Samkvæmt starfsáætlun Alþingis var gert ráð fyrir að 2. umr. fjárlaga yrði á morgun, þriðjudaginn 13. nóvember. Nú er ljóst að það gengur ekki eftir heldur mun umræðan að öllum líkindum fara fram síðar í vikunni, þ.e. á fimmtudaginn, 15. nóvember, og hefjast kl. 10.30. Í því ljósi lagði forseti til á fundi forsætisnefndar og á fundum með formönnum þingflokkanna í morgun að víkja frá starfsáætlun með því og að breyta morgundeginum í nefndadag þar sem vinna fjárlaganefndar verður í forgangi. Til skoðunar hefur verið að í staðinn kæmi þingfundur á föstudaginn, þann 16. nóvember, og yrði þá fram haldið 2. umr. um fjárlög ef að líkum lætur, en ekki er komin niðurstaða í það mál. Það verður tilkynnt um leið og það liggur endanlega fyrir.
Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 254, um íslenska ríkisborgara á Bretlandi og útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, frá Jóni Steindóri Valdimarssyni. Frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 257, um þýðingu á íslenskum lögum og reglugerðum, frá Jóni Steindóri Valdimarssyni. Frá umhverfis- og auðlindaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 262, um þýðingu á íslenskum lögum og reglugerðum, frá Jóni Steindóri Valdimarssyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Herra forseti. Þriðji orkupakkinn hefur verið til umræðu undanfarið. Samkvæmt kynningu á honum frá þeim sem best þekkja til mun innleiðing hans ekki hafa mikil áhrif hér á landi. Þó hafa sumir haft uppi stór orð um að heilu atvinnugreinarnar muni leggjast niður við innleiðinguna. Þessi umræða er satt best að segja afar ruglingsleg. Hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sagði í óundirbúnum fyrirspurnatíma í síðustu viku, þegar hæstv. ráðherrann var spurð um þriðja orkupakkann, með leyfi forseta: „Ég vil líka að fram komi að það er vandamál við málið að ekki eru margir sem berjast fyrir því. Ástæðan fyrir því að erfitt er að berjast fyrir því er að það skiptir ekki svo miklu máli. Á endanum snýst þetta um EES-samninginn. Ef menn ætla að fara í ferðalag og segja að þeir ætli ekki að innleiða þetta hefur það áhrif á EES-samninginn. Þá þurfa menn að vera tilbúnir í þann leiðangur og ég er ekki að segja að ég sé ekki tilbúin í hann.“ Þetta sagði hæstv. ráðherra í síðustu viku. Ef ég skil rétt er hæstv. ráðherra að segja að þriðji orkupakkinn skipti ekki svo miklu máli fyrir okkur Íslendinga en ef við innleiðum hann ekki sé það það sama og uppsögn á EES-samningnum og að hæstv. ráðherra sé ekki að segja að hún sé ekki tilbúin í uppsögn EES-samningsins. En vill ráðherrann ganga úr EES fyrir orkupakka sem ekki skiptir svo miklu máli fyrir Ísland, eins og hún bendir á sjálf? Það væru sannarlega stór tíðindi og slæm ef þessi ríkisstjórn ætlar að rifta þessum allra besta samningi sem Íslendingar hafa gert, og það fyrir mál sem snertir okkur ekki með afgerandi hætti. Getur hæstv. ráðherrann svarað því skýrt hér og nú að ekki standi til að rifta [[Forseti hringir.]]EES-samningnum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Í rauninni er ég glöð yfir að hún skyldi koma fram vegna þess að það voru fleiri en hv. þingmaður sem skildu orð mín eins og hv. þingmaður þegar ég svaraði þessu síðast þegar ég sagði að ég væri ekki að segja að það væri ekki leið sem ég væri til í að fara. Þannig að ég verð að valda hv. þingmönnum vonbrigðum og segja að það séu engin stórtíðindi. Ég er alls ekki til í að segja upp EES-samningnum. Það jákvæða við það er að það eru þá ekki slæm tíðindi samkvæmt hv. þingmanni. Þegar ég tala um leiðangur er ég að vísa í að það hafi aldrei reynt á það, við höfum ekki aflétt stjórnskipulegum fyrirvara og það þyrfti þá að fara í ákveðið ferli. Við erum auðvitað með grein nr. 102 í EES-samningnum þar sem opnað er á hvaða leið svona mál geta farið. Ég hef líka sagt að það geti enginn svarað því með vissu hvaða afleiðingar það hefði ef við myndum ekki innleiða þennan þriðja orkupakka. Það er sá leiðangur sem ég er að tala um. Ég hef sett þetta í samhengi við önnur mál. Sífellt fleirum líður eins og að Evrópusambandið beri ekki þá virðingu fyrir tveggja stoða kerfinu og okkur finnst það eiga að gera. Það eru fleiri mál þar sem gengið hefur verið ansi langt gangvart framsalsheimildum okkar miðað við stjórnarskrá okkar. Þess vegna loka ég ekki á að ef að við ætlum okkur að hefja eitthvert samtal við Evrópusambandið um EES-samninginn og um frekara valdaframsal er ég alveg til í að ræða það. Ég segi bara: Við vitum ekki hvert það leiðir okkur og ég vil ekki sjá málið spinnast þannig að við sjáum ekki fyrir endann á því. Þá er ég einmitt að vísa í það að í grunninn snýst málið um EES-samninginn. Ég er á þeirri skoðun að EES-samningurinn sé okkar mikilvægasti alþjóðasamningur en það er ekkert óeðlilegt við að hann geti þróast einhvern veginn. Hann hefur auðvitað þróast mjög mikið undanfarin 20 ár og það er ekkert að því að ræða það í hvaða átt hann hefur þróast og hvort við viljum einhvern tímann stappa niður fæti og segja: Heyrðu, nú þurfum við aðeins að staldra við. Hefur hann þróast í þá átt sem okkur líður vel með? En ég vil ekki fórna EES-samningnum, alls ekki.
Herra forseti. Það er samt svo að mikill ágreiningur er innan stjórnarflokkanna um þriðja orkupakkann. Það var a.m.k. haft eftir stjórnarþingmanni í fjölmiðlum um helgina og enn fleiri segja að hörðustu átökin eigi sér stað á milli hópa innan flokksins sem hæstv. ráðherra er varaformaður fyrir. Einhver undirtónn er nú þarna og menn tala mjög skýrt í fjölmiðlum um það. Ísland hefur þegar framkvæmt mikilvægustu breytingar sem leiða af þriðja orkupakkanum og fátt sem breytist við innleiðinguna. Í því ljósi er umræðan svo merkileg. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi rætt við ráðherra Noregs um þau mál. Hefur eitthvert samkomulag verið gert við Noreg um afgreiðslu orkupakkans? Er búið að greina og skoða hvað myndi gerast ef ekkert yrði af innleiðingunni hér á landi?
Herra forseti. Ég hef ekki átt samtöl við kollega minn í Noregi eða aðra ráðherra þar um þennan orkupakka, ég veit ekki hvernig það er með aðra ráðherra. Ég kom inn á það í mínu fyrra svari hvort búið væri að greina hvað gerðist ef við innleiddum ekki þriðja orkupakkann. Það er enginn sem getur svarað því fyrir víst hvaða afleiðingar það hefði ef við innleiddum ekki þennan pakka. En ég verð að fá að taka undir með hv. þingmanni að það er margt í umræðu um þetta mál sem er ansi öfugsnúið. Menn tala eins og fjórfrelsi EES-samningsins um orku muni einhvern veginn taka gildi við innleiðingu þriðja orkupakkans. Það gerðist fyrir mörgum árum síðan, í fyrsta orkupakkanum, þegar allt aðrir menn voru hér við stjórnvölinn. Það eru meginbreytingarnar á þessum markaði, samkeppnisreglur Evrópu. Menn tala eins og þær muni taka gildi ef og þegar þriðji orkupakkinn verði innleiddur. Þær hafa líka verið í gildi hér í fjöldamörg ár, frá upphafi, þannig að það mun heldur ekki breytast. Ríkisstyrkjareglur Evrópu um hvort við megum niðurgreiða rafmagn til álvera eða annars er sömuleiðis nokkuð sem hefur verið við lýði hér í mörg ár. Landsvirkjun hefur þurft [[Forseti hringir.]]að senda samninga sína til útlanda í fjöldamörg ár. Þetta eru þættir sem breyta engu um hvort við innleiðum þriðja orkupakkann eða ekki, en það þarf auðvitað að liggja skýrt fyrir. Það er hægt að gagnrýna málið en menn verða samt að hafa staðreyndirnar á hreinu.
Hæstv. forseti. Samkvæmt upplýsingum sem sá sem hér stendur hefur aflað hjá landlækni bíða nú rúmlega 2.300 manns eftir ýmsum aðgerðum, þar af 1.200 sem hafa beðið lengur en í þrjá mánuði. Samkvæmt upplýsingum sem aflað hefur verið hjá meðferðarstofnunum kemur í ljós að rúmlega 1.600 manns bíða eftir meðferð þar. Þetta er u.þ.b. 4.000 manna hópur sem bíður eftir nauðsynlegum aðgerðum. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvaða tillögur hún hafi núna uppi við 2. umr. fjárlaga sem gætu orðið til að stytta þessa biðlista. Og mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi gert sér í hugarlund hvað það kosti, fyrir utan þjáninguna og óþægindin, að hafa 1.200 manns á biðlistum í meira en þrjá mánuði, á verkjalyfjum og öðru. Um 1.000 manns bíða núna eftir liðskiptaaðgerðum sem eru algengar aðgerðir og þeir sem hafa beðið lengur en í þrjá mánuði eru 700 og eiga þá væntanlega rétt á að ferðast til útlanda og fá aðgerðir gerðar þar ef ekki er hægt að liðsinna þeim hér heima. Það hefur komið fram að ódýrara sé að gera slíkar aðgerðir á einkaklíník sem er til í Reykjavík. Það væri hægt að stytta þessa biðlista umtalsvert með því að hleypa þeim læknum sem þar eru að því að gera þessar aðgerðir. Þess má geta líka að af þessum aðgerðum, mjaðma- og hnéaðgerðum, var 100 frestað á síðasta ári út af bráðatilvikum sem er náttúrlega mjög skiljanlegt því að Landspítali – háskólasjúkrahús er bráðasjúkrahús. Mig langar að heyra hvaða tillögur hæstv. ráðherra hefur uppi núna við 2. umr. fjárlaga sem gætu orðið til þess að stytta þessa biðlista og takmarka þjáningar fólks.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hv. þingmaður beinir sjónum sínum sérstaklega að liðskiptaaðgerðum. Þau mál hafa verið til skoðunar í ráðuneytinu. Af því að ég hef nú vikið máli mínu aðeins að biðlistum almennt, þá sérstaklega biðlistum eftir áfengis- og fíkniefnameðferð á Vogi, er rétt í því samhengi að taka fram að þegar um er að ræða liðskiptaaðgerðir gilda allt aðrar reglur um það hvenær fólk telst vera komið á biðlista og hvenær ekki. Það er meira að segja þannig að það er sérstök bið eftir því að komast á biðlista þó að það liggi algerlega fyrir að viðkomandi þurfi sannarlega á aðgerð að halda samkvæmt læknisfræðilegu mati. Hv. þingmaður spyr hvaða breytinga sé að vænta í fjárlögum ársins 2019. Því er til að svara að um næstu áramót, áramótin 2018/2019, lýkur átaksverkefni sem var sérstaklega ætlað til þess að stytta biðlista eftir ýmsum aðgerðum. Nú er svo komið að í frumvarpi til fjárlaga er gert ráð fyrir að þessi upphæð, sem er í kringum 900 millj. kr., sé varanlega í ramma fjárlaga. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að hér þarf að gæta að ýmsu, eins og til að mynda samstarfi heilbrigðisstofnana, þ.e. þeirra stofnana sem fara með þessar aðgerðir. Eftir því hefur verið kallað sérstaklega. Það eru Landspítalinn – háskólasjúkrahús, Sjúkrahúsið á Akureyri og Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi, þar sem kallað hefur verið eftir því að þessar stofnanir stilli betur saman strengi en verið hefur til að tryggja að fólk bíði ekki kvalið eftir aðgerð þegar það er sannarlega þannig að viðkomandi ætti að vera í algjörum forgangi. Það er óásættanlegt, og ég er sammála hv. þingmanni um það, að fólk bíði kvalið mánuðum saman eftir aðgerð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Hún talaði um sérstaka áherslu á liðskiptaaðgerðir. Ég gæti sagt: Það eru rúmlega 1.000 sem bíða eftir augasteini, 80 eftir hjartaþræðingum, 130 eftir grindarbotnsaðgerð, 69 eftir legnámi, 1.000 bíða á Reykjalundi, 622 hjá SÁÁ. Nei, ég var ekki að raða því upp í sérstaka röð, hæstv. ráðherra. Talandi um að skilgreina biðlista gúglaði ég orðið og stytti bæði mér og ráðherra leið. Orðið biðlisti merkir það þegar ákveðinn fjöldi aðila bíður í röð eftir tiltekinni þjónustu. Þær tölur sem ég nefndi um mjöðm og hné eru frá landlækni komnar. Ég veit ekki hvort landlæknir skilgreinir orðið biðlisti öðruvísi en ráðherrann og Google en það kemur þá bara í ljós þegar ráðherra svarar mér í seinna andsvari. En nú ætla ég að spyrja sérstaklega aftur: Verður einkaaðilum hleypt að þeim aðgerðum til að stytta biðtíma fólks og til að takmarka óþægindi og kvalir þess?
Virðulegur forseti. Það vill svo til, þótt kannski sé einfalt að grínast með það að orðabók sé annarrar skoðunar en ráðherrann og Google finnist eitthvað o.s.frv., að eitt af verkefnum embættis landlæknis er að skýra og skilgreina biðlista því að mikilvægt er að sameiginlegur skilningur sé á því hvað þar liggur að baki. Ég hef tekið þetta sérstaklega upp við núverandi landlækni og það er á dagskrá hennar á næsta ári. Ég geri ráð fyrir því að þar sem embættið sýnir því áhuga og setur það í forgang snúist það ekki bara um að fletta hugtakinu upp á Google. Það er auðvitað unnið að forgangsröðun í öllum þeim aðgerðum sem hv. þingmaður spyr um. Talið er varðandi augnsteinaaðgerðir og aðrar þær aðgerðir sem hv. þingmaður nefnir, fyrir utan liðskiptaaðgerðir, að við séum búin að ná ásættanlegum árangri samanborið við löndin í kringum okkur, sem við berum okkur að jafnaði saman við.
Forseti. Ég ætlaði aðeins að spyrja hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra út í Hugarafl. Mér skilst að Hugarafl hafi rætt við ráðherra og fengið loforð um að skoðað verði að félagið sé að missa húsnæði sitt um áramótin. Eins og við þekkjum hefur Hugarafl misst nánasta samstarfsaðila sinn, GET, Geðheilsu – eftirfylgd, sem var skilgreint sem heilbrigðisþjónusta og var lagt niður eða a.m.k. hætt að fjármagna. Hugarafl, sem er eftir, hefur mjög litla fjármögnun og missir húsnæði sitt um áramótin. Í raun og veru er verið að skilja rúmlega 400 félaga Hugarafls eftir í algerri óvissu með hvort starfsemin verði lögð niður eða ekki. Þar sem þetta er félag sem aðstoðar fólk með geðraskanir og alvarlegan vanda þykir mér ekki hægt að skilja fólk eftir í óvissu á þann hátt, sérstaklega ekki þegar búið var að tala um að nota ætti haustið til að ræða framtíð samtakanna. Nú er haustið búið og kominn vetur og enn óvíst hvað þau gera nákvæmlega varðandi húsnæði eftir áramót. Hugarafl fær til sín fólk sem hefur fengið höfnun annars staðar, það er í gangi núna, en þau horfa fram á að geta ekki sinnt fólkinu. Það er gríðarleg þörf fyrir svona opið úrræði, bæði fyrir fólk sem tekur loks skrefið og leitar sér hjálpar, þarf tíma og utanumhald og endurhæfingu og eftirfylgni, og einnig til að sinna þeim sem eru í sjálfsvígshættu. Þau fá gífurlega eftirspurn eftir þjónustunni og vita ekkert hvernig þau geta veitt hana í framtíðinni. Það er ótækt að búa svona um hnútana. Svo kemst ég kannski áfram í næsta hluta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er alveg rétt sem þingmaðurinn nefnir, þegar gengið var frá húsnæðismálum Hugarafls í sumar eftir breytingar sem gerðar voru varðandi Geðheilsu – eftirfylgd er Hugarafl sá hluti sem heyrir undir félagsmálaráðuneytið. Við áttum samtal við Hugarafl um með hvaða hætti væri hægt að finna á þessu lausn. Bráðabirgðalausnin var sú að ráðuneytið kæmi inn með aukið fjármagn svo Hugarafl gæti haldið því húsnæði sem það hafði fram til áramóta. Það má hafa hugfast að Hugarafl er með samning við Vinnumálastofnun í gegnum velferðarráðuneytið. Sá samningur er í gildi og ekki hafa verið gerðar neinar breytingar á honum. En Vinnumálastofnun hefur verið að skoða málefni Hugarafls núna í haust, ég veit að þau hafa verið í skoðun þar. Það er ekki komin endanleg niðurstaða en hún er væntanleg. Ég tek bara undir með hv. þingmanni að í öllum úrræðum sem snúa að geðheilsu fólks og öðru slíku er gríðarlega mikilvægt að ákveðin fjölbreytni ríki, að fjölbreytt flóra úrræða sé í boði. Það er þess vegna sem Vinnumálastofnun og ráðuneytið hafa verið að skoða önnur sambærileg úrræði og með hvaða hætti sé best að finna þeim farveg til framtíðar. En þetta mál er til skoðunar og Vinnumálastofnun hefur það hjá sér. Það er ekki komin formleg lending í það en hún er væntanleg.
Forseti. Er þá hæstv. ráðherra að segja að þetta sé alfarið komið í hendurnar á Vinnumálastofnun að ákvarða þetta? Akkúrat núna er samningur við Vinnumálastofnun til 2019, það eru 17 milljónir sem dekka 15 manns í endurhæfingu. Ef það verður einungis þetta fjármagn þýðir það að verið sé að leggja starfsemina niður þannig séð. Þetta er mun meiri starfsemi en svo að þessir peningar frá Vinnumálastofnun dekki það, þetta mun t.d. ekki dekka húsnæði fyrir þau. Það gengur ekki upp. Ég spyr: Er það ekki í stöðunni að ráðherra tryggi að þessi starfsemi hafi húsnæði áfram?
Virðulegur forseti. Eins og ég segi er Hugarafl með samning við Vinnumálastofnun upp á 17 millj. kr. Sá samningur er í gildi og hann hefur verið uppfylltur að fullu. Þegar gripið var inn í síðasta sumar voru settar inn aukafjárveitingar til að leysa þessa sex mánuði fram að áramótum. Verið er að skoða hvernig sé hægt að koma inn í þetta og hvaða þörf Hugarafl hefur fyrir fjármagn o.s.frv. Það er hins vegar auðvitað þannig að félagsmálaráðuneytinu og undirstofnunum þess er skorinn ákveðinn stakkur í fjárveitingum. Við verðum að skoða hvað við getum gert innan þeirra fjárheimilda sem við höfum og ekki er komin niðurstaða í það enn þá.
Virðulegur forseti. Hindranir gagnvart öryrkjum eru alveg ótrúlega margar og sumar virðast vera algjörlega tilgangslausar. Ekki virðist vera hægt að fara eftir lögum. Til dæmis segir í nýlegum dómi Hæstaréttar að ef við lögfestum ekki samning Sameinuðu þjóðanna sé ekki hægt að fara eftir byggingarreglugerðum varðandi aðgengi fatlaðra. Síðan er það líka þannig að rútufyrirtæki virðast ekki eiga að uppfylla það að vera með lyftur nema einhver kæri. Nýjasta dæmið er svo að Sjúkratryggingar Íslands neita einstaklingum, þeim sem eru mest fatlaðir, fæddir fatlaðir, ungir og þekkja á tæknina og vilja bjarga sér sjálfir, t.d. um að fá „bluetooth“-mús fyrir R-net og um að fá aukahlut á stól sem heitir X-grip spjaldtölvuhaldari. Þetta eru hlutir til að einfalda og auðvelda þeim einstaklingum sem eru mikið fatlaðir að kvitta undir allt sjálfir, t.d. hjá sjúkraþjálfara eða þegar þeir borga vörur og annað. Þetta er svo einfalt og þess vegna er mér óskiljanlegt að það skuli vera svona. Maður myndi skilja ef þetta væri eitthvað nýtt en svo er ekki, sumir fá þetta og aðrir ekki. Þá spyr ég: Ætti það ekki einfaldlega að vera þannig að þeim einstaklingum sem eru í rafmagnsstólum og eru virkilega fatlaðir en hafa vilja og getu til að bjarga sér sjálfir væru sköffuð slík tæki? Ég get ekki séð að það sé ríkissjóði ofviða að borga tækin vegna þess að það er ekki slíkur ofboðslegur fjöldi sem hefur beðið um þau. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún sé ekki sammála mér um að við sjáum … [[Gripið fram í: Félags…]]- Nei, heilbrigðisráðherra, þetta eru Sjúkratryggingar. Þar af leiðandi spyr ég hvort ekki sé sjálfsagt [[Gripið fram í: Spyrja félagsmálaráðherra.]]að sjá til þess að Sjúkratryggingar … [[Forseti hringir.]]
Forseti las upp að fyrirspurninni væri beint til félags- og jafnréttismálaráðherra.
Það átti að vera búið að breyta því í heilbrigðisráðherra.
Þá held ég að rétt sé að hv. þingmaður fái aftur tækifæri til að lesa spurninguna. Ég bið hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra forláts og undirbý hæstv. heilbrigðisráðherra til að svara. Ef hv. þingmaður vildi endurtaka fyrirspurn sína.
Alveg sjálfsagt. Það sýnir bara hversu flókið kerfið er [[Hlátur í þingsal.]]að málið geti varðað heilbrigðisráðherra, félagsmálaráðherra, samgönguráðherra og jafnvel líka nafna minn. Ráðuneytin eru ótrúlega flókin og þess vegna skil ég ekki að ekki skuli vera búið að einfalda þetta. Ég ætla að endurtaka spurningu mína. Við erum að tala um „bluetooth“-mús fyrir R-net og X-grip spjaldtölvu fyrir rafmagnsstóla. Þetta er fyrir fólk sem er virkilega fatlað, er til að mynda fætt með fötlun. Þetta er ungt fólk sem vill bjarga sér sjálft, vill geta skrifað undir. Það fer út í búð og vill geta skrifað undir sjálft þegar það notar greiðslukort. Það vill sjálft geta kvittað hjá sjúkraþjálfara. Það vill ekki fá aðstoð við alla þá hluti. Ég segi fyrir mitt leyti: Ef einstaklingar telja sig geta gert þetta og vilja gera það, eiga þá Sjúkratryggingar Íslands að neita? Hitt er að búið er að segja já við suma. Við eigum að hvetja fólk til að bjarga sér sjálft. Ég held að við séum alveg sammála um það. Ég vona a.m.k. að ráðherra sjái til þess að svona hlutir verði sjálfsagðir.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að málaflokkurinn er flókinn, en sem betur fer er það líka þannig að málefni fatlaðs fólks varða samfélagið allt og þess vegna alla málaflokka og öll ráðuneyti. En mig langar sérstaklega til að svara þessari fyrirspurn hv. þingmanns með því að nefna að mjög fljótlega eftir að ég tók við embætti heilbrigðisráðherra setti ég í gang vinnu undir forystu hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur og með aðkomu Öryrkjabandalagsins, Þroskahjálpar og fleiri aðila til að fara ofan í kjölinn á hjálpartækjamálunum öllum. Sá málaflokkur hefur beðið og hefur verið settur til hliðar, þ.e. hann hefur ekki beinlínis verið á dagskrá um langt árabil. Þar er ekki síst mikilvægt að horfa einmitt til þessara tæknibreytinga sem við sjáum í dag og hvernig við þurfum í raun og veru að uppfæra til nútímans samspilið við Sjúkratryggingar Íslands, greiðsluþátttöku o.s.frv. Nefndin hefur ekki lokið störfum en þetta er, samkvæmt því sem hv. þingmaður var að hvísla að mér bara rétt í þessu, eitt af því sem nefndin er að fjalla um, þ.e. þessi tæknilegu úrlausnarefni sem hv. þingmaður nefnir. Nefndinni er falið að skoða lagaumhverfið, að skoða reglugerðarumhverfið en ekki síður að fara yfir framkvæmdina á þessu lagaumhverfi, reglugerðarumhverfi, sem við erum með núna. Ég vænti mikils af þessu verkefni og er sammála hv. þingmanni um að það sem á að vera grunntónninn í þessu öllu saman er mikilvægi þess að fólk hafi fullt aðgengi að samfélaginu þannig að það geti tekið þátt í því, ekki bara sjálfs sín vegna heldur líka samfélagsins vegna, það þarf á kröftum allra að halda.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta svar. Við hljótum nefnilega að vera sammála um, miðað við alla umræðuna um starfsgetumat og vinnuöryggi, að þetta sé ein af grunnstoðum þess að margir einstaklingar sem eru þetta illa staddir líkamlega geti sótt vinnu. Ég tel að þetta þurfi bara að liggja fyrir sem fyrst vegna þess að þetta er eitt af því sem á auðvitað að ganga frá á undan, að hjálpartæki og annað sé fullkomlega aðgengilegt, áður en við förum að gera kröfu um að einstaklingar geti farið að vinna. Ég veit að sumir einstaklingar sem eru í þessari aðstöðu geta unnið. Þeir eru mjög færir einstaklingar á mörgum sviðum og við eigum að sjá til þess að þeir fái þessi tæki til að bjarga sér og jafnvel vinna eins og þeir vilja.
Virðulegur forseti. Við erum sammála um þetta, ég og hv. þingmaður. Þetta snýst ekki einungis um þátttöku á vinnumarkaði heldur þátttöku í samfélaginu öllu, því að taka þátt í menningu, félagsstarfi o.s.frv. Hv. þingmaður vék í fyrri spurningu sinni að byggingarreglugerð og mig langar að geta þess sérstaklega að þegar ég var umhverfisráðherra á árunum 2009–2013 lagði ég mikla áherslu á samstarf við Öryrkjabandalagið um aðgengiskaflann í byggingarreglugerðinni. Raunar er það svo að nokkrum sinnum hefur verið að þeim kafla sótt og nokkrum sinnum hefur það verið gert í samstarfi við Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp að hrinda slíkri aðför til baka. Það þarf virkilega að standa í lappirnar gagnvart því að aðgengismálin séu í forgangi, ekki bara á heimilum þeirra sem þurfa á betra aðgengi að halda heldur í öllu opinberu rými, í opinberum byggingum o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Það er stórkostlega mikilvægt réttlætismál. Ég verð áfram í liði með hv. þingmanni og Öryrkjabandalaginu í því að standa þann vörð.
Herra forseti. Í byrjun árs 2017 skipaði þáverandi fjármálaráðherra, Benedikt Jóhannesson, starfshóp til að greina umfang og áhrif skattsvika á íslenskan þjóðarbúskap og hvernig mætti minnka svarta hagkerfið. Starfshópurinn skilaði viðamikilli skýrslu fyrir tæpu einu og hálfu ári. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvernig staðið sé að úrvinnslu hugmynda og tillagna þeirra, sem eru margar og margar hverjar mjög merkar, hver staðan sé og hvernig unnið sé að þeim verkefnum í fjármálaráðuneytinu. Formaður nefndarinnar dró þetta saman í fjögur meginatriði í lokaorðum með skýrslunni og myndi ég vilja biðja hæstv. ráðherra að víkja sérstaklega að hverjum flokki fyrir sig í svörum sínum. Það er í fyrsta lagi einföldun virðisaukaskattskerfisins og fækkun skattþrepa, helst í eitt skattþrep, samhliða lækkun skattsins sem myndi draga úr undanskotum. Í öðru lagi kröfur um hæfisskilyrði einstaklinga til að gerast innheimtumenn ríkisins á virðisaukaskatti og almennt hæfi einstaklinga til að stofna hlutafélög og stunda viðskipti með þeirri ábyrgð sem því fylgir. Síðan voru tillögur sem snúa að keðjuábyrgð fyrirtækja, t.d. í byggingariðnaði, og einnig til að mæta þeim áskorunum sem voru og eru enn í ferðaþjónustunni vegna vaxtar. Í fjórða lagi voru settar fram tillögur um takmörkun á notkun reiðufjár. Ástæða þess er nefnd hér, innkaup og flutningur fjármuna milli landa í stórum stíl á ekki að tíðkast með notkun reiðufjár. Notkun reiðufjár er mikilvægt hjálpartæki í svartri atvinnustarfsemi og þar með undanskotum frá sköttum. Mér þætti vænt um að [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra svaraði þessum spurningum.
Virðulegi forseti. Það er þannig með skattkerfið og skilvirkni þess að það er í sjálfu sér viðvarandi verkefni að gæta að því að við náum settum markmiðum. En hér er komið inn á skýrslu sem skilað var fyrir þó nokkru síðan og rakin er til starfshóps sem settur var á laggirnar snemma árs 2017 og nokkur atriði nefnd. Varðandi virðisaukaskattinn og hvort við ættum að ganga lengra með tillögur í vaski komu fram tillögur á síðasta sumri um að þrengja bilið milli þrepanna og auka með því skilvirkni í virðisaukaskattskerfinu. Við höfum í millitíðinni séð miklar breytingar á starfsumhverfi í ferðaþjónustu, einkum með sveiflum í gengi og töluvert miklum launahækkunum. Og nú eru til skoðunar aðrar leiðir í því efni. En segja má að verkefninu varðandi þéttingu virðisaukaskattskerfisins sé ekki lokið. Sú vinna heldur áfram í fjármálaráðuneytinu. Það væru þá einkum þeir geirar sem eru alfarið undanþegnir virðisaukaskatti sem kæmu þar til skoðunar. En ég verð að halda því til haga að við höfum gert talsverðar breytingar til þéttingar á virðisaukaskattskerfinu á undanförnum árum. Varðandi hæfi til að stofna félög og það sem snýr að félagaréttinum í heild sinni verður það að vera til skoðunar í öðrum ráðuneytum. Við höfum verið að skoða það sérstaklega sem snýr að keðjuábyrgðinni. Það er sömuleiðis mál sem tengist kennitöluflakki og bæði þessi mál reyndar, með félögin og keðjuábyrgðina. Við höfum rætt það áður í þinginu. Síðan er alltaf matsatriði með reiðuféð. Þessi tillaga kom fram, hún er ekki til skoðunar í fjármálaráðuneytinu í dag og er ágætt að rifja upp [[Forseti hringir.]]hversu mikið 5.000 kr. hafa rýrnað í raun og veru frá því að þær voru teknar upp en 10.000 kr. seðillinn er sá nýjasti og ekki mjög hár í alþjóðlegum samanburði.
Herra forseti. Ég þakka svörin. Mig langar að spyrja aðeins nánar út í virðisaukaskattinn. Ég held að hæstv. ráðherra hafi orðað það þannig að verið væri að þétta virðisaukaskattskerfið, væntanlega þá í þeirri meiningu að koma í veg fyrir leka og undanskot. Mig langar til að þýfga hann aðeins um stefnu ríkisstjórnarinnar en ekki síður Sjálfstæðisflokksins hvað varðar það að stefna að einu þrepi í virðisaukaskatti. Nú vill þannig til að formaður þeirrar ágætu nefndar sem skilaði þessu áliti er trúnaðarmaður innan Sjálfstæðisflokksins og hefur starfað þar lengi og ég hygg að hann hafi þarna m.a. verið að koma á framfæri þeirri stefnu sem hefur verið innan flokksins varðandi virðisaukaskattskerfið. Mér þætti vænt um ef það kæmi fram hvort Sjálfstæðisflokkurinn sé fallinn frá því að stefna að einu þrepi virðisaukaskatts eða hvort hér sé um að ræða tímabundið hlé.
Virðulegur forseti. Það er góð hugmynd að ná þrepunum í virðisaukaskattskerfinu betur saman. Ég held hins vegar að óraunhæft sé að tala um það í útfærslu nema við séum í leiðinni að ná fram lækkun á skattbyrði. Nú er ég bara að reyna að tala sem raunsæismaður en ég held að við náum ekki saman um slíka kerfisbreytingu nema samhliða skattalækkun. Það þyrfti þá að fela í sér að við værum að fara í eitt þrep sem lægi undir 20% í skatti. Við erum ekki að vinna að því í augnablikinu, önnur mál eru í forgangi hjá okkur og við sjáum ekki í langtímaáætlun í ríkisfjármálum að það væri það svigrúm til skattalækkana í virðisaukaskattskerfinu sem myndu þurfa að fylgja slíkri breytingu. En það myndi þá gerast samhliða, að við færum upp með neðra þrepið og tækjum inn í virðisaukaskattskerfið greinar sem eru þar fyrir utan í dag.
Virðulegi forseti. Árið 2002 gaf Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin út leiðbeiningar um það hvernig krabbameinsáætlanir skyldu byggðar upp og mælti með því að þjóðir tækju upp slíka áætlun til að ná betri árangri varðandi krabbamein, draga úr nýgengi og dánartíðni, ásamt því að stuðla að bættum lífsgæðum sjúklinga. Einnig sé markmið þeirra að bæta lífsgæði einstaklinga með krabbamein með hefðbundinni innleiðingu gagnreyndra aðgerða á vettvangi forvarna, snemmgreiningar, meðferðar og líknar. Í krabbameinsáætlun skal jafnræði þegnanna og hagkvæmni haft að leiðarljósi. Fjölmörg lönd hafa yfir að ráða krabbameinsáætlun og Ísland hefur fram til þessa verið eina Norðurlandaþjóðin sem ekki hefur heildstæða krabbameinsáætlun. Árið 2013 skipaði þáverandi velferðarráðherra, Guðbjartur Hannesson, ráðgjafarhóp um tillögur að markmiðum og aðgerðum í krabbameinsáætlun. Sá ráðgjafarhópur skilaði niðurstöðum sínum til ráðuneytisins á síðasta ári. Í tillögum ráðgjafarhópsins segir að markmið með krabbameinsáætlun verði að landsmönnum skuli standa til boða að búa í samfélagi þar sem áhersla verði lögð á forvarnir með heilsueflingu og snemmgreiningu sem miði að því að lágmarka hættuna á því að fá krabbamein. Þar skuli standa til boða heilbrigðisþjónusta þar sem einstaklingsbundið mat er lagt á hættu á krabbameini út frá áhættuþáttum erfða- og fjölskyldusögu. Einnig er talað um hópleit. Ekki síst snýst þetta um að einstaklingum sem fá krabbameinsgreiningu skuli standa til boða greining og einstaklingsmiðuð meðferð og að þeir eigi rétt á að málefni þeirra séu rædd á faglegum samráðsfundi til að tryggja bestu meðferð. Því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvenær hyggst hæstv. heilbrigðisráðherra koma krabbameinsáætluninni í framkvæmd?
Virðulegur forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að drög að krabbameinsáætlun voru lögð fram á síðasta ári og vinna hefur farið fram í ráðuneytinu um allnokkurt skeið á þessu ári við að fara yfir þær tillögur sem þar komu fram. Margt í þeim drögum er þegar komið til framkvæmda eða er til vinnslu, t.d. er unnið öflugt heilsueflandi starf á vegum embættis landlæknis í samvinnu við sveitarfélögin í landinu og nú búa um 85% landsmanna í sveitarfélögum sem geta kallað sig heilsueflandi samfélög. Skimunarráð, sem er ein tillagan í drögunum, hefur verið sett á stofn. Það er ráðgefandi fyrir embætti landlæknis og ber ábyrgð á því að landsmönnum stendur til boða á hverjum tíma skipulögð hópleit sem byggist á gagnreyndri þekkingu um skimun krabbameina og forstiga þeirra. Enn fremur hefur svokallað „PET scan“ verið tekið í notkun á Landspítalanum sem bætir verulega alla möguleika á greiningu og meðferð krabbameina hér á landi. Krabbameinsskrá hefur verið til í áratugi og unnið er að stöðugum endurbótum á henni og möguleikum á norrænu samstarfi um gæðaskrár krabbameina. Í krabbameinsáætlunardrögunum eru sett fram tíu aðalmarkmið með tilheyrandi undirmarkmiðum og hef ég forgangsraðað fjórum verkefnum og mun deila þeim til viðkomandi heilbrigðisstofnana sem augljóslega gegna meginhlutverki í framkvæmd áætlunarinnar. Í fyrsta forgangi er að einstaklingar með krabbamein og aðstandendur þeirra skuli eiga kost á fullkomnustu þjónustu af vel mönnuðum starfseiningum og sérhæfðu starfsfólki. Þá er sett í forgang að einstaklingi með krabbamein sé boðin greining, meðferð og umönnun sem byggist á bestu gagnreyndri þekkingu, aðferðum og tækjabúnaði. Þessir tveir þættir fara aðallega fram á Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri og þessum tveimur stofnunum verður falið að koma með greinargerð til ráðuneytisins er tilgreinir hvað af þessum aðgerðum er þegar til staðar og hvað skortir til að krabbameinsáætlun sé fullnægt. Ef þessum tveimur þáttum er fullnægt með breiðri aðkomu fagstétta er sú forsenda fyrir hendi að krabbameinssjúklingum standi til boða fullnægjandi upplýsingamiðlun sem er eitt af aðalmarkmiðum áætlunarinnar. Virðulegi forseti. Ég mun svara spurningunni ítarlegar í síðari innkomu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin og hvet hana til dáða í þessum efnum. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin spáir því að krabbameinssjúklingum í heiminum fjölgi árlega um 70% á næstu tveimur áratugum. Stofnunin telur ólíklegt að hægt verði að stemma stigu við krabbameinssjúkdómum með lækningum heldur verði að koma í veg fyrir ný tilfelli með fyrirbyggjandi aðferðum. Því er mikilvægt að fólk og samfélög hafi yfir að ráða góðri áætlun þar sem horft er til þess hvernig halda eigi utan um þann heilbrigðisvanda, auk þess sem hægt er að gera svo miklu betur í utanumhaldi um þá einstaklinga sem greinast með krabbamein. Það myndi skila þeim fyrr til baka til þátttöku í atvinnulífi og/eða gera þeim betur kleift að lifa með sjúkdómnum í daglegu lífi. Með því að einbeita sér með skipulögðum hætti að líðan og þjónustuþörfum einstaklinga með krabbamein og veita þjónustu í samræmi við það skilar það sér til baka í betri líðan og styttri meðferð sem allir græða á. Þá er maður helst að tala um einstaklinginn, að hann renni inn í ákveðið ferli sem honum er veittur stuðningur í, [[Forseti hringir.]]auk þess sem honum er veitt sú besta meðferð sem völ er á.
Virðulegur forseti. Í þessari áætlun er líka sett í forgang að einstaklingum með krabbamein og aðstandendum þeirra sé boðið upp á þjónustu sem byggist á virkri gæðaskráningu, þar með sé skapaður möguleiki til mats á árangri og samanburði við alþjóðleg viðmið. Þetta er líka í samræmi við ábendingar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Ábyrgðaraðili í þessu verkefni verður embætti landlæknis, Krabbameinsskrá í samvinnu við Sjúkrahúsið á Akureyri og Landspítala – háskólasjúkrahús. Loks verður sett í forgang að einstaklingum með krabbamein og aðstandendum verði boðin skipulögð, samfelld og samræmd þjónusta sem veitt er á réttum tíma. Ábyrgðaraðilarnir hér eru Landspítalinn, Sjúkrahúsið á Akureyri og Þróunarmiðstöð heilsugæslunnar sem samræmir viðbrögð heilsugæslunnar um allt land. Virðulegi forseti. Þessi forgangsröðun mín verður auðvitað gerð með formlegum hætti og væntanlega sett á heimasíðu ráðuneytisins og staðfesting á þeim drögum sem hafa borist ráðuneytinu og hafa verið til vinnslu þar þannig að niðurstaðan sé sýnileg öllum, þar með talið þeim sem þjónustunnar njóta.
Virðulegi forseti. Örstutt um fundarstjórn, um óundirbúnar fyrirspurnir. Núna er svona aukafyrirspurnatími, er á mánudögum yfirleitt, þar sem einn til viðbótar spyr. Það hafa venjulega verið stjórnarflokkarnir sem taka þetta eina aukapláss sem er allt í góðu. Framsókn hefur spurt þrisvar það sem af er og alltaf spurt ráðherra Vinstri grænna. Vinstri grænir hafa spurt til skiptis tvisvar, einu sinni ráðherra Sjálfstæðisflokksins og einu sinni ráðherra Framsóknar og Sjálfstæðismenn hafa spurt einu sinni eigin ráðherra. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé rétti vettvangurinn í rauninni, að stjórnarþingmenn séu að spyrja eigin ráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum, hvort það sé eðlilegt yfir höfuð. Við höfum séð það í atkvæðagreiðslu að ríkisstjórnarsamstarfið skiptir mun meira máli en nokkrir aðrir hagsmunir. Maður veltir því fyrir sér hvort óundirbúnar fyrirspurnir, þar sem maður á að vera eftir því sem mér skilst í ákveðnu eftirliti með störfum ráðherra, [[Forseti hringir.]]séu vel nýttar þegar stjórnarþingmenn eru að spyrja ráðherra ríkisstjórnarinnar. Það eru kannski ágætisspurningar að einhverju [[Forseti hringir.]]leyti en ég velti fyrir mér hvort þetta sé heppilegur vettvangur.
Hæstv. forseti. Ég vil bara koma upp á móti hv. þingmanni sem tók áðan til máls. Fyrirkomulagið er þannig að tvisvar í viku er óundirbúinn fyrirspurnatími. Stjórnarandstaðan, hver flokkur fyrir sig, fær eina fyrirspurn hver í bæði skiptin, svokallað aukaslott er þá á mánudeginum og þá er möguleiki fyrir þingmenn stjórnarinnar til að koma með fyrirspurnir á ráðherra. Það finnst mér mjög eðlilegt. Mér finnst það jákvætt og ég vil lýsa því yfir að mér finnst þetta gott framtak hjá forseta.
Hæstv. forseti. Þakka þér fyrir. Ég vil koma upp til að fara sérstaklega yfir það að mér finnst málfrelsi þingmanna afar gott í pontu Alþingis, hvort sem ég styð ríkisstjórn eða ekki. Það fyrirkomulag að bæta við einni fyrirspurn snerist ekki eingöngu um að stjórnarandstaðan fengi að skipta því á milli sín með reglubundnum hætti heldur er það fyrir okkur þingmenn. Mér finnst þetta mjög mikilvægt. Við veitum ráðherrum okkar aðhald. Mikilvægt er að það gerist í pontu Alþingis, hvort sem það er í formi fyrirspurna, í formi ræðna eða í hvaða formi sem er. Ég held að það sé afar mikilvægt. Við eigum að virða þann rétt okkar allra og ekki draga okkur í dilka hvað þetta varðar. Ég ætlaði að árétta að við eigum að virða rétt okkar allra til að taka þátt í því einmitt að geta skipst á skoðunum.
Virðulegi forseti. Ég tek alveg undir það. Ég virði málfrelsi þingmanna hvað þetta varðar. Ég bara velti því fyrir mér hvort þetta sé réttur vettvangur. Þegar þetta aukapláss varð til var mikil umræða um að auka einmitt við tímann í störfum þingsins en einhverra hluta vegna varð til lengri tími í óundirbúnar fyrirspurnir. Ég er bara að velta fyrir mér hvort við séum að beina þessu í réttan farveg þar sem við erum með meirihlutastjórn og það er pínu undarlegt þegar stjórnarþingmenn spyrja eigin ráðherra. Á sama tíma virði ég þetta alveg og hef ekkert út á fyrirspurnir stjórnarþingmanna að setja á þann hátt heldur. Ég er bara að velta fyrir mér í samræðunni hvort það sé eðlilegur vettvangur í eftirliti með framkvæmdarvaldinu að blanda þessu á einhvern hátt saman, hvort við ættum almennt að vera frekar með þetta meira í störfum þingsins eða á einhvern annan formlegri hátt en óundirbúnar fyrirspurnir. Ekki alvarleg ábending. Ég er bara að vekja athygli á þessu og það er áhugavert hvernig fyrirspurnirnar kastast á milli stjórnarflokkanna, það er mjög skemmtilegt að skoða það.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að taka þetta upp og vera með vangaveltur sem mér finnst eiga fyllilega rétt á sér. Við sinnum að vissu leyti aðhaldshlutverki gagnvart ríkisstjórninni en ég vil líka undirstrika að ég tek heils hugar undir með þeim þingmönnum sem hér ræddu áðan um málfrelsi þingmanna, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Við þurfum að finna því farveg, hvernig það málfrelsi verður best nýtt, bæði hvað varðar aðhaldshlutverk stjórnarandstöðunnar, sem er gríðarlega mikilvægt fyrir alla lýðræðislega framvindu og umræðuna, en ekki síður það að stjórnarþingmenn, ég veit það vel hafandi verið þar, geti líka fundið fjölina sína. Að því sögðu vil ég eindregið beina því til stjórnarmeirihlutans að hætta að koma með tillögur um að takmarka ræðutíma, t.d. um skýrslur, um fjárlög eða önnur mikilvæg málefni, og koma frekar með tillögur sem ýta undir málfrelsi allra þingmanna, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni, fyrir að ræða hér eignarhald á bújörðum og mögulegar takmarkanir á því í ákvæðum ábúðar- og jarðalaga. Undanfarið hefur talsverð umræða átt sér stað í samfélaginu um eignarhald á bújörðum og ljóst er að margir hafa áhyggjur af því að Íslendingar séu með andvaraleysi að tapa eignarhaldi á auðlindum á landi. Í september fékk hæstv. ráðherra sjávarútvegs- og landbúnaðarmála álit starfshóps um endurskoðun eignarhalds á bújörðum í hendur. Þar voru settar fram átta tillögur að leiðum til að viðhalda ræktanlegu landbúnaðarlandi og búsetu í sveitum landsins með breytingum á jarðalögum og ábúðarlögum. Mér finnst mikilvægt að heyra viðhorf hæstv. ráðherra til þessara tillagna og að þær verði ræddar hér í þingsal. Ég álít allt land vera auðlind, landið sjálft, jarðveginn og gróðurinn sem þar þrífst. Sumt land nýtist til matvælaframleiðslu, annað til útivistar og auk þess geta fylgt landi önnur gæði sem enn auka verðmæti þess, t.d. veiði og vatnsréttindi. Meðferð og notkun alls lands skiptir alla landsmenn máli, bæði nú og til framtíðar. Það felast miklir almannahagsmunir í ráðstöfun og meðferð lands og því geta ekki gilt sömu reglur um kaup og sölu á landi eins og á hverri annarri fasteign. Þjóðlendur eru nú um 44% landsins en land sem hvorki tilheyrir þjóðlendum né þéttbýli skiptist í jarðir sem eru þá yfir 50% af landinu. Bújarðir á Íslandi eru nú 6.000–7.000, eftir því hvernig á það er litið, og hefur ásókn fólks sem ekki er búsett á Íslandi eftir eignarhaldi á jörðum aukist á síðustu árum. Við það færist eignarhald auðlinda úr landi en auk þess hafa vaknað spurningar um eignasöfnun á fárra hendur og vandi komið upp vegna óþekkts og óljóss fyrirsvars jarða. Ef jörð fer í eyði tapast verðmæti, svo sem húsnæði og ræktun, og vegir, dreifikerfi og fjarskipti veikjast sem og samfélög í strjálbýli og sveitarfélögin sem þau tilheyra. Eignarhald, ráðstöfunarréttur og ábyrgð á landi þarf þess vegna að vera í höndum landsmanna. Stjórnvöld geta beitt ýmsum tækjum til að hafa áhrif á ráðstöfun lands. Meðal tillagna í skýrslunni áðurnefndu er að lögfesta búsetuskilyrði, setja skilyrði um nýtingu lands í landbúnaðarnotum, takmarkanir á stærð eða fjölda fasteigna í eigu sama aðila, fyrirframsamþykki opinberra aðila fyrir eignaskiptum og að unnin verði hlutlæg viðmið fyrir slíka ákvarðanatöku, verðstýringarheimildir og skýrari reglur um fyrirsvar. Sú leið sem ég tel fært að ganga beint í að festa í lög eða reglugerð eru skilyrði um að einstaklingar sem öðlast eignarrétt eða afnotarétt yfir landi í landbúnaðarnotum skuli hafa lögheimili hér á landi eða hafa haft það áður í tiltekinn tíma. Ég tel að slíkar takmarkanir eigi ekki að vera bundnar við land í landbúnaðarnotum, heldur ná yfir allt land. Tillögurnar í skýrslunni hafa margar komið til umræðu áður en útfærslan þvælst fyrir okkur. Ástæðuna tel ég m.a. vera að okkur vantar ákveðinn grunn. Annars vegar þarf að undirbyggja framkvæmd tillagnanna í skipulagsáætlunum sveitarfélaga og hins vegar þarf að bæta skráningu á landi. Stjórnvöld og almenningur hafa áhrif á landnýtingu í gegnum skipulagsáætlanir sveitarfélaga. Þar er hægt að setja markmið um búsetu og sjálfbæra landnýtingu. Ef sveitarfélög nota skipulagsáætlanir betur en nú er gert væri byggt undir hlutlægniviðmiðin sem kallað er eftir. Sveitarfélög geta skilgreint landbúnaðarland sem halda skal í ræktanlegu ástandi og líka jarðir þar sem heilsársbúseta telst æskileg og geta þar komið inn fleiri sjónarmið en nýting til landbúnaðar, svo sem styrking samfélaga, öryggissjónarmið, eftirlit lands, eftirlit minja og náttúruvernd. Bætt skráning landeigna er líka forsenda þess að hægt verði að beita stjórntækjum við markvissa ráðstöfun. Mig langar því að spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hvernig áliti starfshóps um endurskoðun eignarhalds á bújörðum verði fylgt eftir. Hverjar af tillögum hópsins væri vænlegast að vinna með áfram? Hvaða leiðir eru skilvirkastar til að tryggja að auðlindir á landi haldist í eigu landsmanna? Hvort og hvernig mun ráðherra beita sér í samstarfi við önnur ráðuneyti til að tryggja yfirráð yfir auðlindum á landi?
Virðulegur forseti. Það mál sem er til umfjöllunar byggir á verki sem þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skipaði fólk til þann 16. júní 2017. Þá setti þáverandi ráðherra fimm manna starfshóp á laggirnar sem átti að endurskoða eignarhald á bújörðum. Hópnum var stýrt af ráðuneytisstjóra atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, en auk hans áttu sæti fulltrúar Bændasamtakanna, dómsmálaráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis, auk umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Ég lagði þessa skýrslu fram á vettvangi ríkisstjórnar og ástæðan fyrir því er einfaldlega sú að málefni fasteigna og jarða snerta mörg ráðuneyti. Í kjölfarið á umræðunni sem þar átti sér stað var ákveðið á vegum forsætisráðherra að skipa starfshóp til að leiða sameiginlega vinnu ráðuneytanna, eins og kom raunar fram í frétt frá forsætisráðuneytinu 8. október sl. Meginmarkmið þeirrar vinnu verður að meta lögmæti mismunandi leiða til að setja almennar takmarkanir á stærð landareigna og/eða fjölda fasteigna sem einn og sami aðilinn, sem og tengdir aðilar, geti haft afnotarétt af. Jafnframt á það að verða hlutverk starfshópsins að skoða mögulegar leiðir til að sporna gegn því að land í landbúnaðarafnotum sé tekið til annarra nota. Markmið þeirrar vinnu verður m.a. að leita leiða til að tryggja, ef ekki telst grundvöllur fyrir áframhaldandi landbúnaðarafnotum, að búseta á jörð haldist enda þótt hefðbundinn landbúnaðarafnot leggist af. Tilgangur með slíku verklagi verður að sporna gegn íbúafækkun og viðhalda byggð á viðkomandi svæði. Í starfshópi forsætisráðuneytisins eiga sæti fulltrúar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, dómsmálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, auk fulltrúa forsætisráðherra sem mun stýra vinnu þeirri sem hér er gerð að umtalsefni. Skýrslan sem mér barst reifar helstu lagabreytingar sem mögulegt er að ráðast í til að viðhalda ræktanlegu landbúnaðarlandi og búsetu í sveitum landsins. Til hliðsjónar í vinnu sinni hafði starfshópurinn eldri og núgildandi ábúðar- og jarðalög, löggjöf í Danmörku og Noregi og skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-rétti til hliðsjónar. Starfshópurinn komst að þeirri niðurstöðu að fært væri að ráðast í tilgreindar lagabreytingar í samræmi við yfirlýst markmið um að viðhalda ræktanlegu landbúnaðarlandi og búsetu í sveitum landsins. Lagabreytingarnar gætu verið ein eða jafnvel fleiri saman til að ná fyrrgreindu markmiði. Skýrslan tekur einnig til umfjöllunar einföldun stjórnsýslu tengda landskiptum og lausn lands úr landbúnaðarnotum, kosti og galla þess og mögulegar leiðir. Það er álit starfshópsins að brýnt sé að grípa til aðgerða, annaðhvort með því að einfalda stjórnsýsluframkvæmd eða styðja við þetta hlutverk ráðherrans. Skýrslan verður lögð til grundvallar í þeirri vinnu sem ég gat um áðan á vegum forsætisráðuneytisins. Markmið okkar á að vera að viðhalda ræktanlegu landi til matvælaframleiðslu og að sem flestar bújarðir landsins verði nýttar til hagsbóta fyrir einstök svæði og landið í heild. Það er álit starfshópsins að ekki sé útilokað að koma á sérstökum úrræðum tengdum landsréttindum á borð við vatns- og veiðiréttindi. Hins vegar ber að hafa í huga að það hefur verið meginstefnan að undanskilja ekki lax- og silungsréttindi né aðrar auðlindir frá bújörðum þegar þær skipta um eigendur. Þó er rétt að geta þess að þegar ríkið selur jarðir í sinni eigu hefur venjan um alllangt skeið verið sú að jarðhitaréttindi eru skilin frá og haldast áfram í opinberri eigu. Það er ýmislegt sem mælir gegn fortakslausu banni við jarðakaupum útlendinga. Hins vegar á slíkt eignarhald á stórum löndum ekki að vera auðsótt og því tilefni til að endurskoða og mögulega herða regluverk hvað það varðar. En á þeirri vegferð er mikilvægt að við virðum alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Í mínum huga er markmið okkar skýrt. Það á fyrst og fremst að snúast um að viðhalda ræktanlegu landi til matvælaframleiðslu og ekki síður að sem flestar bújarðir landsins verði nýttar til hagsbóta fyrir einstök svæði og landið í heild. Í mínum huga á það að verða leiðarljós þeirrar vinnu sem fram undan er.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, fyrir að taka þetta efni til umfjöllunar og sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt og leggja sitt mikilvæga lóð á vogarskálarnar í umræðunni. Íslenskur landbúnaður er gamalgróinn atvinnuvegur sem við tengjumst öll, hvert með sínum hætti, enda flest ættuð annaðhvort frá sjávarsíðunni eða úr sveit, nema hvort tveggja sé. Við lifum þá tíma að ekki er sjálfgefið að stór landsvæði séu í eigu Íslendinga sjálfra. Raunin er sú að nokkur fjöldi bújarða og verðmætar auðlindir í tengslum við þær eru í beinni og óbeinni eigu útlendinga eða erlendra lögaðila. Með EES-samkomulaginu eru ýmsar leiðir opnar í þessu sambandi og það er gagnkvæmt. Íslendingar geta þannig fest sér skika innan landa ESB og hefur nokkur fjöldi landans nýtt sér það. Herra forseti. Við viljum veg landbúnaðar á Íslandi myndarlegan og að jarðnæði, sem er reyndar af skornum skammti, sé vel og skynsamlega nýtt til framtíðar. Við horfum til þess að grænn landbúnaður vaxi og dafni og að við tengjum hefðbundna framleiðslu mun meira markaðsaðstæðum hverju sinni. Mörg sóknarfæri eru til staðar fyrir íslenska bændur og við verðum að gæta þess að brenna ekki neinar brýr að baki okkur. Í umfjöllun Alþingis við samningu jarðalaga árið 2004 var einmitt fjallað um að hér væri ekki sama þörf fyrir land til landbúnaðarnota og áður, en mikilvægt væri að vernda land sem nýtanlegt sé til landbúnaðar, að greinin sé í örri þróun og því sé skynsamlegt að gæta að því að nægjanlegt land sé til staðar fyrir landbúnaðarframleiðslu framtíðarinnar. Herra forseti. Á það er drepið í nýlegri skýrslu starfshóps um eignarhald á bújörðum að mikilvægt sé að yfirvöld landbúnaðarmála geti kippt í spotta og haft áhrif á ferlið en að málin hvíli ekki einfaldlega bara á herðum skipulagsyfirvalda. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um hans afstöðu hvað þetta [[Forseti hringir.]]varðar og hvort hæstv. ráðherra vilji leggja orð í belg.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir að taka þetta mál upp og ráðherranum fyrir að vera hér til svara og með sitt innlegg. Þetta mál hefur verið mikið til umræðu undanfarið ár og er í raun og veru mjög alvarlegt mál og viðkvæmt í leiðinni vegna þess að um leið og við viljum hafa landið allt í byggð, sem ég held að flestir séu sammála um, og hugsa vel um jarðrækt og annað slíkt megum við passa okkur á því að gjaldfella ekki jarðirnar með einhverjum algerum boðum og bönnum. Þann 31. maí 2017 bar hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir upp skriflega fyrirspurn til dómsmálaráðherra sem hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Hyggst ráðherra setja skýrar reglur til þess að koma í veg fyrir kaup erlendra aðila, sem ekki hafa hér lögheimili og fasta búsetu, á landi, m.a. jörðum í eigu ríkisins? Ef svo er, hvert verður megininntak þeirra reglna?“ Svar dómsmálaráðherra barst 8. september 2017 þar sem hann tilkynnti um skipun starfshóps sem skilaði tillögum í ágúst það ár. Í áttunda lið þeirra tillagna segir: „Hvers kyns áskilnaður um ríkisborgararétt (t.d. fasteignareiganda eða ábúanda) felur í sér mismunun og brýtur gegn skuldbindingum íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum. Það er álit starfshópsins að ótækt sé að leggja til úrræði tengd áskilnaði um ríkisborgararétt.“ Ég vil vekja athygli á því hvernig Danir taka á þessu. Dönsk lög gera að sínu leyti ríkari kröfur en íslensk lög [[Forseti hringir.]]þannig að áskilið er að allir sem öðlast vilja eignarrétt yfir fasteignum þurfi að hafa fasta búsetu í Danmörku eða hafa haft búsetu um fimm ára skeið. Er þetta eitthvað sem hæstv. landbúnaðarráðherra gæti hugnast? spyr ég ráðherra.
Herra forseti. Við horfum upp á það í auknum mæli að auðmenn kaupa upp jarðir sem hafa verið í ábúð og ætla sér ekki að nýta áfram til landbúnaðarframleiðslu eða nýtingar. Eins og lagaumhverfið er í dag geta allir innan EES-svæðisins átt viðskipti með bújarðir og ekki fylgja þeim kaupum neinar kvaðir. Reglugerð sem sett var árið 2013 fól í sér takmarkanir á eignarhaldi erlendra aðila á jörðum hér á landi. Hún var felld úr gildi af ótta við Eftirlitsstofnun EFTA. Danir hafa sett ströng skilyrði fyrir kaupum á bújörðum í sínu landi. Þar er þess m.a. krafist að kaupandi bújarða skuli hafa fasta búsetu á viðkomandi jörð. Þannig er komið í veg fyrir að jarðir færist á hendur fárra fjársterkra aðila. Ekki hefur ESA haft afskipti af þessum lögum í Danmörku. Við Vinstri græn höfum endurtekið flutt tillögur um endurskoðun á lagaumhverfi varðandi uppkaup jarða og lands og tillögur um að stjórnvöld móti stefnu um flokkun, vernd og skráningu ræktanlegs lands til stuðnings við ákvarðanatöku um nýtingu þess og landnotkun. Ég tel mikilvægt að vinna með tillögur starfshóps um eignarhald á bújörðum og ég tel einnig mikilvægt að landeigandi hafi hér búsetu og eigi hér lögheimili, það sé brýnt að ræktunarland sé ekki tekið undir aðra óskylda starfsemi og að búið sé á sem flestum jörðum svo sveitir landsins myndi áfram sem besta byggðafestu með lifandi samfélagi. Það eru um 18.000 manns í strjálbýli sem treysta með einum eða öðrum hætti á landbúnaðinn í dag. Landbúnaður er og verður órjúfanlegur hluti af byggðafestu í okkar landi.
Herra forseti. Tillögur nefndarinnar sem um ræðir um að lögfesta búsetuskilyrði, svo sem skilyrði um notkun, kröfu til lögheimilis og takmarkanir á stærðum lands, eru ekki slæmar. Þær eru í rauninni nauðsynleg forsenda þess að farið sé vel með þá auðlind sem landareign er. En það er öllu óheppilegra að ætla hinu opinbera að tryggja samþykki þegar einhvers konar kaupsamningar eru í gangi, að lögfesta starfssviðstengdan forkaupsrétt eða búa til einhvers konar verðstýringarheimild. Þetta eru í rauninni aðferðir til að ganga inn á frjálsa markaði. Ef við ætlum aftur á móti að tryggja að auðlindir á borð við land séu vel nýttar í þágu samfélagsins þarf að horfa á þessa auðlind sem takmarkaða og umsjón eða eignarhald á landi sem form einokunar á ákveðnum auðlindum. Það er eðlilegt að hafa skýrar reglur um það. Hitt er annað mál að það er afar óheppilegt hversu mikið þessi umræða um landareignir stýrist af ótta við að útlendingar séu að koma og kaupa upp Ísland, einkum í ljósi þess að í gildi eru samningar og að þeir samningar sem gera þeim kleift að kaupa land á Íslandi gera Íslendingum jafnframt kleift að kaupa lönd úti um alla Evrópu. Það má svo sem vera að einhverjum finnist þetta of mikil fórn í einhverjum þjóðerniskenndarskilningi en það er ekki hægt að segja annað en að það sé stórkostlegt samkomulag sem þessi lönd hafa náð saman um í ljósi þess að land er takmörkuð gæði og takmörkuð auðlind alls staðar í heiminum, ekki bara á Íslandi. Í staðinn fyrir að reyna að takmarka landareign við ríkisborgararétt eða álíka út frá einhverjum þjóðernislegum forsendum er eðlilegt að við pössum að þær auðlindir sem er úthlutað séu vel nýttar og á þann hátt sem þjónar hagsmunum alls samfélagsins.
Herra forseti. Ég er ánægður með að fá tækifæri sem formaður þingflokks Flokks fólksins til að undirstrika þá skýru stefnu flokksins að við viljum ekki að landið verði selt undan þjóðinni. Skiljanlegur er sá uggur sem sest að fólki í ljósi upplýsinga um umsvif útlendinga í landakaupum hér á landi. Í skýrslu um eignarhald á bújörðum eru ýmsar tillögur um tilteknar breytingar á ábúðarlögum og jarðalögum og ábendingar sem sýnist unnt að vinna frekar úr til að viðhalda ræktanlegu landbúnaðarlandi og búsetu í sveitum landsins. Hér á landi hljótum við einkum að taka mið af dönskum og norskum rétti í þessum efnum. Dönsk lög um þetta efni miða að því að tryggja eðlileg og fjölbreytt landbúnaðarnot að teknu tilliti til landbúnaðarframleiðslu, náttúru, umhverfis og menningar og hafa skýr ákvæði um búsetu. Markmið norsku laganna er einkum að stuðla að skilvirkri vernd fasteigna í landbúnaðarnotum sem á hverjum tíma þykir henta samfélaginu best. Hér er verk að vinna að taka í auknum mæli mið af lögum um þessi efni í nágrannalöndum okkar. Við getum ekki, herra forseti, horft upp á að erlendir aðilar kaupi hér upp heila dali og firði. Mál er að linni. Landið er undirstaða fullveldis Íslendinga.
Herra forseti. Í ríkisstjórn Framsóknarflokksins, undir forystu Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, og Sjálfstæðisflokksins skilaði nefnd skýrslu um eignarhald erlendra aðila á fasteignum og jarðnæði. Þetta var gert 2015 og m.a. hæstv. núverandi dómsmálaráðherra sat í nefndinni. Ég tek undir það meginsjónarmið nefndarinnar sem kom þar fram að erlend fjárfesting auki hagsæld og fjölbreytileika í íslensku samfélagi og atvinnulífi, að það sé farsælast að auka frjálsræði á þessu sviði og draga úr undanþágum eins og kostur er. Við þekkjum þó ýmsar eðlilegar takmarkanir, ekki síst út frá almannahagsmunum. En hver er vandinn í dag? Hann er helst sá að það er ógegnsæi í reglum og framkvæmdum, að vissu leyti hentistefna sem ríkir, m.a. gagnvart íbúum utan EES, og það fer stundum eftir því hver er ráðherra hverju sinni. Nefndin taldi á sínum tíma mikilvægt að við þróun reglna á þessu sviði væri gætt eins mikils jafnræðis og kostur er, t.d. varðandi þjóðerni eða búsetu. Vega eigi þyngra tilgangur nýtingar á jarðnæði en eignarhald innlendra eða erlendra aðila, með öðrum orðum að notagildið sé sá þáttur sem mestu máli skiptir. Jafnræði að þessu leyti skapaði að mati þáverandi nefndar jákvæð viðhorf til fjárfestinga hér á landi og gilti auðvitað ótvírætt innan EES-svæðisins. Ég tek undir þetta. Það er notagildið sem við eigum að hugsa um en ekki hvort um sé að ræða Íslendinga eða útlendinga. Ef það á að takmarka meginregluna um frjálsræði í þessum efnum getur það verið flókið. Ég vil hins vegar draga fram að það má hugsa sér annars vegar að setja fram reglur, t.d. eins og er í Danmörku um fimm ára búsetuskilyrði, en slík regla er, vel að merkja, algild. Hún gildir líka um Íslendinga. Á hinn bóginn verðum við líka að ræða of mikla samþjöppun lands á fárra manna hendur, óháð því hvort það séu Íslendingar eða útlendingar. Ég held að ekki verði hjá því komist að ræða það. Við sjáum það m.a. í sjávarútvegi - og ég kem að því í seinni ræðu minni - að löggjafinn veitir ákveðnar [[Forseti hringir.]]vísbendingar um að of mikil samþjöppun, eins og t.d. á veiðiheimildum, getur ógnað [[Forseti hringir.]]almannahagsmunum. Ég held að við hljótum að taka slíkar viðmiðanir til gaumgæfilegrar athugunar og skoða hvort það eigi m.a. að setja einhverjar takmarkanir [[Forseti hringir.]]á samþjöppun á eignarhaldi á landi.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda umræðuna. Undanfarið hefur átt sér stað nokkur umræða um eignarhald á bújörðum því að margir hafa af því áhyggjur að of margar jarðir hafa farið úr eigu Íslendinga. Á grunni þess að allt land er auðlind, þ.e. landið sjálft, jarðvegurinn og gróðurinn sem þar þrífst, hljótum við að þurfa að grípa til aðgerða. Mest ásókn hefur verið í hlunnindajarðir sem eiga veiði- og vatnsréttindi. Ásóknin hefur verið mikil meðal fólks sem ekki hefur fasta búsetu hér á landi og eru erlendir ríkisborgarar. Hér er því mikilvægt að staldra við og spyrja: Erum við að selja auðlindir úr landi? Eins og sú sem hér stendur hefur áður komið inn á í þingsal leggjum við Íslendingar ekki í vana okkar að selja auðlindir úr landi. Íslendingar mega einir eiga virkjunarréttindi vatnsfalla og jarðhita önnur en til heimilisnota. Orkuvinnsla skal einnig vera í íslenskri eigu sem og orkudreifing. Í sjávarútvegi gilda strangar reglur um erlent eignarhald á íslenskum útgerðarfélögum og fiskvinnslu. Einnig gilda á Íslandi takmarkanir á erlendu eignarhaldi í flugrekstri. Ég spyr því hvers vegna það sama gildi ekki um auðlindina íslenskar jarðir. Hér hefur verið nefnt að lausnin gæti m.a. falist í því að skilyrða kaup á jörðum við samfellda búsetu á Íslandi í ákveðið mörg ár. Ég kalla áfram eftir eigendastefnu ríkisins vegna bújarða því það er hluti af þessu máli. Hvaða leiðir eru bestar til að nýta þessa auðlind? Er hægt að beita hagrænum hvötum í skattkerfinu til að hvetja til nytja bújarða? Er hægt að leggja lægri fasteignaskatt á jarðir sem nýttar eru en þær sem ekki eru nytjaðar? Hæstv. forseti. Mikilvægt er að hafa grunnupplýsingar í lagi. Það þarf að laga. Þá fyrst er hægt að vita umfang verkefnisins og gera raunhæfar áætlanir um nýtingu. Þetta er byggðastefnumál, þetta er náttúruverndarmál, þetta er auðlindamál, þetta er samvinnumál. Þetta er mál afkomenda okkar.
Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt og eðlilegt að við ræðum tillögur þessa starfshóps um takmörkun á eignarhaldi bújarða út frá nokkrum vinklum. En ég vil bæta umræðuefnum inn í þessa umræðu sem ég vil ekki að gleymist ef við ætlum að reglusetja með stífum hætti eignarhald á bújörðum, sem ég ætla ekkert að útiloka að þurfi að fara yfir og er alls ekki á móti. Ég vil einungis minna á að um leið og við förum að ræða um takmarkanir á eignarhaldi á bújörðum erum við að skerða réttindi einhverra, við erum mögulega að skerða eigur fólks o.s.frv. Það sem við verðum líka að muna eftir að ræða í þessu sambandi er ábyrgð þess að eiga bújörð. Ég hef lengi óskað eftir því að við tækjum þá umræðu oftar og betur og skýrar, vegna þess að þær kröfur sem löggjafinn gerir til ábyrgðarhlutverks þeirra sem eiga og halda bújarðir geta haft gríðarleg áhrif á það hvort menn safna bújörðum. Við höfum ýmis úrræði og ákvæði í lögum um fjöleignarhús. Við höfum í mörgum lögum ýmsar skyldur þeirra sem starfa undir tilteknum lögum. En við höfum því miður ekki náð að safna því saman í jarðalögum hver ábyrgðin sé við að eiga land og hvernig eigi að hirða um það. Það er miklu stærra verkefni en svo að ég hafi áhyggjur af eignarhaldi erlendra aðila á íslenskum bújörðum. Það er umræða sem einskorðast mjög mikið við laxveiði, réttindi og veiðihlunnindi sem taka mætti á með öðrum hætti, eins og t.d. með takmörkunum á atkvæðafjölda í veiðifélögum, með því að setja skorður þar, sem ég held að væri eðlilegt að ræða. En jafnframt þurfum við að ræða um forsvar fyrir bújarðir. Vandamálið í sveitum er líka að verða það að allt of margir eigendur eru að jörðum. Eigendahópurinn er oft ósamstiga, hann er ósamstæður og ekki fæst niðurstaða um nýtingu bújarða, sem skapar oft og tíðum gríðarleg vandamál og þau fara vaxandi. Við þurfum líka að huga að þeim.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir að óska eftir þessu máli á dagskrá þingsins. Hér er um að ræða mál sem hefur verið þó nokkuð til umræðu síðustu ár og liggur nú fyrir skýrsla starfshóps um endurskoðun eignarhalds á bújörðum. Við fyrstu sýn virðast tillögur starfshópsins flestar nokkuð skynsamlegar, en í þessu máli sem öðrum er þó mikilvægt að gæta meðalhófs. Hv. þingmaður er hóf þessa umræðu spyr hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um hvernig hægt sé að tryggja að yfirráð yfir auðlindum haldist í eigu landsmanna. Það er í mínum huga ekki endilega mikilvægasta spurningin, heldur frekar að gæta þess að tryggja að bújarðir og auðlindir sem þeim kunna að fylgja safnist ekki á hendur fárra einstaklinga, hverrar þjóðar sem þeir svo sem eru. Eignasöfnun á fárra hendur er aldrei eftirsóknarverð og í þessu tilfelli er hún til þess fallin að fækka jörðum í byggð, sem ekki er æskilegt. Í því tilliti er mikilvægt að horfa til framtíðar þegar kemur að dýrmætum auðlindum, eins og til að mynda vatnsréttindum, eins og fleiri hv. þingmenn hafa komið inn á. Því tel ég mikilvægustu tillögur starfshópsins vera annars vegar að lögfesta í jarðalögum, nr. 81/2004, takmarkanir á stærð lands og/eða fjölda fasteigna, og hins vegar að lögfesta í ábúðarlögum, nr. 80/2004, búsetuskilyrði, þ.e. skilyrði um byggingu lands í landbúnaðarnotum á þann veg að landeigandi eða ábúandi skuli hafa þar lögheimili eða fasta búsetu og/eða lögfesta þar skilyrði um nýtingu lands í landbúnaðarnotum. Mikilvægt er að ráðherra komi þessum tillögum strax í ferli og fáum við vonandi að sjá afrakstur þeirrar vinnu hér í þinginu sem fyrst.
Herra forseti. Uppkaup erlendra auðmanna á jörðum hér á landi eru áhyggjuefni og er brýnt að takmarka þau strax með lagasetningu. Jarðakaup eru ekki nýmæli hér á landi. Á allra síðustu árum hafa auðmenn hins vegar sölsað undir sig heilu landshlutana. Stjórnvöld hafa staðið álengdar og horft á aðgerðalaus. Það er kaldhæðni örlaganna að á sama tíma og við fögnum 100 ára fullveldi horfum við á eftir landinu okkar í hendur útlendinga sem ekki vilja byggja það. Í fjölmörgum ríkjum eru settar takmarkanir á jarðakaup erlendra aðila hvað stærð lands og fjölda jarða varðar. Sjálfsagt og eðlilegt er að setja takmarkanir hér á landi með sama hætti, auk þess takmarkanir hvað varðar búsetu, náttúru- og umhverfissjónarmið og í menningarlegu tilliti. EES-samningurinn veitir opna og löglega leið fyrir erlenda aðila til jarðakaupa á Íslandi. Sætir það undrun að stjórnvöld skuli ekki hafa sett neinar takmarkanir í þessum efnum, eins og löggjöf nágrannaþjóða okkar kveður á um. Nærtækast væri að horfa til norsks réttar um búsetukröfur á jörðum. Það ákvæði brýtur ekki gegn 40. gr. EES-samningsins og hefði fyrir löngu átt að vera sett í lög hér á landi. Búsetukrafan á jörðum samræmist hugmyndum okkar um blómlega byggð um allt land. Síðan er það ráðherra sem veitir erlendum aðilum utan EES leyfi til að kaupa hér jarðir. Hér er skýrt dæmi um hvernig Alþingi hefur framselt vald sitt. Eðlilegt er að löggjafinn, Alþingi, ákveðið sjálfur hvaða undanþágur skuli veittar frá skilyrðum laganna um eignarrétt og afnotarétt fasteigna. Bændahöfðingi á Austurlandi sagði fyrir skömmu að það væri aumingjaskapur stjórnmálamannanna að koma ekki taumhaldi á stórfelld jarðakaup útlendinga. Herra forseti. Það er skylda okkar stjórnmálamanna að standa vörð um landið. Tilvera okkar sem þjóðar er landinu að þakka.
Virðulegi forseti. Ég hef lengi haft áhuga á þróun þessara mála, enda tel ég afar brýnt og mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að það sé búseta um allt land, að það sé ljós á næsta bæ, að ekki myndist göt í búsetuna og þá skiptir langtímaþróun að sjálfsögðu miklu máli. Vegna þess hversu seigfljótandi þessi markaður er er rétt að horfa til sögunnar. Árið 1990 áttu tveir þriðju bænda jarðir sínar en við upphaf 20. aldarinnar voru þeir tæpur þriðjungur og um aldamótin 1800 átti tíundi hver bóndi sína jörð. Við höfum með öðrum orðum áður prófað það fyrirkomulag að auðstéttin eigi framleiðslutækin. Það held ég að enginn vilji aftur. Þetta sýnir að það er ekkert náttúrulögmál að bændur eigi jarðirnar. Það er afrakstur af pólitík. Í „den tid“ var það fámenn stétt stóreignarbænda, kirkjan og svo ríkið sem áttu jarðirnar. Nú er öldin önnur og ósennilegt að kirkjan verði aftur leigusali bænda í landinu en núna erum við að fást við auðmenn nútímans, eins og dæmin hafa sannað undanfarin ár. Stór svæði á norðausturhorninu og á Vestfjörðum eru komin í eigu erlendra aðila. Þá hafa íslenskir auðmenn einnig keypt stórar jarðir. Sumir muna kannski eftir félaginu Lífsval sem átti, ef ég man rétt, á fjórða tug jarða hérna fyrir 10–15 árum. Þar átti að fara í alvörustórbúskap en það fór eins og það fór, eins og mörg stórkarlaleg íslensk plön - lóðbeint á hausinn. Jarðirnar úr því eignasafni voru sumar seldar íslenskum bændum, aðrar, líkt og jörðin Flatey í Hornafirði, voru seldar Skinney-Þinganesi sem þar rekur nú stærsta kúabú landsins. Tillögur starfshópsins eru ágætar. Þar kemur fram að hægt sé að færa inn í ábúðarlög ábúðarskyldu og nýtingarskyldu. Það er svo sem skárra að þeir sem safna jörðum séu skyldugir til að sjá til þess að jörðin sé nýtt. Gallinn við þetta fyrirkomulag er hins vegar einfaldur: Þegar bændur eiga ekki jarðir sínar er erfitt eða ómögulegt fyrir þá að fjárfesta í jörðunum. Þeir hafa lítil veð til að byggja fjós eða fjárhús. Þó að þeir megi veðsetja sinn eignarhluta í byggingum og jarðbótum hrekkur það skammt. Þannig verða jarðirnar hjá einni kynslóð að einhvers konar byggðasöfnum um búskaparhætti fyrri tíma. Það er rétt að árétta að engu máli skiptir [[Forseti hringir.]]hvort það eru erfingjar sem búa á suðvesturhorninu sem eiga jörðina eða einhver breskur „lord“. Þess vegna held ég að það þurfi að horfa til þess að draga úr hvötunum til þess að jarðir safnist á fárra hendur. [[Forseti hringir.]]Það er grunnvandamálið og það skiptir engu máli hvort eigendurnir eru íslenskir eða erlendir - og það er ánægjulegt að heyra að gera á frekari gangskör í þessum málum, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, enda vart hægt að bíða öllu lengur.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að undirstrika það sem ég sagði í fyrri ræðu minni, það er óheppilegt hversu mikið umræðan snýst um þjóðerni þeirra sem ætla að hafa afnot af landinu. Sumir hv. þingmenn láta eins og kaup á landi skerði einhvern veginn þjóðréttarlega stöðu Íslands gagnvart landspildunni. En svo er ekki. Ég endurtek: Það vegur ekki að fullveldi Íslands að útlendingar kaupi lóðir eða ræktarlönd. Enn fremur ætti ekki að þurfa að reka þau ósannindi ofan í hv. þm. Birgi Þórarinsson að enginn landshluti hafi verið seldur útlendingum í heilu lagi þótt einstaka jarðir hafi verið seldar. Og ég veit ekki til þess að neitt slíkt standi til. Þetta snýst um auðlindir. Þetta snýst ekki um þjóðerni. Mikilvægt er að huga að því hvaða auðlindir fylgi jörðum, ekki síst þegar um er að ræða auðlindir sem er auðvelt að ofnýta eða klára og auðlindir sem er mikil hætta á að skammist eða mengist við ágang manna. Samþjöppun eignarhalds er jafnframt hættuleg þróun. Í þessu samhengi er rétt að líta ekki á þetta sem landbúnaðarumræðu eingöngu heldur auðlindaumræðu í víðum skilningi, jafnvel þegar um bújarðir er að ræða. Í dag eru málefni sem snúa að landareign á málasviði fjármálaráðuneytisins þótt vissulega hafi hæstv. landbúnaðarráðherra aðkomu að því sem snýr að landbúnaði. Í samhengi við auðlindir á borð við vatn, veiðiréttindi, mold, ræktarland, grjótnámur eða annað þurfum við skoða heildstætt með hvaða hætti við nálgumst regluverk um afnot af landi. Bújarðir eru auðvitað mikilvægt sértilfelli jarða og það er eðlilegt að við hugum sérstaklega að þeirri sérstöðu. En við skulum forðast að vera blinduð af hefðunum í þessum málum, nú þegar merkilegar breytingar eru að verða á því hvaða auðlindir sem tengjast jörðum eru álitnar verðmætar. Ég legg til, herra forseti, að allir sameinist um að skilja útlendingafælnina eftir fyrir utan þingsalinn og leggja áherslu á auðlindirnar í þessu samhengi.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, fyrir að gefa okkur kost á að ræða þetta málefni hér. Við ræðum álit starfshóps um endurskoðun eignarhalds á bújörðum frá því í lok ágúst sl. Markmið starfshópsins sneri að því að nauðsynlegt væri að tryggja efnahagsleg tengsl þeirra sem eiga bújarðir við Ísland, að tryggja tengsl eignarhalds á bújörðum við hlutaðeigandi byggðarlög og að bújarðir væru nýttar til landbúnaðar, þ.e. til matvælaframleiðslu. Hvert er vandamálið? Eins og margir hv. þingmenn hafa komið inn á er það sú staðreynd að alþjóðlegir auðjöfrar sem sitja með fúlgur fjár eru að kaupa stórar landspildur á íslenskan mælikvarða, þeir gera það og það veldur þeim engum svefnrofum þótt þeir kaupi hér upp heilu dalina eða sveitirnar. Spyrja má: Hvernig stöndum við að því að beita skynsamlegum takmörkunum á eignarráðum jarð- eða fasteignareigenda? Hvað er það sem skiptir máli í þessu? Að mínu mati er það þrennt, stærð þess lands eða svæðis sem verið er að selja, að koma takmörkun á söfnun svæða og einnig að mikilvæg hlunnindi, t.d. veiði eða önnur landbúnaðarnot, fari ekki í hendur eins eða fárra aðila í stórum stíl og svo að lönd sem eru mikilvæg fyrir landbúnaðarnot fari ekki úr þeim notum, hugsanlega í eyði og í eigu þessara jarðasafnara. Ég bendi á leiðina sem Danir og Norðmenn fara og ég lýsi yfir undrun minni að við séum ekki þegar búin að taka upp sambærilegar reglur og eru í Danmörku og Noregi þar sem fasteignakaup eru takmörkuð, [[Forseti hringir.]]bæði varðandi búsetu og stærðartakmarkanir.
Herra forseti. Ég vil undirstrika að það er farsælast að auka frjálsræði á þessu sviði. Við vitum þó að ákveðin sjónarmið eru að togast á sem hafa endurspeglast alveg ágætlega hér. Ég vil undirstrika það sjónarmið okkar í Viðreisn að það skiptir ekki máli hvort Íslendingar eða útlendingar eru eigendur jarðarinnar, heldur eigum við fyrst og fremst að beina sjónum okkar að nýtingu jarðanna. Við höfum ákveðnar áhyggjur af samþjöppuninni sem á sér stað, m.a. varðandi auðlindirnar. Löggjafinn hefur augljóslega tekið það fyrir og varað við samþjöppun auðlinda á fárra hendur, m.a. varðandi sjávarútveginn, að hún er ekki af hinu góða. Ég tel að það sé nokkuð sem við eigum að skoða með mjög opnum huga. Við leggjum líka mjög mikla áherslu á það að bændur sjálfir séu sem frjálsastir við ráðstöfun og nýtingu jarða sinna. Við sjáum að núverandi landbúnaðarstefna, hvort sem það er í mjólkinni eða sauðfjárræktinni, kallar á aukna hagræðingu og samþjöppun. Það þýðir, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr, að ótal jarðir verða þá reiðubúnar til annarra nota. Svigrúm bænda til athafna verður áfram að vera til staðar. Fyrir bændur getur verið afar bagalegt að hafa miklar takmarkanir á framsali. Það skekkir verðmyndun á markaði og getur lækkað verð jarða þeirra bænda sem vilja losa sig út úr greininni. Það getur líka hjálpað bændum sem vilja komast út úr rekstri að kaupendahópurinn sé stærri. Það verður enn fremur að gæta þess að nýting á jörðunum geti tekið til fleiri þátta en hefðbundinna greina landbúnaðar. Það blasir við að fjölgun starfa á landsbyggðinni verður ekki gegnum gömlu atvinnugreinarnar, alveg hreinar og klárar, sjávarútveg og landbúnað, heldur afleiddar greinar frá þessum hefðbundnu greinum eins og í gegnum ýmsa nýsköpun, þróun í gegnum ferðaþjónustubændur, skógarbændur, upplifunarbændur eins og einn bóndi sagði við mig um daginn og svo má lengi telja. Við verðum að fara að hugsa um landið okkar með öðrum hætti en við höfum gert fram til þessa. Uppbygging á landsbyggðinni, efling jarðanna verður í gegnum [[Forseti hringir.]]nýjar greinar í tengslum við sjávarútveg og landbúnað og við verðum að veita bændum svigrúm og frelsi til athafna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni, svörin og öllum þeim hv. þingmönnum sem hafa lagt hér sitt til málanna. Ég er mjög ánægð að heyra að skýrslunni verði fylgt eftir, og ítreka mikilvægi þess, og að unnið verði úr þeim tillögum sem þar koma fram. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á eru bújarðir grunnur vinnunnar og viðfangsefni, eða hefur verið það hingað til, og markmiðið að viðhalda landbúnaðarlandi, halda byggð og styrkja samfélög. Ég legg þó áherslu á, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni, að við horfum á allt land sem auðlind, jafnt þær jarðir sem nú eru í landbúnaðarnotum og þær sem eru í eyði og hafa jafnvel verið þar til margra ára. Allt landið okkar er auðlind og við megum ekki missa sjónar af því. Eins og hefur líka komið vel fram í umræðunni felst nýsköpun og styrking byggða ekki síst í einhverju sem við þekkjum kannski ekki núna, nýsköpun af ýmsu tagi. Mig langar að koma aðeins inn á kröfuna um búsetu í landinu. Hún tengist í mínum huga akkúrat því sem hv. þm. Haraldur Benediktsson kom inn á, ábyrgð og skyldum sem fylgja eignarhaldi á landi. Hún hefur ekkert með þjóðerni að gera heldur það að þeir sem eiga land og ætla sér að bera ábyrgð á því búi þar sem landið er eða í næsta nágrenni við það. Eins og ég kom líka inn á í fyrri ræðu er mikilvægt að við undirbyggjum þau stjórntæki sem við beitum, hvort sem þau eru í lögum eða reglugerðum, með því að þekkja landið, skrá það og skipuleggja. Við getum á þeim grunni [[Forseti hringir.]]búið til hvata til nýtingar og nýsköpunar.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda sem og þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Hér hefur verið farið mjög víða yfir, ýmis sjónarmið reifuð og vissulega mismunandi afstaða til málsins viðruð. Þau sjónarmið sem hér hafa komið upp þekki ég í umræðum um þá skýrslu sem hér liggur fyrir, sömuleiðis á grundvelli umræðu sem hefur átt sér stað innan ríkisstjórnar um viðfangsefnið. Það er ekki að ástæðulausu sem forsætisráðuneytið skipar þverfaglegan hóp um málið. Þetta liggur inni á borðum ólíkra ráðuneyta. Hér hefur dómsmálaráðuneytið verið nefnt sem sér um kaup útlendinga á jörðum eftir ákveðnum reglum. Fjármálaráðuneytið er með eignarhald á bújörðum. Þetta snertir byggðaáætlun á verksviði sveitarstjórnarráðherra, sömuleiðis umhverfismál á verksviði umhverfisráðherra o.s.frv. Í stóra samhenginu vil ég þó segja að þegar menn eru að tala um að strax þurfi að takmarka uppkaup útlendinga kann vel að vera að menn hafi þau sjónarmið. Við verðum þó líka að horfa á hinn endann í stöðunni sem er eigandi landsins. Bóndinn, jarðeigandinn, á sinn rétt og við verðum líka að hafa í huga með hvaða hætti við ætlum að ganga á þann rétt ef við erum þessarar skoðunar. Það liggur fyrir að allar takmarkanir á eignarhaldi munu hafa áhrif á verðmæti þeirrar eignar sem viðkomandi eiga. Í skýrslunni er farið í gegnum þær hugmyndir sem hér hafa verið nefndar og komið mjög víða inn í umræðuna sem snýr að fyrirkomulagi þessara mála á Norðurlöndum, sérstaklega í Danmörku og Noregi, og allt gott um það. Á því verður tekið í framhaldinu. Sá farvegur sem málið fer í og sem hv. málshefjandi kallaði eftir er sá að forsætisráðuneytið mun stýra þessari vinnu á grundvelli þeirrar samþykktar sem þar var gerð og ég veit til þess að verið er að kalla eftir fulltrúum í þennan starfshóp þessa dagana.
Virðulegi forseti. Stjórnvöld hverju sinni vita hvað það eru margir einstaklingar í hverjum árgangi. Í hverjum árgangi, sem er að jafnaði um 4.000–4.500 manns, er síðan ákveðinn hópur einstaklinga sem þarf sérstakan stuðning samfélagsins eftir að framhaldsskólagöngu er lokið. Stjórnvöld eiga því að hafa á takteinum hvað sá hópur er stór sem er með skerta starfsgetu og þroskahömlun og gera allt til þess að tryggja að úrræði og atvinnutækifæri fyrir þennan hóp séu til staðar. Það er að mínu mati ekki bara ábyrgðarlaust og sóun á fjárfestingu til lengri tíma að gera það ekki, heldur er það uppgjöf nútímasamfélags og hefur lítið með mennskuna sjálfa að gera. Getur verið að stjórnvöld og atvinnulíf, kerfið sem slíkt, telji sig vera búið að gera sitt þegar skólagöngu lýkur hjá ungmennum með skerta starfsgetu og þroskahömlun á hinum ýmsu starfs- og námsbrautum? Að það þurfi bara ekkert að gera meira? Við verðum að spyrja okkur öll hvernig við getum opnað samfélagið betur fyrir því að gera ráð fyrir fjölbreytileikanum í öllu okkar daglega lífi. Mörg fyrirtæki hafa sem betur fer áttað sig á sinni samfélagslegu ábyrgð og tækifærunum í sjálfri fjölbreytninni. En þau þurfa líka stuðning til að taka skrefið. Það gerist með fræðslu, með fyrirmyndum, eins og t.d. stjórnvöldum sjálfum, og almennum hvötum sem við komum okkur saman um. Stjórnvöld sjálf geta gert mjög margt. Vinnumálastofnun hefur sem betur fer sett málið á dagskrá en Stjórnarráðið og stofnanir þess eiga líka að ganga á undan, markvisst og með góðu fordæmi. Þegar virðulegi forseti stendur frammi fyrir því að ræða við barnið sitt um drauma þess, þegar það er orðið stórt, drauma sem geta kannski virkað ósköp hversdagslegir fyrir langflesta, hættir hann ekki að tala um drauma barnsins, langanir þess eða þarfir, þótt hann viti vel að það verði erfitt að uppfylla þótt ekki sé nema brotabrot af því sem barnið dreymir um. Maður hvetur barnið sitt áfram, ekki vegna óraunsæis eða algerlega blindrar ástar á barninu sínu, heldur af því að þetta er mögulegt í íslensku samfélagi. Því að þessa drauma, a.m.k. hluta þeirra, er hægt að uppfylla með því að þora að breyta og taka okkur lengra sem samfélag. Smæð samfélagsins getur nefnilega líka verið styrkur og á að vera það. Við eigum að vera snögg til, greina viðfangsefnið og setja af stað úrræði sem hjálpa raunverulega, þannig að börnin sem koma af starfsbrautum verði áfram hluti af okkar hversdagslega lífi, m.a. í gegnum vinnu, félagsstarf eða hvað annað. Að þau verði ekki einangruð inni á heimilunum með lítil tengsl við raunveruleikann frá degi til dags. Ef hindranir eru í veginum þarf að ráðast á þær með öllum tiltækum ráðum. Ef tölvan segir nei þarf að breyta forritinu. Þá þarf að breyta forsendunum. Ef kerfið styður ekki fjölbreytileikann þarf að breyta kerfinu. Þess vegna spyr ég ráðherra þeirrar spurningar sem ég hef lagt fram: Hvað hyggst hann gera til að búa til hvata fyrir fyrirtæki og opinberar stofnanir þannig að þau sjái sér hag í því að ráða starfsfólk með skerta starfsgetu og tryggja að því bjóðist úrræði strax að loknum framhaldsskóla, þar sem nokkurn veginn er vitað hvað þessi hópur er stór? Síðan spyr ég hæstv. ráðherra: Mun hann beita sér fyrir því að áætlun verði gerð hið fyrsta fyrir þennan hóp og kannað hversu kostnaðarsamt það er fyrir samfélagið ef ekkert verður að gert?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir þetta. Ég fagna því að hv. þingmaður hafi tekið þetta mál upp hér og ég er ánægður með að hún skuli deila þeirri framtíðarsýn með þeim sem hér stendur varðandi það að bæta lífskjör og lífsgæði fólks með skerta starfsgetu. Í því felst m.a. að við aukum tækifæri fólks þess til að taka virkan þátt í samfélaginu, þar á meðal á vinnumarkaði. Fólk með skerta starfsgetu getur og á að vera hluti af mannauði fyrirtækja rétt eins og aðrir íbúar þessa lands. Við megum ekki gleyma því að fólk með skerta starfsgetu getur verið mjög fjölbreyttur hópur fólks sem hefur yfir að ráða margvíslegri þekkingu og reynslu sem er synd að við nýtum ekki betur en við gerum. Það liggur hins vegar fyrir að ákveðnir þættir virðast hamla því að fólk með skerta starfsgetu fái tækifæri til þátttöku á innlendum vinnumarkaði, hvort heldur er á almenna vinnumarkaðinum eða hjá hinu opinbera. Til að átta sig betur á því hvaða atriði það eru lét velferðarráðuneytið í samstarfi við Virk, starfsendurhæfingarsjóð, Vinnumálastofnun og samtök aðila vinnumarkaðarins gera rannsókn á styðjandi og hindrandi þáttum í sambandi við atvinnuþátttöku fólks með skerta starfsgetu. Niðurstöður þeirrar rannsóknar leiddu í ljós að vinnuveitendur óttast að fólk sem ekki er með fulla starfsgetu sé líklegra en aðrir til að nýta sér kjarasamningsbundinn veikindarétt sinn, sem er þá aftur talið vera aukin fjárhagsleg áhætta fyrir fyrirtækin. Einnig var nefndur skortur á sveigjanleika, einkum hjá stjórnendum hjá hinu opinbera og á litlum vinnustöðum, bæði er varðar fjármagn og skipulag vinnutíma. Síðast en ekki síst hafa stjórnendur upplifað að það fylgir því mikil ábyrgð að ráða til sín fólk með skerta starfsgetu, jafnvel svo að þeim finnist þeir bera ábyrgð á lífi viðkomandi. Virðulegur forseti. Þessar niðurstöður eru svolítið sorglegar en í þeim eru líka fólgnar miklar áskoranir sem við þurfum að takast á við sem samfélag og breyta þessum viðhorfum. Verið er að skoða í ráðuneytinu til hvers konar aðgerða er unnt að grípa til að mæta þessum áskorunum. Síðast en ekki síst er verið að skoða leiðir sem eru til þess fallnar að hvetja fólk sjálft til að taka þátt í vinnumarkaði. Ég vona svo sannarlega að ég geti kynnt þær hugmyndir sem eru á teikniborðinu fyrir þingheimi fyrr en síðar og vonast ég til að þær verði ræddar á næstu dögum í samráðshópi um nýtt framfærslukerfi almannatrygginga. Að því er varðar þann hóp sérstaklega sem fyrirspurn hv. þingmanns lýtur að hef ég verið talsmaður þess að það verði byggð brú á milli menntakerfis og atvinnulífs fyrir þá sem útskrifast af sérnámsbrautum framhaldsskóla og vilja taka stefnuna á vinnumarkaðinn. Hafa þegar farið fram samtöl á milli félagsmálaráðuneytis og menntamálaráðuneytis hvað þessu viðvíkur. Aftur vil ég ítreka að þessi hópur er ekki einsleitur og einstaklingarnir með misjafnar langanir og þarfir, eins og gengur. Einhverjir sækjast eftir að fara á hæfingarstöðvar, aðrir vilja fara í frekara nám og enn aðrir taka stefnuna beint á vinnumarkaðinn, með eða án stuðnings. Þessi hópur á sama rétt og aðrir til að leita sér aðstoðar hjá Vinnumálastofnun við atvinnuleitina og ég veit til þess að stofnunin hefur lagt áherslu á að veita þessum hópi góða þjónustu. Vinnumálastofnun átti m.a. frumkvæði að samstarfi framhaldsskólanna í verkefninu Stuðningur í starfi. Starfsmenn stofnunarinnar hafa farið inn í skólana í þeim tilgangi að fræða verðandi útskriftarnemendur um hvernig þau þurfi að bera sig að við atvinnuleitina þegar námi þeirra lýkur og hvaða stuðning þau geti fengið hjá stofnuninni í því sambandi. Eru þau síðan hvött til að koma til Vinnumálastofnunar þegar skólunum lýkur, eftir atvikum með foreldrum sínum, þannig að unnt sé að hefja atvinnuleitina með þeim. Ekki leituðu margir nýútskrifaðir nemendur af sérnámsbrautum til stofnunarinnar í vor, líklega vegna annarra virknitilboða, en þeim fjölgaði þegar hausta tók. Þá hófust ráðgjafar Vinnumálastofnunar þegar handa við að aðstoða þá við atvinnuleitina. Það er hins vegar ljóst að það tekur alltaf einhvern tíma að finna störf við hæfi, en litið er til þess að störfin séu þannig að líkur séu á að um framtíðarstarf sé að ræða. Þetta verkefni er í stöðugri þróun með það að markmiði að veita þessum hópi atvinnuleitenda sem besta þjónustu. Virðulegur forseti. Það er enginn efi í mínum huga að það kostar samfélagið heilmikið ef við aðhöfumst ekkert til að taka burtu þær hindranir sem fólk með skerta starfsgetu mætir við dyr vinnumarkaðarins. Við þurfum einnig að vera reiðubúin að leggja eitthvað til svo auka megi líkur þess að fólk með skerta starfsgetu hefji störf og taki virkan þátt á vinnumarkaði til lengri tíma. Slíkt skilar sér til lengri tíma. Sem dæmi sýnir dönsk könnun að meira en helmingur þeirra sem eru í sveigjanlegum störfum telur sig betur í stakk búinn til að takast á við aðstæður sínar en áður en þau hófu störf. Við höfum verk að vinna. Til þess að ná árangri þurfa margir að leggja hönd á plóg. Það er gríðarlega mikilvægt að um þau skref sem stigin eru í þessum málum geti ríkt sem breiðust pólitísk samstaða vegna þess að ég held að við hljótum öll að geta verið sammála um að hér er um mikilvægt verkefni að ræða sem skiptir okkur öll máli. Ég vil að lokum þakka hv. þingmanni aftur fyrir að taka þetta mál upp í fyrirspurnatíma.
Herra forseti. Mig langar til að þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Hún er gríðarlega þörf. Ég þakka líka fyrir þá punkta sem komu fram, bæði hjá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og hæstv. félagsmálaráðherra um það sem þegar er verið að vinna og þau mál sem athuguð hafa verið. Mig langar til að beina sjónum að því að á hverju ári kemur út í lífið hópur ungmenna með skerta starfsgetu eftir að við höfum varið gríðarlegum tíma og orku, bæði fjölskylda og skólakerfið, í að byggja þessa einstaklinga upp. Það hefur oft og tíðum tekist mjög vel. Þau koma full tilhlökkunar úr námi á starfsbrautum þar sem er víða unnið frábært starf, hafa farið í starfsþjálfun til undirbúnings út í lífið, lært á launaseðla, hlakka til að skoða styrkleika sína og veikleika, vita hvað þau geta og hvað þau geta ekki, til þess eins að hlaupa á harðahlaupum beint á vegg og festast þar. Það er ekkert einfalt. Það er ekkert einfalt fyrir okkur sem búum við fulla starfsgetu að ná okkur eftir svoleiðis áfall. Það er nær ómögulegt fyrir fólk með skerta starfsgetu og mismunandi [[Forseti hringir.]]fatlanir að ná sér á strik eftir svoleiðis áfall. Og það er ekki víst að við náum [[Forseti hringir.]]að koma þeim á rétta braut núna sem beðið hafa í eitt, tvö og jafnvel þrjú ár eftir úrræðum. Þannig að það er mjög brýnt að við klárum þetta. Ég fagna því að búið sé að skoða þetta og greina. En ég mun fagna enn meira þegar aðgerðir verða kynntar.
Herra forseti. Ég vil í þessari umræðu vekja athygli þings og þjóðar á þingmáli sem við höfum lagt fram um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem liggur nú hjá þingnefnd. Vil ég nota þetta tækifæri til að hvetja velferðarnefnd til að afgreiða málið frá sér svo þingmenn geti tekið afstöðu til þess. Slík lögfesting hefur mikla efnislega þýðingu og væri mikil réttarbót fyrir öryrkja og fatlaða. Nýlegur dómur Hæstaréttar sýnir að brýn þörf er á lögfestingu, en Hæstiréttur sagði tvisvar sinnum í þessum dómi að öryrkjar gætu ekki byggt á þessum samningi eins og lögum þar sem hann væri ekki lögfestur heldur einungis fullgiltur. Ef stjórnvöld eru hrædd við hugsanlegan kostnað vegna lögfestingar minni ég á að vegna fullgildingarinnar eigum við hvort sem er að uppfylla ákvæði samningsins. Herra forseti. Mannréttindi geta kostað pening, en öryrkjar eiga ekki frekar en aðrir landsmenn að þurfa að gefa afslátt af mannréttindum sínum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir svarið. Við vitum af því, sem er eiginlega sorglegt, að hér eru einstaklingar í vinnu með stuðningi sem eru að missa vinnuna og óttast alveg rosalega hvað verður um þá. Þar hafa þeir fengið þau svör að þeir fái ekki vinnu áfram nema með stuðningi. Það gildir víst bara í tvö ár, þannig að þar er pottur brotinn. Síðan vitum við líka um einstaklinga sem eru með próf og annað, búnir að fara í gegnum allt, alveg upp í háskóla. Þeir segja frá fötlun sinni en þá eru þeir ekki einu sinni teknir í viðtal. Við vitum líka að það eru engin hlutastörf. Það vantar hlutastörf. Það vantar full störf fyrir þessa einstaklinga. Fyrir utan það að við sjáum aldrei auglýst sérstaklega hjá opinberum stofnunum eða sveitarfélögum að þau séu með hlutastörf fyrir [[Forseti hringir.]]þá sem á þurfa að halda. Þannig að einhvers staðar er pottur brotinn. Eins og ég segi er ekki hægt að fara út í [[Forseti hringir.]]starfsgetumat eða neitt fyrr en einhverjir slíkir hlutir eru komnir á hreint.
Herra forseti. Ég tel það vera mjög mikilvægt í velferðarsamfélagi okkar að allir fái að njóta sín, fatlaðir sem ófatlaðir, og að brú sé á milli framhaldsskólanna og atvinnulífsins, að þeir einstaklingar á sérbraut hafi möguleika eftir skólagöngu eins og jafnaldrar þeirra til að komast með einhverjum hætti út í atvinnulífið. Verið hefur skortur á því og ekki stuðningur og hætt við að ungt fólk einangrist heima hjá sér, sem er mjög slæmt. Nú í aðdraganda kjarasamninga hefur mikið verið talað um virkni, starfsgetumat og annað því um líkt. En þá verður atvinnulífið og hið opinbera líka að vera tilbúið til að taka á móti því fólki sem vill taka þátt í atvinnulífinu eftir getu. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að ríki, sveitarfélög, atvinnulífið og verkalýðsfélög komist að einhverju samkomulagi þar sem hvatar eru settir inn í atvinnulífið, [[Forseti hringir.]]bæði hjá hinu opinbera og í einkageiranum, til að taka á móti þeim hópi sem við viljum að fái líka að njóta sín á vinnumarkaði en hefur skerta starfsgetu.
Virðulegi forseti. Hér fer fram mjög þörf umræða um atvinnuþátttöku og atvinnutækifæri fólks með skerta starfsgetu. Ég er þakklát þeim sem hana hófu. Mig langar að beina því til þeirra sem eiga eftir að taka þátt í umræðunni hvernig hvata um er að ræða. Margir hafa nefnt hvata í máli sínu. Er þá átt við ráðgjöf, stuðning við þá sem eru óöruggir við að taka fólk með skerta starfsgetu inn í starfsmannahópinn, eða er átt við fjárhagslega hvata í einhverjum tilfellum? Ég held að það sé mikilvægt að við veltum því fyrir okkur. Ég er mjög ánægð með að heyra það sem hæstv. ráðherra kom inn á um þá vinnu sem farin er af stað, en ég held að framhaldsskólarnir séu í lykilstöðu varðandi samstarf við vinnustaðina. [[Forseti hringir.]]Ég hef séð slíkt samstarf bera góðan árangur. Því fjölbreyttari vinnustaðir því skemmtilegra og betra vinnuumhverfi.
Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu á ríkið að hafa forgöngu um að skapa hér tækifæri fyrir fólk með skerta starfsgetu til þess að komast á vinnumarkað og geta öðlast fyllra og hamingjuríkara líf. Það er hægt að gera með ýmsum hætti. Það er hægt að gera það með þeim hætti t.d. að ríkið einsetji sér í samráði við sveitarfélög að ákveðinn fjöldi starfa hjá ríkinu verði í sjálfu sér frátekinn fyrir fólk með skerta starfsgetu og sköpuð verði tækifæri til þess með því að fjölga hlutastörfum. Auðvitað á ríkið þarna ríkar skyldur. Ríkisvaldið getur komið að þessum málum með öðrum hætti líka. Það má alveg hugsa sér að til þess að örva vinnumarkaðinn, hinn almenna, megi t.d. veita mönnum sem ráða fólk með skerta starfsgetu ívilnanir eins og lægra tryggingagjald. Þetta er allt á færi hæstv. ráðherra að gera. Þetta getur hann gert. Það er ekki eftir neinu að bíða fyrir hann.
Herra forseti. Fjölbreytileiki er andstæðan við einsleitni. Við viljum öll sem hér erum búa í fjölbreyttu samfélagi. Ég trúi því. Ef kerfið styður ekki við þann fjölbreytileika sem við viljum þarf að breyta því. Ég undirstrika það. Samfélagið hefur ekki tekið við sér eins og staðan er núna. Það er bara raunveruleikinn sem blasir við. Það þarf raunverulega hvata. Sem dæmi: Við erum með næga skattalega hvata fyrir erlendar fjárfestingar. Við erum með næga fjárfestingarhvata í ýmsum atvinnugreinum. Af hverju er ekki hægt að fara slíkar leiðir til þess að ýta undir lífsgæði þeirra einstaklinga sem þurfa sérstaklega á stuðningi okkar að halda? Störfin eru ekki til staðar og það er eitthvað að. Ég veit það t.d. að það hafa verið einstaklingar, bæði drengir og stúlkur, á lista hjá Vinnumálastofnun alveg frá því um áramót. Ég veit að Vinnumálastofnun er að reyna að gera sitt besta en störfin eru ekki til staðar. Þess vegna þarf þessa hvata. Á meðan eru einstaklingarnir okkar, vinir okkar, börnin okkar, að tapa færni, tapa hæfni og gleði - og síðan starfsgetu til lengri tíma. Það er óboðlegt í okkar nútímasamfélagi. Þess vegna skiptir máli að t.d. hið opinbera - þar eru hæg heimatökin - komi sér upp reglu, stefnu um hvernig ráðið er í hlutastörf og heilsdagsstörf innan opinberra stofnana og m.a. í ráðuneyti. Það er hægt. Það þarf bara að setja sér þau markmið. Síðan er hitt, að opna þetta allt saman þannig að farið verði í þessar aðgerðir. Ég hef trú á því að fyrstu mánuðir þess ráðherra sem núna er félagsmálaráðherra, og ætlar að kalla sig barnamálaráðherra líka, byrji jákvætt, byrji vel fyrir hönd barna og ekki síst fatlaðra. Ég hef trú á því að hann sitji ekki við orðin tóm heldur fylgi þessu ákalli eftir héðan úr þingsal, að eitthvað verði gert í þessum málum. Orðin eru góð. En við þurfum núna aðgerðir fyrir þessi [[Forseti hringir.]]börn, fyrir þessi ungmenni sem þurfa á bæði úrræðum og stuðningi samfélagsins að halda.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Mér finnst hún búin að vera mjög góð og hefur verið mikill samhljómur í henni. Ég vil byrja á því að koma inn á það sem hv. málshefjandi nefndi um fjölbreytileikann og að samfélagið hafi ekki tekið við sér: Það er hárrétt, það finnum við alls staðar að samfélagið hefur ekki tekið við sér. Það þarf mikla hugarfarsbreytingu, bæði í samfélaginu sem heild og innan atvinnulífsins, bæði í almenna geiranum og opinbera geiranum. Það er líka alveg rétt að það þarf hvata inn í kerfið til að ná þessum hugarfarsbreytingum í gegn. Það er einmitt það sem þarf að skoða: Með hvaða hætti er hægt að gera það? Með hvaða hætti gerum við það best? Með hvaða hætti náum við hvað mestum árangri í því? Samfélag er ekki samfélag nema allir geti tekið þátt í því. Þannig samfélag viljum við byggja upp; þar sem allir taka þátt, þar sem allir hafa sitt hlutverk, þar sem allir taka þátt í því að snúa hjólum atvinnulífsins. Það er gríðarlega mikilvægt. Ég vil ítreka að í þeirri vinnu þurfum við að horfa til þess hvernig við brúum bilið frá skólanum og yfir í atvinnulífið. Ég vonast til þess að með þeim breytingum og þeirri vinnu sem við erum með í gangi varðandi starfsgetumat, og þá í framhaldi af þeirri vinnu sem vinna þarf samhliða áður en að innleiðingu þess kemur - og ég tek undir með hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni í þeim efnum - þurfi að byggjast upp hvatar þannig að bæði opinber fyrirtæki og almenni markaðurinn skapi fjölbreytt störf fyrir þennan hóp. Í því sambandi þurfum við að skoða hvatana, með hvaða hætti við byggjum þá upp. Við þurfum svo sannarlega á breytingu að halda þarna og ég vonast til þess að að hafa þingið með á þeirri vegferð því að það tekur tíma að koma þeirri hugarfarsbreytingu í gegn og ná henni að fullu. Ég þakka fyrir umræðuna. Hún er þörf og mikilvæg og minnir okkur á að þetta skiptir máli á hverjum einasta degi.