Borist hefur bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1417, um kostnað ráðuneytisins við skrifleg svör við fyrirspurnum, frá Brynjari Níelssyni.
Virðulegi forseti. Í Morgunblaðinu í dag má lesa frétt sem gerir mig verulega hugsi. Þar kemur fram að stærsta bókaverslanakeðja landsins, Penninn Eymundsson, hefur tekið allar nýjar bækur bókaútgáfunnar Uglu úr sölu og endursent þær útgáfunni. Þetta gerist orðalaust og án nokkurra viðvarana. Jakob Ásgeirsson, útgefandi og eigandi Uglu, segir að Eymundsson geri þetta til að refsa sér fyrir að hafa látið lesa bækur sínar inn sem hljóðbækur og streymt þeim til hlustunar á netinu. Slíkt hafa margar útgáfur gert, virðulegi forseti, að undanförnu. Mikil og vaxandi eftirspurn virðist eftir slíku hjá neytendum og fólk hlustar á hljóðbækur, og er ég náttúrlega í þeim hópi, enda með mjög skerta sjón, en fram kemur í sömu Morgunblaðsfrétt að forstjóri Eymundsson hafni þessari skýringu. En eitt um það. Það er mjög alvarlegt ef markaðsráðandi fyrirtæki í miðlun prentmáls eigi að geta haft sína hentisemi um það hvaða bækur það bjóði til sölu. Bókaútgáfa er mjög mikilvægur hluti af stjórnarskrárvörðu tjáningarfrelsi í þessu landi auk þess sem bækur sinna miklu hlutverki í menningu og þjóðmálaumræðu. Fyrirtæki sem fá að njóta markaðsráðandi stöðu eiga að hafa samfélagslegar skyldur. Svona gera menn ekki, að ráðast á litla útgáfu sem hefur staðið sig mjög vel og m.a. gefið út margar perlur heimsbókmenntanna á undanförnum árum. Fyrir utan þetta er það ótækt, ef rétt reynist, að fákeppnirisi á markaði reyni með svona hætti að stýra aðgengi neytenda að tilteknum vörutegundum, í þessu tilfelli að hljóðbókum í streymi á netinu. Við sem löggjafinn hér á hinu háa Alþingi eigum að fylgjast grannt með þessu máli.
Virðulegi forseti. Undanfarin misseri, og ekki síst síðustu daga, hefur mikið verið rætt um hin ýmsu samkomulög á milli ríkis og sveitarfélaga og kannski helst á milli ríkisins og höfuðborgarinnar Reykjavíkur. Ég ætla aðeins að koma inn á eitt af stærri samkomulögunum sem er svokallaður höfuðborgarsáttmáli, sem er gríðarlega mikilvægur sáttmáli: nái hann fram að ganga. En það er kannski lykilatriði, nái hann fram að ganga. Það er mikilvægt að allir aðilar virði það samkomulag og það sé ekki einstefna þannig að ríkið setji inn fjármagn og einungis komist í gegn skipulagslega þær framkvæmdir sem henta höfuðborginni sjálfri. Ég vildi því leggja áherslu á það að í samkomulaginu er skýrt tekið fram að báðir aðilar þurfi að halda samkomulagið og að hægt sé að endurskoða það gangi það ekki eftir. Það er margt gott í þessu samkomulagi og ljósastýringamálin eru komin vel af stað og eru í forgangi. Mun vonandi fara að fréttast af því í þessum mánuði hver næstu skref verða í því. Það gengur kannski hægar að koma stórum mikilvægum framkvæmdum af stað sem eru búnar að bíða lengi. Það er eitt af því góða við höfuðborgarsáttmálann að tíu ára framkvæmdastopp hér í höfuðborginni var rofið með honum. En það hefur samt ekki tekist að rjúfa það formlega þar sem skipulagsmál milli Bústaðavegar og Reykjanesbrautar hafa ekki klárast, skipulagsmál varðandi Arnarnesveginn hafa ekki klárast og það hefur þurft að stofna enn eina nefndina varðandi Sundabraut og annað slíkt. Ég vildi bara leggja áherslu á það að til að þetta samkomulag nái fram að ganga þurfa allir aðilar að kappkosta að láta allt samkomulagið ganga eftir og standa við skuldbindingar sínar í því.
Virðulegi forseti. Síðustu vikur hafa örfá Covid-19 smit greinst og við erum auðvitað öll þakklát sérfræðingum okkar fyrir góðan árangur og eigum sömuleiðis að vera þakklát almenningi sem lagði mikið á sig til að hefta útbreiðslu faraldursins. Þessar aðgerðir og takmarkanir voru auðvitað nauðsynlegar. Mestu takmörkunum hefur nú verið aflétt en eftir stendur sumt, þar á meðal smitrakningarappið. Við aðrar aðstæður hefði svona app á vegum stjórnvalda sem safnar upplýsingum um ferðir einstaklinga þótt meiri háttar inngrip í friðhelgi einkalífs og vakið mikla umræðu. Þjóðin sýndi hins vegar ábyrgð og hún sýndi traust en um þriðjungur þjóðarinnar sótti þetta app sem var kynnt sem tímabundin ráðstöfun. Með því létti þjóðin vinnu smitrakningarteymis sóttvarnalæknis og ríkislögreglustjóra. Núna þegar opna á landið þá munu ferðamenn annars vegar undirgangast skimun, sem er auðvitað mikilvæg og nauðsynleg forsenda, en þeir verða líka hvattir til að sækja þetta app sem myndi þá rekja ferðir þeirra hérlendis. Þjóðin er sömuleiðis hvatt til að halda áfram að nota appið. Hér finnst mér þurfa að staldra aðeins við. Ég minni á það að takmarkanir á réttindum fólks og inngrip í einkalíf þess þarf að rökstyðja og það þarf að nálgast það sem frávik. Er virkilega nauðsynlegt af stjórnvöldum að notast við rakningarforrit þegar staðan er sú að smit eru lítil sem engin í samfélaginu? Erum við þá ekki farin að nálgast grundvallarréttindi eins og friðhelgi einkalífs af töluverðri léttúð? Mér finnst vanta samtalið hérna. Ættu stjórnvöld ekki að sýna sömu ábyrgð og almenningur gerði? Þrátt fyrir tvöfalt samþykki, að notandi þurfi að samþykkja appið og síðan að gefa samþykki fyrir notkun upplýsinganna, stendur eftir að aðgerðin er beinlínis hönnuð til að safna upplýsingum um fólk til að afhenda stjórnvöldum þær. Á meðan appið er í símanum [[Forseti hringir.]]eru ferðir fólks raktar. Í því ljósi spyr ég hvort stjórnvöld ættu ekki að leiða samtal um það hvenær þau sjái eiginlega fyrir sér að þessari ráðstöfun linni.
Herra forseti. Bita fyrir bita, sneið fyrir sneið, þannig hefur meiri hlutinn í Reykjavík unnið gegn Reykjavíkurflugvelli í Vatnsmýrinni undanfarin 20–25 ár. Þrátt fyrir samkomulag sem gert var í nóvember á milli samgönguráðuneytisins fyrir hönd ríkisins og Reykjavíkurborgar um að halda áfram að skoða möguleikann á að byggja flugvöll í Hvassahrauni, þar sem borgaryfirvöld hétu því að ganga ekki gegn starfsemi flugvallarins á meðan, skipuleggja sömu borgaryfirvöld veg sem lagður verður í gegnum flugskýli á flugvellinum. Þetta eru hörmuleg vinnubrögð. Fugvöllurinn í Vatnsmýrinni þjónar mikilvægu hlutverki sem miðstöð innanlandsflugs og sem slík skiptir staðsetning og umgjörð flugvallarins miklu máli. Mikilvægara er þó það hlutverk flugvallarins að vera miðstöð sjúkraflugs í landinu og er þar um brýnt öryggismál landsmanna að ræða. Hefjast þarf handa við veðurfarslegar rannsóknir á því hvaða áhrif nýbyggingar við Hlíðarenda og ný byggð í Skerjafirði munu hafa á rekstur flugvallarins og hvetja samgönguráðherra til þess að stuðla að því að slíkar rannsóknir fari fram. Ég skora á meiri hlutann í Reykjavík, þingmenn, samgönguráðherra og ríkisstjórn að tryggja óskerta starfsemi flugvallarins. Ég skora einnig á borgarstjórn Reykjavíkur að axla ábyrgð sína sem höfuðborg allra landsmanna. Það hlýtur að vera sameiginlegt hagsmunamál allra, ríkis og sveitarfélaga, að tryggja öruggar samgöngur til höfuðborgarinnar, auka ferðafrelsi en um leið tryggja jafnan rétt Íslendinga til bestu mögulegu heilbrigðisþjónustu sem völ er á hverju sinni. Reykjavíkurborg er að bregðast hlutverki sínu sem höfuðborg landsins þegar yfirlýst markmið borgaryfirvalda er að flytja innanlandsflugvöllinn okkar í Vatnsmýrinni með slíkum yfirgangi, að koma flugvellinum fyrir kattarnef án þess að annar jafn góður kostur sé tilbúinn til notkunar. Samningur um sölu ríkisins á landi undir neyðarbrautina í Vatnsmýrinni í mars 2013, rétt fyrir alþingiskosningar, er síðan kafli út af fyrir sig. Ég hef lengi talað fyrir því að það mál verði skoðað ítarlega. Hér er beitt hinni svokölluðu salami-aðferðafræði af hendi Reykjavíkurborgar; sneið fyrir sneið, bita fyrir bita. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Því miður er það svo að okkur hefur ekki tekist á síðustu áratugum að fara í almennilega uppbyggingu á samgöngumannvirkjum á höfuðborgarsvæðinu. Af nýframkvæmdum samgöngumannvirkja hafa eingöngu 16% runnið til framkvæmda á höfuðborgarsvæðinu þar sem 70% íbúa búa. Vonandi sjáum við fram á breytta tíma í þessum efnum. Í september sl. var skrifað undir tímamótasamkomulag um metnaðarfulla uppbyggingu á samgönguinnviðum og almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu. Þetta var samkomulag sem var gert milli samgönguráðherra og sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Markmiðið með samkomulaginu var að stuðla að greiðum, skilvirkum, hagkvæmum og öruggum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu með jafnri uppbyggingu innviða allra samgöngumála. Leita skal leiða við að dreifa umferðarálagi með markvissum hætti og bæta þannig nýtingu innviða. Jafnframt á að stuðla að því að loftslagsmarkmiði stjórnvalda um sjálfbært kolefnishlutlaust borgarsamfélag verði náð með eflingu almenningssamgangna, deilihagkerfis í samgöngum og bættum innviðum fyrir aðra vistvæna samgöngumáta og auk þess að hvetja til breyttra ferðavenja og orkuskipta. Mikilvægt er jafnframt, og það er hluti af markmiðunum, að auka umferðaröryggi með það að markmiði að draga stórlega úr umferðarslysum. Lykilatriði er auðvitað að bæta umferðarflæði hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er líka mikilvægt að íbúar hafi raunverulegt valfrelsi um samgönguleiðir. Þess vegna verðum við, samhliða því að það þarf að sjálfsögðu að ráðast í betrumbætur á stofnvegum, að tryggja öruggar og góðar leiðir fyrir gangandi og hjólandi. Síðast en ekki síst þurfum við öflugar almenningssamgöngur sem í þessu verkefni gengur undir nafninu borgarlína. Borgarlína er ekkert lykilsvar við öllum vandamálum sem við glímum við í samgöngumálum en það er og verður alltaf að vera hluti af lausninni. Þess vegna er fagnaðarefni að við munum fljótlega afgreiða hér samgönguáætlun og áætlun um félag sem [[Forseti hringir.]]mun standa undir þeim framkvæmdum sem skrifað er undir í þessum höfuðborgarsáttmála.
Virðulegi forseti. Í dag verður til grafar borinn í Houston í Texas George Floyd sem þann 25. júní sl. var tekinn af lífi af lögreglumanni án dóms og laga um hábjartan dag vegna gruns um að hafa framvísað fölsuðum 20 dollara seðli. Hann var óvopnaður og handjárnaður, lá varnarlaus í götunni meðan lífið var murkað úr honum. Vegfarendur reyndu að skerast í leikinn en allt kom fyrir ekki. Fórnarlambið reyndi að biðjast vægðar án árangurs með orðum sem farið hafa sem eldur í sinu um heiminn: I can't breathe. - Ég næ ekki andanum. Um allan heim hafa fulltrúar stjórnvalda og alls kyns samtaka lýst hryllingi yfir þessum villimannlegu aðförum sem varpa ljósi á það hvílík meinsemd kynþáttahyggjan er. Í hópi ráðamanna sem hafa tjáð sig má nefna Angelu Merkel, Emmanuel Macron og Boris Johnson. Skemmst er líka að minnast þess hvernig Justin Trudeau tjáði sig aðspurður um mat sitt á framgöngu Trumps Bandaríkjaforseta, með langri, innihaldsríkri og þrunginni þögn. Íslenskir ráðamenn hafa líka tjáð sig með þögn um þessa miklu atburði í Bandaríkjunum en sú þögn hefur ekki verið þrungin neinu sérstöku innihaldi eða verið sérlega innihaldsrík heldur bara þögn. Ísland hefur rödd á alþjóðavettvangi. Hingað líta aðrar þjóðir og vænta þess að hér séu málsvarar mannúðar, jafnréttis og friðsamlegra lausna. Og þegar alda hneykslunar og sorgar fer um heiminn vegna ofbeldis lögreglunnar í garð hörundsdökkra í Bandaríkjunum er það í meira lagi hjárænulegt [[Forseti hringir.]]að hvorki skuli heyrast hósti né stuna frá íslenskum stjórnvöldum. Það hljóta að vera einhver takmörk fyrir því um hvað fólk er reiðubúið að gera málamiðlanir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Úrskurðarnefnd lögmanna hefur nýlega úrskurðað að Almenn innheimta, sem sér um innheimtu á smálánum fyrir smálánafyrirtæki, hafi brotið innheimtulög og sendi lögmanninum sem er eigandi Almennrar innheimtu, áminningu vegna ólöglegrar innheimtu. Á heimasíðu Neytendasamtakanna segir að lántakendur sem tóku lán hjá smálalánafyrirtækjunum fram í júní á síðasta ári gætu mögulega hafa ofgreitt stórar fjárhæðir. Þeir gætu þar með átt rétt á endurkröfu frá smálánafyrirtækinu. Sé það tilfellið ætti fólk ekki að greiða krónu til viðbótar fyrr en kröfuhafi getur sýnt fram á réttmæti krafnanna. Fólk er hvatt til að fara fram á leiðréttingu. Þá staðfesti kærunefnd neytendamála nú í maí þá ákvörðun Neytendastofu að íslensk lög gildi um lán smálánafyrirtækja og það þótt þau væru skráð í Danmörku. Þá kemur fram á heimasíðu Neytendasamtakanna að smálánafyrirtæki sæti nú lögreglurannsókn í Danmörku vegna gruns um peningaþvætti og hafi hætt útlánastarfsemi og vísað er á Almenna innheimtu hafi lántakendur athugasemdir. Hvernig stendur á því að við hér á Alþingi leyfum svona ólöglega innheimtu og það án eftirlits sem smálánafyrirtæki hafa nýtt sér til að klekkja á fátæku fólki? Almenn innheimta virðist hafa þann eina starfa að innheimta ólögleg smálán og kemst upp með það í flestum tilfellum af því að það er í eigu lögmanna og fellur ekki undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins og þarf því ekki innheimtuleyfi. Þessi gjörningur er gerður með undanþágu frá innheimtulögum sem við hér, löggjafinn, Alþingi, getum ekki réttlætt með nokkru móti og er okkur til háborinnar skammar. Eða eins og segir orðrétt á heimasíðu Neytendasamtakanna, með leyfi forseta: „Niðurstaðan í þessum tveimur málum sýnir svo ekki verður um villst að innheimtustarfsemi þrífst án raunverulegs eftirlits og viðurlaga. Það eitt og sér er gróft brot á neytandarétti og hafa Neytendasamtökin ítrekað bent á þessar brotalamir í lögum. Nú þarf löggjafinn að hysja upp um sig buxurnar.“ Eigum við að gera það? Ef ekki, hvers vegna ekki?
Herra forseti. 1.114 er ekkert rosalega há tala. 1.140 ekki heldur. Hvor tala um sig er t.d. rétt rúmlega fjöldi þeirra sem býr í Vesturbyggð. En 1.114 og 1.140 eru ekki bara tölur. Þetta er fjöldi þeirra sem annars vegar bíða eftir augasteinsaðgerðum á Íslandi og hins vegar eftir liðskiptaaðgerðum. Fólk sem kvelst heima hjá sér, er á verkjastillandi allan sólarhringinn, er félagslega heft en fær ekki úrlausn sinna meina. Á sama hátt er talan 62 ekki mjög há tala en það bíða 62 konur eftir brjóstnámi að hluta eða öllu leyti vegna krabbameins. Þessar tölur, herra forseti, eru síðan í október. Þær hafa væntanlega hækkað núna í Covid-ástandinu. En það versta er að þessar tölur eru manngerðar. Það er hægt að vinna bug á þessum biðlistum. Það er hægt að bæta líf þessa fólks, þeirra einstaklinga sem í hlut eiga, og það er jafnvel hægt að auka lífslíkur þeirra með því að ráðast að vandanum. En það er ekki hægt út af pólitískum trúarkenningum. Það er ekki hægt af því að það má ekki versla við einstaklinga og fyrirtæki sem geta gert þessar aðgerðir, af því að þeir gætu grætt aðeins á því. Á meðan þessu fer fram lengjast hinir manngerðu biðlistar. Herra forseti. Ég vona að hæstv. heilbrigðisráðherra sofi vel því að fólkið á biðlistunum gerir það ekki.
Herra forseti. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar taldi óþarft að ljúka frumkvæðisathugun á hæfi sjávarútvegsráðherra vegna Samherjamálsins. Að stoppa athugun kemur eitt og sér ekki á óvart þegar þessir þrír stjórnarflokkar eiga í hlut. Það sem er hins vegar alvarlegt er hvernig meiri hlutinn ráðskast með hlutverk sitt með þeim hætti að þau telja það duga að henda inn einni bókun til að stoppa mál og koma í veg fyrir frekari umfjöllun. Með svona afgreiðslu, sem á endanum mun koma til kasta forseta þingsins, býður meiri hlutinn upp á feluleik og gerir málið sjálft að stórmáli því að það er ekkert smámál að draga tennurnar úr eftirlitshlutverki Alþingis og þangað beini ég sjónum mínum. Í því felst mikil pólitísk ábyrgð. Það er ólýðræðislegt og óboðlegt. Við erum margbúin að upplifa það af hálfu stjórnarflokkanna að ef þeir sitja ekki sjálfir á skýrslum þá eru þeir hreinlega á móti skýrslubeiðnum sem við höfum lagt fram hér á þinginu, eins og að bera saman greiðslur Samherja fyrir veiðiheimildir í Namibíu og greiðslur á Íslandi. Þar var eftir því tekið hversu eindregið Sjálfstæðisflokkurinn var á móti. Þar fyrir utan er gert lítið úr fyrirspurnum þingmanna. Menn eru lengur að svara en nokkur dæmi finnast um í þingsögunni. Og nú á að gera allt til þess að kippa eftirlitshlutverki Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu úr sambandi. Hvernig verður það, herra forseti, þegar framvegis verða gerðar frumkvæðisathuganir, á þá meiri hluti með þessum hætti að geta komið í veg fyrir afgreiðslu mála og hindra þannig að mál fái fullnægjandi meðferð? Á þetta í alvörunni að verða fordæmi hér á hinu háa Alþingi, algerlega óháð því máli sem hér var undir? Auðvitað vitum við að þetta er mjög viðkvæmt mál fyrir ríkisstjórnina, Samherjamálið, fiskveiðistjórnarkerfið og sérhagsmunirnir sem þarna liggja undir. En burt séð frá því eru þessi vinnubrögð óboðleg og sannarlega ekki hluti af margboðaðri eflingu Alþingis. Og þetta er í boði Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Þeirra arfleifð verður sú að þau standa í vegi fyrir öllum þeim skrefum sem minni hlutinn hefur reynt að stíga [[Forseti hringir.]]til að sinna eftirlitshlutverki sínu, sérstaklega þegar málin hafa verið viðkvæm, pólitískt viðkvæm, og við höfum, því miður, herra forseti, séð þetta áður.
Herra forseti. Enn einu sinni vil ég gera nýsköpun og þróun að umtalsefni. Það er kunnara en frá þurfi að segja að atvinnuhorfur háskólanema í sumar eru slæmar og mörg nýsköpunar- og sprotafyrirtæki eiga í erfiðleikum með að sinna mikilvægum verkefnum vegna fjárskorts. Síðastliðinn föstudag úthlutaði Nýsköpunarsjóður námsmanna styrkjum á grundvelli viðbótarfjármagns sem var veitt í sjóðinn vegna heimsfaraldurs Covid-19 og takmarkaðra atvinnutækifæra í sumar. Samtals voru þetta 360 millj. kr. til 284 verkefna vegna 426 nemenda. Umsóknir voru hins vegar fyrir 1.401 námsmann og mun fleiri verkefni. Samtals var sótt um 3.980 mannmánuði en 1.200 var úthlutað. Árangurshlutfall var 30% þannig að augljóst er að þörfin er miklu meiri en unnt var að sinna. Lausleg yfirferð yfir úthlutanir sýnir að a.m.k. tveir þriðju hlutar þeirra runnu til verkefna hjá stofnunum og skólum sem eru fjármagnaðir af ríki eða sveitarfélögum. Mikill minni hluti rann til verkefna hjá fyrirtækjum. Allt þetta sýnir að enn er brýn þörf á að koma til móts við nýsköpun og þróun, ekki síst hjá sprotafyrirtækjum, og sinna um leið þörf háskólanema fyrir atvinnu við verkefni sem hæfa þeirra námi og veita dýrmæta reynslu og þjálfun. Hér er hægt að slá tvær flugur í einu höggi. Ég vil því skora á Alþingi að bregðast við þessu með því að veita án tafar a.m.k. 250 millj. kr. til Nýsköpunarsjóðs námsmanna til að geta veitt fleiri styrki. Okkur er þetta í lófa lagið við afgreiðslu fjáraukalaga. [[Forseti hringir.]]Umsóknir liggja fyrir og sömuleiðis mat á þeim umsóknum. Úthlutun á því að geta gengið hratt og vel fyrir sig og skilað miklum árangri fyrir nýsköpun í landinu.
Virðulegur forseti. Hér á eftir greiðum við atkvæði um varnir gegn hagsmunaárekstrum æðstu stjórnenda ríkisins. Málið er framfaraskref og margt gott í frumvarpinu að finna en þar er ekkert sjálfstætt eftirlit með því að reglunum verði fylgt. Ekki nóg með það, það er nákvæmlega ekkert eftirlit með því að ráðherrar fylgi reglum um skráningu hagsmuna sinna. Hvers vegna ekki? Skýrustu svörin sem ég hef heyrt eru að ekki hafi náðst samstaða í meiri hlutanum um sjálfstætt eftirlit, nú eða eftirlit yfir höfuð, gagnvart því hvernig ráðherrar sinna vörnum sínum gegn hagsmunaárekstrum. Meiri hlutinn náði þó samstöðu fyrir helgi þegar hann lýsti því yfir að tilgangslaust væri að halda áfram að kanna hagsmunatengsl hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Kristjáns Þórs Júlíussonar, vegna tengsla hans við sjávarútvegsfyrirtækið Samherja. Um það náðist samstaða í meiri hlutanum. Þessi samstaða þýðir að ráðherrann, sem sagði á opnum fundi með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hann hefði ekkert að fela í þessu máli, getur falið sig á bak við það að meiri hluti nefndarinnar hafi ákveðið að ekkert sé að finna, ekkert að sjá hér eins og sagt er. Meiri hlutinn rannsakar sem sagt sjálfan sig og kemst að því að ekkert sé athugavert við stjórnarhætti ráðherra síns. Það er auðvitað ekki mjög trúverðug niðurstaða, það verður að segjast eins og er. Sú málsmeðferð meiri hlutans setur einnig hættulegt fordæmi gagnvart skýlausum rétti minni hlutans til að hafa eftirlit með verklagi og störfum ráðherra sem sitja einmitt í skjóli meiri hlutans. Hreinlegast hefði verið fyrir meiri hlutann að afgreiða málið með skýrslu að aflokinni gagnaöflun og gestakomum til að ræða mætti málið í þingsal en meiri hlutinn hefur ekki minna að fela en svo að hann getur ekki hugsað sér að ræða þetta mikilvæga mál í þingsal.
Herra forseti. Það er víst þannig að u.þ.b. helmingur af íslenskum landvistkerfum eru metin í lélegu vistfræðilegu ástandi. Ríkir mikið ójafnvægi í kolefnisbúskap þessara kerfa og það verður líka mikil losun gróðurhúsalofttegunda frá löskuðum vistkerfum. Áætlað er að um 8 milljónir tonna af koldíoxíðsígildi losni frá framræstu votlendi ár hvert en það er minna vitað um losun frá röskuðum þurrlendisvistkerfum eða fullkomlega eyddu landi. Til þess að geta staðið við þær skuldbindingar sem stjórnvöld hafa undirgengist í gegnum samkomulag Íslands við ESB og Noreg um sameiginleg markmið um minni losun slíkra lofttegunda frá landi fyrir árið 2030, og þá innan Parísarsamkomulagsins, þarf sannreynanlegar upplýsingar um losunina. Sama gildir vegna markmiða ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutlaust Ísland 2040. Á síðasta hausti kom hingað ráðgjafateymi frá ESB til að vinna með okkur að úttekt á losun og bindingu innan svokallaðs landnýtingarhluta. Í úttektinni kom fram að ítarlegri upplýsingar um losun frá röskuðu landi eru annað af tveimur lykilatriðum sem Ísland þarf að bæta til að efla kolefnisbókhaldið, sem nauðsynlegt er. Þess vegna þarf að setja upp fimm ára grunnmælingaverkefni. Það er þá verkefni sem er samstarfsverkefni Landgræðslunnar, Landbúnaðarháskóla Íslands og Skógræktarinnar. Stjórnvöld þurfa að fjármagna það sérstaklega og áætluð fjárþörf er um 100 millj. kr. á ári í fimm ár. Þetta verkefni þolir enga umtalsverða bið, herra forseti, enda er það sameiginleg áskorun til allra flokka á Alþingi að tryggja sem best framtíð fólks í þessum efnum og slík alvörumál krefjast mikils metnaðar.
Virðulegur forseti. Ýmis konar stórmál ganga yfir okkur þessa dagana og ég hef smááhyggjur af því að það sem er kannski stærsta málið sem hefur frést af í dag kom ekki alveg strax í fréttirnar. Eitt af því, sem er risastór frétt, er yfirlýsing sem kemur frá Ragnari Þór Ingólfssyni, formanni VR. Hann segir, með leyfi forseta: „Í ljósi yfirlýsinga stjórnvalda vegna kjarabaráttu hjúkrunarfræðinga um að öll vinna sé samkvæmt því leiðarljósi sem var markað með lífskjarasamningnum […]. Stjórn VR styður í einu og öllu kjarabaráttu hjúkrunarfræðinga og allra stétta og gerir ekki kröfu um að aðrir fái það sama eða minna en við fengum heldur fögnum við því ef aðrir ná betri árangri sem við getum svo haft að leiðarljósi í næstu samningum.“ Það er nefnilega dálítið áhugavert að takmark stjórnvalda sé einmitt lífskjarasamningurinn gagnvart stéttum sem fengu ekki að semja þar um. Það segir enn fremur í yfirlýsingunni, með leyfi forseta: „Því skal svo haldið til haga að það eina sem raunverulega ógnar lífskjarasamningnum eru stjórnvöld sjálf. Það stendur ekki steinn yfir steini þegar kemur að efndum loforða og hefur mest allur tími og vinna verkalýðshreyfingarinnar farið í það að endursemja og krefja sömu stjórnvöld um sömu hluti og samið var um og skrifað var undir.“ Svo segir síðar: „Og fátt sem getur komið í veg fyrir að samningum verði sagt upp í haust.“ Þetta er ekki lítil frétt. Þetta er stór frétt. Það er stórkostlega alvarlegt mál ef ekki er verið að sinna því sem skrifað var undir í lífskjarasamningunum gagnvart ýmsum atriðum sem stjórnvöld lofuðu aðkomu að og að samningum, sem ekki er staðið við, sé haldið að öðrum starfsstéttum og þær eigi að fara eftir þeim viðmiðum. [[Forseti hringir.]]Stjórnvöld geta ekki lengur falið sig á bak við plögg sem þau hafa sjálf gert marklaus.
Herra forseti. Haft er eftir formanni Landssambands lögreglumanna í fjölmiðlum í morgun að kjaraviðræður lögreglumanna við íslenska ríkið gangi mjög hægt og í raun ekki neitt. Hann segir að viðræðurnar séu í raun í algjörri pattstöðu og bætir við að þolinmæði lögreglumanna sé á þrotum. Í fréttinni kemur einnig fram að eitt af því sem viðræðurnar strandi á sé að lögreglumenn fái ekki útkljáðar bókanir frá síðustu kjarasamningum. Þar er til að mynda bókun um svokallað vopnaálag lögreglumanna sem þeir fá enga úrlausn í þrátt fyrir að harkan í afbrotum hafi sífellt aukist og lögreglumenn megi búast við því hvenær sem er, jafnvel einir á ferð, að þurfa að takast á við harðsvíraða afbrotamenn, eins og hefur reyndar margoft komið fram í skýrslum greiningardeildar ríkislögreglustjóra á umliðnum árum um aukna hörku í mörgum brotaflokkum. Ríkið hefur ekki staðið við þessa bókun þrátt fyrir að hún hafi verið hluti af samningi við lögreglumenn. Að stærstum hluta virðast viðræðurnar stranda á þessu. Í hvaða stöðu eru lögreglumenn sem hafa ekki verkfallsrétt og geta ekki beitt neinum ráðum til að fá kjör sín leiðrétt? Þeir verða í raun að láta þvermóðsku stjórnvalda og viðsemjenda sinna yfir sig ganga og vonast eftir góðu veðri. Herra forseti. Staðreyndin er auðvitað sú að kjör lögreglumanna hafa smám saman færst langt frá sambærilegum stéttum allar götur frá því að þeir afsöluðu sér verkfallsréttinum gegn því að laun þeirra fylgdu ákveðnum viðmiðunarstéttum. Ég lagði fram frumvarp í haust um að færa lögreglumönnum verkfallsréttinn að nýju. Margir þingmenn í þessum sal studdu sambærilegt frumvarp fyrir nokkrum árum, skömmu eftir hrun, og töluðu fyrir því hér úr þessum stól, þingmenn sem hér sitja enn og sitja sumir núna í stjórn. Hvar er stuðningur þeirra við lögreglumenn núna?
Virðulegi forseti. Nú hillir undir afgreiðslu samgönguáætlunar. Í henni eru margar stórar og mikilvægar framkvæmdir undir sem líklegar eru til að skapa ný tækifæri í íslensku samfélagi og stuðla að allra handa nýsköpun. Þar á meðal er samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins sem fær staðfestingu hér á Alþingi þegar samgönguáætlun verður samþykkt með fjárlögum hverju sinni og með samþykkt frumvarps um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu, en 2. umr. um það frumvarp er á dagskrá Alþingis í dag. Stóru tímamótin með sáttmálanum eru að með honum sameinast ríkið og sex sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu um samgönguskipulag fyrir alla íbúa á höfuðborgarsvæðinu, hvaða ferðamáta sem þeir kjósa. Það er ekki bara samkomulag um skipulag heldur líka um fjármögnun, uppbyggingu mannvirkja og almenningssamgöngur til 15 ára. Samvinna sveitarfélaganna um skipulag umferðar um svæðið í heild er risastórt skref og aðkoma ríkisins tryggir samspil við umferð að og frá svæðinu í flugi, um hafnir og stofnbrautir, m.a. með tengingu við skipulag Sundabrautar en gert er ráð fyrir að tillögur um legu hennar liggi fyrir í lok sumars. Í samgöngusáttmálanum er gert ráð fyrir umtalsverðum framkvæmdum við innviði allra samgangna á höfuðborgarsvæðinu, stofnbrautir, sérakreinar fyrir forgangsumferð, göngu- og hjólastíga, auk þess sem átak verður gert í umferðarstýringu. Greiningarvinna vegna útboðs á ljósastýringu er hafin en betri umferðarstýring getur haft veruleg áhrif á umferðarflæði. Tilgangur samgöngusáttmálans er að flýta framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu. Uppfærð framkvæmdaáætlun samgöngusáttmálans verður áfram hluti af samgönguáætlun [[Forseti hringir.]]og þannig er aðkoma Alþingis tryggð. Virðing allra samningsaðila fyrir samkomulaginu og heilindi í vinnu að framgangi þess er svo lykill að árangri.
Herra forseti. Formaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, kom í veg fyrir að Þorvaldur Gylfason, sem hefur getið sér gott orð sem hagfræðingur á alþjóðavísu, fengi starf sem honum hafði boðist. Formaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, beitti sér og nýtti sér stöðu sína til að refsa Þorvaldi Gylfasyni fyrir að tjá sig um þjóðmál í ræðu og riti. Hæstv. ráðherra starfar í umboði Alþingis. Alþingi getur aldrei samþykkt og á aldrei [[Forseti hringir.]]að samþykkja að ráðherra beiti sér með þessum hætti. Ég vænti þess að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sinni skyldum sínum og taki [[Forseti hringir.]]þetta mál fyrir á fundi. [[Gripið fram í: Heyr heyr.]]
Forseti hefur vissar efasemdir um að umræða um þetta eigi heima undir fundarstjórn forseta.
Hæstv. forseti. Við í Miðflokknum munum sitja hjá í þessu máli þar sem enn hafa ekki verið veittar viðhlítandi skýringar á fjölgun starfsmanna Menntasjóðs. Einnig er sérstakt að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir auknum umsvifum annarra stofnana en samhliða því er þó ekki gert ráð fyrir fjölgun starfsmanna hjá þeim. Í ljósi þess hefði verið æskilegt að gera nánari grein fyrir þessum kostnaðarlið. Að lokum verður að skýra betur hvernig flokka beri stofnunina. Það er enn allt á huldu og spurning af hverju verið er að búa til nýjan sjóð í stað þess að laga einfaldlega LÍN.
Virðulegur forseti. Það er afar ánægjulegt að vera hér í dag og greiða atkvæði um þetta tímamótafrumvarp. Eftir því hefur lengi verið beðið. Við erum að gera stórkostlega kerfisbreytingu með hagsmuni námsmanna í huga. Nefndin sem haft hefur málið til umfjöllunar, hv. allsherjar- og menntamálanefnd, hefur unnið mjög vel saman. Ráðuneytin hafa verið liðleg og svarað öllum okkar spurningum og hafa margoft komið með minnisblöð og til fundar við nefndina. Ég tel því að málið sé afar vel búið, að öllum spurningum hafi verið svarað sem hægt er að svara í ljósi þeirrar óvissu sem nú ríkir almennt. Ég mun segja já. Ég þakka fyrir vel unnin störf.
Virðulegur forseti. Við styðjum málið og sömuleiðis allar breytingartillögur sem lagðar hafa verið fram. Mig langar að þakka meiri hlutanum fyrir að taka tillit til athugasemda við 12. gr., um upplýsingaskyldu ríkisskattstjóra. Sú umræða átti sér stað við 2. umr. og er ágætt að ákvæðinu sé breytt á þann hátt sem meiri hlutinn leggur til. Þó get ég ekki annað en gagnrýnt það að í allsherjar- og menntamálanefnd var umræðan um 26. gr. varla til staðar. Meiri hlutinn komst að niðurstöðu áður en sá fundur var haldinn þannig að nefndin ræddi það ekki öll saman, sem ég hefði annars talið betra. Í samræmi við það ákvað meiri hlutinn ekki að leggja fram brottfall 26. gr. og vísa ég í 2. umr. til nánari skýringa á því. Því hef ég aftur lagt fram þá breytingartillögu að fella ákvæðið brott. Ég segi að lokum að þótt ýmsir gallar séu á þessu frumvarpi, að mínu mati og fleiri, sér í lagi það að mér er ekki enn ljóst hvernig tryggja eigi framfærslu stúdenta, er þetta mjög jákvæð breyting og ég styð málið í heild.
Virðulegi forseti. Samfylkingin styður þetta mál enda er hér um að ræða framfaraskref fyrir flestöll heimili í landinu, sem þetta er mikið hagsmunamál fyrir. Þó vil ég segja að við hefðum kosið að betur hefði verið búið um hnútana hvað varðar framfærslu, að tryggilegar hefði verið gengið frá málum þar þannig að framfærsla sé tryggð. Og eins hefðum við viljað sjá ábyrgðir falla niður á lánum sem eru í vanskilum. Engu að síður styðjum við málið.
Virðulegi forseti. Ég er sammála því sem fram hefur komið, hér er verið að stíga jákvætt og gott skref. Margt er gott í þessu frumvarpi. En eins og aðrir í minni hlutanum hefði ég viljað sjá að stigið hefði verið fastar niður, að við hefðum nálgast frumvarpið út frá þeirri stöðu sem við erum í í dag sem samfélag með þá pólitísku sýn að ætla að veðja markvisst á menntun, rannsóknir, nýsköpun og um leið á stöðu námsmanna. Í þeim tilgangi lagði Viðreisn til beina námsstyrki í þágu námsmanna til að ná því markmiði fram að stúdentar geti lifað af náminu, en líka til að senda þau pólitísku skilaboð að menntun er liður í endurreisninni.
Virðulegur forseti. Þetta eru löngu tímabærar úrbætur á lögum um námslán, heildarendurskoðun sem lengi hefur verið beðið eftir. En á sama tíma er ný heildarendurskoðun boðuð. Þá skiptir gríðarlegu máli að endurskoða framfærsluviðmið námsmanna. Í dag eru þau helmingur af lágmarkslaunum, 185.000 kr. fyrir einstæða námsmenn, sem er varla hægt að lifa á. Svo skulum við ekki gleyma því að við erum að samþykkja þessi lög í skugga þess að um 40% námsmanna horfa fram á atvinnuleysi í sumar. Úrræði stjórnvalda til að koma til móts við það eru hönnuð fyrir tveggja mánaða vinnu þegar sumarið er þrír mánuðir. Það verður að laga strax.
Herra forseti. Ég fagna frumvarpinu sem við erum vonandi að fara að samþykkja hér í dag. Þetta er löngu tímabært, hefur verið lengi í smíðum og lagt fram hér áður, fyrir einhverjum árum, þar sem gerð var tilraun til að mæta því sem ítrekað hefur verið kallað eftir, þ.e. að búa til betra kerfi en nú er til staðar. Það tel ég að við séum að gera hér. Það verður endurskoðað eftir þrjú ár sem ég tel mikilvægt. Þegar við erum að gera stórar kerfisbreytingar getur alltaf eitthvað farið fram hjá okkur sem vert er að skoða að ekki svo löngum tíma liðnum. En frumvarpið er gott og ég tel að við náum utan um helstu málaflokka sem hér hafa verið gagnrýndir. Ég er ekki sammála því að spurningum hafi ekki verið svarað. Hins vegar getur vel verið að okkur líki ekki svörin. Það er svo aftur allt annar handleggur. Spurt er um kostnaðinn sem okkur finnst mikill. Við höfum lagt til að horft verði til þess að allir þeir starfsmenn sem lagt er upp með verði ekki ráðnir á einu bretti heldur hægt og rólega [[Forseti hringir.]]til að sjá hverju fram vindur og hversu margir koma til með að nýta sér nýja sjóðinn eins og hann er fram settur. [[Forseti hringir.]]Þetta er gott framtak og löngu orðið tímabært að frumvarp eins og þetta verði að lögum.
Virðulegi forseti. Ég vildi rétt koma því áleiðis að hér er gott mál á ferðinni sem ríkisstjórnin hefur verið með á stefnuskrá sinni, orkuskipti bíla og hleðslubúnaður í fjölbýlishús. Fram kom fram í nefndinni að um síðustu áramót var virðisaukaskattur felldur niður af tækjum og búnaði fyrir slíkar framkvæmdir og í Covid-tillögu ríkisstjórnarinnar var líka felldur niður virðisaukaskattur af vinnu á heimilum. Málið er mjög gott og mun ég greiða því atkvæði.
Hæstv. forseti. Ég tel, og þingflokkur Miðflokksins þar með, að enn sé margt órætt um ýmsar hliðar málsins, m.a. möguleika á að breyta ákvæðum um kostnaðarskiptingu, leiðir til að tryggja réttindi allra húseigenda og möguleika á að tryggja húseigendum styrki til uppsetningar á hleðslubúnaði. Þá eru einnig ýmis óljós atriði í frumvarpinu sem skýra hefði mátt nánar. Vegna þessa getum við þingmenn Miðflokksins ekki stutt samþykkt málsins að óbreyttu.
Virðulegur forseti. Ég gerði smáathugasemd við orðalag í sambandi við málefni hreyfihamlaðra í fjöleignarhúsum. Ég trúi því og treysti að séð verði til þess þegar settar verða upp hleðslustöðvar fyrir rafmagnsbíla í fjöleignarhúsum að þær virki einnig fyrir hreyfihamlaða. Á þeim forsendum segi ég já við þessu frumvarpi.
Forseti. Við greiðum nú atkvæði um varnir gegn hagsmunaárekstrum æðstu stjórnenda ríkisins. Málið er framfaraskref og það er margt gott í þessu frumvarpi að finna en þar er ekkert sjálfstætt eftirlit með því að reglunum verði fylgt og ekki nóg með það, þar er nákvæmlega ekkert að finna um eftirlit með því að ráðherrar fylgi reglum um skráningu hagsmuna sinna. Hvers vegna ekki? Skýrustu svörin sem ég hef heyrt er að ekki hafi náðst samstaða í meiri hlutanum um sjálfstætt eftirlit, nú eða eftirlit yfir höfuð, gagnvart því hvernig ráðherrar sinna vörnum sínum gegn hagsmunaárekstrum. Meiri hlutinn náði þó samstöðu fyrir helgi þegar hann lýsti því yfir að það væri tilgangslaust að halda áfram að kanna hagsmunatengsl hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Kristjáns Þórs Júlíussonar, vegna tengsla hans við sjávarútvegsfyrirtækið Samherja. Um það náðist samstaða í meiri hlutanum. Virðulegi forseti. Aðhald og eftirlit sjálfstæðra aðila er mikilvæg forsenda fyrir trausti. Ég vona því að þessi lög verði styrkt áður en langt um líður.
Virðulegur forseti. Auknar skorður við hagsmunaárekstrum æðstu valdhafa eru mikilvægar. Hér er t.d. komið böndum á samskipti stjórnsýslunnar við lobbíista, svokallaða hagsmunaverði, úti í bæ sem skiptir miklu máli til að ákvörðunartaka innan stjórnsýslunnar sé skýr og gagnsæ. Hvað varðar allt sem snýr inn á við eru málin hins vegar öllu lausari í reipum. Það sem snýr að stjórnmálamönnunum sjálfum og nánasta samverkafólki þeirra er mun lausreifaðra. Það er ekki sjálfstætt eftirlit með þeim hópum og hagsmunaskráningu þeirra og ekki verða settar skorður á möguleika aðstoðarmanna til að ganga beint úr því starfi í starf hagsmunavarðar þrátt fyrir að það sé sá hópur sem lögin fjalla um sem líklegast er að velji sér þann frama að loknum störfum fyrir hið opinbera. Einn af hverjum átta aðstoðarmönnum til þessa hefur valið sér þann framgang sem næsta skref eftir aðstoðarmansstarfið.
Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir að hafa lokið umfjöllun um þetta mikilvæga mál sem felur í sér mjög mikilvæg framfaraskref til að treysta varnir gegn hagsmunaárekstrum. Í tilefni af þeirri umræðu sem átt hefur sér stað um þetta mál vil ég segja að aukið gagnsæi er langmikilvægasta eftirlitið með lýðræðislega kjörnum fulltrúum. Frumvarpið felur svo sannarlega í sér aukið gagnsæi um hagsmunaskráningu stjórnmálamanna og æðstu handhafa framkvæmdarvalds. Það mun fela í sér aukið eftirlit með störfum þeirra um leið og teknar eru upp nýjungar á borð við skráningu samskipta við hagsmunaverði, sömuleiðis til að tryggja þetta aukna gagnsæi sem skiptir svo miklu máli til að byggja upp traust. Þetta frumvarp, verði það að lögum, sem ég svo sannarlega vona, er mikið framfaraskref til að treysta og efla traust á stjórnmálum og stjórnsýslu.
Virðulegur forseti. Alþingi og stjórnvöld þurfa sárlega á því að halda að traust almennings á þeim aukist eða verði endurreist, skulum við segja. Hér er viðleitni í þá átt, en aðeins hálf leiðin farin. Í trausti þess að hugurinn beri mann hálfa leið í viðbót styðjum við þetta frumvarp, en það hefði mátt gera miklu betur.
Virðulegi forseti. Ég eins og aðrir fagna þessu frumvarpi. Ég tel að það sé þarft og markmiðið með því er sannarlega gott. Markmiðið er að efla traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Ég hef hins vegar ákveðnar áhyggjur af því að niðurstaðan verði ekki sú að efla traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Regluverk eins og þetta getur aldrei fyllilega náð fram tilgangi sínum þegar eftirlitsþáttinn vantar. Það er í reynd niðurstaðan í þessu máli. Eftirlitsþáttinn vantar, hann er a.m.k. svo veikburða að það er í sjálfu sér til þess fallið að draga úr því trausti sem ætlunin er að skapa.
Virðulegur forseti. Það er mikið framfaraskref sem við stígum hér með samþykkt þessa frumvarps, eins og kom fram í nánast öllum umsögnum sem skilað var til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, í orðum gesta og umfjöllun nefndarinnar almennt. Mér hefur þótt athyglisvert að fylgjast með fulltrúum minni hlutans tala sig upp í það í þessu máli að hér sé eitthvað brogað, þetta sé ekki alveg nógu gott, og setja þetta í samband við ég veit ekki hvað vegna þess að ekki náðu allar tillögur hv. fulltrúa minni hlutans inn í endanlegt frumvarp eins og eðlilegt er. Reglulega hefur tilvitnun í Megas félaga minn komið upp í kollinn á mér: fiskisagan flýgur úr sjónmáli /er flugufóturinn vex að rúmmáli. Við erum hér að stíga gríðarlegt framfaraskref sem allir eru sammála um. Ég held, hæstv. forseti, að við eigum að horfa til þess, en ekki til þess hvort við fengum öll að hafa allt eins og við vildum hafa það.
Hæstv. forseti. Sá sem hér stendur var með fyrirvara á þessu máli milli 1. og 2. umr. en er nú skilyrðislaust með á málinu ásamt hv. þm. Ólafi Ísleifssyni. Málið tók breytingum í sambandi við smitvarnir þar sem lagt er til að kveðið verði skýrar á um starfsemi sóttvarna- og einangrunarstöðva. Það var líka lagt til að heimildir Matvælastofnunar verði skýrðar nánar í þeim tilfellum þegar um alvarlega smitsjúkdóma er að ræða, óeðlileg eða óútskýrð áföll eða ef rökstuddur grunur er um smitsjúkdóm í sóttvarna- eða einangrunarstöð. Þetta er því hið besta mál eins og það er lagt fram í dag og mun ég greiða atkvæði með því.
Virðulegur forseti. Hér er um að ræða mikilvægt þingmál sem fjallar um gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustunni. Málið á sér þó nokkurn aðdraganda en um þessi mál var fjallað á heilbrigðisþingi í haust sem leið. Um er að ræða leiðarljós við veitingu heilbrigðisþjónustu og ákvarðanir á því sviði. Gildin í tillögunni eru mannhelgi, þörf og samstaða og loks hagkvæmni og skilvirkni í mikilvægisröð. Ég vil við þessa atkvæðagreiðslu þakka fyrir þá breiðu samstöðu sem fram kemur í nefndaráliti við málið og þakka velferðarnefnd fyrir vinnuna. Með atkvæðagreiðslunni tryggjum við að gildi og forgangsröðun verði fyrir hendi fyrir íslenskt heilbrigðiskerfi og þessi ályktun Alþingis verði lögð til grundvallar óháð kosningum eða breytingum á pólitísku landslagi. Það er mikið gæfuspor sem íslenskt heilbrigðiskerfi á skilið.
Hæstv. forseti. Við þingmenn Miðflokksins munum sitja hjá í þessu máli þar sem orðalagsbreyting í þingsályktunartillögunni gekk ekki nógu langt að okkar mati þar sem með óbeinum hætti er verið að vega að einkarekstri í heilbrigðisþjónustu.
Virðulegi forseti. Það hefur verið sérlega ánægjulegt að vinna að þessu máli í hv. velferðarnefnd. Undirbúningur og aðdragandi hefur verið til fyrirmyndar og er ástæða til að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra og velferðarnefnd fyrir samstarfið í málinu. Með tillögunni náum við sem samfélag saman um þau gildi sem við viljum að liggi til grundvallar þeim sjálfsögðu mannréttindum sem heilbrigðisþjónusta á að vera. Sú leiðsögn mun vísa veginn til framtíðar og festa í sessi þau kjarnagildi sem við sem þjóð getum verið sammála um að hafa í hávegum í heilbrigðisþjónustu á Íslandi.
Herra forseti. Margir hafa unnið að þessu máli af góðum hug. Svo bar við í umræðum í gær að eftir að framsögumaður nefndarálits, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, hafði ítrekað fjallað um hugtakið mannhelgi í ræðu sinni spurði hv. þm. Birgir Þórarinsson hv. framsögumann hvort mannhelgin næði til óborinna barna í móðurkviði. Svaraði hv. þingmaður efnislega á þá leið að svo væri ekki, enda hefðu ófædd börn verið skilgreind þannig að mannhelgin tæki ekki til þeirra. Um þá afstöðu mætti hafa mörg orð en ég læt duga að segja að mér þykir ekki fara vel á [[Forseti hringir.]]því að hv. þingmaður og aðrir hv. þingmenn -
Forseti telur ekki við hæfi að hv. þingmaður víki svona að öðrum þingmanni þegar hann er að gera grein fyrir atkvæði sínu. Hér er um það að ræða að þingmenn gera grein fyrir atkvæði sínu en nota ekki það tækifæri til árása á aðra þingmenn sem ekki geta tekið til máls eftir að annar hefur hafið að gera grein fyrir atkvæði sínu. Þeir sem í hlut eiga eru þar af leiðandi dauðir í umræðunni og verða að sæta ákúrum án þess að geta borið hönd fyrir höfuð sér. Forseti biður hv. þingmann að láta af því að vitna með þessum hætti til afstöðu annarra þingmanna.
Herra forseti. Ég mun ekki greiða atkvæði um þetta mál.
Herra forseti. Ég styð að sjálfsögðu efni þessarar tillögu og fagna góðri umræðu sem átti sér stað í þingsal um málefnið fyrir nokkrum vikum að frumkvæði hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar. Efnið er kallað til okkar í dag og á öllum tímum svo sem. Það er mikilvægt í síkviku umhverfi heilbrigðisþjónustu, þar sem flóra fagstétta og þekkingar er rík, viðhorfin sömuleiðis og væntingar og eftirspurn borgaranna er vaxandi og eindregnari eftir því sem tímar líða. Alþjóðlegur bragur og fjölmenning setur æ meiri svip sinn á þann hóp sem starfar að mikilvægum málefnum heilbrigðisþjónustu hér á landi og því er þetta efni líka svo tímabært að það kallast á við almennt gildismat, siðfræði og siðferðileg álitamál á sama tíma og við höldum mjög á lofti kröfunni um hagkvæmni og skilvirkni á öllum sviðum. Þetta er umræðuefni sem verður ekki afgreitt í eitt skipti fyrir öll. Það er stöðugt í deiglunni.
Forseti. Bara mjög stutt: Þetta grín sem forseti var með, um það að málið geti gengið til 3. umr. ef enginn hreyfir andmælum, það er reglan. Það er reglan sem alltaf hefur verið. Forseti hnýtir að óþörfu í þingmann sem er að gagnrýna að hann sé að taka sér vald samkvæmt 80. gr. sem hann hefur aldrei haft, fékk í Covid og vill halda í. Við samþykkjum það ekki.
Þessi skilaboð eru móttekin. Forseti skal reyna að halda aftur af kátínu sinni.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar, um frumvarp til laga um Orkusjóð. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ingva Má Pálsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Valdimar Össurarson frá Valorku ehf., Jón Ingimarsson frá Landsvirkjun, Jakob Björnsson frá Orkusjóði, Trausta Baldursson frá Náttúrufræðistofnun Íslands, Lárus M.K. Ólafsson frá Samtökum iðnaðarins og Sigurð Inga Friðleifsson frá Orkusjóði. Nefndinni bárust umsagnir og erindi frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Landsvirkjun, Náttúrufræðistofnun Íslands, Ríkisendurskoðun, Samtökum iðnaðarins og Valorku ehf. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði sér lög um Orkusjóð og felld niður 8. gr. laga um Orkustofnun sem kveður á um sjóðinn og hlutverk hans. Um leið er hlutverki Orkusjóðs breytt í þá átt að sjóðurinn fái svigrúm til að styrkja orkutengd verkefni í samræmi við almenna stefnumótun stjórnvalda á sviði orkumála, nýsköpunar, byggðamála og loftslagsmála. Reglugerðum um Orkustofnun, nr. 400/2009, og um Orkusjóð, nr. 185/2016, verði einnig breytt til samræmis. Ein meginbreytingin felst í breyttu hlutverki Orkusjóðs sem ekki verði lengur afmarkað við að styðja við verkefni sem draga úr nýtingu jarðefnaeldsneytis, heldur einnig verkefni sem stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni á sviði orkumála og orkutengd verkefni í samræmi við áherslur og stefnumótun stjórnvalda. Með frumvarpinu er lagt til að í stað þess að ráðherra skipi þriggja manna ráðgjafarnefnd skipi hann þrjá einstaklinga í stjórn sjóðsins. Nokkur umræða varð í nefndinni um skipun stjórnar og hvort setja ætti frekari skilyrði en nú er gert við skipun ráðgjafarnefndarinnar út frá hæfisreglum stjórnsýslulaga og þekkingu á málaflokknum, með vísan til þess að um er að ræða ráðstöfun á opinberu fé. Í því samhengi vill meiri hlutinn benda á að með 3. gr. reglugerðar nr. 185/2016, um Orkusjóð, er kveðið á um að ráðgjafarnefndinni sé skylt að leita umsagnar Orkustofnunar eða annarra sérfræðinga eftir því sem við á, áður en tillaga er gerð til ráðherra um styrki eða lánveitingu úr Orkusjóði eða niðurfellingu á endurgreiðsluskyldu lána. Jafnframt starfar ráðgjafarnefndin samkvæmt verklagsreglum nr. 654, samanber auglýsingu í Stjórnartíðindum frá 29. júní 2016, en reglurnar eru settar á grundvelli fyrrgreindrar reglugerðar. Þar segir að þeir einstaklingar sem sitji í ráðgjafarnefnd skuli gæta að hæfisreglum við ákvarðanatöku og að við mat á vanhæfi skuli hafa til hliðsjónar ákvæði stjórnsýslulaga. Meiri hlutinn telur, með vísan til þess að í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að ekki sé að öðru leyti gert ráð fyrir breytingu á fyrirkomulagi á skipun í stjórn, að ekki sé þörf á að leggja til breytingar þar á og áréttar meiri hlutinn að í því felst sá skilningur að í reglugerð sé áfram kveðið á um skyldu stjórnar til að leita umsagnar Orkustofnunar eða annarra sérfræðinga við gerð tillagna til ráðherra. Jafnframt sé skýrt að þegar kemur að skipun í stjórn sé farið að hæfisreglum stjórnsýslulaga, og á sama hátt sé gætt að ákvæðum stjórnsýslulaga við mat á mögulegu vanhæfi stjórnarmanns við meðferð og afgreiðslu mála. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Orkusjóður verði fjármagnaður með framlögum úr ríkissjóði á grundvelli fjárlaga hverju sinni, sem og vaxtatekjum sjóðsins, samanber 6. gr. frumvarpsins. Í umsögn Ríkisendurskoðunar er bent á að samkvæmt því teldist Orkusjóður A-hluta ríkisstofnun og þyrfti því að gera sérstök reikningsskil sem yrðu hluti A-hluta ríkisreiknings. Þá vekur Ríkisendurskoðun einnig athygli á því í minnisblaði til nefndarinnar að mögulega sé skörun við ákvæði laga um opinber fjármál. Fjármála- og efnahagsráðuneytið tekur undir ábendingarnar og bendir á að samkvæmt lögum um opinber fjármál eigi stjórn sjóðsins hvorki að geta flutt fjárheimildir á milli ára né talið vaxtatekjur til tekna sjóðsins. Meiri hlutinn fellst á þessi sjónarmið en áréttar mikilvægi þess að við lagasetningu sé gætt samræmis við lög um opinber fjármál og leggur til breytingar þar á. Meiri hlutinn telur þó mikilvægt að við ákvörðun um framlag til sjóðsins samkvæmt 6. gr. verði tekið tillit til þess að ekki verði hægt að ráðstafa vaxtatekjum af fé sjóðsins og þess að fjárheimildir færist ekki á milli ára. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Orðin „og vextir af fé sjóðsins“ í 6. gr. falli brott. 2. Orðin „ára eða“ í síðari málslið 1. mgr. 8. gr. falli brott. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir þetta álit rita Lilja Rafney Magnúsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Ásmundur Friðriksson, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson. Ég vil einnig óska eftir að málið verði tekið til atvinnuveganefndar á milli 2. og 3. umr. vegna mögulegrar smávægilegrar breytingar á málinu sem ég vil fara aðeins betur í gegnum.
Herra forseti. Ég vil þakka framsögumanni fyrir ágæta yfirferð yfir nefndarálitið. Þetta er mjög áhugavert mál að mörgu leyti enda gríðarlega mikilvægt að Orkusjóður sé efldur og styrktur og vonandi verða þau skref sem eru tekin til þess að gera það og auðvelda sjóðnum starfsemi sína. Mig langar að nýta tækifærið, herra forseti, og vekja athygli á því að ég sat reyndar fundinn í gegnum fjarfundabúnað þannig að ég var þátttakandi í umræðunni og tók í sjálfu sér þátt í öllu á fundinum. En þrátt fyrir það verð ég að viðurkenna að tvennt fór fram hjá mér og mig langaði að ræða það stuttlega við hv. framsögumann, sem er nú reyndar þegar búinn að óska eftir að málið verði kallað inn á milli 2. og 3. umr. Einhvern veginn fór það fram hjá mér við umræðuna í nefndinni að það kom mjög áhugaverð ábending frá Samtökum iðnaðarins um að Orkusjóður verði skyldaður til að birta opinberlega árlega skýrslu um starfsemi sína og úthlutun styrkja til verkefna. Ég veit að það var rætt í nefndinni á sínum tíma og var umræðan um það almennt jákvæð, enda held ég að það sé bara mjög gott mál að gagnsæi sé aukið, að það sé skýrt hvað sjóðurinn gerir hverju sinni. Mig langaði að kalla eftir afstöðu hv. framsögumanns gagnvart þeirri athugasemd Samtaka iðnaðarins og hvort ekki væri eðlilegt að skoða betur að bæta því við.
Herra forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir ábendingu hv. þingmanns um þennan þátt. Þetta var komið inn í drög og vinnslu málsins, varðandi rekjanleika og gagnsæi og verkefni sem er verið að vinna á vegum sjóðsins, og ég held að ég sé alveg 100% öruggur með að þetta sé hjá Orkustofnun í dag. Þá vinna menn slík gögn og það er bara mjög gott að sú ábending komi fram frá nefndinni um þau verkefni sem eru unnin og fjárveitingar og annað, hvernig farið sé með fjármagn. Þannig að það er allt í átt að gagnsæi og rekjanleika. Ég tek bara undir þessi sjónarmið.
Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni, Njáli Trausta Friðbertssyni, kærlega fyrir svarið og er glöð að heyra að hann sé til í að skoða þetta á milli umræðna. Í því samhengi kom sambærileg athugasemd frá Landsvirkjun varðandi einmitt mikilvægi þess að eftirlit sé haft með framvindu verkefna og mat gert á árangri þeirra og að öll skjöl með upplýsingum um verkefni og rekjanleika séu á hreinu. Þá var reyndar önnur áhugaverð athugasemd í umsögn Landsvirkjunar um mikilvægi þess að ráðherra setji í reglugerð nánari fyrirmæli um heimildir til að fella niður endurgreiðsluskyldu lántaka í tengslum við jarðhitaleit. Það sem er nefnilega svo áhugavert við Orkusjóð, og svo sem mjög marga aðra sjóði, er að hann styrkir svo ótalmargt, ólíka þætti orkuframleiðslu, mjög oft í því skyni að minnka t.d. olíunotkun sem hlýtur að vera markmið sem við tökum heils hugar undir. Það er samt sem áður mjög mikilvægt að það séu skýrar reglur og skýr rammi um hvernig það er gert og ég held reyndar að sjóðurinn hafi verið að gera það mjög vel fram að þessu. Telur hv. framsögumaður að ekki sé ástæða til þess að skoða þetta samhliða? Þetta er nánast það sama og Samtök iðnaðarins voru að benda á.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Það er einmitt það sem við þurfum að gera milli 2. og 3. umr., fara aðeins betur í gegnum umsagnir Samtaka iðnaðarins og Landsvirkjunar. Þetta er ótrúlega merkilegur sjóður með 50 ára sögu sem hefur átt stóran þátt í orkuskiptum á Íslandi og jarðhitavæðingu og við þurfum að fara aðeins betur í gegnum þá þætti sem snúa að því tvennu. Ég tek bara, eins og ég sagði í fyrra svari, undir þau sjónarmið sem hv. þingmaður kemur inn á og ég vona að við náum að afgreiða málið í nefndinni hratt og vel með tilliti til þeirra athugasemda.
Herra forseti. Orkusjóður er mjög mikilvægur sjóður fyrir uppbyggingu orkuinnviða á Íslandi. Markmiðin voru fyrst um rafmagn og hita og nú á að fara að útvíkka hlutverk þessa mikilvæga sjóðs svo það nái til sjálfbærni. En það sem vantar er það sem ég nefndi ítrekað við hv. framsögumann málsins, Njál Trausta Friðbertsson, í nefndinni, að hafið sé yfir vafa eins mikið og hægt er að ráðherra geti misnotað þetta vald. Það er hann sem samþykkir á endanum tilnefningar. Það eina sem ég lagði til var að við færum sömu leið og við fórum fyrir sex vikum varðandi Matvælasjóð. Skipað yrði fagráð, ekki bara þessir þrír aðilar sem ráðherra skipar sjálfur, ekki bara þannig að þeir geti leitað ráða einhvers staðar, nei, að það sé skylda, eins og við sögðum fyrir sex vikum, að skipa fagráð, skipað sjö aðilum úr háskólasamfélaginu, nýsköpunargeiranum, iðnaðinum, ekki bara að þessir þrír aðilar ráði sem ráðherra skipar og samþykkir svo. Við samþykktum um Matvælasjóð að skylt yrði að skipa sjö manna fagráð til að styðja fjögurra manna stjórn, ekki bara eins og er með Orkusjóð núna, þegar ráðherra á að skipa þrjá menn. Nei, skipað af hagsmunaaðilum í greininni líka. Ráðherra hafði enn þá minna vald þar en samt ákváðum við að setja inn fagráð til að styðja það, styðja að fleiri sjónarmið kæmust að og draga úr freistnivanda. En Matvælasjóður, sem við gerðum allt það fyrir, hefur það hlutverk að styrkja þróun og nýsköpun við framleiðslu og vinnslu matvæla í landbúnaði og sjávarútvegi á meðan Orkusjóður hefur miklu víðtækara, stærra og mikilvægara hlutverk fyrir hagsmuni landsins. [[Forseti hringir.]] Breytingartillaga mín liggur fyrir. Þegar málið verður tekið inn til nefndar milli 2. og 3. umr., þurfum við ekki að skoða þetta betur, hv. framsögumaður málsins, Njáll Trausti Friðbertsson?
Herra forseti. Ég tek svo sannarlega undir með hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni um mikilvægi Orkusjóðs í 50 ár. Varðandi orkuskipti og hitaveituvæðingu landsins: Þetta er ein helsta auðlind okkar og þar hefur Orkusjóður gegnt gríðarlega stóru hlutverki. Ef ég man rétt þá er það yfir 100 milljarða sparnaður fyrir íslenskt þjóðarbú á ári að hafa hitaveitu eins og við rekum hana í dag í stað þess að nota ýmsa aðra orkugjafa til að hita upp húsnæði á Ísland. Það er gríðarlega stórt og mikilvægt verkefni. Eins og ég kom inn á rétt áðan þegar ég flutti álit meiri hluta nefndarinnar er kveðið á um að ráðgjafarnefndinni eða stjórninni sé skylt að leita umsagnar Orkustofnunar og annarra sérfræðinga eftir því sem við á áður en gerðar eru tillögur til ráðherra um styrki eða lánveitingar úr Orkusjóði eða niðurfellingu á endurgreiðslu lána. Einnig er tekið fram í álitinu að jafnframt starfar ráðgjafarnefndin samkvæmt verklagsreglum nr. 654, með auglýsingu í Stjórnartíðindum frá 29. júní 2016, en reglurnar eru settar á grundvelli fyrrgreindrar reglugerðar. Þar segir að þeir sem sitji í ráðgjafarnefnd skuli gæta að hæfisreglum við ákvarðanatöku og að við mat á vanhæfi skuli hafa til hliðsjónar ákvæði stjórnsýslulaga. Eins og kemur fram í meirihlutaálitinu telur meiri hlutinn, með vísan til þess að í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að ekki sé að öðru leyti gert ráð fyrir breytingu á fyrirkomulagi á skipun í stjórn, að ekki sé þörf á að leggja til breytingar þar á og áréttar meiri hlutinn að í því felst sá skilningur að í reglugerð sé áfram kveðið á um skyldu stjórnar til að leita umsagnar Orkustofnunar og annarra sérfræðinga. Jafnframt sé skýrt tekið fram að við skipun stjórnar sé farið að hæfisreglum stjórnsýslulaga og á sama hátt sé gætt að ákvæðum stjórnsýslulaga við mat á mögulegu vanhæfi stjórnarmanns við meðferð og afgreiðslu mála. Þannig að það er álit meiri hluta nefndarinnar [[Forseti hringir.]]að hér sé nægilega tekið á málum sem snúa að þeim þáttum.
Forseti. Hv. framsögumaður málsins, Njáll Trausti Friðbertsson, segir að það sé mat meiri hluta nefndarinnar, og það er í nefndarálitinu og því greinilega mat nefndarinnar, að þau almennu hæfisskilyrði sem komu fram í nefndinni séu bara það, viðkomandi sé með hreint sakavottorð og svona. Það heldur ekki neitt. Og það þurfi að leita álits Orkustofnunar, eins aðila. Hjá Matvælasjóði, eins og við fórum yfir, er það ekki bara þannig að ráðherra skipi þrjá aðila eins og hjá Orkusjóði núna, sem hann ræður alla sjálfur, og samþykkir síðan tillögur frá þeim eða hafnar. Nei, hjá Matvælasjóði eru fjórir aðilar skipaðir í stjórn, þar af tveir frá hagsmunaðilum, og svo sjö manna undirnefnd, fagráð sem skal skipa og það verður að taka tillit til sjónarmiða þess. Hv. þingmaður er ekki að plata neinn ef hann heldur því fram að þetta sé ekki sterkari umgjörð til að tryggja faglegri sjónarmið, betri nýsköpunarsjónarmið, að betur verði farið með almannafé þegar umgjörðin er eins og við samþykktum hana fyrir sex vikum hjá Matvælasjóði. Það veit hv. framsögumaður málsins, Njáll Trausti Friðbertsson. Það er að sjálfsögðu hægt að hafa umgjörðina svoleiðis en ef hann vill það ekki og hann hefur sannfært meiri hluta nefndarinnar um að gera það ekki, sem sannfærir síðan meiri hlutann á þinginu um að gera það ekki, þá dregur hann allt það fólk með sér inn í það. Nú erum við að fara í sjálfbærnina, vindmyllur og svoleiðis, mögulega smávirkjanir. Hvað gerist ef síðan er úthlutað til félaga sem eru einhvern veginn háð eða tengd ráðherrum í hans hans, tengd þingflokki hans, félög tengd stjórnmálaflokkum í þessari stjórn fara að fá úthlutað úr sjóðnum? Menn fara að segja: Þetta er ekki gott. Eigum við ekki frekar að undirbyggja þetta með faglegum sjónarmiðum með sjö manna fagráði eins og við gerðum með Matvælasjóð sem tryggir það og heldur vel utan um það að ráðherrar freistist ekki til að misfara með almannafé þegar kemur að Orkusjóði og skemma orðspor sjóðsins eftir alla þessa góðu og frábæru vegferð? Við getum gert það. Það væri faglegt að gera það. Það væri skynsamlegt að gera það. Það væri gott fyrir okkur öll að gera það [[Forseti hringir.]]og við höfum tækifæri til þess milli 2. og 3. umr.
Herra forseti. Það kemur fram í frumvarpinu og meirihlutaáliti nefndarinnar að stjórninni sé gert að ræða við sérfræðinga og bera tillögur sínar undir sérfræðinga.
Eftir því sem við á.
„Skylt“ stendur í meirihlutaálitinu.
Við á.
Það er ráðherra sem tekur síðan lokaákvörðunina. Það kemur alveg skýrt fram í þeirri umgjörð sem hér er um að ræða. Síðan vil ég segja að ég skoðaði aðeins hverjir hafa setið í Orkusjóði á undanförnum 20 árum. Ég get ekki séð betur en þetta hafi bara gengið mjög vel, hæft fólk og vel störfum sínum vaxið í málaflokknum, enda hefur sagan verið ótrúlega góð og öflug allan þennan tíma.
Við erum að breyta því núna.
Við erum hér með hæfisreglur, við erum með stjórnsýslureglur sem vísað er til að gildi um þetta eins og annað, um hæfi og annað sem við kemur rekstri sjóðsins, sem við erum hér að setja ný lög um. Þannig að við teljum ekki þörf á því. Þetta hefur gengið vel og er mjög skýrt hvað verið er að leggja til, í hvað lög er vísað, þannig að við teljum að það sé mjög fullnægjandi hvernig staðið er að málum.
Forseti. Megnið af því sem ég fer yfir í þessari ræðu kom fram í andsvörum við hv. framsögumann málsins, Njál Trausta Friðbertsson. Kannski að ég fari aðeins yfir málið og lýsi í hverju breytingartillaga mín felst. Við ræðum frumvarp til laga um Orkusjóð. Taka á það hlutverk sem Orkusjóði hefur verið falið og setja inn í Orkustofnun og búa til sérstakan sjóð um það. Eins og ég nefndi áðan vorum við að samþykkja lög um Matvælasjóð fyrir sex vikum síðan. Frumvarpið kom frá ráðherra, hann skipar stjórn fjögurra manna, tveir eru skipaðir eftir tilnefningu hagsmunaaðila og ráðherra skipar hina tvo. En atvinnuveganefnd, sem við hv. þingmenn, Njáll Trausti Friðbertsson og ég, sitjum í, vildi bæta við sjö manna fagráði til að hleypa fleirum að og hafa betri og faglegri aðkomu, það yrði að skipa slíkt ráð og leita til þess eftir sjónarmiðum og samráði. Það er til að úthlutanir af almannafé úr sjóðnum séu faglegar og ákveðnar út frá sem flestum sjónarmiðum sem skipta hagkvæmni og skilvirkni þessa sjóðs máli og að vel sé farið með almannafé. Þetta settum við inn um Matvælasjóð. Breytingartillaga mín er sú að það verði líka þannig hvað varðar Orkusjóð. Samkvæmt frumvarpinu skipar ráðherrann þrjá aðila, hann skipar þá alla sjálfur, og þeir eiga að leita sér ráðgjafar hjá Orkustofnun og einhverjum öðrum aðilum ef tilefni er til. Þeir þurfa ekkert endilega gera það, en geta það ef þeir sjá tilefni til. Hvað Matvælasjóð varðar, sem við settum lög um fyrir sex vikum síðan, ákváðum við að skipað yrði fagráð sjö aðila, úr háskólasamfélaginu, nýsköpunarsamfélaginu, iðnaðinum, og að það yrði að hafa samráð við fagráðið við útdeilingar úr sjóðnum. Hvers vegna skiptir það máli? Jú, það skiptir máli vegna þess að eins og hv. þingmaður og framsögumaður málsins, Njáll Trausti Friðbertsson, sagði áðan er verið að spila með hvað marga milljarða? 100? Eða var það milljarður?
Hagnaður samfélagsins á ári.
Já, það er hagnaður samfélagsins á ári. Alveg rétt. Við orkuskipti sem áttu sér stað með hitaveitu voru það 100 milljarðar á ári. Þannig að það eru engar smáfjárhæðir sem um er að ræða sem svona sjóður spilar með. Þar sem freistnivandinn er síður til staðar þar sem fagleg sjónarmið fá að ráða er líklegt að það geti skilað samfélaginu ávinningi. Það er það eina sem ég er að benda á. Ég spyr hvers vegna hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins og framsögumaður nefndarinnar í málinu, Njáll Trausti Friðbertsson, þráast við að gera það sem mig minnir Lilja Rafney Magnúsdóttir hafi gert varðandi Matvælasjóð, að setja faglegt ráð undir þessa stjórn, skipuðu fólki sem kemur víða að úr samfélaginu til að fá fram fagleg sjónarmið. Faglegt ráð sem maður verður að hafa samráð við, verður að bera tillögurnar undir og fá nákvæmar athugasemdir við. Það er nákvæmlega það sem fagráð myndi gera. Hvers vegna þráast þá framsögumaður málsins við að samþykkja það í þessu máli eins og við gerðum varðandi Matvælasjóð fyrir sex vikum síðan? Í andsvörum við mig áðan sagði framsögumaður málsins að hæfisskilyrði væru til staðar. En við vitum að í nefndinni var sagt: Hæfisskilyrðin eru bara almenn hæfisskilyrði. Að maður sé ekki á sakaskrá, eitthvað smávegis svoleiðis. Það mun ekki koma í veg fyrir geðþóttaákvarðanir varðandi skipanir í þessa stjórn, að skipa rétta fólkið sem kemur í rauninni með tillögur sem ráðherra eru þóknanlegar. Ef maður getur skipað fólk án þess að það sé faglegur rammi í kringum skapar það freistnivanda og hætta er á að illa sé farið með almannafé úr Orkusjóði. Þarna eru almennar reglur, eins og hv. þingmaður nefndi, í staðinn fyrir að við gerum eins og varðandi Matvælasjóð. Förum aðeins yfir frumvarpið sem tekur Orkusjóð út úr Orkustofnun og gerir hann sjálfstæðan. Meiri hlutinn vill ekki setja þessa faglegu umgjörð til að forðast freistnivanda og tryggja að almannafé skili sér rétt og vel þangað sem það á að skila sér. 1. gr. er bara um Orkusjóð, með leyfi forseta: „Starfrækja skal sjóð í eigu íslenska ríkisins sem nefnist Orkusjóður. Ríkið ber ábyrgð á skuldbindingum sjóðsins og heyrir hann stjórnarfarslega undir ráðherra.“ Ég mun greiða atkvæði með 2. gr., því að það er þessi góða breyting á hlutverki sjóðsins sem er tilgangurinn með frumvarpinu. Með leyfi forseta: „Hlutverk Orkusjóðs er að stuðla að hagkvæmri nýtingu orkuauðlinda landsins með styrkjum eða lánum, einkum til aðgerða er miða að því að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum.“ Frábært. Við erum að færa sjóðinn úr því hlutverki sem hann hefur haft, sem hefur skilað þjóðarbúinu gríðarlegum ávinningi, yfir í að fara að nota sjóðinn til að færa okkur í endurnýjanlegra, sjálfbærara og sjálfstæðara fyrirkomulag á orkunýtingu í landinu. Og einmitt þess vegna er þeim mun mikilvægara að framkvæmdin sé hafin yfir vafa, að við höfum umgjörð sem passar upp á að freistnivandi sé ekki fyrir hendi, sem er það sem breytingartillaga mín felur í sér. Það er það sama og við gerðum fyrir sex vikum síðan. Áfram í 2. gr., með leyfi forseta: „Orkusjóður styður jafnframt við verkefni sem stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni á sviði orkumála og orkutengd verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum.“ Hvers vegna erum við þá ekki með fagráð sem gæti ráðlagt, sem skal og verður að ráðleggja þessari þriggja manna stjórn sem ráðherra skipar? Þeir eiga að starfa og verkefnin eiga að vera á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum. Hvers vegna fáum við þá ekki aðila sem til þekkja í fagráð sem aðstoðar þessa þriggja manna ráðherrastjórn við hvernig úthlutað skuli fé úr þessum sjóði? Það er borðleggjandi. Að sjálfsögðu væri það faglegt. Að sjálfsögðu myndi það tryggja betur að tilgangi laganna væri náð, eins og segir í nefndaráliti með frumvarpi um Matvælasjóð sem við samþykktum fyrir sex vikum síðan. Þar segir meiri hlutinn, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn fellst á mikilvægi þess að tryggja breiðari aðkomu að sjóðnum svo tryggt verði að markmið sjóðsins nái fram að ganga. Í því ljósi leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að stjórn sjóðsins verði skylt að skipa allt að sjö manna fagráð til fjögurra ára í senn. Fagráð verði stjórninni til ráðgjafar um fagleg málefni og veiti umsagnir um úthlutanir úr sjóðnum auk almennrar ráðgjafar við stjórnina eftir því sem hún óskar.“ Væri ekki farsælla að setja svona fagráð í Orkusjóð eins og við settum í Matvælasjóð? Að sjálfsögðu. Áfram, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að m.a. verði litið til háskólasamfélagsins við skipan fagráðs ásamt því að líta til reynslu og þekkingar úr atvinnulífinu og til frumkvöðla og nýsköpunargeirans.“ Væri ekki faglegra og farsælla og líklegra til að minnka freistnivanda að setja þannig fagráð líka undir Orkusjóð? Að sjálfsögðu, hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson. Ég held áfram með frumvarpið um Orkusjóð, 3. gr. „Ráðherra skipar þrjá einstaklinga í stjórn Orkusjóðs til fjögurra ára, þar af skal einn skipaður formaður.“ Ráðherra skipar bara alla, á meðan hann skipar fjóra í stjórn Matvælasjóðs en tveir verða að vera tilnefndir af öðrum aðilum. Þar er meiri aðkoma utanaðkomandi aðila og betur passað upp á það sé ekki geðþótti ráðherra sem ræður eða gerræðisleg ákvörðun. Freistnivandinn er tekinn af honum þannig að betur er farið með almannafé. Áfram, með leyfi forseta, í 3. gr.: „Stjórn Orkusjóðs skal hafa yfirumsjón með umsýslu sjóðsins í samræmi við hlutverk hans. Orkustofnun annast daglega umsýslu Orkusjóðs undir yfirstjórn stjórnar sjóðsins.“ Þegar kemur að 4. gr. verð ég á rauðu þar, því að þar segir, með leyfi forseta: „Stjórn Orkusjóðs gerir tillögur til ráðherra um lánveitingar og framlög úr Orkusjóði í samræmi við áherslur og stefnumótun stjórnvalda …“ Ráðherra ákveður áherslur og stefnumótun. Ráðherra skipar þrjá aðila. Það eina sem þarf að passa upp á eru almenn skilyrði um hæfi eins og eru í stjórnsýslulögum sem eru lágmarksskilyrði. Ráðherra getur þar af leiðandi skipað nánast hvern sem hann vill. Og ráðherra skrifar undir tillögurnar um útdeilingu á almannafé sem koma frá þessari þriggja manna ráðherraskipuðu nefnd sem starfar nákvæmlega eftir þeim reglum og stefnu sem ráðherra setur fram. Þetta býður upp á freistnivanda, að illa sé farið með almannafé. Við getum að sjálfsögðu komið í veg fyrir það eða gert það betra með því að skipa sjö manna fagráð eins og við gerðum með Matvælasjóð. Hvers vegna þráast framsögumaður málsins, Njáll Trausti Friðbertsson, við? Hverjir munu fá útdeilt úr sjóðnum? Hverjir munu á endanum fá útdeilt úr sjóðnum? Nú erum við að færa okkur yfir í sjálfbærnina með þessari breytingu, sem er frábært. Hverjir munu fá útdeilt úr þessum sjóði? Litli aðilinn, Fallorka, sem kom þarna, var ekki ánægður með þetta frumvarp eins og það var sett fram. Hann sagði að litlu aðilarnir yrðu í mjög slæmri stöðu gagnvart því að fá fjárveitingar úr sjóðnum. Hverjir munu fá fjárveitingar úr þessum sjóði? Eru þar einhverjir stórir og sterkir aðilar sem þar verða leiðandi? Jú, það hlýtur að vera, alla vega miðað við það sem Fallorka telur. Og hvaða aðilar verða það? Verða það kannski einhverjir aðilar sem eru tengdir inn í stjórnmálaflokka? Tengdir einhverjum? Það er það sem er hættan. Að sjálfsögðu er það hættan. Og ef það gerist, ef umgjörðin er ekki góð, eins og kemur fram í traustskýrslu forsætisráðherra, er vafi eða hætta á því að verið sé að beita almannavaldi í þágu sérhagsmuna sem grefur undan trausti á stjórnmálunum. Það er skýrt í traustskýrslu forsætisráðherra og við eigum að gera allt sem við getum til að koma í veg fyrir það. Það er okkar hlutverk hérna ef við ætlum að gera þetta vel. Ég held áfram með 4. gr., með leyfi forseta: „Stjórn Orkusjóðs gerir tillögur til ráðherra um lánveitingar og framlög úr Orkusjóði í samræmi við áherslur og stefnumótun stjórnvalda sem og fjárhags- og greiðsluáætlun sjóðsins. Orkusjóði er ekki heimilt að veita Orkustofnun styrki eða lán af fé sjóðsins.“ Það er allt og sumt, það er eina takmörkunin. 5. gr., um eftirlit, með leyfi forseta: „Þeir sem hljóta styrk eða lán frá Orkusjóði skulu gera grein fyrir framvindu verkefna og ráðstöfun fjár samkvæmt nánari reglum stjórnar Orkusjóðs.“ Þarna komu Samtök iðnaðarins, ef ég man rétt, inn á að þyrfti að hafa meira gagnsæi. Ég held að framsögumaður málsins ætli að gera það og það er vel. „Ríkisendurskoðun annast árlega endurskoðun reikninga Orkusjóðs.“ Það er gott. Greiði atkvæði með því. 6. gr., um tekjur. „Tekjur Orkusjóðs eru framlag úr ríkissjóði samkvæmt ákvörðun Alþingis á fjárlögum hverju sinni, og vextir af fé sjóðsins.“ 7. gr., kostnaður af rekstri. „Kostnaður af rekstri Orkusjóðs greiðist af tekjum hans eða eigin fé.“ 8. gr. er um reglugerðarheimild. Þar er mögulegur freistnivandi ráðherra. Ég fer yfir hana. „Ráðherra skal setja í reglugerð nánar fyrirmæli um skilyrði fyrir framlögum úr Orkusjóði, undirbúning úthlutunar, lánveitingar, þar með talið vexti og önnur útlánakjör, greiðslur, eftirlit með framkvæmdum sem Orkusjóður veitir fé til og heimildir til að fella niður endurgreiðsluskyldu lántaka.“ Fella niður endurgreiðsluskyldu, það eru alls konar hlutir þarna. Áfram er það ráðherra sem setur skilyrði í reglugerð fyrir framlögunum á þessum forsendum, sem býður að sjálfsögðu upp á freistnivanda. Ef maður ræður hver skilyrðin eru þá getur maður lagað þau að þeim aðilum sem maður vill helst að fái úr sjóðnum. Ráðherra hefur ofboðslega mikið vald í þessu frumvarpi, þar er ofboðslega mikill freistnivandi. Ætli ráðherra láti freistast? Kannski ekki þessi ráðherra en við vitum ekkert hver verður næsti ráðherra. Ætli hann freistist? Við höfum ekki hugmynd um það. En það er freistnivandi til staðar í þessu frumvarpi, gríðarlegur freistnivandi, að fara illa með Orkusjóð. Það er ekki gott. 9. gr. er gildistökuákvæði, lögin öðlast þegar gildi. Ég hef sagt það sem ég vildi segja. Ég hef lagt fram breytingartillögu um að við setjum fagráð inn í Orkusjóð til að takmarka freistnivanda ráðherra og auka faglega nálgun á því hvernig fé er úthlutað úr sjóðum hvað varðar nýsköpun og að háskólasamfélagið komi að. Það er til að ná fram tilgangi laganna sem er alveg skýrt að eru orkutengd verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunar, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum. Að sjálfsögðu þurfum við að hafa meiri aðkomu að þessu og þurfum að tryggja hana, eins og við gerðum varðandi Matvælasjóð, með því að það sé skylda að skipa sjö manna fagráð sem aðstoði stjórn Orkusjóðs við að útdeila almannafé á faglegustum forsendum með sem minnstum freistnivanda.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá meiri hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vörumerki, nr. 45/1997, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið gesti til sín á fund, frá atvinnuvegaráðuneytinu og frá umsagnaraðilum sem gáfu nefndinni umsögn um málið. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um vörumerki, nr. 45/1997, vegna innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2015/2436 frá 16. desember 2015 um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vörumerki, kölluð vörumerkjatilskipunin. Markmið tilskipunarinnar er aukin samræming vörumerkjareglna innan Evrópu og þær færðar til nútímahorfs í samræmi við nýjustu tækni. Tilskipunin felur í sér gagngera endurskoðun á fyrri tilskipunum á sviði vörumerkja og því er nauðsynlegt talið að endurskoða ákvæði laga um vörumerki og laga um félagamerki með tilliti til þeirra breytinga. Auk þess eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um vörumerki sem er ætlað að auka skýrleika og samræmingu við önnur sérlög á sviði hugverka- og einkaréttinda. Þá er lagt til að ákvæði laga um félagamerki, nr. 155/2002, verði felld inn í lög um vörumerki, nr. 45/1997, við innleiðingu tilskipunarinnar, líkt og hefur verið gert í Noregi, Danmörku og Svíþjóð. Um markmið og efni frumvarps að öðru leyti vísast til greinargerðar með því. Fyrir nefndinni kom fram það sjónarmið að frekari samræming á vörumerkjareglum innan Evrópusambandsins væri til bóta fyrir íslensk fyrirtæki sem hyggja á markaðssetningu erlendis og gæti auðveldað þeim að vernda hugverkaréttindi sín. Með 3. gr. frumvarpsins eru lagðar til umtalsverðar breytingar á vörumerkjahugtakinu. Líkt og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er verið að falla frá kröfunni um að vörumerki verði að vera sýnilegt tákn eins og eldri tilskipun tilgreinir. Nægilegt verður að hægt sé að setja merki fram þannig að skráningaryfirvöld og neytendur geti áttað sig á merkinu og umfangi þeirrar verndar sem óskað er eftir. Nokkur umræða varð í nefndinni um hina rýmkuðu afmörkun, m.a. um skráningu á lykt eða bragði sem vörumerki. Í greinargerð segir að við mat á sérkenni óhefðbundins merkis sé litið til niðurstöðu Evrópudómstólsins í svokölluðu Sieckmann-máli þar sem eru sett fram viðmið sem notast á við þegar skráningarhæfi óhefðbundinna vörumerkja er metið. Miðað sé við að framsetning merkis sé skýr, nákvæm, heildstæð, aðgengileg, skiljanleg, endingargóð og hlutlaus. Meiri hlutinn telur jákvætt að þessi möguleiki á skráningu á lykt og bragði, sem líta má á sem hluta af nútímavæðingu vörumerkjalöggjafarinnar, sé til staðar þó í reynd geti orðið erfitt að fá slíka skráningu samþykkta. Í umsögn Árnason Faktor ehf. til nefndarinnar er sett fram það sjónarmið að bæta hefði mátt í frumvarpið ákvæði til breytingar á 14. gr. laganna í þá átt að hægt sé að banna að skrá vörumerki „brjóti það á eldra vel þekktu merki“. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram að litið hefur verið svo á að fullnægjandi sé fyrir vörumerkjaeigendur að beita fyrir sig 4. gr. laga um vernd vel þekktra vörumerkja þegar andmæla á skráningu vörumerkis og andmælandi telur merki sitt svo vel þekkt að það skuli njóti víðtækari verndar. Í slíkum málum eru lögð fram gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu að merkið sem um ræðir sé vel þekkt. Ekki sé því nauðsynlegt að vernd vel þekktra vörumerkja sé sett fram bæði í 4. gr. laganna og 14. gr. þeirra og leggur meiri hlutinn ekki til breytingar þar að lútandi. Með 2. mgr. 21. gr. frumvarpsins er lagt til það nýmæli, samanber 2. mgr. 49. gr. tilskipunar, að Hugverkastofan skuli tilkynna eiganda vörumerkis að skráningartímabil sé að renna út og að það skuli gert a.m.k. sex mánuðum áður en tímabili lýkur. Sigurjónsson & Thor gera í umsögn sinni um málið athugasemd við það fyrirkomulag og telja m.a. að skýra þurfi hvort Hugverkastofan hyggist senda umboðsmönnum slíka tilkynningu þegar þeir eru til staðar eða sendi þess í stað eigendum skráninga slíka tilkynningu beint, þrátt fyrir umboðsmenn. Meiri hlutinn telur að svo komnu máli ekki ástæðu til að leggja til breytingu þar að lútandi en beinir því til ráðuneytisins að skýrt verði kveðið á um ferli slíkra tilkynninga í reglugerð. Þá ætla ég að fara aðeins yfir breytingartillögur meiri hlutans. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að í frumvarpinu væri mikilvægt að gæta að bæði hugtakanotkun og samræmi í orðalagi við ákvæði laganna. Í umsögn Árnason Faktor ehf. er lagt til við nefndina að orðalagi í ákvæðum 7., 8. og 9. gr. sé breytt til samræmis við 4. gr., með því að orðasambandið „ef hætt er við ruglingi“ sé notað í stað „ef villast má á“ m.a. með hliðsjón af innra samræmi laganna. Meiri hluti nefndarinnar fellst á þau sjónarmið og leggur til viðeigandi breytingar þar um, með hliðsjón af því að um er að ræða orðfæri sem hefur fest sig í sessi á þessu afmarkaða réttarsviði og innan þessa geira. Meðal þeirra breytinga sem lagðar eru til með frumvarpinu eru að kveðið sé skýrar á um stjórnsýslulegt ferli við niðurfellingu skráðra vörumerkja, samanber ákvæði 28. og 30. gr. a í lögunum. Gert er ráð fyrir að því ferli sé skipt í tvennt til samræmis við ákvæði tilskipunar. Annars vegar ógildingu vörumerkjaskráningar, svo sem vegna notkunarleysis, og hins vegar niðurfellingu skráningar, svo sem ef vörumerki telst ekki hafa uppfyllt skilyrði skráningar. Í minnisblaði atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis til nefndarinnar eru lagðar til breytingar er varða heimild ráðherra til þess að setja nánari reglur um andmæla- og ógildingarmál, samanber 65. gr. laganna. Í því ákvæði er ekki gert ráð fyrir hinu tvískipta ferli og því nauðsynlegt að breyta ákvæðinu til að sú heimild ráðherra endurspegli það. Meiri hlutinn fellst á það sjónarmið og leggur til viðeigandi breytingu á frumvarpinu. Í minnisblaði atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis til nefndarinnar er lagt til að gildistökuákvæði frumvarpsins, 33. gr., verði breytt þannig að lögin taki gildi 1. september 2020, í stað þess að þau öðlist þegar gildi. Slík breyting veiti Hugverkastofunni svigrúm til þeirra tæknilegu aðlagana sem nauðsynlegar eru verði frumvarp þetta að lögum. Meiri hlutinn fellst á þessi sjónarmið og leggur því til breytingar til samræmis. Jafnframt leggur meiri hlutinn, að höfðu samráði við ráðuneytið, til breytingu á 34. gr. er kveður á um lagaskil, þar sem gert er skýrar að ákvæði 20. gr. tekur aðeins til umsókna sem berast Hugverkastofu eftir gildistöku laganna, verði frumvarp þetta að lögum. Aðrar breytingartillögur meiri hlutans en þær sem að framan er getið eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti nefndarinnar til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ásmundur Friðriksson, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Sigurður Páll Jónsson.
Forseti. Hér er verið að útvíkka eignarréttinn þegar kemur að hugverkaréttindum. Þetta er það sem margir, sem eru hrifnir af Evrópusambandinu, segja samt sem áður að sé einn af göllunum við það, þ.e. hugverkalobbíistarnir sem eru mjög sterkir þar. Samkvæmt þessu frumvarpi á núna að víkka hugverkaréttinn, að vörumerkjaréttur nái líka yfir félagamerki og yfir lykt og bragð. Bara svo við áttum okkur á fáránleika málsins eða hvert hægt er að fara með það og í hvaða átt menn eru hægt og rólega að stíga, þó að kannski verði ekki mikið um það í upphafi, þá vitum við að þegar svona réttindi eru komin inn eiga þau það til að vinda upp á sig og verða stærri og stærri. Einu sinni höfðu menn t.d. einkarétt á lyfjum, þ.e. lyfinu sjálfu, mólikúlinu. Svo fór að bætast við að menn hefðu einkarétt á ferlinu við að búa til lyfið og alltaf bætist við. Það getur verið hættulegt. Þetta er nauðsynlegt að mörgu leyti, en við viljum ekki ganga of langt því að þetta getur takmarkað eðlilega framþróun samfélagsins, t.d. að menn hafi einkarétt á geni sem veldur brjóstakrabbameini og geti rukkað fyrir ef á rannsaka það. Að sjálfsögðu er það slæmt. Þegar við tökum svona ákvarðanir verðum við að passa okkur á að stíga ekki skref í þá átt, opna ekki hurðina upp á gátt fyrir því að setja fyrirbæri eins og lykt og bragð undir vörumerki. Prófum þetta. Hér er framsögumaður málsins, Halla Signý Kristjánsdóttir. Byrjum á Framsóknarflokknum. Hvernig myndi lykt og bragð Framsóknarflokksins vera ef Framsóknarflokkurinn myndi setja það inn í félagamerki sitt? Við vitum hver litur hans er og það er mynd af kornaxi í merkinu, en hvað með lykt og bragð? Lyktina er kannski auðveldara að ímynda sér, hvernig ætli hún sé? [[Gripið fram í.]]Fjósið, segir hv. þingmaður. Þarna er hann búinn að gera tilkall til þess, þannig að þegar þetta frumvarp verður samþykkt legg ég til að hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir drífi sig niður á vörumerkjaskrifstofuna og skrái fjósið, áður en Miðflokkurinn nær fjósalyktinni. [[Hlátur í þingsal.]]Ég get róað hv. þingmann með því að þegar ég spurði hv. þm. Gunnar Braga Sveinsson út í það hvort hann ætlaði að taka fjósalyktina, þá sagði hann: Nei, við tökum hestalyktina, að sjálfsögðu, með hestinn í merkinu sínu. Hv. þingmaður þarf því ekkert endilega að hlaupa, getur farið rólega af stað. Prófum Sjálfstæðisflokkinn. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson er í salnum. Hvernig myndi lykt eða bragð af Sjálfstæðisflokknum vera? Það er erfitt, svolítið breiður flokkur og þar eru margir innan borðs. Það er ekki hægt að segja „Old Spice“, hann er ekki lengur með þá lykt, það er orðinn miklu meiri fjölbreytileiki í flokknum, en þingmaður ætti kannski að hugsa um þetta ef hann ætlar að ná réttu lyktinni í merki flokksins. Prófum Vinstri græna. Ég held að fyrir síðustu kosningar hafi bragðið af Vinstri grænum verið ansi sætt, bragð breytinga og að gera betur. Hvernig er bragðið af því að gera betur? Mjög sætt. Mig grunar að samt sem áður að það sé orðið beiskt í dag. Við sjáum það náttúrlega af fylgistölunum að bragðið af Vinstri grænum í dag, ef þeir hefðu bragð og myndu skrá það, væri beiskja, beiskja kæmi mjög sterkt inn þar. En ég undanskil ekki Pírata. Hvernig myndi lyktin eða bragðið af Pírötum vera? Það er spurning. Væri það romm? Kannski, því hefur oft verið fleygt í okkur Pírata. Bjórlykt? Píratar eru mjög hrifnir af bjór. Það er alla vega ekki skötulykt, við borðum ekki skötu eða annan þjóðlegan mat, þannig að kannski er það bjórinn. En að öllu gríni slepptu er þetta ákveðin hætta. Það segir ekki í 3. gr. frumvarpsins að lykt og bragð falli undir þetta en það segir svo í greinargerðinni og dómur hefur fallið í Evrópudómstólnum þess efnis að lykt og bragð heyri þarna undir. Verið er að opna dyrnar fyrir slíku. Það sem ég vildi vita í nefndinni var hvort við gætum verið undanskilin þessu. Menn í nefndinni sögðu að við værum það ekki. Ég er ekki enn þá alveg viss um það, maður fær ekki alltaf réttar upplýsingar í nefndinni. En þetta er staðan. Það á greinilega að samþykkja þetta. Kannski veit hv. þm. Smári McCarthy, sem kemur hér í ræðu á eftir mér, svarið við því hvort þetta sé eitthvað sem við gætum verið undanþegin, að við séum ekki að setja í lög á Íslandi um að félagamerki, vörumerki, geti innihaldið lykt og bragð. Það er eiginlega svolítið óbragð af því.
Virðulegi forseti. Mikið er á yður gamanið, sagði konan, og ég segi það líka. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson hefur farið nokkuð frjálslega yfir málið en öllu gamni fylgir nokkur alvara. Við erum að innleiða tilskipun sem auðveldar íslenskum fyrirtækjum að fara á markað erlendis, í Evrópu með vöru sína, líkt og bragð eða lykt. Hv. þingmaður spurði hvaða lykt ætti við hvern flokk og ég kallaði fram í að það væri fjósalyktin hjá Framsókn. Hún er dæmi um mjög sterka og áberandi lykt og maður býr hana ekki til mjög einfaldlega, hún er til staðar. Það eru kannski ekki margir sem vilja bera hana en hún er náttúruleg, lífræn og góð. En svo er með alla lykt og allt bragð að það er svo huglægt mat hvað er gott og hvað ekki. Fjósalykt vekur sumum viðbjóð og öðrum finnst þeir komnir heim ef þeir finna hana. En þá vil ég spyrja: Finnst hv. þingmanni það ekki vera til bóta að við séum að taka upp þessa tilskipun til að liðka fyrir íslenskum fyrirtækjum, að festa hana í sessi? Bragð og lykt kemur kannski síðar, við erum þegar farin að selja t.d. fjallaloft. Það er kannski ekki bragð eða lykt af því. En telur hv. þingmaður ekki til bóta að við séum að innleiða þessa tilskipun til að liðka fyrir íslenskum fyrirtækjum?
Forseti. Að sjálfsögðu er það til bóta varðandi það sem þingmaðurinn nefnir. En um leið og við erum búin að innleiða þetta með lyktina og bragðið, hvað gerist ef einhver annar verður á undan okkur og tekur lyktina af mysu eða skyri eða einhverju ef hægt er að ná því inn? Eða einhvers konar ammoníakslykt, eins og er af mörgum ostum? Svo ná þeir því vörumerki og eru þá kannski með forgangsrétt á Íslandi. Það útilokar okkur. Um leið og einhver er kominn með þennan rétt getur hann útilokað aðra. Ég er bara að vara við því. Verið er að opna fyrir það á Íslandi að setja inn lykt og bragð. Það eru skref sem verið er að taka, verið er að opna dyrnar og við vitum hvert það leiðir. Það er allt og sumt sem ég er að segja. Ef við höfum heimild til að sleppa því að setja lykt og bragð undir vörumerki þá er breytingartillaga mín sú að við sleppum því. Við töluðum svolítið um það í nefndinni, en veit hv. þingmaður hvort það var afgerandi svar ráðuneytisins að við gætum ekki undanskilið lykt og bragð í lögunum þannig að breytingartillaga mín myndi þá stangast á við EES-samninginn? Var komið afgerandi svar frá ráðuneytinu hvað það varðar?
Virðulegi forseti. Já, ég held að svarið frá ráðuneytinu hafi verið að við værum að fara eftir tilskipuninni. Að dómur hefði fallið og þess vegna værum við að taka þetta upp og hann innihéldi tilmæli um bragð og lykt. Hv. þingmaður nefnir bragð af osti, sem getur verið mjög sérstakt. Ef einhver næði t.d. lyktinni af Dalayrju geri ég ráð fyrir að viðkomandi fyrirtæki væri með einkaleyfi á því vörumerki. Ef við hefðum t.d. ætlað að fá einkarétt á vörumerkinu skyr hefði ekki verið hægt að opna á það því að það eru svo margar bragðtegundir af skyri að ég held að ekki sé hægt að ná því. Það er búið að ná því frá okkur. Ef við tökum til dæmis jógúrt frá mismunandi fyrirtækjum þá er bragðið alltaf keimlíkt, en það má alltaf bregða aðeins út frá því til þess að koma með annað, alveg eins og með ilmvötn og annað slíkt. Þannig að ég held að verið sé að fara eftir áðurnefndri dómsniðurstöðu og að við værum akkúrat að brjóta gegn tilskipuninni ef við hefðum ekki tekið þetta með.
Forseti. „Já, ég held“ og „kannski“ þurftum við að setja þetta inn. Hv. framsögumaður veit ekki hvort hægt sé að sleppa því. Ég er bara að benda á að það er ákveðin hætta í þessu fólgin. Einhver gæti komið og verið á undan og tekið Dalayrjuna, slíkt hefur gerst. Perú og Chile voru að berjast um það hver ætti nafnið pisco, það er nafn á brenndu hvítvíni. Ef maður setur það í eik fær maður koníak eða brandí. Koníak er náttúrlega tengt ákveðnu héraði í Frakklandi. Pisco er upprunnið í Perú en Chile náði heitinu pisco á undan og þar af leiðandi missti Perú það. Ekki halda því að þetta sé ekki tvíeggjað sverð, það er það og það getur líka skorið okkur.
Herra forseti. Varað hefur verið við því í marga áratugi að útvíkkun hugverkaréttar sé hættulegt fyrirbæri sem verði hættulegri eftir því sem hún er látin viðgangast lengur. Ef maður horfir aftur til fortíðar og fyrstu hugverkaréttindalaga er yfirleitt talað um „Statute of Anne“, eða löggjöf Önnu drottningar í Bretlandi, sem mig minnir að hafi verið sett árið 1710. Með henni var höfundum veittur einokunarréttur á útgáfu bóka og verka eftir þá. Þetta þótti nokkuð eðlilegt þó svo að á þeim tíma hafi markmiðið með þeim lögum ekki verið að tryggja höfundum réttindi heldur að tryggja krúnunni getu til að ritskoða prentað mál. Það hefur síðan þróast töluvert mikið og væri hægt að rekja það í stuttu eða löngu máli. Skrifaðar hafa verið ansi margar og þykkar bækur um það viðfangsefni. Í dag er hægt að tala um hugverkarétt fyrst og fremst sem þrenns konar mismunandi réttindi, þ.e. höfundarétt, einkaleyfi og svo vörumerki. Því miður er ákveðin tilhneiging til að blanda þessu öllu og rugla saman, en þetta er allt saman mjög ólíkt hvert öðru. Svo ég útskýri það gróflega er höfundaréttur nokkuð sem fólk fær sjálfkrafa um leið og það býr til eitthvað sem ætlað er til útgáfu. Maður þarf ekki að skrá neitt eða gera neitt til að fá höfundarétt, maður fær hann bara sjálfvirkt. Höfundaréttur gildir út alla ævi manns og svo 70 ár í viðbót, reyndar styttra hjá fyrirtækjum. Rökin fyrir höfundarétti hafa alltaf verið þau að reyna að hvetja fólk til að búa til fleiri hluti, þó svo að það stemmi í raun ekki við þennan lífstíðarrétt plús 70 ár, vegna þess að dauðinn er sá tímapunktur í lífi hvers manns þar sem ekkert afl í tilverunni gæti hvatt hann til að framleiða fleiri höfundarverk. En það er önnur umræða. Einkaleyfi eru aftur á móti töluvert takmarkaðri í tíma og gilda um uppfinningar eða í mörgum tilfellum aðferðir sem kallaðar eru á ensku, með leyfi forseta, „business methods“, aðferðir við að gera eitthvað, og í auknum mæli uppfinningar á borð við lyf og slíkt. Svo er núorðið til útvíkkun á þessu til að ná yfir hluti eins og tiltekin erfðaefni og álíka. Þannig má t.d. finna bakteríur sem einkaleyfi er á. Svo er þriðji parturinn, sem þetta frumvarp snýst um, og það eru vörumerki. Vörumerkjaréttur er sá hluti sem er bæði auðveldast og erfiðast að réttlæta, þ.e. að ákveðin eigindi sem fólk skynjar séu í eigu tiltekinna einstaklinga eða fyrirtækja í þeim tilgangi að aðgreina þau frá öðrum. Þegar vörur eru með merki frá Nike, McDonald's eða Facebook eða hvað það er, og einnig mætti nefna einhver íslensk vörumerki, er fólki alveg ljóst að þetta eru vörur frá þeim aðilum. Að vísu, ef maður horfir á hvernig framþróun vörumerkjaréttar hefur verið í gegnum tíðina, þá hefur hann kannski fyrst og fremst verið notaður af stærri fyrirtækjum sem þegar eru í einokunarstöðu á markaði til að koma í veg fyrir að einokunarstöðu þeirra sé haggað. Ef maður horfir t.d. á muninn á stærri framleiðslufyrirtækjum sem allir þekkja og svo t.d. kebabbúllum eða pítsufyrirtækjum þá eru þau síðarnefndu yfirleitt ekki með vörumerki í lógói sínu eða nafni. En þeim tekst samt sem áður ágætlega að stunda samkeppni sín á milli. Það er eingöngu þegar fyrirtæki er komið í yfirburðastöðu á markaði að vörumerkjaverndin verður í rauninni mikilvægur partur af því að verja eiginleika fyrirtækisins. Það er í því samhengi sem þarf að skoða þetta afleita frumvarp. Þetta er afleitt frumvarp, byggt á afleitri hugmynd sem kom frá Evrópusambandinu. Og ég segi eins og hv. þm. Jón Þór Ólafsson áðan; Evrópusinnar á borð við mig eru oft gagnrýnir á Evrópusambandið vegna þess hversu mikið þeir sem vilja útvíkka einokunarrétt á hugmyndum fá að leika lausum hala þar, fá að hafa mikil áhrif á hvernig lög eru sett o.s.frv. Það er meira að segja svo slæmt að einn af mörgum börum innan Evrópuþingshússins í Brussel hefur af mörgum verið kallaður „Mickey Mouse“-barinn, með leyfi forseta, eða Mikka mús-barinn, vegna þess hvað þar eru að jafnaði margir lobbíistar frá fyrirtækjum á borð við Disney sem sitja um þingmenn. Þetta er víðtækt og vel þekkt vandamál í Evrópusambandinu. Þá komum við að því sem frumvarpið á að útvíkka. Það eru hlutir eins og lykt og bragð og að einhverju leyti að litir og skynjun lita sé áhugavert fyrirbæri. En þegar við tölum um lykt verðum við að átta okkur á því að lykt er nokkuð sem breytist eftir hitastigi, eftir rakastigi, einstaklingar skynja lykt á mismunandi hátt og sú skynjun er breytileg eftir aldri, kyni og arfgerð og reyndar ýmsum öðrum þáttum, svo sem hvað maður borðaði í hádegismat eða hvort maður hefur verið með kvef nýlega. Allt þetta gerir að verkum að maður þarf að finna einhvers konar hlutlæga mælikvarða á það hvað er tiltekin lykt. Það er mjög flókið. Það er gríðarlegt flækjustig sem fylgir því. Á maður að fara í litrófsgreiningu á efnunum sem framkalla lyktina? Ef svo er, hver eru viðmiðin fyrir stöðugleika í framleiðslu? Leikfangafyrirtækið Hasbro hefur t.d. fengið vörumerkjarétt á lyktinni af Play-Doh deiginu í Bandaríkjunum og líklegast í Evrópu líka, ég þekki það ekki alveg. En þá má spyrja: Er framleiðslan á Play-Doh deiginu nægilega nákvæm til að hægt sé að tala um tiltekna lykt sem framkallar tiltekna lyktarsvörun frá ákveðnu efni, eða er þetta það laust í reipunum að það nái yfir töluvert breiðan flokk efna? Þá er nákvæmni mælinga orðið mjög alvarlegt atriði. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson nefndi áðan pisco, en pisco er drykkur sem er framleiddur á mjög ónákvæman hátt. Það er bara eðli málsins samkvæmt. Sama má segja um viskí og ýmsa aðra drykki sem ekki eru búnir til við fullkomlega stýrðar kringumstæður. Þeir eru t.d. látnir eldast í eikartunnum og eikartunnur eru ekki allar eins, það gefur augaleið. Á fyrirtæki þá bara að fá vörumerkjarétt á öllu rófi hugsanlegra efna sem gætu framkallað lykt sem hugsanlega gæti skilist sem einhver afurð frá þessu tiltekna fyrirtæki? Eða á þetta að vera nákvæmara? Það hefur ekki verið skýrt með hvaða hætti það á að vera. Svo mætti tala um önnur efni og aðrar lyktir. Chanel N°5 er þekkt úti um allan heim og sömuleiðis piparminta, vel þekkt. Árið 2013 sótti fyrirtækið G. Pohl-Boskamp GmbH & Co. KG í Þýskalandi, að ég tel, um þessa ákveðnu tegund af einokunarleyfi, þ.e. vörumerkjarétt á lykt, fyrir piparmintulykt. Þá kom upp áhugavert vandamál. Það eru nefnilega til ákveðin virknisviðmið þegar þessi einokunarleyfi eru afhent og virknisviðmiðið, eða, með leyfi forseta, „functionality doctrine“, gerir það að verkum að lyktin verður að hafa einhverja virkni í skilningi þess að fólk verður að geta fundið lyktina. Lyktleysa getur t.d. ekki fallið undir vörumerkjarétt. Aftur á móti má lyktin ekki hafa hlutverk. Það sem kom upp úr krafsinu varðandi þetta er að piparmintulykt eflir virkni lyfja sem virka við tilteknum sjúkdómi, sem ég þekki ekki íslenska nafnið á en heitir á ensku, með leyfi forseta, „angina“. Virkniviðmiðið gerir það að verkum að það getur verið mótsögn í vörumerkjarétti varðandi lykt og sú mótsögn hverfur ekkert fyrr en eðli lyktar breytist, sem ég á ekki von á að gerist á næstunni. Svo getum við talað um liti. Ljóst er að fólk er með mismunandi litaskynjun, ég nefni fólk með mismunandi litblindu. En það er líka ljóst að litaskynjun breytist líka með aldrinum, er mismunandi að einhverju leyti eftir arfgerð og jafnvel kyni. Við vitum að þegar maður talar um lit, t.d. græna litinn eða þann bláa sem eru hér á veggjum þingsalarins, erum við í raun að tala um rafsegulsvörun frá tilteknum atómum í málningunni sem geisla frá sér rafsegulbylgjum, rafsegulgeislun, á tiltekinni blöndu tíðna. Hvítur litur er t.d. ekkert annað en full svörun, þ.e. allar mögulegar tíðnir innan sýnilega rófsins og svartur er í rauninni skortur á lit. En þegar við erum að tala um tiltekna bylgjusamsetningar þá býr auga mannsins ekki yfir nema ákveðið mikilli nákvæmni og sú nákvæmni hefur meira að segja breyst í gegnum tíðina, eins og við vitum. Það hefur breyst hvaða liti fólk þekkir. Bláir litir höfðu yfirleitt bara eitt eða tvö nöfn í flestum tungumálum þangað til fyrir nokkuð hundruð árum. Þetta hefur þróast mjög hratt, það hefur jafnvel með einhverja menningarlega þætti að gera hvaða litir eru til. Við verðum að horfa á málið með hliðsjón af þessu þegar við tölum um að gefa fyrirtækjum einokunarrétt á tiltekinni svörun innan rafsegulrófsins. Að vísu gerum við það svo sem nú þegar gagnvart símafyrirtækjum og öðrum sem vilja stunda útvarpsútsendingar eða sjónvarpsútsendingar eða álíka. En hérna erum við að tala um sýnilega rófið, það róf sem mannsaugað nemur. Við verðum að skoða þetta í því samhengi að það yrði afskaplega slæmt ef öll blæbrigði af rauðum yrðu allt í einu í einkaeigu ákveðinna fyrirtækja. Herra forseti. Ef ég tek þetta saman þá er gríðarlegt flækjustig sem fylgir þessu. Og það sem verra er, er að þessir hlutir hafa takmarkað framboð að hluta til vegna þess að næmni mannsins nær bara upp að vissu marki, og næmni mælitækja til að átta sig á því hver á hvaða tiltekin afbrigði er ekki fullkomin. Þetta er þannig séð í gargandi andstöðu við t.d. hugverkarétt þar sem við vitum að hægt er að raða orðum saman á óteljandi mismunandi vegu og fá út ólíkar bækur. Það er ekki hægt að segja að höfundaréttur sé jafn takmörkuð auðlind og lykt eða ljós, hvað þá bragð, bragð er náttúrlega bara tiltekið afbrigði af lykt. Þegar við ætlum að útvíkka svona réttindi á þennan hátt, svona flókin réttindi sem menn misskilja nú þegar mjög mikið, láta þau ná yfir heilar auðlindir sem við njótum með augum og nefi á hverjum einasta degi, þá verðum við að spyrja: Fyrir hvern er þetta? Hvaða hlutverki gegnir þetta í samfélagi okkar? Erum við að verja réttindi sem einhver hefur raunverulega áunnið sér með réttmætum hætti? Hefur Hasbro t.d. áunnið sér réttindi á ákveðinni tegund leirs? Er eðlilegt að segja að tilteknar fatabúðir eigi rétt á því að eiga tiltekna lykt? Og litir, það yrði frekar leiðinlegt ef ýmsir litir myndu hverfa úr augsýn nema þegar þeir væru hluti af vörumerkjum. Það verður alltaf viðleitni hjá þeim sem vilja eiga raunveruleikann til að útvíkka hugverkaréttindi á þann hátt að þeir eignist meira og meira af raunveruleikanum. En þar til fólk fer að átta sig á því hversu hættulegt þetta er og byrjar að sporna gegn því mun þetta halda áfram. Það er alveg hægt að gera grín að þessu frumvarpi og mér fannst það nokkuð vel gert áðan, að hæðast að því hvernig lykt stjórnmálaflokkar myndu reyna að fá einokunarrétt á, en í alvöru talað þá snýst þetta um svo miklu meira en það. Ef við hefðum verið aðeins snjallari fyrir 100 árum eða 50 árum þegar verið var að búa til WIPO-samningana sem liggja til grundvallar höfundarétti og einokunarrétti á hugmyndum, þ.e. einkaleyfum, hefðum við kannski gert grín að þeim hugmyndum og jafnvel hugsanlega sagt nei við þeim. En það verður ekki gert hér. Að hluta til er það vegna þess að þetta er Evróputilskipun og okkur ber að taka þátt í því samstarfi. Gott og vel. Hér hefði verið afskaplega gagnlegt fyrir Ísland að hafa haft sæti við borðið og geta sagt nei. Það er kannski annað sem er stærra mál vegna þess að þeir sem ýta á þessi réttindi eru fyrst og fremst fjölþjóðleg fyrirtæki, fyrirtæki sem eiga allt sitt undir því að eiga stærri og stærri skerf af raunveruleikanum með hverjum deginum sem líður. Þá er það ekkert annað en fjölþjóðleg samstaða á pólitíska sviðinu sem getur spornað gegn því. Á meðan stjórnmálamenn á Íslandi og í öllum öðrum löndum eru ekki meðvitaðir um það hversu hættuleg þróun þetta er þá mun hún halda áfram. Þrátt fyrir að ég sé Evrópusinni og vilji endilega meira samstarf við Evrópu og við heiminn allan þá mun ég segja nei við þessu frumvarpi vegna þess að þetta er vond þróun. Ég bið alla hv. þingmenn um að átta sig á því hversu hættulegt það er þegar eign á alheiminum og raunveruleikanum fellur í hendur örfárra fyrirtækja.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy kærlega fyrir ræðuna og röksemdafærslu hans fyrir því að styðja ekki frumvarpið. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er auðvelt að gera gys að þeim atriðum sem verið er að útvíkka með frumvarpinu, hvað geti talist lögverndað vörumerki, bragð, lykt, litir, hljóð, mynstur o.s.frv. Mér finnst líka áhugaverður punkturinn hjá hv. þingmanni um það að eiga sæti við borðið til að koma sjónarmiðum okkar að. Það höfum við margsinnis talað um í þessum þingsal þegar kemur að EES-tilskipunum og hagsmunagæslu okkar í þeim efnum. Ég held að við hv. þingmaður séum hjartanlega sammála um að hagsmunagæslu okkar þarf að efla til muna. Við erum búin að tala um það í ansi mörg ár í þinginu og annars staðar í stjórnmálum. Í 3. gr. frumvarpsins kemur fram að breytingin, útvíkkunin á því hvað getur talist vörumerki, er í takt við tilkomu nýrrar tækni. Ég velti fyrir mér ákveðnum einkarétti á bragði sem við Íslendingar og íslensk fyrirtæki höfum kannski ekki komið nægilega vel út úr, eins og til að mynda með einkaréttinn á skyri og ákveðnum bragðtegundum í íslenskri matarhefð sem gjarnan hefði mátt búa til ákveðin vörumerki um svo önnur fyrirtæki gætu ekki hagnast til að mynda á einhverju sem telst alíslensk matarhefð. Væri frumvarpið þá ekki til þess fallið að standa vörð [[Forseti hringir.]]um einhvers konar hefð í matvælaframleiðslu sem hægt er að nota til að sporna gegn því að fyrirtæki geti [[Forseti hringir.]]misnotað það á þann veginn? Hvað finnst hv. þingmanni um það?
Herra forseti. Ég hef svo sem áður sagt það um skyr að við glötuðum mjög stóru tækifæri með því að verja ekki hagsmuni okkar í því máli. Það er reyndar orðið svolítið algengt þegar kemur að því að verja íslenska hagsmuni að fólk er svolítið seint af stað. En þar erum við ekki að tala um neitt sem fellur nákvæmlega hér undir. Lyktin og bragðið af skyri er ekki jafnmikilvægt og hugtakið skyr, aðferðin við að framleiða skyr. Þegar við tölum um það í þessu samhengi verðum við að átta okkur á að nú þegar hefur orðið ákveðin útvíkkun á hugverkarétti til að ná yfir það sem kallað er landfræðileg merking. Til dæmis má parmesan-ostur ekki heita parmesan með því nafni einu nema hann komi frá Reggiano-héraði á Ítalíu o.s.frv. Auðvitað hefðum við átt að segja: Já, skyr kemur frá Íslandi. En það var ekki gert. Og vegna þess að öll reglugerð utan um landbúnað á Íslandi snýst alltaf svo mikið um að reyna að verja landbúnaðinn gegn því að þurfa að taka þátt í samkeppni þá er stærsti skyrframleiðandi heims nú í Finnlandi. Það er afleikur Íslendinga en tengist ekki neitt útvíkkun hugverkaréttar. Í rauninni hefur það allt með það að gera að við Íslendingar þurfum að fara að átta okkur á því hvað við höfum nú þegar og fara að spila leikinn eins og hann er spilaður. Við getum svo sem átt langt samtal um það hvernig við breytum stjórnkerfinu og samfélaginu í áttina að því að hætta að klúðra stórum tækifærum. En við skulum alla vega reyna að klúðra ekki því tækifæri að hafna því að gefa stórfyrirtækjum, aðallega bandarískum, [[Forseti hringir.]]stærri hluta af raunveruleikanum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að þetta gæti verið áhugaverð umræða einmitt út af því sem hv. þingmaður kom inn á, og ég er honum hjartanlega sammála, varðandi stórar fjölþjóðlegar keðjur sem eru að sölsa undir sig ýmiss konar vörumerki og að þetta frumvarp geti kannski opnað á það. Ég held að við þurfum öll að vera vakandi yfir því. Ég held einmitt að þetta frumvarp sé til þess fallið að verja minni aðila fyrir þeim stærri, eins og við ræddum í fyrra andsvarinu varðandi skyrið. Tökum sem dæmi ilmvatnsframleiðanda í Mosfellsdal sem býr til ákveðna lykt og vill hafa ákveðið vörumerki fyrir hana, en þá gæti stórfyrirtæki stolið því og notað í öðrum tilgangi en framleiðendur lyktarinnar sáu fyrir sér. Minni aðilar vilja verja sig fyrir stærri aðilum. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að sé ekki æskilegt að hér verði til stórar, fjölþjóðlegar fyrirtækjablokkir sem sölsi undir sig alls kyns vörumerki. Hv. þingmaður nefndi osta. Frakkar hafa farið mjög illa út úr því að hafa ekki verndað vörumerki sín í ostagerð sem eru mjög einkennandi fyrir franska matvælahefð og hafa tapað vörumerkjum þar. Mig langar að heyra enn betur hjá hv. þingmanni hvað hann sér fyrir sér varðandi minni framleiðendur lyktar og bragðs, og þá erum við að tala um matvæli og [[Forseti hringir.]]svo eitthvað sem gæti verið ilmvatnstengt, eða snyrtivörur eða eitthvað þess háttar, gagnvart stærri aðilum. Er þetta frumvarp ekki til þess fallið að verja minni framleiðendur fyrir þeim stóru?
Herra forseti. Það er ágætispunktur. En það hefur líka alltaf verið sagt. Einhvern veginn eru hugverkaréttindi og útvíkkun þeirra alltaf rökstudd með vísan til þess að það sé til að verja minni aðila. „Statute of Anne“, árið 1710, sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar, var sett fram sem leið til verja höfundarétt en hafði aðallega það hlutverk að verja drottninguna og vald hennar yfir útgáfustarfsemi. „Sonny Bono act“ í Bandaríkjunum, árið 1976, var sett fram sem leið til þess að verja og lengja höfundarrétt einstaklinga en hafði aðallega það hlutverk að tryggja Disney eignarhald á hugverkum sínum til 70 ára til viðbótar. Þegar á hólminn er komið gengur þetta alltaf út á að útvíkka réttindi stóru aðilanna og alltaf á kostnað þeirra minni. Við sjáum svo mörg dæmi um það og það hefur verið skrifað svo mikið um það. Ég veit ekki einu sinni hvar ég ætti að byrja. Vissulega eru smærri aðilar sem hafa grætt á hugverkarétti en ég man ekki eftir neinni góðri rannsókn sem sýnir fram á að hinir minni aðilar hefðu grætt minna ef hugverkaréttindin hefðu ekki verið til staðar. Það er kannski kjarninn í málinu að þegar öllu er á botninn hvolft ganga höfundaréttur, einokunarréttur, eins og einkaleyfi og vörumerkjaréttur, ekki upp og hafa engan tilgang utan þess samfélags þar sem stór fyrirtæki ráða mjög miklu. Það er allt að fara í þá átt. Við þurfum betri samkeppnisreglur, við þurfum betri reglur til að halda utan um það allt saman, [[Forseti hringir.]]en þetta mun ekki hjálpa litlum aðilum, hvorki á Íslandi né annars staðar. Ef eitthvað er mun þetta ýta undir að smærri aðilar verði keyptir upp af stærri aðilum eða að þeir verði reknir úr rekstri með einum eða öðrum hætti.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, nr. 75/2011 (markmið og hlutverk), frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk til sín sjö aðila til að ræða það. Auk þess bárust nefndinni umsagnir frá fimm aðilum, Markaðsstofu Norðurlands, Sambandi íslenska sveitarfélaga, Samtökum ferðaþjónustunnar, Vestfjarðastofu og Öryrkjabandalagi Íslands. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, nr. 75/2011, sem endurskilgreina gildissvið laganna til að leggja áherslu á það markmið þeirra að stuðla að sjálfbærri þróun, jafnvægi og svæðisbundinni þróun í samræmi við skipulag og áætlanir einstakra landshluta, svo sem áfangastaðaáætlanir. Þannig megi stuðla að jafnri dreifingu ferðamanna um landið og styðja við svæðisbundna þróun hjá sveitarfélögum og einkaaðilum. Lögð er til einföldun á því ákvæði laganna er tilgreinir verkefni sem sjóðurinn veitir styrki til og tekinn af allur vafi um að ferðamannaleiðir, eins og þær eru skilgreindar í lögum um landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum, nr. 20/2016, eru styrkhæfar. Í greinargerð frumvarpsins segir að breytingarnar miði að því að lögin endurspegli stefnu stjórnvalda sem birtist m.a. í Framtíðarsýn og leiðarljósi íslenskrar ferðaþjónustu til 2030 þar sem fram kemur sú sýn að íslensk ferðaþjónusta verði leiðandi í sjálfbærri þróun byggðri á þremur meginstoðum, þ.e. efnahagslegu jafnvægi, samfélagslegu jafnvægi og umhverfislegu jafnvægi, og að ferðaþjónustan verði arðsöm, samkeppnishæf og í sátt við land og þjóð. Almennt lýstu umsagnaraðilar ánægju með efni frumvarpsins. Í umsögn Sjálfsbjargar kom þó fram það sjónarmið að ganga þyrfti úr skugga um að aðgengi væri tryggt á þeim stöðum sem fengju úthlutað úr Framkvæmdasjóði ferðamanna. Við mat á umsóknum og úthlutunum úr sjóðnum ætti því að líta til algildrar hönnunar. Fyrir því lægju ýmis rök og var m.a. vísað til skuldbindinga íslenska ríkisins á grundvelli samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og jafnræðisraka. Að mati meiri hlutans er rétt að taka tillit til sjónarmiða um algilda hönnun þegar teknar eru ákvarðanir um úthlutanir úr sjóðnum og að lögð sé áhersla á aðgengi fyrir alla eftir fremsta megni. Jafnframt áréttar meiri hlutinn það sem fram kemur í samráðskafla frumvarpsins um að ákvæði laga um mannvirki, nr. 160/2010, um algilda hönnun gilda um mannvirkið falli það undir gildissvið laganna. Í umsögnum Samtaka ferðaþjónustunnar, Vestfjarðastofu og Markaðsstofu Norðurlands komu fram athugasemdir við skilgreiningu á hugtakinu „ferðamannaleið“, sbr. 1. tölul. 2. mgr. 2. gr. laga um landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum nr. 20/2016. Hugtakið er þar skilgreint sem skilgreind leið sem tengir saman ferðamannastaði. Ferðamannaleiðir geta verið gönguleiðir, reiðleiðir og reiðhjólaleiðir. Töldu þessir umsagnaraðilar rétt að ferðamannavegir féllu undir hugtakið, en ekki eingöngu gönguleiðir, reiðleiðir og reiðhjólaleiðir líkt og væri í núgildandi lögum. Í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar sagði að með öflugri uppbyggingu ferðamannavega næðist meiri dreifing ferðamanna, lífsgæði heimamanna væru aukin og aðgengi að áfangastöðum yrði bætt. Var í því samhengi bent á uppbyggingu sterks ferðamannavegakerfis í Noregi. Að mati Markaðsstofu Norðurlands yrði takmörkuð uppbygging við útskot eða áningarstaði á vegumráðasvæðum Vegagerðarinnar og nefndi Vestfjarðastofa í sinni umsögn uppbyggingu áfangastaða við akvegi. Meiri hlutinn telur rétt í því samhengi að minna á að í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að það er ekki hlutverk Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða að fjármagna framkvæmdir í samgöngumálum þó svo að þær geti nýst ferðaþjónustunni heldur er um sérstakan málaflokk að ræða sem heyrir undir annað ráðuneyti og sérstaka stofnun. Meiri hlutinn beinir því hins vegar til ráðuneytisins að taka til skoðunar sem fyrst hvernig bæta megi samþættingu opinberra aðila við uppbyggingu á ferðamannaleiðum og akvegum, þar á meðal skilgreina hvaða aðili beri ábyrgð á og fjármagni merkingar, upplýsingaskilti og þjónustu við almenningssalerni og uppbyggingu gönguleiða. Meiri hlutinn vill einnig árétta að hann telur mikilvægt að stefnt verði að því að endurskoða úthlutunarreglur sjóðsins með tilliti til möguleika á langtímafjármögnun verkefna, sem sé þá liður í því markmiði að ferðaþjónustan verði arðsöm, samkeppnishæf og sjálfbær í sátt við land og þjóð. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir nefndarálitið skrifa, auk þess er hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður nefndarinnar, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Sigurður Páll Jónsson.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Mig langar að spyrja hv. framsögumann, Ásmund Friðriksson: Telur hann rétt og það nægja, eins og segir í nefndarálitinu, að sjá eigi til þess að aðgengi að ferðamannastöðum og -mannvirkjum og öðru sé fyrir alla? Í nefndarálitinu segir að við mat á umsóknum úr sjóðnum eigi að líta til algildrar hönnunar og svo segir síðar: „Að mati meiri hlutans er rétt að taka tillit til sjónarmiða um algilda hönnun …“ Við vitum að eins og staðan er í dag þá er ekki tekið tillit til algildrar hönnunar. Ekki er litið til hennar í öllum tilfellum þegar um mannvirki er að ræða. Þar af leiðandi segir sig sjálft að það þarf eiginlega að ítreka það í lögum. Síðan sé ég að talað er um að ferðamannaleiðir geti verið gönguleiðir, reiðleiðir og reiðhjólaleiðir. Þær geta líka verið hjólastólaleiðir. Af hverju eru þær ekki þarna, a.m.k. þar sem því verður við komið? Við verðum að reyna að festa þetta í kerfinu. Hv. framsögumaður hlýtur að vera sammála mér og hann veit og þekkir til þess að því miður eru þær reglur ítrekað brotnar í mannvirkjagerð. Við verðum einhvern veginn að reyna að negla þetta og festa þannig að ekki fari á milli mála þegar verið er að hanna mannvirki árið 2020 að allir geti notað þau, líka þeir sem eru í hjólastólum og hafa hingað til ekki getað notað þau.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek heils hugar undir það sem hann sagði. Það er gríðarlega mikilvægt og það er andi nefndarinnar sem við sitjum báðir í, að við sjáum til þess að farið sé eftir algildri hönnun. Það hafa verið brotalamir á því. Nú segjum við að við ætlum ekki að líða það lengur að ekki sé tekið tillit til algildrar hönnunar á ferðamannaleiðum sem ríkið kostar eða tekur þátt í kostnaði við. Það er skýr vilji okkar og ég trúi því og treysti að þau orð sem við settum á blað skili því frá nefndinni að það sé andi hennar. Ég vil líka taka undir það sem fyrirspyrjandi spurði mig um varðandi hjólastólaleiðir. Hér sitjum við félagarnir og erum búnir að sitja marga fundi saman um málið. Það er náttúrlega klaufaskapur okkar að við skyldum ekki hafa komið þessu inn í nefndarálitið og við tökum það örugglega báðir á okkur. Að sjálfsögðu ættu allar göngu- og hjólaleiðir að vera þannig úr garði gerðar að sá möguleiki sem er fyrir hendi sé nýttur til að gera þá færa fyrir hjólastóla. Ég geri mér grein fyrir því að það er kannski ekki alveg hægt alla leiðina, en það er gríðarlega mikilvægt að það sé alltaf efst í huga manna við lagningu slíkra vega að það sé hægt. Með þessum orðum okkar er því hér með komið til skila í umræðuna og hefur gildi fyrir lögum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir andsvörin. En ég vil líka benda honum á eitt: Við erum saman í velferðarnefnd, en ég er ekki í atvinnuveganefnd þannig að ég kom ekki að þessu máli. Þess vegna er ég hér að reyna að miðla því. Ég hjó sérstaklega eftir þessu með hjólastólaleiðirnar. Ég skal alveg viðurkenna að ég varð eiginlega orðlaus um daginn þegar ég las um að einstaklingur, sem er fatlaður og í hjólastól, hafi klifið eitt af hæstu fjöllum heims. Hvernig í ósköpunum hann fór að því væri gaman að heyra. Það sýnir bara hversu kröftugt fólk er og viljinn ríkur til að komast út í náttúruna. Þess vegna segi ég að við eigum að hamra það í lögin, og ég ætla að vona að við getum gert það fyrir atkvæðagreiðslu, að þarna inni verði hjólastólaleiðir, vegna þess að það er svo mikilvægt að gefa öllum tækifæri. Við vitum jú að það er ekki hægt að koma hjólastólaleiðum fyrir alls staðar en það er hægt að koma þeim fyrir á mörgum stöðum. Við sjáum nú þegar uppbyggingu t.d. á Þingvöllum þar sem margt er til fyrirmyndar hvað aðgengi varðar. Ef við einbeitum okkur bara að því og sjáum til þess að allar svona framkvæmdir séu þannig úr garði gerðar að allir geti notið þeirra þá erum við á réttri leið. Ég vona heitt og innilega að við séum nú loksins komin á þann stað að við skiljum engan eftir.
Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir með vini mínum, hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni, og þakka honum fyrir það sem hann sagði. Ég tek undir það að við eigum ekki að skilja neinn eftir. Ég bið hann líka afsökunar á því að ég hafi kennt hann við atvinnuveganefnd, sem er líka góð nefnd þó að við sitjum ekki þar saman. En það er bara svo ánægjulegt að sitja með honum í nefnd að mér finnst ég alltaf vera með honum. Ég tek undir að við framkvæmdir í samfélaginu, hvort sem það er við gerð hjólastíga, reiðleiða eða annars, eigi að reyna eftir fremsta megni og alltaf að hafa í huga að leiðin sé fyrir alla. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Og af því að hv. þingmaður nefndi þann ótrúlega einstakling sem kleif fjall í hjólastól þá langar mig að segja frá því að okkar ágæti og góði vinur, Guðjón Sigurðsson, formaður MND-félagsins, sendi mér einu sinni kveðju og sagði: Það sem ég ætla að gera í sumar er að fara á Hvannadalshnjúk, í lundaveiði og í fallhlífarstökk. Ég segi um fólk með svona hugsun, sem er svona ákveðið í að lifa lífinu, að við sem hér erum verðum að gera allt til þess að draumar þess rætist eins og draumar okkar. Til þess þarf aðgang sem við höfum flest sem er bara einfaldari og auðveldari en sá sem fatlaðir hafa. Þess vegna er mikilvægt að skilaboð okkar félaganna út í samfélagið séu þau að algild hönnun sé forsenda þess að ferðamannaleiðir og annað sem ríkið ber kostnað af sé fyrir alla og að engan eigi að skilja eftir.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Eftir andsvör við hv. framsögumann er ekki miklu við að bæta, en þó er alltaf hægt að bæta aðeins við vegna þess að við vitum jú að meðal bæði fatlaðra og ófatlaðra eru ofurhugar sem láta engar hindranir stöðva sig. En það eru líka einstaklingar sem ráða því miður ekki við allar hindranir. Þess vegna ber okkur að sjá til þess þar sem því verður við komið að ekki séu bara til reiðhjólaleiðir heldur einnig hjólastólaleiðir. Oft er þörf en nú er nauðsyn á því að farið sé að lögum um mannvirki, nr. 160/2010, þar sem m.a. er fjallað um algilda hönnun. Því miður þekkjum við það af reynslunni að það er ekki gert. Og það sem er kannski sorglegast í því er að oft og tíðum er um ný mannvirki að ræða sem ekki standast þessa kröfu og menn yppa bara öxlum. Ekki er tekið á því, því er ekki breytt eða séð til þess að farið sé að lögum og reglum. Því miður er það, og hefur verið, frekar regla en undantekning að hunsa þau lög. Þess vegna ber okkur að sjá til þess að allir geti nýtt sér leiðir á ferðamannastöðum og aðbúnað þar, hvernig sem heilsa þeirra er. Ég hef orðið var við annað svolítið skrýtið og það er það sorglegasta af öllu sorglegu. Það er þegar er farið eftir reglum og vilji er til þess að gera hlutina rétt og vel og þannig úr garði að talið er að fatlaðir geti nýtt sér aðstöðuna, en gleymst hefur að hafa fatlaðan einstakling í hjólastól með þannig hlutirnir séu rétt hannaðir, t.d. varðandi hæð, breidd og bratta á rampi fyrir hjólastóla og annað. Það hefur því miður gerst og það er eiginlega það sorglegasta af öllu sorglegu þegar virkilega er verið að reyna að koma hlutunum þannig fyrir að þeir sem á þurfa að halda geti nýtt sér þá, en þeir geta það ekki vegna þess að þeir eru rangt uppsettir. Í nefndarálitinu er bent á vegagerð og uppbyggingu vega, sem er kannski ekki hluti af þessu máli, en nefndarmenn benda á að það eigi auðvitað að vera þar undir líka. En við höfum áttað okkur á því að hér á Íslandi geta því miður ekki allir komist t.d. á hálendið eða aðra áhugaverða staði. Slíkt er yfirleitt ekki nema fyrir útvalda á sérútbúnum bílum. Svo er því miður annað sem við þurfum að taka á, þ.e. að gera þannig vegi að þeir sem eru á bílum sem eru sérútbúnir fyrir fatlaða geti líka komist upp á hálendið, komist á ferðamannastaði og þá áhugaverðu staði sem þar eru, hvort sem það er til að njóta útiveru eða hreinlega bara til þess að komast í veiðiaðstöðu, sem er mjög góð á mörgum stöðum á hálendinu. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég trúi því og treysti að séð verði til þess að ekkert verði gefið eftir í því að tryggja að öll uppbygging á ferðamannastöðum verði fyrir alla sem þangað vilja koma, óháð því hvernig heilsa fólks er.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar vegna frumvarps til laga um ferðagjöf. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sigrúnu Brynju Einarsdóttur og Þórarin Örn Þrándarson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Andra Heiðar Kristinsson frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Skarphéðin Berg Steinarsson og Guðnýju Hrafnkelsdóttur frá Ferðamálastofu, Skapta Örn Ólafsson og Baldur Sigmundsson frá Samtökum ferðaþjónustunnar, Erling Jóhannesson frá Bandalagi íslenskra listamanna, Henný Hinz frá Alþýðusambandi Íslands, Þuríði Hörpu Sigurðardóttur frá Öryrkjabandalagi Íslands, Indriða Björn Ármannsson frá Þjóðskrá Íslands, Guðmund Hauk Guðmundsson frá Samkeppniseftirlitinu, Helgu Sigríði Þórhallsdóttur frá Persónuvernd, Aðalstein Óskarsson og Sigríði Kristjánsdóttur frá Vestfjarðastofu og Valgerði Rún Benediktsdóttur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Nefndinni bárust umsagnir og erindi frá Ferðamálastofu, Icelandic Camping Equipment, Persónuvernd, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum ferðaþjónustunnar, Samkeppniseftirlitinu, Vestfjarðastofu og Þjóðskrá Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að stjórnvöldum verði heimilt að gefa út stafræna inneign, ferðagjöf, að fjárhæð 5.000 kr. til einstaklinga sem fæddir eru árið 2002 eða fyrr og hafa íslenska kennitölu. Ferðagjöfinni er ætlað að vera hvati til einstaklinga til að ferðast innan lands en gert er ráð fyrir að hægt verði að nýta gjöfina hjá ferðaþjónustuaðilum sem hafa starfsstöð á Íslandi, að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Um er að ræða einskiptisaðgerð sem er meðal skilgreindra aðgerða íslenskra stjórnvalda til að veita efnahagslífinu viðspyrnu vegna yfirstandandi Covid-19 heimsfaraldurs. Nefndin ræddi sérstaklega hvort ástæða væri til að gera breytingar í þá átt að hækka fjárhæð ferðagjafarinnar til einstaklings en í frumvarpinu er lagt til hún nemi 5.000 kr. og sé undanþegin skattskyldu. Fram kom að horfa verði á fjárhæðina í samhengi við bæði ákvæði um undanþágu frá skattskyldu og heimild til framsals en í frumvarpinu er lagt til í 3. mgr. 1. gr. að einstaklingi verði heimilt að gefa eigin ferðagjöf og að heimilt verði að greiða með að hámarki 15 ferðagjöfum, samtals 75.000 kr. Verði fjárhæð gjafar hækkuð þurfi að líta til þeirra sjónarmiða er gilda um undanþágu tækisfærisgjafa frá skattskyldu á grundvelli 4. töluliðar A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt. Samkeppniseftirlitið gerir í umsögn sinni athugasemd við þá afmörkun sem lögð er til í 5. tölulið 2. mgr. 1. gr. um fyrirtæki sem geti tekið við ferðagjöfinni sem greiðslu, þ.e. söfn og fyrirtæki sem bjóða sýningu gegn endurgjaldi þar sem áhersla er á íslenska menningu, sögu eða náttúru. Telur eftirlitið skorta á viðmið eða skilyrði sem Ferðamálastofa geti stuðst við þegar lagt er mat á hvort starfsemi umsækjanda falli þar undir. Meiri hlutinn bendir á að í greinargerð með frumvarpinu sé um slíkt mat vísað til m.a. ákvæða safnalaga um afmörkun skilyrða, auk þess sem litið sé til skilgreininga í öðrum lögum og reglum. Jafnframt hefur komið fram að í ljósi aðstæðna sé vilji til að ákvæðið verði túlkað rúmt frekar en það sé þrengt um of og nýtist því ekki eins og lagt var upp með. Við meðferð málsins hefur verið óskað eftir því að nefndin tæki t.d. til skoðunar að rýmka afmörkunina sem lögð er til í 2. mgr. 1. gr. þannig að hún taki til aðila sem leigja út búnað til útivistar. Meiri hlutinn bendir á að við afmörkun þeirra fyrirtækja sem heimiluð er þátttaka í verkefninu er gert ráð fyrir að hægt sé að byggja á hlutlægum mælikvarða varðandi útgáfu opinberra leyfa til starfsemi. Meiri hlutinn bendir á að við meðferð málsins kom fram að þar sem í þessari aðgerð felst ríkisaðstoð er gert ráð fyrir að Ferðamálastofa birti lista yfir þau fyrirtæki sem hafa fengið greiðslur með gjafabréfinu sem og fjárhæð innleystra gjafabréfa til hvers þeirra. Í frumvarpinu er lagt til að gildistími ferðagjafar sé frá útgáfudegi til og með 31. desember 2020. Í umsögnum Vestfjarðastofu og Sambands íslenskra sveitarfélaga um málið koma fram þau sjónarmið að æskilegt sé að gildistíminn verði lengdur til og með 31. maí 2021, m.a. með vísan til jafnræðis á milli landshluta og ferðaþjónustuaðila. Gildistíminn sé ekki í samræmi við stefnumörkun stjórnvalda um eflingu heilsársferðaþjónustu, þ.e. að dreifa ferðamönnum betur um landið og jafna árstíðasveiflur. Því til stuðnings er bent á að meginþungi vetrarferðaþjónustu, þ.e. þeirrar afþreyingar sem er í boði, sé á tímabilinu desember til apríl. Meiri hlutinn vill í þessu samhengi minna á að ferðagjöfin er aðgerð sem felur í sér ríkisaðstoð samkvæmt 61. gr. EES-samningsins. Aðgerðin er tilkynningarskyld til Eftirlitsstofnunar EFTA, líkt og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu og tekur mið af þeim viðmiðum sem sett voru í orðsendingu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um tímabundinn ramma um ríkisaðstoð til stuðnings hagkerfinu vegna yfirstandandi Covid-19 heimsfaraldurs. Meðal skilyrða er að aðstoð sé veitt í síðasta lagi 31. desember 2020. Meiri hlutinn telur sér því ekki fært að leggja til breytingar sem fela í sér lengdan gildistíma ferðagjafar. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram það sjónarmið að tryggja yrði að ferðagjöfin hefði ekki í för með sér skerðingu á öðrum greiðslum, svo sem bótum frá Tryggingastofnun ríkisins. Meiri hlutinn bendir á að meginreglan er sú að aðeins skattskyldar tekjur koma til skerðingar þeim tekjutengdu bótum eða greiðslum sem einstaklingur fær, t.d. á grundvelli laga um almannatryggingar. Með 2. gr. frumvarpsins er lagt til að ferðagjöfin teljist ekki til skattskyldra tekna í skilningi laga um tekjuskatt og sé ekki framtalsskyld. Með vísan til þessa áréttar meiri hlutinn að ekki ætti að koma til skerðingar tekjutengdra greiðslna. Með frumvarpinu er lagt til að ferðagjöfin verði afhent með smáforriti í farsíma eða greiðslukóða á netinu. Til að virkja gjafabréfið þurfi þá að skrá sig í gegnum Ísland.is. Nokkur umræða varð í nefndinni um persónuverndarsjónarmið sem taka þarf tillit til þegar einstaklingar nýta sér ferðagjöfina. Persónuvernd segist í umsögn sinni ekki gera athugasemdir við efni frumvarpsins en áréttar mikilvægi þess að við gerð og notkun smáforritsins og greiðslukóða á netinu, sem og við aðra vinnslu persónuupplýsinga við útfærslu reglna frumvarpsins, verði gætt að lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga í hvívetna. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið Persónuverndar. Gert er ráð fyrir að veita 1,5 milljarða kr. til þessarar aðgerðar. Í greinargerð fjáraukalagafrumvarpsins sem samþykkt var í mars sl. segir að stefnt sé að því að gefa út stafræn gjafabréf á grundvelli sérstakrar fjárheimildar með það að markmiði að hvetja landsmenn til að nýta innviði ferðaþjónustunnar hér landi í sumar. Samkeppniseftirlitið gerði í umsögn sinni athugasemd við útfærslu á ferðagjöfinni, með vísan til ábendingar sem því barst um að ekki hefði verið haft samband við önnur fyrirtæki sem bjóða upp á sambærileg smáforrit í farsíma sem hefðu getað nýst við útfærslu og dreifingu á ferðagjöfinni. Nefndin óskaði eftir upplýsingum frá ráðuneytinu um valferli tæknibirgja fyrir farsímalausn um ferðagjöf og kostnað við tæknilega útfærslu. Samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu var við frumskoðun á verkefninu ekki talið að kaup á stafrænni lausn fyrir gjafabréfin væru yfir útboðsmörkum. Því var send út verðfyrirspurn til að gæta að meginreglum um jafnræði, gagnsæi og samkeppni meðal þeirra fyrirtækja sem talið var að gætu útvegað tæknilega lausn sem þegar væri til staðar og væri hægt að nýta án mikils þróunarkostnaðar. Markmiðið var að halda kostnaði vegna verkefnisins í lágmarki og koma því af stað eins hratt og örugglega og hægt væri í ljósi alvarlegrar stöðu ferðaþjónustufyrirtækja hér landi. Heildarkostnaður við þróun á smáforritinu Ferðagjöf í farsíma nemur samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu 4 millj. kr. Einnig er gert ráð fyrir að heildargreiðsla til þess fyrirtækis við umsýslu, rekstur, þjónustu og uppgjör ferðagjafar nemi 8–11 millj. kr. Þá segir ráðuneytið að áætlaður kostnaður við þróun skráningar- og umsjónarkerfis á Íslandi.is sé 7–10 millj. kr. Vísað er til þess að öll hugbúnaðarþróun á vegum Ísland.is er framkvæmd í kjölfar rammasamnings við annað fyrirtæki sem hlutskarpast var í nýafstöðnu útboði á vegum Ríkiskaupa, Útboð 21018 – Þverfagleg teymi fyrir Stafrænt Ísland. Svo ég komi aðeins að umræðum í nefndinni þá var þar aðeins rætt um kennitölur og hugtakið „íslensk kennitala“. Í frumvarpinu er lagt til að ferðagjöfin verði útgefin til einstaklinga sem eru 18 ára eða eldri og með íslenska kennitölu. Við meðferð málsins fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að afmarka þyrfti skýrar í ákvæðinu hvað fellur undir hugtakið íslensk kennitala. Líkt og rakið er í umsögn frá Þjóðskrá Íslands má segja að íslenska kennitalan sé skráð í tvær skrár, þjóðskrá og kerfiskennitöluskrá. Í þjóðskrá eru einnig skráðar kennitölur fjölda íslenskra ríkisborgara sem hafa verið búsettir erlendis til lengri eða skemmri tíma og erlendra ríkisborgara sem eru búsettir erlendis. Í kerfiskennitölu séu skráðar íslenskar kennitölur, m.a. til notkunar fyrir hið opinbera til auðkenningar vegna viðskipta, en þær veiti t.d. ekki réttindi til dvalar á Íslandi. Ekki sé aðgreining á milli þessarar tegunda kennitöluskráningar. Meiri hlutinn telur því rétt að skýra betur hvað átt er við með hugtakinu „íslensk kennitala“ og leggur til að höfðu samráði við ráðuneytið, að bætt verði við ákvæðið skilyrði um lögheimili á Íslandi. Um sé að ræða hlutlægt og málefnalegt skilyrði með hliðsjón af tilgangi laganna. Samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu hefur slík breyting ekki áhrif á kostnað, enda í samræmi við þann fjölda sem gert er ráð fyrir að nýti sér aðgerðina. Meiri hlutinn leggur því til breytingu þess efnis að auk skilyrða um að ferðagjöfin verði útgefin til einstaklinga sem eru 18 ára eða eldri, þ.e. fæddir árið 2002 eða fyrr, og eru með íslenska kennitölu, verði bætt við skilyrði um skráð lögheimili á Íslandi. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „Við 1. mgr. 1. gr. bætist: og með skráð lögheimili á Íslandi.“ Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn, Lilja Rafney Magnúsdóttir, sá sem hér stendur, Njáll Trausti Friðbertsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Ásmundur Friðriksson.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja hann hvernig hann reikni það út að þetta muni kosta 1,5 milljarða, vegna þess að ef við tökum bara kennitölunnar eru þetta 75.000 manns og þá er upphæðin nálægt 400 millj. kr. Hver var niðurstaðan í því samhengi, að það væri þetta mikill kostnaður? Og þá í framhaldi af því, ef aðeins er reiknað með að það séu bara 75.000 manns sem fái þetta, hefði þá ekki verið eðlilegra að hafa hærri upphæð, t.d. 15.000–20.000 kr. og eyrnamerkja hana frekar þeim sem eru undir meðallaunum en að láta alla fá þetta?
Herra forseti. Ég reikna með að það sé einhver misskilningur í gangi varðandi það að við séum að tala um 75.000 einstaklinga sem eigi að fá ferðagjöf upp á 5.000 kr. Ef ég man rétt eru þetta um 280.000 kennitölur, þ.e. einstaklingar fæddir árið 2002 og fyrr. Það eru, að mig minnir, um 286.000 einstaklingar sem eiga rétt á þessu og svo er smákostnaður að auki. Þá erum við komin með 1,5 milljarða sem liggur að baki því sem hér er flutt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Jú, rétt er það, talað er um að heildarpakkinn sé um 286.000, en af þeim eru 44.000 með erlenda kennitölu, erlendir ríkisborgarar sem eru líka með erlenda kennitölu. Talað er um það í frumvarpinu að þetta eigi að gilda fyrir þá sem eru hér innan lands, sem búa hérna. Eitthvað er skakkt reiknað þarna. Spurningin er: Hver er rétta talan? Er staðan í þessu máli sú að nefndin hefur ekki hugmynd um hversu margir fá þetta greitt? Kom hvergi fram í umfjöllun nefndarinnar hversu margir það væru og hver væri kostnaðurinn? Eða er þetta bara ágiskun?
Herra forseti. Það eru vönduð vinnubrögð stunduð í atvinnuveganefnd, eins og við þekkjum. Við fengum nákvæmar tölur frá Þjóðskrá Íslands um hvað myndi falla þarna undir, kennitölur fólks með lögheimili á Íslandi. Af þeim eru íslenskir ríkisborgarar 242.767 talsins og erlendir ríkisborgarar 44.808. Þá kemur fram sú tala sem þingmaður var með áðan. Þetta eru tölurnar sem við erum að vinna með og við höfum fengið mjög góð gögn frá þjóðskrá um þetta til að skilgreina þessa notkun á kennitölum. Það er akkúrat það sem menn leggja til í breytingartillögunni, að fá það hreint fram hvað sé eðlilegt varðandi þann þátt. Það er þessi útskýring og fylgir með í gögnum málsins frá þjóðskrá í umsögn.
Forseti. Þetta er hið besta mál. Það kostar að vísu 1,5 milljarða, sem er svolítið brött fjárhæð. En ef það kemur fólki af stað í að ferðast um landið í miklum mæli er það mjög gott. Það vantar að vísu upp á, ef við hefðum tekið inn börn frá 12 ára aldri, sem oft þurfa að greiða fullt gjald inn á staði, hefði það kostað 40 milljónir á hvern árgang. Það væri ekki mikið sem bættist við, innan við 10% hefðu bæst ofan á með því að gera það. Það hefði mátt gera. Mig langar að spyrja um persónuvernd. Varðandi rakningarappið, sem stjórnvöld fóru af stað með til að aðstoða við að rekja smit, þá pössuðu menn sig virkilega vel. Þeir fóru þá leiðina að vera með það sem menn kalla „open source“, eða opinn hugbúnað, þannig að hver sem er getur lesið kóðann og passað upp á að persónuvernd sé vel tryggð. Hvernig er því háttað með það app sem nota á í þessari ferðagjöf?
Herra forseti. Við skoðuðum þetta, ég ræddi þetta einmitt í nefndinni. Þetta eru 22–23 milljónir á árgang undir 18 ára. Það eru því um 400 millj. kr. sem við værum að tala um ef allir fengju ferðagjöf. [[Gripið fram í.]]Ef við miðum við 12 ára eru það sex árgangar sinnum 22 milljónir, alls 132 milljónir. Það eru tölurnar sem við erum að tala um og allt í lagi með það, enda er þetta mál sem er þannig vaxið að það er mjög auðvelt að taka marga þræði út frá því. Hægt er að fara í ýmsar áttir og þá þarf bara að meta hvað er eðlilegt að gera og í hvaða átt er eðlilegt að fara. En þetta voru um 400 millj. kr. miðað við að allar kennitölur væru þarna með. Ég ætla ekki að fara neitt dýpra í það. Það er hægt að velta svo ótrúlega mörgu fyrir sér í þessu efni.
Forseti. Það var ágætlega djúpt á svarinu við persónuverndarspurningunni. Mig grunar að hv. framsögumaður viti ekki svarið, viti ekki hvort það app sem nota á sé með opinn hugbúnað eða ekki. Kannski að hann komi upp og útskýri það varðandi persónuverndarsjónarmiðin. Ef maður ætlar að passa virkilega vel og fyllilega upp á persónuverndarsjónarmið verður maður að hafa opinn hugbúnað. Samið er við fyrirtæki um að gera þetta, verð skoðað og svo er ákveðið eitthvert fyrirtæki, jafnvel þó að menn viti ekki hvort það sé leyfilegt eða löglegt. Menn vita ekki hvort fara þurfi í útboð. Það var bara það sem kom fram í nefndinni. Samt sem áður var fyrirtæki valið. Það býr til appið. Er það með opnum hugbúnaði, eins og nauðsynlegt er ef virkilega á að passa upp á persónuvernd eins og hægt er? Ef ekki, munu Píratar að sjálfsögðu ekki setja stimpil sinn á þetta mál. Það er gott að mörgu leyti, en við munum þá bara sitja hjá við atkvæðagreiðsluna. En ef framsögumaður hefði gert eins og ég óskaði eftir, að passa upp á að persónuverndarsjónarmiða væri gætt, m.a. þessa, hefðu Píratar verið með. En að sjálfsögðu getum við það ekki þegar ekki er gert það besta varðandi persónuvernd eins og að hafa að lágmarki opinn hugbúnað.
Herra forseti. Ekki ætla ég að segja að ég sé sérfræðingur í hugbúnaðarmálum, ég veit ekki hvernig ég á að svara varðandi þennan opna hugbúnað. En við erum með lög í landinu, við settum persónuverndarlög árið 2018 þannig að ég reikna með að farið sé eftir því sem þar stendur varðandi málið eins og varðandi öll lög. Í umsögn Persónuverndar er það nokkuð skýrt. Hún gerir í sjálfu sér ekki efnislegar athugasemdir við framsetningu málsins og hvernig það er hugsað út frá persónuverndarsjónarmiðum og persónuverndarlögum, heldur að gætt verði að lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga í hvívetna. Það er nokkuð skýrt, held ég, hjá Persónuvernd varðandi þetta mál.
Þau þekkja samt ekki appið?
Hæstv. forseti. Málið er í sjálfu sér svo sem ágætt en einhvers staðar í ferlinu breyttist það sem við erum að tala um hér úr því að vera ferðaávísun í að vera gjöf. Ég er alinn upp við að segja takk þótt það takist ekki alltaf og mig langar að vita, herra forseti: Hverjum á ég að þakka fyrir þessa gjöf? Hver er gefandinn? Ætlar ríkisstjórnin öll að skrifa undir eins og Trump gerir fyrir vestan og senda okkur hana heim? Hverjum á ég að þakka þennan heiður sem er svo táknrænn að hann sést varla? Ég spyr líka, fyrst menn voru að ómaka sig við þetta: Hvers vegna var þá þessi gjöf, sem mig langar að vita hver gefur, ekki rausnarlegri en 5.000 kr.? Menn kaupa sér ekki mikið fyrir 5.000 kr. á Íslandi, þeir sem lítið hafa, þannig að mig langar að vita það líka.
Herra forseti. Ferðagjöf eða ferðaávísun, þetta er meira gjöf sem er eins og gjafakort og er skattfrjáls. Ávísun er eitthvað sem maður getur nýtt raunverulega hvar sem er í viðskiptum. Við þekkjum ávísunarhugtakið, þannig að þarna er bara þessi greinarmunur á því eðli. Hverjum á að þakka? Hugmyndin kemur raunar úr ferðaþjónustunni, að fara þessa leið í tengslum við Covid. Þetta er ein af hugmyndunum sem rætt var um. Erum það ekki við hér sem erum að samþykkja gjöfina? Hún kemur hingað og er samþykkt hér. [[Forseti hringir.]]Ég veit ekki hvaða máli það skiptir í sjálfu sér hver er að gefa hvað.
Hæstv. forseti. Jú, hugtök skipta máli og ég ætla að segja það fyrir mína parta, ég er reyndar bara 1/63 af þeim sem hér eru, að ég ætlast ekki til þakklætis fyrir þennan gjörning nema þessi fimmþúsundkall verði rifinn af næsta launatékka hjá mér. Að öðru leyti fyndist mér það heldur klént og ég væri að skreyta mig með lánuðum fjöðrum ef ég ætti að taka einhvern heiður fyrir þessa samþykkt. Það skiptir máli, herra forseti, hver gefandinn er því að ef þjóðin er að gefa sjálfri sér þetta, hún borgar náttúrlega fyrir það með sköttunum sínum, þá finnst mér miklu nær að kalla þetta það sem það er, bara ferðaávísun eða eitthvað slíkt vegna þess að það að setja þetta gjafahugtak á það er afskaplega klént, herra forseti. Það minnir mig helst á það sem Bandaríkjaforseti hafði í huga áður fyrr þegar hann ætlaði að senda hverjum Bandaríkjamanni [[Forseti hringir.]]tékka sem alríkið borgaði en hann skrifaði undir.
Herra forseti. Hugtakanotkun. Ætli yngri kynslóðin á Íslandi viti almennilega hvað ávísun er? [[Hlátur í þingsal.]]Ég er bara að benda á það. [[Gripið fram í.]]Fólk þekkir kannski betur orðið gjafakort, það hefði kannski átt að vera nafnið frekar. Ávísunarhugtakið er minna þekkt [[Gripið fram í.]]meðal yngra fólks. Hins vegar vil ég segja að þetta er sett af stað sem Covid-hugmynd til að byggja upp ferðaþjónustu á Íslandi á nýjan leik, að reyna að fá einhvern hvata inn í þá grein. Hugmyndin kemur frá ferðaþjónustunni og það er meiningin með hugmyndafræðinni sem liggur á bak við. Fyrirtæki koma mögulega með einhverja hvata á móti þessum 5.000 kr. Hugmyndafræðin kom fram í mars. Við munum hvernig ástandið var hjá okkur í mars. [[Forseti hringir.]]
Herra forseti. Mál þetta er ágætt og skiptir ferðaþjónustuna að sjálfsögðu máli þó að við í Miðflokknum höfum talið að upphæðin sé of lág og munum fara nánar út í það á eftir í umræðunni. Það sem ég vildi spyrja hv. þingmann sérstaklega um er að ég ræddi það hér á fyrri stigum málsins að mér finnst vanta í frumvarpið að heimilt sé að nota ferðaávísun til að leigja sér t.d. viðlegubúnað, gönguskó, tjald o.fl. sem notað er til ferðalaga. Ég vil fá það fram hjá hv. þingmanni: Hvers vegna er t.d. ekki heimilt að nota ávísunina til að leigja tjald eða gönguskó þannig að þeir sem vilja ferðast um landið á eins ódýran hátt og hægt er geti nýtt þessa ávísun eða [[Forseti hringir.]]ferðagjöf með þeim hætti?
Herra forseti. Ef upphæð gjafarinnar yrði hækkuð um 5.000 kr. þá værum við að tala um 3 milljarða til viðbótar og ef farið yrði upp í 15.000 kr. yrðu það 4,5 milljarðar. Ég ræddi áðan þegar ég fór í gegnum meirihlutaálitið ákveðnar forsendur. Bent er á ákveðnar leyfisveitingar í ferðaþjónustunni, að þetta afmarkist að einhverju leyti við það. Svo er það aðeins afmarkað varðandi söfn. Síðan er allt, eins og ég sagði áðan, mjög opið sem tengist ferðagjöfinni. Það er hægt að fara í margar áttir. Það hefði líka verið hægt að þrengja þetta þess vegna og sumir hafa talað um að þrengja frekar, beina fólki að ákveðnum hluta ferðaþjónustunnar sem myndi leiða til frekari notkunar þar sem fólk væri raunverulega á ferðalagi. Eins og ég segi, málið er rosalega opið að því leyti. Það er auðvelt að tala um 5.000 kr., það skilja allir, en við eigum kannski erfiðara með það ef við erum að tala um hundruð milljarða í samhengi hlutanna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni en hann svaraði því ekki hvers vegna ekki er hægt að nota ávísunina eða gjöfina til þess að leigja t.d. tjald, útilegubúnað eða göngubúnað o.s.frv. Mér finnst það umhugsunarefni hvert við Íslendingar erum komnir þegar við erum farnir að skilgreina þetta með þessum hætti. Hv. þingmaður segir að þetta sé mjög opið. Það er ekkert opið þegar ekki er hægt að leigja þann einfalda búnað. Það er hægt að leigja bílaleigubíl og hægt er að leigja GPS-tæki með bílaleigubílum en það er ekki hægt að leigja GPS-tæki eitt og sér til að fara í göngu. Það gætir ekki jafnræðis meðal fyrirtækja hvað þetta varðar, þannig að ég held að hv. þingmaður verði aðeins að fara betur yfir það hver rökstuðningurinn er á bak við það. Það hafa ekki allir efni á því að fara upp á jökul eða hestbak eða eitthvað svoleiðis og sumir vilja bara ferðast á eins ódýran máta og hægt er og verið er að hvetja til þess með ferðagjöfinni. [[Forseti hringir.]]Það er hins vegar ekki hægt að nota hana til ódýrari ferðamáta eins og leigu á þeim búnaði sem ég nefndi.
Herra forseti. Það kemur fram í áliti meiri hluta atvinnuveganefndar, og ég kom inn á það áðan í ræðu minni, að við afmörkun þeirra fyrirtækja sem heimiluð er þátttaka í verkefninu er gert ráð fyrir að hægt sé að byggja hlutlægan mælikvarða varðandi útgáfu opinberra leyfa til starfsemi. Það er akkúrat punkturinn, opinber leyfi sem tengjast þessu. Það kemur fram í 1. gr. frumvarpsins hvað fellur undir það. Það hefði þess vegna verið hægt að hafa það enn þá opnara, en afmarka þurfti einhvers staðar. Þetta er hluti, þetta eru ákveðin leyfi eins og ég kom inn á áðan, og hef litlu við það að bæta. Þannig stendur málið. Það sem við erum að tala um að falli undir eru útgefin leyfi sem tengjast ferðaþjónustu á Íslandi.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um það frumvarp sem hér liggur fyrir og er til umræðu og sagt er vera um ferðagjöf. Ég verð að viðurkenna að ég á svolítið erfitt með að taka mér það orð í munn, mér finnst það svo tilgerðarlegt og hallærislegt að ég get eiginlega varla orða bundist. En efni frumvarpsins er að lagt er til að stjórnvöldum verði heimilað að gefa út ferðaávísun að fjárhæð 5.000 kr. til einstaklinga sem fæddir eru á árinu 2002 eða fyrr og hafa íslenska kennitölu og lögheimili á Íslandi. Ferðaávísunina verði hægt að nýta til greiðslu hjá fyrirtækjum með starfsstöð á Íslandi til samræmis við tilgreinda afmörkun í frumvarpinu. Frumvarpið er lagt upp með þeim hætti að það sé liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að efla efnahagskerfið og draga úr neikvæðum áhrifum á atvinnulífið í kjölfar veirufaraldursins og er ætlað að hvetja Íslendinga til ferðalaga innan lands og veita efnahagslífinu, og þá einkum ferðaþjónustunni, viðspyrnu. Minni hlutinn styður meginmarkmið frumvarpsins, eins og þau hafa verið rakin hér, en telur hins vegar uppi áleitnar spurningar um ýmsa þætti frumvarpsins, svo sem um gildissvið og afmörkun, og hafa þegar nokkrir hv. þingmenn vikið að þeim þáttum. Hvað varðar gildissvið frumvarpsins virðist skorta á að gætt sé jafnræðissjónarmiða, samanber dæmið um að heimilt verði að ráðstafa ávísun til leigu á bifreið en ekki tjaldi. Ég ætla að leyfa mér að segja vegna viðhorfs um að það skorti á jafnræðissjónarmið, ég hef fundið fyrir því á nefndarfundum í atvinnuveganefnd, til að mynda hjá hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni, að þá var ég að vona í lengstu lög að meiri hlutinn myndi lagfæra frumvarpið að því leyti. Þá taka aldursmörkin, sem sett eru við 18 ára aldur, ekki tillit til barnafjölskyldna. Jafnframt lýsir minni hlutinn því í minnihlutaáliti sínu að líklegt sé að ýmsir þjóðfélagshópar muni vart geta fært sér umræddar ferðaávísanir í nyt vegna heilsufars eða fjárhagslegrar stöðu. Eins og ég gat um í upphafi væri að mati minni hlutans réttara og eðlilegra að kenna málið við ferðaávísun frekar en ferðagjöf. Þannig var málið lagt fram upphaflega, framan af hét það frumvarp um ferðaávísun, en fyrir tilstilli einhverja krafta sem mér eru ekki sýnilegir eða skiljanlegir að öllu leyti, breyttist málið og varð að frumvarpi um ferðagjöf. Minni hlutinn bendir í nefndaráliti sínu á það sem alkunna er, að ferðaþjónustan hefur á umliðnum árum skilað þjóðarbúinu miklum tekjum, fjölbreyttum og mörgum vel launuðum störfum, erlendum gjaldeyri í stríðum straumum, auk þess sem starfsemi ferðaþjónustunnar víða um land stuðlar að því að halda landinu öllu í byggð. Við teljum ferðaþjónustuna líklega til að gera allt þetta að nýju þegar fram í sækir og áhrifa heimsfaraldurs gætir ekki lengur. Við sem skipum minni hlutann, við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson, teljum hins vegar að fjárhæð ferðaávísunar hefði þurft að vera hærri til að aðgerðin sem í frumvarpinu felst verði meira en táknræn, eins og henni hefur verið lýst af ráðamönnum hér, þannig að hún nýtist ferðaþjónustunni sem lyftistöng við þær erfiðu aðstæður sem hún horfist í augu við. Í því ljósi telur minni hlutinn rétt og eðlilegt að af hálfu stjórnvalda verði greininni veittur öflugri stuðningur, sem sumir myndu kalla innspýtingu í þá veru sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Við fulltrúar Miðflokksins í hv. atvinnuveganefnd leggjum því til að fjárhæð ferðaávísunarinnar verði hækkuð úr 5.000 kr. í 15.000 kr., sem við teljum í senn að myndi muna um fyrir greinina en taki líka tillit til erfiðra aðstæðna í ríkisfjármálum. Ég vil geta þess að við Miðflokksmenn munum við umræðu um fjáraukalög, sem gera má ráð fyrir að sé skammt undan, flytja tillögu um sérstaka fjárveitingu til að standa straum af þessari hækkuðu fjárhæð ferðaávísunarinnar. Við teljum sömuleiðis að henni yrði einnig að hluta til mætt með hagræðingu. Svo segir í áliti minni hluta, með leyfi forseta: „Að þessu virtu leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Í stað fjárhæðarinnar „5.000 kr.“ í 1. mgr. 1. gr. komi: 15.000 kr.“ Undir álitið rita sá sem hér stendur, Ólafur Ísleifsson, og Sigurður Páll Jónsson.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferð nefndarálitsins. Mér finnst reyndar áhugavert að Miðflokksmenn hengja sig svolítið mikið í það hvort frumvarpið heitir ávísun eða gjöf, meira en innihaldið sjálft, þ.e. til hvers leikurinn er gerður. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson fór yfir það mjög ítarlega áðan, gjöf en ekki ávísun, sem mér finnst kannski minna máli skipta en það til hvers við erum að þessu, hver meiningin er. Það sem mig langaði til að inna hv. þingmann eftir er tvennt, í fyrsta lagi það sem var aðeins rætt áðan varðandi það hvort breyta ætti yfir höfuð innihaldinu, þ.e. að fjárhæðin væri 5.000 kr. fyrir fólk fætt 2002 og fyrr. Hér leggur Miðflokkurinn til, ef ég skil þetta rétt, að þetta sé sami hópur sem um ræðir nema það verði 15.000 kr. á mann. Ég velti fyrir mér hvort það hafi ekki frekar komið til greina af hálfu Miðflokksins, eins og hv. framsögumaður meiri hluta nefndi hér áðan, að leggja bara til að allir aldurshópar fengju þetta, það væri fyrir landann allan eins og sagt er, fremur en að hækka einungis á þann hóp sem hér er undir. Í öðru lagi er hér lagt út af jafnræðissjónarmiðum, þ.e. hvaða ferðaþjónustuaðilar eða þeir sem selja búnað eða annað slíkt geti notið þeirra króna sem hér eru undir. Telur þingmaðurinn að hægt sé að vera með tæmandi lista yfir þá aðila [[Forseti hringir.]]sem þarna eru? Hefði þá ekki verið æskilegt að Miðflokkurinn hefði komið með þær tillögur í ljósi þess að á það er helsta áherslan?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil byrja á því að segja að það er ekki stærsta málið hvort frumvarpið hefur yfirskriftina gjöf eða ávísun og ég undirstrikaði það í minni framsögu sem snerist að mestu leyti um efnisatriði málsins. Hitt má kannski nefna, til að bæta við þá umræðu, að um það að gefa gjafir af almannafé má hafa ýmis orð. Ef menn vilja hugsanlega kalla þá ráðstöfun gjöf, þar sem í raun og veru er verið að ráðstafa fé almennings aftur til almennings, þá mega menn það auðvitað mín vegna. En hv. þingmaður spurði um þau atriði sem hafa komið hérna til umræðu. Það kom fram í nefndinni að það væru ástæður, m.a. af tæknilegum toga og vegna flóknara fjölskyldumynsturs en áður var í íslensku samfélagi, að lækka aldursmarkið. Ég heyrði þær umræður og þau sjónarmið sem þar voru að með því að hækka fjárhæðina þá væri kannski að vissu leyti komið til móts við barnafjölskyldur en kannski ekki að öllu leyti. Ég sé að ljósið er farið að blikka þannig að ég ætla að spara mér þar til [[Forseti hringir.]]
Rúmlega það.
í seinna andsvari að svara hinu efnisatriðinu sem fram kom hjá hv. þingmanni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það eru auðvitað annmarkar á fyrirkomulaginu sem við erum með til umfjöllunar hér eins og svo mörgu öðru. Ég átta mig á því að það er ekki bara um vísitölufjölskyldur að ræða í dag, eins og hefðin var kannski fyrir hér áður. Þar af leiðandi geta einmitt komið fram annmarkar á því hvaða hluti fjölskyldu getur nýtt sér gjöfina o.s.frv. Ég þykist vita að umræðan hafi verið sú. Það sama á kannski líka við, eins og hv. þingmaður nefndi, að það leysir ekki allt þótt fjárhæðin sé hækkuð, þ.e. gagnvart foreldrum sem eru með börn á tveimur heimilum. Ég hefði sjálf kosið að það væri bara handa öllum frekar en að sjá það hækkað. En hitt er kannski það sem málið snýst um, þ.e. að sem flestir nýti sér þetta, að sem flestir leggi land undir fót sem það mögulega geta og þeir sem það ekki geta ráðstafi þá kannski sínu til fjölskyldu eða vina eða hvernig það nú er þannig að peningarnir komist í vinnu. Mér finnst það vera mjög mikilvægt, bæði fyrir auðvitað þá sem njóta, þ.e. landann sem ferðast og svo þau ferðaþjónustufyrirtæki sem um ræðir. En stóra málið er auðvitað það, sem ég velti fyrir mér: Er hægt að vera með tæmandi talningu á allri þeirri afþreyingu sem er undir? Getur Ferðamálastofa eða einhver annar tekið það verkefni að sér? Hér er verið að tala um hvaða búnað er hægt að leigja og jafnræðissjónarmið í því og þess vegna hefði ég gjarnan viljað sjá, í ljósi þess að það er helsta gagnrýni Miðflokksins, að þingmenn hans hefðu gert tilraun til þess að sýna fram á að hægt væri að gera það.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég tel að verkaskipting sé kannski gagnleg. Ég tel ekki að einhver sönnunarbyrði sé á okkur Miðflokksmönnum. Þetta er stjórnarfrumvarp og ríkisstjórnin er með allt sitt sérfræðingabatterí, ráðuneyti og stofnanir á bak við sig og er auðvitað í miklu betri færum til að leysa úr tæknilegum vandamálum sem hér hafa verið gerð að umræðuefni og voru gerð að umræðuefni í hv. atvinnuveganefnd. Það er kannski meira fyrir stjórnarmeirihlutann að sinna því verkefni. Það sem er auðvitað aðalatriðið í minnihlutaálitinu er það að með þeirri tillögu sem hér er flutt um að hækka þetta úr 5.000 kr. í 15.000 þá breytist málið í eðli sínu. Það breytist í efnahagspólitíska aðgerð í miklu meira mæli en nú um ræðir. Með því að þrefalda fjárhæðina er þarna kominn miklu marktækari og öflugri stuðningur við grein sem hefur lagst á hnén undan þessari veiru, við grein sem hefur, eins og ég fjallaði um í framsöguræðu minni og fjallað er um í minnihlutaálitinu, verið burðarás og aflgjafi í íslensku atvinnu- og efnahagslífi og hefur alla möguleika á því að verða það aftur. Þær fjárhæðir sem hér er um að ræða eru náttúrlega bara brotabrot miðað við þær fjárhæðir sem greinin hefur fleytt inn í íslenskt þjóðarbú í formi tekna, hálaunaðra starfa, erlends gjaldeyris og í því formi að hún er sú grein sem hefur hvað besta möguleika [[Forseti hringir.]]til að tryggja það sem ég veit að við öll óskum, að landið sé allt í byggð.
Herra forseti. Það er gott að heyra að ferðagjöf eða ferðaávísun er ekki aðalatriðið, annars hefðum við þurft að eyða tíma í það. [[Gripið fram í.]]Mögulega smá, en mér finnst það ekki skipta neinu máli. Ég hef útskýrt það. Varðandi gildistímann erum við raunverulega bara að fara eftir því sem alþjóðasamningar okkar gera ráð fyrir með þessa dagsetningu, 31. desember, eins og ég kom inn á áðan. Hún hefur þá vægi í gegnum það. Um 15.000 krónurnar. Ég vil bara tala um mikilvægi ferðaþjónustu fyrir efnahagslíf þjóðarinnar, eins og ég hef oft gert hér, og hvað þetta hefur í raun og veru umbreytt efnahag Íslendinga og hagrænum þáttum, sérstaklega frá 2010 þegar 500 þúsund ferðamenn komu til landsins. Í nýjum tölum Hagstofunnar í síðustu eða þarsíðustu viku kom fram að neysla erlendra ferðamanna á Íslandi hafi verið 284 milljarðar á síðasta ári. Það er fyrir utan Íslendingana, það er fyrir utan flugið. Þetta eru tölurnar. Þetta eru gríðarlegar upphæðir og við munum ekki redda íslenskri ferðaþjónustu með ferðagjöfinni, við munum ekki fylla í það gat. Þar er um að ræða miklu stærri aðgerðir, eins og hv. þingmaður þekkir, í gegnum Covid-aðgerðirnar sem snúa raunverulega að atvinnumarkaði, atvinnulífinu og hlutabótaleiðum og slíkum hlutum. Það er kannski það sem komið hefur ferðaþjónustunni hvað best varðandi rekstur hennar. Það hleypur á milljarðatugum. Ég vil spyrja hv. þingmann: Telur hann þá að það myndi hámarka nýtingu að hækka ferðagjöfina upp í 15.000 kr., um 10.000 kr. á hverja kennitölu, 18 ára og eldri, um 3 milljarða? Að það væri hámörkun á almannafé, að hækka það í staðinn fyrir að setja það í markaðsátak erlendis eða aðra þætti þar sem sama upphæð verður nýtt, 1,5 milljarðar í slíka markaðssetningu? Þetta snýst nefnilega um að nýta og hámarka nýtingu á almannafé.
Herra forseti. Ég verð að byrja á því að þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir andsvarið. Ég hef ekki gert gildistíma neitt að umræðu. Ég geri mér grein fyrir að við erum seldir undir evrópskar reglur hér og það leiðir af sjálfu sér að fara að þeim reglum kallar á að hann takmarkist við 31. desember. Um það er enginn ágreiningur svo mér sé kunnugt um. Ég er ánægður með hvað hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson lýsir miklum skilningi á því hvað ferðaþjónustan hefur verið mikilvæg fyrir íslenskt þjóðarbú. Reyndar er það svo að ég þekki engan mann sem hefur oftar og betur bent á mikilvægi til að mynda flugsins sem atvinnugreinar á Íslandi, sem hann þekkir mætavel vegna sinna fyrri starfa áður en hann tók sæti á Alþingi. Það er auðvitað sameiginlegt markmið okkar allra, geri ég ráð fyrir, að þessi mikilvæga atvinnugrein sem ferðaþjónustan er, og þar á meðal flugið, nái að reisa sig við. Sú fjárhæð sem hér er gert ráð fyrir - auðvitað er þessi tala, 5.000 kall, ekkert heilög, ekki frekar en 15 þúsund kall er einhver heilög tala. Þetta er ekkert um það. Við bendum hins vegar á að þessi upphæð er svo lág. Hún hefur orðið svolítið aðhlátursefni víða þar sem heyrst hefur, en hún væri það ekki ef hún færi upp í 15 þúsund kall. Miðað við mikilvægi greinarinnar og miðað við framlag hennar á undangengnum árum eru þessar tölur hvorar tveggja auðvitað mjög lágar. [[Forseti hringir.]]Ég leyfi mér að vona að þingmenn taki undir með okkur flutningsmönnum þessarar tillögu og [[Forseti hringir.]]styðji hana þegar þar að kemur.
Herra forseti. Mig langar rétt að koma inn á varðandi 5.000 kr. fjárhæðina og það sem við ræddum í meirihlutaálitinu áðan. Það snýr raunverulega bara að skattskyldu og heimild til framsals, þ.e. skattskyldunnar í málinu. Þetta eru 5.000 kr. og síðan má einstaklingur nota 15 ferðagjafir, samtals 75.000 kr. Það eru ákveðin sjónarmið sem koma fram í nefndarálitinu sem snúa að því atriði. 5.000 kr., 15.000 kr., 50.000 kr. Við ræddum þetta. Það er endalaust hægt að fara í þær áttir, en varðandi 5.000 kr. eða 15.000 kr. ferðagjafir hefur það með tekjuskatt að gera, eins og ég kom inn á áðan, og annað varðandi skattskyldu og slíka þætti. En ég held hins vegar að aðalatriðið í þessu sé að málið er bara fínt og það mikilvægasta er að koma þessari atvinnugrein aftur á fætur. Hún er okkur gríðarlega mikilvæg. Og ef fólki finnst þetta lítið, 5.000 kr., er það minnsta sem það getur gert að færa einhverjum aðstandanda eða einhverjum einstaklingi sínar 5.000 kr., ef þetta er svo lítill peningur að fólki finnst þetta ekki skipta máli. Ég bendi fólki á að gefa ferðagjöfina þá áfram, færa gjöfina til þeirra einstaklinga sem hafa kannski meira við hana að gera og finnst 5.000 kr. vera eitthvað í dag, ef því finnst þetta vera hlægileg upphæð, eins og kom fram hjá hv. þingmanni. Mér finnst 5.000 kr. ekkert hlægilega lítil upphæð. [[Forseti hringir.]]Það má þá færa hana einhverjum sem þetta skiptir meira máli en viðkomandi.
Hæstv. forseti. Málið snýst ekki um hvort fjárhæðin sé á þennan veginn eða hinn, hvaða orð menn vilja hafa um hana. Hún er að sjálfsögðu ekki mjög há. Hún hrekkur ekki mjög langt. En ég verð að segja að ég leyfði mér að vona að á vettvangi hv. nefndar yrði gert eilítið meira til að bæta frumvarpið. Eins og er um öll mannanna verk er alltaf hægt að bæta þau. Við sáum til að mynda í öðru máli, um innflutning dýra, sem við fjölluðum um í dag, hvað það mál batnaði mikið í meðförum nefndarinnar eftir að við Miðflokksmenn kölluðum eftir því að fundað yrði milli 2. og 3. umr. og fengnir sérfræðingar til að fjalla um það að með samþykkt frumvarpsins væri í engu ógnað smit- og sóttvarnaöryggi. Í þessu máli hefur mikilvægasta breytingin verið takmörkunin sem felur í sér að menn skuli hafa lögheimili hér á landi. Hún kom í framhaldi af mjög skýrum og skarplegum ábendingum frá líklega Þjóðskrá, þannig að ég tel að kannski hefði mátt bæta frumvarpið í þeim tæknilegu efnum sem um er að ræða. En ég taldi það hlutverk okkar, eins og ég hef lagt áherslu á áður, að leggja meiri áherslu á hinn efnahagslega þátt í málinu með því að gera [[Forseti hringir.]]þetta mál þannig úr garði að það munaði verulega um það fyrir atvinnugreinina. Það tel ég skipta mestu máli.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um ferðagjöf eða þessa dæmalausu gúmmítékka eins og þeir gætu verið fyrir suma. Við vorum að velta fyrir okkur hvort ungt fólk í dag vissi hvað ávísun væri. Ég efast um að það viti hvað gúmmítékki er. Við gerðum oft grín að því þegar við vorum ungir að við gætum rifið gúmmítékkann, klætt okkur úr frakkanum og sprengt kínverjann. En ferðastaðan eftir Covid er eiginlega þannig að það að tékka inn ferðamenn er farið og líka flug og þá eru ekki margir að fara í frakka til þess að ferðast. En það sem er kannski merkilegast við þessa stórkostlegu ávísun, eða kannski það eina góða sem er hægt að taka fram strax, er að hún er ekki skattskyld. Þar af leiðandi skerðir hún ekki bætur öryrkja, sem eru mjög lágar eins og við vitum. Ég fór að hugsa hvert þeir gætu farið, þeir öryrkjar sem fá útborgaðar 215.000 kr. á mánuði í boði ríkisins, þegar þeir fá þessa stórkostlegu 5.000 kr. ávísun. Ég fór að athuga það. Ef þeim dettur í hug að skella sér bara með strætó þá fylgir því ákveðið vandamál. Ég er þegar búinn að senda fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra um aðgengi, vegna þess að nú á að fara að kaupa og endurnýja strætó á landsbyggðinni, um það hvort þeir séu aðgengilegir fyrir fatlaða. Það er ekki sjálfsagt mál enn þann dag í dag að þeir séu yfir höfuð aðgengilegir og að viðkomandi, jafnvel í hjólastól, geti komist í strætó. En ef hann kemst nú í strætó - hann þarf annaðhvort að láta halda á sér inn eða kemst inn af sjálfsdáðum - hvert kemst hann fyrir 5.000 kr.? Jú, hann kæmist á Sauðárkrók en hann yrði að stoppa þar. Hann kæmist ekki lengra ef hann ætlaði að eiga fyrir farinu aftur til Reykjavíkur. Ef hann fer norðurleiðina þá nær hann á Sauðárkrók. Hann kæmist ekki til Akureyrar vegna þess að það kostar 3.250 fyrir öryrkja og eldri borgara. Hann yrði þá að leggja fram ákveðnar upphæðir til að komast til baka. Ef hann færi suðurleiðina þá kæmist hann að Kirkjubæjarklaustri. Það kostar 2.516 kr. fyrir eldri borgara og öryrkja að komast þangað. Þá kemur upp önnur staða, við skulum segja að hann fari af stað í bjartsýniskasti og ákveði að skella sér á Sauðárkrók. Hann veit að þá er gjöfin búin en gæti notað afgang til að komast eitthvað til baka. En þá er spurning um gistingu, hvernig er staðan á gistimálum fyrir fatlaða úti á landi? Ég nefndi Sauðárkrók. Ég hef ekki hugmynd um hvernig staðan er þar. Og hvað kostar gistingin? Ég hugsaði með mér að einstaklingur sem er með 215.000 kr. á mánuði getur ekki valið um einhverja lúxusgistingu. Ég spyr mig hvort hæstv. framsögumaður geri sér grein fyrir því og hafi hugsað um það hvernig sá einstaklingur ætti að nýta sér þetta og hvernig hann gæti fundið gististað sem hann hefði efni á vegna þess að ég efast um að hann geti farið fram og til baka á einum degi, þó er það sennilega mögulegt. Síðan hefur komið í ljós að við getum nýtt ferðagjöfina í alls konar leigu á bílum, jafnvel í gegnum bílaleigur og jafnvel leigt útbúnað til ferðalaga í gegnum ákveðnar skrifstofur og ákveðnir aðilar geta tekið við ávísunum, en þeir sem eru eingöngu í að leigja tjöld, viðlegubúnað eða veiðistangir geta ekki tekið við þeim af því að þeir eru ekki skráðir rétt, sem er svolítið furðulegt dæmi. Veltum því líka fyrir okkur: Hvers vegna í ósköpunum erum við að gefa t.d. okkur 63 í þessum þingsal þessa ferðaávísun? Ég spyr mig. Ef við vildum og værum virkilega að hvetja einhverja til að ferðast þá ættum við auðvitað að reyna að einbeita okkur að því og hvetja þá mest til ferðalaga sem hafa ekki efni á því. Hvernig förum við að því? Hv. framsögumaður var einmitt að tala um að ef við hefðum þetta 15.000 eða 20.000 kr. myndi það kosta þrisvar sinnum meira, sem ég efast um. Við verðum líka að átta okkur á því að þegar við erum að tala um allan þann fjölda sem á að nýta það sem við vorum að tala um, um 280.000 manns, þá er stór hluti erlendis. Ég er sannfærður um að það væri gott ef helmingurinn af þessum fjölda gæti nýtt sér þetta vegna þess að margir eru skráðir erlendis og eru erlendis og koma ekki til með að nýta það. En jú, þeir gætu gefið það. En þá spyrjum við líka: Geta þeir selt ávísunina? Geta þeir sem eru félitlir keypt hana? Er eitthvað sem gæti komið í veg fyrir að einhver sem ætlar sér að fara af stað reyni að safna 15 ávísunum? Þá er upphæðin komin upp í 75.000 kr. Þá er komin upp allt önnur staða fyrir þann sem er kominn á Sauðárkrók. Hann gæti þá örugglega fundið sér gistingu, það er alveg pottþétt. Það er bara spurning um hversu gott aðgengi væri að þeirri gistingu. Við vitum líka að fyrir venjulegt fólk á venjulegum verkamannalaunum sem eru lágmarkslaun í landinu og eru ekki há, ekki nema rétt rúmlega 300.000 kr., þá myndi þessi ávísun skipta miklu máli. Ég sá að fjögurra manna fjölskylda sem færi t.d. til Akureyrar gæti fengið gistingu þar fyrir 6.000–7.000 kr. nóttina. Ég veit ekki hvernig sú gisting er, en í fjögurra manna fjölskyldu eru mjög líklega tveir fullorðnir með 10.000 kr. í ávísunum og tvö börn þannig að ferðagjöfin gæti dugað fyrir einni og hálfri nótt, jafnvel tveimur, ef viðkomandi gististaður byði afslátt við að fá ávísunina. Ég furða mig líka á því að ekki var fundið út eitthvert meðaltal. Hugsið ykkur ef við tækjum meðallaun í landinu, sem eru rétt rúmar 700.000 kr., og hefðum haft gjöfina hærri upphæð en bara þeir sem eru undir því meðaltali hefðu fengið hana. Það hefði skilað sér betur. Mér finnst eiginlega stórfurðulegt að við skulum vera að gefa öllum þetta. Ef við setjum það líka í samhengi, þessi 5.000 kr. ávísun er ¼ af því sem við í góðmennsku okkar hérna samþykktum að veita til öryrkja út af Covid, sem voru 20.000 kr., það er allt og sumt sem hefur verið sett til öryrkja vegna Covid. Samt hefur matvara og ýmis önnur aðföng þeirra stórhækkað. Þetta verður kannski sögulegast að því leyti að þetta er það fyrsta og eina sem ríkisstjórnin gerir fyrir eldri borgara, þessi 5.000 kr. ávísun, í öllum Covid-málunum. Ekkert annað hefur verið gert fyrir eldri borgara. Það er bæði ríkisstjórninni og okkur hérna í þinginu til háborinnar skammar. Við vitum að margir eldri borgarar hafa það rosalega gott en við vitum líka að margir þeirra hafa það algjörlega skítt og þeim þarf að hjálpa. En við höfum ekki gert það nema með þessari 5.000 kr. ávísun. Ég er eiginlega enn að átta mig á því hvort við eigum að öskra húrra yfir því eða ekki vegna þess að í flestum tilfellum dugir það kannski fyrir tveimur pítsum, með heppni, eða einni máltíð. Miðað við það sem hér hefur komið í ljós ætla Íslendingar í stórum hópum að ferðast erlendis og miðað við það að þeir sem eru að flytja inn tjaldvagna, fellihýsi og hjólhýsi hafa ekki undan, vagnarnir eru seldir áður en þeir koma til landsins, þá sjáum við að þarna er stór hópur fólks sem hefur það bara gott og getur ferðast um landið og ætlar sér að gera það. Og ég segi fyrir mitt leyti: Að láta þá fá ferðagjöf finnst mér alger óþarfi. En ég spyr hvort það væri ekki þjóðráð að setja inn í frumvarpið leyfi til þess að gefa t.d. Öryrkjabandalagi Íslands ferðaávísanir. Það gæti bara safnað þeim saman og síðan deilt út til þeirra sem þurfa virkilega á að halda. Ég hugsa að það væri mun betra og ég get ekki séð á neinn hátt að þessir 1,5 milljarðar muni skila sér út. Ég held að við megum þakka fyrir að helmingurinn skili sér út og þá segi ég fyrir mitt leyti að við skulum nýta afganginn, ef hann verður, fyrir þá sem þurfa á að halda. Það er t.d. hægt að útdeila peningunum í gegnum Öryrkjabandalagið og samtök eldri borgara. Það væri hægt að búa til ferðasjóð fyrir þá hópa, ég hugsa að það væri þjóðráð. En eins og ég segi, mér finnst frumvarpið að mörgu leyti stórfurðulegt. Ég óttast að það skili ekki því sem til var ætlast. Það hefði skilað sér betur ef vandað hefði verið meira til þess og upphæðin hefði verið hærri. Ég heyrði, og sel það ekki dýrara en ég keypti það, í fréttum að Japanir ætli að gefa hverjum landsmanni þar gjöf að jafnvirði 25.000 íslenskra króna. Þeir voru meira að segja, held ég, að tala um að niðurgreiða helming af flugfargjöldum og helming af hótelgistingu fyrir þá ferðamenn sem ætluðu að koma þangað. Ef það er rétt þá er það alvörukraftur í því að koma hlutunum í gagnið. En ég er ekki svo grófur að ætlast til þess heldur hefði ég eingöngu viljað, og geri eiginlega kröfu til þess, að þeir sem minnst hafa og síst geta ferðast fái meira en við hinir, sem höfum efni á því að ferðast og getum það, fáum ekki neitt. Þannig á réttlætið að vera.
Forseti. Við ræðum frumvarp til laga um ferðagjöf, en fyrir liggur álit meiri hluta atvinnuveganefndar. Eins og fram kemur í álitinu fjallaði nefndin nokkuð ítarlega um málið og fékk á sinn fund fjölda gesta. Þó að umfjöllun nefndarinnar hafi í raun tekið ótrúlega skamman tíma og þótt málið láti lítið yfir sér, er margt flóknara í því en virðist við fyrstu sýn. Ég tel að sú gagnrýni sem kom frá ráðuneytinu sé ekki alveg sanngjörn, að við værum að tefja málið, því að við höfum í raun fjallað um það og gengið frá því á ótrúlega skömmum tíma miðað við allt og allt. Um er að ræða mál sem er að mörgu leyti gott og ég styð meginmarkmið þess. Þarna er, má segja, verið að slá tvær flugur í einu höggi, þ.e. verið er að styrkja innlenda ferðaþjónustu og auðvelda Íslendingum að ferðast um landið í sumar, sem hlýtur að vera jákvætt. Það er einmitt svolítið skemmtilegt þetta sumarið að geta ferðast um landið sitt, um landið okkar, og verið ein að því. Já, Íslendingar eru kannski heppnir að því leyti þetta sumarið þó að ástæðurnar séu náttúrlega sorglegar og afleiðingarnar líka. Með samþykkt þessa frumvarps verður stjórnvöldum heimilt að gefa út stafræna inneign að fjárhæð 5.000 kr. til einstaklinga sem fæddir eru árið 2002 eða fyrr og hafa íslenska kennitölu. Eins og fram hefur komið er hér verið að færa alls um 1,5 milljarða kr. til Íslendinga, 18 ára og eldri, og frá þeim til ferðaþjónustufyrirtækja sem þurfa svo sannarlega á stuðningi að halda, eins og við þekkjum. Þetta er hins vegar eitt af þeim málum sem eru flóknari en þau líta út fyrir að vera. Það voru einfaldlega of margar spurningar sem ég taldi að enn væri að einhverju leyti ósvarað þannig að ég gæti verið með á nefndaráliti meiri hlutans. Eins og komið hefur fram er t.d. spurning hvort við hefðum átt að rýmka enn frekar afmörkunina sem lögð er til í 2. mgr. 1. gr. þannig að hún tæki t.d. til aðila sem leigja út búnað til útivistar, eða þannig að öll söfn og fyrirtæki sem bjóða sýningu gegn endurgjaldi hefðu fallið undir þetta. En að sama skapi má spyrja hvort útfærslan sé mögulega of rúm eins og hún er í dag og hvort eingöngu hefði átt að miða við aðila í gistiþjónustu og ferðaafþreyingu. Þá kom fram mjög áhugaverð ábending í umsögnum Vestfjarðastofu og Sambands íslenskra sveitarfélaga til nefndarinnar, um að lengja gildistímann til og með 31. maí næstkomandi. Þannig hefði vissulega mátt framlengja gildistíma ferðagjafarinnar fram á næsta vetur og styðja þar með við ýmiss konar vetrarferðaþjónustu, sem liggur niðri yfir sumartímann eðli málsins samkvæmt. Það var mat meiri hluta nefndarinnar, og kom svo sem fram í vinnu nefndarinnar, að hér væri um að ræða de facto ríkisaðstoð og því erfitt að leggja fram slíkar breytingar. En ég er þó enn á þeirri skoðun að vert hefði verið að skoða það mál e.t.v. aðeins betur, enda ekki síður mikilvægt að styðja við vetrarferðaþjónustu, sem við höfum einmitt sett mikið púður í að byggja upp á síðustu árum. Eins og komið hefur fram, og kom fram í andsvörum við hv. framsögumann, vöknuðu spurningar við umfjöllun nefndarinnar um hvort nægjanlega vel væri staðið að persónuvernd í því appi sem nota á. Sömuleiðis hvort eðlilegt hefði verið að nýta einfaldlega Ísland.is og eins hvort þurft hefði, og hefði verið eðlilegt, að bjóða verkefnið út. Forseti. Eins og fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans var rætt í nefndinni hvort ástæða væri til að gera breytingar í þá átt að hækka fjárhæð ferðagjafarinnar og færð rök fyrir því af hverju það væri ekki gert. Hins vegar finnst mér hafa vantað örlítið í nefndarálit meiri hlutans umræðu sem einnig átti sér stað, þ.e. hvort ekki hefði verið ástæða til að útvíkka ávísunina á þann hátt að allir Íslendingar, óháð aldri, fengju hana. Það myndi vissulega hækka heildarfjármagn til gjafarinnar, en það hefði verið „win win“, afsakið, forseti. Það hefði verið jákvætt fyrir ferðaþjónustuna en ekki síst hefði það verið gert til að koma betur til móts við barnafjölskyldur sem hefðu þá e.t.v. getað leyft sér meira í sumar. Það hefði að mínu mati gert málið betra og hefði mögulega getað tryggt stuðning þingflokks Samfylkingarinnar við málið.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hér er á ferðinni mál sem skiptir ferðaþjónustuna að sjálfsögðu sérstaklega miklu máli og mun vonandi, eins og markmiðið er, örva þá mikilvægu atvinnugrein okkar sem hefur orðið fyrir gríðarlegum áföllum í veirufaraldrinum eins og við þekkjum. Markmiðið er að stuðla að því að Íslendingar og aðrir sem hafa íslenska kennitölu ferðist innan lands. Auk þess að ferðast um landið sem við vonum að flestir muni gera í sumar þá munu þeir væntanlega kaupa þjónustu á leiðinni líka þannig að þetta felur í sér svolítið margfalda örvun sem er mjög mikilvæg á þessum tímapunkti. Ég ætla að koma aðeins nánar á eftir inn á upphæðina sjálfa, 5.000 krónurnar, sem við í Miðflokknum teljum ekki nægilega háa. Við munum flytja breytingartillögu um að hækka þá upphæð. Samtök ferðaþjónustunnar hafa lagt sérstaka áherslu á að þessi upphæð sé ekki nægileg en fagna henni engu að síður og að sjálfsögðu er málið sem slíkt mikilvægt eins og ég nefndi. Þess vegna ber að þakka fyrir það. Frumvarpið er hluti af aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar og felur í sér viðspyrnu til að bregðast við því sem hefur dunið yfir okkur í efnahagslífinu vegna veirufaraldursins og þá sérstaklega, eins og ég nefndi, á ferðaþjónustunni sem er nánast bara tekjulaus. Það er mjög sérstakt, herra forseti, að ferðast um landið núna. Ég var á ferðinni um helgina um Suðurland og það eru afar fáir á ferli, fáir bílar á vegum landsins og mikil breyting frá því fyrir faraldurinn. Það er því alveg ljóst að maður sér það áþreifanlega þegar maður ferðast um landið, hversu alvarleg staðan er í þessari mikilvægu grein sem hefur skilað gríðarlegum gjaldeyristekjum í þjóðarbúið á undanförnum árum, vaxið mjög og verið atvinnuskapandi. Ferðagjöfin var kynnt í einum af aðgerðapökkum ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins og var í þeim fyrsta að mig minnir og er ein af mótvægisaðgerðum ríkisstjórnarinnar. Hún miðar að því að auka ferðalög innan lands og styðja þar með við innlend ferðaþjónustufyrirtæki. Hún er kynnt sem styrkur til ferðaþjónustunnar og hvatning til ferðalaga innan lands og er beinn stuðningur við íslenska ferðaþjónustu þannig að aðgerðin er táknræn en engu að síður mikilvæg. Markmiðið er að örva eftirspurn og hvetja Íslendinga og aðra með íslenska kennitölu til að ferðast innan lands í sumar. Við höfum að sjálfsögðu væntingar til úrræðisins. Fyrirtæki þurfa að skrá sig til þátttöku til að taka við ávísuninni frá stjórnvöldum eða þessari 5.000 kr. upphæð og við vonum að sjálfsögðu að öll fyrirtæki í ferðaþjónustugeiranum geri það. Þegar við horfum á þær væntingar þá eru líka væntingar um að þau ferðaþjónustufyrirtæki sem hér um ræðir komi kannski líka eitthvað inn í ef þau hafa mögulega efni á því og veiti einhvers konar tilboð á móti. Það held ég að skipti máli og vonandi hafa þau svigrúm til þess og þannig verður hvatningin í raun og veru meiri og þannig hækkar upphæðin til hvers einstaklings. Á þann hátt væri hægt að gera meira úr ferðinni ef það kemur tilboð á móti frá ferðaþjónustuaðilunum, sem væri mjög æskilegt. Þessi ferðagjöf er til að örva efnahagslífið og er góð leið í þeim efnum. Að færa öryrkjum 20.000 kr. aukalega núna í byrjun sumars var að sama skapi hugsað til þess að viðkomandi eyði þeirri upphæð og kaupi vöru og þjónustu og þannig örvi það efnahagslífið. Við í Miðflokknum höfum bent á að það hefði kannski verið skynsamlegt að hugsa líka til eldri borgara hvað þetta varðar, að gefa þeim færi á því að örva efnahagslífið með því að færa þeim einhvers konar viðbótargreiðslu vegna veirufaraldursins. Við því hefur ekki orðið og finnst mér rétt að nefna þetta hér vegna þess að tilgangurinn er sá sami, hvort sem það er ferðagjöf, greiðsla til hópa eins og öryrkja - og svo hefðu eldri borgarar átt að vera þarna að mínum dómi inni í þessum aðgerðum - einfaldlega að örva efnahagslífið. Samtök ferðaþjónustunnar sendu inn umsögn um frumvarpið og vilja benda á mikilvægi þess að koma ferðagjöfinni í notkun sem allra fyrst og það vil ég taka heils hugar undir vegna þess að allar tæknilausnir þurfa að ganga hratt og vel fyrir sig. Eitt má kannski gagnrýna í aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar: Aðgerðirnar hafa margar hverjar komið allt of seint til framkvæmda og orðið á leiðinni fyrir alls konar töfum, ég nefni brúarlánin sem dæmi. Dýrmætur tími og dýrmæt verðmæti tapast þegar þetta kemst ekki til framkvæmda sem fyrst. Það er mjög mikið atriði. Auk þess er það jákvætt, finnst mér, að þeir sem ætla ekki að nýta gjöfina geti gefið öðrum hana. Það er gott mál og mikilvægt. Ég vil næst, herra forseti, koma aðeins að upphæðinni sem slíkri. Við í Miðflokknum teljum að hún þurfi að vera hærri, a.m.k. 15.000 kr. Samtök ferðaþjónustunnar leggja áherslu á það og það er nú bara þannig að því hærri sem ferðagjöfin er, því líklegra er að ferðalangurinn fari lengra, geri meira og fari jafnvel oftar að ferðast. Sá sem er á ferð setur meira fjármagn í hagkerfið eftir því sem hann fær meira í ferðagjöf. Það hefur áhrif og örvar á fleiri sviðum og þó að það kosti meiri fjármuni úr ríkissjóði að hækka upphæðina þá skilar hún meiru til baka. Það er mikilvægt að hafa í huga. Ef hún er hærri þá aukast líkurnar á því að sá sem býr í Reykjavík fari lengra út á land og eyði ferðagjöf sinni og þá síðan sínum eigin fjármunum á móti. Það er allt jákvætt sem tengist því að hækka upphæðina og skiptir ferðaþjónustuna máli og allt hagkerfið. Samtök ferðaþjónustunnar mælast til að gefin verði að lágmarki 15.000 kr. gjöf sem jafngildir í raun og veru einnar nætur gistingu með morgunverði í ferðaþjónustunni. Ég tel mjög æskilegt að sú leið yrði farin og vil hvetja þingheim til að samþykkja breytingartillögu Miðflokksins í þeim efnum um hækkun um 10.000 kr. í 15.000 kr. Þetta er mikilvægt og verður að skoðast í ljósi þess að mikilvægt er að innspýting verði í fleiri greinum, eins og í þjónustu og verslun. Það vinnur allt saman þannig að hækkun á upphæðinni skilar mjög miklum árangri, að mínum dómi, og hefði átt að skoðast betur innan nefndarinnar. Við sjáum t.d. að miklir fjármunir voru settir í hlutabótaleiðina svokölluðu, yfir 30 milljarðar, og síðan kemur í ljós að aðilar voru að nýta sér þá leið sem þurftu ekki á því að halda og höfðu í raun og veru ekki rétt á því samkvæmt lögunum og Ríkisendurskoðun hefur bent á þetta. Þess vegna segi ég að það hefði verið nær að leggja minni fjármuni í þá leið en meiri í þessa vegna þess að hún styrkir landsbyggðina og ferðaþjónustuna alla á landinu á mikilvægan hátt. Það að Íslendingar ferðist innan lands í sumar skiptir sköpum fyrir ferðaþjónustuna og er henni gríðarlega mikilvægt og getur í mörgum tilfellum komið í veg fyrir að einstök fyrirtæki verði hreinlega gjaldþrota. Þess vegna er mjög mikilvægt að hér takist vel til. Ferðamálastofa telur í umsögn sinni nær öruggt að aðgerðin muni hafa svokölluð snjóboltaáhrif. Í umsögninni segir að einstaklingur sem notar ferðagjöfina til að borga fyrir þjónustu kaupi örugglega aðra þjónustu hjá ýmsum öðrum fyrirtækjum, þar á meðal fyrirtækjum sem gjafabréfið nær ekki til. Það er einmitt mjög mikilvægur punktur og þess vegna held ég að mjög mikilvægt sé að hækka upphæðina vegna þess að það mun virka hvetjandi. Leiðin hefur verið gagnrýnd fyrir að upphæðin sé of lág, sem er skiljanleg gagnrýni og á rétt á sér í ljósi þess að það er náttúrlega kostnaðarsamt að ferðast á Íslandi. Því hærri sem upphæðin er því meira hvetjandi virkar það á Íslendinga að ferðast innan lands. Samband íslenskra sveitarfélaga og Vestfjarðastofa hafa lýst ánægju sinni með frumvarpið og í umsögn þeirra kemur fram sama athugasemd og þar er einnig rætt um að gildistíminn til áramóta sé of stuttur tími og einnig þurfi að huga að því að veturinn er fram undan og það getur orðið erfitt á mörgum sviðum á komandi haustmánuðum og komandi vetri ef ferðamenn fara ekki að koma til landsins í það miklum mæli að það skipti máli. Auk þess er rétt að nefna að ferðaþjónusta á Íslandi hefur breyst gríðarlega á skömmum tíma, á nokkrum árum. Það hefur orðið gríðarleg uppbygging í ferðaþjónustu og þeir Íslendingar sem hafa kannski gert lítið af því að ferðast innan lands og kaupa þjónustu af íslensku ferðaþjónustunni verða örugglega hissa á því hve vel hefur til tekist. Ég vona svo sannarlega að þeir sem koma til með að nýta sér þetta úrræði og ferðast innan lands verði ánægðir með þá móttöku sem þeir fá hjá íslenskum ferðaþjónustuaðilum og þau gæði og þá þjónustu sem þar er í boði. Og ég er sannfærður um að allir verða það. Auk þess er kannski eðlilegt að í því framhaldi skoði fyrirtæki vöruframboðið. Við áttum okkur á því að markaðurinn fyrir Íslendinga er svolítið öðruvísi en fyrir erlenda ferðamenn. Sameiginlega held ég að þetta geti eflt innanlandsmarkaðinn á þessu ári og næstu árum vegna þess að Íslendingar fá þá vonandi að kynnast betur sinni eigin ferðaþjónustu. Ég vildi aðeins nefna það sem ég nefndi í andsvari, sem mér finnst vera galli við frumvarpið, að það er ekki hægt að nota ávísunina til þess að leigja sér búnað til ferðalaga eins og t.d. tjald, svefnpoka, staðsetningartæki og fleira. Fyrirtæki sem ber heitið Iceland Camping Equipment á ensku, sem leigir út viðlegubúnað, sendi inn umsögn til nefndarinnar og kvartaði yfir því að ávísunin gilti ekki fyrir útilegubúnað og göngubúnað. Ég verð að segja að ég er mjög hissa á þessu vegna þess að þarna er ekki gætt jafnræðis. Ég nefndi það í andsvari að ávísunin gildir fyrir bílaleigubíla og það er hægt að leigja GPS-tæki, staðsetningartæki, með bílunum. En það er ekki hægt að leigja það sérstaklega hjá þeim fyrirtækjum sem leigja útilegubúnað, þar er ekki hægt að leigja GPS-tæki, þannig að jafnræðis er ekki gætt hvað þetta varðar. Og nú er það bara þannig, herra forseti, að það hafa ekki allir mikið milli handanna til að ferðast en vilja gjarnan ferðast í sumar og þá á ódýran máta og leigja sér tjald og svefnpoka. En það er hins vegar ekki hægt með þessari ávísun. Ég verð því að segja að það eru vonbrigði. Ég nefndi það sérstaklega í 1. umr. málsins og var að vonast til þess og beindi því til nefndarinnar að hún myndi ræða það sérstaklega. En það hefur, því miður, ekki orðið breyting á því sem ég er nú svolítið hissa á. Fram kemur í nefndaráliti minni hlutans, eins og segir hér, með leyfi forseta: „Hvað varðar gildissvið frumvarpsins þá virðist skorta á að gætt sé jafnræðissjónarmiða …“ Dæmi um að heimilt verði að ráðstafa ávísun til leigu á bifreið en ekki tjaldi. Ég tek heils hugar undir það hjá minni hlutanum. Hv. þingmenn, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson, Miðflokki, skrifa undir það álit og benda réttilega á þetta. Þarna hefði farið betur á því að á þessu hefði verið tekið og heimilað hefði verið að leigja viðlegubúnað. Það hafa ekki allir efni á því að kaupa gistingu, ferðast með hjólhýsi eða þess háttar og vilja kannski bara ferðast á einfaldan máta, eins og gömlu góðu tjaldferðalögin voru og menn hafa margir hverjir haft mikla ánægju af í gegnum árin. Það hefði verið mjög æskilegt að mínum dómi að getað þá notað ávísunina, 5.000 kr., til þess að leigja sér tjald. En þetta er niðurstaðan og ég hefði svo sannarlega viljað sjá aðra niðurstöðu hvað það varðar. Í heildina er málið mikilvægt og Miðflokkurinn styður það. Við hefðum hins vegar viljað sjá hækkun á framlaginu úr 5.000 kr. í 15.000 kr. og munum flytja breytingartillögu þess efnis, sem ég vona að þingheimur styðji vegna þess að það mun hafa margfeldisáhrif. Það mun gera að verkum að fólk mun hugsanlega fara lengra, ferðast lengra um landið og kaupa þá meiri þjónustu sem örvar allt efnahagslífið sem við öll njótum góðs af vegna þess að það er ákaflega mikilvægt, herra forseti, að við gerum allt sem við getum til að koma þessari mikilvægu atvinnugrein okkar á beinu brautina aftur, hún hefur orðið fyrir gríðarlegu tjóni, og að sama skapi fyrir allt efnahagslífið vegna þess að greinin hefur skilað okkur verulegum gjaldeyristekjum og skiptir þjóðarbúið miklu máli. Þess vegna eigum við að standa saman í því að reyna að örva þá mikilvægu atvinnugrein með öllum tiltækum ráðum.
Virðulegur forseti. Mig langar að koma hér upp og fagna þessu góða máli. Ég get ekki orða bundist eftir að hafa hlustað á sumar ræðurnar hérna áðan. Ég held að flestum hafi tekist að segja í ræðu sinni að málið væri bara gott þó að hægt hafi verið að finna alls konar hluti því til foráttu. En við skulum muna að þetta er einmitt gott mál. Það styður við fjölskyldur og heimili í landinu til að ferðast innan lands. En það er líka mikilvægur stuðningur við stærstu atvinnugreinina okkar, sem er líka í hvað mestum vandræðum eins og er, þ.e. ferðaþjónustuna. Við vitum að aðgerðin mun ekki breyta öllu fyrir greinina en hún er táknræn og mun hafa ákveðin snjóboltaáhrif. Þegar ég heyrði það í ræðum í dag að annars vegar ætti ekki að styðja þá sem ekki þyrftu á hjálpinni að halda og hins vegar að upphæðin væri allt of lág, þá fannst mér svolítill tvískinnungur í því. Talað er um að útvíkka þurfi afmörkunina sem er í lögunum - eða frekar að þrengja hana. Skemmtilegasta umræðan var um hvort þetta ætti að vera ávísun eða gjöf. Ég held að ávísun sé bara útdautt fyrirbæri. Ég held að það finnist meira að segja frétt á mbl.is þess efnis að ávísanir séu útdauðar á Íslandi. Ný kynslóð hefur ekki hugmynd um hvað ávísun er. Jú, ný kynslóð myndi örugglega þekkja gjafakort, en við göngum enn lengra og gerum þetta að rafrænni lausn. Augljóslega er þetta innstæða eða gjöf, hvernig sem fólk vill skilgreina það, og sumir finna því allt til foráttu. En á sama tíma er upphæðin samt líka allt of lág, þannig að það virðist vera svolítið erfitt að uppfylla öll þau skilyrði sem fram hafa komið hjá þingmönnum. En ég held að stóra málið sé bara, og það er það sem við eigum að muna, að þetta er gott mál. Það er mikilvægt að það sé afgreitt í dag vegna þess að við þurfum að sjá þessar ávísanir, inneignir, gjafir, komast í hendur fjölskyldna í landinu sem fyrst svo fólk geti farið að njóta þess að ferðast um hið fagra Ísland.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti, frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd, um frumvarp sem bar heitið frumvarp til laga um opinberan stuðning til fjárfestinga í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Nefndin fékk að sjálfsögðu til fundar við sig fulltrúa frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu ásamt fleiri aðilum; Nasdaq, Samtökum sprotafyrirtækja, Eyri Invest, aðilum sem komu að mótun nýsköpunarstefnu og einnig fengum við skriflegar umsagnir frá fjölda aðila. Þetta liggur allt fyrir á vef þingsins. Með frumvarpinu er lagt til að stofna skuli sérstakan sprota- og nýsköpunarsjóð, Kríu, sem hafi það hlutverk að fjárfesta í vísisjóðum sem sérhæfa sig í fjárfestingu í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Markmið sjóðsins verði að efla vöxt og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs með því að stuðla að virku fjármögnunarumhverfi fyrir sprota- og nýsköpunarfyrirtæki. Nýsköpun og hvers konar hagnýting hugvits er mikilvæg forsenda fjölbreytts atvinnulífs, sterkrar samkeppnisstöðu, hagvaxtar og velferðar þjóða, ekki síst í ljósi þeirra þjóðfélagsbreytinga sem vænta má í atvinnu- og menntamálum vegna örra tæknibreytinga. Í nýsköpunarstefnu fyrir Ísland sem birt var haustið 2019 er lögð áhersla á að einfalda þurfi starfsumhverfi sprota- og nýsköpunarfyrirtækja, efla stoðkerfi, auka aðgengi að fjármagni og erlendum sérfræðingum og styðja við sókn á alþjóðavettvangi. Frumvarp þetta stuðlar að framangreindum markmiðum en lagt er til að stofna skuli sérstakan sprota- og nýsköpunarsjóð, Kríu. Nefndin bendir á mikilvægi þess að starfsemi Kríu geti hafist eins fljótt og auðið er og sjóðurinn hafi næga fjármuni til að sinna verkefnum. Það er mikilvægur þáttur í því að kraftar nýsköpunar verði leystir úr læðingi í samræmi við markmið um að auka fjölbreytni í atvinnulífinu. Í umfjöllun nefndarinnar var rætt svolítið um það hvort ástæða væri til að heimila sjóðstjórninni að hafa ákveðna fyrirvara á fjármögnuninni. Gert er ráð fyrir því að aðilar hafi safnað fé frá einkaaðilum og geti þá fengið þennan stuðning frá ríkinu. Farið er ágætlega yfir þá umfjöllun okkar í nefndarálitinu, en niðurstaðan er sú að gera ekki breytingar á frumvarpinu hvað það varðar. Við teljum þó mikilvægt að stjórnin fari yfir það í stofnsamþykktum sínum að hægt sé að fá vilyrði fyrir fjárfestingunum, vilyrði frá sjóðstjórninni að því gefnu að umrædd fjármögnun náist frá einkaaðilum. Jafnframt komu fram áhugaverðar athugasemdir frá Nasdaq Iceland, sem við gerum ágætlega grein fyrir í nefndarálitinu, en þær lúta að því að öðrum fjárfestum í sérhæfðum sjóðum bjóðist að kaupa hlut Kríu á fyrir fram ákveðnum kjörum að ákveðnum tíma liðnum þegar frumfjárfestingartímabili sjóðsins er lokið. Nasdaq gerði athugasemdir við það. Telur nefndin að slík sala samrýmist ekki markmiðum stjórnvalda og tilgangi frumvarpsins. Það sé ekki markmið að hámarka arðsemi af því fjármagni sem lagt er til nýsköpunarumhverfis heldur að stuðla að uppbyggingu og heilbrigðu vaxtarumhverfi. Með því komist ríkið hjá því að vera beinn þátttakandi í áhættufjárfestingum. Það kunni að vera óaðlaðandi fyrir einkafjárfesta á síðari stigum í rekstri sjóða að opinber aðili hafi beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta varðandi ákvarðanir sem varða einstök fyrirtæki í eignasafni sjóðs. Rætt var aðeins um skipan stjórnar. Í einhverjum umsögnum kom fram ábending um það. Vill nefndin árétta mikilvægi þess, sem tekið er fram í greinargerð við frumvarpið, að í stjórn sjóðsins veljist einstaklingar með greinargóða þekkingu og reynslu af fjárfestingum, sprota- og nýsköpunarumhverfi og öðrum þeim þáttum er snúa að stjórn sjóðsins og að samsetning þekkingar stjórnarmanna verði með þeim hætti að hún sé í stakk búin til þess að hafa góðan og víðtækan skilning og yfirsýn yfir verkefni sjóðsins. Í 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins segir að stjórn skuli að jafnaði taka ákvarðanir um fjárfestingu í sérhæfðum sjóðum einu sinni á ári. Í umsögn Samtaka sprotafyrirtækja lögðu samtökin áherslu á að það gæti verið óskynsamlegt að afmarka það við „einu sinni á ári“. Uppi voru mismunandi túlkanir á því hvað þetta orðalag þýddi. Nefndin telur ekki þörf á að kveðið sé á um tíðni ákvarðana stjórnar um fjárfestingu í lögum, heldur hagi stjórn sjóðsins töku ákvarðana í samræmi við tilefni og þarfir hverju sinni. Auki það sveigjanleika sjóðsins, sem ætlað er að starfa í kviku umhverfi, til fjárfestinga og hvetji enn frekar til stofnunar nýrra sjóða. Við í nefndinni leggjum til eftirfarandi breytingu: „Við 4. gr. bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Ákvarðanir stjórnar Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóðs samkvæmt lögum þessum eru endanlegar á stjórnsýslustigi.“ Við leggjum til breytingu á fyrirsögn frumvarpsins, að hún verði: Frumvarp til laga um Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóð. Það sé gegnsætt og alveg ljóst um hvað málið fjallar. Undir nefndarálitið skrifa sú sem hér stendur, Bryndís Haraldsdóttir, Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Oddný G. Harðardóttir, Smári McCarthy, Brynjar Níelsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson. Virðulegur forseti. Þá hef ég farið í stórum dráttum yfir nefndarálitið. Eins og sést held ég að ég geti talað fyrir hönd okkar allra í nefndinni. Við erum samþykk þessu áliti og teljum þetta mikilvægt skref í því að efla nýsköpunarumhverfi hér á landi. Mig langar aðeins að víkja að skoðunum mínum á málinu. Í grófum dráttum snúast þessi áform um að ríkið fjárfesti yfir nokkurra ára tímabil í vísisjóðum til móts við einkafjárfesta. Ég held að mjög mikilvægt sé að huga að því. Þetta er í rauninni hvatning til þess að einkafjárfestar komi og fjárfesti í sjóðum, sjóðasjóðum, sem fjárfesta svo í nýsköpunarfyrirtækjum. Með þeim hætti geti ríkið stuðlað að uppbyggingu vísisjóða og fjármögnunarumhverfis fyrir nýsköpun í samstarfi við markaðinn. Þessi aðferð er auðvitað vel þekkt á alþjóðavísu, hvort sem litið er til Norðurlandanna, annarra Evrópulanda eða Ísraels. Víða hafa stjórnvöld ákveðið að byggja upp aðgengi að vísifjármagni með því að auðvelda stofnun slíkra sjóða. Ég held líka að mikilvægt sé að geta þess að við höfum hér auðvitað nýsköpunarsjóð og fleiri tæki í stuðningsumhverfi okkar. En þetta er aðeins önnur nálgun þegar verið er að tala um að fjárfesta í svona sjóðum sem svo fjárfesta áfram í nýsköpunarfyrirtækjum. Efling alþjóðlegra hugvitsdrifinna atvinnuvega er að flestra mati lykilatriði í að viðhalda lífsgæðum okkar til framtíðar. Þeir atvinnuvegir byggjast á hugviti, alþjóðaviðskiptum og þekkingu sérhæfðs starfsfólks frekar en takmörkuðum auðlindum. Markviss uppbygging þeirra þarfnast öflugs vistkerfis nýsköpunar- og frumkvöðlastarfs. Þar gegna skólar, rannsóknastofnanir, frumkvöðlar og svo fjármagn lykilhlutverki. Þess vegna held ég að stofnun Kríu sé mikilvæg fyrir okkur öll. Við erum að fjalla um þetta frumvarp í kjölfar margra aðgerða sem ríkisstjórnin hefur farið í vegna Covid. Ég vil leggja áherslu á að þetta er ekki mikilvægt mál vegna Covid og þeirrar aðstöðu sem við erum í núna. Þetta var mikilvægt mál fyrir Covid en er kannski ekki síður mikilvægt núna miðað við þá stöðu sem uppi er í atvinnulífi okkar. Virðulegur forseti. Ég held að líka sé ástæða til að fara aðeins yfir það að ríkisstjórnin hefur auðvitað gert heilmikið í því að efla nýsköpunarumhverfið. Við höfum á síðustu misserum aukið verulega til að mynda skattafslætti og endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar. Við höfum aukið heimildir lífeyrissjóða til að fjárfesta í nýsköpunarsjóðum og vísisjóðum, sem lengi hefur verið barist fyrir og er talið mjög mikilvægt til að ýta undir öfluga nýsköpun og nýsköpunarumhverfi. Við höfum komið að einföldun regluverks. Ég held að það sé mjög mikilvægt, og ekki síður mikilvægt fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki sem eru að stíga sín fyrstu skref, að hafa einfalt og skýrt regluverk. Þá skiptir líka miklu máli að stjórnsýslan sé sem mest rafræn, eins og við höfum verið að stuðla að í gegnum stafrænt Ísland. Við höfum hugað sérstaklega að skapandi greinum. Ekki er langt síðan við lækkuðum skatta á höfundaréttargreiðslur og þannig virðum við það að hugverk eru sambærileg við önnur verk. Ég veit að sú skattalækkun leiddi til mikillar ánægju hjá hugverksmönnum á sviði lista og menningar. Ég held að það muni skipta okkur miklu máli til framtíðar. Við höfum sett umtalsvert fé inn í Nýsköpunarsjóð námsmanna. Við höfum sett aukið fé inn í Matvælasjóð sem á að ýta undir nýsköpun á sviði matvælaframleiðslu. Hér fjölluðum við áðan um Orkusjóð og þau mikilvægu verkefni sem honum eru falin, nýsköpun í loftslagsmálum með framlagi í Loftslagssjóð, sóknaráætlanir landshlutanna, aukið framlag í Tækniþróunarsjóð og svo mætti lengi telja. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þetta frekar þó að hægt væri að halda langa tölu um mikilvægi nýsköpunar og mikilvægi þess að hið opinbera leggi sitt af mörkum til að hér sé heildstætt og gott umhverfi fyrir frumkvöðla til að byggja upp fyrirtæki sín. En það mál sem við fjöllum um núna, stofnun Kríu, er vissulega mikilvægt og stórt skref í þeim efnum.
Herra forseti. Ég vildi segja nokkur orð í tilefni af þessu frumvarpi sem ég styð. Ég tek undir flestallt sem hv. þingmaður og framsögumaður nefndarálitsins sagði. Var þar margt af viti sagt. Ég tek sérstaklega undir það að við þurfum að hlúa vel að nýsköpuninni. Þessi sjóður, Kría, er mikilvægt skref að því að tengja saman opinbert fé og einkafjármagn. Ég hef oft talað um nýsköpun, tækni, hugverk, hugvitsdrifinn útflutning og hinar klassísku fleiri stoðir sem við þurfum að skjóta undir efnahagslífið og atvinnulífið. Við höfum gengið í gegnum ýmislegt í gegnum tíðina í atvinnu- og efnahagsmálum. Það sem einkennir samsetningu okkar og efnahagslífið í heild er að við búum við meiri og dýpri sveiflur, bæði upp á við og niður á við, en í flestum öðrum löndum. Það á sér nokkrar orsakir. Ein af þeim er sú að við erum of háð fáum atvinnugreinum, og hér er alls ekki verið að gera lítið úr þeim eða tala þær niður með nokkrum hætti heldur einungis verið að benda á nauðsyn þess að við höfum meiri fjölbreytni þannig að við stöndumst betur álag sem getur komið af ýmsum orsökum. Það getur verið vegna aðstæðna í náttúrufari, það geta verið gæftir, það geta verið aflabrögð eða hremmingar sem valda því að ferðamenn komast ekki til landsins eða vilja ekki koma til landsins af einhverjum ástæðum. Þess vegna er mjög mikilvægt að við höfum margt til að byggja á og styðjast við. Það eigum við að gera. Við höfum sagt þetta margoft við sjálf okkur og okkur hefur margoft verið sagt þetta. En einhvern veginn erum við svo fljót að gleyma okkur þegar vel gengur einhvers staðar, að við gleymum að hugsa lengra fram í tímann. Það hefur oft og tíðum margt gott verið sagt og gert í kringum nýsköpunarmál, vísindamál og þróunarmál. En það er eins og við setjum samt aldrei nægilegan kraft í þau og við trúum því einhvern veginn ekki almennilega sjálf að það sé hægt. Þess vegna gefumst við upp. Hv. þingmaður sem mælti fyrir nefndarálitinu fór ágætlega yfir það hér, líka þegar hún talaði frá eigin brjósti og hún talaði um margt gott sem hefur verið gert á liðnum árum. Hún gerði auðvitað talsvert úr því sem ríkisstjórnin hefur gert og ekki ætla ég að tala það niður, það er mjög margt gott á því sviði. Samt er það einhvern veginn þannig að menn skera niður við nögl það sem sett er í þessi mál og eru svo tregir að hugsa til lengri tíma og segja: Við erum að leggja af stað í vegferð sem við vitum að er í sjálfu sér endalaus. En til að það verði verulegar breytingar verðum við að hugsa til a.m.k. 10–15 ára í einu til að ávextirnir af því sem við erum að gera komi almennilega í ljós. Þess vegna hef ég furðað mig svolítið á því hvað ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir hafa verið tregir til að veita almennilega framtíðarsýn í þessum efnum, þ.e. fjármögnunarþætti þessara mála. Við erum núna að tala um Kríu, nýjan sjóð, og þar ætla menn sér að ráðstafa á þessu ári 650 milljónum til að koma af stað nýjum vísisjóðum. Það liggur alveg fyrir, og nefndin sem fjallaði um málin hefur upplýsingar um það, að nokkrir sjóðir eru tilbúnir og aðrir í startholunum að taka við fjármagninu. Samt viljum við, eða stjórnvöld, ekki stíga lengra í fjármögnuninni. Við erum með annað mál sem hefur oft verið rætt í því samhengi og er stundum kallað Stuðnings-Kría, sem á að veita nýsköpunarfyrirtækjum aðstoð sem eru í vanda. Ákveðið fjármagn, 500 millj. kr., er lagt til þess. Samt vitum við að nánast er öruggt að það verði ekki nóg. Samt tregðast menn við að horfast í augu við það. Mér finnst það mikill ljóður á vinnubrögðum okkar. Það er alveg eins með aukna skattendurgreiðslu vegna rannsókna og þróunar, þar nær framtíðarsýnin til tveggja ára. Hún nær ekki lengra og þá fer allt í sama farið ef ekki verður eitthvað gert. Það er þetta sem ég skil ekki alveg þegar við öll, hvert um annað þvert, tölum um mikilvægi þess að okkur takist að breyta samsetningu atvinnulífsins og til þess þurfum við að feta nýjar brautir, en samt treystum við okkur ekki til að segja við sjálf okkur: Þetta kostar og við ætlum að greiða það sem það kostar. Þeir fjármunir sem við setjum í málaflokkinn núna eru, fullyrði ég, hreinir smámunir miðað við svo margt annað sem við erum að gera. Og mætti segja að sumt af því orki tvímælis í því sem verið er að gera núna í atvinnu- og efnahagsmálum. Ég hef oft staðið hér og sagt að ég skilji eiginlega ekki af hverju við erum svona treg, eða stjórnvöld, við að taka djörf skref, stór skref, fullvissa allt þetta umhverfi um það að á næstu árum, a.m.k. tíu ár fram í tímann, verði þetta gert almennilega. Þetta verði í forgangi og stutt verði við alla starfsemina með ráðum og dáð. Á þetta finnst mér skorta og mér finnst að við séum bara að taka eitt hænufet áfram þegar við ættum að taka mörg stór skref, vegna þess að eðli nýsköpunar, tækniþróunar og vísinda er nú einu sinni þannig að það tekur allt sinn tíma og það þarf allt að fléttast saman. Vissulega eigum við dæmi um að fyrirtæki hafi náð undraskjótum árangri en langoftast eiga þau sér áratuga sögu, og það kemur í ljós þegar við skoðum sögu þeirra fyrirtækja sem við erum hvað stoltust af og hafa staðið sig hvað best á þessu sviði, skapað flest störf og skapað mestan útflutning. Það gerist ekki á einu ári, ekki á tveimur árum, ekki á fimm árum og ekki á tíu árum. Þetta finnst mér, því miður, vanta í þá stefnu sem mörkuð er og þær ákvarðanir sem teknar eru. Ég ákvað að grípa tækifærið núna til að tala um þetta. Eins og þingheimur hefur tekið eftir hef ég ekki talað mikið um frumvarpið sjálft, enda held ég að það sé í öllum aðalatriðum til mikilla bóta og ég fagna því og styð það heils hugar. En ég held að við verðum öll að taka okkur á, sérstaklega stjórnvöld á hverjum tíma sem ráða ferðinni. Við þurfum að vera djarfari. Við þurfum að taka stærri skref og við þurfum að átta okkur á því að til að ná góðum árangri þarf að verja miklu fé í þessi málefni.
Herra forseti. Mig langaði að hafa nokkur orð um þetta frumvarp, sem er í flestum aðalatriðum gott. Ég styð það og er með á nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. En mig langaði til að ræða frumvarpið aðeins í stærra samhengi þess stuðningskerfis sem við höfum fyrir nýsköpun á Íslandi. Það er mikilvægt að við áttum okkur á því að nýsköpun er ekki eitthvað sem gerist algjörlega af sjálfu sér. Það er auðvitað þannig að skapandi fólk er skapandi og mjög erfitt að fá það til að hætta að vera skapandi og það er heldur ekkert sérstakt markmið. En ef aðstaðan er ekki þannig að fólk geti verið skapandi og gert eitthvað við þá sköpun, komið henni til leiðar, t.d. stofnað fyrirtæki í kringum hugmyndirnar, komið fyrirtækjum í þannig ástand að þau hafi tekjur og geti farið að byggja upp framleiðslu og jafnvel útflutning og annað, þá er öll sköpunargleðin kannski gagnslaus, þ.e. í samhengi nýsköpunar og atvinnureksturs. Við þurfum að hafa góða samfellu stuðningskerfa. Það hefur vantað mjög lengi á Íslandi að sú samfella væri alveg heil. Það hefur verið nokkuð góður grunnur í mörgu. T.d. eru til góðir styrkir fyrir fyrirtæki sem eru rétt að koma sér af stað. Svo eru til örlítið stærri styrkir fyrir fyrirtæki sem eru komin með hugmynd og eru tilbúin til að stíga næstu skref. En síðan þegar maður horfir heilt yfir landslagið, hvort sem maður horfir á Tækniþróunarsjóð eða einhverja aðra sérhæfða sjóði, eru ákveðin efri mörk til staðar í dag. Þau eru kannski við 70 millj. kr. Það er, held ég, hæsta talan sem er til staðar í dag. Kría kemur þar inn sem leið til að fara einu skrefi lengra. En það er samt ljóst að ef markmið okkar er að búa til aðstæður fyrir fyrirtæki til að geta farið að keppa á alþjóðavettvangi, geta verið næsta CCP eða næsta Marel eða næsti Össur okkar Íslendinga, þá þurfum við annaðhvort að vona að stærri og fjársterkari aðilar frá útlöndum birtist á heppilegum tíma, þegar fyrirtækin eru tilbúin fyrir það, og fjárfesti nógu duglega eða þá að við þurfum að búa sjálf til þannig kerfi. Kría gengur mjög langt í þá átt að brúa millibilsástandið, en við erum ekki komin nógu langt með næsta skrefið, sem er kannski það sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson talaði um áðan, að það vantaði í rauninni skalann eða stærðina. Við þurfum einmitt að ganga miklu lengra ef við ætlum að ná þeim árangri sem ég held að flestir ef ekki allir hafi metnað fyrir. Vegna þess að okkur vantar þennan skalamöguleika hafa fyrirtæki, þegar þau hafa náð miklum árangri, ansi sterka hvata til að fara úr landi, annaðhvort að öllu leyti eða alla vega með einhvern verðmætan hluta reksturs síns. Það fellur inn í stærri mynd íslensks hagkerfis þar sem laun fólks eru mjög há, framleiðslukostnaður er mjög hár og mjög dýrt að flytja inn vörur til að setja saman eða búa eitthvað til úr þeim. Í ofanálag erum við hreinlega með umhverfi sem er mjög takmarkandi að mörgu leyti. Þetta er gott umhverfi ef innihaldsefnið er gott. Það eina sem þarf til þess að búa til það sem menn ætla að búa til er hreint hugvit og kannski bara snjallt fólk sem situr kannski við tölvu og gerir eitthvað þar. En ef markmiðið væri t.d. að smíða einhverja áþreifanlega hluti, þá hafa dæmin sannað að það er alla vega hvati til þess, jafnvel þó að rannsóknir og þróun eigi sér stað á Íslandi, að sá hluti virðiskeðjunnar sem felst í samsetningu á búnaði flytjist að lokum að einhverju leyti úr landi og um leið töluvert af störfum. Ég hef talað áður um þetta sem skort á iðnaðarstefnu. Þá meina ég ekki stóriðjustefnu. Hún hefur verið til mjög lengi og verið mjög skaðleg á margan hátt, skaðleg að því leyti að hún veldur náttúrunni skaða, en líka í þeim skilningi að hún hefur kannski villt Íslendingum svolítið sýn á það hvað er mögulegt. Þegar ál er svarið þá er maður örugglega ekki að spyrja réttu spurninganna. Almennileg iðnaðarstefna, eins og hún hefur verið lögð fram - t.d. hér á Alþingi nokkrum sinnum í kringum 1973 og 1974 og svo aftur 1991 af ágætis Framsóknarmanni þá, og nú síðast fyrir um ári þegar ég lagði fram mikið til sömu tillögu - fæli í sér að við myndum sem þjóð, eða alla vega stjórnvöld, setja fram einhvers konar hugmynd um það hvernig við viljum að hagkerfið okkar þróist, hvers konar störf og fyrirtæki við viljum byggja undir. Ætlum við að leggja áherslu á nýsköpun? Ef svarið er já, hvaða markvissu skref þurfum við að stíga til að komast þangað? Það hefur alltaf verið gert í einhvers konar hænuskrefum. Fólk áttar sig á einhverju vandamáli og bregst við því, en sjaldan eða aldrei er horft heilt yfir sviðið, horft jafnvel til þess hvað önnur lönd, sem hafa náð gríðarlegum árangri, hafa gert í gegnum tíðina, og sagt: Gott og vel, hvað þurfum við að gera til að komast þangað? T.d. finnst mér að við ættum að horfa til Svíþjóðar, sem er það land í Evrópu, ef ég er ekki með ranga tölfræði í hausnum, sem býr til flest öflug nýsköpunarfyrirtæki, per capita alla vega. Við gætum verið að tala t.d. um lönd eins og Suður-Kóreu eða Japan þar sem gríðarleg þekking á tækni hefur orðið til vegna þess að stjórnvöld hafa þar í marga áratugi beinlínis ýtt undir að öflug fyrirtæki verði til sem fókusera á tiltekna þætti, að það verði einmitt samfella í iðnaðinum, að hægt sé að gera allt sem þarf að gera innan landsins. Einhverjir myndu náttúrlega segja að Ísland sé mun fámennara land og hafi kannski minni burði og það er vissulega rétt. En við hljótum alla vega að geta búið til okkar eigin útgáfu af þessu. Einhverjir myndu líka gagnrýna það, og ég myndi reyndar taka undir þá gagnrýni, að í löndum eins og Suður-Kóreu er aðallega verið að miða við örfá risafyrirtæki og það er ekki góð hugmynd. En mögulega gætum við með okkar hætti fundið einhverja góða leið til að hafa samfellu án þess að hún yrði öll í eigu örfárra aðila. Til að ná því þurfum við að fara að eiga samtal um iðnaðarstefnu í víðum skilningi. Við þurfum í öllu falli að tryggja mun betra fjárfestingarumhverfi. Við þurfum að horfa á það hversu mikið fé við notum í að styrkja nýsköpun í samanburði við það hversu miklum peningum við verjum í að viðhalda óbreyttu ástandi. Það má svo sem tala lengi um það. Ég ætla ekki að fara of mikið í þá gagnrýni því að þá förum við langt út fyrir nýsköpun. En til að setja umræðuna um skort á iðnaðarstefnu og kannski skort á heildrænni sýn á nýsköpunarmál í samhengi, þá hefur verið tilkynnt að Nýsköpunarmiðstöð Íslands verði lokað eftir áramót og enn sem komið er ekki ljóst hvað kemur í staðinn. Ekki er ljóst hvað verður um starfsfólkið og verkefnin sem eru þar. Þó að ég viti til þess að mikil vinna sé í gangi við að svara einhverjum af þessum spurningum, þá er þessi óvissa ákveðið ummerki um það að sú samfella og það skipulag, sem þarf að vera til staðar til að nýsköpunarumhverfið okkar virki, sé ekki til staðar. Ef rétt hefði verið að þessu staðið og í staðinn fyrir að tilkynna einn daginn að Nýsköpunarmiðstöð Íslands yrði lokað, hefði nýsköpunaráætlun okkar átt að koma. Í henni hefði staðið að eitt skrefanna væri að Nýsköpunarmiðstöð Íslands yrði lokað eða að hlutverkinu yrði skipt upp eða að eitthvað myndi breytast, og það yrði gert í samtali við alla fagaðila, alla þá sem vinna á sviðinu. Þá hefði þetta ekki komið sem óskipulögð tilkynning einn daginn án þess að neinn skildi hvað væri í gangi. Mér fannst byrjað á öfugum enda þarna. Þessi ræða á svo sem ekki að vera um Nýsköpunarmiðstöð Íslands en þetta er svo gott dæmi um það hvað er að. Það þarf að hugsa þetta sem heildstætt kerfi. Ég hef ekki séð sannfærandi upplýsingar um að sú vinna sé í gangi. Kría kemur vissulega sem góður punktur inn í það ferli og inn í fjárfestingarumhverfið. Það er í sjálfu sér ágætt. Ég gerði að vísu kannski lítillega grín að þessu frumvarpi í upphafi af því að það næði einmitt ekki nógu langt og ekki væri horft á víðara samhengi. En ef við ætlum að halda áfram svona hænufetalausnum í staðinn fyrir að horfa heildstætt á málið, þá er þetta alla vega ágætishænuskref.
Forseti leggur áherslu á að þingmálið er íslenska og minnir á orðasambandið „miðað við fólksfjölda“.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Ég fer ekki djúpt í forsögu málsins sem kom ágætlega fram við 1. umr. þess en megintilgangur frumvarpsins er, eins og þá kom fram, að uppfylla skuldbindinguna sem fram kemur í samgöngusáttmála er gerður var milli sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu og hins opinbera um að stofna félag sem yfirtaki undirbúning og framkvæmdir við nauðsynleg samgöngumannvirki. Með samgöngusáttmálanum á að stuðla að greiðum, skilvirkum, hagkvæmum og öruggum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu, stuðla að því að loftslagsmarkmið stjórnvalda náist, stuðla að auknu umferðaröryggi og tryggja samstarf milli ríkisins og sveitarfélaganna um skilvirka framkvæmd og trausta umgjörð samgangna. Samgöngusáttmálanum fylgir líka rammi eða samkomulag um heildarfjármögnun verkefna sem fram kom í sáttmálanum, alls um 120 milljarðar kr. á 15 ára tímabili. Ég ætla ekki að rekja tilurð málsins frekar en grípa aðeins niður í ábendingar og umfjöllun hv. fjárlaganefndar um þingmálið og er þá fyrst að segja að í framhaldi af stofnun þessa félags og síðan þegar sest verður niður til að taka utan um verkefnið horfir meiri hluti fjárlaganefndar til ýmissa þátta sem taka þarf nauðsynlega afstöðu til í kjölfarið á stofnun félagsins. Má eiginlega segja að þeir þættir séu þau atriði sem fjárlaganefnd ræddi helst á fundum sínum um málið, sem voru allmargir og nefndinni bárust þrjár umsagnir um þetta stóra samgöngumál eða stóra fjárfestingarverkefni. Félagið er opinbert hlutafélag, eins og segir í nefndarálitinu, og aðkoma að stefnumótun þess er í gegnum eigendastefnu sem eigendur félagsins koma sér saman um. Sú skylda hvílir á opinberum hlutafélögum að birta samþykktir sínar, reikninga og starfsreglur á vef félagsins. Einnig mega alþingismenn mæta á aðalfundi og bera fram skriflegar tillögur. Fulltrúum fjölmiðla er einnig heimilt að sækja aðalfundi. Félagið er þó eðlisólíkt öðrum opinberum hlutafélögum þar sem fyrst og fremst er um að ræða farveg fyrir sameiginlega uppbyggingu samgöngumannvirkja og þróun og sölu á byggingarlandi. Ekki er gert ráð fyrir að félagið sé að öðru leyti með rekstur. Rekstur samgöngumannvirkja fellur til Vegagerðarinnar og eftir atvikum sveitarfélaga, eftir tegund og eðli samgöngumannvirkja og í samræmi við ákvæði vegalaga. Félagið sér því ekki um opinberan rekstur samgöngumannvirkja. Hönnun mannvirkja verður unnin í samstarfi við Vegagerðina og ákvörðun um framkvæmdir fellur að áformum samgönguáætlunar á hverjum tíma. Stjórn félagsins er skipuð sex einstaklingum, ráðherra tilnefnir þrjá og Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu tilnefna einnig þrjá. Ráðherra skipar formann án tilnefningar og í hluthafasamkomulaginu verður miðað við að atkvæði formanns ráði úrslitum falli atkvæði jöfn innan stjórnar. Til að hnykkja á því gerir meiri hluti fjárlaganefndar breytingartillögu við frumvarpið þar sem það er þá útfært í lögunum sjálfum. Meiri hlutinn bendir á að félaginu er ætlað lykilhlutverk í uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu en eðli máls samkvæmt hefur það ekki lokið samningsgerð um forgangsröðun og fjármögnun. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa haft ólíka sýn á lausnir í samgöngumálum en félaginu er ætlað að ná sátt um lausnir og gera samninga af ýmsu tagi, svo sem við Vegagerðina um útboð framkvæmda og um þróun á landi ríkisins við Keldur til að hámarka virði þess. Þessi verkefni félagsins eru eðlisólík en mjög mikilvægt er að vel takist til við samningagerðina í því skyni að ná fram sem mestri hagkvæmni við uppbygginguna. Aðkoma Alþingis og eftirlit fjárlaganefndar: Með því að færa samgönguframkvæmdir inn í opinbert hlutafélag hefur Alþingi ekki sömu aðkomu að málum eins og ef um væri að ræða hefðbundnar framkvæmdir í umsjón Vegagerðarinnar sem væru fjármagnaðar á samgönguáætlun. Til að tryggja aðkomu þingsins er áréttað að árleg ríkisframlög til félagsins verða hluti af samgönguáætlun og fjárlögum hverju sinni auk þess sem umferðar- og flýtigjöld verða ekki sett á nema með sérstakri löggjöf. Þar sem félagið er í meirihlutaeigu ríkisins mun Ríkisendurskoðun sjá um bæði stjórnsýslu- og fjárhagsendurskoðun þess. Einnig er bent á að gert er ráð fyrir sérstökum stýrihópi eigenda, sem útfærður verði í hluthafasamkomulaginu, sem fer yfir stefnumótandi mál sem tengjast verkefninu og veitir stuðning við úrlausn ágreiningsmála sem kunna að koma upp. Meiri hlutinn leggur til reglulega upplýsingagjöf og eftirlit í tengslum við afgreiðslu fjármálaáætlunar og samgönguáætlunar hverju sinni og að stjórn félagsins upplýsi nefndina að fyrra bragði ef stefnir í frávik kostnaðaráætlana einstakra framkvæmda, samanber 25. gr. laga um þingsköp um rétt fjárlaganefndar til að kalla eftir upplýsingum. Með því verklagi verður Alþingi upplýst um stöðu framkvæmda hverju sinni, fjármögnun þeirra og hvernig miðar við að ná meginmarkmiðum félagsins. Bent er á að ríkið tekur á sig ábyrgð á fjármögnun þeirra 60 milljarða kr. sem ætlunin er að fjármagna með flýti- og umferðargjöldum á höfuðborgarsvæðinu eða hugsanlega með eignasölu eða endurskoðun laga um skattlagningu á eldsneyti og ökutæki. Ef þau áform ganga ekki eftir á fyrirhuguðum tíma er nauðsynlegt að endurskoða fjármögnunina. Meiri hlutinn bendir á að frumvarp um gjaldtöku liggur enn ekki fyrir en í fjárstreymisáætluninni er gert ráð fyrir fyrstu tekjum af því tagi árið 2022. Eitt meginhlutverk þessa félags, svo ég víki eiginlega að hinu hlutverki félagsins, er að undirbúa samgönguframkvæmdir og finna þeim stað. Félaginu er lögð til eign ríkisins, sem er land við Keldur, og félagið fær það hlutverk samkvæmt frumvarpinu að annast þróun landsins við Keldur í samvinnu við skipulagsyfirvöld þar sem sérstök áhersla er lögð á að hámarka virði landsins og uppbyggingarmöguleika þess með hagkvæmu skipulagi. Bent er á að í samningi við félagið þarf að taka afstöðu til skilyrða við afhendingu Keldnalandsins, sem m.a. tengjast framtíðarstaðsetningu Tilraunastöðvar Háskóla Íslands í meinafræðum, og annarra forsendna og markmiða sem gilda um uppbygginguna á landinu. Skoða þarf hvort hagkvæmt sé að núverandi byggingar verði áfram á landinu eða hvort heppilegra sé að þær víki fyrir framtíðarskipulagi, þó þannig að við þróun uppbyggingar á landinu verði einnig tekið mið af markmiðum um félagslega blöndun eftir því sem kostur er og til álita kemur að tilteknu hlutfalli af lóðum verði úthlutað til óhagnaðardrifinna leigufélaga gegn eðlilegu endurgjaldi. Meiri hlutinn vekur athygli á að áætlað verðmat á landi ríkisins við Keldur er lágt miðað við stærð þess og staðsetningu. Þróun á verðmæti landsins er því lykilatriði um framgang verksins. Verði verðmætið minna hækkar beint framlag ríkissjóðs samkvæmt samkomulaginu. Verði verðmæti þess meira telur meiri hlutinn skynsamlegt að sú fjárhæð komi til lækkunar á þeim hluta verkefnisins sem ætlunin var að fjármagna með flýti- og umferðargjöldum og styðst þar við áðurnefnt samkomulag um samgöngusáttmálann. Þetta er í meginatriðum efni frumvarpsins og umfjöllun hv. fjárlaganefndar. Þetta er gríðarlega stór framkvæmd. Það er algjörlega tímabært að gera úrbætur í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu og að hafa náð að ramma það inn með þessum hætti, búið til þennan sáttmála og koma þannig verkinu á þann stað að þegar er hafinn undirbúningur að einstaka úrbótum í samgöngumálum. Þó verður ekki hjá því komist að líta til þess að hér er um verulega fjármuni að ræða. Má leiða út úr frumvarpinu að ábyrgð ríkisins sé 105 milljarða kr. fjárveiting á næstu 15 árum. Það skiptir því gríðarlega miklu máli hvernig á verkinu er haldið. Síðan geta menn haft allar skoðanir á því hvernig flýti- og umferðargjöld verða byggð upp, en ég minni á að slík gjaldtaka er útleyst í þessu þingmáli, annaðhvort með frekari eignasölu ríkisins eða með álagningu annarra gjalda, allt að 60 milljarða kr. Virðulegi forseti. Ég nefndi áðan að meiri hluti fjárlaganefndar gerði eina litla breytingartillögu, sem skýrð er í nefndaráliti okkar, sem snýr að því að atkvæði formanns ráði úrslitum falli atkvæði jöfn innan stjórnarinnar. Undir nefndarálitið skrifa án fyrirvara: Willum Þór Þórsson, formaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson framsögumaður, Páll Magnússon, Steinunn Þóra Árnadóttir og Bryndís Haraldsdóttir. Ágúst Ólafur Ágústsson, Björn Leví Gunnarsson og Inga Sæland skrifa undir álit þetta með fyrirvara.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Ég spyr hv. framsögumann hvort hann sé ekki sammála mér um að það er rosalega mikið af „ef þetta“ og „ef hitt gengur upp“ í þessu, ef selst meira land þá verða ef til vill lægri flýtigjöld. Ef hlutirnir ganga eins og þeir eiga að gera þá verður kannski hægt að fjármagna þetta eins og á að gera ef landið selst á réttu verði. Það sem ég efast mest um er Reykjavíkurborg. Mun hún standa við að bæta samgöngur á höfuðborgarsvæðinu öðruvísi en bara með borgarlínu? Borgarstjórn hefur sýnt hingað til að hún vill stöðva alla umferð, girða fyrir alla bílaumferð og hefur sýnt þá stórkostlegu eiginleika að geta haft Laugaveginn þannig að hægt er bæði að keyra niður og upp og svo ekki neitt. Þannig að ég efast stórlega, eins og kemur fram hérna, um að þetta gangi upp. Ég efast um fjármögnunina. Ég efast líka um sölu á landi til að standa undir fjármögnun og við þekkjum það af fyrri reynslu að selt var símafyrirtæki sem átti að standa undir byggingu Landspítalans. Það var stórt „ef“ og endaði í engu og hvarf. „Efin“ eru mörg. Hvað verður um Tilraunastöð Háskólans Íslands í meinafræðum? Eru þingmenn ekki bara sammála mér, er þetta ekki bara eitt stórt „ef“? Gengur þetta nokkuð upp?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég vildi að ég gæti eytt mörgum hans „efum“ en það sem liggur fyrir er að við höfum náð í fyrsta sinn í mjög langan tíma um sameiginlega sýn á það að við ætlum að byggja hér upp samgönguleiðir, samgöngumannvirki á höfuðborgarsvæðinu til að bregðast við þeirri stöðu sem er í dag og líka til að takast á við þá framtíð sem við sjáum öll að blasir við okkur; aukin umferð, að ná markmiðum okkar í loftslagsmálum o.s.frv. Það er alveg stafað út í nefndaráliti okkar og kemur mjög skýrt fram í greinargerð með frumvarpinu að félagið og stofnun þess er lykillinn að því að komast af stað við að undirbúa framkvæmdirnar. Sveitarfélögin leggja líka fram fjármuni í félagið, við skulum ekki gleyma því. Þetta er 120 milljarða kr. verkefni. Af þeim fjármunum leggja sveitarfélögin fram 15 milljarða og hlutverk þeirra er síðan ekki síst að samræma sín á milli, sem er mikilvægur þáttur, því að við erum með mörg sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu. Það er áhugaverð umræða sem ég ætla ekki að fara út í hér, hvernig það eitt og sér getur staðið í vegi fyrir framförum í samgöngumálum, að svona mörg sveitarfélög séu á litlu svæði. Í annan stað held ég að við getum ekki gengið lengra fram í því að marka fjármögnunina en þarna er teiknað upp. Það sem er raunverulega stærsta óvissan, að mínu viti, er hvernig við ætlum að útfæra flýtigjöldin og þann 60 milljarða hluta samkomulagsins. Það hangir síðan aftur við, og ég bið hv. þingmann að gleyma því ekki, að við þurfum að fara í endurskoðun á skattlagningu umferðar og ökutækja, einfaldlega vegna þess árangurs sem við höfum náð í að skipta út eldsneytisgjafa þannig að við byggjum þá skattlagningu allt of mikið á notkun jarðefnaeldsneytis, [[Forseti hringir.]]það er því augljóst að við endurskoðun á þeirri skattlagningu verðum við að horfa til nýrra aðferða.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en ég spyr hann: Efast hann ekkert um að fjármögnunin standist? Efast hann ekkert um borgarlínu, að hún geti virkað eins og hún á að virka? Síðan er það hitt, það virðast eiga að vera flýti- og umferðargjöld og/eða skattlagning á eldsneyti og ökutæki. Það á sem sagt annaðhvort að hafa flýti- og umferðargjöld eða skattleggja bifreiðarnar meira. Efast hann ekkert um að það dugi, þó að hér séu settir inn 120 milljarðar? Að það muni duga fyrir borgarlínu, fyrir að greiða fyrir umferð á höfuðborgarsvæðinu? Umferðin er eins og við vitum í [[Forseti hringir.]]algjöru lamasessi eins og hún er núna og hefur verið [[Forseti hringir.]]og er gerð af Reykjavíkurborg, [[Forseti hringir.]]borginni er illa við bíla [[Forseti hringir.]]og vill gera allt til að stoppa umferð.
Forseti minnir á að ein mínúta er sextíu sekúndur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Ég vil ekki fara í neina palladóma um vilja og viðhorf Reykjavíkurborgar til umferðarmála í umræðu um þetta mál, sem er í raun og veru mjög einfalt mál, frumvarp til laga um að formfesta félag sem á að sjá um að ná fram þeim markmiðum sem við höfum sett okkur og ná fram úrbótum í samgöngumálum. Ég efast ekki um að allir sem að félaginu standa og stofna það koma af heilum hug að því. Ef hv. þingmaður vill spyrja hvað ég efast um þá efast ég kannski helst um hvaða fjármunir verða til skiptanna á næstu árum. Þar ræður fyrst og fremst öllu hvernig okkur tekst að rísa aftur upp úr þeirri skyndilegu og óvæntu kreppu sem við erum í í dag. Það verður náttúrlega stóra málið og mun snerta þetta mál eins og öll önnur. Þá má hv. þingmaður heldur ekki snúa út úr, að við séum annaðhvort að fara í flýtigjöld eða endurskoðun skatta. Ég var að segja að við munum þurfa að endurskoða skattlagningu ökutækja. [[Forseti hringir.]]Það er í algjöru samhengi við það hvernig við munum breyta annarri skattlagningu á umferð í landinu. [[Forseti hringir.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. framsögumanni nefndarálits, Haraldi Benediktssyni, fyrir greinargott yfirlit. Þetta er, eins og hv. þingmaður kom inn á, gríðarlega stórt og mikið verkefni sem horfir til framtíðarskipanar og er mikilvægt fyrir íbúana í sveitarfélögunum næst Reykjavík, mikilvægt fyrir auðvitað alla landsmenn í leiðinni og horft er til mikilvægra þátta, umhverfisþátta, loftslagsmála og síðast en ekki síst greiðra og góðra umferðaræða og umferðaröryggis. Mig langar aðeins að heyra í hv. framsögumanni hvort eitthvað hafi verið fjallað um forgangsröðun verkefna þessa flókna og margþætta verkefnis sem tekur líklega einn og hálfan áratug. Hafa menn eitthvað rætt um það því að það er ljóst að hægt er að gera bragarbætur sem þurfa ekki að hafa mjög langan aðdraganda. Ég nefni sem dæmi ljósastýringu, sem þeir sem gerþekkja til telja að geti haft veruleg áhrif á flæði og öryggi í umferðinni. Verður það hugsanlega forgangsmál? Getur hv. þingmaður eitthvað fjallað um þann þátt? Þeir sem ferðast mikið um borgina á annatímum verða varir við að það er ekki stýring á þessum hlutum og menn menga í umferðinni [[Forseti hringir.]]meira en þeir þyrftu ef stýring væri góð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Efni þessa þingmáls og frumvarps er ekki um forgangsröð verkefna og hvernig þeim er upp stillt. Hins vegar kom fram við umfjöllun málsins í fjárlaganefnd að raunverulega eru mörg verk þar nú þegar hafin og þar var m.a. nefnt það atriði sem hv. þingmaður nefndi, eins og umferðarstýring og búnaður til að stýra umferð í gegnum umferðarljós og fleira. Það verkefni er í sjálfu sér farið af stað. Þeim mun mikilvægara er að koma lagaumgjörð utan um félagið þannig að það geti farið að stíga stærri skref og fleiri til að undirbúa framkvæmdir sem hv. þingmaður og ég erum innilega sammála um að er mjög nauðsynlegt að ráðast í til að greiða fyrir umferð. Það skiptir ekki bara höfuðborgarsvæðið máli. Það skiptir líka allt landið máli og ekki síst þekkjum við hv. þingmaður það úr okkar ágæta kjördæmi hvernig horft er til þess svæðis til að greiða úr samgöngum. Þetta er farvegur, félag sem er stofnað utan um það að takast á við forgangsröðun verkefna. Frumvarpinu fylgir listi yfir fjárstreymi og framkvæmdir sem ég vísa þá bara í, framkvæmda- og fjárstreymisáætlun, einmitt um þann hluta sem snýr að framkvæmd. Staðsetningu mannvirkja, undirbúning og hraða þeirra verður farið með í þessu félagi sem við vísum til og er verið að stofna umgjörð utan um hér. Ég vil líka benda á að við erum að taka mjög myndarlega utan um það í afgreiðslu fjárlaganefndar hver aðkoma þingsins að undirbúningi framkvæmda verður þannig að framkvæmdaáætlun sé á hverjum tíma útlistuð í samgönguáætlun þingsins og meðferð þingsins á öðrum samgöngumálum hér í landinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er stórt og mikið verkefni, og flókið, og ríkið fer með 75% eignarhlut í hlutafélaginu við upphaf. Fjármögnun er einhverri óvissu háð eins og oft vill nú verða. Þó hafa verið teiknaðar upp sviðsmyndir og í þeirri sem við könnumst helst við er gert ráð fyrir gjaldtöku. Ekki er loku fyrir það skotið að dregið verði úr gjaldtökunni að einhverju leyti. Það fer eftir því hvort ríkinu tekst að selja eignir, lönd og fyrirtæki. Mig langar að spyrja hv. þingmann og framsögumann þessa nefndarálits hvort umfjöllun um gjaldtökuna hafi eitthvað [[Forseti hringir.]]verið rædd frekar og hvort þær álögur séu ekki áhyggjuefni [[Forseti hringir.]]sem koma óneitanlega til [[Forseti hringir.]]með að leggjast á þá sem búa hér á svæðinu, venjulega íbúa sem þurfa [[Forseti hringir.]]einkalífs síns vegna og atvinnu að aka [[Forseti hringir.]]vegina.
Enn minnir forseti á tímamörk.
Virðulegi forseti. Eðli málsins samkvæmt í umfjöllun um málið fjallar fjárlaganefnd ekki um álagningu umferðargjalda umfram það sem kemur fram í samkomulaginu. Þau eiga að standa undir 60 milljörðum af samkomulaginu. Ég get þá bara brugðist við ágætu andsvari hv. þingmanns með því að segja: Ég tek alveg eftir því að hér eru stjórnmálaflokkar á hinu háa Alþingi sem hjakka svolítið í því sama fari að vilja ekki ræða breytingar á skattlagningu á umferð og hanga svolítið eins og hundar á roði í þeim efnum. Við þekkjum það vel, ég og ágætur hv. þm. Guðjón Brjánsson, hvernig hófleg gjaldtaka af Hvalfjarðargöngunum var gerð með ríkum vilja og öllum þótti sjálfsagt þegar yfir lauk. Það getur vel verið að menn óttist álagningu á umferð með þeim hætti sem við erum að tala um hér en þá megum við ekki heldur gleyma þeirri flýtingu og þeim tíma sem fólk [[Forseti hringir.]]græðir á móti og minni eldsneytiseyðslu o.s.frv. [[Forseti hringir.]]sem getur vegið á móti þeirri gjaldtöku.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Miðflokkurinn getur ekki fallist á áform um byggingu borgarlínu en við fögnum hins vegar áherslum á nútímavæðingu á ljósastýringarkerfi höfuðborgarsvæðisins, samkomulagi um framkvæmdir á stofnbrautum og áætlaðri uppbyggingu hjólastíga og annarra vistvænna samgöngumáta. Hvað borgarlínuna varðar er mikil óvissa um skipulag, framkvæmd, rekstur og fjármögnun þess hluta samkomulagsins sem snýr að henni. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Er forsvaranlegt að ráðast í framkvæmd sem að stórum hluta á að greiða úr ríkissjóði - sem sagt er að muni kosta 50 milljarða en sumir vilja meina að hún geti endað í 250 milljörðum í ljósi efnahagsástandsins, veirufaraldursins - og að ríkið eigi að leggja svo mikla peninga í verkefnið? Þarf ekki að upplýsa höfuðborgarbúa og aðra landsmenn sem allra fyrst um það hver á að fjármagna borgarlínuna? Eiga íbúar Vestfjarða að greiða með sínum sköttum fyrir hana? Þeir keyra jú á holóttum malarvegum. Eiga þeir ekki rétt á að vita hver borgar framkvæmdina, hvort þeir eiga að greiða hærri skatta, vegna þess að þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu þurfi að vera tíu mínútur á leið í vinnuna en ekki 15 mínútur? Ég vildi bara spyrja hv. þingmann því að það er svo margt óljóst í þessu borgarlínumáli: Er forsvaranlegt að halda áfram með það svona, með borgarlínuna þarna inni þegar er svona mikil óvissa um skipulag, framkvæmd, rekstur o.s.frv.?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann spyr: Er forsvaranlegt að halda áfram með borgarlínuna vegna óvissu? Svar mitt er einfaldlega: Hér stofnum við félag og vettvang þar sem við greiðum úr óvissunni. Við komum okkur saman um framkvæmdina. Í samkomulaginu er gerður fjárhagslegur rammi utan um þær framkvæmdir sem menn vilja fara í. Það er engin óvissa í þeim efnum. Hvernig menn útfæra síðan það sem menn hafa kallað borgarlínu eða aðrar samgöngubætur útkljá menn í félaginu og við gerum áskilnað um það að það verði síðan birt í eðlilegum þingmálum í þinginu og við getum líka rætt það á þeim vettvangi eins og í umræðum um samgönguáætlun og fjármálaáætlun og síðan við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni. Hv. þingmaður nefndi holótta vegi á Vestfjörðum og hvort Vestfirðingar eigi að greiða fyrir borgarlínuna. Ég held að við ættum einmitt þess vegna líka að taka umræðuna um fjármögnun samgönguframkvæmda út frá flýtigjaldahugmyndinni með þeim hætti. En það vakti svolítið undrun mína þegar við vorum að fjalla um málið hvað við fengum fáar umsagnir um það. Ég velti því reyndar talsvert fyrir mér eftir að hafa fjallað um málið, og við erum búin að plægja okkur í gegnum það á þann átt, hvers vegna það form ætti ekki alveg eins heima í samkomulagi við einstaka landshlutasamtök um t.d. endurbætur tengivega eða einhverjum slíkum samningum. Þá er ég einfaldlega að horfa til þess að ríkið á verðmætar eignir víða um land og við vitum að þörf er fyrir endurbætur. Getum við fundið eitthvert form þar sem við horfum til langs tíma um uppbyggingu og til áforma og ekki bara með samgönguáætlun sem við gerum hverju sinni? En það verður þó líka að nefna að sem betur fer hafa landshlutasamtök í auknum mæli [[Forseti hringir.]]komið fram með sameiginlega stefnu í samgöngumálum og samgönguáætlanir. Því hefur ekki verið til að dreifa hér á höfuðborgarsvæðinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í 6. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að fullbúnum samgöngumannvirkjum verði ráðstafað ýmist til ríkis eða viðkomandi sveitarfélags. Í lögunum er hins vegar ekki að sjá hvernig fara skuli með þau tilvik þegar fullbúin samgöngumannvirki reynast dýrari eða ódýrari en sem nemur verðmæti eignarhluta þess sem fær mannvirkið. Er þetta ekki annmarki, hv. þingmaður, að ekki skuli vera tekið á því hvernig bregðast skuli við umframkostnaði verkefna, falli hann til? Við þekkjum það að í mörgum framkvæmdum þegar kemur að opinberum hlutafélögum fer kostnaðurinn úr böndunum, einnig í vegaframkvæmdum, og við getum nefnt margar framkvæmdir þar sem menn hafa farið fram úr áætlunum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki annmarki. Auk þess vil ég nefna í lokin þegar rætt er [[Forseti hringir.]]um Keldnalandið, að ekki er að finna [[Forseti hringir.]]neinar leiðbeiningar um það í frumvarpinu til hvaða [[Forseti hringir.]]annars lands er horft, sem er nefnt sérstaklega í frumvarpinu.
Enn minnir forseti á tímamörk.
Herra forseti. Hv. þingmaður spurði um umframkostnað við framkvæmdir. Í nokkurn tíma hefur legið fyrir ágætisúttekt Ríkisendurskoðunar á útboðum Vegagerðarinnar á einstaka framkvæmdum og ekki er hægt að segja að hengja megi á það þann merkimiða að ævinlega sé farið langt út fyrir kostnaðarramma. Mig minnir, ef ég fer ekki með fleipur, virðulegi forseti, að farið sé fram úr um 7%. Það er vissulega mikið en ekki í þeim mæli sem oft má ráða af almennri umræðu. Við ítrekum það í nefndaráliti okkar hvar einstök mannvirki lenda og hver rekur þau. Að sama skapi verða þau eignfærð með þeim hætti við skil og lok þeirra. Það er sérstakur kafli í nefndarálitinu sem ég, virðulegur forseti, las ekki sérstaklega upp um [[Forseti hringir.]]fjárhagsskil og slíka hluti sem ég vísa þá til. Um annað land - [[Forseti hringir.]]virðulegur forseti, nú hef ég lokið mínum tíma. [[Hlátur í þingsal.]]
Forseti. Við erum að fara að breyta Orkusjóði og útvíkka verkefni hans með sjálfbærni í orkunotkun að leiðarljósi. Vandamálið er að í frumvarpið vantar það sem við gerðum í nefndinni fyrir sex vikum varðandi Matvælasjóð. Við settum fagráð til að passa að sjónarmiðin þar séu fagleg og minnka freistnivanda ráðherra. Ef frumvarpið verður samþykkt svona þá skipar ráðherra einn þrjá aðila, ákveður stefnuna og hvernig þeir starfa og samþykkir á endanum úthlutun á almannafé hvað þetta varðar. Við breyttum því og settum inn fagráð þannig að háskólasamfélagið, nýsköpunargeirinn og atvinnugeirinn gætu komið með fagleg sjónarmið varðandi Matvælasjóð. Það er það [[Forseti hringir.]]sem breytingartillagan mín í málinu felur í sér að við gerum af því að við erum að útdeila mjög miklu almannafé. Þá eigum við að passa að fagleg sjónarmið liggi að baki og [[Forseti hringir.]]minnka freistnivanda ráðherra, að ráðherra geti með gerræðislegum hætti haft einhver áhrif [[Forseti hringir.]]á það hvernig fénu sé útdeilt.
Herra forseti. Þetta varðar fjármögnun verkefna. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Stjórn Orkusjóðs gerir tillögur til ráðherra um lánveitingar og framlög úr Orkusjóði í samræmi við áherslur og stefnumótun stjórnvalda sem og fjárhags- og greiðsluáætlun sjóðsins.“ Það er allt og sumt. Það sem breytingartillagan felur í sér er að við bætum inn því sem atvinnuveganefnd bætti inn um Matvælasjóð fyrir sex vikum á þeim sömu forsendum, að við viljum gæta meira að faglegri sjónarmiðum þegar kemur að úthlutun á almannafé, við viljum að háskólasamfélagið og nýsköpunariðnaðurinn o.s.frv. komi að. Þá bætist við, með leyfi forseta: „… sem og að fenginni umsögn fagráðs sem stjórnin skipar til fjögurra ára í senn. Fagráð skal skipað allt að sjö einstaklingum. Fagráð er til ráðgjafar um fagleg málefni við úthlutanir úr sjóðnum. Jafnframt er fagráð ráðgefandi fyrir stjórn sjóðsins eftir því sem óskað er.“ Að sjálfsögðu ætti að setja þetta inn. Það minnkar freistnivanda ráðherra og gerir þetta faglegra en einhverra hluta vegna þráast framsögumaður málsins og meiri hluti nefndarinnar við að gera eins og við gerðum með Matvælasjóð. [[Forseti hringir.]]Við skulum sjá til [[Forseti hringir.]]hvernig verður úthlutað úr sjóðnum og ef það verður eitthvert bix eða sukk með það þá er það á [[Forseti hringir.]]ábyrgð þeirra sem samþykkja það hér í dag.
Hv. þm. Jón Þór Ólafsson gerir grein fyrir atkvæði sínu. Það væri ágætt að vita af því fyrir fram.
Forseti. Menn biðja um orðið á daglegum forsendum undir þessum kringumstæðum og þurfa ekki að gera það fyrir fram. Um reglugerðarheimild í 8. gr. segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skal setja í reglugerð nánari fyrirmæli um skilyrði fyrir framlögum úr Orkusjóði, undirbúning úthlutunar, lánveitingar …“ Þetta ákvæði býður áfram upp á freistnivanda ráðherra sem setur reglur um skilyrði fyrir úthlutun og framfylgir svo þeim ákveðnu reglum um lokaúthlutun. Hann setur reglurnar og skipar síðan stjórnina. Einn skipar stjórnina. Á endanum samþykkir hann það sjálfur. Það þýðir bara að ráðherra er með gríðarlega mikið vald um úthlutun úr sjóðnum í eigin höndum og að sjálfsögðu getur hann freistast. Kannski freistast núverandi ráðherra ekki til þess en það kemur annar ráðherra á eftir honum. Þarna er freistnivandi sem við ættum að skjóta loku fyrir eða takmarka. Það væri hægt að gera það sama og við gerðum um Matvælasjóð með því að setja fagráð sem ráðherra verður að ráðfæra sig við [[Forseti hringir.]]í ferlinu. En það er ekki sá vilji hérna. Sjáum til hvernig verður farið með sjóðinn.
Herra forseti. Þetta er breytingartillaga um það að þó að í greininni sjálfri sé talað um lit og form o.s.frv. sé lykt og bragð ekki nefnt sérstaklega. Það kemur fram í greinargerðinni að ef frumvarpið verður að lögum samkvæmt dómi frá Evrópusambandinu þá fellur lykt og bragð undir vörumerki og félagamerki sem þýðir að við erum að opna dyrnar á þann möguleika og við vitum hvernig það vindur upp á sig. Við vitum hvernig það er t.d. hægt að hafa einkaleyfi á genum, m.a. genum sem valda brjóstakrabbameini og ef einhver ætlar að rannsaka það þarf að borga fyrir það. Það bjóst enginn við því en þegar dyrnar eru opnaðar á svona lagað þá vindur það upp á sig. Það eina sem við leggjum til er að lykt og bragð sé undanskilið þegar kemur að því að menn geti gert það að félagamerkjum sínum. Við Píratar, ef þetta verður að lögum, eigum örugglega eftir að drífa okkur í að fá bjórlyktina sem lykt sem einkennir Pírataflokkinn. Vinstri græn, hvað er það, beiskjan, beiska bragðið? Nei, ég veit það ekki. En ég veit alla vega að Gunnar Bragi Sveinsson hefur sagt mér að hann ætli að fá hestalyktina fyrir Miðflokkinn. [[Hlátur í þingsal.]]
Forseti. Það sem við lögðum upp með í málinu var að vernda friðhelgi einkalífsins. Persónuvernd sendi umsögn um málið og gerði ekki athugasemdir við það eins og það liggur fyrir en ítrekaði þó að þetta félli undir persónuverndarlög. Það yrði að passa upp á það. Ferðamálastofa sagðist ekki hafa skoðað appið sérstaklega sem á að nota til að útfæra gjöfina. Það er fengið frá einkafyrirtæki en ekki er alveg ljóst hvort það stenst lög, hvort það fellur undir útboð eða hvort mátti fara þá leið sem var farin, að gera einhvern verðsamanburð. Appið er frá einkafyrirtæki og það verður ekki opinn hugbúnaður sem þýðir að þetta er ekki jafn vel gert og með rakningarappið sem stjórnvöld fóru af stað með vegna Covid. Opinn hugbúnaður er lykillinn fyrir því að hægt sé að vera viss um að gætt sé að persónuverndarsjónarmiðum og allir geti verið vissir um það. Höfum það á hreinu að að sjálfsögðu samþykkja Píratar ekki mál á þeim forsendum þar sem er ekki hægt að tryggja fyllilega persónuvernd.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp til laga um ferðagjöf. Eins og ég kom inn á í ræðu fyrr í dag er hér um að ræða mál sem er að mörgu leyti gott og styður þingflokkur Samfylkingarinnar meginmarkmið málsins, enda er hér verið að gera hvort tveggja, að styrkja innlenda ferðaþjónustu og að auðvelda Íslendingum að ferðast um og kynnast landinu. En þrátt fyrir að við hefðum viljað fara aðra leið í útfærslu á málinu og einkum þá að styðja betur við barnafjölskyldur þá teljum við að vert sé að styðja málið og munum greiða atkvæði með því.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um mál sem nefnist ferðagjöf. Af því tilefni vil ég þakka skattgreiðendum sem með þessu máli gefa sjálfum sér ferðagjöf því að við verðum að muna að gjöfin kemur úr sameiginlegum sjóðum okkar sem greiðum skatt á Íslandi. Það skiptir máli að við munum hvaðan gjöfin kemur. Hún kemur frá skattgreiðendum. Við skulum öll þakka þeim.
Herra forseti. Það er gott að minnast þess reglulega að almennt kemur það fjármagn sem við leysum út hér frá skattgreiðendum með einhverjum hætti, þannig að það er alltaf gott að hafa það í huga og ég þakka fyrir þá athugasemd. Málið er gott, það kemur frá ferðaþjónustunni. Síðan getum við stöðugt deilt um upphæðir eða annað, þetta er mál sem hægt er að hafa endalausar skoðanir á. Málið er gott, allir eru sáttir, ferðaþjónustan er sátt. Þetta er Covid-aðgerð til að styrkja ferðaþjónustu í landinu og ekki veitir af á tímum eins og nú eru.
Herra forseti. Við erum að greiða atkvæði um það sem kallað hefur verið ferðagjöf, mál sem byrjaði feril sinn sem ferðaávísun. Við þingmenn Miðflokksins í atvinnuveganefnd flytjum hér breytingartillögu sem er ætluð til að styrkja þann þátt málsins sem lýtur að því að efla ferðaþjónustuna við aðstæður þar sem hún er á hnjánum. Sú tillaga miðast við það að í stað þess að fjárhæðin verði 5.000 kr. verði hún 15.000 kr. Við munum við afgreiðslu fjáraukalaga gera grein fyrir fjármögnun og hagræðingaraðgerðum til að mæta þeim auknu útgjöldum. En þarna er þetta orðin efnahagspólitísk aðgerð í meira mæli en nú liggur fyrir. Ég tel að ferðaþjónustan eigi þennan stuðning skilinn vegna þess að hún hefur fært landinu gífurlegar tekjur, gjaldeyri og störf og er fallin til þess að halda landinu öllu í byggð.
Herra forseti. Það er alveg skýrt hver afstaða Pírata er, þetta mál er flott að mörgu leyti. Markaðurinn fær að ráða, fólk fær sjálft að ráða hvert það fer með peningana. 5.000 kr. er kannski ekki stór upphæð, en mig grunar að allt umtal um þetta skili sér í því að fólk fari af stað og þegar fólk fer af stað þá fer það að eyða meiri peningum hér innan lands. Mig grunar að málið eigi eftir að verða mjög farsælt. Við greiðum atkvæði með málinu. Við gerðum athugasemdir við eitt atriði sem við vonuðumst til að yrði lagfært og betri fyrirvarar settir við - ég vona að hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra passi upp á það - en það eru persónuverndarsjónarmiðin eins og Persónuvernd segir að verði að fylgja samkvæmt lögum. Ef mögulegt hefði verið að fara þá leið varðandi appið sem farin var með smitrakningarappið og við hefðum verið fullvissuð um það fyrir fram, þá hefðu Píratar stutt málið alla leið. En við getum ekki á endanum greitt atkvæði með málinu, þó að við greiðum atkvæði með því hérna núna, þegar persónuverndarsjónarmiðin eru ekki fulltryggð.
Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóð. Markmið sjóðsins er að efla vöxt og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs með því að stuðla að virku fjármögnunarumhverfi fyrir sprota- og nýsköpunarfyrirtæki. Nýsköpun og hvers konar hagnýting hugvits er mikilvæg forsenda fjölbreytts atvinnulífs, sterkrar samkeppnisstöðu, hagvaxtar og velferðar þjóðar. Með Kríu stuðlum við að því að Ísland verði enn betra land fyrir frumkvöðla og sprotafyrirtæki.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta fjárlaganefndar um frumvarp til laga um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Miðflokkurinn fagnar þeirri áherslu sem fram kemur í frumvarpinu á uppbyggingu á samgöngumannvirkjum á höfuðborgarsvæðinu. Flokkurinn fagnar sérstaklega áherslu á nútímavæðingu á ljósastýringarkerfi höfuðborgarsvæðisins, samkomulagi um framkvæmdir á stofnbrautum og áætlaðri uppbyggingu hjólastíga og annarra vistvænna samgöngumáta. Flokkurinn getur hins vegar ekki fallist á áform um uppbyggingu borgarlínu. Mikil óvissa er um skipulag, framkvæmd, rekstur og fjármögnun þess hluta samkomulagsins sem snýr að henni. Vegna þess er að mati minni hluta óforsvaranlegt að ráðstafa tugum milljarða í þann hluta verkefnisins. Enn liggur engin rekstraráætlun fyrir. Það er auk þess umhugsunarefni að nú, þegar við höfum verið að glíma við mikinn veirufaraldur með tilheyrandi kostnaði fyrir heilbrigðiskerfið og efnahagslífið og ríkissjóður orðinn verulega skuldsettur, skuli verið að setja hér umtalsverða fjármuni í verkefni sem lýtur að borgarlínu, upp á tugi milljarða króna. Í meirihlutaálitinu er rakið að um 50 milljarðar kr. snúi sérstaklega að borgarlínu en fram hafa komið skoðanir þess efnis að sá hluti samkomulagsins geti kostað allt að 250 milljarða kr. Það virðist óljóst hvar og með hvaða hætti á að koma mannvirkjum borgarlínu fyrir á höfuðborgarsvæðinu. Í frumvarpinu kemur fram að gera beri hluthafasamkomulag. Í slíku samkomulagi felast grundvallarskuldbindingar milli aðila sem varpa skýrri mynd á það með hvernig menn ætla að starfa saman og taka á ágreiningsmálum ef upp koma. Hér á að stofna félag sem mun lifa a.m.k. þrjár til fjórar ríkisstjórnir og fjölda bæjar- og sveitarstjórna. Því má ætla, og er nánast öruggt, að fram komi ágreiningur í þeim efnum. Því er mikilvægt að samkomulagið liggi fyrir áður en gengið er frá stofnun félagsins. Spyrja má hvort það sé venja á almennum markaði að gengið sé frá bindandi hluthafasamkomulagi eftir að aðilar hafa gengið frá skuldbindandi hlutafjárloforðum þar sem ekki er auðvelt að hverfa frá slíkum loforðum komi í ljós að aðilar séu ekki sáttir við það sem í hluthafasamkomulagi á að felast, og þá vísa ég til þess að nýjar sveitarstjórnir, bæjarstjórnir, borgarstjórnir og ríkisstjórnir munu koma að málinu. Það er nauðsynlegt að fá fram skýrari upplýsingar um stjórnskipulega stöðu hins svokallaða stýrihóps. Honum virðist ætla að stýra félaginu. Hann virðist eiga að taka þær ákvarðanir sem máli skipta en slíkar ákvarðanir eru samkvæmt hlutafélagalögum og lögum um opinber hlutafélög á forræði stjórnar hlutafélagsins og ákvarðanir framkvæmdar af framkvæmdastjóra hlutafélagsins. Þar sem þessi tilhögun mála gæti gengið gegn lögformlegu skipulagi hlutafélags þarf að skýra nánar hvort ætlunin sé að gera stjórn hlutafélagsins í raun valdalausa eða hvort henni verði falið að framkvæma ákvarðanir stýrihópsins burt séð frá eigin sannfæringu. Stjórnarmönnum hlutafélaga ber að gæta hagsmuna félagsins í einu og öllu og því þarf að svara hvort stjórnin sé hér í raun einungis til málamynda og hvort það standist yfir höfuð lög um hlutafélög. Á bls. 2 í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að gert sé ráð fyrir umferðargjöldum eða sambærilegri fjármögnun árið 2022. Útilokað er að hönnun og byggingu vega verði lokið þannig að unnt sé að innheimta umferðargjöld árið 2022 og ég held að allir séu meðvitaðir um það og átti sig á því. Hérna vantar raunhæfa dagsetningu og auðvitað á nefndin að leggja fram raunhæfa dagsetningu í þeim efnum. Það vekur athygli að fjárlaganefnd ætlar í eftirlitshlutverki sínu - sem er náttúrlega ákaflega mikilvægt vegna þess að gríðarlegir fjármunir eru í spilunum og við vitum að fjármunir ríkisins eru takmarkaðir - að ræða við stýrihópinn og fá frá honum upplýsingar og þá vonandi gögn en ekki frá stjórninni sem ber hina raunverulegu ábyrgð. Þarna erum við aftur komin að því sem ég hef verið að benda á, þ.e. hinum svokallaða stjórnskipulega þætti stýrihópsins, hver hann er í raun og veru. Ekki hefur alltaf verið auðvelt að fá gögn frá opinberum hlutafélögum. Við þekkjum það hér. Í fyrirspurnum og eftirlitshlutverki Alþingis hefur það oft og tíðum verið mjög erfitt og tekið langan tíma og má í því sambandi nefna t.d. Lindarhvol. Ef fjárlaganefnd ætlar fyrir hönd Alþingis að hafa raunverulegt eftirlit með þessum miklu fjármunum og mikilvægu verkefnum þá verður að setja í lög, að dómi minni hluta, ákvæði sem kveða á um skilyrðislausa upplýsingaskyldu og viðeigandi gögn til þingsins. Að öðrum kosti er ekki tryggt að nefndin fái þau gögn sem hún þarf á að halda til að geta sinnt lögbundnu eftirlitshlutverki sínu. Ég held að það sé mjög mikilvægt vegna þess að það er afar mikilvægt á öllum stigum málsins að fjárveitingavaldið hafi eftirlit með verkefninu. Fjármunirnir eru af slíkri stærðargráðu að það verður að fylgjast grannt með því hvernig þeim er ráðstafað og þá þarf að tryggja öll þau úrræði sem fjárlaganefnd á að hafa í þeim efnum og besta úrræðið er þá einfaldlega að hafa skilyrðislausa upplýsingaskyldu í lögunum sjálfum. Í 6. gr. er gert ráð fyrir því að fullbúnum samgöngumannvirkjum verði ráðstafað ýmist til ríkis eða viðkomandi sveitarfélags. Í lögunum er ekki að sjá hvernig fara skuli með þau tilvik þegar fullbúin samgöngumannvirki reynast dýrari eða ódýrari en sem nemur verðmæti eignarhluta þess sem fær mannvirkið. Hér verður að segjast, herra forseti, að ég tel verulegan annmarka að ekki sé tekið á því hvernig bregðast skuli við umframkostnaði verkefna, falli hann til. Í þeim efnum er ekki nægilegt að vísa í eignarhlutdeild í félaginu. Við þekkjum umframkostnað af framkvæmdum sem hafa verið settar í ohf.-búning. Þar er framúrkeyrsla sem kallar síðan á auknar fjárveitingar og það má nefna framkvæmdir við Vaðlaheiðargöng sem dæmi, það var mikilvæg framkvæmd en ansi dýr og kostnaðarsöm og fór langt fram úr því sem ætlað var í upphafi. Hér er ákaflega mikilvægt að þeir hlutir séu á hreinu, þ.e. hvernig skuli fara með þau tilvik þegar fullbúin samgöngumannvirki reynast dýrari eða ódýrari. Ég verð að segja, herra forseti, að ég tel það verulegan annmarka á frumvarpinu. Í 5. kafla greinargerðar á bls. 5 í frumvarpinu kemur fram að sökum þess hversu áríðandi þótti að leggja fram frumvarp á Alþingi var ekki haft samráð um drög að því í samráðsgátt stjórnvalda. Asinn var svo mikill við að koma því í gegn að ekki þótti tilefni til að setja það í samráðsgáttina. Það verður að sjálfsögðu að gera athugasemdir við að sá annars ágæti samráðsvettvangur, sem komið hefur verið upp til að tryggja gæði lagasetningar og til að almenningur og hagsmunaaðilar geti komið sínum sjónarmiðum á framfæri, skuli ekki vera notaður í svo gríðarlega stóru máli sem varðar alla höfuðborgarbúa og alla landsmenn. Ég efast um að allir landsmenn séu sáttir við að ríkissjóður sé að setja svo gríðarlega fjármuni í verkefni eins og borgarlínu, hafandi holótta malarvegi sem eru lokaðir stóran hluta ársins að vetri til vegna snjóa og að þeir sem skattgreiðendur eigi síðan að fara að greiða fyrir borgarlínu upp á tugi milljarða króna. Það hefði verið fullkomlega eðlilegt að almenningur hefði getað nýtt sér þennan góða samráðsvettvang sem er hugsaður til þess að fá álit almennings og tryggja gæði lagasetningar. Að skautað sé fram hjá því vegna þess að það liggur svo á að koma málinu í gegn er bara afar dapurleg meðferð á málinu að mínu mati og ekki til eftirbreytni. Á bls. 5 í frumvarpinu kemur einnig fram sá möguleiki að í stað þess að ríkissjóður tryggi verkefninu 15 milljarða með þróun og sölu á Keldnalandinu svokallaða komi til greina að framlagið komi úr sambærilegu landi. Ekki er að finna neinar leiðbeiningar í frumvarpinu um það til hvaða lands er horft í þeim efnum. Ég spurði hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson um það í andsvari til hvaða lands væri verið að horfa og því var ekki hægt að svara. Það er eitthvað sem á að sjálfsögðu að skýra hér og það getur breytt forsendum frumvarpsins og hlutafélagsins verulega ef er verið að horfa til annars lands. Er það lægra að verðmæti en Keldnalandið? Hvað myndi það þýða? Myndi það þá ekki þýða enn þá frekari útgjöld af hálfu ríkisins, bein útgjöld eða sölu á einhverjum ríkiseignum? Þetta finnst mér mikill galli á frumvarpinu. Á bls. 9 í greinargerð, um 6. gr., kemur fram að fjármagnsskipan félagsins hafi ekki verið útfærð endanlega. Þegar um jafnt kostnaðarsamt og flókið verkefni er að ræða sem frumvarpi þessu, verði það að lögum, er ætlað að hrinda í framkvæmd verður að ætla að svo sannarlega færi betur á því að hafa gengið frá þeirri útfærslu áður en frumvarpið var lagt fram. Enn og aftur sjáum við að verið er að fara í flýtimeðferð. Ég minni bara á að það er staðreynd að þegar menn flýta sér geta orðið mistök í lagasetningu. Við sjáum t.d. í aðgerðapökkum og fjáraukalögum ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins að þar hafa menn verið að flýta sér, skiljanlega, en þar hafa líka verið gerð mistök eins og varðandi hlutabótaleiðina, að ekki skyldi hafa verið betur gengið frá því að hún yrði ekki misnotuð eins og raunin hefur orðið. Hér er verið að fara sömu leið, verið að drífa málið í gegn. Það er ekki hægt að fá álit almennings af því að það liggur svo á að koma því áfram og hér er veruleg hætta á að menn geri mistök. Varðandi útfærsluna á framkvæmd gjaldtöku er ekki að sjá að unnið sé neitt sérstaklega að því á vegum samgönguráðherra. Ég hef ekki orðið var við það. Fyrir liggur að það er ósætti í ríkisstjórninni um þá leið og þá má leiða líkur að því að með því bendi allt til þess að á endanum þurfi ríkissjóður að standa straum af 105 milljörðum kr. af þeim 120 sem samgöngusáttmálinn nær til. Það ríkir mikil óvissa um þann þátt málsins sem lýtur að gjaldtöku og framkvæmd á henni sem á að skila 60 milljörðum kr., minnir mig. Það er eitthvað sem hefði þurft að fara mun betur yfir og liggja ljóst fyrir hver stefnan væri í málaflokknum. Það er bara því miður þannig að það er allt upp í loft innan ríkisstjórnarinnar hvað þá leið varðar. Engu að síður er verið að fara hana hér. Það er heldur ekki í samræmi við eignarhlutann, þ.e. 75% og 25%, sem fram kemur í frumvarpinu. Skattlagningin á umferð er útfærð eins og ég segi og ekkert samkomulag er um notkunargjöld og hvað þá útfærslu þeirra. Það er enn einn gallinn á málinu að leggja upp með þá leið þegar ekkert liggur fyrir um það með hvaða hætti hún verður framkvæmd, hvert gjaldið verður o.s.frv. Á endanum greiða skattgreiðendur það. Ég verð þó að segja að það er jákvætt í málinu að mikilvægum áföngum var náð innan nefndarinnar við að skýra meðferð á söluandvirði Keldnalandsins og einkum ef það reynist hærra en áætlanir í frumvarpinu gera ráð fyrir. Það var mjög mikilvægt og var skýrt í störfum nefndarinnar og ég fagna því sérstaklega. Það er þá þannig að ríkissjóður mun ekki þurfa að leggja enn meira fjármagn til verkefnisins þar sem umframféð verður eign ríkissjóðs, ef svo má segja. Eins og ég sagði í upphafi máls míns fagnar Miðflokkurinn því að kominn er farvegur og vonandi farsæl lausn til að byggja upp samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt til framtíðar. Margt er ófrágengið, eins og ég hef komið inn á í þessari framsögu nefndarálits, og væri betra að ganga frá þeim málum áður en frumvarpið verður að lögum. Eins og ég sagði í upphafi telur Miðflokkurinn áform um borgarlínu vanhugsuð. Verkefnið er gríðarlega kostnaðarsamt og ekki er að sjá með nokkru móti að það leiði til þeirrar hagkvæmni sem eðlilegt er að gera kröfu um. Því er það skoðun Miðflokksins að borgarlína sé í raun sóun á fé skattborgara. Auk þess má nefna að að sjálfsögðu ætti að liggja fyrir arðsemismat, sem liggur ekki fyrir, sem er grundvallarforsenda við ákvörðunartöku framkvæmda. Staðreyndin er sú að vinna við samgöngur undanfarin ár hefur einkennst af því að ráðamenn henda upp hugmyndum á hálfgerðum hlaupum og það án þess að arðsemismat sé gert og málum forgangsraðað. Það er í raun og veru mjög sérstakt og einkennilegt að ekki skuli liggja fyrir í þessu máli arðsemismat á þeirri gríðarlegu framkvæmd sem felst í borgarlínu, og ég tek það fram að ég er að tala um borgarlínuna, að fjármunirnir séu lagðir fram með þessum hætti og að arðsemismat liggi ekki fyrir. Það er ljóst að til stendur að innheimta 60 milljarða af íbúum höfuðborgarsvæðisins án þess að útfærsla á innheimtu þess skatts liggi fyrir. Sú fjárhæð sem fyrirhugað er að taka úr vösum skattgreiðenda, 60 milljarðar, samsvarar u.þ.b. nýjum Landspítala. Þetta er bara einn samgöngumáti, þetta er algjörlega óútfært. Er þetta lest? Er þetta langur strætó? Útfærslan liggur ekki fyrir og þarna er verið að setja 60 milljarða í það og maður spyr sig: Höfum við efni á því í ljósi þess hver staða ríkissjóðs er í dag? Er þetta það sem almenningur vill í landinu? Mörg verkefni liggja fyrir núna eftir veirufaraldurinn og tekjur ríkissjóðs hafa minnkað verulega og á sama tíma og skuldirnar hafa aukist verulega á að leggja 60 milljarða í borgarlínu. Í sjálfu sér er verið að binda hendur kjörinna fulltrúa eins og í Reykjavík og fjárstjórnarvaldið hvað það varðar næstu sirka fjögur kjörtímabil. Hér eru skuldbindingar fyrir næstu fjögur kjörtímabil sem við vitum ekkert hvernig verða. Við vitum ekki hvernig staða efnahagslífsins verður. Það er mikil óvissa í þeim efnum. Þá er verið að skuldbinda m.a. að stórum hluta ríkissjóð fram í tímann. Áður en samkomulagið fer af stað er búið að búa til nýja stofnun sem heitir Verkefnastofa borgarlínu. Það er augljóst að það á bara að fara í verkefnið sama hvað menn segja og ríkissjóður á að borga. Við erum þeirrar skoðunar í Miðflokknum að samkomulagið sé mjög vanhugsað og vanti allar útfærslur þegar kemur að borgarlínu. Það þarf að upplýsa um það hvernig á að fjármagna borgarlínuna. Á að leggja á þessi gjöld, eins og ég nefndi áðan, og er lagt upp með? Það þarf líka að upplýsa alla landsmenn um það að eins og staðan er í dag er ekkert annað að sjá en að það verði að stórum hluta ríkissjóður og skattgreiðendur sem þurfi að greiða fyrir þetta. Í andsvari við hv. þm. Harald Benediktsson nefndi ég sérstaklega í því sambandi Vestfirðina sem tilheyra hans ágæta kjördæmi, hvort íbúar þar sætti sig við að þurfa að fara að greiða niður borgarlínu á höfuðborgarsvæðinu á sama tíma og þeir keyra holótta vegi og samgöngur eru eins og þær eru á Vestfjörðum. Ég er ekkert viss um að íbúar þar sætti sig við það. Þeir fengu ekki einu sinni að tjá sig um það í samráðsgáttinni vegna þess að það lá svo óskaplega á að koma málinu áfram. Það þarf bara að fá það á hreint hvort almenningur og skattgreiðendur eru yfir höfuð tilbúnir til að fara í þá gríðarlegu framkvæmd sem borgarlínan er, sérstaklega á þeim tímum sem við erum á núna og eins og staða efnahagsmála er. Auk þess má velta því fyrir sér hvort íbúar höfuðborgarsvæðisins séu sammála því að leysa samgöngumálin með borgarlínu. Mislæg gatnamót koma til með að auka verulega flæðið og stytta ferðatímann og eru væntanlega ekki nærri því eins kostnaðarsöm og borgarlínan. Umræðan um borgarlínuna hefur verið mjög fyrirferðarmikil en engin heildarmynd hefur verið lögð fram og ekki heldur hvernig hún mun tvinnast saman við t.d. umferð einkabílsins og gangandi vegfarendur. Svo vantar rekstrarforsendur. Spurningin er: Mun borgarlína fjölga farþegum sem nýta almenningssamgöngur og létta þannig á umferð og mengun? Er búið að sýna fram á það? Það er eitthvað sem þarf að liggja fyrir. Ef við setjum það í samhengi við það sem aðrar borgir hafa gert þá erum við sennilega að horfa á mun hærri upphæð en þá 50 milljarða sem ríkissjóður leggur í borgarlínuna. Ég nefndi töluna 250 milljarða. Hún hefur verið nefnd í umræðunni. Þarna eru miklir óvissuþættir sem þarf að skýra mun nánar og skipta verulegu máli í þessu öllu saman vegna þess að það er alveg ljóst að ef áætlanir fara fram úr öllu þá liggur ekkert fyrir hvernig á að mæta því. Væntanlega verður það á endanum ríkissjóður sem þarf að bæta í og er nú nóg komið. Maður spyr sig hvort ekki hefði verið hægt að fara hægar í sakirnar og gera ekki sömu mistökin aftur og aftur. Við þurfum að læra af þeim í stórum framkvæmdum hér. Það er búið að veita mikið fjármagn t.d. í Strætó til að efla almenningssamgöngur undanfarin ár. Höfum við náð árangri í þeim efnum? Nei, við höfum ekki náð árangri. Þar hefur ekki náðst sá árangur sem vonast var eftir. Samt var verulegum fjármunum bætt í það. Það voru u.þ.b. 4% sem nýttu Strætó árið 2012 og núna eru u.þ.b. 4% sem nýta Strætó þannig að það hefur ekki náðst neinn árangur þar. Við sjáum t.d. að áhugi á rafbílum og rafhjólum hefur aukist mikið þannig að komnir eru samgöngumátar sem geta bætt umferðarflæði um borgina. Það eru miklar efasemdir um að borgarlína muni ná þeim árangri sem stefnt er að. Staðreyndin er sú að ef borgað er með Strætó eins og er verið að gera þá þurfum við að sama skapi að borga með borgarlínunni. Í þeim efnum verða væntanlega verulegar fjárhæðir. Við vitum að við búum í harðbýlu landi þar sem veðráttan er óútreiknanleg. Það hefur alltaf verið þannig á Íslandi að einkabíllinn er hverri fjölskyldu afar mikilvægur og það er ekki að fara að breytast í náinni framtíð. Við þurfum að horfast í augu við það, þó að sumir, sérstaklega í meiri hluta borgarstjórnar, vilji gera allt til þess að sporna við notkun einkabílsins, að við búum í þannig landi að einkabíllinn er hverri fjölskyldu nauðsynlegur. Ég ætla að ljúka máli mínu á því að nefna að Vegagerðin hefur um árabil lagt fram tillögur um mislæg gatnamót á Bústaðavegi og Reykjanesbraut sem dæmi. Það hefur mætt daufum eyrum borgarstjórnarmeirihlutans. Manni sýnist sem svo að það sé einfaldlega verið að tefja önnur verkefni til að hægt sé að setja allt púðrið í borgarlínuna. Herra forseti. Ég sé að tíma mínum er lokið. Miðflokkurinn fagnar þeim farvegi sem kominn er [[Forseti hringir.]]varðandi samgöngumálin á höfuðborgarsvæðinu, en við getum ekki stutt borgarlínu.
Virðulegi forseti. Þetta var ansi magnað nefndarálit. Ég freistast til að segja að það hafi verið nánast eitt það óupplýstasta og mesta lýðskrum sem ég hef heyrt úr þessari pontu og þá er nú mikið sagt. Förum aðeins yfir nokkur atriði. Hérna segir í nefndarálitinu að ræða eigi við stýrihóp en ekki stjórn á meðan það segir mjög, mjög skýrt í nefndarálitinu að stjórn félagsins upplýsi nefndina. Það er einfaldlega rangt sem stendur þarna. Það er talað um að það eigi að kveða á um skilyrðislausa upplýsingaskyldu. Það er gert. Um leið og frávik kemur upp á að láta vita. Það kemur einnig vel fram í nefndarálitinu. Og svo þegar er byrjað að tala um borgarlínuna, guð - úff. Skortur á arðsemismati. Nei, dágóðan hluta alla vega af arðsemismatinu er að finna í öllum skýrslum málsins frá því árið 2012. Þar er t.d. talað um að án borgarlínunnar ykist akstur um 41,7% fram til 2030 en með borgarlínunni yrði aukningin 24%. Þarna er munur á í öllum sviðsmyndagreiningum sem hafa farið fram í þessu. Ef ekki er farið í bætingu á almenningssamgöngum, sem er borgarlínan, heldur farið í klassískar stofnbrautaframkvæmdir o.s.frv. þá er sú framkvæmd, meiri stofnbrautir í staðinn fyrir borgarlínu, miklu, miklu dýrari. Eiga borgarar landsins að greiða fyrir þá aukningu? Þetta er alveg ótrúlegur málflutningur sem kemur til af því að Miðflokkurinn er einfaldlega búinn að ákveða að vera á móti borgarlínunni sama hvað, sama þótt við séum með sviðsmyndagreiningar og áætlanir og mismunandi kostnaðarmatslíkön fyrir alla framkvæmdina í mjög ítarlegu máli og marga valkosti. [[Forseti hringir.]]Það er bara gjörsamlega horft fram hjá því og sagt að þetta kosti rosalega mikið og skattar verði hækkaðir og ég veit ekki hvað. [[Forseti hringir.]]Ég skil ekki hvaðan Miðflokkurinn hefur það nema bara með því að draga það út úr rassgatinu á sér. [[Forseti hringir.]]
Forseti vill biðja hv. þingmann að gæta orða sinna.
Herra forseti. Þetta er með athyglisverðustu andsvörum sem ég hef heyrt frá því að ég tók sæti á þingi og ekki vantaði nú orðanotkunina. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hver hefur reynslan verið af því að hafa aukið fé í Strætó til að reyna að hvetja fólk til að sækja [[Góð.]]og nota Strætó? Hún er góð, segir hv. þingmaður. [[Gripið fram í: Og Bergþór Ólason sagði það líka hérna.]]Það hefur sýnt sig að aukningin er engan veginn nægileg miðað við þá fjármuni sem settir eru í það. Hvaða tryggingu höfum við fyrir því, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, að íbúar komi til með að nýta sér borgarlínu, sem kostar verulegar fjárhæðir og ríkissjóður er að setja 50 milljarða í? Við sjáum hvernig er með Strætó. Það hefur ekki borið árangur. Árið 2012 notuðu 4% Strætó og í dag enn 4%. Það er engin aukning. En hvað erum við búin að setja marga milljarða í það verkefni? Þannig að þó að einhverjar sviðsmyndagreiningar liggi fyrir þá veit hv. þingmaður vel að þær eru ekki alltaf réttar og við höfum séð það í fjárlaganefnd. Hv. þingmaður hefur kallað eftir fleiri sviðsmyndum vegna þess að hann hefur ekki getað sætt sig við þær sem við höfum lagt fram í fjárlaganefnd. Er það ekki rétt, hv. þingmaður? Ég hef svo sem tekið undir það með honum að það er mjög mikilvægt að hafa fleiri en eina sviðsmynd en hér trúir hv. þingmaður bara blint á að þetta muni allt ganga upp af því að einhver ein sviðsmynd segir það. En ef við horfum á reynsluna er hún allt önnur ef við horfum t.d. á Strætó. Ég er bara engan veginn sannfærður um það, hv. þingmaður, að höfuðborgarbúa muni flykkjast í þessa borgarlínu sem [[Forseti hringir.]]enginn veit hvernig á að líta út.
Virðulegi forseti. Það er tiltölulega skýrt hvernig borgarlínan lítur út. Á síðasta ári var t.d. 4% aukning í Strætó sem er umfram fólksfjölgun á svæðinu samhliða fækkun ferðamanna. Þær sviðsmyndir sem hv. þingmaður vísar í eru taldar upp í skýrslum sem sviðsmynd A, B og C eftir því hversu mikið fjármagn er lagt í þær og hvort gert er ráð fyrir breyttum eða óbreyttum ferðavenjum. Við erum komin með sex mismunandi sviðsmyndir sem er tiltölulega mikið meira en við fáum í hv. fjárlaganefnd, þannig að út frá öllum þeim sviðsmyndum er augljóst hvaða valmöguleikar eru þar í boði. Hinn valmöguleikinn sem við fáum frá Miðflokknum er eitthvað annað, án nokkurrar sviðsmyndar, bara „sviðsmyndir hafa rangt fyrir sér, allar sex“. En heppilegt að akkúrat núna þegar við erum með sem flestar sviðsmyndir, sem bestar sviðsmyndir sem við höfum eiginlega séð í nokkru máli, þá eru þær allt í einu rosalega óheppilegar.
Herra forseti. Ég vil einfaldlega horfa í reynsluna af því að reyna að fá fólk til að nýta almenningssamgöngur. Hún er ekki góð á Íslandi. Það er staðreynd að einkabíllinn er hverri fjölskyldu mikilvægur en það er hins vegar líka staðreynd að á höfuðborgarsvæðinu hafa borgaryfirvöld, meiri hlutinn í borgarstjórn, gert allt til þess að koma í veg fyrir að fólk geti notað einkabílinn, það á bara að stjórna og stýra fólki í almenningssamgöngur - [[… ljúga í pontu …]]Hv. þingmaður, ekki grípa fram í, [[Forseti hringir.]]frú forseti.
Fá hljóð í salinn, gefa ræðumanni orðið, takk fyrir.
Hv. þingmaður er alltaf gjammandi fram í og svo kvartar hann yfir því að verið sé að grípa fram í fyrir honum sjálfum. Ég vil segja það hér, [[Gripið fram í.]]frú forseti, að það er óforsvaranlegt, á þessum tímum sérstaklega, að setja 50 milljarða af skattfé almennings í einhverja borgarlínu til að segja fólki hvernig það á að ferðast á höfuðborgarsvæðinu. Við höfum engan veginn efni á þessu eins og staðan er núna og ég efast um að landsmenn og [[Forseti hringir.]]höfuðborgarbúar séu fylgjandi þessu [[… 50 milljarðar …]]eins og hv. þingmaður vill halda fram.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna og framsögu í minnihlutaáliti í umræðu um þetta mál sem er heimild til að stofna opinbert hlutafélag, sem er ætlað að vera samvinnuvettvangur fyrir útfærslu og uppbyggingu framkvæmda, sem ég vil meina að sé, eins og margir hafa sagt, algjört tímamótasamkomulag. Hv. þingmaður varpaði í framsögu sinni fram spurningunni hvort við höfum efni á þessu. Ég segi, hv. þingmaður: Við höfum ekki efni á því að gera ekki áætlanir um framtíðina og þau háleitu markmið sem eru í samkomulaginu. Hins vegar vil ég halda því til haga að hér erum við að skapa farveg til að sjá um framkvæmdir á þessu samkomulagi sem liggur fyrir. Það eru merkileg tímamót að stóru sveitarfélögin sex á höfuðborgarsvæðinu og ríkið nái saman um slíka framtíðarsýn sem er í öllu tilliti til að bæta lífsgæði. Ég sé mig knúinn til að koma að því sem heitir eftirlitsþáttur sem kemur vel fram í meirihlutaáliti hv. fjárlaganefndar og hv. þm. Haraldur Benediktsson fór reyndar vel yfir í framsögu sinni. En í minnihlutaáliti segir, með leyfi forseta: „Það vekur athygli að fjárlaganefnd ætlar í eftirlitshlutverki sínu að ræða við stýrihópinn og fá frá honum upplýsingar og vonandi gögn, en ekki frá stjórninni, sem ber hina raunverulegu ábyrgð.“ Í meirihlutaálitinu kemur hins vegar skýrt fram, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur til reglulega upplýsingagjöf og eftirlit í tengslum við afgreiðslu fjármálaáætlunar og samgönguáætlunar hverju sinni og að stjórn félagsins upplýsi nefndina að fyrra bragði [[Forseti hringir.]]ef stefnir í frávik …“ Ég ætla bara að gefa hv. þingmanni [[Forseti hringir.]]færi á að leiðrétta þetta í svari sínu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann kom inn á það að hér væri um tímamótasamkomulag að ræða. Ég tek undir það og ég sagði í ræðu minni að Miðflokkurinn fagnaði þeirri áherslu sem fram kemur í frumvarpinu á uppbyggingu á samgöngumannvirkjum á höfuðborgarsvæðinu. Það sagði ég. Við fögnum sérstaklega áherslu á nútímavæðingu á ljósastýringarkerfi höfuðborgarsvæðisins, samkomulagi um framkvæmdir á stofnbrautum, sem er ákaflega mikilvægt, og áætlaðri uppbyggingu hjólastíga og annarra vistvænna samgöngumáta eins og fyrir gangandi vegfarendur. Við getum hins vegar ekki fallist á áform um borgarlínu. Ég vil ekki að menn slíti það úr samhengi í ræðu minni að við séum, og ég hér í minnihlutaáliti, á móti málinu í heild sinni. Það er alls ekki þannig. Við getum bara ekki fallist á þessi áform um uppbyggingu borgarlínu. Gríðarlegir fjármunir fara í þann tiltekna þátt verkefnisins og það er engan veginn nógu vel skilgreint með hvaða hætti framkvæmd, rekstur, skipulag og annað slíkt verður. Að okkar dómi er ekki forsvaranlegt að setja gríðarlega fjármuni í eitthvað sem við vitum ekki hversu mikið verður notað. Þarf að borga með þessu árlega? Svo því sé haldið til haga þá er það borgarlínan sem við höfum gert athugasemdir við. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega stýrihópinn. Ef það er misskilningur af minni hálfu biðst ég afsökunar á því. Ég hef hins vegar lagt áherslu á það að skilyrðislaus upplýsingaskylda þurfi að vera í lögunum. Það er það [[Forseti hringir.]]sem skiptir verulegu máli og við þekkjum hvernig [[Forseti hringir.]]eftirlitshlutverkið er hér hjá okkur. Því miður hefur það ekki verið virt af mörgum þeim sem eiga að láta [[Forseti hringir.]]Alþingi í té upplýsingar og það á réttum tíma.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ágætt að hann kom því að hér að um misskilning væri að ræða af hans hálfu. Ég vil jafnframt árétta að hv. fjárlaganefnd ræddi mjög um eftirlitið og eftirlitsþáttinn, hversu mikilvægur hann væri. Þetta er stór framkvæmd. Þetta er til 15 ára. Til að tryggja aðkomu þingsins er áréttað að árleg ríkisframlög til félagsins verða hluti af samgönguáætlun og fjárlögum hverju sinni þannig að það kemur alltaf til kasta þingsins að fara yfir þær upplýsingar og það sem fram kemur í framvindu framkvæmdanna. Ég saknaði þess í ræðu hv. þingmanns að draga hér fram að við erum að flýta framkvæmdum sem gætu tekið 50 ár og pakka þeim saman á 15 ár, mjög mikilvægum framkvæmdum sem snúa að umferðaröryggi. [[Forseti hringir.]]Ég nefni Vesturlandsveg, Reykjanesbraut og Suðurlandsveg. Ég [[Forseti hringir.]]saknaði þess í ræðu hv. þingmanns að hann færi yfir þá jákvæðu hluti [[Forseti hringir.]]í þessum fyrirætlunum.
Frú forseti. Þetta er bara ekki rétt hjá hv. þingmanni. Ég fór yfir það sem við teljum jákvætt við samkomulagið. Þó að ég hafi ekki nefnt Vesturlandsveg sérstaklega þá sagði ég einfaldlega að þetta lyti að því að það ætti að byggja upp samgöngumannvirki á höfuðborgarsvæðinu, þannig að ég held að ég hafi ekki þurft að tilgreina sérstaklega einhverja ákveðna vegi hvað það varðar. Þetta er merkilegt samkomulag, ég dreg ekkert úr því, alls ekki. Við teljum hins vegar ekki forsvaranlegt að eyða tugum milljarða í borgarlínu. Við höfum þessar leiðir sem eru stofnbrautir og mislæg gatnamót o.s.frv. og það er verið að fara í önnur vistvæn verkefni eins og hjólastíga og slíkt. Allt er þetta gott og mikilvægt. Þannig að þetta er ekki alveg rétt eins og hv. þingmaður nálgaðist málið. En afstaða okkar til borgarlínu er alveg skýr og ég hef komið henni skýrt á framfæri.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir framsöguna en vil vegna þeirra orða sem hann lét falla aðeins koma inn í stuttu andsvari. Hv. formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, fór kannski líka að hluta til yfir það sem ég vildi árétta eftir framsögu hans hér, að nefndin tók fastar utan um það skipulag sem verður á málum, upplýsingagjöf til þingsins, utanumhald og það að þingmálin, hvort sem þau heita fjármálaáætlun, fjárlagafrumvarp eða samgönguáætlun, veita þinginu það fjárstjórnar- og stýrivald sem þinginu ber. Við ræddum það heilmikið í hv. fjárlaganefnd hver aðkoma þingsins væri eftir þá sérstöku skipan mála. Ég vara við þeim tón í umræðu að við förum að tala um það hvort einhver landshluti geti ekki verið ósáttur við að byggja upp samgöngur í einhverjum öðrum landshluta af því að við höfum sem betur fer borið gæfu til þess að nálgast uppbyggingu samgönguframkvæmda sem samfélagslegt verkefni. Ég vil bara nefna það, hv. þingmaður. Ég gat ekki svarað því í stuttu andsvari við hv. þingmann áðan til hvaða annarra landa eða landeigna væri verið að horfa. Við spurðum að því í hv. fjárlaganefnd og ég held að hv. þingmann reki örugglega minni til þess. Reyndar kemur mér á óvart þegar ég les nefndarálit hv. þingmanns hvað hann hefur verið ragur að afla upplýsinga því þeirra var auðvelt að afla. Það er mjög skýrt í samkomulaginu að 15 milljarðar eru vegna Keldnalands og við fjöllum heilmikið um það í nefndaráliti meiri hlutans hvernig við viljum taka utan um það. Það er skuldbinding ríkisins að koma með það. Það annað land sem þarna var nefnt án þess að ég ætli að nefna það land sérstaklega sem innlegg í félag, það stendur ekki til, eru fleiri landeignir eins og Keldnaholt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann varaði við því að vera að bera saman eða koma með einhvern málflutning þess efnis að tilteknir landshlutar væru ósáttir við framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu. Mín nálgun er einfaldlega þessi: Gríðarlegir fjármunir fara í borgarlínuna og það má gera ýmislegt í vegaframkvæmdum á öllu landinu og margt mikilvægt fyrir þann pening. Það er bara þannig, hv. þingmaður. Ég er þeirrar skoðunar að landsmenn megi og eigi að fá að tjá sig þegar svo miklu af skattpeningum almennings er varið í framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu sem við vitum ekki hverju munu skila. Við vitum ekki hversu margir koma til með að nýta sér þann samgöngumáta. Það er bara staðreynd. Tökum Reykjanesbrautina sem dæmi. Að ljúka tvöföldun hennar kostar 3 milljarða. Hún er fjölfarnasti vegur landsins og flestallir landsmenn nota hana. Ég er sannfærður um það að flestallir landsmenn vildu sjá - á þeim vegarkafla sem er jafnframt orðinn einn sá hættulegasti á landinu þar sem hann er ekki tvöfaldur - að þeim framkvæmdum lyki sem fyrst. Það er fullkomlega eðlilegt að menn ræði það í þessu samhengi vegna þess að upphæðin er svo gríðarleg sem á að setja í þann tiltekna samgöngumáta sem borgarlínan er, sem skattgreiðendur og allir landsmenn þurfa að standa straum af en koma hins vegar ekki til með að nota eins og t.d. með því að fara suður á Keflavíkurflugvöll. Svo því sé haldið til haga þá er [[Forseti hringir.]]þetta mín nálgun sem ég tel fyllilega eiga rétt á sér.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þó að hann hafi eytt talsverðum hluta framsöguræðu sinnar áðan í að ræða um 60 milljarða hlutinn sem áætlað er að fjármagna með eignasölu eða flýtigjöldum er ég samt, virðulegur forseti, alveg í myrkri. Hvert er sjónarmið Miðflokksins í því að breyta skattlagningu á umferð? Telur hv. þingmaður það ekki sanngjarna nálgun að breyta henni og leita meira í þann farveg að láta þá greiða meira sem nota tilteknar framkvæmdir og eru þar með að stytta ferðatíma sinn, spara eldsneyti o.s.frv.? Ég kalla eftir svari við því, virðulegur forseti. Er Miðflokkurinn alveg á móti því að breyta t.d. skattheimtu af umferð í landinu eða ætlar hann að sitja og bíða eftir því að dísil- og bensínbílar verði færri og færri og skattstofninn dragist saman og ekki standa að neinum breytingum? Hvert er viðhorf Miðflokksins til breytinga á skattlagningu umferðar?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hvert er viðhorf Miðflokksins til skattlagningar á umferð? Við höfum t.d. sagt þegar kemur að veggjöldum sem hafa verið í umræðunni að við getum ekki stutt þau nema þá a.m.k. að það komi lækkun á öðrum gjöldum á bifreiðaeigendur á móti, vegna þess að bifreiðaeigendur á Íslandi eru mjög mikið skattlagðir. Það er staðreynd. Hins vegar er alveg ljóst að það þarf að hugsa skattlagningu af ökutækjum almennt upp á nýtt. Þá á ég við aðflutningsgjöld og annað slíkt, vegna þess að það hefur orðið mikil breyting í þeim málaflokki eins og við þekkjum með tilkomu rafmagnsbifreiða og þær bera allt önnur gjöld, ef þó nokkur, á móti dísil- og bensínbifreiðum. Við erum algjörlega á þeirri línu að taka þátt í þeirri umræðu og höfum tillögur í þeim efnum. Það er nauðsynlegt að fara að endurskoða þann skattstofn, ég tek heils hugar undir það. Hins vegar varðandi það að 60 milljarðar í gjaldtöku eigi að vera inni í þessum sáttmála og þessu hlutafélagasamkomulagi þá er það eitthvað sem er algjörlega óútfært. Það er verið að skrifa upp á það þegar menn hafa ekki hugmynd um með hvaða hætti það verður og hvernig framkvæmdin verður, hvert [[Forseti hringir.]]gjaldið verður o.s.frv. Að okkar mati er ekki hægt að fara inn í svona samkomulag þegar sú óvissa ríkir.
Forseti. Það er gott að fá færi til að tala í þessu mikla máli og ég hvet hv. þingmenn til að gjamma fram í eins og þeir mögulega geta. Það er ágætt að vitleysan sem gjömmuð hefur verið fram í borgarlínuumræðu af hálfu Miðflokksins [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]komist betur á prent og upptöku. Það er bara mjög fínt. Ég gat ekki látið hjá líða að taka til máls, forseti. Ég er einfaldur maður og þeirrar gerðar að stundum þegar verkefnin eru stór stíg ég til baka og horfi á hvað við erum að gera. Hv. þm. Willum Þór Þórsson fór ágætlega yfir það áðan. Við erum að fjalla um sáttmála þar sem sex sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu og ríkið hafa tekið höndum saman um þróun umferðar á öllu svæðinu, umferðar frá A til Ö, þ.e. einkabílar, almenningssamgöngur, hjóla- og göngustígar o.s.frv. Um það erum við núna að stofna hlutafélag. Það er í raun og veru það eina sem við erum að fjalla um í dag, hvernig hlutafélagið á best að verða samansett, hvernig við tryggjum öll sjónarmið og slíkt, en eðlilegt er, eins og var við 1. umr. málsins, að umræðan leiðist á einhvern hátt út í rótina, að því af hverju við erum að stofna hlutafélag, þ.e. höfuðborgarsáttmálann. Hér höfum við heyrt sjónarmið andstæðinga málsins koma fram í máli framsögumanns hv. minni hluta nefndarinnar, Birgis Þórarinssonar. Það er þó ekki andstaða nema við hluta málsins því að vantraustið sem Miðflokkurinn og ýmis skoðanasystkini hans virðast bera til samgöngumála á höfuðborgarsvæðinu nær ekki til hins hluta samkomulagsins. Af ræðu og umræðu um ræðu hv. þingmanns og umræðum áðan mætti ætla að hér væri bara verið að fjalla um borgarlínu en stærri hluti af heildarupphæðinni fer í stofnvegi samkvæmt samkomulaginu. Stofnvegi sem menn hafa kallað svo mikið eftir hér og meira að segja leyft sér að ljúga upp á borgaryfirvöld í Reykjavík. Mér hefur þótt sem það sé lenska hjá ákveðnum þingmönnum að líta öðruvísi á meiri hlutann í Reykjavíkurborg en meiri hluta ýmissa annarra sveitarstjórna. Þeir leyfa sér að nota annað orðalag um þá kjörnu fulltrúa en kjörna fulltrúa annarra sveitarstjórna, leyfa sér að hafa öðruvísi skoðanir, kalla fyrir nefndarfundi jafnvel, af því að þetta er meiri hlutinn í Reykjavík. Mér leiðist það. Mér leiðist þegar komið er ólíkt fram við fólk af pólitískum ástæðum, hvort sem það eru kjörnir fulltrúar í Reykjavík eða annars staðar. En fyrir hvern erum við að þessu öllu? Af hverju erum við að koma á þessu samkomulagi til margra ára? Jú, fyrir öll þau sem koma á höfuðborgarsvæðið. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að höfuðborgarsvæðið hefur að mörgu leyti ekki notið sömu fjárreiða af hálfu ríkisins í vegamálum og mörg önnur landsvæði hlutfallslega. Hingað komum við flest, hvort sem við búum á svæðinu eða heimsækjum það og hingað koma ferðamenn. Því miður er uppsöfnuð þörf fyrir uppbyggingu umtalsverð og þörfin fyrir að breyta samgönguvenjum er orðin gríðarleg, að breyta því að við séum ekki hvert og eitt okkar eitt á ferð í bíl. Þess vegna höfum við horft til þess að efla almenningssamgöngur og það hefur gengið, forseti. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór yfir það áðan í andsvari í ágætri samantekt með tölum um hvernig hefur tekist að efla almenningssamgöngur í því kerfi sem við erum með núna. Forseti. Rúmlega þriðjungur íbúa höfuðborgarsvæðisins taldist notendur Strætós árið 2017. Hér leyfa sumir hv. þingmenn sér að tala eins og við séum að tala um einhvern jaðarhóp sem sé fráleitt að við eyðum tíma okkar í. 16% erlendra ferðamanna nýttu sér Strætó sama ár. Það er enginn smáfjöldi. Forseti. Ég er þeirrar skoðunar og byggi það að einhverju leyti á gögnum tengdum almenningssamgöngum og borgarþróun að það séu takmörk fyrir því hvað við getum fjölgað farþegum mikið í almenningssamgöngum í núverandi kerfi, að takmörk séu fyrir því að fjölga gulum vögnum á götum borgarinnar í núverandi kerfi. Þess vegna þurfum við að hugsa stórt, hugsa upp á nýtt, gera það sem þjóðir um allan heim eru að gera, borgir af sömu stærðargráðu, minni jafnvel, og koma upp háhraðaalmenningssamgöngum. Við köllum það borgarlínu, við gætum kallað það Jónas, við gætum kallað það hvað sem er. Stundum hefur mér dottið í hug að skynsamlegra væri að kalla það eitthvað annað, kalla það bara einkabílafélag ríkisins, eitthvað sem myndi dilla þeim sem trúa því að einkabíllinn sé upphaf og endir alls af því að sum virðast hafa bitið það í sig að orðið borgarlína sé svo slæmt. Hvað erum við að tala um? Við erum að tala um að koma í veg fyrir að þeir 40.000 íbúar sem flytja á svæðið á næstu árum noti sömu samgöngumáta og við gerum nú, að fjölgunin falli ekki í sama mynstur. [[Gripið fram í: Valmöguleika.]]Við erum að gefa valmöguleika, hárrétt. Við erum að bjóða fólki upp á það og við erum að bjóða þeim sem vilja keyra á einkabílnum sínum upp á að það verði jafnvel færri sama sinnis, það verði jafnvel greiðara að keyra um götur bæjarins fyrir þau sem það vilja, eða þurfa, því að sum þurfa einfaldlega að keyra einhverra erinda sinna, sum allra. Við erum ólík, forseti, með ólíkar þarfir. Þetta uppfyllir þær. Hver er á móti þessu? Jú, það er einfaldasta svar sem ég hef þurft að gefa sjálfum mér í þessari pontu: Miðflokkurinn. Það segir okkur ýmislegt. Það gengur meira að segja svo langt að í nefndaráliti minni hlutans er sérstaklega tekið fram að stofnvegunum sé fagnað og þar er allt í einu traust og þar er ekkert mál að gera eitthvert samkomulag og félag um stofnvegina, bara ekki borgarlínu, þá þarf að koma í veg fyrir að borgarlínan komi. Forseti. Þetta segir okkur ýmislegt um það hvernig málið er búið, að andstaðan skuli einangrast þar. Mér finnst gott að búið sé að draga það fram. Mér finnst líka gott að við séum komin hingað. Þetta er stór stund. Ég vil þakka hv. fjárlaganefnd fyrir að hafa tekið utan um málið jafn skörulega og hún gerði, unnið það jafn vel áfram og fyrir að þoka okkur í átt til þess að við búum við samgöngukerfi á höfuðborgarsvæðinu sem er okkur bjóðandi á 21. öldinni.
Virðulegur forseti. Ég rita undir þetta nefndarálit með fyrirvara um flýti- og umferðargjöld. Þau á ekki að setja samkvæmt öllum áætlunum fyrr en á næsta kjörtímabili og ég tel einfaldlega óþarfa að sett verði á flýti- og umferðargjöld. Þegar allt kemur til alls er hægt að fjármagna þann hluta samkomulagsins með ýmsum öðrum aðferðum, eins og Félag íslenskra bifreiðaeigenda hefur t.d. bent á. Ábatinn af lægri slysatíðni og af framkvæmdunum sjálfum ætti að standa undir þeim mismun sem er á kostnaði við framkvæmdirnar og þeim ábata sem af þeim hlýst. Þann hluta tel ég algjörlega óþarfan. Ég tel það algjörlega óþarft að setja sérstakan skatt á íbúa höfuðborgarsvæðisins ef ekki á að fara í sambærilega skattheimtu um allt land. Ég tel að miklu frekar ætti að leggja á kílómetragjald, svipað og var í þungaskattinum í gamla daga, á alveg nákvæmlega sama hátt og við erum með mæli fyrir rafmagn og hita, ekkert öðruvísi, nota sama líkan á annað svipað. Samgönguæðarnar okkar eru svipaðar og pípur þar sem við greiðum gjald fyrir hversu mikið við notum þær, alveg eins og allt annað. Þegar aftur á móti eru notuð umferðargjöld, sérstaklega á sérstökum stöðum, þá breytir það allri dýnamíkinni og veldur jafnvel ákveðnu öngþveiti utan þeirra leiða sem er ætlað að bera stofnþungann af umferðinni. Það sem mér finnst vanta almennt séð í höfuðborgarsáttmálann sem slíkan er eitthvað sem Alþingi þarf að huga að á allra næstu árum. Fólk kemur til með að átta sig á því að gera þarf betur en höfuðborgarsáttmálinn kveður á um, þ.e. í uppbyggingu fyrir annars konar ferðamáta, t.d. hjólreiðar, meira fyrir gangandi vegfarendur, þá sem nota rafskutlur og þess háttar. Sáttmálann tel ég góða byrjun en það verður vonandi og að ég held, og sem betur fer kannski, breyting á næstu árum sem kemur til með að ná þeim markmiðum sem honum er ætlað að ná. Við náum enn meiri árangri í rauninni ef við svörum þeirri þörf og þeirri þróun. Það er mjög áhugavert að hafa farið í gegnum höfuðborgarsáttmálann. Ákveðin togstreita var um samkomulagið og ákveðin leynd yfir viðræðunum þegar þær voru á sem viðkvæmustu stigi, einmitt vegna flýti- og umferðargjaldanna. Enginn vildi segja að flýti- og umferðargjöld, eða veggjöld í rauninni, væru hluti af sáttmálanum. Þegar það kom aftur á móti síðan í ljós þá náðist að bæta í höfuðborgarsáttmálann að þeir 60 milljarðar sem á að fjármagna eru ekki eingöngu fjármagnaðir með flýti- og umferðargjöldum. Það er gríðarlega mikilvægur hluti af samningnum því að það kemur mjög skýrt fram í þessu nefndaráliti og þingmálum fram að þessu að núverandi meiri hluti gerir ráð fyrir að lögð verði á flýti- og umferðargjöld. Þau verða þó í fyrsta lagi ekki sett á fyrr en á næsta kjörtímabili og til þess þarf þingmál, væntanlega á þessu kjörtímabili. Ég býst a.m.k. við að núverandi stjórn reyni að leggja fram þingmál um veggjöld. Ég hef engan áhuga á því, til að það sé tekið mjög skýrt fram. Ég held að þau séu alger óþarfi og held að það sé bara ágætt að leggja það í næstu kosningar hvort eigi að fara út í innheimtu veggjalda eða ekki. Ég er í rauninni mjög ánægður með að núverandi stjórnarmeirihluti gefi það út að verði hann við völd þá verði tekin veggjöld, þetta sé ekkert flóknara en það. Mig langar að eyða örstuttum tíma í lokin - til þess að taka ekki of mikinn tíma fyrir þá sem eru á móti málinu en ég held að það sé alveg nauðsynlegt að minnast á það eins og ég talaði um í andsvari áðan - í það að tala um að við erum að glíma við andstæðinga við málið sem eru einfaldlega að veðja á pólitískan hest, að reyna að snapa sér atkvæði kjósenda sem eru á móti borgarlínunni af hvaða ástæðu sem er. Það er ekkert flóknara en það í rauninni í þeirra málflutningi og við þá vil ég einfaldlega segja: Með öllum þeim sviðsmyndagreiningum sem við höfum fengið, sem ég fór yfir áðan og eru nokkrar, ef við ætlum að ná sama árangri án þess að bjóða upp á breyttar ferðavenjur erum við að tala um miklu, miklu meiri kostnað. Við erum jafnvel að tala um tvöfalt meiri kostnað en við borgarlínu. Þeir sem eru á móti borgarlínu tala um gífurlegan kostnað vegna hennar og segja að þetta sé landsmönnum ekki boðlegt. Ég vil spyrja á móti: Hvernig getur það verið boðlegt að borga helmingi meira til þess að ná sama árangri? Það er spurning sem ég held að allir ættu að spyrja sig og skoða einfaldlega þær greiningar sem hafa verið gerðar. Ég veit að verkfræðistofur hafa mjög mikinn áhuga á málinu og hafa gefið álit sitt á því. Keypt hefur verið sviðsmyndagreining frá þeim sem eru sérfræðingar í að reikna mál af þessu tagi út. Mér þætti mjög gaman að fá álíka útreiknað álit frá Miðflokknum. Er þetta verkfræðistofan Miðflokkurinn? Ég skil þetta ekki alveg. Ef við hefðum verið á svipuðu róli fyrir öld síðan þá væri sami flokkur væntanlega að kvarta undan því að verið væri að gera aðför að fólki á hestum. Við vorum á þeim stað í umferðarsögunni að við vorum að skipta úr hestum yfir í bíla. Nú erum við í rauninni að skipta frá eingöngu bílaumferð yfir í valmöguleika um fjölbreyttari ferðamáta af því að borgin er orðin það stór. Hún ber einfaldlega ekki þann þunga umferðar sem hefur verið og er spáð á næstu árum. Spurningin er þegar allt kemur til alls: Myndum við vilja borga tvöfalt meira til að ná sama árangri og við getum náð með borgarlínu? Svarið finnst mér vera eins augljóst og hægt er að hafa það. Að sjálfsögðu borgum við ekki tvöfalt meira. Ég er ekki til í að borga 50–60 milljörðum meira til að ná sama árangri. Það er algerlega galið dæmi. Allir sem ætla að vera á móti borgarlínunni þurfa vinsamlegast að útskýra hvaðan þeir ætla að fá 50–60 milljarða aukalega og hvernig í andskotanum það á að vera - afsakið orðbragðið - einhvern veginn betra en það sem við höfum fyrir framan okkur núna.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Fyrir liggur nefndarálit meiri hluta hv. fjárlaganefndar og framsögumaður þess, hv. þm. Haraldur Benediktsson, fór vel yfir málið í framsögu sinni. Ég ætla að reyna að höggva ekki alveg í sama knérunn og hv. þingmaður gerði í máli sínu en vil þó segja nokkur orð um málið. Í þeirri umræðu sem hefur verið hér í dag framan af, virðulegi forseti, er rétt að geta minnihlutaálits sem hv. þm. Birgir Þórarinsson fór yfir í framsögu sinni og fékk andsvör við þar sem hv. þingmaður lýsti andstöðu sinni við borgarlínu, sem er auðvitað einn þáttur í þeirri framtíðarsýn sem birtist í samkomulagi sex sveitarfélaga og ríkisins, höfuðborgarsáttmálanum. Í þessu frumvarpi er hins vegar verið að leggja grunn að sérstöku félagi sem er ætlað að halda utan um fjármögnun og framkvæmdir við uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu, þar á meðal innviða tengdum almenningssamgöngum. Meginmarkmiðið með sáttmálanum er háleitt og það eru háleit markmið, fjölbreyttari ferðamátar, og það er auðvitað samningurinn sem liggur að baki því máli sem við ræðum hér og margir tala um sem tímamótasamning sem ég tek alveg undir. Þetta er stór framkvæmd og stór samningur sem að baki liggur á milli þessara sex sveitarfélaga, Reykjavíkur, Kópavogs, Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Mosfellsbæjar, Seltjarnarnesbæjar og svo ríkisins. Það er sannarlega mikill áfangi að ná þeirri sameiginlegu framtíðarsýn sem birtist í samkomulaginu og slík samvinna hlýtur að vera grundvöllur þess að tryggja skilvirka framkvæmd og trausta umgjörð verkefnisins, m.a. með því að skilgreina samstarfsformið, eins og hér er verið að gera, og kostnaðarskiptingu og ábyrgð á tilteknum aðgerðum og fjármögnunarleiðir. Það er óhjákvæmilegt. Fyrirætlanir eru um að ná raunverulegum samgönguúrbótum og hafa stjórn á því hvernig samgöngur og samgöngumáti þróast með áherslu á fjölbreyttan ferðamáta. Það sem mér finnst athyglisverðast í því er að ná fram þeirri flýtingu framkvæmda sem lagt er upp með, að ná fram á 15 árum því sem ella gæti tekið 50 ár. Það er mjög verðugt verkefni og vonandi ganga þær áætlanir eftir vegna þess að það er mjög mikilvægt að ná fram lausnum eins og umferð er að þróast, það er óhjákvæmilegt, og mikilvægt að samgöngur verði skilvirkari og hagkvæmari og um leið umhverfisvænni, vistvænni og í samræmi við áætlanir um að draga úr mengun. Miðflokkurinn hefur lýst andstöðu sinni við borgarlínu án þess, virðulegi forseti - og það leiðréttir mig þá bara einhver - að vera með neina sérstaka lausn á viðfangsefninu sem öll þessi stóru sveitarfélög og ríkið eru sammála um að þurfi að takast á við. Ég held að það væri beinlínis óábyrgt að skipuleggja ekki almenningssamgöngur inn í þá framtíð og gera þær að raunhæfum valkosti, raunhæfum ferðamáta, með greiðari leiðum og möguleika á bættu leiðakerfi. Um það snýst málið og annað væri óábyrgt. Frumvarpið sem slíkt snýr að stofnun eða heimild til handa ráðherra til að stofna opinbert hlutafélag um þá uppbyggingu, um hlutverk verkefnisins, skipulagsstjórn, hlutafé, lántökuheimildir, aðkomu að frekari samningum sem snúa að uppbyggingunni og framkvæmdum og svo þeim þætti sem snýr að framlagi ríkisins til verkefnisins, þróun Keldnalands. Þetta er í samræmi við 6. gr. sáttmálans. Heildarframlag ríkisins er áætlað 45 milljarðar kr. og sveitarfélögin skila 1 milljarði á ári næstu 15 ár eða 15 milljörðum. Þannig verður helmingur þessarar stóru samgöngufjárfestingar fjármagnaður með beinum framlögum en áætluð heildarfjárfesting verður 120 milljarðar. 60 milljarða er fyrirhugað samkvæmt sáttmálanum að fjármagna með sérstökum flýti- og umferðargjöldum. Slíka gjaldtöku, eins og hefur komið fram í umræðunni og m.a. fór hv. þm. Björn Leví Gunnarsson yfir það, á eftir að þróa og það bíður þingsins að ræða þegar kemur að sérstakri lagasetningu þess efnis. Þess er þó getið í samkomulaginu að aðrir fjármögnunarkostir verði skoðaðir samhliða orkuskiptum. Það er óhjákvæmileg staðreynd, virðulegi forseti, að til framtíðar horfumst við í augu við að þurfa að endurskoða skattlagningu á ökutæki og eldsneyti en hlutfall vistvænna ökutækja eykst hratt eins og mikilvægt er að náist fram. Það er ánægjuefni að sjá það gerast. Það er þó mikilvægt þegar á reynir að þessi þróun á fjármögnun, og hvernig til tekst og hvort ofan á verða flýti- og umferðargjöld eða einhver annars konar gjaldtaka eða skattlagning eða sala eigna, standi ekki í vegi fyrir uppbyggingu í þeirri áætlun og tímalínu sem í samkomulaginu felst. Einhverjir hafa gagnrýnt félagaformið en nefndin bendir á að félagið er fyrst og fremst fyrirkomulag eða farvegur, vettvangur má segja, fyrir utanumhald um sameiginlega uppbyggingu samgöngumannvirkja, samninga þar að lútandi og þróun og sölu á byggingarlandi við Keldur og þar skiptir máli að hámarka virði þess. Eigendur þurfa að móta skýra stefnu og að baki liggur undirritað samkomulag og mikilvægt til aðgreiningar frá öðrum slíkum félögum að ekki er gert ráð fyrir að félagið komi að opinberum rekstri mannvirkjanna heldur sé hann á hendi Vegagerðarinnar þar sem það á við og eftir atvikum sveitarfélaga. Í því samhengi er mikilvægt að aðkoma Alþingis, fjárlaganefndar, umhverfis- og samgöngunefndar, sé tryggð og eftirlit, upplýsingagjöf og gagnsæi sé reglubundið og því er áréttað í nefndaráliti meiri hluta að árleg ríkisframlög eru hluti af samgönguáætlun og fjárlögum hvert fjárlagaár og þá kemur til kasta þingsins að fjalla um, í sérstakri löggjöf eins og ég sagði áðan, möguleg umferðar- og flýtigjöld. Öðruvísi verða þau ekki sett á. Þá eru þær kvaðir á félaginu samkvæmt samkomulaginu að það ber að skila eigendum sínum skýrslu um framgang verkefna og fjármál á a.m.k. sex mánaða fresti. Það er margt undir hér, virðulegi forseti, eins og umræðan hefur borið með sér. Þessi risafjárfesting, 120 milljarðar, horfir til framtíðar og bættra lífsgæða, eykur umferðaröryggi, býður fjölbreyttari ferðamáta, aukna stýringarmöguleika umferðar, minni tafir og umferðarhnúta og þar með aukna framleiðni, umhverfisvænar lausnir og er í takt við áætlanir í loftslagsmálum. Framkvæmdin þarf að fara af stað og því er mikilvægt að við klárum það mál sem snýr að utanumhaldinu og heimilum stofnun opinbers hlutafélags og uppfyllum 6. gr. sáttmálans um fyrirkomulag samstarfsins í sameiginlegri eigu ríkis og sveitarfélaganna sem aðild eiga að samkomulaginu. Það er mikilvægt að hafa í huga, og ég ætla að vísa til d-liðar 6. gr. samkomulagsins, að þær ákvarðanir sem stjórn félagsins þarf að taka og rúmast ekki innan samkomulagsins verður að bera undir samningsaðila þess. Þetta er jákvætt mál í alla staði og það mun reyna á samvinnu og samstöðu um verkefnið alla leið. Áformin eru nauðsynleg og samkomulagið er forsenda og eins verður að setja það í farveg, sem þetta félag er, fyrirhuguð stofnun þess, og náðist samstaða um að stofna í samkomulaginu samvinnuvettvang um verkefnið eins og ég kýs að líta á það. Öll þau markmið sem undir liggja eru þó mikilvægasti þátturinn í samkomulaginu, að styðja við breyttar ferðavenjur og gera almenningssamgöngur að raunhæfari valkosti. Með orkuskiptum ökutækja, breyttri skattlagningu, auknu umferðaröryggi, og færri slysum í umferðinni þar með, færumst við nær loftslagsmarkmiðum og allt lýtur þetta að bættum lífsgæðum, virðulegi forseti. Nú ríður á að koma verkefninu almennilega af stað og frumvarpið er liður í því. Þörfin er ekki síður við þær aðstæður sem eru uppi núna.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um heimild fyrir stofnun opinbers hlutafélags um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Tilefni lagasetningarinnar er að uppfylla skuldbindingar samgöngusáttmála sem ríkið og sex sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu gerðu með sér í september 2019 um skipulag og fjármögnun á samgönguinnviðum, þar með töldum innviðum almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu til næstu 15 ára. Þau sex sveitarfélög eru Reykjavíkurborg, Kópavogsbær, Hafnarfjarðarbær, Garðabær, Seltjarnarnesbær og Mosfellsbær. Fram að stofnun félagsins annast Verkefnisstofa um borgarlínu í samstarfi við Vegagerðina undirbúning verkefnisins samkvæmt samningnum. Félagið mun vera í sameiginlegri eigu ríkisins og þessara sex sveitarfélaga, þó með mismikilli eignaraðild, eins og kemur fram í frumvarpinu. Félagið á að hafa það verkefni að sjá um utanumhald og uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu til ársins 2033. Áætlaður kostnaður við verkefnin, sem eru fjölbreytt og mikil, er 120 milljarðar. Þar af mun ríkið leggja fram 45 milljarða í beinum framlögum og hluti af því framlagi eru 15 milljarðar vegna fyrirhugaðrar sölu á Keldnalandinu sem ríkið leggur í verkefnið en restin kemur úr samgönguáætlun. Ég vil vekja athygli á því hér, herra forseti, að Keldnalandið er eitt allra verðmætasta byggingarland á höfuðborgarsvæðinu. Ríkið leggur það inn í þetta verkefni. Sveitarfélögin leggja fram 15 milljarða. Síðan er reiknað með því að 60 milljarðar verði fjármagnaðir með flýti- og umferðargjöldum sem eru þó í ákveðinni óvissu, eins og kemur fram í greinargerðinni og er þar til vara einnig rætt um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Kostnaður við einstakar framkvæmdir sem nefndar eru í nefndaráliti er 52 milljarðar í stofnvegi, tæpir 50 milljarðar í borgarlínu, 8,2 milljarðar í göngu- og hjólastíga, göngubrýr og undirgöng og loks 7,2 milljarðar í bætta umferðarstýringu og öryggisaðgerðir. Þar er miðað við að innleidd verði stafræn umferðarstýring á svæðinu öllu. Það má kannski segja, herra forseti, að unnt sé að fagna þeim áherslum sem koma fram í frumvarpinu um uppbyggingu samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu. Ég geri það hér með. Það má fagna löngu tímabæru samkomulagi um framkvæmdir á stofnbrautum, svo lengi hafa íbúar beðið eftir því að tekið verði til við að greiða úr umferðarteppum sem þeir hafa beðið í. Íbúar höfuðborgarsvæðisins hafa beðið í umferðarteppum undanfarin ár þannig að ég fagna því sérstaklega ef á að bæta þar úr. Miðflokkurinn getur þó ekki fallist á áform um uppbyggingu svokallaðrar borgarlínu, eins og kom fram í framsögu hv. þm. Birgis Þórarinssonar sem skilaði séráliti við frumvarpið, einfaldlega vegna þess að þar er um að ræða framkvæmd sem hefur á sér blæ algerrar óvissu um eiginlega flesta hluti. Þannig er óvissa um skipulag verkefnisins, framkvæmd, rekstur og síðast en ekki síst fjármögnun. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að nauðsynlegt sé fyrir ríkið í því ástandi sem nú ríkir að veita aukið fé til fjárfestinga, eða eins og stendur, með leyfi forseta: „… að stuðla að aukinni framleiðni með áherslu á efnahagslega arðbær verkefni.“ Hversu arðbært er borgarlínuverkefnið? [[Gripið fram í: Mjög.]]Eiginlega er sá hluti samkomulagsins sem snýr að borgarlínu í algjörri og fullkominni þoku. [[Gripið fram í: Nei.]]Þegar svo háttar til er það fyrirboði um að því muni fylgja óheyrilegur kostnaður til langrar framtíðar, líkt og óútfyllt ávísun, ef nokkur man eftir slíkum gjaldmiðli. Óútfyllt ávísun var undirrituð af útgefanda tékkans og skuldbatt hann til greiðslu andvirðis hans nema hvað að handhafi gat fyllt sjálfur út reit með fjárhæð tékkans. Slíka skuldbindingu lét enginn frá sér nema vera viðbúinn því að fá í höfuðið hvaða kröfur sem vera skyldi. Það er ekki forsvaranlegt að ráðstafa tugum milljarða í þann hluta verkefnisins þar sem engin rekstraráætlun liggur fyrir. Það er til að mynda ekki búið að útlista hvernig á að koma mannvirkjum borgarlínu fyrir í vegakerfi höfuðborgarsvæðisins [[Gripið fram í: Jú.]]nema þrengja verulega að þeim samgönguæðum sem fyrir eru og eru stappfullar af óþreyjufullum höfuðborgarbúum á leið til og frá vinnu dag hvern. Athygli vekur að ekkert hluthafasamkomulag liggur fyrir á þessari stundu og gera má ráð fyrir að það samkomulag verði höfuðverkur allra þessara sex sveitarstjórna og ríkisstjórnarinnar en það lifir auðvitað langt inn í kjörtímabil ókjörinna fulltrúa allra þessara stofnana. Um þetta á að stofna opinbert hlutafélag. Gott og vel. Hver er reynslan af opinberum hlutafélögum? Hver er reynslan af tilraunum okkar hér til að fá upplýsingar út úr þessum félögum, eins og t.d. Lindarhvoli? Hver hefur reynslan verið? Ég er hér að tala um borgarlínu fyrst og fremst. Ég finn ekki að öðrum þáttum þessa verkefnis eins og uppbyggingu stofnvega á höfuðborgarsvæðinu, göngustíga, göngubrúa og umferðarstýringar, alls ekki. Ég styð það fullkomlega og tel það löngu tímabært en ég set spurningarmerki við borgarlínuna vegna þeirrar óvissu sem ég tel vera um það verkefni, óvissu um hvað það er í raun, hvernig á að vinna það og hvernig það kemur til með að hafa áhrif á samgöngur á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. umferðarflæði á helstu stofnbrautum. Miðað við það sem ég hef séð á að nýta þær samgönguæðar sem fyrir eru, sem mun óhjákvæmilega þrengja að annarri umferð. Nú hristir hv. þingmaður höfuðið en það mun óhjákvæmilega - nema þetta verði einhvers konar svifnökkvar, en ég hef ekki heyrt það - þrengja að þeirri umferð sem fyrir er og valda enn frekari teppum. Sá draumur sem býr í hugum mjög margra, sem ég get fullkomlega skilið og verið sammála, að íbúar höfuðborgarsvæðisins nýti almenningssamgöngur miklu meira en nú er, væri æskileg framtíðarsýn en við höfum reynt árum saman, lagt aukið fjármagn í almenningssamgöngur, síendurtekið mikla fjármuni. Samt líður varla sá dagur að maður mæti ekki almenningsvögnum á ferð um höfuðborgarsvæðið og víða um land þar sem er einn eða tveir eða enginn farþegi. Það er fallegur draumur að allir noti almenningssamgöngur. En þessi draumur hefur ekki gengið upp. Auðvitað verðum við að hafa almenningssamgöngur, ég styð þær, en þetta er einhvers konar útópía, að þetta verði svona eins og í erlendum góðviðrisstórborgum, menn gangi hér um og hoppi upp í næsta strætó. Ég get alveg séð það fyrir mér að það sé afskaplega fallegt. En það hefur ekki gengið. Við þurfum einhvern veginn að efla almenningssamgöngur þannig að fólk noti þær meira, en að koma með svona óljósar hugmyndir eins og þessi borgarlína er og láta teyma ríkisvaldið í að setja tugi milljarða í verkefni sem er eins óljóst og þetta finnst mér ábyrgðarhluti. Miðflokkurinn getur ekki fallist á þessar hugmyndir um borgarlínu.
Virðulegur forseti. Þær eru áhugaverðar, ræður hv. Miðflokksmanna um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu, sér í lagi borgarlínu. Hv. þingmaður nefndi það sem hann kallaði draumóra, að í Reykjavík yrðu notaðar almenningssamgöngur eins og í erlendum góðviðrisborgum. Nú finnst mér ekki mjög fínt að draga sífellt fram í pontu Alþingis persónulega reynslu, það er ekki mjög vísindalegt, en ég verð samt að gera það í þetta sinn. Það vill nefnilega svo til að ég hef búið í tveimur borgum erlendis, önnur heitir Turku, hin heitir Winnipeg. Þær eru báðar mjög kaldar og veturnir þar eru miklu kaldari og verri fyrir útiveru en í Reykjavík nokkurn tíma. Reykjavík er bara tiltölulega mild að vetri til reyndar, að minni reynslu, sér í lagi eftir að hafa búið í Winnipeg, en þar verður kuldinn hreinlega fáránlegur. Fólk notar samt strætó í þessum borgum og notar hann mikið. Ég notaði sjálfur strætó í báðum borgunum og reyndar líka í Helsinki sem er önnur mjög köld borg í Finnlandi. Þetta er einfaldlega rangt hjá hv. þingmanni. Sú sýn að íslenskt eða reykvískt veður sé einhvern veginn of slæmt fyrir strætó er bara ekki rétt, virðulegi forseti. Fólk tekur strætó og notar almenningssamgöngur í miklu verri veðrum en þeim sem eru hér almennt að vetri til. Ofan á það finnst mér gæta ákveðins misskilnings í ræðu hv. þingmanns um strætó um það hversu margir eigi að vera inni í hverjum einasta vagni. Það segir sig sjálft að strætisvagnar hér eins og annars staðar þurfa að ganga samkvæmt ákveðinni áætlun. Sú áætlun þarf að ganga jafnvel þótt ekki sé mikið álag á kerfinu akkúrat þá stundina. Það er reyndar mjög oft troðfullt í strætó og ég þekki það af eigin reynslu vegna þess að ég nota strætó sjálfur sem þingmaður eða gerði það áður en ég fékk yndislega rafmagnshlaupahjólið mitt. Ég vildi koma hérna og leiðrétta hv. þingmann aðeins hvað varðaði þetta með strætóinn. Það er ekkert við íslenskt veður sem gerir strætó á nokkurn einasta hátt að óraunhæfari eða verri kosti [[Forseti hringir.]]en í borgum erlendis þar sem það tíðkast og þykir algjörlega sjálfsagt mál og ekki bara fyrir fólk sem neyðist til að nota hann heldur líka fólk sem notar hann vegna þess að hann er þægilegri.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir þessar athugasemdir sem ég held að hafi ekki verið spurningar. Viðhorf mitt er í stuttu máli að þessi tilraun hefur yfir sér blæ eyðslu og óráðsíu vegna þess að hún er svo óljós og þokukennd. Ég skil hins vegar hv. þingmann afskaplega vel og get alveg verið sammála um að það væri í fullkomnum heimi afskaplega gott ef fleiri nýttu sér almenningssamgöngur. En hér höfum við gert tilraunir í áraraðir til þess einmitt að fá fólk til að nota þær meira. Það hefur ekki verið árangur af því svo nokkru nemi. Miðað við fjármagnið sem hefur verið sett í það hefur árangurinn verið harla lítill. [[Gripið fram í.]] Hér á að gera enn eina tilraunina, umbylta stofnkerfi höfuðborgarsvæðisins til að koma fyrir einhverjum vögnum sem ég held að enginn viti nákvæmlega hvernig eigi að líta út, hvernig þeir eigi að ganga eða hvernig þeir eigi að komast á milli staða nema þá með því að ryðja annarri umferð frá. Ég deili áhuga hv. þingmanns á því að það væri æskilegt að nota almenningssamgöngur meira og fólk gerði það meira en raunin er að það er ekki þannig. Það hefur ekki tekist og við ætlum ekki að fara að gera tilraun sem kostar tugi milljarða til að reyna að auka notkun á almenningssamgöngum.
Virðulegi forseti. Ég er ansi hræddur um að þessi sjónarmið séu frekar úrelt og reyndar dæmigerð fyrir íslenska orðræðu í kringum strætó. Ég tek eftir að fólk sem kvartar mest undan strætó notar hann aldrei og hefur ekki notað hann í 30–40 ár. Vandinn við strætónotkun er fyrst og fremst viðhorfið. Það er viðhorfið sem t.d. endurspeglast í ræðu hv. þingmanns og því að þetta sé allt vonlaust og ómögulegt o.s.frv. Ég ætla að nefna aðra persónulega sögu að gamni mínu, fyrst við ætlum ekki að nota hér gögn máli okkar til stuðnings, hvorki ég né hv. þingmaður. Ég bjó í Miðtúni í Túnunum í Reykjavík. Ég fór með barnið mitt til dagforeldris upp í útjaðar Árbæjar á strætó, kom til baka, kom við heima, skilaði kerrunni - sem var óþarfi, ég hefði getað skilið hana eftir uppi í Árbæ - og var kominn niður í bæ klukkan níu. Þingið var í sumarhléi á þeim tíma en ég hefði alveg getað mætt á nefndafundi. Þetta er úr miðri Reykjavík lengst út í útnára hennar og svo aftur niður í miðbæ klukkan níu. Það erfiðasta við það allt var að draga strákinn fram úr rúminu og klæða hann í föt. Restin var einföld. Það er ekkert mál að nota strætó. Það er komið app sem ég hvet hv. þingmann til að nýta ef hann hefur ekki prófað það. Það er hægt að sjá hvar vagnarnir eru hverju sinni og greiða fargjaldið í appinu. Þetta er ekkert mál nema vegna þess að Íslendingar eru upp til hópa búnir að bíta það í sig að þetta sé allt ómögulegt og vonlaust og vegna þess að landið heiti Ísland sé einhvern veginn óraunhæfara að nota strætó hér en annars staðar, sem ég fullyrði að er rangt. Ef við tækjum höndum saman og reyndum að breyta því viðhorfi þá myndum við kannski hætta að tala strætó alltaf niður og frekar fara að benda á hann sem góðan kost, ekki bara vegna þess að fólk þarf hann heldur vegna þess að hann er m.a. ódýrari en aðrir kostir eins og leigubílar eða einkabílar. Hann er oft fljótari, ég veit að hv. þingmaður trúir því ekki og það fer auðvitað svolítið eftir staðsetningu, en hann er raunhæfur kostur. Við drögum náttúrlega úr því að fólk noti hann og geri hann að enn þá raunhæfari og betri kosti þegar við tölum hann sífellt [[Forseti hringir.]]niður, sér í lagi þegar það er byggt á því [[Forseti hringir.]]að einhverjar tilraunir hafi mistekist. [[Forseti hringir.]]Ég er ósammála hv. þingmanni. Ég sé ekki að þær hafi mistekist.
Herra forseti. Það er gaman að skiptast á skoðunum við hv. þingmann. Hann segir að ég sé með úrelt sjónarmið til almenningssamgangna, þetta myndi allt breytast ef allir hefðu ekki þessi leiðindasjónarmið gagnvart almenningssamgöngum. Ég var einmitt nýbúinn að segja að ég deildi þeim skoðunum með hv. þingmanni að það væri óskandi að fleiri nýttu sér þær en að neyða fólk til að ganga í lið með meiri hlutanum í Reykjavík til þess að teppa umferð enn frekar á höfuðborgarsvæðinu en orðið er, og þykir þó flestum nóg um, teppa umferð í þeirri von, herra forseti, að fólk hoppi úr einkabílum og upp í næsta strætó, er það ætlunin? [[Gripið fram í: Já.]]Er ætlunin að neyða fólk? Ég hef nú reyndar heyrt þetta sjónarmið að það ætti bara að neyða fólk [[Gripið fram í: Nei.]]til þess að vera í umferðarteppum, svo miklum, erfiðum, leiðinlegum og langvarandi að fólk legði bara einkabílnum og hoppaði upp í næsta strætó. Ég deili ekki þeim áhuga á að neyða fólk svona. Það hefur verið framkvæmdastopp á höfuðborgarsvæðinu í mjög langan tíma varðandi það að byggja upp stofnbrautir og mislæg gatnamót til þess að auðvelda fólki á fjölskyldubílum að komast leiðar sinnar, komast til vinnu, komast þangað sem ferðinni er heitið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hún var athyglisverð og endurspeglar viðhorf sem hefur svo sem heyrst skýrt í þessum sal þegar kemur að uppbyggingu fjölbreyttra samgöngumannvirkja. En ég hjó eftir því að hv. þingmaður sagði að hann lenti oft og iðulega, ég veit ekki hvort ég fer alveg rétt með, hvort það var oft og iðulega, alla vega allnokkrum sinnum í því að sjá auða strætisvagna á götum úti. Ég hef reyndar heyrt það oft á síðustu árum, oftast hjá fólki sem notar ekki strætisvagna, það tekur eftir því að strætisvagnar séu jafnvel tómir. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Keyrir hann einhvern tímann vegi sem eru nánast tómir? Þá langar mig líka að spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann sagði ef ég hjó rétt eftir að það væri falleg og góð hugsun og hann vildi gjarnan að fleiri nýttu sér almenningssamgöngur: Hvaða leið telur hv. þingmaður að sé best til þess fallin að fá fleiri til að nýta sér almenningssamgöngur?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir þessar spurningar, hvort ég aki tóma vegi og hvort ég sjái lausn á þessu. Nei, ég sé ekki lausn á því hvernig við getum aukið notkun fólks á almenningssamgöngum, ég sé það ekki. Við höfum gert tilraunir, þ.e. stjórnvöld, til að auka notkun á almenningssamgöngum. Ég sá einhvers staðar rannsókn á því hvernig það gengi og afraksturinn var, miðað við það fjármagn sem í það var sett - og þið kannist kannski við þessa tilraun eða innspýtingu til að reyna að efla almenningssamgöngur - að helstu niðurstöður, miðað við það sem ég sá, voru að árangurinn er harla lítill og langt undir því sem má gera kröfu um að þegar fjármagnið er slíkt. Nú er verið að ganga enn lengra að mínu mati. Það er verið að fara í framkvæmd sem kallast borgarlína og fáir vita nákvæmlega hvernig lítur út og hvernig á að útfæra og hvað hún mun kosta og yfirleitt bara hvernig hún á að vera. Ég held að þeir séu ekki margir, ef það væri nú gerð könnun á því meðal borgarbúa, sem vita nákvæmlega hvernig hún að vera, hvers lags vagnar verða og hvernig því verður háttað og hvað það mun kosta, sem er kannski aðalmálið. Hér er verið að fara í 15 ára vegferð með algjörlega óútfylltar ávísanir. Það á bara að fylla þær út jafnóðum. Ríkisstjórnin ætlar sem sagt að elta meiri hlutann í borginni inn í þessa vegferð, að fara út í framkvæmd sem er í algjörri óvissu og algjörri þoku. Ég hef ekki lausn á því, hv. þingmaður, hvernig við getum eflt almenningssamgöngur. Ég hef það ekki. Ef ég hefði það væri ég kannski að vinna við eitthvað annað.
Virðulegur forseti. Það vill svo til að ég hef nákvæmlega lausn á því. Lausnin er borgarlína. Það er ekki bara mín lausn. Það er ekki lausn borgarstjórans í Reykjavík. Það er lausn allra sérfræðinga sem hafa unnið að svæðisskipulagi á höfuðborgarsvæðinu og í borgarsamfélögum víða um heim. Það er efling almenningssamgangna með aukinni tíðni og bættri þjónustu. Það er það sem við erum að ræða hér. En ástæðan fyrir því að ég spurði hv. þingmann hvort hann hefði einhvern tímann keyrt nánast auða vegi er sú að þegar við ræðum um almenningssamgöngur verðum við að horfa á þær sem þjónustu og ákveðið flæði, alveg eins og vegir eru. Það verður að öllum líkindum svoleiðis þegar ég keyri heim til mín upp í Mosfellsbæ eftir kannski klukkutíma eða tvo að vegurinn þangað verður mjög fámennur. Fáir bílar verða á veginum og ég mun geta keyrt nokkuð greitt. En þegar ég keyrði hingað niður eftir í morgun var bíll við bíl og það tók mjög langan tíma að komast hingað. Það er nákvæmlega það sama með almenningssamgöngur. Strætisvagninn sem keyrði úr Mosfellsbæ hingað niður í miðbæ í morgun var stappfullur. Strætisvagninn sem keyrir hingað á eftir verður með nokkrum farþegum, mjög fáum, en það er eðli samgangna. Við notum þær meira þegar fleiri eru á ferðinni og það er einmitt þess vegna sem samgöngur eins og borgarlínan eru svo mikilvægar til að auka afkastagetuna. Vegna þess að hv. þingmaður fór aðeins yfir afraksturinn af þeirri vegferð sem farið hefur verið í á síðustu árum við að auka almenningssamgöngur, og ég mun fara betur yfir það í ræðu minni á eftir, þá held ég að mikilvægt sé að hér komi fram nokkrar tölur. Fjöldi farþega Strætós á hvern íbúa á höfuðborgarsvæðinu jókst um 22% frá 2011–2017 en bílaumferð á hvern íbúa um 21%. Árið 2009 fór hver íbúi að meðaltali 37 sinnum með strætisvagni en fór yfir 54 ferðir árið 2017. Fastanotendur Strætós voru 14.899 árið 2017, sem er þreföldun frá 2011 þegar þeir voru rétt um 5.000. [[Forseti hringir.]]Ég gæti haldið áfram og mun gera það í ræðunni á eftir. Hv. þingmaður, við erum með lausnina en það er sorglegt að heyra að Miðflokkurinn hefur ekki lausn á því [[Forseti hringir.]]hvernig við bætum samgöngur á höfuðborgarsvæðinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir þessar athugasemdir. Ég get einnig sagt hv. þingmanni margar sögur af fólki sem bíður í löngum röðum í bílum sínum á höfuðborgarsvæðinu, og það geta ábyggilega flestir höfuðborgarbúar gert, og pirringnum sem fylgir þessu og sérstaklega undanfarin ár. Af hverju skyldi það vera? Það er einfaldlega vegna þess að það hafa engar framkvæmdir að neinu ráði verið á höfuðborgarsvæðinu til að greiða fyrir umferð. Þess vegna sitjum við uppi núna með raðir hér á hverjum degi, nánast alls staðar, nánast á hvaða tíma sem er, nema kannski helst yfir blánóttina, umferðarraðir og -tafir á flestum stofnbrautum í kringum miðborgina og langt út fyrir Reykjavík sjálfa á hverjum degi. Ég gæti sagt margar sögur af því. Hvaða lausnir er Miðflokkurinn með til að bæta umferð? Ekki borgarlínu. Frekar að fara í framkvæmdir á mislægum gatnamótum og auka streymi hér, fara í Sundabraut t.d. Hvar er hún? [[Gripið fram í.]]Nei, þið látið meiri hlutann í borginni teymi ykkur á asnaeyrunum inn í þetta borgarlínuævintýri.
Forseti. Við ræðum mál sem ég er eiginlega hissa á, í ljósi annarra nafnabreytinga, að skuli ekki hafa fengið nýtt nafn og vera kallað þingmál um samgöngugjöf ríkisstjórnarinnar til meiri hlutans í Reykjavíkurborg. Ef tilefni var til að endurnefna ferðaávísunina, ferðastyrkinn, þá er sannarlega tilefni til að lappa aðeins upp á þetta mál og gefa því nýtt nafn og kalla það samgöngugjöf, kalla það því réttnefni sem á við því að hér er um það að ræða að ríkisstjórnin, meiri hlutinn í þinginu með dyggum stuðningi stórs hluta borgarstjórnarflokkanna á þingi, er að leggja til hvernig ríkið geti fjármagnað kosningaloforð meiri hlutans í Reykjavík, sérstaklega borgarstjórans og Samfylkingarinnar. Í 1. umr. um málið ræddi ég það mjög á almennum nótum en málið er hins vegar þannig vaxið að það er fullt tilefni til að fara í gegnum frumvarpið sjálft og fjalla um einstakar greinar þess til að leiða fram hver tilgangurinn er í raun. Þetta er á svo margan hátt hreint ótrúlegt mál, hreint ótrúleg vitleysa. Menn eiga á hættu á að sitja uppi með það til a.m.k. 15 ára og að það verði baggi á bæði ríki og sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu sem ekki sér fyrir endann á, ekki aðeins fjárfestingarkostnaðurinn heldur einnig rekstrarkostnaðurinn sem menn virðast alveg hafa gleymt að gera ráð fyrir í þeirri áætlunargerð sem liggur fyrir, eins takmörkuð og hún reyndar er. Hér er verið að leggja til nýtt opinbert hlutafélag, af því það hefur reynst svo vel. Verið er að leggja til að stofnað verði nýtt ríki innan landamæra Íslands sem hafi það að markmiði, og með ótrúlegum völdum sem því eru falin, að uppfylla kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík eins og þau voru auglýst margítrekað í útvarpi og á netinu fyrir síðustu borgarstjórnarkosningar. Í 2. gr. frumvarpsins er fjallað um hver meginmarkmið félagsins skulu vera. Ég ætla ekki að fara yfir allan listann en þau eru, með leyfi forseta: „a. Að stuðla að greiðum, skilvirkum, hagkvæmum og öruggum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu með jafnri uppbyggingu innviða allra samgöngumáta.“ Ágætismarkmið, ég held að enginn ágreiningur sé um það. En er það ekki hlutverk stjórnvalda? Er ekki hlutverk kjörinna fulltrúa í sveitarfélögum og á Alþingi að framkvæma nákvæmlega þetta? Hvers vegna í ósköpunum er verið að búa til sérstakt félag, sjálfstætt opinbert hlutafélag, til að sjá um það sem er eitt af grundvallarverkefnum kjörinna fulltrúa? Það er vegna þess að þetta mál er í eðli sínu kerfismál á allan hátt. Fá mál sem hafa verið lögð fram á síðustu árum eru eins skýr dæmi um kerfisvæðingu stjórnmálanna á Íslandi. Með því vill ríkisstjórn Íslands og meiri hlutinn á þingi og fylgitungl hennar í málinu afsala stjórnmálamönnum ekki aðeins á þinginu, heldur einnig kjörnum fulltrúum í sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu, því valdi sem þeim er ætlað að standa skil á. Á fjögurra ára fresti er fólk kosið til þess að innleiða ákveðna stefnu um akkúrat þessi mál en hér er lagt til að það vald verði tekið frá kjósendum með því að taka það frá kjörnum fulltrúum þeirra og færa það til ósnertanlegs opinbers hlutafélags sem verður sjálfstætt ríki í ríkinu - og við erum bara komin í a-lið 2. gr. frumvarpsins þar sem markmiðunum er lýst. B-liður hljóðar svo, með leyfi forseta: „Að stuðla að því að loftslagsmarkmiðum stjórnvalda um sjálfbært, kolefnishlutlaust borgarsamfélag verði náð.“ Gott og vel. Hér er annað markmið úr auglýsingaherferð Samfylkingarinnar fyrir síðustu borgarstjórnarkosningar, eins óljóst og það nú er með hvaða hætti málið mun ná þessu útópíska markmiði um sjálfbært og kolefnishlutlaust borgarsamfélag. Ef til vill leynast svörin eftir því sem við förum lengra í gegnum frumvarpið. Við látum þetta nægja af markmiðunum sem ég ítreka þó að eru fyrst og fremst lýsing á því með hvaða hætti stjórnvöld ætla að taka valdið af kjörnum fulltrúum og færa það til félags á valdi kerfisins. 3. gr. frumvarpsins fjallar um hlutverk og verkefni félagsins og þar segir í a-lið, með leyfi forseta: „Að halda utan um fjármögnun á uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu og hrinda þeirri uppbyggingu í framkvæmd.“ Ekki aðeins á félagið að sjá um að hrinda verkefnunum í framkvæmd heldur á það líka að sjá um fjármögnun. Þarna er enn á ný verið að taka vald af kjörnum fulltrúum og þar með af almenningi, bæði á sviði fjármögnunar og framkvæmdar verkefna. Í b-lið segir um hlutverk og verkefni: „Að fara með heildstæða áætlanagerð og áhættustýringu.“ Þarna er það þá komið. Áætlanagerðin á líka að vera á hendi þessa sjálfstæða félags sem kjósendur hafa afskaplega lítið um að segja. Ekki einu sinni áætlanagerðin á að vera hjá kjörnum fulltrúum. Þannig að þegar blásið er til sveitarstjórnarkosninga eða alþingiskosninga geta menn ekki einu sinni haft neinar verulegar skoðanir á áætlanagerð í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu því að áætlanagerðin er komin til þessa sjálfstæða félags. Í c-lið segir: „Að hafa yfirumsjón með samræmingu verkefna og meta forgangsröðun.“ Það er nefnilega það. Samræmingin og forgangsröðunin á líka að fara frá stjórnmálamönnunum til félagsins. Oft er talað um að meginverkefni stjórnmálamanna, ekki hvað síst þegar kemur að fjárútlátum, sé að forgangsraða. Það sé það erfiða fyrir stjórnmálin, að stjórnmálamenn þurfi að forgangsraða og standa skil á þeirri forgangsröðun gagnvart kjósendum. En nei, samræming og forgangsröðun á að fara frá kjósendum og til þessa opinbera hlutafélags. Loks segir í d-lið: „Að fylgja því eftir að sveitarfélögin vinni að nauðsynlegum breytingum á skipulagsáætlunum.“ Það er mjög áhugavert, herra forseti. Það er sem sagt hlutverk og verkefni félagsins að fylgja því eftir að sveitarfélögin vinni að nauðsynlegum breytingum á skipulagsáætlunum í samræmi við markmiðin hérna. Með öðrum orðum er ekki bara verið að taka valdið af kjósendum og stjórnmálamönnum, það á auk þess að færa þessu félagi vald til að hafa yfirumsjón með stjórnmálunum, með sveitarfélögunum og þinginu og því að sveitarfélögin vinni að nauðsynlegum breytingum á skipulagsáætlunum samkvæmt mati félagsins. Félagið gefur út tilskipanir um að tiltekin sveitarfélög þurfi að gera ákveðnar skipulagsbreytingar alveg óháð því hvað kjósendum finnst og hvað kom út úr síðustu kosningum. Félagið segir: Garðabær eða Kópavogur eða eitthvert annað af þessum sveitarfélögum þarf að gera breytingar til að við getum náð þeim markmiðum sem við vinnum að samkvæmt lögum frá Alþingi. En þetta er ekki búið, herra forseti. 3. gr. um hlutverk og verkefni félagsins er ekki búin, e-liðurinn er eftir. Og hvað skyldi þar nú vera? Þar segir, með leyfi forseta: „Að innheimta flýti- og umferðargjöld á höfuðborgarsvæðinu, verði ákveðið með lögum að leggja slík gjöld á, og byggja upp innviði slíkrar innheimtu.“ Boðað hefur verið að það verði gert samhliða þessu. Með öðrum orðum: Þetta fyrirtæki á auk þess að fá innheimtuhlutverk. Nú fer að verða lítið eftir fyrir stjórnmálamenn að gera í sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu eða á Alþingi í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu því að þetta nýja félag, þetta nýja ríki í ríkinu, á líka að sjá um innheimtu á nýjum gjöldum og ekki skortir hugmyndaauðgina hjá þessari ríkisstjórn við að finna upp ný gjöld til að leggja á almenning, ekki hvað síst á sviði samgöngumála. Nú eru þau kölluð flýti- og umferðargjöld. Þau hétu áður tafagjöld. Ætli það hafi ekki verið sama auglýsingastofan og breytti heiti frumvarpsins um ferðaávísanir í frumvarp um ferðagjafir sem ákvað að tafagjöld væru of lýsandi fyrir það sem átt væri við með gjaldtökunni. Því var fundið upp nafnið flýtigjöld um þessi gjöld sem hafa þveröfug áhrif eins og ég kem inn á á eftir. En hafi menn talið að þá væri allt komið í 3. gr. sem lýsir hlutverki og verkefni félagsins verð ég að hryggja áheyrendur með því að það er einn liður enn. Það er f-liðurinn. Þar segir, með leyfi forseta, um hlutverk félagsins: „Að annast þróun á landi sem lagt verður til félagsins með það að markmiði að ná fram hámörkun á virði þess.“ Ekki nóg með að félagið eigi að taka að sér að framfylgja flestu því valdi sem stjórnmálamenn, kjósendur, höfðu áður um samgöngumál í sínum sveitarfélögum heldur á það einnig að verða fasteignafélag ríkisins, annast fasteignabrask með land ríkisins til þess að nýta svo fjármagnið sem út úr því kemur til að standa straum af þeim hugðarefnum sem lýst er í frumvarpinu sem markmiðum þessa félags, þessa fyrirtækis. Félagið á reyndar að gera samninga við Vegagerðina en félagið mun annast yfirumsjón, eins og segir í frumvarpinu, og eignaeftirlit. Það gerir samninga við Vegagerðina. Það er ekki ríkið eða sveitarfélögin sem semja við Vegagerðina eins og verið hefur, þetta félag gerir það. Það hefur yfirumsjón og annast eignaeftirlit með uppbyggingu samgöngumannvirkja gagnvart Vegagerðinni og gerir áætlanir eins og lýst er hér áður. Í 3. gr. segir einnig: „Í slíkum samningi skal eftir atvikum skilgreina þátt tiltekinna sveitarfélaga í einstökum verkefnum.“ Ef menn náðu þessu ekki alveg í fyrri lið 3. gr. um að félagið gæti skipað sveitarfélögum fyrir um hvernig þau eigi að haga skipulagsmálum sínum er þá er það áréttað hér að í samningum við Vegagerðina geti félagið skilgreint þátt tiltekinna sveitarfélaga í einstökum verkefnum. Félagið semur við Vegagerðina og skilgreinir hvað Mosfellsbær á að gera eða Garðabær. Er til skýrara dæmi um kerfisvæðingu stjórnmálanna á Íslandi, herra forseti, en þetta frumvarp? Við erum bara komin að 4. gr. Hún snýr að hlutafé félagsins. Hvernig verður það til? 75% eignarhlutur á að koma frá ríkinu og 25% leggja sveitarfélögin til, sem er svolítið sérstakt í ljósi þess að málið snýst um að uppfylla kosningaloforð, sérstaklega tiltekins flokks í Reykjavík eftir síðustu borgarstjórnarkosningar. Ríkið ætlar að leggja til 75% fjármagnsins, Reykjavík einhverjar prósentur og hin sveitarfélögin í kring bæta það svo upp. 75% af fjármögnun félagsins eiga að koma frá skattgreiðendum á Íslandi, almenningi landsins, þar með talið á Akureyri, Ísafirði, Fáskrúðsfirði, Vík í Mýrdal og svo mætti lengi telja, til þess að fjármagna kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík. En í 4. gr. segir einnig, með leyfi forseta: „Sá ráðherra er fer með eignir ríkisins skal fara með hlut ríkisins í félaginu […]“ - vegna þess að eins og iðulega í opinberum hlutafélögum er það bara ráðherrann sem heldur á eina hlutabréfinu, þessu hlutabréfi upp á 75% og fer með það vald sem því fylgir. Ekki Alþingi heldur ráðherrann. Og talandi um stjórn félagsins, þá er komið að 5. gr. Stjórn félagsins heitir hún og þar segir m.a., með leyfi forseta: „Stjórn félagsins skal skipuð sex einstaklingum og skal val þeirra staðfest á aðalfundi ár hvert. Ráðherra“ - þessi með hlutabréfið - „tilnefnir þrjá aðalmenn og Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu tilnefna þrjá.“ Þannig að ríkið sem á 75% tilnefnir helming stjórnarmanna. Ég geri ráð fyrir að á einn eða annan hátt, ef óbreytt stjórnarfar verður í Reykjavík, muni Reykjavíkurborg hvort eð er ráða þessu. Það skiptir kannski ekki öllu máli hvort ráðherrann eða sveitarfélögin leggja til stjórnarmennina. Þá er það 7. gr., herra forseti. Hún heitir Yfirtaka og þróun lands í eigu ríkisins. Þar segir, með leyfi forseta: „Félagið skal með sérstökum samningi við ráðherra taka við landi í eigu ríkisins ásamt þeim réttindum og skyldum sem því tengjast og telst það hluti af hlutafjárframlagi ríkisins.“ Aðeins seinna segir: „Félagið skal annast þróun landsins í samvinnu við skipulagsyfirvöld með það að markmiði að hámarka virði landsins og uppbyggingarmöguleika þess eins og kostur er.“ Þarna er sem sagt verið að lýsa hlutverki félagsins sem fasteignabraskara ríkisins. Svo vitum við náttúrlega ekkert hvort staðið verður við þetta. Í gær sáum við dæmi um að Reykjavíkurborg stóð ekki við skilyrði í samningi sem ríkið gerði í einhverju óðagoti við Reykjavíkurborg um að afhenda borginni land undan sjálfum Reykjavíkurflugvelli, sameign landsmanna. Það er líklega of snemmt að segja til um hvort það sama á við um þennan samning þótt dæmin séu því miður orðin æði mörg um að borgin fari sínu fram og ríkið, sérstaklega þessi ríkisstjórn, virðist einfaldlega ekki hafa hugmynd um hvað það er að skrifa undir í samskiptum sínum við borgina, sérstaklega í samgöngumálum, þar sem hvað eftir annað kemur á daginn að samgönguráðherrann kemur af fjöllum þegar borgin fer að útskýra hvað hann hafi verið að skrifa undir. En þetta er ekki búið, herra forseti. Félagið hefur auknar heimildir, eins og útskýrt er í öðrum greinum, t.d. heimildir til lántöku, með ríkisábyrgð, og heimildir til að stofna dótturfélög þannig að félagið getur farið að skipta sér, fjölga sér, og búa til ný dótturfélög undir þessu ríki, svona undirríki þessa nýja ríkis í ríkinu. Það gerir félagið, að því er virðist, algerlega án aðkomu þingsins, enda er tilgangurinn með þessu, það fer ekkert fram hjá þeim sem lesa frumvarpið, að búa til sjálfstætt kerfi sem er óháð ákvörðunartöku og óháð því að þurfa að sitja undir einhverjum ákvörðunum kjósenda eða stjórnmálamanna. Það er því kannski ekkert til að vera hissa á að félagið hafi heimild til þess að fjölga sér og búa til dótturfélög, væntanlega í sama tilgangi. En þá að greinargerðinni, herra forseti. Þar er stuttlega farið yfir markmið frumvarpsins í heild, hvers vegna menn eru að þessu, reynt að útskýra það áður en farið er í hverja grein fyrir sig. Í greinargerðinni segir m.a.: „Með þeim aðgerðum sem koma fram í sáttmálanum […]“ Hvaða sáttmála? spyr hæstv. forseti eflaust. Það er sáttmálinn sem er hér alls staðar undirliggjandi, svokallaður samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins. Með aðgerðunum sem koma fram í sáttmálanum er ætlunin að takast á við aukna umferð á höfuðborgarsvæðinu og aðrar umferðartengdar tafir. En nei, hvað kemur svo í ljós þegar við förum að skoða hvernig á að gera þetta, eins og í glænýrri skýrslu um borgarlínuna, þar sem loksins er leitast við að útskýra fyrir almenningi hvernig hún eigi að vera? Þar er ekki ætlunin að greiða fyrir umferð [[Forseti hringir.]]heldur að þrengja að henni. Herra forseti. Getur verið að tími minn sé liðinn? [[Forseti hringir.]]Ég er ekki einu sinni byrjaður á endinum á 1. kafla. Ég bið hæstv. [[Forseti hringir.]]forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Skal gert.
Virðulegi forseti. Þetta var ekki áhugaverð ræða og allir sem hlýddu á hana ættu vinsamlega að hunsa allt sem í henni var sagt því að það var bókstaflega allt rangt. Félagið fer ekki með lokaorð um neitt þarna því að þetta endar allt inni í samgönguáætlun og fjárlögum þingsins. Þegar búið er að gera áætlanir, eins og Vegagerðin gerir áætlanir og skipulög, þá endar það alltaf inni í þinginu. Það kemur mjög skýrt fram í nefndaráliti meiri hluta þannig að það sem var dylgjað hérna til að byrja með um að kjörnir fulltrúar væru að afsala sér einhverju valdi er einfaldlega ósatt, það er ekkert mikið flóknara en það. Allir sem ættu að vita eitthvað um hvernig þetta virkar ættu að vita betur en við þurftum að hlusta á þetta.
Þetta var engin spurning.
Hv. þingmaður kýs að svara ekki andsvarinu.
Jú, ef þú ætlar að orða það svona.
Þingmanninum er það frjálst. Hann er ekki neyddur til að fara í pontu ef hann vill það ekki.
Herra forseti. Fyrst hæstv. forseti orðar þetta svona þá kem ég hér einfaldlega til að benda á það að hv. þingmaður hafði engar spurningar fram að færa og engin rök. Ég fór hér yfir frumvarpið sjálft. Ég las upp úr greinum þess og lýsingu í frumvarpinu sjálfu á hvaða markmiðum því væri ætlað að ná og hvert hlutverk félagsins væri. Svoleiðis að þegar hv. þingmaður kemur hér og neitar einfaldlega að horfast í augu við þær staðreyndir sem birtast í frumvarpinu sjálfu og spyr engra spurninga er litlu við það að bæta.
Virðulegur forseti. Reyndar er þetta andsvar, það þarf ekki að vera spurning í því. Fólk sem kannast við hvernig þetta ferli gengur allt, og það endar einmitt í samgönguáætlun eða fjárlögum, veit að það er endapunkturinn, sama hvað stendur í lögunum.
Forseti vill ítreka að þingmönnum er fullfrjálst að hafna því að taka til máls og ekkert við það athuga.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta og ég biðst afsökunar ef ég virtist vera að gagnrýna hann áðan. Hæstv. forseti stjórnar þessum fundi ágætlega en það er erfitt við að eiga þegar hv. þingmenn haga sér með þeim hætti sem hv. fyrirspyrjandi, ef fyrirspyrjanda skyldi kalla, gerði áðan. Ég hvet hv. fyrirspyrjanda þó einfaldlega til þess að kynna sér málið, þó ekki væri nema að lesa frumvarpið og lesa í því hver eru markmið félagsins, hvaða valdheimildir það hefur og hvernig það á að starfa. Þá rennur þetta vonandi allt saman upp fyrir hv. þingmanni.
Virðulegur forseti. Það er til skammar hversu lítið af framkvæmdafé hefur farið til nýframkvæmda á höfuðborgarsvæðinu á síðustu árum. Ég held að ég fari örugglega rétt með, samkvæmt skriflegu svari sem ég fékk frá samgönguráðherra fyrir að verða rúmu ári, að um 16–17% af nýframkvæmdafé hafi runnið til höfuðborgarsvæðisins alls, þar sem um 70% íbúa búa og örugglega 95% allra ferðamanna fara um. Það er einfaldlega til skammar. Það byggist á þeirri aðferðafræði sem hingað til hefur verið fylgt við uppbyggingu samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu. Ég vona að nú verði breyting á með því breytta fyrirkomulagi sem við erum að fara í hér. Í september síðastliðnum var skrifað undir samkomulag við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og ég vil meina að það sé tímamótasamkomulag. Það er kannski ágætt að halda því til haga - af því að hér hafa ræðumenn svolítið mikið farið yfir það og verið mikið í mun að ræða um meiri hlutann í borgarstjórn Reykjavíkur og vissulega er Reykjavík höfuðborgin okkar - að þetta samkomulag var gert við öll sveitarfélög höfuðborgarsvæðisins, þ.e. Garðabæ, Hafnarfjörð, Kópavogsbæ, Mosfellsbæ, Reykjavíkurborg, Seltjarnarnesbæ og reyndar er Kjósarhreppur líka með í svæðisskipulaginu sjálfu sem gerir einmitt ráð fyrir þessari uppbyggingu. Markmiðið með samkomulaginu er að stuðla að greiðum, skilvirkum, hagkvæmum og öruggum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu með jafnri uppbyggingu innviða allra samgöngumáta. Jafnframt er markmiðið að vinna að loftslagsmarkmiðum stjórnvalda um sjálfbært kolefnishlutlaust borgarsamfélag. Því verður helst náð með eflingu almenningssamgangna, deilihagkerfis í samgöngum og bættum innviðum fyrir aðra vistvæna samgöngumáta. Lykilatriðið er auðvitað að bæta umferðarflæði á höfuðborgarsvæðinu. Það eru lífsgæði fólgin í því að minnka þann tíma sem íbúar höfuðborgarsvæðisins sitja í bíl á leið milli staða. Það er mikilvægt að íbúar hafi raunverulegt valfrelsi um það hvaða samgöngumáta þeir velja. Þess vegna er mikilvægt að betrumbæta hina hefðbundnu stofnvegi en jafnframt að tryggja öruggar og góðar leiðir fyrir gangandi og hjólandi og efla almenningssamgöngur. Frumvarpið sem við ræðum hér er hluti af þeim pakka að láta þetta samkomulag verða að veruleika. Því er ætlað að halda utan um þær framkvæmdir sem tilgreindar eru í þessu samstarfi. Ég held að það sé alveg gríðarlega mikilvægt að það sé gert með einmitt þessum hætti, því að það er einfaldlega þannig að höfuðborgarsvæðið allt er eitt atvinnusvæði. Hér flæðir fólk á milli. Þess vegna er nauðsynlegt að vinna saman að því að byggja upp samgöngur á milli þeirra sveitarfélaga sem hér eru. Það var gert með svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins til ársins 2040. Ég tók sjálf þátt í þeirri vinnu frá upphafi og til loka hennar. Sú vinna stóð yfir tvö kjörtímabil. Þar voru tveir þátttakendur úr sveitarstjórnum frá öllum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, bæði fulltrúar meiri og minni hluta. Þannig komu að þeirri vinnu kjörnir fulltrúar úr allflestum flokkum en að sjálfsögðu ekki Miðflokknum því að hann var ekki til á þessum tímapunkti. Svæðisskipulagið var samþykkt í öllum sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu. Það hefur verið töluvert rætt um að þetta sé framtíðin og því fylgi mikil óvissa. Ég hjó eftir því t.d. að hv. þm. Birgir Þórarinsson talaði um að þetta væri allt mikil óvissa, allt óskrifað inni í framtíðina. Já, framtíðin er óvissa. Við getum ekki sagt skýrt hvernig hlutirnir verða í framtíðinni en niðurstaðan hérna er byggð á bestu mögulegu gögnum og þekkingu og lýðræðislegu samtali um það hvernig við bætum best samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Þá er líka mikilvægt að horfa til þess að við erum að horfa inn í framtíðina. Þetta eru ekki bara samgöngumannvirki sem eiga að þjónusta okkur, fólk eins og það sem skipar þennan sal, og höfuðborgarsvæðið eins og það lítur út í dag. Við erum að horfa til ársins 2040 þegar um 70.000 fleiri munu búa á svæðinu. Tímarnir breytast og mennirnir með. Þegar skoðaður er vilji kynslóðanna er töluverð breyting á því hvernig fólk hugsar um samgöngur. Ég hygg að flestir sem hér hafa talað í dag tilheyri annaðhvort svokallaðri „baby boomers“ kynslóð, virðulegur forseti, ég veit ekki alveg hvernig ég á að þýða það á íslensku, eða X-kynslóðinni, þar sem bíllinn er stöðutákn. Það verður líka að viðurkennast að það hefur oft skipt karlmenn meira máli en kvenmenn að bíllinn er raunverulegt stöðutákn. Það þekkist úr öllum sálfræðirannsóknum. Það er aftur á móti þannig að næstu kynslóðum, sem hafa verið nefndar Y- og Z-kynslóðirnar, er alveg sama um bílinn. Hann er bara farartæki til að komast á milli staða og þessar kynslóðir vilja hafa aðgang að slíku farartæki. Þær vilja líka hafa aðgang að hjóli, hlaupahjóli og almenningssamgöngum, allt í bland. Þær hafa í minni mæli þörf fyrir stór einbýlishús, stóra garða og tvo til þrjá bíla í portinu fyrir framan. Þessar kynslóðir gera einfaldlega aðeins aðrar kröfur. Þess vegna er svo mikilvægt, þegar við ræðum skipulagsmál sem eru til langrar framtíðar, skipulag sem stendur um langa tíð, að horfa á breyttan vilja fólks. Þá kem ég aftur inn á það sem ég sagði áðan, fjölbreytni og valfrelsi. Það er enginn að segja að allir hér inni þurfi að hoppa upp í strætó og fara að taka borgarlínuna þegar hún kemur. Meira að segja er kosturinn sá að meira pláss verður á götunum fyrir þá sem velja einkabílinn þegar borgarlínan er komin og fleiri fá tækifæri til að nota þann samgöngumáta sem þeir vilja raunverulega nota. Í þessari umræðu hafa fallið ýmis orð um að þetta hafi ekki gengið. Búið sé að prófa þetta og Ísland sé einhvern veginn allt öðruvísi en öll önnur samfélög í vestrænum heimi og þótt víðar væri leitað. Hér bara gangi ekki að fara í strætó. Milljarðar á milljarða ofan hafi verið settir í það og ekkert breytist, það séu alltaf einungis þessi 4% sem taka strætó. Þess vegna, virðulegur forseti, ætla ég að fá að fara yfir nokkrar tölur. Fjöldi farþega Strætós á hvern íbúa á höfuðborgarsvæðinu jókst um 22% á árunum 2011–2017. Bílaumferð jókst jafn mikið, um 21%. Getum við þá ímyndað okkur hvað bílaumferðin hefði aukist mikið ef almenningssamgöngur hefðu ekki verið í boði? Árið 2009 fór hver íbúi að meðaltali 37 sinnum með strætisvagni en sú tala var orðin 54 ferðir árið 2017. Fastanotendur Strætós voru 14.899 árið 2017 sem er þreföldun frá 2011, þá voru þeir aðeins um 5.000. Þegar teknar eru helstu umferðaræðar stóð bílaumferð á Kringlumýrarbraut nánast í stað á árunum 2011–2017. Aftur á móti sýndi talning á bílaumferð í gegnum Fossvog og yfir Elliðaár aukningu um 40% á sama tímabili. Farþegum í strætisvögnum hefur fjölgað á báðum þessum leiðum, um 11,6% á Kringlumýrarbraut og 20,3% í gegnum Fossvog. Virðulegur forseti. Ég fór áðan í andsvar við hv. þingmann. Gjarnan þegar ég ræði um málefni Strætós segist fólk alltaf sjá strætisvagna akandi um tóma, einungis örfáar hræður séu í þeim. Það er alveg eins með vegina okkar. Stundum eru þeir stappfullir af bílum og stundum eru bara örfáir þar. Það er örugglega alveg eins með vatnið okkar sem rennur í gegnum leiðslurnar, stundum eru allir að nota vatnið og stundum ekki. Þannig er einfaldlega þjónusta af þessu tagi. En ef við lokum á hana þá notar hana enginn. Þá getum við farið í umræðuna um það hvað þurfi til að ná enn meiri árangri í almenningssamgöngum. Hvað þurfum við að gera til að fá fleiri til að nýta sér þær? Rannsóknir hafa sýnt að tíðnin skiptir langmestu máli, það hversu oft vagninn kemur þegar fólk er á ferðinni. Þar á eftir koma gæði leiðakerfisins og svo ferðatíminn. Hvað ganga hugmyndir um borgarlínu út á? Að auka tíðnina, fara oftar með minna bili á milli og auka hraðann vegna þess að það er auðvitað þannig að í umferðarmannvirkjunum okkar sitja strætisvagnarnir alveg jafn fastir og einkabílarnir í sultunni, eins og ég hef gjarnan kallað það þegar umferðin er hvað mest, reyndar með nokkrum undantekningum og hverjar eru þær? Það eru þessir svokölluðu rauðu dreglar. Ég veit ekki hvort einhver er raunverulega á móti þeim. Ég hef alla vega ekki heyrt marga tala um það. En borgarlínan er raunverulega rauðir dreglar fyrir strætó víðar á höfuðborgarsvæðinu, hraðari og betri almenningssamgöngur. Það er ekkert rosalega flókið. Þó að margir hafi viljað kasta því fram að þetta sé algerlega óútskýrt og enginn viti um hvað verið sé að ræða er það ekki satt. Bæjarfulltrúar á höfuðborgarsvæðinu vita nákvæmlega um hvað verið er að ræða og bæjarfulltrúar á síðasta kjörtímabili vissu það líka nákvæmlega. Sérfræðingar sem hafa unnið að þessum málum og þekkja til samgöngumála vita nákvæmlega hvað er um að ræða. Fólk velur bara að segja að þetta sé algerlega óútfært og enginn viti um hvað málið snýst í rauninni. En þá er líka ágætt að huga að því að ef við erum ekki alveg á móti almenningssamgöngum og fólk vill raunverulega hafa almenningssamgöngur, því að ég hef ekki heyrt marga segja að þeir séu alveg á móti þessu og vilji leggja niður Strætó, má velta fyrir sér hver helsti rekstrarkostnaðurinn hjá Strætó er. Hann er eins og hjá flestum fyrirtækjum á Íslandi mannafli. Þar á eftir koma olía og tæki. Og hvað þýðir það? Þegar strætó situr fastur með strætóbílstjóranum, tækjum og tólum og eyðir olíu er það auðvitað stóri hlutinn í rekstrarkostnaði. Það er búið að reikna út að í hvert skipti sem við náum að auka meðalhraða strætisvagns á leiðinni sparast umtalsverðir fjármunir. Það er bara einföld hagfræði. Reyndar sagði einhver áðan - ég held að ég hafi það rétt eftir, virðulegur forseti, að það hafi verið hv. þm. Birgir Þórarinsson, hann er í salnum, ég bið hann afsökunar ef ég hef rangt eftir - eitthvað á þá leið: Það á bara að fara í þessa uppbyggingu, sama hvað menn segja.
Það er rangt.
Er það rangt? Ég held að þú hafir sagt það. En ég ætla að segja: Já, það á að fara í þessa uppbyggingu og það er sama hvað Miðflokkurinn segir því að hann er eini flokkurinn sem hefur talað skýrt á móti þessari uppbyggingu. Borgarlínan kostar töluverða fjármuni, allt of mikið segja einhverjir. Samgöngumannvirki kosta gríðarlega fjármuni. Þegar farið er í hagfræðigreiningu á því hvað er hagkvæmast að gera er örugglega hagkvæmast að vera eitthvert svona Kínaveldi og byggja upp einhverjar lestir og henda öllum inn í þær og segja: Þú hefur ekkert val um það hvernig þú átt að fara milli staða. Það væri örugglega hagkvæmasta leiðin. Dýrasta leiðin er aftur á móti að halda bara áfram að byggja hér göng, mislæg gatnamót og fjölga akstursstefnum í allar áttir. Það er langdýrast. Leiðin sem var farin í þessu aðalskipulagi var einhvers konar blönduð leið þar sem fólk fær að velja hvaða leið það notar. Við ætlum að hafa öflugt stofnvegakerfi en við ætlum líka að hafa öflugar almenningssamgöngur. Það er hagkvæmni í því fólgin. Það er einfaldlega hagkvæmasta leiðin. Svo þurfum við að sjálfsögðu líka að auka virka samgöngumáta og við sjáum það á Hjólað í vinnuna og á góðviðrisdögum að fólk er raunverulega að nota hjól sem samgöngumáta. Það er ekki lengur aðeins sport einhverra skrýtinna, miðaldra karla í latexbuxum. Það er raunverulegur samgöngumáti. Þegar talað er hér um kosningaloforðin segi ég: Já, ég lofaði þessu fyrir kosningar. Ég lofaði borgarlínu fyrir kosningar. Félagar mínir í meiri hlutanum í Mosfellsbæ gerðu það sama og það gerðu bæjarfulltrúar í öllum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Það er kannski gaman að geta þess, ég efast um að margir viti það, hvaða sveitarfélag var það fyrsta sem breytti aðalskipulagi til að fella inn skipulag borgarlínu. Vill einhver giska? Það var Garðabær. Garðabær var fyrsta sveitarfélagið sem gerði breytingu á aðalskipulagi til að setja inn stoppistöðvar fyrir borgarlínu og gera ráð fyrir henni, þannig að allt tal um að borgarlína sé bara hugarfóstur borgarstjórans í Reykjavík er rugl og þvæla. Hann styður hana sem og meiri hlutinn í Reykjavík og það gera líka meiri hlutarnir í allflestum sveitarfélögunum í kringum okkur og ekki aðeins meiri hlutinn heldur flestir sveitarstjórnarfulltrúar sem hafa komið að verkefninu. Það er fagnaðarefni að við séum komin á þennan stað en við erum ekki komin alla leið. Við þurfum að klára þetta félag. Svo að sjálfsögðu þurfum við að setja fjármagn í uppbygginguna. Þá minni ég aftur á það sem ég sagði í upphafi: Það er skammarlegt hve lítið fé hefur farið til samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu. Það er skammarlegt og nú hlýtur að vera kominn sá tími að við þurfum að efla samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Það skulum við gera í góðu samstarfi við sveitarfélögin á svæðinu með því að virða þann sáttmála sem skrifað var undir og vinna að því að auka framkvæmdastig og bæta lífsgæði fólks á höfuðborgarsvæðinu.
Samkvæmt ritrýndri grein sem forseti rakst á er íslenska heitið yfir „baby boomers“ uppgangskynslóðin. Sú kynslóð er fædd á árunum 1943–1960.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þetta orð sem kom hér fram. Ég veit eiginlega ekki alveg hvar ég á að grípa niður fyrst vegna þess að svo margt kom fram í þó stuttri ræðu hv. þingmanns sem þarf athugunar við að ég kem því ekki fyrir í einu andsvari. Mig langar fyrst að vekja athygli þeirra sem eru að horfa á ummælum sem hv. þingmaður lét falla áðan sem voru á þessa lund: Skoðanir Miðflokksmanna í málinu skipta ekki máli, þeir eru einir á móti því. Nú þarf ég að spyrja hv. þingmann - og þetta er væntanlega til á upptöku, herra forseti, þannig að ég vænti þess að það komi þá í ljós - fyrir hönd allra þeirra sem eru að horfa á útsendinguna: Er það túlkun hv. þingmanns á lýðræðinu, að þeir sem eru ekki sammála henni skipti engu máli, að skoðanir þeirra skipti ekki máli? Er það þannig sem hv. þingmaður lítur á lýðræði, að það sé bara tekið frá fyrir einhvern ákveðinn hóp sem er á réttri skoðun? Þessu verðum við að fá svar við, herra forseti. Það kom fram í máli hv. þingmanns að það yrðu bara lagðir rauðir dreglar út um alla borg og strætó myndi renna eftir þeim eins og ekkert væri. Þá verð ég að spyrja hv. þingmann: Hvar eiga þessir rauðu dreglar að vera og á hvers kostnað? Aðalæðarnar í Reykjavík eru í mjög þröngu umhverfi og ekki gott að koma fyrir þar aukaakrein nema þá að ryðja niður húsum eins og t.d. blokkinni á horni Lönguhlíðar og Miklubrautar, sem er verðlaunaður arkitektúr frá 1947. Er það það sem hv. þingmaður vill gera og leggja þar rauðan dregil fyrir strætó í staðinn? Þessu þarf líka að svara, herra forseti. Ég óska svars núna.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að útskýra orð mín ef þau misskildust með þeim ótrúlega hætti sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson fór með áðan. Ég hafði eftir úr ræðu annars þingmanns: Það á bara að fara í þessa uppbyggingu, sama hvað menn segja. Það sem ég sagði í þeim efnum er já, það á að fara í þá uppbyggingu, sama hvað Miðflokkurinn segir í þessum sal vegna þess að hann hefur látið í það skína í ræðum að þetta sé bara hugarfóstur einhvers eins manns eða meiri hlutans í Reykjavík og enginn raunverulegur vilji sé fyrir þessum framkvæmdum. Það sem ég reyndi að fara yfir í ræðu minni, og ég vona að það hafi skilist, er að uppbygging borgarlínu hefur verið til umræðu í fjölda ára í öllum sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu og hjá öllum helstu verkfræðistofum og sérfræðingum á sviði skipulags- og samgöngumála. Þetta er niðurstaðan og ég fagna mjög því lýðræðislega samtali sem átt hefur sér stað á síðustu árum sem gert hefur hugmyndina jafn góða og hún er í dag. En þar með er ég ekki að segja að einhver megi ekki vera á móti og ég ber fulla virðingu fyrir því og það er ágætt að hér sé flokkur sem taki það skýrt fram að hann sé á móti borgarlínunni. Það hefur komið fram mjög skýrt í máli flokksins. Á hvers kostnað á að leggja rauða dregla? Á kostnað samfélagsins vegna þess að samgöngumannvirki eru á kostnað samfélagsins. Það er alveg sama hvort það er hjólreiðastígur eða akvegur fyrir einkabílinn eða fyrir strætó, hann er á kostnað samfélagsins. Hv. þingmaður kom inn á það hvernig á að koma borgarlínunni fyrir á höfuðborgarsvæðinu. Það er útfært í deiliskipulagi hvers svæðis fyrir sig. Það er misjafnt eftir sveitarfélögum og misjafnt eftir stöðum á höfuðborgarsvæðinu. Sums staðar verður auðvelt að koma þessu fyrir, annars staðar verður það erfitt, alveg eins og bættum samgöngumannvirkjum. Það er ekkert flókið að breyta samgöngum inni í þéttri byggð en þegar okkur fjölgar þurfum við að finna leiðir til að nýta betur rýmið. Það er það sem tillagan gengur út á.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður hefur greinilega misskilið mig á fleiri en einn hátt, það er auðvelt. Þegar ég sagði á hvers kostnað þá meinti ég á kostnað hvers sem hefur plássið. Hver á að láta plássið eftir fyrir rauða dregilinn? Hver á að láta það eftir á Miklubrautinni milli Snorrabrautar og Kringlumýrarbrautar? Hver á að láta það eftir milli Kópavogs og Reykjavíkur? Hver á að láta plássið eftir? Hvaða tegund af samgöngum á að láta plássið eftir? Síðan verð ég að spyrja einnar spurningar, lykilspurningar, vegna þess að það hefur ekki fengist svar við henni. Hvað er borgarlínan? Nú veit ég að formaður stjórnmálaflokksins sem hv. þingmaður tilheyrir veit ekki hvað borgarlínan er. Þá langar mig að spyrja einnar aukaspurningar: Hefur hv. þingmaður sagt formanni sínum hvað borgarlínan er og getur hún þá sagt okkur það líka?
Virðulegur forseti. Það er gott að hv. þingmaður útskýri nákvæmlega hvað hann var að spyrja um, á hvers kostnað. Hv. þingmaður var raunverulega að spyrja á kostnað hvaða annars samgöngumáta rauði dregillinn ætti að koma, svo það sé skýrt. Ég heyri þetta víða í umræðunni, fólk er mjög hrætt við að taka eigi götur þar sem einkabíllinn getur keyrt í dag og leggja undir strætó. Ég held að það sé ekki meginreglan í lagningu borgarlínu. Á flestum stöðum er þetta hugsað sem aukarými en það kann vel að vera að á einhverjum stöðum verði teknar akreinar frá. En það er auðvitað misjafnt eftir hverju svæði fyrir sig. Það er deiliskipulagsmál í hverju hverfi fyrir sig hvernig það er gert. Hv. þingmaður nefndi Kópavog. Það eru hugsaðar almenningssamgöngur á brú á milli Fossvogs og Kópavogs sem dæmi. Ég get sagt honum hvernig þetta á að vera uppi í Mosfellsbæ. Þar á að fara í gegnum Blikastaðalandið þar sem er nægt rými. Verkefnið er auðvitað mjög mismunandi. Sums staðar er það auðvelt en sums staðar flóknara. Ég eyddi öllum tímanum í að segja þetta en hefði auðvitað átt að útskýra hvað borgarlínan er því að ég er mjög sár yfir því að enn sem komið er sé fólk ekki farið að átta sig á borgarlínu. [[Forseti hringir.]]Borgarlína er fyrst og fremst almenningssamgöngur sem [[Forseti hringir.]]keyra í sérrými. Það er stutta útgáfan af því.
… talað um það á eftir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðuna. Ég verð að viðurkenna að ég legg alltaf við hlustir þegar hún fjallar um mál af þessu tagi. Hún býr að mikilli og góðri reynslu sem sveitarstjórnarmaður í Mosfellsbæ, í hinu fagra bæjarfélagi þar. Það er líka áhugavert að hlusta á hana vegna þess að hún varpar með vissum hætti ljósi á hið svolítið sérstaka samband sem ríkir á milli sveitarfélaganna í kringum Reykjavík sem eru að mestu leyti með meiri hluta Sjálfstæðisflokksins í stjórn. Meiri hlutarnir þar eru í þessu sérkennilega sambandi við meiri hlutann í Reykjavík sem er leiddur af Samfylkingunni og borgarstjóra Samfylkingarinnar en skipulagsmálin eru í höndum Pírata. Þetta er ákveðin innsýn og ákveðin þversögn vegna þess að síðan er Sjálfstæðisflokkurinn í minni hluta í Reykjavík og á þar í harðvítugri baráttu við meiri hlutann sem Sjálfstæðisflokkurinn í sveitarfélögunum í kring og á landsvísu er í samstarfi við, vegna þess Sjálfstæðisflokkurinn á landsvísu er með vissum hætti að fjármagna kosningaloforð vinstri meiri hlutans í Reykjavík. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að lýsa með myndrænum hætti hvað borgarlína er og ég sé það miklu betur þegar hún hefur sagt að hún sé rauður dregill fyrir strætó. 4% nota strætó og hv. þingmaður er náttúrlega með allar þessar tölur á hreinu eins og við heyrðum, en 95–96% ferðast með fjölskyldubíl. Féð sem hér er undir skiptist þannig, eins og kemur fram til að mynda í nefndaráliti, að í framkvæmdir á stofnvegum, sem hv. þingmaður nefndi að [[Forseti hringir.]]hefðu fengið skammarlega lítið fé á undanförnum fimm árum, fara [[Forseti hringir.]]52,2 milljarðar. Síðan á nánast sama fjárhæð, 49,6 milljarðar, að fara í borgarlínu og spurningin er: [[Forseti hringir.]]Hvað fæst fyrir þá peninga? Er ekki hægt að ná þeim árangri sem [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður lýsir, að greiða fyrir almenningssamgöngum, með ódýrari hætti en að setja í það [[Forseti hringir.]]50 milljarða?
Forseti biður hv. þingmenn að gæta að ræðutíma.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er ekki bara svo að Sjálfstæðismenn séu í meiri hluta í næstum öllum sveitarfélögum í kjördæmi mínu heldur er það í öllum, svo ég fái að monta mig af því. Í velflestum sveitarfélögum hafa þeir reyndar verið þar býsna lengi, í mörgum sveitarfélögum einir í meiri hluta en líka í samstarfi við aðra flokka eins og í Mosfellsbæ við Vinstri græn, í Kópavogi og Hafnarfirði við Framsókn núna og það hefur auðvitað verið breytilegt. Auðvitað myndi ég alveg vilja að Sjálfstæðismenn væru líka í meiri hluta í Reykjavík, það er alveg á hreinu. Hv. þingmaður var að lýsa þessu sérstaka samstarfi. Ég hef langa reynslu af sveitarstjórnarstiginu og þar hafa bæjarfulltrúar og sveitarstjórnarfólk komið sér ágætlega saman um verkefni óháð því í hvaða flokki fulltrúarnir eru. Ég held reyndar að við hér á þingi gætum lært mjög margt af sveitarstjórnarstiginu. Hv. þingmaður spurði mig líka út í hlutfallið og af hverju fleiri nýttu sér ekki almenningssamgöngur eða hvort til væri ódýrari eða hagkvæmari leið til að efla þær. Ég var að reyna að koma inn á það í ræðunni og viðurkenni að þegar ég fór fyrst inn í verkefnið fyrir mörgum árum var ég ekki sannfærð um að það væri leiðin. En þegar búið var að fara yfir alla kosti og meta kostnaðinn við þá samgöngumannvirkjauppbyggingu sem þarf til að halda hér ferðatímanum innan tilhlýðilegra marka þá er sá kostur að velja bara stofnvegina, sem kallar á göng í gegnum Öskjuhlíðina, fjölda mislægra gatnamóta og fleiri göng á höfuðborgarsvæðinu, dýrasti kosturinn. Þetta er blönduð leið og hún er hagkvæmari. Grunnurinn að því öllu er að það kostar alltaf að reka almenningssamgöngukerfi og það kostar minna ef almenningsvagnarnir fá sérrými, komast hraðar yfir og geta veitt betri þjónustu. Það er einmitt hægt að sýna [[Forseti hringir.]]fram á að þetta samkomulag er ástæðan fyrir því að allir sveitarstjórnarfulltrúarnir sem eru búnir að sitja yfir málinu í fjölda ára [[Forseti hringir.]]komust að þeirri niðurstöðu að þetta væri akkúrat rétt blanda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir svarið en ég ítreka að við erum að tala um rétt liðlega 50 milljarða í stofnbrautir samkvæmt þeirri áætlun sem liggur fyrir og er til umræðu og tæplega 50 milljarða í borgarlínu. Ég leyfi mér að vekja athygli á fjölda þeirra sem nýta sér almenningsfarartæki og fjölda þeirra sem ferðast um á fjölskyldubílum. Ég ítreka spurningu mína: Álítur hv. þingmaður ekki að það megi ná sama ávinningi, árangri eða markmiðum fyrir minna fé en þessa 50 milljarða? Ég hef auðvitað ekkert nema gott um það að segja að fólk vinni saman og við þekkjum það á Alþingi að fólk vinnur prýðilega saman þótt það sé í ólíkum flokkum og það sést nú kannski ekki síst í störfum nefnda. Það sem ég var að vekja athygli á er að núverandi borgarstjórnarmeirihluti er náttúrlega harðvítugur eins og mjög er kvartað undan honum, [[Forseti hringir.]]gjörsamlega ófær um að stjórna fjármálum og skipulagsmálin í algeru öngþveiti, með stuðningi Sjálfstæðisflokksins.
Virðulegur forseti. Eins og ég kom reyndar inn á í ræðu minni þá er það að einungis 4% nýti sér almenningssamgöngur ekki alveg rétt. 4% ferða, samkvæmt ákveðinni könnun, eru farin með almenningssamgöngum. Það er reyndar svoleiðis að það eru líka til kannanir frá Land – ráði sem benda til þess að það hlutfall sé komið upp í 7–8%. En stóra málið er auðvitað það að farþegum í strætó hefur fjölgað gríðarlega eins og ég fór yfir. Til að ná fram enn frekari fjölgun þurfum við að bæta tíðnina, þ.e. strætó þarf að fara oftar og ferðatíminn þarf að vera styttri. Til að gera það þarf hann að geta ekið í sérrými. Til þess þarf að búa til sérstakar akreinar. Þetta er sú kostnaðargreining sem kemur frá sérfræðingum hvað það varðar þannig að ég ætla ekki að fara að gagnrýna það með einhverjum hætti. En við verðum líka að horfa til þess að þó að allt of litlir fjármunir hafi farið til samgöngumannvirkja á síðustu misserum hafa þeir nær eingöngu farið til uppbyggingar samgöngumannvirkja [[Forseti hringir.]]sem nýtast nánast eingöngu fyrir einkabíla. Það er aðeins á síðustu árum sem við höfum séð auknar framkvæmdir hvað almenningssamgöngur og [[Forseti hringir.]]aðra virka samgöngumáta varðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur ræðuna. Mér þótti hún æðisérstök á köflum og það var gaman að hlusta á hv. þingmann fara yfir það að í Kraganum væri orðið hálfpúkó fyrir fólk að hafa hús, bíl og garð, það væri á undanhaldi. Ég er ekki viss um að margir séu þeirrar skoðunar á Seltjarnarnesi og í Garðabæ, svo dæmi sé tekið. En til að leiðrétta allan misskilning þá er enginn misskilningur um að þetta séu órar eins manns, eins og ég held að hv. þingmaður hafi orðað það. Þetta er kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík. Það liggur fyrir. En það er alveg greinilegt að talsmaður Sjálfstæðisflokksins á Alþingi hvað almenningssamgöngur og uppbyggingu vegakerfisins og samgöngukerfisins á höfuðborgarsvæðinu varðar er algjörlega fastur á þeirri skoðun. Mig langar til að spyrja hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur tveggja spurninga. Í fyrsta lagi: Hefur þingmaðurinn séð rekstraráætlun fyrir svokallaða borgarlínu eftir að rekstur hennar hefst? Þá væri áhugavert að vita, ef svo er, hvort sveitarfélögin sjái fram á að þurfa að bæta í meðgjöf með þessu almenningssamgöngukerfi frá því sem núna er gagnvart Strætó. Hin spurningin er mjög afmörkuð og einföld: Verður akreinum á einhverjum svæðum fækkað frá því sem nú er, sem fjölskyldubíllinn hefur til notkunar í dag? Er áætlað í fyrsta áfanga borgarlínu að fækka akreinum á einhverjum hluta veglínunnar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla að byrja á því að segja að mér finnst ekki púkó að búa í einbýlishúsi og vera með garð. Ég bý þannig sjálf. Það sem ég sagði áðan var að þegar horft er til framtíðar og á vilja næstu kynslóða er hann aðeins öðruvísi en vilji kynslóðanna í dag. Það er eitt af því sem ég lagði mikið upp úr sem formaður skipulagsnefndar í Mosfellsbæ, að við ætluðum einmitt líka að bjóða upp á þannig lausnir, vera með einbýlishús og garð og stór bílastæði fyrir framan þau því að við viljum líka að fólk geti valið hvernig það býr. Við vitum núna að fleiri að kjósa líka fjölbýli, deilibílahagkerfið og þess háttar og vilja ekki láta jafn mikla fjármuni liggja í fasteignum eða bifreiðum. Kosningaloforð, þetta var mitt kosningaloforð.
Það var ekki spurning.
Nei, en ég fullyrði það hér, það getur vel verið að einhverjir aðrir hafi líka lofað því en ég lofaði því líka. Hef ég séð rekstraráætlun fyrir borgarlínuna eftir að rekstur hefst? Ég hef séð sviðsmyndir af því og ég þekki mjög vel til reksturs Strætós þar sem ég var þar lengi stjórnarformaður. Borgarlínan er ekkert alveg nýtt lag af almenningssamgöngum. Það þýðir auðvitað að leiðir sem eru í dag svokallaðar stofnleiðir færast yfir í þetta kerfi. Þær verða hagkvæmari í rekstri þegar þær geta ekið óhindrað á sérakreinum. En það að bæta tíðnina kostar auðvitað meira. Hv. þingmaður spyr: Þarf að bæta í meðgjöf? Þar vil ég koma inn á atriði sem mér finnst alveg gríðarlega mikilvægt. Mér finnst gríðarlega mikilvægt að þingheimur skilji að almenningssamgöngur eru ekki skilgreint verkefni sveitarfélaga. Það er ekkert í lögum sem segir að sveitarfélögin eigi að reka þær. Í öllum borgarsamfélögum í kringum okkur er rekstur svona þjónustu samstarf ríkis, sveitarfélags eða þriðja stjórnsýslustigsins sem þar er á milli. Það er þar af leiðandi fullkomlega eðlilegt að bæði ríki og sveitarfélög komi að þeim rekstri, eins og hefur reyndar verið gert en með allt of litlu framlagi að mínu viti. [[Forseti hringir.]]En ég geri ráð fyrir því að það framlag sem fer til almenningssamgangna á næstum misserum nýtist mun betur þegar [[Forseti hringir.]]þjónustan er bætt og fleiri kjósa að nýta sér þá leið.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði að spyrja um allt annað í seinna andsvari en ég verð eiginlega að fylgja eftir spurningu til hv. þingmanns. Ég þakka auðvitað fyrir fyrra svar en skildi ég það rétt að hv. þingmaður, með alla þá vinnu sem hún hefur lagt í að setja sig inn í þessi mál, hafi ekki séð rekstraráætlun fyrir almenningssamgöngukerfið á höfuðborgarsvæðinu, að einungis hafi verið sýndar einhverjar sviðsmyndir? Liggur engin rekstraráætlun fyrir þannig að sveitarfélögin geti áttað sig á hvort þau sjái fram á verulega aukin fjárútlát eða ekki? Getur þetta hreinlega verið? Sviðsmyndir? Þetta hljómar eins og eitthvað sem hv. borgarstjóri myndi kalla rekstraráætlun en ég trúi því varla að ég sé að heyra þetta frá fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í málefnum almenningssamgangna og samgöngukerfis höfuðborgarsvæðisins. Vill hv. þingmaður vinsamlega staðfesta við mig að ekki liggi fyrir rekstraráætlun eftir að borgarlínumarkmiðum hefur verið náð, náist þau einhvern tíma. Getur það hreinlega verið?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur. Ég heyri að honum er mjög brugðið að ég skuli tala um einhver framtíðarfræði eins og sviðsmyndir, eins og það sé ofboðslega púkó. Rekstraráætlun er án efa til, þó að ég viðurkenni að ég hafi ekki komið að henni þegar ég vann við skipulagið. Eins og ég var að útskýra fyrir hv. þingmanni áðan er þetta auðvitað ekkert nýtt apparat sem er öðruvísi en almenningssamgöngur og Strætó eru í dag. Við sjáum það í rekstri Strætós að þegar rauði dregillinn verður til og strætisvagninn kemst óhindrað áfram sparast umtalsverðir fjármunir þannig að þegar til er mannvirki sem getur tekið á móti þessum vögnum, þeir geta jafnvel verið stærri og tekið fleiri farþega sem borga þar af leiðandi meira, verður hagkvæmnin meiri. Það höfum við dæmi um frá mörgum borgarsamfélögum í kringum okkur. Við getum séð nákvæmlega hvernig slík þróun er. Ég efast ekki um að í þessu ágæta samstarfi Vegagerðarinnar og sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu séu til rekstraráætlanir en þær miðast auðvitað alltaf við það hversu hratt verður farið í þessa uppbyggingu.
Hæstv. forseti. Við ræðum ágætismál og góð umræða hefur verið hér í kvöld. Ég ætla að taka aðeins annan pól í hæðina og byrja í heimabæ mínum. Á Akureyri er talað um að það taki að meðaltali sjö mínútur að fara á milli staða. Þar kemur reyndar annað til, bærinn er frekar lítill. Reyndar eru fleiri brekkur á Akureyri en í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu. Annað sem ég vil telja til tekna er að frítt er í strætó og það eru gjaldfrjáls bílastæði. Ég nefni þetta vegna þess að það er verið að tvinna saman það að halda flæði umferðar nokkuð ágætu og að bjóða upp á valmöguleika eins og að hafa frítt í strætó. Ég veit ekki til þess að það hafi verið í boði á höfuðborgarsvæðinu. Þaðan af síður held ég að það hafi verið í boði á höfuðborgarsvæðinu að hafa gjaldfrjáls bílastæði, svokölluð klukkustæði sem hafa virkað vel, meira að segja mjög vel í mörgum borgum sem eru af svipaðri stærð og Reykjavík. Þó hefur sú leið ekki verið farin. Á Akureyri hefur þeim líka fjölgað sem nýta sér reiðhjól, bæði knúin rafmagni og svo þessi gömlu góðu fótstignu. Einnig sjást fleiri og fleiri rafmagnshlaupahjól á stígum bæjarins. Gangstéttir á Akureyri eru oftast nær malbikaðar, nema niðri í miðbæ, sem gerir það að verkum að það er auðvelt að fara þar um, hvort sem fólk er á hjóli, fæti, hjólastól eða rafskutlu. Það er pláss fyrir alls konar ferðamöguleika. Eins og ég byrjaði á að tala um er ekki eins mikið um biðraðir á Akureyri og í Reykjavík og þá sérstaklega eins og eru í miðborg Reykjavíkur. Það sem mér finnst einna eftirtektarverðast er að upplifa það að koma og vinna í borginni og taka eftir því að margar opinberar stofnanir hafa flutt starfsemi sína frá miðborginni, nú síðast Hafrannsóknastofnun sem flutti úr Skúlagötu í Reykjavík til Hafnarfjarðar. Ég man í fljótu bragði líka eftir Tryggingastofnun og sýslumannsembættinu, ég held að það sé rétt munað hjá mér. Þessar stofnanir eru allar utan höfuðborgarinnar. Þær hafa gefist upp á því, ef svo má segja, að bíða eftir raunverulegum, skynsamlegum úrbótum umferðarmannvirkja, í höfuðborginni sérstaklega. Eins og kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur hefur setið á hakanum mörg undanfarin ár að gera þær nauðsynlegu úrbætur. Mér fannst ánægjulegt að sjá það í þeirri tillögu sem liggur hér fyrir að nútímavæða ætti ljósastýringarkerfið. Götuljósin í borginni eru hreint með ólíkindum. Það er furðu oft sem maður situr, á leiðinni heim á kvöldin þegar umferð er ekki þétt, og bíður og bíður eftir því að það komi grænt ljós. Það mætti fara í það sem fyrst og hefði átt að vera búið að því fyrir löngu. Það var þörf en er nú nauðsynlegt. Mig langar að nefna vegspottann sem er meðfram Hörpu. Staðan er þannig á morgnana að fólk keppist við, það eru allir auðvitað á sömu leið á morgnana, að komast yfir næstu ljós. Mig minnir að það séu þrenn ef ekki fern ljós á innan við kílómetra, ég er þess fullviss að það er á innan við kílómetra, þar sem þessum ljósum er raðað svo þétt sem gerir það að verkum að fólk hamast við að komast metra og metra. Ég hef ekki séð neinn á hjóli þarna niður frá né heldur hef ég séð nokkurn mann gangandi nema þá hlaupandi til að drífa sig til vinnu. Þetta er mjög lítið aðlaðandi svæði. Ég fagna því ef það verður líka undir þegar verið er að tala um að setja fleiri hjólastíga vegna þess að ekki veitir af. Eins og fram kom í ræðum fyrr í kvöld er auðvitað mesta óvissan um fjármögnun og rekstur þess sem snýr að borgarlínu. Í minnihlutaáliti hv. þm. Birgis Þórarinssonar segir, með leyfi forseta: „Mikil óvissa er uppi hvað varðar skipulag, framkvæmd, rekstur og fjármögnun þess hluta samkomulagsins sem snýr að borgarlínu. Vegna þess er óforsvaranlegt að ráðstafa tugum milljarða í þann hluta verkefnisins. Enn liggur engin rekstraráætlun fyrir.“ Einnig hefur komið fram í umræðunni að nokkrir, jafnvel allmargir, hafa nýtt sér almenningssamgöngur og mér finnst mjög mikilvægt að það standi okkur öllum til boða að hafa þann möguleika. Ég vitna þá enn og aftur til þess hvernig því er háttað á Akureyri. Það sem er kannski snúið á þessum tímapunkti í málinu er hversu mikið fjármagn á að nota, sérstaklega núna þegar við stöndum allt í einu frammi fyrir öðrum hlutum sem við vildum kannski frekar nota fjármagnið í. Samgöngur snúast um skipulag og þess vegna nefndi ég í upphafi það atriði að opinberar stofnanir hafa flutt starfsemi sína í nágrannasveitarfélögin. Ég held satt að segja að það hafi eitthvað með það að gera hvernig umferðarhnútarnir myndast í miðborginni vegna þess að það hefur ekki verið farið í nauðsynlegar umferðarbætur og enn á að bæta í. Ég get ekki sleppt því að minnast á áframhaldandi uppbyggingu við Landspítala við Hringbraut sem er stærsti vinnustaður landsins. En alltaf er áherslan sú að verið er að þrengja að fjölskyldubílnum. Ég segi ég það vegna þess að á sama tíma finnst mér ekki vera raunhæfur annar kostur, hann kemst alla vega ekki hátt í umræðunni. Ég rakst á skrif Hilmars Þórs Björnssonar arkitekts sem mér finnst ágæt og mig langar að vitna til þeirra, með leyfi forseta. Hann segir: „Um þessar mundir eru liðin 15 ár síðan Pétur H. Ármannsson arkitekt setti fram tillögu sína um Borgarlínu í Reykjavík. Þetta var mjög vel rökstudd hugmynd sem var í fullkomnu samræmi við þarfir Reykjavíkur og eðlilega þróun hennar í meira en 80 ár. Hugmyndin var þannig vaxin að ekki var hægt að líta fram hjá henni. Þegar aðalskipulag Reykjavíkur var endurskoðað og AR2010-2030 var gefið út var hugmynd Péturs eðlilega þar inni og fékk staðfestingu. […] Þarna var dregin upp hugmynd sem stefndi að því að gera Reykjavík að sterkri, þéttri og starfrænni línulegri borg.“ Margir í þá daga fögnuðu þessu sérstaklega. Ætlunin var á þeim tíma að þessi borgarlína „yrði komin í fullan rekstur frá Lækjartorgi inn í Skeifu innan 3–4 ára og yrði fullbyggð fyrir 2020. Þetta var einfalt, nauðsynlegt og hagkvæmt fyrir utan að vera algerlega óumdeilt. Það voru engin ljón í veginum, en þrátt fyrir það gekk þetta ekki eftir, þó ótrúlegt sé. Skipulagsyfirvöld í Reykjavík fylgdu málinu ekki nægjanlega vel eftir. Í staðinn blés þessi einfalda rökrétta hugmynd út og varð ógnarstór. Hún tífaldaðist í umfangi og varð svo stór að sveitarfélögin réðu ekki við hana og þurftu að kalla ríkið til. Hafnartorg var byggt án þess að í deiliskipulagi yrði gert ráð fyrir Borgarlínunni. Hverfisgatan var endurbyggð án þess að gert væri ráð fyrir Borgarlínunni o.s.frv.“ Óttinn var að ekkert yrði úr þessu og það olli miklum vonbrigðum. Hilmar Þór Björnsson arkitekt heldur áfram, með leyfi forseta: „Ég veit ekki hvað gerðist en það var eins og hreppapólitík hlypi í málið. Ósjálfbær sveitarfélög á jaðri höfuðborgarsvæðisins vildu vera með og menn sáu tækifæri til þess að leiðrétta skipulagsmistök með því að teygja Borgarlínuna úr 6–8 kílómetrum upp í tæplega 60, eða næstum tífalt. Ósjálfbærum jaðarsveitarfélögum á nú að bjarga með línunni í stað þess að ráðast að rótum vandans og jafna umferðarálagið á samgöngukerfinu með þekktum skipulagslegum úrræðum. Þau herfilegu skipulagsmistök að staðsetja Háskólann í Reykjavík úti í mýri án nokkurra tengsla við borgarvefinn á nú að lagfæra með Borgarlínunni. Og til þess að það sé hægt að selja þessa hugmynd er hún látin halda áfram yfir Fossvog og þá leiðina um venjulegar húsagötur í Kópavogi að Hamraborg. Og svo til þess að styrkja „farþegagrunninn“ á þessari línu var hafin mikil uppbygging í Kársnesinu og enn frekari uppbygging er fyrirhuguð í gamla miðbæ Kópavogs.“ Í mínum huga snýst þetta ekki bara um almenningssamgöngur og sérstaklega ekki eftir að ég las þessi skrif Hilmars Þórs. Í mínum huga snýst þetta miklu frekar um aðferðafræðina sem hér er stunduð, að skattgreiðendur eigi að borga borgarlínuna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hún nefndi fyrirkomulagið á Akureyri. Ef ég hjó rétt eftir var hv. þingmaður að vísa í það að þar væri gjaldfrjálst í strætó, ekki satt? Já. Þá langar mig að geta þess að til eru ýmsar rannsóknir um það hvort gjaldfrjálsar almenningssamgöngur skili tilætluðum árangri. Ég átta mig á því að þróunin er jákvæð á Akureyri og víða hafa verið gerðar rannsóknir sem sýna að notkunin eykst, alla vega tímabundið. Það eru líka ókostir við það. Þar hefur verið nefnt að skemmdarverkum í vögnum hafi fjölgað, minni samfélagsleg sátt sé um að við eigum þetta allt saman og það þurfi að gæta að því. Bílstjórar upplifa þetta sumir hverjir með neikvæðum hætti og annað þess háttar. Niðurstaðan í þeim efnum sem ég hef lesið um þetta er að það henti oft vel eða ágætlega á smærri svæðum en síður á stærri svæðum. Við þekkjum það úr Reykjavík að til að mynda var frítt í strætó fyrir námsmenn. Það voru bara allt of fáir sem sóttu sér kortin þótt þau væru gefins. Ég held þess vegna að það þurfi að fara varlega í það, af því að þetta kostar jú og það er alltaf einhver sem þarf að borga þannig að það er skynsamlegt að hluti af kostnaðinum sé greiddur af þeim sem nýta það. Mig langaði aðeins að koma inn á það sem hv. þingmaður tók hér dæmi um, að stofnanir séu að flytja úr miðborginni. Hún tók sérstaklega dæmi um Hafró sem flutti nýlega í Hafnarfjörð, sem er auðvitað mjög mikilvægt. Ég vil sjá miklu meira af slíkum flutningum. Það er auðvitað mjög skynsamlegt vegna þess að höfuðborgarsvæðið er eitt atvinnusvæði og þá er engin skynsemi fólgin í því að öll atvinnutækifæri liggi á vestasta odda höfuðborgarsvæðisins. Ég vona að ég og hv. þingmaður getum einmitt sameinast um mikilvægi þess að bæði íbúabyggð og atvinnu sé dreift [[Forseti hringir.]]um höfuðborgarsvæðið allt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur kærlega fyrir. Það er gjaldfrjálst í strætó á Akureyri. Það hefur gefist mjög vel. Ég kann engar tölur um það hvort nægjanlega margir nýta sér vagnana þar. Það sem ég þó veit er að það strandar á tíðninni, eins og hv. þingmaður hefur talað um hér í kvöld og ég er henni sammála. Þetta snýst alltaf um tíðnina. Það sem ég hefði kannski viljað sjá, til að gefa einhverja hugmynd um pælingar, er að fólk gæti fengið frítt í strætó sé það á leið inn í borgina á ákveðnum tíma dagsins. Síðan mætti hafa frítt í strætó úr borginni á ákveðnum tíma dagsins. Það sem ég er að segja er að mér finnst á engan máta fullreyndar ýmsar aðferðir sem beita má áður en farið er í svona stórkostlega fjármögnun sem okkur á Alþingi er ætlað, liggur við, að standa undir. Hins vegar vil ég vera sammála hv. þingmanni sérstaklega um að það er eðlilegt að atvinnustarfsemi flytji úr miðborginni. Þess vegna fannst mér sérstakt að áfram er haldið með Landspítala hér þó að miðja höfuðborgarsvæðisins sé allt önnur í dag.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara inn í Landspítalamálið því að það er efni í langa og mikla umræðu sem við höfum tekið áður. Þetta er mjög mikilvægt og ekki síður mikilvægt einmitt eftir opnun borgarlínu. Hún þarf að virka í báðar áttir og hún á ekki að bara að vera þannig að verið sé að flytja fólk úr úthverfum. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður sagði „ósjálfbærum jaðarsveitarfélögum“. Ég hygg að hv. þingmaður hafi verið að vísa í skrif Hilmars Þórs Björnssonar. Ég ætla að leyfa mér að mótmæla því algjörlega þegar talað er um ósjálfbær jaðarsveitarfélög. En það á auðvitað ekki að vera þannig, hvort sem það eru stofnvegakerfi okkar eða almenningssamgöngukerfi eins og borgarlína, að það snúist um að flytja fólk á morgnana inn í miðborgina og seinni partinn hina leiðina. Það er auðvitað þannig að við erum með eitt stórt atvinnusvæði og hér á fólk að geta farið á milli eins og í öllum öðrum borgarsamfélögum. Hv. þingmaður vísaði í rekstraráætlunina og rekstur borgarlínu og ég var líka spurð að því í andsvari áðan. Ég held að það sé hægt að líkja þessu við rekstur á hjartadeild í nýju hátæknisjúkrahúsi eða í gömlu húsnæði sem hentar illa til þeirrar starfsemi. Með því á ég við að með uppbyggingu borgarlínu eykst hagkvæmni í rekstri vagnanna vegna þess að þeir komast óhindrað í gegnum umferðina. Það er mikil hagkvæmni í rekstri sem er samfélagslegur því að í dag er það markmið Strætós að vera með 30–40% af rekstrarkostnaði greidd af fargjöldum. Ég held að það sé ekki að nást alveg og það er hærra en markmiðið er víða erlendis. Þetta verður alltaf greitt af samfélaginu. En það eru líka samgöngurnar okkar, fráveiturnar okkar og aðveitur. Allt er það samfélagslegur kostnaður vegna þess að við þurfum jú að komast á milli staða. Þess vegna er svo mikilvægt að huga að hagkvæmni þegar kemur að þessu og þess vegna held ég að það [[Forseti hringir.]]sé svo mikilvægt að borgarlína sé hluti af lausninni þegar kemur að samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir. Það sem ég er aðallega að falast eftir í pælingum mínum er að mér finnst ekki fullreynt að finna hvata til þess að fá fólk til að nota strætó. Tíðni vagnanna er ekki einungis vegna þess að það eru allt of margir bílar á götunum, ég neita hreinlega að trúa því. Hv. þingmaður nefndi rekstur á hjartadeild.
Bara til þess að taka eitthvert dæmi.
Ég tengi alveg við þetta vegna þess að akkúrat núna erum við alltaf að velja dýrasta kostinn með því að hlaða öllu inn á ofhlaðinn Landspítala sem er dýrasti kosturinn. Ég segi: Prófum áfram, leggjum til leiðir áður en við veljum dýrasta kostinn sem skattgreiðendur greiða. Þeir hafa ekkert val. Það er okkar að stýra því og við erum að stýra því í ranga átt.