Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Þórhildur Sunna Ævarsdóttir verði fjarverandi á næstunni. Einnig hafa borist bréf frá Jóhanni Friðrik Friðrikssyni, Hildi Sverrisdóttur og Oddnýju G. Harðardóttur um að þau geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í Suðvest., Eva Sjöfn Helgadóttir, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Suðurk., Halldóra Fríða Þorvaldsdóttir, 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykv. s., Friðjón R. Friðjónsson, og 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Suðurk., Viktor Stefán Pálsson. Eva Sjöfn Helgadóttir, Friðjón R. Friðjónsson og Viktor Stefán Pálsson hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Kjörbréf Halldóru Fríðu Þorvaldsdóttur hefur verið rannsakað og samþykkt, en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég vil biðja hv. þingmann að rita undir heitstafinn.
Halldóra Fríða Þorvaldsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til. starfa á Alþingi.
Borist hefur bréf frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, 7. þm. Norðaust., um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því er óskað eftir að í dag taki Ágústa Ágústsdóttir sæti á Alþingi, en hún er 3. varamaður á lista Miðflokksins í kjördæminu. 1. og 2. varamaður á lista í kjördæminu hafa boðað forföll. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Ágústu Ágústsdóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hennar.
Hæstv. forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Ágústu Ágústsdóttur sem 3. varaþingmanns Miðflokksins í Norðausturkjördæmi. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosninguna og kjörgengi hennar og mælir nefndin einróma með staðfestingu kosningar Ágústu Ágústsdóttur.
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Ágústu og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Ágústa Ágústsdóttir hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirskrifa drengskaparheiti að stjórnarskránni. Ég vil biðja hv. þingmann að rita undir heitstafinn.
Ágústa Ágústsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Forseti vill tilkynna að honum hefur borist erindi frá þingflokki Samfylkingarinnar um mannaskipti í nefndum, sbr. 1. mgr. 16. gr. þingskapa, þannig að Kristrún Frostadóttir taki sæti sem varamaður í umhverfis- og samgöngunefnd í stað Þórunnar Sveinbjarnardóttur og að Oddný G. Harðardóttir taki sæti sem varamaður í atvinnuveganefnd í stað Helgu Völu Helgadóttur. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Forseta hefur borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 372, um ráðstöfun Fiskistofu á aflaheimildum, og þskj. 387, um línuívilnanir til fiskiskipa, báðar frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, og fyrirspurn á þskj. 383, um aflaheimildir, frá Ingu Sæland. Einnig hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 508, um dvalar- og atvinnuréttindi fyrir ungt fólk, frá Höllu Signýju Kristjánsdóttur.
Virðulegi forseti. Þann 13. júní sl. samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu Flokks fólksins um hagsmunafulltrúa eldra fólks. Alþingi ályktaði að fela félags- og barnamálaráðherra að stofna starfshóp hagsmunaaðila auk starfsfólks ráðuneytisins um að semja frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. Starfshópurinn átti að meta hvar slíku embætti væri best fyrir komið og hvert umfang þess skyldi vera. Starfshópurinn átti að skila ráðherra drögum að frumvarpi fyrir 1. apríl 2022, eða eftir um hálfan mánuð. Við fyrirspurn til ráðherra kemur fram að ekki er enn búið að skipa starfshópinn. Ráðherra tekur sér bara leyfi til að virða ekki lög og reglur og segist ætla að fara í það að skipa þennan starfshóp og skila áliti í lok september 2022. Það hlýtur að vera eitthvað skrýtið við það ráðherravald að geta bara tekið sér það bessaleyfi að virða ekki lög og reglur og svara okkur hvernig hann túlkar það og hvernig honum þóknast að vinna í þessu máli. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa ef ráðherra þarf að breyta einhverju og getur ekki staðið við það sem lög og reglur kveða á um og búið er að samþykkja hérna á þingi, að hann hafi þó alla vega samband við Flokk fólksins og tali við okkur um það hvað okkur hentar en ekki hvað honum hentar.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni og ég vil líka benda á að núna þegar við horfum upp á stóraukna verðbólgu og hækkandi vexti þá er varla komið eitt einasta stjórnarmál hingað inn í þingið sem lýtur með beinum hætti að heimilisbókhaldi fólks og fjölskyldna í landinu, að húsnæðismálum, að kjaramálum, að lífskjörum almennt. Ráðherrar tjá sig út og suður, þeir eru með digurbarkalegar yfirlýsingar um hitt og þetta, m.a. hvað þurfi að gera til að styðja betur við tekjulág og skuldug heimili, en svo kemur bara ekkert slíkt hérna inn í þingið. Nú er það hins vegar þannig að Samfylkingin og fleiri flokkar í stjórnarandstöðu hafa lagt fram fjölda þingmála sem lúta að nákvæmlega þessu, lífskjörum fólks, húsnæðismálum, skuldum heimilanna. Við erum meira að segja með mál sem ráðherrar hafa talað fyrir, eins og varðandi húsnæðisliðinn í vísitölunni. Það er hitt og þetta sem væri hægt að taka fyrir og ég vil leggja það til við forseta Alþingis að á dagskránni næstu vikurnar verði forgangsraðað þeim málum sem lúta að þessu á þessum fordæmalausu tímum.
Herra forseti. Ég held að ég geti bara tekið undir með hvorum tveggja hv. þingmönnum þó að þeir hafi kannski ekki talað nákvæmlega um sömu hlutina vegna þess að þetta á það sameiginlegt að við erum hérna að fást við ríkisstjórn sem er svifasein, andvaralaus. Í fyrsta lagi er það náttúrlega algjörlega óboðlegt að ríkisstjórn telji sig geta ákveðið hvað hún gerir og hvað ekki með þingsályktunartillögu sem allt þingið samþykkir. Að hinu leyti tek ég undir með hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni þar sem hann bendir á fjölda þingmála sem stjórnarandstaðan hefur lagt fram til að bregðast við vaxandi verðbólgu og hækkandi vöxtum sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa tekið undir og Framsóknarflokkurinn hefur stutt. Nú legg ég til að forseti setji þessi mál í forgang og ég hvet stjórnarliða, þau a.m.k. sem styðja okkur í þessu, að beita sér með okkur til að ráðast í brýnar og nauðsynlegar úrbætur fyrir heimilin vegna þess að ríkisstjórnin virðist sannarlega ekki ætla að gera það.
Virðulegi forseti. Ég er að fá „déjà vu“ frá því hver staðan var hér fyrir tveimur árum. Nú hrannast upp fordæmin frá útlöndum. Nú rétt í þessu voru Svíar að kynna mótvægisaðgerðir fyrir heimilin - Noregur, Bretland, Frakkland. Við vorum í nákvæmlega sömu stöðu fyrir tveimur árum síðan þar sem hvert landið á fætur öðru var á undan okkur í að grípa til mótvægisaðgerða vegna erfiðleika í efnahagslífinu og aftur ætlar ríkisstjórnin að vera eftir á. Það er algjör pólitísk ákvörðunarfælni til staðar. Það er talað um hitt og þetta en ekkert mál kemur hér inn í þingið og svo er ekki einu sinni vilji til að styðja þau þingmál sem koma vel útfærð frá stjórnarandstöðunni þegar tekið er mið af nákvæmlega þeim aðgerðum sem verið er að ráðast í í löndunum í kringum okkur. Erum við að fara að horfa upp á það að eftir tvo, þrjá, fjóra, kannski níu mánuði, eins og fyrir tveimur árum síðan, komi inn þingmál og þá komi aðgerðir þegar verðbólgan er komin hérna upp úr öllu valdi, þegar kjarasamningar blasa við? Hvar eru þingmálin frá ríkisstjórninni sem snúa að stöðunni í dag?
Forseti. Þegar þingið afgreiðir þingsályktunartillögur skiptir máli að við fylgjum því eftir að þeim sé framfylgt. Maður myndi ætla að ríkisstjórnin sinnti þeim verkefnum sem þingið afhendir henni, enda erum við lýðræði með þingbundinni stjórn. Hér má minnast á t.d. þingsályktunartillögu Pírata um aðgengi að stafrænum smiðjum sem var samþykkt í júní 2018, það er ekkert búið að gerast þar síðan þá, eða aðild að Geimvísindastofnun Evrópu sem var samþykkt 13. október 2016, ekkert enn þá, eða tölvutækt sniðmát þingskjala, líka í júní 2016, ekkert þar. Maður verður að íhuga hver tilgangur þess er að vera að samþykkja þingsályktunartillögur þegar ríkisstjórnin gerir síðan ekkert í málunum. Hvernig eigum við að hugsa um það þegar ríkisstjórnin segir bara: Já, þingsályktun sem var samþykkt af þinginu, [[Forseti hringir.]]við ætlum bara að líta svo á að við þurfum ekki að framfylgja henni, [[Forseti hringir.]]varðandi t.d. aðildarumsókn að ESB? Það virkar ekki þannig. [[Forseti hringir.]]Ríkisstjórnin verður þá að koma hingað og segja að hún ætli ekki að gera þetta og leggja af þær þingsályktunartillögur [[Forseti hringir.]]ef hún hefur pólitískt þor til þess.
Herra forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir með þeim sem gagnrýnt hafa það mynstur sem er að teiknast hérna upp, að það virðist litlu máli skipta hvaða samþykktir eiga sér stað hérna innan þessa þingsalar, hversu mikill meiri hlutinn - ekki að það eigi að skipta máli svo sem, en það virðist eiginlega gilda einu hvort um er að ræða beiðnir um skýrslur til ráðherra, samþykktar þingsályktunartillögur um einhver verkefni sem ráðherra er falið fyrir hönd þingsins að framkvæma í þágu almennings, aldraðra í því tilfelli sem hér er rætt, eða hvort um er að ræða það einfalda verkefni að framfylgja lögum. Ég sé eiginlega fyrir mér að við verðum kannski að færa þessi verkefni hingað inn í þingsal og tala vel og tala lengi í þeim málum sem þetta snýst um, vegna þess að það virðist ekkert gerast eftir að þing hefur sagt sitt orð með samþykkt mála og vísað þeim til framkvæmdarvaldsins. Þau hafa einfaldlega tilhneigingu til að andast þar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson nefndi hér dæmi um eina af rosalega mörgum tillögum sem ekki hefur verið farið eftir, tillögum sem Alþingi hefur samþykkt, yfirleitt með öllum greiddum atkvæðum í kjölfar þinglokasamninga þar sem meiri hlutinn lætur sig hafa það að hleypa í gegn einhverjum meinlausum málum frá stjórnarandstöðunni, svo mikil er lýðræðisástin. Það eru ekki gæði málanna. Það er ekki stuðningur við þau. Nei, þetta er einhver hausatalning. Hver flokkur fær eitt mál, max tvö mál við þinglok sem eru samþykkt og síðan ekkert gert með. Ég held við þurfum að taka þetta til skoðunar þegar kemur að næstu þinglokasamningum. Hér hefur verið nefnd þessi tillaga Flokks fólksins. Hvað með aðgerðir vegna rakaskemmda sem átti að skila einhverri niðurstöðu um í júní á síðasta ári eftir að tillaga Halldóru Mogensen hafði verið samþykkt hér í þingsal? Það bólar ekki á neinu þar. Svo eru tvær tillögur frá Viðreisn og Pírötum líka [[Forseti hringir.]]sem samþykktar voru síðasta vor sem eru komnar á tíma núna fyrir þinglok á þessu ári. [[Forseti hringir.]]Ég held að við ættum að taka það dálítið alvarlega ef ekki er komin nein útkoma úr þeim tillögum áður en við setjumst niður við þinglokasamninga [[Forseti hringir.]]af því að það virðist bara ekki vera neitt að marka þá.
Virðulegi forseti. Það eru kjarasamningar fram undan þar sem stjórnvöld munu gegna mjög mikilvægu hlutverki. Það er mjög alvarlegt að núna, þegar kjarasamningar eru að hefjast, þá er ríkisstjórnin enn ekki búin að standa við loforð sem gefin voru við undirritun lífskjarasamningsins 2019. Eitt af þeim loforðum lýtur að réttarbótum fyrir leigjendur, breytingum á húsaleigulögum, ákveðnum vörnum t.d. gegn skyndilegri hækkun leigufjárhæðar. Þetta er ofboðslega mikilvægt núna þegar það er útlit fyrir að leiguverð fari að rjúka upp og elta fasteignaverð. Annað lýtur t.d. að launaþjófnaði. Það hefur ekkert verið gert. Það hefur ekkert komið hérna inn í þingið til að taka á því. Þessu var lofað við gerð lífskjarasamningsins. Húsaleigulagafrumvarpið var á þingmálaskrá og átti að koma hérna fram 31. janúar, ef ég man rétt. Það bólar ekkert á því. Þannig að ég held að það sé mjög mikilvægt, bara upp á félagslegan stöðugleika og kjaraviðræðurnar sem fram undan eru, að staðið verði við þetta og þetta komi fram sem fyrst svo þingið hafi líka tíma til að ræða þetta almennilega og tryggja að þetta verði gert almennilega.
Virðulegur forseti. Það er að koma fram ákveðið mynstur á hjá ríkisstjórninni. Við erum búin að fjalla hér um mál sem varða fyrirtæki og koma þeim í gegn í Covid og það hefur gengið vel. Og það er bara flott. En þegar á að fara að forgangsraða gagnvart fólkinu, öldruðum, lögfestingu samningsins um málefni fatlaðs fólks, fötluðum, eða að skila umsóknum til allsherjar- og menntamálanefndar varðandi flóttamenn - við sjáum alveg hvar mynstrið liggur, hverjir eru þóknanlegir ríkisstjórninni og hverjir ekki. Það er greinilega alveg á hreinu að aldraðir eru það ekki, öryrkjar eru það ekki. Það virðist vera að það eina sem þessi ríkisstjórn getur komið í gegn og gert fljótt og vel sé ef það varðar fyrirtækin, ekki fólkið.
Virðulegi forseti. Mér er náttúrlega sérstaklega umhugað um málefni heimilanna og stöðu þeirra á þessum erfiðu tímum í 6,2% verðbólgu. Erlendar þjóðir taka á málefnum heimilanna en ekki við. Það sem skilur okkur frá öllum öðrum þjóðum er bölvuð verðtryggingin. Áhrif verðbólgunnar á Íslandi verða miklu meiri á heimilin hér á landi en nokkurn tímann áhrif verðbólgu eru á heimili úti í Evrópu þar sem engin verðtrygging er, eins og á náttúrlega aldrei að vera hjá siðmenntuðum þjóðum. Áhrif þessa munu kannski ekki koma fram strax á þessu ári en þau munu koma fram fljótlega eftir það. Það eitt að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni, sem ég mælti fyrir í síðustu viku fyrir hönd Ingu Sæland, myndi breyta alveg gríðarlega miklu, en það er ekki einu sinni hægt að gera það. Heimilin eiga greinilega bara að fá að sigla sinn sjó og láta skeika að sköpuðu, alveg eins og gert var eftir bankahrunið 2008. Það endaði með skelfingu sem margir hafa ekki enn og munu jafnvel aldrei ná sér af að fullu. Það má ekki endurtaka sig.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem hefur komið fram hér í dag. Meiri hluti á þingi vill mögulega koma til móts við þarfir almennings í landinu. Þó að ráðherrar í ríkisstjórn séu verkstola þegar kemur að þessum nauðsynlegu verkefnum núna þegar verðbólgan er rúmlega 6%, þá held ég samt sem áður að innan stjórnarflokkanna leynist jafnvel einstaklingar, ég vil leyfa mér að trúa því, sem vilja hjálpa fólkinu í landinu. Ég skora á þingmenn að fylgja stjórnarskránni og fylgja eigin sannfæringu í þessum málum. Styðjum við góð verk, styðjum jafnvel við tillögur stjórnarandstöðu þegar kemur að nauðsynlegri aðstoð við almenning í landinu.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir með öðrum þingmönnum sem þegar hafa talað og í samhengi við þá stóru mynd sem hér er verið að lýsa, hvort sem við erum að tala um vexti og verðbólgu í aðdraganda kjarasamninga eða önnur brýn mál sem varða almenning miklu og það held ég að hafi að gera með mál og frumvörp sem virðast nú ekki mikið vera að koma fram hjá nýrri ríkisstjórn en líka svör við fyrirspurnum. Ég spurði hæstv. heilbrigðisráðherra t.d. í byrjun desembermánaðar hvað liði aðgerðum ríkisstjórnarinnar varðandi samþykkt lög frá Alþingi. Alþingi hefur samþykkt lög um að niðurgreiða sálfræðiþjónustu en það virðist heldur ekki duga til. Það er stundum eins og ríkisstjórnin hér, eins ágæt og hún er og eins fjölmenn og hún nú er, sé í reynd ekki mikið annað en bara einhver málstofa.
Forseti. Mér finnst þetta dálítið mikilvæg umræða því talað hefur verið um pólitískan ómöguleika í tengslum við þessa umræðu um þingsályktun sem þingið samþykkir, svo kemur ný ríkisstjórn sem er bara ekki sammála þessu og vill bara ekki fara eftir því sem þingið segir. Rétta niðurstaðan þá er að sjálfsögðu að ríkisstjórnin komi með tillögu um að fella brott þá þingsályktun ellegar bara gera það sem þingið segir. Það er ekkert flókið. Mér finnst dæmið um stafrænu smiðjurnar, aðild að stafrænum smiðjum, sem ég og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir lögðum fram, vera mjög gott dæmi því að við vorum hófsöm í okkar aðkomu að því máli. Þingið bætti við, gerði kröfurnar meiri, um meiri aðgang að stafrænum smiðjum. Allir þingmenn og ráðherrar samþykktu þá þingsályktunartillögu, meira en við báðum um. Við báðum um lágmarkið svona til að byrja með. Nei, það var gefið í og samt er ekki búið að gera neitt. Það er ekki bara þannig að mál séu að deyja í nefnd, þau eru líka að deyja í ríkisstjórn og það er óásættanlegt.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni og fleirum sem hafa rætt hér um efnahagsástandið. Hvar eru þingmálin sem snerta heimilin í landinu í þessum efnahagsaðstæðum? Svíar voru rétt í þessu að kynna mótvægisaðgerð fyrir heimilin sem er ígildi 8 milljarða kr. pakka ef við setjum það í samhengi við tekjur íslensku þjóðarinnar. Ég auglýsi einfaldlega eftir þingmáli sem varðar stöðu almennings. Af hverju er ekki tekið mið af stöðunni í landinu í dag? Hvaða verðbólgumælingu er hæstv. ríkisstjórn að bíða eftir til að koma sér í gang? Eru það 7%, 8%, 9%? Í hvers konar umhverfi þarf að líta aðeins upp og taka mið af stöðunni í landinu í dag? Það hafa heyrst frá ráðherrum innan þessarar ríkisstjórnar alls konar hugmyndir um stuðning við heimilin. Það mætti halda að viðkomandi aðilar sitji ekki í hæstv. ríkisstjórn og hafi ekki vald til að leggja fram þingmál og koma í gegn aðgerðum. Þetta er ekkert annað en bara leikur að orðum. Hér þarf að koma eitthvert mál inn í þingið fyrir almenning í landinu.
Virðulegur forseti. Fyrir mig sem nýjan þingmann leiðir þetta hugann að tímasetningu kosninga. Er það ekki bara alveg út í hött að halda kosningar svona seint, koma inn í þing rétt fyrir áramót og reyna að berja saman fjárlög til að klára það nú á löglegum tíma og vera eftir á með alla skapaða hluti? Hér er búið að nefna að Svíar séu farnir að grípa til aðgerða. Þeir eru m.a. að skoða álögur á bensín, sem hægt væri að fara í hér skjótt og vel. Það eru því mörg úrræði sem hægt er að grípa til núna sem myndu hjálpa fólki. Ég nefndi það hér í pontu um daginn að það væri hægt að fara inn í tilfærslukerfið og spýta inn í bætur til illa settra heimila. Það er bara eitthvað sem við þurfum að gera ekki seinna en strax.
Forseti. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Við tölum hérna um virðingu þingsins og við sjáum að traust almennings til þingsins og opinberra stofnana hefur verið að rísa aðeins aftur en er alls ekki á þeim stað sem við myndum vilja hafa það. Setjum þetta í samhengi. Þegar þingsályktunartillaga eða þingmál er samþykkt hérna í þingsal, tökum t.d. bara tillögu um sálfræðiþjónustu sem Viðreisn var með og var samþykkt hérna einróma á þingi, að niðurgreiða sálfræðiþjónustu. Ég hef talað við fólk sem er búið að upplifa gífurlega erfiðleika í lífinu, hefur ekki efni á að fara til sálfræðings, sem er annars þeirra björg, og sem gladdist svo ofboðslega mikið, fagnaði þeirri tilhugsun að það gæti komist til sálfræðings í fyrsta skipti. Og svo leyfir hæstv. fjármálaráðherra sér að fara í viðtal eftir þetta og segja að honum detti sko alls ekki í hug að greiða fyrir þetta. Ég þekki nokkra einstaklinga sem grétu, í alvörunni, bara grétu þegar þessar fréttir komu. [[Forseti hringir.]]Þetta er á okkar ábyrgð. Af hverju í ósköpunum erum við að samþykkja einhver þingmál hér í þessum sal sem framkvæmdarvaldið [[Forseti hringir.]]ber enga virðingu fyrir, enga? Og af hverju erum við að biðja þjóðina um að bera virðingu fyrir okkur þegar við berum enga virðingu fyrir henni? [[Forseti hringir.]]Þetta er ekki hægt. Þetta þarf að laga.
Virðulegi forseti. Já, það er eitt að samþykkja þingsályktanir og fara ekki eftir þeim, það er annað að samþykkja þingsályktanir og fjármagna þær ekki. Það er eitt að svara ekki fyrirspurnum - ég sendi t.d. eina til hæstv. dómsmálaráðherra og ráðuneyti hans bað ekki einu sinni um frest til að fresta frestinum en svarið átti að koma í síðustu viku. Við verðum að fara að sýna hér á hinu háa Alþingi að við getum unnið saman þvert á flokka með því að sýna hvert öðru virðingu. Það er eitt að vera í meiri hluta, annað er að kunna að vera í meiri hluta og kunna að vinna með minni hlutanum í því að gera það sem fólkið í landinu kaus okkur öll til að gera.
Virðulegur forseti. Af því að ég kom hér áðan og talaði um úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar þegar kemur að því að mæta fólkinu í landinu vegna erfiðs efnahagsástands þá finn ég mig knúna til að koma upp til að taka undir með þeim sem eru að ræða um störf þingsins og vinnubrögð. Þegar þingsályktunartillögur eru samþykktar af Alþingi þá virða ráðherrar í þessari ríkisstjórn það að vettugi. Þegar frumvörp eru samþykkt af Alþingi og gerð að lögum leyfa ráðherrar í ríkisstjórn sér að virða það líka að vettugi. Hvaða skilaboð eru það sem verið er að senda almenningi, vinnuveitendum okkar, að ráðherrar geti bara gert nákvæmlega það sem þeim sýnist óháð því hvað Alþingi fyrirskipar, æðsta lýðræðisstofnunin? [[Forseti hringir.]]Eins og þeir þurfi ekki að fara eftir því sem hér er samþykkt.
Herra forseti. Ég kem hingað upp vegna orða hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar sem veltir fyrir sér þeim ómöguleika sem kunni að vera uppi þegar þingsályktunartillögur eru samþykktar og ríkisstjórnin er beinlínis á móti þeim og benti á að þau geti þá afgreitt þær út af borðinu í atkvæðagreiðslu. Ég tel að það þurfi ekki að hafa áhyggjur af þessu. Kenningin um hinn pólitíska ómöguleika var sett fram fyrir sjö árum síðan af hæstv. fjármálaráðherra. Ég held að hún hafi verið afsönnuð þegar Vinstri græn viku grundvallarstefnu sinni í utanríkismálum til hliðar og gengu inn í ríkisstjórn og tóku þátt í sömu þjóðaröryggisstefnu og þau höfðu áður andmælt. Þannig að við skulum ekki hafa áhyggjur af því. Hér er þingið búið að samþykkja þingsályktunartillögur, margar í gegnum tíðina, og ríkisstjórn ber einfaldlega að fara eftir þeim. Allar kenningar um pólitískan ómöguleika eru úreltar.
Virðulegur forseti. Í stjórnarsáttmálanum getum við lesið um fögur fyrirheit um að bæta aðstæður vinnumarkaðarins og reyna að skapa hér umhverfi sem getur gert það að verkum að samningur taki við af samningi. En ég get ekki séð að í stöðunni eins og hún lítur út núna sé verið að reyna að lyfta litla fingri til að reyna skapa þær aðstæður. Hér er allt á fleygiferð. Við erum með verðbólgu sem við höfum ekki séð núna í heilan áratug. Við erum með bensín á fleygiferð upp, við erum með matarverð á fleygiferð upp, við erum með húsnæðiskostnað á fleygiferð upp. Hér sitjum við bara róleg, bara pollróleg í okkar stól, og það gerist ekkert. Verkalýðshreyfingin sýnir ekki neinn skilning á þessari stöðu og hún mun ekki gera það. Hún er að brýna tennurnar núna og það verður glefsað fast í framhaldinu.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að biðja forseta að taka lífsmörkin á ríkisstjórninni. Það er eins og það renni ekki blóðið á ráðherrabekknum. Fólk er reyndar mjög duglegt að skoða símana sína. Við erum náttúrlega flest frekar dugleg hér í salnum að gera það. Hvar er metnaðurinn? Hvar er pólitíkin í þessari ríkisstjórn. Hvernig á að setja þau verkefni á dagskrá sem mestu máli skipta? Það er lífskjarakreppa í allri Evrópu. Það eru allar ríkisstjórnir að grípa til viðeigandi aðgerða. Hér sitja menn og dúlla sér í símanum sínum, bíða þess að kjarasamningar losni. Og hvað ætla menn að gera þá? Hvenær ætlar blóðið að renna í ríkisstjórnarlíkama Katrínar Jakobsdóttur? Hvenær hættir þetta huggulega teboð og fólk fer að beita sér með pólitískum hætti?
Virðulegur forseti. Þar sem ég er varaþingmaður og starfandi sálfræðingur þegar ég er ekki hér, þá trúði ég því eiginlega ekki sem gerðist hér á síðasta kjörtímabili og því sem enn er að gerast, að ekki sé verið að niðurgreiða sálfræðiþjónustu. Ég get varla orða bundist. Ég trúi eiginlega ekki, þar sem ég kem hér inn sem varaþingmaður, hvernig þetta virkar - eða virkar ekki, ef þið viljið segja það þannig. Mig langar svolítið að tala fyrir hönd almennings, þar sem ég sit ekki alltaf sem alþingismaður, og segja að traust okkar á Alþingi og traust til fólksins sem situr í ríkisstjórn er ekki upp á marga fiska. Þannig að það að eitthvað sé samþykkt með lögum en fái síðan ekki framgang eða sé ekki fjármagnað er eiginlega ótrúlegt, lyginni líkast. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það fer vel á því að koma í ræðustól á eftir Evu Sjöfn Helgadóttur, hv. varaþingmanni, vegna þess að hún lagði fram fyrirspurn fyrr í vetur um aðgerðaáætlun stjórnvalda frá árinu 2018 til að fækka sjálfsvígum. Hvað kom fram í svarinu? 54 aðgerðir eru í áætluninni, fimm þeirra hefur verið hrint í framkvæmd eða lokið. Þannig að jú, við megum alveg kvarta yfir því hvernig ríkisstjórnin fer með þær tillögur sem við fáum samþykktar hér í sal en þau eru nú ekkert mikið skárri með ýmis af sínum eigin málum, þjóðþrifamálum eins og að fækka sjálfsvígum, á sama tíma og andlegir erfiðleikar hafa sennilega aldrei verið meiri. Sjálfur lagði ég nýlega fram fyrirspurnir um hvernig gengi að framkvæma áætlun sem samþykkt var á Alþingi um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, sem er annar vágestur sem hefur aldeilis farið að knýja fastar á dyr á síðustu árum. Mig grunar að svörin verði svipuð þar; mikið tal, lítið gert.
Til svara eru: Matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, utanríkisráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.
Forseti. Hæstv. umhverfisráðherra gaf nýlega út skýrslu og úttekt um stöðu og áskoranir í orkumálum með vísan til markmiða og áherslna stjórnvalda í loftslagsmálum. Markmiðið var að draga fram staðreyndir á grundvelli faglegra sjónarmiða og upplýsinga á sviði orkumála á aðgengilegu formi til upplýsingar fyrir stjórnvöld, hagaðila og almenning. En faglegu sjónarmiðin náðu ekki lengra en svo að höfundar grænbókarinnar leggja ekki neitt sjálfstætt mat á sviðsmyndir heldur eru sviðsmyndir skýrslunnar uppsettar af orkufyrirtækjum sem skiluðu inn útreiknuðum sviðsmyndum sem voru, afsakið slettuna, forseti, bara copypeistaðar inn í skýrsluna. Formaður hópsins sem vann grænbókina talar um að á næstu 18 árum þurfi að reisa ígildi fimm Kárahnjúkavirkjana á Íslandi. Stefnan er að stækka hagkerfið á ógnarhraða, keyra upp hagvöxtinn samhliða orkuskiptum. Á meðan aðrar þjóðir heims eru að breyta neysluvenjum, umbylta samgöngukerfum og aðlaga samfélag sitt að loftslagsbreytingum ætla íslensk stjórnvöld að nýta sér ferðina og nota orkuskiptin til að stækka stóriðjuna og keyra upp hagvöxtinn. Rödd náttúruverndar var í mýflugumynd við gerð skýrslunnar enda fengu náttúruverndarsamtök nánast engan tíma til að bregðast við, sem er mjög kunnuglegt stef, gefa þeim bara nægilega lítinn tíma til að bregðast við. Um hvað snýst seta hæstv. ráðherra í umhverfisráðuneytinu, ég bara spyr? Það er augljóslega ekki að vera rödd náttúruverndar. Hvaða arfleifð sá hæstv. ráðherra fyrir sér að skilja eftir sig þegar hann fer úr embætti? Ætlar hann að verða ráðherrann sem botnvirkjaði Ísland í þágu orkufyrirtækjanna og stóriðjunnar og nota loftslagsmálin sem skálkaskjól fyrir það? Eða ætlar ráðherra að gera eitthvað aðeins stærra?
Virðulegi forseti. Það eru mér mikil vonbrigði ef þingflokkur Pírata ætlar að tala hér í fyrirsögnum og tala gegn aðgerðum okkar í loftslagsmálum. Ef einhver trúir því í eina sekúndu að heimurinn sé að fara með einhverjum þeim hætti sem hv. þingmaður vísaði til, ef einhver trúir því í eina sekúndu, þá hvet ég hv. þingmenn og alla aðra sem gera það til að fara á internetið og skoða hvað er að gerast í heiminum. Það sem er að gerast í heiminum er að við erum að berjast gegn loftslagsvánni og það gerum við með því að fara úr jarðefnaeldsneyti yfir í græna orku. Það er það sem við erum að gera ásamt ýmsu öðru. Það er án nokkurs vafa langstærsta aðgerðin. Umræðan fór mjög vel af stað og málefnalega og þetta er stórt verkefni til að vinna úr. Svo er það kannski bara þannig, virðulegi forseti, að það eru hv. þingmenn sem eru ekki tilbúnir til að leggja sitt lóð á vogarskálarnar í baráttunni gegn loftslagsvánni þegar til stykkisins kemur. Ef menn telja að eitthvað sé rangt í þessari skýrslu og öðrum eiga menn auðvitað bara að koma með það fram. Þetta er gert eins gagnsætt og mögulegt er. Þetta er strax sett á netið, hv. þingmenn fá aðgang að öllum þeim upplýsingum sem þeir vilja. Ef það er eitthvað sem menn telja að betur megi fara þá skulu menn bara koma með málefnalegar athugasemdir við það. En við komumst ekkert áfram í þessum málum eingöngu með stóryrðum og fyrirsögnum.
Forseti. Grænbókin er skrifuð af hagsmunaaðilum stóriðjunnar í Samtökum iðnaðarins, Samtökum atvinnulífsins. Við lifum á tímum þar sem hætta steðjar að mörgum skilyrðum þess sem gerir það lífvænlegt að lifa á þessari plánetu okkar sem hýsir okkur, sem fæðir okkur. Að miklu leyti er vandinn að við búum við efnahagskerfi sem grundvallast á hugmyndafræði um línulegan, óendanlegan hagvöxt á plánetu sem hefur ekki yfir óendanlegum auðlindum að ráða. Staðreyndin er sú að við erum langstærsti rafmagnsframleiðandi heims miðað við fólksfjölda, langstærsti. Við framleiðum tvisvar sinnum meira á hvern einstakling en Norðmenn sem eru í öðru sæti. 80% af þessari orku fer í álver, kísilver og gagnaver. Þetta snýst ekkert um að við þurfum meiri orku. Þetta snýst um hvernig við forgangsröðum. Hvernig þjónar þessi forgangsröðun núna orkuskiptunum, hæstv. ráðherra? Við þurfum ekki að virkja meira en við þurfum að forgangsraða betur [[Forseti hringir.]]í þágu náttúrunnar, í þágu framtíðarkynslóða en ekki í þágu skammtímagróða [[Forseti hringir.]]og hagvaxtar. Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera annað en að botnvirkja Ísland í þágu stóriðjunnar? Það er spurningin mín. Hvað ætlar hann að gera?
Virðulegi forseti. Þessi grænbók er ekki í þágu stóriðjunnar og ef hv. þingmaður hefur kynnt sér málið þá snýst þetta um það að stórum hluta hvað þarf mikla orku í orkuskiptin sem við förum í. Ég held að það skipti máli að menn tali skýrt og ég þakka hv. þingmanni og Pírata fyrir að tala gegn hagvexti. Þá liggur það bara fyrir. Hér er einn þingflokkur sem er á móti hagvexti. Það eru hræðilegar fréttir fyrir þá sem þurfa á t.d. ríkisútgjöldum að halda. Þá er ég að tala um öryrkja, þá sem þurfa á heilbrigðiskerfinu að halda, skólunum og öðru slíku því að hv. þingmaður er að segja við þetta fólk: Við ætlum að taka niður lífskjör í landinu, við ætlum að taka niður opinbera þjónustu. Það er það sem hv. þingmaður er að segja [[Gripið fram í.]]og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er mjög ánægður með það. Við Íslendingar fórum í orkuskipti á undan öllum öðrum [[… hvað ætlar þú að gera annað …?]]og við getum verið afskaplega stolt af því og það gerði ekki bara gott fyrir umhverfið. Það gerði ekki bara gott fyrir loftslagið. Það gerðu líka gott fyrir efnahagslífið og jók samkeppnisforskot okkar á þessum sviðum. Við erum núna að fara í þá vegferð, [[Forseti hringir.]]að vísu eru aðilar sem ætla ekki í þá vegferð og það er þingflokkur Pírata, að fara í þriðju orkuskiptin [[Forseti hringir.]]og það er gott fyrir loftslagið og það er gott fyrir okkur Íslendinga.
Forseti minnir bæði þingmenn og ráðherra á að virða tímann sem er takmarkaður í óundirbúnum fyrirspurnum.
Virðulegi forseti. Við skulum tala aðeins um börn, þjónustu við börn og ekki bara út frá einhverjum frösum heldur út frá beinhörðum staðreyndum. Í desember biðu 738 börn eftir greiningu hjá Þroska- og hegðunarstöð. Hver var meðalbiðtími? Jú, 12–14 mánuðir. Þetta eru börn sem glíma við ADHD, börn með einhverfu, kvíða, hegðunarvanda og hver einasta vika sem líður án þess að börnin fái viðunandi þjónustu er einnig viku of mikið. Það getur aftrað þroska þeirra og það er alvarlegt. Hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð ríkisins er tekið á móti börnum með mjög alvarlegar þroskaraskanir. Þar voru 326 börn á biðlista núna í desember og algengur biðtími er allt að 22 mánuðir. Biðlistar hafa lengst og börnum á biðlistum hefur fjölgað og fjölgað síðan ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók til starfa og síðan hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason tók við embætti barnamálaráðherra. Þetta er fyrst og fremst vegna þess að fjárveitingar og auðvitað starfsmannafjöldi er ekki í nokkru einasta samræmi við raunverulega þörf fyrir þjónustu. Við sjáum að vist- og meðferðarheimilum er lokað og reksturinn færður yfir til einkaaðila. Barnahús er löngu sprungið, segir forstjóri Barna- og fjölskyldustofu, og nú kemur betur og betur í ljós að farsældarfrumvarp hæstv. ráðherra er vanfjármagnað, nema meiningin hafi alltaf verið að velta öllum byrðunum yfir á sveitarfélögin án þess að láta fjármagn fylgja. Nú hefur ríkisstjórnin samþykkt fjármálastefnu þar sem gert er ráð fyrir alveg gríðarlegu útgjaldaaðhaldi næstu árin þannig að svigrúmið til útgjaldaaukningar samkvæmt þeirri stefnu er mjög takmarkað. Þess vegna vil ég spyrja. Hve mikið af þessu svigrúmi verður notað til að bregðast við þessum löngum biðlistum og til að bregðast við vanfjármögnun nauðsynlegrar þjónustu við börn? Hvernig ætlar hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason að taka á þeim grafalvarlega vanda sem hefur grasserað og hefur ágerst á hans vakt?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir þessa fyrirspurn og segja það að til að taka á löngum biðlistum þarf vissulega fjármagn, en það er ekki einungis það sem vantar. Til að mynda hefur fjármagn verið aukið til Ráðgjafar- og greiningarstöðvar og það hefur verið aukið til Barnahúss. Það þarf að auka samtal á milli þeirra aðila sem veita þessa þjónustu vegna þess að oft og tíðum eru sömu sérfræðingarnir að vinna hjá fleiri en einum aðila sem þjónustar börn. Það þarf að mennta fleira starfsfólk sem að þessu kemur og það þarf að skýra alla ferla á milli þessara aðila. Við ætlum okkur að taka þyngsta vandann fyrst sem eru þau úrræði sem eru m.a. undir Þroska- og hegðunarstöð, af því að hv. þingmaður nefndi það. Við heilbrigðisráðherra áttum góðan tveggja tíma vinnufund í síðustu viku þar sem við vorum að undirbúa með hvaða hætti við gerum það. Við erum líka í samtölum við núverandi félags- og vinnumarkaðsráðherra og reiknum með að koma með umgjörð um hvernig við ætlum að taka á þessum þáttum annaðhvort í þessari viku eða næstu. Af því að þingmaðurinn fullyrti að ekki hefði verið aukið fjármagn til að mynda til Barnahúss þá höfum við aukið fjármagn á síðasta kjörtímabili til Barnahúss, m.a. vegna þess að við vissum að það yrði aukið álag á Barnahúsi í tengslum við Covid-19 faraldurinn. Ég bendi líka á að fyrir tveimur árum var opnað útibú Barnahúss á Akureyri. Það liggur því algerlega fyrir að aukið fjármagn þarf núna áfram inn í Barnahús, m.a. til að bregðast við afleiðingum Covid-19. Síðan á allt tal um að sú hugsun sem farsældarlöggjöfin byggir á, þar sem við erum að setja tæpa 2 milljarða á ári í innleiðingu á þeirri löggjöf, sé vanfjármögnuð og ófjármögnuð og eigi sér enga stoð í raunveruleikanum. Hins vegar þarf að taka til endurskoðunar öll úrræði í málefnum barna. Í stjórnarsáttmála er rammað inn að þar ætlum við okkur að setja reglur eða löggjöf um hámarksbiðtíma eftir nauðsynlegri þjónustu. Sú vinna er komin af stað í nýju ráðuneyti mennta og barnamála en við ætlum okkur að taka þyngstu úrræðin fyrst. Við erum byrjuð á því. Það þarf aukið fjármagn þar inn [[Forseti hringir.]]en það þarf líka samtal. Þetta snýst ekki eingöngu um fjármagn. [[Forseti hringir.]]Það höfum við m.a. séð í Ráðgjafar- og greiningarstöðinni, eins og hv. þingmaður nefndi í sinni ræðu.
Virðulegur forseti. Ég ætla að biðja hæstv. ráðherra um að vera ekki að leggja mér orð í munn varðandi vanfjármögnun Barnahúss sérstaklega, þ.e. að ríkisstjórnin hafi ekki aukið fjármuni til þess, auðvitað hefur hún gert það. En það breytir því ekki að forstjóri Barna- og fjölskyldustofu hefur verið alveg skýr með það að Barnahús sé sprungið. Ferlar og fundir og blaðamannafundir hjálpa ekki börnum sem eru komin út í horn, börnum á biðlistum. Við vorum að tala um Ráðgjafar- og greiningarstöð og hæstv. ráðherra segir að fjármagn hafi verið aukið þangað. En ég ætla bara að leyfa mér að vitna í umsögn frá umboðsmanni barna, sem við hljótum að taka mark á: „Markmiðum um að bæta snemmtækan stuðning verður ekki náð án þess að biðlistum verði útrýmt en slíkt átak krefst aukinna fjárveitinga til Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins.“ Þetta sagði umboðsmaður barna í fyrra og hún notaði orðið ámælisvert um skort á fullnægjandi fjármögnun stofnunarinnar. Hún benti á að eitthvert 80 milljóna einskiptisframlag væri ekki nándar nóg til að taka á þessu. Hvað gerði svo ríkisstjórnin? Jú, samkvæmt fjárlögum ársins 2022 lækka beinlínis framlög til Ráðgjafar- og greiningarstöðvar, [[Forseti hringir.]]bæði núna í ár og samkvæmt þeim römmum sem unnið er eftir á næstu árum. [[Forseti hringir.]]Ég ætla að biðla til hæstv. barnamálaráðherra að koma hingað upp og gefa loforð um að hann muni standa undir nafni sem barnamálaráðherra, [[Forseti hringir.]]berja í borðið á ríkisstjórnarfundi og sjá til þess að horfið verði frá þessari fjársveltistefnu gagnvart nauðsynlegri þjónustu við börn.
Virðulegi forseti. Það er algjörlega ljóst að til þess að bregðast við í málefnum barna þá þarf aukið fjármagn. Það er hins vegar svo að það þarf fleiri þætti þar til. Þar nefndi ég sérstaklega Ráðgjafar- og greiningarstöðina vegna þess að þar höfum við verið að setja fjármagn sem ekki hefur nýst, m.a. vegna þess að það er samtalsleysi á milli kerfa. Það er óskipulag á milli kerfa. Það eru ekki skýrir ferlar, fólk er að vinna á mörgum stöðum. Þetta ætlum við að taka saman núna og vinna á milli ráðherra. Eins og ég sagði vorum við, ég og heilbrigðisráðherra, á tveggja tíma vinnufundi fyrir helgina þar sem við vorum að móta þetta og ég hef átt samtöl við félagsmálaráðherra líka og við ætlum að taka þennan þunga enda. Það er algerlega rammað inn í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar að við ætlum að gera það. Við erum að vinna eftir ákveðnu skipulagi sem var að byrja á grunninum, byrja á farsældarlöggjöfinni og innleiða hana og taka síðan þunga endann. Síðan þurfum við að endurskoða öll úrræði vegna þess að það er líka þannig að við eigum að geta notast við hagkvæmari úrræði fyrr til að lenda ekki í þessum þunga enda síðar meir og sú vinna er í gangi samhliða. Við ætlum okkur að taka á þessu og ég skal lofa hv. þingmanni því að ég mun gera allt sem ég get til þess.
Ætlið þið að lækka framlögin?
Virðulegur forseti. Ef benda ætti á tiltekin þjóðarsjúkdóm Íslendinga væri sá að öllum líkindum fyrst og fremst af andlegum toga. Miðað við höfðatölu eigum við að líkindum heimsmet í fjölda þeirra sem glíma við alvarlegan kvíða og þunglyndi og fer fjöldi þeirra að því er virðist vaxandi frá ári til árs. Í ljósi þessa þarf engum að koma á óvart að heimsmetið nær einnig til fjölda ávísana á geðlyf af ýmsum toga, lyfja sem mörg hver valda erfiðum hliðarverkunum. Víst er að samfelldur tveggja ára Covid-drungi hefur hér gert illt sýnu verra og síðan er brostið á með óhugnanlegri innrás, styrjöld sem veldur alvarlegu hugarangri hér sem annars staðar. Biðlistar sérfræðinga og geðlækna hafa aldrei verið lengri og lengjast stöðugt. Eins og margoft hefur verið bent á, m.a. í þessum sal, verða lífsgæðastuðlar okkar aldrei bundnir eingöngu við krónur og aura. Viðvarandi vanlíðan þúsunda og tugþúsunda ungs fólks, eldra fólks, öryrkja og almennra borgara á Íslandi er grafalvarlegt vandamál sem okkur ber að horfast í augu við og grípa til aðgerða gegn, ekki einungis með því að slæva einkennin með lyfjaneyslu. Nú blasir við að fjöldi Covid-smitaðra hefur aldrei verið jafn mikill og einmitt nú. Dauðsföll á undanförnum sex mánuðum hafa verið hér næstum tvöfalt fleiri en dauðsföllin 18 mánuðina þar á undan af völdum heimsfaraldursins. Þessu til viðbótar er það svo stigvaxandi ofbeldi rússneskra stríðsmanna sem okkur berast fréttir af frá degi til dags og valda án nokkurs vafa þeim hópum sem hér um ræðir meiri vanlíðan en okkur órar fyrir. Er því ekki löngu tímabært, virðulegi forseti, að beina þeirri áskorun til hæstv. heilbrigðisráðherra að nú verði tafarlaust skipaður sérstakur starfshópur vel valinna sérfræðinga er taki þetta vandamál til gaumgæfilegrar rýningar með það fyrir augum að greina hinar raunverulegu rætur þessa grafalvarlega heilbrigðisvanda? Slíkum sérfræðingahópi yrði í framhaldinu gert að leggja fram raunhæfar tillögur til bestu mögulegu úrbóta. Starfshópnum yrði gert að afla upplýsinga um afrakstur rannsókna frá öðrum löndum er verða mættu að gagni [[Forseti hringir.]]við að varpa ljósi á hvað kunni að liggja að baki þessum ógnvænlega og þungbæra geðheilbrigðisvanda Íslendinga. [[Forseti hringir.]] Ég beini því til hæstv. heilbrigðisráðherra að við bregðumst hér við án tafar.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir að bregða upp þeirri sviðsmynd sem við okkur blasir. Það er víða herjað og að steðjar vandi. Þegar kemur að geðheilbrigðismálum þá er auðvelt að draga þá ályktun að í gegnum heimsfaraldur hafi í þeim efnum bætt í. Við höfum brugðist við með sérstökum vöktunarhópum á því sviði. Hv. þingmaður kemur inn á að það væri þjóðráð að skipa starfshóp til að taka svolítið utan um þessa mynd og hver þróunin hefur verið. Meðal annars á grundvelli þessarar vöktunar og skýrslugjafar vöktunarhópanna, bæði í heilbrigðisráðuneytinu og í félagsmálaráðuneytinu og eftirlits á vegum embættis landlæknis, þá hefur verið virkjaður hópur sem er að vinna grunn að geðheilbrigðisstefnu sem m.a. byggir á niðurstöðum af geðheilbrigðisþingi sem forveri minn stóð hér að ásamt fjöldamörgu góðu fólki. Í kjölfarið er þessi hópur, mjög víðtækur hópur, að vinna að aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum sem fylgir þessari stefnu sem er að sama skapi í takt við heilbrigðisstefnu til 2030. Þannig að já, svarið er alveg örugglega já. Þetta er auðvitað það sem við þurfum að fara af krafti í, ekki bara vegna þess að þessi vandi hafi aukist í gegnum faraldurinn [[Forseti hringir.]]heldur vegna þess að við hefðum auðvitað átt að vera búin að opna á aðgerðir gegn þessum vanda.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. En ég er að tala um dálítið annan hlut. Ég er að tala um að fara í dýptina á þessu og greina það sem ekki hefur áður verið greint. Ég hef spurt marga, bæði sálfræðinga og geðlækna: Hver er skýringin á þessu undarlega, séríslenska geðheilbrigðisvandamáli? Það hefur enginn komið með haldbær svör. Ég hef engan heyrt koma með trúverðugt svar. Sumir segja: Þetta eru samfélagsmiðlarnir, maður, skilurðu það ekki? Þetta er skammdegið eða eitthvað annað. Ég er að tala um að fara í alvarlega, vísindalega greiningu á hvað veldur þessu. Hvers vegna er staðan hér svona miklu alvarlegri en nokkurs staðar annars staðar og hvað gerum við? Þetta er ekki bara spurningin um hvað hendir mann heldur líka hvernig maður bregst við því sem hendir mann. Þannig að ég bið um djúpa, víðtæka rannsóknarskýrslu á nákvæmlega þessu.
Hæstv. forseti. Ég gríp þetta sem hv. þm. Jakob Frímann Magnússon kemur fram með um að fara í dýptina í vísindalega greiningu á því hvað er að gerast. Það er eitt sem ég ætla að leggja hér fram þessu málefni til stuðnings; það kann að vera að við þurfum að fara í dýpri greiningar á þessum vanda. Mögulega er þetta uppsafnaður vandi sem kemur til af því að við vorum of sein að bregðast við honum eða vera með úrræði til að bregðast við þessum uppsafnaða vanda, t.d. kvíðavandamálum, eins og hv. þingmaður segir. Við höfum byggt upp nýjungar í geðheilbrigðisþjónustu, sérhæfð geðheilsuteymi í heilsugæslu o.s.frv., en það kann að vera að við þurfum að rannsaka frekar orsakirnar og undir það tek ég og ég mun taka þetta með mér úr þessari fyrirspurn hv. þingmanns.
Frú forseti. Við hljótum að fagna því þegar vel gengur hjá fyrirtækjum í samfélaginu en við hljótum líka að benda mjög einbeitt og hressilega á það þegar tölur úr uppgjörum gefa tilefni til. Sjávarútvegsfyrirtækið Brim hagnaðist um rúma 11 milljarða á síðasta ári. Fyrirtækið greiðir út arð upp á rúma 4 milljarða en greiðir 900 milljónir fyrir réttinn til að veiða fiskinn okkar allra. Síldarvinnslan hagnaðist líka um rúma 11 milljarða, greiðir 3,4 milljarða í arð en veiðigjöld fyrir að fá að veiða fiskinn okkar allra voru 500 milljónir. Það blasir við að það er ævintýraleg skekkja í þessum tölum. Hagnaðurinn er ánægjulegur en það hlutfall af hagnaði sem rennur til ríkisins í formi veiðigjalda er allt of lágt. Aðgöngumiðinn af auðlindinni kostar of lítið. Þetta er því miður gömul saga og ný og það væri frumleg sýn á raunveruleikann að búast við því að stefna þessarar ríkisstjórnar breytti miklu, ekki síst vegna þess að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins spilar í úrvalsdeild þegar kemur að því að pakka í vörn fyrir útgerðina. Eða hvað? Kannski leynist innan ríkisstjórnarinnar vonarglæta ef orðum fylgja efndir. Hæstv. viðskiptaráðherra vakti máls á því fyrir örfáum vikum að nú væru breyttar aðstæður í sjávarútvegi og tímabært að auka gjaldtöku. Hæstv. ráðherra notaði orðin ofsagróði og ofurhagnaður í þessu samhengi, ofsagróði og ofurhagnaður. Ráðherra sagði jafnframt að þingflokkur Framsóknar væri allur þessarar skoðunar. Þetta þýðir kristalklárt að það er meiri hluti í þinginu fyrir því að hækka veiðigjöld, jafnvel þótt hinir ríkisstjórnarflokkarnir hafi ekki tekið undir þetta. Og hvert verður þá framhaldið? Ætlar ráðherra að standa við stóru orðin, fylgja þeim eftir eins og alvöru forystufólk gerir og sjá til þess að meirihlutavilji þingsins ráði óháð ríkisstjórnarviljanum og þjóðin fái hærra og réttlátara gjald fyrir auðlindina? Ætlar hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir fyrirspurnina og vil byrja á því að segja að hann kemur inn á mjög mikilvægt málefni í samfélagi okkar, þ.e. hvernig við skiptum þessum auðæfum og hvernig við höfum réttláta gjaldtöku. Sjávarútvegur þjóðarinnar gengur mjög vel. Við vitum að þar er mikill hagnaður og eitt af því sem hefur verið að gerast vegna tækniframfara er að færri koma að vinnslu og öðru slíku og hagnaðurinn og arðsemin hefur verið að aukast gríðarlega. Það er mín skoðun að það þurfi að fara betur yfir þessi mál. Við þurfum að skoða það þegar ákveðnar atvinnugreinar eru farnar að skila gríðarlegum hagnaði og ég tel að það sé vilji þeirra sjálfra að skila samfélagi sínu meiri arði. Ég tel að það sé eðlilegt og sanngjarnt gagnvart samfélaginu að gera það. Það á ekki bara við um þessa atvinnugrein, ég nefndi bankakerfið um daginn, það á líka við um bankakerfið. Mér finnst mjög ljóst hversu framfarasinnuð þessi ríkisstjórn er sem ég sit í og það kæmi mér ekkert á óvart að við myndum koma ykkur á óvart.
Frú forseti. Það kæmi mér ekkert á óvart að við kæmum ykkur kannski á óvart. - Þau verða nú eiginlega ekkert mikið óljósari svörin. Það var óskaplega skýrt spurt og skautað nokkuð hressilega í kringum, svo sem eins og hæstv. ráðherra hættir stundum til. Spurningin er einföld. Það liggur fyrir þingmeirihluti fyrir því að hækka veiðigjöld. Þessi þingmeirihluti er alveg skýr. Nú er spurningin: Ætlar hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að sá þingmeirihluti komi skýrt fram, óháð vilja ríkisstjórnarinnar, og tryggja þá að þjóðin fái sanngjarnari arð? Ég fagna orðum hæstv. ráðherra, í aðdraganda þessa kléna svars, um að gott væri að þeir sem gætu greitt meira myndu greiða meira? Ætlar hæstv. ráðherrann að tryggja að þingmeirihlutinn ráði þessu? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er alltaf svolítið gaman að vera hérna þegar menn verða svekktir og mér finnst eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson hafi orðið svekktur. Þetta var býsna skýrt og öflugt svar hjá viðskiptaráðherranum vegna þess að það er alveg skýrt … [Hlátur í þingsal. - heyrið þið hvernig liðið lætur, formaður Viðreisnar enn og aftur, eins ómálefnaleg og hún er nú. [[Gripið fram í: Jesús.]]- Já, ég vil bara koma þessu á framfæri hér, ég vil bara gera það. En það sem ég vildi segja … [[Gripið fram í.]]- má ég tala? Enn og aftur byrjar formaður Viðreisnar, hún ræður ekki við sig. Það sem ég vildi segja hins vegar: Já, við munum beita okkur. Við erum í stjórnmálum til að hafa áhrif og það gerðum við sannarlega á síðasta kjörtímabili og munum halda áfram að gera. Það sem ég held að sé að gerast hjá Viðreisn - hún er einfaldlega stressuð. Það er verið að taka forystu í málaflokkum sem skipta þjóðina máli, í sjávarútvegi. [[Forseti hringir.]]Ég minni á það að hv. formaður Viðreisnar [[Forseti hringir.]]var sjávarútvegsráðherra. Hvað gerði hún? Ekkert. Ekkert.
Frú forseti. Eftir þyrnirósarblund íslenskra stjórnvalda síðustu áratugina gagnvart íslenskum landbúnaði og einbeittan vilja til niðurbrotsstarfsemi þeirrar greinar með síauknum innflutningi á verksmiðjuframleiddum matvælum er lúta langtum lægri kröfum en þau íslensku þegar kemur að eftirliti með gæðum og uppruna sem og lækkun eða afnámi innflutningstolla, svo ég tali nú ekki um það tollasvindl sem hefur viðgengist í allt of langan tíma, ætti í dag að vera kýrskýrt fyrir öllum hversu mikilvægt það er fyrir eyju í Norður-Atlantshafi að vera eins sjálfstæð og mögulegt er þegar kemur að innlendri grunnmatvælaframleiðslu, hvort sem um ræðir kornrækt, kjötrækt, ávaxta- eða grænmetisrækt, því matur er jú undirstaða þess að hér á landi þrífist líf. Ef núverandi ríkisstjórn ákveður nú að vakna af þessum væra blundi þá spyr ég hæstv. ráðherra hvort hún hafi áætlanir um aðgerðir til að vernda og efla íslenska grunnmatvælaframleiðslu og ef svo er, hvernig ætlar hún að koma því í framkvæmd? Hefur hæstv. ráðherra hug á að nota vald sitt til að herða innflutningslög og -tolla til að skapa meira jafnvægi og eðlilegra samkeppnissvið milli innlendra og erlendra matvælaframleiðenda?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er gríðarlega mikilvægur málaflokkur sem hv. þingmaður snertir hér á sem er innlendur landbúnaður. Við erum með búvörusamninga sem gilda út árið 2026 og má segja að þar fari í raun og veru mikilvægasta stjórntæki stjórnvalda til að hafa áhrif á það í hvaða átt innlendur landbúnaður þróast. Það liggur fyrir að þessir samningar verða endurskoðaðir að nýju á næsta ári, 2023. Við þá endurskoðun munum við leggja áherslu á það fyrst og fremst að tryggja fæðuöryggi á Íslandi með því að efla innlenda landbúnaðarframleiðslu. Nú liggja fyrir í samráðsgátt stjórnvalda áherslur og verklag við stefnumótun á sviði matvæla, þ.e. þess málaflokks í heild. Þar er farið heildstætt yfir vinnu nýhafins kjörtímabils við setningu matvælastefnu fyrir Ísland. Þar verður unnið úr fyrirliggjandi drögum að landbúnaðarstefnu sem verður lögð fyrir Alþingi samhliða eða sem hluti af matvælastefnunni. Það eru gríðarlega mikil tækifæri í innlendum landbúnaði og hluti af því felst í næstu endurskoðun búvörusamninga. Þar leggjum við líka til, og munum leggja til, að áherslum í styrkjakerfi landbúnaður verði breytt í þá veru að draga úr framleiðslutengingu stuðnings og að frekar verði stutt við búsetu í sveitum óháð framleiðslugrein og líka aukna áhersla á jarðrækt, aðra landnýtingu, landvörslu og loftslagsmál en ekki síður aukna grænmetisframleiðslu og stóraukningu á sviði lífræns landbúnaðar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, það verður áhugavert að fylgjast með framvindu þess sem hún talaði um hér á undan. En mig langar þá að spyrja annarrar spurningar. Þar sem innlend grunnmatvælaframleiðsla er lífæð þjóðarinnar er nauðsynlegt að hún njóti ákveðinna sérkjara að mínu mati vegna sérstöðu sinnar á eyju þar sem landamæri annarra landa eru víðs fjarri og stríðsbrölt og heimskreppur geta hæglega lokað fyrir æð okkar til meginlandsins. Mun það koma til greina að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því að grunnmatvælaframleiðendur fái rafmagnsnotkun sína á sömu eða jafnvel lægri kjörum og stærstu notendur þess fá í dag?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður kemur hér inn á mjög mikilvægan þátt sem lýtur að raforkukostnaði við grænmetisframleiðslu og það skiptir miklu máli, enda er um það sérstaklega fjallað í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. En ég vil nefna, til viðbótar við þá þætti sem ég fór yfir hér áðan, orkuskipti í landbúnaði og bættar samgöngur. Það er betri nýting á áburði og aukin framleiðsla á innlendum áburði. Allar þær aðgerðir sem verða til þess að auka á vægi hringrásarhagkerfisins, draga úr kolefnisspori, draga úr loftslagsáhrifum og þar með að styrkja og styðja við fæðuöryggi hér innan lands.
Frú forseti. Þær aðstæður sem nú eru í Evrópu eru bæði skelfilegar og ógnvænlegar. Við erum öll meðvituð um smæð okkar í því samhengi. Það sem mér finnst mikilvægt er að orðræðan sem fram fer, bæði innan þings og utan, sé með þeim hætti að talað sé af ábyrgð og ekki sé alið á ótta því að nægur er harmurinn fyrir. Varðandi öryggis- og varnarmál hefur ýmislegt komið fram, hver staðan er núna, hvaða sýn ólíkir aðilar hafa á framtíðina. Í því samhengi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra. Í ljósi stöðunnar í Úkraínu hefur umræðan um öryggis- og varnarmál á Íslandi farið hátt og mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra um mat hennar á gagnsemi þess fyrir öryggis- og varnarstöðu landsins að Ísland gangi í Evrópusambandið. Eins langar mig að velta því upp hver afstaða ráðherrans sé varðandi það að taka upp aðildarviðræður í miðju krísuástandi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Evrópusambandsríkin og ríkin innan EES eru sannarlega vina- og bandalagsþjóðir okkar. Það endurspeglast m.a. og fyrst og fremst í EES-samningnum sem ég er mjög ánægð með og við erum ánægð með og er mikill stuðningur við í íslensku samfélagi, sem betur fer. Það er að mínu viti kannski óþarfi að vera að bera saman öryggishagsmunina sem felast í ESB-aðild og því sem við síðan höfum. Ísland er aðili að NATO en innan Atlantshafsbandalagsins eru til að mynda Bandaríkin og Bretland með 80% af hernaðarstyrknum og Evrópusambandsríkin öll til samans með 20%, þannig að það er í mínum huga ekki mikil viðbót út frá öryggis- og varnarmálum fyrir okkur að gerast aðilar að Evrópusambandinu. Það er í mínum huga líka hálfgerður óþarfi fyrir okkur að velta vöngum yfir þessu núna eða vera að taka þátt í einhvers konar innbyrðismetingi um Evrópusambandið og Atlantshafsbandalagið. Staðreyndin er að það er sótt að gildum sem við eigum sameiginleg á svo mörgum vettvangi. Auðvitað er öllum frjálst að hefja máls á hverju sem þeir kjósa eins og Evrópusambandsflokkarnir hafa nú gert og það er ekkert að því að segja það ef einhverjir telja tækifæri til að tala sérstaklega fyrir ESB-aðild í tengslum við það sem er að gerast. En ég er ekki sjá það sem sérstaklega rökrétt skref um þessar mundir og ekkert af því sem hefur gerst nú breytir þeirri skoðun minni að Ísland sé ákaflega vel sett í sínu alþjóðlega samstarfi á EES-svæðinu með aðild að Atlantshafsbandalaginu og þar að auki með varnarsamning við Bandaríkin. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég tel það ekki til bóta að sækja um aðild að Evrópusambandinu, sérstaklega þegar það er enginn pólitískur stuðningur við það innan ríkisstjórnarinnar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langar að nota þennan stutta tíma sem ég á núna til að spyrja hæstv. ráðherra nánar út í afstöðu hennar. Nú var umræða hér um skýrslu ráðherra í síðustu viku og þá heyrðum við mjög skýrt frá fyrrverandi utanríkisráðherra sem sagði hreinlega: Evrópusambandið mun aldrei verja okkur. Eins og ráðherra bendir á er þessi skipting, þessi 20%, ekki rök varðandi varnarsamstarf eða öryggismál þjóðar. Það eru ekki rök að ganga í Evrópusambandið á þeim forsendum.
Frú forseti. Það sem mér finnst skipta mestu máli er að við erum í gegnum EES-samstarfið að ná bæði samstarfi og ávinningi fyrir íslenskt samfélag og í alþjóðlegu samstarfi innan Evrópusambandssvæðisins með fullnægjandi hætti. Aftur: Ég óska Evrópusambandinu góðs gengis í öllum verkefnum sem þau taka sér fyrir hendur í þessu samhengi og við styðjum þau til allra góðra verka og það höfum við gert. En varðandi umræðu um Evrópusambandsaðild Íslands núna þá er í mínum huga ekkert tilefni til að efna til einhvers óvinafagnaðar um Evrópusambandsaðild. Ég vona að við höfum bara þann þroska til að setja hlutina í eðlilegt samhengi. Þessi innrás í Úkraínu af hendi rússneskra stjórnvalda og Rússlandsforseta snýst ekkert um aðild okkar þar inni eða ekki, og aðild Íslands að Evrópusambandinu snýst heldur ekki um þá innrás. Við erum vina- og bandalagsþjóð Evrópusambandsríkjanna, [[Forseti hringir.]]vinnum mjög náið með þeim í gegnum EES-samninginn og verðum ekki varin hernaðarlega eða varnarlega [[Forseti hringir.]]af hálfu Evrópusambandsins heldur erum við það varnarlega í gegnum Atlantshafsbandalagið.
Frú forseti. Ég kem hingað upp til að gera athugasemd við framgöngu viðskiptaráðherra Lilju Alfreðsdóttur vegna framkomu hennar við þingmann Viðreisnar, Sigmar Guðmundsson, sem kemur hér upp og nýtir sér þann dagskrárlið sem heitir óundirbúnar fyrirspurnir til að koma með fullkomlega málefnalega og eðlilega fyrirspurn til ráðherra. Ráðherra er ófær um að svara þeirri spurningu, að því er virðist vegna persónulegrar óvildar í garð formanns Viðreisnar, óvildar sem ráðherra verður sjálf að svara fyrir, ef hún treystir sér til, hvaðan er sprottin. En þessi framkoma hér í þingsal þegar verið er að ræða málefni sem varðar þing og þjóð er algerlega óboðleg. Nú er það svo að sá ráðherra sem hér um ræðir er ekki beint í fararbroddi þeirra sem hafa lyft veg og virðingu Alþingis sem mest. En, frú forseti, það eru einhver takmörk og ég hefði gjarnan viljað sjá forseta grípa inn í þessa óhæfu áðan. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég má til með að koma hingað og aðeins fjalla um þetta mál. Ég svaraði hv. þingmanni. Það er mín skoðun að það þurfi að auka gjaldtöku á fyrirtæki sem skila ofurhagnaði. Þetta var mjög skýrt. Ég held hins vegar að þessi persónulega óvild sé mun fremur hjá þingflokki Viðreisnar í garð ráðherrans. Ég verð að segja eins og er að ég hef bara sjaldan séð hv. þingmann jafn æstan þegar hún kemur hingað í pontu, annaðhvort að spyrja hæstv. ráðherra út í einhver málefni [[… persónuleg málefni …]]eða fjalla um … [[Hvað er ráðherra að tala um hérna?]] [[Forseti hringir.]]Má ég svara? Ég er að fara yfir þetta, hv. þingmaður, að ég svaraði fyrirspurninni málefnalega og var búin að undirbúa þann málflutning mjög vel.
Frú forseti. Það var út af fyrir sig ágætt að hæstv. ráðherra hefði verið skýr með það að hún teldi að það þyrfti að sækja meiri tekjur frá sjávarútveginum. Hins vegar er það rétt sem kom fram hjá hv. þingkonu Hönnu Katrínu Friðriksson, að ráðherra svaraði ekki þessari einföldu spurningu hv. þingmanns um það hvort hún myndi nýta þann þingstyrk sem væri hérna. Í staðinn eyddi hún megninu af tímanum í að ráðast á formann Viðreisnar. Mig langar að vekja athygli á öðru, frú forseti. Í fyrra ákváðum við að leggja niður það sem hét samsvör þegar þingmenn voru í þriðja orkupakka-málinu að spyrja hvern annan og strjúka rétthæris. Er ekki kominn tími til þess líka í óundirbúnum fyrirspurnum að stjórnarliðar geti ekki verið að skiptast á skoðunum innbyrðis og kalla fram í eitthvað það sem fyrirsjáanlegt er? Eigum við ekki að láta þetta frekar vera átök og ágreining um skoðanir milli stjórnarandstöðu og stjórnarliða?
Frú forseti. Nú orðinn óttalegur plagsiður hjá ráðherrum að mæta frekar með derring en svör í óundirbúnar fyrirspurnir. Það er kannski hægt að fyrirgefa hæstv. viðskiptaráðherra að hún sé dottin úr þjálfun, enda er þetta fyrsta fyrirspurnin sem beint er til hennar á kjörtímabilinu. [[Gripið fram í.]]En mig langar að vekja athygli á því að umhverfisráðherra var sama marki brenndur hér í dag þegar hann fór að hrópa: Þingmaðurinn hatar hagvöxt, sem ég hélt við hefðum vaxið upp úr fyrir svona 15 árum í umræðum um umhverfismál. En nei, það er risaeðla í umhverfisráðuneytinu sem heldur að það fólk sem vill hverfa frá því að einblína eingöngu á hagvöxt, óháð því hvernig hann er til kominn og hanna þannig grunn að sjálfbæru samfélagi, sé einhvern veginn úti að aka. Og vel að merkja þessi klausa er upp úr loftslagsstefnu sem síðasti umhverfisráðherra samþykkti. Þetta er opinber stefna ríkisstjórnarinnar sem ráðherrann situr í, en hann er ekki sleipari en svo í málaflokknum sem hann fer fyrir að hann kann þetta ekki einu sinni. Hann kann bara gamla jarmið síðan hann var stóriðjusinni í stjórnarandstöðu og notar það sem stóriðjusinni í ráðuneyti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]
Virðulegi forseti. Ég vil koma hérna upp í því samhengi að forseti þingsins er forseti þingsins alls og sannarlega sjáum við það oft gerist hér í þingsal að forseti grípi í sín verkfæri og sýnir sitt vald þegar þingmenn, jafnvel stjórnarþingmenn, hafa gengið of langt. Það gerðist ekki í þetta sinn einhverra hluta vegna. Heyrið þið hvernig liðið lætur? Orð hæstv. ráðherra. Heyrið þið hvernig liðið lætur? Hæstv. ráðherra er hér að tala til Alþingis. Heyrið þið hvernig liðið lætur? Þetta eru orðin. Þetta er virðingin. Engin viðbrögð frá stjórnarmeirihlutanum.
Frú forseti. Ég held að ég verði að taka undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, um að biðja hæstv. forseta að koma þinginu nú til aðstoðar. Þetta gegndarlausa virðingarleysi hæstv. ráðherra viðskipta og menningarmála er algjörlega farið að keyra um þverbak hér. Hún talar niður þingmenn trekk í trekk, talar um að fólk sé svekkt, talar um hvernig liðið lætur, hrópar að fólki: „eins ómálefnalegt og það er“, og að ákveðnar hv. þingkonur ráði bara ekkert við sig. Í hvert einasta skipti sem hæstv. ráðherra kemur hingað upp í pontu þá lætur hún með þessum hætti, þá lætur út úr sér að hún hafi bara aldrei séð þingmenn jafn næsta. Hvernig væri að svara bara málefnalega hérna? Þessi framkoma er fyrir neðan allar hellur, virðulegur forseti. Við verðum bara að fá aðstoð. Hæstv. ráðherra gerir þetta trekk í trekk þá sjaldan hún kemur hingað upp.
Frú forseti. Nú getur vel verið, í ljósi þess að hér hefur verið rifjað upp að hæstv. ráðherra kemur ekki oft hingað, að hún hafi talið sig vera að tala við ráðuneyti sitt. Það getur mögulega verið þannig sem orðræðan er þar af hálfu hæstv. ráðherra. En þetta gengur ekki hér, og að koma svo upp til að svara fyrir sig og telja sér það til happs og hróss að ég hafi verið reið og æst þegar ég fór upp áður. Já, ég var reið og æst vegna þess að ég er eiginlega miður mín og ekkert sérlega fyrir hönd formanns Viðreisnar, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, hún getur varið sig sjálf og þetta er væntanlega ekki það versta sem hún hefur heyrt, þó mögulega héðan úr þingsal, heldur fyrir hönd Alþingis vegna þess að þetta nær náttúrlega ekki nokkurri átt. Það hlýtur að vera snefill af málefnalegri nálgun einhvers staðar í samtalinu. Og að hafa svarað málefnalega í fyrri spurningu - það hefur kannski líka fallið í gleymskunnar dá hjá hæstv. ráðherra að hér eru tvær umferðir og það er þingmaðurinn sem ræður því [[Forseti hringir.]]hvernig hann fer með sínar spurningar, ekki hæstv. ráðherra, sama hvernig ráðherra, hvað eigum við að segja, lætur, vælir. [[Gripið fram í: Þetta er ekki hægt.]]
Frú forseti. Mér finnst ofboðslega billegt af hæstv. ráðherra að tala hérna til stjórnmálakonu á þann hátt að hún sé æst, ráði ekki við sig, sé stressuð. Nú má vel vera að hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hafi verið slegin niður í ríkisstjórninni með hugmyndir sínar um að koma til móts við tekjulág heimili vegna hækkandi verðbólgu og vaxta, að leggja á hærri bankaskatt, jafnvel hvalrekaskatt á stórútgerðir. Þetta er eitthvað sem hún talaði um núna fyrir nokkrum vikum og sagði allan þingflokk Framsóknarflokksins vera á bak við. Það má vel vera að hæstv. ráðherra sé svekkt yfir því að hafa verið slegin niður með þetta því að um leið og hún kallaði eftir þessu stigu hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra fram og sögðu ekkert í þessa veru vera á teikniborðinu. En við hljótum að gera þá kröfu að hæstv. ráðherra sé ekki vegna þessara mála [[Forseti hringir.]]að koma hingað inn í þingið og sjúkdómsgreina sérstaklega þingmenn stjórnarandstöðunnar með þessum hætti.
Frú forseti. Já, það er skrýtið. Við stöndum hér og tölum um orð hæstv. ráðherra sem virðist hafa hlaupið af vettvangi í stað þess að ræða málin á málefnalegan hátt. Ég hélt áðan að ég hefði kannski ruglast og ekki komið inn í þingsalinn heldur fundið Skólaþingið.
Miklu málefnalegra „debate“ þar.
Það er sennilega ekki alveg jafn mikill æsingur þar. En mig langar bara að biðja hv. þingmenn og virðulegur forseti getur kannski beðið hv. þingmann og hæstv. ráðherra um að sýna hvert öðru virðingu. Tölum hér saman um málefnin sem skipta máli fyrir fólkið í landinu. Hættum að vera í einhverju skítkasti við hvert annað.
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka upphafsorð mín frá því að ég tók til máls hérna í fyrra sinni og óska eftir orðum frá virðulegum forseta um það hver viðbrögð hennar verða. En mér finnst, eftir að hafa hlustað á þetta, að við séum enn og aftur að verða vitni að því hjá hæstv. ráðherra hver hennar sýn er á það hvernig má fara með valdið. Það birtist í því hvernig hæstv. ráðherra fer með orðið, hver hennar sýn á valdið er. Svona talar ekki hæstv. ráðherra til þingsins eða þingmanna. Ég get ekki vikið þeirri hugsun frá mér, af því við höfum áður séð svona viðhorf birtast hjá hæstv. ráðherra í garð kvenna, sem var reyndar þess eðlis að ríkisstjórnin þurfti að borga sig frá dómsmáli gagnvart konu sem unnið hafði málið í tvígang á hendur henni, hvort hæstv. ráðherra hefði talað með þessum hætti til karlkyns þingmanns. Ég veit það ekki. Ég veit það ekki, en ég get ekki annað en velt þessu fyrir mér og ég ítreka beiðni mína til hæstv. forseta.
Forseti. Það er af gríðarlega mörgu að taka hérna í nákvæmlega þessari umræðu. Stundum erum við þingmenn æstir en af góðu tilefni, það er einfaldlega þannig. En það er mjög algengt að ráðherrar komi þá og bendi á: Æi, hann er svo æstur. Hann hlýtur að vera ómálefnalegur. Það er svona klassísk vörn. Maður má alls ekki vera æstur, þá er maður einhvern veginn ómálefnalegur og sá sem er með leiðindin. Nei, þegar komið er með ómálefnalegar dylgjur, t.d. um formann Viðreisnar þegar hún var sjávarútvegsráðherra í heila tíu mánuði, að hún hefði ekki gert neitt heila tíu mánuði í stjórn sem sprakk út af uppreist æru, að það sé einhvern veginn dómur yfir henni eða hennar flokki að gera ekkert í sjávarútvegsmálum er bara alveg fáránlegt og mjög ómálefnalegt að leggja slíkt fram. Og að sjálfsögðu er tilefni til að benda á að ráðherra sé einfaldlega með ómálefnalegan flutning í þess háttar umræðu. Ég hef engan áhuga á þessari umræðu ríkisstjórnarinnar, að vera sífellt að leggja okkur þingmönnum orð í munn, eins og hæstv. orkuauðlinda og - æ, það er flókið - loftslagsráðherra gerði líka hérna í óundirbúnum fyrirspurnum.
Ég vona að frú forseti virði það við mig að ég kippti mér nú ekkert upp við að vera kallaður eitthvert lið og hef oft verið kallaður það. En ég hef samt grun um að forseti hefði barið í bjölluna ef þingmaður hefði notað þetta orð um ráðherra og bið hana að gera grein fyrir því af hverju hún brást ekki við. Kannski ættum við að vera að ræða það sem mestu máli skiptir í tengslum við þessa umræðu og það eru ítrekaðar yfirlýsingar hæstv. ráðherra um hvaða aðgerðir hún er tilbúin til að ráðast í og að hún hafi fullan stuðning hjá formanni sínum og þingmönnum Framsóknarflokksins. Hér sitja tveir þingmenn í salnum. Hér situr hæstv. ráðherra þingflokks Framsóknarflokksins og frú forseti er líka Framsóknarmaður og gæti beðið einhvern að hlaupa í skarðið fyrir sig ef eitthvert af þessu góða fólki kæmi hérna upp og staðfesti það að þau styddu þessar hugmyndir hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég fann mig knúna til að koma hingað upp og tjá mig undir fundarstjórn forseta. Ég er svolítið hissa, verð ég að segja, á umræðunni hérna vegna þess að hér er verið að gagnrýna hæstv. ráðherra fyrir það hvernig hún kom fram í ræðupúlti. Hún verður sjálf að svara fyrir það sem hún segir, ég ætla ekki að gera það hér og nú. En umræðan í kjölfarið vekur mig samt sem áður til umhugsunar. Hér er stjórnarandstaðan að ræða um að vera málefnaleg og gæta orða sinna og bera virðingu fyrir þinginu en mín tilfinning er sú að það virðist ekki alveg vera stefnan hjá stjórnarandstöðunni. Ég bið ykkur öll og okkur öll um að sýna þinginu virðingu, sýna hvert öðru virðingu. Verum málefnaleg og gætum orða okkar. Ég hef persónulega orðið vitni að frammíköllum og öðru sem komið hefur fram, bæði í dag og undanfarna daga, og ég tel það ekki vera til að auka virðingu þingsins.
Þú ert ekki búin að vera nógu lengi.
- Kannski ekki, nei.
Frú forseti. Já, sýnum hvert öðru virðingu. Við skulum gera það. Hér kom upp hv. þm. Sigmar Guðmundsson og spurði mjög eðlilegra spurninga, spurði út í orð hæstv. ráðherra um ákveðnar aðgerðir til að afla tekna fyrir ríkissjóð, mögulega, ef stjórnarliðar þora og hafa hugrekki til að hjálpa fólkinu í landinu. Þetta er mjög eðlileg spurning af hálfu þingmannsins. Hæstv. ráðherra kom hingað upp og sýndi samþingmönnum, af því að hún er jú líka þingmaður, slíka óvirðingu að hér blöskraði fólki. Hún talar um þetta lið þegar hún er að tala um hv. þingmenn og okkur ber að ávarpa þingmenn með ákveðnum hætti. Hún talar um þingmenn sem þetta lið. Hún talar um [[Forseti hringir.]]hv. þingmenn sem svekkta, spælda og æsta. Er þetta sú virðing [[Forseti hringir.]]sem við viljum að hæstv. ráðherrar sýni þingmönnum? Nei, ég held ekki.
Forseti. Ég greip fram í fyrir hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum áðan, einfaldlega af því að hann var að fara með rangt mál. Ég minnti hann á það, hann fór með rangt mál. Hann lagði hv. þm. Halldóru Mogensen orð í munn. Hún sagði ekki það sem hæstv. ráðherra sagði að hún hefði sagt. Það finnst mér vera mjög mikil ókurteisi og fyrir neðan virðingu ráðherra. Þannig að það er stundum tilefni til að minna ráðherra á slíka vanvirðingu. Ég tek líka undir með hv. þm. Ingibjörgu Isaksen og vona að hún þurfi ekki að upplifa það að heyra að hún ekki búin að vera hérna nægilega lengi, eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson kallaði fram í áðan. Við þurfum ekki að læra þessa gömlu slæmu siði. En til þess að gera það ekki þurfum við að taka á rót vandans og ég hef upplifað sjálfur, á öðru kjörtímabili mínu hér, að það eru því miður [[Forseti hringir.]]þau sem hafa verið hér lengst sem haga sér verst. Við sem reynum [[Forseti hringir.]]að bregðast við því á einhvern hátt erum sökuð um æsing.
Hæstv. forseti. Í krafti aldurs og fyrri reynslu ætla ég að leyfa mér að segja þetta: Við höfum nú eflaust margt betra við tímann að gera en að halda áfram á þessum nótum og ég minni á að það er kannski eitthvað í því sem ráðherrann er búinn að vera að segja að undanförnu sem rímar furðuvel við áherslur okkar í minni hlutanum. Hún vill hækka bankaskatt eða framlag bankanna, hún vill hækka gjald sjávarútvegsins og við ættum kannski að reyna að finna leið fyrir þau sjónarmið áfram þó að þau kunni að vera erfið í meðförum ríkisstjórnarinnar því að það rímar ekki við stjórnarsáttmálann. Sjáið hvernig liðið lætur, er lína sem gefur sitthvað til kynna. En hér er söfnuður hreint ágætur. Höldum áfram að vinna.
Frú forseti. Mig minnir að það hafi verið 2014 sem þeir stóðu þarna úti í horni, Bjarni Benediktsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Það var kona í pontu. „Róa sig“, sögðu félagarnir. Ég hélt að þetta væri hætt. En hvað mætir hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson hér? „Ég hef bara aldrei séð hana jafn æsta þessa.“ Og þegar að þingheimur mótmælir þessari forkastanlegu framkomu með frammíköllum eins og vera ber þá bara tvíeflist ráðherrann í dónaskapnum, segir: „Sjáðu hvernig liðið lætur.“ Hvernig lét forseti þá? Við erum hér í fundarstjórn forseta, ekki bara í einhverri málfundaræfingu að tala um það sem gerðist heldur að kalla eftir viðbrögðum frá fundarstjóra þessa fundar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Ráðherra fór yfir strikið og það er hlutverk forseta að hlutast um. Hvað ætlar forseti að gera? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Þetta er áhugaverð umræða sem hér á sér stað og ég velti því fyrir mér hvort það að láta út úr sér þessi orð um svokallaðan ofurhagnað banka, sýni skilning þess sem á að sjá um viðskipti, viðskiptaráðherra sjálfs, hvort hún skilji hvernig þessi ofurhagnaður bankana núna var til kominn. Við skulum bara rifja það upp. Í fyrra var hagnaður af bönkum sáralítill vegna þess að þeir töldu að þeir myndu tapa talsvert af útlánum. Það gerist núna að það er leiðrétt. Þetta er endurmat á virði útlána sem gerir það að verkum að bankarnir hagnast með þessum hætti. Ég spyr: Áttar þessi viðskiptaráðherra sig ekki á því? Er það óraunverulegt að fyrirtæki skili 7–8% hagnaði á eigin fé, ef við tökum saman tvö síðustu ár? Ég er ekki viss um að viðskiptaráðherrann hafi gert sér grein fyrir þessu og hafi bara verið rekin heim með þetta.
Virðulegur forseti. Virðingu Alþingis hefur hrakað mikið. Ég segi alveg eins og er, síðan ég kom inn á þing hefur endalaust verið talað um að nú þurfi að hífa upp virðingu Alþingis. En ég held að því miður gangi það ekki upp og það versnar bara. Það koma einhverjir og segja: Bíddu, ert þú í þessu liði? Já, ég er í þessu liði. En ég held að ráðherrar þurfi nú aðeins að fara að líta í eigin barm. Þeir geta ekki bara endalaust komið og valtað yfir þingið, hvort sem það er með því að gera ekki neitt eða hreinlega með því að segja við fólk að það megi ekki tala og spyrja í óundirbúnum fyrirspurnum þannig að ráðherrar móðgist eitthvað. Þeim ber að svara. Og að vera með einhvern skæting, það sýnir nákvæmlega hvernig þetta er; ráðherrarnir bera enga virðingu fyrir Alþingi eða þingmönnum.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir eiginlega allt það sem hér hefur komið fram nema kannski það sem kom fram í máli hv. þm. Ingibjargar Isaksen. Enn á Alþingi eftir að afgreiða mjög mikilvæg mál sem varða síðustu kjarasamninga. Þann 31. janúar átti að vera komið inn í þingið frumvarp um réttarbætur fyrir leigjendur, um húsaleigulög, um breytingar á þeim ákvæðum. Ég held að það sé mjög mikilvægt áður en kjaraviðræðurnar fara á fullt að stjórnvöld og við hér á Alþingi sýnum að við séum trúverðugir viðsemjendur, að við sýnum verkalýðshreyfingunni það. Þess vegna finnst mér eðlileg krafa að forseti, í samráði við ráðherra ríkisstjórnarinnar, geri Alþingi viðvart um það ef til stendur að halda áfram að svíkja þessi loforð sem gefin voru við undirritun lífskjarasamninga, vegna þess að þá verða óbreyttir þingmenn hér að taka það upp sjálfir að leggja fram slík mál til þess að þau geti fengið almennilega umfjöllun hérna í þinginu. Það getur ekki orðið aftur þannig að þetta mál sé lagt fram tveimur, þremur dögum fyrir þinglok.
Frú forseti. Ég hélt eiginlega bara í barnslegri trú minni að við værum öll í sama liði. Ég veit ekki hvort það er barnalegt hjá mér að koma hingað inn og halda að við séum í einu liði að reyna að gera það besta fyrir samfélag okkar þar sem við ætlum öll að búa og viljum að fólkið í landinu þrífist vel og við öll saman. Að við séum í mismunandi liði og að tala um þetta lið, mér finnast þetta ekki vera umræður sem ég hélt að myndu fara fram á Alþingi, að fólk talaði svona við hvert annað. Það skortir virðingu og það skortir traust á Alþingi og það skortir traust á að við séum í sama liði og viljum öll gera gott og gera það saman. Þetta er alla vega ekki Alþingi til málsbóta.
Virðulegur forseti. Einhvern veginn finnst mér skorta upp á samtal á milli þings og ráðherra. Mig langar til að eiga samtal við ráðherrana sem fara með það vald sem búið er að fela þeim af þinginu og eiga að framfylgja því sem þingið hefur falið þeim, þannig að við getum svolítið áttað okkur á því á hvaða vegferð við erum og á hvaða vegferð ráðherrarnir eru. Ég upplifði það þannig að maður er settur skör lægra inni í þingsal en ráðherrarnir. Eins og hefur verið bent á sitja þeir hér meira eða minna í símanum allan tímann með tyggjó, sem er búið að banna mér að vera með í munninum. Þeir nota það alveg óspart þegar þeir sitja hérna. Ég held að ég muni leggja það til og styðja þá tillögu sem komið hefur fram um að við þurfum að breyta þessum ávarpsorðum þannig að ekki sé verið að setja okkur þingmenn skör lægra en þessa ráðherra.
Virðulegur forseti. Óveðurslægðin gengur víðar en hérna í kringum okkur. Ég held að hún sé komin inn í þingsal. Hér hefur verið tíðrætt um virðingu Alþingis. Mig langar bara til taka fram að það er frétt á vef Alþingis þar sem kemur fram að traust almennings á Alþingi hefur ekki verið hærra síðan fyrir hrun og er nú 42%. Mig langar líka til að segja að hér hafa ýmis orð fallið, bæði hjá stjórnarandstöðu og stjórnarþingmönnum og ráðherrum, og ég held að staðan í þeim leik sé 1:1 vegna þess að hér var hv. þingmaður minni hluta sem kallaði ráðherra risaeðlu. Ég held að nú sé mál að linni. Það eru mikilvæg málefni á dagskrá þingsins, t.d. sérstök umræða um geðheilbrigðismál og mál frá ríkisstjórn sem hæstv. ráðherra er að fara að flytja. Ég held við ættum að láta staðar numið í þessari vitleysu.
Forseti. Ég verð eiginlega koma upp og segja að það hefði svo auðveldlega verið hægt að koma í veg fyrir þetta ef ráðherra hefði bara komið hérna upp í pontu og brotið odd af oflæti sínu og hreinlega beðist afsökunar. Mér hefði alveg fundist það allt í lagi sem viðbrögð við þessu. En það er líka allt í lagi að ráðherrar átti sig á valdamismuninum í þessum sal.. Þegar við komum upp í pontu og spyrjum sjálfsagðar spurningar - ég veit að við tölum oft óvarlega og það eru alls konar orð sem við hreytum fram í salinn en þetta var sérstaklega mikið. Ég veit ekki alveg hvert rétta orðið er [[Gripið fram í: Persónuárás.]]- já, persónuárás og virðingarleysi að óþörfu. Það hefði verið svo auðvelt að koma upp og segja bara: Ég biðst afsökunar á þessu, ég hefði ekki átt að tala svona. Þá væri þetta búið. [[Gripið fram í: Einmitt.]]Það hefði verið virðingarvert að gera það. [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]Stundum þarf aðeins að taka egóið sitt, leggja það til hliðar [[Forseti hringir.]]og hugsa hvað sé heildinni fyrir bestu þegar kemur að umræðunni hérna inni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á því hvað ég kem seint inn í þessa umræðu, er einstæð móðir og lenti í vandræðum með starfsdag í dag. En ég er hingað komin. Ég kom hérna inn þegar hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir var að tala um að það væri kominn tími til að hætta þessari vitleysu. Ég ætla hreinlega að taka undir með hv. þingmanni en ég vil benda hv. meiri hluta og hæstv. ríkisstjórn á að þau vita mætavel hvað þarf að gera til þess að við hættum þessari vitleysu, sem í okkar huga er ekkert annað en umræður. Það eina sem við höfum til að hafa áhrif á þessu þingi er að láta í okkur heyra. Það er að leggja á borðið þau rök, þær áhyggjur sem við höfum. Það er alveg á tæru hvað þarf til að hér færist sátt í þingsalinn og það er að haft sé samráð við minni hlutann, að borin sé virðing fyrir Alþingi og að ekki sé farið með öll mál eins og það komi meiri hlutanum ekki við [[Forseti hringir.]]hvað minni hlutanum finnst og eins og minni hlutinn sé ekki hluti af þessu þingi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að eiga orðastað við mig í dag um mikilvægan málaflokk sem hæstv. ráðherra ber ábyrgð á, geðheilbrigðismálin. Þegar ég óskaði eftir umræðunni var í huga mér hvernig stjórnvöld hafa brugðist við varnaðarorðum Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar um afleiðingar heimsfaraldurs vegna Covid-19 á geðheilbrigði jarðarbúa. Engum dylst það grettistak sem lyft var varðandi upplýsingagjöf og meðvitund heilbrigðisyfirvalda vegna þeirrar heilsuvár sem veiran hafði, en því miður hefur minna farið fyrir viðbrögðum er varða áhrif veiru á geðheilbrigði landsmanna. Það kann að vera að margt hafi verið gert þótt þess sjái engin merki. Því þótti mér rétt að spyrja nokkurra spurninga um mótvægisaðgerðir stjórnvalda vegna Covid-19 og eru spurningar mínar eftirfarandi: Hverjar eru sérstakar mótvægisaðgerðir vegna geðheilbrigðis í kjölfar Covid-19, skilgreindar eftir eftirfarandi hópum: Börn, ungmenni, eldra fólk utan vinnumarkaðar, fólk af erlendum uppruna, fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu? Þá vil ég biðja hæstv. heilbrigðisráðherra að greina Alþingi frá hver meðalbiðtími er eftir geðheilbrigðisþjónustu hjá heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðunum hins vegar, og þá hvort biðtíminn hafi breyst á tímum heimsfaraldurs. Ég vil einnig biðja um svör við því hver meðalbiðtími er eftir innlögn og þjónustu á barna- og unglingageðdeild og hvort þessi biðtími hafi breyst á Covid-tímum, hver meðalbiðtími er eftir innlögn og þjónustu á geðsviði á Landspítala og geðdeild Sjúkrahússins á Akureyri og hvort biðtíminn hafi breyst á þessum tímum. Frú forseti. Ég held að það sé óhætt að halda því fram fullum fetum að geðheilbrigðisþjónusta sé olnbogabarn íslensks heilbrigðiskerfis. Það virðist sem hvorki þyki sjálfsagt að almenningur eigi greiða leið að slíkri þjónustu né að hún sé hluti af sjúkratryggingakerfi okkar. Þá er húsakostur tveggja sjúkrahúsa sem hýsa geðdeildir svo gjörsamlega óboðlegur að enginn skilur hvernig stjórnendum heilbrigðismála dettur í hug að fólk nái bata í svo hrörlegum húsakynnum. Stór orð, já, en í alvöru talað þá getur maður ekki annað en velt fyrir sér hvort fordómum gagnvart þessari tegund heilsubrests sé um að kenna þegar þessi sjúklingahópur á lítinn og jafnvel engan kost á útiveru, hreyfingu utan dyra eða dvöl í fallegu, umvefjandi umhverfi. Þessi tiltekni sjúklingahópur sem ætla má að verði helst fyrir áhrifum af gráum og hrjúfum veggjum og innilokun án möguleika á útiveru og hreyfingu. Frú forseti. Það er heldur ekki úr vegi að velta því fyrir sér hvort það séu innbyggðir fordómar kerfisins sem koma í veg fyrir að fjölskyldur þeirra sem glíma við geðrænar áskoranir fái áfalla- og viðtalsmeðferð í kjölfar mikilla veikinda og mögulega fráfalls nákominna ættingja vegna sjúkdóma þeirra. Þegar foreldri missir barn fyrir sjálfs síns hendi mætir ekkert teymi til að umvefja fjölskyldu, foreldra, systkini, heldur þarf fjölskyldan sjálf að leita allra leiða til að finna einhverjar bjargir. Þegar foreldri missir barn vegna krabbameins eða annarra langvinnra veikinda mætir áfallateymi á staðinn frá fyrsta degi greiningar, enda öllum ljóst að veita þarf fjölskyldunni ríkulegan stuðning vegna sorgarinnar sem í þessu felst. Hvers vegna er þessi munur á þjónustu? Hvernig stendur á því að sá sem er fótbrotinn getur gengið inn á sjúkrastofnun og fengið þjónustu við sínu meini en sá sem fæst við geðrænar áskoranir fær að bíða á biðlistum mánuðum og árum saman? Frú forseti. Það er ekkert þríeyki að störfum. Það eru engir upplýsingafundir í beinni útsendingu vegna nærri 50 dauðsfalla á síðasta ári vegna sjálfsvíga. Það ríkir þögn utan þess sem talað er um á tyllidögum að hrinda af stað stórátaki sem hvergi sést. Hæstv. heilbrigðisráðherra. Hvað veldur þessu?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir að taka þessa mikilvægu umræðu á dagskrá. Hv. þingmaður kom inn á þá hvatningu sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin kom með þegar í upphafi faraldurs, dró fram mjög athyglisverða punkta er varða aukna meðvitund á þessu sviði og þessa áeggjan Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um að við myndum ekki bíða boðanna. Við ættum að hafa lært af fyrri reynslu að fara í vöktun og aðgerðir. Það var það sem hæstv. ríkisstjórn hafði í huga. Samhliða spyr hv. þingmaður um sérstakar mótvægisaðgerðir sem hefur verið gripið til á sviði geðheilbrigðismála í kjölfar Covid-19 faraldursins, varðandi börn, ungmenni, eldra fólk, fólk utan vinnumarkaðar, fólk af erlendum uppruna og fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Strax í upphafi heimsfaraldurs var lögð áhersla á aðgerðir til að hlúa að og efla geðheilsu landsmanna samhliða því að vakta stöðuna. Ég held að okkur hafi auðnast að fara þá leið, fara í þær aðgerðir, í nafni gagnsæis í gegnum fjáraukalagafrumvarp. Ég ætla að leyfa mér að vera svo djarfur að taka undir það með hv. þingmanni - mér fannst á ræðu hv. þingmanns að þær aðgerðir hefðu mögulega ekki verið mjög markvissar en þær eru til staðar. Ég held að við séum ekki komin á neinn einasta leiðarenda með að átta okkur á umfanginu eða átta okkur á stöðu þeirra ólíku hópa sem hv. þingmaður dregur hér fram. Þess vegna finnst mér þessi umræða hér alveg sérstaklega mikilvæg og hvernig hv. þingmaður setur þetta upp. Hæstv. forseti. Ég ætla að leyfa mér að draga hér fram þær aðgerðir sem farið var í, m.a. til verndar geðheilbrigði vegna heimsfaraldurs. Þar voru fjármögnuð þverfagleg geðheilsuteymi fyrir börn á landsvísu, geðheilbrigðisþjónusta í framhaldsskólum og háskólum með sérstökum framlögum var efld ásamt aukinni geðheilbrigðisþjónustu við aldrað fólk í heimahúsum til að rjúfa þá einangrun sem við öll könnumst við að verður við þessar aðstæður og við þær takmarkanir sem fylgja því að fást við slíkan faraldur. Þá voru einnig fjármögnuð endurhæfingarúrræði fyrir ungt fólk sem er ekki í námi, vinnu eða sérstakri þjálfun. Þá var sett á fót sérstakt geðráð með fulltrúum notenda og heilbrigðisráðuneytisins sem hafði það hlutverk að hnýta saman aðgerðir og tryggja samræmda upplýsingagjöf til viðkvæmra hópa. Þetta var reynt að vinna í nánu samráði við bæði skólamálaráðherra og félagsmálaráðuneyti vegna þess að þetta skarast, sem og sveitarfélögin. Þá vil ég rifja upp tómstundastyrkinn, 600 milljónir sem voru lagðar fram til að halda börnum og unglingum gangandi í íþrótta- og tómstundastarfi þannig að fjölmargt hefur verið gert á þessum tíma. Þetta er áfram vaktað. Skipaðir voru tveir stýrihópar sem var ætlað að vakta áhrifin á geðheilsu og lýðheilsu þjóðarinnar. Stýrihóparnir hafa skilað skýrslum sem hafa gefið ágætissýn á áhrifin hér á landi og vísbendingar um skynsamlegar mótvægisaðgerðir. Ég vil leggja áherslu á það að við getum ekki stoppað hér og sagt að faraldurinn kunni að verða búinn eftir einhvern tíma. Eins og við vitum þá hvílir hann á heilbrigðiskerfinu okkar meira kannski en við finnum fyrir svona dags daglega í samfélaginu, þ.e. ef við erum ekki að kljást við veikindi hvert og eitt okkar. En við þurfum að taka þessa vinnu, það sem hefur verið gert, draga það saman og halda áfram að gera betur á þessu sviði. Hv. þingmaður spyr einnig um bið eftir geðheilbrigðisþjónustu og hvernig hún hafi breyst á tímum heimsfaraldurs. Það verður að segjast eins og er að það er óhuggulegt að horfa á þá biðlista sem hafa teiknast upp. Á móti var reynt að bregðast við með ýmsum úrræðum, t.d. með símaþjónustu og með því að auka aðgengið. Það má líka sjá jákvæðar tölur frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins um slík viðbrögð þar sem símtölum fjölgaði verulega þannig að ýmislegt hefur verið gert. [[Forseti hringir.]]Var það nægilega markvisst? Það er erfitt að svara til um það, líklegast ekki. [[Forseti hringir.]]Getum við stoppað hér og nú? Nei, þvert á móti, við þurfum að halda þessu áfram. [[Forseti hringir.]]- Ég hlakka til að hlusta á þær ræður sem á eftir koma.
Virðulegi forseti. Ég vil svo sannarlega þakka fyrir þessa umræðu. Þetta er mjög merkilegt mál og það er auðvitað grafalvarlegt mál þetta furðulega áhugaleysi ríkisstjórnarinnar á geðheilbrigðismálum fólksins í landinu. Það er löngu tímabært að heilbrigðisyfirvöld sýni ábyrgð og komi með viðunandi úrræði og þjónustu, t.d. fyrir börn sem eru á biðlista svo mánuðum skiptir til að komast á annan biðlista svo mánuðum skiptir til að fá svo nauðsynlega þjónustu eftir bið á þriðja biðlistanum, jafnvel svo mánuðum skiptir. Vandinn fer vaxandi og biðlistar lengjast. Það hafa verið erfiðleikar í heilbrigðismálum barna og unglinga raunar alla tíð, því miður. Það verður að auka þjónustu við börn og unglinga með geðraskanir. Flokkur fólksins segir: Eitt barn á bið er einu barni of mikið. Þetta er ekki flókið: Eitt barn á bið er einu barni of mikið. Það verður strax að veita nógu mikið fé í þjónustu við börn með geðraskanir. Það vantar fagfólk og það hefur lítið breyst í tugi ára. Biðin á biðlista getur svo sannarlega verið lífshættuleg og þá sérstaklega fyrir börn sem verða að bíða, eins og ég sagði, mánuðum eða jafnvel árum saman eftir meðferð. Kostnaður í heilbrigðiskerfinu; einn sálfræðitími kostar 18.500 kr. Fyrir þá verst settu eru það 8%, nærri 10% af mánaðarlaunum þeirra. Hvernig í ósköpunum á verst setta fólkið að hafa efni á þessu? Eru þeirra börn eitthvað verri? Og hitt er aðstaða geðdeildar. Það er nýr spítali í byggingu. Er þessi geðsjúkdómur kannski ekki nógu fínn til að fara þangað inn? Eða er miklu betra að setja utanríkisráðuneytið í rándýra byggingu hérna við höfnina heldur en að gera almennilega fyrir geðsjúkdóma?
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir yfirferðina og hv. þingmönnum sem hafa talað hérna. Rannsóknir sýna okkur að andleg vanlíðan barna og ungmenna hefur aukist á undanförnum árum, líðan sem fór síst batnandi síðastliðin tvö ár. Þá sættu börn hér ítrekuðum takmörkunum af hálfu stjórnvalda og endurtekinni einangrun, jafnvel nokkrar vikur í senn. Ákvarðanir um skemmtanahald voru teknar til að tryggja að sinfóníutónleikar gætu farið fram en skemmtanalífi yngri kynslóðanna var fórnað í þágu almannahagsmuna og það þrátt fyrir þá vitneskju sem lá fyrir lengst af um að börnum stafaði lítil hætta af Covid. Á þessum tveimur árum fjölgaði tilkynningum til barnaverndaryfirvalda mikið. Það er því jákvætt að við ræðum þessi mál sérstaklega hér í dag. Tvö ár eru langur tími í lífi barna og nú þegar rykið er að setjast er ég ekki viss um að allar þessar ákvarðanir eldist vel. En það er annað sem mig langar að beina athygli hæstv. ráðherra að og það er bætt aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu með fjarheilbrigðisþjónustu. Hún var rædd í þinginu á dögunum en nú þegar margar einkareknar stofur í geðheilbrigðisþjónustu nýta sér þessa tækni með góðum árangri má ég til með að spyrja af hverju hið opinbera nýtir ekki þetta úrræði. Af hverju gengur hinu opinbera svona mun hægar að brjóta niður veggi og múra? Við búum hér yfir íslenskri tækni sem hefur öll tilskilin leyfi en engin opinber þjónustustofnun nýtir hana. Getur verið að gamaldags hugsun komi í veg fyrir skynsamlega uppbyggingu á heilbrigðiskerfinu? Með því að bjóða bæði upp á stað- og fjarþjónustu um allt land er hægt að stytta biðtíma og biðlista, nýta tíma heilbrigðisstarfsfólks betur og byggja upp sterkt teymi stuðnings og aðstoðar.
Frú forseti. Við skulum aðeins horfa til fullorðna fólksins og ungmenna. Á síðustu fimm árum féllu 55 einstaklingar fyrir eigin hendi á aldrinum 18–29 ára. Veltum aðeins fyrir okkur hvernig stjórnvöld eru að bregðast við þessum hræðilegu tölum. Ég hefði haldið að það hefði verið farið í heildarendurskoðun á geðheilbrigðiskerfinu okkar og aldeilis spýtt í lófana í þeim málum. En hvað gerist? Ekkert. Mig langar einnig að tala um þá staðreynd að á bráðaþjónustu geðdeildar Landspítala leituðu um 6.000 manns á síðasta ári og bráðaþjónustutilfellin voru um 37.000. Ekki hafa þeir hugmynd um hversu mörgum var vísað frá en sögusagnir segja að fullt af fólki sé vísað frá geðdeild Landspítalans. Á síðasta ári leituðu 360 einstaklingar að meðaltali á mánuði á bráðamóttöku geðdeildar. Utan opnunartíma leituðu að meðaltali 92 einstaklingar á bráðamóttöku í Fossvogi þannig að 25% af þeim heildarfjölda sem leitar á bráðamóttöku fer í Fossvoginn þar sem ekki er sérhæft starfsfólk við geðheilbrigðisvanda. Þar eru aðstæður ekki góðar til að taka á móti fólki með geðsjúkdóma. Það er til háborinnar skammar að það sé lengur opið í verslunarmiðstöðvum landsins en á geðdeild Landspítalans. Það sem mér blöskraði þó mest að sjá í svari við fyrirspurn minni til hæstv. heilbrigðisráðherra var að geðdeildir á sjúkrahúsum landsins hafa ekki hugmynd um það hvort einstaklingar sem leita til þeirra vegna sjálfsvígshugsana eða annars taki sitt eigið líf eftir vistun eða þjónustu á spítalanum. Það að fylgja ekki eftir fólki í mögulega ár eða lengur sem telst í hættu á að taka eigið líf er ótrúleg vanræksla af hálfu stjórnvalda. Ef þú ert með einstakling t.d. í krabbameinsmeðferð gildir ekki það sama. Þá er einstaklingnum alltaf fylgt eftir. Þetta er eins og að vera með manneskju í lyfjameðferð og fylgja því ekki eftir hvort lyfin virki. [[Forseti hringir.]]Við vitum ekki hvort geðheilbrigðiskerfið okkar virkar. Það virkar ekki, það er deginum ljósara. [[Forseti hringir.]]Hvað ætli þetta aðgerðaleysi í geðheilbrigðismálum kosti okkur almenning?
Frú forseti. Geðheilbrigðismál bera hér oft á góma. Þegar ég tók sæti á Alþingi í maí 2006 fjallaði ég einmitt um þennan málaflokk, þá sem nú með áherslu á geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og unglinga. Grunnurinn að góðri geðheilsu er lagður í æsku og mikilvægt að hlúa vel að börnum og fjölskyldum þeirra. Forvarnir hafa aukist og geðheilbrigði fengið verðugri sess bæði innan heilbrigðis- og skólakerfisins, enda tilefnið ærið. Rannsóknir benda til að um 20% barna og unglinga glími við vanlíðan eða geðraskanir eins og kvíða eða þunglyndi og má ætla að hlutfallið sé enn hærra því að rannsóknir sýna sömuleiðis að börn segja ekki endilega frá því ef þeim líður illa. 7–10% barna eiga við geðheilsuvanda að stríða á hverjum tíma og þurfa á geðheilbrigðisþjónustu að halda. Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni greinist um helmingur þeirra sem greinast yfir höfuð með geðraskanir fyrir 14 ára aldur og á heimsvísu er það þannig að stór hluti þeirra fær ekki viðeigandi meðferð. Vitundarvakning undanfarinna ára og efling grunn- og sérfræðiþjónustu við börn og unglinga með geðrænan vanda hefur sýnt okkur að betur má ef duga skal. Göngudeildar-, legudeildar- og vettvangsþjónusta hefur sannarlega aukist, ekki síst hvað viðkemur samvinnu, fræðslu og ráðgjöf. Framhald þarf að vera á þessari þróun því að hún heyrir til mikilvægra framfara í meðferðar- og forvarnavinnu á sviði barna og unglinga. En með fleiri tilvísunum náum við ekki endilega utan um biðlistana eins og best við vildum og skortur er á meðferðarúrræðum öðrum en lyfjameðferðum, ekki síst í hinum dreifðu byggðum. Framboð og aðgengi að úrræðum og þjónustu fyrir börn og unglinga sem glíma við geðheilsuvanda sem og fyrir fjölskyldur þeirra er afar misjafnt eftir landsvæðum. Flest úrræði eru í boði á höfuðborgarsvæðinu þar sem mannfjöldinn er mestur. Í síðustu viku fjallaði ég um fjarheilbrigðislausnir og hvernig mætti nýta þær til að veita m.a. frekari geðheilbrigðisþjónustu um land allt í takt við þá auknu þjónustu sem komið var á á síðasta kjörtímabili í málaflokknum. Það er skýrt í mínum huga að við í okkar dreifbýla landi þurfum að hugsa út fyrir boxið [[Forseti hringir.]]og nýta fjölbreyttar lausnir til að veita góða geðheilbrigðisþjónustu úti um allt land.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur kærlega fyrir að hefja máls á þessari umræðu og vil nota tækifærið og óska hv. þingmanni jafnframt til hamingju með afmælið í dag. Ég ætlaði að leyfa mér að tala um það sem ég ræði svo oft í þessum þingsal sem er niðurgreidd sálfræðiþjónusta. Ég lagði fram fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra þegar hann var nýtekinn við embætti þann 8. desember síðastliðinn af því ég hafði áhuga á því að ná fram skoðun hans og vonandi gjörðum á kjörtímabilinu hvað þennan málaflokk varðar. Ég spurði hann spurningar og ætla bara spyrja hann aftur í þingsal núna vegna þess að þrátt fyrir að mánuðirnir hafi liðið hefur því miður ekkert svar borist. Ég spurði ráðherrann að því hvert væri nýgengi örorku vegna kvíða og þunglyndis árið 2021 og reyndar árin tvö þar á undan og var vitaskuld með heimsfaraldurinn þar í huga. Mér finnst satt best að segja holur hljómur í því að vera að tala um það í stjórnarsáttmála að það eigi að efla geðheilbrigðisþjónustu fyrir alla þegar það virðist vera allt að því pólitískur ómöguleiki að framkalla samtal um þennan málaflokk hér. Þannig að ég er hingað komin og vil segja að ég hef mikla trú á hæstv. heilbrigðisráðherra og var mjög ánægð með að hann skyldi vera gerður að heilbrigðisráðherra. En ég myndi vilja fá fram sjónarmið hans, svör og helst skýr svör, um það hvort hann hyggst auka aðgengi fólks að sálfræðimeðferð óháð efnahag. Það er lykilbreytan í þessu. Þess vegna erum við að tala fyrir niðurgreiðslu. Þetta er spurning um aðgengi óháð efnahag en þetta er líka spurning um aðgengi óháð búsetu með því að niðurgreiða þjónustuna. [[Forseti hringir.]]Ég vil minna hæstv. heilbrigðisráðherra á að það var með lögum nr. 93/2020, [[Forseti hringir.]]fyrir tveimur árum síðan, sem ráðherra fékk blessun og bón og skipun Alþingis um að fara í þetta.
Hæstv. forseti. Á undanförnum árum og ekki síst á meðan heimsfaraldri stóð hefur mikið verið fjallað um geðheilbrigðisþjónustu í fjölmiðlum og á Alþingi. Lítið virðist þó hafa gerst í þeim málum. Heimsfaraldurinn hefur haft neikvæð áhrif á geðheilbrigði. Sjálfsvíg hafa aukist á síðustu tveimur árum en árið 2020 voru sjálfsvíg 47 miðað við 39 árið áður. Tilkynningar um heimilisofbeldi hafa aukist og ekki var gert ráð fyrir geðsviði á nýjum Landspítala en núverandi húsakostur er orðinn úreltur. Svo hefur biðlisti lengst hjá SÁÁ sem aldrei fyrr. Eins og staðan er núna getur biðtími eftir geðheilbrigðisaðstoð hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins varað frá nokkrum vikum upp í ár. Biðtími eftir þjónustu geðheilbrigðisteymis getur verið frá nokkrum vikum upp í fimm, sex mánuði og biðtími hjá sálfræðingum á heilsugæslustöðvum getur verið misjafn, frá nokkrum vikum og sums staðar upp í ár. Varla getur þetta verið heilsusamlegt, hæstv. heilbrigðisráðherra. Það er staðreynd að það vantar sálfræðinga og geðlækna hér á landi. Framhaldið á þessari starfsemi virðist vera óráðið og enginn virðist vita hvernig málin eigi að leysast. Við heyrum ítrekað sögur frá fólki um að mannekla, plássleysi o.s.frv. geti í alvarlegum tilfellum leitt af sér sjálfsvíg. Það er nokkuð ljóst að staðan er þung og ekkert hefur verið lagt í að fjölga sálfræðingum og geðlæknum. Í kosningabaráttunni voru allir flokkar sammála um að þessi málaflokkur þyrfti að fá fjármagn og lofuðu allir flokkar upp í ermina á sér. [[Forseti hringir.]]Núverandi ríkisstjórn hefur ekki staðið við gefin kosningaloforð í þessum málaflokki.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að setja málefni geðheilbrigðismála á dagskrá hér á hinu háa Alþingi. Það verður ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að um langt árabil hafa geðheilbrigðismál og geðheilbrigðisþjónusta hér á landi verið undirfjármögnuð. Umfang málaflokksins innan heilbrigðiskerfisins er áætlað u.þ.b. 30% en hann fær einungis 12% af fjárframlögum til heilbrigðisþjónustu hér á landi. Ég gæti kannski bara endað ræðu mína hér af því að þessi staðreynd segir okkur allt um það hvernig forgangsröðunin er í heilbrigðiskerfinu. Ég hygg að við stöndum frammi fyrir því, hvort sem við tilheyrum stjórnarmeirihluta eða minni hluta, að horfast í augu við að það þurfi að stokka upp í ríkisfjármálunum, að það þurfi að endurforgangsraða í opinberum fjármálum og gera áætlun til stutts og langs tíma sem tryggir geðheilbrigðisþjónustu við fólk á öllum aldri. Mig langar líka að benda á aðra staðreynd og hún er sú að allt of margir sem fá ekki geðheilbrigðisþjónustu enda á örorku þannig að við erum oft að kippa fótunum undan ungu fólki ekki síst með því að veita því ekki nauðsynlega geðheilbrigðisþjónustu. Og hvað gerum við þá? Þá sitjum við uppi með fólk sem fær ekki að nýta starfsgetu sína, fær ekki heilbrigðisþjónustu og er í rauninni eiginlega dæmt úr leik stærstan hluta ævinnar. Besta ráðið fyrir góða heilsu, lýðheilsu og geðheilsu þjóðarinnar er að tryggja jöfnuð, koma í veg fyrir fátækt barna og ungmenna og tryggja aðgengi allra að fyrsta flokks geðheilbrigðisþjónustu.
Frú forseti. Umræða um geðheilbrigðismál er alltaf nauðsynleg, ekki síst núna þegar við erum að koma úr óvenjulegu tímabili sem reynt hefur á þjóðina á margan hátt. Líkt og ráðherra kom inn á hér á undan hafa fjölmargar góðar aðgerðir verið settar af stað til þess að efla geðheilbrigði landsmanna. Brugðist var við aðkallandi vanda í upphafi faraldursins og aukið fjármagn sett til málaflokksins. En í umræðunni um geðheilbrigði langar mig þó að ræða mikilvægi þess að horfa í auknum mæli á heildarmyndina í stað þess að horfa á hvert úrræði fyrir sig. Huga þarf að öllum þáttum heilbrigðis, ekki eingöngu geðheilbrigðis. Heilbrigð sál í hraustum líkama, það sem einhverjum finnst kannski orðaprjál en það verður ekki litið fram hjá því að með því að hlúa að lýðheilsu hlúum við jafnframt að geðheilbrigði þjóðarinnar. Þá tel ég að heilsugæslan eigi að hafa enn stærra hlutverk en hún hefur í dag. Þörf er á að stórefla hana enn frekar sem fyrsta stigs þjónustu, þá sérstaklega á landsbyggðinni. Vissulega hafa verið stigin nauðsynleg skref á síðustu árum í að fjölga sálfræðingum á heilsugæslum og nú eru geðheilbrigðisteymi starfandi í öllum heilbrigðisumdæmum. Staðan er þó víða þannig á landsbyggðinni að skortur er á sérfræðingum. Nauðsynlegt er að tryggja betra aðgengi að sérfræðingum um allt land og veita eftir fremsta mætti þjónustu á heimasvæði. Hér þarf að bæta í. Þá má segja að kerfið eins og það hefur verið sett upp skipti þjónustunni upp í síló og einstaklingar og foreldrar hafa stundum verið óvissir um hvert þeir eigi að leita og hvenær. Notandi þjónustunnar á að upplifa að hún sé til staðar og að hún leiðbeini honum í þær áttir sem þörf er á að fara. Ég treysti heilsugæslustöðvunum víða um land vel til að sjá um þetta hlutverk og styð þær heils hugar áfram í þeirri vinnu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir að efna til þessarar þörfu umræðu og sömuleiðis vil ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra Willum Þór Þórssyni fyrir þau svör sem hann hefur þegar gefið okkur. Ég ætla alveg að segja það hér að ég var einn af þeim sem fagnaði skipan þess góða manns í embætti heilbrigðisráðherra vegna þess að mér virðist hann vera æðrulaus. Hann tekur við hugmyndum frá öðrum, og öllum góðum hugmyndum ættum við að beina að heilbrigðisráðherrann okkar og það erum við að gera með þessari umræðu. Hún er þörf og góð. Ég kýs að líta á ljósið í myrkrinu. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir spurði í upphafserindi sínu hvort geðheilbrigðismálin hefðu verið einhvers konar olnbogabarn, hefðu þurft að sæta einhvers konar fordómum. Að sjálfsögðu er svarið við því já, stórt já. Það þarf ekki að mikla kunnáttu í íslenskri tungu til að sjá fyrirlitninguna í garð þeirra sem hafa glímt við þroskahömlun eða einhvers konar geðvanda. Þeir hafa verið settir sem afgangsstærð í kerfinu okkar. Við getum ekki hengt ábyrgðina á þeim hlutum um hálsinn á nýskipuðum heilbrigðisráðherra. Við getum vonast til að hann beri gæfu til að leysa úr því sem allra fyrst og allra best og ég treysti að svo verði. Stærsti og dýrasti málaflokkur okkar þjóðarbús er heilbrigðiskerfið og langtímastefnan ætti að vera stórátak í lýðheilsu þar sem geðheilbrigðismálin verða tekin sem allra föstustum tökum. Ég vonast til þess að við getum farið að horfa í auknum mæli [[Forseti hringir.]]á samhengið á milli efnis og anda. Gæti verið að kvíðahnúturinn í maganum [[Forseti hringir.]]byrji hreinlega í maganum og færist síðan upp í höfuðið? Getur verið að flóran okkar sé í ólagi og það valdi hluta af þessum vandamálum? [[Forseti hringir.]]Skoðum þetta í víðu samhengi.
Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.
Virðulegi forseti. Nú þegar við sjáum fyrir endann á heimsfaraldrinum leiðir maður hugann að því að þótt veiran láti undan síga þá munum við lifa áfram við afleiðingar plágunnar á ýmsum sviðum. Við verðum að vita hverjar þær eru. Staðan á vinnumarkaði er áhyggjuefni. Það er erfitt að fá fólk til starfa. Í morgun voru 1.116 laus störf á alfred.is. Fyrir Covid voru laus störf inni á sama vef að meðaltali um 300 og þótti mikið. Atvinnurekendur um land allt vantar tilfinnanlega starfsfólk og það bendir margt til þess að fólk sé hikandi og kvíðið að fara aftur út á vinnumarkaðinn eftir fjarveru þaðan í Covid. Þetta er veruleikinn sem við okkur blasir og við þurfum að horfast í augu við það hvernig við ætlum að koma fólki aftur í virkni. Það er verkefnið næstu mánuði. Við vitum líka að það er fylgni á milli andlegar vanlíðunar og þess að vera virkur á vinnumarkaði. Virkni á vinnumarkaði skiptir gríðarlega miklu máli hvað geðheilsu varðar og því held ég að við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma fólki út á vinnumarkaðinn. Til þess eigum við mörg úrræði, m.a. Virk. En ég velti því oft fyrir mér hvort við séum nógu samhæf. Andlegri heilsu hrakaði í faraldrinum. Því tel ég löngu tímabært að opna sérstaka geðheilsumiðstöð til að styrkja allt umhverfi og aðhald geðheilbrigðisþjónustu hér á landi þar sem aðgerðir í geðheilsumálum yrðu samhæfðar. Við verðum að gera allt til að hlúa betur að geðheilsu fólks og þá sérstaklega ungs fólks.
Frú forseti. Mig langaði aðeins að klára mál mitt, spurninguna sem mig langaði að varpa fram áðan. Ég vil byrja á að segja að það að stjórnvöld fylgist ekki með því hvort meðferð sem einstaklingar fá sem leita til 3. línu stofnunar í von um bata beri árangur finnst mér að vera algjör skömm. Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort þessu eigi að breyta og hvort það eigi að fylgja betur eftir fólki sem er í sjálfsvígshættu. Mig langar líka að fagna því að verið sé að ræða geðheilbrigðismál og þakka fyrir það. Mig langar líka að tala um staðreyndir, ekki sögusagnir, ekki vangaveltur heldur staðreyndir. Staðreyndin er sú að tæplega 60% stúlkna í tíunda bekk og 35% drengja meta andlega heilsu sína sæmilega, slæma eða mjög slæma. Staðreyndin er sú að 40% barna í tíunda bekk hafa hugleitt að skaða sjálf sig einu sinni eða oftar og staðreyndin er sú að 20% hafa skaðað sig einu sinni eða oftar. 20% barna eru ekki ánægð með líf sitt og eru ekki hamingjusöm. Þetta eru bara börn í 10. bekk og staðreyndin er sú að 20% barna líta aldrei eða sjaldan bjartsýnum augum til framtíðar. Hvað eru þessi 20% barna mörg? Þetta eru um 900 börn, eitthvað svoleiðis, sem skaða sig, eru ekki hamingjusöm, horfa ekki björtum augum til framtíðarinnar. Hvað segir þetta okkur um íslenskt heilbrigðiskerfi? Það er mölbrotið og mætir algjörum afgangi. Að það séu biðlistar hvert sem litið er innan heilbrigðiskerfisins er mér fyrirmunað að skilja, hvernig þetta hefur orðið svona. En það þarf eitthvað að gerast og það þarf að gerast strax. Það er svo mikilvægt að sinna þessum börnum og ungmennum á fullnægjandi hátt vegna þess að samfélagið okkar græðir á því. [[Forseti hringir.]] Svo vil ég líka segja að skýrslunni um geðheilbrigðismál [[Forseti hringir.]]sem verið er að vinna í þarf að breyta mikið til að hún sé fullnægjandi. [[Forseti hringir.]]Hvað ætli þetta aðgerðaleysi kosti okkur? Það er líka spurning mín.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessari góðu umræðu og þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir að vekja máls á stöðu geðheilbrigðismála hér í dag. Eins og fram hefur komið eru biðlistar víða langir og er það óboðleg staða þegar kemur að veikum einstaklingum og jafnvel börnum. Það er þó allt of algengt að talað sé um fólk með geðrænan vanda sem einsleitan hóp og því er mikilvægt að hér sé myndin brotin upp og horft til mismunandi hópa. Ekki eru sjúklingarnir bara ólíkir hvað varðar aldur, kyn, búsetu, stétt og stöðu heldur geta veikindi verið ýmist langvarandi eða stutt tilfallandi tímabil, t.d. í kjölfar áfalla. Viðkvæmir hópar, hinsegin fólk á flótta og fólk með fatlanir o.s.frv., eru oft í viðkvæmari stöðu og eiga erfiðara með að nálgast þá hjálp sem þó stendur til boða. Því er svo mikilvægt að úrræðin séu mörg og fjölbreytt, að fólki sé ekki mismunað á grundvelli búsetu eða annarra þátta. Ég tek undir með hv. þm. Ingibjörgu Isaksen, við þurfum að bregðast fyrr við. Við verðum að laga menningarleg samfélagsmein og styðja við geðheilsu allt frá upphafi í stað þess að þurfa að mæta vandanum þegar staðan er orðin grafalvarleg. Ég hef trú á hæstv. heilbrigðisráðherra og styð hann til góðra verka og ég hvet hann til að horfa af sérstakri alúð til jaðarsettra hópa og ekki síst til þeirra sem búa á landsbyggðinni.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og langar að beina fókusnum að sálfræðiþjónustu innan heilsugæslunnar. Staðreyndin er sú að á sama tíma og tölur sýna að fjármagn til grunnþjónustu þar hefur dregist saman í stjórnartíð þessara ríkisstjórnarflokka hefur ljósið í myrkrinu verið aukin áhersla á uppbyggingu geðheilsuteyma innan heilsugæslunnar. Því tengt hefur verið unnið að öflugri uppbyggingu þar hvað varðar sálfræðiþjónustu en nú virðast blikur á lofti á lokametrum þeirrar uppbyggingar þar sem svo virðist sem samræmd og gagnreynd meðferð sálfræðinga sé ekki lengur fókusinn heldur frekar mun styttri meðferð með það að markmiði að fækka fólki á biðlistunum hraðar. Mér er kunnugt um að yfirstjórn heilsugæslunnar hefur verið gert viðvart um áhyggjur fagfólks vegna þessara breytinga. Ég hef áhuga á því að heyra frá hæstv. ráðherra hvort honum sé kunnugt um þessar breytingar og þá óánægju sem hún hefur vakið meðal fagfólks. Mér þykir við hæfi í því sambandi að minna á sneypuför heilbrigðisyfirvalda vegna illa ígrundaðra breytinga í tengslum við uppbrot á leghálsskimanaþjónustu við konur og vonandi hefur verið dreginn sá lærdómur af því að það þarf að ígrunda breytingar mjög vel og menn þurfa helst að sjá endamarkið. Hér virðist sem markmiðið með þessum fyrirhuguðu breytingum sé einfaldlega og eingöngu að stytta meðferðartíma, þvert á klínískar ráðleggingar, til að vinna hraðar á þeim biðlistum sem byggst hafa upp. Þannig er verið að brjóta niður samþættingu starfsins. Þetta er samþætting sem hefur verið byggt undir til að tryggja að fólk fái sömu gagnreyndu sálfræðimeðferðina hvort sem það mætir inn á heilsugæslustöð í Garðabæ eða í Breiðholti, svo dæmi sé tekið, þannig að aðgengi að gagnreyndri sálfræðimeðferð verður ekki endilega jafnt á milli heilsugæslustöðva ef þetta verður reyndin. Við viljum öll, trúi ég, draga úr biðlistum en það er auðvitað ekki sama hvernig það er gert. Mér þætti gott, ef hæstv. ráðherra hefur vitneskju um þetta mál, að hann [[Forseti hringir.]]gæti varið smátíma í að koma inn á það hér í lokin hvernig staðan er.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir ásamt fleiri þingmönnum lagði fram á ný beiðni um skýrslu frá ríkisendurskoðanda um heilbrigðisþjónustu á landinu. Þessi skýrslubeiðni var endurflutt frá fyrra þingi þar sem skýrslan barst ekki þinginu. Óskað er eftir því að í skýrslunni komi fram stefna, skipulag, kostnaður og árangur í geðheilbrigðismálum. Geðhjálp hefur verið með á síðustu árum öflugar herferðir sem hafa vakið athygli almennings á mikilvægi geðheilbrigðisþjónustu. Árið 2020 rak Geðhjálp herferð undir yfirskriftinni 39, sem táknaði fjölda sjálfsvíga árið 2019 og að meðaltali undanfarin ár. Með herferðinni voru lagðar til níu aðgerðir til að setja geðheilsu í forgang. Fyrsta aðgerðin er sú að gerð verði heildarúttekt á umfangi og framkvæmd geðheilbrigðisþjónustu. Þar segir að úttektin sé nauðsynleg svo hægt sé að ná utan um málaflokkinn og að auka samhæfingu þeirra stoða sem eru á hendi ríkisins. Það er mikilvægt að við fáum þessa skýrslu sem fyrst svo hægt sé að átta sig á stöðunni. Í dag er á dagskrá þingsins frumvarp frá hæstv. heilbrigðisráðherra til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga. Í dag fengum við þingmenn erindi frá stjórn Landssamtaka Geðhjálpar þar sem vinnubrögð ráðherra hafa komið Geðhjálp og umbjóðendum samtakanna verulega á óvart. Geðhjálp gerði athugasemdir við ráðherra í lok síðasta árs vegna skorts á samráði um frumvarpið. Ráðherra virtist virða sjónarmið Geðhjálpar og hugðist kalla eftir samráði áður en frumvarpið yrði lagt fram. Hins vegar var ekkert frekar samráð haft við Geðhjálp og frumvarpið var lagt fram. [[Forseti hringir.]]Geðhjálp hefur kallað eftir því að frumvarpið verði dregið til baka og haft verði samráð við hagaðila.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þakka fyrir svör ráðherra. Áður en hæstv. ráðherra varð hæstv. ráðherra var hann hv. formaður fjárlaganefndar og því manna gleggstur þegar kemur að krónum og aurum. Nýgengi örorku er mest í hópi þeirra sem eiga við geðrænar áskoranir. Þegar sjúkraþjálfun var sett inn í sjúkratryggingakerfið dró mjög úr nýgengi örorku vegna stoðkerfisvanda og það má ætla að það sama verði uppi á teningnum þegar stjórnvöld fjármagna loksins vilja Alþingis um að setja sálfræðiþjónustu inn í greiðsluþátttökukerfið. Frú forseti. Við eigum heimsmet í geðlyfjanotkun og aukning notkunar hjá börnum er sérstakt áhyggjuefni. Ávísun á kvíða- og þunglyndislyf meðal barna jókst um tæp 20% á tveggja ára tímabili, milli 2018 og 2020. Ávísun á ADHD-lyf jókst um rúm 80% á sama tímabili. Það er óhuggulegt að horfa á biðlista, sagði hæstv. ráðherra. 13 ára drengur er á margra mánaða biðlista, líklega 12 mánaða biðlista, eftir ítrekaðar sjálfsvígstilraunir á síðustu tíu mánuðum. Þetta er staðreynd. Fjármagn til málaflokksins geðheilbrigðismál er líklega 13% af þörfinni, 15%, á sama tíma og sjálfsvíg barna og ungs fólks hefur aukist verulega. Í aldurshópnum 18–29 ára var hlutdeild sjálfsvíga í andlátum þeirra á árinu 2016–2020 36%. Það voru 36% þeirra sem létust vegna þess að þau tóku ákvörðun um að taka eigið líf. [[Forseti hringir.]]Hvaða fjárhæð ákvað hæstv. heilbrigðisráðherra að setja í málaflokkinn? Jú, líklega það sem samsvarar verði á einni íbúð á Hafnartorgi.
Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir fyrir þessa umræðu og fjölmargar góðar ábendingar og spurningar sem hafa komið fram. Hér hefur aðeins verið komið inn á áherslu á geðheilbrigðisþjónustu og ég kom í fyrri ræðu að aukningunni í þeim efnum og viðbrögðum í þessum faraldri. Ég get dregið hér fram að af hálfu Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins voru tekin 70.000 netspjöll árið 2020 samanborið við 3.000 árið á undan. Það er auðvitað hægt að túlka þessar upplýsingar margvíslega, bæði þannig að hér hafi verið brugðist við en það má líka horfa á þessar gríðarlegu tölur út frá þörfinni fyrir þjónustu. Ég vil líka koma því að, af því að hér hefur verið spurt út í samninga við sálfræðinga og um þessa takmörkuðu fjármuni, sannarlega, 250 milljónir, sem eru til ráðstöfunar, að samkvæmt mínum bestu upplýsingum er mjög góður gangur í þeim viðræðum um skynsamlega og góða ráðstöfun á þeim takmörkuðu fjármunum. Hv. þm. Eva Sjöfn Helgadóttir fór yfir eftirfylgni eftir meðhöndlun og ég horfi til þess. Ég þekki þetta ekki nákvæmlega, ég skal alveg viðurkenna það, en ég mun alveg örugglega spyrja sérfræðinga mér fremri í þessu. En fyrir mér er þetta þessi faglega nálgun um að þriðja stigs aðgerðir þurfi endurhæfingu á öllum sviðum. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég mun sannarlega spyrja að þessu. Ég kemst því miður ekki yfir fleira en fjölmargt skrifaði ég hjá mér úr þessari góðu umræðu sem ég þakka fyrir.
Forseti. Dag eftir dag heyrum við í fjölmiðlum sögur af þolendum skelfilegs kynferðisofbeldis og ofbeldis í nánum samböndum. Það er skýr og sterk krafa í samfélaginu um aðgerðir af hálfu löggjafar- og framkvæmdarvaldsins. Fyrir þinginu liggja nú þegar fjórar þingsályktunartillögur og eitt frumvarp þingmanna úr nær öllum flokkum hér á Alþingi, þingmál nr. 16, 20, 173, 207 og 233, sem snerta þessi mál. Öll hafa þau farið í gegnum fyrri og 1. umr. og sitja nú í nefnd. Virðulegi forseti. Mig langar að fara þess á leit við hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd að hún flýti gestakomum og meðferð sinni á þessum málum svo að þingheimur geti sýnt samhug sinn í verki með öllum þeim þolendum sem [[Forseti hringir.]]hafa þurft að segja erfiðar sögur sínar opinberlega til þess að orsaka þá vitundarvakningu sem orðið hefur hér á landi.
Frú forseti. Nú hefur hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í annað sinn á þessum vetri tekið að sér að gera nauðsynlegar breytingar á kosningalögunum sem gengu í gildi um áramótin 1. janúar 2022. Ég kem hingað upp til að vekja athygli hv. þingmanna á því að fréttir bárust af því í dag að í kosningalögunum eins og þau voru samþykkt á hinu háa Alþingi á síðasta ári láðist, með vilja eða ekki, að hafa inni grein í lögunum sem tryggir að innsigla skuli kjörkassa. Ég verð að segja það, frú forseti, að mér er ekki skemmt. Eftir að hafa eytt 125 klukkustundum á fundum með kjörbréfanefnd síðastliðið haust vegna klúðursins í Borgarnesi hélt ég hreinlega að þessu væri lokið núna. En það er alveg ljóst að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mun nú þurfa að taka að sér að lappa upp á löggjöfina eins og hún kom frá síðasta þingi.
Frú forseti. Ég er eiginlega alveg sjokkeruð eftir orð hv. formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem benti okkur á að við þyrftum milli 2. og 3. umr. greinilega að gera breytingar á frumvarpinu sem við fjöllum um hér í dag vegna niðurstöðu sem barst í dag frá lögreglustjóranum á Vesturlandi sem benti á ágalla á lögunum. Það virðist vera sem þar hafi verið beitt svokallaðri afturvirkni laga, þar sem vantar að gera skýra kröfu um ákveðið form og ákveðnar reglur um meðferð kjörgagna í kosningalögunum eins og þau birtast okkur núna. Ég held að hæstv. forseti verði að taka þetta til alvarlegrar skoðunar varðandi dagskrá þingsins af því að ég held að við getum ekki, bara af tilliti við þingið og virðingu Alþingis, sent málið [[Forseti hringir.]]frá okkur sem lög frá Alþingi án þess að gera umræddar lagfæringar á frumvarpinu.
Frú forseti. Ég skal af fullri samviskusemi taka þátt í því að greiða fyrir þessu máli. En þetta er orðið svo vandræðalegt fyrir okkur að við skulum vona að mjög fáir séu að horfa á þessa útsendingu og horfa á sjónvarpið. Við verðum að taka okkur þann tíma sem við þurfum núna til að klára málið þannig að ekki verði frekari uppákomur. Við urðum vitni að ótrúlegustu hlutum í haust og það tók sinn tíma og hafði áhrif á ýmislegt og í guðanna bænum vöndum okkur núna og felum nefndinni að fara yfir málið á milli þessara tveggja umræðna og koma með það fullbúið hingað inn, takk fyrir.
Frú forseti. Ég vil biðjast afsökunar á að trufla fyrstu atkvæðagreiðsluna en mig langaði bara að taka undir með hv. þingmönnum sem hafa komið hingað upp. Það gengur náttúrlega ekki að við séum alltaf að flýta okkur svo mikið að setja lög að það sé endalaust vesen í kringum það. Þing þurfti að koma saman síðasta sumar til að laga galla. Verið er að fara með frumvarpið í gegn núna af því að það eru gallar á því. Svo fáum við að vita í gegnum fjölmiðla að það séu enn fleiri gallar. Hvað hefðum við gert ef við værum búin að samþykkja þetta? Þyrfti þá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að koma með enn eitt frumvarpið svo að hægt væri að kjósa almennilega hér á landi?
Virðulegur forseti. Ég greiði atkvæði með þessu þar sem ég hef ekki í hyggju að standa í vegi fyrir því að þær breytingar sem hér er verið að leggja til gangi í gegn. Ég vil hins vegar taka undir með fleirum sem hér hafa komið og bent á hversu vandræðalegt þetta er orðið. Í fyrsta lagi þurfti að gera gríðarlega miklar breytingar á frumvarpinu þegar það kom til afgreiðslu nefndar á síðasta þingi og það dugði ekki til. Svo má velta fyrir sér hvort þetta frumvarp hafi komið fram og verið samþykkt of snemma þar sem við fengum eina mestu prófraun á okkar löggjöf og framkvæmd á henni í kosningunum nú í haust. Þetta er í annað skipti, á þeim stutta tíma sem við höfum setið hér, sem við höfum þurft að breyta þessum lögum og nú er komið upp enn annað atvik sem maður veltir fyrir sér hvort kalli ekki á enn frekari breytingar. Ég hef ekki borið nýju kosningalögin saman við eldri kosningalög eða sett mig inn í þetta í þaula en ég velti fyrir mér hvort ástæða sé til að skoða þetta allt í heild sinni upp á nýtt. Þetta er farið að valda mér ítrekuðum áhyggjum, þeir ítrekuðu gallar sem við erum að sjá á þessum lögum.
Forseti. Það var ekkert rosalega gaman að sjá fréttirnar í dag um niðurstöðu málsins í Norðvesturkjördæmi og sérstaklega ekki þá tilkynningu að það hefði einhvern veginn verið fellt niður á grundvelli nýrra kosningalaga því að ekki væri heimild í þeim til að fylgja eftir þeim ágöllum sem voru á kosningunum í Norðvesturkjördæmi miðað við framkvæmd gömlu laganna. En það segir einmitt í nýjum kosningalögum að það varði sektum, nema þyngri refsing liggi við eftir öðrum lögum, ef sveitarstjórn, kjörstjórn, utanfundarkjörstjóri eða embættismaður hagar fyrirskipaðri framkvæmd laga þessara vísvitandi á ólöglegan hátt eða vanrækir hana, í 136. gr. Í 99. gr. segir að ráðherra setji reglugerð að fenginni tillögu landskjörstjórnar um framkvæmd talningar við almennar kosningar, meðferð ágreiningsseðla, meðhöndlun kjörgagna og kjörskráa og um frágang að lokinni talningu. Þetta er allt þarna en lögreglustjórinn þarna fyrir vestan er greinilega farinn að túlka ný kosningalög á þann hátt að þetta eigi einhvern veginn ekki við um það sem gerðist í [[Forseti hringir.]]Norðvesturkjördæmi í síðustu kosningum, sem mér finnst vera mjög undarlegt. [[Forseti hringir.]]Þá er alveg þess vert að við kippum málinu inn í nefnd og gerum þetta aðeins skýrara. Mér finnst þetta nægilega skýrt en [[Forseti hringir.]]ef framkvæmdarvaldið er farið að túlka þetta á þann hátt að það sé bara hægt að sneiða fram hjá þessu rugli sem var þarna síðast þá er það mjög alvarlegt.
Forseti. Ég tek boði forseta með þökkum. Það er dálítið erfitt stundum að vera hérna á réttum tíma að berja og láta vita hvort þetta sé um atkvæðagreiðslu eða að gera grein fyrir atkvæði sínu, það er lítill tími sem fólk hefur. Ég fagna alla vega þessu máli. Í kjölfar þess að við erum hérna með grænbók, eða, eins og ég mundi vilja kalla hana, grænþvottabók, þá er held ég bara mjög fínt að fá eina skýrslubeiðni. Ég tek heils hugar undir þetta.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessu góða máli, styð þessa skýrslubeiðni heils hugar. Ég held að það sé ekki síður mikilvægt að skoða vel og vinna gegn því sem má kalla pólitískan grænþvott. Hvað er það t.d. annað en pólitískur grænþvottur þegar leiðtogi ríkisstjórnar segist standa fyrir grænni byltingu en ver minna en 1% af vergri landsframleiðslu til loftslagsaðgerða, þegar 23 bílaleigufyrirtæki fá 2 milljarða styrk til að kaupa bensín- og dísilbíla og það er kallað græn aðgerð eða þegar við tölum um Ísland sem grænasta land í heimi en erum um leið með eitthvert stærsta neysludrifna kolefnisfótspor í heimi? Þetta er allt saman svona pólitískur grænþvottur og við viljum varla að Stjórnarráðið sé ein risastór, hvað eigum við að segja, grænþvottastöð? Að því sögðu vil ég kalla eftir því að reglugerð Evrópusambandsins, sem kveður á um samræmdan ramma til að stuðla að sjálfbærum fjárfestingum, verði lögfest sem allra fyrst en hún felur einmitt í sér ákveðnar varnir gegn grænþvotti, flokkunarkerfi með skilgreiningum á því hvað teljist sjálfbær atvinnustarfsemi. [[Forseti hringir.]]Að því sögðu styð ég þessa skýrslubeiðni og hvet til þess að við spornum ekki bara gegn grænþvotti einkafyrirtækja heldur göngum líka sjálf fram með góðu fordæmi.
Frú forseti. Ég vil bara þakka fyrir þessa ágætu skýrslubeiðni. Eftir því sem fleiri átta sig á nauðsyn róttækra aðgerða í loftslagsmálum þá, hvað eigum við að segja, fara óprúttnir aðilar á markaði að sjá færi í því að setja grænan merkimiða á eitthvað sem er kannski bara alls ekki grænt. Þess vegna er mjög mikilvægt að neytendur hafi í höndum þau tæki sem þarf til að sjá í gegnum þann grænþvott. Þess vegna er mjög mikilvægt að stíga þetta skref. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni að pólitíski grænþvotturinn er kannski ekki síður alvarlegur og jafnvel enn alvarlegri af því að þar teiknast upp stóru línurnar fjögur ár í senn. Þegar tveir flokkar í ríkisstjórn áttuðu sig svo á því að þeir gætu tekið gömlu stóriðjustefnuna sína og vafið hana inn í grænan álpappír og selt hana sem einhverja nýja stefnu, ja, þá hefði þurft eitthvað. Nei heyrðu, við höfðum reyndar eitthvað. Við höfðum sólina frá ungum umhverfissinnum sem sýndi svart á hvítu að einn af núverandi stjórnarflokkum var með ásættanlega stefnu í þessum málum. [[Forseti hringir.]]Tveir voru með óásættanlega stefnu. [[Forseti hringir.]]Það nægir kannski ekki að vita hverjir eru með græna vöru eða græna stefnu eða hvað það er heldur líka að muna að það skiptir máli hverjum við stjórnum með eftir kosningar.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga, um beitingu nauðungar. Frumvarpið var lagt fram á 151. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt nánast óbreytt. Þó var tekið tillit til breytinga sem hv. velferðarnefnd Alþingis lagði til í júní síðastliðnum. Þar lagði nefndin til breytingartillögur sem fólu í sér minni háttar breytingar á skilgreiningum og nefndin vildi bæta við að aðstandendur sjúklinga yrðu ekki upplýstir um beitingu nauðungar nema sjúklingurinn óskaði þess. Nefndin lagði einnig til að gildistími ákvörðunar um beitingu nauðungar mætti í lengsta falli vera þrír mánuðir, fremur en þeir sex mánuðir sem lagðir voru til í frumvarpinu. Áður en ég hef yfirferð um efni frumvarpsins tel ég rétt að vekja athygli þingheims á því að þegar frumvarpið var lagt fram á síðasta þingi lögðust hagsmunasamtök notenda gegn frumvarpinu með þeim ábendingum að skort hefði á samráð við notendur við vinnu frumvarpsins, án þess þó að verulegum efnislegum athugasemdum við frumvarpið hafi verið komið á framfæri. Ég vil þó taka fram að þegar ég tala um efnislegar athugasemdir er auðvitað kannski ekki skýr lína þegar við erum að tala um prinsippafstöðu og hugmyndafræði. Mér er mikið í mun að standa að virku samráði við notendur heilbrigðisþjónustu. Ég hef fundað með hagsmunasamtökum til að ná fram sameiginlegri sýn á þá réttarbót sem frumvarpið sem hér um ræðir færir fram fyrir sjúklinga. Að sama skapi er mikilvægt að Alþingi fái að fjalla um málið og koma að umræðunni um réttindi sjúklinga. Ég vil árétta mikilvægi þess að stjórnvöld vinni að réttarbótum fyrir fólk í viðkvæmri stöðu. Þessu frumvarpi er ætlað að bæta réttindi sjúklinga, m.a. í samræmi við athugasemdir sem umboðsmaður Alþingis beindi til stjórnvalda í kjölfar eftirlitsheimsóknar hans á þrjár lokaðar deildir geðsviðs Landspítala á Kleppi í október 2018. OPCAT-eftirlit er valfrjáls bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og ómannúðlegri meðferð sem er sinnt með eftirliti og heimsókn á staði þar sem eru einstaklingar sem kunna að vera sviptir, á faglegum forsendum, frelsi sínu. Frumkvæðiseining embættis umboðsmanns Alþingis sinnir þessu eftirliti og lögfræðingur og sálfræðingur sinna þessu hlutverki á vegum umboðsmanns Alþingis. Heimsókn á réttar- og öryggisgeðdeild á Kleppi, geðsviði Landspítalans, leiddi af sér ábendingar í skýrslugjöf um að lagastoð skorti fyrir beitingu nauðungar, sem auðvitað er beitt í algerum undantekningartilvikum og á faglegum forsendum. Frumvarpið sem ég mæli fyrir hér, og hefur áður komið fyrir Alþingi, er svar við því ákalli og þeim ábendingum sem koma fram í skýrslu umboðsmanns Alþingis. Ég vil líka draga það fram að í júní 2019 samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu þess efnis að fara skyldi fram heildarendurskoðun á lögræðislögum, nr. 71/1997, og var sérnefnd þingmanna kosin til að fara í það verkefni. Þingmannanefndinni er falið víðtækt verkefni í þeirri þingsályktun en nefndinni var einnig gert að flýta eins og kostur er breytingum sem ætlað er að afnema ólögmæta mismunun gegn fötluðum sem sæta ýmiss konar þvingaðri meðferð, frelsissviptingu eða frelsisskerðingu. Einnig vil ég benda á að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra vinnur að frumvarpi um framkvæmd öryggisráðstafana og öryggisþjónustu en það frumvarp hefur margþætt markmið, m.a. að tryggja að framkvæmd öryggisráðstafana öryggisvistaðra sé í samræmi við mannréttindi og réttaröryggi einstaklinganna sem sæta slíkum ráðstöfunum. Þegar þetta frumvarp var samið var horft til V. kafla laga um réttindagæslu fatlaðs fólks, nr. 88/2011, sem fjallar um ráðstafanir til að draga úr nauðung í þjónustu við fatlað fólk. Enn fremur höfðu fulltrúar heilbrigðisráðuneytis, félagsmálaráðuneytis og dómsmálaráðuneytis samráð um ákvæði frumvarpsins til að tryggja samræmi ákvæða sem fjalla um beitingu nauðungar. Í ljósi alls þessa er mikilvægt að horfa til þess að samræma reglur og verklag þegar kemur að beitingu nauðungar gagnvart fólki í viðkvæmri stöðu. Í fyrrgreindri skýrslu umboðsmanns Alþingis er því beint sérstaklega til heilbrigðisráðherra að verulega skorti á fullnægjandi lagaheimildir og að umbúnaður sé í núgildandi lögum vegna þeirra inngripa sem eru viðhöfð á þeim deildum Landspítala sem umboðsmaður heimsótti. Umboðsmaður tekur fram í skýrslu sinni að Alþingi þurfi að fá tækifæri til að taka afstöðu til þess í hvaða mæli löggjafinn telji tilefni til að heimila með lögum þau inngrip sem eiga sér stað á heilbrigðisstofnunum. Með framlagningu þessa frumvarps fær Alþingi það tækifæri. Ég vil beina því nú þegar til hv. velferðarnefndar, í ljósi þess sem ég hef þegar sagt, að skoða þetta frumvarp í samhengi við lögræðislög og frumvarp félags- og vinnumarkaðsráðherra um framkvæmd öryggisvistunar og, svona eins og kostur er, í samræmi við þá umfjöllun sem málið fær eða þær ábendingar og umsagnir sem munu koma við þetta mál. Ég leyfi mér að leggja áherslu á það að með því að leggja til að fært verði í lög að heimila ákveðið verklag á heilbrigðisstofnunum í undantekningartilvikum er ekki verið að mæla því bót heldur er markmiðið að draga úr beitingu nauðungar, m.a. með því að leggja til að, eins og lagt er til í þessu frumvarpi, sett verði á fót sérfræðiteymi sem er ætlað að veita ráðgjöf til stofnana um aðferðir til að komast hjá beitingu nauðungar og að sjúklingar geti kært ákvarðanir um beitingu nauðungar þegar það á við eða ákvörðun um slíkt er tekin af hálfu sérfræðinga í undantekningartilvikum, eins og það er sett upp í þessu frumvarpi. Markmið frumvarpsins er að skapa lagaramma um það verklag sem viðhaft er á heilbrigðisstofnunum hér á landi þegar kemur að atvikum þar sem grípa þarf til þvingana, valdbeitingar eða annars konar inngripa í sjálfsákvörðunarrétt, frelsi og friðhelgi einkalífs sjúklinga. Með frumvarpinu eru því lagðar til breytingar á lögum um réttindi sjúklinga sem fela meðal annars í sér bann - og ég ítreka, virðulegur forseti: bann - við beitingu nauðungar. Það er meginreglan. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um réttindi sjúklinga sem fela meðal annars í sér ný ákvæði um skilgreiningu nauðungar og fjarvöktunar, skilyrði sem þurfa að vera til staðar ef læknir tekur ákvörðun um að beita nauðung til að tryggja öryggi sjúklinga, auk málsmeðferðarreglna sem fylgja þarf við og í kjölfar beitingar slíkra inngripa, þar með talið skráningarskyldu tilvika, kæruheimildir og rétt til að bera mál undir dómstóla. Ekki stendur til að auka við úrræði til að beita sjúklinga nauðung heldur er ætlunin að lögfesta skýrar reglur með það fyrir augum að tryggja betur réttindi sjúklinga. Ég held að umbúnaðurinn hér sé til bóta. Ég held að allir séu sammála um það sem veittu málinu umsögn á sínum tíma. Eins og ég kom inn á áður er frumvarpið liður í viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við athugasemdum sem umboðsmaður Alþingis gerði í kjölfar eftirlitsheimsóknar hans á þrjár lokaðar deildir geðsviðs Landspítala á Kleppi í október 2018. Eftirlitsheimsóknin fór fram á grundvelli svonefnds OPCAT-eftirlits sem felst í óháðum eftirlitsheimsóknum umboðsmanns á staði þar sem frelsissviptir einstaklingar dvelja. Með OPCAT er vísað til valfrjálsrar bókunar við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Með frumvarpinu er einnig brugðist við athugasemdum frá nefnd Evrópuráðsins um varnir gegn pyntingum. Ég ætla að fara með enska heitið hér, með leyfi forseta: European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. Nefnd þessi hefur ítrekað bent á skort á skýrum lagaramma er viðkemur beitingu hvers kyns nauðungar á heilbrigðisstofnunum hér á landi, ekki síst til að draga úr hættunni á beitingu ómannúðlegrar meðferðar. Með frumvarpinu stendur ekki til að auka við úrræði til að beita sjúklinga nauðung heldur er ætlunin að lögfesta skýrar reglur með það fyrir augum að tryggja betur réttindi sjúklinga. Verði frumvarpið að lögum skulu heilbrigðisstofnanir og starfsmenn þeirra sem endranær forðast að beita sjúklinga hvers kyns nauðung og ekki grípa til slíkra ráðstafana nema brýn nauðsyn krefji og þá í samræmi við fyrirmæli laga. Ég ætla að víkja að meginefni frumvarpsins, virðulegur forseti. Þar er lagt til að bætt verði kafla við gildandi lög sem fjallar um bann við nauðung þar sem tiltekið er í hvaða undantekningartilvikum verði heimilt að taka ákvörðun um slíka beitingu nauðungar, skráningu tilvika í sjúkraskrá, málskotsrétt sjúklinga og skipun sérfræðiteymis um beitingu nauðungar. Þá eru jafnframt í frumvarpinu lagðar til nýjar skilgreiningar til viðbótar þeim skilgreiningum sem er að finna í gildandi lögum. Þar sem ætlunin er að bæta við kaflann um bann við nauðung er þörf á því að skilgreina hvað geti talist til nauðungar í skilningi laga um réttindi sjúklinga. Nauðung getur falið í sér líkamlega valdbeitingu, t.d. í því skyni að koma í veg fyrir að sjúklingur skaði sig eða aðra eða að sjúklingi er haldið aðskildum frá öðrum eða aðgangur sjúklings að síma takmarkaður. Einnig er lagt til að bæta við skilgreiningu á hugtakinu fjarvöktun sem felur í sér rafræna vöktun með myndavél eða hljóðnema. Almenna reglan hér er bann við beitingu nauðungar en lagt er til að bætt verði við lögin grein um það að banna beitingu nauðungar á heilbrigðisstofnunum, enn fremur að fjarvöktun herbergja eða vistarvera sjúklings verði bönnuð. Sérstaklega er tekið fram í frumvarpinu að beiting nauðungar í refsiskyni skuli vera óheimil. Þá er fjallað um undantekningar en lagt er til að í sérstökum einstaklingsbundnum tilvikum sé yfirlækni eða vakthafandi sérfræðilækni heimilt að taka ákvörðun um að víkja frá banni við beitingu nauðungar eða fjarvöktunar. Slík ákvörðun þarf að vera í þeim tilgangi að annars vegar koma í veg fyrir að sjúklingur valdi sér eða öðrum líkamstjóni eða stórfelldu eignatjóni, það á einnig við um fyrirbyggjandi aðgerðir sem ætlað er að forða því að aðstæður komi upp sem geta leitt til líkamstjóns eða stórfellds eignatjóns, og hins vegar að uppfylla grunnþarfir sjúklings, svo sem varðandi næringu, heilsu og hreinlæti. Áður en yfirlæknir eða vakthafandi sérfræðilæknir tekur slíka ákvörðun um að víkja frá banni við beitingu nauðungar og/eða banni við fjarvöktun ber honum að leita eftir afstöðu sjúklings, eftir því sem við verður komið. Ef sjúklingur óskar þess skal einnig tilkynna nánasta aðstandanda um ákvörðunina eða ef við á lögráðamanni sjálfræðissvipts manns, ráðgjafa nauðungarvistaðs manns eða tilsjónarmanni manns sem vistaður er á heilbrigðisstofnun á grundvelli dóms skv. 62. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Ef um er að ræða sjúkling sem er yngri en 16 ára skal auk þess liggja fyrir upplýst samþykki forsjáraðila en það er akkúrat við þann aldur sem við verðum sjálfstæðir þjónustuþegar heilbrigðiskerfisins. Ákvörðun yfirlæknis eða vakthafandi sérfræðilæknis um að víkja frá banni við beitingu nauðungar og/eða banni við fjarvöktun skal vera skrifleg og rökstudd og þar skal koma skýrt fram til hvers konar aðgerða hún tekur og tilgreina gildistíma hennar. Þetta er sá umbúnaður sem ég vísaði m.a. til í fyrri ræðu. Ákvörðunin skal vera tímabundin og aldrei veitt til lengri tíma en nauðsynlegt er, þó ekki lengri en til þriggja mánaða í senn. Hér er verið að bregðast við þeim ábendingum sem komu frá hv. velferðarnefnd í umfjöllun um málið á síðasta þingi. Í skriflegri ákvörðun skal greina frá þeim skilyrðum sem sett eru fyrir beitingu nauðungarinnar, svo sem hvernig skuli staðið að henni, hvaða kröfur séu gerðar til starfsmanna sem henni beita og annað sem talið er mikilvægt. Sé tekin ákvörðun um líkamlega valdbeitingu skulu þeir starfsmenn sem að valdbeitingunni koma hafa sótt námskeið þess efnis. Forstjóri viðkomandi heilbrigðisstofnunar ber ábyrgð á því að tryggt sé að sjúklingi sem sætir ákvörðun um nauðung sé leiðbeint um rétt sinn til að kæra ákvörðun um beitingu nauðungar til sérfræðiteymis um beitingu nauðungar og eftir tilvikum til að bera málið undir dómstóla. Að öðru leyti fer um málsmeðferð eftir ákvæðum stjórnsýslulaga. Í frumvarpinu er lagt til að heimilt sé að beita nauðung án undangenginnar ákvörðunar ef slíkt er talið nauðsynlegt í því skyni að koma í veg fyrir yfirvofandi líkamstjón, stórfellt eignatjón eða röskun á almannahagsmunum. Tafarlaust skal látið af nauðung þegar hættu hefur verið afstýrt eða ástand er liðið hjá. Þar sem slíkri nauðung er beitt í undantekningartilvikum skal skrá slík tilvik og skal gerð grein fyrir tilefni þess að nauðung var beitt, hvers eðlis hún var og hvaða hagsmunir voru í húfi. Heilbrigðisstofnanir skulu senda tilvikalýsingu vegna hvers tilviks til sérfræðiteymis um beitingu nauðungar innan viku frá því nauðung var beitt. Lagt er til að öll tilvik þar sem sjúklingur er beittur nauðung, hvort sem henni er beitt á grundvelli undanþágu eða í neyðartilvikum, skuli skrá í sjúkraskrá. Sama á við þegar undanþágu er beitt vegna fjarvöktunar. Við skráningu skal greina frá hvernig nauðungin eða fjarvöktunin fór fram, hversu lengi hún stóð yfir, hverjir önnuðust framkvæmd hennar og önnur atriði sem þýðingu hafa, svo sem hvort meiðsl eða eignatjón hafi hlotist af. Heilbrigðisstofnanir skulu mánaðarlega senda sérfræðiteymi skýrslu um beitingu nauðungar eða fjarvöktunar. Upplýsingar um beitingu nauðungar í neyðartilvikum skulu sendar sérfræðiteyminu innan viku frá tilviki þegar nauðung var beitt. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að heilbrigðisráðherra skipi allt að sjö einstaklinga til fjögurra ára í senn í sérfræðiteymi um beitingu nauðungar. Sérfræðiteymið skal skipað a.m.k. einum sérfræðilækni, einum lögfræðingi sem hefur þekkingu á mannréttindamálum og fulltrúa sem hefur kynnst beitingu nauðungar af eigin raun. Lagt er til að varamenn skuli vera jafnmargir og uppfylla sömu skilyrði og aðalmenn. Minnst þrír fulltrúar úr teyminu skulu fjalla um hvert mál ásamt formanni. Sérfræðiteymi um beitingu nauðungar mun m.a. veita ráðgjöf til heilbrigðisstofnana og heilbrigðisstarfsmanna um hvað teljist til nauðungar og um aðferðir til að komast hjá beitingu nauðungar. Þá er gert ráð fyrir að sérfræðiteymi um beitingu nauðungar hafi aðsetur hjá embætti landlæknis. Heilbrigðisstofnunum verði gert skylt að láta sérfræðiteyminu í té öll gögn máls, sem og þær upplýsingar og skýringar sem teymið telur nauðsynlegar vegna úrlausnar mála. Í frumvarpinu er lagt til að ákvörðun yfirlæknis eða vakthafandi sérfræðilæknis um að víkja frá banni við beitingu nauðungar og/eða banni við fjarvöktun sæti kæru til sérfræðiteymis um beitingu nauðungar. Einnig er hægt að kæra beitingu nauðungar án þess að ákvörðun liggi til grundvallar. Þegar ákvörðun er kærð skal viðkomandi heilbrigðisstofnun senda öll gögn málsins til sérfræðiteymisins. Kæra frestar ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Sérfræðiteymið skal kveða upp úrskurð innan fjögurra virkra daga frá því að kæra barst, ella fellur hin kærða ákvörðun úr gildi. Sérfræðiteymið skal þó ávallt leitast við að kveða upp úrskurð eins fljótt og auðið er. Í frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að bera úrskurð sérfræðiteymis undir héraðsdómara í þeirri þinghá þar sem viðkomandi sjúklingur á lögheimili og skal hann úrskurða í málinu innan viku frá því að kæra berst honum. Úrskurðir héraðsdómara samkvæmt lögum þessum sæta kæru til Landsréttar. Um málskotið fer samkvæmt almennum reglum um meðferð einkamála með þeim frávikum sem greinir í lögum þessum. Aðrir úrskurðir Landsréttar en mælt er fyrir um í 1. mgr. 167. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, verða ekki kærðir til Hæstaréttar. Málskot frestar ekki réttaráhrifum úrskurðar héraðsdómara samkvæmt lögum þessum, nema dómari mæli svo fyrir í úrskurði. Ég ætla að láta hér staðar numið, virðulegi forseti. Ég hef farið yfir meginefni þessa frumvarps og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.
Frú forseti. Ég skildi nú ekki alveg formála ráðherra um samráð, en við erum að fjalla um alveg gríðarlega viðkvæmt mál. Við vorum fyrir nokkrum mínútum í umræðu um með hvers konar handvömm er hægt að klára mál um mjög mikilvæg réttindi eins og kosningamál. En hér erum við kannski að fjalla um það allra viðkvæmasta sem til er, þ.e. réttindi einstaklinga, frelsi þeirra og einhvers konar reisn. Þá þarf heldur betur að vanda sig. Í Fréttablaðinu í dag má lesa að formaður Geðhjálpar hafi rætt við ráðherra 22. desember þar sem ráðherra hafði lofað að fullt samráð yrði við sjúklinga og samtök sjúklinga um málið. Við það hefur ekki verið staðið, hvað vill ráðherra segja um það?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir andsvarið. Ég vil byrja á að taka undir það með honum að það er mikilvægt að vanda sig í þessu máli. Hv. þingmaður kom jafnframt inn á ósk formanns Geðhjálpar, þeirra ágætu félagasamtaka, um að þetta mál fari ekki hér fyrir Alþingi, um þetta samráð. Nú er þeim sem hér stendur ákveðinn vandi á höndum þar sem ég fæ þetta mál í miðri á og á erfitt með að fara með tímavélina til baka, í samráðið sem vísað er til að hefði átt að vera í aðdraganda og við vinnslu þessa frumvarps. Hins vegar er það rétt að ég hitti Geðhjálp á mjög góðum fundi sem fjallaði um fjölmörg önnur mál þann 22. og bað um að þetta mál færi ekki á dagskrá til að gefa okkur tækifæri til að funda með Geðhjálp sem við og gerðum. Ég gat því miður ekki setið þann fund en sá fundur fór fram með sérfræðingum ráðuneytisins 12. janúar, um þetta mál.
Frú forseti. Ég er algerlega ósammála hæstv. ráðherra um að hann þurfi að stíga upp í einhverja tímavél. Ef hann hefur orðið þess áskynja að fyrrverandi heilbrigðisráðherra hafi ekki farið í nægilega gott samráð ber núverandi ráðherra að búa svo um hnútana að málið komi a.m.k. eins vel fyrir þingið af hans hendi og mögulegt er. Það liggur fyrir að þessi samtök eru ekki þau einu sem gera athugasemdir við frumvarpið og skort á samráði. Og hér nægir auðvitað ekki að tala bara við fulltrúa heilbrigðiskerfisins, það verður fyrst og fremst að tala við þá sem málið snertir. Og af því að hæstv. heilbrigðisráðherra viðurkenndi að það virtist eins og málið hafi farið vanbúið á sínum tíma inn á þingið spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann íhugi ekki að fresta framlagningu málsins og taka þá nauðsynlegu umræðu sem hann þarf til að það komi fullbúið og gott inn.
Hæstv. forseti. Ég get tekið undir margt sem hv. þingmaður kom inn á. Við getum velt því fyrir okkur að við tökum þetta mál hér út; nú eru komin fjögur ár frá því að eftirlitið fór fram, þrjú ár frá því að skýrslan kom út og þar var ábendingum beint sérstaklega til heilbrigðisráðherra. Við því var brugðist og hér erum við með frumvarp. Ég held að það sé mjög mikilvægt að Alþingi fái að fjalla um þetta frumvarp sem kemur frá umboðsmanni Alþingis sem sinnir OPCAT-eftirliti. Ég held að við horfum ekki á þetta mál, af því að hv. þingmaður kom inn á það að hér er um að ræða mjög viðkvæman hóp og viðkvæmt mál, með flokkspólitískum gleraugum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að velferðarnefnd taki málið til umfjöllunar og meti einmitt þennan þátt. Það eru rök sem mæla með því, þess vegna fór ég inn á það í formála í ræðu minni, að taka þetta [[Forseti hringir.]]í samhengi við önnur mál tengd öryggisvistunarmálum félags- og vinnumarkaðsráðherra, önnur tengd [[Forseti hringir.]]mannréttindamál, lögræðislög sem eru í heildarendurskoðun. Það gæti tekið óratíma en það kann að vera að velferðarnefnd [[Forseti hringir.]]sjái rökin á bak við slíka heildarendurskoðun og það sé tekið í því samhengi. En ég myndi vilja að Alþingi og hv. velferðarnefnd fari yfir málið. [[Forseti hringir.]]Mér finnst bara sanngjarnt og eðlilegt að velferðarnefnd fái þetta mál til umfjöllunar.
Ég bið hv. þingmenn og hæstv. ráðherra að virða ræðutíma.
Forseti. Ég verð nú aðeins að fylgja eftir þessum spurningum um samráð út af því að mér þykja þetta alveg ferlega furðuleg svör hjá hæstv. ráðherra. Er það rétt skilið hjá mér að vegna þess að það var ekki haft samráð á fyrri stigum þá sé ekki hægt að hafa samráð núna við notendur? Það er aldrei of seint að hafa samráð, sérstaklega ekki í svona viðkvæmu og mikilvægu máli. Hér er opið bréf frá Geðhjálp til heilbrigðisráðherra og þar stendur, með leyfi forseta: „Á fundinum þann 22. desember var ekki annað að skilja en að ráðherra virti sjónarmið Geðhjálpar og hygðist kalla haghafa til samráðs áður en frumvarpið yrði aftur lagt fram. Það vakti því undrun okkar og eru vonbrigði að frétta af frumvarpinu óbreyttu og án samráðs á dagskrá Alþingis miðvikudaginn 2. mars og nú aftur 14. mars.“ Mig langar til að spyrja ráðherra: Af hverju ekki bara hafa þetta samráð? Ég átta mig ekki alveg á þessu. Ég sit í velferðarnefnd. Ég mun agitera fyrir því í nefndinni að málið verði sent rakleiðis aftur til ráðherra til að fara í samráð. [[Forseti hringir.]]Það er ekki hægt að skila frá sér svona máli til þingsins. [[Forseti hringir.]]Ég myndi segja að málið [[Forseti hringir.]]sé illa unnið og það kemur til Alþingis án samráðs við notendur. Þetta er bara ekki hægt [[Forseti hringir.]]að bjóða okkur upp á svona vinnubrögð, ráðherra, viltu vinsamlegast taka það til baka.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir þessa ábendingu um að ekki hafi verið haft nægilegt samráð. Þeim sem hér stendur er ákveðinn vandi á höndum. Hér eru ábendingar umboðsmanns Alþingis sem hafa verið látnar bíða. Til að taka slíka ákvörðun þarf að taka þá ákvörðun á einhverjum málefnalegum forsendum um að það sé hægt að bæta málið verulega og mér finnst sanngjarnt og eðlilegt að hv. velferðarnefnd taki málið til umfjöllunar. [[Gripið fram í: Þetta er stjórnarmál.]]Já, já. Ég er að leggja það fram sem slíkt og ég trúi að það hafi verið vel unnið. Það hefur farið eina umferð í gegnum Alþingi. Það er alveg rétt sem fram hefur komið að ég er talsmaður þess að vinna með notendum [[Forseti hringir.]]þjónustu á öllum stigum. Mér finnst sanngjarnt og eðlilegt hér og nú [[Forseti hringir.]]að Alþingi fái þetta mál til umfjöllunar og geti þá skoðað það með þessum gleraugum.
Forseti. Ég held að ég skilji loksins hvar hundurinn er grafinn í þessu máli. Eins og ég skil hæstv. ráðherra er það út af því að það er ekki hægt að bæta málið verulega. Það virðist vera niðurstaðan, að þrátt fyrir að hæstv. ráðherra telji að ef hann myndi hafa samráð við notendur þá kæmi í ljós að það væri ekki hægt að koma til móts við áhyggjur notenda í þessu máli. Hæstv. ráðherra má endilega leiðrétta mig ef ég er eitthvað að misskilja þetta. Þegar ráðherra talar um eða það sem ég heyri er að samráðið væri tímasóun út af því að hæstv. ráðherra getur ekki komið til móts við þær kröfur sem þarna koma fram í þessu máli. Það þykir mér miður að heyra. Mig langar til að spyrja ráðherra, út af því að það er skiljanlegt að í fjársveltu heilbrigðiskerfi á fjársveltum stofnunum þurfi að grípa til harkalegra úrræða, ofbeldisúrræða eins og að beita nauðung: Mun ráðherra beita sér fyrir því að þessu verði breytt? Að við sköpum og byggjum upp [[Forseti hringir.]]stofnanir og heilbrigðiskerfi þar sem ekki er þörf á því að beita þessum úrræðum? Það er það sem ég skil að notendur eru að kalla eftir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Nú er það svo að við erum með ábendingar í skýrslu frá umboðsmanni Alþingis. Hér erum við með ábendingar frá nefnd Evrópuráðsins sem bendir á að það þurfi að vera lagastoð fyrir þeim aðferðum sem er beitt. Það kunna síðan að vera hugmyndafræðilegar skoðanir á því. Öll erum við á móti beitingu nauðungar. Það hlýtur bara að vera. Það er í algerum undantekningartilvikum sem þeim er beitt, við slíkar aðstæður, og því er lýst ágætlega í þessu frumvarpi á hvaða forsendum. Umboðsmaður Alþingis hefur bent á, miðað við vettvangseftirlit, að það sé ekki lagastoð fyrir þeim aðferðum sem beitt er. Það er það sem þetta fjallar um. [[Gripið fram í: Þá þarf að beita öðrum aðferðum.]]Alveg örugglega, hv. þingmaður.
Frú forseti. Af hverju er hæstv. ráðherra að leggja þetta fram, þennan óskapnað? Það er stórkostlegur misskilningur að umboðsmaður Alþingis hafi verið með ákall um að hæstv. heilbrigðisráðherra myndi snara fram lögfestingu á þvingun, nauðung og ýmiss konar harðræði, ónauðsynlegu harðræði gagnvart veiku fólki á lokuðum deildum. Það er alveg stórkostlegur misskilningur, frú forseti. „Efni frumvarpsins snertir sjúklinga á heilbrigðisstofnunum ásamt aðstandendum þeirra. Enn fremur snertir efni frumvarpsins starfsfólk heilbrigðisstofnana. Mikið samráð var við Landspítala og embætti landlæknis.“ Ekkert samráð var haft við sjúklinga eða aðstandendur þeirra, ekki neitt. Og hæstv. heilbrigðisráðherra leyfir sér að koma hingað og láta eins og hann sé nauðbeygður til að taka ekkert tillit til ábendinga Evrópuráðsins og ábendinga umboðsmanns Alþingis sem segir mannréttindi notenda brotin daglega. [[Forseti hringir.]]Daglega. Umboðsmaður Alþingis var að benda á mannréttindabrot og þá á ekki að [[Forseti hringir.]]lögfesta það. Hvaða vitleysa er þetta? Þetta er alveg stórkostlegur misskilningur, frú forseti.
Forseti áminnir hv. þingmann enn og aftur um að virða ræðutíma. Hann er ein mínúta.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Ég held að kjarninn í þessu sé að finna þau málefnalegu rök sem hv. þingmaður kom inn á, setja fram málefnaleg rök fyrir því að þetta frumvarp eigi ekki rétt á sér, finna því lagastoð sem lýst er í skýrslu umboðsmanns. Ég er bara staddur þar. En það kann að vera að ég sé á rangri vegferð í því og þá viðurkenni ég það bara en ég horfi þannig á málið. Mér finnst bara rétt að Alþingi fái að fjalla um það. Mér fyndist ekkert að því þó að hv. velferðarnefnd myndi skoða málið út frá þeim rökum, málefnalegum rökum fyrir því að setja málið í annað ferli eða þeirri hugmyndafræði að banna bara með öllu beitingu nauðungar og hafa engan umbúnað um það þegar að þær aðstæður koma upp sem lýst er. [[Forseti hringir.]]En ég legg áherslu á að hv. velferðarnefnd taki þannig málið til sín og þannig er það lagt fram hérna.
Frú forseti. Það eru málefnaleg rök fyrir því að lögfesta ekki heimild til heilbrigðisstarfsfólks að framkvæma mannréttindabrot gagnvart notendum heilbrigðisþjónustu sem vistaðir eru inni á lokuðum deildum. Það eru málefnaleg rök, hæstv. ráðherra. Umboðsmaður Alþingis var ekki að óska eftir því að ráðherra kæmi hérna og festi í lög heimild til að beita fólk ofbeldi. Það er ekki krafa umboðsmanns Alþingis. Þetta er rangt. Það þurfa að vera málefnaleg rök fyrir því hjá hæstv. ráðherra að setja slíkt í lög. Þau eru ekki til staðar. Í þessu frumvarpi stendur að undanþága fyrir algeru banni við beitingu nauðungar sé m.a. til að, með leyfi forseta: „Koma í veg fyrir að sjúklingur valdi sér eða öðrum líkamstjóni eða stórfelldu eignatjóni. Það á einnig við fyrirbyggjandi aðgerðir sem ætlað er að forða því að aðstæður komi upp …“ Hvað á hæstv. ráðherra við með þessu orðalagi, koma í veg fyrir með fyrirbyggjandi aðgerðum? Hvað þýðir þetta?
Hæstv. forseti. Ég hef ekkert annað en frumvarpið hér meðferðis um þetta. Þegar við fjöllum um undanþágu frá banni við beitingu nauðungar, undanþágu, þá er gert ráð fyrir því að það sé heimilt í undantekningartilvikum að taka ákvörðun um beitingu nauðungar. Í undantekningartilvikum, þegar upp koma þær aðstæður. Þá er það tilgreint og útskýrt. Það er það sem verið er að benda á í skýrslu umboðsmanns, að ramminn liggi fyrir um hvaða aðstæður geti komið upp. Að koma í veg fyrir að sjúklingur valdi sér eða öðrum líkamstjóni eða stórfelldu eignatjóni. Í annan stað að uppfylla grunnþarfir sjúklings, svo sem varðandi næringu, heilsu og hreinlæti. Það er gert ráð fyrir því að að baki séu fagleg sjónarmið yfirlæknis eða vakthafandi sérfræðilæknis sem taki þá ákvörðun og áður en hún er tekin er þeim gert að leita eftir afstöðu sjúklings eftir því sem við verður komið. Þannig að hér er verið að reyna að setja umbúnað um þær aðstæður sem eru fyrir hendi.
Virðulegur forseti. Ég verð að játa að við lestur þessa frumvarps varð ég mjög hissa og maður veit í sjálfu sér ekki alveg hvar maður á að byrja. Mig langar í andsvörum mínum að beina spurningum til hæstv. ráðherra. Ég hjó eftir því að hann nefndi í andsvörum rétt áðan að þetta væri frumvarp frá umboðsmanni Alþingis.
Nei.
Það er það sem kom fram, en enn fremur að þetta sé stjórnarfrumvarp, sannarlega. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um þetta, ekki síst í ljósi þess að athugasemdir umboðsmanns Alþingis lutu að því, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir benti á hér áðan, að framkvæmdin á spítölunum væri ólögleg, ekki endilega að það þyrfti setja lög til að byggja undir hana og halda henni áfram heldur væri hún ólögleg - og á ekki að hætta ólöglegri starfsemi? Fyrsta spurningin sem mig langar til að beina til hæstv. ráðherra er: Var ráðherra með í vinnu við frumvarpið? Er hæstv. ráðherra sammála því sem kemur fram í þessu frumvarpi?
Hæstv. forseti. Ég þakka spurningu hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Ég verð nú fyrst að bregðast við því að ef ég hef sagt hér að þetta væri frumvarp umboðsmann Alþingis þá held ég að ég hafi líka komið inn á það í ræðu minni og er meðvitaður um það að þetta er frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra sem er viðbrögð við skýrslu og OPCAT-eftirliti umboðsmanns Alþingis sem sinnir því eftirliti. Ég held ég hafi líka komið því að í framsöguræðu minni en biðst forláts á því, virðulegi forseti, ef ég hef sagt þetta svona, því að það er auðvitað ekki rétt. Ég les þetta bara með þessum gleraugum, þetta frumvarp, að hér sé verið að bregðast við þeirri ábendingu að það sé ekki lagastoð fyrir þeim aðferðum sem er beitt. Ég heyri hvað kemur fram hér í andsvörum og [[Forseti hringir.]]já, við erum meira að tala um, og þess vegna kom ég inn á það í minni ræðu, hugmyndafræði. Ég þekki vel til þeirrar hugmyndafræði að [[Forseti hringir.]]um leið og þú setur slík lög eða heimilar með einhverjum hætti við slíkar aðstæður að nauðung sé beitt þá leiði það [[Forseti hringir.]]til frekari nauðungar, eða ofbeldi leiðir af sér frekara ofbeldi ef þú skrifar það á þann stað einhvers staðar. En ég horfi á þetta frumvarp hér [[Forseti hringir.]]til að bæta þann aðbúnað og setja lagastoð undir þær aðferðir, faglegu aðferðir, sem þarf að beita í vissum tilvikum.
Ef það er enn einhver misskilningur uppi um ræðutímann þá er hann ein mínúta.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég heyri ekki betur en svo að hæstv. ráðherra sé alls ekki sannfærður um að þetta frumvarp sé besta lausnin á þessu vandamáli. Mig langar til þess að beina annarri spurningu til hæstv. ráðherra þar sem það er alveg skýrt af þessari umræddri skýrslu umboðsmanns Alþingis að á spítölum landsins er viðhöfð þvingunarstarfsemi, gríðarlega alvarleg inngrip í persónufrelsi fólks og nauðung án lagastoðar, sem sagt ólögleg starfsemi. Í ljósi þess að þetta frumvarp er að koma fram núna og í ljósi þessara athugasemda sem komu fyrir allnokkuð löngu síðan þá virðist, ef marka má frumvarpið, sú framkvæmd sem er á spítölunum snúast m.a. um það að neyða fólk til hreinlætis og til fæðuinntöku. Þetta hljómar ekki sérstaklega vel. Mig langar til að beina spurningu til hæstv. ráðherra: Frá því að skýrsla umboðsmanns kom út og þar til þetta frumvarp, sem hefur ekki enn verið samþykkt, verður samþykkt, er þessi ólögmæta starfsemi enn þá viðhöfð [[Forseti hringir.]]á spítölunum? Er þetta enn í gangi? Var þetta ekki stöðvað strax í kjölfar álits umboðsmanns Alþingis?
Hæstv. forseti. Ég þakka seinni spurningu hv. þingmanns. Ég vil taka það fram að í skýrslu umboðsmanns Alþingis kemur jafnframt fram að ekkert óeðlilegt hafi átt sér stað, þar hafi verið um fagleg vinnubrögð að ræða en það hafi skort lagastoð fyrir þeim vinnubrögðum. Á því verð ég að byggja svar mitt hér og engu öðru og ég geri alltaf ráð fyrir því að það sé faglega unnið á heilbrigðisstofnunum landsins. Hér erum við að fjalla hins vegar um mjög viðkvæm mál og fólk í mjög viðkvæmri stöðu og það er eðlilegt að spurt sé. En ég á ekki frekari svör við spurningu hv. þingmanns en þessi.
Frú forseti. Ég biðst velvirðingar á að vera að trufla þessa mikilvægu umræðu til þess að skipta aðeins um umræðuefni. Ég hefði viljað brydda upp á þessu fyrr í dag en gafst ekki tækifæri fyrr en nú. Mig langar bara til að vekja athygli þingsins á því enn og aftur að engar breytingar hafa orðið varðandi lögbrot stjórnsýslunnar gagnvart þinginu er varðar umsóknir um ríkisborgararétt. Það hefur enn ekkert breyst í afstöðu Útlendingastofnunar, í afstöðu hæstv. dómsmálaráðherra. Það hefur ekkert mjakast hvað það varðar þrátt fyrir skýrt lögfræðiálit sem segir skýrum stöfum að stjórnvöldum beri að afhenda gögn sem þau enn neita að afhenda. Mig langar til að spyrja hæstv. forseta hvort það sé eitthvað að frétta af þeirra hlið hvað þetta mál varðar þar sem ég hef ekkert frétt sitjandi í undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar um ríkisborgararétt. Ég bíð átekta og velti fyrir mér [[Forseti hringir.]]hversu lengi við eigum að bíða eftir því.
Frú forseti. Þetta er orðið gríðarlegt leiðinlegt mál. Setjum það í samhengi við það mál sem er á dagskránni núna, spurningu hv. þm Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur um hvort það sé enn verið að stunda þessi lögbrot gagnvart sjúklingum, setjum það í samhengi við það að stjórnsýslan er enn að brjóta lög um afgreiðslu þingsins á ríkisborgararétti. Og þegar maður fær síðan framan í sig að kosningalög sem var verið að setja virka ekki heldur eins og þau ættu að gera og maður hefði haldið að Alþingi hefði sett á skýran hátt, þá veltir maður fyrir sér: Til hvers erum við hérna? Við setjum lög um hitt og þetta sem eru svo túlkuð eins og fólki hentar, [[Forseti hringir.]]framkvæmdarvaldið fer bara [[Forseti hringir.]]með mál eins og því sýnist. Sama hvað við gerum hérna, sama hvaða þingsályktanir við samþykkjum, sama hvaða lög við setjum þá er bara sagt: Æ, [[Forseti hringir.]]það er svo óheppilegt, gerum þetta einhvern veginn öðruvísi. Fáránlegt.
Virðulegi forseti. Ég vil bara koma hingað upp til að fagna og þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur kærlega fyrir að halda þessu máli á lofti og fylgja þessu svona rækilega eftir. Um leið vil ég nota tækifærið og fordæma þessa meðferð á valdi sem birtist í vinnubrögðum dómsmálaráðherra og Útlendingastofnunar sem starfar eftir skipunum dómsmálaráðherra, eins og hefur komið skýrt fram. Þetta er algjörlega óboðlegt og með þessu er verið að veikja mjög hlutverk Alþingis og við getum ekki látið þetta yfir okkur ganga áfram.
Frú forseti. Það er ágætt að skoða einmitt samhengið á milli þessara mála. Dómsmálaráðherra hvetur undirstofnun sína til að brjóta lög við veitingu ríkisborgararéttar með lögum á sama tíma og dómsmálaráðherra reynir að hagnýta sér stríðsástand í Úkraínu til að kreista í gegn frumvarp um breytingu á lögum um útlendinga. Því frumvarpi er ætlað að skjóta lagastoð undir lögbrot sem framin hafa verið af Útlendingastofnun á síðustu misserum. Til dæmis voru palestínskir flóttamenn sviptir þjónustu, þvert á lagabókstafinn, og frekar en að horfast í augu við að þar hafi mannréttindi verið brotin og stjórnsýslan ætti helst bara að skammast sín þá vill hún breyta lögunum þannig að þau verði ólög. Sama er hæstv. heilbrigðisráðherra að gera varðandi réttindi sjúklinga. Ábending [[Forseti hringir.]]umboðsmanns Alþingis segir ekki að það eigi að búa til þessa lagastoð, það á bara að hætta að pynda fólk.
Frú forseti. Ég kem hér upp bara til að segja og nefna hið augljósa, að við erum komin á þann stað með virðingarleysi við Alþingi í þessu tiltekna málið að það er farið að bitna, ekki aðeins á því máli heldur á framvindu og framgangi annarra mála í þingsal. Ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra ber enga ábyrgð á þessu máli hér en mér finnst það segja mikla sögu um þær ógöngur sem við erum komin í að hér erum við að hefja 1. umr. um óskaplega mikilvægt mál, viðkvæmt mál þar sem grundvallarhagsmunir eru undir og við þurfum að rjúfa þá umræðu vegna þess að hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttur er réttilega og eðlilega að gera það eina sem hún getur til að halda þessum málstað á lofti. En þetta er staðan sem við erum í. Við ættum að vera að ræða allt annað mál.
Frú forseti. Ég verð bara að segja að ég er sjokkeraður að lesa það að fyrir fjórum árum síðan hafi verið bent á það að hér á landi væri verið með inngrip sem brytu í bága við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála og ríkið gerði ekkert í því. Í fyrra voru brotin mannréttindi á útlendingum sem höfðu sótt hér um hæli og ríkið vildi ekkert gera í því. Nú er verið að brjóta lög varðandi upplýsingagjöf til Alþingis og ríkið vill ekkert gera í því. Er bara allt í lagi að brjóta lög á fólki? Erum við að leyfa það bara af því að það eru útlendingar eða fólk með geðfötlun? Er þá bara hægt að ýta öllu til hliðar? Ég segi nei við því. Ég hélt að ég [[Forseti hringir.]]byggi í samfélagi þar sem við hugsuðum um minni máttar en færum ekki illa með þá og framkvæmdarvaldið [[Forseti hringir.]]væri ekki að brjóta lög.
Forseti. Málið sem við erum með dagskrá er dálítið alvarlegt í ljósi orða hæstv. ráðherra í andsvari við hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur þar sem ráðherra segir að það hafi komið fram í skýrslu umboðsmanns Alþingis að ekkert óeðlilegt hafi átt sér stað og um fagleg vinnubrögð hafi verið að ræða en skort hafi lagastoð fyrir þeim vinnubrögðum. Hann verði því að byggja svar sitt hér á engu öðru og gerir ráð fyrir að það hafi verið unnið faglega á heilbrigðisstofnunum landsins. Ég skil þetta sem svo að umboðsmaður Alþingis hafi komið hérna fyrir um þremur árum síðan og sagt að það væri verið að fremja mannréttindabrot á fólki á heilbrigðisstofnunum og það séu bara kölluð fagleg vinnubrögð með enga lagastoð. Ég sé ekkert í svari ráðherra um að því hafi verið hætt síðan þá. Ég spyr mig: Í vinnslu þessa máls, ef það kom ábending um að það væri verið að fremja mannréttindabrot á fólki þá hljótum við að hafa hætt því [[Forseti hringir.]]og hvers vegna þá að leita eftir lagastoð til að fara að gera það aftur? En nei, það er greinilega enn þá verið að þessu og þar af leiðandi þarf að ná í lagastoð [[Forseti hringir.]]fyrir því til að halda þeim brotum áfram. Í hvers konar raunveruleika erum við hérna?
Frú forseti. Ég get alveg lofað öllum þingmönnum og öllum hæstv. ráðherrum að ég er komin með alveg jafn mikinn leiða á þessari umræðu og þið. Nú er ég hins vegar búin að koma margoft upp og óska eftir upplýsingum um það hvað hefur farið á milli forseta þingsins og ríkisstjórnarinnar til að reyna að finna einhverjar sættir í þessu máli. Ég hef gengið svo langt að senda skriflega fyrirspurn og óska eftir upplýsingum um þetta. Þeirri fyrirspurn hefur verið hafnað þar sem hún varðaði ekki stjórnsýslu þingsins. Þetta er allt mjög snúið. Það eina sem hægt er að gera til að krefjist þess að þinginu verði sýnd sú virðing sem það á skilið, að lögum verði fylgt þegar það er skýrt að það er ekki verið að fylgja þeim, er að koma hingað upp í pontu aftur og aftur og hamra á því að svona eigi þetta ekki að vera, þetta eigi ekki að líðast. Það á ekki að líðast að við séum búin að setja lög, það séu lög í gildi sem stjórnvöld sinna bara eftir hentisemi. Ég ítreka spurningu mína til forseta: Hvaða samskipti hafa átt sér stað, hver er útkoman úr þeim? Hvenær getum við hætt að tala um þetta?
Virðulegi forseti. Við höfum verið að ræða hér grundvallarmál sem varðar mannréttindi fólks. Einhverra hluta vegna hafa bara verið tveir, í mesta lagi þrír, stjórnarliðar í salnum. Núna er aðeins einn, hæstv. heilbrigðisráðherra - og nr. 2. Ég vil freista þess að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort honum hugnist þessi vinnubrögð gagnvart Alþingi sem viðhöfð hafa verið þegar kemur að veitingu íslensks ríkisborgararéttar. Ég er alveg handviss um að hæstv. heilbrigðisráðherra er mannvinur. Hann vill vel og ég hef alltaf upplifað hann sem málefnalegan stjórnmálamann. Ég held að það væri dýrmætt fyrir okkur að vita hvað honum finnst um þessi vinnubrögð gagnvart Alþingi og hvort hann geti jafnvel hugsað sér að beita sér með einhverjum hætti fyrir því að Alþingi geti að þessu leyti, þegar kemur að veitingu ríkisborgararéttar, sinnt þessu lögbundna hlutverki sínu.
Frú forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, ég er orðinn hundleiður á því að vera alltaf að koma hingað upp og tala um veitingu ríkisborgararéttar. En það bliknar í samanburði við tilfinningarnar sem ég ímynda mér að bærist í brjóstum þeirra rúmlega 100 einstaklinga sem er búið að teyma á asnaeyrunum í ársfjórðung. Þau skiluðu inn umsókn í október og reiknuðu með því að fá svar frá Alþingi fyrir jól. Nú er allt í einu kominn mars. Talandi um mannréttindi, sem við viljum víst helst ekki brjóta, af hverju er hægt að koma illa fram við þetta fólk? Af hverju er þetta hópur sem má akkúrat svína á Alþingi til að fótumtroða réttindi hjá?
Frú forseti. Ég vil eiginlega taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Ég kom hér inn í janúar og hélt að málið yrði löngu búið þegar ég kæmi síðan aftur. En það er enn þá verið að tala um þetta, sem kemur mér svolítið mikið á óvart. En ég tek undir að þetta á ekki að líðast og það ber að framfylgja lögum og Alþingi verður að geta valdið hlutverki sínu. Þessar fjölskyldur eiga rétt á þessari meðferð og eru búnar að borga pening fyrir að fá meðferð sem þær fá síðan ekki, sem er náttúrlega fyrir neðan allar hellur. En vonandi verður þetta ekki enn þá þegar ég kem næst.
Frú forseti. Nú hefur frú forseti verið töluvert á bjöllunni að undanförnu af því að við höfum farið fram úr ræðutímanum. Ég minni þó á að það var hér í þessu ræðupúlti sem fyrrverandi þingmaður kvað upp úr með það að strax væri teygjanlegt hugtak þannig að tvær, þrjár sekúndur geta þá ekki verið mikið. Ég fer ekki fram úr ræðutíma mínum enda langar mig bara að koma með örfá atriði. Ég sit ekki í velferðarnefnd en mér finnst þetta mál gríðarlega mikilvægt af því að það varðar allra viðkvæmustu hópa samfélagsins. Nú kann það að vera rétt eftir hæstv. ráðherra haft að umboðsmaður hafi sagt að það væri ekkert óeðlilegt við þessi mál en það skorti lagastoð. Ég leyfi mér samt að efast um að hæstv. ráðherra setji það í rétt samhengi vegna þess að ef eitthvað skortir lagastoð er það náttúrlega óeðlilegt. Maður getur í rauninni alveg séð í hendi sér hvað það myndi þýða ef löggjafinn færi ítrekað að breyta lögum til þess að ná utan um hluti sem hafa verið framkvæmdir með óeðlilegum hætti, t.d. málefni lögreglunnar, ólöglegar handtökur og annað slíkt. Við getum því auðvitað ekki unað við þannig viðhorf. Mér sýnist, og að ráðherra hafi jafnvel staðfest það í andsvörum áðan, að það sé verið að koma á móts við athugasemdir umboðsmanns, já, en með þeim hætti að gefa aðferðunum sem þar er lýst lögmæti með því að breyta lögum. Ég er ekkert endilega viss um að það hafi í öllum tilfellum verið það sem umboðsmaður átti við þegar hann kom með þessar athugasemdir. Það eru fjölmargir hlutir sem við vitum að auka líkurnar á því að þessum aðferðum sé beitt. Nú ætla ég ekkert að útiloka það að í einhverjum tilfellum geti þurft á þessu að halda og það hafa talsmenn sjúklinga og sjúklingar heldur ekki gert. En það þarf auðvitað að hindra að það sé gert án þess að það þurfi. Og ef atriði eins og vanbúið húsnæði og úrelt aðstaða leiða til þess að við sviptum fólk sjálfsögðum mannréttindum ætti a.m.k. að vera hægur vandi fyrir stjórnvöld að bregðast við og ætti að vera á dagskrá samhliða þessu. Þar fyrir utan fannst mér ofboðslega lítið trúverðugt svar hjá ráðherra að hann gæti í rauninni ekkert gert í þeim hlutum sem snertu samráð við samtök sjúklinga eða sjúklinga vegna þess að hæstv. fyrrverandi ráðherra hefði ekki gert það og þá væri ekki möguleiki fyrir hann að gera það núna. Hann gat auðvitað brugðist við því strax þegar hann fékk ábendingar þess eðlis 22. desember; staldrað við, efnt til þessa samráðs og rætt við þessa hópa til að tryggja að sjónarmið Landspítalans og heilbrigðisstarfsmanna, sem vissulega ber að taka tillit til, myndu ekkert endilega vega miklu þyngra en hins hópsins. Þess vegna finnst mér að ráðherra hefði átt að doka við, vanda þetta betur og jafnvel finnst mér að í þessari stöðu ætti hann að biðja um slit á þessari umræðu og kalla frumvarpið til sín og vinna það betur vegna þess að mér finnst það líka algerlega óboðlegt að vísa bara á velferðarnefnd. Við höfum, kærar þakkir, fengið býsna mikið af vanbúnum frumvörpum inn á þingið og erum í rauninni ekki í einhverju leiðréttingarhlutverkið umfram það að við horfum auðvitað krítískum augum á mál. En við hljótum að geta gert þá kröfu og við hljótum að geta búist við og við hljótum að geta ætlast til að málin komi inn í þingið eins vandlega unnin og nokkur kostur er. Mér fannst það liggja í orðum ráðherra áðan þegar hann sagðist hafa gert sér grein fyrir því að ýmislegt væri vafa undirorpið en það væri þá bara velferðarnefndar að skoða það. Varðandi þetta mál held ég að velferðarnefnd verði bara býsna upptekin af því vegna þess að þó að markmið frumvarpsins sé gott þá helgar tilgangurinn ekki alltaf meðalið. Eins og ég sagði áðan og margir búnir að segja og eiga eftir að segja, snýst þetta um ofboðslega dýrmæt og mikilsverð réttindi mjög viðkvæmra einstaklinga sem margir hverjir geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér og treysta þar af leiðandi á samtök sem illu heilli fá ekki einu sinni nauðsynlegt samráð við gerð frumvarpsins. Bara það, frú forseti, er eiginlega falleinkunn þó svo að það kunni að leynast ýmislegt gott í frumvarpinu og ég viti að ásetningurinn sé góður. Hæstv. ráðherra þarf að skýra aðeins betur hvort það sé rétt skilið hjá mér og fleirum að hann hafi litið á athugasemdir umboðsmanns með þeim hætti að hans hlutverk væri fyrst og fremst að laga lagarammann þannig að allt sem umboðsmaður gerði athugasemdir við og var ólöglegt á þeim tíma verði löglegt þegar við erum búnir að samþykkja frumvarpið. Ég lít ekki á þetta þannig og reyndar ekki bara ég vegna þess að Geðhjálp a.m.k. segir að niðurstaða samráðsleysis séu verri lög fyrir vikið. Lögum er breytt þannig að ekki brjóti lengur í bága við lög að brjóta á réttindum notenda geðþjónustunnar í ákveðnum tilfellum. Þetta finnst mér bara mjög skrýtinn málflutningur allur og mér finnst þetta mál ekki byrja vel. Svo ég endurtaki það þá fyndist mér býsna mikill sómi að því að ráðherra ákvæði að staldra við, taka málið inn, kalla til alla þessa hópa, koma með málið aftur inn og velferðarnefnd geti svo fjallað vandlega um það. Ég held við getum lofað hæstv. ráðherra að við munum ekki gera neitt annað en að vinna að málinu eins hratt og örugglega og við getum. Það er auðvitað ekki bara Geðhjálp sem gagnrýnir málið, þó að ég hafi nefnt þau samtök vegna þess að í frétt í dag er viðtal við formann Geðhjálpar sem gerir athugasemdir. Samtökin Hugarafl hafa aðfinnslur við þetta t.d. og Landssamtökin Þroskahjálp. Það er býsna margt sem þarfnast skýringar. Ég vona svo sannarlega að hvernig sem þetta fer nú, hvort sem umræðan klárast í dag eða eftir helgi og málið rati til velferðarnefndar, að þingið gefi sér góðan tíma og fjalli um alla vinkla málsins af því að ég held að það sé alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að þetta er ekki flokkspólitískt mál í neinum skilningi. Ég held að flest viljum við nálgast þetta af eins mikilli auðmýkt fyrir þessu flókna verkefni og við mögulega getum. Ég segi bara miðað við málið eins og það liggur fyrir núna: Gangi okkur vel.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ræðuna. Ég vil bara hnykkja á því hér, í ljósi inntaks ræðu hv. þingmanns, að ég er alla daga á þeirri skoðun að þingið eigi að fá að fjalla um mál. Ég væri ekki að koma með þetta mál hér ef ég teldi ekki að það hefði verið vandað til þess þó að ég geti alveg samsinnt því að það hefðu fleiri mátt koma að undirbúningi frumvarpsgerðarinnar sjálfrar, að það hefði ekki bara verið eftirlátið samráði. Ég vil hins vegar ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu að það er sérstaklega tekið fram í skýrslu umboðsmanns að það verði ekki séð af þessu vettvangseftirliti að fullnægjandi lagagrundvöllur sé til staðar en á móti er jafnframt sagt að það hafi ekki verið að sjá að sjúklingar þar séu beittir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þetta finnst mér mikilvægt, virðulegur forseti. Þar kemur m.a. fram að það virðist eftir fremsta megni verið reynt að takmarka slíkar aðgerðir bæði að umfangi og tíma. Ég er alveg sannfærður um það að fagleg vinnubrögð eru ávallt höfð að leiðarljósi í heilbrigðisstofnunum okkar. Það var svo metið að það þyrfti að bregðast skjótt við - ég vísaði hér í þrjú ár - og hvaða vettvangur er betri til þess en akkúrat þingið og hv. velferðarnefnd til að meta það hvaða málefnalegu rök geti leitt til þess að bætt verði úr þessu frumvarpi? [[Forseti hringir.]]Ef við erum að tala um að fara með frumvarpið í annað ferli, meta það í samhengi annarra laga, þá erum við bara að taka það í allt annað ferli. Þá vil ég bara fá fram rökin fyrir því. [[Forseti hringir.]]Það er enginn vettvangur betri en einmitt þingið.
Herra forseti. Mér finnst hæstv. ráðherra vera nokkuð sannfærðari núna um að málið sé gott en hann var í andsvörum áðan eftir framsöguna. Ég skildi hæstv. ráðherra ágætlega, að hann vildi að þingið fengi að fjalla um málið og þó það nú væri, þingið á að fjalla um málið. En hann sagði líka núna og staðfesti það sem hann sagði áðan að honum fyndist ekki nógu margir hafa fengið að koma að undirbúningi málsins. Og hér erum við ekki að tala um skort á hverju sem er við undirbúning málsins. Hér erum við að tala um fólkið sem málið varðar. Við erum að tala um sjúklingana. Við erum að tala um hagsmunagæsluaðila, sjúklingana og í ljósi þess finnst mér málið bara einfaldlega ekki nógu vel undirbúið, sérstaklega þegar þau ganga svona hart fram núna og gagnrýna málsmeðferðina. Mér finnst nú bara, á þessum hálftíma sem liðinn er frá því að mælt var fyrir málinu, ráðherra slá dálítið í og úr með það hvort honum finnist málið sem hann sjálfur er að leggja fram vera gott eða ekki. [[Gripið fram í.]]Það er út af fyrir sig bara næg ástæða til að hinkra við.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég var nú bara að reyna að hnykkja á því af hverju þetta frumvarp er til komið og af hverju ég er að leggja það fram. Ætlunin var nú ekki önnur, en það má vera að hv. þingmaður lesi eitthvað annað úr viðbrögðum mínum. Ég er sannfærður um það líka að málið fái góða málsmeðferð í hv. velferðarnefnd og svo getur auðvitað hv. þingmaður túlkaði orð mín með öðrum hætti. Mér finnst það bara sanngjarnt og eðlilegt að þingið fjalli um málið eins og um það er búið. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði í sinni ræðu að það er fjölmargt sem er til bóta í þessu frumvarpi.
Herra forseti. Já, það er margt til bóta og við munum alveg örugglega koma því á framfæri. En við erum núna fyrst og fremst að ræða um það sem er ekki til bóta, jafnvel það sem horfir til verri vegar og það skiptir gríðarlegu máli. Við vitum alveg af hverju hæstv. ráðherra kemur fram með málið. Við vitum tilefnið. Það er ekki spurningin. En það sem mér finnst bara enn þá leika vafi á er: Finnst hæstv. ráðherra sjálfum frumvarpið gott eða finnst honum það ekki gott? Mér fannst hann slá of marga varnagla til þess að framkvæmdarvaldið geti bara komið með það fram og skutlað því inn til þingsins. Þannig að ég bið ráðherra að íhuga það aðeins og ráðuneytið gefi jafnvel umsögn um málið sjálft sem það samdi.
Herra forseti. Það var mjög áhugavert að heyra hæstv. ráðherra nefna það áðan að hann teldi ástæðu til að koma með þetta mál hingað til að fá umræðu um það í þinginu í kjölfar athugasemda umboðsmanns Alþingis. Ég ætla að taka undir með hæstv. ráðherra hvað það varðar að ég tel ástæðu til þess að þingið ræði mál er varða réttindi sjúklinga og grundvallarmannréttindi fólks gegn því að það sé beitt einhvers konar nauðung. Það sem stuðar mig hins vegar kannski við þetta mál er að sá staður sem umræðan er um í þessu frumvarpi er löngu liðinn. Við erum löngu komin yfir þetta. Í þessu frumvarpi stendur til að lögfesta gríðarlega víðtækar, mjög víðtækar, heimildir til inngripa í frelsi fólks til þess að því er virðist að þvinga fæðu ofan í það, þvinga það til hreinlætis. Ég veit ekki hvernig það virkar og er ekki viss um að ég vilji endilega heyra útlistanir á því, þvinguð lyfjagjöf, við erum að tala um gríðarlega alvarleg inngrip í réttindi fólks. Það eru ekki miklir varnaglar. Það er talað almennt um að það sé bannað að ganga inn á þessi réttindi fólks en undanþágurnar eru svo víðtækar og svo auðveldar. Talað er um að jafnvel bara ef taldar eru líkur á að einstaklingur verði hættulegur sjálfum sér eða öðrum sé heimilt að beita nauðung. Alla vega, ég er hér í andsvörum við hv. þm. Loga Einarsson og í ræðu hans hjó ég eftir því að hann nefndi - og raunar kom líka fram í andsvörum hans við hæstv. ráðherra það sem ég velti fyrir mér enn þá, af því ég skil ekki enn þá hvernig við getum verið stödd á þessum stað. Hv. þingmaður nefnir að við vitum öll hvaðan þetta kemur, hver tilgangurinn er og það að baki þessu frumvarpi. [[Forseti hringir.]]Mig langar að spyrja hv. þingmann nánar út í þetta. Hvað gengur fólki til ef það er ekki það að bæta réttindi fólks?
Herra forseti. Ég bara held að það geti ekki og það á ekki að vera neinn annar tilgangur en að bæta réttindin. Tilefnin eru auðvitað næg, tilefnin eru auðvitað skýrsla umboðsmanns. Tilefnin eru líka að við búum við í rauninni húsnæði og fjársvelt kerfi sem hefur kannski ekki getað komið fram af þeirri mannúð sem nauðsynleg er við þessar aðstæður, þannig að ég held að það sé bara ágætt að hæstv. ráðherra hafi þetta á efnisskrá sinni í vetur. Ég minni hins vegar á að málið kom inn á síðasta þingi og var stoppað af því að það þótti ekki nógu gott. Það kemur fram hjá hæstv. ráðherra að það komi nánast óbreytt inn núna. Hvað gefur hæstv. ráðherra tilefni til að ætla að það sé eitthvað betra núna en þegar það komst ekki í gegn síðast? Ég veit það ekki. Það er ekki útilokað að það sé bara annað fólk í velferðarnefnd sem hafi aðrar skoðanir. Ég held að það sé ekki það samt. Ég held bara að umsagnir, vandleg skoðun og annað, gestakomur, hafi leitt það í ljós að við værum ekki á réttri leið með málið og það þyrfti að gera úrbætur á því. Sérstaklega í ljósi þess finnst mér mjög sérkennilegt að ráðherra hafi notað líkinguna um tímavélina. Hann hefði einmitt af því að málið komst ekki í gegn síðast, eftir að annar ráðherra hafði lagt það fram, átt að nota tækifærið núna og leita eftir víðtækari umsögnum og aðstoð við frumvarpið. Mér finnst þetta sérstaklega alvarlegt í ljósi þess að þeir sem ekki voru kallaðir að borðinu eru sjúklingarnir og talsmenn þeirra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ætla að freista þess sjálf að vera sammála því að trúa því að að baki þessu frumvarpi séu góðar fyrirætlanir eingöngu. Ég tel hins vegar ljóst af bæði frumvarpinu og þeim umræðum sem hafa átt sér stað hér að þetta er úrelt hugsun. Það er úrelt hugsun að baki þessu frumvarpi og það er eitthvað sem hefði kannski mátt koma í veg fyrir með nánara samráði við þá aðila sem hafa verið að gagnrýna þetta einna mest, hafa verið að benda á þær nýju leiðir sem eru til til þess að leysa þessi mál. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. ráðherra áðan að hann nefndi Evrópuráðið og ábendingar sem þaðan komu. Þá langar mig bara að vekja athygli á, og ég mun fara nánar út í það í ræðu minni undir þessu máli, að þing Evrópuráðsins ályktaði fyrir mörgum árum að ríki ættu að stefna að því að afnema algerlega þvingun í geðheilbrigðisþjónustu. Og hvað erum við að gera? Við erum að útvíkka hana. Við erum að útvíkka hana enn frekar.
Herra forseti. Já, ég endurtek bara það sem ég sagði áðan, ég held að góður hugur fylgi máli. Ég þekki hæstv. ráðherra ekki af öðru og ég ætla ekki að þykjast hafa forsendur til að fullyrða um hvað sé rétt hvenær, hvers vegna og annað slíkt. Til þess þarf einmitt að vanda svona frumvörp sérstaklega vel og kalla að borðinu alla sem hugsanlega eiga snertifleti við þær ákvarðanir sem teknar eru við þessar erfiðu aðstæður. Það hefur einfaldlega ekki verið gert. Það er bagalegt og það nægir til þess að ég sé ekki sannfærður um að málið hafi átt að koma fram á þessum tímapunkti.
Herra forseti. Það er áhugavert hvernig ríkisstjórnin er farin að nota hugtök sem maður hélt að maður skildi á einhvern nýjan hátt. Eitt af þeim hugtökum er þingleg meðferð. Það að láta reyna á þinglega meðferð mála þýðir hjá okkur sem erum vön þinginu bara að senda mál sem stjórnin er einhuga um til þingsins til umsagnar og svo með einhverjum smá „justeringum“ er þetta orðið að lögum. En hjá ríkisstjórninni er þetta orðið skrúðyrði yfir það að vera með einhver mál algerlega í skralli hjá ríkisstjórninni, hafa ekki orku í að vinna það sín á milli og henda því óköruðu til þingsins í þeirri von að við getum einhvern veginn stagbætt það. Ég man ekki einu sinni hvað þau voru mörg málin sem svona var talað um á síðasta kjörtímabili. Ég nefni bara eitraða kokteilinn sem var hálendisþjóðgarður, rammaáætlun og Þjóðgarðastofnun. Það átti að redda þeim í gegnum þinglega meðferð og þau dóu öll, steindrápust á síðasta kjörtímabili af því að ríkisstjórnin og ráðherrar gátu ekki klárað upphafsverkefnið sem er að skila til okkar almennilegum málum sem þau alla vega sjálf eru sammála um. Þannig að ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður myndi telja að þarna skíni mögulega í það að það sé ekki einhugur í stjórnarflokkunum og frekar en að taka einhverja alvöruafstöðu í þessu máli með mannréttindum og gegn þvingunum t.d. þá bara treysti þau á að þingið taki ómakið af þeim og annaðhvort geri þetta mál almennilegt eða þau geti notað þingið, frekar en eigið verkleysi, sem afsökun fyrir því að það hafi ekki klárast.
Herra forseti. Ég eiginlega treysti mér ekki til þess að lesa í það hvort það er einhver óeining ríkisstjórnarflokkanna á bak við. Ég átta mig ekki á þessum ríkisstjórnarlíkama og hann minnir mig stundum á vísindaskáldsögur og einhver fyrirbæri sem urðu til í gömlum bókmenntum þar sem menn voru að raða saman líkamspörtum úr ólíkum kvikindum og úr kom eitthvað sem enginn áttaði sig á. Mér finnst þau ekki vera mjög samstiga. En mér fannst áhugavert þetta sem hv. þingmaður sagði um þinglega meðferð. Það er t.d. þingleg meðferð þegar þingmenn leggja fram þingsályktunartillögur sem eru samþykktar eftir vandaða umfjöllun, jafnvel af öllum þingmönnum. Það er hins vegar vanvirða við þinglega meðferð þegar ríkisstjórnin hirðir ekkert um að fylgja þeim eftir. Af því að hæstv. heilbrigðisráðherra er hér er nærtækt að nefna mál um ókeypis sálfræðiþjónustu sem Viðreisn lagði fram og fékk samþykkt á síðasta kjörtímabili, ef ég man rétt. En nei, ég veit ekki hvað það er sem gerir það að verkum að þetta mál er í þessum búningi. Hæstv. ráðherra tekur þetta væntanlega í arf og eina sem ég hef út á það að setja er með hvaða hætti hann tekur við málinu og kemur með það hingað inn. Hann hefði átt að gefa sér betri tíma. Ég held að það sé augljóst að það hefði verið betra fyrir málið, það hefði skapað trúverðugleika. Það er a.m.k. ekki gott í upphafi meðferðar málsins að sjúklingum og talsmönnum þeirra finnist þeir hafa verið afskiptir í umræðum um það. Ég held að þetta liggi fyrst og fremst í því. Ég ætla ekki að gera hverjum og einum ráðherra upp neina skoðun í þessu máli.
Herra forseti. Þarna hitti hv. þingmaður á dálítið góða nótu varðandi þinglega meðferð á þingsályktunartillögum þingmanna sem eru samþykktar á Alþingi vegna þess að mig langaði að spyrja út í eina sem var samþykkt hérna 2019 um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Af því að hér hefur verið rætt dálítið um tímavélar þá átti frumvarp þess efnis samkvæmt tillögunni að vera orðið að lögum 13. desember 2020, sem er tveimur dögum áður en þetta frumvarp var upphaflega sett í samráðsgáttina. Samningurinn kveður á um ríka skyldu aðildarríkja til að hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess. Það þarf enga tímavél, það þarf bara að uppfylla t.d. þennan samning og hafa samráð við fólkið sem hefur mest um þessi mál að segja. Hér er talað í greinargerðinni um að mikið samráð hafi verið við fólkið sem beitir þessum lögum en ekkert við fólkið sem þessum lögum á að vera beitt á, fólkið sem samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna er að hluta til fólkið [[Forseti hringir.]]sem ríkið er skuldbundið til að hafa samráð við. Það þarf enga tímavél. Það þarf bara að fylgja samningnum.
Herra forseti. Já, enda eru Landssamtökin Þroskahjálp gagnrýnin á þetta frumvarp einmitt út frá því að það hafi ekki verið litið til ákvæða samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þrátt fyrir að stjórnvöld hafi fullgilt og skuldbundið sig til að virða og framfylgja þeim samningi. Það er heldur ekki gengið nægilega vel úr skugga um að frumvarpið sé í samræmi við réttindi fatlaðs fólks, þannig að það ber allt að einum brunni. Það er algjör skortur á samráði við stóran hluta af þeim hópi fólks sem mun í rauninni fyrst og fremst verða fyrir einhverju, ákvörðunum sem eiga náttúrlega helst ekki að orka tvímælis en gera það í dag og við þurfum auðvitað að leita allra leiða til þess að þetta verði í lagi.
Virðulegi forseti. Ég sit í velferðarnefnd sem mun fá þetta frumvarp til meðferðar og er ánægð með að greinargerðin er nokkuð ítarleg um forsögu málsins og ástæður þess að þetta frumvarp er hingað komið. Þar er t.d. rakið að það sé, eins og við vitum sem höfum hlustað á umræðuna hér í dag, nauðsynlegt að skapa skýran lagaramma um það verklag sem er viðhaft nú þegar á heilbrigðisstofnunum hér á landi, lagaramma um þvinganir, um valdbeitingu, annars konar inngrip í sjálfsákvörðunarréttinn, inngrip í frelsi og friðhelgi einkalífs sjúklinga. Ég er sammála því sem fram hefur komið í umræðunni, m.a. hjá hv. þm. Loga Einarssyni, að málið sjálft og þeir hagsmunir sem liggja hér að baki eru þess eðlis að það á að leggja metnað í það og sýna frumkvæði um það og það á að sýna þá auðmýkt í ljósi eðlis málsins að samráð við smíði þess á að vera og hefði átt að vera raunverulegt og efnislegt samráð og samtal. Ég hlustaði á framsöguræðu hæstv. heilbrigðisráðherra þar sem hann opnaði á þessu atriði enda hefur komið fram gagnrýni um þetta atriði í fjölmiðlum í dag. Enda þótt ég skilji að það er auðvitað afar brýnt að bregðast vel við og efnislega og hratt í ljósi þess að nokkuð er um liðið síðan umboðsmaður Alþingis gerði mjög alvarlegar athugasemdir, eins og er rakið m.a. í greinargerðinni, hefði samt sem áður og kannski ekki síst vegna inntaks athugasemdanna einmitt átt að gefa samráðinu raunverulegan gaum. Ég átta mig líka á því að hæstv. heilbrigðisráðherra var ekki sá ráðherra sem fyrstur kom með málið en í ljósi þess tíma sem liðinn er síðan þá hefði mátt staldra við. Þessar athugasemdir og þessi gagnrýni er ekki ný af nálinni. Ég held að með allar svona aðgerðir, það leiðir af eðli máls og ekki ætla ég að þykjast hafa innsýn eða skilningi á því við hvaða aðstæður þarf að beita þvingunum, en það er gert og gert eftir mat lækna og það blasir við að þegar þeim er beitt er það nánast alltaf í óþökk þess sem fyrir því verður. Maður sér það þegar maður skoðar umsagnirnar um frumvarpið að þeir sem gagnrýna samráðsleysið, þau samtök og þeir aðilar, viðurkenna þörfina á lagasetningu. Þess vegna finnst mér svo grátlegt að það hafi ekki verið settur metnaður í að leyfa þessu samráði að eiga sér stað. Með vísan í eðli málsins og þá viðkvæmu hagsmuni sem þarna eru að baki finnst mér algjörlega ótækt að málið hafi verið unnið með þeim hætti sem hæstv. heilbrigðisráðherra er hér að lýsa. Við þekkjum tilefnið, við þekkjum ástæðurnar, við vitum að tilefnið eru alvarlegar athugasemdir í skýrslu umboðsmanns Alþingis um eftirlitsheimsókn hans, að eigin frumkvæði að mér skilst, á lokaðar deildir geðsviðs Landspítalans á Kleppi, réttargeðdeild, öryggisgeðdeild og sérhæfða endurhæfingardeild. Þessi heimsókn var árið 2018. Vissulega er brýnt að bregðast við þannig að íslensk lagaumgjörð sé að þessu leyti skýr og geti þjónað tilgangi sínum. Til þess að hún geti það þarf hún að vinnast í sátt og þannig að löggjöfin sjálf sé ekki í anda þeirra aðgerða sem hér er verið að tala um sem eru þvingandi í eðli sínu. Það er talað um það í skýrslu umboðsmanns Alþingis að það skorti verulega á fullnægjandi heimildir og að það skorti verulega á umbúnað í gildandi lögum vegna þessara inngripa sem nauðsynlegt er að séu fyrir hendi. Ég segi þetta með þeim fyrirvara að við þekkjum það með inntak þeirra aðgerða sem þarna eru undir. Þess vegna held ég að það sé eitt atriði að tryggja lagastoðina og að lagaumgjörðin sé skýr en það þurfi líka, og ég tek eftir því að það er það sem Geðhjálp nefnir fyrst og fremst, þ.e. samráðsleysið. Að það hafi ekki, þrátt fyrir að það hafi verið kallað eftir því ítrekað opinberlega og allir sem hafa fylgst með umræðunni hafa séð það og það hefur komið fram oftar en einu sinni, oftar en tvisvar og allan þennan tíma sem þetta mál hefur legið uppi í ráðuneyti hefur það legið algjörlega ljóst fyrir af hálfu Geðhjálpar að sú var einlæg óskin að samráð fengi að eiga sér stað. Það er líka gagnrýni á það á hvaða hugmyndafræði löggjöfin byggir og nefnt, sem er borðleggjandi, að lagasetning á hverjum tíma spegli ákveðna hugmyndafræði um meðferð og nefnt t.d. að bygging meðferðarkjarna geðsviðs sé ekki nærri. Mér finnst það svo grátlegt í ljósi inntaks alvarlegra athugasemda þeirra að frumvarpið sé unnið með þeim hætti sem blasir við og öskrar á mann og við sáum síðast í fjölmiðlum í dag að eru gerðar alvarlegar athugasemdir við. Það er þannig af hálfu Geðhjálpar, af hálfu Landspítala, af hálfu landlæknis, af hálfu Þroskahjálpar að öll þessi samtök og allir þessir aðilar virðast vera sammála um að það sé jákvætt, það sé eðlilegt og nauðsynlegt að endurskoða lögin að þessu leyti. Geðhjálp nefnir að þarna sé sitthvað til bóta en upplifir þetta nánast, skiljanlega vil ég segja, sem þvingandi aðgerðir hvernig þessi lagasetning á að fæðast. Ég ætlaði í sjálfu sér ekki að hafa þetta mjög langt en nefni þó að mér fannst athyglisvert líka, af því að hér hefur svolítið verið rætt um umsögn og sjónarmið Geðhjálpar, að við sjáum einnig athugasemdir af hálfu Þroskahjálpar varðandi réttindi fatlaðs fólks. Í því samhengi leyfi ég mér að nefna að minn flokkur, sá flokkur sem ég tilheyri, hefur talað fyrir því til lengri tíma að það eigi að lögfesta samninginn um réttindi fatlaðs fólks. Það hefði verið áhugavert að sjá hvaða áhrif það hefði getað haft á innihald þessa frumvarps ef við værum búin að festa í sessi, festa í íslenska lagasetningu þau ákvæði sem er að finna í samningnum og hvort það hefði haft áhrif á inntak þessa frumvarps. Það er óþægilegt til þess að vita að við getum ekki verið viss um hver áhrifin væru á einstakar greinar þessa frumvarps. Í umsögn Þroskahjálpar fara samtökin þá leið að biðla til velferðarnefndar að gæta að því í vinnu nefndarinnar. Eitt er að tala um þinglega meðferð og að þingið eigi að fá að vinna þetta mál, þar erum við dálítið að ræða hinn augljósa hlut, það gerir þingið alltaf. Að leggja það á borðið sem eitthvert framlag til vandaðrar vinnu er sérstök nálgun af því að þetta er hin hefðbundna meðferð mála alltaf og engin afsökun fyrir því að þrátt fyrir að það hafi legið fyrir og að nýr hæstv. heilbrigðisráðherra hafi meira að segja sjálfur átt fund með Geðhjálp um það með hvaða hætti ætti að vinna þetta frumvarp og hvernig ætti að leggja það fram, að aðkoma þingsins að málinu núna breytir því ekki hver forsagan er og með hvaða hætti hæstv. ráðherra kynnir málið til leiks í þingsal. Við sjáum það í greinargerðinni og málinu öllu að samráð er haft við Landspítala og við landlækni. Það er haft samráð við dómsmálaráðuneyti og félagsmálaráðuneyti, gott og vel, en hvergi við hóp sjúklinga og aðstandenda þeirra. Það held ég að sé kjarnaatriðið í þessu. Ég vil leyfa mér strax við 1. umr. að nefna þetta atriði um réttindi fatlaðs fólks. Mér finnst áhyggjuefni að sjá tóninn í umsögn Þroskahjálpar hvað það varðar að það virðist vera sem ekki hafi ekki verið hugsað til hagsmuna og sjónarmiða fatlaðra að þessu leyti, að horfa til inntaks samningsins. Ég hefði áhuga á að heyra sérstaklega frá hæstv. heilbrigðisráðherra hvað það varðar og hvaða augum hann lítur þá umsögn sem liggur fyrir og hvort það sé ástæða til að rýna frumvarpið sérstaklega hvað þau sjónarmið varðar.
Herra forseti. Fyrst langar mig að koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi undir lok ræðu sinnar varðandi samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks vegna þess að tímalínan er svo skrýtin á þessu öllu saman. OPCAT-skýrsla umboðsmanns birtist í október 2019, þremur mánuðum áður er Alþingi búið að samþykkja þingsályktun um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ráðuneytið hafði því hvort tveggja í höndunum, skilaboð frá umboðsmanni Alþingis um að eitthvað þyrfti að gera og skýran vilja Alþingis um að við samningu á frumvarpi af þessu tagi yrði að hafa samráð við hópinn sem um ræðir. Ég fæ það ekki alveg til að ganga upp að það hafi ekki verið gert. Og að það hafi ekki verið gert í tvígang er alveg fráleitt, þegar seinni útgáfa frumvarpsins sem við höfum í höndunum núna var lögð fram, þegar lögfesting samningsins átti samkvæmt vilja Alþingis að vera lokið. Nú höfum við dálítið talað um síðustu daga virðingu framkvæmdarvaldsins fyrir ákvörðunum Alþingis og þeirri umræðu sem á sér stað hér í sal. Hvað segir þetta um stöðu þings gagnvart ráðherrum?
Virðulegur forseti. Í ljósi þessara orða og í ljósi þess að það hefur verið töluverður þungi í umræðu í þessum sal í dag um virðingarleysi ríkisstjórnar gagnvart þingi ætla ég að hlífa okkur við þeirri umræðu. En ég ítreka það sem ég nefndi í fyrri ræðu í ljósi fyrirspurnar hv. þingmanns. Það kemur fram í umsögn Þroskahjálpar að þau vilji sérstaklega árétta að ekki verði séð á þessu frumvarpi, hvorki á greinum frumvarpsins, greinargerð né athugasemdum við einstakar greinar að það hafi verið litið sérstaklega til ákvæða samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og að landssamtökin fari þess vegna sérstaklega í það að hvetja velferðarnefnd eindregið til að ganga úr skugga um að heilbrigðisráðuneytið hafi gætt að því að ákvæði frumvarpsins séu í fullu samræmi við réttindi fatlaðs fólks, meira er nú öryggið ekki. Það er verið að biðla til þingsins um að tryggja þetta nú því að af lestri frumvarpsins er augljóst að Þroskahjálp er ekki viss um að svo sé. Efnislega rímar þessi umsögn mjög vel við það sem kemur fram af hálfu Geðhjálpar og ég nefni það af því að hæstv. heilbrigðisráðherra situr hér að þau nefna sérstakrar greinar samningsins í þessu sambandi um að almennar skuldbindingar samkvæmt samningnum séu þær að samþykkja alla viðeigandi löggjöf og ráðstafanir á sviði stjórnsýslu til að tryggja þau réttindi sem eru viðurkennd í samningnum. Síðan eru þarna atriði sem með beinum hætti tengjast inntaki þessa frumvarps, t.d. sjónarmið á borð við það að fötlun [[Forseti hringir.]]skuli ekki undir neinum kringumstæðum réttlæta frelsissviptingu.
Herra forseti. Ég má til með að fletta aðeins upp í hv. þingmanni sökum fyrri starfa hennar á vegum ákæruvaldsins og þekkingar á réttarkerfinu. Hér erum við með á síðu fjögur f- og g-liði, annars vegar um kæru til sérfræðiteymis og hins vegar um málskot, sem sagt um úrræðin sem standa fólki til boða ef það vill ekki una þeirri nauðung sem boðið er upp á. Sérfræðiteymi sem kæra gengur fyrst til skal kveða upp úrskurð innan fjögurra virkra daga frá því að kæra barst en upphafsdagur frestsins telst vera næsti virki dagur á eftir þeim degi þegar kæran berst þannig að í rauninni er þetta lengri tími. Síðan er heimilt að bera úrskurð sérfræðiteymis undir héraðsdómara og skal hann úrskurða í málinu innan viku frá því kæra berst honum. Vilji viðkomandi enn ekki una niðurstöðu er hægt að skjóta málinu til Landsréttar og hraða ber meðferð máls þar svo sem kostur er. Er þetta ekki dálítið langir tímafrestir? Látum landsréttarhlutann liggja á milli hluta, en þarna erum við að tala um sitt hvora vikuna sem kerfið getur verið að þæfast í málum gagnvart einstaklingi þar sem er mögulega verið að brjóta viðkvæmustu mannréttindi fólks, réttinn til sjálfsákvörðunar um það hvort fólk vill fara í bað eða borða, þvingaða lyfjagjöf og annað slíkt. Samræmist þetta því sem við viljum sjá í málsmeðferð þegar alvarleikinn er jafn mikill og í málum af þessu tagi?
Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er sérstaklega fjallað um málskot þannig að það er í sjálfu sér jákvætt og í raun algjört grundvallaratriði í öllu samhengi við þvingunarráðstafanir að því fylgi réttur til að kæra og réttur til að fá yfirferð yfir málið og að það sé ekki endanleg ákvörðun í fyrsta sinni. Ég tók líka eftir því í greinargerðinni að þar sem verið er að fjalla um umsagnir er verið að fjalla um mikilvægi þess að þessi lagasetning haldist í hendur við önnur úrræði sem eru fyrir hendi í lögræðislögum og í hegningarlögum. Þetta kemur aftur niður á sama stað um það að vegna þess að málin eru svo viðkvæm og vegna þess að þau eru svo erfið, svona ráðstafanir geta verið erfiðar innan fjölskyldna, er svo mikilvægt að löggjöfin fái að fæðast í samtali og samráði. Varðandi tímafrestina sem hv. þingmaður nefndi þá verð ég að viðurkenna að ég hafði ekki skoðað þá og hvað væri raunhæft í því. Vika mundi a.m.k. þykja langur tími í samhengi við þær kröfur sem við gerum í hegningarlögunum. Þarna finnst mér þetta aftur koma inn á að það þarf að skoða þetta í samhengi af því að þar erum við líka að tala um, auðvitað af allt öðrum ástæðum, ákvarðanir sem alltaf eru teknar af hálfu yfirvaldsins í óþökk þess sem fyrir þeim verður.
Herra forseti. Ég hef verið að skoða þetta og mér finnst pínu eins og ég sé að horfa á eitthvað sem gæti hafi verið samið fyrir svona 30 árum. Ég skil ekki alveg, bíddu, erum við hér núna? Er þetta það sem er að gerast núna? Erum við að reyna hafa kerfið okkar svona? Við erum ekki að reyna að vaxa út úr því. Við erum ekki að reyna að komast í eitthvert annað, nýtt og betra. Við erum ekki að taka tillit til þess hvaða áhrif það hefur á einstakling að vera beittur nauðung. Hvar er það tekið til? Hvar er rætt um langtímaáhrif á fólk sem er beitt nauðung og hvernig við getum farið aðrar leiðir? En það sem mér fannst líka svolítið merkilegt er að það er verið að tala um að hafa eftirlit með póst- og bréfsendingum. Af hverju? Af hverju er verið að hafa eftirlit með þessu? Hvað er hættulegt við þetta? Hvað er fólkið að gera? Aðgangur sjúklings að eigum sínum er takmarkaður og fjarlægður gegn vilja hans. Ókei, þetta er sem sagt eitthvað sem við teljum að sé nauðsynlegt að gera á heilbrigðisstofnunum okkar. Þetta skýtur mjög skökku við þar sem við erum að þvinga einn hóp til athafna daglegs lífs en annan hóp, fólk með geðsjúkdóma, erum við ekki einu sinni að fylgja eftir í meðferð, þau sem leita á bráðamóttöku geðdeildar vegna sjálfsvígsvanda. Við erum ekki einu sinni að spá í þau en ef þú ert búinn að leggjast nauðugur inn á geðdeildir Kleppsspítala þá erum við að neyða fólk til þess að fara í bað. Hvað er í gangi? Það er ýmist í ökkla eða eyra. Annaðhvort ertu hér og hlýðir því sem við segjum eða [[Forseti hringir.]]þú ert ekki hér og við ætlum ekki að fylgjast með þér eða [[Forseti hringir.]]spá neitt í hvað þú ert að fara að gera.