Virðulegur forseti. Við ræðum nú þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 á öðrum degi. Í gær fengum við að heyra ólík sjónarmið meiri hluta og minni hluta þar sem ýmist var staðhæft að um heimsmet í viðsnúningi væri að ræða og markvissa uppbyggingu eða svik við kjósendur um uppbyggingu velferðarkerfisins og allra innviða samfélagsins. Nýtt verklag við áætlanagerð er í deiglunni, við erum í henni miðri. Þetta er í annað sinn sem Alþingi vinnur að fjármálastefnu og fjármálaáætlun í samræmi við lög um opinber fjármál, nr. 123/2015. Við erum í lærdóms- og reynsluferli og talsvert vantar enn á að ný hugmyndafræði hafi skilað sér alla leið sem rauður þráður frá upphafi til enda, en að áliti þess sem hér stendur miðar okkur þó áfram. Ég vil sem velferðarnefndarmaður fá að hlaupa á hundavaði, eins og sagt er, yfir helstu atriði sem heyra undir nefndina í ljósi þess að ég hef mjög knappan tíma. Þess eru engin merki að áherslumál sjúkrahúsanna séu viðurkennd í þessari fjármálaáætlun. Dæmi um það er ófjármögnuð þróun eftirspurnar. Hvorki Landspítala, Sjúkrahúsinu á Akureyri né öðrum heilbrigðisstofnunum er því gert kleift að bregðast við aðsteðjandi verkefnum og stöðugt vaxandi kröfum og regluverki, sem dæmi ábendingum eftirlitsaðila, embættis landlæknis, Lyfjastofnunar og Ríkisendurskoðunar, um veikleika gæðatryggðu starfi og öryggisógnir. Mikilvægu vísindastarfi sem m.a. getur laðað að hæft starfsfólk er lítill gaumur gefinn. Sérstaklega á það við um Landspítala – háskólasjúkrahús, lærdómssetrið, mekka heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Þá er einnig eðlilegt að benda á ákvörðun stjórnvalda um jafnlaunavottun, innleiðingu nýs áætlanakerfis, innleiðingu nýrra persónuverndarlaga og innleiðingu ESB-tilskipunar vegna falsaðra lyfja. Það eru dæmi um ákvarðanir stjórnvalda sem leiða til kostnaðar á stofnunum hins opinbera án þess að gert sé ráð fyrir því í fjárveitingum. Niðurstaðan er sú að framsetning varðandi sjúkrahúsþjónustuna er ófullnægjandi og það sem séð verður er stórlega vanáætlað. Það sem blasir við heilbrigðisstofnunum, sérstaklega á sjúkrasviðum stofnana, er samdráttur og áframhaldandi erfiðleikar í rekstri og allri starfsemi, undanhald en ekki uppbygging. Í heilsugæslunni hefur breytt rekstrarfyrirkomulag og nýtt greiðslukerfi haft jákvæð áhrif að því er virðist á höfuðborgarsvæðinu. Í sveitarfélögum utan höfuðborgarsvæðisins er heilsugæslan, þessi yfirlýsti fyrsti viðkomustaður sjúklinga, brotin og býr við manneklu og fjársvelti. Engin merki eru um viðsnúning þessum stofnunum til bjargar. Það er mat stjórnenda að í fjármálaáætlun vanti a.m.k. 1.500 millj. kr. til að hægt verði að standa við yfirlýsingar um viðsnúning og uppbyggingu heilsugæslunnar á tímabilinu. Sérfræðiþjónusta, einkum sérgreinalækna þjónustunnar, og samskipti Sjúkratrygginga Íslands við fagstéttir á þessu sviði, var harðlega gagnrýnd í nýlegri skýrslu Ríkisendurskoðunar. Um það verður ekki fjallað frekar hér en bent á ágæta skýrslu Ríkisendurskoðunar. Fjallað er um fjarheilbrigðisþjónustu með almennum hætti í fjármálaáætlun en ekki er ljóst hvernig sú þjónusta verður skipulögð, starfrækt og hvaða þörfum sú tækni á að þjóna og hvernig. Í tillögu að byggðaáætlun er drepið á þennan þátt og þar eru eyrnamerktir peningar í verkefnið og þar eru spennandi tímar fram undan á því sviði. Sjúkraflutningar eru skilgreindir sem hluti af grunnþjónustu heilsugæslunnar. Um rekstur bifreiða, eignarhald búnaðar og innheimtu hefur Rauði kross Íslands haft með höndum í 70 ár, allt frá því að skipulagðir sjúkraflutningar hófust á Íslandi. Núverandi heilbrigðisráðherra hefur kynnt að ekki verði samið lengur við sömu aðila. Það er kynnt án þess að gerð hafi verið úttekt eða ábatagreining sem lýtur að þeirri breytingu. Gera má fastlega ráð fyrir að nýir rekstraraðilar muni ekki una því óbreytta umhverfi sem Rauði kross Íslands hefur byggt þjónustu sína á. Söguleg tíðindi gætu því orðið ef sjúkraflutningar í landinu yrðu framseldir, hugsanlega til einkaaðila, í tíð núverandi heilbrigðisráðherra með þeim aukakostnaði sem því kann væntanlega að fylgja. Engar upplýsingar er að finna í fjármálaáætlun um þau atriði. Hagræðing í heilbrigðiskerfinu hefur á undanförnum árum valdið árekstrum milli ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélögin reka um 20 hjúkrunarheimili á daggjöldum frá ríkinu samkvæmt samningum. Rammasamningur milli hjúkrunarheimila og ríkisins var gerður í fyrra, sem fól m.a. í sér nokkra hækkun daggjalda. Engu að síður greiða mörg sveitarfélög umtalsverða fjármuni með þessum rekstri, alls um 1 milljarð kr., að því er útreikningar segja, á hverju ári. Fjármálaáætlun tekur ekki á þessum brýna vanda. Ríkisstjórnin áformar að fjölga hjúkrunarrýmum um 550 á gildistíma áætlunarinnar. Samkvæmt fyrirliggjandi tillögu að fjármálaáætlun eru þessi rými ekki fjármögnuð nema að takmörkuðu leyti og því ljóst að rýmum mun ekki fjölga að óbreyttu um nema kannski 150 á tímabilinu nema því aðeins að aukið fé komi inn til rekstrar. Það er því verið að slá ryki í augu almennings. Þar fyrir utan er orðin knýjandi þörf á að endurbæta eldri rými og breyta í samræmi við breyttar og auknar öryggiskröfur og byggingarreglugerðir. Ekki liggur fyrir hvort raunhæf áætlun er til um þann þátt en upphæðirnar sem skilgreindar eru í þau verkefni eru fjarri öllu raunsæi. Kostnaður vegna almennra lyfja hefur að mestu staðið í stað en útgjöld vegna nýrra lyfja vaxa hratt og svo mun verða áfram, enda hefur reynst nauðsynlegt að innleiða ný lyf í auknum mæli síðustu tvö árin. Mikil áskorun og jafnvægislist er í því fólgin að skapa sátt um innleiðingu nýrra lyfja og brúa bilið á milli væntinga, vísindalegrar framþróunar og fjárheimilda á tímabilinu. Án efa eru þær upphæðir sem ætlað er að verja til lyfjakaupa því vanáætlaðar. Hjálpartæki eru stöðugt að verða mikilvægari, ekki síst í þeirri umræðu sem sífellt verður fyrirferðarmeiri, að einstaklingar búi á eigin heimili og á sínum forsendum lengur en tíðkast hefur. Það á ekki síst við um fatlaða einstaklinga sem nú geta notið NPA-samninga og þurfa viðhlítandi stuðningsúrræði. Í fjármálaáætlun 2019–2023 kemur ekki fram hvenær afnema eigi svokallaðar krónu á móti krónu skerðingar sem örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar bíða enn eftir og sem skilið hafa þennan hóp eftir í fátæktargildru. Ekki er að sjá í fjármálaáætlun að ný hugsun og ný viðhorf hafi fengið að skjóta rótum varðandi valkosti í búsetuúrræðum fyrir aldraða og til þess að lífsgæði þeirra megi verða sem mest. Ekki verður greint að hugað verði að átaki til þess að gera öldruðum mögulegt í verki að búa á eigin heimili lengur en tíðkast hefur, að eiga fleiri valkosti en að flytjast á stofnun, með eða án maka. Það þarf að gera með fræðslu, fjármagni til aukinna verkefna utan spítala og langdvalarstofnana, t.d. heimaþjónustu, heimahjúkrun, sjúkra- og iðjuþjálfun í heimahúsum, uppsetningu hjálpartækja, hagnýtingu almennt á sviði heilbrigðistækni og fyrirgreiðslu svo hægt sé að flytjast í hentugt húsnæði ef svo ber undir. Að lágmarki þarf að verja myndarlegri upphæð, kannski 500 milljónum, í það verkefni í tilraunaskyni til þess að sýna að hér eigi að fara í nýja stefnu. Í tillögu þessari að fjármálaáætlun er fjallað um aukið framlag til Fæðingarorlofssjóðs til að hækka hámarksgreiðslur í fæðingarorlofi í 600.000 kr. á mánuði. Þá segir að stefnt sé að lengingu fæðingarorlofs en ekki kemur fram hvenær lagt er til að það komi til framkvæmda. Tvö ár eru liðin frá því að starfshópur sem skipaður var af félags- og húsnæðismálaráðherra studdi í niðurstöðum sínum tillögu um hækkun hámarksgreiðslna í 600.000 kr. mánaðarlega. Uppreiknað er sú fjárhæð komin í 645.000 kr. á árinu 2018. Með fyrirliggjandi og óbreyttum áformum er talsvert dregið í land. Stefna ríkisstjórnar næstu fimm ár um stuðning við barnafjölskyldur er í skötulíki og engin áform um að rétta hag þeirra með auknum barnabótum eða breytingum á skerðingarákvæðum. Kaflinn um húsnæðismál er rýr og ber einkenni þess að gert er ráð fyrir að stefnan í húsnæðismálum bíði væntanlegra kjarasamninga. Herra forseti. Í tillögu að fjármálaáætlun hafa tvö markmið verið skilgreind þegar kemur að jafnréttismálum, annars vegar að launajafnrétti verði náð og hins vegar að dregið verði markvisst úr ofbeldi í nánum samböndum, kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi. Því verði náð með auknu og efldu samstarfi milli menntakerfisins, réttarvörslukerfisins og velferðarkerfisins. Þegar kemur að útfærslu á því hvernig markmiðinu um að launajafnrétti verði náð er áherslan eingöngu á eftirfylgni jafnlaunastaðals sem felur í sér áherslu um að launamun innan vinnustaða verði útrýmt. Hagsmunasamtök launþega hafa endurtekið bent á að megináskorunin þegar kemur að launamun kynjanna sé mun fjölþættari og því þarf einnig að vinna í öðrum orsökum launamunar kynjanna. Norrænir sérfræðingar í jafnréttismálum hafa ítrekað bent á að grípa verði til aðgerða til að ráðast að rótum hverrar ástæðu fyrir sig til að jafna megi stöðu kynjanna. Ekki er fjallað um nein af þessum atriðum í tillögunni og er brýnt að bæta úr því. Nær engin umfjöllun er um aðgerðir í tengslum við #metoo-umræðuna í fjármálaáætluninni. Bent er á að kjarni þeirrar byltingar varði ofbeldi og áreitni gagnvart konum á vinnustöðum. Ríkisstjórnin hefur ekki tekið nein skref til að stuðla megi að því að útrýma þessum vanda á vinnustöðum, fyrir utan skipan starfshóps sem meta á umfang hans. Herra forseti. Af framansögðu má ljóst vera að í herbúðum jafnaðarmanna ríkir hvorki gleði né fögnuður yfir þeirri sýn til næstu fimm ára sem núverandi ríkisstjórn birtir okkur. Það á við um megináherslur, bæði hvað varðar tekjuöflun og ráðstöfun sameiginlegra tekna og svo innri áherslur. Því kemur ekki á óvart það mat þingflokks Samfylkingarinnar að fjármálaáætlun meiri hlutans byggi á óraunhæfum forsendum, sé pólitísk tálsýn og muni ýta undir frekari ójöfnuð í samfélaginu, algjörlega óviðunandi kjör og aðbúnað ákveðinna hópa þegnanna. Þetta er sorglegt og vansæmd fyrir gnægtasamfélagið Ísland.
Hæstv. forseti. Það mál sem við erum að afgreiða hér er kannski merkilegra fyrir þeirra hluta sakir hvað er ekki í því frekar en vegna innihaldsins út af fyrir sig. Það er reyndar svo að það eru tekjugöt í þessu frumvarpi. Þau birtast til dæmis í því að menn hættu við að innheimta bankaskatt upp á 6 milljarða, sem hefði getað komið sér mjög vel, og síðan er þessi hræðilega bankasala, sem hefur verið kölluð svo en er náttúrlega gjöf til vogunarsjóða, þ.e. salan á hlut ríkisins í Arion banka, og sú staðreynd að ríkið skyldi ekki nýta sér þann forkaupsrétt sem geðstirður fjármálaráðherra hefur sagt til skiptis að hafi verið fyrir hendi og sé ekki fyrir hendi. Ekki er gott að henda reiður á því hvað við er átt. Það er sem sagt komið í ljós núna að verið er að selja Arion banka á markaði töluvert undir því verði sem vænst var að ríkið myndi fá fyrir bankann og alveg klárlega langt undir því verði sem komið hefði fyrir bankann ef ríkið hefði nýtt sér þann forkaupsrétt sem það, samkvæmt sama hæstv. fjármálaráðherra, á greinilega. Menn eru byrjaðir að selja eignir út úr þessum banka. Menn eru byrjaðir að selja Jarðboranir, vegna þess að þeir treystu sér ekki til að selja Valitor, sem er kannski feitasti bitinn inni í þessum banka, bókfærður á 17 milljarða eða þar um bil, en söluverðið er væntanlega 70. Þarna er um að ræða upphæðir sem hefði verið gott og nytsamlegt að fá inn í fjármálaáætlun til að ríkissjóður gæti haft gagn af. Fyrir þetta fé hefði til dæmis mátt lagfæra kjör aldraðra og öryrkja eins og búið er að heita þessum hópum. Það er til dæmis eitt atriði sem við Miðflokksmenn ánýjuðum reyndar hér í desember sl. við afgreiðslu fjárlaga, það er að atvinnutekjur aldraðs fólks rýri ekki lífeyristekjur. Þetta kostar klink, en þetta myndi muna þennan hóp, sem er væntanlega 4.000 manns, verulegum upphæðum sem gæti hjálpað þeim til að ná betur endum saman. Að sjálfsögðu hefðu þeir peningar sem hefðu getað komið fyrir bankann aldeilis lappað upp á þá hungurlús sem menn eru núna að mylgra í vegakerfið, 5,5 milljarðar í þrjú ár - það er eiginlega bara til þess að rykbinda - og síðan að ryksuga innan neyðarsjóðinn upp að hálfu, upp á 4 milljarða. Þetta er náttúrlega ekki gæfuleg fjármálastjórn. Tilgangurinn með lögum um opinber fjármál var kannski að skapa festu til lengri tíma, en síðan eru menn að draga kanínur upp úr hatti hér og hvar við þessa afgreiðslu. Það er kannski það sem stendur upp úr í þessari tillögu að fjármálaáætlun, það er það sem vantar. Það sem vantar líka mjög sárlega inn í þessa áætlun eru aukin útgjöld til löggæslumála. Við höfum því miður séð það undanfarið - og auðvitað óttaðist maður að þessi tími myndi koma - að erfiðum og alvarlegum slysum er að fjölga og ferðamenn láta hér lífið og slasast í mjög auknum mæli. Það er mjög alvarlegt mál. Það var búið að vara við þessu ítrekað en því miður fyrir daufum eyrum. Eins er varðandi hina hliðina á peningi sem heitir löggæsla, þ.e. tollgæsluna. Í hana hefur sáralitlu fé verið varið, því miður. Lögregla og tollgæsla til samans eru þau öfl sem varna því að hingað til lands flæði efni sem við kærum okkur ekki um, hvort sem það eru ólögleg vopn, fíkniefni eða hvað það er. Það vantar algjörlega að kasta ljósi á þessa þætti í þessari tillögu. Það er líka eitt atriði í viðbót sem hefur í sjálfu sér leitað á þann sem hér stendur. Hann stóð að því að samþykkja þessi lög árið 2015, ef ég man rétt, í desember. Auðvitað var það gert í þeirri trú að það væri til að festa í sessi betri vinnubrögð við fjármál ríkisins til lengri tíma og til að auka aðhald í ríkisrekstri o.s.frv. En það sem upp úr stendur, þegar maður horfir á það hvernig þessi lög virka, er að þau eru væntanlega stærsta valdaframsal sem framkvæmt hefur verið lengi, þ.e. frá Alþingi til embættismannakerfisins. Það er nú einu sinni svo, án þess að ég sé nokkuð að hnýta í embættismenn eða gera lítið úr þeirra starfi, að þeir eru ekki pólitískt kjörnir fulltrúar, þeir eru það ekki. Þeir menn sem halda um fjárlagagerð og fjármálaáætlunarvinnu þurfa ekki á einhverjum tímafresti að leggja störf sín í dóm eins eða neins, þeir bera sem sagt ekki ábyrgð. Með þessu er í sjálfu sér verið að taka pólitíkina út úr hvoru tveggja, út úr fjármálaáætlun og út úr fjárlögum. Þegar ég kom hér inn 2013 fyrst, hafandi bakgrunn bæði úr embætti úr ráðuneyti, fannst mér að verið væri að reyna að minnka áhrif kjörinna fulltrúa kerfisbundið með öllum mögulegum ráðum. Þetta er eitt af því sem við Miðflokksmenn höfum bent á þegar við höfum talað um að kerfið sé orðið alltumlykjandi og pólitísk áhrif séu þverrandi. Af hverju er það slæmt? Það er út af því sem ég sagði hér áðan, það er út af þeirri ábyrgð sem pólitískt kjörnir fulltrúar bera. Til þess erum við kjörin hingað að hafa áhrif til skamms og langs tíma á þau málefni sem við teljum brýnast að unnið sé að hér á landi. Eins og nú er þá er það í valdi ráðherra að hrókera innan málefnasviða ákveðnum fjárhæðum. En áhrif okkar alþingismanna, til að hafa bein áhrif þar á, eru algjörlega í lágmarki. Þetta held ég að við þyrftum að gaumgæfa. Nú er ég ekki að leggja til að lög um opinber fjármál verði felld úr gildi, en ég held að sá tími sé kominn að við verðum að finna leiðir til að auka áhrif kjörinna fulltrúa á fjármál ríkisins. Það sem er kannski sárast við þetta núna er það að fjármálaáætlun er út af fyrir sig ekki vel unnið plagg. Hún kom seint fram. Við erum að ræða hana í kapphlaupi við tímann, illa undirbúin. Þetta verklag er ekki til fyrirmyndar. Auðvitað á að taka þetta málefni fyrir með vönduðum hætti þannig að þingmönnum gefist gott tækifæri til að gaumgæfa áætlunina og mynda sér skoðanir á einstökum þáttum hennar og fara grundigt yfir hana. Það er annað sem ég saknaði í þessari fjármálaáætlun. Það er áætlun eða áminning, ef ég get orðað það þannig, um hagræðingu í ríkisrekstri. Hana er hvergi að finna. Með því að sameina stofnanir, stækka þær, er hægt að spara verulegt fé. Þannig vill til að mjög nýlega átti ég fund í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um skýrslu um fornleifarannsóknir. Fornleifarannsóknir og umsýsla með fornmuni er á hendi fjögurra stofnana. Það þýðir að það eru fjögur sett af yfirstjórn innan þessa geira. Þetta er að sjálfsögðu fjársveltur geiri eins og mjög margt annað. Menn hafa kannski ekki verið að forgangsraða akkúrat í þennan málaflokk frekar en margt annað sem til er í menningu og sögu þessarar þjóðar. En við höfum efni á því að hafa fjórar stofnanir til að vinna að þessum verkum. Nú hef ég ekki fengið tækifæri til þess, af því að skammt er um liðið frá því þetta kom fram, til að fara yfir það hvort það geti verið að starfsemi þessara stofnana skarist með einhverjum hætti, hvort boðleiðir séu ekki skýrar o.s.frv. Ég ætla ekkert að varpa skugga á starfsemi þessara fjögurra stofnana heldur nefni ég þetta bara sem dæmi um það hvað við erum aftarlega í því að koma hagræðingu á dagskrá. Ég held að það væri líka verðugt verkefni fyrir hv. fjárlaganefnd að fara í gaumgæfilega athugun á því hversu margar stofnanir við höfum þar sem eru kannski einn til þrír menn í vinnu, eitt til þrjú stöðugildi. Við erum með hámenntað fólk út um allt land í smáum stofnunum, sem er í sjálfu sér að stimpla reikninga til bókhalds í staðinn fyrir að gera það sem þetta fólk gerir best. Hvaða árangri skilar það að sameinum stofnanir? Það er ekki einvörðungu það sem ég var að segja að fjárhagslegur ávinningur verði þar af og að við getum tónað niður yfirstjórnir þessara stofnana, heldur það að faglegur slagkraftur eykst oft verulega, vegna þess að þessar stofnanir eflast. Það eru svo margar ástæður sem liggja til þess að við beitum okkur verulega þarna. Því heiti ég á fjárlaganefnd að taka þetta til sérstakrar athugunar núna inn í næstu fjárlög sem eru í raun fyrstu pólitísku fjárlög sem koma fram frá þessari ríkisstjórn, því að þau sem við afgreiddum í desember voru embættismannafjárlög. Þar var engin pólitísk stefna út af fyrir sig, menn bara mölluðu áfram og margir höfðu engin áhrif á það hvernig þau fjárlög litu út. Ég verð að minnast á eitt að síðustu, það er veiðigjaldafrumvarpið - menn voru tilbúnir til að lækka veiðigjöld verulega, flatt yfir. Það átti ekki að skipta nokkru máli hvort um var að ræða trillukarl norður í landi eða stórútgerð. Ástæðan fyrir því að nú er horfið frá áætlunum um að lækka veiðigjöld, að þau eigi að vera óbreytt - hver er ástæðan sem gefin er upp? Hún er sú að þingið komist frá störfum með þokkalegum hætti á þokkalegum tíma. Það er ekki það að fólkið í landinu sé ævareitt yfir þeim hugmyndum sem komu fram. Það er ekki verið að bakka með þetta út af því. Nei, heldur bara til þess að þingið komist heim á skikkanlegum tíma. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að mér finnst þetta alveg rosalega ódýr yfirlýsing og ekki sú sem ég hefði vænst úr þeirri átt sem hún kom. Auðvitað er mikilsvert að við afgreiðum þessa fjármálaáætlun og við afgreiðum hana í sæmilegri sátt, en það er samt skylda okkar sem hér erum að rýna hana til gagns og benda á það sem augljóslega mætti fara betur við afgreiðslu hennar. Að öðru leyti þakka ég fyrir.
Virðulegi forseti. Ég ætla í örstuttu máli að draga fram nokkur atriði í fjármálaáætlun, annars vegar er lúta að skattkerfisbreytingum og hins vegar að þeim þáttum er snúa að heilbrigðiskerfinu. Það er nokkuð ljóst við yfirlestur fjármálaáætlunar að hún byggir á stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem megináherslurnar eru á innviðauppbyggingu, eins og margoft hefur komið fram. Það er gert gríðarlegt átak í þá veru og einkum og sér í lagi þegar litið er til heilbrigðiskerfisins. Gert er ráð fyrir mjög auknum fjármunum til þeirra þátta. Eðli málsins samkvæmt mun í samfélagi sem er ekki stærra en hið íslenska áhersla á innviðauppbyggingu á tiltölulega fáu málefnasviðum, þ.e. heilbrigðiskerfi, samgöngu- og menntamálum, að einhverju leyti hafa áhrif á innviðauppbyggingu annars staðar og bendir nefndin raunar á það, sérstaklega velferðarnefnd og að einhverju leyti efnahags- og viðskiptanefnd. Það er líka mikilvægt að muna að við getum ekki heldur látið það stoppa okkur sem samfélag að stórframkvæmdir hafi áhrif annars staðar og þar með ættum við alltaf að draga lappirnar við að koma okkur af stað og fara í þær framkvæmdir. Það er vert að muna. Þær forsendur sem eru gefnar fyrir áætluninni, 2,9% hagvöxtur á þessu ári og um 2,5% á gildistíma áætlunarinnar, kunna mörgum að finnast bjartsýnar. En það er náttúrlega eins með önnur mannanna verk sem byggjast á því að horfa fram í tímann að við getum aldrei verið alveg viss, getum aldrei reynt betur en að draga ályktanir af því hvernig fortíðin hefur verið og giska á hvernig framtíðin verður. Við gerum það í þessari áætlun. 2,5% hagvöxtur áfram hefur verið gagnrýndur sem möguleg bjartsýni vegna þess að þá muni heildarhagvaxtarskeiðið verða svo langt. Ég held að í sjálfu sér væri það ekki áhyggjuefni að hagvaxtarskeiðið yrði lengra, yrði langt. En ég held að íslenska hagkerfið sé núna miklu betur undir það búið en oft áður að taka við því ef þannig færi að hnökrar yrðu á hagvextinum. Þá er rétt að nefna sérstaklega að bara fyrir 20 árum síðan voru stoðirnar undir íslenska hagkerfinu, þ.e. stærstu stoðirnar, í grundvallaratriðum tvær til þrjár en eru núna nær því að vera fjórar til fimm. Það breytir mjög miklu. Við erum með styrkar stoðir eins og sjávarútveg, ferðaþjónustu, hugbúnaðargeirann, raforkuframleiðslu og fleiri þætti sem allir til samans eru miklu líklegri til að halda utan um og standa undir því hagkerfi sem við erum með en sá mónókúltúr, ef ég leyfi mér að nota það orð, sem einkenndi íslenska hagkerfið alla 20. öldina og framan af þeirri 21. Það er mjög mikilvægt að horfa til þeirra þátta. Það eykur líkurnar á að spár eins og þessar muni raunverulega standast. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur sérstaka áherslu á í plaggi sínu að við breytingar á tekjuskattskerfinu skoðum við af fullri alvöru að þær verði ekki bara flatur niðurskurður á einhverri tekjuskattsprósentu, heldur verði horft til þess að tekið verði á persónuafslættinum og reynt að nota hann þannig að hann nýtist þeim sem mest þurfa á því að halda. Þetta er afar mikilvægt og er þá horft til þess að nýta skattkerfið sem það jöfnunarkerfi sem a.m.k. við í Vinstri grænum höfum alltaf talið að það eigi að vera. Það er annað sérstakt fagnaðarefni í breytingunum, þótt ég ætli ekki í smáatriðum ofan í það allt saman, en gistináttagjaldið til sveitarfélaganna er eitthvað sem lítið eitt hefur verið rætt í þessari umræðu. Þar erum við að tala um flutning gjaldstofns til sveitarfélaganna sem í dag er einhvers staðar á bilinu 2,5–3 milljarðar, innheimtist gistináttagjald fyrir allar þær gistinætur sem í boði eru. Það er gríðarlega mikill búhnykkur fyrir sveitarfélögin. Þau okkar sem hafa farið eitthvað út fyrir landsteinana undanfarin ár hafa væntanlega tekið eftir því að víðast hvar erlendis er innheimt slíkt gjald. Sums staðar er því skipt á milli sveitarfélaga, sýslna og jafnvel fylkja og skipt upp í marga þætti. Það eru þarna mjög skemmtileg tækifæri fyrir sveitarfélögin. Þau sveitarfélög sem verða fyrir mestri umsýslu vegna komu ferðamanna munu væntanlega njóta þessa gjalds og ég treysti sveitarfélögunum í samráði við ríkið mjög vel til að setja reglur þar um. Ég ítreka aftur nokkur atriði í sambandi við heilbrigðismálin. Það er gríðarlega mikið fagnaðarefni að nýbygging Landspítalans skuli vera fullfjármögnuð í þessari fjármálaáætlun. Þetta er verkefni sem í rauninni þolir enga bið og þarf að klára. Það að ætla einnig að setja stóraukinn kraft í uppbyggingu hjúkrunarheimila mun létta á rekstri Landspítalans til lengri tíma litið og skipta sköpum fyrir heilbrigðiskerfið. Ég fagna þessari fjármálaáætlun og þeim anda sem hún flytur inn í íslenskt samfélag í öllum grundvallaratriðum. Verið er að stíga stór skref fram á við og efna þau loforð sem þeir flokkar sem standa að ríkisstjórninni komu fram með í kosningabaráttunni. Það verður spennandi að fylgjast með á næstu árum hvernig til tekst við að klára þau verkefni sem hér eru fjármögnuð og ákveðið að leggja áherslu á.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tefja þessa umræðu mikið meira en vil impra á örfáum atriðum, örfáum málum, aðallega málefnum landsbyggðarinnar; velta upp nokkrum spurningum varðandi sjúkrahúsþjónustu úti á landi. Auðvitað er það alltaf álitamál hversu öflug sjúkrahúsþjónusta á að vera í dreifðum byggðum. Það er verkefni sem taka þarf á í samtímanum þegar sérhæfð en líka almenn þjónusta dregst saman úti á landi og er flutt á höfuðborgarsvæðið. Landsmenn eiga í síauknum mæli að leita þeirrar þjónustu inn á höfuðborgarsvæðið. Þetta hefur mætt mikilli andstöðu úti á landi og það þekkja meðlimir fjárlaganefndar. Ef við ætlum að halda landinu í byggð, þannig að það sé eftirsóknarvert fyrir fólk að velja sér búsetu úti á landi, verður að fara þann milliveg að boðið sé upp á þjónustu í þessum geira, sjúkrahúsgeiranum, þannig að sómasamlegt sé, sem víðast á landinu. Auðvitað mega sérhæfðari aðgerðir vera í þéttbýlinu en þetta fjallar mest um það að ekki er hægt að ætlast til þess að íbúar fjarri höfuðborgarsvæðinu þurfi sífellt, jafnvel með minni háttar kvilla eða í sambandi við fæðingar, að ferðast um langan veg til að sækja sér þjónustu. Við verðum að horfa í þetta ef við ætlum að halda landinu í byggð. Þetta hefur breyst mikið eftir hrun, læknisþjónusta, sjúkrahúsþjónusta, heilsugæsla hefur versnað mjög víða um land. Þarna erum við líka komin að öðru sem ég ætlaði að nefna en það eru sýslumannsembættin. Þar erum við að tala um framlengingu á ríkisvaldinu í héraði sem er af svipuðum meiði og ég nefndi varðandi sjúkrahúsþjónustuna. Þetta er þjónusta sem verður að vera í nálægð við fólkið. Það er ekki fyrirsjáanlegt í framtíðinni, eins langt og við sjáum, að þá þjónustu megi alla veita með fjarfundakerfi í tölvuvæddri framtíð. Alls kyns málefni og aðgerðir sem sýslumannsembættin sjá um er ekki hægt að framkvæma nema augliti til auglitis. Ég ætla kannski ekki að nefna þessi atriði en auðvitað eru margir hlutir í starfsemi sýslumannsembættanna að færast nær nútímanum og hægt að vinna í gegnum tölvu án þess að hitta þann sem í hlut á en ég sé ekki að alfarið sé hægt að veita þessa þjónustu nema með staðsetningu þessara embætta sem víðast um landið. Þau eru núna á níu stöðum, veita alhliða þjónustu við almenning úti um allt land og þangað leita íbúar eftir alls kyns þjónustu. Þessir útverðir framkvæmdarvalds í héraði mega muna tímana tvenna þar sem þetta var hálfgerð umferðarmiðstöð fyrir alla hluti, hverju nafni sem nefndust, fyrir ekki svo mörgum árum. En þessi embætti hafa mátt lifa við að fjárveitingar til þeirra hafa dregist saman og þau berjast nú í bökkum. Það er nauðsynlegt að efla þessi embætti. Þar hef ég nefnt, í andsvörum í gær, nokkur atriði og vill kannski impra á þeim aftur og bæta aðeins við. Alveg eins og með sjúkrahúsþjónustuna eru ýmsir sérfræðingar sem ferðast um landið til að sinna íbúum í dreifðum byggðum. Það kostar ferðalög, gistingu, vinnutíma, það fer mikill tími í þetta. Er ekki þjóðráð að leitast við að finna í þessu samlegðaráhrif og hagræðingu með því að nýta sýslumannsembættin betur en nú er gert? Annaðhvort að fela þá sýslumannsembættunum mörg þessara verkefna, þau sem unnt er, og þá með samstarfi viðkomandi sýslumannsembættis og þeirra aðila sem veita þjónustuna; ég nefni sem dæmi Fiskistofu, tollgæslu, Vinnueftirlitið, Matvælastofnun, Umhverfisstofnun, Skipulagsstofnun, Vinnumálastofnun, Samgöngustofu og þannig mætti lengi telja. Ég hef ekki listað þetta nægilega vel upp en þarna mættu líklega vera nokkur nöfn í viðbót. Þegar ég bjó í Vestmannaeyjum - ef ég leyfi mér að nefna sjálfan mig - tók maður stundum eftir því, og ég held að þetta hafi versnað, að í bænum voru kannski ekki ein eða tvær heldur jafnvel fleiri bifreiðar á götunum merktar þessum stofnunum. Var þá verið að ferðast á þeirra vegum yfir haf og land til að sinna kannski einu litlu erindi. Þetta kostaði kannski einn til tvo daga í ferðalög. Er ekki hægt að finna samlegðaráhrif í þessu og fela sýslumannsembættunum að vera framlenging ríkisvaldsins, eins og þau sannarlega eru, á fleiri sviðum en þeim sem nú eru undir hatti sýslumannsembættanna og spara ferðalög og kostnað, ferða- og dvalar- og aksturskostnað, sem af hlýst. Í mörgum tilvikum er ekki um að ræða mjög sérhæfð störf, gæti ég trúað. Þessi embætti gætu veitt alhliða þjónustu við almenning úti um allt land sem framlenging ríkisvalds á almennari og breiðari grundvelli en nú er. Það er ekki bara dómsmálaráðuneytið sem þarf að vinna að þessu heldur öll ráðuneyti. Þau þurfa að sameinast um þetta og finna leiðir til að spara og í leiðinni að efla þessi embætti. Það þarf að skjóta styrkari stoðum undir sýslumannsembættin. Örlítið varðandi löggæsluna, örstutt, bara það sem ég ekki náði að minnast á í gær, sérstaklega varðandi manneklu í lögreglunni. Lögreglan er fáliðuð og hefur verið mjög lengi. Hverjar eru afleiðingarnar? Það er forgangsraðað á annan hátt. Minni málum er ekki sinnt. Þau eru látin fara aftast í röðina. Ef það eru mörg útköll fara þeir í alvarlegri útköllin, þeir sleppa kannski innbrotum, mæta síðar í þau. Viljum við svoleiðis samfélag? Ég man þá tíð þegar lögreglan mætti ef tilkynnt var um innbrot, mætti á staðinn strax. Víða erlendis er það þannig að þeir mæta bara á mánudaginn kl. átta ef hringt er á föstudegi. Er það boðlegt fyrir almenning á Íslandi? Ég segi nei. Við verðum að efla löggæsluna. Þetta var eitt lítið dæmi. Aðrar afleiðingar þess að lögregla er fáliðuð er sú að fleiri ómenntaðir lögreglumenn eru að störfum, sérstaklega á sumrin þegar það eru sumarleyfi. Annað sem er alvarlegra er að það eru kannski fáir lögreglumenn, jafnvel einn, á mjög stóru svæði sem þeir eiga að sinna. Það er langt í aðstoð og þið getið rétt ímyndað ykkur hvaða óöryggi það er bæði fyrir lögregluna og íbúana þegar langt er í hjálp eða aðstoð. Það er kannski ekki alltaf hægt að kalla á þyrlu. Það tekur tíma fyrir hana að mæta á svæðið. Þetta er alvarlegt og varðar öryggi lögreglumanna. Annað sem ég ætlaði að minnast á er hálendislöggæsla. Lögreglan hefur verið að sinna henni eins og hún best getur en alls ekki eins og ég tel nauðsynleg. Þar er mjög mikill fjöldi ferðamanna yfir sumarið og það þarf að efla löggæslu uppi á hálendinu enn frekar en nú er.
Forseti. Við ræðum fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ég mun nú í afar stuttu máli víkja að þeim þáttum hennar sem snúa að velferðarnefnd. Þess ber að geta að undir nefndina heyra þau málefnasvið sem hafa að geyma hvað stærstu útgjaldaliðina í íslenskum ríkisfjármálum Um er að ræða afar stóra málaflokka sem þarfnast mikillar umræðu og yfirferðar. Tímaskortur við þinglega meðferð áætlunar kann því að koma einna helst niður á velferðarnefnd. Er það miður í ljósi þess að um er að ræða fyrstu fjármálaáætlun nýrrar ríkisstjórnar sem stofnuð var með það að leiðarljósi að efla stórlega uppbyggingu innviða. Hvað varðar málefni sjúkrahúsþjónustu eru þau markmið sem koma fram í kaflanum bæði góð og skýr og ber að fagna því, en því miður er ekki hægt að segja það sama um þær aðgerðir sem fyrirhugaðar eru. Ekki er skýrt með hvaða hætti þær aðgerðir sem koma fram munu koma til með að vinna að markmiðum kaflans. Almennt séð er mikill skortur á gagnsæi í umfjöllun fjármálaáætlunar um Landspítalann og sjúkrahúsþjónustu. Það er bæði skortur á tölulegum upplýsingum hvað varðar fjármögnun aðgerða og einnig hvað varðar markmið áætlunar. Sá skortur á upplýsingum á við um flestalla málaflokka. Það kom fram í máli gesta sem komu fyrir velferðarnefnd að mjög erfitt væri að lesa úr fjármálaáætlun hvaða upphæðir færu í hvaða verkefni innan málaflokksins. Í svo stórum útgjaldalið er ámælisvert að ekki sé að finna frekari sundurliðun á útgjaldaliðum. Þannig er ekki hægt að greina hve mikill hluti kostnaðar er ætlaður til vinnu við byggingu nýs Landspítala né til annarra byggingarframkvæmda, t.d. byggingar legudeildar á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Því er ekki hægt að greina hve mikið af auknu fjármagni er ætlað til þess að styrkja rekstur sjúkrahúsa. Eðlilegt væri að hægt væri að finna aðgreiningu á rekstrarkostnaði og stofnkostnaði. Einnig væri æskilegt að enn frekar væri hægt að greina rekstrarkostnað. Þá tekur fjármálaáætlun ekki á þeim gríðarlega mönnunarvanda sem liggur fyrir í sjúkrahúsþjónustu. Núverandi staða er sú að of mikið álag er á því starfsfólki sem starfar á sjúkrahúsum og kom fram í máli gesta velferðarnefndar að hér á landi væri tvöfalt álag á lækna og hjúkrunarfólk væri vinnuálag borið saman við sambærilegar sjúkrastofnanir í Svíþjóð. Þá eru fram undan miklar kjaradeilur. Að lokum varðandi málefnasvið sjúkrahúsþjónustu ber að taka fram að undir málefnasviðið heyra nokkrar stéttir sem eru að mestu leyti eða öllu leyti kvennastéttir. Lög um opinber fjármál gera kröfu um kynjaða fjárlagagerð og jafnrétti í fjármálaáætlun. Það hefði því verið til bóta að hafa kynjaða umfjöllun á málefnasviði sjúkrahúsþjónustu. Ég verð einnig að víkja stuttlega að heilsugæslunum. Óljóst er hversu mikla fjármuni á að veita til að styrkja þjónustu heilsugæslunnar. Ljóst er að talsverð þörf er á fjármunum til að byggja upp þjónustuna. Fjármagn hefur skort til að hægt sé að sinna heimahjúkrun, til að hægt sé að efla hlutverk heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar. Til að styrkja möguleika hennar á taka við fráflæði sjúkrahúsanna er nauðsynlegt að framlög til hennar verði aukin á næstu árum. Eitt markmiðanna sem fellur undir heilsugæslu er að auka aðgengi sjúklinga að fjölbreyttri geðheilbrigðisþjónustu. Því markmiði ber að fagna. Því markmiði á að ná með því að fjölga geðheilsuteymum innan heilsugæslunnar, en í stað þess að sú mikilvæga þjónusta komi sem viðbót við það góða starf sem hefur átt sér stað hjá frjálsum félagasamtökum á að leggja þjónustu frjálsra félagasamtaka niður til að vega upp á móti. Það er erfitt að átta sig á því hvernig þær aðgerðir auka fjölbreytni þegar verið er að leggja niður úrræði sem mikil þörf er á, ef tekið er mark á notendum þjónustunnar sem á svo sannarlega að gera. Í ljósi vaxandi geðheilbrigðisvanda á Íslandi er brýnt að úrræði sem hafa reynst fólki vel séu nýtt áfram þar til kemur í ljós að ekki er lengur þörf á þeim. Ný geðheilsuteymi gætu mögulega komið í stað þeirra úrræða sem nú er verið að leggja niður. Það var skoðun minni hluta nefndarinnar að bíða þar til reynsla af nýjum teymum leiðir í ljós að öruggt sé að leggja önnur úrræði niður. Mig langar að víkja stuttlega að hjúkrunar- og dvalarrýmum sem er sá málaflokkur sem einna helst hefur þurft að gera átak í á undanförnum árum. Á bls. 331 kemur fram að 486 hjúkrunarrými séu í byggingu eða á framkvæmdaáætlun til ársins 2022, þar af 309 ný hjúkrunarrými. Afar mikilvægt er að vinnu við rýmin ljúki sem fyrst þar sem mikil þörf er á að tryggja öllum þeim pláss sem þurfa hjúkrunarrými. Undanfarin ár hefur öryrkjum fjölgað hér á landi. Ein af aðgerðunum sem skilgreind er í áætluninni er að greina orsakir þess að öryrkjum fjölgar og finna leiðir til að bregðast við þeim. Afar mikilvægt er að sú greining fari fram og varpi ljósi á ástæður þess að öryrkjum í samfélaginu fjölgar. Læknavísindi nútímans tryggja fólki betri líkamlega heilsu en nokkurn tímann áður en þrátt fyrir það fjölgar öryrkjum talsvert. Ljóst er að nokkuð af þeirri aukningu má rekja til geðrænna vandamála. Afar mikilvægt er þegar orsakir fjölgunar örorku verða greindar að kannað verði ítarlega hver þáttur streitu og kulnunar sé í fjölgun öryrkja. Málefnasvið fjölskyldumála er nokkuð fjölbreytt þar sem undir það heyrir töluverður fjöldi málaflokka. Meðal þeirra er fæðingarorlof. Eina markmiðið í málaflokknum er að draga úr röskun á tekjuinnkomu foreldra í fæðingarorlofi. Það er svo skilgreint sem mælikvarði á því markmiði að hækka hlutfall feðra miðað við mæður sem fullnýta sjálfstæðan rétt í fæðingarorlofi, einnig hlutfall foreldra sem fá hámarksgreiðslur í fæðingarorlofi. Eru þau markmið bæði mikilvæg og fagna ég þeim. Þó eru fleiri þættir sem líta mætti til við tilhögun fæðingarorlofs og þar má í fyrsta lagi nefna lengingu fæðingarorlofs. Þá hefur ekki verið horft til þess að rétta hlut barna einstæðra foreldra. Það að börn einstæðra foreldra hafi takmarkaðri rétt til að eyða tíma heima með foreldrum sínum stríðir gegn hugmyndum um jafnræði og réttlæti. Fyrsta fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur veldur því miður vonbrigðum. Undanfarið hefur verið mikil umræða um að við upplifum nú áður óþekkta hagsæld. Því var lýst við stofnun ríkisstjórnarinnar seint á síðasta ári að hún myndi standa fyrir uppbyggingu innviða, sem var verkefni sem hafði lengi setið á hakanum. Það út af fyrir sig kann að vekja furðu þar sem stærsti þingflokkurinn sem á aðild að núverandi ríkisstjórn hefur átt aðild að öllum ríkisstjórnum sem hafa verið stofnaðar síðan 2013. Það mætti þannig velta því fyrir sér hvaða forsendur eru breyttar nú. Sú fjármálaáætlun sem er til umræðu varpar ljósi á það að í raun eru forsendur lítið breyttar. Í nokkrum málaflokkum má merkja nokkra aukningu útgjalda frá síðustu fjármálaáætlun, sem ber að fagna, en heilt á litið er ekki að finna í áætluninni þá miklu innviðauppbyggingu sem lofað var af ríkisstjórninni við stofnun hennar. Í áður óþekktu hagvaxtarskeiði felast tækifæri sem ekki eru nýtt í nýrri fjármálaáætlun en við ættum að nýta. Við höfum tækifæri til að veita fjármuni í raunverulegar forvarnir. Við getum tekið skref á borð við að stytta vinnuvikuna, unnið að því að auka hamingju fólks og lyfta þeim sem þurfa úr fátæktargildru, við getum afnumið skerðingar og gripið til skilvirkra aðgerða til að útrýma fátækt á Íslandi. Það er skynsamlegasta og besta forvarnastarfið og hvað best til þess fallið að auka hamingju og velsæld Íslendinga. Ekki er horft til þess í fjármálaáætlun. Það er miður.
Herra forseti. Það er ákveðið verkefni að vera hér síðust á ræðuskrá og ætla að finna eitthvað nýtt og áhugavert í umræðu um fjármálaáætlun. Ég mun gera mitt besta. Ég ætla að byrja á því að vitna í óbeint hæstv. forsætisráðherra Katrínu jakobsdóttur sem benti á, í umræðum um fjármálaáætlun 2018–2022, að yfirstandandi hagvaxtarskeið væri orðið það lengsta í lýðveldissögunni og óvarlegt að gefa sér að það myndi standa út viðmiðunartíma fjármálaáætlunar. Þetta var líklega rétt hjá hæstv. forsætisráðherra fyrir ári en er enn frekar rétt núna. Þrátt fyrir þetta þá byggir sú fjármálaáætlun sem við ræðum núna akkúrat á þessu, á því að hagvaxtarskeiðið haldi áfram 2020 til 2023 hið minnsta. Þetta þýðir einfaldlega að ef og þegar kemur bakslag í seglin er grundvöllur áætlunarinnar brostinn. Það er bent á þetta víða í umsögnum, t.d. hjá fjármálaráði, sem bendir á að sá sveigjanleiki sem boðaður hafi verið í fyrri fjármálaáætlun væri nú að mestu leyti horfinn, lítið megi þó út af bregða ef ekki verði gripið til aðgerða sem auki tekjur ríkissjóðs, en slík áform hafa ekki verið höfð uppi enn af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er því eðlilegt að spyrja: Þegar bakslagið kemur hvað verður þá látið mæta afgangi? Hvar ætla stjórnvöld að skera niður? Eins og áætlun ríkisstjórnarinnar er sett fram núna þá er ekki svigrúm til annars. Spurningin er: Verður skorið niður í innviðafjárfestingum þar sem uppsöfnuð viðhaldsþörf er áætluð enn hærri en framlögin eru samkvæmt áætluninni? Verður skorið niður í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu, almannatryggingakerfinu? Þannig mætti lengi spyrja. Þessum spurningum verður náttúrlega ekki svarað hér og nú, það er svo sem ekki ætlunin. Mig langar aðeins til að árétta markmið laga um opinber fjármál sem eru að stuðla að góðri hagstjórn og styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála, m.a. með heildstæðri stefnumörkun og vönduðum undirbúningi áætlana. Það er eitt sem við getum verið alveg viss um, það er að óskir um aukin útgjöld og aukna þjónustu munu vaxa hraðar en tekjur ríkissjóðs munu gera nema við dettum aftur í gullpott líkt og ferðaþjónustan reyndist okkur fyrir nokkrum árum, en það er náttúrlega óvarlegt að treysta á slíkt og jafnvel til lengri tíma litið ekkert sérlega eftirsóknarvert. Það hlýtur einfaldlega, til viðbótar við að finna nýja tekjustofna, að vera betra til lengri tíma litið að stefna að því að nýta fjármagnið betur í sömu eða betri þjónustu og skilja jafnvel, ef svo gefur, pening eftir í vösum skattgreiðenda, í vösum almennings og fyrirtækja. Ef við lítum aðeins á helstu útgjaldaliði okkar sem eru t.d. heilbrigðisþjónustan þá vitum við að sú tækniþróun sem við sjáum fram á þar eykur vissulega gæði þjónustunnar, bætir líðan, heilsu og líf þeirra sem nýta hana, en hún kostar einfaldlega meira, a.m.k. þegar litið er til beinna heilbrigðisútgjalda. Ávinningurinn kemur einhvers staðar annars staðar, en þetta kostar. Þetta er útgjaldaaukning. Við sjáum líka fram á ófyrirséðar tæknibreytingar sem munu kalla á viðbrögð af hálfu menntakerfisins okkar. Það mun kosta, viðbrögðin þar munu kosta. Það muna verða okkur mjög dýrt að halda áfram á sömu braut að mennta fólk til að uppfylla þarfir fortíðarinnar. Við verðum að fara að bregðast við þar en það kostar. Við leggjum aukna áherslu á velferðarmál, það er vel, en það kostar. Staðreyndin er sú að eina raunhæfa leiðin til að efla íslenskt velferðarsamfélag er að nýta fjármagnið betur. Það er bara þannig sem við getum haft raunhæfar væntingar um að tilraunir og viðleitni til að mæta kröfum um aukna þjónustu á einu sviði verði ekki eingöngu með því að draga saman seglin á öðru sviði. Við þurfum einfaldlega að fara betur með peninginn til þess að geta mætt kröfum um aukna þjónustu með öðrum hætti en samdrætti einhvers staðar. Þetta eru í grundvallaratriðum áherslur sem ég sakna úr fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu ára, vegna þess að þetta er stefnuplagg um opinber fjármál og slíkt stefnuplagg getur ekki bara snúist um aukin útgjöld. Það hlýtur að þurfa að snúast um hina hliðina og síðan í grunninn um aukna og betri þjónustu, ekki bara með auknum útgjöldum heldur í betri og skilvirkari nýtingu fjármagns. Það er það sem ég kalla eftir og myndi hafa viljað sjá meiri áherslu á. Ég vænti þess að sjá þess stað af því að ég átta mig á því að við erum þrátt fyrir allt enn á upphafsmetrunum í þessum vinnubrögðum. Ég kalla eftir því að þessi áhersla verði ríkari í næstu umferð og okkur verði tamt að hugsa um þessa hluti, ekki bara telja aukin útgjöld eða mæla velferð í auknum útgjöldum, heldur hvernig við förum með þessa peninga. Vegna þess að peningarnir í vösunum eru ekki óþrjótandi.
Herra forseti. Það er smátt og smátt að teiknast upp skýrari mynd af erindi þessarar ríkisstjórnar. Í síðustu viku birtist hún raunar kristaltær þegar lagt var frumvarp um stórfellda lækkun á veiðigjöldum þar sem stórútgerðir, sem eru vel aflögufærar, áttu að fá bróðurpartinn. Sem betur fer tókst stjórnarandstöðunni að hrinda þeim áformum með samstilltu átaki. Talað var jafnvel um að útgerðirnar væru komnar að þolmörkum, sem er þvílíkt virðingarleysi við allt það fólk sem sannarlega á í erfiðleikum. Ég man satt að segja ekki eftir því að stjórnarliðar, sem jafnvel sögðust bera hag þessa fólks fyrir brjósti fyrir kosningar, hafi notað þolmörk síðustu vikurnar til þess að ræða stöðu aldraðra, öryrkja, námsmanna eða efnalítils barnafólks. Þess í stað hefur umræðunni um þá hópa verið drepið á dreif með yfirlýsingum um hvernig staðan er almennt hjá fólki í landinu. En þótt meðallífskjör hafi batnað mikið lifum við ekki og hrærumst í vísitölum eða meðaltölum. Hver og einn sem getur ekki framfleytt sér skiptir verulega miklu máli. Mikill fjöldi venjulegs launafólks, aldraðra og öryrkja, nær ekki endum saman og þarf jafnvel að neita sér um sjálfsagða hluti eins og læknisþjónustu. Eignastaða ungs fólks er líka slæm og margar barnafjölskyldur hrekjast um á dýrum og ótryggum leigumarkaði. Misskipting hér á landi er auk þess orðin mikil þótt hún sé eflaust meiri annars staðar í heiminum. En ríkasta 1% landsmanna jók hreina eign sína um 53 milljarða kr. árið 2016. Þessi hópur safnar áfram langstærstum hluta af öllum nýjum auð. Eftir loforðaflaum í síðustu kosningum biðu því mjög margir spenntir eftir því mikilvæga plaggi sem heitir stjórnarsáttmáli, því að hann sýnir forgangsröðun nýrrar ríkisstjórnar svart á hvítu. Síðan kemur fjármálaáætlunin og þar er þetta slegið í gadda. Ég verð að viðurkenna að ég leyfði mér að vona að áhrif Vinstri grænna yrðu til þess að framlög myndu nægja til að takast betur á við bráðavanda ýmissa innviða, grípa til varna fyrir lág- og millitekjufólk og til þess að milda hömlulausa hægri stefnu Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að skattamálum. En nú þegar áætlunin liggur fyrir virðast fögur fyrirheit þessa sama flokks um að gera betur vera að engu orðin. Stjórnarliðar allir eru nú fullkomlega meðsekir þessu plaggi ríkisstjórnarinnar þar sem þeir gerðu ekki eina einustu breytingu á fyrstu drögunum sem rötuðu inn á þingið. Áfram munu barnabætur byrja að skerðast langt undir lágmarkslaunum. Sú skerðing mun stuðla að meiri fátækt meðal vinnandi fólks. Það á ekki heldur að leysa húsnæðisvandann og húsnæðisstuðningur mun minnka. Háskólarnir eru fjársveltir og framhaldsskólarnir eru komnir að þolmörkum. Hvergi getur maður eiginlega séð þá stórsókn sem boðuð var í menntamálum. Aldraðir og öryrkjar hafa lengi beðið eftir kjarabótum og enn þurfa þeir hópar að bíða. Fólk í neyð víða um heim er líka látið bíða, en við verjum töluvert lægra hlutfalli af landsframleiðslu til þróunarmála heldur en nágrannalöndin þrátt fyrir að vera 11. ríkasta land í heimi. Heilbrigðiskerfi okkar er að niðurlotum komið. Framlög til heilbrigðiskerfisins hækka vissulega í fjármálaáætlun og fjármagn til byggingar á nýjum Landspítala er tryggt, þó það nú væri, en hann verður hins vegar ekki byggður á einni nóttu og samkvæmt gögnum og umsögn Landspítalans vantar enn heilmikið upp á, eða 80 milljarða á næstu fjórum til fimm árum. Herra forseti. Í fjármálaáætlun eru 20–30 milljarðar gefnir eftir og skattalækkanir boðaðar. Þær skattalækkanir munu nýtast best þeim sem mestar hafa tekjurnar, gefa okkur tekjuhæsta fólkinu þrisvar sinnum meira en þeim sem eru á lægstu laununum. Herra forseti. Það birtist engin framsýni í þessari áætlun. Í henni birtist ekkert annað en [[Forseti hringir.]]gamaldags hægri stefna en við þurfum núna á félagshyggjustjórn að halda. Það er nauðsynlegt að koma þessari ríkisstjórn frá.
Herra forseti. Ríkisfjármálaáætlun 2019–2023 sýnir styrkleika efnahagslífsins, að hægt er að auka útgjöld með þeim hætti sem gert er en halda þeim samt sem áður óbreyttum sem hluta af vergri landsframleiðslu. Með öðrum orðum tekur ríkið ekki stærri sneið af þjóðarkökunni. Hún sýnir líka áherslur ríkisstjórnarinnar um að setja aukna fjármuni í heilbrigðiskerfið, til öryrkja og aldraða. Auk þess bætum við töluvert í vegamál og aðrar samgöngur í landinu. Hún sýnir líka stöðugleika og afkomu ríkissjóðs og allt er það gert án þess að fórna stöðugleika í efnahagsmálum eða því að reka ríkissjóð hallalausan, sem skiptir ekki síst unga fólkið máli til framtíðar. Við erum ekki að safna skuldum heldur að leggja traustari grunn að fjármálum ríkisins til framtíðar. Við erum líka að lækka álögur í landinu og á fyrirtæki. Við styrkjum heimilin í landinu og atvinnulífið. Þegar litið er í ríkisfjármálaáætlun og við skoðum tölfræðina, hvað stendur á bak við það sem við erum að fara að bæta í í rekstrargjöld, kemur fram að miðað við árið 2017 og út árið 2023 hækkum við útgjöld ríkisins um 19%. Hér er um gífurlega útgjaldaaukningu að ræða og áframhaldandi stöðugleiki er forsenda þess að hún geti gengið upp. Útgjaldaaukning til velferðarmála er meiri en dæmi eru um hérlendis, sérstaklega í byrjun áætlunar. Ef miðað er við árið 2017 verða rekstrarútgjöld til velferðarmála samtals um 85 milljörðum kr. hærri árið 2023 en í fjárlögum 2017. Það er 78% á heildarhækkun allra málefnasviða og sýnir því glögglega forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í þágu velferðarmála. Í fjárhæðum talið hækka framlög til eftirfarandi málefna mest: Til málefna aldraðra hækka framlög um 17,7 milljarða og munar þar langmest um miklar hækkanir í fjárlögum 2018 þegar áhrifin af heildarendurskoðun bóta almannatrygginga komu fram. Fjölgun aldraðra umfram aðra aldurshópa vegur einnig mjög þungt í því samhengi. Gjöld vegna örorku og málefna fatlaðs fólks vega næstþyngst, eru um 17 milljarðar kr., og kemur stór hluti aukningarinnar fram á þessu ári, m.a. vegna mikillar fjölgunar í hópi öryrkja. Heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa hækkar um 14,8 milljarða kr. sem skýrist einkum af styrkingu heilsugæslunnar og stórauknum fjárframlögum til sjúkraþjálfunar. Framlög til sjúkrahúsþjónustu hækka um 13,1 milljarð þar sem gert er ráð fyrir hækkun rekstrarframlaga til spítala umfram verðlag. Til viðbótar eru síðan framlög til byggingar á nýjum Landspítala sem gerð er grein fyrir í kafla um fjárfestingar hins opinbera, sem eru nokkuð ítarlegar í ríkisfjármálaáætluninni og ég kem kannski betur inn á á eftir ef tími gefst til. Hlutfallslega er mesta hækkunin á lyfjakostnaði í áætluninni, eða 66%, sem kemur að langmestu leyti fram strax á fyrsta ári, þ.e. 2018, og skýrist af því að upphafleg áætlunargerð um raunkostnað 2017 og 2018 gekk engan veginn eftir. Hlutfallslega hækka framlög til umhverfismála næstmest, eða um 47%. Kemur hækkunin einkum fram á síðari hluta tímabilsins í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa hækkar um 34% og er það þriðja mesta hækkun bæði í fjárhæðum og sem hlutfall af framlögum ársins 2017. Í meirihlutaáliti fjárlaganefndar kemur fram tafla um fjárfestingarstigið, sem er nýtt þar sem í áætluninni er tekið sérstaklega út fjárfestingarstigið á komandi fjárlagaáætlun og gert ráð fyrir fjárfestingum upp á 338 milljarða á tímabilinu. Þar eru töluvert auknar upphæðir settar í samgöngumál og styrkingu samgönguinnviða landsins. Vega þeir um 37% af þeirri upphæð, þ.e. rúmir 124 milljarðar. Þetta er náttúrlega ekki nóg. Það er af nógu að taka. En þetta er þó byrjunin á einhverju og aukning frá því sem hefur verið á síðustu árum. Þess má geta að auðvitað hefur mest af fjármagninu undanfarið farið í velferðarmál, heilbrigðismál og menntamál en við erum að hefja átak í að byggja upp samgönguinnviðina.
Herra forseti. Ég vil koma hér aðeins inn á, í seinni ræðu minni, málaflokka sem ekki gafst tími til að tala um í fyrri ræðu. Þá vil ég fyrst víkja að almannatryggingum. Það er jákvætt að ráðast eigi í innleiðingu starfsgetumats og einföldun bótakerfis almannatrygginga. Í fjármálaáætlun er gengið út frá því að hækkun lífeyris almannatrygginga verði einungis á bilinu 3,1% til 4,3% næstu fimm árin. Hér er ansi naumt skammtað að mati 3. minni hluta. Bilið á milli örorkulífeyrisþega og annarra hópa í samfélaginu mun halda áfram að breikka. Því miður. Lágar prósentuhækkanir sem þessar á lágar bætur skila lágum krónutöluhækkunum. Með fjármálaáætluninni eru lífskjör fólks, eins og öryrkja, sem oft og tíðum býr við fátækt, ekki bætt nægilega að mati minni hluta og er það miður. Boðuð hækkun á bilinu 3,1% til 4,3% fimm ár í röð myndi þýða að óskertur lífeyrir almannatrygginga væri árið 2023 um 278 þús. kr. til 295 þús. kr. á mánuði og þetta eru tölur fyrir skatt. Fyrir síðustu kosningar lofuðu Vinstri grænir „umtalsverðri hækkun lægstu launa“. VG sagði að málið yrði forgangsverkefni í kjarasamningagerð næstu ára og hækkun bóta elli- og örorkulífeyris ætti að fylgja slíkum hækkunum. Hækkanir þær sem ég hef nefnt hér, 3,1% til 4,3%, eru ekki umtalsverðar hækkanir, það sjá allir. Ekki er hægt að lesa annað út úr fjármálaáætluninni en að hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir og ríkisstjórn hennar hafi ekki í hyggju að leiðrétta kjör örorkulífeyrisþega og tryggja þeim mannsæmandi framfærslu á næstu árum eins og lofað hafði verið. Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlætinu. - Þetta eru kunnugleg orð sem hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir lét falla í september á síðasta ári. Hún skammaði þáverandi ríkisstjórn fyrir að gera ráð fyrir að öryrkjar og aldraðir hokruðu áfram og byggju við skammarleg kjör. Nú er Katrín Jakobsdóttir sest í stól forsætisráðherra og hefur ákveðið að öryrkjar og aldraðir eigi að bíða áfram eftir réttlætinu næstu fimm árin. Í fjármálaáætlun er lagt mikið kapp á að fleiri örorkulífeyrisþegar geti framfleytt sér sjálfir, að hluta til eða að öllu leyti, með þátttöku á vinnumarkaði. Því er óskiljanlegt hvers vegna ekki er strax ráðist í að afnema krónu á móti krónu skerðingu þar sem slík ráðstöfun mundi hvetja til atvinnuþátttöku auk þess að vera brýnt lýðheilsumál. Ekki er hægt að lesa út úr fjármálaáætluninni að afnema eigi krónu á móti krónu skerðingu á næstu árum. Herra forseti. Að lokum er það nú þannig, samkvæmt lögum um opinber fjármál, að fjármálaáætlun á að sýna markmið, mælikvarða og aðgerðir á greinargóðan hátt. Það gerir hún hins vegar ekki nægilega vel að mati 3. minni hluta. Það er mikill annmarki að fjármálaáætlun er ekki sett fram með nægilega sundurgreindum hætti. Þetta hefur komið fram hjá, held ég, öllum í minni hluta fjárlaganefndar. Hún er því ekki gagnsæ þótt það sé eitt af þeim grunngildum sem hún á að vera unnin út frá og þrátt fyrir að hana eigi að setja fram í þeim anda. Erfitt er að fá upplýsingar sem liggja að baki þeim tölum sem áætlaðar eru fyrir hvern málaflokk og hvert svið. Ógagnsæi ríkir milli innviðafjáfestinga og annarra fjárfestinga. Hins vegar má finna jákvæða punkta í áætluninni eins og niðurgreiðslu skulda. Með niðurgreiðslu skulda dregur úr vaxtagreiðslum ríkissjóðs. Átak í samgöngumálum og aukning til heilbrigðismála er að sama skapi jákvæð. Ekki er hins vegar tekið á því neyðarástandi sem ríkir í húsnæðismálum þjóðarinnar auk þess sem brýn þörf er á hækkun barna- og húsnæðisbóta. Afnema þarf krónu á móti krónu skerðingu sem viðgengst eins og ég nefndi áður. Mönnun í heilbrigðisgeiranum er stórt mál. Innan fjármálaáætlunar er ekki að finna neinar lausnir á þeim vanda. [[Forseti hringir.]]Áætlunin ber þess merki að mati 3. minni hluta að stjórnvöld vita ekki hvert stefnt er í heilbrigðismálum. Forsendur fjármálaáætlunar eru byggðar á óraunsærri bjartsýni [[Forseti hringir.]]að mati 3. minni hluta á þróun efnahagsmála til næstu fimm ára. Í áætluninni [[Forseti hringir.]]er verið að búa til væntingar um fjárútlát sem síðan gæti reynst erfitt að standa við.
Forseti vill biðja hv. þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Við erum á lokaspretti í umræðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur til næstu fimm ára. Umræður í þinginu hafa verið gagnlegar fyrir margra hluta sakir, bæði vegna þess að þær kalla fram lærdóm sem við þurfum að draga af vinnuferlinu en einnig vegna þess að í þeim kristallast gagnrýni stjórnarandstöðunnar sem er ýmist um of mikil útgjöld eða of lítil. Töluvert hefur verið rætt um ójöfnuð og hvað við gætum gert til þess að draga úr ójöfnuði sem er of mikill í íslensku samfélagi. Samkvæmt skýrslu Credit Suisse sem birtir Gini-stuðul um eignaójöfnuð er hann minnstur á Íslandi af Norðurlöndunum. Því verður samt að halda til haga að gögn um eignaójöfnuð eru léleg, m.a. vegna þess að það vantar lífeyrisréttindi og hlutabréf eru þar á nafnvirði. En það segir sig sjálft að ef ójöfnuður verður of mikill mun það leiða til félagslegs óstöðugleika og hann er í eðli sínu ósanngjarn. Ekkert okkar velur sér foreldra eða aðstæður sem við fæðumst í. Það er því erfitt að rökstyðja að sumir hafi forskot frá upphafi en aðrir hlaupi upp í mót allt sitt líf. Þeir sem eru fylgjandi einstaklingsábyrgð, og margir hverjir sitja með mér í ríkisstjórn, ættu að vera sammála mér um það líkt og við félagshyggjufólk erum sammála um að í miklum ójöfnuði felist kerfisbundið óréttlæti sem þurfi að bregðast við. Hingað til höfum við ekki komist að samkomulagi um leiðir til að sætta þessi tvö sjónarmið. Það knýr á að brúa bilið því að of mikill ójöfnuður er vondur fyrir alla. Í þessari ríkisfjármálaáætlun, sem við erum hér að klára umræðu um, er gríðarlega mikil útgjaldaaukning boðuð en jafnframt er stefnt að því að halda áfram að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Áætlunin hefur verið gagnrýnd fyrir að vera of bjartsýn en nýjustu gögn sem við höfum og hagspár styðja við forsendur hennar. Mér þykir það ekki merkileg aðferðafræði að segja: Krónan hefur alltaf fallið þegar hún hefur verið svona sterk og því mun hún falla. Ör tímans er áfram. Það er grundvallarmunur á stöðu hagkerfisins núna og við síðasta gengishrun. Skuldastaða heimila, ríkissjóðs og þjóðarbúsins er allt önnur en við fyrri gengishrun. Fall krónunnar er ekki náttúrulögmál heldur lýsing á því sem gerðist við aðstæður liðinna tíma. Nú eru aðrar aðstæður. Það er hægt að telja upp marga jákvæða punkta í þessari ríkisfjármálaáætlun. Það eru vissulega líka margir stórir óvissuþættir. Ég nefni fílinn í herberginu, ferðaþjónustuna og gengi krónunnar, launaþróun og verðþróun á húsnæði. Það er samt full ástæða til að gleðjast yfir því að vel árar og við getum loksins hafið endurbætur á innviðum landsins. Með kröftugri innspýtingu í hagkerfið verður viðspyrna í hagkerfinu þegar það aðlagast lægri hagvexti. Á gildistímanum á að fjárfesta fyrir 338 milljarða kr. í innviðum landsins. Það er þegar hafið. Fyrsti áfangi nýja Landspítalans við Hringbraut er kominn í útboð. Áformað er að auka árleg útgjöld til heilbrigðismála um 40 milljarða til viðbótar við þá 20 milljarða sem voru með fyrstu fjárlögum ríkisstjórnarinnar. Við ætlum að endurreisa íslenska heilbrigðiskerfið en það hefur verið stærsta kosningamál síðastliðnar tvennar kosningar. Þá eru það umhverfismálin en við ætlum okkur metnaðarfulla hluti í loftslags- og umhverfismálum. Aldrei í sögunni hefur verið bætt við öðru eins í umhverfismálum. Það er stefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að uppfylla skuldbindingar í loftslagsmálum ásamt því að nýting landsins sé sjálfbær. Ísland hefur skuldbundið sig til að draga verulega úr losun gróðurhúsalofttegunda fram til ársins 2030 og stefnir að því að Ísland verði orðið kolefnishlutlaust árið 2040. Til að það geti náðst þarf að stíga stór skref í áttina að orkuskiptum í samgöngum og auðvitað ýmsu fleiru. Við þurfum líka að tala hér um stóraukna innspýtingu í menntamál og svo mörg önnur mál sem hér hafa verið rædd, í samgöngur og annað slíkt. Þetta skiptir allt máli. Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að lengja mál mitt mikið lengur. Ég vil aftur þakka félögum mínum í fjárlaganefnd fyrir samvinnuna og auðvitað fólkinu sem tekið hefur til máls um ríkisfjármálaáætlun. Við Vinstri græn teljum hana vera stóra rammann utan um þá ótal góðu hluti sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlar sér að framkvæma. Þetta er ekki lausn á öllum vanda samfélagsins en þetta er býsna góð byrjun.
Virðulegi forseti. Við ljúkum hér umræðu um fjármálaáætlun 2019–2023 sem er, samkvæmt lögum um opinber fjármál, formleg stefna stjórnvalda til næstu fimm ára. Í áætluninni leggur ríkisstjórnin til útgjaldaramma fyrir fjárlög og mælanleg markmið fyrir stefnu sína. Þegar lög um opinber fjármál voru sett var væntingin sú að umræðunni um fjárlög yrði dreift yfir vorþing til þess að létta álagi á haustþingi, til þess að fjárlagavinnan fengi heildstæðari úrvinnslu yfir árið. Því miður hafa atburðir undanfarinna ára haft dálítil áhrif á fjármálaumræðuna á undanförnum árum. Kosningar að hausti og ríkisstjórnarmyndun ofan í árslok 2016 takmörkuðu tímann til að samþykkja fjárlög fyrir áramót. Áhrifin á bæði fjármálastefnu og fjármálaáætlun urðu væntanlega einhver þar sem mun minni tími gafst fyrir síðustu tvær ríkisstjórnir, núverandi og síðustu, til að setja fram stefnu sína samkvæmt skilyrðum laga um opinber fjármál. Nú er það svo að umræðutíminn hér um þessa fjármálaáætlun er áætlaður einstaklega lítill. Umræðutími fyrir síðustu fjármálaáætlun, sem einnig fékk tiltölulega lítinn undirbúning, var tæpur 61 klukkutími. Fyrir þessa umræðu sýnist mér stefna í 33 til 34 klukkutíma. Ég skil vel að ríkisstjórnin hafi lítinn áhuga á að ræða fjármálaáætlunina sína í þingsal, þrátt fyrir stór orð um gríðarlega útgjaldaaukningu. Ég hefði haldið að ríkisstjórnin myndi vilja tala sem mest um hvaða frábæru verkum hún ætlaði að ná fram með öllum þessum útgjöldum. Þar er talað um 117 milljarða kr. útgjaldaaukningu á rekstrargrundvelli. Gögn sem fjárlaganefnd fékk um svokallað grunndæmi, sundurliðuð skuldbundin útgjöld frá útgjöldum samkvæmt stefnu stjórnvalda, sýna hins vegar bara um 78 milljarða kr. aukningu frá fjárlögum 2017 til loka fjármálaáætlunar og bara 54 milljarða útgjaldaaukningu á tímabili fjármálaáætlunar. Það lítur enn út fyrir að vera stór tala en þetta er uppsöfnuð tala fyrir fimm ár. Það þýðir að útgjöld eru aukin varanlega um rétt rúmlega 10 milljarða í upphafi fjármálaáætlunar. Á sama tíma er til dæmis vaxtakostnaður að minnka um 20 milljarða á milli áranna 2017 og 2018. Ég skil alveg að ríkisstjórnin vilji forðast að tala um fjármálaáætlun til að þurfa ekki að útskýra hvernig 10 milljarða kr. aukning geti flokkast undir stórsókn í hinum ýmsu málaflokkum. Ég skal endurtaka þetta til þess að það misskiljist ekki. Ef grunnútgjöld ríkisins, þegar skuldbundin verkefni eru tekin frá, lífeyrisskuldbindingar og fleiri atriði sem er ekki hægt að komast hjá, sama hvaða ríkisstjórn á í hlut, standa eftir 54 milljarðar sem stefna ríkisstjórnarinnar kostar á tímabili fjármálaáætlunar. Auðvitað er það óþægilegt fyrir ríkisstjórnina, að fá umræðu þegar bent er á þetta. Með þessum 54 milljörðum þarf ríkisstjórnin að ná markmiðum sínum samkvæmt stjórnarsáttmála, umfram það sem áður var ákveðið. Þá stefnu er einnig að finna í fjármálaáætlun. En ég skil einnig af hverju ríkisstjórnin hefur engan áhuga á langri umræðu um stefnu stjórnvalda eins og hún birtist í fjármálaáætlun. Af því að það vantar kostnaðargreiningar og skýr og mælanleg markmið. Það er mjög hentugt að segja ekki hvaða markmiðum á að ná, skella bara 54 milljarða kr. verðmiða á það og vona það besta. Það er nefnilega þannig að ef þú segir ekki hvaða árangri þú ætlar að ná mistekst þér aldrei. Lög um opinber fjármál krefjast þess hins vegar að stjórnvöld segi hvaða árangri þau ætla að ná. Alþingi á að krefjast þess af stjórnvöldum að þau segi hvaða árangri þau ætla að ná, þingmenn eiga að krefjast þess, þjóðin á að krefjast þess, annars stjórnumst við að hentistefnu, geðþótta og áróðri um 117 milljarða þegar hið rétta er 54 milljarðar, annars verða bara úthlutanir úr almennum varasjóðum í reddingar vegna lélegra áætlana, annars verðum við stöðugt að elta skottið á okkur, að bregðast við jafnóðum - skítamix og fúsk. Við eigum ekki að láta okkur komast upp með þetta. Það er ekkert auðvelt að gera betur. En við eigum samt að krefjast þess af okkur. Ekki detta í meðvirkni og afsakanir, ekki detta í ýkjur eða gluggaskreytingar, ekki detta í útúrsnúninga og rökvillur. Ég er hér að tala til okkar allra, líka til mín. Við berum saman ábyrgð á því verkefni sem Alþingi er falið samkvæmt stjórnarskrá. Við fylgjum sannfæringu okkar í verki, ekki bara í orði. Virðulegi forseti. Segjumst ekki bara ætla að gera betur næst, gerum betur strax. Vísum þessari fjármálaáætlun aftur til ríkisstjórnarinnar, krefjumst betri vinnubragða núna, ekki bara næst, við vitum öll að það er ekki hlustað á þann sem lætur alltaf vaða yfir sig.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka umræðuna hér um ríkisfjármálaáætlun 2019–2023 sem mér finnst hafa verið býsna fín. Slík áætlun spannar vítt svið efnahagsmála, öll fjármál hins opinbera; sveitarfélög og opinber fyrirtæki þar með talin og öll málefnasvið ríkisfjármála. Margt af því sem fram hefur komið í umræðunni kemur fram í ábendingum fjármálaráðs sem starfar á grundvelli 13. gr. laga um opinber fjármál og mér finnst staðfesta enn og aftur hversu mikilvægu hlutverki ráðið gegnir þegar kemur að umræðu og umfjöllun um ríkisfjármálaáætlun. Umsögn og ábendingar ráðsins lyfta umræðunni faglega og setja henni, getum við sagt, ákveðinn þráð. Í framsögu minni þakkaði ég umsagnir annarra fastanefnda sem snúa að þeirra málefnasviðum og svo hv. fjárlaganefnd fyrir samstarfið og mikið vinnuframlag í umfjöllun um málið og undirbúnings- og greiningarvinnu. Samstaðan birtist ekki síst í þeim sameiginlegu ábendingum sem koma fram í álitum meiri hluta og allra minni hluta og ber að þakka 2. varaformanni efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, þá hugmynd og innlegg allra annarra hv. nefndarmanna í þessa sameiginlegu ábendingar. Einnig gekk hv. þm. Björn Leví Gunnarsson mjög hart eftir grunndæmi sem nýttist mjög vel í greiningarvinnu. Segja má að samstaða nefndarinnar hafi birst þar í verki og sameiginlegar ábendingar ganga að miklu leyti út á að vera betur í stakk búin til að vanda til verka og fá fyllri mynd af verkefninu og áhrifum þess á hagkerfi og efnahag. En það sem mér finnst hafa staðið upp úr í umræðunni er einkum tvennt. Það er annars vegar umræða um óvissu hagspáa; við erum hér að miða við hagspá sem við verðum að byggja svona áætlun á. Þannig er staðan í dag en það er unnið í því og nefndin fór vel yfir það hvaða úrbætur eru í vinnslu með það mál. Svo er það hitt að mikill útgjaldaauki er í áætluninni, það verður að segjast. Við verðum að gæta að því að ríkisfjármálin og ríkissjóður sé sjálfbær inn í framtíðina. En á sama tíma er ákveðin þversögn í umræðunni, það er verið að kalla eftir meiri útgjöldum. Það er kannski meginniðurstaðan hér, hvað við erum að fá fyrir peninginn. Það verður okkar verkefni til framtíðar. Í sameiginlegum ábendingum vil ég draga fram að gert hefur verið samkomulag við Hagstofu Íslands um samstarf um upplýsingaöflun í aðdraganda spágerðar og sviðsmyndagreiningar, að sama skapi er varðar sviðsmyndir og næmnigreiningar. Eru nokkuð mörg atriði í sameiginlegum ábendingum nefndarinnar sem vert er að vísa til sem má eiginlega segja að svari umræðunni og nýttust vel, merkti ég, í allri umræðunni um málið. En þar kemur fram að umfjöllun um fjárfestingar þarf að vera ítarlegri og brýnt er að leggja enn meiri áherslu á að fara yfir og greina og bregðast við ábendingum fjármálaráðs og bæta við greinargerð áætlunar ýmsum dæmum og sviðsmyndum. Nefndin var sammála um öll þau atriði sem fara þarf í og er tekið undir það með fjármálaráði að mikilvægt sé að greina hugsanleg áhrif samdráttar í ferðaþjónustu; það má segja að nefndin hafi, í sínum sameiginlegu ábendingum, verið tilbúin í þá umræðu og kannski slegið tóninn fyrir hana. Áætlunin er ekki greypt í stein. Í henni birtist skýr forgangsröðun ríkisstjórnar sem fram kemur í stjórnarsáttmála og er í samræmi við [[Forseti hringir.]]samþykkta stefnu. Þess vegna leggjum við til að hún verði samþykkt hér óbreytt.
Herra forseti. Það sem sker í augun varðandi þessa fjármálaáætlun er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Hinir efnameiri og þeir sem betur mega sín mega vera ánægðir, en þeir sem hafa verið gleymdir verða áfram gleymdir. Það er þversögn að á málefnasviðinu örorka og málefni fatlaðs fólks segir að fólk með skerta starfsgetu eigi að geta lifað sjálfstæðu lífi, samt á ekki að hækka lífeyri fyrir þetta fólk sem allir vita að er smánarlegur, nema á bilinu 3,1–4,3% næstu fimm árin. Það er eðlilegt að Öryrkjabandalagið spyrji hvernig fólk með skerta starfsgetu eigi að geta lifað sjálfstæðu og mannsæmandi lífi þegar boðið er upp á slíka framfærslu. Gagnvart stöðu þessara hópa sem höllustum fæti standa skilar ríkisstjórnin í raun og veru auðu. Það eru óljós fyrirheit í stað þess að tryggja því fólki sem býr við lökustu kjörin viðunandi lífskjör. Þeirri stefnu verður að linna, sem áfram er boðuð hér, að fólki sé meinað í krafti sjálfsbjargarviðleitni að bæta sinn hag, hafi það til þess vilja og getu, með aukinni vinnu. Ég vil leyfa mér að geta þess að við í Flokki fólksins höfum beitt okkur í þessum efnum með því að flytja hér frumvarp um að fella niður hið svokallaða frítekjumark vegna launatekna aldraðra. Við megum sæta því og þeir sem málið varða að það mál er stöðvað í nefnd, rifið úr þingnefnd og vísað til ríkisstjórnarinnar í krafti meirihlutaákvörðunar hér á Alþingi. Það er ekki nóg að hafa uppi fögur orð gagnvart einstökum þjóðfélagshópum eins og þeim sem hér um ræðir. Verkin, herra forseti, sýna merkin. Bótakerfin, vaxtabæturnar, barnabæturnar, eiga áfram að vera í niðurníðslu. Það er gert ráð fyrir óbreyttu kerfi vaxtabóta og viðmiðunarupphæðum næstu árin. Þegar kemur að barnabótum eiga þær áfram að skerðast vegna tekna umfram 240.000 kr. sem, eins og allir vita, eru langt undir lágmarkslaunum sem nú eru 300.000 kr. Ef við víkjum að hjúkrunar- og dvalarheimilum, velferðarstofnunum í heilbrigðismálum, þá liggur fyrir að kröfulýsingar vegna þjónustu sem þeim er ætlað að veita og ríkisstjórn mótar á hverjum tíma, reynast langt undir þeim kröfum sem gera ber til slíkrar þjónustu eins og landlæknir hefur ítrekað bent á. Það eru mikil vonbrigði, herra forseti, að ekki sé brugðist með ákveðnari hætti við fjárhagsvanda SÁÁ, ekki síst í ljósi hins alvarlega vanda sem við er að eiga í áfengis- og fíknimálum. Vakni stjórnvöld ekki til vitundar um mikilvægi þessarar starfsemi þá blasir náttúrlega við að hún mun skerðast að mun á komandi tímum. Það verður, herra forseti, ekki vikist undan því að bæta úr fjárhagsstöðu SÁÁ, enda fara fá heimili í landinu varhluta af áfengis- og fíknivandanum. Stóra innviðaátakið reynist vera orðin tóm eins og ég rakti ítarlega í fyrri ræðu. Samandregið: Forsendur fjármálaáætlunar eru reistar á óhæfilegri bjartsýni um framvindu efnahagsmála og gengið gegn grunngildi um varfærni í því efni. Mig langar að nefna í lokin og koma á framfæri lítilli leiðréttingu við álit 4. minni hluta sem ekki var unnt að gera eftir að mælt hafði verið fyrir því, en það er á bls. 11, þar er 4. mgr. ofaukið og bið ég um að það verði tekið til greina.
Virðulegur forseti. Ég hef sagt það áður í umræðu um þetta mikilvæga mál að fjármálastefna og fjármálaáætlun hverrar ríkisstjórnar er helsti prófsteinn hennar, ekki aðeins á pólitíska forgangsröðun, ekki aðeins á hvaða fjármagni eigi að verja til einstakra verkefna, heldur á mikilvægi ríkisfjármálanna í hagstjórn. Þetta er efnahagsstefna ríkisstjórnar á hverjum tíma og skiptir gríðarlega miklu máli. Þetta er prófsteinn á hlut ríkisfjármálanna í hagstjórninni á hverjum tíma. Á því prófi fellur þessi ríkisstjórn, kolfellur. Það er sorglegt að horfa upp á það að hér er verið að endurtaka mistök, ekki síðasta uppgangstímabils hjá okkur sem endaði með skelfingum, heldur eru mistökin í raun og veru síendurtekin í allri fullveldissögu okkar. Við sjáum að ríkisfjármálin, pólitíkin, bregst alltaf ábyrgðarhlutverki sínu þegar kemur að hlutverki ríkisfjármála í hagstjórn. Seðlabanki er alltaf skilinn einn eftir með það verkefni að stuðla að verðlagsstöðugleika og gengisstöðugleika. Á þessari 100 ára sögu höfum við sprengt utan af okkur á annan tug mismunandi aðferða í peningastjórn, á annan tug mismunandi tilrauna til þess að stuðla hér að verðlags- og gengisstöðugleika. Er það nema von að á vinnumarkaði, hjá almenningi, ríki engin trú á því að slíkum stöðugleika sé hægt að ná hér á landi? Enn og aftur bregðast stjórnmálin í þessu samhengi. Hér er meginmarkmið þessarar ríkisfjármálaáætlunar með öllum þeim góðu verkefnum sem henni er ætlað að leysa. Ég er ekki að gagnrýna hvernig forgangsraðað er þeim fjármunum sem hér er verið að úthluta, heldur virðist markmiðið fyrst og fremst vera að slá eitthvert útgjaldamet í hápunkti hagsveiflunnar. Það er mjög varhugavert og beinlínis óábyrgt á þessum tímapunkti þegar við sjáum ýmsar blikur á lofti í efnahagsmálum. Við vitum að afleiðingin er, og hefur skýrt verið varað við af hálfu Seðlabankans, að hér verður vaxtastig hærra en ella. Atvinnulífið þarf að bíða lengur en ella eftir nauðsynlegu súrefni og gengi krónunnar verður sterkara en ella, sem grefur undan útflutningsatvinnugreinum, þeim sömu útflutningsatvinnugreinum og ríkisstjórnin hefur talað mjög duglega um að mikilvægt sé að styrkja. Í öðru lagi eru efnahagslegar forsendur þessarar fjármálaáætlunar mjög veikar. Þær byggja á ákaflega bjartsýnum spám um lengsta sögulega hagvaxtarskeið allra tíma. Þegar við horfum á þau merki kólnunar sem þegar eru farin að birtast í hagkerfinu þá er alveg ljóst að full ástæða er til að gæta varkárni hvað þetta varðar, að þá er meira svigrúm, meiri afgangur, minni áform um útgjaldaaukningu, af því að það er alveg ljóst þegar við horfum á sjálfbærni ríkisfjármála til lengri tíma litið, að þau verkefni sem hér er verið að lofa fjármagni til verða ekki fjármögnuð að fullu á óbreyttum tekjugrundvelli ríkissjóðs. Þessi eitraði kokteill, málamiðlun þessara stjórnarflokka að ætla að stórauka ríkisútgjöld á sama tíma og skattar eru lækkaðir, er einfaldlega óraunhæf og ósjálfbær og alveg ljóst að við munum lenda í svipuðum vanda og svo oft áður, að við munum annað tveggja eða hvort tveggja þurfa að hækka skatta í niðursveiflunni og/eða draga saman í ríkisútgjöldum. Því höfum við lent í áður. Það ætlum við greinilega að endurtaka með því sem sett er fram í þessari áætlun. Í þriðja lagi má gagnrýna að markmið ríkisfjármálaáætlunarinnar eru mjög óljós. Þetta er nokkuð sem þingið allt þarf að vinna betur. Það mátti líka gagnrýna fjármálaáætlun síðustu ríkisstjórnar fyrir. Það er óljóst hvernig við ætlum að mæla árangurinn, af því að árangurinn verður ekki bara mældur í því fjármagni sem veitt er til verkefnanna, heldur hvað kemur út úr því, hvað fáum við fyrir það fjármagn sem við veitum til verkefnanna, hvort sem við horfum til menntakerfisins eða heilbrigðiskerfisins. Komið hefur skýrt fram í umræðunni í þinginu í vetur að við vitum harla lítið um það hverju það fjármagn sem við setjum í heilbrigðiskerfið á hverjum tíma skilar raunverulega, hver skilvirkni þess er, hvert kostnaðarstig þess er, hvar við gætum mögulega gert betur. Því verðum við að bæta úr. Ég held að hér þurfi að fækka verulega þeim markmiðum, þau eru, held ég, um 370 talsins í þessari áætlun, ég held það ættu að vera 30 til 40 meginmarkmið og skýr árangursmælikvarði. Það eru kostir stefnumótunar eins og fjármálaáætlun á sannarlega að vera í ríkisfjármálum á hverjum tíma. Að lokum má nefna að við horfum til þess að þingið hefur allt of skamman tíma til þess að fjalla um þetta mikilvæga stefnuplagg. Það hefur í raun og veru harla lítil úrræði til að bregðast við því með nokkrum vitrænum hætti. Við vitum í raun og veru ekki hvað drífur áfram kostnaðinn sem lagt er upp með, hverju þarf raunverulega til að kosta til að ná fram þeim markmiðum sem sett eru fram. Það þýðir að fjárlaganefnd [[Forseti hringir.]]er verulegur vandi á höndum að koma fram með einhverjar breytingartillögu annaðhvort til að endurskoða markmið eða varðandi útgjöld til einstakra málefnasviða. Úr því [[Forseti hringir.]]þurfum við að bæta úr sameiginlega.
Virðulegi forseti. Undir lok þessarar síðari umræðu um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 langar mig til að byrja á að segja að mér finnst að umræðan að þessu sinni sé enn til vitnis um það að við erum að læra inn á framkvæmd breyttra laga og mér finnst að við höfum lært töluvert ef svo mætti segja hvort á annað, þingið og stjórnkerfið, eða Stjórnarráðið. Til grundvallar vinnu fjárlaganefndar lá ekki eingöngu þessi tillaga til þingsályktunar, heldur líka álit fjármálaráðs sem er þó nokkuð ítarlegt og ætla að leyfa mér að segja að hafi í fyrsta lagi að sjálfsögðu verið mjög gagnlegt fyrir alla umræðu, en ég get ekki sleppt því að segja að álit fjármálaráðs eru orðin dálítið annað skjal en ég hafði séð fyrir þegar við samþykktum lögin um opinber fjármál, þ.e. orðin miklu efnismeiri, dýpri. Maður hafði kannski í huga sínum gert ráð fyrir að sjá stutta greinargerð, ég skal ekki segja, maður hafði kannski ekki skýrar hugmyndir um það, kannski á bilinu 10–20 blaðsíður, en við höfum fengið miklu meiri vinnu frá fjármálaráði en ég hafði séð fyrir. Það hefur bara verið jákvætt, það er bara gagnlegt. Það eru margar ábendingar frá fjármálaráði sem ég tek eftir að nefndin hefur verið að vinna með og að sjálfsögðu höfum við í fjármálaráðuneytinu sömuleiðis átt í samskiptum við nefndina um þau atriði. Ég leyfi mér að vísa í tiltölulega nýlega samantekt á efnisatriðum í álitsgerð fjármálaráðs um fjölmörg atriði sem við höfum deilt með nefndinni. Ég tel mikilvægt að við höldum þeim atriðum lifandi. Þar er um að ræða athugasemdir sem fjármálaráðuneytið mun svo sannarlega hafa til athugunar í vinnunni í framhaldinu, þ.e. við undirbúning næstu þingsályktunar, og gerð er grein fyrir því í því skjali sem ég er hér að vísa til. Við getum tekið af handahófi almenna framsetningu áætlunarinnar. Ráðið bendir á að hún sé ítarlegri en áður og verklagið betra. Hins vegar þurfi að vanda samræmi milli texta og tölulegra upplýsinga í myndum og töflum. Við í ráðuneytinu tökum þeirri ábendingu þannig að við lofum því að halda áfram að bæta framsetningu komandi áætlana og í samræmi við það. Aðeins á þessum nótum áfram, ég held að við ættum kannski að taka með okkur önnur atriði inn í áframhaldandi vinnu. Það er t.d. um vikmörk í áætlunargerðinni. Við vikum að því í þingsályktunartillögunni að mjög erfitt væri að vera með áætlun langt fram í tímann. Þetta sögðum við þegar fjármálastefnan var lögð fram, en við höfum líka nefnt þetta í tengslum við fjármálaáætlunina, að vera með áætlanir upp á kommu á fimmta ári í framtíðinni er auðvitað ekki mjög nákvæm vísindi. Það eru margar forsendur sem þurfa að steypast saman og þær eru allar dálítið á floti til að framkalla tölu upp á 0,1 af landsframleiðslu eða hvað það kann að vera. Ég held að þarna sé eitt af atriðunum sem við þurfum að afgreiða, þ.e. eigum við að hafa meiri sveigjanleika í áætlunargerðinni, sérstaklega á síðasta hluta áætlunartímabilsins? Og þá þurfum við að leiða til lykta spurninguna um hvort gert er ráð fyrir slíkum sveigjanleika í lögunum eða ekki. Við höfum ekki viljað taka neina áhættu í því efni og við höfum túlkað lögin þröngt, en kannski höfum við túlkað þau of þröngt og ættum mögulega að byrja að vinna með þetta. Einnig er talað um sviðsmyndagreiningar og fleira. Ég hef ekki tíma til að fara yfir öll þau atriði. Þau hafa verið tekin saman í skjal, en við munum fylgja þeim eftir. Ég ætla hins vegar að segja annað, það geri ég í tilefni af því að nefndin afgreiðir málið frá sér án breytinga á tölulegri framsetningu. Nefndin er hins vegar með fjölmargar ábendingar. Það að ekki séu gerðar breytingar á afkomumarkmiði, skuldamarkmiði eða öðru, þýðir ekki að vinna nefndarinnar hafi ekki áhrif vegna þess að allar þær ábendingar sem koma fram í meirihlutaálitinu [[Forseti hringir.]]verða teknar með í vinnunni í framhaldinu. Og það mun birtast í fjárlögum eftir atvikum og síðan í næstu fjármálaáætlun að þingið hafi kallað [[Forseti hringir.]]eftir áherslum á ákveðnum sviðum sem ég vísa hér til. Þannig er nefndin án þess að vera að breyta mjög verulega eða breyta yfir höfuð tölulegum markmiðum áætlunarinnar [[Forseti hringir.]]að hafa áhrif inn í framtíðina. Ég vil þakka fyrir málefnalega umræðu.
Virðulegi forseti. Engin sundurliðuð kostnaðaráætlun, illa skilgreind markmið, sama og engir mælikvarðar, spurningum ekki svarað, mjög takmörkuð umræða - aftur. Við erum aftur að gefa afslátt af lýðræðislegri umræðu og umfjöllun um ríkisfjármálin. Er það ekki hlutverk þingsins að veita stjórnvöldum aðhald? Að sinna virku eftirliti með valdhöfum og hvernig þeir fara með gefin völd? Þessi fjármálaáætlun stenst engar gæðakröfur, ekki einu sinni þær sem við setjum sjálfum okkur í lögum um opinber fjármál. Píratar telja því ekki tækt að samþykkja þessa áætlun, leggja til að henni verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar og sitja hjá í annars ágætum hugmyndum um breytingartillögur.
Herra forseti. Ólíkt stjórnarflokkunum sem leggjast algerlega í duftið fyrir ráðherrunum sínum og gera engar breytingar á 5 þús. milljarða kr. fjármálaáætlun sinni leggur Samfylkingin hér fram tíu breytingartillögur. Þær tillögur tryggja nauðsynlega fjármuni til Landspítalans, skólanna, barnabóta, vaxtabóta, öryrkja og aldraðra svo að eitthvað sé nefnt. Breytingartillögur Samfylkingarinnar eru að fullu fjármagnaðar með því að breyta fyrirhuguðum skattaáformum ríkisstjórnarinnar en tillögur stjórnarflokkanna gagnast aðallega ríkum karlmönnum og bönkum. Fyrr í vikunni var þessi ríkisstjórn tilbúin að færa kvótagreifum og skattakóngum um 3 milljarða með lækkuðum veiðileyfagjöldum. Ríkisstjórnin þurfti að bakka með það mál og því hljóta stjórnarþingmenn að geta samþykkt eitthvað af tillögum okkar sem renna til aukinnar velferðar. Ef ekki þarf þjóðin að spyrja sig þeirrar spurningar af hverju útgerðarmenn eigi stuðning ykkar allra en ekki aldraðir, öryrkjar eða barnafólk.
Herra forseti. Ég er mjög ánægð með þá fjármálaáætlun sem hér liggur frammi því í henni er efnt það sem lofað var fyrir kosningar og blásið til sóknar. Það er blásið til sóknar í þeim málaflokkum sem varða þjóðina mestu og þar nefni ég að sjálfsögðu heilbrigðismálin en líka menntamálin, sem hafa legið óbætt hjá garði, samgöngumálin, þar sem svo sannarlega er þörf á viðbótum, og kjarabætur fyrir örorkulífeyrisþega. Ég hlýt að nefna líka umhverfis- og náttúruverndarmál sem fá aukið vægi í þessari fjármálaáætlun langt frá því sem við höfum áður séð. Það vinnulag sem við höfum viðhaft við innleiðingu laga um opinber fjármál hefur verið lærdómsferli. Það er áhugavert að lesa umsögn fjármálaráðs og halda áfram að læra af þessu vinnulagi frá ári til árs. Þar sjáum við að okkur hefur farið fram og okkur á eftir að fara fram í því að horfa til lengri tíma í ríkisfjármálum. En fyrst og fremst er það mikilvægt að hér er verið að blása til raunverulegrar sóknar eins og krafa hefur verið uppi um í samfélaginu mörg undanfarin ár. Ég er stolt af því að fá að greiða atkvæði með þessari fjármálaáætlun.
Hæstv. forseti. Þessi áætlun er í samræmi við samþykkta ríkisfjármálastefnu. Hér birtist forgangsröðun mikillar uppbyggingar samfélagslegra innviða. Hér erum við að bæta verulega í útgjöld og fjárfestingar til heilbrigðis- og velferðarmála, menntamála og samgöngumála og fleiri sviða samfélagsins. Auðvitað má margt bæta í verklagi, greiningu og framsetningu. Í áliti meiri hluta er að finna ábendingar og einnig sameiginlegar ábendingar fjárlaganefndar og svigrúm er til að taka tillit til þess við næstu fjárlagagerð og endurmat áætlunar að ári. Áætlunin er útfærsla ríkisfjármála til framtíðar, sóknaráætlun, og að gefnum forsendum stenst áætlunin þær kröfur sem lög um opinber fjármál gera. Því leggur meiri hluti fjárlaganefndar til að hún verði samþykkt óbreytt.
Virðulegur forseti. Í 100 ára sögu fullveldisins höfum við sprengt af okkur vel á annan tug mismunandi leiða í peningastjórn til að tryggja hér stöðugleika og lágt vaxtastig. Þrátt fyrir háværa gagnrýni, þrátt fyrir að tilgangur laga um opinber fjármál sé einmitt að efla þátt ríkisfjármála í hagstjórn hér á landi, fellur þessi ríkisstjórn kirfilega á því prófi. Hér er enn og aftur lagt upp í þá vegferð að stórauka útgjöld á hápunkti þenslu. Reikningurinn verður sendur almenningi í landinu í formi hærra vaxtastigs en ella með tugmilljarða, jafnvel hundruð milljarða, kostnaði. Viðreisn mun greiða atkvæði gegn þessari fjármálaáætlun. Hún stenst ekki grundvallarviðmið laga um opinber fjármál varðandi sjálfbærni, varfærni, stöðugleika eða festu.
Herra forseti. Forsendur fjármálaáætlunar eru byggðar á óraunsærri bjartsýni á þróun efnahagsmála til næstu fimm ára. Í áætluninni er verið að búa til væntingar um fjárútlát sem síðan gæti reynst erfitt að standa við. Óvissa ríkir um efnahagsþróun til einungis eins árs og hvað þá fimm ára eins og áætlunin tekur til. Af þeim sökum er nauðsynlegt að stjórnvöld upplýsi hvernig þau hyggist forgangsraða, bæði ef efnahagsþróunin verður hagfelldari eða verri. Því er ekki fyrir að fara í áætluninni og er það mikill annmarki. Miðflokkurinn getur ekki stutt tillöguna og greiðum við því ekki atkvæði.
Virðulegi forseti. Sú fjármálaáætlun sem nú liggur frammi er vonbrigði, við höfum ekki dregið dul á það. Auðvitað má alltaf gera betur en í því tilviki sem við horfum upp á núna, til næstu fimm ára, 5 þús. milljarðar, er næsta víst og algerlega óumdeilt að sá þjóðfélagshópur sem situr við skarðastan hlut og býr í fátækt fær að halda því áfram næstu fimm árin. Það er alveg á hreinu. Á meðan ríkisstjórn situr sem getur lækkað bankaskatt um 7,3 milljarða, getur tekið 14 milljarða í að lækka 1% af neðra skattþrepi, sem kannski skilar einhverjum hundraðköllum til þeirra sem verst eru settir en meira til hinna, þá er alveg ljóst hvar forgangsröðun liggur. Það er sannarlega ekki hjá fólkinu sem þarf mest á aðstoð þessarar ríkisstjórnar að halda. Því mun ég á engum tímapunkti styðja þessa áætlun.
Herra forseti. Ég álít að það sé til marks um gæði þessarar ríkisfjármálaáætlunar að hún er gagnrýnd úr margvíslegum mismunandi áttum. Sumir talsmenn hv. stjórnarandstöðu koma hér og gagnrýna að hún sé óvarfærin og feli í sér of mikil fyrirheit um útgjöld meðan aðrir segja að allt of skammt sé gengið í þeim efnum. Ég held að ríkisfjármálaáætlunin endurspegli ákveðið jafnvægi í þeim efnum, jafnvægi milli ábyrgrar ríkisfjármálastefnu, ábyrgrar stefnu þar sem ekki er verið að eyða um efni fram, og hins vegar ákveðins sóknarhugs, eins og hæstv. forsætisráðherra nefndi hér áðan, þar sem vilji er til þess að bæta úr á mörgum sviðum opinberrar þjónustu, innviðauppbyggingar og framkvæmda. Ég styð þessa áætlun og við þingmenn Sjálfstæðisflokksins gerum það í sannfæringu um að hún sé ábyrg, framkvæmanleg [[Forseti hringir.]]og skynsamleg miðað við þær aðstæður sem við búum við.
Virðulegi forseti. Þessi fjármálaáætlun stenst ekki þær kröfur sem Alþingi gerir samkvæmt lögum um opinber fjármál. Skortur á rökstuðningi og upplýsingum um stefnu stjórnvalda er gegnumgangandi í þessari fjármálaáætlun. Ekki bara í áætluninni sjálfri heldur einnig þegar ráðherra mætir fyrir þingnefndir. Þá fáum við upplýsingar eins og: Við ætlum að kaupa skip en við erum ekki að útvega neinn pening í það. Hvað á maður að gera þegar svoleiðis er sagt? Tillagan er einföld: Vísum þessari áætlun aftur til ríkisstjórnarinnar, hún getur komið með nýja í sumar, afgreiðum hana 18. júlí, málið dautt.
Herra forseti. Þörfin fyrir alþjóðlega samhjálp hefur sjaldan verið meiri. Tugir milljóna eru á flótta undan stríði, ofbeldi, fátækt og vaxandi loftslagsógn. Þessi hópur mun stækka mikið í framtíðinni. Ísland er ellefta ríkasta þjóð í heimi. En við erum samt langt undir þeim markmiðum um þróunarsamvinnu sem sett eru hjá Sameinuðu þjóðunum. Með því að samþykkja þessa tillögu getum við stigið stærra skref í að gangast við ábyrgð og gera heiminn betri.
Herra forseti. Þegar fjármálaáætlunin var kynnt gerðu ríkisstjórnarflokkarnir mikið úr þeirri aukningu sem átti að renna til samgöngumála og var talað um stórsókn í því samhengi. Þegar málið er skoðað frekar kemur í ljós að þeir fjármunir sem eiga að renna til samgöngumála á tímabilinu eru einungis í samræmi við fimm ára meðaltalsútgjöld til samgöngumála og eru jafnvel undir tíu ára meðaltalinu. Þá er ljóst að þeir fjármunir sem renna til málaflokksins eru ekki nálægt því að mæta þeirri þörf sem er til staðar og ekki í neinu samhengi við það stórátak ríkisstjórnarinnar sem boðað var í stjórnarsáttmálanum. Herra forseti. Samfylkingin leggur hér til milljarðs aukningu á ári. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Íslendingar hafa verið mjög ötulir og duglegir við að byggja glæsileg hús fyrir skóla sína, glæsileg skólahús, en okkur hafa verið nokkuð mislagðar hendur með rekstur þeirra. Eftir áralangt fjársvelti skólanna gaf ríkisstjórnin fögur fyrirheit um stórsókn í menntamálum en þeirrar sóknar sér lítt stað í þessari fjármálaáætlun. Samfylkingin hyggst bæta úr því með þessari breytingartillögu. Herra forseti, ég segi já.
Herra forseti. Það skortir gríðarlega á að áherslumál sjúkrahúsanna séu viðurkennd. Þróun eftirspurnar er með öllu ófjármögnuð. Hvorki Landspítala, Sjúkrahúsinu á Akureyri né öðrum heilbrigðisstofnunum er gert kleift að bregðast við aðstæðum eða verkefnum og stöðugt vaxandi kröfum. Það sem við blasir er áframhaldandi samdráttur hjá heilbrigðisstofnunum, undanhald en ekki uppbygging. Ekkert í fjármálaáætluninni bendir til bata í heilsugæslunni á landsbyggðinni. Það er mat stjórnenda að það vanti að minnsta kosti 1.500 milljónir til að hægt verði að standa við yfirlýsingar um viðsnúning og uppbyggingu á tímabilinu. Ríkisstjórnin lofar 550 nýjum hjúkrunarrýmum á gildistíma áætlunarinnar. Þau rými eru ekki fjármögnuð. Þeim mun ekki fjölga um nema í besta falli 150 ef áætlunin gengur eftir. Það er á þessu sviði, eins og svo mörgum öðrum, verið er að slá ryki í augu almennings. Þetta getum við ekki stutt og leggjum þess vegna fram þessa breytingartillögu.
Herra forseti. Ávísun á fátækt og eymd - þetta er orðrétt álit Öryrkjabandalags Íslands á fjármálaáætlun. Er þetta erindi hv. stjórnarþingmanna í pólitík? Þeir auknu fjármunir sem eru tryggðir til aldraðra í áætluninni eru fyrst og fremst vegna fjölgunar í þeim hópi. Þegar kemur að öryrkjum er hækkunin umfram fjölgun einungis 4 milljarðar sem duga ekki einu sinni fyrir þriðjungi af afnámi krónu á móti krónu skerðingar, hvað þá fyrir öðrum kjarabótum. Samfylkingin vill bæta hér úr og leggur því til aukningu upp á 4,5 milljarða. Hér er því tækifæri fyrir þingmenn stjórnarflokkanna að standa við þau loforð sem þeir hafa allir ítrekað gefið öldruðum og öryrkjum. Hættum að láta þessa hópa alltaf mæta afgangi. Ég segi já.
Herra forseti. Hér göngum við til atkvæða um að setja svipaða upphæð í barnabætur og þingmenn Vinstri grænna hafa barist alla vikuna fyrir að færð yrði til kvótagreifa og skattakónga. Nú hafa stjórnarþingmenn tapað veiðileyfagjaldamálinu en svigrúmið upp á 3 milljarða hlýtur enn að vera fyrir hendi, ekki satt? Í fjármálaáætluninni er ekki sett króna til viðbótar í barnabætur. Samfylkingin vill hins vegar styðja betur við barnafjölskyldur, enda er allt of dýrt að vera ungur á Íslandi í dag. Fyrir fimm mánuðum felldu þingmenn VG tillögur okkar um aukna fjármuni í barnabætur. Ég trúi því ekki að VG ætli að gera það aftur hér í dag. Erindi VG í stjórnmálum er ekki að fella tillögur um auknar barnabætur en mér sýnist að Vinstri græn hafi gerbreytt erindi sínu fyrir þrjá ráðherrastóla.
Herra forseti. Það eru grundvallarmannréttindi að eiga húsnæði og mikilvægur þáttur í því að börn búi við öryggi og geti þroskast á farsælan hátt. Það hefur þó aldrei verið jafn dýrt að koma sér upp húsnæði og núna og Samfylkingin vill með tillögu sinni koma til móts við þennan hóp. Takið eftir því að þessi tillaga kostar svipað og það sem ríkisstjórnin taldi sig hafa svigrúm til, fyrir örfáum dögum, að lækka álögur á útgerðina í landinu um, stórútgerðina, og fólk sem ekkert hafði með þá fjármuni að gera. Nú er búið að fella allar tillögur Samfylkingarinnar. Eftir stendur nákvæmlega svo að segja þessi upphæð sem ríkisstjórnin og stjórnarliðar töldu sig geta fellt af útgerðinni. Ég trúi ekki að félagshyggjufólk hér í salnum styðji ekki við þetta mál.
Herra forseti. Þessi tillaga gerir ráð fyrir sérstöku aukaframlagi árlega til næstu fimm ára til lögbundinna stofnana ríkisins á Suðurnesjum, heilbrigðisstofnunar, lögreglu og Fjölbrautarskóla Suðurnesja, vegna fordæmalausrar fólksfjölgunar á svæðinu og leiðréttingar á lægri framlögum undanfarinna ára í samanburði við stofnanir á landsbyggðinni. Heildarupphæðin er 700 milljónir og skiptist niður á fimm ár. Hún er fjármögnuð með 7% af hreinum tekjum ríkissjóðs af sölu eigna sem ríkið tók við af Bandaríkjaher við brotthvarf varnarliðsins.