Borist hafa bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1303, um ríkisborgararétt, frá Bergþóri Ólasyni; og á þskj. 1253, um einelti innan lögreglunnar, frá Birgi Þórarinssyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Á undanförnum árum hafa streymt frá fjármálaráðuneytinu frumvörp og reglur sem gera fyrirtækjum erfiðara að starfa og var þó orðið erfitt fyrir að fást við kerfið. Það er varla hægt að reka lítið fyrirtæki á Íslandi nú til dags nema vera með sérfræðinga í vinnu við það. Er ekki orðið tímabært að mati hæstv. ráðherra að stemma stigu við þeirri þróun og snúa henni við? Ég ætla að nefna raunverulegt dæmi af litlu fyrirtæki á landsbyggðinni, bara örlítið sýnishorn af nýjum kvöðum sem leggjast á það fyrirtæki, brot af tékklistanum, ekki kröfunum sem þarf að uppfylla til að klára tékklistann. Þar segir í skilaboðum frá stjórnvöldum, með leyfi forseta: „Hver var heildarfjöldi viðskiptavina þinna á árinu 2020? Tengjast viðskiptavinir þínir eða viðskipti þeirra við aðra? Eða telur þú að þeir tengist eftirfarandi: Rekstri þar sem notkun reiðufjár er algeng, svo sem veitingahúsum, börum, ferðaþjónustu, hótelum og þess háttar, góðgerðarstarfsemi eða öðrum samtökum sem ekki voru rekin í hagnaðarskyni og stunduðu starfsemi yfir landamæri, rekstri sem tengist kynlífsiðnaði eða mansali á einhvern hátt, aðila sem tengist skipulagðri brotastarfsemi? Er búið að gera áhættumat vegna peningaþvættis í samræmi við 5. gr. laga nr. 140/2018, um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka? Er gerð áreiðanleikakönnun á viðskiptavinum við upphaf viðskipta? Er áreiðanleikakönnunin yfirfarin með reglubundnum hætti eftir að til viðskiptasambands hefur verið stofnað? Hafa starfsmenn hlotið þjálfun í tengslum við aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka? Er þér kunnugt um skyldur þínar samkvæmt lögum nr. 64/2019, um frystingu fjármuna og skráningu aðila á lista yfir þvingunaraðgerðir í tengslum við fjármögnun hryðjuverka og útbreiðslu gereyðingarvopna? Er þér kunnugt um rannsóknar- og tilkynningarskyldu þína í samræmi við lög nr. 140/2018?“ Svona heldur það bara áfram, herra forseti. Þetta eru nýjar kvaðir, bara örlítið brot af þeim, á lítið fyrirtæki á landsbyggðinni á Íslandi [[Forseti hringir.]]og það sama á væntanlega við um sams konar smáfyrirtæki um allt land.
Virðulegi forseti. Dæmið sem hér var tekið finnst mér heldur rýrt í roðinu vegna þess að hér erum við að tala um peningaþvættismál þar sem við höfum á undanförnum árum þurft að gera okkur grein fyrir því að ef við sinnum ekki þeim málaflokki og gerum það ekki myndarlega í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar mun það koma okkur í koll og draga úr tækifærum íslensks atvinnulífs, ekki síst í alþjóðlegu samhengi. Hins vegar er alltaf spurning hversu langt kerfið á að ganga í að setja kvaðir á fyrirtæki um að veita upplýsingar. Ég ætla að nefna dæmi um mál þar sem ríkisstjórnin hefur verið að stíga skref til þess að gera lífið einmitt auðveldara fyrir þá sem eru í rekstri. Stafrænt Ísland er mér auðvitað efst í huga í því sambandi þar sem við drögum úr þörfinni fyrir að standa í röðum til þess að eiga í samskiptum við stofnanir ríkisins, færum okkur inn í stafrænu öldina, notum stafræna tækni til að eiga samskipti, tökum gagnagrunna ríkisins og látum þá tala saman á bak við tjöldin en ekki þannig að hlaupa þurfi með pappíra úr einni stofnun yfir í aðra og svo í þá þriðju og fjórðu til að fá að stimpla þá, sem er krafan sem kerfið gerir til þess að fólk fái leyfi sem um er sótt. Lækkun tryggingagjalds er auðvitað áherslumál sem við höfum verið með á undanförnum árum sem mun létta róðurinn fyrir fyrirtæki, og einnig almennt lægri skattar. Það eru mál sem skipta raunverulegu máli, en að taka peningaþvættismálin á dagskrá sem mál sem geri fyrirtækjum erfitt fyrir, finnst mér, eins og ég segi, ekki lýsandi fyrir það sem helst brennur á að við gerum. En ég tek undir með hv. þingmanni um að við þurfum að vera meðvituð um það þegar ólík ráðuneyti, ólíkar stofnanir og embættismenn og kerfið allt fær hugmyndir, hver í sínu horni sem síðan safnast saman í straum hugmynda um að skoða betur [[Forseti hringir.]]og láta svara sér um hitt og þetta. Það er alveg hárréttur punktur. En mér finnst hins vegar peningaþvættismálin kannski ekki gott dæmi.
Herra forseti. Eins og ég gat um er þetta bara eitt örlítið dæmi enda ekki hægt að fara yfir margt á tveimur mínútum en þetta er hins vegar mál sem hæstv. dómsmálaráðherra nefndi sem eitt af málum ríkisstjórnarinnar til að fást við skipulagða glæpastarfsemi. En hjálpar þetta til við það? Ég held varla að þeir sem standa í slíku muni merkja við á einhverjum eyðublöðum að þeir stundi mansal eða séu í tengslum við skipulagða brotastarfsemi. En þetta bitnar á hinum sem eru að reyna að standa sig í samkeppni, og stundum í samkeppni við þá sem eru að svindla á kerfinu. Og af því hæstv. ráðherra nefndi Stafrænt Ísland þá eru tvær hliðar á því máli, þó að við eigum að sjálfsögðu að reyna að nýta tæknina sem mest. Stafræna fyrirkomulagið gerir ríkinu líka kleift, kerfinu, að leggja nýjar og nýjar kvaðir á fólk því það er svo auðvelt að senda út hina og þessa lista sem menn þurfa svo að sitja sveittir við að uppfylla. Fyrirtækin mega flest hver ekki eingöngu notast við rafrænt bókhald þannig að þau þurfa að prenta allt dótið út hjá sér, svoleiðis að Stafrænt Ísland getur, ef misfarið er með það, gert ríkinu enn auðveldara að leggja nýjar og flóknar kvaðir á fyrirtæki.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara í ágreining við hv. þingmann sem vill leggja áherslu á að setja ekki óþarfa kvaðir á fyrirtæki og fólk. Ég er bara sammála því áherslumáli hans og skal fyrstur manna viðurkenna að mér finnst við - Alþingi, Stjórnarráðið - ekki hafa verið góð í að stemma stigu við þeirri þróun, þeirri sjálfvirkni nýrra krafna sem við höfum staðið frammi fyrir. Þegar við hv. þingmaður sátum saman í ríkisstjórn vildum við, og settum þá reglu, að fyrir hverja nýja kvöð sem kæmi þyrfti önnur að fara út. En að framkvæma þá stefnu reynist oft þrautin þyngri. Það er stórmál að samhæfa allt Stjórnarráðið og síðan þingið í samtali við Stjórnarráðið í gegnum frumvörp og reglugerðir þannig að einhver geti sagt: Aha, hér komu fleiri nýjar kvaðir en þær sem aflétt var, þannig að við getum verið með einhvers konar bókhald, einhvers konar mælaborð, einhvers konar uppgjör, reikningshald um kvaðir á fólk og fyrirtæki. Það væri mjög vel til fundið ef við myndum þróa það, settum peninga og fjármagn í það kannski.
Herra forseti. Við sjáum nú út úr erfiðum tímum og maður skynjar aukna bjartsýni og eftir alþjóðlegt áfall er hvert ríkið á fætur öðru að fara að snúa blaðinu við og við erum líka að fara að undirbúa viðspyrnu og uppsveiflu. Ég held að við hæstv. ráðherra hljótum að vera sammála um það að fólk og fyrirtæki verða að vera í sem bestu formi þegar þau fara á ráslínuna. En þau sem misstu vinnuna og urðu fyrir miklu tekjufalli vegna ástandsins þurfa tilhlaup. Hlutfall starfandi fólks af mannfjölda hér hefur aldrei mælst jafn lágt og í ár og atvinnuleysi er heimilunum og samfélaginu mjög kostnaðarsamt. Mig minnir að hvert prósentustig kosti ríkissjóð 6 milljarða kr. árlega. Það er því afar mikilvægt að ná hratt niður atvinnuleysinu en líka að þau sem báru þyngstar byrðarnar komist hratt af stað. Þar finnst okkur í Samfylkingunni skorta ýmislegt upp á og þess vegna lögðum við fram viðbótartillögur til að styðja við aðgerðir ríkisstjórnarinnar frá síðustu viku, sex ný úrræði sem styðja við atvinnuleitendur og auðvelda fyrirtækjum að ráða til sín fólk í vinnu. Krónur sem við verjum núna í þetta munu fljótt skila sér, margfalt, m.a. í bættum rekstri. Ein aðgerðin sem við lögðum til er skattafsláttur fyrir fólk sem snýr aftur til starfa eftir atvinnuleysi sem felst í því að einstaklingur fái tvöfaldan persónuafslátt í jafn marga mánuði og viðkomandi var atvinnulaus. Aðgerðin er tímabundin og helst í hendur við aðrar aðgerðir, m.a. um lengingu ráðningarstyrkja og aðrar atvinnuskapandi tillögur. Þess vegna spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort hann telji mögulegt að ná samkomulagi um þessar viðbótaraðgerðir til að tryggja að allir verði í sem bestu formi þegar lagt verður af stað frá ráslínunni.
Virðulegi forseti. Ég fagna nýjum tóni sem ég þykist skynja hjá Samfylkingunni sem til skamms tíma talaði um að það vantaði svo gríðarlega mikið upp á og að við værum á rangri leið. En nú heyrist frekar að við séum vissulega á réttri leið, það vanti bara dálítið upp á. Nú hef ég ekki kynnt mér allar tillögur Samfylkingarinnar en ég heyri það sem sagt er um persónuafsláttinn. Í þeirri tillögu felst m.a. að stuðningurinn sem við höfum haft í hlutabótaleið og núna í ráðningarstyrk sé ófullnægjandi, að hvatinn sé ekki nægilega mikill og stuðningurinn sem skilar sér til heimilanna sé ófullnægjandi sömuleiðis. Ég veit ekki nákvæmlega til hvers er verið að vísa þar, nema þá kannski helst að það sé miður að heimilin hafi gengið á uppsafnaðan sparnað fyrri ára á þeim erfiða tíma sem liðinn er. En þá bendi ég á að okkur hefur tekist, með aðgerðum sem hafa verið í stöðugri þróun, og hafa tekið breytingum yfir tíma, að standa með heimilunum þannig að ráðstöfunartekjur jukust í fyrra í einhverri mestu efnahagslægð sem við höfum upplifað. Það hefur tekist að skapa skjól fyrir heimilin ef við horfum á það út frá vanskilaskrám. Við sjáum ekki þá bylgju vanskila sem maður hefði kannski mátt ætla í þessu mikla atvinnuleysi. En ég deili hins vegar markmiðinu. Ég deili því markmiði sem hv. þingmaður kemur hér upp með, sem er að tryggja viðspyrnu, standa með þeim sem hafa tapað störfum, að leggja alla áherslu á að skapa sem flest störf og koma fólki aftur til virkni. Það er alveg ofboðslega mikilvægt forgangsmál sem ég er sammála hv. þingmanni um. En ég hef hins vegar ekki sannfærst um að skynsamlegt sé að fara nákvæmlega þá leið sem rætt er um.
Herra forseti. Þetta er nú hálfleiðinleg sagnfræði hjá hæstv. ráðherra. Hann veit auðvitað að við eins og aðrir stjórnarandstöðuflokkar höfum lagst á árar með ríkisstjórninni allan þennan faraldur þó að við höfum vissulega talið að stundum vantaði ýmislegt upp á. Hér talar hæstv. ráðherra um að fólk hafi þurft að ganga á uppsafnaðan sparnað. Við skulum ekki alveg slá loku fyrir það að einhverjir hafi kannski meira að segja þurft að taka lán, selja bílinn sinn, minnka við sig eða gera ýmislegt annað. Sú staðreynd að hér haldist meðaltekjur háar og að að meðaltali hafi fólk það ágætt hefur ekkert með núverandi stöðu mála að gera. Það eru 20.000 manns án atvinnu og við þurfum einhvern veginn að jafna stöðu þeirra þannig að það taki ekki þau og fjölskyldur þeirra og börn mörg ár að komast á réttan kjöl. Ég bið hæstv. ráðherra því vinsamlegast að kynna sér þessar tillögur vegna þess að þær eru eingöngu smurning á þá vél sem ráðherra kynnti í síðustu viku í Hörpu.
Virðulegi forseti. Ég skal sannarlega kynna mér tillöguna og ég fagna því að við getum dýpkað umræðuna með því að ræða þetta með gagnrýnum hætti, ég bið ekki um neitt annað en að við eigum opið, heiðarlegt samtal og er alveg opinn fyrir uppbyggilegri gagnrýni á það sem við höfum lagt til. En ég vek athygli á því að við höfum náð mjög miklum árangri nú þegar og við sjáum ekki þá erfiðu stöðu heimilanna sem maður hafði áhyggjur af. Það var ekki sjálfgefið. Ég held að Seðlabankinn hafi leikið mjög stórt hlutverk í því með því að grípa snemma inn í og búa til svigrúm fyrir fjármálakerfið til að standa með heimilum og fyrirtækjum og aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafi síðan komið í kjölfarið og samhliða reyndar af því að við stigum strax inn í þessa mynd með frestun gjalddaga og öðrum slíkum aðgerðum. Seðlabankinn, ríkisstjórnin, Alþingi og fjármálakerfið hafa því staðið með heimilunum eins og þurfti.
Virðulegur forseti. Þann 25. febrúar sl. sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson orðrétt, með leyfi forseta: „Ég tel að það sé full ástæða fyrir okkur til að vera mjög stolt af því gríðarlega öfluga félagslega öryggisneti sem almannatryggingar á Íslandi eru þar sem við setjum í dag út meira en 10% af öllum útgjöldum ríkissjóðs til að standa með fólki sem ekki hefur nægilega mikið á milli handanna. Það er gríðarlega merkilegt kerfi sem hefur verið að þróast í rétta átt. Aukningin sem hv. þingmaður nefnir hefur kostað ríkissjóð tugi milljarða á undanförnum árum, u.þ.b. 30 milljarða, bara í ellilífeyriskerfin - 30 milljarða aukning á ársgrundvelli frá 2015. Þannig að já, ég held að við eigum að vera stolt af því. […] Hvaðan eiga peningarnir að koma? Í augnablikinu erum við að reka ríkissjóð með yfir 300 milljarða halla. Hv. þingmaður talar um það sem eitthvert reginhneyksli að við setjum ekki tugi milljarða til viðbótar út í bætur til fólks.“ - Þær hafi hækkað um næstum helming síðustu ár. Virðulegur forseti. Mér barst nýlega svar við fyrirspurn minni til hæstv. félags- og barnamálaráðherra um skerðingar í almannatryggingakerfinu sem sýnir fram á að skerðingarnar hafa aukist um nær 5 milljarða á ári hverju. Var hæstv. fjármálaráðherra með þessar skerðingar í dæmi sínu og vissi hann þá upp á hár að það væri verið að tala um nær sömu upphæð í báðum málum? Þegar hæstv. fjármálaráðherra segist vera stoltur af þeim 30 milljörðum sem hann setti kerfið er hann þá jafn stoltur af því að hafa náð nærri sömu upphæð með auknum skerðingum? Af hvoru er hann meira stoltur, upphæðinni sem hann setti í almannatryggingakerfið eða auknum skerðingum þar sem hann náði nærri sömu upphæð út úr kerfinu?
Virðulegi forseti. Þessi framsetning stenst auðvitað enga skoðun. Í fyrsta lagi: Hvaða skerðingartillögur er hv. þingmaður að vísa til að ég hafi komið með fyrir þingið? Ég hef ekki komið með neinar slíkar tillögur. Er hv. þingmanni ekki ljóst að með óbreyttum skerðingarreglum þá gerist það hjá fólki sem hefur hærri og hærri tekjur, hærri og hærri framfærslu - fyrst og fremst er í tilviki ellilífeyrisþega um að ræða ellilífeyri almannatrygginga á móti lífeyrisgreiðslum - og þegar nýtt fólk kemur inn á ellilífeyrisaldur á ári hverju með betri og betri lífeyrisréttindi, þá hefur það áhrif á skerðingar? Skerðingarnar vaxa í einhverju hlutfalli við betri lífeyristekjur. Þetta er allt saman teiknað inn í kerfið og það þýðir ekki að við höfum verið að auka skerðingar. Við erum með sömu reglurnar en þetta eru áhrifin þegar fleiri og fleiri koma með betri réttindi inn á lífeyrisaldur. Mér er bara spurn: Vill hv. þingmaður að við látum útgjöld almannatrygginga vaxa með betri lífeyrisréttindum? Eftir því sem fólk hefur meiri lífeyrisréttindi þeim mun hærri eigi bæturnar að vera? Ég hélt það væri öfugt. Ég hélt að það væri þannig að við ætluðum fyrst og fremst að nota almannatryggingakerfið til að standa með þeim sem hafa minna og eftir því sem við setjum meira út úr sameiginlegum sjóðum til fólks sem hefur mjög góðan lífeyri þeim mun minna verður til skiptanna fyrir þá sem hafa lítinn lífeyri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin. Það virðist vera bara alger tilviljun að það séu nokkurn veginn sömu upphæðirnar sem eru lagðar inn í kerfið og aukast í skerðingum. Það sem er kannski merkilegast við þetta svar frá hæstv. ráðherra er t.d. með krónu á móti krónu skerðingar. Þær standa nákvæmlega í stað, eru sama tala í dag og við upphafið hjá ríkisstjórninni. Samt á að vera búið að minnka skerðinguna í 65 aura á móti krónu. Eldri borgurum var lofað fyrir síðustu kosningar af hæstv. fjármálaráðherra að dregið yrði verulega úr skerðingum í almannatryggingakerfinu. Er það að draga verulega úr skerðingum í almannatryggingakerfinu að auka þær um 20, 30 milljarða, 5 milljarða á ári? Er það að draga verulega úr skerðingum? Ég verð bara að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig í ósköpunum fór hann að því að draga verulega úr skerðingum á sama tíma og þær hafa hækkað um 5 milljarða á hverju einasta ári sem hann hefur verið fjármálaráðherra?
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður á við þegar hann talar um að það sé verið að auka við skerðingar í sama hlutfalli og bætur eru hækkaðar, þ.e. heildargreiðslurnar vaxa. Nú er það þannig að við erum að tala um raunverulegar krónur sem fara úr ríkissjóði í gegnum almannatryggingakerfið til fólks að teknu tilliti til skerðinga. Eftir allar skerðingar eru heildargreiðslurnar að vaxa. Þannig að það uppgjör sem hv. þingmaður býður hér upp á, að þetta hafi verið 5 milljarðar á móti 5 milljörðum sem mætast í núlli, gengur bara ekki upp, því miður. Er hv. þingmaður að gefa í skyn að króna á móti krónu skerðingin sé óbreytt eða hvað? Ég átta mig ekki á þessu. Þetta er reyndar mál sem heyrir undir annan ráðherra. Mér finnst hv. þingmaður með þessum áherslum sínum vera hér að tala fyrir þá sem hafa það best á lífeyrisaldri vegna þess að hann grætur hverja krónu sem er skert til að við getum gert betur við þá sem hafa minnst.
Forseti. Ríkisstjórn Íslands, með dómsmálaráðuneytið og Útlendingastofnun í forsvari, heldur áfram að senda umsækjendur um alþjóðlega vernd aftur til Grikklands þrátt fyrir að íslensk stjórnvöld ættu að vera fullmeðvituð um að hælisleitendakerfið í Grikklandi er fyrir löngu hrunið. Rauði krossinn sagði fyrir tveimur vikum, með leyfi forseta: „Að gefnu tilefni ítrekar Rauði krossinn á Íslandi þá afstöðu sína að fyrirhugaðar endursendingar flóttafólks til Grikklands séu ekki forsvaranlegar við núverandi aðstæður.“ Öllu þessu hefur Rauði krossinn margsinnis komið á framfæri við Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála og dómsmálaráðherra, sem og í opinberri umræðu. Yfirmaður flóttamannahjálpar í Evrópu hjá UNICEF hefur einnig sagt, með leyfi forseta: „Nú er líka tími til kominn að Evrópa sýni Grikklandi og Tyrklandi samstöðu. Þessar þjóðir hafa tekið móti mjög stórum hópum barna og fjölskyldna. En ekkert eitt ríki nær utan um þetta verkefni óstutt.“ Í gær birtust fréttir af því að vísa eigi tíu umsækjendum um alþjóðlega vernd úr landi. Þeir voru sviptir framfærslu og fengu hálftíma til að taka saman föggur sínar og fara úr húsi. Þeir voru settir á götuna á Íslandi í boði íslenskra stjórnvalda, tíu einstaklingar sem stjórnvöld telja að séu best geymdir við erfiðar og ómannúðlegar aðstæður í Grikklandi. Svo ég fái að vitna til orða þessara einstaklinga, með leyfi forseta: „Við viljum frekar deyja á götunni á Íslandi en að fara aftur til Grikklands.“ Útlendingastofnun segir aðgerðirnar samræmast lögum og reglum og tekur einnig fram að þetta sé ekki án fordæma. Nei, það er ekki án fordæma að íslensk stjórnvöld gerist sek um að senda fólk í viðkvæmri stöðu ítrekað til Grikklands af því að þau eru búin að ákveða að nota einhverja túlkun á hugtakinu „öruggt ríki“ sér í hag. Er ekki kominn tími til að stjórnvöld láti af ómannúðlegri endursendingastefnu sinni? Er ekki kominn tími til að hlusta á mannúðarsamtök og hætta endursendingum til Grikklands? Hvernig réttlætir ráðherra það að senda tíu einstaklinga á götuna? Hvernig getur það staðist lög og hvernig getur það talist mannúðlegt?
Virðulegur forseti. Íslensk stjórnvöld hafa ekki sent neinn í hæliskerfið á Grikklandi á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar síðan árið 2010 og einungis hafa verið sendir einstaklingar sem hafa hlotið alþjóðlega vernd í Grikklandi en öll mál eru samt sem áður skoðuð á einstaklingsbundnum grundvelli. Frá því í febrúar á síðasta ári hefur heldur enginn verið fluttur til Grikklands en nokkur hópur nú bíður flutnings þangað, allt stakir karlmenn sem eru með vernd í Grikklandi og nokkrir einstaklingar hafa fengið synjun og hafa farið sjálfviljugir aftur til Grikklands. Við búum í réttarríki og í því felst að við verðum öll að virða lagarammann sem Alþingi hefur samþykkt og við þingmenn komið okkur saman um á grundvelli lýðræðislegra sjónarmiða og þetta gildir jafnt um stofnanir ríkisins sem og alla einstaklinga sem staddir eru í landinu. Framkvæmd þessara mála er með þeim hætti að við endursendum nú einstaklinga sem eru komnir með vernd í Grikklandi en ekki þá sem eru í hæliskerfinu þar, eins og oft er ruglað saman. Viðkomandi einstaklingar hafa neitað, eins og fram hefur komið, að hafa samstarf við yfirvöld hér á landi á grundvelli framkvæmdar laga og reglna sem hvíla á þeim lagaramma sem Alþingi hefur sett. Það er rétt hjá hv. þingmanni, það eru veikir innviðir í Grikklandi sem gera það að verkum að einstaklingum hefur reynst erfitt að koma undir sig fótunum en á sama tíma eru 26 milljónir einstaklinga á flótta víða í heiminum og það er ekkert land sem hefur hætt endursendingum alfarið til Grikklands. Ég tel rétt að árétta það að þetta flóttamannakerfi er neyðarkerfi og er ætlað fyrir fólk sem óttast um líf sitt og frelsi og er ekki hugsað fyrir þá sem þegar hafa fengið alþjóðlega vernd í öðru ríki [[Forseti hringir.]]og við eigum frekar að ræða það hvort við viljum ekki fara að skoða aukin atvinnuleyfi fyrir fólk utan Evrópu [[Forseti hringir.]]sem vill koma hér og bæta lífskjör sín og starfa í íslensku samfélagi.
Forseti. Það breytir voðalega litlu að þeir séu komnir með alþjóðlega vernd í Grikklandi. Hæstv. dómsmálaráðherra hlýtur að vera sammála mér um það. Þegar ég tala um að kerfið í Grikklandi sé sprungið er það af því að Grikkland tekur vegna landfræðilegrar stöðu sinnar við gríðarlega miklum fjölda flóttafólks, auk þess að sinna fólki sem hefur fengið alþjóðlega vernd þar í landi. Mér finnst það ekki skipta neinu að ríkisstjórnir heims hafi ekki hætt endursendingum til Grikklands af því að það kemur þeim ríkisstjórnum augljóslega best. Það er augljóst. Ég sé ekkert sem gæti komið í veg fyrir það að Ísland gæti verið fremst í flokki hvað varðar mannúðlega meðferð á fólki og hætti einfaldlega að senda fólk í viðkvæmri stöðu til Grikklands. Grikkland er ekki öruggt ríki þó að ríkisstjórnin haldi því statt og stöðugt fram. Rauði krossinn og UNICEF hafa gefið út að það er ekki öruggt að senda fólk aftur til [[Forseti hringir.]]Grikklands, hver sem staða þess er innan hælisleitenda- eða flóttafólkskerfisins.
Virðulegi forseti. Við erum framarlega meðal þjóða þegar kemur að því að láta kerfið virka vel. Við tókum á móti fleirum hlutfallslega en nágrannalöndin okkar í fyrra en það koma líka fleiri umsóknir hér hlutfallslega en til landa í kringum okkur. Við höfum líka náð málsmeðferðartímanum niður sem hefur verið vandi síðustu ár þar sem fólk hefur beðið allt of lengi eftir niðurstöðu sinna mála. Ekkert mál er nú hjá Útlendingastofnun eldra en 110 daga gamalt. En það er gríðarlega stór hópur í heiminum í neyð og þeir aðilar sem hafa fengið vernd í öðru Evrópuríki, sem við eigum í samstarfi við um þennan málaflokk, eru einfaldlega ekki í sömu neyð, eru í minni neyð en 90% af þeim sem eru á flótta. [[Forseti hringir.]]Ef við ætlum að gera betur fyrir þennan viðkvæma hóp sem þar er þá eigum við líka að einblína á þá sem eru í mestu neyðinni og ættu erfitt með að komast hingað sjálfir.
Herra forseti. Ég vil enn einu sinni ræða við hæstv. fjármálaráðherra um mikilvæg atriði varðandi stöðu efnahagsmála og horfur þegar líður að lokum þings og kjörtímabils. Er það rétt að verðbólga sé langt yfir verðbólgumarkmiði Seðlabankans? Er það rétt að verðbólga hafi vaxið meira á Íslandi á undanförnum misserum en í helstu viðskiptalöndum okkar? Er það rétt að óvenjumargt ungt fólk hafi sótt inn á fasteignamarkaðinn að undanförnu? Er það rétt að fasteignaverð hafi hækkað snarpt undanfarið? Er það rétt að vextir séu að hækka og muni hækka á næstu árum? Er það rétt að vaxtahækkanir muni hafa veruleg áhrif á greiðslubyrði fasteignakaupenda á næstu misserum? Er það rétt að drög að fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar geri ráð fyrir a.m.k. 50 milljarða afkomubætandi ráðstöfunum á næstu árum og að það feli í sér annaðhvort skattahækkanir eða niðurskurð? Er það rétt að atvinnuleysi sé meira hér en það hefur verið um langt árabil? Er það rétt að atvinnuleysi hafi aukist hlutfallslega mest hér á landi miðað við helstu viðskiptalönd okkar? Er það rétt að atvinnuþátttaka sé hér minni en við höfum séð? Herra forseti. Þetta eru nokkrar einfaldar spurningar sem fjalla um mjög alvarlega stöðu í efnahagsmálum sem eru einkennandi fyrir Ísland ef horft er til samkeppnislanda. Ég vænti þess að hæstv. fjármálaráðherra svari með einföldum og skýrum hætti.
Virðulegi forseti. Hér fer hv. þingmaður yfir nokkur atriði sem mig grunar nú að hann hafi góðar upplýsingar um úr umfjöllun fjölmiðla og frá viðkomandi stofnunum sem fjalla um verðbólgu og aðra slíka hluti. En mig langar að segja aðeins varðandi verðbólguna að auðvitað eru það vonbrigði að sjá hækkun hennar og þörf fyrir hækkanir vaxta sem Seðlabankinn hefur nú gripið til. En samanburðurinn við lönd þar sem verðbólga er engin og vextir eru jafnvel neikvæðir, t.d. fyrir innlánsreikninga, er ekki góður. Það er ekki draumaástandið sem við erum að sækjast eftir enda er verðbólgumarkmiðið okkar ekki 0%. Það er 2,5%. Verðbólgumarkmiðið í þeim löndum þar sem verðbólga er engin er ekki heldur engin verðbólga. Það er ekki heilbrigðismerki á hagkerfum að fólk geti ekki fengið neina vexti fyrir innlán sín og það mælist enginn þróttur í hagkerfinu. Að þessu leytinu til erum við á margan hátt á betri stað en aðrar þjóðir. Ef við skoðum hvort það sé rétt að fólk hafi náð að viðhalda kaupmætti sínum á árinu 2020 þrátt fyrir allt, þá er svarið já; hvort það sé rétt að laun hafi verið að hækka meira á Íslandi, ekki bara á síðasta ári heldur mörg ár aftur í tímann, en í evruríkjunum, svo dæmi sé tekið, þá er svarið líka já. Það er rétt að kaupmáttur heimilanna hefur aldrei í sögunni verið hærri en í upphafi þessa árs. Ég hef hins vegar áhyggjur af verðbólgu og það er meginhlutverk Seðlabankans að beita tækjum til að taka á móti henni. Ég vek athygli á því sem Seðlabankinn segir, að það muni reyna á það á komandi árum að ríkissjóður dragi úr stuðningsaðgerðum sínum til þess að ná að nýju jafnvægi í ríkisfjármálunum, það sé ein forsenda þess að hér komist aftur á heilbrigt jafnvægi í opinberum fjármálum. Og ætli menn sér að hafa væntingar [[Forseti hringir.]]um að vextir verði áfram lágir eins og þeir hafa verið undanfarin misseri þá er þetta ein af forsendunum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Hann svaraði öllum spurningum mínum játandi. Síðan tók hann að spyrja sjálfan sig spurninga sem koma ekki mínu máli við þar sem ég var að spyrja einfaldra spurninga sem hann hefur svarað. Ég vil að síðustu spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvaða skilaboð hann vilji færa þeim sem hafa lagt aleigu sína í að festa sér húsnæði, þeim fjölskyldum sem glíma við hækkandi verðlag og þeim sem standa í atvinnurekstri eða þeim sem nú eru atvinnulaus eða hafa dregið sig af vinnumarkaði. Ég vil líka spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann sé stoltur af því að hafa þurft að svara öllum spurningum mínum játandi og hvort hann sé ánægður með stöðu mála. Ég vil að síðustu spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort það hvarfli aldrei að honum að krónuhagkerfið valdi því að hann neyddist til að svara öllum þeim spurningum sem ég bar upp við hann játandi.
Virðulegi forseti. Ég vil biðja hv. þingmann um að hlusta þegar ég er að bregðast við spurningum og hlaupa ekki strax til þess að lýsa yfir svörum sem ég veitti kannski ekki. En ég ætla bara að vekja athygli á því hér, af því að fyrstu íbúðarkaupendur eru nefndir: Er það ekki jákvætt, eða hvað, að við höfum aldrei séð fleiri fyrstu íbúðarkaupendur en undanfarin misseri? Mér finnst það jákvætt. Frábær árangur að hjálpa fólki, með stöðugleika í efnahagsmálum, til að koma sér þaki yfir höfuðið. Aldrei fleira ungt fólk að festa sér húsnæði. Eigum við að hafa áhyggjur af verðbólgunni? Já, við eigum að hafa áhyggjur af því og við sjáum strax viðbrögð Seðlabankans með vaxtahækkunum til að hemja verðbólguna og við þurfum að leggjast á sömu sveif. Þau skilaboð sem við höfum til fasteignaeigenda í dag eru þessi: Við ætlum að gera allt sem við getum til að viðhalda áfram efnahagslegum stöðugleika og okkar skylda stendur til þess að hámarka möguleikana í sérhverri stöðu [[Forseti hringir.]]eins og hún er hverju sinni, hvort sem er í góðæri eða í heimsfaraldri. Við getum ekki lofað öllu og þóst geta gert galdra [[Forseti hringir.]]en við getum lofað þessu, að hámarka möguleikana og tækifærin.
Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir nefndaráliti 2. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011. Ég verð að byrja á því að mótmæla þeim vinnubrögðum sem viðhöfð hafa verið varðandi þetta nefndarálit. Málið var tekið inn í nefnd milli 2. og 3. umr. að beiðni þess sem hér stendur og fljótlega kom í ljós á nefndarfundi að það var helber sýndarmennska vegna þess að enginn áhugi var á því, af hálfu meiri hluta nefndarinnar, að taka málið til efnislegrar meðferðar eins og hugur þess sem hér stendur og fleiri stóð til, þ.e. að taka til athugunar í leiðinni mál sem fram kom í gærkvöldi af hálfu hv. þingmanna Brynjars Níelssonar og Óla Björns Kárasonar. Það stóð ekkert til, herra forseti, að vera neitt að fara yfir þetta og hvað þá heldur mál sem við vildum að yrði gaumgæft jafnhliða þessu, þ.e. mál okkar Miðflokksfólksins um að hluti af útvarpsgjaldi verði með þeim formerkjum að neytendur geti sjálfir valið hvert það rennur, að þeir geti valið fjölmiðla sem útvarpsgjaldið rennur þá til, svipað og gert er með sóknargjöld í dag. Að því slepptu kemur fram í nefndarálitinu að það eru tveir höfuðpólar í þessu máli sem vantar inn í frumvarpið sem hér hefur verið til umræðu undanfarið og til meðferðar í nefnd í vandræðalega langan tíma. Það er í fyrsta lagi sá langi skuggi sem RÚV kastar yfir þennan markað og í öðru lagi sú yfirburðastaða sem erlendar dreifiveitur hafa með því að ryksuga út auglýsingafé en greiða engin gjöld eða laun á Íslandi. Þessa tvo höfuðpóla vantar inn í frumvarpið. Það er með miklum ólíkindum að þetta skuli ekki hafa verið tekið með í reikninginn þegar frumvarpið var sett saman. Eins og áður hefur komið fram í umræðu um þetta mál er það mál í meira lagi vandræðalegt fyrir ríkisstjórnina. Stór hluti stjórnarliða hefur engan áhuga á málinu og hafa sumir þeirra flutt mjög innblásnar ræður um það hvað þeir séu mikið á móti frumvarpinu. En síðan gerist það, eins og þar stendur, að þangað leitar klárinn sem hann er kvaldastur og þessir þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa ratað heim á básinn, hafa ratað á græna takkann þrátt fyrir að hafa haldið tilfinningaþrungnar ræður um að þetta mál sé slæmt, sem það er. Þess vegna er það líka til vansa, herra forseti, að frumvörp um höfuðatriði eins og þetta skuli lögð fram í jafn miklum ágreiningi milli stjórnarflokkanna og raun ber vitni. Það kemur svo sem ekki alveg á óvart eins og ríkisstjórnin er samsett. Hún er náttúrlega innbyrðis sundurþykk vegna þess að sú breiða skírskotun sem hún átti að ná fram hefur einkum birst almenningi og þingmönnum í vandræðagangi vegna þess að menn hafa ekki getað komið sér saman um einföldustu mál og leita þá oft að auðveldu leiðinni út, sem er þá yfirleitt versta leiðin, sem er yfirleitt ófullkomnasta leiðin til þess að menn geti haldið áfram að starfa saman en hefur ekkert með málefnalega samstöðu eða málefnastöðu að gera, því miður. Á það hefur verið bent í umræðunni, herra forseti, að markmið frumvarpsins, þ.e. að styrkja frjálsa og óháða fjölmiðlun, nást ekki með því lagi sem hér er í stað þess t.d. að laga skattumhverfið til eins og hér var drepið á áður. Auðvitað hefði það átt að vera fyrsta málið sem kæmi hér fram, út af stöðu fjölmiðla á markaði, að taka á skattamálum dreifiveitna. Illu heilli var það ekki gert og menn höfðu ekki þol eða þor til að gera það og leita þess vegna að þessari leið sem menn telja að sé sú einfaldasta en það er að ríkisvæða alla fjölmiðla á Íslandi. Með því að ríkisvæða alla fjölmiðla á Íslandi er ekki verið að sjá til þess að fjölmiðlar verði frjálsir og óháðir. Fjölmiðill sem er styrktur stórlega af ríkinu er ekki líklegur til að gagnrýna stjórnvöld hvers tíma á meðan á ríkisstuðningnum stendur, ríkisstuðningi sem oft á tíðum stendur undir drjúgum hluta af rekstrarkostnaði viðkomandi miðils. Það hefur líka verið gagnrýnt að þær styrkupphæðir sem hér um ræðir hafa einkum leitað til öflugustu miðlanna en ekki þeirra minni, t.d. ekki þeirra sem hafa starfsstöðvar í hinum dreifðari byggðum landsins. Á móti kemur að félög eins og Blaðamannafélag Íslands hafa tekið undir það að rétt sé að styrkja einkum þá sem eru með fjölmennt starfslið umfram þá sem eru fáliðaðir og þar eru menn náttúrlega að hugsa um atvinnuöryggi sitt sem er góðra gjalda vert og ekkert við það að athuga þannig lagað. En ég segi aftur: Þessi aðferð er ekki til þess líkleg að gera fjölmiðla á ríkisspenanum óháða og frjálsa, nema síður sé. Það hefur líka komið fram í umræðunni að engin grein hefur þróast jafn hratt og jafn mikið og dreifing upplýsinga. Hér áður og fyrr, meðan hér voru rekin allnokkur dagblöð, var dagblöðum eins og Þjóðviljanum lokað klukkan þrjú daginn áður en blaðið kom út, og það gerðist ekkert í heiminum eftir klukkan þrjú á Þjóðviljanum sem átti erindi í blaðið morguninn eftir. Mogginn hafði þetta aðeins öðruvísi. Það blað var opið fram yfir miðnætti til að nýjustu fréttir litu dagsins ljós morguninn eftir. En þetta var á þeim tíma, þessi viðhorf; sósíalistum var náttúrlega alveg sama hversu gamlar upplýsingar voru ef þær féllu að því sem átti að koma á framfæri. Herra forseti. Á þeim tíma voru þessi gömlu flokksblöð með þeim formerkjum að maður gat gengið að því nokkurn veginn vísu hver málflutningurinn var á hverjum stað og maður þurfti ekkert að velkjast í vafa um það. Menn klæddu fréttir í þann búning sem heyrði til þeirra lífsskoðun og varð að lesa þessa miðla með þeim gleraugum. Þessi tími er liðinn að mestu, en þó er það þannig að það eimir eftir af því að við séum með stóra fjölmiðla sem eru síður en svo óháðir og eru síður en svo hlutlægir. Það versta er, herra forseti, að þar er fremst í flokki ríkisstofnun, fyrrverandi, sem nú er hlutafélag, sem hefur algjöra sérstöðu á þessum markaði; fyrirtæki sem hefur óheftan aðgang að auglýsingamarkaði, getur gengið í fjármuni ríkisins, kannski ekki óhindrað en lítt hindrað. Í því sambandi vil ég benda á að bara við síðustu fjárlagaafgreiðslu voru hér milli umræðna líklega tvær tillögur til að bæta hag Ríkisútvarpsins fjárhagslega. Ég man ekki eftir úr þeirri umræðu, herra forseti, að nokkur annar fjárlagaliður hafi hækkað með þeim hætti tvisvar. Ekki heilbrigðiskerfið, ekki frjáls félagasamtök - nei, en það barst neyðaróp úr Efstaleiti og því var svarað þá þegar, en dugði ekki til því að þetta sama fyrirtæki virðist nú vera rekið með 200 millj. kr. halla. Ég hef nefnt það áður, og ég vil gera það enn einu sinni, herra forseti, að ohf., opinber hlutafélög, eru stjórnskipulegur bastarður. Um leið og ohf.-væðing verður virðast hlutirnir hafa lag til þess að breytast til verri vegar og við höfum mörg dæmi um það. Nýlegasta dæmið, og það sem hefur einna mest komið inn á borð þessa þings, er Pósturinn. Hörmungum þess fyrirtækis virðist ekki alveg lokið, því miður, og fór illa vegna þróunar og vegna þess að það var sett undir ohf. Ég hef sagt það áður og vil ánýja það enn einu sinni að ég tel að í sjálfu sér ætti að setja Ríkisútvarpið aftur á fjárlög eins og var, breyta því aftur í alvöruríkisstofnun í stað þess stjórnskipulega bastarðar sem það er í dag. Umfangið í starfseminni felst í þremur hlutverkum, aðalhlutverkum, þ.e. í öryggishlutverkinu, menningarhlutverkinu og hlutverkinu sem felst í því að miðla fréttum á hlutlægan hátt. Það er ekki verið að uppfylla þessi meginverkefni Ríkisútvarpsins, RÚV ohf., ekkert þeirra. Sem dæmi má nefna að nýlega, þegar gaus á Reykjanesi, í 20 km fjarlægð frá næstu byggð, nokkuð stórri byggð, þá var það fjölmiðillinn Víkurfréttir sem varð fyrstur með fregnir af þessum atburði og það liðu líklega tveir tímar áður en dagskrá Ríkisútvarpsins, RÚV ohf., var löguð að því að flytja fregnir af atburðinum. Á þeim tveimur tímum sem liðu voru íbúar í grenndinni, sem voru á „áhrifasvæði“ þessa eldgoss, engu nær um það hvað til þeirra friðar heyrði. Þetta er nýlegasta dæmið um það að RÚV ohf. uppfyllir ekki öryggishlutverk sitt en sem betur fer varð ekkert tjón af því í þetta sinn. Hvað varðar menningarhlutverkið þá er það svo að því miður er meðferð íslenskrar tungu í dagskrárliðum RÚV ohf. ekki með þeim hætti sem maður gæti vænst eða krafist af ríkisfjölmiðli sem hefur það hlutverk stærst og merkilegast að standa vörð um tunguna. Það er ekki að gerast heldur, herra forseti, ekki með þeim hætti sem vænta má af slíkri stofnun eða slíku fyrirtæki. Þessa fyrirtækis er hvergi getið í frumvarpinu sem við fjöllum um hér og m.a. þess vegna er í nefndaráliti minni hlutans talað um þann stóra skugga sem RÚV ohf. varpar á fjölmiðlamarkaðinn, yfirburðastöðu þess á þeim markaði og þá staðreynd að í frumvarpi um fjölmiðla er ekkert fjallað um það að færa eigi hlutina að þeim veruleika og þeim nútíma sem við lifum. Það er annað sem er mjög ámælisvert, herra forseti. Fyrir nokkru skipaði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra starfshóp eða nefnd þriggja alþingismanna einmitt til að fara yfir hlutverk RÚV, hvernig það ætti að breytast, t.d. hvað varðar auglýsingar o.fl. Þessi starfshópur átti að skila af sér þann 31. mars sl. Síðan eru liðnir rúmir 45 dagar og það er til vansa að við skulum nú vera að afgreiða þetta frumvarp um fjölmiðla án þess að helstu niðurstöður starfshópsins hafi verið gerðar opinberar. Ég vænti þess að áfangaskýrsla þessarar nefndar eða starfshóps verði birt nefndarmönnum í allsherjar- og menntamálanefnd, en að mínu áliti er það of seint. Það er of seint til þess að menn séu að taka afstöðu til þessa máls eins vel upplýstir og þeir gætu verið vegna þess að það vantar inn í myndina. Það vantar inn í hana einmitt þetta: Hvað svo? Frumvarpið sem við erum að tala um hér, herra forseti, er svona skyndiplástur. Það er ekki í fyrsta skipti sem þessi ríkisstjórn kemur hér með skyndiplástra í hinum ýmsu málum vegna þess að samstöðuna skortir og vegna þess að það skortir sýn. Þessa ríkisstjórn hefur alltaf skort sýn í hinum smæstu sem hinum stærstu málum. Þetta birtist m.a. í þeim málum sem hafa fylgt faraldrinum að þau úrræði sem boðað hefur verið til og gripið hefur verið til koma hér á svona fimm til sex vikna fresti í staðinn fyrir að menn hefðu haft almennilega framtíðarsýn. Þetta er ekki eftiráspeki, bent var á þetta þegar í upphafi faraldursins fyrir rúmu ári. En eins og ég segi, þessa ríkisstjórn skortir sárlega sýn. Fyrir réttu ári skrifaði sá sem hér stendur sex greina flokk í vefmiðil um það sem við Íslendingar hefðum á þeim tíma átt að vera að vinna að til að búa okkur undir það að Covid-faraldrinum linni. Er skemmst frá því að segja að ríkisstjórnin hefur ekki gert nokkurn skapaðan hlut í því að móta einhvers konar sýn á það hvað eigi að gera þegar faraldrinum linnir. En þetta var nú útúrdúr, herra forseti. Það kemur því ekki á óvart að í málinu sem hér er til umræðu, þ.e. um fjölmiðla, er engin framtíðarsýn. Það á að tjalda til 20 mánaða, sem þýðir að fjölmiðlarnir verða aftur farnir að banka á dyrnar hjá fjárveitingavaldinu snemma næsta árs. Þeir munu örugglega spyrja, og þeir munu allir spyrja: Hvað svo? Þá verður vonandi búið að skipta um ríkisstjórn í landinu því að kosningar verða þá væntanlega afstaðnar. Vonandi hafa þá verið kosnir til valda flokkar sem koma sér ekki bara saman um það að velgja hér nokkrar stóla heldur hafa alvörusýn á þau höfuðmálefni sem þurfa úrlausnar við fyrir Íslendinga alla. Hugsanlega, herra forseti, fáum við þá alvörustefnumótun, alvörustefnumið, alvöruákvarðanir um það hvað á að gera til að tryggja hér fjölbreytta flóru frjálsrar og óháðrar fjölmiðlunar. Í upphafsorðum nefndarálitsins segir, með leyfi forseta: „Annar minni hluti er hlynntur vexti og viðgangi frjálsrar og óháðrar fjölmiðlunar og styður alla raunverulega viðleitni í þá átt. Frumvarp mennta- og menningarmálaráðherra um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011, (stuðningur við einkarekna fjölmiðla) nálgast ekki það markmið. Í raun er byrjað á öfugum enda …“ Það er einmitt það sem ég hef reynt að leiða fram í máli mínu hér og nú, að það er byrjað á öfugum enda í þessu máli. Í stað þess að byrja á því að einfalda skattumhverfi fjölmiðla á Íslandi og tryggja um leið jafnstöðu þeirra við erlendar dreifiveitur sem borga ekki nokkurn skapaðan hlut hér er farið í það að ríkisvæða alla fjölmiðla á Íslandi. Það er ekki að furða, herra forseti, að mörgum sjálfstæðisþingmönnum, sem hér hafa þó látið sjá sig í pontu einstaka sinnum, líði illa með þetta mál. Það er ekki að ófyrirsynju vegna þess að auðvitað er það vont fordæmi að þegar á bjátar í rekstri hér og hvar bregði menn á það ráð að ríkisvæða vandamálið í staðinn fyrir að finna lausn til að þeir sem eiga í vandræðunum geti unnið sig út úr þeim aðstæðum sjálfir, á sínum eigin forsendum, með jafnstöðu, með því að jafnræði ríki í rekstri fjölmiðla á Íslandi sem ekki er í dag, því miður. Það er þessi leiðrétting sem er svo nauðsynleg og ég geri ráð fyrir því að það sé m.a. þess vegna sem þeir ágætu hv. sjálfstæðisþingmenn sem ég vitnaði til hér áðan, tveir, lögðu í gær fram frumvarp um að draga RÚV af auglýsingamarkaði. Það er ein leið. Önnur leið er sú sem við Miðflokksmenn höfum bent á, sem er einföld, skilvirk, að neytendum verði gert kleift að styrkja þá fjölmiðla með áskrift, nauðungaráskrift, sem hugur þeirra stendur til; Stundina, Stöð 2 eða hvað það heitir, að menn ráði þessu sjálfir. Ég hef áður lýst því að áskriftin að RÚV, nauðungaráskriftin, fellur aldrei úr gildi fyrr en á kistulokinu, því miður. Hvort sem mönnum líkar það betur eða verr erum við dæmd til að vera þar félagar, félagsmenn, áskrifendur, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ég ætla að ítreka það, herra forseti, að þegar breytingar eru gerðar, því að breytingar þarf að gera, á fjölmiðlaumhverfi á Íslandi verður að leggja til atlögu við stærsta fílinn í stofunni. Það verður að leggja til atlögu við hann með einhverjum hætti. Ég hef sagt áður og segi enn: Hvers vegna á ríkisvaldið að reka sjónvarpsstöð þegar hér eru efnisveitur úti um allt sem hægt er að ná í efni frá? Að vísu er nú eitt málskrípi á leið í gegnum þingið sem fjallar um það að skylda fjölmiðla til að 30% af efni þeirra á hverjum tíma skuli vera evrópskt. Evrópumenn framleiða, ef ég man rétt, um 8% af heildarsjónvarpsefni í heiminum og nú ætla karlarnir í Brussel, sem eru búnir að banna okkur að borða Cocoa Puffs og Cheerios, að ráða sjónvarpsdagskránni fyrir okkur líka, og undir þetta ætlum við að gangast. Svona ráðstafanir, ekkert ólíkar því sem við erum að vinna hér, skylda menn inn í eitthvert síló, hvort sem þeim líkar það betur eða verr. Ég segi það aftur, herra forseti, vegna þess að mér er vel við RÚV ohf. og ég vil veg þess mikinn á þeim sviðum þar sem skyldur fyrirtækisins við þjóðina liggja, þ.e. í menningarhlutverkinu, sem er því miður ekki sinnt sem skyldi, og í öryggishlutverkinu, sem eins og ég nefndi dæmi um áðan er ekki að takast heldur. Ég tel að ef sjónvarpið væri t.d. frá RÚV tekið mætti sem best nota þá fjármuni sem þar sparast til að bjóða út gerð íslensks efnis þannig að þeir sem eru frjóir og skapandi gætu gengið í þann sjóð og við fengjum hér fjölbreytt og áhugavert efni. Þetta er t.d. eitt af því sem hægt er að hugsa sér, herra forseti. Ég set líka spurningarmerki við það að ríkið reki fréttastofu. Ég er orðinn það gamall að ég man eftir fréttastofunum Novostí og Tass sem voru ríkisfréttastofur ráðstjórnarríkjanna á sínum tíma. Ég get ekki séð að á þessum tímum nú þurfum við á slíku að halda, ekki síst þegar núverandi ástand tryggir í engu hlutlægni o.s.frv. Það er mjög eftirtektarvert að nú nýlega, í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Ingu Sæland, kom í ljós að það er himinn og haf á milli aðgangs hinna ýmsu stjórnmálasamtaka að hljóðnemum RÚV á hverjum tíma. Það er himinn og haf, herra forseti. Það er engin hlutlægni þar, ekki nokkur. Það er ekki alveg ljóst, alla vega ekki þeim sem hér stendur, á hvaða forsendum menn eru dregnir að þeim hljóðnemum, ríkishljóðnemunum sem eiga að útvarpa öllum skoðunum, sem eiga að útvarpa öllum sjónarmiðum og koma þeim á framfæri. En samkvæmt svari við þessari spurningu hv. þingmanns þá er síður en svo um það að ræða nú. Þess vegna er það, herra forseti, eins og ég sagði í upphafi máls míns: Hér er byrjað á öfugum enda. Við ættum að vera að fjalla um frumvarp sem nær til framtíðar, sem hefur framtíðarsýn, sem hefur sýn á það hvernig fjölmiðlamarkaður á Íslandi á að líta út til framtíðar en ekki að vera að líma hér heftiplástur á sár sem ekki mun gróa á þeim 18 mánuðum sem þessi bráðabirgðaráðstöfun mun standa.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa ræðu sem ég var nú ekki alveg sammála í öllu. Ég hygg þó að ég og hv. þingmaður deilum því að þykja lítið til ohf.-rekstrarfyrirkomulagsins koma. Ég skil ekki það fyrirkomulag og átta mig ekki á því hverju það bætir við starfsemi Ríkisútvarpsins. Við erum reyndar að ræða hér um stuðning við einkarekna fjölmiðla en ræða hv. þingmanns snerist að mestu leyti ef ekki öllu um Ríkisútvarpið, og ég deili ekki sýn hans á það. Ég treysti eins og flestallir aðrir landsmenn, eins og tölur hafa sýnt, fréttaflutningi fréttastofu Ríkisútvarpsins og tel ekki ástæðu til að ætla að annarleg sjónarmið ráði för við að afla frétta og segja fréttir og hef svo sem ekki mikið meira um það að segja. Mig langaði bara að koma hér upp vegna þess að mig langar aðeins að leiðrétta þetta með að Þjóðviljinn hafi lokað klukkan þrjú. Ég var starfsmaður Þjóðviljans þegar ég var krakki og vann með skóla sem prófarkalesari á kvöldin, og þar var jafnan blaðamaður á vakt, á kvöldvakt. Starfsmenn blaðsins og blaðamenn skiptust á að taka þessar vaktir og þeir voru svo sannarlega duglegir að hringja í lögguna og hringja hingað og þangað ef það vantaði að fylla upp í eitthvert pláss. Ég vildi bara koma þessari leiðréttingu á framfæri við hv. þingmann og vona að hann misvirði það ekki við mig.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þykkjuna fyrir Þjóðviljann. Það var ekki mín ætlan að móðga þá ágætu stofnun. Hins vegar hafði ég þessar upplýsingar eftir þaulkunnugum fjölmiðlamanni og það kann vel að vera, vegna þess að Þjóðviljinn á sér lengri sögu en þingmaðurinn, sem er á besta aldri, að það hafi verið enn fyrr, áður en hv. þingmaður komst til vits og ára, sem Þjóðviljinn lokaði klukkan þrjú á daginn fyrir fréttir næsta dags. En einmitt út af því að hv. þingmaður sagðist vera í hópi þess stóra meiri hluta þjóðarinnar sem treystir RÚV fullkomlega vildi ég ánýja það sem ég sagði áðan um tillögu Miðflokksins um það að fólk geti tekið hluta af útvarpsgjaldinu og ávísað því á fjölmiðla sem því best líkar. Það væri í sjálfu sér staðfestingin á því hvaða hug fólk ber til RÚV ohf. og hvaða traust fólk hefur á þeim fjölmiðli ef fólk mætti ávísa hluta af útvarpsgjaldinu á þá fjölmiðla sem því best líkar. Ef almenn ánægja er ríkjandi með RÚV myndi RÚV í engu tapa á því. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður sagði í sínu ágæta andsvari, að mér hefur orðið tíðrætt um RÚV í ræðu minni vegna þess sem ég sagði áðan að það er ekki minnst á RÚV í frumvarpinu sem er um frjálsa fjölmiðlun. Ef það er ekki það ágæta fyrirtæki sem hefur áhrif á frjálsa fjölmiðlun, bara með yfirburðastöðu sinni, þá veit ég ekki hvað og það er með miklum ólíkindum að menn skuli ekki hafa tekið þessi RÚV-áhrif inn í frumvarpið.
Virðulegur forseti. Ég tel reyndar að RÚV, Ríkisútvarpið, sé í hópi frjálsra fjölmiðla, þ.e. að fjölmiðill sem er í eigu almennings, er í almannaeigu, sé þar með frjáls undan óeðlilegum afskiptum eigenda, að það sé alveg tryggt, án þess að ég sé að halda því fram að slíkt sé daglegt brauð hvað varðar einkarekna fjölmiðla. Ég er alveg tilbúinn að hugsa um þessa hugmynd Miðflokksins, um að fólk geti ráðstafað hluta þessa gjalds til fjölmiðla að eigin vali, mér finnst það athyglisverð hugmynd. En ef við erum búin að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði og það hefur ekki tekjur af auglýsingum lengur þá held ég nú að við verðum einhvern veginn að fjármagna það. Ég veit að hv. þingmaður vill þrátt fyrir allt hafa öflugt ríkisútvarp - ég veit að hann sér skyldur þess fjölmiðils kannski fyrir sér á örlítið annan hátt en ég - en hvernig eigum við þá að fjármagna Ríkisútvarpið? Ef það er ekki lengur að bítast um þessa bita við einkareknu fjölmiðlana á auglýsingamarkaði, sem sumir sjá fyrir sér að séu í boði fyrir einkarekna fjölmiðla ef RÚV fer af auglýsingamarkaði sem ég efast raunar um - ef þær tekjur eru ekki lengur fyrir hendi hjá RÚV og ef við þrengjum líka að fjármögnun RÚV með því að draga úr útvarpsgjaldinu sem það fær - hvernig á þá að fjármagna RÚV? Eða eigum við kannski bara að leggja RÚV niður vegna þess, eins og hv. þingmaður sagði, að það sé bara leifar liðins tíma, það sé bara eitthvað sovéskt, bara svona eins og Tass eða eitthvað því um líkt?
Herra forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni fyrir þetta góða andsvar. Það er alveg hárrétt sem fram kom í máli hans, og ég var reyndar búinn að benda á það í ræðu minni, að ég er vinur RÚV. Ég vil að RÚV hafi burði til að sinna þeim meginhlutverkum sem við höfum verið að ræða hér, t.d. öryggis- og menningarhlutverkinu. Hv. þingmaður segir: Hvað eigum við að gera ef RÚV verður tekið af auglýsingamarkaði, hvernig á þá að reka fyrirtækið? Það er þannig, herra forseti, ekki síst upp á síðkastið, þegar við höfum verið að glíma við Covid-veiruna og afleiðingar hennar, að mörg fyrirtæki, bæði opinber og í einkageiranum, hafa fundið mjög fyrir því og þau hafa lagað rekstur sinn að veruleikanum. Það er kannski það sem þarf að gerast hjá fyrirtækinu RÚV ohf., að það þarf að aðlagast þeim veruleika sem er uppi á hverjum tíma. Ég sagði það hér í ræðu einhvern tíma fyrr í vetur að fyrir utan kannski tækniframfarirnar væri RÚV í sjálfu sér enn eins og það var 1930, þ.e. við stofnun félagsins. Það eina sem hefur breyst er tæknin, það er komið sjónvarp og síðan kom litasjónvarp o.s.frv. og það er komin tölvutenging og allt það. En uppbyggingin og mentalítetið - mér er reyndar illa við að nota það orð, herra forseti, af því að við tölum bara íslensku hér - og stofnanabragurinn er kannski í grundvallaratriðum eins og hann var 1930. Það þarf að breytast, herra forseti, og þess vegna þurfum við að leggja fram mál, ekki þennan heftiplástur sem hér er, þennan skyndiplástur, sem tekur fjölmiðilinn lengra fram í tímann þannig að við getum sýnt að við höfum [[Forseti hringir.]]alvörusýn á þá hluti. Það er það sem við þurfum að gera.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég vildi þó koma aðeins inn í hana þar sem ég hef fylgst með henni, sérstaklega 2. umr. Við þekkjum það að efnahagslegur grundvöllur almennrar fjölmiðlunar, og þar með sígildrar blaða- og fréttamennsku, er í brennidepli umræðunnar og um allan heim leita menn leiða til að fjármagna vandað fjölmiðlaefni og upplýsingaöflun og tjáningu sem fyrst og fremst tekur mið af almannahagsmunum - á að gera það en ekki vera ofurseld sérhagsmunum eða markaðslögmálum. Síðan er það tæknibyltingin sem hefur skollið á í þessum geira með tilheyrandi breytingu á fjölmiðlanotkun. Þar er harðnandi samkeppni, t.d. þegar kemur að auglýsingamálum, sérstaklega erlendis frá, og markaðsvæðing á öllum sviðum fjölmiðlunar hefur að verulegu leyti kippt grundvellinum undan tekjugrunni þessarar hefðbundnu blaðamennsku, það þekkjum við, og gert hana háðari og viðkvæmari gagnvart markaðs- og sérhagsmunasjónarmiðum. Það er nú bara einu sinni þannig. Þetta gerist á sama tíma og eðli fjölmiðlunar breytist, áhrif samfélagsmiðlanna breyta umgjörð og fréttamati hefðbundinna miðla sem í vaxandi mæli taka mið af því sem deilt er og dreift manna á meðal. Þarna eru samfélagsmiðlarnir í aðalhlutverki, eins og við þekkjum. Almennt er fjár til stuðnings fjölmiðlum í almannaþágu aflað með tvennum hætti. Annars vegar er um að ræða opinber fjárframlög sem koma þá ýmist í formi afnotagjalds í einhverju formi eða nefskatts eða útvarpsgjalds sem lagt er á skattborgarana og við þekkjum það vel hér á landi. Hins vegar er um sjálfsaflafé að ræða sem er þá aflað á auglýsingamarkaði með kostun eða með sölu á markaði á einhverjum framleiðsluafurðum viðkomandi fyrirtækja. Víðast hvar er farin blönduð leið fjármögnunar, en það er hins vegar mjög misjafnt hvernig sú blandaða leið er hugsuð. Þannig eru margar af stærstu almannaþjónustustöðvum í heiminum reknar með þessari blönduðu leið. Í greinargerðinni í frumvarpinu er fjallað sérstaklega um Norðurlöndin og það er margt fróðlegt sem kemur þar fram. Hér er sérstakur kafli um beinan ríkisstuðning við einkarekna fjölmiðla á Norðurlöndum. Annars staðar á Norðurlöndunum er hin almenna stefna víðast hvar sú að halda almannaútvarpsstöðvum, sem eru á vegum hins opinbera, utan við samkeppni á auglýsingamarkaði á sama tíma og þær keppa við einkareknar stöðvar um áhorfendur og hlustendur. Þannig er t.d. norska ríkisútvarpið nánast algerlega án auglýsinga og aðrar stöðvar keppa við ríkisstöðvarnar á áhorfendamarkaði en ekki á auglýsingamarkaðnum. Ef maður skoðar Noreg sérstaklega er dregin upp dökk mynd af ástandinu á norskum fjölmiðlamarkaði og ef við skoðum það sem var þar til umfjöllunar kemur fram að viðtekin viðskiptamódel geta ekki tryggt nægar tekjur. Lægri tekjur og mikið umfang niðurskurðar á fréttastofum og ritstjórnum kemur í veg fyrir að stjórnendur hafi þær bjargir sem þarf til að skila til almennings raunverulega fjölbreyttu fjölmiðlaefni. Nefndin sem fjallaði um þessi mál í Noregi telur að mikil hætta sé á því að sú blaðamennska sem er nauðsynleg fyrir opinbera umræðu geti beinlínis horfið áður en tekist hefur að finna sjálfbært rekstrarmódel fyrir fjölmiðla. Í Noregi er því ríkur skilningur á lýðræðishlutverki fjölmiðla og háar upphæðir úr sameiginlegum sjóðum hafa um árabil farið í að styrkja fjölbreytni og fjölræði í norskum fjölmiðlum. Bent er á að ekki sé um annað að ræða á meðan efnahagslegar undirstöður fjölmiðlunar breytast ekki til hins betra og að nauðsynlegt sé að halda áfram með myndarlegum hætti á þeirri braut. Norðmenn vilja sem sagt kosta talsverðu til svo að lýðræðisleg umræða geti þrifist. Við Íslendingar höfum oft borið okkur saman við Norðmenn og aðrar Norðurlandaþjóðir og það er athyglisvert að sjá þennan samanburð og sérstaklega fróðlegt að bera saman íslenska og norska umræðu, hverju fólk er tilbúið að kosta til svo að tryggja megi fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlum. Herra forseti. Á bls. 2 í frumvarpinu er fjallað um umsóknir, þ.e. þegar fjölmiðill sækir um þann rekstrarstuðning sem fyrirhugaður er. Hér segir t.d., með leyfi forseta: „Í því skyni að sannreyna stuðningshæfan rekstrarkostnað samkvæmt 62. gr. h getur úthlutunarnefnd óskað eftir viðeigandi upplýsingum frá umsækjanda, til að mynda virðisaukaskattsskýrslum og bókhaldi.“ Þetta er náttúrlega ákaflega mikilvægt. En það sem ég vildi koma inn á sérstaklega er kostnaðurinn við þessa umsýslu. Enn segir: „Fjölmiðlanefnd sér um umsýslu umsókna og veitir úthlutunarnefnd sérfræðiaðstoð eftir nánara samkomulagi. Kostnaður við mat á umsóknum og annarri umsýslu skal greiddur úr ríkissjóði.“ Það segir ekkert um það, og það er galli á frumvarpinu, herra forseti, hversu hár þessi kostnaður er. Það er bara talað um kostnað sem fellur á ríkissjóð við mat á umsóknum. Þetta gætu hugsanlega verið þrjú stöðugildi. Þetta gætu hugsanlega verið 10% af þeirri upphæð sem er til skiptanna að þessu sinni, þ.e. þessum 400 milljónum. Þá erum við hugsanlega komin með 40 milljónir í umsýslukostnað. Ég held að það sé nauðsynlegt að fá svör við því hvaða kostnað er um að ræða. Ég veit að fjölmiðlar bíða eftir því að þetta mál verði afgreitt og bíða eftir því að fá þessar greiðslur, og ljái þeim hver sem vill. Ég tek undir það sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, framsögumaður minnihlutaálits, kom inn á áðan í ágætri ræðu: Hvað svo? Er þetta það sem koma skal, að við verðum kannski að setja allt að hálfan milljarð á ári í einkarekna fjölmiðla hér á landi? Eða er þetta bara aðgerð sem gripið er til núna vegna veirufaraldursins og erfiðra rekstrarskilyrða? Ég held að það sé nauðsynlegt að svara því, að stjórnmálaflokkar svari því. Hvað sjá þeir fyrir sér í þessum efnum? Er það það sem koma skal, að ríkissjóður eigi að fara að styrkja þessa fjölmiðla til frambúðar? Það er orðið ansi margt sem ríkissjóður þarf að styrkja og hefur gert í gegnum veirufaraldurinn enda eru skuldir ríkissjóðs að aukast gríðarlega hratt og hallinn á þessu ári er um 320 milljarðar og verður meiri vegna aðgerða sem ríkisstjórnin er með í farvatninu og hafa verið kynntar fjárlaganefnd. Þetta er spurning sem maður þarf að velta fyrir sér og stjórnmálaflokkarnir þurfa að skýra frá stefnu sinni hvað varðar styrkveitingar almennt til einkarekinna fjölmiðla til framtíðar. Að öðrum kosti vildi ég taka undir það sem kemur hér fram, og ég hef sagt hér, að fjölmiðlar eru að sjálfsögðu mjög mikilvægir og gegna mikilvægu lýðræðislegu hlutverki í samfélaginu. Í lokin, herra forseti, vil ég koma inn á það sem ég hjó eftir í 2. umr. og þá sérstaklega af hálfu Pírata og Samfylkingarinnar þar sem talað var fyrir því að lækka hið svokallaða þak niður í 50 milljónir þannig að stóru fjölmiðlarnir fengju ekki allt. Mér finnst gæta misskilnings í þessari umræðu og þá líka um það hvert eðli miðlanna er í raun og veru. Blaðamannafélagið hefur m.a. tjáð sig um þetta og það kemur fram hjá því að langflestir meðlimir félagsins séu hjá þessum stóru miðlum. Það eru á bilinu 130–150 manns hjá Morgunblaðinu og Fréttablaðinu, Sýn, Stöð 2 og Vísi. Þessir miðlar reka fréttaþjónustu allan sólarhringinn alla daga ársins og reynt er að segja fréttir af veðri, tíðarfari, slysum, náttúruhamförum og öðru því sem gerist í þjóðlífinu. Sumir þessara fjölmiðla eru jafnvel með þjónustu um allt land og þessir miðlar eru með fólk alla daga allt árið við að segja fréttir og þjónusta fólk og stundum í þeirri vanmáttugu tilraun til að keppa við risann á markaði, Ríkisútvarpið, sem rekur sig náttúrlega óháð efnahagslegum veruleika annarra fjölmiðla, ef svo má að orði komast. Ég held að rétt sé að hafa þetta í huga, þ.e. að eðli miðlanna er ekki það sama þegar kemur að þessari þjónustu. Að sjálfsögðu er mikilvægt að styðja við litla einkarekna fjölmiðla en menn geta náttúrlega alltaf deilt um það, og verða sjálfsagt aldrei sammála því, með hvaða hætti þessu verður útdeilt. Það er mikilvægt að gagnsæi ríki í umsóknarferlinu. Hér er talað um úthlutunarnefnd sem muni auglýsa eftir umsóknum um rekstrarstuðning, hverjir komi til með að sitja í þeirri nefnd og annað slíkt. Það þarf að passa upp á alla þessa hluti og að þarna sé gætt að sanngirni og gagnsæi. Það er ákaflega mikilvægt að ekkert geti valdið tortryggni í slíku umsóknarferli. Að þessu sögðu vil ég ítreka það sem ég hef sagt, það er mjög mikilvægt að rekstrargrundvöllur fjölmiðla sé í lagi. Það skiptir okkur verulegu máli. Við getum svo tekið þessa umræðu, og það er nauðsynlegt að taka hana, varðandi Ríkisútvarpið á auglýsingamarkaði. Það er fullkomlega óeðlilegt að fjölmiðill sem fær svona háar upphæðir úr ríkissjóði árlega sé síðan sá sem nær til sín mestu af auglýsingatekjunum. Það er verkefni sem þarf svo sannarlega að ráðast í og finna eðlilega lausn á. Ég held að menn hljóti að sjá að það er ekki sanngirni í því að stærsti aðilinn á markaði fái þessar miklu fjárveitingar úr ríkissjóði og sé svo dóminerandi eða alla vega sá sem fær mestar auglýsingatekjurnar, það er erfitt fyrir minni fjölmiðla að keppa í því umhverfi. Þetta er að sjálfsögðu mjög mikilvægt atriði sem þarf að finna viðeigandi lausn á til frambúðar. Að öðru leyti segi ég að lokum: Það er mikilvægt að bregðast við þessum ákveðna vanda en mörgum spurningum er hins vegar ósvarað. Er þetta komið til með að vera til framtíðar? Það er mjög mikilvægt að menn velti því fyrir sér hver lausnin sé til frambúðar. Þó að hér sé um að ræða einskiptisaðgerð, ef svo má að orði komast, til að bregðast við ákveðnum vanda er nauðsynlegt að stefnumörkunin liggi fyrir í þessum málaflokki til frambúðar.
Forseti. Fjölmiðlafrelsi á Íslandi á undir högg að sækja. Það er eitthvað sem ætti að vera okkur öllum ljóst og það er staðreynd sem ekki er hægt að leiða hjá sér og ekki hægt að breyta með því að samþykkja frumvarp upp á 400 millj. kr. Stærsti hluti þeirra fjármuna mun fara til stærri fjölmiðla á Íslandi og svo það sé sagt beint út og þá er ég sérstaklega að vísa í Morgunblaðið. Fyrir stuttu birtu samtökin Blaðamenn án landamæra lista yfir stöðu fjölmiðlafrelsis í löndum heimsins. Þar hafði Ísland færst niður um sæti og var þá sérstaklega nefnd herferð Samherja gegn fjölmiðlafólki hér á landi. Auk þess lýstu samtökin almennt yfir áhyggjum sínum af því aukna vantrausti sem ríkir til blaða- og fréttamanna á heimsvísu. Þetta frumvarp breytir voðalega litlu til eða frá hvað varðar rekstrargrundvöll fjölmiðla á Íslandi. Líkt og komið hefur fram í umsögnum sem bárust allsherjar- og menntamálanefnd eru umsagnaraðilar sammála um að það sé fínt að verið sé að skoða þetta en það vanti að skoða þetta í samhengi við svo ótal marga hluti. Ég tek sem dæmi það sem kemur fram í umsögn Kjarnans, með leyfi forseta: „Sú útgáfa af styrkjakerfi sem nú stendur til að innleiða viðheldur bjögun á fjölmiðlamarkaði sem má ekki við meiru. Hún birtist í því að fjársterkir aðilar velja að niðurgreiða ósjálfbær rekstrarmódel sem gerir þeim fjölmiðlum sem eru í vexti og sjálfbærum rekstri mun erfiðara fyrir að keppa á jafnréttisgrundvelli.“ Síðar segir: „Styrkjakerfi undir eðlilegum formerkjum myndi vökva sprota sem okkar, og fjölmarga aðra sambærilega, m.a. þá sem flytja fréttir í heimahéraði, þannig að þeir gætu vaxið og dafnað. Ráðið fleira fólk og þróað vöruframboð sitt. Tryggt betur sjálfstæði sitt. Það myndi líka verðlauna grænar og sjálfbærar rekstraráherslur. Þess í stað hafa verið gerðar breytingar á upprunalegum tillögum sem leiða til þess að sett verði upp kerfi sem verðlaunar óráðsíu og letur ósjálfbær og óumhverfisvæn fjölmiðlafyrirtæki frá því að stíga inn í stafrænan nútímann.“ Mig langar líka að nefna dæmi frá einum af stærri fjölmiðlunum. Það kom fram hjá þessum umsagnaraðilum, hvort sem það var frá stórum eða litlum fjölmiðlum, að frumvarpið sem liggur fyrir leysi ekki nein vandamál í stóra samhenginu. Sýn, sem er eitt af stóru fjölmiðlafyrirtækjunum á Íslandi, segist styðja frumvarpið svo langt sem það nái, en í umsögninni segir: „Samhliða er brýn þörf að löggjafinn tryggi að erlendar efnisveitur beri sömu skyldur og innlendar, til að mynda þegar kemur að kröfum til talsetningar og þýðingar efnis. Í dag er samkeppnisstaðan afar skökk hvað þetta varðar. Efnisveitunni Viaplay, sem nýverið tryggði sér sýningarrétt á leikjum íslenska karlalandsliðsins í knattspyrnu á árabilinu 2022–2028, er að óbreyttum lögum í sjálfsvald sett hvort íslenska verði notuð í lýsingu á leikjum landsliðsins.“ Af þessum umsögnum er ljóst að frumvarpið leysir í raun engan vanda hjá einkareknum fjölmiðlum. Það þarf að fara fram heildarendurskoðun á fjölmiðlamarkaði á Íslandi og ríkisstjórnin og valdhafar þurfi að gera upp við sig hvort hér á landi eigi að vera blómlegur fjölmiðlamarkaður byggður á grunni virks tjáningarfrelsis eða ekki. Áhyggjur mínar lúta að því að samþykkja eigi þetta frumvarp svo að mennta- og menningarmálaráðuneytið geti sagt að það hafi beitt sér í eflingu fjölmiðlafrelsis á Íslandi. Raunin er sú að allt frá því að Mannréttindadómstóll Evrópu taldi íslenska ríkið hafa brotið á tjáningarfrelsi fjölmiðla í tilteknum málum hefur verið kallað eftir því að valdhafar og ríkisstjórnin grípi til raunhæfra aðgerða til verndar fjölmiðlafrelsi og tjáningarfrelsi. Þetta eru grunnstoðir lýðræðisins okkar og ef við teljum okkur búa í lýðræðissamfélagi þurfum við að hafa öfluga fjölmiðla og við þurfum að tryggja góða og upplýsta rannsóknarblaðamennsku. Rannsóknarblaðamennska er að mestu leyti stunduð á smærri fjölmiðlum hér á landi. Og já, þessar umfjallanir varða oft ríkisstjórnina og geta verið óþægilegar fyrir þau sem sækjast eftir endurnýjun á völdum sínum hér í haust. Það er heldur ekki hægt að líta fram hjá því að hagsmunasamtök hafa gríðarlega mikil áhrif á fjölmiðlaumræðu hér á landi. Í því samhengi vil ég benda á ummæli seðlabankastjóra fyrir nokkrum vikum um að fjársterkir hagsmunahópar hafi gríðarleg áhrif á umræðu í samfélaginu. Í síðustu viku fékk Morgunblaðið einhvers konar einkabirtingarrétt á skýrslu frá sjávarútvegsráðuneytinu og öðrum fjölmiðlum var ekki leyft að fá aðgengi að henni. Það ætti kannski ekki að koma okkur á óvart um hvað skýrslan fjallaði, hún fjallaði um íslenska kvótakerfið og hvernig það kerfi væri betra en önnur kvótakerfi. Morgunblaðið var eini fjölmiðillinn sem fékk að fjalla um þessa skýrslu og var öðrum fjölmiðlum neitað um aðgang að skýrslunni. Þetta er vandamál og það vandamál verður ekki leyst með þessu frumvarpi hér og nú. En auðvitað er erfitt að setja sig upp á móti því þar sem frumvarpið er sett fram sem svar við ákalli um að tryggja rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi. Stærsti hlutinn af þessum fjármunum, eins og frumvarpið er sett fram núna, mun fara til stærri fjölmiðla og þar á meðal til Morgunblaðsins sem eftir mínum útreikningum að dæma fengi 100 milljónir af þeim 400 milljónum sem hér er verið að úthluta. Frumvarpið á að vera til skemmri tíma og auk þess verð ég að benda á að þegar þetta frumvarp var til umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd þá kom hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Lilja Alfreðsdóttir á fund nefndarinnar og tilkynnti að stofna ætti starfshóp til að fara yfir rekstrarumhverfið. Eins og ég skildi það mál átti starfshópurinn að fara almennt yfir rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi, ekki bara RÚV. En þá þarf líka að skoða Ríkisútvarpið í samhengi við einkarekna fjölmiðla. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hér hvort mér finnist að það eigi að vera á auglýsingamarkaði eða ekki. Það er mikilvægt að ríkisrekinn fjölmiðill sé til staðar. Hann er mikilvægur til að geta komið fram með upplýsingar er varða almenning og það ætti að vera flestöllum ljóst. Hins vegar þurfa aðrir fjölmiðlar líka að vera til staðar til þess að fjalla um önnur mál. Sem dæmi má nefna umfjallanir frá Stundinni sem sett var lögbann á af því að tvær vikur voru í kosningar og tiltekinn einstaklingur sem var í framboði þá vildi ekki að sú umfjöllun myndi birtast. Í þessu kjarnast það sem mér finnst svolítið hafa komið fram síðustu ár, að ríkisstjórnin virðist vera hrædd við fjölmiðla. Hún virðist vera hrædd við fjölmiðla og hún virðist vera hrædd við stór einkafyrirtæki sem versla með kvóta. Þennan ótta er heldur ekki hægt að fela með því að samþykkja það frumvarp sem liggur hér fyrir. Ég hefði viljað sjá skýra afstöðu frá ríkisstjórninni, ekki bara frá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra heldur frá ríkisstjórninni í heild, þess efnis að það skipti þau máli að það sé fjölmiðlafrelsi í landinu, að þau taki því alvarlega þegar fregnir berast um að við höfum fallið niður á lista um styrk fjölmiðlafrelsis hér á landi, að þau taki því alvarlega þegar seðlabankastjóri segir að hagsmunasamtök hafi mikil áhrif á opinbera umræðu hér á landi. Þetta eru hlutir sem skipta máli. Þetta eru hlutir sem ítrekað hefur verið reynt að benda á og þetta eru þættir sem ríkisstjórnin virðist ekki skilja að séu mikilvægir. Mér finnst það sýna skort á samstarfsvilja - það er svolítið djúpt í árinni tekið, en sem nefndarmaður í nefnd tek ég starf mitt mjög alvarlega. Ég tek það alvarlega þegar stjórnarfrumvarp er lagt fram. Ég ber virðingu fyrir því að ráðherrar láti sig málefni varða en ég tek því ekki vel þegar það er sett fram að koma eigi í gagnið einhvers konar starfshópi til að fara heildstætt yfir þessi mál og því er lofað að það verði gert af festu en svo gerist bara ekki neitt. Svo stöndum við hér uppi þremur vikum fyrir þinglok og eigum að samþykkja þetta frumvarp. Það eru bara vinnubrögð sem ég get ekki sætt mig við og mér finnst þau ekki vera boðleg. Að þessu sögðu segi ég: Við Píratar berum mikla virðingu fyrir fjölmiðlum og fjölmiðlafrelsi á Íslandi. Okkur þykir mikilvægt að það sé virt. Okkur þykir mikilvægt að almenningur fái þær upplýsingar sem hann á rétt á. Og okkur þykir mikilvægt að ríkisstjórnin taki því alvarlega þegar fram koma ábendingar um að ekki sé verið að virða tjáningarfrelsi eða fjölmiðlafrelsi hér á landi.
Virðulegi forseti. Fjórða valdið á undir högg að sækja og fjórða valdið er óhemjumikilvægt. Því verður naumast komið í orð hversu mikilvægt fjórða valdið er í hinu lýðræðislega samfélagi og hve mikilvægt það er öllum almenningi til að eiga þess kost að mynda sér skoðanir á grundvelli upplýsinga og óvilhallra fréttaskýringa frekar en áróðurs og tröllasagna. Frumvarpið er viðbragð við því að fjórða valdið á undir högg að sækja. Markaðsbrestur er ríkjandi og hefur verið um nokkurt skeið og sá markaðsbrestur er að mínu mati einkum til kominn vegna þess að neytendur, notendur fjölmiðla, eru hættir að greiða fyrir not af fjölmiðlum í meira mæli en nokkru sinni áður. Það er fullkomlega eðlilegt að sleppa því að greiða áskrift að ákveðnum fjölmiðli þegar maður á þess kost að njóta frétta, sem viðkomandi fjölmiðill hefur jafnvel framleitt, án þess að greiða fyrir það á alþjóðlegum samskiptamiðlum og alþjóðlegum miðlum sem deila slíkum fréttum og deila viðbrögðum fólks við slíkum fréttum. Það er alveg hægt að halda sér ágætlega upplýstum án þess nokkru sinni að greiða áskrift að hefðbundnum fjölmiðli. Sá sem greiðir fyrir efni fjölmiðils gerir það oftast nær vegna þess að hann vill styðja og styrkja þann fjölmiðil sem um ræðir. Hann telur að það efni sem þar er búið til og framleitt eigi erindi við almenning og í opinbera umræðu og það sé mjög mikilvægt að slíkur fjölmiðill geti starfað, að mikilvægt sé að fagleg blaðamennska sé stunduð í landinu vegna þeirra áhrifa sem ég nefndi hér á undan. En fólk er sem sagt hætt að borga fyrir afnot af fjölmiðlum. Það er hinn stóri markaðsbrestur sem er orðinn og jafnvel má segja að rekstur fjölmiðla af því tagi sem tíðkaðist hér á síðustu öld og framan af þessari byggist á úreltu rekstrarmódeli og það á ekki síst við um dagblöð, áskriftardagblað á borð við Morgunblaðið. Slíkum fjölmiðli er haldið úti í bullandi taprekstri vegna skyldra sjónarmiða og ég viðraði hér áðan þegar við sem neytendur greiðum fyrir afnot fjölmiðils vegna þess að við teljum mikilvægt að efni þess fjölmiðils komist til almennings. Í tilviki Morgunblaðsins eru það eigendur fjölmiðilsins sem telja mikilvægt að efni þess fjölmiðils komist til almennings og vilja stuðla að því að svo megi verða með því að leggja fram ómælda fjármuni. Nú, þegar til stendur að styrkja slíka starfsemi, styrkja slíka eigendur, styrkja auðmenn sem reka fjölmiðla í miklum taprekstri, er óhætt að grípa til gamalla hugtaka frá síðustu öld þegar talað var um sósíalisma andskotans - og bið ég forseta velvirðingar á munnsöfnuðinum - eða pilsfaldakapítalisma. Það er markaðsbrestur í umhverfi fjölmiðla á Íslandi og mönnum hefur annars vegar orðið tíðrætt um starfsemi alþjóðlegra efnisveitna og slíkra fjölmiðlafyrirtækja og hins vegar hefur mönnum orðið mjög tíðrætt um Ríkisútvarpið, RÚV, og fyrirferð þess á auglýsingamarkaði sem talið er að standi vexti og viðgangi einkarekinna fjölmiðla fyrir þrifum. Það má vera að svo sé og ég tel að þetta þurfi að rannsaka, bæði þurfi að komast að því hver þau áhrif eru og líka að komast að því hversu líklegt sé að þær auglýsingar sem nú birtast í Ríkisútvarpinu rati til innlendra einkarekinna fjölmiðla. Það þarf að rannsaka þetta vel áður en sú ákvörðun er tekin að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði. Ríkisútvarpið hefur verið á auglýsingamarkaði síðan 1930 en sjónvarp Ríkisútvarpsins hefur verið á auglýsingamarkaði frá árinu 1966 og hefur allan þann tíma sem það hefur verið starfrækt verið með auglýsingar. Þar með hefur myndast, skyldi maður ætla, einhvers konar jafnvægi, einhvers konar ástand sem kannski er óheilbrigt. Ég veit það ekki. Það eru aðrir sem eru betur til þess fallnir að meta það en ég. Þar held ég að við þurfum að fá fræðimenn, við þurfum að fá auglýsendur og við þurfum að fá fagmenn á sviði auglýsinga, til að hjálpa okkur við að leggja mat á það. Við eigum ekki að leggja mat á það út frá hugmyndafræðilegum ástæðum eins og manni virðist sumir hv. þingmenn gera og þegar ég hef verið að hlusta á suma þingmenn tala um Ríkisútvarpið og ríkið þá hefur mér óneitanlega orðið hugsað til Ronalds Reagans Bandaríkjaforseta sem boðaði að ríkið væri vandamál allra hluta en ekki lausn á neinum. Ríkið væri vandamálið alls staðar og þannig virðast þessir frjálshyggjumenn í Miðflokknum og í Sjálfstæðisflokknum líta á Ríkisútvarpið. Það er hugsjón, það er hugmyndafræðileg kredda, að ríkið skuli ekki taka þátt í rekstri af þessu tagi og þar með sé það útrætt. Ég tel að með frumvarpinu sé verið að bregðast við brýnum vanda sem fjölmiðlar eiga í, einkareknir fjölmiðlar. Ég tel að brýnir almannahagsmunir standi til þess að fjölmiðlar þrífist hér á landi og geti starfað og geti haldið áfram að þjóna almenningi. Ég er ekki sammála því mati sem vitnað var til hér áðan í tvígang af þingmönnum Miðflokksins, sem kom fram hjá talsmanni Blaðamannafélags Íslands, að frekar eigi að hygla stóru fjölmiðlunum vegna þess að þar vinni fleiri og þar séu stærri ritstjórnir. Ég er ekkert viss um að það sé rétt og ég er alls ekki viss um að það sé heldur rétt að þar séu menn afkastameiri en á litlum fjölmiðlum á borð við Stundina eða Kjarnann, hygg raunar að svo sé ekki. Ég held að við séum hér að bregðast við markaðsbresti sem er sá sem ég hef áður lýst í þessari ræðu, þ.e. stóri markaðsbresturinn er sá að tæknin hefur gert það að verkum, og nýir miðlar í kjölfar nýrrar tækni, að fólk hefur einfaldlega vanist á að þurfa ekki að greiða fyrir afnot af fjölmiðlum. Ég er hins vegar ekki viss um að þetta sé viðvarandi brestur. Ég held að það sé óeðlilegt ástand að þú getir notið afraksturs af vinnu annarra án þess að greiða fyrir það. Ég held að dæmin hafi sýnt að þróunin sé í þá átt að fólk vilji greiða fyrir það sem aðrir búa til í hendur þess. Fólk vill greiða listamönnum fyrir það sem þeir skapa, fólk vill greiða fyrir tónlist, það sýna dæmin. Fólk vill greiða fyrir bókmenntir. Tæknin hefur fundið leiðir til að gera þetta kleift og ég held að svipuð þróun muni eiga sér stað og sé raunar að eiga sér stað þar sem fjölmiðlar eru annars vegar. Vandi fjölmiðla er hins vegar brýnn og ég tel ekki forsvaranlegt að standa gegn frumvarpinu þó að það sé nú í þeirri mynd að ég hafi ýmsar og raunar margar athugasemdir við það og sjái þar ýmislegt sem ég tel betur mega fara. Ég tel hins vegar að vandinn sé þess eðlis að við þurfum að bregðast við honum núna. Ég tel að við þurfum snarlega að koma þessum sjóði á fót og að hann verði að fá að sanna sig með því að starfa í einhvern tiltekinn tíma. Ég var andvígur sólarlagsákvæðinu í frumvarpinu sem var samþykkt í 2. umr. Ég tel mikilvægt að sjóður af þessu tagi fái að þróast og þroskast og fólk fái að læra á það hvernig hann virkar. Ég tel að ákveðin festa eigi að vera í starfsemi sjóðs af þessu tagi og fyrirsjáanleiki. Fyrirsjáanleiki er ákaflega vanmetinn eiginleiki í íslensku viðskipta- og efnahagslífi. Þegar fram líða stundir má sjá fyrir sér að svona sjóður þróist yfir í einhvers konar styrktarsjóð rannsóknarblaðamennsku, eins og nefnt hefur verið, eða styrktarsjóð þess að fólk getur helgað sig stærri verkefnum á þessu sviði sem taka lengri tíma; kostar tíma og fyrirhöfn og peninga að vinna. Ég tel að slíkur sjóður muni alltaf hafa næg verkefni.
Virðulegi forseti. Við 1. og 2. umr. þessa máls höfum við rætt um stöðu einkarekinna fjölmiðla. Ég held að segja megi að það einkenni þessa umræðu að öllum er staðan ljós, um þann þátt er enginn ágreiningur, og staðan hefur auðvitað verið okkur öllum ljós lengi. Mikilvægi fjölmiðlanna fyrir samfélagið og fyrir lýðræðið í samfélaginu, vil ég leyfa mér að segja, er okkur öllum sömuleiðis ljóst. Það er í því ljósi sem ég vil ítreka að seinagangur hæstv. menntamálaráðherra hvað varðar einkarekna fjölmiðla er alvarlegur. Það er auðvitað ljóst af umræðum um þetta mál, bæði hér í þingsal og ekki síður í allsherjar- og menntamálanefnd, að ríkisstjórnin getur ekki staðið saman að máli sem speglar einhverja framtíðarsýn eða einhverja hugmyndafræði um fjölmiðla á Íslandi og þann markað. Hér er komið fram mál sem augljóst er að þingmönnum Sjálfstæðisflokksins líður illa með. Þetta mál er þannig úr garði gert að þingmenn Vinstri grænna í allsherjarnefnd skrifa undir það með fyrirvara. Það segir allnokkra sögu þannig að í reynd er þetta, að manni virðist, mál sem Framsóknarflokkurinn stendur fyrst og fremst að og jafnvel með. Nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar er texti sem einkennist fyrst og fremst af því, finnst mér, sem þar er ekki sagt. Ég held að í stjórnmálunum sé það oft þannig að þögnin segi mikla sögu og það gerir hún auðvitað hér. Mér finnst það vera í grundvallarmálum eins og þessum þar sem veikleiki þessarar stjórnar verður áþreifanlegur. Það er að gerast og hefur gerst í þessu máli. Okkur er öllum ljóst að staða einkarekinna fjölmiðla er þung og erfið og að markmið frumvarpsins er mikilvægt og gott, og ég styð það markmið að efla innlenda einkarekna fjölmiðla. Það er einfaldlega í þágu samfélagsins alls að gera það enda er rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla erfitt, staða fjölmiðla þung og þeir standa veikir og í því felst hætta. Það hefur vantað, í allri umræðu um þetta mál, að fara á dýptina í samtali um það hvað veldur. Hvers vegna er rekstrarumhverfi fjölmiðlanna svona þungt? Hvað er það sem hefur mesta þýðingu í þeim efnum? Er eitthvað hægt að gera varðandi þær breytur sem valda þessari þungu stöðu? Það samtal vantar og það er, held ég, um það atriði sem ríkisstjórnin getur ekki náð saman. Hún getur t.d. ekki komist að sameiginlegri niðurstöðu um það hvort og í hvaða mæli RÚV á að vera á auglýsingamarkaði og þess vegna er einfaldlega engin umfjöllun um það atriði. Hún getur heldur ekki náð utan um og tæklað eða brugðist við þeirri staðreynd að erlendir risar, efnisveitur, hafa áhrif á innlendan markað en greiða hér engin gjöld, laun eða skatta og hafa mikil umsvif. Með því að taka ekki heldur á þeim þætti mun þetta frumvarp fyrst og fremst skila því að koma inn með þessar sporslur sem eru engu að síður háar upphæðir fyrir íslenska ríkið og íslenska skattgreiðendur, en þetta mál mun fyrst og fremst áfram viðhalda erfiðu og þungu rekstrarumhverfi einkareknu fjölmiðlanna. Við vitum að sett var upp nefnd þriggja stjórnarþingmanna til að ræða þau mál, kannski til að klippa þá þætti úr frumvarpinu sem sundra ríkisstjórnarflokkunum. Spurningarnar um stöðu RÚV á auglýsingamarkaði eru teknir til hliðar í sérstakri nefnd, út fyrir allsherjarnefnd þingsins, og sömuleiðis um efnisveiturnar. Þess í stað er farin sú leið að senda einkareknum fjölmiðlum styrk upp á 400 millj. kr. á ári. Pólitíska hugmyndafræði um fjölmiðlaumhverfi á Íslandi vantar alveg inn í þetta mál. Markmiðið er að efla einkarekna fjölmiðla til að gera þeim betur kleift að sinna hlutverki sínu í nútímalýðræðissamfélagi og það er óskaplega mikilvægt markmið. Það blasir auðvitað við að þegar engin sérstök hugmyndafræði er að þeirri leið heldur bara dýr plástur verður niðurstaðan engin til lengri tíma litið vegna þess að það er ekkert fjallað um þessar tvær lykilbreytur um stöðuna, þ.e. erlendar efnisveitur sem soga til sín fjármagn og ákveðna yfirburðastöðu RÚV. Það virðist hafa leitt til þess að hluti stjórnarþingmanna getur ekki hugsað sér að styðja málið nema setja sólarlagsákvæði inn þannig að hér sé í reynd verið að ræða um aðgerðir til næstu tveggja ára, frumvarp sem mun bjóða styrki til loka ársins 2022. Þar virðast sársaukamörk Sjálfstæðisflokksins hafa legið, hann getur ekki farið lengra en það. Svo er að sjá hvað verður að þeim tíma liðnum, en það bíður nú annarrar stjórnar. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að hið pólitíska markmið og hið pólitíska samtal hafi auðvitað átt að snúast um meira en þetta, um það að skapa hér vænlegar aðstæður fyrir einkarekna miðla til lengri tíma litið. Ég vil ítreka að það er afdráttarlaus skoðun mín að vandaður, innlendur, ríkisrekinn fréttamiðill, RÚV, sé af hinu góða. Ríkisrekinn miðill og einkareknir eiga hins vegar að geta lifað saman á markaði og við bestu aðstæður ætti þetta að geta farið saman hönd í hönd þannig að miðlarnir, ríkisreknir sem og einkareknir, geti beint og óbeint stutt hver við annan með sameiginlegri tilvist sinni. Þess vegna er svo blóðugt að við séum ekki hér að ræða báða þætti þessa máls samhliða, þ.e. ríkisrekna miðilinn og einkarekna miðilinn annars vegar og hins vegar þær alþjóðlegu breytur sem ég kom inn á áðan. Það er ótrúlegt að hlusta reglulega á orð hæstv. menntamálaráðherra í fjölmiðlum sem talar um að hún sé þeirrar skoðunar að hlutirnir á fjölmiðlamarkaði eigi að vera með ákveðnum hætti, að hún vilji sjá tilteknar breytingar sem hún leggur samt ekki til, lætur ekki einu sinni á það reyna hvernig fyrir þeim færi hér í þingsal og hefur ekki gert sína ráðherratíð. Það er eins og hæstv. menntamálaráðherra gleymi því stundum að titli hennar fylgja völd. Hún gefur yfirlýsingar um einhverjar hugmyndir sem hún leggur samt ekki fyrir löggjafarþingið. Það skilar því að heildarstefnu vantar alveg inn í þetta mál og það er ótrúlega alvarlegt í ljósi mikilvægis og hlutverks fjölmiðla því þegar stigið er inn á markaðinn með þessum hætti getur það haft í för með sér ófyrirséðar afleiðingar en kannski afleiðingar sem jafnvel voru fyrirséðar og mögulega markmiðið. Ég er líka þeirrar skoðunar að með einhverjum hætti sé eðlilegt að styðja einkarekna fjölmiðla í ljósi grundvallarhlutverks þeirra og með það markmið að þeir standi sterkir á markaði. En það þarf auðvitað að horfa til þess í hvaða formi það er gert og með hvaða hætti. Er t.d. hægt að liðka fyrir um skatta og gjöld eða á að fara inn með beinar greiðslur? Væri hægt að gera það samhliða með því að ýta undir nýsköpun á þessu sviði? Ætti að vera um samkeppnissjóð að ræða o.s.frv.? Auðvitað er ekki sjálfgefið að ríkið niðurgreiði beinlínis rekstur einkarekinna fyrirtækja á markaði. Ég leyfi mér að segja í því sambandi að nálgunin ætti að vera sú að sönnunarbyrðin hljóti að vera á þeirri hugmynd að fara inn með þeim hætti. Það er alls ekki sjálfgefið. Samkvæmt þessari leið fær enginn fjölmiðill meira en 100 millj. kr. á ári. Það er niðurstaða ríkisstjórnarflokkanna. Önnur framsetning gæti verið: Einn fjölmiðill getur fengið 100 millj. kr. frá ríkinu á ári hverju þar sem 400 eru í pottinum. Hvaða miðlar falla þar undir? Og hver er hugsunin þar að baki? Hvaða áhrif mun það hafa á aðra miðla? Og hvað erum við þar farin að gera í samhengi við eðlilega samkeppni á markaði? Hvaða áhrif mun þetta hafa á þá sem eru minni en svo að þeir geti þegið þessi framlög frá ríkinu? Ég held að við séum hér komin út í varhugaverðar aðferðir og aðgerðir og í því samhengi er ástæða til að minna aftur á umsögn Samkeppniseftirlitsins við málið sem minnir á að eitt meginmarkmið fjölmiðlalaganna sé að stuðla að fjölbreytni í fjölmiðlum. Staðan á fjölmiðlamarkaði er ekki ný. Þess vegna er þetta mál hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra mikil vonbrigði. Allt þetta kjörtímabil hefur þessi staða verið til umfjöllunar og til umræðu í samfélaginu og hér inni í þingsal annað slagið. Á heilu kjörtímabili er þetta engu að síður svarið og niðurstaðan. Staðan er ekki svart/hvít hvað varðar fjölmiðlana, lausnirnar eru það ekki heldur. Það er ekki þannig að einhver einföld lausn sé á málinu. En það þarf að vera þannig, þegar svona aðgerð er teiknuð upp, að það sé einhver hugmyndafræði og einhver sýn sem er leiðarljósið. Það sést vel að svo er ekki í þessu máli og afstaða stjórnarþingmanna sjálfra og umræðan hér í salnum kristallar það algerlega. Ég verð að segja að mér finnst það vont, og það eru vonbrigði, að hæstv. ráðherra fjölmiðla sé ekki viðstaddur umræðuna sem hefur verið góð í dag. Það er hluti af því að þetta pólitíska samtal vantar. Ég endurtek að ég er þeirrar skoðunar að mikilvægi fjölmiðla sé slíkt að hægt sé að réttlæta stuðning við þetta mál og það verður gert í þágu almannahagsmuna vegna þess að fjölmiðlarnir eru liður í því að verja lýðræðið. En það skiptir máli hvernig hlutirnir eru gerðir. Mér finnst þetta mál bera með sér ákveðið getuleysi þessara þriggja flokka, að lausnin sem hér er búið að prjóna upp sé einhvern veginn ekki nein. Það vantar pólitíska hugmyndafræði og frumvarp og afurð í samræmi við þá hugmyndafræði. Hér er, og það er það sem ég gagnrýni helst, ekkert tekið á þessum erlendu efnisveitum, ekkert um RÚV og stuðningur er dreginn upp út árið 2022. Það sést svo vel, þegar nefndarálit meiri hlutans er lesið, að ekki er verið að fjalla um neinn þeirra þátta sem verið hafa til umræðu allt kjörtímabilið. Mikið er talað um það sem þarf að skoða, það er verið að árétta sjónarmið en engin skref eru stigin. Talað er um markmiðið um að jafna stöðu innlendra og erlendra miðla en engar aðgerðir eru lagðar til, ekki ein einasta aðgerð sem gæti jafnað leikinn að þessu leyti. Það umræðuefni er falið inni í nefnd nokkurra stjórnarþingmanna og ég get ekki séð að nein sérstök teikn séu um að sú nefnd eigi að skila einhverju inn sem muni hafa áhrif á þetta mál. Ég er ekki alveg lent með það hvernig ég ætla að greiða atkvæði í þessu máli því að mér finnst uppleggið vont og margt þar sem erfitt er að fella sig við. En ég er auðvitað vel meðvituð um að staðan er alvarleg og hún kallar á viðbrögð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir margvíslegar vangaveltur um frumvarpið. Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann ákveðinnar spurningar en svarið við henni kom kannski fram, að því marki sem það getur komið fram, í lok ræðu hennar þegar hún sagðist ekki vera búin að gera það upp við sig hver afstaða hennar væri til frumvarpsins. Hún fjallaði mest um afstöðu annarra til frumvarpsins í máli sínu, miklu frekar en sína eigin. Það væri út af fyrir sig ágætt ef hv. þingmaður gæti staðfest að ég hafi skilið hana rétt, þ.e. að hún hafi ekki enn tekið afstöðu til málsins eins og það liggur fyrir. Ég ætla hins vegar, til þess að vera sanngjarn, að segja að þetta er auðvitað ekki einhlítt og það frumvarp sem hér liggur fyrir, með þeim breytingartillögum sem liggja fyrir, er málamiðlun. Það er enginn vafi á því og enginn er að fara í felur með það að þetta er málamiðlun ólíkra sjónarmiða. Það er alveg ljóst og þannig er það að sjálfsögðu afar oft með lagasetningu hér í þinginu að til þess að vinna málum framgang þurfa menn að reyna að slá af eigin stefnu til að koma einhverri niðurstöðu í mál. Valkosturinn er sá að gera ekki neitt eða að gera eitthvað og ná þá saman um það hvað hægt er að gera sem hægt er að ná samstöðu um. Vegna eins atriðis í ræðu hv. þingmanns vildi ég geta þess, og bara til að undirstrika það eins og ég svo sem gerði á fundi í allsherjar- og menntamálanefnd í morgun, að þetta frumvarp sem slíkt er auðvitað ekki upphaf og endir á viðleitni stjórnvalda eða fólks á hinum pólitíska vettvangi til að búa einkareknum fjölmiðlum hagstætt starfsumhverfi. Það hefur auðvitað verið vísað til ákveðins nefndarstarfs þar sem verið er að skoða mikilvæga þætti í því sambandi. Ég vildi bara að það kæmi fram hér við þessa umræðu að ég tel mjög [[Forseti hringir.]]mikilvægt að sú nefnd sem er að vinna á vegum menntamálaráðherra skili niðurstöðu í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég myndi kannski vilja byrja á lokaorðum hv. þingmanns og tek einlæglega undir með honum hvað það varðar að það sé óskandi að þessi nefnd skili af sér einhverjum þeim tillögum að málinu haldi áfram að vinda fram. Ég minni líka á að þegar hæstv. menntamálaráðherra setti þennan vinnuhóp á laggirnar var honum gefinn, að mig minnir, frestur út marsmánuð og síðan hefur ekkert heyrst og varla til hópsins spurst. En það er alveg satt, ég lauk máli mínu á því að segja að ég væri ekki búin að gera það upp við mig hvernig ég ætla að greiða atkvæði í þessu máli. Vitaskuld þurfa ríkisstjórnarflokkar að vinna þannig að gerðar séu málamiðlanir og gagnrýnin lýtur ekki að því. En þetta er eitthvað annað, myndi ég segja, því að hér er um sniðgöngu að ræða, hræðslu, vil ég leyfa mér að segja, í máli sem hefur árum saman verið til umræðu í samfélaginu öllu. Einkareknir miðlar gjalda fyrir það. Og þegar þeir þættir sem miklu máli skipta um stöðu einkarekinna fjölmiðla, sem ég held að allir séu sammála um að séu þessar erlendu efnisveitur annars vegar og síðan ákveðin yfirburðastaða RÚV, eru ekki inni sem hluti af samtalinu og meiri hlutinn getur ekki einu sinni rætt um þá í nefndaráliti sínu þá er eitthvað annað og meira en málamiðlun í gangi. Þessi vinnubrögð eru með þeim hætti, vil ég meina, að það hefur haft áhrif á það hvernig málið lítur út, þetta er eitthvað annað og meira en málamiðlun. Ég spyr hv. þingmann, fyrst við erum að ræða um afstöðu mína til málsins: Er hann ánægður með þetta mál eins og það lítur út, í þeim búningi sem það er núna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja þessarar spurningar. Ég beið einmitt eftir því að fá þá spurningu og fagna því að fá tækifæri til að svara henni. Ég er alls ekkert ánægður með þetta, eins og svo margt sem er að gerast hér í þinginu. Ef farið væri að mínum vilja einum þá væri nú fátt afgreitt í þinginu, held ég, en hins vegar sætti ég mig mjög vel við þá málamiðlun sem hér liggur á borðinu og styð hana. Ég styð þessa málamiðlun en ég dreg enga dul á að ég hefði viljað breyta starfsumhverfi einkarekinna fjölmiðla á miklu fleiri sviðum. Ég tel að við höfum enn forsendur til að gera það hvað sem líður starfshópi menntamálaráðherra, sem ég tek fram að ég bind talsverðar vonir við. Frásagnir nefndarmanna í þeim starfshópi gefa mér til kynna að þar sé raunveruleg hreyfing á málum og að þar sé alvöruvinna í gangi. Ég bind vonir við að þetta mál verði ekki það eina sem fram kemur, hvenær svo sem það verður afgreitt. Ég vona að öll þessi vinna muni skila einhverjum áþreifanlegum árangri á fleiri sviðum en bara í formi þeirra styrkja sem auðvitað skipta máli fyrir þau fjölmiðlafyrirtæki sem um ræðir. En hins vegar er það ekki nándar nærri nóg til þess að gera starfsumhverfi einkarekinna fjölmiðla bærilegt og ég myndi kannski að einhverju leyti taka undir það með hv. þingmanni að aðrar aðgerðir gætu verið miklu betri og miklu áhrifameiri í þágu starfsumhverfis einkarekinna fjölmiðla en styrkir af þessu tagi sem í eðli sínu eru alltaf takmarkaðir.
Virðulegi forseti. Ég tók eftir því að hv. þingmaður gladdist mjög yfir því að ég skyldi spyrja hann um afstöðu til málsins þannig að ég þarf kannski að fara að venja mig á að gera það oftar. Ég þakka honum svörin, hann segist ekki ánægður með þetta mál. Það er ég ekki heldur. Ég tel eins og hv. þingmaður að með því að undanskilja aðra þætti, jafnvel meginþætti málsins, stöndum við eftir með lausn sem er að mínu viti ekki sú besta. Þá myndi ég kannski vilja spyrja hann að því í framhaldi af þessum orðaskiptum okkar tveggja þingmanna sem erum ekki sérlega ánægð með þetta mál: Telur hv. þingmaður þessa tilteknu leið, þá leið að fara inn í fyrirtæki á einkamarkaði með beinum styrkjum, vænlega eða eðlilega í þessum efnum? Hefur hann einhverjar áhyggjur af því að þessi aðferðafræði við að styðja við einkarekna fjölmiðla á markaði kunni mögulega að veikja sjálfstæði fjölmiðla með því að þeir séu beinlínis orðnir háðir ríkinu, kannski segi ég það ekki alveg en eru á framlögum frá ríkinu? Eða er þessi leið til þess fallin að gera hið gagnstæða, sem er auðvitað markmiðið, að styrkja sjálfstæði þeirra og verja það?
Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að byrja á því að gera alvarlegar athugasemdir við hvernig þetta mál var afgreitt úr nefnd í skyndi og að því er virðist umræðu- eða athugunarlaust í ljósi þess hvernig umræðan hefur þróast hér í þingsal við 2. umr. um þetta mál. Þar hafa þingmenn, bæði úr stjórnarmeirihlutanum og stjórnarandstöðu, lagt áherslu á að málið færi til frekari skoðunar í nefndinni og bent á ýmis þau atriði sem þyrfti að huga betur að og væru ekki nógu vel frágengin og lagt áherslu á að málið yrði sett í samhengi og skoðað með þeim tveimur málum sem þegar liggja fyrir í þessum efnum og eru nátengd, eru órjúfanlegur hluti þessa máls. Þar vísa ég annars vegar í þingsályktunartillögu þingmanna Miðflokksins, sem hv. þm. Bergþór Ólason er fyrsti flutningsmaður að, og fjallar um það með hvaða hætti hægt sé að taka á því máli sem hvergi er nefnt, sem gleymdist alveg að nefna, í því máli sem við ræðum hér, þ.e. yfirgnæfandi stöðu Ríkisútvarpsins á markaðnum og þeim miklu áhrifum sem það hefur á einkareknu miðlana. Ég vísa hins vegar í frumvarp hv. þingmanna Óla Björns Kárasonar og Brynjars Níelssonar sem einnig fjallar um þátt RÚV og áhrif Ríkisútvarpsins á rekstur einkareknu miðlanna, þó með aðeins ólíkum hætti sé, en eins og fram kom í umræðunni er ekkert því til fyrirstöðu að samræma þessi tvö mál, sem ég nefndi hér að hefðu beðið, þannig að úr verði eitt heildstætt mál. Eða, ef það verður niðurstaðan, að fara aðra hvora leiðina frekar en hina. Aðalatriðið er, herra forseti, að þessi tvö mál þarf óhjákvæmilega að skoða áður en það mál sem við ræðum hér er afgreitt og fyrir því voru færð mjög skýr og skilmerkileg rök í umræðunni í gær og málið sent aftur til nefndar með þeim skilaboðum að til þess væri ætlast að nefndin setti þetta í samhengi. Það var ekki að ástæðulausu vegna þess að það virðist hreinlega hafa gleymst, eða verið gert viljandi, að taka á stærsta þættinum í þeim vanda sem hér er verið að reyna að leysa, til bráðabirgða segja menn, þ.e. þætti Ríkisútvarpsins og raunar líka áhrifum erlendra efnisveitna og samfélagsmiðla sem taka til sín sífellt stærri hluta af íslenska auglýsingamarkaðnum án þess að greiða virðisaukaskatt hér á landi. Þessu er einfaldlega sleppt og þegar á það er bent að hvorki í frumvarpinu sjálfu né í nefndaráliti meiri hlutans sé vikið einu orði að aðalatriðinu, stærsta vandamálinu sem verið er að leysa, þá er því haldið fram að það verði skoðað síðar. Reyndar hefur þetta mál verið í skoðun, herra forseti, staða Ríkisútvarpsins. Hæstv. menntamálaráðherra skipaði sérstakan vinnuhóp, held ég að það hafi verið kallað, til að fara yfir stöðu Ríkisútvarpsins og hugsanlegar breytingar þar á. Það vakti talsverða athygli á sínum tíma hvernig sá hópur var skipaður. Ekki fór mikið fyrir því að menn ætluðu að sýnast vera að standa í samráði og svo sem allt í lagi með það. En maður hefði þá kannski frekar gert ráð fyrir því að þessi hópur myndi skila einhverju fyrst hann var eingöngu skipaðar þremur þingmönnum stjórnarmeirihlutans. En nei, það hefur lítið til þessa hóps spurst en þó eru allir þeir hv. þingmenn sem skipa þennan hóp í nefndinni sem fjallaði um það frumvarp sem hér er til afgreiðslu og samþykktu nefndarálit meiri hlutans. Með öðrum orðum, herra forseti, sá hópur sem átti að verða einhvers konar sérfræðingar ráðherrans eða veita fjarvistarsönnun í málefnum Ríkisútvarpsins, þessi sérstaki ríkisútvarpshópur, gleymdi algjörlega að huga að verkefni sínu við vinnslu þessa máls og nefndarálitsins sem segir auðvitað sína sögu um hvernig þetta allt saman er til komið. Vinnunni við endurskoðun á úttektinni á Ríkisútvarpinu hefði átt að vera löngu lokið. Fyrir mörgum vikum rann út lokafresturinn til að skila þeirri vinnu. Ekki er vikið einu orði að henni í frumvarpi sem er ætlað að taka á vandanum sem felst í yfirburðastöðu Ríkisútvarpsins á markaði sem þessi sami hópur hefur verið að skoða, eða átti a.m.k. að hafa skoðað á undanförnum mánuðum. Þetta sýnir okkur svart á hvítu að það er verið að reyna að troða þessum stóra fíl undir teppi fram yfir kosningar. Þá er spurning hvenær og hvort þessi hópur skilar einhvern tímann af sér og þá er nú orðið álitamál hverju það skiptir því að þetta er pólitískur hópur og alveg óvíst hvort eitthvað verði gert með skoðanir þessara hv. þingmanna á Ríkisútvarpinu í framhaldinu. Það er þeim mun undarlegra að umrædd þingmannanefnd skuli þá ekki hafa notað tækifærið til að víkja að málinu í frumvarpinu sem, eins og ég segi, snýst í raun fyrst og fremst um að leysa vandann sem sömu þingmenn hafa verið að skoða í starfshópi sínum, enda hefur þetta allt verið mjög klúðurslegt ferli. Þetta er kallað, herra forseti, stuðningur við einkarekna fjölmiðla, frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011. Þetta er ekki nýtilkomið, þetta mál, það var hér á fyrri þingum og vakti ekki mikla lukku. Ekkert varð úr því á sínum tíma, enda sáu margir þingmenn þá að þetta væri kannski ekki skynsamleg ráðstöfun. En svo kom þessi veirufaraldur. Þá notuðu menn tækifærið, eins og reyndar í ýmsum öðrum málum, og tóku að kalla þetta Covid-aðgerðir. Þannig var sams konar mál afgreitt á síðasta þingi og nú er leikurinn endurtekinn og því enn haldið fram að þessi ráðstöfun, sem kölluð er bráðabirgðaráðstöfun, sé viðbrögð við Covid. Hvers vegna í ósköpunum eru menn ekki lengra komnir með þetta en að endurnýta hér stórgallað mál og koma því í gegn eingöngu í krafti tímaskorts sem þessir sömu aðilar hafa búið til og í krafti neyðarástands vegna veirufaraldurs? Það lá ljóst fyrir löngu áður en þessi faraldur hófst að fjölmiðlamarkaðurinn á Íslandi væri í stórkostlegri krísu. Fjölmiðlarekstur hefur alltaf verið erfiður á Íslandi fyrir alla nema ríkismiðilinn en það mátti öllum vera orðið ljóst strax og þessi ríkisstjórn tók við, og raunar fyrr, að aðstæður á fjölmiðlamarkaði á Íslandi kölluðu á sérstakar aðgerðir. Það hafði verið töluvert rætt og þörfin var mjög knýjandi, þörfin fyrir að létta af fjölmiðlunum álögum, bæta rekstrarumhverfi þeirra og ég tala nú ekki um samkeppnisstöðu, stóra vandamál íslensks fjölmiðlamarkaðar, hina óhemjuskertu samkeppnisstöðu einkareknu miðlanna gagnvart ríkisrisanum og erlendum miðlum. En ekkert virðist hafa verið gert í að huga að þessu fyrr en nú samhliða fyrri útgáfu þessa máls að reynt er að fela Ríkisútvarpið í einhverjum þriggja manna hópi. Tímafrestur hans er löngu útrunninn og þá bara láta menn eins og þetta sé allt saman gleymt. Ég skil ekki, herra forseti, þessi vinnubrögð, enda birtist það í frumvarpi sem fleiri hafa bent á í umræðunni að er á margan hátt mjög gallað. Ég ætla að vitna í eina málsgrein úr nefndaráliti meiri hlutans. Þar segir, með leyfi forseta, um starfið í nefndinni: „Þá komu fram sjónarmið um að ekki væri nógu skýrt hvað væri styrkhæft.“ - Vissulega sjónarmið sem margir hafa hreyft. - „Í því samhengi bendir meiri hlutinn á að samkvæmt a-lið 2. gr. frumvarpsins“ - til að útskýra þetta - „skal styðja við og efla útgáfu á fréttum, fréttatengdu efni og umfjöllun um samfélagsleg málefni með því að veita einkareknum fjölmiðlum rekstrarstuðning vegna hluta kostnaðar sem fellur til við að afla og miðla slíku efni.“ Þarna reynir nefndin að svara ábendingum, sem hafa komið úr mörgum áttum, um að það hafi verið heldur óljóst hvað væri styrkhæft. Og hvernig er það gert? Jú, nefndin segir: Það sem er styrkhæft eru fréttir, fréttatengt efni og umfjöllun um samfélagsleg málefni. Herra forseti, hvað eru samfélagsleg málefni? Og hvað eru ekki samfélagsleg málefni? Eru íþróttir samfélagslegt málefni? Íþróttir virðast ekki vera samfélagslegt málefni að mati hæstv. ráðherra íþróttamála og þessarar nefndar. Er til að mynda fjölmiðlaútgáfa fólks sem starfar að ákveðnu markmiði til almannaheilla samfélagslegt málefni? Vinna félaga til almannaheilla hlýtur að teljast til samfélagslegs markmiðs. Það sem stendur upp úr er að ráðherrann og svo þessi nefnd sem á að sjá um úthlutunina, úthlutunarnefnd ríkisins, metur það einfaldlega sjálf hvað teljast samfélagsleg málefni í umfjöllun fjölmiðla og þar af leiðandi styrkhæf. Herra forseti. Það er margt sem mætti nefna í viðbót. Ég kom því ekki að að fjalla um samanburðinn á þjóðkirkjunni og Ríkisútvarpinu. Ríkisútvarpið, eins og menn þekkja er ekki alltaf mjög hrifið af þjóðkirkjunni og hefur staðið fyrir söfnunarátaki oftar en einu sinni, með öfugum formerkjum, til að fá fólk til að skrá sig úr þjóðkirkjunni. En hins vegar leggst það mjög gegn aðskilnað ríkis og útvarps, ríkis og RÚV. Er ekki tímabært, herra forseti, hvað sem líður áformum um áframhaldandi rekstur ríkisútvarps, að a.m.k. löggjafinn sýni örlítið meiri sanngirni gagnvart einkaaðilum á þessum erfiða markaði, hugi að jafnræðisreglu sem er tryggð í stjórnarskrá og gefi fjölmiðlum dálítinn séns á að lifa og dafna án þess að þurfa að reiða sig á árlega ríkisstyrki?
Herra forseti. Ég var að vona að maður gæti hafið ræðu sína hér við 3. umr. á jákvæðari nótum en raunin er. Það er auðvitað alveg ótrúleg staða sem er uppi. Bara í gær var þessu máli vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til meðferðar milli 2. og 3. umr. og einhvern veginn látið að því liggja að meiningin væri að skoða einhverja hluti, skoða einhverja þætti. Ég kom sérstaklega inn á það í ræðu minni um atkvæðagreiðsluna í gær að þó að fulltrúi Miðflokksins, hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, hefði verið sá sem óskaði eftir því að málið færi til nefndar milli 2. og 3. umr. hefði það legið í orðum fleiri þingmanna að það væri víðtækari ósk um það en bara frá okkur í Miðflokknum. Hvað gerist síðan? Hæstv. forseti. Það væri óskaplega gott ef formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar væri hér í salnum til að bregðast við þeirri gagnrýni sem ég set fram á meðferð hans á málinu. Ég gef mér að hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar, Páll Magnússon, heyri þetta. En það er þó ekki víst því að enginn áhugi virðist vera á því að taka málið til efnislegrar umræðu. Málið var á nokkrum mínútum tekið á dagskrá og út af henni aftur og sent úr nefndinni án álits, fyrir utan það að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson leggur hér fram minnihlutaálit vegna málsins. Það var ekki bara ósk fulltrúa Miðflokksins að málið kæmi til efnislegrar umræðu milli 2. og 3. umr. Fyrir tveimur dögum lögðu þingmenn, m.a. hv. þingmenn Óli Björn Kárason og Brynjar Níelsson, sem nú situr á forsetastóli, fram og mæltu fyrir fyrirtaksfrumvarpi og ég held að flestir þingmenn hafi staðið í þeirri trú að það yrði rætt í einhverju samhengi við frumvarpið sem hér liggur fyrir í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Hvað gerist? Það er akkúrat ekkert sem gerist. Það var greinilega enginn vilji til staðar. Þetta gengur allt út á eitthvert leikrit hjá þeim flokkum sem nú mynda ríkisstjórn, að komast með öllum ráðum í gegnum 2. umr. til að komast í 3. umr. þar sem ræðutími er takmarkaður. Merkin sem send eru með þessu eru auðvitað þau að hvetja þá sem efasemdir hafa um málið til að halda sem fastast í 2. umr. Ef það er þannig sem ríkisstjórnarflokkarnir vilja fara í gegnum þennan síðasta mánuð í þingstörfum þessa kjörtímabils, þá verði þeim að góðu. Þetta er ekki boðlegt og þetta gerist trekk í trekk. Höfð eru uppi fögur orð um að það skuli sko aldeilis taka mál til efnislegrar og djúprar umræðu milli 2. og 3. umr. til þess að leiða ágreining í jörð. Hvað gerist síðan? Mál eru tekin inn fyrst og fremst til að sýnast og sennilega aldrei sem nú, í þessu máli. Ég vil halda þessari gagnrýni minni á störf allsherjar- og menntamálanefndar til haga. Þetta er svo sem ágætt ef það var aldrei meiningin að gera nokkurn skapaðan hlut með málið milli 2. og 3. umr., ef það var ekki meiningin að skoða nokkurn skapaðan hlut og ef það var alls ekki meiningin að ræða heildstætt þau þrjú mál sem liggja fyrir um þetta sama efni, málið sem hér um ræðir, mál hv. þingmanna Óla Björns Kárasonar og Brynjars Níelssonar, jafn prýðisgott og það er, og mál sem við í þingflokki Miðflokksins lögðum fram hér fyrr í vetur, hvar ég er fyrsti flutningsmaður, sem gengur út á það að veita almenningi heimild til að ráðstafa hluta útvarpsgjaldsins til þess miðils sem fólk kýs. Hvað var svona erfitt við það að ræða þessi þrjú mál efnislega samhliða? Ekki neitt. Ofan á það bætist að sérstök þingmannanefnd hefur það hlutverk að rýna lagaumgjörð Ríkisútvarpsins. Í þeirri þingmannanefnd eru þrír þingmenn stjórnarflokkanna og hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar, Páll Magnússon, er þar. Silja Dögg Gunnarsdóttir er einn þessara þriggja þingmanna og formaður þessarar þingmannanefndar er hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé. Þegar þessi hópur var settur saman voru hópnum sett tímamörk. Tímamörkin voru 31. mars. Nú er seinni hluti maímánaðar runninn upp. Hvaða sýndarmennska er þetta? Þetta virðist allt ganga út á það hjá hæstv. menntamálaráðherra að kaupa sig aðeins framar í tíma með hverjum leiknum sem leikinn er án þess að vinna neitt efnislega í málinu. Þessi hópur, að því er ég best veit, hefur ekki skilað nokkrum sköpuðum hlut. Það er engin sýn, engar vangaveltur, engar tillögur á þeim tveimur mánuðum eða þar um bil frá því að hópurinn átti að klára sig af þessu. Svo sáu þessir tveir nefndarmenn sem komu hingað upp í ræðu um atkvæðagreiðsluna í gær, hv. þingmenn Páll Magnússon og Silja Dögg Gunnarsdóttir, ástæðu til að nefna þessa þingmannanefnd eins og þar væri eitthvað mjög gott og framsækið á ferðinni. Nú kemur hv. þm. Páll Magnússon hér í dyragættina og ég gef mér að hann hafi hlustað á þá gagnrýni sem ég hef sett fram á þá meðferð sem málið fékk í allsherjar- og menntamálanefnd milli 2. og 3. umr. En svo að ég komi aftur að þessum þingmannahópi sem hér var nefndur, og hv. þm. Páll Magnússon nefndi sérstaklega í ræðu sinni í gær að hafi verið að störfum: Hvers vegna var ekki eitthvað úr þeirri vinnu tekið inn í þetta mál? Margir tala um fílinn í stofunni í þessu máli, sem er yfirburðastaða Ríkisútvarpsins, en það er ekki nefnt einu orði. Þarna voru hv. nefndarmenn í fullum færum til að setja fram ígrundaða skoðun á þessu máli. Við erum í öðrum hring af einhvers lags Covid-útfærslu hvað varðar stuðning við einkarekna fjölmiðla. Það vantar ekki tillögurnar. Það vantar ekki hugmyndirnar, þær liggja allar fyrir og hafa legið fyrir lengi. Menn gera bara ekkert með þær og það er það sem ég er að gagnrýna. Það eru ótal margar góðar hugmyndir sem liggja fyrir en eina lausnin sem menn virðast vera tilbúnir að klára er að ríkisvæða einkamiðlana líka. Ef menn telja að það sé góð leið til að jafna þessa mjög svo ójöfnu stöðu á milli einkamiðla á markaði og Ríkisútvarpsins, með sína 7 milljarða til ráðstöfunar á hverju ári, þá hreinlega trúi ég því ekki að það sé afstaða hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins, ég hreinlega trúi því ekki. En ef svo er þá er bara ágætt að það liggi fyrir. Ég ætla að nota þessar síðustu mínútur í ræðu minni til að minna á ýmsar af þeim tillögum sem nefndar hafa verið til að bæta þessa stöðu á markaði, draga úr þeirri yfirburðastöðu sem Ríkisútvarpið hefur á fjölmiðlamarkaði og gera einkamiðlunum lífið bærilegra. Þó ekki væri nema það væri það ágætisbyrjun. Ýmsar hugmyndir hafa komið fram sem eru almenns eðlis. Þær snúa m.a. að skattalegum breytingum á rekstrarumhverfi miðlanna, mögulega eitthvað sem tengist virðisaukaskatti á tekjustreymi einkareknu miðlanna. Það er hægt að gera aðlaganir þannig að tryggingagjaldið leggist ekki jafn þungt á ritstjórnarlega starfsemi miðlanna og nú er. Það er auðvitað líka hægt að einfalda það regluverk sem fjölmiðlunum er gert að starfa innan. Það þarf að vinna þau verk sem fjölmiðlanefnd fær í þessum miðlum. Það verður ekki bara unnið í hjáverkum þegar ekkert annað er að gera. Það eru margháttaðar aðgerðir sem er hægt að grípa til til að einfalda rekstrarumhverfi miðlanna og gera það minna tyrfið á sama tíma og hægt er að ganga til aðgerða í gegnum skattkerfið sem gagnast þessum fyrirtækjum jafnt og væri miklu heilbrigðara en að setja alla þessa miðla á ríkisjötuna með einum eða öðrum hætti. Hluti umræðunnar sem átti sér stað í gær var með þeim hætti að varla telst boðlegt. Ég vísa þá helst til framgöngu Björns Levís Gunnarssonar, þingmanns Pírata, sem var á þann veg að það er ekki hægt að kalla það neitt annað en að verða sér til skammar. Þar voru hinar ýmsu dylgjur látnar fjúka án þess að nokkur sérstakur rökstuðningur fylgdi með. Til viðbótar við þær tillögur sem komið hafa fram, og þær eru fleiri, liggja tvö mál fyrir. Það er mál hv. þingmanna Óla Björns Kárasonar og Brynjars Níelssonar, sem er prýðisgott, um að draga Ríkisútvarpið út af auglýsingamarkaði í ákveðnum skrefum. Síðan er það tillaga okkar í þingflokki Miðflokksins sem gengur út á það, sem ég nefndi áðan, að gjaldendum verði gert heimilt að ráðstafa hluta útvarpsgjaldsins til þess miðils sem þeim hugnast. Ef eitthvað verður raunveruleg mæling á vilja fólks til að styðja við fjölmiðla þá er það það. Ef staða Ríkisútvarpsins er sú sem flaggað er í skoðanakönnunum og með ýmsum hætti munu flestir væntanlega vilja ráðstafa sínu útvarpsgjaldi að fullu til Ríkisútvarpsins áfram. Ég verð að viðurkenna að ég er efins um að það verði niðurstaðan, fái fólk þetta frelsi. Það eru auðvitað flokkar hér á þingi sem maður hefði talið að myndu taka hugmyndinni fagnandi, frelsisflokkar, en kannski er það meira í orði en á borði á köflum. Ég vil undir lok þessarar ræðu minnar, í 3. umr., minna á að þetta er tímabundin aðgerð sem hér er gengið til. Hún er illa útfærð að mínu mati. Hún er þeirrar gerðar að hún leysir ekki vandann. Þetta er plástur á svöðusár sem verður aldrei neitt annað en það. Auðvitað hef ég fullan skilning á því að miðlarnir vilji gjarnan sjá þetta mál klárast. Auðvitað mun þetta mál klárast en ég gagnrýni það að við séum komin hér á síðasta mánuð þingstarfa á þessu kjörtímabili, á fjórða ári, en kjörtímabilin hafa ekki öll verið svo löng undanfarið, og enn sé það óklárað. Við erum komin á fjórða ár og það er búið að gapa um nauðsyn þess að laga rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla allt þetta kjörtímabil og við erum enn hér í einhverjum tímabundnum bráðaaðgerðum, Covid-aðgerðum. Hvers lags verklag er þetta? Það bendir ekki til þess að nein meining sé á bak við þann fagurgala sem reglulega heyrist um mikilvægi þess að styðja við einkarekna miðla og laga rekstrarumhverfi þeirra. Þetta frumvarp gerir það ekki, bara alls ekki. Vissulega er um tímabundna innspýtingu fjármuna að ræða en það getur ekki verið varanleg lausn. Ég hvet því þingheim allan til þess að láta ekki staðar numið hér heldur forma leið að því að rekstrarumhverfi einkarekinna miðla verði stórlega bætt frá því sem nú er með því að laga skattalegt umhverfi þessara fyrirtækja um leið og við reynum að einfalda það regluverk sem miðlarnir starfa innan.
Virðulegur forseti. Hér er verið að ræða mjög mikilvægt mál í samfélagi okkar, atvinnugrein sem mun geta átt mjög stóran þátt í því að endurreisa íslenskt efnahagslíf, skjóta styrkari stoðum undir íslenskt samfélag með stórkostlegri atvinnu- og verðmætasköpun sem teygir sig um allt land. Ég er með breytingartillögu við frumvarpið hér í 3. umr. málsins og mæli fyrir henni. Þar stendur: „Á undan 1. gr. komi tvær nýjar greinar sem orðist svo: a. (1. gr.) Eftirfarandi breytingar verða á 6. gr. a laganna: a. 1. málsliður 1. mgr. orðast svo: Hafrannsóknastofnun skal gera tillögu til ráðherra um það magn frjórra laxa, mælt í lífmassa, sem heimila skal að ala í sjó hverju sinni á tilteknu hafsvæði, þar sem hefur verið unnið eða er verið að vinna burðarþolsmat, á grundvelli áhættumats erfðablöndunar. b. 2. málsliður 3. mgr. orðast svo: Áður en Hafrannsóknastofnun gerir tillögu samkvæmt 1. mgr. skal stofnunin leita ráðgefandi álits samráðsnefndar, samanber 3. mgr. 4. gr. b. (2. gr.) Eftirfarandi breytingar verða á 6. gr. b laganna: a. 1. mgr. orðast svo: Ráðherra skal ákveða svo oft sem þörf þykir hvaða firði eða hafsvæði skuli meta til burðarþols og hvenær það skuli gert. Ráðherra skal taka mið af beiðnum um framkvæmd burðarþolsmats frá þeim aðilum sem skipa fulltrúa í samráðsnefnd um fiskeldi. Burðarþolsmat skal framkvæmt af Hafrannsóknastofnun eða aðila sem ráðuneytið samþykkir að fenginni bindandi umsögn Hafrannsóknastofnunar. Burðarþolsmat fyrir afmarkað svæði skal liggja fyrir áður en vinna við gerð strandsvæðisskipulags hefst, samanber 11. gr. laga um skipulag haf- og strandsvæða, nr. 88/2018. […] c. 4. mgr. orðast svo: Ráðherra skal setja nánari ákvæði í reglugerð um meðferð, útgáfu og breytingu burðarþolsmats.“ Virðulegur forseti. Þessar breytingar eru lagðar til á lagaákvæðum um burðarþolsmat og áhættumat erfðablöndunar til að skýrt sé kveðið á um að ráðherra skuli láta fara fram mat á burðarþoli fjarða og hafsvæða við strendur landsins og að lögin tryggi að áhættumat erfðablöndunar nái ávallt til þeirra svæða sem hafa verið burðarþolsmetin. Burðarþolsmat er skilgreint í 3. tölulið 1. mgr. 3. gr. fiskeldislaga sem mat á þoli fjarða eða afmarkaðra hafsvæða til að taka á móti auknu lífrænu álagi án þess að það hafi óæskileg áhrif á lífríkið. Á grundvelli burðarþolsmats er hámark lífmassa eldisdýra hvers rekstrarleyfis og starfsleyfis ákvarðað. Með lögum nr. 101/2019 var gerð sú efnisbreyting á ákvæði um burðarþolsmat að í stað þess að Hafrannsóknastofnun ákveði forgangsröðun hafsvæða var það sett í hendur ráðherra að ákveða hvaða svæði skyldi burðarþolsmeta hverju sinni. Það kemur síðan í hlut Hafrannsóknastofnunar að gera tillögu til ráðherra um áhættumat erfðablöndunar eða það magn frjórra laxa mælt í lífmassa sem heimila skal að ala í sjó hverju sinni á tilteknu hafsvæði á grundvelli áhættumatsins, samanber 1. mgr. 6. gr. fiskeldislaga. Burðarþolsmat og áhættumat erfðablöndunar eru þannig samkvæmt gildandi lögum ein þýðingarmestu lögbundnu stjórntæki stjórnvalda sem byggja á vísindalegri aðferðafræði við að ákvarða hvar og með hvaða hætti starfsemi fiskeldis fari fram. Rímar það vel við yfirlýst markmið fiskeldislaga eins og þau birtast í 1. gr. laganna. Frá því sett voru í lög ákvæði um burðarþolsmat og áhættumat erfðablöndunar hefur fengist nokkur reynsla á framkvæmd þessara rannsókna. Í júní 2020 staðfesti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tillögu Hafrannsóknastofnunar að nýju áhættumati erfðablöndunar vegna mögulegrar erfðablöndunar frá laxeldi. Gildandi áhættumat erfðablöndunar gerir ráð fyrir að ala megi 106.500 tonn af laxi í sjó mælt í hámarkslífmassa og felur í sér 20% aukningu á heimiluðu eldi frjórra laxa frá eldra áhættumati Hafrannsóknastofnunar. Í skriflegu svari sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra við skriflegri fyrirspurn á Alþingi, dags. 24. júní 2020, kom fram að á árunum 2015–2018 voru tíu firðir eða hafsvæði burðarþolsmetin upp að 144.500 tonnum. Einnig kom fram að ráðherra hafði ekki óskað eftir burðarþolsmati frá gildistöku laga nr. 101/2019 og að ekki væri verið að vinna að burðarþolsmati í neinum fjörðum eða á neinum svæðum. Til að markmið fiskeldislaga náist er mikilvægt að stjórnvöld á hverjum tíma framfylgi lögum og beiti þeim vísindalegu úrræðum sem hafa verið lögfest til að afmarka eldissvæði þannig að sem minnst röskun verði á vistkerfi villtra fiskstofna og sjálfbærri nýtingu þeirra sé ekki ógnað. Þjónustugjaldi sem lagt er á rekstrarleyfishafa og rennur til umhverfissjóðs sjókvíaeldis er m.a. ætlað að standa straum af kostnaði við burðarþolsmat, vöktun og önnur sambærileg rannsóknarverkefni. Þörf er á að skerpa á orðalagi 1. mgr. 6. gr. fiskeldislaga um áhættumat erfðablöndunar þannig að tryggt sé að samfella verði við gerð mats á burðarþoli annars vegar og áhættumats erfðablöndunar hins vegar þannig að hafsvæði sem metið hefur verið til burðarþols sé einnig ávallt innan áhættumats erfðablöndunar. Þetta er mikilvægt í ljósi þess að rekstrarleyfi skulu samrýmast bæði burðarþolsmati og áhættumati erfðablöndunar, samanber 4. mgr. 6. gr. a og 3. mgr. 6. gr. b fiskeldislaga. Ákvæði 1. mgr. 6. gr. b fiskeldislaga útlistar ekki með nákvæmum hætti hvaða firði og hvaða hafsvæði skuli burðarþolsmeta heldur felur ráðherra að forgangsraða hvaða svæði skuli burðarþolsmeta hverju sinni. Ástæða er þó til að undirstrika mikilvægi þess að unnið sé að burðarþolsmati á hafsvæðum við strendur landsins þar sem slíkt mat hefur ekki farið fram og kveðið sé skýrar á um skyldur ráðherra að ákveða svo oft sem þörf þykir hvaða hafsvæði skuli meta til burðarþols og í hvaða röð. Við ákvörðun um forgangsröðun svæða er lögð til sú breyting að ráðherra beri að horfa til beiðna um burðarþolsmat svæða frá þeim aðilum sem eiga fulltrúa í samráðsnefnd um fiskeldi þannig að sem breiðust samstaða náist um ákvörðun ráðherra en áður hafði Hafrannsóknastofnun m.a. horft til fjölda fyrirliggjandi umsókna um leyfi á svæðum við forgangsröðun svæða. Þá er lagt til að samræmi verði milli endurskoðunar burðarþolsmats og áhættumats erfðablöndunar og Hafrannsóknastofnun gert að endurskoða hvort tveggja eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti. Virðulegur forseti. Í þessum breytingartillögum er m.a. kveðið á um að við vinnu við strandsvæðaskipulag, samkvæmt 11. gr. laga um skipulag haf- og strandsvæða frá 2018, sé horft til þess að áður en þessari vinnu er lokið sé búið að burðarþolsmeta og áhættumeta svæðið. Við verðum að hafa í huga að þegar þessi lög, um skipulag haf- og stranda, voru sett var það einmitt gert vegna uppbyggingar fiskeldis í kringum landið. Það náðist sátt við sveitarfélögin í landinu um ákveðna málamiðlun við afgreiðslu þeirra laga. Þannig eru skipuð svokölluð svæðisráð sem fjalla um skipulagsmál þar sem fleiri en eitt sveitarfélög geta komið að. Það náðist samkomulag um það hvernig væri skipað í þetta svæðisráð. Í tillögum ráðherra, í því lagafrumvarpi sem lagt var fyrir Alþingi, var reiknað með því að þetta yrði fyrst og fremst á vettvangi stofnana ríkisins, þ.e. Umhverfisstofnunar og umhverfis- og atvinnuvegaráðuneytisins og viðeigandi stofnana þeirra með lítilli þátttöku heimamanna. Sú málamiðlun náðist í gegn að heimamenn eða fulltrúar sveitarstjórna skipa nú til samræmis fulltrúa í þessi svæðisráð sem vinna að skipulagi heimasvæðanna. Ágreiningurinn við afgreiðslu málsins snerist ekki síst um það að fara sömu leið og farin er í öllum nágrannalöndum okkar þar sem sveitarfélögum er falið þetta skipulag eins og annað skipulag á sínum svæðum um allt land. Algengast er í nágrannalöndum okkar að skipulagsréttur sveitarfélaga nái eina til tvær sjómílur á haf út. Þá hefði ekki þurft að setja nein sérstök lög um það heldur bara breyta núgildandi skipulagslögum. En þetta var málamiðlun sem náðist. Þessi lög voru sett með tilliti til laxeldis einmitt vegna laxeldis. Nú erum við að horfa á það að viðamikil vinna um skipulag haf- og strandsvæða er að fara af stað í nokkrum landshlutum og það á svæðum þar sem ekki er búið að burðarþolsmeta eða áhættumeta svæðin gagnvart laxeldi. Það á því að búa til skipulag sem ekki gerir ráð fyrir því hvort þar eigi að vera laxeldi eða ekki. Við erum alltaf að tala um að reyna að auka skilvirkni í störfum okkar hér í þinginu og í því regluverki sem við búum atvinnulífinu. Þetta þýðir að ef fiskeldi kæmi síðan til á svæðum sem búið er að skipuleggja þarf að taka allt skipulagið upp og breyta því. Ég held því að það sé mjög eðlilegt að við tengjum þetta saman og gerum það að skilyrði að búið sé að framkvæma burðarþols- og áhættumat á þeim svæðum þar sem fiskeldi er fyrirhugað og meta hvort þar sé rými fyrir eldi út frá þeim tæknilegu og vísindalegu forsendum sem við gefum okkur í því mati. Það er ágætt að hafa í huga í því samhengi að Íslendingar eru með strangari löggjöf um það en þekkist í þeim löndum sem eru hér í nágrenni við okkur og eru að byggja mikið upp í sínum fiskeldisiðnaði. Þar þekkist ekki svokallað áhættumat og mjög er horft til reynslu Íslendinga af þessari vegferð og það gæti orðið öðrum þjóðum til eftirbreytni, og yrði það ekki í fyrsta skipti þegar kemur að nýtingu auðlinda hafsins að horft er til Íslendinga í þeim atriðum. Virðulegur forseti. Það er mikið talað um að það sem bíði okkar í endurreisn eftir áfallið sem hefur orðið vegna Covid-veirunnar sé að byggja upp ný og fjölbreyttari störf, nýja og fjölbreyttari verðmætasköpun í íslensku samfélagi. Til þess er hvatt af hálfu innlendra sérfræðinga Samtaka atvinnulífsins og aðila vinnumarkaðarins. Við fáum líka hvatningu til þess að fjölga eggjunum í körfunni, eins og það er kallað, frá OECD, frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og víðar. Um þetta eru sérfræðingar sem sagt sammála, um mikilvægi þess að við byggjum upp nýjungar í íslensku atvinnulífi og verðmætasköpun vegna þess hve áföllin geta orðið mikil vegna þeirrar fábreytni sem við búum við. Engum blöðum er um það að fletta og ég hef ekki séð neina atvinnugrein örva eins mikið byggð og fjölga eins mikið störfum og búa til eins mikil verðmæti á skömmum tíma og fiskeldi hefur gert. Hér þarf auðvitað að fara varlega með tilliti til lífríkisins. Til þess höfum við sett strangar reglur til að fara eftir. En það var mikið um það rætt í vetur, þegar var verið að setja á loðnukvóta og menn voru aftur að sjá kvóta í loðnu eftir tveggja ára stopp, hversu mikilvæg loðnan væri fyrir íslenskt þjóðfélag, íslenskt samfélag, útflutningsverðmætin af loðnuveiðum. Það nefndi það enginn að útflutningsverðmæti á laxi á síðasta ári voru meiri en af góðri loðnuvertíð og þau verða enn meiri í ár. Vöxturinn er heilmikill og við getum gert enn betur, virðulegur forseti. Það þarf ekkert að fjölyrða um það í sjálfu sér hve gríðarleg áhrifin eru á þær byggðir sem hér eru undir, sérstaklega í dag. Á sunnanverðum Vestfjörðum og á Vestfjörðum - það eru ekki mörg ár síðan menn hrópuðu yfir því að búið væri að kippa stoðunum undan þessum samfélögum. Þarna sjáum við vöxt. Við sjáum leikskóla byggða. Við sjáum bekkjardeildir komnar aftur í skóla. Svona er uppbyggingin. Við sjáum fyrirtæki sem voru fyrir hendi margfalda starfsemi sína og ungt fólk flytja á þessa staði til að taka þátt í uppbyggingunni. Það sama á sér stað á Austfjörðum. Það liggur fyrir, virðulegur forseti, að þetta getur átt sér stað víða um land. Það er nauðsynlegt fyrir Íslendinga að vera virkir þátttakendur í þessum málum. Við eigum eftir að horfa upp á miklar breytingar [[Forseti hringir.]]í öryggi varðandi lífríki hafsins og mögulega í næstu framtíð aukna framleiðslu á svokölluðum geldfiski. Þetta mun gjörbreyta öllum aðstæðum og opna ný hafsvæði í kringum landið fyrir þessum miklu tækifærum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir ræðuna og þá áhugaverðu breytingartillögu sem hér kemur fram. Breytingartillagan eins og hún liggur fyrir er auðvitað bara texti tillögunnar. Ræðan hefur ekki verið aðgengileg í greinargerðinni eða með slíkum hætti þannig að maður reyndi að hlusta vel á það sem hv. þingmaður sagði og ég held að þetta sé prýðileg nálgun á málið. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi í tengslum við vinnslu tillögunnar skoðað hvaða áhrif eftirfarandi setning hefur á mögulega tímalínu. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Burðarþolsmat fyrir afmarkað svæði skal liggja fyrir áður en vinna við gerð strandsvæðisskipulags hefst, sbr. 11. gr. laga um skipulag haf- og strandsvæða.“ Hefur hv. þingmaður eitthvað skoðað, gagnvart þeirri vinnu sem er í gangi, hver raunveruleg áhrif á tímalínu svæða geta orðið? Ég verð að viðurkenna að mér þykir það skynsamleg röð hlutanna sem hv. þingmaður bendir á, að þetta gerist í þeirri röð en ekki svona hipsum her eins og stefnir kannski svolítið í.
Virðulegur forseti. Það er að mínu mati miklu eðlilegra samhengi hlutanna að þau lög sem sett voru um skipulag haf- og strandsvæða taki tillit til laxeldisins þar sem það var hreinlega ástæðan fyrir því að verið var að setja þau, þ.e. vaxandi laxeldi hringinn í kringum landið. Ég tel ekki að þetta þurfi að hafa í för með sér neinar tafir á þeirri skipulagsvinnu, alls ekki. Ég held raunar að þetta muni miklu frekar greiða fyrir þeirri skipulagsvinnu vegna þess að þetta getur eytt ágreiningi á milli sveitarfélaga sem skipa svokallað svæðisráð og aðila sem eru þar. Í dag er staðan þannig í þessum málum að ráðherra málaflokksins ræður því í raun og veru hvort óskað er eftir að unnið verði mat fyrir viðkomandi hafsvæði. Þannig hefur Hafrannsóknastofnun til að mynda samkvæmt mínum upplýsingum lokið vinnu við burðarþolsmat í Eyjafirði og áhættumatið er mjög lítil vinna ef það er ekki búið líka. En ráðherrann óskar ekki eftir birtingu þess þannig að það er ekki lagt fram. Við þessar aðstæður eiga menn að hefja vinnu við skipulag á hafsvæðinu í Eyjafirði, mörg sveitarfélög saman með aðkomu ríkisstofnana. Menn hafa ekki upplýsingar um hvað liggur undir. Það getur miklu frekar tafið ferlið að mínu mati. Það er óeðlilegt að sveitarfélög fái erindi frá ráðherra þar sem óskað er eftir skoðun þeirra á því hvort loka eigi ákveðnum hafsvæðum en á sama tíma eru ekki birtar þær vísindalegu upplýsingar [[Forseti hringir.]]sem grundvallaðar eru í lögum um fiskeldi á Íslandi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni svarið. Margir hafa verið tvístígandi í málefnum fiskeldisins alveg frá þeim tíma er við sáum það sem hefur blasað við síðan og verið er að leiðrétta hér að hluta, þ.e. mistök sem voru gerð við heildarlagasetninguna 2019. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um í seinna andsvari, með þeim fyrirvara að maður eigi eftir að skoða þetta heildstætt, er: Sér hv. þingmaður fyrir sér að á grundvelli þessa verði landsþekjandi skoðun á hverju svæði fyrir sig, að hvert svæði verði burðarþolsmetið, í rauninni burt séð frá því hvort áform séu um fiskeldi á því tiltekna svæði, með það fyrir augum að þingmönnum og þeim sem forma regluverkið um þennan iðnað sé ljóst hvaða möguleikar og takmarkanir eru á hverju svæði? Spurningin er í rauninni: Sér hv. þm. Jón Gunnarsson fyrir sér að mat það sem hér lagt er til verði unnið á fleiri svæðum en til að mynda þessi lagabreyting tekur á núna eins og frumvarpið liggur fyrir og þau svæði sem hafa verið metin hingað til gefa tilefni til að ætla? Og af því að ég á nokkrar sekúndur eftir: Þekkir þingmaðurinn hug nefndarmanna Sjálfstæðisflokksins í atvinnuveganefnd til þessarar nálgunar?
Virðulegur forseti. Það er ekki óeðlilegt að menn hafi verið tvístígandi og séu margir hverjir tvístígandi yfir því að byggja upp sjókvíaeldi á Íslandi. Sagan er auðvitað lituð af þeirri reynslu sem var af því hér á árum áður þar sem það gekk ekki upp og gekk í raun mjög illa. En gríðarlega mikið hefur breyst. Tæknibreytingar hafa verið mjög örar. Öll öryggismál eru orðin miklu betri en þekktist og slys í kringum þennan iðnað, sleppingar, strok og slíkt, heyra orðið til undantekninga. Þekking manna á viðbrögðum við slíkum aðstæðum er orðin miklu betri og allur tækjabúnaður til þess. Það verður auðvitað grunnurinn að því að sjálfstraustið gagnvart atvinnugreininni muni aukast og það er að aukast um allt land. Þegar þeir sem voru efasemdarmenn, margir hverjir, sjá hvernig þetta er að þróast og gerast í öðrum löndum og svo hér á landi veita þeir því auðvitað athygli hversu gríðarlegar breytingar þetta hefur í för með sér. Árið 2003 var gefið út kort af Íslandi sem þáverandi landbúnaðarráðherra, Guðni Ágústsson, og fleiri ráðherrar í þeirri ríkisstjórn komu að. Það kort gerði ráð fyrir að fiskeldi yrði eingöngu á Vestfjörðum og Austfjörðum. Það voru svæðin sem voru talin nokkuð örugg gagnvart til að mynda lífríkinu og laxveiðiám. Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim 18 árum sem eru liðin frá því. Kortið hafði í raun aldrei neinar lagaforsendur, hafði enga skilgreiningu í lögum. Síðan þá höfum við sett víðtækan lagabálk um þetta þannig að nú er í raun landið allt undir. Það er ekkert kort lengur sem ræður því hvar er hægt að meta aðstæður. Við göngum mjög langt í reglum um það hvað þurfi að liggja til grundvallar ef leyfa á sjókvíaeldi á ákveðnum stöðum. Það er gert á vísindalegum forsendum, [[Forseti hringir.]]alveg eins og önnur nálgun hjá okkur. Ég tel að það muni opna tækifæri fyrir önnur landsvæði en nú eru undir til að taka þátt í þessari miklu uppbyggingu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir ræðuna. Mér sýnist þessi breytingartillaga vera ansi áhugaverð, ég verð að segja það. Í ræðu þingmannsins skýrðist betur í mínum huga út á hvað tillagan gengur. Þingmaðurinn lauk máli sínu í seinna andsvari við hv. þm. Bergþór Ólason á að tala um litakortið sem legið hefur fyrir síðan 2003. Ég hélt að það væri einhvers konar lög um hvar ætlast væri til að menn væru með fiskeldi og hvar ekki. En eins og kom fram í máli þingmannsins er það í raun og veru ekki svo. Samt sem áður langar mig að spyrja þingmanninn hvort litakortið trufli nokkuð þá tillögu sem hér liggur fyrir. Ég veit að hv. þingmaður er mikill áhugamaður um þessi mál og ég hef verið í atvinnuveganefnd þetta kjörtímabil og við höfum unnið að því máli sem núna liggur fyrir um lífmassa og því sem varð að lögum 2019. Þá var mikið verið að spyrja út í geldfisk og okkur var sagt að ræktun á geldfiski væri einhvers staðar svolítið langt inni í framtíðinni. Ég hef grun um að þingmaðurinn sé með einhverjar ferskari fréttir af því. [[Forseti hringir.]]Hann gæti kannski svarað því.
Virðulegur forseti. Fyrst vil ég ljúka því að svara fyrri ræðumanni, hv. þm. Bergþóri Ólasyni. Hann spurði hvort ég teldi stuðning við málið meðal nefndarmanna Sjálfstæðisflokksins í atvinnuveganefnd. Ég hef rætt þetta við þá. Nefndin treystir sér ekki til að taka málið upp sem breytingartillögu hjá sér með svo skömmum fyrirvara en ég hef heyrt á mönnum þar að vel komi til greina hjá þeim að styðja þetta mál enda er málið gott. Það gerir í rauninni ekkert annað en að ítreka þær kröfur sem við gerum á vísindalegum forsendum til þessarar mikilvægu atvinnugreinar. Hér er spurt hvort kortið sem gefið var út 2003 trufli eitthvað þessa vinnu. Það gerir það ekki. Kortið hafði aldrei neinar lagalegar forsendur. Þetta voru meira einhverjar hugmyndir um að leyfa ætti laxeldi á þessum svæðum. Áhrifin þar eru farin að koma í ljós. Það hefur gengið alveg ótrúlega vel. Fjárfestingin er gríðarleg og þátttaka heimamanna er mikil í þessu. Þetta er auðvitað gjörbylting eins og ég veit að hv. þingmaður þekkir úr sínu kjördæmi, gjörbylting á þessum svæðum frá því sem áður var í atvinnulegu tilliti, félagslegu og byggðarlegu. Hér er líka spurt um geldfiskinn og þróunina í honum. Það fer svolítið tvennum sögum af því. Ég er sammála hv. þingmanni í því að upplýsingarnar sem maður fær eru aðeins misvísandi. En menn sem hafa verið að vinna að skýrslu um þessi mál nýlega, sérfræðingar á þessu sviði, hafa sagt mér að þetta sé í raun í nærtíma. Þróunin er hröð í öllum þessum málum, öryggismálunum og út frá geldfiski. Auðvitað mun það gjörbylta greininni þegar hægt verður að framleiða geldfisk með sama hætti. Þó verður að hafa í huga [[Forseti hringir.]]að ekki nema innan við 5% af fiskinum sem slátrað er í dag eru í raun kynþroska. Allt annað sem er slátrað í sláturhúsum í sjókvíaeldi í dag er geldfiskur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er rétt hjá þingmanninum að sá sem hér stendur er þingmaður í Norðvesturkjördæmi og hefur fylgst vel með fiskeldismálum á Vestfjörðum. Það er mjög ánægjulegt að sjá þann mikla uppgang sem hefur verið þar. Þar koma gríðarleg verðmæti á land en jafnframt fylgja því alls konar - ég hefði viljað kalla þau lúxusvandamál en þau eru kannski enginn lúxus, þ.e. alls konar samgöngumál, húsnæðismál, raforkumál, heilbrigðismál og annað slíkt. En það er mikill uppgangur á Vestfjörðum. Ég man eftir því þegar talað var um það fyrir átta, níu eða tíu árum að það ætti bara eftir að slökkva ljósin á Bíldudal. Nú er Bíldudalur á kafi í vinnu og mikill uppgangur þar eins og víðar þarna á fjörðunum. En ég er með eina spurningu, af því að við erum að fjalla um mál sem eru ekki beint tengd þessari breytingartillögu sem mér líst í stórum dráttum mjög vel á, í sambandi við kvíaeldi í sjó. Nú eru Norðmenn byrjaðir að gera tilraunir með það - eða kannski er það komið af stað, ég er ekki alveg með það á hreinu. Það var eitt af því sem við vorum frædd um í nefndinni þegar við fórum til Noregs í undirbúningsvinnu að frumvarpinu sem varð að lögum 2019, að þetta væri framtíðin, sjókvíaeldi úti í hafi. Það væri í formi einhvers konar olíuborpalla, stórra rampa og væri á djúpu vatni þar sem er miklu minni hættu á mengun. [[Forseti hringir.]]Er það eitthvað sem við gætum séð innan tíðar við Íslandsstrendur?
Virðulegur forseti. Eins og fram kom í ræðu minni áðan er tækniþróunin alveg gríðarleg á þessu sviði. Norðmenn hafa til að mynda áform um að fara úr eldi sem nemur um 1,3 milljónum tonna í 3 milljónir tonna. Við Íslendingar erum að tala um að fara í um 100.000 tonn. Verkefni sem kallað er Ocean Farm 1 er úthafsverkefni. Ég held að ég megi segja að þar sé búið að ljúka við smíði fyrstu stórkvíarinnar. Óneitanlega minna þær myndir sem maður sér af því verkefni á olíuborpalla. Þetta er þá staðsett langt úti í hafi og stenst allar þær kröfur sem þarf að gera til slíkra mannvirkja. Einnig hefur verið lokið við smíði á fyrsta skipinu, svokölluðum brunnbát, sem sækir lax í þessar kvíar og flytur í sláturstöð. Það eru skip sem taka 1.000 tonn af lifandi fiski í lestar. Þetta er þróun sem er í gangi og fyrstu verkefnin eru komin af stað. Færeyingar eru þátttakendur í þessu og Norðmenn eru leiðandi. Það segir okkur Íslendingum auðvitað hversu mikilvægt það er að vera þátttakendur í þessu, vera þátttakendur í því að fylgjast með þessu, vera þátttakendur í því að byggja þetta upp, að ætla ekki að verða einhverjir taglhnýtingar í þessu þegar fram í sækir. Við þurfum að mynda okkur markaði og við þurfum að þróa þetta. Með allri þeirri þekkingu og reynslu sem til er hjá fyrirtækjum sem framleiða alls konar tæki og búnað fyrir fiskvinnslu og fiskveiðar, og þau eiga mikið erindi inn í þetta samspil með okkur, höfum við örugglega mikið fram að færa á þessum vettvangi eins og annars staðar. Þetta gerir kröfur til sveitarfélaganna. Hv. þingmaður vitnaði til uppbyggingarinnar og ég boða hér annað frumvarp á þessu þingi sem snýr að því að breyta gjaldtöku á fiskeldi [[Forseti hringir.]]þannig að hún renni meira til sveitarfélaganna. Uppbygging á vettvangi sveitarfélaganna er mjög ögrandi verkefni við þessar breyttu aðstæður og til þess þurfa þau [[Forseti hringir.]]að fá eðlilega gjaldtöku. Á sama tíma verður auðvitað að taka tillit til þess að mikilvægt og nauðsynlegt er að greinin búi við a.m.k. [[Forseti hringir.]]sambærileg skilyrði og gerist í nágrannalöndum okkar til að tryggja samkeppnishæfi hennar.
Hæstv. forseti. Hér er á dagskrá frumvarp um breytingu á lögum um fiskeldi, um vannýttan lífmassa í fiskeldi. Það er hér til 3. umr. og ég ákvað að koma upp til þess að lýsa yfir vonbrigðum mínum. Ég hélt að við værum að ná breiðri sátt í nefndinni, að það yrði þverpólitísk sátt um lúkningu á leyfismálum sem fóru ekki vel við lok afgreiðslu frumvarpsins sem var samþykkt á vorþingi 2019. Málið fór inn í nefnd milli 2. og 3. umr. og sá sem hér stendur og hv. þm. Ólafur Ísleifsson boðuðu breytingartillögu um að þau fyrirtæki sem lentu á milli skips og bryggju við úthlutun leyfa eftir að lögin urðu til 2019 fengju leiðréttingu, eins og ég hef orðað það. Því hefur í raun og veru verið hafnað, leyfi ég mér að segja. Við, þrír þingmenn í minni hluta í nefndinni, sendum spurningalista með breytingartillögunni inn til ráðuneytisins 15. maí. Í gær barst svar og síðan er málið sett á dagskrá í dag. Það verður að segjast eins og er að svör ráðuneytisins eru ekki til þess að gera menn bjartsýna á að þetta verði leiðrétt. Ég hef farið yfir það í ræðu á fyrri stigum um málið að ég lýsti yfir ánægju minni með vinnuna í nefndinni - í tvö ár, frá 2017 og fram til 2019 - að frumvarpinu sem varð að lögum 2019 um fiskeldi. Eins og ég hef nefnt fórum við meira að segja til Noregs og kynntum okkur fiskeldismál þar. Nefndin var samstiga í því að þetta yrði unnið faglega með miklum þéttleika og með ráðgjöf færustu sérfræðinga og allt það. Síðan er það á síðustu metrum þeirrar vinnu að gerð er breyting á frumvarpinu þannig að það er einhvers konar uppboðsleið, þ.e. skurðarpunkti gömlu og nýju laganna er breytt. Þá fór titringur í gang og við sáum það í mínum flokki að þetta gæti ekki gengið. Þá mæltum við fyrir breytingartillögu sem ég og hv. þm. Bergþór Ólason stóðum að. Sú tillaga var felld og frumvarpið varð að lögum. Það fór þannig að rótgróið fyrirtæki féll milli skips og bryggju og fékk sama sem engu úthlutað. Ég sagði það þá og sagði það aftur í nefndinni að þetta hefði komið það seint fram að menn sáu ekki fyrir hvaða afleiðingar það myndi hafa og að það væri alveg skýrt í mínum huga að það hafi alls ekki verið vilji nokkurs einasta manns að þetta færi svona. Þetta væri mannanna verk, því væri það líka mannanna verk að laga þetta og ég spurði hvort við gætum staðið saman að því. Satt best að segja var ég farinn að trúa því fyrir nokkrum dögum eða vikum síðan - eða hvað það var, þremur vikum sennilega - þegar við fengum fagmenn til að vinna að breytingartillögu með útskýringum, nefndaráliti, að við gætum farið í þessa vinnu og lagfært þessi mál. En það var einhvers konar ótti við að það hefði fordæmisgildi af því að verið er að hreyfa við lögum sem samþykkt voru 2019, að það myndi breyta einhverju fyrir önnur fyrirtæki sem aðrir segja manni síðan að sé óþarfa ótti. Ég get ekki fullyrt hvort það myndi breyta einhverju en ég hefði viljað sjá þennan vilja sem ég hélt að væri kominn til að fara í vinnu við að athuga að breyta og bara hreinlega framkvæma breytinguna þannig að þessi mistök yrðu löguð. Það var ekki vilji nokkurs að þetta færi svona. Ég verð enn og aftur að lýsa yfir miklum vonbrigðum með að málið sé komið á þennan stað, til 3. umr. Næst fer það þá í atkvæðagreiðslu og við sem viljum laga þetta mál fáum ekki rönd við reist. Í sjálfu sér er þetta ágætisfrumvarp. Það er bragarbót á því sem var gert þá en það er samt ekki nóg til að laga það sem miður fór. Ég reikna með að við í mínum flokki greiðum atkvæði með frumvarpinu en förum ekki sátt frá borði hvað það varðar. Hæstv. forseti. Ég vildi bara láta það koma fram í þessari ræðu að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með að ekki næðist pólitísk samstaða um að klára málið. Ég trúði því í upphafi vinnunnar að við værum að fara að landa stóru máli í þverpólitískri sátt.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá atvinnuveganefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ferðagjöf og endurnýjun hennar. Frumvarpinu var vísað til nefndar eftir 2. umr. Nefndin hefur fjallað um málið að nýju og fengið á sinn fund Sigrúnu Brynju Einarsdóttur, Þórarin Örn Þrándarson og Guðrúnu Gísladóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Nefndinni barst umsögn um málið frá Skattinum. Nefndin ræddi sérstaklega hvort mögulegt væri að framlengja gildistíma á ferðagjöf 1 sem rennur út 31. maí þannig að hún gilti jafn lengi og ferðagjöf 2. Verði frumvarpið samþykkt tekur ferðagjöf 2 gildi 1. júní. Meiri hluti nefndarinnar lagði til fyrir 2. umr. að gildistími þeirrar ferðagjafar yrði út september 2021 í stað þess að hún rynni út 31. ágúst og var sú breytingartillaga samþykkt. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram að væri slík breyting gerð, þ.e. að ónýttar gjafir úr ferðagjöf 1 væru framlengdar með gildistíma til jafns við ferðagjöf 2, kallaði sú aðgerð á aukna fjárheimild. Heimild er fyrir viðbótarfjármagni upp á 650 millj. kr. en samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að sú fjárhæð sem ekki nýtist til ferðagjafar 1 renni til ferðagjafar 2. Ferðagjöfin felur í sér ríkisaðstoð samkvæmt 61. gr. EES-samningsins, samanber lög um Evrópska efnahagssvæðið, nr. 2/1993, og er því háð samþykki ESA. Það samþykki liggur þegar fyrir eins og frumvarpið er nú. Það á einnig við ef eina breytingin á frumvarpinu verður sú að framlengja gildistíma ferðagjafar 2 út septembermánuð. Aðrar breytingar sem snúa að frekari lengingu gildistíma, hvort sem er fyrri eða síðari ferðagjafar, myndu kalla á nýja tilkynningu til stofnunarinnar. Með vísan til þess að slíkt ferli gæti tafið afgreiðslu málsins telur nefndin ekki rétt að leggja til frekari breytingar að því leyti en gert er ráð fyrir að ný ferðagjöf taki gildi 1. júní. Fyrir nefndinni kom fram sjónarmið um hvort koma ætti á sérstakri „safnagjöf“ til að örva safnastarfsemi og hvetja til heimsókna á söfn. Nefndin hefur skilning á því sjónarmiði en telur rétt að vekja athygli á því að ferðagjöfina má nýta sem greiðslu hjá t.d. söfnum eða fyrirtækjum sem bjóða sýningu gegn endurgjaldi þar sem áhersla er á íslenska menningu, sögu eða náttúru samkvæmt 5. tölulið 2. mgr. 1. gr. laganna. Í áliti meiri hluta nefndarinnar um frumvarp það er varð að lögum nr. 54/2020 er bent á að við mat á því hvort starfsemi falli undir ákvæðið sé m.a. vísað til ákvæða safnalaga, auk þess sem litið sé til skilgreininga í öðrum lögum og reglum. Í ljósi aðstæðna sé einnig vilji til að ákvæðið verði túlkað rúmt frekar en að þrengja það um of svo að það nýtist ekki eins og lagt var upp með. Með 2. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 3. gr. laganna sem kveður á um þá fjárhæð sem fyrirtæki geta tekið við að hámarki í formi ferðagjafa. Þetta er það sem kemur að umsögn Skattsins. Heildarfjárhæð til stuðnings tengdra rekstraraðila getur að hámarki numið 260 millj. kr. samtals. Í umsögn Skattsins er bent á að samkvæmt 4. gr. laga um ferðagjöf hafi Ferðamálastofa eftirlit með framkvæmd laganna og að ekki liggi fyrir á hvern hátt því eftirliti yrði best hagað með tilliti til þeirra skilyrða sem sett yrðu samkvæmt tilvitnaðri 2. gr. frumvarpsins. Samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu getur Ferðamálastofa nálgast upplýsingar um nýtingu ferðagjafar í gegnum island.is hjá þeim fyrirtækjum sem skráð eru til þátttöku, þ.e. fjárhæðir sem fyrirtæki hafa tekið við í formi ferðagjafa. Sá listi birtist opinberlega á mælaborði ferðaþjónustunnar. Í gegnum island.is er hins vegar ekki hægt að nálgast upplýsingar um tengda aðila. Sem fyrr segir er vísað til tengdra aðila í ákvæðinu og að þeim sé ekki heimilt að taka við meira en 260 millj. kr. samanlagt í styrki, þ.e. vegna ferðagjafar sem og samkvæmt þeim lögum sem hafa verið sett vegna Covid-úrræða, samanber 2. gr. frumvarpsins. Hæsta fjárhæð sem fyrirtæki hefur tekið við í formi ferðagjafa samkvæmt mælaborði ferðaþjónustunnar er 46 millj. kr. Það fyrirtæki sem er í 10. sæti hefur tekið við 16 millj. kr. Neðar á listanum eru smærri aðilar sem hafa tekið við upphæðum sem taldar eru í hundruðum þúsunda samanlagt. Þá bendir ráðuneytið á að þau fyrirtæki sem geta tekið við ferðagjöf virðist ekki teljast til þeirra sem hafa átt rétt á lokunarstyrkjum sem eru þeir styrkir sem gætu hugsanlega fært fyrirtæki nær 260 millj. kr. hámarkinu samhliða ferðagjöf. Með vísan til þessa og þess að gildistími endurnýjaðrar ferðagjafar er einungis fjórir mánuðir má að mati ráðuneytisins telja hverfandi líkur á að aðilar sem taka við ferðagjöf fari yfir þessi fjárhæðarmörk. Þá er bent á að Ferðamálastofa sendir erindi til allra fyrirtækja sem eru skráð til þátttöku og minnir á þá skyldu sem á þeim hvílir að fylgjast með umræddu hámarki og veita upplýsingar um tengda aðila ef þær upplýsingar eru ekki í samræmi við þær sem Ferðamálastofa hefur. Með vísan til framangreinds leggur nefndin ekki til frekari breytingar á frumvarpinu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta álit skrifa hv. þingmenn í hv. atvinnuveganefnd: Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Njáll Trausti Friðbertsson, framsögumaður málsins, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Haraldur Benediktsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, María Hjálmarsdóttir, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt. Þetta er svokölluð milliverðlagning. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 57. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, svo að skýrt verði að skjölunarskylda aðila nái einnig til viðskipta lögaðila við fasta starfsstöð sína. Að auki er lagt til að Skatturinn fái heimild til beitingar stjórnvaldssekta uppfylli skjölunarskyldur aðili ekki skyldur sínar. Nefndin hefur raunar fjallað áður um málið, það var á 150. löggjafarþingi. Við umfjöllun nefndarinnar þá óskaði hún eftir minnisblaði frá Skattinum þar sem fram kæmi afstaða stofnunarinnar til tiltekinna atriða. Í minnisblaðinu er bent á að tilgangur eftirlits Skattsins með milliverðlagningu sé að tryggja að verðlagning í viðskiptum tengdra aðila yfir landamæri sé réttmæt og að sporna gegn alþjóðlegri skattasniðgöngu. Nefndin telur nauðsynlegt að slíkt eftirlit sé viðhaft. Í því sambandi bendir Skatturinn m.a. á að fullnægjandi skjölun leiði af sér að varðveitt séu öll gögn sem nauðsynleg eru við mat á verðlagningu, svo sem um ákvörðun vaxta í lánaviðskiptum, ákvörðun á verði á vörum og þjónustu, eða hverjum öðrum þeim viðskiptum milli tengdra aðila sem máli skipta. Í 4. mgr. b-liðar 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um fjárhæð sekta uppfylli aðili ekki skjölunarskyldu sína samkvæmt 1. málslið 5. mgr. 57. gr. Er lagt til að sektir geti numið allt að 3 millj. kr. fyrir hvert reikningsár. Geti sektarálagning lengst tekið til sex tekjuára sem næst eru á undan því ári er sektarákvörðun fer fram og hæst numið 12 millj. kr. Við fyrri framlagningu málsins, þ.e. á 150. löggjafarþingi, gat hámarksfjárhæð hæst numið 6 millj. kr. Er því í frumvarpinu lagt til að hámarkssektarfjárhæð verði umtalsvert hærri en við fyrri framlagningu málsins. Nefndin telur skynsamlegt að við lögfestingu sektarheimilda sé hófsemdar gætt en bendir einnig á að nauðsynlegt sé að endurskoða fjárhæðir með hliðsjón af fenginni reynslu. Leggur nefndin því til breytingu þess efnis að ákvæðið verði samhljóða því sem lagt var til í frumvarpinu á 150. löggjafarþingi. Þá er vert að geta þess að í gildistökuákvæði 2. gr. frumvarpsins er þess sérstaklega getið að lögin taki til brota eða vanrækslu á skjölunarskyldu sem á sér stað eftir gildistöku laganna. Í greinargerð frumvarpsins segir að ákvæðið komi inn vegna ábendinga um að efni frumvarpsins gæti leitt til afturvirkni við gildistöku þar sem ríkisskattstjóra verði veitt sektarheimild sex ár aftur í tímann. Nefndin bendir á að það leiði m.a. af lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins að lagaákvæðum sem mæla fyrir um heimild til beitingar stjórnsýsluviðurlaga verði almennt ekki beitt afturvirkt. Því verði ekki talin þörf á því að árétta sérstaklega í gildistökuákvæði að viðurlagaheimildir taki eingöngu til brota sem eiga sér stað eftir gildistöku laganna. Til þess að gæta samræmis í löggjöfinni leggur nefndin því til að framangreind árétting falli brott. Tillagan hefur hins vegar enga efnislega breytingu í för með sér. Nefndaráliti þessu fylgja síðan viðeigandi breytingartillögur. Hv. þingmenn Jón Steindór Valdimarsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson skrifa undir álit þetta með fyrirvara en undir álitið skrifa hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, með fyrirvara eins og áður segir, Brynjar Níelsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, með fyrirvara, Smári McCarthy og Hjálmar Bogi Hafliðason.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir framsöguna. Eins og þingmaðurinn nefndi þá stend ég að nefndarálitinu. Mig langaði aðeins að nefna og kannski eiga orðastað við þingmanninn um þessa breytingu sem við gerum á sektarákvæðinu sem ég er sammála. Þarna er í rauninni verið að stíga aftur á sama stað og var við fyrri framlagningu. Það sem mig langar að ræða við þingmanninn er að hér er náttúrlega verið að byrja að feta þennan veg og því kannski að mörgu leyti eðlilegt að sektarheimildir séu ekki ákvarðaðar mjög háar í fyrsta gangi. En gæti hv. þingmaður hugsað sér að eðlilegt væri að þessi ákvæði væru endurskoðuð eða að menn væru svolítið með það á radarnum að hafa slíkt í huga komi til þess, sem við skulum vona að verði ekki, að ákvæðinu þurfi að beita í miklum mæli og það reynist ekki hafa þann fælingarmátt eða þann hvatningarmátt, eftir atvikum, til að bregðast rétt við sem frumvarpinu er ætlað?
Herra forseti. Mér fannst ánægjulegt að nefndin skyldi standa einhuga að afgreiðslu málsins þó að tveir hv. þingmenn geri ákveðinn fyrirvara. Mér fannst ánægjulegt að menn skyldu þá ná saman um að gæta ákveðinnar hófsemdar í upphafi þegar sektarfjárhæð er ákveðin með lögum. Það er einmitt þess vegna sem er vert að undirstrika það sem nefndin segir í nefndarálitinu, þ.e. að við lögfestingu sektarheimilda sé nauðsynlegt að gæta hófsemdar. En nefndin bendir einnig á, svo að ég vitni orðrétt í nefndarálitið, með leyfi forseta: „[Nefndin] bendir einnig á að nauðsynlegt er að endurskoða fjárhæðir með hliðsjón af fenginni reynslu.“ Þannig að stutta svarið er já, hv. þingmaður. Ég hygg að nauðsynlegt sé í ljósi fenginnar reynslu að endurskoða þessar fjárhæðir. Aftur ítreka ég hins vegar að nauðsynlegt er að hófsemdar verði gætt við þá endurskoðun, hæstv. forseti.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allrar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, rafræn meðmæli o.fl. Ég ætla að fara yfir nefndarálitið, það er stutt og laggott. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur skrifstofustjóra og Hjördísi Stefánsdóttur frá dómsmálaráðuneyti og Erlu S. Árnadóttur frá yfirkjörstjórn Reykjavíkurkjördæmis norður. Nefndinni barst umsögn frá yfirkjörstjórn Reykjavíkurkjördæmis norður sem gerði athugasemd um notkun hugtaksins „rafræn undirskrift“ í frumvarpinu. Til þess að rafræn undirskrift hafi sömu réttaráhrif og eiginhandarundirritun þarf hún að vera útfærð rafræn undirskrift í skilningi laga um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti, nr. 55/2019. Útfærð rafræn undirskrift sé eina rafræna undirskriftin sem sé jafngild eiginhandarundirritun hvað réttaráhrif varðar. Leggur meiri hlutinn því til breytingu þess efnis. Meiri hlutinn leggur jafnframt til aðrar breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum sem eru í eðli sínu þannig að á eftir orðinu „með“ í b-lið 2.gr. og b-lið 3. gr. er bætt við orðinu „útfærð“, þá „með útfærðri rafrænni undirskrift“ til að tryggja að réttaráhrifin séu jafngild eiginhandarundirritun. Það sem frumvarpið gerir er að undirskriftasöfnun á lista til að framboð geti löglega boðið fram og svo samþykki fyrir því að vera á listanum, að undirskrift geti verið rafræn. Það er viðbót við stöðuna eins og hún er en áfram er hægt að gera þetta með eiginhandarundirritun. Það er þá viðbót að jafnframt sé hægt að gera það rafrænt. Það er því útvíkkun réttinda. Jafnframt er bætt við í frumvarpinu ákvæðum ef svo illa vildi til - og var kannski óvissara þegar frumvarpið var lagt fram og unnið - að sóttvarnaástæður gætu hindrað fólk í því að kjósa eins og við lentum í í síðustu kosningum. Síðasta sumar var farið í reddingar víðs vegar en það náðist ekki alls staðar. Þarna er verið að tryggja að það fyrirkomulag sem þarf að vera til staðar til þess að fólk sem getur ekki kosið sökum þess að það er veikt á farsóttartímum geti þá fengið aðstoð til að kjósa. Það er jafnframt atriði sem frumvarpið lagar og bætir inn í, þ.e. tryggir betur rétt kjósenda. Undir álitið rita Jón Þór Ólafsson, sem hér stendur, formaður nefndarinnar og framsögumaður, og hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson, Brynjar Níelsson, Guðjón S. Brjánsson, Hjálmar Bogi Hafliðason, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Óli Björn Kárason. Þar sem svona mikil sátt ríkir um frumvarpið geri ég ekki ráð fyrir öðru en að það verði samþykkt. Samþykki Alþingi þetta frumvarp hafa kosningalögin breyst. Samhliða þessu erum við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að vinna að heildarendurskoðun á kosningalögunum þar sem verið er að taka saman kosningar til Alþingis, forsetakosningar, sveitastjórnarkosningar og þjóðaratkvæðagreiðslur í eina heildarlöggjöf. Þessi breyting mun að sjálfsögðu, verði hún að lögum hér, koma jafngild inn í okkar frumvarp með breytingartillögu til þess að tryggja að þetta ákvæði hér skili sér áfram inn í framtíðina og nýtist í næstu alþingiskosningum þó að heildarendurskoðunin muni ekki taka gildi að fullu fyrr en síðar og að öllu jöfnu ekki vera notuð við kosningarnar í núna í haust. Ég þakka bara fyrir vinnunnar í nefndinni. Ég þarf ekki að leggja neitt annað til.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016. Frumvarpið er á þskj. 1431 og er mál nr. 791. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 25. og 27. gr. laganna en bæði ákvæðin voru lögfest á árinu 2016 og fjalla um þjóðhagsvarúðartæki. Nánar tiltekið fjalla þau um heimildir Seðlabankans til að setja reglur sem ætlað er að stuðla að stöðugleika á fasteignamarkaði. Í 25. gr. er fjallað um heimild bankans til að setja reglur um hámark veðsetningarhlutfalls fasteignalána og 27. gr. fjallar um heimild hans til að setja reglur sem takmarka heildarfjárhæð fasteignaláns eða greiðslubyrði þess í hlutfalli við tekjur neytanda. Sú heimild sem felst í 25. gr. var nýtt á árinu 2017, þegar Fjármálaeftirlitið birti reglur um hámark veðsetningarhlutfalls vegna fasteignalána til neytenda, en heimildin í 27. gr. hefur ekki verið nýtt til þessa. Í frumvarpinu er lagt til að við 25. gr. bætist heimild til að kveða á um undanþágur frá hámarki veðsetningarhlutfalls í reglunum vegna lánveitinga sem nema ákveðnum hundraðshluta af heildarfjárhæð veittra lána á tilteknu tímabili. Þannig verði lánastofnunum veitt meira svigrúm en nú er og gert kleift að veita ákveðinn hluta lána á tilteknu tímabili, sem kveðið er á um í reglunum, umfram hámarkið. Meginbreytingartillaga frumvarpsins er við 27. gr. laganna en hún felur í sér að greinin verði gerð skýrari þannig að tilgreind verði ákveðin mörk fyrir þær takmarkanir sem um ræðir. Þannig er lagt til að í stað þess að heimildin sé opin og án viðmiða verði hún takmörkuð á þann hátt að hámark heildarfjárhæðar fasteignaláns geti verið frá fimmföldum til nífaldra árlegra ráðstöfunartekna neytanda og að hámark greiðslubyrðar fasteignaláns geti numið 25–50% af mánaðarlegum ráðstöfunartekjum neytanda. Með ráðstöfunartekjum er átt við væntar viðvarandi tekjur að frádregnum beinum sköttum og gjöldum. Þá er lagt til að heimilt verði að kveða á um undanþágur frá hámarki heildarfjárhæðar fasteignaláns og hámarki greiðslubyrðar fasteignaláns vegna lánveitinga sem nema ákveðnum hundraðshluta af heildarfjárhæð veittra lána á tilteknu tímabili, líkt og lagt er til að bætist við 25. gr. Loks er lagt til að samningar um fasteignalán sem veitt eru í tengslum við hlutdeildarlán verði undanþegnir ákvæðum laganna um veðsetningarhlutföll og takmörkun í hlutfalli við tekjur neytanda. Er þetta gert þar sem löggjafinn hefur þegar ákveðið í lögum um húsnæðismál að meðalafborganir fasteignalána sem veitt eru í tengslum við hlutdeildarlán megi ekki nema meira en 40% ráðstöfunartekna umsækjanda. Því er ekki sama þörf að á að hafa til staðar þann möguleika að takmarka í reglum veðsetningarhlutfall þeirra líkt og er með önnur fasteignalán til neytenda. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að heimildir til að birta reglur sem geta haft jafn víðtæk áhrif á almenning og þær sem hér eru til umfjöllunar séu vel afmarkaðar í lögum. Því er ekki til að dreifa nú. Að því leytinu til má segja að í frumvarpinu felist ákveðin þrenging á heimildum til að beita þessu inngripi. En líka má velta upp í því sambandi hvort löggjafinn hafi mögulega veitt of mikið svigrúm til ákvörðunar um þessi efni. Ég verð þó að láta það fylgja að ég tel að svigrúmið sem skilið er eftir í frumvarpinu sé áfram mjög rúmt og hægt að meta innan þessa svigrúms þörf eftir aðstæðum hverju sinni þar sem ekki er hægt að útiloka að þurfi að beita úrræðinu þótt hér sé ekki verið að boða beitingu þess þó að frumvarpið sé lagt fram, ég vil taka það sérstaklega fram. Það er ekki gert á þeirri forsendu að þörf sé á að beita úrræðinu. En hér er kominn skýr lagarammi um heimildir Seðlabankans til að setja reglur sem takmarka heildarfjárhæð fasteignalána og greiðslubyrði þeirra. Það er líka hægt að segja að með þessari breytingu aukist gagnsæi um möguleg ytri mörk lánveitinga fasteignalána hvað varðar veðsetningarhlutföll og greiðslubyrði. Ég hef, virðulegur forseti, farið yfir helstu atriði frumvarpsins og vil láta það fylgja hér í blálokin að nú mælist verðbólga á Íslandi einkum vegna húsnæðisliðar og að því leytinu til erum við á dálítið viðkvæmum tímum á húsnæðismarkaði. Ég ítreka að ég kem ekki með þetta frumvarp hingað inn vegna þess að ég telji sérstaka þörf á að beita úrræðinu en þó er ekki hægt að útiloka, eins og maður tekur eftir að sumir greiningaraðilar hafa skrifað um, að Seðlabankinn sjái þörf fyrir að beita einhverjum af þeim varúðartækjum, þjóðhagsvarúðarúrræðum, sem honum standa til boða. Ef til þess kæmi að reyna myndi á þetta tiltekna atriði sem fjallað er um í þessu frumvarpi þá myndi ég telja að það væri mjög til bóta að þingið hefði afgreitt málið og gert lagarammann skýrari. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, mælist ég til þess að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Ég má til með að nota tækifærið til að reyna að grennslast fyrir um ýmislegt í þessu máli. Mig vantar svolítið upp á að skilja hvers vegna það kemur svona rosalega seint fram, hvers vegna liggur á því núna, en líka hvaða áhrif það á að hafa. Það hljómar eins og verið sé að opna á ákveðnar heimildir sem kann að eiga sér eðlilegar skýringar. En ég átta mig ekki í fljótu bragði á því hverjir njóta góðs af þessu og/eða hverjir eru takmarkaðir af þessu. Ég veit að þetta er ekki mjög nákvæm spurning en vandinn er að þegar ég les um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar er fullt af orðum en það er rosalega lítið samhengi. Það kann að vera að þetta sé allt saman mjög eðlilegt en eins og staðan er í dag er upplifun mín sú að þetta komi inn á undanþágu frá venjulegum þingsköpum alveg í blálok þingsins. Það er verið að fara fram á að málið sé keyrt í gegn á miklum hraða. Svoleiðis veldur mér alltaf áhyggjum. Ef eðlilegar skýringar eru á þessu væri gott að vita: Hvernig varð þetta til? Hvenær varð þetta til? Hvaða samráð var haft? Hvaða áhrif á þetta að hafa? Vegna þess að ég átta mig ekki almennilega á því eins og er.
Virðulegi forseti. Ég ber fulla virðingu fyrir þessum sjónarmiðum hv. þingmanns, ekki síst vegna þess að hér er mál að koma inn með afbrigðum á dagskrá og seint á þessu þingvori. Mig langar til að reyna að bregðast við með því að segja að málið kemur til skoðunar í samskiptum fjármálaráðuneytisins og Seðlabankans. Því er ekki að leyna að við í fjármálaráðuneytinu höfum verið að fylgjast nokkuð grannt með þróun efnahagsmála, sérstaklega öllu því sem viðvíkur þróun verðlags í landinu og hvaða undirliggjandi þættir eru að valda þrýstingi. Þegar maður horfir yfir sviðið og sér að fasteignamarkaðurinn hefur verið að hækka umfram annað og er einn helsti drifkrafturinn á bak við aukna verðbólgu þá er ekki annað hægt en að halla sér aðeins aftur og spyrja sig: Hvað gæti komið að gagni við þessar aðstæður? Og þegar maður horfir yfir til þingsins annars vegar og Seðlabankans hins vegar staldrar maður að sjálfsögðu við atriði á borð við þjóðhagsvarúðartæki sem eru til staðar í lögum. Þegar þau eru síðan rýnd nánar kemur í ljós að þegar gengið var frá þessu tiltekna atriði sem varðar skuldsetninguna þá þykir okkur í fjármálaráðuneytinu sem við höfum lagt til of rúma heimild, jafnvel svo rúma að draga mætti í efa lagastoðina fyrir ákvörðun sem byggði á þessari heimild, að hægt væri að ákveða af Seðlabankanum að hlutfallið væri einhvers staðar á bilinu 0–100%. Hérna er gerð tilraun til að ramma þetta inn þannig að lagastoðin sé alveg örugglega skýr ef á þarf að halda.
Forseti. Ég þakka fyrir þetta svar, það hjálpar aðeins. Ég er í pínu erfiðleikum. Þetta er snúið og ég efast ekki um að það eigi eftir að verða miklu skýrara þegar við tökum það fyrir í efnahags- og viðskiptanefnd. Hæstv. ráðherra talar um þá miklu bólumyndun eða þær miklu verðhækkanir sem við sjáum á fasteignamarkaði. Ef maður skoðar Vesturlönd almennt, Case-Shiller kvarðann og álíka, er þessi þróun bara frekar almenn og víðtæk í heiminum. Ég skil samt alveg að verkfærin til þess að bregðast við miklum og skyndilegum hækkunum þurfi að vera í góðu lagi. Eftir stendur að ég átta mig ekki almennilega á því hvort einhverjir tilteknir aðilar séu líklegir til að geta ekki fjármagnað fasteignalán eða muni jafnvel eiga auðveldara með það ef þetta fer gegn. Það er kannski fyrsta atriðið. Síðan er hitt atriðið. Nú sagði ráðherra hæstv. í upphafsræðu sinni að ekki væri verið að boða að þessi verkfæri yrðu notuð. Er verið að horfa fram á að það séu verkfæri til fyrir sumarið ef þetta skyldi einhvern veginn fara úr böndunum þá? Eða hvernig er tímaramminn? Myndi t.d. vera alvarlegur skaði af því ef þetta færi ekki í gegn fyrr en kannski bara í haust eða jafnvel eftir kosningar? Og síðan kannski síðasta spurningin: Var þetta mál á þingmálaskrá ráðherra?
Virðulegi forseti. Ég verð að játa að ég þori ekki að fullyrða hvort málið hafi verið á þingmálaskránni en ég held ekki. Spurt er hverjir gætu verið þolendur í þessu máli ef þannig mætti orða það. Ég er kannski fyrst og fremst að horfa á 27. gr. og er að benda á að við gefum Seðlabankanum þar opna heimild til þess að takmarka lántökur miðað við ráðstöfunartekjur þannig að greiðslubyrðin verði ekki nema ákveðið hlutfall af ráðstöfunartekjum á ári. Heimildin í dag er gríðarlega opin. Ef við þrengjum núna rammann erum við að koma í veg fyrir að Seðlabankinn geti gengið of langt. Það er því erfitt að finna þolendur í því aðra en Seðlabankann sjálfan. En það sem meiru skiptir og ég er kannski frekar að hugsa um er að ég er ekki alveg viss um að það standist hjá okkur að hafa skilið þetta eftir svona galopið fyrir Seðlabankann þannig að hann hafi val um að setja mörk á bilinu 0–100%. Ef við römmum þetta inn á bilinu 20–50% eins og hér er gert - sem er mjög rúmur rammi þrátt fyrir allt og ég vísa í greinargerðina þar sem segir að á alþjóðavísu sé talið að þegar veðsetningarhlutföllin fari í þessu samhengi yfir 40% sé áhætta mjög að vaxa - þá sjáum við að við erum vel þar fyrir ofan meira að segja. En ef spurt er: Hvað eru margir sem eru þar fyrir ofan í dag? Það er eitthvað um það. Það er eitthvað um að einhverjir séu með meira en 40% hlutfall. Það er sjálfsagt fyrir nefndina að kafa aðeins dýpra í þetta. Ég ætla að reyna að svara því hvað gerist ef þetta frumvarp verður ekki samþykkt. Helsti skaðinn af því er mögulega, og ég er bara að velta því upp hérna sem möguleika, að það gæti verið lagaleg óvissa um beitingu úrræðisins.