnissjóður þannig að þeir fjármunir sem eru notaðir í dag til reksturs Ríkisútvarpsins færu í minna mæli í að Ríkisútvarpið sjálft sé með línulega dagskrá og framleiði þætti heldur hafi í gegnum samkeppnissjóð umsjón með að útdeila fjármunum í þau verkefni sem hinn frjálsi markaður sinnir ekki? Til menningar sem frjáls markaður lyftir ekki upp, í þær íþróttir sem hinn frjálsi markaður sýnir ekki frá? Þá gætum við verið að styrkja aðra efnisframleiðendur með aðgangi að svona samkeppnissjóði sem myndi efla þá til að gera fjölbreyttara efni. Við þekkjum alveg að þegar einkaframtakið fær að njóta sín finnur það aðrar leiðir og hagkvæmari til þess að framleiða efnið og leggur oft mikið á sig, sem kannski gerist síður í ríkisreknu umhverfi þar sem öll laun og allur kostnaður er greiddur í topp. Þetta getur skipt miklu máli. Þess vegna held ég að við eigum að horfa frekar til þess að breyta Ríkisútvarpinu meira í samkeppnissjóð og leggja áherslu á að þar sé svokölluð efnisveita. Gera það að skilyrði. Byrja á að setja Gullkistuna inn í efnisveitur og við höfum gert lagabreytingar hjá Alþingi til að fá Gullkistuna þangað og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt til að viðhalda menningararfinum og ekki síst íslenskri tungu að öll Gullkista Ríkisútvarpsins sé aðgengileg almenningi í gegnum efnisveitu og um leið að allt það efni sem er framleitt með styrkjum úr samkeppnissjóðnum skili sér innan tiltekins tíma í þessa efnisveitu. Það er ekki heldur hægt að sleppa taki á málinu án þess að tala um auglýsingarnar og RÚV á auglýsingamarkaði. Ég held að ef við færum meira yfir í það sem ég var að fara yfir áðan, að breyta RÚV í samkeppnissjóð þannig að einkareknu miðlarnir geti farið að framleiða efni meira sjálfir, muni þeir að sjálfsögðu fá meira áhorf og breiðari áhorfendahóp. Þá mun verða auðveldara fyrir þá að selja auglýsingar. Um leið myndi hlutdeild Ríkisútvarpsins dragast saman á auglýsingamarkaði. En á meðan við erum með óbreytt fyrirkomulag held ég að erfitt sé fyrir mig segja að RÚV eigi að fara algerlega af auglýsingamarkaði því að það yrði viss skerðing á prentfrelsinu sem ég tel að sé mikilvægt líka. Þarna þurfum við að finna einhvern milliveg og þá þarf líka að svara þeirri spurningu hvaða áhrif það hafi t.d. á íþróttahreyfingarnar í landinu og þær íþróttir sem frjálsi markaðurinn sendir ekki mikið beinar útsendingar frá í dag. Ríkisútvarpið hefur getað sýnt beint frá fleiri íþróttaviðburðum því að það hefur getað selt auglýsingar og þannig kostað útsendinguna. Það þarf að tryggja að þetta sé til staðar eða að einkareknu miðlarnir fái aukin tækifæri til að sinna þessu og eins í kringum landsleiki og annað, þar hafa sérsamböndin náð að fá meiri auglýsingatekjur ef það er langur útsendingartími og hægt að selja auglýsingar á honum. Þetta er eitt af því sem þarf að hafa í huga, hvernig íþróttahreyfingin spilar með þessum auglýsingamarkaði og einnig prentfrelsið. Ég tel samt mikilvægast að koma einkareknu miðlunum í þá stöðu að þeir fái mun meira af þessari köku. Það er ekki bara að RÚV dragi sig saman á auglýsingamarkaðnum og minnki umsvifin þar heldur verður það að fá tækifæri til að sýna margt frá þeim sem framleiða efni eins og t.d. Landann. Það er fullt af mjög góðu efni á Ríkisútvarpinu og ég vil segja það hér að með síðasta þjónustusamningi Ríkisútvarpsins lagaðist þetta mikið. Ríkisútvarpið fór að kaupa meira af leiknu efni og bjóða út, fór að framleiða minna innan húss. Ég tel að það hafi verið góð þróun. En ég er að tala um að taka þetta lengra og fara alla leið í samkeppnissjóð þannig að efni sé framleitt og sýnt utan húss og komi svo og skili sér inn í þessa efnisveitu. Þannig erum við líka að horfa til framtíðar. Við erum að þróast. Maður tekur eftir því að það eru fleiri, sérstaklega unga kynslóðin, sem horfa aldrei á línulega dagskrá. Það er bara stundum erfitt að bjóða börnunum sínum upp á það. Þau vita ekki hvað það er. Við þurfum að bregðast svolítið við breyttum tíðaranda. Ég held að við getum tekið þetta allt saman, endurskoðað hlutverk Ríkisútvarpsins, þau markmið sem það var upphaflega sett af stað með, hvernig sé hægt að ná þeim á sem árangursríkastan hátt þannig að það styrki hinn frjálsa markað um leið. Þar vil ég nefna eitt. Á meðan við erum með Ríkisútvarpið svona vel fjármagnað, eins og ég vil segja að það sé í dag og með yfirburðastöðu, er þá ekki hægt að gera ríkari kröfur um skyldur þess? T.d. að halda talsetningar- og textunarkröfunni á Ríkisútvarpinu en aflétta henni af einkareknu miðlunum þannig að fólk geti alltaf fengið allt textað sem er sýnt á Ríkisútvarpinu fyrir almannafé en annars sé það val hinna fjölmiðlanna hvort þeir hafi efnið textað eða ekki. Þetta er eitt af því sem getur liðkað fyrir rekstri þeirra í þeirri samkeppni sem þeir eru komnir í við alþjóðlegar efnisveitur sem eru starfræktar á EES-svæðinu og eru fullkomlega aðgengilegar hér en búa ekki við sömu kröfur. Þetta er svona það sem ég vildi helst koma inn á í þessari stuttu ræðu um annars stórt mál, að við skulum ekki festa okkur bara í því að málið leysist með því að ríkisstyrkja fjölmiðlana og auka eftirlitið í gegnum fjölmiðlanefnd um leið og við tækjum svo Ríkisútvarpið alveg af auglýsingamarkaði. Við höfum marga möguleika, það þarf að hugsa aðeins út fyrir boxið um hvernig við getum látið markmiðin spila öll saman, haft hér öfluga, frjálsa fjölmiðla, öfluga menningu, sýnt frá sem fjölbreyttustum íþróttaviðburðum, viðhaldið íslenskri tungu og prentfrelsinu þannig að það sé hægt að koma auglýsingum og öðru á framfæri. Ég vona bara að Alþingi vinni þetta mál vel, fái margar umsagnir og gefi sér góðan tíma í að fara yfir það mál og finna góða lausn sem tryggir sterka og öfluga fjölmiðlun í íslensku samfélagi.
Herra forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér gefur mér og öðrum þingmönnum almennt tilefni til að ræða um íslenska fjölmiðla í víðu samhengi. Ef það er vilji okkar þingmanna og stjórnvalda að styðja við fjölbreytni í fjölmiðlum, búa þannig um hnútana að einkareknir fjölmiðlar fái að þrífast, er ekki hægt að komast hjá því að skilgreina hlutverk og skyldur Ríkisútvarpsins, tryggja a.m.k. að ríkisrekstur í fjölmiðlum ryðji ekki einkareknum fjölmiðlum úr vegi. Ég hef orðað það þannig að við séum kannski að einhverju leyti í svipuðum sporum og læknir sem horfir á sjúklinginn og á um tvennt að velja, hann getur skorið meinið í burtu og komið sjúklingnum til heilbrigðis eða gefið honum verkjalyf í þeirri von að honum líði eitthvað betur en síðan líður verkun verkjalyfsins hjá. Um það verður ekki deilt að sá hugur sem er að baki því frumvarpi sem við ræðum hér er góður og að því leyti fagna ég því að hæstv. ráðherra skuli leggja frumvarpið fram þó að ég hefði kosið að það væri efnislega töluvert öðruvísi. Að baki frumvarpinu er einlægur ásetningur um að grípa til aðgerða til að styrkja sjálfstæða miðla. Ég óttast hins vegar að frumvarpið nái ekki þeim tilgangi sínum. Í október 2015 skilaði nefnd sem menntamálaráðherra hafði skipað skýrslu um starfsemi og rekstur Ríkisútvarpsins. Þar var varpað fram ákveðnum spurningum sem menn hafa því miður forðast að stærstu leyti að svara. 1. Er ohf. rekstrarformið heppilegt fyrir starfsemi Ríkisútvarpsins? 2. Á Ríkisútvarpið að vera á auglýsingamarkaði? 3. Er Ríkisútvarpið best til þess fallið að ná fram markmiðum sem snúa að íslenskri menningu, tungu og lýðræðisumræðu? 4. Er hægt að fá betri nýtingu á sameiginlegum fjármunum landsmanna, þ.e. útvarpsgjaldinu, en að láta þá renna til ríkisrekins fjölmiðils? Efnisleg umræða um þessa skýrslu frá 2015 var mjög takmörkuð en ég fullyrði að þær spurningar sem var varpað fram eru jafn mikilvægar í dag og þær voru fyrir fjórum árum. Ég hef aldrei farið leynt með efasemdir mínar um réttmæti þess að ríkið eigi og reki fjölmiðlafyrirtæki. Ég geri mér hins vegar fyllilega grein fyrir því að seint verður sátt um að leggja niður ríkisrekstur á öldum ljósvakans. Ég geri ekki lítið úr einlægri sannfæringu margra, ekki bara hér inni heldur í samfélaginu, um nauðsyn þess að ríkið eigi og reki öflugan fjölmiðil til að standa við bakið á íslenskri menningu, listum, sögu og tungu og tryggja hér almennan öflugan fréttaflutning. Í skugga þessa öfluga ríkisfyrirtækis er frjáls fjölmiðlun og hún stendur höllum fæti. Ég dáist satt að segja að þeim einstaklingum sem ákveða að hasla sér völl á þessum markaði og leggja allt í sölurnar í frekar ójöfnum leik. Hér skiptir engu máli hvort mér líki við efni viðkomandi miðils eða efnistök eða ritstjórnarstefnu. Ég held að fjölbreytni í fjölmiðlaflórunni sé eitt af því mikilvægasta sem við eigum að vinna að og þar með mismunandi efnistök, mismunandi sjónarhorn og mismunandi ritstjórnarstefna. Í sérstökum umræðum sem fóru fram í janúar 2018 um stöðu einkarekinna fjölmiðla benti hv. þm. Þorsteinn Víglundsson á að kannski væru aðrar leiðir færar en ríkisrekstur til að styðja íslenska menningu, tungu og lýðræðisumræðu. Hann velti því fyrir sér hvort aðkoma ríkisins ætti frekar að vera í gegnum samkeppnissjóði en að reka fjölmiðil. Í sjálfu sér er þetta ekkert ólíkt þeirri nálgun sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason var með áðan. Að sumu leyti er tillaga Þorsteins um samkeppnissjóð ekki ólík þeim hugmyndum sem ég varpaði fram árið 2010 í mjög langri grein, sem ég veit að allir þingmenn hér inni hafa lesið, og birtist í Þjóðmálum þar sem ég lagði til að öll spilin yrðu stokkuð upp og hlutverk Ríkisútvarpsins sniðið að breyttum aðstæðum, nýtt ríkisútvarp myndi hætta allri dagskrárgerð fyrir utan að reka öfluga fréttastofu en allt dagskrárefni útvarps og sjónvarps yrði keypt af sjálfstæðum framleiðendum fyrir utan kaup á erlendu hágæðaefni. Ég hygg að ef við færum þessa leið værum við að gefa eina mestu vítamínsprautu inn í rekstur sjálfstæðra framleiðenda, hvort heldur er í sjónvarpi eða útvarpi, og það sem meira er, það yrði úti um allt land. Við þurfum að jafna leikinn og við þurfum að gera umhverfið heilbrigðara en það er. Nefnd um rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla skilaði á síðasta ári tillögum um aðgerðir í sjö liðum sem geta lagfært rekstrarskilyrði fjölmiðla að einhverju leyti. Tillögurnar voru svo sem ágætar en ég efast um að þær leggi grunn til lengri tíma að sjálfstæðum fjölmiðlum. Það er einlæg sannfæring mín að umhverfi sjálfstæðra fjölmiðla verði ekki heilbrigt fyrr en hlutverk Ríkisútvarpsins verði skilgreint að nýju og a.m.k. þeim fjórum spurningum sem ég varpaði fram áðan verði svarað og við sameinumst um það. Ég er einn þeirra sem hafa ítrekað varað við hugmyndum um að búið sé til millifærslukerfi hins opinbera til að styðja við bakið á einstökum fyrirtækjum eða atvinnugreinum. Valkreppa mín og margra annarra er hins vegar að við eigum ekki marga kosti þegar kemur að því að styrkja sjálfstæða miðla, og kannski fáa góða. Ég er hins vegar sannfærður um að skilvirkasta leiðin, samhliða því að skilgreina hlutverk og skyldur Ríkisútvarpsins og koma böndum á samkeppnisrekstur þess, sé lækkun skatta. Ég varpaði fyrir líklega einu eða tveimur árum fram þeirri hugmynd að það ætti að afnema virðisaukaskatt af áskrift fjölmiðla. Hugmyndin var langt í frá fullkomin og hennar helsti galli var að stór hluti einkarekinna fjölmiðla hefði ekki notið slíkra ívilnana með neinum hætti. Það er nefnilega þannig að ef við grípum til skattalegra ívilnana og teljum þær réttlætanlegar, sem er alltaf umdeilanlegt, verða þær að vera samræmdar og gagnsæjar og í þessu tilfelli verða allir einkareknir fjölmiðlar að sitja við sama borð og fá hlutfallslega sömu ívilnun. Það er m.a. hægt með því að fella niður tryggingagjaldið. Með því fæst hlutfallslega sama lækkun á hvern fjölmiðil miðað við launakostnað. Skattaívilnunin er þá byggð á rekstri hvers og eins fjölmiðils. Það er hægt að setja þak á þessa ívilnun og miða við að hún nái ekki upp fyrir efra þrep, og efsta þrep í tekjuskatti á komandi ári. Þetta er ein leið sem við ættum að skoða. Það er líka vert að við höfum í huga pínulitla sögu sem vill oft gleymast og var ástæða þess að ég lagði til að við skoðuðum það að fella niður virðisaukaskatt af áskriftum. Á árum áður voru áskriftir fjölmiðla án virðisaukaskatts. Þegar virðisaukaskattur var tekinn upp tók löggjafinn ákvörðun um það, árið 1988, að undanskilja áskriftir fjölmiðla. Sala dagblaða og landshlutablaða var undanskilin virðisaukaskatti. Þessu var breytt árið 1992 þegar nýtt lægra þrep virðisaukaskatts var tekið upp, þá 14%. Eftir þá breytingu lagðist virðisaukaskattur á bækur, blöð, tímarit og afnotagjöld útvarps og sjónvarps, þ.e. Ríkisútvarpsins, afnotagjöldin svokölluðu. Með lögum árið 2006 var þetta virðisaukaskattsþrep lækkað niður í 7%. Þegar Ríkisútvarpið var gert að opinberu hlutafélagi árið 2007 og útvarpsgjaldið svokallaða innleitt var það undanskilið virðisaukaskatti en sjálfstæðir fjölmiðlar héldu áfram að bera virðisaukaskatt af sama stofni. Fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins mat að virði þessarar ívilnunar væri um 130 milljónir og svo kom í ljós að hún var í rauninni meira virði vegna þess að Ríkisútvarpið gat nýtt sér kosti virðisaukaskattskerfisins með því að nýta innskattinn sem fjárlagaskrifstofan hafði ekki áttað sig á. Ætla má að ívilnun Ríkisútvarpsins vegna þess að afnotagjaldið er undanskilið virðisaukaskatti, það var búin til mismunun þar á milli árið 2007 þegar Ríkisútvarpið var gert að opinberu hlutafélagi, sé 500–600 milljónir. Þá er líka vert að hafa í huga að árið 2015 hækkuðum við virðisaukaskatt á áskriftir einkarekinna fjölmiðla úr 7% í 11%. Það var högg sem við verðum að kannast við. Það er dálítið merkilegt þegar maður horfir yfir hvað er að gerast í Evrópu og hvernig menn búa til skattalegt umhverfi fyrir fjölmiðla í Evrópu að ekkert ríki í Evrópu lætur einkarekna fjölmiðla bera jafn háan virðisaukaskatt og við gerum á Íslandi á sölu viðkomandi miðils. Sum ríki hafa engan virðisaukaskatt á fjölmiðla, Frakkland er með innan við 3% og algengasta þrepið í Evrópu er að meðaltali á bilinu 4–9%. Það er umhugsunarefni. Ég geng út frá því, virðulegi forseti, að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fái þetta frumvarp [[Forseti hringir.]]til vinnslu og ég á von á því að margar umsagnir berist. Ég tel nauðsynlegt að nefndin skoði allar þær athugasemdir sem gerðar verða [[Forseti hringir.]]vegna þess að það er hægt að vinna úr þessu leið til að ná raunverulega því markmiði að styrkja sjálfstæða miðla.
Forseti minnir hv. þingmenn á tímamörk.