Það er tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Skoðast hún samþykkt ef enginn hreyfir andmælum.
Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 343, um fjármagnstekjuskatt, frá Þorsteini Víglundssyni.
Herra forseti. Það var sláandi að fylgjast með fréttaþættinum Kveik í gærkvöldi og lesa fréttirnar í Stundinni af starfsemi Samherja í Afríku. Mútur, skattaskjól, peningaþvætti, spilling, græðgi og áhrif og undirtök auðmanna á land og þjóð - það er mér efst í huga eftir þessar sjokkerandi fréttir. Hæstv. forsætisráðherra hefur tekið vel í beiðni Pírata um sérstaka umræðu um spillingu á morgun og vonandi kemst hún á dagskrá en því til viðbótar óska ég eftir því að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verði hér til svara í óundirbúnum fyrirspurnatíma á morgun.
Forseti. Ég tek undir þá ósk að sjávarútvegsráðherra verði viðstaddur óundirbúnar fyrirspurnir á morgun og einnig forsætisráðherra. Mér skilst að forsætisráðherra hafi gefið vilyrði fyrir því eða hafi áhuga á því að ræða hér spillingu á morgun í sérstökum umræðum, sem við Píratar báðum um strax eftir Kveiksþáttinn í gærkvöldi, og nú sé það einungis í höndum forseta að forgangsraða dagskránni á morgun og taka ákvörðun um hversu mikilvægt það er að ræða spillingu hér eftir þennan frekar rosalega þátt sem við sáum í gærkvöldi og fréttir um Samherja. Mér finnst mikilvægt að við tökum þessa umræðu því að það er orðið nokkuð ljóst að þessi mýta um saklausa, spillingarlausa litla Ísland er dauð og við þurfum að ræða þessi mál af mikilli alvöru hér á morgun.
Herra forseti. Ég kem hingað upp eingöngu til þess að taka undir orð kollega minna um beiðni til forseta um að hann hafi, ef mögulegt er, forgöngu um að hæstv. sjávarútvegsráðherra og hæstv. forsætisráðherra verði hér meðal ráðherra til svara á morgun undir liðnum óundirbúnar fyrirspurnir. Þetta er stóralvarlegt mál sem fjallað hefur verið um í fjölmiðlum síðastliðinn sólarhring, mál sem þarf að taka alvarlega. Við verðum að sinna okkar starfi og það er mjög mikilvægt að við höfum, á upphafsstigum þess að farið verði ofan í kjölinn á þessu máli, aðgengi að þessum ráðherrum hið minnsta til að byrja með. Ég vænti þess að það verði mögulegt að taka vel í þessa beiðni okkar.
Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir það að við fáum sérumræðu um þetta. En það sem slær mig mest er að það er akkúrat ár síðan að við komumst í heimsfréttirnar út af drykkjulátum á bar í 100 m fjarlægð héðan. Hverjum var kennt um það? Hverjum var kennt um að þannig fór? Jú, uppljóstraranum. Hvað erum við að upplifa í dag? Spillingu sem er bara langt út fyrir það sem maður getur ímyndað sér. Og hverjum er kennt um? Uppljóstraranum. Ég held að við verðum að fara að líta í eigin barm á þessu þingi og átta okkur á því að á sama tíma og þetta gengur yfir getum við ekki einu sinni, sem segir allt um okkar sögu, séð til þess að okurfyrirtæki eins og Smálán hætti starfsemi. Ef við getum það ekki, hvernig í ósköpunum ætlum við þá að taka á svona spillingu?
Virðulegi forseti. Ég skal ekki segja mikið um fundarstjórn forseta að öðru leyti en því að ég ætla bara að firra forseta því amstri að þurfa að ganga á eftir mér til að koma hér og vera viðstaddur óundirbúnar fyrirspurnir í fyrramálið. Að sjálfsögðu mun ég verða við því. Ég hef aldrei skorast undan því að taka umræðu við þingið þegar eftir er leitað og er heiður sýndur með tækifæri til að taka þátt í umræðu um þetta sorglega og suddalega mál. Ég held að full þörf sé á því að taka það fyrir á morgun og ég skorast ekki undan þeirri umræðu og þakka fyrir boðið.
Herra forseti. Ég held að þingheimur allur sé felmtri sleginn yfir þeirri mynd sem var dregin upp af íslensku fyrirtæki í Afríku og hvernig það hagaði sér, og vonandi landsmenn allir sem ég efast ekki um. Ég er ánægð með að forsætisráðherra hefur samþykkt að taka umræðu á morgun um spillingu, en full ástæða er til að við ræðum það í þessum sal hvað þarna er á ferð og hvað má bæta. Ég er ánægð með að hæstv. sjávarútvegsráðherra verður í fyrirspurnum á morgun. Það taka allir þessi mál mjög alvarlega. Við þurfum að gera það öll og horfa til þess að réttarríkið á Íslandi virki vel, sem það gerir. Þessi mál eru komin inn á borð saksóknara og ég tel rétt að það sé skoðað þar alveg í grunninn.
Forseti vill fagna því að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur þegar orðið við þeirri beiðni sem hér var fram sett í byrjun af hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, formanni þingflokks Samfylkingar. Sömuleiðis vill forseti upplýsa að hann hefur verið í samskiptum í morgun út af þeirri beiðni að hér geti farið fram sérstök umræða um þessi mál á morgun og vonandi tekst að koma því þannig fyrir. Það er auðvitað svolítið háð framvindu 2. umr. um fjárlög og atkvæðagreiðslu um þau sem við höfðum ætlað okkur að reyna á morgun. Forseti vill líka upplýsa að hann hyggst boða til fundar með formönnum þingflokka um kvöldmatarleytið til að fara yfir stöðuna og þá má ræða þessi mál og önnur og hvernig við getum tímasett hlutina á morgun.
Forseti. Mér finnst mikilvægt að það komi fram, og nú finnst mér aldrei skemmtilegt að þurfa að vera dónaleg á einhvern hátt, að mér finnst ekki rétt að stilla þessu máli þannig upp að það eigi að vera bitlinga- eða samningsatriði milli þingflokksformanna, þ.e. að ef við styttum ræðutíma okkar í fjárlögum fáum við hugsanlega sérstaka umræðu um spillingu eftir þær mikilvægu fréttir sem komu fram í gær. Mér finnst sjálfsagt að við höfum sérstaka umræðu, hún er þörf. Við viljum og þurfum að ræða þetta eftir að hafa fengið þessar mikilvægu upplýsingar í gærkvöldi og þetta er mikilvægt fyrir þingstörf okkar. Ég frábið mér það að við séum að fara að funda hér á eftir til að semja af okkur ræðutíma varðandi fjárlög til að koma þessari umræðu á. Mér finnst mikilvægt að það komi fram.
Forseti telur að hv. þingmaður hafi algerlega misskilið orð hans. Það lá ekkert slíkt í mínum orðum eða sem mér fannst gefa tilefni til þess að túlka það svo. Ég var eingöngu að benda á þann praktíska veruleika sem við stöndum frammi fyrir, að við þurfum einhvern veginn að reyna að koma þessu fyrir innan dagskrár á morgun eins og við best getum og tímasetningar skipta þar máli. Það var það sem forseti hafði í huga að fara yfir með formönnum þingflokka.
Herra forseti. Hér erum við að biðja þingheim um að veita afbrigði svo að við getum lagt fram tvær glænýjar breytingartillögur við fjárlögin. Í ljósi frétta af rannsókn Samherjamálsins leggjum við í Samfylkingunni nú til að styrkja annars vegar embætti héraðssaksóknara og hins vegar skattrannsóknarstjóra. Bæði þessi embætti ná vart að sinna þeim málum sem þau þurfa að sinna í dag og nú bætist flókið milliríkjamál við sem krefst aukins mannafla og fjármagns. Kæru þingmenn. Aftur er Ísland komið í heimspressuna og ekki af góðu. Við skulum því gera þetta almennilega og samþykkja að hleypa þessum breytingartillögum að og síðan samþykkja þær.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til fjárlaga fyrir 2020. Í þeirri umræðu sem hefur verið eftir Kveiksþáttinn í gær er ég hálfsleginn og fór að spá í það að í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir 2,1 milljarðs lækkun á veiðigjöldum. Það sló mig svakalega þegar ég skoðaði heimasíðu Rauða kross Íslands þar sem er síða sem heitir Sárafátækt. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Rauði krossinn hefur stofnað sjóð sem veitir neyðarstyrki til þeirra sem búa við sárafátækt. Um tímabundið átaksverkefni er að ræða en með stofnun sjóðsins vill Rauði krossinn efla stuðning og vera málsvari þeirra sem búa við mikinn skort. „Horft er til tekna og eigna til að meta rétt til styrks. Umsækjendur yngri en 18 ára eiga ekki rétt á styrk né námsmenn í lánshæfu námi hjá LÍN.“ Einstaklingur fær 40.000 kr. í styrk en hjón og sambúðarfólk 50.000 kr. í styrk. „Styrkur hækkar um 10.000 kr. fyrir hvert barn yngra en 18 ára sem er á forræði umsækjanda og á sama lögheimili og umsækjandi. […] Að hámarki er hægt að veita styrk til sama umsækjanda tvisvar sinnum á almanaksári. Ekki verður veittur styrkur lengra aftur í tímann en tvo mánuði frá því að umsókn er lögð fram.“ Umsókn er hægt að senda inn í gegnum heimasíðuna. Í sjálfu sér er ágætt fyrir þá sem verst hafa það í þessu þjóðfélagi að vita af því að þarna er smáhjálp. Þar kemur líka fram að það er hægt að leita eftir fataúthlutun Rauða kross Íslands, til Fjölskylduhjálpar Íslands, Mæðrastyrksnefndar, Hjálparstarfs kirkjunnar, safnaðarkirkja, Samhjálpar og Félags einstæðra foreldra. Ekki veitir af því enda fá flestir öryrkjar borgað 214.519 kr. á mánuði eftir skatt. Stór hluti eldri borgara þessa lands fær 212.902 kr. útborgaðar til að lifa af. Það segir sig sjálft að á sama tíma og þetta lítur svona út eru skerðingar gígantískar í þessu kerfi. Lífeyrissjóðir eru skertir um 80% hjá öryrkjum og rúm 60% hjá ellilífeyrisþegum. Munurinn liggur þar eingöngu í því að ellilífeyrisþegar hafa fengið 25.000 kr. frítekjumark á lífeyrissjóðstekjur. Því ber að mörgu leyti að fagna og þakka að í núverandi fjárlagafrumvarpi frá ríkisstjórninni og meiri hluta nefndarinnar er 10.000 kr. eingreiðsla í jólabónus í desember skatta- og skerðingarlaus. Það sem er alvarlegast í þessu máli er að á sama tíma og við erum að setja þessa litlu peninga inn er verið að skerða öryrkja um 80% af lífeyrissjóðstekjum þeirra, 50.000 kr. lífeyrissjóðstekjur skila 10.000 kr. Það er samt ekki nóg, það furðulegasta við þetta kerfi er að þessar lífeyrissjóðsgreiðslur, 50.000 kr., sem skila bara 10.000 kr., eru einnig notaðar til að skerða jólabónus og orlofsuppbót á sama tíma og við þingmenn og aðrir launþegar fáum meira en helmingi hærri jólabónus en öryrkjar og ellilífeyrisþegar án skerðingar. Ég spyr: Hvernig höfum við getað búið til svo ómannúðlegt kerfi að fyrst sé hægt að skerða 50.000 kr. lífeyrissjóð niður í 10.000-kall og þegar búið er að skerða frá mánuði til mánaðar að nota það líka til að skerða orlofsuppbót og jólabónus? Ég hélt ræðu um það í fyrra, við síðustu fjárlagagerð, og benti líka á að fullt af fólki fengi ekki krónu í jólabónus út af þessum ótrúlegu skerðingum. Núna fá þau þó sem betur fer 10.000 kr. styrk. Því miður held ég að það dugi skammt vegna þess að yfirleitt er búið að taka þessar hækkanir til baka með gjöldum og sköttum. Í umsögn Öryrkjabandalags Íslands um frumvarp til laga um fjárlög 2020 kemur margt fróðlegt í ljós. Með leyfi forseta stendur þar m.a. orðrétt: „Allir málaflokkar sem varða fatlað fólk og örorkulífeyrisþega eru sveltir, og þrátt fyrir að stjórnvöld tali fjálglega um kaupmáttaraukningu öryrkja og að verulegu fjármagni hafi verið bætt við málaflokka fatlaðs fólks og öryrkja þá vantar enn stórlega upp á að fólk geti lifað með reisn í íslensku samfélagi. Afar brýnt er að litið verði sérstaklega til mannréttinda þessa hóps. Íslenska ríkinu ber að tryggja samfélag án mismununar, samfélag þar sem fatlað og langveikt fólk á rétt til lífs til jafns við aðra. Til þess að svo megi verða þarf að gera ráð fyrir verulegri aukningu fjármagns inn í alla málaflokka er varða fatlað fólk. [Samningur Sameinuðu þjóðanna] var fullgiltur haustið 2016. Mikilvægt er að tryggja fjármagn sérstaklega til að innleiða samninginn í íslenskan rétt. Samningurinn felur m.a. í sér skyldu ríkisins til þess að huga sérstaklega að stöðu fatlaðs fólks við alla lagagerð, ekki síst í fjárlagagerð. Það veldur því sérstökum vonbrigðum að sjá að ekki er bætt í þrátt fyrir ríka þörf, sá beini niðurskurður sem lagður er til með frumvarpinu er óásættanlegur. Tryggja verður einnig fjármagn til fjölgunar NPA-samninga, sem eru fyrir marga lykillinn að því að þeir geti notið réttar síns til sjálfstæðs lífs, samanber 19. gr. samningsins.“ Örorka og málefni fatlaðs fólks hafa því miður setið eftir og einnig stór hluti ellilífeyrisþega sem lifa við fátæktarmörk. Í frumvarpi til fjárlaga hefur að litlu leyti verið tekið tillit til þess sem Öryrkjabandalag Íslands hefur farið fram á og m.a. hefur það bent á að það á einungis að hækka um 3,5% til öryrkja og ekki að fara eftir launaþróun eins og ber að gera samkvæmt 69. gr. almannatryggingalaga. Við erum að tala um mjög litlar hækkanir og þar erum við að tala um 8.651 kr. á óskertan lífeyri, þ.e. úr 247.000 kr. í 255.834 kr. fyrir skatt. Ef launavísitalan hefði verið notuð væru það 5,5% og ef núverandi ríkisstjórn hefði farið eftir launaþróun færi mun meira til öryrkjanna en hér er gert ráð fyrir. Í umsögn Öryrkjabandalagsins til fjárlaganefndar kemur fram orðrétt, með leyfi forseta: „Aðalfundur Öryrkjabandalagsins skoraði á þjóðina að beita sér fyrir því að biðinni ljúki nú þegar. Það veit enginn hver þarf næst að reiða sig á smánarlegan örorkulífeyri. Á árinu 2008 skildu leiðir lágmarkslauna og óskerts örorkulífeyris. Árið 2019 er örorkulífeyrir 70.000 kr. lægri en lágmarkslaun. Í því fjárlagafrumvarpi sem liggur nú fyrir Alþingi er enga breytingu að sjá og því mun bilið aukast enn eða um 90.000 kr. á mánuði …“ Þarna er að verða gígantískur munur á launum lægst launaðra og þeirra sem þurfa að lifa á örorkulífeyri og einnig þeirra ellilífeyrisþega sem þurfa að lifa á, eins og áður kom fram, 212.000 kr. eftir skatt. Við verðum að átta okkur á því að frá 2009 til 2018, og sem kemur skýrt fram í umsögn Öryrkjabandalagsins, hefur óskertur örorkulífeyrir hækkað um 85.000 kr., lágmarkslaun 143.000 kr., heildarlaun fullvinnandi 256.000 kr. - en heildartekjur öryrkja aðeins um 106.000 kr. Sífellt dregur í sundur og alltaf er það á kostnað öryrkjanna. Þá verður einnig að hafa það í huga sem kemur skýrt fram í umsögninni, með leyfi forseta: „Í fjárlagafrumvarpinu er því haldið fram að allt frá árinu 2013 hafi lækkun skatta á einstaklinga verið forgangsmál stjórnvalda og að ráðstöfunartekjur hafi stóraukist. Rannsóknir hafa hins vegar sýnt að lágtekjufólk hefur borið sífellt þyngri skattbyrði síðustu árin og því er þessi staðhæfing röng með tilliti til lágtekjufólks. Í frumvarpinu er því enn fremur haldið fram að nýtt skattkerfi muni létta til muna skattbyrði lág- og millitekjufólks og að lækkun á tekjuskatti einstaklinga sé umfangsmikil í þágu þeirra tekjulægstu. Hver er upphæð þeirrar skattalækkunar sem örorkulífeyrisþegar geta vænst árið 2020, ef fjárlagafrumvarpið verður að lögum? Örorkulífeyrisþegi með óskertan örorkulífeyri, 247.183 kr. á mánuði fyrir skatt, greiðir 34.862 kr. í tekjuskatt og útsvar árið 2019 eða 14% tekna sinna. Ef lífeyrir almannatrygginga hækkar um 3,5% (eða í 255.834 kr.), skattprósentan lækkar í 35,04% og persónuafsláttur lækkar í 55.364 kr. í byrjun árs 2020 mun hann greiða 34.280 kr. í skatt eða 13% tekna sinna. Ráðstöfunartekjur hans vegna skattkerfisbreytinganna munu því einungis aukast um 582 kr. á mánuði eða 6.984 kr. á árinu. Í fjárlagafrumvarpinu segir enn fremur að nýtt skattkerfi sé í þágu þeirra tekjulægri og muni létta til muna skattbyrði lágtekju- og millitekjuhópa. Áhrif skattkerfisbreytinganna fyrir örorkulífeyrisþega og aðra með mjög lágar tekjur eru hverfandi, eins og sjá má á töflu …“ Þetta eru sláandi tölur og það er skelfilegt til þess að hugsa að það skuli vera mært og talið alveg frábært að einhver skuli fá hækkun upp á 582 kr. Eins og ég hef oft bent á hefur skattbyrði á lífeyrisþega og lægstu laun stóraukist frá 1988. Ef rétt væri reiknað væru tekjur undir 300.000 kr. skattlausar og enginn fengi minna. Því miður er það ekki svo gott því að skattbyrðin eykst jafnt og þétt á þá sem síst skyldi og ættu alls ekki að borga skatta. Ef á annað borð væri þörf á að breyta kerfinu höfum við í Flokki fólksins bent á að þá ætti að breyta persónuafslættinum. Þeir sem eru á hæstu laununum hafa ekkert með persónuafslátt að gera. Fyrir þá sem eru komnir í 2–3 milljónir er persónuafsláttur svo lítill hluti af kjörunum að þeir tækju varla eftir því þó að þeir hefðu hann ekki. Síðan er annað sem kemur líka skýrt fram í umsögn Öryrkjabandalagsins, með leyfi forseta: „Ef frítekjumark vegna atvinnutekna hefði hækkað í samræmi við hækkun launavísitölu frá árinu 2009, væri frítekjumarkið komið yfir 207.000 kr. á mánuði í stað 109.600 kr.“ Þetta stingur rosalega í stúf miðað við það að ríkisstjórnin er alltaf að tala um starfsgetumatið. Ef það væri einhver vilji og hefði verið til að leyfa öryrkjum að vinna væri búið að hækka frítekjumark nú þegar, þá væri það í þessari tölu sem það ætti að vera, 207.000-kall, en það sýnir sig að ekki er vilji til þess. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur það skýrt fram og það er eiginlega eitt af því merkilegasta sem maður hefur séð lengi í þessu kerfi, að það skuli ekki hafa verið rætt meira. Þar kemur fram orðrétt, með leyfi forseta: „Samkvæmt nýjustu tölum hefur hins vegar hægt mjög á fjölguninni og sem hlutfall af mannfjölda lækkaði hlutfall öryrkja lítillega úr 9,9% í janúar 2018 í 9,8% í janúar á þessu ári.“ Þarna erum við að tala um fækkun öryrkja. Það eru ekki nema nokkrir mánuðir síðan ráðherrar og aðrir komu upp í þennan stól og fullyrtu að ef ekki væri hægt að troða upp á öryrkja starfsgetumati færi allt á annan endann. Það yrði tuga milljarða hækkun sem þyrfti að leggja inn í kerfið til að halda uppi stigfjölgandi öryrkjum. Hverjum átti að fjölga mest? Jú, ungum öryrkjum, þeim hefði átt að fjölga alveg rosalega, en svo kom út skýrsla nýlega sem sló þetta allt út af borðinu. Í henni kemur fram að mesta fjölgunin í hópi öryrkja sé meðal kvenna, 50 ára og upp í 65 ára. Hvers vegna skyldi það nú vera? Jú, þær eru í láglaunastörfum, börnin eru yfirleitt á þeirra herðum og jafnvel tvö, þrjú störf til að standa undir. Þegar er stór hluti kvenna í vaktavinnu og við hljótum líka að spyrja í þessu samhengi: Hvers vegna vilja nálægt þúsund hjúkrunarfræðingar ekki starfa sem hjúkrunarfræðingar? Hversu mikið inni í því er álag? Hversu stór hluti af því er vaktavinna? Hversu stór hluti af því er léleg kjör? Á sama tíma og þetta kemur fram ætti að vera nóg af peningum miðað við það sem þeir reiknuðu með að þurfa að leggja í þessa gífurlegu fjölgun öryrkja sem átti að skella á okkur, það ættu að vera til peningar til að gera eitthvað í málum þeirra. Á sama tíma höfum við í Flokki fólksins lagt fram frumvarp um að taka innskatt af greiðslum í lífeyrissjóði, að taka skattinn strax. Sú umræða fór hérna aðeins fram í andsvörum. Hver eru rökin fyrir því að gera þetta? Jú, rökin eru sögð þau að kerfið sé að brotna hjá okkur. Það er fullt af fólki þarna úti sem á ekki til hnífs og skeiðar. Það var hægt að redda því. Sjúkrakerfið okkar er í algjörum lamasessi og við ætlum ekki einu sinni í þessu fjárlagafrumvarpi að sjá til þess að sjúkrahúsin og bráðadeildin geti starfað eðlilega. Álagið eykst og við verðum að finna peninga. Nei, segir ríkisstjórnin, nei, við viljum frekar - og mér er það óskiljanlegt miðað við tíðindi sem eru að berast af spillingu og öðru að við skulum enn þá treysta og trúa ákveðnum öflum fyrir því að vera með stórar fúlgur, ekki 100 milljarða heldur þúsundir milljarða, skattpeninga á markaði og gambla með þá þar. Það sem er merkilegast við þetta er að við erum með á þriðja tug lífeyrissjóða til að gambla með peningana. Það kostar okkur á þriðja tug milljarða að reka þetta fyrirbrigði. Hverjir stjórna þar að stórum hluta? Samtök atvinnulífsins. Svo er annað sem enginn fær að vita og enginn getur komist í og það er hvað umsýsla á þessu fé erlendis kostar. Hversu mikið erum við að borga fyrir umsýslu? Þar eru stórir peningar sem enginn fær einhvern veginn upplýsingar um og þess vegna velti ég fyrir mér öðru í því samhengi. Það á að fara að setja á Þjóðarsjóð og hann á að ávaxta erlendis. Hver á að sjá um hann? Hvað kostar það? Verður það gagnsætt? Ég efast um það. Annað sem ég hef áður bent á og kemur líka skýrt fram í umsögn frá Öryrkjabandalaginu varðar desember- og orlofsuppbætur. Ég get ekki annað en velt fyrir mér hvað sé að í sál ríkisstjórnar eftir ríkisstjórn sem hafa verið við völd að geta fundið hjá sér hvata til að skerða jólabónus og skerða orlofsuppbót með lífeyrissjóðsgreiðslum sem er þegar búið að skerða. Fyrst er skert, 50.000-kall verður 10.000-kall. Síðan er það aftur notað til að skerða orlofið og jólabónusinn. Hvað er það í okkar kerfi sem leyfir svona hlutum að viðgangast? Mér er brugðið og mér er gjörsamlega misboðið að þetta skuli vera svona. Á sama tíma horfum við á hvað er verið að borga í jólabónus. Lífeyrisþegar fengu 43.103 kr. árið 2018, ríkisstarfsmenn 89.000 kr. og atvinnuleitendur 81.000 kr. Meira að segja atvinnulausir fá nærri helmingi meira en öryrkjar. Er það skert? Já, kannski af tekjum þeirra, ég veit það ekki. En af hverju? Hver reiknaði það út í fyrsta lagi að atvinnulausir þurfi 30.000 kr. meira á mánuði en öryrkjar og í öðru lagi að þeir þurfi helmingi meira jólabónus en öryrkjar? Hvernig í ósköpunum er það varið? Ég skil það ekki og með leyfi forseta ætla ég að hafa orðrétt eftir umsögn Öryrkjabandalagsins: „Mikilvægt er að hafa í huga að einungis hluti lífeyrisþega fær desember- og orlofsuppbætur óskertar þar sem þær eru reiknaðar sem hlutfall af tekjutryggingu og heimilisuppbót, en einungis um 29% örorkulífeyrisþega fá greidda heimilisuppbót. Lífeyrissjóðir greiða ekki orlofs- eða desemberuppbót. Hluti lífeyrisþega fær því enga eða mjög skerta desember- og orlofsuppbót.“ Þetta er nákvæmlega það sem ég var að segja áðan. Og það er annað í þessu sem er óskiljanlegt fyrirbrigði. Af hverju í ósköpunum reiknum við ekki bætur í rauntíma? Ein af aðalástæðunum sem ég fékk hjá Tryggingastofnun ríkisins var sú að það væri af því að stofnunin fengi ekki rauntímaupplýsingar frá lífeyrissjóðunum. Það er eitt af því sem við þurfum að vinda okkur í. Það gladdi mig mikið þegar fjármálaráðherra lýsti því yfir að hann væri sammála því að það þyrfti að fara út í að reikna þetta á rauntíma. Áður fyrr var talað um að það væri langbest, það væri búið að reikna þetta svo flott að þetta væru svo rosalegar hækkanir, en eins og við vitum gleymist alltaf að taka inn í þær hækkanir allar skerðingarnar sem verða ári seinna, úti um allt kerfið. Það er ekki nóg að við þurfum að reikna út skerðingarnar sem verða innan Tryggingastofnunar, við þurfum líka að reikna skerðingarnar sem verða úti í sveitarfélögunum. Við búum til stórfurðulegt kerfi sem er keðjuverkandi að ofan, að því er virðist í þeim eina tilgangi að skerða bætur öryrkja og lífeyrisþega. Við höfum líka stórfurðulegt kerfi sem hefur komið mér mikið á óvart og er eiginlega okkur til háborinnar skammar og það eru búsetuskerðingarnar. Sem betur fer tók umboðsmaður Alþingis á því en því miður, eins og segir orðrétt í umsögn Öryrkjabandalagsins, er þar „annað dæmi um mál þar sem einstaklingar hafa verið festir í sárafátækt án þess að slíkt byggi á lagastoðum. Einstaklingarnir hafa þurft að reiða sig á heildartekjur sem eru langt undir öllum tekjuviðmiðum, þar með talið framfærsluviðmiðum samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Á árinu 2017 voru 92 lífeyrisþegar með heildartekjur undir 80.000 kr. á mánuði.“ Hvernig í ósköpunum getum við gert þetta? Hvernig getum við borgað einhverjum og sagt: Heyrðu, nú átt þú að lifa af 80.000 kr. á mánuði? Ég hélt að við værum löngu búin að afnema tekjutengingu við maka. Kannski gæti einhver einstaklingur lifað af þessu ef hann á maka en ég spyr um einstaklingana sem eiga ekki maka. Hvernig lifa þessir 92 lífeyrisþegar af þessu? Þeir þurfa að fara á bæjarfélagið. Spurningin er: Fá þeir þar sína framfærslu? Ég veit það ekki. Í fjárlagafrumvarpinu er margt skrýtið en eitt af því sem varðar málefni fatlaðs fólks er í 27.30 í umsjón Öryrkjabandalagsins og þar kemur fram að samkvæmt frumvarpinu séu heildarfjárheimildir til málefna fatlaðs fólks fyrir árið 2020 áætlaðar 601 millj. kr. Þær lækka um 9,5 milljarða frá gildandi fjárlögum og það er ólíðandi. Eitt sem er gleðilegt og ber að þakka - eins og ég segi ber manni að þakka þótt lítið sé og allt skiptir máli - er að hætt var við að skerða símenntun. Hins vegar þarf líka að spýta í og eitt af því sem við þurfum að taka á og setja peninga í er NPA. Því miður er þjónustan þar ekki eins og hún á að vera og margir einstaklingar fá hana ekki. Það er ömurlegt til þess að vita að við skulum vera með þannig kerfi að fatlaðir einstaklingar sem geta enga björg sér veitt séu vistaður á stofnunum í sjálfu sér eða fangar í sínu eigin herbergi. Þetta er andstætt öllum mannréttindum og samningi Sameinuðu þjóðanna og í því máli þarf virkilega að taka til. Af nógu er að taka í umsögn Öryrkjabandalagsins. Eitt af því sem ég ætla líka að grípa niður í og fara með orðrétt, með leyfi forseta, er úr kaflanum Greiðsluþátttaka í heilbrigðisþjónustu: „Í stjórnarsáttmála segir: „Ríkisstjórnin ætlar að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu og gera það gagnsærra og skilvirkara. Þar þarf að meta árangur núverandi kerfis með hliðsjón af veikasta fólkinu og skoða þá þætti sem eru ekki hluti af því, t.d. ferða- og uppihaldskostnað, tannlækningar og sálfræðiþjónustu.“ Komið hefur í ljós að nýlegt greiðsluþátttökukerfi er dýrara fyrir suma sjúklingahópa en áætlað var og þá vantar mikið upp á að hlutdeild sjúklinga sé á pari við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum. Í nýja kerfinu greiða lífeyrisþegar 2/3 af kostnaði almennra notenda heilbrigðisþjónustunnar, en hlutfallið var 30–50% í fyrra kerfi. Það er ekki í samræmi við yfirlýst markmið með kerfinu að draga úr kostnaði þeirra sem mest nota heilbrigðisþjónustu. Í fjárlagafrumvarpi 2020 hækka framlög um 300 millj. kr. til að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu, en samkvæmt áætlun um 800 millj. kr. næstu fjögur ár á eftir. Það munar um 500 millj. kr. og það er ekki fyllilega trúverðugt þegar skuldadögum er frestað.“ Þarna þurfum við að taka okkur á og þá einnig í tannlækningum. Það er með ólíkindum að við skulum hafa stóran hóp fólks fyrir utan sem getur ekki leitað sér tannlækninga og það að við skulum einhvern veginn hafa aðskilið það frá annarri heilbrigðisþjónustu er stórfurðulegt og okkur til háborinnar skammar. Síðan er annað sem er komið upp í háaloft og það er sjúkraþjálfun. Það er grafalvarlegt mál að það skuli vera búið að rústa því kerfi sjúkraþjálfara sem var komið á mjög góðan skrið. Ég tel að stóran hluta þess að það dragi úr nýgengi örorku og að hún sé komin í jafnvægi megi einmitt rekja til þess að það var stór hópur sem fór í sjúkraþjálfun sem hafði ekki efni á því áður. Þegar sjúkraþjálfun fer 600 milljónir fram úr á fjárlögum hringja allar viðvörunarbjöllur og allt er sett á annan endann í því kerfi en á sama tíma og við erum að því hringja engar viðvörunarbjöllur þegar kerfið þenst út stjórnlaust. Ég hef nefnt áður, og það má nefna það eins oft og mögulegt er, að fjölmiðlanefnd fær 500 milljónir, fjölmiðlanefnd sem stjórn Blaðamannafélag Íslands tók sinn fulltrúa úr ef ég man rétt. Ég tel þetta eina af óþörfum nefndum og þarna þyrfti að taka til en einhvern veginn virðist sem eftirlitsnefndirnar megi þenjast út algjörlega stjórnlaust. Þær hafa tvöfaldast á tíu árum og stöðugildin farið úr 226 í 691 - og hver er skilvirknin af þessu? Ekkert virðist vera fylgst með hverju þetta eigi að skila en það virðist vera nógir peningar í að þenja kerfið út. Hins vegar virðist lítið fara fyrir peningum í að gera líf öryrkja og ellilífeyrisþega mannsæmandi þannig að þeir þurfi hvorki að búa við sárafátækt né hreinlega við fátækt yfir höfuð. Við í Flokki fólksins lögðum líka fram frumvarp um að afnema virðisaukaskatt af hjálpartækjum og í umsögn Öryrkjabandalagsins kemur sú krafa skýrt fram. Það er eiginlega óskiljanlegt í því samhengi og sérstaklega ef við horfum til þess að í sjónmáli er frumvarp um starfsgetumat frá félags- og barnamálaráðherra. Þá ber okkur að sjá til þess að hjálpartækin séu ekki skattlögð en það dugir samt ekki til vegna þess að það undarlegasta við þetta fyrirhugaða starfsgetumat er að störf eru ekki í boði fyrir þetta fólk, yfirleitt hvorki hjá ríkinu né bæjarfélögum. Þegar eitthvað herðir á vinnumarkaðnum virðist meira að segja sem þetta sé fyrsta fólkið sem er sagt upp, fólk með fötlun. Við höfum orðið vitni að þessu. Við urðum vitni að því þegar verið var að endurskipuleggja hjá Strætó. Þá var einstaklingum í hjólastólum fyrst sagt upp og meira að segja hafði það þau áhrif að kerfið virkaði ekki mjög vel hjá þeim fyrst á eftir. Annað sem er undarlegt og þarf að taka á er barnabætur. Við byrjum að skerða barnabætur alveg ótrúlega snemma í ferlinu. Það er eiginlega óskiljanlegt og sérstaklega í því tilfelli að barnabætur og vaxtabætur hafa ekki aukist, heldur hafa þær dregist saman. Vaxtabætur eru mun lægri núna. Það er eins og með margt annað í kerfinu sem við erum með, hækkanir á skerðingarmörkum hafa ekki fylgt launaþróun og það er eitt af því sem er eiginlega ávísun á ákveðinn skatt vegna þess að það byrjar þá að skerðast fyrr hjá fólki og þar af leiðandi eru framfærslutekjurnar minni. Ég hélt að maður myndi reyna að hugsa vel um barnafólkið vegna þess að þjóðin er að eldast og ekki veitir af að sjá til þess að fólk geti átt börn án þess að setja fjárhagslegan grunn sinn í uppnám. Því miður þarf að gera mun betur þar. Ég ætla enn að grípa niður, með leyfi forseta, orðrétt í umsögn Öryrkjabandalagsins: „Við þessu verður ríkisvaldið að bregðast með markvissum aðgerðum. Í frumvarpinu er lagt til að útreikningsreglur vaxtabótakerfisins verði óbreyttar, sem er mjög miður. Sama fjárhæð er áætluð fyrir árið 2020 og var ráðgerð fyrir árið 2019, eða 3,4 milljarðar kr. Framlög til vaxtabóta rýrna því enn eitt árið. Þau voru rúmir 6 milljarðar kr. árið 2017 og tæpir 12 milljarðar kr. árið 2010.“ Hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur að það er verið að þrengja að þeim sem síst skyldi. Það er annað í þessu sem kemur líka orðrétt, með leyfi forseta: „Enn fremur þarf að hækka tekjuviðmið, en vaxtabætur til einstaklings með 4 millj. kr. árstekjur, skerðast um 340.000 kr. vegna tekna. Það er veruleg skerðing af ekki hærri tekjum og ekki er að sjá að nokkra breytingu eigi að gera þar á. Hefur tekjutenging vaxtabóta aukist og er í dag 8,5% af tekjum dregið af vaxtagjöldum við útreikning en var 6% fyrir árið 2009.“ Það er eiginlega með ólíkindum að við skulum vera í þeirri stöðu að hafa fjárlagafrumvarp í þessari gerð vegna þess að það er greinilegt að á Öryrkjabandalag Íslands hefur verið eitthvað hlustað á en mjög lítið. Í svipuðum dúr er t.d. umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2020. Þau benda líka á samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra og viðaukann og það þarf auðvitað að fara í að ganga frá þessu öllu, lagareglum og öðru, þannig að eftir því sé farið og séð til þess að réttindi fatlaðs fólks séu virt þannig að það geti lifað mannsæmandi lífi. Annað sem ég hjó eftir er ný breytingartillaga um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2020 á þskj. 446. Þar er talað um að „selja fasteignir í eigu ríkisins á Vífilsstöðum sem nýtast ekki undir starfsemi á vegum ríkisins“. Ég get ekki séð hvernig okkur dettur þetta í hug vegna þess að ég tel að Vífilsstaðir séu kjörinn staður fyrir næsta sjúkrahús. Það þarf að fara að hugsa um staðsetningu á því við fyrsta tækifæri. Það að ríkið ætli að fara að selja þennan stað er mér alveg óskiljanlegt vegna þess að þarna er alveg kjörinn staður fyrir sjúkrahús. Það virðist vera á döfinni að selja töluvert af fasteignum sem er hið undarlegasta mál. Við í Flokki fólksins viljum í breytingartillögum okkar og nefndaráliti stórefla SÁÁ. Fíkniefnamálin eru mjög alvarlegt mál. Eins og kom fram hjá hv. þm. Ingu Sæland er alveg skelfileg tilhugsun ef við náum bara 10% af innflutningi á fíkniefnum á markaðnum og að vel á þriðja tonn af fíkniefnum flæði inn í landið. Það þarf að stórauka löggæslu og tollgæslu en því miður er hvergi neitt í frumvarpi þessarar ríkisstjórnar um að verið sé að gera það. Það er að mörgu leyti stórfurðulegt en við erum að styrkja einkarekna fjölmiðla um 400 milljónir, alveg stórfurðulegt. Á sama tíma og við segjumst ekki eiga peninga til að sjá til þess að fólk þurfi ekki að sækja um fátæktar- eða sárafátæktarstyrki aukum við fjármuni til fjölmiðla um 400 milljónir. Ég sé að tími minn er að verða búinn. Ég geri mér ekki háar vonir um miklar breytingar hjá þessari ríkisstjórn en vonandi verður fljótlega hægt að sjá til þess að allir á Íslandi geti lifað með reisn.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2020 við 2. umr. Mig langaði rétt að byrja að ræða málið í stærra samhengi efnahagslega, hvernig þær breytingar sem við erum að eiga við í fjárlögunum og breyttri fjármálastefnu o.fl. atvikast, vegna þeirra aðstæðna sem komu upp í byrjun árs þegar WOW air féll. Gjaldþrot WOW air varð okkur ljóst og kom fram í lok marsmánaðar. Á sama tíma komu fram upplýsingar um að það yrði loðnubrestur og engin loðnuveiði. Mér skilst að það sé í fyrsta skipti í rúman aldarfjórðung sem sú staða kemur upp. Þar að auki bættust við vandræði með MAX-vélar Icelandair. Icelandair er væntanlega það flugfélag sem hefur lent verst í þeim málefnum sem snúa að MAX-vélunum og kyrrsetningu þeirra og þar með var Ísland eiginlega það sjálfstæða land sem hefur komið verst út úr kyrrsetningu MAX-vélanna efnahagslega, áhrifin hafa orðið mest. Breyttar aðstæður endurspegluðust þar með í framhaldi af þessu í uppfærðri þjóðhagsspá Hagstofunnar í maí og vegna þess hversu skammt var liðið frá gjaldþrotinu í maí og áhrif þess enn óljós, hvenær botninum yrði náð og hversu þróttmikil viðspyrnan yrði, var talið skynsamlegt og varfærið að gera ráð fyrir að horfurnar gætu versnað enn frekar. Ég fer betur í það rétt á eftir. Það er samt stóra breytingin sem orðin er á gjaldeyrissköpun Íslendinga og hefur komið fram af fullum krafti á síðustu árum, þá sérstaklega síðasta rúmum áratug, að gjaldeyrisskapandi greinar Íslendinga og atvinnulífsins hafa breyst gríðarlega mikið á mjög skömmum tíma. Fyrir 30–40 árum framleiddi sjávarútvegurinn fyrir okkur um 80–85% af gjaldeyri Íslendinga en nú er svo komið á síðustu árum að sjávarútvegurinn skapar okkur um 17–20% af gjaldeyrinum, stóriðjan um 14–15% og ferðaþjónustan hefur verið í kringum 40%. Þessi gríðarlega breyting hefur umbreytt íslenskum efnahagsmálum sem ég tel koma nokkuð sterklega fram í þessari niðursveiflu eða mjúku lendingu sem á sér stað á þessu ári þar sem reiknað er með að halli ríkissjóðs verði um 0,3%. Þetta hefur aldrei gerst áður þar sem miklar kollsteypur hafa átt sér stað á Íslandi á sirka sjö til átta ára fresti frá stofnun lýðveldisins þannig að þær aðstæður sem eru að skapast núna eru með allt öðrum hætti en við höfum séð áður. Þessar forsendur tel ég að breytist fyrst og fremst vegna breyttrar samsetningar í gjaldeyrisskapandi greinum. Sjávarútvegurinn, stóriðjan, ferðaþjónustan og útflutningur hátæknifyrirtækja á búnaði fyrir sjávarútveg hefur breytt þessari stöðu gríðarlega mikið. Þessi mikla breyting kemur fyrst og fremst fram í öflugum atvinnuvegum sem eru mjög gjaldeyrisskapandi og innflæði gjaldeyris til Íslands hefur gjörbreyst á skömmum tíma og er að skapa allt aðra efnahagslega umgjörð á Íslandi en við höfum þekkt áður. Þess vegna tel ég erfitt að tengja síðustu áratugi við akkúrat þá efnahagssveiflu sem er upp og niður þessi misserin. Aðstæður eru það gjörbreyttar á öllum sviðum. Þegar við erum að tala um 40% af gjaldeyrisskapandi greinum í ferðaþjónustu er flugreksturinn náttúrlega inni í því og hann hefur í sögulegu samhengi alltaf verið í kringum 35% af ferðaþjónustunni, gjaldeyrisöflunin sem hefur skapast í gegnum flugreksturinn. Það er því ótrúlegt, miðað við öll þau áföll sem við urðum fyrir á fyrri hluta ársins, að staðan skuli ekki vera verri en hún er og hallinn á ríkissjóði einungis talinn verða 0,3% á árinu 2020. Það er verið að spyrna við á mörgum sviðum og reyna að vera sveiflujafnandi í rekstri ríkisins. Framlög til framkvæmda á vegakerfinu verða 27 milljarðar kr. á næsta ári og aukast um 3,9 milljarða frá gildandi fjárlögum. Þessi framlög eru þau hæstu frá árinu 1998, að frátöldum árunum 2008 og 2009 á verðlagi ársins 2020 miðað við vísitölu neysluverðs. Hús íslenskunnar, bygging nýs Landspítala, bygging nýs hafrannsóknaskips, kaup á þremur nýjum þyrlum, heildarframlög til kaupa á nýjum þyrlum eru á næsta ári 2,1 milljarður kr. í frumvarpinu en voru 1,9 milljarðar kr. í gildandi fjárlögum. Í fjárlögum fyrir árið 2017 nam fjárfesting í efnislegum eignum 36,2 milljörðum kr. en í frumvarpinu er gert ráð fyrir fjárfestingu upp á 72,4 milljarða kr. sem er tvöföldun frá árinu 2017 og hækkunin frá árinu 2019 nemur meira en 10 milljörðum kr. sem er aukning um 17%. Mig langar að ræða þá breytingu sem óvissusvigrúmið er. Það var tekið upp í endurskoðaðri fjármálastefnu á fyrri hluta ársins þar sem sett voru fram markmið um afkomu hins opinbera sem fela í sér fyrirframákveðið svigrúm sem nemur 0,8% af vergri landsframleiðslu árin 2019–2022 gagnvart þeim markmiðum sem sett verða í árlegum fjármálaáætlunum. Tilgangurinn með þessu nýja fyrirkomulagi, afkomumarkmiðum stefnunnar, er að stjórnvöld hafi meiri sveigjanleika til að aðlaga áætlanir að lakari efnahagsframvindu en reiknað var með við samþykkt fjármálastefnu. Ferlið sem við vinnum með í tengslum við fjárlagavinnuna er að þroskast og óvissusvigrúmið er dæmi um það. Staða ríkissjóðs er allt önnur en hún var fyrir aðeins nokkrum árum og vaxtaumhverfið er einnig gjörbreytt. Það er eðlilegt að markmið ríkisfjármálastefnunnar breytist við gjörbreyttar aðstæður. Bætt skuldastaða ríkissjóðs og sögulega lágir vextir þýða að smávægilegur halli á rekstri ríkissjóðs vegna versnandi efnahagsaðstæðna hefur mun minni neikvæðar afleiðingar en áður. Við þetta bætist að þjóðhagslegur sparnaður hefur að undanförnu verið í eða nálægt sögulegu hámarki. Aukinn sparnaður felur í sér kraftmeira viðnám gagnvart áföllum og sífellt betri erlenda eignastöðu þjóðarbúsins. Nú er svo komið að eignastaða íslensks þjóðarbús erlendis er jákvæð um rúm 20% og erum við komin upp fyrir Svisslendinga í því hlutfalli. Þetta er ótrúleg kúvending sem er orðin á fáum árum. Hlutverk hins opinbera er að milda áhrif niðursveiflunnar. Niðursveifla áður en hagkerfið nær viðspyrnu getur aukið aðhald ríkissjóðs og dregið úr getu hagkerfisins til að ná vopnum sínum að nýju. Því er gætt að því í þessu fjárlagafrumvarpi að ríkisfjármálin styðji við virkni hagkerfisins. Framlög til opinberra framkvæmda verða stóraukin til að vega upp á móti minnkandi atvinnuvegafjárfestingu og er það liður í aðgerðum til að milda áhrif niðursveiflunnar. Tekjuáætlun fjárlagafrumvarpsins hefur verið uppfærð með hliðsjón af nýjum upplýsingum síðan áætlun var gerð í júní sl. Um er að ræða gögn um álagningu og innheimtu skatta og gjalda fram undir lok október sl., uppfærða þjóðhagsspá og aðrar fyrirliggjandi upplýsingar sem máli skipta fyrir tekjuhorfur næsta árs. Jafnframt hafa orðið nokkrar breytingar á þeim hluta tekjuáætlunar sem tengist nýjum áformum. Niðurstaða endurmatsins í heild er sú að heildartekjur ársins 2020 verði 10,6 milljörðum kr. minni en í áætlun frumvarpsins. Allar tegundir skatta og tryggingagjöld lækka nokkuð frá fyrri áætlun vegna lakari þjóðhagsspár 2020 þar sem bæði raun- og nafnstærðir hækka minna frá fyrra ári en í fyrri forsendum. Launastofn næsta árs verður 2,5% lægri vegna minni atvinnu og lægra launastigs allt frá síðari hluta 2019 og út næsta ár. Tekjuskattur einstaklinga og tryggingagjöld, sem samanlagt skila þriðjungi af heildartekjum ársins, verða fyrir neikvæðum áhrifum af þessum lakari horfum á vinnumarkaði. Flestir neysluskattar lækka einnig vegna minni kaupmáttar og einkaneyslu. Þó er virðisaukaskattur undantekning þar sem ferðahegðun hefur jákvæðari áhrif en áður, bæði minni neysla Íslendinga erlendis og meiri neysla ferðamanna hérlendis auk grunnáhrifa af jákvæðu endurmati á fyrra ári. Áformaðar kerfisbreytingar, sem skila áttu samtals 4,6 milljörðum kr. í nýjar tekjur, eru ýmist felldar brott eða eru í athugun. Það á við um gjaldtöku af ferðaþjónustu og breytta skattlagningu ökutækja sem ekki er gert ráð fyrir á næsta ári og urðun úrgangs en útfærsla slíkrar skattlagningar er til skoðunar. Þá er reiknað með minni sköttum á fyrirtæki en áður í ljósi fyrirliggjandi álagningar á rekstur síðasta árs og minni umsvifa 2019. Loks er tekið tillit til þess að sérstakar ívilnanir til að styðja við orkuskipti og vistvænar samgöngur, samkvæmt fyrirliggjandi frumvarpi í samráðsgátt stjórnvalda, leiði til 1,4 milljarða kr. minni tekna á næsta ári. Alls lækka áætlaðir skattar og tryggingagjöld um 15,4 milljarða kr. Veiðigjöld lækka um 2,1 milljarð kr. á grundvelli vísbendinga um væntanlegan útreikning veiðigjalda á næsta fiskveiðiári. Lækkun leiðir af meiri fjárfestingu útgerðarinnar. Lægra vaxtastig leiðir til 0,5 milljarða kr. minni vaxtatekna, auk þess sem gert er ráð fyrir lægri arðgreiðslum frá ÁTVR. Á móti kemur að áætlaðar tekjur af sölu losunarheimilda í eigu íslenska ríkisins á árinu hækka um 4,8 milljarða kr. Mig langar aðeins að vinda mér í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Í umfjöllun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um stöðu íslensks efnahagslífs, sem kynnt var sl. föstudag, kemur fram að slökun í aðhaldi ríkisfjármála og lækkun stýrivaxta í kjölfar efnahagsáfalla fyrr á árinu hafi verið rétt hagstjórnarviðbrögð af hálfu stjórnvalda og hafi mildað höggið á hagkerfið. Stoðir íslensks efnahagslífs eru sterkar og grundvöllur er fyrir því að hagvöxtur taki senn við sér. Meðal þess sem fram kemur í áliti sendinefndar AGS eru nokkrir punktar sem koma fram í kynningu sjóðsins frá því um helgina og ég ætla að tiltaka. Það kemur t.d. fram að hagstjórnarviðbrögð stjórnvalda í kjölfar falls WOW air og fleiri efnahagsáfalla fyrr á árinu voru í senn rétt og hröð. Vísað er til slökunar í aðhaldi ríkisfjármála til skamms og millilangs tíma ásamt lækkun stýrivaxta. Hóflegar launahækkanir í kjarasamningum hafi einnig stuðlað að því að atvinnuleysi sé minna en það hefði ella orðið. Jöfnuður á íslenskum vinnumarkaði sé með því mesta í þróuðum hagkerfum. Einnig tiltekur AGS og getur sérstaklega um að stoðir íslensks efnahagslífs séu styrkar og trúverðugleiki hagstjórnaraðila hafi leitt til þess að niðursveiflan nú sé mildari en ella. Hagkerfið sé í stakk búið til að taka við sér á ný. Útlit sé fyrir að hagvöxtur aukist í um 2% til millilangs tíma. Hagstjórnaraðilar hafi nægt svigrúm til að bregðast við ef hagvöxtur reynist lakari en nú sé búist við. Umgjörð ríkisfjármála sé til þess fallin að auka svigrúm og trúverðugleika ríkisfjármálastefnunnar. Búist sé við því að skuldahlutfall hins opinbera lækki enn frekar til millilangs tíma, trúverðugleiki peningastjórnunar sé einnig mikill og verðbólguvæntingar nálægt markmiði. Þetta er góður vitnisburður Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um stöðu efnahagsmála á Íslandi. Mér er til efs að hann hafi verið jafn góður í nokkurri skýrslu AGS. Fyrir nokkrum dögum kom einnig mat frá Moody's sem mig langar líka að vitna í, með leyfi forseta, í ræðu. Í máli Moody's, sem var kynnt fyrir nokkrum dögum, er matið á Íslandi hækkað, á skuldum og efnahagslegri stöðu. Þar tilgreina þeir tvær meginástæður fyrir hækkuninni, annars vegar umtalsverða og viðvarandi skuldalækkun ríkissjóðs og góða stöðu í samanburði við önnur ríki með sama lánshæfismat og hins vegar aukinn viðnámsþrótt efnahagslífs sem eykur þol hagkerfisins gagnvart áföllunum. Stöðugar horfur endurspegli væntingar um að áfram verði byggt á þeim árangri sem náðst hefur. Í tilkynningu bendir matsfyrirtækið á að skuldir ríkisins hafi lækkað verulega síðan 2011 og frá fjármálahruni mest allra meðal ríkja sem fyrirtækið metur. Bætt umgjörð ríkisfjármála, m.a. með innleiðingu laga um opinber fjármál, hjálpi til við að varðveita þann árangur. Ávinningur af einkavæðingu fyrirtækja í opinberri eigu gæti styrkt efnahagsreikning ríkisins enn frekar að mati Moody's. Það er full ástæða til að staldra hér við og ítreka það sem kemur fram í mati Moody's, að Ísland eigi heimsmetið í lækkun ríkisskulda frá bankahruninu, af öllum þeim löndum sem Moody's hefur metið. Íslensk stjórnvöld brugðust hárrétt við frá 2013 og við höldum áfram á þeirri braut. Við lækkun skatta á fólkið í landinu lækkum við tekjuskattinn sem nemur 21 milljarði kr. á ári. 21 milljarður verður eftir hjá íslenskum heimilum en rann áður til ríkisins Skattarnir lækka mest hjá lág- og millitekjufólki en einnig hjá öðrum tekjuhópum. Við erum líka að lækka tryggingagjaldið og veita fyrirtækjunum í landinu meira svigrúm í rekstrinum sem gæti nýst til þess að ráða fleira fólk til starfa, fara í fjárfestingar eða annað. Við viljum að svigrúmið sé meira til að grípa megi tækifærin, efla atvinnulífið og auka fjölbreytnina í samfélaginu. Mig langar síðan að ræða sérstaklega tvö málefnasvið hér í dag, annars vegar málefnasvið 11, samgöngu- og fjarskiptamál, og síðan málefnasvið 14, sem er ferðaþjónustan. Ég ætla að byrja á málefnasviði 11 og vitna, með leyfi forseta, í nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar: „Í samræmi við fjármálaáætlun er aukið verulega við fjárfestingu og viðhald í samgöngumálum. Frá árinu 2017 nemur aukningin 11,6 milljörðum kr. eða 32% að raungildi. Stærstur hluti hækkunarinnar kemur fram á næsta ári þegar sérstök 3,9 milljarða kr. aukning kemur til framkvæmda og viðhalds þar sem sérstök áhersla er lögð á að auka umferðaröryggi. Með þessari fjárveitingu verða heildarframlög til viðhalds vega um 10,5 milljarðar kr. og framlög til stofnframkvæmda um 16,5 milljarðar kr. Þróun útgjalda málefnasviðsins sýnir glögglega hve mikið hefur verið bætt í fjárfestingu á sl. árum. Ef skoðað er tímabil lengra aftur en frá árinu 2017 kemur í ljós að að raunvirði, miðað við vísitölu neysluverðs, hafa gjöldin aukist stöðugt frá því að þau voru lægst árið 2012. Þessi aukna áhersla á innviðauppbyggingu er í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og fellur vel að nauðsyn þess að ríkið dragi ekki úr framkvæmdum þótt spár um hagvöxt lækki. Einnig er þetta í samræmi við niðurstöður úr umsögnum fjölmargra aðila sem komið hafa á fund nefndarinnar.“ Það er ánægjulegt að stigvaxandi fjármagni hefur verið varið til vegamála á undanförnum árum eins og lögð er áhersla á í meirihlutaáliti fjárlaganefndar. Það sem hins vegar vantar upp á er að það fjármagn sem varið hefur verið til viðhalds og nýfjárfestinga í flugvallarkerfi landsins hefur verið ákaflega takmarkað og þá sérstaklega frá árinu 2011 þegar fjármögnun kerfisins hrynur þegar þáverandi varaflugvallagjald var lagt af og þær tekjur sem áður runnu til alþjóðaflugvalla landsins fyrir utan Keflavíkurflugvöll. Við þessa breytingu breyttist varaflugvallagjaldið í þjónustugjöld sem runnu til Keflavíkurflugvallar. Hér varð til millifærsla þar sem tæplega 1 milljarður var fluttur árlega sem tekjur til Keflavíkurflugvallar og inn í reikninga Isavia. Eftir sat vanfjármagnað flugvallakerfi utan Keflavíkurflugvallar. Skýrsla sem starfshópur skilaði til ráðherra samgöngumála í byrjun desember í fyrra bar yfirskriftina „Uppbygging flugvallakerfisins og efling innanlandsflugsins“. Þar var lagt til að frá og með 1. janúar 2020 yrðu millilandaflugvellirnir Keflavíkurflugvöllur, Reykjavíkurflugvöllur, Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur skilgreindir sem kerfi flugvalla með sameiginlegan kostnaðargrunn og Isavia falin fjárhagsleg ábyrgð á rekstri, viðhaldi og uppbyggingu þeirra. Samhliða þyrfti að skilgreina þjónustustig Isavia á flugvöllunum í eigendastefnu fyrir félagið. Landfræðileg staða Íslands ýtir mjög undir mikilvægi þess að alþjóðlegu flugvellirnir fjórir þjóni alþjóðafluginu til og frá Íslandi og um íslenska flugstjórnarsvæðið sem samstæð heild í einu flugvallakerfi. Margoft hafa millilandaflugvellir á Íslandi utan Keflavíkur sannað gildi sitt fyrir flugöryggi til og frá landinu og eru þeir mikilvægir út frá öryggissjónarmiðum hver á sinn hátt. Flugumferð yfir Íslandi hefur margfaldast undanfarin ár og þrátt fyrir tímabundið bakslag er ekki útlit fyrir annað en að umferðin til og frá landinu eigi eftir að vaxa verulega í framtíðinni. Í samþykktum fyrir hlutafélagið Isavia ohf., dagsettum 2. maí 2013, er tilgangur félagsins m.a. að annast rekstur og uppbyggingu flugvalla, rekstur eigna, svo og aðra skylda starfsemi. Segja má að með þessari tillögu starfshópsins til ráðherra sé verið að hvetja til þess að farið verði eftir samþykktum félagsins og upphaflegu markmiði þess sem er að Isavia byggi upp og reki sterkt kerfi flugvalla á Íslandi. Í stjórnarsáttmálanum kemur fram að setja skuli fram sérstaka eigendastefnu fyrir Isavia. Markmið ríkisins sem eiganda Isavia eru önnur en hjá fjárfesti á markaði sem horfir fyrst og fremst á hvaða beina arð hann hefur af fjárfestingu sinni. Því þarf eigendastefna Isavia einnig að taka mið af öðrum markmiðum, svo sem í byggðamálum, eflingu ferðaþjónustunnar og atvinnuuppbyggingu um land allt. Til þessa hefur stjórn Isavia ekki gert tillögur um greiðslu arðs til ríkisins frá því að félagið var stofnað heldur hefur stjórn tekið ákvörðun um að hagnaður hvers árs sé færður yfir á næsta ár. Eigið fé félagsins var í lok júní 2019 tæpir 32,7 milljarðar kr. og var eiginfjárhlutfallið 41,6%. Uppsafnað óráðstafað eigið fé í félaginu var 24,6 milljarðar kr. í lok júní 2019. Ljóst má vera að fjárhagslegur og faglegur styrkur Isavia hefur vaxið gríðarlega frá því að það var stofnað með hlutafé upp á 5,6 milljarða kr. árið 2010. Mikilvægt er fyrir framþróun íslensks flugumhverfis að Isavia sé gert að taka þá ábyrgð sem eigandinn, íslenska ríkið, felur félaginu, bæði á grundvelli samþykkta félagsins sem og með sinni stefnumörkun í lögum um opinber fjármál og eigendastefnu. Ég vil nota líka tækifærið og nefna það sem kemur fram og stefnt er að í fjárlögum, þ.e. skosku leiðina sem á að taka í notkun á seinni hluta næsta árs. Ég hugsa að það verði með haustinu. Hugmyndin er þá sú að bæta aðgengi fólks með lögheimili á landsbyggðinni fjarri Reykjavík, að jafna aðgengi að miðlægri þjónustu sem er til staðar í Reykjavík og hefur verið byggð upp þar á undanförnum áratugum, menntamálum, heilbrigðismálum o.fl. Miklar vonir eru bundnar við að þetta styrki umhverfi fólks sem býr á landsbyggðinni og aðgengi að mikilvægri þjónustu. Mig langar einnig að koma inn á málefnasvið 14 sem er ferðaþjónustan. Framlög til sviðsins hækka um 242 millj. kr., þ.e. 14% að raungildi, frá 2017 þrátt fyrir að dregið sé úr framlögum til Flugþróunarsjóðs um 300 millj. kr. á næsta ári. Skýringin á því er einfaldlega sú að ekki hefur reynst þörf á greiðslum úr sjóðnum í þeim mæli sem ætlað var enn sem komið er. Eftir sem áður verður hægt að úthluta úr sjóðnum og nýta uppsafnaðan afgang fyrri ára til þess. Framlögin hafa að öðru leyti verið nýtt til að efla mjög alla stefnumótun og rannsóknir á málefnasviðinu. Hagsmunaaðilar hafa ásamt ráðuneytinu unnið að framtíðarsýn og leiðarljósi ferðaþjónustu til ársins 2030. Á þeim grunni er nú í vinnslu aðgerðabundin stefnumótun með þátttöku hagsmunaaðila úr ferðaþjónustu, ráðuneytum, stofnunum, sveitarfélögum og öðrum aðilum sem tengjast ferðaþjónustu sem áætlað er að verði tilbúin í mars 2020. Í áliti meiri hluta fjárlaganefndar um fjármálaáætlunina sl. vor var gerð sú tillaga að verja 25 millj. kr. til að efla rannsóknir í ferðaþjónustu. Á undanförnum árum hefur ferðaþjónustan gegnt lykilhlutverki í gjaldeyrisöflun og haft mikil áhrif á efnahag þjóðarinnar. Eftirfarandi kom fram í áliti meiri hluta fjárlaganefndar við fjármálaáætlun 2020–2024, með leyfi forseta: „Sérstaklega er mikilvægt að hafa sem besta yfirsýn yfir það hvernig sætaframboð í flugi um Keflavíkurflugvöll skiptist á milli farþega sem eru annars vegar að fljúga til og frá Íslandi og hins vegar þeirra sem nýta sér tengiflug á milli Evrópu og Ameríku. Um þá þróun þarf að fjalla sérstaklega og áhrif hennar á efnahagslífið og ferðaþjónustuna á Íslandi.“ Nú virðist sú staða vera að teiknast upp að samsetning farþega Icelandair hafi breyst töluvert eftir fall WOW air. Áhersla flugfélagsins hefur verið að draga úr hlut þeirra viðskiptavina félagsins sem hafa nýtt sér tengiflugið um Keflavíkurflugvöll og fjölga þeim farþegum sem fljúga til og frá Íslandi. Miðað við tölur sem voru kynntar vegna uppgjörs þriðja ársfjórðungs hjá Icelandair hafa orðið töluvert miklar breytingar á samsetningu farþega félagsins. Þetta hefur dregið verulega úr áfallinu sem ferðaþjónustan lenti í við fall WOW air. Þarna má segja að sé enn ein sveiflujöfnunin komin inn í íslenskt efnahagslíf sem tengist því hvert farþegum yfir hafið er beint og þá mögulega til Íslands, enda hafa þessi hlutföll gjörbreyst á allra síðustu mánuðum frá sem var kannski fyrir einu, tveim eða þrem árum. Ég fagna því líka sem kemur fram undir 6. gr. í breytingartillögum frá meiri hluta fjárlaganefndar þar sem eru nokkrar breytingar. Ég fagna sérstaklega heimild 06.25 sem er að leigja eða kaupa húsnæði sem nýtist sem stækkun á flugstöðinni á Akureyrarflugvelli. Þarna er þá verið að gefa möguleika á því að ríkið geti leigt eða keypt af aðilum viðbyggingu við flugstöðina á Akureyri, sem er mjög ferðaþjónustutengt, til að ýta undir og styrkja gáttina inn til landsins fyrir norðan, um Akureyrarflugvöll, og nauðsyn þess að hafa aðstöðu á flugvellinum þannig að fólk sé ekki að bíða í röð langt út á bílastæðin eða koma til landsins og komast ekki inn í flugstöðina eins og dæmi eru um. Þetta er mikið fagnaðarefni og vonandi náum við að þróa þetta áfram á næsta ári. Það er gott að heimildin kemur frá fjárlaganefnd og vonandi verður þetta samþykkt í fjárlögum fyrir 2020. Ég vil í lok ræðu minnar minnast á og fagna því að í breytingartillögum fjárlaganefndar er eins og í fyrra varið 18 milljónum til Aflsins á Akureyri sem þjónustar Norðurland og hefur hugmyndir um að þjónusta Austurland meira og betur en gert er í dag þannig að sterkari tenging verði milli Norður- og Austurlands í þessum málum. 18 milljónum er varið til Aflsins í breytingartillögu meiri hluta fjárlaganefndar við 2. umr. Síðan fagna ég því sérstaklega að í fyrsta skipti er veitt fjármagn til geðverndarmiðstöðvar Grófarinnar á Akureyri. Grófin starfar samkvæmt hugmyndafræði valdeflingar þar sem áhersla er á að einstaklingurinn taki ábyrgð á eigin bata og öll vinna fari fram á jafningjagrunni. Hugmyndin byggir á farsælu starfi Hugarafls í Reykjavík. Þetta er í fyrsta skipti sem Grófin geðverndarmiðstöð fær fjármagn af fjárlögum, þ.e. ef breytingartillaga meiri hlutans verður samþykkt í þinginu. Það er mjög jákvætt að sjá að hægt sé að efla þetta starf fyrir norðan, á því starfssvæði. Það er margt áhugavert sem hefur gerst á þessum árum í efnahagslífinu sem kemur inn í þessi fjárlög. Það urðu skakkaföll í byrjun árs eins og ég kom inn á varðandi fall WOW air, loðnubrest og vandræðin með kyrrsetninguna á MAX-vélum Icelandair. Ég hef í máli mínu hér kannski verið að taka það í stóra samhengi hlutanna hve efnahagslíf okkar hefur breyst ótrúlega mikið á undanförnum áratug, hvort sem litið er til sjávarútvegsins eða stóriðjunnar. Kannski hefur almenningur ekki almennt áttað sig á því hvað gerðist 2006–2010 varðandi stóriðjuna þegar álframleiðsla í landinu jókst um helming og til varð mikil undirstaða fyrir gjaldeyrisskapandi greinar inn í landið. Þetta hefur svolítið fallið í skuggann af því sem gerðist með ferðaþjónustuna sem hefur náttúrlega breytt þessu gríðarlega. Þetta er hin stóra mynd og þess vegna finnst mér erfitt að meta efnahagslega framvindu á Íslandi með sama ljósi og þær sveiflur sem voru hér áður fyrr. Þess vegna er mjög spennandi að rannsaka það sem hefur gerst með þessu gríðarlega innstreymi af gjaldeyri og, eins og ég kom víða við í máli mínu hér, hversu mikil áhrif það hefur haft á mörgum sviðum samfélagsins og í efnahagslífi þjóðarinnar, t.d. í lífeyrissjóðakerfinu. Þrátt fyrir að gríðarlega mikill gjaldeyrir fari úr landi í gegnum fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna hefur ótrúlegur stöðugleiki verið í gengi krónunnar og það er lítið talað um það í hinu stóra samhengi. Það er allt annað jafnvægi yfir hlutunum en við upplifðum hér fyrr á árum þegar tiltölulega vægir efnahagslegir skruðningar gátu valdið miklum truflunum á ríkissjóði og í efnahagslífinu. En þetta er gríðarlega jákvætt og svo sannarlega hefur aginn í kringum lög um opinber fjármál haft mikil áhrif, einmitt til að breyta þessari stöðu. Þetta horfir allt ágætlega.
Herra forseti. Við erum hér að fjalla um fjárlagafrumvarpið eftir umfjöllun í fjárlaganefnd á milli umræðna. Ég ætla að drepa aðeins á nokkur atriði í meirihlutaálitinu. Ég er í fyrsta sinn frá því að ég byrjaði á þingi ekki í þeirri nefnd heldur er þar sem varamaður þannig að maður er að reyna að hafa puttana á púlsinum hvað varðar störfin þar inni. Hér hefur aðeins verið rætt um verklag og annað slíkt og fjallað er um það á fyrstu síðu þessa frumvarps og alltaf eitthvað sem við erum að reyna að finna betur út hvernig við getum gert það sem skilvirkast og best. Það hefur skánað ár frá ári eftir að þessi lög tóku gildi og ég verð að hrósa nefndinni fyrir að 2. umr. geti hafist á þeim tíma sem hún var áætluð. Það hefur verið lenska í fjöldamörg ár að þetta hefur dregist en bæði kom frumvarpið mjög tímanlega fram og við fengum tíma til að lesa það og skoða áður en 1. umr. hófst og svo kemur þetta núna á hárréttum tíma. Ég held að það sé mjög gott. Félagar mínir í meiri hlutanum hafa farið vítt og breitt yfir og ég ætla rétt að stikla á stóru því að fleiri eru á eftir sem ætla að taka fyrir einstaka þætti og mér er ekkert í mun að tala neitt sérstaklega lengi. Það eru samt þessar helstu áherslur sem koma hér fram, sem eru markvissar skattalækkanir og breytingar á tekjuskatti sem mér finnst vert að nefna og á að innleiða á skemmri tíma en gert var ráð fyrir í upphafi og ekki bara það heldur eru breytingarnar þess eðlis að tekjuskattsþrepin eru samræmd og eru þá bæði miðuð við vísitölu neysluverðs og koma þar af leiðandi betur við alla. Bilið gliðnar ekki eins og það gerði áður. Tryggingagjaldið er að lækka. Það hjálpar atvinnurekendum til að gera betur og standa við kjarasamninga. Fæðingarorlofið lengist á tímabilinu úr níu mánuðum í tíu. Það er eitt af baráttumálum okkar Vinstri grænna sem við höfum talað fyrir mjög lengi sem og að framlag til barnabóta eykst og stofnframlög til íbúðarbygginga hækka líka verulega. Og eins og hér hefur verið rakið verður farið í töluverðar fjárfestingar hins opinbera á komandi árum. Við stöndum frammi fyrir því að frumvarpið er í halla. Maður sér að lögin eru að virka eins og maður hefði viljað sjá þau virka, þ.e. sveigjanleiki er til staðar sem gerir ráð fyrir því að við getum innan þessa ramma farið í mínus ef það er það sem þarf í svona litlu samfélagi þar sem tekjur sveiflast töluvert. Afkomumarkmiðin sem koma fram í stefnu ríkisstjórnarinnar eru einmitt til þess fallin að leyfa þessum sjálfvirku sveiflujöfnurum að virka á meðan við erum að ná okkur upp úr þeirri lægð sem varð hér eins og við þekkjum, m.a. sökum falls WOW, loðnubrests og annarra utanaðkomandi þátta sem við ráðum lítið um. Ég held að þetta sé af hinu góða en við þurfum samt sem áður að mínu mati enn frekar að horfa til þess að laga lögin. Ég ætla samt ekki að fara út í það. Forsendurnar byggjast á þjóðhagsspá Hagstofunnar eins og ævinlega þó að við horfum til fleiri spáa. Þær hafa breyst svolítið hratt, eðli máls samkvæmt kannski, í ljósi þess sem hér hefur gengið á. Samt er það ekki meira en svo að þrátt fyrir að lækkun hagvaxtarspár fyrir næsta ár sem átti að vera 2,6% en fari í 1,7% voru margir sem spáðu því að það gerðist ekki svona hratt eins og þó er gert ráð fyrir hér. Þær aðgerðir sem hér eru lagðar til eru samkvæmt þeim hagspám sem ansi margir gefa út, eins og ég sagði áðan, til þess fallnar að auka ráðstöfunartekjurnar hjá heimilunum og örva eftirspurn með lækkun skatta og auknum tilfærslum sem felast í tryggingum, atvinnuleysisbótum og fleiru. Seðlabankinn áætlar að þetta muni skila um 0,5% framlagi til hagvaxtar og 2% í einkaneyslu á árunum fram undan, 2020–2022. Þær breytingar sem hér eru gerðar á afkomu ríkissjóðs eru fjölmargar en þó ekki. Það er svolítið um hagrænar tilfærslur eins og gjarnan gerist á milli umræðna en þó eru hér líka viðbætur og annað slíkt, m.a. vegna Fæðingarorlofssjóðs, ekki bara vegna lengingarinnar heldur þeirrar jákvæðu fréttar að fleiri foreldrar nýta sér réttindin í sjóðnum. Við hljótum öll að gleðjast yfir því. Útgjaldaaukningin hjá ríkissjóði frá því að ríkisstjórnin tók við 2017 hefur aukist í kringum 158 milljarða sem eru tæp 19% að raungildi. Ég ætla aðeins að koma inn á örfá málefnasvið. Ég verð að minnast á sýslumennina sem ég hef ævinlega talað töluvert mikið fyrir. Hér er 150 millj. kr. hækkun sem við lögðum til við fjármálaáætlun sl. vor gerð varanleg til að setja inn í rekstrargrunn embættanna. Talað er um að það geti samt sem áður tekið þrjú til fjögur ár að koma þessum málum í höfn og úthluta á peningunum í samræmi við rekstraráætlanir og árangur sem embættin ná við endurskipulagningu á starfseminni. Við verðum þó að hafa í huga að nú þegar hafa þau mörg skorið ansi mikið niður og við þurfum að gæta að þessum opinberu störfum í héraði. Það er gríðarleg aukning í samgöngumálin og frá sama tíma nemur aukningin tæplega 12 milljörðum, þ.e. 32% að raungildi. Það var orðin og er gríðarlega mikil uppsöfnuð þörf, ekki bara í samgöngum heldur margs konar innviðum, hvort sem það tekur til hafna eða annarra þátta. Töluvert var aukið til ferðaþjónustusviðsins. Hagsmunaaðilar hafa unnið ásamt ráðuneytinu að því að sjá fyrir sér og reyna að búa til eitthvert leiðarljós til framtíðar, a.m.k. til næstu tíu ára. Í áliti okkar um fjármálaáætlun sl. vor voru lagðar til 25 millj. kr. til að efla rannsóknir í ferðaþjónustu sem ég tel að þurfi að gera enn meira af vegna þess að það er þetta sem hefur haldið okkur á floti í gjaldeyrisöflun og haft gríðarleg áhrif á okkar efnahag. Ég ætla ekki að fara djúpt umhverfismálin vegna þess að ég geri ráð fyrir því að Ari Trausti Guðmundsson fari svolítið ofan í þann málaflokk enda heyrir hann undir hans nefndarvinnu í þinginu. Ég verð þó að segja að það er gríðarleg aukning í þessu og hefur aldrei verið meiri, enda komumst við ekki hjá því að setja í þetta mikla peninga. Það hefur í heildina aukist um rúm 24% að raunvirði það sem af er kjörtímabilinu og við stefnum á að bæta enn frekar við enda verðum við að gera það. Ég ætla aðeins að tala um skólamálin. Framhaldsskólinn fær tæpa 34 milljarða á næsta ári. Það er örlítil raunaukning enda var eins og við þekkjum námið stytt úr fjórum árum í þrjú og færri nemendur eru í skólunum. Ég tel samt ástæðu til að horfa betur til einstakra skóla. Sumir skólar virðast koma ágætlega út á meðan aðrir koma síður út úr þessu. Það er enn við að eiga innri leigu sem virðist vera á einhverju reki í ráðuneytin úr þeim samskiptum sem skólarnir eiga við ráðuneyti. Ég verð að hvetja ráðherra málaflokksins til að huga betur að því og nefni hér sérstaklega verkmenntaskólana í mínu kjördæmi, á Austurlandi og á Akureyri, til að koma til móts við það sem þar er undir ef við ætlum að standa undir því nafni að efla iðn- og starfsmenntun. Það er líka aukning til háskólanna ef við tökum frá leiðréttingar vegna LÍN. Ég verð spennt að sjá hvernig þingið afgreiðir hið nýja frumvarp um stuðningskerfi fyrir námsmenn. Ég held að það sé kærkomin breyting fyrir alla þá sem stunda nám að geta afgreitt það frumvarp og til mikilla bóta að fara í samtímagreiðslur og fá niðurfelldan hluta af lánunum. Það er sama með heilbrigðismálin og kannski í umhverfismálunum, miklir fjármunir hafa verið settir í heilbrigðismálin og áfram ætlum við að bæta í heilsugæsluna vegna þess að við viljum sjá til þess að það verði fyrsti viðkomustaður fólks í heilbrigðiskerfinu. Hér eru settar 200 milljónir í viðbót við það sem áður hefur verið bætt við sem eru sérmerktar því verkefni. Það þarf að horfa á þetta til lengri tíma af því að um leið og heilsugæslan verður öflug erum við líka að létta álagi af sjúkrahúsunum. Það hlýtur að vera það sem við stefnum að, að geta afgreitt á fyrsta stigi sem allra flest en að ekki fari allir á bráðamóttöku með veikindi sem hægt er að leysa á heilsugæslunni. Áfram er lögð áhersla á uppbyggingu geðheilsuteymanna um allt land. Á þessu ári voru settar 650 milljónir til rekstursins og nú verða settar 100 milljónir til viðbótar, m.a. til að mæta enn frekar þeirri þörf sem við þekkjum að er gríðarlega mikil þar. Það er sama þar, um leið og þetta fer allt að ná einhverjum styrk léttir það á öðrum kerfum. Það á að styrkja heilsugæsluna hvað varðar aldraða sérstaklega til að innleiða þá heilsueflandi heimsóknir. Það held ég að sé líka mjög brýnt. Þar er margt undir sem getur orðið til þess að létta eldri borgurum lífið og auðvitað líka bara til að styðja við heilsufarslega séð, andlega og líkamlega. Heilbrigðisþjónusta fanga, þar er sérstaklega geðheilbrigðisþjónustan. Þar er viðbótarframlag upp á 90 milljónir og áhersla lögð á að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. 300 milljónir eru settar í það því að það er auðvitað afgerandi þáttur til að jafna aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustu. Það á að reyna að fjölga dagdvalarrýmum fyrir fólk með heilabilun og sveigjanlegri dagdvöl, sambærilegri þeirri sem var opnuð á Akureyri á þessu ári. Áfram verður haldið með uppbyggingu hjúkrunarrýma en við þekkjum það líka að það tekur allt saman tíma og þegar málin verða komin í þann farveg sem þeim er ætlað held ég að þetta standi hvert með öðru. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að nefndin hafi skoðað Landspítalann sérstaklega og frá því í vor hefur verið farið vel yfir stöðu spítalans. Framlög til sjúkrahúsþjónustunnar hafa frá 2017 aukist um 13 milljarða, þ.e. 14%. Við þekkjum að það er aldrei einhver einhlít skýring á því hvað veldur því að staðan er eins og hún er. Það er hjúkrunarþyngdin, mönnun o.s.frv. en það er verið að reyna að ræða þetta og fara yfir og við verðum að vona að við náum einhvern veginn utan um þetta. Við höfum rætt hjúkrunarheimilin gríðarlega mikið í fjárlaganefnd og ég heyri að svo hafi einnig verið nú, ég sé í nefndarálitinu að það er áframhaldandi umræða um þau, ekki síst rekstur þeirra. Hann er afskaplega misjafn og við höfum í gegnum tíðina fengið afar ólíkar myndir í fjárlaganefnd af rekstrinum og byggingunni og því hvernig þetta allt saman lítur út. Það er augljóslega hægt að gera betur þarna. Hér er t.d. lögð fram hugmynd um að það þurfi að skoða nýjar lausnir, bæði um nýtingu og hagkvæmni húsnæðis, þegar verið er að byggja slík heimili. Undir það get ég tekið. Það er skrýtið að hlusta á aðila koma fyrir nefnd sem eru með sambærileg heimili en það er gerólíkur rekstur. Því miður gerðist það aftur, eins og síðast, varðandi nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar, að Rannsóknasjóðurinn var skorinn niður. Hér eru lagðar til 50 milljónir til rannsókna. Ef við ætlum að standa okkur í stykkinu til framtíðar, standast samkeppni, held ég að þetta sé eitt af því sem er alveg nauðsynlegt að hlúa vel að. Það er margt annað sem ég gæti farið ofan í en ég ætla bara að stikla á mjög stóru. Hér eru sveitarfélögin, jöfnunarsjóður, löggæslan og annað slíkt undir. Svo er hér fjallað um samstarfsverkefni sem við skuldbundum okkur til að vinna, þ.e. milli landbúnaðarráðuneytisins annars vegar og heilbrigðisráðuneytisins hins vegar, þar sem verið er að veita fjármuni til að hægt sé að ráðast í þriggja ára átaksverkefni þar sem markmiðið er að draga úr útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería en það mál komu upp þegar úrskurðað var samkvæmt dómi að við þyrftum að gangast undir innflutning á ófrosnu kjöti. Talandi um umhverfismál verðum við að taka svo margt saman. Það er ekki bara landgræðsla, skógrækt og votlendi, það er svo ótrúlega margt annað sem er þar undir. Í lið 15, í orkumálunum, er gert ráð fyrir 50 milljóna tímabundnu framlagi vegna orkuskipta á Kili. Það er til viðbótar við það sem er á bls. 25 og er nú þegar í frumvarpinu. Mig langar aðeins að nefna áður en ég hætti örfá atriði sem fjárlaganefnd hefur tekið upp á sína arma og gerð hefur verið grein fyrir í nefndaráliti oft og mörgum sinnum, að einhvern veginn gengur illa að fá ráðuneytin mörg hver til að taka þetta til sín og gera einhvers konar samninga. Rannsóknastöðin á Rifi fær 10 milljóna tímabundið framlag sem er á Raufarhöfn og hefur verið í gríðarlega miklu rannsóknastarfi og er eitt af því sem maður getur talað um sem opinbert starf í hinum dreifðu byggðum. Þetta er líka brothætt byggð þannig að það er mikilvægt að halda úti þessum störfum. Ég hef haft þá skoðun að starf þessarar stofnunar hafi tengingu í ansi mörg ráðuneyti. Ég er svona einföld kona, mér hefur ekki þótt það flókið mál þó að fjögur ráðuneyti settust niður og gerðu með sér samstarfssamning upp á örfáar krónur í svona starf en stjórnkerfið virðist augljóslega mjög ferkantað og getur átt afar erfitt með að horfa út fyrir kassann til að búa svona til. Það er nokkuð sem mér finnst að þurfi að breytast. Ég ætla aðeins að fara inn liðinn menningu, listir, íþrótta- og æskulýðsmál. 6 milljónir eru settar til Flugsafns Íslands. Þar er nýtekinn við forstöðumaður og ég held að þetta sé eitt af því sem skipti miklu máli, að viðhalda sögunni okkar. Það er líka 20 millj. kr. framlag til Vínlandsseturs í Búðardal, 8 millj. kr. framlag til endurbóta og uppsetningar Ólafsfjarðarstofu á efri hæð Pálshúss í Ólafsfirði. Síðan er hér það sem kannski tilheyrir skólamálunum og mér finnst ástæða til að nefna, að 30 milljónir eru settar til MR og til MA vegna þess að þeir eru að ljúka styttingarferlinu og það hefur tekið gríðarlega á hjá þessum skólum sem hafa verið frekar fastir í sínu formi. En allt er þetta að hafast. Hér eru settar um 20 millj. kr. til Framhaldsskólans á Laugum. Eins og ég nefndi áðan varðandi húsnæðisliðinn eru fleiri skólar sem þarf að skoða með tilliti til þessa. Hér eru lagðar til 30 millj. kr. til Austurbrúar. Þar vil ég líka segja að ráðuneytið á að taka þetta til sín og á að gera langtímasamning. Við erum með slíka samninga úti um allar koppagrundir og það er mjög sérstakt að eitthvert eitt apparat sem þjónustar, eins og í þessu tilfelli, yfir stórt landsvæði, hefur sýnt framúrskarandi rekstur síðustu ár, hefur tekið vel utan um stóran fjórðung, og sameinar mjög margt undir og er ákveðið fordæmi sem kannski margir aðrir mættu taka til sín en einhverra hluta vegna hefur ráðuneytið ekki tekið þetta til sín með þeim hætti sem þarf að gera. Bæði LungA á Seyðisfirði og Lýðskólinn á Flateyri fá hér hvor um sig 15 millj. kr. framlag og það er vegna þess að ekki hefur tekist að klára þetta. Við samþykktum frumvarp á vordögum um lýðskóla og það tekur ákveðinn tíma að forma það og koma því í gegn en ég vona að á næsta ári þurfum við ekki að sjá þetta hér í nefndaráliti meiri hluta eða minni hluta fjárlaganefndar heldur verði þetta komið í það form sem það frumvarp ætlaði. Með sjúkrahúsþjónustuna er í ljósi breytinga sem gerðar voru verið að færa af lið sjúkratrygginga til Sjúkrahússins á Akureyri vegna heimahlynningar. Það eru 54 milljónir til að styrkja rekstrargrunninn og jafnframt er gerð tillaga um viðbótarheimild vegna sjúkraflutninga og flugsins enda ekki vanþörf á. Virðulegi forseti. Nú ætla ég að fara að hætta. Ég ætla samt að segja hérna allra síðast að eitt af því sem ég vil líka að félagsmálaráðherra taki til sín er Aflið á Akureyri sem gerð er tillaga um að fái 18 milljónir. Þetta er sambærilegt úrræði og Stígamót eru hér sem þurfa ekki að sækja inn til okkar til fjárlaganefndar heldur eru fjármögnuð. Við erum með sambærilega þjónustu í fjórðungum og þá á ein stofnun ekki alltaf að þurfa að sækja til fjárlaganefndar á meðan önnur fær afgreiðslu innan ráðuneytis. Ég verð líka að segja að það gleður mig mjög að fjárlaganefnd hafi tekið ákvörðun um að veita Samtökunum '78 20 milljónir. Mér fannst það afskaplega vel gert. Ég held að það sé starf sem við eigum að styðja mjög við, enda erum við líka nýbúin að samþykkja frumvarp um kynrænt sjálfræði sem væntanlega getur líka haft áhrif til þess að það verður enn meira að gera hjá þessum samtökum. Að lokum er það Grófin á Akureyri, geðverndarmiðstöð, sem fær 12 millj. kr. framlag. Þau hafa ekki sótt til fjárlaganefndar áður vegna þess að þau hafa átt eigið fé og hafa gengið á það. Nú er það uppurið. Það er alveg ljóst að þessi framlög eru öll bara til eins árs og það er að mörgu að hyggja til að tryggja rekstur þessarar starfsemi sem léttir á dýra heilbrigðiskerfinu og dýra félagslega úrræðinu. Það er ár fram undan til að sjá til þess að þau úrræði sem við erum búin að leggja fjármuni í fái fastan sess í ráðuneytum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir yfirferð hennar og sýn - og þá sýn Vinstri grænna í fjárlaganefnd. Mig langaði aðeins að koma hingað upp til að spyrja hv. þingmann út í afstöðu hennar til breytingartillögu sem fulltrúi Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd hefur lagt fram er snýr að þeim tíðindum sem bárust á síðustu klukkutímum er varða framkomu Samherja í Namibíu. Breytingartillaga við fjárlögin lýtur að því að styrkja þær stofnanir sem þurfa nú að henda nánast öllum sínum verkefnum til hliðar til að hefja rannsókn á þeim málum, auk þess að sinna öllum þeim verkefnum sem þeim eru falin, þ.e. skattrannsóknarstjóra annars vegar og héraðssaksóknara hins vegar. Það liggur fyrir að starfsmönnum héraðssaksóknara hefur fækkað jafnt og þétt og hefur fjárveitingavaldið ekki hlýtt á bænaköll þaðan þar sem þau hafa óskað eftir að fá frekara fjármagn til starfsins. Starfsmönnum hefur fækkað mjög mikið og þeir lögreglumenn sem nú annast efnahagsbrotamálin hjá héraðssaksóknara eru einungis 30, en starfsmenn sérstaks saksóknara voru um tíma 110 og hefðu þurft að vera 150. Ég vil bara heyra afstöðu hv. þingmanns, hvort hún hyggist styðja þær tillögur sem komu fram um aukafjárveitingar til embættis héraðssaksóknara annars vegar og skattrannsóknarstjóra hins vegar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð samt að byrja á að segja að ég er ekki fulltrúi Vinstri grænna í fjárlaganefnd. Það er Steinunn Þóra Árnadóttir. Ég hef hins vegar verið þar fram til þessa hausts. Varðandi þetta afskaplega dapurlega mál sem við heyrðum flest af í gærkvöldi og höfum haft tækifæri til að sjá og heyra af í dag birtist afstaða mín í sjálfu sér í atkvæðagreiðslu. Hún kemur bara í ljós þegar við greiðum atkvæði. Ég ætla svo sem ekkert að gefa hana upp fyrir fram. Það er alveg ljóst að þetta veldur auknu álagi, ég tek undir það með hv. þingmanni. Þetta veldur auknu álagi á þessi embætti og það getur vel farið svo að það þurfi að huga að því, hvort sem það er gert núna eða síðar. Ég verð að játa að ég þekki ekki nákvæmlega hvernig fjárhagsstaða embættanna er. Ég veit ekki til þess að þau hafi leitað á náðir fjárlaganefndar eða hafi fengið synjun í ráðuneytinu eða neitt slíkt, eins og hv. þingmaður gefur til kynna, ef ég skil hana rétt. Þau hafa ekki borið það á borð fyrir fjárlaganefnd, ég held að það sé alveg rétt hjá mér. Ég hef nú lesið umsagnirnar nokkuð vel. Þegar svona risamál koma upp lenda þau óhjákvæmilega á kerfinu okkar með einhverjum hætti og við þurfum bara að taka það til skoðunar. Það getur vel verið að það verði gert á milli umræðna eða eitthvað slíkt, að fólk þurfi að átta sig betur á stöðunni hjá embættunum, hvort þurfi að bæta eitthvað í. Ég er ekki viss um að það takist fyrir morgundaginn en þá er alltaf hægt að skoða það í framhaldinu.
Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Mig langar að vinda mér aðeins yfir í þann málaflokk sem tilheyrir velferðarnefnd. Ég átta mig á því að hv. þingmaður situr ekki þar heldur, en væntanlega verður hún vör við þá umræðu, eftir að hafa setið í fjárlaganefnd, sem hefur verið árum saman varðandi stöðu Landspítala. Stofnanir um allt land hafa brugðið á það ráð á undanförnum árum að loka deildum og hætta þjónustu við landsmenn hvar sem er um landið, hvort sem er í dreif- eða þéttbýli þannig séð, vegna fjárskorts. Þar hefur því miður ríkisstjórnin ekki svarað ákalli um nauðsynlegar fjárveitingar, hvorki í fyrra þar sem óskað var eftir 800 milljóna innspýtingu né núna, alla vega ekki á milli 1. og 2. umr. Stofnanir um landið þurfa að draga úr þjónustu sem leiðir eingöngu til þess að Landspítalinn fær þetta allt inn til sín af því að Landspítalinn er endastöð. Landspítalinn getur því miður ekki sagt bara: Nei, við sinnum þessu ekki. Þeim stendur það ekki til boða sem þjóðarsjúkrahúsi. Þess vegna vil ég heyra afstöðu hv. þingmanns til þess annars vegar að samþykkja tillögur 1. minni hluta, þ.e. fulltrúa Samfylkingarinnar, er varða það að auka við fjárheimildir til Landspítala – háskólasjúkrahúss og hins vegar auka fjárheimildir til þeirra heilbrigðisstofnana sem eru víða um land. Við hljótum að vera sammála því að það er sjúklingi betra ef ekki er um að ræða enn flóknari aðgerð en svo að fá þjónustuna í heimabyggð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar og reyni að gera mitt besta. Í meirihlutaálitinu kemur ágætlega fram að nefndin hefur lengi haft til umfjöllunar málefni Landspítalans og búið er að setja gríðarlega aukna fjármuni þar inn. Það er alveg rétt, eins og ég nefndi áðan, að það tekur töluverðan tíma fyrir kerfið að fara að fúnkera almennilega. Við erum að setja mikla peninga í heilsugæsluna til að gera hana að fyrsta viðkomustað, við erum að gera það úti um allt land, þannig að við erum að reyna að draga þjónustuna þangað inn, eins og ég sagði í ræðu minni, sem á ekki heima á bráðamóttöku eða einhvers staðar en allt tekur þetta tíma. Samt hafa 13 milljarðar farið til viðbótar frá árinu 2017. Það eru gríðarlega miklir fjármunir sem hafa farið í sjúkrahúsþjónustuna og nefndin er búin að kanna t.d. starfsmannakostnað Landspítalans 2014–2018. Laun og annar starfsmannakostnaður hefur hækkað um rúma 19 milljarða á því tímabili og það er 55% hækkun á fjórum árum. Launavísitalan hækkaði á sama tíma um 36%. Ársverkunum fjölgaði úr 3.700 í 4.300, um 15%, og ef þeim hefði ekki fjölgað væri hlutfallsleg hækkun starfsmannakostnaðar í samræmi við þróun launavísitölunnar, eins og segir í nefndarálitinu. Hér er verið að leggja áherslu á að það þurfi að greina þetta. Þetta er ekki bara það að við erum með aukna öldrun sem kemst ekki í hjúkrunarrými o.s.frv. Þarna undir eru margir þættir sem þarf að fara yfir. Svo er ágreiningurinn eins og við þekkjum um kostnaðarmat kjarasamninga sem liggur fyrir. Við höfum sett mikla fjármuni og bætt við í heilbrigðisþjónustu. Við í fjárlaganefnd settum 400 milljónir í heilbrigðisstofnanir á síðasta ári sem var svo gert varanlegt þannig að við erum búin að bæta heilmikið í [[Forseti hringir.]]en eins og ég segi tekur þetta tíma áður en þetta fer að virka eins og við viljum að það virki.
Herra forseti. Við ræðum hér þriðju fjárlög hæstv. ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, hæstv. ríkisstjórnar sem leidd er af Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og í nánu samstarfi við Framsóknarflokk og Sjálfstæðisflokk. Ég hafði ætlað að hefja mál mitt á þeim málaflokki sem tilheyrir hv. velferðarnefnd en get í ljósi nýjustu tíðinda ekki látið hjá líða að minnast á löggæsluna í landinu og nauðsyn þess að við sem förum með fjárveitingavaldið tryggjum þeim sem koma að rannsókn sakamála nauðsynlega fjármuni svo ekki verði réttarspjöll. Þar eru mér efstar í huga tvær stofnanir, héraðssaksóknari annars vegar og skattrannsóknarstjóri hins vegar. Þess vegna hefur Ágúst Ólafur Ágústsson, hv. þingmaður Samfylkingarinnar, lagt fram breytingartillögur þess efnis að þessar tvær stofnanir sem ítrekað hafa farið bónleiðar til fjármálaráðherra um frekara fjármagn fái annað líf svo þær geti sinnt nauðsynlegum rannsóknum efnahags- og skattabrota. Þær hafa ítrekað óskað eftir frekara fjármagni án árangurs en hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson leggur til og við í Samfylkingunni að þessar stofnanir fái aukið fjármagn. Þetta var nauðsynlegt fyrir gærdaginn en eftir gærkvöldið er alveg ljóst að önnur mál sem þar eru, sem voru töluverð, þurfa að víkja til hliðar vegna meintra brota Samherja í Namibíu og mögulega öðrum ríkjum. Þar birtast landsmönnum, já, og umheiminum öllum, gögn sem benda til stórfelldra brota stærsta sjávarútvegsfyrirtækis landsins er varðar mögulegar mútur, mögulegt peningaþvætti, mögulegt skattalagabrot og mögulega fleiri brot. Það að hafa nú fengið slíka opinberun kallar á ítarlegar rannsóknir sem embætti héraðssaksóknara og embætti skattrannsóknarstjóra hafa nú þegar hafið. Ef við ræðum aðeins um stöðu héraðssaksóknara er vert að minna á að embættið er stofnað þegar embætti sérstaks saksóknara er lagt niður. Það embætti var sérstaklega sett á laggirnar eftir hrun íslensku bankanna. Embætti héraðssaksóknara tók við öllum verkefnum sérstaks saksóknara og skal samkvæmt lögum um meðferð sakamála annast rannsókn ýmissa alvarlegra brota gegn ákvæðum hegningarlaganna, einkum brota gegn ákvæðum auðgunarbrotakafla laganna. Þá annast héraðssaksóknari líka rannsókn alvarlegra brota gegn skatta- og tollalögum, brota gegn lögum sem varða gjaldeyrismál, samkeppnismál, verðbréf, lánsviðskipti og aðra fjármálastarfsemi, brota er varðar umhverfisvernd, vinnuvernd, stjórn fiskveiða og annarra alvarlegra, óvenjulegra eða skipulagðra fjármunabrota sem tengjast atvinnurekstri, verslun eða viðskiptum. Herra forseti. Þetta eru töluverð verkefni en þau er ekki upptalin. Héraðssaksóknari höfðar svo eftir atvikum sakamál vegna þessara brota. Slík vinna kallar á margar hendur. Héraðssaksóknari tók einnig við upphaf embættisins við drjúgum hluta verkefna ríkissaksóknara og höfðar sakamál ef um er að ræða brot gegn einstaka öðrum ákvæðum almennra hegningarlaga, öðrum en efnahagsbrotum, þ.e. kynferðisbrotakafla hegningarlaga, meiri háttar fíkniefnamál, vegna meiri háttar líkamsmeiðinga, manndráps af ásetningi, manndráps af gáleysi, brota í opinberu starfi, almannahættubrota og frelsissviptingar. Þá skal héraðssaksóknari líka rannsaka mál á hendur starfsmönnum lögreglu fyrir ætlað refsivert brot við framkvæmd starfa hins opinbera starfsmanns eða lögreglu annarra en starfsmanna embættis héraðssaksóknara sem ríkissaksóknari rannsakar. Þá rannsakar loks héraðssaksóknari brot gegn valdstjórninni. Til að taka þetta nú alveg saman rannsakar héraðssaksóknari einmitt líka brot er varða ofbeldi gegn opinberum starfsmönnum, hérlendum sem erlendum, hótanir um ofbeldi og annað er varðar opinbera starfsmenn, svo sem mútubrot. Það er því alveg ljóst, herra forseti, að á þessum tímapunkti í sögu íslenskrar þjóðar, þegar fyrir liggur sterkur grunur um alvarleg brot á fjölda greina almennra hegningarlaga, er algjörlega nauðsynlegt að fjárveitingavaldið, Alþingi Íslendinga, tryggi þeim embættum sem fara með rannsókn og ákæruvald í efnahags- og skattalagabrotum íslenskra einstaklinga og lögaðila nægilegt fé svo að hægt sé að fá fleiri hendur á dekk, þótt ég biðji hv. þingmenn og hæstv. forseta afsökunar á því ef líkingin að fá fleiri hendur á dekk kann að vera óheppileg í ljósi tíðinda síðasta sólarhrings. Á tímum sérstaks saksóknara voru starfsmenn embættisins 110 talsins en hefðu þá þurft að vera 150. Þeim var svo fækkað niður í 70 þegar mesti kúfurinn var farinn. Við upphaf héraðssaksóknara voru þeir 50 alls og í dag sinna rannsókn og ákæru efnahagsbrota hjá embættinu einungis 30 starfsmenn, töluvert færri en þeir voru þegar sérstakur saksóknari var og hét. Þegar rannsaka þarf viðlíka mál og birtist okkur í fréttaþætti Ríkisútvarpsins, Kveik, og blaðinu Stundinni í gærkvöldi verðum við fjárveitingavaldið að rísa upp og tryggja þessum embættum nauðsynlega fjárveitingu. Því skora ég á allan þingheim, stjórnarliða sem og stjórnarandstöðu, að greiða atkvæði með þeirri breytingartillögu við fjárlögin sem 1. minni hluti fjárlaganefndar, hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, mælti fyrir í dag. Herra forseti. Þá ætla ég að snúa mér að velferðinni og heilbrigðiskerfinu. Þriðja árið í röð mæta heilbrigðisstofnanir um allt land, stórar sem smáar, á fund fjárlaganefndar með sömu skilaboð, nefnilega þau að ef þær eiga að standa undir lögbundinni þjónustu, ef þær eiga að sinna þeirri þjónustu sem stjórnvöld hafa falið þeim, ef þær eiga að sinna íbúum landsins með fullnægjandi hætti, þeim sjúku, þeim öldruðu, fjölskyldufólki, einstæðingum, öryrkjum, fæðandi konum og slösuðum, verða stjórnvöld að bregða af sinni stefnu um að stofnanirnar dragi sífellt saman seglin vegna ónógs fjárframlags. Þrátt fyrir sífellt fleiri verkefni vegna aukins fólksfjölda, umtalsverðrar aukningar ferðamanna og hækkandi lífaldurs þjóðarinnar leyfa stjórnvöld sér að bera saman framlag til heilbrigðismála almennt á fimm og tíu ára tímabili, rétt eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir gerði hérna áðan. Hún bar saman fjárframlög til heilbrigðismála árið 2007 við það sem er í dag, árið 2019, og jafnvel á næsta ári, 2020. Stjórnarliðar hafa leyft sér að hrópa að stöðugt sé verið að bæta í. Hæstv. fjármálaráðherra leyfði sér að fullyrða í fjölmiðlum fyrir skömmu að það sé bara eitthvað að slíku kerfi sem taki stöðugt meira við en sé samt í vanda og vísaði þá til Landspítalans. Já, það er eitthvað að. Það sem er að þessu kerfi er skilningsleysi stjórnvalda á verkefninu. Auðvitað kostar það meira, annað væri nú. Þetta er einfalt reikningsdæmi. Auðvitað kostar það meira að reka heilbrigðiskerfi fyrir stækkandi hóp aldraðra sem eðli málsins samkvæmt þarf meiri þjónustu. Auðvitað, herra forseti, kostar það meira að reka heilbrigðiskerfi fyrir sístækkandi hóp landsmanna og urmul ferðamanna með tilheyrandi tekjum fyrir þennan sama ríkissjóð, tilheyrandi tekjum, já, því að fleiri landsmenn taka þátt í samneyslunni - skulum við vona - með skatttekjum sínum og urmull ferðamanna skapar ríkissjóði líka miklar tekjur. Þessi sami kór stjórnarþingmanna sem í dúr og moll kyrjar hér þann söng að alltaf sé verið að setja meira og meira fé í heilbrigðiskerfið þarf að hafa nákvæmlega þetta í huga svo að tónn þeirra verði ekki ómstríður. Þau verða að hafa í huga að með auknum fólksfjölda og fleiri ferðamönnum skapast verkefni en líka tekjur. Verkefnin kosta fjármuni og sé það vilji ríkisstjórnarinnar að halda hér úti lágmarksvelferðarkerfi verða þau bara að tryggja til þess fjármagn. Herra forseti. Tölum aðeins um þjóðarsjúkrahúsið okkar, um Landspítala – háskólasjúkrahús, sem vegna stefnu stjórnvalda í heilbrigðismálum hefur á undanförnum árum fengið sífellt fleiri verkefni til sín. Landspítalinn kostar mikið fé en Landspítalinn er líka ekki í þeirri aðstöðu að geta bara lokað deild, hætt þjónustu og sent verkefnin annað eins og aðrar heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni. Landspítalinn er endastöðin þegar aðrar heilbrigðisstofnanir neyðast til að senda verkefnin frá sér vegna vanfjármögnunar og skilningsleysis stjórnvalda. Landspítalinn fær ekki bara verkefni vegna þessarar stöðu heldur bæta stjórnvöld um betur og færa verkefni sem rekin hafa verið með hreint ágætum árangri af sjálfstæðum aðilum inn á Landspítala eins og nýlegt dæmi sýnir um leitarstöð Krabbameinsfélagsins sem nú á að loka og færa alla krabbameinsleit annað. Já, herra forseti, nú á Landspítali sem sagt að sinna krabbameinsleit í brjóstum en áður var búið að færa leghálsskoðun til Landspítala sem reyndar gat ekki sinnt henni og bað því leitarstöðina aftur um að taka verkefnið að sér, a.m.k. fyrst um sinn. Nú hafa stjórnvöld aftur fært þá nauðsynlegu skoðun, núna til heilsugæslunnar sem á að sinna þessu, en brjóstaskoðunin fer þá til Landspítala sem væntanlega óskaði eftir því við leitarstöðina að hún sinni henni um sinn af því að það er ekkert pláss á Landspítalanum, hvorki pláss né mannafli. Herra forseti. Mig langar helst að biðja hæstv. ríkisstjórn að hætta þessari skemmdarstarfsemi en vegna hófsemdar er ég að hugsa um að velja mér háttvísari orð og biðja hæstv. ríkisstjórn um að fara sér hóflega í ruglinu, fara sér hóflega í því hvernig hún ætlar sér að breyta heilbrigðisstarfsemi án þess að sjá fyrir endann á því hver á að leysa af hendi nauðsynlega þjónustu. Já, krabbameinsskoðun er nauðsynleg þjónusta. Án slíkrar nauðsynlegrar þjónustu enda allir í þriðja stigs heilbrigðisþjónustu. Við þurfum á öllum höndum að halda, það er alveg ljóst. Það þýðir ekki að ætla Landspítala að taka bara við öllum verkefnum hvaðanæva að af landinu á sama tíma og spítalinn er vanfjármagnaður, á sama tíma og launabætur vegna kjarasamninga eru ekki fjármagnaðar af hálfu ríkisins, á sama tíma og vegna fjármögnunar er ekki verið að tryggja nauðsynlega mönnun. Yfirfullar deildir vegna fráflæðisvanda eru alfarið á ábyrgð stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar. Öryggi sjúklinga er ekki tryggt og meðan svo er get ég heils hugar tekið undir orð hæstv. fjármálaráðherra um að eitthvað sé að þessu kerfi. Já, en á því ber hæstv. fjármálaráðherra ábyrgð og hann þarf bara að fara að átta sig á þeirri ábyrgð. Hvar erum við stödd, herra forseti, hvers vegna liggur gamalt fólk sólarhringum saman á ganginum á bráðadeild Landspítala? Jú, vegna þess að það kemst ekki út. Það er allt stútfullt. Við fögnum að sjálfsögðu auknum fjármunum ríkisstjórnarinnar til byggingar hjúkrunarheimila en hjúkrunarheimilin verða ekki rekin án fjármagns í reksturinn. Þau hjúkrunarheimili sem þegar hafa verið byggð standa ekki undir rekstrinum vegna skorts á fjármagni frá stjórnvöldum. Telja þau sig þurfa 800–900 millj. kr. bara til að halda í við núverandi rekstur - en hvað gerði ríkisstjórnin? Hvað gerði hún milli 1. og 2. umr. fjárlaga? Ekki orð, ekki króna, það bættust ekki 1 kr., herra forseti, við fjárlögin milli 1. og 2. umr. og því mun ástandið á þjóðarsjúkrahúsinu okkar, Landspítalanum, ekkert breytast. Það mun versna, áfram verður fráflæðisvandi. Þar mun ríkisstjórnin frekar geyma fólk á ganginum á bráðamóttökunni þar sem sólarhringurinn kostar 250.000 kr. í stað þess að tryggja fjármagn í rekstur hjúkrunarheimila þar sem sólarhringurinn kostar á bilinu 30.000–40.000. Skoðum nú þetta reikningsdæmi. Við viljum frekar borga 250.000 kr. á sólarhringinn fyrir veikt fólk en 30.000–40.000 sólarhringinn fyrir veikt fólk. Þetta, herra forseti, er að mínu mati óhemjuheimskuleg ráðstöfun á fjármunum og verður að segjast eins og er að líklega þarf hæstv. ríkisstjórn á endurmenntun í fjármálalæsi að halda. Þarna er mjög illa farið með fjármuni borgaranna. Það er líka mjög illa með þá farið þegar ekki er tryggt að fólk fái nauðsynlega heilbrigðisþjónustu mánuðum og árum saman þannig að það getur ekki verið virkir þjóðfélagsþegnar. Þar stendur ríkisstjórnin sig líka illa. Loks verð ég að lýsa yfir miklum áhyggjum af því hvernig Sjúkratryggingar Íslands standa sig í því að kostnaðargreina þá þjónustu sem sjálfstæðir aðilar sinna, hjúkrunarheimilin í landinu, endurhæfingarstofnanir og fleiri stofnanir sem sinna bráðnauðsynlegri þjónustu víða um land. Bráðnauðsynlegri þjónustu því að hún leiðir til aukinnar hagsældar, leiðir til þess að færri einstaklingar lenda á örorku, færri lenda í algjörri óvirkni heldur geta átt lengra gott líf, eins og það er kallað í nýrri skýrslu Kolbeins H. Stefánssonar um nýgengi örorku. Þar kom í ljós að konur eru í miklu meiri hættu á að fara á örorku upp úr fimmtugu. Þær eiga miklu færri góð ár, eins og það er orðað, vegna stoðkerfisvanda. Þar er mesta fjölgunin vegna stoðkerfisvanda sem svo vel væri hægt að fyrirbyggja með því að standa þétt við bak þeirra stofnana sem veita endurhæfingarþjónustu. Þar má nefna stofnanir eins og Náttúrulækningafélag Íslands sem rekur heilsuhælið í Hveragerði og einnig Reykjalund. Þessar stofnanir hafa ítrekað kvartað yfir því hversu illa gengur að vera í samskiptum við stjórnvöld um raunhæfar greiðslur ríkisins vegna þjónustu þeirra við allan almenning í landinu. Þessu þarf að sinna en því miður virðast stjórnvöld ekki vera að sinna þessu sem skyldi. Þá verður að víkja máli aðeins að öryrkjum. Ég held að við séum öll sammála um að öryrkjar séu sá hópur sem hefur helst orðið fyrir barðinu á misskiptingunni í samfélaginu. Það verður að hækka grunnlífeyri. Það er grátlegt hvernig þeir sem lifa á örorkulífeyri þurfa að horfa á aðra hópa sem líka hafa það skítt, þ.e. þá sem eru á lágmarkslaunum annars vegar og atvinnuleysisbótum hins vegar, sem vonandi er bara tímabundið ástand, horfa á þá vera að stinga lífeyrisþega af hvað varðar fjárhæðir. Hér er verið að skapa umhverfi fyrir tvær þjóðir í einu landi eða mögulega þrjár, herra forseti, þá þjóð sem er ofsalega efnamikil, á miklar eignir og greiðir oft og tíðum lægri skatta en launafólk í formi fjármagnstekjuskatta. Svo er það þjóð sem hefur það ágætt, fjölskyldufólk og þorri almennings, og svo sá hópur sem í hverjum einasta mánuði á ekki fyrir nauðþurftum. Öryrkjar tilheyra langflestir, því miður, síðastnefnda hópnum og enn á að skilja hann eftir. Enn fá öryrkjar að bíða eftir réttlætinu nú og á nýju ári því að þá breikkar bilið milli þeirra og þeirra hópa sem ég minntist á áðan sem einnig hafa það skítt, atvinnulausra og tekjulægstu. Bilið á milli þessara hópa, öryrkja og þeirra tekjulægstu, verður í hverjum einasta mánuði um 90.000 kr., grunnlífeyririnn og tekjulægstu 90.000 kr. Þetta gengur auðvitað alls ekki, bara alls ekki, og ég hvet þingmenn til að íhuga hvort þeir treysti sér ekki til að hækka framlag til öryrkja svo að þeir nálgist a.m.k. þá hópa sem hafa það líka hvað verst í samfélaginu. Nei, herra forseti, þetta er ekkert hundleiðinleg umræða um fjárlög eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði í gær, heldur heiðarleg umræða um stöðu mála í heilbrigðiskerfinu, stöðu mála í velferðarkerfinu, stöðu mála í réttarkerfinu. Hv. þingmaður sem kvartaði í gær undan því að þingmenn ætluðu sér að nýta sinn lýðræðislega rétt og ræða fjárlögin á þinginu hefur eitthvað misskilið tilgang þjóðþingsins ef hún hefur ætlað sér að renna þessum fjárlögum í gegn án umræðu því að einmitt hér gefur að líta hápólitískt mál. Það eru fjárlögin. Það er nákvæmlega pólitíkin sem á að vera að ræða í þinginu. Þetta snertir daglegt líf alls fólks í landinu. Það er fjölmargt annað sem þarf að ræða. Ég hef ekki enn komið inn á þá stefnu stjórnvalda sem hefur leitt til lækkunar veiðigjalda sem útgerðin í landinu greiðir fyrir að fá að nýta í sína þágu sameiginlega auðlind landsins. Veiðigjöldin eins og ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks ákvarða þau standa á komandi ári ekki undir þeim kostnaði sem fylgir nýtingu auðlinda úr hafi. Það er alveg fráleit staða á Íslandi að íslenska þjóðin sem á fiskinn í sjónum fái ekkert út úr því að sjávarafurðir séu veiddar heldur þurfi að borga með skattpeningunum sínum þann aukakostnað sem fellur til vegna fiskveiðanna. Við í Samfylkingunni höfum því lagt til hækkun veiðigjalda, ekki síst núna þegar krónan sem veiktist gerir það að verkum að útgerðirnar hagnast meira - vegna krónunnar sem veiktist. Herra forseti. Þetta er það sem ég vildi stuttlega koma fram með, enda hefur fulltrúi Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd farið heildrænt yfir stöðu mála og afstöðu Samfylkingarinnar til þessarar þriðju fjárlaga ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og tillögur Samfylkingarinnar þegar kemur að útgjöldum og tekjum ríkissjóðs fyrir árið 2020. Ég vísa í orð hans hvað okkar tillögur varðar.
Hæstv. forseti. Það kemur svo sem ekki á óvart þegar maður hlustar á þingmenn Samfylkingarinnar í ræðustól að sýndarmennskan er með ólíkindum, það er falskur tónn í öllu. Það virðist vera algjörlega óumflýjanlegt þegar þingmenn Samfylkingar koma hér í ræðupúlt. Ég spyr hv. þingmann hvort hann viti hve margir starfsmenn voru að vinna við efnahagsbrot fyrir hrun og hve margir þeir eru núna eftir að hrunmálum er lokið. Það fyrsta sem mönnum dettur í hug, þegar upp kemur mál í Kveik í gær, er að leggja 210 milljónir til héraðssaksóknara, í rannsóknir á efnahagsbrotum. Þetta er sýndarmennska sem er út fyrir öll mörk. Þetta mál verður auðvitað að rannsaka og það er í rannsókn. Menn þurfa ekki að hafa neinar áhyggjur af því að þetta mál verði ekki rannsakað þó að svona tillaga komi ekki fram. Þetta er eiginlega komið út fyrir öll eðlileg mörk, þessi sýndarmennska, hv. þingmaður. Það er alveg það sama með veiðigjöldin, sýndarmennskan er endalaus þar. Hér hafa menn haldið því fram hvað eftir annað að í fjárlögum sé verið að lækka álögur á útgerðina. Það er auðvitað hægt að blekkja marga með þessu, hv. þingmaður. En þú blekkir ekki aðra þingmenn, hv. þingmaður, og blekkir ekki fjárlaganefnd. Ef stjórnmálaflokkur vill vera trúverðugur verða menn að láta af þessu, a.m.k. draga eitthvað úr sýndarmennsku af því tagi, þegar allir eru farnir að reyta hár sitt hér á þingi yfir þessari vitleysu.
Forseti beinir því til hv. þingmanna að beina orðum sínum að forseta.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég verð að segja að ég er ekki viss um að þeir sem nú hlýða á Alþingisrásina hafi helst í huga heiðarleika þegar þeir hugsa um Sjálfstæðisflokkinn. Ég er ekki alveg viss um það. Af því að hv. þingmaður talaði um sýndarmennsku og óheiðarleika þá er ég ekki viss um að heiðarleiki sé það orð sem helst kemur upp í huga þeirra sem hugsa um Sjálfstæðisflokkinn á þessum tímum. Ég verð bara að biðja hv. þingmann um að afsaka það. En hv. þingmaður talaði um fjölda starfsmanna. Hv. þingmaður talaði um þá sem sinntu rannsókn efnahagsbrota. Mér er ljúft og skylt að greina svo frá að lögreglan sjálf hefur metið það svo að ef fjölga ætti lögreglumönnum sem annast rannsókn mála upp í þá tölu sem var fyrir hrun árið 2007 þyrfti að fjölga þeim um svona 100. Hv. þingmaður er að bera saman stöðuna eins og hún var fyrir 12 árum og það er einmitt þetta sem ég var að tala um í ræðu minni áðan, að stjórnarþingmenn, hvort sem þeir eru í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði eða Sjálfstæðisflokknum, eru alltaf að bera saman stöðuna í heilbrigðismálum eins og hún var fyrir 12 árum, árið 2007, og stöðu mála í löggæslunni og réttarkerfinu eins og hún var árið 2007. Hvað voru landsmenn margir árið 2007? Hvað voru ferðamenn á Íslandi margir árið 2007? Hvað voru margir innflytjendur árið 2007? Herra forseti. Það verður að bera saman raunveruleikann, nú og árið 2007. Það á að margfalda þessar tölur miðað við fólksfjölda o.s.frv. og verkefnin árið 2019. Það þýðir ekki að bera þetta saman eins og þetta séu tvö hliðstæð dæmi.
Hæstv. forseti. Ég notaði ekki orðið óheiðarleiki áðan. Í ræðu minni talaði ég um sýndarmennsku og falskan tón. Það er falskur tónn í þessu, mjög falskur tónn. Ég er bara að bera saman þá sem unnu við rannsókn efnahagsmála fyrir hrun og þá sem sinna rannsókn efnahagsmála og efnahagsbrota í dag. Hann er kannski tífaldur og þess vegna er þetta sýndarmennska. Samfylkingin þarf ekki að hafa áhyggjur því að það mál sem var í Kveik í gær verði ekki rannsakað, að það verði fjárskortur sem hamli þeirri rannsókn. Það er sýndarmennska að biðja um 210 milljónir, það er það sem ég er að segja. Og það er líka sýndarmennska að halda því fram að verið sé að lækka veiðigjöld. Það skynja það flestir. Kannski skynja það ekki allir og Samfylkingin ætlar að stóla á að það sé nógu stór hópur sem skynji það ekki. Ég er bara að segja mína skoðun á því. Samfylkingin er algjörlega farin fram úr sér í þessari sýndarmennsku og lýðskrumi sem er annað orð yfir þetta allt saman. Ég held að ef Samfylking ætlar að lifa til lengri tíma og ekki hugsa allt til skemmri tíma sé mikilvægt fyrir Samfylkinguna að breyta málflutningi sínum í þessu máli og fleiri málum, hvort sem talað er um breytt kjör öryrkja þar sem 9 milljarða aukning hefur verið á milli ára frá 2017–2019, 9 milljarðar ári. Menn geta haft einhverja skoðun á því að það ætti að vera meira, en blekkingarnar og sýndarmennskan í þeim málum er líka komin út fyrir öll mörk. Ég gæti haldið lengi áfram með aldraða og allt þetta. Það hefur aldrei verið gert eins mikið í þeim málum og síðan þessi ríkisstjórn var stofnuð. Svo koma menn hingað í ræðustól og halda einhverju öðru fram. Þetta er ekki boðlegur málflutningur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Eins og kom fram í ræðu minni, sem ég veit ekki hvort hv. þingmaður hlustaði á, eru það nákvæmlega 30 starfsmenn sem starfa hjá héraðssaksóknara við rannsókn efnahagsbrota. Ef þingmaðurinn er að halda því fram að þeir hafi verið þrír fyrir hrun, þrír sem rannsökuðu þetta, er alveg ljóst að það var einhver tilgangur með því. Þeir sem vit hafa á segja að ástæða sé fyrir því að embætti skattrannsóknarstjóra og héraðssaksóknara séu svelt, séu vanfjármögnuð. Það eru ákveðnir aðilar í samfélaginu sem hagnast á því [[Gripið fram í.]]að mál fyrnist í rannsókn, að ekki sé hægt að rannsaka þau með fullnægjandi hætti. Það eru ákveðnir aðilar í þessu samfélagi sem græða á því þegar skattalagabrotin fara illa vegna þess að þarna eru tímafrestir sem eru gríðarlega mikilvægir. [[Gripið fram í.]]Þegar kemur að 150 millj. kr. framlagi til héraðssaksóknara rímar það algerlega við þær tölur sem héraðssaksóknari sjálfur hefur sagt að hann þurfi á að halda. Það var ákveðið að bæta við 45 milljónum vegna þeirra þriggja starfsmanna sem nú er verið að bæta við vegna peningaþvættismála. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður man eftir því að við komumst á svokallaðan gráan lista vegna vanrækslu íslenskra stjórnvalda við að sinna þeim nauðsynlegu verkefnum sem þurfti og þess vegna þarf að bæta við þremur starfsmönnum hjá héraðssaksóknara sem mega eingöngu vera í peningaþvættismálunum. Það kostar nákvæmlega 45 milljónir eða 15 millj. kr. á hvern starfsmann. Þess vegna bætum við við 150 milljónum, af því að héraðssaksóknari sjálfur hefur sagt að það þurfi 10 milljónir til þess að þeir geti haldið haus núna. Þetta var áður en málið í Kveik kom upp.
Af hverju … fyrr?
Forseti brýnir fyrir þingmönnum að gefa ræðumanni tóm til að tala.
Ég skal upplýsa þingmanninn um það hér í hliðarherberginu hvers vegna málið kemur upp á þessum tímapunkti. [[Gripið fram í.]]Það skal ég gera með ánægju af því að tíminn er búinn.
Herra forseti. Ég býst við að ég flytji hér styttri gerð af ræðu, hef reyndar tengt það svolítið við breytt fyrirkomulag sem ég myndi vilja sjá af þessari umræðu yfir höfuð. Ég hjó eftir því að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir ræddi um umræður, að við værum hér að ræða, og að þær væru svo sem ekki leiðinlegar. Ég tek alveg undir að þær eru það ekki en umræður þyrftu að hafa fleiri þingmenn í salnum en verið hefur undanfarnar klukkustundir. Hér er einn og tveir og þrír þingmenn í sal. Þessar umræður eru allar skráðar og eru líka sendar út en það væri hægt með öðru fyrirkomulagi, ég ætla ekkert að fara út í hvernig það gæti verið. Það væri þannig að hér væru líflegri umræður með fleiri þátttakendum og meiri skoðanaskiptum en verða með klukkutíma eða 40 mínútna ræðum, svo það sé sagt. En við erum öll inni á því að þessar umræður séu mikilvægar og þær verða þá að fara þannig fram að það sé um raunverulegar umræður að ræða. Andsvörin eru fín en ég er að biðja um styttri og fleiri ræður. En gott og vel. Það hefur verið stöðug hækkun ríkisútgjalda, um rúmlega 150 milljarða á allnokkrum undanförnum árum. Það er mjög auðvelt að útskýra hluta af því með auknum mannfjölda og ýmissi annarri þróun sem hefur farið fram. Það eru aukin verkefni sem að okkur snúa, ég nefni bara umhverfismálin og almannatryggingar. Það er annað sem kemur við sögu líka, vaxandi áhugi og vaxandi þungi á samfélagsrekstri, meiri samneyslu, og það er atriði sem ég sem sósíalisti styð. Ég er mjög ánægður með að núverandi ríkisstjórn hagi sér nákvæmlega þannig. Samdráttarskeiðinu sem við göngum núna í gegnum er mætt með hallarekstri upp á 0,3% af vergri þjóðarframleiðslu sem er vart gagnrýnivert vegna þess að þetta er svo lág tala og hún skýrist af auknum framlögum, eins og ég nefndi, til sameiginlegra verkefna landsmanna og til kjarabóta af ýmsu tagi, enda þótt auglýst sé eftir meiri kjarabótum, sem ég styð einnig en tel að þurfi að koma fram á lengri tíma en oft er talað um. Á svona tímum er rétt að auka opinberar fjárfestingar. Það eru til ólíkar hagfræðikenningar um það en mjög margir líta svo á að þetta séu rétt viðbrögð við samdráttartímum. Þær fjárfestingar eru að fara í mjög brýn samgöngumál á öllum sviðum samgangna, fara líka til aukinna framlaga til félagslegra umbóta og ýmissa innviða. Þarna koma mjög sterkt inn þær rúmu 2 milljónir ferðamanna sem koma hingað og eru íbúar landsins í svo og svo langan tíma. Það liggur í augum uppi að ríkisútgjöld aukast af þeirra völdum. Það er afar jákvætt að á því tímabili sem þessi fjárlög ná yfir verður áfram haldið niðurgreiðslu skulda, í kringum 70 milljarða. Ég hef hins vegar stundum hugsað sem svo að hægt væri að nýta hluta af þessu í uppbyggingu gagnlegra fjárfestinga, jafnvel eingreiðslna, t.d. í loftslagsmálum, því að þær eru þegar allt kemur til alls, þó að þær séu eingreiðslur, fjárfesting í mjög mörgum tilvikum. Það mætti líka hugsa sér að klípa af hagnaði ríkisfyrirtækja til þess arna. Ég minni á upphæðir í öllu þessu samhengi. Við erum að tala um í fyrsta skipti að ríkisfjármálin, tekjur og útgjöld, hafi náð upp yfir 1.000 milljarða markið. Um það bil fjórðungur af þessari upphæð, langstærsti liður fjárlaga, gengur til heilbrigðismálanna. Þar er margt vel gert í frumvarpinu en bæta þarf enn frekar í. Búið er að rekja í mörgum ræðum hvort það eru hjúkrunarrými, spítalar á landsbyggðinni, heilsugæslur, geðhjálp o.s.frv. og við þurfum vissulega að horfa til þess á næstu fjárlögum hvernig það verður kleift. Önnur grunnþjónusta, svo sem menntamál, almannatryggingar og samgöngur, tosa útgjöldin vel yfir helming þess sem til reiðu er, langt yfir 500 milljarða, þannig að þegar upp er staðið höfum við sem sagt fáein hundruð milljarða króna til að sinna öllum opinberum framlögum utan þessara grunninnviða og grunnþjónustu sem ég hef nefnt og um það snúast hundruð bundinna framlaga, samningsframlaga og óska um ný framlög eða hækkuð framlög. Þá kemur að því vandaverki að forgangsraða, að því vandaverki sé haldið til haga, vegna þess að það er alveg augljóst að þegar svona er komið verða út undan mjög mörg misbrýn verkefni samt sem áður. Í þessum fjárlögum sýnist mér hafa tekist þokkalega til en er þó með þann fyrirvara að afla þarf meiri tekna. Það þarf að auka tekjur ríkisins enn með þeim fyrirvara að vissulega má hagræða víða og loks með þeim fyrirvara að nauðsyn krefst hærri framlaga í brýna málaflokka á borð við umhverfismálin og skólamál, menningarsetur svo ég nefni eitthvað, og jafnvel til kynningar á íslenska hestinum erlendis eins og ég sá nýtt erindi um. Ég ætla að víkja lauslega að fimm málasviðum sem ég annaðhvort vinn við eða tel mér sérlega skylda og byrja á nýsköpun, rannsóknum og þekkingargreinum. Þar hefur verið bætt við á tveimur síðustu árum tæpum 2 milljörðum kr., þ.e. þessi liður hefur verið aukinn um 15%. Það finnst mér ágætlega að verki staðið en auglýsi vissulega eftir enn hærri upphæðum vegna þess að sérstaklega nýsköpun og grunnrannsóknir í öðru lagi eru lykilatriði og minni um leið á að þessi upphæð er í raun hærri en hér segir vegna framlaga fyrirtækja og erlendra sjóða. Við þurfum að horfa fram á veginn og auka í þegar lag er, sérstaklega ef ríkisfjármálin taka nú kipp vegna aukinnar hagsældar. Inn í þetta spilar svo ný matvælastefna og ný nýsköpunarstefna, hvort tveggja sóknarfæri sem bera þess merki að samfélagið er að breytast og iðnaður á Íslandi er að breytast því að í matvælastefnunni felast tækifæri til orkufreks iðnaðar á sviði matvælaframleiðslu og í nýsköpunarstefnunni felast tækin til þess að geta gert það. Ég er hér að tala t.d. um bæði ylrækt og fiskeldi. Mig langar að víkja aðeins að samgöngum. Þar hafa framlögin síðustu tvö árin aukist um nærri 12 milljarða sem eru 32%, þ.e. þriðjungur, og aðeins á næsta ári er aukningin 4 milljarðar. Árið 2020 fara 10,5 milljarðar í viðhald og í stofnvegaframkvæmdir 16,5 milljarðar. Þetta eru yfir 30 milljarðar allt í allt og það er vel í lagt. Það hefur verið stöðug aukning í samgöngur frá 2010 en aldrei sem nú eftir að núverandi ríkisstjórn tók við. Lykilatriðin í þessum efnum eru þessi nýja samgönguáætlun, sem hefur þurft að leggja gríðarlega vinnu í vegna eðlilegrar endurskoðunar frá síðustu samþykkt þings. Þar kemur inn í höfuðborgarsáttmálinn svokallaði sem er tímamótasamþykkt. Þar inn í koma almenningssamgöngur sem er síaukin áhersla á. Þar inn í kemur flugið sem flestar athugasemdir eða flestar umsagnir snerust um. Þar þarf að endurskoða stefnuna frá grunni og verið er að móta flugstefnu eins og allir vita og styrkja innanlandsflugið sem slíkt, þ.e. það sem snýr að farþegunum, gjaldahliðina, og eins alla flugvelli í landinu sem skipta máli. Þar komum við að Isavia, þessu ríkisfyrirtæki sem hefur sett fram sínar hugmyndir um flugþjónustu á Keflavíkurflugvelli sem snýst um allt að 20 milljónir farþega árið 2040 og 10 milljónir farþega til landsins á þeim sama tíma. Þar hef ég lagt mikla áherslu á að við þurfum að marka okkur þolmörk ferðaþjónustunnar yfir höfuð á Íslandi. Það gildir hið sama um hana og fiskveiðar eða hvað annað að þolmörk eru til, íslenskt samfélag með sínar 300.000–400.000 sálir á næstu árum eða áratugum getur ekki tekið við óendanlega mörgum farþegum, hvorki sem skiptifarþegum né farþegum innan lands, þannig að við þurfum virkilega að huga að því hvað ferðaþjónustan á að vera stór hluti af íslensku samfélagi, félagslega, náttúrufarslega og efnahagslega. Við ætlum ekki að verða iðnaðarsamfélag eins og var í gamla daga. Inn í þetta spila svo innlend flugvallamál, m.a. varaflugvellirnir sjálfir og svo aðrir flugvellir sem þurfa að vera í góðu lagi, bæði þeir sem eru notaðir mest í innanlandsfluginu og aðrir sem eru notaðar m.a. í sjúkraflugi. Þar hefur komist til tals svokallað varaflugvallagjald sem menn hafa talað um að sé jafnvel á bilinu 100–200 kr. sem myndi þá leggjast sem innheimtugjald á flugmiða sem kosta, eins og flestir vita, þúsundir ef ekki tugþúsundir króna. Ég lít svo á að enginn fótur sé fyrir þeirri gagnrýni að þetta yrðu íþyngjandi álögur fyrir ferðaþjónustu vegna þess að þó að bætist á farmiða, sem kostar þúsundir eða tugþúsundir, 100–200 kr., við skulum bara segja einn dollari, er það ekki til þess að íþyngja ferðaþjónustunni eða flutningsfyrirtækjum eða gera það að verkum að við værum að gera ferðaþjónustunni á Íslandi stóran grikk. Þetta varðar líka hafnir. Þar er kallað á nýframkvæmdir, í Þorlákshöfn, Sauðárkrókshöfn og Sandgerðishöfn, svo ég nefni einhver dæmi. Á öllum þessum sviðum, hvort það eru vegirnir úti á landi, vegir og götur í höfuðborginni, almenningssamgöngurnar almennt séð, flugið eða hafnirnar, þarf að standa vel að verki og sjá til þess að samgönguáætlunin verði sú metnaðarfyllsta sem nokkurn tímann hefur sést. Ég ætla að víkja aðeins að ferðaþjónustu. Það tengist því sem ég nefndi áðan. Við höfum ákveðið að fresta um stund einhvers konar innkomugjaldi í landið sem var metið upp á 2–3 milljarða á ári. Það þýðir þá jafnframt að varaflugvallagjaldinu sem ég nefndi á ekki að fresta eða falla frá því líka. Það verður að afla fjár til að flýta fyrir sjálfbærni ferðaþjónustu á Íslandi. Hún er ekki sjálfbær. Það verður að afla fjár til að flýta uppbyggingunni sem gerir okkur kleift að taka við 2,5–3,5 milljónum, jafnvel hærri tölu, farþega eða gesta til landsins á næstu árum. Núna er staðan þannig að syndir forfeðranna, þ.e. allt sem fór aflaga meðan ekki var brugðist við fjölgun ferðamanna nógu hratt, og það sem er í vændum er þess eðlis að þær fjárveitingar sem nú ganga til ferðaþjónustu eða uppbyggingar vegna ferðaþjónustu eru hreint ekki nægar. Þetta tengist svo aftur því sem ég nefndi áðan, þ.e. þolmörkum ferðaþjónustunnar á Íslandi. Við erum komin núna með sjálfbærnivísa sem hæstv. ráðherra ferðamála gekkst fyrir að yrðu búnir til þannig að við getum farið smám saman að marka okkur þolmörk sem eru auðvitað ekki algild heldur þróast eftir því sem innviðirnir þróast. Þessi þolmarkaákvörðun verður að fara fram og nú er verið að endurbæta stefnu í ferðaþjónustu og hún á að liggja fyrir í mars 2020. Þá að umhverfismálum. Þar er verið að bæta við 1,4 milljörðum, þ.e. ef tekið er tillit bæði til verðlags- og launabóta, þannig að á árunum 2019–2020 bætast 1.400 milljónir við þær upphæðir sem fyrir eru. Frekari aukning er einnig í þessum fjárlögum því að verið er að auka framlög til innviðarannsókna og vöktunar á svæðum sem tengjast íslenskri náttúru. Þó að ég geti fullyrt að ég vilji gera betur er þetta ásættanlegt ef við getum lofað okkur því sjálfum að stöðug hækkun þessara framlaga sé eitt af brýnustu málum samtímans. Upphæðirnar verða að hækka þegar á þarnæsta fjárhagsári og svo áfram fram til 2030 svo við getum staðið við Parísarsamkomulagið og til 2040 svo við getum staðið við það metnaðarfulla markmið að Ísland verði kolefnishlutlaust. Þetta kostar átak ríkis, fyrirtækja, sveitarfélaga og almennings. Við getum flestöll á einhvern máta hjálpað til, getum lagt af mörkum sjálfboðavinnu, launaða vinnu, breytta hegðun í samgöngum og ný viðmið, auk fjármagns. Þegar ég segi ný viðmið er ég að leggja áherslu á t.d. hringrásarhagkerfi, sem sumir kalla velsældarhagkerfi, á endurnýtingu efna, alls sem við látum frá okkur eftir notkun. Auðlindir jarðar eru takmarkaðar og löngu er búið að sýna fram á að 50–90% endurvinnsla eða endurnýting allra hráefna eða notaðra efna er grundvöllur undir það að mannkynið geti verið hér næstu aldirnar. Þetta tengist líka minni neyslu. Þess vegna var ég að tala um að fólk gæti sýnt af sér breytta hegðun. Ég nefni sérstaklega hringrásarhagkerfið vegna þess að það er fleira til hagsbóta en krónan ein, við getum bara nefnt félagslegar framfarir, lýðheilsu, betra umhverfi og styttingu vinnuviku því að sífelldur hagvöxtur er í mótsögn við takmarkaðar auðlindir jarðar. Einnig minnum við á að þessi sífelldi hagvöxtur er í raun innrammaður af mannkyni sem líka hefur sín takmörk hvað fjölda varðar því að jörðin hefur sín þolmörk, hvort sem þau eru félagsleg eða náttúrufarsleg. Allt er þetta í ljósi lífsgæða sem við viljum deila sem jafnast út í heiminum og ég lít svo á að fjárlögin sýni ágætan lit í þessum umhverfismálum í niðursveiflunni. Það eru viðbætur í skógrækt, þær eru lágar, þyrftu að vera hærri. Það eru 70 millj. kr. viðbætur í rannsóknir, vöktun og náttúrustofur. Þarna legg ég mikla áherslu á ákveðna vöktun, bæði á eldfjalli og hrunfjalli eins og Öræfajökli. Þar hefur vantað fé, því er bjargað núna í fjárlögunum en það þarf að standa að aukningu þegar fram líða stundir, sem er stöðug. Ég nefni líka græna skatta, svo sem kolefnisgjald og urðunarskatta. Menn hafa gagnrýnt græna skatta og þennan urðunarskatt sem verður ekki settur á í bili. Þá segi ég á móti að aðlögun og umsnúningur í loftslagsbreytingum kostar fé. Hvernig sem við veltum fyrir okkur þeim málum kostar þetta stórfé og ég spyr þá alltaf: Hvaðan á það fé að koma? Ég ætla að skilja þá spurningu eftir hér opna. Ég ætla að minnast aðeins á utanríkismál. Ég lít svo á að öflug utanríkisþjónusta sé brýn nauðsyn smáríki eins og Íslandi. Ég vil ganga lengra því að ég vil líta svo á að fingraför Íslands í alþjóðasamstarfi séu af hinu góða og þá er ég að meina eins og framlag okkar til UNESCO, okkar framlag til Norðurskautsráðsins sem ég legg mikla áherslu á. Við erum í formennskunni akkúrat þessi árin vegna þess að það er hárrétt sem sagt er, að breytingarnar á norðurskautssvæðinu varða framtíð loftslagsmála og framtíð mannkyns ákaflega miklu þó að þarna búi aðeins 4 milljónir manna og þar af 400 þúsund frumbyggjar. Ég lít enn fremur á fyrirhugaða formennsku í Evrópuráðinu 2022–2023 mjög jákvæðum augum, eins þótt kostnaðurinn hlaupi á endanum á yfir 300 millj. kr. Nátengt þessu er þróunarsamvinna. Það kom fram hörð gagnrýni á flutning á 300 millj. kr. fjárhæð frá þróunarsamvinnunni yfir í framkvæmdir á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli, framkvæmdir sem þar áttu að fara fram eða eru að fara fram og eiga að fara fram í samræmi við samkomulag frá 2016, fyrir tíð núverandi ríkisstjórnar. Núna er ljóst að búið er að núlla þessa tilfærslu með því að bæta í fjárlögin 300 millj. kr., sem er þá veitt í þróunarsamvinnuna og áfram stefnt að því að framlag okkar nái 0,35% af vergum þjóðartekjum og væntanlega í framhaldinu á einhverju árabili upp í 0,7% í samræmi við alþjóðamarkmið. Auðvitað veitir ekki af þessu vegna þess að þróunarsamvinna Íslands hefur verið með lægra móti þrátt fyrir að velsæld ríki hér. Á því eru margar skýringar sem ég ætla ekki að fjölyrða um en það skiptir öllu máli nú orðið að það er pólitískur vilji, vonandi sama hvaða ríkisstjórn situr, til að ná þeim alþjóðamarkmiðum OECD sem sett eru á oddinn. Herra forseti. Ég vil svo nota tækifærið undir lokin, ekki alveg í blálokin þó, til að víkja fáeinum orðum að almannavörnum því að þar vantar grundvallarendurskoðun alls almannavarnakerfisins. Þar vantar aukið fjármagn. Endurskoðunin varðar í fyrra tilvikinu stjórnun þessa kerfis, t.d. hvar yfirstjórnin er vistuð, ekki stjórnun á vettvangi sem er hjá lögreglu í héraði, heldur hvar yfirstjórnin er vistuð, bæði hjá hvaða aðila og undir hvaða ráðuneyti. Þetta varðar fyrirkomulag aðgerðastöðvar og sjálfstæði hennar. Þetta varðar aukna áherslu á ákveðna kjarna, bæði starfsmanna almannavarna og björgunarsveitanna sjálfra í launuðu starfi til að létta álaginu á sjálfboðaliðastarf björgunarsveitanna sem er vegna margs, m.a. fjölgunar ferðamanna, orðið um of oft og tíðum. Þetta varðar líka bætt vöktunarkerfi á landsvísu sem og auknar rannsóknir á náttúruvá. Þá á ég bæði við það sem er jarðtengt, eldgos, jarðskjálfta og annað slíkt, og náttúruvá vegna loftslagsbreytinga. Hvað endurskoðun fjármála í þessu sambandi varðar mun einfaldlega blasa við aukinn kostnaður við almannavarnir á flestum sviðum hennar þegar fram líða stundir. Ég hvet til þess að þessi endurskoðun fari fram sem allra fyrst og að næstu fjárlög, þ.e. þarnæsta árs, virki saman við þá endurskoðun. Að lokum, herra forseti. Fjárlögin fyrir komandi ár eru að mínu mati í ágætu samræmi við stjórnarsamkomulagið, sem skiptir auðvitað máli, og í ágætu samræmi við það að vera viðspyrna við samdrætti í hagkerfinu. Engu að síður eru allmörg verkefni á sveimi sem þurfa opinberan stuðning en fá ekki og það er miður því að íslenskt samfélag er þeirrar gerðar, við sjáum það í gegnum söguna, að ríkis- eða samfélagsstuðningur við samfélagslega þörf verkefni er nauðsynlegur. Það er ólíku saman að jafna í samfélögum þar sem búa milljónir manna, þótt ég fari ekki lengra en það, ef spá um hægan bata vors kapítalíska hagkerfis á næsta ári rætist eru æðimörg verkefni í ríkisfjármálunum sem þarf að sinna. Þá get ég haldið aðra og enn bjartsýnni ræðu.
Herra forseti. Við ræðum hér fjárlög ársins 2020 við 2. umr. Ég vil taka undir það sem hefur komið fram í máli allmargra þingmanna að þessi umræða er mikilvæg. Hún er langt í frá leiðinleg en hún gæti verið líflegri. Það fer að verða skynsamlegt að taka snúning á því hvort við gætum reynt að hafa umræðuna þannig að ræður væru eitthvað styttri og andsvör tíðari o.s.frv., þannig að það væru aðeins meiri samræða í gangi. Það er alltaf svolítið hætt við því þegar menn setja á afar langar ræður að samræðan í þessu verði meira í formi margra einræðna og þá missir umræðan svolítið marks. Ég ætla að reyna að halda mig frá því að fara yfir í smáatriðum um þau mál sem aðrir þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hafa farið yfir og rétt taka það fram að ég tek undir með þeim í þeim efnum sem þeir hafa komið að. Það eru um margt mikilvæg mál en mín ræða mun snúa annars vegar að forsendum fjárlaga og hvernig við búumst við að allt þetta muni ganga eftir á næsta ári og síðan í lok ræðunnar mun ég fara í örstuttu máli yfir nokkur minni mál, skulum við segja, sem þó eru ekki lítil, sem mér finnst ýmist að mætti tala meira um eða er full ástæða til að nefna sérstaklega. Það dylst engum, herra forseti, sem skoðar hvernig íslensk efnahagsmál standa þessi misserin að heilt yfir litið er staðan nokkuð góð og ef menn eiga bágt með að trúa því sem sagt er í þingsal um það efni geta menn litið ýmist út í samfélagið eða út fyrir landsteinana til að átta sig á því að margt hefur verið býsna vel gert. Það þýðir ekki að við lifum í einhverju fullkomnu samfélagi og það þýðir ekki að það sé ekki fullt af verkefnum eftir þar sem við getum gert betur. Nýleg hækkun á lánshæfismati íslenska ríkisins staðfesti þetta og nýleg skýrsla Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem þó er kannski ekki besti vinur allra á Íslandi. Það eru engu að síður gests augu sem líta glöggum augum á hvernig staðan er þó að fókusinn hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hafi oftar verið meira á grjótharðar hagstærðir eins og þjóðarframleiðslu og þess háttar og á þeim bæ minna farið fyrir þáttum eins og þeim sem nú er talað um og kallað velsældarhagkerfið. Mönnum er kannski huggun í því að nú er farin af stað vinna í þá veru að reyna að nota þá mælikvarða líka á það hvernig við skoðum árangur í rekstri samfélagsins og hvernig við metum hann, hvaða þættir hafa áhrif og hvar við getum gert betur. Eins og kemur fram í áliti meiri hluta fjárlaganefndar voru verðlagsforsendurnar sem lagðar eru til grundvallar í fjárlagafrumvarpinu um 2,5% hækkun á næsta ári, þ.e. 2,6% verðbólga sem er lægra en var í upprunalegu forsendunum og því breytast allar tölur lítið eitt og hreyfast aðeins til. Þetta er í rauninni afar merkilegt ef við hugsum til þess að það er niðursveifla í samfélaginu og þó að talað hafi verið um að lendingin sé mjúk þá skulum við átta okkur á því, herra forseti, að við erum að tala um niðursveiflu upp á í kringum 5% milli ára sem er umtalsvert. Það er í rauninni ein af hverjum 20 kr. sem voru á síðasta ári. Það er veruleg breyting. Þessi 5% sveifla er ekki þannig að það hverfi 5% út úr hagkerfinu heldur er vöxturinn sem var í hagkerfinu áður ekki til staðar núna og stefnir í að við lendum einhvers staðar á bilinu mínus 0,2% í hagvexti þetta árið. Auðvitað er það snöggtum skárra en menn voru að spá hér um mitt ár þegar svartsýnustu spár voru alveg upp undir 2% samdátt í hagkerfinu á þessu ári og auðvitað má segja að það kunni enn þá að vera nokkur óvissa um það hvar árið raunverulega lendir. En ég held að við getum a.m.k. ekki gert okkur miklar væntingar um að breyting til batnaðar á þeim eina og hálfa mánuði sem eftir er af árinu verði slík að við verðum í blússandi plús á þessu ári. Þannig er ekki. Sú nálgun sem er tekin í fjárlagafrumvarpinu er að sætta sig hreinlega við það að við erum í tímabundinni niðursveiflu og ákveða þess vegna að ganga lítið eitt á óvissusvigrúmið sem formaður hv. fjárlaganefndar talaði um í ræðu þegar hann fylgdi meirihlutaálitinu úr hlaði. Ég tel að það sé afar mikilvægt. Við erum að tala um tæpa 10 milljarða sem við göngum á svigrúmið eða 0,3% af landsframleiðslu. Engu að síður er engan veginn verið að fullnýta svigrúmið. Það er áfram, skulum við segja, borð fyrir báru, jafnvel þó að við förum ekki alla leið. Ég er þó ekki að mæla með því að menn missi sig og fari að eyða langt um efni fram eða auka stórkostlega á útgjöld umfram það sem nú er. En þessi nálgun er að mínu mati hárrétt. Við erum að milda það högg sem samfélagið tekur á sig og við getum það vegna þess að samfélagið er þannig statt um þessar mundir að það hefur efni á því. Það eru fleiri jákvæðir þættir í umhverfinu sem eru okkur til hagsbóta. Gengið hefur verið tiltölulega stöðugt þetta árið. Vextir eru með því allægsta sem hafa verið og stýrivextir lækkað um 1,5% á árinu. Allt þetta skiptir miklu máli. Gjaldeyrisvarasjóðurinn er óvenjusterkur, stendur í um 800 milljörðum, og skuldir ríkissjóðs eru, ég veit ekki hvort á að kalla það í sögulegu lágmarki en eru með því lægsta sem hefur verið og sannarlega því lægsta sem hefur verið frá hruni. Við stöndum nú þannig að heildarskuldir ríkissjóðs verða 26,7% af vergri landsframleiðslu samkvæmt frumvarpinu og lækka um 70 eða 72 milljarða líklegast á árinu og skuldir ríkissjóðs miðað við skuldaregluna verða einhvers staðar á bilinu 22%. Það má hreinlega velta því fyrir sér, sérstaklega með tilliti til þess að við viljum halda uppi einhvers konar skuldabréfamarkaði á Íslandi, hvort það sé einhver skynsemi í því að fara mikið lægra en þetta. Og talandi um hvernig við eigum að snúa hlutunum þá kann að vera skynsamlegt, í þessu ljósi, að skoða af fullri alvöru það sem við erum með í vinnslu til að mynda í efnahags- og viðskiptanefnd, frumvarpið um þjóðarsjóð. Það er kannski annað verkefni sem getur verið skynsamlegt að ráðast í einmitt í þeirri stöðu sem er núna. Auðvitað eru óvissuþættir í þessu frumvarpi og óvissuþættir þegar við horfum inn í næsta ár. Það eru þættir sem við ráðum í rauninni, stórt séð, afskaplega lítið yfir, við sem samfélag, óvissuþættir eins og flugrekstur og ferðaþjónusta sem við vitum ekki nákvæmlega hvernig mun snúast á næsta ári. Eins og hv. þingmenn hafa vafalítið heyrt um þá stendur til að nýtt flugfélag fari í loftið, ætli sé ekki rétt að segja það, á næstu vikum og vonandi gengur það vel. Það mun hafa jákvæð áhrif ef vel gengur. Enn er spáð loðnubresti á næsta ári. Gangi það eftir eru það slæmar fréttir fyrir hagkerfið en aftur eru það þættir sem við ráðum ekkert við. Eina sem við getum gert í því er að reyna að bregðast við. Þá eru horfur voveiflegar á alþjóðavísu. Við vitum til að mynda ekkert í dag hvernig spilast úr málum Breta sem er stór viðskiptaþjóð okkar, í sambandi við Brexit. Við vitum ekkert hvaða kúrs þeir velja sér í framhaldi og þetta veldur ákveðinni óvissu á Íslandi enda stór viðskiptaþjóð okkar. Við vitum í rauninni ekkert hvernig spilast úr viðskiptastríði Bandaríkjanna og Kína á næsta ári. Það er annar óvissuþáttur sem við getum sáralítil áhrif haft á. Það eru ótal fleiri atriði, en ég ætla ekki í smáatriðum að fara ofan í skatta og gjöld nema að því leyti að ég tel rétt að nefna að sú vegferð sem er hafin, að setja upp þrjú þrep í skattkerfinu með nýju þrepi fyrir lægstu launin, lægra þrepi fyrir lægstu launin, sé afar skynsamleg. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt um er sú aðgerð hluti af lífskjarasamningunum og gott dæmi um það hvað menn geta náð góðum lendingum þegar þeir bara leggja sig niður við að tala saman og finna lendingar. Það er eitt sem veldur ákveðnum vonbrigðum í sambandi við skatta og gjöld á næsta ári og það er urðunarkatturinn, eigum við ekki í bili að kalla það óvissu um útfærslu á skattinum. Ég tel að þarna sé á ferðinni afar mikilvæg græn aðgerð til að tryggja það að við sem samfélag beitum þeim þrýstingi sem við getum til að fá fólk til að flokka meira, nýta verðmætin betur og til að komast upp úr þeim hjólförum urðunar sem við erum í og ég vona að við náum að keyra það í gang strax á næsta ári. Þá að þeim málum sem ég vildi nefna sérstaklega. Það eru mál sem að mínu viti standa svolítið út af þótt ég viti að það er ekki vegna fálætis hv. fjárlaganefndar heldur vegna annarra þátta. Eins og getið er um í stjórnarsáttmálanum á að gera gangskör að því á þessu kjörtímabili að endurskoða rekstrargrunn hjúkrunarheimila. Sú vinna er komin af stað. Það var ákveðið í fjárlögum þessa árs að bæta um 276 milljónum við, ég man ekki nákvæmlega tölurnar, herra forseti, eitthvað á þessu bili, í rekstrargrunninn. Sú upphæð hefur hins vegar ekki verið notuð það sem af er ári, m.a. vegna þess að samningar hafa ekki náðst. Það er mikilvægt að þessi upphæð verði áfram á fjárlögum og hún muni áfram nýtast til þessara heimila. En þarna er ekki allt verkið unnið. Það þarf að halda áfram á þessari vegferð jafnhliða því að leggja áfram, eins og raunar er talað um í breytingartillögum meiri hlutans, meiri áherslu á dagdvalir og dagdvalarrými sem er afar mikilvægt. Það leiðir af því í rauninni að halda áfram að auka við þjónustu við eldra fólk í heimahúsum, styrkja þann grunn. Dagdvalir og dagþjálfun eru einmitt stór þáttur í því að gera fólki þetta mögulegt. Þannig munum við líka til lengri tíma litið væntanlega minnka þörfina á hjúkrunarrýmum sem eru þá síðasta úrræðið þegar þjónustuúrræði í heimahúsum duga ekki lengur til. Það veldur mér ákveðnum vonbrigðum að við erum ekki enn þá búin að efna það í stjórnarsáttmálanum að flytja gistináttagjald yfir til sveitarfélaganna. Ég hefði viljað að við værum komin þangað. Hins vegar skil ég það mætavel, eins og raunar margir hv. þingmenn hafa komið inn á, að þetta er kannski hluti af einhverri heildarsýn. En það skiptir miklu máli, tel ég, að við horfumst í augu við það að sveitarfélögin bera kostnað af ferðaþjónustunni að einhverju leyti og þess vegna er ekki óeðlilegt að þau fái tekjur á móti. Auðvitað er umsýsla og þjónusta og þess háttar í sveitarfélögunum tekjuaukandi fyrir þau og íbúa þeirra en engu að síður þá finnst mér að við þurfum að halda áfram á þeirri braut að fullnusta þetta loforð. Ég er ánægður með það sem kemur fram í breytingartillögum meiri hlutans um aukin fjárframlög til Tryggingastofnunar ríkisins, sem er skilgreint vegna endurreikninga á búsetuskerðingum. Þetta er mjög mikilvægt því að þarna felst í rauninni endanlegt samþykki stjórnvalda á því að okkur sé full alvara með því að við ætlum að endurreikna þessar búsetuskerðingar og við ætlum að reikna þær rétt og við ætlum þeim stofnunum sem eiga að sjá um þessa vinnu fyrir okkur nægt fjármagn til að bregðast við því. Í því felast mjög skýr og mikilvæg skilaboð frá stjórnvöldum. Ég er mjög feginn því og finnst ástæða til að nefna það, þrátt fyrir að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hafi nefnt það hér áður, að 300 millj. kr. til þróunarsamvinnu sé skilað eins og má kannski orða það. Hv. þingmenn muna við umræðu um fjármálaáætlun að þar var þessari upphæð skákað til. Það er afar mikilvægt að við höldum okkur á þeirri línu að framlög til þróunarsamvinnu lækki ekki og þessar 300 milljónir eru mikilvægur þáttur í þeirri vegferð. Auðvitað, eins og ég heyri á hv. þingmönnum í salnum, gætum við gert betur og ættum að gera betur og það er stefnan [[… lækka um …milljónir.]]og ég fagna þessum skilum, skulum við segja. Það er óheppilegt að það skuli hægjast á uppbyggingu Landspítalans en það er ekki sjálfstæð ákvörðun stjórnvalda í raun að framkvæmdir gangi ekki eins hratt og við hefðum kannski óskað. Það er mikilvægt að það komi fram að þar er um afar mikilvægt verkefni að ræða og þrátt fyrir allt eru ætlaðir 10–12 milljarðar í það verkefni á næsta ári, ef ég man rétt. En aftur er það sagt eftir minni og kann að vera að skeiki einhverjum upphæðum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti. Ég ítreka hins vegar það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar að mér hefur þótt þessi umræða skemmtileg, hún er mikilvæg, en auðvitað mætti hún vera líflegri.
Herra forseti. Fátt ef nokkuð gefur skýrari vitnisburð um stefnu ríkisstjórna en fjárlög hvers árs. Þar birtist í raun handritið að samfélaginu. Við getum öll verið sammála um þær góðu breytingar sem hafa átt sér stað í samfélagi okkar á síðustu áratugum, hagstæða stöðu ríkissjóðs, þrátt fyrir allt, og að Ísland sé meðal fremstu þjóða á ýmsum sviðum. Ég ætla hins vegar ekki að þreyta neinn með ræðunni um frá örbirgð til auðlegðar á 100 árum. Það er búið að flytja þá ræðu fulloft hér í þingsal og hún segir heldur ekki nema hálfa söguna. Eitt er nefnilega meðaltal allrar þjóðarinnar en allt önnur mynd blasir við þegar horft er á einstaka þjóðfélagshópa, ákveðna tekjuhópa, svo að ekki sé talað um stöðu hvers einstaklings. Þegar sú mynd er skoðuð fer okkur fyrst að greina á. Meðan hægri menn vilja nota skatta til að afla tekna fyrir allra nauðsynlegustu þjónustu hins opinbera, sem þeir vilja reyndar líka draga úr, vilja vinstri menn afla tekna til að efla þjónustu og auka velferð almennings en líka nota skattkerfið til að auka jöfnuð í samfélaginu. Á meðan Sjálfstæðisflokkurinn vill hygla stóriðju og stórútgerð og vill sækja sem minnstar tekjur fyrir afnot af sameiginlegum auðlindum okkar vilja stjórnmálaflokkar frá miðju til vinstri að þjóðin fái sanngjarnan arð fyrir slík afnot og raunverulegir vinstri flokkar vilja nota skattkerfið til að jafna kjörin. Nú kann að vera svo að hver og einn ríkisstjórnarflokkanna hafi í grunninn ólíka skoðun á þessum atriðum í stefnuskrám sínum. Hæstv. forsætisráðherra hefur einmitt margoft dregið það fram að flokkar í ríkisstjórn þurfi að gera málamiðlanir en það þarf verulegan þurs til þess að átta sig ekki á því að eftir því sem skilur lengra á milli ýtrustu sjónarmiða flokka í upphafi því stærri þurfi málamiðlanirnar að vera. En allir flokkarnir saman bera á endanum ábyrgð á lokaniðurstöðunni, í þessu tilfelli kyrrstöðunni, vanmættinum og ráðaleysinu til að takast á við brýn samfélagsmál. Þess vegna eru öll fögru orðin, allar greinarnar, allar heimasíður einstakra flokka sem hníga í aðra átt en það sem samþykkt verður í fjárlögum ekki pappírsins virði. Ræða hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar hér áðan, fulltrúa Vinstri grænna, snerist um lítils háttar breytingar, blæbrigði, en ekki þær grundvallarkerfisbreytingar sem við þurfum á að halda til þess að jafna kjörin. Samfylkingin mun þess vegna, eins og áður, leggja fram breytingartillögur og benda á leiðir til tekjuöflunar í leiðinni. Þessar tillögur eru mjög langt frá því að vera sú heildarmynd sem við helst vildum sjá í samfélaginu. Þótt við leggjum til breytingartillögur upp á 20 milljarða leggjum við líka til leiðir til að afla tekna fyrir þeim án þess að þær verði íþyngjandi fyrir allt venjulegt fólk í landinu. Þar ber helst að nefna veiðigjöld sem ríkisstjórnin hefur leyft sér að lækka svo að þau dekka varla lengur þjónustu við atvinnugreinina sjálfa, umsjón, rannsóknir og eftirlit. Síðan viljum við leggja auðlegðarskatt á allra ríkasta fólkið en verja heimili fólks. Og við viljum ekki að 90% þjóðarinnar borgi ekki neinn fjármagnstekjuskatt og við viljum að þau 10% sem hafa nóg milli handanna og sýsla með fjármagnið frá degi til dags greiði hærri skatt af því. Við teljum hins vegar líka nauðsynlegt, ekki síst í ljósi umfjöllunar Kveiks og Stundarinnar, að leggja fram breytingartillögu um að auka fjárheimildir til að styrkja héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra til að hægt verði að taka á málinu og öðrum spillingarmálum og leiða niðurstöðurnar í ljós. Ég sé að hv. þm. Hjálmar Bogi Hafliðason hristir hausinn en hann kemur kannski upp og útskýrir af hverju við ættum ekki að rannsaka málið. [[Gripið fram í.]]Ég tel að samstarfsfólk okkar í öllum flokkum, með nokkrum undantekningum, hljóti að samþykkja þetta. Herra forseti. Við Íslendingar stöndum frammi fyrir einstaklega flóknum áskorunum. Við þurfum annars vegar að verja og bæta við velferðina en við þurfum líka að þora að takast á við framtíðina og fjárfesta í henni. Í fyrsta lagi er gæðunum einfaldlega of ólíkt skipt og við getum ekki horft aðgerðalaus á það. Það búa allt of margir við aðstæður sem eru engum bjóðandi hjá jafn ríkri þjóð. Fjölmennir þjóðfélagshópar eiga erfitt með að ná endum saman, búa við mikið húsnæðisóöryggi og neita sér jafnvel um læknisþjónustu. Það segir sig nánast sjálft að þetta fólk hefur ekki tækifæri til að njóta lista, menningar, íþrótta, fara út að borða, sem er sjálfsagður hlutur í lífinu í dag og á ekkert að vera munaður. Á endanum er það ömurlegast af öllu að þúsundir barna skuli búa við óboðlegar aðstæður og missa jafnvel af tækifærunum til að eflast af styrkleikum sínum og búa í haginn fyrir fullorðinsárin. Fyrir utan það hversu mikill óþarfi og grimmd felst í þessu er þetta líka dapurleg skammsýni. Sparnaður í velferð er nefnilega fljótur að snúast upp í mjög mikinn kostnað fyrir ríkið þegar afleiðingar skorts birtast síðar á ævinni. Þess vegna er baráttan gegn ójöfnuði lykilþáttur til að tryggja kraftmikið, gott og friðsamlegt samfélag og það veldur mér vonbrigðum að sumir af þeim flokkum sem sitja í ríkisstjórn skuli hafa horfið frá því markmiði sínu. En skammsýnin birtist víðar. Við þurfum í öðru lagi að breyta hegðun okkar vegna gegndarlausrar slæmrar umgengni um jörðina og jafnvel ofbeitar. En það er því miður ekki heldur hægt að merkja að ríkisstjórnin taki það mál sérstaklega alvarlega. Það verður að viðurkennast að loftslagsmálin skipa stærri sess en oft áður en það verður hins vegar að gera mun betur. Góður vilji og fögur fyrirheit hæstv. forsætisráðherra duga ekki til að vega upp aðgerðaleysi. Við þurfum m.a. að setja okkur háleit markmið en við þurfum að lögfesta þau eins og þekkist t.d. í Bretlandi, Svíþjóð og Nýja-Sjálandi og fjárlögin þurfa á öllum sviðum og í öllum nefndum að endurspegla málaflokkinn. Það ríkir, herra forseti, neyðarástand í loftslagsmálum. Við leggjum því til breytingartillögu um 4 milljarða aukalega í aðgerðir gegn hamfarahlýnun. Í þriðja lagi birtist fullkomin skammsýni í viðbrögðum við þeim gríðarlegu samfélagsbreytingum sem eru að verða samfara hinni stafrænu tæknibyltingu. Störfum mun fækka, önnur breytast. Einhver verða til. En vera okkar á atvinnumarkaði mun taka stakkaskiptum. Við þurfum að venjast meiri hreyfanleika, temja okkur símenntun og rækta með okkur eiginleika eins og góða samskiptahæfni, góð gildi, sköpunarkraft og frumkvæði. Það er ekki eingöngu nauðsynlegt til að halda samkeppnishæfi okkar í flókinni alþjóðlegri samkeppni heldur líka til að bregðast við þeim lýðfræðilegu breytingum sem eru að verða á samfélagi okkar þar sem fleiri og fleiri ná sem betur fer háum aldri en færri vinnandi hendur þurfa að standa undir verðmætasköpuninni. Þetta er ein augljósasta ástæðan fyrir því að við verðum að ráðast í stórsókn í menntakerfinu. En sjáum við þessa stórsókn endurspeglast í fjárlögum? Nei, ekki aldeilis. Í fjárlögum standa framlög til háskólanna í stað og beinlínis er um að ræða raunlækkun til ýmissa mikilvægra menntastofnana og rannsóknasjóða. Það nægir að nefna Menntaskólann í Breiðholti, Menntaskólann á Akureyri, á Egilsstöðum, við Laugarvatn, Verkmenntaskólann á Austurlandi og á Akureyri. Það er raunlækkun til Tækniþróunarsjóðs, Rannsóknasjóðs og það væri hægt að halda áfram. Ríkisstjórninni er auðvitað svolítill vandi á höndum því að á fordæmalausu hagvaxtarskeiði hirti hún hvorki um að jafna leikinn í samfélaginu né að afla tekna til að geyma til magrari ára. Það er vissulega flóknara verkefni í kólnandi hagkerfi en Samfylkingin hefur hins vegar bent á leiðir til að afla þessara tekna, leiðir sem Vinstri græn hafa hingað til tekið undir með okkur og það væri fróðlegt að fá skýringu á því af hverju þær eru ekki lagðar fram. Við erum þrátt fyrir allt ellefta ríkasta land í heimi og við getum ekki látið veikustu þjóðfélagshópana bera uppi kólnandi hagkerfi. Ríkasta 1% landsmanna á meiri hreinar eignir en 80% landsmanna og þénaði meira en þriðjung allra fjármagnstekna sem urðu til í fyrra. Þess vegna eru skattbreytingar í þessa veru ekki bara skynsamlegar heldur nauðsynlegar. Þótt venjulegt fólk eigi ekki að þurfa að greiða háan fjármagnstekjuskatt og helst engan skatt af eðlilegum sparnaði eða stóreignaskatt af húsnæði sínu þá er það mér algerlega hulin ráðgáta hvers vegna í ósköpunum ríkisstjórninni, a.m.k. hluta ríkisstjórnarinnar, finnst ekki eðlilegt að þeir allra ríkustu leggi meira til samfélagsins. Þetta er fólk sem lifir sumt nánast eingöngu á fjármagnstekjum, á peningum sem búa til meiri peninga, á auði sem skapar möguleika til að ferðast milli landa og hagnast eftir því hvernig gengið sveiflast, og borgar síðan lægri skatt en vinnandi fólk af launum sínum. Þetta fólk borgar ekki einu sinni útsvar til sveitarfélagsins en heimtar samt mokstur á götunum sínum og pláss fyrir börnin sín á leikskólunum. Það er umhugsunarefni á hvaða leið Vinstri græn eru. Það vekur líka furðu mína að stór útgerðarfyrirtæki sem hafa greitt sér 100 milljarða í arð á síðustu tíu árum, sem er helmingi meira en þau hafa greitt fyrir aðgang að takmarkaðri auðlind, geti ekki lagt meira af mörkum til samfélagsins. Svona til upplýsingar eru þetta sömu fyrirtækin og hafa hagnast um 400 milljarða á þessum sama árafjölda. Það er tæplega helmingurinn af fjárlögunum sem við erum að ræða hér. Þessi fyrirtæki, og þeir örfáu einstaklingar sem þau eiga, eiga að greiða um 5 milljarða í veiðigjöld fyrir afnot af verðmætustu auðlind Íslendinga og það er u.þ.b. það sama og það kostar ríkið að hafa eftirlit með greininni. Einn útgerðarmaður var meira að segja með sama hagnað í fyrra og öll þjóðin fær í veiðigjöld á næsta ári. Herra forseti. Nú þegar samdráttur er í hagkerfinu er miklu brýnna en nokkurn tímann áður að vel sé gætt að félagslegum innviðum samfélagsins og hugað sé að jöfnuði. Því miður tryggir þetta fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar hvorki efnahagslegan né félagslegan stöðugleika. Við í Samfylkingunni höfum ítrekað bent á að með því að afla ekki tekna við mjög hagfelldar forsendur, eins og hafa verið síðustu sjö til átta ár, jafnvel gefa eftir tekjustofna eins og raunin hefur verið, skapist hætta á að þegar við lendum í niðursveiflu verði þrengt að viðkvæmri starfsemi í heilbrigðismálum, velferðarþjónustu, menntakerfinu, löggæslunni, rannsóknum, nýsköpun o.s.frv. Þetta er að gerast og við sjáum þetta mjög glöggt, það eru til tölur um þetta og þýðir ekki að þræta fyrir það. Ýmsar stofnanir eru að fá raunlækkanir. Opinberir starfsmenn eiga samkvæmt fjárlagafrumvarpinu líka að taka á sig þessa sveiflu því að þeim er reiknuð minni kjarabót en launafólk fékk á almennum markaði. Ef það á að breyta því kemur væntanlega fram enn meiri halli á þessum fjárlögum en nú erum við, ef þetta verður samþykkt svona, í fyrsta skipti að skila hallafjárlögum frá 2013. Hjúkrunarfræðingar, kennarar, félagsráðgjafar og aðrir eiga sem sagt ekki að fá þær sanngjörnu launabætur sem aðrir hafa fengið. Stjórnvöld virðast heldur engan áhuga hafa á að stytta vinnuviku fólks þrátt fyrir að hér komi hæstv. forsætisráðherra og fleiri þingmenn og tali frekar títt um velsældarhagkerfið og sýna frekar einbeitt samstarfsleysi í kjarasamningum. Í niðursveiflu er mikilvægara en nokkurn tímann að hlaupa undir bagga með þeim sem eru að sligast undan álagi og eiga varla til hnífs og skeiðar og bregðast við þannig að þetta fólk geti líka lifað mannsæmandi lífi. Við í Samfylkingunni höfum alltaf talað fyrir því að við viljum lækka álögur, lækka skatta á hópa með lágar tekjur og meðaltekjur í gegnum skattkerfið. Það getum við gert með þrepaskiptu kerfi en við getum líka gert þetta í gegnum barnabætur og húsnæðisstuðning. Þess vegna leggjum við fram tillögur í þá átt. Við viljum hins vegar gjarnan hækka skatta á þá sem allra best hafa það og tryggja að þjóðin fái sanngjarnan arð af auðlindinni, svo að ég segi það nú einu sinni enn. Við höfum líka lagt fram frumvarp sem lýtur að því að auðvelda smærri fyrirtækjum róðurinn og búa til hagkvæmt umhverfi fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki sem byggja á hugviti og nýsköpun. Þessi fyrirtæki standa undir stórum hluta af vergri landsframleiðslu en yfirleitt er þeim ekkert sinnt í þessu húsi. Hér hafa menn meiri áhuga á því að standa vörð um og moka undir stórfyrirtækin sem skapa okkur svo risakerfisáhættu þegar þau annaðhvort falla eða hegða sér með ósæmilegum hætti. Herra forseti. Þetta eru þriðju fjárlög ríkisstjórnarinnar og ef ekki þau síðustu þá þau næstsíðustu. Hún er því búin að setja kúrsinn og sýna á spilin og staðan er einfaldlega þessi: Það er kyrrstaða. Það er áframhaldandi efnahagsstjórn á forsendum Sjálfstæðisflokksins. Hann má auðvitað vel við una og vinnur þennan slag innan ríkisstjórnarinnar en Vinstri græn þurfa að útskýra af hverju þau hafa fallið frá frekari tillögum um skattkerfið til jöfnunar milli einstaklinga. Í stað þess að við horfum upp á kerfi, fjárlög, sem styrkja félagslega innviði, styðja við harðduglegt venjulegt fólk, lítil fyrirtæki, í stað þess að búa okkur undir framtíðina og styrkja menntun, nýsköpun og vísindi, horfum við fram á stöðnun og gamaldags stjórnmál og kannski enn harðari leið niður í efnahagslægð. Herra forseti. Að lokum: Þetta fjárlagafrumvarp ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks opinberar vanmátt þeirra eða viljaleysi til að takast á við ójöfnuð og það skortir algjörlega sýn á sjálfa framtíðina.
Herra forseti. Hér skín í gegn sýndarmennska formanns Samfylkingarinnar. Og að vera stöðugt reiður í pontu. Ég kom hér upp, ég veit ekki hvort ég á að segja til að bera af mér sakir því að formaður Samfylkingarinnar var að leggja mér orð í munn og gera mér upp skoðanir í pontu og fullyrða að ég vildi ekki skoða þetta mál. Þegar hann fór í örstutta efnislega umræðu um atburði dagsins í dag - já, ég hristi hausinn úti í sal vegna þess að ég undraðist ræðu formanns Samfylkingarinnar, það er alveg rétt. En hann stendur ekki í pontu og gerir mér upp skoðanir, svo það sé alveg á hreinu. Það er verið að slá einhverjar pólitískar keilur vegna frétta dagsins í dag. Ég kann ekki við svona hjá formanni Samfylkingarinnar, ég ætla að búast við meiru en því. Við erum að ræða fjárlög 2020.
Herra forseti. Ég er síður en svo reiður en get kannski lítið að því gert þó að ég hafi verið skapaður með frekar grimmilegan svip og hafi ekki það blíða og glaðlega yfirbragð sem einkennir yfirleitt þingmenn Framsóknarflokksins. En ég vísa því á bug að um einhverja sýndarmennsku sé að ræða. Hér er stjórnarandstöðuþingmaður að tala um hvað hann hefði viljað gera. Ég kalla það hins vegar sýndarmennsku að leggja fram stefnuskrá, fara í kosningabaráttu, tala fyrir stefnuskránni, komast svo í ríkisstjórn og gera ekkert með það. Það er sýndarmennska, hv. þingmaður, og ástæða þess að ég nefndi hv. þingmann áðan. Það er ekki rétt hjá honum að ég hafi lagt honum orð í munn. Það gerði ég ekki. Ég sagði: Hér hristir hv. þm. Hjálmar Bogi Hafliðason hausinn og er líklega ósammála mér. Ég biðst afsökunar ef það hefur verið einskær tilviljun að hann hafi hrist hausinn yfir ræðu minni, 20 mínútna ræðu, akkúrat á því sekúndubroti sem ég lagði fram breytingartillögu um að við skoðum mjög alvarlegar ásakanir á hendur risastórs fyrirtækis sem hlýtur að vera bæði réttindamál fyrirtækisins og alger sanngirniskrafa hjá þjóðinni sem afhendir því stóran hluta af auðlind sinni. Eða hvað vill hv. þingmaður gera? Vill hann ekki rannsakað málið? Er ekki sjálfsagt mál að tryggja embættunum nægilegt fé til þess? Ég veit að herra forseti er búinn að tjá sig um þetta áður og er ekki heldur sammála. Þeir eru þá vonandi tveir í þingsal um það.
Herra forseti. Hv. þm. Logi Einarsson, formaður Samfylkingarinnar, sagði þegar ég hristi hausinn yfir ræðu hans því að ég var að undrast sýndarmennsku hans og flokks hans að ég, og var þá að vísa til mín úti í sal, vildi ekki skoða þetta mál. Það sagði hann í pontu. Við getum bara lesið það saman í kvöld þegar ræðurnar verða birtar. Það sagði hann hér. En ég skal taka afsökunarbeiðni hans mjög blíðlega.
Herra forseti. Ég ítreka þá afsökunarbeiðnina ef það hefur verið fyrir einskæra tilviljun sem hann hristi hausinn á þessu sama sekúndubroti. Ég viðurkenni að ég kann ekki nema rétt undirstöðuatriðin í táknmáli en ég kann þó tvö, þegar maður nikkar og hristir hausinn. [[Gripið fram í.]]Sýndarmennska, hv. þingmaður, birtist þegar einstaklingurinn hefur möguleika til þess að sýna fram á að hann ætli að standa við orðin sem hann hefur látið frá sér. Stjórnarandstaðan hefur enga möguleika á því að hrinda öllum þeim aðgerðum sem hún leggur til í framkvæmd nema þá að meiri hluti þingheims samþykki breytingarnar. Ég vona að það verði gert á morgun eða föstudag. En sýndarmennska birtist langskýrast í hegðun stjórnmálaflokka sem draga upp kosningabæklinga, halda ræður, skrifar greinar, birta heimasíður með öllu því sem þeir ætla að gera ef þeir verði bara kosnir en gera svo ekkert þegar þeir eru komnir á þing [[Eins og Samfylkingin …]]- eins og allir stjórnmálaflokkar, hv. þingmaður. Það kveður nú svo rammt að því að fæstir muna eftir því að Framsóknarflokkurinn sé í þessari ríkisstjórn. Þess vegna einbeitti ég mér kannski fyrst og fremst að því að tala um átökin [[Gripið fram í.]]sem eiga sér stað milli Sjálfstæðisflokksins og Vinstri grænna. [[Gripið fram í.]]
Forseti biður hv. þingmenn að tala bara í ræðustól, ekki í salnum.
Hæstv. forseti. Við ræðum fjárlög fyrir 2020 og ég kem hér lafmóður í pontu, þó hef ég gott úthald. Ég ætla í þessari ræðu ekki að fara mikið út í smáatriði í sambandi við fjárlagafrumvarpið en mig langar fyrst að koma að heilbrigðismálum. Heilbrigðismál hafa verið vanfjármögnuð til langs tíma og á því er engin breyting í því fjárlagafrumvarpi sem nú er til umræðu fyrir árið 2020. Í því sambandi langar mig að nefna þær gríðarlegu framfarir í tækni og vísindum sem orðið hafa síðustu áratugi í að fást við sjúkdóma, bæði líkamlega og andlega. Því fylgir að sjálfsögðu ákall um meira fjármagn. Auk þess er þjóðin að eldast, sem er að sjálfsögðu mjög gleðilegt, en það kallar á frekari heilbrigðisþjónustu fyrir þann aldurshóp einnig. Þegar við stöndum frammi fyrir þessu hljóta stjórnvöld, eða að mínu mati verða stjórnvöld, að móta stefnu til að mæta þeim veruleika. Auðvitað er auðveldara um að tala en í að komast en staðreyndir kalla eftir því. Segjast verður eins og er að það er ísköld staðreynd í mínum huga að þegar tæknin og vísindin hafa náð þeim árangri í að fást við svo margt í heilbrigðiskerfinu, í heilbrigðismálum, í lækningum, að það stoppar á fjármagni, og þá er úr vöndu að ráða. Það eru ekki til endalausir peningar og því þarf að leita lausna, móta stefnu sem hægt er að fara eftir. Í dag eru flestir ef ekki allir sammála um að forvarnir og efling þeirra spari fyrir heilbrigðiskerfið, spari pening, þ.e. ef fólk lifir heilnæmu lífi, er meðvitað um eigin líkama og sál og getur sjálft tekið ábyrgð á því að koma í veg fyrir að ýmis lífsstílsveikindi og aðrir krankleikar geri vart við sig. En eins og segir á einhverjum stað: Það kostar peninga að búa til peninga. Því segi ég þetta? Jú, auknar forvarnir kosta líka pening og setja þarf meiri pening í forvarnir til að spara í heilbrigðiskerfinu. Það er mín bjargfasta trú og skoðun. Forvarnir eru flokkaðar í nokkra flokka; fyrsta stigs, annars stigs og þriðja stigs forvörn og þar fram eftir götunum. Fyrsta stigs forvarnir eru langtímamarkmið, svo sem snemmbær íhlutun, og forvarnir eru þar af leiðandi í fyrsta stigs merkingunni forvarnir frá vöggu til grafar. Framfarir hafa orðið í þeim málum og mikið hefur verið unnið í skólum og á sviði heilbrigðismála eins víðfeðm og heilbrigðismál eru, en ég tel að miklu betur mætti gera í þeim efnum til að spara fyrir heilbrigðiskerfið. Annars stigs forvarnir eru t.d. sjúkraþjálfun og annað í þeim dúr sem kennir fólki að hjálpa sér sjálft og læra að takast á við sín mein og bera ábyrgð á því sem því fylgir, svo sem eins og baksjúklingar eða hvað það er annað sem fólk glímir við sem í sumum tilfellum er hægt að lækna en í öðrum ekki. En eftir aðgerðir, sjúkraþjálfun, liðskiptaaðgerðir og annað slíkt þá lærir fólk að lifa með þeim veruleika sem það er í og getur þá hjálpað sér meira sjálft. Stytting biðlista eða jafnvel engir biðlistar er líka forvörn á margan hátt, bæði líkamlega og efnahagslega, fyrir kerfið og fyrir einstaklinga. Það er forvörn fyrir fjölskyldur og aðstandendur alkóhólista að verða vitni að því að drykkjumaðurinn eða fíkillinn kemst í meðferð og breytir um lífsstíl. Þá sjá þau sem hafa horft upp á viðkomandi vera að eyðileggja líf sitt að fíkillinn er að gjörbreyta lífi sínu, að lífið er að taka á sig aðra mynd og hann verður þátttakandi í lífinu með því að komast í meðferð. En sumir þurfa meira en eina meðferð og sumir meira en tvær og meira en þrjár til að ná tökum á þessum fíknisjúkdómi sem ég hef svo oft talað um hér í pontu og skrifað greinar og barist gegn. Þess vegna er ég líka að tala um biðlista af því að meðferðir í áfengis- og vímuefnageiranum eru alltaf að lengjast. Við höfum oftast talað um biðlistana inn á Vog af því að þar er öflugasta eða umfangsmesta meðferðin hvað varðar sjúklingafjölda. Þar hafa þeir forgang sem eru að koma í fyrsta skipti og þeir sem eru lífshættulega veikir en þeir sem eru að koma í annað, þriðja eða fjórða skipti þurfa að bíða lengur og lifa það þá oft og tíðum ekki af að bíða og er það mjög sorglegt. Ég hef þess vegna sagt að það myndi spara mikinn pening að setja meiri pening í meðferðir og í styttingu biðlista til að koma fólki til hjálpar svo að það verði ekki bara, eins og stundum er sagt, stofnanamatur af heilsuleysi eða týni jafnvel lífinu. Heilbrigðisþjónusta á landsbyggðinni býr við frekar skarðan hlut í fjárlagafrumvarpinu og það er alls ekki gott. Þó hefur ágætlega verið staðið að heilsugæslunni en sjúkrahúsin á landsbyggðinni eru vanfjármögnuð. Á sjúkrahúsunum víðast hvar er pláss sem hægt væri að nýta til sjúkraþjálfunar eða annarrar þjónustu sem hægt er að veita úti á landsbyggðinni og oft finnst fólki sem þarf að fá slíka þjónustu bara mjög gott að komast út á land til að fá slíka þjónustu. Ég þekki það sjálfur úr minni heimabyggð. En nóg um heilbrigðismál í bili. Ég ætla aðeins að koma inn á sjávarútvegsmálin, þau hafa fengið töluverða umfjöllun í umræðunni um fjárlagafrumvarpið. Ég verð að segja að þó að ég sé í stjórnarandstöðu finnst mér umræðan um auðlindagjöldin ekki alveg sanngjörn. Það er staðreynd að sá útgerðarflokkur sem við köllum stórútgerð getur borið þessi auðlindagjöld og kannski hærri, þótt ég geti ekki fullyrt neitt um það vegna þess að ég er ekki alveg inni í bókhaldinu þar, en minni útgerðir, litlar og meðalstórar útgerðir, eiga margar hverjar mjög erfitt með að reka sín fyrirtæki út af auðlindagjöldum og eins út af kolefnisgjaldi og auknum launakostnaði. Það kemur ekki oft fram í umræðunni um auðlindagjöldin, en það er í mínum huga alveg kýrskýrt að kvótakerfið er þó þannig úr garði gert að það getur borgað auðlindagjöld. Það er ekki andstyggilegra kerfi en það. Ég man þá tíð þegar sjávarútvegurinn var meira og minna í fanginu á ríkinu. Þá voru gengisfellingar oft og tíðum til að halda útgerðinni uppi. Hver þurfti að borga þær gengisfellingar? Það var fólkið í landinu. Ekki viljum við fá slíkt kerfi aftur sem var eiginlega ekkert kerfi heldur - ég veit eiginlega ekki hvað á að segja. Það er ekki í mörgum löndum sem sjávarútvegur er ekki ríkisstyrktur. Hann er ríkisstyrktur í Noregi og í fleiri löndum. Hér er hann ekki ríkisrekinn, heldur er þetta kerfi sem er það sjálfbært að það getur borgað auðlindagjöld. Mér finnst að þessu þurfi að halda til haga þegar hækka á auðlindagjöld, eins og sumir segja, til að borga hitt og þetta í innviðum landsins, að nú séu þau svo lág að þau standi varla undir rannsóknum og öðru slíku sem nauðsynlegt er í sjávarútveginum. Lögum um auðlindagjöld var breytt í fyrra og eru þau afkomutengd. Að mínu áliti eru þau eins sæmileg og kostur er í dag. Svo er það líka þessi fjölbreytilegi hópur útgerða, frá útgerð sem er kannski með 10 tonn upp í útgerð sem er með 10.000 tonn eða þaðan af meira. Það er mjög misjafnt hvernig þær útgerðir geta borið þessi gjöld og er það partur af því að samþjöppun í greininni hefur orðið þetta gríðarlega mikil, að mjög erfitt er fyrir smærri útgerðir og útgerðir sem eru ekki með fiskvinnslu að standa undir þeim gjöldum. Þar koma fleiri gjöld inn í, eins og ég talaði um áðan. Eins hef ég oft sagt geta auðlindagjöldin, af því að útgerðarflokkarnir eru svo margbreytilegir, orðið til þess að auka við samþjöppun. Og það sem hefur aukið samþjöppunina síðustu árin er umræðan hér á þingi hjá okkur stjórnmálamönnunum, mörgum hverjum, að tala þetta kerfi niður, að það þurfi að gera eitthvað annað, það þurfi að nálgast þetta einhvern veginn öðruvísi. Þá hugsa þeir með sér sem eru skuldugir að best sé að losa sig við þetta strax vegna þess að stokka eigi þetta upp. Það er partur af þessari samþjöppun. Hér á vorþingi, eða sumarþingi, var samþykkt þingsályktun sem sá sem hér stendur mælti fyrir og heitir skilgreining auðlinda og var henni beint til umhverfisráðherra sem er að vinna að því, eða ráðuneyti hans, að skilgreina auðlindir. Hún fjallar um að skilgreina hvað er auðlind og hvað er ekki auðlind og hvaða auðlindir geti borgað auðlindagjald til þjóðarinnar og hverjar ekki. Þetta var mjög vönduð tillaga sem oft hafði verið mælt fyrir áður, í fjögur, fimm skipti áður á jafnmörgum þingum og hafði ekki fengið brautargengi fyrr en nú í sumar. Ég er mjög ánægður með það og mælti fyrir annarri tillögu sem í raun fylgir þessari tillögu eftir sem er um auðlindagjald, hvernig það verður útfært. Þeirri tillögu var beint til fjármálaráðherra og er hún í nefnd og vonandi fær hún líka brautargengi. Það eru náttúrlega, eins og oft hefur verið talað um, fleiri auðlindir en sjávarútvegsauðlindin sem heyra undir íslenska ríkið og ekkert nema sanngjarnt að þær auðlindir sem geta borið auðlindagjöld greiði það til þjóðarinnar. Aðeins að skattamálum. Mönnum í stjórnarliðinu hefur orðið tíðrætt um skattalækkun sem reyndar var gerð með því að bæta við einu skattþrepi. Eru það svolítið merkileg tíðindi í ljósi þess að Sjálfstæðisflokkurinn er í ríkisstjórn og hefur talað fyrir því að einfalda skattkerfið. Þeir hafa hér í ræðustól gert grein fyrir því af hverju þeir samþykktu að fara þá leið í þessari skattalækkun, að bæta þrepi við, að það sé líka partur af lífskjarasáttmálanum og öðru slíku, og þeirri staðreynd hvernig þessi ríkisstjórn er samansett, pólitískt. Gott og vel. Þetta er skattalækkun sem kemur þeim vel sem hafa lægstu launin og ekki er annað hægt en að gleðjast yfir því. Við í mínum flokki tölum fyrir einfaldara skattkerfi og við tölum fyrir vinnuhvetjandi skattkerfi sem eflir þá sem sannarlega vilja vinna fyrir laununum sínum og standa í húsakaupum eins og ungt fólk gerir, að koma sér þaki yfir höfuðið og koma sér upp fjölskyldu eða hvernig sem það er. Það hvetur viðkomandi til að vinna og fá meira í budduna en um leið að vera nýtur þjóðfélagsþegn. Frá því að ég var ungur maður og byrjaði að vinna hef ég oft talað um þetta, hve miklu myndi muna ef launin manns skiluðu sér meira í launaumslagið í stað þess að fara í skatta og önnur gjöld sem í dag er alveg gríðarlega mikið og fer alltaf vaxandi. Þetta er eitthvað sem við verðum að vinda ofan af og þetta er líka spurning um sjálfstæði einstaklingsins í að bjarga sér og annað í þeim efnum. Það vilja allir, eða allir sem ég þekki, borga skatta en þeir þurfa líka að vera sanngjarnir og vinnuhvetjandi, eins og ég sagði áðan. Húshitun á köldum svæðum og jöfnun húshitunarkostnaðar er eitthvað sem mikið hefur borið á góma og oft verið rætt hér á þinginu. Eitthvað hefur verið gert í því en það hefur ekki skilað sér einhverra hluta vegna. Einhvern veginn hefur önnur hönd komið í vasann og tekið peninginn til baka ef afsláttur hefur verið gefinn. Þetta er eitt af þeim málum sem búið er að ræða svo mikið og kvarta svo mikið yfir að þetta verður eins og þytur í eyrunum á mörgum, en er mjög alvarlegt mál upp á það að jafna búsetuskilyrði fólks á landinu. Það eru einhvers staðar á milli 9% og 10% landsmanna sem búa við þau kjör að þurfa að borga gríðarlega háan húshitunarkostnað. Ég las í dag, mér til upplýsingar, svar frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra til þingmannsins - ég spurði hér í haust ýmissa spurninga um þessi mál. Þar kom m.a. fram að hið opinbera ætti erfitt með að gefa afslátt eða gæti það jafnvel ekki. Orkustofnun er t.d. á samkeppnismarkaði og hið opinbera getur ekki gripið inn í það. Það breyttist fyrir nokkrum árum þegar orkupakki tvö var samþykktur. Það væri of langt mál að fara að rifja það allt saman upp, ég væri þá örugglega farinn að tala um orkupakka þrjú líka ef ég færi út í þá sálma. Það er víst búið að ræða hann töluvert hér, en ég sé að þingheimur er mjög spenntur að ég taki það upp aftur. En ég ætla að geyma það. Þetta er eitthvað sem við verðum að taka á. Ég hef verið að kalla í dag eftir upplýsingum um það hvernig að því hefur verið staðið hér í þinginu og hvað hefði verið gert og í framhaldinu hvað sé hægt að gera. Mun ég reyna að leggja fram tillögu eða jafnvel frumvarp til að vinna áfram í þessu máli. Ekki megum við mismuna fólki. Allt eru þetta mannanna verk, þessi kostnaður, og því þarf að laga þetta. Af því að ég var að tala um heilbrigðismálin áðan koma hjúkrunar- og dvalarheimili og þjónusta fyrir aldraða að sjálfsögðu þar inn, eins og ég kom inn á. Við í Miðflokknum erum með tillögu sem kemur fram í nefndaráliti því sem hv. þm. Birgir Þórarinsson fór yfir í gær. Tillagan kemur að fráflæðisvanda á spítölunum, myndi losa um þann tappa ef svo má segja, og gengur út á að auka við þjónustu og bæta við hjúkrunarrýmum. Ég var ásamt fleirum á Hótel Loftleiðum, eins og það hét áður, ég man ekki hvað það heitir í dag, á ráðstefnu um félög sem reka heilbrigðisþjónustu o.fl., sem ríkið kaupir þjónustu af. Það var mjög fróðlegt að sitja þann fund eða það þing vegna þess að vandamálið er stórt og í raun og veru þarf að stokka þetta alveg upp. Það er ófært að „sjálfstæðar“ stofnanir sem veita þessa heilbrigðisþjónustu geti ekki veitt þá þjónustu sem þarf vegna, ég leyfi mér að segja, samskiptaörðugleika við Sjúkratryggingar Íslands og jafnvel heilbrigðisráðuneytið í leiðinni. Þessi fundur opinberaði það svolítið fyrir mér. Það er ófært og á því verður að taka. Stjórnvöld þurfa í því eins og í öðru að mynda sér skýra stefnu og leysa úr þessum vanda. Það er bara ekkert flóknara en það í mínu höfði. Aðeins að menntamálunum. Í fyrra ræddum við mikið um lesskilning barna og unglinga og hvernig hægt væri að betrumbæta hann, koma því á betri stað. Ég tók þátt í þeirri umræðu og leitaði mér upplýsinga um hvernig önnur lönd stæðu að þessum málum, hvaða löndum gengi betur en okkur og hver væru á svipuðum stað og hverjum gengi kannski enn verr. Það var mjög einföld niðurstaða. Þau lönd þar sem námsárangur er betri, t.d. lesskilningur og annað slíkt, eru þau lönd sem undirbyggja kennarastéttina betur en við gerum hér, sem setja meiri stuðning í kennslu. Hæstv. menntamálaráðherra hefur stigið skref í þá átt en betur má ef duga skal. Við sem viljum börnunum okkar allt það besta, það gerum við náttúrlega öll, þurfum að láta kné fylgja kviði í þessu verkefni, það er enginn betri tími en strax að gera það. Þörfin hefur aukist fyrir iðn- og verkmenntun. Okkur verður tíðrætt um hana og ríkisstjórnin og menntamálaráðherra hafa talað um að verið sé að gera stórátak í þeim málum. En svo heyrir maður það frá skólum eins og verkmenntaskólum, og jafnvel úr Tækniskólanum, að iðn- og verknám fái ekki jafnháan sess þar innan dyra og þurfi til að efla þetta nám, og er það miður. Það vantar iðnaðarmenn. Það er mikil uppbygging víðs vegar um land sem kallar á iðnaðarmenn og þá þurfum við að efla þetta nám. Enda er vinna við iðn ágætlega launuð, svo að jafna má við aðra menntun af ýmsu öðru tagi, og því engin ástæða til að verða ekki iðnaðarmaður út af því að launin séu léleg, alls ekki. Og svo er iðnnámið oft leið til frekara náms, ef fólk kýs svo. Oft er talað um að foreldrar og forráðamenn geti staðið miklu betur að því eða eigi kannski að hvetja börn sín til iðn- og verknáms og er ég alveg sammála því. Þetta hefur einhvern veginn alltaf þróast þannig að börn og unglingar fara frekar í bóknámið. Við vorum með mjög skýra stefnu í þessu fyrir síðustu kosningar í mínum flokki og töluðum um að fjárveiting frá hinu opinbera til menntamála þyrfti að vera sérmerkt til iðnnáms. Við stöndum algerlega við það áfram til að efla þessa grein menntunar því að í framtíðinni mun áfram þurfa fleiri hendur til að vinna þessi verk því að landsmönnum er alltaf að fjölga. Hæstv. forseti. Ég hef aðeins tiplað á því sem ég var að hugsa um að ræða í þessari ræðu, kom hingað í púltið svolítið fyrirvaralaust. Ég hélt ég væri aftar á mælendaskránni en hljóp til þegar vantaði að fylla upp í skarð þar og var þar af leiðandi ekki algjörlega búinn að undirbúa ræðu mína. En gott og vel, ekki kvarta ég yfir því. Mig langar aðeins að nefna, af því að ég var að minnast á nefndarálit 2. minni hluta fjárlaganefndar, sem hv. þm. Birgir Þórarinsson mælti fyrir í gær sem er að mínu áliti mjög vandað nefndarálit. Þar koma fram breytingartillögur Miðflokksins við fjárlagafrumvarpið og þær eru fullfjármagnaðar. Þar er fjallað um geðheilbrigðismál, hagræðingu ráðuneyta og ýmislegt fleira sem ég ætla ekki að telja upp núna. Hv. þingmaður sem ég nefndi áðan gerði góða grein fyrir því í gær og ég hef ekki trú á öðru en að þingmenn annarra flokka verði mjög áhugasamir um að fræðast um þessar tillögur og vonandi samþykkja þær þegar þær verða bornar upp. Það kom mér frekar gleðilega á óvart að sjá að búið er að taka urðunarskattinn út, eða alla vega búið að fresta honum að sinni. Það var skattur sem er, eins og fleiri gjöld sem sett hafa verið á undanfarin ár, algerlega óskiljanlegur í mínum huga. Við eigum að leita annarra ráða. Það er kannski önnur umræða en við eigum að leita annarra ráða en að urða sorp. Ég sagði í ræðu í haust að það að urða sorp væri eins og að sópa ruslinu undir teppið. Það er komin mikil tækni í brennslu á sorpi og við eigum að huga að því, enda hefur þingmaður míns flokks, hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, mælt fyrir þingsályktunartillögu um byggingu sorpbrennslu að fyrirmynd nágrannalandanna, Skandinavíu, Svíþjóðar. Þá þarf líka á sama tíma að flokka. Við þurfum að standa okkur miklu betur í flokkun sorps. Það er alls ekki í nógu góðum málum. Við erum að flytja sorp út með skipum. Það er svipað og að fara með ruslið í ruslatunnuna hjá nágrönnunum. Það er ekkert öðruvísi í mínum huga og er enginn sómi að því. Það er algjörlega glötuð aðgerð. Við þurfum að bera ábyrgð á sorpmálum okkar sjálf og koma því þannig fyrir að það sé öllum til sóma. Við þurfum að sýna náttúrunni meiri virðingu hvað það varðar. Við erum að tala mikið um hlýnun jarðar og við erum að tala um plast í sjónum og við erum að tala um rusl og mengun út um allt, sem er staðreynd. Við getum gert miklu betur í þeim málum. Þá eigum við að byrja í garðinum heima hjá okkur sjálfum. Sorpmál okkar Íslendinga eru í miklum ólestri og við þurfum að taka á því af ábyrgð og festu en ekki með því að sópa ruslinu undir teppið, eins og urðun sorps felur í sér, eða sigla með það til annarra landa sem er eins og að henda ruslinu í garðinn hjá nágrönnunum. Við eigum að gera þetta sjálf sómasamlega með hag náttúrunnar og okkar allra í forgrunni. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra núna. Þessi umræða hefur verið mjög góð. Ég kvarta ekkert yfir því að menn hafi talað hér í klukkutíma eins og nefndarmönnum úr fjárlaganefnd hefur verið boðið upp á. Það er bara eins og einn góður þáttur í sjónvarpinu, framhaldsþáttur, þeir eru oft í klukkutíma. Þeir hafa verið misjafnlega skemmtilegir, þessir þættir hér í pontunni, en samt fróðlegt að hlusta. Ég ætla að láta þetta gott heita að sinni.
Virðulegur forseti. Mig langar rosalega lítið til að tala um fjárlögin og þess vegna var ég gríðarlega ánægður þegar hv. þingmaður minntist á orkupakkamálið. Ég gladdist yfir því í alvörunni. Mér finnst gríðarlega gaman að ræða við hv. þingmann og get auðveldlega sagt að mér finnst hann vera langbesti þingmaður Miðflokksins. Þess vegna langaði mig aðeins að spyrja hann um tengslin þarna á milli. Hvers vegna gerir Miðflokkurinn ekki ráð fyrir sæstreng í breytingartillögum sínum við fjárlagafrumvarpið? Hvar er sæstrengurinn sem átti að koma um leið og við værum búin að samþykkja orkupakkann? Svo er önnur spurning: Er orkuverð á Íslandi orðið það sama og í Evrópu?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir það hrós að vera, að mér heyrðist, flottasti þingmaður Miðflokksins.
Besti …
Besti? [[Gripið fram í.]]Úff, ég held að ég standi ekki algjörlega undir því, ekki að mínu mati, en ég er a.m.k. stærstur í sentímetrum talið. Úr því að talið berst að orkupakka þrjú og sæstreng verð ég að segja að við vorum aldrei að tala um sæstreng í málinu um orkupakka þrjú heldur töluðum við um sneiðar, salamí-sneiðar, og að orkupakki þrjú gæti verið, og er það, ein sneiðin af því að orkupakki fjögur komi inn á borðið. Í því samhengi töluðum við um sæstreng. Ég vona að þetta útskýri málið fyrir þingmanninum þótt að hann viti þetta fullvel og sé að spyrja um eitthvað sem hann veit algjörlega svarið við sjálfur.
Virðulegi forseti. Nei, ég vissi það ekki og þess vegna spurði ég. svarið kom mér alveg pínu á óvart. Ég þakka kærlega fyrir svarið og ítreka að ég meina það alveg frá mínum innstu hjartarótum. Alltaf þegar ég spyr hv. þingmann fæ ég heiðarleg svör. Hann er hógvær, eins og kom fram í ræðu hans, og þess vegna tel ég hann einmitt besta þingmann Miðflokksins, langtbesta, og ég meina það alveg innilega. Það er engin kaldhæðni þar að baki eða neitt svoleiðis. Mér finnst alltaf mjög gaman að spyrja hv. þingmann af því að ég fæ, eins og ég segi, góð og heiðarleg svör.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hrósið. Ég segi bara eins og einhver sagði: Ég er eins og skyr, ég er hrærður eftir þetta hrós. Ég tek því eins og þingmaðurinn sagði það, að ég sé hógvær og málefnalegur - var það ekki? Ég ásetti mér það þegar ég kom inn á þing að vera a.m.k. málefnalegur, eins mikið og guð gaf mér að vera. Ég skrifaði líka undir drengskaparheit þegar ég kom á þing fyrir nokkrum árum og væri gaman fyrir mig að fá að sjá þá skrift, ég var svo skjálfhentur þegar ég skrifaði undir, þetta bar svo brátt að. Kannski er hógværðin mér í blóð borin svo ég get ekkert gert að því gert, en það er gott að heyra það. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta en takk fyrir hlý orð í minn garð.
Herra forseti. Ég ætla mér að nota tíma minn til að ræða heilbrigðismál fyrst og fremst. Það er nú að kvöldi komið á degi tvö í umræðu um þessi mál og það er fátt sem ekki hefur verið nefnt oftar en einu sinni og oftar en tvisvar þannig að mér finnst tíma mínum og annarra hér ekkert sérlega vel varið í að fara yfir fjárlagafrumvarpið lið fyrir lið og koma með gagnrýni eða hrós ef svo ber undir sem þegar hefur komið fram. Heilbrigðismálin eru mér hugleikin, mér og fleirum, og mig langar svolítið til þess að skoða þau í því samhengi. Staðreyndin er sú að það er töluverð aukning til heilbrigðismála og það hefur verið raunin í þeim þrennu fjárlögum sem ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar hefur lagt fram. Það er um 34 milljarða aukning frá fjárlögum þessarar ríkisstjórnar árið 2017, ef ég fer rétt með, og þar erum við að tala um 15% plús/mínus, þetta eru 245 milljarðar núna og síðan er viðbótin sem meiri hlutinn er að leggja til tæplega 30 milljarðar, 29 milljarðar. Þetta eru heilmiklir peningar og þetta er heilmikil aukning. Samt er það svo að eldar brenna nær alls staðar í kerfinu. Menn geta farið léttu leiðina og sagt: Svona er þetta bara. Það er aldrei hægt að gera nægilega vel. Að einhverju leyti er það kannski rétt, það er aldrei nægilega vel gert. En það er hægt að gera betur. Það er einfaldlega hægt að nýta þá fjármuni sem fara í heilbrigðiskerfi okkar betur en gert hefur verið í tíð þessarar ríkisstjórnar og betur en gefin eru fyrirheit um í þessum fjárlögum. Gæði og öryggi þjónustunnar og hagsmunir fólksins verða að vera í forgrunni og þar verða einfaldlega að fara saman orð ríkisstjórnar og ákvarðanir, þar á meðal ákvarðanir um það hvernig fjármunir eru nýttir. Það er forgangsröð sem þarf að rýna vel og gagnrýna og þá meina ég rýna til gagns. Við þurfum að veita fjármagni þangað sem þörfin er raunverulega mest og hætta m.a. að færa verkefni yfir til ríkisins frá sjálfstætt starfandi sérfræðingum víða um kerfið, hætta að færa verkefni yfir án þess að fyrir liggi greining á þeim kostum, þ.e. hvort um er að ræða breytingu til batnaðar varðandi þjónustu, öryggi og nýtingu fjármagns. Það að færa verkefni yfir til ríkisins eða ríkisrekinna stofnana án þess að það liggi fyrir gerir ekki bara ekkert gagn fyrir notendur þjónustunnar heldur gerir ríkisreknum stofnunum einfaldlega ógagn eins og ég held að dæmin hafi sýnt, t.d. ástandið sem nú er uppi á Landspítalanum. Það er ekki eina ástæða þess að þar brenna eldar en hún er klárlega ein af þeim og hjálpar sannarlega ekki til. Mig langar til þess að fara aftur um nokkra mánuði til þess tíma þegar samþykkt var í sölum Alþingis heilbrigðisstefna til ársins 2030. Yfirlýst markmið með mótun þeirrar stefnu var að leggja línur sem þola tímans tönn. Innan þess ramma sem stefnan býr til getur ráðherra komið sinni pólitísku sýn á framfæri. Þetta hljómar hreint ekki illa en frumskilyrði þess að leggja línur um stefnu sem á að lifa lengi og vera sátt um hlýtur að vera víðtækt samráð. Í vinnu við þessa stefnu fengu margir áheyrn en mörgum var haldið úti í kuldanum. Ég ætla að rifja aðeins upp í aðdraganda að umræðu um frumvarpið hvernig nokkrir hagsmunaaðilar voru hunsaðir í því ferli, m.a. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu. Það eru samtök fyrirtækja sem eru ekki ríkisfyrirtæki, starfa á heilbrigðissviði samkvæmt þjónustusamningi eða öðrum tengdum greiðslum við ríkið. Þetta eru nokkrir tugir fyrirtækja, félagasamtaka og sjálfseignarstofnana. Í umsögn sinni við heilbrigðisstefnuna lýstu þessi samtök því samráðsleysis sem réð ríkjum við vinnslu stefnunnar. Stefnan og umræður um hana miðuðust við stofnanir og þá hluta heilbrigðiskerfisins sem komu að gerð hennar á upphafsstigum. Þar var dregin skýr lína þar sem vantaði mjög mikið umræðu um tiltekna efnisflokka og síðan önnur atriði eins og rekstrarform sem er bein afleiðing þess að ekki var haft samráð við þá aðila sem best þekkja til þessarar tegundar þjónustu eða rekstrarforma. Þetta var í vor. Undir þá gagnrýni Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu tóku Samtök heilbrigðisfyrirtækja, Læknafélag Íslands, Læknafélag Reykjavíkur o.s.frv. Það sem þessi fjölmörgu félög, stofnanir og fyrirtæki í heilbrigðisþjónustu, sem ekki hlutu náð fyrir pólitískum augum heilbrigðisráðherra, eiga sameiginlegt er að vera ekki ríkisrekin heldur starfa samkvæmt þjónustusamningi við ríkið. Þetta eru aðilar sem hafa um áratugaskeið verið mikilvægur hlekkur í íslenskri heilbrigðisþjónustu en það eru blikur á lofti eins og reynslan hefur líka sýnt á þeim stutta tíma sem liðinn er. Við í Viðreisn höfum talað fyrir mikilvægi þess að skynsamleg nýting fjármuna og skilvirkni ráði för við stýringu ríkisútgjalda til þessa mikilvæga málaflokks og að gæði og öryggi þjónustu við sjúklinga skipti öllu máli en ekki hver veitir þjónustuna. Kerfið er rekið fyrir almannafé og það er aðalhlutverk hins opinbera að tryggja almenningi sem best og öruggast kerfi. Ég sat í gær áhugavert málþing á vegum Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, Læknafélags Reykjavíkur, Félags sjúkraþjálfara, samtaka heilbrigðisfyrirtækja og Tannlæknafélags Íslands. Þetta er hryggjarstykkið í íslenskri heilbrigðisþjónustu en þau blésu til þessa málþings undir heitinu Annmarkar við kaup ríkisins á heilbrigðisþjónustu og það var umræðuefnið. Þjónusta utan sjúkrahúsa, þjónusta sem þessir aðilar veita, nemur um 31% af framlögum til heilbrigðismála. Samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2020 er heildarframlagið 245 milljarðar og síðan er verið að tala um tæpa 30 til viðbótar, en af þessum 245, sem ég miða við af því að ég veit ekki hvernig hitt skiptist niður, fara 76 milljarðar, 31%, til þeirra félaga sem stóðu að þessu málþingi. Þar af taka hjúkrunar- og dvalarrými langstærstan kostnaðinn, 48 milljarða. Svo kemur læknakostnaður 12 milljarðar, endurhæfing 6 milljarðar, sjúkraþjálfun 5 milljarðar, tannlækningar 5 milljarðar. Þess utan erum við síðan að tala um kostnað upp á 32 milljarða. Það eru lyf 22 milljarðar, hjálpartæki 5 milljarðar og svo annað, samsafnaður flokkur einhvers sem er ósundurgreint, upp á 5 milljarða. Þetta er fyrir utan. Ég ætla ekki að gera lítið úr ríkisrekna hlutanum, þeim eldum sem þar brenna eða þeirri þörf sem þar ríkir og þeim flóknu viðfangsefnum sem Landspítalinn glímir við. Það hefur verið ítrekað í ræðustól undanfarna tvo daga en af því að þetta hefur kannski minna verið rætt ætla ég að eyða tíma mínum í þann hluta vegna þess að ég trúi því að þetta tengist verulega. Á málþinginu í gær var fyrirtækið KPMG með kynningu á skýrslu sem það hefur unnið, ég hef reyndar ekki séð þessa skýrslu, ég held að hún sé ekki komin fram, en þar var kynning á helstu atriðum eða punktum sem fram koma í skýrslunni. Það er einnar messu virði að fara aðeins yfir þá punkta. Samkvæmt þeim eru helstu annmarkar á kaupum ríkisins á heilbrigðisþjónustu, nota bene, í fyrsta lagi þeir að vinnubrögð og fyrirkomulag innkaupa er óskýrt. Þar er talið upp að samninga- og útboðsferlið sé óskýrt. Það er óljóst hvernig Sjúkratryggingar hyggjast beita sér innan reglna um opinber innkaup, nokkuð sem er mjög brýnt að þingheimur taki á. Það er misræmi í undirbúningi, gerð og framkvæmd samninga við þá aðila sem um ræðir og lítil formfesta í samningaferli og síðan einkennist ferlið af vantrausti milli samningsaðila. Í annan stað var talað um að starfsumhverfi þessara aðila væri óskýrt. Gildistími samninga væri yfirleitt of stuttur og það hefði neikvæð áhrif á framþróun, fjárfestingar og uppbyggingu og óvissa í starfsumhverfi drægi úr nýliðun og úthaldi reynds starfsfólks. Í þriðja lagi var talað um óskýrt hlutverk aðila og ábyrgð þar sem heilbrigðisráðuneytið fer með stefnumörkun, fjármála- og efnahagsráðuneytið með fjárframlög, embætti landlæknis með fagkröfur og Sjúkratryggingar Íslands annast innkaup. Samspil þessara aðila væri mjög óskilvirkt. Maður heyrði það í máli margra aðila á málþinginu í gær að þeir söknuðu aðkomu fjármálaráðuneytis að samningaborðinu sem er annað sem ég tel brýnt að verði rætt. Það var talað um misræmi milli verðlagningar og kröfulýsinga, samningsumboð Sjúkratrygginga væri óskýrt og það væri skortur á samtali, upplýsingum og samvinnu milli Sjúkratrygginga og þjónustuveitenda, aftur kom sá punktur fram. Það var líka talað um takmarkaða fagþekkingu Sjúkratrygginga til að annast greiningar, undirbúning samninga, gerð þeirra og eftirlit með þeim, nokkuð sem er mikilvægt að gerð verði bragarbót á. Talað var um aðstöðumun milli samningsaðila þar sem einungis væri um að ræða einn kaupanda. Ferli fyrir úrlausn ágreiningsmála væri ekki til staðar. Reglugerð væri einfaldlega sett í heilbrigðisráðuneytinu ef samningar næðust ekki og oft væri afleiðingin miklar og skyndilegar breytingar sem kæmu niður á þjónustuþegum. Að síðustu var talað um skort á greiningum og kostnaðarmati. Það væri yfirleitt ekki gert kostnaðarmat á þeirri þjónustu sem um væri samið. Þjónusta og gæði var oft illa skilgreint, ekki sýn á samspil þjónustuveitenda og flæði sjúklinga í kerfinu og dæmi um að sameiginlegan skilning skorti á hvað fellur undir þjónustu og hvernig hún er verðlögð. Þetta, herra forseti, hljómar ekkert sérstaklega gæfulega og því miður eru engar vísbendingar um að staðan sé nokkuð betri þegar kemur að kostnaðarvitund okkar um hinn ríkisrekna hluta okkar annars ágæta heilbrigðiskerfis, þess hluta sem tekur til sín ríflega tvo þriðju af heildarútgjöldum ríkissjóðs til heilbrigðismála, enda sýna dæmin það og það hefur verið margrætt hér í þessari umræðu. Ríkisreknum aðilum er ekki frekar en sjálfstætt starfandi gerður neinn greiði með þessu svartholi sem við erum að kljást við og þetta getur ekki gengið svona mikið lengur. Mig langar til að taka áfram nokkur dæmi og enn er ég með hugann við þetta ágæta málþing sem ég sat. Þetta lýtur svolítið af því hversu, ég veit ekki hvort ég á að segja illa hefur tekist til af hálfu heilbrigðisyfirvalda að halda frið eða þeim tekist að skapa ófrið vegna þess að mér finnst stundum sú leið farin þó að önnur leið gæti verið betri. Ég veit ekki hvort við getum notað orðalagið ráðherra fer í stríð, en þannig var svolítið tónninn í gær og ég saknaði þess reyndar, svo ég segi það hreint út, að sjá ekki fleiri þingmenn, stjórnarþingmenn t.d., á þessu ágæta málþingi því að þar voru sagðar sögur sem eiga erindi við okkur. Mig langar til að byrja á sjúkraþjálfun og við þekkjum þá sögu. Samningur við sjúkraþjálfara var einhliða framlengdur af hálfu Sjúkratrygginga um níu mánuði án verðlagsuppbóta. Síðan var boðað útboð með sex vikna útboðsfresti. Það var ekki vilji til að semja við Félag sjúkraþjálfara fyrir hönd sjúkraþjálfara og eingöngu fyrirtækjum með starfsleyfi var heimiluð þátttaka. Það er vissulega búið að framlengja þennan frest en eingöngu af hálfu Sjúkratrygginga til að gefa sjúkraþjálfurum lengri tíma til að undirbúa sig en ekki til að eiga samtal um öðruvísi nálgun á málið. Vissulega hefur kostnaður Sjúkratrygginga og þar með kerfisins aukist við sjúkraþjálfun frá því að greiðsluþátttökukerfinu var breytt vorið 2017. En það hefur líka komið fram að hægst hefur á þeirri aukningu og það má leiða rök að því að það hafi verið ákveðinn kúfur sem þurfti að mæta og svo hljóta menn að hafa gert ráð fyrir einhverri aukningu, það hlýtur að hafa verið tilgangurinn, að fleiri nýttu sér þessa þjónustu. Það vantar líka svolítið að bera þessa aukningu saman við einhvern sparnað annars staðar í kerfinu. Einhverjir hafa nefnt minni nýliðun öryrkja en ég þekki það svo sem ekki, það þarf lengri sögu til að skoða það. En það er klárt að þarna er um að ræða mikilvægan þátt í endurhæfingu sem hlýtur að skila sér, ekki bara í vellíðan þess fólks sem nú hefur efni á því að nýta sér þá þjónustu heldur líka annars staðar í kerfinu. Þannig var sú saga. Krabbameinsfélagið er annað félag sem hefur fengið svolítið sérstaka meðhöndlun. Það fékk beiðni frá ráðuneytinu um að sinna þjónustu áfram þrátt fyrir að ekki tækist að gera nýjan samning og það átti að útbúa ný samningsdrög og síðan var af hálfu ráðuneytisins Sjúkratryggingum falið að ganga frá framlengingu. Svo voru breytingar kynntar og nú á að færa frumskoðunina, krabbameinsskoðunina, líka yfir til Landspítalans í lok næsta árs án þess að ávinningurinn sé skýr. Það hefur ekkert komið fram hvort þjónustan verði betri, hvort hún verði ódýrari, hvort Landspítalanum sé betur borgið svona, hvort kröftum hans sé betur borgið með því að taka forvarnaverkefni á borð við þetta jafnhliða þeim annasömu og mikilvægu verkefnum sem hann sinnir og enginn annar getur sinnt. Klínískar rannsóknir fóru frá Krabbameinsfélaginu fyrir þremur árum. Það hefur skilað sér í lengri biðlistum, því miður. Nú eru rökin þau að það sé svo gott að hafa þetta á sama stað eins og það var fyrir. Fínt. Þetta heitir hundalógík eða hringavitleysa en skoðum það, það skiptir í sjálfu sér ekki öllu máli hér frekar en í öðru hver sinnir þessu, þ.e. undir hvaða hatti þetta er, en það skiptir máli að menn viti af hverju verið er að breyta og geti fært rök fyrir því að það skipti máli hvað varðar gæði, öryggi eða kostnað. Það er líka staðreynd að Krabbameinsfélagið hefur borgað með þessari þjónustu 50 milljónir á síðustu árum. Nú hefur hæstv. heilbrigðisráðherra komið fram og sagt: Við munum tryggja þann kostnað. Það eru a.m.k. 50 milljónir sem fara þaðan af fjárlögum. Allt er þetta gert án þess að maður skilji nákvæmlega hvernig þetta þjónar hagsmunum þeirra sem nota kerfið. Síðan er annað sem er mjög athyglisvert og á eiginlega skilið sérstaka umræðu líka vegna þeirrar tilhneigingar ríkisstjórnarinnar að færa verkefni yfir til ríkisins frá aðilum sem eru starfandi samkvæmt samningi. Á bak við þá samninga liggur yfirleitt ítarleg kröfulýsing. Það er þó kröfulýsing þótt hún sé gjarnan ekki í neinu samræmi við greiðslur eða ekki nægilega miklu. En það er kröfulýsing. En þegar þjónustan fer yfir, eins og í þessu tilfelli til Landspítalans, fylgir ekki kröfulýsingin. Landspítalinn leysir þetta bara. Ég hef fulla trú á því að hann geri það vel, það er fagfólk þar, en það breytir því ekki að eftirlitið verður erfiðara. Sjálfstætt starfandi læknar er önnur saga sem margir þekkja. Þar eru samningar lausir frá upphafi árs og það er í gildi reglugerð með dagskrá og viðræður Sjúkratrygginga og Læknafélagsins hafa ekki skilað niðurstöðu. Við þekkjum öll söguna um biðlistana. Ég trúi því alveg að það sé fullur vilji heilbrigðisyfirvalda og ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda allra að vinna bug á þessum biðlistum eins og hægt er. Það er einhver bestun þarna að sjálfsögðu en sú leið sem farin er er einfaldlega ekkert sérstaklega trúverðug. Ég held að við getum öll verið sammála um það. Það væri hægt að vinna þetta betur. Á þeirri vegferð sem þarna er verið að fara er ekki horft á enda regnbogans, að við losum okkur við þessa biðlista eins og við getum, hámörkum nýtingu á starfsfólki sem við eigum og þeirri aðstöðu sem við eigum á móti þörfunum sem við höfum. Það er einhver annar þáttur sem skiptir þarna máli og það er pólitíska sýnin. Á henni bera stjórnvöld, ríkisstjórnin, ábyrgð. Skilaboðin eru einhvern veginn svona: Við höldum frekar biðlistunum en að leita eftir samstarfi við sjálfstætt starfandi aðila. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Heilsugæslurnar eru annar aðili sem geta sagt farir sínar ekki sléttar, sumar heilsugæslur. Það kom nefnilega fram í umsögn sjálfstæðra heilsugæslustöðva við fjárlagafrumvarpið núna að það sé áhyggjuefni hversu lítil áhersla er lögð á kjarnastarfsemi heilsugæslustöðvanna, þ.e. læknis- og hjúkrunarþjónustu. Það er rétt að töluvert meira fjármagn hefur verið fært til heilsugæslunnar með það fyrir augum að festa hana í sessi sem fyrsta viðkomustað en þegar grannt er skoðað hefur fjármagnið fylgt nýrri tegund þjónustu; geðheilbrigðisteymum og sálfræðiþjónustu. Það er vissulega af hinu góða en það er mjög óvarlegt, svo ekki sé kveðið sterkar að orði, að telja fjármagnið tvisvar. Meðan það fer í þessa nýju þjónustu sem heilsugæslan er að sinna fer það ekki í kjarnastarfsemina sem hefur verið læknis- og hjúkrunarþjónusta. Þar hefur verið þörf líka. Það er líka þörf á að styrkja heilsugæsluna til að mæta þeirri þjónustuþörf ef við ætlum að ná markmiðinu um að efla þær sem fyrsta viðkomustað, þannig að þarna má gera betur. Ég verð að viðurkenna að ég gat ekki farið nægilega vel ofan í rekstur ríkisrekinna heilsugæslustöðva til að átta mig á því hvort það sama væri uppi á teningnum þar. En svona er alla vega staðan hjá sjálfstætt starfandi stöðvum sem eru stór hluti heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu, svo því sé til haga haldið. Að lokum í þessari dæmisögusúpu langar mig að tala um hjúkrunarheimilin. Þar hefur komið fram að heimild til framlengingar samninga við hjúkrunarheimili hefur ekki verið nýtt. Þess í stað er sett reglugerð með gjaldskrá sem tekur ekki mið af uppfærðum svokölluðum RUG-stuðlum. Hækkun sem Alþingi samþykkti fyrir ári síðan upp á 276 millj. kr. vegna aukinnar hjúkrunarþyngdar, í tengslum við fjárlagaumræðuna þá, skilar sér ekki. Þrátt fyrir að í þessum sal hafi verið samþykkt við afgreiðslu fjárlaga tillaga meiri hluta fjárlaganefndar um viðbótarframlög til reksturs hjúkrunarrýma upp á 276 milljónir til að mæta ýtrustu neyð skilar það sér ekki vegna þess, að sögn Sjúkratrygginga Íslands, að það voru ekki samningar. Og af hverju eru ekki samningar? Sjúkratryggingar Íslands hafa samningsumboðið, segir heilbrigðisráðuneytið. Fleiri eru svörin ekki. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar stendur m.a. að hugað verði að því að styðja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa úr umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu: „Frumvarp til fjárlaga ársins 2020 var lagt fram á Alþingi þann 10. september sl. Fjárlög ársins 2018, 2019 og þau fjárlög sem nú hafa verið lögð fram fyrir árið 2020 fela í sér niðurskurð á núverandi rekstri nánast allra hjúkrunarheimila landsins. Frumvarpið felur einnig í sér niðurskurð hjá rekstraraðilum dagdvalarþjónustu í landinu, hvort sem um er að ræða almennar dagdvalir eða sérhæfðar dagdvalir fyrir sérstakra sjúklingahópa eins og einstaklinga með alzheimer eða MS-sjúklinga. Samkvæmt fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi og fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024 á að halda niðurskurðinum áfram á árunum 2020 og 2021.“ Það hefur ítrekað komið fram að með gjaldskrá Sjúkratrygginga Íslands fyrir 2019, sem var afleiðing þess að samningar náðust ekki, að sögn, var greiðslukerfi hjúkrunarheimila umbylt. Greiðslur til heimila voru ekki uppfærðar með hliðsjón af breyttri hjúkrunarþyngd, eins og ég sagði áðan, og það þrátt fyrir útkomna skýrslu um mikilvægi þessa greiðslukerfis og þrátt fyrir þá sérstöku fjárveitingu sem ég nefndi áðan. Þetta var gert einhliða án tilkynningar, án samráðs og án nokkurs fyrirvara og þetta þekki ég vegna þess að ég fylgdist mjög vel með þessari atburðarás allri. Á málþinginu í gær kom fram aðstöðumunur Sjúkratrygginga Íslands og viðsemjenda. Hann kristallast í því að rammasamningurinn rann út og heimilin starfa samkvæmt gjaldskránni sem var einhliða sett. Það hafa verið haldnir fjórir samningsfundir á árinu og það virðist vanta hvata til að ganga frá samningi, a.m.k. virðist sem Sjúkratryggingar geti ekki lagt á borðið nægilegar upplýsingar um hvert eigi að fara frá þeirri stöðu sem aðilar eru í núna til að halda samningunum áfram. Afleiðingin er sú að hjúkrunarheimili sem munu skila rekstri réttum megin við strikið á þessu ári eru að verða teljandi á fingrum annarrar handar. Afkomutölur frá 30 hjúkrunarheimilum, sem voru aðilar að rammasamningi Sjúkratrygginga fyrir þjónustu hjúkrunarheimila árið 2018 og féllu síðan undir nýja gjaldskrá 2019, sýna að árið 2018 var afkoma 15 af þessum 30 neikvæð. Við skulum hafa það í huga að þegar hjúkrunarheimili eða aðrir aðilar í heilbrigðisþjónustu sem starfa samkvæmt þjónustusamningi ná ekki að reka sig réttum megin við strikið sækja þau þennan pening ekkert annað en inn á næsta ár með tilheyrandi þjónustuskerðingu og verri rekstri. Það er enginn fjárauki, það er ekkert annað að sækja í. Helmingur af hjúkrunarheimilum var rekinn í mínus á síðasta ári og árið 2019 áætla 26 af 30 hjúkrunarheimilum að afkoman verði neikvæð. 87% af hjúkrunarheimilum verða rekin með halla á þessu ári. Hvað stóð aftur í stjórnarsáttmálanum? Markmiðið er að styrkja rekstrargrunn hjúkrunarheimila? Það var einhvern veginn svoleiðis. Þetta þýðir í upphæðum talið að samantekin afkoma ársins 2018 var neikvæð um 350 milljónir. Áætluð samantekin afkoma sömu heimila 2019 er neikvæð um 850 millj. kr. Þetta eru sömu aðilar, fyrir utan að vera að sinna okkar besta fólki, öldruðum sem umfram alla aðra eiga skilið sómasamlega þjónustu, sem Landspítalinn, flaggskipið okkar, þarf á að halda að geti sinnt sínu hlutverki svo að Landspítalinn geti sinnt sínu hlutverki. Hér erum við að tala um forgangsröðun. Herra forseti. Við þurfum að hafa áhyggjur af þessari stöðu. Ég trúi a.m.k. ekki öðru en að stjórnvöld og þingheimur deili þeim áhyggjum með mér. Munurinn á mér og stjórnvöldum er að þau hafa völdin til að breyta þessu og ég vænti þess að sjá tilhneigingu í þá átt á næstunni.
Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að koma inn á í þessari ræðu minni um fjárlög fyrir árið 2020. Það eru allnokkrar breytingar að verða í meðförum fjárlaganefndar á frumvarpinu og þar sem margir eru búnir að fara í gegnum þau atriði ætla ég ekki að gera það í þessari ræðu. En það eru nokkur atriði sem mig langar, eins og ég segi, að halda til haga. Sum þeirra eru endurtekið efni frá því í fyrra og hittiðfyrra og langar mig fyrst að nefna þar tryggingagjaldið sem 0,25 prósentustiga lækkun verður á núna samkvæmt frumvarpinu. Samkvæmt hagspám eru tekjur af tryggingagjaldinu að hækka eilítið, um rúmlega 1,5 milljarða á ári, og verða nú í fyrsta skipti yfir 100 milljarðar á árinu 2020 - nei, fyrirgefið, rétt nær 100 milljörðum á fjárlögum ársins 2019 og áætlun sem er fyrirliggjandi en fer sem sagt upp í rúma 102 milljarða á árinu 2020. Þetta er auðvitað eitt þeirra gjalda sem atvinnulífið kveinkar sér hvað mest undan, enda þekkjum við það flest hér í salnum að hækkun tryggingagjaldsins var með þeim hætti í kringum hrunárin að það er löngu kominn tími til að láta þetta gjald ganga til baka til þess vegar er það var fyrir hrun. Þetta er í raun fyrsta árið núna sem við horfum fram á aukið atvinnuleysi sem einhverju marki nær og viðbótarframlög vegna þess í Atvinnuleysistryggingasjóð sýnast mér vera rétt um 10 milljarðar. Við sjáum hvað þessi umtalsverða aukning í atvinnuleysi er í raun lágt hlutfall af þeim heildartekjum sem í ríkissjóð koma af tryggingagjaldinu. Það er auðvitað búið að bæta fleiri þáttum inn sem tryggingagjaldið á að fjármagna en ég leyfi mér að fullyrða, án þess að fara í djúpa greiningu á því hér í pontu, að tryggingagjaldið er að allt of miklu leyti orðið almenn fjármögnun í ríkissjóð en ekki ætlað að standa undir þeim afmörkuðu þáttum sem því var ætlað í byrjun, jafnvel þó tekið sé tillit til þeirra þátta sem bætt hefur verið inn á seinni stigum undir hatti tryggingagjaldsins. Ég vil því ítreka að það er svekkjandi að sjá hversu hægt gengur að ná þessu gjaldi niður. Við í Miðflokknum höfum lagt fram breytingartillögu við frumvarpið sem gerir ráð fyrir því að tvöfalda lækkunina við þetta fjárlagafrumvarp þannig að lækkunin verði 0,5 prósentustig en ekki 0,2. Staðreyndin er sú að það er alveg svigrúm til þess og við ættum að gera það til að hleypa viðbótarsúrefni inn í atvinnulífið sem víða þarf svo sárlega á því að halda þessi misserin. Annað atriði sem mig langar til að nefna, sem er endurtekið efni, er fjármagnstekjuskatturinn. Þannig er mál með vexti að fyrir þá sem muna var í fyrstu fjárlögum þessarar ríkisstjórnar, í desember 2017, mikið lagt upp úr því að berja í gegn hækkun fjármagnstekjuskatts úr 20 í 22% og fékkst samþykkt hér eins og svo sem flestar skattahækkanir sem lagðar hafa verið til í tíð þessarar ríkisstjórnar. Á móti var sagt að að ári yrði útfærslu fjármagnstekjuskattsins breytt þannig að fjármagnstekjuskatturinn tæki á raunvöxtum, ekki nafnvöxtum. Ég get sagt fyrir sjálfan mig að ég hafði ákveðinn skilning á því að menn treystu sér ekki í þá útfærslu á þeim stutta tíma sem gafst við vinnslu fjárlaga fyrir árið í desember árið 2017. Síðan leið heilt ár og var fjárlagavinna í desember árið 2018 en ekkert gerðist. Ég spurði um þetta þá og einhvern veginn hafði ekki fundist tími eða sátt um hvernig ætti að útfæra þetta. Nú erum við komin hér aftur tveimur árum seinna og það hefur ekkert gerst. Var það bara sýndarmennska að leggja málið fram þannig að hækkunarhluti þessara skattbreytinga gengi eftir en svo yrði mótleggurinn, sem átti að verða til þess að fjármagnstekjuskattur legðist á raunávöxtun en ekki nafnávöxtun, settur í saltpækil um fyrirsjáanlega framtíð? Nú eru aðeins ein fjárlög eftir hjá þessari ríkisstjórn þegar þessi verða samþykkt og það verður áhugavert að sjá hvort ríkisstjórnarflokkarnir ætla að standa við þennan hluta loforð síns og það sem fram kemur í stjórnarsáttmála flokkanna, að fjármagnstekjur verði teknar af raunvöxtum en ekki nafnvöxtum. Þetta er atriði sem skiptir máli og það verður rifjað upp að ári ef ekkert hefur gerst á þeim tímapunkti. Sjálfstæðismenn sem styðja þessa ríkisstjórn hafa verið sérstaklega duglegir við að segja að þetta sé að koma, það þurfi aðeins meiri tíma til að útfæra þetta. Nú eru liðin tvö ár og það er því miður fátt sem bendir til þess að nokkur breyting verði á þegar síðustu fjárlög þessarar ríkisstjórnar verða lögð fram að ári. Ég vildi minna á þetta því að ég hafði skilning á þessu í fyrstu. - Á ég að tala hraðar eða styttra?
Styttra.
Það er gott að hv. þm. Brynjar Níelsson er kominn í salinn því að á móti því að hann spyrji samflokksmenn sína hvað orðið hafi um breytingartillöguna sem snýr að því að taka fjármagnstekjur af raunvöxtum en ekki nafnvöxtum skal ég hraða máli mínu sem ég mest má. Þetta var samningur sem var gerður á milli okkar rétt í þessu. Þetta er það sem ég vildi segja varðandi fjármagnstekjuskattinn og ég mun væntanlega rifja það upp að ári ef engar heimtur hafa orðið. En ég treysti hv. þm. Brynjari Níelssyni mjög vel til að ganga á eftir þessu máli því að ég veit að hann hefur mikinn áhuga á því og djúpan skilning. Næst langar mig að fara í græna skatta. Það hefur verið gagnrýnt oft í þingsal að grænir skattar séu, að því er virðist, sérstakt áhugamál ríkisstjórnarinnar og enginn stjórnarþingmanna fer í grafgötur með það, a.m.k. ekki stjórnarþingmenn Vinstri grænna. En það hefur ekki fengist svar við því enn þá hvaða árangri menn telja sig hafa náð fram með mælanlegum markmiðum með svokölluðu kolefnisgjaldi. Það hefur hækkað trekk í trekk og er nú enn hækkað um 10%, ef ég man rétt. Mér þykir það auðvitað ekki boðlegt að menn gangi fram með þeim hætti að flagga skattahækkun undir fána grænna skatta án þess að hafa neitt haldfast um það hver virkni þeirra er, ef virkni þeirra er einhver yfir höfuð. Staðreyndin er sú að þetta er bara almenn skattahækkun sem þessi ríkisstjórn hefur verið svo áhugasöm um, að því er virðist, því miður. Við í þingflokki Miðflokksins munum á morgun leggja fram breytingartillögu þar sem lagt er til að fallið verði frá fyrirhugaðri hækkun á kolefnisgjaldi en við sjáum hvernig fer með afdrif hennar. Ég er hóflega bjartsýnn og reyndar tiltölulega svartsýnn en það er bara staðan í raunheimum sem kennir manni það. Ég vil alla vega halda því til haga að enn þá, eftir þann tíma sem við erum búin að fara í gegnum með hækkunarferli kolefnisgjaldsins, hafa til þess bærir aðilar ekki treyst sér til að útskýra með mælanlegum hætti hvaða áhrif sú skattheimta hefur. Það er ekkert í fjárlögunum sjálfum sem bendir til þess að menn reikni með að nein áhrif verði af þeirri skattheimtu. Annar skattur sem féll svolítið af himnum fyrir nokkrum mánuðum er svokallaður urðunarskattur og vil ég hrósa fjárlaganefnd, er það ekki við hæfi? [[Gripið fram í: Efnahags- og viðskiptanefnd.]]Efnahags- og viðskiptanefnd er það auðvitað. Þið takið þetta til ykkar, félagarnir sem sitjið þarna. Ég vil hrósa þeirri nefnd sem við á [[Gripið fram í: Bara báðum.]]- bara báðum - fyrir að falla frá þessum vitleysisskatti. Þetta var auðvitað fullkomlega óundirbúið. Nú fara þeir að afsala sér þökkum, félagarnir hér á fremsta bekk, fyrir ykkur sem sjá ekki. Þetta var illa undirbúið, þetta var óundirbúið og þetta var bara enn ein tilraunin til að hækka skatta. Það er ekki hægt að flagga hverju sem er sem grænum sköttum sem eiga að ná fram grænum markmiðum ef menn vita ekkert til hvers þeir ætla að nota skattana og vita ekki hvaða áhrifum þeir ætla að ná fram með þeim. Auðvitað er hægt að fara í einhverjar yfirborðskenndar útskýringar en staðreyndin er sú að þetta var ekki hugsað til enda, en sem betur fer var horfið af þeirri braut. Ég vildi svo gjarnan að menn tækju sambærilegar ákvarðanir hvað hækkun kolefnisgjaldsins varðar núna og fleiri gjalda sem íslenskir skattgreiðendur fá á sig um áramótin. Að því sögðu um græna skatta langar mig að koma örstutt inn á þróun fjárveitinga til samgangna og fjarskiptamála, málefnasvið 11 sem kallað er. Verið er að bæta við 3,9 milljörðum en eins og kemur fram í töflu á bls. 10 í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar er þetta fjárveiting sem er áætluð á fjárlögum 2020 og 2021 en fer síðan út aftur. Ég reikna með því að ný ríkisstjórn, þegar hún verður kosin, bæti úr því og setji framlögin aftur upp, a.m.k. til … [[Gripið fram í.]]- Tíminn líður furðu fljótt. Þetta skot, þessi innspýting í samgönguhlutann í ár og á árinu 2021 samkvæmt áætlun skiptir máli en mér þykir leitt að segja að hún skiptir ekki öllu máli. Ef við horfum á það að núna er áætluð 3,9 milljarða sérstök fjárveiting þá er hún áætluð til vegamála og sannarlega er ekki feitan gölt að flá þegar kemur að fjárveitingum til vegamála í núverandi áætlun. En þarna virðist skautað fram hjá þörfinni á stórauknum framkvæmdum í flugvöllum, í innanlandskerfinu, og í hafnamálum. Mér segir svo hugur að í starfi umhverfis- og samgöngunefndar, þegar samgönguáætlun kemur þar inn, vonandi á næstu vikum, verði eitthvað horft til þess að hluti af þeim stabba verði bara af illri nauðsyn að fara til hafnarframkvæmda og framkvæmda við flugvelli. Ég held því að það sé óraunhæft að horfa til þess að innspýtingin í Vegagerðina sjálfa verði á þann hátt sem lagt er upp með, en þörfin er margföld miðað við það sem hér er tilgreint. Í þeirri töflu sem ég vísaði til á bls. 10 í nefndarálitinu er ljóst að þróunin er jákvæð frá árinu 2011/2012. Staðreyndin er sú að þegar verið er að horfa til raunverulegra fjárfestinga frá þessum tímapunkti og þess viðhalds sem menn hafa treyst sér til að sinna þá hefur vantað mikið upp á allan þennan tíma. Við komum okkur í mikla viðhaldsskuld, svo að vægt sé til orða tekið, og fjárfesting í grunninnviðum hefur því miður setið á hakanum. Menn eru að koma frá mjög lágum núllpunkti og það er best fyrir okkur öll að nálgast þetta með það í huga því að það blasir við. Við erum enn þá að horfa á það t.d. að þéttbýlisstaðir á Vestfjörðum eru tengdir grunnneti með malar-, jafnvel moldarvegum, ef hægt er að segja svo. Við erum enn þá að tala um að skilaboðin séu þau að það taki einhverja áratugi að klára Reykjanesbrautina, Suðurlandsveginn og Vesturlandsveginn norður fyrir Borgarnes. Það er gríðarlegt verk að vinna og með þeim upphæðum sem hér eru til ráðstöfunar vinnst það mjög hægt. En þetta er hlutur sem við förum betur í gegnum þegar kemur að samgönguáætlun. Án þess að ég hafi reiknað það treysti ég mér þó til að fullyrða að framlag til vegagerðar, hvort heldur sem er til viðhalds eða nýframkvæmda, á hvern ekinn kílómetra á þjóðvegakerfinu er mjög lágt og alveg sérstaklega lágt ef við horfum á árin 2006 og 2009/2010. Ég held að það blasi við að með allri þeirri auknu umferð ferðamanna á bílaleigubílum og því álagi sem sú umferð hefur sett á vegina með auknum flutningum náum við því miður ekki í skottið á okkur hvað viðhaldsþörfina varðar. Mig langar aðeins til að koma aftur inn á kolefnisgjaldið, af því að það tengist gjaldtöku á umferð. Reiknað er með því að kolefnisgjaldið, þótt það sé auðvitað ekki alltaf umferð er drjúgur hluti þess þaðan, hækki um 360 millj. kr. á milli áranna 2019–2020. Á sama tíma er reiknað með því að olíugjald skili 500 milljónum hærri upphæð á árinu 2020 en 2019, fari úr 12,3 milljörðum í 12,6. Sú þróun, að teknu tilliti til hagvaxtarspár, bendir ekki til þess að þeir sem skrifuðu þessi fjárlög hafi neina trú á því að kolefnisgjaldið virki, enda er ekkert sem bendir til að kolefnisgjaldið virki. Það er annað sem mig langar að benda á, aðrir umhverfisskattar. Það er á bls. 385 í fjárlagafrumvarpinu sjálfu. Ég hef ekki kafað ofan í þessa tölu en hækkunin milli ára er um 50%, fer úr 4,8 milljörðum í 7,2. Þó að hlutverkunum væri snúið við væri áhugavert að fá útskýringar á þessu frá einhverjum fjárlaganefndarmanna í salnum. Sama á við um sértæka þjónustuskatta sem hækka um 39%, fara úr 6,6 milljörðum í 9,3. Allt er þetta undir því sönglagi að nú sé verið að lækka skatta, loksins, loksins. Það er eitt atriði sem mig langar til að koma inn á áður en ég gleð hæstv. varaforseta Brynjar Níelsson óskaplega með því að fara að stytta ræðu mína. Í töflu 5 á bls. 387 í fjárlagafrumvarpinu er tilgreindur rekstrargrunnur útgjalda A-hluta ríkissjóðs eftir málefnasviðum. Þetta er bara til að minna á þær upphæðir sem varið er til málaflokksins fjölmiðlun. Þar fara útgjöld til fjölmiðlunar samkvæmt fjárlögum 2019, þegar upphæðin var 4.711 milljónir, í 5.315 milljónir. Ég verð að segja að á þeim tímum þar sem víða þarf að sýna aðhald þykir mér þetta býsna vel í lagt. Ég ætla ekki að koma með neinar sérstakar tillögur í þeim efnum núna en ég vildi halda þessu til haga. Að endingu vil ég segja þó að skipið sé sennilega siglt í þeim efnum að það er ein breytingartillaga fjárlaganefndar sem ég held að mætti bæta verulega í til lækkunar ríkisútgjalda á næsta ári. Það er 3,6 milljarða lækkun til nýframkvæmdar Landspítalans á umferðareyjunni við Hringbraut. Ég er þeirrar skoðunar að skipið sé ekki siglt. Það væri skynsamlegt að stoppa þessa framkvæmd og byrja annars staðar á nýjum stað. Verkið yrði búið áður en þessar æfingar yrðu búnar við Hringbraut. Ég veit jafnframt að ég er í miklum minni hluta í þingsalnum hvað þá afstöðu varðar en það sem gengið hefur á hingað til ýtir undir þá afstöðu að sporin hræði og það er fátt sem bendir til þess að framvinda verksins verði á þann hátt sem ég held vissulega að allir hér inni voni. En eins og ég segi er fátt sem bendir til þess í augnablikinu. Að því sögðu ætla ég að ljúka þessari ræðu minni.
Herra forseti. Loftslagsbreytingum verður ekki mætt með lofti heldur peningum og Miðflokkurinn virðist vera á þeim nótum, einhvers konar loftkastalanótum undir yfirskini sem hann kallar mælanleika þess sem lagt er í af peningum til ákveðinna verkefna. Kostnaður við loftslagsbreytingar er staðreynd og þetta eru háar fjárhæðir. Það þarf peninga í aðlögun, það þarf peninga í minni losun og það þarf peninga í aukna bindingu. Þetta eru milljarðar á milljarða ofan. Í hvað fara þá tekjur af því kolefnisgjaldi sem við látum innheimta? Það er ekki eyrnamerkt, þetta eru ekki markaðar tekjur. Það fer í ívilnanir vegna bíla, alls konar bíla, upp á a.m.k. 3 milljarða á ári. Þetta fer í raftengingar, að styrkja og styðja raftengingar fyrir bíla um allt land, orkuskiptin sem sagt. Það er alveg klárt mál að það er krafa um auknar ívilnanir frá öllum bílaleigum, eigendum almenningsfarartækja o.s.frv. þannig að það þarf að hækka þetta kolefnisgjald. Síðan má nefna styrkingu kolefnisbindingar með skógrækt, landgræðslu, votlendi o.s.frv. og við gætum jafnvel talað um styttingar ökuleiða sem eru jákvæðar í loftslagstilliti. Vissulega er það þannig að ekki er hægt að rekja hverja einustu krónu til kolefnisgjaldsins. Þá spyr ég: Hvernig mælir maður þetta? Hver er formúlan? Ég vil gjarnan fá að heyra það hjá hv. þm. Bergþóri Ólasyni hvernig menn mæla árangurinn af þessu kolefnisgjaldi. Og annað sem ég vil fá að vita, það sem ég hef nú talið upp: Hvernig hyggst Miðflokkurinn fjármagna það sem ég var telja upp, milljarðana?
Herra forseti. Fyrst varðandi það hvernig á að mæla árangurinn af kolefnisgjaldi. Ég viðurkenni fúslega að ég hef ekki minnsta grun um það frekar en umhverfisráðherra, [[Gripið fram í.]]ég stend algjörlega á gati og það gæti nú helst bjargað umhverfisráðherra í þessu máli að ég fylli upp í það. Ég hef bara ekki hugmynd um hvernig á að mæla þetta [[Gripið fram í.]]og það er það sama og umhverfisráðherra hefur svarað. En staðreyndin er auðvitað sú að ef þeir þættir sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson taldi upp, sem eru aðeins brotabrot af þeim aðgerðum, viðbrögðum sem verið er að velta fyrir sér hér heima og erlendis, ef allar þær aðgerðir verða keyrðar í gegn með hraði erum við sennilega að sigla inn í einhverjar mestu efnahagslegu ógöngur sem við höfum séð í síðari tíma sögu. Það er þannig, og á þeim nótum höfum við í Miðflokknum talað, að við verðum að nálgast málið út frá vísindunum, einmitt mælanlegum markmiðum. Ef á að grípa til allra þessara aðgerða í loftslagsmálum út frá einhverju sem er ekki mælanlegt - við þekkjum umræðuna um 1,5°C og 2°C en auðvitað þarf þetta allt með einum eða öðrum hætti að vera mælanlegt. Ef það á að grípa til allra þeirra aðgerða sem þeir sem mestar áhyggjurnar hafa vilja, ég ætla ekki að leyfa mér að segja það sem sumir segja um þá, held ég að áhrifin á efnahagslíf íslenskrar þjóðar og hins vestræna heims verði þannig að staða heimila, [[Forseti hringir.]]fyrirtækja, samfélaga verði miklum mun verri heldur en ef [[Forseti hringir.]]menn nálgast málin með hófsemd, með áherslu á hluti [[Forseti hringir.]]sem skila árangri þar sem þarf að skila árangri en ekki með einhverri sýndarmennsku.
Herra forseti. Ég get fullvissað hv. þingmann um að við sýnum gríðarlega hófsemd. Við erum sennilega að borga með okkur, það er tekið frá öðrum skattpeningum sem við erum að láta í þessi mál núna. Hvað gerist í framtíðinni á þeim vettvangi skal ég ekki segja um en ég veit það að ef við bregðumst ekki við því sem er að gerast með fjármagni þá lendum við hvort sem er í gríðarlegum hörmungum, hvort sem við ráðum við þær eða ekki eða borgum nægjanlega mikið eða ekki. Það er alveg klárt mál. Nú ætla ég að biðja hv. þingmann um að nota seinna svarið sitt. Ég vil heyra hvernig Miðflokkurinn vill taka á þessu, hvernig hann ætlar að hjálpa okkur að fjármagna þó það sem við gerum núna, þó ekki væri nema ívilnanir, rafbíla og 3 milljarða. Hvernig?
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir andsvarið. Ef við horfum á það hvernig akstur og ökutæki eru skattpínd þá er alveg borð fyrir báru innan þess ramma að taka þessa 3 milljarða til ívilnana hvað varðar vörugjöld og virðisaukaskatt á umhverfisvæna bíla. Það er síðan allt önnur umræða hvort það sé skynsamlegt til mikið lengri tíma en við erum að horfa á núna. Ég held að þetta gerist með þeim hætti að framleiðendur bílanna stýri þessu miklu frekar en við með innlendum skattareglum. En nú er stuttur tími eftir þannig að ég ætla ekki að fara dýpra í það. Spurningin var: Hvernig ætlar Miðflokkurinn að fjármagna þessar aðgerðir? Miðflokkurinn leggur áherslu á það að fyrirtæki og heimili landsins blómstri þannig að aukin skattheimta, heildartekjur verði af því. Það getur m.a. náðst með því að lækka skatta, skattprósentur. Það ýtir undir efnahagslífið [[Forseti hringir.]]sem skilar meiri sköttum í ríkiskassann. Við viljum ekki fara þá braut [[Forseti hringir.]]sem þingflokkur Vinstri grænna til að mynda er áhugasamur um að feta, [[Forseti hringir.]]að bæta verulega í græna skatta, svo það liggi fyrir.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Herra forseti. Það kom svo sem ekki á óvart að þingmaður Miðflokksins hallaðist svolítið á sveif með þeim sem hafa verið kallaðir á enskri tungu „climate sceptics“ en á íslensku efasemdarmenn í fræðunum um hlýnun jarðar, a.m.k. gera þingmenn flokksins ítrekað afar lítið úr þeim vísindum sem þar búa að baki og halda því blákalt fram hér í ræðustól að það séu engar mælingar og engin vísindi. Ég á afar bágt með að sitja undir þeirri umræðu. Ég ætlaði hins vegar að spyrja hv. þingmann, af því að hann hnýtti í urðunarskattinn líkt og aðrir þingmenn Miðflokksins hafa gert, umorðað svokallaða vonda hugmynd, held ég, læt duga að umorða það þannig. En nú liggur það fyrir, hv. þingmaður, að fyrirtækin í landinu eru ekki nógu dugleg að flokka. Fyrirtækin í landinu eru þau sem standa fyrir stærstum hluta urðunarinnar hlutfallslega miðað við það sem þau kaupa inn af vörum. Leiðin til að fá þá aðila til að flokka betur og urða minna hefur verið urðunarskatturinn, sem er það tæki sem hefur reynst vel í samfélögunum í kringum okkar. Hvaða aðferð aðra sjá hv. þingmenn Miðflokksins til að breyta þessari hegðun fyrirtækja?
Herra forseti. Við höfum m.a. talað á þeim nótum að í sorpinu geti, ef rétt er á haldið, falist ákveðin auðlind, ekki bara kostnaður. Fyrir liggur þingsályktunartillaga sem allir þingmenn Miðflokksins er á um að skoðaður verði fýsileiki þess að koma hér á því sem kallað er sem vinnuheiti hátæknisorpbrennslum. Það er auðvitað ekki boðlegt að við séum að - ja, það er svo sem það sem er verið að gera. En ég spyr á móti, þó að ég sé ekki í stöðu til þess hér í svari við andsvari: Þykir þingmönnum Vinstri grænna það boðlegt að við séum að flytja sorp landa á milli með tilheyrandi kolefnisspori og því að flytja okkar eigin vandamál til útlanda hvað þetta varðar? Ég held að við þurfum að koma málum þannig fyrir að fyrirtækin sjái sér hag í því að fara vel með sorpið. Í mínum gamla rekstri sem ég stundaði hér um árabil var passað mjög vel upp á allar afklippur af steypustyrktarjárni, timbri og öðru slíku. Þó að þetta sé mjög afmarkaður þáttur af heildarvandamálinu þá er það engu að síður þannig að plast getur haft sitt notagildi, viður annað og almennt sorp síðan enn annað. Við þurfum að nálgast þessa hluti og skoða með opin augu en ég held að það verði ekki gert með þvingandi skattaaðgerðum, þar sem menn í ofanálag virtust ekki verið búnir að hugsa það til enda hvernig þeir ætluðu að nálgast þetta. Við sjáum t.d. svæði eins og Ísafjörð sem þarf að flytja sitt sorp um langan veg, í Fíflholt á Vesturlandi að langmestu leyti. Þar hefur náðst verulegur árangur í flokkun án þess að opinber skattaþvingun komið þar til. Ég ímynda mér að sá árangur náist af því að þar vita íbúarnir og fyrirtækin að þetta kemur [[Forseti hringir.]]bæjarsjóði til góða án þess að ég hafi neinar rannsóknir til að undirbyggja það.
Herra forseti. Það er gleðilegt að heyra að hv. þingmaður er í rauninni sammála því markmiði sem býr að baki urðunarskattinum, þ.e. að fá fólk og fyrirtæki til að flokka betur, til að henda ekki verðmætum. Svo vill til að þetta er það tæki sem löndin í kringum okkur hafa getað notað og það hefur dregið úr urðun. Ég er algjörlega sammála þingmanninum að það er óboðlegt að við séum með umtalsverðum kostnaði að flytja sorp til útlanda og það kann vel að vera að þörf sé á því að hafa eina stóra sorpbrennslu einhvers staðar á landinu. En það er ekki lausn á umhverfisvandanum í stóra samhenginu, engan veginn. Það gæti kannski verið ein leiðin til þess að fyrirbyggja það að við flytjum sorpið úr landi. Hins vegar hafa þeir útreikningar sem hingað til hafa verið gerðir á því ekki sýnt, því miður, að það sé endilega hagkvæmasta leiðin, kannski mest vegna þess að við erum svo lítið land, þ.e. svo fáir búa hérna að við þurfum í rauninni meiri mannfjölda og, eins fáránlegt og það hljómar, meira rusl til að brenna til að það geti borgað sig.
Herra forseti. Þetta voru ágætislokaorð í andsvari, að við þurfum meira rusl. Ég held að dæmið litla sem ég tók frá Ísafirði, sem ég þekki með þeim takmörkunum sem ég nefndi og gaf til kynna, geti orðið býsna góður leiðarvísir að því að ná árangri landið um kring. Ég held að það skipti mjög miklu í þessu samhengi t.d. bara kostnaðarvitund almennings og fyrirtækja, að almenningur átti sig á þessu: Heyrðu, ef ég sinni flokkuninni illa eða skila af mér meira sorpi en forsvaranlegt er hefur það áhrif á bæjarsjóðinn sem á að standa undir því að mennta börnin mín og öllum þeim verkefnum sem sveitarfélögin hafa á sinni könnu. Ég held að það sé leiðin til að gera þetta, ekki þvingun með illa útfærðri skattheimtu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir ágæta ræðu. Ég biðst velvirðingar á látbragðsleik mínum sem mér finnst hafa eyðilagt ræðuna eða stytt hana verulega. Hv. þingmaður beindi til mín spurningu um fjármagnstekjuskattinn og ég held sjálfur að í því sé mikil flækja fyrir okkur að reyna að reikna út hinar raunverulegu fjármagnstekjur. Það hefur verið útbreitt í umræðunni að menn séu að greiða lítinn skatt af fjármagnstekjum en massinn greiðir skatta af engum tekjum vegna þess að skattur er greiddur af öllum verðbótunum. Það er ákveðinn vandi sem við glímum við. Ég spyr hv. þingmann hvort ekki væri einfaldara að lækka þennan skatt eins og við gerðum áður í staðinn fyrir að fara í þá flóknu aðgerð að reyna að finna nákvæmlega út hinar raunverulegu tekjur. Ég veit að nágrannaþjóðirnar eru með skatt á svipuðum nótum og við núna en þar greiða menn í raun og veru lægri skatt vegna þess að hann er tekinn af raunverulegum tekjum. Það kallar á mjög þungt kerfi hjá okkur. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér í að það væri einfaldara að lækka skattinn. Við sjáum hver massinn af fjármagnstekjum er fyrir hinn venjulega Íslending. Þótt það sé að vísu frítekjumark borgar hann fjármagnstekjuskatt af engum tekjum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir andsvarið. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni, auðvitað væri eina vitið að færa skattinn aftur til fyrra horfs. Þegar hann leggur til að skattprósentan fari í 20% gæti ég reyndar tekið upp á því að koma með breytingartillögu um að setja hana niður í 18–19% en ég myndi alveg sætta mig við að setja hana í 20% aftur. Ég held að þetta hafi hreinlega verið mistök og sennilega er það þannig að þegar menn tóku ákvörðun um að útfæra skattinn svona hefur blasað við mönnum hversu mikið flækjustig fylgir því að greina raunávöxtun hverju sinni. Ég er þeirrar gerðar að ég vil hafa kerfið eins einfalt og gagnsætt og nokkur kostur er með hóflegri skattheimtu. Ég minni á það árlega, þó að menn séu bara búnir að framkvæma skattahækkunarlegginn af þessari aðgerð, að ég held að það væri til mikilla bóta að láta skattahækkunina úr 20% í 22% ganga til baka í stað þess að vinna að raunávöxtunarmarkmiðinu. En annaðhvort þarf að gerast og ef ég fæ einhverju ráðið mun atkvæði mitt falla með því að lækka skattprósentuna frekar en að auka flækjustigið.
Herra forseti. Nú þegar er búið að reifa ansi margt í þessari ágætu umræðu um fjárlög og ég verð eiginlega viðurkenna að það er ákveðið andvaraleysi gagnvart þessari fjárlagaumræðu. Maður veltir því fyrir sér hvað valdi. Það eru náttúrlega margir búnir að tala um margt en nokkur atriði eru kjarni máls. Í fyrsta lagi er þetta bara ekki hrikalega vont fjárlagafrumvarp. Þetta er heldur ekkert neitt sérstaklega frábært fjárlagafrumvarp en við erum á miðju kjörtímabili. Við skiljum orðið hvernig þess ríkisstjórn virkar, bæði kosti og ókosti, og það er kannski lítil ástæða til annars en að benda bara á það sem gæti farið betur og bíða og vona að svigrúm skapist, kannski eftir næstu kosningar, til að bæta upp á það sem vantar. Það er endalaust hægt að tala um klassísku fjárlagaumræðuefnin, heilbrigðismálin, samgöngurnar o.fl., og það má auðvitað líka tala um tekjustofna, en í þágu þess að vera ekki að endurtaka um of margsagða og jafnvel augljósa hluti langar mig bara til að taka fyrir örfá umræðuefni og svo að lokum koma aðeins inn á eðli ríkisfjármála. Ég ætla að byrja á nýsköpuninni. Framlag til rammaáætlunar ESB, um menntun, rannsóknir og tækniþróun, virðist hafa verið ofáætlað á einhverjum tímapunkti, að mér skilst úti í Brussel, en engu að síður ofáætlað upp á 787,9 millj. kr. Þetta skilst mér að hafi verið fært niður með leiðréttingu á frumvarpinu - ef einhver úr fjárlaganefnd er viðstaddur leiðréttir hann mig ef það er misskilningur hjá mér. En þetta var fært niður í stað þess að færa þetta fjármagn til. Það var búið að gera ráð fyrir þessu fjármagni, að það mundi nýtast í nýsköpunarmál og það er því, að mér finnst, frekar leiðinlegt að þetta skuli þá ekki nýtast í nýsköpunarmál. Þarna var tækifæri til að gera betur úr því að þarna var reikniskekkja á ferðinni. Oftast nær er kvartað undan því að það vanti meira fjármagn í þennan málaflokk en nú var það eiginlega þannig að þarna voru 787,9 milljónir sem hefðu getað nýst í þennan málaflokk en það er eins og það hafi vantað hugmyndaauðgi um hvernig mætti nýta þær. Það er synd vegna þess að okkur vantar meiri nýsköpun í þessu landi. Við erum rosalega dugleg við að monta okkur af því hvað nýsköpun sé mikil en engu að síður er raunsamdráttur í nýsköpunarmálum vegna þess að t.d. Tækniþróunarsjóður er ekki nógu vel fjármagnaður, vegna þess að Rannís klárar oft megnið af peningunum sínum snemma á árinu og er því ekki fært um að styðja allt það sem væri þess virði að styðja. Í ofanálag er ákveðin þrenging í gangi gagnvart þeim fyrirtækjum sem vilja fara út í mikla nýsköpun vegna þess að til að mynda stærsti einstaki styrkurinn sem er í boði hjá Rannís í dag er upp á 70 millj. kr. Sem er vissulega stór peningur en í stóra samhenginu er þetta ekki nóg til að koma fyrirtæki frá byrjun yfir á þann stað þar sem það getur farið að gera stóra hluti. Það er ákveðinn skortur almennt á fjárfestingarfé í íslensku hagkerfi sem margir hafa fjallað um. Þarna finnst mér tækifæri til að gera betur. Ég held að til lengri tíma litið ættum við að íhuga til að mynda að íslenska ríkið er hluthafi í Asíska þróunarbankanum. Asíski þróunarbankinn er rosalega gott verkfæri til að ýta undir ýmiss konar framþróun í Suðaustur-Asíu. En af hverju er enginn íslenskur þróunarbanki til? Af hverju er ekki neinn sjóður sem beinlínis er ætlað að tryggja að fyrirtækin sem eru að byggja upp nýja tækni og nýjar hugmyndir geti fengið bæði lánsfé og fjárfestingar sem þau þurfa til að komast áfram í gegnum byrjunarskrefin? Þetta fyrirkomulag þekkist mjög víða um heim. Þetta er í raun ástæðan fyrir því að sum lönd hafa farið mjög mikið fram úr Íslandi. Auðvitað væri æskilegt ef þeir bankar, lífeyrissjóðir og aðrir stórir sjóðir sem til eru gætu verið að fjárfesta og lána í því magni sem þörf er á en það virðist ekki hafa gerst af náttúrulegum ástæðum og þá þurfum við að spyrja okkur: Hvað þarf að breytast til þess að það fari að ganga? Ég veit ekki hvert svarið er en hugsanlega er svarið að það vanti hreinlega bara einhvern mekanisma sem er beinlínis ætlaður til að gera þetta. Það gæti ýtt nýsköpunarmálum töluvert áfram. En nýsköpun helst auðvitað í hendur við annan málaflokk sem mig langar að fjalla um og það eru menntamálin. Nú kom út skýrsla á dögunum frá framtíðarnefnd sem ég stýri og þar fjöllum við svolítið um fyrirbærið „sveigjanlega símenntun“. Það er sú hugmynd að við hættum að líta á menntun sem eitthvað sem við byrjum að gera snemma á lífsleiðinni og klárum svo einhvern tíma, yfirleitt upp úr tvítugu, og hættum svo að bæta við okkur. Það er ekki lengur tilfellið. Við erum flest mjög iðin við að bæta við okkur þekkingu, reynslu, hæfileikum og ekki síst starfsréttindum í gegnum alla lífsleiðina. Þetta er eitthvað sem eru í dag ákveðin sértilfelli í kerfinu. Það er ekki gert ráð fyrir því að símenntun sé á sama stalli og venjuleg eða hefðbundin menntun. Þetta gerir að verkum að sumir framhaldsskólar sem hafa verið duglegir við að bjóða upp á símenntunarmöguleika eru verr settir fyrir vikið. Sömuleiðis er aðgengi að háskólakerfinu í einhverjum tilfellum takmarkað. Það væri hægt að fara þá leið sem hefur verið farin á framhaldsskólastigi, að bjóða upp á það sem er kallað raunfærnimat en raunfærnimat er ekki enn þá til á háskólastigi og ég held að í einhverjum tilfellum komi það til af því að þó svo að allir séu af vilja gerðir til að búa til þetta fyrirkomulag er hreinlega bara lítið fjármagn til staðar til að fara að vinna í þessu og þetta mun kosta einhverja peninga. Framhaldsskólar eru svo almennt margir hverjir illa fjármagnaðir og það virðist vera, án þess að ég geti fullyrt það með vissu, að reikniformúlan fyrir nemendaígildi skili skólum mjög mismiklum fjárhæðum, jafnvel fyrir mjög sambærilegt nám. Formúlan sjálf liggur ekki fyrir mér vitanlega. Það er ákveðið vandamál en ástæða er til að ætla að skólum á landsbyggðinni sé sérstaklega mismunað hvað þetta varðar og að einhverjum skólum sé jafnvel hyglað umfram aðra sérstaklega. Þarna þarf að kanna hvort þetta standist og laga það svo að skólar starfi á jafnræðisgrundvelli. Ef við ætlum að undirbyggja fyrir lengri framtíð þurfum við að átta okkur á því að þeir krakkar sem eru að byrja í skóla á þessu ári eru ekki að fara út á vinnumarkaðinn fyrr en upp 2040, jafnvel 2045 eða að nálgast 2050, eftir því hvað þeir verða langskólagengnir. Við höfum ekki hugmynd um það hvernig samfélagið verður árið 2045 en við getum reynt að tryggja að þeir sem koma út úr skólum á þeim tíma verði eins vel undirbúnir og hægt er, m.a. með því tryggja góðar fjárfestingar í menntamálum, með því að nýta það fjármagn sem fer í menntamálin betur. Það er nýleg athugasemd frá OECD hvað þetta varðar, að hugsanlega séum við ekki að fá jafn mikið út úr fjárframlögum í menntakerfið og við ættum að vera að gera miðað við samanburðarlönd. Í öllu falli er ákveðið vandamál hvernig fjármagnið virðist falla niður í menntageiranum. Hvatningarorð mín til ríkisstjórnarinnar í þessu máli eru hreinlega að huga að því að samræma kerfið, að gera þetta þannig að allir skólar standi jafn vel, að skólarnir geti allir boðið upp á fyrsta flokks menntun og að við hættum að ganga út frá því að fólk klári nám og verði þess í stað fært um að afla sér sveigjanlegrar símenntunar í gegnum alla lífsleiðina. Svo aðeins um loftslagsmálin. Ég heyrði áðan á ræðu hv. þm. Bergþórs Ólasonar að það var verið að gagnrýna svolítið umhverfisskatta og umhverfisgjöld, sem er auðvitað ákveðin firra. En mér finnst mikilvægt að við áttum okkur á því að koltvísýringslosun á ábyrgð Íslands er ekki alfa og omega vandans. Við erum á einni jörð, allt mannkynið, ef frá eru taldir þeir einstaklingar sem eru um borð í alþjóðageimstöðinni. Þessi eina jörð þarf að starfa saman að því að leysa þetta vandamál. Við berum ábyrgð á um 4 milljónum tonna CO2-ígildis á hverju ári, þ.e. íslenska ríkið með beinum hætti. Við erum að losa um 24 milljón tonn, plús/mínus einhver skekkjumörk. En Ísland er lítið land. Mannkynið sem heild losar rúmlega 1.000 milljarða tonna af koltvísýringi á ári. Það þarf að gera ansi margt til að ná að minnka þetta. Sumt af þessum 1.000 milljörðum tonna er í hringrás sem hægt er að viðhalda með úrbótum á landbúnaðaraðferðum og öðrum aðgerðum en megnið af þessu er komið til hreinlega vegna þess að við stundum stórfelldan bruna á kolvetniskeðjum sem hafa verið kyrrar í jarðvegi heimsins í milljónir ára. Ég fór að velta því fyrir mér nýlega hvað það kosti, ekki bara Ísland heldur almennt, að taka milljarð tonna af koltvísýringi úr andrúmslofti. Það er ekki til neitt einfalt svar við því, enda mjög margar leiðir til. Það væri hægt að fara svipaða leið og CarbFix-verkefnið, að dæla koltvísýringi niður. Það virðist kosta um 5 milljarða dollara í því tilfelli. Við gætum farið að reyna að breyta þessu í eldsneyti og nýta það. Þá erum við að tala um jafnvel allt upp í 700 milljarða, sem er að vísu svipuð upphæð og var notuð til að bjarga bönkunum í Bandaríkjunum hér um árið, þ.e. TARP-verkefni Bandaríkjastjórnar. En svo væri hreinlega hægt að breyta neysluhegðun og ýmsu öðru. Það er ekkert eitt rétt svar. En eitt sem ég sé í þessu er að þegar Ísland nær að uppfylla skuldbindingar sínar - og ég vona að við náum því - er spurningin: Hvað ætlum við að gera næst? Hvað gerum við þegar við erum búin að uppfylla Parísarsáttmálann? Ef svarið er: Þá erum við bara búin og þá getum við hætt og öll hin löndin bara axla sína ábyrgð, þá erum við, held ég, að glata ákveðnu tækifæri vegna þess að öll þessi menntun og öll þessi nýsköpun sem ég var að tala um snýr hreinlega að því að útbúa möguleika á að geta sigrast á vandamálum heimsins, hvort sem það er skortur á aðgengi að fiski - við höfum byggt upp ágætisiðnað í kringum það - skortur á aðgengi á áli - við höfum byggt upp ágætisiðnað í kringum það - eða offramboð á koltvísýringi. Hvar er iðnaðurinn okkar í því? Af hverju erum við ekki að ganga út frá því að ein aðalútflutningsvara Íslands á næsta áratug verði tækni til að losa heiminn við offramboð á koltvísýringi? Þetta væri eitt af því sem við gætum gert. Ef við gerum þetta vel, ef við erum með nógu öfluga nýsköpunarstefnu núna, gæti þetta skilað okkur verulegum ábata fjárhagslega sem og þeim ómælanlega kosti að hugsanlega muni mannkynið ekki upplifa stórfelldan skaða vegna loftslagsbreytinga. Þetta er bara svona smátillaga. Vonandi skilar hún sér eitthvert. En aðeins um hlutverk skatta og ríkisfjármálin almennt, svo að maður skipti aðeins um gír. Mér finnst nefnilega vera orðin ærin ástæða til að ræða það hvernig við fjármögnum samfélag og hvernig við fjármögnum ríkissjóð. Hvaðan koma peningar? Í þessu samhengi skiptir máli að gæta að ákveðnu samhengi. Nú hefur verið við lýði ákveðin hugmyndafræði í hagstjórn í heiminum í marga áratugi og ég fór að velta því fyrir mér um daginn hvernig seinni heimsstyrjöldin hefði farið ef Bandaríkjamenn hefðu keyrt hagkerfi sitt á þeim tíma eftir þeim hugmyndum í ríkisrekstri sem eru ríkjandi í dag. Ég held að við getum sagt nokkuð örugglega að bandamenn hefðu tapað stríðinu vegna þess að ein af grunnforsendunum er að það séu alltaf takmarkanir á útgjöldum ríkissjóðs í hverju tilfelli og að það sé réttlætt með því að það eigi að reyna að koma í veg fyrir að gengið sé of nærri einkageiranum. Þetta hljómar fyrir mér eins og núllsummuleikur þar sem gengið er út frá því að til þess að einhver geti grætt þurfi einhver annar að tapa. En hagkerfi Íslands og hagkerfi annarra landa eru ekki núllsummuleikir og þaðan af síður þegar við tölum um öll alþjóðaviðskiptin sem eiga sér stað þar á milli. Það vill þannig til að æðsta takmörkun á því hvað ríki getur eytt miklu af peningum er ekki háð því hvað þau geta búið til mikið af peningum eða hvað þau geta sett mikið af fjármagni í umferð í gegnum fjárlögin sín heldur er það eingöngu framleiðni og framleiðslugeta samfélagsins sem liggur þar að baki. Fyrir hverja krónu sem ríkissjóður eyðir er einhver kennari, einhver hjúkrunarfræðingur, einhver einhvers staðar í kerfinu að leggja vegi, byggja brýr, mennta börn, gera eitthvað gagnlegt fyrir hagkerfið. Í mjög mörgum tilfellum eru það einkafyrirtæki sem eru að taka við þessu fjármagni og setja það svo aftur í umferð með ýmsu móti. Svo eru einstaklingar sem taka við peningum í formi launa og setja þá aftur í umferð og smám saman fer þetta út á gagnlegan hátt til að keyra hagkerfið áfram. Af þessu leiðir að íhaldssama viðhorfið, að reyna að takmarka útgjöld ríkissjóðs vegna hugmynda um að ríkið eigi helst ekki að eyða neinu, er í mörgum tilfellum að grafa undan framleiðni í samfélaginu og arðsemi í einkageiranum. Á kostnað hvers? Jú, þetta kemur niður á einum mikilvægasta þættinum sem er heildarframleiðslugeta samfélagsins. Hver er hún? Við höfum mælikvarða á það, það er kallað framleiðsluspenna. Vissulega viljum við ekki að framleiðsluspennan sé alltaf í toppi vegna þess að það hefur ákveðnar neikvæðar afleiðingar í för með sér líka. Að sama skapi er ekki þar með sagt að við eigum alltaf að vera á einhverju útgjaldafylliríi að gamni. Við eigum auðvitað að fara mjög vel með fjármuni ríkissjóðs og almennt að eyða í hluti sem skila okkur miklu fyrir samfélagið. En það væri til bóta ef úreltar hagfræðikenningar myndu víkja fyrir þeim sem nýrri eru og að hagstjórn væri sinnt í samræmi við hugmyndir um framleiðni og framleiðslugetu. Þetta var gert í seinni heimsstyrjöldinni og þetta var bókstaflega sú leið sem Bandaríkin notuðu til að sigra í seinni heimsstyrjöldinni vegna þess að þeir áttuðu sig á því að það sem þeir þurftu umfram allt annað var að koma öllum í vinnu við að búa til það sem þurfti til þess að vinna stríðið sem við stóðum frammi fyrir á þeim tíma. Mannkynið stendur nú frammi fyrir öðru stríði en þetta er ekki stríð við neitt land heldur er þetta í raun stríð við okkar eigin skammsýni, stríð við það að við höfum verið að losa út í andrúmsloftið 1.000 milljarða tonna af CO2 í langan tíma og við virðumst vera að gefa í. Þannig að ef við myndum fara að beina hagkerfinu í þá átt að leysa þetta vandamál er búið að margsýna fram á að það yrði mikill efnahagslegur ávinningur fyrir okkur. Af þeim hagfræðikenningum að dæma sem eru nýrri og virðast vera í meira samræmi við það hvernig hlutirnir virka er hægt að ganga út frá því sem vísu að hugsanlega mætti fara að stilla útgjöld ríkissjóðs af með það í huga að ná fram ákveðinni framleiðsluspennu og viðhalda henni sem þýðir lítið atvinnuleysi. Það væri hægt að segja: Við viljum ekki neitt atvinnuleysi nema það sem er kannski kerfislægt, þ.e. fólk sem á einhverra hluta vegna erfitt með vinnu - og það væri líka hægt að leysa það vandamál. Þetta er hægt vegna þess að við skiljum nútímahagfræði. Til að setja þetta allt í samhengi er ég kannski fyrst og fremst að gagnrýna það að þessi fjárlög, eins og fjárlög síðustu áratuga, viðhalda einhvers konar kyrrstöðupunkti gagnvart samfélaginu. Og það sem verra er: Þessi kyrrstöðupunktur hefur smám saman verið að grafa undan samfélagslegum stoðum í langan tíma. Það birtist í því að skólar eru verr fjármagnaðir en þeir voru fyrir löngu, ef maður fer nógu langt aftur; í því að það er að verða sífellt sjaldgæfara að sveitarfélög geti staðið undir ákveðnum væntingum íbúa sinna; að það er hreinlega erfiðara að gera hluti sem þóttu bara fullkomlega eðlilegir í kringum 1960 eða 1970. Ég er ekki að segja að við þurfum endilega alltaf að fara í það horf vegna þess að það var margt að samfélaginu þá líka. En kannski ættum við að staldra við og spyrja okkur: Af hverju getum við gert færri hluti af ákveðnum toga núna, þrátt fyrir að við séum vissulega að gera meira af öðrum toga? Er eitthvað sem við höfum gert sjálfum okkur með því að festast í einhvers konar ranghugmyndum um hvernig ríkisfjármál virki í raun? Getum við, kannski með því að uppfræða sjálf okkur, með því að skoða aðeins fyrri hugmyndir, með því að ýta jafnvel verri hugmyndum til hliðar, náð betri samfélagslegum niðurstöðum fyrir alla, ásamt því kannski í leiðinni að ná að leysa stærsta vandamál samtímans? Ég held að þetta sé hægt og ég hvet alla sem hafa tök á því að hafa áhrif á niðurstöður í því máli til að reyna að breyta því - alla vega á næsta ári ef það er ekki hægt núna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy athyglisverða ræðu. Hv. þingmaður kom inn á menntun og nýsköpun. Ég vil koma hér upp, fyrst til halda því til haga að ég tek undir með hv. þingmanni. Þetta er til framtíðar litið og hvernig sem við veltum fyrir okkur hagfræðikenningum eða hverju sem er held ég að við getum flest öll verið sammála um það að framtíðarhagvöxtur byggir ekki síst á nýsköpun, rannsóknum og menntun. Ég held að peningum sé því, með ákveðnum fyrirvörum þó, alltaf vel varið í menntun og nýsköpun. Við verðum auðvitað að passa upp á að nýta peningana vel, svo það sé nú sagt, herra forseti. Ég vildi halda því til haga hér að við höfum á kjörtímabilinu 2017 fram á næsta fjárlagaár aukið fé í nýsköpun um 13,8% að raungildi sem í samhengi hlutanna er nokkuð hátt hlutfall, hvort sem sá samanburður er aftur í tíma eða við vægi annarra fjárlagaliða þar sem ekki eru mjög dýrar fjárfestingar. Við höfum líka aukið í framhaldsskólana að raungildi á þessum tíma um 1,4%, þ.e. þar eiga styttingarpeningarnir að nýtast í hærri framlögum á hvern nemanda. Við höfum hækkað framlög í háskólana að raungildi um tæpa 3 milljarða, 6,4%, þannig að við erum að hugsa þetta eins og hv. þingmaður var að tala um. Spurningin er þessi, af því að hv. þingmaður vísaði í skýrslu [[Forseti hringir.]]um að mögulega værum við ekki að fá nægilega mikið fyrir peningana: Getur þingmaðurinn aðeins farið yfir hvaða skýrsla það var og hvaða mælikvarðar þetta eru?
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er rétt að búið er að gera mjög fínar hækkanir á framlögum til ýmissa málaflokka og eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar eru þetta ekki beint vond fjárlög þótt þau séu ekki stórkostlegustu fjárlög sem hægt væri að hugsa sér. Eitt af því sem gerir manni erfitt fyrir í stjórnarandstöðu er að það sést að það er raunverulegur vilji hjá ríkisstjórninni til þess að reyna að bæta ákveðna hluti og maður fagnar því. Til að svara spurningu hv. þingmanns var ég að vísa í greiningu á ýmsum þáttum sem kom sl. mánudag frá OECD þar sem m.a. var fjallað um að hagkerfið væri almennt í góðu ástandi - eða hvort það var Alþjóðabankinn. Það hefur margt gerst í vikunni og minnið stendur sig kannski ekki alveg. Í öllu falli sýndu niðurstöður það að hagkerfi Íslands stendur sig vel, flest allt gengur mjög vel en það eru ákveðnir veikleikar. Einn veikleiki sem var nefndur í því samhengi var að miðað við fjárframlög til menntamála er Ísland með lægra hlutfall útskrifaðra nemenda á mismunandi stigum o.s.frv. en fólk ætti að eiga von á í samanburði við önnur lönd. Ég get því miður ekki vísað í þetta af meiri nákvæmni vegna þess að ég er ekki með tilvísunina við höndina.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni svarið. Ég held að kjarni máls sé það sjónarmið sem hv. þingmaður kom inn á í ræðunni, að það skiptir máli hvernig við metum það fjármagn, alveg sama í hvaða það fer, skólakerfið eða annað. Við metum mikils að geta verið með skilvirkt skólakerfi þar sem við getum veitt nemendum okkar bestu þjónustu og kennslu, hvort sem það er á grunnskólastigi, framhaldsskólastigi eða háskólastigi. Við erum vissulega að leita eftir því að bera okkur saman við OECD, við Norðurlöndin, eins og við þekkjum, og það er mikilvægt. Hv. þingmaður kom með athyglisverðum hætti inn á virkni ríkisfjármálanna og gafst kannski ekki tími til að fara af meiri dýpt í það. Ég ræddi mikið í framsöguræðu minni um efnahagsmyndina. Ég held að það hafi ekki breyst þegar við horfum til hagfræðinnar hvað ríkisfjármálastefnan skiptir miklu máli fyrir efnahagsmyndina, hver stefnan er og hvernig við stýrum þeim fjármunum sem við erum með, hver afkomumarkmiðin eru, af því að áhrifin á alla undirliði verðmætasköpunar koma fram í gegnum það umfang sem við sjáum í ríkisfjármálunum. Þetta eru jú einu sinni 1.000 milljarðar. Við sjáum að hagspár taka mið af því hvað sést í áætlunum ríkissjóðs til framtíðar og það er verulega til bóta. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur t.d. hrósað stjórnvöldum fyrir það, sem er öðruvísi en áður var.
Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því núna, þegar hv. þingmaður segir það, að ég fór kannski ekki nægilega vel í hvað ég var nákvæmlega að vísa í varðandi þessar kenningar. Ég er að vísa í að það er tilhneiging til þess í ríkisfjármálum á Íslandi, og víðar í heiminum, að láta eins og ríkissjóður sé heimilisbókhald, sem það er ekki vegna þess að ekkert heimili getur gefið út sinn eigin gjaldmiðil. Það að hugsa á þann hátt er gömul tugga í nýklassískri hagfræði sem er búið að afsanna að verulegu leyti. Að auki eru komnar hugmyndir í síð-keynesískri hagfræði og það sem kallað er nútímapeningakenningar, með leyfi forseta, „modern monetary theory“ sem hreinlega skáka þessum eldri kenningum. Þegar við horfum á ríkisútgjöldin eru þau vissulega 1.000 milljarðar og vissulega fáum við hrós fyrir það hvað þetta gengur vel, en það breytir því ekki að kennarar eru enn illa launaðir. Hjúkrunarfræðingar eru enn illa launaðir. Það er erfitt að fá fólk í þessar stéttir. Það er að auki hreinlega erfitt að reka sumar stofnanir ríkisins. Það verður alltaf en kannski ef við værum að vinna eftir betri hagfræðikenningum gætum við gert betur. Það sem ég er í rauninni að benda á er að það er hugsanlega einhver hugsunarvilla í gangi einhvers staðar vegna þess að einhverjir halda að ríkissjóður sé eins og heimilisbókhald, sem það er ekki, og ef við hættum því þá gætum við beitt réttari líkönum og fengið niðurstöðu sem kannski skapar svigrúm til þess að vera með vel launaða kennarar sem standa sig fyrir vikið betur, hafa minni áhyggjur af því hvernig þeir eiga að borga leigu.
Hæstv. forseti. Við höfum hér fjárlögin til umfjöllunar og má segja að við séum á lokametrunum í þessari lotu. Þetta eru fjárlög sem í fyrsta sinn í sjö ár, frá 2013, verða rekin með halla og það er ýmislegt sem kann að hafa áhrif. Hagstofa Íslands hefur m.a. bent á aukna óvissu í efnahagshorfum hér á landi, eins og það er kallað, og ljóst er að hægt hefur á í efnahagslífinu og þar af leiðandi þarf að grípa til viðeigandi aðgerða. Í þessu sambandi verður að nefna títt rædda innviði þar sem leggja þarf töluvert til þeirra, sérstaklega þegar stendur á eins og núna. Það fyrsta sem ég vil nefna hér og ég legg höfuðáherslu á eru heilbrigðis- og velferðarmál. Við þingmenn Miðflokksins höfum lagt fram breytingartillögur sem miða að því að hlúa m.a. að þeim. Þó eru vissulega nokkrir óvissuþættir sem hafa áhrif og þar nægir að nefna ferðaþjónustuna sem mikinn áhrifavald í því sambandi þar sem hún hefur verið síðustu misseri mikill burður í atvinnulífinu hér á landi og þar með mikilvæg uppspretta gjaldeyristekna. Það skiptir máli hver þróunin verður á komandi misserum og brýnt að stjórnvöld og við öll sem hér erum séum vakin og sofin yfir þessari þróun. Það er ánægjulegt að sjá að fyrstu skref virðast vera tekin til að stækka flugstöðina á Akureyri og heimamenn horfa til fjárfestingaraðila eins og KEA sem nú þegar hafa lagt fram teikningar sem hægt væri að fara eftir. Einnig voru fréttir af því í dag að heimamenn væru að vinna að því að koma áfram millilandaflugi milli Akureyrar og Bretlands. Það voru aðeins vonbrigði að sjá að Flugþróunarsjóður er ekki virkur þótt ég viti eða þykist vita að til hans verði kallað, ef við getum orðað það þannig, ef þetta millilandaflug kemst aftur á sem ég vona auðvitað að verði. Tillögur okkar, þingmanna Miðflokksins, miða að því að einhenda sér í að skapa öflugar forsendur fyrir góðu og styrku atvinnulífi og að skattstefna ríkisstjórnarinnar ætti að fela í sér hvata til að skapa skilyrði fyrir nýsköpun og að gera nýsköpunarfyrirtækjum kleift að ná fótfestu þannig að það verði samfella í þeirri þróun sem virkilega er þörf á í þessum hraða heimi framfara. Í dag fengum við gesti á þingflokksfund. Það voru gestir frá Samtökum frumkvöðla og hugvitsmanna og KVENN. Þetta eru frumkvöðlar og hugvitsmenn sem telja hátt í 400 manns. Það er leitt að heyra að þeir hafi ekki fengið stuðning við starfsemi sína. Þeir sendu erindi til fjárlaganefndar þar sem þeir óskuðu eftir 2,5 milljónum til að standa undir einhvers konar starfsemi en eins og staðan er í dag er allt unnið í sjálfboðaliðavinnu. Ég vonast til þess að fjárlaganefnd taki þetta til endurskoðunar og ég hvet fjárlaganefnd til að finna erindið frá þessum aðilum og endurskoða beiðni þeirra. Þegar við erum að tala um nýsköpun er svo mikilvægt að keðjan verði samfelld. Ég vil nefna skólana alla, öll skólastigin, allt frá leikskóla upp í háskóla. Það eru engin skólastig þar á milli sem eru minna mikilvæg. Þáttur verkmenntaskólanna er mjög mikilvægur í þessu sambandi og við verðum að sjá til þess að við aukum við verkmennt í landinu. Við þingmenn Miðflokksins leggjum fram breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið sem eru að fullu fjármagnaðar og auka þar með ekki á halla ríkissjóðs. Í því sambandi er vert að minna á að ætíð skal ríkja skilvirkni við meðferð opinberra fjármuna sem eru ekki annað en almannafé. Ár eftir ár vex umgjörð stjórnkerfisins á Íslandi og kostnaðurinn sem því fylgir. Sá kostnaður er greiddur af skattgreiðendum og þess vegna þarf að draga úr íþyngjandi regluverki og passa að báknið vaxi ekki enn frekar. Þegar um er að ræða vinnumarkaðinn er mikilvægt að hafa í huga að margir hafa misst vinnuna undanfarin misseri. Eins og fram kom í minnihlutaáliti Birgis Þórarinssonar, þingmanns okkar í fjárlaganefnd, eru nú um 7.000 manns án atvinnu og þeim hefur fjölgað um 2.700 á einu ári. Við þær aðstæður er mikilvægt að stjórnvöld leggi sitt af mörkum, t.d. með því að lækka tryggingagjaldið. Við erum hér á landi með næsthæstu skatta á fyrirtæki, næsthæstu skatta á Norðurlöndum, á eftir Noregi, og ljóst að hátt tryggingagjald kemur hvað verst niður á fyrirtækjum þar sem laun og launatengd gjöld eru stór hluti kostnaðar þeirra. Það er eiginlega undarlegt að stjórnvöld hafi ekki lagt það fram eða lagt sitt af mörkum til að beita sér í að lækka tryggingagjaldið enn frekar umfram þá litlu lækkun sem sett var fram, sérstaklega í ljósi þess að fyrirtæki hafa þurft að segja upp fjölda manns undanfarin misseri. Ég vil einnig ræða aðstæður hjúkrunarheimila í landinu þar sem þau eru meðal mikilvægustu heimila landsins. Það bólar ekkert á efndum þeirra fyrirheita að styrkja rekstrargrunn þeirra og til að segja það hreint út má halda því fram að nú um stundir sé rekstur þeirra í algjörri upplausn. Það kom skýrt fram á málfundi sem haldinn var á Hótel Natura í gær og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson rakti hér fyrr. Stöðugt hefur verið dregið úr rekstrarframlagi til hjúkrunarheimila og ég geri mér fulla grein fyrir því að á sama tíma viljum við gjarnan auka í þjónustu sem veitt er inni á heimilum fólks þannig að það geti frekar búið heima. Ég held að það þurfi að fara í þessar aðgerðir samhliða en mér sýnist ekkert vera að gerast þar heldur. Við stöndum frammi fyrir því að ekki virðist vera neitt samtal milli hjúkrunarheimilanna og Sjúkratrygginga Íslands en rammasamningurinn þar í milli rann út í árslok 2018 þegar Sjúkratryggingar breyttu einhliða aðferðafræði sinni við útgreiðslu fjármagns. Það er mjög ámælisverð ákvörðun og eiginlega furðuleg, ákvörðun sem var tekin án viðræðna við hjúkrunarheimilin, Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu eða sveitarfélögin sem sum hver reka þessi heimili. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar 2020–2024 kemur fram að stærsta verkefni ríkissjóðs í tengslum við málefnasvið hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu sé átak sem felst í því að fjölga hjúkrunarrýmum, bæði með endurgerð eldri rýma og byggingu nýrra, þ.e. að byggja ný hjúkrunarheimili. Það er ljóst að þau rými sem nú eru á teikniborðinu munu ekki standa undir því sem þarf. Því þarf að fara djúpt ofan í saumana á fjárhagsgrunni hjúkrunarheimilanna og jafnvel þarf að kafa enn betur í skýrslur Ríkisendurskoðunar sem hafa verið gefnar út á málefnasviðinu. Það er nauðsynlegt að styrkja rekstrarfé sem hefur orðið hjá spítölum, heilbrigðisstofnunum og heilsugæslu en það er erfitt að horfa upp á að á sama tíma hefur verið skorið niður hjá hjúkrunarheimilum. Það er nokkuð sláandi staðreynd þegar okkur ber að huga eins vel og við getum að þeim sem eldri eru. Í minnihlutaáliti Birgis Þórarinssonar segir, með leyfi forseta: „Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa ítrekað bent á að nauðsynlegt sé að styrkja rekstur hjúkrunar-, dvalar-, dagdvalar- og endurhæfingarrýma. Rekstur hjúkrunarheimila á landsbyggðinni er afar þungur. Það kemur m.a. til af því að ómögulegt er að ná fram þeirri stærðarhagkvæmni sem næst með þeim fjölda rúma sem alla jafna þekkist á höfuðborgarsvæðinu.“ Að þessu sögðu þarf að hafa í huga að við viljum gjarnan að fólk geti verið í þjónustu á hjúkrunarheimilum í heimabyggð sinni. Varla ætlum við að flytja alla á suðvesturhornið. Það er mikilvægt að bæta kjör eldri borgara og þeirra sem reiða sig á lífeyrisgreiðslur. Það er óboðlegt að fara fram með skerðingar á bótum almannatrygginga og það er óþolandi að lífeyrisþegar geti ekki unnið án skerðinga því að það verður að vera þannig að allir geti bætt hag sinn. Þar að auki gefur það lífinu meiri fyllingu þar sem félagslegir þættir gegna lykilhlutverki. Þeir sem falla út af vinnumarkaði upplifa sig margir hverjir ekki þátttakendur í samfélaginu. Allir vilja tilheyra samfélagi og allir vilja leggja af mörkum til samfélagsins geti þeir það og ég held að það sé mjög mikilvægt atriði til að hafa í huga. Eldri borgarar og þeir sem reiða sig á lífeyrisgreiðslur bíða enn eftir réttlætinu eins og við höfum oft heyrt. Skerðingar eru enn við lýði og hafa neikvæð áhrif, milt sagt, á andlega og líkamlega heilsu fólks. Við í Miðflokknum leggjum áherslu á að breyta kerfinu sem gerir ekkert annað en að letja fólk til samfélagslegrar þátttöku. Þeir sem eldri eru hafa skilað ævistarfi sínu og eiga það skilið að búa við góð kjör og öryggi. Við viljum að lífeyrisþegum verði gert kleift að bæta hag sinn með aukinni vinnu án þess að þurfa að þola skerðingar á skerðingar ofan. Og það mun ekki hafa neikvæð áhrif á ríkissjóð. Flestir gera sér grein fyrir því að Landspítali er mikilvægur. Landspítali er einnig stærsta heilbrigðisstofnun landsins. Á spítalanum starfar fagfólk sem vinnur baki brotnu og oft við erfiðar aðstæður. Það er margslunginn vandi sem mætir okkur á Landspítala og nefnt hefur verið að þar liggi fólk sem með réttu ætti að fá að dveljast á hjúkrunarheimilum. Einnig má nefna að oft er fjallað um mönnunarvanda spítalans. Það er því gleðiefni að Háskóli Íslands ætli sér að nýta öll hjúkrunarnemaplássin sín sem hann hefur ekki áður gert. Það hefði líka verið skref í rétta átt að auka fjármagn til Háskólans á Akureyri þannig að skólinn gæti tekið við fleiri hjúkrunarfræðinemum. Mjög margir sóttu um nám í hjúkrunarfræði en fengu ekki pláss. Auk þess hefði mátt leggja til að styrkja sérstaklega þá skóla sem bjóða upp á sjúkraliðanám. Við vitum að það er skortur í þessum fagstéttum og við þannig kringumstæður þarf að grípa til óvenjulegra aðgerða. Hafa ber í huga að Landspítalinn er bæði bráðasjúkrahús og héraðssjúkrahús og ég velti fyrir mér hvort það samrýmist að reka þessar einingar saman. Spítalinn er orðinn of stór, yfirbyggingin er orðin of mikil o.s.frv. Eitt er ljóst, að álag á heilbrigðiskerfið mun aukast jafnt og þétt næstu ár og jafnvel áratugi og að mínu viti þarf að hleypa fleirum að borðinu. Ég nefni sjálfstætt starfandi lækna, sjúkraþjálfara, sálfræðinga og aðra með sérþekkingu í heilbrigðismálum. Margir þessara aðila eru án samninga og upplausn ríkir. Biðlistar eru að lengjast, sérstaklega biðlistar eftir hjúkrunarrýmum, og landlæknir hefur lýst yfir áhyggjum af stöðunni. Þess vegna höfum við í Miðflokknum lagt áherslu á að mæta þessum vanda og við erum með breytingartillögu um að auka framlag til hjúkrunarheimila til þess að geta losað um þann tappa sem virðist vera á Landspítala. Það þýðir ekki að setja meira fjármagn inn í spítalann, það þarf einhvern veginn öðruvísi aðgerðir og þess vegna leggjum við þetta fram. Það er stefna heilbrigðisráðuneytisins að efla heilsugæslu sem fyrsta viðkomustað þeirra sem þurfa á þjónustu að halda. Í minnihlutaáliti Birgis Þórarinssonar, okkar þingmanns í fjárlaganefnd, segir, með leyfi forseta: „Forstjórar heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni komu á fund fjárlaganefndar. Í máli þeirra kom fram að enn er þörf á að styrkja rekstur stofnananna að lágmarki um 800–900 millj. kr. á ári eins og rætt var um á fundi með fjárlaganefnd árið 2017 til þess að þær geti sinnt þeirri þjónustu sem til er ætlast.“ Þess vegna leggjum við fram breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að 250 milljónir verði settar til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni til að mæta brýnasta vandanum. Ég er á því að hugsa þurfi módelið upp á nýtt. Ég er á því að dreifa eigi álaginu. Að þessu sögðu verður mér hugsað til vanda sem sjúkraflutningafólk stendur frammi fyrir en sá vandi er ærinn. Það þarf að styrkja möguleika lífeyrisþega á almennum vinnumarkaði og hér á landi er atvinnuþátttaka þeirra minni en í þeim löndum sem við berum okkur saman við og umfang starfsendurhæfingar er mun minna. Mörg lönd hafa farið þá leið að endurskoða kerfin sín með það að markmiði að gera lífeyrisþegum kleift að sinna vinnu. Að mínu viti ætti það að vera fyrsta skref stjórnvalda að skapa störf til að fólk geti lagt sitt af mörkum. Við sjáum að fjöldi lífeyrisþega mun aukast og þess vegna þurfum við að grípa til aðgerða. Flækja kerfisins er fullmikil og brugðið hefur verið á það ráð að setja fram svokallað starfsgetumat sem þýðir að fyrst þarf að meta fólk, sjá hvort það geti sinnt þessum störfum. Ég tel að þar sé byrjað á röngum enda. Ég sé leiðina þannig að byrjað verði á því að setja fram störf. Það er jafnvel hægt að fara í að auglýsa eftir þátttakendum, fara í nokkurs konar reynsluverkefni og sjá skref fyrir skref hvernig gengur vegna þess að við þurfum að vanda okkur. Við viljum helst ná að grípa alla sem við þurfum að grípa. Þetta þarf að sjálfsögðu að vinna í samvinnu hins opinbera og svo þeirra sem eru á almennum markaði. Okkar tillaga er því að efla Vinnumálastofnun sem hefur starfsstöðvar um allt land og býr yfir þeirri sérþekkingu sem þarf. Tækifæri til atvinnuþátttöku þurfa að vera raunveruleg og leiðin þarf að vera árangursrík og mikilvæg fyrir þá sem vilja og hafa getu til að vera á vinnumarkaði. Að þessu sögðu legg ég áherslu á að hugað verði sérstaklega að þeim sem glíma við geðræna sjúkdóma og að lokum vil ég aðeins minnast á að ég er nokkuð sátt með að sjá að Grófin, geðverndarmiðstöð fær fjármagn til að standa undir starfsemi sinni enda hefur Grófin, geðverndarmiðstöð fest sig í sessi og hefur aðsókn haldist stöðug. Um það bil 60 manns nýta sér starfsemina í hverjum mánuði og að meðaltali 18 manns mæta í miðstöðina á dag. Það má segja að Grófin sé svar Norðurlands við sambærilegri starfsemi og fer framhjá Hugarafli, Klúbbnum Geysi, Hlutverkasetri og Bataskóla Íslands auk Píeta-samtakanna og Bergsins – Headspace. Það er mjög ánægjulegt að sjá að þetta er komið á blað.
Hæstv. forseti. Ég vil fyrst af öllu lýsa ánægju minni yfir þessari umræðu vegna þess að hún hefur verið efnisrík og um margt hefur hún verið málefnaleg. Ég ber þetta saman við tvær síðustu fjárlagaumræður sem hafa verið afskaplega yfirborðskenndar. Það var varla hægt að henda reiður á nokkrum hlut og þess vegna er sérstakt ánægjuefni að hafa 40 mínútur til umráða í fyrsta umgangi til að fara vel yfir þetta fjárlagafrumvarp og þær áherslur sem þar koma fram. Að því sögðu hefði ég gjarnan viljað taka fram að aðkoma Alþingis að fjárlagagerð er náttúrlega í mýflugumynd. Það skiptir í sjálfu sér engu máli hvort maður er í stjórn eða stjórnarandstöðu, hvort maður er í ríkisstjórn, einhver önnur öfl ráða, það er búið að afhenda fjárlagagerðina og peningavaldið embættismannakerfinu sem gerir þessi fjárlög klár. Það er búið að afhenda þetta vald þangað. Í sjálfu sér má segja, og ég viðurkenni vel að hafa tekið þátt í því, að eitt stærsta valdaframsal frá stjórnmálum til embættiskerfisins fólst og felst í lögum um opinber fjármál. Þó að við brennum í andanum fyrir einhverjum málefnum, einhverjum áríðandi og knýjandi verkefnum, er ekki nokkur möguleiki á því að þau komist í gegn, ekki nokkur einasti. Engu að síður basla menn náttúrlega í því að setja saman tillögur til að reyna að bæta þetta flata frumvarp. Þetta frumvarp er afskaplega flatt, herra forseti. Það er mjög í anda þess hvernig ríkisstjórnin er samsett, að valdapólarnir tveir í stjórninni eru hægt og hljótt að breytast hvor í annan, þ.e. Sjálfstæðisflokkurinn er að breytast í skattaglaðan flokk sem Vinstri grænir voru og hafa alltaf verið. Hann byggir undir hið marxíska heilbrigðiskerfi sem fær kalt vatn til að renna milli skinns og hörunds á manni. Þessu kyngir Sjálfstæðisflokkurinn. Vinstri græn aftur á móti þakka fyrir sig með því að taka þátt í hermangi af áður óþekktri stærð núna í tíu ár og byggja upp hernaðarmátt. Ekki svo að skilja að ég sé að lasta það, varnarverkefni eru vel gerð. Síðan er þriðji flokkurinn sem töltir bara með og hefur sig hægan eins og hann hefur gert síðan til þessarar ríkisstjórnar var stofnað og er hann nú úr sögunni. [[Gripið fram í.]]Ég heyri kvak en heyri ekki hvað það er. Það sem ég ætlaði nú að segja er að forgangsröðunin í þessu fjárlagafrumvarpi, sem ég segi aftur að er mjög flatt, ber náttúrlega með sér að embættismenn hafa haft tögl og hagldir þegar það var samið. Það sýnir manni þessa afbökuðu forgangsröðun. Af því að ég var að segja hvað Sjálfstæðisflokkurinn er orðinn skattaglaður tek ég líka fram að Vinstri græn grípa til þess ráðs að seinka því enn einu sinni að þeir sem minnst hafa á milli handanna fái notið einhvers réttlætis. Ég fer yfir þetta af handahófi, herra forseti, og vona að mér fyrirgefist það þar sem ég hef enn nógan tíma. Eitt af því sem er gripið til núna er að draga 3 milljarða frá nýbyggingu Landspítalans. Þetta er kallað hliðrun [[Gripið fram í.]]en er náttúrlega seinkun. [[Gripið fram í.]]Þetta er nýyrði. Ég heyri enn kvak en heyri ekki hvað það er. Menn eru að klæða niðurskurðinn í karamellubúðing, þetta er karamellubréf svo þetta líti betur út. Það er náttúrlega einfalt að láta ekki blekkjast af því. Á sama tíma og þetta gerist, t.d. að Landspítalinn fær ekki nógu mikið af peningum fyrir rekstur sinn, er verkefnum hlaðið inn á spítalann á hverjum einasta degi, verkefnum sem voru í ágætishöndum áður. Nýjasta dæmið er verkefni sem voru rifin frá Krabbameinsfélaginu og sett inn á yfirhlaðinn Landspítala til að lengja enn biðlista. Úr því að ég nefni Landspítalann getum við líka minnst á það að það er ekki sama hvernig við förum með peninga. Ríkisstjórninni og Vinstri grænum er alveg sama hvernig við förum með peninga. Þess vegna erum við að senda fólk í liðskiptaaðgerðir til útlanda. Undir þetta tekur Sjálfstæðisflokkurinn, tekur því fegins hendi að verið sé að borga í beinhörðum gjaldeyri - það er verið að borga tvöfalt meira fyrir liðskiptaaðgerðir en við þurfum að gera af því að út af pólitískum rétttrúnaði er ekki hægt að gera samning við fyrirtæki uppi í Ármúla sem gæti gert þetta og gerir, nota bene, 150 aðgerðir á ári fyrir þá sem eru búnir að gefast upp á biðinni. Vinstri grænum og heilbrigðisráðherra þeirra tókst á örskömmum tíma - engum ráðherra úr Sjálfstæðisflokknum hefur tekist svo ég viti að búa til tvöfalt heilbrigðiskerfi á Íslandi á jafn skömmum tíma og heilbrigðisráðherra Vinstri grænna hefur tekist. Svo ég minnist enn á Sjálfstæðisflokkinn blessaðan er afrek út af fyrir sig að hann er kominn í sama gír og Vinstri græn, þegar hann sér hóp af fólki sér hann skattstofn. Við hin sjáum bara hóp af fólki en Sjálfstæðisflokkurinn er núna kominn í lið með Vinstri grænum, þegar hann sér hóp af fólki sér hann skattstofn. Þá er farið að pæla: Hvernig getum við plokkað eitthvað aðeins meira af þessum skattstofni? Nú er búið að finna upp urðunarskatt, hugsið ykkur, urðunarskatt, og þetta á að vera hvetjandi, herra forseti. Ég ræddi við mann nokkurn áðan sem starfar í stórfyrirtæki sem er búið að ná marktækum árangri í því að minnka úrgang og sorp sem fer frá því fyrirtæki. Með því að byrja að flokka náði fyrirtækið 60% árangri á fyrsta ári. Af hverju? Af því að þeir höfðu áhuga. 140 tonn af úrgangi falla til hjá þessu fyrirtæki. Þeir eru núna komnir í að 24% fara óflokkuð frá fyrirtækinu og vegna þess hvernig þeir flokka geta þeir selt hluta af úrganginum og hluta af sorpinu. Þeir eru þannig líka að spara. Ég spurði þennan ágæta mann hvernig honum litist á að fá urðunarskattinn. Er það ekki hvetjandi? spurði ég. Nehei, sagði hann, það er ekki hvetjandi, það er letjandi. Þetta verður rándýrt fyrir heimili landsins. Af hverju er ekki meira flokkað á höfuðborgarsvæðinu? Það er vegna þess að borgaryfirvöld hafa ekki staðið sig í því að gera fólki kleift að flokka. Af hverju hugsa menn ekki áður en þeir henda svona skatti inn sem þeir vita ekki hvað þeir ætla að gera við? Nei, þeir ætla bara að henda þessu í hítina. Þetta er engin fjármálastjórn. Það hefur náðst marktækur árangur, t.d. í Stykkishólmi, í flokkun sorps. Af hverju gefa menn sér ekki aðeins tíma og fara ofan í þetta? Af hverju gefa menn ekki borgaryfirvöldum - að vísu þurfa þau langan tíma til að snúa sér við en allt í lagi - tækifæri til að gera heimilunum kleift að flokka meira? Við skulum gá að því að mikill meiri hluti af sorpi frá heimilum er lífrænn og hentar þess vegna vel í moltugerð. Þetta er ekki það sem Vinstri græn vilja gera. Við þingmenn Miðflokksins með hv. þm. Karl Gauta Hjaltason í broddi fylkingar stungum upp á því um daginn að kanna möguleika á því og hagkvæmni þess að reisa hér hátæknisorpbrennslu. Þetta féll í grýttan jarðveg hjá hv. þingmönnum Vinstri grænna, þeir vilja nefnilega flytja mengunina okkar út. Þeir vildu ekki sjá að við værum að brenna sorp hérna af því að það kæmi útblástur, þetta er að vísu hátæknibrennsla, en þeim var alveg sama þótt þeir flyttu sorpið inn á miðja Amager og létu þá anda þessu að sér, þótt þeir flyttu út sorpið og mengunina. Þetta eru úrræðin sem Vinstri græn bjóða upp á núna í umhverfismálum, fyrir utan það að ráðast á þann hluta heimila sem á einkabíl og skaffar u.þ.b. 6–8% af útblæstri og skatta þann hóp algjörlega í drep. Við ætlum að vaða í orkuskipti sem svo eru kölluð. Við vitum ekkert um það hvernig gengur að farga rafmagnsbílum þegar þar að kemur. Kannski flytjum við liþíumbatterí út til Afríku eins og við erum búin að gera með símana okkar. Þá getum við flutt mengunina út. Þá verða Vinstri græn ánægð með að geta gert það. En við horfum ekki nógu langt fram á við og menn eru í sífellu að velta sér upp úr einhverjum aukaatriðum, vilja banna plastpoka sem eru 1% af sorpi sem til fellur en finnst allt í lagi að jarða 250.000 tonn. Það er ekki málið, ég tala nú ekki um að brenna það. Það er bara ekki inni í myndinni. Danir gætu gert það fyrir okkur en að sjálfsögðu sjá Danir, Svíar og Þjóðverjar möguleika í því að brenna sorp. Þetta er hitagjafi, orkugjafi, að sjálfsögðu og ef við horfum út fyrir 101 og stærstu svæðin á landinu búa ekki öll svæði við þann munað á Íslandi að hafa aðgang að heitu, ódýru vatni, því miður. Þess vegna finnst mér einhvern veginn, eins og ég sagði áðan, að ráðandi öfl í ríkisstjórninni laði fram það versta hvert í öðru. Við Miðflokksfólkið höfum talað í breytingartillögum fyrir nauðsyn þess að auka fjölda úrræða í hjúkrunarheimilum. Það er vissulega búið að byggja svolítið af þeim en það er ekki alveg nóg. Eitt nýjasta hjúkrunarheimilið sem er búið að reisa á Íslandi sem er staðsett í minni heimabyggð er hálfnýtt vegna þess að fólk fæst ekki til að vinna þar. Forgangsröðunin hjá þeim sem reka heimilið er ekki rétt á nákvæmlega sama hátt - af því að við höfum talað mikið um það á þinginu, þar á meðal forystumenn og stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar, þó að þeir standi ekki við það, að Landspítali þurfi meira fé til að reka sig. Það er alveg hárrétt en það er ekki hægt að kaupa allt fyrir peninga. Fyrir nokkrum dögum fengum við minnisblað frá Læknafélagi Íslands um það hvers vegna er svo erfitt að fá fólk til að vinna á Landspítalanum. Peningar koma þar sáralítið við sögu, herra forseti, þannig að ég ætla að endurtaka það sem ég sagði úr þessum ræðustól um daginn: Vandi Landspítala – háskólasjúkrahúss er stjórnunarvandi. Hann felst líka í því að við erum ekki að nota handbært fé rétt. Við vitum öll að það er hægt að taka við peningum alveg endalaust, það geta allir gert, ég tala ekki um í krefjandi rekstri eins og rekstur sjúkrahúss er. Hvers vegna forgangsraða menn þá ekki? Hvers vegna útvista menn ekki í meira mæli t.d. liðskiptaaðgerðum, láta af trúarkreddunum, semja við einkaaðila, semja líka um að aukinn fjöldi fari til nágrannasjúkrahúsanna og til Akureyrar þar sem árangur er, takk, mjög bærilegur? Á þessum stöðum er allt til staðar og þá getur Landspítali – háskólasjúkrahús, þessi vandaða stofnun, einbeitt sér að þeim erfiðu tilfellum sem hann þarf og verður að sinna sem bráðasjúkrahús, sem flaggskipið í heilbrigðisþjónustunni, þ.e. hjartaaðgerðunum, krabbameinsaðgerðunum o.s.frv. Hann getur látið hinar einfaldari aðgerðir frá sér fara og stytt með því biðlista. Nú er alveg ljóst, herra forseti, og mun koma fram, því miður, að nýjustu aðgerðir heilbrigðisráðherrans, að taka krabbameinsskoðun af Krabbameinsfélaginu, þ.e. brjóstaskoðun og leghálsskoðun, munu lengja biðlista. Þetta verður hvorki til þess að þjónustan verði ódýrari né betri, þvert á móti. Við erum nýkomin út úr því ástandi að sjúkrabílarnir á Íslandi voru teipaður saman. Það sér ekki alveg fyrir endann á því af því að fyrsti nýi sjúkrabíllinn kemur ekki fyrr en eftir tíu mánuði. En í alvöru talað var ástandið þannig að við vissum um einn sjúkrabíl sem við sáum hjá Rauða krossinum um daginn sem var teipaður saman með filmu til að hann héngi saman. Þetta er sjúkrabíll á því svæði sem er einna stærst og erfiðast að fara yfir á Íslandi. Af pólitískum trúarkreddum hefur dregist í tvö ár að gera samning við Rauða krossinn. Hann var loksins gerður um daginn, loksins, en til hafði staðið að gefa Rauða krossinum það í afmælisgjöf, í tilefni þess að 90 ára væru síðan hann hóf að reka sjúkrabíla, að rífa þá af þeim án þess að búið væri að finna einhvern annan til að reka þá. Herra forseti. Þetta er svo hróplegt að því verður varla lýst. Þetta láta Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur teyma sig út í. Það er ótrúlegt. Ég ætlaði ekki að vera svona jákvæður allan tímann í þessari ræðu, ég ætla að verða enn jákvæðari og fara yfir það helsta sem við Miðflokksfólk leggjum til. Við leggjum til breytingartillögur sem eru vel útfærðar og fullfjármagnaðar. Menn geta borið þær saman við aðrar breytingartillögur sem hér hafa komið fram og kosta allar eitthvað 000, þ.e. þær eru allar í einhverjum slumptölum, milljarður hér, hálfur hér, tveir þar og eitthvað svoleiðis. Þetta er ekki svona hjá okkur. Hér eru nákvæmar tölur sem eru til þess fallnar að gera gagn. Svo ég byrji lesturinn leggjum við til að almenn löggæsla fái 300 millj. kr. í auknar fjárheimildir. Ef þetta verður samþykkt verður það væntanlega til þess að laga nokkuð það ástand sem er sérstaklega vont á höfuðborgarsvæðinu. Hér vantar enn 80 lögreglumenn bara til þess að komast í sama ástand og var um aldamótin síðustu. Þetta þýðir að viðbragðstími lögreglu á höfuðborgarsvæðinu er óásættanlegur. Þær viðbætur, sem ég lasta ekki, sem hafa komið fram undanfarin tvö ár hafa beinst að því að fjölga lögreglumönnum sem fylgjast með netglæpum og tölvuglæpum. Það er góðra gjalda vert en þeir fara ekki í útköll, herra forseti. Þeir bregðast ekki við ef líkamsárás er gerð einhvers staðar á svæðinu. Eins og ég er búinn að margsegja úr þessum ræðustól er mannfæðin í lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu orðin slík að menn fara miklu færri í útköll nú en var. Það eykur hættuna á meiðslum lögreglumanna sem vissulega hefur komið fram, menn hafa slasast miklu meira en áður, vegna þess að við erum að senda færri lögreglumenn og -konur en áður í erfið útköll. Menn virðast ekki heldur gera sér grein fyrir því að það kostar 5,5 stöðugildi að manna eina sólarhringsstöðu. Menn virðast ekki gera sér grein fyrir því. Þess vegna er lögreglan dýr, vegna þess að það er dýrt að halda úti sólarhringsþjónustu. Menn verða að gera sér grein fyrir þessu. Gáið líka að því að þær 80 stöður sem ég minntist á áðan skila væntanlega u.þ.b. 16 manns á vakt. Mig minnir að það séu tveir eða þrír menn í miðri viku á næturvakt á þeirri stöð innan höfuðborgarsvæðisins sem á að sjá um þjónustu fyrir Kópavog og Breiðholt. Það sér hver heilvita maður að þetta gengur ekki. Ég tel okkur hafa verið mjög heppin að ekki skuli hafa myndast hér miklu verra ástand en þó hefur gert. Við leggjum til að styrkur til fjölmiðlanefndar verði felldur niður, 400 milljónir, þ.e. sú hugmynd ríkisstjórnarinnar að gera alla fjölmiðla að ríkisfjölmiðlum. Það er afskaplega vond hugmynd. Við erum búin að reka ríkisfjölmiðil á Íslandi síðan 1930. Árið 1930 var hugmyndin alveg frábær en núna er 2019. Við erum með efnisveitur, streymisveitur, blogg og upplýsingakerfi úti um allt sem við þurfum ekki að ríkisreka, ekkert frekar en við kærum okkur um. Ég hef líka bent á það úr þessum ræðustól, og ætla að gera það einu sinni enn, að menn hafa talað mikið um fullan aðskilnað ríkis og kirkju. Ég vil gjarnan tala um aðskilnað ríkis og RÚV. Ég vil gjarnan viðra þá hugmynd sem er kannski bara prívathugmynd núna en verður örugglega seinna hugmynd sem fær meiri fjaðrir og meira flug, þá hugmynd að leyfa fólki að velja eins og gert er í dag. Menn muna að við getum tekið sóknargjöldin og sagt að við viljum leggja þau til Ásatrúarfélagsins, Siðmenntar eða Háskóla Íslands. Það er mjög gott. Hvers vegna leyfum við fólki ekki að gera þetta með árgjaldið að RÚV, leggja það í Stundina, Útvarp Sögu eða hvað sem er? Hvers vegna ekki? Því er haldið fram að Ríkisútvarpið njóti gríðarlegs trausts sem það eflaust gerir en það kæmi í ljós ef við myndum opna þessar dyr hversu margir myndu enn kjósa að greiða sitt árgjald til Ríkisútvarpsins eins og þeir hafa alltaf gert. Eins og málið er núna er, eins og menn vita, aðeins ein leið út úr RÚV. Við getum sagt okkur úr þjóðkirkjunni en það er bara ein leið út úr RÚV og hún er niður á sex fet. Öðruvísi fer maður ekki þaðan út. Miðflokkurinn leggur til að 100 millj. kr. verði bætt við geðheilbrigðismál Landspítala – háskólasjúkrahús og 5.000-kalli. Nei, þetta eru 100 millj. kr., hv. þingmaður, og við leggjum þetta til í framhaldi af því að um daginn var hér sérstök umræða um geðheilbrigðismál ungs fólks, einkum þess sem á við fíknivanda að stríða, og sem betur fer voru allir mjög jákvæðir. Nú gefst þingmönnum kostur á að láta reyna á þann einlæga vilja sem hér kom fram um daginn til að bæta úr í þessum málum. Nú gefst mönnum tækifæri til þess að beina honum í jákvæða átt, þ.e. með því að styrkja geðheilbrigðissvið Landspítalans. Við leggjum til að hagræðingarkrafa verði sett á ráðuneyti á Íslandi upp á sléttar 1.100 milljónir. Það er mjög í þeim anda sem við höfum talað um, að við viljum draga úr bákninu. Þetta er mjög rökrétt skref, að draga úr bákninu með hagræðingarkröfu. Stjórnkerfið á Íslandi hefur blásið út undanfarin mjög mörg ár, m.a. á vakt Sjálfstæðisflokksins. Ég held að það hafi sjaldan í annan tíma blásið eins mikið út þannig að við viljum að þetta verði sett fram. Að auki viljum við leggja fram hagræðingarkröfu á sameiningu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Það var samþykkt að fara í þetta verkefni og það á að búa til 300 manna ríkisstofnun sem er seðlabanki og síðan verður fjármálaeftirlitið deild í Seðlabankanum. Ég skal viðurkenna að ég er skeptískur á þá framkvæmd en fyrst hún er ákveðin þykir okkur sjálfsagt að því fylgi hagræðing í peningum upp á 350 milljónir. Við leggjum til að hjúkrunarheimili fái fé vegna rekstrarvanda sem ég minntist á áðan. Það er ekki hægt að manna þau. Vegna þess að það gengur gríðarlega illa að reka þessi hjúkrunarheimili leggjum við til að 800 milljónum verði varið aukalega í þennan vanda. Við leggjum einnig til að 30 milljónir verði settar í heilsueflingu aldraðra. Heilsuefling aldraðra er líklega ein besta forvörn sem við eigum, fyrir utan það sem við leggjum náttúrlega til líka, að atvinnutekjur aldraðra rýri ekki lífeyristekjur. Það er kannski líka besta heilsuefling sem hægt er að bjóða upp á vegna þess að hún kemur í veg fyrir depurð og einangrun og gefur fólki kost á að vera virkt lengur í þjóðfélaginu. Hún gefur fólki kost á að vera á meðal fólks, nýta hæfileika sína, reynslu og þekkingu. Það er satt að segja til skammar hvernig við höfum umgengist þennan hóp undanfarin ár. Við Miðflokksfólk höfum lagt til ýmislegt annað í þessu, við höfum lagt til að t.d. ríkisstarfsmenn geti unnið til 73 ára aldurs ef þeir kjósa. Hvað er gert í dag? Ríkisstarfsmönnum er nánast hent út í mánuðinum eftir að þeir verða sjötugir og í sumum tilfellum er þetta fólk, harðklárt fólk með mikla reynslu, gert að verktökum og út af ráðstöfun ríkisstjórnarinnar má það síðan ekki vinna sér inn nema 100.000-kall í viðbót, þá verður það fyrir skerðingum. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að ég skil þetta mál ekki. Ég vil ekki skilja það vegna þess að það er svo augljós hagur af því að gera þetta. Það að þurfa að standa í þessum ræðustól aftur og aftur og fara með þessi einföldu sannindi er með hreinum ólíkindum. Það er með hreinum ólíkindum að menn skuli ekki aðgæta það að með því að leyfa ellilífeyrisþegum að vinna sér inn peninga án þess að rífa þá af þeim fyrir ofan 100.000-kall eru menn að fá skatttekjur. Ég horfi nú á formann fjárlaganefndar sem ég veit að er töluglöggur maður og skynsamur. Ég skil ekki af hverju þetta kemst ekki hér í gegn. Ég næ því ekki fyrir mitt litla líf. Nú gefst mönnum kostur á að framkvæma þetta. Við leggjum til að fallið verði frá 10% hækkun kolefnisgjalds af því sem ég sagði áðan. Af hverju ætlum við að eltast við fólk og hundelta það sem stendur undir 6–8% af útblæstri? Á sama tíma geta menn ekki komið sér saman um hver á að borga landtengingu í helstu höfnum landsins fyrir skemmtiferðaskip. Ég tékkaði á því um daginn að stærsta skipið sem kom t.d. til Reykjavíkur liðið sumar, skip sem rúmar sirka 6.500 manns þegar það er fullt af fólki, þ.e. af farþegum og áhöfn, er eins og þó nokkuð stórt sveitarfélag á Íslandi. Og hvernig fær það rafmagn? Jú, það er með þrjár 21.000 hestafla dísilvélar um borð. Hvað skyldu vera margir fólksbílar í því, herra forseti? Ég er ekki svona fljótur að reikna en ég held að það væri fullkomin ástæða til að kanna það. Menn leggja kolefnisgjald á þá sem keyra um á bílum sem eyða 3–7 lítrum á hundraðið. Við leggjum til að Landsbankalóðin og Hafnartorgið verði seld. Fyrir það fást væntanlega um 2 milljarðar kr. Menn segja: Þetta er ekki rétti vettvangurinn. Allt í lagi, þá bara leggjum við fram þingsályktunartillögu þar sem við beinum því til handhafa hlutabréfsins, handhafa 98,3–98,7% hlutar í Landsbankanum, að þetta verði gert. Hvers vegna í veröldinni á ríkisstofnun, ríkisfyrirtæki, þó að þetta heiti háeff núna, að byggja höfuðstöðvar á dýrustu lóð landsins sem er til og of stórar höfuðstöðvar? Það hefur komið fram að það á að leigja út hluta af þessu. Þetta á að kosta 9 milljarða. Seljum þetta eins og þetta er. Ég er búinn að segja þetta áður en ég skal segja það aftur. Ég var á mjög fínum borgarafundi í Breiðholti um daginn og Breiðhyltingar sögðu: Við viljum að að ríkisstofnanir séu fluttar í Breiðholtið. Ég sagði: Vitið þið hvað, ég er til í að flytja Landsbankann upp í Breiðholt. Og ég er enn til ég það. Ég er til í að leggja fram lagafrumvarp um það ef út í það er farið að höfuðstöðvar Landsbankans skuli vera í Breiðholti. Þær eiga a.m.k. ekki að vera á dýrustu lóð landsins hér úti við höfnina. Það er alveg klárt. Við teljum að það eigi að leggja 250 millj. kr. til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Af því að Landspítalinn er svo fyrirferðarmikill, hann þarf svo mikið, tekur svo mikið til sín, finnst okkur stundum að heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni gleymist. Þess vegna viljum við halda því til haga að þær eru í sömu vandræðunum og Landspítalinn að mörgu leyti. Þess vegna leggjum við til að þær fái þetta aukaframlag. Við leggjum til að skógrækt verði efld, þar með kolefnisjöfnun, fyrir 30 millj. kr. Það er náttúrlega víst og menn vita það að ef við viljum ná árangri í kolefnisjöfnun og ef við viljum ná árangri í því að kolefnisjafna landið er skógrækt ein besta leiðin til þess arna. Við leggjum til að framkvæmdum við stjórnarráðsbygginguna verði frestað. Það sparar u.þ.b. 550 millj. kr. Þá gefst mönnum um leið tækifæri til þess að horfa aftur á það hvernig sú bygging er teiknuð og passar engan veginn inn í þá götumynd sem er í Bankastræti. Það er þó önnur saga. Við leggjum til að tollgæsla, sérstaklega fíkniefnaeftirlit og öryggi á landamærum, verði efld með því að þar verði lagðar til 250 milljónir í aukin framlög. Eins og allir vita stríðum við við gríðarlegan vanda sem tengist fíkniefnum. Við erum líka núna komin í skotlínu alþjóðlegra glæpasamtaka sem flytja hingað meira magn af fíkniefnum, sérstaklega hörðum efnum, en við höfum séð mjög lengi. Við sjáum það líka á því hvernig þessi efni koma til landsins að nú eru menn að reyna að koma undir sig fótunum á þeim markaði sem fíkniefnamarkaðurinn á Íslandi er. Við viljum fyrir alla muni verjast þessu eins og við getum en þetta snýst ekki bara um fíkniefni, þetta snýst líka um almennt öryggi á landamærum sem þarf að stórefla. Þess vegna leggjum við þetta til. Við leggjum til að tryggingagjald verði lækkað um 0,25%. Við erum eins og aðrir landsmenn búin að bíða með öndina í hálsinum eftir því að ríkisstjórnin lækki tryggingagjald svo um muni en hún hefur ekki hunskast til þess. Hún hefur dregið lappirnar í því máli eins og svo mörgum öðrum. Þetta mun kosta 2 milljarða kr. sem eru sirka andvirði Landsbankalóðarinnar. Auðvitað mun það efla sérstaklega lítil fyrirtæki, smáfyrirtæki og meðalstór, að tryggingagjaldið lækki með þessum hætti. Það mun aftur á móti örva hér hagvöxt. Það lítur út fyrir samdrátt og ríkissjóður er kominn í halla vegna þess að menn gerðu áætlanir sem þeim var bent á fyrir ári að stæðust ekki. Það er þó önnur saga. Við leggjum sem sagt til að tryggingagjaldið verði lækkað að þessu leyti og trúum því að það verði til þess að efla lítil og meðalstór fyrirtæki og efla hér hagvöxt. Við leggjum til að fallið verði frá virðisaukaskattsafslætti á útleigu umhverfisvænna bíla, 60 millj. kr. Eins og þessi tillaga er sett upp af hálfu ríkisstjórnarinnar býður hún upp á svindl. Hún býður upp á það vegna þess að það er ekki skilgreint í tillögunni hvað er umhverfisvænn bíll. Ef ég væri að leigja út bíla myndi ég bara segja: Heyrðu, þeir eru allir umhverfisvænir, ég vil fá afslátt fyrir þá alla. Þetta býður upp á það. Menn hanga á þessu fyrir 60 milljónir sem eru náttúrlega bara dropi í hafið. Við viljum samt spara þessar 60 milljónir því að dropinn verður einhvern tímann að fljóti. Við leggjum til tvennt sem varðar öryrkja og í öllu því samkrulli sem þessi ríkisstjórn - ég minntist á það áðan að Sjálfstæðisflokkurinn væri til í að hækka hér skatta sem sjaldan fyrr og þá eru Vinstri græn til í að tefja það að öryrkjar fái leiðréttingu sinna mála. Þau eru til í að tefja það og eru búin að tefja núna í tvö ár að þeir nái fullu réttlæti. Við leggjum til að sett verði á stuðningsstörf með aðkomu Vinnumálastofnunar sem kostar ríkissjóð 200 milljónir. Það mun gera öryrkjum kleift að efla sjálfa sig og taka virkan þátt, vinna sér inn aukagetu og öðlast þar með tækifæri og fyllra líf. Við leggjum enn fremur til að frítekjumark öryrkja verði hækkað og að til þess verði varið 325 millj. kr., bæði það að öryrkjar fái aðgang að stuðningsstörfum og að þeim sem geta fallið í þann flokk verði ekki refsað með því að strax verði byrjað að skerða tekjur þeirra. Þetta eru í örfáum orðum þær tillögur sem Miðflokkurinn leggur til við 2. umr. fjárlaga. Það er verst að maðurinn sem hafði mestan áhuga á að vita kostnaðinn er farinn úr salnum en þetta mun kosta 4.660 millj. kr. að okkar áliti. Tekjurnar eru þarna á móti þannig að að þessum 17 liðum samþykktum væri hægt að ná þeim árangri sem ég er búinn að lýsa hér í örfáum orðum. Að sjálfsögðu vonumst við til þess að skynsemin muni ráða við 2. umr. fjárlaga og að menn muni samþykkja þessar tillögur. Eins og þær eru settar upp og eins og þeirra forsendur eru mun það ekki breyta afkomu ríkissjóðs til hins verra á neinn hátt, þvert á móti, eins og við höfum bent á. Bara það að gera eldra fólki kleift að vinna eins og það getur og kýs kemur öllum til góða, bæði því sjálfu, ríkissjóði, öllum. Herra forseti. Ég sé að tími minn er að hverfa frá mér. Hann hefur horfið á örskotsstundu þannig að ég verð að láta máli mínu lokið að sinni. Ég kem kannski aftur og bæti við því sem upp á vantaði í þessari ræðu.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson fór yfir tillögur Miðflokksins og kom víða við. Ég ætla bara að koma inn á örfá atriði, aðallega til að koma hv. þingmanni til aðstoðar með það sem hann var í einhverjum vafa um. Í fyrsta lagi er tryggingagjald að lækka svo því sé haldið til haga. Í öðru lagi hafði hv. þingmaður efasemdir um hagstjórn og aðkomu þingsins og hv. fjárlaganefndar að því fjárlagaferli sem ríkisfjármálaáætlun og fjárlög eru. Ég held að við ættum að tala varlega þegar við erum með slíka sleggjudóma. Ég ætla bara að tiltaka eitt í þessu samhengi. Við endurskoðun ríkisfjármálastefnu beitti hv. fjárlaganefnd sér fyrir því að byggja inn meira svigrúm en ætlað var. Það kemur sér mjög vel við þessar kringumstæður. Þarna þarf að vera jafnvægi á milli fjárlaga, stefnu ríkisstjórnarinnar og vinnu Alþingis. Hér er bara eitt dæmi um það. Svo verðum við að horfa á þetta í ferli. Margar af þeim tillögum sem verða til í fjárlögum eiga sér stoð í ríkisfjármálaáætlun. Ég gæti vísað í Peningamál Seðlabankans og fleira en Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir að slökun í aðhaldi ríkisfjármála og lækkun stýrivaxta fyrr á árinu hafi verið rétt hagstjórnarviðbrögð af hálfu stjórnvalda og hafi mildað höggið á hagkerfið, að hagstjórnarviðbrögð stjórnvalda hafi í senn verið rétt og hröð. AGS segir að styrkar stoðir efnahagslífs og trúverðugleiki hagstjórnaraðila hafi gert það að verkum að niðursveiflan nú sé mildari en ella [[Forseti hringir.]]þannig að því sé haldið til haga, hv. þingmaður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Hann þarf ekki að sannfæra þann sem hér stendur um nauðsyn þess að lækka stýrivexti. Sá sem hér stendur er búinn að tala fyrir því í sex ár, lengst af fyrir daufum eyrum. Það eru hins vegar hvorki Alþingi, fjárlaganefnd né neinir slíkir sem taka ákvörðun um það, það gerir Seðlabanki Íslands. Það er þó mjög gott ef fjárlaganefnd, fjármálaráðherra og ráðuneytið sem slíkt, hæstv. ráðherra, hafi haft einhver áhrif til góðs á það að Seðlabankinn hafi loks tekið réttar ákvarðanir. Það er afskaplega gott að fá klapp á bakið frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, þeim ágæta sjóði, en ég ætla samt að segja að ég hrökk svolítið við um daginn þegar fulltrúar hans sögðu: Ja, nú er nóg að gert í vaxtalækkunum. Stýrivextir eru þrátt fyrir allt 3%. Mig langar að vitna í ekki svo gamla þróun sem varð í Noregi þar sem Norðmenn glímdu við töluverða verðbólgu. Þeir lækkuðu stýrivexti sína mjög hratt og mjög bratt og í stuttu máli sagt hafa þeir ekki verið í verðbólguvandræðum síðan. Það kom í ljós að mjög brött og mjög drastísk - fyrirgefðu, herra forseti - lækkun stýrivaxta hafði áberandi áhrif á lækkun verðbólgu. Ég ætla hins vegar ekki að taka til baka þau orð mín að áhrif Alþingis á fjárlagagerðina séu ekki eins mikil og ég hefði talið æskilegt að þau væru. Stefna ríkisstjórnarinnar, segir hv. þingmaður - ég verð að koma aftur eftir smástund og klára þá setningu. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er ánægjulegt að sjá stýrivaxtalækkanir. Ég veit að hv. þingmaður hefur barist fyrir því og talað um það og það hefði verið æskilegt að það lækkunarferli hefði gerst hraðar og fyrr. Það er hins vegar mjög ánægjulegt að sjá að það hefur verið að gerast og það er í takt við ríkisfjármálastefnu sem er beinlínis hönnuð til að veita viðspyrnu í hagkerfinu. Það ánægjulega er að við sjáum nú, sem oft hefur ekki verið raunin, peningamálastefnuna - hárrétt hjá hv. þingmanni, við erum með sjálfstæða peningamálastefnu - vinna í takt við ríkisfjármálastefnu. Það eru svolítið nýir og breyttir tímar og í samhengi við hóflegar launahækkanir og lífskjarasamninginn. Við sjáum samhengi í þessu. Ég kom hingað upp af því að ég veit að hv. þingmaður er afar spenntur og glaður yfir því að sjá, ef ég skildi hann rétt, Landspítalann rísa við Hringbraut. Hann hafði miklar áhyggjur af því að hér væri tillaga, sem er rétt, um 3.500 millj. kr. Ég vil bara halda því til haga að þetta er vegna hliðrunar sem skýrist m.a. af verklegri framkvæmd við gatnagerð og jarðvinnu meðferðarkjarnans með hliðsjón af núverandi samningi. Það hefur verið ákveðið að fullvinna grunn hússins áður en næsti verktaki í uppsteypu hefur störf. Þessi hliðrun hefur í för með sér að uppsteypa meðferðarkjarnans og önnur jarðvinnuverkefni hliðrast á árinu 2020 til ársins 2021. Ég veit að hv. þingmaður þekkir fjárlögin og veit að við erum ekki að gefa út fjárheimildir ef þær nýtast ekki inn á árið. Þetta er samkvæmt áætlunum. Eftir sem áður get ég glatt hv. þingmann með því að ekki er gert ráð fyrir öðru en að meðferðarkjarninn verði tilbúinn sem byggingarframkvæmd 2024 [[Forseti hringir.]]eins og segir í áætluninni.
Herra forseti. Þarna kom hv. þingmaður inn á athyglisverðan punkt vegna þess að ef tillögur okkar Miðflokksmanna um að byggja nýjan spítala á betri stað hefðu verið teknar til greina hefðum við einfaldlega ekki þurft að tefja verkið með gatnaframkvæmdum. Þessi steypuhlunkur verður þarna næstu 200 árin og við erum ekki búin að bíta úr nálinni með það hvernig samgöngum verður háttað í kringum þennan spítala. Menn minntust á borgarlínu og ég spurði starfsmann Landspítala – háskólasjúkrahúss ohf. hversu mörgum sjúklingum menn gerðu ráð fyrir með borgarlínunni. Ég fékk ekkert svar við því enda er þetta tóm fásinna og það er einmitt ágætt að það skuli koma fram núna strax. Það þarf að hliðra, eða seinka eins og við köllum það á íslensku, framkvæmdum vegna þess hve vitlaust staðarvalið er. Þetta vissum við allan tímann og höfum margsagt það en því miður hlustuðu menn ekki. Auðvitað munu menn sjá það, því miður, þegar lengra kemur í uppbyggingu þessa sjúkrahúss á þessum rammvitlausa stað - við erum að jarða 100 milljarða í Vatnsmýrinni - hversu miklu skynsamlegri tillögur okkar Miðflokksfólksins voru um að byggja spítalann á betri stað, t.d. uppi á Keldum sem nú á að fara að loka með því að selja það land. Tíu mánaða fjármálaráðherrann um árið eyðilagði Vífilsstaðahugmyndina. Ef hlustað hefði verið á Miðflokksfólk hér áður hefðu menn ekki verið í því núna að bútasauma einhverjar götur í kringum þessa stóru framkvæmd.
Herra forseti. Við ræðum hér í 2. umr. fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár og vil ég víkja að nokkrum málefnasviðum í máli mínu og taka fyrir einstaka liði. Ég fer vítt og breitt um, kannski ekki mjög skipulega, en ræði málið í stóra samhenginu og síðan einstaka þætti. Margt hefur komið fram í máli hv. þingmanna í gær og í dag þótt ég verði að játa að ég hef ekki hlustað á alla umræðuna. Það eru nokkur atriði sem ég vil sérstaklega koma að. Í fyrsta lagi vil ég benda á að Miðflokkurinn er með 17 breytingartillögur við frumvarpið og þær eru fullfjármagnaðar, þ.e. við leggjum til sparnað og útgjöld á móti. Við leggjum til auknar fjárveitingar til almennrar löggæslu og tollgæslu og ég mun víkja nokkrum orðum að því á eftir. Við leggjum einnig til auknar fjárveitingar til hjúkrunarheimila vegna rekstrarvanda. Ég ætla aðeins að víkja að því. Við leggjum til aukið fjármagn til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni, við leggjum til lítillega aukið framlag til skógræktar og ég mun koma að því í ræðu minni. Einnig leggjum við til hækkun á frítekjumarki öryrkja og afnám á skerðingu lífeyrisgreiðslna og atvinnutekna. Ég ætla að fara vítt og breitt um og byrja ræðu mína á almennum athugasemdum. Áætlanir stjórnvalda síðustu misseri hafa einkennst af mun meiri bjartsýni en efni hafa staðið til og er það nú að koma í bakið á mönnum. Það var treyst á áframhaldandi stöðuga uppsveiflu, einnig þegar mörg teikn voru komin á loft um aukna óvissu og merki um minnkandi hagvöxt. Eftir langt hagvaxtarskeið er nú gert ráð fyrir nær engum hagvexti í ár sem síðan fari rólega upp á við á næsta ári. Hagvaxtarspár eru lægri en þær hafa verið sem kemur niður á ýmsum verkefnum sem eru á höndum ríkisins og þá er mikilvægt að draga saman seglin í rekstri ríkisins. Það kallar samhliða á að nú er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að forgangsraða í rekstri ríkisins. Þessi minnkandi hagvöxtur birtist í fjárlagafrumvarpinu og nú liggur fyrir að ríkissjóður verður rekinn með meira en 10 milljarða kr. halla á næsta ári. Miðflokkurinn hefur lagt mikla áherslu á að stjórnvöld skapi forsendur fyrir öflugu atvinnulífi, hagsæld og almennri velmegun. Stefna ríkisstjórnarinnar í skattamálum á að fela í sér hvata til fyrirtækja til að fjölga hjá sér starfsfólki og bæta kjör þess, auk þess að skapa skilyrði fyrir nýsköpun og frekari fjárfestingar í atvinnulífinu. Miðflokkurinn leggur þunga áherslu á að einfalda stjórnkerfið og draga úr bákninu fremur en að auka við það. Allar slíkar aðgerðir létta byrðar af atvinnufyrirtækjum og heimilum landsmanna. Þá verður að gera kröfu um eðlilega skilvirkni og hagræðingu í allri starfsemi hins opinbera. Að mörgu er að hyggja þegar litið er til hagvaxtar og ber þar hæst útflutningstekjur þjóðarinnar. Undanfarin ár höfum við horft upp á fordæmalausan vöxt í ferðaþjónustu sem skapað hefur drjúgan hluta gjaldeyristekna þjóðarbúsins. Margt bendir til að þar sé ekki á vísan að róa og var gjaldþrot flugfélags verulegt áfall á yfirstandandi ári. Vonir standa til að það áfall verði ekki til þess að um langvarandi samdrátt verði að ræða. Það vekur því athygli að þessi stærsta tekjulind þjóðarinnar á liðnum árum fær skert framlög samkvæmt þessu frumvarpi og nemur niðurskurðinn yfir 10%. Þá má nefna loðnubrest á árinu og var það ekki bara högg fyrir ríkissjóð, það var ekki síður högg fyrir mörg bæjarfélög þar sem loðnuveiðar eru stór þáttur í atvinnulífi þeirra byggðarlaga. Hér má einnig minnast á humarveiðar sem hafa dregist verulega saman á síðustu árum og ná varla að vera tíundi hluti af því sem þær voru fyrir áratug. Allt þetta sem ég nefndi, færri ferðamenn, minni loðnuveiði og minni humarveiði, kallar á minni tekjur fyrir ríkissjóð og við því þarf að bregðast. Miðflokkurinn telur einsýnt að viðbrögðin eigi að markast af því að draga úr umsvifum opinbera kerfisins. Það er ekki hægt að sjá það í fjárlagafrumvarpinu. Herra forseti. Ég ætla að fara úr einu í annað í ræðu minni. Ég ætla að impra á hinum alræmdu skerðingum sem lífeyrisþegar mega berjast við alla daga. Þær eru þannig úr garði gerðar að lífeyrisþegar geta sig hvergi hrært öðruvísi en að þola skerðingar á greiðslum almannatrygginga langt umfram það sem eðlilegt mætti teljast. Almannatryggingakerfið sem er að nokkru rekið með því móti að það þurfi að reiða sig á lífeyrisgreiðslur þess fólks sem hefur stritað fyrir þeim réttindum sínum er kerfi sem þarf virkilegrar endurskoðunar við. Upphaflega hugsunin á bak við lífeyrissjóðakerfið var ekki að útiloka almannatryggingarétt viðkomandi heldur kæmi það til viðbótar. Fólk vann sér inn aukinn rétt með vinnu sinni en nú er þessu algjörlega snúið á haus. Það hlýtur að vera keppikefli okkar allra að ýta undir sjálfsbjargarhvöt fólks sem öllum er í blóð borin. Ef lífeyrisþegar vilja og geta unnið og aflað sér með því hóflegra tekna á ríkið ekki að skerða lífeyristekjur þeirra á móti umfram venjulega skattheimtu. Það er ekki boðlegt að koma í veg fyrir að lífeyrisþegar geti unnið sér inn nokkrar tekjur án þess að vera skertir í bak og fyrir. Þetta snýst um lífsgæði líka, lífsgæði þeirra sem komnir eru á efri ár. Lífsgæðin eru m.a. fólgin í því að eldra fólk komist meira út á meðal fólks, njóti samvista og finni sig einhvers megnugt. Herra forseti. Ríkisstjórnin virðist hafa það sem sérstakt áhugamál sitt að leggja á nýja skatta sem eiga að hafa eitthvert annað eðli en skattar hafa almennt haft hingað til. Ég hef nefnt þá indæla skatta því að þeir eiga að færa þeim sem borga þá sérstaka og indæla upplifun þegar þeir eru reiddir af hendi. Þetta eru hinir svokölluðu grænu skattar og skattar sem eiga að breyta hegðun og eru í sérstöku uppáhaldi hjá stjórnvöldum þessa dagana. Ég nefni sem dæmi kolefnisgjaldið og sykurskattinn. Hvernig gengur annars, herra forseti, að útrýma þeim sköttum sem lagðir voru á hér eftir hrun, þeim 100 sköttum sem voru taldir sem dæmi um gott hugmyndaflug vinstri stjórnarinnar sem hér stjórnaði á árunum 2009–2013? Hvernig gengur það? Eða er þetta bara hrein viðbót sem við horfum hér upp á? Það heyrist fremur lítið af þeim vígstöðvum og þessi ríkisstjórn virðist á sömu vegferð. Ráðgert er í fjárlagafrumvarpinu að leggja á nýja skatta vegna urðunar úrgangs sem skila áttu 1,5 milljörðum kr. í auknar tekjur á næsta ári og meira síðar þegar þeir yrðu að fullu komnir til framkvæmda. Sveitarfélögin og urðunarstöðvar hafa lýst yfir áhyggjum af því að skatturinn leggist á íbúa óháð því hversu vel þeir standa sig við að flokka úrgang. Skatturinn átti að koma til framkvæmda um áramót og fyrirtæki í móttöku sorps að innheimta hann. Sorpa hefur gagnrýnt fyrirhugaðan urðunarskatt harðlega og sveitarfélögin kvarta yfir samráðsleysi. Telur Sorpa augljóst að tilgangur hugmynda um þennan skatt sé ekki verndun umhverfisins eða aukning á endurvinnslu eða endurnotkun og tilgangurinn virðist ekki heldur vera að minnka úrgang því að urðunarskattur sé ófullnægjandi stjórntæki til þess. Reiknast Sorpu til að meðaltal urðunarskatts þar sem hann er lagður á í nágrannalöndunum sé tæpar 5 kr. en 4,5 kr. ef allra hæsti skatturinn er undanskilinn. Hér var hins vegar áformað að urðunarskattur yrði 15 kr. á kíló og það þýddi 62% hækkun á urðunargjaldi hjá Sorpu. Það er því sérstakt fagnaðarefni að í breytingartillögum ríkisstjórnarinnar sé fallið frá áformum um álagningu urðunarskatts og ljóst að þessari nýju skattheimtu er frestað, a.m.k. um sinn. Þessar hugmyndir um urðunarskatt vekja ýmsar spurningar, m.a. um hverjir sjái um sorpmálin. Það eru sveitarfélögin. Ætlar ríkið þá að aðstoða þau í því með þessari skattheimtu? Á hverjum lendir skatturinn? Íbúum og fyrirtækjum í landinu. Hverjir urða? Hverjir sjá um urðun? Hverjir borga fyrir urðunina? Hver verða áhrif þessa skatts? Nokkrir hv. stjórnarþingmenn hafa talað fyrir því að þetta myndi minnka urðun. Hvað á fólk þá að gera við sorpið sitt? Þetta gæti leitt til einhverrar aukningar á því að fólk losi sig hreinlega við sorp á óæskilegum stöðum. Erum við að biðja um það? Ríkisstjórnin kom ekki með neinar tillögur um í hvað ætti að verja þessu fé. Það er engar tillögur um það, þetta er bara skattlagning. Ég hefði haldið að ef slíkur skattur yrði lagður á yrði hann til að auðvelda vinnslu þessa úrgangs, flokkun, endurvinnslu og brennslu. Ég lagði fram fyrr í haust tillögu til þingsályktunar um að könnuð yrði hagkvæmni þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð hér á landi eins og títt er í langflestum nágrannalöndum okkar þar sem sorp er brennt og varminn nýttur til rafmagns- og varmaframleiðslu. Það er alveg sama hvað við munum endurnýta mikið í fyrirsjáanlegri framtíð, það verður alltaf einhver úrgangur eftir sem þarf að brenna. Plast er í raun ekkert nema unnin olía þannig að það að brenna plast og annan úrgang er raunverulega það sama og að brenna olíu. Hví skyldum við ekki huga að því hversu hagkvæmt það er að reisa hér sorpbrennslu sem yrði samkvæmt ýtrustu kröfum um mengunarvarnir, myndi skila okkur varma og rafmagni og losa okkur við sorpið? Nei, menn sáu ýmsa agnúa á þeirri tillögu. Kannski halda menn að hægt sé að endurnýta og endurflokka svo mikið að ekkert verði eftir. Þeir sem ég hef talað við og eru fróðir í þessum málefnum telja svo alls ekki vera. Við erum með 250.000 tonn af sorpi á ári. Hvað er hægt að minnka það mikið með endurvinnslu? 10%? 20%? Það eru mörk á því hversu neðarlega við getum farið þannig að við þurfum alltaf að brenna eitthvað nema menn vilji flytja sorpið til útlanda. Mér heyrðist á sumum þingmönnum í umræðum um þetta mál að það væri afskaplega hagkvæmt að sigla með það á skipum sem blása út gróðurhúsalofttegundum á ferð sinni yfir hafið og brenna það annars staðar. Það mengar hins vegar ekki minna að brenna það annars staðar en á Íslandi þannig að ég er hissa á viðbrögðum stjórnarþingmanna við þessari tillögu og tel einsætt að málið verði skoðað ofan í kjölinn og metið hvort það sé hagkvæmt. Þetta er dýr framkvæmd en við getum þá orðið sjálfbær með úrganginn okkar. Við skulum ekki vera sóðar, við skulum sjá um okkar úrgang sjálf. Herra forseti. Hjúkrunarheimilin í landinu eru ein af mikilvægustu grunnstoðum íslenska velferðarkerfisins. Ríkisstjórnin hefur ekki staðið við þau áform í stjórnarsáttmála að styrkja rekstrargrunn hjúkrunarheimila og dagþjálfun. Frá því að ríkisstjórnin tók við hefur hún stöðugt skert framlög til reksturs hjúkrunarheimila en rekstur þeirra er almennt mjög þungur. Rammasamningur hjúkrunarheimila og Sjúkratrygginga Íslands rann út um áramótin 2018 þegar Sjúkratryggingar breyttu aðferðafræði sinni við útgreiðslu fjármagns. Ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands var tekin einhliða og án viðræðna við hjúkrunarheimilin, Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og Samband íslenskra sveitarfélaga. Miðflokkurinn telur brýnt að mæta þeim rekstrarerfiðleikum sem ríkja hjá hjúkrunarheimilum landsins og leggur fram breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið um sérstakt viðbótarframlag til hjúkrunarheimilanna upp á 800 millj. kr. til að bæta úr og mæta brýnum rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna. Miðflokkurinn leggur til hækkun á fjárframlögum til skógræktar um 30 milljónir. Ég ætla að ræða um skógræktina í nokkrar mínútur og glugga fyrst í bækling sem var gefinn út af Stjórnarráði Íslands í júlí sl. sem ber heitið Bætt landnýting í þágu loftslagsmála og ber undirtitilinn „Kolefnisbinding og samdráttur í losun frá landi“. Við kynningu í Elliðaárdalnum var aðgerðunum lýst þannig að þær ættu að tryggja að við næðum að verða kolefnishlutlaust land árið 2040. Þarna er að finna aðgerðaáætlun íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum og segir í upphafsorðum, með leyfi forseta: „Ríkisstjórn Íslands hefur lagt fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Markmið hennar er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda eins og kostur er og stuðla að aukinni kolefnisbindingu þannig að Ísland geti staðið við markmið Parísarsamningsins til 2030 og uppfyllt markmið ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutleysi landsins árið 2040.“ Í bæklingnum er að finna fimm aðgerðir um þetta og ein þeirra hljóðar svo, með leyfi forseta: „Skógrækt. Efling nýskógræktar til kolefnisbindingar. Aðgerðin felur í sér eflingu skógræktar í því skyni að auka bindingu kolefnis úr andrúmslofti …“ Síðar í bæklingnum segir, með leyfi forseta: „Með ræktun skóga má binda verulegt magn koldíoxíðs úr andrúmslofti og binda í viði og jarðvegi. Endurheimt birkiskóga, landgræðsluskógar, ræktun skóga til útivistar og timburnytja eru allt dæmi um aðgerðir sem skila ávinningi fyrir loftslagið og vinna jafnframt að öðrum markmiðum sem samræmast markmiðum stjórnvalda. Lögð verður sérstök áhersla á að nýr skógur verði ræktaður á landi sem losar kolefni úr jarðvegi. Gert er ráð fyrir að umfang skógræktar í helstu verkefnum aukist úr um 1.100 hekturum á ári árið 2018 yfir í 2.300 hektara árið 2022 og að aukningin skili kolefnisbindingu sem samsvarar alls um 33.000 tonnum CO 2-ígilda árið 2022. Unnið er að skógrækt í samstarfi við landeigendur, félagasamtök, fyrirtæki, sveitarfélög og aðra aðila.“ Svo mörg voru þau orð, herra forseti. Þetta eru stórar áætlanir. Það á að auka skógrækt um meira en helming á þessu árabili, 2018–2022. Síðan er tíundað í þessum fallega bæklingi að ræktaðir verði helmingi fleiri hektarar í nýskógrækt árið 2022 en á síðasta ári, 2.300 hektarar. Allt er þetta afskaplega fallegt og lítur vel út á blaði en staðreyndin er samt sú að á meðan þessi fallegi texti er skrifaður og gefinn út lækka stjórnvöld framlög til Skógræktarinnar um tæplega 30 milljónir og meira ef tekið er tillit til ýmissa breytilegra liða sem Skógræktin hefur notið hingað til, allt að 140 milljónir. Hér fara ekki saman orð og gjörðir, herra forseti. Við getum ekki aukið kolefnisbindingu með skógrækt og skorið niður framlög til Skógræktarinnar á sama tíma. Það gengur bara ekki upp. Skógrækt er og á að vera eitt af mikilvægustu tækifærum Íslendinga til að binda kolefni úr andrúmslofti og þar af leiðandi mikilvægt framlag í loftslagsmálum. Það vekur undrun að samtals lækka fjárveitingar til Skógræktarinnar um 144 milljónir í fjárlagafrumvarpinu ef tekið er tillit til fjárveitinga síðasta árs og loforða sem gefin voru um aukningu fjárveitinga vegna kolefnisbindingar. Það er því ljóst að Skógræktin mun ekki geta sinnt þeim verkefnum sem henni eru ætluð með aukinni nýskógrækt verði þetta raunin. Niðurskurður til Skógræktarinnar er á skjön við áherslur um mikilvægi skógræktar þegar kemur að kolefnisbindingu. Með skógrækt skapast fjölmörg störf í landinu til framtíðar, aðallega í dreifbýli, og vinnsla úr íslenskum skógum sparar dýrmætan gjaldeyri. Skógurinn fer ekki neitt þrátt fyrir sveiflur í hagvexti, fækkun ferðamanna eða aflabrest. Hann liggur og ávaxtar sig til langrar framtíðar og skapar atvinnu fyrir komandi kynslóðir. Skógurinn veitir skjól og skapar skilyrði fyrir ýmsa aðra gróskumikla ræktun. Nýskógrækt dregur úr losun gróðurhúsalofttegunda frá rofnu landi og bindur kolefni í jarðvegi. Minni framlög til skógræktar til skamms tíma hafa alvarleg áhrif á uppbyggingu þeirra gróðrarstöðva sem ala upp ungplöntur sem nauðsynlegar eru svo það átak geti hafist í þeirri uppbyggingu sem stjórnvöld hafa sjálf boðað. Ég er ekki að finna þetta upp, herra forseti. Stjórnvöld boða þetta en svo lækka þau framlögin. Fjármagn skortir til að greiða fyrir plöntur sem þegar er búið að semja um framleiðslu á. Minni framlög til skógræktar þýða til lengri tíma minni kolefnisbindingu í skógum sem gerir ómögulegt að standa við loforð um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040. Það þýðir minni viðarafurðir til lengri tíma, færri störf við úrvinnslu timburs og meiri innflutning á viðarafurðum í framtíðinni. Aðeins með því að beita vísindum og skynsemishyggju getum við náð raunverulegum framförum á sviði umhverfismála. Dæmi um slíkt er efling skógræktar og í því tilliti þarf að efla ræktun skógarplantna. Miðflokkurinn leggur í þessu ljósi fram breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að framlag til skógræktar verði hækkað um 30 millj. kr. Loks vil ég áður en ég lýk máli mínu um skógrækt benda þeim sem hafa efasemdir um skógrækt og bindingu skóga á kolefni á að það eru margfaldir bindingarmöguleikar með t.d. ösp samanborið við birki. Ef mönnum vex í augum hversu mikið land fer undir skóga er það ekki nema kannski 1–2% af landinu sem þarf til að binda alla losun á Íslandi af kolefni ef notuð er rétt tegund, þ.e. ösp. Við viljum það kannski ekki en ef við ætlum að nota íslenskt birki þarf kannski 10–20% af landinu til að binda sama magn. Menn þurfa að hafa skynsemina að leiðarljósi þegar þeir taka ákvarðanir ef við ætlum að vera kolefnishlutlaust land í framtíðinni. Þess vegna tel ég mikilvægt að við eflum rannsóknir á þessu sviði, eflum nýskógrækt og höldum áfram á þessari leið. Það tekur nokkur ár að starta svona verkefni og allt hökt í framgangi þess tefur málið um nokkur ár. Þess vegna leggjum við til að framlög til skógræktar verði hækkuð um þetta lítilræði svo við getum a.m.k. haldið haus í þessu máli. Ég vildi auðvitað sjá miklu meiri framlög til þessa málaflokks og hef lagt til áður í þessum ræðustól að skógrækt verði fjórfölduð miðað við núverandi plöntun. Herra forseti. Ein af þeim breytingartillögum sem Miðflokkurinn hefur lagt fram við þetta frumvarp snýr að lögreglunni og einnig reyndar tollgæslu þar sem við leggjum til aukin framlög til þessarar starfsemi, löggæslu og tollgæslu. Við teljum að efla þurfi almenna löggæslu og sýnileika lögreglu og teljum að lögreglan hafi alls ekki verið reist upp eftir niðurskurð eftir hrun og reyndar langt frá því. Það sést best ef skoðaðar eru tölur um fjölda lögreglumanna en þær byggjast á svörum hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurnum frá þeim sem hér stendur. Þannig voru lögreglumenn á landinu öllu 692 á árinu 2006. Fyrr á þessu ári voru þeir 664 og hafði þá fækkað um nær 30 á 13 árum á sama tíma og landsmönnum hefur fjölgað um tugþúsundir, ferðamannastraumurinn aukist í veldisvísum og afbrot sífellt orðið flóknari og alþjóðlegri. Á meðan allt þetta gerist fækkar lögreglumönnum þannig að allt tal um að lögreglan hafi verið efld er orðum aukið og kemur ekki fram í tölum um að lögreglumönnum hafi fjölgað í samræmi við fólksfjölda, verkefni lögreglu eða stóraukinn fjölda ferðamanna eða þá í samræmi við ráðleggingar lögregluyfirvalda sjálfra sem töldu nauðsynlegt fyrir sex, átta árum að fjölga lögreglumönnum um meira en 200. Síðan þá hefur þeim bara fækkað. Því leggjum við í Miðflokknum til að 300 milljónir verði lagðar umfram það sem er gert ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu til lögregluembættanna níu í landinu sem kæmu þá að gagni við að auka sýnilega og almenna löggæslu í landinu sem hefur auðvitað verulegt forvarnagildi.
Herra forseti. Það eru nokkur atriði í ræðu hv. þingmanns sem mig langar að biðja hann að fara aðeins betur yfir með mér því að ég átta mig ekki alveg á öllu. Það snýr kannski fyrst og fremst að hagstjórninni. Ég skildi hv. þingmann ekki betur en svo að hann hefði sagt í upphafi máls síns að á þessum stað í hagsveiflunni væri mikilvægt að draga saman í rekstri ríkisins og draga úr bákninu. Ég hefði haldið að þá lægi svolítið í orðanna hljóðan að þar með ætti að skera niður en það er alls ekki það sem hv. þingmaður talaði um í ræðu sinni heldur fór hann yfir breytingartillögur Miðflokksins og þær ganga út á að boða aukin útgjöld í vissulega aðra málaflokka en er gert í fjárlagafrumvarpinu en aukin útgjöld engu að síður og vissulega með fjármögnunarleiðum á móti. Mér finnst ekki alveg fara saman það sem er sagt, þ.e. að draga saman í rekstri ríkisins og draga úr bákninu en á sama tíma eru lögð til aukin útgjöld. Þetta hljómar svolítið eins og frasar í mín eyru. Af hverju ekki að tala bara um aðrar áherslur þegar það er í rauninni það sem mér heyrist Miðflokkurinn vera að tala um í fjárlagafrumvarpinu? Ég myndi gjarnan vilja að hv. þingmaður útskýrði þetta betur. Er honum alvara með að núna eigi að draga saman í rekstri ríkisins eða ekki?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Hún talar um að það líkist frösum þegar ég tala um að draga saman báknið, draga saman í ríkisrekstri og þegar ég legg svo jafnframt til aukin útgjöld til lögreglu og skógræktar, eins og ég nefndi í ræðu minni. Vegna þess að ég hafði mestan áhuga á þessu sem ég ræddi um hafði ég einfaldlega ekki orð á því að við leggjum einnig til 1.100 millj. kr. niðurskurð hjá öllum ráðuneytum Stjórnarráðsins sem er 10% hagræðingarkrafa á ráðuneytunum. Það sparar þá 1.100 milljónir. Ýmsar aðrar hagræðingarkröfur eru hér inni sem ég ætla ekki að lesa upp, tillögurnar liggja fyrir í nefndaráliti 2. minni hluta fjárlaganefndar. Ég tel að við séum sjálfum okkur samkvæm þegar við leggjum það til að fyrst verði beitt hagræðingu á æðstu stjórn ríkisins, þ.e. ráðuneytin þar sem æðsta stjórn ríkisins er, og við teljum það ágætisbyrjun. Að sjálfsögðu hefðum við getað farið lengra og tekið allar stofnanir ríkisins og gefið út einhverja hagræðingarkröfu á þær. Okkur finnst hljóma betur varðandi málflutning okkar að byrja efst og leggja til að þar verði sparað fyrst í staðinn fyrir að fara niður í einstakar stofnanir. Ég var stjórnandi stofnunar í mörg ár og við vitum að stofnanir eru mjög misjafnlega á vegi staddar hvað hagræðingu og rekstur varðar. Sumar hafa kannski sparað árum saman og kannski ekki sanngjarnt að gera sömu kröfu á þær [[Forseti hringir.]]og einhverjar aðrar stofnanir.
Herra forseti. Ég skil svar hv. þingmanns þannig að í rauninni sé hann ekki að meina að það sé mikilvægt að draga saman í rekstri ríkisins heldur vilji einungis draga saman í rekstri ráðuneyta. Ríkið er miklu meira en það og ríkið sér um miklu meira en það.
Er það ekki ríkið?
Það er ég sem er að spyrja spurninganna hérna. Það er annað sem mig langar að spyrja út í og það varðar söluna á lóð Landsbankans sem gert er ráð fyrir að 2.000 milljónir fáist fyrir. Það kostaði Landsbankann 1.000 milljónir að kaupa lóðina en ég geri ráð fyrir að Miðflokkurinn geri ráð fyrir því að taka allar þessa 2.000 milljónir sem hann ætlar að geta fengið fyrir lóðina inn í rekstur ríkisins. Hvað sér hann fyrir sér að verði um þær 1.000 milljónir sem Landsbankinn lagði út? Mig langar að fá að vita hvernig þetta er hugsað því að mér finnst ekki borðleggjandi hvernig þetta gangi upp. Svo vil ég að lokum segja hér, af því að hv. þingmaður talaði mikið um skógrækt, að ekki er verið að skera niður framlög til skógræktar. Það er hins vegar breyting á því hvar fjármagnið er sett. Það er aukning í skógrækt á lögbýlum og þess utan er tillaga frá meiri hluta fjárlaganefndar um að setja einmitt 28 milljónir til skógræktarinnar þannig að það stenst einfaldlega ekki skoðun að það sé verið að skera niður til skógræktar. Ég vildi gjarnan að hv. þingmaður kæmi inn á spurningarnar.
Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur kærlega fyrir spurningarnar sem voru margar og ég veit ekki hvort ég næ að svara þeim öllum. Við leggjum einnig til hagræðingu varðandi sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins og erum raunverulega hissa á því að stjórnvöld taki ekki á sig rögg þegar sameining stofnana eins og þessara er annars vegar, stórra stofnana á toppi píramídans í stjórnkerfinu, að ekki sé gerð hagræðingarkrafa þegar þær stofnanir eru sameinaðar. Báknið blæs út og við erum að koma með þessa tillögu til að minnka það. Við gætum að sjálfsögðu farið í einstakar stofnanir ef við værum við stjórnvölinn. Hún talaði einnig um ýmislegt annað, t.d. skógrækt. Ég er afskaplega ánægður ef meiri hlutinn ætlar að auka framlög til skógræktar, eins og hv. þingmaður kom að, um 28 milljónir. Ég er ánægður með það en við leggjum til 30 milljónir ef þið skylduð ekki hafa áttað ykkur á því að þarna er verið að skera niður til skógræktar. Ég held að það þurfi að gera miklu betur. Við þurfum að fara út í alvöruskógrækt með trjátegundum sem binda kolefni af miklu meiri krafti en stjórnvöld gera ráð fyrir í tillögum sínum til landgræðslu og skógræktar. Varðandi Landsbankann og lóðasöluna þar vil ég segja að lóðaverð í miðbænum hefur náttúrlega hækkað gífurlega. Þarna er búið að teikna eitthvað og einhverjar framkvæmdir eru byrjaðar. Verðmæti lóða hækkar um leið og eitthvað er gert á þeim þannig að við teljum alls ekki ofaukið að hægt sé að fá 2 milljarða fyrir þessa lóð eins og hún lítur út í dag og miðað við þær framkvæmdir og ráðstafanir sem þarna hafa farið fram.
Herra forseti. Breytingartillögur Samfylkingarinnar hafa verið mjög vel kynntar í umræðunni af hv. þingmanni og fulltrúa Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd, Ágústi Ólafi Ágústssyni. Hann hefur einnig farið vel yfir gagnrýni Samfylkingarinnar á frumvarpið um leið og hann hefur kynnt breytingartillögurnar. Formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Logi Einarsson, hefur einnig fjallað um þær og formaður velferðarnefndar, hv. þm. Helga Vala Helgadóttir. Það er því óþarfi að ég endurtaki upptalningu nákvæmlega á öllum okkar tillögum eða umfjöllun um frumvarpið yfir höfuð eins og gert hefur verið af hálfu fulltrúa Samfylkingarinnar. Breytingartillögur okkar snúa helst að menntun, heilbrigðismálum, kjörum, nýsköpun og loftslagsmálum. En ég vil samt ræða stuttlega um skatta og tekjuöflun áður en ég ræði um þjónustu ríkisins við Suðurnesjamenn og sinnuleysi stjórnvalda um þann landshluta. Mér sýnist ríkisstjórnin vilja frekar keyra ríkissjóð í halla og þrengja að velferðinni en að nýta skattkerfið með sanngjörnum hætti. Skattkerfið þjónar tveimur mjög mikilvægum hlutverkum, annars vegar að afla tekna til að standa undir velferðarsamfélaginu og fjármagna innviði og hins vegar til að vinna gegn ójöfnuði. Eignaójöfnuður er að aukast mjög hratt hér á landi og það sýna tölur sem m.a. fjármálaráðherra hefur gefið upp í svari við fyrirspurn frá formanni Samfylkingarinnar. Ríkisstjórnin gerir lítið sem ekkert til að slá á þá þróun heldur ýtir þvert á móti undir hana. Til að nefna dæmi um þróunina fór rúmur helmingur allra fjármagnstekna sem urðu til á Íslandi í fyrra til ríkustu 5% landsmanna. En við í Samfylkingunni viljum jafna leikinn. Auðlindagjöld í formi veiðigjalda standa ekki undir kostnaði ríkisins af rannsóknum og eftirliti með fiskveiðiauðlindinni ef tillögur ríkisstjórnarinnar um lækkun veiðigjalds enn frekar en þau hafa þegar gert ná fram að ganga. Veiðigjaldið var 11,2 milljarðar þegar ríkisstjórnin tók við völdum og nú leggur hún til að það fari í 5 milljarða á árinu 2020. Stjórnarliðar samþykktu tillögu hæstv. sjávarútvegsráðherra að reikniverki í fyrra sem við í Samfylkingunni gagnrýndum harðlega, enda hefur komið í ljós að reikniverkið er til mikilla hagsbóta fyrir kvóta stærstu útgerðanna, líkt og Samherja, en ekki fyrir eigendur auðlindarinnar sem er íslenska þjóðin. Veiðigjaldið verður samkvæmt tillögum ríkisstjórnarinnar alls 5 milljarðar á næsta ári, eins og ég sagði áðan. Til að setja þessar tölur í samhengi var hagnaður útgerðarfyrirtækja 27 milljarðar kr. í fyrra og arðgreiðslur út úr þeim 12,3 milljarðar. En hins vegar var kostnaður ríkisins vegna rannsókna og eftirlits 5,1 milljarður. Við í Samfylkingunni viljum hækka fjármagnstekjuskattinn. Hann er hér á landi sá lægsti á öllum Norðurlöndunum og við viljum hverfa frá hugmyndum ríkisstjórnarinnar um að verja fjármagnseigendur fyrir verðbólgu og breyta skattinum þannig að venjulegir sparifjáreigendur þurfi ekki að greiða fjármagnstekjuskatt en hinir sem eiga allra mest greiði sinn sanngjarna skerf. Við viljum setja á stóreignaskatt sem leggst á eignir aðrar en íbúðarhúsnæði og þá bæði til að afla tekna en ekki síst til þess að jafna stöðuna. Við viljum herða skatteftirlit, sér í lagi vegna skattaskjóla og skilvirkari meðferð slíkra mála mun skila árangri. Talið er að nú nemi skattsvikin í það minnsta 100 milljörðum kr. á ári. Það er því eftir miklu að slægjast. Því miður hafa eftirlitsstofnanir okkar ekki fengið nægilegt fjármagn til að sinna þessu eftirliti. Ef við tökum skattrannsóknarstjóra sérstaklega þá er ákveðinn tvíverknaður í gangi í kerfinu. Ef við myndum breyta lögunum þannig að skattrannsóknarstjóri gæti verið saksóknari líka þá þyrfti ekki að endurtaka rannsóknir þeirra með þeim afleiðingum sem við höfum horft upp á, að allt of langur tími líður þar til niðurstaða fæst og mál falla niður fyrir vikið. Ef við myndum breyta þessu strax myndum við taka þann tvíverknað út úr kerfinu og auka skilvirknina. Við mælum með hærri kolefnisgjöldum til að vinna gegn loftslagsvá en við viljum að þau verði útfærð í samvinnu við verkalýðsfélögin og reyndar tölum við fyrir því að allar þær aðgerðir sem við þurfum að fara í á næstu árum verði ákveðnar í samtali við verkalýðsfélögin þannig að gætt sé að jöfnun og sanngirni í þeim aðgerðum öllum, sem verða óumflýjanlegar. Herra forseti. Við í Samfylkingunni viljum að jöfnunin sé tekin í gegnum þrepaskipt tekjuskattskerfi en að stefnt sé að því að millifærslurnar, eins og barnabætur og vaxtabætur verði ekki tekjuskertar. Húsnæðisbæturnar eru mjög einkennilega samsettar í fjárlagafrumvarpinu og búið er hreinlega að eyðileggja vaxtabótakerfið algjörlega með því að breyta ekki viðmiðunartölum svo heitið geti í næstum því áratug, og þá þrengir sjálfkrafa að kerfinu. Samkvæmt umsögnum frá ASÍ hafa 27.000 fjölskyldur farið út úr vaxtabótakerfinu frá árinu 2013. Svipaða sögu er að segja með barnabæturnar. Þar hefur að vísu verið bætt í en tekjuskerðingar eru mjög grimmar þannig að þær virka ekki eins og þær virka á öðrum Norðurlöndunum þar sem barnabæturnar eru til að jafna stöðu barnafólks við hina sem ekki eru með börn á framfæri. Við viljum breyta því kerfi og nýta jöfnunartækin sem ríkið hefur. Það er dagljóst að í samfélögum þar sem jöfnuður er mikill eru menn sáttari og þar er heilsan jafnvel betri og traust á milli manna er meira. Eftirsóknarvert er að stefna þangað og við eigum að horfa til hinna norrænu ríkjanna þegar við viljum breyta skattkerfi okkar og bótakerfum, en ekki til vesturs eða leita eftir fyrirmyndum hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Herra forseti. Þetta var aðeins um tekjuöflunarleiðirnar sem við teljum vel færar og standa meira en undir breytingartillögum okkar við fjárlagafrumvarpið. Nú vil ég ræða aðeins um Suðurnesin og hvernig staðan er þar. 19. júní sl. var samþykkt á Alþingi með öllum greiddum atkvæðum ályktun sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa starfshóp fulltrúa sveitarfélaga á Suðurnesjum og fimm sérfræðinga úr forsætisráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneyti og velferðarráðuneyti til að vinna tímasetta aðgerðaáætlun um hvernig efla megi þjónustu ríkisins við íbúa á Suðurnesjum og mæta mikilli fólksfjölgun þar. Meðal þess sem hópurinn skal leggja til grundvallar aðgerðaáætluninni er mat á: a. samfélagslegum áhrifum fólksfjölgunar á svæðinu, b. samsetningu íbúa og mismunandi þörfum þeirra með tilliti til stöðu, aldurs, móðurmáls o.fl., c. hvort fjárframlög til ríkisstofnana á svæðinu hafi fylgt þróun byggðamála og fólksfjölgun, d. áhrifum niðursveiflu í ferðaþjónustu og færri flugferða um Keflavíkurflugvöll á sveitarfélögin á svæðinu. Starfshópurinn skili skýrslu með niðurstöðum eigi síðar en 1. desember 2019. Forsætisráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins.“ Tillagan var samþykkt 19. júní. Skemmst er frá því að segja að þessi starfshópur hefur ekki hist enn þá. Það er að vísu búið að skipa hann en ekki hefur verið haldinn einn einasti fundur og við erum að nálgast miðjan nóvember. Ég túlka það sem svo, herra forseti, að ekki sé mikill áhugi á því að líta sérstaklega til Suðurnesja. Framkvæmdarvaldið dregur lappirnar við að framfylgja því sem Alþingi hefur þó samþykkt. Staðreyndin er hins vegar sú að Suðurnesjamönnum hefur fjölgað frá október 2014 til október 2019 um 30,8%, þ.e. milli 6.000 og 7.000 manns. En fjárframlög hafa ekki fylgt þeirri fjölgun. Það er eins og hæstv. ríkisstjórn, hæstv. ráðherrar í ríkisstjórninni og hv. stjórnarþingmenn, haldi að þessi fjölgun hafi ekkert að segja, að fólkið sem hefur flust á Suðurnesin verði ekki veikt, slasist ekki eins og aðrir landsmenn o.s.frv. og þurfi ekki á menntun að halda eða símenntun, eða löggæslu, að ekki þurfi að auka við hana eða bæta í almenningssamgöngur. Herra forseti. Við Suðurnesjamenn getum ekki sætt okkur lengur við þetta. Er einhver hér inni sem lætur sér detta það í hug að rúmlega 30% fjölgun á fimm ára tímabili hafi engin áhrif á samfélagið og ríkið þurfi ekki að bregðast við? Nei. Það sem stjórnarliðar hafa samþykkt í fjárlögum undanfarið er miðað við fólksfjölgun upp á 1% á ári þegar peningarnir eru ákvarðaðir til að standa undir þjónustu við íbúana, af því að það er einhver meðalfjölgun á öllu landinu og er ekkert litið sérstaklega til svæðis sem vex með slíkum hætti. Stóraukin fjárframlög vantar í heilbrigðisþjónustuna, hún er bókstaflega fjársvelt á þessu svæði. Lögreglan er líka fjársvelt og menntastofnanirnar. Sömu sögu er að segja um almenningssamgöngur og reyndar hafa sveitarfélögin á Suðurnesjum staðið í málaferlum og stappi við ríkisvaldið vegna þeirra. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um fjárlagafrumvarpið í þessari umræðu. Mér fannst mjög mikilvægt að koma hingað upp til að benda sérstaklega á stöðu Suðurnesja þar sem fjölgunin hefur verið langmest á landsvísu. En það er þó eitt sem vert er að nefna áður en ég lýk máli mínu. Það er ekki bara það að þessi staða sé uppi, þ.e. sú gífurlega fjölgun sem reynt hefur á innviðina á Suðurnesjum, heldur er atvinnuleysið þar líka mest á landinu. Núna stendur atvinnuleysið í Reykjanesbæ upp á 6,5%, í Suðurnesjabæ 6,4% og í Vogunum upp á rúmlega 5%. Minnsta atvinnuleysið er í Grindavík upp á 2,7%. Þessar tölur eru svona á Suðurnesjunum á meðan atvinnuleysi á höfuðborgarsvæðinu öllu er 3,8% og undir 3% ef horft er á landsbyggðinni sérstaklega. Auk þess er íbúasamsetningin sérstök á Suðurnesjum þar sem um 25% íbúanna eru af erlendu bergi brotin. Það er samsetning íbúanna, það er gífurleg íbúafjölgun, það er atvinnuleysi og síðan skortur á þjónustu við fólkið sem er afskaplega bágborin. Við getum auðvitað notað alls konar orð yfir þetta. Þolinmæði Suðurnesjamanna er algjörlega á þrotum. Það sýður á mönnum. Fólk gerði sér vonir um að kannski yrðu breytingar á milli umræðna um fjárlagafrumvarpið. Búið er að viðurkenna að horfa þarf sérstaklega á svæðið með þingsályktunartillögunni en ekki er gert ráð fyrir að koma til móts við stöðuna, hvorki varðandi íbúafjölgun né þunga samsetningu svæðisins. Þetta finnst mér, herra forseti, vera hneyksli.
Forseti. Þetta hefur verið ágætisumræða um fjárlögin og að ég held að mörgu leyti ítarlegri umræða en síðast. Það var þó eftirtektarvert að þegar mál það sem hefur helst verið í fjölmiðlum í dag, Samherjamálið, náði einhvern veginn að skjóta rótum í húsinu minnkaði áhuginn á fjárlagaumræðunni einhverra hluta vegna en það er bara eins og gengur. Ég ætla ekki að fara ítarlega í gegnum fjárlögin. Ég ætla að koma örlítið inn á nokkrar breytingartillögur sem Miðflokkurinn hefur lagt fram. Það er vitanlega áskorun að setja saman fjárlög og það er enn erfiðara þegar það er samdráttur, það er alveg ljóst. Það er að sama skapi ekki ánægjulegt að við stöndum frammi fyrir því að ríkissjóður sé rekinn með halla í fyrsta sinn í sjö ár í það minnsta, sjö, átta ár, þannig að það er úr minna að moða, má orða það þannig. Þar af leiðandi höfum við lagt á það áherslu í breytingartillögum okkar að koma um leið með tillögur til þess að fjármagna þær og eðlilega er gagnrýnivert hvernig það er gert. Það er ósköp eðlilegt. Það er ekkert skrýtið við það en ég vil samt meina að þær tillögur og hugmyndir séu nokkuð í takt við þá umræðu sem hefur farið fram á okkar vegum undanfarna mánuði og misseri. Það er svolítið sérstakt í ljósi þess að um talsverðan hallarekstur er að ræða að ekki sé brugðist við á þann hátt sem maður hefði kannski talið nokkuð sjálfsagðan, eins og t.d. með því að hætta við framkvæmdir við Stjórnarráðsbygginguna. Það er eðlilegt að gera hagræðingarkröfu á sameiningu Seðlabanka og Fjármálaeftirlits. Í sjálfu sér ættum við alltaf að gera slíka kröfu þegar við sameinum stofnanir, deildir eða svið, eða hvað við köllum þetta, hjá ríkisapparatinu því að maður skyldi ætla það alla vega að sameining kallaði fram einhvers konar hagræðingu á starfseminni. Mig langar að nefna eitt sérstaklega. Þingmenn Miðflokksins hafa farið ágætlega yfir þessar breytingartillögur og kannski óþarfi að tína þær allar til einu sinni enn því að þær liggja hér fyrir. Það er þó þannig að ef það þyrfti að finna enn þá meiri fjármuni til þess að minnka hallann eða fjármagna verkefni sem við teljum nauðsynlegt að fjármagna án þess að færa fjármuni á milli þá erum við að sjálfsögðu að reka mjög dýra starfsemi, t.d. Ríkisútvarpið sem tekur rúmlega 5 milljarða til sín en mætti að sjálfsögðu skera töluvert mikið niður. Í rauninni er kominn tími til að endurskoða hlutverk þeirrar stofnunar í ljósi þeirra samfélagsbreytinga sem hafa orðið og breytinga sem hafa orðið á fjölmiðlum og miðlum almennt hér á landi og í heiminum. Ríkisútvarpið er óþörf stofnun eins og hún er starfrækt í dag. Það mætti nota fjármunina þess vegna til að búa til meiri atvinnu í kringum til að mynda framleiðslu á efni o.fl. Við förum kannski yfir það seinna. Við leggjum líka til og það hefur komið fram að lóð sú sem Landsbankinn hyggst byggja á verði seld. Það er alveg rétt sem hefur komið fram að það er einhvers konar armslengd þar á milli en við því má að sjálfsögðu bregðast með lagabreytingum eða með öðrum hætti. Það er vitanlega galið, ekki síst í samdrætti, að við séum að horfa á það að verið sé að byggja eitthvert glæsihýsi þegar okkur vantar fjármuni. Það er líka mjög mikilvægt að við höldum áfram að horfa til þess hvernig við forgangsröðum. Ég hugsa að útkoman út úr þessu hefðu verið svolítið öðruvísi ef við hefðum verið með ríkisstjórn sem væri á öðrum hvorum ásnum í pólitíkinni. Ég reikna með að hægri menn hefðu mögulega farið í það að lækka skatta í von um að atvinnulífið myndi taka við sér og draga saman í ríkisrekstrinum. Vinstri menn hefðu sjálfsagt hækkað skatta og reynt að auka álögur á einstaklinga og fyrirtæki til að stoppa í gatið án þess að draga úr þjónustu. Það er hins vegar ekkert endilega lögmál að hagræðing dragi úr þjónustu. Má minna á það sem hefur verið nefnt hér, að svo virðist sem við gætum ekki ýtrustu hagkvæmni í heilbrigðiskerfinu með því að nýta ekki þá tækni og getu sem við höfum t.d. hjá einkaaðilum í heilbrigðisþjónustu, það mætti gera mun betur. Við erum líka að búa okkur til ákveðin vandræði, til að mynda með því að ekki sé búið að semja við sérfræðilækna, sjúkraþjálfara, svo dæmi sé tekið. Það virðist vera tregða hjá heilbrigðisráðuneytinu eða heilbrigðisráðherra til að leysa vandamál sem snúa að einkarekstri í heilbrigðisþjónustunni. Er það miður því að einkaaðilar eru gríðarlega mikilvægir þegar kemur að rekstri heilbrigðiskerfisins. Það er að sjálfsögðu hægt að gæta þess í slíkum rekstri að almenningur og einstaklingar hafi greiðan aðgang að nauðsynlegri þjónustu. Yfir þessu er maður svolítið hugsi því að það eru klárlega tækifæri til að létta á ýmsum vanda. Annað sem ég held að tímabært sé að skoða, og hugsanlega munum við taka það upp með einhverjum öðrum hætti í þinginu, er það hvernig Landspítalinn virðist geta tekið endalaust við fjármunum án þess að gerð sé almennilega grein fyrir því, að manni finnst, hvernig þeim er svo ráðstafað, hvers vegna þessi sífellda þörf er til staðar. Þingmenn fá oft og tíðum upplýsingar til sín sem menn reka upp stór augu yfir, t.d. yfir því hvernig staðið er að málum varðandi útboð og innkaup, hvaða kröfur eru gerðar þegar verið er að kaupa húsgögn, svo dæmi sé tekið, sem eru mjög dýr í stað þess að kaupa eitthvað sem er gott en ekki endilega rándýrt. Við förum kannski betur yfir þetta. Ég held að það sé alveg kominn tími til að menn fari ofan í kjölinn á því hvernig staðið er að hlutum hjá þessari mikilvægu og dýru stofnun okkar sem Landspítalinn er, sem er ein mikilvægasta heilbrigðisstofnun sem við eigum og þarf að sjálfsögðu að geta staðið og gert vel við starfsfólk sitt. Starfsfólkið er það dýrmætasta í þessari stofnun eins og í mörgum öðrum stofnunum og fyrirtækjum. Við komum inn á tryggingagjaldið. Ég efast ekki um að a.m.k. hluti þeirra sem eru í stjórnarmeirihlutanum sé sammála því að þetta sé ósanngjarn skattur sem leggst misþungt á fyrirtæki. Sum fyrirtæki eru kannski ekki með mjög mikinn starfsmannakostnað, háa veltu og ráða vel við þetta en svo er því er öfugt farið hjá öðrum fyrirtækjum. Hátt tryggingagjald, háir skattar á atvinnulífið draga úr hvata til þess að fjárfesta, fjölga störfum o.s.frv. Einhver kann að segja að ef gjaldið yrði lækkað myndi fyrirtækið bara stinga því í vasann sem ávinnst með því. Það getur vel verið, en við höldum samt að það muni frekar leiða til vaxtar heldur en hitt. Ég vænti þess að gefinn verði tími milli umræðna til að skoða aðeins þær breytingartillögur sem hafa komið fram. Við vonumst til að eitthvað af þeim verði samþykktar á morgun en ef að vanda lætur verða þær náttúrlega allar felldar af stjórnarmeirihlutanum. Þá er vitanlega hægt að koma með þær endurskoðaðar og kannski betur rýndar eða útfærðar milli umræðna. Ég held að það sé mikilvægt að nefndin gefi sér ágætan tíma til að hlusta og vinna. Ég veit að nefndin er vel samansett og formaður hennar hefur sýnt það að hann hlustar á þær raddir sem koma fram. Miðflokkurinn hefur birt tillögur sínar og óþarfi að vera að lengja umræðuna um þær. Við munum að sjálfsögðu halda áfram að berjast fyrir þeim sem og öðrum tillögum sem við teljum að séu til þess að bæta fjárlögin eða þann rekstur sem ríkið stendur að. Þetta er umfangsmikið, þetta er dýrt og mikilvægt að vel takist til. Við vonumst til þess að í endurskoðaðri fjármálaáætlun að ári verði horft til lengri tíma því að við getum ekki rekið ríkissjóð með halla mörg ár í röð og í rauninni getum við það alls ekki og eigum ekki að gera það. Það er ekki markmið okkar að gera slíkt. Ég vona það, forseti, að þessi umræða sem hefur verið góð undanfarna daga verði til þess að menn skoði það, án þess að fara í einhver yfirboð, hvernig hægt er að ráðstafa fjármunum öðruvísi en við gerum í dag. Að sjálfsögðu erum við alltaf tilbúin í samtal með hverjum sem er sem vill reyna að gera betur í ríkisrekstrinum, leita leiða til að spara, hagræða, sameina og ná meiru út úr honum.