Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um til að ljúka þeim hluta fyrri umræðu fjármálaáætlunar sem ráðgert er í dag, ef þörf krefur.
Virðulegur forseti. Við erum vonandi öll sammála um að þegar ráðherra í ríkisstjórn viðhefur rasísk ummæli þá kallar það á djúpa og yfirvegaða umræðu, bæði um þau orð sem féllu, afsökunarbeiðnina sjálfa og aðdraganda hennar því aðeins þannig getur Alþingi og ríkisstjórn sent skýr skilaboð til þúsunda Íslendinga og annarra sem eiga að búa við þau sjálfsögðu mannréttindi að húðlitur þeirra skipti ekki máli. Hæstv. forsætisráðherra sagði í þinginu í gær að við yrðum að geta tekið því þegar fólk biðst afsökunar á orðum sínum og gjörðum. Ég er hjartanlega sammála því. Það var því gott og jákvætt að formaður Framsóknarflokksins baðst afsökunar í gær þótt vissulega hafi liðið fjórir dagar og pólitískur aðstoðarmaður hans hafi fullyrt í millitíðinni að umrædd ummæli hefðu aldrei fallið. Því miður var afsökunarbeiðni formanns Framsóknarflokksins og innviðaráðherra ekki nema nokkurra klukkustunda gömul þegar aðstoðarmaðurinn svaraði fjölmiðlum aftur með þeim orðum að hún hefði í fyrra svari sínu bara lýst því sem hún heyrði og sá þetta kvöld sem var það að ráðherra hefði ekki vísað til lits heldur eingöngu til þess að þolandinn væri Sjálfstæðismaður. Málið væri því, og þetta er orðrétt tilvitnun: Algjört bull. Við þetta verðum við að staldra. Við erum í þeirri dapurlegu stöðu að ráðherra baðst afsökunar á meiðandi ummælum sem pólitískur aðstoðarmaður hans og ráðgjafi, sem segist hafa séð og heyrt atburðarásina, fullyrðir ítrekað að hafi aldrei fallið. Ef fara á fram hreinskiptin umræða um hvað gerðist og hvernig bregðast skuli við verðum við að fá skýringar á þessu misræmi. Hvað var sagt og á hverju var nákvæmlega beðist afsökunar? Eiga þolendur svona ummæla og þúsundir Íslendinga sem eiga það á hættu að verða fyrir aðkasti vegna uppruna síns ekki kröfu til þess að skilaboðin úr Stjórnarráðinu, frá ráðherra og öðrum sem tala í hans umboði, séu skýr og að enginn vafi leiki á að framkvæmdastjóra Bændasamtakanna sé trúað, að orð þolanda, geranda og vitna stangist ekki á? Þetta er óþægileg umræða en hún verður að eiga sér stað.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það með síðasta hv. ræðumanni að það er sjálfsagt að ræða þetta mál. En erindi mitt hér er almennt um störf þingsins því Alþingi er grunnstoð lýðveldisins og það er ekki sjálfgefið að sú staða haldist. Þetta þarf að vera meira en orð á blaði og það þarf að forðast að Alþingi geri sig léttvægt og hversdagslegt. Ég er búinn að fylgjast með störfum þingsins núna nokkuð náið og ég tel að það séu ýmis teikn á lofti um það að þingið sé sjálfu sér verst og gengisfelli sig sjálft. Staðreyndin er sú að það er búið að útvista stórum hluta verkefna Alþingis til Brussel og þingmenn hér halda launum en bera ekki í samsvarandi mæli ábyrgð. Hér er löngum stundum varið í málþóf og aukaatriði en á meðan loga eldar, m.a. í öryggis- og varnarmálum, orkumálum og veikri stöðu lýðræðis og þingræðis hér á landi. Hér í þingsalnum heyrast gífuryrði og innihaldslausar upphrópanir. Mönnum eru gerðar upp sakir, það er höfðað til tilfinninga en ekki til rökhugsunar. Vitræn umræða er drepin niður með staðhæfingum um að þetta og hitt sé fráleitt eða rangt án þess að rök fylgi. Skoðanahroka gætir hér. Tilgangslaust málþóf er haft hér uppi löngum stundum. Krafan hlýtur að vera að það eigi að gera meiri gæðakröfur til umræðna hér í þingsalnum. Stjórnmál eiga ekki að vera ævistarf eða starfsferill og það mætti alveg setja hámark á þingsetu. Þingmenn ættu að hafa reynslu utan stjórnmálanna. Ég vil undirstrika að þingmenn eru ekki fulltrúar flokks síns í kjördæmi sínu. Þeir eru, eins og þeir eru ávarpaðir hér daglega, fulltrúar kjördæmis síns í þinginu og þeir eiga ekki að þjóna sérhagsmunum eða þrýstihópum. Alþingi Íslendinga á að þjóna íbúum landsins og viðfangsefni Alþingis er að hjálpa til við að blása lífi í hið frjálsa hagkerfi þannig að hver og einn geti nýtt hæfileika sína sjálfum sér og öðrum til góðs, framfært fjölskyldu sinni og bætt samfélagið.
Virðulegur forseti. Ég kem frá Vestmannaeyjum og tel mig vera heppinn að hafa fengið að alast upp í þeirri náttúruparadís sem Vestmannaeyjar eru. Við Eyjamenn viljum helst hvergi annars staðar vera. Í Eyjum hitti ég konuna mína og í dag á ég fjögur börn sem öll fæddust á sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum. Það er nú þannig í Eyjum eins og víðast hvar annars staðar að þjónustustigið hefur farið ansi hratt niður síðasta áratug. Við erum með flott sjúkrahús með frábæru starfsfólki og mjög vel útbúinni fæðingarstofu en hún er nánast ekkert notuð í dag. Sama gildir um skurðstofuna okkar. Ég man eftir því hér á árum áður þegar margs konar félagasamtök, einstaklingar og fyrirtæki söfnuðu miklum fjármunum til þess að endurnýja og uppfæra tækjabúnaðinn þar. Ég fékk að skoða skurðstofuna síðastliðið haust. Nú er hún notuð sem geymsla á sama tíma og biðraðir eftir aðgerðum á Íslandi hafa sennilega aldrei verið lengri. Við höfum allt til alls í Eyjum til þessa að þjónusta stóra sjúklingahópa og a.m.k. yfir vetrarmánuðina er hægt að fá næga gistingu og matsölustaðirnir okkar eru þekktir, ekki bara á Íslandi heldur út fyrir landsteinana. Þessa stöðu á sjúkrahúsinu varðandi skurðstofuna sjáum við líka varðandi komu sérfræðilækna til Eyja. Þeir eru einfaldlega hættir að koma. Í staðinn er fólk á öllum aldri látið ferðast alla leið til Reykjavíkur í öllum veðrum allan ársins hring. Frá áramótum hefur síðan Landeyjahöfn verið meira og minna lokuð og hluti af ferðalaginu því oft verið mjög erfið sigling til Þorlákshafnar. Sumir hætta við að fara bara út af því. Er ekki svolítið skrýtið að eyða hundruðum milljóna króna á hverju ári í að moka sandi í Landeyjahöfn þegar legið hefur fyrir í fjölda ára [[Forseti hringir.]]að aðeins vanti lítið fé til þess að klára rannsóknir á mögulegum göngum?
Herra forseti. Það er allt of oft þannig að við tölum aðeins um femínisma þegar hópur kvenna neyðist til að koma fram með sögur af grófu kynbundnu ofbeldi eða áreiti til að vekja samfélagið upp og þar með fá okkur sem erum hér til að grípa boltann og bregðast við. Konur þurfa nefnilega bara að vera duglegri að vera þægar, eru jafnvel látnar svara fyrir ummæli sem við karlarnir höfum látið falla og okkur í feðraveldissamfélaginu finnst óþægilegt að hlusta á og heyra. Við viljum taka undir af umburðarlyndi en svo í kjölfarið gerist harla fátt. Hversu margar metoo-bylgjur þurfum við til þess að átta okkur raunverulega á alvarleika málsins, átta okkur raunverulega á öllu ofbeldinu og hve djúpt það hefur komið sér fyrir í kimum samfélagsins? Þá er ég ekki einungis tala um beint líkamlegt eða kynbundið ofbeldi heldur einnig kerfislægt ofbeldi, að við áttum okkur á því að grunnþjónusta til kvenna er skert, því að konur þurfa bara að vera duglegri að vera ekki móðursjúkar, já eða ekki feitar. Já, þær þurfa að vera duglegri að vera bara nákvæmlega eins og samfélagið vill. Það má færa rök fyrir því að margt hafi verið gert á síðustu misserum, að góð máli hafa verið lögð fram hér á þingi, bæði af stjórn og stjórnarandstöðu, og ýmislegt fleira sé í vinnslu. En er það nóg? Enn þann dag í dag er konum kennt um kynferðisofbeldi vegna klæðaburðar, atferlis síns eða hegðunar. Við erum enn á þeim stað, þrátt fyrir allt sem hefur verið gert, að við búum við kynbundinn launamun, kynbundið ofbeldi, kerfislægt ofbeldi gegn konum og að konum sé nauðgað í hverri viku. Mikil er ábyrgð kvenna sem þurfa bara að vera duglegri að láta ekki nauðga sér. Þessu þarf að breyta. Við þurfum femíníska byltingu. Við þurfum að grípa til róttækra umfangsmikilla aðgerða á öllum sviðum. Við þurfum fleiri femíníska flokka á Alþingi, breytum öllum þeim lögum, stofnunum, aðgerðaáætlunum, verkferlum og fræðsluáætlunum sem þarf að breyta til að við getum í alvöru talað um samfélag fyrir fólk af öllum kynjum. Áfram, stelpur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Allt frá bankahruninu hefur traust til bankakerfisins verið lítið. Þótt það fari smám saman batnandi mælist það samkvæmt nýlegri Gallup-könnun 23%, sem er að sjálfsögðu ekki nógu gott. Bankakerfið er svo stór og mikilvægur þáttur af okkar ágæta samfélagi að það er nauðsynlegt fyrir það heildarsamhengi allt að um það ríki traust. Í því samhengi langar mig að nefna nýlega sölu ríkisins á hlut í Íslandsbanka sem var í grunninn nauðsynleg og góð aðgerð. Ég ætla ekki að gera að umtalsefni framkvæmd hennar þar sem ég hef engar forsendur til þess þar sem hún var alfarið í höndum sérfræðinga þeirrar sjálfstæðu stofnunar sem Bankasýslan er. Hins vegar skiptir gríðarlega miklu máli að um þessa framkvæmd ríki eins mikið gagnsæi og mögulegt er, og ekki síst hverjir það voru sem voru metnir sem fagfjárfestar. Auðvitað verður að fylgja lögum og reglum og bera virðingu fyrir öllum þeim sjónarmiðum sem koma þar að, eins og persónuvernd, bankaleynd o.fl. Forseti. Það hlýtur að skipta máli að þessir fagfjárfestar voru ekki að stofna bankareikning í bankanum, þeir voru að kaupa í banka og það sem meira er ríkiseign. Það hlýtur að vera sjálfsagt að setja það í samhengi við allar þær reglur sem koma til skoðunar þegar meta á réttmæti þess að birta öll þessi gögn. Það hlýtur að vera skýlaus krafa að þetta verði upplýst, ekki síst vegna mikilvægis þess að um þessa sölu ríki ekki óþarfa vantraust og þar með vantraust á bankakerfinu í heild.
Virðulegur forseti. Það er stór hópur fólks sem hefur verið gerður útlægur úr okkar ríka samfélagi fyrir það eitt að veikjast. Verri andleg og líkamleg heilsa hrjáir hóp fólks eftir Covid og fer hratt versnandi og þá einnig möguleikar þessa fólks til að mæta óvæntum útgjöldum vegna heilsubrests. Húsnæðismálin hjá jaðarsettum hópum í íslensku samfélagi fara hratt versnandi og þá sérstaklega hjá þeim sem eru á leigumarkaði. Enn eru yfir 200 öryrkjar gerðir burtrækir af heimilum sínum vegna veikinda, fluttir nauðugir á hjúkrunarheimili fyrir aldrað fólk. Hversu ömurleg aðferð er það? Aldrað fólk borgar alla sína tíð í lífeyrissjóð en lifir í fátækt vegna keðjuverkandi skerðinga á honum. Fráflæðisvandi, ljótasta orð íslenskrar tungu, er enn notað um eldra fólk sem er lokað veikt inni á spítala og fær ekki viðeigandi þjónustu í réttu umhverfi. Þá er fjöldi fólks enn á biðlistafæribandinu sem færir viðkomandi hægt og bítandi í fíkn, skaða eða bara beint í örorku. Ríkisstjórninni ber að stöðva biðlistafæribandið, sjá til þess að þeir sem þurfa á lífsnauðsynlegum aðgerðum að halda fái þjónustu strax. Það er fáránlegt að skaða veikt fólk með endalausri bið á biðlista eftir nauðsynlegum læknisaðgerðum. Það er fáránleg lausn að halda því uppdópuðu á verkjalyfjum mánuðum og jafnvel árum saman og það er okkur hér inni til háborinnar skammar. Á sama tíma, eftir Covid, stórfjölgar fólki sem þarf að komast í sjúkraþjálfun en það kemst ekki vegna þess að það eru miklar hækkanir hjá sjúkraþjálfurum. Og hvers vegna? Jú, vegna þess að ríkisstjórnin neitar að semja við sjúkraþjálfara, neitar að semja við sérgreinalækna, neitar að semja um það að fólk hafi efni á heilbrigðisþjónustu.
Herra forseti. Endómetríósa er sjúkdómur sem getur valdið sárum langtímaverkjum og ófrjósemi. Verkirnir geta verið svo miklir að þeir gera fólki ófært að lifa hefðbundnu lífi. Í því ljósi er með ólíkindum að árið 2022 hafi heilbrigðisvísindin og heilbrigðiskerfið okkar ekki meiri áhuga. Þess í stað mæta sjúklingar skilnings- og aðgerðaleysi og rekast víða á veggi í heilbrigðiskerfinu. Þrautalendingin hjá sumum er að sækja sér nauðsynlega lækningu utan landsteinanna. Hér er rétt að geta þess að sjúkdómurinn leggst eingöngu á konur, reyndar um 10%, en bara konur. Undanfarið hafa stigið fram konur sem lýsa skelfilegri reynslu sinni af barnsburði þar sem annaðhvort móðir eða barn hlaut af varanlegan skaða, jafnvel dauða. Því miður verður aldrei hægt að koma í veg fyrir slíkt með öllu, trúi ég, en það sem þessar konur eiga sameiginlegt er upplifunin af því að ekki hafi verið hlustað á þær. Þær hafi fundið og þær hafi vitað að eitthvað var að, þær hafi vitað lausnina en að ekki hafi verið hlustað á þær. Fyrir einhverju síðan tók ég þátt í umræðu um velsældarhagkerfið Ísland og þar vitnaði ég í bókina Invisible women, eða Ósýnilegu konurnar, eftir blaðakonuna Caroline Criado Perez. Bókin sýnir með fjölda dæma að heimurinn hefur verið hannaður með karlmenn sem mælistiku fyrir alla. Í bókinni er sérstakur kafli um heilbrigðismál þar sem eru sláandi dæmi um hvernig konur líða fyrir og deyja jafnvel vegna skorts á upplýsingum um áhrif tiltekinna sjúkdóma og um áhrif tiltekinna lyfja á þær, hvernig þessir þættir eru rannsakaðir með karla í huga jafnvel þegar um er að ræða lyf sem eru fyrst og fremst notuð af konum og vegna sjúkdóma sem herja fyrst og fremst og jafnvel aðallega á konur. Herra forseti. Það eru margar áskoranirnar sem heilbrigðiskerfið okkar stendur frammi fyrir og ýmsir eldar brenna. En það réttlætir ekki að við höldum áfram á braut þessarar mismununar. Heilbrigðisráðherra og við þingmenn [[Forseti hringir.]]öll berum einfaldlega ábyrgð á því að svara kallinu. Annað er hreinræktaður aumingjaskapur.
Virðulegi forseti. Það hafa fleiri áhyggjur af vinnustöðum sínum en við þingmenn. Talsmenn atvinnulífsins hafa lýst yfir áhyggjum yfir skorti á starfsfólki, m.a. í ferðaþjónustu og veitingageiranum, og að þeir óttist að þessi skortur verði viðvarandi. Aukin umsvif í atvinnulífinu á sama tíma og við Íslendingar verðum latari við að búa til börn kallar á stóraukið innflutt vinnuafl. Vandamálið er margþættara því eins og við vitum er hér húsnæðisskortur og þegar er farið að bera á því að hann hamli því að útlendingar komi hingað til að vinna. Hvar á starfsfólkið sem okkur vantar að búa? Á sama tíma klingja viðvörunarbjöllur á vinnumarkaðnum. Nýleg greining Samtaka atvinnulífsins segir okkur að Íslendingar leiti í auknum mæli í ný störf hjá hinu opinbera meðan einkageirinn mannar ný störf með erlendu starfsfólki. Íslensku starfsfólk hjá einkafyrirtækjum fækkar á meðan þeim fjölgar í opinbera geiranum. Þetta er í samræmi við umkvartanir sem hafa borist mér til eyrna frá atvinnurekendum sem segja sig reka eins konar þjálfunarbúðir fyrir ríkisstarfsmenn. Um leið og hið opinbera auglýsi eftir starfsfólki með reynslu stökkvi þeir til og færi sig yfir í hlýjan og öruggan faðm ríkisins. Það er fullt tilefni til að staldra við og endurhugsa starfsmannahald ríkisins, m.a. hvort ekki sé hægt að útvista í meira mæli. Einkafyrirtæki hafa lagað sig að breyttu umhverfi og tækninýjungum með því að draga úr kostnaði við starfsmannahald samhliða því að bæta þjónustu við viðskiptavini. Hið opinbera hefur ekki breytt skipulagi og starfsháttum í sama mæli. Hið opinbera er farið að bjóða betur á öllum sviðum, jafn góð eða betri laun, meira starfsöryggi og betri vinnutíma. Þetta er varhugaverð þróun. Almenni markaðurinn á að vera leiðandi í launaþróun og öðrum starfskjörum. Þar verða verðmætin til. Þaðan kemur fjármagnið til að greiða fyrir þjónustu hins opinbera.
Virðulegur forseti. Garðyrkjuskólinn á Reykjum hefur verið vanræktur. Hann hefur verið fjársveltur sem kemur niður á aðstöðunni og náminu og hefur gert um margra ára skeið. Neysluhættir þjóðarinnar eru að breytast. Þar skiptir starf garðyrkjuskólans lykilmáli. Við veljum frekar hluti sem eru sjálfbærir, umhverfisvænir og grænir. Í ljósi þessa er mikilvægt að við styðjum við slíka framleiðslu og nám sem tengist henni. Hæstv. fyrrverandi mennta- og menningarmálaráðherra Lilja Alfreðsdóttir tilkynnti í ársbyrjun 2021 að starfsmenntanám í garðyrkju á Reykjum í Ölfusi skyldi fært undir hatt Fjölbrautaskóla Suðurlands og þar með frá Landbúnaðarháskóla Íslands. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra staðfesti svo þessa ákvörðun. Ákvörðunin virðist illa ígrunduð því enn er ekki ljóst hvort húsakostur fylgi. Núverandi húsnæði er í niðurníðslu og krefst mikils viðhalds ef það á í raun að fylgja garðyrkjuskólanum. Eins og þetta lítur út núna virðist landbúnaðarháskólinn eiga húsnæðið. Fram er komin þingsályktunartillaga þar sem lagt er til að í stað þessarar óheillafarar sé skólinn gerður að sjálfseignarstofnun og honum tryggt fjármagn til að styrkja stoðir hans til frambúðar. Ég er meðflutningsmaður á þeirri tillögu ásamt öllum þingmönnum Suðurkjördæmis að þingmönnum Framsóknarflokksins undanskildum. Við í Viðreisn krefjumst þess að breytingar á skipulagi garðyrkjuskólans verði gerðar í sem fyllstu samráði við nemendur, starfsfólk og aðstandendur hans. Enginn þekkir hagsmuni skólans betur. Virðulegur forseti. Ég verð að segja að framferði hæstv. ráðherra Framsóknarflokksins í garð garðyrkjuskólans er sérstakt, svo ekki sé meira sagt þegar við blasir að þetta er menntun [[Forseti hringir.]]sem þarf að lifa til lengri framtíðar og þörfin fyrir fleira fólk með garðyrkjumenntun muni bara aukast.
Virðulegi forseti. Ég vil í dag gera að umtalsefni framtíð Landspítalans vegna McKinsey-skýrslunnar sem kom út um daginn. Samkvæmt skýrslunni virðist stefna í skort á legurúmum, sem munar helmingi, þ.e. árið 2040 mun Landspítalinn ekki geta sinnt nema helmingnum af þeim sjúklingum sem þangað leita. Með vissum aðgerðum er hugsanlegt að ástandið verði helmingi betra, þ.e. að Landspítalinn geti samt ekki sinnt 25% af þeim sjúklingum sem til hans leita. Í stað 85% rýmisnýtingar sem stefnt er að þá verður hún 125%, sem er heimsmet. Herra forseti. Þetta eru svo gríðarlega stór tíðindi að ég tel fulla þörf á sérstakri umræðu um skýrsluna sem fyrst eftir páska og það er ýmislegt fleira í henni líka sem ég er búin að skoða. En í sögulegu samhengi eru þetta ekki ný tíðindi. Landspítalinn við Hringbraut var opnaður í desember 1930. Tæpum sex mánuðum síðar var hann fullsetinn og hefur verið það síðan. Því hefur verið skortur á legurúmum á Landspítalanum í 91 ár. Að reka mikilvægustu stofnun landsins í ófullnægjandi húsnæði í tæp 100 ár er harmleikur sjúklinga Landspítalans. Landspítalabókin var gefin út í tilefni 50 ára afmælis Landspítalans árið 1980. Þar skrifar fyrrverandi ráðuneytisstjóri heilbrigðisráðuneytisins, Páll Sigurðsson, eftirfarandi í formála bókarinnar, með leyfi forseta: „Og í raun er öll byggingarsagan merki um það, að á hverjum tíma hefur stór hópur ráðamanna talið slíka uppbyggingu óþarfa. Nú á dögum eru það nákvæmlega sömu úrtöluraddirnar, sem telja áætlanir um nýbyggingarframkvæmdir við Landspítalann óþarfar og allt of kostnaðarsamar.“ Virðulegi forseti. Ég vil ítreka beiðni mína um að setja þetta mál á dagskrá svo við endurtökum ekki söguna.
Hér þrífast engir fordómar gagnvart lituðu fólki, sagði enginn litaður einstaklingur nokkurn tímann, skrifaði ung kona á facebook-síðuna sína í morgun, hæstv. forseti. Íslenskt samfélag þarf að átta sig á því að rasismi er ekki eitthvað sem stundað er í útlöndum heldur daglegt og frekar hversdagslegt hlutskipti fólks hér á landi sem einhverjum gæti fundist líta út fyrir að geta ekki rakið ættir sínar aftur til miðalda í Íslendingabók. Rasismi getur birst á tiltölulega meinlausan en afar þreytandi hátt, t.d. með því að einstaklingur er ávarpaður á ensku í verslun eða á vinnustað. Það getur birst sem áreiti beint og óbeint: Má ég snerta á þér hárið? Hvaðan ertu? Úr Breiðholtinu? Nei, ég meina, hvaðan ertu? og þannig mætti áfram telja. Svo eru þessi ömurlegu rasísku komment sem lesa má í kommentakerfunum á miðlunum og beinar persónulegar árásir og viðbjóðslegar dylgjur um nafngreinda einstaklinga. Forseti. Sjaldan, sem betur fer, afhjúpa æðstu ráðamenn þjóðarinnar sig með þeim hætti sem innviðaráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, hæstv. verð ég víst að segja, gerði á búnaðarþingi gagnvart framkvæmdastjóra Bændasamtakanna. Þar voru siðareglur ráðherra og þingmanna brotnar, allar velsæmisreglur og líklega lög. Ráðherrann, eins og við öll sem hér störfum, er fyrirmynd og það eru meiri kröfur gerðar til okkar en almennra borgara í þessu landi vegna þess að við erum kjörnir fulltrúar. Það var líka ömurlegt, forseti, að hlýða á forsætisráðherra í gær úr þessum stól, ráðherra jafnréttismála og mannréttinda, ekki bregðast við með afgerandi hætti og fordæma framkomu ráðherra síns í ríkisstjórninni. Þannig hefði hún getað lagt sitt lóð á vogarskálarnar gegn rasisma á Íslandi. Ræturnar eru djúpar. Meinsemdin er mikil og við verðum að horfast í augu við hana. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Til að stuðla að aukinni velferð og uppbyggingu er nauðsynlegt að stækka hagkerfið okkar. Við Íslendingar eigum að hlúa að vænlegustu vaxtarsprotum hagkerfisins. Ung fyrirtæki skapa góð störf til framtíðar og miklar útflutningstekjur. Margt gott hefur verið gert hér á landi, samanber aukna endurgreiðslu á rannsóknar- og þróunarkostnaði og eins hefur verið komið á skattalegum hvötum til einstaklinga sem fjárfesta í nýsköpunarfyrirtækjum. Samt sem áður stöndum við frammi fyrir skorti á tæknimenntuðu fólki. Við þurfum að laða að fleiri erlenda sérfræðinga til starfa hér á landi. Í því sambandi er nauðsynlegt fyrir Alþingi að fara í endurskoðun á lögum um innflytjendur og atvinnuleyfi svo núverandi regluverk fyrir erlenda sérfræðinga sem koma hingað frá löndum utan ESB verði skilvirkara en það er í dag. Auðugustu þjóðir heims leggja mesta áherslu á að byggja upp og veita viðvarandi stuðning við nýsköpun og þá sérstaklega í hugverkaiðnaði. Sem dæmi hefur Ísrael farið í stórfelldar aðgerðir í þágu innlends tækniiðnaðar. Þarlend fyrirtæki sóttu 25,4 milljarða bandaríkjadala vaxtarfjármagn á síðasta ári sem er 136% vöxtur á milli ára. Þar hefur tæknirisum fjölgað á ógnarhraða með meðfylgjandi velmegun samfélagsins. Á Íslandi geta erlendir sérfræðingar fengið 25% lækkun á tekjuskattsstofni fyrstu þrjú árin og ég tel að við eigum hvort tveggja að hækka þetta hlutfall og fjölga árunum sem þessi afsláttur gildir. Þannig aukum við samkeppnishæfni Íslands. Við höfum innviðina og fjármunina en okkur sárvantar fólk. Ráðumst í aðgerðir til að ná í þá erlendu tæknimenntuðu sérfræðinga sem við þurfum. Ef við viljum halda áfram að bæta velferð og uppbyggingu verðum við að fjárfesta í uppbyggingu nýsköpunar á Íslandi. Leggjum frá okkur teskeiðina og mundum skófluna.
Virðulegur forseti. Hversdagslegur rasismi og kvenfyrirlitning lifir enn sem komið er góðu lífi innan ríkisstjórnarinnar. Ef marka má orð hæstv. forsætisráðherra þurfum við að sætta okkur við að ummæli hæstv. innviðaráðherra hafi hvorki verið rædd á vettvangi ríkisstjórnarinnar í morgun né innan Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sérstaklega. Ég neita fyrir mitt leyti að sætta mig við að hversdagslegur rasismi og kvenfyrirlitning sé gott sem samþykkt í ríkisstjórn íslensku íhaldsflokkanna. Eigum við virkilega að trúa því að það séu mannleg mistök að formaður Framsóknarflokksins hafi ekki ávarpað framkvæmdastjóra Bændasamtaka Íslands, Vigdísi Ósk Häsler Sveinsdóttur, með nafni eins og henni er sæmandi heldur hafi hann kosið, ég endurtek hann valdi, að smætta hana niður á grundvelli kyns og kynþáttar? Samflokksfólki hæstv. innviðaráðherra hefur verið falið það vafasama hlutverk að biðjast afsökunar á framferði hans og þau ýja beinlínis að því að svona gerist bara. Virðulegur forseti. Svona orðfæri er kannski daglegt brauð í Framsóknarflokknum en svo er sannarlega ekki í öllum stjórnmálaflokkum. Virðulegur forseti og ágæti þingheimur. Ég ætla að nota tækifærið og minna á að það er ekki nóg að biðjast afsökunar. Hugur verður að fylgja máli. Hæstv. innviðaráðherra heldur kannski að hann hafi beðist afsökunar og það sem verra er, ráðherrar í íhaldsríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur virðast halda það líka. Innihaldslaust hjal ráðherra um eigið ágæti, trú á jafnrétti, viðkvæmar tilfinningar annarra og að mannleg mistök sem þessi séu jafn náttúrulegur hluti af lífinu og upprisa sólar að morgni er ekki afsökunarbeiðni og nú neitar innviðaráðherra að tjá sig við fjölmiðla. Maður sem væri hryggur yfir framkomu sinni myndi nota slíkt tækifæri til að koma afstöðu sinni á hreint. Innviðaráðherra virðist bara vera leiður yfir því að hafa verið staðinn að verki. Er ekki bara best að segja af sér?
Herra forseti. Undanfarin ár hefur orðið hávær vitundarvakning um kynþáttafordóma þar sem hvítt fólk í forréttindastöðu hefur verið hvatt til að hlusta, meðtaka, læra og gera betur. Það virðist vera að minnisblaðið hafi ekki borist öllum í Stjórnarráðinu ef marka má ummæli innviðaráðherra, rasísk ummæli á nýafstöðnu búnaðarþingi. Forsætisráðherra hefur í framhaldinu ekki aðeins lýst því yfir að hún taki afsökunarbeiðni ráðherrans gilda heldur hefur hún lagt til að þjóðin geri það öll, fylgi hennar fordæmi og faðmi ráðherrann eftir þennan asnaskap. Það er tvennt verulega athugavert við það. Í fyrsta lagi er forsætisráðherra hvít valdakona, hún er í gríðarlegri forréttindastöðu og hvernig á hún að segja fólki sem þarf að þola fordóma og rasisma á hverjum einasta degi að það sé bara allt í lagi að dusta þetta af sér, fyrirgefa ráðherranum og halda áfram? Ættu afleiðingarnar ekki að vera dýpri þegar ráðherra flaskar á grundvallaratriði eins og að vera ekki rasisti? Í öðru lagi þjóna ráðherrar alltaf sem fulltrúar Íslands erlendis. Jafnvel þótt þjóðin öll fyrirgæfi innviðaráðherra þá getum við ekki litið fram hjá pínlegri fáfræðinni sem þau afhjúpa á heimsvísu. Þau sýna svart á hvítu hversu blindur ráðherrann er á eigin forréttindi og veruleika fólks sem þarf að þola fordóma og jaðarsetningu. Það ætti að vera öllum ljóst að maðurinn er ekki starfi sínu vaxinn því að svona fáfræði verður ekki bara leiðrétt með afsökunarbeiðni, sama hversu einlæg hún kann að sýnast. Stjórnarliðar þurfa að sjá sóma sinn í að viðurkenna upplifun þeirra sem verða fyrir fordómum í íslensku samfélagi og sýna með skýrum hætti að rasískur hugsunarháttur sé ekki liðinn í ríkisstjórn Íslands.
Herra forseti. Mig langar að halda á lofti máli sem margoft hefur borið á góma hér í þingsal en það er blóðgjöf homma. Þann 16. mars tóku gildi ný lög í Frakklandi sem heimila fólki óháð kynhneigð að gefa blóð. Svo ég vitni í orð heilbrigðisráðherra Frakklands, með leyfi forseta: Við erum að afnema mismunun sem er ekki lengur hægt að réttlæta. Á undanförnum árum hafa önnur lönd, t.d. Grikkland, Ungverjaland og Bretland, létt á reglum sem banna blóðgjöf sam- og tvíkynhneigðra karlmanna. Í tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks 2022–2025, sem hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir hefur lagt fram og er nú til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd, er lögð til reglugerðarbreyting með það að markmiði að afnema mismun sem blóðgjafar hafa sætt á grundvelli kynhneigðar. Málið snýst auðvitað um öryggi blóðþega og af því vill ekkert okkar gefa afslátt. Staðan er hins vegar sú að samkvæmt gögnum frá franska heilbrigðisráðuneytinu er áhættan sirka einn af hverjum 11,6 milljónum eða hugsanlega eitt HIV-smit af völdum blóðgjafar á fjögurra ára fresti. Ég spyr: Eru það hærri tölur en gengur og gerist með aðra smitsjúkdóma og blóðgjöf, svo sem lifrarbólgu? Eða erum við hugsanlega enn að horfa til úreltra viðhorfa frá tímum alnæmisfaraldursins á áttunda áratugnum? Við munum aldrei geta tryggt 100% öryggi við blóðgjöf, hvort sem um ræðir HIV eða aðra smitsjúkdóma. Málið var í góðum farvegi á síðasta kjörtímabili og fylgdi þáverandi heilbrigðisráðherra því eftir af festu. Nú vil ég kalla eftir því að málið gleymist ekki og að við sofnum ekki á verðinum. Ég biðla til heilbrigðisráðherra og þingheims alls að við tryggjum fjármagn og eftirfylgd svo við getum hætt þessari mismunun í eitt skipti fyrir öll. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Innviðaráðherra hefur orðið uppvís að hegðun sem er ólíðandi fyrir ráðherra í ríkisstjórn og formann stjórnarflokks. Hann hefur farið undan í flæmingi frá fjölmiðlum og neitar að svara því með hvaða hætti hann hyggst axla ábyrgð og bæta fyrir brot sitt öðruvísi en með aumri afsökunarbeiðni á samfélagsmiðlum. Nú stendur til að taka hér á Alþingi fyrir umræðu um fjármálaáætlun og á innviðaráðherra að vera viðstaddir hér á eftir til að svara spurningum um sín málefnasvið. Það gengur ekki, forseti, að Alþingi haldi bara áfram eins og ekkert hafi í skorist, enda starfar ríkisstjórnin í umboði meiri hluta þingsins. Ég fer því fram á að ráðherra komi fyrir þingið, geri grein fyrir máli sínu í yfirlýsingu samkvæmt 61. gr. þingskapa og í kjölfarið gefist þingmönnum kostur á að eiga orðastað við ráðherra. Ráðherra verður að gera hreint fyrir sínum dyrum gagnvart þinginu og almenningi áður en lengra er haldið.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Sigurður Ingi Jóhannsson er alþingismaður og hann gegnir ráðherraembætti í umboði meiri hluta Alþingis. Við hér inni hljótum að gera skýlausa kröfu um að hann svari fyrir framgöngu sína en sýni ekki fjölmiðlum bara afturendann á sér. Í gær sagði forsætisráðherra að hún dragi ekki heilindi Sigurðar Inga í efa, mannsins sem baðst ekki afsökunar fyrr en eftir að pólitískum aðstoðarmanni hafði mistekist að ljúga hann út úr málinu. Áðan tjáði hæstv. félagsmálaráðherra sig um málið á þeim nótum að samfélagið ætti að læra af þessu, læra af framgöngu Sigurðar Inga. Hann sagðist vonast til þess að þetta yrði alla vega til þess að við sem samfélag tækjum ekki þátt í að láta svona út úr okkur. Hann yfirfærir ábyrgðina á samfélagið allt. Það er samfélagið sem á að læra af þessu en heilindi Sigurðar Inga verða ekki dregin í efa, segir forsætisráðherra. Herra forseti. Við getum ekki setið þegjandi undir þessu. Ég tek undir kröfu hv. þm. Halldóru Mogensen um að ráðherra geri hreint fyrir sínum dyrum [[Forseti hringir.]]samkvæmt 61. gr. þingskapa. Það er bara lágmarkskrafa áður en við höldum þingstörfum áfram.
Forseti vill geta þess að hann hefur átt fundi með þingflokksformönnum um fyrirkomulag umræðunnar í dag og dagskrá dagsins í dag og dagsins á morgun. Þessi ósk kom ekki fram þannig að forseti hefur í hyggju að halda áfram dagskránni eins og hún var áætluð og þingflokksformenn voru upplýstir um og tóku þátt í að móta.
Virðulegur forseti. Miklum völdum fylgir mikil ábyrgð. Því miður höfum við séð að fordómum í þjóðfélaginu er erfitt að útrýma. Við sjáum það í mörgum myndum, eins og ég sagði í ræðu minni áðan um störf þingsins. Fatlað ungt fólk er vistað á heimilum fyrir aldrað fólk þar sem það á ekki heima. Við sjáum að ráðherra verður uppvís að ummælum sem honum er langt frá því að vera til sóma. En spurningin er hvort hann braut lög. Ef það er svoleiðis getur hann þá beðist afsökunar og haldið áfram eða þarf hann virkilega að taka á því og gera hreint fyrir sínum dyrum og skýra það nákvæmlega út fyrir viðkomandi og hér í þinginu að hann hafi ekki brotið lög? Ég tel að ráðherranum beri skylda til að koma fyrir þingið og gera grein fyrir sínu máli samkvæmt 61. gr. laga um þingsköp.
Forseti. Körfuboltaþjálfarinn frægi, John Wooden, sagði eitt sinn, með leyfi forseta að hin sanna mælistika á siðferði einstaklings væri hvernig hann hegðaði sér þegar hann héldi að enginn væri að fylgjast með. Við sem fulltrúar á hinu háa Alþingi hljótum að gera þá kröfu til okkar sjálfra og þeirra sem hér sitja í umboði kjósenda að kynþáttahatur og kvenfyrirlitning fái ekki lengur að líðast, hvort sem það gerist innan þessa salar eða utan. Orðum fylgir ábyrgð, völdum fylgir ábyrgð og ef við ætlum að kalla okkur land jafnréttis og mannréttinda, ef hæstv. forsætisráðherra ætlar að vera kyndilberi jafnréttis- og mannréttinda á alþjóðavettvangi, ef þetta eru ekki bara allt innantóm orð þá þarf að axla ábyrgð á gjörðum hæstv. innviðaráðherra.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að styðja beiðni Halldóru Mogensen, hv. þingflokksformanns Pírata, og minna á hlutverk hæstv. forseta og þess ákvæðis sem við höfum í þingsköpum til að ræða saman þannig að innviðaráðherra mæti í salinn, tali við þingheim og við getum skipst á skoðunum, horfst í augu og talað saman eins og almennilegt fólk. Til þess er þessi salur. Þess vegna er sjálfsagt og einfalt að verða við beiðni okkar og koma þeirri samræðu á við allra fyrsta tækifæri hér á hinu háa Alþingi þannig að innviðaráðherra geti gert hreint fyrir sínum dyrum og hv. þingmenn geti rætt um stöðuna eins og hún er og við öll sem erum hér inni sýnt að við getum risið undir því starfi sem okkur hefur verið falið og undir þeim siðareglum sem við höfum sett okkur.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir þá ósk sem hér er fram komin. Ég lít svo á að þetta mál sé þess eðlis að það þurfi að fara fram um það umræða einmitt í þessum sal. Það vakti athygli mína að hæstv. innviðaráðherra var ekki meðal þeirra ráðherra sem voru hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma í gær. Atvik málsins virðast liggja með þeim hætti að það verður hann heldur ekki á morgun. Hann er að meginstefnu til fjarverandi. Hann svarar ekki spurningum fjölmiðla. Við vitum það hins vegar að pólitískur aðstoðarmaður hans hefur verið í þéttu sambandi við fjölmiðla. Það er hún sem hefur útskýrt þann orðarugling sem átti sér stað allt þangað til hún var leiðrétt með það. Þá lauk samtalinu af hálfu Framsóknarflokksins. Ég set spurningarmerki við það hversu einlæg og hversu ærleg sú afsökunarbeiðni var sem hæstv. ráðherra setti fram þegar hann gerði það í því samhengi að hann var kominn algerlega upp við vegg. Það er nauðsynlegt að þetta samtal fái að eiga sér stað [[Forseti hringir.]]í þessum sal. Ég tek undir þá ósk.
Virðulegi forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð. Ég hef ferðast meira en góðu hófi gegnir um allan heim og alls staðar sem ég kem þá segi ég að ég sé frá Íslandi og ég er mjög stoltur af því. Ég var í Bangkok á tveimur stöðum sama daginn. Ég sagði: Ég er frá Íslandi. Þá sagði viðmælandi minn: Eiður Guðjohnsen. Ég var í Buenos Aires og þá sagði viðmælandi minn: GusGus. En það sem ég vildi segja við ykkur er þetta: Árið 1991 fór ég til San Diego í boði Jóns Sigurðssonar sem seinna varð ráðherra og hann fór með mig á samkomu Íslendinga í alþjóðagarðinum í San Diego. Þar voru samankomnir 40 einstaklingar sem flestir töluðu ekki íslensku og höfðu margir hverjir aldrei komið til Íslands. En þeir voru svo stoltir af því að vera Íslendingar að þeir höfðu þörf fyrir að láta alla vita. Ég segi bara: Sitt sýnist hverjum.
Herra forseti. Fram hafa stigið hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar og hver af öðrum reynt að gera lítið úr því sem átti sér stað um helgina þó að aðstoðarmaður hæstv. innviðaráðherra hafi slegið botninn úr hvað það varðar. Mig langar til að vekja athygli á því að við erum ekki eingöngu að tala um ummæli sem voru óheppileg eða annað slíkt. Árið 2018 setti Alþingi lög að frumkvæði hæstv. forsætisráðherra um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Samkvæmt lögunum er öll mismunun á öllum sviðum samfélagsins bönnuð, þar á meðal það sem skilgreint er sem áreitni. Áreitni er skilgreind sem hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi, fjandsamlegra, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna. Þetta eru lög sem hæstv. forsætisráðherra hafði frumkvæði að því að Alþingi setti. Það er augljóst að hæst. innviðaráðherra hefur gerst brotlegur við þessi lög en það á að duga afsökunarbeiðni. [[Forseti hringir.]]Ég krefst þess að hæstv. innviðaráðherra komi hingað og gefi yfirlýsingu á grundvelli 61. gr. laga um þingsköp Alþingis.
Herra forseti. Samkvæmt þessari 61. gr. er það svo að forseti getur heimilað ráðherrum og formönnum stjórnmálaflokka að koma og gefa sérstaka yfirlýsingu og síðan eftir atvikum fulltrúum annarra flokka að bregðast við. Þetta felur í sér heimild, líklega ekki boðvald, forseta yfir einstaka ráðherrum. En ég tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa óskað fulltingis forseta í því að biðja þá ráðherra að koma hingað og hvetja til þessarar umræðu. Ég þarf ekkert að orðlengja alvarleikann frekar. Mig langar þó til að benda á það til viðbótar að auk mjög rýrra orða og athugasemda samráðherra formanns Framsóknarflokksins um málið þá dregur hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, held ég að ég fari rétt með, þann lærdóm af málinu að samfélagið þurfi allt að læra. Ég ætla mér að leyfa mér að vera ósammála því. En ég ætla hins vegar að segja að Alþingi þarf að læra af málinu. Við þurfum að vanda okkur við viðbrögð okkar í þessu máli. Hv. formaður Framsóknarflokksins, ekki eingöngu ráðherrann, er þingmaður. Blettur á hann er blettur á okkur öll í þessu tilliti og ég hef óskað eftir umræðu hér um málið og þær afleiðingar og þann lærdóm sem við sem Alþingi ættum að draga af þessu en hafa almenning fyrir utan. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Forseti talaði áðan um að búið væri að semja um þingstörfin næstu tvo dagana eða svo. Gott og blessað. Þetta mál og beiðni um að fara eftir 61. gr. þingskapalaga er bara viðbót við það, það gerist þá á fimmtudaginn eða einhvern veginn inn á milli eftir því sem hægt er að haga því. Í þessari umræðu allri finnst mér áhugaverðast og nokkuð sem við þyrftum að ræða við hæstv. innviðaráðherra að fyrir nokkrum áratugum síðan, árið 1991 eins og hv. þm. Tómas A. Tómasson kom inn á áðan, gerði fyrrverandi forseti Bandaríkjanna nokkurs konar árás á pólitíska rétthugsun. Pólitísk rétthugsun snýst einmitt um það að við gerum sáttmála með okkur um að nota ekki stöðu okkar til að ráðast á minnihlutahópa. Síðan þá hefur því hugtaki verið snúið upp í ákveðna bölvun, árás á tjáningarfrelsið á einhvern hátt, sem er mjög öfugsnúið því að að sjálfsögðu eiga þau sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér [[Forseti hringir.]]ekki að þurfa að gera það. Um nákvæmlega það [[Forseti hringir.]]snúast þau lög sem voru sett hérna 2018. Þess vegna er svo mikilvægt að við tökum þessa umræðu.
Herra forseti. Um alvarleika ummæla hæstv. innviðaráðherra þarf ekki að fjölyrða, en ég vil þó nefna það að á sama tíma erum við í allsherjar- og menntamálanefnd að fjalla um breytingar á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti, þjóðernisuppruna og fleiri mismunaþáttum. Þar er beinlínis lagt bann við mismunun, rógburði eða að hæðast að eða smána ákveðna hópa. Af því að 61. gr. heimilar forseta að leyfa ráðherra að koma og gefa yfirlýsingu þá vil ég hvetja hæstv. innviðaráðherra til að fara fram á að fá að gefa þessa yfirlýsingu. Annars er borðleggjandi að umræða í 2. umr. um þetta frumvarp hlýtur a.m.k. að einhverju marki að snúast um það með hvaða hætti við sjálf ætlum að virða þau lög sem við erum að setja okkur í þessum töluðu orðum.
Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til að taka undir þá beiðni sem liggur hér fyrir. Það er algjörlega skýrt skv. 61. gr. að forseti getur heimilað það sem hér er farið fram á ef ástæða er til. Því miður er ekki hægt að skilja viðbrögð hæstv. forseta Alþingis rétt áðan öðruvísi en svo að honum finnist ekki ástæða til. Því munum við þingmenn, ef af verður, vera í þeirri stöðu að ræða við hæstv. innviðaráðherra og formann Framsóknarflokksins um pólitísk mál í dag á sama tíma og a.m.k. tveir ráðherrar í ríkisstjórn Íslands treystu sér ekki til að lýsa yfir stuðningi við hann að loknum ríkisstjórnarfundi í morgun. Hæstv. fjármálaráðherra segir: Ég ætla ekki að leggja neitt á mig til þess að hjálpa til við það hvort ráðherrann eigi að segja af sér og hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vildi ekkert tala um það hvort hæstv. innviðaráðherra ætti að segja af sér. Eigum við þingmenn stjórnarandstöðunnar að eiga hér [[Forseti hringir.]]orðastað við ráðherra þegar það liggur ekki einu sinni fyrir að aðrir ráðherrar í ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]styðji hann heils hugar eins og sú staða sem nú er uppi gefur svo skýrt vitni um?
Herra forseti. Síðast þegar ráðherra gaf skýrslu skv. 61. gr. þingskapalaga tók það 17 mínútur. Ég held að það setji ekki allt úr skorðum þó að við finnum þann tíma á dagskránni og ég segi fyrir sjálfan mig að ég er tilbúinn að semja af mér kaffipásuna ef það þarf til að svo geti orðið. Ég vil líka benda forseta á að hér hafa tjáð sig fulltrúar, að mér sýnist, allra stjórnarandstöðuflokkanna þar sem við lýsum öll vilja okkar til að eiga þessa umræðu við hæstv. ráðherra. Þá strandar bara á ákveðnum flokkum. Það eru stjórnarflokkarnir sem hafa ekkert tjáð sig um þetta. Á þá að skilja það sem svo að stjórnarflokkarnir vilji ekki að þessi umræða eigi sér stað? Er ástandið í Stjórnarráðinu orðið það viðkvæmt, eins og endurspeglast í því t.d. að formaður Sjálfstæðisflokksins, þegar hann er spurður hvort hann styðji innviðaráðherra, segir ekki já. Það er eina svarið sem er í boði þegar þú ert ráðherra í ríkisstjórn. Ef þú styður ríkisstjórnina sem ráðherra þá segirðu: Já, mér finnst hann ekkert eiga að segja af sér. Sama er með [[Forseti hringir.]]Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, sem mig minnir að sé hvað, varaformaður? Ritari? Hún er alla vega ráðherra flokksins. [[Forseti hringir.]]Hún vildi ekki láta hafa eftir sér hvort hún styddi innviðaráðherra. [[Forseti hringir.]]Þola þau ekki umræðuna hérna af því er engin ást eftir í þessu?
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Ég held að það þurfi ekki að raska þingstörfum hér að nokkru leyti að virkja þessa 61. gr. þingskapa nema síður sé. Ég held að það gæti einmitt liðkað fyrir þingstörfunum hérna í dag og næstu daga ef þessi grein yrði virkjuð og ráðherrar kæmu hingað og gerðu hreint fyrir sínum dyrum. Við á Alþingi erum sett í svolítið undarlega stöðu með þessari framgöngu ráðherra og með þessum óskýru svörum og óskýru afstöðu samráðherra hans og ég held að það sé alveg á kristaltæru að það væri vanvirðing við fólk af erlendum uppruna á Íslandi ef við myndum bara að halda hér áfram umræðu um fjármálaáætlun eins og ekkert hefði í skorist. Við getum ekki gert það. Þannig að ég tek enn og aftur undir þá kröfu að 61. gr. laga um þingsköp verði virkjuð og innviðaráðherra í a.m.k. boðið að gera hér hreint fyrir sínum dyrum.
Virðulegi forseti. Ég vil koma hér upp öðru sinni til að styðja við þá ósk sem hér er fram komin. Ég tel fulla ástæðu til að þetta samtal og þessi umræða eigi sér stað hér í þingsal strax í dag. Málið er einfaldlega þess eðlis. Ég vil líka nefna það sem hv. þingmenn eru hér að tala um, að það er stjórnarandstaðan ein sem stendur í þessum sal í dag og fer fram á þetta. Stundum felast sterk skilaboð í þögninni. Það eru skilaboð í því þegar hæstv. Framsóknarráðherrann gengur í hringi í leit að ráðherrabílnum sínum fyrir utan ráðherrabústaðinn, neitar að svara öllum spurningum. Það eru skilaboð í því líka hvernig hæstv. ráðherrar Sjálfstæðisflokksins tala. Við þurfum hins vegar á þessu samtali að halda hér í þessum sal í dag. Það þarf að ræða þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég vil bara taka aðeins til máls í tilefni af því að rangt er farið með orð mín hér í þingsal og því haldið fram að ég hafi neitað að veita ráðherranum stuðningsyfirlýsingu. Það er bara alrangt. Það sem ég var að bregðast við var beiðni fréttamanns um að taka afstöðu um það hvort annar stjórnmálamaður ætti að segja af sér og það er bara mín skoðun að það fari ekkert sérstaklega vel á því að einn stjórnmálamaður segi annan eiga að segja af sér. Það eru reyndar nokkrir hér í þingsal sem oft hafa lýst þeirri skoðun sinni að ég eigi að segja af mér og ég hef ekki orðið við því og ég tel að afstaða gagnvart þeirri spurningu liggi bara hjá ráðherranum sjálfum. Það hvort ég treysti mér til að starfa með hæstv. ráðherra birtist með því að maður mætir á ríkisstjórnarfund og við erum í góðu samstarfi og höfum átt gott samstarf. Ef menn eru að reyna að gera sér einhvern leik að því að fá einhverja úr stjórnarliðinu til að verja orð hæstv. ráðherra og skapa þannig einhvern andstæðing þá held ég að hægt sé að afgreiða það í eitt skipti fyrir öll. Orðin eru að sjálfsögðu óverjandi og ráðherrann hefur sjálfur lýst því yfir að hann ætli ekki að reyna að verja þau.
Forseti. Þegar beðið var um að grípa til 61. gr. þingskapa áðan þá brást hæstv. forseti við með því einhvern veginn að kenna þingflokksformönnum um; að það hefði ekki verið á dagskrá, að annað hefði verið rætt og ekkert hefði verið minnst á það á þingflokksformannafundi. Í staðinn hefði hæstv. forseti kannski getað sagt: Já, það eru ágætishugmynd, við skulum hittast á eftir og ræða það saman. Það koma oft upp nýjar aðstæður, sérstaklega þegar fólk segir eitthvað. Það gerist að fólk segir eitthvað sem kannski þarf að pæla aðeins í og ræða um. Fólk fær kannski hugmyndir um málið og dýpri skilning á því eftir því sem umræðunni vindur fram. Þannig að ég vænti þess að forseti taki vel í þessa beiðni og spari þinginu smáumræður með því að segjast ætla að hitta þingflokksformenn og spjalla aðeins um þetta.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði að koma hingað upp og segja að þeir stjórnarþingmenn sem hafa tjáð sig um þetta mál og ráðherrar sumir hverjir hafa gert það að mínu mati með ágætlega réttum hætti. En mig langar samt aðeins að nefna það að þegar ráðherrar eru spurðir fyrir utan ráðherrabústaðinn eða Stjórnarráðið hvort þeir treysti öðrum ráðherra þá er svarið undantekningarlaust: Já. Já, ég treysti honum [[Gripið fram í.]]En það voru tveir ráðherrar sem sögðu eftir fundinn í dag, tveir, að þeir treystu sér ekki til þess að fara með þá fullyrðingu: „Það er alfarið mál þess sem í hlut á hverju sinni að leggja mat á það og ég ætla ekki að leggja neitt á mig til að hjálpa til við það.“ - Ég ætla ekki að leggja neitt á mig til að hjálpa til við það. Hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vildi ekkert láta hafa eftir sér hvort hún teldi að Sigurður gæti setið áfram sem ráðherra vegna málsins. Eftir hvaða annan ríkisstjórnarfund hefðu þessi orðaskipti farið svona? Ekki neinn, ekki neinn annan, a.m.k. ekki núna nýlega. [[Forseti hringir.]]Við verðum auðvitað að skoða þessi ummæli í því ljósi. Ég get vel skilið að þetta sé erfitt mál innan ríkisstjórnarflokkanna [[Forseti hringir.]]og ég get vel skilið að hæstv. fjármálaráðherra svari því þannig að hann hafi hingað til átt gott samstarf við Sigurð [[Forseti hringir.]]og ég dreg það ekki eina einustu mínútu í efa. En þessi ummæli sem við erum að ræða og eru hérna alltumlykjandi [[Forseti hringir.]]verða að komast á dagskrá þingsins. Þessi beiðni stjórnarandstöðunnar er sanngjörn og eðlileg og mér finnst að forseti ætti að vera skylt að verða við. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Hjá nágrannaþjóðum okkar, tel ég mig alveg fullvissa um, væri ráðherra núna að segja af sér. Þetta voru rasísk ummæli sem eru fyrir neðan virðingu ráðherra, fyrir neðan virðingu þingsins, sem hann hefði aldrei átt að láta frá sér. En ekki nóg með það. Þessi ummæli eru brot á lögum sem hans eigin ríkisstjórn setti fyrir fjórum árum síðan. Þetta eru lög sem hæstv. fjármálaráðherra tók þátt í að setja [[Gripið fram í.]]og aðrir ráðherrar. Það er ríkisstjórnin sem setti þessi lög. Ætlum við að sætta okkur við það að ráðherra brjóti lög sem hann sjálfur setur sisvona? Og ekki nóg með það að hann segi ekki af sér eins og tíðkast í öllum öðrum þróuðum lýðræðisríkjum heldur ætlum við ekki einu sinni að taka umræðuna um það hér í þingsal af því að það er búið að ákveða fyrir fram hvernig umræðan eigi að vera. Mér finnst þetta ekki í lagi. Ég bið [[Forseti hringir.]]forseta vinsamlegast um að skapa smá rými í dagskránni næstu daga til þess að ræða þetta mál. Við verðum að fá að ræða við ráðherra um þetta.
Herra forseti. Ég vil fylgja aðeins eftir því sem hv. þm. Logi Einarsson minntist á áðan sem er frumvarp sem við erum að vinna núna í allsherjar- og menntamálanefnd og er breyting á þessum lögum sem hæstv. innviðaráðherra hefur núna gerst brotlegur við. Það vakti athygli mína við umræður um þær breytingar að lögin eins og þau gilda í dag og hafa gilt frá 2018 eiga bara við mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna. Nú er verið að bæta mismununarþáttum við, svo sem fötlun og öðrum þáttum sem valda því gjarnan að fólki er mismunað. Þessum lögum eins og þau eru í dag virðist ekki hafa verið beitt. Þeim virðist ekki hafa verið framfylgt. Það virðist ekki hafa verið gert neitt í framkvæmd og ég velti fyrir mér: Hvers vegna erum við að bæta við mismununarþáttum þegar hæstv. forsætisráðherra sjálfum, sem er að leggja þetta til, er greinilega alls ekki alvara með þessum lögum? Til hvers eru þessi lög ef þau gilda ekki einu sinni um ráðherra í hæstv. ríkisstjórn?
Þá minnir forseti á það sem áður var talað um; hér fer fram á eftir almenn umræða um fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 í framhaldi af framsögu fjármála- og efnahagsráðherra. Á eftir ráðherra munu talsmenn allra þingflokka taka til máls. Að loknum almennum umræðum um áætlunina munu fagráðherrar taka þátt í umræðum um einstaka málaflokka í dag, á morgun og á fimmtudagsmorgun. Veittur verður rýmri andsvararéttur við framsögu fjármála- og efnahagsráðherra, þ.e. það verður tryggt að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör við ræðu ráðherrans og verður tíminn í andsvörum með þeim hætti að það verða tvær mínútur í fyrri andsvörum og svörum og ein mínúta í síðara skiptið, bæði hjá ráðherra og þingmanni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027, sem dreift hefur verið á þskj. 735. Þetta er fyrsta fjármálaáætlun nýrrar ríkisstjórnar og byggir hún í meginatriðum á gildandi fjármálaáætlun og nýrri fjármálastefnu sem samþykkt var á Alþingi í febrúar síðastliðnum. Í áætluninni endurspeglast áhersla ríkisstjórnarinnar á stöðugleika, efnahagslegar framfarir og kraftmikla verðmætasköpun á traustum grunni undanfarinna ára. Góð staða í kjölfar heimsfaraldurs sýnir okkur svart á hvítu að halli á ríkissjóði er allt annað tapað fé, þessi halli nýttist til að verja lífskjör og styðja við kraftmikinn viðsnúning. Til að stuðla að áframhaldandi árangri skiptir máli að stefnan fram á við sé enn skýr. Hægja þarf á vexti útgjalda og treysta grunninn á ný til að verja uppbyggingu og geta mætt óvæntum áföllum framtíðar. Skuldastaða hins opinbera var ekki fyrirstaða í baráttunni við efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldursins þar sem nægt svigrúm var til hallareksturs og skuldaaukningar. Með því gátum við stutt vel við hagkerfið og sögðum í upphafi að við vildum gera meira en minna því að kostnaðurinn af því að gera of lítið væri oft meiri en sá sem fylgir því að gera tímabundið of mikið, þegar upp er staðið. Á þeim tíma stóð samfélagið á traustum grunni ábyrgrar hagstjórnar undanfarinna ára, þar sem hagvaxtarskeið var nýtt til að koma jafnvægi á fjármál ríkissjóðs. Fyrir vikið var hægt að bregðast við af fullum krafti þegar áfallið skall á, gera meira en minna og standa með heimilum og fyrirtækjum. Ráðstafanir í ríkisfjármálum vegna faraldursins nema ríflega 280 milljörðum kr. á árunum 2020–2022 en umfang þeirra var mest á árunum 2020 og 2021. Fjármálaáætlunin ber þess merki að komið er að kaflaskilum í opinberum fjármálum. Heimsfaraldurinn er í rénun, tveggja ára tímabili samdráttar er lokið og fram undan er nýtt hagvaxtarskeið. Við þurfum að huga að því að ná sjálfbærni og jöfnuði í ríkisfjármálunum, með því treystum við grunninn. Markmið stjórnvalda miðast við að draga jafnt og þétt úr afkomuhalla og stöðva hækkun skuldahlutfalla hins opinbera eigi síðar en árið 2026. Til að þeim markmiðum megi ná er mikilvægt að vöxtur útgjalda verði minni en vöxtur landsframleiðslunnar á tímabilinu. Þjóðhagsspá Hagstofu Íslands, sem liggur til grundvallar þessari áætlun, gerir ráð fyrir að hagkerfið leiti nokkuð hratt í átt til jafnvægis strax á næsta ári. Gert er ráð fyrir að umsvif í ferðaþjónustu aukist og atvinnuleysi minnki, en samkvæmt spánni er ekki að vænta viðlíka þensluskeiðs og hefur gjarnan fylgt samdráttarskeiðum í íslensku efnahagslífi. Gert er ráð fyrir því að ársverðbólga verði nær 6% á þessu ári en taki að lækka þegar líður á árið og verði við 2,5% verðbólgumarkmiðið frá og með árinu 2024. Þróun mála eftir innrás Rússa í Úkraínu hefur áhrif á stöðu efnahagsmála hér líkt og víðar. Til þessa hafa áhrifin ekki síst birst í verðhækkunum á hrávörumörkuðum, sem leggjast við misvægi framboðs og eftirspurnar eftir faraldurinn. Þótt áhrifin á íslensk heimili séu nokkur eru þau umtalsvert minni en víðast í Evrópu þar sem mörg heimili eru verulega háð gas- og olíuflutningum frá Rússlandi. Kostnaður vegna kyndingar og samgangna hefur þannig óvíða hækkað minna en hér á landi. Óvissuþættirnir eru sömuleiðis innan lands, en þróun verðbólgu og vaxta á tímabilinu mun að talsverðu leyti ráðast af komandi kjarasamningum. Þar er til mikils að vinna að varðveita stöðugleikann og þá góðu stöðu sem hefur myndast hér síðustu misseri. Lífskjararannsókn Hagstofunnar bendir þannig til þess að hlutfall heimila sem eiga erfitt með að ná endum saman hafi aldrei verið lægra en árið 2021, en auk þess hafa aldrei færri talið byrði húsnæðiskostnaðar þunga. Eignastaða heimila er heilt yfir sterk, uppsafnaður sparnaður mikill og hlutfall vaxtakostnaðar af ráðstöfunartekjum hefur lækkað meðal allra tekjuhópa. Í dag er ríflega helmingur útistandandi fasteignalána heimila óverðtryggður og viðskiptabankarnir veittu hærri íbúðalán með föstum vöxtum en breytilegum árið 2021. Hlutfall heimila í vanskilum hefur aldrei verið lægra hér á landi en árið 2021, en það nam 0,9% í lok ársins. Mikilvægasta hagsmunamál íslenskra heimila nú er að varðveita stöðugleikann eftir fremsta megni og vinna þannig gegn sveiflum í hagkerfinu. Það verður best gert með heilbrigðri heildarumgjörð, frekar en sértækum aðgerðum í hvert sinn sem verðbólga fer tímabundið yfir markmið Seðlabankans. Virðulegi forseti. Eins og áður segir er gert ráð fyrir miklum afkomubata fyrir ríkissjóð samanborið við fyrri áætlanir. Batinn sést nú þegar í endurskoðaðri afkomuspá fyrir yfirstandandi ár þar sem afkoman er um 30 milljörðum kr. betri en gert var ráð fyrir í fjárlögum ársins. Áætlun fjárlaga gerði ráð fyrir um 186 milljarða kr. halla en nú er gert ráð fyrir að hann verði 158 milljarðar kr. Afkomubatinn skýrist fyrst og fremst af hagvexti allt tímabil fjármálaáætlunar og kröftugum vexti á helstu tekjustofnum ríkissjóðs. Afkomubatinn á þessu ári skýrist m.a. af mjög sterkri einkaneyslu sem sást í hagtölum undir lok ársins. En fram á við litið er það landsframleiðslan sem skiptir mjög miklu máli. Tekjurnar munu vaxa í hlutfalli af landsframleiðslu fram á mitt tímabil fjármálaáætlunar og verður tekjustigið þá orðið sambærilegt því sem var árin 2016–2018. Á tímum heimsfaraldursins var haldið áfram að lækka skatta. Með lækkun tekjuskatts og nýju framleiðniviðmiði við útreikning persónuafsláttar og þrepamarka hefur skattbyrði tekjulægri hópa lækkað sérstaklega og ráðstöfunartekjur aukist. Áfram verður stuðlað að því á áætlunartímabilinu að skattkerfið sé sanngjarnt og hvetjandi, og taki mið af síbreytilegu samfélagi. Veruleg tækifæri, ef svo mætti orða það, felast í heildarendurskoðun á skattlagningu ökutækja. Það felast tækifæri í þessu í fleiri en einum skilningi. Í fyrsta lagi erum við að vinna að orkuskiptum í landinu og við getum beitt þessu kerfi til að ná markmiðum okkar þar. En við höfum líka á undanförnum árum verið með mjög ívilnandi reglur sem hafa skilað sér í því að við erum með mjög hátt hlutfall umhverfisvænna bifreiða í innflutningi og í nýskráningum en við þurfum að finna nýtt jafnvægi fyrir þessa tekjulínu. Eldsneyti og ökutæki hafa verið stór hluti af tekjustofnum ríkisins og við þurfum að huga að framtíðinni nú þegar orkuskiptin eru að ganga í garð. Þessi síðustu ár hafa tugmilljarða skattaívilnanir verið veittar í þágu kaupa á vistvænum bílum og við höfum þess vegna náð þessum mikla árangri með tilheyrandi jákvæðum loftslagsáhrifum og lægri rekstrarkostnaði heimila, við skulum ekki gleyma þeim þætti heldur. Samhliða þessari jákvæðu þróun er mikilvægt að hægt sé að standa undir öflugri uppbyggingu og viðhaldi vegakerfisins. Undanfarinn rúman áratug hafa tekjur ríkissjóðs af umferð dregist verulega saman, og við boðum breytingar á þessu í áætluninni að þessu sinni. Það felur í sér að við smíðum framtíðartekjuöflunarkerfi þar sem skattlagning ökutækja endurspeglar í auknum mæli notkun á vegakerfinu og þennan nýja veruleika í vegasamgöngum og samgöngum almennt í landinu. Virðulegi forseti Ég vík næst að útgjaldaáætlun ríkissjóðs. Áætlunin ber þess merki að á árunum 2022 og 2023 er dregið verulega úr tímabundnum stuðningi vegna kórónuveirufaraldursins. Þetta skiptir máli þegar umfang útgjaldahliðar ríkisins er borið saman við þetta tímabil, þ.e. þegar undanfarin ár eru borin saman við árin fram undan. Á árunum fyrir heimsfaraldurinn var mikil áhersla lögð á að efla og auka opinbera þjónustu, bæta réttindi í tilfærslukerfum og hækka fjárfestingarstig ríkisins. Frumgjöld ríkisins á árunum 2016–2019 jukust af þessum sökum verulega, eða um 5–6% að raunvirði á ári. Líkt og áður segir gerir áætlunin nú ráð fyrir að vöxtur útgjalda verði hægfara og minni en vöxtur landsframleiðslunnar á tímabilinu. Þannig er gert ráð fyrir að frumgjöld ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu lækki smám saman á tímabili áætlunarinnar og verði nálægt 28% af vergri landsframleiðslu í lok þess. Í þessu felst að raunvöxtur frumgjalda verður u.þ.b. 1% á ári að meðaltali. Gengið er út frá því að frumútgjöld ríkissjóðs aukist um tæpa 48 milljarða kr. frá áætlun yfirstandandi árs eða sem nemur 4,5% og verði um 1.120 milljarðar kr. á næsta ári eða 29,2% af vergri landsframleiðslu. Að jafnaði vaxa útgjöldin um 46 milljarða kr. að nafnvirði á ári eftir það eða um 3,9%. Stærstur hluti þeirrar aukningar er vegna áætlaðra launa- og verðlagshækkana á tímabilinu en þær nema um 37 milljörðum kr. á ári að meðaltali. Af einstökum málefnasviðum vega heilbrigðismál þyngst, eins og oft er, og er áætlað að útgjöld nemi samtals 1.659 milljörðum kr. Þar má nefna að efling geðheilbrigðisþjónustu hefur verið forgangsmál ríkisstjórnarinnar og verður það áfram á tímabilinu. Gert er ráð fyrir sérstakri varanlegri aukningu framlaga til geðheilbrigðismála sem nemur 500 millj. kr. á fyrsta ári áætlunarinnar, en 100 millj. kr. hækkun á ári næstu tvö ár eftir það. Varanleg heildaraukning til geðheilbrigðismála nemur alls 1.650 millj. kr. á tímabilinu 2019–2025. Annar stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs eru útgjöld til félags-, húsnæðis- og tryggingamála. Heildarútgjöldin á tímabilinu nema 1.430 milljörðum kr. og aukast samtals um 26,8 milljarða kr. á milli áranna 2022 og 2027. Á áætlunartímabilinu er m.a. gert ráð fyrir auknum framlögum til endurskoðunar á örorkuhluta almannatrygginga þar sem áhersla verður lögð á starfsendurhæfingu og ýmis vinnumarkaðsúrræði. Þá hækka útgjöld vegna aukinna framlaga til Fæðingarorlofssjóðs vegna aukins fjölda fæddra barna auk áhrifa af lengingu orlofsins í tólf mánuði og hækkunar hámarksgreiðslna. Af auknum framlögum til annarra málaflokka má m.a. nefna að 900 millj. kr. verða lagðar í að innleiða nýja menntastefnu. Þá verður 200 milljóna kr. varanlegri aukningu veitt til aðgerða gegn kynferðisbrotum og því til viðbótar kemur 100 millj. kr. tímabundið framlag á árunum 2023 og 2024 svo að örfá dæmi séu nefnd. Stærsta einstaka fjárfesting ríkisins er hins vegar áfram bygging nýs Landspítala og nema heildarframlög til framkvæmdarinnar á tíma áætlunarinnar yfir 90 milljörðum kr. Þá verður áfram stutt við grænar fjárfestingar í gegnum skattkerfið og auknum stuðningi við rannsóknir og þróun viðhaldið, en með því er stutt við nýja og hratt vaxandi stoð íslensks efnahags. Útflutningstekjur hugverkaiðnaðar eru nú áætlaðar um 10% af útflutningi, en þær hafa tvöfaldast frá árinu 2014 og aukist um 50% frá 2018. Ísland mælist nú í 17. sæti af 132 þjóðum hvað varðar nýsköpunarvirkni samkvæmt WIPO, global innovation index, og hefur hækkað úr 23. sæti á fjórum árum. Vöxtur hugverkaiðnaðar leggst við bætta afkomu stóriðju og sjávarútvegs, en öflugt atvinnulíf er enn sem áður grundvallaratriði þegar kemur að vaxandi velferð á tímabilinu. Áfram verður lögð rík áhersla á nýtingu tæknilausna, fjarþjónustu og stafvæðingar hjá hinu opinbera, að auki við áframhaldandi sameiningu stofnana og samlegð í innkaupum og rekstri kerfa. Á vefnum Ísland.is má þegar nálgast yfir 900 þjónustuferli ríkisins, stafrænt pósthólf og fjölda sjálfsafgreiðsluumsókna o.s.frv. Þá er fjárfestingarverkefni um rafrænar þinglýsingar langt komið, en samfélagslegur ávinningur þeirra hefur verið metinn 1,2-1,7 milljarðar króna. Alls hefur áætlaður ávinningur stafvæðingar í formi hagræðingar og aukinnar skilvirkni í ríkisrekstri verið metinn tæpir 10 milljarðar kr. á ári. Gert er ráð fyrir að óbeinn ávinningur samfélagsins alls gæti numið allt að 20 milljörðum kr. af þessum verkefnum. Það er því til mikils að vinna að haldið verði áfram á sömu braut. Virðulegi forseti. Loks vil ég nefna að í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs aukist til ársloka 2027 og verði þá 2.042 milljarðar kr. Vaxtagjöldin verða á bilinu 76–90 millj. kr. og fari hækkandi eftir því sem á tímabilið líður en stór hluti vaxtagjalda er vegna ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga og verðbóta, ég vek athygli á því. Áætlað er að skuldahlutfall ríkissjóðs staðnæmist í tæplega 37%, sem er langt umfram þær væntingar sem maður leyfði sér að hafa fyrir stuttu. Það verður að segjast eins og er að skuldahlutföllin verða áfram mjög heilbrigð þrátt fyrir þetta mikla áfall. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Ég fæ tækifæri til að taka aftur til máls hér síðar en ég læt þetta duga að sinni og legg til að áætluninni verði vísað til hv. fjárlaganefndar að umræðunni lokinni.
Forseti. Ég er með frekar einfalda spurningu sem er samt dálítið viðamikil í stærra samhengi. Verða byggð hjúkrunarheimili eftir árið 2024? Frekar einföld spurning, myndi maður halda. En ástæðan fyrir því að spurt er er sú að í fyrirspurnum fjárlaganefndar kom í ljós að þegar beðið var um fjárheimild til þess að byggja þau hjúkrunarheimili sem eru á áætlun eftir 2024 var því neitað af fjármálaráðuneytinu. Það þýðir að það er ekki framkvæmdafé fyrir þessum hjúkrunarheimilum þrátt fyrir að við vitum að þau verði byggð. Það er nauðsyn á því. Ef það verður ekki farið í þær lágmarksframkvæmdir þá mun það kosta samkvæmt skýrslu McKinseys, sem kom út um daginn, 9 milljarða á ári í auknu álagi vegna starfa eða rýma sem vantar. 9 milljarða vextir. Það munar um minna þar. Það að þessi fjárheimild sé ekki til staðar er einfaldlega lygi um það hver skuldastaða ríkisins er því að þessi útgjöld munu þurfa að koma til, sem breytir afkomu ríkissjóðs, sem breytir skuldastöðu ríkissjóðs. Við sjáum hérna fjármálaáætlun sem er með ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar, með þjóðarleikvang sem er inni í einhverju óráðstöfuðu framkvæmdafé, með hjúkrunarheimili sem er ekki fjárheimild fyrir. Eigum við að trúa því að skuldastaðan endi í núlli við lok þessarar fjármálaáætlunar? Ég spyr ráðherra einfaldrar spurningar: Verða byggð hjúkrunarheimili eftir árið 2024?
Virðulegi forseti. Við erum með töluvert miklar uppsafnaðar fjárheimildir, m.a. til þess að fara í verkefni eins og það sem hér er rakið. Í ljósi þess hversu hægt hefur gengið að koma fjármagni út í nákvæmlega þessum tilgangi, að byggja hjúkrunarheimili, þá væri mjög óvarlegt að þykjast geta sett einhverja ákveðna tölu eftir árið 2024 fyrir slíka uppbyggingu. Verða einhvern tímann reist eftir 2024 hjúkrunarheimili? Já, það getur vel verið. En mun það kalla á þeim tímapunkti á nýjar fjárheimildir? Ég er ekki svo viss um það. Ég ætla að vekja athygli á því að í lok síðasta árs vorum við með 10 milljarða kr. ónýttar fjárheimildir fyrir uppbyggingu Landspítalans. Við settum í lok árs 2020, ef ég man rétt í kringum 1.350 milljónir, til þess að létta á Landspítalanum, til þess að fjölga einmitt rýmum. Það kom varanlega inn í fjárlögin og var í gildi á síðasta ári og er í gildi á þessu ári. En enn eru þessir sjúklingar inni á Landspítalanum. Það hefur ekki skort fjárheimildirnar. Við erum með 2,7 milljarða kr. uppsafnaða fjárheimild til þess að fara í þá uppbyggingu. Og þegar hv. þingmaður heldur því fram að við séum að reyna að fela afkomu eða gera lítið úr skuldastöðunni eins og hún verður eftir 2024 þá held ég að hann þurfi aðeins að gá betur eftir því hversu mikið við eigum af fjárheimildum. Við verðum að skoða með sitthvorum gleraugunum afkomu ríkissjóðs á þjóðhagsgrunni, eins og við horfum á þetta núna, og síðan hins vegar á rekstrargrunninum vegna þess að það hefur oft á tíðum verið þannig hér í þinginu að við höfum verið uppi með stór áform um að framkvæma mikið og það þarf strax að fara og gera mikið, en síðan kemur bara í ljós að ýmist eru atvinnutækin ekki til staðar eða tilhlaupið að framkvæmdastiginu er lengra en við erum að gera ráð fyrir. Þess vegna verður ákveðið misvægi [[Forseti hringir.]]á milli þessara tveggja þátta og ég myndi ekki hafa áhyggjur af því að það muni stranda á fjármögnun þegar að því kemur sem hv. þingmaður er að tala um.
Forseti. Ég hef heldur engar áhyggjur af því að það strandi á fjármögnun. Ég hef áhyggjur af því að hægt sé að afla fjárheimilda fyrir því vegna þess að það kostar alveg það sama, hvenær svo sem það er framkvæmt. Ef framkvæmdinni seinkar þá frestast fjárheimildin líka. En fjárheimildin fyrir kostnaðinum þarf samt að vera til staðar. Hún er ekki til staðar núna, sem þýðir að þegar að því kemur þarf að ná í fjárheimild frá Alþingi. Það er Alþingi sem fer með fjárveitingavaldið. Það er Alþingi sem þarf að fá þessar upplýsingar um hvað á að vera byggt, hver áform stjórnvalda eru, hvort sem það tefst síðan á einn veg eða annan. Við vorum með mál hérna þar sem sagt var nei við fjárheimild fyrir Sjúkrahúsið á Akureyri, svo fundust allt í einu 300 milljónir í það verkefni stuttu eftir áramót. Það var tekið af öðrum fjárheimildum fyrir verkefni sem hafði seinkað. Það þarf að leita að nýjum 300 milljónum til að klára það verkefni sem fjárheimildin var tekin af. Fjárheimildir minnka ekkert bara af því að það er eitthvað óráðstafað einhvers staðar. Það þarf samt að ná í fjárheimildina. Staðan núna er að [[Forseti hringir.]]þessi hjúkrunarheimili eru ekki með fjárheimildir. Ef það á að nýta einhverja aðra fjárheimild fyrir framkvæmd sem tefst þá á samt eftir að fjármagna það sem tekið var frá.
Virðulegi forseti. Í áætluninni stendur, með leyfi forseta: „Til viðbótar má nefna að á gildistíma fjármálaáætlunar er í undirbúningi að reisa a.m.k. sex ný hjúkrunarheimili til að takast á við breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar og er áætlaður kostnaður þessara verkefna um 12 ma. kr.“ Það er því innbyggt í þessa áætlun gríðarlega mikil uppbygging, ég verð að leyfa mér að segja það. En í þessu samhengi - það er kannski of langt mál að fara út í það í stuttu andsvari, en við erum bara á ákveðnum villigötum í þessari umræðu. Við erum að horfa á þetta: Hvað á að setja marga steypufermetra í fjármálaáætlun í hjúkrunarheimili? Við þurfum að hugsa þetta kerfi upp á nýtt og fara að vista réttinn til að fá rými hjá fólkinu sjálfu, en ekki að góna bara á milljarðana í fjármálaáætlun, og treysta því að við getum með samstarfsaðilum tryggt að þessi úrræði verði til staðar. Svo þarf, eins og kemur fram í nýlegri skýrslu, að létta á þrýstingi eftir hjúkrunarrýmum vegna þess að við erum að bregðast áður en kemur að því að fólk þarf nauðsynlega á slíkri þjónustu að halda.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla hér um fjármálaáætlun, nærri 500 blaðsíðna rit, eiginlega skáldsaga, a.m.k. stendur ekki mikið rétt í henni, get ég ímyndað mér, nema ráðherra geti útskýrt fyrir mér hvernig hann ætlar að fara að því að hækka hjá öryrkjum um 2,5% á þessu tímabili, ár eftir ár í 6 eða 7% verðbólgu og um 3% hjá eldri borgurunum. Þar af hálft prósent vegna fjölgunar eldri borgara þannig að það hlýtur að vera um 2,5% hækkun á lífeyrinum og hálft prósent vegna fjölgunar eldri borgara. Nú er kjaragliðnun á undanförnum árum og áratugum í almannatryggingakerfinu farin að nálgast 50%, á tíma fyrri ríkisstjórna og þessarar. Á sama tíma og breiðu bökin hafa hreinlega bara brotnað undan þessum byrðum sem lagðar eru á þau vegna kjaragliðnunar, þá ætlar þessi ríkisstjórn að bæta enn þá í. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum dettur ykkur í hug líka að fara að taka inn lífeyrissjóðakerfið, reikna það einu sinni á ári til þess að búa til enn eina kjaragliðnunina? Og ég spyr: Er þessi lækkun inni í þessari fjármálaáætlun, líka það sem vantar ef ekki á að bæta upp verðbólgu á næsta áratug? Nema menn hafi einhverja sérstaka kúlu sem segir að verðbólgan sé að hverfa en hún er í 7% og fer hækkandi og fer hækkandi í kringum okkur þannig að varla er hún á niðurleið strax. Það væri þá alla vega a.m.k. lágmarkskrafa að hafa þetta rétt fyrstu árin. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum fáið þið út þessa 2,5% hækkun næstu fjögur árin í verðbólgutímabili? Var það aldrei ætlunin að bæta upp kjaragliðnunina eins og þið lofuðu fyrir síðustu kosningar?
Virðulegi forseti. Við erum ekki hér að afgreiða tekjubandorm næsta árs eða næstu ára. Við erum heldur ekki að taka upp nýtt almannatryggingakerfi. Við erum hérna með áætlun um helstu forsendur tekju og gjalda ríkissjóðs á áætlunartímabilinu. Það sem er undirliggjandi í þessu eru tölur Hagstofunnar, m.a. um verðbólguþróun. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það setur þrýsting á okkur í ljósi þess hvernig almannatryggingalögin eru smíðuð þegar það koma verðbólgutímar, en við vonumst auðvitað til þess og erum að reyna að leggja upp með áætlun sem styður við það að við náum tökum á verðbólgunni í þeim tilgangi einmitt að verja kjör þeirra sem hér eiga undir. Annars er erfitt að keppa við hv. þingmann í því að vilja gera vel við öryrkja eða aldraða vegna þess að hann hefur margoft talað hér fyrir aðgerðum sem kosta nýja 100 og 200 milljarða eða a.m.k. einhvers staðar þar á milli, á ári. Við erum þegar að setja rúmlega 10% af öllum tekjum ríkissjóðs í málefni aldraðra. Við gerum það. Málefni öryrkja fylgja þar fast á eftir. Þannig að ef skoðuð er sú saga sem hefur teiknað sig upp í tíð þessarar ríkisstjórnar og þeirra ríkisstjórna sem ég hef setið í þá er það eitt sem einkennir hana: Það er vaxandi kaupmáttur bóta. Það þýðir með öðrum orðum að bætur duga betur til að komast af. En nei, þá er gripið til þessa hugtaks sem hv. þingmaður notaði, sem er kjaragliðnun, og við erum skyndilega komin út í allt aðra umræðu um að þessi hefðbundnu viðmið okkar sem bæði eru lögfest og við höfum talað fyrir hér, að tryggja vaxandi kaupmátt í samræmi við getu ríkissjóðs hverju sinni, eru hætt að skipta máli. Menn vilja fara að tengja sig við einhver ný viðmið. Auðvitað kemur kjaragliðnunarumræðan upp nú þegar okkur hefur tekist að stórhækka laun þeirra sem eru lægst í tekjustiganum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin sem voru ekki mjög upplýsandi vegna þess að hann segist hafa stóraukið fé til eldri borgara, sem er alveg kolrangt. Það er jafn rangt og þessi fjármálaáætlun, vegna þess að þetta er einhver bjartsýnisáætlun sem á greinilega ekki að standast. Ef við erum að búa til 500 blaðsíðna doðrant hlýtur að vera alveg lágmarkið að þetta sé svona nokkurn veginn rétt. En á sama tíma stendur í þessum doðranti að það eigi að setja 430 milljónir í endurhæfingarkerfi öryrkja. Á sama tíma erum við að setja á þriðja milljarð í að breyta ráðuneytum, á þriðja milljarð. Það er verið að setja minna í endurhæfingu öryrkja heldur í svokallaða fjölmiðlastyrki, að styrkja frjálsa fjölmiðla. [[Forseti hringir.]]Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig sér hann fyrir sér að þessar 430 millj. kr. muni duga til að taka á því vandamáli?
Virðulegur forseti. Það er nú erfitt að bregðast við þegar svona ítrekað er farið með rangt mál. Í fyrsta lagi þarf hv. þingmaður ekki að tala um að ég sé að skálda einhverja sögu hér þegar við erum að horfa aftur í tímann. Þetta eru bara rauntölur þegar við erum að gera upp fortíðina og þá er hægt að skoða hvernig kaupmáttur hefur þróast og þetta eru mældar stærðir. Það er líka hægt að skoða þetta á tekjusögunni.is. Það er bara óumdeilt að kaupmáttur bóta hefur vaxið á undanförnum árum og hann hefur vaxið verulega og fram undir síðustu ár fór hann vaxandi langt umfram kaupmátt launþega. Varðandi endurhæfingarlífeyririnn er það einhver besta fjárfesting sem við getum gert vegna þess að einmitt með því að leggja áherslu á endurhæfingarlífeyri þá hefur okkur tekist að stöðva nýgengi örorku í landinu í fyrsta skipti í mjög mörg ár og mjög ánægjuleg þróun átti sér stað hvað það varðar í fyrra og við vonumst til að hún haldi áfram í ár. [[Forseti hringir.]]Og það er ekki boðlegt að bera það sem við ætlum að setja í endurhæfingarlífeyri saman við breytingar á Stjórnarráði eða eitthvað slíkt. [[Forseti hringir.]]Við skulum taka umræðuna um það hvað fer til málefna öryrkja í heildina. Þá dregst upp dálítið önnur mynd.
Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra ræddi hér áðan um að kjarasamningar réðu úrslitum í haust hvað varðar verðbólguna. Mig langaði þess vegna til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvernig hann sér fyrir sér að samtalið verði á vinnumarkaði í haust, kannski í ljósi þess að þessi fjármálaáætlun sem hér er rædd býður ekki upp á nein ný úrræði til að bregðast við undirliggjandi vanda verðbólgunnar, húsnæðismálunum. Það er nefnilega svo að það virðist vera samdráttur í framlagi til húsnæðismála á þessu kjörtímabili. Strax á næsta ári hrynja stofnframlög til uppbyggingar nýrra íbúða. Það er talað um 500 millj. kr. aukningu vegna húsaleigubóta sem fyrst og fremst virðist vera kerfislægur vöxtur vegna þess að leigjendum fjölgar. Þetta er þrátt fyrir athugasemdir og í raun loforð hæstv. innviðaráðherra og hæstv. forsætisráðherra um að hér yrði gripið inn í. Ég spyr því: Hvernig stendur á því að stórir málaflokkar, stórir pólitískir málaflokkar sem hæstv. ráðherrar í sömu ríkisstjórn og hæstv. fjármálaráðherra hafa talað fyrir breytingum á og talað fyrir að meira fjármagn yrði lagt í, virðast standa óhreyfðir og sumir rýrna?
Virðulegur forseti. Ég geri ekki ágreining um það að ástandið á húsnæðismarkaði er nokkuð alvarlegt og við höfum talað um að þar hafi framboðshliðin brostið. Ef við gerum upp undanfarin tíu ár af aðgerðum þeirra ríkisstjórna sem ég hef setið í og veltum því fyrir okkur hvaða árangri við höfum náð heilt yfir til að létta á skuldastöðu heimilanna og til þess að tryggja lægri greiðslubyrði, þá held ég að nýútkomin lífskjararannsókn Hagstofunnar tali sínu máli. Hún var ekki beint glæsileg staðan þegar við vorum að fást við vangetu stjórnar sem stjórnaði hér á árunum 2009–2013 til þess einmitt að horfast í augu við það að skuldavandi heimilanna þá var orðinn efnahagslegt vandamál sem við réðumst gegn með mjög markvissum aðgerðum. Nú er sagt að vandi heimilanna sé nú þegar orðinn gríðarlegur eða verði það eftir einhverja mánuði. Það sem ríkisstjórnin hefur gert er að koma aftur á samstarfshópi um aðgerðir í húsnæðismálum. Hann er tekinn til starfa. Hann er leiddur af sama fólki og gerði það fyrir lífskjarasamningana 2019. Við höfum boðað að okkar vilji standi til þess að eiga gott samráð við sveitarfélögin til þess að bregðast við á framboðshlið. Ég hef áhyggjur af því hversu margir sjá ekki - ég er ekki að halda því fram hér um hv. þm Kristrúnu Frostadóttur, en mér finnst það svona almennt í umræðunni, það er alltaf kallað eftir því að grípa til aðgerða sem á endanum munu ekki gera annað en að auka eftirspurn. Ég hef sömuleiðis áhyggjur af því hve illa sveitarfélögunum hefur gengið að stilla saman strengi sína, ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu, til að spá fyrir um þörfina og bregðast við henni, t.d. í svæðisáætlunum sínum.
Virðulegi forseti. Ég þarf eiginlega að fá að ítreka spurningu mína vegna þess að henni var ekki svarað. Hvernig stendur á því þrátt fyrir vilyrði? Ég get bara, með leyfi forseta, vitnað í innviðaráðherra um daginn: „Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings …“ Það birtist ekki í þessari fjármálaáætlun. Hvernig stendur á því? Það þýðir ekkert að vera að vitna áfram í þessa samstarfshópa. Það hafa næstum því allir ráðherrar þessarar ríkisstjórnar gert það en svo birtist bara sýnin svart á hvítu í þessari fjármálaáætlun og það er engin breyting á fjármagninu þar að lútandi. Það er hins vegar alltaf hægt að finna fjármagn sem er þensluhvetjandi í hin og þessi úrræði, hvort sem við tölum um Allir vinna eða séreignarsparnaðinn sem við vitum að fór til tekjuhæstu 30% og jók verðbólgu og þrýsti upp húsnæðisverði. Ég spyr bara: Hvað varð um þá fjármagnsaukningu sem átti að verða?
Virðulegur forseti. Það er nú í fyrsta lagi þannig að þegar niður falla tímabundin framlög sem hafa verið grundvöllur að stofnframlögum þá má sjá breytingu raungerast og það verður að teljast hafa verið fyrirséð. En ég held að öðru leyti þá verðum við að svara þessu þannig að það er bara ekki tímabært að fara að setja einhverja ákveðna tölu á það hversu sterkt stjórnvöld telja rétt að stíga inn á þessu sviði. Það sem við höfum gert á undanförnum árum er að við höfum umbreytt húsnæðiskerfinu á Íslandi, bæði með hlutdeildarlánum og hins vegar með almenna íbúðakerfinu. Ég held samt sem áður að það hafi ekkert eitt skipt heimilin og húsnæðismarkaðinn jafn miklu máli og það að skapa hér skilyrði fyrir lægri vexti. Ef það er eitthvað eitt sem á að standa upp úr í kjaralotunni í haust þá held ég að það ætti að vera það að taka höndum saman við stjórnvöld sem með þessari áætlun sýna í verki vilja til að draga úr þenslunni og þannig ætti kjaralotan að snúast um einmitt þetta.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun til næstu fimm ára og verðum væntanlega að gera það núna næstu þrjá dagana, í það minnsta áður en þessari áætlun verði vísað í nefnd. Ég á stundum erfitt með að ná utan um þessa hluti. Ég er búinn að heyra ítrekað haft eftir fjármála- og efnahagsráðherra um mikinn afkomubata heimilanna, að þau hafi aldrei haft það betra. Síðan sagði hæstv. ráðherra að vanskil hefðu aldrei verið lægri. En þegar maður skoðar þetta - tökum bara dæmi um einstakling sem leigir húsnæði fyrir 200.000 kr. á mánuði og bara við það að það hækki í takti við verðbólguna upp á einhver 6–7%, þá er það bara komið í 14.000 kr. hækkun. Þessi 25.000 kall sem hann fékk í launabreytingu - hann borgar af honum skatta, hann borgar af honum félagsgjald og framlag í lífeyrissjóð og ef viðkomandi er í sæmilegu standi þá setur hann kannski 500 kallinn í séreignarsjóð. Þannig að eftir stendur ekki nema rúmlega 13.000 kall. En húsaleigan er kannski búin að hækka um það, 13.000–15.000 kall. Og þá spyr maður: Í hverju felst þessi afkomubati? Vegna þess að síðan á viðkomandi eftir að greiða fyrir hækkandi eldsneytisverð, hann á eftir að borga fyrir hækkandi matvælaverð. Þetta er bara það sem sá hópur sem er á strípuðum töxtum á vinnumarkaði er að glíma við. Að horfa á eitthvert meðaltal einhvers staðar uppi í rjáfri þegar meðallaun á Íslandi eru á milli 700.000 og 800.000 kr. þá er þessi hópur í vanda. Og að tala um að það sé mikill afkomubati á þessum heimilum finnst mér bara vera út í hött. Ég verð bara að biðja um skýringar á þessum afkomubata sem verið er að tala um hér.
Virðulegur forseti. Ég myndi hvetja hv. þingmann til að skoða tekjusöguna og skoða lífshlaupið. Þá mun hann sjá að ef við skoðum aftur til ársins 1991 þá finnum við á Íslandi líklega einhvern mesta félagslegan hreyfanleika í heimi, sem segir okkur það að fólk í þeirri stöðu sem hv. þingmaður er hér að fjalla um, á meiri möguleika á Íslandi til að brjótast út úr þeirri stöðu en í öðrum samfélögum. Þetta er líka grunnurinn að því að við mælumst ítrekað það þjóðfélag sem tryggir mestan jöfnuð í lífskjörum. Ef við veltum nánar fyrir okkur stöðu þeirra sem eru með minnstar tekjurnar og húsnæðisöryggi þeirra þá verð ég að vísa til þess að við höfum hér verið að gera umbætur á húsnæðismarkaðnum með almenna íbúðakerfinu, með stofnframlögum og á leigumarkaðinum með húsnæðisbótum. Þetta ber allt að sama brunni. Við getum ekki leyst þessi vandamál með því að hella frekari olíu á eldinn. Við verðum að tryggja að framboðshliðin verði í lagi og hér sé haldið þannig á stjórn efnahagsmála, í samvinnu við vinnumarkaðinn, að við stuðlum að stöðugleika og lægra vaxtaumhverfi. Það er eitt og sér langstærsta hagsmunamálið eins og ég horfi á það. Við höfum mikið rætt hérna um vaxtahækkanir að undanförnu, skiljanlega. Þá getur þrengt að mörgum og það þrengir kannski fyrst að tekjulægri heimilum þegar vextir hækka og verðbólga gerir vart við sig. En það fer dálítið forgörðum í þeirri umræðu að vaxtastigið er samt bara eitt það besta, ef við horfum aðeins yfir lengri tímabil. Við erum aftur komin á vaxtastig sem var sambærilegt því sem var fyrir tveimur til þremur árum síðan, sem þó var þá eitt það lægsta sem við höfðum séð í 20 ár. Ef það er einhver einn lærdómur sem við getum dregið af þessu er hann sá að við getum vel gert þetta ef við stöndum saman og erum sammála um megináherslur.
Virðulegur forseti. Það rifjaðist upp fyrir mér slagorð Sjálfstæðisflokksins í aðdraganda síðustu kosninga um land tækifæranna, minnugur Bandaríkjanna, sem eiga að vera land tækifæranna, þar sem ójöfnuður er hvað mestur í heiminum. Síðan er verið að minnast á húsnæðisframlögin og stöðu húsnæðismála. Ég þekki það nú sjálfur, eftir að hafa tekið þátt í kjarasamningsgerð í tvo áratugi, að þegar við sömdum um stofnframlögin á árinu 2015, sem var nú upphafið að lögunum um almennar íbúðir, þá var þar samið um 2.300 stofnframlög sem áttu að skiptast niður á fjögur ár. Það hefðu þá verið byggðar 575 íbúðir á ári, en niðurstaðan varð aldrei sú. En ef við skoðum þetta framlag sem er inni í áætluninni núna þá sýnist mér nú, ef ég reikna þetta niður á 50 millj. kr. kostnað á íbúð, að þetta séu einhver 200 stofnframlög á hvert ár. Það er verið að minnka þetta úr 400–500 á ári niður í 200. Maður spyr sig: Er þetta ásættanlegt?
Virðulegur forseti. Ef hv. þingmaður myndi ganga á fund þeirra sem helst hafa viljað reisa slíkar íbúðir þá myndi mæta honum fólk sem segði honum þá sögu að sveitarfélögin eru einfaldlega ekki tilbúin með byggingarhæfar lóðir, því miður. Það hefur ekki staðið á fjármögnun. Þetta er hluti af þessum framboðsvanda sem við erum alltaf að ræða um. Það er einhvers staðar í framtíðinni sem menn hafa gert ráð fyrir því að lóðir verði tilbúnar og gatnagerð kláruð o.s.frv., en byggingarhæfar lóðir undir þessi íbúðaform hafa ekki verið til ráðstöfunar. Það er slæmt. Og ég verð að segja að bara það að það skuli hafa tekið bráðum tíu ár að koma saman byggingargáttinni, sem við vorum að ræða hérna, ef ég man rétt, á árinu 2012, er bara ekki nógu gott. Þetta er ekki nógu gott. Við virðumst ekki geta séð nema nokkur hundruð metra fram veginn en ætlum þó að fara langa leið.
Virðulegi forseti. Hér liggja spilin fyrir framan okkur. Þetta er planið út kjörtímabilið. Þetta er ríkisstjórn hins kerfislæga vaxtar, ríkisstjórn sem uppfærir skjöl án pólitískrar stefnumótunar, ríkisstjórn sem hefur útvistað stórpólitískum ákvörðunum til embættismanna sem framreikna málaflokka. Kerfislægur vöxtur skýrir nær allar breytingar í þessari fjármálaáætlun. Þau treysta sér ekki einu sinni til að útfæra aðhaldsaðgerðir á tímabilinu. Við stöndum frammi fyrir stórum verkefnum, breyttri heimsmynd; eftirköst heimsfaraldurs, mesta verðbólga í 12 ár, brotinn húsnæðismarkaður, stríð í Evrópu og hingað mætir hæstv. ríkisstjórn með fjármálaáætlun sem felur í sér framreikning. Búa þau í öðrum veruleika en við hin? Í fjármálaáætlun hæstv. ríkisstjórnar kemur fram að stærsti útgjaldaliðurinn á tímabilinu sé til félags- og tryggingamála, 26 milljarðar kr. Þessir 26 milljarðar kr. er allt kerfislægur vöxtur. Hér eru teknar forsendur um öldrun þjóðar og fjölgun öryrkja á tímabilinu og skjalið uppfært. Þetta eru ekki 26 milljarðar kr. í bætta þjónustu eða betri kjör þessara hópa. Þetta eru 26 milljarðar kr. sem bætast við útgjöld ríkissjóðs til að standa undir núgildandi lögum um almannatryggingar. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar kom fram, með leyfi forseta: „Afkoma ellilífeyrisþega verður áfram bætt og sérstaklega litið til þeirra sem lakast standa.“ Enn fremur að málefni örorkulífeyrisþega verði tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu og sérstaklega horft til þess að bæta afkomu. Nei, ekkert slíkt verður gert. Það eru engar fjárheimildir fyrir slíku hérna. Og hvað með stórsóknina í heilbrigðismálum? Sjúkrahúsþjónusta, jú, þar heldur framreikningurinn áfram. Nánar tiltekið vitum við að reiknaður raunvöxtur, sem er ekkert annað en flókið orðasamband yfir álag á spítalann vegna öldrunar þjóðar og fjölgunar, er 1,8% í líkönum fjármálaráðuneytisins. Það er reyndar úrelt viðmið, en gott og vel. Og hvað birtist okkur í þessari fjármálaáætlun? Einmitt 1,8% vöxtur útgjalda í liðnum um sjúkrahúsþjónustu. Sömu sögu er að segja um reksturinn þegar kemur að hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, 1,8%, þar er skellt í raunvöxtinn. Er skemmst frá því að segja að í síðustu fjárlögum var fjármagnið sem fékkst út af þessum reiknaða raunvexti fyrir heilbrigðiskerfið allt notað til að mæta kostnaði vegna betri vaktavinnutíma. Ekki verður betur séð en að það sé planið aftur núna. Hvað þýðir þetta? Jú, það var sem sagt ráðist í aðgerðir til að draga úr álagi á fólki í heilbrigðiskerfinu með því að fækka vinnustundum nema nú á að borga fyrir þessar færri vinnustundir með fjármagni sem annars myndi nýtast til að mæta aukinni hjúkrunarþyngd, sem sagt auknu álagi. Álagið er einhvern veginn fært úr einum vasanum í hinn. Þetta er klassískt dæmi um stjórnmál þessarar ríkisstjórnar. Þau eru að færa saltstaukana til og skilja svo ekki af hverju vandamálin vinda svo upp á sig. Hverjum datt í hug að hægt væri að innleiða betri vaktavinnutíma án kostnaðar? Það mun auka virkni, draga úr örorku og kulnun, auka vilja fólks til að gefa kost á sér í þessa vinnu en þetta mun taka áratug. Það verður að vera pólitískur vilji til að ráðast í breytingar sem kosta til að byrja með. Nú var að koma út skýrsla á vegum ráðgjafarfyrirtækisins McKinsey þar sem kemur fram að nýi Landspítalinn væri nú þegar sprunginn hvað varðar legurými ef ekki yrði fjárfest í úrræðum fyrir langtímaumönnun. Fram kemur í skýrslunni að bæta þurfi við 240 úrræðum fyrir langtímaumönnunarsjúklinga, svo sem í heimaþjónustu, hjúkrunarrými og endurhæfingu, svo spítalinn springi ekki. Sparnaðurinn við að ráðast í slíkar aðgerðir, sparnaður sem birtist ekki strax en með tíð og tíma, yrði heilt yfir fyrir heilbrigðiskerfið 1–2 milljarðar, en 9 milljarðar á Landspítalann. Það er ekkert um þetta í þessari fjármálaáætlun. Raunar er það svo að eftir 2023 er nær engin fjármögnun fyrir ný hjúkrunarrými, óháð því sem hæstv. fjármálaráðherra hélt fram áðan þó að til sé einhver uppsöfnuð fjárheimild sem gekk ekki út. Það þýðir bara að það er enn þá meira af hjúkrunarrýmum sem á eftir að byggja. Hvað er eiginlega í gangi? Við erum til að mynda nýbúin að hlusta á hæstv. heilbrigðisráðherra tala fyrir heilbrigðisstefnu til 2030 fyrir aldraða. Það er nákvæmlega ekkert aukafjármagn sem þessu fylgir. Virðulegi forseti. Mig langar til að vitna til þess sem hæstv. innviðaráðherra sagði í síðasta mánuði í sérstakri umræðu í þinginu um húsnæðismál, með leyfi: „Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings …“ Og áfram heldur hæstv. ráðherra: „Og já, við erum með framtíðarsýn. Við erum með plan og það skýrist.“ Gott og vel. Það plan hefur skýrst. Það plan heitir fjármálaáætlun. Kíkjum aðeins á hana. Fjármagn í húsnæðismál dregst saman á tímabilinu. Í áætluninni má finna viðbótar 0,5 milljarða kr., 500 millj. kr., til að mæta fjölgun leigjenda á tímabilinu. Það er ekki aukinn stuðningur við hópinn heldur einmitt kerfislægur vöxtur en að öðru leyti dregst húsnæðisstuðningurinn saman. Stofnframlög til að byggja almennar íbúðir dragast saman um 2 milljarða kr. Ég er alveg farin að gefast upp á hæstv. ráðherrum hér. Er í alvöru í lagi að segja bara eitthvað? Hvað varð um tillögur hæstv. innviðaráðherra? Hæstv. fjármálaráðherra tekur hér fram að þetta sé ekki tímabært. Voru tillögurnar sem sagt bara settar til hliðar í fjármálaráðuneytinu rétt eins og tillögur um fjölgun hjúkrunarrýma voru ekki fjármagnaðar? Hér er síðan vitnað til Reykjavíkurborgar. Ég get bara fullyrt hér að Reykjavíkurborg telur tímabært að bregðast við þessu ástandi með tvöföldun á þeim lóðum sem eiga að vera í framboði. Kannski ætti hæstv. fjármálaráðherra að athuga með sína flokka í Kraganum, hvernig gengur að mæta þessari eftirspurn þar. Svo er það uppbyggingin. Innviðastjórnin hét þetta nú einu sinni og hver varð niðurstaða þeirrar innviðastjórnar? Jú, eitt ár, það tókst að koma opinberri fjárfestingu almennilega af stað og það var fyrir tilstuðlan heimsfaraldurs. Árið 2021 var fjárfesting ríkisins loksins komin upp í sögulegt meðaltal fyrir 2011 en á þessu kjörtímabili fer hún aftur minnkandi. Ekki mun takast að vinna upp innviðaskuld áranna 2013–2017. Niðurskurður bakdyramegin í gegnum sveitarfélögin hefur gert það að verkum að fjárfestingarstigið víða á sveitarstjórnarstiginu er með öllu óásættanlegt. Verkefni hafa verið færð á undanförnum árum yfir til sveitarfélaganna án þess að nægjanlegt fjármagn hafi fylgt með og í staðinn þurfa sveitarfélögin að halda aftur af nauðsynlegri fjárfestingu. Hvergi í þessari fjármálaáætlun má sjá merki um að þessi staða verði löguð. Virðulegi forseti. Hvert fór andvirði Íslandsbanka í þessari fjármálaáætlun? Gífurlegur kostnaður varð af bankahruninu sem leiddi af sér uppsafnaða innviðaskuld úti um allt land. Heilbrigðiskerfið er enn laskað eftir niðurskurð. Almenningur eignaðist bankana sem skaðabætur fyrir bankahrunið. Almenningur er búinn að bíða eftir uppbyggingunni. Andvirði bankahrunsins er nú að koma til baka og við siglum bara áfram á kerfislægum vexti. Engin tilraun er gerð til að nýta andvirðið í að endurstilla kerfin okkar sem eru vanstillt eftir síðasta áfall. Í stað þess að nýta svigrúmið, nýta hagstæð vaxtakjör í uppbyggingu er farin sú leið að draga úr umsvifum ríkisins sem verða orðin þau minnstu á öldinni undir lok þessa kjörtímabils. Hæstv. fjármálaráðherra ber fyrir sig verðbólguhættu, ríkið megi vart hreyfa sig. Skilningur virðist hins vegar ekki vera á eðli kerfisins. Húsnæðismarkaðurinn er brotinn og drífur áfram verðbólgu. Kjarasamningar eru í haust en ríkisstjórnin fer með tómar hendur inn í þær viðræður, ekkert viðbótarfjármagn í húsnæðismál, enginn vilji til að mæta viðkvæmum hópum vegna verðbólgu. Hér er bara beðið eftir að vandinn vindi upp á sig. Hvort þetta er vankunnátta á rekstri velferðarríkis eða viljaverk veit ég ekki. En, virðulegi forseti, velferðarkerfinu okkar er haldið í gíslingu. Kostnaður við samneysluna mun rjúka upp stjórnlaust ef þessi pólitík framreiknings heldur áfram. Það er ekki pólitísk stefna að setja bara aðeins meira fjármagn í nýsköpunarsjóði. Velferðarkerfin móta grunninn sem allt hér byggir á og það er ekki hægt að skila auðu þar. Þessar innstæðulausu yfirlýsingar eru grafalvarlegt mál. Annaðhvort eru ráðherrar Vinstri grænna og Framsóknar viljandi að afvegaleiða þjóðina þegar þeir lofa velferðarumbótum sem enginn stuðningur er við í fjármálaráðuneytinu eða þau eru ekki læs á eigin fjármálaáætlun og þar með hver raunverulega stjórnar hérna. Ég veit eiginlega ekki hvort er verra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu. Hún minntist á stöðu sveitarfélaganna af þessu tilefni og ég held að flest okkar geti tekið undir það að staða þeirra sé tvísýn, svo ekki sé fastar kveðið að orði. Það er endalaus bardagi milli ríkis og sveitarfélaga um það hvað hvert stjórnsýslustig eigi að borga og síðan hvernig sveitarfélögin fái aflað tekna til að sinna þeirri þjónustu sem þeim er uppálagt að gera samkvæmt lögum. Það liggur fyrir um málefni fatlaðs fólks að sá málaflokkur er í tómu tjóni, verður maður að segja. Sveitarfélögin hafa lýst því yfir að þau eru komin í undirballans með þennan málaflokk upp á 9 milljarða. Við hefðum auðvitað viljað sjá þess stað að það væri með einhverjum hætti reynt að leiðrétta þetta af því að þessi málaflokkur er bara að verða erfiðari og erfiðari, þjónustuþörfin eykst og eykst með því að við hugsum bara orðið öðruvísi um okkar fólk. Við sendum það ekki bara á hæli einhvers staðar eins og var gert í gamla daga og lokum þau inni. Við erum að sinna þessu fólki eins og manneskjum í dag og það þýðir að það kostar meiri pening. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sjái þess einhvers staðar stað í þessari fjármálaáætlun að það eigi að reyna að koma til móts við sveitarfélögin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir spurninguna. Einfalda svarið við þessu er nei. Það er ekkert rætt um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga í þessari fjármálaáætlun. Það má vel vera að þetta séu bara stóru línurnar eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan en ég myndi segja að það væri frekar stór lína ef það á að endurskoða tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég velti því líka upp í þessu samhengi hvar umrædd skýrsla Haralds Líndals Haraldssonar er, sem svo oft hefur verið vitnað í en við fáum aldrei opinberlega fram. Það er búið að vinna þessa skýrslu. Er óþægilegt að fá þessa skýrslu núna rétt fyrir sveitarstjórnarkosningar? Ég veit það ekki. Þær tölur hafa flogið út um allt þannig að það er í góðu lagi að segja þær. Það vantar 9 milljarða, eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson sagði hérna áðan, í málaflokk fatlaðra. Þar af eru það 5 fyrir Reykjavíkurborg. Árið áður voru þetta 5 milljarðar. Þetta eru ótrúlegar upphæðir. Þetta er næstum því bara útgjaldasvigrúm hjá ríkissjóði sem er um 1% raunvöxtur á ári. Þetta er verulega þungur málaflokkur. Þetta heldur aftur af fjárfestingarsvigrúmi sveitarfélaganna og það er hvergi minnst á þetta í þessari fjármálaáætlun. Það er hvergi minnst á tekjuskiptinguna. En það standa auðvitað miklar vonir til að farsældarfrumvarp hæstv. barnamálaráðherra muni ganga mjög vel og að þessi eini og hálfi milljarður sem það mun kosta, og hluti fer í gegnum jöfnunarsjóð, verði nægur. Ég á nú eftir að sjá það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Já, ein af þeim leiðum sem hafa verið nýttar til að koma fjármagni til sveitarfélaga er í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og hann hefur komið sér vel fyrir lítil og ósjálfbær sveitarfélög. En að sama skapi greiða sveitarfélög eins og Reykjavík bara talsvert með sjóðnum. Skemmst er að minnast stefnu Reykjavíkurborgar gagnvart sjóðnum eða gagnvart ríkinu og gerir kröfu um 8,7 milljarða vegna þess að borgin hefur ekki fengið framlög úr sjóðnum t.d. vegna reksturs grunnskóla, eða framlög til nýbúafræðslu, til að kenna börnum af erlendum uppruna að aðlagast samfélagi okkar. Það liggur fyrir kæra. Það er svolítið merkilegt að sjá hvernig þessi sjóður er fjármagnaður. Það ræðst af því hvað ríkið hefur í tekjur, stundum minna, stundum meira. Hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson minntist á það hér ekki fyrir löngu síðan að það þyrfti að gera breytingar á þessu. Sveitarfélögin yrðu að fá að vita hvað rynni til þeirra til að geta veitt þá þjónustu sem þau svo sannarlega verða að veita samkvæmt lögum. Og ég spyr hv. þingmann: Er þetta ekki óréttlæti að að verið sé að svelta eitt sveitarfélag sem leggur þessum sjóði verulega fjármuni til? Væri ekki rétt að breyta þessu fyrirkomulagi sjóðsins á einhvern þann hátt að það væru fastari og reglubundnari tekjur og sveitarfélög gætu þá áttað sig á því hvað þau fengju í sinn hlut?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir þessa spurningu og ég er sammála. Það er mjög sérstakt að verkefni, sem eru flutt yfir til sveitarfélaganna og eru lögbundin, séu fjármögnuð með sjóði sem fylgir hagsveiflunni. Það er ekkert hægt að sleppa því að sinna lögbundinni þjónustu þrátt fyrir að hagvöxtur sé minni en hann var. Sveitarfélögin eru í allt annarri stöðu en ríkissjóður þegar kemur að því að taka þátt í hagsveiflunni vegna þess að ríkið er hagstjórnaraðili, sveitarfélögin eru það ekki. Ríkið getur tekið lán á hagstæðum vöxtum, er í miklu, hvað á ég að segja, sértækari stöðu til þess að beita sér gagngert í svoleiðis aðstæðum en sveitarfélögin eru það ekki. Það er ekkert talað um þetta í þessari fjármálaáætlun. En mig langar líka að minnast á það sem hv. þingmaður var að ræða varðandi stöðuna í Reykjavík. Það er mjög sérstakt að hér erum við með ríkisstjórn sem talar ítrekað um stöðu barna og hvergi á Íslandi eru fleiri börn sem eru með erlendan bakgrunn og þurfa aðstoð til að mynda við að koma sér betur inn í skólakerfið, til að koma í veg fyrir mismunun, til að styðja við farsæld þessara barna, en í Reykjavík. Út af úreltri skipan fjármála í tengslum við jöfnunarsjóð og líkan sem var stillt á núll á sínum tíma þá fæst ekkert fjármagn til Reykjavíkur fyrir íslenskuverin. Þetta er bara mjög óeðlilegt í þessu samhengi og það sem er enn þá óeðlilegra er að enn og aftur er ríkissjóður að egna sveitarfélögin, sveitarstjórnarstigið, einhvern veginn upp á móti hvert öðru. Núna er öll hin sveitarfélögin hrædd um að ef reykvísku börnin sem þurfa þessa aðstoð fái aðstoð, þá muni einhver annar tapa, í staðinn fyrir að í sameiningu myndu þau bara sækja sinn rétt á ríkissjóð.
Virðulegi forseti. Ég átti samtal við embættismann fyrir ekki löngu sem hafði aðkomu að því á sínum tíma að starfa við fjárlagagerð fyrir Evrópusambandið. Hann sagði að það hefði verið alveg gríðarlega erfitt mál og flókið vegna þess að þegar málið kom til þingsins kom það í hendur stjórnmálamanna sem höfðu ekkert með tekjuhlið mála að gera heldur töluðu bara um útgjöldin. Fjárlög Evrópusambandsins fjalla bara um útgjöld og dreifingu útgjalda. Þetta samtal kom mér í hug þegar ég hlustaði á hv. þingmann sem getur bara ekki fundið það málefni í fjármálaáætlun sem ekki þurfi að eyða meiri peningum í. Það var sama hvar borið var niður. Það er farið frá fötluðum yfir í börn af erlendum uppruna hér í Reykjavíkurborg - það er alltaf öllu hafnað sem snýr að Reykjavíkurborg, menn sjá ekki að sveitarfélögin hafi nokkru hlutverki að gegna við að tryggja íbúðaframboð. Það eru heilbrigðismál, það eru félagsmál, það eru húsnæðismál. Það eru önnur verkefni, bygging hjúkrunarheimila. Hversu marga milljarða sér hv. þingmaður fyrir sér að leggja til að við bætum við tæplega 130 milljarða halla ríkissjóðs? Ég vona að einhver muni vakna aðeins hér í umræðunni í dag og veita því athygli að við erum með á annað hundrað milljarða í halla. Við erum með halla til að styðja opinbera þjónustu, til þess að gera áfram vel í opinberri þjónustu. Við erum á mörgum sviðum framúrskarandi. Við veitum góða heilbrigðisþjónustu. Við erum með þéttriðið félagslegt öryggisnet, betra en víðast annars staðar. Vildum við gjarnan gera meira? Já, já. En það þýðir ekkert að koma hér upp í þingsal og segja: Ég yfirbýð í félagsmálum, ég yfirbýð í húsnæðismálum og segja síðan í hinu orðinu að fólk standi fyrir efnahagslegan stöðugleika. Það verður að vera eitthvert samhengi í hlutunum. Við getum líka farið þá leið að leggja bara fram útgjaldaáætlun eins og gert er í Evrópusambandinu. Hér er útgjaldaáætlun ríkissjóðs, gleymum bara tekjuhliðinni og afkomunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta andsvar og velti bara fyrir mér hverju hæstv. ríkisstjórn var þá að lýsa yfir í stjórnarsáttmála. Ef hæstv. fjármálaráðherra líður svona ótrúlega illa með öll þessi útgjöld, af hverju var það þá ekki bara tekið fram í stjórnarsáttmála að framreikna ætti þetta allt saman? Ég er einfaldlega að vitna í loforð sem reglulega falla í þessum sal og standast ekki í fjármálaáætlun. Það er ekki hægt að fara í kosningar sem jafnaðarmenn og haga sér svo öðruvísi nokkrum vikum seinna. Maður spyr líka um eðli útgjaldanna og þetta veit ég að hæstv. fjármálaráðherra er fullkomlega meðvitaður um. Þriðjungur af útgjöldum hins opinbera er launakostnaður. Við samþykktum fjáraukalög fyrir jól upp á, held ég, hátt í 15 milljarða kr. vegna vaxtabóta, vegna þess að verðbólgan rauk af stað. Samfylkingin, minn flokkur, talar hér fyrir útgjöldum sem koma í veg fyrir þetta verðbólgulaunaskrið. Við skiljum mikilvægi virkrar velferðarstjórnar sem felst í því að ríkið vinnur með vinnumarkaðnum og atvinnurekendum til að koma í veg fyrir að hlutirnir hlaupi svona frá sér. Þetta hafa norrænu velferðarlöndin í kringum okkur skilið en þetta virkar ekki vel í raunveruleikanum vegna þess að eitt er sagt á yfirborðinu og annað aktúelt gert í fjármálaráðuneytinu og það er vegna þess að það er ekki skilningur á raunverulegri velferðarstjórnun. Við höfum talað hér um heilbrigðiskerfið. Í ræðu minni áðan vitnaði ég í ræðu um 9 milljarða kr. sparnað sem felst í því að nýta úrræðið betur. Það kostar að fjárfesta í nýju kerfi. Það er ekki bara hægt að erfa gömul velferðarkerfi sem hafa legið niðri í mörg ár og halda að hægt sé að uppfæra þau án einskiptiskostnaðar í nokkur ár. Það er verið að kalla eftir því að þeim niðurskurði sem ráðist var í hér eftir hrun, sem dró úr kerfunum okkar, verði mætt svo að við getum dregið úr kostnaði síðar meir.
Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin kynnir hér fjármálaáætlun áranna 2023–2027. Rauði þráðurinn er þessi: Bjartari efnahagshorfur, mikill afkomubati og betri og hagkvæmari þjónusta. Ríkisstjórnarsamstarfið hefur gengið vel á erfiðum tímum. Þrátt fyrir að fjármál ríkisins hafi þurft að þola þung högg á tímum Covid-19 hefur traustur grunnur verið byggður hér á landi. Fyrsta fjármálaáætlun þessa kjörtímabils byggir á þeim grunni og í henni birtist skýr sýn ríkisstjórnarinnar um efnahagslegar framfarir og kraftmikla verðmætasköpun í framsæknu, samkeppnishæfu og sjálfbæru samfélagi. Það er vissulega mikið um gagnrýni innan ákveðinna flokka á þingi en stöku sinnum er gott að staldra við og átta sig á því að ríkisstjórnin hefur staðið sig afar vel í erfiðum aðstæðum, að mínu mati. Nú er verkefnið að ná efnahagnum, ríkissjóði og fjárhag heimilanna aftur í sama far og fyrir faraldurinn. Við erum komin vel á leið í átt að því markmiði. Þegar það klárast ætlum við að gera enn betur og tryggja aukna velmegun innan samfélagsins alls. Ríkið ráðstafaði ríflega 280 milljörðum kr. á árunum 2020–2022. Kröftug innspýting hins opinbera í atvinnulífið var lykillinn að áframhaldandi framleiðslu og þjónustu hér á landi. Hún hélt lífsneistanum í íslensku atvinnulífi og byggði undir umsvif til framtíðar. Ýmsar aðgerðir á borð við Hefjum störf, lokunarstyrki og viðspyrnustyrki hafa gefið góða raun. Árangurinn endurspeglast í sterkri stöðu íslenskra heimila og fyrirtækja. Atvinnulausum fækkar ört. Í janúar 2021 var atvinnuleysið í hæstu hæðum, um 11,6%. Síðan þá hefur það dregist saman hratt og er nú 5,2%. Þetta er árangur sem við megum ekki gleyma, en atvinnuleysið er komið nú á svipaðar slóðir og fyrir faraldurinn. Núverandi spár gera ráð fyrir að atvinnuleysi lækki enn hraðar en áður var talið og verði um 4% á tíma fjármálaáætlunarinnar. Að auki hefur samdráttur í hagkerfinu verið minni en upphaflega var gert ráð fyrir. Það sama má segja um fjárhagsstöðu heimilanna og margra fyrirtækja. Kaupmáttur heimila hefur aldrei verið meiri og hefur vaxið meira en gert var ráð fyrir ásamt því að gjaldþrotum hefur ekki fjölgað í þeim mæli sem búast mátti við ef horft var til upphaflegrar sviðsmyndar. Þá hefur hallarekstur og skuldasöfnun hins opinbera ekki aukist í þeim mæli sem reiknað hafði verið með. Það er góðs viti og gefur okkur sterkan grunn til næstu ára. Verðbólga hefur hækkað hér á landi sem eru aðstæður sem bregðast þarf við. Verðbólga mælist 5,7% í dag. Hún er minni hér á landi en í mörgum samanburðarríkjum. Sem dæmi má nefna að verðbólga mælist nú 6,6% innan Evrópusambandsins. Gert er ráð fyrir að verðbólga taki að lækka með ábyrgri hagstjórn á sviði ríkisfjármála, peningamála og á vinnumarkaði en sú stefna sem birtist í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar stuðlar einmitt að því. Undanfarið hefur mikið verið fjallað um verðbólguhorfur og kallað hefur verið eftir sérstökum aðgerðum hennar vegna. Við þetta þarf að rýna í aðstæður verðbólgunnar. Slíkar aðgerðir eru ekki alltaf vænlegar til árangurs. Það er líklegra til að hafa jákvæð efnahagsleg og samfélagsleg áhrif. Stundum geta slíkar aðgerðir leitt til öfugra áhrifa. Það viljum við ekki. Sérfræðingar hafa lagt til að sérstakar ráðstafanir til að auðvelda heimilum að takast á við háa verðbólgu þyrftu að beinast að afmörkuðum hópi fólks og vera fullfjármagnaðar með sköttum eða forgangsröðun útgjalda. Annars gætu slíkar ráðstafanir aukið verðbólguþrýstinginn enn meira og leitt til hærri vaxta. Það er staðreynd að miklar verðhækkanir erlendis hafa töluverð áhrif á verðbólgu hér á landi. Engar innlendar aðgerðir koma í veg fyrir erlendar verðhækkanir. Hins vegar er innlendur verðbólguþrýstingur innfluttum verðbólguþrýstingi yfirsterkari og hefur verið um langt skeið. Það er sá þáttur sem hefur drifið verðbólguna áfram síðustu 12 mánuði. Öll ríki heims glíma við verðbólgu í dag, sem er skiljanlegt miðað við aðstæður síðustu ára. Ekkert ríki gat horft fram hjá faraldrinum og allir þurftu að bregðast við. Þar var Ísland engin undantekning, eins og við vitum. Víðs vegar á Vesturlöndum er verðbólga há, sem vissulega er afleiðing af nauðsynlegu viðbragði hagstjórnarinnar við heimsfaraldrinum með það að markmiði að viðhalda kaupmætti heimilanna og lífsneista atvinnulífsins. Hér á landi tók ríkisstjórnin þá ákvörðun að fara í víðtækar aðgerðir sem tækju mið af alvarleika faraldursins. Í stóru myndinni var ákvörðunin að gera meira en minna. Flestir voru sammála um að hið opinbera færi þá leið en hér á þingi var aðallega lagt til að menn gengju enn lengra. Miðað við þann árangur og þær framtíðarspár sem liggja fyrir er það mitt mat að sú ákvörðun hafi verið rétt. Efnahagslífið hefur tekið hraðar við sér en upphaflega var reiknað með en óumflýjanlegur fylgifiskur þess er að verðbólga hækkar. Til að vinna bug á henni þarf ósköp einfaldlega að draga aftur úr almennum stuðningi við hagkerfið og leggst peningastefnan og ríkisfjármálastefnan aftur á sömu sveif. En horfur eru jákvæðar og við þær aðstæður getum við horft til baka og dregið lærdóm af þeim afleiðingum faraldursins. Hið fyrsta sem við þurfum að halda til haga er þetta: Umfangsmestu efnahagsaðgerðir sögunnar vegna heimsfaraldursins grundvölluðust á sterkri stöðu ríkissjóðs og skiluðu ótvíræðum árangri. Eins sjáum við að ráðast þarf í kerfisbreytingar sem miða að því að draga úr sveiflum og auka sveigjanleika og viðnámsþrótt samfélagsins gagnvart þeim. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem sveiflur verða í efnahagslífinu og verður líklega ekki í það síðasta. Við þurfum að tryggja sterkan grundvöll heimilanna sem tryggir aukið jafnvægi á sveiflutímum frekar en að neyðast til að ráða í sérstakar aðgerðir í hvert sinn sem slíkar blikur eru mögulega á lofti. Ríkisstjórnin hefur nú þegar farið í slíkar aðgerðir og ég fagna þeirri framtíðarsýn hennar að horfa fram á veginn. Með þessu er ég þó ekki að segja að aldrei þurfi að ráðast í sértæk úrræði þegar aðstæður þarfnast þess. Sem dæmi má nefna þróun á meginlandi Evrópu varðandi kyndingar- og samgönguútgjöld en þau hafa hækkað töluvert í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu og efnahagsaðgerða Vesturlanda vegna hennar. Þetta eru dæmi um aðstæður sem krefjast sérstakra úrræða en blessunarlega hafa áhrifin hér á landi verið minni háttar miðað við önnur Evrópuríki. Samkvæmt samræmdri vísitölu neysluverðs hefur hækkun orku- og olíuverðs hækkað útgjöld heimilanna um 1,2% á síðustu 12 mánuðum. Á sama tíma er fjárhagsstaða heimilanna sterk og kaupmáttur enn að vaxa, öfugt við þá þróun sem á sér stað erlendis. Laun hafa hækkað hratt síðastliðin ár og mikilvægt að enginn verði skilinn eftir í þeirri þróun. Það myndi hafa alvarlegar afleiðingar til frambúðar. Nú þegar hefur verið ráðist í breytingar á skattkerfinu þess efnis að lækka skattbyrðina og jaðarskatta á þá tekjulægstu. Jöfnunarhlutverk skattkerfisins hefur verið styrkt enn frekar í þágu tekjulægstu hópanna ásamt því að bætur á vegum almannatrygginga taka nú mið af launaþróun samfélagsins. Þetta er liður í aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur farið í til þess að auka framtíðarvægi heimilanna svo þörf á sértækum aðgerðum verði minni á næstu árum ef efnahagskerfið tekur sveiflu. Einnig hefur verið talað um að aðgerðir stjórnvalda séu þensluhvetjandi. Þeim röddum svara ég játandi. Aðgerðunum var ætlað að vera þensluhvetjandi. Markmiðin voru aukinn kaupmáttur, lækkað atvinnuleysi og betri horfur atvinnulífsins. Þessu höfum við náð hraðar en áætlað var. Við náðum markmiðum okkar og við þurfum að halda áfram á þeirri braut sem við höfum markað og kemur fram í þeirri fjármálaáætlun sem nú hefur verið lögð fram.
Virðulegur forseti. Mig langar að beina sjónum að heilbrigðismálum. Þar eru gríðarlegar áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Ef við tökum bara sjúkrahúsþjónustuna þá hefur þróunin þar verið sú í tíð síðustu ríkisstjórnar að sjúkrarýmum hefur fækkað gríðarlega miðað við íbúafjölda um leið og þjóðin hefur haldið áfram að eldast og rúmanýting hefur verið um og yfir 100% á sjúkrahúsunum. Raunframlög til Landspítala miðað við íbúafjölda hafa staðið í stað og uppbygging hjúkrunarrýma setið á hakanum með þeim afleiðingum að gríðarlegur fjöldi fólks á hverjum tíma með gilt heilsu- og færnimat situr fast á Landspítalanum, hátæknisjúkrahúsi. Hvað með Sjúkrahúsið á Akureyri? Jú, þar blasir við gríðarlegur rekstrarvandi og vanfjármögnun með þeim afleiðingum að það þarf að loka barna- og unglingageðdeild í fimm vikur yfir sumartímann núna næsta sumar. Það hefur þurft að loka dag- og göngudeild geðdeildar og draga úr starfsemi almennu göngudeildarinnar og skurðstofunnar meira en áður hefur verið gert. Þetta liggur allt saman fyrir. Hvert er viðbragð ríkisstjórnarinnar? Hvernig ætla þau að bregðast við þessum risastóru áskorunum? [[Forseti hringir.]]Í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að rekstrarútgjöld til sjúkrahúsþjónustu á Íslandi aukist um aðeins 2 milljarða á ári. [[Forseti hringir.]]Allir sem hafa fylgst með fjárlagagerð og heilbrigðismálum vita að þetta er ekki upp í nös á ketti. [[Forseti hringir.]]Er Framsóknarflokkurinn stoltur af þessum áætlunum?
Ég minni hv. þingmenn á að ræðutíminn er ein mínúta.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni kærlega fyrir spurninguna hvort við séum stolt af heilbrigðisþjónustunni, við Framsóknarmenn. Mitt svar er einfaldlega að við erum stolt af heilbrigðisþjónustunni á Íslandi. Ég held að við eigum öll að vera stolt af heilbrigðisþjónustunni á Íslandi sem er ein af því besta sem gerist í heiminum. Getum við gert betur? Já, við getum klárlega gert betur. Og viljum við gera betur? Já, við viljum gera betur. Þetta er allt rétt sem þingmaðurinn talaði um áðan, þessar stofnanir sem hann taldi upp, hvort sem það er Landspítalinn eða Sjúkrahúsið á Akureyri eða allar þær fjölmörgu heilbrigðisstofnanir sem eru víðs vegar um landið. Við verðum að efla þær og eigum að efla þær. Þær verða að geta sinnt því hlutverki sem þeim er ætlað að sinna.
Þá verðið þið að setja peninga í þær.
Já, það er alveg rétt, það þarf að setja fjármagn í þær. [[Gripið fram í: Styður þú okkur í því?]]Ég styð allar góðar tillögur sem snúa að eflingu heilbrigðiskerfisins á landinu.
Virðulegur forseti. Ég ætla jafnvel að reyna að skila þessum sekúndum sem ég rændi hérna áðan. Það er ánægjulegt að heyra hv. þingmann lýsa yfir stuðningi við aukin útgjöld til heilbrigðismála. Ég held að honum og öðrum hljóti að vera ljóst að það sem lagt er upp með í þessari fjármálaáætlun er ekki í nokkru einasta samræmi við yfirlýsingar stjórnarliða, við stjórnarsáttmálann og þau fyrirheit sem hafa verið gefin og voru gefin kjósendum í aðdraganda kosninga. Það hlýtur öllum að vera ljóst. Ef við ætlum að taka á þessum áskorunum, ef við ætlum að stytta biðlista barna eftir nauðsynlegri þjónustu og ef við ætlum að leysa úr vanda sjúkrahúsanna þá þarf einfaldlega að setja miklu meiri pening í það kerfi. Það er bara þannig. Það er ánægjulegt að hv. þingmaður sé sammála mér um það og muni styðja slíkar aðgerðir og slíkar breytingartillögur við þessa fjármálaáætlun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Þannig að það sé algjörlega á hreinu þá var það sem ég sagði áðan það að ég tel að við þurfum að styðja þessar heilbrigðisstofnanir, hvort sem þær eru á höfuðborgarsvæðinu eða úti á landi. Þarf aukið fjármagn í það? Ég held að það sé öllum ljóst að það þarf aukið fjármagn í það. Ég held að það sé ekki nokkur maður hér inni í þessum sal sem efast um að þurfi ekki meira fjármagn og væri ekki hægt að nýta meira fjármagn í heilbrigðiskerfinu. Spurningin er hins vegar hvar á að taka það. Um það snýst það. Hvar ætlum við að fá það? Af hverju ætlum við að skera eða ætlum við að auka skuldsetningu ríkissjóðs? Það er verkefnið væntanlega. En ég held að við séum algerlega sammála því, ég og þingmaðurinn, að við berum báðir hag heilbrigðiskerfisins fyrir brjósti í þessari umræðu.
Forseti. Hv. þingmaður spyr: Hvar annars staðar á þá að skera niður? En það er greinilega verið að skera niður í heilbrigðisþjónustunni því við vitum það, skýrslan sem við fengum í hendurnar fyrir örstuttu síðan segir okkur það sem t.d. Landspítalinn og heilbrigðiskerfið í heild sinni hafa sagt okkur í mörg ár. Ef aðstæður verða eins og þær eru uppsettar mun það þýða 9 milljarða aukinn kostnað vegna fleiri starfa og rýma sem verður þörf á af því að ekki er gripið til viðeigandi mótvægisaðgerða. Það er kostnaðurinn, vaxtakostnaðurinn við það að fara ekki í þær aðgerðir sem er bent á að sé ekki vanþörf á. Þessi fjármálaáætlun dregur upp nákvæmlega þá sviðsmynd sem býr til vandamálið sem er verið að benda á. Býr til vandamálið [[Forseti hringir.]]sem heilbrigðiskerfið er búið að benda á í mörg ár. Og þegar hv. þingmaður spyr: [[Forseti hringir.]]Hvar eigum við þá annars staðar að skera niður? þá myndi ég alla vega segja að það væri [[Forseti hringir.]]ekki í heilbrigðiskerfinu. Þurfum við ekki byrja á því að fjármagna þessa grunnþjónustu og spyrja okkur hvernig við getum fjármagnað hana áður en við förum að pæla í því að skera niður í heilbrigðisþjónustu?
Forseti minnir þingmenn á að ræðutíminn er ein mínúta í andsvari þegar fjórir fara í andsvör.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir spurninguna. Ég er alveg sammála og hef verið þeirrar skoðunar mjög lengi og nánast alltaf að heilbrigðismálin eiga að vera í forgangi og það eiga ekki að vera einhver önnur lögmál að mínu viti varðandi rekstur ríkisins eða bara rekstur okkar heimilis. Ef við lendum í veikindum eða erfiðleikum vegna veikinda á okkar heimili þá forgangsröðum við alltaf til þeirra verkefna vegna þess að það er það sem skiptir okkur mestu máli, okkar heilsa. [[Forseti hringir.]]Ég er alveg sammála því. Það er forgangurinn og á að vera forgangur.
Forseti. Húsnæði, þak yfir höfuðið og heilsa. Það er ekki mikið annað sem fólk þarf á að halda til að hafa grunninn til staðar. Varðandi þá fjármálaáætlun sem er birt okkur hérna þá fáum við þau skilaboð í fjárlaganefnd að það sé einfaldlega sagt nei við t.d. beiðni um fjárheimild vegna byggingar hjúkrunarheimila. Vegna annarra heimila þá velti ég fyrir mér hvað sé eiginlega markmiðið. Við vitum hver skorturinn er en það er ekkert komið til móts við þann skort sem er á húsnæðismarkaðnum, húsnæðisvandann á Íslandi, ekki neitt. Þannig að maður veltir fyrir sér: Hvar er það átak sem innviðaráðherra vildi endilega fara svo mikið út í? Þótt hv. þingmaður hafi lofað mjög stefnu stjórnvalda undanfarið kjörtímabil þá var það stefna stjórnvalda á eftirspurnarhlið húsnæðismarkaðarins sem bjó til þá verðbólgu [[Forseti hringir.]]sem við búum við núna að langmestu leyti. Það eru einfaldlega hagstjórnarmistök [[Forseti hringir.]]sem var bent á aftur og aftur. Hvað eigum við að gera í því?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir fyrirspurnina og andsvarið. Við sitjum nú saman í fjárlaganefnd þar sem við höfum rætt húsnæðisliðinn og þessi húsnæðismál töluvert. Ég held að það sé mjög hollt og gott fyrir okkur að halda því samtali áfram. Það er mikilvægt að reyna að finna leiðir varðandi húsnæðismálin og þó að okkur geti greint á um leiðir og stefnur í því þá held ég að við megum ekki gefast upp á því að reyna að tala okkur niður á einhverja skynsamlega niðurstöðu í því máli. Ég veit alla vega hvernig staðan er í nálægð við mína heimabyggð, Skagafjörð. Þar er ástandið þannig að það hefur aldrei verið byggt meira en á síðustu árum. Vandamálið þar er að sveitarfélögin hafa ekki náð að fylgja þeirri þróun eftir. Ég er ekki að segja að það sé alls staðar en ég get bara staðið hér og viðurkennt að [[Forseti hringir.]]það er okkar sök þar. En ég held að það sé mikilvægt fyrir fjárlaganefnd að taka þessa umræðu og einmitt í framhaldi af fjármálaáætlun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir framsöguna. Mig langaði til að varpa upp stöðunni í heimshagkerfinu vegna þess að hv. þingmaður hefur áður rætt á þessum vettvangi og fleiri í hans flokki um stöðu til að mynda bænda út af afurðaverði. Fólk er meðvitað um að þetta er mjög sérstakt tímabil. Verðhækkanirnar bitna á ákveðnum hópum. Ég held að margir geti stutt þá framsetningu. Getur þá hv. þingmaður tekið undir með þeirri framsetningu að þetta eigi að sjálfsögðu við um aðra tekjulága í samfélaginu? Þau eru að lenda í þessum hrávöruverðshækkunum sem hafa áhrif á verð á þeirra nauðsynjavörum. Er ákall Framsóknarflokksins um stuðning við bændur, sem eru vissulega líka einmitt oft tekjulágir, ekki líka til marks um mögulegan stuðning þeirra við sértækar aðgerðir fyrir tekjulægri heimili í landinu á tímum sem þessum?
Virðulegur forseti. Ég vil bara þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur kærlega fyrir þessa spurningu vegna þess að þetta er akkúrat það sem við höfum verið að tala mikið fyrir í okkar flokki. Þessar hækkanir sem eru að verða núna, m.a. út af afurðaverði og út af hækkun á byggingarkostnaði, efni til bygginga, munu verða okkur til mikilla vandræða á næstu misserum og hækka íbúðaverð enn frekar. Við erum að sjá hækkanir í eldsneytisverði sem munu hafa áhrif á landbúnaðinn, munu hafa áhrif á sjávarútveginn og hinar ýmsu atvinnugreinar hér á landi fyrir utan að hafa gríðarlega óhagfelld áhrif fyrir íslensk heimili. Ég bara segi það alveg hér og nú að ef ástandið er með slíkum hætti þá finnst mér það koma alveg til skoðunar að ræða sértækar aðgerðir vegna þess ástands sem er uppi núna. [[Forseti hringir.]]Ég myndi ekki útiloka það, alls ekki, og myndi fagna slíkri umræðu til að reyna að finna hvaða leiðir við eigum í því.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Nú var Framsókn sigurvegari þessara kosninga að mörgu leyti, eins og Framsóknarmenn hafa sjálfir haldið fram, og miðað við þessa afstöðu, að það sé í rauninni hægt að taka að einhverju leyti undir með tillögum sem hér hafa komið fram um aðstoð við tekjulága vegna ástandsins, og til að mynda afstöðu formanns Framsóknarflokksins til húsnæðismála, sem eru samt ekki fjármögnuð í þessari fjármálaáætlun, þá velti ég því svolítið fyrir mér hvort flokkurinn hafi orðið undir í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Mig grunar að það séu aðilar innan ríkisstjórnarinnar og stjórnarliðar sem styðji tillögur um að aðstoða tekjulága. Þá langar mig til að beina sér í lagi þeirri spurningu beint til hv. þingmanns: Hvað finnst hv. þingmanni um að húsnæðismálaloforð hans hæstv. ráðherra séu ekki fjármögnuð í þessari fjármálaáætlun?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir andsvarið og vil byrja á því að þakka henni kærlega fyrir því að lýsa Framsóknarflokkinn sem sigurvegara síðustu kosninga hér í þessum ræðustól, það hefur nú ekki verið gert áður, miklar þakkir fyrir það. En ég tek bara undir þær áhyggjur sem hér hafa komið fram varðandi húsnæðismálin. Það er þannig málaflokkur og það er þannig verkefni að við getum ekkert skotið okkur undan því verkefni að reyna að finna leiðir og hvernig við getum við komið til móts við þessa stöðu sem uppi er núna. Varðandi það að þetta sé ekki fjármagnað í þessari fjármálaáætlun, þá verðum við bara leggjast saman á eitt um að þetta sé fjármagnað í þeirri næstu. En við þurfum að finna leiðirnar. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að finna leiðirnar saman til að reyna að mæta þessu ófremdarástandi sem er á húsnæðismarkaðnum í dag og ég held að við eigum að gera það þvert á flokka.
Virðulegur forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um launahækkanir og kaupmátt og virtist óskaplega ánægður með það hvernig til hefur tekist. Ég spyr hvort hann sé ánægður með hvernig til hefur tekist hjá þeim efnameiri, í okkar launaflokki og hærra, eða hvort hann sé líka meina að það sé ofboðslega góður kaupmáttur og hvernig hann fær það út að kaupmáttur almannatryggingakerfisins hafi aukist, það komi út í kaupmætti þegar sett er inn 4,6% hækkun í nær 7% verðbólgu. Hvernig sér hann fyrir sér að það verði kaupmáttur hjá þessum hópi næstu fjögur árin með 2,5% hækkun? Hefur verðbólgan einhvern tímann verið í fjögur ár samfellt undir 2,5%? Sér hann fyrir sér að þessi hópur fái kaupmáttaraukningu?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni kærlega fyrir þetta. Það sem ég var að vísa til í minni ræðu og þingmaður spyr hvað ég var að meina þá er ég einfaldlega að tala um þá tölulegu staðreynd sem fram hefur komið að kaupmáttur hefur sjaldan eða aldrei verið betri á Íslandi almennt. Það sýna þessar rannsóknir okkur og þessi tölfræði. Ég er hins vegar ekki að gera lítið úr því og skil úr hvaða átt hv. þingmaður kemur þegar hann er að tala um þann hóp sem hann hefur talað fyrir. Ég geri mér alveg grein fyrir því að sá hópur er ekkert ofsæll af sínum kjörum og það hlýtur að vera markmið okkar allra til framtíðar að bæta úr þeirri stöðu sem þar er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Því miður er þessi ríkisstjórn að hefja sitt seinna tímabil og fyrir fyrra tímabilið var sagt að þessi hópur gæti ekki beðið lengur eftir réttlætinu, en ég sé að hann á að bíða áfram alveg út líftíma þessarar ríkisstjórnar. Ég spyr hv. þingmann: Finnst honum eðlilegt að vera að tala um kaupmátt og meðaltöl þegar við vitum að það er stór hópur þarna undir sem er ekkert að fá þennan kaupmátt? Við vitum að það er stór hópur. Það eru á sjötta þúsund börn sem lifa við fátækt og við vitum að það er nærri því annar jafn stór hópur á línunni við að detta niður í fátækt. Þetta er búið að vera svona á líftíma þessarar ríkisstjórnar. Ég spyr: Finnst honum eðlilegt að koma með fjármálaáætlun þar sem er ekki á nokkurn hátt gerð minnsta tilraun til að bæta úr þessu sem hefur verið lofað aftur og aftur fyrir kosningar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni kærlega fyrir þetta. Finnst mér eðlilegt að tala um kaupmátt og meðaltöl? Það getur alveg verið fullkomlega eðlilegt að tala um kaupmátt og meðaltöl þegar það á við og það er bara ágætis mælikvarði og það getur gefið okkur ágæta yfirsýn yfir heildina, hvernig staðan er heildrænt, að skoða kaupmátt og meðaltöl. Mér finnst eðlilegt og gott að það komi fram í þessari umræðu, af því að hér var áðan verið að tala um sértækar aðgerðir og ég er fylgjandi því að fara í sértækar aðgerðir gagnvart þeim hópum sem eru verst settir, að ég held að það sé mjög mikilvægt og miklu mikilvægara að fara í aðgerðir sem er beint til þeirra hópa sem mest þurfa á þeim að halda heldur en í almennar aðgerðir. [[Forseti hringir.]]Það held ég að sé stóra myndin. Reynum að finna út hvar þessir hópar eru og ég veit að menn eru búnir að því.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, þennan doðrant, nærri 500 blaðsíður uppfullar ef væntingum. Því miður verð ég að segja alveg eins og er að þær væntingar valda miklum vonbrigðum fyrir þann hóp sem mest þarf á því að halda að verða var við að það sé eitthvað verið að gera fyrir hann. Í andsvörum áðan við hæstv. fjármálaráðherra talaði ég um þá furðulegu staðreynd í þessari bók að það á að hækka hjá öryrkjum næstu fjögur árin um 2,5%. Hann kenndi Hagstofunni um það. Þetta væri bara meðaltal. En þetta er bara ekkert rétt meðaltal og hefur aldrei verið rétt. Það er ömurlegt til þess að vita að staðreyndin skuli vera sú að við búum til fjármálaáætlanir sem eiga að taka á öllu kerfinu en samt er hvergi hægt að finna staf um það í þessari fjármálaáætlun, ég verð þá leiðréttur ef einhver veit betur, hvernig á að taka á og útrýma fátækt á næstu fjórum árum og hvernig á að taka á biðlistum í heilbrigðiskerfinu. Í fjármálaáætluninni segir að strax á næsta ári verði tekið fyrsta skrefið í átt að nýju og sanngjarnara kerfi með 430 millj. kr. framlagi sem varið verður til ýmissa verkefna sem eigi að stuðla að fjölbreyttari starfstækifærum fyrir fólk með skerta starfsgetu. 430 milljónir. Það er nú allt og sumt. Fyrir tveimur vikum síðan seldi Bankasýslan 22,5% hlut í Íslandsbanka með 2,5 milljarða kr. afslætti en það eru ekki til meiri peningar í að endurskoða almannatryggingakerfið en 430 milljónir, sem er smáaur, langt fyrir neðan það sem fyrir löngu hefur verið lofað og var lofað af síðustu ríkisstjórn, þ.e. að taka á kerfinu og leiðrétta það. Ég spyr bara: Hvers konar forgangsröðun er það? Jú, það er einmitt sú forgangsröðun sem þessi ríkisstjórn er svo stolt af í þessari fjármálaáætlun. Nú blasir við að lífeyrir almannatrygginga þarf að hækka verulega næstu áramót til að koma í veg fyrir kaupmáttarrýrnun vegna verðbólgu sem mælist í dag 6,7%. Það er ekki hægt að sjá að fjármunirnir séu til staðar fyrir þeirri hækkun í fjármálaáætlun, þvert á móti. Forsendur fjármálaáætlunarinnar eru þær að verðbólgan verði strax komin niður í 3,5% á næsta ári og 2,5% árið 2024. Þetta hefur örugglega verið áætlað með sólgleraugum. Ég leyfi mér að draga í efa að þessar forsendur haldi, sérstaklega í ljósi þess að nú geisar stríð í Úkraínu og alls óvíst er um afleiðingar þess á verðlag. Þá er húsnæðisverð í hæstu hæðum og ekki sér fyrir endann á þeirri þróun með hækkandi húsnæðisverði og lóðaskortur er einnig á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef áhyggjur af því að forsendur þessarar áætlunar muni ekki halda. Ef það gerist mun ríkisstjórnin þurfa að endurskoða fjármálaáætlun. Þá óttast ég að gripið verði til niðurskurðar. Þá hefur orðræða ríkisstjórnarinnar undanfarnar vikur um fyrirhugaða endurskoðun almannatryggingakerfisins gefið það til kynna að í stað þess að leiðrétta kjaragliðnun þurfi að endurskoða kerfið svo það verði auðveldara að sparka fólki út úr því. Ég óttast það að ríkisstjórnin muni leggja til starfsgetumat og að öryrkjar þurfi að fara að berjast fyrir áframhaldandi lífeyrisgreiðslum. Ég óttast að öryrkjar verði neyddir út á vinnumarkaðinn með hótunum um að annars verði bætur skertar. Þessi ótti vex þegar ég les kafla 27 í fjármálaáætluninni. Aðeins er gert ráð fyrir 2,5% hækkun næstu fjögur árin. Það heldur hvorki í við verðlagsþróun né fólksfjölgunarþróun. Ef þetta er raunin þá er verið að boða það að ríkisstjórnin vill fækka þeim sem eiga rétt á örorku. Auk þess er uppgefið markmið ríkisstjórnarinnar að draga úr nýgengi örorku. Þetta markmið er vanhugsað. Aukin nýgengni örorku undanfarinna áratuga er ekki vegna þess að fólk sé að svindla sér inn í kerfið. Þetta er vegna þess að vitundarvakning hefur átt sér stað gagnvart fjölda sjúkdóma, sérstaklega geðsjúkdómum. Sú vitundarvakning er af hinu góða og það er af hinu góða að við ætlum að aðstoða fólk sem glímir við alvarleg geðræn vandamál. En við gleymum oft því furðulega í þessu kerfi sem er hið svokallaða færiband í örorku. Ríkisstjórnin er með annarri hendinni að neita fólki um aðgerðir. Þúsundir barna eru á biðlista eftir ADHD-greiningu eða öðrum greiningum til að þau geti stundað nám og átt framtíð. Með því að neita þessum börnum um þá þjónustu sem þau eiga að fá strax heldur setja þau á biðlista svo jafnvel mánuðum og árum skiptir er ríkisstjórnin að framleiða á færibandi öryrkja með annarri hendinni. Síðan koma þeir og segja: Öryrkjum fjölgar allt of mikið, við þurfum að fækka þeim með hægri hendinni. Ég held að þeir sem eru í ríkisstjórn þurfi að horfa í spegil og átta sig á því að lausnin er hjá þeim. Lausnin felst í því að koma fram við fólk þannig að það sé ekki verið að senda það í örorku að óþörfu. Ég vísa því til föðurhúsanna að langtímamarkmið eigi að vera að draga úr nýgengi örorku. Markmiðið á að vera að efla heilbrigðiskerfið, vinna á biðlistum, fækka slysum, efla geðheilbrigðisþjónustu. Það er rétta aðferðin. Að laga þess í stað vandann á vitlausum enda er að kenna öryrkjum um vandann. Þessi ríkisstjórn hefur svo sannarlega fundið breiðu bökin, hún hefur fundið breiðu bökin í þessu kerfi sem er almannatryggingakerfið. Þessi breiðu bök hafa þurft að berjast áratugum saman. Kjaragliðnunin sem við höfum orðið vör við er að nálgast 50% hjá þessu fólki. Það þýðir á mannamáli að þess vegna er stór hópur almannatryggingaþega í fátækt og sárafátækt en væri það sennilega ekki ef séð hefði verið til þess að leiðrétta þessa kjaragliðnun. Allir hafa lofað því en enginn gerir neitt. Kjaragliðnun eykst. Í því samhengi er auðvitað stórmerkilegt að verða vitni að því á sama tíma og þessi kjaragliðnun er í almannatryggingakerfinu, sem veldur því að það er aldrei hækkað hjá almannatryggingaþegum jafn mikið og verðbólgan er eða umfram hana, þá verður þar af leiðandi enginn kaupmáttar og kjaragliðnunin verður alltaf meiri og meiri. En hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í þessu? Jú, þeir ætla að halda 2,5% þannig að það verður mun meiri kjaragliðnun næstu fjögur árin. Og þeir ætla að bæta í. Nú eru þeir með frumvarp í samráðsgátt um að taka líka lífeyrissjóðina inn í þetta kerfi, að reikna út verðtrygginguna einu sinni á ári. Og hvers vegna? Jú, vegna þess að það er svo erfitt fyrir Tryggingastofnun að reikna þetta í hverjum mánuði til að fá rétta niðurstöðu svo það þurfi ekki að vera að endurgreiða sumum og skerða suma einu sinni á ári. Ég veit ekki hvort Tryggingastofnun sé svona vanhæf, að þeir séu kannski með talnaband og blýant og strokleður. En ég get ekki ímyndað mér annað en að þeir séu með tölvur og ef lífeyrissjóðirnir geta reiknað þetta út mánaðarlega þá hlýtur Tryggingastofnun að geta reiknað þetta út mánaðarlega og það á ekki að gera þá kröfu á almannatryggingaþega að reyna að reikna verðbólguna út mánaðarlega. Ef ríkisstjórnin getur það ekki, hvernig í ósköpunum á venjulegt fólk í almannatryggingakerfinu að geta það? Og kenna því um og reyna að nota það sem afsökun til að búa til enn meiri kjaragliðnun er ömurlegt. Þess vegna segi ég það að staðreyndin liggur í því, því miður, að þessi fjármálaáætlun er, eins og ég sagði í upphafi, skáldskapur. Það eru engar staðreyndir í þessu vegna þess að það er alveg sama hvað maður skoðar, í hvaða málaflokki sem það er, það er aldrei sett nægilegt fjármagn til að geta staðið við það sem á að gera. Það er bara búin til ein tala, 2,5% hækkun. Allt á að vera óbreytt eins og alltaf hefur verið hingað til. Þeir ríku verða ríkari, þeir fátækari verða fátækari. Það er stefnan.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sína ágætu ræðu. Það er auðvitað að mörgu að hyggja. Hv. þingmaður talaði svolítið um almannatryggingakerfið og það er auðvitað sláandi staðreynd að þrátt fyrir fyrirheit í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar um annað þá verður ekki séð samkvæmt þessari fjármálaáætlun að það standi til að auka réttindi fólks þegar kemur að bótum almannatrygginga á kjörtímabilinu. Það verður ekki séð. Það er fyrst og fremst bara kerfislægur vöxtur sem er gert ráð fyrir í útgjöldum til þessara málaflokka. Eins sé ég hér á bls. 99, þar sem fjallað er um NPA-samninga, að framlög vegna NPA-samninga eigi að aukast varanlega um 320 millj. kr. frá árinu 2023 til að standa straum af gildandi samningum. Ég fæ ekki betur séð af þessu en að það standi einungis til að standa straum af gildandi samningum en ekki að fjölga samningum. Um leið er þetta ríkisstjórn sem barði sér á brjóst og var með miklar yfirlýsingar um að lögfesta loksins samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra. Ég veit svo sem ekki hvenær það á að gerast eða hvernig því verður fylgt eftir á þessu kjörtímabili, ætli það komi ekki fram einhver áform um að fylgja slíku eftir kannski á síðasta ári kjörtímabilsins og næsta ríkisstjórn geti þá séð um það. En mig langar kannski bara beina þeirri spurningu til hv. þingmanns, sem hefur fylgst vel með þróun almannatryggingakerfisins og útgjalda til þess, hvað honum finnst um þessa fjármálaáætlun og þessi málefnasvið með tilliti til þeirra yfirlýsinga sem fram kom í kosningabaráttunni af hálfu þeirra sem nú eru þingmenn og ráðherrar stjórnarmeirihlutans.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir fyrirspurnina og byrja á NPA, það er eitt af þeim sorglegu málum sem hafa ekki farið alveg eins og lofað var. Því miður, ef þetta verður staðreyndin, að þeir ætli bara að halda óbreyttum fjármunum til að viðhalda því sem nú þegar er, þá segi ég bara: Guð hjálpi þeim sem eru þarna úti og þurfa virkilega á NPA-þjónustu að halda. Við höfum orðið vör við það hvernig ríkisstjórnin hefur hreinlega neitað einstaklingum um NPA-þjónustu og flutt eiginlega hreppaflutningum á hjúkrunarheimili fyrir aldrað fólk, þar sem þeir eiga ekkert heima. Og ef þetta er staðreyndin í fjármálaáætlun, að halda öllu óbreyttu, þá er það líka staðreynd að þá verður gripið til einhverra svona ráða í framtíðinni. Það er auðvitað eitt það skelfilegasta vegna þess að þarna er verið að taka á þeim verst settu, fötluðum einstaklingum, þar sem þeirra eina von eiginlega um sjálfstætt líf er að það verði bætt verulega í NPA-þjónustuna. Ég segi fyrir mitt leyti: Ef það er hægt að gefa milljarða afslátt af bankasölu, ef það er hægt að gefa afslátt af veiðigjöldum, ef það er hægt að styðja einkarekna fjölmiðla og alls konar gæluverkefni, setja 12 milljarða í sýnatökur vegna veiru, hvers vegna í ósköpunum er þá ekki hægt að hjálpa þessum einstaklingum? Eins og oft kemur fram þá er þetta ekki svo mikill fjöldi og þær margskila sér oft þær krónur sem settar eru í þetta.
Frú forseti. Ég fjallaði um það áðan í andsvari hvernig sjúkrarýmum hefur fækkað miðað við mannfjölda og hvernig raunframlög til Landspítala hafa staðið í stað miðað við íbúafjölda á undanförnum árum. Svo er það auðvitað mönnunin, það er klassískt vandamál. Það eru miklar yfirlýsingar í heilbrigðisstefnu ríkisstjórnarinnar um að það verði tekið á þeim málum, en þetta er allt saman eitthvað sem kostar peninga. Það skiptir máli í heilbrigðismálum að forgangsraða peningum vel og að þjónusta sé veitt á réttu þjónustustigi o.s.frv., en það kostar líka peninga að gera hlutina almennilega, t.d. að efla mönnun. Það þarf að gera það eftirsóknarvert að starfa í heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Annað sem ég vil vekja athygli á eru biðlistarnir, sem er nú mikið talað um hér í þingsal. Í desember biðu 738 börn eftir greiningu hjá Þroska- og hegðunarstöð, meðalbiðtími 12–14 mánuðir. 326 börn á biðlista núna í desember hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð. Þetta er eitthvað sem umboðsmaður barna hefur gagnrýnt sérstaklega. Þetta eru risastórar áskoranir og það kostar peninga að taka á þessu. Þess vegna eru það ofboðsleg vonbrigði að sjá í þessari fjármálaáætlun að það sé gert ráð fyrir raunvexti útgjalda til sjúkrahúsþjónustu t.d. upp á ekki nema 2 milljarða á ári. Ég vil spyrja hv. þingmann hvernig hann haldi að það fari eiginlega á þessu kjörtímabili með þessu áframhaldi ef það á að að fjársvelta þennan málaflokk svona svakalega.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ef við byrjum á kostnaði, hvað kostar að hafa einstakling á örorku? Það kostar það að hann fær greiðslur í hverjum mánuði. En hvað kostar það ríkissjóð að segja við þennan einstakling: Farðu út og finndu þér vinnu við hæfi ef þú vilt, þú mátt vinna, segjum bara í tvö ár. Þá koma til baka skattgreiðslur. Það kostar ríkissjóð ekki krónu heldur þveröfugt. En það undarlega er að við erum líka að tala um kostnað vegna biðlista barna eftir aðgerðum. Það er ekki kostnaður. Ef við ætlum ekki að taka á vanda þessara þúsund barna sem eru á biðlista, hversu mörg börn af þeim gætu endað þá sem öryrkjar? Það er gjörsamlega margsannað að ef þú getur sett eina krónu inn í svona kerfi þá færðu lágmark 10 til baka. Þú færð þær ekki strax en þetta skilar sér á endanum vegna þess að það skilar sér á þann hátt að viðkomandi lendir ekki inni í kerfinu, hann þarf ekki eins mikið á heilbrigðisþjónustu að halda og verður vinnandi þegn. En eins og ég hef alltaf sagt og mun alltaf segja: Eitt barn á bið er einu barni of mikið. Það er þessari ríkisstjórn til háborinnar skammar hvernig hún hefur komið fram við fólk og sérstaklega í því samhengi þegar fólk er í þeirri aðstöðu að vera í fátækt ár eftir ár með börn og það er ekkert gert, því miður.
Forseti. Ég held að þetta sé þykkasta fjármálaáætlun sem ég hef séð hingað til, en á sama tíma sú innihaldsrýrasta. Ég vil byrja á því að útskýra aðeins fyrir fólki hvað fjármálaáætlun er því að svo virðist vera sem ríkisstjórnin skilji það ekki. Við erum með lög um opinber fjármál sem útskýra hvernig fjárlagaferlið er, hvernig við eigum að haga þessu á skipulagðan hátt. Ríkisstjórn vinnur út frá í rauninni kosningaloforðum sínum annars vegar og hins vegar út frá langtímahorfum í efnahagsmálum sem er skýrsla sem er gefin út á nokkurra ára fresti. Út frá þessum staðreyndum um þróun mála til næstu áratuga, t.d. þriggja áratuga, og út frá þeim loforðum sem ríkisstjórnin gefur er gerð áætlun til næstu fimm ára, fjármálaáætlun. Hún inniheldur stefnu stjórnvalda um það hvernig á að laga hin og þessi vandamál í samfélaginu okkar. Hvernig er tekist á við húsnæðisvandann? Hvernig er tekist á við vandann í heilbrigðiskerfinu? Hvernig er tekist á við vandann í almannatryggingakerfinu? Þetta eru vandamál sem við vitum alveg að eru til staðar. Það er til greining um það, t.d. með húsnæðismarkaðinn, að það vanti 1.000 íbúðir í byggingu á öllu landinu til viðbótar við það sem er núna. Ef ríkið ætlar að taka þátt í byggingu á öllum þeim íbúðum þá kostar það um 7 milljarða í stofnframlög. En á tímabili ríkisstjórnarinnar eða í rauninni frá árinu 2016, hefur samdráttur á því málefnasviði, á húsnæðismarkaðnum, verið 12 milljarðar. Það sem er merkilegt er að í þessu plaggi eru yfirleitt markmið og mælikvarðar í öllum málefnasviðum nema í húsnæðis- og skipulagsmálum. Þar er talað um aðgengi að öruggu húsnæði o.s.frv. en það er ekkert fjallað um mælikvarða, þ.e. hvaða árangri ríkisstjórnin ætlar að ná. Það er það sem á að koma fram í fjármálaáætlun. Þar á að koma fram stefna stjórnvalda og hvaða árangri sú stefna á að ná, sérstaklega miðað við óbreytt ástand. En það er ekkert að finna hér af því að, eins og kom fram í máli hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur, þetta er framreikningur. Þetta er tóm stefna. Það er engin stefna í þessari áætlun. Ég er á þeirri skoðun að þessi fjármálaáætlun sé í rauninni blekking því að frá því að hún var lögð fram hefur komið í ljós að ýmsar nauðsynlegar framkvæmdir eru ekki fjármagnaðar. Framkvæmdir, sem lofað er í stjórnarsáttmála, eru ekki fjármagnaðar. Afleiðingin af þessu er að skuldastaða ríkisins eins og hún er sett fram í þessari áætlun er bara ekki rétt því að það verður farið í þessar framkvæmdir. Það er skortur á hjúkrunarheimilum þrátt fyrir að það þurfi líka að efla heimaþjónustu. Það þarf að gera hvort tveggja. Við fréttum það í fjárlaganefnd varðandi þau hjúkrunarheimili sem á að byggja hérna á næstu árum, á tíma þessarar fjármálaáætlunar, að það hefur einfaldlega ekki fengist fjárheimild til að byggja þau, þau hjúkrunarheimili sem á að fara í eftir árið 2024. Sá peningur er ekki til staðar hérna sem þýðir þá óhjákvæmilega að það þarf að sækja aukafjárheimild og það hefur áhrif á afkomu ríkisins. Það þýðir að afkoma ríkisins, miðað við það sem stuðst er við núna, verður verri en hún er sögð í þessari fjármálaáætlun. Það er einfaldlega verið að blekkja okkur. Það er verið að setja upp fjármálaáætlun á þann hátt að hún líti rosalega vel út, að afkoman batni og batni og endi nokkurn veginn í núlli. En á bak við það vantar fullt af aðgerðum sem við vitum að þarf að fjárfesta í. Þetta er klassísk leið til að koma svona fjárlögum á fallegan hátt í gegnum þingið, af því að það gerist ítrekað að spár, sérstaklega um hagvöxt, vanspá og hagvöxturinn eða tekjurnar verða í rauninni meiri. Þannig er hægt að bæta við fjárheimildunum seinna án þess að það líti illa út. Ef það verður til aukapeningur þá er það peningur sem við nýtum í að byggja hjúkrunarheimili og afkoman verður síðan nákvæmlega eins þegar allt kemur til alls. En vandamálið við það er að það er léleg áætlanagerð. Við verðum að sjá áætlanir stjórnvalda, stefnuna sem hún ætlar að framfylgja, í fjármálaáætlun og við verðum að sjá kostnaðinn af því og við verðum að sjá ábatagreiningu af því. - Þetta er allt of stuttur tími. Það stendur í fjármálaáætlun, með leyfi, virðulegur forseti: „Á undanförnum árum hefur verið unnið ötullega að því að bæta stöðuna á húsnæðismarkaði. Af 44 aðgerðum sem átakshópur um húsnæðismál lagði til árið 2019 hefur 27 verði lokið og 15 aðgerðir eru í vinnslu.“ Þá myndi ég vilja spyrja: Af hverju hefur ástandið þá versnað? Er það kannski vegna aðgerðanna? Hver veit? Ég veit það alla vega að aðgerðir undanfarinna ára, sem hafa lagst nær eingöngu á eftirspurnarhlið, ekki á framboðshliðina á húsnæðismarkaði, hafa drifið upp verð og þörf fólks til að taka hærri lán og skapað verðbólgu í kjölfarið, hækkun á íbúðaverði, mjög einfalt. Það er átak sem þarf að fara í umhverfismálum. Það er eitt stærsta verkefni samtímans en það er verið að minnka fjárheimildir í það um hálfan milljarð á þessu tímabili. Ég velti fyrir mér: Hvernig á þá að ná markmiðum ríkisstjórnarinnar um 55% samdrátt í losun? Ég hef ekki hugmynd um það þegar ég les þessa fjármálaáætlun. Það er ekkert útskýrt. Þetta á að vera stefna stjórnvalda þar sem hún útskýrir hvernig hún ætlar að ná markmiðum sínum. Ekkert. Samgöngumálin. Það er engin heimild fyrir flýtigjöldum sem eiga að koma til þess að fjármagna borgarlínuna. Það er ekkert um það. Ég veit ekki hvað verður um þá fjármögnun. Heilbrigðismál eru risastór málaflokkur sem er synd að hafa minna en tvær mínútur til að tala um því að það er svo margt annað sem þarf að tala um hérna. Vandinn þar er að ef við tökum byggingu nýja Landspítalans frá þá er verið að auka fjárheimildir til heilbrigðiskerfisins um 2% á ári eða svo. Það er eins og við höfum sagt, það er 1,5% í raunvöxt og svo um 800 milljónir í eitthvað útgjaldasvigrúm sem eru hin og þessi verkefni til þess að bæta hitt og þetta. Vandinn er sá að það þarf 2% bara til þess að dekka raunvöxtinn. Það er öldrun þjóðar. Það er grunnurinn sem þarf að byrja á þannig að það er enn verið að svelta heilbrigðiskerfið, aftur og aftur. Áætluð verklok nýja Landspítalans voru árið 2025 en nú eru þau lok 2026, kannski 2027. Það er aukinn kostnaður vegna seinkunar. Almannatryggingar, samgöngur, fjárhagslegt sjálfstæði ráðherra, afglæpavæðing. Þetta er eins og ég segi, stærsta fjármálaáætlunin, þykkasta fjármálaáætlunin sem ég hef séð og sú innihaldsrýrasta sem ég séð. Mér finnst hlutirnir ekki vera að fara í rétta átt hvað fjármálaáætlun varðar og hver tilgangur hennar á að vera. Ég sé t.d. enga stjórnarþingmenn vera viljuga til þess að koma hérna í umræður við stjórnarandstöðuna. Jú, þeir eru nokkrir með ræður en þeir eru ekki að koma í andsvör og spyrja nánar út í gagnrýni stjórnarandstöðunnar. Hæstv. fjármálaráðherra mætir hérna eftir framsöguræðu sína, fer í andsvör við fyrsta ræðumann og hverfur síðan úr sal. Það eru fleiri sjónarmið en bara þau sem fyrsti ræðumaður hafði fram að færa. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson var t.d. með mjög mikilvæg sjónarmið. Ég myndi vilja fara yfir almannatryggingarnar því að þar vantar gríðarlega mikið, verðbólga ársins komin í 5,9% sem er vel umfram þau 3,3% sem var gert ráð fyrir á þessu ári. Það mun hafa gríðarleg áhrif og jafnvel bara sprengja fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. [[Forseti hringir.]]Það er staðan sem við erum í og svörin er ekki að finna hér.
Virðulegur forseti. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar sem nú situr þá er kafli um efnahags- og ríkisfjármál. Ég er nú einn af þeim sem er nýr á þingi og hef tekið sæti í fjárlaganefnd og er að læra. Sá sem talaði hér, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, er reynslubolti í nefndarstarfinu og þekkir kannski það sem hefur verið að gerast í gegnum tíðina þar. Í stjórnarsáttmálanum er talað um að það verði forgangsmál ríkisstjórnarinnar að stuðla áfram að efnahagslegum og félagslegum stöðugleika á kjörtímabilinu. Síðan segir: „Ríkisstjórnin mun leggja sitt af mörkum til að stuðla að umhverfi lágra vaxta, hóflegrar verðbólgu og góðu samráði við aðila vinnumarkaðarins til að stuðla að nauðsynlegu samspili þessara þátta.“ Það vefst svolítið fyrir mér að skilja þetta, hvaða aðferðum er verið að beita til þessa við aðild að þessum félagslega stöðugleika þegar við sjáum tilfærslukerfin svelt. Það er lítið samráð við verkalýðshreyfinguna í aðdraganda kjarasamninga. Við sjáum verðbólguna æða áfram og vexti hækka þannig að ég næ ekki alveg utan um það í stjórnarsáttmálanum, að það eigi áfram að stuðla að hinum svokallaða efnahagslega stöðugleika eða félagslega stöðugleika, sem ég hef í raun og veru aldrei upplifað sem íbúi þessa lands.
Forseti. Þetta er rosalega einföld pólitík sem stjórnarflokkarnir hafa komið sér upp, þ.e. að segja fullt af fallegum orðum, gera hitt og þetta, setja smápening hérna, setja smá lög þarna en þegar allt kemur upp úr tunnunum þá er ekkert að marka það. Það skilar ekki árangri. Lögin virka ekki. Það er ekki farið eftir þeim og við endum í „þú segir, hann segir“, í einhverju kapphlaupi um hvað er í raun og veru rétt. Það er gríðarlega hvimleitt þegar stjórnarþingmenn koma hingað upp og segja hversu æðislegar allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili vegna Covid o.s.frv. voru og það sýni fá gjaldþrot og ýmislegt svoleiðis á meðan öll varúðarmerki, t.d. vegna verðbólgunnar, eru á fleygiferð. Húsnæðismarkaðurinn er í verra ástandi núna en hann var áður en farið var í allar þessar reddingaraðgerðir. Það er enn vandamál í heilbrigðiskerfinu ofan í álagið sem Covid olli. Hvar er viðbragðsáætlun við því álagi sem varð vegna Covid? Hvergi. Ekkert. Hver eru viðbrögðin vegna kjararýrnunar þeirra sem eru á almannatryggingum? Hvergi að finna í þessari áætlun. Hvers vegna, þrátt fyrir uppsafnaða viðhaldsþörf upp á 80–85 milljarða í samgöngukerfinu, er verið að draga fjárheimildir þar saman um 7 milljarða? Ekki hugmynd. Það er eins og þau átti sig ekki á því að það þarf sums staðar að fjárfesta til að skila árangri. Þó að það kosti, [[Forseti hringir.]]það sé einskiptiskostnaður til einhvers tíma, þá er ábatinn af því til lengri tíma eitthvað sem við þurfum að sækja.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og mig langar líka að spyrja hann um það sem hann nefndi áðan um að ekki sé gert ráð fyrir fjármagni til uppbyggingar hjúkrunarheimila eftir árið 2024. Við fengum að upplifa það í nefndinni í gær, í samtali við heilbrigðisráðuneytið, að þannig væri um hnútana búið. Maður veltir fyrir sér: Hvernig getur þetta staðist? Við vitum að eitt hjúkrunarheimili rúmar kannski 50–100 manns og þau geta kostað einhverja 5 milljarða í uppbyggingu, 2,5–5 milljarða eftir því hversu stór þau eru. Ef það á ekkert að byggja neitt í þrjú ár, 2025, 2026, 2027, hver verður þá staðan? Eins og hv. þingmaður segir þá þurfum við kannski að fjárfesta í dag annars bítur það í skottið á okkur í framhaldinu. Þetta er ekki inni í fjármálaáætlun. Síðan hefur líka verið nefndur þjóðarleikvangur og það fór allt á hliðina í samfélaginu þegar það var upplýst að hann er ekki inni í áætluninni. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra sagði eitthvað á þann veg að við ættum ekki að lesa of mikið í þetta. En maður spyr: Til hvers er verið að gera áætlanir? Ég hef lært það að áætlanir eru til að reyna að gera sér grein fyrir stöðu fram í tímann og móta sínar vinnuaðferðir í samræmi við það. En ég er ekki að sjá það. Það er búið að tala um að þjóðarleikvangurinn, handbolta- og fótboltahöll, kosti 6–8 milljarða og svo fótboltavöllurinn sjálfur getur verið framkvæmd upp á 15 milljarða alla vega. Það er þá bara verið að segja að sú skuldastaða sem verður í lok tímabilsins sé ekki rétt.
Virðulegi forseti. Ég fæ þá tilfinningu, og hef oft fengið þá tilfinningu, en sérstaklega núna varðandi þessa fjármálaáætlun að það er einfaldlega búinn til rammi um það hvernig afkoman þarf að vera til að skila hallalausum rekstri árið 2027. Allt annað víkur. Ef það þarf að henda þjóðarleikvangi í burt eða hjúkrunarheimilum burt til þess að fjárheimildir passi innan þess ramma sem er ákveðinn til að ná þessu markmiði, er það gert. Það er gert þrátt fyrir að við vitum öll að það þarf að fara í þessar byggingar eða framkvæmdir og klassíkin er sú að ef það finnst eitthvert fé þegar að þessu kemur þá er því bætt inn án þess að það hafi nokkur áhrif á skuldastöðuna, en þá bara ef það hefur ekki áhrif á skuldastöðuna. Það er einfaldlega óheiðarlegt, nákvæmlega ekkert flóknara en það. Ég velti því rosalega mikið fyrir mér þegar fagráðherra, sem ber ábyrgð á ákveðnum lögum sem Alþingi hefur sett - það er ákveðinn kostnaður við lagasetningu, við fáum greiningu á því hvað lagafrumvarp kostar og þess háttar - kemur til okkar og segir: Ég ætla að framfylgja þessum lögum sem ég ber ábyrgð á, meira að segja persónulega með ráðherraábyrgð, og ég tel að það kosti þetta mikinn pening, þá er það ekki Alþingi sem segir: Nei, þú færð minni pening í það, heldur er það fjármálaráðuneytið sem gerir það. Hvaða heimild hefur fjármálaráðuneytið til að gera það? Fjárveitingavaldið er ekki í fjármálaráðuneytinu, það er hérna á Alþingi. Ráðherra á að koma með þá upphæð sem hann telur að hann þurfi til að framfylgja sínum skyldum, innan framkvæmdarvaldsins, samkvæmt lögum og við á Alþingi metum hvernig forgangsröðuninni er háttað upp á efnahagsástandið í heild sinni. [[Forseti hringir.]]Við fáum að sjálfsögðu ráðleggingar um það hjá fjármálaráðuneytinu um það hvernig eigi að afla fjárheimilda og þess háttar, afla tekna fyrir því líka. [[Forseti hringir.]]Það er algert lykilatriði sem er algerlega hunsað í þessari fjármálaáætlun. [[Forseti hringir.]]Það er engin hugsun hér um tekjuöflun, enda er markmiðið að lækka skatta, sem er verðbólguhvetjandi.
Forseti. Fjármálaáætlun sú sem hér er til umræðu gefur tilefni til þess að við horfum björtum augum til framtíðar, enda góð teikn á lofti og horfur í ríkisrekstri með nokkrum ágætum. Áætlunin styður á margvíslegan hátt við þá velsæld sem byggst hefur upp á Íslandi á síðustu árum þrátt fyrir efnahagsþrengingar af völdum heimsfaraldursins. Meðal þeirra markmiða er aukinn stuðningur stjórnvalda við vísindi og nýsköpun. Á nýliðnu kjörtímabili var stuðningur til handa nýsköpun aukinn og er árangurinn mælanlegur og skipar Ísland sér í 17. sæti meðal þjóða heims þegar litið er til nýsköpunarvirkni. Framlög til málaflokksins námu tæpum 14 milljörðum kr. á nafnvirði árið 2017 en eru nú um 29 milljarðar í fjárlögum ársins 2022 og er áætlað að þau haldi áfram að vaxa út gildistíma þessarar áætlunar og verði u.þ.b. 32 milljarðar að fimm árum liðnum og þá erum við að tala um tæpa 150 milljarða á tímabili áætlunarinnar. Þá er mikilvægt að halda til að haga að gert er ráð fyrir því að mæta tímabundnum hækkunum vegna heimsfaraldursins en framlög voru stóraukin með tímabundnum ráðstöfunum með það að markmiði að skapa störf. Fjármálaáætlun þessi byggir því á góðum grunni í þeim efnum. Áfram verður lagt upp með að hér sé vísindastarf á heimsmælikvarða, að sú þekking, hugvit og nýsköpun sem skapast hefur á hér á landi haldi áfram að mæta þörfum framtíðarinnar í hinum ýmsu greinum. Það er mikilvægt að styðja áfram við grunnrannsóknir og halda utan um fjárhagslegan stuðning við rannsóknastarf víðs vegar um landið, en fjölbreyttar rannsóknir fara nefnilega fram í öllum landshornum og mikilvægt að styðja áfram við slíka uppbyggingu. Á vettvangi sveitarfélaganna er brýnt að taka á helstu áskorunum sem við þeim blasa. Víða út um land fer íbúum fækkandi, samsetning íbúa styður sömuleiðis við þá þróun. Atvinnulíf er víða fábrotið og stendur völtum fótum. Lykilþáttur í þeirri byggðaþróun sem við viljum sjá til næstu ára er að störf flytjist í meira mæli út á land. Heimsfaraldurinn sýndi okkur glöggt hversu mörg störf má vinna án staðsetningar. Það er um margt ákjósanlegt fyrir ungt fólk að flytjast í kyrrðina á landsbyggðinni, þar sem bæði er hagkvæmara að koma undir sig fótunum og aðgengi að þjónustu, svo sem leikskólum, er ívið betra en þekkist í fjölmennari sveitarfélögum. En það er háð því að fólk finni sig öruggt, geti unnið fjölbreytt störf og hafi þau innviði sem þarf til þess. Stefnumótun stjórnvalda í byggðamálum snýr að því að treysta og efla sveitarfélögin, stuðla að sjálfbærni þeirra með tilliti til efnahags, samfélags og umhverfis. Það er mikilvægt að efla þrótt og bolmagn sveitarfélag til að þau geti verið fjárhagslega sjálfstæð og staðið undir lögbundnum skyldum sínum. Þetta höfum við margrætt í fjárlaganefnd í gegnum þau ár sem ég setið þar og enn erum við ekki komin að niðurstöðu en það er verið að vinna að sviðsmyndalíkani sem sýnir hvernig slík sveitarfélög þurfa að líta út og síðan er heildarskoðun regluverks jöfnunarsjóðsframlaga samhliða þessari endurskoðun tekjustofna kerfisins nú í farvatni. Við höfum einmitt fengið kynningu á því í nefndinni. Áframhaldandi uppbygging fjarskipta og stafrænnar þróunar styður m.a. við þá byggðaþróun sem hér segir en einnig við fjölmörg önnur verkefni og markmið stjórnvalda enda er um umfangsmikinn málaflokk að ræða í nútíma samfélagi. Þar er vinna við ljósleiðaravæðingu veigamikill en enn þá eru 12.000 heimili án ljósleiðara. Úr þessu munum við bæta. Þegar litið er til farneta verður áfram unnið að regluverki þar að lútandi og uppbyggingu senda sem styðja við 5G farnet, enda er það mikilvægur öryggisþáttur. Það þekkjum við sem keyrum talsvert um hinar dreifðu byggðir að það eru sums staðar dauðir punktar. Þá er líka verðugt að halda á lofti þeim kynjasjónarmiðum sem slík þróun styður við því að fjölbreyttari störf kalla á fjölbreyttari starfsmannahóp og styður þar með við bæði byggðaþróun og markmið stjórnvalda um jafnrétti í samfélaginu. Virðulegi forseti. Bættar samgöngur styðja bæði við þróun byggða og loftslagsmarkmið stjórnvalda. Styttri vegalengdir spara útblástur og uppbygging rafhleðslustöðva styður við orkuskipti í bílaflotanum. Á síðasta kjörtímabili var ráðist í tugmilljarða skattaívilnanir vegna rafmagnsbíla. Það er bæði til að hraða orkuskiptum og stuðla að markmiðum stjórnvalda um kolefnishlutleysi árið 2040, en hlutfall nýskráðra bíla sem styðjast að öllu leyti við rafmagn er nú tæp 40%, þá eru tengiltvinnbílar um 30% þar sem af er þessu ári. Mikilvægt er að hafa í huga að umferð er enn að aukast. Þar af eru nýjar stoðgreinar í atvinnurekstri stór hluti en bæði fiskeldi og ferðaþjónusta auka umferð svo um munar. Það er því mikilvægt að halda áfram á þessari rafrænu vegferð, enda ávinningurinn mikill í ljósi þess hve veigamikill þáttur í losun gróðurhúsalofttegunda útblástur ökutækja er, en um þriðjungur losunar er frá samgöngum. Þá erum við með skipin þar innifalin. En bættar samgöngur eru aldeilis ekki aðeins til handa einkabílnum. Það gefur kannski auga leið en stærstur hluti umferðar hér á landi er á höfuðborgarsvæðinu, eðlilega, en samgöngusáttmáli ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, uppbygging borgarlínu mun stórbæta almenningssamgöngur sem er ekki síður mikilvægur þáttur í bættur lífskjörum en í loftslagsmálum; minna svifryk og minni umferð. Þá vil ég sérstaklega halda á lofti markmiðum um bætt þjónustustig löggæslunnar og þeim 200 millj. kr. sem renna til þess að efla rannsókn og saksókn kynferðisbrota í samræmi við áherslur stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Eins og ég sagði hér í upphafi gefur fjármálaáætlun tilefni til bjartsýni eins og þessi upptalning gefur til kynna þrátt fyrir að vera aðeins brotabrot af boðuðum aðgerðum og þrátt fyrir að hér hafi verið ræddur dauði og djöfull í þingsal í dag sem fylgi þessari fjármálaáætlun að mati stjórnarandstöðunnar a.m.k. Ég tel það mikilvægt að við höldum áfram að vaxa út úr þeirri efnahagslægð sem fylgdi í kjölfar heimsfaraldursins. Ég sagði nýverið í grein í Morgunblaðinu að óhjákvæmilegt væri að umræðan hverfðist um óvissuþætti enda ljóst að alltaf eru einhverjar blikur á lofti, síðustu ár vegna faraldursins, nú vegna innrásar rússneskra stjórnvalda í Úkraínu og stríðsins þar. Nokkuð hefur verið fjallað um þensluhvetjandi efnahagsaðgerðir vegna heimsfaraldursins og því jafnvel haldið fram að ríkissjóður hafi verið kominn út í horn áður en hann skall á. Gott og vel. Ég vil svara því til að það var sterk staða ríkissjóðs og lágt skuldahlutfall sem gerði okkur kleift að ráðast í mikilvægar aðgerðir vegna faraldursins af myndugleik. Það er ekki endilega til eftirbreytni að halda úti stórkostlegum ríkisstuðningi við hagkerfið til langframa, enda stendur það ekki til, aðgerðir vegna faraldursins voru alltaf tímabundnar. Þá komu vaxtalækkanir Seðlabankans sér vel fyrir fyrstu kaupendur sem sést best á fjölda seldra íbúða síðustu ár. Ég tel það mikilvægt þegar kallað er eftir aðgerðum vegna verðbólgu að þær hafi tilskilin áhrif, og valdi ekki frekari verðbólgu eða hækki vexti. Sértækar aðgerðir ættu að nýtast þeim sem síst hafa notið góðs af hækkunum á húsnæðisverði. Í þessu samhengi má nefna að 500 milljónum verður ráðstafað í þágu húsnæðisbóta til handa þeim sem verst standa á húsnæðismarkaði. Virðulegi forseti. Við erum alltaf undirsett utanaðkomandi áhrifum. Það er alveg rétt að verðhækkanir erlendis, t.d. vegna stríðsins, geta haft áhrif verðbólgu og verðlag hérlendis sem og annars staðar. Það sama á við um aðgerðir stjórnvalda víða um heim eins og gerðist vegna Covid. Ábyrg ríkisfjármálastjórnun felst í því að búa í haginn þegar vel gengur og stíga inn af þunga þegar þess gerist þörf. Það gerðum við á síðasta kjörtímabili og það munum við gera líka á þessu komandi kjörtímabili. Við erum viðbúin, við gerum það í gegnum verkfæri eins og fjármálaáætlun. Við reynum að halda þétt utan um þá sem þess þurfa á að halda og það höfum við gert með ýmsum aðgerðum fram til þessa, m.a. í velferðarkerfinu þar sem við höfum lækkað greiðsluþátttöku, búið til nýtt tekjuskattsþrep. Við höfum verið með auknar greiðslur í húsnæðisbætur til handa þeim sem eru á leigumarkaði o.s.frv. Virðulegi forseti. Ég tel að við séum að leggja hér fram fjármálaáætlun sem styður við áframhaldandi starf sem hér var hafið á síðasta kjörtímabili.
Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að ný mannréttindastofnun verði sett á laggirnar. Minnst er á hana í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027, en þar segir að forsætisráðuneytið stefni að því að koma á laggirnar innlendri mannréttindastofnun sem uppfylli hin svokölluðu Parísarviðmið. Tilvist mannréttindastofnunar sem þessarar er nauðsynleg svo að Ísland geti uppfyllt alþjóðlegar skuldbindingar á sviði mannréttinda og er forsenda þess að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði lögfestur. En í stjórnarsáttmálanum kemur jafnframt fram að lögfesta eigi umræddan sáttmála. Hlutverk stofnunarinnar er m.a. að hafa víðtækt umboð til að vinna að eflingu og vernd mannréttinda. Þá á almenningur að geta leitað til stofnunarinnar og hún skal gera könnun á einstaka málum og aðstoða eftir atvikum. Kveða þarf á um hlutverk stofnunarinnar í almennum lögum eða stjórnskipunarlögum og hún skal hafa bæði fjárhagslegt og stofnanabundið sjálfstæði. Samkvæmt upplýsingum á vef Stjórnarráðsins var starfshópur settur á laggirnar sem hefur það hlutverk útfæra hugmyndir um sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun. Þá má sjá í samráðsgátt stjórnvalda að vinna við grænbók um mannréttindi er að hefjast. Því langaði mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvað líði vinnu við stofnun mannréttindastofnunar. Hvernig miðar vinnu starfshópsins og hvenær er áætlað að hann ljúki störfum? Hvenær er áætlað að grænbók um mannréttindi verði lögð fram? Og að lokum: Hvenær er áætlað að leggja fram frumvarp um sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun og er tryggt nægt fjármagn til verkefnisins?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Isakssen fyrir þessa góðu spurningu. Ég hef verið mikil áhugakona um þetta mál, að ráðast í það að ljúka við að stofna sjálfstæða óháða mannréttindastofnun. Hún hefur verið nefnd sem mikilvægur hluti þess að við getum lögfest, eins og hv. þingmaður nefndi hér, samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þegar ég settist niður með þetta verkefni sá ég hins vegar að það væri mjög mikilvægt að við legðum í þá stefnumótun sem hv. þingmaður spyr hér um af því að við þurfum að leggja mat á stöðu mannréttindamála á Íslandi. Við þurfum að safna betur saman upplýsingum um hver staðan er í raun og veru. Það er eiginlega tilgangurinn með grænbókinni, að vera undirstaða fyrir stefnumótun. Við viljum reyna að gera þetta þannig að við séum að tala við almenning í landinu. Við erum kannski ekki alltaf að tala um mannréttindi dagsdaglega en þó koma hér upp mál sem eru einmitt mannréttindamál þegar betur er að gáð. Ætlunin er að við verðum komin með niðurstöður af þessari vinnu í upphafi árs 2023 og að frumvarp verði lagt fram haustið 2023, sem sagt vinnan í grænbókinni verði eiginlega undirstaðan fyrir frumvarpið. Þá munum við vonandi verða komin lengra í að meta hver kostnaðurinn þarf að vera við þessa mannréttindastofnun. Þá liggur náttúrlega fyrir, þegar frumvarp kemur fram, útfærsla, til að mynda hvað varðar form og hvað varðar umfang og hvað varðar stjórnskipulega stöðu. Þá munu liggja fyrir hugmyndir um fjármögnun. Hún er ekki í þessari fjármálaáætlun, bara svo það sé algjörlega heiðarlega sagt hér, en ég geri ráð fyrir því að þegar frumvarpið kemur fram þá munum við um leið gera ráð fyrir henni í fjármálaáætlun, sem er þá væntanlega næst á eftir eða á undan.