Forseti. Ég ætla ekki að vera með mikil leiðindi, ég finn mig bara knúna til að tjá vonbrigði mín yfir því hvað félags- og barnamálaráðherra dettur seint inn á dagskrá fyrir óundirbúinn fyrirspurnatíma. Ég hafði ekki hugmynd um að það væri í boði að eiga samtal við félags- og barnamálaráðherra fyrr en fyrir um 20 mínútum. Ég hefði alveg verið til í að eiga orð við hann en var ekki undirbúin á nokkurn hátt þannig að mig langaði bara til að koma því á framfæri að það væri gott að vita þetta með einhverjum fyrirvara. Á heimasíðu Alþingis var það ekkert komið í ljós og ég vissi ekki af því fyrr en ég fékk tölvupóst fyrir stuttu að það yrði hægt að tala við félags- og barnamálaráðherra. Ég vildi bara koma þessum vonbrigðum á framfæri.
Forseti vill þvert á móti hrósa hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir að bregðast vel við og koma í óundirbúinn fyrirspurnatíma með skömmum fyrirvara. Þannig hafði atvikast að ekki stóðu eftir nema tveir hæstv. ráðherrar þegar verið var að undirbúa fundinn síðdegis í gær og í morgun. Félags- og barnamálaráðherra á síst skilið að sitja undir gagnrýni en hitt viðurkennir forseti, að það er óheppilegt að listinn liggi ekki fyrir með góðum fyrirvara og sé réttur. Stundum gerist þetta samt. Þannig háttaði til að í óundirbúnum fyrirspurnatíma á mánudaginn voru mjög margir ráðherrar en fáir skráðir í dag af ástæðum sem við getum giskað á hverjar séu, m.a. Arctic Circle ráðstefnan, þannig að það er verið að reyna að gera sitt besta í þessum efnum.
Herra forseti. Ég leyfi mér að taka undir með bæði hv. þm. Halldóru Mogensen og um leið með forseta og hrósa hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir að bregðast skjótt við. Engu að síður var ég kl. 9.50 eða svo að skoða hvaða ráðherrar væru til svara af því að það er sérstaklega eitt mál sem snertir NPA-þjónustuna sem virðist vera upp í loft og ég hefði gjarnan viljað fara yfir það með ráðherra. En ég er nú þegar búin að skrá mig í fyrirspurn til annars ráðherra sem verður sett fram á eftir þannig að um leið og ég hvet forseta til að reyna að koma betri brag á þessi mál segi ég takk við félagsmálaráðherra fyrir að bregðast hratt við.
Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim sem gagnrýna það að rétt áður en þingfundur er settur sé sent út hverjir verði í óundirbúnum fyrirspurnum. Þetta eru engan veginn boðleg vinnubrögð. Við erum að reyna að skipuleggja störf okkar. Í aðra röndina er talað um að við þurfum að laga skipulag á þinginu, og forseti hefur tekið undir það, en síðan er ríkisstjórnin svo óskipulögð að hún hendir út nafnalista yfir ráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum með nokkurra mínútna fyrirvara. Ég get ekki tekið undir það að sérstök ástæða sé til að hrósa hæstv. ráðherrum fyrir að mæta í óundirbúinn fyrirspurnatíma, en við verðum að fá tíma til að undirbúa okkur. Við í Samfylkingunni vorum búin að undirbúa fyrirspurn til annars þeirra tveggja ráðherra sem var búið að tilkynna að yrðu hér í salnum. Við höfðum hugsanlega viljað eiga orðastað við hæstv. félagsmálaráðherra en undirbúningstíminn er bara of lítill.
Virðulegi forseti. Sá sem hér stendur er hálfpartinn farinn að sjá eftir því að hafa brugðist við beiðni þingsins um tíuleytið að mæta til óundirbúinna fyrirspurna vegna þess að það hefðu orðið forföll. Engu að síður var ég líka hér á mánudaginn í óundirbúnum fyrirspurnatíma þá og hefði haft gaman af því að svara fyrirspurnum hv. þm. Halldóru Mogensen um NPA-samninga og fréttir sem voru í morgun. Ég vonast til þess að fá einhverjar fyrirspurnir en ég get glatt þingmanninn með því að ég mun reyna að vera aftur í óundirbúnum fyrirspurnatíma strax eftir helgi. Það er gott að geta brugðist hratt við hjá þinginu og að það séu fyrirspurnir. Vonandi verða fleiri en við hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem fáum fyrirspurnir. Eins og ég segi er ég hálffarinn að sjá eftir því að hafa brugðist svona fljótt við en ég mun gera það hér eftir sem hingað til.
Virðulegur forseti. Það kom mjög snöggt að hæstv. félags- og barnamálaráðherra kom inn. Ég held að maður sé búinn að læra það í þinginu að vera eins og skátarnir, ávallt viðbúinn. Ég var tilbúinn með spurningar til allra þriggja. Ég á gusu fyrir félags- og barnamálaráðherra vegna þess að mér finnst skipta mestu máli að ná sambandi við hann þannig að ég fagna því að hann sé kominn.
Herra forseti. Ég ætla að taka undir það sem fram hefur komið hér, gagnrýni á þetta skipulagsleysi og þær afleiðingar sem það hefur á getu stjórnarandstöðunni til að sinna hlutverki sínu. Af því að þingið er ekki þrúgað af stjórnarmálum á dagskrá langar mig hins vegar að varpa þeirri spurningu til hæstv. forseta hvort það sé mögulegt að lengja þennan óundirbúna fyrirspurnatíma þannig að við ættum möguleika á að bæta við þær fyrirspurnir sem þegar voru skipulagðar í ljósi fyrirliggjandi dagskrár þannig að við fengjum færi á að spyrja hæstv. félags- og barnamálaráðherra spjörunum úr fyrst hann er kominn hingað. Ég velti fyrir mér hvort þetta gæti verið leið til að bregðast við þessum skorti á skipulagi.
Forseti leggur til að við höldum okkur við þá reglu sem er orðin föst í sessi, að óundirbúinn fyrirspurnatími sé lengri á mánudögum svo að sex komist að. Þetta er undirbúið þannig að í ríkisstjórn er tekið fyrir hverjir geti mætt og yfirleitt skráð viku fyrir fram. Eins og við þekkjum geta hins vegar orðið breytingar. Ráðherrar geta forfallast og þegar þannig háttar til, eins og gerði núna, að ekki nema tveir ráðherrar gátu komið sem áður höfðu verið tilkynntir inn, var farið í að athuga hvort þriðji ráðherrann gæti ekki bæst við. Eins og hefur komið fram brást hæstv. félags- og barnamálaráðherra vel við. Forseti tekur því ekki alveg undir það að um sérstakt skipulagsleysi sé að ræða, heldur er þvert á móti reynt að hafa þetta eins fyrirsjáanlegt og mögulegt er. Ef ekki verða stærri vandamál sem menn þurfa að kvarta yfir á þinginu í vetur er forseti ánægður með það. [[Gripið fram í.]]
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og barnamálaráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins um afstöðu flokksins og ríkisstjórnar til innrásar Tyrkja í Sýrland, þar sem verið er markvisst að fara gegn Kúrdum. Sumir segja, og eru þegar með yfirlýsingar um það, að byrjað sé að slátra þeim, eins og ein yfirlýsing var í blaði sem ég las í morgun. Junker hjá Evrópusambandinu er búinn að fordæma þetta skilyrðislaust. Þjóðverjar, sem er reyndar mjög athyglisvert því að Þjóðverjar og Tyrkir eru í mjög nánu og góðu pólitísku sambandi, eru mjög afdráttarlausir undir forystu Merkel og fordæma þessa innrás. Það sama gildir um Frakka. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann sé sammála þessum yfirlýsingum og um leið sammála þeirri yfirlýsingu sem kom mjög skýrt og afdráttarlaust fram frá þingflokki Vinstri grænna í gær, þar sem hann hvetur ríkisstjórnina til að fordæma þessa innrás og reyna að fara í aðgerðir sem stuðla að friði. Mig langar gjarnan að fá að vita hvernig ráðherrann sjái það hvernig ríkisstjórnin eigi að bregðast við þessu. Á að fordæma þetta, eða sitja hjá? Hver verða viðbrögð ríkisstjórnarinnar?
Forseti. Spurt er um stefnu ríkisstjórnar og stefnu flokks. Um er að ræða átakasvæði, viðkvæmt svæði og svæði þar sem erlend ríki hafa haft aðkomu, í þessu tilviki Bandaríkjamenn. Það hefur lengi verið gagnrýnt hér í þessum sal þegar Bandaríkjamenn hafa haft afskipti af innanríkismálum annarra ríkja en í þessu tilviki eru Bandaríkjamenn að draga úr mannfjölda á svæðinu og það hefur í kjölfarið þessar afleiðingar. Við munum áfram ræða þetta mál á réttum vettvangi, í utanríkismálanefnd, og eigum eftir að ræða málið sérstaklega í ríkisstjórninni. Það sem ég get sagt á þessum tímapunkti er: Að sjálfsögðu hefur maður djúpar og miklar áhyggjur af ástandinu á þessu svæði. Alls staðar þar sem mannslífum er fórnað er ástæða til þess að lýsa yfir miklum áhyggjum. Þetta er ófriðarsvæði, hefur verið stríðshrjáð um langt skeið, algjört hörmungarástand sem þar ríkir. Ég veit ekki hvort það væri til þess að hjálpa til við að laga það ástand að taka afstöðu með einstökum aðilum á deilusvæðinu. Á þessum tímapunkti ætla ég þó að segja að ég hef mjög miklar áhyggjur af þeirri stöðu sem upp er komin og það þarf mjög mikið til að koma svo að maður geti réttlætt það að eitt ríki fari yfir landamæri annars og hafi þar afskipti.
Herra forseti. Ég þakka fjármálaráðherra svörin en verð samt að segja að ég er örlítið hugsi yfir því hvort það sé samhljómur á milli ríkisstjórnarflokkanna í þessu máli. Mér fannst yfirlýsing Vinstri grænna mjög afdráttarlaus í gær þar sem í raun var hvatt til þess að ríkisstjórnin fordæmdi innrás Tyrkja í Sýrland. Ég vil líka benda á að áhrifamaður innan Sjálfstæðisflokksins hefur sérstaklega talað um samskipti við Bandaríkin og að þau þurfi að endurskoða. Ég verð að segja að ég sakna þess örlítið að fá ekki skýrari afstöðu frá fjármálaráðherra hvað þetta hörmulega mál varðar. Ég ítreka því spurningu mína: Er samstaða meðal stjórnarflokkanna í málinu? Mun fjármálaráðherra og Sjálfstæðisflokkurinn beita sér fyrir því að Ísland tali skýrri röddu í því máli?
Virðulegi forseti. Í þessu máli eins og öðrum, ef hægt er að nefna einhver önnur til samanburðar, mun það verða meginsjónarmið íslenskra stjórnvalda að tala fyrir því sem getur leitt til friðar á svæðinu þar sem mannslífum verður hlíft. Það sem við sjáum gerast í þessu tiltekna dæmi er að þarna hafa mjög sterk öfl verið að takast á og í tilviki Bandaríkjamanna hafa þeir verið að koma inn á vígasvæði og eru að draga úr aðkomu sinni sem setur af stað atburðarás. Af hálfu Tyrkja er því haldið fram að það sé nauðsynlegt fyrir þá til að verja landamæri sín að grípa til aðgerða. En það er ekki hægt að horfa upp á það aðgerðalaust og átölulaust þegar mannslífum er fórnað í þúsundavís. Ég held að langbest fari á því, þegar spurt er fyrir hverju Ísland vilji tala í málum sem þessu, að við reynum að forðast flokkspólitísk átök á Íslandi og komum skýrum skilaboðum út um frið og aðgerðir sem geta stuðlað að friði og uppbyggingu þeirra samfélaga sem við sjáum nú að eru í rúst á svæðinu.
Virðulegur forseti. Aðalfundur Öryrkjabandalagsins var haldinn 4.–5. október og þar var ályktað um kjör örorkulífeyrisþega. Þar segir, með leyfi forseta: „Enn eitt árið eykst gjáin milli örorkulífeyris og lágmarkslauna. Það er ömurlegt að við Íslendingar höfum ákveðið að sumum okkar skuli haldið í sárafátækt lífið á enda. Þó að forsætisráðherra vilji ekki biðja fátækt fólk um að bíða eftir réttlætinu, bíður það enn. Aðalfundur Öryrkjabandalagsins skorar á þjóðina að beita sér fyrir því að biðinni ljúki nú þegar. Það veit enginn hver þarf næst að reiða sig á smánarlegan örorkulífeyri.“ Í ályktun Öryrkjabandalagsins kemur einnig fram að frá 2008 hafi leiðir lágmarkslauna og örorkulífeyris skilið. Nú munar 70.000 kr. á mánuði á lágmarkslaunum og lífeyri. Eftir næstu launahækkanir stefnir í að munurinn fari upp í 86.000 kr. á mánuði. Ég spyr ráðherra: Hvernig í ósköpunum getur hann og hans ríkisstjórn reiknað það út að öryrkjar þurfi þetta miklu minna til framfærslu en láglaunafólk? Og hvers vegna í ósköpunum þurfa þeir líka minna en atvinnulausir? Er það eitthvað í fari öryrkja sem gerir að verkum að þeir eigi að fá þetta miklu lægri framfærslu? Er það vegna þess að þeir þurfa að borða minna, þurfa að fá færri lyf eða ódýrari? Hvað veldur því að kerfið er sett upp eins og öryrkjar þurfi mun minna til framfærslu en láglaunafólk?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hann vitnaði í ályktun aðalfundar Öryrkjabandalagsins og það er alveg rétt að samkvæmt nýgerðum kjarasamningum á almennum vinnumarkaði er gert ráð fyrir því m.a. að lágmarkslaun hækki. Reyndar liggur ekki nákvæmlega fyrir á hvaða hátt það verður vegna þess að sú nýlunda var í kjarasamningunum að hluti af þeirri hækkun er bundinn við það hvernig hagkerfinu vindur áfram. Við þurfum að hafa í huga þegar við ræðum bætur almannatrygginga, hvort sem er örorkulífeyri eða greiðslur til aldraðra, að þær eru alla jafna bundnar við vísitölu svo að þær breytast. Þó að þingmaðurinn hristir hausinn er það þannig að í fjárlögum hvert ár gerum við ráð fyrir því að stofninn þar hækki á þeim grunni. Það hefur verið kallað eftir því að það sé hluti af kjarasamningum en hann er það ekki á þann hátt vegna þess að hann er bundinn þannig að við erum að breyta stofninum og grunninum við fjárlagagerð hvers árs á meðan almenn laun á vinnumarkaði eru ekki verðtryggð. Þau eru ekki tengd vísitölu eða hækka sjálfkrafa þegar verðlag í landinu hækkar. Þetta helst aldrei þannig saman í hendur. Hins vegar spyr þingmaðurinn hvað við séum að gera og af hverju við séum ekki að gera neitt gagnvart þeim sem búa við bágust kjörin. Við bættum á yfirstandandi ári við fjármagni sem ætlað var m.a. til þess að draga úr krónu á móti krónu skerðingum. Í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár er gert ráð fyrir 1,1 milljarði kr. til að bæta stöðu þessa hóps. Það er sá rammi sem við munum vinna út frá. Við erum líka í fjölmörgum aðgerðum sem lúta að húsnæðismálum sem eiga að geta nýst þessum hópi jafnt sem öðrum og skattkerfisbreytingum o.fl. Þegar það allt saman er tekið [[Forseti hringir.]]tel ég að með því séum við að bæta kjör þessa hóps og ég vona að þingmaðurinn sé sammála mér um að margt af því séu jákvæðar aðgerðir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin, en ég held að hangið sé á prósentuhækkunum og verðlagsbreytingum á miklu sterkari og stærri hækjum en ég er með. Þetta er bara hækja að segja svona. Þið eruð í ríkisstjórn. Þið getið breytt þessu, þið getið farið eftir launaþróun. Af hverju var ekki farið eftir launaþróun? Af hverju fá öryrkjar ekki kjaragliðnun leiðrétta? Af hverju fengu þingmenn á svo til einni nóttu 600.000 kr. hækkun yfir ákveðið tímabil, en öryrkjar 60.000? Er þetta sanngjarnt? Hvernig í ósköpunum ætlið þið að réttlæta það - og ég vil fá svar við því - að öryrkjar og ellilífeyrisþegar eigi að lifa á 70.000–80.000 kr. minna á mánuði en lægstu laun eru? Hvers vegna? Hvað er það í fari þeirra sem gerir það að verkum að þeir eigi að lifa af þessu? Ég vil fá svar við því: Af hverju í ósköpunum þarf að mismuna fólki svona?
Virðulegi forseti. Margar af þeim aðgerðum sem við erum að vinna munu nýtast þessum hóp sérstaklega og við erum þegar farin að sjá ávinning af því. Ég bendi t.d. á að byggðar verða 600 almennar íbúðir á næsta ári sem m.a. félag örorkulífeyrisþega getur sótt í. Við höfum lagt áherslu á að ná í gegn breytingum sem miða að því að breyta endurhæfingarkerfinu vegna þess að við þurfum í sameiningu að ná utan um það að draga úr nýgengi örorku. Það er verkefni sem skiptir máli. Þegar við skoðum hækkanir sem sannarlega þarf fyrir þann hóp verðum við að skoða þær í því samhengi hver fjölgunin verður á næstu árum og áratugum. Vandi okkar er sá að við höfum verið með þetta allt í einum hóp en við getum ekki tekið ákveðna hópa út fyrir. Það er því svo mikilvægt að við náum í gegn breytingum sem miða að því að efla starfsendurhæfingarkerfið og draga úr nýgengi örorku, þannig að við getum gert meira fyrir þann hóp sem þarna er [[Forseti hringir.]]og sannarlega þarfnast aukinna fjármuna.
Herra forseti. Fjármálaþjónusta hefur breyst hratt á skömmum tíma. Áhrif fjártæknibyltingarinnar á fjármálageirann gætu orðið mjög djúpstæð fyrir bankastarfsemi. Samkeppni milli fyrirtækja mun aukast, verð á fjármálaþjónustu lækka og tími og fyrirhöfn vegna bankaþjónustu minnka. Hefðbundnir viðskiptabankar sem starfa á þeim grundvelli sem við þekkjum í dag munu þurfa að endurhugsa þjónustu- og viðskiptalíkön sín til að viðhalda starfsemi sinni. Vegna þessa standa flestir bankar í umsvifamiklum aðgerðum til að lækka kostnað. Helstu leiðir sem farnar hafa verið í því eru uppsagnir starfsfólks, lokanir útibúa og þróun nýrra tæknilausna. Þetta kemur m.a. fram í hvítbók um fjármálakerfið. Uppsagnir starfsfólks í bönkunum hafa ekki farið fram hjá okkur. Arion banki sagði upp á dögunum 100 starfsmönnum, frá því í vor hefur Íslandsbanki sagt upp um 40 starfsmönnum. Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja segja að 150 félagsmenn hafi misst vinnuna í september. Hugur okkar er með þeim öllum á erfiðum tímum. Forstjóri Vinnumálastofnunar segir að mikill samdráttur sé í starfsmannahaldi bankanna en víkjum þá að Landsbankanum sem er 98% í eigu ríkisins. Bankastjóri Landsbankans segir að bankinn sé í almennum hagræðingaraðgerðum og að starfsfólki hafi fækkað mjög mikið síðustu árin. Þrátt fyrir almennar hagræðingaraðgerðir, mikla fækkun starfsfólks og gjörbreytt starfsumhverfi stendur Landsbankinn í stórframkvæmd á Hafnartorgi upp á tæpa 17.000 fermetra og byggir nýjar höfuðstöðvar fyrir milljarða króna á einni dýrustu lóð landsins. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra í ljósi þess sem ég nefndi: Er þessi framkvæmd Landsbankans forsvaranleg og hvers vegna hafa fulltrúar eigenda ríkisins í stjórn bankans látið þetta viðgangast?
Virðulegi forseti. Hér ber upp spurningu þingmaður sem fyrir rúmu ári lagði til að ríkið myndi auka við hluti sína í fjármálafyrirtækjum. Þingmaðurinn taldi það glapræði af hálfu ríkisins að selja hluti í Arion banka vegna þess að verðið væri rangt. Þá sagði þingmaðurinn að ríkið væri að gefa hluti í Arion banka. Hvað hefur markaðurinn sagt um þá fullyrðingu í millitíðinni? Markaðurinn virðist hafa sagt eitthvað þveröfugt. Ef við skoðum markaðsgengi Arion banka frá því að ríkið seldi hefur það komið vel út. Maður spyr einmitt í ljósi þeirra miklu breytinga sem þingmaðurinn talar um að séu að verða á umhverfi fjármálafyrirtækja, bæði kerfislega mikilvægra banka en líka annarra fjármálafyrirtækja, hvort ekki sé þeim mun brýnna að við mörkum skýra stefnu um að draga ríkið út úr slíkri starfsemi. Hér eru rakin dæmi um hvernig starfsmannafjöldi hefur þróast í einstaka viðskiptabönkum og það er rétt að þeir hafa allir dregið úr starfsmannafjölda og á tiltölulega skömmum tíma hefur orðið alveg stórkostleg fækkun útibúa í landinu. Það hefur gerst í skrefum en við horfum upp á alveg gjörbreytt umhverfi. Það er síðan borið undir mig hvort ég telji það góða ráðstöfun hjá Landsbankanum að byggja sér nýjar höfuðstöðvar. Ég held að það sé góð ráðstöfun hjá bankanum að draga stórkostlega úr fermetrafjöldanum. Ég á hins vegar erfitt með að leggja mat á hvort fjárfestingin í sjálfu sér sé góð, en að sjálfsögðu hefur maður hugsað hvort það sé gott fyrir banka í ríkiseigu að binda jafn mikið fjármagn og mun þurfa í þá byggingu. Það sem ég sé málinu til framdráttar er að þetta verður eflaust góð eign [[Forseti hringir.]]og bankinn mun draga mjög verulega úr heildarnotkun fermetra eins og kynnt hefur verið fyrir Alþingi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir útúrsnúninginn. Það kemur málinu ekkert við að ég hafi talað um að ríkið seldi hlut sinn í Arion banka á undirverði. Ég spurði að því hér og þingheimur tók eftir því hvort þetta væri forsvaranleg framkvæmd upp á 17.000 fermetra. Það að verið sé að fækka fermetrum, eins og hæstv. ráðherra segir, eru bara útúrsnúningar. Málið snýst einfaldlega um það að samdráttur er í þessum geira. Á meðan stendur Landsbankinn fyrir stórframkvæmd upp á milljarða sem hefði verið hægt að nýta í t.d. samgönguverkefni. Ég lagði fram fyrirspurn í mars á þessu ári til hæstv. fjármálaráðherra um fyrirhugaða byggingu nýrra höfuðstöðva Landsbankans. Þetta er fyrirspurn til skriflegs svars upp á 11 spurningar. Þar spyr ég m.a. um markaðsvirði lóðarinnar, hvort byggingin sé skynsamleg og hvort til greina komi af hálfu ráðherra að falla frá umræddum byggingaráformum og selja lóðina. Það eru komnir sjö mánuðir, hvenær ætlar hæstv. ráðherra að svara þessari fyrirspurn?
Virðulegi forseti. Þingmaðurinn verður að þola að hans eigin orð séu rifjuð upp í þingsal. Þingmaðurinn hefur verið mjög áhugasamur um viðskiptabankastarfsemi í landinu. Hann stóð í þessum sal og talaði um að það væru góð viðskipti fyrir ríkið að auka hlut sinn í Arion banka, að það væri glapræði að selja hlutabréf í bankanum.
Á undirverði.
- Á undirverði, sem hann kallar, en markaðurinn hefur svarað því hvert verðið er. Það hefur komið í ljós að þetta var algjör þvættingur í hv. þingmanni. Hann verður að þola að rifjað sé upp að það hefur komið afskaplega illa út fyrir hv. þingmann að hafa talað fyrir því [[Gripið fram í: … fyrirspurnir.]]að ríkið héldi á enn auknum hlut í Arion banka. Það hefur komið afskaplega illa út fyrir hann. Það var góð ráðstöfun hjá ríkisstjórninni að selja þá eignarhluti. [[Gripið fram í: Gefa þá.]]- Að gefa, kalla menn. Það er með ólíkindum að hlusta á þennan málflutning þegar ríkið losaði upp á milljarðatugi um eignarhluti sína í Arion banka. Varðandi fyrirhugaðar nýjar höfuðstöðvar Landsbankans er fjármálaráðherrann ekki að byggja þær.
Þú heldur á hlutabréfinu.
[[Forseti hringir.]] Þingið lagðist gegn því þegar ég lagði það til við þingið að við tækjum málefni Landsbankans og annarra fjármálafyrirtækja nær fjármálaráðuneytinu. Þá lagði þingið ofuráherslu á að halda því öllu saman í armslengd frá fjármálaráðuneytinu [[Forseti hringir.]]í Bankasýslunni. Landsbankinn mun veita svör og þau munu koma hingað til þingsins.
Forseti. Svo einkennilega vill til að fyrirspyrjandinn hér á undan stal eiginlega af mér glæpnum. En þar sem ráðherra svaraði ekki þeirri fyrirspurn ætla ég bara að spyrja aftur. Eins og hér var rakið eru miklar breytingar í farvatninu í bankastarfsemi á Íslandi. Það eru 11 ár frá hruni, búið að gera upp þessi uppgjörsmál og fjármálaþjónustan er að breytast. Þetta er ekkert bara að gerast á Íslandi. HSBC-bankinn ætlar að fækka starfsmönnum sínum um 10.000 manns, svo að eitthvað sé nefnt. Mér finnst það skjóta skökku við að íslenski bankinn, ríkisbankinn, þjóðarbankinn - sem ég vil sjá sem samfélagsbanka en ekki að hann verði seldur, og þar erum við ráðherra ósammála - sé að taka upp þráðinn með stórkarlalegar áætlanir fyrri eigenda sem keyrðu bankann í kaf á örfáum árum og ætli sér að byggja nýjar og glæsilegar höfuðstöðvar á einni verðmætustu byggingarlóð miðborgarinnar. Mér finnst þetta óskiljanlegt og eiginlega eins og hver annar löðrungur fyrir þjóð sem fyrir aðeins 11 árum gekk í gegnum miklar hörmungar vegna ofmetnaðar bankanna og flottræfilsháttar sem keyrði þjóðarbúið í kaf. Áætlað er að byggingin muni kosta 9 milljarða en við vitum alveg hvernig það er með opinberar framkvæmdir, þær fara yfirleitt fram úr áætlunum svo að það er allt eins líklegt að kostnaðurinn verði mun meiri. Forseti. Ég hef ekki húmor fyrir því að bankinn okkar, því að það er þjóðin sem á Landsbankann, alla vega enn, fari út í þetta. Um er að ræða peninga sem hægt væri að nota til að lækka vexti á húsnæðislánum okkar, viðskiptavinanna, eða greiða arð til eigenda, þjóðarinnar, svo að t.d. megi fjölga hjúkrunarfræðingum á bráðadeild Landspítalans. Ég spyr hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvað honum finnist um þessa framkvæmd og hvort hann sé hlynntur því að opinber fyrirtæki og stofnanir ráðist í framkvæmdir af þessu tagi 11 árum eftir bankahrun og á tímum þar sem flestir bankar í heiminum eru að draga saman seglin - og ég veit allt um fermetrafjöldann.
Virðulegi forseti. Fyrst vil ég aðeins halda því til haga í umræðunni vegna þess að það er kallað hér úr sal að fjármálaráðherrann haldi á hlutabréfinu að það er rangt. Það var komið á fót sérstakri stofnun til að halda á hlutabréfinu. Hlutabréfið er ekki í fjármálaráðuneytinu, það er í Bankasýslunni. Í öðru lagi skil ég vel að menn spyrji spurninga þegar jafn dýrar framkvæmdir eru fyrirhugaðar í fyrirtæki sem ríkið á að fullu leyti eða u.þ.b. 98%. Svörin sem hafa verið gefin af Landsbankanum snúast um það að bankinn er nú þegar á einni dýrustu lóð í á Íslandi hér handan við þinghúsið eða fyrir framan þinghúsið. Það er verið að draga verulega úr nauðsynlegum fermetrafjölda og þar munar miklu, húsnæðið mun nýtast bankanum betur og síðan verður auðvitað að taka með í reikninginn að á móti útgjöldum myndast eign. Það myndast eign á móti útgjöldum. Þetta eru atriði sem menn hljóta að þurfa að taka með í reikninginn og það verður losað um mjög miklar eignir á sama tíma. Að öðru leyti stend ég ekki hér til að verja ákvörðun sem ég tók ekki. Ég hef ekki tekið ákvörðun um neina byggingu nýrra höfuðstöðva Landsbankans. Það bara er ekki þannig. Að því leytinu til hvet ég hv. þingmenn sem hafa áhuga á málinu að kalla eftir upplýsingum inn í viðkomandi þingnefnd.
Forseti. Ég er meðvituð um reglu hæfilegrar fjarlægðar og mjög hlynnt henni. Ég kom sjálf að því að stofna þessa blessuðu Bankasýslu og er alveg sammála því að ráðherrar eiga ekki að vera að vasast í daglegum rekstri ríkisfyrirtækja, en ríkið hefur sett bönkunum eigendastefnu sem setur upp ramma sem Bankasýslunni og stjórnendum bankans er ætlað að starfa innan. Eigendastefna bankans ætti að sjálfsögðu að vera skýr um að ekki sé farið í svo galnar og kostnaðarsamar framkvæmdir. Í henni segir m.a.: „Starfsemi fjármálafyrirtækja skal byggjast á markvissri stefnu og hagkvæmum rekstri sem skilar ávinningi til viðskiptavina og samfélagsins til lengri tíma.“ Höfuðstöðvar Landsbankans geta verið hvar sem er og það er mun ódýrara að byggja skrifstofuhúsnæði einhvers staðar í útjaðri byggðar, þess vegna á Raufarhöfn. Kemur til greina að mati ráðherrans að skerpa á eigendastefnu ríkisins fyrir fjármálafyrirtæki og koma þeim skilaboðum á framfæri að svona byggingarævintýri banka í meirihlutaeign ríkisins gangi ekki svona fram af eigandanum, sem er sem sagt þjóðin?
Virðulegi forseti. Það kemur ekki bara til greina heldur er hlutverk Bankasýslunnar að sjá til þess að farið sé vel með þá fjármuni sem Landsbankanum er treyst fyrir, að Landsbankinn fylgi þeirri eigendastefnu sem fyrirtækinu hefur verið sett. Að sjálfsögðu kemur til greina að veita fjármálafyrirtæki í gegnum eftirlitsstofnanir það aðhald sem nauðsyn krefur, en í þessu tiltekna máli hef ég ekki á nokkru stigi komið að einni einustu ákvörðun. Verkefnið sem hér er verið að kalla eftir að ég sinni er vistað í annarri stofnun þar sem svo skýrar reglur gilda að um það er fjallað sérstaklega í lögum hvaða afskipti ráðherrann má hafa af stofnuninni. Það ætti kannski að vera mönnum til umhugsunar, sem kalla eftir því að pólitísk afskipti séu höfð af rekstrarákvörðunum fjármálafyrirtækja, að skoða þessar reglur að nýju. Ég hef ekki verið talsmaður þess að viðskiptabankar eða einstaka rekstrarákvarðanir þeirra eða fjárfestingarákvarðanir séu teknar á pólitískum forsendum og ég mun ekki verða talsmaður þess.
Virðulegi forseti. Í gær voru drifin í gegnum þingið lög án umsagnarferlis undir hótunum um að við yrðum sett á lista yfir ósamvinnuþýð lönd vegna skorts á aðgerðum til að sporna gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Frá því fyrir birtingu Panama-skjalanna þegar stjórnvöldum stóð til boða að kaupa gögn sem sýndu fram á umfangsmikil skattsvik Íslendinga í gegnum skúffufyrirtæki í hinum og þessum löndum hefur hins vegar ekki verið mikið gert. Ofan í margfalda málsmeðferð í skattamálum sem tekur allt of langan tíma hefur ekki mikið verið gert, a.m.k. ekki sýnilega. Árið 2016 höfðu verið opnuð um 250 mál vegna gagna sem voru keypt árið 2015, hluta gagnanna sem var að finna í Panama-skjölunum. Við munum öll hversu erfitt var að kaupa þau gögn og þar vísa ég í gagnrýni fjármálaráðherra frá febrúar 2015. Gögnin voru að lokum keypt og er samkvæmt fréttum rannsókn lokið í 96 málum. Af þeim hefur 64 verið vísað í refsimeðferð, sektarkrafa gerð í 17 málum, refsimeðferð er lokið í tveimur málum og 13 mál fóru ekki í refsingu. Sjö önnur mál klárast fljótlega. Þetta eru 103 mál alls og samkvæmt svari skattrannsóknarstjóra við fyrirspurn Kjarnans um málið eru þar undandregnir skattstofnar upp á 18,6 milljarða kr. 66 mál með undandregnum skattstofni upp á 9,7 milljarða voru felld niður, 41% af heildarupphæðinni upp á 23,3 milljarða. Ástæður niðurfellingarinnar eru raktar til rofs í málsmeðferð og þar eru stór mál upp á 2,2 milljarða vegna greiðslna frá erlendu félagi og annað upp á 876 millj. kr. vegna kaupa á hlutabréfum á lægra verði en gangverði. Eins og við munum var fjallað mjög vel um svipað mál í íslenskum fjölmiðlum þar sem helmingur hlutabréfa í Wintris var seldur á aðeins einn dollar. Það sem mig langar að vita er annars vegar hvort við getum fengið að sjá þau gögn sem skattrannsóknarstjóri keypti, t.d. sýnishorn sem stjórnvöld fengu áður en ákveðið var að kaupa gögnin. Gögnin hafa verið birt opinberlega í Panama-skjölunum hvort sem er. Ég kem svo að næsta hluta í seinni ræðu.
Virðulegi forseti. Með allri virðingu næ ég ekki samhengi málsins hjá hv. þingmanni. Hann byrjar á því að ræða lög sem voru samþykkt á Alþingi í gær og tengjast alþjóðlegu samstarfi íslenskra stjórnvalda í FATF-samhengi þar sem við vorum að þétta lög og regluverk vegna hættu á peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Þetta er mál sem að uppistöðu til er á forræði dómsmálaráðuneytisins og samstarfið innan FATF er rekið á þeim vettvangi fyrst og fremst. Svo var talað um að málinu hefði verið flýtt í gegn og síðan farið beint í Panama-skjölin. Ég verð bara að játa ég næ ekki öllum þessum milljörðum og öllum þeim fjölda mála sem hv. þingmaður þylur upp samhengislaust og á algjörlega óskiljanlegan hátt. Ef spurt er hvort hægt sé að fá aðgang að einhverjum tilteknum upplýsingum hvet ég þingmanninn til að leggja fram skriflega beiðni um slíkt. Um það ættu að gilda hinar sömu reglur og almennt gilda um upplýsingagjöf frá stjórnvöldum til þingsins eða almennings, til fjölmiðla ef því er að skipta. Hv. þingmaður lét að því liggja að sá sem hér stendur hafi gert mönnum erfitt fyrir við að kaupa þau gögn en það var þannig að ég hvatti til þess að gögnin væru keypt. Ég tryggði í gegnum ríkisstjórn fjármögnun fyrir kaupum gagnanna og það var algerlega einstakur atburður í skattrannsóknarsögu Íslands að sú ákvörðun skyldi hafa verið tekin á meðan ég gegndi embætti fjármálaráðherra. Sömuleiðis undirritaði ég gagnaskiptasamninga í meira umfangi en áður hefur þekkst í alþjóðlegri samvinnu í skattamálum á Íslandi. Ég vísa því frá mér þeim dylgjum sem hv. þingmaður færir fram í þingsal.
Virðulegur forseti. Meira um samhengi. Umfang stórra skattrannsóknarmála á undanförnum árum einskorðast ekki við gögn sem komu úr Panama-skjölunum. Það er einnig hægt að benda á fjárfestingarleið Seðlabankans þar sem rakin hefur verið möguleg slóð peninga til skattaskjóla og svo aftur til baka í gegnum afsláttarleið Seðlabankans. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2020 er síðan loksins komið inn fjármagn til að efla rannsóknir gegn skattsvikum, loksins þegar þarf að finna eitthvert fjármagn til að vega upp á móti niðursveiflu hagkerfisins. Í ræðu frá því 1. febrúar 2016 talaði fjármálaráðherra um nauðsyn þess að auka samvinnu stofnana en í dag sjáum við að helsta ástæða þess að skattrannsóknarstjóri þurfti að fella niður 66 mál var sú að málsmeðferð þeirra, annars vegar hjá skattyfirvöldum og hins vegar hjá héraðssaksóknara, var ekki nægilega samtvinnuð í efni og tíma, eins og kemur fram í frétt Kjarnans um málið. Við vorum sein að innleiða reglur um CFC-félög. Við innleiðum lög um peningaþvætti á síðustu stundu með ólýðræðislegri málsmeðferð og klúðrum skattrannsóknarmálum upp á milljarða vegna vandamála sem við vitum af. Hvað finnst fjármálaráðherra um að milljarðar hafi glatast á hans vakt sem leiðir til aukinnar skattbyrði allra annarra?
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér finnst þetta vera sami samhengislausi málflutningurinn. Þegar talað er um að mál hafi þurft að fella niður vegna þess að rof hafi verið í samfellu rannsókna er auðvitað verið að vísa til þess að nýlega hafa fallið dómar hjá Mannréttindadómstóli Evrópu sem gera kröfu til þess að menn þurfi ekki að sæta tvöfaldri refsingu, eða því að vera refsað í tvígang, og að ákveðin samfella þurfi að vera í málsmeðferðinni. Það sem getur ráðið úrslitum um hvort sektarálag komi á undan refsingu fyrir dómi er hversu mikil samfella hefur verið í rekstri málsins. Þar hefur sá armur dómsvaldsins og skattrannsóknarvaldsins verið að taka til skoðunar aðgerðir til að bæta úr. Það er auðvitað ekki gott að þetta skuli hafa verið svona, ekki bara fyrir ríkissjóð heldur líka fyrir þá sem hafa þurft að sæta rannsóknum kannski í áratug [[Forseti hringir.]]eða hafa þurft að sæta tvöfaldri refsingu þannig að það varðar við Mannréttindadómstól Evrópu og þann sáttmála sem við höfum þar skrifað undir. Hvernig væri að líta [[Forseti hringir.]]einhvern tímann á málin út frá réttindum borgaranna, eins og Pírötum er svolítið tamt að gera hér í ræðustól, [[Forseti hringir.]]og viðurkenna að þann þátt [[Forseti hringir.]]þarf líka að taka með?
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir næstu fimm ár, þ.e. 2019–2023. Almennt má segja að stefnumótun sé forsenda framfara. Þegar lýðræðissamfélög þurfa að takast á við áskoranir móta þau sér stefnu og áætlanir. Sameina þarf kraftana og brýnt er að allir hlutaðeigandi komi að lausnum svo að þær nýtist á fjölþættan hátt og myndi hina sameiginlegu framtíðarsýn sem er svo mikilvæg. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið hefur hafið samræmingu og samþættingu áætlana allra málaflokka sinna. Fyrstu skrefin í þessa átt voru stigin í júní 2018 með gildistöku laga um breytingu á ýmsum lögum til samræmingar á áætlunum á sviði samgöngu-, fjarskipta-, sveitarstjórnar- og byggðamála, nr. 53/2018. Í þeim er mótuð ný hugsun í stefnumótun, ný sýn og ný vinnubrögð. Málefni sveitarfélaga eru hluti af hinni nýju sýn og þess vegna er ánægjulegt að nú hefur litið dagsins ljós í fyrsta skipti tillaga að metnaðarfullri stefnumótun í málefnum sveitarfélaga til næstu 15 ára. Ég leyfi mér einnig að segja að hér sé um að ræða eina áhugaverðustu tillögu til umbóta í opinberri stjórnsýslu í langan tíma, enda felur áætlunin í sér heildstæða nálgun á framvindu sveitarstjórnarstigsins til framtíðar. Allt er undir í því sambandi og að því kem ég nánar síðar. Meginmarkmið stefnumótandi áætlunar í málefnum sveitarfélaga er að draga saman meginþætti langtímastefnumörkunar ríkisins í þeim málaflokkum sem snúa að verkefnum sveitarfélaga og stuðla að samræmingu í stefnumótun ríkis og sveitarfélaga á þeim sviðum með heildarhagsmuni sveitarstjórnarstigsins að leiðarljósi. Jafnframt verði sett fram leiðarljós um hvert stefna skuli í málefnum sveitarstjórnarstigsins með eflingu þess og sjálfbærni að markmiði. Áætlunin skal jafnframt byggjast á markmiðum sveitarstjórnarlaga og stefnu stjórnvalda um sjálfbæra þróun. Hún skal taka mið af fyrirliggjandi stefnumótandi áætlunum opinberra aðila sem varða stöðu og þróun sveitarstjórnarmála. Sérstaklega skal horft til þeirrar stefnumörkunar sem fram kemur í lögbundinni byggðaáætlun og sóknaráætlunum sem sveitarfélögin og landshlutasamtökin hafa haft á sinni könnu. Þá skal m.a. horft til samgönguáætlunar, fjarskiptaáætlunar og landsskipulagsstefnu. Við mótun áætlunarinnar skal ávallt gætt að sjálfsstjórnarrétti sveitarfélaga. Herra forseti. Nokkur aðdragandi hefur verið að þessari áætlun. Ýmsir forverar mínir hafa skipað nefndir til að vinna að stefnumörkun á einstökum sviðum sveitarstjórnarmála og fram hafa komið tillögur um aðgerðir. Í skýrslu starfshóps um stöðu og framtíð sveitarstjórnarstigsins, sem kom út fyrir tveimur árum, var þó kannski fyrst kallað hátt og skýrt eftir því að mótuð yrði heildarstefna fyrir sveitarstjórnarstigið, þ.e. af hálfu ríkisvaldsins. Þar var einnig að finna ýmsar gagnlegar tillögur um það hvernig hægt væri að ná markmiðum um að styrka það og efla. Sama ár kom einnig út skýrsla nefndar um regluverk Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga þar sem sömuleiðis var bent á margvísleg úrbótatækifæri og leiðir til að nýta fjármuni sjóðsins og sveitarfélaganna betur. Þessar skýrslur voru lagðar fram eftir mikið samráð um allt land og þær einnig ræddar á landsþingum og fjármálaráðstefnum Sambands íslenskra sveitarfélaga. Í framhaldi af samþykkt Alþingis síðasta sumar á áðurnefndum lagabreytingum og eftir að hafa heyrt sjónarmið sem fram komu á landsþingi sambandsins á Akureyri sl. haust hófumst við handa í ráðuneytinu við að leggja drög að heildstæðri stefnumótun fyrir sveitarstjórnarstigið. Í samræmi við lagaákvæði breytingarlaganna sem ég nefndi fyrr skipaði ég fjögurra manna starfshóp til að vinna verkið fyrir mína hönd og óhætt er að segja að þau hafi tekið verkefnið föstum tökum. Gefin var út grænbók, umræðuskjal, í byrjun maí og almenningi gefinn kostur á að tjá sig um ýmis atriði varðandi sveitarstjórnarstigið. Alls bárust 26 umsagnir sem hafðar voru til hliðsjónar við mótun stefnunnar. Starfshópurinn heimsótti enn fremur alla landshluta og til þeirra funda mættu fulltrúar allflestra sveitarfélaga landsins. Sumarið var notað vel og þann 13. ágúst voru birt í samráðsgátt Stjórnarráðsins drög að þingsályktunartillögunni sem við ræðum hér í dag. Frestur til að skila umsögnum var veittur til 10. september og bárust ráðuneytinu 25 umsagnir. Í millitíðinni hélt Samband íslenskra sveitarfélaga aukalandsþing um tillöguna en hún var eina mál landsþingsins og þar var tillagan samþykkt með yfirgnæfandi stuðningi landsþingsfulltrúa. Ályktunin sem samþykkt var er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Landsþing Sambands íslenskra sveitarfélaga haldið 6. september 2019 samþykkir að mæla með því að Alþingi samþykki fyrirliggjandi þingsályktunartillögu um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Í tillögunni er gert ráð fyrir veglegum fjárhagslegum stuðningi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga við sameiningar sveitarfélaga og því er mikilvægt að ríkissjóður veiti sérstök fjárframlög til sjóðsins til að fjármagna þann stuðning.“ Svo mörg voru þau orð og þetta er afar gott veganesti fyrir okkur alþingismenn þegar við fjöllum um málið á Alþingi á komandi vikum og mánuðum. Við hljótum að hlusta vel á vilja þorra sveitarstjórnarmanna í landinu. Hins vegar upplifa einhverjir að ekki sé tekið tilliti til sjónarmiða sem sett eru fram. Það þýðir þó ekki að ekki sé hlustað. Í þessum málum sem öðrum, þar sem áherslurnar eru ólíkar, verður að velja og hafna, samráðið hefur engu að síður leitt fram mismunandi sjónarmið. Óhætt er að segja að samráð hefur staðið yfir lengi og margir komið sínum sjónarmiðum að. Ég þakka öllum þeim sem hafa tekið þátt og lagt á sig að mæta á fundi og skrifa álitsgerðir því að allt er það mikilvægt. Ekki síst þakka ég nefndinni sem vann að stefnumörkuninni og öllum þeim hafa komið að gerð hennar. Markmið stefnunnar eru skýr. Þau eru að sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi og að sjálfsstjórn og ábyrgð sveitarfélaga verði virt og að tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu. Stefnumörkuninni fylgir aðgerðaáætlun til fimm ára og tilgreindar eru 11 aðgerðir sem vinna ber að til að ná settum markmiðum. Stefnuna og aðgerðaáætlunina skal svo endurskoða að þremur árum liðnum og þá gefst tækifæri til að bæta við aðgerðum og skerpa á leiðum til að ná enn betur settum markmiðum. Sennilega er fyrsta aðgerðin af þeim 11 sú róttækasta og þar af leiðandi umdeildust, í það minnsta mest umrædd, en hún felur í sér að sett verði að nýju ákvæði í sveitarstjórnarlög um lágmarksíbúafjölda. Slíkt ákvæði var í lögum frá 1961 til ársins 2011. Lagt er til að lágmarksíbúafjöldi verði 250 íbúar frá almennum sveitarstjórnarkosningum árið 2022 en 1.000 frá almennum sveitarstjórnarkosningum árið 2026, eftir rúm sex ár. Í aðalatriðum er um sambærilega tillögu að ræða og verkefnisstjórn um stöðu og framtíð íslenskra sveitarfélaga lagði til fyrir tveimur árum, líka að undangengnu víðtæku samráði um allt land. Áhrif þessarar tillögu yrðu mikil því að yfir helmingur sveitarfélaga í dag hefur færri en 1.000 íbúa. Gangi þetta eftir svona gæti því sveitarfélögum hér á landi fækkað um helming á tímabilinu. Í mínum huga er ávinningurinn af þessari aðgerð mikill. Sveitarfélögin verða betur í stakk búin til að sinna skyldum sínum og þjóna íbúunum sem best með sem jafnasta þjónustu að leiðarljósi. Þau munu ráða betur við verkefni sín án þess að þurfa að reiða sig á umtalsverðan stuðning úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga eða reka sín mál í gegnum frumskóg byggðasamlaga og samstarfssamninga. Sjálfbærni þeirra eykst, lýðræðislegt umboð styrkist og stjórnsýsla verður enn betur í stakk búin að mæta auknum kröfum um gæði og skilvirkni. Hagræn áhrif verða einnig umtalsverð nái þessi tillaga fram að ganga. Á það hefur margoft verið bent, m.a. af Samtökum atvinnulífsins. Í nýrri greiningu tveggja sérfræðinga er talið að fjárhagslegur ávinningur í kjölfar þessarar aðgerðar gæti numið á bilinu 3,5–5 milljörðum kr. á ári. Þá fjármuni væri hægt að nota til að bæta þjónustu, m.a. við börn og unglinga, eða greiða niður skuldir og lækka þar með kostnað. Þá skapar tillagan frekari grundvöll til að færa fleiri verkefni frá ríki til sveitarfélaga sem eykur sjálfsábyrgð og lýðræðislega aðkomu á sveitarstjórnarstigi að staðbundnum málefnum. Enn fremur tel ég að þessi tillaga muni skapa betri skilyrði fyrir einstök svæði og sveitarfélög að sækja fram á sviði byggðamála og atvinnusköpunar, í samskiptum við ríkisvaldið um forgangsröðun verkefna, t.d. á sviði samgangna. Fleira mætti nefna en í mínum huga eru augljós sóknarfæri í þessu fyrir íbúa landsins. Síðan er ýmislegt sem þarf að gæta að við þessa framkvæmd. Ýmsir hafa t.d. áhyggjur af því að minni byggðarlög kunni að fara halloka í stærri sveitarfélögum, að allt vald færist til stærri staðanna í sameinuðu sveitarfélagi. Það er ekki gott ef mál skipast á þann hátt og það er ábyrgðarhluti og skylda hverrar sveitarstjórnar á sínu svæði að sjá til þess að svo verði ekki, þ.e. að valdinu sé dreift, að íbúar séu hafðir með í ráðum og að gæðum samfélagsins sé skipt á sanngjarnan hátt. Byggðastofnun hefur bent á í sinni umsögn að það gæti leitt til meiri sáttar um lágmarksíbúafjölda ef hlutverk sveitarfélaga til að verja hinar veikari byggðir væri skilgreint og sett fram jafnhliða ákvörðun um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga. Að mati Byggðastofnunar er eðlilegt að gera kröfu um að sveitarfélögin móti sjálf og geri grein fyrir sinni stefnu varðandi aðsteðjandi vanda um þróun byggðar innan marka viðkomandi sveitarfélags. Þetta finnst mér góðar og uppbyggilegar ábendingar sem vert er að skoða. Þá er í þróun mjög áhugavert módel í tengslum við tillögu um sameiningu fjögurra sveitarfélaga á Austurlandi. Það er hugsað sem tilraunaverkefni til nokkurra ára en þar er reynt að tryggja að minni samfélögin haldi áfram tiltekinni heimastjórn. Rafræn stjórnsýsla og hagnýting nýrrar tækni til að miðla upplýsingum og tryggja samráð og samskipti koma þar við sögu. Þetta gæti verið fyrirmynd fyrir önnur sveitarfélög og hvet ég til þess að það verði skoðað, en það er heimild í sveitarstjórnarlögum fyrir ráðherra til að veita undanþágur frá ýmsum ákvæðum laganna í því skyni að gera tilraunir á sveitarstjórnarstigi. Þann möguleika ættu fleiri að skoða. Þá hefur verið spurt: Af hverju 1.000? Hvers vegna ekki eitthvað annað? Ég get alveg eins spurt: Af hverju ekki? Einfalt svar gæti falist í því að við höfum ekki reynt þetta áður, 50 íbúa markmiðið sem áður var við lýði myndi ekki skila miklum árangri í dag, gerði það ekki á sínum tíma og væri til lítils. 1.000 er sú tala sem oftast hefur komið upp sem tillaga á undanförnum árum og kannski má segja að hún sé ágætismálamiðlun því að margir vilja ganga miklu lengra. Það má líka segja að hún sé hófleg því að eftir sem áður yrðu sveitarfélögin á Íslandi mörg, og mörg þeirra enn fámenn enda er í alþjóðlegum samanburði óvíða hægt að finna svo fámenn sveitarfélög sem hafa á sama tíma miklum skyldum að gegna gagnvart íbúunum sínum. Það væri sjálfsagt lítið mál að leyfa sveitarfélögum að fá að vera svo fámenn sem þau vildu áfram ef skyldur þeirra væru óverulegar eins og t.d. í Frakklandi og í mörgum Evrópuríkjum en þar er sterkt millistjórnsýslustig, þriðja stjórnsýslustigið, sem hefur tekið að sér hin staðbundnu verkefni. Við höfum bara valið aðra leið, norrænu leiðina, sem felur í sér að við viljum deila valdi og efla sjálfsstjórn sveitarfélaga með því að færa sem flest verkefni sem varða daglegt líf íbúanna til þeirra sjálfra. Þess vegna skiptir geta og sjálfbærni sveitarfélaganna máli. Gangi tillagan eftir hafa íbúar þessa lands eftir sem áður fjölbreytt val á milli sveitarfélaga sem væru sjálfsagt um eða vel yfir 30 í landinu. Þau geta haldið áfram að keppa sín á milli um framboð á þjónustu og gæðum. Ég held að það sé fínt að byrja við þetta mark og sjá svo til hvernig það þróast þegar fram líða stundir. Enginn lokar því heldur að á þessu sex ára tímabili geti menn gert það sem þeir vilja. Einhverjir hafa mótmælt þessari tillögu á þeim forsendum að hún sé ólýðræðisleg, inngrip í sjálfsstjórnarrétt sveitarfélaga o.s.frv. Vissulega má segja að verið sé að setja nýjan ramma fyrir skipan sveitarstjórnarstigsins sem geti verið í andstöðu við vilja íbúa á einstökum svæðum. Fernt verður þó að hafa í huga hér. Í fyrsta lagi felur tillagan í sér að íbúar hafa val um leið til að ná settu markmiði. Það er þeirra að ákveða hverjum á að sameinast og greiða um það atkvæði í lýðræðislegum kosningum á næstu árum. Í öðru lagi er gefinn góður tími til undirbúnings og hægt að vinna góða greiningu á valkostum og mati á þeim. Í þriðja lagi fylgir þessu mjög öflugur stuðningur úr jöfnunarsjóði sem þýðir að íbúarnir þurfa ekki að nýta eigin skatttekjur til að standa undir kostnaði við breytingar heldur fylgir myndarlegur stuðningur til endurskipulagningar á stjórnsýslu og þjónustu við íbúana. Að endingu verða menn að hafa í huga að það er lýðræðislega kjörið Alþingi sem hefur ákvörðunarréttinn í þessum efnum. Í íslenskri réttarframkvæmd hefur almennt verið gengið út frá því að löggjafinn geti tekið ákvarðanir um staðarmörk sveitarfélaga án sérstaks samráðs eða kosningu íbúa þeirra sveitarfélaga sem um ræðir. Almennt getur það vissulega verið svo að ákvarðanir Alþingis á ýmsum sviðum geti verið í andstöðu við vilja manna. Við verðum þó að virða vilja Alþingis sem hlýtur að horfa til heildarhagsmuna samfélagsins og nauðsynlegrar þróunar. Ég hugsa t.d. að málefni fatlaðs fólks hefðu ekki farið til sveitarfélaganna á sínum tíma ef andstaða einstakra sveitarstjórnarmanna hefði ráðið för á Alþingi. Önnur mikilvæg aðgerð í þingsályktunartillögunni er tillaga um stóraukinn stuðning jöfnunarsjóðs við sameiningar. Drög að útfærslu á nýjum reglum hafa verið unnin í ráðuneytinu og þau kynnt í vikunni og eru til umsagnar. Samkvæmt tillögunni gætu á bilinu 10–15 milljarðar runnið til sveitarfélaganna í tengslum við þetta átak. Nýmæli við þessa framsetningu er það að nú getur hvert sveitarfélag séð hve mikill stuðningurinn er óháð því hvaða sveitarfélagi það hyggst sameinast. Það munar vissulega um þennan stuðning sem sumpart er einnig mikill byggðastuðningur því að ég geri ráð fyrir að hann nýtist í meira mæli utan höfuðborgarsvæðisins. Hann kemur auðvitað að mestu til hinna fámennustu. Ég hef þegar tekið upp á vettvangi ríkisstjórnarinnar þá hugmynd að ríkissjóður komi einnig í einhverjum mæli að fjármögnun þessa mikilvæga átaks til eflingar sveitarstjórnarstiginu. Niðurstaðan úr þeirri athugun birtist síðar á árinu. Ég ætlaði að fara ítarlegar yfir nokkrar aðrar af þeim aðgerðum sem eru í aðgerðaáætluninni til fimm ára en hef ekki tíma í það. Hins vegar er auðvitað skilmerkilega gerð grein fyrir þeim í þingsályktunartillögunni og við getum kannski tekið það inn í umræðuna í dag.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir yfirferð yfir mjög áhugavert mál og ég hlakka til frekari vinnslu með málið á þingi. Það er sannarlega af nægu að taka. Mig langar í fyrstu umferð aðeins að velta einu upp sem kom upp í hugann við fyrstu umferð í lestri. Það kemur sem sagt fram í máli hæstv. ráðherra að ætlunin sé að áætlunin verði hluti af samþættri heildstæðri stefnu í samgöngumálum, fjarskiptamálum og byggðamálum og ég velti fyrir mér hvar umhverfismálin komi þar inn í. Þá langar mig sérstaklega að fá að heyra hjá hæstv. ráðherra hvar og hvernig vinna við fyrirhugaða stofnun miðhálendisþjóðgarðs kemur inn í þetta. Sú vinna er í fullum gangi og sú sem hér stendur er í þeirri nefnd sem er að skoða þau mál. Verið er að tala um að stofna þjóðgarð til að vernda náttúrulegt vistkerfi, minjar, landslag og annað slíkt, að ná utan um þessi náttúruverðmæti okkar. Það er mikilvægt að unnið sé í þéttri samvinnu við sveitarfélögin, ekki síst með tilliti til atvinnustefnu á þessum svæðum o.s.frv. Er það komið í eitthvert ferli? Ég hef hreinlega ekki haft tíma til að kynna mér málið nægilega vel en ég sé það ekki í fyrstu umferð. Er þetta samþætt einhvern veginn þar inni? Mér þætti mjög áhugavert að fá að heyra það frá hæstv. ráðherra sem og um umhverfismál almennt, hvar þau er að finna í þessari mikilvægu stefnu.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Varðandi samþættingu áætlana eru allar áætlanir sem heyra undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið í samgönguáætlun, þær eru hluti af þeim stefnum sem þar eru. Í fjarskiptaáætlun er fjallað um umhverfismál. Það er líka tekið mið af landsskipulagsstefnu sem fjallar umtalsvert um umhverfismál. Ef ég man rétt er í núgildandi landsskipulagsstefnu ekki í sjálfu sér verið að fjalla beint um miðhálendisþjóðgarð enda er það seinni tíma ákvörðun og kæmi þá væntanlega inn í næstu landsskipulagsstefnu. Það tengist alls ekki beint og alls ekki þessari áætlun sveitarfélaganna. Ég tek hins vegar undir með hv. þingmanni, það er ekki bara mikilvægt heldur algjörlega nauðsynlegt að sveitarfélögin hafi beinan aðgang að þessari nefnd og þess vegna eru tveir fulltrúar frá sveitarfélögunum í nefndinni um miðhálendisþjóðgarðinn, reyndar fulltrúar sem báðir hafa setið áður í svæðisráðum um miðhálendið og eru stútfullir af þekkingu er varðar þá þætti. Ég veit líka að sveitarfélögin, til að mynda á Suðurlandi, sem þessir hagsmunir varða hvað mest - þar eru flestar virkjanir landsins og þar er líka mesti ferðamannafjöldinn og þær perlur sem þar eru - hafa hafið vinnu við svæðisskipulag þar sem miðhálendið er undir. Það tengist miðhálendisþjóðgarðsvinnunni. Miðað við kjördæmavikuna í síðustu viku var í þeim sveitarfélögum dálítið sterkur hljómur fyrir því að þau yrðu að fá að klára þá vinnu og leggja hana inn í miðhálendisþjóðgarðinn og vinnu við hann. Það tengist ekki beint þessum 11 aðgerðum hér. Hér er meira verið að fjalla um hvernig við getum eflt sveitarstjórnarstigið með lýðræðislegri sjálfsstjórn og tryggt að íbúar, hvar sem þeir búa á landinu, fái sem jafnasta þjónustu af hálfu hins opinbera. Það er svolítið verkefni okkar [[Forseti hringir.]]í samskiptum við sveitarfélögin að tryggja það.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er alveg ljóst að þetta miðhálendisþjóðgarðsmál varðar hagsmuni sveitarfélaga mjög mikið. Hagsmunirnir eru líka mismunandi eftir því hvar í kringum þennan fyrirhugaða þjóðgarð sveitarfélögin eru, þannig að mikilvægt er að tryggja að þau hafi öll aðkomu að málinu, en ekki endilega í gegnum einn eða tvo kanala þótt góðir séu í nefndinni. Þess vegna spurði ég um tengslin við þetta mál. Mig langar í seinni umferð að velta aðeins fyrir mér þessu með verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga um tilraunaverkefnið sem nefnt er hérna sérstaklega. Eins mikilvægt og það er að við höfum þessa verkaskiptingu skýra fyrir íbúa, ekki síst í menntamálum og heilbrigðismálum, fara þau oftar en ekki haltrandi af stað, ekki síst vegna þess að fyrirkomulag fjármögnunar er oft og tíðum ekki nægilega skýrt og a.m.k. ekki þannig úr garði gert að verkefnin takist einfaldlega eins og best verður á kosið. Ég velti fyrir mér hvort ráðherra hafi eitthvað skýrara um það að segja en að stefnt sé að tilraunaverkefni á sviði breyttrar verkaskiptingar. [[Forseti hringir.]]Hefur ráðherra eitthvað sérstakt í huga? Ég spyr sérstaklega: Verður tryggt fjármagn til að slíkt verkefni skili raunverulegum markmiðum um að sýna [[Forseti hringir.]]hvar verkefnum sé best fyrir komið með hagsmuni íbúa í huga?
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegur forseti. Þessi þingsályktunartillaga er auðvitað sett fram sem nokkuð almenn stefnumörkun ríkis í málefnum sveitarfélaganna. Með mörgum af þeim aðgerðum sem þarna eru er boltanum svolítið kastað til sveitarfélaganna og við erum í aðgerð tvö að koma með mjög breyttum og miklum stuðningi jöfnunarsjóðs mjög til móts við það sem sveitarfélögin hafa kallað eftir svo þau viti hvert þau geti stefnt. Innan þess ramma hafa þau hins vegar sjálfsákvörðunarrétt um að leita ýmissa leiða og ég hef bent á að heimild er í sveitarstjórnarlögum fyrir ráðherra að veita slíkar undanþágur. Tilraunin á Vesturlandi um sameiningu þar sem þeir eru að þróa heimastjórn er mjög áhugaverð. Ég hvet önnur sveitarfélög til að skoða það jafnframt. Það getur vel verið öðrum henti aðeins öðruvísi útfærsla eða ný hugmynd og við erum bara opin fyrir því. Það er það sem beinlínis er sagt. Varðandi frekari verkefnaflutning þurfum við að taka það frekar síðar svo að forseti fari ekki að berja í bjölluna.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Stóra málið í þessu er, eins og við höfum kannski orðið vör við, hið lögbundna þvingunarúrræði til að sameina sveitarfélögin. Ég hef efasemdir um þá aðferðafræði og tel mikilvægt að við hugum að vilja íbúanna í hverju sveitarfélagi fyrir sig, landfræðilegri stöðu og væntingum þeirra til framtíðarinnar, ef svo má segja, í stað þess að ganga fram með þvingunarúrræði. Sú leið getur verið varasöm. Þarna er verið að setja ákveðið fordæmi. Aðferð eins og þessi er ekki byggð á þekktri lýðræðisvitund almennings, ef svo má að orði komast. Þetta er umdeilt. Á aukaþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga var þetta eina málið á dagskrá og þar kom greinilega fram að málið er umdeilt. Nokkur sveitarfélög hafa sagt sig frá samtökunum vegna þessa og það er að sjálfsögðu áhyggjuefni að hinn sameiginlegi vettvangur sveitarfélaganna, sem við þekkjum öll að gegnir mikilvægu hlutverki, skuli vera svolítið sundraður út af þessu máli. Það er ákveðið neyðarúrræði að fara þessa leið en fyrir eru í boði ákveðnir hvatar fyrir sveitarfélögin til að sameinast sem hafa gefið góða raun, eins og t.d. við sameiningu Garðs og Sandgerðis. Það voru ekki margir sem áttu von á því að þau sveitarfélög gætu sameinast en það varð að veruleika. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Eru fullreyndir þeir hvatar sem eru í boði? [[Forseti hringir.]]Hver er ástæðan fyrir því að farin er þessi leið? Virka hvatarnir ekki?
Virðulegur forseti. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um hvert sé aðalmál þessarar stefnumörkunar. Aðalmál stefnumörkunarinnar er markmiðin, þ.e. að sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi. Hvað þýðir það? Það þýðir að íbúar í hverju sveitarfélagi kjósa þá stjórn og þá þjónustu sem íbúarnir fá. Það snýst ekki um að íbúarnir í einu sveitarfélagi semji við annað sveitarfélag og fái þá þjónustu sem kjörnir fulltrúar í því sveitarfélagi voru kosnir til að veita. Það hefur bara ekkert að gera með íbúana í sveitarfélögunum sem gera samninginn. Það er kannski stóri þátturinn í þessu. Hinn er sá að tryggja að sjálfsstjórn og ábyrgð sveitarfélaganna sé virt og að tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu. Það er auðvitað áhyggjuefni okkar. Það getum við ekki alltaf gert. Þá treystum við á sveitarfélögin til þess. Ef þau eru mjög ólík, sum hver mjög óburðug til að gera það en önnur burðugri, eigum við erfitt með að tryggja jafnt aðgengi íbúa að þjónustu sem við viljum. Þetta er aðalmálið. Svo er það auðvitað ekki rétt hjá hv. þingmanni að einhver fleiri sveitarfélög hafi sagt sig frá sambandinu. Það er eitt, Tjörneshreppur. Þar búa 55 manns. Þeir gera samning við sitt nágrannasveitarfélag, Norðurþing, um alla þjónustu sveitarfélagsins þannig að þeir uppfylla auðvitað ekki fyrsta markmiðið. Það er rétt að það eru hvatar í dag og þeir hafa virkað. Í mjög langan tíma hafa hins vegar óskir sveitarstjórnarmanna verið að þeir kæmu svolítið meira jafnfætis til móts við ríkið og segðu: Við getum gert þetta - á sviði málefna barna og ungmenna, eins og t.d. er verið að stefna að. Þá kemur spurningin: Verða sveitarfélögin í stakk búin til þess eða ætlum við að halda áfram að láta landshlutasamtökin gegna því hlutverki [[Forseti hringir.]]og fara þá í þriðja stjórnsýslustigið? Til þess hefur ekki verið neinn vilji, hvorki á Alþingi né meðal sveitarstjórnarmanna.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég minni á að það hafa verið gerðar rannsóknir á sameiningu sveitarfélaga þar sem fram hefur komið að hún hefur tekist misjafnlega vel. Í sumum sveitarfélögum, þeim minni, hefur þjónustan jafnvel versnað við sameiningu, það hefur verið ákveðið að leggja niður skóla og aka börnum um lengri vegalengd o.s.frv. þannig að þetta er nokkuð sem á að sjálfsögðu rétt á sér í þessari umræðu. Ég vildi koma inn á annað í því sambandi. Ég tel fulla þörf á því að í þessari tillögu séu ræddar og fundnar lausnir á ákveðnum lýðræðishalla innan hins sameiginlega vettvangs sveitarfélaga. Hinn svokallaði fjórflokkur, Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur, Vinstri grænir og Samfylkingin, hafa á þessum sameiginlegu vettvangi, í nefndum, hjá jöfnunarsjóði, lánasjóði o.s.frv., u.þ.b. 60% fulltrúa [[Forseti hringir.]]á sama tíma og hann hefur um 30% sveitarstjórnarfulltrúa á landsvísu. Er ekki eðlilegt að reyna að vinna á þeim lýðræðishalla? Það kæmi þá inn í stefnumörkun eins og hér hefur verið rætt um.
Virðulegur forseti. Varðandi fyrra atriðið tek ég undir með hv. þingmanni, reynslan hefur sýnt, bæði í rannsóknum og svona af tilfinningu manna að dæma, að sameining er misjöfn. Þess vegna var ég að fjalla um þessar ábendingar frá Byggðastofnun um að hugsanlega væri skynsamlegt þegar kemur til kasta frumvarps næsta vor á grundvelli þessarar þingsályktunartillögu að skrifa með skýrum hætti hvað þurfi að skilgreina við jaðarbyggðir eða byggðir sem fara halloka innan sveitarfélagsins og að sveitarfélagið sjálft þurfi að hafa á því skoðun, þ.e. að sveitarfélögin geti ekki í krafti þess svæðis þar sem stóri massinn býr látið sig hin svæðin engu skipta vegna þess að það sé mál íbúanna í þeim sveitarfélögum. Og það má skrifa inn í lögin. Varðandi seinna atriðið held ég að það sé kannski ekki í okkar höndum að skipta okkur af því hvernig Samband íslenskra sveitarfélaga setur sínar samþykktir fram. Það er mál þess og ætti kannski ekki að blanda því í stefnumörkun okkar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu þessarar tillögu sem er stór og víðtæk og getur orðið söguleg. Mig langar að drepa aðeins á eitt atriði og skiptast á skoðunum við ráðherra. Það er um það stóra markmið, sem kemur fram í 1. lið í kaflanum um aðgerðaáætlun 2019–2023, að auka sjálfbærni sveitarfélaga og tryggja getu þeirra til að annast lögbundin verkefni. Ég geng út frá því að menn styðjist við meginmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbærni, þ.e. þessi félagslegu, efnahagslegu og umhverfislegu. Mig langar að heyra aðeins vangaveltur um það. Með stærri einingum styrkjast þessi sveitarfélög auðvitað til að veita öfluga samfélagslega þjónustu. Við þekkjum öll þessar væntingar, meðvitund og kröfur um umhverfið. Síðan eru það þessi efnahagslegu atriði varðandi sjálfbærni og aðkomu jöfnunarsjóðs. Hvenær eru samfélög eða sveitarfélög sjálfbær? Er markmiðið að þau verði óháð framlögum jöfnunarsjóðs eða minna háð þeim? Hvar liggja þau mörk sem hæstv. ráðherra finnst ásættanleg í þessu samhengi? Þetta er ein þungamiðjan í tillögunni og kemur bæði fram í 1. lið og síðan í greinargerðinni.
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að sjálfbærni byggist á þessum þremur þáttum og auðvitað eru þeir að einhverju leyti huglægir og kannski erfitt að setja eitthvert strik eða línu í sandinn hvað það varðar. Þess vegna er jöfnunarsjóðurinn til og þess vegna er hann síbreytilegur. Í dag eru 13–14% af tekjum sveitarfélaga komin frá jöfnunarsjóði en í einstaka tilvikum, hjá sumum sveitarfélögum, eru þau langt yfir 50% af tekjum og jafnvel enn hærri. Markmiðið er ekki að leggja jöfnunarsjóð niður. Markmiðið er að hann geti hugsanlega orðið einfaldari og skýrari og þannig náð betur fram markmiðum sínum. Ef við berum okkur saman við Noreg er hlutfall tekna sveitarfélaga sem koma frá norska jöfnunarsjóðnum mun hærra, enda mun fleiri verkefni sem búið er að færa yfir til sveitarfélaganna á Norðurlöndunum en hér, m.a. vegna þess að við höfum haft svo mikið af mjög fámennum sveitarfélögum sem ekki geta á sjálfbæran hátt tekið við þessum verkefnum. Það hefur staðið þeirri leið fyrir þrifum. Svo getur verið sérstök umræða um það hvort í 350.000 manna samfélagi eigi að dreifa ábyrgð á þessum verkefnum til sveitarfélaga eða halda þeim hjá ríkinu, en við höfum valið þessa norrænu leið. Þess vegna höfum við smátt og smátt verið að þróa þetta. Og gjarnan má taka þessa umræðu um 1.000 íbúa markið. Tryggir það efnahagslega, félagslega og umhverfislega sjálfbærni? Menn hafa komist niður á einhverja tölu, eins og ég sagði, og er kannski einhvers konar málamiðlun, en það er samt mat á þeim verkefnum sem sveitarfélögin í dag þurfa að standa frammi fyrir, þ.e. þessi lögbundnu verkefni sveitarfélaganna, að ef íbúafjöldi yrði langt undir því þá eru þau verr í stakk búin til þess. Engu að síður mun jöfnunarsjóðurinn ávallt þurfa að koma til til að jafna aðstæður í þeim tilgangi [[Forseti hringir.]]að tryggja hitt markmiðið, að íbúarnir fái sem jafnasta og besta þjónustu óháð því hvar þeir búa.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra greið svör. Í kjördæmavikunni ræddi ég við fjölda sveitarstjórnarmanna og skoðanir eru skiptar um þetta. Maður heyrði þau viðhorf að 1.000 manna samfélag væri dæmi um ágætlega sjálfbær samfélög með farsælan rekstur en auðvitað með talsvert mikilli þátttöku jöfnunarsjóðs. Mig langar að spyrja í því sambandi að ákveðið er að gera þetta í tveimur áföngum, árin 2022 og 2026, og mig langar að heyra aðeins nánar um þessi stuttu skref: Væri ekki bara einlægara að gera þetta í einu skrefi? Maður heyrði það líka meðal sveitarstjórnarmanna að þetta væri íþyngjandi fyrir íbúana, að þurfa kannski að skipta um gír á þessu fjögurra ára tímabili.
Herra forseti. Þetta er kannski gert vegna þess að menn eru að reyna að nálgast málið í eins mikilli sátt og hægt er, hlusta á þau sjónarmið sem hafa verið í þessu langa ferli og vísa ég þá til þeirrar skýrslu þar sem lagt var til 250, 500 og ef ég man rétt síðan 1.000 eða 1.500 á þremur kjörtímabilum. Það má hins vegar ekki túlka þessar tölur sem eitthvað sem sveitarfélögin eiga að horfa til. Þetta er bara lágmark. Ef sveitarfélög á einhverju svæði, tvö, þrjú, eða fjögur, vilja búa til samfélag sem er miklu stærra, af því að þau telja að það sé ákjósanlegast inn í framtíðina, þá geta þau gert það. Ég hef hins vegar engan hitt sem segir að sveitarfélög undir 250 geti verið sjálfbær og staðið undir öllum lögbundnum verkefnum. Og af hverju að teygja þetta fram í sex ár? Jú, það er til þess að gefa sveitarfélögunum færi. Boltinn er hjá þeim. Í Danmörku var þetta gert með eins árs fyrirvara, sett var 20.000 íbúa mark, ef ég man rétt, reyndar með landfræðilegum breytingum sem við getum auðvitað líka horft til í umræðunni, hvort á Íslandi séu einhvers staðar landfræðilegir annmarkar á að ná 1.000. Hér er bara verið að gefa boltann til sveitarfélaganna: Þið hafa mjög langan tíma til að finna út úr því hvaða samfélag þið viljið búa til með því að sameina á sveitarstjórnarstigi.
Herra forseti. Þessi þingsályktunartillaga er að mörgu leyti ágæt. Ég verð t.d. að taka undir með hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og hrósa þeim vinnubrögðum sem voru viðhöfð af hálfu nefndarinnar við að taka þetta saman. Ég fagna líka sérstaklega markmiðum um samgöngu- og fjarskiptakerfi sem mætir þörfum íbúa, auknu lýðræði og þátttöku íbúa í ákvörðunartöku. Það var ánægjulegt að sjá loksins umfjöllun um stafræn störf án staðsetningar sem eykur möguleika á fjölgun starfa í heimabyggð. Ég sakna þess hins vegar sárlega að sjá ekkert um raforkuöryggi sveitarfélaga sem er stórlega ábótavant og brýnt innviðamál í allt of mörgum sveitarfélögum. Það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar að tryggja ásættanlegt flutnings- og dreifikerfi raforku en það er langur vegur frá að það sé í góðu horfi. Fyrirætlanir um aukna fjárhagslega sjálfbærni sveitarfélaga og styrking tekjustofna vekja vissulega vonir um að því eilífðarverkefni ljúki farsællega þótt ég stórefist um að þær gangi nógu langt. Samhliða því verkefni ætti ríkisstjórnin að taka til athugunar að lagfæra úrelt landbúnaðarkerfi, óeðlilega fiskveiðistjórn, koma á frjálsum handfæraveiðum og tryggja samgönguúrbætur og fyrrnefnt raforkuöryggi til þess einmitt að styrkja sveitarfélög og gera þau sjálfbær, bæði þegar kemur að blómlegu atvinnulífi og öryggi íbúa. Það er ómögulegt að fara í djúpa umræðu í einni ræðu um öll þau markmið svo að í dag ætla ég að sérstaklega að tala um ákvæði um lágmarksfjölda íbúa í sveitarfélögum. Ákvæðið kveður á um að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga verði 250 frá almennum sveitarstjórnarkosningum árið 2022 en 1.000 frá sveitarstjórnarkosningum árið 2026. Það hefur hvergi verið sýnt fram á að sameining sveitarfélaga hafi leitt til aukinnar hagkvæmni. Það er ekkert samasemmerki þar á milli. Yfirleitt fækkar í yfirstjórn. Bent er á að bæði sveitar- og bæjarstjórum fækki en á hinn bóginn hefur líka komið í ljós að millistjórnendum fjölgar oftast nær sem er ekki tekið til greina. Sameiningar hafa þó heppnast. Það eru dæmi um mjög vel heppnaða sameiningu sveitarfélaga en þær hafa líka tekist illa og það hefur verið óánægja með þær. Ég tel að í þessu tilfelli verði að hlusta á íbúa og sveitarfélögin sjálf. Mér finnst skjóta skökku við að í áætlun sem á að styrkja sjálfsstjórn sveitarfélaga sé að finna ákvæði sem gengur beinlínis gegn sjálfsstjórn fyrrnefndra sveitarfélaga. Þetta er þvingunarúrræði. Þetta er miðstýring. Það er hreinlega verið að skikka sveitarfélög til þess að sameinast og til þess notuð fjárhagsleg gulrót. Ég held að tortryggni varðandi sameiningu og ástæða þess að fleiri sveitarfélög hafi ekki sameinast tengist því að sífellt er talað um hagkvæmni og hagræðingar. Það vekur tortryggni hjá íbúum. Ég held að hagkvæmni og hagræðingu sé í fyrsta lagi ruglað saman, þeim tveimur hugtökum, og að þegar talað er um stærðarhagkvæmni eða hagræðingu líti fólk svo á að niðurskurður verði í þjónustu. Það er svo sem ekki að ástæðulausu því að sums staðar hefur orðið niðurskurður í þjónustu í kjölfar sameiningar og þá sérstaklega þegar um er að ræða jaðarsvæði. Við höfum ekki enn náð að efla hverfisráð, sem munu verða nauðsynleg. Við verðum að efla hverfisráðin eða heimastjórn samhliða stærri sveitarfélögum. Þetta er hægt að kalla ýmsum nöfnum. Reykjavíkurborg hefur gert ákveðnar tilraunir með hverfisráð og aukið sjálfstæði og jafnvel fjárhagsvald að einhverju leyti. En það er ekki nógu langt á veg komið til að við getum réttlætt það að knýja á um sameiningar sveitarfélaga. Fyrir mér verður það að vera komið í gott horf. Ég er ekki aðeins varamaður á þingi heldur líka í ákveðnu sveitarfélagi, ég er því varamaður í fullu starfi. Ég er strax farin að heyra út undan mér að mesta hvatningin í kjölfar þessarar áætlunar og þingsályktunartillögu sem er lögð fram sé að nú hugsi fólks sér til hreyfings til að ná út meira fjármagni í gegnum jöfnunarsjóð, sem á sannarlega að vera gulrótin að frekari sameiningum. Ég held að það sé alltaf best að einblína á að styrkja sveitarfélög og styrkleikana frekar en að tala sífellt um stærðarhagkvæmni og hagræðingu. Það hafa komið í ljós stórir gallar á byggðasamlögunum. Þau eru ekki lýðræðisleg, það þyrfti að taka gagnsæissjónarmiðið til greina við stjórn þeirra og annað. En ég vil nefna að það eru ekki einungis minni sveitarfélögin sem starfa í byggðasamlögum. Ég vil benda á að sveitarfélög sem hafa lent inni á borði sveitarstjórnarráðuneytisins vegna fjárhagsmála, sem hafa ekki verið í nógu góðu horfi, hafa ekki verið minni sveitarfélögin heldur þau sem eru meðal allra stærstu sveitarfélaga landsins. Ég vil að þetta sé allt skoðað. Mér er mjög illa við miðstýringu. Píratar telja að allir hafi rétt til að koma að ákvörðunartöku sem varðar þá sérstaklega og þetta varðar svo sannarlega íbúa allra sveitarfélaga. Ég tel mig líka vera í því hlutverki að tryggja rétt þeirra valdaminni gagnvart þeim valdameiri. Ég held að stóru sveitarfélögin og Alþingi séu svo sannarlega hinir valdameiri þegar kemur að þeim málum og því stend ég hér og vil tala fyrir minni sveitarfélög sem hafa lýst yfir óánægju með þetta ákvæði. Þetta er valdboð að ofan. Píratar telja að heldur þurfi að draga úr miðstýringu valds á öllum sviðum frekar en að bæta í og auðvitað þarf að efla lýðræði í öllum þeim formum sem bjóðast. Ég held, þrátt fyrir að ég sjái kosti í mörgum liðum áætlunarinnar, að slíkt valdboð að ofan og afskipti af sjálfsstjórn sveitarfélaganna og íbúum þeirra verði ekki til farsældar í samskiptum ríkis og sveitarfélag og voru samskiptin þó nógu stirð fyrir.
Virðulegur forseti. Takk fyrir ágæta ræðu. Ég vildi hvetja hv. þingmann til að kynna sér lögfræðiálitið þegar hún var að fjalla um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Aðeins er fjallað um það í greinargerðinni en síðan er alveg sérstakt plagg á heimasíðu ráðuneytisins undir þeim málaflokki. Það er ekki rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni, að þjónustan versni og að það sé niðurskurður. Flestar rannsóknir sýna þvert á móti að þjónustan eykst og hún batnar og menn eru að nota þennan fjárhagslega ávinning. Fjárhagslegur ávinningur af þessari aðgerð er upp á 3,5–5 milljarða á ári samkvæmt greiningu frá tveimur sjálfstæðum aðilum sem skoðuðu þetta mál, sem þekkja sveitarstjórnarstigið reyndar mjög vel. Þeir peningar, töluðum við einmitt um í textanum, gætu farið í að auka þjónustuna, bæta þjónustuna, m.a. við börn og ungmenni sem við leggjum áherslu á. Þeir geta líka farið í að lækka skuldir og þar með kostnað sveitarfélagsins þannig að það verði sjálfbærara til lengri tíma og burðugra til að veita þjónustuna. Ríkisstjórnin er með auga á þrífösuninni sem kom inn en tengist ekki þessu máli. Í byggðaáætlun, sem heyrir undir mig, er horft til þess að þegar ljósleiðaraverkefninu lýkur verði fjármunir notaðir til að flýta enn frekar þrífösun rafmagns. Í orkustefnu og þeim áætlunum sem iðnaðarráðherra er með er einmitt verið að leggja sérstaka áherslu á raforkuöryggi til allra landsmanna.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra góð svör. Mér er fullkunnugt um lögfræðilega hugtakið sjálfsákvörðunarrétt en það er talað um sjálfsstjórn í þingsályktunartillögunni og ég er að tala um sjálfsstjórn, sem er lýðræðislegt hugtak en ekki lögfræðilegt, bara til þess að ganga úr skugga um að við séum ekki að tala um epli og appelsínur. Varðandi það að þjónustan batni hefur ekki alltaf verið sýnt fram á það. Í mörgum sveitarfélögum sem hafa verið sameinuð, sérstaklega þar sem það hefur gengið illa, hefur það tengst því að óskin um sameiningu hefur ekki komið frá íbúunum eða að það er stærra sveitarfélagið sem samþykkir en minna samfélagið, sem er þátttakandi í kosningunum, samþykkir ekki, en fjöldinn í stærra samfélaginu ræður úrslitum um þetta Jaðarbyggðirnar? Það hefur verið umræða um þær og ég held að það sé manna á meðal almennt talið að það séu jaðarbyggðirnar sem verði út undan í þjónustunni. Þjónustan færist oft inn í kjarna nýs sveitarfélags sem er þá yfirleitt þar sem mest þéttbýli er, mestur fjöldinn. Stafrænar lausnir og fjarskiptamál hafa ekki verið í nógu góðu horfi til þess að ekki þurfi að sækja sér þá þjónustu akandi. Netlausnir hafa ekki verið uppi á borðum hingað til, ekki í boði og þeim hefur ekki verið sinnt nægilega vel, hvorki síma- né netþjónustu. Jaðarbyggðirnar hafa þurft að sækja þessa bættu og styrkari þjónustu um lengri veg en áður.
Virðulegur forseti. Það er rétt að það hefur ekki verið nægilega góðu lagi og þess vegna lögðum við út í ljósleiðaraverkefnið, til þess einmitt að tryggja öllum, ekki síst þeim sem búa í dreifbýlinu, jafn góðan aðgang og best getur orðið almennt séð, alla vega nægjanlegan til þess að vera með eins góðan aðgang að neti og upplýsingum og jafnvel geta sett upp starfsstöðvar og vinnu á sínum stað. Þar erum við náttúrlega komin á allt annan stað. Í ræðu minni benti ég einmitt á leiðir til að skikka sveitarfélögin sjálf til bera svolitla ábyrgð á jaðarsvæðum sínum og sagði að það væri nýjung sem við þyrftum að taka tillit til. Það er vissulega miðstýring, það er ákvörðun af hálfu Alþingis, en það er gert í þágu fólksins í landinu. Varðandi atriðið sem hv. þingmaður kom inn á, að samskipti ríkis og sveitarfélaga væru slæm, verð ég að hryggja hv. þingmann með því að á síðustu fjármálaráðstefnu, og reyndar nokkrum síðustu, hefur tónninn í sveitarstjórnarmönnum verið sá að það ástand sé alltaf að batna og sé bara mjög gott. Það má heldur ekki gleyma því að þessa þingsályktunartillögu undirbjuggu fjórir sveitarstjórnarmenn frá ólíkum sveitarstjórnum af öllu landinu. Hún kemur frá sveitarfélögunum, hún var samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta eða yfirgnæfandi stuðningi nær allra sem voru á þinginu. Vissulega ekki allra og á sjónarmið hinna hefur líka verið hlustað. Hér er því verið að tala um heildarbreytingu fyrir alla íbúa landsins en ekki að einhverjir íbúar í einu sveitarfélagi geti komið í veg fyrir það. Er það lýðræðislegt þegar við erum að tala um heildarbreytingu þar sem sveitarstjórnarstigið sjálft verði sjálfbærara og öflugra? Ég er til í slíka umræðu. Hvað er lýðræðislegt við það? En það er líka rétt hjá hv. þingmanni að byggðasamlög eru ekki síður hjá stærri sveitarfélögunum. Það er líka umræða um lýðræðislegan halla innan þeirra.
Herra forseti. Það er ekki alltaf lýðræðislegt að meiri hluti valti yfir minni hluta. Það er mín sannfæring og ég get svarað því hér og nú. Mig langar aðeins að ræða breyttar reglur jöfnunarsjóðsins í kjölfarið, þ.e. gulrótina fyrir því að sameinast. Það er alltaf einblínt á stærðarhagkvæmni og fjárhagslega styrkingu, að sveitarfélögin hafi burði til þess að sinna lögbundnum skyldum sínum. Mig langar til að benda á að ríkisstjórn gæti kannski tekið til skoðunar hvort ríkið hafi burði til að sinna lögbundnum skyldum sínum á sviði heilbrigðis-, mennta- og velferðarmála um allt land. Það gæti verið skoðunarinnar vert hvort íslenska ríkið, á sama hátt og sveitarfélögin, eigi að fara í eins konar byggðasamlag eða formlegt samstarf við Evrópusambandið eða norræn samstarfsríki okkar til þess hreinlega að geta sinnt lögbundnum skyldum sínum vegna þess að ég leyfi mér að halda því fram að rúmlega 300.000 manna ríki sé vart sjálfbært. En ég held að því yrði ekki tekið vel ef lögbundin skylda um lágmarksstærð ríkja kæmi utan frá.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga til ársins 2033. Ég held að það hafi verið löngu tímabært að marka til lengri tíma stefnu í málefnum sveitarfélaga og ég verð að segja að í öllum megindráttum get ég tekið undir allt sem þarna stendur. Þó er eitt atriði sem situr í mér og ég get ekki stutt. Ég hef sagt það áður að það er enginn hagfræðingur - og af því að ég lít á félaga minn hv. þm. Willum Þór Þórsson: enginn viðskiptafræðingur - eða fjármálaverkfræðingur þess umkominn að kveða upp úr um hver sé hagkvæmasta stærð sveitarfélaga, hagkvæmasti fjöldi íbúa, hvaða fjöldi tryggi í raun að íbúar í sveitarfélagi fái þá þjónustu sem þeir eiga kröfu til og gera kröfu um. Það er enginn þessa umkominn. Það er alveg ljóst að það hefur orðið alveg gríðarleg hagræðing á undanförnum áratugum hjá sveitarfélögunum og mætti ríkisvaldið í rauninni kannski taka sér sveitarfélögin að einhverju leyti til fyrirmyndar í þeim efnum þar sem þeim hefur verið fækkað frá árinu 1990 úr 204 í 72 núna og líklegast eru fram undan frekari sameiningar. Allt er þetta ágætt. En það koma alltaf reglulega fram hugmyndir um frekari fækkun og þessi þingsályktunartillaga sem hér er er auðvitað að hluta til bundin við það að ná fram frekari fækkun sveitarfélaga til að fjölga íbúum. Það má nefna að Samtök atvinnulífsins gáfu út ágæta skýrslu árið 2016 þar sem lögð var til miklu umfangsmeiri sameining sveitarfélaga en hér er hugsanlega verið að ræða um eða stefnt að. Í júlí 2017 var birt skýrsla verkefnisstjórnar á vegum ráðherra sveitarstjórnarmála um stöðu og framtíð íslenskra sveitarfélaga og núna á þessu ári, í apríl sl., ef ég fer rétt með, kom út grænbók á vegum ráðuneytisins. Allt eru þetta ágætisinnlegg í mikilvægt málefni. Rauði þráðurinn í röksemdunum fyrir fækkun sveitarfélaga til að gera þau fjölmennari er hjá öllum þessum aðilum hagkvæmni stærðarinnar. Það er sem sagt vænt hagkvæmni og von um lægri stjórnsýslukostnað á hvern íbúa. Ég held hins vegar að það sé ekki sá leiðarvísir sem við getum stuðst við þegar við veltum fyrir okkur hvaða íbúafjöldi er hentugastur í hverju sveitarfélagi. Ég vil fá að vitna, með leyfi hæstv. forseta, í sveitarstjórn Grýtubakkahrepps sem er fámennt sveitarfélag en fullburðugt sveitarfélag með slökkvilið, skóla, heilsugæslu, hjúkrunarheimili o.s.frv. og veitir, að því er ég best veit og þekki aðeins þar til, m.a. á Grenivík, íbúum góða þjónustu en myndi ekki uppfylla þau lágmarksskilyrði sem að er stefnt með lögþvinguðum hætti. Í umsögn um grænbókina segir eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Sameining og/eða samstarf sveitarfélaga verður að byggjast á fjárhagslegum, félagslegum og landfræðilegum forsendum en ekki bara á höfðatölu. Fyrst og síðast á þó vilji íbúa að ráða ferð svo sem verið hefur. Engin „rétt“ tala er til fyrir lágmarksíbúafjölda í sveitarfélögum á Íslandi.“ Ég tek undir með sveitarstjórn Grýtubakkahrepps. Ég hef í rauninni haldið því fram að eftir því sem fjarlægðin er meiri á milli íbúa og stjórnsýslunnar séu meiri líkur á því að sameiginlegir fjármunir sveitarfélagsins finni sér annan farveg en vilji íbúanna stendur til. Það eru engin hverfisráð eða rafrænar kosningar sem koma í stað þess aga sem fólgin er í nálægð íbúanna við kjörna fulltrúa og stjórnsýsluna. Ég nefni bara sem dæmi reynslu Grafarvogsbúa af samskiptum við yfirvöld í Reykjavík. Það er engin furða þó að maður heyri stundum hugmyndir í Grafarvogi um að hagsmunum Grafarvogsbúa væri best borgið með að segja skilið við Reykjavík þar sem hagsmunum þeirra sé ekki sinnt með hætti sem þeir gera kröfu um. Nú er það svo að það skiptir okkur öll máli hvernig til tekst við rekstur þess sveitarfélags sem við höfum valið að búa í. Það eru mörg sveitarfélög á Íslandi sem eru til mikillar fyrirmyndar og hafa náð að samþætta öfluga þjónustu og það sem ég hef kallað hófsemd í álögum á einstaklinga og fyrirtæki. Málið er að þegar farið er yfir þá þætti er ekki samhengi á milli stærðar sveitarfélagsins og þeirrar þjónustu sem sveitarfélagið veitir og ánægju íbúa með þá þjónustu og hófsemdar sem gætt er í álögum á íbúa og fyrirtæki. Það er ekki samhengi þar á milli og við erum hér stödd í stærsta sveitarfélaginu sem er merki um það. Það er sem sagt alveg ljóst í mínum huga að stærðin, fjölmenni í sveitarfélagi, segir ekki allt um hvernig til tekst við rekstur eða skipulag eða þjónustu og segir ekkert til um það hvernig fjárhagsleg staða sveitarfélagsins er. Og eins og ég sagði áðan er stærð sveitarfélagsins því miður ekki ávísun á betri þjónustu við íbúana. Það kom ágætlega í ljós í þjónustukönnun sem einu sinni var árleg hjá stærstu sveitarfélögum landsins sem Gallup gerði, en Reykjavíkurborg dró sig út úr þeirri könnun. Síðasta könnun sem ég er með er frá febrúar 2015. Hvergi voru íbúar eins óánægðir með þjónustu leikskóla, grunnskóla og þjónustu við fatlaða, eldri borgara og barnafjölskyldur og í Reykjavík, stærsta sveitarfélaginu. Í skýrslu starfshóps um þjónustu Reykjavíkurborgar sem kynnt var í ágúst 2015 er myndin sem dregin er upp ekkert sérlega fallegt. Breytingar á þjónustu borgarinnar undanfarin ár hafa verið gerðar að óathuguðu máli og án þess að þörf væri á þeim. Starfshópurinn sem skipaður var einstaklingum úr stjórnkerfi borgaranna komst að því að ákveðin upplausn væri á þjónustu við borgarana og það hefði bitnað á gæðum hennar. Orðrétt segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þjónusta borgarinnar er nú skipulögð þannig að íbúar þurfa að hafa innsýn í skipulag Reykjavíkurborgar til að vita hvert þeir eiga að leita eftir þjónustu.“ Þetta er niðurstaða starfshóps um hagkvæmni rekstrar í stærsta sveitarfélaginu. Mér sýnist að við ættum a.m.k. að staldra við og hugleiða: Getur verið að við eigum bara að leyfa sveitarfélögunum sjálfum að vinna að því að sameinast [[Forseti hringir.]]og finna út hver sé hagkvæmasta stærðin og hvernig þau geti staðið að því að veita góða þjónustu við sína íbúa á sínum forsendum?
Virðulegur forseti. Við erum að tala um tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Þetta er þykkt plagg, 24 blaðsíður. Eiginlega mætti hafa það í gjafaumbúðum með slaufu. Ég er ekki mjög bjartsýnn á að þetta virki. Það er ýmislegt að varast. Þar má nefna þegar málefni fatlaðra fóru yfir til sveitarfélaga. Það var framkvæmt en virkaði ekki nógu vel, fjármagn vantaði. Við vitum hver staðan er núna í NPA, notendastýrðri persónulegri aðstoð. Það er vitað mál að mörg sveitarfélög munu aldrei ráða við þann málaflokk og þar af leiðandi verða þeir aðilar sem búa í viðkomandi sveitarfélögum að færa sig um set ef þeir ætla að reyna að fá slíka þjónustu. Við vitum líka að því lengra frá höfuðborgarsvæðinu sem sveitarfélögin eru, þeim mun verri er þjónustan. Einhverra hluta vegna virðist flóttinn vera mestur frá sveitarfélögum sem fjærst eru. Þar er líka annað sem maður hefur séð undanfarið og ég óttast mest við sameiningu sveitarfélaga, eins og þegar talað er um að sameina allt Suðurlandið í eitt sveitarfélag, Árnesþing, að vegalengdirnar verða gígantískar. Maður óttast líka að fram fari hreppaflutningar á börnum í skóla. Við höfum séð myndir af langri keyrslu með börn eftir svo holóttum vegum að það er eiginlega furða að bíllinn hristist ekki hreinlega í sundur. Hvernig í ósköpunum á að vera hægt að bjóða börnum upp á svona þjónustu? En það er gert, því miður. Við á höfuðborgarsvæðinu höfum líka séð hvernig hægt er að klúðra frábærum hugmyndum, sem eru kannski 30–40 ára gamlar. Ég get tekið dæmi sem ég hef oft tekið í ræðum af svokölluðum ofanbyggðavegi sem átti að byggja fyrir ofan Hafnarfjörð, Garðabæ og Kópavog og tengja síðan Vesturlandsvegi og Suðurlandsvegi. Þessu er búið að klúðra gjörsamlega. Þetta hefði verið mikil framför í vegamálum hér á landi. Ég hef oft sagt að það er alveg fáránlegt að við skulum enn vera með þá fáránlegu vegaframkvæmd að ef maður kemur með flugi til Reykjavíkur þurfi maður að fara í gegnum öll sveitarfélögin nema eitt, Seltjarnarnes, til að komast vestur á land. Það er líka svolítið undarlegt í þessu samhengi hvernig við ætlum að fjármagna þetta. Það er svolítill tendens og við höfum séð það hvernig kerfið, ríkisbáknið, þenst út. Þarna erum við að sameina og tölum um að spara og hagræða með því að sameina rúm 70 sveitarfélög niður í ein 30 í fyrsta áfanga. En á sama tíma skilur maður ekki að á tíu árum hefur ríkinu tekist einhvern veginn á undarlegan hátt að þenja eftirlitskerfið út um helming í kostnaði. Í mannfjölda úr 200 í 600–700. Við erum að gera eitthvað með vinstri hendinni sem við rífum yfirleitt niður með hægri. Því óttast ég að þetta sé bara glansbæklingur og eigi því miður eftir að bitna á fólki. Við erum t.d. með í dæminu nýja skatta sem sveitarfélögin verða sennilega að innheimta, sem eru sorpeyðingarskattar. Þar óttast ég að þeir bitni mest á þeim sem síst skyldi og henda minnstu af sorpi. Það er fólkið sem hefur minnst handa á milli. Því miður. Ef við ætluðum að gera þetta af einhverju viti ættum við að vigta úrgang frá hverri einustu fjölskyldu. En það kostar auðvitað sitt. Annars ættum við að byggja þetta þannig upp að þessi skattur væri tekjutengdur. Það er kominn tími á að við förum að hugsa þetta miðað við öll gjöld og annað. Ef hann væri tekjutengdur kæmi hann jafnt niður á öllum, sama hversu háar tekjurnar væru, en ekki eingöngu verst niður á þeim sem síst skyldi og hafa minnst til framfærslu. Við erum að skemma ákveðna hluti. Við erum búin að rústa því að konur geti fætt í heimabyggð. Við erum búin að rústa ákveðnum kerfum sem virkuðu vel hér áður fyrr meðan við vorum með miklu minna samfélag. Samt virkaði að vera með sjúkrahús í landsfjórðungum. Menn virðast ekki horfa á hlutina í réttu ljósi og gera því ranga hluti. Ég hef ekki mikla trú á að þetta plagg breyti því. Mér finnst það ekki bera það með sér.
Herra forseti. Við fjöllum hér um merka tillögu samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og líka um aðgerðaáætlun, sem er hluti af þessari tillögu, fyrir árin 2019–2023, aðgerðaáætlun í 11 atriðum. Tillaga þessi, eins og fram hefur komið, er unnin í víðtæku samráði við ráðuneyti, sveitarfélög og almenning og tekur mið af stefnumörkun í byggðaáætlun og sóknaráætlunum. Framtíðarsýn og meginmarkmiðum er lýst þar sem dregin er upp mynd af Íslandi sem þjóð í fremstu röð með trausta og örugga innviði, með öflugum sveitarfélögum, verðmætasköpun og framsækinni þjónustu. Tækni tengir byggðir og Ísland við umheiminn í jafnvægi við umhverfið. Sannarlega er kröftuglega til orða tekið, kjarnyrtur texti og markmiðin háleit og á því þurfum við að halda. Frá því að efni þessarar tillögu varð opinbert hefur hún fengið líflega umfjöllun, einkum þó og sér í lagi meðal hagsmunaaðila, m.a. sveitarstjórnarmanna. Eins og gengur um stór mál og oft góð eru skiptar skoðanir. Á hinum formlega vettvangi samtaka sveitarstjórna hafa tillögur ráðherra fengið fremur jákvæðar viðtökur og umræðan hefur þróast og fundið sér uppbyggilegri farveg en kannski oft áður, eins og fram hefur komið í umræðum að framan. Það sem hefur verið fyrirferðarmest og skekið margan er það sem kemur strax í 1. lið í aðgerðaáætlun um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga, stærð þeirra og tímasetningar í sameiningarferlinu, en þar er lagt til að breytingarnar komi til framkvæmda í tveimur áföngum á árunum 2020–2026. Þetta eru eldfim og viðkvæm atriði, bæði nú og í sögulegu ljósi því að þreifingar á sveitarstjórnarstiginu eru aldeilis ekki nein nýjung, fækkun sveitarfélaga, efling þeirra og stækkun. Það er raunar fróðlegt að líta stuttlega um öxl á þessum tímamótum. Virðulegur forseti, er það ekki framtíðin sem skiptir öllu máli þegar litið er um öxl? Þessu verður ekki svarað öðruvísi en að vitna í skáldið, með leyfi forseta: Að fortíð skal hyggja, ef frumlegt skal byggja, án fræðslu þess liðna sést ei, hvað er nýtt. Hugmyndum um sameiningu sveitarfélaga var raunar fyrst hreyft í opinberri umræðu á sveitarstjórnarstigi árið 1943 með grein í tímaritinu Sveitarstjórnarmál. Það var síðan 1948 að tveir þingmenn lögðu fram þingsályktunartillögu um stjórnun stærri kauptúna og að bregðast þyrfti við hraðri þéttbýlisþróun með ýmislegum faglegum úrræðum, styrkari samfélagslegri þjónustu, m.a. á velferðarsviðinu. Það var svo 1952 að fulltrúaráð Sambands íslenskra sveitarfélaga samþykkti einróma tillögu um að leggja til við ráðherra að skipaði nefnd sem gerði úttekt á nauðsyn þess að sveitarfélög sem hefðu færri en 500 íbúa sameinuðust, að því tilskildu að landfræðilegar aðstæður hömluðu ekki. Fátt gerðist þó stórtíðinda af sameiningum um sinn en fulltrúar minni sveitarfélaga létu strax í ljós ótta um að hætta væri á að hagsmunir minnstu sveitarfélaganna yrðu undir við sameiningar af þessu tagi. En þarna, árið 1952, var miðað við 500 íbúa lágmark. Undirbúningur að nýjum sveitarstjórnarlögum hófst 1958 og þau tóku gildi 1961. Í þeim voru svo sem engar breytingar á sveitarfélagaskipan í landinu en aftur kom fram tillaga 1963 um fækkun og stækkun sveitarfélaga. Tillögunni var vel tekið á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga en hún fékk ekki frekari framgang. Það er svo sem kannski rauði þráðurinn í gegnum þetta umræðuferlið allt saman. Menn taka þessu giska vel en þegar farið er að ræða út í hörgul í samfélögunum hika menn. Leið nú og beið og árið 1966 skipaði þáverandi ráðherra félagsmála níu manna nefnd sem gera átti tillögur um hvernig best væri að standa að því að sameina lítil sveitarfélög og líka að gera úttekt á sýsluskipan í landinu. Menn skiluðu stórri skýrslu og nefndin lagði til róttækar breytingar, að fækka sveitarfélögum úr 220 í 66. Tillagan fékk mikla umfjöllun en lítinn framgang. Ný sveitarstjórnarlög tóku gildi 1986 eftir nærri áratugs aðdraganda og þeim var ætlað að taka á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga en sameiningarmálin voru svo sem ekki framarlega. Á þeim tíma, árið 1986, voru þó sett fram í fyrsta sinn þvingunarákvæði, þ.e. 50 íbúar lágmark í hverju sveitarfélagi en þá voru sveitarfélög undir þessu íbúafjöldamarki í kringum 16. Árið 1991 skipaði félagsmálaráðherra starfshóp sem átti að skila samræmdum tillögum um æskilega skiptingu landsins í sveitarfélög, eins og það hét. Sá starfshópur vann hratt, kláraði fyrir árslok og snemma árs 1993 lágu fyrir tilbúnar tillögur um að sameina 185 sveitarfélög í 32. Boðað var til kosninga í árslokin en því miður var aðeins ein tillaga af þessum 32 samþykkt í öllum hlutaðeigandi sveitarfélögum. Það var auðvitað langt undir væntingum en boltinn var farinn að rúlla og sameiningar urðu nokkrar í kjölfarið. Í sveitarstjórnarkosningum 1994 hafði sveitarfélögum í landinu t.d. fækkað úr 196 í 171 og enn frekar fjórum árum síðar. Þá hafði þeim fækkað um 47 til viðbótar. Sameiningarmál sveitarfélaga fengu svo aftur byr árið 2003 en hugur ráðherra stóð til að styrkja og efla sveitarstjórnarstigið. Það hefur staðið upp úr allt þetta tímabil. Það var kosið 2005 í 66 sveitarfélögum um 17 sameiningartillögur en lítið gekk. Það urðu aðeins til þrjú ný sveitarfélög úr þessu. Herra forseti. Það er kannski fullmikið sagt að dúnalogn hafi síðan dottið á í sameiningarumræðunni en reyndin er samt sú að eftir þetta hefur lítið gerst og lítið verið aðhafst þar til nú í sameiningum sveitarfélaga með formlegum hætti eða að tilstuðlan hins opinbera eða stjórnvalda. Þingmenn Samfylkingarinnar lögðu reyndar fram frumvarp þessa efnis veturinn 2006/2007 þar sem gert var ráð fyrir 1.000 íbúa lágmarki. Ný sveitarstjórnarlög voru samþykkt 2009. Þar er lítið fjallað um sameiningar og í þeim lögum er raunar ákvæðið um 50 íbúalágmark frá 1986 fellt út. Herra forseti. Ég hef farið á handahlaupum yfir nokkur atriði sem tengjast sögu sameiningarmála og það er ágætt að hafa hana til hliðsjónar í umræðunni. Þessi saga er orðin býsna löng og þráðurinn viðburðaríkur og við erum enn í miðjum klíðum. Það verður spennandi að sjá hvort okkur tekst að ná árangri. Ég hef orðið þess áskynja eftir heimsóknir og fundi í kjördæminu í liðinni viku, kjördæmavikunni, að skoðanir meðal sveitarstjórnarmanna eru með öllu móti. Það sem þó gengur í gegn sem rauður þráður er jákvæðni gagnvart því að skoða tillögurnar vel, loka ekki neinum dyrum, en bilið á milli manna er talsvert breitt. Þetta er saga sameiningartilrauna á Íslandi. Það mátti auðvitað heyra ýmisleg sjónarmið um að ekki væri eðlilegt að skikka sveitarfélög með stífri skipan til að sameinast og þá eru menn að hugsa um fjöldamörkin, 250 og 1.000. Það mátti líka heyra þær raddir um það að ótækt væri að kjósa tvisvar, 2022 og 2006. Það væri eins gott að stíga skrefið til fulls. Svo mátti líka heyra skoðanir um að það væri rétt að sameina miklu stærra og gjarnan að miða við 5.000–6.000 íbúa og samstarf á sviði málefna fatlaðra var nefnt í því sambandi. Virðulegur forseti. Það var nokkuð ofarlega í huga fulltrúa flestra sveitarfélaganna í mínu kjördæmi sem ég ræddi við að þeir höfðu miklar efasemdir um valdboð í þeim efnum. Lagaboð ætti ekki við, það væri eðlilegt að gefa heimamönnum svigrúm til að fjalla um þau mál. En það er vert að gefa því gaum í lokin [[Forseti hringir.]]hver afstaða jafnaðarmanna hefur verið í áranna rás en þeir hafa komið að sveitarstjórnarmálum á lýðveldistímanum og markað þar spor, bæði á sveitarstjórnarstigi og á landsvísu. [[Forseti hringir.]]Hannibal Valdimarsson 1958, Eggert G. Þorsteinsson 1956 og Jóhanna Sigurðardóttir 1991. Virðulegur forseti. Ég hef þessi orð ekki lengri. Ég er farinn að tala á rauðu ljósi og það er ekki til fyrirmyndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir þetta frumvarp og ræðu hans og innlegg í það sem við þingmenn höfum verið að ræða. Ég get tekið undir það sem kom fram í áhugaverðri upprifjun hv. þingmanns sem talaði á undan mér, þar sem farið var yfir söguna. Mér sýnist mestur ágreiningur vera um þessi sameiningarmál og þau eru alltaf viðkvæm. Ég hef verið þeirrar skoðunar í gegnum tíðina að ekki eigi að beita lögþvingun. Ég hef svo sem ekkert horfið frá þeirri skoðun en tek hins vegar að allflestu leyti undir þau markmið og þær áherslur sem hér eru undir. Mér finnst mjög margt gott í frumvarpinu og meira og minna allt það sem drepið er á. Ég vek athygli á bls. 3 þar sem talað er um samstarf við framkvæmd áætlunarinnar og samráð um málefni sveitarfélaga. Þar er verið að tala um samráð milli þings og ráðuneyta og sambandsins, að Alþingi fái reglulega skýrslu um framvindu og framkvæmd þeirrar stefnu sem hér er mörkuð. Það er með þessa stefnu eins og aðrar að mjög nauðsynlegt er að þingheimur sé upplýstur um það sem fram undan er. En hér eru stórir hlutir undir og risagulrót í boði, þegar kemur að því að sameina sveitarfélög, í gegnum jöfnunarsjóð. Mér finnst ekki fullur rökstuðningur fyrir tilteknum fjárhæðum sem hafa verið nefndar en nefndin fer væntanlega yfir það og skoðar hvernig það hefur verið fundið út. Þegar við þingmenn förum um kjördæmin okkar, og ráðherrar eins og aðrir, heyrum við ákveðin sjónarmið um þessi sameiningarmál og því er ekkert að leyna að litlu sveitarfélögin urðu undir. Þetta varðar þau, þau urðu undir á landsþingi. Ég þekki það sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður að sumar sameiningar hafa tekist betur en aðrar, einhverjar hafa tekist ágætlega en aðrar ekki eins og hér hefur verið rakið. Maður heyrir stærri sveitarfélögin kvarta yfir því að ævinlega sé verið að borga með þeirri þjónustu sem þau gera samninga um við þau minni. Það er auðvitað hægt að leysa með því að rukka meira fyrir þá þjónustu sem samið er um. Þá má heldur ekki gleyma því að stóru sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu eru líka með samstarf af margs konar tagi eins og þau litlu. Ég held að þetta verði erfitt viðfangs í þinginu en ég skil að einhverju leyti hugmyndafræðina á bak við þetta. En jaðarsvæðin, þar sem allt gengur ágætlega, verða samt áfram jaðarsvæði. Ég get nefnt Grýtubakkahrepp sem dæmi, það er sama hverjum hann sameinast, hann verður alltaf jaðarsvæði. Þá hefur fólk áhyggjur, í ljósi reynslunnar, í ljósi þess hvernig farið hefur mjög víða. Ég er samt mjög spennt fyrir tilraunaverkefninu sem verið er að vinna á Austurlandi, ég held að það geti orðið nesti inn í það sem koma skal. Ég veit ekki alveg hvort tímabært er að taka þá ákvörðun. Við þekkjum líka að í mjög dreifðum sveitarfélögum hafa hlutirnir tilhneigingu til að sogast inn á ákveðna staði og því finnst mér þessi hugmynd eins og hún er lögð upp, með dreifðri stjórnsýslu, með fjármunum sem fylgja og ákvörðunum sem áfram á að taka í hverri einingu fyrir sig, verklag sem gæti komið til með að virka og verða hvatning fyrir önnur sveitarfélög til að sameinast. Auðvitað á ekki að loka neinum dyrum, eins og sagt var áðan, og horfa þarf á verkefnið til langrar framtíðar. En ég held að þarna sé komið verkefni sem nær yfir stórt og mikið landsvæði - það eru ekki nema 5% landsmanna í þessum fámennu sveitarfélögum, frá Djúpavogi, niður á Borgarfjörð eystri og niður á Seyðisfjörð - og þar þurfa samgöngur að vera í lagi til að hlutirnir geti gengið. Ef það dæmi tekst vel gæti það orðið hvatning til annarra sveitarfélaga. Mér fannst áhugavert að ráðherra svaraði því til áðan með þjónustu á milli sveitarfélaga að fólk kysi ekki endilega fulltrúa sína til að framkvæma það sem litla sveitarfélagið þyrfti á að halda. Það má vissulega vera rétt. Ég veit ekki hversu mikið fólk leiðir hugann að því á hverjum tíma en ég ætla kannski ekki að hafa neitt sérstaklega mörg orð um það. Maður hefur alltaf stuttan tíma í svona stór og viðamikil mál en það verður gaman að taka þátt í umræðunni þegar málið kemur hingað til baka aftur. Ég held að starfsaðstæður kjörinna fulltrúa séu gríðarlega mikilvægt mál, það þarf að taka vel fyrir. Innan sambandsins hefur mikið verið unnið með það mál og reynt að búa til viðmiðanir og annað slíkt. Það er allt of mikið um það að sveitarstjórnarfólk í stærri samfélögum - og þó skiptir stærð sveitarfélagsins kannski ekki öllu máli því að verkefnin eru mörg stór - hafi ekki tækifæri til að sinna undirbúningi. Norðurþing bjó þannig um hnútana að fólk gæti a.m.k. verið í hálfu starfi og það finnst mér gott. Ég hef oft velt því fyrir mér af hverju stórt sveitarfélag eins og Akureyri miði ekki við að um fullt starf sé að ræða. Ef maður horfir til sveitarfélaga af þeirri stærðargráðu eða stærri fyndist manni að þannig ætti það að vera svo að fólk sé raunverulega undirbúið og að hægt sé að krefjast þess að það komi ekki á handahlaupum inn á fundi. Svo þarf að leiða hugann að stöðu kynjanna, að þessari miklu veltu í sveitarstjórnum. Konur endast skemur í starfi og það þarf að miða við að fundir séu ekki alltaf eftir kl. 5 á daginn o.s.frv. Það myndi þá falla undir starfsaðstæður og kjör sveitarstjórnarfulltrúa. Ég held að það sé partur af því að gera starfið aðlaðandi. Í minni sveitarfélögum, jafnvel þótt þau séu ekkert óskaplega smá, er sú þjónusta sem veitt er líka rædd úti í kjörbúð og það getur verið erfitt, fólk er ekki bara í vinnunni inni á vinnustaðnum. Ég nefni einnig umrætt tilraunaverkefni sem á að koma á fót, lýðræðislegan vettvang. Það snýr að almenningi. Þessi tilraunaverkefni eru, að mér sýnist, komin af stað á Akureyri. Akureyrarkaupstaður er nefndur hér en hann var, held ég, að afsala sér kaupstaðartitlinum. En já, ég held að þetta sé líka mikilvægt. Við höfum talað um það í ótalmörg ár að búa verði til lýðræðislegan vettvang fyrir fólk sem býr á umræddum stöðum. Einhvern veginn komumst við aldrei neitt lengra. Fólk er orðið svolítið latt við að mæta á fundi, bara svona yfirleitt, ekkert í þessu frekar en í öðru, og því fyndist mér að við ættum hreinlega að gera það að skyldu að sveitarfélög sendi öll út frá fundum sínum í mynd, ekki aðeins í hljóði, og að það sé aðgengilegt eftir á þannig að fólk sem ekki hafði tíma til að horfa á beina útsendingu geti fylgst með og rifjað upp það sem sagt hefur verið á sveitarstjórnarfundum og snertir daglegt líf þess.
Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir framsöguna og fyrir að leggja fram þetta ágæta mál. Ég held að það sé líka full ástæða til að biðja ráðherra fyrir sérstakar þakkir til starfshópsins sem vann málið. Það er afar mikilsvert að við fjöllum um málefni sveitarfélaganna á þinginu. Þetta er hitt stjórnsýslustigið, ef svo má segja. Þarna eru mjög mikilsverðar ákvarðanir teknar sem snúa að nærumhverfi íbúanna og mjög mikilvægt að við höfum stefnu í því hvernig um það á að búa. Eins og þingmönnum er vafalítið kunnugt um hefur farið fram töluverð umræða, bæði úti í samfélaginu og í sveitarfélögunum og sveitarstjórnunum, um það með hvaða hætti þær sjái fyrir sér úrvinnslu þessara tillagna. Það sem hefur kannski mest verið rætt, eins og hv. þingmenn hafa nokkuð komið inn á, er einmitt þetta með lágmarksfjölda íbúa. Það eru um tíu ár síðan ákvæði um lágmarksíbúafjölda voru tekin út úr lögunum. Ég var í starfshópnum sem vann að gerð þeirra laga á sínum tíma og þekki því þá umræðu ágætlega en þá var sú leið valin að taka fjöldann út. Ég held hins vegar að síðan það gerðist hafi orðið ýmsar breytingar á sveitarstjórnarstiginu, m.a. þær að sveitarfélögin hafa tekið að sér býsna stórt og viðamikið verkefni, þ.e. málefni fatlaðs fólks, sem leggur enn aðrar skyldur á sveitarfélögin en þau höfðu fyrir og voru þær þó ærnar. Ég hef dálítið sveiflast í gegnum tíðina með það hvort það ætti að vera einhvers konar lagaleg umgjörð eða ekki um það hversu margir íbúar sveitarfélaga eigi að vera og hef lengst af verið þeirrar skoðunar að lögþvingan ætti kannski ekki við, væri að einhverju leyti varhugaverð. Ég held hins vegar að við séum bara komin þar að með verkefni sveitarfélaganna að við verðum hreinlega að skoða þetta af fullri alvöru. Það eru líka ýmsir lýðræðisþættir sem snúa að þessu, til að mynda það að íbúar sveitarfélags sem sér ekki sjálft fyrir megninu af þjónustu sinni heldur kaupir hana af einhverju öðru hafa í rauninni aldrei neitt um það að segja hvernig sú þjónusta er eða hvernig hún er veitt vegna þess að þeir kjósa ekki þá fulltrúa sem ákveða þjónustuna. Það er ekki mikið lýðræði í því í sjálfu sér. Síðan ef við horfum aðeins lengra fram í tímann með stærðina er ég einn af þeim sem hafa talað fyrir því í gegnum tíðina að sveitarfélögin ættu, ef eitthvað væri, að taka, að sér fleiri og viðameiri verkefni. Eins og ég nefndi hafa þau nýlega tekið að sér málefni fatlaðs fólks. Ég hef alla tíð verið talsmaður þess að sveitarfélögin taki að sér málefni aldraðra. Framhaldsskólinn er að mínu mati augljóst verkefni fyrir sveitarfélög. En eins og hv. þingmenn hljóta að sjá er það lífsins ómögulegt fyrir mjög lítil sveitarfélög að taka að sér svoleiðis verkefni nema þá að við höldum áfram að belgja út fyrirbæri eins og jöfnunarsjóðinn eða látum enn stærri hluta af tekjum sveitarfélaga koma þaðan. Ég tala alla vega fyrir mitt leyti ekki fyrir því. Ég tel að sveitarfélögin eigi miklu fremur, eftir því sem þau geta, að sinna verkefnum sínum sjálf, skipuleggja þau sjálf þannig að tryggt sé að íbúarnir þar innan hafi raunverulegt ákvörðunarvald um hvernig þjónustan er veitt og hvaða þjónusta er veitt. Þetta skiptir í mínum huga verulegu máli. Ég hef líka talað fyrir sameiningu stórra sveitarfélaga. Það muna kannski ekki margir þingmenn en ég held að ég muni rétt að það hafi verið árið 2012 sem bæjarstjórn Kópavogs samþykkti tillögu mína um að fara í sameiningarviðræður við sveitarfélögin sunnan Fossvogs, þ.e. Garðabæjar, Hafnarfjarðar og Kópavogs, og þá reyndar Álftaness líka. Af þeim viðræðum varð hins vegar ekki vegna þess að sum þessara sveitarfélaga voru hreinlega ekki til í neinar viðræður. Ég hef svo sem talað fyrir þessu áður og tel að stærri og sterkari einingar séu miklu líklegri til að veita fjölbreytilega þjónustu og tryggja íbúunum að geta raunverulega komið að því hvernig hún er veitt. Það eru fleiri þættir í þessari tillögu sem eru mjög mikilsverðir og auðvitað eru tíu mínútur allt of lítill tími til að ræða þá. Ég ætla því sérstaklega koma að fjármálum og skuldaviðmiðum sveitarfélaga. Í núgildandi lögum er miðað við 150%, að viðmiðið fyrir A-hluta verði þar, ef ég fer ekki rangt með. Nú er lagt til að það verði farið niður í 100% skuldaviðmið. Ég held að það geti verið ágætismarkmið í sjálfu sér en það þarf þá að vera nokkur sveigjanleiki í þessu viðmiði. Tíu ára aðlögunartími er áreiðanlega hæfilegur í því sambandi. En til að mynda þegar koma áföll eða kreppur er ég ansi hræddur um að það þurfi að vera einhvers konar svigrúm fyrir sveitarfélögin til að geta brugðist við, a.m.k. tímabundið, og farið yfir þessi mörk. Það sést til að mynda á mynd 2 í greinargerðinni að t.d. í kringum hrunið fara langflest sveitarfélögin yfir 100% og meðalskuldir þeirra á þeim tíma voru 146%, sem er umtalsvert. Það þarf að vera einhvers konar svigrúm til að bregðast við áföllum og kannski er rétt að hugsa það aðeins nánar. Förum að starfsaðstæðum kjörinna fulltrúa. Þar er enn eitt málefni sem hefur verið mér hugleikið í gegnum tíðina. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á það hér áðan að þarna þyrfti virkilega að vanda til verka, einkum og sér í lagi þegar hugsað er til þess að það er alveg gríðarleg endurnýjun í sveitarstjórnum. Jafnvel í stærstu sveitarfélögunum hefur orðið mikil endurnýjun á tiltölulega stuttum tíma. Það getur verið jákvætt að það sé endurnýjun en þegar endurnýjunin er miklu þyngri á kostnað annars kynsins, þ.e. kvenna, hlýtur það að hringja viðvörunarbjöllum: Það er kannski eitthvað að þarna, kannski gerum við þessi störf ekki þannig úr garði að allir geti stundað þau og allir geti sinnt þeim sem hafa áhuga á því. Það er mjög mikilvægt og ég held að þetta atriði þurfi að skoða sérstaklega. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt um er hér um þingsályktunartillögu að ræða þannig að þær lagabreytingar sem munu fylgja koma væntanlega einhvern tíma síðar og ég held raunar að það sé mjög gott. Það gefur þó hv. þingmönnum og samfélaginu öllu tækifæri til að velta þessu máli virkilega vel fyrir sér, taka upplýsta og meðvitaða ákvörðun um hvar menn vilja lenda sjónarmiðum sínum og við munum þá fá annað tækifæri til að skoða þau mál ofan í kjölinn þegar þær lagabreytingar koma fyrir þingið.
Virðulegi forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga. Samkvæmt ákvæðum sveitarstjórnarlaga hefur samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið unnið að gerð stefnumótandi áætlun ríkisins í málefnum sveitarfélaga. Það hefur verið gert og nú liggur þessi tillaga fyrir. Hún gengur í meginatriðum í þá átt að fækka sveitarfélögum svo eftir standi stærri og öflugri samfélög sem gætu tekist betur á við skyldur sínar hvað varðar þjónustu og mætt þannig betur þörfum samfélagsins. Mikilvægt er fyrir íbúa að stjórnsýsla sé öflug og skilvirk. Þannig næst fram lýðræðislegur vettvangur og réttur íbúa er betur tryggður. Hér er verið að horfa í átt að breytingum sveitarstjórnarstigsins með eflingu þess og sjálfbærni að markmiði. Í tillögunni eru lagðar til 11 aðgerðir sem ætlað er að ná þeim markmiðum. Þar má finna tillögu um stóraukinn stuðning í gegnum jöfnunarsjóð vegna sameiningar sveitarfélaga. Unnin verði greinargerð um núverandi tekjustofnakerfi og gerð grein fyrir tekjustofnum sem gætu færst á milli ríkis og sveitarfélaga - og ég held að þetta sé kannski stærsta áskorunin; ef mikið verður um sameiningar standa eftir fá en stór sveitarfélög. Hér er nefnt t.d. gistináttagjald. Ég held að við þurfum að vera miklu öflugri og horfa til fleiri tekjustofna, t.d. fjármagnstekjuskatts og veiðigjalda. Við þurfum svolítið að stokka þetta upp til að ná fram þeirri hugsun. Jöfnunarsjóðurinn verður ekki endilega alltaf sá sterkasti sem hægt er að leita í. Ég held að til að fara sem best í átt að sjálfbærni sé þessi liður sá öflugasti. En það eru líka kröfur um að lækka skuldaviðmið sveitarfélaga og skoða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ljóst er að heildarmarkmið stefnu stjórnvalda í málefnum sveitarfélaga eru sett út frá núverandi stöðu og hlutverki sveitarfélaga. Þjónustuhlutverk sveitarfélaga hefur aukist og þau hafa tekið að sér fleiri verkefni frá ríkinu, nú síðast þegar sveitarfélögin tóku að sér málefni fatlaðra. Þar hafa fámenn sveitarfélög haft samvinnu um verkefni og hefur það gengið ágætlega að flestu leyti. Auk stærri verkefna hafa kröfur um öflugri og skilvirkari stjórnsýslu aukist. Þá hafa ný lög eins og persónuverndarlög verið íþyngjandi fyrir litla stjórnsýslu. Lítil sveitarfélög eiga sífellt örðugra með að standa undir þeim lögbundnu verkefnum sem þau skulu inna af hendi þrátt fyrir að einstaklingar séu jafn öflugir hvort sem þeir búa í 50 manna sveitarfélagi eða 50 þúsund. Mörg minni sveitarfélög hafa risið upp og mótmælt þessum tillögum og hafa þau mótmæli snúið nær einvörðungu að tillögu þess efnis að skylda sveitarfélög til að sameinast og að leiðin sé að setja lög um lágmarksfjölda íbúa. Það er auðvelt að setja sig í stellingar og vera annaðhvort á móti eða fylgjandi þessari leið að sameiningu og fabúlera um hvaða mælikvarða sé best að setja þegar við reynum að taka út sveitarfélögin með tilliti til sjálfbærni. En það er spurning hvort hægt sé að draga fram aðrar mælistikur. Sumir sem hafa mótmælt hafa talað um að verið sé svolítið að nota excel-skjalið, það forrit er ágætt svo langt sem það nær, en þar inni er ein breyta sem heitir „IF-stuðull“. Ef hann er notaður eru mörg „ef“ í þessu sambandi. En það er sjálfsagt að ræða þetta. Ég treysti þeirri þingsályktunartillögu sem liggur hér fyrir og fer nú í þinglega meðferð inn í nefnd til að fjalla vel og ítarlega um málið og kalla öll sjónarmið að borðinu svo að út úr henni komi það leiðarljós sem leiðir til frumvarps í þessu efni. Mig langar líka til að nefna tilraunaverkefni og hugmyndir hjá fjórum sveitarfélögum fyrir austan. Þau setja sér metnaðarfull markmið og gaman er að fylgjast með því. Hægt er að fara inn á ákveðna heimasíðu til að skoða það umhverfi sem þau sjá fyrir sér. En til að það geti orðið þarf að bæta ýmislegt eins og samgöngur og annað. Við erum líka að horfa til nútímaþátta eins og öflugra fjarskipta í þessu sambandi. Ég efast ekki um að tillögurnar í þingsályktunartillögunni komi til með að leiða til frjálsra ásta sveitarfélaga um allt land og að þau fari að líta upp og athuga hvar þeim sé best borgið. Það skiptir nefnilega máli því að stjórnsýsla hvers sveitarfélags er hjarta samfélagsins og við verðum að fara varlega í þessu sambandi og taka tillit til margra þátta og ólíkra umgerða. Landslagið er ólíkt og hvert einasta sveitarfélag hefur sína sérstöðu. Það eru mörg sjónarmið í þessu en besta sameiningin verður alltaf þegar heilbrigð samfélög stefna að einu markmiði og heildarhagsmunirnir eru hafðir að leiðarljósi. Þannig getum við náð fram sterkum sveitarfélögum sem vinna saman og horfa jafnvel víðar: Hvaða augum lítum við umhverfið eftir 2027 þannig að öllu sé best fyrir komið? Ég held að gott sé að þessi tillaga fari í gegnum þingið og öll sjónarmið komi upp á borðið og verði rædd eins og við erum vön að gera.
Virðulegur forseti. Til að byrja með vil ég segja að þetta er fínasta þingsályktunartillaga. Mér líst mjög vel á mjög mörg atriði í henni og sérstaklega á meginmarkmiðið, áhersluna á sjálfbærar byggðir og sveitarfélög um land allt. Það eru aðallega tvö atriði sem mig langar að koma inn á sem tengjast bæði grunnstefnu og öðrum stefnum Pírata, annars vegar er lýðræðisleg þátttaka íbúa og lýðræðisleg styrking sveitarfélaga og hins vegar eru tekjustofnarnir. Þetta eru tvö mjög mikilvæg mál, hvort á sinn hátt, en bæði snúa að ákveðinni sjálfbærni. Í áherslum til að ná markmiðinu um sjálfbærni segir að tryggja beri fjárhagslega og rekstrarlega getu einstakra sveitarfélaga til að standa til lengri tíma undir lögbundinni þjónustu við íbúana. Það hefur verið samhljómur um það á öllum fundum þegar ég hef spurt Samband íslenskra sveitarfélaga, landshlutasamtök og einstök sveitarfélög út í tekjustofnana að þeir dugi einfaldlega ekki til að standa undir þeim verkefnum sem sveitarfélögin hafa á sínum snærum. Enginn hefur mótmælt því. Þetta er gríðarlega stórt og mikilvægt verkefni að klára. Þriðja atriðið í aðgerðaáætlun 2019–2023 er um tekjustofna sveitarfélaga. Ég er ekki viss um að aðgerðirnar þar dugi. Verkefnismarkmiðið er að styrkja tekjustofna sveitarfélaga og auka fjárhagslega sjálfbærni þeirra. Sveitarfélag þarf náttúrlega fyrst að ná fjárhagslegri sjálfbærni áður en hún er aukin. Í stefnu Pírata er t.d. ákveðinn hvati til vissrar tegundar af atvinnustarfsemi innan sveitarfélaga, til uppbyggingar ákveðinnar tegundar af atvinnustarfsemi. Þar er um að ræða atvinnustarfsemi sem er mannfrek og fermetrafrek, þ.e. atvinnustarfsemi sem getur skilað útsvari af tekjum einstaklinga og sem getur skilað fasteignagjöldum. Þetta tvennt hvetur til ákveðinnar tegundar af atvinnustarfsemi sem er mjög lítill hluti af atvinnustarfsemi í landinu öllu. Ef við gæfum sveitarfélögum frjálsari hendur í því hvers konar tekjustofna þau hafa til að höndla með gæti verið hægt að byggja upp allt öðruvísi atvinnustarfsemi í sveitarfélögum víðs vegar um landið. Segjum sem svo að sveitarfélög væru með útsvar af fyrirtækjaskatti eða jafnvel útsvarshluta af virðisaukaskatti. Það gæti gert það að verkum að ferðamennirnir sem eru á leið í gegnum sveitarfélögin og kaupa mjólk úti í búð, kaupa gistingu og ýmislegt annað skildu eftir eitthvað af veru sinni þar. Eins og segir hér verður gistináttagjaldið fært til sveitarfélaga en það væri kannski nóg ef það væri bara hluti af virðisaukaskattinum. Hver veit? Það sem gerist, þegar fólk tekur þátt í hinu daglega lífi, verslar í búðum og tekur þátt í ýmissi annars konar nýsköpun sem er ekki endilega með marga fermetra undir sér eða margt starfsfólk sem skilar tekjum, er að sjálfstæðir atvinnurekendur sem slíkir, sem eru bara með sín fyrirtæki og borga sér lágmarkslaun, eins og hefur þekkst í gegnum tíðina, og borga ekki mikið til sveitarfélagsins færu allt í einu að gera það á miklu víðtækari hátt. Ég held því að það séu tvímælalaust mjög mörg tækifæri þarna hvað varðar tekjustofna sveitarfélaganna og ákveðna hvata til þess að gefa sveitarfélögunum tæki til að byggja upp miklu fjölbreyttari atvinnustarfsemi en nú þekkist þannig að íbúar njóti góðs af. Hinn punkturinn er um að styrkja lýðræðislega þátttöku íbúa. Þá myndi ég vilja beina sjónum mínum að Reykjavíkurborg þar sem mjög mikið hefur verið gert hvað það varðar. Ég efast ekki um að þau þar myndu hjálpa til með þá vinnu því að menn segja að vinnan sem hefur verið unnin þar sé beinlínis í fremstu röð í heiminum. Það er eitt í viðbót sem mér finnst áhugavert við þessa tillögu, það að gerð var úttekt á hagrænum áhrifum gangi þær breytingar eftir á sameiningu sveitarfélaganna að það yrðu 1.000 íbúar, þ.e. stækkun smærri sveitarfélaganna. Hagrænu áhrifin eru metin á bilinu 3,6–5 milljarðar eftir því hvaða greiningaraðferð var notuð. Mér fannst þær greiningar sem ég skoðaði mjög vel gerðar sem segir mér að við kunnum að gera kostnaðarmat og ábyrgðargreiningar þó að við fáum kannski einhverja utanaðkomandi aðila til að gera það. Í þessu tilfelli tóku tveir sérfræðingar sér mánuð í að gera greiningarnar og skiluðu af sér mjög góðri vinnu. Mig langar pínulítið að tengja það við fjárlagagerðina því að ég er sífellt að kvarta undan því að þar vanti nákvæmlega það sem er gert í þessu þingmáli. Ég segi því: Til hamingju, lærdómsferlinu er lokið. Ég myndi vilja sjá þetta á fleiri stöðum. Ég hlakka til að sjá verkefnin komast í gang og sjá þessi metnaðarfullu markmið nást. Ég hlakka líka til að sjá hvað það kostar því að það er ekki alveg útskýrt hvað hvert atriði kostar, sem ætti að sjálfsögðu að gera. Ég ætla að leyfa mér að vera með smáefasemdir um tímamörk og því um líkt af því að það vantar krónutölurnar á bak við verkefnin. Ef þetta stenst er það frábært því að tillögurnar eru góðar að mestu leyti.
Virðulegi forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Ég tek undir það sem síðasti ræðumaður sagði áðan, það er margt mjög áhugavert í þingsályktunartillögu ráðherrans. Ég naut þess að fara yfir hana með sveitarstjórnarfólki í síðustu viku. Það kom í ljós á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga að þingsályktunartillagan nýtur víðtæks stuðnings. Það liggur fyrir. Hér kennir líka margra grasa sem er áhugavert að skoða, ekki síst fyrir mig sem gamlan bæjarstjóra. Ég var bæjarstjóri í sveitarfélagi sem nú hefur sameinast öðru sveitarfélagi. Þegar maður hugsar til baka getur verið að ómeðvitað hafi kannski fyrstu skrefin verið tekin með því að hefja samstarf sveitarfélaganna sem tókst afar vel. Það hefur jafnvel verið sú gulrót sem þurfti til þess að til víðtækara samstarfs væri gengið. Þar varð samruni á frjálsum markaði, ef við getum orðað það svo. Sveitarfélögin sjálf tóku þá ákvörðun að ræða saman. Það er ánægjulegt að segja frá því að í Suðurnesjabæ hefur tekist afar vel til og þar heyrist varla nokkur mótbára við þá sameiningu sem þar varð fyrir rúmu ári þrátt fyrir nokkra andstöðu við þá í upphafi eins og gengur og gerist. Ég held að það sé eðlilegt. Maður finnur oft í þinginu að við mjög mörg mál er andstaða vegna þess eins að fólk er hrætt við óvissuna og það sem ekki er fyrirsjáanlegt. Ég ætla ekki að lengja þennan fundartíma mikið en í stuttu máli er markmið sameininga sveitarfélaga fyrst og fremst að styrkja þá stofnun sem sveitarstjórnin er og það verður ekki endilega gert með því að lesa allt út úr excel-skjölum, sjá hver hagnaðurinn verður og hversu mikið verður eftir um hver áramót og skilar sér í kassann. Þetta er langtímaverkefni. Sameining sveitarfélaga er langhlaup þar sem árangurinn skilar sér mörgum árum eftir að ákvörðun liggur fyrir og sameiningin verður. Ég hygg að það séu þær sameiningar sem hafi tekist hvað best, þar sem þetta er látið ganga lipurlega fyrir sig, fólki ekki sagt upp störfum heldur á sér stað eðlileg endurnýjun í starfsmannahaldi með tíð og tíma og þá er ekki ráðið í störf aftur sem eiga að falla á milli skips og bryggju. Nefndin mun væntanlega skoða ákvæðin í þessari þingsályktunartillögu um fjölda íbúa þegar hún fær tillöguna til umfjöllunar. En það liggur alveg fyrir að bættar samgöngur eru það súrefni sem þarf í svona vinnu. Þær eru oft og tíðum mikilvægasti þátturinn hjá sveitarfélögunum. Ég heyrði í kjördæmavikunni í mínu kjördæmi mjög kallað eftir samgöngubótum tengivega og landvega sem við hæstv. ráðherra þekkjum báðir mjög vel. Þrátt fyrir það eru uppi stórar hugmyndir um sameiningu á Suðurlandi. Nú þegar hefur verið upplýst að Sveitarfélagið Árborg ætlar að hafa forgöngu um að kalla til öll sveitarfélögin í Árnessýslu og ræða við þau um sameiningu í eitt sveitarfélag. Það er gríðarlega stórt og mikið mál og verður áhugavert að fylgjast með því hvernig sveitarfélögin taka á því máli og hvort þau muni koma öll að því borði. Það verður tekið eftir því. Ég heyri líka að í Rangárvallasýslu er jákvæðni gagnvart því að skoða frekari sameiningar þar. Ég veit að Mýrdalshreppur og Skaftárhreppur hafa verið að skoða það og þar austur um, til Hornafjarðar. Þetta eru allt hlutir sem hafa verið að gerast án sérstakrar löggjafar eða þingsályktunartillögu þar um. Þess vegna er mjög mikilvægt að í meðförum þingsins verði þessi mál skoðuð nánar og þegar þingið lýkur skoðun sinni ríkir vonandi svipuð sátt um þetta og gerir á meðal sveitarfélaganna sjálfra sem hafa kallað eftir þessari breytingu. Við vitum að þjónusta við fatlaða og aðra veika kallar á sterkari einingar til að standa vörð um hagsmuni þeirra. Í þessu plaggi er mörgum spurningum svarað og hugmyndir settar fram um hvernig verkaskipting ríkis og sveitarfélaga geti verið. Ég endurtek það sem ég sagði í upphafi, í þessu plaggi er margt ágætt og jákvætt. Ég reikna með því að umhverfis- og samgöngunefnd taki málið og fínpússi eins og nefndum er gjarnt að gera. Þegar upp er staðið sjáum við kannski niðurstöður sem fleirum hugnast og við verðum sátt með.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka málefnalegar umræður. Eins og fram hefur komið eru einstakar aðgerðir í aðgerðaáætluninni ekki óumdeildar og eðlilegt er að um þær sé rætt. Ýmislegt hefur komið fram hjá þingmönnum. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson velti fyrir sér kostnaðarmati. Ég held að á þeim tíma sem ætlaður er í vinnuna í nefndinni verði alveg hægt að koma með nálgun að kostnaðarmati til að sýna skýrar fram á hvernig þetta getur gengið fram. Það getur kannski hjálpað til við vinnu nefndarinnar. Komið hafa fram sjónarmið sem lúta að því að menn viðurkenni að víða stafar fækkun íbúa m.a. af óheppilegri aldursdreifingu. Meðalaldur hækkar. Það er líka einhæfni í atvinnulífi og minni þjónusta hjá mörgum af minni sveitarfélögunum. Þar eru auðvitað að störfum ýmsir fleiri kraftar en eingöngu sveitarstjórnarskipanin. Það er alveg rétt hjá þeim hv. þingmönnum sem vikið hafa að því. Hins vegar má halda því fram með nokkurri vissu að stærri sveitarfélög geti hjálpað til við að snúa þessari óheillaþróun við með ýmsum hætti. Í aðgerðaáætluninni er m.a. fjallað um störf án staðsetningar. Ríkisvaldið hefur stuðlað að þeim með því að vinna að ljósleiðaravæðingu alls landsins þannig að við getum nýtt okkur nýja tækni til að efla þjónustu við íbúa sem búa ekki við hliðina á ráðhúsi sveitarfélagsins eða þjónustukjörnum þar. Einnig getum við séð fyrir okkur að með bættum samgöngum og bættum fjarskiptum sem og raforku sem hér var líka nefnd geti menn staðsett sig og starfað hvar sem er á Íslandi. Hið opinbera á að ganga þar á undan með öflugu átaki í að vera með störf án staðsetningar á sínum vegum. Ólíkt því sem kom fram hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni eru nefnilega til rannsóknir sem sýna fram á stærðarhagkvæmni. Sú stærðarhagkvæmni hefur hins vegar miðast við nokkru stærri sveitarfélög, sennilega nær 10.000 íbúa. Þá kemur spurningin: Af hverju 1.000 eins og er í tillögunni? Því má halda fram að hér sé það einhvers konar lágmark. Það er enginn bundinn af því og menn geta í raun gert það sem þeir vilja. Í því samhengi er rétt að minnast örlítið á mjög áhugavert verkefni sem er í gangi í samtali Skútustaðahrepps og Þingeyjarsveitar og kallast Nýsköpun í norðri. Þar eru menn að velta fyrir sér hvernig þeir geta í samfélagi sem yrði þá sirka 1.500 manns með allt að 12% af Íslandi í sínu sveitarfélagi búið til áhugavert samfélag þangað sem fólk hvaðanæva að vill flytja vegna þess að þeir séu að búa til áhugavert samfélag. Það er jákvæð hugsun í því. Með því að hafa tímann nægilega langan er í þessari þingsályktunartillögu boltanum svolítið kastað til sveitarfélaganna og íbúanna: Hvernig ætlið þið að standa undir framtíðinni? Hvernig ætlið þið að tryggja að það sé ekki einhæft atvinnulíf, ekki vond þróun í aldurssamsetningu? Hvernig ætlið þið að tryggja að þjónustan verði aukin? Það erum ekki bara við á Alþingi sem eigum að ræða það. Það eru íbúar í hverju sveitarfélagi. Ég hef trú á að þessi stefna leiði sveitarstjórnarstigið vel til móts við framtíðina til að nýta tækifærin og takast á við áskoranir. Tillagan felur í raun og veru í sér að pólitísk forysta er efld í sveitarfélögunum um land allt, stjórnsýslan gerð öflugri og hagkvæmari til hagsbóta fyrir alla, sérstaklega fyrir einstök byggðarlög og íbúa þeirra. Ákvæðið um íbúamark felur ekki í sér að samfélögin verði felld saman eða sameinuð í sjálfu sér. Þau verða áfram til og að þeim þarf að hlúa áfram með ráðum og dáð, nýrri hugsun og nýsköpun. Hins vegar er pólitíska forystan sameinuð. Stjórnsýslan er gerð öflugri og hagkvæmari fyrir alla, aðallega þó íbúana. Ég er sannfærður um að gangi þessi tillaga fram og fái stuðning Alþingis sé stigið mikilvægt skref í þá átt að efla sveitarstjórnarstigið, auka sjálfbærni sveitarfélaganna þannig að þau geti betur nýtt tækifærin sem ég nefndi áðan og bætt þjónustuna svo að hún verði einsleitari og jafnari fyrir alla íbúa, alveg óháð því hvar þeir búa, og unnið markvisst að því að ná árangri gagnvart öllum þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Boltinn er hjá sveitarfélögunum. Leikreglurnar eru settar á Alþingi. Tíminn mun leiða í ljós hvaða fleiri skref verða stigin til að ná betur þessum markmiðum. Aðalatriðið er þó að sveitarstjórnarstigið þarf að þróast í takt við breytingar í samfélaginu og þarfir landsmanna. Það er því ánægjulegt að nú sé komin fram tillaga að stefnumörkun sem hægt sé að vinna skipulega eftir til að tryggja að svo verði. Mín skoðun er sú að það sé ekki gott að láta þetta bara ráðast, eins og kannski hefur verið reyndin að einhverju leyti, því að þá er hættan sú að ekki neitt gerist. Við munum ekki stöðva tímans þunga nið, ekki þróunina, og sveitarfélagamörk eru ákveðin af fólki. Þau eru ekki náttúrulögmál. Menn þurfa að velta fyrir sér á hverjum tíma hvaða skipan sé best til þess að takast á við nútímann og framtíðina.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu. Breytingin sem ég mæli fyrir snýr að 8. gr. laganna, þ.e. skráningarskyldu heilabilunarsjúkdóma. Breytingin eins og hún kemur fram í frumvarpinu lætur til þess að gera lítið yfir sér en varðar hins vegar býsna stóran og mikilvægan sjúkdómaflokk sem hingað til hefur ekki fallið undir þau skráningarskilyrði sem gert er ráð fyrir í 8. gr. Þar eru til að mynda einnig hjarta- og æðasjúkdómar, sykursýki og taugasjúkdómar. Þetta frumvarp var áður lagt fram á 149. löggjafarþingi en var þá ekki rætt og er því lagt fram óbreytt. Við erum að tala um býsna algengt vandamál, þ.e. heilabilanir yfirleitt. Þær skiptast gróft á litið í ansi marga sjúkdóma en langstærstu sjúkdómarnir eru þrír til fjórir, þ.e. alzheimersjúkdómurinn sem er langalgengastur af þessum sjúkdómum, æðavitglöp sem eru í 2. sæti, blandaður sjúkdómur tveggja fyrrnefndra, og síðan koma aðrir sjúkdómar eins og Lewy-sjúkdómur, framheilabilun og alkóhóltengd heilabilun. Talið er að það geti verið einhvers staðar á bilinu 3.000–4.000 manns á Íslandi með alzheimersjúkdóm og þá gæti heildarfjöldi þeirra sem eru með heilabilun á hverjum tíma verið á bilinu 4.000–5.000 manns. Það er lagt til að heilabilun verði bætt við þennan lista og þannig farið að skrá sérstaklega þegar slíkir sjúkdómar eru greindir svo halda megi betur utan um þá. Þetta er mjög mikilsvert, til að mynda í rannsóknartilgangi, til að tryggja að hægt sé að fylgjast almennilega með hvað um er að vera í þróun þessara sjúkdóma. Þetta er sérlega mikilvægt þegar við veltum fyrir okkur að þarna undir eru sjúkdómar sem í fæstum tilvikum er til nein þekkt meðferð við. Því er afar mikilsvert að vita stærð vandamálsins á hverjum tíma. Mjög stór hluti þeirra sem fær heilabilanir á Íslandi endar ævi sína á hjúkrunarheimilum, sem betur fer ekki allir en samt eru það margir. Því má segja að sá fjöldi sem á hverjum tíma er með heilabilunarsjúkdóm segi okkur nokkuð til um það hver megi ætla að verði ásóknin á hjúkrunarheimilin. Þess vegna er mikilvægt að hafa þetta í huga. Samfélagið verður fyrir gríðarlegum kostnaði vegna heilabilunarsjúkdóma yfirleitt og talið er að í kringum 300 Íslendingar greinist á hverju ári með heilabilun, 1,5–2% þjóðarinnar á hverjum tíma eins og ég sagði áðan, 5% þeirra sem eru 65 ára og eldri og með hækkandi aldri þjóðarinnar má gera ráð fyrir að sá hópur stækki sem er með þessa sjúkdóma. Kostnaður samfélagsins er ekki eingöngu kostnaður hins opinbera heldur líka kostnaður einstaklinga og fjölskyldna sem þarna eiga hlut að máli. Í fylgiskjali með frumvarpinu er farið ítarlegar ofan í alzheimersjúkdóminn og þá tegund heilabilunar sem hann er. Þar er grein eftir Steinunni Þórðardóttur lækni sem er sérfræðingur í öldrunarlækningum á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Ég hvet þingmenn eindregið til að lesa þá grein því að þar eru ýmsir fróðleiksmolar sem geta skipt miklu máli, m.a. þættir sem geta haft áhrif á tilurð sjúkdómsins og hvort menn fá hann eða ekki. Það eru m.a. lífsstílsþættir, þ.e. hinir níu þættir sem eru taldir upp í grein Steinunnar þar sem hún vitnar í læknatímaritið Lancet frá 2017. Þar er talið að af öllum tilvikum geti um 30% skýrst af lífsstílsþáttum einvörðungu. Það er býsna athyglisvert ef maður hugsar út í það að auðvitað líta flestir læknar á alzheimersjúkdóm sem vefjafræðilega breytingu. Þá velta menn fyrir sér hvernig vefjafræðileg breyting geti orðið af völdum þátta eins og lágs menntunarstigs. Engu að síður hafa menn getað sýnt fram á þetta og það er athyglisvert. Með því að samfélagið geri sér grein fyrir stærð vandamálsins mun það auðvelda bæði rannsakendum og ekki síður hinu opinbera að útvega fé til rannsókna á verkefnunum, útvega fjármuni til að vinna á móti þessum lífsstílstengdu þáttum sem skipta ekki svo litlu máli. Því er mikilvægt að þetta sé skoðað og þessu komið inn í íslenska löggjöf. Ég vil að lokum nefna að það er mjög ánægjulegt hversu margir þingmenn eru meðflutningsmenn á þessu frumvarpi, 12 þingmenn. Ég efast svo sem ekki um að margir fleiri hefðu viljað vera með hefði verið leitað eftir því. Ég ætla að láta þetta gott heita að svo stöddu, herra forseti, og hlakka til umræðunnar en hlakka sérstaklega til að hv. velferðarnefnd taki þetta mál fyrir, afgreiði það og klári þannig að við getum þá gert þessa breytingu á íslenskum lögum þessum sjúklingahópi til heilla.
Herra forseti. Undir þessum dagskrárlið ræðum við frumvarp til laga um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu, með síðari breytingum, skrá um heilabilunarsjúkdóma sem er mikilvægt atriði. Þetta er tímabært og brýnt mál. Verið er að leggja frumvarpið fram öðru sinni en það var lagt fram á síðasta þingi, 149. þingi, og þá var sá sem hér stendur meðal flytjenda. Af einhverjum ástæðum, sennilega af glópsku og fyrir slysni, lánaðist mér ekki að vera á þessum pappír, en ég styð frumvarpið heils hugar. Efnið snýr að hópi fólks sem á við erfiðan sjúkdóm að stríða, í nokkrum tilvikum fleiri en einn sjúkdóm. Þetta er hópur sem krefst mikillar umönnunar aðstandenda og í mörgum tilvikum mikillar og breytilegrar þjónustu frá heilbrigðiskerfinu. Eftir því sem líður á sjúkdómsferlið fer sú þjónustuþörf vaxandi. Til að þjónusta við þetta fólk verði sem markvissust er mikilvægt að rétt greining á vanda viðkomandi sé staðfest tímanlega. Það getur hins vegar verið viðkvæmt og krefjandi fyrir fagfólk að stíga það skref sem og fyrir þá sem koma að umönnun því að þetta er þungur dómur að fá, það verður að segja þá sögu eins og hún er. Á 146. þingi var samþykkt samhljóða þingsályktunatillaga á Alþingi þess efnis að mótuð yrði heildstæð stefna í málefnum einstaklinga með heilabilun. Sá sem hér stendur vakti máls á því. Sú tillaga var samþykkt, hún er svo sem í vinnslu og drög liggja fyrir. Það verður fróðlegt að sjá hvernig tillaga ráðherra mun líta út. Þetta er stefna sem tekur til þjónustunnar, skráningar á sjúkdómnum, fræðilegrar vinnu, vísindavinnu, fræðslu og stuðnings við þá sem eru með heilabilun og aðstandendur þeirra sem er ekki síður mikilvægt. Flest löndin í kringum okkur hafa lagt fram stefnu í málefnum þessa sjúklingahóps og við erum heldur sein til. Eins og kom fram í ágætri yfirferð málshefjanda, frummælanda og flutningsmanns, hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar, er um að ræða töluvert stóran hóp á Íslandi. Við vitum ekki nákvæmlega hve stór hann er. Lagt var á það gróft mat um miðjan þennan áratug hve margir þjáðust af þessum sjúkdómi sem oftast er kenndur við alzheimer og var talað um að það væru 3.000–4.000 manns en fleiri ef við teljum alla heilabilunarsjúkdóma með því að þeir eru nokkru fleiri. Það er algengast að tala um þann sjúkdóm og það má kannski fara svolítið varlegar í þeirri umræðu að setja allt undir þá einu sjúkdómstegund. Við höfum stuðst við erlendar tölur, bæði vestan hafs og austan, og leiða má líkur að því að við séum ekki frábrugðin öðrum þjóðum þó að við viljum stundum láta í veðri vaka að við séum afburðaþjóð, sérstaklega þegar um er að ræða einstök afrek á einhverjum sviðum. Svoleiðis var það a.m.k. um tíma. Við skerum okkur þó úr að einhverju leyti enn sem komið er, við erum ívið yngri en nágrannaþjóðirnar en þróunin er sú sama. Við erum farin að eygja þennan sama veruleika og aðrar þjóðir og við erum því, eins og stundum er sagt, í góðum færum til að undirbúa okkur dálítið betur. Þetta frumvarp er liður í þeirri vinnu að heilbrigðisstarfsfólk, sérfræðingar, heilsugæslan og sjúkrahúsin geti betur sett merki við þetta. Landlæknisembættið og heilbrigðisyfirvöld geta þá tekið mið af því, eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu, stuðst við það í áætlunargerð sinni og metið þróun heilsufars, hvort það er eins og eðlilegt má telja og einnig metið árangur af þeim úrræðum sem menn setja í gang. Eins og fram kom hjá hv. þingmanni sjáum við ekki fyrir endann á þessari þróun og það er ekki í augsýn að henni verði snúið við eða að lækning finnist við þessum sjúkdómum. Við getum búið okkur undir það að tilvikunum fjölgi því að núna erum við að fá fjölmenna árganga inn á það aldursskeið þar sem sjúkdómurinn gerir vart við sig og er algengastur, þ.e. árganga eftirstríðsáranna. Það er nauðsynlegt að huga betur að þjónustu við þá sem búa heima. Við þurfum og ætlum að búa betur að þeim sem kjósa að búa heima. Það er ekki raunhæft að við getum haldið áfram á sömu braut og við höfum gert með stofnanauppbyggingu eins og enginn sé morgundagurinn. Það eru mjög dýrir kostir og samfélagið mun ekki að óbreyttu hafa bolmagn til að standa undir því öllu lengur. Það verður áskorun að búa að fólki heima við og það verður kannski ekki hægt að öllu leyti því að þetta er flókinn og mjög krefjandi sjúkdómur fyrir þá sem standa næst sjúklingnum, það þekkja þeir sem hafa staðið nálægt. Ekki er hægt að ætlast til þess að aðstandendur beri þennan þunga einir og sér. Stuðningur við aðstandendur er gríðarlega mikilvægur þáttur þessa verkefnis. Settar hafa verið fram ýmsar aðferðir til að styðja við fjölskyldur og menn eru sem betur fer í miklum rannsóknum á þessu sviði. Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að segja að sú lagabreyting sem hér er á döfinni muni stuðla að markvissari skráningu, en það er verkfæri sem heilbrigðisstarfsfólk hefur kannski vantað í verkfærakistu sína. Það auðveldar líka fjölskyldum að takast á við þetta krefjandi hlutskipti, að greining liggi fyrir fyrr og sé öruggari. Það er mjög mörgum erfitt. Ég vona að á þessu þingi, 150. þingi, lánist okkur að fylgja þessu frumvarpi alla leið í höfn og að það geti orðið að lögum.
Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður að þessu máli um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu, þ.e. að sjá til þess að landlæknir haldi skrá um heilabilunarsjúkdóma. 1. flutningsmaður fór ágætlega yfir tilurð þessa máls og ég held að það sé almennt af hinu góða að við höldum skrá um sjúkdóma, sérstaklega þegar við erum að fást við sjúkdóma sem taka á víða í samfélaginu. Þó að þeir geri það allir með einhverjum hætti er þetta nokkuð sem birtist mörgum og mjög víða. Eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kom inn á og kemur fram í greininni sem er fylgiskjal með frumvarpinu hefur mikill fjöldi fólks í Bandaríkjunum með þennan sjúkdóm og sá fjöldi þjáist. Ef sá fjöldi er yfirfærður á Ísland er um að ræða gríðarlegan kostnað fyrir samfélagið sem af honum hlýst og kemur fram á svo marga vegu fyrir utan það sem snertir persónur og leikendur í því að lifa af og vera til. Í þessari grein er talað um að um 200 sjúklingar séu á bið eftir sérhæfðri dagþjálfun á höfuðborgarsvæðinu og að biðtíminn sé töluverður. Það er nefnt að hér geti orðið mikil afturför á tveimur árum ef fólk fær ekki slíka aðstoð. Mér finnst það mikilvægt sem kemur fram í greinargerðinni um erfiðleikana sem geta fylgt því að fá sjúkdóm eins og þennan eða að vera aðstandandi. Við hljótum öll að vera sammála um að við viljum leysa þessi mál með fjölbreyttum hætti. Sumum hentar lyfjameðferð, öðrum atferlismeðferð. Þá þarf ekki síður að huga að aðstandendum sem þurfa mikinn stuðning. Ég held að fátt sé eins erfitt og að horfa upp á náinn ættingja hverfa svolítið vitsmunalega frá manni. Þó að við höfum flest tekist á við að hugsa vel um veikan ættingja er þetta að mörgu leyti frábrugðið. Ég ætla ekki að fara að setja sjúkdóma í einhverja kassa hvað það varðar en það sem aðstandandi stendur frammi fyrir getur einnig verið fjárhagslegt. Sá veiki hefur kannski ekki viðunandi aðstöðu og þá þurfa ættingjar með einhverju móti að koma til aðstoðar, maki og börn eða barn. Það getur líka verið bara einhver einn til staðar en ekki margir og viðkomandi ræður misjafnlega við aðstæður. Þeir sem hafa kynnt sér þennan sjúkdóm vita að hann getur brotist fram á marga vegu og sá sem hjálpar til og annast sjúklinginn er ekki endilega í færum til þess sökum þess hve erfið sjúkdómseinkenni geta verið. Fólk getur illa ráðið við hömluleysi og annað slíkt. Það er svo fjölbreytt aðstoð sem aðstandendur geta þurft að veita. Eitt af því sem heilbrigðisráðherra hefur verið að reyna að finna einhverjar úrlausnir á er með hvaða hætti sé hægt að sinna umönnuninni á fjölbreyttari hátt. Dagdvöl er eitt, atferlismeðferð annað og innlögn svo það þriðja. Ég held að það sé mjög mikilvægt að horfa út fyrir boxið þannig að fólk lokist ekki inni, sjúklingurinn annars vegar og hins vegar aðstandendur, að þeir þurfi ekki jafnvel að hætta að vinna, flosni upp úr félagsskap eða eitthvað slíkt vegna þess að það sé erfitt að skilja viðkomandi eftir heima. Það er mikið undir í þessu. Við sjáum líka að sífellt yngra fólk greinist með sjúkdóminn og kemur fram. Þetta var feluleikur lengi, sérstaklega ef yngra fólk greindist með þennan sjúkdóm. Nú sjáum við yngra og yngra fólk og aðstandendur þess koma fram og tjá sig um vandann. Þess vegna held ég að það sé afskaplega mikilvægt að finna margvíslegar leiðir. Til þess þurfum við, eins og hér er lagt til, að ná utan um þýðið, ná utan um hversu marga er um að ræða. Hér eru þetta ágiskanir. Það þarf að greina aldur og stöðu þessa fólks, reyna að læra af því sem gert hefur verið annars staðar. Hér er bent á Svíþjóð þar sem töluvert hefur verið unnið að þessum málum. Ég hef ekki miklar efasemdir um að þetta mál fáist afgreitt sem ég vona sannarlega að verði því að þetta er mikilvægt mál. Eins og flutningsmaður sagði lætur það lítið yfir sér en það getur skipt máli fyrir framvinduna hvernig við tökumst á við það risaverkefni sem fylgir sjúkdómum. Auðvitað finnst öllum erfitt að bíða eftir úrræðum og stundum þurfa að liggja til grundvallar ákveðnir þættir til að hægt sé að takast á við vandann með viðeigandi hætti af því að þetta fólk er líka ólíkt eins og við hin þó að það sé veikt.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um byggingu hátæknisorpbrennslustöðvar. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Ásmundur Friðriksson, Bergþór Ólason, Björn Leví Gunnarsson, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að kanna hagkvæmni og möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð sem meðhöndli mest allt eða allt sorp sem ekki er unnt að endurvinna hér á landi. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar fyrir 1. apríl 2020.“ Tillaga þessi var áður flutt á 149. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og er nú lögð fram að nýju að mestu óbreytt en með viðbótum í greinargerð. Herra forseti. Um fátt er meira rætt nú um stundir en mengun þá sem stafar frá mannkyninu og að móðir jörð þoli illa þá meðferð sem við bjóðum henni upp á. Eitt af þeim vandamálum sem að steðja er hvað eigi að gera við allt það sorp sem við skiljum eftir okkur. Við getum ekki lengur bara hent því frá okkur og höfum því leitast við að finna leiðir til að farga því, svo að sem minnst mengun sé af því. Lengi framan af höfðum við einfaldlega grafið sorpið okkar í jörðu og hingað og þangað, herra forseti, leynist sorp grafið í jörðu hér á landi sem þörf er á að greina áhættuna af. Með tilliti til þess að gerð sorps hefur breyst mjög á undanförnum áratugum höfum við áttað okkur á því að mikið af þeim úrgangi brotnar ekki niður í jarðveginum eins og kannski var áður þegar samsetning hans var önnur en nú. Hér á landi hefur magn úrgangs farið vaxandi síðustu ár. Árið 2016 nam magn úrgangs sem féll til yfir milljón tonnum. Mest af þeim úrgangi telst þó óvirkur úrgangur, jarðvegur og ýmsar byggingarleifar sem hafa ekki í för með sér mengun við förgun eða urðun. Í ársskýrslu Umhverfisstofnunar fyrir árið 2017 kemur fram að staðan sé orðin sú að hver landsmaður losi sig að jafnaði við 660 kg af heimilisúrgangi á ári. Hluti þess fer til endurvinnslu en það sem eftir stendur er að mestu urðað á tilteknum urðunarstöðum víðs vegar um landið, m.a. í Álfsnesi, í Fíflholti á Mýrum og við Blönduós. Sorpa í Álfsnesi hefur starfsleyfi til að taka á móti og urða allt að 120.000 tonnum af úrgangi á ári. Árið 2018 voru urðuð þar rúmlega 141.000 tonn og töluvert minna árið áður. Sorpurðun Vesturlands hefur heimild fyrir urðun úrgangsefna í Fíflholti á Mýrum allt að 15.000 tonnum á ári. Árið 2018 voru urðuð þar rúmlega 15.000 tonn af úrgangi. Norðurá bs. hefur heimild til að urða allt að 21.000 tonnum við Stekkjarvík í landi Sölvabakka við Blönduósbæ. Árið 2018 voru urðuð þar tæp 22.000 tonn af úrgangi en örlítið minna árið áður. Alls var því 178.560.000 kílóum af sorpi fargað með urðun árið 2018 hér á landi. Urðun úrgangs getur valdið grunnvatnsmengun um langa framtíð og eitrað jarðveg auk þess sem mikið landrými fer undir landfyllingar. Síðustu ár hefur heimilisúrgangur ekki verið fluttur frá Íslandi til brennslu í öðrum ríkjum, en spilliefni, t.d. olíuúrgangur, hafa verið send til annarra ríkja til endurnýtingar, t.d. til notkunar sem eldsneyti eða á annan hátt til orkuframleiðslu. Nýlega hafa komið upp hugmyndir um að sigla með sorp til Svíþjóðar og fleiri landa til brennslu í svokölluðum hátæknisorpbrennslustöðvum. Í morgun las ég þá frétt frá bæjarstjóranum í Ölfusi að sveitarfélagið hygðist flytja óflokkaðan úrgang úr sveitarfélaginu í samvinnu við Íslenska gámafélagið til Hollands. Eins og hann orðaði það, munu Hollendingar þá orna sér við sorp íbúa frá því svæði. Sorpbrennslustöðvar eru búnar sérstökum tækni- og hreinsibúnaði til að brenna úrgang og hægt er að nýta varmann sem myndast við brennsluna. Árið 2016 voru starfræktar yfir tvö þúsund slíkar sorpbrennslustöðvar í heiminum. Allmargar þeirra eru í Evrópu. Á Íslandi er ein sorpeyðingarstöð sem hefur leyfi til sorpbrennslu en það er móttöku-, flokkunar- og brennslustöðin Kalka sem er í eigu sveitarfélaganna á Suðurnesjum. Stöðin getur brennt allt að 12.300 tonnum á ári og er útbúin hreinsunarbúnaði sem heldur mengun í lágmarki. Í stöðinni er nú mestallt sjúkrahússorp á landinu brennt auk hluta þess spilliefnaúrgangs sem til fellur hérlendis. Á síðustu árum hefur stöðin brennt tæpum 12.000 tonnum af sorpi á ári hverju sem telst vera 6% af því sorpi sem urðað er og brennt hér á landi á ári hverju, ef tekinn er saman úrgangur sem fer til urðunar eða brennslu. Unnt er að framleiða orku úr sorpinu en rafmagnsframleiðsla hefur þó legið niðri um árabil í stöðinni. Evrópusambandið stefnir að því að banna urðun sorps í kringum árið 2030 og tekin hefur verið upp sú stefna í mörgum löndum Evrópu að brenna fremur sorp en urða það. Samkvæmt landsáætlun um meðhöndlun úrgangs fyrir tímabilið 2013–2024 er stefnt að því að bæta nýtingu úrgangs og draga verulega úr urðun. Þar kemur m.a. fram að urðun er algengasta förgunarleið úrgangs hér á landi en urðunarstöðum hefur þó fækkað töluvert á síðustu árum, m.a. vegna hertra krafna um mengunarvarnir. Um meðhöndlun úrgangs á næstu árum er jafnframt fjallað í svæðisáætlun um meðhöndlun úrgangs fyrir árin 2009–2020 sem tekur til starfssvæðis fjögurra sorpsamlaga. Þar kemur m.a. fram að stjórnir sorpsamlaganna hafa ákveðið að hætta urðun lífræns og brennanlegs úrgangs eigi síðar en á næsta ári. Stefnt er að því að draga úr myndun úrgangs en meðhöndla lífrænan úrgang með gas- og jarðgerðarstöðvum eins og fært er. Þar er einnig fjallað um ólíkar aðferðir við meðhöndlun úrgangs og forgangsröðun þeirra, þar á meðal þá úrgangsflokka sem þarf að brenna. Í því sambandi er m.a. gert ráð fyrir að könnuð verði hagkvæmni brennslustöðvar með varmaendurvinnslu og hvort hagkvæmt sé að flytja sorp til brennslu erlendis. Herra forseti. Ljóst er að með vaxandi kröfum í umhverfismálum verða þjóðir heims hver fyrir sig að sjá um að eyða því sorpi sem til fellur hjá þeim með umhverfisvænum og hagkvæmum hætti. Því er tímabært að Íslendingar komi á fót eigin hátæknisorpbrennslustöð sem byggð yrði samkvæmt ýtrustu kröfum um mengunarvarnir. Hátæknisorpbrennslustöðvum fylgja fjölmargir kostir. Með því að brenna sorp í hátæknibrennslustöð er sorpinu breytt í nýtanlega orku, raforku og hitaorku. Þá skila nýjustu hátæknisorpbrennslustöðvar tiltölulega lítilli loftmengun, langt innan þeirra marka sem leyfileg eru. Minna land fer til spillis og grunnvatn mengast síður. Rannsóknir sýna að kolefnisspor frá brennslu í háþróuðum sorpbrennslustöðvum reynist minna en af sorpi sem hlaðið er upp í landfyllingum. Hér má nefna sem dæmi nýja hátæknisorpbrennslustöð á Amager í Kaupmannahöfn, en sú stöð tók til starfa um mitt ár 2017. Árið 2018 voru brennd þar 443.000 tonn af sorpi í stöðinni sem stafa frá um 600.000 íbúum og um 46.000 fyrirtækjum. Úr úrganginum er unnið rafmagn og hiti fyrir 150.000 heimili. Framleiddar eru 1.090 gígavattstundir af varmaorku og 170 gígavattstundir af rafmagni á ári. Hitinn við brennslu er yfir 1000°C sem dregur úr mengun, þar sem færri mengandi efni losna við brennslu sorpsins. Til marks um hversu mengunarlítil stöðin á Amager er hafa útveggir brennslunnar verið útbúnir sem klifurveggir og af þakinu liggja skíðabrekkur. Herra forseti. Mikilvægt er að Íslendingar stígi skref í þá átt að endurvinna sem mest af því sorpi sem hér fellur til og eyða því sem eftir stendur með þeim hætti sem frekast er fallinn til að vernda náttúru og umhverfi. Þannig verði stuðlað að verndun náttúrunnar fyrir núlifandi og komandi kynslóðir og sýnt í verki að Íslendingar taki ábyrgð á að farga eigin sorpi með eins lítilli mengun fyrir umhverfið og nokkur kostur er. Í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu fer nú fram vinna við gerð stefnu í úrgangsmálum en drög að stefnunni voru send á umsagnaraðila í júlí sl. Flutningsmenn fagna því að sett verði heildstæð stefna í úrgangsmálum en telja afar brýnt að Alþingi lýsi yfir vilja sínum um að hagkvæmni byggingar hátæknisorpbrennslustöðvar verði skoðuð og það gert á afgerandi hátt með samþykkt tillögu þessarar. Í ljósi alls framangreinds er lagt til að ráðherra verði falið að kanna möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð hér á landi. Slík stöð gæti meðhöndlað brennanlegt sorp frá landinu öllu. Magn sorps sem þyrfti að brenna hérlendis gæti verið í kringum 100.000 tonn ef endurvinnsla og flokkun hér á landi verður færð fram til nútímalegs horfs. Í þessari könnun yrði lagt mat á hvaða aðili, ríki, sveitarfélög eða aðrir aðilar, gæti staðið að byggingu og rekstri slíkar stöðvar, hversu stór hún þyrfti að vera og hvar hagkvæmt væri að reisa hana, m.a. með hliðsjón af flutningi sorps milli landshluta og svokallaðra kaldra svæða á landinu. Í upphafi er mikilvægt að kanna samstarfsvilja allra sveitarfélaga til verkefnisins en sveitarfélög ákveða fyrirkomulag söfnunar heimilis- og rekstrarúrgangs og meðhöndlun hans. Jafnframt þarf að kanna hvaða verð væri unnt að bjóða fyrir förgun úrgangs og hvort og hversu hátt gjald sveitarfélögin væru tilbúin að greiða. Þannig yrðu kannaðir kostir og gallar við byggingu og rekstur slíkrar stöðvar með tilliti til förgunarkosta sem nú eru nýttir og ráðgert er að nýta. Jafnframt yrði könnuð raforku- og varmaframleiðsla sem slík stöð gæti skilað og selt frá sér og er þá sérstaklega horft til staðsetningar í nálægð við köld svæði landsins. Flutningsmenn gera ráð fyrir, með samþykkt þessarar tillögu, að ráðherra muni kynna Alþingi niðurstöður könnunarinnar fyrir 1. apríl 2020 eða næsta vor. Herra forseti. Um leið og ég lýk máli mínu um þessa tillögu legg ég til að eftir umræður um hana verði henni vísað til meðferðar og umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis.
Herra forseti. Ég deili áhyggjum með hv. flutningsmanni af úrgangsmálum á Íslandi. Úrgangsmeðhöndlun er ekki í nógu góðu lagi. Við horfum til þess að smíða landsskipulag þar sem tekið er föstum tökum á þessu öllu. Það er ekki það ólíkt milli sveitarfélaga. Það sem við köllum venjulega úrgangsmeðhöndlun er ansi samþætt ferli. Við erum að tala um flokkun og endurnýtingu og endurnýting getur að hluta til verið hér. Að hluta til er hún erlendis, málmar og spilliefni. Við erum að tala um urðun og við hæstv. flutningsmaður erum sammála um að það þurfi að skera hana mjög mikið niður þannig að hún verði raunverulega aðeins viðhöfð þegar um óvirkan úrgang er að ræða. Síðan er það brennslan sem ég ætla að koma hér að. Hún er nú á því formi að það er - og verður - fyrst og fremst verið að brenna úrgangi frá spítölum og öðru slíku. Útflutningurinn sem nú fer fram og mun fara fram snýst fyrst og fremst um neyðarlausn vegna þess að ekki er hægt að vinna þessi efni eða urða þau með skikkanlegum hætti. Ég er alfarið á móti því að verið sé að flytja út sorp til brennslu til lengri tíma litið en sem neyðarlausn get ég alveg tekið undir það. Þá að hátæknibrennslu. Hún er auðvitað framför þegar um sorpbrennslu að ræða, svona almennt séð í sögulegu samhengi, en hún er ekki fyllilega umhverfisvæn. Hún losar koldíoxíð. Hún losar minna af eiturefnum en áður var. Askan frá henni er hættuleg og þarf að flytja hana út og síðan ekki síst snýr hreinsunin sem er til staðar fyrst og fremst að svifryki. Þetta er ágætislausn víða, sérstaklega á köldum svæðum í útlöndum, en hér á landi eru til aðrar lausnir. Þá bendi ég t.d. á nýju varmadæluna í Vestmannaeyjum. Þess vegna er spurning mín svona: Af hverju að leggja áherslu á hátæknibrennslu af þessari stærðargráðu hér á landi [[Forseti hringir.]]þegar aðrar og umhverfisvænni lausnir eru kleifar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni kærlega fyrir þetta andsvar. Hann spyr í raun einnar spurningar: Af hverju að leggja áherslu á þetta? Því er fljótsvarað, herra forseti. Hér er lagt til að umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að kanna hagkvæmni við rekstur slíkra stöðva. Þetta er ekki tillaga um að reisa svona stöð. Það er verið að kanna hagkvæmni þess. Það hefur vantað lausnir í þessum málum hérlendis. Ég veit vel af því að verið er að vinna skýrslu í ráðuneytinu. Hún er ekki komin fyrir okkar sjónir, það er verið að vinna að henni. Auðvitað óska ég þess að þar verði búið að taka á þessu máli en þetta er til að ýta á eftir því og að það verði kannað ofan í kjölinn hvort þetta borgi sig. Við getum ekki, herra forseti, verið þekkt fyrir það að safna svona upp sorpi eins og við höfum gert. Hátt í 250.000 tonn af úrgangi eru urðuð hér árlega. Eigum við að flytja það sem ekki er hægt að flokka og endurnýta - sem verður alltaf töluvert magn - úr landi til brennslu? Eigum við að gera það? Borgar það sig með öllum þeim útblæstri skipa sem fylgir á þeirri leið og með útblæstri bifreiða til að aka því að skipshlið og frá skipshlið erlendis? Er það lausnin, að flytja kannski 100.000–150.000 tonn úr landi til brennslu? Er það lausnin? Ég sé ekki að það geti verið hagkvæmara en umfram allt þarf að gera þessa könnun, skoða þetta. Hvað mun þetta kosta? Er hægt að reka þetta? Hugsanlegt er að reka þetta á einhverjum köldum svæðum eins og t.d. á Vestfjörðum, eins og hugmyndir hafa komið upp um, ekki frá mér heldur frá öðrum aðilum.
Herra forseti. Nei, útflutningur er alls ekki lausnin. Ég sagði það einmitt. Þegar kemur að hagkvæmni í tengslum við sorpförgun, eins og þetta heitir gjarnan, er hún yfirleitt mjög lítil. Það er yfirleitt þannig að við þurfum að borga með þessu. Það er niðurstaðan í heild. Það er verið að fara yfir þessi úrgangsmeðhöndlunarmál í ráðuneytinu og því er ég mjög fylgjandi. Ég hef meira að segja skrifað minnisblað til ráðuneytisins þar sem ég bið um að þetta sé gert með tvennu móti. Annars vegar að skoða lausn eins og ég var að tala fyrir, hina margþættu, sem gerir að verkum að ekki þarf að flytja út sorp - nema málma og spilliefni og annað slíkt. Hitt að skoða virkilega, eins og hér er verið að tala um, hátæknibrennslu og jafnvel gámaflutningaskip sem fara hringinn í kringum landið. Ég er fylgjandi því. En málið er að ef það á að fara að brenna um 100.000 tonnum af sorpi er ég á móti og það er út af því að þarna er um að ræða koltvísýringslosun. Það er um að ræða mörg þúsund tonn af hættulegri ösku sem þarf að flytja úr landi og þetta er sóun á hráefnum vegna þess að megnið af því sem við sendum frá okkur, tré, gler, matur, málmar o.s.frv. er allt saman hráefni þó að á endanum sé ekki hægt að búa til úr þessu eintómar vörur sem skila mikilli hagkvæmni. Niðurstaða mín er sú að skoða eigi báðar lausnir en mér finnst sú sem ekki gerir ráð fyrir stórri svokallaðra hátæknibrennslu - sem ég endurtek að er ekki fyllilega umhverfisvæn - síður koma til greina en hin.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir hans síðara andsvar. Þetta eru áhugaverðar umræður og ég hefði endilega viljað hafa meiri tíma til að svara hv. þingmanni. Það er svo margt sem felst í orðum hans. Auðvitað er hægt að endurvinna töluvert af þessu sorpi, málma og gler. Þetta skilar sér úr brennslunni. Það er hægt að gera þetta áður en það fer til brennslu en það verður alltaf eitthvað eftir. Hv. þingmaður sagði að þessar brennslur væru ekki fyllilega umhverfisvænar. Nei, þær eru það ekki og verða það trúlega aldrei. En urðun sorps skilar frá sér meiri gróðurhúsalofttegundum en brennsla. Annað sem hann segir er að niðurstaða sín sé sú að þetta gangi ekki og þess vegna sé hann á móti þessu. Eigum við ekki að leyfa ráðherra að skoða þetta áður en við komumst að niðurstöðu? Eigum við ekki að leyfa skoðun að fara fram áður en við ákveðum okkur í þessu máli? Ég vil a.m.k. að gera það. Öskuna sem frá þessum brennslum kemur er hægt að nota að hluta. Jú, það er hægt, herra þingmaður. Hagkvæmnin lítil? Hagkvæmni verður auðvitað aldrei mjög mikil í förgun sorps. Það þarf alltaf að borga eitthvað með þessu. Það er alveg rétt. Hverju munu nýir urðunarskattar, sem ríkisstjórnin áformar að leggja á frá næstu áramótum, skila miðað við þær tillögur sem lagðar hafa verið fram? Þeir munu skila 2,7 milljörðum kr. á ári. Hvað erum við fljót að byggja slíka stöð, þó ekki sé stærri en ég nefndi áðan, fyrir það fjármagn? Eða hvert á það fjármagn að renna? Ég tel að það sé best að það renni í lausnir á því vandamáli sem við stöndum frammi fyrir.
Virðulegur forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um byggingu hátæknisorpbrennslustöðvar. Fyrsti flutningsmaður er hv. þm. Karl Gauti Hjaltason. Ég vil byrja á að þakka honum fyrir það frumkvæði sem hann sýnir með því að flytja tillögu um að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að kanna hagkvæmni og möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð. Ég held að það sé vonum seinna að við Íslendingar förum að verða sjálfbærir í því að eyða okkar eigin sorpi. Það gengur ekki að við séum að flytja út sorp og höfum engar lausnir hér innan lands. Ég ætla ekki að rekja allar þær góðu tillögur og þá stöðu sem hv. þingmaður rakti áðan en ítreka að í síðustu kjördæmaviku, þegar við hv. þingmenn sem höfum tekið til máls fórum um kjördæmi okkar, brunnu þessi mál mest allra á öllum sveitarstjórnum, að leysa þau mál sem snúa að sorpbrennslu eða losun úrgangs. Urðun sorps er náttúrlega ofarlega á baugi eins og hér hefur komið fram og við þurfum að finna leiðir sem fyrst til að verða sjálfbær. Það vill þannig til að þegar þessi tillaga kemur fram hef ég verið að skoða hvort rétt sé að taka upp strandsiglingar að nýju við Ísland á vegum einkaaðila eða ríkis og sveitarfélaga. Einn af þeim kostum sem er til skoðunar þar er flutningur á sorpi í kringum landið þar sem safnað væri saman sorpi og öðrum þurrflutningi sem ekki þarf að flytja hratt. Það myndi létta álagi af vegum. Slík tillaga er kjörin til þess að skoða með þeirri hugmynd sem hér er borin fram. Það er þess vegna sem ég styð þessa tillögu heils hugar. Það er mikilvægt að Íslendingar stígi skref í þá átt að endurvinna sem mest af sorpi. Það er líka grundvöllur að þessu öllu saman, eins og hér hefur komið fram. Trúlega er rekstrargrundvöllur slíkrar sorpbrennslustöðvar endurvinnslan og það sem hægt er að selja frá, bæði hiti og rafmagn. Þess vegna horfa menn til þess að slík brennsla yrði á köldum svæðum. Ég ítreka þakklæti mitt til framsögumanns þessarar þingsályktunartillögu og vona að hún fari til nefndar og þar verði tekið á henni og ráðherrar skoði þessi mál, eins og hér er bent á. Ég vona að við fáum svör við þessu sem fyrst svo að Íslendingar geti hætt að horfa í gaupnir sér og orðið stoltir af því hvernig ætlunin er að standa að þessum málum í framtíðinni.
Virðulegur forseti. Núverandi ástand er dálítið erfitt og óásættanlegt þannig að könnun allra mögulegra leiða til að gera betur er eitthvað sem ég tek tvímælalaust undir. Þessi þingsályktunartillaga snýst um það og þess vegna er ég meðflutningsmaður að henni. Þó að til séu betri lausnir en hátæknisorpbrennslustöð er samt þó nokkuð mikið magn af sorpi sem nokkuð langt er í að hægt verði að nýta eða eyða með öðrum aðferðum en þessari. Vonandi verða betri lausnir til sem fyrst, bestu lausnirnar, en þangað til skoðum við að sjálfsögðu alla möguleika til þess að sem bestar niðurstöður fáist sem fyrst.
Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til að þakka málshefjanda og framsögumanni þessarar þingsályktunartillögu, Karli Gauta Hjaltasyni, fyrir að koma með þetta mál um byggingu hátæknisorpbrennslustöðvar. Það hefur komið fram í ræðum að það er stórt vandamál hvernig við stöndum að sorpmálum á Íslandi og hefur verið ansi lengi. Það eru nánast daglega í sjónvarpi og útvarpi og í fjölmiðlum auglýsingar: Hættum að urða, göngum betur um, hysjum upp um okkur í þessum málum. Þannig að mér finnst það skref sem stigið er með því að leggja þetta fram mjög til fyrirmyndar. Það er stór urðunarstöð vestur á Mýrum í Hraunhreppi, í Fíflholti þar sem Sorpa á Vesturlandi er. Þangað er sorpið keyrt og það urðað. Ég man vel eftir því að þetta var mikið deilumál á sínum tíma en var samt sem áður framkvæmt. Þangað er ekið miklu magni af sorpi og þá man ég einmitt eftir því, sem nú er verið að tala um að sé tilfellið, að mengun af þessu gæti borist fram í grunnvatn, jafnvel neysluvatn. Svo er líka það að sorp sem er urðað er ekkert horfið, það er svipað og að sópa því undir teppið. Þegar ég var ungur var sorpinu sturtað fram af klettum og kveikt í. En það gengur ekki lengur. Það er ekki boðlegt í dag. Settar hafa verið upp brennslustöðvar sem gengu ekki nógu vel og þær menguðu en nú er komin það mikil tækni að hægt er að - ég segi nú ekki alveg eyða allri mengun, eins og hefur komið fram, en samt sem áður er hún orðin hverfandi. Að sigla með sorp úr landi er náttúrlega næsti bær við að sópa því undir teppið. Það er að setja það í garðinn hjá næsta manni, alls ekki til fyrirmyndar. Minnst var á strandsiglingar með sorp, ef við myndum axla okkar ábyrgð í þessu og sjá um að eyða sorpinu sjálf. Það er náttúrlega mikið álag á vegum þegar stórir „treilerar“ keyra hringinn í kringum landið. Það hefur mikið aukist vegna þess að strandsiglingar, eins og þær voru á vegum ríkisins, lögðust af fyrir nokkrum árum vegna þess að þær báru sig ekki og var ákveðið að hætta þeim. En ég hef einmitt oft minnst á það í ræðustól að margar vörur sem þarf ekki að flytja á einum degi frá A til B myndi örugglega borga sig að flytja sjóleiðis hér við strendur Íslands og sorp er alveg örugglega þar á meðal. Það rennur ekki svo glatt út á tíma. Þannig að ég styð glaður þessa þingsályktunartillögu, enda er ég einn af flutningsmönnum. Ég vænti þess að þingheimur styðji þetta til að hægt sé að fara að gera eitthvað í sorpmálum sem er alvöruaðgerð en ekki bara, eins og ég sagði áðan, að sópa undir teppið. Frekari flokkun er náttúrlega eitthvað sem mætti stórlaga, og ég tek alveg undir það, eins og kom fram í ræðu hjá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni. Það er virkilega illa að því staðið á mörgum stöðum. Til gamans má geta þess að vestur í Stykkishólmi byrjaði flokkun sorps fyrir nokkuð mörgum árum og gengur mjög vel. Þetta er komið á mörgum stöðum á landinu. En flokkunarmál sorps virðast ansi aftarlega á merinni hér á Reykjavíkursvæðinu og er það svolítið bagalegt í höfuðborg landsins. Frekari flokkun sorps er nokkuð sem þarf líka að ganga í og þessi tillaga er skref í átt að því að taka alvarlega á þessum málum, fara að gera alvöruátak í sorpmálum hér á Íslandi.
Herra forseti. Opinber umræða um umhverfismál á Íslandi er að miklu leyti sýndarmennska og sjónarspil. Það sést kannski best á því hversu margir sem gefa sig út fyrir að vera umhverfissinnar eru við þessa umræðu nú, umræðu þar sem lögð er til athugun sem gæti, ef hún kemur vel út, leyst mjög stórt vandamál við meðferð úrgangs á Íslandi. Hvar eru umhverfissinnarnir núna? Hvar eru þeir? Af hverju eru þeir ekki við þessa umræðu? Það var reyndar einn hér áðan, hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson. Mér þykir leitt að hann er ekki hér til að heyra mig tala af því að honum fannst sjálfsagðara að flytja draslið okkar úr landi og henda því í aðra en að brenna því hér heima, því að af brennslunni er útblástur. En það er líka útblástur frá skipunum sem við notum til að koma ruslinu okkar í garð nágrannans, og ekki minni. Við ættum kannski að kanna hvort losar meira, skipakosturinn sem færir ruslið úr landi eða hugsanleg sorpbrennsla. Svo vill til að á sínum tíma, í mínu fyrra lífi, var ég að vinna í umhverfisráðuneytinu þegar tvær sorpbrennslustöðvar á Íslandi voru lagðar af. Önnur var í Vestmannaeyjum, hin var í Skaftárhreppi. Þetta var vegna þess - og ég geri ekki lítið úr því - að díoxínmengun kom í ljós frá báðum þessum brennslum. Menn höfðu áhyggjur af því að í Vestmannaeyjum myndi reykinn slá niður í bæinn í logninu. Menn höfðu líka áhyggjur af því að díoxín myndi leita í matvæli í Skaftárhreppi. Mér er kunnugt um að þáverandi sveitarstjórnaryfirvöld í Skaftárhreppi létu kanna málið í þaula og leita að díoxíni úti um allt - í grasi, í búfjárafurðum, í brjóstamjólk kvenna. Það var hvergi arða af díoxíni. Brennslan var lögð af. Hvað var gert? Það var sameinast um að urða. Það er stundum eins og við Íslendingar höldum að ef við gröfum eitthvert vandamál þá hverfi það. En það er samt til staðar. Þeir í Skaftárhreppnum komu sér saman með nágrönnum sínum, á Hvolsvelli og í Vík, um að keyra ruslið dágóðan spöl og grafa í sand. Þar hvarf það náttúrlega sjónum en það er þarna samt. Það sem ég sagði áðan, að umræða um umhverfismál á Íslandi væri sjónarspil og sýndarmennska, sést kannski best á því að við erum núna, meðan við urðum 250.000 tonn af sorpi á ári, að banna plastpoka - sem eru 1% af sorpi sem til fellur á landinu, ef ég man rétt. Stjórnvöld andskotast á einkabílnum, sem mengar kannski 3–4%, en við komum okkur ekki saman um hver eigi að sjá til þess að skemmtiferðaskip, sem brenna svartolíu nota bene, séu tengd við rafmagn úr landi þegar þau liggja við bryggju á Íslandi. Við komum okkur ekki saman um það og þess vegna er það ekki gert. Við horfum á litlu vandamálin og við horfum á mál sem er hægt að leysa þannig að það líti vel út í fjölmiðlum en stórum vandamálum horfum við fram hjá. Ég ætla ekki að minnast á frárennslismál sem eru víða á landinu til svo mikils ósóma og skammar að hægt væri að halda um það sérstaka umræðu á þinginu og væri brýnt að gera það. En það er ekki mjög líklegt til vinsælda að tala um frárennsli, það þykir frekar subbulegt. En að banna plastpoka er aftur á móti frekar göfugt verkefni. Ég er hissa á því að ekki skuli fleiri taka þátt í þessari umræðu vegna þess að hér er lagt til að gerð verði hagkvæmniathugun á því hvort við getum með hátækni brennt sorp á Íslandi. Jú, jú, við eigum fullt af heitu vatni og við höfum fullt af rennandi vatni, það er ekki orkuskortur á Íslandi nema að því leyti að ekki er hægt að færa orku um landið út af því að hringtengingin er í rusli en það er annað mál. Gætum við ekki samt sem áður nýtt brennslu á þessum afurðum, þessari vöru? Gætum við ekki nýtt hana til að framleiða rafmagn? Alveg örugglega. Nú ætlum við að fara að framleiða rafmagn í vindmyllum, smávirkjunum. Mér þætti t.d. gaman að sjá hvað kílóvattstund í rafmagni myndi kosta út úr svona hátæknibrennslu, það væri mjög athyglisvert að fá það fram. En auðvitað þurfum við að taka alla þessa keðju. Keðjan byrjar heima hjá okkur sjálfum. Um leið og við kaupum eitthvað sem við ætlum ekki að nota eða notum ekki og hendum, þá flokkum við það. Það hefur komið fram hér, af því að ég veit að hv. þm. Sigurður Páll Jónsson er búsettur í Stykkishólmi, að það bæjarfélag er til algerrar fyrirmyndar í flokkun sorps og hefur verið örugglega í 15–20 ár, ef ég kann rétt að segja frá. Það er mjög athyglisvert að stærri sveitarfélögin virðast ekki hafa getað tileinkað sér þá gríðarlega miklu flokkun sem er t.d. þar. Það er mjög miður vegna þess að ef það væri gert, t.d. hér á þessu svæði, myndum við náttúrlega minnka magn sorps og auðvitað ber okkur að gera það. En að flytja ruslið okkar til útlanda? Ég meina, við erum sama fólkið og stöndum á öndinni yfir því að Vesturlönd séu að flytja úrgang til þriðja heimsins en okkur finnst allt í lagi að flytja út sorp til Norðurlandanna, til vina okkar, til þess að þeir geti brennt þar sorp. Okkur finnst það alveg sjálfsagt. Ágætur maður sem kom í fréttunum um daginn var stoltur yfir því að sorpið sem hann var að flytja út var notað til rafmagnsframleiðslu í Álaborg eða húshitunar og rafmagnsframleiðslu í Svíþjóð. Hann var mjög stoltur af því. Ef hann hefði sagt okkur að verið væri að framleiða hita fyrir hús í Vestmannaeyjum eða á köldu svæði á Íslandi hefði ég skilið stoltið. En að moka rusli í gáma og flytja það út með skipum sem brenna svartolíu og segjast vera að vinna einhverjar umhverfisbætur - það er náttúrlega fullkomin hræsni. Orð eru til alls fyrst. Auðvitað förum við ekki út í svona ævintýri eins og hér er lagt til. Reyndar er þetta, ef ég man rétt, fyrsta tillagan í langan tíma sem kemur fram á Alþingi sem tekur á einhverju konkret vandamáli og segir: Það er hugsanlega til lausn, eigum við að kanna hana? í staðinn fyrir að velta sér upp úr sýndarmennskunni eins og hér er títt gert í þessum málum. Ég undrast það að fleiri skuli ekki taka þátt í þessari umræðu, sérstaklega þeir sem gefa sig út fyrir það að bera umhverfismál fyrir brjósti. Ég fagna því að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson er staddur hér í salnum en ég sakna þess að hér séu ekki fleiri. Sjálfur er ég mjög stoltur af því að vera meðflutningsmaður að þessu máli og ég held að við ættum að gera meira af því að koma fram með tillögur sem snúa að sértækum vandamálum í umhverfismálum. Við ættum t.d. að láta gera nýja úttekt á því hvernig frárennsli er háttað, sérstaklega í hinum dreifðu byggðum, og gera þar stórátak. Við ættum að láta kanna þetta alveg í þaula og koma svo fram með tillögur til úrbóta. Það væri bragur á því. Þess vegna, eins og ég segi, vona ég að þessi tillaga um að hagkvæmni og möguleikar í þessu máli séu kannaðir nái fram að ganga, og ég efast ekki um að umræða mun skapast, t.d. í nefndinni, menn kalla þá sérfræðinga til. Ég efast ekki um að þar munu líka koma fram upplýsingar sem gagnast okkur við að taka á allri keðjunni, frá sorpsöfnun og flokkun heima hjá okkur og þar til við vonandi komum því sorpi af okkur, ekki ofan í jörðina til þess að menga þar grunnvatn til lengri tíma. Ég held að menn ættu að varast vítin sem þegar hafa komið fram. Það er þegar búið að grafa upp gamla öskuhauga þar sem menn hafa t.d. verið að skipuleggja ný byggingarhverfi, bæði hér og á Suðurnesjum og víðar. Ég hélt satt að segja að þessi víti væru nóg til að menn hugsuðu sig tvisvar um áður en þeir færu að blessa urðun og auka hana í stórum stíl. Þannig að ég vona að þessi tillaga fái góða umfjöllun í nefnd og hraða meðferð í gegnum þingið.
Herra forseti. Ég kem hingað í ræðustól í eitt stutt andsvar. Ég á að sitja fund á neðri hæðinni með erlendum gestum núna kl. 15 þannig að ég hef ekki tíma til að eiga mikinn orðastað við hv. þingmenn. Ég ætla að leiðrétta þau ummæli að ég sé hrifinn af útflutningi sorps, ef hv. þingmaður heldur að ég sé að mæla með honum. Ég kallaði hann neyðarlausn. Við vitum alveg af hverju hann stafar. Hann er bara vegna þess að þessi mál hafa verið í ólestri í langan tíma. Þetta hefur safnast upp. Þá grípa menn til þessa ráðs. En ég er á móti útflutningi sorps almennt séð og sagði það áðan. Við vitum það báðir. Hitt er að ég kom að því að ég hafi skrifað, löngu áður en þessi þingsályktunartillaga kom fram, minnisblað til þriggja ráðherra með ósk um úttekt á heildarskipulagi úrgangsmála á Íslandi og ég lagði fram tvo kosti vegna þess að ég hef hitt þá menn sem hafa talað fyrir þessu á vegum verkfræðiskrifstofa og fyrirtækis hér í landi. Það er hátæknibrennsla og annaðhvort hringferð með skipum eða bílum, söfnun, uppsöfnun. Það var annar kosturinn sem ég bað um að yrði skoðaður. Hinn er sá sem ég kalla endurvinnslulausnina þar sem 90% af efninu er meðhöndlað hér heima, málmarnir fluttir út, spilliefni flutt út, spítalaúrgangur brenndur, óvirkur úrgangur urðaður en annað er endurnýtt vegna þess að þetta efni er í raun og veru hráefni til ýmislegs. Og að lokum: Ég er ekki að mótmæla þessari þingsályktunartillögu eða framlagningu hennar vegna þess að hún er að gera nokkurn veginn það sama og ég er að biðja um. Ég er bara að taka afstöðu nú þegar til annarrar leiðarinnar.
Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar og ég virði að sjálfsögðu við hann að hann þurfi að vera annars staðar á fundi og geti ekki tekið meiri þátt í þessari umræðu, enda var ég ekki að beina orðum mínum sérstaklega að honum þegar ég sagði að það vantaði í salinn fullt af fólki sem kenndi sig við umhverfisvernd. Hann er ekki einn, þessi ágætur þingmaður, en auðvitað er það gott að hann leiðrétti við mig að hann sé ekki hrifinn af því að flytja sorp til útlanda. Ég trúi því vel. En hitt er svo annað mál að það eru ýmis ljón í veginum við að endurnýta 90%, eins og hv. þingmaðurinn sagði. Ég man það úr mínum fyrri störfum að á sínum tíma spurði ég mjög að því hvort það væri hægt að endurvinna gler á Íslandi. Ég fékk neitun við því þar sem magnið væri ekki nógu mikið. Á sama hátt skilst mér að við getum ekki, merkilegt nokk, endurunnið ál, allar dósirnar sem falla til, og nota bene er söfnun á þessum umbúðum mjög góð hér á Íslandi. Það er mjög stórt hlutfall sem endursafnast en samt sem áður er ekki nógu mikið magn til þess að við getum endurunnið þetta, að mér skilst. Þannig að ég held að 90% endurvinnsla sé mjög fjarlægur draumur. Það þyrftu þá að liggja að baki mjög gaumgæfilegar rannsóknir á því hvort við ráðum við það. En auðvitað væri það æskilegt og afar farsælt ef það væri hægt. Það er annað í þessu, aðrir málmar. Það hefur líka verið rætt hvort hér sé hægt að bræða upp aðra málma. Það var sama svar. Magnið er ekki nógu mikið. Við gjöldum þarna smæðar okkar. En það breytir ekki því að urðunin sem nú fer fram á Íslandi og er fyrirsjáanleg í nánustu framtíð er náttúrlega fyrir neðan allar hellur. Þess vegna er þessi tillaga svo góð.
Virðulegi forseti. Að skamma fólk fyrir að taka ekki þátt í umræðum af einhverjum ástæðum við fyrri umr.? Að taka ekki þátt í umræðum er ekki merki um áhuga eða áhugaleysi eða neitt því um líkt. Að skamma fólk fyrir að taka ekki þátt í umræðunum út frá einhverju umhverfissjónarhorni og kalla það sýndarmennsku - það að gera þá tengingu að fullt af fólki sem hefur áhuga á umhverfismálum en tekur ekki þátt hafi þar með ekki áhuga á umhverfismálum - það er sýndarmennska, virðulegi þingmaður.
Herra forseti. Hv. þingmaður er sérfræðingur í sýndarmennsku. Hann útskýrði það orð líka í umræðum í fyrrakvöld, ef ég man rétt, og ekki með mjög góðum árangri. En í þetta skipti er þingmaðurinn að rugla saman tvennu sem ég sagði. Ég sagði að umræða um umhverfismál á Íslandi einkenndist af sýndarmennsku og ég stend við það. Og ég sagði að mörg þeirra úrræða sem gripið væri til á vegum stjórnvalda væru sýndarmennska og ég stend líka við það. Ég rökstuddi það áðan. Ég var ekki að skamma nokkurn einasta mann fyrir að taka ekki þátt í þessari umræðu. Ég lýsti hins vegar undrun á því þeir sem gefa það út fyrir fram fyrir okkur hin að þeir séu umhverfissinnar skuli ekki taka þátt. Þegar fram kemur svona, og nú má ég ekki segja „konkret“, herra forseti, markviss tillaga um könnun á þó nokkuð stóru vandamáli í umhverfismálum kemur það mér á óvart að þeir sem segja okkur hinum að þeir séu meiri umhverfissinnar en við hafi ekki hug á því að taka þátt í umræðunni. En það kann vel að vera að með því að ég gagnrýni þetta eða finni að þessu eða finnist það skrýtið sé það sýndarmennska. Eins og ég segi aftur, hv. þingmaður er sérfræðingur í þessu orði. En ég fer ekkert ofan af því og ég kom áðan með dæmi um að það hvernig umhverfismálum á Íslandi er komið, t.d. af hálfu stjórnvalda, sé sýndarmennska og ég stend við það. Þegar við einblínum á úrgang sem er 1% af öllum úrgangi á Íslandi og þegar við einblínum á útblástur sem er 3–4% af öllum útblæstri á Íslandi en horfum ekki á stóru myndina, er það sýndarmennska að mínu áliti.
Virðulegi forseti. Ég skal taka undir þetta með plastpokabannið. Sorpa benti okkur á plast sem væri miklu nærtækara að banna, plast sem er óendurvinnanlegt. Tvímælalaust hefði það átt að vera fyrsta aðgerðin og sú augljósasta. En þetta var aðgerð samt og að vissu leyti táknræn aðgerð og að því leyti sýndarmennska. Ég skal taka undir það. Ég þykist ekki vera sérfræðingur í orðinu sýndarmennska. Ég notaði það ónákvæmt í umræðum um daginn. Ég sá hvernig það orð gæti verið nothæft utan frá séð en ég taldi ekki að hæstv. forsætisráðherra væri að leggja fram mál út frá því sjónarhorni. Ég baðst afsökunar á að hafa notað það orð við það tilefni. Ég vildi bara endurtaka að þátttaka eða þátttökuleysi í fyrri umr. mála segir ekki neitt. Það er ekki hægt að skamma neinn fyrir að taka ekki þátt í fyrri umr. um mál. Ef svo væri gæti maður farið að draga upp ýmiss konar mál úti um öll þing og segja: Ykkar flokkur tók ekki þátt í umræðu um þetta mál og þá hafið þið ekki neinn áhuga á því og þar af leiðandi eruð þið ömurleg og eitthvað svona. Auðvitað er það ekki þannig. Þetta er fyrri umr. um mál, það er eftir að vinna ýmisleg verk í nefndum sem dýpkar skilning manna í málunum. Það er kannski hægt að segja eitthvað um það ef fólk tekur ekki þátt í síðari umr. en kannski ekki heldur. Það að taka ekki þátt í umræðum getur einfaldlega þrátt fyrir allt verið stuðningur, klárum þetta sem fyrst án þess að vera þvælast fyrir með einhverju málæði.
Herra forseti. Ég hef litlu við þetta að bæta nema hvað ég ætla bara að leiðrétta hv. þingmann. Ég var ekki að skamma nokkurn mann. Ég virði það við hv. þingmann að hann hefur greinilega ekki heyrt mig skamma fólk. Það var alveg fjarri því að ég væri að skamma nokkurn, ég lýsti bara undrun á því að þeir sem gefa sig út fyrir að vera meiri umhverfissinnar en aðrir væru ekki við umræðuna. Það getur vel verið að það sé ónærgætið af mér og dónaskapur. En auðvitað bíð ég spenntur eftir síðari umr. því þá fáum við væntanlega fleiri menn í hús. Ég el þá von í brjósti með hv. þingmanni að það verði svo. En fyrst og fremst var þetta bara undrun af minni hálfu vegna þess að þetta er, að mínu viti, tillaga sem kemur beint að ákveðnu vandamáli. Það eru ekkert rosalega margar tillögur sem við höfum séð í umhverfismálum á þinginu, að mér finnst, sem koma beint að ákveðnum vandamálum til að reyna að finna lausn á þeim Ég held að við gætum gert miklu betur, eins og ég benti á í ræðu minni áðan, og tekið fyrir fleiri málefni. Það er fagnaðarefni sem fram kom í andsvari hér áður frá ágætum þingmanni sem er nú farinn úr salnum, að hann hafi sent minnisblað þar sem hann bað um úttekt á öllum þessum málum. Ég veit ekki hvort hann gerði það í eigin persónu eða fyrir hönd þingflokksins en það skiptir ekki máli. Ef afurðin kemur hingað inn í þingið og verður því að gagni er það náttúrlega mjög gott því að okkur veitir ekkert af því að gera alvöruúttektir á ýmsum vandamálum sem steðja að í umhverfismálum í staðinn fyrir að grípa eitthvað sem er til stundarvinsælda fallið og er þægilegt, eins og maður segir. Það er bara allt of mikið um að það hafi verið gert, eins og ég benti á í ræðu minni áðan.
Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls í umræðu um þetta mál, þ.e. tillögu til þingsályktunar um að ráðherra verði falið að kanna hagkvæmni hátæknisorpbrennslustöðvar. Ég held að allir þingmenn sem tóku til máls hafi verið sammála um að við verðum svo sannarlega að taka til í okkar ranni í þessum málum. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson sagðist ekki vera á móti tillögunni sjálfri og hún gangi í raun út á það sama og hann hafi sjálfur lagt til, að þetta yrði kannað í stofnunum umhverfisráðuneytisins. Það er gott og blessað en ég vil benda á, í samhengi við þau ummæli, að þessi tillaga var líka lögð fram í fyrra, á síðasta þingi. Ef liðsinnis hv. þingmanns hefði notið við við tillöguna í fyrra værum við kannski komin lengra með þetta góða mál sem hann hafði í sjálfu sér ekki á móti. Hann hefði þá átt að leggja henni liðsinni sitt þegar hún var lögð fram á síðasta þingi. Herra forseti. Vissulega er krafa um, og vonandi munum við verða við henni, að endurvinna sem allra mest af úrgangi og miklu meira en nú er. Það er unnt og fyrirsjáanlegt að hægt sé að gera meira af því með viðhorfsbreytingum og tækniframförum í endurvinnslu, með betri flokkun og ekki síst í vöruþróun svo að unnt sé að skipta út þeim vörum sem eyðast seint eða ekki úti í náttúrunni. Það er kannski sú von sem hæst ber í þessum málum, að við getum fundið efni sem koma í staðinn fyrir þessar vörur sem eyðast svona seint og menga svona mikið, t.d. margs kyns plastvörur, að við getum fundið eitthvað sem kemur í staðinn fyrir það og þá minnki úrgangur. Hvernig sem fer mun þessi úrgangur vonandi minnka í framtíðinni en jafnhliða mun hann líka aukast. Hann hefur verið að aukast mjög hratt hér á landi síðustu ár, bæði vegna þess a ð hver og einn hendir frá sér meira magni úrgangs og vegna aukins íbúafjölda og aukins ferðamannastraums. Við erum að berjast á báðum vígstöðvum. Magnið er eins mikið og komið hefur hér fram, 180.000 tonn, sem við erum að urða á ári og svo erum við að brenna tæplega 12.000 tonnum. Jafnvel þótt að við aukum endurvinnsluna er aukning líka hinum megin frá þannig að það verður alveg sama hvað við endurvinnum mikið og flokkum mikið, alltaf verður einhver afgangur sem við þurfum að losna við og við verðum að gera það á eins umhverfisvænan hátt og hægt er svo að sem minnst fari að lokum út í náttúruna, sem allra minnst, og mengunarminnsti úrgangurinn. Ég ætla einnig að tala um fortíðina í minni annarri ræðu. Við höfum urðað úrgang síðustu áratugi um allar koppagrundir. Nú er ég að leggja fram fyrirspurn til ráðherra um hvar á landinu þennan úrgang sé nákvæmlega að finna. Hvar? Hvað er mikið magn á hverjum stað? Hvenær var þetta gert? Svo er það hættustig þessa úrgangs: Hvaða efni er þarna að finna? Er það eitthvað hættulegt? Þarf að gera ráðstafanir til að stemma stigu við að það mengi um aldur og ævi á þeim stöðum sem það er? Þetta er auðvitað alvarlegt mál og ég kem aftur að þessu: Við getum ekki verið þekkt fyrir að halda þessu áfram. Við getum ekki verið þekkt fyrir að urða áfram 200.000 tonn á ári. Hvað veiddum við mikinn þorsk í fyrra? Þetta er nálægt því að vera svipað magn, allur þorskafli Íslendinga. Við erum að urða jafn mikið sorp í jörðu. Mér heyrðist hv. þingmenn, sem hér töluðu í þessu máli, allir vera sammála um að þetta væri vandamál sem þyrfti að leysa. Auðvitað eru menn kannski ekki þess fullvissir að þetta verði hagkvæmt, og þá hversu hagkvæmt það verður og hversu dýrt það verður o.s.frv., og hvort betra sé að gera hlutina einhvern veginn öðruvísi. En við verðum að taka þennan slag. Við verðum að gera þessa könnun og leita leiða til að sjá um okkar sorp sjálf. Varðandi urðunarskatt rétt í lokin, herra forseti, er áætlað að hann verði 15 kr. á kíló sem er þrefalt meira en í viðmiðunarlöndunum í Evrópu, þrefalt meira, þrefalt hærra gjald. Menn setja spurningarmerki við það. Á hverjum brennur, ef svo má segja? Hver á að borga þetta? Þetta lendir auðvitað á íbúum og fyrirtækjum. Hvert rennur þessi skattur? Það er kannski aðalmálið. Er þetta enn einn skatturinn í ríkissjóð? Ég hefði talið að ef menn ætla að leggja á umhverfisskatta verði markmiðið að liggja ljóst fyrir, hvort það hafi áhrif, umhverfisleg áhrif til að draga úr mengun o.s.frv. og líka hvert þessi skattur muni og eigi að renna. Ég tel einsýnt að slíkir umhverfisskattar eigi, ef menn vilja leggja þá á, að sjálfsögðu að renna í það að ráða bót á þeim vanda sem við horfumst í augu við, eins og t.d. sorpvandanum, einmitt það sem við ræðum hér, að koma þá upp svo og svo stórri sorpeyðingarstöð sem brennir sorp á eins umhverfisvænan hátt og hægt er. Að því sögðu þakka ég fyrir þessa umræðu og legg til að málinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og að fjallað verði um það þar á málefnalegan hátt.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ráðherraábyrgð, sem varðar upplýsingaskyldu ráðherra. Frumvarpið er einungis tvær greinar. 1. gr. hljóðar svo: „Við 10. gr. laganna bætist nýr stafliður, svohljóðandi: ef hann gefur Alþingi rangar eða villandi upplýsingar eða leynir upplýsingum er hafa verulega þýðingu við meðferð máls á Alþingi.“ Svo kemur bara 2. gr. sem segir að lög þessi öðlist þegar gildi. Efni frumvarpsins tekur sem sagt til ábyrgðar ráðherra gagnvart Alþingi ef hann greinir rangt frá, gefur þingmönnum og þinginu villandi upplýsingar eða leynir upplýsingum sem mikilvægar eru fyrir meðferð mála á Alþingi. Sambærileg frumvörp hafa verið lögð fram áður, nú síðast bæði á 148. og 149. löggjafarþingi. Frumvarpið er lagt fram að nýju sem liður í því að styrkja þingræðið og eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Lög um ráðherraábyrgð eru að stofni til frá 1963 og hefur lítið verið breytt frá þeim tíma. Þau kveða á um ábyrgð ráðherra á stjórnarframkvæmdum og hvenær megi krefja ráðherra ábyrgðar. Meginreglan er sú að það skuli gert ef ráðherra hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Lög um ráðherraábyrgð taka ekki sérstaklega til ábyrgðar ráðherra varðandi upplýsingagjöf til Alþingis. Ákvæði 54. gr. stjórnarskrárinnar tryggir þingmönnum rétt til að óska upplýsinga frá ráðherrum. Hefur ákvæðið verið talið fela í sér rétt þingmanna til fyrirspurna og skýrslubeiðna. Í því felst hins vegar ekki almenn upplýsinga- og sannleiksskylda ráðherra gagnvart Alþingi. Ein af ábendingum rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 var að Alþingi hefði ekki náð að rækja eftirlitshlutverk sitt með handhöfum framkvæmdarvaldsins með öflugum hætti. Undir þetta tók þingmannanefnd sem fjallaði um skýrsluna. Lögð var áhersla á að auka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu og m.a. lagt til að lög um þingsköp Alþingis, lög um ráðherraábyrgð og lög um landsdóm yrðu endurskoðuð með þetta að leiðarljósi. Við endurskoðun þingskapalaga í kjölfarið var eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu styrkt til muna, samanber IV. kafla þeirra. Þar er m.a. kveðið á um að ráðherra skuli leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að og hafa verulega þýðingu fyrir mat þingsins á máli sem er til meðferðar. Þessi skylda tekur til svara við fyrirspurnum frá alþingismönnum, sérstakra umræðna, skýrslugerðar, umfjöllunar um þingmál og frumkvæðisathugunar fastanefnda þingsins, hvort sem upplýsingagjöfin er að frumkvæði ráðherra eða samkvæmt beiðni þingsins. Í lögum um þingsköp Alþingis er hins vegar ekki kveðið á um afleiðingar þess að upplýsingaskyldan sé virt að vettugi. Þá er ekki fjallað sérstaklega um almenna sannleiksskyldu ráðherra í upplýsingagjöf til Alþingis, óháð því hvort upplýsingar hafi verulega þýðingu fyrir mat þingsins á máli sem er til meðferðar. Í samræmi við meginregluna um lögbundnar refsiheimildir, samanber 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar, telja flutningsmenn rétt að taka af öll tvímæli um að lög um ráðherraábyrgð taki til upplýsingagjafar ráðherra til Alþingis og brot á þeirri skyldu geti varðað viðurlögum sem þar eru tilgreind. Er lagt til að ábyrgð ráðherra geti skapast annars vegar ef hann veitir Alþingi rangar eða villandi upplýsingar og hins vegar ef hann leynir upplýsingum sem hafa verulega þýðingu við meðferð máls á Alþingi. Ákvæðið sem lagt er til í frumvarpinu er sambærilegt við ákvæði danskra laga um ráðherraábyrgð. Í Noregi hefur almenn skylda ráðherra til að veita upplýsingar sem gætu haft þýðingu fyrir mál verið í ráðherraábyrgðarlögum frá 1932 og vanræksla á þeirri skyldu varðað refsingu allt að fimm árum en tveimur ef um gáleysi er að ræða. Árið 2007 var almenn upplýsingaskylda ráðherra til Stórþingsins og stofnana þess, þ.e. ríkisendurskoðanda og umboðsmanns Stórþingsins, tekin upp í 82. gr. stjórnarskrárinnar og refsiábyrgðin gerð skýrari í lögum um ráðherraábyrgð. Ábyrgð ráðherra nær til rangrar og villandi upplýsingagjafar í hvaða formi er sem til þingsins og stofnana þess, en ábyrgð ríkisstjórnarinnar varðandi upplýsingagjöf til þingsins nær aðeins til mála sem stjórnin leggur fram í þinginu. Til að Alþingi geti rækt eftirlitshlutverk sitt er nauðsynlegt að þær upplýsingar sem ráðherrar leggja fyrir þingið séu nægilegar, réttar og greinargóðar. Það er auk þess grunnforsenda þess að þingmenn geti rækt skyldur sínar samkvæmt stjórnarskrá að þeir fái réttar upplýsingar til þess að byggja ákvarðanatöku sína á. Í niðurstöðum vinnuhóps um siðferði í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið var lögð áhersla á mikilvægi upplýstra skoðanaskipta og rökræðna fyrir aukið aðhald þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Grundvallarforsenda upplýstrar umræðu eru réttar og greinargóðar upplýsingar. Þá getur skortur á upplýsingagjöf leitt til trúnaðarbrests milli þings og ráðherra. Til að undirstrika mikilvægi upplýsingaskyldu ráðherra til Alþingis er í frumvarpi þessu lagt til að brot gegn henni, í formi rangra eða villandi upplýsinga eða leynd upplýsinga er hafa verulega þýðingu við meðferð máls, varði viðurlögum samkvæmt almennum skilyrðum laga um ráðherraábyrgð. Herra forseti. Meðflutningsmenn mínir á þessu frumvarpi eru allir hv. þingmenn Samfylkingarinnar og þingmenn frá Pírötum, Viðreisn og Flokki fólksins. Ég legg til að frumvarpið gangi, að lokinni þessari umræðu, til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Virðulegi forseti. Það er margt við þetta mál sem er algerlega nauðsynlegt en er á sama tíma þegar til staðar. Það er hins vegar gríðarlega nauðsynlegt að hafa það skýrara en það er. Þess eru dæmi um að farið sé undan í flæmingi þegar um sannleiksskyldu ráðherra er talað. Þess eru dæmi að ráðherrar skili seint og illa upplýsingum sem þingmenn þurfa nauðsynlega á að halda til að taka upplýstar ákvarðanir. Landsréttarmálið er dæmi um það. Skil á skýrslu um aflandseignir í skattaskjólum er annað dæmi. Þá er skýrsla varðandi húsnæðismarkaðinn einnig dæmi. Svo nokkur dæmi séu tekin. Til viðbótar er líka farið að bera á því að svör við skriflegum fyrirspurnum berist seint og um síðir. Svartíminn er orðinn ansi langur og það er ekki nóg með að svartíminn sé langur: Loksins þegar maður fær svar er það jafnvel ekki svar við spurningunni sem var spurt heldur einhvers konar skíðafimi í búningi svars þannig að maður þarf að spyrja aftur og nákvæmar. Það er skautað fram hjá því að svara sumum stafliðum og öðrum er ekki svarað eins vel. Þó að ég telji að í núverandi lögum um ráðherraábyrgð sé algerlega skýrt að ráðherra eigi að greina skýrt og skilmerkilega frá og skila upplýsingum tímanlega er algerlega nauðsynlegt, að fenginni reynslu, að þetta sé einfaldlega stafað ofan í ráðherra. Að það þurfi ekki að lesa sig að því að þetta standi þarna og þýði augljóslega að ráðherra þurfi að segja satt og skila upplýsingum á réttum tíma, heldur sé það einfaldlega stafað ofan í ráðherra.
Virðulegi forseti. Þetta er lítið og létt frumvarp um breytingu á lögum um utanríkisþjónustu Íslands, nr. 39/1971, þar sem lagt er til að 2. málsliður 2. mgr. 14. gr. laganna falli brott. Þetta frumvarp hefur verið lagt fram tvisvar áður af þingflokki Bjartrar framtíðar sem lagði málið fram síðast á 145. löggjafarþingi. Það var endurflutt á 149. löggjafarþingi af sama flutningsmanni og núna en hlaut ekki afgreiðslu þá. Það er nú lagt fram að nýju í ljósi mikilvægis þess að störf hjá hinu opinbera séu auglýst og að ráðningarferlið einkennist af gagnsæi og jafnræði. Ákvæði 2. málsliðar 2. mgr. 14. gr. laga um utanríkisþjónustu Íslands heimilar undanþágu frá meginreglu 7. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, um að skylt sé að auglýsa laus störf hjá ríkinu þegar um skipun í störf ráðuneytisstjóra og sendiherra í utanríkisþjónustunni er að ræða. Jafnframt hefur slík undanþága í för með sér að ekki er skylt að veita almenningi aðgang að upplýsingum um nöfn og starfsheiti umsækjenda eins og almennt gildir um opinber störf. Ákvæði laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins um auglýsingaskyldu byggjast á jafnræðissjónarmiðum um að veita beri öllum sem áhuga kunna að hafa tækifæri til að sækja um opinbera stöðu. Með opinberri auglýsingu er áhugasömum aðilum veittur möguleiki til að leggja inn umsókn uppfylli þeir þau almennu hæfisskilyrði sem gilda um stöðuna. Þá byggist reglan á því sjónarmiði að með þeirri aðferð verði betur að því stuðlað en ella að ríkið eigi kost á sem flestum færum og hæfum umsækjendum þegar ráðið er eða skipað í stöðu. Skyldan til að veita almenningi upplýsingar um umsækjendur um opinbert starf sé þess óskað byggist á sjónarmiði um gagnsæi við meðferð opinbers valds. Mikilvægt er að almenningur geti veitt skipunarvaldshafa aðhald um að hann gæti að framangreindum sjónarmiðum um jafnræði og hæfni þegar hann fer með það vald sitt fyrir hönd almennings og í hans þágu. Verði frumvarpið að lögum munu almennar heimildir skipunarvaldshafa til að setja málefnaleg skilyrði varðandi hæfni umsækjenda, með tilliti til eðlis starfanna og þeirrar ábyrgðar sem þeim fylgir að sjálfsögðu eiga við eins og um önnur opinber störf. Kröfur um gagnsæi munu þá fela í sér aðhald á þá leið að á þessum sjónarmiðum sé raunverulega byggt við skipun viðkomandi aðila Hér á landi hefur tíðkast að vald til að skipa sendiherra og ráðuneytisstjóra utanríkisráðuneytisins sé pólitískt og í höndum utanríkisráðherra hverju sinni. Ekki liggja fyrir skýr viðmið sem leggja skuli til grundvallar og er skipunarferlið ógagnsætt. Hjá öðrum Norðurlandaþjóðum er þessu öðruvísi háttað. Í Danmörku, Noregi og Finnlandi tíðkast ekki að einstaklingar sem ekki starfa þegar innan utanríkisþjónustunnar séu skipaðir í stöðu sendiherra án þess að staðan hafi áður verið auglýst laus til umsóknar. Almennt eru lausar stöður sendiherra auglýstar innan utanríkisþjónustunnar þannig að starfsmönnum hennar gefist kostur á að sækja um. Ákvörðun um skipun er svo tekin á grundvelli faglegs mats á hæfi, árangri og frammistöðu umsækjenda, jafnvel að undangenginni tillögu til ríkisstjórnar, konungsvalds eða forseta. Er því ljóst að mun skýrari viðmið eru þar um slíkar ákvarðanir en hér á landi. Telja verður að þau sjónarmið sem búa að baki skyldunni til að auglýsa opinber störf og birta upplýsingar um umsækjendur sé þess óskað hafi mjög mikið vægi með tilliti til vandaðrar stjórnsýslu í þágu almennings, jafnræðis og gagnsæis við meðferð opinbers valds. Hér er því um mjög veigamikla almannahagsmuni að ræða sem eiga jafnt við þegar skipað er í stöður í utanríkisþjónustunni og endranær. Sendiherrar og ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytisins sinna afar mikilvægum störfum og verkefnum í þágu þjóðarinnar og er því mjög mikilvægt að val í þau störf byggist á hæfni og að jafnræðis sé gætt. Þá skiptir máli að ákvörðunarferillinn sé gagnsær og hafinn yfir vafa og tortryggni eins og hægt er. Er frumvarp þetta liður í því að auka gagnsæi og aðhald í þessum efnum. Gera má ráð fyrir að þeir sem starfað hafa í utanríkisþjónustunni um árabil búi almennt þegar yfir hæfni og reynslu sem nauðsynleg er til að sinna störfum sendiherra og ráðuneytisstjóra. Um tilflutning slíkra aðila án auglýsingaskyldu munu með breytingunni gilda almennar reglur um tilflutning milli embætta hjá hinu opinbera líkt og hjá öðrum ráðuneytum, samanber 36. gr. laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, nr. 70/1996. Við beitingu þessarar heimildar er ráðherra þó sem endranær skylt að líta til hæfni þeirra sem skipaðir eru með tilliti til þarfa utanríkisþjónustunnar og annarra málefnalegra og lögmætra ástæðna sem gæta ber að við ráðningu og skipun í opinber störf og stöður. Tilefni þessa frumvarps er pínulítið samtal sem átti sér stað á bar við hliðina á Alþingi. Þar var því ljóstrað upp sem alla grunaði hvernig skipan í þessar stöður er háttað. Ég gerði örstutta talningu á síðu utanríkisráðuneytisins þar sem farið er yfir hverjir eru núverandi sendiherrar í hinum og þessum löndum. Sumir gegna sendiherrastöðu í mörgum löndum en skiptingin er nokkurn veginn þannig að í 84% þeirra landa sem ég taldi eru karlmenn sendiherrar og í 16% tilvika eru konur sendiherrar. Það hefur áhrif í þessu samhengi líka. Mig langar að lokum að velta því aðeins upp sem virðulegur forseti kom aðeins inn á áðan, ef það á að vera einhvers konar mælikvarði á þátttöku. Þetta frumvarp var sent til allra þingmanna og þingflokka til meðflutnings en einungis þingmenn Pírata eru flutningsmenn þess. Það segir að sjálfsögðu ekki til um áhuga þingmanna, hvort þeir styðji þetta eða ekki, en það var alla vega merki um að enginn annar vildi vera meðflutningsmaður, eins og kemur bersýnilega í ljós á því hverjir eru flutningsmenn en það eru ég, Halldóra Mogensen, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Þór Ólafsson, Smári McCarthy og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Nú legg ég einfaldlega til að við drífum í þessu. Þetta er mjög einföld og lítil lagabreyting sem fellur inn í þau starfsumsóknarferli sem eru þegar til. Það þarf engar gríðarlegar breytingar til að ná markmiðum þessa frumvarps. Kunnáttan er öll til. Það þarf ekki að bæta við neinu eða gera neitt voðalega flókið til að ná markmiðum frumvarpsins þannig að ég legg til að þetta fljúgi í gegnum nefnd og í 2. og 3. umr. og klárist síðan.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á búvörulögum, og búnaðarlögum (verðlagsnefnd búvara, undanþágur frá ákvæðum samkeppnislaga, verðjöfnunargjöld). Ég vil draga það fram að við erum að endurflytja þetta frumvarp en það var flutt áður á 149. löggjafarþingi, 17. mál. Þá gekk frumvarpið til atvinnuveganefndar þann 25. október 2018. Ég ætla aðeins að fara yfir það á eftir þegar ég er búin að fara yfir helstu markmið og tilgang frumvarpsins hvað það er með miklum ólíkindum að málið fáist ekki a.m.k. afgreitt út úr nefnd þannig að við getum tekið afstöðu til þess hér inni á þinginu. En gott og vel. Í umsögn Samkeppniseftirlitsins kom m.a. fram að frumvarpið miðaði að því að efla samkeppni í landbúnaði og veita bændum frelsi til að hafa val um hvernig afurðum þeirra væri ráðstafað. Það myndi leiða til aukinnar samkeppni á vinnslu-, heildsölu- og smásölumarkaði. Jafnframt er bent á að nýsköpun og samkeppni eigi samleið og geti ekki hvor án annarrar verið. Markmiðið með frumvarpinu er alveg skýrt, það er að auka frelsi og sjálfræði framleiðenda búvara til markaðssetningar á afurðum sínum á innlendum og erlendum mörkuðum. Í því felst m.a. að afnema sérreglu búvörulaga sem gildir um mjólkuriðnaðinn og draga úr afskiptum ríkisvaldsins af verðlagningu, framleiðslu og vinnslu búvara. Í gildandi lögum hafa bændur sérstaka stöðu sem helst verður líkt við stöðu launþega í þjónustu afurðastöðva og hins opinbera. Til að stuðla að bættum kjörum bænda þarf að búa til regluverk sem gerir bændum kleift að vinna og markaðssetja afurðir sínar sjálfir. Þannig verði bændum gert fært að starfa sem atvinnurekendur og njóta kosta þess að reka bú sín á opnum markaði. Í frumvarpi þessu er því lagt til að verðlagsnefnd búvara og framkvæmdanefnd búvörusamninga verði lagðar niður og þannig stuðlað að jafnræði bænda á markaði og að verðmyndun verði í samræmi við almenn markaðslögmál, nokkuð sem enginn einstaklingur eða fyrirtæki á að vera hrætt við. Jafnframt er lagt til að felld verði niður heimild til að gera fyrirframákveðnar framleiðnikröfur til afurðastöðva eða um einstakar framleiðsluvörur. Enn fremur, virðulegi forseti, er lagt til að felld verði niður heimild afurðastöðva samkvæmt 71. gr. búvörulaga til að gera samninga sín á milli um verðtilfærslu milli afurða fyrir verðmyndun mjólkur og mjólkurafurða. Ákvæðið var lögfest með lögum nr. 85/2004, um breytingu á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu búvara. Á þeim tíma einkenndi fjárhagsvandi flest svið landbúnaðarins sem aðallega var til kominn vegna óhagstæðra rekstrareininga og lögbundinnar skyldu afurðastöðva og mjólkuriðnaðarins til þess að jafna landsbundinn aðstöðumun einstakra afurðastöðva og fjarlægð frá stærstu mörkuðum landbúnaðarvara. Afurðastöðvum í mjólkuriðnaði hefur fækkað og mikil hagræðing átt sér stað í þau 15 ár sem ákvæðið hefur staðið í búvörulögum. Til að tryggja samkeppni á mjólkurmarkaði og stuðla þannig að nýsköpun og vöruþróun er nauðsynlegt að vinnsluaðilum sé tryggður aðgangur að hrámjólk/ógerilsneyddri mjólk í lausu máli. Hafa undanþágur frá samkeppnislögum samkvæmt búvörulögum verið umdeildar og fyrir liggja fjölmörg álit Samkeppniseftirlitsins vegna beitingar og túlkunar á þeim sem og álit annarra á borð við Viðskiptaráðs. Með þessu frumvarpi er lagt til að veigamiklar undanþágur frá samkeppnislögum, sem um hafa gilt sérákvæði, verði afnumdar. Verði frumvarpið að lögum er verið að leysa helstu ágreiningsefni sem uppi hafa verið vegna beitingar og túlkunar á undanþágum frá samkeppnislögum í búvörulögum. Með frumvarpinu er verið að að láta almennar samkeppnisreglur gilda um allan mjólkurmarkaðinn, að afnema allar sérreglur í þágu hins stóra. Þá er lagt til að felld verði brott heimild til verðjöfnunar samkvæmt 85. gr. A búvörulaga í samræmi við ákvörðun ráðherrafundar Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í desember 2015 um að afnema útflutningsbætur. Frumvarpið er samið með hliðsjón af gildandi lögum og reglum í nágrannalöndum Íslands. Í skuldbindingaskrá Íslands að GATT-samningnum er kveðið á um skuldbindingar Íslands til þess að veita þjónustuveitendum frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar aðgang að markaði sínum. Þar er jafnframt kveðið á um skuldbindingar Íslands til þess að hafa ekki í gildi reglur sem fela í sér mismunun sem sé innlendum þjónustuveitendum í hag gagnvart erlendum þjónustuveitendum. Niðurstaða ráðherrafundar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar í desember 2015 felur í sér pólitíska skuldbindingu um að afnema útflutningsbætur. Felur ákvörðunin ekki í sér lagalega skuldbindingu en ef ekki er brugðist við ákvörðuninni er talið líklegt að ómögulegt verði að ná saman um staðfestingu nauðsynlegra og formlegra breytinga á landbúnaðarsamningnum. Er því lagt til í frumvarpi þessu að heimild til útflutningsbóta í formi verðjöfnunargjalda verði felld brott. Virðulegi forseti. Frumvarpið skiptist í tvo kafla, annars vegar breytingar á ákvæðum búvörulaga og hins vegar á ákvæðum búnaðarlaga. Í I. kafla frumvarpsins eru lagðar til breytingar á tilgangi búvörulaga þar sem skerpt er á mikilvægi frjálsrar samkeppni í landbúnaði. Í kaflanum er jafnframt mælt fyrir um að framleiðendur búvara fari að meginreglu með eigið fyrirsvar við gerð samninga á grundvelli laganna en þeim sé þó heimilt annaðhvort að fela Bændasamtökum Íslands að fara með fyrirsvar sitt eða stofna önnur samtök í þeim tilgangi. Þá er fellt brott ákvæði laganna um að samningar skuli vera bindandi fyrir framleiðendur viðkomandi búvara hvort sem þeir eru félagar í Bændasamtökum Íslands eða standa utan þeirra og í staðinn kveðið á um að samningar á grundvelli laganna séu aðeins bindandi fyrir þá framleiðendur sem teljast aðilar að hverjum samningi fyrir sig. Þá eru í kaflanum nokkrar orðalagsbreytingar sem miða að því að jafna stöðu allra búvöruframleiðenda, sama hvort þeir tilheyra Bændasamtökum Íslands eða öðrum samtökum eða standa einfaldlega utan samtaka. Þá eru einnig felld brott öll ákvæði um verðlagsnefnd búvara og framkvæmdanefnd búvörusamninga sem er að vissu leyti barn síns tíma. Tilgangurinn með því er að draga úr miðstýringu verðmyndunar og auka sjálfstæði bænda sem framleiðenda á markaði. Með því að leggja niður verðlagsnefnd búvara verður einnig unnið að því að gera styrkjakerfi landbúnaðarins mun gagnsærra. Samhliða breytingunni er jafnframt rétt að koma á fót beinum styrkjum til bænda, sem stuðli að aukinni nýsköpun og betri nýtingu lands og gæða. Í II. kafla frumvarpsins er lagt til að ákvæði um framkvæmdanefnd búvörusamninga verði fellt brott og lagðar til breytingar sem draga úr sérstöðu Bændasamtaka Íslands sem fyrirsvarsaðila búvöruframleiðenda í samningaviðræðum og samskiptum við ríkið. Í 14. gr. frumvarpsins er enn fremur kveðið á um aukinn stuðning Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og ríkissjóðs við umhverfisvernd, nýliðun, skógrækt, lokun framræsluskurða, gerð smávirkjana og þróun á sviði ferðaþjónustu. Verði frumvarp þetta að lögum er rétt í framhaldinu að hefja vinnu við sameiningu Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og AVS-rannsóknarsjóðs um aukið virði sjávarfangs í sameiginlegan og öflugan matvælasjóð. Slík breyting yrði til þess fallin að spara kostnað við yfirstjórn, en hann var um 30 millj. kr. a.m.k. fyrir tveimur árum, sem nýta mætti beint í styrki til nýsköpunar í matvælageiranum, ekki síst í nýsköpun hjá bændum. Umræddar breytingar eru viðamiklar en að mati flutningsmanna frumvarpsins til þess fallnar að bæta hag íslenskra bænda og stuðla að heilbrigðri samkeppni á markaði, bændum og neytendum öllum að sjálfsögðu til heilla. Það er farið eftir því grundvallarprinsippi að draga fram og ýta undir almannahagsmuni framar sérhagsmunum. Það er verið að horfast í augu við breyttan veruleika. Það getur verið að umhverfið eins og það er núna hafi verið réttmætt og rétt að rökstyðja það á sínum tíma en það er ekki lengur svo. Breytingar á samfélaginu, aðrar kröfur, umhverfiskröfur, loftslagskröfur, betri nýting lands og gæða - allt ýtir undir að við reynum að stuðla að því að styrkja bændur á nýjum forsendum. Ekki til þess að halda uppi ákveðnu einokunarfyrirkomulagi mjólkurmarkaði. Það er algerlega úrelt fyrirkomulag. Það er auðvitað umhugsunarefni, herra forseti, að við fengum þetta mál inn í atvinnuveganefnd á síðasta hausti, þann 25. október eins og ég gat um áðan. Það var enginn vilji til þess að fjalla um málið, hvað þá að það kæmi hingað inn í þingið til afgreiðslu. Það er nokkuð sem við þurfum að gera oftar, að fá mál hingað til afgreiðslu. Þá er það bara þannig, eins og gerðist sl. vor, að þingmál frá okkur í Viðreisn um að leggja niður mannanafnanefnd var fellt. Hér kinka þingmenn Sjálfstæðisflokksins kolli og eru mjög sælir yfir því að hafa fellt mannanafnanefndarfrumvarpið. En ég held að það sé að því leytinu til ágætt að þá koma fram ýmis sjónarmið. Þó að ég gráti það að hafa ekki fengið frumvarpið í gegn dregur það líka fram ákveðna pólitíska sýn, pólitískar línur. Ég hefði gjarnan viljað fá þetta mál fram til þess að til að mynda þingmenn Sjálfstæðisflokksins fengju tækifæri til að sýna í verki að þeir styðji almennar samkeppnisreglur, að þeir styðji það að markaðurinn ráði, að þeir styðji það að ekki verði einokunarfyrirkomulag á Íslandi á 21. öld þó að einhver kynni að réttlæta það að á fyrri hluta 20. aldar hafi það átt rétt á sér. En ekki á 21. öld og ekki í samræmi við til að mynda landsfundarályktanir þessa sama flokks. Maður upplifði það innan atvinnuvega- og nýsköpunarnefndar að það væri frekar verið að reisa girðingar af hálfu ríkisstjórnarflokkanna, byggja múra og reyna að finna einhverjar leiðir eins og t.d. varðandi sérostana þar sem var frekar bætt í hindranir, frekar bætt í varðandi það að opna ekki markaðinn. Það er auðvitað með ólíkindum sé haft í huga hvaða grunnprinsipp eiga að vera viðloðandi hjá Sjálfstæðisflokknum. Ég vil líka draga fram tvö atriði í viðbót. Hv. þm. Inga Sæland brosir fallega. Ég skil það vel. Ég vil draga sérstaklega fram kosti og galla EES-samningsins. Við erum búin að fara vel yfir kosti og galla EES-samningsins og sérstaklega staðreyndir um hvað hann hefur haft í för með sér, staðreyndir um jákvæðar afleiðingar hans á sl. 25 árum fyrir íslenskt samfélag. Hann hefur aukið samkeppni, aukið nýsköpun, stutt við sprotafyrirkomulag hérna heima og stutt við sprotafyrirtæki, opnað eitthvað sem hefði ella leitt til stöðnunar, eins og segir m.a. í góðri skýrslu um EES-samninginn sem skilað var fyrr í vikunni og við ræddum í utanríkismálanefnd í gær. Þess vegna er áhugavert að sjá þau svið sem eru ekki undir EES-samningnum. Hvað gera íslensk stjórnvöld þá? Hvað gera íslenskir stjórnmálaflokkar, þessi gömlu? Þeir viðhalda náttúrlega sérreglum þar sem aðhaldið frá EES-samningnum er hvergi til staðar um opnun markaða, um frelsið. Þá er eins og við manninn mælt að afturhaldsfyrirkomulagi, einokunarfyrirkomulagi, sérreglufyrirkomulagi er viðhaldið. Þetta mál og fyrirkomulagið í mjólkuriðnaði er einmitt gott dæmi um það hvað EES-samningurinn er okkur mikilvægur því að ef aðhaldið frá honum er ekki fyrir hendi fara menn sérregluleiðina, þá ýta menn ekki undir almennar reglur samkeppnislaga. Þetta er gott dæmi um það. Varðandi þær áhyggjur sem hafa komið fram af hálfu bænda vil ég sérstaklega draga fram að ég er sannfærð um að hvar sem borið er niður þar sem almennar reglur samkeppnislaga ríkja, þar sem markaðurinn fær að njóta sín, þar blómstra hlutirnir. Þá sprettur fram nýsköpun, þá spretta fram alls konar hugmyndir, sköpun, sprotafyrirtæki. Það sjáum við ekki síst í landbúnaðarsamfélaginu. Við sjáum hvað er að gerast m.a. hjá grænmetisbændum sem búa kannski við hvað mesta frelsið og mestu samkeppnina. Mesta nýsköpunin er einmitt þar. Grænmetisframleiðsla hefur blómstrað og rutt sér braut á sl. fimm til tíu árum undir forystu grænmetisbænda. Það er gott dæmi um það hvernig við Íslendingar kunnum að bregðast við þegar samkeppni og opinn markaður er annars vegar. Búvörusamningurinn er um 16 milljarðar, uppfærður kannski 18 milljarðar, ég man ekki nýjustu tölurnar í fjárlagafrumvarpinu. Með óbeinum og beinum styrkjum, þ.e. tollverndinni og fleira, eru styrkir til landbúnaðarins kannski um 35 milljarðar. Við í Viðreisn teljum og ég vil að við íhugum að setja þann styrk beint til bænda en á móti verði allri tollvernd aflétt og allar sérreglur afnumdar gegn því að þessir styrkir, þ.e. 35 milljarðar í beinum og óbeinum styrkjum í dag, renni inn í búvörusamning til bænda með skilyrði um landnýtingu. Þetta renni ekki til framleiðsluhvata heldur hafi bændur sjálfir val um hvernig þeir nýti landið. Við treystum engum betur en bændum til að fara í slíka hluti. Ég tel að það væri spennandi hugsun og ég vona að Bændasamtökin og ýmsir bændur rísi ekki upp á afturlappirnar og segi nei. Eigum við ekki frekar að skoða þetta? Við í Viðreisn viljum styðja við og styrkja bændur. Ég tel að með þeim tillögum sem við erum að ræða hér og líka með því að fara í uppstokkun og breytingar á styrkjakerfinu gegn því að fyrirkomulagið verði opnað og tollverndin afnumin og styrkir settir beint til bænda í staðinn værum við komin með grundvöll sem ég held að væri þess virði að ræða upp á framtíðina, upp á nýsköpun, upp á einmitt lífsmöguleika og umhverfi bænda til skemmri og lengri tíma. En það er auðvitað efni í aðra umræðu. Þetta mál er í rauninni ósköp einfalt. Það er verið að afnema sérreglur í landbúnaði. Tillagan felur í sér að ýta undir að almannahagsmunir verði dregnir fram á mjólkurmarkaði eins og alls staðar annars staðar í samfélaginu, að slíkar reglur eigi að gilda, að almennar reglur samkeppnislaga gildi framar sérreglum búvörulaga.
Hæstv. forseti. Auðvitað get ég tekið undir að almennar reglur samkeppnislaga eigi að gilda alls staðar, líka t.d. hjá Ríkisútvarpinu, en ég veit að hv. þingmaður hefur engan áhuga á því. Bara sums staðar. Ég get hins vegar alveg sagt að þetta er ekki svo einfalt að segja bara að búvaran eigi að vera á opnum markaði og keppa við niðurgreiddar landbúnaðarvörur frá ESB. Hvaða tollmúra hefur ekki ESB gagnvart vanþróuðum löndum sem framleiða sömu vörur miklu ódýrar? Þeir setja auðvitað bara á tollmúra. Ég er alveg tilbúinn að skoða þetta. Kerfið sem er núna þarf ekkert að vera alltaf við lýði. Eina krafan sem ég geri er að það sé á jafnréttisgrundvelli gagnvart öðrum framleiðendum. Að fella niður tolla. Hvað þýðir það? Það þýðir með öðrum orðum að íslenskur landbúnaður í þessu harðbýla landi er auðvitað ekki samkeppnisfær og verður það aldrei. Það kostar ákveðnar upphæðir að ætla að halda hér uppi matvælaframleiðslu en það er ekki þar með sagt að það þurfi alltaf að vera nákvæmlega það kerfi sem er núna. Ég legg mikla áherslu á og tel mikið hagsmunamál fyrir land og þjóð að hér séu bændur sem eru ekki bara að rækta matvæli, þeir halda þessu landi á lífi, þeir halda jörðunum við. Það er svo mikilvægt í öllum þessum óbyggðum sem landeigendur eiga land upp í. Það er risavaxið umhverfismál að hér sé búskapur. Það er að mörgu að hyggja en ég get alveg tekið undir að það þarf ekkert að vera akkúrat þetta kerfi. Eina krafan sem ég geri er að það sé réttlátt kerfi í samkeppni við aðra.
Herra forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum ekkert ósammála. Það kostar að hafa landbúnað. Það er eins og menn vilji ekki heyra það, því það hentar ekki þeirra veruleika, að við í Viðreisn höfum margsinnis undirstrikað að við viljum styrkja og styðja við íslenska landbúnaðarframleiðslu en eins og hún er byggð upp núna er hún ekki réttlát, ekki réttlát gagnvart bændum og ekki réttlát gagnvart neytendum. Ég trúi á markaðinn til að styðja og efla bændur sem og neytendur. Landbúnaðarframleiðslan kostar. Þess vegna setjum við fram hugmyndir um að taka frekar óbeinu styrkina sem felast í tollverndinni og setja þá beint til bænda. Það eru ótrúleg tækifæri, ekki bara í landbúnaðarframleiðslunni fyrir bændur heldur núna á þeim tímum þar sem við þurfum einstaklinga og fólk til að yrkja landið, nytja það, rækta það, m.a. út af kolefnisjöfnun. Það getur vel verið að við sjáum innan tíðar kolefnisbændur sem hugsanlega byggja upp kolefniskvóta sér til hagsbóta og samfélaginu öllu. Við erum að fara inn í allt annan veruleika og verðum þá að vera tilbúin. Þá megum við ekki segja: Óbreytt kerfi er það sem verður að vera hér til eilífðarnóns. Það er gríðarlega mikilvægt að við komumst að samkomulagi um að styðja við íslenska landbúnaðarframleiðslu en hún þarf að styðja við bændur, neytendur og umhverfið. Varðandi Ríkisútvarpið er þingmaðurinn ekki alveg að ræða við réttu manneskjuna. Ég veit ekki hversu oft ég lagði það til innan þingflokks Sjálfstæðisflokksins á sínum tíma að við þyrftum með einhverjum hætti að takmarka aðkomu Ríkisútvarpsins að auglýsingum. Ég benti margoft á að við ættum að líta til að mynda til Þýskalands af því að við þurfum sem aldrei fyrr á fjölbreyttri flóru fjölmiðla að halda. En það þýðir ekki að ég komi í leiðangur með hv. þingmanni í að rakka niður Ríkisútvarpið.
Hæstv. forseti. Þetta er ekki spurning um að rakka niður Ríkisútvarpið. Ég er bara að tala um að það fái ekki peninga frá skattgreiðendum í verkefni sem er á samkeppnismarkaði. Við hljótum að geta tekið undir það að RÚV eigi ekki að vera á samkeppnismarkaði. Það á að sinna einhverju hlutverki sem aðrir sinna ekki. En RÚV er nú ekki til umræðu hér. Ég hefði kosið að hv. þingmaður myndi segja öðrum löndum, t.d. í Evrópusambandinu, að það sé miklu sniðugra að hætta með tollverndina og gera þetta bara með beinum styrkjum. En það gerir það enginn. Það eru allir með tollvernd, og enga smá tollvernd, og beingreiðslur og niðurgreiðslur og allt þetta. Ég myndi óska eftir því að hv. þingmaður færi til Brussel og héldi þessa ræðu þar og sæi hvað sagt yrði. En gott og vel, ég ætla ekki að gera neitt maus úr þessu. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni og er tilbúinn að skoða allar leiðir til að efla íslenskan landbúnað og gera hann markvissari. Það hefur margt verið gert seinustu misseri og ár. Ég er tilbúinn að halda því áfram. Bændur þurfa að hagræða. Þeir hafa fleiri möguleika meðfram venjulegum búrekstri, skógrækt o.s.frv. Ég held að við séum algjörlega á sama stað. Ég er ekkert að segja að þetta sé allt ómögulegt og tóm della, síður en svo. Ég vildi gjarnan fara í starfshóp með hv. þingmanni [[Gripið fram í.]]og reyna að finna góðar lausnir á því hvernig við getum raunverulega eflt landbúnað, gert þetta að markvissari atvinnugrein og samkeppnishæfari.
Herra forseti. Ég ætla að þingmanninn á orðinu. Það er fín tillaga að fara í samstarf um að efla íslenskan landbúnað og gera það með nýjum viðmiðum út frá nýjum veruleika sem við stöndum frammi fyrir. Ég er sannfærð um að bændastéttin muni leika lykilhlutverk í því fyrir okkur Íslendinga til að við getum einfaldlega horfst í augu við framtíðina, hvort sem kemur að matvælum eða af andrúmsloftinu og fleira.
Lykilstétt í samfélaginu.
Já, algjör lykilstétt í samfélaginu, ég tek undir það. En um leið vek ég athygli á því að ég saknaði þess að hv. þingmaður skyldi ekki taka undir með mér í þessu máli um að afnema samkeppnisreglur í mjólkuriðnaði. Það hefur ekkert með tollverndina að gera. Afnema undanþágur frá samkeppnisreglum í landbúnaði. Það er það sem þetta mál snýst um. Við gætum byrjað á því, það væri risaskref að setja alla landbúnaðarframleiðslu innan lands undir sama samkeppnishatt. Ég held að það væri rétt og verðugt skref sem við ættum að taka á þessu kjörtímabili.
Virðulegi forseti. Það er gjarnan þannig að við í Flokki fólksins skoðum löggjöfina og reynum að bæta hana. Hv. þm. Brynjar Níelsson kenndi mér það nú t.d. ekki alls fyrir löngu að hún væri nú götótt sums staðar og mætti kannski sparsla pínulítið í þetta og færa í rétt horf. Frumvarpið sem ég mæli fyrir hér og nú snýst um breytingu á lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, nr. 69/1995. Við erum sem sagt að tala um að hækka bæturnar, enda hafa þær ekkert breyst síðan 2012 eins og kemur fram síðar. Með mér á frumvarpinu er hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Í 1. gr. frumvarpsins viljum við gera eftirfarandi breytingar á 2. mgr. 7. gr. laganna sem fjallar um ábyrgð ríkissjóðs á dæmdum eða ákvörðuðum bótum til þolenda afbrota: Í stað 250.000 kr. í a-lið, sem nú er, komi 400.000 kr. Hér er verið að tala um tjón á munum. Í b-lið komi í stað 5 millj. kr. 8 millj. kr. og hér erum við að tala um líkamstjón. Í c-lið komi 6 millj. kr. í stað 3 millj. kr., vegna miska. Í d-lið komi 4 milljónir í stað 2,5 millj. kr., fyrir missi framfæranda, og í stað 1,5 millj. kr. í e-lið komi 2,5 millj. kr., vegna útfararkostnaðar. 2. gr. hljóðar svo: „Á eftir 19. gr. laganna kemur ný grein, svohljóðandi: Fjárhæðir tilgreindar í 7. gr. skulu breytast árlega í samræmi við þróun launavísitölu, en þó þannig að þær hækki aldrei minna eða lækki meira en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ 3. gr. frumvarpsins er: „Lög þessi öðlast þegar gildi. Miða skal fyrstu árlega breytingu á fjárhæðum bóta við þróun launavísitölu frá þeim mánuði þegar lögin taka gildi til næstu áramóta.“ Virðulegi forseti. Mál þetta var flutt á 149. löggjafarþingi, 892. mál, en hlaut ekki afgreiðslu. Er það nú endurflutt óbreytt. Bótagreiðslur sem ríkissjóður ábyrgist á grundvelli laga um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota takmarkast við fjárhæðir samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna. Þær fjárhæðir sem þar er kveðið á um hafa verið óbreyttar frá árinu 2012, sem sagt í sjö heil ár. Síðan þá hafa orðið breytingar á verðlagi og jafnframt hafa bætur ákvarðaðar í refsimálum þróast í samræmi við þær verðlagsbreytingar. Það er ágalli á gildandi löggjöf að þessar fjárhæðir þróast ekki í samræmi við verðlag. Þegar fjárhæðum var breytt síðast, í júní 2012, stóð launavísitalan, miðað við grunn frá 1989 samkvæmt vefsíðu Hagstofu Íslands, í 433,1 stigi en nú stendur hún í 675,3 stigum. Þá er ekki ósennilegt að hún kunni að hækka verulega í framtíðinni. Af framangreindum ástæðum er lagt til að fjárhæðir samkvæmt 2. mgr. 7. gr. hækki. Þykir manni það bara eðlilegt miðað við allt og ég myndi segja að þegar við erum að tala um mál eins og miska, missi framfæranda og þær bætur sem ríkissjóður greiðir til að koma til móts við þá sem hafa orðið fyrir mismiklum missi hljóti það að vera hálfgerð handvömm að láta bæturnar ekki fylgja vísitöluþróun eða launaþróun. Ástæða þykir til að hækka fjárhæð c-liðar umfram hlutfallslega hækkun annarra liða. Ávallt kemur betur í ljós hve mikil áhrif afbrot hafa á líf og líðan brotaþola. Erfitt er að meta slík áhrif út frá læknisfræðilegum viðmiðum. Þótt líkamleg áhrif brots séu metin er erfiðara að meta andleg áhrif og þau geta oft komið fram eða aukist löngu eftir að brot er framið. Því er mikilvægt að hækka ábyrgð á bótum fyrir miska umfram hækkanir annarra bótaflokka. Þá er óskandi að slíkt veiti dómstólum hvatningu til að ákvarða hærri bætur fyrir miska í alvarlegri málum en tíðkast hefur. Einnig er lagt til að til frambúðar hækki fjárhæðir bóta samkvæmt 2. mgr. 7. gr. árlega í samræmi við breytingar á launavísitölu. Einnig skal lágmark ábyrgðar á bótakröfu hækka, samanber 1. mgr. 7. gr., í samræmi við breytingar á launavísitölu. Eðlilegt er að breyting á fjárhæðum skuli fara fram um hver áramót. Við þekkjum það náttúrlega öllsömul, það er nákvæmlega þá sem ríkið uppfærir venjulega allt sitt og hækkar brennivínið og rafmagnið, nefnið það bara, það er allt vísitölutengt og allt hækkar 1. janúar, meira að segja er svakahækkun núna til almannatryggingaþega um heil 3,5%, er það ekki, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson? Það er eitt af því sem manni þykir þyngra en tárum taki að skuli bara fylgja þeirri vísitöluþróun. En það er svo sem ekki verið að fara fram á meira, virðulegi forseti, með þessari breytingu í frumvarpinu en nákvæmlega það, að árlega verði þetta skoðað því að það er bara eðli málsins samkvæmt. Það lítur út fyrir að vera sanngirnismál og hefði sennilega átt að vera í lögum frá byrjun. Annað finnst mér eiginlega stórfurðulegt. Það er eðlilegt að breyting á fjárhæðum skuli fara fram um hver áramót. Miða skal fyrstu árlega breytingu við þróun launavísitölu frá þeim mánuði þegar lögin tóku gildi til áramóta. Þar sem launavísitala kann að lækka ef efnahagur versnar skyndilega er lagt til að miðað verði við vísitölu neysluverðs ef hún hefur hækkað meira eða lækkað minna á gefnu ári en launavísitala. Ég vona að málið fái nánari umfjöllun og einhver taki eftir því að verið sé að flytja það hér því að við erum þrjú í salnum núna ásamt virðulegum forseta og aðstoðarmanni. Það er svolítið dapurt að það skuli vanta 59 þingmenn í salinn. En það er eins og gengur, það er af mörgu að taka í dag og margir eru á ráðstefnu í Hörpu vonandi, Arctic Circle og allt það. Starf þingmannsins fer sannarlega fram víðar en akkúrat í þessum háttvirta þingsal. En vonandi kemur málið aftur hingað í þingsal þar sem þetta er algjört sanngirnis- og réttlætismál að mínu mati og tel ég, miðað við þá grunnþekkingu sem ég hef í lögum, að það sé eðlilegt að þessu sé breytt.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp um breytingu á lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, þ.e. hækkun bótagreiðslna. Flokkur fólksins stendur að þessu frumvarpi og er það löngu tímabært og kannski sérstaklega vegna þess að það er lagt fram mánuði fyrir dag gegn einelti, og kynferðislegri áreitni eða ofbeldi, sem er 8. nóvember ár hvert, sem sagt eftir réttan mánuð. Hvað erum við í sjálfu sér að ræða hér og hvers vegna viljum við breyta þessu bótakerfi? Þetta er bótakerfi sem bætir fyrir á einhvern hátt það ofbeldi sem fólk hafa orðið fyrir. Eins og kom fram í máli hv. þm. Ingu Sæland erum við að hækka bætur fyrir líkamstjón og miska, missi framfæranda og útfararkostnað. Þetta hefur ekki hækkað síðan árið 2012. Það sem er eiginlega furðulegast við þetta er að allt það sem virðist heita bætur hjá ríkinu gleymist, þær bætur verða einhvern veginn eftir á og það gleymist að uppfæra þær og þær detta bara út. Hvort þetta er sparnaðarleið, hugsanavilla eða eitthvað sem hefur gleymst í þessu máli veit ég ekki. Mér er það gjörsamlega óskiljanlegt vegna þess að ef við viljum og getum fundið það út og teljum að við séum að búa til einhvern ramma um það að bæta einhverjum eitthvert tjón, af hverju eigum við þá að bæta það með nákvæmlega sömu upphæð árið 2019 og árið 2012? Það stenst ekki. Ef við ætlum að tryggja að viðkomandi fái þær bætur sem hann á rétt á hljótum við að tryggja að þær séu jafn mikils virði árið 2019 og þegar upphæðirnar voru ákveðnar á árið 2012. Við getum talað um ýmsa bótaflokka. Það hefur t.d. mikið verið rætt um sanngirnisbætur. Ég tel að miða eigi þær við þennan bótaflokk. Við erum að tala um fólk sem hefur lent í ótrúlegum raunum, sem hefur orðið fyrir ótrúlega miklu ofbeldi, ekki bara fullorðið fólk heldur börn. Það er með ólíkindum að við skulum hafa þessar bætur svona smánarlega lágar. Við erum ekki að tala um einhverjar rosalegar fjárhæðir í þessu samhengi. Við erum að tala um að í stað 5 milljóna komi 8 milljónir fyrir líkamstjón, tjón sem veldur viðkomandi einstaklingi vanlíðan og raskar kannski lífi hans til fjölda ára, alveg frá því að tjón verður og jafnvel þar til viðkomandi er ekki í þessum heimi lengur. Við erum að tala um miskabætur, í stað 3 milljóna verði þær 6 milljónir. Fyrir útfararkostnað og missi framfæranda úr 250.000 kr. í 400.000 kr. Þetta eru lágar upphæðir, tiltölulega lágar og það ætti í sjálfu sér að fljúga í gegn vegna þess að það er bara sanngjarnt að við sjáum til þess að þeir sem verða fyrir slíku tjóni fái bætur og þó að þær séu smánarlega lágar skipta þær örugglega marga gífurlega miklu máli. Við verðum að átta okkur á því að þeir sem verða fyrir ofbeldi verða fyrir gígantískum kostnaði. Það er auðvitað það ömurlegasta sem maður getur lent í, og ég tala þar af eigin reynslu, að eiga rétt á bótum en fá þær ekki. Maður verður fyrir kostnaði og sá kostnaður lendir kannski á bótagreiðslum eða lífeyri frá Tryggingastofnun, lífeyrir rýrnar bara vegna þess að viðkomandi fær ekki greiddar sanngjarnar og réttlátar bætur sem hann á rétt á. Í þjóðfélagi eins og við lifum í í dag er það hreinlega ömurlegt. Það er lágmarkskrafa að viðkomandi komi nokkurn veginn út á sléttu og verði ekki fyrir fjárhagslegu tjóni af því að lenda í hvers konar tjóni. Við erum að búa til kerfi sem á að bæta það en því miður virðist það ganga mjög illa. Orð eins og bætur eða að bæta eitthvað er eins og eitthvert fúkyrði og aukaatriði sem þurfi ekki að fylgja neinum almennum hækkunum. Ég vona að frumvarpið fljúga í gegn og að við sjáum sanngirnina í því að hækka þessar bætur um þá smáaura sem við erum að tala um hér.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á barnaverndarlögum sem varðar tálmun eða takmörkun á umgengni þar sem viðurkennt verði í lögum að það sé brot gegn barni að vera svipt öðru foreldri. Sambærilegt frumvarp var lagt fram á 146. þingi en hlaut ekki afgreiðslu þá vegna mikillar andstöðu margra þingmanna. Hér má segja að hafi verið málþóf til að koma í veg fyrir að þetta mál kæmist til nefndar. Það var aftur flutt á 149. löggjafarþingi með nokkrum breytingum til að koma til móts við andstæðinga frumvarpsins og þá sem höfðu efasemdir um það. Þá var í fyrsta lagi um að ræða að samræma öll brot gegn börnum, samræma refsirammann um öll alvarleg brot gegn börnum þannig að við slíkum brotum væri sami refsiramminn. Einnig var gildissvið frumvarpsins víkkað út þannig að ákvæðið væri ekki lengur einskorðað við þær aðstæður þegar lögheimilisforeldri tálmar eða takmarkar umgengni heldur næði það jafnframt til tálmunar eða takmörkunar á umgengni af hálfu umgengnisforeldris, sem er auðvitað alveg rökrétt. Í þriðja lagi var lagt að refsing gæti varðað sektum og fangelsi í allt að fimm ár og að lokum að kæruheimild yrði hjá Barnavernd. Þá er tryggt að menn séu ekki að kæra bara út suður sisona til að koma höggi á fólk heldur væri málið búið að vera í skoðun hjá Barnavernd, hvort tálmun væri fyrir hendi eða ekki. Það skiptir máli að mál hafi verið skoðuð. Frumvarpið er til að tryggja að barn fari ekki á mis við þá umgengni sem gagnast barninu best og undirstrika að tálmun og takmörkun á umgengni er brýnt brot á forsjárskyldum foreldris. Það kann að vefjast fyrir einhverjum hvað felist í tálmun eða takmörkun á umgengni en það er þegar foreldri veldur því með einum eða öðrum hætti að úrskurður, dómur, dómsátt eða samningur aðila verður ekki framkvæmdur. Lykilatriði varðandi það að um sé að ræða brot foreldris, hvort sem það er lögheimilisforeldri eða umgengnisforeldri, er að fyrir liggja þessi atriði, úrskurður, dómur þar sem búið er að fara yfir málið og það er komin niðurstaða en lögheimilisforeldri eða umgengnisforeldri fer ekki eftir þeim úrskurðum eða dómum. Það hefur komið mjög á óvart - alla vega hér áður - hve mikil andstaða hefur verið hjá mörgum þingmönnum sem ýmist kenna sig við kvenréttindi eða einhvers konar femínisma, eins og kallað er á útlensku, sem líta á þetta sem aðför að kvenréttindum, réttindabaráttu kvenna. Þá upplifði maður að þetta fólk liti svo á að börn væru einkamál kvennanna. Samfélagið er auðvitað mjög breytt og báðir foreldrar taka miklu meiri þátt í uppeldi og umönnun barna nú en áður. Þá má ætla að ef barnið er svipt möguleikanum á að umgangast annað foreldri sé það mikið áfall fyrir barnið. Það verði að flokkast sem brot gegn því eins og önnur vanrækslubrot gegn börnum sem geta verið með ýmsum hætti. Það þarf að taka á því. Það er ekki þar með sagt að það þýði að lögreglan taki börn af heimilum. Það er ekki þannig. Þetta er allt skoðað nákvæmlega og fólki gefinn kostur á að láta af tálmun. Það kann að vera að úrræði sem yrði notað áður en kæmi til einhvers konar ákæru sé að breyta þá bara forsjánni ef staðan er sú hjá öðru foreldrinu að það tálmar. Þetta er allt út af fyrir sig mjög eðlilegt. Það væri þá ekki nema ef fólk bryti með grófum hætti gegn þessum skyldum sínum og gegn barninu að kæmi til einhverrar ákæru. Það væru þá alvarleg brot og ítrekuð. Fjöldi mála af þessu tagi er í gangi á hverjum tíma. Í greinargerð er vitnað í tölur um úrskurði um umgengni og umgengni við umgengnisforeldra og hversu margar kröfur hafi verið lagðar fram á árunum 2007–2016 um beitingu dagsekta til að þvinga fram umgengni. Það eru 550 kröfur um beitingu dagsekta. Þetta eru tíu ár. Það eru þá að meðaltali rúmlega 50 ný mál á ári þar sem talið er að einhvers konar tálmun sé í gangi. Þetta er mikill fjöldi mála og ég tel að með frumvarpi af þessu tagi taki löggjafinn afstöðu og segi: Við ætlum ekki að láta viðgangast að annað foreldrið tálmi með þessum hætti umgengni barns við hitt foreldrið. Ég held að það muni hafa mikið forvarnagildi ef löggjafinn samþykkir frumvarp af þessu tagi. Það leysir ekki öll mál en við getum ekki látið þetta viðgangast. Margir hafa sagt að með þessu frumvarpi sé verið að tryggja að ofbeldismenn geti haft umgengni við barnið. Menn verða ekki ofbeldismenn af því að annað foreldrið segi að hitt sé það. Ef við færum í þann farveg að það yrði bara látið ráða og það dygði fyrir foreldra að segja að hitt foreldrið væri ofbeldismaður gætu foreldrar sem hefðu umgengnisrétt bara sagt það sama: Ég skila ekki barninu af því að lögheimilisforeldrið beitir það ofbeldi. Þá erum við komin í eitthvert frumskógarlögmál sem er engum til gagns. Ég held að það sé mikilvægt að foreldrar komist ekki upp með það að taka völdin með þessum hætti og stjórnvöld séu algjörlega úrræðalaus. Það verður einfaldlega að taka á þessum málum og ég get alveg fullyrt það við þá sem eru í salnum að ef umgengnisforeldri myndi segja: Ég skila ekki barninu vegna þess að lögheimilisforeldri beitir það ofbeldi, yrði barnið bara sótt þangað. Ég er algjörlega klár á því að forsjárforeldri þyrfti ekki að una því að umgengnisforeldri gæti einfaldlega sleppt því að skila barninu. [[Gripið fram í: Er það ekki eins hjá …?]]Nei, lögheimilisforeldri gæti örugglega kallað til lögreglu og látið sækja barnið, alveg eins og ekki er heldur hægt að ræna börnum. Það kann vel að vera að einhverjir myndu farið í innsetningargerð en hún myndi þá ná fram að ganga. Það þýddi ekkert fyrir umgengnisforeldrið að halda einhverju fram um ofbeldi lögheimilisforeldris. Það gengur bara ekki þannig fyrir sig. Það er mikilvægt í þessu tilviki að löggjafinn sendi frá sér skýr skilaboð um að háttsemi af þessu tagi verði ekki liðin og það er kominn tími til að tekið verði á þessum brotum gegn börnum með skýrum hætti. Það er raunverulega ekki seinna vænna að gera það en á þessu þingi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta frumvarp. Hann talar um 50 ný mál á ári. Hver er málafjöldinn? Annað sem mig langar líka að vita: Í frumvarpinu er talað um tálmun gagnvart foreldrum en tálmun gagnvart afa, ömmu og ættingjum er líka þekkt. Tálmun nær oft langt og yfirleitt er það samfara skilnaði og deilum foreldra. Þá hef ég oft furðað mig á rétti barnsins. Í slíkum tilfellum á barnið alltaf að hafa þann rétt að fá að umgangast báða foreldra og afa sinn, ömmu og ættingja. Mig langar að vita hvort til sé tölfræði um það í hve mörgum tilfellum tálmun kemur frá móður og í hve mörgum tilfellum frá föður. Eftir því sem ég fæ best séð er það yfirleitt móðirin sem tálmar gagnvart föður og föðurættin fær ekki þann umgengnisrétt sem hún ætti að hafa gagnvart barninu. Er einhver tölfræði til um þetta?
Hæstv. forseti. Þær tölur sem ég hef eru frá árunum 2007–2016. Á þeim tíma voru 550 kröfur um beitingu dagsekta til að þvinga fram umgengni, en 107 úrskurðir um að beita dagsektum kveðnir upp. Það má reikna með að þessi 400 mál hafi kannski endað með einhverri sátt. Við sjáum að það er greinilega mikill ágreiningur og af ýmsum ástæðum. Það er bara þannig að þegar tálmað er gagnvart öðru foreldri beinist það gegn öfunum og ömmunum og skyldmennunum þeim megin og það er kannski flóknara mál að eiga við. En þetta er mismikið mál fyrir börn. Ef tálmun byrjar þegar barnið er ungbarn hefur hún miklu minni áhrif, má ætla, en miklu meiri hafi tengslin verið mikil við báða foreldra og barnið er komið eitthvað á legg. Það eru alltaf einhver vandamál í kringum svona. Þess vegna miðast skilgreiningin við að það hafi komið úrskurður, dómur, dómsátt eða samningur milli aðila, sem er lykilatriði - þ.e. menn eru að brjóta niðurstöðu dómstóla eða stjórnvalda og halda einhverju fram um að það sé gott fyrir barnið án þess að nokkuð liggi fyrir um það. Svo er sagt: Barnið verður bara að njóta vafans og svo fer langt ferli í gang. Þetta er ekki viðunandi því að allir geta sagt þetta.
Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir svörin. En það sem mig langar að vita er í hversu mörgum tilfellum við getum áttað okkur á því að um ofbeldi sé að ræða, bæði þar sem annað foreldri beitir hitt ofbeldi og jafnvel börnin líka. Hvernig er það aðskilið frá því þegar hreinlega er verið að nota barnið í skilnaðarmálum sem vopn í baráttunni eða af öðrum orsökum? Er vitað um tölfræðilegan mun á þessu? Er mikill munur þar á? Það er greinarmunur á þessu tvennu og hlýtur að vera erfiðara viðureignar ef um ofbeldi er að ræða en mál þar sem eingöngu eru deilur út af skilnaði og annar aðilinn er mjög ósáttur við skilnaðinn og notar barnið og beitir því fyrir sig í þeim tilgangi.
Hæstv. forseti. Ekki hef ég nú tölfræði um það. Ég held að enginn hafi það í raun og veru. Skilnaðir ganga oftast - ekki alltaf, kannski oftast, ég veit það svo sem ekki - ekki áfallalaust fyrir sig. Það eru miklar tilfinningar. Það er hiti. Það hefur eitthvað gengið á. Það getur auðvitað verið hatur eftir slíkt. Samskipti hjónanna fyrrverandi geta verið erfið þar af leiðandi og barn lendir inn á milli. Þetta er bara veruleiki og þetta er bara hluti af lífinu. Lítið við því að gera. En þessar skyldur gagnvart barninu hverfa aldrei, þrátt fyrir ágreining, þrátt fyrir reiðina, þrátt fyrir hefndina o.s.frv. Fólk verður bara að skynja það, þó að maður geti alveg skilið reiði þess. En vandinn í kringum flest þessi mál er sá að því er haldið fram að viðkomandi foreldri sé ekki hæft til að vera með barnið eitt. Af ýmsum ástæðum, það getur verið tengt ofbeldisásökunum eða einhverju slíku. En það liggur ekkert fyrir. Það er engin ofbeldisferill, það er engin kæra, það er ekkert. Það er bara fullyrðing annars foreldrisins. Andstæðingar þessa frumvarps hafa haldið því fram að það eigi bara að vera þannig. Það ljúgi slíku enginn og barnið eigi að njóta vafans. Þarna erum við komin í frumskógarlögmál. Það getur ekkert réttarríki unað við slíkt. Barnið á þennan rétt, það er verið að brjóta gegn því. Ef ekkert bendir til neins, engin saga um brot, ofbeldi eða neins konar vanrækslu, verður barnið að fá að umgangast hitt foreldrið og á rétt á því. Það er lykilatriði í þessu.
Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að koma í andsvar við hv. þm. Brynjar Níelsson í þessu máli. Ég ætlaði eiginlega bara að leyfa þessari umræðu að fara fram hjá mér þar sem ég sæti í hliðarherberginu. En svo er það bara svo freistandi að koma vegna orða hv. þingmanns um að ef umgengnisforeldri skili ekki barni til baka úr umgengni til lögheimilisforeldris komi bara lögreglan umsvifalaust og sæki barnið. Það er ekki raunveruleikinn í dag og [[Gripið fram í.]]hefur ekki verið. Það getur vel verið að það hafi verið fyrir tíu árum en það hefur alla vega ekki verið síðustu tíu ár. Það virðist vera sem stjórnkerfi okkar hafi ákveðið að þegar foreldrar deila um umgengni sé það ekki vanræksla gegn barni. Þegar foreldrum er algerlega fyrirmunað að setjast niður og ná sáttum um umgengni og átök verða það mikil að það bitnar harkalega á barni hafa bæði Barnavernd og lögregla tekið ákvörðun um að aðhafast ekkert. Þetta er bara því miður staðan í dag og hefur verið síðasta áratug. Þetta er auðvitað alveg ótækt. Þegar engin ástæða er til að tálma umgengni eða skila ekki barni úr umgengni, þegar það er ekkert ofbeldi, engin vanræksla, engar hættulegar aðstæður fyrir hendi, þá er svona framkoma gagnvart barni ekkert annað en ofbeldi. En stjórnvöld hafa ákveðið að gera þetta. Það stendur hvergi í lögunum að þetta eigi að vera svona. Ég vildi bara upplýsa hv. þingmann um þetta.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ábendingu. Hér á árum áður var það þannig að ef umgengnisforeldri skilaði ekki til forsjárforeldra - það var bara eitt forsjárforeldri, annað hvort foreldrið hafði forsjá yfir barninu - þá þýddi ekkert fyrir umgengnisforeldrið að skila ekki barninu og benda á eitthvert ofbeldi, barnið var bara sótt af lögreglu vegna þess að barnið á heima hér. Ekkert frekar en að ég myndi hitta barnið niðri í bæ og ætlaði ekki að skila því til foreldra vegna þess að þau væru ofbeldisseggir og ég ætlaði bara að hafa það. Það gerist ekki þannig. Mér finnst undarlegt ef það gerist þannig í dag. Ég er nú svolítið dottinn út úr þessum bransa og finnst undarlegt ef þetta er svona. Ég vona að stjórnvöld taki sig á. Það er einhver niðurstaða í málum, það er dómur eða úrskurður um forsjá, um umgengni o.s.frv. Við verðum að fylgja því. Það þýðir ekki að segja bara eitthvað. Engin kæra og engin lögreglurannsókn og ekkert, menn segja bara eitthvað. Það er frumskógarlögmál. Þess vegna er þetta frumvarp komið fram. Það þarf að hafa eitthvert skikk á þessum málum svo að fólk fari eftir niðurstöðu dómstóla, fari eftir niðurstöðu stjórnvalda. Við getum ekki leyft okkur að hunsa hana og segja: Reyndu að sækja barnið til mín. Þið munið skaða barnið ef þið reynið að sækja það og ég vil ekki skila því. Nei, foreldrar sem tálma verða að bera ábyrgð. Um leið og við látum löggjöfina sýna að þeir eigi að bera ábyrgð mun þessum málum fækka mjög mikið. Ég spái um 99%. Eða 91%. Vegna þess að venjulegt fólk ætlar ekki að láta beita sig refsingu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður varð var við umfjöllun í fjölmiðlum nýlega. Þar var faðir sem hefur ekki fengið að hitta barnið sitt í tvö eða þrjú ár og hefur nú fengið endanlegt svar frá Barnavernd sem segir: Við höfum ekkert upp á þig að klaga, kæri faðir, en við treystum okkur ekki til þess að reyna að aðstoða þig frekar. Hann er með úrskurð um að hann eigi rétt á að hitta barnið og barnið á rétt á því að hitta hann og hann hefur ekkert brotið af sér. En Barnavernd gefur þetta frá sér og segir: Það er svo mikil stífni hér að við treystum okkur ekki til að vera í þessu máli. Sýslumaður er búinn að vera með þetta mál hjá sér í tvö eða þrjú ár og þar gerist ekkert, ekki neitt. En ég hef líka verið með mál þar sem umgengnisforeldri hefur lokað barn inni heima hjá sér og ekki leyft því að fara í skóla í margar vikur [[Og ekkert gerist?]]og barnið hefur ekki fengið að hitta lögheimilisforeldrið, ekki fengið að sinna tómstundum, af ótta við að lögheimilisforeldrið sæki barnið. Og hvað gerir Barnavernd? Ekki neitt. Ég þurfti að fara í innsetningarmál, þurfti að fara fyrir dóm til að fá staðfestan dóm um að það mætti fara og sækja barnið. Þannig að ég segi við hv. þingmann: Ég skil hugsun hans um að það þurfi að koma skikk á þetta. En ég held að við ættum samt sem áður að reyna frekar að skýra það fyrir stjórnvöldum að það að aðhafast ekki er brot gegn barninu. Stjórnvöld eru ábyrg fyrir því að bregðast ekki við svona krísuástandi. Þar á að setja stólinn fyrir dyrnar gagnvart báðum foreldrum og segja: Ef þið getið ekki komist að samkomulagi munum við einfaldlega grípa í taumana.
Hæstv. forseti. Þetta er eins og talað algerlega út úr mínum munni. Ég hef bara verulegar áhyggjur af því, hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, að við skulum vera svona mikið sammála. [[Gripið fram í: Við verðum að hætta að hittast svona.]]Við erum að verða heitasta parið, eins og sagt er. Það er auðvitað algerlega óþolandi að stjórnvöld framfylgi ekki úrskurðum eða dómum. En það hefur stundum komið fram að menn ákveða að meta það og segja: Við ætlum að leyfa foreldri sem beitir tálmuninni að halda því áfram vegna þess að inngrip með einhverjum látum gæti skaðað barnið. Við megum samt ekki hugsa svona. Það á enginn að komast upp með ofbeldi af þessu tagi því að allir hika þar sem annað gæti hugsanlega haft slæmar afleiðingar. Við verðum að gefa skýr skilaboð. Ég held að bara það að menn skynji að verið er að níðast á börnunum með ákveðnum hætti ef löggjafinn segir: Við ætlum ekki að sætta okkur við það. Síðan er það svolítið sérmál að við þurfum að tryggja að stjórnvöld framfylgi úrskurðum. Þess vegna vildi ég alltaf að dómsmálaráðuneytið, ekki einhver þingmaður, væri með svona mál og það yrði tekið í stærra samhengi, alvöruendurskoðun á barnaverndarkerfinu öllu saman, til að tryggja að stjórnsýslan sé örugg og góð og réttur barnsins tryggður. Ég hefði viljað það. Það er vont að vera með svona frumvarp eitt og sér, ég skil það. En ég átti enga aðra úrkosti, það er ekkert að gerast. Það er það sorglega við þetta. En við verðum að horfa [[Forseti hringir.]]á málið út frá því að þetta eru auðvitað eða geta verið mjög alvarleg brot.
Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan byrja á að þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir að koma með þetta frumvarp fram aftur. Það var flutt í vor, ekki rétt?
Og bætt aðeins.
Og bætt aðeins og ég skil nákvæmlega hvað hv. þingmaður segir. Ég ætla nú samt að mótmæla því að það séu aðallega femínistar eða einhverjar kvenrembur sem stígi hér á stokk til að vera neikvæðar. En ég held, eins og hv. þingmenn hafa talað hér á undan mér, að um sé að ræða mikinn kerfisvanda. Stærsta málið er kerfisvandi. Það er með ólíkindum. Við horfum upp á hvernig stjórnvöld draga lappirnar. Við sjáum feður, sem hafa jafnvel verið dæmdir fyrir að misnota fjögurra, fimm ára gömul stúlkubörn, halda áfram að misnota næstu tvær dætur líka og ekki er gripið inn í. Þetta er vitað. Við erum að horfa upp á slíkt. Ég held að þær konur sem stíga fram og eru alfarið og algerlega á móti tálmun sem slíkri sé vegna þess að það er ofbeldi gegn börnum - og ég er algerlega sammála því, það er ofbeldi gegn börnum að ætla að meina þeim að hitta hitt foreldrið sitt. Ég held að undirliggjandi í þessari vörn sem við förum í sé umhyggja fyrir börnunum af því að mörg þeirra eiga svo erfitt uppdráttar og þau hafa ekki nógu öfluga talsmenn til að verja sig þegar þau eru beitt alveg ótrúlegu ofbeldi stundum. Óneitanlega virðist þessi hringavitleysa snúa þannig upp á sig að þeim börnum blæðir sem síst skyldi fyrir þetta og eru misnotuð, af foreldri í þessu tilviki, til að ná sér niðri á fyrrverandi maka eða hinu foreldrinu. Við þyrftum að byggja miklu stærri og sterkari grunn og láta ekki einungis foreldrana axla ábyrgð á tálmun heldur líka stjórnvöld, stjórnsýsluna, þá sem eiga virkilega að taka utan um börnin og hjálpa þeim
Hæstv. forseti. Ég ætla svo sem ekki að velta fyrir mér eða fara í einhverjar vangaveltur um hvernig fólk er o.s.frv. Þetta frumvarp er fyrst og fremst hugsað til þess að sýna það að löggjafinn líti á tálmun sem brot gegn barni. Það vantar með skýrum hætti í löggjöfina. Það er ýmislegt annað sem kemur fram í barnaverndarlögum um vanrækslu og ofbeldi og ég hefði í sjálfu sér talið að þetta ætti að heyra þar undir, en vegna þess að menn hafa greinilega ekki litið þannig á þá þarf pósitíft ákvæði um þetta. Ég tek alveg undir það og mér finnst mjög líklegt að stjórnsýslan kringum þetta og stjórnvöld ráði kannski illa við þennan vanda. Ég er nokkuð viss um það. En ég trúi því að þegar svona frumvarp verður að lögum muni draga verulega úr þessu. Vandinn verði minni, minni orka, tími og fé sem fari í þetta hjá barnaverndaryfirvöldum og þeim fagaðilum sem í kringum þetta eru. Slíkum málum muni bara fækka heilmikið. Þá gætu menn sinnt þeim málum vel og betur sem eftir verða. Það er von mín af því að ég tel að skilaboðin séu svo mikilvæg eins og menn hafa sýnt í öðrum löndum. Ef litið er til Þýskalands og einhver tálmun er þar, þá er fólki bara stillt upp við vegg og dómari segir: Ef tálmun verður áfram missir viðkomandi forsjá. Ef það gengur ekki og tálmun verður hjá umgengnisforeldri þá sætir það bara refsiábyrgð. Ég held að skynsamlegt sé að setja þetta í lög til að tryggja að fólk noti þetta ekki sem tæki í öðrum deilum eða reiði og hatri sem á milli fólks er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og ég veit að hann er með góðan hug og sannarlega mun ég greiða þessu atkvæði og stend með því. En svo er spurningin, þó að við séum að koma með alls konar refsingar og hvaðeina, dagsektir eins og nú eru gildandi og slíkt, að ekki er farið eftir því, það er akkúrat ekkert farið eftir því. Hvaða tryggingu höfum við fyrir að einhver breyting verði á þessu? Það er ekki farið eftir neinu og ekki er gripið inn í. Foreldri sem beitir tálmun hefur komist upp með að segja: Af því bara. Og heldur áfram tálmunum, borgar aldrei krónu í dagsektir, aldrei nokkurn tímann. Ég er því ekki alveg viss. Jú, þetta er gott fyrsta skref, sannarlega. En ég er ekki eins bjartsýn á að þetta muni draga úr tálmunum um kannski 91% eða hvað það nú er. Mikið vildi ég að svo væri. En þetta er gert af góðum hug og sannarlega gott fyrsta skref. En hvar væri tryggingin virkilega fyrir því að löggjöfinni væri fylgt eftir og viðkomandi væri látinn sæta alvöruábyrgð? Hann á að sæta ábyrgð. Að beita barn ofbeldi er brot gegn barninu, algjört brot gegn barninu og viðkomandi á að sæta ábyrgð. Eins og hv. þingmaður segir, það á aldrei að bitna á barninu ef fólk er komið í einhverjar hatrammar deilur sín á milli, bara aldrei.
Hæstv. forseti. Ég tek undir þetta allt saman. Ég hef sömu áhyggjur og hv. þm. Inga Sæland, það er ekki sjálfgefið að hlutirnir batni endilega við svona breytingu ef stjórnvöld sinna ekki hlutverki sínu. Um leið og fólk skynjar að það kemst upp með ofbeldið engu að síður þá er þetta auðvitað gagnslaust. Mér finnst samt líklegt að svona skilaboð hafi áhrif. Ég hafði þetta þannig að vísu, til að slá á efasemdir hjá fólki, að reyna að gera þetta gegnum Barnavernd, þannig að menn séu kannski ekki með tilefnislausar kærur til lögreglu í öllum þessum deilum. Það þýðir auðvitað að Barnavernd hefur hér miklar skyldur og mikla ábyrgð á að þessi mál leysist og klárist. Maður hefur haft áhyggjur af framkvæmdinni eins og hún hefur verið, þ.e. beiting dagsekta, sem hefur gengið afleitlega, fólk greiðir ekki og hitt foreldrið vill kannski ekki fara í einhvers konar fjárnám eða innheimtu vegna þess að ekki vill það að barnið sitt fari á götuna. Það eru mörg vandamál í þessu. Ég held að um leið og við höfum þessi úrræði, þ.e. ef forsjárforeldri eða lögheimilisforeldri brýtur gegn barninu með tálmun eigi það á hættu að missa þá stöðu sína, að bara það hafi heilmikil áhrif á foreldra og þeir hugsi sig tvisvar um áður en þeir fara í svona tálmunarferli eins og svo algengt er.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um náttúrustofur sem fyrir liggur á þskj. 103. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að koma á fót starfshópi til að meta reynsluna af starfi náttúrustofa og kanna hvort hagkvæmt sé að náttúrustofur taki formlega að sér fleiri svæðisbundin verkefni en þær hafa nú með höndum. Starfshópnum verði falið að móta leiðir til að styrkja samstarf náttúrustofa og stofnana ríkisins í þeim tilgangi að nýta fjármagn til þekkingaröflunar og vöktunar á náttúru landsins sem best og til að auka skilvirkni í samstarfi um náttúruvernd.“ Ég er fyrsti flutningsmaður tillögunnar en meðflutningsmenn eru hv. þingmenn Þórarinn Ingi Pétursson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Karl Gauti Hjaltason, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Vilhjálmur Árnason. Tillaga þessi var síðast flutt á 149. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Þá bárust umhverfis- og samgöngunefnd níu umsagnir og voru þær allar jákvæðar. Tillagan er nú endurflutt með smávægilegum viðbótum í greinargerð um skipan starfshóps og er þar m.a. tekið tillit til ábendingar frá Samtökum náttúrustofa. Allir umsagnaraðilar fögnuðu tillögunni og tóku undir markmið hennar ásamt því að koma með gagnlegar ábendingar en tillagan hefur tvisvar verið flutt áður, á 145. og 146. löggjafarþingi. Tilefni tillögunnar er m.a. að mikil deigla er í náttúru- og umhverfisvernd á Íslandi vegna vinnu að loftslagsmarkmiðum, vaxandi ferðamennsku og breytinga á land- og auðlindanýtingu. Því er mikilvægt að fara yfir hvernig fjármagni á því sviði er varið og hvernig fagþekking og fjármagn getur sem best nýst íslensku samfélagi. Náttúrustofur gegna mikilvægu hlutverki samkvæmt lögum hvað varðar náttúrurannsóknir og framkvæmd náttúruverndar í samstarfi við stofnanir umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og sveitarfélög. Nú eru rúm 40 ár síðan fyrstu hugmyndir um náttúrustofur landshlutanna komu fram og meira en 20 ár síðan fyrsta stofan hóf starfsemi. Hugmyndir um stofnun náttúrustofa má rekja aftur til áttunda áratugarins, til nefndar sem vann tillögur um tengsl náttúrugripasafna Náttúrufræðistofnunar Íslands og náttúrufarsrannsókna. Hugmyndirnar þróuðust síðan í meira en 20 ár þar til þær urðu að lögum nr. 60/1992, um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur. Aðeins til að skýra þetta með náttúrugripasöfnin: Þetta voru vísar að náttúrugripasöfnum, og sum voru reyndar mjög góð, vítt og breitt um landið. Í framhaldinu var Náttúrustofa Austurlands stofnuð fyrst náttúrustofa árið 1995 en síðan voru stofurnar stofnaðar ein af annarri og eru nú átta talsins. Fyrstu árin voru stofurnar reknar með beinni aðild ríkisins sem skipaði einn stjórnarmann. Með lagabreytingu árið 2002 dró ríkið sig út úr beinni aðild að stofunum en gerðir voru samningar um fjárframlög ríkisins til þeirra við sveitarfélögin sem eiga þær og reka. Samningar um reksturinn voru síðast endurnýjaðir um áramótin 2018/2019 og í ár voru framlög ríkisins til hverrar stofu 20,7 milljónir og á næsta ári er áætlað að verja til þeirra 21,2 milljónum. Eftir árið 2002 dró smátt og smátt úr tengslum náttúrustofa við umhverfis- og auðlindaráðuneytið þrátt fyrir að lesa megi af umræðunni frá tíma lagabreytinganna sem þá voru gerðar að ætlunin hafi ekki verið að draga úr samvinnu við stofnanir ríkisins heldur að skýra rekstrarlega ábyrgð. Nú eru, eins og áður sagði, starfandi átta náttúrustofur en jafnframt hafa í sumum landshlutum byggst upp þekkingarsetur sem starfa á sviði náttúrufræða með stuðningi ríkis og sveitarfélaga. Það er því lagt til að í vinnu starfshópsins verði horft til þess hvernig samstarf náttúrustofa og -setra í sama landshluta geti styrkt starf beggja. Einnig er rétt að horfa til ábendinga sem komu frá Stofnun rannsóknasetra Háskóla Íslands í umsögn um tillöguna á 145. þingi, en með leyfi forseta, segir þar: „Miklir möguleikar búa þó í enn frekari starfsemi náttúrustofanna, rannsóknasetranna sem og annarri þekkingarstarfsemi á landsbyggðinni. Og ekki síður í auknu samstarfi þeirra.“ Þá bendir stofnunin á að ekki sé síður mikilvægt að fram fari heildarúttekt á rannsóknastarfi á landsbyggðinni og segir: „Til enn frekar eflingar samstarfsins þarf að styrkja þá aðila sem að þekkingarstarfsemi á landsbyggðinni standa og tengist það þá um leið byggðastefnu og vilja stjórnvalda til að byggja upp þekkingarstarfsemi af ólíkum toga utan þéttbýlissvæða. Í þessum efnum má benda á vinnuna sem fór af stað í kringum 2009 varðandi úttekt á þekkingarsetrum á landsbyggðinni. Sú vinna skilaði sér í áfangaskýrslu 2010, en aldrei varð neitt framhald af þeirri vinnu.“ Líta má á þessa tillögu einmitt sem slíkt framhald. Það hefur sýnt sig að auk lagalegs hlutverks náttúrustofanna gegna þær mikilvægu samfélagslegu hlutverki þar sem starfsemi þeirra styrkir innviði, hækkar menntunarstig og eykur þekkingu í þeim samfélögum þar sem þær starfa. Ávinningur samfélaganna er því margvíslegur. Á stofunum starfar fólk sem ólíklegt er að byggi á landsbyggðinni ef þessi starfsemi væri ekki til staðar. Þá eru háskólanemar oft ráðnir í sumarstörf en það er einmitt það sem oft á tíðum skortir, tækifæri til sumarstarfa fyrir háskólanema á landsbyggðinni. Náttúrustofur eru reknar með stuðningi ríkisins og leggja aðildarsveitarfélög að lágmarki fram 30% á móti framlagi ríkisins. Náttúrustofurnar eru svo sjálfar ötular við öflun sértekna á sínu fræðasviði með útseldum verkefnum og styrkjum. Þannig draga þær fjármagn til landsbyggðarinnar og auka fjárhagsleg umsvif í sveitarfélögunum þar sem þær starfa með viðskiptum við þjónustuaðila. Þar með aukast útsvarstekjur beint og óbeint. Þekking á náttúrufræði gagnast líka beint við ýmis verkefni í samfélaginu, svo sem skipulag sveitarfélaga og uppbyggingu atvinnugreina eins og ferðaþjónustu, og ýmsa aðra starfsemi sem byggir á náttúrunytjum með einhverjum hætti. Þær stuðla þar með að sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda. Jafnframt nýtist þekkingin við fræðslu til almennings og í skólastarfi, en þar gagnast þekking á náttúrufari óbeint. Starfsemi náttúrustofa krefst vel menntaðs starfsfólks sem er mikilvægt þar sem stefnt er að fjölbreyttu og öflugu samfélagi. Störf á vegum stofanna geta dregið að fólk sem síðan ílengist þótt það snúi sér að öðrum verkefnum. Þannig vinnur starfsemin gegn spekileka af landsbyggðinni og styrkir árangursríka byggðastefnu. Fjölbreytt og öflugt samfélag byggir á þeim störfum sem sinnt er á hverjum stað en ekki síður á því að íbúar með mismunandi bakgrunn og þekkingu séu til staðar til að sinna verkefnum sem flokkast undir tómstundir. Ávinningur þess að í boði séu störf fyrir náttúrufræðinga er því margvíslegur þótt erfitt geti reynst að meta þann ávinning sem fylgir því að náttúrufræðingar starfi í foreldrafélaginu eða mæti á íbúafundi. Þegar náttúrustofum eru falin verkefni er það kjörin leið til að flytja opinber störf á landsbyggðina. Þótt mikilvægt sé að stofnanir sem starfa á landsvísu hafi yfirsýn yfir vöktun og rannsóknir getur það verið hagkvæmara að verkefnin séu unnin af svæðisbundnum stofnunum. Ferðakostnaður verður minni, hægt er að bregðast við óvæntum aðstæðum í náttúrunni og mögulegt er að samþætta fjölbreytt verkefni á svæðinu. Þannig felst mikill styrkleiki í landfræðilegri dreifingu stofnana sem sinna verkefnum á sviði umhverfisráðuneytisins. Að fela náttúrustofum aukin verkefni við vöktun og rannsóknir á íslenskri náttúru, svo sem á gróðurfari, fuglalífi og náttúruvernd, er því vænleg leið til að tryggja fjölbreyttari störf, dreift um landið, og hámarka nýtingu þekkingar og fjármagns. Ef vilji er til þess að fela náttúrustofunum fleiri verkefni á vegum ríkisins eru nokkrar leiðir mögulegar, svo sem með lögum eða með sérstökum samningum við ráðuneytið eða undirstofnanir þess. Eins og áður sagði var lögum um stofurnar breytt 2002 og þá dró mjög úr tengslunum milli umhverfisráðuneytisins og náttúrustofanna. Tengslin hafa þó sem betur fer aukist aftur og styrkst á síðustu tveimur árum. Á náttúrustofuþingi árið 2019 kom núverandi hæstv. umhverfisráðherra inn á að nú hefði rekstrargrunnur stofanna verið tryggður til næstu ára með nýgerðum samningum þó að auðvitað mætti alltaf ræða hvort grunnurinn væri nægjanlegur. Grundvallaratriðið er að með tryggum föstum grunni er mun auðveldara að byggja ofan á. Þá kom umhverfisráðherra inn á það einnig að þannig gætu náttúrustofur tekið að sér ákveðin verkefni sem snúa að vöktun og fræðslu og að samstarf væri hafið milli Náttúrufræðistofnunar Íslands og náttúrustofa um vöktun íslenskrar náttúru og hvernig eigi að haga þeirri vöktun. Þetta finnst mér sýna að þó að þessi tillaga sé nú flutt í fjórða sinn og hafi ekki hlotið afgreiðslu hefur hún þegar skilað ákveðnum árangri. Það má lesa úr orðum ráðherra og þeirri staðreynd að nú er kominn á samningur milli umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og Náttúrustofu Vesturlands um rannsóknir og vöktun Náttúrustofu Vesturlands á einni ágengustu framandi dýrategundinni á Íslandi, minknum. Markmið samningsins er að afla og vinna úr vísindalegum gögnum um mink í náttúru landsins sem m.a. má nýta til að styðja við bætt skipulag og framkvæmd minkaveiða. Náttúrustofan leggur þar fram vöktunaráætlun fyrir minkastofninn í samráði við Náttúrufræðistofnun Íslands og Umhverfisstofnun. Leitað er samvinnu við veiðimenn um framkvæmd vöktunarinnar en sú samvinna er einmitt lykillinn að því að verkefnið heppnist vel. Þá eru einnig komnir á samningar um fuglavöktun við Náttúrustofu Norðausturlands og Náttúrustofu Vestfjarða og fleiri vöktunarverkefni eru til skoðunar. Það er einmitt á þessu sviði sem kraftar náttúrustofanna geta nýst sem best. Á næstu árum er búið að áætla fjármuni í rannsóknir og vöktun í meira mæli en oft áður og mikilvægt er að nýta þá fjármuni sem best í samstarfi þeirra stofnana sem best geta sinnt hverju verkefni fyrir sig. Í því felast mikil tækifæri bæði fyrir umhverfis- og auðlindaráðuneyti og sveitarfélögin til að staldra við og meta þá reynslu sem hlotist hafi af starfinu síðustu 20 árin. Liður í slíkri vinnu gæti verið að fara yfir hvort hagkvæmt gæti reynst að náttúrustofur tækju formlega að sér fleiri verkefni eða að halda áfram að styrkja samstarf eins og nú hefur verið gert á liðnu ári. Stofnanir ríkisins sem starfa á sama sviði eru einkum Náttúrufræðistofnun, Umhverfisstofnun og Veðurstofan en samhliða gæti verið skynsamlegt fyrir sveitarfélögin að meta hvort fleiri sveitarfélög ættu aðild að þeim náttúrustofum sem nú eru starfandi og hvort hækkun framlags sveitarfélaga til starfsins gæti haft margfeldisáhrif í sveitarfélögunum. Mikilvægt er að í starfshópnum sem lagt er til að verði skipaður starfi einstaklingar sem þekkja ítarlega til starfsemi náttúrustofa og rannsókna og því er eðlilegt að í starfshópnum séu m.a. fulltrúar Samtaka náttúrustofa, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Náttúrufræðistofnunar Íslands og Háskóla Íslands. Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áður er mikil deigla í nýtingu náttúrunnar og í náttúru- og umhverfisvernd á Íslandi. Því er mikilvægt að fara yfir þessi mál á þessum tímapunkti, m.a. vegna skuldbindinga í loftslagsmálum og breyttrar landnýtingar. Að lokum legg ég til að þessi tillaga gangi til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd.
Herra forseti. Þær eru átta, náttúrustofurnar á landsbyggðinni, og það fer enginn í launkofa með að þar fer fram bæði mikilvæg og gefandi vinna. Það er líka mikilvægt að halda til haga byggðasjónarmiðinu í kringum náttúrustofurnar vegna þess að þær laða að sér langskólagengið starfsfólk sem er mikil þörf á í svo mörgum byggðarlögum. Þarna fer líka fram rannsóknastarfsemi sem stuðlar að því sem við köllum jafnvægi milli náttúrunytja og náttúruverndar en það er grunnur efnahagslífsins eins og allir vita. Það má líka nefna loftslagsmálin því að sumar rannsóknir sem þarna fara fram gagnast þeim með beinum hætti. Þessi þingsályktunartillaga ber með sér að það er þverpólitískur skilningur á mikilvægi hennar. Þarna eru tíu meðflutningsmenn úr mörgum flokkum og ber að fagna tillögunni og frumkvæði hv. þingkonu Líneikar Önnu Sævarsdóttur. Nú ríður á að fjölga verkefnum náttúrustofa, styrkja grunn þeirra og efla rannsóknir almennt í landinu. Að þessu miðar þingsályktunartillagan. Ég sé fyrir mér að þarna sé líka tækifæri til að þjónusta sveitarfélög í héraði með ýmiss konar upplýsingamiðlun og rannsóknum sem gagnast starfsemi þeirra. Til að gera langt mál stutt vona ég að starfshópurinn sem þingsályktunartillagan fjallar um taki brátt til starfa með því að málið fái fyrst farsælan endi hér á Alþingi.