Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir ef þörf krefur eða þar til umræðum um 5. dagskrármálið er lokið. Er ekki hreyft andmælum við því.
Virðulegur forseti. Alþjóðahamingjudagurinn er í dag. Árið 2015 settu Sameinuðu þjóðirnar fram 17 heimsmarkmið til að binda enda á fátækt, draga úr ójafnrétti, vernda jörðina en þetta þrennt tengist vellíðan og hamingju órjúfanlegum böndum. Til hamingju með daginn. En ég er því miður ekki hamingjusamur á þessu augnabliki. Ég er því miður enn og aftur í fýlu út í núverandi og fyrrverandi ríkisstjórnir, sérstaklega núverandi sem enn og aftur ræðst á öryrkja, veikt og slasað fólk. Íbúðalánasjóður hefur hafnað umsókn Brynju hússjóðs ÖBÍ um stofnframlög til að kaupa íbúðir fyrir öryrkja. 600 manns eru á biðlista hjá Brynju eftir húsnæði. Brynja sótti um stofnframlög vegna 135 íbúða með það að markmiði að fjölga íbúðum fyrir öryrkja. Um var að ræða 110 tveggja herbergja íbúðir, 24 þriggja herbergja íbúðir og eina fjögurra herbergja íbúð. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra Ásmundur Einar Daðason breytti hins vegar reglugerð um veitingu stofnstyrkja 5. desember sl. Þar kemur fram að a.m.k. 2/3 hlutar fjármagns eigi að renna til íbúða sem ætlaðar eru tekju- og eignalitlum eigendum á vinnumarkaði. Það á ekki að binda enda á fátækt, draga úr ójafnrétti eins og Sameinuðu þjóðirnar segja í dag. Nei, skilaboðin frá þessari ríkisstjórn eru skýr. Ef öryrkjar samþykkja ekki starfsgetumatið fá þeir ekki fleiri íbúðir, ekki leiðréttingu lífeyrislauna aftur í tímann eins og allir aðrir hafa fengið, ekki krónu á móti krónu burt. Við höldum áfram að skerða séreignarsparnað, dánarbætur, mæðra- og feðralaun, sjúkrabætur, lífeyrissjóðslaun til áframhaldandi sárrar fátæktar. Traustið er farið, öryrkjar treysta ekki núverandi ríkisstjórn. Eruð þið svo hissa á því að við öryrkjar séum ekki að springa úr hamingju á þessum alþjóðlega degi hamingjunnar?
Virðulegi forseti. Oft hefur verið vísað í minnihlutaálit Mannréttindadómstóls Evrópu vegna Landsréttarmálsins á undanförnum dögum sem einhvers konar tímamótaplaggs eða því um líkt. Í 9. gr. þessa minnihlutaálits eru taldar upp einar sjö röksemdafærslur fyrir því að sá minni hluti hafi rétt fyrir sér, en eins og sést augljóslega þegar farið er yfir þau rök standast þau enga skoðun. Fyrsti punkturinn er að ráðherra hafði rétt til að breyta lista hæfisnefndar. Já, en það er háð mörgum skilyrðum. Það þarf að rökstyðja mál sitt, það er annar punkturinn. Ráðherra rökstuddi tillögur sínar. Já, en það stenst enga skoðun. Það var augljóst að dómarareynsla passaði ekkert við. Dómarar duttu út en aðrir komu inn í staðinn. Reynslumeiri dómarar sem voru neðar á listanum komust ekki inn. Það stóðst ekki skoðun. Alþingi samþykkti tillögu ráðherra er næsti punktur. Það hvítþvær ekki ráðherra af skyldum sínum eða afsakar að ráðherra leyndi Alþingi upplýsingum. Næsti punktur er að allt sem ráðherra gerði, atkvæðagreiðslan á þingi og allt ferlið var gert á opinberan og gagnsæjan hátt þar sem þetta var mjög umrætt mál á Íslandi á þeim tíma. Já, nema hvað ráðherra leyndi þingið upplýsingum. Næsti punktur er að forsetinn undirritaði listann. Aftur segi ég: Upplýsingum var haldið frá þinginu og upplýsingarnar sem forseti fékk frá þinginu um að það væri í lagi að kjósa allan listann í einu voru ekki réttar og ekki samkvæmt þeim ráðleggingum sem forseti Alþingis fékk áður en ákveðið var að kjósa listann í heilu lagi. Skipun dómara var almenn samkvæmt formlegum reglum samkvæmt niðurstöðu Hæstaréttar Íslands. Nei, samkvæmt dómsorði Hæstaréttar sjálfs var það ekki. Það var brot á framkvæmdinni. Að lokum, sagt er að allir umsækjendur sem um er rætt hafi verið hæfir. Já, það er rétt en, nei, þeir voru ekki hæfastir. Hver einn og einasti punktur sem þetta minnihlutaálit byggist á er auðhrekjanlegur út frá þeim upplýsingum [[Forseti hringir.]]sem við höfum og fengum. Við vorum leynd upplýsingum, það var brotið á í ferlinu. Þetta hrekur öll rök minnihlutaálitsins.
Virðulegi forseti. Við lifum á tímum sundrungar, tímum þar sem einangrun og þjóðernishyggja stela fyrirsögnum trekk í trekk. Beggja vegna Atlantshafsins hefur popúlismi staðið uppi sem sigurvegari og nú situr fólk uppi með afleiðingarnar, stjórnmálamenn sem töluðu inn í veruleika sem aðrir höfðu litið fram hjá, veruleika ósátts almennings sem fannst hann útilokaður og hafði misst sjónar á ávinningi samvinnu og sameiningar. Niðurstaðan er uppgangur sundrungar sem ekki sér enn fyrir endann á en við vitum samt sem áður nákvæmlega hvert hún leiðir okkur. Um alla álfuna má sjá minnisvarða hennar, sögu hinnar sundruðu og einangruðu Evrópu. Við reistum meira að segja söfn í útrýmingarbúðum í stað þess að rífa þær niður svo við myndum örugglega aldrei gleyma grýttri slóð fortíðarinnar. En samt eflist þjóðernishyggja. Samt halda ríki áfram að einangrast. Og Ísland er þar ekki undanskilið. Hér fyrir utan voru haldin friðsamleg mótmæli í nokkra daga, en í stað þess að þingmenn ræddu kröfugerðina sjálfa á efnislegum nótum var varpað fram undarlegum spurningum um hvort mótmælendur mættu nota kirkjuklósett eða ekki. Alþingismenn eiga að vita betur en að gera upp á milli stjórnarskrárvarins réttar fólks eftir því hvort þeir hafi samúð með málstaðnum eða ekki. Rétturinn til að mótmæla stendur ekki og fellur með því hvort okkur líkar málstaðurinn. Rétturinn til að mótmæla stendur og fellur með lýðræðinu sjálfu. Það eru mörg samfélagsleg vandamál sem þingið þarf að taka á og ræða til hlítar; málefni öryrkja, aldraðra en líka flóttafólks. Við getum rætt öll þessi mál og við eigum að gera það. En við eigum ekki að stilla fólki upp á móti hvert öðru eins og vaninn hefur orðið því að í því hugarfari felst sundrungin. Ef sagan kennir okkur eitthvað er það það að á henni græðir enginn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Mig langar að opna framtíðargluggann upp á smágátt og minna á það að einn þriðji jarðar er land og 37% af þessu landi eru nýtt til matvælaframleiðslu núna. Þetta hefur valdið gífurlegum umhverfisáhrifum, eyðingu skóga og útrýmingu lífvera. Við vitum það. Það þarf að auka matvælaframleiðslu um 50–80% ef mannkyn nær hámarki sem er talið einhvers staðar í nánd við 9–10 milljarða manna. Er í þessari sýn ekki komin okkar framtíðarstóriðja? Ég tel einmitt svo vera. Þá er ég að höfða til ylræktar og annars landbúnaðar á Íslandi, til fiskeldis og fiskveiða og meðhöndlunar þessara matvæla og þá vistvæns útflutnings á grunni matvælastóriðju, sem ég kalla þetta. Þarna þarf auðvitað að vera sjálfbær virkni, það vita allir. Það eru þolmörk lands og samfélags sem þarf að virða. En þetta held ég að sé kjarninn í því að við viljum hafa hér á Íslandi fjölbreytta og sjálfbæra atvinnustefnu. Við erum að tala um hátækniiðnað og þekkingariðnað. Við erum að tala um orkufrekan iðnað sem mun ekki hverfa héðan á næstu fáeinum árum alla vega, jafnvel áratugum. Við erum að tala um matvælaframleiðslu sem ég tel að eigi að bera hitann og þungann af aukningunni og einnig ferðaþjónustu, heilbrigðisþjónustu jafnvel, sem er m.a. á grunni ylræktar, og endurhæfingarþjónustu. Við eigum mjög öflugt heilbrigðiskerfi sem getur, ef vel tekst til og við getum fjölgað þar fólki, þjónað fleirum en okkur. Við þurfum að móta framtíðaratvinnustefnu sem allra fyrst á áþekkum grunni og ég hef útlistað hér og ekki hika við að hefja þá umræðu nú þegar.
Virðulegi forseti. Á síðustu dögum og vikum hefur það ekki farið fram hjá okkur sem hér störfum að hælisleitendur hafa staðið fyrir friðsælum, nota bene friðsælum, mótmælum hér fyrir utan vinnustað okkar. Nú hefði maður haldið að alþingismenn væru það vel að sér, jafnvel betur að sér en flestir, um lýðræðisfyrirkomulagið sem við búum við á Íslandi að þeir myndu ekki gefa það frá sér hér í ræðustól í gær í þingsal að það væri á einhvern hátt ekki í lagi að nýta sér þann lýðræðislega og stjórnarskrárvarða rétt að mótmæla, sem hælisleitendur hafa gert svo vel á síðustu dögum og vikum. Eins og hv. þm. Sigríður María Egilsdóttir kom inn á áðan hefur mest verið rætt um mótmælin sjálf, hvernig þau hafa farið fram, en minnst um kröfurnar sem mótmælin hafa snúist um. Því vil ég nota þann stutta tíma sem eftir er til þess að fara yfir þær sjálfsögðu og réttlátu kröfur sem hælisleitendur og flóttafólk hér á Íslandi gera. Kröfulistinn byrjar á þennan veg: „Þetta er eins og fangelsi, á hverju kvöldi er einhver sóttur af lögreglunni til að vera brottvísað. 1. Ekki fleiri brottvísanir. Árið 2018 fengu 160 vernd af 790 sem sóttu um. 594 var brottvísað, það eru rúmlega 11 manns á viku. Engar opinberar tölur hafa verið birtar 2019 en samkvæmt fólkinu sem býr á Ásbrú, lokuðum flóttamannabúðum nálægt Keflavík, kemur lögreglan á nærri því hverju kvöldi að sækja einn eða fleiri einstaklinga til brottvísunar. 2. Efnismeðferð fyrir alla. Niður með Dyflinnarreglugerðina. Íslenskum yfirvöldum ber að skoða mál hælisleitenda sem hingað koma til hlítar áður en ákvörðun er tekin. Aldrei ætti að brottvísa fólki, sérstaklega ekki án þess að mál þeirra sé tekið til efnismeðferðar. 3. Leyfi til að vinna og öruggt húsnæði. Til þess að geta fengið tímabundið atvinnuleyfi á meðan [[Forseti hringir.]]á málsmeðferð stendur þarf einstaklingur að sýna fram á húsaleigusamning, ráðningarsamning og sjúkratryggingu, allt án þess að vera með kennitölu. Einstaklingum er gert að flytja út úr húsnæði [[Forseti hringir.]]Útlendingastofnunar, óháð fjölskylduhögum og starfshlutfalli, um leið og þeir fá bráðabirgðakennitölu. [[Forseti hringir.]] 4. Jafn aðgangur að heilbrigðisþjónustu. Án kennitölu er oft erfitt og jafnvel ómögulegt að fá viðeigandi heilbrigðisþjónustu. Sögur af vanrækslu eru fjölmargar.“ [[Forseti hringir.]] Afsakið, virðulegi forseti. Ég ætla að klára þetta: „5. Flóttamannabúðir á Ásbrú lagðar niður. Á Ásbrú eru lokaðar flóttamannabúðir þar sem um 100 flóttamenn eru vistaðir. [[Forseti hringir.]]Öryggisverðir eru við inngang allan sólarhringinn.“
Forseti biður hv. þingmenn að fara ekki óhóflega fram úr tímamörkum.
Virðulegi forseti. Í óundirbúnum fyrirspurnum í gær lagði hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson fram spurningar til forsætisráðherra og hóf ræðu sína með þessum orðum, ég vitna í hann: „Virðulegur forseti. Króna á móti krónu skerðing gagnvart öryrkjum er fjárhagslegt ofbeldi …“ Og síðar segir hann: „Getur hæstv. forsætisráðherra svarað því hvenær þessu ólöglega fjárhagslega ofbeldi verður hætt?“ Við hv. þingmaður erum saman í samráðshópi um breytt framfærslukerfi almannatrygginga. Þann 13. desember sl. var lögð fram bókun í nefndinni til að leysa mál hennar og klára vinnuna. Ég ætla að vitna í bókunina hér með: „Samkvæmt fjárlögum ársins 2019 verður 2.900 millj. kr. bætt við þann málaflokk sem hér um ræðir. Samráðshópurinn telur mjög áríðandi að þessum fjármunum verði vel varið og að ákvarðanir um ráðstöfun þeirra verði teknar með það í huga að þær styðji við nýtt framfærslukerfi almannatrygginga vegna fólks með skerta starfsgetu Með framangreint í huga vill samráðshópurinn beina því til ríkisstjórnar Íslands að á árinu 2019 verði svokölluð króna á móti krónu skerðing sérstakrar uppbótar vegna framfærslu … um félagsleg aðstoð, afnumin.“ - Afnumin. - „Gera má ráð fyrir því að í breyttu framfærslukerfi verði þessi bótaflokkur afnuminn með öllu og sameinaður öðrum bótaflokkum, líkt og gert var í tilfelli ellilífeyrisþega í ársbyrjun 2017. Fyrsta skref í þá átt væri að leggja til breytingu þess efnis að í stað þess að miða útreikning á fjárhæð uppbótarinnar við 100% af tekjum lífeyrisþega verði miðað við 50% af tekjum þeirra … og 65% af tekjum þeirra lífeyrisþega sem búa einir …“ Það er skemmst frá því að segja að hv. þingmaður, sem kallar þetta fjárhagslegt ofbeldi, hafnaði þessari tillögu og formaður Öryrkjabandalags Íslands hafnaði líka þessari tillögu. Nú þegar, frá 1. janúar, hefðum við getað verið byrjuð að afnema krónu á móti krónu skerðingu og værum komin vel á veg vegna þess að sú aðgerð hefði kostað 1,4 milljarða. [[Forseti hringir.]] Ég vek athygli á því að á sama tíma og Öryrkjabandalagið ætlar að fara í mál við ríkið vegna þessara ömurlegu skerðinga hafnaði Öryrkjabandalagið og þingmaðurinn þessari tillögu.
Herra forseti. Ég ætla að gera að umtalsefni mínu í dag stöðu sjúkraflutninga almennt og sérstaklega á Suðurlandi. Aðalstarfsstöð sjúkraflutninga Heilbrigðisstofnunar Suðurlands er á Selfossi. Starfsstöðvarnar eru fimm og sinna gríðarlega stóru landsvæði sem er um 30.000 km² og nær allt frá Hellisheiði í vestri að Höfn í Hornafirði í austri. Stofnunin hefur til umráða tíu sjúkrabíla sem staðsettir eru á Selfossi, í Rangárþingi, á Vík, Klaustri og í Vestmannaeyjum. Auk þess að sinna íbúum Suðurlands hefur ferðamannastraumur um Suðurlandið aukist mjög, auk þess sem stór sumarhúsabyggð er á landsvæðinu. Á síðustu fimm árum hefur sjúkraflutningum á svæðinu fjölgað um 40%. Á árinu 2018 fóru sjúkraflutningamenn á Suðurlandi í tæplega 4.100 sjúkraflutninga, þar af 1.714 forgangsútköll. Nú nýverið var ákveðið af sparnaðarástæðum að fara í breytingar á mönnun í sjúkraflutningum þar sem sólarhringsvakt breyttist í bakvaktir sjúkraflutningamanna á nóttunni í Rangárþingi. Það vita allir sem búið hafa við bakvaktir að viðbragðið er seinna á ferðinni og leiðir til skerðingar á þjónustu og þar að auki er 24 tíma vakt á Hvolsvelli gríðarmikill stuðningur fyrir starfsstöðvarnar fyrir austan Hvolsvöll þar sem mörg alvarleg slys hafa orðið að undanförnu. Það er einnig staðreynd að engin sjúkrabifreið í fyrstu útkallslínu Heilbrigðisstofnunar Suðurlands er ekin undir 200.000 km. Einhverjir bílar eru eknir á fjórða hundrað þúsund kílómetra svo ástandið er orðið vægast sagt alvarlegt. Herra forseti. Í þessu ljósi er alvarlegt að enn hefur útboði vegna fyrirhugaðra kaupa á sjúkrabifreiðum verið frestað. Frestur átti að vera til 7. febrúar en því var frestað til 13. mars. Nú hefur því verið frestað fram á haustið. Herra forseti. Ég tel nauðsynlegt að við styðjum miklu betur við heilbrigðisstofnanir úti á landi.
Forseti. Ég sendi fyrirspurn á dómsmálaráðherra um börn sem vísað hefur verið úr landi til að glöggva mig á því að hvaða leyti Útlendingastofnun, sem er sá aðili sem getur kallað eftir því að börnum eða foreldrum þeirra sé vísað úr landi, fylgir lögum um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna. Í 1. mgr. 3. gr. er kveðið á um að það sem er barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðilar, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn. Þetta eru ráðstafanir sem varða börn. Ég spyr því: Hve mörg börn hafa þurft að yfirgefa Ísland vegna þess að þeim eða foreldrum þeirra hefur verið vísað úr landi frá því að lög um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna tóku gildi 13. mars 2013? Í öðru lagi spyr ég: Hvernig var hver brottvísun fyrir sig rökstudd, samanber ákvæði 1. mgr. 3. gr. samningsins þar sem talað er um að það sem er barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar m.a. stjórnvöld, í þessu tilfelli Útlendingastofnun, gera ráðstafanir er varða börn? Í þriðja lagi spyr ég: Hvaða upplýsingar hafa stjórnvöld eða stofnanir þeirra fengið um afdrif þeirra barna til að meta hvort brottvísun hafi verið barninu fyrir bestu? Eftir því sem ég hef rannsakað þetta nánar út frá réttindum barnsins sé ég betur að dómstólar vísa, m.a. í dómum sínum, ekki til þess þó að mál hafi verið tekið á dagskrá á grundvelli þess að horfa á réttindi barnsins; ekki nefnt í dómsorðum að Útlendingastofnun eigi að taka ákvarðanir, sem verður að vera viss um réttindi barnsins, um að það hafi verið barninu fyrir bestu að foreldrum þess var vísað úr landi og þar af leiðandi öruggt að barnið fylgdi með, þ.e. að það hafi verið barninu fyrir bestu. Þegar ég fór að rannsaka þetta sá ég að það er oft þannig að þau lönd sem börn komu með foreldrum sínum til meta það svo að það hafi ekki verið barninu fyrir bestu. [[Forseti hringir.]]Ég vil fá rökstuðning um hvernig það var rökstutt og hver afdrif barnanna urðu í kjölfarið.
Virðulegur forseti. Oft virðist sem vandamál heimsins séu svo stór og óyfirstíganleg að við sem einstaklingar skiptum engu máli. Loftslagsvandinn er þó ekki þess eðlis. Þar skiptum við nefnilega öll máli. Hvort sem það er að leggja bílnum og taka strætó á gráum dögum þegar svifryksmengun er yfir heilsuverndarmörkum, að flokka rusl, breyta neyslumynstri í fatakaupum, huga að kolefnisfótspori matvæla eða minnka plastnotkun, allt skiptir þetta máli. En ábyrgðin er ekki öll hjá einstaklingum. Hún er líka hjá okkur stjórnvöldum, hjá stofnunum, sveitarfélögum og fyrirtækjum. Þættir Ríkisútvarpsins um stöðu loftslagsmála og verkföll ungmenna um allan heim að fyrirmynd hinnar sænsku Gretu Thunberg hafa blásið miklu lífi í umræðu um loftslagsmál síðustu misseri. Raunar er það svo að umhverfismál, og þá sérstaklega loftslagsvandinn, eru fólki mjög ofarlega í huga og því ber að sjálfsögðu að fagna. Við breytum nefnilega engu ef við sópum vandamálunum undir teppi. Þetta veit unga fólkið okkar sem safnast saman hér fyrir utan í hverri viku og kallar okkur stjórnvöld til ábyrgðar. Það er skiljanlegt að fólk fyllist loftslagskvíða þegar allar staðreyndir loftslagsvandans eru settar fram í einu. Þá er aðeins eitt til ráða og það er að bregðast við. Það verðum við að gera og það getum við gert sem sitjum á þingi með því að hafa umhverfismál ávallt að leiðarljósi í allri vinnu okkar hér. Það hef ég reynt að gera og ætla að temja mér áfram og skora á alla þingmenn að gera slíkt hið sama.
Forseti. Eitt sinn voru það viðtekin sannindi að þegar Sovétríkin vildu hirta Kína agnúuðust þau út í Albaníu. Hér höfum við séð undanfarna daga tjaldbúðir á Austurvelli þar sem fólk, hópur í samfélaginu sem stendur mjög höllum fæti, nýtir sjálfsagðan rétt sinn til að mótmæla. Ansi margir virðast hafa skammast yfir meintum tímabundnum sóðaskap tengdum þeim mótmælum. Það hefur meira að segja heyrst hér í þessum sal. Ég hvet þau sem þannig tala til að líta í eigin barm og spyrja sig hvað þau séu í raun að meina. Eru þau að agnúast út í gangstéttarhreinsun og meðferð grasflata? Eða finnst þeim í raun að hælisleitendur eigi að steinþegja og bíða eftir að vera vísað úr landi? Eru þetta áhyggjur yfir sóðaskap eða brýst þarna kannski út ótti, minnimáttarkennd, tortryggni? Rétturinn til að mótmæla, til að krefjast betra lífs, betri aðbúnaðar á að vera okkur öllum sem á hinu háa Alþingi störfum og í þessum sal sitjum heilagari en flest annað. Ég hef velt því fyrir mér þar sem ég hef fylgst með umræðunni hvort sumum þeirra sem hafa haft hvað hæst um þann meinta sóðaskap og fleira í þá veru og talað um virðingu í því samhengi sé meira annt um virðingu líflausrar styttu en lifandi fólks. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Mig langar til að gera hér að umræðuefni umhverfismál og þá aðallega mikilvægi atvinnulífsins í þeirri baráttu sem við stöndum nú í varðandi loftslagsmál og þá ógn sem okkur stafar af henni. Eitt af mikilvægustu hlutverkum stjórnvalda er að skapa umgjörð þar sem frelsið og fjölbreytnin nýtur sín til hagsbóta fyrir samfélagið í heild. Eitt af stærstu viðfangsefnunum þar er að skapa umgjörð sem gerir atvinnulífinu betur kleift að vera öflugur þátttakandi í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Árekstrar atvinnulífs og umhverfisverndar eru ekki náttúrulögmál. Þetta er manngerður og heimatilbúinn vandi sem er á okkar ábyrgð að leysa. Stjórnvöld geta t.d. brugðist við með því að ýta undir græna hvata, tryggja að losun sé í samræmi við ströngustu kröfur og búa til umhverfi sem auðveldar fyrirtækjum að taka umhverfissjónarmið í framleiðslu og framboð á vöru og þjónustu inn í myndina. Besta leiðin til að draga úr mengun er að tryggja að þeir sem valda henni greiði kostnaðinn. Það er líka mikilvægt að stjórnvöld og atvinnulífið taki höndum saman til að stuðla að almennri vitundarvakningu. Við vitum að ný og krefjandi úrlausnarefni eru gjarnan leyst með nýjum lausnum og þær lausnir eru mun líklegri til að verða til í samvinnu stjórnvalda og atvinnulífsins þar sem nýsköpun og vöruþróun eru vænlegri til árangurs en eingöngu boð og bönn. Sjálfbærni, samkeppni og nýsköpun eru leiðarstef sem eiga að ríkja í öllum atvinnurekstri og nú meira en nokkru sinni fyrr. Nýsköpun á sviði loftslagsmála getur t.d. orðið til þess að við finnum einhverjar óþekktar leiðir til að draga úr útblæstri eða fanga koltvísýring úr andrúmsloftinu. Stjórnvöld eiga að búa til grundvöll, gott umhverfi til nýsköpunar á þessu sviði. Stjórnvöld hafa sagt sitt í þessum málum. Neytendur eru að vakna til vitundar en við förum ekki áfram nema atvinnulífið sé með í för og ég trúi því reyndar að þau séu mjög vel til þess fallin að draga vagninn hér.
Virðulegi forseti. Nú er það komið á daginn sem margir vöruðu við síðasta haust. Fyrirtækið sem Vegagerðin samdi við um dýpkun Landeyjahafnar ræður ekki við verkefnið svo vel sé. Sá sem hér stendur og margir fleiri, þeirra á meðal bæjaryfirvöld í Vestmannaeyjum, bentu nýjum vegamálastjóra á það í haust, bæði munnlega og skriflega, að tveir veigamiklir vankantar hefðu verið á útboði verksins. Í fyrsta lagi var verðið látið vega 65% í mati á tilboðum en tæknilegi þátturinn 35%. Með öðrum orðum réð verðið meiru en tæknileg geta viðkomandi til að framkvæma verkið. Í öðru lagi var enginn áskilnaður um afkastagetu í útboðinu, þ.e. hversu miklu var hægt að afkasta í dýpkun á tímaeiningu. Dýpkun til opnunar á höfninni gat tekið eina viku eða sex vikur, allt eftir því hvað verktakanum hentaði á hverjum tíma eða hvaða tæki hann ætti þá stundina. Nákvæmlega þetta er að gerast núna. Nú hefur verið unnið að dýpkun í Landeyjahöfn í tíu daga við prýðilegar aðstæður en enn sér ekki fyrir endann á því hvenær höfnin verður opnuð. Kunnáttumenn fullyrða að það fyrirtæki sem sá um dýpkunina síðustu þrjú árin hefði verið búið að opna höfnina fyrir löngu, enda notaði það dýpkunarskip sem er fimm sinnum stærra að bæði burði og afli en það skip sem verið er að nota núna. Því mætti líkja við að verið væri að grafa skurð með teskeið en ekki skurðgröfu. Ég skora á Vegagerðina og samgönguyfirvöld að gera þá kröfu til verktakans að hann komi sér upp tækjum sem duga í verkið. Að öðrum kosti verði samningnum rift og ráðist í nýtt útboð. Þetta dugar ekki.
Herra forseti. Á vef Neytendasamtakanna má nú lesa eftirfarandi, með leyfi forseta: „Að undanförnu hafa félagsmenn leitað til Neytendasamtakanna vegna skilmálabreytinga lána sinna, en lánveitendur hafa haft samband við lántakanda til að hækka breytilega vexti óverðtryggða lána.“ Bankarnir eru sem sagt að boða vaxtahækkanir. Þá skulum við rifja upp hvað þessi ríkisstjórn undir forsæti Vinstri grænna hefur gert fyrir bankana. Bankarnir óskuðu eftir því að bankaskatturinn yrði lækkaður. Alveg sjálfsagt, sagði ríkisstjórnin. Bankarnir óskuðu eftir því að eftirlitsgjaldið til Fjármálaeftirlitsins yrði lækkað. Alveg sjálfsagt, sagði ríkisstjórnin. Bankarnir óskuðu eftir því að gjald í Tryggingarsjóð innstæðueigenda yrði lækkað. Alveg sjálfsagt, sagði ríkisstjórnin. Herra forseti. Það er sérstakt áhugamál þessarar ríkisstjórnar að lækka álögur á bankana. Fyrir það er ekki hægt að þræta. Hæstv. fjármálaráðherra sagði fyrir skömmu þegar hann talaði fyrir enn einni lækkuninni á bankana, með leyfi forseta: „Hér er farin sú leið að lækka iðgjaldið og á það að geta leitt til þess að vaxtamunur dragist saman. Það er mjög mikilvægt að það gerist og að menn séu samkvæmir sjálfum sér um það efni.“ Hversu samkvæmir sjálfum sér eru bankarnir? Lækka þeir vextina eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði að þeir myndu gera? Nei, að sjálfsögðu ekki. Þeir hækka vextina.
Virðulegur forseti. Lífeyrissjóðirnir skipta okkur miklu máli, sérstaklega þegar aldurinn færist yfir. Um leið og við ætlum þeim stórt hlutverk er tekist á um samspil almannatrygginga og lífeyrissjóða og þar eru uppi ýmis sjónarmið. Þá umræðu þurfum við m.a. að útkljá hér í þinginu. Margir lífeyrisþegar eru ósáttir með hvað þeir hafa upp úr krafsinu þegar til kemur, hafa staðið í þeirri trú að lífeyrissjóðir kæmu þeim til bjargar eftir langtímasöfnum til áratuga. Ég ætla hér í dag að nefna bara einn lítinn anga flókinna þátta í þessu sambandi en það er fræðsla og upplýsing til sjóðfélaga um nýtingu réttinda. Tímasetningar geta skipt þar máli og allmargir sjóðfélagar hafa vaknað upp við erfiðan draum, búnir að missa af lestinni. Málið varðar nefnilega skiptingu ellilífeyrisréttinda milli hjóna og sambúðaraðila. Þessi skipting réttinda þarf að gerast með formlegum hætti með samningi við lífeyrissjóði og getur varðað miklu en gerist ekki sjálfkrafa. Við búum nefnilega enn við ójafnvægi í áunnum réttindum. Ég hef orðið var við dæmi um að hjón og sambúðarfólk hafi rætt þetta sín á milli, verið sammála en ekkert aðhafst og tíminn liðið hjá. Þetta þarf nota bene að gerast í síðasta lagi 64 ára og fyrir 65 ár aldur. Eftir það verður engu breytt, það er of seint. Þetta getur verið mikið hagsmunaatriði varðandi afkomu eftirlifandi maka og snertir fjölmarga í samfélaginu, örlagaárið áður en við náum 65 ára aldri. Virðulegur forseti. Milljónir manna dást að tónlist Bítlanna. Það er verðug afmælisgjöf handa fjölskylduvinum að færa þeim lagasafn þeirra. Það ætti að vera öndvegisgripur á hverju heimili. Þar má finna ótal söngva sem vert er að setja á grammófóninn þegar halla fer í þennan aldur eða svo sem á hvaða aldri sem er. Sígildi óðurinn um það þegar við verðum orðin 64 ára, með leyfi forseta, „When I'm sixty four“, ætti t.d. að vera fólki á þessu reki hollur gleðisöngur og [[Forseti hringir.]]góð áminning um að huga vel og tímanlega að lífeyrisréttindum sínum.
Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs til að vekja athygli á að í landinu eru tvö stjórnsýslustig, ríki og sveitarfélög. Verkefnaskipting á milli þessara tveggja stjórnsýslustiga er nokkuð skýr og kveðið á um hana í lögum settum á hinu háa Alþingi. Mikilvægt er að hvort stjórnsýslustigið um sig beri virðingu fyrir hinu og að samskipti þar á milli séu á jafnræðisgrundvelli. Fréttir um að framlög í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga verði fryst næstu tvö árin og muni með því lækka um u.þ.b. 2,8 milljarða komu eðlilega mjög á óvart þar sem framlögin eru bundin í lög sem eru ákveðin prósenta af tekjum ríkissjóðs og því ekki svo einfalt að frysta framlagið eins og fréttir bárust af. Sveitarstjórnarstigið með Samband íslenskra sveitarfélaga í fararbroddi hefur líka brugðist við með skilaboðum um að við þetta verði ekki unað. Fjármálaráðherra hefur að hluta til dregið áformin til baka og sagt að um tillögu að viðræðum sé að ræða. Ég vil undirstrika hér að viðræður krefjast aðkomu beggja stjórnsýslustiga á jafnræðisgrundvelli. Fulltrúar ríkisins þurfa að koma saman ríkisfjármálaáætlun en mega ekki gleyma því að tekjur ríkisins koma að miklum hluta til í gegnum sveitarfélögin sem jafnframt veita nærþjónustu til íbúa landsins. Fyrir utan þessa óvæntu sendingu úr Stjórnarráðinu sjá sveitarfélögin fram á aflabrest í uppsjávar- og humarveiðum, samdrátt í ferðaþjónustu, átök á vinnumarkaði með verkföllum og öðru tilheyrandi. Því vil ég undirstrika að gagnkvæm virðing og samtal er grundvöllur þess að hið opinbera, með báðum stjórnsýslustigunum, geti unnið saman að hagstjórn landsins svo vel sé.
Hæstv. forseti. Ég ætla að útskýra þá breytingu á áherslum sem nefndin leggur til að við samþykkjum. Með frumvarpinu er um að ræða ítarlegri skilgreiningu á heimildum þeim sem veita Þjóðskrá Íslands aðgang að gögnum sem eru nauðsynleg við ákvörðun matsverðs fasteigna. Sú skýra meginregla er í lögunum að leitast skuli við að finna gangverð fasteigna en nefndin telur rétt að þjóðskrá hafi aðgang að fullnægjandi upplýsingum, sem er ekki staðan í dag, til að uppfylla skyldur sínar um skráningu og framkvæmd fasteignamats og treysta lagagrundvöll til aðgangs að gögnum svo að reikna megi út markaðsverð fasteignar og tryggja rétta álagningu opinberra gjalda og annarra skatta. Eins leggur nefndin áherslu á að endurskoðun sem hefur verið í gangi á regluverkinu verði fram haldið og í fullu samráði við hagaðila og með þeirri breytingu sem við leggjum til hér er um að ræða nánari afmörkun og áherslu á fyllsta öryggi og meðalhóf.
Hæstv. forseti. Ég stend að breytingartillögunni sem nefndarmaður í allsherjar- og menntamálanefnd en hins vegar kemur það sjónarmið fram í nefndaráliti að ekki standist að ákvarðanir um matsverð með tekjuaðferð geti leitt til skattahækkana fyrir atvinnulífið langt umfram verðlagsbreytingar eða kunni að leiða til víxlverkandi hækkana fasteignagjalds og leiguverðs. Þetta tel ég þurfa að liggja ljóst fyrir áður en frumvarpið kemur til lokaafgreiðslu og mun á vettvangi nefndarinnar fara fram á að þessir þættir, ekki síst hvort breytingin muni leiða til hækkunar leiguverðs, verði metnir milli 2. og 3. umr. Ég legg því til hér að málinu verði vísað aftur til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og fagna því að þetta mál nái fram að ganga. Þetta er mikil réttarbót fyrir fólk með heyrnarskerðingu þar sem verið er að sjá til þess að fólk sem er fyrir rétti og þarf að fara í skýrslutöku og annað slíkt fái túlka sem er bara í samræmi við sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég gerði hins vegar grein fyrir því í umræðu um þetta mál að ég hefði viljað sjá að það næði líka til þess þegar verið væri að undirbúa mál, þ.e. áður en fólk fer inn í réttinn. Það varð hins vegar sameiginleg niðurstaða í nefndarálitinu að það væri annað mál. Ég er ekki endilega sammála því en ég styð hins vegar þetta mál því að það er mikil réttarbót.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu. Með bréfi, dags. 21. desember 2018, sendi forseti Alþingis skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu til umfjöllunar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Nefndin fékk til fundar við sig ríkisendurskoðanda ásamt starfsmönnum Ríkisendurskoðunar, fulltrúa frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og fulltrúa frá Fiskistofu. Ríkisendurskoðandi metur framkvæmd vigtunar á hafnarvog misjafna og ekki ávallt í samræmi við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Eftirlit Fiskistofu með vigtun almennt sé takmarkað og óskilvirkt og fyrirkomulag vigtunar bjóði upp á umtalsverð frávik í skráningu. Ríkisendurskoðandi efast um að það skili tilætluðum árangri og þarf að hans mati að bæta úr þessu og tryggja skilvirkt og árangursríkt eftirlit með vigtun og skráningu sjávarafla. Eftirlit með brottkasti er einnig afar takmarkað, veikburða og ómarkvisst. Þá er það ýmsum vandkvæðum bundið í ljósi fjölda íslenskra skipa og báta með veiðileyfi. Taka verði alvarlega áhyggjur og vísbendingar um brottkast. Raunverulegur árangur eftirlits sé auk þess á huldu enda liggi ekki fyrir skýr árangursviðmið eða árangursmælikvarðar. Eftirlit Fiskistofu með yfirráðum einstakra eða tengdra aðila yfir aflahlutdeildum byggist fyrst og fremst á tilkynningum frá handhöfum aflaheimilda. Athugun Fiskistofu á sér stað tvisvar á ári en samkvæmt úttektinni fær ríkisendurskoðandi ekki séð að Fiskistofa kanni yfirráð tengdra aðila yfir aflahlutdeildum með markvissum hætti. Stofnunin ráðist þó einstaka sinnum í sérstakar frumathuganir þegar grunur leikur á um að farið hafi verið yfir leyfileg mörk. Að öðru leyti treystir Fiskistofa nánast alfarið á tilkynningarskyldu aflahlutdeilda. Að mati ríkisendurskoðanda styður eftirlit Fiskistofu með vigtun, brottkasti og samþjöppun aflaheimilda ekki með viðunandi hætti við markmið laga um stjórn fiskveiða og laga um umgengni um nytjastofna sjávar. Eftirlitið sé í eðli sínu erfitt í framkvæmd og snúi að starfsemi þar sem miklir hagsmunir eru í húfi. Ríkisendurskoðandi bendir á að stjórnendur Fiskistofu telji að stofnunin sé og hafi verið undirmönnuð miðað við fjölda og umfang eftirlitsverkefna. Ómögulegt sé að sinna öllu því eftirliti sem henni ber að sinna, m.a. vegna skorts á úrræðum og viðurlögum. Auk þess telur stofnunin að endurskoða þurfi ákvæði laga um stjórn fiskveiða um hámarksaflahlutdeild. Að mati ríkisendurskoðanda þarf að ráðast í ýmsar úrbætur svo að Fiskistofa geti sinnt eftirliti með skilvirkum og árangursríkum hætti. Skilgreina þurfi skýr árangursmarkmið um eftirlitshlutverk Fiskistofu, hverju eftirlitið eigi að skila og hverjar séu nauðsynlegar ráðstafanir til að árangursmarkmiðum verði náð, svo sem að fjölga eftirlitsmönnum. Að öðrum kosti verði eftirlit með nýtingu auðlinda hafsins og samþjöppun aflaheimilda áfram veikburða, óskilvirkt og ekki í samræmi við forsendur og ákvarðanir Alþingis. Á grundvelli framangreinds setur ríkisendurskoðandi fram ellefu tillögur til úrbóta í fjórum flokkum. Um er að ræða almennt eftirlit með framkvæmd laga, eftirlit með vigtun, eftirlit með brottkasti og eftirlit með samþjöppun aflaheimilda. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd bárust viðbrögð frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti annars vegar og Fiskistofu hins vegar og ætla ég að fara örlítið yfir þau. Ráðuneytið tekur almennt undir niðurstöður ríkisendurskoðanda en tekur fram að það kunni að vera tvíbent að árangursmæla eftirlit. Þó sé hægt að setja viðmið um tíðni eftirlits, viðveru eftirlitsmanna o.fl. Vel skipulagt og áhættumiðað eftirlit skili þó mestum árangri. Ráðuneytið hyggst fara yfir ábendingar og tillögur ríkisendurskoðanda með Fiskistofu og leita leiða til að styrkja eftirlitið. Horft verður til mögulegra lagabreytinga, breytts verklags, forgangsröðunar og setningar árangursviðmiða. Þetta kom fram á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ráðuneytið hyggst jafnframt setja reglugerð um vigtun á hafnarvog þar sem kröfur til búnaðar og verklags verða skilgreindar. Einnig hyggst það kanna útfærslu krafna um vigtun í lögum og skyldur hafnaryfirvalda því tengdar. Þá sé til skoðunar að gera rafrænt eftirlit og beintengingu vigtunar við gagnagrunn Fiskistofu að skilyrði fyrir leyfum til endurvigtunar. Um eftirlit með brottkasti tekur ráðuneytið undir mikilvægi þess að koma í veg fyrir brottkast. Eftirlit með slíku sé þó erfitt í framkvæmd. Til skoðunar sé að innleiða rafrænt eftirlit en frekari vinna þarf að eiga sér stað. Um eftirlit með samþjöppun aflaheimilda er það að segja að ráðuneytinu er kunnugt um vandkvæði sem Fiskistofa telur að séu við beitingu ákvæðisins en telur það þó ekki standa í vegi fyrir reglubundnu eftirliti. Ráðuneytið hyggst skoða framkvæmd og útfærslu eftirlitsins með Fiskistofu, skoða hvort ástæða sé til að breyta lögum um stjórn fiskveiða til að skýra betur og skilgreina hverjir teljist tengdir aðilar og hvað séu raunveruleg yfirráð. Þá mun ráðuneytið taka allar ábendingar og tillögur ríkisendurskoðanda til gaumgæfilegrar skoðunar og vinna að þeim úrbótum sem nauðsynlegar eru og mögulegar. Fiskistofa tekur undir með ríkisendurskoðanda um að styrkja þurfi eftirlit með fiskveiðistjórnarlögum. Tryggja þurfi nauðsynleg úrræði og aðföng, fjölga veiðieftirlitsmönnum og endurskoða regluverkið. Fiskistofa styður setningu skýrra krafna um vigtunaraðstöðu á hafnarvog og eftirlit með vigtun. Stofnunin mælir jafnframt með því að færa vigtun á hafnarvog undir forræði stofnunarinnar. Fiskistofa vekur athygli á að samstarfsyfirlýsing Fiskistofu og Hafnasambands Íslands um framkvæmd vigtunar og eftirlits líði fyrir takmarkað eftirlit. Aukinn mannafla þurfi auk endurskoðunar forsendna og fyrirkomulags heima- og endurvigtunar. Hvetur Fiskistofa til þess að henni verði veitt heimild til rafrænnar vöktunar með myndavélum. Þá styður Fiskistofa að kannað verði aukið samstarf stofnunarinnar og Landhelgisgæslu Íslands. Þá fagnar stofnunin því að ríkisendurskoðandi hvetur til þess að Fiskistofu verði tryggð afnot af léttabát/um vegna eftirlits með brottkasti. Að lokum telur Fiskistofa að endurskoða þurfi 13. og 14. gr. laga um stjórn fiskveiða svo að þau þjóni tilgangi sínum en stofnunin hefur kallað eftir því um árabil. Meta þurfi yfirráð tengdra aðila yfir aflaheimildum með reglubundnum og markvissum hætti. Til að ná því þurfi að koma upp víðtækri þekkingu á nýjustu upplýsingum um bein og óbein tengsl. Að mati Fiskistofu þarf skýrari lagaheimildir til að bregðast við samþjöppun eða jafnvel koma í veg fyrir hana. Einnig þurfi að ráða fleira starfsfólk eða tryggja nægilegt fjármagn til að sækja nauðsynlega sérhæfingu annað. Þá að umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Nefndin segir sjávarútveg einn veigamesta og arðbærasta atvinnuveg landsins. Ríkir almannahagsmunir standi til þess að eftirlit með umgengni og nýtingu sjávarauðlindarinnar sé traust og tryggðar séu sjálfbærar og ábyrgar veiðar. Út frá markmiðum laga um stjórn fiskveiða og laga um umgengni um nytjastofna sjávar sé mikilvægt að vigtun sjávarafla fari rétt fram og spornað sé við brottkasti undirmálsafla eða verðminni tegunda. Upplýsingar um veiddan og landaðan afla verði að vera réttilega skráðar svo að ákvarðanir um ábyrga og sjálfbæra nýtingu auðlindarinnar hverju sinni og aflaráðgjöf Hafrannsóknastofnunar um helstu nytjastofna sjávar byggist ekki á röngum forsendum. Nefndin segir að eftirlit Fiskistofu sé mikilvægur liður í framkvæmd stefnu stjórnvalda um sjálfbærar og ábyrgar veiðar. Það þurfi því að vera traust, skilvirkt og gagnsætt. Lög og reglur þurfi að taka á brotum og hafa í senn fælingarmátt og varnaðaráhrif. Brottkast, röng aflaskráning og framhjálöndun séu meðal alvarlegustu brota gegn fiskveiðilöggjöfinni. Slík lögbrot séu í senn efnahags- og umhverfisbrot, sem séu andstæð ábyrgri nýtingu sjávarauðlindarinnar. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að eftirliti Fiskistofu er ábótavant á margan hátt. Þeir eftirlitsþættir sem skoðaðir voru töldust ómarkvissir og veikburða. Í viðbrögðum við skýrslunni tekur Fiskistofa undir það mat og hefur fiskistofustjóri lýst því yfir að mikið skorti á að eftirlit stofnunarinnar sé nægjanlegt. Nefndin lýsir áhyggjum sínum yfir því að eftirlit með nýtingu sjávarauðlindarinnar sé ófullnægjandi. Ríkisendurskoðandi telur að taka þurfi afstöðu til þess hvort tilefni sé til að fjölga eftirlitsmönnum. Nefndin ræddi þetta sérstaklega og telur í ljósi þess hve mörg skip hafa veiðileyfi að ómögulegt sé að halda úti eftirliti með hverju og einu skipi. Þá er sönnun um brot oft vandkvæðum bundin þar sem meint brot fara fram á hafi úti. Að mati nefndarinnar er þörf fyrir að styrkja eftirlit Fiskistofu. Nefndin telur þó fleiri möguleika í stöðunni en að fjölga eftirlitsmönnum. Rétt sé að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og Fiskistofa skoði aðrar skilvirkari og hagkvæmari úrlausnir, eins og notkun rafræns eftirlits. Fram kom fyrir nefndinni að slíkt eftirlit væri notað víða, t.d. í Danmörku þar sem það hefur verið notað með góðum árangri. Einnig telur nefndin rétt að það verði skoðað að Fiskistofa fái aðgang að rafrænum upplýsingum um niðurstöður vigtunar í rauntíma og heimild til að nýta fjarstýrð loftför, einhvers konar dróna, í eftirlitsstörfum sínum. Þá hvetur nefndin til aukins samstarfs milli Fiskistofu og Landhelgisgæslu Íslands. Systurstofnanir Fiskistofu annars staðar á Norðurlöndunum hafa náð miklum árangri í störfum sínum við slíkt eftirlit. Fram kom í skýrslunni og á fundi nefndarinnar að unnið sé að skipun samráðshóps - mér skilst að ráðherra muni kynna það hér á eftir, þannig að ég ætla ekki að eyða fleiri orðum í það. Það vekur athygli nefndarinnar að í skýrslunni kemur fram að fjöldi vinnustunda sem fóru í eftirlit hjá vigtunarleyfishöfum á ákveðnu tímabili hafi ekki verið tiltækur við úttekt Ríkisendurskoðunar. Nefndin ræddi einnig viðurlög við brotum gegn lögum um stjórn fiskveiða og lögum um umgengni um nytjastofna sjávar. Að mati nefndarinnar þarf að herða viðurlögin þannig að þau hafi í senn fælingarmátt og varnaðaráhrif. Fram kom fyrir nefndinni að tiltölulega auðvelt væri að lágmarka áhrif af ýmsum viðurlögum, t.d. með færslu aflaheimilda milli skipa í tilviki sviptingar veiðileyfis. Beinir nefndin því til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis að hafa þetta í huga við endurskoðun fiskveiðilöggjafarinnar. Ríkisendurskoðandi áréttaði einnig mikilvægi þess að endurskoða þurfi ákvæði 13. og 14. gr. laga um stjórn fiskveiða svo að þau þjóni tilgangi sínum, þ.e. varðandi tengda aðila. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur heils hugar undir það mat Ríkisendurskoðunar og beinir því einnig til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis að kanna þetta sérstaklega. Í skýrslunni er fjallað um eftirlit með heimavigtun sjávarafla. Heimavigtun felur í sér undanþágu frá meginreglunni um að allur afli skuli veginn á hafnarvog í löndunarhöfn. Í samstarfsyfirlýsingu Fiskistofu og Hafnasambands Íslands, um framkvæmd vigtunar og eftirlit, segir að aðilar hennar séu sammála um að hvetja til þess að reglum verði breytt og telur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að þetta þurfi að kanna sérstaklega og hvetur ráðuneytið til þess. Það er ýmislegt fleira sem kemur fram í nefndarálitinu en ég sé að tíminn er að hlaupa frá okkur þannig að ég þarf aðeins að tipla yfir niðurstöður ... [[Forseti hringir.]]
Forseti biður ræðumann velvirðingar en tímanum er ekki alveg lokið.
Mikið er það ánægjulegt.
Tíminn hefur verið stilltur upp á nýtt.
Þetta var óvenjufljótt að líða. Engu að síður, til að stytta aðeins mál mitt, ætla ég að fara yfir helstu niðurstöður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á grundvelli þess sem hefur verið rakið hér og á grundvelli nefndarálits, sem þingheimur getur vel lesið, enda vel læs. Þar komu þessi atriði helst fram: Nefndin lýsir áhyggjum yfir því að eftirlit með nýtingu sjávarauðlindarinnar sé ófullnægjandi. Nefndin hvetur atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og Fiskistofu til að skoða skilvirkari og hagkvæmari úrlausnir við eftirlit. Hún hvetur líka atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og Fiskistofu að tryggja betur í sessi samstarf og samráð, og einnig hvetur hún atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið til að ráðast í endurskoðun á 13. og 14. gr. laga um stjórn fiskveiða, er varðar tengda aðila og samþjöppun, á að koma í veg fyrir samþjöppun. Nefndin hvetur til aukins samstarfs milli Fiskistofu og Landhelgisgæslu Íslands, beinir því til Fiskistofu að skrá með nákvæmum og greinargóðum hætti upplýsingar um umfang eftirlitsverkefna, en eins og áður kom fram hefur það verið hálfbágborið og gátu nefndin og ríkisendurskoðandi ekki fengið upplýsingar um umfang þeirra verkefna. Nefndin beinir því til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis við endurskoðun fiskveiðilöggjafarinnar að hafa í huga að útfæra viðurlög þannig að þau hafi í senn fælingarmátt og varnaðaráhrif, eins og áður hefur komið fram. Nefndin beinir því sömuleiðis til ráðuneytisins að gæta að 1. mgr. 13. gr. laga um Stjórnarráð Íslands, um lægra sett stjórnvöld, og, sbr. 2. mgr. 13. gr. sömu laga, um sjálfstæð stjórnvöld, en um er að ræða umfjöllun í nefndaráliti er varðar setningu reglugerða. Nefndin telur ljóst að ráðherra sé ekki heimilt að framselja ákvörðunarvald um skipulag stofnunarinnar, þ.e. Fiskistofu, með öllu til fiskistofustjóra. Nefndin telur vafa leika á því að slík heimild sé lögum samkvæmt heldur beri ráðherra sjálfum að mæla fyrir um megindrætti í starfsemi Fiskistofu í reglugerð, sem Fiskistofa getur þá farið eftir. Það skiptir máli upp á stjórnskipun að hafa röð og reglu á þessum málum. Þá beinir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd því einnig til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis að gæta að sjónarmiðum um framsal ákvörðunarvalds þannig að það sé alveg skýrt hverjir setja reglurnar og eftir hverju skuli farið. Undir nefndarálitið skrifa allir nefndarmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þ.e. sú sem hér stendur og hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Jón Þór Ólafsson, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Óli Björn Kárason, Þorsteinn Sæmundsson og Þórunn Egilsdóttir.
Virðulegur forseti. Tilurð þessa máls sem hér er til umræðu var ágætlega rakin í framsöguræðu formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það kemur ágætlega fram í því áliti sem nefndin tók saman hver eru helstu atriði þeirrar umsagnar sem finna má í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég vil við þetta tækifæri þakka bæði stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og atvinnuveganefnd Alþingis fyrir þá vinnu sem liggur í þessu áliti og umsögn nefndanna. Meginatriðið er það að Ríkisendurskoðun telur að það þurfi að ráðast í ýmsar úrbætur til að Fiskistofa geti sinnt þeim viðfangsefnum sem henni er falið samkvæmt lögum svo að hún geti sinnt sínum verkum með skilvirkum og árangursríkum hætti. Eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi áðan hef ég skipað fimm manna verkefnisstjórn um þetta mál undir forystu Sigurðar Þórðarsonar, fyrrverandi ríkisendurskoðanda, til að fara yfir þær ábendingar sem koma fram í skýrslunni og móta tillögur eftir atvikum um þau atriði sem betur mega fara. Með Sigurði Þórðarsyni verða fjórir einstaklingar aðrir í verkefnisstjórninni. Það eru þau Brynhildur Benediktsdóttir hagfræðingur, Elliði Vignisson sveitarstjóri, Hulda Árnadóttir lögmaður og Oddný G. Harðardóttir alþingismaður. Til að styðja við starf þessarar nefndar sem á að bera hitann og þungann af úrvinnslu tillagna hef ég sömuleiðis kallað eftir tilnefningum fjölda aðila sem tengjast þessu verkefni með einum eða öðrum hætti og þeir eru um 13, auk þess sem ég hef kallað eftir tillögum fulltrúa allra þingflokka á Alþingi. Helstu hagaðilar í verkefninu sem mynda þessa 21 manns verkefnisstjórn, í rauninni samráðsvettvang, eru Félag skipstjórnarmanna, Félag vélstjóra og málmtæknimanna, Fiskistofa, Hafnasamband Íslands, Hafrannsóknastofnun, Landhelgisgæslan, Landssamband smábátaeigenda, Matís, Matvælastofnun, Samtök fiskframleiðenda og útflytjenda, Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, Samtök smærri útgerða og Sjómannasamband Íslands. Auk þess koma fulltrúar allra þingflokka, eins og ég nefndi áðan, að þessu verki. Á milli funda þessa stóra samráðshóps mun fimm manna verkefnishópurinn, sem ég gat um áðan, vinna úr því sem þar kemur fram. Við erum á frumstigi þessa máls, erum að byrja að vinna okkur niður í því hvernig við ætlum að takast á við það verkefni sem skýrslan ber með sér að vinna þurfi. Í burðarliðnum er verkefnisáætlun. Ég hef lagt á það áherslu í erindisbréfi til verkefnisstjórnarinnar að tekin verði til skoðunar og mat lagt á nokkur viðfangsefni sem ég ætla að geta um hér og gera tillögur til úrbóta á verklagi og umsýslu eftir því sem þurfa þykir. Í fyrsta lagi þarf að skoða samstarf og verkaskiptingu Fiskistofu og annarra opinberra aðila sem sinna eftirliti með fiskveiðum. Í öðru lagi þarf að fara yfir og endurskoða verklag og aðferðir Fiskistofu við áhættumat og ekki síður stýringu á forgangsröðun verkefna sem snúa að vigtun sjávarafla og brottkasti sem mikið er nefnt í úttektinni. Við þurfum að skoða, eins og var ágætlega rakið í framsöguræðunni áðan, hvort nýta megi í ríkari mæli nýja tækni við eftirlit með fiskveiðum, svo sem myndavélaeftirlit eða fjarstýrð flygildi. Við þurfum sömuleiðis að gera gangskör í því að bera saman eftirlit með veiðum erlendra skipa í okkar lögsögu við það eftirlit sem okkar skip sæta í lögsögu annarra ríkja, þar með talið fjareftirlit innan íslensku efnahagslögsögunnar. Við þurfum að skoða sömuleiðis hvort viðurlagaheimildir sem beita má við brotum á lögum og reglum séu fullnægjandi. Jafnframt að fara yfir eftirlit með framkvæmd laga um yfirráð lögaðila, einstaklinga og annarra einstakra aðila yfir hámarkshlutdeild, hvort þau séu fullnægjandi, þ.e. með tillliti til 13. og 14. gr. eins og hefur verið rakið hér. Jafnframt þurfum við að vera á vaktinni varðandi þær breytingar og þau viðhorf sem efst eru á baugi hjá öðrum þjóðum varðandi fiskveiðieftirlit. Við þekkjum það að sums staðar er þessu afar vel sinnt meðan aðrir hafa fremur látið þetta drabbast. Ég vil nefna að lokum að í þeirri verklýsingu sem ég er hér að fara yfir í nokkurri fljótaskrift þurfum við sömuleiðis að skoða ábendingar sem lúta að þeim verkefnum sem beinlínis heyra undir ráðuneytið sjálft og snúa að yfirstjórn og eftirliti ráðuneytisins með þessari undirstofnun sinni. Það kemur ágætlega fram í umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hvaða annmarkar hafa verið á því fyrirkomulagi, um framsal á stjórnunarheimildum en ekki síður hvernig hlutast er til um það með hvaða hætti stofnuninni er ætlað að starfa. Þetta er hvort tveggja það sem þarf beinlínis að fara í, burt séð frá fiskveiðieftirlitinu. Þetta lýtur fyrst og fremst að yfirstjórnarheimildum ráðuneytisins og þeirri framkvæmd. Ég geri ráð fyrir því, forseti, að þessari vinnu ljúki á haustmánuðum í formi tillagna frá verkefnisstjórninni til ráðuneytisins eða skýrslu. Ég hef enga trú á öðru en að ágætissátt ríki um þetta mikilvæga verkefni. Í umræðum öllum um þetta mál hefur komið fram að það er töluverður einhugur meðal þingmanna um að þetta geti og eigi að vera betur unnið en hefur verið. Ég er sömuleiðis bjartsýnn á að þær tillögur sem út úr þessu starfi munu koma verði gagnlegar, sérstaklega þegar ég horfi yfir þær tilnefningar sem komnar eru um fulltrúa í hinn breiða samráðshóp. Ég er mjög bjartsýnn á að sú þekking sem þar kemur að verki muni skila sér eftir það starf í tillögum og hugmyndum um hvernig við getum betur tryggt það nauðsynlega eftirlit sem með nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar þarf að vera.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og nefndinni fyrir ágætt álit. Mig langaði að koma hingað upp til að fagna því, því að ég heyri að hæstv. ráðherra tekur þetta mál mjög alvarlega enda er full ástæða til. Þetta er áfellisdómur yfir stjórnsýslunni og eftirliti okkar með sjávarútveginum sem er einn af okkar stærstu atvinnuvegum. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að við tökum vel á þessu máli. Ábyrgð þingsins er ekki síður mikil þar sem verið er að gagnrýna að þarna skorti skýrleika og heimildir inn í löggjöfina. Ráðherra endaði reyndar á að svara stóru spurningunni minni, sem var þessi tímarammi sem ráðherra talar um að starfshópurinn, verkefnishópurinn muni skila af sér í haust. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í því samhengi: Sér hann fyrir sér að hópurinn skili fullbúnum tillögum sem ráðherra muni þá koma með inn í þingið strax á haustmánuðum þannig að hægt sé að bregðast hratt og örugglega við þeim alvarlegu brotalömum sem virðast vera í löggjöfinni og í starfsumhverfi Fiskistofu?
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Já, það er full ástæða til að taka þetta alvarlega. Ég þakka sömuleiðis góð orð og tek undir þau orð sem hv. þingmaður hafði um vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í málinu. Það er vissulega einnig eitt og annað sem er vel gert líka, hvort tveggja hjá eftirlitinu og ráðuneytinu og öllum þeim sem þessu tengjast og hjá þeim sem vinna í greininni líka. Ég meina, þetta er eins og í öðru að við erum oft og tíðum að glíma við skussana, ef maður má orða það svo, sem brjóta af sér, hvort heldur það er lögreglan eða eftirlitsstofnanir okkar, að það eru skussarnir sem varpa rýrðinni á heilu greinina. Ég vil því undirstrika að stærstur hluti af þeim sem umgangast fiskveiðiauðlindina gerir það af ábyrgð og virðingu. Það eru alltaf tilvik þar sem við getum bætt okkur. Ber að taka því alvarlega að leita leiða til að bæta úr þeim vanköntum sem þar eru. Ég veit ekki nákvæmlega í hvaða formi við munum fá tillögur þeirrar vinnu sem við erum að hefja núna. Það kann að vera mjög breytilegt eftir þeim viðfangsefnum sem þar er við að glíma. Ég treysti bara á að samráðshópurinn ásamt verkefnisstjórninni muni vinna úr því. Og það sem brýnast er og einfaldast að vinna skili sér í formi einhvers konar tillagna sem annaðhvort koma fullbúnar í formi lagabreytingartillagna eða þá í því formi að ráðuneytið geti unnið ágætlega hratt og vel úr þeim sjónarmiðum með ábendingum sem þar koma fram. Það verður dálítið að ráðast af eðli máls hverju sinni vegna þess að það er ekki einhver ein lína í þessu verki. Það eru margir fletir sem þarf að taka á og sumt er tiltölulega auðunnið eins og t.d. það sem lýtur að eftirlitshlutverki og yfirstjórn. Aðra þætti um frekari forgangsröðun eða greiningar verður flóknara að vinna.
Herra forseti. Mig langar að taka undir með hæstv. ráðherra með að sannarlega er það sem betur fer þannig að flestir standa sig vel. Flestir gera vel. En það er þetta með skussana. Við höfum svolítið gott dæmi um alvarlegar afleiðingar þess þegar eftirlitsstofnanir voru veikar og það er það sem maður óttast í þessu samhengi líka. Ef við stöndum okkur ekki, ef við stöndum ekki með eftirlitsstofnunum munu fleiri ganga á lagið og valda vandræðum. Þess vegna velti ég líka fyrir mér eflingu Fiskistofu. Nú förum við að ræða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar í næstu viku og þó að það sé að sjálfsögðu kannski ekki beint tengt þessu máli langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi lagt áherslu á það í vinnu sinni að styrkja einmitt Fiskistofu í fjármálaáætlun. Ég lýsi mig tilbúna til að vinna með honum að því. Það er alveg greinilegt, bæði í þessu máli og eins í tengslum við umræðu um fiskeldismál, að Fiskistofa telur sig, það kemur vel fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar, vera vanfjármagnaða og vanbúna til að sinna a.m.k. hluta verkefna sinna. Okkur ber skylda til að tryggja framlög til Fiskistofu í áætlanagerð ríkisins, eins og til að mynda fjármálaáætlun sem við ræðum í næstu viku.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessar ábendingar. Ég vek hins vegar athygli á því sem ég tek undir í umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þar sem hún talar um í áliti sínu að fleiri möguleikar séu í stöðunni en að fjölga eftirlitsmönnunum o.s.frv. Þetta snýst ekki allt um fjármuni. Þetta snýst líka um að bæta úr hlutum sem er tiltölulega auðvelt að sumu leyti að gera, eins og t.d. ábendingin hjá nefndinni varðandi skráningar og annað hjá Fiskistofu. Í mínum huga eru þetta dálítið samhangandi þættir, þ.e. að stjórnvöld komi að því að styðja og styrkja undirstöður eftirlitsins en sömuleiðis að fara aðeins inn í stofnunina sjálfa og skoða kannski þá verkferla sem þar má bæta, sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd nefnir réttilega að eru undirstrikaðir í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Við sáum það ágætlega í þeirri skýrslu hvaða áhrif þetta mikla rask sem eðlilega fylgir flutningi stofnunarinnar hefur á starfsemina og kann að vera að hluti af því eigi enn eftir að setjast. Vissulega munum við leggja okkur fram um eftir föngum að tryggja þá fjármögnun sem skipulag eftirlitsins kallar á. Enginn vafi er á því að við munum ræða það. Ég nefni undir lok andsvarsins að ég hef ekki enn heyrt í nokkurri eftirlitsstofnun sem ekki þiggur auknar fjárheimildir frá Alþingi.
Forseti. Hæstv. ráðherra segir í síðara andsvari að hann þekki ekki neina eftirlitsstofnun sem myndi ekki þiggja meira fjármagn. Það er eflaust rétt en hérna erum við samt sem áður að tala um eftirlitsstofnun sem segist hafa verið undirfjármögnuð og undirmönnuð í mörg ár og að hún geti ekki sinnt því hlutverki sem hún á að sinna samkvæmt lögum með því fjármagni sem er til staðar. Þetta kemur ekki aðeins fram hjá þeim. Þetta kemur líka fram hjá Ríkisendurskoðun sem er eftirlitsaðili okkar, sem hefur að undirskipun þingsins eftirlit með framkvæmdarvaldinu sem ráðherra ber ábyrgð á. Okkur finnst eðlilegt að ráðherra hafi heimildir. Í gamla fjárlagakerfinu gat hann notað fjáraukalög til þess að fjármagna það sem þurfti að fjármagna eftir á, t.d. eftir áfellisdóm um alvarleg brot sem ógna sjálfbærni við nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. Í nýja fjárlagaumhverfinu er heimild til handa ráðherra til að nota sjóði innan ráðuneytis síns þegar við fáum alvarlegar upplýsingar um mikla bresti þegar kemur að eftirliti. Það sem mig langar að spyrja ráðherrann um er til hverra af þeim tillögum sem eru lagðar til í skýrslu Ríkisendurskoðunar hann hyggist grípa strax. Það þarf ekki að bíða í hálft ár meðan þetta situr í nefnd. Það hljómar eins og nefndin sé fagleg en við sjáum það bara þegar við sjáum hvað kemur út úr henni. Ætlar ráðherrann að bíða í hálft ár og leyfa þeim kringumstæðum sem hann veit að eru til staðar að skemma sjálfbærni nýtingar á auðlindinni okkar? Það kostar inn í framtíðina. Ætlar hann að bíða í hálft ár með að grípa til einhverra þeirra aðgerða sem lagðar eru til til þess að lögum sé fylgt í landinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Varðandi fjárheimildir var það ekki svo að ráðherra hefði frjálsar hendur, það varð að sækja í gamla kerfinu. Sækja varð um fjárheimildir á fjáraukalögum. Nýja fjárlagakerfið gerir ráð fyrir því í grunninn að það séu engin fjáraukalög heldur séu varasjóðir í stofnunum, sem eru misjafnir að stærð. Það er enn verið að reyna að byggja þá upp og þar eru ekki drjúgir sjóðir til að standa undir öllum þeim væntingum sem eftirlitsstofnanir, m.a. undir ráðuneyti mínu, gera sér væntingar um að fá. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er sú að við erum á öllum stöðum með ósk um að bæta í eftirlit eða aðra starfsemi ríkisins. Það er eðlilegt sjónarmið og ég geri ekki lítið úr því. En ég minni hv. þingmann á að það er líka ýmislegt innan stofnana sem hér er rakið sem má betur fara. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar eru nefndir þættir sem við getum farið að vinda okkur í. Svo að það sé upplýst höfum við reynt að styðja þessa stofnun eftir föngum af því litla ráðstöfunarfé sem við höfum, en það dugar stutt. Þegar spurt er hvort við ætlum að bíða í hálft ár eftir því að grípa til aðgerða mun ég ekki gera neinar stórar breytingar á þessu verki innan fjárlagaársins, það er alveg augljóst. Það er miklu nær að taka þetta breiða, stóra, mikla samráð. Ég fullyrði að í nefndina er faglega skipað, eða reynt að gera það. Þó að menn hafi misjöfn sjónarmið til þeirra sem kunna að taka sæti í henni er reynt að skipa í hana með sem skilvirkustum og bestum hætti með það að augnamiði að menn nálgist umræðuna um skýrsluna, um stöðu eftirlitsins, út frá faglegum sjónarmiðum. [[Forseti hringir.]]Á grunni þeirrar vinnu hyggst ég grípa til einhverra viðbragða.
Forseti. Ég er að hugsa til þess að samkvæmt nýja fyrirkomulaginu er svigrúm þar sem ráðherra hefur ákveðna sjóði sem hann getur gripið til. Já, það koma alls konar sjónarmið fram um að meira fjármagn þurfi hér og þar en nú er þingið aftur á móti komið með skýrslu frá Ríkisendurskoðun um að eftirliti með fiskveiðiauðlindinni sé verulega ábótavant og ekki hægt að uppfylla lögin eins og þau eru. Þá hlýtur að vera krafa frá okkur að eitthvað sé gert í málinu strax. Og það er hægt að gera eitthvað strax. Ef ég væri sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra myndi ég ég hugsa: Hvað get ég gert strax? Ég hef sjóði hérna, hvernig get ég brugðist við? Ég get ekki gert allt strax. Ég get ekki endurskipulagt stofnunina til þess að hún sé skilvirkari, ekki strax, það þarf að bíða eftir faglegra ferli sem ráðherra setur í gang. Það verður að bíða fram á haustið af því að það er ekki hægt að gera strax. En gæti ráðherra skoðað hvort hann sæi eitthvað sem væri hægt að gera strax fyrir þá sjóði sem hann hefur, til að færa sig nær því að stofnunin geti sinnt lögum, til að færa sig nær því að farið sé á sjálfbærari hátt með auðlindina okkar?
Virðulegi forseti. Ég þakka enn og aftur ákafann í máli hv. þingmanns í því að bregðast við og deili því að mörgu leyti. Í mínum huga er þetta töluvert stærra mál. Alla jafna gengur stofnunin bærilega. Hins vegar eru ýmis atriði varðandi framkvæmd þeirra laga sem stofnunin vinnur eftir sem ég tel mjög brýnt að verði brugðist við og ráðuneytið er að sjálfsögðu að vinna í þeim þáttum. Án þess að ég sé að upplýsa um einstaka þætti þess og hvað þar er við að fást er hægt að grípa inn í og er brugðist við því eftir efnum og aðstæðum, svo að það sé sagt, af hálfu ráðuneytisins. En stóra myndin sem er verið að draga upp hérna er að það er ekki samræmi á milli löggjafarinnar okkar - hún er ekki alveg fullkomin - og þess sem Fiskistofa í þessu tilviki getur í rauninni framkvæmt. Það þarf einhvern veginn að stilla þá þætti saman í heildarsamhengi að minni hyggju áður en maður fer inn í einstaka tiltekna þætti varðandi eftirlitið. Það er miklu flóknara mál en svo að maður geti gripið einhvern einn þátt þess út. Ég tel að við þurfum að skoða þetta heildstætt. Ef ég á að nefna eitthvert eitt atriði sem væri hægt að ganga til og skoða sérstaklega væru það þeir þættir sem lúta beinlínis að því sem nefnt er í áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem snúa að yfirstjórn og eftirlitshlutverki ráðuneytisins gagnvart viðkomandi stofnun. Það væri það einfaldasta sem hægt væri að fóta sig á í því áliti sem þarna liggur fyrir.
Hæstv. forseti. Ég skal játa það hér og nú að mér brá nokkuð við þegar ég sá skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu í fyrsta sinn, og þegar ríkisendurskoðandi mætti fyrir hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og fór yfir efni hennar. Í sjálfu sér finnst mér skýrsla Ríkisendurskoðunar áfellisdómur yfir sjávarútvegsráðherrum nú um nokkuð langan tíma, og líka áfellisdómur yfir Alþingi, yfir fjárveitingavaldinu, yfir þeim sem smíðuðu fjárlagatillögur og að menn skyldu ekki gera sér grein fyrir ástandinu. Ég játa það að t.d. á árunum 2013–2016 gerði ég mér persónulega ekki grein fyrir því hversu illa þessi stofnun væri farin peningalega. Með virðingu fyrir orðum hæstv. ráðherra um að allar eftirlitsstofnanir vilji gjarnan fá meiri peninga til umráða er þetta ekki hvaða eftirlitsstofnun sem er, þetta er eftirlitsstofnun sem hefur eftirlit með fjöregginu okkar, sem hefur eftirlit með umgengni um okkar höfuðauðlind. Ég sé ekki betur, af því að við breytum ekki fortíðinni en getum lært af henni, en að þær tillögur og þær ábendingar sem fram koma hjá Ríkisendurskoðun bendi til þess að meðferð afla, þ.e. vigtun, hafi verið ábótavant og sé það enn. Það virðist sem menn hafi bara almennt treyst þeim sem ganga um auðlindina til þess að haga sér með skikkanlegum hætti. Ég er ekki að kasta rýrð á það eða tortryggja, en sem gamall innheimtumaður ríkissjóðs verð ég samt að viðurkenna að traust í meðförum svona hagsmuna getur verið varasamt, þ.e. ef eftirlitið er ekki nóg til að sannreyna að þeir sem þar um ganga fari rétt með. Það er eins og eftirlit með sköttum o.s.frv., þetta er ekkert öðruvísi eftirlit, nema að þetta er eftirlit með okkar stærstu auðlind. Það sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar snýr að tvennu. Það snýr að lagaóvissu, þ.e. óvissu um það hvernig samstarf ráðuneytis og stofnunar er og hvernig stofnunin vinnur inn á við og þetta langtímafjársvelti. Auðvitað fagna ég því að hæstv. ráðherra sé að setja á stofn samráðshóp. Ég óttast mjög að 21 manns nefnd muni ekki skila úrræðum núna á haustdögum, einfaldlega vegna þess að við skipun svo stórs hóps þarf hann dálítið svigrúm sjálfur til að fara yfir það sem honum er ætlað. Eins og fram kom í orðum hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar áðan eru hér verkefni og ábendingar sem ekki geta beðið haustsins að mínu mati. Það þarf að bregðast við strax. Hvernig menn gera það í þröngri stöðu og m.a. út af breyttum forsendum í því hvernig við byggjum upp fjárlög o.s.frv. finnst mér í sjálfu sér ekki aðalatriðið hér. Mér finnst aðalatriðið vera að hæstv. ráðherra finni leiðir til þess að styrkja stofnanirnar strax að einhverju marki meðan unnið er að framtíðarlausnum á því hvernig þetta á að gerast. Ég segi aftur: Við getum ekki og stofnunin getur ekki og auðlindin getur ekki beðið haustsins eftir því að farið sé yfir þessi atriði. Reyndar var annað í skýrslunni sem sló mig, atriði sem búið var að velkjast fyrir mér nokkuð lengi. Ég var sjálfur búinn að vera nokkuð lengi viss um að ekki væri allt eins og það ætti að vera, nefnilega varðandi eignarhaldið á aflaheimildum. Ég er alveg sannfærður um það, og ég bíð bara eftir því að vera gerður afturreka með það, að í hópi stærstu fyrirtækja á landinu eru fyrirtæki sem eru komin upp úr þakinu og hafa, með því að dreifa afla á önnur fyrirtæki sem þau eiga o.s.frv., komist hjá því að upp um þau komist, ef ég get orðað það þannig. Ég er alveg jafn sannfærður um að nokkur þessi stærstu fyrirtæki eru þegar komin upp úr þessu þaki. Þess vegna fagna ég því mjög að lagt sé til að 13. og 14. gr. laga um fiskveiðar séu endurskoðaðar. Það er reyndar eitt í viðbót sem ég gæti bætt við bara sem prívatskoðun, ég held að það komi mjög til álita að unnið verði að því að það þak sem nú er verði lækkað. Það er enginn vandi að lækka þakið á einhverju tímabili. Það er engin eignaupptaka af því að menn geta selt frá sér fiskveiðiheimildir. Málið er bara að hámarksaflaheimildaþakið lækki. Í staðinn fyrir að vera með þrjú, fjögur fyrirtæki sem bera ægishjálm yfir þessa atvinnugrein, eins og nú er … Ef við horfum bara kalt á þetta eru áhrifin sem þessir eignarhlutar hafa þau, þó að auðlindin sé í sjálfu sér í þjóðareign, að þeir gera t.d. lítið úr pólitísku valdi. Við, löggjafinn, erum bara eins og smákrakkar. Ef þeir sem ráða mestu um aflaheimildir ákveða sjálfir að bregðast einhvern veginn við aðstæðum eða breyta uppbyggingu fyrirtækja sinna o.s.frv. höfum við engin áhrif á það, ekki nokkur. Ég tel að við þurfum að hafa það vald og eigum að hafa það þannig að ég segi aftur: Hér eru atriði sem þola ekki bið. Hér eru atriði sem taka þarf á strax. Það er að mínu mati ekki forsvaranlegt að við horfum á það í kannski hálft ár í viðbót að eftirliti með vigtun sé stórlega ábótavant, eins og þarna kemur fram. Það er ekki ásættanlegt að ekki sé hægt að fylgjast almennilega með brottkasti um borð, hvernig sem við viljum gera það. Það þarf að gera það. Það snýr reyndar ekki bara að þeirri stofnun sem hér er undir, það snýr líka að Landhelgisgæslunni og við vitum öll að hún er fjársvelt. Eitt varðskipið okkar liggur í langtímalegu inni í Sundahöfn og það er ekki á leiðinni út á næstunni. Við böslum við að hafa eitt skip á sjó til að passa alla lögsöguna. Það er alveg sama hvernig á þetta mál er litið, það er mjög alvarlegt og það þarf að bregðast við því, eins og skýrslan segir, sem er gríðarlega vel unnin. Það er ástæða til að þakka Ríkisendurskoðun sérstaklega fyrir hvernig hún er unnin og hvernig hún er uppsett og hvað hún er skýr og glögg. Hún krefst þess eiginlega af okkur að við tökum mark á henni, að við tökum mark á þeim ábendingum sem í henni felast og sýnum það með einhverjum ákveðnum hætti nú þegar. Auðvitað vona ég að sá vaski hópur sem ráðherra er að safna saman skili af sér núna í haust. En ég ítreka að á meðan á þeirri vinnu stendur verðum við að bregðast við fjársvelti þessara stofnana sem fyrst. Ég segi aftur: Það er líka „lapsus“ á þinginu að þetta ástand í stofnuninni hafi farið fram hjá okkur öll þessi ár. Ég veit ekki, af því að ég sit ekki í fjárlaganefnd og hef ekki gert það, hvort þar hafi komið fram einhverjar vísbendingar um þetta á sínum tíma. Ég veit það ekki. Ég minnist þess ekki frá veru minni í atvinnuveganefnd á sínum tíma að þessi stofnun hafi komið sérstaklega boðum á framfæri þangað um að víða væri pottur brotinn í fjármögnun stofnunarinnar. En það skiptir ekki öllu máli, það þarf ekki að benda á einn eða neinn. Það er bara með ólíkindum að þetta ástand skuli hafa verið viðvarandi öll þessi ár og að enginn hafi gert sér grein fyrir því. Við skuldum bæði stofnuninni og náttúrlega auðlindinni okkar og okkur sjálfum að bregðast við eins fljótt og vel og við getum og með því að taka síðan þær tillögur alvarlega sem vonandi líta dagsins ljós á haustdögum og bregðast við þeim jafn fljótt, umsvifalaust, því að það ástand sem teiknað er upp í þessari skýrslu er mikill áfellisdómur.
Frú forseti. Ég spurði hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í andsvörum eftir ræðu hans hvort það væri eitthvað sem hann gæti gert strax. Hann segir að hann ætli núna að setja á stofn 21 manns starfshóp, sem er stór hópur. Eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson benti á tekur oft langan tíma fyrir stóran hóp að koma sér saman og vinna að málum. Ráðherra ætlast til að það klárist í haust. Þá erum við að tala um kannski sex mánuði áður en farið verður að grípa til einhverra aðgerða. Ráðherra sagði að það væri eitt sem hann gæti gert, að ráðuneytið sjálft færi að hafa meira eftirlit með Fiskistofu. Ríkisendurskoðun, sem er eftirlitsstofnun Alþingis, er búin að fara yfir þetta. Hún á samkvæmt lögum á að meta skilvirkni og árangur stofnana, á að meta hvort fé sem stofnun fær nýtist á sem skilvirkastan og hagkvæmastan hátt og skili þeim árangri sem lög segja. Það er tilgangurinn. Það er tilgangurinn með skýrslunni sem við erum að ræða hér og að koma með tillögur til úrbóta. Og hérna eru tillögur til úrbóta. Ráðherra virðist ekki ætla að fara í neitt af þeim nema eitt atriði, að styrkja eftirlitið með framkvæmd 13. og 14. gr. laga um stjórn fiskveiða, þannig að ráðuneytið sjálft hafi eftirlit með þessari stofnun, Fiskistofu. Það er bara alls ekki nógu gott. Eða hvað? Er það nógu gott? Lesum þá tillögur til úrbóta frá eftirlitsstofnun Alþingis, Ríkisendurskoðun, svo að ekki sé verið að fara með fiskveiðiauðlindina okkar á ósjálfbæran hátt næstu sex mánuði þangað til ráðherra er tilbúinn með sinn starfshóp. Þingið er búið að fá Ríkisendurskoðun, faglega stofnun, til að meta hvað sé hægt að gera strax og hún leggur fram tillögur til úrbóta. Sú fyrsta er um eftirlit með framkvæmd laga, með leyfi forseta: „Styrkja þarf eftirlit með framkvæmd laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og laga nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar.“ Þarna þarf að styrkja eftirlit. Jú, ráðherra sagðist ætla að styrkja eftirlit með Fiskistofu þegar kemur að ráðuneytinu. Í öðrum punkti tillögunnar segir: „Tryggja þarf nauðsynleg úrræði og aðföng svo unnt sé að sinna eftirliti með markvissum og árangursríkum hætti.“ Nú er það alveg ljóst að Fiskistofa er undirfjármögnuð. Hún getur ekki sinnt sínu lögbundna hlutverki. Það hlýtur þá að vera að lágmarki hægt að gera það núna að tryggja, eins og segir hér, „aðföng sem nauðsynleg eru“ - í þessu tilfelli fjármagn, þannig að Fiskistofa geti ráðið í stöðugildi, ráðið nokkra starfsmenn til að fara að sinna þeim verkefnum sem hún á lögum samkvæmt að sinna í dag en getur ekki gert. Það eru pottar inni í fjármálaráðuneytinu til að grípa til í nákvæmlega slíkum tilfellum. Þegar það koma svona skýrar upplýsingar um hvað verði að gera til að uppfylla lög á ráðherra að nota þessa potta til að framfylgja lögum. Annars er hann ekki að sinna sínu hlutverki. Hann er framkvæmdarvaldið. Hann á að framfylgja lögunum. Önnur tillaga til úrbóta í skýrslu Ríkisendurskoðunar er um eftirlit með vigtun, þar eru fjórir punktar. Byrjum á fyrsta, með leyfi forseta: „Setja þarf fram skýrar kröfur um aðstöðu til vigtunar sjávarafla í löndunarhöfnum og eftirlit hafnaryfirvalda með vigtun svo bæta megi eftirlit með nýtingu auðlindarinnar. Kanna þarf hvort færa eigi vigtun á hafnarvog undir forræði Fiskistofu.“ Part af þessu hlýtur að vera hægt að gera strax. Að kanna hvort þetta eigi að fara undir forræði Fiskistofu tekur kannski einhvern tíma en það þarf ekki að setja það allt saman inn í þennan risastóra hóp, eða hvað? Það er klárlega hægt að gera skýrar kröfur um aðstöðu til vigtunar sjávarafla og löndunar. Mögulega er hægt að gera eitthvað af þessu strax. Punktur tvö um eftirlit með vigtun, með leyfi forseta: „Fylgja þarf eftir samstarfsyfirlýsingu Fiskistofu við Hafnasamband Íslands svo efla megi eftirlit með vigtun á hafnarvog. Mikilvægt er að unnið verði áfram að þeim nauðsynlegu úrbótum sem nefndar eru í yfirlýsingunni svo fækka megi þeim áhættuþáttum sem eru til staðar við vigtun á hafnarvog.“ Þetta er klárlega hægt að gera strax. Það er til nokkuð sem heitir samstarfsyfirlýsing Fiskistofu við Hafnasambandi Íslands svo efla megi eftirlit með vigtun á hafnarvog. Þessi samstarfsyfirlýsing er til og það er hægt að fara strax í að krefjast þess að henni sé framfylgt. Framkvæmdarvaldið á að gera það. Punktur þrjú um eftirlit með vigtun: „Forsendur og fyrirkomulag endurvigtunar þarf að endurskoða frá grunni svo bæta megi eftirlit með vigtunarleyfishöfum. Tryggja þarf að hægt verði að sinna skilvirku og árangursríku eftirliti með heimavigtun.“ Þetta þarf að endurskoða frá grunni. Þetta er nokkuð sem á heima í starfshópi ráðherrans sem myndi skila af sér í haust. Fjórði punkturinn í tillögu nr. 2, um eftirlit með vigtun, með leyfi forseta: „Fjölga þarf yfirstöðum eftirlitsmanna hjá vigtunarleyfishöfum. Nýta þarf til hins ýtrasta heimild Fiskistofu til að fylgjast með allri vigtun leyfishafa í allt að sex vikur, komi í ljós að veruleg frávik séu í íshlutfalli.“ Þetta er hægt að gera strax, fjölga yfirstöðum eftirlitsmanna hjá vigtunarleyfishöfum. Tillaga til úrbóta nr. 3 í skýrslu Ríkisendurskoðunar er um eftirlit með brottkasti og þar eru tveir punktar. Byrjum á þeim fyrri, með leyfi forseta: „Kanna þarf hvort og þá hvernig hægt er að auka samstarf Fiskistofu og Landhelgisgæslu Íslands við eftirlit með brottkasti.“ Þetta er nokkuð sem tæki lengri tíma og er hægt að setja inn í starfshóp ráðherra sem skilar af sér í haust. Síðari punkturinn varðandi eftirlit með brottkasti: „Auka þarf viðveru eftirlitsmanna um borð í fiskiskipum en einnig horfa til tækninýjunga við eftirlit sem gætu sparað bæði tíma og fjármagn.“ Þetta er hægt að gera strax, fyrri hlutann um að fjölga eftirlitsmönnum þannig að það sé meiri viðvera eftirlitsmanna um borð. Það ætti að gera strax. Tækninýjungarnar til framtíðar eru atriði sem má bíða og fara inn í starfshóp ráðherra og við fáum þá eitthvað út úr því í haust. En hitt er hægt að gera strax. Tillaga til úrbóta nr. 4 frá Ríkisendurskoðun, þannig að ekki sé verið að fara illa með sjávarauðlindina okkar og við fylgjum lögum um sjálfbærni og sinnum eftirliti með því að það sé farið vel með sjávarauðlind okkar, er um eftirlit með samþjöppun aflaheimilda. Þar eru þrír punktar. Byrjum á þeim fyrsta, með leyfi forseta: „Endurskoða þarf ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða. svo þau þjóni tilgangi sínum. Tryggja verður að ákvæði um hvenær tveir eða fleiri aðilar skuli teljast tengdir við framkvæmd þeirra séu skýr.“ Það þarf að endurskoða þessi ákvæði. Það tekur tíma. Það getur farið inn í starfshóp ráðherra. Punktur tvö af þremur um eftirlit með samþjöppun aflaheimilda: „Meta þarf yfirráð tengdra aðila yfir aflaheimildum með reglubundnum og markvissum hætti út frá ákvæðum 13. gr. laga um stjórn fiskveiða.“ Þetta er hægt að gera strax. Þetta er bara gagnasöfnun, að gögnin séu tekin saman um yfirráð tengdra aðila yfir aflaheimildum. Það þarf bara að meta hverjir hafi yfirráð yfir þessu. Það er strax hægt að setja einhvern í það verkefni og væri mjög þarft að gera. Þriðji og síðasti punkturinn í tillögu um eftirlit með samþjöppun aflaheimilda, með leyfi forseta: „Endurskoða þarf hvernig staðið er að eftirliti með eignarhaldi útgerðarfyrirtækja og tengslum milli aðila í sjávarútvegi. Koma þarf upp markvissu eftirliti með eignarhaldi útgerðarfélaga svo að Fiskistofa búi á hverjum tíma yfir nýjustu upplýsingum um bein og óbein tengsl milli aðila í sjávarútvegi.“ Þetta er eignatengslaskýrsla. Ég vann einu sinni að slíku verkefni hjá Samkeppnisstofnun sem þá hét, það var stjórnar- og eignatengslaskýrsla sem stofnunin gerði varðandi aðallega matvörumarkaði, held ég, það var kannski víðtækara, ég man það ekki í svipinn. Það eru orðin 15, 16, 17 ár síðan ég gerði þetta. Það þarf að skipa einhvern í þetta verkefni og það er unnið. Þetta er hægt að gera strax. En ráðherra virðist ætla að bíða í sex mánuði áður en hann fer af stað með það að hafa eftirlit og safna upplýsingum og gögnum og hafa eftirlit á grundvelli samstarfsyfirlýsingar og laga og auka fjármagn. Það kemur klárlega fram í skýrslunni að það vantar fjármagn til að framfylgja lögum. Ráðherra ætlar ekki að framfylgja lögum strax eins og Ríkisendurskoðun leggur til, hann ætlar að bíða í sex mánuði. Það finnst mér ekki í lagi. Ég ætla að skoða hvað það er sem við í þinginu þurfum að gera til þess að ráðherra sinni sínum skyldum sem framkvæmdarvald í þessu landi.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu og álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrsluna. Í skýrslunni er að finna niðurstöður úttektar Ríkisendurskoðunar sem unnin var að beiðni Alþingis frá því í mars 2018 en skýrslan barst í desember 2018. Markmið úttektarinnar var að kanna verklag og árangur Fiskistofu við eftirlit með vigtun afla, brottkasti og samþjöppun aflaheimilda. Önnur verkefni Fiskistofu voru ekki þar undir. Jafnframt voru yfirstjórn og eftirlit atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins með þessu hlutverki stofnunarinnar könnuð. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjallaði um skýrsluna á fundum sínum og aflaði álits atvinnuveganefndar sem fylgir með áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á þingskjali sem fyrir liggur. Ég skrifa undir álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og er sammála því sem þar kemur fram, en það álit hefur formaður nefndarinnar rakið hér í framsöguræðu. Ég mun hins vegar staldra við nokkur atriði í umfjölluninni í skýrslunni og áliti nefndarinnar, en vil fyrst segja að skýrslan bendir á ýmis tækifæri til úrbóta, m.a. með skilvirkara samstarfi við hafnir, skýrari markmiðum og skýrari forgangsröðun í eftirlitinu og betri nýtingu tækninnar, ásamt því að fara þurfi yfir tiltekin lög og reglur sem gilda um fiskveiðar og eftirlit með þeim. Eftirlit Fiskistofu er mikilvægur liður í framkvæmd stefnu stjórnvalda um sjálfbærar og ábyrgar veiðar. Það þarf því að vera traust og skilvirkt og gagnsætt og ekki síst þarf að ríkja traust milli eftirlitsaðila og þeirra sem sæta eftirlitinu. Meginniðurstöður Ríkisendurskoðunar hafa verið raktar hér, en ríkisendurskoðandi setur fram 11 tillögur til úrbóta í fjórum flokkum. Eitthvað af þeim tillögum er farið að vinna með hjá Fiskistofu og fram hefur komið að atvinnuvegaráðuneytið hefur hafið vinnu við úrvinnslu úr öðrum. Mig langar að ræða hér um nokkrar leiðir til úrbóta sem raktar eru í skýrslunni. Það er töluvert rætt um fjölgun starfsfólks við eftirlit. Ég tel rétt að skoða það ekki síður en notkun rafræns eftirlits. Fram kom að rafrænt eftirlit væri hagkvæm lausn og margra eftirlitsmanna maki. Í Danmörku hefur verið notast við rafrænt eftirlit með góðum árangri, en sjá mátti breytta aflasamsetningu eftir upptöku slíks. Einnig hefur verið bent á það að skoða hvort Fiskistofa fái aðgang að rafrænum upplýsingum um niðurstöður vigtunar í rauntíma og heimildir til að nýta fjarstýrð loftför í eftirlitsstörfum. Þá er hvatt til þess að Fiskistofa og Landhelgisgæslan starfi meira saman en nú er, en það hafa systurstofnanir Fiskistofu á Norðurlöndum gert með góðum árangri. Ein af niðurstöðum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og Fiskistofa tryggi betur í sessi samstarf og samráð. Þetta tel ég mjög mikilvægt og legg áherslu á faglega forystu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins við mótun umgjarðar um eftirlitið þó að þekking og framkvæmd þurfi að vera hjá Fiskistofu. Í skýrslunni kemur fram að á tveimur stöðum í lögum sé mælt fyrir um skyldu ráðherra til að setja reglugerð. Annars vegar er það að kveða skuli á um skipulag og starfsemi Fiskistofu. Sú reglugerð hefur aldrei verið sett þó að ákvæðið hafi staðið nær óbreytt frá því að lögin voru sett 1992. Ég held að þar sé gott tækifæri fyrir núverandi hæstv. ráðherra að bæta úr. Löggjafinn hefur falið ráðherra að setja slíka reglugerð og verður vart hjá því komist. Í athugasemdum við frumvarpið á sínum tíma, sem varð að lögum um Fiskistofu, segir: „Ekki þykir rétt að binda skipulag eða deildaskiptingu Fiskistofu í lögum. Breytingar hljóta jafnan að verða á verkefnum stofnunar sem hefur svo vítt starfssvið. Er því eðlilegt að unnt sé að haga þessum málum eftir því sem hagfelldast þykir á hverjum tíma og kostnaðarminnst.“ Þannig virðist ljóst að ráðherra getur ekki framselt ákvörðunarvald um skipulag stofnunarinnar með öllu til fiskistofustjóra. Þá segir í lögum um umgengni um nytjastofna sjávar að hafnir skuli uppfylla kröfur um aðstöðu til vigtunar sjávarafla og eftirlit sem kveðið er á um í reglugerð og getur ráðuneytið bannað löndun sjávarafla í einstökum höfnum sem ekki fullnægja kröfum reglugerðarinnar. Þessi reglugerð hefur ekki heldur verið sett. En fram kemur í skýrslunni um viðbrögð ráðuneytisins að það hyggist setja reglugerðina um vigtun á hafnarvog og þar eru tækifæri til að setja kröfur um búnað og verklag sem skilgreina þarf betur. Ráðuneytið hyggst kanna útfærslu krafna á vigtun í lögum og skyldur hafnaryfirvalda henni tengdar. Þá sé til skoðunar að gera rafrænt eftirlit og beintengingu vigtunar við gagnagrunn Fiskistofu að skilyrði fyrir leyfum til endurvigtunar. Þessi atriði tel ég mjög mikilvæg. Tæknin býður upp á ýmis ný tækifæri, bæði þessi beinu rafrænu samskipti, beina tengingu voga, myndavélaeftirlit og eins mætti skoða víðar hvernig landupplýsingakerfi getur nýst við eftirlit o.fl. Þá þarf að huga að samræmi eftirlits við eftirlit í kringum okkur, m.a. við vigtun úr deilistofnum og þar sem erlend skip landa afla hér á landi. Eitt af því sem kemur fram í viðbrögðum Fiskistofu er að Fiskistofa mælir með því að færa vigtun á hafnarvog undir forræði stofnunarinnar. Þá hugmynd skil ég hins vegar ekki. Eftirlitsaðilinn getur varla haft forræði yfir verkefninu sem hann á að hafa eftirlit með. Ég álít hins vegar að með góðu samstarfi við hafnir landsins, skýrum kröfum til aðstöðu og framkvæmdar og góðum leiðbeiningum mætti bæta margt í umgjörð vigtunar á hafnarvog og með skilvirku samstarfi Fiskistofu og Hafnasambands Íslands, en það samstarf þarf að vera virkt á öllum tímum. Í skýrslunni kemur fram að gott samstarf sé á milli ráðuneytisins og Fiskistofu um hvernig bæta megi eftirlitið. Ég fagna þeim viðbrögðum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins að setja á fót verkefnisstjórn til að fara yfir skýrsluna og þær ábendingar sem samstarf þarf um að hrinda í framkvæmd. Eins er mikilvægt að sá samráðsvettvangur sem hæstv. ráðherra fór yfir hér áðan verði sem virkastur þannig að hægt verði að vinna úr ábendingunum og koma úrbótum á sem fyrst. En í þeirri vinnu er, eins og fram hefur komið, lykilatriði að fara yfir verkaskiptingu, samvinnu og samstarf allra aðila, skoða ákvæði laga og eru þar efst á blaði 13. og 14. gr. laga um stjórn fiskveiða varðandi hámark aflahlutdeildar. Sjávarútvegur er einn veigamesti og arðbærasti atvinnuvegur landsins og því er mikilvægt að eftirlit með nýtingu sjávarauðlindarinnar og umgengni við hana sé traust og í samræmi við lög á hverjum tíma. Það þarf að ríkja fullt traust á milli eftirlitsaðila og þeirra sem nýta auðlindina um sanngjarnt og skilvirkt eftirlit þannig að ljóst sé að allir sem nýta auðlindina sitji við sama borð. Þannig verður hagsmuna almennings best gætt og sjálfbærni í nýtingu auðlindarinnar tryggð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguræðuna. Ég stenst eiginlega ekki mátið, þeir eru svo sjaldséðir þessir hvítu hrafnar, stjórnarþingmenn í þessari umræðu, að ég ætla að fá að nota tækifærið og velta einu máli upp sem lýtur að áhrifum flutnings Fiskistofu til Akureyrar á starfsemina. Það var töluvert í fréttum á sínum tíma þegar flutningur átti sér stað og var mikið gagnrýnt og rætt um að betur hefði mátt standa að málum. Síðan kemur fram í skýrslunni að staðfest er mikil starfsmannavelta, kostnaðarsamir flutningar, neikvæð áhrif á starfsanda o.s.frv. og síðan má bæta því við að í ársskýrslu fyrir Fiskistofu 2015, held ég, hafi komið fram að við þær aðstæður þurfti að leggja mikið kapp á að verja þessa kjarnastarfsemi, að minna púður er lagt í hluti eins og gæðaeftirlit og annað og þarf svo sem engan spámann til að átta sig á því að það er ákveðin ástæða þess að Fiskistofa fær þessa falleinkunn í skýrslu núna. Ég velti eiginlega fyrir mér hvort hv. þingmaður geti verið mér sammála í því að við sjáum hérna dæmi um hvernig ekki á að færa til ríkisstofnanir, hvort hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að þetta sé hluti af málinu og að hérna sé að finna lærdóm fyrir okkur líka að draga. Við höfum öll áhuga á því að byggja upp starfsemi víða um land, þar með talið á þann hátt að fólk sem býr, hvort sem er í þéttbýli eða dreifbýli, geti sem helst valið sér starf eftir áhugasviði og færni. En að það sé nokkuð ljóst að menn þurfi að finna aðrar leiðir en að flytja heilu stofnanirnar með valdboði og að undirbúningurinn sé ekki [[Forseti hringir.]]betri en raun ber vitni í þessu tilfelli og sé hluti af því sem hafi haft neikvæð áhrif á þá mikilvægu starfsemi sem þarna fer fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Satt best að segja kom mér nokkuð á óvart þegar ég sá skýrsluna að það sem vantar upp á verklagið get ég ekki séð að í skýrslunni sé á neinn hátt rakið beint til rasksins sem óhjákvæmilega varð vegna flutninganna. Hins vegar er það hárrétt sem hv. þingmaður sagði, starfsmannavelta jókst á tímabili. En svo er náttúrlega til hins að líta að starfsmannahópurinn er nokkuð dreifður, hann er ekki allur á einni starfsstöð, hvorki fyrir né eftir þessa flutninga. Ég hugsa þó, eins og hv. þingmaður benti á, að flestir þeir sem komu að flutningunum á sínum tíma myndu vinna á einhvern annan hátt en þá var gert ef farið væri aftur í þetta núna. Ég hef heimsótt stofnunina, aðalskrifstofur stofnunarinnar á Akureyri, og upplifði þá ekki annað en að komin væri mikil ró í kringum starfsemina og góður starfsandi í nýrri starfsaðstöðu eftir að rótið sem fylgdi flutningunum var gengið yfir. Ég vil bara ítreka að það kom mér á óvart að sjá ekkert af þessum ágöllum tengt beint við þetta rót.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir orð hennar. Ég ætla reyndar að vitna í frétt RÚV, með leyfi forseta: „Í stjórnsýsluúttektinni kemur fram að það hafi verið mat Fiskistofu og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis að óvissuástand sem skapaðist í júní 2014 við tilkynningu þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um flutninginn hafi haft mikil áhrif á daglega starfsemi stofnunarinnar.“ Síðan segir: „Í ársskýrslu Fiskistofu 2015 kom fram að til að verja kjarnastarfsemi hefði þurft að draga úr annarri starfsemi, svo sem gæða-, umbóta- og þróunarstarfi. Undirmönnun hefði haft áhrif á getu stofnunarinnar til að sinna lögbundnum skyldum sínum …“ Ég er næsta viss um að orsakasamhengið er ansi ljóst hérna, en það er svo sem búið og gert. Mig langaði í seinni andmælum að athuga hvaða skoðun hv. þingmaður hefur á því þegar við erum að reyna að sameinast um þetta verkefni, að búa svo í haginn að fólk geti haft búsetu hringinn í kringum landið, vegna þess að við byggjum upp betra samfélag þannig. Það er hægt að gera á ýmsa vegu. Hægt er að tryggja að nútímatækni sé nýtt á þann veg að fólk geti unnið störfin hvar sem er, t.d. í gegnum háhraðanet - við hv. þingmaður sitjum saman í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem verið er að ræða þá hluti. Er hv. þingmaður sammála mér í því að það væri vænlegri leið en sú að flytja með boðvaldi heilu stofnanirnar frá þéttbýli eða frá höfuðborgarsvæðinu eða á milli staða, það þarf svo sem ekki að vera bara héðan, þ.e. að flytja þær fýsískt? Betra sé að nýta tæknina og búa til slíka umgjörð að fólk geti starfað heiman frá sér eða hvar sem það kýs að búa frekar en að flytja heilu stofnanirnar landsbyggðanna á milli?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er mikilvægt að fá tækifæri til að ræða þetta mál þótt við séum kannski aðeins komin út fyrir efni skýrslunnar. Ég held að við eigum ekki að útiloka neinar leiðir eins og í tilfelli þessarar stofnunar sem hefur í rauninni margar starfsstöðvar. Fiskistofa hefur starfsstöð á höfuðborgarsvæðinu og nokkrar úti um landið. Ef ég fer aftur til baka í fyrri spurningu hefði mátt hugsa sér þessa breytingu ganga yfir á lengri tíma með ráðningum á nýjan stað. Ég þekki satt að segja ekki alveg hvernig það var, ekki í smáatriðum, og það kemur ekki þannig lagað fram í skýrslunni. Tæknin er mjög mikilvæg. Ég held að við höfum líka tækifæri einmitt þegar við deilum út eftirlitsverkefnum til stofnana, eftirlitsverkefnum sem þarf að sinna úti um landið, er ég þá til að mynda að vísa til þess frumvarps sem liggur fyrir um fiskeldi, að við hugum þannig að því að hægt sé að sinna þeim eftirlitsverkefnum frá stofnunum sem nú þegar eru til staðar á viðkomandi landsvæðum, eins og t.d. heilbrigðiseftirlit ef það á við, náttúrustofur þegar það á við, starfsstöðvar Fiskistofu þegar það á við því að stundum setjum við lög óafvitandi sem búa einhvern veginn til óþarfaferðakostnað á tilteknar stofnanir og færa um leið verkefni frá þeim stofnunum sem fyrir eru á landsbyggðinni. Ég er mikill talsmaður notkunar tækninnar þar fyrir utan. Í ýmsum verkefnum getur tæknin nýst okkur svo miklu betur en hún gerir núna, m.a. í háskólaumhverfinu í báðar áttir þar sem við sækjum þekkingu út á landsbyggðina og miðlum henni til landsbyggðarinnar, í heilbrigðisþjónustunni og [[Forseti hringir.]]í alls konar þekkingarstarfsemi.
Forseti vill minna þingmenn á að í andsvörum á að fjalla um efnið sem er á dagskrá.
Herra forseti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar og álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eru viðfangsefni þessara umræðna. Skýrslan er býsna dapurleg lesning, ég held að ég verði eiginlega að nota dálítið sterkt orðalag. Það er okkur til mikils vansa hvernig þeim málum hefur verið hagað ef dæma má af skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er giska dapurlegt vegna þess að við erum að tala um einn mikilvægasta atvinnuveg okkar Íslendinga til langs tíma. Þetta er atvinnugrein sem verið er að fjalla eða véla um og byggir á auðlind sem við eigum öll sameiginlega. Þess vegna er dapurlegt til þess að hugsa að stjórnvöldum hafi ekki tekist betur til en raun ber vitni. Það er dapurlegt til þess að vita að við hugsum ekki betur um auðlindina og þá sem hana nýta og höfum ekki með þeim ríkara eftirlit. Það eru forréttindi að fá að nýta þessa auðlind og þau forréttindi þarf að nýta vel og hafa þarf gott og sterkt eftirlit með því að svo sé. Skýrslan ber þess vott að svo er ekki. Þetta er líka dálítið dapurlegt vegna þess að skýrslan dregur fram að þetta er ástand sem er ekki allt í einu upp komið. Þetta er ekki eitthvað sem gerðist fyrir hálfu ári eða nokkrum vikum eða mánuðum. Þetta virðist vera búið að vera viðvarandi ástand. Það hlýtur að leiða hugann að því hver ábyrgð þeirra er sem hafa mest vélað um þau mál á síðustu árum eða áratugum. Þá þarf engan sérfræðing til að átta sig á því að þeir sem hafa farið með þau málefni eru fyrst og fremst tveir stjórnmálaflokkar á Íslandi, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur. Það finnst mér nokkuð harður áfellisdómur yfir því hvernig þeir ágætu flokkar hafa stýrt þeim málum að við fáum skýrslu af þessu tagi. Margt í skýrslunni er grafalvarlegt. Nefna má vigtun, brottkast o.s.frv. Mig langar þó að staldra fyrst og fremst við þann þátt sem mér þykir sýnu alvarlegastur sem er að við höfum ákveðið að hafa kerfi sem byggir á því að tilteknir aðilar hafa leyfi til að nýta auðlindina. Þeir hafa til þess aflaheimildir eða kvóta. Það var líka ákveðið þegar þetta stjórnkerfi var sett á að það væri skynsamlegt, rétt og eðlilegt að setja hömlur við því hve mikla hlutdeild í auðlindinni þeir aðilar gætu haft undir. Um það hafa verið settar reglur sem bent er á í skýrslunni að séu gallaðar. Flestir virðast sammála um að þær reglur sem gilda um vensl og tengsl séu stórlega gallaðar. En það er eitt að hafa gallaðar reglur, sem að sjálfsögðu ber að bæta, en hitt er verra að menn hafa ekki haft neina burði til þess að fylgja því þó eftir að þær reglur séu í heiðri hafðar. Mér finnst mjög alvarlegt mál að við skulum vera svona kærulaus við að tryggja að farið sé að reglum um þann auð sem þjóðin á sameiginlega Ég hlýddi á hæstv. sjávarútvegsráðherra bregðast við skýrslunni og greina frá því sem fram undan væri í þeim málum. Ég er talsmaður þess að menn vandi sig þegar kemur að stórum verkefnum. Mér fannst og finnst ástæða til að nefna að mér finnst að mörgu leyti að ráðherrann sé að bregðast skynsamlega við. Hann kallar fólk til verka. Hann boðar að sett verði fram verkefnaáætlun um það hvernig eigi að takast á við þetta, víðtækt samstarf o.s.frv. Á hinn bóginn má segja að þó séu hlutir hér sem væri hægt að flýta sér aðeins með, þ.e. að menn forgangsraði verkefnunum og ákveði hvað er brýnast. Mér fannst vanta aðeins upp á nægan metnað hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra við að reyna að flýta því verkefni og setja upp skýra forgangsröðun um aðalatriðin í málinu. Búið er að fjalla mikið um öll þau mál. Það er mikið búið að ræða brottkast og hvernig hægt sé að herða eftirlit þar. Búið er að benda á hvernig hægt sé að herða og bæta eftirlitið með því hverjir eiga kvótann og hvort þeir eru með óbeinum hætti að nýta sér galla í kerfinu til að stækka hlut sinn óeðlilega. Það er svo sem ekki þörf á því að gera ítarlegar kannanir á vandanum. Ég held að vandinn liggi algjörlega ljós fyrir. Þess vegna hefði ég lagt til við hæstv. ráðherra að hann a.m.k. setti því ágæta fólki, hinni fimm manna nefnd, strangari tímamörk og skýrari verklýsingu um hvað eigi að takast á við fyrst. Auðvitað er gott að hafa samráð og hann lýsti því að settur yrði upp stór samráðshópur með 10–20 aðilum, heyrðist mér hann segja. Það er nú einu sinni þannig að það eru margir hagsmunaaðilar og að sjálfsögðu gott og eðlilegt að eiga samtal við þá en í þessum málum er það líka þannig að hagsmunaaðilar gæta sinna hagsmuna, eðli málsins samkvæmt. Stundum þarf að taka af skarið gagnvart hagsmunaaðilum og stjórnvöld þurfa að tala skýrt og ákveðið vegna þess að svona vinna getur leiðst út í að hægt sé að þvæla málunum fram og til baka. Ef menn ætla að reyna að leysa þetta í allsherjarsátt við alla aðila málsins er ég hræddur um að sú sátt verði torsótt og seinvirk og að sáttin feli í sér á endanum að þeim markmiðum verði ekki náð sem við ætlum okkur, sem er að tryggja að hagsmuna almennings sé gætt í umgengni og nýtingu auðlindarinnar. Við megum ekki gleyma því að um það snýst þetta mál, að auðlindinni sé stýrt og um hana gengið í samræmi við hagsmuni þeirra sem eiga auðlindina og eiga að njóta ávaxtanna af nýtingu hennar. Ég held að þetta sé leiðarljós sem er mjög mikilvægt fyrir hæstv. sjávarútvegsráðherra að skýra og hafa efst í huga þegar hann vélar um þau mál.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Fiskistofu. Við lestur álits stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar setur mann eiginlega hljóðan. Þar kemur skýrt fram að ríkisendurskoðandi meti framkvæmd vigtunar á hafnarvog misjafna og ekki ávallt í samræmi við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Hann segir að það sé verið að brjóta lög. Ég spyr mig: Hversu langan tíma hefur það viðgengist að það megi brjóta lög í þessu máli? Einnig kemur fram að eftirlit Fiskistofu með vigtun almennt sé takmarkað, óskilvirkt og fyrirkomulag vigtunar bjóði upp á umtalsverð frávik í skráningu. Þarna eru því lögbrot og vitlausar skráningar. Það hlýtur að segja okkur að það er eitthvað mjög alvarlegt að. Við erum að tala um næststærstu atvinnugreinina okkar í dag. Ég hugsa að ferðamennskan sé búin að taka yfir. Við erum farin að róa á þau mið. En það er eins gott að við komum ekki fram á þeim vettvangi eins og við komum fram gagnvart fiskimiðunum okkar. Í álitinu segir orðrétt, með leyfi forseta: „Eftirlit með brottkasti er einnig afar takmarkað, veikburða og ómarkvisst. … Raunverulegur árangur eftirlits sé auk þess á huldu enda liggi ekki fyrir skýr árangursviðmið eða árangursmælikvarðar. … Að mati ríkisendurskoðanda styður eftirlit Fiskistofu með vigtun, brottkasti og samþjöppun aflaheimilda ekki með viðunandi hætti við markmið laga um stjórn fiskveiða og laga um umgengni um nytjastofna sjávar.“ Þarna er verið að segja að í stórum stíl séum við hreinlega umhverfissóðar gagnvart veiðiheimildum og fiski í sjónum. Það hlýtur samt að vera svolítið undarlegt að við, sem teljum okkur hafa verið fiskveiðiþjóð allan þennan tíma, frá því að land byggðist, skulum vera stödd á þessum stað. Í álitinu segir orðrétt, með leyfi forseta: „Í Danmörku hefur verið notað rafrænt eftirlit með góðum árangri en sjá mátti breytta aflasamsetningu eftir upptöku þess.“ Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd telur rétt að það verði skoðað að Fiskistofa fái aðgang að rafrænum upplýsingum um niðurstöður vigtunar í rauntíma og heimild til að nýta fjarstýrð loftför í eftirlitsstörfum sínum. Danir hafa tekið upp miklu betra eftirlitskerfi en við. Þá er spurningin: Hvers vegna í ósköpunum eru þeir langt á undan okkur, ef það er rétt? Einnig kemur fram að Fiskistofa hafi verið undirmönnuð frá 2013–2017 og þar af leiðandi geti hún ekki sinnt eftirliti sínu með fullnægjandi hætti. Það kemur einnig fram í skýrslunni að starfsmönnum Fiskistofu hefur fækkað um 29% frá árinu 2008 samhliða því að verkefnum hafi fjölgað. Þá hefur Fiskistofa enn fremur bent á að bæta þyrfti regluverkið til að styrkja stofnunina í hlutverki sínu. Var verið að valda Fiskistofu vísvitandi og viljandi skaða? Var verið að sjá til þess að hún gæti ekki fylgt eftirlitinu eftir, gæti ekki unnið vinnuna sína, með 30% niðurskurði og auknum verkefnum? Miðað við þetta hlýtur eitthvað svoleiðis að hafa verið í gangi. Í fylgiskjali, áliti atvinnuveganefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu, segir: „Ríkisendurskoðandi nefndi að Hafrannsóknastofnun hefði ekki ráðist í rannsóknir á tegundaháðu brottkasti í rúman áratug og gagnasöfnun um lengdarháð brottkast hefði dregist talsvert saman undanfarin ár.“ Í frétt á mbl.is, byggðri á því sem kom fram í Kveik, segir orðrétt: „„Ég hef verið á mörgum skipum. Alls staðar hefur verið brottkast,“ sagði sjómaðurinn Trausti Gylfason í fréttaskýringaþættinum Kveik á RÚV nú í kvöld. Þar var sýnt myndefni sem Trausti tók úti á sjó á árunum 2008–2011 og sýndi mikið brottkast á fiski, en brottkast er bannað með lögum. „Þetta er bara subbuskapur af verstu gerð. Og auðvitað mjög alvarlegt. Svona skipstjórnarmenn eiga ekki að fá að stunda veiðar,“ sagði Eyþór Björnsson, forstjóri Fiskistofu, í viðtali þegar hann horfði á myndefnið, sem tekið var upp á skipinu Kleifabergi. Í þættinum kom fram að fiski væri í einhverjum tilvikum kerfisbundið kastað í sjóinn, stundum í hverjum túr. „Nú er ekkert hægt að reka mig lengur fyrir þetta. Mér finnst rétt að þetta komi fram,“ sagði Trausti í þættinum, en hann missti vinnuna fyrr á árinu. Á myndunum sést hvernig þorski, karfa, makríl og ýsu er kastað í sjóinn í stórum stíl.“ Maður verður eiginlega orðlaus. Ég stundaði smásjómennsku fyrir 30–40 árum, handfæri, net og troll, og þá datt ekki nokkrum manni í hug, á þeim bátum sem ég var á, að henda nokkrum fiski í sjóinn. Það var allt nýtt. En nú virðist krafan vera önnur og eftirlitið ekkert. Það er hægt að henda fiski eftirlitslaust og okkur dettur ekki einu sinni í hug að hafa rafrænt eftirlit. Við erum að hugsa um að koma því á, en Danir eru löngu búnir að koma því á. Í áliti atvinnuveganefndar segir líka: „Atvinnuveganefnd tekur undir með ríkisendurskoðanda að sjávarútvegur er einn veigamesti og arðbærasti atvinnuvegur landsins og því er mikilvægt að eftirlit með nýtingu sjávarauðlindarinnar og umgengni við hana sé traust og í samræmi við lög. Nefndin fagnar skjótum viðbrögðum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis við ábendingum ríkisendurskoðanda og hvetur til þess að unnið verði að úrbótum í samræmi við niðurstöður skýrslunnar.“ Það er eiginlega óskiljanlegt að í dag þurfi að hvetja til þess að farið sé að lögum og reglum. Ég held að það væri eiginlega þess virði að athuga og gera könnun á því og fá skýrslu um það hvernig í ósköpunum þetta gat skeð. Hver ber fulla ábyrgð á þessu? Þetta hlýtur að segja okkur að einhver beri ábyrgð á því að eftirlitið sé algerlega í lamasessi, að hægt sé að henda fiski og ganga um þessa auðlind okkar á þennan hátt. Einnig er bent á í þessari skýrslu að eftirlit Fiskistofu með samþjöppun aflaheimilda byggist fyrst og fremst á tilkynningum frá handhöfum aflaheimilda. Það virðist vera geðþóttaákvörðun þeirra sem eru að veiða og eiga þessar aflaheimildir, sem eru að nýta þessar aflaheimildir, án þess að borga nálægt því rétt verð til þjóðarinnar fyrir, að sjá um tilkynningar. Þeir eiga sjálfir að sjá um tilkynningar og hafa eftirlit með sjálfum sér. Ég held að þetta sé áfellisdómur yfir okkur hér á þinginu og þingmönnum. Við verðum að sýna betra fordæmi. Við verðum að átta okkur á því að það er krafa um önnur vinnubrögð gagnvart náttúrunni. Við höfum orðið vör við það undanfarna föstudaga að hingað á Austurvöll mætir ungt fólk til að mótmæla, til að berjast fyrir náttúrunni. Stór hluti af því er að umgangast auðlindirnar okkar af virðingu og sjá til þess að ekki sé verið að valda stórskaða. Síðan er það annað, byggja á risahús yfir Hafrannsóknastofnun. Ég spyr mig: [[Forseti hringir.]]Ættum við kannski að nefna það Loðnuna? Bara í minningu loðnunnar sem er horfin, öðrum til áminningar. Ef við förum ekki að ganga betur um auðlindina, hvað verður þá um alla hina stofnana? Verða þeir eins og loðnan - horfnir?
Forseti. Við ræðum skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu. Við ræðum einnig nefndarálit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og nefndarálit atvinnuveganefndar um skýrsluna. Þar sem ég sit í báðum þeim hv. þingnefndum er mér málið skylt þegar fjallað er um það á báðum stöðum. Ég ætla hins vegar ekki að lengja umræðuna neitt sérstaklega mikið. Nefndarálitin tala mjög sínu máli og er annað í það minnsta mjög ítarlegt. Kannski er það uppruni minn í sagnfræði eða blaðamennsku sem veldur því að ég leita í frumheimildina sem er að þessu sinni umrædd skýrsla Ríkisendurskoðunar. Fyrir mér segir hún allt sem segja þarf. Hér hafa margir hv. þingmenn farið ágætlega yfir efni hennar. Það eru fjórar tillögur til úrbóta sem Ríkisendurskoðun leggur sérstaklega áherslu á. Mér finnst að við eigum að hlusta sérstaklega eftir þeim tillögum Ríkisendurskoðunar. Þar er talað um eftirlit með framkvæmd laga, eftirlit með vigtun, eftirlit með brottkasti og svo er það eitt af því sem ég ætla að gera að sérstöku umtalsefni, þ.e. eftirlit með samþjöppun aflaheimilda. Hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur stofnað verkefnishóp til að fara yfir þetta, samráðshóp, og boðaði í ágætri ræðu sinni að niðurstöðu úr þeirri vinnu er að vænta í haust. Ég skil vel að fólk vilji grípa skjótt til aðgerða. Hafandi fylgst með stjórnkerfinu lengi verð ég þó að segja að mér finnst þetta nokkuð skjót vinnubrögð. Á næsta löggjafarþingi vonast ég til þess að við getum verið að fjalla um lög, frumvörp og tillögur til að bæta stöðuna. Það sem snýr fyrst og fremst að því sem ég vildi ræða, og er kannski umræðan sem við þurfum fyrst og fremst að eiga í þessum þingsal og í nefndarvinnu að mínu mati, er fjórða tillagan, eftirlit með samþjöppun aflaheimilda. Eftirlit með brottkasti, þar eru ræddar ýmsar leiðir, eins og myndavélaeftirlit og fleira slíkt, fjarstýrð loftför, vigtunin. Þetta eru tæknileg úrlausnarefni sem ég mun bíða tillagna um frá þeim sem betur þekkja til þeirra mála en ég áður en ég fer betur ofan í þau. Styrkja þarf eftirlit með framkvæmd laganna um stjórn fiskveiða og tryggja þarf nauðsynleg úrræði, aðföng, svo að unnt sé að sinna eftirliti með markvissum og árangursríkum hætti. Þetta er lykilatriðið að mati Ríkisendurskoðunar og við þurfum að einhenda okkur í það verk og eftirlit með samþjöppun aflaheimilda. Forseti. Það kerfi sem við höfum komið á þegar kemur að aflaheimildum byggir á þeim grundvallarstoðum að enginn einn aðili má eiga meira en 12% af aflaheimildum. Það er lykilatriði. Við getum rætt um hvort það sé jafnvel of mikið, það ætti að lækka það þak. En grundvallaratriði til að hægt sé að hafa það kerfi virkt er að þakið haldi. Þegar Ríkisendurskoðun segir okkur að það þurfi að skoða þetta, styrkja, jafnvel skerpa á lögum, eigum við að hlusta.
Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu sem óskað var eftir að frumkvæði hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur. Eins og kemur fram í greinargerð skýrslubeiðninnar má segja að hún hafi verið ákveðið viðbragð við því sem kom fram í fréttaskýringaþættinum Kveik á RÚV 21. nóvember 2017 en þar komu fram ábendingar um að Fiskistofu tækist ekki að uppfylla skyldur sínar lögum samkvæmt. Skýrslan hefur verið rædd bæði í atvinnuveganefnd og auðvitað stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, eins og hefur komið fram hér í umræðunum, en það er mjög mikilvægt að við í þingsal ræðum einnig skýrsluna því að hún er ekki einungis áfellisdómur yfir eftirliti Fiskistofu, heldur einnig yfir stjórnvöldum og hvernig hefur verið staðið að umgjörð eftirlitsins. Með leyfi forseta segir í niðurstöðum skýrslu Ríkisendurskoðunar: „Sjávarútvegur er einn veigamesti og arðbærasti atvinnuvegur landsins og standa ríkir almannahagsmunir til þess að eftirlit með umgengni og nýtingu sjávarauðlindarinnar sé traust og í samræmi við lög.“ Ég held að við getum öll verið sammála um þetta og því eru það vonbrigði að niðurstöður skýrslunnar sýna svo ekki verður um villst að eftirlit Fiskistofu með vigtun, brottkasti og samþjöppun aflaheimilda virkar ekki sem skyldi og styður ekki með viðunandi hætti við markmið laga um stjórn fiskveiða og laga um umgengni um nytjastofna sjávar. Þetta staðfestir að skýrslubeiðnin var nauðsynleg. Skýrslan er áfellisdómur yfir stjórnsýslu atvinnuvegaráðuneytis og eftirliti Fiskistofu með vigtun sjávarafla og brottkasti, en að auki má þar finna skýrar ábendingar til Alþingis um að þörf sé á endurskoðun á 13. og 14. gr. laga um stjórn fiskveiða hvað varðar bæði yfirráð og tengsl aðila. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur í því samhengi fram að mikilvægt sé að yfirráð tengdra aðila yfir aflaheimildum séu skoðuð með reglubundnum og markvissum hætti og vil ég taka undir það. Herra forseti. Eitt af því sem kom í ljós eftir efnahagshrunið 2008 var að eftirlitsstofnanir voru of veikar og höfðu ekki afl til að bregðast við. Raunar gengu menn svo langt að segja að eftirlit hins opinbera hefði einfaldlega brugðist og hefði eftirlitið verið betra hefði hrunið mögulega orðið minna að umfangi. Samkvæmt skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis frá vorinu 2010 var ein meginniðurstaðan að skortur á eftirliti með framkvæmd laga og reglna á fjármálamarkaði hafi verið meðal orsaka þess að hrun bankanna átti sér stað. Þannig hafi Fjármálaeftirlitið, sem bar meginábyrgð á eftirliti með bönkunum, ekki vaxið í samræmi við vöxt bankanna og starfshættir ekki fylgt eftir þeim breytingum sem urðu á starfsháttum bankanna. Rannsóknarnefndin bendir einnig á í skýrslu sinni að ef litið er til reksturs Fjármálaeftirlitsins og ráðstöfunarfjár þess fram til 2006 er ljóst að hafist var of seint handa við að auka fjárveitingar Fjármálaeftirlitsins til að auka getu þess til að fylgja eftir hröðum vexti íslenska fjármálakerfisins, flóknari eignatengslum á fjármálamarkaði og auknum umsvifum eftirlitsskyldra aðila erlendis. En af hverju er ég að rifja þetta upp hér og nú, herra forseti? Jú, eftir lestur þessarar skýrslu Ríkisendurskoðunar kemst ég ekki hjá því að sjá sambærilegt mynstur hér og velta fyrir mér hvort það sé mögulega ætlunin að gera sömu mistökin tvisvar. Það er augljóst að ekki hefur verið gætt að því að efla Fiskistofu í samræmi við þær breytingar sem hafa orðið á sjávarútveginum á síðustu árum og áratugum. Ég dreg hreinlega í efa að það hafi verið raunverulegur pólitískur vilji til að Fiskistofa yrði nokkurn tíma öflug eftirlitsstofnun og frekar verið dregið úr henni en hitt. Þessi skortur á pólitískum vilja birtist bæði í því að ekki hefur verið gengið í að breyta löggjöf eins og þörf er á og hefur verið bent á og að fjármögnun stofnunarinnar dugar ekki til að hún geti sinnt því hlutverki sem hún á að sinna. Þetta veldur því að stofnunin er sífellt að bregðast við vandamálum sem koma upp í stað þess að geta unnið undirbúningsvinnu sem getur komið í veg fyrir að vandamálin komi upp. Það má kannski líkja ástandinu við heimili með fimm börnum og að aðeins náist að skipta um bleiur og gefa að borða, en illa gengur að halda hreinu af því að ryksugan er biluð og ekki vilji til að laga hana. Og auðvitað er enginn tími til að senda börnin í fiðlutíma eða íþróttir eða einhvern svoleiðis lúxus. Herra forseti. Það kvikna mörg rauð ljós við lestur þessarar skýrslu. Samþjöppun aflaheimilda á fárra hendur er eitt þeirra. Annað er eftirlit með vigtun á hafnarvog, en þar eru sögð dæmi um að vigtarmenn hafi ekki tök á, vegna starfsaðstæðna, að gaumgæfa samsetningu og íshlutfall þess afla sem veginn er, auk þess sem vigtarmenn séu oft tengdir viðskiptavinum hafnanna fjölskyldu- eða vinaböndum, einkum í smærri sveitarfélögum. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar benda upplýsingar þeirra til að framkvæmd vigtunar sé misjöfn og ekki ávallt í samræmi við lög og fyrirmæli stjórnvalda og raunar má segja að eftirlit með vigtun sé ófullnægjandi. Má efast um að það skili tilætluðum árangri þar sem það sé bæði veikburða og ómarkvisst. Við þetta bætist svo eftirlit með þeim sem hafa endurvigtunarleyfi eða heimavigtunarleyfi. Það er mikið traust sem við veitum aðilum með slík leyfi og eins og komið hefur fram nær Fiskistofa ekki að hafa eftirlit með nema brotabroti af þeim vigtunum sem eiga sér stað. Við treystum því að aðilar geri sitt besta í hinum tilfellunum. Upplýsingar um afla og aflasamsetningu eru mikilvægasta forsendan sem stuðst er við þegar lagt er mat á stofna og afrakstursgetu þeirra. Rangar eða ónákvæmar upplýsingar um afla leiða óhjákvæmilega til ónákvæmni í útreikningi varðandi ástand fiskstofna og þar með eykst hættan á að of nærri þeim verði gengið og við eigum því mikið undir því að réttar upplýsingar skili sér. Herra forseti. Þetta er að mörgu leyti snúið viðfangsefni enda oft miklir hagsmunir í húfi eins og kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Að auki hafa stjórnendur Fiskistofu ítrekað bent á að þau telji stofnunina vera undirmannaða, og hafa verið það miðað við fjölda og umfang eftirlitsverkefna, auk þess sem ómögulegt sé að sinna öllu því eftirliti sem henni ber að sinna, m.a. vegna skorts á úrræðum og viðurlögum. Hæstv. sjávarútvegsráðherra kom nýlega inn á það í andsvari við hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, sem hann sagði til skemmtunar fyrir þingheim, að hann teldi hið merkilega og góða myndavélafrumvarp og nýja tækni og nýja þekkingu koma inn í það að bæta eftirlitið. Ég sá reyndar ekkert sérstaklega skemmtilegt við þá umræðu, en er samt sem áður sammála hæstv. ráðherra um mikilvægi slíkrar þróunar. Ég hvet hann eindregið til að koma með myndavélafrumvarpið inn í þingið hið fyrsta svo hægt sé að fá tæknina í lið með okkur sem allra fyrst. Ég minni þó á að slíku fylgir einnig kostnaður sem þarf að gera ráð fyrir og að rafrænn búnaður kemur ekki í veg fyrir þörf á mannlegri aðkomu. Það má ekki túlka það sem svo að hægt sé að fækka eftirlitsmönnum ef taka á upp rafrænt eftirlit, heldur kemur það aðeins til viðbótar. Herra forseti. Ég vil í þessu samhengi minna á að Fiskistofu er ætlað nokkurt hlutverk í nýrri fiskeldislöggjöf og lýsi áhyggjum af því hvernig stofnuninni er ætlað að sinna því aukna hlutverki ef ekki kemur til umtalsverð aukning í framlögum til stofnunarinnar í fjármálaáætlun þeirri sem verður lögð fram í næstu viku. Herra forseti. Þessi skýrsla er áfellisdómur yfir stjórnsýslunni og ekki síst framkvæmdarvaldinu. Þingið getur þó ekki firrt sig ábyrgð enda ljóst að að hluta til snýr vandinn að því að heimildir Fiskistofu eru ekki nægar í lögum, auk þess sem bæta þarf fjármögnun stofnunarinnar. Við þingmenn þurfum því að spyrja okkur hvað við getum gert til að bæta umhverfi Fiskistofu og gera starfsfólki stofnunarinnar kleift að sinna þeim verkefnum sem þeim eru falin, bæði þegar kemur að fjármagni en ekki síður gagnvart lagarammanum sem því miður virðist vera ófullnægjandi og eins og hefur komið fram í umræðunni virðist einhverra hluta vegna hafa verið mjög erfitt að breyta því. Virðist þar fyrst og fremst hafa skort á pólitískan vilja fyrrverandi ráðherra og vísa ég þar til skýrslu Ríkisendurskoðunar um lagafrumvörp sem til urðu en hlutu engan framgang hjá pólitíkinni. Vilji hæstv. sjávarútvegsráðherra til breytinga fyrir útgerðina virðist hins vegar vera til staðar og ég vona að vilji hans til þessara breytinga, þ.e. til styrkingar á eftirliti Fiskistofu og heimilda hennar, verði jafn mikill og hann hefur verið til að breyta fyrir útgerðina. Ég vona að starfshópurinn sem hæstv. ráðherra hefur skipað muni vinna hratt og örugglega og skila tillögum til þingsins hið fyrsta. Ef ekki þá treysti ég því að þingheimur taki það verkefni upp sjálfur að endurskoða ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og e.t.v. í ljósi umræðunnar hér áðan ættum við að gera það strax og þá a.m.k. sérstaklega hvað varðar fjármögnun. Herra forseti. Við erum lánsöm að í íslenskum sjávarútvegi eru sterkir aðilar og við getum stært okkur af því að vera á meðal fremstu þjóða. En til að hafa eftirlit með sterkum aðilum þarf líka sterka stofnun og þar liggja hagsmunir Íslendinga allra.
Herra forseti. Við ræðum skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit með sjávarauðlindinni og eftirlit með Fiskistofu. Einnig liggur fyrir til umræðu álit hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um sömu skýrslu. Öllum er ljóst að sjávarútvegurinn hefur verið veigamesti og arðbærasti atvinnuvegur landsins og hann er enn afskaplega mikilvægur fyrir þjóðarbúið í heild. Það er því mikilvægt að svo sé búið um hnútana að þeir sem stunda þann atvinnuveg bæði gangi vel um auðlindina og greiði þau gjöld til samfélagsins sem þeim ber. Það liggur í hlutarins eðli vegna þess hvernig björg er sótt í greipar ægis, komið með hana að landi og til frekari vinnslu og útflutnings, að fjölmargir snertipunktar skapast í öllu því ferli þar sem skussum, eins og hæstv. ráðherra nefndi þá, býðst að sniðganga reglur og eftirlit. Það sem Fiskistofa hefur með hendi er auðvitað einn mikilvægasti liðurinn í framkvæmd þeirrar stefnu sem stjórnvöld marka varðandi það að nýting auðlindarinnar takist eins vel og til er ætlast. Ég ætla að nota tíma minn mest til að fara yfir skýrsluna í örstuttu máli. Helstu vandamálin eru talin vera ólöglegt brottkast, slakt eftirlit með vigtun afla, þ.e. löndun fram hjá vigt, og slakt eftirlit með samþjöppun aflaheimilda, þeir þrír liðir. Ríkisendurskoðun hefur metið framkvæmd vigtunar á hafnarvog misjafna og eftirlit Fiskistofu með vigtun almennt takmarkað og óskilvirkt og að fyrirkomulag vigtunar bjóði upp á umtalsverð frávik í skráningu. Ríkisendurskoðun efast um að eftirlitið skili tilætluðum árangri. Ríkisendurskoðun telur einnig að eftirlit með brottkasti sé takmarkað, veikburða og ómarkvisst. Stór þáttur í þeim veikleikum er fjöldi þeirra báta sem hafa veiðileyfi. Vísbendingar eru um að brottkast sé töluvert og þær ber að taka alvarlega. Þá er það sérstakt vandamál að meta árangur af eftirliti með brottkasti og skortir á árangursviðmið og mælikvarða. Varðandi þriðja atriðið, eftirlit með yfirráðum yfir aflahlutdeildum, finnur Ríkisendurskoðun einnig að eftirliti Fiskistofu með yfirráðum einstakra eða tengdra aðila yfir aflahlutdeildum og ekki verður séð að það eftirlit sé framkvæmt með markvissum hætti heldur treysti Fiskistofa í grunninn nánast alfarið á tilkynningarskyldu aflahlutdeilda. Í það heila má segja að skýrsla Ríkisendurskoðunar sé stór áfellisdómur yfir eftirliti með sjávarauðlindinni. Í heildina tekið er það niðurstaða ríkisendurskoðanda að eftirlit Fiskistofu styðji ekki með viðunandi hætti, eins og það er orðað, við markmið laga um stjórn fiskveiða og umgengni um nytjastofna sjávar. Þó er viðurkennt að eftirlitið sé erfitt í framkvæmd og snúi að starfsemi þar sem miklir hagsmunir séu í húfi. Fiskistofa telur stofnunina vera undirmannaða miðað við þau verkefni sem henni er ætlað að sinna. Þá telur stofnunin lagaumhverfið að mörgu leyti óskýrt og vöntun á einstökum heimildum til aðgerða. Einnig skorti stofuna þekkingu á nýjustu upplýsingum um bein og óbein tengsl í fyrirtækjaumhverfi sjávarútvegs. Tiltekið er í skýrslunni að sönnun í mörgum tegundum mála hafi reynst erfið þar sem brotin eiga sér stað á hafi úti. Herra forseti. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að eftirliti Fiskistofu sé ábótavant á margvíslegan hátt. Þeir þættir eftirlitsins sem skoðaðir voru töldust ómarkvissir og veikburða og hefur Fiskistofa tekið undir það mat. Fiskistofustjóri er sagður hafa lýst því yfir að mikið skorti á að eftirlit stofnunarinnar sé nægjanlegt. Herra forseti. Hvað er til ráða? Í fyrsta lagi er algerlega kýrskýrt að núverandi ástand gengur ekki. Færa þarf eftirlitsaðilum, hverjir sem þeir kunna að vera, þau verkfæri sem duga svo að umgengni við sjávarauðlindina sé á þann hátt sem við helst viljum, umhverfisvæn, sjálfbær og að af veiðum séu greidd þau gjöld sem mönnum ber. Taka þarf afstöðu til þess hvort fjölgun eftirlitsmanna sé einhver lausn en hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd telur að styrkja þurfi eftirlit Fiskistofu og nefnir þar rafrænt eftirlit, en með því væri ekki þörf á jafn mörgum eftirlitsmönnum. Tölulegar upplýsingar um vigtun á rauntíma til Fiskistofu væru vissulega mikið framfaraskref sem gæti eitt og sér stóreflt skilvirkni. Hins vegar set ég stórt spurningarmerki við notkun svokallaðra dróna við eftirlitsstörf. Þar þyrfti vissulega fyrst að komast yfir nokkra múra persónuverndar. Aukið samstarf milli Fiskistofu og Landhelgisgæslunnar er líka nauðsynlegt og væri þar unnt að ná miklum árangri. En þá þarf auðvitað að leysa Landhelgisgæsluna úr viðjum niðurskurðar margra umliðinna ára. Landhelgisgæslan hefur verið stolt okkar og prýði á síðustu áratugum. Stungið er upp á því að herða refsingar og viðurlög við brotum. Við það set ég spurningarmerki. Ég tel að við þurfum fyrst að fjölga úrræðum eftirlitsaðila og einnig að skýra lagaumhverfið betur svo að unnt sé að ná lögum yfir þá sem t.d. stunda ólöglegt brottkast. Ég tel að vandamálið sé fremur sönnunarvandi en skortur á harðari refsingum í þeim málum, a.m.k. hvað varðar brottkast og löndun fram hjá vigt. Veiðileyfasvipting er í sjálfu sér hörð refsing og kemur fljótt til framkvæmda. Ofan á hana kemur síðan refsing fyrir dómi þegar málið fer þá leið. Ég fagna því sérstaklega, eins og kemur fram í áliti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að nú þegar sé hafin vinna hjá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu við að fara yfir skýrsluna. Kannski er viðbragða að vænta innan ekki svo langs tíma. Að öðru leyti tek ég undir áhyggjur margra hér sem hafa tjáð sig um skýrsluna, sem er sannarlega áfellisdómur yfir eftirliti með sjávarauðlindinni. Fiskistofu hefur alls ekki verið gert kleift, hvorki ef horft er á lagaumhverfið, fjárveitingar til stofnunarinnar né stuðning við hana að öðru leyti, að hafa eftirlit með auðlindinni svo að fullnægjandi sé.
Herra forseti. Ég ætla ekki að dvelja lengi í pontu og heldur ekki lesa í löngu máli upp úr þessari skýrslu, enda hefur það verið gert fyrr í dag. Ég verð samt að segja þar sem ég er mikill áhugamaður um sjávarútveg, sem hefur verið mikilvægasta atvinnugrein okkar a.m.k. síðustu 150 ár eða frá því að þilskipaútgerð var hafin á Íslandi og náttúrlega miklu lengur, og þar sem þetta snertir mikilvægustu auðlind okkar og sameiginlega eign, að mér brá dálítið við að lesa um allt það fúsk sem getið er um í skýrslunni. Í áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrsluna segir, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðandi metur framkvæmd vigtunar á hafnarvog misjafna og ekki ávallt í samræmi við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Eftirlit Fiskistofu með vigtun almennt sé takmarkað og óskilvirkt og fyrirkomulag vigtunar bjóði upp á umtalsverð frávik í skráningu.“ Hérna stendur líka: „Eftirlit með brottkasti er einnig afar takmarkað, veikburða og ómarkvisst.“ Og svo segir. „Að mati ríkisendurskoðanda styður eftirlit Fiskistofu með vigtun, brottkasti og samþjöppun aflaheimilda ekki með viðunandi hætti við markmið laga um stjórn fiskveiða og laga um umgengni um nytjastofna sjávar.“ Niðurstaðan er að eftirlit með nýtingu sjávarauðlindarinnar sé ófullnægjandi. Þegar ég las þetta hvarflaði að mér að það væri í stíl við allt annað sem við höfum gert í sambandi við þessa mikilvægustu auðlind okkar og atvinnugrein. Þetta er ekkert nema fúsk, þ.e. við höfum ágætissjómenn og ágætisútgerðarmenn en allt regluverkið í kringum það, lagasetning, gjaldtaka o.s.frv., er nokkuð sem jafnvel misbýður siðferðiskennd venjulegs fólks. Við vitum hvernig það er með úthlutun aflaheimilda. Farið var að veita einkaleyfi í einhverju stressi fyrir 20, 30, 40 árum. Menn sáu hvaða kosti það myndi hafa en sáu ekki fyrir gallana. Þeir hafa blasað við æ síðan en samt sem áður hefur aldrei tekist að vinda ofan af þeim eða setja nýjar reglur um það mál. Við vitum öll að þeir sem hafa fengið einkaleyfi á auðlindinni selja hana í mörgum tilfellum áfram á tíföldu eða tuttuguföldu því verði sem þeir borga fyrir hana og það án þess yfirleitt að stunda sjóinn. Við vitum líka hvernig lögin hafa leikið sjávarbyggðir víða um landið. Eitt af því nýjasta sem ég hef heyrt er að mér var bent á um síðustu helgi í sambandi við þann lagaramma sem við höfum í kringum þetta að sú gjaldtaka sem nú er stunduð af afnotum af sjávarauðlindinni er miðuð við afkomu fyrirtækja, þ.e. því verri sem afkoman er þeim mun minna þurfa menn að borga. Þetta er í það minnsta ekki hvati til þess að reka fyrirtækin vel, þótt það sé gert í mörgum tilfellum, heldur geta menn með því að hlaða alls konar kostnaði á fyrirtækin sparað sér á móti greiðslu fyrir afnot af sjávarauðlindinni. Við jafnaðarmenn höfum lengi sagt og barist fyrir því að þessar fiskveiðiheimildir verði á einhvern skynsamlegan hátt settar á uppboð, að við finnum skynsamlegt markaðsverð fyrir þær og þar með myndu koma peningar sem myndu leysa t.d. það mál sem við heyrðum sjávarútvegsráðherrann kveinka sér undan, að það væru engir peningar til að stunda þetta eftirlit. Með því að ganga skynsamlega og af sanngirni um auðlindina munu peningarnir skila sér. Því miður eru helstu íhaldsflokkar landsins nú við völd, þeir flokkar sem aldrei hafa mátt heyra minnst á að gripið sé til skynsamlegra ráðstafana til að leysa einn helsta vanda samfélags okkar. Mér finnst þessi skýrsla eins og enn einn naglinn í þá kistu sem sökkvandi pólitík okkar í kringum útgerð og umgengni við fiskimiðin hefur verið.
Hæstv. forseti. Hér er til umræðu skýrsla Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu. Mig langar að nefna hér hlutverk Fiskistofu og vitna í heimasíðu stofnunarinnar, með leyfi forseta: „Hlutverk Fiskistofu er að gæta hagsmuna þjóðarinnar við ábyrga nýtingu auðlinda hafs og vatna.“ Samkvæmt lögum hefur Fiskistofa mörgum hlutverkum að gegna. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar voru nokkur álitamál tíunduð og lausnir lagðar fram. Hér er verið að fjalla um þrjú aðskilin mál og velti ég því fyrir mér hvort ekki hefði verið full ástæða til að fjalla um þau þrjú mál hvert fyrir sig. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé heppilegt að blanda saman reglum og lögum um aflahlutdeildir, hvernig eða hvort farið er eftir þeim lögum annars vegar, og eftirliti með nýtingu sjávarafla og brottkasti hins vegar. Ég velti fyrir mér hvort Fiskistofa geti sinnt báðum þessum liðum. Það er alveg á hreinu að stofnunin er fjársvelt. Og ef stofnunin er fjársvelt mun hún ekki geta sinnt hlutverki sínu. Það er afleitt að 13. og 14. gr. laga um fiskveiðar sé ekki framfylgt, en þau lög fjalla m.a. um að leyfa aflahlutdeild í heildarafla. Það er alveg ljóst hver vilji löggjafans var þegar lög um stjórn fiskveiða voru sett. Á þeim tíma kom fram skýr vilji um hversu mikið hvert fyrirtæki mætti hafa til ráðstöfunar úr sameign þjóðarinnar. Hluti skýrslunnar fjallaði um umgengni um nytjastofna, brottkast öðru nafni, og vigtun afla. Vigtun sjávarafla virðist ekki endurspegla það afurðamagn sem skilar sér út úr vinnslu. Þetta er almannarómur. Það er með einföldum hætti hægt að haga því þannig að ísprósenta sé hærri en hún er raunverulega og framhjálöndun eða önnur löndun sem skilar sér ekki í bókhald er einbeitt brot sem á að meðhöndla sem brot. Hins vegar er erfitt að segja til um umfang þessara brota. Ég ætla að tæpa á nokkrum atriðum álits stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðandi metur framkvæmd vigtunar á hafnarvog misjafna og ekki ávallt í samræmi við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Eftirlit Fiskistofu með vigtun almennt sé takmarkað og óskilvirkt og fyrirkomulag vigtunar bjóði upp á umtalsverð frávik í skráningu.“ Og áfram: „Eftirlit með brottkasti er einnig afar takmarkað, veikburða og ómarkvisst. Þá er það ýmsum vandkvæðum bundið í ljósi fjölda íslenskra skipa og báta með veiðileyfi. Taka verði alvarlega áhyggjur og vísbendingar um brottkast.“ Eftirlit með brottkasti fer í dag fram á þann hátt að eftirlitsmenn Fiskistofu fara með fiskiskipum og fylgjast með störfum um borð. Eftirlitsmenn eru mislengi á hverju skipi. Einnig hafa verið gerðar kannanir meðal sjómanna þar sem þeir eru spurðir út í brottkast. Kannski má bæta því við að svokallaður VS-afli eða VS-sjóður var á sínum tíma settur á, m.a. til þess að menn gætu komið með þann afla sem inn í skipið kemur, þó að hann sé kannski skemmdur eða ekki mikils virði eða eitthvað í þá áttina. Reglurnar eru þannig að 5% af lönduðum afla mega fara í þennan VS-sjóð. Þá fær ríkið 80% af verðmætinu og 20% fara til útgerðarinnar. Fyrst um sinn var þessi sjóður notaður til að reka skip Hafrannsóknastofnunar, en það hefur eitthvað breyst í áranna rás og reglugerðum verið breytt. Þetta virkaði mjög vel á sínum tíma en þyrfti endurskoðunar við. En áfram, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðandi bendir á að stjórnendur Fiskistofu telji að stofnunin sé og hafi verið undirmönnuð miðað við fjölda og umfang eftirlitsverkefna. Ómögulegt sé að sinna öllu því eftirliti sem henni ber að sinna, m.a. vegna skorts á úrræðum og viðurlögum.“ Hér þarf að kalla eftir því hver viðurlögin eru, hversu oft þeim er beitt og hve langur tími líður frá því að brot á sér stað, þ.e. að rannsaka og úrskurða. Auk þess telur stofnunin að endurskoða þurfi ákvæði laga um stjórn fiskveiða um hámarksaflahlutdeild. Í hvaða átt á að endurskoða? Á að breyta reglum um aflahlutdeild til hækkunar eða lækkunar, eða er það grundvallaratriði? Annað leiðir til samþjöppunar, hitt ekki. Mig langar einnig til að minnast á þann hluta er fjallar um viðbrögð atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og Fiskistofu. Þar segir, með leyfi forseta: „Um eftirlit með brottkasti tekur ráðuneytið undir mikilvægi þess að koma í veg fyrir brottkast. Eftirlit með slíku sé þó erfitt í framkvæmd.“ Hér mun tækni nútímans hjálpa okkur og við eigum að sjálfsögðu að vera opin fyrir því sem hún býður upp á. Ýmiss konar búnaður sem gæti gagnast er alltaf að verða ódýrari og fiskiskip nútímans eru yfirleitt vel tæknivædd og vel tengd við umhverfið. Það sem Fiskistofa hefur m.a. að segja um málið er þetta, með leyfi forseta: „Stofnunin mælir jafnframt með því að færa vigtun á hafnarvog undir forræði stofnunarinnar. Fiskistofa vekur athygli á að samstarfsyfirlýsing Fiskistofu og Hafnasambands Íslands um framkvæmd vigtunar og eftirlits líði fyrir takmarkað eftirlit. Aukinn mannafla þurfi auk endurskoðunar forsendna og fyrirkomulags heima- og endurvigtunar.“ Þetta er afar mikilvægt. Öllum þarf að vera ljóst hvernig heimavigtunarleyfi eru gefin út. Hefur Fiskistofa eitthvað um þau að segja í dag? Það er spurning. Í umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir m.a., með leyfi forseta: „Lög og reglur þurfa að taka á brotum og hafa í senn fælingarmátt og varnaðaráhrif.“ Ég sakna þess í áliti nefndarinnar að ekki komi fram tillögur um hvata. Hér á ég við að í kerfinu sé hvati sem hvetji menn til að koma með allan afla að landi. Eins og staðan er í dag er smáfiskur lítils virði og dekkar varla kvótakaup þrátt fyrir að undirmál teljist aðeins 50% af kvóta. Þarna er ég aftur að hugsa um þennan VS-afla. Ég vil einnig vitna í þann hluta sem fjallar um eftirlit með framkvæmd laga. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Nefndin ræddi einnig viðurlög við brotum gegn lögum um stjórn fiskveiða og lögum um umgengni um nytjastofna sjávar. Að mati nefndarinnar þarf að herða viðurlögin þannig að þau hafi í senn fælingarmátt og varnaðaráhrif.“ Hér hef ég áhyggjur af því að skipstjórnarmenn og sjómenn verði gerðir að blórabögglum, en þeir eru oft undir miklum þrýstingi frá útgerðarmönnum. Hér á ég við að ætlast er til að afli sem komið er með að landi sé sem verðmætastur. Þá er brottkast vandamál. Þarna mætti áfram ræða um hvata til að koma með allan afla að landi og hvet ég alla aðila máls til að vinna að því svo að þessi umræða um brottkast, bæði meint brottkast og upplýst brottkast, geti orðið sem minnst.
Virðulegi forseti. Ég fagna því gríðarlega að umræða um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Fiskistofu sé hafin í þingsal enda lagði ég sjálf mikla áherslu á það í starfi mínu sem nefndarmaður í atvinnuveganefnd að umræðan fengi að koma hingað. Hvers vegna? Vegna þess að um er að ræða gríðarstórt hagsmunamál fyrir þjóð okkar. Það eru ríkir almannahagsmunir undir í þessari næststærstu atvinnugrein þjóðarinnar og við eigum því mikið undir að sem best sé farið með hana í öllu tilliti fiskveiðistjórnar. Eins og komið hefur fram í dag er skýrslan mjög góð og ítarleg og komið er inn á þau atriði sem mikilvægast er að tækla sem allra fyrst. Eins og hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur gefið út er búið að skipa samráðsnefnd sem í sitja 21 einstaklingur. Það er sannarlega rétt skref fram á við í málinu fyrir margra hluta sakir, bæði vegna þess að þetta þarfnast heildarendurskoðunar strax og eins vegna þess að áberandi er þegar maður les skýrsluna að skortur er á samráði mismunandi hópa, mismunandi hagsmunaaðila, mismunandi undirstofnana, ríkis og þeirra sem raunverulega snúa að fiskveiðieftirliti á Íslandi og atvinnugreininni allri. Þegar skortur er á samráði myndast oft skortur á trausti líka. Það ætla ég að taka fyrir í lok umræðunnar. En skýrslan er góð og snýr í grófum dráttum að hlutverki og rekstri Fiskistofu, eftirliti með vigtun sjávarafla, eftirliti með brottkasti og eftirliti með samþjöppun aflaheimilda. Þetta eru þau atriði sem snúa að Fiskistofu. Það fyrsta sem rætt var í nefndarvinnunni sem ég tók þátt í var að Fiskistofa væri undirmönnuð og fjársvelt. Svo virðist sem flutningur Fiskistofu frá Reykjavík til Akureyrar hafi eftir á að hyggja ekki verið mjög skynsamleg aðgerð, alla vega ekki nógu vel undirbúin til að Fiskistofa gæti haldið áfram að starfa vel og af natni fyrir norðan. Þetta þarf að skoða og klárlega læra af. Það má ekki taka geðþóttaákvörðun um að flytja jafn mikilvæga starfsemi þar sem ríkir almannahagsmunir eru undir, stór atvinnuvegur, norður eða suður eða hvert á land sem er án þess að slíkt sé undirbúið og farið í þá nauðsynlegu greiningarvinnu sem þarf til þess að taka upplýsta ákvörðun um hvort það sé góð hugmynd eða ekki. Þá þarf að vera búið að gera ráðstafanir þannig að ef það eru brotalamir í upphafi starfseminnar á nýjum stað sé hægt að bregðast við því hratt og örugglega. Því miður hjó ég eftir því í máli hæstv. sjávarútvegsráðherra þegar hann ræddi akkúrat þetta atriði að það var svolítið eins og hann væri enn að vona það besta í þeim efnum, flutningurinn hefði átt sér stað, þetta væri búið og gert og um byrjendavandræði og mistök væri að ræða sem myndu einhvern veginn lagast af sjálfu sér. Ég vonast til þess að hæstv. ráðherra taki aðeins fastar á því úr embætti sínu og ráðuneyti og treysti ekki bara á guð og góðan vilja í þeim efnum. En aftur að skýrslunni og umfjöllun nefndarinnar um hana. Öll helstu atriðin hafa komið fram í dag og ég þarf svo sem ekki að drepa á þeim öllum. Ég ætla að fara út í það sem kollegi minn, hv. þm. Jón Þór Ólafsson, lagði gríðarlega áherslu á áðan þegar hann beindi því til hæstv. ráðherra að ýmislegt væri hægt að gera núna strax. Það eru hæg heimatökin, hefði maður haldið, hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra að ráðast í marga hluti strax. Við höfum raunverulega ekki efni á því að bíða eftir niðurstöðum samráðshópsins. Þær verða væntanlega mjög góðar og ítarlegar og mjög þarft plagg að rýna í og nota til úrbóta í málaflokknum en við höfum ekki efni á því að bíða eftir því starfi sem tekur eðli málsins samkvæmt tíma. Það eru margir hlutir sem ráðherra getur farið í strax og ég hvet hann til að taka orð hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar til sín og skoða hvað hann getur gert nú þegar. Það helsta sem kom þeirri sem hér stendur á óvart var hversu lítil meðvitund var hjá atvinnuvegaráðuneytinu í sambandi við brottkastsvandamálið. Það kom mér svolítið spánskt fyrir sjónir að það skyldi koma ráðuneytinu á óvart. Ég vildi að ég hefði meiri tíma til að fara í öll þau atriði sem ég tel að ráðherra geti farið í strax en t.d. virðist vigtun á hafnarvog á forræði Fiskistofu vera næsta rökrétta skrefið í þeim efnum. Nú er ísprósentusvindl mikið vandamál í málaflokknum, í atvinnugreininni. Fyrir þá sem eru ekki sérstaklega vel að sér í ísprósentu og því hvernig hún tengist því sem við erum að ræða snýr það að endurvigtunarleyfum. Þá er það t.d. þannig að menn vigta fiskinn í höfn á hafnarvog og þar er einhver ákveðin ísprósenta áætluð. Svo hafa menn leyfi til að endurvigta í frystihúsi og segja jafnvel: Þetta er miklu hærri prósenta en við héldum, en fyrri vigtun sagði til um. Þeir segja kannski að 25% sé ísprósentan. Það eru því miður svoleiðis hlutir í gangi. Í langflestum tilfellum er um heiðarlega vinnu að ræða, alveg þvert á atvinnugreinina. En við erum að ræða brotalamirnar hér og þá er eðlilegt að fara í þær. Til dæmis þarf að festa ísprósentuna. Ef það væri hafnarvog á forræði Fiskistofu og föst ísprósenta upp á til að mynda 5% og ef endurvigtunarleyfið væri skoðað af meiri gaumgæfni væri minni hætta á slíkum brotum. Þetta er eitthvað sem ráðherra gæti farið strax í. Nú er tíminn að renna út svo að ég ætla að fara í það sem ég lofaði í upphafi máls míns, sem er áberandi skortur á trausti innan greinarinnar. Það er ekki aðeins skortur á trausti heldur finnur maður raunverulega fyrir tortryggni. Það er ekki gott í neinu samstarfi. Til dæmis kom fram að mönnum sem vinna við eftirlit á skipum líði oft ekki eins og þeir séu velkomnir þar. Þegar menn eru bara að vinna vinnuna sína getur verið töluvert álag að upplifa sig ekki velkominn í húsi eða á sjó í þessu tilfelli. Ég bind vonir við að samráðshópurinn muni bæta eitthvað úr því. Mig langar að ljúka máli mínu á þeim orðum að ég vona að hæstv. sjávarútvegsráðherra hlusti á þetta atriði vegna þess að traust, samráð og samvinna eru svo gríðarlega stórir þættir í starfsemi sem er stór í sniðum. Ég vona að ráðherra fari vel yfir það svo að slík starfsemi sé skilvirk [[Forseti hringir.]]fyrir okkur sem þjóð.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér þessa skýrslu sem hv. þm. Oddný Harðardóttir bað um og margir þingmenn hafa tekið til máls og lýst því ágætlega sem í skýrslunni er að finna og líka skoðunum sínum á því hvernig brugðist verður við henni. Ég ætla ekki að fara að lengja þann bálk neitt að ráði. Ég ætla bara að nefna hér örfá atriði. Ég vil byrja á því að nefna sérstaklega þá fjóra menn sem stigu fram og lýstu í viðtali við Kveik þeim aðferðum sem þeir höfðu orðið vitni að og hrundu þessu máli af stað, sem er þá komið hingað og fer vonandi í ferli sem leiðir til úrbóta. En þessir menn hættu afkomumöguleikum sínum og vinnu sinni og ég held að þeir eigi skilið þakklæti fyrir sinn atbeina og fyrir sína framgöngu. Við þurfum vissulega að draga lærdóma af þessu máli, ýmsa lærdóma, og við munum gera það. Það er ýmislegt sem kannski blasir meira við en annað, þar á meðal er það að við eigum ekki að leggja eyra við því tali sem oft heyrist og oft hefur heyrst í gegnum tíðina, að eftirlit sé slæmt, að eftirlit sé óæskilegt. Það var meira að segja búið til sérstakt orð hér fyrir nokkrum árum, orðið eftirlitsiðnaður, sem átti að gefa til kynna að eftirlit væri svona eitthvað sem kæmi af sjálfu sér og hefði eftirlit með sjálfu sér og væri til fyrir sjálft sig frekar en í almannaþágu. Eftirlit er í almannaþágu og til almannaheilla. Við skulum alltaf muna það. Þetta má kannski setja í samhengi við áform sem uppi eru í lagafrumvarpi sem liggur hér fyrir Alþingi, stjórnarfrumvarpi um fiskeldi, þar sem áform eru um að sett verði samráðsnefnd um fiskeldi svokölluð, þar sem eiga að sitja hagsmunaaðilar og hagsmunaaðilar geta jafnvel myndað meiri hluta í þessari samráðsnefnd. Og þessi samráðsnefnd á að leggja mat á rannsóknir Hafrannsóknastofnunar, hún á að leggja mat á forsendur og úrvinnslu gagna Hafrannsóknastofnunar á áhættumati. Hún á sem sagt að líta eftir áhættumati og hafa eftirlit með eftirlitinu. Hagsmunaaðilar eiga að hafa eftirlit með eftirlitinu. Það er í raun það sem kannski hefur að einhverju leyti gerst varðandi Fiskistofu, þ.e. að hagsmunaaðilar hafa fengið að ráða of miklu um þann aðbúnað sem Fiskistofa býr við. Það er ástæða til að vara við því að slík sjónarmið séu ráðandi þegar um er að ræða umgengni við auðlindir okkar, enda er þessi umgengni ekki einkamál þeirra sem nýta auðlindirnar hverju sinni. Ég held að það verði að játa að flutningur Fiskistofu til Akureyrar frá Hafnarfirði veikti Fiskistofu ansi mikið. Það var ekki gæfuspor að öllu leyti þó að vissulega sé rétt að halda því til haga að starfsfólk Fiskistofu hefur starfað af trúmennsku og dugnaði. Engu að síður veikti þessi flutningur Fiskistofu óheyrilega og veikti þar með eftirlitsaðilann og styrkti þar með þá sem vilja ekki af einhverjum ástæðum búa við gott eftirlit með sinni iðju. En ég ætla ekki að lengja þetta öllu meira. Ég ítreka að ástæða er til þess að styrkja eftirlit með umgengni manna við auðlindir okkar vegna þess að þetta eru auðlindir þjóðarinnar næstu aldir.