Forseti vill tilkynna eftirfarandi breytingu á starfsáætlun Alþingis, sem samþykkt var á fundi forsætisnefndar og rædd á fundi með formönnum þingflokka í morgun, að fimmtudagurinn 27. febrúar verður nefndadagur en ekki þingfundadagur. Þá hefur borist beiðni frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu um að fyrri umræða um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 fari fram nokkrum dögum síðar en starfsáætlun Alþingis gerir ráð fyrir, eða 30. og 31. mars í stað 24. og 25. mars.
Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 710, um birtingu alþjóðasamninga, og fyrirspurn á þskj. 508, um stríðsáróður, báðar frá Andrési Inga Jónssyni, og fyrirspurn á þskj. 788, um nefndir, starfs- og stýrihópa, frá Þorsteini Víglundssyni.
Til svara eru: forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Fyrir tæplega tveimur vikum birtist illa dulin hótun á heimasíðu Rio Tinto sem rekur álverið í Straumsvík. Þar er vitnað í forstjóra Rio Tinto sem segir standa fyrir dyrum að loka álverinu sökum hás raforkuverðs á Íslandi. Þess ber að geta að forstjóri Rio Tinto minntist ekki einu orði á verðið sem fyrirtækið greiðir fyrir að kaupa súrál af sjálfu sér né 14 milljarða arðgreiðslu árið 2017, en þá var heimsmarkaðsverð á áli svipað og það er í dag. Lokun álversins myndi hafa tímabundin neikvæð áhrif í hagkerfinu ef til hennar kæmi en myndi þó aðallega bitna á starfsfólki álversins til skemmri tíma. Ítrekað hefur verið haldið fram af forsvarsmönnum álveranna og Samorku að orkuverð til stóriðju á Íslandi sé í besta falli í meðallagi en sama fólk hefur ítrekað að trúnaður verði að gilda um raforkuverð þar sem orkufyrirtækin á Íslandi séu í samkeppni við aðra markaði um að draga til sín stóriðjufyrirtæki. Þarna er verið að deila og drottna í krafti ófullkominna upplýsinga á markaði. Hverjum þjónar upplýsingaskortur sem felst í slíku leynimakki? Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar, hefur formlega óskað eftir því við Rio Tinto að aflétta trúnaði af samningum um raforkuverð til álversins. Sé það mikilvægt til þess að opinberlega sé hægt að ræða um raforkuverð og myndun þess. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann muni beita sér fyrir því að raforkuverð Landsvirkjunar verði gert opinbert.
Herra forseti. Fyrst, bara til að nefna það, þá sögðu forsvarsmenn fyrirtækisins að það væri einn af möguleikunum í stöðunni að loka. En það er rétt, ég las það í gær að forstjóri Landsvirkjunar eða Landsvirkjun hefði formlega óskað eftir því að trúnaði yrði aflétt af samningnum. Ég hef áður sagt og segi það með glöðu geði hér að mér hefur fundist skortur á gagnsæi í þessum málum vondur. Það gerir öllum aðilum sem vilja taka þátt í málefnalegri umræðu, byggðri á staðreyndum, erfiðara fyrir. Það er mikið um ágiskanir og þeir sem búa yfir þessum upplýsingum eru bundnir trúnaði og geta þar af leiðandi ekki einu sinni sagt það sem þeir þó vita. Ég er þeirrar skoðunar að það væri gott fyrir umræðu á Íslandi að meira gagnsæi væri í þessum málum. Eitt er að raforkuverðið sé birt. Annað eru aðrir þættir í þessum samningum vegna þess að það eru líka aðrir þættir í þeim sem geta haft veruleg áhrif á samkeppnisstöðu þessara fyrirtækja hér í samanburði við önnur lönd. Ég myndi fagna því mjög ef menn kæmust að þeirri niðurstöðu að birta annaðhvort samninginn í heild eða þá lykilþætti sem helst er rætt um. Ég get sjálf í krafti minnar stöðu ekki gert kröfu um að það verði gert enda er þetta viðskiptalegur samningur á milli tveggja aðila. En nú er málið komið í þetta ferli og það verður forvitnilegt að heyra af viðbrögðum fyrirtækisins. Eins og Hörður Arnarson nefndi í gær er þetta orðinn það gamall samningur að viðskiptaleg atriði hafa síður áhrif við birtingu núna. Það er kannski munur á því að birta samning sem er sex mánaða gamall eða margra ára upp á aðra samninga sem eru í bígerð. En ég myndi fagna því mjög ef okkur tækist að ræða um þessi mál út frá staðreyndum og þær staðreyndir væru birtar þannig að allir sem vilja taka þátt í málefnalegri umræðu, byggðri á staðreyndum, geti gert það og ég þar á meðal.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og fagna þessum viðbrögðum en spyr þá líka, af því að mér fannst það ekki alveg koma skýrt fram, hvort ráðherra muni beita sér fyrir því á einhvern hátt. Mér heyrist ráðherrann taka undir orð forstjóra Landsvirkjunar sem er mjög gott, en mun ráðherra beita sér á einhvern hátt? Á næstu árum munu fleiri raforkusamningar sæta endurskoðun og jafnvel stofnað til einhverra nýrra og þar eru tækifæri til að auka gagnsæi á raforkumarkaði til muna með því að neita að skrifa undir samninga sem innihalda áskilnað um trúnað um raforkuverð. Ég spyr hver afstaða hæstv. ráðherra sé til þess að gera raforkuverð á Íslandi algerlega opinbert í framtíðinni og beita sér fyrir því í nútíðinni einnig.
Herra forseti. Ég nefndi áðan að ég gæti í krafti minnar stöðu ekki gert kröfu um að samningurinn verði birtur eða þessi verð, a.m.k. ekki eins og regluverkið er í dag, af því að þetta eru samningar á milli tveggja aðila á markaði. Ég hef sagt það opinberlega nokkrum sinnum að ég vilji sjá meira gagnsæi og þess vegna hef ég fagnað því að þessi fyrirtæki virðast, alla vega í fjölmiðlum, vera opin fyrir því og nú vitum við af því að þessi beiðni hefur verið send formlega. Við stóðum fyrir því að fara í óháða úttekt á samkeppnishæfni orkufreks iðnaðar á Íslandi þar sem fyrirtækið sem það vinnur fær milliliðalaust upplýsingar frá þessum fyrirtækjum og það á ekki bara við um Rio Tinto heldur önnur fyrirtæki í stóriðju hér. Það mun líka varpa frekara ljósi á raunverulega stöðu, hver þróunin hefur verið og hver staðan er hér á Íslandi. Um framtíðina veit ég það eitt að raforkumarkaðurinn mun taka töluverðum breytingum. Við erum til að mynda ekki einu sinni með virkan raforkumarkað hér. Ef hann væri það myndum við líka sjá meira gagnsæi í því hvernig verðin verða til og hvað hefur áhrif á þau. Ég vonast því til þess að hvernig sem hann þróast þróist hann í átt til meira gagnsæis.
Virðulegi forseti. Ég kýs að beina þessari fyrirspurn til forsætisráðherra sem skipstjóra þjóðarskútunnar, sem formanns í þjóðaröryggisráði og sem fulltrúa okkar í þjóðaröryggisráði. Að vísu gæti þessi fyrirspurn, eðli málsins samkvæmt, heyrt líka undir ýmsa aðra ráðherra. Þessi fyrirspurn er í mínum huga um mál sem er dauðans alvara, um hina svokölluðu kórónuveiru. Nú sjáum við að á Ítalíu er hreinlega að springa út smit, á Norður-Ítalíu. Johns Hopkins háskólinn í Bandaríkjunum uppfærir reglulega fjölda skráðra smita og útbreiðslu þeirra úti um allt sem og dauðsföll og bara á þeim stutta tíma sem við hv. þingmaður héldum þingflokksfund í dag klukkan rúmlega eitt höfðu 15 ný smit verið skráð á Ítalíu. Veiran er komin til Evrópu, það er nokkuð ljóst. Nú hefur ágætur sóttvarnalæknir komið fram í Kastljóssþætti tvívegis og tjáð sig þar um að það sé ekki spurningin um hvort heldur hvenær þessi veira komi til okkar, því miður. Ég veit að það er verið að byggja hér á ýmsum forvörnum. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra að því hvað sé verið að gera til að reyna að sporna gegn því að veiran berist til landsins, hvort þær aðgerðir sem er verið að beita í kringum okkur, sóttkví og lokun landamæra og annað slíkt, eigi ekki við um okkur líka eða hvort við séum bara bíða á hliðarlínunni og sjá hvort við sleppum ekki af því við erum svo sérstök. Ég kem með meira á eftir, hæstv. forsætisráðherra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurn um þetta mál sem hún beinir til mín sem formanns þjóðaröryggisráðs. Málið hefur verið tekið fyrir á vettvangi þjóðaröryggisráðs á upplýsingafundi sem var haldinn með sóttvarnalækni og fulltrúum frá almannavarnadeild ríkislögreglustjóra. Þá hefur hæstv. heilbrigðisráðherra haldið ríkisstjórn upplýstri um stöðu mála og það er fylgst mjög grannt með málum. Nú þegar hefur verið lagt í framkvæmdir til að hægt sé að tryggja aðskilda móttöku sjúklinga á Landspítalanum þannig að það sé sérstakur inngangur fyrir þá sem hugsanlega gætu greinst með þessa veiru og þeir fari ekki í gegnum hinn almenna inngang í bráðamóttökunni, þannig að strax var gripið til þess. Síðan hefur verið unnið að því að skerpa viðbúnað innan lands og safna upplýsingum um allt sem allar heilbrigðisstofnanir eru að gera. Sömuleiðis eru áframhaldandi aðgerðir á alþjóðaflugvöllum og alþjóðahöfnum. Það er mjög mikil upplýsingamiðlun til farþega sem koma til landsins. Það er líka mikil upplýsingagjöf til almennings og atvinnulífs. Það er unnið að aðstöðu fyrir einangrun eða sóttkví einstaklinga sem ekki búa hér á landi, til að það sé tryggt. Heilbrigðisstofnanir og viðbragðsaðilar hafa verið að vinna og fara yfir sínar viðbragðsáætlanir, fara yfir aðstöðu, hlífðar- og tækjabúnað þannig að það má segja að allir viðbragðsaðilar séu á tánum. Sóttvarnalæknir hefur ekki bara átt fundi með ráðherrum og þjóðaröryggisráði heldur líka sóttvarnaráði sem styður það áhættumat sem þar liggur fyrir og þær aðgerðir sem eru í gangi. En það er alveg ljóst, eins og hv. þingmaður bendir á, að smit sem nú hefur greinst á Norður-Ítalíu hefur kallað á miklar aðgerðir stjórnvalda þar í landi. Það verður tekið til umræðu á vettvangi Evrópuríkja. Evrópuríki hafa fylgst að í sínu mati á stöðu útbreiðslunnar, t.d. hvað varðar landamæravörslu og annað, þannig að það verður tekið til umræðu, veit ég, á þeim vettvangi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég velti fyrir mér hvernig í ósköpunum við eigum að vita hvort við erum smituð og eigum að hafa samband við einhvern. Það er þó a.m.k. vitað að við getum gengið með þessa veiru og verið smitandi í allt að tvær vikur án þess að finna fyrir einkennum. Fyrirspurnin kemur ekki bara í kjölfarið á þessum skelfilegu fréttum sem bárust frá Norður-Ítalíu heldur bara af því að fara í IKEA í gær, bara af því að vera innan um þúsundir manna og um leið og einhver hnerrar verður maður var við að fólk hleypur í allar áttir. Við erum þegar á varðbergi, virðulegi forseti. Hvernig eigum við mögulega að geta haft samband við einhvern og sagt: Ég er kannski með eitthvað? Hvernig eigum við að grípa til forvarna gagnvart þessu þegar við erum hér að taka inn að lágmarki 30.000 ferðamenn á viku? Við erum að mínu mati rosalega berskjölduð. Mig langaði að vita hvað verið sé að gera til að sporna gegn því að þessi veira berist til landsins frekar en að vera með forvarnir þegar við vitum ekki hve umfangsmikið þetta verður þegar og ef það kemur.
Forseti. Í svona málum skiptir auðvitað máli að við byggjum á gagnreyndum aðferðum sem hafa virkað og gefist vel. Yfir þetta hefur verið farið bæði á vettvangi þjóðaröryggisráðs, sérstökum fundum mínum með sóttvarnalækni sem og á ríkisstjórnarfundum og það eru hinar almennu forvarnir sem gefast best og eru hinar gagnreyndu aðferðir. Þó að það hljómi heldur óspennandi að hvetja fólk til að þvo sér um hendurnar og vera ekki hóstandi í allar áttir í IKEA, eins og hv. þingmaður lýsir hér, þá verðum við að horfa til þess hvað hefur gefist vel í fyrri faröldrum sem hafa gengið yfir heimsbyggðina. Þjóðir heims hafa reynt ýmsar aðferðir, til að mynda að byggja upp skimanir á alþjóðaflugvöllum og annað slíkt, sem ekki komu í veg fyrir útbreiðslu veirusýkinga. Þannig að þegar við erum að taka ákvarðanir um skref verður að byggja á þeim gögnum og rannsóknum sem við eigum. Ég get fullvissað hv. þingmann og alla aðra hv. þingmenn um að okkar fólk, hvort sem það er í almannavarnadeild ríkislögreglustjóra, heilbrigðisstofnunum eða hjá sóttvarnalækni, er svo sannarlega í viðbragðsstöðu, tekur stöðuna tvisvar á dag um útbreiðslu veirunnar [[Forseti hringir.]]til þess að við getum sem best brugðist við því og reynt að hefta útbreiðslu hennar hér á landi.
Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í framhaldi af svari hans við skriflegri fyrirspurn um heimild forstöðumanna ríkisstofnana til að hækka eftirlaun starfsmanna sem var lögð fram í framhaldi af ákvörðun ríkislögreglustjóra og er nánar rakið. Ég þakka að sjálfsögðu hæstv. ráðherra fyrir svarið, mjög ítarlegt og gagnlegt. Af svari ráðherrans má ráða að hann telji ríkislögreglustjóra hafa verið innan starfsheimilda sinna þegar hann hækkaði lífeyrisréttindi sjö undirmanna sinna um 48% að meðaltali og að sú aukning lífeyrisréttinda muni kosta skattgreiðendur 360 millj. kr. Virðist sem í svarinu sé gefið í skyn að þessi ákvörðun muni eða kunni að auka lífeyrisréttindi 59 lögreglumanna um 55% og kosta skattgreiðendur 1.910 milljónir, sem er tala sem er í svarinu. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geti skýrt það nánar hvernig það megi vera að forstöðumenn ríkisstofnana geti haft heimildir til að breyta samsetningu launa starfsmanna sinna í þeim eina tilgangi að hækka eftirlaun þeirra. Í annan stað: Hefur ráðuneytið látið kanna hversu margir af starfsmönnum ríkisins njóta fastrar yfirvinnu með svipuðum hætti og yfirlögregluþjónar hjá ríkislögreglustjóra gerðu og hver kostnaðaráhrif þess yrðu ef allar þær greiðslur yrðu færðar inn í föst laun? Að lokum: Hefur ráðherra hugleitt hvort ástæða væri til að takmarka rétt forstöðumanna ríkisstofnana til að stofna til milljarða króna skuldbindinga fyrir ríkissjóð með þessum hætti?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna umræðu um lífeyrisskuldbindingarnar sem oft eru út undan í allri opinberri umræðu um kjaramál opinberra starfsmanna, og lítill gaumur hefur verið gefinn áhrifum þess fyrir framtíðarlífeyrisskuldbindingar þegar gengið er frá kjarasamningum almennt. Í þessu tilviki er það mat okkar í fjármálaráðuneytinu að menn hafi verið innan heimilda til að gera þær breytingar á starfskjörum sem um er fjallað í svarinu. Hv. þingmaður fullyrðir að hér hafi það verið gert í þessum eina tilgangi. Ég ætla ekki að úttala mig neitt um það en það er alveg rétt að breytingar á kjörum geta haft mjög veruleg áhrif á lífeyrisskuldbindingar og almennt eru þær allt of aftarlega í allri umræðu hjá okkur. Við höfum gert átak í að gera upp eldri lífeyrisskuldbindingar en við eigum enn langt í land með að ljúka því uppgjöri. Spurt er að því hvort eðlilegt sé að menn hafi slíkar heimildir. Við erum almennt að vinna með miðlæga kjarasamningagerð og eftirlátum stofnunum að útfæra það innan þess ramma sem samið hefur verið um hverju sinni. Hér hafa menn komist að þeirri niðurstöðu að í þessu tiltekna embætti hafi menn haft heimildir til að ganga frá þessari útfærslu samninga. Það verður bara að meta hverju sinni. Við höfum ekki látið framkvæma útreikninga af þeim toga sem spurt er um, þ.e. hvaða kostnaður myndi fylgja því ef þetta myndi ganga yfir alla aðra opinbera starfsmenn í sambærilegri stöðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Af svari hans verður ekki annað ráðið en að með nokkrum hætti megi líta svo á að það sé opinn krani á ríkissjóð í gegnum slíkar ákvarðanir forstöðumanna ríkisstofnana, með þeim afleiðingum sem rakið er í svari ráðherra, að einstakir forstöðumenn geti tekið ákvarðanir sem hafa afleiðingar sem hlaupa á hundruðum milljóna, að ekki sé talað um milljarða eins og getið er um í svari hæstv. ráðherra. Ég hlýt auðvitað að spyrja ráðherra hvort hann telji ekki ástæðu til að leita frekari leiða en kemur fram í svari hans til þess að skrúfa fyrir þennan krana. Um leið hlýt ég að spyrja hvort ráðherranum sé ekki áhyggjuefni sú himinhrópandi mismunun í lífeyriskjörum landsmanna sem opinberast í svari hans við fyrirspurn minni þar sem stórir hópar ríkisstarfsmanna eiga þess sýnilega kost að bæta lífeyriskjör sín sem svarar hundruðum þúsunda á mánuði á meðan tekjur þeirra sem treysta á elli- og örorkulífeyri almannatrygginga eru skertar [[Forseti hringir.]]um hverja krónu sem þeim kann að falla aukalega í skaut, svo sem vegna vinnu eða sölu á gömlu sumarhúsi, svo eitthvað sé nefnt.
Virðulegi forseti. Nei, ég get ekki tekið undir það að við séum hér með algerlega opinn krana. Við erum að hluta til að fást við ákveðinn fortíðarvanda. Við erum með fleiri en eitt kerfi lífeyrisréttinda í gangi í dag. Með A-deild LSR vildum við taka upp nýtt fyrirkomulag. Við höfum á undanförnum árum gert grundvallarbreytingar á lífeyrisréttindaávinnslu í því kerfi með því að við afnámum í reynd ríkisábyrgðina. Það er því langt frá því að við séum hér með opinn krana fyrir alla forstöðumenn. Hins vegar eru í eldri kerfunum réttindi sem eru mjög veruleg og svona breytingar á starfskjörum geta haft, yfir allan væntan lífaldur þeirra sem í hlut eiga, gríðarlega mikinn uppsafnaðan kostnað í för með sér ef hann er núvirtur. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu vegna þess að það er sameiginlegt hagsmunamál okkar að gera okkur grein fyrir þessu og koma í veg fyrir að skuldbindingar safnist upp til framtíðar [[Forseti hringir.]]sem við gerum okkur ekki grein fyrir eða ekki stendur til að gefa út eftirlitslaust.
Virðulegi forseti. Mig langar að eiga örlítinn orðastað við hæstv. umhverfisráðherra um svartolíu. Í síðustu viku var haldinn fundur í London á vegum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar, IMO, um bann við svartolíu á norðurslóðum, þ.e. norðan heimskautsbaugs. Það er bæði bann við flutningum á svartolíu og notkun svartolíu sem eldsneytis. IMO hefur þegar samþykkt slíkt bann fyrir suðurhöf sunnan 66. breiddargráðu. Það hefur komið fram af hálfu Umhverfisstofnunar að til þess að banna svartolíu innan 200 mílna efnahagslögsögu Íslands þurfi samþykkt IMO og það kemur raunar líka fram í svari hæstv. samgönguráðherra við fyrirspurn hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur þar sem hann talar um að snúið sé að ná fram algeru banni við notkun svartolíu í efnahagslögsögu Íslands þar sem slíkt þurfi samþykki IMO. Nú var sem sé haldinn í síðustu viku fundur hjá IMO um þessi mál og mig langar að spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvort eitthvað hafi komið fram á þeim fundi sem gefi ástæðu til bjartsýni og gefur okkur byr í seglin við að losna við þann vágest úr íslenskri efnahagslögsögu sem svartolían er.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál sem ég veit að er okkur báðum mjög hugleikið. Þegar við komum að umræðu um svartolíu er annars vegar um að ræða það sem Alþjóðasiglingamálastofnun var að ræða á þeim fundi sem þingmaðurinn kom inn á en síðan er í rauninni það sem íslensk stjórnvöld hafa gert og geta gert. Ég hef ekki nákvæmar upplýsingar af fundinum en get að sjálfsögðu tekið þær saman fyrir hv. þingmann í framhaldinu. En kannski skiptir ekki síður máli hvað við höfum gert hérna heima. Um síðustu áramót tók gildi ný reglugerð sem ég skrifaði undir í nóvember eða desember þess efnis að innan efnahagslögsögu okkar sé brennisteinsinnihald í skipaolíu fært niður í 0,5% í samræmi við þær alþjóðlegu tillögur og ákvarðanir sem Alþjóðasiglingamálastofnun hefur tekið. Við Íslendingar gengum hins vegar lengra með þessari reglugerð þegar kemur að þeim svæðum sem eru innan 12 mílna og færðum það niður í 0,1%. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir að þar með er í rauninni notkun svartolíu bönnuð nema ef til kemur hreinsun á skipunum með þar til gerðum búnaði. Ég vil því meina að við höfum stigið mjög stór skref þegar kemur að því að takast á við þetta mál nú þegar hér heima á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og bíð spenntur eftir því að fá að vita hvað gerðist á þessum fundi og hvort okkur miðar ekki eitthvað áleiðis í að banna frekari umferð skipa sem knúin eru svartolíu. Svartolía er óttalegur óþverri, það verður að segjast eins og er. Það eru sótagnir sem losna við bruna svartolíu sem verða til þess að ís og jöklar bráðna og að ógleymdu hinu að þetta mengar loftið og einnig að ógleymdu því hvað getur gerst ef skipsskaði verður og slík olía losnar í sjóinn með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir auðlindirnar okkar. Ég vil spyrja ráðherrann í framhaldi af þessu hvort þess sé ekki að vænta að ef IMO gefur grænt ljós á það fari ríkisstjórnin á fullu í að banna svartolíu innan 200 mílna.
Hæstv. forseti. Líkt og kom fram í fyrra svari mínu þá er náttúrlega búið að stíga mjög stór skref í þá átt sem hv. þingmaður nefnir. Við munum að sjálfsögðu fylgjast mjög vel með því hvað kemur frá Alþjóðasiglingamálastofnuninni í þessum efnum og ef hún gengur lengra en íslensk stjórnvöld þá munum við að sjálfsögðu taka það til gaumgæfilegrar skoðunar.
Herra forseti. Ég vil eiga orðastað við hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra út af frumvarpi sem hann lagði nýlega fram í samráðsgátt stjórnvalda um tengda aðila í sjávarútvegi. Það hefur auðvitað verið mikil umræða um þá miklu samþjöppun sem orðið hefur á eignarhaldi í sjávarútvegskerfinu þar sem á fáum árum hafa tíu stærstu fyrirtækin ásamt tengdum aðilum, sem telja mætti í það minnsta tengda aðila, þ.e. eiga verulega eignarhluti hver í öðrum, eignast yfir 60% af veiðiheimildum og 25 stærstu fyrirtækin, aftur ásamt þeim aðilum sem telja mætti til tengdra aðila, í það minnsta myndi almenningur telja þau fyrirtæki til tengdra aðila, eru komin með yfir 80% veiðiheimilda. Það verður hins vegar að segjast eins og er þegar frumvarpsdrög hæstv. ráðherra eru lesin að þau minna frekar á prófarkalestur á fyrirliggjandi lögum. Það eru einhverjar breytingar á kommum og punktum en það er í raun og veru engin efnisleg breyting á því hvað teljist til tengdra aðila og hvað ekki og ekki séð að þetta frumvarp taki með nokkrum hætti á þeirri umræðu eða þeim vanda sem fylgt hefur aukinni samþjöppun. Það er því nærtækast að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ánægður með þennan prófarkalestur eða hvort það megi búast við einhverjum meiri metnaði í þessu máli þegar frumvarpið kemur hér væntanlega fyrir Alþingi. Þessu tengt er auðvitað óhjákvæmilegt að spyrja þegar við horfum t.d. til þess að hjá skráðum hlutafélög er 30% eignarhlutur talin vera brotmörkin þar sem fyrirtækin verða yfirtökuskyld, þar sem þau teljast vera svo ráðandi í rekstri fyrirtækis að þau eigi að leggja fram yfirtökutilboð til annarra hluthafa. Við byggjum enn á þeirri úreltu hugsun að fyrirtæki þurfi að eiga meiri hluta í öðru fyrirtæki til að teljast stýra því og það á ekki að breyta neinu þar um í þessum frumvarpsdrögum. Telur hæstv. ráðherra það ásættanlegt að þau tíu fyrirtæki sem eiga orðið liðlega 60% heimildanna geti svo jafnframt átt 49% hvert í öðru?
Virðulegi forseti. Því er til að svara að frumvarpið er og hefur verið í samráðsgátt og er afrakstur vinnu verkefnisstjórnar sem skipuð var til að takast á við þær alvarlegu eða miklu athugasemdir sem komu fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu. Á grunni þeirra athugasemda sem þar komu fram var þessi verkefnisstjórn skipuð. Já, ég er ánægður með vinnu verkefnisstjórnarinnar, hún er skipuð fyrrverandi ríkisendurskoðanda, einum fulltrúa úr stjórnarandstöðu, einum fulltrúa af sveitarstjórnarstiginu og lögmanni ásamt sérfræðingi í ráðuneytinu. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kom fram að meginverkefni og viðfangsefni Fiskistofu hafi verið að reyna að fá raunhæfar lagaskýringar á þessum hugtökum, tengdir aðilar og raunveruleg yfirráð. Menn hafa velt þessu á undan sér nú í tíu ár og aldrei verið tekið á því fyrr en nú að gerð er tilraun til að skýra þessi tvö meginhugtök. Þá fara menn að tala um hvort menn ætli ekki að sýna meiri metnað o.s.frv. Ræðum frekar innihaldið í tillögu verkefnisstjórnarinnar þegar hún kemur fram í frumvörpum fyrir þingið í stað þess að byrja umræðuna strax á því að gera lítið úr störfum verkefnisstjórnarinnar, og ég viðurkenni hér að forsögn hennar er fylgt í frumvarpinu sem fór inn í samráðsgáttina. Og já, ég ítreka að ég met það mikils að samstaða var í verkefnisstjórninni um þær skýringar sem þarna er reynt að gefa á tengdum aðilum og raunverulegum yfirráðum. Ef hv. þingmaður hefur aðra nálgun þá kemur það bara fram, það er fínt, og ég skal glaður hlusta eftir því.
Herra forseti. Auðvitað er það tilgangur stjórnvalda með fyrrnefndri samráðsgátt að kalla fram umræðu um þær tillögur og frumvörp sem stjórnvöld leggja fram. Það er m.a. hægt að taka þau til umræðu hér á þessum vettvangi því að nógu lengi þurfum við að bíða eftir því að stjórnin leggi einhver mál fyrir þingið hvort eð er, þannig að það er ágætt að horfa bara til þess sem kemur í samráðsgáttina. Flest virðist ekki komast lengra Það er alveg einstakt að horfa upp á þetta metnaðarleysi. Það er vissulega rétt að þarna er farið í einhverjar tæknilegar skýringar sem eru mikilvægar og það er skerpt á hlutverki Fiskistofu sem er mikilvægt. En það er ekki í neinu breytt í því sem teljast vera tengdir aðilar í dag. Það er í besta falli prófarkalestur á núgildandi ákvæðum. Ég tel það harla metnaðarlítið og þess vegna kemur eiginlega enn meira á óvart að það teljist síðan þurfa sex ára aðlögunartíma fyrir fyrirtæki að aðlaga sig breytingum sem engar eru.
Virðulegi forseti. Þegar hv. þingmaður kvartar undan því að fyrirtækjum kunni að vera gefinn sex ára aðlögunartími að breyttum aðstæðum minni ég hann á það frumvarp sem hann flutti ásamt fleiri aðilum sem gefur fyrirtækjum allt að 20 ára tíma til að aðlagast þeim breytingum sem þar eru lagðar til. Það fer bara eftir því hvernig liggur á mönnum hverju sinni hvaða afstöðu þeir taka til slíkra tímamarka sem hér eru nefnd, og þau eru vissulega til umræðu og sjálfsagt að nálgast það með öðrum hætti. En mér kemur það dálítið spánskt fyrir sjónir, eða til eyrna ef það mætti orða það þannig, að kvartað sé undan því að hér komi mál seint fram sem varða þetta atriði. Við óskuðum eftir því við verkefnisstjórnina að flýta vinnu sinni varðandi þetta mál því að þarna er að flestra mati sem til þekkja, í ljósi óskýrra hugtaka og notkunar þeirra, vandinn falinn fyrir eftirlitsstofnanir okkar, Fiskistofu, að meta hvort fyrirtæki sé undir eða yfir hámörkunum sem tilgreind eru bæði í aflamarkskerfinu og krókaaflamarkinu. Þar hefur meginvandinn legið [[Forseti hringir.]]og þá er gert lítið úr því að menn séu að reyna að leita skýringa og skýra þau grundvallarhugtök sem gefa okkur færi á því að ræða af einhverri skynsemi um hámörk og lágmörk [[Forseti hringir.]]sem sett hafa verið inn í fiskveiðistjórnarkerfið.
Herra forseti. Það er mikill kurr í Suðurnesjamönnum þessa dagana. Við Suðurnesjamenn erum satt að segja orðin langþreytt á sinnuleysi stjórnvalda og takmarkaðri þjónustu ríkisins einkum á heilbrigðisstofnuninni. Það er í raun óskiljanlegt það vinnulag sem farið er eftir þegar fjármunum er útdeilt til heilbrigðisstofnana. Til að mynda hefur ekki verið tekið tillit til þeirra miklu íbúafjölgunar sem hefur átt sér stað á Suðurnesjum en þar hefur fjölgað um nær 7.000 manns frá árinu 2013 sem er álíka fjöldi og býr á Vestfjörðum. Hvergi hefur verið tekið tillit til þeirrar miklu fjölgunar þegar kemur að framlögum ríkisins til Suðurnesja. Guðbrandur Einarsson, bæjarfulltrúi í Reykjanesbæ, skrifaði grein um þetta ástand í Víkurfréttir á dögunum. Þar segir hann, með leyfi forseta: „Við Suðurnesjamenn höfum að undanförnu mátt þola það að sjúkrahúshluti Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja hefur verið skorinn niður og íbúum gert að leita eftir þjónustu inn á höfuðborgarsvæðið. Þá er nánast ógerningur að fá tíma á HSS á meðan veikindi vara nema þá að leita til móttöku utan dagvinnutíma og sæta því að bíða lengi fyrir helmingi hærra verð. Þá hafa íbúar Suðurnesja ekki haft heimilislækni í fjöldamörg ár. Á höfuðborgarsvæðinu búa u.þ.b. 230.000 manns og þar eru starfandi 19 heilsugæslustöðvar. Það þýðir að rúmlega 12.000 manns eru um hverja heilsugæslustöð. Á Suðurnesjum búa hins vegar um 28.000 manns og þar er bara ein heilsugæslustöð og þá eru ótaldir þeir farþegar sem koma með flugi til landsins og þurfa að leita til HSS eftir þjónustu.“ Hvernig hyggst hæstv. heilbrigðisráðherra bregðast við kröfum Suðurnesjamanna um nýja heilsugæslu og því að tekið sé tillit til íbúafjölda og íbúasamsetningar þegar fjármagn er ákveðið til þjónustunnar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa mikilvægu fyrirspurn. Við höfum auðvitað verið í miklum samskiptum við Suðurnesjamenn allan minn tíma í embætti og við fylgjumst mjög vel með öllum breytingum sem verða þar. Því er til að svara að það er rétt sem kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns að mannfjölgunin hefur verið töluverð eða um 25% á sl. tíu árum en meginfjölgunin hefur þó átt sér stað á síðustu þremur árum. Fjárframlög til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja hafa aukist á tímabilinu 2014–2020 á föstu verðlagi um 22%. Við höfum á mínum tíma horft sérstaklega til sérstakra framlaga sem hafa verið veitt til að styrkja heimahjúkrun, til að styrkja rekstur tímabundið. Við höfum lagt fram sérstakt framlag til að efla heilsugæslusviðið og sérstaka fjárveitingu til að styrkja stofnunina vegna falls WOW air á síðasta ári. Það var auðvitað mjög mikilvægt framlag til að efla bæði heilsugæslu og aðra þjónustu. Landlæknisembættið hefur gert skýrslu um heilsugæsluna á Suðurnesjum, af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um hana. Þar erum við með í raun nýja eftirfylgniskýrslu og þar hefur dregið til töluverðra tíðinda, þ.e. í gæðum þjónustunnar sem þar er veitt. Það hafa verið innleiddir gæðavísar, teymisvinna hefur verið aukin, það hefur betur gengið að manna stöður lækna og hjúkrunarfræðinga og sem stendur eru allar hjúkrunarfræðingastöður fullmannaðar. Þetta kemur fram í skýrslu embættisins. Það hefur líka áunnist nokkuð við að bæta mönnun sálfræðinga, stöðugildum hefur fjölgað þar, og það er vissulega brýnt að bæta geðheilsuþjónustuna enn þá frekar. En ég er mjög meðvituð um það sem hv. þingmaður nefnir varðandi heilsugæsluna og mögulega þörf á því að bæta við heilsugæslu á þessu svæði. Mér finnst það koma fyllilega til skoðunar, en aðalatriðið [[Forseti hringir.]]er að gæði þjónustunnar séu fullnægjandi fyrir íbúa Suðurnesja eins og annarra landsmanna.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra segir að eitthvað hafi verið gert og reynt að laga málin og það má vera. En það er samt ekki nóg. Það er samt svo kristaltært að Suðurnesjamenn þola ekki þetta ástand. Um 2.000 Suðurnesjamenn eru með heimilislækni á höfuðborgarsvæðinu og eru í raun hraktir í þá stöðu. Ríkið greiðir með þessum Suðurnesjamönnum til viðkomandi heilsugæslustöðva en fjárskortur veldur því að þjónustuna er erfitt að fá í heimabyggð. Suðurnesin fá lægsta framlag á hvern íbúa til heilsugæslu. Lýðheilsuvísar embættis landlæknis sýna að hvergi á landinu er meiri þörf fyrir heilsugæslu en einmitt á Suðurnesjum á hvern íbúa. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að nú þurfi að bretta upp ermar og jafna leikinn þannig að Suðurnesjamenn sitji a.m.k. við sama borð og aðrir landsmenn?
Virðulegur forseti. Það hefur ekki komið fram í þessari umræðu en annars staðar hefur það komið fram að nú er verið að prufukeyra, ef svo má að orði komast, greiðslumódel fyrir heilsugæsluna á landsbyggðinni. Við höfum nokkra reynslu af því hér á höfuðborgarsvæðinu að keyrt sé ákveðið fjármögnunarlíkan sem er ætlað að stilla fjármögnun heilsugæslunnar miðað við íbúasamsetningu og íbúafjölda. Við höfum tekið ákvörðun um það í heilbrigðisráðuneytinu að skuggakeyra í raun og veru nýtt módel á þessu ári og fylgjast vel með þessu frá einum mánuði til annars þannig að það endurspegli í raun þá fjármögnunarþörf sem er fyrir hendi. Við getum ekki sagt að landsbyggð á Íslandi sé eitthvað eitt, þ.e. að Vestfirðir og Suðurnesin séu það sama. Þess vegna viljum við stilla þetta þannig af að sérstök íbúasamsetning, eins og um er að ræða á Suðurnesjum, aldurssamsetning sem er að sumu leyti önnur þar en annars staðar á landinu, endurspeglist í fjármögnun heilsugæslunnar. Í mínum huga skiptir gríðarlega miklu máli fyrir íbúaþróun, uppbyggingu og lífskjör á Suðurnesjum að heilsugæslan sé þar eins og best verður á kosið.
Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að bregðast hratt við beiðni um þessa umræðu enda er umræðuefnið mjög brýnt og alveg ljóst að á undanförnum mánuðum hafa óveðursský hrannast upp í atvinnulífinu og sér enn ekki fyrir endann á þeirri þróun, því miður. Við sjáum að fyrirtæki, sér í lagi á hinum almenna vinnumarkaði, hafa verið að fækka starfsmönnum nær sleitulaust undangengið ár og lætur nærri að um 8.000–10.000 manns hafi tapað störfum sínum á 12 mánaða tímabili. Það kom ágætlega fram í nýlegri könnun Félags atvinnurekenda að meira en þriðjungur fyrirtækja hefur þegar gripið til uppsagna, m.a. í tengslum við nýgerða kjarasamninga. Það er því miður ekkert eitt sem ræður þessu. Ferðaþjónustan hefur verið í mjög kröppum dansi undanfarin misseri. Við höfum séð válega þróun í rekstri stóriðjufyrirtækja hér á landi. Við sjáum að sementssala og steypustyrktarjárnssala eru að dragast mjög hratt saman sem bendir til þess að umfang byggingariðnaðar sé að minnka mjög skarpt í gegnum þennan vetur sér í lagi. Allt eru það atvinnugreinar sem í starfar fjöldi fólks og er ljóst að það getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir efnahagslífið í heild og ekki síst fyrir afkomu og rekstur ríkissjóðs ef þessi þróun heldur áfram. Þetta á auðvitað ekki að koma hæstv. ríkisstjórn á óvart. Hún hefur ítrekað verið vöruð við að hafa gengið fram af allt of mikilli bjartsýni um efnahagsþróun á undanförnum tveimur árum. Segja má að það hafi einkennt umræðuna um öll fjárlög og allar fjármálaáætlanir núverandi ríkisstjórnar frá því hún tók við og þá ekki bara af hálfu stjórnarandstöðunnar heldur ekki síður af hálfu fjölmargra hagsmunaaðila í atvinnulífinu sem hafa bent á að fyrirliggjandi hagspár væru allt of bjartsýnar, ættu sér enga stoð í venjubundinni hagþróun á Íslandi. Það er auðvitað hluti vandans sem við er að etja að íslenskt hagkerfi er eitt sveiflukenndasta hagkerfi hins vestræna heims. Það þýðir að gríðarlega erfitt er fyrir íslenskt atvinnulíf að skipuleggja sig í svo miklum og örum sveiflum og það hlýtur að vera langtímaviðfangsefni sem við þurfum að fást við. Við þurfum að velta upp þeirri spurningu hvers vegna gengur svo illa að byggja upp öflug sprota- og tæknifyrirtæki. Í því samhengi má benda á að útflutningstekjur eða starfsmannafjöldi þessara fyrirtækja hefur lítið sem ekkert breyst á undanförnum áratug. En skammtímaviðfangsefnið er hvernig ríkisstjórnin hyggst bregðast við til að örva hagkerfið. Eins og bent hefur verið á, m.a. í ágætum greinum sem Gylfi Zoëga hefur skrifað um þessa þróun, bendir ekkert til þess að okkur verði bjargað út úr þeirri niðursveiflu eða stöðnun sem er gengin yfir íslenskt efnahagslíf af einhverjum utanaðkomandi þáttum; þvert á móti sé einmitt hætta á því að við gætum verið að horfa upp á langvarandi stöðnun. Þó að ekki sé kannski verið að spá mikilli eða harðri niðursveiflu gæti tekið langan tíma fyrir atvinnulífið að vinna sig út úr þeirri stöðu sem er og sem að hluta til skýrist af samkeppnisstöðu íslenskra atvinnuvega, m.a. vegna styrkingar íslensku krónunnar ofan í mjög miklar launahækkanir hér heima. Það er líka áhyggjuefni sem snýr að skipulagi vinnumarkaðar og yfirstandandi kjaradeilu, enn meira áhyggjuefni í því samhengi. Það er áhugavert að heyra, og reyndar höfum við fengið að heyra það aðeins frá hæstv. menntamálaráðherra, ég veit ekki hvort búið er að bæta efnahagsmálunum við það ráðuneyti, hugmyndir um aukna fjárfestingu af hálfu hins opinbera. Í takt við þá fyrirspurn sem lögð var fram fyrir nokkru spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hyggst ríkisstjórnin grípa til sérstakra ráðstafana vegna hratt versnandi efnahagsþróunar? Og í ljósi þess að þegar hefur verið látið í það skína, af hálfu hæstv. fjármálaráðherra og forsætisráðherra, að til slíkra aðgerða verði gripið spyr ég hvort þær hafi verið útfærðar nánar og í hverju þær muni felast. Hyggst ríkisstjórnin auka umfang opinberra framkvæmda og/eða hraða þeim og þá með hvaða hætti? Hyggst ríkisstjórnin með einhverjum hætti lækka skatta á atvinnulífið, t.d. með frekari lækkun tryggingagjalds og/eða hraða áformum um lækkun bankaskatts? Báðir þessir skattar hafa mjög verið gagnrýndir upp á síðkastið [[Forseti hringir.]]og ekki síst bankaskatturinn sem m.a. kemur fram í því að vaxtalækkanir Seðlabankans skila sér í engu til atvinnulífsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að ræða þessi mál hér í þinginu, en við sjáum að hagspár eru að þróast á verri veg en við höfðum vonast til. Það er gríðarlega mikilvægt að við lesum rétt í óveðursskýin sem hv. þingmaður nefnir hér sérstaklega. Það er augljóslega eitt meginviðfangsefni ríkisstjórnarinnar við gerð fjármálaáætlunar að tryggja að næstu ár séum við að stíga í takt við ölduna. Það má með vissum hætti segja að við höfum þegar í fyrra byrjað að bregðast við því að við værum komin að lokum þessa kraftmikla hagvaxtarskeiðs. Okkur hefur tekist á undanförnum árum að sjá lífskjör taka stakkaskiptum. Kaupmáttur launa hefur aukist um 40% á tíu árum og við höfum notað góð ár til þess að búa í haginn fyrir magrari ár og við njótum alveg tvímælalaust góðs af því í dag. Hér er ýmsu velt upp. Það er nauðsynlegt að horfast í augu við það að við getum ekki fengið allt í senn; hæstu laun, mesta kaupmátt innan OECD, stystu vinnuviku og framúrskarandi fjárfestingarumhverfi fyrir atvinnulíf. Einhvers staðar verða þessir hlutir að vegast á. Það sem við sjáum í augnablikinu eru versnandi atvinnutölur. Við sjáum að það dregur úr fjárfestingu atvinnulífs og er ástæða til að hafa miklar áhyggjur af því. Við verðum að bregðast rétt við og við þurfum einfaldlega að taka heiðarlega umræðu um það hvaða afleiðingar það getur haft að stilla launastigið í landinu of hátt og að hvaða marki þær breytingar sem við sjáum í hagspá eru afleiðingar af því sem við höfum verið að gera á undanförnum árum. Því er haldið fram að ríkisstjórnin hafi verið of bjartsýn í efnahagsmálum. Ég hef margoft sagt að við byggjum einfaldlega á opinberum hagspám og þá er í raun hægt að segja að þeir sem gagnrýna hagspárnar séu að gagnrýna þá sem að þeim standa. Ég hef verið þeirrar skoðunar og er enn að ríkisstjórninni sé ekki stætt á öðru en að byggja á opinberum hagspám, en síðan verður að vega og meta hverju sinni hvernig jafnvægis og varkárni er gætt við langtímaáætlanir. En til að svara því sem hér er velt upp sérstaklega, hvort ríkisstjórnin hyggist grípa til sérstakra ráðstafana vegna breyttrar efnahagsþróunar á Íslandi, þá er svarið augljóslega já. Augljóslega er það eitt meginviðfangsefni þeirrar vinnu sem við nú stöndum í að bregðast við þessum aðstæðum og mikilvægt er að menn hafi í huga í því sambandi að við þurfum að bregðast við því að tekjur ríkisins eru að gefa eftir. Við þurfum þess vegna að bæta í þegar kemur að því að auka hagræði í opinberum rekstri, að gera betur, fá meira fyrir minna og koma fram með áætlun sem sýnir að við ætlum að rísa undir því sem ríkið er þegar að gera. Þar fyrir utan er áhugi hjá okkur til þess að hækka fjárfestingarstig opinberra fjármála og þar horfum við til þessara langtímaáætlana, sem m.a. liggja fyrir hér í þinginu, um einstök verkefni víða um landið. Við horfum til allra þátta í samgöngumálum, í fjarskiptum og víðar í mikilvægum málaflokkum eins og í heilbrigðismálum, í nýsköpun að sjálfsögðu, í menntamálum eftir atvikum o.s.frv. Þau mál og einstök uppröðun þeirra ræðst auðvitað á endanum af samtali hér við þingið. Spurt er að því hvort við ætlum að hraða opinberum framkvæmdum og svarið við því er að það er ein meginnálgunin á þessi verkefni hjá okkur að finna leiðir til að hraða því sem við höfum verið með í pípunum, m.a. í samgönguáætlun. Mestu skiptir hér að við finnum trúverðugar leiðir til að fjármagna slíka hröðun. Mér finnst menn tala fullfjálglega um að nú eigi að hægja á uppgreiðslu skulda ríkisins vegna þess að við erum þegar komin í halla. Við erum ekki í neinni aðstöðu til þess að vera með stórkostlega uppgreiðslu skulda ríkisins á komandi árum. Við höfum reyndar nú þegar náð meiri árangri í uppgreiðslu skulda en maður gat séð fyrir. En ég myndi miklu frekar biðja menn um að fara að hafa áhyggjur af því hvernig við ætlum að fjármagna hallann frekar en að við séum með svo mikinn afgang að við förum fram úr okkur í uppgreiðslu skulda. Það er ekki sérstakt áhyggjuefni við núverandi aðstæður. Og varðandi skattana þá hljóta þeir áfram að vera til skoðunar en þess ber að geta að frumvarp um bankaskattinn þurfti ég að leggja í tvígang fyrir þingið til að fá það samþykkt. [[Forseti hringir.]]En það hefur sem betur fer verið samþykkt og tryggingagjaldið heldur áfram að lækka um næstu áramót.
Forseti. Þegar þing kom saman eftir áramót bentum við þingmenn Miðflokksins á mikilvægi þess að bregðast við þróuninni í efnahagsmálum og einnig rekstrarvanda smærri fyrirtækja sem þá var orðin augljós og lögðum m.a. til hraðari lækkun tryggingagjalds og innviðafjárfestingu. Einnig bentum við á við síðustu fjárlagagerð, og raunar þarsíðustu líka, að áætlanir ríkisstjórnarinnar miðuðu við allt of mikla bjartsýni í efnahagsmálum. Það er auðvitað rétt sem hæstv. fjármálaráðherra segir að ríkisstjórnin á ekki annan valkost en að horfa til formlegrar spár, en ríkisstjórnin ætti engu að síður að vera viðbúin því að út af þeirri spá bregði, sérstaklega þegar birtast merki um að sú verði líklega raunin. En það hefur vantað mjög mikið upp á að ríkisstjórnin hefði eitthvert plan til að bregðast við ef formlegu spárnar gengju ekki eftir. Við bentum líka á mikilvægi þess í þessu samhengi að nýta tækifærið til að draga úr bákninu. Þá var svarið alltaf frá hæstv. fjármálaráðherra: Ja, báknið er ekkert að stækka hlutfallslega vegna þess að landsframleiðsla eykst þeim mun meira. En hver er svo raunin þegar landsframleiðsla hættir að aukast og raunar dregst saman? Nú, þá fá menn þetta allt í hausinn. Þá stækkar báknið þeim mun hraðar og verður þeim mun erfiðara að takast á við það. Það hefur því skort mjög á undirbúninginn af hálfu ríkisstjórnarinnar til að takast á við þær sveiflur sem hún gat þó gert ráð fyrir, hvað sem leið þeim opinberu spám sem hún miðaði við. Nú kalla aðstæður á aukna innviðafjárfestingu og aðgerðir, eins og hraðari lækkun tryggingagjalds. En ef betur hefði tekist til, og engin ástæða til að gefast upp á því við að draga úr bákninu, væri svigrúmið líka meira til að bregðast við þegar hallar undan fæti í efnahagsmálum.
Herra forseti. Mikilvægt er að tala um stöðu efnahagsmálanna. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra sem talar um að það sé meginviðfangsefni ríkisstjórnarinnar að stíga í takt við ölduna og við séum þá með aðgerðir og fjármálastefnu sem rímar við stöðuna í hagkerfinu hverju sinni. Hæstv. ráðherra fór yfir það að ríkisstjórnin muni og sé að grípa til ráðstafana vegna kólnunar í hagkerfinu. Það eru nokkrir þættir sem mér finnst skipta máli í því hvernig það er gert og með hvaða gleraugu menn fara inn í aðgerðir. Við þessar aðstæður tel ég mjög mikilvægt að líta til þess hvernig kólnun í hagkerfinu kemur við ólíka hópa og það er einmitt á þessum tímapunkti sem mikilvægt er að standa vörð um hið félagslega kerfi og þá sem nú þegar eru í viðkvæmri stöðu, að hún verði ekki enn verri. Það skiptir einnig máli, þegar gripið er til aðgerða til að örva atvinnulífið, að horfa til þess að aðgerðir geta komið með ólíkum hætti við karla og konur. Ekki má grípa til aðgerða sem verða í framhaldinu til þess að langtímaatvinnuleysi annars kynsins aukist til langs tíma. En við höfum dæmi úr heimssögunni um slíkar aðgerðir, þannig að allt þetta þarf að hafa í huga. Og svo vegna orða hans um að draga úr bákninu sem hv. síðasti þingmaður talaði um; báknið er hið opinbera, báknið er samfélagið okkur. Það er einmitt það sem þarf að vera sterkt þegar hagkerfið er að kólna.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra talaði um að það yrði að byggja á hagspám en fyrr má nú vera þegar ekkert er horft til varúðarorða frá fjölmörgum aðilum, líka stjórnarandstöðunni, og óveðursskýin hrannast upp, en það er keyrt áfram á fullu. Nú stöndum við frammi fyrir þeirri stöðu sem við höfum varað við og við verðum að vega upp á móti niðursveiflunni með því að ráðast í innviðauppbyggingu og auðvitað er af nógu að taka. Jafnvel í sögulegum uppgangi síðustu ára voru innviðirnir nefnilega látnir drabbast niður og á sama tíma var ekki safnað forða heldur beinlínis gefnir eftir, að nauðsynjalausu, stórir og mikilvægir tekjustofnar, ólíkt því sem hæstv. ráðherra talaði um hér áðan, og fyrir vikið stöndum við einfaldlega frammi fyrir miklu flóknara verkefni en ella. Við þurfum bæði að ráðast í þessa nauðsynlegu uppbyggingu til að vega á móti kólnandi hagkerfi en við þurfum líka að verja velferð almennings. Þá skiptir töluverðu máli í hvaða fjárfestingar verður ráðist og hvernig þær verða fjármagnaðar. Ríkisstjórnin hefur gefið í skyn að hún ætli að fjármagna það með útsölu á bönkum, jafnvel á tíma þar sem ljóst er að við fáum lítið fyrir þá og almenningur hefur engan áhuga á því. Auðvitað væri skynsamlegra núna að nota hagstæðar aðstæður og taka frekar lán. Tækifæri felast í þessu verkefni og við verðum líka að horfa á óefnislega hluti og styðja menntakerfið, nýsköpun, rannsóknir og þróun og síðast en ekki síst sýna síðustu dagar okkur að við þurfum fyrst og fremst kannski að huga að því að fjárfesta í fólkinu í landinu og verja það fólk sem hallast stendur fyrir kólnun efnahagslífsins sem fram undan er og það verður erfitt verkefni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir þessa umræðu um stöðu efnahagsmála og þá kólnun sem við horfum á í hagkerfinu og ég þakka jafnframt innlegg hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Það hefur verið ágætlega rakið hvað við erum að horfast í augu við og þá mótdrægni sem blasir við þegar kemur að útflutningsatvinnuvegunum okkar, hvort sem það er ferðaþjónustan, áliðnaðurinn eða sjávarútvegurinn og loðnubrestur. Þá finnst mér mikilvægt að rifja upp nokkur atriði. Fyrir tæpu ári breytti ríkisstjórnin fjármálastefnu sinni og byggði óvissusvigrúm inn í stefnu sína, sem er 0,8% af vergri landsframleiðslu, sem við svona aðstæður getur gefið svigrúm upp á 24–25 milljarða halla og þá eru ríkisfjármál að vinna sjálfvirkt. En þá erum við að horfa á allan ríkisreksturinn. Ef við horfum til þess að bregðast við núna með sérstöku átaki innviða verðum við líka að horfa á þetta í samhengi við ríkisfjármálin. Við kláruðum fjárlög fyrir þetta ár með 0,3% halla af vergri landsframleiðslu, um það bil 10 milljarða halla, og þá eru fjárlögin að vinna nokkurn veginn sjálfvirkt gegn hagsveiflunni í gegnum minnkandi skatttekjur, hærri útgjöld, hærri atvinnuleysisbætur o.s.frv. Ég vil jafnframt nefna að hagvöxtur á liðnu ári verður 0,6% í stað spár um 0,2% samdrátt. Það er jákvætt í þessari stöðu. Í þriðja lagi vil ég nefna framlag ríkisstjórnarinnar til lífskjarasamninganna. Þegar allt verður komið til er um 80 milljarða framlag í formi skattalækkana og svo er búið að boða lækkun bankaskatts, lækkun tryggingagjalds og allt mun það vinna með. Ég get tekið undir það með hæstv. fjármálaráðherra að það er lag núna, ríkissjóður stendur sterkt. [[Forseti hringir.]]Hæstv. menntamálaráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, hefur talað mjög afgerandi fyrir innspýtingu í formi skynsamlegra arðbærra innviðafjárfestinga og ég get svo sannarlega tekið undir með henni í því.
Herra forseti. Það væri hugsanlega margt betra ef hæstv. menntamálaráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, væri fjármálaráðherra. Hún hefur nýlega lýst þeirri einföldu, augljósu og heilbrigðu hugmynd, sem reyndar kom fram í kosningastefnuskrá Pírata fyrir síðustu tvennar kosningar, að nýta ætti ríkissjóð til að jafna sveiflur í hagkerfinu með því að fjárfesta í innviðauppbyggingu, enda er framleiðsluspenna eini takmarkandi þátturinn í rekstri hagkerfisins. Undirliggjandi kerfislægir þættir í niðursveiflunni eru samt ekki bara keynesískir í þetta skiptið. Í samtölum mínum við forsvarsmenn ýmissa fyrirtækja undanfarið, bæði sprotafyrirtækja og rótgróinna fyrirtækja, hefur það sama verið uppi á teningnum alls staðar: Skortur á fjármagni sem hamlar þróun. Bankarnir eru að draga saman seglin í útlánum til fyrirtækja almennt og þegar slík lán eru veitt er það gert á himinháum vöxtum. Innlendir fjárfestar fjárfesta mjög varlega í augnablikinu og í takmörkuðum mæli og erlendir fjárfestar fást varla til að líta við Íslandi, að hluta til af ótta við óábyrgt stjórnkerfi og óstöðugan gjaldmiðil. Hvers vegna getur íslenska ríkið átt aðild að Þróunarbanka Asíu en ekki viljað þróunarbanka á Íslandi? Ríkisstjórnin hefur sagst ætla að bregðast við með kríusjóðnum svokallaða en ekki fyrr en mögulega eftir næstu kosningar og þá er alveg óljóst hvernig það verður gert, hvernig fjármögnun verður háttað og hverjar reglurnar verða. Í stuttu máli er þetta óljóst loforð Sjálfstæðisflokksins sem hann þykist ætla að efna eftir næstu kosningar. Samfélagið þarf núna á sterku hagkerfi að halda, reyndar ekki bara núna heldur alltaf, og það er á ábyrgð ríkisins að stuðla að þeim styrk. Það væri jákvæð tilbreyting ef hæstv. fjármálaráðherra gerði eitthvað annað en að fabúlera um óljósar hugmyndir eins og hann gerði hérna áðan og kvarta yfir klæðaburði fólks eins og hann gerði í síðustu viku og kvarta yfir launakröfum hinna lægst launuðu, sem gerist yfirleitt, [[Aldrei.]]og einbeitti sér þess í stað að því að búa til þennan blessaða stöðugleika sem hann segist alltaf standa fyrir.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa gegnu og góðu umræðu, þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni og ágætum hæstv. fjármálaráðherra fyrir að vera með okkur hér í dag. Flestir eru að tala um kulnun í hagkerfinu og það líst engum á, við erum algerlega meðvituð um það. En af því að ég er með þessa móðurlegu tilfinningu gagnvart ríkissjóði langar mig rosalega mikið að koma einmitt inn á það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan, að auka hagræðingu í ríkisrekstrinum. Óneitanlega veltir maður því fyrir sér eftir að heyra frá ráðuneyti hans þar sem er verið að flagga ákveðnum óvissuþáttum, það vanti kannski fjármagn og það séu göt hér og hvar þar sem fjármagn vanti. Þá langar mig að nefna sérstaklega S-lyfin þar sem talið er að vanti rúman milljarð upp á. Við erum að kaupa lyf, bæði almenn lyf og S-lyf, og nú ætla ég að koma með tölur sem ég er næsta viss um að hæstv. fjármálaráðherra hefur ekkert verið að spá í, fyrir ríflega 30 milljarða kr. á ári. Þar af erum við að fleygja um 250 kílóum af lyfjum á viku. Tonni á mánuði, 12 tonnum af lyfjum á ári. Þegar talað er um að hagræða í ríkisbúskapnum og ríkisrekstrinum þá velti ég fyrir mér hvort við getum ekki byrjað á þessu. Það hefur gjarnan verið sagt að farið sé illa með almannafé og ríkið kunni ekki að reka eitt eða neitt, en ég held að við gætum gert betur. Annað sem hefur vakið virkilega athygli mína eru 10 milljarðar sem ráðuneytin eyða í að kaupa utanaðkomandi ráðgjafarþjónustu, ráðuneyti sem eru með fullt af sérfræðingum í sínum ranni, ráðuneyti sem eru sannarlega ekki fátæk af mannauði og sérfræðingum. Þegar maður byrjar að spá í það að [[Forseti hringir.]]auka hagræði í ríkisbúskapnum þá myndi ég mæla með því að við færum að tína saman svona smávegis [[Forseti hringir.]]- mig langar að koma með svo miklu meira en tíminn er búinn.
Virðulegi forseti. Það er áhugavert þegar forystufólk í ríkisstjórninni ræðir tillögur í efnahagsmálum í gegnum Morgunblaðið þegar ekki næst niðurstaða við ríkisstjórnarborðið. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra á þakkir skildar fyrir að hafa gert einmitt það í síðustu viku og hreyft við þessari mikilvægu umræðu um innviðauppbyggingu sem mótvægisaðgerð við fyrirsjáanlegri niðursveiflu. Slaki í efnahagslífinu er kjöraðstæður fyrir opinberar fjárfestingar. Frekar en að líta á umdeilda bankasölu sem leið að fjármagni og tefja framkvæmdir þar með, mögulega í nokkur ár, er upplagt að grípa þegar í stað til uppbyggingar þegar lánsfé býðst ríkinu á mjög hagstæðum kjörum. Innviðauppbyggingu þarf að skoða í stærra samhengi en að steypa hér og þar. Það væri sennilega til of mikils mælst að ríkisstjórnin gerði grænan samfélagssáttmála tveggja stjórnarandstöðuflokka að sínum en þar er stærsta tækifærið í stöðunni, þ.e. að byggja áætlun um innviðafjárfestingar á grænum forsendum. Hvernig gæti slík áætlun litið út? Tökum fjögur dæmi. Aukin áhersla á almenningssamgöngur, með því að flýta t.d. borgarlínunni, arðbær fjárfesting. Meiri fjárfesting í menntakerfinu, mjög arðbær fjárfesting líka. En þá þarf að gæta þess að stíga ekki á sama tíma skref aftur á bak eins og með því að hækka skráningargjöld í háskóla um 40%, eins og talað er um í fjölmiðlum í dag. Svo má nefna stórauknar rannsóknir á öllum sviðum og nægir að nefna 14% árangurshlutfall umsókna í Rannsóknasjóð til að sýna hve brýn þörfin er og einnig má nefna lok þess eilífðarverkefnis að tryggja raforkuöryggi og gagnatengingar til að allt flinka fólkið sem við erum búin að mennta í góða menntakerfinu okkar og styrkja með rannsóknasjóðunum okkar geti skotið rótum um allt land [[Forseti hringir.]]til að skapa sér og nýta tækifæri sem þar búa.
Forseti. Það er munur á því að auka útgjöld ríkisins og auka fjárfestingar. Annað blæs út báknið, hitt örvar hagkerfið. En ekki er að sjá að ríkisstjórnin hafi gert mikinn greinarmun þar á þegar litið er til forgangsröðunar aðgerða það sem af er þessu kjörtímabili. Við búum við mikla fjárfestingarþörf í íslensku samfélagi og sú þörf hefur fengið að hlaða utan á sig í tíð núverandi ríkisstjórnar. Eins og hv. þingmaður og málshefjandi hér, Þorsteinn Víglundsson, benti á höfum við lengi talað um áhyggjur af því að efnahagshorfur hafi farið versnandi dag frá degi. Það tekur tíma að koma innviðafjárfestingum af stað. Þær þarf að hefja strax ef markmiðið er að örva hagkerfið núna þar sem við nálgumst óðum botn efnahagssveiflunnar. Þessar fjárfestingar þurfa að vera arðbærar og það þarf að hafa í huga skynsamlega fjármögnun þeirra svo að við lendum ekki í því að ríkissjóður fari að keppa við atvinnulífið um fjármagn, þá væri verr af stað farið en heima setið. Kannski eru teikn á lofti um að ríkisstjórnin sé að vakna af værum blundi, að hún sé að átta sig á því að útgjaldaaukningar kjörtímabilsins hafi gert allt annað en að stuðla að efnahagslegum umbótum og séu þvert á móti til þess fallnar að dýpka lægðina. Staðan er sú að ekki er mikið í ríkiskassanum og óljóst hvernig til stendur að fjármagna þær tillögur sem eru líka óútfærðar af hálfu hæstv. ríkisstjórnar en það er sannarlega af nægu að taka. Uppbygging til framtíðar snýst um að skapa verðmæti, snýst um að efla nýsköpun og hugvit og líka um öryggi þjóðarinnar, um samgöngur og hjúkrun. Herra forseti. Ég vona að við séum ekki fallin á tíma í þessari umræðu en ég er ekki sérlega bjartsýn á að togstreita á milli stjórnmálaflokka og jafnvel innanhússátök þeirra skili þeim árangri sem þjóðin þarf á að halda. Við getum ekki í þessu málefni beðið fram að næstu kosningum. Það er jafnvel erfitt að bíða fram á næsta sumar. Staðan er ansi snúin.
Herra forseti. Árið 2010 námu skuldir hins opinbera 85% af vergri landsframleiðslu. Á þessu ári verða skuldirnar 31%. Á sama tíma hafa ríki OECD verið að auka skuldir sínar og eru komin í á annað hundrað prósent af vergri landsframleiðslu. Þetta þýðir að sú stefna stjórnvalda á undanförnum árum að greiða niður skuldir hefur skilað gríðarlegum árangri. Þetta þýðir að stjórnvöld eru betur í stakk búin en ella til að takast á við hugsanlegt bakslag í efnahagsmálum. Erlend staða þjóðarbúsins er fordæmalaus þar sem við erum með hreina eign upp á 25% af vergri landsframleiðslu og auk þess erum við með gjaldeyrissjóð upp á 28%, kannski allt of stóran gjaldeyrissjóð og allt of dýran. Sem sagt: Glasið er a.m.k. hálffullt, herra forseti, þótt sumir vilji líta svo á að það sé hálftómt. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa hvatt til þess að ráðist sé í innviðafjárfestingu, enda er það í takt við það sem hæstv. fjármálaráðherra hefur boðað undanfarnar vikur og undanfarna mánuði. En það skiptir hins vegar máli í hvers konar fjárfestingar ráðist er. Það skiptir máli að þær fjárfestingar séu arðsamar, ekki síst ef við stöndum frammi fyrir því að við ætlum hugsanlega með einhverjum hætti að hluta til eða öllu leyti að fjármagna þær fjárfestingar með því að skuldsetja ríkissjóð, vegna þess að ef þær innviðafjárfestingar eru ekki arðbærar þá er verið að taka ákvörðun um að taka lífskjör komandi kynslóða að láni fyrir okkur. Gegn því mun ég, hæstv. forseti, standa.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu hér í dag. Mig langar til þess að koma örsnöggt inn á orð hv. þm. Óla Björns Kárasonar sem var í pontu á undan mér. Það blasa auðvitað við verkefni um allt í innviðaáætlunum ríkisins sem eru arðbær, þannig að ef það er áhyggjuefnið þá erum við ekki í miklum vandræðum. Ég held að hv. þm. Óli Björn Kárason þurfi ekki að missa svefn yfir því að arðbær verkefni standi ekki til boða, hvað þá í áætlun sem maður verður að gefa sér að ætlunin sé að ganga til og ýta á í framkvæmd. Ég fagna orðum hæstv. fjármálaráðherra þar sem hann kom inn á í ræðu sinni að nauðsynlegt væri að auka hagræði hvað opinberan rekstur varðar. Það er algjört lykilatriði að við náum fram hagræðingu í rekstri þannig að fjármunir sem koma inn í ríkissjóð séu nýttir enn betur en er í dag hvað varðar rekstrarhluta ríkisreikningsins. Við okkur sem hér erum blasir við að það er ekkert eitt sem ræður og það er ekkert eitt sem veldur þeirri stöðu sem uppi er núna, hvort sem horft er til ferðaþjónustunnar, byggingargeirans eða margra annarra kima atvinnulífsins. Atvinnulausum hefur fjölgað með miklum hraða og við blasir að við verðum að stíga inn í þetta mál með mjög ákveðnum hætti. Ríkisstjórnin verður að taka af skarið þar. Ef umræðan snýst fyrst og fremst um ákvarðanatökufælni hvað það varðar hvernig skuli fjármagna málið þá er alveg sjálfsagt hjá okkur í Miðflokknum að koma að þeirri vinnu og stilla upp plani sem við munum afhenda ríkisstjórnarflokkunum hvenær sem hún er tilbúin að taka á móti því. En kjarnaatriðið er þetta: Það þarf að taka af skarið í þessum efnum, ýta þarf af stað innviðafjárfestingu, það þarf að gera það í arðsömum verkefnum eins og komið hefur fram hérna, en fyrst og fremst [[Forseti hringir.]]þurfa ríkisstjórnarflokkarnir að vera tilbúnir til að taka ákvörðun. [[Forseti hringir.]]Það er prinsippákvörðunin sem þarf að taka og hana má ekki geyma.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem ég held að sé gagnleg og mikilvægt að við viðrum skoðanir okkar á því hvar hagkerfið er statt á hverjum tíma. Það er mikilvægt í umræðunni, finnst mér, að það komi fram að hagvöxtur hefur verið í landinu síðastliðin tíu ár í beit og þrátt fyrir allar spár var samt hagvöxtur í fyrra, þótt í litlu væri. Svartsýnin núna snýr kannski að því að hagvöxtur á þessu ári verður líklega mun minni en spáð var og það er ekki gott. En engu að síður er gert ráð fyrir hagvexti. Ég minnist þess raunar að hafa heyrt umræðu um það fyrir einu eða tveimur árum að það gæti nú bara ekki verið að hagvöxtur gæti verið svona mörg ár í beit, það hefði aldrei gerst og myndi aldrei gerast o.s.frv. En nú hefur það gerst og nú er spáð að hagvöxtur verði næstu þrjú árin, ekki mikill en engu að síður í rétta átt. En hvað eigum við að gera í þeirri stöðu þegar hagkerfið er aðeins að koma niður og vöxturinn er ekki eins hraður og áður? Ég tel að við sem samfélag eigum að einbeita okkur að því að ívilna fyrir það sem við myndum kalla grænar lausnir í hagkerfinu og grænar lausnir í rekstri fyrirtækja og nýsköpun þar. Það væru kannski eðlilegustu skilaboðin að koma með á þessum tímapunkti og það er það sem er í rauninni verið að kalla eftir í samfélaginu. Í innviðauppbyggingunni er mjög mikilvægt að við horfum ekki bara til einhverra stórkarlalegra framkvæmda, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á áðan, heldur horfum við líka til þess hvar þarf að bregðast við með tilliti til þess hvaða hópar það [[Forseti hringir.]]eru sem verða mest fyrir atvinnuleysinu, að brugðist sé við með þeim hætti að það gagnist þeim fyrst og síðast.
Herra forseti. Í niðursveiflu er afar mikilvægt að ríkið leggi sitt af mörkum til að örva hagkerfið og vinna gegn atvinnuleysi. Það hefði verið best að gera eftir bankahrunið en það var ekki hægt. Fallið var svo hátt og enginn vildi lána okkur, enda vorum við svo skuldsett að það ógnaði sjálfstæði þjóðarinnar. Þetta gerðist aðeins fimm árum eftir einkavæðingu bankanna og við erum ekki búin að gleyma þeim þrautum og kostnaði sem þjóðin bar af því fúski. Við náðum endum saman eftir mikinn niðurskurð á aðeins fjórum árum og bjuggum í haginn fyrir uppsveifluna. Vinstri stjórnin var tilbúin með fjárfestingarstefnu og fjármagnaða áætlun til að hrinda í framkvæmd í lok kjörtímabils á meðan enn var slaki í hagkerfinu. Hægri stjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, undir forystu þess sama fjármála- og efnahagsráðherra sem þessi umræða beinist að, sló þá áætlun af eftir kosningar 2013. Þar glötuðust tækifæri til innviðauppbyggingar sem hefði komið almenningi sannarlega til góða og við værum að njóta núna. Við þurfum að grípa til framkvæmda en það er ekki sama hvaða framkvæmda, þó að augljóslega verði að fara bæði í viðhald og nýframkvæmdir í samgöngukerfinu og til að tryggja orkuöryggi. Ekki má gleyma því að það eru ekki bara karlar sem eru atvinnulausir. Kynskipting vinnumarkaðarins er staðreynd og við þurfum að huga að störfum bæði fyrir konur og karla. Einnig er augljóst að fjölga þarf menntunartækifærum úti um allt land. Aðgengi að menntun í niðursveiflu verður að vera gott og jafnrétti til náms óháð búsetu og efnahag. Opnum þess vegna framhaldsskólana og eflum símenntunarmiðstöðvarnar og þá förum við hraðar upp úr lægðinni.
Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir fyrir þessa gagnlegu umræðu. Ég rakti nokkur atriði í fyrri ræðu minni sem skipta máli, þegar við horfum á ríkisfjármálin, að beita í þeim tilgangi að vinna gegn hagsveiflunni. Við verðum auðvitað að horfa á ríkisfjármálin í samhengi við peningastefnu og við vinnumarkaðinn. Nú er sú sérstaka staða uppi að lækkun stýrivaxta, miðlun lægri vaxta, virðist ekki vera að skila sér inn í atvinnulífið með hækkandi atvinnuvegafjárfestingu eins og við vonuðumst til, það birtist alla vega ekki þannig, atvinnuvegafjárfesting er þvert á móti að dragast saman. Við erum komin með opinberar fjárfestingar í sögulegt meðaltal eða rétt yfir. Þegar slakinn er meiri, eins og spáð er núna næstu tvö árin, en vonir stóðu til að hagvöxtur myndi hjarna hraðar við og meira, þá er eðlilegt að við veltum því fyrir okkur hvort við þurfum að fara í sérstakt átak. Þá kemur auðvitað til skynsamleg fjármálastjórnun undanfarinna missera þar sem áherslan hefur verið á, allt frá 2011, að greiða niður skuldir, þ.e. sterk staða ríkissjóðs. Á sama tíma hefur okkur tekist að viðhalda eftirsóknarverðum verðstöðugleika. Nú þegar við horfum til þess að fyrirtæki eru að bregðast við með því að hagræða í mannaráðningum og segja upp fólki en ekki verðleggja sig út úr stöðunni er tækifæri til að nýta sterka stöðu ríkissjóðs. Þess vegna hvet ég hæstv. ríkisstjórn til þess að fara í sérstakt átak og fara í arðbærar, skynsamlegar innviðafjárfestingar í flutningskerfi [[Forseti hringir.]]raforku, í fjarskiptakerfum og í samgöngum sem munu sannarlega skila sér til atvinnuveganna [[Forseti hringir.]]til lengri tíma og auka framleiðni þar.
Herra forseti. Vandamálin eru nokkur í hagkerfi landsins í dag. Ég nefndi áðan skort á fjármagni í hagkerfið svo fyrirtæki geti fjármagnað þróun, rannsóknir og markaðssetningu svo eitthvað sé nefnt. Það eru auðvitað fleiri vandamál, en ofnæmi meiri hluta ríkisstjórnarinnar fyrir opinberum fjárfestingum hefur að einhverju leyti dregið úr viðbragðsþrótti hagkerfisins. Talað er um að ekki megi ráðast í t.d. byggingu nýrrar Ölfusárbrúar nema einhverjir einkafjárfestar komi að verkefninu og rukki svo veggjöld. Maður spyr sig þá að vísu hvernig núverandi Ölfusárbrú varð til á sínum tíma eða hvernig vegakerfið varð til á sínum tíma, hitaveitur landsins eða aðrir nauðsynlegir innviðir. Það er orðin langþreytt þvæla að ekki megi fjárfesta í samfélaginu nema einhverjir einkaaðilar græði og það er orðin langþreytt þvæla að ríkissjóður standi ekki undir uppbyggingu samfélagsins. Það er rétt sem hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á að við höfum töluvert digra sjóði, bæði gjaldeyrisvarasjóði og annað, og þótt ég sé mjög hrifinn af því að eiga digra sjóði þá er alltaf gagnlegt að fjárfesta í uppbyggingu vegna þess að ef maður fjárfestir í framtíðinni er það góð leið til þess að tryggja að sjóðurinn verði enn digrari með tímanum í staðinn fyrir að drabbast niður. Að lokum langar mig að segja um þetta svokallaða bákn sem Miðflokkurinn vísar stöðugt í að það er býsna merkilegt að þeir segja aldrei nákvæmlega hvaða bákn þeir eru að tala um. Ég er ekki viss um að þeir viti það sjálfir. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir að hvetja til þessarar umræðu, enda ekki vanþörf á að við tölum um stóru myndina við og við, ekki síst þegar stefnan í ríkisrekstri hefur verið í gargandi andstöðu við markmið um hagsæld svona lengi.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða um stöðu efnahagsmála og viðbrögð ríkisstjórnarinnar og ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir þessa umræðu og ráðherra. Fjármálaráðherra sagði áðan, ef ég má vitna í hann: Stilla launastigið ekki of hátt. Ég spyr: Er kannski inni í því líka að skatta fátækt meira, þau laun sem eru undir fátæktarmörkum? Lífeyrislaun eru sköttuð ótrúlega hátt og sá skattur hefur hækkað undanfarna áratugi. Það er alger óþarfi. Ef frumvarp Flokks fólksins væri samþykkt þyrfti ekki að skatta laun undir 300.000 kr. og það væri fullfjármagnað. Síðan er annað í þessu sem er svolítið skrýtið og það er að nú eru vextir í lágmarki. Það liggur við að ríkissjóður gæti fengið lán og það væri borgað með því, það eru svo lágir vextir erlendis. Og ég hef alltaf spurt mig: Hvernig stendur á því að við erum enn þá alltaf í þessum bútasaumi við vegagerð, endalausum bútasaumi? Lítum bara á Reykjanesbrautina núna, það er verið að bútasauma þar og síðan á eftir að taka annan bútasaum þar sem er verið að framkvæma núna, fram hjá Straumsvík inn að Kúagerði. Þetta er svona úti um allt land. Af hverju er engin hagræðing í þessu, og enginn sér það? Spýtum bara í, tökum lán og byggjum upp vegina því að þetta er fjárfesting. Þetta skilar rosalega miklu til þjóðfélagsins því að slysin eru rosalega dýr, ekki bara í peningum heldur líka í tjóni á fólki og fyrir heilbrigðiskerfið. Þarna eigum við að spýta í og við eigum að gera það núna vegna þess að þetta skilar strax hagnaði í þjóðarbúið.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir prýðisgóða umræðu. Margt áhugavert hefur komið fram, ekki síst af hálfu stjórnarliða, en upp úr stendur þessi síendurtekna mantra hvað þeim hafi tekist vel upp í rekstri ríkissjóðs. Það er auðvitað afrek út af fyrir sig að hafa keyrt ríkissjóð í halla án þess að komið hafi til efnahagssamdráttar. Ég get alveg tekið undir það með hæstv. stjórnarliðum. Það er einstætt afrek. Það er nefnilega ekki kominn samdráttur í efnahagslífið enn þá en ríkissjóður er kominn í umtalsverðan halla og hæstv. fjármálaráðherra talaði m.a. um það í umræðunni að mikilvægt væri að ræða hvernig við ætluðum að fjármagna þennan halla. Það er auðvitað vandinn líka þegar verið er að hreykja sér af viðbragði ríkisstjórnarinnar varðandi óvissusvigrúmið sem sett var inn í fjármálaáætlun og -stefnu á síðasta ári. Það var ekki til þess að auka í fjárfestingar heldur fyrst og fremst til að skapa svigrúm fyrir áður áformaða útgjaldaaukningu ríkisstjórnarinnar þegar efnahagshorfur voru versnandi. Það heitir óábyrg stjórn ríkisfjármála eins og hún best gerist. Við þær kringumstæður sem nú eru, þegar ríkisstjórnin er búin að tæma kassann og horfur eru á enn frekari samdrætti í hagkerfinu, er samt sem áður mikilvægt að við spýtum í og brettum upp ermar í opinberum fjárfestingum. Ég tel því að mikilvægt sé að huga að tvennu: Annars vegar verðum við að leggja til hliðar ágreining um það hvernig við fjármögnum vegaframkvæmdir eða aðrar opinberar framkvæmdir. Við eigum að leggja til hliðar umræðu um einhver sérstök veggjöld eða sérstaka skattlagningu. Þetta verðum við einfaldlega að fjármagna í gegnum lántöku ríkissjóðs. Hins vegar verðum við að hraða þeim framkvæmdum sem við höfum í hendi og sem eru, eins og ítrekað hefur komið fram í þessari umræðu og mikilvægt er að halda til haga, arðbærar innviðafjárfestingar. Það er vegakerfið okkar, að hraða tvöföldun Reykjanesbrautar, ljúka umbótum á Suðurlandsvegi og svo mætti áfram telja og er efst á blaði, en ekki síður [[Forseti hringir.]]er mjög mikilvægt að hafa í huga innviði í heilbrigðiskerfinu, bæði byggingu nýs Landspítala [[Forseti hringir.]]en ekki síður að láta verða að veruleika nauðsynlega uppbyggingu hjúkrunarþjónustu [[Forseti hringir.]]fyrir aldraða sem hefur algerlega setið á hakanum hjá núverandi ríkisstjórn og er henni til skammar.
Virðulegi forseti. Þetta hefur verið lífleg og upplýsandi umræða. Alls konar sjónarmið takast hér á, m.a. um að ríkisstjórnin hafi gert of mikið af því að lækka skatta og síðan er ákall um að við höldum áfram að lækka skatta, þannig að það eru mjög ólík sjónarmið uppi. Ég hef talað um að við höfum búið í haginn og það sýnir sig með því að við höfum gert verulega breytingu á fjármálastefnunni á árinu 2019 þannig að heildarafkoma ríkissjóðs varð um 40 milljörðum lakari en hún hefði þurft að vera samkvæmt eldri fjármálastefnu án þess að steypa ríkissjóði í miklar skuldir. Við héldum einmitt áfram að létta skuldum af ríkissjóði á árinu 2019 þrátt fyrir lítils háttar halla. Hallinn er auðvitað ekki mikill á árinu 2019, að sjá 10–15 milljarða halla í rúmlega 3.000 milljarða hagkerfi. Það sem flestir virðast vera sammála um núna er að gott sé að taka lán. Þá segi ég bara: Við værum ekki í umræðu um að taka lán ef við hefðum ekki einmitt verið að búa í haginn, tryggja okkur betri lánskjör, greiða upp óhagstæð eldri lán og koma lánahlutföllunum í þá stöðu sem við sjáum í dag. Það sem ég sakna kannski hér í umræðunni er hlutverk okkar við að bæta skilyrði atvinnulífsins í landinu. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni að það er þar sem störfin eru að tapast, það er þar sem fjárfesting er að dragast saman. Vissulega getur opinber fjárfesting og aukin opinber umsvif, slaki í opinberum fjármálum, örvað atvinnulífið eitthvað en við verðum að kafa aðeins dýpra og spyrja okkur hvað það er annað sem við getum gert fyrir atvinnulífið á Íslandi til að koma þangað súrefni svo að störfum haldi áfram að fjölga þar. Þessi ríkisstjórn hefur lagt mikla áherslu á nýsköpun, aldrei áður verið jafn miklir fjármunir eyrnamerktir nýsköpun, rannsóknum og þróunarstarfi, skattalegir hvatar, nýir sjóðir að verða til til þess að styðja þá starfsemi, samkeppnissjóðirnir efldir o.s.frv. Þar höfum við svo sannarlega verið að sá fræjum til framtíðar og sköpunar á nýjum störfum í framtíðinni. Ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð hér en þó er rétt að fylgja úr hlaði breytingartillögu frá efnahags- og viðskiptanefnd varðandi 1. gr. frumvarpsins. Breytingartillagan er á þskj. 987 og þar segir: „Í stað orðanna „eru jafnframt fjármálafyrirtæki samkvæmt skilgreiningu laga um fjármálafyrirtæki“ í 1. mgr. a-liðar 6. gr. laganna kemur: hafa jafnframt heimild til lánveitinga til neytenda samkvæmt sérlögum og eru eftirlitsskyldir aðilar samkvæmt lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi.“ Ástæða þessarar breytingartillögu er í sjálfu sér einföld. Við erum að segja að ef þessi breytingartillaga kæmi ekki fram væru hér aðilar sem væru leyfisskyldir og eftirlitsskyldir hjá FME en líka skráningarskyldir hjá Neytendastofu sem er auðvitað algjör óþarfi, tvíverknaður og ruglar allt. Það er sem sagt verið að segja að þessir aðilar starfi samkvæmt leyfi. Þetta geta t.d. verið kortafyrirtæki og þau starfa samkvæmt leyfi og undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins þannig að það sé skýrt.
Herra forseti. Ég ætla aftur ekki að vera mjög lengi en ég vildi aðeins minnast á það að uppi hafa verið ákveðnar áhyggjur varðandi nákvæma orðalagið í 1. gr. frumvarpsins. Það snýr aðallega að því að það er rosaleg flækja hvað nákvæmlega öll þessi hugtök þýða þegar við erum að tala um „rafræna undirskrift“, „fullgilda rafræna undirskrift“ og þar fram eftir götunum. Það kom á daginn að við hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir höfðum í rauninni nákvæmlega sömu áhyggjur og við ræddum okkur niður á breytingartillögu sem við munum leggja fram fyrir 3. umr. sem snýr að því að bæta orðinu „fullgilt“ aftur inn, þ.e. fella það ekki út eins og á að gera samkvæmt núverandi frumvarpi. Það er bara til að hnykkja á því að við viljum auðvitað að fólk noti réttu auðkennisformin en að síðan komi þessi „eða-klásúla“ í kjölfarið sem í rauninni býður upp á sveigjanleikann sem þarf til að vinna vel úr þessu. Það er líka ágætt að nefna að það er breyting á gildistökuákvæðinu í frumvarpinu sem gefur okkur svigrúm fram á sumar til að skoða þetta aðeins betur. Enn eru ákveðnar spurningar uppi og við þurfum bara að gera þetta rétt. Við erum í pínu tímaþröng núna en með þessari lausn getum við a.m.k. verið nokkuð örugg. Síðan getum við andað aðeins í kviðinn fram að páskum og reynt að finna út hvort þetta sé ekki örugglega rétta endanlega lausnin.
Herra forseti. Þeir sem mynda íslenska ríkið eru einstaklingarnir sem teljast íslenskir ríkisborgarar. Þessir einstaklingar hafa ákveðinn rétt hér á landi og bera einnig ákveðnar skyldur gagnvart ríkinu og öðrum þeim sem í þeim sama félagsskap eru. Í ákveðnum tilvikum ákveðum við hins vegar að veita þeim sem eftir því leita þann sérstaka rétt að verða íslenskir ríkisborgarar. Þó að þessu frumvarpi sé að einhverju leyti ætlað að færa málin til betri vegar í mörgum tilvikum eru annmarkar á því sem ég get ekki fellt mig við, t.d. að það sé opnað á að stórglæpamenn sem hafa fengið refsidóm upp á kannski á tíu ára fangelsi verði íslenskir ríkisborgarar með einfaldri stjórnvaldsákvörðun. Slíkt er óásættanlegt, herra forseti. Einnig tel ég ótækt að stjórnvaldi verði heimilað að veita einstaklingum rétt til þess að verða ríkisborgarar hér á landi sem geta hvorki lagt fram skilríki né sakavottorð eða sannað á sér deili á annan hátt.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að lýsa yfir stuðningi við þetta frumvarp. Ég tel það að flestu leyti vera mjög til bóta og bæta upp það kerfi hvers ágallar hafa endurtekið ratað inn á borð þessa þings vegna ósveigjanlegra reglna um t.d. einmitt það sem hv. þingmaður á undan mér minntist á, að sanna á sér deili. Í alþjóðlegum rétti, svo að ég upplýsi hv. þm. Karl Gauta Hjaltason, eiga flóttamenn hins vegar ekki að þurfa að leita til þeirra ríkja sem þeir eru að flýja frá til að fá skilríki og sakavottorð. Það er mjög skýrt í þjóðarétti þannig að með því að gera skýlausa kröfu um það, eins og er í núgildandi lögum, að viðkomandi sanni á sér deili eftir þessari leið erum við að biðja viðkomandi líka um að brjóta þjóðarétt. Við erum líka að brjóta þjóðarétt á sama tíma. Það er því til bóta að við séum að laga þá reglu þótt ég hefði kannski viljað laga hana með öðrum hætti en hér er gert. [[Forseti hringir.]] Mig langar líka að minnast á að mér finnst algjör óþarfi að skerða réttindi fólks, eins og er verið að gera með þessu frumvarpi, að lengja tímann sem það tekur þá sem giftast íslenskum ríkisborgara [[Forseti hringir.]]að fá íslenskan ríkisborgararétt úr þremur árum í fjögur. Mér finnst það algjör óþarfi.
Herra forseti. Í lögum um íslenskan ríkisborgararétt er að finna skilyrði þess að geta orðið borgarar þessa lands. Þetta eiga að vera ströng skilyrði og ég hafna tilhæfulausum tilslökunum í því efni. Í 6. gr. laganna er að finna ákvæði þess efnis að Alþingi geti veitt þennan rétt. Það verður áfram opið fyrir þá sem falla ekki undir ákvörðun stjórnvalds eins og í þessu tilviki er verið að rýmka verulega. Það kemur líka fram í 7. gr. laganna að undantekningin er sú að Útlendingastofnun veiti þennan rétt. Ég segi nei við frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir að fjalla um þetta mál og vinna það vel í þinginu. Frumvarpið miðar að því að auka gagnsæi og skilvirkni laganna og bæta skýrleika nokkurra ákvæða sem mæla fyrir um veitingu ríkisborgararéttar. Það er mikilvægt að kerfið okkar sé skýrt og taki mið af breyttum þjóðfélagsháttum og að kerfið sé þannig úr garði gert að fólk sem hingað kemur viti hvaða ferill tekur á móti því þegar það sækir um ríkisborgararétt. Það verður vonandi líka til þess að færri mál streyma til þingsins sem ætti að vera hægt að leysa með almennum reglum. Ég þakka fyrir stuðninginn og er ánægð með að sjá hann hér í þingsal.
Virðulegur forseti. Ég vildi koma hingað upp til þess að það sé líka sagt í þessari umræðu að hér er a.m.k. einn þingmaður sem er þakklátur fyrir það fólk sem kýs að koma hingað og óska eftir íslenskum ríkisborgararétti og vill taka þátt í þessu samfélagi, taka þátt í að velja okkur sem hér stöndum og er alveg jafngildir þegnar og allir aðrir í þessum sal. Mér finnst mjög mikilvægt að það komi fram að hér eru þingmenn sem er annt um að hér sé fólk sem vill koma og setjast hér að og verða hluti af þessu samfélagi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þetta mál er viðbrögð við alvarlegu hneyksli sem fólst í því að bílaleigufyrirtæki skrúfaði niður, eins og það heitir, ökumæla fjölda bifreiða um allt að tugþúsundir kílómetra. Það er talað um 148 bíla. Viðbrögð stjórnvalda við þessu hafa verið linkuleg, svo ekki sé meira sagt, og viðbrögðin í þessu frumvarpi eru það áfram. Við Miðflokksmenn í atvinnuveganefnd, við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson, fluttum frávísunartillögu sem fjallaði um að þetta mál færi aftur til ríkisstjórnarinnar sem ynni það betur. Við Miðflokksmenn munum ekki leggjast gegn þessu máli út af fyrir sig en við munum heldur ekki greiða því atkvæði.
Virðulegi forseti. Alvarleiki þessa máls þykir mér vera af slíku kalíberi, ef ég má sletta aðeins, að það er eiginlega ekki nokkur einasta leið að greiða því atkvæði. Það er alveg með ólíkindum að senda þau skilaboð út í samfélagið að menn megi í rauninni brjóta gegn almennum hegningarlögum og hvaðeina og ljúga, svíkja og pretta og það í risavís með einbeittan brotavilja og það eina sem á að gera er að slá aðeins á puttann og segja: Ef þú svindlar nokkrum sinnum í viðbót ertu löngu búinn að vinna þér nóg inn með svindlinu til að borga þá litlu sekt sem við ætlum að leggja á þig. Ég bara verð að segja að ef ég fengi að ráða, sem ég geri ekki, hefði ég svipt þessa bílaleigu rekstrarleyfi á stundinni í einhvern ákveðinn tíma og sent henni skýr skilaboð: Svona gera menn ekki.
Herra forseti. Mikils misskilnings gætir hjá hv. þingmanni sem talaði á undan mér. Það eru hegningarlög í landinu sem snúa að því að ef um stórfelld brot er að ræða taka hegningarlög á því. Þetta mál, mál 386, snýr raunverulega að ökutækjaleigum þar sem verið er að segja: Það er bannað að skrúfa niður kílómetratöluna. Það eru fullkomin lög í landinu um hegningarlagabrot og annað. Það er rannsókn í gangi þannig að ég skil ekki það fussumsvei um málið sem kom fram hér.