Frú forseti. Ég vil taka undir orð félaga minna í allsherjar- og menntamálanefnd, hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur og Andrésar Inga Jónssonar. Þetta snýst um örfá orð sem ég ætla að rifja upp hér og nú, með leyfi forseta: „Ráðherra skal gæta þess að kröfum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sé fullnægt.“ Þetta breytir nú ekki öllu, held ég, en hnykkir engu að síður á þeirri nauðsyn að við verðum alltaf að vera á tánum þegar við berjumst fyrir jafnrétti. Þannig hefur það verið með alla réttindabaráttu í gegnum tíðina, hvort sem það hefur verið jafnrétti kynja eða kynþátta. Við verðum að halda áfram. Við megum ekki láta deigan síga. Hérna hefði verið kjörið tækifæri til að halda áfram af krafti.
Virðulegi forseti. Það er skýrt að lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla gilda þegar hæfnisnefndin hefur lokið starfi sínu og ráðherra stendur frammi fyrir því að tveir aðilar eða fleiri séu jafnir. Þá gilda jafnréttislög. Með leyfi forseta, ætla ég að vitna í meirihlutaálit nefndarinnar: „… og leggur meiri hlutinn áherslu á að ráðherra hafi að markmiði í því samhengi að kynjahlutföll verði sem jöfnust í hópi skipaðra dómara. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að taka þyrfti núverandi fyrirkomulag við skipun dómara til endurskoðunar, m.a. með hliðsjón af kynjasjónarmiðum. Meiri hlutinn leggur hins vegar áherslu á mikilvægi þess að vinna við skipun dómara við Landsrétt geti hafist og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.“ Bætingin bætir engu við.
Virðulegi forseti. Það er erfitt að lesa á atkvæðatöfluna hjá stjórn með jafn nauman meiri hluta og hér situr. Mér sýnist þó að tillaga okkar í minni hlutanum sé við það að falla. Ég vil af því tilefni gera orð fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra, þá innanríkisráðherra, að mínum, með leyfi forseta: „Telji Alþingi að ráðherra hafi lagt til einhvern sem ekki er ásættanlegur eða Alþingi fellir sig ekki við, þarf ráðherrann að tilnefna annan hæfan … þannig að tryggt sé, sem ég held að sé algjört grundvallaratriði þegar verið er að skipa svona mikinn fjölda í einu, að það sé ekki látið hvíla á einum ráðherra.“ Það er samvinnuverkefni okkar og ráðherrans að skipa þessa 15 dómara. Þessi afgreiðsla vekur upp hjá mér spurningar um hvort það verði hik á hv. þingmönnum stjórnarmeirihlutans þegar endanleg tillaga kemur til afgreiðslu. Ég vona að svo verði ekki, þeir standi við fögru orðin og sætti sig ekki við forneskjulega samsetningu Landsréttar.
Virðulegi forseti. Ég styð þessa breytingartillögu hjá minni hlutanum. Það má segja að það sé óvanalegt að ætla að setja hér inn að ráðherra skuli gæta að þeim lögum sem eru í landinu. Kannski má halda því fram að ég hefði ekki viljað styðja þessa tillögu nema vegna þeirra ummæla sem hafa komið frá ráðherra. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Ég vona svo sannarlega og það er það sem mér hefur fundist svo gott að heyra frá meiri hlutanum sem greiðir atkvæði gegn tillögunni, að það kemur svo skýrt fram hjá Alþingi að við teljum að lög um jafnan stöðu og jafnan rétt kvenna og karla eigi við um allar skipanir hjá ríkinu, líka dómstólum. Þó að þessi breytingartillaga verði felld held ég að það ætti að vera mjög skýrt nú til ráðherra og annarra sem munu koma inn með tillögur varðandi skipan dómara að við teljum að fullnægja eigi lögum um jafna stöðu og jafnan rétt karla alls staðar.
Virðulegi forseti. Já, litasamsetningin á atkvæðagreiðslutöflunni veldur mér vissulega vonbrigðum. Ég hefði haldið að sérstaklega þingmenn Viðreisnar tækju undir þessa breytingartillögu með okkur þar sem sumir þeirra alla vega hafa lýst yfir stuðningi við að hér yrði tekið fram að farið skyldi eftir jafnréttislögum og að því skyldi koma fyrir í lagatextanum. Hér var gullið tækifæri til að tryggja að svo yrði. Ég tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni og Eygló Harðardóttur að vissulega gleður það okkur að sjá að þingheimur virðist alveg viss um að hér eigi að fylgja jafnréttislögum þegar við skipum í heilt nýtt dómstig sem mun starfa hér líklega eins lengi og sumum okkar alla vega endist ævin. Ég vona að Alþingi og meiri hlutinn standi við stóru orðin þegar að þessu kemur og séð verði til þess að fjölbreytni ráði för á nýju dómstigi.
Virðulegi forseti. Ég ætla að gera grein fyrir nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum, leiðrétting. Nefndin fékk á fund sinn eftir að málið var flutt hér fulltrúa frá velferðarráðuneytinu, sérfræðinga í lögum og ríkislögmann. Svo komu einnig fulltrúar frá Félagi eldri borgara í Reykjavík og nágrenni og Landsambandi eldri borgara. Málið fékk, að ég held, góða umfjöllun í nefndinni þar sem helstu atriði í þessu frekar erfiða máli komu fram og var gott að taka þær umræður. Markmiðið með frumvarpinu er að leiðrétta mistök sem urðu við setningu laga nr. 116/2016 en í 1. gr. voru gerðar breytingar á 16. gr. laga um almannatryggingar í tengslum við upptöku nýs bótaflokks, ellilífeyris. Samkvæmt lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, er meginreglan sú að allar skattskyldar tekjur hafa áhrif á útreikning bóta skv. 2. mgr. 16. gr. laganna, en í 3. og 4. mgr. eru taldar upp ívilnandi undanþágur þar sem tilgreint er hvaða tekjur skuli ekki teljast til tekna lífeyrisþega þrátt fyrir 2. mgr. Eftir að lögin voru birt kom í ljós að við vinnslu frumvarpsins höfðu fyrrnefnd mistök verið gerð þannig að tilvísun í bótaflokkana ellilífeyri skv. 17. gr. og ráðstöfunarfé skv. 48. og 56. gr., sem vera átti í 4. mgr. 16. gr., færðist í 3. mgr. þeirrar greinar. 3. mgr. 16. gr., sem undanskilur m.a. greiðslur úr lífeyrissjóðum við útreikning bóta, á að einskorðast við útreikning örorkulífeyris, enda voru engar breytingar gerðar á bótakerfi almannatrygginga vegna örorku með lögunum. Ég tel rétt að hér komi fram að þessar upplýsingar fékk hv. velferðarnefnd í byrjun febrúar. Það var ekki fyrr en í þessum mánuði sem upplýsingar bárust og vinna nefndarinnar hófst við að leiðrétta mistökin. Meiri hluti nefndarinnar telur brýnt að leiðrétta sem fyrst þessi lagatæknilegu mistök þar sem miklir hagsmunir eru í húfi. Verði það ekki gert gæti það haft þau áhrif að greiðslur frá lífeyrissjóðakerfinu yrðu undanskildar við útreikning hins nýja ellilífeyris og ráðstöfunarfjár. Meiri hlutinn leggur áherslu á að vilji og tilgangur löggjafans að halda óbreyttum undanþágum frá þeirri meginreglu að skattskyldar tekjur hafi áhrif á útreikning til bóta hafi komið glöggt fram í öllum lögskýringargögnum, einkum í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 116/2016. Þá telur meiri hlutinn ljóst af allri umræðu á þingi sem og í samfélaginu að engar réttmætar væntingar til frekari ellilífeyrisgreiðslna hafi skapast og því hafi enginn orðið fyrir tjóni. Það skal tekið skýrt fram að þrátt fyrir annan fréttaflutning frá forystu ASÍ í dag hefur enginn fengið greitt í samræmi við lögin eins og þau eru í dag heldur hefur verið greitt í samræmi við það hvernig löggjafinn ætlaði sér að hafa lögin. Það er alveg á hreinu. Það er ekki verið að fara að krefja neinn afturvirkt um ofgreiðslur. Það er alveg skýrt að þannig var það kynnt fyrir nefndinni og þannig hefur málið verið unnið. Mistökin koma líka ekki í ljós fyrr en eftir að greiðslur höfðu farið fram. Nefndinni var ekki tilkynnt það fyrr en eftir á. Að teknu tilliti til framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.
Forseti. Ég tel að það sé mjög brýnt að fram komi að ekki er verið að krefja fólk um endurgreiðslur þrátt fyrir þetta fúsk. Mér finnst mjög mikilvægt að halda til haga að út frá þeim fyrirspurnum sem hv. þm. Halldóra Mogensen beindi til hæstv. félagsmálaráðherra í dag kom mjög skýrt fram að andi laganna ætti að ráða. Því langar mig að spyrja hv. þingmann varðandi það þegar kemur að ýmsum vandræðum sem fólk lendir t.d. í hjá Tryggingastofnun þegar það sækir rétt sinn og fellur á milli skips og bryggju og tölvan segir alltaf nei, eins og nýlegt dæmi er um þegar foreldrar tvíbura sem báðir þurfa að sitja í hjólastól, máttu ekki kaupa einn stóran bíl heldur urðu að kaupa tvo bíla: Er ekki tilefni til þess að við nýtum þá tækifærið núna og skýrum það mjög vel hér á þingi að andi laganna er ekki eingöngu eitthvert fúsk hjá þinginu. Maður hefur fullan skilning á því að hægt er að gera mistök en við eigum alltaf að muna að hvert einasta orð í lögum getur haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir fjölda landsmanna. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður sé ekki sammála því.
Virðulegi forseti. Jú, að auðvitað á andi laganna alltaf að gilda og vera til fyllingar lagaákvæðum. En hér er ekki verið að þræta um túlkun laganna heldur er verið að ræða um hver vilji löggjafans var við setningu laganna. Löggjafinn brást við um leið og upp um mistökin komst. Við erum alveg sammála í því. Þetta mál þarf að ganga hratt í gegn. Hvað varðar svo frekari vinnu við að einfalda kerfið verðum við bara að taka það síðar. Ég er tilbúinn í þá vinnu. Það er þannig sem löggjöfin á að vera, hún á að vera einföld og skýr. Þegar við erum alltaf að reyna að bæta lögin og flækja þau förum við svolítið langt frá því sem lagt var af stað með.
Forseti. Það er vert að halda því til haga þegar lögin eru svo flókin, eins og þau lög sem við erum að leiðrétta sem og önnur lög sem koma hingað inn í þingið - þau þurfa leiðréttingar við af því að af einhverjum ástæðum hafa mjög alvarlegar villur komist í gegn - að þegar þingið gerir mistök og lögin hafa núna staðið eins og þau eru með þessari meinlegu villu, þá greiddi Tryggingastofnun þrátt fyrir það út samkvæmt því sem talið var að lögin segðu til um. Mér er fyrirmunað að skilja hvernig það er hægt að stofnanir, jafn stórar þær eru og með jafn mörgu fólki, geti farið í svona miklar aðgerðir eins og svona stórar greiðslur án þess að fara mjög ítarlega yfir þau lög sem fara á eftir. Ég hef áhyggjur af því. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að það megi draga einhvern lærdóm af þessu máli. Hér er klukkan 20 mínútur yfir 8 þegar við erum að fara yfir þetta mál, enginn fjölmiðill er á staðnum, enginn að fylgjast með hvað við erum að gera og það á að drífa þetta mál mjög hratt í gegnum þingið og það á greinilega ekki draga neina lærdóma. Ef ég hef rangt fyrir mér langar mig að heyra afstöðu hv. þingmanns um það. Hvaða lærdóm ætlum við að draga af þessum mistökum?
Virðulegi forseti. Varðandi það að Tryggingastofnun hafi greitt eins og hún taldi að lögin segðu til um þá hefur komið í ljós hversu skýr vilji löggjafans var [[Gripið fram í.]]og hvernig umræðan var. En varðandi viðbrögðin ræddum við það mikið í hv. velferðarnefnd og það hefur verið rætt áður á þinginu að við ættum að endurskoða hvernig við vinnum með lögin hér inni og hvað við þurfum að gera til þess að hægt sé að sjá heildarmynd laganna samhliða vinnunni, hvernig þau líta út hverju sinni meðan þingið er að vinna lögin. Það held ég að við ættum að ræða það áfram til að koma í veg fyrir svona lagað. Það er gert varðandi suma löggjöf sem við vinnum með en það er ekki algild regla. Ég held að við þurfum bara að ákveða hvernig við getum verið upplýstari og haft ferlið gagnsærra á meðan vinnan við lögin fer fram hjá okkur á Alþingi.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá 2. minni hluta velferðarnefndar, þ.e. þeirri sem hér stendur sem skipar annan minni hluta hv. velferðarnefndar. Með lögum nr. 116/2016 voru gerðar viðamiklar breytingar á almannatryggingalögum, nr. 100/2007. Vinstri hreyfingin – grænt framboð studdi þær lagabreytingar hins vegar ekki. Í ljós hefur komið að við frumvarpssmíðina voru gerð mistök þannig að tilvísanir voru í rangar málsgreinar í 16. gr. laganna eins og lýst er í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar. Mistök þessi uppgötvuðust ekki fyrr en við birtingu laganna en þessum ákvæðum laganna hefur ekki verið fylgt heldur hafa lífeyrisþegar fengið greitt samkvæmt ætlun löggjafans. Bókstaflegur skilningur á þessum röngu tilvísunum mundi leiða til stóraukinna útgjalda ríkissjóðs. Það hafa ýmis álitamál komið fram í meðferð nefndarinnar um málið, sér í lagi hvað varðar afturvirkni laga og eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Sá möguleiki kann að vera fyrir hendi að þrátt fyrir lagabreytingu þá sem hér er fjallað um skapi ríkið sér skaðabótaskyldu. Þó að 2. minni hluti hafi ekki stutt þær breytingar sem gerðar voru á almannatryggingalögum telur hann, eða hún í þessu tilfelli, engu að síður að ætlun löggjafans hafi komið fram í lögskýringargögnum og þá sérstaklega í athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögum nr. 116/2016. Sami skilningur á ætlun löggjafans sjáist einnig í umræðum á Alþingi og í samfélaginu og í umsögnum um frumvarpið. Í ljósi þess sem að framan er sagt og þess að 2. minni hluti átti ekki aðild að breytingum sem gerðar voru á lögum um almannatryggingar á síðastliðnu ári mun 2. minni hluti ekki greiða atkvæði með málinu en ekki heldur leggja stein í götu afgreiðslu þess. Þetta er það sem segir í nefndarálitinu og því til viðbótar langar mig að bæta við að ég held að mikilvægt sé, því að ég held að enginn vilji að þessi staða, að svona mistök séu gerð, komi aftur upp, að læra af svona mistökum. Ég held að þar geti skipt máli hvernig vinnulagi við lagagerð er háttað á Alþingi. Ég held að það dragi allverulega úr líkum á svona mistökum ef lagabreytingar eru skrifaðar alveg út þannig að ekki sé einungis vísað í þær greinar sem á að breyta heldur sjái hv. þingmenn, ráðherrar og aðrir þeir embættismenn sem vinna alltaf með lagatextann hvernig greinin mun líta út ef af breytingunni verður. Ég held að þetta skipti máli varðandi vinnulagið sem og að skoða hvort ekki sé rétt að málsgreinar í lagatextum séu númeraðar þannig að ekki þurfti alltaf að reyna að telja út hvaða málsgrein er verið að vísa í hverju sinni heldur séu málsgreinarnar hreinlega númeraðar. Ég held að almennt, óháð þessu máli, til þess að draga úr líkum á að svona mál komi upp myndi þetta hjálpa mjög til við það. Ég vil beina því til okkar allra og kannski ekki síst hv. forsætisnefndar að skoða útfærslu á því.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá 1. minni hluta velferðarnefndar. Fyrsti minni hluti velferðarnefndar leggst gegn samþykkt málsins í óbreyttri mynd. 1. minni hluti leggur til að frumvarpið verði samþykkt með gildistöku 1. mars en ekki afturvirkt eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Mig langar að reifa aðeins gang mála innan nefndarinnar, því að við erum búin að vera að fjalla um þetta mál, og þau álitaefni sem komu fram í nefndinni sem áhugi var að fá svör við. Þau voru eftirfarandi: Hvort fyrirhuguð leiðrétting, sérstaklega með tilliti til afturvirkni laganna, standist stjórnarskrá eða geti mögulega varðað bótaskyldu ríkisins gagnvart ellilífeyrisþegum. Og í ljósi þess að Hæstiréttur almennt hefur talið að ekki megi skerða þegar stofnaðan rétt með afturvirkum og íþyngjandi hætti hvort afturvirk leiðrétting í þessu tilviki myndi teljast íþyngjandi. Þau svör sem fengust voru að hægt væri að spyrja þessara spurninga í einni spurningu: Stofnuðust eignarréttindi með villunni í lögunum? Þá kom fram í viðtölum við sérfræðinga sem mættu fyrir nefndina að almennt hefur Hæstiréttur áréttað margoft í dómum sínum að eignarréttindi verði ekki skert með afturvirkum eða íþyngjandi hætti og hafi stofnast eignarréttur sé um að ræða íþyngjandi reglu fyrir bótaþega. Það var talið mjög óvarlegt að fullyrða að þessi réttur hafi ekki stofnast með skýrum lögum sem kveða á um hið gagnstæða. Mikið hefur verið rætt hér í pontu um réttmætar væntingar og fullyrti hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra fyrr í dag að engar réttmætar væntingar til frekari ellilífeyrisgreiðslna hefðu skapast. En svo má spyrja sig hvort þetta eigi við þegar farið er að fjalla um þessi mál í opinberri umræðu á Alþingi, þ.e. að í gildi séu lög sem heimila ekki skerðingar, hvort við það tímamark geti skapast réttmætar væntingar borgaranna um að laun í landinu gildi samkvæmt orðanna hljóðan. Meðan allir eru sammála um að um mistök sé að ræða er eins og meiri hluti nefndarinnar gangi út frá því að til sé einhver sérstök undanþága gagnvart meginreglum í tilfellum mistaka þegar raunin er ekki sú. Mistök eru ekki lögfræðilegt hugtak. Þau eru hins vegar mjög teygjanlegt hugtak og virðist þetta frumvarp nýta sér það. Þar stendur eftir sú spurning: Er þetta leið sem við viljum fara í lagasetningu, að setja lög og svo kannski mögulega munu þau standa? Er þetta fordæmi sem við viljum skapa? Meiri hluti nefndarinnar telur að lögskýringargögnin sýni fram á vilja og tilgang löggjafarinnar og að hann sé skýr og að lagatæknileg mistök sem urðu við setningu laga nr. 116/2016 séu augljós mistök og í ósamræmi við vilja löggjafans og tilgang löggjafarinnar. 1. minni hluti er sammála því að lögskýringargögnin sýni fram á vilja og tilgang en telur hins vegar að ekki sé hægt að ætlast til þess að fólk skoði lögskýringargögn til að kanna raunveruleg réttindi sín. Lagatextinn er skýr og lagatæknilegu mistökin eru ekki svo bersýnileg að 1. minni hluti telji mögulegt að almenningur geti áttað sig á að um augljós mistök sé að ræða. 1. minni hluti telur að lögin verði að gefa rétta mynd af réttarstöðu einstaklinga og að óæskilegt sé að leggja það á herðar almennings að sækja rétt sem hann augljóslega á. Þá komu þau sjónarmið fram fyrir nefndinni að lagatextinn sjálfur gæti skapað rétt þó að um mistök væri að ræða og þrátt fyrir að lögskýringargagögn gefi annað til kynna. Fyrir þann hóp sem þetta varðar er þetta augljós íþyngjandi leiðrétting að því leyti að stæðu lögin óbreytt mundi hópurinn eignast betri rétt en hann fær nú gagnvart ríkissjóði. Í áliti meiri hlutans kemur fram að hann telji að engar réttmætar væntingar til frekari ellilífeyrisgreiðslna hafi skapast og því hafi enginn orðið fyrir tjóni. 1. minni hluti telur út frá því sem fram kom hjá gestum nefndarinnar að spurning um réttmætar væntingar verði ekki fyrirstaða í bótamáli. Réttmætar væntingar eru ekki sterkt hugtak hér á landi. Eignarréttarvernd stjórnarskrárinnar er mjög sterk og skal allar skerðingar á eignarrétti ávallt bæta. Mögulega er það ástæðan fyrir því að aðeins örfáir dómar hafa fjallað um réttmætar væntingar. Út frá lögunum eins og þau standa nú er ljóst að lögmætar væntingar hafa skapast hvað svo sem segja má um réttmæti þeirra. Fyrsti minni hluti hefur verulegar áhyggjur af því fordæmi sem meiri hlutinn setur með afturvirkri lagasetningu og telur því mjög áhættusamt og óvarlegt að fallast á afturvirkni í þessu sambandi. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að veruleg áhætta væri á að ríkið væri bótaskylt vegna mistakanna. Verði niðurstaða dómstóla á þann veg getur Alþingi beðið álitshnekki í samfélaginu sem 1. minni hluti getur illa sætt sig við. Í ljósi þess og alls framangreinds leggur 1. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 3. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Frú forseti. Mig langar að nýta tækifærið til að taka undir með hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur og koma á framfæri einfaldri lausn sem gæti komið í veg fyrir svona mistök í framtíðinni. Upp kom sú tillaga að tölusetja almennt málsgreinar lagagreina, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hefur oft lagt til, að lögin verði unnin þannig að hægt sé að sjá hverju er verið að bæta við í frumvarp við vinnslu þess og hvað er verið að taka út úr því og hvernig það lítur út í sinni endanlegu mynd inni í lagatextanum. Þetta er svona svipað og það sem kallast „track changes“ í Word - afsakið slettuna, frú forseti. Mistök eru jú mannleg, en ef við getum ekki lært af þeim og bætt vinnubrögð fara villurnar að líkjast gáleysi frekar en mistökum.
Hæstv. forseti. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, framsögumanns nefndarálits meiri hluta nefndarinnar, skrifa ég undir nefndarálitið með fyrirvara. Ég og aðrir hv. þingmenn Framsóknarflokksins styðjum að þessi leiðrétting eigi sér stað núna og greiðum málinu því atkvæði okkar. Fyrirvarinn snýr að þeim álitamálum sem fram komu fyrir nefndinni og höfðum við, ásamt líklega öllum öðrum hv. þingmönnum velferðarnefndar, viljað hafa meiri tíma til að reifa málið og finna ásættanlega niðurstöðu. Við vorum jafnframt í ríkisstjórn á þeim tíma þegar málið fór í gegnum Alþingi og viljum sýna þá ábyrgð á því að klára málið hér og leiðrétta þau leiðinlegu mistök sem áttu sér stað.
Virðulegi forseti. Það þarf að tala á mannamáli um breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, frá meiri hluta velferðarnefndar. Svo það sé sagt hér urðu alvarleg mistök við breytingar á lögum á síðasta kjörtímabili, mistök sem óvart bjuggu til réttindi sem aldrei var ætlunin að gefa. Þessi mistök sitja menn í velferðarnefnd uppi með. Bæði meiri hluti og minni hluti. Þessi mistök kostuðu okkur 2,5 milljarða á mánuði. Ég segi þetta aftur svo við skiljum það öll, þessi þunga byrði sem eftir situr eru 2,5 milljarðar á mánuði, eða 30 milljarðar á ári, 30 milljarðar sem ekki hafði verið gert ráð fyrir í fjárlögum. Í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar, segir, með leyfi forseta: „Meiri hluti nefndarinnar telur brýnt að leiðrétta sem fyrst þessi lagatæknilegu mistök þar sem miklir hagsmunir eru í húfi. Verði það ekki gert gæti það haft þau áhrif að greiðslur frá lífeyrissjóðakerfinu yrðu undanskildar við útreikning hins nýja ellilífeyris og ráðstöfunarfjár. Meiri hlutinn leggur áherslu á að vilji og tilgangur löggjafans að halda óbreyttum undanþágum frá þeirri meginreglu að skattskyldar tekjur hafi áhrif á útreikning til bóta hafi komið glöggt fram í öllum lögskýringargögnum, einkum í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 116/2016. Þá telur meiri hlutinn ljóst af allri umræðu á þingi sem og í samfélaginu að engar réttmætar væntingar til frekari ellilífeyrisgreiðslna hafi skapast og því hafi enginn orðið fyrir tjóni.“ Ég vil vekja sérstaka athygli á síðustu setningunni. Þrátt fyrir að einhverjir hafi séð hag sinn í að dreifa röngum fréttum um meintar endurgreiðslur verða engar kröfur gerðar í þá veru. Það hefur enginn orðið fyrir tjóni. Meginmarkmið lagabreytinganna var að einfalda lífeyristryggingakerfið, auka rétt þeirra sem höfðu áunnið sér lítinn eða engan rétt í lífeyrissjóðakerfinu og auka möguleika fólks til sveigjanleika við starfslok og upphaf lífeyristöku. Með samþykkt þessara laga náðist stór og mikilvægur áfangi í heildarendurskoðun laga um almannatryggingar og við munum halda áfram endurskoðun þeirra á þessu kjörtímabili. Til að halda áfram á mannamáli: Hér hefur ekki orðið tjón. Tjónið gæti hins vegar myndast ef mistök sem gerð voru við breytingar á lögunum verða ekki leiðrétt. Ég er hrædd um að þá verði ekki fjárhagslegt svigrúm til að halda áfram að vinna í að hækka lífeyrisaldur í áföngum og hækka frítekjumark vegna atvinnutekna þannig að eldra fólk geti nýtt starfsgetu sína og reynslu samfélaginu til heilla. Áhættan sem liggur fyrir og ábyrgðin sem hvílir á okkar herðum með þessari afturvirkni eru 5 milljarðar - 5 milljarðar króna í alls konar verkefni sem við þurfum að sinna í velferðarkerfinu og í ráðuneytinu.
Virðulegi forseti. Spurning mín er í rauninni sú: Gefum okkur að dómstólar myndu dæma ríkinu í óhag, myndi afturvirk lagasetning breyta einhverju um það? Væri slík lagasetning í rauninni ekki sama brot og dómstólar myndu þá byggja á varðandi það að hið opinbera væri brotlegt gagnvart þessum þá réttmætu kröfum, ef dómstólar kæmust að slíkri niðurstöðu? Gætum við lagað það? Skiptir það einhverju máli hvort við setjum afturvirk lög eða ekki upp á niðurstöður dóms í þessu máli?
Virðulegi forseti. Ég ætla að vera alveg hreinskilin. Ég skrifaði undir drengskapareiðinn, að ég myndi alltaf vera heiðarleg í mínum svörum, og hér stend ég fyrir framan þig og segi: Ég get ekki sagt já eða nei við því, af því að ég veit það ekki. Ég er ansi hrædd um þessa stöðu sem við erum í hérna, en ég ætla að vera alveg heiðarleg við þig og segi því: Ég get ekki svarað spurningum þínum.
Virðulegi forseti. Ég skal vera alveg jafn heiðarlegur á móti: Ég hef ekki hugmynd um það heldur. Þess vegna spyr ég, og ekkert endilega hv. þingmann eða formann velferðarnefndar heldur varpa ég í rauninni þessari spurningu til okkar allra. Kannski var hv. þingmaður svo óheppin að vera akkúrat í pontu þegar mér kom það til hugar. En mér finnst þetta vera nauðsynleg spurning að spyrja okkur: Á hverjum værum við í raun að brjóta ef við settum afturvirka lagasetningu? Það er svo margt sem getur farið úrskeiðis í þess háttar vinnubrögðum. Það myndast ákveðin óvissa varðandi öll lög ef alltaf er hægt að leiðrétta þau afturvirkt seinna meir. Það er ekki mjög hjálplegt faglegum vinnubrögðum við lagasetningu. Ef við settum ekki afturvirk lög, myndi það breyta einhverju fyrir dómstóla varðandi allar skýringarnar sem koma með lögunum? Ef það gerir það ekki, af hverju erum við þá að reyna að troða þessari venju í rauninni upp á? Þessu fordæmi? Mér finnst það mjög erfitt mál. Ég hugsa sem svo: Afturvirk lagasetning? Það stingur mig einhvern veginn. Ég fæ einhver ónot í magann þegar ég hugsa um slíkt.
Frú forseti. Rosalega léttir mér að vita að ég er ekki sú eina sem er með sting í maganum yfir þessu. En með afturvirkni erum við að árétta vilja löggjafans. Það er eitt sem ég get sagt hér. Allar vangaveltur og spurningar um hvað ef og svoleiðis, ég vildi að ég gæti svarað því. Ég vildi að ég gæti sagt til um, hvað ef snjóar meira á morgun? En ég get ekki svarað því, því miður. En þessi afturvirkni reynir að árétta vilja löggjafans.
Virðulegi forseti. Mig langaði að spyrja út í orð hv. þingmanns sem ég hjó sérstaklega eftir í ræðu hennar. Ef ég man þetta rétt talaði hv. þingmaður um að þótt sumir hafi séð sér hag í að dreifa röngum upplýsingum um þetta mál hafi engar lögmætar væntingar skapast. Mig langar að biðja hv. þingmann að gera aðeins betur grein fyrir þeim orðum sínum. Hefur hún hugmynd um hvaða aðilar það ættu að vera sem sjá einhverra hluta vegna hag sinn í því að dreifa viljandi röngum upplýsingum um þetta mál og hvaða rök hefur hún fyrir því? Finnst henni ekki mögulegt að hugsanlega hafi rangar upplýsingar komið fram um þetta mál af því að ekkert kemur fram í greinargerð með frumvarpinu um þá 5 milljarða sem þingmenn stjórnarmeirihlutans hafa vísað ítrekað í? Það er ekkert talað um þá í greinargerð með nefndaráliti, mögulega af því að það skortir allan rökstuðning fyrir ástæðu þess að við séum að setja hér lög afturvirkt í þessu frumvarpi, þ.e. það kemur heldur ekki fram í greinargerð hvers vegna sé talin ástæða til þess að fara aftur til 1. janúar og láta lögin gilda frá þeim tíma. Gæti ástæðan fyrir því að fréttaflutningur um þetta mál er rangur ekki verið sú að meiri hlutinn hefur hreinlega ekki komið hreinskilnislega fram með það og hefur reynt að drepa málinu á dreif með því að tala ekki hreint út um hvað felst í því? Það er ekki talað um afturvirkni lagasetningar og ekki talað um þessa 5 milljarða í greinargerðinni. Hvaða aðilar eru það sem hv. þingmaður heldur að hafi viljað dreifa röngum upplýsingum um þetta mál? Gæti ekki verið um skiljanlegan misskilning að ræða?
Frú forseti. Það er mín bjartasta von að um mistök sé að ræða hvað varðar þær röngu upplýsingar sem komu fram í dag. Við erum að tala um fjölda ellilífeyrisþega sem er þarna úti núna og heldur að ríkið sé að koma að til að ná í peninga frá þeim. Ég veit ekki hver hafði hag af því að koma fram með þessar röngu upplýsingar en ég sagði að við yrðum að leiðrétta þetta. Það komu svo margar spurningar að ég veit að ég næ ekki að svara þeim ekki öllum. Hv. þingmaður verður eiginlega að spyrja aftur. [[ÞÆ: Þetta var bara að það stendur ekkert í nefndarálitinu um þessa 5 milljarða, það kemur ekkert fram. Gætu þetta ekki bara verið mistök frekar en …?]] Að 5 milljarðar séu misskilningur? [[ÞÆ: Hvað segir þú?]] Að 5 milljarðar séu misskilningur?
Forseti verður að taka fram að umræður verða að fara fram úr ræðustól en ekki úr sal.
Ég biðst afsökunar. Eins og ég nefndi áðan er maginn í hnút yfir þessu. Hvað varðar þessar röngu upplýsingar þá veit ekki af hverju þær komu fram, ég átta mig ekki nákvæmlega á því. Við erum ekki að reyna að fela neitt með þessu. Við erum bara að reyna að ganga frá því. Hvað varðar afturvirkni til 1. janúar var það vilji löggjafans, að lögin væru svona frá 1. janúar. Þess vegna er litið til þeirrar dagsetningar til að leiðrétta þau.
Virðulegi forseti. Ég skal gera mitt besta til að undirstrika betur það sem ég átti við. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að einhverjir hefðu séð sér hag í að dreifa röngum upplýsingum í fréttum um þetta mál. Því vildi ég spyrja hv. þingmann hver hún gæti ímyndað sér að hefði einhvern hag af að dreifa röngum upplýsingum um málið. Í því samhengi spurði ég hvort ekki væri eðlilegt að álykta frekar sem svo að þar sem þetta mál hefði ekki hlotið nægilega góða kynningu, þar sem málið væri ekki útskýrt nógu vel í greinargerð, hvort ekki gæti verið um eðlilegan misskilning að ræða af því hvernig málið hefur verið kynnt, út af því sem er í greinargerðinni. Er ekki eðlilegra að halda að þeir sem hafa verið að dreifa fréttum í dag um að ellilífeyrisþegar muni mögulega þurfa að greiða ríkinu eitthvað til baka, hafi einfaldlega misskilið það? Það er hvergi talað um að greiða þurfi að 5 milljarða afturvirkt ef við samþykkjum þetta ekki, í greinargerðinni með þessu. Og það er hvergi gefinn neinn rökstuðningur fyrir afturvirkni, sem er sá að við þurfum ekki að greiða þessa 5 milljarða til baka. Er það ekki bara eðlilegur misskilningur þeirra sem fjalla um þetta mál frekar en að einhver sjái sér hag í að deila röngum upplýsingum um það?
Frú forseti. Eins og ég sagði áðan er það mín heitasta von að hér hafi bara verið misskilning um að ræða. Hvað varðar upplýsingar sem fram komu í greinargerð og upplýsingar sem við höfum fengið, ég skil það. Ég skil það sem ég hef lesið. Samflokksmenn skilja hvað er í gangi hérna. Ef ég má, með leyfi forseta, lesa upp úr nefndaráliti: „Meiri hluti nefndarinnar telur brýnt að leiðrétta sem fyrst þessi lagatæknilegu mistök þar sem miklir hagsmunir eru í húfi.“
Frú forseti. Hæstv. formaður velferðarnefndar, ef hún er enn þá á svæðinu, nefnir réttilega að þarna eru miklir hagsmunir í húfi. Það hafa greinilega verið gerð mistök. Það getur verið alvarlegt. En það sem er alvarlegra er að mistökin voru ljós 20. janúar. Þá vissu menn að þeir hefðu gert mistök. Þá vissu menn að 2,5 milljarðar lægju undir í hverjum mánuði. En 27. febrúar er þingið að klára þetta mál og nú á að taka afturvirka ákvörðun til 1. janúar um að ekki eigi að greiða út þessa peninga. Hvers vegna var þingið ekki kallað saman fyrr? Hvers vegna var þetta ekki afgreitt fyrr? Það finnst mér mjög einkennilegt. Það er fúsk. Menn gera mistök. Frá 20. janúar byrjar fúskið. Við þurfum að komast til botns í því og væri ágætt ef formaður nefndarinnar - og ég sé að flutningsmaður meirihlutaálitsins, hv. þm. Vilhjálmur Árnason, er að biðja um að koma í andsvar við mig. Þetta er mjög alvarlegt. Þá þurfum við að fá að vita: Hver tók ákvörðun um að ekki skyldi greiða þetta út? Var það Tryggingastofnun? Var það ráðherra? Ef það var ráðherra þurfum við að fá athugun á því. Ég hef talað við aðra meðlimi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Samkvæmt 8. lið 1. mgr. 13. gr. laga um þingsköp Alþingis, segir, með leyfi forseta: „Nefndin skal einnig hafa frumkvæði að því að kanna ákvarðanir einstakra ráðherra eða verklag þeirra sem ástæða þykir til að athuga á grundvelli þess eftirlitshlutverks sem Alþingi hefur gagnvart framkvæmdarvaldinu. Komi beiðni um slíka athugun frá a.m.k. fjórðungi nefndarmanna skal hún fara fram. Um athugun sína getur nefndin gefið þinginu skýrslu.“ Formaður nefndarinnar vill sjálfur fá að vita það. Ég geri ekki ráð fyrir öðru en að nefndin fari þá að skoða það því að þetta er mjög alvarlegt mál. Og svo er verið að segja hérna að ráðuneytisstofnanir geti bara fylgt anda laganna. Eiga þeir þá að lesa í anda laganna en ekki lagatextann? Það þurfum við líka að fá að vita því að það er mjög alvarlegt. Og svo er líka sagt að þingið eigi að bregðast við eins fljótt sem hægt er ef svona brotalamir eru. Nei, það var ekki gert. Hér var ekki verið að fylgja anda laganna. En síðan er anda laganna ekki fylgt varðandi kjararáð. Og á morgun stöndum við frammi fyrir því að forsendunefnd ASÍ og SA munu segja okkur hvort kjarasamningar 70% launafólks, 100 kjarasamningar, séu í uppnámi. Ekki hefur Alþingi gripið inn í eins og sagt var að þyrfti að gera, ekki bara varðandi laun þingmanna heldur ráðherra og annarra sem heyra undir kjararáð, ekki gerði Alþingi gert það þá þegar anda laganna var ekki fylgt. Þannig að afturvirkt skulu tekin þau réttindi sem voru til staðar. Og þá komum við að því: Hvers vegna hafði fólk mögulega ekki réttmætar væntingar til þess að það ætti að fá þessar greiðslur? Það var vegna þess að annaðhvort vegna fyrirskipunar frá ráðherra eða stjórnsýslustofnun, Tryggingastofnun, var ákveðið að greiða ekki út þessa peninga þótt að lögin segðu til um það. Þess vegna vissi fólk ekki af því að það ætti að fá þessar greiðslur. Það sem við þurfum að fá að vita er: Hvers vegna var þetta svona? En Alþingi ætlar að setja lög, afturvirk í þessu tilfelli, af því að anda laganna var ekki fylgt. En Alþingi ætlar ekki að setja lög þegar anda laganna er ekki fylgt varðandi þeirra eigin laun. Og svo stöndum við frammi fyrir hugsanlegri hrinu verkfalla í kjölfarið á því. Það eru aðrir kjarasamningar sem endurskoða þarf á árinu. Það virðist vera tónninn. Við verðum að fá svör við þessu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á morgun. Ég mun byrja á að kalla eftir svörum þar. En það væri áhugavert að heyra hvað formaður nefndarinnar, hv. þm. Nichole Leigh Mosty, og hv. þm. Vilhjálmur Árnason, framsögumaður meiri hluta, hafa um málið að segja.
Virðulegi forseti. Ég get nú alveg viðurkennt að ég er alveg hættur að átta mig á því hvað er fúsk og hvað ekki hér. Annaðhvort vinnur maður þetta allt of hratt eða allt of hægt. [[Gripið fram í.]]En til að ég geti farið yfir hvernig þetta mál var unnið, ég er ekki að tala um niðurstöðuna, en eins og málið var unnið var það í algerri sátt innan velferðarnefndar. Þar ræddum við okkur bara niður á niðurstöðu í mjög góðri samvinnu nefndarinnar. Við upplýstum alla nefndarmenn um leið og málið kom til nefndarinnar hvenær málið yrði lagt fram, hvað yrði undirbúið áður, hvaða gestir yrðu teknir fyrir og hvernig ferli málsins ætti að vera. Það er þess vegna sem við erum að klára þetta í dag. Nefndin fékk þetta til sín í byrjun febrúar eftir að búið var að greiða. Nefndin hafði því ekkert um það að segja. Við getum ekki svarað nákvæmlega fyrir hvernig þetta var innan stofnananna. Ég geri ráð fyrir, alla vega í upphafi, að eftir alla þá vinnu sem hafði farið fram við undirbúning þessarar lagasetningar þá voru allir sammála um hvernig lögin ættu að vera. Svo var verið að breyta þeim aðeins. Mistökin koma að miklum líkindum til út af því að örorkulífeyrisþegar og ellilífeyrisþegar fylgja ekki í lokin. Þess vegna þarf að gera breytingu. Það er kannski svona grunnástæðan fyrir mistökunum. En um leið og þetta kemur í ljós er farið að vinna eftir því. Þess vegna erum við að klára þetta núna fyrir 1. mars. Við kölluðum gesti til nefndarinnar og reyndum að gera þetta þannig að við gætum unnið þetta vel en samt eins hratt og við þyrftum.
Frú forseti. Tryggingastofnun veit af þessu 20. janúar. Hvenær veit nefndin af þessu? Þetta kemur ekki inn á borð nefndarinnar fyrr en 5. febrúar. Ef Tryggingastofnun vissi þetta væri áhugavert að fá að vita frá hæstv. ráðherra hvort hann hafi vitað þetta. Ef hann vissi þetta, hvers vegna var þá ekki farið að greiða eftir lagabókstafnum eða þá kalla þingið saman strax, eða hvað? Þetta er það sem við þurfum að komast til botns í. Er hv. þingmaður ekki sammála því að það er einkennilegt að 15 dagar líði? 15, dagar, 16 dagar, tvær vikur. Hvað er það? Það eru 1,3 milljarðar sem líða frá því að Tryggingastofnun er meðvituð um þetta þangað til þingið fær það til meðferðar hjá sér.
Virðulegi forseti. Það skal tekið fram að þingið kemur fyrst saman 24. janúar. Þá er það kallað saman. Þegar svona stórt mál kemur upp hlýtur að þurfa að fara yfir allt ferlið og þegar þetta kemur til nefndarinnar er búið að undirbúa málið og hvaða breytingar þarf að gera, búið að yfirfara hvaðan mistökin séu, í hverju þau felist, og reikna út kostnaðinn. Þetta eru gríðarlegir hagsmunir. Ég veit ekki nákvæmlega hvaða ferli fór í gang. Það verður bara að skoðast eins og það er. En nefndin vann þetta eins hratt og hún gat frá því hún fékk málið til sín. Út frá því unnum við. Hvenær fengum við vitneskjuna og hvaða upplýsingar höfðum við um málið? Af hverju fattast þetta svona seint? Hverjir eru hagsmunirnir sem eru undir? Mér finnst það skipta líka miklu máli, hversu miklir hagsmunir eru undir hvernig þetta mál er unnið, hvernig á því er tekið og úr því leyst.
Frú forseti. Mér heyrist, ef ég skil hv. þm. Vilhjálm Árnason rétt, að þetta sé eitthvað sem við þurfum bara að komast til botns í að fá að vita. Umkvörtun mín var ekki sú hvað nefndin væri lengi að vinna þetta. Umkvörtun mín er sú að vitneskja er um þetta hjá Tryggingastofnun 20. janúar og svo líða meira en tvær vikur þar til þingið fær þetta inn á sitt borð. Hver tók ákvarðanir um það? Það að sú ákvörðun var tekin að greiða eftir anda laganna en ekki eftir lögunum þýddi að þessar réttmætu væntingar sköpuðust ekki. Hver hefur heimildir til að taka slíkar ákvarðanir? Þetta er eitthvað sem veltur á eftirlitshlutverki þingsins og við munum klárlega strax á morgun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fara að kalla eftir upplýsingum um þetta.
Forseti. Ég hef ítrekað bent á það síðan ég fékk það mikilsverða hlutverk að vera hér fulltrúi almennings og gæta hagsmuna almennings á Alþingi, hve mikilvægt það er að muna að alltaf þegar við förum með lög erum við með fjöregg í höndunum. Það er þannig og mér finnst margir þingmenn ekki fyllilega átta sig á því, þeir hafa kannski ekki lent í því sjálfir, átti sig ekki á því að hvert einasta orð, hver einasta setning hefur áhrif oft á þúsundir manna, hefur áhrif á viðkvæmustu hópa í þessu samfélagi, því að þeir finna mest fyrir því þegar hlutum er klúðrað. Maður verður að spyrja sig hver ber ábyrgð þegar svona meiri háttar klúður á sér stað í lagasetningu. Þær afsakanir sem ég hef heyrt hér um að það hafi verið alveg ljóst hver vilji löggjafans var og að þetta klúður hafi hugsanlega mögulega orðið til út af því að einhverju var kippt út á síðustu stundu - hvers konar lagasetning er það sem við föllumst á að sé í lagi hér á Alþingi? Gera þingmenn sér ekki grein fyrir því að við berum ábyrgð þó svo að við þurfum aldrei nokkurn tímann að standa frammi fyrir því að axla ábyrgð? Við berum ábyrgð. Við eigum að gæta hagsmuna almennings hér. Það er nefnilega þannig, forseti, að þegar ríkið klúðrar og almenningur þarf að borga brúsann þá fellur ábyrgðin á almenning. Það er ekki mikið mál að tryggja ef einhverjum er ofborgað, sér í lagi hjá Tryggingastofnun, að þeir peningar séu rifnir af fólki. Það er ekkert mál þótt fólk eigi ekki fyrir mat út mánuðinn. Það er bara þannig. Ég sé að hv. þingmaður sem fer með formennsku í velferðarnefnd hneykslast yfir því að ég minni á að ítrekað hefur það verið þannig, og þá er ég ekki að tala um þessa ríkisstjórn, heldur ríkisstjórnina þar á undan og þarþar á undan og þarþarþar á undan, þar sem fólk kippir sér ekki upp við það að þeir sem minnst mega sín í okkar samfélagi fá ekki úrbætur út af því að tölvan segir nei. Við erum hér að tala um anda laganna. Þegar bókstafstrúin á lagabókstafinn er þannig hjá Tryggingastofnun að fjöldi fólks lifir í kvíða og ótta yfir að sækja sér réttindi sín. Hér ætlum við að standa og segja það sé bara allt í lagi. Það eru fleiri lög hér sem við munum taka til umfjöllunar þar sem er meira klúður. Ég verð að segja að þær útskýringar sem ég hef fengið hjá þingmönnum í dag og undanfarið um að við ætlum að læra af þessu - ég hef ekki heyrt nein dæmi um það hvernig við ætlum að læra af þessu máli. Ekki nein. Það hefur enginn sagt við mig hvað við ætlum að læra af þessu, hvaða aðgerðir ætlum við að grípa til. Enginn. Hér ætlar fólk, sem hefur lofað því að við munum stunda góða stjórnsýslu, ekki lagt neina vinnu í að koma með tillögur að því hvað við ætlum að gera til að tryggja að svona gerist ekki aftur. Hér hefur ítrekað verið talað um það og við ræddum það mikið þegar við vorum að ræða hvernig við ætluðum að mynda ríkisstjórn. Það var hluti af þeim viðræðum að við ætluðum að stunda hér betri stjórnsýslu, vandaðri lagasetningu. Ég hef ekki séð neinar slíkar tillögur koma fram, hvorki frá forsætisnefnd né hjá núverandi ríkisstjórn. Ef svona mál er ekki til þess fallið að við vöknum og finnum kraft, orku og fókus til þess að laga vinnubrögðin á Alþingi þá veit ég ekki hvað þarf til. 5 milljarðar, forseti, það eru miklir peningar. Meiri hlutinn hefur sagt við mig að ef þetta verði til þess að þetta standist ekki stjórnarskrá verði féð rifið af þeim hópum sem hafa það verst í samfélaginu okkar. Mér finnst það ekki ásættanlegt, forseti. Mér finnst ekki ásættanlegt að hafa verið hér í átta ár og ítrekað bent á hvað lagasetning er slæm og að ekkert hafi verið gert til þess að laga það. Við þingmenn sem köllum eftir því að fá álit sérfræðinga um það hvernig við getum haft góða lagasetningu, búið til góð lög, haft hér uppi gagnrýni og haft nauðsynlegt eftirlit með lögum og framkvæmdarvaldi, fáum ekki aðgengi að sérfræðingum og það er ekki gott, forseti. Þið verðið að fyrirgefa mér, ágætu hv. þingmenn, að ég skuli hella mér svona yfir ykkur, en mér er bara algjörlega nóg boðið. Mér er svo nóg boðið. Hér er klukkan níu og við erum að fjalla um risastórt mál. Það á að reyna að koma því í gegn mjög hratt. Hér er lítil umræða, af ótta við hvað? Af því að lögin eru á svo gráu svæði að við gætum hugsanlega verið skaðabótaskyld fyrir það sem við erum að gera. En hver ber skaðann? Hvaða peninga erum við að passa upp á? Það eru ekki peningarnir okkar. Það eru ekki peningar ríkisstjórnarinnar. Það eru peningar sem koma frá skattborgurum. Við erum fjárhirðar fyrir skattborgara. Við megum aldrei gleyma því. Þetta eru ekki okkar peningar. Það er ekki ríkisstjórnin sem á þetta fé. Við erum að gæta að hag almennings. Þegar við gerum svona mistök getum við þá ekki í það minnsta - þeir sem bera ábyrgð á því. Hver ber ábyrgð á þessu? Má segja það? Nei, það má ekki segja það. Það má ekki segja hver ber ábyrgð á þessu. Ég mundi mjög gjarnan vilja að þeir aðilar sem bera ábyrgð á þessu klúðri stigju hér fram og bæðust afsökunar. Ég vil að þeir aðilar sem bera ábyrgð á svona klúðri ítrekað komi með alvörutillögur til þess að laga hér lagasetningu. Við eigum að horfa til Norðmanna. Þeir eru með vandaðri lagasetningu. Ef við ætlum ekki að læra neitt af þessu missi ég alla trú á lagasetningum. Ef við ætlum ekki að læra af þessu ber ég enga virðingu fyrir þeim lögum sem hér koma út úr húsi.
Virðulegi forseti. 5 milljarðar út af einhverri lagatæknilegri villu, einhverri fljótfærni, prentvillu, innsláttarvillu, hvað þið kallið það. Þetta er rosalega vandræðalegt klúður, verra en Óskarinn. Ég hef fulla samúð með því að hv. þingmenn meiri hlutans vilji laga þetta í flýti og helst í hálfgerðri kyrrþey án þess að of mikið fari fyrir því. Eins og sagt hefur verið var það vilji löggjafans að greiða ekki þessa 5 milljarða, en við viljum helst búa í réttarríki, eins og ég skil það, þar sem farið er að lögum. Þótt ég sé ekki lögfræðingur veit ég að bókstafur laganna er ofar vilja löggjafans, þó svo að þetta sé vissulega lögskýringargagn þá er það bókstafurinn sem gildir. Það væri voða þægilegt að segja um mistökin: Já, já, við skulum bara redda þessu eftir á - en mér finnst okkur, Alþingi, ekki stætt á því að ætla að vanvirða lögin sem við setjum sjálf, hætta við að fylgja þeim og vona að það verði ekkert vesen, enginn verði með vesen og svo treystum við á samfélagsumræðuna hvað varðar hvort það hafi verið væntingar eða ekki. Ég held að við getum ekki á Alþingi, ekki frekar en aðrir, ákveðið að þessi lög henti okkur ekki þannig að við ætlum ekki að fylgja þeim og svo leiðréttum við það aftur í tímann. Það er rosalega mikil hentisemi. Fólk hefur talað um gráa svæðið hér. Ef það kemur upp í framtíðinni að svipuð mistök verða gerð og það er ekki alveg jafn skýrt í lögskýringargögnum að það hafi orðið mistök, verður þá aftur hægt að hafa þetta afturvirkt? Svo gerist það kannski seinna að það er ekki alveg skýrt að gerð hafi verið mistök en fólk telur að mistök hafi orðið og þá breytum við því. Síðan er það jafnvel þannig að Alþingi ætlaði að setja lögin svona en það fór ekki alveg eins og við vildum þannig að þá hljótum við að geta breytt afturvirkt líka, er það ekki? Hvar liggja mörkin, ef Alþingi getur ákveðið breyta eigin lögum afturvirkt? Þetta mál er sérstaklega sorglegt af því að það kemur við kjör þeirra viðkvæmustu í samfélaginu. Mér finnst okkur ekki stætt á því að breyta þessu til baka, afturvirkt. Þetta er prinsippmál, sama hversu pragmatískt eða þægilegt það er þá getum við ekki leyft okkur það. Ef til þess kemur getum við sett fjáraukalög og tekið þá byrði af okkur sem skapaðist vegna eigin mistaka eða mistaka tiltekinna aðila. Ég skil að þetta er mikið klúður en við verðum að fara eftir lögum á Alþingi Íslendinga.
Virðulegi forseti. Þann 2. júní 2016 var samþykkt þingsályktunartillaga hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar, mín og hv. þm. Ástu Guðrúnar Helgadóttur þar sem segir að þingskjöl sem birta skal í Alþingistíðindum, sbr. 90. gr. laga um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, verði gefin út á tölvutæku sniði þannig að lög, kaflar í lögum, lagagreinar, málsgreinar, málsliðir, töluliðir o.s.frv verði aðgreinanleg með tölvutækum hætti. Í fyrri ræðum höfum við einmitt talað um að hluti af vandanum sem skapaðist hérna var að við náðum ekki stóra samhenginu í breytingum á lögunum. Ef það hefði verið búið að ná markmiðum þessarar þingsályktunartillögu hefðum við haft aðgang að lögunum í samhengi. Mig langar að nýta tækifærið til að ýta á eftir þeim starfshópi sem forsætisnefnd á að skipa til þess að klára þá vinnu. Aðeins um orð hæstv. formanns velferðarnefndar sem sagði áðan, með leyfi forseta: „Við erum að árétta vilja löggjafans.“ Ég skil það mjög vel, en á sama tíma dettur mér í hug mál sem við afgreiddum sem fjallaði allt um vilja löggjafans og lögskýringargögnin í raun og veru. Þá get ég ekki annað en hugsað: Voru sömu mistök gerð þar? Það var ekki lagagrein í lögum um nefnd um hæfni dómaraefna sem kveður á um jafnan rétt kynjanna. Þar af leiðandi er engin lagagrein sem lögskýringargögnin eiga við, þ.e. það er ekkert að útskýra. Af hverju að fara í lögskýringargögnin þegar það er engin lagagrein til þess að útskýra? Að sama skapi var hérna lagagrein á röngum stað og það var ekkert að útskýra við hana í rauninni, þannig að ekki þurfti að leita í lögskýringargögnunum varðandi þá grein. Mér finnst þetta ískyggilega sambærilegt. Eins og hv. þm. Jón Þór Ólafsson rakti með kjararáð eru öll þessi mál keimlík. Það er náttúrlega lagatexti og vilji löggjafans. Það er á gráu svæði, fram og til baka, hvort á við, lögskýringin eða lagatextinn. Það er eitthvað sem við þurfum að bæta.
Virðulegi forseti. Mig langaði að koma aðeins inn á afturvirkni laga. Mér finnst þetta svo áhugaverð umræða, að núna sé verið að tala um að anda laganna sé ekki fylgt. Það eru fleiri lög þar sem greinargerðin rímaði ekki við lagatextann þannig lagað og ríkinu einmitt áætluð gríðarleg skaðabótaskylda ef lögunum er breytt afturvirkt. En segjum að þetta fari svo að það verði fellt niður, þetta fólk hafði engar lögmætar væntingar til þessarar kröfu, þá eru í rauninni allar forsendur fyrir okkar háæruverðuga kvótakerfi fallnar og einkavæðing fallin.
Virðulegi forseti. Þessi lög voru samþykkt áður en ég kom inn á þetta þing. Það væri í sjálfu sér gaman og auðvelt að geta þvegið hendur sínar á þeim forsendum og með þeim hætti. Mig langar aðeins að koma inn í þessa umræðu. Ég skil vel þörfina til að koma upp og ræða þetta á þeim forsendum að hér sé um mistök að ræða og auðvitað að það sé bagalegt og allt það, en mig langar að koma að ákveðnu hugtaki sem heitir þjóðarhagur. Í þessu samhengi finnst mér enginn vafi leika á því hvar hann liggur. Hér er verið að ræða um mögulega breytingartillögu við þá tillögu sem lögð er fram og sama hvað okkur finnst um hluti eins og afturvirkni laga eða slík háleit hugtök þá er það annaðhvort þannig að sú lagabreytingartillaga sem lögð er fram eykur líkur á því að viðkomandi dómsmál, ef slíkt dómsmál yrði höfðað, myndi vinnast eða hún minnkar líkur á því. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom hér og spurði áðan: Hvaða áhrif hefur í rauninni þessi breyting? Ég held að hv. þm. Halldóra Mogensen hafi nokkurn veginn svarað því í ræðu sinni þar sem hún talaði fyrir breytingartillögunni, að það væri líklegast meiri réttur fyrir hendi ef slík breytingartillaga yrði ekki samþykkt. Út frá sjónarhorni þjóðarhags finnst mér, þótt það sé líklegast ekki hlutverk sem neinum finnst skemmtilegt að þurfa að standa í, að leiðrétta svona mistök með þessum hætti, algjörlega augljóst hver rétta afstaðan í þessu máli er.
Frú forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Pawel Bartoszek hvort hann sé ekki sammála því sem ég nefndi áðan í ræðu minni varðandi það að við þurfum að skoða hver sé ábyrgur fyrir þessari ákvörðun. Það er nokkuð ljóst að það að féð var ekki greitt út, og þar af leiðandi þarf ekki að innkalla það, skapaði þær kringumstæður að væntingarnar voru ekki til staðar. Hver hafði heimild til þess að ákveða það fyrst lögin sögðu að það ætti að greiða þetta út? En andi laganna var öðruvísi. Er hv. þingmaður ekki sammála því að við þurfum að komast til botns í því hvort menn hafi meðvitað ákveðið sem ríkisstofnun og hugsað með sér: „Við lesum bara í gegnum anda laganna, við ætlum bara að túlka anda laganna og fara eftir anda laganna en ekki eftir lagabókstafnum“? Vissi ráðherra af þessu? Hæstv. ráðherra sagði að þetta hefði meira verið einhvers konar ferli. Er hv. þingmaður ekki sammála því að við þurfum að komast til botns í því hver er ábyrgur fyrir þessu og þurfum að geta komið í veg fyrir þetta í framtíðinni?
Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að við veltum við öllum steinum í þessu sem öðru. Ég er sammála þeim þingmönnum sem komið hafa hér upp og talað um nauðsyn þess að bæta lagasetningu með ýmsum hætti. En hefði það verið rétt ákvörðun að greiða út peninga ef menn telja þá túlkun ekki vera í anda laganna? Ég er ekki fullkomlega sannfærður um það. Það verður einfaldlega að vera ákvörðun viðkomandi dómstóls ef menn komast að því að það hefði átt að vera þannig. En ég er ekki fullkomlega sannfærður að í slíkum aðstæðum eigi viðkomandi stofnun að grípa til þeirrar ákvörðunar að greiða út fé án þess að skýr vilji löggjafans liggi fyrir.
Frú forseti. Þá stöndum við svo sem enn þá frammi fyrir því að tekin var ákvörðun um að greiða þetta ekki. Tryggingastofnun var alla vega meðvituð um þetta 20. janúar, en þingið fékk málið ekki í hendur fyrr en rúmum tveimur vikum seinna til afgreiðslu. Það er nú oft þegar svona stórir hagsmunir eins og 5 milljarðar liggja undir þá er þinginu hrúgað hérna inn jafnvel um helgar til þess að klára að setja lög á verkföll fólks af því að mönnum finnst að milljarðatalan sé orðin það há fyrir samfélagið að það megi ekki verða meira. Finnst hv. þingmanni það ekki einkennilegt að það hafi tekið heilar tvær vikur að fá þetta mál inn í þingið til meðferðar?
Virðulegi forseti. Ég ítreka að ég er ekki það vel inni í þeim málum, ég er ekki í velferðarnefnd, en þeir meðlimir velferðarnefndar sem komið hafa hér upp hafa skýrt vel frá því hvernig það mál kom upp, að það hafi verið ætlunin að undirbúa málið nægilega vel þannig að það gæti hlotið góða afgreiðslu innan [[Gripið fram í.]]þingsins. En eins og ég segi, ég get einungis svarað varðandi þær aðstæður sem ég þekki en ekki þær aðstæður sem ég þekki ekki.
Virðulegi forseti. Punkturinn um þjóðarhag er í þessu samhengi alveg skiljanlegur og gildur. Ég talaði um réttarríkið áðan og þau rök sem hv. þm. Pawel Bartoszek notaði áðan eru nytjarök, þ.e. ef það kemur betur út ættum við að gera það. Svo ég gerist plebbalegur þá langar mig að vitna í að John Stuart Mill, sem er þekktur fyrir nytjahyggju sína, útfærði nytjahyggju föður síns James Mill og Jeremys Benthams á þann hátt að við þyrftum samt sem áður að virða ákveðnar samfélagslegar reglur, þannig að hagur heildarinnar sé til lengri tíma litið virtur frekar en að tímabundnir hagsmunir trompi stöðugt þessa reglu - þá erum við að tala um mannréttindi og réttarríkið sem er það sem ég minntist á áðan. Mig langar sum sé til þess, eftir þennan heimspekilega útúrdúr, að spyrja hv. þingmann hvort hann telji almennt að löggjafinn eigi að geta metið það hverju sinni hvort það sé þjóðarhagur að ganga á svig við þau lög sem eru í gildi í landinu. Ef niðurstaða löggjafans er sú að það sé þjóðarhagur þá beri löggjafanum að brjóta þau lög sem eru í gildi í landinu.
Löggjafinn getur eðli málsins samkvæmt varla brotið lög. Hann setur þau eins og hv. þingmaður veit. Og við erum að sjálfsögðu með stjórnarskrá í gildi sem tryggir eignarréttinn og tryggir að menn hafi fengið réttláta málsmeðferð. Það er ekkert útséð að sjálfsögðu að menn geti sótt mál sitt þrátt fyrir þessa lagasetningu og hvaða aðra sem er og fengið réttindi sín greidd ef þau hafa sannarlega skapast. Ég er hins vegar ekki á því að það hafi endilega gerst í þessu tilfelli. En mér finnst árétting löggjafans með þeirri breytingu sem lögð er hér fram vera þess eðlis að það sé betra að samþykkja en ekki.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Við erum báðir, held ég, óvissir um það, við hv. þingmaður, hvort afturvirknin standist stjórnarskrá. Eins og hv. þm. Halldóra Mogensen kom vel inn á hér áðan þá virðist það í raun ólíklegt. Finnst þingmanninum rétt af löggjafanum við svo búið að Alþingi setji það í hendur almennings að sækja rétt sinn gagnvart þinginu eða gagnvart stjórnvöldum ef þau hafa brotið stjórnarskrá í stað þess að hafa þá reglu í heiðri að fylgja lögum og fylgja stjórnarskrá og m.a. þeim meginreglum réttarríkisins að setja ekki afturvirk lög um hagsmuni fólks. Ég skil alveg þetta hugarfar. Við skulum bara vona að þetta fari vel, þá erum við að setja það í hendur borgara sem eru í almannatryggingakerfinu. Er þetta ekki eitthvert frægt móment úr þingsögunni? Það er ekkert verið að hóta mér svo að því sé haldið til haga. Er ekki nóg að halda í áréttingarnar í greinargerð? Ég skil þetta ekki alveg, ég verð að viðurkenna það. Ég mundi halda að við bærum siðferðislega og pólitíska ábyrgð sem löggjafi á að reyna okkar ýtrasta til að fylgja stjórnarskrá og meginreglum réttarríkis í stað þess að setja það í hendur borgara sem eru undir tryggingakerfið komnir að sækja rétt sinn gagnvart okkur og vona bara að það fari vel. Ég veit ekki hvað hv. þingmanni finnst um þá skoðun mína.
Þessu er náttúrlega fljótsvarað á þann hátt að ég ítreka það að stjórnarskráin heldur enn gildi. Ef sannarlega hafa skapast einhver réttindi þá verða þau sótt. En mér finnst ekki að við eigum að bregðast við að fyrra bragði. Með sömu rökum hefðum við getað sagt að við ættum bara einhvern veginn að hafa frumkvæði að því að greiða út peninga. Ég er engan veginn á þeirri skoðun. Ríkisvaldið ætti að halda þétt um pyngjuna, ekki reyna að borga fé sem því ber ekki skylda til að borga.
Frú forseti. Bara mjög stutt. Ég veit að alla langar til að fara heim. Sem sagt: Það er ekki augljóst hvort fyrirhuguð afturvirk leiðrétting standist stjórnarskrá, eða geti mögulega skapað bótaskyldu ríkisins gagnvart ellilífeyrisþegum. Sérfræðingar telja mjög óvarlegt að fullyrða að eignarréttindi hafi ekki stofnast með villunni í lögunum og vara við þessari lagasetningu. Þetta er ekki leið sem Píratar vilja fara í lagasetningu. Þannig að Píratar styðja það að mistökin verði leiðrétt en ekki afturvirkt. Nái breytingartillaga 1. minni hluta ekki í gegn munu Píratar sitja hjá við afgreiðslu frumvarpsins í heild.
Frú forseti. Líkt og ég rakti í framsögu minni með nefndaráliti 2. minni hluta munu ég og við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði ekki greiða atkvæði um þessar tillögur til breytinga á lögum um almannatryggingar. Við munum einnig sitja hjá og ekki greiða atkvæði um þá breytingartillögu sem fram hefur komið í málinu.