Forseti vill tilkynna að borist hefur bréf frá félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 58, um afnám vasapeningakerfis á dvalar- og hjúkrunarheimilum, frá Óla Birni Kárasyni.
Hæstv. forseti. Skattstofnar framtíðarinnar eru fullnýttir, segir deildarforseti hagfræðideildar Háskóla Íslands, Ásgeir Jónsson, í grein sem birtist í tímariti hagfræðideildar og ber yfirskriftina „Svartur eða hvítur köttur?“. Hann segir jafnframt að velferðarþjónusta verði ekki bætt eða aukin nema með kerfisbreytingum, aukinni skilvirkni og nýjum fjármögnunarleiðum. Þetta er athyglisverð grein sem tekur á risastórum áskorunum í okkar samfélagi til framtíðar. Jafnframt er að finna skilaboð til okkar stjórnmálamanna um hvernig við nálgumst umræðuna. Skírskotað er til fyrirsagnarinnar þar sem segir að brátt komi að því að stjórnmálafólk hætti að þræta um svarta og hvíta ketti og hugi að músaveiðunum sjálfum. Vísar greinarhöfundur þar í orð Deng Xiaoping og viðbrögð við því af hverju kommúnistaríkið leyfði kapítalisma. Það skiptir ekki máli hvort kötturinn er svartur eða hvítur svo lengi sem hann veiðir mýs. Okkur stjórnmálafólki er oft legið á hálsi fyrir að ræða hér mjög markmiðin en síður leiðirnar í átt að lausnum. Eigi þetta sérstaklega við þegar kemur að því að ræða á hvaða forsendum eigi að veita opinbera þjónustu, skilin milli opinberrar þjónustu og einkarekstrar. Mörk ríkis og einkarekstrar eru og verða pólitík, hvað sé æskilegt og hvað ekki. En ábending í þessu á við um það hvernig við nálgumst umræðuna og fær á sig mynd við nýjustu úttekt Ríkisendurskoðunar um heilbrigðiskerfið og kaupanda heilbrigðisþjónustu, Sjúkratryggingar Íslands, þar sem meginniðurstaðan er skortur á stefnu og að verulega vanti á hagkvæmni og skilvirkni í kerfinu. Virðulegi forseti. Þetta eru sannarlega áskoranir okkar [[Forseti hringir.]]og mikilvægt að einbeita sér að músaveiðunum.
Virðulegi forseti. Ungmenni frá Marokkó, Houssain Basaroi að nafni, kom til landsins í leit að lífi árið 2016. Hann drýgði tvo glæpi sem að mati íslenskra stjórnvalda voru nægileg ástæða til að setja hann í fangelsi á sérstökum gangi þar sem kynferðisglæpamenn eru geymdir. Þegar hann fékk að fara út undir ferskt loft var hann barinn til óbóta af öðrum föngum án þess að nokkur lyfti fingri honum til varnar eða verndar. Fyrri glæpur hans var sá, að mati stjórnvalda, að segjast yngri en hann væri, ekki 16 ára heldur 18 ára, og þar með ekki barn, og ætti þar með ekki rétt á íslenskri mannúð. Hinn glæpurinn sem þótti kalla á vistun á versta stað sem Ísland gat fundið honum var að reyna að flýja land. Hann þykist vera barn en er það ekki; hann reynir að bjarga sér á flótta en er ekki með bréf upp á að það megi. Fyrir þetta tvennt skal hann fá að borga. Íslensk réttvísi, íslensk mannúð. Heimurinn er fullur af fólki á flótta, nauðleitarmönnum. Brotabrot af brotabroti brotabrotabrotabrots kann að koma hingað til lands í leit að skjóli og möguleikum til að skapa sér líf. Við teljum okkur ekki geta veitt nema brotabrotabroti af því brotabroti hæli, og þykir hverjum sitt um það. En við getum vonandi séð til þess að mál á borð við þetta muni aldrei endurtaka sig. Mannréttindi eru altæk og ná meira að segja til þeirra [[Forseti hringir.]]sem ljúga um aldur til að bjarga sér og laumast í skip á vit nýrra landa og jafnvel nýrra tækifæra hér á okkar stóru jörð.
Herra forseti. Ég ætla að vekja athygli á jákvæðri frétt sem birtist í Ríkisútvarpinu síðastliðinn sunnudag. Það var viðtal við Óskar Reykdalsson, sem er framkvæmdastjóri lækninga hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Þar bendir hann á nýtt fyrirkomulag í fjármögnun heilsugæslustöðva; þær fá greitt miðað við þann fjölda einstaklinga sem eru skráðir og tekið er tillit til þess hversu íþyngjandi eða erfitt er að sinna þeim, m.a. varðandi undirliggjandi sjúkdóma. Árangurinn af þessum breytingum er sá að biðtími hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins hefur styst úr fjórum vikum í innan við eina. Á undanförnum árum hefur Landspítali Íslands verið að vinna að og þróa svokallað ferilkerfi, DRG-kostnaðargreiningarkerfi, sem gefur okkur möguleika á að innleiða nýja fjármögnun á Landspítalanum og í raun að koma fjármögnun hans í eðlilegt horf þar sem tekið er tillit til þess hversu margar aðgerðir og hvers konar aðgerðir er verið að gera í staðinn fyrir að beita þeim aðferðum sem við beitum, að hafa Landspítalann alfarið á föstum fjárlögum. Þetta leiðir líka til þess ef við berum gæfu til þess að taka upp sömu fjármögnunaraðferð á sjúkrahúsum um allt land og í öllu heilbrigðiskerfinu að við náum sama árangri og Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins hefur náð í því að stytta biðtímann úr fjórum vikum í innan við viku og þjónustan verður betri og markvissari. Ég er sannfærður um að heilsa landsmanna verður miklu betri.
Herra forseti. Að gæta orða sinna er góða gjalda vert í flestum tilfellum. Þó ætti okkur í frjálsu lýðræðisríki að vera frjálst að viðhafa stór orð, jafnvel móðgandi eða særandi, sérstaklega þegar kemur að pólitískri og samfélagslegri umræðu á opinberum vettvangi. Í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í lögbannsmáli Glitnis HoldCo gegn Stundinni og Reykjavík Media, kom fram með leyfi forseta: „Þegar tekin er afstaða til þess hvort sjónarmið um friðhelgi einkalífs geti réttlætt lögbannið sem mál þetta snýr að verður ekki litið fram hjá því að umfjöllun stefnda beindist í öllum aðalatriðum að viðskiptalegum umsvifum þáverandi forsætisráðherra, þ.e. einstaklings sem hefur sem stjórnmálamaður sjálfur gefið kost á sér til opinberra trúnaðarstarfa. Stjórnmálamenn geta almennt ekki vænst þess að njóta sömu verndar og aðrir einstaklingar gagnvart opinberri umfjöllun eða annarra lagareglna sem tryggja eiga leynd upplýsinga. Þvert á móti verður að telja að almenningur eigi við ákveðnar aðstæður tilkall til þess að fá upplýsingar um stjórnmálamenn sem að öllu jöfnu myndu teljast til einkamálefna, einkum þegar upplýsingarnar sem um ræðir tengjast því hvernig þeir hafi rækt hlutverk sitt sem stjórnmálamenn.“ Herra forseti. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur lýst því í máli Castells gegn Spáni hversu mikilvægt það er að þingmenn fái að tjá sig opinberlega og opinskátt um málefni líðandi stundar í fjölmiðlum þar sem það þykir mikilvægur þáttur í opinberri og lýðræðislegri umfjöllun, meira að segja þegar tjáningin gæti kallast móðgandi eða stóryrt. Í öðrum dómi Mannréttindadómstólsins um tjáningarfrelsi þingmanna er þess þó sérstaklega getið að þingmenn verða að gæta að því að halda í heiðri lýðræðislegar hefðir og jöfn réttindi allra. Því vil ég mælast til þess af öllum þingmönnum sem hafa ásakað þá sem hér stendur um að gæta orða sinna og vanda að virðingu þingsins að fara sérstaklega varlega með það þegar verið er að draga úr rétti t.d. útlendinga hér eða annarra minnihlutahópa [[Forseti hringir.]]í samfélaginu í þessari pontu að gæta að því lýðræðislega hlutverki að allir skuli jafnir fyrir lögum og öll njótum við mannréttinda. Því að þar þarf að gæta orða sinna.
Virðulegur forseti. Mig langar að gera að umtalsefni risavaxið mál sem við stöndum frammi fyrir en það er staðan í samgöngumálum. Ég sé, þar sem vitnað er í nýlegt minnisblað hæstv. samgönguráðherra, að hann reiknar með að verkefnið sem er fyrir framan okkur sé um 225 milljarðar. Það kemur heim og saman við þær tölur sem ég hef nefnt í greinum sem ég hef verið að skrifa að undanförnu, þar sem ég lagði fram töluna 200–250 milljarðar. Þegar horft er á þetta í samhengi við að í dag erum við með 11,7 milljarða á fjárlögum til nýframkvæmda og 8,3 milljarða í viðhald, þá sést hversu risavaxið verkefnið er. Ekki er þolinmæði í samfélagi okkar fyrir því að komið verði til fólks víða um land og hér á höfuðborgarsvæðinu og sagt: Þetta er verkefni sem verður á dagskrá eftir 15 til 20 ár, svo brýnt er þetta verkefni. Í nýlegri innviðaskýrslu sinni benda Samtök iðnaðarins á að auka þurfi viðhaldsfé í samgöngukerfinu okkar í 20 milljarða, úr 8,3, á ári næstu fimm árin svo að vel sé. Höfuðborgarsvæðið er auðvitað alveg sérstakt áhyggjuefni í þessu þó að vandamál séu um allt land. Þar hefur ekki tekist að byggja upp kerfi samgangna og við verðum öll vör við það hversu það hamlar umferð á hverjum degi. Slysatíðnin er gríðarlega há. Hættulegustu kaflarnir í kerfinu okkar, vegakerfinu okkar, eru ljósastýrð gatnamót á höfuðborgarsvæðinu. Áætlað er að kostnaður við slysin við þessi helstu ljósastýrðu gatnamót sé yfir 3 milljarðar á ári. Það er gríðarlega mikil fórn. Þar er ekki verið að reyna að setja verðmiða á mannlegan harmleik. Það eru 712 einbreiðar brýr í kerfinu okkar af 1.225 brúm. Slys eru oft mannleg mistök, en vegakerfið verður að vera tilbúið til að taka á móti mannlegum mistökum, af því að þau munu alltaf eiga sér stað. Það er brýnt að horft verði út fyrir boxið hvað það varðar hvernig við ætlum að ráðast í stórvirki í [[Forseti hringir.]]samgöngumálum. Verkefnið hleypur ekki frá okkur þingmönnum. Einhverjar heitingar um það að menn geti hækkað hér [[Forseti hringir.]]á fjárlagaliðum, svo að við getum mætt þessu, eru draumórar einir að mínu mati.
Virðulegi forseti. Síðast í störfum þingsins fjallaði ég örstutt um geðheilbrigðismál í fangelsum og mér var þá svolítið niðri fyrir vegna þess að ég hafði kynnst í mjög stuttan tíma herramanni sem síðan svipti sig lífi á Kvíabryggju daginn eftir að ég hafði heimsótt hann. Mig langar til að nefna málefnið aftur. Vegna þess að í þeirri ræðu var ég að reyna að höfða til samvisku fólks og væntumþykju með sínum systkinum af þeirri tegund sem við erum og búa í fangelsi af einhverjum ástæðum. En mig langar líka til að höfða til almennrar skynsemi þegar kemur að geðheilbrigðismálum í fangelsum. Fangar eiga ýmislegt sammerkt. Þetta er ekki þverskurður af þjóðinni. Greinilega ekki. Mjög einkennandi vandamál fyrir þennan þjóðfélagshóp eru hlutir eins og ADHD, vímuefnaneysla, áföll í æsku, önnur áföll á fullorðinsaldri o.s.frv. Afskaplega stórir þættir í geðheilbrigðisþjónustu. Þeir einstaklingar munu fyrr eða síðar koma út úr fangelsi. Þá verða þeir aftur svokallaðir þjóðfélagsþegnar á meðal okkar. Viljum við þá ekki, sem aldrei höfum farið í fangelsi og förum sennilega aldrei, að þeir einstaklingar hafi notið góðrar geðheilbrigðisþjónustu öryggis okkar vegna? Er það ekki langskynsamlegast af okkur að fjármagna geðheilbrigðisþjónustu og heilbrigðisþjónustu almennt í fangelsum þannig að þegar fólk kemur út hafi það fengið tækifæri til að vinna úr sínum málum, hver svo sem þau eru? Ég myndi segja já. Og til að svara þeirri spurningu játandi þarf enga samkennd, samúð eða skilning á stöðu fanga, þótt ég vilji auðvitað höfða til þeirra góðu kennda líka og hafi reyndar gert hér í síðustu ræðu minni í störfum þingsins. En það er líka hægt að nálgast þetta algerlega blákalt. Ég hugsa jafnvel fjárhagslega. Og sjá að eina vitið er að efla heilbrigðisþjónustu, sér í lagi geðheilbrigðisþjónustu, í fangelsum landsins.
Herra forseti. Á morgun verður tekin ákvörðun um það hjá ASÍ hvort eigi að segja kjarasamningum lausum, 100.000 vinnumanna, eða heimila að aðildarfélögin geti gert það. Þetta er það einstaka, stærsta málefni samfélagsins sem við erum að semja um núna. Ég hef óskað eftir sérstakri umræðu alveg frá því 14. desember til að ræða þetta mál, sátt á vinnumarkaði og kjararáð, við forsætisráðherra. Mér var bent á að ég gæti rætt það í janúar. Ég sendi þá beiðni og vildi fá umræðuna eftir að skýrslur hæstv. forsætisráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, væru komnar fram. Hún setti á laggirnar tvær nefndir sem voru nýlega búnar að gefa út skýrslur, en áttu ekki að koma fyrr en 10. febrúar, komu svo held ég 14. febrúar. Ég nefndi að vildi fá umræðuna þá. Ekki hefur orðið við því. Í þessum lið - ég er að ræða störf þingsins - segir, með leyfi forseta: „Forseti getur sett á dagskrá þingfundar sérstaka umræðu þar sem þingmenn geta fengið tekið fyrir mál hvort heldur er í formi yfirlýsingar eða fyrirspurnar til ráðherra. Þingmaður skal afhenda forseta skriflega beiðni …“ - og svo framvegis. En hvers vegna er þetta? Jú, ef málefnið er „… í senn svo mikilvægt, umfangsmikið og aðkallandi að það rúmist ekki innan umræðumarka sérstakrar umræðu …“ Hvað segja hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra um þetta mál? Sem forsætisráðherra sagði Bjarni Benediktsson í stefnuræðu þegar þing kom saman í haust, með leyfi forseta: „Það er lítil samvinna til staðar og skipulagið í kjaraviðræðum er tilviljanakennt …“ - Heldur svo áfram - „… er stærsti einstaki veikleiki íslenskra efnahagsmála um þessar mundir …“ Katrín Jakobsdóttir sagði við stjórnarmyndun, með leyfi forseta: „Ég held að þetta sé stærsta verkefni þeirrar ríkisstjórnar sem tekur við, að skapa sátt á vinnumarkaði, …“ Ég óska eftir sérstakri umræðu þar sem þingið getur talað saman áður en ákvörðunin er tekin á morgun um að segja upp kjarasamningum 100.000 launamanna, og ræða það hér í þinginu við forsætisráðherra þannig að við gefum skilaboð til samfélagsins [[Forseti hringir.]]hvað við ætlum að gera í þessu máli. Það er ýmislegt sem við getum gert. Mér er sagt að ég geti fengið umræðu á fimmtudaginn, daginn eftir ákvörðunina. [[Forseti hringir.]]Ég vil beina því til hæstv. forsætisráðherra og forseta þingsins að við fáum þessa sérstöku umræðu á dagskrá á morgun. [[Forseti hringir.]]Það er það mikilvægt.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir stóð hér áðan upp til varnar þeim rétti manna að móðga aðra og að vissu leyti eru það sjálfsögð mannréttindi. Hv. þingmaður gerði hins vegar rúmlega það í sjónvarpsþætti hér um helgina. Hún staðhæfði að nafngreindur þingmaður lægi undir rökstuddum grun um glæp, um fjársvik. Nú vill þannig til að það eru hæg heimatökin hér í þinginu að ganga úr skugga um þetta því að sá grunur hlýtur þá að vera fyrir hendi hjá þeim aðila sem á að hafa eftirlit með því sem hér er á ferð, þ.e. hann hlýtur að vera fyrir hendi hjá þinginu sjálfu eða skrifstofu þess. Stjórn þingsins eða skrifstofa þingsins getur núna gengið úr skugga um það, hún getur kveðið upp úr um það, hvort þessi grunur sé fyrir hendi. Hvort fölskum faktúrum hafi verið framvísað, hvort fé hafi verið svikið út úr Alþingi með þessum hætti, hvort að slík könnun sé í gangi eða hvort fyrir liggi hjá þinginu, hjá eftirlitsaðilanum, rökstuddur grunur um að þetta hafi verið gert. Úr þessu er hægt að fá skorið hér í þinginu, hjá okkur sjálfum. Því að annars er þetta ekki rökstuddur grunur, hv. þingmaður, heldur það sem mig grunar, órökstuddar dylgjur.
Herra forseti. Í Morgunblaðinu í dag er umfjöllun undir fyrirsögninni „Sjá fyrir endann á uppsveiflunni“. Þar birtist gamalkunnugt graf sem sýnir raungengi krónunnar frá því í janúar árið 2000 til janúar á þessu ári. Mælikvarðinn er settur á 100 í janúar árið 2005 en þá kostaði ein evra 84 kr. Í grafinu kemur fram að í janúar árið 2000 var gildið 88. Þá kostaði evran 74 kr. Í nóvember 2008 var gildið 58 og evran kostaði 170 kr. Og í janúar á þessu ári er gildið 98 og evran kostar 126 kr. Hver staðan verður að ári veit enginn. Ég ætla mér ekki að giska á það. En full ástæða er til að minna á þetta graf og þá sögu sem það segir um krónuna og vanda samkeppnisgreina sem standa frammi fyrir þessum miklu sveiflum. Grafið sýnir að framlag krónunnar til stöðugleika er ekki mjög beisið. Vandi heimila og fyrirtækja magnast upp með alvarlegum afleiðingum til lengri tíma og það er tómt mál að tala um nýsköpun, útflutning á hugviti og fjórðu iðnbyltinguna sem grundvöll vaxtar og velgengni á komandi árum og áratugum við þessar aðstæður. Við verðum að horfast í augu við þennan herkostnað við krónuna og þá miklu áhættu sem hún hefur í för með sér fyrir íslenskt samfélag, íslensk heimili og íslensk fyrirtæki. Lausnin blasir við en allt of margir kjósa að stinga höfðinu í sandinn og vilja reyna einu sinni enn að láta reyna á ágæti krónunnar þótt allar fyrri tilraunir til þess að treysta á hana hafi [[Forseti hringir.]]runnið út í sandinn. Er ekki orðið tímabært að við horfumst í augu við staðreyndir?
Virðulegur forseti. Mig langar einnig að gera stöðu efnahagslífsins að umtalsefni. Það er alveg ljóst að við höfum rætt á vettvangi stjórnmálanna allt frá síðasta hruni mikilvægi þess að treysta stöðugleika í efnahagslífinu í ljósi skelfilegrar reynslu af þeim óstöðugleika sem við upplifðum á fyrsta áratug þessarar aldar og raunar mun lengra aftur ef því er að skipta. Staðreyndin er hins vegar sú að viðvörunarljósin eru farin að blikka æðivíða í efnahagslífinu og einmitt núna í aðdraganda framlenginga á kjarasamningum sem er yfirvofandi um mánaðamótin er rætt um viðsjárverða stöðu krónunnar og efnahagslífsins alls. Ójafnvægið er alveg jafn mikið og það hefur alltaf verið og ástæðan er einföld: Það hefur engu verið breytt. Ekki hefur verið ráðist að rót vandans. Og þessi ríkisstjórn hefur lýst því yfir, þrátt fyrir, getum við sagt, hillumetra af skýrslum um þau vandamál sem fylgja hagstjórn með íslenska krónu, að markmiðið, útgangspunktur ríkisstjórnarinnar, sé óbreytt stefna. Stefna ríkisstjórnarinnar í myntmálum virðist vera þessi samkvæmt stjórnarsáttmála, með leyfi forseta: „Nefnd um endurskoðun peningastefnunnar mun ljúka störfum og í kjölfarið verða gerðar nauðsynlegar breytingar á ramma stefnunnar.“ Í þessu er engin efnisleg afstaða til þess hvaða breytingar þurfi að gera. Það er fullreynt með hina ágætu mynt. Við erum í sömu sveiflu og við höfum verið í undanfarna áratugi, við sjáum sömu hættumerkin, við sjáum sömu einkennin. Við sjáum fyrirtæki leggja upp laupana, fyrirtæki segja upp starfsfólki, allt á grundvelli ógnarsterkrar stöðu krónunnar [[Forseti hringir.]]sem er að grafa undan tilvist útflutningsatvinnugreina okkar. Við höfum séð þetta vandamál áður, það var það sama fyrir áratug, [[Forseti hringir.]]það var það sama fyrir tveimur áratugum síðan. Það er kominn tími til þess að ráðast að rót vandans. [[Gripið fram í: Það er rétt.]]
Virðulegi forseti. Starfsmenn alþjóðlegra hjálparsamtaka hafa óttast að alþjóðasamfélagið væri búið að gleyma hinu hörmulega borgarastríði í Sýrlandi. Stríðið þar hefur svo sannarlega minnt á sig að undanförnu. Nýjustu árásir stjórnarhers Sýrlands á saklausa borgara, börn, konur og menn, í Austur-Ghouta fá okkur svo sannarlega til að muna eftir þessu hræðilega viðbjóðslega stríði. Austur-Ghouta breyttist fyrir tæpri viku í nákvæmlega það sama og þegar fjöldamorðin í Srebrenitsja áttu sér stað árið 1995. Íbúar borgar í túnfæti Evrópu eru innikróaðir og einfaldlega teknir miskunnarlaust af lífi. Stjórnarher Assads Sýrlandsforseta svífst einskis þegar kemur að kaldrifjuðum hernaði gegn börnum og fær fullan stuðning frá rússneskum stjórnvöldum í þann voðaverknað. Og eins og skömmin sé ekki næg tekur steininn úr þegar Rússland, Kína og Bandaríkin, fastaríki öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, misnota neitunarvald sitt í ráðinu og halda því þar með í gíslingu og bera því svo sannarlega ábyrgð á því að linnulaus stríðsrekstur gagnvart börnum viðgangist; eins og fráfarandi mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna sagði í kveðjuræðu sinni í gær: Mikil er skömm og ábyrgð þessara ríkja. En berum við, íslenskir þingmenn, einhverja ábyrgð þegar kemur að stríðsátökum í Sýrlandi? Já. Við þingmenn berum sannarlega ábyrgð á að milda neyð sýrlensks almennings vegna stríðsátakanna. Við berum ábyrgð á að tryggja að við Íslendingar tökum á móti fleira fólki sem flýr stríðshörmungar og leitar til okkar eftir alþjóðlegri vernd. Við berum ábyrgð á að tryggja fólki sem hingað kemur á flótta mannúðlegar aðstæður samkvæmt lögum, viðunandi málsmeðferð og lagalegan rétt sem tryggir mannréttindi fólks á flótta. Við þingmenn herlausrar þjóðar berum líka ábyrgð á því, í okkar alþjóðlega starfi á erlendum vettvangi, að tala ávallt fyrir friðsamlegum lausnum, af virðingu fyrir mannréttindum og alþjóðlegum sáttmálum. Við berum ábyrgð á því að tala gegn stríðsrekstri og fyrir friði og stöðugleika í hvívetna. Íslensk stjórnvöld bera líka [[Forseti hringir.]]ábyrgð á því að setja frið og virðingu fyrir mannréttindum í forgang í utanríkisstefnu sinni. Ég fagna því að fulltrúar íslenskra stjórnvalda lýsa yfir þungum áhyggjum yfir ástandinu í Sýrlandi og Jemen en óska eftir því að íslensk stjórnvöld mótmæli skýrt og afdráttarlaust stuðningi rússneskra stjórnvalda við hryllinginn í Austur-Ghouta í Sýrlandi og framgöngu Rússa, Bandaríkjamanna og Kína í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég vil taka til umfjöllunar málaflokk sem nú mætti helst leita undir þeirri deild ef til væri í þinginu sem kallast annars staðar óskilamunir. Þarna á ég að sjálfsögðu við samgöngumálin í landinu. Förum aðeins yfir atburðarásina. Það fyrsta sem ber að nefna er að vegakerfið í landinu er komið að fótum fram. Það er varla til sá vegarkafli sem ekki öskrar á viðhald eða enduruppbyggingu. Í kosningabaráttunni fyrir fjórum mánuðum síðan lofuðu allir flokkar að setja vegamál á oddinn kæmust þeir til valda. Í stjórnarsáttmálanum lofar ríkisstjórnin hraðri uppbyggingu í vegamálum. Við afgreiðslu fjárlaga kemur í ljós að gildandi samgönguáætlun er vanfjármögnuð um 7 milljarða og því í raun marklítið plagg. Hæstv. samgönguráðherra tilkynnir í desember 2017 að stefnt sé að því að leggja fram nýja samgönguáætlun á nýju ári. Nýverið hefur hæstv. samgönguráðherra upplýst að hann hyggist ekki leggja fram samgönguáætlun fyrr en með haustinu. Hv. þm. Jón Gunnarsson kom hér upp áðan og í raun fórnaði hann höndum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar í málaflokknum. Hvað er að gerast? Á mannamáli heitir þetta að stjórnin er með allt niðrum sig í samgöngumálum. Vegarkaflar eins og Reykjanesbraut úr Hafnarfirði að flugstöðinni, öruggari Grindavíkurvegur, vegarkaflinn milli Selfoss og Hveragerðis, ný Ölfusárbrú, þjóðvegur 1 um Kjalarnes, einbreiðar brýr á leiðinni til Hornafjarðar þar sem þær eru næstum tuttugu og verið er að vinna að tveimur á þessu ári. Hversu lengi verða stjórnvöld að ganga í öll þessi verk? Hversu lengi eiga ökumenn í vanbúnu vegakerfi að bíða? Hvenær fáum við að sjá áætlun um að hefja öll stóru verkin?
Virðulegur forseti. Vinur er sá er til vamms segir, segir í fornum texta, gott ef ekki Hávamálum. Þetta er ágætt að hafa í huga og nýta sér, bæði til að hlusta á það sem vinir manns segja við mann og ráðleggja, en einnig til að ráðleggja sínum eigin vinum til að snúa til betri vegar. Nú berast fregnir af því frá einu helsta vinaríki Íslendinga, Danmörku, að stjórnvöld þar í landi séu með fyrirætlanir um að stigbreyta refsingum fyrir glæpi eftir því hvar þeir eru framdir. Í ákveðnum hverfum í landinu verði refsingar tvöfalt harðari en séu glæpirnir framdir í öðrum hverfum. Kannski þarf engan að undra að hverfin sem um ræðir eru hverfi sem oft hafa verið kölluð gettó eða fátækrahverfi eða eru í það minnsta þannig samansett að þau skera sig úr öðrum hverfum. Allir eru jafnir fyrir lögum. Það á ekki að skipta máli hvar fólk býr ef það misstígur sig á lífsins hálu braut. Það eiga allir að vera jafnir fyrir lögunum. Ef við opnum þessar dyr, hvað ætlum við að gera næst? Mun þá litarháttur skipta máli? Kyn? Kynhneigð? Stjórnmálaskoðanir? Trú? Hæstv. utanríkisráðherra skrifaði í vikunni ágætisgrein í Fréttablaðið undir fyrirsögninni „Mannréttindi eru hornsteinninn“ og vísaði þar til íslenskrar utanríkisstefnu. Ég fagna þessari grein og velti því upp við hæstv. utanríkisráðherra hvort þær fregnir frá vinaþjóð okkar, Dönum, séu ekki tilefni til þess að kalla sendiherra landsins á fund til að ræða mannréttindi og þá staðreynd að allir eiga [[Forseti hringir.]]að vera jafnir fyrir lögum.
Hv. forseti. Það kom fram í gær að verðbólga á Íslandi síðustu tólf mánuði nemur 2,3% en án húsnæðisliðar er verðbólga neikvæð, það er verðhjöðnun um 0,9%. Þennan mun greiða heimili landsins og fyrirtæki í hærri afborgunum af lánum og hærri greiðslubyrði. Það er eftirtektarverð tilviljun að hér í gær, þegar þessar upplýsingar komu fram, lagði Miðflokkurinn fram frumvarp til laga um að framvegis taki verðtryggð lán breytingum samkvæmt neysluvísitölu án húsnæðisliðar. Ég skora á þingmenn alla að flykkja sér um þetta frumvarp til varnar heimilum í landinu og fyrirtækjum. Það er annars eftirtektarvert hvernig verðbólguspár Seðlabanka Íslands hafa gjörsamlega verið lausar við að standast undanfarin ár. Að meðaltali er verðbólga í mælingum Seðlabankans, þ.e. framtíðarverðbólga, ofmetin um 0,4% innan árs, um 1,5% árið eftir, þ.e. eitt ár fram í tímann, um 1,9% tvö ár fram í tímann. Á þessu byggja seðlabankamenn m.a. stýrivaxtaákvörðun sína en sú næsta verður 14. mars. Ég sá það í ágætri grein á netinu að fyrir nokkrum árum var kvikindi nokkurt, kolkrabbinn Páll, fenginn til að þess að spá í úrslit á heimsmeistarakeppninni í fótbolta. Hann var miklu nær úrslitum en Seðlabanki Íslands er í sinni verðbólguspá. Ég legg það til við peningastefnunefnd Seðlabankans að kannski væri ráð fyrir þá við næstu ákvörðun að spá í telauf. Ég trúi því ekki að sú ákvörðun sem þeir taka þá á þeim grundvelli verði miklu vitlausari en það sem við höfum horft upp á undanfarin þrjú og hálft ár.
Herra forseti. Þeir eru til sem lítið gera úr alvarleika loftslagsbreytinga og sá efa oft án nægrar þekkingar um að mannkyn hafi nokkuð með þær að gera. Náttúran leiki sér bara að okkur. Þetta kristallaðist mjög vel í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins núna um helgina þar sem höfundurinn setti alltaf orðið „losun“ í gæsalappir. Þið vitið kannski hver þetta er. Sem betur fer taka aðrir til hendinni og framkvæma í þágu raunveruleikans og framtíðarhagsmuna. Af 74 sveitarfélögum hafa 14 sett sér umhverfis- og auðlindastefnu og tvö sett sér bæði loftslags og umhverfisstefnu, þ.e. Reykjavík og Hornafjörður. Grindavík reið á vaðið fyrir tæpum áratug með umhverfis- og auðlindastefnu. Stefnumótun af þessu tagi er til mikillar fyrirmyndar og nú hefur hið nýja sveitarfélag, Sandgerði – Garður, hafið vinnu við umhverfis- og loftslagsstefnu með hliðsjón af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og stefnu ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutlaust Ísland 2040. Herra forseti. Það er meira að segja fleira gott að gerast. Samband sveitarfélaga á Suðurlandi hefur unnið að tillögu um orkunýtingarstefnu sveitarfélaganna á sínu starfssvæði. Hún á að gilda fyrir 2017–2030. Hún tekur bæði yfir orkuframleiðslu og orkuflutning. Þetta er auðvitað til fyrirmyndar líka. Ég ætla að hvetja hv. þingmenn til að stuðla að svona framsýnni vinnu hver í sínu kjördæmi, því að það veitir ekki af. Svo sannarlega, það veitir ekki af.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vátryggingastarfsemi. Með frumvarpinu er lagt til að leidd verði í lög um vátryggingastarfsemi þau ákvæði í tilskipun 2014/51/ESB sem ekki voru innleidd þegar lög nr. 100/2016, um vátryggingastarfsemi, voru sett. Þessi tilnefnda tilskipun breytti eldri tilskipun 2009/138/EB um vátryggingastarfsemi sem var tekin upp í EES-samninginn árið 2011 og var innleidd þegar gildandi lög um vátryggingastarfsemi voru sett. Ein af mörgum breytingum var ákvæði vegna hinna nýju evrópsku eftirlitsstofnana. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar er varða að mestu valdheimildir Evrópsku vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunarinnar sem tóku gildi með lögum nr. 24/2017, um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði, þegar reglugerð 1094/2010/ESB, um þessa sömu eftirlitsstofnun, var lögfest hér á landi. Þessi eftirlitsstofnun er gjarnan skammstöfuð EIOPA. Sú reglugerð var aðlöguð þegar hún var tekin upp í EES-samninginn. Í vissum tilvikum voru valdheimildir færðar frá EIOPA til Eftirlitsstofnunar EFTA einkum þegar um var að ræða bindandi valdheimildir gagnvart EFTA-ríkjunum. Áformað er að taka tilskipun 2014/51/ESB upp í EES-samninginn á fyrri hluta þessa árs. Því er frumvarpið lagt fram nú. EIOPA var sett á stofn til að hafa eftirlit á vátryggingamarkaði og hefur stofnunin ríkar valdheimildir gagnvart eftirlitsstjórnvöldum og vátryggingafélögum aðildarríkja. Lagaumhverfið er nánast eins í aðildarríkjum EES-samningsins og er EIOPA mikilvæg stofnun til að tryggja samstarf eftirlitsstjórnvalda aðildarríkja og samræmingu í framkvæmd. EIOPA hefur heimild til að setja tæknilegar reglur um vátryggingastarfsemi og stofnunin hefur beint ákvörðunarvald í vissum tilvikum gagnvart eftirlitsstjórnvöldum og getur gripið inn í atburðarás til að leysa úr ágreiningi þeirra. Meginefni frumvarpsins er eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til að Fjármálaeftirlitið skuli setja reglur sem byggjast á tæknilegum framkvæmdastöðlum EIOPA um félög með sérstakan tilgang og um tilkynningar um fyrirhuguð kaup eða aukningu á virkum eignarhlut í vátryggingafélagi. Í öðru lagi getur Fjármálaeftirlitið óskað aðstoðar EIOPA eða Eftirlitsstofnunar EFTA eftir atvikum ef því er ekki heimilað að gera vettvangsathugun í öðru aðildarríki vegna útvistaðrar starfsemi vátryggingafélags þar eða ef það fær ekki að taka þátt í vettvangsathugun hjá útibúi hér á landi eða í öðru aðildarríki. Í þriðja lagi er kveðið á um skyldu Fjármálaeftirlitsins til að tilkynna EIOPA um ákveðin atriði eða veita tilteknar upplýsingar, m.a. um veitt starfsleyfi eða synjun þess um að vátryggingafélag stofni útibú eða veiti þjónustu hér á landi. Í fjórða lagi mun Eftirlitsstofnun EFTA taka ákvörðun það um hvort aðstæður teljist það óvenjulegar eða óhagstæðar að ástæða sé til þess að Fjármálaeftirlitið veiti vátryggingafélagi framlengingu á fresti sem það hefur fengið til að endurreisa fjárhag sökum þess að það fullnægi ekki gjaldþolskröfu. Í fimmta lagi verður EIOPA heimilað að taka þátt í vettvangsathugunum hjá vátryggingafélagi, útibúi eða þjónustuaðila vegna útvistunar hér á landi ef athugunin er gerð sameiginlega hjá tveimur eða fleiri eftirlitsstjórnvöldum. Í sjötta lagi eru lögð til nokkur ákvæði sem þykja nauðsynleg vegna innleiðingar á tilskipun 2009/138/EB í lögum um vátryggingastarfsemi. Meðal annars er verið að styrkja lagastoð fyrir reglum og gera takmörkun á gildissviði laganna skýrari. Að lokum er lagt til að fallið verði frá því skilyrði í eldri lögum um vátryggingastarfsemi að tímamörk séu á því hvenær uppgjöri vátryggingastofns sé lokið. Ákvæðið mun gilda um eitt vátryggingafélag sem er í slitum, ef ljóst þykir að ekki verður hægt að ljúka slitum á því innan settra tímamarka. Ekki gert ráð fyrir að áhrif EIOPA og Eftirlitsstofnunar EFTA sem eftirlitsaðila verði mikil hér á landi, ekki er gert ráð fyrir því, þar sem áhrifa þeirra mun eingöngu gæta ef ágreiningur verður á milli Fjármálaeftirlitsins og eftirlitsstjórnvalda í öðrum aðildarríkjum. Verkefni Fjármálaeftirlitsins munu aukast nokkuð vegna meiri samskipta við EIOPA og aukinna gagnaskila, en kostnaður af því er ekki talinn verulegur. Innleiðingin stuðlar að því að reglur hér á landi verða samræmdar við Evrópska efnahagssvæðið og Ísland mun uppfylla skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum. Virðulegi forseti. Helstu áhrif frumvarpsins, verði það að lögum, eru að bæta eftirlit á vátryggingamarkaði og vernda þannig neytendur og almenning fyrir áföllum sem geta orðið á markaðnum. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um rafræna birtingu álagningarskrár. Ásamt þeim sem hér stendur eru flutningsmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Tillagan gengur út á aukið gagnsæi, eins og margar góðar tillögur gera, en hún gengur út á að auka gagnsæi sem nú þegar er til staðar og hefur verið lengur en meðalgagnsæis-mómentin á Íslandi. Hér erum við að tala um birtingu árlegrar álagningarskrár ríkisskattstjóra, en sá háttur hefur verið hafður á áratugum saman, og byggir í dag á lagagrunni sem er jafngamall þeim sem hér stendur upp á ár, að í tvær vikur á ári liggi frammi hjá skattstjóra álagningarskrá allra þeirra sem greiða skatt hér á landi. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að hlutast til um rafræna birtingu árlegrar álagningarskrár skattyfirvalda um alla álagða skatta sem komi í stað núverandi skrár og verði aðgengileg allt árið uns ný skrá er birt. Ráðherra leggi fyrir Alþingi frumvarp þessa efnis fyrir lok ársins 2018.“ Eina breytingin er í raun sú að í stað þess að ríkisskattstjóri prenti einu sinni á ári hnausþykka gormabók og láti liggja frammi uppi á Laugavegi, sé brugðist við þeirri staðreynd að miðlun upplýsinga hefur þróast dálítið frá árinu 1979 þegar þessi lagagrunnur varð til. Í dag myndi það ekki beinlínis kallast að liggja frammi til sýnis á hentugum stað að þessi gormabók sé uppi á Laugavegi heldur væri nær að hún væri aðgengileg á rafrænu formi á netinu þannig að allir gætu nálgast hana. Það rímar líka ágætlega við þá staðreynd að skattskil eru í dag því sem næst öll orðin rafræn. Íslendingar nálgast þessi mál í gegnum tölvu. Ísland er ekki eina landið sem er með þetta mikið gagnsæi á álagningu opinberra gjalda. Þetta er nálgun sem er sameiginleg flestum Norðurlöndunum, utan Danmerkur, og endurspeglar að mínu mati þann sameiginlega skilning okkar að skattar séu einfaldlega gjaldið sem við greiðum fyrir að taka þátt í siðuðu samfélagi, velferðarsamfélagi, fyrir að eiga hér það samfélag sem við byggjum. Það er kannski engin tilviljun að þau lönd sem ganga hvað lengst í þessum málum eru jafnframt þau lönd heims sem eru með hvað öflugast velferðarkerfi. Það gagnsæi sem verið hefur við lýði áratugum saman hefur byggt upp félagslegt traust, við treystum því að hér leggi allir sitt af mörkum eftir getu, til þess síðan að við getum uppskorið eftir þörfum, í menntakerfinu, heilbrigðiskerfinu, úr því sameiginlega félagslega stuðningsneti sem við höfum byggt fyrir þessa skatta. Það að efla birtingu þessara upplýsinga væri að mínu mati einungis til þess að efla það traust sem ríkir í samfélaginu í garð félagslega stuðningsnetsins. Eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni hafa Svíar birt álagningarskrár sínar opinberlega frá árinu 1903. Þar í landi hefur rafræn birting verið tíðkuð um nokkurt skeið. Finnar hafa frá árinu 2010 gert fólki kleift að nálgast sambærilegar upplýsingar á rafrænu formi og Norðmenn, þar sem skattskrá hefur verið opinber frá árinu 1863, hafa undanfarin 14 ár birt upplýsingarnar rafrænt. Sú birting hefur þróast dálítið í áranna rás. Ég tel að eðlilegt væri til að líta til þess við útfærslu ráðuneytisins á þessu máli. Það er kannski ekki augljóst fyrr en á reynir hvað það er nákvæmlega sem best er að birta til þess að gagnsæið sé sem mest og til þess að upplýsingagildi þess sem birt er sé eins mikið og verða má. Þegar ég segi upplýsingagildi gildir það í báðar áttir vegna þess að eins og þessu háttar hér á landi í dag eru birt ágætistekjublöð einu sinni á ári. Hér held ég á Frjálsri verslun frá síðasta ári þar sem ritstjóri þess blaðs hefur valið 3.725 einstaklinga til þess að birta upplýsingar um. Það eru þá einstaklingar sem eru oft og tíðum valdir af handahófskenndum ástæðum til að vera í kastljósinu. Þar að auki eru tölurnar sem birtast stundum byggðar á áætlun skattstjóra um tekjur ársins. Þær birtast ekki með sanngjörnum hætti gagnvart þeim sem hafa tekjur af öðru en hefðbundinni launavinnu þannig að fjármagnstekjur eru til að mynda ekki í tölum þeim sem Frjáls verslun byggir á. Þegar verið er að skoða þessa rafrænu birtingu væri eðlilegt að greina hvernig best væri að þróa upplýsingarnar og hvaða upplýsingar eru birtar til þess að þær gefi sem skýrasta og gleggsta mynd af raunverulegri stöðu framteljanda í hverju tilviki. Það verður að segjast eins og er að mér hefði þótt gaman að geta mælt fyrir þessu máli fyrir kosningar. Þá hefði ég getað beðið um að því yrði vísað til þáverandi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, sem var jafnframt útgefandi Tekjublaðs Frjálsrar verslunar um langt áraskeið. En maður ræður víst ekki öllu. Ég vænti þess að málið fái góða meðferð hjá frænda fyrrverandi ráðherrans í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Svo langar mig rétt að lokum að nefna að auk þess að vera það verkfæri sem opnar álagningarskrár áttu upphaflega að vera, einhvers konar aðhaldsverkfæri fyrir almenning til að fylgjast með náunganum eða hvað það er til að koma í veg fyrir skattundanskot og skattsvik, gæti aukin birting þessara upplýsinga verið öflugt verkfæri í baráttunni gegn launaleynd og því misrétti sem oft birtist í henni gagnvart launamun kynjanna. Með einhvers konar skýrum ramma varðandi úrvinnslu þessara upplýsinga væri hægt að nýta þær til hluta sem þær hafa ekki nýst til í dag, fastar í þessum útprentuðu gormamöppum hjá ríkisskattstjóra. Ég hef lokið framsögu minni og fer væntanlega fram á að málið fari að lokinni 1. umr. til efnahags- og viðskiptanefndar til afgreiðslu.
Herra forseti. Ég er að mestu leyti mjög sammála þessari tillögu og finnst hún mjög góð. Það er ágætt að hafa þessar upplýsingar sem snúast síður um persónuna sem slíka heldur snúast þær meira um samspil persónunnar við samfélagið. Upplýsingarnar eru þá uppi á borðinu og aðgengilegar. En ég velti engu að síður fyrir mér, þar sem nú erum við að fara að taka upp nýja persónuverndarreglugerð Evrópusambandsins á næstunni, hvar mörkin liggja samkvæmt þeirri reglugerð og hvar nákvæmlega eigi að draga línuna. Það eru ákveðnar spurningar um það. Það kann að vera að þetta sé öðrum hvorum megin við. Mér kemur til hugar að einhvers konar svigrúm sé fyrir því að birting upplýsinga sem ákveðin er samkvæmt lögum sé heimil. Engu að síður langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi kannað það sérstaklega. Eru einhverjar takmarkanir undir GDPR, persónuverndarreglugerð Evrópusambandsins? Hvar standa þær almennt gagnvart birtingu upplýsinga? Ég óttast að það geti haft einhver neikvæð hliðaráhrif gagnvart persónuvernd að svona upplýsingar verði birtar. En eins og fram kom í máli hv. þingmanns höfum við gert þetta í mörg ár og það hefur ekki valdið neinu stórtjóni hingað til svo ég viti. Sömuleiðis hefur Noregur sem og önnur lönd gert þetta mjög lengi. Ég óttast því ekki afleiðingarnar mjög mikið en engu að síður er spurning hvernig þetta leggst gagnvart hinni nýju reglugerð.
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef hugsað um það en ekki skoðað það sérstaklega. Persónuverndarlögin, eins og þau eru á Íslandi í dag, voru túlkuð þannig, og raunar lengra aftur, að birting tekjublaðanna er römmuð inn í úrskurð tölvunefndarinnar gömlu frá árinu 1995 sem væri, eins og hv. þingmaður vísaði til, skýr lagaheimild fyrir birtingu þessara upplýsinga. Þar með væri útgáfa tekjublaða heimil innan þess tímabils sem birtingin stæði yfir. Án þess að hafa skoðað það sérstaklega rennir mig í grun að einhver svipuð prinsipp gætu gilt þegar kemur að nýju persónuverndarlöggjöfinni. Sérstaklega í ljósi þess að þetta er gert í öðrum löndum á Norðurlöndunum. Ef það er með skýran lagaramma og er af góðum ástæðum sett í þann ramma ætti að vera hægt að sníða það að ströngu, nýju persónuverndarregluverki þegar þar að kemur. En þetta er nokkuð sem við þurfum að skoða, bæði við afgreiðslu þessa máls og síðan þegar við fáum loksins frumvarp um ný persónuverndarlög.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, og lögum nr. 130/2011, um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Megintilgangur frumvarpsins er að bregðast við rökstuddu áliti Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA), dags. 4. maí 2016, um að Ísland hafi ekki innleitt að fullu ákvæði 11. gr. tilskipunar 2011/92/ESB um mat á umhverfisáhrifum, sem fjallar um kærurétt almennings. Að auki er tilgangur frumvarpsins að gera breytingu á kæruheimild laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Frumvarpið var birt á vefsíðu ráðuneytisins til kynningar og athugasemda og hafa nokkrar breytingar verið gerðar á frumvarpinu í kjölfar framkominna athugasemda. Frumvarpið var lagt fram á 146. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Til stóð að leggja frumvarpið fram að nýju á 147. löggjafarþingi en ekki náðist að leggja það fram á Alþingi vegna stutts starfstíma þingsins. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju óbreytt. Meginmarkmið frumvarpsins er að tryggja fulla innleiðingu á ákvæði 11. gr. tilskipunar 2011/92/ESB sem fjallar um heimild til að kæra ákvörðun, athafnir og athafnaleysi í tengslum við þátttökurétt almennings hvað varðar mat á umhverfisáhrifum framkvæmda er falla undir lög um mat á umhverfisáhrifum. Samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum og lögum um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er heimilt að kæra vissar ákvarðanir stjórnvalda sem teknar eru á grundvelli laga um mat á umhverfisáhrifum. Í lögunum er hins vegar ekki að finna sérstaka kæruheimild vegna athafna og athafnaleysis. Í athugasemdum ESA við innleiðingu á tilskipuninni er bent á að fyrrgreind ákvæði 1. mgr. 11. gr. tilskipunar 2011/92/ESB tilgreini þrjú atriði sem skuli vera kæranleg, þ.e. ákvörðun, athöfn og athafnaleysi. Athöfn og athafnaleysi eigi því að vera sérstaklega kæranlegt á sama hátt og ákvörðun. Til að bregðast við athugasemdum ESA er í frumvarpinu lagt til að heimilt verði að kæra athafnir og athafnaleysi stjórnvalda jafnóðum í tengslum við þátttökurétt almennings samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum. Í frumvarpinu er lagt til að þátttökuréttur almennings verði skilgreindur í lögum um mat á umhverfisáhrifum en hann varðar rétt til upplýsinga og til að koma að athugasemdum og gögnum við málsmeðferð samkvæmt lögunum. Jafnframt er lögð til breyting á 14. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum sem fjallar um málskot. Lagt er til að tiltekin verði þau tilvik athafna og athafnaleysis sem eru kæranleg og varða þátttökurétt almennings. Sem dæmi um slíkt er þegar Skipulagsstofnun eða sveitarstjórn lætur hjá líða að kynna almenningi niðurstöðu sína um matsskyldu tiltekinnar framkvæmdar, framkvæmdaraðili lætur líða hjá að kynna almenningi tillögu að matsáætlun eða leyfisveitandi birtir ekki opinberlega ákvörðun sína um útgáfu leyfis og niðurstöðu álits Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum innan tveggja vikna frá útgáfu leyfis. Eins og á þessu má sjá er fyrst og fremst um að ræða formsatriði sem aðilum ber að framfylgja hvort eð er, en hér vísast sérstaklega til upptalningar á bls. 14–15 í frumvarpinu. Í sumum tilfellum geta verið óljós mörk milli kæranlegra athafna og athafnaleysis. Það flokkast t.d. sem athafnaleysi ef framkvæmd og frummatsskýrsla er ekki kynnt almenningi. Ef kynningin fer hins vegar fram en telst ekki framkvæmd með fullnægjandi hætti er um að ræða kæranlega athöfn. Í frumvarpinu er einnig lögð til breyting á 4. gr. laga um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála sem fjallar um málsmeðferð og kæruaðild. Um er að ræða orðalagsbreytingu sem endurspeglar með skýrari hætti ákvæði tilskipunarinnar sem kveður á um að umhverfisverndarsamtök eigi ætíð lögvarinna hagsmuna að gæta þegar um er að ræða ákvarðanir, athafnir og athafnaleysi sem falla undir ákvæði tilskipunarinnar um þátttökurétt almennings. Með breytingu á 4. gr. laga um úrskurðarnefndina er einnig lagt til, til samræmis við breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum, að athöfn og athafnaleysi stjórnvalda sem lýtur að þátttökurétti almennings samkvæmt síðargreindum lögum verði kæranleg. Umhverfismat framkvæmda er ferli sem samanstendur af nokkrum þáttum. Samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum hefst ferlið á matsáætlun framkvæmdaraðila og lýkur með áliti Skipulagsstofnunar um umhverfisáhrif framkvæmdarinnar. Gert er ráð fyrir þátttöku almennings á nokkrum stöðum í þessu ferli mats á umhverfisáhrifum. Í 6. kafla greinargerðar með frumvarpinu er fjallað um fjárhagsáhrif frumvarpsins. Þar kemur fram að breyting á kærurétti geti leitt til fjölgunar kæra sem getur því jafnframt haft áhrif á málshraða úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Málshraði vegna hvers máls hjá úrskurðarnefnd fyrir árið 2017 var u.þ.b. níu mánuðir að meðaltali, en lögum samkvæmt er miðað við þriggja til sex mánaða málshraða hjá nefndinni. Aukið umfang úrskurða er því talið geta kallað á aukin útgjöld úrskurðarnefndarinnar til frambúðar og er því sem varúðarráðstöfun gert ráð fyrir að þau útgjöld muni nema einu stöðugildi. Á fjárlögum 2018 voru gerðar ráðstafanir til að auka málshraða nefndarinnar og því er hér gert ráð fyrir að auknum útgjöldum er kunna að hljótast af frumvarpinu verði mætt með breyttri forgangsröðun og/eða hagræðingu innan málefnasviðsins. Í frumvarpinu er einnig lagt til að kæruheimild 65. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála verði samræmd öðrum lögum á málefnasviði ráðuneytisins. Samkvæmt gildandi kæruheimild er hægt að kæra allan ágreining um framkvæmd laganna, sem felur í sér opna og víðtæka heimild. Heimild þessi hefur reynst óskýr og matskennd í framkvæmd og hefur þar af leiðandi valdið réttaróvissu. Í frumvarpinu er því, í samræmi við almenna reglu stjórnsýsluréttarins, lögð til sú breyting að heimilt verði að kæra ákvarðanir stjórnvalda er varða réttindi og skyldur viðkomandi, þ.e. svokallaðar stjórnvaldsákvarðanir. Telja verður að slík kæruheimild sé fullnægjandi og feli í sér nægjanlegt réttaröryggi fyrir almenning vegna mála sem eru til meðferðar hjá stjórnvöldum og varða tiltekna hagsmuni. Gera má ráð fyrir að breyting á lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, fækki kærum. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég er ekki hér til andsvara heldur ætla aðeins að koma með stutt innlegg í umræður um þetta lagafrumvarp. Hér er verið að fara í nauðsynlegar endurbætur á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir og fleiri lögum. Það liggur nokkuð í augum uppi að hér er verið að bregðast við rökstuddu áliti Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA. Að sjálfsögðu er mjög brýnt að bregðast við því á réttan hátt. Þetta er allflókið mál með tilliti til laga og lagatúlkunar. Það sést mjög vel á langri greinargerð að þarna eru álitamál eða túlkunaratriði sem verið er að gera grein fyrir og er það í sjálfu sér vel. Aðalatriðið er þó þetta með þátttökurétt almennings. Hann ber að styrkja og efla og virða. Það er þá kannski meginatriðið í endurbótum á þessum lögum. Allt ferlið við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda er afar mikilvægt og mikið notað ferli sem varðar umhverfi okkar og lífsgæði og því er mjög brýnt að framkvæmd sé með sem allra besta móti þegar kemur að réttindum almennings og félagasamtaka og annarra sem um þetta véla á móti stjórnsýslunni og sérfræðingunum. Tekið er tillit til ýmissa atriða í umsögnum, Landverndar, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Samtaka atvinnulífsins og Skipulagsstofnunar. Gerð er grein fyrir því hér mjög vandlega í greinargerðinni. Verði þetta frumvarp samþykkt verður í lögum, eins og hér kemur fram, sérstök kæruheimild vegna athafna og athafnaleysis í tengslum við þátttökurétt almennings í ferlinu við mat á umhverfisáhrifum og eins þessar breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir þar sem kæruheimildin verður skýrari en nú er. Ég lít svo á að um sé að ræða frumvarp til hagsbóta fyrir alla, ekki síst umhverfi okkar, og tek undir orð hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hér á undan mér um að málinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Það sem veldur manni áhyggjum við yfirferð þessa máls eru mjög samhljóma og sterkar athugasemdir sem fram koma í umsögnum frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samtökum atvinnulífsins. Við þekkjum öll það vandamál sem okkur hefur verið tíðrætt um, og er reyndar komið inn á í stjórnarsáttmálanum hjá núverandi ríkisstjórn, þ.e. um þær tafir sem hafa orðið á því að koma áfram verklegum framkvæmdum, nauðsynlegri innviðauppbyggingu í landinu, þar sem ófyrirsjáanleiki virðist vera mikill og kærufrestir og kærumál hafa dregið mjög úr því að menn komist áfram með mjög mikilvægar framkvæmdir og oft og tíðum virðist mér kannski vera lítill samningsgrundvöllur milli aðila hvert stefna eigi í því. Ég ætla að vitna í það sem stendur í ríkisstjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta: „Þá eru ríkisstjórnarflokkarnir sammála […] um aðgang samtaka almennings að ákvörðunum á sviði umhverfismála með það að markmiði að sá réttur sé tryggður á fyrri stigum leyfisveitingarferlis og málsmeðferð geti þannig orðið skilvirkari …“ Sérstakar áhyggjur eru vegna stjórnsýslumeðferða sem hafa tekið verulegan tíma. Í því má nefna til að mynda að Landsnet sem byggir upp meginflutningskerfi dreifikerfis raforku í landinu hefur ekki getað farið í lagningu á nýjum línum í tíu ár í meginflutningskerfinu með tilheyrandi afleiðingum fyrir byggðir landsins. Svo segir hér að unnið verði að því og mikilvægt sé „að hraða málsmeðferð …“ Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga kemur m.a. fram að sambandið leggist hins vegar gegn þeim breytingum sem lagðar eru til á lögum um mat á umhverfisáhrifum og lögum um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála þar sem þær breytingar ganga að áliti lögfræðinga sambandsins mun lengra en nauðsyn krefur til að bregðast við ábendingum frá Eftirlitsstofnun EFTA, ESA. Síðan segir í umsögninni, með leyfi forseta: „Lagabreytingin eykur flækjustig og málsmeðferðartíma í skipulagsmálum. Nú þegar er möguleiki á því að kæra fyrirhugaðar framkvæmdir á mörgum stigum málsmeðferðar og á grundvelli mismunandi laga. Málsmeðferðartími fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er að jafnaði um 18 mánuðir og getur hvert málskot því valdið miklum töfum á framkvæmdum. Áherslu þarf að leggja á að stytta þennan biðtíma. Kostnaður sveitarfélaga og framkvæmdaraðila vegna kærumála getur orðið mjög mikill sem ekki getur talist æskilegt frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Fyrirhugaðar lagabreytingar virðast auka enn frekar á þann ófyrirsjáanleika og óöryggi sem nú þegar er til staðar.“ Ég vil nefna eitt dæmi um til þess að gera litla framkvæmd sem nú er í töfum vegna kærumála, en það er svokölluð Brúarárvirkjun í Bláskógabyggð fyrir austan, í efri hluta Tungufljóts. Þetta er 9,9 megavatta virkjun. Útgáfa sveitarfélagsins á framkvæmdaleyfi var kærð. Það voru tveir kærendur sem hvorugur hafði gert vart við sig þegar aðalskipulaginu var breytt til að gera nýtingu vatnsorkunnar mögulega. Það heyrðist ekkert frá þessum aðilum þegar deiliskipulag fyrir mannvirkin var gert, heldur ekki þegar öll mannvirkjagerðin fór í gegnum mat á umhverfisáhrifum. Öllum skilyrðum sem höfðu verið sett í skipulags- og matsferlinu hafði verið fullnægt. Kæran sem kom síðan á síðasta stigi snerist um það hvort umhverfisnefnd sveitarfélagsins hefði formlega fjallað um málið og veitt umsögn til sveitarstjórnar, sem sagt tæknilegt atriði sem stóð á veikum grunni þar sem framkvæmdin hafði farið í gegnum bæði skipulagsferlin hjá sveitarfélaginu, auk þess sem það veitti umsögn í umhverfismatsferlinu. Búið var að gefa grænt ljós á þetta verkefni, búið var að hefja nauðsynlegar framkvæmdir við vegalagningu, setja upp vinnubúðir og slíkt, þegar þessir aðilar sem aldrei höfðu gert athugasemdir í öllu matsferlinu ákváðu að kæra. Tjónið af þessu fyrir þá sem að þessu standa er verulegt. Reiknað er með að þetta geti verið um 40 milljónir á mánuði. Við sáum hvað málsmeðferðartíminn getur verið langur. Það var búið að bjóða verkið út. Þetta er dæmi um það hvernig þessi löggjöf virkar í dag. Það eru svona dæmi sem þeir umsagnaraðilar, sem ég er að vitna hér til, hafa í huga þegar þeir lýsa áhyggjum sínum af því að þetta frumvarp auki enn frekar á þetta flækjustig. Það segir einnig í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, með leyfi forseta: „Markmið breytinganna eru mjög óljós. Ekki liggur skýrt fyrir hvaða vanda lagabreytingunni er ætlað að leysa. Einungis liggja fyrir óljósar aðfinnslur ESA um að íslenskum lögum sé að einhverju leyti áfátt. Æskilegt væri að fyrir lægju mun ítarlegri útskýringar með raunhæfum dæmum eða vísan til dómafordæma úr Evrópurétti um á hvern hátt löggjöf uppfyllir ekki kröfur tilskipunarinnar. Í þessu samhengi er lykilatriði að allir þeir sem málið varðar hafi sameiginlegan skilning á því hvað er átt við með athafnaleysi í skilningi á 11. gr. tilskipunar um mat á umhverfisáhrifum. Að áliti sambandsins er þetta hugtak túlkað mun víðar í frumvarpsdrögunum heldur en tilskipunin gefur tilefni til.“ Ég held við höfum öll heyrt þá umræðu á undanförnum árum og jafnvel áratugum að ákveðin tilhneiging hafi verið til þess í íslenskri stjórnsýslu almennt séð að innleiða tilskipanir Evrópusambandsins sem oftast eru túlkaðar mikið af fagstofnunum viðkomandi ráðuneyta og innleiddar þannig í íslenska löggjöf. Ég vil nefna eitt dæmi um það sem var nokkuð sláandi og vegur svo sem ekki þungt á hveitivoginni. Það var hið svokallaða möffinsmál sem einhver ykkar muna kannski eftir frá því fyrir nokkrum árum. Það snerist með öðrum orðum, eftir að við höfðum innleitt matvælalöggjöf Evrópusambandsins, um það að foreldrar barna í 4. flokki, ef ég man rétt, íþróttafélaga á Akureyri máttu ekki fara í möffinsbakstur til þess að fara í fjáröflun fyrir börnin sín, byggja upp ferðasjóð, nema fara inn í löggilt eldhús. Þetta hafði ratað í gegnum löggjöf sem innleiðing, nauðsynleg innleiðing, að mati sérfræðinga þeirra undirstofnana sem um þetta fjalla. Þingið brást hart við þessu á þeim tíma. Ég sat þá í - ég man ekki hvort það var iðnaðarnefnd eða eftir að hún var sameinuð í atvinnuveganefnd, en við tókum málið til okkar og lögðum til breytingartillögur. Fulltrúar stofnunarinnar sem hér áttu undir komu til okkar á þeim tíma og sögðu að það væri þá alla vega nauðsynlegt að foreldrarnir eða kvenfélögin, sem sjá víða úti um land um erfidrykkjur o.s.frv., yrðu að sækja um formlegt leyfi og borga fyrir það gjald hjá stofnuninni. Við þingmenn vorum sammála um, þvert á alla flokka, að ýta þessu öllu út af borðinu og eyða svona vitleysu út úr löggjöfinni. Þetta var slys. Þau eru örugglega fleiri slysin sem hafa átt sér stað. Það er ástæða fyrir því að staldra við og velta fyrir sér hvort hér geti verið um eitt slíkt að ræða, sem gengur jafnvel þvert gegn markmiðum þeirrar ríkisstjórnar sem nú er að störfum og kemur fram í ríkisstjórnarsáttmálanum. Það segir hér meira í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, með leyfi forseta: „Almennt ætti ekki að vera þörf á því að veita kærurétt vegna þeirra ágalla á málsmeðferð sem lagabreytingin tekur til. Ágallar af þeim toga sem um ræðir hafa samkvæmt gildandi löggjöf flestir þau áhrif að kærufrestur lengist, enda telst ákvörðun stjórnvalds ekki komin til vitundar þeirra sem hagsmuna eiga að gæta fyrr en ákvörðun hefur verið birt. Erfitt er því að rökstyðja að málskotsheimild bæti réttarstöðu einhverra sem hagsmuna eiga að gæta á svo skýran hátt að það réttlæti lagabreytingu.“ Samtök atvinnulífsins slá svolítið sama tón í sinni umsögn um málið. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „… að þær tillögur sem fram koma í frumvarpinu séu ekki úrlausn á efnisatriði rökstudds álits ESA. Ef Skipulagsstofnun láti hjá líða að kynna niðurstöður þannig að þær séu aðgengilegar almenningi hafi það áhrif á kærufresti vegna ákvörðunarinnar sem lengist þar til kæranda verður kunnugt eða mátti verða kunnugt um ákvörðunina. Samtökin skilja athugasemdir ESA þannig að kæruheimild verði að vera til staðar þegar Skipulagsstofnun láti hjá líða að taka ákvörðun. Úr því megi bæta með einfaldri breytingu á 14. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum.“ Einnig segir: „Eins og fram hefur komið er með frumvarpinu verið að leggja til breytingu á lögum nr. 106/2000 og lögum nr. 130/2011 þannig að til staðar verði sérstök kæruheimild vegna athafna og athafnaleysis í tengslum við þátttökurétt almennings vegna mats á umhverfisáhrifum þeirra framkvæmda er falla undir lög nr. 106/2000. Kærurétt vegna ákvarðana er nú þegar að finna í ákvæðum laganna.“ Samband íslenskra sveitarfélaga „telur markmið breytinganna óljós, ákvæði 4. gr. frumvarpsins sé óþarft þar sem í 1. gr. laga nr. 130/2011 sé heimild til að vísa stjórnvaldsákvörðunum og ágreiningsmálum til úrskurðarnefndarinnar, lagabreytingin auki flækjustig og lengi málsmeðferðartíma í skipulagsmálum, hætta sé á að lagabreytingin hafi fordæmisgildi við frekari breytingar á löggjöf um skipulags- og umhverfismál löggjöf …“ - Sem sennilega er mikið tilefni til þess að taka til rækilegrar endurskoðunar og endurskoða frá grunni. Það er kannski ágætt að fá upplýsingar frá hæstv. ráðherra um það hvar sú vinna standi, hvert umfangið sé, vegna þess að önnur mál eru þarna í undirbúningi sem eru að mér skilst þegar í ágreiningi við sömu aðila. Við mat á áhrifum af þessu frumvarpi kemur í ljós að búast megi við að kærum til úrskurðarnefndar fjölgi í kjölfar þessara breytinga. Varla er það þá til þess ætlað að ná því markmiði að hægt verði að hraða málsmeðferð. Einnig er reiknað með því að kostnaður af „einhverri fjölgun kærumála“ eins og það er orðað í greinargerð með frumvarpinu, þótt óvissa sé vissulega um umfangið. Það þykir rétt að gera ráð fyrir því. Í frumvarpinu segir: „Rétt er að benda á að málafjöldi sem er til umfjöllunar hjá úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er verulegur og var málshraðinn hjá nefndinni á árinu 2017 u.þ.b. níu mánuðir að meðaltali í hverju máli en lögum samkvæmt er reiknað með þriggja til sex mánaða afgreiðslutíma hjá nefndinni. Fjölgun kæra gæti haft áhrif á málshraða til hins verra. Niðurstaða ráðuneytisins er að aukið umfang úrskurða geti kallað á aukin útgjöld úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála til frambúðar og því er sem varúðarráðstöfun gert ráð fyrir að þau útgjöld muni nema einu stöðugildi. Áhrif frumvarpsins á framkvæmdaraðila felast helst í því að tafir geta orðið á framkvæmd ef málsmeðferð vegna mats á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar dregst á langinn.“ Virðulegur forseti. Bara svo allur misskilningur sé leiddur í jörð varðandi það tel ég umsagnarferli og umhverfismat mjög mikilvægan þátt í okkar starfi. Hægt er að taka hatt sinn ofan fyrir þeim sem hafa lagt áherslu á þessi mál á undanförnum árum og sjá þann árangur og þá breytingu sem hefur orðið á málsmeðferðum okkar hvað þessi mál varða. Ég held við séum öll sammála um að það hafi verið mjög mikilvægt og við eigum að halda áfram á þeirri vegferð. Hitt er svo annað mál að þegar maður heyrir það víða innan úr stjórnsýslunni hjá sjálfstæðum samtökum úti í bæ að það sé orðin geðþóttaákvörðun embættismanna stofnana sem oft ráði því hvaða mál fari í umhverfismat, að mál eigi að fara hinar og þessar leiðir, lögin séu ekki nægilega skýr, þá er orðið tilefni til að hefja hér heildarendurskoðun. Mér er til efs að sá ágreiningur sem er við þá aðila um þetta stóra mál geti orðið til þess að við getum leyst þetta í einhverjum friði. Ég held að þá sé tímabært að við dustum rykið af því og stígum í þessu stærri skref og reynum að ná þeim markmiðum sem koma fram í samstarfssáttmála núverandi ríkisstjórnar.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til breytinga á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um mat á umhverfisáhrifum og lögum um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála og þá sérstaka kæruheimild vegna athafna og athafnaleysis. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagninguna og ræðu hans hér áðan. Mig langar aðeins að koma inn á heildarmyndina og hræðslu mína við að hún sé orðin of flókin. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á það áðan að þetta væri kannski tiltölulega flókið frumvarp. Það er það nefnilega. Það er tæknilega mjög flókið að lesa sig í gegnum það og átta sig nákvæmlega á því hvaða áhrif það kunni að hafa. Nú ætla ég að ítreka að ég er mjög hlynnt því að til staðar sé þátttökuréttur almennings og að við hvetjum til þess að almenningur hafi skoðun á mikilvægum framkvæmdum. Ég held að það sé mjög, mjög mikilvægt. En ég nefni þetta kannski ekki síst á þeim forsendum að ég hef töluverða reynslu af að vinna að skipulagsmálum. Árið 2008, held ég örugglega, voru innleidd ný skipulagslög þar sem sett var inn aukaferli sem í fólst lýsing á verkefninu áður en farið væri í nýtt deiliskipulag. Gerð var krafa um að það væri þá kynnt almenningi þannig að hann gæti komið að þeim málum fyrr í ferlinu, sem átti að vera mjög jákvætt. Ég hef reynslu af þessu, ég hef setið allmarga slíka fundi, og mér hefur aldrei verið þakkað fyrir að halda fundi fyrr í ferlinu og leyfa fólki að koma fyrr með athugasemdir heldur hefur pirringur verið látinn í ljós: Það eru engin svör hérna, þið eruð bara að segja hvað þið ætluð mögulega eða kannski að fara að gera. Hvernig ætliði að leysa þetta og þetta? Svo reynir maður að útskýra að það sé nú kannski hluti af ferlinu, að svara þessum spurningum, og mín reynsla er alla vega sú að almenningur upplifir þetta ekki sem eitthvert tækifæri fyrir sig til að hafa skoðun á því sem fram fer. Ég er fyrst og fremst að koma hingað upp til að benda á þetta. Ég hvet hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að fara þá aðeins yfir það. Eins og hv. þm. Jón Gunnarsson kom aðeins inn á áðan spyr ég: Er þörf á enn frekari breytingum á þessu lagaumhverfi? Ég efast ekki um að við eigum að koma til móts við þær ábendingar sem kunna að vera uppi, um að við höfum ekki innleitt þetta nægilega skýrt, þetta sem kemur fram í áliti ESA. Ég held því að full ástæða sé til að við veltum þessu fyrir okkur. Þegar farið er í mikilvægar framkvæmdir, sem koma okkur flestum við, þegar verið er að ræða um umhverfismál og fara inn á einhver svæði og raska einhverju er mjög eðlilegt að almenningur geti haft skoðun á því hvað verið er að gera og með hvaða hætti. En ég velti fyrir mér hvort þessi lagarammi sé hreinlega orðinn það flókinn að hann bjóði almenningi ekki upp á að taka þátt og hafa skoðun. Mín kenning er sú að ferlið sé orðið það flókið að það sé meira og minna orðið svona sérfræðingamál þar sem fjöldi sérfræðinga úti í bæ vinnur við að gera fjölda skýrslna sem svo jafnvel stjórnsýslan og hvað þá almenningur hefur bara ekki fullkomið færi á að setja sig inn í. Ég velti fyrir mér hvort við séum komin með svona kerfi fyrir kerfið, en ekki kerfi fyrir fólkið. Þetta var nú kannski meira almenn athugasemd og ég geri ráð fyrir að bæði hæstv. ráðherra og hv. umhverfis- og samgöngunefnd velti þessu upp í samhenginu við þetta frumvarp og þá kannski fleiri sem kunna að koma frá hæstv. ráðherra. Þá langaði mig líka að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í þátttökuréttinn: Hvað felst í því, þ.e. er það þá ákvæði um að birta bara viðkomandi upplýsingar á heimasíðu? Þarf auglýsingar til? Þarf að halda opinn fund? Í hverju felst krafan um þátttökuréttinn? Og þá vil ég benda á að ég fæ mjög gjarnan ábendingar af þessu tagi: Jú, kannski er búið að vinna fullt af hlutum og setja inn á heimasíðu eða auglýsa en hvar er raunveruleg aðkoma fólksins að málinu? Ef hæstv. ráðherra gæti farið aðeins yfir það hvernig við sjáum það fyrir okkur í framkvæmd. Mig langar að lokum að benda á það sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins að úrskurðarnefndin tekur orðið í dag um níu mánuði til að úrskurða í svona málum. Það er að meðaltali. Ég hef séð úrskurði sem eru töluvert eldri en það. Það hlýtur að segja okkur að eitthvað þurfi að gera. Kann að vera það sem hér er nefnt, að bæta við mannafla hjá úrskurðarnefnd til að hún geti unnið hraðar, eða að við þurfum með einhverjum hætti að einfalda kerfið okkar. Að þessu sögðu þakka ég hæstv. ráðherra fyrir þetta og óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd velfarnaðar í að fara yfir þetta frumvarp.
Hv. forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir þeirra ágæta innlegg í umræðuna. Ég vil byrja á því að taka fram að ráðuneytið lét vinna utanaðkomandi lögfræðiálit við undirbúning þessarar lagasetningar og var það hluti af því að gera þetta sem skilmerkilegast og að ábendingum ESA yrði fylgt eftir. Aðeins varðandi þær athugasemdir sem hér komu fram og vísað var til Sambands íslenskra sveitarfélaga og Samtaka atvinnulífsins. Samtök atvinnulífsins gerðu athugasemd við 3. gr. frumvarpsins sem hefur með breytingar á lögum um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda að gera. Þau töldu að hægt væri að gera þessar breytingar með einfaldari hætti. Því er til svara þar að hér er verið að leggja til breytingu á lögunum hvað varðar athafnir og athafnaleysi í tengslum við þátttökurétt almennings því að kærurétt vegna ákvarðana er þegar að finna í lögunum. Þess vegna var það mat ráðuneytisins að með tilliti til sjónarmiða um skýrleika kæruheimilda væri nákvæmlega tiltekið í frumvarpinu hvaða tilvik væru kæranleg. Tillaga Samtaka atvinnulífsins fæli þá frekar í sér að ákvæðið væri opnara. Í því tilfelli er því verið að tilgreina sérstaklega athafnir og athafnaleysi, sem er einmitt kjarninn í því sem að Eftirlitsstofnun EFTA bendir á að vanti. Varðandi athugasemdir Samtaka atvinnulífsins og Sambands íslenskra sveitarfélaga við 4. gr. frumvarpsins, sem er breyting á lögum um úrskurðarnefndina, og nú verð ég að taka undir að þetta er oft og tíðum flókið, þá eru í fyrsta lagi þrenn lög þar undir og er margt í því sem maður fellur um. Samtök atvinnulífsins og Samband íslenskra sveitarfélaga telja þessa breytingu óþarfa á lögum um úrskurðarnefnd. Ráðuneytið telur í því tilfelli að breytingin í 4. gr., sem hér er um að ræða, sem fjallar um málsmeðferð og kæruaðild, sé nauðsynleg þannig að getið sé samskonar málsmeðferðar og kæruaðildar fyrir möguleg brot á þátttökurétti almennings. Þannig er verið að gera lög um úrskurðarnefnd skýrari með tilliti til þess að það eigi ekki aðeins við um ákvarðanir heldur líka um mögulegt brot á þátttökurétti almennings. Ég átti nýlega fund með úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála þar sem ég ræddi sérstaklega við þau um þann málahala sem er hjá úrskurðarnefndinni. Ríkisstjórnin og Alþingi samþykkti tillögu í fjárlögunum að auka umtalsvert fjárframlög til nefndarinnar. Ég hef aldrei áður komið á stofnun sem er bara nokkuð sátt við þær tillögur sem sést hafa í fjárlögum, en það var mjög ánægjulegt að upplifa það. Nefndin telur að takast muni að vinna á þessum málahala á þessu ári og því næsta. Ég mun samt sem áður fylgjast mjög grannt með því hvernig það gengur því að það er allra hagur að málsmeðferðartíminn styttist. Hann verður að styttast og um það erum við öll hjartanlega sammála. Ég vil nefna það varðandi almenna umræðu um mögulegar tafir og annað slíkt að við erum fyrst og fremst að tala um mjög stórar framkvæmdir, þetta eru framkvæmdir sem heyra undir mat á umhverfisáhrifum og framkvæmdir sem fara í mat á umhverfisáhrifum. Ég hef ekki eins þungar áhyggjur af þessu og fram kom hjá nokkrum hv. þingmönnum vegna þess að með þessari breytingu er verið að gera athafnir og athafnaleysi kæranleg á atriðum sem stjórnvöld, Skipulagsstofnun, sveitarfélög og aðrir leyfisveitendur og í einhverjum tilfellum framkvæmdaraðilar, eiga hvort eð er að standa skil á, eins og að kynna tillögu að matsáætlun eða kynna og auglýsa álit Skipulagsstofnunar og þar fram eftir götunum. Þannig ég hef ekki eins þungar áhyggjur af þessu eins og hér hefur komið fram, og reynist vonandi ástæða til. Á sama hátt gæti þetta líka virkað þannig að þessir sömu aðilar fái með þessu meira aðhald á störf sín vegna þess að yfir þeim hangir það mögulega að þarna gætu orðið kærumál. Við vitum að þau flýta ekki fyrir framkvæmdum. Þá ætla ég að koma aðeins meira inn á það sem hér var rætt, um heildarmyndina og hvort að þetta kerfi okkar sé orðið of flókið. Í fyrsta lagi tel ég algjörlega nauðsynlegt að ráðast í heildarendurskoðun á lögunum um mat á umhverfisáhrifum. Í því sambandi ætti að skoða bæði lögin um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda og lögin um mat á umhverfisáhrifum áætlana og skoða þau í sameiningu og líta til þess hvernig þetta er gert erlendis og í kringum okkur. En það er eitt af því sem ég mun setja í gang núna á vordögum, að hefja heildarendurskoðun laganna. Ég vil sérstaklega gera að umfjöllunarefni þátttökuréttinn og hvort að þátttakan geti ekki orðið fyrr í ferlinu. Ég tek hjartanlega undir með þeim hv. þingmönnum sem komið hafa inn á það hér að það er grundvallaratriði að við reynum með öllum hætti að búa til þannig kerfi að almenningur sjái sér hag í að taka þátt fyrr í ferlinu því að þá getur almenningur miklu frekar haft áhrif á ákvarðanirnar en seinna í ferlinu. Með því móti erum við líka draga úr líkunum á því að kærumál verði síðast í ferlinu. Svo eru náttúrlega alltaf einhverjar framkvæmdir sem eru mjög umdeildar og þar sem erfiðara er að forðast þetta yfir höfuð. Ég tek undir nauðsyn þess að fara í heildarendurskoðun á lögunum og nauðsyn þess að almenningur geti komið að málum fyrr í ferlinu. Er það líka í algjöru samræmi við ákvæði Árósasamningsins sem Ísland er aðili að. Aðeins til að svara spurningu um hvað átt sé við með þátttökuréttinum þá er þar í rauninni verið að setja skilgreiningu inn í lögin um mat á umhverfisáhrifum um hvað hann þýðir, það er í rauninni engin breyting á því hvernig hann hefur verið framkvæmdur hingað til. Verið er að hnykkja á þessu. Ég vil þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir mjög góðar umræður um þetta mál og óska umhverfis- og samgöngunefnd velfarnaðar í því að vinna áfram með málið.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu sem að standa auk mín hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Þorsteinn Víglundsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Smári McCarthy, Halldóra Mogensen og Jón Þór Ólafsson. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að afnema hámarksfjölda atvinnuleyfa til leigubifreiðaaksturs, fækka kvöðum fyrir veitingu þeirra og opna íslenskan leigubifreiðamarkað fyrir aukinni samkeppni.“ Við áttum áhugaverðar umræður um þessi mál í síðustu viku þar sem ég átti upphafið að samræðum við hæstv. samgönguráðherra og aðra þingmenn um frelsi á leigubílamarkaði. Það var áhugavert að heyra bæði núverandi ráðherra og fyrrverandi ráðherra, hv. þm. Jón Gunnarsson, lýsa áhuga sínum á að endurskoða núverandi fyrirkomulag. Þó kemur hvatinn, ef svo má segja, kannski ekki síst vegna pressu að utan þar sem Eftirlitsstofnun EFTA er nú með í gangi svokallaða frumkvæðisathugun á íslenskum leigubílamarkaði, þ.e. skoðun á þeim lögum og reglum sem gilda um leigubílaakstur hér á landi. Það er u.þ.b. eitt ár síðan stofnunin kom fram með gagnrýni á norska löggjöf um leigubifreiðar sem svipar mjög til hinnar íslensku. Þar komst stofnunin að þeirri niðurstöðu að norska leigubifreiðalöggjöfin fæli í sér brot á EES-rétti. Það sem stofnunin er helst að skoða er hvort aðgangshindranir felist í ákvæðum íslenskrar leigubifreiðalöggjafar um fjöldatakmarkanir atvinnuleyfa á tilteknum svæðum og einnig um kröfu íslenskrar löggjafar um stöðvaskyldu. Í máli hæstv. samgönguráðherra í þeim sérstöku umræðum sem áttu sér stað í síðustu viku og ég vísa hér til kom fram að starfshópur sem forveri hans skipaði til að bregðast við athugun ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA, og endurskoða regluverk um leigubifreiðaakstur mun skila lokaskýrslu til ráðherra í mars næstkomandi, en hann hafi þegar skilað af sér áfangaskýrslu með þeim niðurstöðum að nauðsynlegt sé að afnema fjöldatakmarkanir atvinnuleyfa á tilteknum svæðum eins og verið er að gera á öðrum Norðurlöndum. Samkvæmt hæstv. ráðherra telur starfshópurinn margt benda til þess að falla verði frá lögbundinni stöðvaskyldu í þeirri mynd sem hún er í dag en að einnig sé hægt að leita annarra leiða til breytinga í þá átt að það leiði ekki til lakari þjónustu við neytendur og að almennar kröfur muni tryggja gæði og öryggi leigubifreiðaþjónustu. Virðulegi forseti. Svo ég vitni aftur í umræður síðustu viku kom þar fram í máli ýmissa sem tóku til máls að það væri tilgangslítið, jafnvel óþarfi, að leggja þessa þingsályktunartillögu fram af því að málið væri í farvegi. Það var svolítið stemningin hjá nokkrum í þessari umræðu. En málið er búið að vera í farvegi í nokkur ár, misjafnlega straumþungum vissulega, en farvegi engu að síður hjá ríkisstjórnum sem flokkur núverandi hæstv. samgönguráðherra hefur einmitt átt aðild að. Og fyrrverandi, ef út í það er farið. Og hverju hefur það skilað? Jú, frumkvæðisathugun frá Eftirlitsstofnun EFTA vegna þess að ljóst þykir að íslenska leigubifreiðalöggjöfin brjóti í bága við EES-rétt. Úr því að ég er að nefna þann farveg sem málið er nú í finnst mér líka erfitt að láta hjá líða að nefna fréttaflutning af mannabreytingum í umræddum starfshópi þar sem þeim fulltrúa sem helst hefur haldið uppi sjónarmiðum frelsis í þessu máli var skipt út. Og nei, það var ekki fulltrúi Neytendasamtakanna sem kom í staðinn. Þessar breytingar eru ekki beint til þess fallnar að auka trú á að markmiðið sé að auka frelsi á þessum markaði. Nema kannski rétt að því leyti sem allra nauðsynlegast er til að uppfylla skilyrði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. En ekki er úr vegi að benda á að við getum gengið lengra ef við viljum. Við getum verið eins frjálslynd í þessum efnum og við viljum. Ég vona og treysti því að málið sé raunverulega í farvegi í átt til aukins frelsis. Þessi þingsályktunartillaga og umsagnir hagsmunaaðila sem vænta má við henni, ef málið fær brautargengi hér í dag, eru að mínu mati mikilvægt innlegg í vinnu og tillögur starfshópsins. Útgangspunkturinn er að inngrip ríkisvaldsins til að ákvarða hámarksfjölda leigubifreiða og hafa þannig róttæk áhrif á jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar á stærstu markaðssvæðunum er ámælisvert. Það eru engin rök fyrir ríkið að stjórna framboði á þessari þjónustu umfram aðra. Ég held að engin ástæða sé til að hafa áhyggjur af því að markaðurinn hér nái ekki jafnvægi framboðs og eftirspurnar frekar en á mörgum öðrum mun flóknari, viðkvæmari og fjármagnsfrekari mörkuðum. Auðvitað eigum við að hafa reglur eins og við höfum um aðra starfsemi sem við viljum tryggja að sé faglega unnin. En líkt og annars staðar getum við tryggt þá fagmennsku án þess að takmarkanir á frjálsa samkeppni sem eru í gildi á leigubílamarkaði í dag séu fyrir hendi. Virðulegi forseti. Þó að ég hafi að mestu vísað til hagsmuna neytenda í máli mínu tel ég ekki að hagsmuni bílstjóranna megi láta sér í léttu rúmi liggja. Langt frá því. Atvinnufrelsi þeirra kallar á að réttur þeirra sé ekki takmarkaður til að skapa sér hærri tekjur með auknu sjálfstæði í starfi eða hvernig þeir kjósa að verðleggja þjónustu sína. Það er ekki síður mikilvægt að stórlækka opinber gjöld sem eru lögð á þessa atvinnugrein því að þau eiga stóran hluta í því að halda verðlagi uppi. Það er líka tímabært að leigubílsstjórar á höfuðborgarsvæðinu fái frelsi til að velja hvort þeir starfi við leigubílastöð eða sjálfstætt og að fella niður gjöld fyrir bið við leigustöðvar. Ef bílstjórar vilja starfa áfram við leigubílastöðvar verða leigubílastöðvar áfram til, en bara fyrir þá bílstjóra sem það vilja. Ein af þeim breytingum sem lögð er til í þessari tillögu er endurskoðun á núgildandi kröfu um að löggiltir gjaldmælar undir eftirliti Samgöngustofu séu í öllum leigubílum. Þetta ákvæði hamlar m.a. tæknilegri framþróun og tilheyrandi nýsköpun í þessari þjónustu á borð við greiðslu í gegnum snjallsímaforrit. Ég nefni það sérstaklega frá umræðunni í síðustu viku að þau rök voru þá nefnd að þessir löggiltu gjaldmælar tryggðu eftirlit og hámörkun á skilvirkri innheimtu opinberra gjalda og væru því breytingar þar að lútandi ávísun á svarta atvinnustarfsemi í greininni. Fyrst þetta var sérstaklega nefnt þá vil ég fyrir þá sem ekki þekkja til nefna að í svokölluðu skutlarahóp Facebook, sem mér skilst að telji núna ríflega 40 þús. meðlimi, er bara mögulega ekki alltaf allt uppi á borðinu. Og burt séð frá þeim kannski lítt skráðu viðskiptum sem þar eiga sér stað er rétt að geta þess líka í tengslum við þessar fullyrðingar að samkvæmt upplýsingum frá ríkisskattstjóra fer stofnunin ekki fram á að leigubílstjórar skili gögnum úr gjaldmælum þegar þeir gera grein fyrir skattstofni tekna sinna. Þeir gjaldmælar einir og sér tryggja ekkert. Þær breytingar sem hér er um rætt eru að mínu mati þvert á móti til þess fallnar að draga úr svartri atvinnustarfsemi þar sem áhugasamir ættu fleiri kosta völ. Ég sé ekki af hverju aukið frelsi innan almennra lagaramma um sjálfstæðan rekstur leigubílstjóra líkt og annarra ætti að ýta undir slíka svarta starfsemi. Opnun markaðarins á engan hátt að koma í veg fyrir að þeir sem þá opnun nýta sér standi eins og aðrir á íslenskum vinnumarkaði skil á launatengdum gjöldum og öðrum opinberum gjöldum, í takt við lög og reglur þar að lútandi. Hér á landi erum við með nokkuð skýrt regluverk utan um sjálfstæðan atvinnurekstur. Við erum að tala um frelsi með ábyrgð og félagsleg undirboð falla klárlega ekki þar undir. Virðulegi forseti. Til að leigubílar geti sinnt mikilvægu hlutverki sínu í almenningssamgöngukerfinu þarf þjónustan að vera aðgengileg og á viðráðanlegu verði. Heilbrigð samkeppni er lykillinn í að ná þeim markmiðum. Að þeim uppfylltum gætu fleiri lagt einkabílnum varanlega, kjósi þeir að gera svo, og nýtt strætisvagna og leigubíla í bland til að sinna erindagjörðum sínum með minni kostnaði, minna álagi á vegakerfið, minna af svifryki og aukinni umhverfisvernd. Áhugi minn á þessu frelsismáli, frelsi á þessum markaði, snýr fyrst og fremst að því að leigubílar í mismunandi mynd verði í ríkari mæli hluti af lausninni á þeim áskorunum sem almenningssamgöngur okkar standa frammi fyrir. Það þarf fjölbreyttara framboð og fjölbreyttara verð til að svo verði. Það er ekkert víst að sú lausn detti fullsköpuð í fangið á okkur þegar markaðurinn hér verður loksins gefinn frjáls. Við þurfum að feta okkur áfram. Tækninýjungar hafa í þessari atvinnugrein líkt og öðrum verið gríðarlegar en það sér engan veginn fyrir endann á þeim og það er ekkert eitt skyndisvar til, engin ein besta lausn tilbúin. En ég er þess fullviss að við finnum þær lausnir frekar með frelsi en höftum. Hæstv. samgönguráðherra nefndi hér í síðustu viku að það væri ekki nóg að æpa frelsi, frelsi. Það má vel vera. En það gagnast örugglega betur en að hrópa lok, lok og læs og vona að heimurinn standi kyrr. Hann gerir það ekki. Ég hlakka til þess að þingsályktunartillögunni verði vísað til afgreiðslu nefndar þar sem við fáum umsagnir mismunandi aðila með ólík sjónarmið en sem eiga það sammerkt að vilja taka umræðuna um þetta mál. Ég treysti því að við getum unnið saman að betra kerfi sem gætir hagsmuna allra og sátt getur skapast um.
Hæstv. forseti. Það fer ekki hjá því að í öllum þeim málafjölda sem lagður er fyrir Alþingi á hverjum tíma komi fram mál sem maður skilur alls ekki. Ég viðurkenni það hér og nú að þetta mál skil ég ekki, bara engan veginn. Við lestur greinargerðarinnar vakna gríðarlega margar spurningar og ég ætla að reyna að tæpa á örfáum mjög snöggt. Ég sé ekki betur en að ef þessum kröfum verður aflétt getum við tekið okkur far með leigubíl sem er rekinn af gjaldþrota manni sem á ekki bílinn sem hann er að keyra, hefur hlotið dóm fyrir fjársvik og getur ekki borið farangur vegna fötlunar. Nú er ég talsmaður þess að þeir sem eru með skerta starfsgetu hafi aðgang að störfum eftir því sem þeim er kleift. En ég spyr mig: Hvernig í ósköpunum víkur þessu við, þegar slakað er á öllum þessum skilyrðum, hvernig horfir þetta við þeim sem nýtur þessarar þjónustu? Svo rek ég mig á eitt sem mér finnst allsendis furðulegt. Samkvæmt upplýsingum frá ríkisskattstjóra hafa tekjur í þessari grein aukist rosalega mikið frá 2011. Ég spyr mig: Ef þetta væri nú eins í rekstri húsgagnaverslana, ætluðum við þá að fara að gjaldfella skilyrði þess að opna húsgagnaverslun? Af því að við sjáum að það er eftir peningum að slægjast? Ég bara skil ekki þetta mál, ég næ ekki hvert menn eru að fara. Síðan er eitt í viðbót. Talað er um að auka eigi möguleika neytenda á að velja milli ólíkra þjónustustiga á mismunandi verði og auðvelda stærri hópum að nýta almenningssamgöngur. Bíddu, hvernig hangir það saman við það að fjölga leigubílum að gera mönnum betur kleift að nota almenningssamgöngur? Ég viðurkenni það aftur, ég er bara ekki greindari en þetta, ég bara skil ekki þetta mál.
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla ekkert að hætta mér út í neinar hugleiðingar um af hverju hv. þingmaður skilur ekki það sem hann ekki skilur. Ég held það geti bara verið að hann hafi mögulega ekki lesið tillöguna nægilega vel eða vilji kannski fá ítarlegri skýringar á einhverju eða jafnvel bara umræður í nefnd, sem er nákvæmlega það sem til er ætlast með þessu máli. Þar sem þetta voru ansi mörg atriði sem hv. þingmaður drap á ætla ég fyrst að byrja á þessu með fjársvikin, gjaldþrotið og fötlunina. Það ríkir atvinnufrelsi hér á landi. Ekkert af þeim atriðum sem tiltekin eru hér eru til þess fallin ein og sér að gera alla þá sem undir það falla ótæka til að keyra leigubíl. Við höfum hins vegar rætt það að full ástæða sé til að einstaklingur sem ítrekað hefur gerst sekur um brot á umferðarlögum sé alla vega undanskilinn því að fá leyfi til að aka leigubíl. Enn fremur einhver sem hefur gerst sekur um kynferðisglæpi. En ég verð að viðurkenna að ég stend næstum því jafn skilningsvana og hv. þingmaður yfir upptalningu hans á einkennum eða fortíð einstaklinga sem eiga að gera þá óhæfa til að aka leigubíl. Ég vildi gjarnan fá nánari skýringu á því hvernig þetta tengist.
Herra forseti. Það lítur út fyrir að bæði ég og flutningsmaður séum jafn skilningsvana. En það vantaði eitt atriði í svarið: Hvernig á fjölgun leigubíla að verða til þess að menn noti almenningssamgöngur í ríkari mæli? Þeir sem reka leigubíl í dag eru sjálfstæðir atvinnurekendur. Ætlum við þá að slaka á því í öðrum greinum, þar sem menn eru sjálfstæðir atvinnurekendur, að þeir séu ekki fjár síns ráðandi, hafi gerst brotlegir við lög en haldi áfram að reka starfsemi sína eins og ekkert hafi í skorist? Eru það skilaboðin sem við viljum senda út í þjóðfélagið? Ég er ekki bara með þessa ágætu stétt, leigubílstjóra, undir. Það gætu verið ýmsir fleiri. Mér detta nú í hug þeir sem reka skemmtibáta eða, svo að ég taki bara af handahófi, reka sjálfstæðan iðnað. Ég segi aftur: Hvaða aðferð er það að fara í skattskrá og leita að greinum atvinnu- og þjóðlífsins sem hafa blómstrað og hella inn í þær samkeppni? Ég spyr aftur. Ég nefndi húsgagnaverslun hér áðan. Ef menn fyndu allt í einu út að bakarí hefðu margfaldað veltu sína á árunum 2011–2016, ætlum við þá bara að fara að baka flatkökur í öðru hverju húsi og fara í samkeppni við þá ágætu stétt? [[Gripið fram í.]]Margar atvinnugreinar á Íslandi eru lögverndaðar og búa við sæmilegt öryggi vegna þeirra laga. Ég tek til dæmis eftir einu hér. Ég sagði: gjaldþrota maður á lánsbíl með fjársvikadóm á bakinu. Ég sé ekkert í greinargerðinni um tryggingar á bílnum. Hver borgar brúsann ef gjaldþrota maður á lánsbíl keyrir á ljósastaur með farþega og örkumlar hann? Hver borgar brúsann, hv. þingmaður?
Já. Ég þakka aftur. Ég verð að segja um þessar hugleiðingar hv. þingmanns, um hvort hugmyndin sé að gefa allt frjálst og breyta síðan reglum um einkarekstur og annan rekstur til að það falli undir það frelsi: Mér þykir leitt að segja það en hv. þingmaður hefur ekki hlustað mjög vel. Ég sagði nákvæmlega að það væri óþarfi að hafa svo ítarlegar sérreglur um þennan bransa vegna þess að atvinnureksturinn félli undir önnur lög og reglur sem gilda um opinberan rekstur. Við erum faktískt með fínt regluverk hér á Íslandi hvað það varðar. Hvernig getur fjölgun og fjölbreytni á leigubílamarkaði aukið almenningssamgöngur? Ég á mjög auðvelt með að svara því. Það vill þannig til að mjög margir sem vilja nýta sér almenningssamgöngur geta gert það upp að vissu marki. Það koma alltaf einhver sértilvik þar sem þær henta ekki. Þá er mjög gott að geta gripið til leigubíla, hvort sem það eru safnbílar eða ódýrari bílar eða bílar sem maður veit að eru á einhverri ákveðinni rútu. Það eru alls konar útfærslur til og víðast hvar fleiri en ein eins og við búum við hér. Það gerir að verkum að fleiri geta nýtt sér þetta sambland af almenningssamgöngum og leigubílaakstri. Það er reynslan víða erlendis þó að hún sé ekki endilega algild. Hún er alla vega þannig að margir hafa kallað eftir því. Jú, varðandi það að í greinargerðinni komi upplýsingar um veltu. Því er einfalt að svara. Það var einfaldlega verið að skoða það. Það er eitt sem liggur til grundvallar þessum hugmyndum um breytingar: Á undanförnum árum hefur orðið um það bil 15% aukning á leigubílaleyfum hér á höfuðborgarsvæðinu meðan fjöldi borgarbúa með farþegum hverju sinni hefur fjór- til fimmfaldast. Það er einfaldlega ein af þeim staðreyndum sem liggja undir og eru grundvöllur þess að við erum að skoða þessar breytingar eða leggja þær til.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa tillögu til þingsályktunar og langar aðeins að spyrjast fyrir um innihaldið betur, þ.e. hvort þingmaðurinn hafi upplýsingar um hvernig þessum málum er háttað í samanburðarlöndum, þ.e. á Norðurlöndum, í Evrópu og Bandaríkjunum. Hvort þar sé viðlíka takmörkun á útgáfu leyfa eins og þekkist hér á landi. Þá vil ég einnig spyrja hv. þingmann hvort hún hafi hugmynd um hvernig eftirliti með þeim reglum sem nú eru til staðar sé háttað. Er eitthvað verið að fylgjast með því hvort leyfishafi hafi þetta að aðalatvinnu? Veit hún hvernig fer þegar leyfishafi lánar öðrum bíl sinn eða fær annan til að aka honum í einhvern skamman tíma? Og hvort þeir einstaklingar fái greitt samkvæmt kjarasamningum o.s.frv., hvort þetta sé allt uppi á borði. Varðandi þessa þingsályktunartillögu vil ég einnig spyrja hv. þingmann hvort hann sé nokkuð, kannski í kjölfarið á spurningum hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar áðan, að leggja til algert eftirlitsleysi á leigubílamarkaði. Er ekki áfram ætlast til þess að sá sem hyggst aka leigubíl þurfi að sækja um leyfi og sýna fram á að viðkomandi sé til þess hæfur? Ég læt þetta duga í bili.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvörin og spurningalistann. Þetta er svo mikið að ég næ þessu örugglega ekki í einni umferð, en ég reyni. Varðandi stöðuna á öðrum Norðurlöndum er slík vinna í gangi held ég á öllum Norðurlöndum, að aðlaga regluverkið að reglum Evrópusambandsins. Noregur fékk athugasemd fyrir ári eins og ég nefndi áðan og Danir eru að skoða þetta líka þannig að vinnan er í sjálfu sér á fleygiferð. En ég held að strangasta löggjöfin sé í Noregi og á Íslandi. Varðandi það hvort við séum að leggja til algert hömluleysi er það alls ekki svo. Það kemur mjög skýrt fram að við viljum fækka kvöðum en það er enn þá þannig, alla vega í þeim hugmyndum sem við höfum lagt fram, að það eru námskeið og próf og leyfið þar með skylt. Síðan það sem ég nefndi áðan í andsvörum við annan hv. þingmann um kynferðisbrot eða síendurtekin ökuleyfisbrot eða eitthvað slíkt. Ég er að missa af einni spurningunni.
… eftirlitið.
Já, það er Samgöngustofa sem fer með eftirlit. Ég þekki ekki nákvæmlega hversu stíft það er og hversu mikið frumkvæði þeir hafa að eftirlitinu en veit þó að það eru til undanþágur. Það er náttúrlega hægt að leggja inn leyfi eða koma því áfram og þá heyrir viðkomandi undir sömu kvaðir. Það er alla vega fylgst með því. En ég er ekki alveg viss um hversu mikið frumkvæði Samgöngustofa hefur að eftirlitinu. Aðrir geta svarað því.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. Bæti við tveimur spurningum. Annars vegar hvort þingmaðurinn sjái fyrir sér að það ástand sem nú er, þ.e. með svona algerlega eftirlitslausum hópum eins og hópnum skutlarar á Facebook, hvort þetta megi kannski koma í veg fyrir slíkan hóp, einhvern veginn takmarka, kannski ekki þá hættu en það ástand sem þar ríkir þar sem er ekkert eftirlit og við vitum ekkert hverjir þar eru á ferðinni. Sér hv. þingmaður fyrir sér að þetta geti aukið notkun almennra borgara á leigubílum með því að þeim fjölgi og það verði samkeppni? Svo vil ég líka spyrja hv. þingmann hvort hún sjái fyrir sér að það verði meiri samkeppni líka í verðlagningu á þessum akstri, þ.e. þegar við setjumst inn í bílana, að það sé meiri samkeppni þegar kemur að startgjaldi og kílómetragjaldi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Ég get sagt að það er alveg klárt eins og kom fram í upphafi máls míns að verið er að skoða þessi mál og hluti af því sem lagt er til hér mun verða að veruleika ef og þegar starfshópur skilar sínum tillögum og málinu vindur áfram. Ég geng út frá því að það muni hafa áhrif á stóran hluta þess fjölda sem nýtir sér skutlarahópinn í dag. Ég tel jafnframt að það sé af hinu góða. Þetta er þá komið í einhvern farveg og það verður einhver möguleiki, ágætismöguleiki, á eftirliti. Það er þá fólk með leyfi sem hefur gengist undir einhvers konar kvaðir og eftirlit verður á margan hátt einfaldara. Hvað varðar verðlagningu sé ég það líka fyrir mér. Þegar framboð leigubílstjóra og leigubíla verður orðið fjölbreytt liggur í hlutarins eðli að það gefur möguleika á að vera með mismunandi verðlagningu, allt frá því hvernig þjónustan er borin fram yfir í það hvort um er að ræða svokallaða safnbíla sem margir þekkja erlendis frá og eiga erindi eitthvert og vilja ekki vera einir í bíl og safna saman í hópinn, lengja ferðina eilítið en borga töluvert minni pening fyrir. Fjölbreytileikinn er þannig mjög líklegur til þess til að hafa áhrif í þá átt að verðlagningin verði að sama skapi fjölbreytt.
Virðulegi forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessari tillögu og langar að ræða þetta umdeilda mál. Fyrst vil ég segja að ég skil það mætavel að þetta sé umdeilt mál. Ég skil mætavel að það veki sterkar tilfinningar. Það er mjög eðlilegt að fólk upplifi sterkar tilfinningar þegar verið er að ræða mjög miklar breytingar á starfsumhverfi sem fólk hefur kannski varið miklum tíma og jafnvel fjármunum í. Ég skil það mætavel. Það hins vegar breytir ekki stöðunni. Það breytir ekki ýmsum staðreyndum sem við stöndum frammi fyrir núna. Umræðan um þetta mál líkist alveg ofboðslega mikið umræðunni um höfundarétt, sem við Píratar höfum tekið mikinn þátt í í gegnum tíðina og reyndar er gjörvallur tilvistargrundvöllur flokksins byggður á andstöðu við tregðu rétthafa til þess að líta aðeins inn í nútímann og framtíðina og hætta að reyna að halda í heim sem var og verður aldrei aftur. Við erum ekki alveg komin þangað þegar kemur að þessari starfsgrein, leigubílaakstri. Það gerist vissulega hægt en það gerist þó og er að gerast og mun gerast hraðar í framtíðinni. Það er staðreynd, það er ekki neitt sem við á hinu háa Alþingi ákveðum og það er ekkert sem við getum gert til þess að stöðva það. Það er bara þannig, tækniframþróunin verður hvort sem okkur líkar betur eða verr og hún er algjörlega miskunnarlaus gagnvart þeim viðskiptamódelum sem við teljum okkur stóla á eða höfum stólað á áratugum saman. Henni er bara slétt sama. Að því sögðu finnst mér mikilvægt að við slíkar breytingar reynum við að taka tillit til þeirra hagsmuna sem fyrir eru og reynum að mýkja lendinguna því að hún getur orðið mjög hörð ef ekki er vel að hlutunum staðið, vissulega. Mér er ekki algjörlega ljóst nákvæmlega hvernig eigi að gera það og auðvitað fylgja öllum breytingum ákveðnir vaxtarverkir fyrir ýmsa aðila og þeir eru ekkert endilega léttvægir, þeir geta verið mjög óþægilegir, vondir. En það breytir ekki stöðunni. Oft er í þessu samhengi talað um Uber og Lyft og skutlarahóp á Facebook og eitthvað svoleiðis. Ég vil vekja athygli á því að þetta eru bara þrjú tiltekin dæmi sem við þekkjum, en öll eiga þau það sameiginlegt að þau nýta nútímatæknina í sínum iðnaði. Uber gerir það á sinn hátt, ekki mikið hérlendis, ef ég skil rétt, hið sama gildir um Lyft þótt þessi fyrirtæki séu stór og mikil erlendis með ýmsum afleiðingum. En fyrirferðamestir í umræðunni, alla vega hér á landi af sögn leigubílstjóra sjálfra sem ég hef talað við, eru skutlarahópar á Facebook - hvort það eru fleiri en einn þekki ég hreinlega ekki. Ég nota þá ekki, ég nota bara leigubíla og er mjög sáttur við þá almennt. Ég vil vekja athygli á því að þar er sambærilegt vandamál og þegar kemur að framfylgni höfundaréttar af gamla skólanum. Við munum ekki að loka einhverjum Facebook-grúppum hérna og við munum heldur ekki gera annan hvern mann í landinu að lögreglumanni til að fylgjast með því. Svo lengi sem fólk hefur óheft frelsi til tjáskipta verður þessi starfsemi ekki bara möguleg, hún verður mjög auðveld - mjög, mjög auðveld. Hún verður aldrei stöðvuð, aldrei nokkurn tímann, nema annaðhvort með því að við gerum þetta að lögregluríki, sem ég legg til að enginn stuðli að, eða hreinlega að við gefumst upp. Ég legg til þriðja kostinn sem er að heimila þetta, að losa um reglurnar, hætta þessum fjöldatakmörkunum til að byrja með, í það minnsta að losa verulega um þær. Ég fer aðeins meira út í fjöldatakmarkanir á eftir, en jú, við eigum að hætta þeim. Ég átta mig algjörlega á að það hljómar hræðilega fyrir leigubílstjóra í dag. Ef krafa okkar til þessa skutlarahóps eða -hópa er sú að þeir starfi af gegnsæi, þeir skili sköttum, þeir fari eftir lögum og að hægt sé að ná í þá ef eitthvað kemur upp á. Ef við viljum að þeir starfi í löglegu umhverfi verður starfsemin að vera lögleg. Ef hún er ólögleg verður ekkert gegnsæi og þegar er ekkert gegnsæi, þá verða litlir sem engir skattar - ég stórefast um að nokkrir skattar séu greiddir þarna, ég hef ekki rannsakað það og þori ekki að fullyrða það, en það kæmi mér á óvart vegna þess að þetta fólk starfar í umhverfi sem heimilar því ekki að starfa. Það er ólöglegt, það er ekki með leyfi þannig að hvernig á að skila sköttum í starfsemi sem það hefur ekki leyfi til að taka þátt í? Þetta er vandamálið sem ég legg til að allir séu sammála um að þurfi að leysa. Það heyrast mjög oft umkvartanir vegna þessa og ég tek undir þær, þetta er raunverulegt vandamál og við eigum að leysa það. En það felst ekki í því að að hafna tækniframförunum. Facebook er ekki að fara neitt - eða ég ætla að taka það til baka, Facebook fer einhvern tímann en tæknin fer ekki neitt, samskiptatæknin fer ekki neitt og möguleikar fólks til þess að hópast saman í einhverjum grúppum til þess að sinna sínum sameiginlegu hagsmunum fer heldur ekki neitt. Það fyrirkomulag sem við erum með núna getur vel verið að hafi verið mjög rökrétt fyrir tveimur, þremur áratugum síðan, það má vel vera, jafnvel einum, ég skal ekki segja. Í dag stendur það í vegi fyrir framþróun á borð við þá að hinn almenni borgari geti sinnt þessari þjónustu löglega, gegnsætt, borgað sína skatta, borið ábyrgð á því ef eitthvað kemur upp á, sem er öryggisþátturinn sem við viljum væntanlega öll leysa. Það snýst ekkert um Uber eða Lyft eða þennan tiltekna Facebook-hóp. Það snýst um tæknina sjálfa. Ég segi það þó aftur að ég er mjög ánægður með leigubílaþjónustuna, alla vega í Reykjavík, og nota hana frekar mikið ef út í það er farið, og aðrar lausnir, eins og strætó, sem ég mæli líka hiklaust með. Oft er talað eins og einungis núverandi fyrirkomulag geti tryggt eitthvert ákveðið þjónustustig, eitthvert ákveðið öryggi. Ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að ég trúi því ekki alveg. Leigubílstjórar á Íslandi eru almennt strangheiðarlegir, fara rétta leið og eru ekkert að reyna neitt sem maður vildi ekki að þeir reyni. Við búum í mjög góðu samfélagi hvað það varðar, almennt mjög heiðarlegu samfélagi. Maður þarf almennt séð ekki að hafa áhyggjur af því að fólk steli hlutunum af manni á kaffihúsi og maður þarf almennt ekki að hafa áhyggjur af því, ef nokkurn tímann, að leigubílstjóri sé að snuða mann. En til eru lönd þar sem það er tilfellið. Ég æta að nefna eitt land, sem er Tékkland þar sem ég var tiltölulega nýleg. Þar gerði ég þau mistök að taka tékkneskan leigubíl sem vildi að sjálfsögðu fá miklu hærra verð fyrir aksturinn en gat staðist, bílstjórinn fór kolranga leið og allt það. Það er dæmigert í sumum samfélögum, því miður, þar sem samfélagssáttmálinn er ekki alveg á sama plani og hér. Þar taka allir Uber og allir sem ég talaði við sögðu: Ekki láta þér detta í hug að taka tékkneskan leigubíl, taktu Uber. Vegna hvers? Jú, vegna þess að þú veist verðið fyrir fram, þá er ekki hægt að snuða þig, það er ekki hægt að svíkja þig og þú getur ekki svikið bílstjórann. Þú veist hvert hann fer, það er allt á hreinu, það er allt gegnsætt, það er allt öruggt og það er allt þægilegt og það er fyrir neytandann. Munurinn er auðvitað ekki svona skýr hérna því að við erum svo heppin að búa við alveg strangheiðarlega leigubílstjóra og góða þjónustu almennt þannig að við sjáum ekki þennan mun. En það er ekki lagaumhverfi okkar sem gerir það að verkum, þessar tæknileiðir eins og Uber eða Lyft eða Facebook-hópur, eða hvað svo sem kemur næst, geta gert það líka og jafnvel betur. Þótt það sé ekki endilega sérstök þörf á því á Íslandi, þá getur þessi tækni það víst. Tækniframfarir í leigubílaakstri á Íslandi hafa ekki verið svakalega miklar. Þær hafa verið einhverjar, en þær eru mjög sambærilegar við þær sem við berum hér meira eða minna öll á okkur, sem er snjallsíminn. Við erum með GPS, hægt er að panta á netinu og fleira. En hlutir eins og að sjá hvar bílinn er staddur þegar maður hringir í leigubíl og sjá hvar hann er á korti og að hann geti séð hvar maður sjálfur ert á korti, að maður geti borgað fyrir fram með misjöfnum leiðum, svo sem með reiðufé, debetkorti, kreditkorti eða PayPal eða hverju sem er, hvaða máli skiptir það, bara með ýmsum leiðum, öllum leiðum sem hægt er í dag. Það hefur ekki verið framþróun í því efni á íslenskum leigubílamarkaði, það er í raun og veru ekkert því til fyrirstöðu, það er bara enginn hvati til þess. Það er vegna þess að það markaðsumhverfi, sem við erum með hér, og ég átta mig fyllilega á því að fullt af fólki hefur lifibrauð sitt af því í dag, er ekki í umhverfi virkrar samkeppni þar sem tækniframþróun hefur tilhneigingu til þess að koma fram og víkja öðrum úr vegi. Það bara er ekki þannig. Með fjöldatakmörkunum og stöðvaskyldunni og sérstaklega samþykktum gjaldmælum, það er bara ein leið sem má borga leigubíl með. Það hindrar framþróun. Í gegnum hindrunarsamkeppni. Það tel ég vera staðreynd, alveg sama þótt að það sé ekki heppileg staðreynd fyrir fólk sem vill halda í kerfið eins og það er. En enn og aftur, ég get ekki ítrekað það nógu oft að ég skil mætavel áhyggjur leigubílstjóra og ber fulla virðingu fyrir þeim. En alveg eins og ég segi við vini mína í tónlistarbransanum og hugbúnaðargeiranum sem hafa óbeit á Pírötum fyrir að ætla, að þeirra sögn, að rífa höfundarétt í tætlur: Við verðum að horfast í augu við tæknina. Þeir munu lifa af sem gera það. Við verðum að nýta hana, taka á móti henni, faðma hana og endurselja hana. Það eru aðilarnir sem munu lifa af og til þess þurfum við að breyta þessu kerfi. Það verður ekki endilega sársaukalaust en við verðum að gera það. Ég ætla leyfa hv. 10. þingmanni Suðurkjördæmis að fara yfir í sjálfkeyrandi bíla, en það er alveg heill kafli út af fyrir sig.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu ræðu. Mig langar til að spyrja hann aðeins nokkurra spurninga. Ein snýr að hópnum skutlurum. Veit hv. þingmaður hversu margir skutlarar eru skráðir á Íslandi í dag, t.d. hjá skattyfirvöldum? Nú spyr gamall innheimtumaður ríkissjóðs. Talað er um að þetta sé angi af deilihagkerfinu, sem er 21. aldar hugtak yfir skattsniðgöngu. Við höfum tvö dæmi mjög nærtæk á þessu svæði um deilihagkerfi. Eitt er Airbnb. Það eru 3.000 slíkar einingar á höfuðborgarsvæðinu óskráðar og borga ekki neitt, eru ekki tryggðar, borga ekki neitt til samfélagsins fyrir þá þjónustu sem þar er veitt og seld. Þess vegna langar mig til að spyrja hv. þingmann: Veit hann hversu margir skutlarar eru skráðir hjá skattyfirvöldum? Veit hv. þingmaður hvernig tryggingamálum þeirra er háttað? Eru þeir með kaskótryggingu sem tekur til tjóns á farþegum o.s.frv. sem þeir flytja? Síðan er eitt í viðbót. Það hefur verið sagt að þetta sé eitt af því sem skiptir verulegu máli í þessu sambandi, að semja fyrir fram um verð. Ég verð að spyrja hv. þingmann einnar persónulegrar spurningar. Hann getur valið hvort hann svarar eða ekki. Er það þannig þegar hv. þingmaður fer til hárskera, semur hann um prísinn fyrir fram? Ég myndi alveg vera til í að fara í Krónuna og segja við kaupmanninn: Eigum við að semja fyrir fram um verðið á ribeye-inu sem ég ætla að grilla í kvöld? Hvert ætlum við að fara með þessu? Ætlum við að taka upp allsherjar prúttmarkað? Ætlum við að vera bara eins og á marokkóskum teppamarkaði, með mikilli virðingu fyrir þeim? Ætlum við að færa þessa starfsemi þangað?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar því að mér finnst mikilvægt að svara þeim. Hv. þingmaður spyr í fyrsta lagi hversu margir skutlarar séu skráðir hjá innheimtumanni ríkissjóðs. Ég hef ekki hugmynd um það. Reyndar er ég með eina hugmynd, ég held að fjöldinn sé núll. Ég hugsa að það sé enginn. Það kæmi mér ekkert á óvart. Það kæmi mér á óvart ef þeir væru fleiri en núll ef ég á að segja alveg eins og er. Hv. þingmaður spyr hvernig tryggingamálum hjá þeim sé háttað, hvort þeir séu kaskótryggðir. Aftur: Ég hef engar heimildir. Það er ekkert gagnsæi í þessu, ekki neitt. Ég bara veit ekkert um það. Ég get giskað. Sennilega núll. Kæmi mér á óvart ef þeir væru fleiri. Og það er vandinn. Iðnaður sem er ekki hægt að fá leyfi fyrir og heldur samt áfram undir þeim formerkjum sem hann er stundaður, svo sem skutlarahópur eða Uber eða eitthvað, er alltaf ógagnsær. Hann skilar almennt ekki sköttum ef þá nokkurn tímann. Ef við ætlum að hafa hlutina uppi á borðum, hafa þá þannig að við getum skikkað bílstjóra til að vera með tryggingar og borga sína skatta og vera skráðir hjá innheimtumanni ríkissjóðs, ef ég skildi hv. þingmann rétt, verður starfsemin að vera lögleg. Þess vegna verðum við að uppfæra regluverkið í takt við nýja tíma. Ef við breytum regluverkinu ekki neitt spyr ég hv. þingmann á móti: Hvað telur hann að muni breytast? Ég held að ekkert muni breytast. Ég held að það verði áfram sirka núll skráðir og sirka núll tryggðir. En kannski er hv. þingmaður með einhverjar upplýsingar um þetta. Mér þætti það mjög verðugt innlegg í umræðuna. Hv. þingmaður spyr síðan um að semja fyrir fram um verð. Ég legg reyndar ekki í vana minn að semja fyrir fram um verð við leigubílstjóra. Stundum skil ég eftir smáafgang ef ég nenni ekki að skipta og er með reiðufé. En í fyrsta lagi, ef ég myndi gera það, þá sé ég ekki í fljótu bragði hvað væri athugavert við að það gerðist af og til. Í öðru lagi er það ekki það sem ég er að tala um heldur að maður geti jafnvel borgað fyrir fram þannig að leigubílstjórinn þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að hann fái ekki borgað fyrir farið. Það eru þannig vandamál sem tæknin getur hjálpað okkur að leysa. En ég fatta ekki alveg hvert hv. þingmaður er að fara með það að semja fyrir fram um verð eins og það sé einhver ægilegur skandall. Af hverju má það ekki [[Forseti hringir.]]ef menn vilja það? Ég geri það ekki, sé enga ástæðu til þess, en hvað er slæmt við það?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Ég sé að hann er þess albúinn að henda hér inn frumvarpi sem beinist gegn hagsmunum einnar tiltekinnar stéttar án þess að hafa hugmynd um hvort þeir sem keppa við þessa stétt eru skráðir, löglegir eða skila sköttum. Mér finnst þetta mjög athyglisvert.
Veist þú það?
Nú er þannig mál með vexti að ég er á mælendaskrá hér á eftir og hv. þingmaður getur þá spurt mig út í það sem þar kemur fram, en ég er núna að spyrja hann. En mér þykja þetta mjög athyglisverðar upplýsingar. Þess vegna ætla ég að umorða spurninguna og spyrja hv. þingmann: Hvernig telur hann að hægt sé að komast að því hversu margir stundi skutl hér á Íslandi til þess að tryggja öryggi þeirra sem ferðast með téðum skutlurum, til þess að tryggja að þeir gjaldi keisaranum það sem keisarans er, til þess að ganga úr skugga um að þeir hafi til þess bær réttindi að aka fólki? Það þarf meirapróf til að aka farþegum og taka gjald fyrir. Ég spyr hv. þingmann: Hvernig sér hann fyrir sér að hægt sé að afla þessara upplýsinga? Hvað það varðar að semja um verð fyrir fram þá kom það hvergi fram í máli mínu að mér fyndist það eitthvað athugavert út af fyrir sig. Það sem ég sagði hins vegar var: Hvers vegna ætla menn að byrja þarna? Ef við tökum þetta aðeins lengra, hvar ætlum við að hætta að semja fyrir fram um verð á einhverju sem við viljum? Og þá kemur önnur spurning. Venjulega er það svo að ef tvenns konar þjónusta er í boði og önnur er ódýrari en hin eru gæðin ekki á sama stigi. Þá kemur spurningin: Erum við og hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]reiðubúin til þess að lækka gæðin á þjónustu fólksflutninga á höfuðborgarsvæðinu vegna þessa?
Virðulegi forseti. Það vekur furðu mína að það veki furðu hv. þingmanns að ég viti ekki að fólk sem er ekki með leyfi til að starfa að einhverjum iðnaði skili líklega ekki skatti og skrá sig ekki neins staðar hjá ríkinu. Mér finnst það frekar augljóst. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé ekki bara sammála. Ef ekki finnst mér það stórfurðulegt og ég hlakka til að hlýða á ræðu hans, sérstaklega ef hann fer inn á það efni. En það liggur í hlutarins eðli að ólögleg starfsemi, þegar hún er ólögleg, hvers vegna svo sem hún er ólögleg, hlýtur að vera ógagnsæ. Það hljóta að vera stunduð skattsvik þar, [[Gripið fram í.]]það hlýtur að vera skortur á tryggingum og þess háttar. Þess vegna þurfum við regluverk. En til þess að regluverk sé til staðar þarf starfsemin augljóslega að vera lögleg. Það er heili punkturinn. Ef við breytum þessu kerfi ekki neitt þá breytist þetta fyrirkomulag ekki neitt. Það er punkturinn á bak við það sem ég var að segja. En ég hlakka til að hlýða á ræðu hv. þingmanns hér á eftir. Vonandi fer hann betur inn á hvað í ósköpunum hann er að tala um. Hv. þingmaður spyr hvernig hægt sé að athuga hversu margir stundi þetta skutl eða hvernig væri hægt, ef ég skil rétt, að framfylgja lögunum. Ég veit bara um eina leið. Það er með því að taka upp einhvers konar lögregluríki. Ég er ekki til í það. Ég held að hv. þingmaður sé það ekki heldur. Það er það sem ég er að benda á. Tæknin er þess eðlis að það er ekki hægt að stöðva þetta nema með ofboðslega miklu lögregluafli þar sem eingöngu væri pælt í þessu vandamáli á hverjum tíma. Þetta er alveg eins og þegar internetið kom, þá gat fólk deilt tónlist hvert með öðru. Eina leiðin til að stöðva það var og er með því að hlera tengingar, loka síðum eða hefta frelsi fólks eða koma á einhvers konar lögregluríki sem engin eftirspurn er eftir. Það er heili punkturinn. Þetta er ekki hægt. Við verðum að breyta þessu kerfi. Það er punkturinn á bak við það sem ég er að segja. Ég býð ekki fram neinar lausnir á grundvelli núverandi kerfis. Ég held að það geti hugsanlega útskýrt misskilning hv. þingmanns. Hv. þingmaður segir: Ef þjónustan er dýrari en önnur eru gæðin ekki á sama plani. Ég er í grundvallaratriðum ósammála því en í öðru lagi myndi ég segja að ég ætla bara að taka ákvarðanir um gæði þjónustu fyrir sjálfan mig, ekki fyrir neina aðra. Mér finnst þjónusta [[Forseti hringir.]]leigubílstjóra á Íslandi almennt mjög góð. Oft þarf ég ekki eins mikla þjónustu og ég fæ. Oft þarf ég ekki svona fína bíla. Ég segi það bara eins og er.
Forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, eins langt og hún hefur náð. Margt áhugavert hefur komið fram. Ég ætla að vísu að byrja á að segja að þetta er vitaskuld umdeild tillaga, enda má túlka hana þannig að hún vegi að starfsöryggi leigubílstjóra en aðrir myndu líta á hana sem neytendavernd og atvinnufrelsismál. Það er kannski rétt að segja að ég er alveg hrikalega ánægður með að sjá hversu margir eru uppi á pöllunum. Það sýnir hvað þetta mál er mikilvægt fyrir marga. Ég vildi bara gjarnan að oftar væri fólk á pöllunum hjá okkur því að þetta er samtal sem við eigum líka að eiga við samfélagið. En þó svo að ég sé meðflutningsmaður á þessu máli lít ég svo á að farsælasta niðurstaðan í því sé að fram komi frá ráðherra tillaga sem eykur frjálslyndi á þessum mikilvæga markaði. Þar tek ég undir allt sem kom fram í máli hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar hér áðan. Það eru augljóslega ákveðnar breytingar sem hafa verið að eiga sér stað í samfélaginu sem munu halda áfram að eiga sér stað. Í því ljósi myndi ég segja að þessi tillaga sé ekki til höfuðs leigubílstjórum heldur frekar til höfuðs skutlurum. Það þarf að koma böndum á þann svarta markað eða gráa eða hvað hann skal kallast. Eina leiðin sem hefur virkað til þess í gegnum tíðina að koma böndum á svarta markaði, sem eru til fyrir tilstilli nýrrar tækni, er að breyta regluverkinu þannig að allir geti fallið undir það og allir hafi möguleika á að taka þátt á grundvelli þeirrar nýju tækni. Um leið ætti í tillögunni, sem kemur frá ráðherra að lokum, að laga ýmislegt sem gerir rekstur leigubifreiða kostnaðarsamari en þörf er á og bæta þar með starfsaðstæður leigubílstjóra í leiðinni. Þá eru ákveðin atriði upp á framtíðina sem við þurfum að skoða. En ég ætlaði upprunalega að byrja á því að ræða aðeins um þessa tillögu í samhengi við tvö hagfræðileg hugtök, gerviskort, sem ég hef skrifað mikið um í fortíðinni, en líka allra-tap sem er gríðarlega vandmeðfarið hugtak. En ég ætla held ég að bíða með það. Ég sé að ekki er þörf á þeim hagfræðilegu hugmyndum inn í þessa umræðu á þessum tímapunkti. Það er miklu meiri þörf á að skoða þetta í samhengi við þá tækni sem fer að koma til sögunnar. Kannski er rétt að ég taki líka fram að þó svo að ég tali oft um leigubíla í því sem á eftir kemur er það eingöngu vegna þess að hér erum við að tala um mál sem snýr að leigubílum. Lýsingin á þessu ástandi á jafn vel við annars staðar í hagkerfinu þar sem lög og reglur hafa skapað ákveðinn gerviskort og þar sem tækniframfarir grafa undan þeim kerfum sem fyrir voru. Ég ætla að gera það sem ég get til að draga ekki sjálfan mig út í umræðu um fiskveiðistjórnarkerfið því að fullt tilefni er til að ræða það í þessu sama samhengi. En nú er það svo að á undanförnum árum hefur spjótum gervigreindarinnar heldur verið beint að störfum leigubílstjóra. Það eru tugir fyrirtækja sem eru í þessum töluðu orðum að reyna að finna upp nýjar leiðir til að gera alla leigubílstjóra heims atvinnulausa. Og ekki bara alla leigubílstjóra heldur alla atvinnubílstjóra heims. Þess má vænta að ekki séu nema örfá ár þar til algerlega sjálfkeyrandi leigubílar koma fram. Það mun að vísu ekki verða svo gott að þeir þrífi sig sjálfir eða geti veitt þjónustu á sama stigi og leigubílstjórar gera í dag en samt mun þetta verða. Núverandi regluverk kemur kannski, jafnvel líklega, í veg fyrir að mögulegt sé að bjóða upp á slíkar sjálfrennireiðar á leigubílamarkaði á Íslandi í dag en sú umræða mun eiga sér stað. Þegar hún verður mun hún koma af tiltölulega miklu afli. Við þurfum að átta okkur á að þessi bylting er að ganga í garð, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það er full ástæða til að reyna að vinna skipulega að því að búa okkur undir þá framtíð. Og eins og alltaf hefur gerst með allar tækniframfarir hafa svartsýnustu spár um verstu hugsanlegu niðurstöður verið kolrangar. Líklega er sjálfvirknivæðing leigubíla ekki að fara að losa okkur við alla leigubílstjóra, ekki frekar en tilvist bifreiðar losaði okkur við alla hesta. En þeim kemur líklega til með að snarfækka. Við þurfum að reyna að vinna skipulega og rólega að þessu. Einhverjir kunna að líta svo á að þessari tillögu fylgi illur hugur gagnvart leigubílstjórum, að vegið sé að starfsöryggi þeirra. En ég vil segja eins skýrt og ég get að engin slík illindi búa að baki stuðningi mínum við þetta mál. Ég trúi því ekki upp á nokkurn þeirra flutningsmanna sem eru á þessu. Þvert á móti lít ég svo á að þetta sé mikilvægt skref í áttina að því að milda höggið á starfsstéttina og samfélagið allt þegar vélmennin taka yfir. Því að þau koma til með að gera það. Við þurfum almennt að vera meðvitaðri um hvað það þýðir að sjálfvirknivæðing leiði af sér stórfellt atvinnuleysi. Eitt sinn unnu hestar mörg störf í samfélaginu en þegar bifreiðar voru fundnar upp sagði enginn: Hafið engar áhyggjur, ný störf munu alltaf vera til fyrir hesta. Því að það er algerlega fráleitt að halda slíku fram. En þegar fólk segir: Hafið engar áhyggjur, ný störf munu alltaf verða til fyrir mannfólk, finnst öllum það fullkomlega sjálfsagður málflutningur. Ég skil það ekki. Tvennt er augljóst á þessum tímapunkti: Möguleikum sjálfvirknivæðingar eru fáar takmarkanir settar og hún kemur til með að eiga sér stað. Því langar mig til að vitna til ágæts bréfs sem grindaprjónarar í Nottingham skrifuðu til sölumanna prjónavara í þeirri borg árið 1811 þar sem segir, með leyfi forseta, í minni þýðingu: Í ljósi hins mikla uppgangs krafna til lífsins hefur maður sem hefur fullt starf með öllum sínum dugnaði og kona með allri sinni umhyggju og hagræði ómögulega getað borið uppi fjölskyldu þannig að þægindin verði nokkuð. Ef það er tilfellið og ef svo er, hve hrikalegt hlýtur ástandið að vera hjá þeim sem hafa aðeins takmarkað starf á lágum launum og enn verra: Hvert er ástand þeirra sem hafa enga vinnu, sem er jú tilfellið hjá ótrúlega mörgum á þessum tíma? Bréfið heldur áfram og frekari samskipti verða. Nú er ég að tapa tíma svo að ég ætla ekki að fara í gegnum það allt. En eftir samskipti þessara hópa er að lokum lagt til að ef sjálfvirkar prjónavélar verði að koma fram, sem þær gerðu, eigi þær að vera undir stjórn fagmanna á því sviði. Svo varð ekki. Þetta endaði á því að auðvitað varð þetta vinnutæki láglaunavinnuafls sem var í eigu fólks sem stórgræddi á því. Þetta lítur á margan hátt út á sama hátt og það sem er að gerast með Uber í heiminum í dag. Sjálfvirknivæðingin þjónar hagsmunum tiltölulega fárra. Vandamálið árið 1811 og vandamálin árið 2018 eru þau sömu. Atvinnuöryggi manna er ógnað vegna annars jákvæðra breytinga, breytinga sem allir í samfélaginu ættu að geta notið góðs af. Ég legg til að við gerum þveröfugt við það sem við gerðum þá. Við ættum að tryggja þeim sem starfa í þessari stétt það öryggi sem mögulegt er, búa okkur undir framtíðina, en umfram allt skulum við reyna að tryggja að framþróun samfélagsins, sem kemur til með að verða, verði sem flestum sem best. Að því marki hafa Píratar lagt til ýmsar tillögur sem reyna að miða að því að minnka aðstöðumun fólks en það er svo sem efni í fjölmargar ræður um borgaralaun og ýmislegt fleira. En þetta er ekkert minna en iðnbylting sem við erum að horfa upp á. Þetta er jafnvel töluvert stærra. Mér þykir afskaplega leiðinlegt að sumar starfsstéttir lenda í þessum breytingum hraðar en aðrar. Auðvitað eigum við sem þing að gera það sem við getum til að stoppa neikvæð áhrif sem verða vegna ótryggðra aðila sem eru í skutlarahópnum og borga enga skatta og geta fyrir vikið tekið lægra gjald fyrir verri þjónustu. En nálgumst þetta með ákveðnum skilningi á því hvað framtíðin ber í skauti sér. Því að ef við gerum ekkert er aukin hætta á að sjálfvirknivæðingin leiði af sér ýktustu [[Forseti hringir.]]neikvæðu niðurstöðu þessarar tillögu, hvort sem við hér samþykkjum þetta eða ekki. Það er betra að við gerum þetta núna en að lenda í þessu seinna meir.
Virðulegur forseti. Við erum nú búin að hlusta á margar lærðar ræður um framtíðina og pælingar í þeim efnum. Merkilegt auðvitað að verða vitni að því eina ferðina enn að menn eru farnir að boða málefnalega umræðu um eitthvað, sem eru reyndar mjög róttækar tillögur, sem þeir eru sjálfir meðflutningsmenn að. En svo þegar koma heimsóknir hér á svalirnar eru menn farnir að hlaupa í allar áttir og reyna að milda þetta eitthvað, það eigi að vera samráð o.s.frv. Það er margt til í því sem sagt hefur verið að við horfum fram á miklar breytingar. Þannig mun fjórða iðnbyltingin sennilega hafa meiri samfélagsleg áhrif en jafnvel þær fyrri og jafnvel þótt þær væru lagðar til samans. Það gefur augaleið og það vitum við öll að fjölmörg þeirra starfa sem við störfum við í dag í mismunandi þjóðfélagshópum munu verða allt önnur þegar kemur að því hjá börnunum okkar og barnabörnum að velja sér framtíðarstörf. Það er kannski mergurinn málsins. Það verður ekki umflúið á þessum vettvangi frekar en öðrum að horfa til þeirra tæknibreytinga sem eru að verða í samfélaginu og sjá hvernig við getum aðlagað breytingar í þessu starfsumhverfi í samræmi við þær, alveg eins og við hljótum að horfa til þess á svo víðum vettvangi í svo mörgu öðru. Það var einmitt á þeim grunni sem ég sem þáverandi samgönguráðherra setti í gang þá vinnu sem nú er í gangi. Ég taldi tilhlýðilegt, eins og heppilegt er í allri svona umræðu, að skipa hóp með þeim hætti að sem flest sjónarmið ættu aðild að þeim umræðuvettvangi, þar á meðal með þátttöku forsvarsmanna úr leigubílastéttinni, leigubifreiðastjórastéttinni, og þátttöku annarra sem vildu kannski ganga hratt og örugglega til verks. Einhverjir hafa viljað gera það jafnvel án þess að undirbúa jarðveginn vel. Það er nú grunnurinn í þessu sem öðru að taka þarf upplýstar og vel ígrundaðar ákvarðanir þegar svona breytingar eru innleiddar. Það þarf m.a. að taka tillit til þeirra sem hafa haft þessi starfsréttindi árum saman, eiga kannski ekki hægt með að snúa sér að öðrum störfum, hafa verið að fjárfesta jafnvel nýlega í atvinnutækifærum sínum og í sinni sjálfstæðu atvinnustarfsemi, auk þess sem þarf að taka tillit til sjónarmiða neytenda og þeirra breytinga sem eru að verða í samfélaginu, hvernig við getum innleitt sem best þessa þjónustu. Mér fannst sú umræða, virðulegur forseti, sem hér fór fram að frumkvæði hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson í síðustu viku vera tímabær. Mér fannst sú umræða vera fyllilega tímabær og einmitt til þess fallin að krefja ráðherra málaflokksins svara um stöðu þessara mála, um hvernig vinnu vindi fram og hvenær væri að vænta einhverra tillagna á grundvelli hennar. Að sama skapi finnst mér framlagning þessa þingmáls vera - ég ætla ekki að segja eitthvert vinsældarupphlaup, en algjörlega ótímabær. Vegna þess að ég tel að þær tillögur sem þar koma fram og eru nokkuð róttækar - við höfum heyrt hv. þingmenn sem eru meðflutningsmenn á málinu vera að hlaupa svolítið frá þeim og boða samráð og vinnu - þurfi að skoða allar miklu betur. En það er nákvæmlega það sem er í gangi. Það er nákvæmlega sú vinna sem er í gangi. Því var umræðan mjög þörf og eðlileg. Þannig eigum við að vinna í þinginu. En tillagan aftur á móti er algerlega ótímabær. Það er kannski allt of mikið um slíkt í þessu umhverfi á hinu háa Alþingi, virðulegur forseti, að menn eru að reyna að slá sig til riddara í ýmsum málum. Ég ætla ekki að undanskilja sjálfan mig í því. Ég hef alveg tekið þátt í því einhvern tímann á þeim 11 árum sem ég hef setið á þingi. En þetta er hluti af því sem við höfum verið að tala um í reyna að efla virðingu þingsins, það er að vinna hlutina með markvissari hætti. En ég fagna umræðunni. Ég bíð spenntur eftir því sem kemur út úr þeirri vinnu. Ég treysti því að þingið í samvinnu við hæstv. ráðherra á þeim tíma muni taka þessi mál til umfjöllunar og gera það af fullri tillitssemi við alla þá sem hlut eiga að máli, hvort sem þeir hafa fjárfest í þessum geira, skapað sér starfsgrundvöll jafnvel til áratuga, fjölskyldur sem eiga allt undir því að slíku sé ekki raskað á einu augabragði, á sama tíma og horft sé til viðhorfa neytenda, viðhorfa nýrrar tækni sem óumflýjanlega mun lita allt okkar samfélag á næstu árum og áratugum. Og þau störf sem við þekkjum svo vel í dag munu mörg hver, og við sem erum aðeins eldri höfum horft til, verða nánast horfin af sjónarsviðinu. Það mun verða jafnvel enn róttækara á næstu árum.
Virðulegi forseti. Ég ætla svo sem ekki að krefja hv. þingmann um svar, heldur ætla ég að flytja honum nokkra ábendingu í ljósi þess að hann sagði hér að þingmenn sem töluðu áðan væru núna einhvern veginn að fara frá þessu máli vegna þess að hér væru leigubílstjórar uppi á pöllunum. Það er sannarlega þvættingur en hins vegar í miklu samræmi við orðræðu hv. þingmanns almennt. Ég ætla að lesa úr ræðu minni sem ég flutti í sérstökum umræðum um sama efni 19. febrúar síðastliðinn. Þar segir, með leyfi forseta: „Ég hlakka til að sjá hvað kemur frá þeim starfshópi sem hér var nefndur. Það er rétt sem var nefnt áðan, þetta er viðkvæmt mál. Það er svo sem við því að búast þegar við ræðum hérna lifibrauð fjölda einstaklinga, eðlilega er það fólki hjartans mál þegar gjörvallt lifibrauð þess er háð regluverki sem er að úreldast og mun úreldast meira. Við eigum líka að reyna að finna leiðir til að mýkja lendinguna fyrir þá hópa sem stóla á hefðbundna tækni og regluverkið sem hefur orðið til í ljósi þeirrar tækni.“ Þetta er sum sé það sem ég sagði sjálfur í þessari pontu þegar enginn var á pöllunum mér að vitandi. Síðan voru lokaorðin eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ég ítreka að lokum að það er mikilvægt að við sýnum þessum hópi skilning og reynum að gera regluverk sem hentar hans hagsmunum í samhengi við nútímatækni.“ Ég frábið mér þess vegna dylgjur hv. þingmanns um að hér sé einhver vinsældakeppni eða ræðumenn að flýja málið. Þetta er bara í samræmi við það sem ég hef alltaf sagt um þennan málaflokk og mér að vitandi í mínum flokki. Ég kann ekki við að hv. þingmaður reyni að slá sjálfan til riddara hér og ætli að vera raunsæi maðurinn sem komi auga á það þegar hinir þykjast vera í einhverri vinsældakeppni. Þetta er bara heiðarleg skoðun. Mér finnst svolítið merkilegt að hv. þingmanni detti ekki í hug að það gæti verið tilfellið.
Virðulegur forseti. Þetta talar allt fyrir sig sjálft. [[Gripið fram í: Nei.]]Hv. þingmaður boðar í umræðu um þessi mál þessa nálgun á málin en er samt meðflutningsmaður á tillögu sem komin er fram án þess að vinna hafi farið fram, án þess að þetta mál hafi verið greint. Án þess að forsendurnar liggi fyrir úr þessari vinnu er hv. þingmaður meðflutningsmaður á tillögu sem er í eðli sínu mjög róttæk, alla vega gagnvart þeim hópi sem starfar við þetta í dag og finnur sér ógnað. Án þess að sjónarmiða leigubílstjóra sé gætt, án þess að málið hafi fengið að ljúka sínu ferli á þessu sviði, þá talaði hann hér í allt aðra átt en tillagan sjálf segir til um. Það er nákvæmlega það sem ég átti við. Menn tala hér í kross.
Virðulegi forseti. Ég held ekki að þessi uppgjafartónn myndi heyrast í orðum hv. þingmanns ef hann væri yfir höfuð að reyna að leysa vandamálið sem við stöndum frammi fyrir. Já, ég er meðflutningsmaður á þessu máli vegna þess að ég tel augljóst að þessa leið verðum við að fara. Það er ekki mótsögn milli þess og að reyna að mýkja lendinguna fyrir þá sem verða fyrir þeim breytingum, það er engin mótsögn þar. Ef hv. þingmaður hefur raunverulegan áhuga á því að reyna að leysa þetta vandamál þannig að það komi sem flestum sem minnst illa, þá væri hann ekki að reyna að gera öðrum það upp að vera að flýja málið. Það var nú aðallega það sem ég vildi koma á framfæri. En svo ítreka ég líka að ég var ekki að spyrja hv. þingmann að neinu, ég var að benda honum á að það var rangt sem hann sagði að þingmenn væru að flýja málið. Þetta er bara í samræmi við þá skoðun sem við höfum tjáð hér áður. Já, við erum meðflutningsmenn á þessu máli vegna þess að við erum sammála málinu og viljum mýkja lendinguna fyrir leigubílstjóra. Það er engin mótsögn í því. Og aftur: Ég er ekkert að spyrja, ég er að benda á þetta.
Herra forseti. Tillaga hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson er róttæk breyting á starfsumhverfi heillar stéttar í landinu, leigubifreiðastjóra. Við sjáum það að fólki stendur ekki á sama. Við sjáum það á þeim fjölda sem er hér á pöllunum. Það er fullkomlega eðlilegt að fólk sem starfar í þessari grein hafi áhyggjur af þessari tillögu, því að eins og ég sagði kemur hún til með að gerbreyta starfsumhverfi þess. Þetta er rótgróin stétt með um 600 manns í vinnu og ef við horfum á fjölskyldurnar þarna á bak við getum við sagt að séu allt að 3.000 manns sem hafa atvinnu eða lifibrauð af þessari starfsgrein. Þjónusta leigubifreiðastjóra er góð á Íslandi. Þjónustustigið er hátt. Þeir hafa gott orðspor og þeir veita góða þjónustu á ýmsum sviðum, eins og t.d. til handa ríkinu, svo ekki sé nú minnst á fatlaða. Þá eru til sérbúnir bílar í leigubifreiðaakstri sem þjóna sérstaklega fötluðum, þannig að þjónustustigið er mjög gott. Hér var rætt áðan um að nauðsyn þess að efla virðingu þingsins. Ég hef talað fyrir því úr þessum ræðustól oftar en einu sinni. Og þegar svo róttæk tillaga er borin fram þá er eðlilegt að haft sé samráð við þá sem eiga hagsmuna að gæta varðandi hana. Ég veit til þess að stétt leigubílstjóra hefur boðist til þess að funda með hv. flutningsmanni, Hönnu Katrínu Friðriksson, um þessa tillögu og skýra sitt sjónarmið. Þeirra óskum í þessum efnum hefur ekki verið svarað. Það er rétt að benda á það. Það tel ég miður. Ég tel það dæmi um að fólk beri ekki nægilega virðingu gagnvart þessari stofnun þegar ekki er haft samráð um svo mikilvægt mál við þá sem eiga hlut að máli. Það er líka rétt að benda á það að leigubifreiðastjórar eru ekki á móti breytingum. Hér hafa tæknibreytingar og nýjungar í tækni verið ræddar og þeir eru ekki á móti breytingum. Ég veit til þess að í nefnd ráðherra sem nú fer yfir þetta mál þá hafa leigubílstjórar ekki útilokað að gerðar verði breytingar á fjölda leyfa. Gleymum því ekki að þetta er lögvernduð starfsstétt. Það er ástæða fyrir því, vegna þess að ef það verður allt gefið frjálst þá er náttúrlega ljóst að tekjur þeirra sem eru í þessari stétt munu lækka verulega og auðvitað hefur fólk áhyggjur af því. Ég vil einnig taka undir það sem hv. þm. Jón Gunnarsson sagði áðan um að hann teldi tillöguna vera ótímabæra. Ég vil taka undir það og er sammála í þeim efnum vegna þess að þetta starf er í gangi í ráðuneytinu. Við eigum að sjá hvað kemur út úr því. Þar er sem betur fer samráð. Ég vænti þess að þar komi báðir aðilar til með að ganga sáttir frá borði. Hér var einnig rætt um nauðsyn þess að lækka verð, það yrði fjölbreyttara verð í þessari grein. Þá verðum við að horfa til þess að það er dýrt að fjárfesta í þessari grein. Bara tryggingar á ári fyrir leigubifreið eru u.þ.b. 500 þús. kr. Þessir bílar eru eknir um 100 þús. km á ári, sem þýðir að þeir falla mjög hratt í verði o.s.frv., þannig að það er dýrt að vera með þann búnað sem þarf til þess að stunda þessa atvinnu. Ég er ekkert viss um að það takist að lækka verð hér einhver ósköp með því að hleypa Uber inn á þennan markað. Gleymum því ekki að Uber, þ.e. fyrirtækið sem stendur þar á bak við, tekur 25% í sinn vasa fyrir hverja ferð. Mig langar einnig að spyrja hv. flutningsmann að því hvort hún telji að það sé mikil vöntun á leigubílum á markaði. Ég er ekki alveg sammála því. Ég veit til þess að leigubílstjórar sem bíða t.d. við Leifsstöð þurfa að bíða í allt að tvo, þrjá klukkutíma eftir að fá farþega sem þeir geta síðan ekið til Reykjavíkur eða Keflavíkur eða hvert sem er. Þannig að yfir höfuð þá tel ég ekki vera vöntun. Það er kannski einhverjir álagstímar hér í Reykjavík, en þegar á heildina er litið tel ég ekki að það sé vöntun á þessum markaði. Það er í mínum huga líka mikilvægt og alveg nauðsynlegt að horfa til reynslu annarra þjóða í þessari umræðu. Þá höfum við dæmi frá Svíþjóð. Árið 1986 opnuðu Svíar algjörlega fyrir sinn markað og hleyptu öllum inn í greinina. Því miður varð reynslan af því afar slæm. Það er athyglisvert að skoða á netinu fréttir tengdar leigubílstjórum í Svíþjóð. Þar kemur fram að varað er við því að taka leigubíla í Svíþjóð eftir að þetta var gefið svona frjálst. Það fer slæmt orðspor af leigubílstjórum. Hér er ein frétt t.d. sem ég sá frá 2012 sem segir: „Farþegi stunginn af leigubílstjóra.“ Frá 2014: „Villta vestrið í leigubílaakstri.“ „Leigubílstjóri aðstoðar við vændiskaup.“ „Leigubílstjóri handtekinn fyrir mansal.“ Þetta eru fréttir frá Svíþjóð þar sem allt var opnað. Það er mjög mikilvægt í þessu sambandi að halda í stöðvaskyldu leigubifreiðastjóra, því að með henni skapast mikilvægt aðhald og auk þess sinna stöðvarnar mikilvægi upplýsingagjöf, t.d. til lögreglu ef eitthvað kemur upp á, og þar er leyst úr ágreiningi milli bifreiðastjóra og viðskiptavinar, svo dæmi sé tekið. Ef stöðvaskyldan er lögð niður - og það felst náttúrlega í því að opna fyrir þennan markað og hleypa Uber inn á markaðinn, þá er stöðvaskyldan lögð niður um leið - tapast mikilvæg þekking og mikilvægt öryggi. Ég vil því spyrja hv. þingmann að því hverra hagur það er að leggja niður stöðvaskylduna. Hvernig kemur það farþegum til góða? Kemur það bifreiðastjórum til góða? Hvernig kemur það stéttinni í heild sinni til góða? Af því ég sé að hv. þingmaður er kominn hér og var ekki viðstödd áðan þá ætla ég að endurtaka spurningu mína frá því áðan, hvort hún telji að það sé mikil vöntun á leigubílamarkaði yfir höfuð. Ég sagði það hér áðan að ég hefði ekki þær upplýsingar. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi það að leigubílstjórar væru strangheiðarlegir. Ég er svo sannarlega sammála því. Þetta er góður punktur. Hann hrósaði þeim fyrir þjónustuna, en samt vill hann opna markaðinn. Mér heyrðist á honum að aðalástæða hans væri sú að það vantaði hvata til þess að leigubifreiðastöðvar eða leigubílstjórar færu að nota tæknina meira. Kannski hef ég misskilið hv. þingmann, en alla vega sagði hann að það væri ekki í boði að sjá hvar leigubíllinn væri staddur o.s.frv. Mér heyrðist að þetta væri hans aðalatriði í þessari umræðu. Þá minni ég aftur á að þetta er stétt 600 manna. Við verðum að fara afar varlega í það að opna á þennan markað. Leigubílstjórar eru tilbúnir til breytinga. Bíðum eftir niðurstöðu þessarar nefndar og sjáum hvort þar náist ekki sátt sem allir geta unað við.
Herra forseti. Nú langar mig til þess að forvitnast aðeins út í notkun hv. þingmanns á orðinu róttækt, vegna þess að það er orð sem fólk notar yfirleitt þegar það vill stuða umræðuna svolítið. Ég spyr hv. þingmann af því að hann er meðflutningsmaður að máli sem snýst um að fjarlægja húsnæðislið úr útreikningum og verðbólgu. Er það ekki líka mjög róttæk tillaga? Það vill þannig til að ég er sammála þeirri tillögu, algjörlega sammála henni meira að segja, en hún er engu að síður töluvert róttækari en þessi tillaga, þar sem hún hefur umbyltingaráhrif á allt hagkerfi okkar. Mig langar líka að segja varðandi ummæli hv. þingmanns um Svíþjóð að ég hef ekki séð nein gögn sem benda til þess að þetta sé meira lýsandi fyrir sænskan leigubílamarkað en sænskt samfélag. Ég er algjörlega sammála, við ættum að fara varlega í alla þessa umræðu, en gerum það samt á [[Forseti hringir.]]grundvelli staðreynda.
Herra forseti. Ég held að allir séu sammála um að þetta er róttæk tillaga. Það er ekki hægt að skýra það öðruvísi en þannig, opna á fyrir algjört frelsi inn á þennan markað. Það gerir það að verkum að þeir sem lifa af leigubílaakstri í dag sjá náttúrlega ógn við það að tekjur þeirra gætu lækkað um helming á örskömmum tíma. Það hlýtur að vera róttæk tillaga. Ég held ég þurfi ekkert að skýra það frekar. Varðandi þau dæmi sem ég tók frá Svíþjóð þá sýna þau hvaða afleiðingar það getur haft að hver sem er geti farið inn í þessa grein. Það hefur sýnt sig að í Svíþjóð var ekkert eftirlit haft með því hverjir fóru inn í greinina. Það eru því miður misindismenn víða og þeir komast greinilega mjög auðveldlega [[Forseti hringir.]]inn í þessa starfsgrein. Þannig að við verðum einnig að horfa til þessara dæma og reynslu annarra þjóða.
Herra forseti. Þótt það sé rétt að misindismenn fari í ýmiss konar störf, og við höfum heldur betur fengið ýmsar upplýsingar um það síðustu vikur, held ég að það sé vandamál sem við leysum helst með góðu regluverki sem nær yfir alla þá sem stunda ákveðin störf. Hv. þingmaður spurði hvort vöntun væri á leigubílamarkaði. Ég er alveg sammála honum um að ekki virðist vera skortur þar, en það er engu að síður einhvers konar markaðsbrestur. Ég spyr hv. þingmann: Trúir hann því að tilvist skutlarahópsins sé ummerki um að allt sem sé fullkomlega með felldu á leigubílamarkaði og að engra breytinga þar á sé þörf? Ég myndi gjarnan vilja að reglur næðu yfir þá sem eru í skutlarahópnum. Ég held einmitt að þetta sé mjög varfærnisleg tillaga sem snýst í mínum huga fyrst og fremst um neytendavernd [[Forseti hringir.]]vegna þess að þar er misbrestur á, það er markaðsbrestur, sem tengist reyndar ekki fjölda leigubíla á markaði.
Herra forseti. Það er alveg hugsanlegt að ástæða þessa skutlarahóps sé sú að þarna sjái menn tækifæri til þess að ná sér í einhvern pening fyrir miklu minni tilkostnað en sem fylgir því að gera það með löglegum og eðlilegum hætti, en eins og ég nefndi fylgir því töluverður kostnaður að vera leigubifreiðarstjóri. Það er líka spurning hvort ekki sé rétt leið í þessu að sammælast um að lækka gjöld á leigubílaakstur í því augnamiði að lækka verðið. Við höfum úrræði. Við gætum t.d. leyft í gegnum regluverkið að leigubílstjórar fengju að taka t.d. litaða olíu á bílana sem er mun ódýrari. Það væri liður í því að lækka kostnað.
Virðulegi forseti. Mér þótti fróðlegt þegar hv. þingmaður fór út í þróunina í Svíþjóð að á árinu 1986 hefði þetta allt verið gefið frjálst, síðan upp úr 2014 og rétt aðeins fyrr væru leigubílstjórar farnir að stinga fólk og fremja mansal og svoleiðis. Hv. þingmaður nefndi það og eftir það stöðvaskylduna sérstaklega. Mig langar til að heyra aðeins meira um hvaða lógík hv. þingmaður telji að búi þarna að baki, að ef leigubílstjórar þurfi ekki að vera með stöðvaskyldu þá allt í einu verði þeir glæpahneigðir eða hvað. Eða hvað veldur? Ég átta mig ekki alveg á hvernig aukið frjálsræði í þessu veldur glæpum. Það er það sem ég skil ekki. Sér í lagi ef við hugsum um skutlarahópinn. Ættum við þá ekki að sjá að bílstjórar þar væru að stinga fólk og fremja mansal og hvað eina? Ef svo er, væri þá ekki einmitt málið að fá það upp á yfirborðið inn í eitthvert regluverk þar sem allir geta tekið þátt?
Herra forseti. Því er nú þannig háttað með nýliðun í þessari stétt, leigubílastéttinni, að það byrjar þannig að þeir sem hafa áhuga á að fara inn í þá stétt koma venjulega fyrst inn í afleysingar. Þá eru þeir á ákveðinni starfsstöð, þ.e. þá kemur mjög fljótlega í ljós hvort viðkomandi á heima í þessari grein. Það hefur gerst oftar en einu sinni og oftar en tvisvar að mönnum hefur verið bent á það að þeir væru ekki heppilegir kandídatar í þetta starf. Í því felst ákveðið aðhald sem starfsstöðin sér um. Þess vegna er starfsstöðin mikilvæg vegna þess að hægt er að halda utan um hóp þeirra manna sem starfa í þessari grein. En ef menn hafa frjálsræðið og þurfa ekki að vera á neinni starfsstöð, þá er enginn að fylgjast með því hvað þeir gera, hvernig þeir haga sér o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Í því ljósi eru starfsstöðvarnar mjög mikilvægar.
Virðulegi forseti. Nú er það svo að hægt er alveg að leysa þetta vandamál frekar auðveldlega með nútímatækni, t.d. er það gert með Uber. Ég vænti þess fastlega að það sé gert með Lyft. Ég hugsa að tæknin hafi eitthvað að segja um skutlarahópinn þótt ég verði að viðurkenna nokkra vanþekkingu á honum, vegna þess að ég hef bara aldrei farið inn á þann hóp og veit ekki hvernig hann starfar. Hluti af vandanum sem mig langar til að leysa. Eins og Uber virkar og ég geri ráð fyrir að öll ný fyrirtæki sem tækju upp leigubílaakstur í kjölfar þess að við myndum afnema stöðvaskylduna, myndu alltaf nota tæknina þannig að fólk þyrfti að meta bílstjórana einhvern veginn, eins og Uber virkar. Þess vegna eru bílstjórar heiðarlegir í Uber, annars kæmi það niður á orðstír þeirra. Orðstír er miðlægt safnað saman einhvern veginn, á sama hátt og gert er með stöðvaskyldu núna, bara með óbeinum hætti. Ég sé því ekki að nauðsynlegt sé að hafa stöðvaskylduna, því að ég held að hún komi bara af augljósum markaðsástæðum, þeirri að fólk vilji ekki láta stinga sig í leigubíl og [[Forseti hringir.]]jafnvel ef stöðvaskylda væri ættum við alla vega að breikka hana það mikið að hægt væri að nota nútímatæknina í stað þess að vera með þetta [[Forseti hringir.]]gamla fyrirkomulag sem tekur ekki mið af henni.
Herra forseti. Ég þekki hvernig Uber virkar. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefndi að hægt er að merkja við hvernig þjónustan er o.s.frv. En áttum okkur á því að það er bara mjög mikilvægt í þessu sambandi að haldið sé utan um hópinn. Við sjáum það í því að þegar bílstjórar sem eru undir Uber, jú, fólk getur merkt við o.s.frv., en hvaða tryggingu hefur það fyrir því að það sé nákvæmlega rétt? Við nefnum sem dæmi þegar fólk leigir sér húsnæði, Airbnb o.s.frv., hægt er að skrá hvernig gistingin var og fólk sér þessar fínu myndir og allt það, en svo þegar það kemur á staðinn þá stenst ekkert af því. Það er ekki 100% trygging fyrir því að hægt sé að merkja við með þeim hætti þannig að það standist algjörlega. Þegar við höfum starfsstöðvarnar stendur hópurinn saman og yfirmenn starfsstöðvar vita nákvæmlega hverjir eru þar að störfum. Að því leytinu til eru starfsstöðvarnar mun heppilegri og öruggari hvað þetta varðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna, þurfti því miður að bregða mér frá en fékk spurnir af því að einhverjum orðum í ræðu hans hefði verið beint til mín og fari ég rangt með treysti ég því að ég verði leiðrétt. Fyrst það sem mig langar að taka fyrir á þessum stutta tíma er að hv. þingmaður talaði um að ekki hefði verið haft samráð, það væri sérkennilegt. Þá er því til að svara að miðað við það sem ég þekki til þá er það ekki hefðin við svona þingsályktunartillögur. Samræða á sér stað þegar málið fer til umsagnar. Að sjálfsögðu er sá listi opinn og menn geta sent inn umsagnir að eigin frumkvæði, en við sem erum í nefndum búum líka til lista yfir hagsmunaaðila. Það þarf því enginn að óttast það að þeir aðilar sem eiga hagsmuna að gæta í þessu máli, ég tala nú ekki um atvinnuhagsmuni, verði ekki beðnir um að veita umsagnir í þessu máli, nái það því stigi. Síðan varðandi það að ég hefði neitað að tala við aðila sem hefðu haft samband við mig. Þá þarf ég að lýsa því að þegar málið kemur upp í umræðum í síðustu viku þá nær flensan tökum á mér daginn eftir og ég var veik heima út vikuna. Ég fékk töluverðan [[Forseti hringir.]]fjölda Facebook-skilaboða og tölvupósta og taldi mig hafa svarað þeim öllum, en það hefur kannski eitthvað farist fyrir. [[Forseti hringir.]]Það er ekkert annað að gera en að biðjast velvirðingar á því. Ég er aftur mætt til vinnu, sitji einhver hér á pöllunum sem hefur áhuga á að tala við mig, [[Forseti hringir.]]og er með minn tölvupóst og síma opinn. Ég ítreka það bara að hafi eitthvað dottið upp fyrir við þessar aðstæður þá þykir mér það miður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að hafa skýrt það út hvers vegna hagsmunaaðilar gátu ekki náð tali af henni, það eru réttmætar skýringar. Hún svaraði því kannski ekki alveg nógu vel áðan, fannst mér, varðandi stöðvaskylduna og hverra hagur það væri að leggja hana niður, hvort það kæmi farþegum til góða, bifreiðastjórum eða stéttinni í heild sinni. Ef hún gæti svarað því hvort hún telji að það sé mikil vöntun á leigubílum á markaðnum yfir höfuð.
Herra forseti. Það er nú búið að snúa hlutum hér svolítið á haus, þar sem sá sem á að vera fyrir svörum er sá sem er farinn að spyrja. Það er bara hið besta mál. Ég kem hingað upp til þess að gera athugasemdir eða tala um nákvæmlega þau mál sem hv. þingmaður tiltók. Í fyrsta lagi hvort það sé vöntun að mínu mati á leigubílstjórum. Ég get ekkert fullyrt um það hvort það sé alla daga vöntun á nákvæmlega þeirri leigubílaþjónustu sem við bjóðum í dag, en eins og ég taldi mig hafa tekið skýrt fram í ræðu minni þá hef ég áhuga á að opna þetta þannig að það verði aukin fjölbreytni í þeirri þjónustu og hún geti síðan leitt af sér ákveðið nýtt jafnvægi af framboði og eftirspurn eftir þessari tegund af almenningssamgöngum. Ég verð nú að segja að þau líflegu viðskipti sem eiga sér stað í þessari Facebook-grúppu skutlara sem ég fer stundum inn á, bara til að átta mig á samskiptunum þar, benda til þess að það sé ekki bara framboð eins og hv. þingmaður kom inn á áðan af einhverjum einstaklingum sem vilja ná sér í aukapening með því að bjóða þessa þjónustu sína þar, heldur líka af einstaklingum sem vilja nýta sér þá þjónustu. [[Forseti hringir.]] Síðan þetta með stöðvarnar. Það er einfaldlega einn af þeim hlutum sem hafa komið fram mjög skýrt að starfshópurinn er að skoða [[Forseti hringir.]]vegna þess að því verður breytt. Það er eðli málsins samkvæmt, þess vegna erum við að tala annars vegar um þessa tillögu og hins vegar um þann starfshóp sem kom upp í samtölum [[Forseti hringir.]]í síðustu viku, þetta er farið að renna saman. Það virðist nokkuð óumdeilt að þar verður þetta gert að tillögu og okkur mun verða gert að breyta fyrirkomulaginu vegna þess [[Forseti hringir.]]að það brýtur í bága við reglugerðir Evrópska efnahagssvæðisins.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi að leigubifreiðarstjórar væru lögvernduð starfsstétt og þess vegna væri eðlilegt að takmarka aðgengi inn í þá stétt. Af því að mér finnst þetta snúast svolítið mikið um atvinnufrelsi langar mig að spyrja hv. þingmann. Lögmaður er lögverndað starfsheiti. Lögmenn reka lögmannsstofur og veita mjög mikilvæga þjónustu. Væri með sömu rökum ekki hægt að segja að það væri skynsamlegt að takmarka aðgang að því að menn geti opnað lögmannsstofur eða að sjúkraþjálfarar geti opnað stofur eða tannlæknar tannlæknastofur? Hvaða sérstöku rök eru fyrir því að takmarka aðgang manna sem hafa ökuréttindi og eru fullfærir [[Forseti hringir.]]um að aka farþegum? Af hverju þarf að takmarka aðgang í þessa stétt af öllum? Ég átta mig ekki á því. Getur hv. þingmaður útskýrt það aðeins fyrir mér?
Herra forseti. Mér finnst þetta nú ekki vera sambærilegt dæmi um lögmenn og leigubílstjóra. Lögmenn hafa þann starfsvettvang sem greiðir t.d. mun hærri laun en sem leigubílstjórar geta aflað sér, með mun minni tilkostnaði og geta fengið störf víða um land. Markaðssvæði leigubílstjóra er bundið við ákveðin svæði. Kostnaður við að komast inn í greinina er hár o.s.frv., þannig að ég get ekki alveg tekið undir það með hv. þingmanni að hægt sé að bera þessar tvær ákveðnu starfsstéttir saman. Það er alveg ljóst að ef opnast fyrir þessa starfsgrein þannig að allir geti komið í hana muni tekjur viðkomandi minnka verulega og þar með atvinnuöryggi. Mér finnast þetta ekki vera alveg sambærileg dæmi.
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég nefndi nú lögmenn og fleiri. Ég skal nefna aðrar starfsstéttir. Ég skal nefna hárgreiðslumeistara, ég skal nefna snyrtifræðinga. Allt eru þetta stéttir þar sem mikið er af einyrkjum. Menn hafa lært til þessarar iðnar. Það hefur engum dottið í hug svo ég viti til að takmarka aðgang þessa ágæta fólks til þess að hefja eigin rekstur. Þannig ég er ekki enn þá búinn að fá rök fyrir því að eitthvað sérstakt gildi um þessa stétt. Þetta minnir mig svolítið á gamla gildishugsjón og -hugsun, að stöðvarnar og menn þétti hópinn og haldi utan um sitt fólk. Þetta minnir mig á gildi iðnaðarmanna í gamla daga sem við erum löngu horfin frá. Ég sé satt að segja engin rök fyrir því að þessi starfsstétt, sem er vissulega mikilvæg, eigi að njóta þessarar sérstöku verndar. Þar að auki er ekkert sem kemur í veg fyrir að leigubílstjórar sem vilja hafa stöðvar hafi stöðvar og bjóði upp á þjónustu sem fullnægir öllum þeim skilyrðum [[Forseti hringir.]]sem um er rætt. Þeir eru þá miklu betri leigubílstjórar samkvæmt því sem hér hefur verið sagt, [[Forseti hringir.]]og öruggari en hinir. Þá hafa þeir markaðsforskot [[Forseti hringir.]]og allir fara með Steindóri.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Herra forseti. Ég sagði áðan að leigubílstjórar væru tilbúnir til þess að skoða þetta. Þeir eru tilbúnir í breytingar. Ég hef heimildir fyrir því að þeir séu tilbúnir til þess að fallast á að fjölgun verði í þessari grein. Eigum við þá ekki bara að fagna því? Það er alveg ljóst, og ég held að hv. þingmaður hljóti að skilja það, að í núverandi umhverfi þarf leigubílstjóri að bíða í tvo, þrjá klukkutíma eftir að fá t.d. farþega við Leifsstöð. Ef fjölgað verður um 100% í greininni hlýtur sá biðtími að lengjast enn þá meira og tekjurnar minnka. Við höfum fjöldatakmarkanir í t.d. tannlæknanámi og einnig í sjávarútvegi. Það komast ekkert allir þar inn. Þetta er ekki eina stéttin sem reynt er að hafa ákveðið kerfi á hversu margir eru í stéttinni vegna þess að fólk vill lifa af þessu. Það er ósköp einfalt. Um 600 manns hafa beina [[Forseti hringir.]]atvinnu af þessu, fjölskyldur. Með þessari tillögu er verið að vega að lífsafkomu þeirra. Það er bara ósköp einfalt.
Herra forseti. Hér hefur verið lögð áhersla á að við ættum að taka á móti framtíðinni með opnum örmum. Eins og við séum ekki að því hér venjulega. Ég held að málið snúist nú frekar um að stýra því hvernig við gerum það. Vera með báða fæturna á jörðinni. Ég sit í umhverfis- og samgöngunefnd. Við fjölluðum þar á 146. þingi um mjög stórt mál sem voru farþegar og farmflutningar. Þá komu fulltrúar þeirra sem hér eru á pöllum og margir fleiri og það urðu gríðarlegar umræður um farþegaflutninga á Íslandi. Það hefur sennilega mótað mitt álit dálítið að vera í nefndinni á þeim tíma. Ég vil byrja á að minna fólk á að þetta snýst ekki um neitt deilihagkerfi. Deilihagkerfi er allt annað en við erum að ræða um hér. Deilihagkerfi er t.d. þegar menn sameinast um bíla eða skiptast á bílum eða einhverju slíku. Það sem hér um ræðir í stórum dráttum, því hér eru yfirleitt alltaf einhver bakfyrirtæki ef við getum orðað það svo, er verktakavinna. Það er einkabíll sem er gerður að leigubíl. Það er verktaki sem sér um aksturinn. Þetta á ekkert skylt við deilihagkerfi. Við tölum gjarnan um ábyrga fólksflutninga, hvort sem er í lofti, landi eða á sjó. Maður getur spurt sjálfan sig: Hvar liggja mörkin ef maður vill beita þessari aðferð, að leyfa einkaaðilum, leyfislausum o.s.frv., að stunda einhvers konar flutninga? Við köllum það viðskiptafrelsi. Ég tek sem dæmi átta til tólf manna rútur, leigubílstjórar eru margir hverjir með slíka bíla, kannski ekki tólf manna en átta manna. Eigum við að strekkja þetta yfir í litlar rútur sem keyra með ferðamenn? Því ekki það? Hér hafa verið nefndir skemmtibátar, skutl milli lands og eyja. Hvar eru mörkin? Eru það bara leigubílar? Ég held að þegar menn ætla sér að spegla þessa hefðbundnu markaðsstarfsemi yfir á fólksflutninga sé allt annað uppi. Þessar einföldu, ég segi næstum því klisjur, gilda ekki. Ástæðan er auðvitað þessi ef við horfum á samgöngur: Hvar er mest hættan í samgöngum á Íslandi? Hvar verða flest slysin? Jafnvel dauðaslys? Jú, það er auðvitað í umferðinni. Það er ekki vegna þess að hún sé í sjálfu sér óskaplega flókin, það er ekki eins flókið að stýra bíl og að fljúga flugvél, heldur er það bara fjöldinn. Það er fjöldi atburða, ef við getum orðað það þannig, á hverjum degi sem stýrir þessu fyrst og fremst. Þess vegna tölum við um ábyrga fólksflutninga. Það er auðvitað kjarninn í þessu öllu. Ekki framtíðin heldur ábyrgir fólksflutningar. Við spyrjum spurninga eins og um öryggi farþega, skyndihjálp, um tryggingar, raunverulegar tryggingar en ekki bara kaskótryggingar á bíl heldur tryggingar farþeganna sem þarna eru og allt sem því fylgir. Við spyrjum líka um kunnáttu ökumannanna við stýrið. Hvað með aldurstakmörk? Þurfa þeir einhver sérpróf? Þurfa þeir meirapróf? Þegar við erum komin svo langt að ræða þetta í alvöru vitum við að ef þetta verður gefið frjálst eins og hér um ræðir verða það fyrirtæki eins og Uber og Lyft og fleiri sem munu annast lungann af þessum flutningum. Og hverjar eru kröfur þessara fyrirtækja, t.d. til ökumanna? Ég hef rætt við ökumenn, notað Uber í París, líka notað leigubíla í París. Ég er það þokkalegur í frönsku að ég get rætt við leigubílstjórana. Það eru engar kröfur. Snyrtilegur klæðnaður. Hreint sakarvottorð. Það er líka spursmál um kjör og réttindi þessa fólks. Hver eru réttindi verktaka sem taka að sér svona akstur? Eða kjörin? Ég fletti að gamni upp á vefsíðu með dæmum, ég held frá Chicago, alla vega var það í Bandaríkjunum. Það var tekið dæmi um meðalferð sem tók 30 mínútur. Uber rukkar þar 17 dollara. Það fara 1,65 í eitthvað sem heitir farþegagjald, svo koma 25% og þá stöndum við eftir með nokkurn veginn 11 dollara. Svo voru reiknaðir 2 dollarar í eldsneyti og ýmsan kostnað því það er jú auðvitað ökumaðurinn sem borgar. Þá stóð hann eftir með 9 dollara. Það er rétt um það bil helmingurinn sem fellur til ökumannsins. Við spyrjum líka um kröfur til bílsins sjálfs. Hann er auðvitað skoðaður eins og bílar eru en eru einhverjar sérstakar aðrar kröfur gerðar til hans? Má hann vera stór eða lítill? Og við spyrjum síðan um tryggingar eins og ég nefndi áðan. Hvernig sem við veltum og snúum þessu vekur þetta upp spurningar um hvort við ætlum að setja mjög stífar reglur og kröfur um svona farþegaflutninga utan atvinnuvega, eða hvernig við orðum það. Ef svo er, förum við svo nærri atvinnubílstjórunum að þeir verða óþarfir eða öfugt? Er óþarfi, ef við gerum allar þessar kröfur, að reikna yfir höfuð með að þetta fólk stundi þennan akstur á þennan hátt? Það er misjöfn reynsla af þessum fyrirtækjum. Menn hafa tekið einhver dæmi frá Svíþjóð. Ég þekki það ekki en ég veit t.d. að í borginni Brno í fyrrum Tékkóslóvakíu var þetta einfaldlega bannað. Ég hef ekki kynnt mér rökin. Það var reynt að hverfa til fyrra ástands í Prag en það hefur ekki tekist enn. Ég hefði áhuga á að vita hvort menn hafi kynnt sér hvað sé þar á ferðinni. Aðalatriðið er þetta: Við erum að horfa til framtíðar og tökum vissulega á móti henni. Tækniþróunin sem hér um ræðir, hvort það heitir snjallsími eða eitthvað annað, stýrir ekki þróuninni. Það erum við sem stýrum þróuninni sjálf með ákvörðunum hér á þingi eða annars staðar. Það er það sem þetta snýst um. Við erum ekki vélrænir þrælar tækninnar. Öll elskum við tæknina. Við vitum það sjálf. Þegar kemur að frelsinu benti ég á það í sérstöku umræðunum að það er fylgst með fólki á Uber. Þú veist hvað farþeginn heitir, veist hvar hann á heima náttúrlega, veist hvert hann fer og hvenær. Það er nú ekki mjög í anda þess frelsis sem við erum oft að tala um. Ég er þar ekki að tala um atvinnufrelsi, bara frelsi og persónuvernd. Það er ekki víst að þetta sé æskilegt. Jú, þá hafa menn annan möguleika, þeir geta tekið venjulegan leigubíl en engu að síður eru þetta hlutir sem verða að vera með í umræðunni um þessi mál. Síðan það sem mér þótti undarlegast, þegar verið var að tengja þetta við almenningssamgöngur. Almenningssamgöngur snúast ekki um að ég geti ekið í einhvers konar leigubíl fyrir 4.000 kr. í staðinn fyrir 5.000 einhverja leið. Almenningssamgöngur snúast auðvitað um skipulagðar samgöngur fyrir lítinn pening, 500 kr. eða 1.000 kr. sömu leið. Það er fullkomlega út í hött að ræða þetta í sömu andrá og almenningssamgöngur. Það er allt önnur Ella að mínu mati. Við erum einfaldlega ósammála um hvort farþegaflutningar eigi að vera atvinnuvegur út í gegn, það sé atvinnuhópur eða stétt sem þetta stundar og að meginatriðið sé ákveðin fagleg færni sem snýst um öryggi, aðstoð við farþega, hvað við viljum, oft við mjög erfiðar aðstæður. Ég sæi óreynda ökumenn fyrir mér, sem er engin trygging fyrir að hafi neina reynslu, aka fólki við erfiðar aðstæður, jafnvel út á land. Við þekkjum það að leigubílstjórar aka fjöldanum öllum af túristum út á land, jafnvel á veturna. Ég get ekki séð ábyrgðina í því að líta svo á að þetta sé bara frjálst. Í raun og veru finnst mér mjög langt seilst þegar rætt er um farþegaflutninga og öryggismál út frá markaðslögmálum eða markaðshugmyndum eins og ég nefndi í sérstöku umræðunum, eins og menn séu að ræða um sælgætissölu. Þetta er miklu stærra og flóknara mál en svo. Ég get vel séð að það sé þörf á umbótum eða úrbótum í leigubílaakstri á Íslandi, svo sannarlega. Einu sinni voru hér fleiri leigubílastöðvar. Ég man ekki hvort það var einhver samkeppni í verði, kannski var það. Ég gæti alveg séð fleiri leigubílastöðvar hér. Það er líka hægt að hugsa sér fleiri flokka bíla, þrjá flokka eftir verði t.d. Það er líka hægt að nota alls konar tækniframfarir, hægt að kalla á leigubíl með einhverju appi í símanum. Við erum ekki endilega að horfa til 30 ára núna, við erum að horfa til þriggja ára eða [[Forseti hringir.]]eitthvað slíkt. Það getur vel verið að það verði mannlausir leigubílar einhvers staðar en þessi tegund er ekkert endilega nauðsynlegt millistig. Við fjöllum að sjálfsögðu um þetta mál [[Forseti hringir.]]í hæstv. umhverfis- og samgöngunefnd af miklum heilindum og vöndum til verka.
Virðulegur forseti. Ræða hv. þingmanns endurspeglar nú ekki mjög mikla trú á samkeppni eða frelsi, finnst mér. Það þarf kannski ekki út af fyrir sig að koma á óvart. Flokkur hans hefur ekki talað fyrir slíkum málum almennt. Það sem ég velti hins vegar fyrir mér þegar ég hlusta á þær áhyggjur sem hv. þingmaður hefur af alls kyns kröfum eða skilyrðum sem sett væru þeim einstaklingum sem starfa í þessari atvinnugrein - þarna finnst mér slá saman annars vegar þörfinni á að stýra atvinnugrein með fjöldatakmörkun inn í hana og hins vegar að stýra henni með kröfum t.d. um hæfi bílstjóra eða öðrum þeim kröfum sem við viljum gera til þeirra sem starfa í henni. Við gerum alla daga alls kyns kröfur til starfsfólks í hinum ýmsu greinum varðandi menntun, formleg leyfi, skyndihjálp, hvaðeina sem okkur dettur í hug sem löggjafa eða reglusetningu. Ég hugsa að í þessu samhengi, þegar við tölum um samgöngur sérstaklega, sé auðveldara fyrir mig að stofna flugfélag en að fá leyfi til að reka leigubifreið. Bara umtalsvert auðveldara. Ég held að það sé talsvert meira frelsi þar og er ég þó ekki í nokkrum vafa um að flugsamgöngur eru sennilega með viðkvæmustu samgöngum sem við höfum og samgöngur sem við gerum hvað mestar kröfur til. Þess vegna leikur mér hugur á að vita: Okkur dettur aldrei í hug að setja einhverjar hömlur á fjölda þeirra flugfélaga sem mega fljúga til eða frá landinu eða með hvaða hætti þau vilja hátta starfsemi sinni. Við höfum frelsi þar og höfum blessunarlega frjálsa samkeppni á því sviði. Þess vegna spyr ég: Af hverju þarf þá fjöldatakmörkun á leigubílum til að mæta öryggissjónarmiðum [[Forseti hringir.]]þeim sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af, en ekki t.d. þegar kemur að flugrekstri eða fjöldanum öllum af öðrum atvinnurekstri sem við höfum frelsi í?
Herra forseti. Já. Fjöldatakmörkun og flug, ég vil nú ekki leggja að jöfnu flug og fjöldatakmarkanir á stofnun flugfélaga, sem við höfum svo sem ekki sett. Það er frjáls samkeppni þar. Það getur vel verið að við þurfum að setja einhverjar fjöldatakmarkanir á fluglendingar á Íslandi en það er annar handleggur. Við erum að ræða um ábyrga farþegaflutninga á landi. Þá kemur að því að þar eiga hlutir eins og öryggi að vera í fyrirrúmi. Hvað er þá betri umgjörð um það en að vera með það sem atvinnugrein, hreint og klárt? Ef atvinnugrein er fyrir hendi sem á að dekka, við skulum segja leigubílaleyfi í Reykjavík, sem eru 500–600 eða hvað það nú er, getum við ekki haldið því úti sem atvinnugrein ef við höfum þetta sem frjálst flæði. Við veljum það einfaldlega öryggisins vegna, vegna þess að þetta er umferð og umferð er hættuleg og það eru alls konar kröfur sem hægt er að gera til þjónustu þess að greiða 5.000 kr. fyrir leigubílaakstur, þá veljum við þá leið að reyna að finna út, og það má vel vera að fjölga þurfi leigubílaleyfum. Ég veit ekki til þess að neinn sé á móti því í sjálfu sér, en við veljum þá leið að þarna sé um að ræða takmarkaða auðlind sem mönnum er þá hleypt í sem fullri atvinnustarfsemi. Ég sé ekkert rangt við það vegna eðlis starfans. Ekki vegna þess að þar eru einhverjar fjöldatakmarkanir, í sjálfu sér, heldur bara vegna eðlis þessarar atvinnugreinar og þessara starfa. Við getum svo farið að ræða um flugmenn og að gefa mönnum frjálsar hendur þar. Það er svo önnur Ella.
Virðulegur forseti. Varðandi lokaorð hv. þingmanns ber ekki að skilja það svo að ég sé að hvetja til þess að ófaglærðir fljúgi flugvélum heldur hef ég einfaldlega frelsi til þess að stofna og reka flugfélag. En auðvitað fá til þess þar til bært fólk til að sinna samgönguþættinum sjálfum. Og það á víðar við. Mér er líka fullkomlega heimilt að stofna hópferðafyrirtæki og flytja farþega þvers og kruss um landið, en ég get vissulega mætt ákveðnum samkeppnisskilyrðum þegar kemur t.d. að sérleyfisútgáfu. En mér er algerlega frjálst að reka mitt eigið hópferðafyrirtæki þar sem ég markaðsset mig gagnvart ferðamönnum hér á landi. Enn og aftur þarf ég hins vegar auðvitað að vera með atvinnubílstjóra í vinnu hjá mér við að sinna akstrinum. Það gefur augaleið. Auðvitað þarf ég að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru til atvinnustarfseminnar. Ég tel mjög mikilvægt að greina þarna á milli. Ef við erum að opna á samkeppni í leigubílaakstri erum við ekki að draga með neinum hætti úr þeim faglegu kröfum sem við gerum til viðkomandi bílstjóra. Að sjálfsögðu þurfa þeir að uppfylla nákvæmlega þær sömu kröfur og við gerum til atvinnubílstjóra í leigubílaakstri í dag. Mér dytti aldrei í hug að fara að búa til einhvers konar tvískiptan markað þar sem yrði hinn frjálsi markaður og svo núverandi leigubílamarkaður. Hvort sem það heitir Uber eða einstaklingur sem kýs að reka sinn eigin leigubíl eða einstaklingur sem starfar á stöð. Auðvitað eiga þeir að uppfylla sömu hæfniskröfur til að geta sinnt því starfi. Þess vegna finnst mér mikilvægt að greina á milli. Og ég skil enn og aftur ekki af hverju hv. þingmaður telur að við getum ekki mætt öryggissjónarmiðunum, hæfisskilyrðunum, og öðrum þeim kvöðum sem við viljum leggja á atvinnugreinina án þess að takmarka fjölda þeirra sem í henni starfa. Það er bara með nákvæmlega sama hætti og með fjöldann allan af mjög viðkvæmum atvinnugreinum, oft og tíðum, [[Forseti hringir.]]við veitum frelsi til að stofna til starfseminnar en gerum auðvitað miklar kröfur til þeirra sem starfa í henni út frá eðli og efni hverju sinni.
Herra forseti. Nú flækjast tilsvörin. Hv. þingmaður segir sem svo að hann geti stofnað rútufyrirtæki en þurfi að sjálfsögðu að hafa atvinnubílstjóra til að keyra rútuna. Það er það sem við viljum í fyrsta lagi varðandi leigubíla. En síðan er það svo að fyrir takmarkað landsvæði, segjum Reykjavík, höfum við haft þann háttinn á að gefin eru út tiltekin leyfi því að þetta eru atvinnubílstjórar. Það er þannig með frelsisbílstjórana, Uberbílstjórana, að þeir eru ekki atvinnubílstjórar og eru ekki að þessu í fullri atvinnu. Þetta eru hjáverk í öllum tilvikum. Ég get ekki séð að við eigum að gera sömu hæfniskröfur til þess fólks eins og venjulegra leigubílstjóra því hvers vegna erum við þá yfir höfuð að ræða þessi mál? Þá erum við bara að búa til leigubílstjóra. Þeir geta þá verið jafn margir og þörfin er fyrir. Það er alveg kristaltært að kröfur sem hafa verið gerðar til þess háttar bílstjóra sem við ræðum hér í öðrum löndum eru fjarri því að vera nokkuð líkar þeim kröfum sem við gerum til leigubílstjóra. Það eru engar kröfur gerðar til Uber- eða Lyftbílstjóra aðrar en þær hefðbundnu, að menn hafi bílpróf, séu snyrtilega klæddir, bíllinn þokkalegur. Svo fá menn einkunn fyrir hverja ökuferð. Það er alveg rétt. Ef þeir gerast sekir um eitthvað fá þeir tiltal. En það eru engar aðrar kröfur gerðar til þess fólks. Að koma hingað upp og segja núna að við ætlum að gera mjög strangar kröfur til þessa fólks, það er eitthvað alveg nýtt fyrir mér.
Forseti. Ég þakka áhugavert innlegg hv. þingmanns sem fór út um víðan völl. Ég ætla í andsvari mínu að höggva í sama knérunn og kollegi minn, hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, og vera á þeim nótum sem hv. þingmaður lauk máli sínu á. Ef ég skil hv. þingmann rétt telur hann að með þessari tillögu sé verið að leggja til að kröfur um nám og próf og tryggingar séu látnar víkja. Ef hann taldi einsýnt að það yrði niðurstaðan, ef ég hef skilið hann rétt, langar mig bara að segja að það er þá eitthvað nýtt. Þá misskil ég sjálfa mig líka því að það er ekki það sem þingsályktunartillagan kveður á um. Eitt af því sem við segjum þar er að það skuli fækka kvöðum. Til eru lög um leigubifreiðar og reglugerðir. Það sem tiltekið er í greinargerð sem dæmi um það sem mætti fækka eru bara ekki þessi atriði. Það er einfaldlega ekki verið að tala um að gera minni kröfur um menntun eða gera minni kröfur um tryggingar og sleppa prófinu. Við getum alveg gert það. Það væri þá bara áhugavert. Ég sit í sömu nefnd og hv. þingmaður, í umhverfis- og samgöngunefnd. Vilji menn það, af því að honum finnist fráleitt að aðrir en þeir leigubílstjórar sem fyrir eru uppfylli þessar kröfur, þá tökum við þá umræðu. Ég er bara ekki þar. Mér þætti áhugavert að heyra frá hv. þingmanni af hverju það er orðinn útgangspunkturinn og hann telji fráleitt annað en að þessum kvöðum verði aflétt, því að þar erum við bara ósammála. Svo langar mig líka að segja að mat hv. þingmanns á því að leigubílstjórar séu ekki almenningssamgöngur og það sé fráleitt að ræða um þær á þessum nótum vil ég benda honum á að leigubílaakstur er skilgreindur sem almenningssamgöngur í reglugerð. Við erum ekki beinlínis á sama vegi í þessari umræðu. En mig langar að biðja hv. þingmann að svara því af hverju hann velur að ræða þetta mál á þessum nótum. Er það til þess að drepa [[Forseti hringir.]]málum á dreif? Eða hvað er það?
Herra forseti. Ég hélt í fáfræði minni að leigubílstjórar hefðu meirapróf. [[Gripið fram í.]]Er það ekki rétt? [[Gripið fram í.]]Já. Er það þá rétt að þessir fyrirhuguðu leigubílstjórar hafi meirapróf? Verður þeim gert skylt að sækja skyndihjálparnámskeið? Verður þeim gert skylt að hafa alla sömu færni og leigubílstjórar? Snýst þetta eingöngu um að fjöldatakmörkunum verði aflétt? Ég hef aldrei skilið þessar breytingar á leigubílamarkaði þegar menn nefna svo í sömu andrá Uber og Lyft, sem er jú gert, að þetta sé allt í einu orðið það sama og sömu kröfur gerðar og við gerum til venjulegra leigubílstjóra. Hvað almenningssamgöngur snertir getur vel verið að mér hafi yfirsést að leigubílaakstur tilheyri almenningssamgöngum. En ég er að tala um raunverulegar viðbætur og úrbætur í almenningssamgöngum sem snúast ekki um að fjölga akandi bílum fyrir örlítið lægra verð en leigubílar, heldur snýst það um raunverulegar almenningssamgöngur sem eru skipulagðar og víðtækar og kosta almenning fremur lítið fé. Þannig hef ég litið á almenningssamgöngur og tók þetta sem innlegg í það. Ég get ekki séð að við séum hér að tala í kross. Ef svo er hef ég bara ekki skilið þennan málatilbúnað rétt, að hér eigi í raun og veru að gera nánast allar sömu kröfur til þessara bílstjóra og venjulegra leigubílstjóra.
Virðulegi forseti. Við hv. þingmaður erum þá sannarlega sammála um að frelsi á leigubílamarkaði muni ekki laga samgönguvandann sem við stöndum frammi fyrir. Ég treysti því að hv. þingmaður, sem er stjórnarþingmaður, verði með okkur í því að knýja hæstv. samgönguráðherra til að koma fram með samgönguáætlun hið fyrsta svo við getum farið að tala um alvöruúrbætur þar. En við erum að tala um frelsi á leigubílamarkaði hér. Þá langar mig að nota seinni hlutann af andsvörum mínum til að spyrja, vegna þess að hv. þingmaður talaði annars vegar um starfsstöðvaskylduna, eins og aðrir hv. þingmenn hafa gert, og hins vegar um fjöldatakmarkanir. Komið hefur fram í máli hæstv. samgönguráðherra að starfshópurinn hafi þegar skilað áfangatillögum um að þessu þurfi að breyta varðandi bæði málin. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Verði það ofan á að þessar breytingar verði gerðar, og þær einar, er hv. þingmaður þá sáttur? Engar starfsstöðvar og engar fjöldatakmarkanir?
Herra forseti. Ég hef enga hugmynd um hvað fram fer í þeim starfshópi sem er að vinna að þessum breytingum. Spurt er: Ef þær breytingar sem verið er að ræða innan starfshópsins verða meira eða minna samhljóða þessu frumvarpi, verð ég þá með eða á móti? Ja, ætli ég verði ekki á móti. Ég veit það ekki. Ég þori ekki að lofa því en ég get ekki séð að þessi spurning skipti öllu máli núna. Við erum jú að ræða þetta frumvarp en ekki það sem kann að koma út úr þessum starfshópi. Breytingar? Ég er ekki á móti þeim af neinum prinsippástæðum. Ég gaf aðeins ádrátt á það í lok minnar ræðu áðan að ég gæti séð ýmsar úrbætur í leigubílakerfinu. Við skulum bara láta þessar breytingar koma í ljós. Kannski verðum við hv. þingmaður sammála um breytingarnar og kannski ósammála. En mér finnst þessi spurning þess eðlis að ég get ekki svarað henni nákvæmar en þetta.
Forseti bendir hv. þingmanni á að þetta er þingsályktunartillaga en ekki frumvarp.
Herra forseti. Mér hefur þótt mjög áhugavert að hlusta á umræðuna um þetta mál hér í þingsal. Mér finnst hún í grundvallaratriðum vera mjög kunnugleg. Í stuttu máli má segja að hún snúist með hefðbundnum hætti um frelsi andspænis forræðishyggju. Við erum tala um einfaldlega frjálst samkeppnisumhverfi í leigubílaþjónustu eins og við treystum á á flestum öðrum sviðum atvinnurekstrar í okkar samfélagi í dag og teljum raunar nauðsynlegt til þess að reyna að tryggja hvort heldur sem er best gæði eða sem best verð. Auðvitað getur þetta verið mismunandi. Við getum sóst eftir lakari vöru á lægra verði eða betri vöru á hærra verði, það er okkar val sem neytendur. Það er samkeppninnar að finna síðan út úr því hvernig eftirspurnin eftir þessu er. Alltaf virðist umræðan verða sú sama þegar talað er um að opna eða slaka á samkeppnishindrunum á einstökum mörkuðum. Samkeppnin er ágæt, en hún á bara ekki við hér. Samkeppni á ekki við í landbúnaðarvörum, það er alveg ómögulegt, þar skilar hún ekki þeim árangri að tryggja neytendum sem hagkvæmast verð. Samkeppni virðist ekki eiga við í leigubílaakstri, þar er hún alveg kolómöguleg. Markaðnum sé alls kyns hætta búin ef gengið er svo langt að opna á frjálsa samkeppni á honum. Fleiri markaði má nefna, en almennt má segja að blessunarlega hefur okkur tekist í gegnum árin og áratugina að losa hægt og rólega upp á þessum samkeppnishömlum og hindrunum sem við höfum verið með og nálgast það að vera með viðskiptafrelsi sem einhvern útgangspunkt. Ég verð reyndar að viðurkenna það að ég sakna þess pínulítið að hér er ágætur flokkur í ríkisstjórn sem stærir sig gjarnan af frelsi en ekki er að finna einn einasta meðflutningsmann úr honum á þessu ágæta þingmáli. En blessunarlega hafa í það minnsta tveir þingmenn sett sig á mælendaskrá í umræðum um málið. Ég hlakka til þess að heyra ræður þeirra því að mér fannst alla vega í ræðu hv. þm. Jóns Gunnarssonar gæta ákveðinna efasemda um kosti frelsisins á þessum markaði þótt hann hafi vissulega verið frelsissinnaðri en margir aðrir sem hér hafa tekið til máls. Ég held að sé ágætt að byrja á einu. Gerum greinarmun á samkeppnishömlum, samkeppnishindrunum, þar sem við sem löggjafi ætlum að reyna að stýra einhverju heildarframboði á markaði, t.d. með takmörkunum á leyfisfjölda, og síðan þeim gæðakröfum sem við gerum til þjónustunnar sem veitt er. Löggjafinn hefur alltaf fullt umboð og vald til þess að setja atvinnugreinum það regluverk sem hann vill að þær starfi eftir. Þetta gerum við við flestar okkar atvinnugreinar. Við setjum þeim reglur. Við setjum þær kröfur sem við viljum gera til þeirra sem starfa í þeim, til þeirra sem stofna fyrirtækin. Mér fannst athyglisvert að hlusta á hv. þm. Þorstein Sæmundsson og í raun og veru viðhorf hans til atvinnurekstrar, því að almennt má segja: Mér eru afskaplega litlar hömlur settar af hálfu ríkisins, blessunarlega að mínu viti, til þess að stofna til atvinnurekstrar, enda tryggjum við atvinnufrelsi í 75. gr. stjórnarskrárinnar nema að því leyti að við áskiljum okkur rétt til að takmarka það ef almannaheill varðar. Þá getum við spurt: Náum við markmiðum okkar með því að setja mönnum reglur um það hvernig þeir eigi að starfa í viðkomandi atvinnugrein út frá ríkum almannahagsmunum eða þurfum við að takmarka aðgengi að greininni? Það að takmarka aðgengi að greininni býr til skort sem að öðru jöfnu býr til hærra verð en ella. Mér þykir mjög áhugavert að horfa t.d. á verðþróun á þjónustu þar sem samkeppni ríkir og þar sem samkeppni eru skorður settar. Ég hef rætt það áður í þessum sal hvað það hefur þýtt í landbúnaðarvörum, t.d. í mjólkurvörum sem hafa hækkað umtalsvert meira en önnur matvæli eða neysluvísitala almennt á þeim tíma sem samkeppnistakmarkanir hafa verið í gildi þar. Ef ég man rétt um 44% meira heldur en vísitala neysluverðs á sama tímabili frá árinu 2004. Þegar við horfum á þjónustu leigubifreiða samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar þá hefur leigubílaþjónusta hækkað um 45% meira frá árinu 2012 en vísitala neysluverðs almennt. Hér gilda samkeppnishindranir. Þær sýnist mér að leiði til hærra verðs en ella á þessum markaði líkt og í flestum öðrum tilfellum þar sem við beitum þeim. Mér er algjörlega ómögulegt og get ekki verið spámaður til að segja hvað hefði gerst ef samkeppni á þessum markaði hefði verið óhindruð. Ég get ekki sagt til um fjölda leigubifreiða sem væru hér starfandi eða gerðar út í fullu starfi eða hluta eða hvernig sú þjónusta hefði þróast. Það tel ég heldur ekki vera hlutverk ríkisvaldsins, að reyna að segja til um það hvernig atvinnugreinar eigi að þróast. Það er kostur frjálsrar samkeppni að fyrirtæki og einstaklingar hafa tilhneigingu til þess að finna sínar eigin leiðir í þeim efnum til þess að tryggja sem besta afkomu af atvinnustarfsemi sinni. Þar höfum við séð að hugvitssemin getur verið mjög góð og gagnleg og í raun nauðsynleg fyrir framþróun í viðkomandi atvinnugrein. Ég hef líka verið ötull talsmaður þess að frjáls samkeppni stuðli einmitt að heilbrigðari atvinnurekstri heldur en ella. Hér hefur verið rótað saman alls kyns rökum sem mig langar aðeins velta upp sem snúa að hinum faglega þætti. Hér hefur t.d. verið talað um frelsi fatlaðra til þess að starfa í atvinnugreininni, hvort þeir geti sinnt þjónustu við farþega eða ekki. Það er talað um hvort það eigi að leyfa skattsvikara eða einstakling sem hefur verið dæmdur fyrir lögbrot af einhverju tagi að starfa í þessari atvinnugrein frekar en öðrum. Það er talað um hvort leyfa eigi einstaklingi sem hefur orðið gjaldþrota að reka leigubíl og svo fram eftir götunum. Ýmis rök hafa verið tínd til. Ég segi: Gott og vel. Við skulum þá taka umræðu um það hvaða almennu takmarkanir við viljum setja atvinnufrelsi fólks. Í hvaða atvinnugrein má ég starfa ef ég hef verið dæmdur fyrir afbrot af einhverju tagi? Í hvaða atvinnugrein má ég starfa ef ég hef orðið gjaldþrota? Í hvaða atvinnugrein má ég starfa ef ég er fatlaður? Ætlar löggjafinn að vera að setja mér lög um það? Er það ekki bara mitt mat á endanum hvort ég get sinnt starfinu eða ekki? Ég ætla að vona það alla vega, því ég tel einmitt að atvinnuþátttaka og atvinnufrelsi fatlaðra sé ekki síður mikilvægt heldur en annað. Þetta er ekki viðfangsefni fjöldatakmörkunar inn í atvinnugrein. Þetta er fyrst og fremst viðfangsefni þeirra faglegu krafna sem við gerum til þeirra sem í henni starfa. Eins og ég nefndi í andsvörum áðan þá eiga þær kröfur að sjálfsögðu að vera hinar sömu til allra sem í slíkri atvinnugrein starfa, ekki bara sumra. Í þeirri þingsályktunartillögu sem hér er rædd er eingöngu verið að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að afnema hámarksfjölda atvinnuleyfa í leigubifreiðaakstri og fækka kvöðum fyrir veitingu þeirra og opna íslenskan leigubílamarkað fyrir aukinni samkeppni. Það er ekki verið að fara að búa til einhvern forréttindahóp í atvinnugreininni sem eigi að starfa eftir einhverjum öðrum leikreglum en þeim sem þegar eru í henni. Að sjálfsögðu eiga allir að starfa eftir sömu leikreglum í þeim efnum. Þetta er þegar á öllu er á botninn hvolft spurning um hvort við trúum og treystum samkeppni til þess að leiða fram hagkvæmustu niðurstöðu á markaði, hagkvæma þjónustu, góða þjónustu, hún getur líka verið á lágu verði, hún getur verið mismunandi. Hér hefur verið rætt hvort það ættu að vera fleiri valkostir um dýra bíla, miðlungsdýra bíla, ódýra bíla. Allt þetta er yfirleitt leitt fram á frjálsum markaði á grundvelli framboðs og eftirspurnar. Við eigum að treysta þessum markaði eins og öllum öðrum mörkuðum til þess. Við höfum nefnt hér sambærilegra atvinnustarfsemi af ýmsu tagi þar sem við krefjumst einhverrar hæfni; að reka lyfjaverslanir, að reka bakarí, að reka einhvers konar heilbrigðisþjónustu. Enn og aftur: Mér er frjálst að stofna fyrirtæki sem veitir slíka þjónustu en ég þarf auðvitað að mæta þeim kröfum sem löggjafinn gerir til mín um starfrækslu þeirrar þjónustu. Það á ekkert síður við hér heldur en annars staðar. Við þurfum að gera greinarmun á milli þess að ætla að hefta frelsi einstaklings til þess að stofna til atvinnurekstrar og þess hvaða kröfur við viljum gera til þess atvinnurekstrar. Ég sé ekkert því að vanbúnaði að opna þennan markað einfaldlega upp. Segja: Það er ekki löggjafans að segja til um hámarksfjölda þeirra leyfa sem við veitum í atvinnugreininni, en það er svo sannarlega löggjafans og þar til bærra stjórnvalda að segja til um þau skilyrði sem við ætlum að setja þeim atvinnurekstri almennt. Þar held ég að við getum fyllilega mætt öllum öryggiskröfum, gæðakröfum og öðrum þeim kröfum sem við viljum gera til leigubílaaksturs, eins og í öllum öðrum atvinnugreinum sem við nálgumst með nákvæmlega sama hætti. Hér er því ekkert að óttast.
Hæstv. forseti. Við sem ekki kyngjum þessari tillögu orðalaust eins og hún liggur fyrir erum á móti samkeppni. Forfeður okkar hafa væntanlega mótmælt símanum á sínum tíma. Við erum á móti þróun í þjóðfélaginu. Við viljum hafa einokun. Í sumum kreðsum er ekkert verra til, engin verri synd en vera á móti samkeppni. Í þessari tillögu er verið að leggja til að fótunum sé kippt í einu vetfangi undan 600 manna starfsstétt, bara eins og að draga í teppi og að kippa undan þeim fótunum. Af hverju? Það á að auka hérna samkeppni. Með hverju? Með því að lækka standardinn. Það er einfaldast. Nú ætla ég að segja við hv. flutningsmenn: Ef þeim er mikil alvara í því að standa fyrir samkeppni í fólksflutningum á Íslandi skal ég benda þeim á dæmi sem er miklu nærtækara og snertir miklu fleiri en að taka til í leigubílageiranum. Þeir geta stuðlað að eðlilegri samkeppni á leiðinni frá Reykjavík til Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og til baka aftur í hópferðabíl. Þá værum við að tala saman. En í þessari tillögu er gert ráð fyrir, eins og hér segir, að gera einfaldlega ekki sömu kröfur til þeirra sem koma nýir inn á markaðinn og þeirra sem fyrir eru á fleti. Eins og ég sagði í andsvari áðan er engin krafa gerð um að menn séu fjár síns ráðandi. Þeir þurfa ekki að eiga bíl. Að vísu er talað um að þeir eigi að hafa próf, en eins og hér segir verða aðrar kvaðir að teljast óeðlileg takmörkun á atvinnufrelsi einstaklinga. Með leyfi hæstv. forseta: „Eðlilegra er að námskeið og próf til að hljóta atvinnuleyfi sé mælikvarði á hvort einstaklingur sé hæfur til aksturs leigubifreiða. Aðrar kvaðir verða að teljast óeðlileg takmörkun á atvinnufrelsi einstaklinga.“ Það er óeðlileg takmörkun hvort maðurinn á bíl eða fær hann lánaðan hjá nágranna sínum eða systur sinni til þess að keyra leigubíl. Það er reglugerð um stærð leigubíla. Þar þarf að uppfylla viss skilyrði um það um innanrými fyrir farþega. Nei, við bara tökum litla Fiatinn hennar ömmu og förum í leigubílaakstur, gjaldþrota, með fjársvikadóm á bakinu. Skiptir engu máli. Við erum ekkert að kaupa okkur Benz til þess að fara að keyra einhverja farþega um Reykjavík og nágrenni. Ekki aldeilis, ekki þegar við komumst af með þetta. Það er enginn vandi að efna til starfsemi þegar maður lækkar standardinn á þeim sem koma inn í greinina og eiga að heyja samkeppni við aðra sem hafa gert eitthvað annað og betra. Enginn vandi. Það geta allir gert. Mér er það efst í huga fyrir utan atvinnuöryggi þeirra sem eru þegar í þessari grein. Nota bene, þeir sem stunda þessa atvinnugrein á Íslandi eru yfirleitt þátttakendur í samvinnufélögum sem standa hjarta mínu nær. Erlendis erum við oftast nær að tala um mjög stór fyrirtæki sem reka fjöldann allan af leigubílum og ráða verktaka til þess að keyra. Oftar en ekki eru það menn sem standa höllum fæti í þjóðfélaginu. Við þurfum ekki annað en að horfa á leigubílaútgerð t.d. í New York þar sem við förum upp í gulan leigubíl sem er handrúllaður með „spred satin“, gulum lit, og demparalaus og maður eða kona sem er í slæmri aðstöðu keyrir. Viljum við það? Það held ég varla. Ég vil líka halda uppi vernd gagnvart neytendum í þessu máli. Ég vil vera næsta viss um þegar ég panta mér leigubíl og, nota bene, þegar ég hringi eftir leigubíl eða panta hann í appi get ég yfirleitt ekki tilgreint að ég vilji fá Mercedes Benz 2007 með leðri, heldur kemur bara leigubíll. Hann er af ákveðnum staðli ef hann kemur frá viðurkenndri leigubílastöð. Ef ég hringi í skutlara kemur einhver gjaldþrota maður með fjársvikadóm á bakinu á bílnum hennar ömmu sem ég veit ekkert hvernig er og býðst til að keyra mig tryggingalaus í gegnum bæinn. Ef við verðum fyrir strætó þá segir hann bara: Afsakið, ég gat bara ekki að þessu gert. Hann ber enga ábyrgð. Viljum við þetta í alvöru? Ætlum við að færa þessa flutninga niður á það plan? Er það virkilega? Einn flutningsmanna málsins sagði áðan aðspurður: Við bjóðum ekki fram lausnir. - Nei, er það ekki? Ef maður leggur fram tillögu um eitthvað hlýtur maður að leggja hana fram til enda. Maður hlýtur að horfa á hana til enda. Að leggja fram eina svona tillögu er ekki eins og hlaðborð, maður velur ekki bara graflaxinn og sleppir hinu. Maður tekur allan pakkann, ekki satt? Síðan er eitt í viðbót. Í þessari tillögur er hvergi minnst á tryggingar. Hvergi er minnst á hugsanleg skattskil, hvernig þau eiga að fara fram eða ekki. Þessi tillaga er ávísun á skattsvik, ævintýraleg skattsvik. Því að hvaða fordæmi höfum við? Í þrjú og hálft eða fjögur ár hefur sá sem hér stendur talað við þó nokkra ráðherra í þessum sal og beðið þá í öllum bænum að koma böndum á Airbnb-starfsemi hér í Reykjavík þar sem 3.000 einingar eru óskráðar og greiða enga skatta. Af hverju? Það er heldur ekki búið að taka þær út af brunaástæðum o.s.frv. Verið er að bjóða hér ódýrari gistingu en á hótelunum. Af hverju? Vegna þess að menn eru í fyrsta lagi að bjóða minni gæði á gistingunni, verið er að bjóða upp á húsnæði sem ekki hefur verið tekið út af brunamálayfirvöldum og er hvergi skráð. Hvernig ætla menn að fylgja því eftir, samanber skutlara? Hvernig ætla menn að fylgja því eftir að nauðsynleg og lögbundin gjöld verði greidd af þessari starfsemi? Þá segi ég aftur: Það er enginn vandi að standa í starfsemi ef maður borgar ekki skatta og skyldur. Ég er alveg til í að reka hvaða fyrirtæki sem er og hafa það alveg býsna gott ef ég er næstum því viss um að skatturinn banki ekki upp á hjá mér og ég þarf ekki að standa skil á einu eða neinu. Það er minnsti vandi í heiminum. Þó að ég standi undir því ámæli að vera á móti samkeppni, sem er skelfilegt, og er örugglega mosavaxinn og kominn í beinan karllegg af risaeðlum, þá segi ég samt að þegar maður leggur fram mál eins og þetta þá hljótum við að gera kröfur, við hljótum að gera kröfur sem vernda viðskiptavininn. Ég veit að nafni minn Víglundsson, hv. þingmaður sem hér kom áðan og skammaði mig fyrir það að vera á móti samkeppni, er neytendasinnaður maður. Hann er búinn að reka viðskipti í fleiri, fleiri ár og hann veit að viðskiptavinurinn er aðalatriðið. Hvers vegna ætlum við þá að gera hlut viðskiptavinarins ótryggari með því að leggja fram þessa tillögu? Hvers vegna ætlum við að bjóða upp á minni gæði, minna öryggi? Menn segja: Þetta er lægra verð. Já, ókei, það getur vel verið að þetta sé lægra verð, en það er engin einasta trygging fyrir því að svo sé, ekki nokkur. Það eina sem við getum verið viss um ef við hringum eða sendum boð í gegnum app, eða hvað sem við gerum, eða förum inn á símann og pöntum okkur bíl, að til okkar getur komið gjaldþrota maður á bílnum hennar ömmu með fjársvikadóm á bakinu og engar tryggingar og bjóðist til þess að keyra okkur hvert á land sem er. Viljum við það? Nei, við viljum vera örugg þegar við tökum leigubíl. Við viljum vera viss um að það sé fagmennska á bak við. Þess vegna segi ég: Það er ekkert sem mælir á móti því að opna þetta kerfi ef við erum nokkuð viss um að það sé til bóta. Ég segi aftur: Við skulum vera viss um að við séum að stíga skref sem við getum lifað með, vegna þess að mér fannst það einhvern veginn kristallast áðan í ræðu eða andsvari eins ræðumanns að innst inni vissi viðkomandi að þetta væri frekar snemmframborið mál vegna þess að við vitum ekki hvað kemur út úr þeirri endurskoðun sem þó er hafin fyrir tilstuðlan fyrrverandi hæstv. samgönguráðherra sem allir aðilar koma að. Við vitum ekki hvað kemur út úr því. Af hverju ætlum við þá að þvinga okkur í þann pott miðjan þegar við vitum ekki hvað kemur út úr þeirri vinnu? Af hverju ætlum við að setja upp þessa hörmung hér sem lækkar staðla á allri þessari starfsemi alveg sama hvar á hana er litið og minnka öryggi viðskiptavina? Ég get ekki skrifað upp á svona, mér þykir það leitt. Frelsið er yndislegt, eins og segir í kvæðinu, en við skulum ekki láta það bitna á þeim sem eiga að nota þjónustuna.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég missti aðeins af ræðu hv. þingmanns, ég þurfti að bregða mér frá. En ég heyrði hv. þingmann nefna það, ef ég skynjaði rétt, í ákveðnum hneykslunartón ef gjaldþrota einstaklingar og fólk með kannski einhvern sakadóm eða eitthvað því um líkt á bakinu færi að vinna sér inn við leigubílaakstur. Ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna það er eitthvað slæmt. Ég skil alveg að maður vill ekki að einstaklingar hafi orðið sekir um ákveðin brot þegar þeir vinna að tilteknu starfi, t.d. ekki fólk sem hefur gerst sekt um kynferðisglæpi í vinnu með börnum. Mér finnst alveg sjálfsagt að setja einhverjar kvaðir eftir atvikum. Hér er ekki lagt til að allt saman verði einhvern veginn afnumið. Í tillögunni stendur, með leyfi forseta, „fækka kvöðum fyrir veitingu þeirra“ - þ.e. starfsleyfanna - „og opna íslenskan leigubifreiðamarkað fyrir aukinni samkeppni.“ Það snýst ekki um það að allir megi bara gera allt sem þeim sýnist, alveg sama hvað, það er ekki tillagan. Ég átta mig hreinlega ekki á hvað er athugavert við það að gjaldþrota einstaklingur, sem er jafnvel með einhvern sakadóm á bakinu sem varðar ekki leigubílaakstur eða dregur ekki úr getu hans, hæfni eða trúverðugleika til að sinna því starfi, sinni starfinu. Hvað er að því að einhver geri það, kannski á bíl ömmu sinnar, mömmu sinnar eða maka síns, eða hvað eina? Hvað er að því að viðkomandi eigi mjög lítið í þeim bíl og hafi fengið mest af honum að láni, segjum 90%, hann hafi kannski borgað út 10%. Ég skil ekki vandamálið sem hv. þingmaður nefnir þarna. Í hálfkæringi langar mig líka að spyrja hv. þingmann hversu margir skutlarar séu skráðir hjá ríkisskattstjóra og hversu margir skutlarar séu tryggðir. Ég ætlast ekki til þess að hv. þingmaður svari því vegna þess að ég held að hann myndi svara því eins og ég gerði áðan, að talan sé í kringum núll eða rétt þar um bil. Ég spyr um það meira í hálfkæringi, vegna þess að mér fannst skrýtið að spyrja þessara spurninga áðan. En fyrst og fremst langar mig að vita þetta: Hvað er að því að gjaldþrota einstaklingur keyri leigubíl?
Hæstv. forseti. Ég vorkenni hv. þingmanni að hafa ekki heyrt alla ræðuna mína, hún var fjandi góð, þótt ég segi sjálfur frá. Þetta snýst ekki um það að sá sem hér stendur hafi horn í síðu þeirra sem hafa lent í því að verða gjaldþrota, langt í frá. Þetta snýst heldur ekki um það að sá sem hér stendur vilji ekki að þeir sem brotið hafa af sér einhvern tímann komist ekki í vinnu aftur. Það snýst ekki um það. Þetta snýst hins vegar um það að í lögum um leigubíla og í reglugerðum þar um er gert ráð fyrir að þeir sem sinna þessari þjónustu séu fjár síns ráðandi og hafi ekki brotið af sér, ég man ekki alveg nákvæmlega orðalagið, um einhvern tíma. Sú er krafan. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni, það er ekkert að því, hv. þingmaður, að slíkt fólk sinni einhverjum störfum. En það er hins vegar ekki æskilegt að mínum dómi að þeir sem koma nýir inn í einhverja atvinnugrein séu ekki settir undir sama mæliker og þeir sem þegar starfa í greininni. Það er það sem ég átti við, hv. þingmaður. Ég ítreka það að ég lít ekki niður til fólks sem hefur lent í þeirri hörmung að verða gjaldþrota, síður en svo, eða hafa brotið af sér, aldeilis ekki. Ég segi bara: Ef við erum með ákveðna starfsemi í gangi og ætlum að hleypa einhverjum öðrum inn í hana þá gerum við einfaldlega sömu kröfur til þeirra sem inn í atvinnugreinina koma og þeirra sem fyrir voru áður. Það er ekkert að því að vera á bíl ömmu sinnar ef bíllinn er af sömu stærð og gert er ráð fyrir að leigubílar séu, ef hann hefur sömu tryggingar, en það er bara ekkert um það í tillögunni. Það er verið að opna á það að menn komi með minni gæðakröfur inn í þegar gildandi atvinnugrein. Við hljótum að vera sammála um að það er í sjálfu sér ekki það sem við erum að leita að.
Virðulegi forseti. Ég ætla að lesa alla tillöguna í heild sinni, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að afnema hámarksfjölda atvinnuleyfa til leigubifreiðaaksturs, fækka kvöðum fyrir veitingu þeirra og opna íslenskan leigubifreiðamarkað fyrir aukinni samkeppni.“ Það stendur hvergi að það skuli ekki vera krafa um tryggingar. Það stendur ekki að ekki skuli setja neinar kröfur um starfsemi leigubílstjóra eða bifreiðarnar sem þeir keyra. Það kemur ekki fram í tillögunni. Bara það að fækka kvöðunum hlýtur að vera eitthvað sem við viljum gera, sér í lagi ef við erum sammála um að t.d. gjaldþrota einstaklingar ættu að geta keyrt leigubíl, sem mér heyrist einhvern veginn hv. þingmaður í grunninn vera sammála mér um. Hins vegar bendir hv. þingmaður á eitthvað sem ég ber virðingu fyrir, sem er að þegar nýtt fólk kemur inn í þessa starfsgrein sem þarf ekki að lúta sömu kröfum og þeir sem fyrir eru, þá myndast ákveðið ójafnvægi eða skynjuð ósanngirni gagnvart þeim sem þurftu að gangast undir allar þessar kvaðir. Ég ber fulla virðingu fyrir þeim punkti. Ef við ætlum að nota hann til að vera á móti því að draga úr kvöðum, þá þýðir það að allar kvaðir sem við setjum á greinina séu í eðli sínu varanlegar. Við hljótum að þurfa að geta dregið úr svona kvöðum, þótt vissulega hafi einhver sem var á undan þurft að uppfylla einhverjar skyldur, annars gætum við aldrei farið í átt til neins frelsis vegna þess að það væri alltaf einhver á undan sem þyrfti að uppfylla einhver nánari skilyrði. Eins og ég segi, það er alveg hægt að hafa einhver skilyrði um að viðkomandi skuli vera tryggður. Það er hins vegar algjörlega óhugsandi að fylgja eftir slíkum kvöðum eða slíkum skyldum að mínu mati ef það er starfsemi sem er ólögleg, eins og skutlarahópurinn. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann: Ef við breytum engu og þetta nær ekki í gegn og við hendum þessari tillögu út í hafsauga, bara að gamni, hvað eigum við þá að gera í þessu skutlaramáli? Hvað eigum við þá að gera í Uber? Hvað eigum við þá að gera í tækniframþróun?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og að lesa upp fyrir mig tillöguna aftur. Ég vil hins vegar ráðleggja honum í mikilli vinsemd að lesa greinargerðina, vegna þess að þar kemur fram hvaða kvaðir það eru sem er verið að falla frá. Ég nefni sem dæmi, með leyfi forseta. Hér segir: „Einnig má nefna þörf á að endurskoða kröfur um að leyfishafi sé að meginreglu skráður eigandi bifreiðar eða fyrsti umráðamaður samkvæmt samningi við löggilt kaupleigu- eða rekstrarfyrirtæki, sé fjár síns ráðandi …“ Þarna er verið að segja að við föllum frá því að menn séu fjár síns ráðandi. Aðeins fyrr í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Krafan um að leyfishafar hafi að meginreglu leigubifreiðaakstur að aðalatvinnu er óþörf og hamlar mörgum þeim sem kynnu annars að vilja afla sér tekna með leigubifreiðaakstri án þess þó að hafa það að aðalstarfi.“ Talað er hér um námsfólk og fólk með skerta starfsgetu, sem er hvort tveggja hópar sem ég ber mikla virðingu fyrir og vil veg sem mestan. En af hverju eigum við að hleypa þeim í atvinnugrein sem þegar lýtur lögmálum og brjótum lögmálið svo hann komist inn í atvinnugreinina, hv. þingmaður? Það skil ég ekki. Í prinsippinu finnst mér ágætishugmynd að opna á aukið frelsi í þessu. Við verðum að búa þannig um hnútana að frelsið snúist ekki í andhverfu sína. Við verðum líka að vera vissir um eitt - af því að hv. þingmaður spurði mig í hálfkæringi og ætlaði að gera það um fjölda skutlara skráða hjá ríkisskattstjóra o.s.frv., það er hins vegar spurning sem flutningsmenn hefðu átt að spyrja ríkisskattstjóra um og hafa í greinargerðinni þannig að við vissum um hvað þetta mál snerist. Vegna þess að eins og þetta er núna er þessi tillaga ávísun á veruleg skattsvik, eins og ég sagði áðan.
Herra forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að ég og hv. þingmaður deilum ekki sömu trú á frjálsa samkeppni, það heyrist mér á málflutningi hans. Ég velti fyrir mér tveimur þáttum í málflutningi hv. þingmanns. Ég trúi á almennar leikreglur í atvinnulífinu. Ég trúi á að við eigum, óháð því við hvaða atvinnugrein við störfum eða hvaða vinnu við sinnum, almennt að vera undir sömu reglur og lög sett um hvaða skilyrði okkur eru sett til þess að mega starfa þar. Þetta snýr að atvinnufrelsi okkar. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Er ekki miklu eðlilegra að ræða það með almennnum hætti hvenær við glötum atvinnufrelsi okkar með einhverjum hætti? Eru þá einhverjar sérstakar atvinnugreinar sem eru viðkvæmar? Ættum við að vera með einn, tvo, þrjá flokka af þeim skilyrðum sem við setjum til starfa í einstökum atvinnugreinum, hvort brot á lögum, dómum, svipti okkur tímabundið og alvarleika þeirra o.s.frv.? Er ekki miklu eðlilegra að nálgast þetta með almennum hætti? Því það er fjöldinn allur af viðkvæmum atvinnugreinum sem við höfum. Þeir sem eru að þjóna okkur í mjög náinni þjónustu eða samskiptum við okkur í að veita þá þjónustu. Ég tel miklu eðlilegra að nálgast þetta með almennum hætti. Mér leikur líka forvitni á að vita. Hv. þingmaður talar um að með því að opna fyrir frelsi þarna þá séum við að útsetja þessa atvinnugrein fyrri alls kyns skattsvikum og öðru slíku. Ég vil gjarnan snúa þessari röksemdafærslu við og segja: Við þekkjum til svartrar atvinnustarfsemi í flestum ef ekki öllum atvinnugreinum hér á landi. Er það þá lausn hv. þingmanns á þeim vanda sem við getum verið sammála um að er mikið vandamál, að grípa til fjöldatakmarkana, opinberrar magnstýringar í öllum þessum atvinnugreinum, til þess að koma í veg fyrir skattsvik? Telur hv. þingmaður að engin skattsvik sé að finna í rekstri leigubifreiða?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Almennar leikreglur, segir hv. þingmaður. Ég er alveg á því að almennar leikreglur eigi að hafa í heiðri þegar við stofnum til atvinnustarfsemi. Á árum mínum áður í atvinnuveganefnd kom ég að mörgum málum sem voru einmitt til þess að lipra til fyrir mönnum sem vildu hasla sér völl, þó íhaldssamur sé og á móti frjálsri samkeppni eins og hv. þingmaður álítur. Það er hins vegar önnur regla sem ég hef líka í heiðri, það er jafnræðisregla stjórnsýslulaga. Það er þess vegna sem ég er á móti því að inn í einhverja tilgreinda atvinnugrein, skiptir ekki máli hvort það er þessi atvinnugrein eða önnur, komi nýir aðilar og hasli sér völl á markaði þar sem búið er að setja öðrum sem sitja fyrir ákveðnar reglur og ákveðnar kröfur og að það sé fallið frá eða slakað á þeim kröfum til þess að gera nýjum hópi, hver sem hann er, kleift að koma til starfa í viðkomandi grein. Ég sé ekki betur en ef við gerum það séum við jafnvel að brjóta þessa reglu sem stjórnsýslulögin setja okkur. Svo er það annað. Það er svört atvinnustarfsemi víða annars staðar. Svo má böl bæta að benda á annað verra, sagði meistarinn í kvæði, en það er ekki lausnin hér. Ég get fullvissað hv. þingmann um að innan skamms, ef hæstv. forseti leyfir, mun fara hér fram sérstök umræða sem ég hef beðið um sem varðar tollgæsluna. Þar mun hv. þingmaður komast að því hvað sá sem hér stendur vill gera til að reyna að uppræta skattsvik og til að reyna að bæta innheimtu gjalda ríkissjóðs þegar álagðra. Ég hlakka til þeirrar umræðu við hv. þingmann jafnvel um það. En ég get líka tekið undir það með honum, og kem kannski að því í seinna svari mínu, um atvinnugreinarnar, [[Forseti hringir.]]þar sem menn sem brotið hafa lög nýlega eða lengra í burtu hafa haslað sér völl að nýju. Það eru ákveðnar atvinnugreinar, hv. þingmaður, sem ég myndi gjarnan vilja takmarka aðgang að vegna þess að menn hafi áður brotið af sér með einhverjum hætti.
Herra forseti. Ég get alla vega hughreyst hv. þingmann með því að ég er ekki minni aðdáandi jafnræðisreglunnar en hann segist vera. Við þurfum þá varla að rífast lengi um það að við viljum einmitt að sömu reglur gildi, um nýja aðila sem eru að koma inn í þessa atvinnugrein og þá sem fyrir eru. Að sjálfsögðu eiga sömu reglur að gilda, enda er ekki kveðið á um neitt annað í þessari þingsályktunartillögu. Þarna er bara verið að tala um að afnema fjöldatakmarkanir. Vissulega eru ýmsar hugmyndir reifaðar til að draga úr þeim kvöðum sem settar eru, en það á vissulega við um alla, líka þá sem nú starfa í greininni. Ég fagna því að hv. þingmaður efni hér til sérstakrar umræðu um skattskil, það er auðvitað gríðarlega mikilvægt fyrir atvinnulífið allt að eftirliti sé vel sinnt og allir spili eftir sömu reglum. Það er það versta sem gerist í samkeppni þegar óheiðarlegir aðilar ákveða að spila eftir eigin leikreglum, greiða ekki skatt af starfsemi sinni. Slíka starfsemi eigum við alltaf að uppræta og vinna gegn, að sjálfsögðu. Ég hef ekki sérstakar áhyggjur af því að það að opna á frjálsa samkeppni í atvinnugrein sé sérstök ávísun á skattsvik. Mér hrýs í raun hugur við andhverfu þess. Ég spyr hv. þingmann út í aftur: Er ekki lausnin að hafa skilvirkt og gott og öflugt eftirlit með öllum atvinnugreinum þegar kemur að málefnum eins og skattsvikum? Er það ekki betri leið en að fara að takmarka fjölda þeirra sem starfa í greinunum? Ég nefni bara sem dæmi, af því að skattsvik og byggingariðnaður hafa gjarnan verið spyrt saman, hvort sem það er sanngjarnt eða ekki: Ættum við þá að beita fjöldatakmörkunum gagnvart þeim sem hafa leyfi til að byggja og selja íbúðir? Það held ég ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar sem gerir mig ögn hugsi. Hv. þingmaður segir að meginþemað í þessari tillögu sé að sleppa fjöldatakmörkunum. Ég get ekki litið svo á. Hann segir: Hér eru reifaðar ýmsar hugmyndir. Þetta er greinargerð með þingsályktunartillögu sem er lögskýringargagn og menn hlaupa ekkert frá því með því að segja að hér sé verið að reifa einhverjar hugmyndir, vegna þess að hér er beinlínis talað um að verið sé að slaka á kröfum gagnvart þeim sem stunda þessa starfsemi á móti þeim sem áður stunduðu hana. Ég fór að hugsa þetta aðeins áðan: Stundum erum við að reyna að hafa áhrif á stéttir sem standa frekar veikt, koma inn í þær. Eitt gott dæmi, sem er að því leyti skylt að um er að ræða svipaða atvinnugrein, eru leiðsögumenn sem ekki hafa enn hlotið löggildingu eftir því sem ég best veit. Ég var að leita að því á vefnum og fann ekkert um það. Þá hafa alls konar aðilar verið fengnir í það að leiðsegja um Ísland og vita ekki hvar Baula er þegar þeir keyra upp Norðurárdalinn. Ég segi: Við eigum ekki að fara inn í einhverjar stéttir sem standa kannski ögn höllum fæti með því að gefa öðrum sem vilja hasla sér þar völl afslátt af þeim kröfum sem hinir hafa starfað við. Ég fer ekkert ofan af því, hv. þingmaður, að þar sem verið er að aflétta kvöðum er verið að slaka á kröfum til þeirra sem eiga að stunda þessa starfsemi. Það segir mjög skýrt í þessari greinargerð. Menn geta ekkert hlaupið frá því. Menn geta heldur ekkert hlaupið frá því núna og segja að aðalatriðið í þessari þingsályktunartillögu sé aflétting fjöldatakmarkana. Það er einfaldlega ekki rétt. Það er bara verið að slaka verulega á kröfum til þeirra sem eiga að stunda þennan atvinnurekstur. Það finnst mér ekki rétt.
Virðulegur forseti. Ég er á þeirri skoðun að það sé löngu tímabært að endurskoða lög um leigubíla. Því fagna ég þeirri umræðu sem átt hefur sér stað í dag í kjölfar framlagningar þessarar þingsályktunartillögu. Ég vil þakka hv. flutningsmönnum, svo og þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Ég tel nefnilega að öruggar og greiðar og góðar samgöngur séu eitt af því mikilvægasta sem hið opinbera þarf að tryggja og leigubílaakstur er hluti af því neti. Í reglugerð um leigubifreiðar segir, með leyfi forseta: „Leigubifreiðaakstur er þjónustugrein sem telst til almenningssamgangna og felst í að fólksbifreið er seld á leigu ásamt ökumanni fyrir tiltekið gjald til flutnings á farþegum og farangri þeirra.“ Ég viðurkenni að áhugi minn á breytingum á þessari ágætu löggjöf felst bæði í frelsishugsuninni, en ekki síður í tengslum við sýn mína á skipulag og uppbyggingu höfuðborgarsvæðisins og mikilvægi öflugra almenningssamgangna. Ég tel að leigubílar eða einhvers konar akstursveitur eigi að vera hluti af því kerfi. Það er reyndar, herra forseti, víða erlendis þannig að leigubílar eru reknir undir almenningssamgöngukerfi, það þekkist sums staðar þar sem allir leigubílar eru til að mynda á metangasi og þeir eru allir reknir undir einhvers konar opinberu eftirliti sem er í því að stýra þessu þó að allt séu þetta aðilar úti á markaði sem eigi kannski sína bíla og vinni sjálfir þannig. Það var einmitt á þeim forsendum sem ég hugðist á síðasta kjörtímabili leggja fram skýrslubeiðni til ráðherra samgöngumála um það hvernig ráðuneytið hygðist bregðast við áliti Eftirlitsstofnunar EFTA. Ég hafði líka hug á því að óska eftir yfirliti yfir stöðu þessara mála í öðrum löndum sem við gjarnan berum okkur saman við og hver reynslan þar væri, t.d. af Uber og Lyft, og þá hvort og hverjar hömlur væru á þeirri atvinnugrein og ef einhverjar hömlur væru á hvaða forsendur þær væru settar fram. Eins og fram hefur komið í umræðunni í dag er auðvitað mismunandi reynsla af þessu. Ég held að það sé mikilvægt að þegar við hyggjumst breyta löggjöfinni okkar þá þekkjum við hver reynsla annarra landa sé af þessu og hvernig við getum reynt að sníða af þá agnúa sem þar kunna að vera. Ég náði því miður ekki að leggja fram mína ágætu skýrslubeiðni, en þáverandi hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, Jón Gunnarsson, skipaði starfshóp sem skyldi endurskoða heildarregluverkið um leigubifreiðaakstur. Starfshópurinn átti að leggja fram tillögur til ráðherra um hvort og þá hvaða breytingar væri nauðsynlegt að gera á íslensku regluverki um leigubifreiðaakstur með hliðsjón af áliti ESA gegn Noregi og frumkvæðisathugun á Íslandi. Fram kom í sérstökum umræðum um frelsi á leigubílamarkaði í síðustu viku, ef ég man rétt, að starfshópurinn hefur verið að störfum frá því í október síðastliðnum og búist er við lokaskýrslu umrædds starfshóps í mars. Hópnum er falið að svara meginspurningunni: Er íslenskt regluverk um leigubifreiðaakstur og framkvæmd þess í samræmi við EES-samninginn? Ef svarið er nei, hvaða breytingar leggur starfshópurinn til að gerðar verði á regluverkinu eða framkvæmd þess til að svo megi verða? Er rétt að gera ráð fyrir þjónustu farveitna á borð við Uber og Lyft hér á landi og hvaða breytingar eru nauðsynlegar í íslenskri löggjöf til að svo megi verða? Umræddur starfshópur hefur leitað eftir umsögnum fjölda aðila. Í ljósi þess að umræðan í dag hefur snúist dálítið um það að allir þurfi að fá svolítið að koma að þessu máli þá held ég að það sé mjög mikilvægt. Ég geri ráð fyrir að þegar umrædd skýrsla liggur fyrir þá liggi líka fyrir afstaða ólíkra hópa. Mig langar, með leyfi forseta, að drepa aðeins niður í umsögn sem kom frá Samtökum atvinnulífsins. En þar segir: „… að það sé óhjákvæmilegt að breyta lagaumhverfi leigubíla sem fyrst með því að afnema aðgangshindranir inn í greinina. Ekki ætti að vera þörf á að uppfylla önnur skilyrði til að aka leigubíl en að vera með gild ökuréttindi, hreint sakavottorð og að fyrirhuguð starfsemi hafi verið skráð hjá skattyfirvöldum. Það myndi lækka verð, greiða fyrir umferð, bæta þjónustu, minnka þörf fyrir bílastæði, auka sveigjanleika, auka öryggi, skila þjóðhagslegum ábata og auka nýsköpun.“ Ég verð að viðurkenna að ég tek alveg heils hugar undir þessa umsögn Samtaka atvinnulífsins. Þegar ég var að skoða málefni leigubifreiða á síðasta kjörtímabili og fór að lesa reglugerð sem um þau gildir vakti sérstaka athygli mína 9. gr. reglugerðarinnar sem hefur yfirskriftina Eftirlifandi maki og dánarbú, en þar segir, með leyfi forseta: „Vegagerðinni“ - nú hefur því verið breytt í Samgöngustofu - „er heimilt að leyfa eftirlifandi maka leyfishafa að nýta atvinnuleyfi hans í allt að þrjú ár eftir andlát leyfishafa. Eftirlifandi sambýlismaður eða sambýliskona skoðast sem eftirlifandi maki hafi sambúðin staðið yfir í að minnsta kosti tvö ár samfleytt samkvæmt þjóðskrá“ - svo var bætt við þessa ágætu reglugerð frá 2002 breytingu árið 2012 - „eða öðrum ótvíræðum gögnum. Heimilt er að leggja að jöfnu yfirlýsingu umsækjanda um sambúðina, staðfesta af tveimur einstaklingum sem lýsa því yfir að þeir séu kunnugir högum umsækjanda.“ Ég velti fyrir mér ef löggjafanum finnst nauðsynlegt, eða framkvæmdarvaldinu, að setja reglugerðir um svona útlistingar, þá held ég að við kunnum kannski að vera farin að ganga aðeins of langt í reglugerðarsetningunni. Eins og ég sagði áðan fagna ég mjög þessari umræðu. Ég er algjörlega á því að við þurfum að breyta núverandi lagaramma. Ég held við verðum í rauninni tilneydd til þess innan stundar. En ég tek hins vegar undir að mörg sjónarmið eru uppi og að ýmsu þarf að huga. Öryggi er einn stór þáttur þar að lútandi. Fara þarf yfir alla þessa þætti. Það þarf líka að fara yfir þá þætti er lúta að reynslu annarra landa því að þetta er í mínum huga líka hluti af samgöngukerfinu. Það að opna leyfin algjörlega má heldur ekki verða þess valdandi að hér séu bara leigubílar þegar mesta eftirspurnin er, það þarf að tryggja að það sé allan sólarhringinn um allt svæðið og þess háttar. Ég geri ráð fyrir og treysti því að sá ágæti starfshópur sem hæstv. ráðherra skipaði á síðasta kjörtímabili muni fara vel yfir þetta og við fáum hingað til okkar greinargóðar tillögur um það hvernig rétt er að breyta lögunum og regluverkinu. Eins og sagt var hér áðan; frelsið er yndislegt, ég er algjörlega sammála því, en frelsinu fylgir líka ábyrgð.
Hv. forseti. Ég ætla að vera stuttorður. Stundum fæ ég á mig frjálshyggjustimpil og jafnvel að ég sé öfgafrjálshyggjumaður. En mér finnst eins og menn tali svolítið út og suður í þessu máli eða kannski frekar ekki um sama hlutinn. Ég hlustaði á ræðu hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar, sem er alla jafna ekki með sömu hugmyndafræði og ég. Þá hugsaði ég með mér að við værum bara talsvert sammála. Ég hlustaði síðan á Þorstein Víglundsson, sem er alla jafna nær mér í skoðunum, og hugsaði: Ég er alveg sammála honum. En það er kannski af því að menn voru svolítið að tala um sitt hvorn hlutinn. Ég get alveg tekið undir að auka megi frelsið, þ.e. ef menn gera sömu kröfurnar til allra. Kröfurnar geta snúið að hæfni manna, prófi, þeir geta sótt námskeið í skyndihjálp og o.s.frv. Það getur snúið að því að allir sitji við sama borð varðandi tryggingar, bíla og að menn þurfi að hafa einhverja stöð til að gera út af. Vandamálið er, vil ég segja við hv. þm. Þorstein Víglundsson, að þegar greinargerðin með tillögunni er lesin fara menn allt aðra leið. Menn eru í raun og veru að slaka á kröfunum. Ég er ekki viss um að ég sé sammála því að þó að ég sé frjálshyggjumaður alla jafna vil ég gera kröfur til þeirra sem selja þjónustu til einhvers neytanda. Að þeir uppfylli ströng skilyrði. Það á líka við um lögmenn, af því að minnst var á þá hér áðan, og fleiri stéttir. Þó að þingsályktunartillagan sé orðuð með þessum hætti er hugsunin á bak við málið að slaka á kröfunum. Ég er sennilega einn af fáum þingmönnum sem hafa mikil tengsl við leigubíla og leigubílstjóra. Ég er alinn upp af einum. Ég var 12 ára gamall þegar ég byrjaði að afgreiða bensín niðri á BSR-porti og ég keyrði leigubíl á háskólaárum mínum. Þetta er mjög sérstök stétt og sumir mundu segja að það ætti að vernda hana og friða. [[Hlátur í þingsal.]]Við megum ekki eyðileggja það með svona þingsályktunartillögum. Þessi stétt er engri lík. Það er kannski einn angi af þessu að koma með einhverja friðunartillögu sem gæti þá leyst þennan ágreining. Það sem mér finnst samt sérstakast, af því að við erum að tala um frjálshyggju o.s.frv., er að þeir sem berja sér á brjóst fyrir fjálslyndi, sem eru nú aðallega Viðreisnarmenn í þessu máli, gátu ekki einu sinni verið með á því máli eða samþykkt að aðrir en ríkisstarfsmenn afgreiddu áfengi. Það er nú allt frjálslyndið í þessum mönnum, flestum þeirra. Menn velja frjálslyndi eftir hentugleika og þetta sama frjálslynda fólk ætlaði að skylda alla atvinnurekendur til að gefa út einhverja jafnlaunavottun, eins dýrt og það er fyrir neytendur og handónýtt kerfi, sem ég samþykkti þó með óbragð í munninum, eins og sagt er. Nei, þetta er mjög valkvætt frjálslyndi. Ég tek eiginlega ekkert mark á þessu frjálslyndi öllu saman. Á meðan menn geta ekki leyft mér að kaupa áfengi af einkaaðila er enginn frjálslyndur. Það er mín skoðun. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]En ég segi eins og er að ég tel mjög mikilvægt að allir þeir sem veita þjónustu, ég tala nú ekki um farþegaflutninga af hverju tagi sem þeir eru þar sem líf fólks er oft undir, gleymum því ekki - það skiptir engu máli þó að það sé með ónýtan lögmann [[Hlátur í þingsal.]]- þegar líf og heilsa er undir skiptir það engu máli. Enda eru allir Íslendingar mjög miklir lögfræðingar og ráðleggja hver öðrum í því. Það er t.d. engin lögverndun á lögfræðingi þannig að allir geta kallað sig það. Það skiptir máli að það séu alvörumenn í leiguakstri og þegar menn sem hafa verið lengi í leiguakstri, eins og þeir eru, eins frábærir og þeir eru, eins sérstakir og þeir eru, þá megum við ekki eyðileggja það.
Virðulegur forseti. Ég mundi gjarnan vilja getað staðið hér í andsvörum við hv. þingmann það sem eftir lifir dags og til miðnættis ef því væri að skipta. Ég sé að við eigum ýmislegt óuppgert hérna. Mér finnst stundum hv. þm. Brynjar Níelsson vera svolítill kleyfhugi í því hvort hann er íhaldsmaður eða frjálslyndur, en ég held að hann sé meira svona með mótþróastreituröskun.
Mótþróaþrjóskuröskun.
Hann virðist gerast frjálslyndur maður þegar hann ætlar að leggjast gegn íhaldsseminni en íhaldssamur þegar eitthvert frjálslynt mál kemur fram. Og hér virðist hann ætla að stíga í íhaldssama hlutverkið. Ég get huggað hv. þingmann út af áhyggjum hans af áfengi að við erum að fara að leggja fram að nýju slíkt frumvarp, sameiginlega, ef ég man rétt. Ég held að hv. þingmaður sé með mér á því máli þannig að það er ekki svo að Viðreisnarmenn frekar en aðrir frjálslyndir menn séu móti því að aðrir en ríkið megi selja áfengi, þvert á móti. Við höfum reyndar áður staðið að flutningi á slíku máli ásamt þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Þar erum við alla vega sammála. Ég velti því hins vegar fyrir mér þegar kemur að athugasemdum hv. þingmanns, ég veit að hann deilir með mér þeirri hugmyndafræði að neytendur eigi að hafa frelsi til að velja. Ég deili með honum þeirri skoðun að við séum um margt með frábæra leigubílaþjónustu í dag, ég er ekki að kvarta undan því. Við erum með góða leigubílstjóra, hátt þjónustustig. Ég átti raunar áhugavert samtal við leigubílstjóra um daginn sem sagðist ekki hafa neinar áhyggjur af Uber, einmitt af því að Uber ætti ekki roð í þjónustustig íslenskra leigubíla. Ég held að hann geti alveg haft rétt fyrir sér og það er bara fínt. Það er þá bara frelsi neytenda og neytendur munu velja ýmist Uber eða Hreyfil eða BSR eða einhvern annan. Ég veit alveg að ég mun gera mínar kröfur en ég vil bara fá að velja. Þess vegna spyr ég: Sér hv. þingmaður eitthvað því að vandbúnaði að neytendur fái að velja? Ég ætla að koma í seinna svari aðeins nánar að öðru í máli hv. þingmanns.
Hv. forseti. Ég vil minna hv. þingmann á að Sjálfstæðisflokkurinn er stofnaður úr tveimur flokkum, Íhaldsflokknum og Frjálslyndaflokknum. [[Hlátur í þingsal.]]Þannig að þessi kleyfhugi er nú ekki alveg nýr. Varðandi mótþróann þá heitir þetta mótþróaþrjóskuröskun, [[Hlátur í þingsal.]]sem ég hef oft fengið að heyra á mínu heimili að ég sé illa haldinn af. Varðandi áfengisfrumvarpið nýja. [[Gripið fram í: Fyrst verðum við að tala um það.]]- Fyrst verðum við að tala um það, sem er náttúrlega miklu skemmtilegra umræðuefni. Mig minnir að fyrsti flutningsmaður á þessari þingsályktunartillögu hafi nú verið frekar andsnúinn áfengisfrumvarpi sjálfstæðismanna á sínum tíma, ef ég man rétt. Hv. þingmaður neitar því þá. Ég er auðvitað ekki á móti samkeppni en ég geri þá kröfu að hún sé heilbrigð og á jafnréttisgrunni og að gerðar séu kröfur til þeirra sem veita svona mikilvæga þjónustu. Uber mun ekki gera það. Það þarf að breyta Uber mikið til þess og þess vegna berum við þetta ekki saman, að mínu viti, eins og þetta er í dag. En samkeppni er mjög góð. Og af því að hv. þm. Birgir minntist á það hér að lögunum í Svíþjóð hefði verið breytt 1986, þá var ég þar vorið 1986 og reyndi í þrjá klukkutíma einhvern tímann um miðja nótt að fá leigubíl. Það hefur sennilega verið rétt áður en þessu var breytt. Það var ekki hægt að fá leigubíl í Svíþjóð þá, ekki hægt. Ég vil ekki sjá það hér. Ég vil gjarnan hafa heilbrigða samkeppni, gera miklar kröfur, af því að það er beinlínis öryggisatriði.
Forseti beinir því til þingmanna að þeir nefni aðra þingmenn fullu nafni.
Já, mig grunaði að þetta yrði skemmtilegt andsvar. Ég veit það að hv. þm. Brynjar Níelsson. Mótþróaþrjóskuröskun eða ekki, við deilum alveg sömu sýn á að frjáls samkeppni er flestra meina bót. Ég held að það eigi alveg jafn vel við í leigubílaakstri sem öðru. Ég hef eiginlega meiri áhuga á því að heyra skoðanir hv. þingmanns á því sem snýr að efni þessarar þingsályktunartillögu. Hér er fyrst og fremst verið að beina því til hv. samgönguráðherra að afnema fjöldatakmarkanir og vissulega að kanna leiðir til þess að slaka að einhverju leyti á þeim kröfum sem gerðar eru eða gera þær almennar. Ég get hins vegar ekki með neinum hætti séð að það muni leiða af því sem hér hefur verið rætt að verið sé að fara í manngreinarálit, hvort sem það heitir Uber eða nýir aðilar inn á markaðinn eða þeir sem þegar starfa þar. Ég get ekki lesið það út úr þessari greinargerð. Ég hygg raunar að það myndi ekki heldur standast jafnræðisreglur og treysti hv. samgönguráðherra fyllilega til þess að koma fram með almennar leikreglur á þessu sviði. Aðalatriðið hlýtur jú á endanum að snúa að því að lyfta samkeppnishindrunum. Ég held að það sé ágætt að hafa í huga þrátt fyrir það sem stendur í greinargerð um ýmsar hugmyndir sem þar eru reifaðar, að ég lít ekki svo á að þar sé komið eitthvert lögskýringargagn. Ef þetta mál fær fram að ganga á þinginu kæmi væntanlega í framhaldinu frumvarp frá hv. samgönguráðherra sem færi nánar út í þau skilyrði sem sett yrðu. Ég treysti því að hv. þingmaður sé sammála mér í því mati. Ég get líka huggað hv. þingmann varðandi áfengisfrumvarpið að allur þingflokkur Viðreisnar er á frumvarpinu þegar það kemur fram að nýju.
Hv. forseti. Ég held að það sé alveg rétt hjá hv. þingmanni að við erum ekki langt hvor frá öðrum, ég held að við séum bara alveg sammála. Þess vegna sagði ég í ræðu minni áðan að ég hefði getað tekið undir hvert orð þar. Ég get alveg tekið undir þingsályktunartillöguna, þ.e. orðalag hennar, en vandamálið er að það er miklu meira í henni en það. Öll greinargerðin segir mér bara allt annað og það er það sem ég finn að. Þar blasir við að tilgangurinn með þessari þingsályktunartillögu er sá að slaka á kröfunum, hleypa inn hér fyrirtækjum sem starfa allt öðruvísi, veita allt öðruvísi þjónustu, gera minni kröfur o.s.frv. og það er það sem ég er að finna að.
En samkvæmt sömu reglum.
Jú, jú en ég er ekki tilbúinn að slaka á kröfunum til þess að fá þessi fyrirtæki inn vegna þess að ég held að þau verði til skaða, fyrir utan það að þau taka allan karakter úr stéttinni. Það má heldur ekki. Þess vegna segi ég að ég er tilbúinn til þess að skoða það að auka samkeppnina. Mér sýnist annars ein stöð orðin allsráðandi, sem ég held að sé heldur ekki hollt. Þannig að ég er tilbúinn að skoða það allt saman. En ég vil ekki samþykkja þessa þingsályktunartillögu með þessari greinargerð. Væri hún betri myndi ég skoða það.
Herra forseti. Ég þakka hressilegar umræður og maður hefur orðið margs vísari hér í dag. Eitt af því sem situr kannski helst í mér er að svo virðist sem hlekkurinn á milli íhaldsins og frjálslyndis liggi í áfenginu. Það er einhvern veginn niðurstaðan hjá mér. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson er búinn að fara vel yfir það þannig að áfengið mun kannski ekki koma oftar við sögu þegar vinur minn hv. þm. Brynjar Níelsson kemur hingað upp í ræðustól og ræðir um málið. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að þetta var honum mjög ofarlega í huga þegar við ræddum breytingar á mannanafnalögum um daginn. Þá er það bara skýrt. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um er að hann talar um muninn á þingsályktunartillögunni sjálfri og síðan greinargerðinni og þar sé greinilegt, í hinu og þessu, að verið sé að létta á kröfum. Mig langar að spyrja svo ég geti vonandi létt áhyggjunum: Hvað nákvæmlega er hv. þingmaður að vísa í með því? Ég er með hana hérna.
Hæstv. forseti. Hér er strikað undir sérstaklega í greinargerðinni: „Hið síðastnefnda er lykilþáttur í að opna íslenskan markað fyrir þjónustu sem rutt hefur sér til rúms erlendis hjá fyrirtækjum á borð við Uber og Lyft, en slík þjónusta er hvort tveggja byggð á grundvelli samningsfrelsis og á kostum deilihagkerfisins.“ Bara þessi setning ein segir að það er verið að slaka á vegna þess að við vitum hvernig þetta er hjá þessum fyrirtækjum. Ég tek eiginlega undir það með hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, þetta hefur ekkert með deilihagkerfi að gera. Ég segi samt að það blundar í mér frjálshyggjumaður, það blundar í mér íhaldsmaður. Ég hef kannski sagt það áður, kannski oftar en einu sinni hér í ræðustólnum, að ég er meira og minna að hugsa um neytandann, ekki bara hvað hann fær þjónustuna ódýrt, heldur hvernig ég geti tryggt að hann fái góða þjónustu, örugga þjónustu og hættulausa þjónustu o.s.frv. Það er margt annað í þessu heldur en bara krónurnar og aurinn. Mér finnst það svo mikilvægt. Þess vegna fannst mér svo skrýtið að ég skyldi allt í einu vera sammála hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni nánast í hverju orði, sem við erum kannski ekki vanir alla jafna, en skynsemin er alltaf einhvers staðar, einhvers staðar verðum við að vera skynsöm. Og ég legg mikið upp úr því að fara ekki einhverja leið sem við missum tökin á og er til skaða bara af því að það er í nafni einhvers konar frjálslyndis af þessu tagi.
Herra forseti. Takk fyrir. Mér líður pínulítið eins og ég eigi að biðjast afsökunar á því að hafa haft textann með þessu móti og gert hv. þingmann sammála þeim sem hann er búinn að lýsa sig sammála næstum því gegn eigin vilja. En það er nú bara þannig að ég er ekki sammála hv. þm. Brynjari Níelssyni um að þetta sé nákvæmlega tilgangurinn. Það stendur hérna „hið síðastnefnda“, og þá er verið að vísa til þess að fella niður þá skyldu af hafa löggilta gjaldmæla, og síðan kemur „er lykilþáttur í því að opna íslenskan markað fyrir þjónustu sem rutt hefur sér til rúms erlendis hjá fyrirtækjum á borð við Uber og Lyft“. Það eru mörg önnur fyrirtæki. Við erum fyrst og fremst að tala um að nýta þessa tækni. Uber og Lyft eru engir aufúsugestir á þennan markað hér eins og þeir hafa hagað sér og orðið uppvísir að víða. Þeir hafa brotið ákveðnar reglur sem koma ekkert höftum á leigubílamarkaði við. Þeir hafa ekki uppfyllt skyldur um opinberan rekstur, það er reyndar mismunandi eftir löndum. Það verður allt of oft þannig að þegar verið er að tala um einhverjar breytingar fer umræðan að snúast um einstaka fyrirtæki og ef til vill berum við einhverja sök með því að hafa nefnt akkúrat þessi fyrirtæki. Það var fyrst og fremst gert til þess að upplýsa hvað við vorum að tala um, af því að flestir þekkja snjallsímaforritin sem þessi fyrirtæki nota. Þau eru mjög þekkt. Fyrirtækin eru aukaatriði í þessu. Atriðið er að opna þennan markað þannig að sé hægt að nota þessa tækni líka. Af því að hv. þm. Brynjar Níelssonar vísar í orð hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar þá ætla ég að leyfa mér að gera það líka, en hann sagði í sinni ræðu áðan að við þyrftum ekki að elta tækniþróunina, hún réði ekki, við hér réðum því hvernig framtíðin yrði, einhvern veginn þannig var orðalagið. Ég held að þarna sé millivegur. Ég held að við getum akkúrat ekki ráðið því með lagasetningu hvernig framtíðin verður og litið algerlega fram hjá þessum tæknibreytingum. Þá lendum við með hálfa þjóðina inn á ólöglegri Facebook-síðu að nota sér þá [[Forseti hringir.]]tækni. En ég hef kannski misskilið hv. þingmann. Spurningin var: [[Forseti hringir.]]Ef við erum sammála um þann skilning að í þessari setningu vorum við að tala um þessa tækni, [[Forseti hringir.]]líður hv. þingmanni betur?
Hv. forseti. Mér finnst að þetta mál eigi ekki að koma tækni við. [[Gripið fram í.]]Það er alltaf einhver sem keyrir þig. Þetta mál hefur ekki með það að gera hvern þú hringir í. Við ákveðum auðvitað hvaða kröfur við gerum til þess aðila sem ekur manni gegn gjaldi. Hvort maður getur farið í eitthvert app eða ekki eða hvað, hringt út og suður, mér finnst það bara engu máli skipta. [[Gripið fram í.]]Nei, ég er bara að spyrja: Hverjar eru kröfurnar? Kröfurnar koma ekki tækninni við. Ég segi bara: Ég vil, ef ég ætla að borga rándýran bíl heim um miðjar nætur, að það sé bara alvörufólk sem keyrir mig á alvörubíl sem getur hjálpað mér ef ég lendi í andnauð o.s.frv. Það er það sem ég er að hugsa um. Ekki einhvern hippa sem hefur aldrei keyrt bíl áður og síðhærður [[Gripið fram í.]]og jafnvel með skegg sem gengur auðvitað ekki. Nei, þetta var auðvitað til gamans gert, ég vona að það verði ekki mikið blaðamál úr þessu. [[Hlátur í þingsal.]] Ég vil gera ákveðnar kröfur og eins og ég sagði líka áðan þá hefði ég getað tekið undir ræðuna sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson flutti sjálfur á eftir hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, ég hefði getað tekið algjörlega undir hana líka svo langt sem hún náði ef þessi greinargerð með þingsályktunartillögunni væri ekki, textinn. Ég mun auðvitað ekki standa í vegi fyrir því að það verði aukin samkeppni eða kröftug samkeppni, skulum við segja, þar sem neytandinn getur haft meira valfrelsi o.s.frv., ef þessar kröfur eru alveg á hreinu og ganga jafnt yfir alla og ekki er slakað á þeim.
Forseti kýs að líta fram hjá ummælum hv. þingmanns um þá sem bera skegg.
Virðulegi forseti. Það hefur verið virkilega áhugaverð umræða hér í kvöld um þetta mál. Ég er auðvitað mjög ánægð með að þáverandi samgönguráðherra, Jón Gunnarsson, hafi skipað starfshóp um breytingar á markaði leigubílaþjónustu, vegna þess að við þurfum samkvæmt ákvæðum EES-samningsins að breyta þessu, en ekki síst vegna þess að kerfið eins og það er í dag felur í sér einokun og stöðnun og skort á allri nýsköpun. Það kemur auðvitað tækni við af því að á slíkum einokunarmarkaði kemur tæknin ekki og þróast ekki nægilega í takt við samtímann. Hér hefur margt áhugavert komið fram og merkilegt að því sé haldið fram að oft sé lítil eftirspurn eftir þjónustu leigubíla, en í sömu andrá er því haldið fram að fjöldi þeirra sem keyra leigubíla myndi stóraukast við breytingar. Ég skil það þannig að hér sé verið að tala í pontu Alþingis um að almenningur sé svo innilega illa gefinn að hann hrannist inn í atvinnugrein sem lítil eða engin eftirspurn er eftir. Ég tel bara almenning ekki svo illa gefinn. Ég hef engar, ekki einar einustu áhyggjur af því að hér muni allir landsmenn fara að bjóða upp á leigubílaþjónustu ef engin eftirspurn er eftir henni. Svo finnst mér áhugavert að skoða hvernig þessi leigubílalög urðu til á því herrans ári 1952, þá var faðir minn ekki einu sinni fæddur. Ég ætla að fá að vitna, með leyfi forseta, í greinargerð með lögunum: „Þetta er flutt að tilmælum stjórnar Bifreiðastjórafélagsins Hreyfils og Vörubílastjórafélagsins Þróttar.“ Lögin voru sett til þess að vernda hagsmunahóp. Það var bara sett í fyrstu tvær línur greinargerðarinnar, að beiðni lítils hóps, hagsmunahóps. Ég vonast til að það náist víðtæk sátt í þeirri nefnd sem starfar í samgönguráðuneytinu um breytt kerfi og ég held að bílstjórar ættu líka að fagna því að hafa aukinn sveigjanleika í þjónustuframboði og verðlagningu. Þeir gætu skapað sér mun fleiri tækifæri til að mæta eftirspurn frá almenningi, sem ég er ekki í nokkrum vafa um að myndi breytast talsvert ef við myndum afnema þann einokunarmarkað sem við búum við í dag. Það væri frábært ef fleiri heimili myndu nota leigubíla í auknum mæli, en til þess þarf að auka sveigjanleika í einmitt þessu tvennu, þjónustu og verðlagningu. Það myndi draga úr eftirspurninni sem svarta hagkerfið mæti í dag, auðvitað án þess að við teljum að við þurfum að gera bofs í því. Þetta snýst í rauninni um atvinnufrelsi, tækifæri til að þróa nýjar lausnir, valfrelsi einstaklinga og að takmarka inngrip ríkisins í heilbrigða samkeppni. Allra síst snýst þetta um eitthvert eitt fyrirtæki sem hefur auðvitað gripið tækifærið í öðrum löndum. Þetta á alls ekki að snúast um eitt fyrirtæki, þetta snýst aðeins um að auka atvinnufrelsi og fjölbreytileika á þessum markaði. Það er eitt annað sem ég vil nefna, þó að það væri hægt að ræða þetta í allt kvöld eins og umræðan hefur gefið til kynna. Mér finnst merkilegt hvernig sé hægt að komast að því að það sé meira jafnræði á milli aðila ef það eru fjöldatakmarkanir, heldur en ef allir sem uppfylla málefnaleg gæðaskilyrði mættu taka þátt. Auðvitað viljum við setja einhver eðlileg skilyrði, það er eitthvað sem við eigum að komast að samkomulagi um í góðri vinnu sem fer fram í ráðuneytinu. Þótt við séum eitthvað ósammála hvernig þau skilyrði eigi að vera, þingmenn sem hafa tekið þátt í umræðunni, þá á það samt ekki að stoppa það að fólk styðji það að breyta þessum einokunarmarkaði og styðji meira frelsi á markaðnum af því að fyrir því eru margvísleg rök. Það væri auðvitað að mínu mati tími til kominn að þeir sem vilja viðhalda svona kerfum, sem ég vil meina að séu forneskjuleg kerfi með takmörkunum og hindrunum, færi fyrir því einhver sannfærandi rök af hverju svo ætti að vera áfram, í stað þess að við sem viljum einmitt auka frelsi á markaðnum þurfum alltaf að færa fram bestu og öll rökin í umræðunni til að hlutirnir taki einhverjum eðlilegum breytingum sem Ísland ætti auðvitað löngu að vera búið að gera árið 2018. Að lokum vil ég segja, virðulegur forseti, að um leigubílaþjónustu og akstur eiga að gilda sömu lögmál og reglur og gilda um aðra verslun og þjónustu. Fyrsta skrefið er að afnema þær hömlur sem ríkið hefur sett á greinina. Það að hafa af þessu stórkostlegar áhyggjur eins og ég nefndi í byrjun út af breytingum á þessum markaði og frelsi, sem sumir vilja setja hér í gæsalappir, um að þá verði allt of mikið af leigubílaþjónustu er eins og að hafa í alvörunni áhyggjur af því að hér komi of margar hárgreiðslustofur, eða of margar fiskbúðir þannig að við viljum setja á það einhverjar fjöldatakmarkanir. Það væri fróðlegt að þeir sem mæla gegn breytingum á þessum markaði myndu segja mér af hverju þeir vilja hafa fjöldatakmarkanir á eðlilegri verslun og þjónustu, líkt og þeir eru að verja á þessum markaði, ef þeir geta ekki staðið með því að setja fjöldatakmarkanir á aðrar þjónustugreinar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég gæti ekki verið meira sammála hv. þingmanni, ég þakka henni fyrir prýðisgóða ræðu, hefði ekki getað orðað þetta mikið betur sjálfur. Mér leikur því forvitni á að vita hverju það sætir að flokkur hv. þingmanns hefur ekki viljað vera með á þessu ágæta máli. Ég játa að ég þekki ekki alveg atburðarásina í kringum það þegar meðflutningsmönnum var safnað, en ég get ekki lesið annað út úr orðum hv. þingmanns en að hún sé alla vega hjartanlega sammála málinu og væntanlega reiðubúin að styðja það. Ég veit að samflokksmönnum hv. þingmanns þykir gaman að stríða okkur Viðreisnarfólki með því að segja að Viðreisn sé eins máls flokkur sem geri lítið annað en tala fyrir Evrópusambandsaðild, og ef við höfum um eitthvað annað tala þá séu það gömul frelsismál frá Sjálfstæðisflokknum eins og þetta. Mér líður stundum eins og Sjálfstæðisflokkurinn sé með nokkur frelsismál uppi í hillu sem honum finnist gott að taka niður með reglulegu millibili, en passi sig á að klára ekki af því það er svo gott að geta flutt þau aftur og aftur. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er þá ekki rakið tækifæri, í þessu fína máli, sem ég held að við séum alveg hjartanlega sammála um að sé hið besta mál að klára, að við tökum höndum saman um að reyna að ljúka þessu? Því ég er svo hjartanlega sammála hv. þingmanni. Ríkið á ekki að vera að reyna að stýra mörkuðum með fjöldatakmörkunum. Við getum sett mörkuðum almennar starfsreglur, en okkur dytti aldrei í hug að reyna að stýra matvörumarkaðnum með því að takmarka fjölda verslana, eða hárgreiðslustofa, eins og hv. þingmaður nefndi. Það á auðvitað heldur ekki við um leigubíla.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég var kannski frekar að vonast eftir því að fá andsvar úr hinni áttinni, satt best að segja, og fá svar við þeirri spurningu minni hvort fólk vilji setja fjöldatakmarkanir á aðra verslun og þjónustu. Hv. þingmaður spyr af hverju við höfum ekki verið með á þessu máli. Það er einfaldlega svo að minn flokkur hóf vinnu við þetta í ráðuneytinu á síðasta kjörtímabili til að ná víðtækri sátt og kanna allar hliðar málsins til breytinga. Ég studdi þá vinnu og hef hvatt fólk í mínum flokki áfram í þessu. Sú vinna hefur gengið vel og hópurinn á að skila af sér áfangaskýrslu mjög fljótlega, að mér skilst. Það er af þeirri einföldu ástæðu að ég tel skynsamlegt að reyna að leita leiða til að búa til löggjöf sem flestir geta sætt sig við með frelsi að leiðarljósi og afnema fjöldatakmarkanir í leiðinni. Ég býst við að fá góða niðurstöður úr þessum hópi, en ef ekki þá er meira en sjálfsagt að styðja þessa þingsályktunartillögu.
Virðulegur forseti. Ég vona að hv. þingmaður fyrirgefi mér ákveðnar efasemdir, þegar að þessu máli kemur, í ljósi þess að flokkur hv. þingmanns hefur verið í ríkisstjórn í nærri aldarfjórðung, ef ég man rétt, án þess að ná miklum árangri í þessu, þar af lengst með Framsóknarflokknum sem fer með forræði í þessu máli og er nú í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum ásamt Vinstri grænum. Ég verð að viðurkenna að af málflutningi fyrrverandi Framsóknarmanna, getum við sagt, og Vinstri grænna að dæma fer ekki mikið fyrir frelsishugsuninni þar. Ég deili kannski ekki bjartsýni hv. þingmanns á að frjálslynd útgáfa af þessu máli komi út úr vinnunni í samgönguráðuneytinu. Það kæmi mér þá skemmtilega á óvart ef það gerðist. Ég skal ekkert útiloka það. Ég spyr hv. þingmann hvort hún hafi sannfæringu fyrir því að þar verði í það minnsta afnumin þessi fjöldatakmörkun sem er grundvallarstefið í þingsályktunartillögunni og í raun meginsamkeppnishindrunin í núverandi löggjöf, þ.e. að ríkið setja fjöldatakmarkanir þarna. Ég tek hv. þingmann bara á orðinu með það að verði svo ekki muni hv. þingmaður styðja þessa þingsályktunartillögu. Af því að það er alltaf verið að bjóða mér sæti í öðrum stjórnmálaflokkum þá er ágætt, í ljósi þess að hv. þingmaður er sammála okkur í Viðreisn, að geta þess að það er alltaf pláss fyrir gott fólk þar líka.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir boðið, en ég skal svara honum hér og segja að ég ætla að afþakka það, enda hefur Sjálfstæðisflokkurinn staðið fyrir mestu framförum í frelsisátt af öllum flokkum. Í því sambandi má nefna fjölda mála; útvarpið sem við hlustum á á leiðinni í vinnuna væri til dæmis ekki frjálst nema fyrir barning Sjálfstæðismanna. Við höfum barist fyrir fjölda frelsismála í gegnum tíðina en haft fáa flokka með okkur hér á þingi sem hafa stutt þau. Mörg mál hafa tekið langan tíma, eitthvað sem okkur finnst sjálfsagt í dag, eins og að horfa á litasjónvarp, hlusta á Bylgjuna og drekka bjór. Við þurfum bara að halda áfram og það er gott að fá hingað fólk sem er sammála okkur í því að stefna í þessa átt. Hv. þingmaður spyr um sannfæringu mína um það hvað út úr þessari nefnd komi. Ég hef mjög mikla trú á því að þar komi fram hugmyndir um að afnema fjöldatakmarkanir, með einhverjum skilyrðum sem fólk getur sætt sig við. Ef það nægir okkur ekki, hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, þá skulum við bara ganga lengra með þau lög.
Virðulegur forseti. Mig langar fyrir hönd fyrsta flutningsmanns og samflokksmanns, Hönnu Katrínar Friðriksson, að þakka fyrir mjög góða umræðu um þetta mál, skemmtilega umræðu. Þetta er búin að vera lifandi umræða, sérstaklega seinni hluti hennar. Ég verð að segja eins og er að það birti alla vega talsvert yfir mér þegar var komið fram yfir miðbik umræðunnar og frelsinu talsvert hærra undir höfði gert eftir því sem á hana leið. Ég vona svo sannarlega að þingið geti náð saman um þær breytingar sem ég held að séu algerlega nauðsynlegar á þessu sviði. Eins og komið hefur ágætlega fram í ræðum fjölmargra þingmanna er mjög mikilvægt að gera greinarmun á þeim kröfum sem við gerum til starfsemi á markaði sem þessum, þeim kröfum sem við gerum til bílstjóra sem starfa sem atvinnubílstjórar og svo aftur þeim skorðum sem við reisum við samkeppni á markaðnum. Að sjálfsögðu eigum við, og hér er ekki gert ráð fyrir neinu öðru, að gera sömu kröfur til allra þeirra sem á markaðnum standa. Við erum eingöngu að segja að það er ekki í þágu hagsmuna neytenda, í þágu hagsmuna frjálsrar samkeppni, að reisa samkeppnisskorður sem felast í fjöldatakmörkunum á neinum markaði og ekki heldur þessum. Hefðarréttur, það að þetta hafi alltaf verið svona, jafnvel það sem kom fram í máli hv. þm. Brynjars Níelssonar um að það sé svo góður karakter í þeim sem starfa á markaðnum - sem ég dreg ekki í efa, raunar má segja að það sé söknuður að mörgum skemmtilegum karakterum úr mörgum góðum atvinnugreinum í gegnum tíðina sem jafnvel hafa lagt upp laupana - þetta held ég að sé ekki ástæða til þess að vera með samkeppnishindranir eða takmarkanir af hálfu ríkisins. Það er löngu tímabært að breyta þessu. Hér voru nefnd nokkur ágæt dæmi um hvernig okkur hefur miðað í frelsisátt. Það er svolítið sorglegt til þess að hugsa að minna hefur farið fyrir því á undanförnum árum, jafnvel áratugum, að okkur hafi fleygt eitthvað virkilega fram. Það má raunar segja að sér í lagi þegar kemur að samkeppni og samkeppnislöggjöf okkar hafi því miður þurft utanaðkomandi krafta til að ýta virkilega við okkur. Stærstu skrefin sem við höfum stigið í umbótum í samkeppnisumhverfi eru í gegnum samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og þegar við höfum hreinlega verið dæmd til að laga hlutina af hálfu ESA eða EFTA-dómstólsins. Ég held að það sé löngu tímabært að við sýnum það saman hér á þingi að við erum sjálf fær um að gera nauðsynlegar umbætur í átt að aukinni samkeppni þar sem við eigum auðvitað að vera með einn meginútgangspunkt: Valfrelsi neytenda, að við trúum því að samkeppni á markaði sé neytendum til hagsbóta. Ég þakka enn og aftur fyrir mjög góða umræðu og legg til að málinu verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og vonast eftir góðri umfjöllun í nefndinni um þetta mikilvæga og góða mál.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum, um móðgun við erlenda þjóðhöfðingja. Flutningsmenn frumvarpsins eru ásamt þeirri sem hér stendur hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson og Kolbeinn Óttarsson Proppé. Ég ætla að lesa frumvarpið eins og það liggur fyrir, með leyfi forseta: „1. gr. 95. gr. laganna fellur brott. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarpið er sem sagt ekki stærra í sniðum en sem þessu nemur. En til skýringar umræðunni um það og hvers vegna þessi lagabreyting er lögð til ætla ég að fá að lesa 95. gr. almennra hegningarlaga, þ.e. greinina í frumvarpinu sem ég mæli fyrir og ég og aðrir flutningsmenn viljum fella brott. 95. gr. hljómar svo, með leyfi forseta: „Hver, sem opinberlega smánar erlenda þjóð eða erlent ríki, æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja þess, fána þess eða annað viðurkennt þjóðarmerki, fána Sameinuðu þjóðanna eða fána Evrópuráðs, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum. Nú eru sakir miklar og varðar brot þá fangelsi allt að 6 árum. Sömu refsingu skal hver sá sæta, sem smánar opinberlega eða hefur annars í frammi skammaryrði, aðrar móðganir í orðum eða athöfnum, eða ærumeiðandi aðdróttanir við aðra starfsmenn erlends ríkis, sem staddir eru hér á landi. Sömu refsingu skal hver sá sæta sem ógnar eða beitir valdi gagnvart sendierindreka erlends ríkis hér á landi eða ræðst inn á eða veldur skemmdum á sendiráðssvæði eða hótar slíku.“ Þessa grein vil ég sem sagt burt úr almennum hegningarlögum. Þetta frumvarp hefur áður verið lagt fram, fyrst á 145. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Það var endurflutt á 146. löggjafarþingi og þá með breyttri og ítarlegri greinargerð en það er nú endurflutt óbreytt frá 146. þingi. Ástæða þess að ég flyt frumvarpið er að á undanförnum árum hefur verið talsvert þrengt að tjáningarfrelsi víða um heim. Frelsi blaðamanna hefur verið skert og stjórnvöld í einstökum ríkjum hafa reynt að uppræta gagnrýna umræðu, jafnvel yfir landamæri. Það muna kannski einhverjir eftir máli í þessu samhengi þar sem þýsk stjórnvöld létu undan þrýstingi stjórnar Tyrklands og heimiluðu málaferli gegn skemmtikrafti sem farið hafði óvirðulegum orðum um Erdogan, forseta Tyrklands. Sú ákvörðun er almennt talin hafa verið mikill álitshnekkir fyrir þýsku ríkisstjórnina og ótíðindi fyrir tjáningarfrelsið. Ákvörðun þýsku ríkisstjórnarinnar byggðist á lögum sem gilda þar í landi og fela í sér refsingar við því að smána erlenda þjóðhöfðingja eða ríki. Í kjölfarið spratt upp umræða í ýmsum Evrópulöndum um réttmæti slíkra laga. Það var í rauninni út frá því m.a. sem hugmynd mín að þessu þingmáli kviknaði, alla vega fengu einhverjir þingmenn tölvupóst þar sem vakin var athygli á svona lagagreinum í lögum annarra ríkja. Þá var verið að vinna úttekt á vegum Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, í samvinnu við International Press Institute í Vínarborg, á löggjöf um sérvernd erlendra þjóðhöfðingja. Það er því ekki hægt að segja að hér sé bara um eitthvert íslenskt sérviskumál að ræða heldur hafa alþjóðleg samtök, sem eru að kortleggja og fylgjast með umræðu sem varðar tjáningarfrelsi, vakið athygli á þessu víða um heim. Mig langar að nefna að það er ekki einungis vegna tjáningarfrelsismála sem ég tel þetta mikilvægt mál og legg það fram. Ekki einungis vegna þess að ég tel að fólk eigi að geta talað frjálst, jafnvel svolítið illa um erlenda þjóðhöfðingja ef því býður svo við að horfa, heldur hreinlega vegna þess að mér finnst að þjóðhöfðingjar eigi að sæta almennri löggjöf eins og allur annar almenningur. Það eru lög sem taka á því ef menn meiða æru fólks. Mér finnst að slík lög eigi að gilda um erlenda þjóðhöfðingja líka. Það eru strangari viðurlög við því að móðga erlenda þjóðhöfðingja, þ.e. allt að sex ára fangelsi ef sakir eru miklar eins og kom fram í lagagreininni sem ég las upp áðan. Þetta er í mínum huga annars vegar tjáningarfrelsismál en hins vegar líka almennt réttlætismál þar sem allir eru undir sömu reglur settir þegar kemur að því hvernig má tala um þá. Árið 2002 felldi Mannréttindadómstóll Evrópu dóm í máli franska dagblaðsins Le Monde, þar sem úrskurðað var að sérstök vernd þjóðhöfðingja væri ónauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Í framhaldi af dómnum lýstu íslenskir lögspekingar efasemdum um að unnt væri að dæma eftir 95. gr. hegningarlaga í ljósi 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Eins og ég sagði áðan eru afar hörð viðurlög falin í 95. gr. almennra hegningarlaga við því að smána erlend ríki, þjóðhöfðingja eða þjóðartákn á borð við fána. Þá er tiltekið að óheimilt sé að ráðast gegn sendierindrekum með ofbeldi eða valda eignaspjöllum á sendiráðum eða lóðum þeirra. Lagaákvæðum sem standa eiga vörð um sóma erlendra þjóðhöfðingja hefur sjaldan verið beitt hér á landi og enn sjaldnar fallið dómar á grunni þeirra. Þau fáu tilvik hafa þó síst verið landi og þjóð til sóma. Þannig hlaut rithöfundurinn Þórbergur Þórðarson dóm fyrir að kalla Adolf Hitler blóðhund og skáldið Steinn Steinarr fyrir að smána hakakrossfána þýska nasistaflokksins. Óhætt er að segja að sagan hafi farið mjúkum höndum um þau afbrot. Áður en ég vík að seinni hluta lagagreinarinnar, meðan ég er enn að tala um það sem snýr að þjóðhöfðingjum og þjóðfánum, langar mig að nefna annað dæmi sem er nýlegt og sýnir að þetta er í rauninni lifandi lagabókstafur. Árið 2012 voru fjórir einstaklingar, sem tóku þátt í mótmælum fyrir utan rússneska sendiráðið vegna meðferðar rússneskra yfirvalda á meðlimum hljómsveitarinnar Pussy Riot, kærðir samkvæmt þessu lagaákvæði. Það var svo seint á síðasta ári sem þeir einstaklingar fengu tilkynningu um að rannsókn málsins væri hætt. Það er því alveg verið að nota þetta. Þá komum við að seinni hluta lagagreinarinnar, sem snýr sérstaklega að eignaspjöllum á sendiráðum. Þar er um að ræða klausu sem bætt var við lögin árið 2002. Þann sama vetur höfðu þrír ungir menn verið kærðir og hlutu síðar dóm á grundvelli 95. gr. hegningarlaga fyrir að hafa kastað bensínsprengju að bandaríska sendiráðinu. Mér fannst á sínum tíma mjög furðulegt að dæma samkvæmt þeirri grein fyrir það. Í mínum huga er það að kasta bensínsprengju ekki móðgun við þjóðhöfðingja eða fána ríkis, heldur einfaldlega allt annars konar lögbrot sem ætti að kæra fyrir á allt öðrum forsendum. Tilraun til íkveikju eða að stofna lífi og limum fólks í hættu. Ég velti fyrir mér að sú ákvörðun að kæra verknaðinn á grunni ákvæðisins um móðgun í garð erlendra ríkja og þjóðhöfðingja hafi leitt til þess að þessari klausu var bætt við almennu hegningarlögin. Líkt og ég tel fyrri hluta lagagreinarinnar algerlega óþarfan, vegna þess að við höfum almenn lög sem snúa að meiðyrðum í garð fólks, þá höfum við önnur ákvæði í lögum sem taka á skemmdarverkum og íkveikjum. Ég tel því að þessi lagagrein sé með öllu óþörf og eiginlega verra en það, sé hreinlega slæm, vegna þess að hún takmarkar tjáningarfrelsið með algerlega óþörfum hætti. Það er þess vegna sem við flutningsmenn frumvarpsins leggjum það fram. Allt er þá þrennt er. Við leggjum málið fram í þriðja skipti. Ég vona að við getum klárað það núna á þessu þingi. Með þeim orðum legg ég til að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru fyrir að kynna fyrir okkur þetta frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum. Ég velti fyrir mér hvers vegna eingöngu er fjallað um að fella 95. gr. brott. Nú eru önnur ákvæði í þessum lögum sem vekja líka athygli þess þingmanns sem hér stendur, t.d. 94. gr. og ekki síður 97. gr. hegningarlaga. Í 94. gr. er vísað til kafla hegningarlaga er varða manndráp, frelsissviptingu og ærumeiðingar, en þar segir, með leyfi forseta: „Ef verknaði, sem refsing er lögð við í XXIII., XXIV. eða XXV. kafla laga þessara, er beint að þjóðhöfðingja erlends ríkis eða sendimönnum þess hér á landi, má auka refsingu þá, sem við brotinu liggur, þannig að bætt sé við hana allt að helmingi hennar.“ Það má velta fyrir sér hvort þetta sé ákvæði sem er eðlilegt í nútímanum, að þarna sé sérstaklega boðið upp á að viðbótarrefsing sé við svona alvarlegum brotum ef þau beinast að þjóðhöfðingja eða sendimönnum annars ríkis. Svo velti ég líka fyrir mér hvort þeir sem flytja þetta ágæta frumvarp hafi velt fyrir sér ákvæði 97. gr., er varðar það að ráðherra skuli hlutast til um þetta mál. Ég kem kannski betur inn á það í seinna andsvari.
Forseti minnir á að ávallt skal ávarpa eða minnast á aðra þingmenn með fullu nafni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir ágætar spurningar í þessu andsvari um það af hverju er bara lagt til að 95. gr. almennra hegningarlaga falli brott. Í stuttu máli er því til að svara að kveikjan var það sem ég rakti í máli mínu, þetta mál sem kom upp í Þýskalandi og í kjölfarið á því tölvupóstur þar sem var vakin athygli þingmanna á sérstaklega þessu tjáningarfrelsisákvæði sem 95. gr. nær yfir. Það er í rauninni stutta svarið, það er þess vegna. Ég tel hins vegar rétt og eðlilegt að skoða allan þennan kafla í almennu hegningarlögunum og það voru fín dæmi sem hv. þingmaður nefndi í sínu máli, þannig að ég væri opin fyrir því að halda áfram skoðun á þessum kafla laganna. En mig grunar að það myndi kalla á enn meiri umræðu, þannig að ég myndi helst vilja að við byrjuðum á því að fella þessa lagagrein út, því að akkúrat þetta mál hefur fengið talsverða umræðu í samfélaginu sem og hér á þinginu. Það á samt alls ekki að koma í veg fyrir það að við höldum áfram með lagatiltekt sem ég held að sé alveg tímabært hvað þessi mál varðar.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur kærlega fyrir þetta svar og biðst afsökunar á að hafa láðst að geta föðurnafnsins. Það er kannski út af því máli sem hv. þingmaður vísaði í, þ.e. mótmælanna fyrir utan rússneska sendiráðið sem áttu sér stað fyrir tæpum sex árum, sem maður velti fyrir sér afskiptum ráðherra. Í því máli kom ekki fram að rannsókn yrði felld niður, heldur dagaði þetta mál einfaldlega uppi að því er virðist í ráðuneytinu ofan í skúffu hjá ráðherra í rúmlega fimm ár á meðan þessir fjórir einstaklingar, ef þau voru þá fjögur, höfðu stöðu sakbornings. Það er auðvitað ótækt. Maður veltir fyrir sér hvort þetta sé boðleg meðferð á fólki.
Herra forseti. Nei, það getur ekki verið gaman að vera hangandi í stöðu sakbornings í mörg ár, það getur ekki verið. Það er auðvitað sérstakt með þetta ákvæði að það sé í rauninni dómsmálaráðuneytið eða hæstv. dómsmálaráðherra sem þurfi að taka ákvörðun um framgang málsins. Nú ætla ég að leyfa mér að giska. Ég get ekki vitað það fyrir víst, en mig grunar að málunum sé þannig fyrir komið vegna þess að þetta snýst um að tala máli erlendra aðila hér á landi, mig grunar að það sé tengingin og skýringin á því af hverju þessu sé svona fyrir komið. En mér finnst það engu að síður furðulegt fyrirkomulag. Við myndum losna við þetta alla vega að hluta til með því að fella ákvæðið út. En eins og við ræddum í [[Forseti hringir.]]fyrri andsvörum þurfum við að skoða nánar allan þennan kafla um aðkomu hæstv. ráðherra.
Herra forseti. Ég ætla að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir ræðuna og flutningsmönnum fyrir að leggja fram þessa áhugaverðu tillögu. Ég verð að segja að við yfirlestur á frumvarpinu sem er kannski ekki langt og á greinargerðinni þá finnst mér erfitt annað en að vera því sammála. Ég viðurkenni líka að ég þekki kannski ekki mikið til svona mála, en tek eftir því að þetta mál hefur verið lagt fram áður á þinginu. Fyrir um ári síðan, eða í mars 2017, kom inn umsögn frá utanríkisráðuneytinu um frumvarp sem, ef ég skil rétt, er algjörlega sambærilegt því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Í umsögn utanríkisráðuneytisins er tekið fram að afstaða þess byggist fyrst og fremst á þjóðréttarlegum skuldbindingum sem felast m.a. í alþjóðasamningi um stjórnmálasamband frá árinu 1961, Vínarsamningnum. Afstaða ráðuneytisins er í rauninni sú, það færir svo sem fyrir því ágætisrök, að ekki sé tímabært að fella brott 95. gr. almennra hegningarlaga í ljósi þeirra skuldbindinga. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún og flutningsmenn þessarar tillögu hafi farið yfir umsögn utanríkisráðuneytisins og velt því fyrir sér hvort það sé einhver önnur leið fær til að ná fram því markmiði sem sett er fram í greinargerðinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir góða spurningu. Já, ég las þessa umsögn. Ég sat reyndar ekki í hv. allsherjar- og menntamálanefnd síðast þegar málið var lagt fram þannig að ég fylgdist ekki með umræðum um þetta mál í nefndinni. Því er til að svara af hverju málið er lagt fram óbreytt, þrátt fyrir þessa umsögn, að ég tel ráðuneytið þarna vera á villigötum, er hreinlega ósammála umsögninni. Annars vegar er þetta í mótsögn við það að Mannréttindadómstóll Evrópu hefur með dómafordæmi, sem ég rakti hér frá árinu 2002, talað um það að vernd fyrir þjóðhöfðingja sé ónauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Hins vegar fannst mér umsögn utanríkisráðuneytisins fjalla eiginlega um seinni hluta 95. gr., sem ég gerði hér að sérstöku umtalsefni, sem fjallar um það sem snýr að eignaspjöllum á sendiráðum og að við höfum þar skuldbindingar um að vernda þá sem hingað koma sem talsmenn annarra þjóða. Ég tel þá einfaldlega að ef það er svo að öryggi þeirra sé ekki nægilegt tryggt þá eigi bara að gera það í öðrum lögum. Það eigi frekar að leggja áhersluna í hinum almennu lögum en að þetta eigi ekki heima í þessu ákvæði og eiginlega megi segja að það færi enn frekari rök fyrir því að þessi síðari tíma viðbót við lögin frá árinu 2002 sé einfaldlega [[Forseti hringir.]]á röngum stað í lagasafninu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég ítreka bara það sem ég sagði áðan, mér finnst þetta áhugavert frumvarp, það er að mörgu leyti auðvelt að vera sammála því sem fram kemur í greinargerðinni. Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem mun fá frumvarpið til umfjöllunar til að fara vel yfir það, auðvitað óska eftir umsögnum eins og hefð er fyrir og fara vel yfir það, því að sama skapi vil ég auðvitað ekki að við brjótum með einhverjum hætti gegn þjóðréttarlegum samningum sem við höfum gert. Á okkur hlýtur að hvíla ákveðin skylda að gæta öryggis sendiráða og sendiherra sem hér eru.
Herra forseti. Það vill svo heppilega til að sú er hér stendur situr núna á þessu þingi í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það er alls ekki ólíklegt að nákvæmlega þetta komi til umræðu í nefndinni. Ég hlakka þá bara til að fylgja þessu máli eftir og eiga í rökræðum um það, ef það þarf að búa betur um málin einhvers staðar annars staðar, hvernig við getum gert það, en hef þá jafnframt tækifæri til þess að lýsa efasemdum mínum um að þess sé kannski ekki þörf, alla vega ekki á þessum stað í hinum almennu hegningarlögum. En núna fer málið út til umsagnar og nefndin skoðar það auðvitað út frá sem flestum hliðum.
Hæstv. forseti. Ég er síður en svo andsnúinn þessu frumvarpi. Ég er mjög hrifinn af tjáningarfrelsi. Ég get upplýst hv. þingmann um að ég var verjandi annars þeirra manna sem köstuðu bensínsprengju í ameríska sendiráðið á sínum tíma og ég barðist á hæl og hnakka fyrir tjáningarfrelsinu. Ég vann meira að segja málið í héraði en tapaði því 4:1 í Hæstarétti. Ég er hins vegar nokkuð sannfærður um að hrifning hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur á tjáningarfrelsinu er heldur valkvæðari en hjá mér. Þessi umrædda 95. gr. segir að viðurlög séu við því að smána opinberlega erlenda þjóð og þjóðhöfðingja, en annað ákvæði í hegningarlögum, 233. gr. a, tekur á því að refsivert sé að hæðast að einhverjum vegna þjóðernis. Ég spyr hv. þingmann hvort hún væri þá ekki bara sátt við það, af því að ég er að undirbúa frumvarp til að taka þá grein út, og tilbúin til að vera með mér á slíku frumvarpi - til að tjáningarfrelsið fái almennilega að njóta sín, sem ég tel afar mikilvægt. Mér sýnist að dómstólar hafi túlkað þessa grein á þann veg að tjáningarfrelsinu er mjög mikil hætta búin. Þess vegna spyr ég hvort til álita kæmi hjá hv. þingmanni að vera tilbúin til að fella þá grein líka niður.
Frú forseti. Það er skemmtileg forsaga sem heyrðist í andsvari hv. þingmanns sem átti sér annað líf sem lögmaður áður en hann tók til starfa hér á Alþingi. Þetta er að mínu mati fínn punktur sem hv. þingmaður veltir hér upp varðandi tjáningarfrelsið og mörk þess, hvað megi og hvað megi ekki. Já, mig grunar að við séum ekki á nákvæmlega sömu blaðsíðunni þar. Ég tel að taka þurfi tillit til fleiri þátta, sér í lagi þegar kemur að fólki sem tilheyrir minnihlutahópum eða viðkvæmum hópum; að þeir geti þurft vörn í lögum. En þau rök tel ég alls ekki eiga við um þjóðarleiðtoga sem eru, eins og felst í orðanna hljóðan, leiðtogar og þar með í valdastöðu í samfélaginu en hafa, eins og lögin eru hér útbúin, aukavörn umfram aðra í samfélaginu. Ég teldi að það mætti þá frekar hugsa hvort þessu ætti að vera akkúrat öfugt farið, jafnvel að hugsa sér að þeir sem tilheyra minnihlutahópi hefðu einhvers konar aukavörn en þjóðarleiðtogarnir þyrftu ekki á því að halda stöðu sinnar vegna.
Hæstv. forseti. Ég held að þjóðarleiðtogar séu mikill minnihlutahópur. [[Hlátur í þingsal.]]Ég er auðvitað bara að impra á þessu vegna þess að ég vil að við séum svolítið samkvæm sjálfum okkur. Ég óttast það, eins og 233. gr. a hefur verið skýrð, að hún takmarki tjáningarfrelsið um of. Ég er ekki alveg á móti því að sérstakir minnihlutahópar fái hugsanlega vernd. En þetta eru ekki allt minnihlutahópar. Þarna er líka talað um erlent þjóðerni. Getur þingmaðurinn verið sammála mér um að við þurfum alla vega að fara í endurskoðun á því ákvæði? Sérstaklega í ljósi þeirra dóma sem hafa verið kveðnir upp þar sem nánast ekkert má segja.
Frú forseti. Ég er ekki eins vel að mér í öllum greinum almennra hegningarlaga og ég tel hv. þingmann og lögmann vera. [[Gripið fram í.]]En ég hef ekkert á móti því að kynna mér nánar og skoða 233. gr. a, sem ég viðurkenni að ég þekki ekki í þaula, hvað þá að ég þekki alla dóma sem hafa fallið samkvæmt henni. Ég er alveg opin fyrir því að skoða hana en get ekkert fyrir fram sagt um það að hvaða niðurstöðu ég kæmist í því máli. Eftir stendur að ég tel að það sé mjög mikilvægt prinsipp í þessum málum að viðkvæmir hópar hafi vernd í lögunum en að þeir sem eru í valdastöðum þurfi síður vernd og alls ekki að þeir þurfi á því að halda að harðari refsingar liggi við að móðga þá eða smána.
Frú forseti. Ég vil fagna þessu frumvarpi og lýsa yfir eindregnum stuðningi mínum við innihald þess og efni. Valdhafar hafa löngum haft tilhneigingu til að beita valdi sínu til að takmarka tjáningu og málfrelsi almennra borgara. Þetta frumvarp er eitt skref af mörgum sem til þarf svo við fáum notið raunverulegs tjáningarfrelsis hér á Fróni. Þó eru skrefin fjölmörg sem komið hafa á undan. Árið 1991 mátti finna þessi orð í almennum hegningarlögum, með leyfi forseta: „Hver, sem hefur í frammi skammaryrði, aðrar móðganir í orðum eða athöfnum eða ærumeiðandi aðdróttanir við opinberan starfsmann, þegar hann er að gegna skyldustarfi sínu, eða við hann eða um hann út af því, skal sæta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 3 árum. Aðdróttun, þótt sönnuð sé, varðar sektum, ef hún er borin fram á ótilhlýðilegan hátt.“ Blaðamaðurinn Þorgeir Þorgeirson var ákærður og sakfelldur í Hæstarétti á grundvelli þessa ákvæðis, þá 108. gr. almennra hegningarlaga, árið 1987. Þorgeir hafði unnið sér það til saka að rita tvær blaðagreinar um lögregluofbeldi og kallaði lögregluna m.a. einkennisklædd villidýr og kallaði eftir því að sett yrði á fót sjálfstæð eftirlitsstofnun með störfum lögreglu, nota bene, eitthvað sem enn þá vantar. Árið 1992 komst Mannréttindadómstóll Evrópu að þeirri niðurstöðu að sakfellingin væri ekki nauðsynleg í lýðræðisríki og dæmi íslenska ríkið brotlegt gegn 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Margir síðari dómar Mannréttindadómstólsins hafa raunar komist að þeirri niðurstöðu að opinberir starfsmenn og persónur ættu vegna stöðu sinnar frekar að eiga von á óvæginni umfjöllun og stórum, jafnvel ósanngjörnum, óþægilegum eða ýktum ummælum um sig og sín störf en hinn almenni borgari. Það væri því óeðlilegt að þeir nytu sérstakrar verndar frá því að vera móðgaðir, umfram aðra. Þetta kemur m.a. fram í dómi Mannréttindadómstósins í máli Le Monde gegn Frakklandi sem minnst er á í greinargerð þessa frumvarps. Þrátt fyrir þessi skýru fyrirmæli Mannréttindadómstólsins má enn finna sérstakt ákvæði í hegningarlögum um aukna vernd, æru erlendra þjóðhöfðingja, hér á landi, umfram aðra einstaklinga. Þetta er ákvæði sem hefur veruleg hamlandi áhrif á opinbera umræðu um persónur sem sannarlega eru opinberar og mega því eiga von á að almenningur hér á landi sem og annars staðar tjái sig ansi frjálslega um þá og þeirra störf. Þetta er ákvæði sem lagt er til í fyrirliggjandi frumvarpi að fjarlægja úr almennum hegningarlögum. Ákvæðið hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hver, sem opinberlega smánar erlenda þjóð eða erlent ríki, æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja þess, fána þess eða annað viðurkennt þjóðarmerki … skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum.“ - Það er meira að segja hægt að hækka það upp í sex ár, séu sakir miklar. - „Sömu refsingu skal hver sá sæta, sem smánar opinberlega eða hefur annars í frammi skammaryrði, aðrar móðganir í orðum eða athöfnum, eða ærumeiðandi aðdróttanir við aðra starfsmenn erlends ríkis, sem staddir eru hér á landi.“ Þetta hljóðar svona, þrátt fyrir að í dómnum í máli Le Monde gegn Frakklandi hafi komið fram að ekki væri tilefni til þess að þjóðhöfðingjar nytu sérstakrar verndar þegar kæmi að æru þeirra. Svona ákvæði hafa kælingaráhrif á opinbera umræðu og valda sjálfsritskoðun þeirra sem lýsa vilja skoðunum sínum á verkum og persónu erlendra þjóðhöfðingja. Tökum tiltölulega nýlegt dæmi. Þann 21. janúar 2017 sagði sú sem hér stendur, með leyfi forseta: „Ég hef áhyggjur af því að forseti Bandaríkjanna sé fasisti, kvenhatari og rasisti.“ Næsta dag lét hv. þm. Óli Björn Kárason eftirfarandi orð falla í morgunútvarpi RÚV, með leyfi forseta: „Það finnst mér of langt gengið. Við getum verið ósammála öllum því sem hann segir og öllu því sem hann gerir. En við köllum ekki þjóðhöfðingja Bandaríkjanna, lýðræðislega kjörinn forseta, fasista.“ Þessi orð mín voru látin falla í ræðustól Alþingis og naut ég því stjórnarskrárvarinnar þinghelgi gagnvart því að þurfa að sæta afleiðingum fyrir þessi ummæli mín samkvæmt áðurnefndri 95. gr. almennra hegningarlaga. Það má með sanni segja að ég hafi á opinberum vettvangi viðhaft ummæli sem mörgum þótti smánandi um æðsta ráðamann bandarísku þjóðarinnar. En við erum þó ekki nema 63 sem njótum þessarar þinghelgi hverju sinni. Því má ætla að allir aðrir sem hefðu látið þessi ummæli falla á opinberum vettvangi í íslenskri lögsögu hefðu mátt eiga von á að vera sóttir til saka fyrir að lýsa svipaðri afstöðu og minni. Auðvitað væri saksókn á þessum grunni dæmi um óhóflega valdbeitingu hins opinbera gagnvart skoðunum hins almenna borgara á valdafólki annarra landa. Það að þessi lög séu til og þeim megi beita hefur kælandi áhrif á þjóðfélagsumræðuna. Þau valda sjálfsritskoðun og þeim verður að breyta. Áðan talaði ég um að afnám 95. gr. almennra hegningarlaga væri skref í rétta átt til að tryggja raunverulegt tjáningarfrelsi hér á landi, en þau eru ófá skrefin sem við eigum eftir að taka til að svo megi vera því að tjáningarfrelsinu á Íslandi eru margar skorður settar, bæði með lögum og annarri valdbeitingu ráðandi afla. Fyrst ber að nefna lögbann sem sett var á Stundina vegna umfjöllunar hennar um vafasöm fjármálaviðskipti hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar í aðdraganda bankahrunsins meðan hann sat sem þingmaður. Héraðsdómur Reykjavíkur hefur kveðið upp sinn dóm um að lögbannið brjóti á stjórnarskrárvörðum rétti til tjáningar, hafi haft óeðlileg áhrif á frjálsar og upplýstar kosningar og grafi undan frjálsri tjáningu fjölmiðla. Þó er lögbannið enn í gildi og hefur í sjálfu sér kælandi áhrif á opinbera umræðu. Raunar mætti segja að áhrifin séu við frostmark þar sem Stundin getur ekki miðlað umræddum upplýsingum enn þann dag í dag og óvíst hvenær það má samkvæmt núverandi valdakerfi tjáningar. Píratar hafa mælt fyrir frumvarpi til að taka ákvörðunarvald um lögbann á umfjöllun fjölmiðla úr höndum sýslumanna, sem sýnt hafa að þeir taka til engrar athugunar hvort skilyrði til skerðingar tjáningar séu uppfyllt eður ei, og að við setjum það í hendur dómstóla sem þó hafa á undanförnum árum staðið sig betur og betur í vernd tjáningarfrelsisins á Íslandi, m.a. í kjölfar ítrekaðra dóma og ávirðinga Mannréttindadómstóls Evrópu. Málið er í vinnslu á nefndasviði Alþingis og ég hvet alla þingmenn til að greiða leið frumvarpsins í gegnum þingið og veita því stuðning sinn, tjáningarfrelsinu til heilla. Við vitum líka, frú forseti, að núverandi lagaumhverfi gerir að verkum að fjölmiðlar þurfa oft á tíðum að eyða stórum fjárhæðum í málskostnað í meiðyrðamálum sem höfðuð eru af fjársterkum aðilum vegna ummæla eða fréttaflutnings sem þeim líkar ekki. Tilgangurinn með kæru er langt í frá alltaf sá að vinna málið. Það er jafnvel vitað að málið sé tapað en það er sótt til þess eins að hafa fé af fjölmiðlunum, þreyta þá og refsa þeim fyrir að upplýsa almenning um misgjörninga valdamanna. Ástæðan fyrir því að þetta borgar sig er að það kemur allt of oft fyrir að dómstólar sem dæma í málum felli niður málskostnað og því sitji fjölmiðlarnir uppi með að greiða háan lögfræðikostnað úr eigin vasa þrátt fyrir jafnvel algerlega tilhæfulaus málaferli af hálfu stefnanda. Píratar hyggjast bregðast við nákvæmlega þessari hindrun í vegi tjáningarfrelsisins með framlagningu frumvarpa á allra næstu dögum því að lagaumhverfi sem þetta hefur kælandi áhrif á þjóðfélagsumræðuna og tjáningarfrelsi hér á landi. Fyrr en það verður lagað gildir ekki raunverulegt tjáningarfrelsi. Þá eru ónefnd þau kælandi áhrif sem annars konar valdbeiting valdafólks og stofnana getur haft á tjáningarfrelsi og opinbera umræðu. Gott dæmi um þetta voru óbeinar hótanir fyrrverandi hv. formanns fjárlaganefndar, Vigdísar Hauksdóttur, í garð RÚV þar sem hún gaf í skyn að fréttaflutningur stofnunarinnar sem hafði verið henni á móti skapi gæti haft þær afleiðingar í för með sér að dregið yrði úr fjárheimildum til handa RÚV í næstu fjárlögum. Annað dæmi eru ummæli flokksbróður Vigdísar, hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, í aðdraganda síðustu kosninga þess efnis að hann væri að undirbúa málsókn á hendur þriggja fjölmiðla vegna umfjöllunar þeirra um fjármál hans og eiginkonu hans í kjölfar birtingar Panama-skjalanna, m.a. vegna þess að hv. þingmaður var ósáttur við að hafa ekki fengið afsökunarbeiðni fyrir umfjöllunina um sig. Hv. þingmaður er fjársterkur maður og á auðvelt með að fara í sams konar mál og aðrir fjársterkir aðilar gera gjarnan þegar þeim mislíkar fréttaflutningur fjölmiðla. Ekki sérlega dulin, sú valdbeiting. Dæmi um beinar og óbeinar hótanir valdamikilla einstaklinga í garð fjölmiðla, um afleiðingar áframhaldandi upplýsingagjafar til almennings um tiltekin málefni, eru miklu fleiri, frú forseti. Eru þær í sjálfu sér aðför að lýðræðislegum gildum í þjóðfélaginu. Þeim er beinlínis ætlað að hafa kælandi áhrif á þjóðfélagsumræðuna. Ekki síður kælandi eru áhrifin sem hótanir, skammir og umvandanir valdamikilla aðila geta haft á tjáningu og frelsi almennings í landinu til að tjá hug sinn um samfélag sitt og þá sem þar hafa valdið. Ég minnist t.d. ávirðinga þáverandi formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hv. þm. Brynjars Níelssonar, í garð þeirra einstaklinga sem kölluðu eftir því að birt yrðu nöfn þeirra sem mælt höfðu með uppreist æru Roberts Downeys þar sem hann sagði, með leyfi forseta: „Hvað varðar okkur um það hver það er og hvers vegna? Eina ástæðan er sú að þeir sem hæst láta vilja berja á þeim.“ Ég spyr mig raunar hvort rökstuddur grunur hafi legið að baki þessum ásökunum hv. þingmanns en svona talar valdið til að þagga niður óþægilega umræðu, þagga niður sjálfsagða kröfu almennings um upplýsingar, sjálfsagða þátttöku almennings í opinberri umræðu um samfélag sitt. Loks hefur það líka kælandi áhrif þegar lögmenn og sitjandi þingmenn ýja að því að þeir stundi ærumeiðingar sem segja að uppi sé rökstuddur grunur um að opinberar persónur hafi framið refsivert athæfi, rökstuddur grunur til að rannsaka hvort refsivert athæfi hafi átt sér stað, að tilefni sé til rannsókna. Þessi orð voru látin falla í ákveðnu samhengi um að lögin í landinu gildi ekki jafnt fyrir alla og er einmitt framlagning þessa frumvarps ágætisdæmi um hvernig æðstu valdamenn heimsins njóta betri réttarverndar en hinn almenni borgari. Þingflokksformaður stærsta stjórnmálaflokks á landinu kallar eftir því að sú sem hér stendur verði dregin til ábyrgðar af stjórn þingsins fyrir að taka þátt í almennri stjórnmálaumræðu um málefni sem sannarlega hafa oft verið rædd áður, sem eiga fullkominn rétt á sér og eru í samhengi hlutanna fullkomlega í samræmi við dómaframkvæmd hér á landi, þvert á það sem þessir hv. þingmenn hafa gefið í skyn um ummæli mín í þjóðmálaþættinum Silfrinu í fyrradag. Svona má ekki segja, segja þeir í kór, og tala undir rós um afleiðingar ummælanna. Þetta hefur kælandi áhrif. Því ef ég á ekki að fá að tjá mig frjálslega um samfélagið sem ég tek þátt í að móta á þessum vettvangi, án þess að sitja undir duldum og ekki svo duldum hótunum um afleiðingar orða minna, hvernig á almenningur að þora að tjá sig opinberlega um þá sem valdið hafa án ótta við afleiðingar orða sinna? Þeir sem njóta ekki þinghelgi? Svarið er einfalt: Óttinn er til staðar og hann er ólíðandi.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að hafa þetta langt. Ég vildi bara nefna örstutt, eins og ég geri vanalega þegar þessi mál koma til afgreiðslu, að tjáningarfrelsi á Íslandi hefur aldrei verið í góðu standi. Við erum ekki framarlega í tjáningarfrelsismálum. Við erum mjög aftarlega. Ég ætla reyndar að láta það bíða betri tíma að fara enn og aftur yfir þau fjölmörgu mál sem þarf að laga hér á landi. En mig langaði að koma hingað upp og þakka hv. flutningsmönnum þessa frumvarps fyrir að leggja það fram. Þetta er mjög þarft. Og það er mjög margt fleira sem þarf að endurskoða í almennum hegningarlögum. Ég vona að hún haldi áfram þessi venja, sem virðist vera að komast á, að við förum að tína út eitt og eitt vitleysisatriði í almennum hegningarlögum sem varða tjáningarfrelsi fólks.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að fá að mæla fyrir þessu máli hér í kvöld. Af og til áður hefur verið mælt fyrir því í þessum sal, mér skilst að þetta sé í fjórtánda skipti sem mælt er fyrir þessu góða og þarfa máli. Það er með þetta eins og margt annað að stundum þarf að hamra steininn og góðir hlutir gerast oft hægt. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem sýndu af sér þau liðlegheit að liðka fyrir því að málið kæmist til umræðu núna. Flutningsmenn þessa máls ásamt mér eru hv. þingmenn Steinunn Þóra Árnadóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Una Hildardóttir, Þórunn Egilsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Oddný G. Harðardóttir. Hægt er að fara mörgum orðum um mikilvægi þessa máls og í máli sem er flutt svona oft hleðst utan á greinargerðina, málið slípast til og verður æ betra. Ég ætla ekki að æra óstöðugan með því að lesa allt, hvorki allt málið né greinargerðina, heldur vísa til þeirra gagna sem dreift hefur verið. Mig langar þó að vitna örlítið í greinargerðina, með leyfi forseta, á nokkrum mikilvægum stöðum. Þar er að finna mörg rök með þessu góða máli. Það er mjög fróðleg lesning að lesa sér til um hvernig farið hefur með þetta mál. Farið er ágætlega yfir þróunina í málum er varða friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum víða um heim. Hér segir, með leyfi forseta: „Langflest ríki viðurkenna þó hættuna sem stafar af slíkum vopnum og hafna kenningunni um gagnkvæmt ógnarjafnvægi sem er löngu orðin úrelt ef hún hefur þá nokkurn tímann átt við. Í því sambandi má benda á dóm Alþjóðadómstólsins í Haag um beitingu kjarnorkuvopna og ógnun þess. Dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu“ - og ég fletti því upp að þetta er árið 1992, ef mér skjöplast ekki - „að ekki aðeins bryti notkun kjarnorkuvopna gegn alþjóðalögum, heldur líka það að ógna eða hóta því að beita þeim gegn öðru ríki. Rökstuðningur dómstólsins er sá að til þess að vopn geti talist lögmætt verði beiting þess að geta beinst að hernaðarlegum skotmörkum eingöngu en ekki óbreyttum borgurum. Eðli kjarnorkuvopna sé hins vegar þannig að beiting þeirra muni ávallt bitna á óbreyttum borgurum, auk þess sem þau hafi neikvæð umhverfisáhrif sem leiðir til enn meiri skaða óbreyttra borgara. Sams konar rök eru færð á grundvelli þess að ávallt beri að virða hlutlaus svæði, en kjarnorkuvopn séu þess eðlis að aldrei sé hægt að útiloka að beiting þeirra bitni líka á íbúum og umhverfi hlutlausra svæða. Að lokum telur Alþjóðadómstóllinn að þjóðum heims sé skylt að semja um algjöra kjarnorkuafvopnun undir ströngu alþjóðlegu eftirliti.“ Virðulegi forseti. Þetta er ekki einhver framtíðarsýn friðelskandi þingmanna á hinu háa Alþingi Íslendinga, heldur er beinlínis verið að lýsa dómi Alþjóðadómstólsins í Haag. Við þetta má bæta að margir alþjóðlegir sáttmálar, eins og Genfarsáttmálinn og fleiri, kveða á um það að í það minnsta í teoríunni, ég bið virðulegan forseta að afsaka slettuna, eigi vopn að vera þannig að hægt sé að beina þeim að tilgreindum skotmörkum, en þau hafi ekki áhrif á allt nærumhverfið. Við höfum rætt hér klasasprengjur og fleira sem þetta á við um. Þetta er fyrir heiminn allan gríðarlega mikilvægt og stórt mál. Við ræddum um daginn um bann við notkun kjarnorkuvopna. Þar erum við að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi og leggja það til. Hér erum við kannski að horfa aðeins á nærumhverfið. Það þarf engum blöðum um það að fletta að friðlýsing fyrir kjarnorkuvopnum er fyrir Íslendinga, eins og fyrir allar aðrar þjóðir, stórt umhverfismál. Það er tímabært að hugað sé að þeirri umhverfisógn sem okkur og heiminum öllum stafar af kjarnorkuvopnum. Ég held að enginn þingmaður á Alþingi Íslendinga sé andsnúinn því að með öllum mögulegum ráðum sé komið í veg fyrir að slys verði í nágrenni Íslands við meðferð eða flutninga á kjarnorkuvopnum. Við getum rétt ímyndað okkur hvað gæti gerst hér ef kjarnorkuúrgangur, kjarnorkuknúin farartæki og kjarnorkuvopn yrðu meðhöndluð í landhelgi Íslands og slys yrði. Við getum rétt ímyndað okkur hver áhrifin yrðu á okkur sem fiskveiðiþjóð, ef geislavirk efni kæmust út í lífríki sjávarins í kringum landið. Það er því sjálfsagður liður út frá umhverfissjónarmiðum, þótt ekki væri annað, að banna með öllu siglingar eða umferð kjarnorkuknúinna farartækja upp að landinu. Eins og ég kom inn á hefur þetta mál verið flutt þrettán sinnum áður, þetta er í fjórtánda sinn. En ég tel að flutningurinn nú sé mikilvægari en oft áður og ekki bara af því ég er 1. flutningsmaður, heldur vegna þess að við höfum séð það á síðustu árum að þróunin er því miður í neikvæða átt. Það er ekki eins og heimurinn sé allur að sammælast um að notkun kjarnorkuvopna sé slæm og að við þurfum með öllum ráðum að koma í veg fyrir hana, heldur hefur notkun kjarnorkuvopna þvert á móti komið til tals eins og eðlilegur valkostur í deilum ríkja; vissulega alvarlegur, það gera sér allir grein fyrir því, en allt í einu er hann kominn aftur upp á borðið sem einn af valkostunum. Það er breyting frá því sem áður var. Stórar þjóðir með mikil kjarnorkuvopnabúr eins og Bandaríkjamenn eru farnar að ræða það að endurnýja sín vopnabúr, gera kjarnorkusprengjur minni og meðfærilegri, sem þýðir að hægt er að flytja þær til með fleiri farartækjum og koma þeim víðar. Ég held að málið hafi alltaf verið mikilvægt, en það sé sérstaklega mikilvægt nú. Ég er sérstaklega vongóður um það núna að málið nái fram að ganga. Ég held að allir þingmenn á hv. Alþingi vilji koma í veg fyrir að einhvers konar slys með kjarnorkuvopn verði hér í landhelgi eða á Íslandi. Árið 2011 samþykkti Alþingi þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Þar kom sá vilji skýrt fram. Nefndin var skipuð árið 2011, en þjóðaröryggisstefnan var samþykkt síðar, tillögum skilað til utanríkisráðherra árið 2014 og fyrir örfáum árum var þessi þjóðaröryggisstefna samþykkt. Af hverju er ég að vísa í þjóðaröryggisstefnuna? Jú, af því þar segir í 10. tölulið: „Að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga, í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu.“ Aftur - þetta er ekki draumur þeirra sem lengst vilja ganga eða þeirra sem hafa verið árum og áratugum saman í baráttu gegn kjarnorkuvopnum. Þetta er samþykkt þjóðaröryggisstefna Íslands. Ég ber mikla von í brjósti um að þetta verði samþykkt núna og einkum vegna þess að ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks vísar sérstaklega í stjórnarsáttmála sínum í umrædda og samþykkta þjóðaröryggisstefnu. Í stjórnarsáttmálanum segir, um öryggis- og þróunarmál, með leyfi forseta: „Þjóðaröryggisstefna Íslands sem samþykkt var af Alþingi verður höfð að leiðarljósi.“ Ég ber því þá von í brjósti að þetta mál nái fram að ganga. Ég talaði áðan um að við höfum verið að ræða, ef ég man rétt í síðustu viku, um bann við kjarnorkuvopnum, hér værum við kannski að líta okkur aðeins nær. Mig langar að minnast á það að í öðrum tilvikum hafa menn verið að líta sér enn nær. Hér erum við að horfa á landið allt og landhelgi þess. Staðreyndin er sú að öll sveitarfélög á Íslandi, nema þrjú, eru búin að samþykkja ályktun, gera samþykkt um að í landi þeirra sé búið að friðlýsa fyrir meðferð og umferð kjarnorkuvopna. Þau þrjú sveitarfélög sem ekki hafa gert það eru Reykjanesbær, Skútustaðahreppur og Grímsnes- og Grafningshreppur. Það sjá það allir í hendi sér, bæði áheyrendur og áhorfendur, að ef Ísland allt, öll sveitarfélög landsins, fyrir utan þessi þrjú sveitarfélög, er friðlýst þá er hálfur sigur unninn og jafnvel meira en það. Mig langar rétt í lokin á mínu máli að vitna í fundargerð umhverfis- og heilbrigðisnefndar Reykjavíkurborgar hvar umrædd tillaga var samþykkt 14. febrúar 2002, fyrir 16 árum og tveimur vikum. Þar segir, með leyfi forseta: „Umferð og geymsla kjarnorku-, efna- og sýklavopna í Reykjavík. Lögð fram á ný svohljóðandi tillaga Kolbeins Proppé: „Umhverfis- og heilbrigðisnefnd vísar því til borgarstjórnar að samþykkt verði að borgarlandið verði friðlýst fyrir umferð og geymslu kjarnorku-, efna- og sýklavopna, í samræmi við samþykktina Abolition 2000 fyrir sveitarfélög. Tillögunni fylgir greinargerð.““ Að þessu máli höfum við mörg okkar unnið lengi á ýmsum vígstöðvum og hallar ekki á nokkurn mann þegar ég segi að þegar kemur að sveitarfélagamálum hafi Samtök hernaðarandstæðinga virkilega dregið vagninn þar og sýnt algjört frumkvæði í þeim málum. Virðulegur forseti. Ég ber mikla von til þess að málið verði nú að lögum. Góð mál þarf oft að ræða oft. Við höfum rætt ýmis mál hér margoft, bæði í þessum sal og utan. Sjálfstæði Íslands er mál sem kemur upp í hugann sem lagðar voru fram tillögur um ár eftir ár, áratugum saman, áður en þær urðu að veruleika. Þannig að það að mál sé lagt fram oft getur oft verið til góða. Eins og ég hef rakið hér þá hefur dropinn holað steininn á ýmsum sviðum. Við erum búin að stíga í áttina að þessu á mörgum sviðum. Þegar við erum komin með þetta inn í þjóðaröryggisstefnu okkar, þegar sveitarfélögin, öll nema þrjú, eru búin að friðlýsa sín svæði, þá er ekkert eftir nema að festa þetta í lög, að löggera þetta, þ.e. að Ísland verði friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum og umferð kjarnorkuknúinna farartækja verði bönnuð. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. utanríkismálanefndar og 2. umr. Ég vona að nefndin taki frumvarpið til góðrar og rækilegrar skoðunar. Ég vona að við gerum það að lögum.
Frú forseti. Ég er í öllum skilningi fullkomlega sammála þessu máli og markmiðum þess, en þó hnaut ég um eitt orð sem vantar skilgreiningu á í greinargerð frumvarpsins, það er orðið „kjarnakleyfra“. Flutningur er bannaður á þessu eða losun kjarnakleyfra efna. Ég get svo sem verið sammála því að banna losun á þeim, en vandinn er að mér þykir vanta skilgreiningu á þessu orði vegna þess að ég býst við að hér sé átt við það sem á ensku væri kallað, með leyfi forseta, „fissile material“, þ.e. efni sem geta viðhaldið kjarnorkuniðurbrotsferli af sjálfsdáðum sé nægilegt magn fyrir hendi. En ótti minn er sá að annars vegar gæti þetta verið skilið þannig að þetta gæti verið um hvaða efni sem er sem væri mögulegt að kljúfa kjarnann á. Sem væri þá hér um bil öll efni, þar með talið við sjálf, sem ég býst ekki við að sé markmiðið. En einnig og það er tilfellið að ég er bara ekki nægilega kunnugur svona kjarneðlisfræði til þess að vera dómbær á það. En það gæti verið að hér sé líka óvart verið að banna einhver af þeim efnum sem verða til í kjarnaofninum sem í eru notuð þessar geislavirku samsætur sem eru notaðar gjarnan í læknisfræðilegum tilgangi eða í öðrum rannsóknartilgangi. Nú veit ég að til er töluverð löggjöf á Íslandi um meðferð geislavirkra efna, ég þekki ekki öll smáatriði hennar, en mig langar bara til að vera viss um það að hér sé ekki verið fyrir handvömm að banna öll efni eða í það minnsta ekki öll efni sem gætu verið nýtt í læknisfræðilegum tilgangi.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður segist ekki vera nógu vel að sér í kjarneðlisfræði, en það er ég. [[Hlátur í þingsal.]]Nei, ég biðst forláts, ég er það heldur ekki, virðulegur forseti. Ég þakka bara hv. þingmanni þessa ábendingu. Ég fullyrði það að hvorki ég né aðrir flutningsmenn þessa frumvarps viljum að einhver tvímæli séu um skilgreiningar og hvet hv. utanríkismálanefnd til að skoða þetta mál. Ég vek þó athygli á því að í greinargerð með frumvarpinu, af því að hv. þingmaður vitnaði til 9. gr., ef ég skildi hann rétt, er fjallað fyrst og fremst um losun geislavirks úrgangs, sem er í seinni hluta 9. gr., en svo er í frumvarpinu sjálfu talað um, með leyfi forseta: „Öll umferð farartækja, sem flytja kjarnakleyf efni eða kjarnorkuúrgang, er bönnuð innan hins friðlýsta svæðis, sbr. þó ákvæði 10. gr.“ Í 10. gr. er sérstaklega kveðið á um að heimilt sé að veita undanþágu fyrir friðsamlega umferð. Snúist þetta að einhverju leyti að efnum notuðum í friðsamlegum tilgangi, eins og læknisfræðilegum tilgangi, myndi ég halda að það þyrfti bara að skerpa á orðalaginu þannig að það falli að sjálfsögðu undir þau undanþáguákvæði við 9. gr. sem eru í 10. gr., eða að það þurfi einfaldlega að skerpa á ákvæði 9. gr.
Frú forseti. Það er ágætt. Skilningur okkar er líklega svipaður. Við þurfum bara að passa upp á þetta. Ég skal gera mitt besta til að passa upp á að þetta verði rétt gert í utanríkismálanefnd. Ég ætla ekki að tefja þetta neitt meira.
Virðulegur forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að fara örfáum orðum um þetta góða frumvarp til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja í námunda við Ísland, þ.e. í íslenskri land- og lofthelgi innan tólf mílna. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir að mæla fyrir þessu frumvarpi og get tæplega dulið aðdáun mína á því eljufólki sem vekur athygli á þeim voðabúnaði sem kjarnorkan getur verið þótt hún sé vissulega líka nýtt í friðsamlegum tilgangi, ekki megum við gleyma því. Ég vil líka nýta þetta tækifæri til að vekja athygli á tillögu til þingsályktunar sem hér var flutt fyrir nokkrum dögum. Flutningsmaður var hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir; það mál ber að sama brunni, tillaga um að við gerumst aðilar að samningi Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Hv. þingmaður gat þess í sinni ágætu yfirferð að þetta væri ekki alveg í fyrsta sinn sem mælt væri fyrir þessu frumvarpi eða viðlíka. Þetta væri fjórtánda sinn. Það má furðulegt heita að þessi friðsama þjóð skuli ekki leggjast meira á árarnar þarna. Íslendingar eru friðsamir almennt þó að ýmsar krytur beri nú fyrir annað veifið, aðallega stjórnleysi innbyrðis. Við höfum rætt þetta ítrekað. Þetta hefur verið á dagskrá sveitarfélaga. Það merkilega er að langflest sveitarfélög í landinu hafa undirgengist samkomulag af þessu tagi. Ég held að þjóðir heimsins, ef við getum sagt sem svo, fólkið í veröldinni, hafi eins og við, hvert og eitt okkar, óttast þennan búnað og viljað tóna þetta niður og fjarlægja þennan búnað úr safni þjóðanna. En það eru gjarnan þjóðarleiðtogar eða stjórnvöld hinna ýmsu þjóða sem ekki gefa eftir. Þetta er hluti af þessu alræmda vopnaskaki þjóðanna. Svona erum við enn frumstæð í samskiptum okkar. Þó hafa heilar álfur eins og Afríka, eins og kemur fram í ágætri greinargerð, fallist á og gengist undir þetta samkomulag, það eru mörg ár síðan. Þessum vilja vex fiskur um hrygg, það eru fleiri að leggjast á þessar árar, þeir sem berjast fyrir friði, berjast fyrir því að tóna niður vopnaskakið, og þessi illyrmislegu vopn. Ég nefni ICAN, alþjóðleg samtök, eins og kom fram í tillögu til þingsályktunar frá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, sem hafa barist fyrir því að jarðsprengjum, sýklavopnum og eiturefnahernaði væri útrýmt. Þessir hópar, þessi öfl, njóta æ meiri virðingar og trausts. Þessi hópur, þessi alþjóðlegi hópur, hampar nú friðarverðlaunum Nóbels árið 2017. Ég tek undir með hv. þingmanni og vonast til þess að þetta frumvarp nái sínum fulla þroska hér í þinginu, fái umfjöllun í nefndum og komi til umræðu aftur og verði samþykkt. Við erum með því að senda skilaboð til heimsins, skilaboð til samtímans, skilaboð til okkar þjóðar. Við erum líka að senda skilaboð til barnanna okkar. Þess vegna styð ég heils hugar þetta frumvarp.