Nú flytur hæstv. forsætisráðherra stefnuræðu sína fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og fram fara umræður um hana sem verður útvarpað og sjónvarpað héðan úr Alþingishúsinu. Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir. Forsætisráðherra hefur 16 mínútur til framsögu en aðrir þingflokkar en þingflokkur forsætisráðherra hafa níu mínútur í fyrstu umferð, fimm mínútur í annarri umferð og fjórar mínútur í þriðju umferð hver. Röð flokkanna er í öllum umferðum þessi: Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Samfylkingin, Miðflokkurinn, Sjálfstæðisflokkur, Píratar, Framsóknarflokkur, Flokkur fólksins og Viðreisn. Ræðumenn fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð verða Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra í fyrstu umferð, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfis- og auðlindaráðherra, í annarri umferð og Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra í þriðju umferð. Ræðumenn Samfylkingarinnar verða í fyrstu umferð Logi Einarsson, 5. þm. Norðaust., Helga Vala Helgadóttir, 4. þm. Reykv. n., í annarri umferð og Guðmundur Andri Thorsson, 4. þm. Suðvest., í þriðju umferð. Ræðumenn Miðflokksins verða í fyrstu umferð Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, 3. þm. Norðaust., Birgir Þórarinsson, 3. þm. Suðurk., í annarri umferð og Anna Kolbrún Árnadóttir, 8. þm. Norðaust., í þriðju umferð. Ræðumenn fyrir Sjálfstæðisflokk verða Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, í fyrstu umferð, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, 5. þm. Reykv. n., í annarri umferð og Ásmundur Friðriksson, 4. þm. Suðurk., í þriðju umferð. Fyrir Pírata talar Halldóra Mogensen, 11. þm. Reykv. n., í fyrstu umferð, Jón Þór Ólafsson, 8. þm. Suðvest., í annarri umferð og Helgi Hrafn Gunnarsson, 3. þm. Reykv. n., í þriðju. Fyrir Framsóknarflokk tala Sigurður Ingi Jóhannsson, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, í fyrstu umferð, í annarri umferð Lilja Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra, og í þriðju umferð Ásmundur Einar Daðason, félags- og jafnréttismálaráðherra. Fyrir Flokk fólksins talar í fyrstu umferð Inga Sæland, 8. þm. Reykv. s., í annarri umferð Ólafur Ísleifsson, 10. þm. Reykv. n., og í þriðju umferð Guðmundur Ingi Kristinsson, 12. þm. Suðvest. Ræðumenn Viðreisnar verða í fyrstu umferð Þorgerður K. Gunnarsdóttir, 7. þm. Suðvest., Þorsteinn Víglundsson, 7. þm. Reykv. n., í annarri og í þriðju umferð Hanna Katrín Friðriksson, 7. þm. Reykv. s.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Við höfum lifað óvenjulega pólitíska tíma undanfarin ár og þessi árstími er óvenjulegur til að eiga umræður um stefnuræðu forsætisráðherra. Og vissulega er þessi ríkisstjórn þriggja flokka óvenjuleg að því leyti að þeir hafa aldrei starfað saman áður, allir þrír, að stjórn landsmálanna. Hún snýst um ákveðin lykilverkefni sem við öll metum svo mikilvæg fyrir fólkið í landinu að við teljum það forsendu fyrir svo breiðu samstarfi. Um leið endurspeglar stjórnin niðurstöður tvennra síðustu alþingiskosninga sem haldnar voru með skömmu millibili og skiluðu ekki afgerandi meiri hluta til hægri eða vinstri. Sagt hefur verið að það sé auðvelt að dæma stjórnmálamenn út frá hugsjónum þeirra en mikilvægari dómur sé sá sem falli um þær málamiðlanir sem þeir gera. Málamiðlanir eru ekki í eðli sínu góðar eða slæmar. Og stundum þarf að fórna minni hagsmunum fyrir meiri en niðurstaðan þarf hins vegar að vera samfélaginu í heild til heilla. Markmið þessarar ríkisstjórnar er fyrst og fremst að koma til móts við ákall almennings um að sú hagsæld sem hér hefur verið á undanförnum árum skili sér í ríkari mæli til samfélagsins, fyrst og fremst til uppbyggingar heilbrigðis- og menntakerfis, en einnig hinna efnislegu innviða, þess sem við öll sem búum í þessu landi eigum saman. Sáttmáli ríkisstjórnarinnar fjallar um leiðir til að ná fram félagslegum, efnahagslegum og pólitískum stöðugleika sem tryggir góð lífskjör til framtíðar fyrir venjulegt fólk. Hann ber vitni ágætri stöðu efnahagsmála en jafnframt þeim miklu viðfangsefnum sem blasa við í uppbyggingu samfélagsinnviða og þeirri félagslegu sátt sem þjóðin hefur kallað eftir. Megináherslur ríkisstjórnarinnar eins og þær birtast í stjórnarsáttmála eru sterkt samfélag, þróttmikið efnahagslíf, umhverfi og loftslag, nýsköpun og rannsóknir, jöfn tækifæri, lýðræði og gagnsæi og alþjóðamál. Viðfangsefni þessarar ríkisstjórnar snúast þó ekki einungis um þau lykilverkefni sem ég nefndi hér. Verkefni þeirra flokka sem skipa ríkisstjórnina, sem og allra annarra flokka á Alþingi, hlýtur að vera það að byggja upp traust á stjórnmálum og Alþingi. Nú er senn áratugur liðinn frá hruni, efnahagur landsins hefur vænkast en traust almennings á Alþingi og stofnunum samfélagsins er enn umtalsvert minna en fyrir áratug og það er alvarleg staða fyrir lýðræðið á Íslandi. Ábyrgð stjórnarmeirihlutans hér er mikil. Ekki aðeins er mikilvægt að breyta umræðunni, heldur þarf að tryggja gagnsæi og traust. Þess vegna munum við leggja áherslu á að læra af reynslu undanfarinna ára og líta til alþjóðlegra viðmiða, t.d. þegar kemur að endurskoðun siðareglna og reglna um hagsmunaskráningu. Gott talsamband stjórnvalda og fjölmiðla er líka lykilþáttur í þessu verkefni og það er mikilvægt að við reynum að skapa samstöðu um það hvernig við leiðum mikilvæg mál til lykta. Ég nefni heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í því samhengi sem hefur verið eitt stærsta pólitíska þrætuepli undanfarinna ára. Við megum aldrei gleyma því að orðið minister þýðir þjónn á latínu en ekki herra eins og innlend hefð er fyrir að láta okkur sem skipum ríkisstjórn heita. En traust á stjórnmálum og Alþingi getur aldrei einungis verið á ábyrgð meiri hlutans - það þekkjum við sem hvað lengstum tíma höfum eytt í stjórnarandstöðu á Alþingi - það er verkefni okkar allra, allra þingmanna á Alþingi Íslendinga. Góðir landsmenn. Ríkisstjórnin ætlar að gera betur í loftslagsmálum en Parísarsamkomulagið gerir ráð fyrir og stefna að kolefnishlutlausu Íslandi í síðasta lagi árið 2040. Það er frumskylda okkar að leggja mikinn metnað í þetta stærsta viðfangsefni mannkyns. Í sáttmálanum er kveðið á um fjöldamörg verkefni og úrbætur tengdar umhverfis- og loftslagsmálum og strax verður ráðist í að skipa loftslagsráð samkvæmt samþykkt Alþingis sem mun gegna lykilhlutverki við að smíða vegvísi fyrir samfélagið inn í kolefnishlutlausa framtíð. Loftslagsmálin krefjast samstarfs allra; stjórnvalda, atvinnulífs og almennings. Grundvallaratriðið þar er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda frá öllum geirum samfélagsins en líka að nýta endurheimt vistkerfa, þar með talið votlendis og skóga, til kolefnisbindingar og nýta tæknina til að styðja við þessi markmið. Mótun langtímaorkustefnu er annar lykilþáttur í loftslagsmálum en tengist líka náttúruvernd þar sem miklu skiptir við orkunýtingu framtíðar að stjórnvöld hafi sýn á það hvernig eigi að nýta þá orku sem við virkjum. Ný ríkisstjórn leggur áherslu á miðhálendisþjóðgarð og friðlýsingar þeirra svæða sem þegar hefur verið skipað í verndarflokk rammaáætlunar. Við erum á leið inn í nýja tíma í umhverfis- og náttúruverndarmálum. Ótrúlegar breytingar hafa orðið til góðs á viðhorfum manna á undanförnum áratug og þær breytingar mátti skýrt skynja á fundi þjóðarleiðtoga í París fyrr í þessari viku þar sem gjörla mátti sjá að þjóðir heimsins eru farnar að forgangsraða loftslagsmálunum efst á sína dagskrá. Kæru landsmenn. Gerður Kristný orti svo um kinnhestinn sem Gunnar rak Hallgerði: Þögnin svo römm að hún umlukti allar sem á eftir komu. Þær sem reyndu að rjúfa hana fundu vangann loga af skömm. Bylting kvenna á samfélagsmiðlum undanfarin misseri rýfur aldalanga þögn. Þar erum við hvergi nærri komin á endastöð. Langtímaverkefnið snýst um að breyta viðteknum skoðunum sem hafa viðhaldið lakari stöðu kvenna um aldir. Eitt kjörtímabil verður bara örstutt spor á þeirri vegferð. Og það er við hæfi að minnast þess að í dag er fæðingardagur Ingibjargar H. Bjarnason, fyrstu konunnar sem var kjörin á þing, árið 1922, og styttan af henni hérna fyrir utan minnir okkur á hve mikilvæg þessi barátta hefur verið og hve langan tíma hún hefur tekið, að ná jöfnum rétti kynjanna. Bráðaverkefnið í þessum málum verður aðgerðaáætlun um úrbætur í meðferð kynferðisbrota þar sem styrktir verða innviðir réttarvörslukerfisins og jafnframt verður lagaumhverfi kynferðisbrota rýnt með það að markmiði að styrkja stöðu kærenda. Lögð verður áhersla á fræðslu og forvarnir og bættar aðstæður til að styðja brotaþola um land allt innan heilbrigðiskerfisins. En jafnrétti snýst auðvitað um margt fleira. Sáttmáli ríkisstjórnarinnar leggur ríka áherslu á jöfn tækifæri - Ísland á að vera land tækifæranna fyrir alla og það kallar á margvíslegar aðgerðir sem lúta að því að berjast gegn launamun kynjanna, gera betur í málefnum hinsegin fólks, tryggja samfélagslega þátttöku allra og að efnahagur, búseta, aldur eða fötlun hindri fólk ekki í að nýta þau tækifæri sem íslenskt samfélag hefur upp á að bjóða. Síðast en ekki síst snýst jafnrétti um jöfn tækifæri ólíkra stétta. Þar verður ekki hjá því komist að endurskoða samfélagskerfið. Margir hafa bent á að langt sé á milli þeirra flokka sem skipa ríkisstjórnina í þeim efnum, ekki síst þegar kemur að jöfnunarhlutverki skattkerfisins. Þær skattbreytingar sem eru lagðar til í upphafi kjörtímabils miða að því að gera skattkerfið réttlátara óháð uppruna tekna. Áhersla þessarar ríkisstjórnar á að byggja upp samfélagslega innviði þjónar því markmiði að jafna kjör og aðstæður þeirra sem hér búa. Þá ætlar ríkisstjórnin einnig að taka málefni tekjulægstu hópanna föstum tökum, gera úttekt á stöðu þeirra og vinna að því að bæta hana, ekki síst þeirra barna sem búa við fátækt. Fátækt á einfaldlega ekki að vera til staðar í jafn ríku samfélagi og við eigum hér saman. Kjarninn í sterku samfélagi er hinir samfélagslegu innviðir: heilbrigðisþjónusta, velferðarþjónusta, löggæsla og húsnæðismál sem veita öryggi og skjól, menntun, vísindi, menning, skapandi greinar og íþróttir sem auðga andann og byggja okkur upp sem samfélag og samgöngur, fjarskipti og byggðamál sem styrkja stoðir blómlegra byggða um land allt. Á öllum þessum sviðum mun ríkisstjórnin kappkosta að skila betra búi en hún tók við. Heilbrigðismálin eru þjóðinni eðlilega hugleikin. Það er eðlileg krafa að íslenska heilbrigðiskerfið standist samanburð við það besta sem gerist í heiminum. Allir landsmenn eiga að fá notið góðrar þjónustu, óháð efnahag og búsetu og mun ríkisstjórnin leggja áhersla á að draga úr kostnaði sjúklinga, bæta geðheilbrigðisþjónustu sérstaklega og forvarnir og byggja upp hjúkrunarrými. Í fjárlagafrumvarpinu sem lagt var fram í dag er lögð sérstök áhersla á heilbrigðismál en nánari uppbygging hennar mun svo koma fram í þeirri fjármálaáætlun sem verður lögð fyrir þingið í lok mars á næsta ári. Í menntamálum verður ráðist í stórsókn. Fjárframlög til háskóla munu ná meðaltali OECD-ríkjanna árið 2020 og stefnt verður að því að þau nái meðaltali Norðurlandanna fyrir árið 2025. Iðn-, verk- og starfsnám verður eflt og rekstur framhaldsskólanna styrktur í takt við það sem þeim var lofað í fjármálaáætlun þarsíðustu ríkisstjórnar. Aðgerðaáætlun um máltækni verður fjármögnuð sem er alveg gríðarlega mikilvægt mál til að íslenskan geti orðið gjaldgeng í stafrænum heimi. Þar erum við beinlínis í kapphlaupi við tímann enda hafa tækniframfarir verið hraðar. Efnahagslegur styrkur hlýtur ávallt að fara saman við félagslegan stöðugleika, velsæld og lífsgæði. Ábyrg stjórn efnahagsmála er þannig lykilþáttur í að tryggja sjálfbært samfélag þar sem efnahagslíf, samfélagsþróun og umhverfismál eru í jafnvægi og ef við lítum til sögunnar hefur það jafnvægi oft verið vandfundið hér á landi. Þó að fólkið í landinu hafi á undanförnum misserum notið aukins kaupmáttar, sterkara gengis og lágrar verðbólgu finna um leið útflutningsfyrirtækin fyrir lakari samkeppnisstöðu vegna launakostnaðar og gengisþróunar. Því er mikilvægt til lengri tíma að treysta undirstöður í ríkisfjármálum, m.a. með stofnun Þjóðarsjóðs um arðinn af orkuauðlindum. Til framtíðar kunna fleiri auðlindir að bætast í þann sjóð. Þróttmikið efnahagslíf byggist á fjölbreyttu atvinnulífi þar sem áhersla er lögð á aukna þekkingu og verðmætasköpun og sjálfbæra þróun. Undirstöðurnar þurfa að vera traustar; sjálfbær sjávarútvegur og ferðaþjónusta, umhverfisvænn landbúnaður, traust og heilbrigt fjármálakerfi og öflugt rannsókna- og nýsköpunarstarf. Þróttmikið efnahagslíf er nauðsynlegt til að samfélagið geti búið sig undir að mæta þeim áskorunum og nýta þau tækifæri sem felast í sífellt örari tæknibreytingum en í framtíðinni mun velmegun á Íslandi grundvallast á hugviti, sköpun og þekkingu. Ég hef nú á fyrstu dögum mínum sem forsætisráðherra hitt forystumenn heildarsamtaka á vinnumarkaði en farsælt samstarf stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins er forsenda þess að hægt sé að byggja hér upp félagslegan og efnahagslegan stöðugleika. Komandi kjarasamningar munu ráða miklu um efnahagslega þróun komandi missera og ára og þar leggja stjórnvöld áherslu á að tryggja efnahagslegan stöðugleika en ásamt því sé mikilvægt að treysta hinar félagslegu stoðir og vinna með sem flestum að ábyrgum vinnumarkaði þar sem úrbóta er þörf til að tryggja og verja og efla réttindi launafólks í landinu, réttindi vinnandi fólks í þessu landi. Það er mikilvægt að endurskoða húsnæðisstuðning hins opinbera og leggja línur að framtíðarsýn í þeim efnum þannig að hann nýtist sem best, ekki síst ungu fólki og tekjulágu. Stefnt er að því að lengja fæðingarorlof og hækka greiðslur og sömuleiðis er til skoðunar að lækka lægra skattþrep tekjuskattskerfisins við komandi kjarasamningagerð til að bæta kjörin í landinu. Ég legg áherslu á að unnið verði hratt að því í samstarfi við heildarsamtök örorkulífeyrisþega að endurskoða þann hluta almannatryggingakerfisins sem lýtur að þeim til að tryggja mannsæmandi kjör og hvetja til samfélagsþátttöku öryrkja. Frítekjumark vegna atvinnutekna aldraðra verður hækkað strax á næsta ári en þetta var ein af lykilkröfum aldraðra fyrir kosningar og þá verður dregið úr kostnaði aldraðra og örorkulífeyrisþega við tannlækningar strax á næsta ári sem er mál sem lengi hefur verið beðið eftir og mikið kallað eftir í þessum sal. Í alþjóðamálum eru blikur á lofti. Það var dapurlegt á dögunum að sjá forseta Bandaríkjanna lýsa því yfir að Bandaríkin teldu Jerúsalem nú höfuðborg Ísraels. Það mun gera það enn erfiðara að koma á friði á þessu svæði. Íslensk stjórnvöld munu halda áfram að tala fyrir friðsamlegum lausnum í deilu Palestínumanna og Ísraela og þar erum við sammála nágrannaþjóðum okkar. Við Íslendingar eigum að gera hvað við getum til að láta gott af okkur leiða á alþjóðavettvangi sem herlaus þjóð og málflytjendur friðsamlegra lausna. Ríkisstjórnin hyggst gera betur í alþjóðlegri þróunarsamvinnu og móttöku flóttamanna sem hvort tveggja skiptir máli í hinu stóra samhengi til að stuðla að friðsamlegri heimi. Kæru landsmenn. Ég hef hér í kvöld einbeitt mér að því sem ég tel, sem og ríkisstjórnin, að megi gera betur í samfélagi okkar en um leið er svo ótal margt sem gengur okkur í haginn. Í augum alþjóðasamfélagsins erum við að mörgu leyti fyrirmyndarþjóðfélag og við eigum að gleðjast yfir því þegar vel gengur. Hugur þjóðarinnar verður í Rússlandi næsta sumar þegar íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu mun etja kappi við önnur bestu lið heims. Aldrei hefur fámennari þjóð átt lið á HM karla í knattspyrnu. Hver veit nema kvennalandsliðinu takist slíkt hið sama á HM í Frakklandi 2019? Og hver hefði átt von á því fyrir tíu árum? Ef það er eitthvað sem ég hef lært persónulega á þeim áratug sem ég hef setið á Alþingi er það það að maður veit sjaldnast hvað gerist næst. Það á bæði við um vinnudagana hér á þingi sem oft fela í sér óvæntar uppákomur en líka samfélagsþróunina almennt. Oft höfum við Íslendingar orðið fyrir óvæntum og þungum búsifjum en við höfum jafnan unnið okkur upp úr þeim. Hitt veit ég að ef framtíðarsýnin er skýr, ef allir leggjast á eitt, eru meiri möguleikar en minni á að ná góðum árangri. Ég el þá von í brjósti að í lok þessa kjörtímabils höfum við öll hér inni með verkum okkar aukið traust á stofnunum samfélagsins, ekki síst Alþingi Íslendinga. Þar mun skipta mestu að við náum betur að vinna saman að farsæld fjöldans. Við Íslendingar munum fagna 100 ára fullveldi á næsta ári og þeim stórkostlegu framförum sem Íslendingar hafa náð á aðeins einni öld. Það er alveg ótrúlegt að kynna sér sögu fullveldisins þegar hugsað er til þess að hún hefur ekki varað lengur en eina mannsævi. Einn okkar landsmanna sem hefur lifað allan fullveldistímann, Stefán Þorleifsson, 101 árs, er sá sem ók fyrstur í gegnum Norðfjarðargöngin þegar þau voru vígð fyrir skömmu. Við það tækifæri sagði Stefán m.a.: „Að hugsa um framtíðina, það eiga allir að gera. Það er skylda hvers manns að reyna að skilja þannig við þjóðfélagið að það sé gott fyrir þá sem taka við.“ Höfum þessi orð í huga, nú þegar við hefjum störf okkar á nýju kjörtímabili. - Góðar stundir.
Herra forseti. Kæru landsmenn. Ég óska nýrri ríkisstjórn innilega til hamingju og velfarnaðar og fagna því að nú situr kona í forsæti öðru sinni. Vonandi telst það ekki til tíðinda í framtíðinni. Það eru nokkur ágætisfyrirheit í nýjum stjórnarsáttmála, metnaðarfull markmið í loftslagsmálum, lenging fæðingarorlofs og átak í samgöngumálum svo eitthvað sé nefnt. Þá eru boðuð aukin framlög til heilbrigðis- og menntamála þótt það sé mikið áhyggjuefni að bæta eigi í rekstur án þess að byggja það á varanlegum tekjum. Loks er nefnt að styrkja eigi Alþingi og ná betri samstöðu með minni hlutanum. Fyrstu skref ríkisstjórnarinnar benda þó til lítils annars en að nú eigi allt að falla í ljúfa löð af því að nákvæmlega þessir flokkar eru í stjórn. Öllum óskum minni hlutans var hafnað en með sáttinni vísað í þverpólitískar nefndir, m.a. í stjórnarskrármálinu og um útlendingalög. Það þarf ekkert sérstakt hugmyndaflug til að átta sig á því að sú tilhögun varpar fyrst og fremst ljósi á óleystan ágreining ríkisstjórnarflokkanna. Hæstv. forsætisráðherra freistar þess í ræðunni að réttlæta stjórnarsamstarfið og talar um óvenjulegar aðstæður, breitt samstarf, gildi málamiðlana og mikilvægi þess að skapa traust. Það sem einkum hefur skilið að þessa þrjá flokka er afstaða þeirra til skattkerfisins og viðhorf til jöfnuðar. Í stjórnarsáttmálanum felst sú málamiðlun að Vinstri græn halla sér þétt upp að Sjálfstæðisflokknum í skattamálum. Hún felst aðallega í því að gefa afslátt í baráttunni gegn ójöfnuði. Breidd samstarfsins er stórlega orðum aukin. Þau eru fullkomlega samstiga í varðstöðu um sérhagsmuni og afturhald í málum sem þarfnast úrbóta: Um ónýtan gjaldmiðil, háa vexti, óréttlæti í sjávarútvegi, einokun í landbúnaði og úrelta stjórnarskrá. Viðhorf þeirra til sameiginlegra auðlinda almennings er svo kórónað í stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta: „Eftir því sem fiskeldinu vex fiskur um hrygg þarf að ræða framtíðarfyrirkomulag gjaldtöku vegna leyfisveitinga.“ Það á sem sagt að gefa takmarkaðar auðlindir áfram. Traustið sem hæstv. forsætisráðherra varð svo tíðrætt um í ræðunni er nærtækast að endurheimta með baráttu gegn þeirri spillingu, leyndarhyggju og frændhygli sem varð tveimur síðustu ríkisstjórnum að falli. Það hyggjast Vinstri græn gera með því að leiða aðalleikarana úr tveimur síðustu harmleikjum á sviðið á ný, meira eða minna í sömu hlutverkum. Það er ekki trúverðugt, herra forseti, að fela núverandi fjármálaráðherra endurskipulagningu bankanna og láta hann sýsla með arð af ríkisfyrirtækjum. Það er kaldhæðni að hann leiði baráttu gegn skattsvikum og undanskotum. Þá eru vonbrigði að dómsmálaráðherra, sem tók flokkinn sinn fram yfir almenning í nýlegu máli er varðar uppreist æru, skuli leidd aftur til valda. Það er dapurlegt að treysta henni fyrir málefnum flóttamanna. Nei, herra forseti, þetta samstarf mun ekki endurreisa traust á íslenskum stjórnmálum en líklega hitti hæstv. forsætisráðherra naglann á höfuðið þegar hún sagði að þetta væri svolítið óvenjuleg nálgun. Kæru landsmenn. Samtakamáttur kvenna að undanförnu sýnir okkur skýrt að það þarf hugarfarsbyltingu í samfélaginu. Hann teiknar upp skýra og afar ógeðfellda mynd af árþúsundagamalli karlamenningu sem stendur í veginum fyrir jafnrétti kynjanna. Það er auðvitað nauðsynlegt að ráðast í stórsókn gegn kynbundnu ofbeldi en ekki síður kerfislægri niðurlægingu, mismunun og ókurteisi gegn konum sem eitrar allt daglegt líf, jafnvel án þess að við karlar gerum okkur alltaf grein fyrir því. Og eins mikilvægt og það er að konur rjúfi glerþök Alþingis og annarra valdastofnana má ekki gleyma að mörg erfiðustu og mikilvægustu störf samfélagsins, sem eru nær eingöngu unnin af konum, eru láglaunastörf. Ég nefni fiskvinnslu- og ræstingarkonur, sjúkraliða og kennara. Þetta er því miður engin tilviljun, heldur karllægt gildismat og afar skýr birtingarmynd kynjamisréttis og ójöfnuðar í samfélaginu. Á þessu fordæmalitla hagvaxtarskeiði ætti baráttan fyrir jafnrétti kynjanna og gegn hvers konar misskiptingu einmitt að vera meginviðfangsefni stjórnmálanna. Hæstv. forsætisráðherra á það til að vitna í franska hagfræðinginn Thomas Piketty. Hann sagði, með leyfi forseta: „Ein leið til að dreifa auðnum jafnar er að lækka skatta á stóra hópa og hækka á þá sem allra mest eiga til að misskipting auðs nái ekki hæstu hæðum.“ Þessi orð ríma prýðilega við stefnuskrá Vinstri grænna en ekki við stjórnarsáttmálann eða fjárlagafrumvarpið. Það er nauðsynlegt að styrkja innviði og almannaþjónustu. Til þess þarf þó að afla varanlegra tekna, ekki berja bara í brestina og nota afgang og arð sem eru jafn hverfulir og íslenskt veður. Á toppi hagsveiflu er besti tíminn til að auka tekjur og jafna kjörin. Það er auk þess skynsamlegt, til þess að fresta og milda næstu niðursveiflu, að lækka vexti og halda aftur af verðbólgu. Ríkisstjórnin ætlar hins vegar að setjast í sófann, éta úr ísskápnum og hirða ekki um að fara út og draga björg í bú. Henni finnst líklega nóg vera til en skilur afleiðingar eftir hjá næstu ríkisstjórn. Hækkun skatts á fjármagnstekjur mun litlu sem engu skila vegna nýrrar reiknireglu. Lækka á skatt á neðra þrepi tekjuskatts sem færir þeim tekjuhæstu þrefalt meira í vasann en öðrum á lágmarkslaunum, fólki sem getur með engu móti náð endum saman. Ríkissjóður verður af milljörðum króna í tekjur sem gætu nýst til að ráðast gegn ójöfnuði og fátækt. Kannski birtist þó forgangsröðun ríkisstjórnarinnar með nöturlegustum hætti þegar bornar eru saman tvær setningar úr stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta: „Eitt af fyrstu verkefnum ríkisstjórnarinnar verður að bregðast við vanda sauðfjárbænda til skemmri og lengri tíma.“ Og aðeins síðar: „Gerð verður úttekt á kjörum tekjulægstu hópanna í íslensku samfélagi, tillögur til úrbóta settar fram og þeim fylgt eftir. Sérstaklega þarf að huga að stöðu barna sem búa við fátækt …“ Hæstv. ríkisstjórn. Það er hægt að hefjast strax handa til að bæta hag fátækra barna. Úttekt má hins vegar vel gera samhliða. Við vitum nákvæmlega hvar skórinn kreppir og þekkjum vel leiðir til að losa um hann. Hækka þarf barna- og vaxtabætur ásamt grunnlífeyri aldraðra og öryrkja. Lítið er minnst á þetta í stjórnarsáttmálanum og engar hækkanir í fjárlögum. Hið sama á við um innflytjendur og fólk á flótta. Umfram allt verður að ráðast í stórátak í húsnæðismálum. Því miður snýr umfjöllun ríkisstjórnarinnar helst að því að þrengja lánamöguleika ungs fólks. Herra forseti. Bilið milli fátækra og ríkra mun halda áfram að aukast undir forsæti sósíalista. Einhvern tímann hefðu það þótt tíðindi. Kæru landsmenn. Hæstv. forsætisráðherra segir að í augum alþjóðasamfélagsins séum við fyrirmyndarþjóðfélag að mörgu leyti og að við eigum að gleðjast yfir því þegar vel gengur. Það er hárrétt og þó að það sé vafalaust rétt að allir hafi það nokkuð gott að meðaltali birtist daglega óhuggulegur ójöfnuður, líka á Íslandi. Eldri hjón sitja fyrir framan arineld í rándýru einbýlishúsi og skrifa jólakort meðan gömul kona hírist í kjallaraholu og veltir því fyrir sér hvort hún hafi ráð á því að greiða rafmagnsreikning eða eigi að fara til læknis. Miðaldra kall sankar að sér íbúðum til að leigja á gróðavæddum skortmarkaði meðan annar heldur upp á fimmtugsafmælið sitt í húsbíl í Laugardal og vonar að nóttin verði ekki köld. Útsjónarsamur auðkýfingur andar léttar í lok dags eftir að hafa komið peningum fyrir á Panama en lítill strákur fær ekki bestu mögulegu lyf vegna þess að það vantar tugi milljarða króna inn í samneysluna. Ung fjölskylda með börn situr í þotu á leið til Þýskalands í jólaferð. Fáum sætum aftar ungur maður, veik ófrísk kona og lítið barn þeirra á leið burt úr öryggi út í óvissuna vegna þess að Ísland hefur ekki tök á því að veita þeim skjól. Og lítill strákur fer að sofa á Þorláksmessukvöld fullur tilhlökkunar. Hann er sannfærður um að Kertasníkir verður rausnarlegur morguninn eftir og vonast svo eftir leikjatölvu í jólagjöf. Bekkjarfélagi hans skríður upp í rúmið sitt á sama tíma, veit að hann fær ekkert í skóinn og sofnar með kvíðatilfinningu vegna jólanna. Kæru landsmenn. Við getum gert miklu betur en þetta. - Góða aðventu.
Herra forseti. Góðir landsmenn. Það er tilefni til að byrja á því að óska nýskipuðum forsætisráðherra til hamingju með embættið. Katrín Jakobsdóttir er fyrsti sósíalistinn sem leiðir ríkisstjórn á Íslandi og til að ná þeirri sögulegu stöðu þurfti hún að vinna talsvert þrekvirki. Henni tókst að beygja bakland eigin flokks, en 3% kjósenda Vinstri grænna vildu fara í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum, og á sama leggja tíma gjörvallan Sjálfstæðisflokkinn að fótum sér. Það er sannarlega ekki lítið afrek. Það er óþarfi að hrósa ráðherranum sérstaklega fyrir að hafa náð þriðja flokknum, enda hafði hann eins og ráðherrann vissi auglýst sjálfan sig á brunaútsölu frá því eftir þarsíðustu kosningar. Í stefnuræðu sinni nefndi nýr forsætisráðherra ýmis atriði sem allir forsætisráðherrar nefna við þetta tækifæri og hafa gert í mörg ár, líklega marga áratugi. Ráðherrann talaði um mikilvægi þess að bæta heilbrigðisþjónustuna, efla menntun og nýsköpun og útrýma fátækt, vitnaði í ljóð og fagnaði íþróttaafrekum. Talin voru upp atriði sem nánast allir geta verið sammála um og ég ætla ekkert að efast um að viljinn sé til staðar hjá hinum nýja forsætisráðherra - eins og forverunum. Spurningin er hins vegar: Hvernig á að ná þessum árangri? Ísland er í betri stöðu en næstum því öll önnur lönd veraldar, nánast sama til hvaða mælikvarða er litið. Sú staða varð ekki til af sjálfri sér. Og nú viljum við gera betur en það mun ekki gerast af sjálfu sér. Frasar um hvernig hlutirnir ættu að vera skila litlu einir og sér. Það sem skiptir máli er hvað menn gera. Og hvað mun þessi ríkisstjórn gera? Ræða forsætisráðherra veitti okkur litla innsýn í það. En lítum þá til vísbendinganna sem þegar blasa við. Við höfum fengið ríkisstjórn sem talar mikið um að hún ætli að útdeila gæðum, útdeila fjármagni sem varð til með hinum risastóru aðgerðum síðustu ára, en á sama tíma ætlar stjórnin að leyfa algjört bakslag í þeim aðgerðum sem skiluðu árangrinum, leyfa þeim að snúast upp í andhverfu sína. Vinstri stjórnin afhenti vogunarsjóðum bankana. Stjórnin sem svo tók við náði þeim aftur en nú verður dæminu aftur snúið við. Um leið og við horfum upp á eftirgjöf stóru sigranna sem skiluðu hinum mikla efnahagsárangri sem nú á að nýta sjáum við stjórnina pikkfesta samfélagið í viðjum kerfishugsunar aftur frá síðustu öld. Stórkostleg mistök við byggingu Landspítala skulu kláruð. Kerfið er víst búið að eyða svo löngum tíma í að undirbúa mistökin að það bara verður að fá að klára þau. Þegar, og ef, nýbyggingar spítalans við Hringbraut verða teknar í notkun hefst starfsemi í húsum sem byggja á 30 ára gamalli þarfagreiningu. Starfsemi spítalans verður þá í fleiri húsum og byggðum á lengra tímabili en húsin á Árbæjarsafni. Þetta er ekki ríkisstjórn stórra ákvarðana og þetta er ekki umbótastjórn. Þetta er kerfisstjórn. Réttlætingin er sú að kalla þetta stöðugleikastjórn sem vilji ekki takast á við stór pólitísk álitamál. Hún ætlar að útdeila peningum í núverandi kerfi og láta svo kerfið um að stjórna. Flokkarnir sem töpuðu kosningunum mynduðu bandalag sem byggist á skiptingu ráðherrastóla og áframhaldandi kerfisræði, reyndar vinstri grænu kerfisræði. Hvar í stjórnarsáttmálanum finna Framsóknar- eða Sjálfstæðismenn áherslur sem þeir geta verið stoltir af? Þá er ég ekki að tala um allt þetta almenna tal sem allir geta verið sammála um, betri heilbrigðisþjónusta, meiri nýsköpun og allt hitt, allt sem er í öllum stjórnarsáttmálum og öllum stefnuræðum. Nei, spurningin snýst ekki um það. Spurningin er: Hvar í stjórnarsáttmálanum geta Sjálfstæðismenn bent á atriði og sagt: Þarna birtist okkar hugsjón, það sem við höfum fram að færa, sú sýn sem við, ólíkt öðrum, höfum á hvernig best sé að ná árangri? Slík atriði eru ekki mörg. Framsóknarflokkurinn virðist svo ekki hafa fengið neitt, ekki eitt einasta, af sínum stóru kosningamálum nema að vísu, það er nefnt nánast eins og í háðungarskyni, að í fjármálaráðuneytinu verði áfram unnið að markvissum skrefum til afnáms verðtryggingar. Við sem höfum fylgst með þeirri vinnu fram að þessu föttum brandarann - sem er reyndar býsna góður. Þeir félagar, forystumenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem komu ekki mörgu í stjórnarsáttmálann réttlæta veru sína í ríkisstjórninni með því að þeir séu að þessu til að koma á pólitískum stöðugleika. Þessir menn, af öllum mönnum, telja sig nú best til þess fallna að tryggja pólitískan stöðugleika. Þetta eru mennirnir sem sátu í ríkisstjórn með 13 þingmanna meiri hluta, stjórn sem hafði skilað mesta og hraðasta efnahagslega viðsnúningi sem sést hefur, stjórn sem var að vinna að gríðarlega stórum hagsmunamálum þjóðarinnar þegar þeir gáfust upp. Þeir gáfust upp og boðuðu til kosninga í lok október með ókláruð fjárlög, raunar með allt óklárað, allt sem þeir höfðu ætlað sér eða átt að klára. Þó höfðu þeir þegið það að forsætisráðherra stigi til hliðar svo friður gæfist til að klára verkefnin sem varð að klára. Eftir að þeir voru beðnir að líta eftir málunum sem varð að klára var byrjað á sumarlokunum. Þegar þing kom svo saman var stjórnarandstaðan látin ráða för og loks ákveðið að loka sjoppunni, senda alla heim og boða til kosninga, kosninga sem skiluðu stjórnarkreppu. Þetta eru mennirnir sem bjóða sig nú fram til að innleiða pólitískan stöðugleika. Það eru þó litlar líkur á að sú stjórn sem nú hefur tekið við muni fylgja sömu aðferð og þeir félagar, halda sig til hlés, láta stjórnarandstöðuna um að stjórna og bíða eftir kosningum. Við skulum rifja upp fyrir hverjum þeir gáfust upp. Þeir gáfust upp fyrir nákvæmlega sömu vinstri græningjunum og þeir liggja nú kylliflatir fyrir í stjórnarsamstarfi. Vinstri græn skynjuðu auðvitað sterka stöðu sína og þau ætla aldeilis að nýta hana. Stjórnarsáttmálinn ber þess glöggt merki en það gerir fjárlagafrumvarpið líka. Margt í frumvarpinu er áhugavert og við ræðum það á morgun, en eitt verður þó að nefna núna því að það tengist sérstaklega forsætisráðherranum og stefnunni sem hann boðar. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að auka framlög til forsætisráðuneytisins um 50% milli ára. Ég hef aldrei séð aðra eins aukningu hjá nokkru ráðuneyti. Þetta er auðvitað miklu meira en gert var ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu sem kynnt var í september sl. Stór hluti af aukningunni er nýtt 105 millj. kr. framlag sem á að nota í forsætisráðuneytinu til að hafa eftirlit með ráðherrum í ríkisstjórninni, samræma aðgerðir og passa upp á að þeir fylgi réttri stefnu. Fyrir þessa upphæð gæti forsætisráðherra ráðið tíu manns til að hafa eftirlit með ráðherrunum, einn eftirlitsmann fyrir hvern ráðherra. 105 milljónir á ári í að passa upp á að stefnu Vinstri grænna verði framfylgt. Ef til vill finnst þeim hinum þetta bara ágætt. Eru þeir í raun svo ólíkir, þessir flokkar, þ.e. þegar kemur að stóru málunum? Láta þeir ekki bara skammta sér sömu kerfislausnirnar? Hefði núverandi stjórn t.d. tekið öðruvísi á stóru málunum en vinstri stjórnin gerði á sínum tíma? Ég er ekki viss um það. Á næstunni munum við eflaust heyra áframhaldandi frasaflóð til að réttlæta tilvist þessarar ríkisstjórnar. En stjórnmál eiga ekki bara að snúast um að segja hluti sem hljóma vel og eftirláta stjórnkerfinu rekstur samfélagsins. Stjórnmál eiga að snúast um að stjórna, að þora að taka ákvarðanir, leggja sig undir og taka afleiðingunum og gera þetta allt sem fulltrúi kjósenda en ekki sem eigandi vinstra fylgis eða eigandi hægra fylgis. Það dugar ekki að sitja bara kyrr til að forðast að rugga bátnum. Það þarf líka að róa. Það þarf að taka ákvarðanir. Allt þetta fjármagn sem nú er hægt að nýta í að treysta innviðina varð ekki til með ræðum um mikilvægi þess að treysta innviðina. Það var til með stórum ákvörðunum, umdeildum ákvörðunum, og með því að framkvæma. Ekkert samfélag hefur verið byggt upp á innihaldslausum frösum stjórnmálamanna. Þeir eru hins vegar iðulega fylgifiskur slæmra ákvarðana eða ákvarðanaleysis. Vonandi mun ný ríkisstjórn þora að taka stórar ákvarðanir sem reynast munu samfélaginu vel og vonandi mun hún taka leiðsögn og ábendingum um hvernig megi gera hlutina betur. Við það óska ég nýrri ríkisstjórn velfarnaðar.
Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Nýtt þing og nýtt kjörtímabil er á ákveðinn máta eins og áramót stjórnmálanna. Þetta er nýtt upphaf, ný andlit á þingi og að þessu sinni einnig nýir flokkar. Það er ástæða til þess að óska nýju flokkunum til hamingju með þann árangur sem þeir hafa náð hér í nýafstöðnum kosningum jafnvel þótt ekki sé hér tækifæri til þess að rekja alla söguskýringuna hjá síðasta ræðumanni, sem var nú nokkuð kostuleg. Margt af því sem ég heyrði þar um aðdraganda þess að kosið var hér á árinu 2016 er ég að heyra í fyrsta skipti. Í nýafstöðnum kosningum höfðum við öll væntingar, væntingar um að hlutir yrðu mögulega öðruvísi í framtíðinni, að samstarfið hér á þingi gæti mögulega orðið betra og útkoman árangursríkari fyrir landsmenn. Kosningarnar eru að baki. Það er erfitt að segja að niðurstaða kosninganna hafi verið alveg skýr. Flestir voru sammála um að þegar talið hafði verið upp úr kössunum væri ekkert sjálfgefið varðandi framhaldið, enginn einn augljós kostur. Þess vegna væri niðurstaðan sú að til þess að mynda sterka stjórn þyrftu þeir flokkar sem kæmu að ríkisstjórnarsamstarfinu, á hvern veg sem það yrði, að leggja sitt af mörkum, fórna einhverju til þess að mynda slíka stjórn fyrir landið. Í þessu nýja ríkisstjórnarsamstarfi hafa línurnar verið lagðar í stjórnarsáttmála þar sem áhersla er lögð á brýn verkefni sem við getum sameinast um og farvegur fundinn fyrir mál sem leita þarf breiðrar samstöðu um. Einhver mundi jafnvel kalla það róttæka skynsemishyggju. Í stjórnarsáttmálanum kemur einnig fram skýr stefna um að þessi ríkisstjórn vilji treysta til framtíðar samfélagslegan stöðugleika, velsæld og lífsgæði. Markmið okkar er að gefa öllum hlut í yfirstandandi hagvaxtarskeiði. Að allir njóti þess efnahagslega árangurs sem hér hefur náðst og er fram undan. Það er inntak fjárlagafrumvarpsins fyrir 2018 sem lagt var fram í dag. Ég ætla svo sem ekki að fara að tíunda hér efni þess enda fyrsta umræða um það mál á dagskrá þingsins á morgun. Þó vil ég nefna að í þessu fyrsta fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar birtist með skýrum hætti hverjar áherslurnar eru í heilbrigðismálum, í menntamálum og á sviði samgangna, svo fátt eitt sé nefnt. Mig langar einnig til að velta upp stóru myndinni í ríkisfjármálunum, kannski ekki milljörðunum og milljónunum, einstaka málefnasviðum, heldur meira næstum á tilvistarlegum nótum. Hvers vegna eru ákvarðanir um ráðstöfun fjármuna og forgangsröðun í ríkisfjármálum sérstakar? Hvers vegna gerum við það sem við gerum á þingi? Og jafnvel tengt því; hvers vegna erum við í stjórnmálum? Ég er alveg viss um að margir í þessum sal hafa oft fengið þá spurningu og án vafa hafa margir farið yfir það með sjálfum sér þegar þeir gáfu kost á sér til þátttöku í stjórnmálunum hvers vegna þeir gerðu það, hvers vegna þeir vildu leggja stjórnmálin fyrir sig. Jafnvel þótt spurningunni verði ekki svarað með sama hætti fyrir alla sem gefa sig að stjórnmálum þá sameinar það okkur, tel ég, að vilja láta gott af okkur leiða. Ég tel að við viljum öll skila góðu verki fyrir landið. Til þess að svo megi verða þarf að vera vilji til að leita lausna, finna leiðir fram á við til að allir geti bætt hag sinn sem mest. Þar liggur kannski hluti svarsins. Meðal þess sem gerir störfin á Alþingi sérstök er sú aðferð sem við höfum til að komast að niðurstöðu, til þess að leiða fram niðurstöðu í einstökum málum. Samtalið sem hér fer fram, ekki bara milli þeirra sem valist hafa til þátttöku á þinginu, heldur líka við samfélagið með samráði. Ætli megi ekki segja það þrátt fyrir allt um flesta ef ekki alla þingmenn sem starfað hafa hér á þingi, að okkur finnst jafnan að breytingar sem við viljum beita okkur fyrir gerist of hægt. Þegar öllu er á botninn hvolft skiptir það líklega ekki mestu hversu hratt breytingarnar gerast, heldur hitt hvort okkur miðar sem samfélagi fram veginn. Sígandi lukka er best. Þegar horft er til baka má án alls vafa finna í Alþingistíðindum síðasta áratugar eða svo endalausar ræður þar sem því er haldið fram fullum fetum að hér sé allt vitlaust gert og okkur miði ekkert áfram. En þrátt fyrir allar slíkar ræður er staðan samt sem áður sú í dag að við lifum lengsta hagvaxtarskeið seinni tíma sem er betra jafnvægi í efnahagsmálum en átt hefur við í áratugi. Verðbólga er lítil, atvinnuleysi sömuleiðis og kaupmáttur heimilanna hefur aldrei verið meiri. Okkur er sem sagt að takast að styrkja innviðina. Við höldum því áfram af krafti í því fjárlagafrumvarpi sem lagt var fram í dag. Eftir jafn óvenjuleg ár og við höfum lifað síðasta áratuginn eða svo verður jafnvægi, ró og friður enn eftirsóknarverðari. Við höfum á áratug gengið í gegnum það sem við töldum vera mesta góðæri lýðveldistímans og svo eina dýpstu kreppu strax í kjölfarið. Og nú lítur út fyrir að við sitjum á toppi þeirrar hagsveiflu sem nú ríkir. Gangi spár eftir fáum við mjúka lendingu í framhaldi af þessum mikla vexti á næstu árum. Það hefur því margt fallið með okkur hin síðari ár. Þótt það þurfi sterk bein til að þola mótlæti og erfiðleika reynir líka á í meðbyr að vera skynsöm, að vera framsýn, að nýta það hlé sem byggir upp. Sækja fram og sækja á ný mið. Það gerist ekki af sjálfu sér. En við þurfum að sækja á ný mið og því er sterkur nýsköpunarhljómur í stefnuyfirlýsingunni. Það hefur verið sérstaklega ánægjulegt að finna stuðning frá fólki úr nýsköpunargeiranum við það sem sagt er um þau efni í stjórnarsáttmálanum. Það er hluti af því að njóta velsældar að geta fengist við það sem er manni hugleikið. Að byggja upp samkeppnishæft fjölbreytt og spennandi atvinnulíf á Íslandi er mikilvægur þáttur í því að halda í öflugt starfsfólk og laða til okkar fólk sem getur orðið fyrirtækjum innspýting. Það sem einkennir ríkisfjármálin um þessar mundir er mjög góð afkoma þegar horft er til frumgjalda og tekna, en á móti kemur þung vaxtabyrði sem dregur úr getu okkar til að skila tekjum til uppbyggingar samfélagsins. En við erum á réttri leið. Skuldahlutföll hafa lækkað ört og sá efnahagslegi árangur sem náðst hefur undanfarin ár er farinn að skila sér í mun betri lánakjörum. Við sjáum það t.d. bara í vikunni sem er að líða þar sem okkur buðust bestu lánakjör á erlendum mörkuðum sem okkur hafa nokkru sinni boðist. Horfur eru almennt góðar. Ferðamönnum mun fjölga verulega á næsta ári, gangi spár eftir. Ástand fiskstofna er með því besta sem við höfum séð undanfarin 20 ár og viðskipti við umheiminn eru í góðu jafnvægi. Það er sú staða sem nýtt þing hefur til þess að vinna með til að láta gott af sér leiða áfram. Stundum er sagt að ekkert fyrirtæki myndi gera hlutina eins og ríkið. Vissulega mætti ríkið læra margt af vel reknum fyrirtækjum. En við erum ekki að reka fyrirtæki. Við erum að hlúa að samfélagi. Samfélagi fólks sem á margt sameiginlegt en hefur misjafnar þarfir, óskir og væntingar. Það er okkar hlutverk að mæta þeim væntingum sem best við getum. Að gefa öllum jöfn tækifæri og jafnan aðgang að þeim gæðum sem samfélagið hefur að bjóða. Velsæld og lífsgæði eru leiðarstef í ákvörðunum ríkisstjórnarinnar og þeim tillögum sem við leggjum fyrir Alþingi. Í orðabók er velsæld samheiti hamingju, velferðar, farsældar og velgengni. Við óskum íslenskri þjóð alls þessa og meira til.
Herra forseti. Kæru landsmenn. Hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu sinni hér rétt áðan, með leyfi forseta: „Fátækt á einfaldlega ekki að vera til staðar í jafn ríku samfélagi og við eigum hér saman.“ Þessu er ég hjartanlega sammála. Félags- og jafnréttismálaráðherra hefur talað á svipuðum nótum og hyggst vinna að því að uppræta fátækt barna á Íslandi. Það þarf væntanlega ekki að undirstrika það fyrir neinum hér inni hversu mikilvægt það er fyrir framtíð okkar allra að tryggja hag barna og sjá til þess að þau njóti þeirra tækifæra til að dafna sem þau eiga undantekninga- og skilyrðislaust rétt á. En það er mikilvægt að hafa í huga að fátækt barna er bein afleiðing fátæktar foreldra. Það er óumflýjanleg staðreynd málsins því að það er einn og sami hluturinn. Það er ólíðandi að fólk hafi ekki aðgang að hollum og næringarríkum mat til að seðja hungrið, þaki yfir höfuðið og fötum sem bæði eru í passlegri stærð og hæfa árstíðinni. Margir taka þessum hlutum sem sjálfsögðum en fyrir allt of marga er þetta lúxus. Það er rétt hjá forsætisráðherra. Við erum rík þjóð. Slíkt á ekki að þurfa að viðgangast. Það, kæru þingmenn, er á okkar ábyrgð. Forsætisráðherra talaði einnig um málamiðlanir sem fela í sér að fórna minni hagsmunum fyrir meiri. Þessir meiri hagsmunir virðast eiga að vera þeir að dreifa auðnum eða hagsældinni í ríkari mæli til almennings. En mig grunar að það snúist frekar um að standa vörð um óbreytt ástand. Eða að tryggja þennan stöðugleika sem alltaf er verið að tala um. Gott og vel. En hverjir voru minni hagsmunirnir sem þurfti að fórna? Var það kannski stjórnarskráin - þar sem á að reyna að skapa samstöðu um ferli? Voru það auðlindir í almannaeign? Að þjóðin gæti krafist atkvæðagreiðslna? Aðskilnaður framkvæmdarvalds og löggjafans? Fjölmiðlafrelsi? Að þjóðin sé laus við sérhagsmuni og spillingu? Kæru landsmenn. Ég hef áhyggjur af því að með því að leiða flokk til valda sem hefur síendurtekið staðið gegn lýðræðisumbótum og verið staðinn að því að misnota vald sitt hafi Vinstri hreyfingin – grænt framboð vanmetið hvað það er sem verður þjóðfélaginu sem heild til heilla til lengri tíma og munu algerlega missa marks þegar kemur að því að byggja upp traust á stjórnmálum og Alþingi og styrkja lýðræðið á Íslandi. Lykilatriði í styrkingu lýðræðisins er að tryggja lagaumhverfi sem gerir fjölmiðlum kleift að miðla upplýsingum sem teljast mikilvægar í pólitísku samhengi og eiga erindi til almennings. Það þýðir að ekki sé hægt að setja lögbann á fjölmiðil þegar miðlað er upplýsingum sem koma sér illa fyrir stjórnmálaflokk korteri fyrir kosningar. Traust á stjórnmálum og Alþingi felst í bættum vinnubrögðum og lýðræðislegum ferlum sem tryggja aðkomu almennings alls, ekki bara sérhagsmunaafla, að stefnumótun, samningu laga og ákvarðanatöku. Það á enginn að geta, í krafti fjármagns eða frændhygli, komið hagsmunamálum sínum á framfæri fram yfir hagsmuni almennings. Aðkoma almennings að ákvarðanatöku er gífurlega mikilvæg þar sem hún hefur þær afleiðingar að dreifa valdinu sem og ábyrgðinni. Með valdeflingu almennings drögum við úr spillingu og valdeflum á sama tíma þingmenn til að finna nauðsynlegt hugrekki til að knýja fram þær breytingar sem þörf er á til að geta mætt framtíðinni með áætlun sem þjónar heildinni og þar af leiðandi framþróun samfélagsins alls. Þetta eru meiri hagsmunirnir. Sérstaklega í ljósi þeirra stórkostlegu breytinga sem við stöndum frammi fyrir, ekki bara Íslendingar heldur mannkynið allt. Við verðum að þróast ef við ætlum að lifa þær af. Það er nefnilega orðið tímabært að sækja hugrekkið og horfast í augu við ákveðnar grundvallarspurningar um gagnsemi þeirra kerfa sem við höfum sniðið okkur, hvort þau séu raunverulega að þjóna heildinni, og byrja að takast á við rót vandamálanna í stað þess að plástra mein sem eru inngróin og kerfislæg. Mikilvægast er að byrja á efnahagskerfi sem grundvallast á hugmyndafræði um línulegan, óendanlegan hagvöxt á plánetu sem hefur ekki yfir óendanlegum auðlindum að ráða. Við lifum á tímum þar sem hætta steðjar að mörgum skilyrðum þess að þessi pláneta sem hýsir okkur og fæðir sé áfram falleg, gjöful og megnug þess að bera mannlegt líf, hættur sem nútímatækni er líklegast ófær um að laga, jafnvel þótt mikil áhersla væri lögð á það. Þrátt fyrir þetta er mælikvarði okkar á árangur, velgengni og velferð, enn verg landsframleiðsla, magn þess varnings og þjónustu sem við sköpum án tillits til þess hver raunveruleg þörf er. Þannig látum við efnahagskerfið okkar vinna beinlínis gegn þeim kerfum sem við byggjum tilverurétt okkar á. Þetta er hættan sem að okkur steðjar. Þetta er stóra myndin. Um leið og ég fagna því að ný ríkisstjórn hafi að markmiði að tryggja góð lífskjör til framtíðar fyrir venjulegt fólk græt ég þær lýðræðisumbætur sem hefur verið fórnað. Því sjaldan hefur ríkisstjórn þurft jafn mikið á aðstoð almennings að halda til að veita sér hugrekki, getu og vilja til að tækla rót þess risastóra vanda sem við stöndum frammi fyrir, til að geta raunverulega skilað góðum lífskjörum til framtíðar fyrir alla. - Takk.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Við lifum á tímum þar sem óstöðugleiki hefur ríkt í stjórnmálum en á síðustu tíu árum hefur verið kosið fimm sinnum til Alþingis. Núverandi ríkisstjórnarsamstarf þriggja stærstu þingflokkanna á Alþingi byggist á sameiginlegri sýn ólíkra flokka sem hafa það markmið að vinna að ákveðnum lykilverkefnum sem koma Íslandi í fremstu röð. Auka þarf samkeppnishæfni landsins til að unga fólkið okkar velji Ísland til búsetu vegna þess að hér er gott að búa og starfa. Til að svo megi verða þurfa innviðir samfélagsins að vera sterkir alls staðar á landinu. Samhliða er markmið ríkisstjórnarinnar að tryggja öldruðum raunverulegt áhyggjulaust ævikvöld. Óvenjulegar aðstæður í þjóðfélaginu kalla á breytt vinnubrögð, opnari stjórnsýslu, gagnsæi og virðingu gagnvart verkefnum. Við stjórnmálamenn þurfum að nálgast málin lausnamiðað með velferð almennings að leiðarljósi. Þekking og reynsla allra flokka þarf að koma hér að og vonumst við í meiri hlutanum eftir góðu samstarfi við minni hlutann sem einnig er með nokkuð breiða skírskotun og flokkarnir þar eru ólíkir. Við stjórnmálamenn megum ekki gleyma því að við erum fulltrúar fólksins í landinu og eigum að stefna að góðu samstarfi okkar í milli. Það er á ábyrgð okkar allra. Sameiginleg gildi eins og ábyrgð, framsýni og þjónusta geta styrkt liðsheildina hér á Alþingi til að ná sem bestum árangri fyrir land og þjóð. Góð niðurstaða í málum sem næst í samtali fleiri flokka heldur til lengri tíma og stuðlar um leið að meiri sátt í samfélaginu. Til að ná farsælli sátt er oft betra að taka krók á leiðinni ef mikið ber á milli sjónarmiða. Í þeim tilvikum þarf að fara aðeins hægar en oftast erum við í stórum dráttum sammála um markmiðin, þó að okkur greini á um leiðirnar. Góðir landsmenn. Fram undan eru stór verkefni þar sem horfa þarf til lengri tíma en viðhalda um leið stöðugleika. Sá efnahagslegi stöðugleiki og kaupmáttaraukning, sem hefur náðst án þess að verðbólga hafi farið úr böndum, eru verðmæti sem við verðum að tryggja. Meðal annars þess vegna áttum við, forystufólk ríkisstjórnarflokkanna, samtal við aðila vinnumarkaðarins í stjórnarmyndunarviðræðunum um hvernig við gætum nálgast verkefnið sameiginlega. Langtímaáætlanir og samráð auka fyrirsjáanleika. Við Íslendingar höfum stundum fengið að heyra að ákvarðanir okkar miðist við viðkvæðið „þetta reddast“. Það leiðarljós hefur ekki alltaf verið okkur farsælt og þurfum við sem þjóð að miða ákvarðanir okkar til lengri tíma. Áskoranir framtíðarinnar beinlínis krefjast þess að við vinnum í þágu hagsældar landsins og veltum langtímamarkmiðinu fyrir okkur. Við þurfum að spyrja okkur hvernig við viljum sjá landið okkar þróast næstu 20–30 árin, hvað gerist á næstu 10–20 árum, hvernig við ætlum að efla samkeppnishæfni landsins og hvað við þurfum að gera í nánustu framtíð til að styðja þau áform. Þessi hugsun á ekki síst við í þeim stóru framkvæmdum sem fram undan eru þar sem tryggja þarf að allir landsmenn búi við sömu skilyrði, til þjónustu hins opinbera, hafi jöfn tækifæri til atvinnuþróunar og að atvinnulíf verði fjölbreytt á hverjum stað. Okkar undirstöðuatvinnugreinar, ferðaþjónusta, sjávarútvegur, orka, landbúnaður og skapandi greinar hugvitsins, eiga allt undir að hér séu innviðir sem stuðla að heilbrigðum vexti til framtíðar. Til að stuðla að frekari verðmætasköpun þarf landið allt að vera í blómlegri byggð og stefnumörkun í byggðamálum þarf að samþættast við sem flesta málaflokka. Atvinnulíf og nærsamfélög þurfa að geta tekist á við ytri breytingar og á svæðum með dreifða búsetu þarf að vera atvinnulíf sem skapar verðmæti. Við þurfum að horfa til byggðaaðgerða sem tíðkast í nágrannalöndum okkar, m.a. með því að styrkja námslánakerfið og nýta svæðisbundna þekkingu sem best. Þá þarf flutnings- og dreifikerfi raforku að mæta þörfum atvinnulífsins og almennings en alls staðar á landinu þurfa orkuskiptin að taka mið af loftslagsmarkmiðum okkar eins og best verður á kosið. Ljósleiðaratenging til allra landsmanna, sem verður lokið við innan þriggja ára, mun m.a. skipa okkur í fremstu röð upplýsinga- og tæknisamfélaga næstu árin. Um leið er það það veitukerfi sem skiptir hvað mestu máli fyrir alla fjölskyldumeðlimi, á öllum aldri, sem eiga jafnframt að hafa aðgang að sömu grunnþjónustu óháð búsetu. Mun gerð þjónustukorts bæta yfirsýn og skapa grundvöll fyrir nauðsynlegar aðgerðir. Góðir landsmenn. Það er vissulega svigrúm á næstu árum, m.a. vegna góðrar afkomu ríkisins, en einnig til að nýta eignatekjur ríkisins í slík verkefni og tryggja þá traustu innviði sem eru forsendan fyrir fjölbreyttu og kröftugu atvinnulífi. Hins vegar verður ekki komist hjá því, til þess að viðhalda stöðugleika um ókomin ár, þá verður að forgangsraða stóru framkvæmdunum. Þá skiptir máli að við náum sameiginlegri niðurstöðu um það til lengri tíma, en ekki bara til næstu fjögurra ára. Í samgöngum sem eru ein mikilvægasta fjárfesting sem við stöndum frammi fyrir þarf að forgangsraða með tilliti til ólíkrar stöðu svæða á landinu, ferðaþjónustunnar og öryggissjónarmiða. Við þá forgangsröðun þarf einnig að taka tillit til hagkvæmni og byggðasjónarmiða, tengja byggðir og samfélög til að skapa stærri vinnusóknarsvæði en einnig að tryggja öruggar samgöngur við umheiminn. Samgöngur og fjarskipti skipa stóran sess í umgjörð og tækifærum landsins. Samgöngur þurfa að styðja hverjar við aðrar og samanstanda af öruggu vegakerfi, höfnum, flugvöllum og netöryggi. Þá eykst þörf fyrir bættar almenningssamgöngur við þéttleika byggðar. Ákvarðanir þurfa að miðast út frá auknum ferðamannafjölda og hvernig við getum sem best þjónað heimamönnum við að komast á milli svæða. Innanlandsflug þarf að vera mikilvægari hluti af almenningssamgöngum sem við þurfum að tengja betur við alla landshluta. Kerfin þurfa að tvinnast saman og verða ein heild svo hér fái allir sem jafnasta þjónustu. Samstarf við sveitarfélögin þarf að vera gott. Þau eru lykilaðili í því að þróa nærsamfélagið, velferð íbúanna og mannlíf samfélaganna allra. Þau þurfa að styrkjast og eflast til að geta sinnt sínum verkefnum sem m.a. stuðlar að öflugri þjónustu, að störfum fjölgi og að þau haldist í byggð. Já, skrefin eru vissulega mörg og sum munu taka lengri tíma en önnur. Það sem skiptir mestu máli er að þetta séu verkefni sem skipta velferð íbúa landsins miklu. Það mun hjálpa til séum við öll sammála um hvert við erum að fara. Uppbyggingin verður að fara fram en án þess að auka þenslu á einstökum svæðum. Það er hægt og þá mun okkur farnast vel um ókomna framtíð. Getum við ekki öll verið sammála um það? - Góðar stundir.
Forseti. Hæstv. forsætisráðherra. Ríkisstjórn. Þingheimur allur. Kæru Íslendingar. Ég kýs að ávarpa alla hér í kvöld vegna þess að þetta er í fyrsta skipti sem mér hlotnast sá heiður að fá að standa í öflugasta og virtasta ræðupúlti landsins - og það er í boði ykkar, kæru landsmenn. Ég vil byrja á því að óska nýrri ríkisstjórn hjartanlega til hamingju. Það er margt gott og kjarnmikið sem kemur fram í nýjum stjórnarsáttmála og ég ætla sannarlega ekki að standa hér og byrja á því að vera neikvæð og alls ekki leiðinleg. En það breytir ekki þeirri staðreynd að það er eiginlega allt of fátt, þykir mér, í stjórnarsáttmálanum sem um leið einkennir stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra sem er hönd á festandi. Það er algjör snilld að það á að reyna að ná meðaltali OECD-ríkjanna fyrir árið 2020 hvað varðar menntafólkið okkar. Við ætlum líka að vera með háleit markmið og reyna að ná meðaltali Norðurlandanna fyrir árið 2025. Þetta er vel. Eins og ég segi er margt vel meint í þessum sáttmála. Talað er um jöfnuð, jöfn tækifæri og jöfn tækifæri fyrir alla. Ég vil halda mig við það sem varð til þess að Flokkur fólksins er til og Flokkur fólksins er nú hér. Það er og hefur verið í áratugi, og virðist vera framhald á því, að þessi jöfnu tækifæri verði einungis fyrir suma, því miður. Ég er hér með fjárlagafrumvarpið. Ég er enginn sérfræðingur í að lesa fjárlagafrumvörp og það get ég svarið að það er bara ekkert rosalega auðvelt að klóra sig í gegnum það. En við fengum í dag, svo ég hlaupi úr einu í annað, góða heimsókn í þingið. Þar komu fulltrúar öryrkja, nýkjörinn formaður með sínum stuðningsmönnum, og færðu okkur gjöf. Hún færði þingmönnum gjöf öryrkjans í ár sem er þessi: Skerðing, heitir hún. Þetta er spilið í ár, jólaspilið sem öryrkjar spila, spilið sem enginn óskar sér að fá vegna þess að í þessu spili eru engir peningar. Í þessu spili er talað um að „freista ógæfunnar“ eins og þar stendur. Venjulega viljum við freista gæfunnar. Það sem ég legg áherslu á er að þetta ágæta fjárlagafrumvarp, ágæta fyrir suma, undirstrikar nákvæmlega það sem ég óttaðist og ástæðu þess að ég stend hér og nú: Það á lítið sem ekkert að gera í kjarabótum fyrir öryrkja. Við - ég ætla náttúrlega ekki að tala um mig vegna þess að hér stendur nú öryrki á ofurlaunum og það er í boði ykkar, kæru landsmenn. Ég vona svo sannarlega og trúi því að það traust sem þið hafið lagt á okkur í litla Flokki fólksins verði þess virði og að þið eigið aldrei eftir að þurfa að sjá eftir atkvæði ykkar. Við komum ekki til með að vera með hefðbundnar aðgerðir í þingsölum. Við komum til með að fylgja hugsjóninni, berjast fyrir því sem við vorum kjörin til að gera, en við viljum líka gjarnan sjá allt það ágæta fólk sem hér er, 63 fulltrúa þjóðarinnar, þó að tilheyri átta þingflokkum, að við séum bær til þess og tilbúin að mætast á miðri leið hvar sem við stöndum til þess nákvæmlega að útrýma fátækt. Það er þjóðarskömm í okkar hagsæla, moldríka landi að hér skuli ríkja fátækt, að fjöldi manna skuli búa í hjólhýsum og tjöldum niðri í Laugardal. Meira að segja fór rafmagnið af hjá þeim um daginn, hæstv. forseti, sem varð til þess að þau þurftu að vera rafmagnslaus í húsbílunum sínum í tíu stiga frosti. Fyrirgefið, ég er öll að þorna upp hérna í pontunni. Ég ætla að fá mér vatnssopa. Við sjáum og að talað er um að komið hafi verið til móts við kröfur eldri borgara um að hækka frítekjumark á launatekjur. Það er satt. Það var komið örlítið til móts við þá, í áttina að því að koma frítekjumarkinu næstum því þangað sem það var þegar það var höggvið niður, næstum í það sem það var þá, 100 þús. kr. núna um áramótin. Mér hefur áskotnast skýrsla sem hefur verið unnin fyrir eldri borgara, mjög vönduð og góð skýrsla. Hún er full af staðreyndum og útreikningum sem ég mun glöð leggja fyrir hér sem sýna og sanna að það sem við vorum að boða í kosningabaráttunni er einfaldlega þetta: Það er lýðheilsumál að afnema algjörlega skerðingar á launatekjur eldri borgara og öryrkja. Það er verið að tala um jöfnuð, það er verið að tala um jöfn tækifæri og hagsæld. Hvers vegna í veröldinni skyldi okkur þá ekki gert kleift að vinna ef við mögulega getum, að reyna að bjarga okkur sjálf ef við mögulega getum? Sér í lagi þegar þau sem reikna það út í hv. Alþingi líta aðallega á excel-skjalið sem á að vera neikvætt og bera ákveðinn kostnað fyrir ríkissjóð? Hver er það sem reiknar hins vegar út hvað myndi skila sér til baka í formi skatta; tekjuskatta, óbeinna skatta, neysluskatta í allar áttir þegar við mögulega hefðum meira á milli handanna? Mig langar að segja ykkur frá því, kæru landsmenn, að í gær - það er ekkert skemmtilegt að segja frá því í pontu á þessu kvöldi að ég hafi fengið tannpínu en ég sé að nú á að bæta í og efla fjármagn til tannheilsu eldri borgara og öryrkja. Í rauninni er það hálfhlægilegt vegna þess að lagalega eigum við að fá niðurgreidd 75% tannlæknakostnaðar. Ég veit ekki hvers vegna í veröldinni ég fékk bara 16%, hefði í raun átt að fá 0% þar sem ég er öryrki á hálaunum í dag. En ég hitti gömul hjón sem voru að fara í lyftuna þegar ég var að fara heim. Þau óskuðu mér til hamingju og sögðust hafa kosið okkur. Ég þakkaði þeim fyrir og benti þeim einfaldlega á að án þess stuðnings sem ég hef fengið og möguleikanna á að standa hér og nú hefði ég ekki getað farið til tannlæknis. Ég hafði ekki getað farið til hans í níu ár. Er þetta boðlegt? Er boðlegt að gamla fólkið okkar skuli leggjast áhyggjufullt á koddann á kvöldin? Er það boðlegt að börnin okkar skuli ekki getað notið gleðilegra jóla? Það er varla hægt að kaupa jólasteik á borðið vegna þess einfaldlega að foreldrarnir ná ekki endum saman. Þegar við erum að tala um 9,1% barnanna sem líða hér mismikinn skort var það í janúar 2016 samkvæmt skýrslu UNICEF á Íslandi. Það hefur bara aukist. Við skulum átta okkur á því að í góðærinu hefur það einungis aukist. En það er líka margt annað. Nú er ég nánast komin í framboðsræðu í stóli Alþingis og ég vonast til þess að ég eigi eftir að læra. Þetta er bara fyrsta ræðan. Ég ætla sannarlega að vona, herra forseti, að ég eigi eftir að læra og kunna mig kannski betur og hætta að vera endalaust með framboðsræður. En erum við ekki alltaf í kosningabaráttu alveg frá því að við tókum þá ákvörðun að við ætluðum að vera í pólitík? Ég vildi gjarnan sjá bara einn flokk allra landsmanna sem ynni að því leynt og ljóst að útrýma fátækt og hætta að skattleggja hana þannig að við gætum öll fengið að njóta þess í fallega landinu okkar að lifa hér með reisn. Ég vil gjarnan ljúka ræðunni á jákvæðu nótunum og vil því segja að það er samt sem áður staðreynd að í nýju fjárlagafrumvarpi er verið að auka verulega í til heilbrigðisþjónustu. Það er verið að auka í innviði. Það sem ég kalla helst eftir er að mér finnst forgangsröðunin ekki rétt. Ég vil byrja á börnunum. Ég vil byrja á fátæka fólkinu. Ég vil að allir geti þá notið þess sem er verið að gera vel hér í auknum framlögum til heilbrigðis- og menntamála. Ég segi bara: Það eina sem við getum gert núna er að vona virkilega að allt það góða fólk sem hefur valist til verksins, ákveðið að vinna að hagsæld okkar og tekið að sér að leiða þessa ríkisstjórn meini virkilega það sem það segir, að það ætli algjörlega frá hjartanu að leggja allt í að standa við það sem það boðar í þessum fallega sáttmála, að það sé ekki bara verið að tala um úttekt fátæktar vegna þess að á bls. 29 í þessum 38 blaðsíðna sáttmála kemur einu sinni fyrir orðið fátækt. Það er undir liðnum um jöfn tækifæri, svona litlum lið í sáttmálanum. Ég vil samt að við séum bjartsýn og brosandi. Það þýðir ekkert alltaf að horfa í skotið. Við skulum vera bjartsýn og brosandi og gefa góðri ríkisstjórn tækifæri til að sýna sig og sanna og standa við stóru orðin. Það er eingöngu með því að brosa og reyna að vera bjartsýn sem við getum litið glaðan dag á morgun þrátt fyrir að margir hafi það mjög bágt. Kæru landsmenn. Brosið hvert til annars. Reynum að taka fagnandi á móti jólunum. Verum góð hvert við annað. Gleðileg jól og takk fyrir mig.
Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Sagan á það til að endurtaka sig. Fyrir 35 árum hélt Vilmundur Gylfason eftirminnilega ræðu í umræðu um vantraust á ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens þar hann sagði m.a., með leyfi forseta: „Núverandi ríkisstjórn stendur fyrir frið. Hún stendur fyrir þær sögulegu sættir sem Morgunblaðið boðaði á sinni tíð. Þar eru Alþýðubandalag, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur […] En friðurinn í núverandi hæstv. ríkisstjórn er friður … utan um ekki neitt. Þetta er friður hins þrönga og lokaða flokkavalds, friður til varnar völdum og hagsmunum.“ Þetta var auðvitað þá - en þessi orð Vilmundar heitins eiga merkilega mikla samsvörun við nútímann. Vilmundur Gylfason var með sterkar skoðanir á samtíma sínum. Hann var ötull talsmaður frelsis og jafnréttis og talaði fyrir sígildum siðgæðishugmyndum. Hann taldi hófleg ríkisafskipti af atvinnulífinu til hagsbóta fyrir fjöldann og hann var mótfallinn því að ríkið væri að ráðskast of mikið með frelsi hvers einstaklings. Hann hélt því einnig fram að notkun hugtakanna „hægri“ og „vinstri“ í pólitískri orðræðu væri úrelt og þjónaði ekki framtíðinni. Þetta var 1982. En rauði þráðurinn í gegnum hans málflutning var valdið; dreifing valds og andstaða við vald á fárra höndum. Ég skil mætavel að karl faðir minn og fjöldi annarra Íslendinga hafi fylgt Vilmundi að málum. Kæru landsmenn. Ég gæti rifjað upp hugmyndir, ræður og rit Vilmundar Gylfasonar í allt kvöld en það bíður betri tíma. Þó er mikilvægt að við gleymum ekki þeim fyrirmyndum, þeim einstaklingum sem hafa þorað og hreinlega dirfst að tala gegn valdinu, gegn sérhagsmunum, því gamla flokkskerfi og umgjörð íslenskra stjórnmála sem mörgum þykir úrelt og er vissulega gagnrýni verð. Vilmundur var einn af þeim. Hann var dýrmætur, hann var mikilvægur og hann var sannur. Já, sagan á það til að endurtaka sig. Og nú, 35 árum eftir ræðu Vilmundar, vilja margir meina að aftur hafi náðst sögulegar sættir andstæðra póla í pólitík. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur eru saman í ríkisstjórn. Sú saga er hvorki óvenjuleg né ný af nálinni, en sú saga heldur nú áfram í boði Vinstri grænna enda er ekki laust við að ákveðinn afsökunartónn hafi verið sleginn í stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra. Vissulega er pólitískt landslag einkennilegt þessa dagana. Það er vel skiljanlegt að kallað sé eftir breyttum áherslum í pólitík, krafa gerð um að flokkar geti starfað saman þvert á flokkslínur. Við erum öll orðin frekar þreytt á þessu og kannski þess vegna er mögulega auðveldara að selja okkur hugmyndina um rótgrónu flokkana sem geta reyndar verið svo sorglega fyrirsjáanlegir. Allt á núna að gera fyrir alla og það má alls ekki rugga neinum bát, allra síst ef það kallar á umbætur eða kerfisbreytingar - hvað þá kerfisbreytingar hjá besta vini aðal. En þrátt fyrir að pólitísk ró og friður á þingi sé af hinu góða skulum við hafa augun opin og sofna ekki á verðinum. Við megum ekki gleyma því hvers vegna við stöndum hér í dag, hvers vegna við bjóðum núna nýja ríkisstjórn velkomna í annað sinn á innan við ári. Við getum hvorki horft fram hjá þeirri ástæðu né sett pottlokið á önnur þau mál sem stjórnarflokkarnir eiga erfitt með að leysa sín á milli. Og við skulum muna til hvers við stígum öll yfir höfuð út í pólitík. Langflestir fara út í pólitík af hugsjón, eru með ólæknandi pólitíska veiru, því að stjórnmálin hafa endalaust aðdráttarafl. Þau hafa það. Við á þinginu viljum leggja okkar af mörkum til að auka lífsgæði og skapa betra samfélag. Þá reynir oft á hugsjónirnar, þá reynir oft á prinsippin. Þetta ár er reyndar ágætt dæmi um það því að dæmin eru mýmörg þegar flett er upp í þingtíðindum. Þegar stór orð ýmissa þingmanna fyrr á árinu eru skoðuð, þá reyndar í minni hluta og sumir hverjir eru orðnir ráðherrar í dag, er ljóst að hugsjónir hafa vikið. Prinsipp hafa verið brotin á síðustu vikum. Það er hægt að kalla þetta hvað sem er, málamiðlanir, tilslakanir eða hvað annað, en prinsipp hafa verið brotin. Fram hjá því verður ekki litið. Virðulegur forseti. Nú, sem aldrei fyrr, reynir á okkur sem lifum og störfum í stjórnmálum að líta líka inn á við, ekki eingöngu út frá því hver er í stjórn eða stjórnarandstöðu hverju sinni. Það er í okkar verkahring að hlúa að hinum raunverulegu innviðum. Á sama tíma er það í okkar verkahring að huga að þeim meinum sem þar leynast. Og hvernig samfélag viljum við svo skapa? Í mínum huga er það ekki samfélag sem samþykkir ofbeldi og valdbeitingu né er það samfélag þar sem gagnsæi er lítið metið og setið er á skýrslum, setið á minnisblöðum og upplýsingum. Eftir #metoo-byltinguna, kærkomna byltingu, hljótum við í þinginu að vera sammála um mikilvægi þess að ráðast að rótum vandans og uppræta það kerfislæga samfélagsmein sem hefur fengið að grassera allt of lengi. Við verðum að spyrja hvað við getum lagt af mörkum í þeirri baráttu og þar þarf ríkisstjórnin að gera meira en að sýna vinalegan lit. Hér á þingi verðum við öll að halda hvert öðru við efnið. Kæru landsmenn. Ég hef þá bjargföstu trú að við megum aldrei glata gleðinni né bjartsýninni og ég tek fram að ég er stolt yfir því að Katrín Jakobsdóttir sé orðin hæstv. forsætisráðherra. Það er ekki bara svolítið töff, heldur er hún mannkostamanneskja sem vonandi tekst að taka utan um, ekki bara stjórnarflokkana sem sannarlega veitir ekki af, heldur samfélagið allt. Væntingarnar eru vissulega miklar samhliða ábyrgð, en seta í ríkisstjórn á ekki sjálfkrafa að vera innan þægindarammans. Við vitum líka að myndin af ríkisstjórninni væri auðvitað mjög frábrugðin ef annar einstaklingur frá Vinstri grænum gegndi þessu sama embætti. Það sjá allir. Þessi stjórn hefði þá ekki orðið að veruleika og því má spyrja hversu stórt hlutverk málefnin leika í raun og veru. Það er nefnilega nokkuð ljóst að fyrir ríkisstjórnarflokkana voru stjórnarmyndunarviðræðurnar því að vissu leyti ákveðnir Hungurleikar; það að komast af, einfaldlega lifa af í stjórnmálum. Nú höfum við nýjan hæstv. forsætisráðherra sem ég hef mikla trú á. Meðal annars þess vegna vil ég gjarnan gefa nýrri ríkisstjórn tækifæri á að sanna sig og sýna fram á að sagan endurtaki sig ekki, að friðurinn sem verið er að bjóða sé fyrir þjóðina alla en ekki til varnar völdum og hagsmunum líkt og Vilmundur orðaði það á sínum tíma. Sjálfri finnst mér þetta áhugaverð tilraun þrátt fyrir að ákveðin íhaldssemi svífi hér yfir vötnum. Þetta er áhugaverð tilraun fyrir ríkisstjórnarflokkana og okkur öll sem lifum og hrærumst í hinum pólitíska veruleika. Tækifærin eru vissulega til staðar. Ríkisstjórnin tekur við góðu búi og hefur alla möguleika á að gera landið okkar og samfélag enn betra. Við í Viðreisn munum einsetja okkur að halda uppi málefnalegri stjórnarandstöðu, styðja við góð mál, fylgja sannfæringu okkar og tala fyrir grundvallarhugsjónum Viðreisnar. Við skiljum mikilvægi málamiðlana og viljum, eins og fleiri, frið og fagmennsku en við ætlum að læra af sögunni. Meðvirkni er ekki í boði til þess eins að viðhalda völdum, viðhalda úreltum kerfum og sérhagsmunum. Viðreisn mun taka afstöðu með frelsinu gegn forræðishyggju. Við veljum alþjóðasamstarf gegn einangrunarhyggju. Við viljum ábyrga fjármálastjórn sem sendir ekki reikninginn inn í framtíðina. Við segjum frjálslyndi í stað íhaldssemi, gegnsæi í stað leyndarhyggju. Við verðum hávær ef skerða á frelsi einstaklingsins og stöndum alltaf vaktina með almannahagsmunum gegn sérhagsmunum. Þetta er skýrt, þetta er málefnalegt og þetta er einfalt. Að þessu getið þið gengið, góðir Íslendingar, með Viðreisn á Alþingi. Ríkisstjórninni og Alþingi óska ég heilla og landsmönnum öllum farsældar á nýju ári.
Hæstv. forseti. Góðir landsmenn. Í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna er lögð rík áhersla á umhverfis- og náttúruvernd og þið verðið að fyrirgefa þótt ég tali aðallega um hana hér í kvöld. Markmiðið um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 er stórtíðindi. Sá metnaður hefur nú þegar vakið athygli út fyrir landsteinana. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum mun líta dagsins ljós á næsta ári. Slík áætlun er mikilvæg, enda erum við í ábyrgðarhlutverki gagnvart bæði umheiminum og komandi kynslóðum. Áhersla verður lögð á að ná samdrætti í útlosun gróðurhúsalofttegunda sem valda loftslagsbreytingum á sem flestum sviðum, t.d. með rafbílavæðingu í samgöngum. Efnahagslegur ábati fylgir mörgum þessara aðgerða, þ.e. það er einfaldlega hagkvæmt að ráðast í þær. Þá telja Vinstri græn brýnt að ráðast í heildarendurskoðun á grænum sköttum sem stuðla að og hvetja til loftslagsvænna ákvarðana. Hækkun kolefnisgjalds um 50% er fyrsti áfanginn á þeirri vegferð. Lykilatriði til að ná kolefnishlutleysinu er hins vegar að vinna heildstæða áætlun vegna bindingar kolefnis úr andrúmslofti. Slíkar aðgerðir munu ríða baggamuninn ef þetta markmið á að nást. Góðir landsmenn. Við getum öll glaðst yfir því að stofna á þjóðgarð á miðhálendi Íslands. Þverpólitískri nefnd verður komið á laggirnar í kringum það verkefni og víðtækt samráð haft við sveitarfélög, almannasamtök og hagsmunaaðila. Þjóðgarður á miðhálendinu verður stærsta skref sem stigið hefur verið í náttúruvernd á Íslandi og mun spila stórt hlutverk fyrir ímynd Íslands sem ferðaþjónustulands. Með svæðaskiptingu innan þjóðgarðs má tryggja að sum svæði njóti meiri verndar meðan á öðrum svæðum yrðu leyfðar hefðbundnar nytjar, svo sem sjálfbær beit og veiðar. Þjóðgarðar eru ekki afgirt virki þar sem allt er bannað, enda er eitt af markmiðum þeirra að miðla og fræða um náttúruna og styðja við magnaða náttúruupplifun - eða unaðsstundir eins og Sigurður Þórarinsson jarðfræðingur orðaði það. Góðir landsmenn. Ég hef lengi undrast að umhverfismálum og efnahagsmálum sé stillt upp sem andstæðum án þess að greiningar liggi þar að baki. Í því samhengi eigum við hiklaust að bera saman efnahagsleg áhrif virkjunarframkvæmda og þjóðgarða eða annarra friðlýstra svæða. Máli mínu til stuðnings nefni ég nýútkomna rannsókn meistaranema í umhverfis- og auðlindafræði við Háskóla Íslands. Neminn rannsakaði efnahagsleg áhrif þjóðgarðsins Snæfellsjökuls sem reyndust vera 3,9 milljarðar íslenskra króna á ári og þar af verður 1,8 milljarðar eftir á Snæfellsnesi. Skatttekjur þjóðarbúsins af gestum þjóðgarðsins eru 14-faldur sá kostnaður sem notaður er til að reka hann á ári. Það er uppörvandi að í rannsókninni kemur fram að fyrir hverja krónu sem lögð er í rekstur þjóðgarðs á Snæfellsnesi fær þjóðarbúið 58 kr. til baka. Þessar niðurstöður sýna auðvitað að náttúruvernd og náttúrumiðuð ferðaþjónusta er efnahagslega sterkur valkostur við nýtingu náttúruauðlinda. Þjóðgarðar eru efnahagsleg tækifæri fyrir byggðaþróun í landinu. Góðir landsmenn. Ríkisstjórnin hyggst ráðast í mjög svo tímabæra gerð heildstæðrar langtímastefnumótunar í orkumálum. Við þurfum að greina orkuþörf næstu áratugina og í hvað við viljum verja orkunni. Í þessu samhengi er mikilvægt að fara vel yfir samspil vinnunnar við gerð orkustefnunnar og þeirra ákvarðana sem þarf að taka á grunni rammaáætlunar um hvar megi virkja og hvar beri að vernda. Góðir landsmenn. Þegar andstæð öfl í pólitík mætast við ríkisstjórnarborðið eins og nú er höfum við einstakt tækifæri til að vinna að meiri sátt í náttúru- og umhverfismálum. Þess vegna ákvað ég að ganga til liðs við ríkisstjórnina. Sjálfur ætla ég að reyna að finna kjarkinn til þess að brjótast út úr átakastjórnmálunum og beina orku minni í að leita lausna með ykkur öllum. Megi mér farnast sú vegferð vel ásamt ykkur öllum og óska ég landsmönnum öllum og þingheimi gleðilegra jóla og farsæls nýs árs.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Íslendingar hafa skapað sér nafn á alþjóðavísu fyrir afstöðu sína til jafnréttis kynjanna. Hér var fyrsta konan kosin þjóðarleiðtogi í lýðræðislegum kosningum og hefur skýr afstaða til jafnréttis kynjanna upp frá því skapað okkur sérstöðu meðal þjóða heimsins. Íslendingar hafa einnig skapað sér nafn vegna umhverfismála, málefna norðurslóða og loftslagsmála, mögulega að ósekju, en engu að síður höfum við náð að vekja á okkur athygli fyrir þessa skýru afstöðu okkar með náttúrunni. Er því ekki úr vegi að hrósa hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, fyrir að hafa greint svo frá á ráðstefnu í París fyrr í vikunni að Ísland myndi standa við sínar skuldbindingar vegna Parísarsamkomulagsins um kolefnishlutleysi árið 2040. Sú skýra afstaða ríkisstjórnarinnar til loftslagsins er lofsverð. Ísland hefur einnig tekið skýra afstöðu í réttindamálum samkynhneigðra og verið á margan átt leiðandi í þeim málum sem og þegar kemur að sjálfstæðisbaráttu ríkja, en þar gekk Ísland fremst í flokki er sjálfstæði Eystrasaltsríkja sem og Palestínu var viðurkennt. Fyrir þessa skýru afstöðu réttindabaráttu hér heima og erlendis sköpum við okkur sérstöðu. Þess vegna vakti það athygli þegar hæstv. forsætisráðherra lýsti afstöðu sinni til þeirrar eldflaugar er Donald Trump Bandaríkjaforseti skaut í hjartastað friðarumleitana milli Ísraela og Palestínumanna á dögunum. Sagði forsætisráðherra ákvörðun Trumps um að lýsa Jerúsalem sem höfuðborg Ísraels vera „vonbrigði“. Var þetta áréttað í stefnuræðunni í kvöld þar sem þetta var sagt „dapurlegt“. Íslendingar eru herlaus þjóð - enn þá. Við erum því í kjöraðstæðum til að taka skýra afstöðu með friði og gegn stríði í heiminum, afstöðu gegn valdamiklum körlum sem sækjast í átök og ófrið. Þessi mikli vilji Bandaríkjaforseta til að efna til átaka á þessu svæði er þegar farinn að valda tjóni og grefur undan friðarumleitunum. Helstu þjóðarleiðtogar hafa ýmist fordæmt þessar gjörðir Bandaríkjaforseta eða lýst yfir megnri andúð. En ríkisstjórn Íslands virðist aðallega vera döpur og hafa orðið fyrir vonbrigðum með þessar ákvarðanir Trumps. Þannig virðist þessari stjórn vera það lífsins ómögulegt að taka einarða afstöðu gegn því verki Donalds Trumps sem við fylgjumst nú með. Það vekur óneitanlega athygli að á sama tíma og fulltrúar íslenskra stjórnvalda taka svona mildilega til orða eru samþykkt lög á Bandaríkjaþingi þess efnis að bandaríski sjóherinn fái sem samsvarar 1,5 milljarða kr. fjárframlagi til að gera endurbætur á flugskýlum Bandaríkjahers hér - á Íslandi. Þessi frétt vekur athygli enda hafði gleymst að kynna landsmönnum að búið væri að heimila hersetu á Íslandi á nýjan leik og það í boði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Góðir landsmenn. Ríkisstjórnin talar um vonbrigði og dapurleika vegna ákvarðana Donalds Trumps. Ríkisstjórnin kynnti okkur í dag fjárlög sín fyrir komandi ár hvar hún ánafnar sjálfri sér 20 milljónum í viðbótarframlag í kynningarmál fyrir Stjórnarráðið. Þessi ríkisstjórn sem í stjórnarsáttmála talar um loftslag og sókn gegn ofbeldi í miðri #metoo-byltingu ætlar nákvæmlega sömu fjárhæð, 20 milljónir, í þjónustu við þolendur kynferðis- og heimilisofbeldis, á neyðarmóttökum um allt land sem og í heildarvinnu vegna loftslagsmála á Íslandi. Sama fjárhæð er þannig hugsuð í þessa þrjá þætti: kynningarmál fyrir ríkisstjórnina, þjónustu fyrir þolendur ofbeldis og loftslag. Þetta, góðir landsmenn, er stefna ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Þarna birtist hún svart á hvítu. Svo ég taki orð hæstv. forsætisráðherra mér í munn verð ég að lýsa því yfir hér að þetta eru mér vonbrigði. Ég er einlæglega döpur yfir þessum aðgerðum ríkisstjórnarinnar á hennar fyrstu dögum. - Gleðileg jól.
Herra forseti. Góðir Íslendingar. Um þessar mundir eru 500 ár síðan siðbótin leit dagsins ljós. Siðbótin er kennd við Martein Lúther og baráttu hans gegn spillingu innan kaþólsku kirkjunnar. Samtryggingin og velferðin eiga upphaf sitt í siðbótinni. Heilbrigðisþjónustan og aðstoðin til handa fátækum. Barátta Lúthers gegn spillingu bar árangur. Upphafið að þessu öllu saman var handskrifaður miði, festur á kirkjuhurð í Þýskalandi. Í dag myndi duga skammt að setja miða á hurð fjármálaráðuneytisins og biðja hæstv. fjármálaráðherra um að leyna nú ekki neinum upplýsingum sem gætu sprengt nýju ríkisstjórnina. Við höfum fjölmiðla sem Lúther hafði ekki. Best er að láta fjölmiðla sjá um þessi mál en fjölmiðlar mega ekki fara í manngreinarálit. Þeir mega ekki fara neinum silkihönskum um nýju ríkisstjórnina þó að Vinstri grænir séu þar í forsæti. Nú er komið kjörið tækifæri fyrir Ríkisútvarpið til að hrista af sér vinstri stimpilinn. Skömmu eftir að ég var kjörinn á þing fyrir Miðflokkinn gekk ég yfir Austurvöll. Við styttuna af Jóni Sigurðssyni var saman kominn góður hópur af erlendum fréttamönnum og ferðamönnum. Fyrir hópnum fór íslenskur leiðsögumaður. Ég lagði við hlustir. Hann sagði Ísland vera spilltasta ríkið í Evrópu og alþingismenn marga hverja spillta. Mér brá við þetta og hugsaði: Það var þá landkynningin. Auðvitað er þetta ekki rétt, spilling er t.d. landlægt vandamál í ríkjum Austur-Evrópu, en þetta sýnir að við sem hér erum höfum öll verk að vinna við að byggja upp traust, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði. Fráfarandi ríkisstjórn hrökklaðist frá völdum vegna tengsla fyrrverandi forsætisráðherra við viðkvæmt mál sem reynt var að þagga niður. Það fellur undir hugtakið spilling að reyna að þagga niður óþægileg mál. Þingmaður Vinstri grænna sagði fyrir skömmu að þjóðin hefði gott af því að fá frí frá spillingarmálum Sjálfstæðisflokksins. Hver hefði síðan trúað því að Vinstri grænir ættu eftir að tryggja þessum sama flokki áframhaldandi völd? Ræða hæstv. forsætisráðherra fannst mér bera þess merki að hún hefði ekki gengið glöð til þessa samstarfs. Það er nú þannig að léleg sáning skilar lélegri uppskeru. Ýmislegt athugavert er að finna í fjárlagafrumvarpinu. Engin breyting er gerð á tryggingagjaldi eins og var lofað. Þetta er í boði Sjálfstæðisflokksins sem telur sig vera besta vin atvinnulífsins. Tilboðið handa eldri borgurum er rýrt og hækkun upp á 1 milljarð til vegamála, 5%, er nú allt átakið í þeim málaflokki. Það er ekki hægt að fara í allar þessar framkvæmdir, sagði hæstv. samgönguráðherra í Fréttablaðinu í dag. Hann lofaði öðru fyrir kosningar. Nú þegar kona er sest í stól heilbrigðisráðherra vil ég hvetja hana til að beita sér sérstaklega fyrir bættum kjörum kvenna í heilbrigðisgeiranum. Ekki er vanþörf á enda skortur á fagfólki og vinnuálagið mikið. Á Suðurnesjum er mikil fólksfjölgun en fjárveitingavaldið hefur því miður ekki verið svæðinu sérstaklega hliðhollt. Vænti ég þess að fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins leiðrétti ranglætið sem heldur áfram á hans vakt. Ég deili þeim óskum með þjóðinni að fram undan sé stöðugleiki í stjórnmálum á Íslandi. Nýs forsætisráðherra bíður það vandasama verkefni að tryggja að svo verði. Verkefnið verður ekki auðvelt. Meðreiðarsveinar hennar tveir eru ekki þekktir fyrir að hafa stuðlað að pólitískum stöðugleika. Engu að síður hafa Vinstri grænir, flokkur sem var tiltölulega vammlaus í íslenskum stjórnmálum, ákveðið að fórna orðstír sínum fyrir völd, yfirgefa hugsjónir sýnar og ganga í eina sæng með gamalgrónum valdaflokkum sem fengu lélega útkomu í kosningunum, svo lélega að annað eins hefur ekki sést í 100 ár. Allt tal í kosningabaráttunni um að gefa þeim frí var hjóm eitt. Ég óska hæstv. forsætisráðherra til hamingju með embættið og óska henni velfarnaðar, sem og ríkisstjórninni allri. Margir binda vonir við hæstv. forsætisráðherra og ég vona að hún tali um fleira en loftslagsmál. Nú hefur hún fengið tækifærið og vonandi stendur hún undir því. Það gæti kólnað hratt undir hinni pólitísku hjónasæng. Góðir Íslendingar. Megi náð, friður og farsæld fylgja ykkur öllum.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn Það er nær sama hvert litið er, Íslendingum vegnar vel. Nær allar hagtölur eru jákvæðar, hér er næga vinnu að fá, tekjur heimilanna hafa aukist, það er uppgangur í atvinnulífinu og landsmönnum vegnar almennt vel. Ísland heldur áfram að skara fram úr í jafnréttismálum og samkvæmt alþjóðlegum úttektum er heilbrigðiskerfið á Íslandi eitt það besta í heimi. Lífskjör á Íslandi eru með því besta sem gerist í heiminum. En þrátt fyrir góða stöðu og jákvæðar horfur er ekki þar með sagt að á Íslandi sé ekkert sem megi bæta, breyta eða lagfæra. Enn eru íþyngjandi takmarkanir á efnahagslegu og persónulegu frelsi við lýði hér á landi og takmarkanir sem skerða sjálfsákvörðunarrétt og atvinnufrelsi fullorðins fólks. Aukið frelsi, frjálslyndi, er lykilþáttur þegar kemur að lífskjörum almennings. Það er alveg sama hvaða mælikvarði er notaður, þar sem almenningur hefur frelsi til athafna eru lífskjör betri, lífaldur lengri, jöfnuður meiri, borgaraleg réttindi meiri, fátækt minni, jafnrétti kynjanna meira og þannig mætti áfram telja. Það á þess vegna að vera skýr stefna okkar að auka frelsi fólks til þess að haga sínu lífi eins og það sjálft ákveður, svo lengi sem það skerðir ekki sama frelsi annarra. Í því samhengi er rétt að nefna að sumir flokkar og einstaka stjórnmálamenn gefa sig út fyrir að vera frjálslyndir án þess að vera það í raun og veru. Það er ekki frjálslyndi eitt og sér þegar stjórnmálamenn telja sig hafa góðar og réttlátar skoðanir. Stundum eru það þeir sem hæst tala um frjálslyndi sem eru þó alltaf tilbúnir að greiða atkvæði með opinberri íhlutun og íþyngjandi aðgerðum í nafni umhyggju fyrir velferð almennings. En þar er í raun á ferð forsjárhyggja þess sem öllu vill ráða. Þá eru aðrir sem segjast vilja enn meira frjálslyndi en verða fljótt, þegar á reynir, valkostur til vinstri. Eini marktæki mælikvarðinn á það hvort einhver sé í raun frjálslyndur eða ekki er hvort viðkomandi sé tilbúinn að styðja aukið frelsi fólks til að gera eitthvað sem honum eða henni finnst vond hugmynd. Það er ekkert mál að segjast styðja rétt fólks til að vera sammála sér en það er frelsi þeirra sem eru ósammála sem við þurfum að standa vörð um. Góðir Íslendingar. Við sem störfum á Alþingi verðum að treysta á fjölbreytileika mannlífsins. Það er réttur allra að fá að leita eigin tækifæri til að skapa eigin hamingju og grípa þau tækifæri sem gefast. Það á við í atvinnumálum, einkalífi sem öðru. Bók sem nefnist því einfalda nafni Framfarir var nýlega gefin út hér á landi í íslenskri þýðingu. Þar skrifar sænski sagnfræðingurinn Johan Norberg um hvernig líf okkar á jörðinni hefur aldrei verið betra en einmitt nú. Það er ekki persónuleg skoðun höfundar heldur fullyrðing sem er rökstudd með vísindalegum staðreyndum. Þær þjóðir sem hafa náð hvað mestum árangri og framförum á síðustu árum, áratugum og öldum eru sömu þjóðir og hafa notið hvað mests frjálslyndis. Allur árangur kemur til vegna þróunar, hugmyndavinnu og dugnaðar karla og kvenna sem fengu frelsi til að lifa eigin lífi og bæta heiminn. Þetta eru framfarir sem engin stofnun eða ríkisstjórn getur stjórnað eða búið til. Frelsi er ekki skikkja sem hægt er að sveipa um sig þegar hentar í pólitískri baráttu eða rétt fyrir kosningar. Frelsi er afstaða okkar til daglegs lífs og hvernig við viljum haga okkur og koma fram við aðra. Við viljum vera frjálslynd og það er undir okkur sjálfum komið hvort við stöndum við það. Okkur sem yngri erum er stundum legið á hálsi fyrir að tala um mál sem engu skipta. Það er þó þannig að hvert atriði er yfirlýsing um að við höfum ákveðið að haga lífi okkar með frjálslyndi að leiðarljósi. Sú barátta tekur aldrei enda þegar aðrir tala fyrir sífellt auknum afskiptum hins opinbera. Ég vonast til þess að allir flokkar taki höndum saman á þessu þingi og beiti sér fyrir sjálfsögðum frjálslyndismálum, almenningi til hagsbóta. Þannig getum við endurgoldið kjósendum það traust sem okkur var sýnt þegar við vorum kosin til þess að taka sæti á þessu þingi, með því að treysta kjósendum til að ákveða hvað þeim sjálfum er fyrir bestu.
Kæru landsmenn. Herra forseti. Forgangsmál landsmanna fyrir síðustu kosningar og þarsíðustu voru heilbrigðismálin. Í stefnuræðunni hér áðan undirstrikar hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir þetta og nefnir heilbrigðismálin fyrst. Í stjórnarsáttmálanum eru heilbrigðismálin jafnframt nefnd fyrst. Þetta er góðs viti. Það er líka góð vísbending að Vinstri grænum sé alvara í að hafa heilbrigðismál í forgangi að þau taka stól heilbrigðisráðherra, sem er yfirleitt frekar óvinsæll stóll því ráðherrann sem í honum situr verður yfirleitt óvinsæll, [[Hlátur í þingsal.]]en líka það að skáka hæstv. Svandísi Svavarsdóttur í stólinn, en hún er yfirleitt mjög fær, hún er eiginlega bara alltaf mjög fær í að ná fram vilja sínum. [[Hlátur í þingsal.]]Þetta gefur mér von. Ég talaði við forsvarsfólk heilbrigðisstofnana í dag um fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Þau sögðu að enn væri óvíst hvort það næði þeim upp fyrir núllið, hvað þá að hefja endurreisn. Lykilatriði núna er að Svandís Svavarsdóttir, hæstv. heilbrigðisráðherra, eigi gott samtal, um hvað vantar til þess að við getum farið að hefja endurreisnina, við það starfsfólk sem er í forsvari fyrir heilbrigðisstofnanir landsins. Mest áríðandi málaflokkurinn í dag, fyrir samfélagið í heild, fyrir utan heilbrigðismálin, eru kjaramálin. Hækkun á launum ráðamanna langt umfram launaþróun landsmanna á kjördag fyrir ári síðan hefur skapað mikið ósætti á vinnumarkaði og sett í uppnám yfir 70% kjarasamninga. Píratar kölluðu eftir leiðréttingu, við lögðum fram frumvarp um leiðréttingu, eins og Davíð Oddsson gerði á sínum tíma og síðar Halldór Ásgrímsson, já, þeir gerðu það þegar það var smávægileg hækkun. En mál Pírata var svæft í nefnd. Það sem ég gerði að lokum var að finna verkalýðsfélag, VR steig inn og við kærðum saman kjararáð. Og já, ég borga þetta úr eigin vasa, enda er það auðvelt því launahækkunin sem ég fékk sem þingmaður fyrir ári fer í að kæra þá hækkun og fá hana ógilta. Þessi ríkisstjórn hefur viðurkennt mikilvægi þess að skapa sátt á vinnumarkaði, bæði hæstv. Katrín Jakobsdóttir og hæstv. Bjarni Benediktsson í öllum sínum ræðum og í stjórnarsáttmála viðurkenna þetta. Ég vona innilega að þeim takist að skapa þessa sátt. Það er það sem við þurfum öll. Annars verða massífar deilur á vinnumarkaði, verkföll, og við töpum öll. Nýr forseti Alþingis, Steingrímur J. Sigfússon, er íhaldsmaður. Ég veit að gamla kommúnistanum finnst ekki gaman að heyra það en hann er samt sem áður íhaldsmaður. En yfirlýstur vilji ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er að efla Alþingi, styrkja það markvisst, auka áhrif þess og sjálfstæði. Til að uppfylla þannig sáttmála þarf raunverulega að breyta töluvert til, sem íhaldsmönnum finnst yfirleitt erfitt að gera, svo skipun herra Steingríms J. Sigfússonar sem forseta Alþingis vekur spurningar. En gefum honum séns. Sjáum til hvort honum takist þetta ekki. Byrjum kannski á kröfunni um gegnsæi þingstarfanna. Hvernig ætli honum takist þar til? Dæmum menn eftir gjörðum. Að lokum er það náttúrlega fíllinn á stjórnarheimilinu, hæstv. Sigríður Á. Andersen, vinkona mín, sem áfram situr sem hæstv. dómsmálaráðherra. Með stuðningi hæstv. ráðherra Katrínar Jakobsdóttur og þingmanna VG, enn sem komið er. Sem dómsmálaráðherra braut hún lög við skipun dómara í Landsrétt samkvæmt dómi héraðsdóms í haust. Ef Hæstiréttur staðfestir dóminn eru eflaust fáir sem í alvöru treysta hæstv. Sigríði Á. Andersen til að misnota ekki vald sitt. Ofan á þetta leggst leynimakk hæstv. ráðherrans með upplýsingar vegna uppreistar æru kynferðisbrotamanna. Við munum beita eftirlitshlutverki okkar sem þingmenn til að rannsaka verklag og ákvarðanir ráðherra í þessum málum. Við Píratar erum á vaktinni. - Takk.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Menntun, menning og íþróttir eru lykilstoðir í samfélagi okkar. Þetta er allt í senn uppspretta velsældar, hornsteinn framfara og rót aukinna lífsgæða. Fram undan er stórsókn í menntamálum. Við ætlum að búa börnin okkar og samfélagið allt undir þær viðamiklu og öru tæknibreytingar sem eru að verða og hafa nú þegar mikil samfélagslega áhrif. Við viljum að Ísland verði fyrsti kostur ungs fólks til búsetu, að menntakerfið verði í fremstu röð og leggi grunninn að hagsæld og vellíðan. Menntakerfið á að búa nemendurna undir nýjar áskoranir og fjölbreytt störf sem grundvallast á sköpun, færni og hæfni til að leysa flókin vandamál, enda á Ísland framtíðarinnar í auknum mæli að vera hugverkadrifið. Framlög til menntamála eru fjárfesting en ekki útgjöld. Hver króna sem við leggjum inn í háskólastigið skilar sér áttfalt út í hagkerfið. Á næsta ári mun ríkisstjórnin auka fjárfestingu í háskólastiginu um 2.800 millj. kr. Fjárfestingin mun skila sér í fjölbreyttara atvinnulífi, betri áhættudreifingu hagkerfisins og auknum lífsgæðum. Framhaldsskólar landsins verða einnig efldir strax á næsta ári. Sá sparnaður sem stytting náms til stúdentsprófs skilar mun skila sér inn í rekstur skólanna ásamt rúmlega 1 milljarðs aukningu. Við ætlum að tryggja að skólakerfið verði bæði fjölbreytt og framsýnt. Með þeirri styrkingu erum við raunverulega að efla iðn- og verknám í landinu. Auk þess verður meiri áhersla á raun- og tæknigreinar á framhaldsskólastiginu. Góðir landsmenn. Yfirvofandi fækkun í kennarastéttinni er ein stærsta áskorun samfélagsins. Margir kennarar eru að komast á eftirlaunaaldur og margir kjósa að starfa utan menntakerfisins. Samfélagið allt þarf að taka höndum saman svo að kennarastarfið öðlist að nýju þann sess og þá virðingu sem það á skilið. Við þurfum í sameiningu að leysa þann vanda sem blasir við okkur og nálgast hann með opnum huga, mögulega hugsa hlutina upp á nýtt, en ekki eingöngu út frá kerfinu eins og við þekkjum það í dag. Kerfisbreytingar geta verið af ýmsum toga. Ein slík er fyrirhuguð breyting á námslánakerfinu þar sem ætlunin er að auka hvata til góðrar ástundunar og breyta lánareglum LÍN svo að hluti lána breytist í námsstyrk klári nemandi nám sitt á tilsettum tíma. Virðulegi forseti. Ég vil ræða mál sem okkur öllum er kært. Það mál er íslenskan, tungumálið okkar og staða hennar til framtíðar. Það er virkilega ánægjulegt að greina frá því að strax á næsta ári verða settar 450 millj. kr. í máltækniverkefni fyrir íslensku sem miðar að því að gera hana gildandi í þeirri tæknibyltingu sem á sér stað. Við eigum að halda íslenskunni að börnum okkar, hvetja þau til þess að lesa, skrifa og skapa meira. Við eigum að auðvelda útgáfu á íslenskum bókmenntum fyrir börn og fullorðna. Þess vegna ætlum við að breyta skattlagningu á íslensku ritmáli, tónlist og bókum, eins og stendur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Fyrsta skrefið verður að afnema virðisaukaskatt á bókum svo að rithöfundar og útgefendur hafi meira svigrúm til að bregðast við krefjandi aðstæðum. Auk þess verður farið í að efla rekstrarumhverfi fjölmiðla til að þeir geti haldið áfram að miðla til okkar vönduðu efni. Við höldum áfram að styðja við íslenska kvikmynda- og sjónvarpsþáttagerð, sem er ekki aðeins mikilvæg fyrir íslenska málþróun, heldur hefur einnig skapað gríðarleg verðmæti fyrir samfélagið allt. Góðir landsmenn. Menning, listir og íþróttir eru sameiningaröfl. Þau eru ófá skiptin sem við höfum glaðst yfir afrekum lista- og íþróttamanna okkar á erlendri grundu, hvort sem það eru stelpurnar okkar eða strákarnir okkar. Reglulega tekst því frábæra fólki að veita okkur innblástur og gera okkur stolt. Árangur strákanna okkar í undankeppni heimsmeistaramótsins í knattspyrnu er nýjasta dæmið af mörgum. Eitthvað segir mér að allir landsmenn bíði með eftirvæntingu eftir því að upplifa þá miklu þjóðhátíð sem mun ríkja í kringum heimsmeistarakeppnina í Rússlandi á næsta sumri. Því ber að fagna. Að því sögðu vil ég óska öllum þeim flokkum og þingmönnum sem sitja hér velfarnaðar á komandi þingi. Ég hlakka mikið til að vinna með ykkur í að auka veg og virðingu Alþingis og sækja fram fyrir land og þjóð. - Góðar stundir og njótið aðventunnar.
Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þótt skammdegið sé nú í algleymi er um margt bjart yfir landi og þjóð. Efnahagslífið hefur verið í einhverri mestu uppsveiflu í manna minnum og hagur margra hefur batnað eftir því. Við í Flokki fólksins viljum renna stoðum undir almenna hagsæld um leið og við viljum tryggja að hún nái til allra, en sé ekki bara fyrir suma. Enginn velkist í vafa um hverjir það eru sem standa höllustum fæti í íslensku samfélagi. Þetta eru hópar aldraðra og öryrkja - en þessir hópar eru sem kunnugt er aldrei nefndir öðruvísi en að orðið skerðingar fylgi með - barnafjölskyldur með lágar tekjur og almennt verkafólk. Flokkur fólksins lítur á það sem hlutverk sitt á Alþingi að standa vörð um hag þeirra sem höllum fæti standa og bjóða þeim viðunandi lífskjör í stað sífelldra skerðinga og afarkosta eins og nú eru uppi. Nýrri ríkisstjórn er óskað velfarnaðar, en það sker í augu í sáttmála hennar og stefnuræðu að metnaður hennar til að bæta kjör þessara þjóðfélagshópa sýnist hóflegur svo ekki sé sterkar að orði kveðið. Frítekjumarkið setti svip sinn á nýliðna kosningabaráttu þar sem Flokkur fólksins tók fyrstur upp málið og aðrir fylgdu á eftir. Samt á ekki að hækka frítekjumarkið úr hinum alræmdu 25 þús. kr. í nema 100 þús. kr., sem nær ekki því sem það var fyrir ári. Nýleg skýrsla gerð fyrir Félag eldri borgara í Reykjavík og nágrenni styður þá stefnu sem við höfum boðað að óhætt sé og rétt að ganga mun lengra í þessum efnum en ríkisstjórnin áformar. Málefni öryrkja, sem allir vita að hafa setið eftir, eftir eiga að fara í nefnd eins og undangengin ár. Í heimsókn á Alþingi í dag kom af hálfu forystumanna Öryrkjabandalagsins glöggt fram réttlát reiði öryrkja og vonbrigði. Ríkisstjórnin verður að gera betur en hún boðar í málefnum öryrkja. Enn annað dæmi um áberandi skort á metnaði er húsnæðisliður vísitölunnar. Meðan almennt verðlag eins og það er mælt af Hagstofu Íslands hefur farið lækkandi á umliðnum misserum hefur þessi húsnæðisliður hækkað verulega, sumpart vegna stefnu meiri hluta í borgarstjórn Reykjavíkur sem einkennist af lóðaskorti og tilheyrandi hækkun á fasteigna- og leiguverði. Þetta rekur sig gegnum húsnæðisliðinn og hefur valdið tilflutningi á verðmætum frá heimilum landsmanna til fjármálastofnana og skaðað húsnæðiskaupendur og leigutaka. Þessar fjárhæðir sem lagðar eru með þessum hætti á heimilin hlaupa á tugum milljarða og svara til verðmætis alls þorskafla úr sjó á hverju ári undanfarin ár. Vandamálið er viðurkennt í stjórnarsáttmála hinnar nýju ríkisstjórnar en stórhugur hennar í málinu reynist ekki meiri en svo að hún segir að hefja eigi skoðun á þessum húsnæðislið. Engar aðgerðir eru boðaðar til að fella þennan lið brott strax en látið duga að hefja skoðun. Ríkisstjórnin sýnist hafa mörg góð áform og verður studd til góðra verka, en þessi örfáu dæmi sýna, að hún þarf á aðhaldi að halda og virkri stjórnarandstöðu. Við munum ekki draga af okkur í því efni. Flokkur fólksins vill endurskoða viðmið sem talin hafa verið góð og gild til þessa af allt of mörgum. Hvers virði er jafnvægi í ríkisbúskapnum sem felur í sér að grunnstoðir samfélagsins eins og heilbrigðis- og menntamál séu í fjársvelti? Hvers konar jafnvægi er það sem reist er á að ríkissjóður komist ekki af nema skattleggja tekjur sem ekki duga fyrir nauðþurftum? Nýleg skýrsla Alþýðusambands Íslands frá því í sumar sýnir svart á hvítu að persónuafsláttur hefur ekki fylgt launaþróun með þeim afleiðingum að fjögurra manna fjölskylda með lágar tekjur býr við ráðstöfunartekjur sem eru vel á annað hundrað þús. kr. lægri á mánuði en ef persónufrádrátturinn hefði tekið eðlilegum hækkunum. Flokkur fólksins hafnar sömuleiðis fjármálastöðugleika af því tagi sem felur í sér að þúsundir íslenskra foreldra séu rekin út af heimilum sínum leiðandi börn sín sér við hönd eins og gerst hefur með ömurlegum afleiðingum fyrir heilsu barnanna og velferð. Nýleg saga í þessum efnum er smánarblettur sem ekki má endurtaka sig. Flokkur fólksins vill bjóða velkomnar heim þær þúsundir Íslendinga sem flæmst hafa af landi brott og búa á erlendri grundu. Við verðum að gera betur en bjóða þessu fólki í ískaldan náðarfaðm verðtryggingarinnar sem stappar nærri að svipta fólk fjárhagslegu sjálfstæði, svo víðtækar skuldbindingar sem hún leggur á lántaka gagnvart mun sterkari aðila sem lánveitandinn jafnan er. Lítið ber á því í nýju fjárlagafrumvarpi að ríkisstjórnin hyggist efla löggæslu í landinu þó að í stjórnarsáttmálanum sé talað um öfluga löggæslu. Staðreyndin er sú að löggæslan hefur búið við fækkun lögreglumanna frá því löngu fyrir hrun og það á sama tíma og landsmönnum hefur fjölgað og komur ferðamanna til landsins hafa margfaldast. Þá er áberandi hve hlutur löggæslunnar úti á landi er fyrir borð borinn. Flokkur fólksins mun fylgjast vel með málefnum lögreglunnar enda er öryggi borgaranna einn af hornsteinum samfélagsins. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég leggja áherslu á nauðsyn þjóðarsamstöðu og átaks af hálfu stjórnvalda - ég þakka menntamálaráðherra góð orð hér rétt áðan í þessu efni - um vernd og eflingu íslenskrar tungu sem á undir högg að sækja sem aldrei fyrr. Við verðum að taka ærlega til hendinni á heimilum og í skólum landsins með aukinni rækt við menningu okkar og sögu. - Ég óska landsmönnum öllum gleðilegra jóla.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Það þarf sterk bein til að þola góða daga. Þetta máltæki á sérstaklega vel við í dag. Það er á tímum sem þessum sem stærstu mistök okkar í efnahagsstjórn hafa verið gerð. Við Íslendingar eigum raunar fjöldann allan af málsháttum er hvetja til varfærni. Í upphafi skyldi endinn skoða. Göngum hægt um gleðinnar dyr. Sígandi lukka er best. Stjórnmálamenn grípa gjarnan til þeirra á tyllidögum en hlusta lítið á þau varnaðarorð sem í þeim felast. Við Íslendingar búum um margt við öfundsverða stöðu um þessar mundir. Efnahagslífið er í miklum blóma, kaupmáttur hefur aldrei mælst hærri og tekjujöfnuður sjaldan meiri. Fjárhagsstaða hins opinbera hefur notið góðs af þessari þróun og útgjöld til velferðar- og menntamála hafa verið aukin verulega, skuldir ríkissjóðs greiddar niður og fjárfesting í innviðum aukin. Vissulega eru ærin verk óunnin en þetta verður að teljast góður árangur þegar horft er til stöðunnar fyrir tæpum áratug. Margt hefur lagst með okkur og margt verið vel gert á þessum tíma. Eins og margoft hefur sýnt sig erum við sem þjóð talsvert betri í að koma okkur út úr ógöngum en að forðast að rata í þær. Virðulegi forseti. Stjórnarsáttmáli nýrrar ríkisstjórnar er um margt ágætur enda margt kunnuglegt þar á ferð frá fyrri ríkisstjórn. Fagna má áframhaldandi forgangsröðun velferðarmála og áherslu á jafnréttismál. En það er mun áhugaverðara að sjá hvað ekki er rætt um í þessum stjórnarsáttmála. Breytingar eru þar til að mynda ekki ofarlega á baugi. Ríkisstjórnin virðist ekki hafa neina sjálfstæða skoðun á óstöðugri mynt eða háu vaxtastigi. Lítið er rætt um mögulegar umbætur í sjávarútvegi eða landbúnaði og ekkert er þar að finna um hvernig efla megi samkeppni eða bæta hag neytenda. Þar víkja hagsmunir almennings fyrir sérhagsmunum. Þrátt fyrir góðan árangur okkar á ýmsum sviðum er frammistaða okkar ekki alls staðar jafn glæsileg. Við erum með þriðja hæsta vaxtastig OECD-ríkjanna, þriðja hæsta matvælaverðið og við vinnum lengur en allar okkar samanburðarþjóðir. Íslenska hagkerfið er líka margfaldur methafi í óstöðugleika. Verðbólga hefur verið hér viðloðandi vandamál og krónan okkar tapar stórum hluta verðgildis síns með reglulegu millibili með tilheyrandi tjóni fyrir fyrirtæki og heimili. Þetta eru stærstu áskoranir íslensks samfélags. Þetta er ástæða þess að við þurfum að hafa mun meira fyrir hlutunum en samanburðarþjóðir okkar. Fátt ef nokkuð gæti bætt kjör íslenskra heimila meira en aukinn efnahagslegur stöðugleiki ásamt lækkun vaxtakostnaðar og matvælaverðs. En það eru ekki bara heimilin sem líða fyrir þennan óstöðugleika. Fyrirtækin þurfa líka að glíma við hann á hverjum degi. Í stjórnarsáttmálanum er lýst áhyggjum af versnandi samkeppnisstöðu útflutningsgreina okkar en hins vegar er fátt kynnt af lausnum á þeim vanda. Breytingar munu á komandi árum verða hraðari en við áður höfum kynnst og þær munu grundvallast á þekkingariðnaði. Íslenskur þekkingariðnaður hefur átt undir högg að sækja vegna óstöðugs rekstrarumhverfis. Við vitum að þegar horft er til framtíðar liggja þar okkar stærstu tækifæri. Því skiptir samkeppnisstaða þessara fyrirtækja okkur sköpum. Þar leika stöðugur gjaldmiðill, samkeppnishæft vaxtastig og góð hagstjórn lykilhlutverk. Ríkisstjórnin hefur því miður ekkert fram að færa varðandi gjaldmiðilinn eða vextina. Stefna hennar í ríkisfjármálum vinnur beinlínis gegn ábyrgri hagstjórn og grefur þannig undan samkeppnisstöðu okkar. Ríkisstjórnin býður upp á baneitraðan kokteil skattalækkana og útgjaldaaukningar á hápunkti hagsveiflunnar. Slík stefna í ríkisfjármálum gengur þvert gegn öllum varnaðarorðum Seðlabanka og annarra sérfróðra aðila og þvert gegn dýrkeyptri reynslu síðustu efnahagsuppsveiflu. Hér skortir því miður alla framtíðarsýn. Djúpar rætur efnahagslegs óstöðugleika liggja í óábyrgri efnahagsstjórn undangenginna áratuga, áratuga undir stjórn þeirra flokka sem enn á ný stýra landinu. Þó svo að staða okkar sé góð í dag er þar ekki á vísan að róa. Það er sorglegt að sjá að hér virðist eiga að endurtaka sömu mistök og fyrr. Virðulegur forseti. Það þarf sterk bein til að þola góða daga. Ég óska landsmönnum öllum gleðilegra jóla og farsældar á næsta ári. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Við sögðumst ætla að styrkja innviðina. Við töldum að innviðirnir væru orðnir svo veikir að veruleg hætta stafaði af. Þess vegna erum við hér. Við teljum svo mikilvægt að laga heilbrigðiskerfið, samgöngurnar og menntakerfið að við tókumst það á hendur, við Vinstri græn, undir forystu Katrínar Jakobsdóttur, að efna til samstarfs við þá flokka sem við höfum gagnrýnt hvað mest og aldrei unnið með áður. Til þess þarf skýran pólitískan vilja, þrek og kjark. Við höfum það sem til þarf. Við höfum þann styrk og þann kjark. Við þorðum að taka frumkvæðið og grípa tækifærið. Það er stundum talað um að við séum ekki að stuðla að kerfisbreytingum í þessari ríkisstjórn. Það er rangt. Við erum að bjarga heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og samgöngunum frá langvinnri vanrækslu og ásælni peningaaflanna í landinu. Það er búið að rétta efnahagslífið við eftir hrunið. Eftir standa innviðirnir, margir hverjir vanræktir til langs tíma. Viðfangsefnin eru alls staðar. Þess vegna erum við hér. Við erum að gera við samfélagsinnviðina, virða samfélagssáttmálann, hefja aftur á loft þá sýn okkar flestra að enginn verði skilinn eftir og vinna samkvæmt því; gera við, breyta og bæta en líka byggja nýtt og byggja við í góðri samvinnu við fólkið sem best þekkir til og veit hvar þörfin er mest. Um leið erum við að leggja grunn að róttækri stefnu í loftslagsmálum og umhverfismálum. Við erum að efla opinbera heilbrigðiskerfið, hlut aldraðra og öryrkja, skólana, tungutæknina og náttúruverndina. Við ætlum okkur að styrkja stöðu barnafólks, kvennastétta og brotaþola kynferðisbrota. Þetta eru mikilvægar samfélagsumbætur. Við leggjum líka áherslu á siðareglur, gagnsæi og opnara samtal milli flokka út í samfélagið. Vinstrihreyfingin – grænt framboð er stjórnmálahreyfing sem hefur kjark til að takast á við verkefnin, stjórnmálahreyfing sem er óhrædd, getur átt samstarf við aðra og leitt þann björgunarleiðangur fyrir íslenskt samfélag sem þjóðin þarf svo mjög á að halda. Við getum verið í forystu og við getum vísað veginn. Við erum að breyta. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur vill marka pólitísk kaflaskipti í þágu almennings á Íslandi fyrir umhverfið og náttúruna og fyrir menninguna. Við ætlum að ráðast gegn fátækt í landinu. Við viljum ráðast gegn ójöfnuði, auka samneyslu, draga úr greiðsluþátttöku þeirra sem veikast standa og byggja upp eins og við frekast getum innviði á öllum sviðum. Við viljum réttlátara samfélag. Þetta eru stór markmið og við munum beita öllu okkar afli. Eitt af því sem við höfum lagt mikla áherslu á við stjórnarmyndunina er að treysta og byggja upp Alþingi. Eftir að hafa verið þingflokksformaður í stjórnarandstöðu í allnokkur ár er mér algerlega ljóst að stöðu þingsins þarf að efla, ekki síst eftirlits- og aðhaldshlutverk gagnvart framkvæmdarvaldinu á hverjum tíma. Löggjafarhlutverkið þarf líka að styrkja, bæði fyrir stjórn og stjórnarandstöðu. Þessar áherslur rötuðu inn í stjórnarsáttmálann. Erum við ekki ánægð með það? Vonandi allir flokkar á þingi. Erum við ekki ánægð með aukið fjármagn til heilbrigðismála? Erum Við ekki ánægð með aukið fjármagn til menntamála? Erum við ekki ánægð með aukna áherslu á umhverfisvernd og eflingu tungunnar? Erum við ekki ánægð með róttæka stefnu í loftslagsmálum þar sem við skipum okkur í sveit með framsæknustu þjóðum heims? Vonandi erum við ánægð með það. Fyrir nokkrum árum misstum við Íslendingar mikinn baráttumann fyrir náttúruvernd. Guðmundur Páll Ólafsson var minnisstæður, öflugur og óþreytandi og eftir hann liggja margar bækur. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að þekkja Guðmund og njóta leiðsagnar hans og vináttu um árabil, síðast þegar ég gegndi embætti umhverfisráðherra. Guðmundur Páll var kröfuharður liðsmaður. Þannig liðsmenn eru bestir, þeir sem gera miklar kröfur en styðja mann til góðra verka. Ég hvet landsmenn alla til að vera kröfuharðir liðsmenn nýrrar ríkisstjórnar, halda okkur við efnið af festu. Þannig gengur okkur öllum best. - Góðar stundir.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Við erum ofurseld dyntum og lögmálum náttúrunnar hér á landi og við höfum lært að laga okkur að þeim. En náttúrulögmálin ríkja ekki jafn víða í lífi okkar og stundum mætti ætla. Það er t.d. ekki náttúrulögmál að hér séu háir vextir og yfirþyrmandi ævilangar afborganir af lánum fyrir allt venjulegt launafólk sem er bara að fullnægja þeirri grundvallarþörf og grundvallarmannréttindum hverrar fjölskyldu að hafa húsaskjól. Gjaldmiðillinn er ekki náttúrulögmál. Krónan er ekki þjóðargersemi sem við eigum að elska eins og lóuna og holtasóleyna heldur ákveðið fyrirkomulag á skiptingu verðmæta í samfélaginu sem hentar þeim ríku og voldugu, sérhagsmunum, en bitnar á öllum almenningi í formi vaxtaokurs og verðtryggingar, að ekki sé talað um þær stórfelldu kjaraskerðingar sem við kennum við gengisfellingar. Það er ekki náttúrulögmál sem veldur því að arður þjóðarinnar af sjávarauðlind sinni í formi veiðigjalda er 1% af tekjum ríkisins. Það er ákvörðun stjórnmálamanna að hafa þetta svona vegna þess að það hentar voldugum öflum. Fyrir vikið verðum við af öflugum, réttlátum og varanlegum tekjustofni til að styrkja samfélagið en ofsagróði kvótaeigenda smýgur um allt þjóðlífið með alls konar afleiðingum, sá sem á annað borð ratar aftur heim frá skattaskúmaskotum heimsins. Það er ekki náttúrulögmál að valdakarlar geti beitt ofbeldi og áreitni og treyst á ósýnileg bandalög og bræðralög til að hylma yfir, fela slóðir, eyða gögnum, hvítþvo æru. Það er ekki náttúrulögmál sem við þurfum bara að aðlagast að ráðherrar svíki loforð eftir kosningar eins og gert var með þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarumsókn að Evrópusambandinu og eins og gert hefur verið aftur og aftur og enn og aftur í framlögum til heilbrigðismála og menntamála. Í lýðræðisríki ættu svikin kosningaloforð að vera pólitískur ómöguleiki. Það er ekki náttúrulögmál að þessi ríka og vel menntaða þjóð búi við heilbrigðiskerfi sem einkennist af stjórnleysi, langvarandi vanrækslu, óhóflegu vinnuálagi og sjúklingum liggjandi á göngum eins og í stríðshrjáðum löndum. Verðtrygging og háir vextir eru ekki eins og hver önnur rigning, vanrækt opinber þjónusta er ekki eins og eldsumbrot. Ekkert af þessu er náttúrulögmál en allt vitnar þetta um að almannahagsmunir eru fyrir borð bornir og ákvarðanir eru teknar með sérhagsmuni að leiðarljósi. Þetta er ekki vegna þess að stjórnmálamenn séu spilltar og vondar manneskjur, heldur þarf gagngerar og djúptækar breytingar á íslensku samfélagi, ný hlutskipti, nýja framtíðarsýn. Því miður finnst mér ekkert í stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra eða framlögðu fjárlagafrumvarpi vitna um að slíkar breytingar séu í vændum, heldur bendir flest til þess að núverandi stjórnarflokkar hafi ákveðið að slá skjaldborg um sérhagsmunina. Góðir landsmenn. Gleðileg jól.
Hæstv. forseti. Kæru landsmenn. Grunnstef ríkisstjórnarsáttmálans er málamiðlun. Sú áhersla kom einnig fram í ræðu hjá hæstv. forsætisráðherra fyrr í kvöld sem talaði um fórnir minni hagsmuna fyrir meiri þar sem það komi samfélaginu sem heild til góða. Í þessum orðum má lesa fögur fyrirheit um ábyrga stjórnunarhætti og aukið samráð til þess að auka farsæld fjöldans. Um leið og ég óska nýrri ríkisstjórn velfarnaðar í störfum sínum vil ég benda á að auka þarf farsæld allra, líta þarf til fólksins um allt land hvar sem það kýs að búa því að hver og einn skiptir máli en það er ekki sama hvernig það er gert. Því miður virðist ólíklegt að það náist með þeim málamiðlunum um kyrrstöðu sem stjórnarsáttmálinn boðar. Ég þekki aðeins til heilbrigðiskerfisins og í samtölum mínum við starfsfólk þess hefur ítrekað komið fram að það telji eðlilegra að færa þjónustuna nær þeim sem þurfa á henni að halda. Bent er á að læknar og annað fagfólk séu þrátt fyrir allt hreyfanlegri en sjúklingarnir. Og þar sem ég bý á Akureyri vil ég nefna að þangað koma tveir sérfræðingar í krabbameinslækningum í hverri viku og sinna þar sjúklingum sínum. Þar sem ég er með hugann við Akureyri vil ég nota tækifærið og benda á að undanfarið hefur gengið vel að manna sérfræðingastöður við Sjúkrahúsið á Akureyri. Það sýnir að það er vel hægt að færa þjónustuna nær sjúklingum um allt land. Það sem þarf er skýr pólitísk stefnumótun í þá átt og vilji til að breyta kerfinu. Því miður virðist hvort tveggja skorta hjá þessari ríkisstjórn. Fram hefur komið að ríkisstjórnin ætli að skoða það að draga úr kostnaði sjúklinga við ferðir og uppihald. Úr þessu má skýrt lesa að áfram á að flytja sjúklinga, oftar en ekki fárveika, á milli landshluta eða réttara sagt á Landspítalann í Reykjavík með tilheyrandi kostnaði og áhættu í stað þess að flytja þjónustuna til sjúklinganna. Það er ekki hægt að skilja orð forsætisráðherra þannig að ganga eigi í að breyta heilbrigðiskerfinu á nokkurn hátt. Kerfið mun því áfram þjóna best sjálfu sér og það er röng hugsun. Kerfum er ætlað að skapa ramma um samfélagið, þau þurfa því að taka breytingum með samfélaginu. Þau eiga að laga sig að þörfum samfélagsins og landsmönnum öllum. Annað atriði er að engin breyting verður gerð á staðsetningu Landspítala – háskólasjúkrahúss þrátt fyrir að allar forsendur fyrir staðarvali séu brostnar. Áform eru um að halda áfram hringavitleysunni við Hringbraut í stað þess að finna þjóðarsjúkrahúsinu besta stað til framtíðar sem gagnast betur sjúklingum, starfsfólki og aðstandendum. Staðsetning þjóðarsjúkrahúss snýst ekki aðeins um skipulag og byggingar því að sjúkrahús snúast um tilfinningar, líf og dauða, gleði og sorg. Þess vegna er mikilvægt að vanda til verka og láta skynsemi ráða stefnunni, en ekki áratugagamla og úrelta kerfishugsun. Heilbrigðismál eiga að vera í forgangi, heilbrigðiskerfið á að vera fyrir fólkið sem á því þarf að halda og ríkisstjórnin þarf að þora að breyta kerfinu. Aðeins í slíkri hugsun felast raunveruleg fyrirheit um ábyrga stjórnunarhætti, aukið samráð og frekari samvinnu. - Takk fyrir og gleðileg jól.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Ég óska nýkjörnum þingmönnum til hamingju með sætið og hlakka til samstarfsins við þá og ykkur öll. Væntingar til ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur eru miklar og sjálfur hef ég mikla trú á samstarfi flokkanna. Ég ber þá von í brjósti að ríkisstjórnin og Alþingi muni standa undir þeim væntingum sem þjóðin hefur og að góð staða í efnahagsmálum skili sér til samfélagsins alls og þá fyrst til þeirra sem veikast standa. Undirstaða velferðar og svigrúms til bættra kjara er öflugt atvinnulíf um land allt, stöðugleiki í efnahagsmálum, friður á vinnumarkaði og stöðugleiki í stjórnmálum. Eitt af mikilvægustu verkefnum Alþingis er að deila fjármunum ríkisins til lögbundinna verkefna um land allt. Þar er jafnræðið mikilvægur þáttur og allir landsmenn eiga að sitja við sama borð. Í tölulegum samanburði í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2014, sem Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum lét gera, kemur fram verulegur munur á framlögum ríkisins til stofnana á Suðurnesjum og á öðrum stöðum á landinu. Þar kemur fram að starfsemi Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja fær 40% framlag á hvern íbúa miðað við Heilbrigðisstofnun Austurlands og lægst framlag af þeim stofnunum sem eru í nálægð við höfuðborgina, eða 43% af því sem Heilbrigðisstofnun Vesturlands fær. Þegar kemur að fjölda hjúkrunarrýma er heilbrigðisumdæmi Suðurnesja með fæst rými, eða 5,4 rými, en landsmeðaltal er 7,4 rými á hverja þúsund íbúa. Í samantekt sem Aton vann um fjárframlög til stofnana á Suðurnesjum í ár sést að fjárframlög þangað eru enn víða lægst og hafa ekki á nokkurn hátt náð að fylgja eftir fordæmalausri fjölgun íbúa á Suðurnesjum sem er 16% á árunum 2010–2017. Markmið ríkisstjórnarinnar, um að hagsældin skili sér til samfélagsins alls, á líka við um Suðurnes. Kæru landsmenn. Eitt af meginmarkmiðum ríkisstjórnarinnar er uppbygging heilbrigðiskerfisins. Heilbrigðisstofnanir um land allt eru hluti af þeirri uppbyggingu sem kallar á aukið fjármagn til reksturs sjúkrahúsa, sjúkraflutninga og tækjakaupa. Landspítalinn er mikilvægasta stofnunin en hún er ekki allt heilbrigðiskerfið. Heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni eru grunnstoðir hvers samfélags og við ætlum að standa vörð um þær. Meðferðarstofnanir eru hluti heilbrigðiskerfisins í landinu. Þar eru líka unnin kraftaverk á hverjum degi, á Vogi, Hlaðgerðarkoti og í Krýsuvík. Það er skylda okkar sem hér sitjum að styrkja stoðir þessara stofnana. Það mun ekki fara fram hjá neinum að heilbrigðismál eru í forgangi hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Ætlunin er að styrkja meðferðarstofnanir og gera stórátak í geðheilbrigðismálum. Á komandi ári verða niðurgreiðslur á tannlæknakostnaði eldri borgara og öryrkja auknar, og sérstök innspýting í heilsugæslu um land allt. Virðulegi forseti, kæru landsmenn. Í stuttri ræðu er aðeins minnst á brot þeirra góðu markmiða ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur um að aukin hagsæld skili sér í ríkara mæli til samfélagsins alls. Þessi sýn fær byr undir báða vængi hvarvetna í samfélaginu. - Ég óska ykkur öllum gleðilegra jóla.
Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Og vondir. Píratar hafa stundum þótt róttækir. Allur gangur er á hvort það teljist flokki til skammar eða tekna. Það breytist líka oft með tímanum hvað þykir róttækt og hvað ekki. Jafnrétti kynjanna eins og við skiljum það í dag hefur í gegnum mestalla söguna þótt róttækt og reyndar fráleit pæling. Hún þykir sjálfsögð í dag, jafnvel þótt enn sé langt í land. Árið 2013 þótti mörgum stefna Pírata um afglæpavæðingu í vímuefnamálum róttæk. Núna þykir hún næstum því íhaldssöm, og kominn tími til. Hvort kalla eigi nýja stjórnarskrá róttækt mál eða ekki er svo sem enn meira álitamál, enda virðist sú hugmynd einhvern veginn hafa verið bæði sjálfsögð og róttæk frá lýðveldisstofnun. Þetta er ekki alveg klippt og skorið. Mig langar því að varpa hér fram þremur fyrstu liðunum úr grunnstefnu Pírata til íhugunar: „1. Píratar leggja áherslu á gagnrýna hugsun og vel upplýstar ákvarðanir. 2. Í þessu felst að Píratar móti stefnu sína í ljósi gagna og þekkingar sem er aflað óháð því hvort tillaga virðist í fyrstu æskileg eða ekki. Afstaða Pírata til hugmynda er óháð því hverjir talsmenn hennar eru. 3. Fyrri ákvarðanir Pírata þurfa alltaf að geta sætt endurskoðun.“ Nú vona ég að einhverjum sé farið að leiðast þessi lestur því að þetta virðist allt saman vera almenn skynsemi. Það er ekkert róttækt í þessum góðu stefnuliðum, eða svo virðist vera. En ég ætla að vera ósammála. Ég vil nefnilega meina að þetta séu samt sem áður ekkert minna en róttækustu stefnumálin í íslenskri pólitík. Ég ætla að reyna að færa nokkur rök fyrir því. „Vel upplýstar ákvarðanir“ hljómar rosalega vel alveg þar til fólk finnur ástæðu til að gera hlutina strax. Þá verður róttækt að skoða hlutina betur. Að gefa hugmyndum séns sem í fyrstu virðast óæskilegar hljómar líka vel - alveg þar til pólitískur andstæðingur segir eitthvað sem auðvelt er að dæma og gera lítið úr. Þá verður róttækt að velta hugmynd andstæðingsins alvarlega fyrir sér. Að taka afstöðu til hugmynda án tillits til þess hvaðan þær komi hljómar vel, alveg þangað til Sjálfstæðisflokkurinn talar um fiskveiðar eða Framsókn talar um efnahagsmál, eða Píratar um nýja stjórnarskrá. Þá verður róttækt að taka undir með andstæðingnum. Að endurskoða fyrri skoðanir. Taka kjósendur því ekki sem sjálfsögðum hlut að þekkja fyrir fram skoðanir frambjóðenda? Hvað er meiri skömm en það að segja eitthvað í andstöðu við það sem áður var skrifað? Það er róttækt að skipta um skoðun í pólitík. En hvers vegna eru þetta róttækar hugmyndir í pólitík en ekki í daglegu lífi? Það eru sjálfsagt margar ástæður fyrir því. Meðal annars vegna þess að það er svo auðvelt að dæma og gera lítið úr hugmyndum annarra. Það er svo mikilvægt í pólitík að gefa fyrst tóninn, að segja sína útgáfu af sögunni fyrst. Við erum óhjákvæmilega í einhvers konar vinsældakeppni, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ég hugsa nú að flestum okkar líki það verr. En það sem er verra er að stundum er beinlínis gerð krafa á stjórnmálamenn um að tileinka sér ósiði sem eru á skjön við þessa fyrrnefndu almennu skynsemi. Stundum er ósiðanna beinlínis krafist með svikabrigslum og öllu tilheyrandi. Ég legg til að stjórnmálamenn þurfi að velja vel úr þeim kröfum. Krafan um að stjórnmálamaður myndi sér skoðun og taki ákvarðanir án þess að fá tíma og næði er krafa um heimskulegar ákvarðanir. Krafan um að stjórnmálamaður hafni sjálfkrafa hugmyndum frá tilteknum flokkum er krafa um að hunsa sjónarmið sem eru andstæð manns eigin. Krafan um að stjórnmálamaður skipti aldrei um skoðun er krafa um stjórnmálamann sem hættur er að læra nýja hluti. Gildi á borð við þau að taka upplýstar ákvarðanir, hlusta á mótrök og taka þau til greina, bera virðingu fyrir staðreyndum, jafnvel þegar þær eru ekki í samræmi við manns helstu óskir, og að geta skipt um skoðun, eru jafnan kölluð almenn skynsemi. En þegar á hólminn er komið reynist sú skynsemi róttæk. Breytum því. Breytum því hér. Breytum því núna í dag. Ég legg til að við gerum skynsemina almenna, kæru landsmenn. Ég legg til að við reynum það öll. Að lokum, virðulegi forseti, legg ég til fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir. [[Hlátur í þingsal.]]- Góðar stundir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Þau verkefni sem heyra undir málaflokk félags- og jafnréttismála eru mörg. Þau eru vandasöm og varða flest að einhverju leyti stöðu viðkvæmra hópa í samfélaginu. Ég mun nálgast þau verkefni sem undir þetta embætti heyra af virðingu og alúð. Fyrir þá hópa sem heyra undir þetta ráðuneyti eru boðaðar úrbætur og aðgerðir til að bæta stöðu þeirra á margvíslegan hátt. Í stuttri ræðu sem þessari er ekki hægt að fara yfir mörg mál. Það sem er mér efst í huga eru aðstæður barna sem búa við erfiðar aðstæður af ýmsum ástæðum. Börn sem líða skort vegna fátæktar, sem þjást vegna áfengissýki foreldra sinna eða annarra geðrænna vandamála, börn sem búa við ofbeldi á heimili sínu, börn sem af þessum eða öðrum ástæðum eiga erfitt og þarfnast hjálpar. Velferðarkerfi okkar verður að grípa inn í fyrir þessi börn til þess að þau tapi ekki þeim mikilvægu og jákvæðu hlutum sem fylgja bernskunni. Ég vil gera það sem í mínu valdi stendur til að bæta stöðu þessara barna og efla úrræði velferðarkerfisins í þeirra þágu. Við heyrum um þunglyndi sem vaxandi vandamál einkum hjá ungmennum og ungu fólki. Heimurinn er breyttur. Hraðinn er mikill og það er miklu minni nánd í samskiptum fólks en áður var. Fleiri eru félagslega einangraðir og einmana. Brotthvarf eykst úr skóla og ungu fólki sem fær örorkulífeyri fjölgar og algengasta ástæða örorku ungs fólks er geðrænn vandi. Samfara þessari þróun fækkar þeim sem eru virkir þátttakendur samfélagsins og þátttökuleysinu fylgja ýmis vandamál og skert lífsgæði. Er þetta afleiðing þess að velferðarkerfið hefur ekki passað börnin okkar? Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Til að ýta undir félagslega þátttöku og draga úr einangrun þarf að færa áhersluna frá því að bregðast við þegar skaðinn er skeður yfir í forvarnir og snemmtæka íhlutun með sérstakri áherslu á að styrkja fjölskyldur og börn. Þarna þarf kerfisbreytingu. Samkvæmt tölum Vinnumálastofnunar eru rúmlega eitt þúsund manns á aldrinum 18–30 ára skráðir í atvinnuleit. Þessi hópur ungs fólks er rúmlega fjórðungur allra atvinnuleitenda. Ég spyr sjálfan mig að því: Af hverju er allt þetta unga fólk ekki virkir þátttakendur á vinnumarkaði þegar fjöldi starfa er í boði? Við verðum að horfast í augu við þær áskoranir og spyrja hvað vantar. Eru það fleiri störf, fleiri námsúrræði, öflugri starfsþjálfunarúrræði eða kannski bara eitthvað allt annað? Þetta þurfum við að skoða og leggja áherslu á. Góðir landsmenn. Í stuttri ræðu eins og hér gefst lítið svigrúm til umfjöllunar um þau mörgu mál sem heyra undir ráðuneyti félags- og jafnréttismála. Ég vil samt geta um það svo það sé alveg skýrt að ég mun setja úrbætur í húsnæðismálum mjög ofarlega á dagskrá. Síðast en ekki síst er algjört forgangsmál, líkt og hæstv. forsætisráðherra kom hér inn á, að tryggja jafnrétti kynjanna hvort sem er á vinnumarkaði eða öðrum sviðum samfélagsins. Kynbundin mismunun, áreiti eða ofbeldi, er sennilega enn stærra og alvarlegra vandamál en margir héldu. Um það vitna þau fjölmörgu dæmi sem fjallað hefur verið um að undanförnu undir merkjum átaksins #metoo. Góðir landsmenn. Ég hlakka til samstarfs við Alþingi, við þingheim allan, við þá sem undir þetta ráðuneyti heyra og landsmenn alla. - Góðar stundir.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, sagði í stefnuræðu sinni að síðast en ekki síst snerist jafnrétti um jöfn tækifæri ólíkra stétta og að gera skattkerfið réttlátara óháð uppruna tekna. Flestar uppbætur, styrkir og aðrar greiðslur til öryrkja sem ætlað er að mæta sérstökum kostnaði, t.d. vegna hreyfihömlunar og lyfjakostnaðar, eru tekjuskattsskyldar. Þessi skattskylda á umræddar greiðslur veldur keðjuverkandi skerðingum á öðrum bótaflokkum, t.d. húsnæðisbótum, húsnæðisstuðningi, framfærsluuppbót og barnabótum. Skattur af þessum uppbótum og styrkjum er svipaður og framlög til stjórnmálaflokkanna og því óskiljanlegur í því samhengi. Skatturinn og keðjuverkandi skerðingaráhrifin valda því að uppbætur og styrkir skila ekki tilgangi sínum, heldur valda jafnvel kostnaði fyrir öryrkjana. Í þessu samhengi eru t.d. dánarbætur sem skerða framfærsluuppbótina króna á móti krónu og leiða til þess að öryrkinn fær í raun engar dánarbætur þótt hann eigi fullan rétt á þeim. Ríkið réttir öryrkjanum dánarbætur vegna fráfalls maka með vinstri hendinni og tekur þær svo til baka með hægri hendinni. Þetta er refsikerfi af verstu gerð. Hvernig samrýmist þetta mannréttindum og stjórnarskrá? Króna á móti krónu skerðing sem allir lofuðu fyrir kosningar að afnema er svo ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar eftir kosningar. Króna á móti krónu skerðingin er mannréttindabrot. 76. gr. stjórnarskrárinnar á að vernda öryrkjana. Hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, sagði í stefnuræðu sinni að ríkisstjórnin ætlaði að gera úttekt á tekjulægstu hópunum og ekki síst þeim börnum sem búa við fátækt. Börn búa við sára fátækt á Íslandi í dag og það þarf ekki enn eina úttektina eða fleiri nefndir til að skoða það, heldur sjá til þess strax að engin börn eða aðrir búi við sára fátækt. Síðan þarf að sjá til þess í kjölfarið að enginn búi við fátækt í því ríka samfélagi sem við eigum á Íslandi. Lífeyrir, tekjutrygging og heimilisuppbót var við upphaf staðgreiðslu árið 1988 án skatts og það var afgangur af persónuafslættinum upp í aðrar tekjur, t.d. lífeyrissjóðsgreiðslur. Spáið í það að þetta var hægt 1988 og á því vel að vera hægt í dag. Tökum upp þrepaskiptan persónuafslátt þannig að ráðstöfunartekjur lífeyrisþega, þeirra tekjulægstu og millitekjufólks aukist frekar en að lækka lægra þrep tekjuskatts einstaklinga, eins og hæstv. forsætisráðherra vill. Það er ekki eðlilegt að einstaklingar á lífeyri og láglaunafólk séu með sama persónuafslátt og hátekjufólk. Fjöldi öryrkja og eldri borgara á ekki fyrir mat, lyfjum eða læknisþjónustu. Spilling og græðgi sem felur í sér að við höfnum allri samúð og hjálpsemi og skilur börn og veikt fólk eftir í algjörri fátækt er aldrei réttlætanleg. Ég skrifaði undir drengskaparheit að stjórnarskránni fyrr í dag eins og allir alþingismenn hafa gert og ég ætla mér að standa við heitið. Áður en við förum að koma á nýrri stjórnarskrá skulum við á Alþingi sameinast um að fara eftir núverandi stjórnarskrá með því að útrýma fátækt. - Takk fyrir.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Mér þykir engin ástæða til að draga fjöður yfir það að ýmislegt er gott í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar. Mörg þeirra góðu mála eru mér reyndar kunnugleg úr stjórnarsáttmála fyrri stjórnar. Það hefði jafnvel að ósekju fleira mátt flæða þar á milli, t.d. áherslur á að einfaldara verði fyrir innflytjendur að verða fullgildir og virkir þátttakendur í íslensku samfélagi, m.a. með því að einfalda veitingu atvinnuleyfa fyrir fólk utan evrópska efnahagssvæðisins og með því að meta að verðleikum menntun fólks hvaðan sem hún kemur. Er það ekki verðugt markmið fyrir hæstv. menntamálaráðherra sem hefur talað svo fallega um mikilvægi menntunar? Ýmislegt fleira má staldra við, enda margt sem á að skoða samkvæmt stjórnarsáttmálanum. Jólagjöf ríkisstjórnarinnar til ferðaþjónustunnar er brotthvarf frá stefnu fyrrverandi ríkisstjórnar um virðisaukaskattsbreytingu. Það kemur í sjálfu sér ekki á óvart. Villikettir Sjálfstæðisflokksins hafa forðast allar breytingar sem stungið hefur verið upp á í þeim málaflokki allt frá náttúrupassanum góða hér um árið. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er þó vissulega kveðið á um að skoða skuli aðrar leiðir til gjaldtöku. Og nú er aftur boðuð skoðun á komu- og brottfarargjaldi í flugi. Með því eru Sjálfstæðismenn ekki bara að skoða skattahækkun á erlenda ferðamenn, íslenskir skattgreiðendur eru þar líka undir. Fyrst og fremst er þó um að ræða skilaboð um áframhaldandi aðgerðaleysi í þeirri mikilvægu atvinnugrein. Uppfærsla á námslánakerfi landsmanna er löngu tímabær. Á síðustu sjö árum hefur verið farið í tvær tímafrekar endurskoðanir undir forystu tveggja af þremur stjórnarflokkum. Þar með mætti ætla að þar væri a.m.k. hægt að vaða beint í aðgerðir, vel ígrundaðar, og hefja margboðaða sókn og koma nauðsynlegum breytingum í gegn námsmönnum til heilla. Nei, í ráðuneyti menntamála er nú sestur fulltrúi þriðja stjórnarflokksins og boðar endurskoðun. En ekki hvað? Virðulegi forseti. Svo allrar sanngirni sé gætt er það alls ekki svo að í stjórnarsáttmálanum eigi að skoða allt. Íhaldsstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar þykir engin ástæða til að skoða umbætur í sjávarútvegi, landbúnaði eða gjaldmiðilsmálum. Ákveðnar breytingar á þeim úreltu kerfum gætu sannarlega orðið í þágu neytenda, í þágu almennings. En íslenskur almenningur á sér mótherja sem hafa greinilega sterkari ítök. Þetta er dapurleg þróun. En einhverra hluta vegna hafa menn talið þörf á að styrkja hér varnarveggina. Kannski voru þeir einfaldlega farnir að láta á sjá. Góðir Íslendingar. Ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar hefur, ef marka má fyrstu vísbendingar, sitthvað annað á stefnuskrá sinni en að gæta aðhalds og varkárni. Það eru ágætar líkur á friðsamlegu samstarfi á stjórnarheimilinu meðan vel árar, meðan hægt er að eyða án forgangsröðunar og án stórra stefnumótandi ákvarðana og aðgerða sem leggja eiga drög að gæfuríkri framtíð íslenskrar þjóðar. Þeim áskorunum verður slegið á frest. Að lokum vil ég óska hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórninni allri velfarnaðar með öll góð verk í þágu lands og þjóðar. Og ykkur, kæru landsmenn, óska ég farsældar á komandi ári.