Virðulegi forseti. Ég kom hér upp í pontu í fyrradag og óskaði eftir atbeina forseta við að standa vörð um virðingu stjórnvalda gagnvart Alþingi í tengslum við umsóknir um ríkisborgararétt sem beint er til þingsins. Í grein á Vísi í gær, sem hæstv. innanríkisráðherra skrifaði undir titlinum „Ríkisborgararéttur og Alþingi“, talaði ráðherra af miklum hroka gagnvart þinginu. Þar er tvennu ruglað saman, annars vegar beiðninni sem Alþingi hefur beint til stjórnvalda um afhendingu tiltekinna gagna og upplýsinga á grundvelli laga sem stjórnvöldum ber að sinna og hins vegar ferli við afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt, sem sannarlega er í vinnslu í allsherjar- og menntamálanefnd. Í greininni tekur ráðherra af allan vafa um það að hann telur það í sínum verkahring að stýra vinnu þingsins. Ég biðla því til forseta þingsins að beita sér af öllum þunga til að standa vörð um virðingu ríkisstjórnarinnar gagnvart Alþingi.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að taka undir orð hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Þessi grein hæstv. innanríkisráðherra er með öllu forkastanleg því að svo virðist sem hæstv. ráðherra átti sig ekki á innihaldi laga í málaflokknum sem hann stýrir. Hann leyfir sér í þessu máli að tala um tvöfalt kerfi þar sem jafnræði ríkir ekki, að það séu útvaldir sem fái hér ríkisborgararétt með lögum. Ég hvet hæstv. ráðherra sem er hér í salnum til þess að kynna sér betur bakgrunn þessara laga og ástæður þess að málið er með þessum hætti, en tek jafnframt undir þá ósk að forseti fari í lið með þinginu og beiti sér fyrir því að framkvæmdarvaldið og ráðherrar virði skýr lagaboð um störf Alþingis.
Virðulegur forseti. Ég ætla að taka heils hugar undir það sem kom fram hér áðan hjá hv. þingmönnum sem töluðu á undan mér. Upplýsingagjöfin til allsherjar- og menntamálanefndar í þessu máli hefur verið sérkennileg. Ég trúi því og treysti að þeir sem komu fyrir nefndina, hvort sem er fulltrúar frá stofnunum ríkisins eða embættismenn innan úr ráðuneytunum, geri það af fullum heilindum. Upplýsingagjöfin til nefndarinnar hefur hins vegar verið þversagnakennd. Það sem þeir sem koma í umboði ráðherra á fyrri stigum segja er í algerri mótsögn við það sem ráðherra sjálfur segir í greininni sem vitnað var til fyrr í umræðunni. Ég tek undir það að forseti þingsins hlýtur að beina því til hæstv. ráðherra, sem fer með málaflokkinn, að hann vandi upplýsingagjöf sína til þingsins og að hann fari að landslögum. Það er ekki stofnunar eða ráðuneytis að ákveða að breyta verklagi sem bundið er í lög. Virðing Alþingis er meiri en svo að þetta sé hægt að líða.
Herra forseti. Einu sinni í gamla daga, haustið 2018, sagði dómsmálaráðuneytið að heppilegast væri að endurskoðun fyrirkomulags um veitingu ríkisborgararéttar yrði unnin í góðu samstarfi ráðuneytisins, Útlendingastofnunar og allsherjar- og menntamálanefndar. Nú kemur fram í grein dómsmálaráðherra að ráðuneytið hafi tilkynnt Alþingi einhliða um breytingar á verklagi sem þau hafa ítrekað reynt að gera í trássi við vilja allsherjar- og menntamálanefndar. Og hvenær var það gert? Það var gert í júní á síðasta ári þegar þingið er í hléi. Allsherjar- og menntamálanefnd kemur ekki saman fyrr en næstum hálfu ári síðar og þá er allt orðið of seint. Þá er Útlendingastofnun búin að slugsa nógu lengi til að ekki sé hægt að afgreiða umsóknir þeirra rúmlega 100 einstaklinga sem borguðu 25.000 hver til að fá afgreiðslu hennar í samræmi við lög. Þessi lítilsvirðing ráðherra, [[Forseti hringir.]]sem birtist í grein hans á Vísi, er eitthvað sem ég vænti að forseti taki upp af mikilli alvöru við ráðherrann. [[Forseti hringir.]]Og það að hann telji sig geta tilkynnt einhliða hvernig Alþingi eigi að starfa bendir til þess [[Forseti hringir.]]að hann þurfi kennslustund í stjórnsýslu.
Herra forseti. Mig langar aðeins að nota tækifærið hérna og lýsa yfir áhyggjum af því að mér þykir þessari ríkisstjórn, stjórnarflokkunum þremur, vera orðið fullt tamt að feta hér það sem við höfum áður talið ótroðnar slóðir, þ.e. að efnisatriði einstakra mála og afstaða einstakra ráðherra, jafnvel ríkisstjórnarinnar, til þeirra stýri því hvort lögbundin upplýsingagjöf ráðuneyta eða undirstofnana þeirra til Alþingis sé virt. Ég ætla bara að hvetja forseta til að grípa inn í og standa með þinginu og almenningi í þessum málum.
Forseti. Ég kem hér upp til að taka undir þetta, þetta mál er miklu stærra en afgreiðsla umsókna um ríkisborgararétt. Hér er bara um þrískiptingu valdsins að ræða. Meðferð þessa máls hefur verið með öllum ólíkindum og ég held að það sé alveg ljóst að forseti og við sem hér sitjum þurfum að leysa úr þessu. Þetta eru óboðleg vinnubrögð. Það er ekki ráðuneytis eða stofnunar að skipa þingnefnd einhliða fyrir um breytt verklag. Þannig gengur það ekki fyrir sig. Stofnuninni ber að veita okkur ákveðin gögn innan ákveðins frests samkvæmt lögum og það ber að virða. Annað mál er svo hvort þessi tilhögun sé rétt og hvort við þurfum að breyta henni. En svona ganga málin einfaldlega ekki fyrir sig.
Herra forseti. Í grein sinni á Vísi í gær og líka í máli sínu hefur hæstv. innanríkisráðherra talað við þingið líkt og þingið þekki ekki forsöguna og það sé einhver misskilningur í gangi. Það er hins vegar ekki tilfellið. Tilfellið er að rætt hefur verið um breytt verklag nú um nokkurt skeið en ekki náðst samkomulag. Ég tek undir það með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, sem kom hér upp áðan, að þetta vekur því miður upp áhyggjur af viðhorfum ríkisstjórnarinnar almennt til þingsins. Það sem er að gerast hér er að ráðherra er að rugla saman sínum persónulegu skoðunum á því hvernig fyrirkomulag afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt á að vera á Íslandi og skyldu stjórnvalda til að afhenda gögn sem þingið hefur farið fram á. Beiðni þingnefndarinnar til Útlendingastofnunar var mjög skýr, það var mjög skýrt hvaða gögnum [[Forseti hringir.]]var verið að falast eftir. Það er ekki misskilningur að þessi gögn hafi ekki verið afhent, það er einbeitt viljaverk.
Forseti minnir enn á ræðutíma, sem er takmarkaður.
Virðulegur forseti. Ég vildi bæta við það sem ég kom inn á hér áðan sem ég náði ekki alveg að klára sökum þess hversu knappur tími er gefinn. Það er ekki bara stjórnarandstaðan sem gagnrýnir það hvernig hæstv. ráðherra heldur á þessum málum, það gera líka stjórnarþingmenn. Nefndin hefur verið einhuga um það að til lengri tíma þurfi að skoða breytt verklag á því hvernig þingið kemur að veitingu ríkisborgararéttar. En til skemmri tíma hefur upplýsingagjöf frá ráðherra í gegnum embættismenn verið á þá leið að þetta yrði óbreytt að þessu sinni og síðan myndum við skoða ferlið til lengri tíma. Þessu tvennu má ekki rugla saman og mér finnst að hæstv. ráðherra eigi ekki að setja embættismenn ráðuneytisins eða stofnanir ráðuneytisins í þá stöðu að vera að kasta röngum boltum inn til þingnefnda þegar afstaða ráðherrans sjálfs er allt önnur.
Virðulegur forseti. Sem formaður allsherjar- og menntamálanefndar, sem tók til starfa seint í nóvember, vil ég segja að það kom okkur vissulega á óvart að það hefði orðið breyting á verklagi Útlendingastofnunar. En það er alveg ljóst að það bréf barst til þáverandi allsherjar- og menntamálanefndar. Ég get tekið undir að ráðuneyti eða stofnanir ákveða ekki einhliða breytt verklag þingsins, það er alveg ljóst. En við höfum átt góðan fund með ráðuneytisstjóra innanríkisráðuneytisins þar sem er bent á þá annmarka sem uppi eru við það fyrirkomulag sem viðhaft hefur verið hér á síðustu misserum. Það lýtur að jafnræði þeirra sem eru að sækja um ríkisborgararétt. Við hljótum að sjálfsögðu að vilja gæta að því jafnræði þannig að ég tek undir það sem sagt hefur verið hér, við þurfum að finna betra framtíðarfyrirkomulag. En ég er þess fullviss að þegar við setjumst niður með fulltrúum Útlendingastofnunar, sem núna hafa sent okkur þær umsóknir sem borist hafa, [[Forseti hringir.]]umsagnir um þær umsóknir sem þeir hafa náð að fara yfir, þá getur undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar komist [[Forseti hringir.]]að góðri niðurstöðu og sátt í þessu máli. Við hljótum öll að vilja öll leysa þetta.
Forseti. Ég tek að sjálfsögðu undir það sem aðrir hv. þingmenn hafa sagt hér á undan. Mig langar hins vegar að benda á eina stóra óvirðingu sem hæstv. innanríkisráðherra setur fram í niðurlagi greinar sinnar. Þar talar hann um að við höfum verið að nota umræður um fundarstjórn forseta til að kvarta yfir starfsháttum ráðherra og stofnana hans. Hann segir, með leyfi forseta: „Í þessum ranga málflutningi á röngum tíma varð þeim flestum tíðrætt um virðingu Alþingis.“ Mig langar að benda hæstv. ráðherra á að hann hefur ekki verið hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma frá því fyrir áramót og því ekki gefið kost á því að við gagnrýnum þetta á neinum öðrum stað í dagskránni en undir fundarsköpum forseta. Ég held að hæstv. ráðherra ætti að skoða sitt eigið tún þegar kemur að því að sýna Alþingi virðingu.
Virðulegur forseti. Það er grafalvarlegt þegar ráðherra lætur persónulega skoðun sína koma í veg fyrir að stofnanir ríkisins fari að lögum. Það er alveg skýrt í lögum um veitingu ríkisborgararéttar að Alþingi skal veita ríkisborgararétt. Aðstæður fólks bjaga jafnræði. Það er þannig að þegar ríkisborgararétturinn er veittur samkvæmt stjórnvaldsákvörðun þá þarf að uppfylla öll lagaskilyrði en þess vegna, og einmitt þess vegna, er Alþingi veitt þessi undanþáguheimild fyrir þá einstaklinga sem geta ekki uppfyllt öll lagaskilyrðin. Ég hvet hæstv. ráðherra til að kynna sér aðstæður fólks sem er í neyð, sem hefur jafnvel búið hér frá fæðingu, sem hefur jafnvel búið hér áratugum saman en getur ekki uppfyllt öll lagaskilyrði, t.d. vegna þess að það er ekki læst, vegna þess að það getur ekki lært annað tungumál, vegna þess að það getur ekki lært að lesa letur eins og við notum hér eða hreinlega vegna heilsufarsástæðna. [[Forseti hringir.]]Þess vegna getur það ekki uppfyllt lagaskilyrði til að fá ríkisborgararétt samkvæmt stjórnvaldsákvörðun. Þetta er undanþáguheimild [[Forseti hringir.]]sem Alþingi verður að hafa einmitt vegna skoðana eins og ráðherra hefur nú sýnt.
Virðulegi forseti. Ég vil blanda mér í þessa umræðu til að taka undir og leggja áherslu á að samskipti Alþingis og framkvæmdarvaldsins fari fram samkvæmt lögum og það sé virðing á báða bóga. Ég vil líka koma því að að ég set mitt traust á hæstv. formann allsherjar- og menntamálanefndar, Bryndísi Haraldsdóttur, og hæstv. forseta varðandi það að koma á eðlilegum samskiptum þannig að afgreiðsla þeirra umsókna sem nú liggja fyrir geti farið fram. Ég vil samt sem áður líka taka undir það að mikilvægt er að vera stöðugt að vakta og endurskoða fyrirkomulagið og það þarf að gerast í samstarfi allsherjar- og menntamálanefndar og ráðuneytis.
Herra forseti. Það er nú ýmis dellan í Vísisgrein hæstv. ráðherra sem mætti nefna hér. En mig langar að nefna sérstaklega þá staðhæfingu að almennar umsóknir um ríkisborgararétt lendi í bið vegna þeirra sem sækja um til Alþingis. Allt þetta fólk greiðir fyrir afgreiðslu Útlendingastofnunar í samræmi við gjaldskrá sem á að endurspegla þá vinnu sem felst í afgreiðslunni. Annaðhvort er gjaldskráin röng, sem er á ábyrgð ráðherra, eða að fjármunirnir skila sér ekki til Útlendingastofnunar, í starfsliðið, til að vinna þessar umsóknir. Að kenna fólkinu sem sækir um til Alþingis um tafir á skrifstofu Útlendingastofnun - þetta er bara þvæla. Svo tek ég sérstaklega eftir því að hér mæta fulltrúar samstarfsflokkanna upp í ræðustól. Fulltrúi Vinstri grænna gagnrýnir ráðherrann berum orðum. Fulltrúi Framsóknar lýsir fullu trausti á tveimur Sjálfstæðismönnum. Hvorugur þeirra er ráðherrann. Hvorugur Sjálfstæðismaðurinn sem hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir treystir í þessu máli er ráðherra málaflokksins. Herra forseti. Er komið upp vantraust í stjórnarliðinu á innanríkisráðherra?
Herra forseti. Ég vil við þetta tilefni rifja upp að það er ekki nýtt vandamál, fyrirkomulagið sem viðhaft er í þessum efnum. Sjálfur hef ég í gegnum allt liðið kjörtímabil setið hjá við afgreiðslu ríkisborgararéttar, ekki vegna þess að ég hefði persónulega út á þá sem hann hlotnaðist að setja heldur þótti mér það fyrirkomulag sem viðhaft hefur verið mjög brogað, svo að vægt sé til orða tekið, og gerði ítrekað tillögu um að það yrði uppfært og lagfært. Alltaf var tekið vel undir það en svo gerist ekki neitt. Það gerist ekki neitt fyrr en liðið kjörtímabil er búið, þá gerist þetta með þeim hætti sem hér hefur verið lýst. Ég er hræddur um að við séum að fara að sigla inn í annað kjörtímabil undir samstarfi þessara sömu flokka þar sem mál eru þæfð og svæfð þar til pólitíkusarnir eru komnir í skjól eins og í þessu máli síðastliðið sumar þegar búið var að fresta þingi og fólk komið í undirbúning kosninga. Ég vona bara að sú hvatning [[Forseti hringir.]]sem hér hefur komið fram til formanns hv. allsherjar- og menntamálanefndar að uppfæra þetta verklag verði til einhvers gagns [[Forseti hringir.]]því að undanfarin fjögur ár urðu til lítils í þeim efnum þar til ráðuneytið sjálft steig inn í málið.
Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og innanríkisráðherra.
Virðulegur forseti. Skaðabótalög voru sett til þess að fólk sem verður fyrir skaða í umferðarslysum eða öðrum slysum fái tjón sitt að fullu bætt. Skaðabótalögin hafa að geyma ákvæði um lágmarksviðmið árslauna. Þessi viðmið skaðabótalaga breytast ár frá ári í samræmi við vísitölu neysluverðs, já, vísitölu neysluverðs. Það verður að teljast furðulegt að nota þann mælikvarða til að uppreikna launaviðmið þegar hægt væri að nýta annan mun nákvæmari mælikvarða, launavísitölu. Eftir því sem laun hafa hækkað umfram verðlag hefur dregið úr þeirri vernd sem skaðabótalögin veita fólki sem verður fyrir líkamstjóni en hefur ekki stundað fulla vinnu á síðustu þremur árum fyrir slysdag. Þetta eru m.a. einstaklingar sem ekki hafa unnið fulla vinnu, heimavinnandi einstaklingar, eldri borgarar, námsmenn, öryrkjar. Þessi hópar njóta því ekki sömu verndar nú í skaðabótalögum og var tryggð þeim við gildistöku. Fyrirrennari hæstv. innanríkisráðherra í starfi sagði í þessum ræðustól að hún ætlaði að endurskoða skaðabótalögin en sagði svo seinna að hún ætlaði ekki að endurskoða skaðabótalögin. Ég spyr því innanríkisráðherra: Ætlar hann að taka skaðabótalögin til endurskoðunar? Hyggst ráðherra gera breytingar á þessum viðmiðum og hyggst ráðherra einnig taka til skoðunar gjafsókn? Eins og staðan er í dag er fólk í gjörólíkri stöðu, annars vegar slasaður einstaklingur sem hefur kannski verið frá vinnu í tvö til þrjú ár áður en hann reynir að koma máli sínu til dómstóla og hins vegar fjársterk tryggingafélög sem vaða í peningum og græða sem aldrei fyrr. Mun hæstv. ráðherra sjá til þess að það verði uppfært samkvæmt launavísitölu þannig að einstaklingar sem verða fyrir tjóni fái tjón sitt að fullu bætt?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður fjallar hér um mál sem er mjög mikilvægt og ég þakka honum fyrir þessa fyrirspurn. Þessi mál hafa, í þann stutta tíma sem ég hef verið í ráðuneytinu, ekki komið til umræðu, en mér finnst sjálfsagt að skoða þessar ábendingar þingmannsins og sjá hvort hér sé ástæða til þess að bæta úr. Almennt er það nú þannig eftir þeim upplýsingum sem maður hefur haft, að heldur hafa bætur vegna slysa verið að hækka á undanförnum árum þannig að að menn hafa verið að fá bætur vegna tjóns sem þeir hafa orðið fyrir sem eru hærri en þekktust áður. Það hefur verið þróunin. En hvar þetta stendur nákvæmlega í dag mun ég taka með mér og skoða og koma þá upplýsingum til hv. þingmanns um hver viðbrögðin verða. Það er bara sjálfsagt að skoða þetta mál vel.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svörin en þau voru frekar rýr að því leyti að okkur ber að sjá til þess að fólk fái fullar bætur. Ég spyr mig: Hvers vegna í ósköpunum erum við að hjálpa og verja tryggingafélög sem vaða í peningum en ekki einstaklinga sem verða fyrir tjóni? Það er óþolandi að þeir sem verða fyrir líkamlegu tjóni standi eftir snauðir, jafnvel á örorku, og fái þar af leiðandi tjón sitt ekki að fullu bætt. Ég trúi ekki öðru en að líka verði séð til þess að tjónasjóðir tryggingafélaganna verði skoðaðir. Pétur Blöndal heitinn sagði að þetta væri fé án hirðis. Þetta þarf að endurskoða og þetta þarf að gera upp. Það þarf að fylgjast með þessu. Við vitum hvað varð um tjónasjóð Sjóvá sem hvarf í lúxusíbúð í Kína og endaði gjörsamlega á botninum á sundlauginni á Álftanesi. Ég vona að svo sé ekki. Ég spyr: Er búið að hleypa Fjármálaeftirlitinu út úr Seðlabankanum til að skoða tryggingafélögin?
Virðulegur forseti. Eitt get ég fullyrt við hv. þingmann. Það eru engir þeir hagsmunir sem ráða ferð í þessari löggjöf eða í þessum málum af hálfu mín eða ráðuneytisins eða þingsins, ætla ég að fullyrða, sem taka tillit til hagsmuna tryggingafélaganna sérstaklega umfram þá sem verða fyrir tjóni. Það þarf auðvitað að gæta einhvers jafnvægis í því sem þingið nálgast á hverjum tíma. Ég tek undir það að okkur ber að tryggja að fólk hafi góða réttarstöðu þegar kemur að því að sækja bætur hafi það orðið fyrir slysum eða miska í starfi eða við aðrar aðstæður. Ég er alveg sannfærður um það að þessar bætur voru á sínum tíma allt of lágar. Þróunin, held ég, ef hún er skoðuð án þess að ég geti birt um það tölur, er í þá átt að þessar bætur hafa verið að hækka og ég mun skoða þetta eins og ég hef lofað hv. þingmanni að gera.
Herra forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. innviðaráðherra um stærstu áskoranir í innviðum sem við stöndum frammi fyrir - ég held við getum verið sammála um það - en það eru orkumálin. Það er ekki bara þegar kemur að getu okkar til að byggja upp gott samfélag til framtíðar um land allt heldur líka þegar kemur að baráttunni við loftslagsvána. Ríkisstjórnin hefur það markmið að árið 2040 verði Íslendingar óháðir jarðefnaeldsneyti fyrstir allra þjóða og er það liður í baráttunni við loftslagsvána. Við vitum að þrátt fyrir að 18 ár séu í það mun þetta ekki nást ef við hefjum ekki undirbúning strax. Spor eða öllu heldur sporleysi ríkisstjórnarinnar í þessum málum hræða vegna þess að við höfum öll orðið vitni að því að innbyrðiságreiningur hefur verið um það hvaða leiðir skuli fara. Er þörf á frekari orku, hvernig á að nálgast hana o.s.frv.? Í stjórnarsáttmála er talað um orkuskiptin og mikil áhersla lögð á þau. Ég hef hug á að heyra skoðanir hæstv. ráðherra á því og biðja hann helst að fullvissa mig um það að hljóð og mynd fari saman í þessu máli. Forstjóri Landsvirkjunar sagði nýlega að við ættum ekki næga orku, að það þyrfti að virkja. Um það er ágreiningur. Við treystum á vatnsaflsvirkjanirnar í dag og þegar um er að ræða hundrað prósent náttúrulegu orku erum við háð duttlungum náttúrunnar í þessu. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvert er plan ríkisstjórnarinnar í þessum málum? Hvaða leiðir sér hæstv. ráðherra til að koma í veg fyrir orkuskort, sem blasir við, og til að tryggja að við náum þessum mikilvægu markmiðum okkar? Er einhugur innan ríkisstjórnarinnar um þær leiðir sem hæstv. ráðherra innviðamála sér helst færar í þessum málum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir fyrirspurnina. Þó svo að orkumálin séu í sjálfu sér ekki hjá mér skal ég glaður bregðast við þessari fyrirspurn enda tókum við talsverðan tíma í stjórnarmyndunarviðræðunum einmitt um þessi mál. Ég tek undir með þingmanninum að við höfum á liðnum árum gert of lítið, m.a. vegna þess að umræðan í samfélaginu hefur verið á röngum stað. Hv. þingmaður segir að það sé umdeilt að það vanti orku. Ég held að það sé ekki lengur umdeilt. Það er 2% aukning sem hinn almenni markaður þarf á hverju einasta ári hið minnsta. Síðan erum við með einhvern 1.200 mW sem við vitum að við þurfum í orkuskipti á næstu 20 árum sirka. Við erum síðan með tvo hópa, annars vegar þá sem eru að kaupa orku af okkur í dag og vilja gjarnan fá meiri orku í mörgum tilvikum, vegna þess að græn orka er eftirsóknarverð til að framleiða vöru sem er þá gjaldeyristekjur fyrir okkur og atvinnuskapandi og er framleidd með loftslagsvænni hætti heldur en margt annað sem gerist í heiminum, og síðan er kannski annar hópurinn nýir viðskiptavinir, til að mynda þeir sem vilja framleiða hér rafeldsneyti í meira mæli til að hjálpa okkur í orkuskiptunum. Þannig að mín sýn og ríkisstjórnarinnar er sú að við þurfum að leysa úr læðingi þennan vanda, þ.e. við þurfum að geta haft skýran ramma um það hvernig við tökum ákvarðanir um frekari virkjanir, annars vegar innan rammaáætlunar og hins vegar að takast á við þessa vindmylluumræðu. Þar höfum við verið sammála um að skynsamlegast sé að horfa á að byggja fyrst upp þar sem flutningslínur og tengivirki eru. Það eru augljóslega þau svæði sem Landsvirkjun er með í dag, þ.e. Búrfellslundur og Blöndulundur, [[Forseti hringir.]]hugsanlega svæðið fyrir austan sem og á Þeistareykjum, [[Forseti hringir.]]vegna þess að það eru öll slík svæði þar undir. Það myndi, held ég, [[Forseti hringir.]]vera mjög gott skref til að byrja með.
Forseti minnir enn á takmarkaðan ræðutíma í umræðum.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég veit að orkumálin heyra ekki beinlínis undir ráðherra en þetta eru jú innviðamál, eins og ég kom inn á í upphafi, og ég veit að ráðherra hefur áhuga á þessum málum. Í lokin kom aftur þetta svar að við þyrftum frekari vinnu í málið. Ég er kannski að reyna að knýja það fram að við höfum ekki tíma fyrir heilt kjörtímabil í frekari skoðun á málinu, við þurfum aðgerðir. Ég er því með tvær viðbótarspurningar. Annars vegar: Hvað þýðir það að stjórnarsáttmálinn kveði á um að setja eigi fleiri kosti í biðflokk? Eru það fleiri kostir sem nú eru í nýtingu eða fleiri kostir sem nú eru í verndarflokki? Hvað þýðir þetta og hefur ráðherra ekki áhyggjur af því, eins og okkur liggur á, að þetta muni leiða til þess að tefja málið enn meira frekar en að flýta því? Af því að ráðherra nefnir vindorkuna: Nú lagði fyrrverandi umhverfisráðherra fram frumvarp fyrir hálfu ári eða svo [[Forseti hringir.]]sem margir sem mest vit hafa á þessum málum telja að hefði endanlega bundið enda á möguleika okkar til að virkja vindinn. [[Forseti hringir.]]Hvaða skoðun hefur hæstv. ráðherra á því? Munum við sjá annars konar og breytt frumvarp ríkisstjórnarinnar um vindorkuna á þessu kjörtímabili?
Virðulegi forseti. Já, í stjórnarsáttmálanum tölum við um að það þurfi að bregðast við þeim augljósa vanda sem er eftirspurn eftir grænni orku í orkuskipti. En á sama hátt þurfum við auðvitað að vanda okkur við það og velja vel hvaða svæði við ætlum að nota í því sambandi. Í mínum huga er nokkuð skýrt, og það er það sem ég tek með mér eftir það samtal sem við áttum við stjórnarmyndunina, að það þarf að leysa rammaáætlun 3 úr þeim vanda eða viðjum sem hún hefur verið í með því að stækka biðflokkinn. Ég hef verið á þeirri skoðun býsna lengi. [[Gripið fram í: … búinn að hafa sex ár til þess.]]Það þýðir væntanlega að menn taki bæði úr nýtingarflokki og verndarflokki og segi: Heyrðu, við skulum bara geyma þetta til komandi kynslóða. Það sama gildir um vindinn. Ég held að menn hafi ekki verið komnir á rétta braut og þess vegna var ég að tala fyrir annarri nálgun áðan, að við myndum byrja á því og síðan í framhaldinu gefa okkur tíma í að fara heildstætt yfir hvernig ramminn um vind getur verið tekinn í regluverk á Íslandi. - Afsakið, herra forseti, að ég skyldi ekki verða við orðum þínum um að halda mig innan tímamarka. [[Gripið fram í: Fyrirframafsökun.]]
Forseti þakkar hæstv. ráðherra fyrir að viðurkenna yfirsjón sína.
Herra forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra. Loftslags- og umhverfismál fá töluvert pláss í stjórnarsáttmálanum, eðlilega, og það eru tvö atriði þar sem mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í og biðja að útskýra nánar. Hér segir í kafla sem ber yfirskriftina Við ætlum að setja loftslagsmálin í forgang: „Ríkisstjórnin mun ekki gefa út nein leyfi til olíuleitar í efnahagslögsögu Íslands.“ Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort þarna sé eingöngu verið að loka fyrir útgáfu leyfa til olíuleitar eða hvort jarðgas falli þarna undir sömuleiðis. Kemur til greina, óski aðilar eftir leyfi til að leita að jarðgasi, að gefa út slíkt leyfi? Þetta er fyrri spurningin. Seinni spurningin er um það sem segir í stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta: „Stofnaður verður þjóðgarður á þegar friðlýstum svæðum og jöklum í þjóðlendum á hálendinu með breytingu á lögum um Vatnajökulsþjóðgarð.“ Það sem ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra út í er „á þegar friðlýstum svæðum“. Þýðir það að öll friðlýst svæði falli þar undir og verði þá hluti af þessum nýja þjóðgarði eða hvort friðlýst svæði komi eingöngu til greina innan þess þjóðgarðar sem ætlunin er að stofna með útvíkkun laga um Vatnajökulsþjóðgarð?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég myndi telja stjórnarsáttmálann mjög skýran hvað varðar að þar er gefin mjög skýr yfirlýsing um að ekki verði gefin út leyfi til olíuleitar og á þingmálaskrá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra er boðað frumvarp þar sem tekið verður á þessum málum. Ég myndi telja að þó að það hvíli í höndum ráðherra að útfæra þetta með endanlegum hætti í löggjöf þá sé andi laganna sá að við séum ekki að horfa á vinnslu óendurnýjanlegra orkugjafa í lögsögu Íslands. Hvað varðar þjóðgarð sem hv. þingmaður spyr um þá er þar verið að horfa á friðlýst svæði innan miðhálendislínu, bara til að skýra það af því að hann nefndi öll friðlýst svæði. Í fyrsta lagi afmarkast þau af miðhálendislínu og síðan aftur er það útfærsla sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra ber ábyrgð á og eins og hv. þingmaður getur lesið í stjórnarsáttmála er kveðið á um samráð um útfærslu við heimamenn og aðra aðila þannig að endanleg afmörkun þjóðgarðs mun ekki birtast fyrr en ráðherrann leggur fram frumvarp. En við getum sagt sem svo að til skoðunar eru öll friðlýst svæði innan miðhálendislínu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Það er gott að það komi fram hér að öll friðlýst svæði innan miðhálendislínu verði ekki skilyrðislaust hluti af þessum þjóðgarði. Það skiptir máli. Hæstv. ráðherra kom inn á það að andi stjórnarsáttmálans segði, og ég get alveg tekið undir, það var minn skilningur á textanum, að vinnsla óendurnýjanlegra orkugjafa félli undir takmörkunarákvæðið í stjórnarsáttmálanum. Er það að ekki verði gefin út nein leyfi til vinnslu eða rannsókna í tengslum við jarðgas í efnahagslögsögunni þá ekki dálítið sérstakt í ljósi þess að nú er Evrópusambandið, sem sumir hérna inni á þingi horfa mikið til, að vinna að því að skilgreina jarðgas sem grænan orkugjafa?
Herra forseti. Nú kann að vera að hv. þingmaður taki línuna frá Evrópusambandinu en ég horfi til þess að við séum ekki á þeim stað. Við erum að horfa á það markmið að við ætlum að verða óháð jarðefnaeldsneyti og ná mjög metnaðarfullum markmiðum, bæði í samdrætti gróðurhúsalofttegunda og bindingu kolefnis. Bruni jarðefnaeldsneytis fer einfaldlega ekki saman við þau markmið. Ég vil líka segja að ég þekki ekki til þess, og hv. þingmaður veit kannski meira um það en ég, að nokkrar gaslindir hafi verið kortlagðar hér á svæðinu þannig að þetta mál hefur ekki komið upp með þeim hætti. Hvað varðar hin friðlýstu svæði er kannski ágætt að rifja það upp að þau eru allnokkur innan miðhálendislínu. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði áðan. Þar er verið að tala um Hveravelli, Kerlingarfjöll, Friðland að Fjallabaki, Þjórsárver og fleiri svæði. En útfærslan hangir auðvitað á þeim niðurstöðum sem koma út úr samráði um þá útfærslu við heimamenn. Endanleg útfærsla birtist því ekki á þessu þingi og verður ekki í frumvarpi ráðherra.
Herra forseti. Á þriðjudaginn voru birtar niðurstöður Félagsdóms í máli Alþýðusambands Íslands fyrir hönd Flugfreyjufélags Íslands gegn Samtökum atvinnulífsins fyrir hönd Samtaka ferðaþjónustunnar vegna Icelandair. Gerð var sú eðlilega krafa að Icelandair, sem hafði þegið stuðning ríkisins við að segja fólki upp, réði starfsfólkið inn aftur í starfsaldursröð þegar starfsemi fyrirtækisins leyfði. Icelandair hafði ekki gert það heldur valið úr hópnum eftir eigin geðþótta. Niðurstaða Félagsdóms er skýr um að Icelandair hafi borið að fara eftir starfsaldri þegar félagið afturkallaði uppsagnir flugfreyja og flugþjóna. Í rökstuðningi Samtaka atvinnulífsins, sem tók til varnar fyrir Icelandair, segir, með leyfi forseta: „Stefndi bendir á að við meðferð Alþingis á frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 50/2020 hafi verið hafnað þeirri breytingartillögu að starfsaldur ætti að ráða við endurráðningu í störf.“ Við afgreiðslu uppsagnarleiðarinnar vorið 2020 lagði ég fram breytingartillögu um að skýrt yrði kveðið á um það í lögunum að endurráðning skyldi verða í starfsaldursröð. Sú tillaga var felld. Reyndar voru það aðeins þingmenn Samfylkingarinnar sem greiddu henni atkvæði ásamt einum hv. þingmanni utan flokka. Milli umræðna um málið hafði forseti ASÍ sent öllum þingmönnum bréf um mikilvægi þess að slík tillaga yrði samþykkt. Stjórnarþingmönnum og ráðherrum í ríkisstjórninni var því alveg ljóst hver gallinn var á frumvarpinu en höfnuðu tillögunni og gáfu með því skýr skilaboð til fyrirtækja og Samtaka atvinnulífsins um að starfsaldur skipti ekki máli við endurráðningu. Brotið var á starfsmönnum og stjórnvöld tóku meðvitaða ákvörðun um að koma ekki í veg fyrir það. Hvernig telur hæstv. ráðherra að bregðast eigi við niðurstöðu Félagsdóms? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að axla ábyrgð í þessu máli?
Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég segja að þessi dómur er fallinn og það er mjög mikilvægt að ríkisstjórnin og ráðherra vinnumarkaðsmála taki hann nú til skoðunar því að þetta er það fyrirkomulag sem við höfum á vinnumarkaði til að leysa ágreiningsmál og niðurstaðan er algjörlega skýr. Hv. þingmaður spyr: Hver verða viðbrögðin? Þessi dómur er tekinn alvarlega og hann mun verða okkur lærdómur í framhaldinu. Það er í raun og veru það skýrasta sem ég get sagt um þetta. Ég vil líka segja það skýrt að slíka dóma á að taka alvarlega af hálfu stjórnvalda þegar kemur að framtíðarfyrirkomulagi, til að mynda lagabreytingum og öðru.
Herra forseti. Markmiðið með uppsagnaleiðinni var að koma í veg fyrir gjaldþrot fyrirtækja en ekki að skerða réttindi launafólks. Tillaga okkar í Samfylkingunni, um að koma í veg fyrir að það gerðist, var felld af hæstv. forsætisráðherra, fleiri ráðherrum og stjórnarþingmönnum sem sendu með því skilaboð um vilja sinn í málinu. Það er staðreynd málsins og stjórnvöld verða að axla ábyrgð á því. Ríkið greiddi út rúma 12 milljarða kr. til fyrirtækja til að aðstoða þau við að segja upp fólki. Það voru auðvitað fleiri fyrirtæki en Icelandair. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún muni beita sér fyrir því að greint verði hvernig staðið var að endurráðningum hjá öðrum fyrirtækjum sem fengu ríkisstyrkinn og hvort hún telji ekki að stjórnvöld eigi að gera skýlausa kröfu til fyrirtækja sem njóta ríkisaðstoðar um að þau sýni samfélagslega ábyrgð og virði rétt launafólks? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þessi dómur á sérstaklega við um flugfreyjur og ég veit að í þeirra samningum eru sérstök ákvæði sem tengjast starfsaldri þannig að það er auðvitað eitthvað sem við þurfum að skoða. Um það hvort dómur Félagsdóms - og ég ætla bara að segja það hér að ég er ekki búin að rýna hann nákvæmlega - hafi fordæmisgildi hvað varðar aðra geira vinnumarkaðarins ætla ég ekki að lýsa neinu yfir því að ég hef ekki farið yfir dóminn. Ég vænti þess að vinnumarkaðsráðherra hafi gert það. En ég ítreka það sem ég sagði að við eigum að taka þennan dóm alvarlega og draga af honum lærdóm.
Virðulegi forseti. Frá árinu 2014 hefur Rauði krossinn á Íslandi, á grundvelli lögbundins stoðhlutverks síns gagnvart stjórnvöldum, sinnt talsmannaþjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd auk ýmissar félagslegrar stuðningsþjónustu samkvæmt samningi við innanríkisráðuneytið. Hefur samningurinn verið endurnýjaður nokkrum sinnum en gildistími núgildandi samnings er til 28. febrúar næstkomandi eða eftir sléttar fjórar vikur. Þegar Rauði krossinn falaðist í byrjun nóvember sl. eftir upplýsingum um hvort til stæði að framlengja samninginn í samræmi við ákvæði hans var fátt um svör. Eftir ítrekaðar fyrirspurnir svaraði ráðuneytið því til að vegna breyttrar skipanar ráðuneyta og flutnings félagslegrar þjónustu við hælisleitendur frá dómsmálaráðuneyti til félagsmálaráðuneytis væru forsendur fyrir samningnum brostnar og yrði hann því ekki framlengdur. Vandinn hér er sá að breytt skipan ráðuneyta og flutningur verkefna þeirra á milli á ekki að hafa nein áhrif á samninga sem stjórnvöld hafa gert við aðila úti í bæ um þau verkefni. Má því segja að spurningum um ástæður þess að synjað var um framlengingu samningsins með svo skömmum fyrirvara sé enn ósvarað. Eins og staðan er þiggja um 750 einstaklingar þjónustu Rauða krossins samkvæmt samningnum. Hjá Rauða krossinum starfa jafnan um 15 lögfræðingar sem sinna hlutverki talsmanna umsækjenda um alþjóðlega vernd í samræmi við rétt þeirra samkvæmt lögum um útlendinga, auk um 45 sjálfboðaliða sem koma að verkefnum með ýmsum öðrum hætti. Þá krefst verkefnið utanumhalds og innviða sem stutt hafa við önnur mikilvæg verkefni sem félagið sinnir. Á þeim tæplega átta árum sem Rauði krossinn hefur sinnt þessari þjónustu hefur byggst upp gríðarleg þekking og verklag verið mótað sem hefur gefist einkar vel. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað hyggst ráðherra gera til þess að tryggja réttaraðstoð við umsækjendur um alþjóðlega vernd eftir að samningi við Rauða krossinn sleppir?
Virðulegur forseti. Stutta svarið við spurningu hv. þingmanns, þegar spurt er: Hvað hyggst ráðuneytið gera til að uppfylla þjónustuna sem er lögbundin?, er að það hyggst fara að lögum eins og þess er von og vísa í öllum störfum og það á við undirstofnanir þess líka. Þær breytingar urðu á þessum málum núna við myndun þessarar ríkisstjórnar að það urðu tilfærslur á verkefnum. Félagslega þjónustan færist núna yfir á félagsmálaráðuneytið á meðan talsmannaþjónustan, lögfræðiþjónustan, er á vettvangi dómsmálaráðuneytisins og Útlendingastofnunar. Við þær aðstæður þykir eðlilegt í ráðuneytinu, það hafði farið fram einhver skoðun á því áður en ég kom þarna og ég tek bara undir það, að endurskoða þennan samning. Mín afstaða er nú nokkuð skýr almennt séð í þessum efnum, að svona verk sem hlaupa á miklu fjármagni eigi að bjóða út og þannig uppfylli ríkið sína þjónustu, það eigi að leita eftir hagstæðasta verði fyrir þá þjónustu sem það veitir, þegar hún er aðkeypt. Hitt er svo annað mál, og fyrir því ber ég mikla virðingu fyrir Rauða krossinum, augljóslega, þar sem ég kem sjálfur úr grasrótarsamtökum sem hafa mannúðarmál að leiðarljósi, þ.e. björgunarsamtökunum, og því starfi sem þar er innt af hendi af hálfu sjálfboðaliða. Það er mörgu leyti mjög réttlætanlegt þegar ríkið stígur fram og gerir þjónustusamninga við slíka aðila um ákveðin verkefni, innrömmuð verkefni, þar sem sjálfboðaliðaþjónustan er jafnvel hluti af lausn mála, [[Forseti hringir.]]eins og við höfum svo skýr dæmi um í okkar samfélagi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör að mörgu leyti. Að sögn Rauða krossins hefur fengist vilyrði fyrir framlengingu samningsins um tvo mánuði, eða til loka aprílmánaðar, sem vekur ákveðna undrun í ljósi fullyrðinga ráðuneytisins um brostnar forsendur. Ég spyr: Ef unnt var að framlengja samninginn um tvo mánuði, hvers vegna var ekki hægt að framlengja hann um tólf svo svigrúm fengist til farsællar yfirfærslu til nýrra aðila, færi það svo að aðrir tækju við keflinu af Rauða krossinum? Spurning mín til ráðherra er þessi: Telur ráðherra tvo mánuði nægjanlega langan tíma til þess að byggja upp þjónustuna í höndum annarra en Rauða krossins svo ekki verði rof á þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd?
Virðulegi forseti. Já, það er mat okkar að sá tími sé fullnægjandi. Þetta eru atriði sem komu upp fyrir áramót, ef ég man rétt, og þarna var líka verið að reyna að svara aðstæðum Rauða krossins varðandi uppsagnir á starfsfólki og endurskipulagi á starfsemi. Við teljum þann tíma nægjanlegan. Einhverjir gætu gagnrýnt, ef leitað verður tilboða eða farið í samningaferli varðandi þetta, að þessi tími sé of skammur, ef litið er á það frá þeirri hlið mála. En þetta er talinn góður tími til að stíga þau skref sem fram undan eru.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þetta tækifæri, að fá að eiga orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra um sóttvarnir. Þetta er í sjálfu sér alveg ágætistímasetning til að gera það því að við horfum auðvitað upp það og hljótum flest að vera orðin þeirrar skoðunar að það sé orðið tímabært að endurskoða nálgun okkar og fara að aflétta þeim hörðu takmörkunum sem hafa verið í samfélaginu um nokkurt skeið. Áður en ég kem að stöðunni í faraldrinum og því sem um það er að segja myndi ég vilja nefna að eitt af því sem við höfum lagt til grundvallar í þessari umræðu og Viðreisn hefur talað mikið um undanfarin misseri í þessum faraldri er aðkoma þingsins. Við höfum verið þeirrar skoðunar að aðkoma þingsins þyrfti að vera meiri en hún hefur verið. Við leggjum í dag fram tillögu til breytingar á sóttvarnalögum. Þetta er tillaga sem við höfum verið að vinna að að undanförnu og gerir það að verkum að ráðherra þarf að leggja þingsályktunartillögu fyrir þingið til að staðfesta þær ráðstafanir sem hann hefur þegar gripið til. Þetta hugsum við til þess að þingið hafi aðkomu að málum ef faraldur dregst á langinn. Ekki er miðað við að þetta þurfi að vera verklag í upphafi faraldurs og við viljum leggja á það mikla áherslu að þegar við skoðum tillöguna hljótum við auðvitað að líta til þess að þótt vel horfi núna með framhaldið getur auðvitað eitthvað gerst og faraldurinn haldi áfram eða að í framtíðinni komi upp nýir faraldrar. Þessa breytingartillögu leggjum við fram í dag og mun hún liggja frammi fyrir þingmenn til að skoða. Hún gerir það að verkum að okkar mati að aðkoma þingsins er tryggð, ekki bara með samtali heldur með því að þingið tekur þá raunverulega ákvarðanir með hæstv. ríkisstjórn hverju sinni þegar kemur að því að takmarka réttindi fólks vegna faraldurs sem geisar í samfélaginu. Þá að stöðunni eins og hún er í dag. En áður en ég kem að því myndi ég reyndar vilja spyrja hæstv. ráðherra hvort hann taki ekki undir það að þingið hafi aðkomu með þessum hætti að þessum málum. Mig langar líka að nefna að hæstv. fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, viðraði einmitt sams konar hugmynd í þinginu fyrr í vikunni, og hvort hæstv. heilbrigðisráðherra taki ekki undir þetta. En þá að ástandinu. Þessar hörðu takmarkanir sem eru í gangi í samfélaginu í dag voru rökstuddar með spá um þróun faraldursins og það er algerlega augljóst að við erum á miklu betri stað en bjartsýnasta spáin gerði ráð fyrir. Fyrir um hálfu ári var hlutfall þeirra sem leggjast inn á sjúkrahús vegna sýkingar 2,5%. Þá var delta-afbrigðið allsráðandi. Þá var auðvitað efni til að hugleiða vel og hafa takmarkanir í gangi í samfélaginu. Nú hefur það verið þannig í heilan mánuð að það greinast upp undir 1.500 smit á dag, og þá er ég bara að tala um smit sem greinast við sýnatöku. Engu að síður hafa yfirleitt bara verið um þrír á gjörgæslu, sem er auðvitað alvarlegt í sjálfu sér en miklu minna en við bjuggumst við, og u.þ.b. 0,2% hafa verið að leggjast inn á spítala. Síðan fáum við viðbótarupplýsingar í gær, og í fyrradag reyndar líka, um að mun fleiri séu að sýkjast en við grípum í sýnatöku, talað er um allt að tvöfalt eða þrefalt fleiri. Það þýðir að hlutfall þeirra sem leggst inn á spítala af þeim sem fá veiruna er ekki 0,2% heldur umtalsvert lægra. Við þær aðstæður er algerlega óverjandi að viðhalda svona hörðum samkomutakmörkunum eins og eru í gildi núna. Verið er að boða afléttingaráætlun í ríkisstjórn á morgun. Við höfum ekki enn séð efnisatriði hennar en þó liggur alveg fyrir afstaða formanns Sjálfstæðisflokksins um það að lagaskilyrði og forsendur fyrir þeim hörðu takmörkunum sem enn eru í gildi séu brostnar. Ef ekki á að létta þeim strax af þjóðinni, af atvinnufyrirtækjunum og fólki sem er í fyrirtækjarekstri, menningarlífinu og veitingageiranum þá er sú spurning áleitin hvort hæstv. ríkisstjórn sé í raun og veru að viðhalda ástandi sem er ekkert annað en lögbrot og brot á grundvallarréttindum fólks. Staðan í faraldrinum er allt önnur en hún hefur verið hingað til. Þetta nýja afbrigði gerbreytir stöðunni. Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann sé ekki sammála því mati hæstv. fjármálaráðherra að það þurfi að aflétta strax og hvort það að ætla sér að bíða - yfirlýsing hæstv. fjármálaráðherra kom á mánudaginn - þangað til í næstu viku [[Forseti hringir.]]sé þá ekki einhvers konar framlenging á lögbroti og forsendubresti fyrir þeim ákvörðunum sem teknar voru.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir að setja þessa umræðu á dagskrá um sóttvarnaráðstafanir, stöðu og framgöngu okkar í faraldrinum og heilbrigðiskerfisins. Ég vil þó segja í upphafi að mér finnst það eilítið sérstakt samhengi, og kannski fullmikil einföldun, að þung staða spítalans sé helsta hindrun þess að við förum varlega og setjum okkur samkomutakmarkanir, að spítalinn standi einhvern veginn í vegi fyrir því að við njótum fullra mannréttinda. Mér finnst það í það minnsta fulldjúpt í árinni tekið. Þá vil ég vísa til þess að aðrar þjóðir hafa farið svipaðar leiðir og þetta verður allt að vinna saman. Við höfum beitt samkomutakmörkunum til að útbreiðslan verði ekki of hröð, þetta þarf að vinna þannig saman. Ég vil kannski frekar stilla þessu þannig upp að við höfum getað haldið samfélaginu betur gangandi en margar aðrar þjóðir í gegnum faraldurinn fyrir útsjónarsemi, þrautseigju og úthald okkar heilbrigðiskerfis og svo samstöðu þjóðarinnar í að verjast veirunni, en við höfum öll þurft að leggja ýmislegt á okkur í þeim efnum. Ef þú spyrð þann sem hér stendur þá stöndum við auðvitað með heilbrigðiskerfinu og spítalanum. Við þurfum að grípa til margvíslegra aðgerða til að tryggja að við ráðum við stöðuna hverju sinni, bæði að taka á móti þeim sjúklingum sem þurfa að leggjast inn samhliða því að halda uppi annarri þjónustu. Staðan er gjörbreytt, ég er sammála hv. þingmanni um það. Þess vegna erum við að boða afléttingaráætlun. En við verðum að gera það á grundvelli upplýsinga og stöðunnar hverju sinni. Ég verð að minna á að við erum enn með almannavarnir á neyðarstigi og spítalann á neyðarstigi. Þess vegna hefur verið gripið til fjölmargra aðgerða til að létta undir með spítalanum. Þegar síðustu samkomutakmarkanir voru settar á fyrir tveimur vikum var óvissa um þróunina í faraldrinum. Þá voru 47 inniliggjandi á spítalanum og staðan var mjög þung. Þá gripum við til þeirra aðgerða að semja við fjölmarga aðila í einkageiranum og það hefur hjálpað verulega. Farið var í skipulagsbreytingar og greitt fyrir viðbótarvinnuframlag og eru það mjög svipaðar ráðstafanir og gerðar hafa verið annars staðar á Norðurlöndunum, í Danmörku og Svíþjóð. Þess utan höfum við fengið starfsfólk af öðrum stofnunum inn á spítalann og við höfum líka notið góðs af bakvarðasveitum og fengið björgunarsveitir í yfirsetur. Það hefur því þurft að gera ansi mikið til að mæta erfiðri stöðu. Þetta er það sem ég vildi draga fram hér. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður út í vinnulagið sem er viðhaft. Sóttvarnalæknir sendir ráðherra tillögur, ráðherra fer með þær fyrir ráðherranefnd og inn í ríkisstjórn og svo er það aðkoma þingsins. Ég get sagt það hér, virðulegi forseti, að ég er opinn fyrir öllum breytingum á fyrirkomulaginu og styð það ávallt að þingið hafi sem mesta aðkomu að málum eins og þessum. Hvernig það fyrirkomulag á nákvæmlega að vera - ég segi það bara hér að ég er mjög opinn í þeim efnum. Það verður spennandi að sjá hvernig umræðan verður um þau mál sem hafa verið lögð fram hér og hv. þingmaður vísar í. Ég vil einnig minna á að ég kem með heildarendurskoðun á sóttvarnalögum inn í þingið og vonandi fyrr en seinna en í þingmálaskrá er það boðað um mánaðamótin febrúar og mars. Vonandi getur það tekist fyrr en starfshópur hefur verið að vinna með það mál. Að lokum kemur hv. þingmaður inn á bólusetningar. Við höfum blessunarlega verið í góðri stöðu með þær. Það hefur hjálpað okkur í gegnum þennan faraldur. Almennt séð höfum við nýtt okkur góða stöðu bólusetninga í sóttvarnaaðgerðum. [[Forseti hringir.]]Þegar mikil útbreiðsla smita var farin að raska alls konar starfsemi gátu þríbólusettir verið í svokallaðri vinnusóttkví. En ég vara við því að við förum í einhvers konar aðgreiningar á grundvelli bólusetninga. Þangað myndi ég ekki vilja fara með okkar samfélag.
Herra forseti. Stóra verkefnið sem fram undan er er að styrkja heilbrigðiskerfið þannig að það geti tekið við áföllum og ráði við áföll framtíðarinnar og það þarf að hefjast handa strax. Í faraldrinum hefur það komið skýrt í ljós að sparnaður, niðurskurður og aðhaldskröfur undanfarinna ára hafa ekki borgað sig. Veik staða heilbrigðiskerfisins þegar kórónuveirufaraldurinn skall á hefur kostað allt samfélagið mikla fjármuni og skert lífsgæði hjá sjúklingum sem hafa þurft að bíða eftir aðgerðum vegna stöðunnar. Stjórnarflokkarnir verða að gera betur en að svara ákalli eftir auknu fé til heilbrigðisþjónustu með því að setja aðhaldskröfur á stofnanir og að veita hvorki fé til að takast á við alvarlegan mönnunarvanda né veita sérstakt fjármagn til að mæta fleiri íbúum og öldrun þjóðarinnar. Við bætist að langvarandi álag á heilbrigðisstarfsfólk er farið að taka toll. Vaxandi áhyggjur eru um að kulnun í starfi vegna álags muni bætast ofan á þann mönnunarvanda sem fyrir er. Það er gert ráð fyrir því að eldra fólki hafi fjölgað um 60% árið 2040 og mannekla blasir við. Hvort tveggja hafa stjórnvöld vitað lengi en ekki gert áætlanir sem duga og vandinn vex ár frá ári. Aukningin á framlögum hefur að mestu verið kjarabætur en reksturinn í rauntölum núna er annars svipaður og hann var árið 2008. Þörfin fyrir heilbrigðisþjónustu hefur hins vegar vaxið töluvert síðan þá. Nú þegar við erum svo bjartsýn að gera ráð fyrir að faraldurinn sé alveg að ganga yfir verða stjórnvöld að hugsa út fyrir heimsfaraldurinn og neyðaraðgerðir. Þau verða að setja niður tímasettar og fjármagnaðar áætlanir um hvernig þau ætla að mæta þeim áskorunum sem fylgja því að fleira fólk þarfnast heilbrigðisþjónustu og skorti á starfsfólki til að sinna þeim sem þarfnast umönnunar og gera heilbrigðiskerfinu kleift að mæta tímabundnum áföllum.
Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég vil gera að sérstöku umtalsefni að það vekur mér hreint út sagt eilítinn ugg að það virðist þykja sjálfsagðara að takmarka frelsi fólks en að skila því. Það þykir mér vera vond meðferð á grunnréttindum okkar. Í upphafi faraldursins var talið skynsamlegt að setja nær óþekktar skorður á líf fólks vegna þess að brýn ástæða þótti til, enda var óvissan algjör og varnirnar engar. Við tókum öll þátt í því og megum vera stolt af því hvernig til tókst. Síðan hefur staðan á alla mælikvarða batnað til muna, en aðgerðirnar eru merkilega keimlíkar því sem var í byrjun faraldursins. Forseti. Það skiptir auðvitað höfuðmáli að styðjast við gögn. En ef það er hægt að setja takmarkanir á frelsi fólks með nær engum fyrirvara þá á að vera hægt að afnema þær með sama fyrirvaraleysi þegar gögnin benda til þess að engin þörf sé á þeim. Akkúrat hér og nú búum við enn við mjög strangar takmarkanir þótt gögnin bendi í aðra átt og hafa gert í einhvern tíma. Í upphafi faraldursins vorum við fyrirmynd í línudansi sóttvarna og þess að reyna að viðhalda eðlilegu samfélagi. Nú virðumst við dragast aftur úr með stóran hluta félags-, menningar- og atvinnulífs lokaðan á meðan nágrannaþjóðir hætta takmörkunum hver af annarri. Forseti. Veirur verða eflaust alltaf partur af tilveru okkar. Það er mjög brýnt að við tökum alvarlega nú og til framtíðar að hvers kyns hömlum á frelsi fólks verður alltaf að mæta sem algjörri undantekningu í samræmi við lög og rökstutt yfir vafa með gögnum. Forseti. Við verðum að undirbyggja þetta betur og skýrt til framtíðar. Annars er ekki bara hætta á að aðgerðir valdi meiri sársauka en þær eiga að vernda gegn, heldur að við missum sjónar á mikilvægum grunnréttindum.
Virðulegur forseti. Enginn getur legið mér á hálsi fyrir það að ég er kominn með upp í kok af þessari kórónuveiru, í orðsins fyllstu merkingu, ég veiktist af henni. Er þetta venjuleg flensa? Nei, þetta er verra. En ekki eins slæmt og ég reiknaði með. En ég hef samt áhyggjur af afleiðingunum sem veiran hefur valdið og þá sérstaklega á Landspítalanum. Við sjáum að hjúkrunarfræðingar á gjörgæsludeild lækka nú starfshlutfall sitt, eru komnir í 50% starf. Það segir okkur að álagið er orðið gífurlegt. En álagið á eftir að verða meira eftir faraldurinn, þegar við förum að taka á biðlistunum. Við eigum að þakka fyrir að einkareknir aðilar, Klíníkin og Orkuhúsið, sérfræðingar þaðan, læknar og hjúkrunarfræðingar, komu til aðstoðar á spítalanum. Og við þurfum að fá þá aðila að borðinu þegar veiran fer að gefa eftir til að vinna á biðlistunum. Við getum ekki leyft okkur lengur að vera með hundruð, jafnvel þúsundir einstaklinga veika á biðlistum. Ég er nýbúinn að tala við einstakling sem þarf að fara í mjaðmaaðgerð. Hann er í fullri vinnu en hann er búinn að bíða mánuðum saman. Og hvað er verið að gera við hann? Jú, það er verið að gefa honum rótsterk verkjalyf. Það er lausnin. Svo koma fréttir um að allt of mikið sé verið að selja og gefa af rótsterkum verkjalyfjum. Er ekki samhengi þarna á milli? Við þurfum að kortleggja hvaða afleiðingar þetta hefur haft fyrir fólk á biðlistum, fyrir fólk sem er með krabbamein og aðra sjúkdóma. Við þurfum að taka á því.
Forseti. Eins og ég hef bent á þá held ég að það sé svolítið farsælt að við vöndum okkur við að skrifa söguna í kringum heimsfaraldurinn. Mér þykir mikilvægt að ávarpa það að heilbrigðiskerfið okkar stóðst prófið. Það er búið að vera mikið álag, það þurfti aukinn stuðning, það þurfti meira fjármagn en við horfum til þess að við höfum staðið okkur vel í samanburði við önnur lönd, og lönd í Evrópu þar sem fólk dó unnvörpum úti á bílastæði af því að ekki var hægt að taka á móti því. Okkar staða er sú að hér hefur fólk fengið þjónustu. Þetta er áskorun, vissulega lengjast biðlistar, en heilbrigðiskerfið stóðst prófið. Mér finnst líka mikilvægt að benda á, eins og hefur komið fram, að nú eru þáttaskil. Sóttvarnaráðstafanir hafa auðvitað verið breytilegar eftir stöðu faraldursins. Markmiðið hefur alltaf verið að halda bylgjunni í skefjum til að standa vörð um líf og heilsu fólks, ekki síst okkar viðkvæmustu hópa svo að heilbrigðiskerfið okkar ráði við álagið. Nú erum við í fyrsta skipti í þessum nýja fasa þar sem þarf að skoða aðra aðferðafræði en þurft hefur að beita. Í þessum fasa, eins og áður, er verið að leggja fram afléttingaráætlun. Verið er að gera það í þriðja skipti. Í fyrsta skipti í mars 2020 og svo í apríl 2021. Þá var áætlun um afléttingu innanlandstakmarkana kynnt og sett í samráðsgátt svo að ekki er hægt að segja að ekkert samráð hafi verið haft um hlutina. Það er líka kómískt að heyra þau rök í umræðunni að einhverjir hafi nú sagt allan tímann að beita ætti þessari aðferð eða hinni. Við erum bara í allt annarri stöðu í dag. Við erum bólusett þjóð, við erum með nýtt afbrigði, við erum með færri innlagnir á gjörgæslu. Hér hefur verið farið eftir ráðleggingum okkar færustu sérfræðinga og mér finnst við hafa staðið okkur vel sem þjóð.
Forseti. Síðustu daga hefur umræðan hér á landi færst mjög hratt í þá átt að heimsfaraldurinn verði brátt yfirstaðinn og ekki verði lengur þörf á sóttvarnaráðstöfunum. Það má þó ekki gleymast að þetta er ekki í fyrsta sinn sem við teljum okkur geta fagnað sigri og að faraldurinn sé að baki. Flest munum við þegar við töldum hjarðónæmi rétt handan við hornið síðasta sumar þegar bólusetningu fullorðinna var að ljúka. Sú spá raungerðist ekki og erum við enn með tíu manna almennt samgöngubann hálfu ári síðar. Þetta hefur verið flókið og illfyrirsjáanlegt tímabil en það er einmitt á slíkum tímum sem mikilvægt er að stjórnvöld reyni að auka fyrirsjáanleika með aðgerðum sínum. Það hefur því miður ekki alltaf tekist heldur hafa þau lengst af verið í viðbragðsstöðu og sjaldnast horft lengra fram í tímann en nokkra daga og brugðist við þróun á hverju augnabliki. Það er von mín að ríkisstjórnin dragi þann lærdóm af þessu að hún muni stórauka áætlanagerð til framtíðar um það hvernig skuli taka á ástandi sem þessu. Mál manna er vissulega að nú líti út fyrir að krísutímabilið gæti verið á enda en þá er mikilvægt að hafa í huga að afleiðingar áfalls birtast oft ekki fyrr en hættan er yfirstaðin. Það veldur mér áhyggjum hversu lítið stjórnvöld virðast líta til þessara þátta því eins og áður er varla verið að hugsa fram yfir næstu daga eða næstu tvær til þrjár vikur. Ætla yfirvöld að bíða eftir því að allar neikvæðu afleiðingarnar af sóttvarnaráðstöfunum og faraldrinum sjálfum síðustu tvö ár komi í ljós eða eru þau með einhverja áætlun? Að lokum þykir mér mikilvægt að við drögum lærdóm af síðustu tveimur árum, lærdóm sem við munum leggja til grundvallar næst þegar við þurfum að takast á við sambærilegan faraldur eða sambærileg áföll. Ég tel að í faraldrinum hafi komið í ljós hversu auðvelt það getur verið að missa sjónar á grundvallaratriðum samfélags okkar sem skipta svo miklu máli, réttindum borgaranna. Það er bæði skiljanlegt fyrir almenning [[Forseti hringir.]]og fyrir stjórnvöld að vilja víkja þeim tímabundið til hliðar og kann jafnvel að vera heimilt og nauðsynlegt [[Forseti hringir.]]við ákveðnar aðstæður. En það á ekki að vera auðvelt og það á aldrei að vera sjálfsagt.
Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Hún er vel tímasett. Upptakan af ræðu hæstv. heilbrigðisráðherra var ekki orðin aðgengileg á vefnum en ég datt næstum því af stólnum mínum á skrifstofunni þegar hann opnaði ræðu sína á því að ástandið og aðgerðirnar sem við værum nú undirorpin sem þjóð væru ekki vegna ástandsins á Landspítalanum. Mig langar bara að biðja hæstv. ráðherra í seinni ræðu sinni að fara aðeins ítarlegar í þetta sjónarmið ef ég misskildi hann ekki. Ég sé að hæstv. ráðherra hristir hausinn þannig að ég er ánægður að þetta hafi verið misheyrn hjá mér varðandi upphaf ræðu hæstv. ráðherra. Mig langar til að benda á mál sem liggur hér fyrir þar sem fyrsti flutningsmaður er hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir. Þetta er frumvarp til laga um breytingu á sóttvarnalögum þar sem allur þingflokkur Sjálfstæðisflokksins, sýnist mér, utan ráðherra og forseta Alþingis, gerir tillögu um breytingu á sóttvarnalögum. Þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skal kynna ákvörðun um setningu reglna skv. 12. gr. og ákvæði þessu í velferðarnefnd Alþingis áður en þær taka gildi eða svo fljótt sem verða má verði því ekki komið við.“ Þetta ástand er búið að vara í rétt um tvö ár og núna leggur þingflokkur stærsta stjórnarflokksins fram tillögu sem þessa. Má skilja það sem svo að hæstv. velferðarráðherra hafi hafnað þessu verklagi á fyrri stigum? Ég gef mér að beiðni þess efnis hljóti að hafa komið fram frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins úr því að þingflokkurinn í heild sinni sér ástæðu til að leggja fram lagabreytingartillögu þessa efnis. Það væri áhugavert ef hæstv. ráðherra kæmi inn á það í seinni ræðu sinni hvort þessi mál hafi verið rædd milli hans og stærsta stjórnarflokksins, Sjálfstæðisflokksins.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að það er fagnaðarefni að von sé á afléttingaráætlun á morgun og það er í mínum huga mjög mikilvægt að hún verði skýr og hún verði tímasett ef ekki á að fara strax í afléttingar. Það mun hjálpa fólki og fyrirtækjum að átta sig á landslaginu. En mig langar til að ræða aðeins um lærdóminn fyrir okkur hér á þingi. Ég vil byrja á því að nefna hið augljósa, mér finnst að þjóðfélagið og samfélagið í heild sinni hafi staðist prófið og við vitum vel hverja við stöndum í þakkarskuld við; starfsmenn heilbrigðiskerfisins og aðra sem hafa verið í framlínu. En á upphafsstigum faraldursins vantaði mjög mikið upp á það að Alþingi fengi í hendur nauðsynlegar upplýsingar um forsendur sóttvarnaaðgerða sem gripið var til. Við munum það að staðan var erfiðari, bóluefni höfðu ekki verið tryggð og bólusetning var ekki hafin. Strax haustið 2020 lögðum við fram ósk um að heilbrigðisráðherra gæfi þinginu skýrslu reglubundið um stöðuna. Þannig vildum við auka aðkomu þingsins, að ráðherra gerði þinginu grein fyrir áhrifum heimsfaraldurs á heilbrigði og heilbrigðiskerfi, atvinnulíf, ríkisfjármál og hver væru þessi félagslegu áhrif sem eru alltaf að birtast okkur skýrar og skýrar. Þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, varð við þessari ósk okkar og það var mikilvægt, því að þetta gagnrýna samtal varð til þess að styrkja þingið og efla samstöðu innan þess. Þetta höfum við gert frá upphafi, kallað eftir umræðu í þinginu. Síðast töluðum við fyrir því að nauðsynlegt væri að heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra kæmu báðir fyrir þingið ef ríkisstjórnin kynnti nýjar sóttvarnaaðgerðir, en frumkvæðið hjá ríkisstjórninni að þessu leyti hefur vantað. Þó að maður þori varla að nefna Danmörku í dag þá er það nú þannig að dönsk stjórnvöld skildu mikilvægi þingsins og leituðust sjálf við að auka aðkomu þess, það þurfti ekki stjórnarandstöðuna til að biðja um það. Þannig að lærdómurinn í mínum huga er alveg skýr: Gagnrýna umræðu á ekki að óttast, þetta samtal verður að fá að eiga sér stað á vettvangi þingsins og við svona aðstæður á ekki að halda aftur af eftirlitshlutverki þingsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda og ekki síður heilbrigðisráðherra fyrir þessa þörfu umræðu. Það hillir vonandi undir að við sjáum fyrir endann á Covid-faraldrinum sem leikið hefur heimsbyggðina grátt á undanförnum tveimur árum. Blessunarlega hefur okkur Íslendingum tekist afar vel upp í baráttunni og það er gríðarlega mikilvægt að við hefjumst þegar handa við að greina viðbrögðin og mæta þeim framtíðaráskorunum sem snúa að sóttvörnum hér á landi. Forseti. Ég get heils hugar tekið undir með þeim sérfræðingum sem velta því fyrir sér hvort það sé tímabært að við Íslendingar setjum á laggirnar sérstaka sóttvarnastofnun. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur bent á mikilvægi þess að þjóðir heims búi sig mun betur undir aðstæður eins og þær sem komu upp í heimsfaraldrinum. Það er allt eins líklegt að enn alvarlegri faraldur geti komið upp á næstu árum eða áratugum. Heimsfaraldurinn hefur undirstrikað mikilvægi samvinnu. Þróun bóluefnis við Covid-19 sýndi það og sannaði að með samráði þjóða, fyrirtækja og vísinda er hægt að auka árangur stórlega. Ég tel mikilvægt að halda áfram á þeirri vegferð inn í framtíðina og auka enn frekar alþjóðlegt samstarf á sviði faraldsfræði, smitvarna og upplýsingagjafar, stuðla að enn frekari samhæfingu hér á landi og auka samráð við hagsmunaaðila víðs vegar í samfélaginu. Við Íslendingar erum lánsamir. Við eigum sérfræðinga á heimsmælikvarða og getum bæði miðlað þekkingu og nýtt okkur vel þann lærdóm sem hlotist hefur af áhrifaríkum viðbrögðum okkar hingað til í faraldrinum. Verum því bjartsýn og höldum ótrauð áfram því að það er ljós við enda ganganna.
Virðulegur forseti. Við í Samfylkingunni styðjum það að þingið komi betur að málum. Því vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að lýsa stuðningi við mál sem Viðreisn ætlar að flytja hér í dag um að þingið þurfi að staðfesta aðgerðir. Ég reyndi mikið að koma því í gegnum þingið fyrir ári þegar við vorum að gera breytingar á sóttvarnalögum og mun styðja það. Það vakti athygli mína þegar hv. stjórnarþingmaður, Jódís Skúladóttir, lýsti því hér yfir að heilbrigðiskerfið hefði staðist prófið. Heilbrigðiskerfið stóðst prófið hvað varðar Covid. Það eru ekki mörg andlát hvað það varðar, en ég mótmæli því harðlega að heilbrigðiskerfið hafi staðist prófið þegar kemur að geðheilbrigðismálum. Hvað er verið að gera í því? Er hægt að halda því fram að heilbrigðiskerfið hafi staðist prófið þegar 13 ára gömlu barni með þrjár sjálfsvígstilraunir að baki á síðustu tíu mánuðum er vísað út af BUGL, bráðameðferð á BUGL, og inn í biðlistakerfi sem mun vara a.m.k. í næstu 10–12 mánuði? Þetta er Ísland í dag. Ríkisstjórnin er fallin á geðheilbrigðisprófinu, er fallin á prófi er varðar það að grípa almenningi á Íslandi. Það kemur ítrekað í ljós að sjálfsvígum hefur fjölgað umtalsvert. Við fáum ekki einu sinni tölurnar fyrir síðasta ár. Við erum með tölur fyrir þarsíðasta ár af því að embætti landlæknis treystir sér ekki til að birta tölur fyrr en sex mánuðum eftir áramót. Það er ekkert að frétta, virðulegur forseti, ekkert, þegar kemur að því að grípa ungmennin okkar sem sýna verulega vanlíðan þegar kemur að geðheilbrigði. Það er ekkert að frétta af því hvernig verið er að grípa almennt launafólk sem sýnir verulegan vanda þegar kemur að geðheilbrigði vegna Covid. Og það er ekkert að frétta þegar kemur að því að kanna ástand eldra fólks sem hefur meira og minna verið innilokað allt Covid-tímabilið. [[Forseti hringir.]]Nei, herra forseti. Heilbrigðiskerfið stóðst ekki prófið. Ríkisstjórnin féll á þessu prófi.
Virðulegur forseti. Önnur ríki sýna nú mikinn metnað við að skila frelsinu aftur til fólksins. Forsætisráðherra Írlands sagði er hann boðaði miklar afleiðingar þar í landi að engin rök eða réttlæting væru fyrir því að halda áfram öllum sóttvarnaaðgerðum. Ég veit ekki til þess að veiran hagi sér með öðrum hætti þar en hér. Hér er ríghaldið í allar takmarkanir, þær sömu og gripið var til fyrir um tveimur árum og þá með góðum árangri sem ekki verður tekinn af heilbrigðisyfirvöldum. En nú er veiran orðin önnur. Auðvelt virðist vera að grípa til harðra aðgerða en þegar á að aflétta þeim þarf alltaf að bíða og sjá, eiga skotheld gögn fyrir afléttingunni og helst taka hana í mörgum og flóknum skrefum. Veiran fær alltaf að njóta vafans á meðan gengið er á andlega heilsu okkar, frelsi til athafna og atvinnu og önnur mikilvæg mannréttindi. Forsendur núgildandi takmarkana eru gjörsamlega brostnar. Ég hef töluverðar áhyggjur af afleiddum vandamálum sóttvarnaaðgerða, eins og fleiri greinilega. Takið eftir að ég segi sóttvarnaaðgerða, ekki veirunnar sjálfrar. Það eru ótæk vinnubrögð að þylja alltaf upp sömu rulluna, að aðgerðirnar miði að því að vernda heilbrigðiskerfið og líf og heilsu landsmanna. Á meðan hrapar geðheilsa þjóðarinnar og lífum er glatað. Fyrirtækjaeigendur skella í lás, fólk fer ekki til læknis vegna hræðslu við að íþyngja heilbrigðiskerfinu með ófyrirséðum afleiðingum og komast ekki í aðgerðir vegna neyðarástands á Landspítalanum. Tilkynningum um heimilisofbeldi fjölgar. Tilkynningum um aukið kynferðisofbeldi gagnvart börnum fjölgar mikið. Þessu ástandi verður að linna. Það er eðlileg krafa að öllum takmörkunum verði aflétt tafarlaust og ég hvet heilbrigðisráðherra til að taka stærri skref til að komast aftur í eðlilegt samfélag.
Virðulegur forseti. Ég tek undir áhyggjur af geðheilbrigðismálum í þessum Covid-faraldri. Ég varð eiginlega orðlaus þegar ég rakst á frétt þar sem talað var um, ef ég man rétt, barn sem hafði verið innilokað vegna einangrunar eða sóttkvíar í 50 daga. Þetta eru nærri tveir mánuðir sem það var innilokað. Þá fór ég hugsa: Bíddu, en aldrað fólk, hefur eitthvað verið fylgst með því hvað það hefur verið lengi innilokað? Hefur einhver spurt um það eða gert könnun á því? Eða fólk með undirliggjandi sjúkdóma, fatlaðir? Ég held að því miður sé búið að einblína svo ótrúlega mikið á Covid-19 að við gleymum öllu hinu. Ég hef það frá fyrstu hendi að við erum langt á eftir með að meðhöndla og greina krabbamein og fólk hefur orðið fyrir skaða vegna þess. Við erum langt á eftir og látum fólk veslast uppi á biðlistum, vinnandi fólk. Hvað erum við að gera bæði þeim og þjóðfélaginu með þessu? Jú, við erum að búa til færiband beint í örorku. Ég held að við þurfum, eða öllu heldur verðum að taka til óspilltra málanna og svo þurfum við líka að taka á afleiðingum Covid. Ég var á Norðurlandaráðsþingi með velferðarnefnd og þar komu fram áhyggjur Norðurlandabúa einmitt af afleiðingunum, hvernig eigi að meðhöndla afleiðingarnar, hvernig eigi að taka á þeim. Hvernig ætlum við að gera það hérna heima með enga samninga við sjúkraþjálfara, enga samninga við sérgreinalækna? Og ætlum við áfram að senda fólk út í aðgerðir, bæklunaraðgerðir til Svíþjóðar, þegar við gætum gert þrjár hérna heima fyrir eina þar úti?
Herra forseti. Ég tel að við Íslendingar höfum verið ótrúlega lánsöm að hafa farið í gegnum þennan heimsfaraldur undir styrkri stjórn þríeykisins góða, öflugs heilbrigðisráðherra VG og núverandi heilbrigðisráðherra, sem hafa fylgt ráðum okkar færustu sérfræðinga. Gripið hefur verið til fjölda efnahagsaðgerða sem skipta miklu máli fyrir fólk og fyrirtæki. Heilbrigðisstarfsfólkið okkar hefur staðið sig vel og annað framlínufólk og almannavarnir og björgunarsveitir. Einkageirinn hefur komið til liðs við okkur í þessum vanda og Íslensk erfðagreining - allt skiptir það sköpum um það að nú erum við að komast út úr þessu ástandi og lífið að komast aftur í eðlilegt horf. Þjóðin hefur sýnt ótrúlega samstöðu og skilning á erfiðum aðgerðum og þó að nú virðist sem úthaldið sé að dvína hjá einhverjum þurfum við að halda okkar styrk til enda. Við þekkjum það úr handboltanum að það er úthaldið á lokametrunum sem skiptir sköpum. Við sáum það í leik Dana í gærkvöldi þegar þeir klúðruðu sínum málum. Við skulum ekki bölva upphátt en gera það í hljóði og læra af því. Það var víti til varnaðar. Höldum okkar úthaldi til enda í glímunni við Covid. Það er engin ástæða til annars en að vera bjartsýn. Við náum örugglega fljótt að koma okkur aftur í eðlilegt horf. Ferðaþjónustan mun örugglega blómstra af fullum krafti. Menning, listir og veitingaþjónusta munu blómstra á ný. Það hefur vissulega margt verið þungbært fyrir almenning í landinu við þessar aðstæður, fyrir viðkvæma hópa, aldraða og þá sem hafa misst ástvini sína. Ég vil sérstaklega nefna unga fólkið okkar sem hefur ekki getað notið sín sem skyldi í blóma lífsins. Það er alltaf hægt að vera vitur eftir á og segja að gera hefði átt hlutina svona eða hinsegin. En þú tryggir ekki eftir á. Við gerðum þetta saman og við megum vera stolt af því. Það skiptir máli hver heldur um stjórnvölinn við aðstæður af þessu tagi og allt hefur þetta verið gert undir styrkri stjórn Vinstri grænna og heilbrigðisyfirvalda og stjórnvalda í þessu landi og sérstaklega er það þjóðin sjálf sem hefur staðið sig vel.
Herra forseti. Sóttvarnaaðgerðir hafa haft mikil áhrif á land og þjóð síðustu tvö árin. Börn leika sér í sóttkvíar- og einangrunarleikjum, skrifstofur margra landsmanna hafa flust heim í stofu og skilin milli vinnu og einkalífs eru orðin óskýrari. Ungmenni hafa byrjað í menntaskólum og eru mögulega að fara að ljúka menntaskóla án þess að upplifa það að tengjast skólafélögum sínum, sækja viðburði og fleira sem tilheyrir því að vera ungur og vera í menntaskóla. Fólk hefur ekki umgengist vini sína, stundað tómstundir eins og áður og rætt hefur verið um aukinn kvíða og vanlíðan hjá unglingum landsins. Fjölskyldur hafa ekki geta heimsótt aldraða fjölskyldumeðlimi og dregið hefur úr félagsstarfi aldraðra, öryrkja og fleiri jaðarhópa. Það er mikið áhyggjuefni. Það sýndi sig eftir hrun að geðheilsa fólks versnaði mánuðum og kannski árum eftir að komið var yfir versta hjallann. Því gæti staðan verið nákvæmlega eins núna. Ég vil ekki einu sinni hugsa það til enda ef geðheilsa þjóðarinnar versnar vegna afleiðinga samkomutakmarkana. Því tek ég undir orð hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur þegar hún ræðir um áhyggjur sínar af geðheilbrigði Íslendinga. Nú er vitað að einangrun einstaklinga styttir lífstíma fólks. Það hafa rannsóknir sýnt fram á. Ákveðnir þjóðfélagshópar eru miklu viðkvæmari fyrir því að vera einangraðir hér en aðrir. Sóttvarnaaðgerðir hafa ábyggilega haft áhrif á neikvæða félagslega einangrun í þjóðfélaginu. Því vona ég að hæstv. heilbrigðisráðherra beiti sér fyrir því að huga að geðheilsu þjóðarinnar í kjölfar íþyngjandi samkomutakmarkana og félagslegra áfalla sem við höfum gengið í gegnum síðastliðin misseri. Þannig björgum við mannslífum og þannig verðum við farsælli þjóð. En það þarf að gerast og það þarf að vera plan um það og það þarf að gerast strax. Við getum ekki [[Forseti hringir.]]hugsað hvernig þetta verður. Hver ætlar að svara fyrir það og hver ætlar að súpa seyðið af því þegar geðheilsu þjóða hrakar enn meira?
Herra forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra hristi svo hausinn þegar ég reyndi að hafa eftir honum upphafsorð hans í fyrri ræðu að ég þorði ekki annað en að athuga það. Með leyfi forseta, þá byrjaði hæstv. heilbrigðisráðherra ræðu sína á því að segja: „Ég vil þó segja í upphafi að mér finnst það eilítið sérstakt samhengi, og kannski fullmikil einföldun, að þung staða spítalans sé helsta hindrun þess að við förum varlega og setjum okkur samkomutakmarkanir, að spítalinn standi einhvern veginn í vegi fyrir því að við njótum fullra mannréttinda. Mér finnst það í það minnsta fulldjúpt í árinni tekið.“ Þetta sagði hæstv. ráðherra orðrétt. Þetta er ekki í neinu samhengi við það sem okkur hefur verið sagt í tvö ár, að þetta gangi allt út á að fletja kúrfuna, verja heilbrigðiskerfið og þar fram eftir götunum. Við eigum að tala um hlutina eins og þeir eru og við erum í þessari stöðu, alla vega er minn skilningur sá [[Samspil.]]að við séum í þessari stöðu til að Landspítalinn og heilbrigðiskerfið ráði við verkefnið. Nú blasir við að verkefnið hefur minnkað svo mjög að umfangi að við eigum að hætta þessari vitleysu. Við eigum að leyfa veitingamönnum að selja þjónustu þeim sem vilja kaupa af þeim þjónustuna. Við eigum að leyfa fólki, fjölskyldum og fyrirtækjum og listamönnum og öðrum að koma saman og skemmta, hitta þá sem þau vilja hitta. Við erum enn með tíu manna samkomutakmarkanir. Þetta er allt eitthvert brjálæði. Við eigum að hætta þessari vitleysu. Við eigum að opna landið. Við eigum að aflétta takmörkunum og snúa aftur til þess frelsis og þess samfélags sem við þekktum hér áður. Við getum ekki sætt okkur við það að þetta sé að gerast hægar en nokkur kostur er í þeirri stöðu sem nú blasir við okkur.
Herra forseti. Ég vil þakka öllum þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu; hæstv. heilbrigðisráðherra og þeim hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls. Ég held að rauði þráðurinn í þessu sé ofureinfaldlega sá að það er kominn tími til verulegra tilslakana. Sú afléttingaaðgerð sem boðuð er á morgun hlýtur að taka mið af þeim sjónarmiðum sem hér hafa birst enda erum við á allt öðrum stað í faraldrinum en við höfum verið áður, með þetta miklu vægara afbrigði þar sem innlagnahlutfallið er vel undir 0,2% miðað við 2,5% þegar við vorum að bregðast við delta-afbrigðinu. Ég, rétt eins og hv. þm. Bergþór Ólason, skildi ekki alveg orð heilbrigðisráðherra hér í upphafi um að það væri fullmikil einföldun að segja að þung staða á spítalanum væri fyrst og fremst orsökin fyrir þeim þungu takmörkunum sem hefur oftar en ekki réttilega verið hent yfir þjóðina. Sú staða á ekki við í dag, eins og ég var að rekja. Ég spyr: Af hverju höfum við verið að fletja út kúrfuna í tvö ár ef ekki vegna þess að við erum að taka tillit til spítalans? Af hverju höfum við verið að spyrja sérfræðinga spítalans um stöðuna á hverjum einasta degi? Af hverju höfum við haft áhyggjur af starfsfólki spítalans á hverjum einasta degi í faraldrinum, álaginu á það? Og af hverju höfum við haft svona miklar áhyggjur af því að sjúklingar á spítalanum, hvort sem þeir eru þar inni út af Covid eða ekki, fái viðunandi þjónustu og svo allir hinir sem leggjast inn út af öðrum veikindum? Þetta hefur allt verið til þess að vernda spítalann, fletja út kúrfuna, bjarga heilbrigðiskerfinu. Þannig að orð hæstv. heilbrigðisráðherra hér áðan hljóta að vera þess eðlis að við köllum eftir nánari skýringu á þeim. Ég óska einnig eftir því að hæstv. heilbrigðisráðherra svari þeirri spurningu sem ég kom fram með í upphafi máls míns. Hæstv. fjármálaráðherra sagði hér fyrir nokkrum dögum að lagaskilyrði væru ekki lengur til staðar, forsendur væru brostnar. Takmarkanirnar eru umfram tilefni, meðalhófs er ekki gætt. Er hæstv. heilbrigðisráðherra sammála því? Og ef svo er, þarf ekki að fara í verulegar afléttingar hratt og örugglega fremur en að bíða fram í næstu viku? Ef mat hæstv. fjármálaráðherra er rétt þá erum við að brjóta lög. Við erum að brjóta grundvallarmannréttindi á fyrirtækjaeigendum, starfsfólki þeirra og atvinnugreinum, menningunni, íþróttalífinu, með því að bíða hér í viku og jafnvel lengur. Ég vil líka nefna það að faraldurinn hefur leitt í ljós veikleika heilbrigðiskerfisins. Ef það hefur ráðið við hann megum við aldrei gleyma því að það er vegna þess að fólki var bannað að hittast, fólki var bannað að vinna, fólki var bannað að halda fundi, fólki var bannað að njóta menningar og lista og íþrótta til þess að heilbrigðiskerfið réði við álagið. Það þurfti að færa verulegar fórnir. Þannig að það er ekki alveg sanngjarnt að segja úr samhengi að heilbrigðiskerfið hafi staðist prófið. Hins vegar má alveg færa fyrir því rök að fólkið í landinu, íbúar þessa lands, [[Forseti hringir.]]hafi staðist prófið með glæsibrag.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir mjög góða umræðu. Hv. þm. Sigmar Guðmundsson fór í lokaorðum sínum með öðru orðalagi yfir það sem ég var að reyna að túlka í upphafsræðu minni og lagði áherslu á samspilið á milli samkomutakmarkana og mikilvægis þess að tryggja hverju sinni að heilbrigðiskerfið okkar ráði við stöðuna. Við þekkjum þetta samspil. Það þarf ekkert að orða það öðruvísi. Það er auðvitað alltaf mikilvægt að horfa til þess að tryggja að innlagnir verði ekki fleiri en svo að kerfið ráði við það hverju sinni. Þess vegna setjum við á samkomutakmarkanir þannig að við hlaupum öll saman. Þetta er það sem ég vildi leggja áherslu á í byrjun. Það er síðan alveg rétt sem kemur fram í þessari umræðu, að við erum á miklum tímamótum og það er fullt tilefni til að vera bjartsýn. Við erum komin á þann stað í þessum faraldri að geta farið í afléttingar. Bara nú í vikunni fórum við í verulegar afléttingar sem snúa að einu helsta sóttvarnaúrræðinu, sem er sóttkví. Það mun létta álagið varðandi skimanir, það mun létta álagið á fjölskyldur, það mun létta álagið varðandi rakningu í skólastarfi. Það mun létta álagið varðandi ýmiss konar starfsemi. Mun það valda auknum smitum? Mögulega. Við sjáum það hér á næstu dögum, og þetta verða snúnar næstu vikur. En það lítur út fyrir, miðað við hvernig mál eru að þróast, að við getum farið í afléttingar og við munum boða afléttingaráætlun hér á morgun. Þegar kemur að því hvernig við túlkum lögin - það hefur aðeins verið komið inn á það, hv. framsögumaður, málshefjandi umræðunnar, gerði það - koma inn mjög margir þættir. Það eru samfélagslegir þættir, ef við förum í 12. gr. sóttvarnalaga, og þættir sem snúa að þeirri frumskyldu að kerfið fletji út kúrfuna, eins og einhverjir orðuðu það hér, sem við höfum verið í allan tímann. Þetta spilar saman og við höfum þurft að leggja mikið á okkur sem samfélag. Það þarf alltaf að skoða aðstæður í heildstæðu mati hverju sinni, í samhengi við aðstæður eins og þær þróast, nýtt veiruafbrigði, nýjar áskoranir, innlagnarhlutföll, legutíma og svo það sem samfélagið er að takast á við hverju sinni og þær skerðingar sem við komum á. Það er erfitt að túlka 12. gr. sóttvarnalaga með afgerandi hætti, að tafarlaust eigi að aflétta aðgerðum á þeim grundvelli einum að þróunin verði jákvæðari en við sáum fyrir þegar síðustu reglur voru settar. [[Forseti hringir.]]Það verður að fara fram heildstætt mat. Það tekur ákveðinn tíma. Það er þetta ferli sem talað hefur verið um hér og við viljum að þingið [[Forseti hringir.]]taki meiri þátt í ákvörðununum. Ég er mjög opinn fyrir þeirri umræðu og þeim tillögum.
Hæstv. forseti. Við afgreiðum hér þingsályktunartillögu forsætisráðherra um breytingar á Stjórnarráðinu, fjölgun ráðuneyta og heiti þeirra, sem afgreidd var úr stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Enginn efast um það að skipan ráðuneyta er á ábyrgð framkvæmdarvaldsins og á höndum þess. Það er hins vegar aðdragandi þessa máls og málabúnaður sem gera má athugasemdir við. Hér liggur ekki til grundvallar nein sérstök þarfagreining heldur einfaldlega hugmyndir stjórnarflokkanna þriggja, eða öllu heldur formanna þeirra, um hvernig best sé að skipa ráðuneytum - og fjölga ráðherrum, því að óneitanlega hentaði það líka í þessu uppleggi. En ábyrgðin er þeirra og Samfylkingin mun ekki standa í vegi fyrir því að þessi þingsályktunartillaga verði afgreidd hér í dag.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um mál sem felur í sér stórfellda útþenslu á ríkisbákninu. Þetta er fyrst og fremst pólitískt mál til að fjölga ráðherrum svo að Framsóknarflokkurinn geti fengið fleiri ráðherra í samræmi við niðurstöðu þingkosninga. Það velkist enginn í vafa um það að framkvæmdarvaldið getur ákveðið hvernig ráðuneytaskipan er viðhöfð hverju sinni. Enginn mótmælir því. En þau skref sem hér eru stigin eru mjög útlátamikil og eru vanhugsuð að einhverju leyti. Sum skref eru ágæt en stóra myndin er sú að þetta er þensla, við erum að belgja út báknið, við erum að fjölga ráðherrum. Það var aldrei tekið inn í breytuna hvort hægt væri að fækka ráðherrum, það kom aldrei til greina. Ég mun ekki greiða atkvæði með þessu máli. Ég mun ekki þvælast fyrir þessu máli. Ég mun sitja hjá við afgreiðslu þessa máls, en mér finnst dæmalaust að það séu fyrstu skref þessarar ríkisstjórnar, þessarar gömlu ríkisstjórnar, að fara í þá vegferð að þenja út báknið, [[Forseti hringir.]]ekki á faglegum forsendum heldur fyrst og fremst þeim pólitísku forsendum sem felast í því að það þurfti að fjölga ráðherrum fyrir Framsóknarflokkinn.
Herra forseti. Að mínu viti var alveg augljóst við meðferð málsins hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til hvers refirnir voru skornir þegar ráðuneyti var stokkað upp, það þanið út og því breytt með þeim hætti sem fyrir liggur í þessu máli. Það var fært í faglegan búning hér í þingsal og einnig hjá mörgum þeim sem töluðu fyrir nefndinni. Aðrir bentu hins vegar á það, sem rétt er, að þetta er í hrópandi andstöðu við það sem mótað var á sínum tíma upp úr hruninu hvað varðar það hvernig Stjórnarráðið ætti að vera; með færri, stærri og sterkari ráðuneytum sem hafa faglegri burði til að verjast oft ásókn sérhagsmuna innan þeirra. Það er alveg ljóst að mati Viðreisnar að verið er að breyta Stjórnarráðinu til að bregðast við kosningaúrslitum. Það er ekkert faglegt við þessa afgreiðslu, en það er hins vegar pólitískur réttur ríkisstjórnar á hverjum tíma að móta Stjórnarráðið eftir sínu höfði. Við munum því ekki greiða atkvæði gegn þessu [[Forseti hringir.]]en ríkisstjórnin verður sjálf að bera ábyrgð á því hvernig Stjórnarráðið er mótað næstu fjögur árin. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Er ekki bara best að fara vel með skattfé? Kosningasigur Framsóknarflokksins ætlar að reynast skattgreiðendum nokkuð dýr í þessum efnum. Það blasir við að þessar aðgerðir eru fyrst og fremst ætlaðar til að stilla af valdahlutföll innan ríkisstjórnarinnar. Sömuleiðis velkist enginn í vafa um það að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir hverju sinni hafa þá stöðu að geta gert þetta með þeim hætti sem flokkunum sýnist. Miðflokkurinn mun ekki greiða atkvæði, hann mun sitja hjá við afgreiðslu þessa máls og ábyrgð þess er auðvitað að fullu stjórnarflokkanna.
Herra forseti. Í síðari umræðu um þetta mál heyrði ég því fleygt að ekki hefði verið gagnrýnd efnisleg niðurstaða uppskiptingar ráðuneytanna. Ég vil bara halda því til haga að það hefur jú verið gagnrýnt, t.d. hefur það að slíta fjarskipti frá öðrum innviðum ítrekað verið gagnrýnt. Þessi tillaga er stundum klædd í þann búning að hér sé verið að bregðast við þeim stóru samfélagslegu áskorunum sem við stöndum frammi fyrir í dag, t.d. með því að færa orkumálin inn í loftslagsráðuneyti. Það er líka gagnrýnivert. Það er eitthvað sem Kárahnjúkaflokkana í ríkisstjórn hefur jú dreymt um síðustu 20 árin, að geta haft þessi mál á einni hendi. En ef við værum að takast á við loftslagsmálin sem þá áskorun sem þau eru, af hverju ekki að færa efnahagsmálin undir ráðuneyti loftslagsmála? Þar myndi verkefnið snúast um umskipti samfélagsins. Af hverju ekki að taka nýsköpunina undir loftslagsráðuneyti? [[Forseti hringir.]]Þar eru sóknarfærin fyrir samfélagið á næstu áratugum. [[Forseti hringir.]]Nei, í staðinn er þetta gamaldags og kostnaðarsamur stólaleikur til þess eins að koma steypukassa utan um nýjan ráðherra Framsóknarflokksins.
Forseti minnir enn og aftur á takmarkaðan ræðutíma sem er ein mínúta þegar hv. þingmenn gera athugasemd við atkvæðagreiðslu.
Virðulegur forseti. Ég er á móti því að fjölga ráðuneytum. Kostnaðurinn er gífurlegur og þetta er algjör óþarfi. Á sama tíma segir ríkisstjórnin að það séu ekki til fjármunir til þess að hjálpa þeim sem verst hafa það í landinu. Fólk stóð í röðum eftir mat um síðustu jól en það eru til nógir peningar í svona vitleysu. Við gleymum því að áður fyrr voru hreppaflutningar á fólki. Núna eru ráðuneytisflutningar á barnamálum milli ráðuneyta. Hvaða afleiðingar hefur það? Það er alltaf verið að hræra í hlutum sem á ekki að vera hræra í, sem á að vera stöðugleiki á og sjá til þess að hlutirnir virki. Því miður er það eina sem þetta hefur upp á sig að valda meira tjóni en nokkur gat séð fyrir. Þetta er fáránlegur fjáraustur sem á ekki að eiga sér stað. Óþolandi.
Frú forseti. Þetta er illa unnið mál sem kostar pening. Það er ekkert flóknara en það. Það er illa unnið af því að það er ekki útskýrt hvað við fáum fyrir þann pening sem þetta kostar. Hér er t.d. verið að beita mismunandi aðferðum til að leysa sama vandamálið, einhverja ósýnilega múra stjórnsýslunnar. Annars vegar er verið að sameina skipulagsmál í eitt ráðuneyti en hins vegar verið að tvístra menntamálum í þrjú ráðuneyti til að ná sama árangri. Þess vegna, eins og kemur fram í frávísunartillögu hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar, er þetta mál einfaldlega ekki tækt. Það þarf að vinna það betur. Það er ekki heillegt, ef má orða það þannig. Það vantar kostnaðargreininguna og ábatamatið. Það vantar í rauninni allan forsetaúrskurðinn sem ætti að koma fram. Málið er ekki tækt til afgreiðslu þingsins. Þess vegna greiði ég atkvæði með frávísunartillögu og gegn þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Ég er með frávísunartillögu í þessu máli. Hún lýtur að því að þessi þingsályktunartillaga er ekki í samræmi við 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Eins og stendur í frávísunartillögunni er hún sett fram með vísan til þess. Ég er nýr á þingi en ég hefði aldrei trúað því að svona vinnubrögð myndu sjást hérna. Ég er mjög hlynntur því, tek það fram, að ríkisstjórn á hverjum tíma skipuleggi sig, en það að fjölga ráðherrum Framsóknar um einn - það er búið að gera það. Það var gert í forsetaúrskurði 28. nóvember um skiptingu starfa ráðherra, nr. 126. Það er búið að gera þetta og þar kemur t.d. fram að Svandís Svavarsdóttir sé hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Samkvæmt þessu plaggi verður hún matvælaráðherra. Hér er misræmi milli úrskurða. Eftir þetta mun hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sitja í hvaða ráðuneyti? Jú, hún mun sitja í matvælaráðuneyti. [[Forseti hringir.]]Að engum skyldi hafa dottið í hug eða skilið það að ráðuneytið beri heiti ráðherrans - ja, það virðist ekki vera samkvæmt þessari tillögu.
Herra forseti. Ég finn mig knúna til að koma hingað upp og ræða frávísunartillöguna sem hér var nefnd. Mér heyrist það vera afstaða hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar að mér beri að leggja hér fram á Alþingi hina eiginlegu og fyrirhuguðu tillögu til forseta Íslands um að staðfesta forsetaúrskurð eða hinn fyrirhugaða forsetaúrskurð sjálfan. Áskilnaður 2. gr. laga um Stjórnarráðið leggur hins vegar þá skyldu á forsætisráðherra að leita stuðnings Alþingis við fyrirhugaðar breytingar á skiptingu Stjórnarráðs Íslands í ráðuneyti áður en frá slíkum breytingum er gengið með tillögu til forseta Íslands og útgáfu forsetaúrskurðar þar að lútandi og það skal gert í formi þingsályktunartillögu. Þannig að þessi frávísunartillaga er byggð á misskilningi. Breytingarnar sem koma fram í texta þingsályktunartillögunnar snúast um það hvernig á að skipta á Stjórnarráði Íslands í ráðuneyti og ég geri bara ráð fyrir því að alþingismenn þekki svo fjölda og núverandi skipan ráðuneyta og heiti þeirra. Í kjölfar samþykktar eða afgreiðslu þingsályktunartillögunnar er svo sendur [[Forseti hringir.]]forsetaúrskurður til forseta Íslands. Ég finn mig knúna til að koma hingað upp og ítreka það sem [[Forseti hringir.]]ég sagði í framsöguræðu minni, en þessi frávísunartillaga byggist á misskilningi.
Virðulegur forseti. Já, ríkisstjórnin má gera það sem hún vill, hún situr í skjóli meiri hluta þings. Við munum nú horfa upp á hvern einasta stjórnarþingmann greiða atkvæði með fjáraustri, með ákvörðun sem er óyfirveguð, óvönduð og illa útfærð og mun líklega verða skaðleg fyrir allan almenning á Íslandi sem mun í kjölfarið fá verri þjónustu frá ráðuneytunum og væntanlega frá undirstofnunum, vegna þess að það mun taka ráðuneytin 18–24 mánuði að jafna sig eftir þessar hrókeringar allar. Það liggur fyrir. Slíkt veldur skaða um samfélagið allt. Ég hvet hv. þingmenn ríkisstjórnarflokkanna til að íhuga hvort það sé skynsamlegt að greiða atkvæði með þessari tillögu. Hún er svo illa útfærð og svo ótrúlega vanhugsuð. [[Forseti hringir.]]Þó að ríkisstjórnin megi þetta þá ber okkur að hugsa um almannahag.
Virðulegi forseti. Ég er sammála því sem hefur komið fram í máli hv. þingmanna, það veit hver maður hver tilgangurinn er með þessum breytingum. Ég ætla að lýsa því yfir að ég hef raunverulegar áhyggjur af þessum breytingum. Það snýst ekki um að vera á móti þessu bara til að vera á móti. Við höfðum tilteknar áhyggjur af þessu máli áður en það fór til nefndar og lýstum þeim hér í þingsal. Þá átti eftir að leita álits frá hagsmunaaðilum og öðrum sem sannarlega var ekki leitað til við undirbúning þessarar tilhögunar. Þau álit sem okkur bárust og umsagnir gerðu í raun lítið annað en að auka á áhyggjur mínar og staðfesta þær. Ég hef áhyggjur af þessu. Ég mun ekki standa í vegi fyrir þessu máli þar sem ég er sammála því að það sé á valdi ríkisstjórnar hvers tíma að haga málum í samræmi við sína pólitísku stefnumótun. Ég hef bara áhyggjur af því að það sé ekki það sem er í gangi hér. Þetta er ekki í samræmi við pólitíska stefnumótun, þetta er illa undirbúið. Þetta er ekki í samræmi við bestu skipan mála og [[Forseti hringir.]]það er einfaldlega vegna þess að markmiðið með þessum breytingum er ekki sett á faglegum grunni.
Herra forseti. Skipulagshlutverk forsætisráðherra og virk beiting þess í samræmi við þróun verkefna, nýjar áskoranir og pólitískar áherslur ríkisstjórnar á hverjum tíma eru gríðarlega mikilvæg stjórntæki framkvæmdarvaldsins. Það er nefnilega mikilvægt að endurskipuleggja verkefni í takti við tímann. Það er samfélaginu öllu til hagsbóta og endurspeglar um leið pólitískar áherslur. Sú tillaga sem hér liggur fyrir endurspeglar það. Hún hefur fengið vandaða þinglega meðferð og við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði munum greiða atkvæði okkar með henni.
Virðulegi forseti. Ég held að ekkert okkar sé á móti því að hæstv. forsætisráðherra geti skipt sínu Stjórnarráði niður eins og hún vill. Við getum rifist um formið og ferlið, hvort þetta ætti ekki að heita tillaga til þingsályktunar um breytt nöfn ráðuneyta því að það er það eina sem hægt er að breyta. En það sem mér finnst aðalmálið í þessu er að það virðist ekki vera neitt mál að henda nær 400 milljónum til þess eins að geta verið með fleiri ráðuneyti á meðan það þurfti að gráta út úr ríkisstjórninni 150 milljónir til að niðurgreiða sálfræðiþjónustu. Hvar eru forgangsatriðin, hæstv. forsætisráðherra?
Virðulegi forseti. Heimurinn hefur breyst mikið á síðustu tveimur árum. Hér hefur verið talað um ártalið 2011. Síðan þá hefur heimurinn virkilega breyst. Minni hlutinn talar um að við skulum takast á við nýjan heim með gömlum og úreltum verkfærum. Við sem sitjum í núverandi ríkisstjórn erum komin lengra. Sumir þingmenn hafa haft virkilegar áhyggjur af aðkomu Framsóknarflokksins í þeirri ríkisstjórn. Ég vil bara minna á það að nýjar skoðanakannanir sýna að þjóðin óskar miklu frekar eftir meiri aðkomu Framsóknarflokksins að stjórnvöldum hér á landi.
Virðulegur forseti. Hér kemur hver fulltrúinn á fætur öðrum frá stjórnarandstöðunni og lýsir því yfir að hann sé ekki á móti þessu en þeir tala allt niður og leggja fram frávísunartillögur og ég veit ekki hvað og hvað. Það kemur auðvitað ekki á óvart að hin svokallaða frjálslynda miðja sé á móti þessu og tali svona í kross. Staðreyndin er að fyrir einhverjum tíu árum var búið til stjórnkerfi fyrir flokka og fyrir landið til að ganga í Evrópusambandið og það kemur heldur ekki á óvart að þessir sömu flokkar séu að verja það kerfi. [[Gripið fram í.]]Það sem kemur á óvart er að Miðflokkurinn skuli vera kominn á þann veg. Hér er talað um fjármuni og það er mikilvægt að fara vel með þá og ég tek undir það. Hér er hins vegar um fjárfestingu að ræða, fjárfestingu í betra samfélagi til að takast á við þær miklu breytingar sem hafa orðið frá því að sumir flokkar ætluðu að ganga í Evrópusambandið fyrir tíu árum. Við ætlum ekki að gera það. [[Frammíköll í þingsal.]]
Forseti biður hv. þingmenn um að gefa ræðumanni frið til þess að ljúka máli sínu og standa ekki í samtölum úr sætum.
Forseti. Eftir að hafa farið yfir málið með hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og tekið á móti gestum og umsögnum deili ég ekki áhyggjum margra hv. þingmanna hér. Ég held þvert á móti að hérna sé ríkisstjórnin bæði að forgangsraða og ná betur utan um þau mál sem hún telur mikilvægust á þessu kjörtímabili. Það skiptir máli að Stjórnarráðið lagi sig að samfélaginu en ekki öfugt. Þetta er liður í því. Ég tel sérstaklega vert að nefna að ég held að það skipti máli fyrir áskoranir framtíðarinnar, fyrir fjórðu iðnbyltinguna, að málefni háskóla, nýsköpunar og vísinda séu undir einum hatti. Ég tel líka mikilvægt að náttúruvernd og orkunýtingu sé ekki stillt upp sem andstæðum heldur sem samspili. Ég vil einnig nefna að ég held að það verði mikil búbót fyrir samfélagið að skipulags-, mannvirkja- og húsnæðismál verði sett undir einn hatt. Ég styð því málið og held að það sé vel ígrundað.
Virðulegi forseti. Ég tel mig knúinn að koma aftur upp í pontu til að útskýra mál mitt. Hver er tilgangurinn með 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands? Jú, tilgangurinn er að tryggja að þingheimur fái upplýsingar um fyrirhugaðar breytingar á Stjórnarráði Íslands. Er þetta plagg um fyrirhugaðar breytingar á Stjórnarráði Íslands? Nei. Þær breytingar voru gerðar með forsetaúrskurði 28. nóvember, nr. 126. Þar var fjölgað um einn ráðherra. Þar var meðal annars sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem á núna að sitja í matvælaráðuneyti. Orðalag 2. gr. er alveg skýrt, með leyfi forseta, en þar segir í 1. mgr.: „Ákveða skal fjölda ráðuneyta og heiti þeirra með forsetaúrskurði, sbr. 15. gr. stjórnarskrárinnar, samkvæmt tillögu forsætisráðherra. Tillagan skal lögð fyrir Alþingi í formi þingsályktunartillögu sem komi þegar til umræðu og afgreiðslu áður en forsetaúrskurður er gefinn út.“ Það er þannig sem lögin eru. [[Forseti hringir.]]Og stofnun sem er nýlega búin að fá dóm frá Strassborg út af einu merkustu löggjöf sem Íslendingar hafa sett, í Landsréttarmálinu, [[Forseti hringir.]]ætti kannski að fara að lesa lögin aðeins betur.
Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni um forgangsröðunina, hver hún er. Það er hægt að leggja á samkomutakmarkanir og leggja landið á hliðina félagslega með samkomutakmörkunum en það er ekki hægt að niðurgreiða sálfræðiþjónustu og ekki hægt að stytta biðlista barna. Við ætlum frekar að bæta við ráðuneyti. Og ég bara spyr mig: Hvers konar forgangsröðun er í gangi og hvernig er hægt að tryggja að þau markmið sem sett eru, sem eiga þá að vera mælanleg og hægt að skoða, séu til bóta fyrir landið? Er verið að fara að mæla þetta? Hvernig vitum við að þetta verði til bóta? Ég velti því fyrir mér, þegar 47 manneskjur létust á síðasta ári vegna sjálfsvíga: Er þetta forgangsröðunin sem Alþingi vill standa fyrir?
Virðulegur forseti. Það er rétt að umgjörð á alltaf að ná utan um innihaldið. Kassinn á að passa utan um það sem í honum er. En innihaldið er bara ekki að breytast. Það eru nákvæmlega sömu viðfangsefni, en það er búið að ákveða, bara svona á milli fólks, að eyða í það mörg hundruð milljörðum. Talandi um forgangsröðun. Við sitjum sveitt svo dögum skiptir við að reyna að berja inn 5 og 10 milljónir hér og þar til að negla saman fjárlagafrumvarp og svo kemur svona pakki, af því bara. Við vorum í leðjuslag rétt fyrir jól til að reyna að ná utan um jólagjafir til fátækra barna á Íslandi og þetta eru kveðjurnar sem við erum að senda þeim. Ég er svo hissa á að standa hér og [[Forseti hringir.]]svo kemur hæstv. ráðherra og fer að blaðra um Evrópusambandið af því að við erum á móti þessu. [[Forseti hringir.]]Hvaða rugl er þetta? Ég næ ekki utan um þetta. Ég er á móti þessu og ég ætla að greiða atkvæði gegn þessu.
Forseti. Hér hafa margir hv. þingmenn komið upp og margrætt þörfina á að Stjórnarráðið lagi sig að breyttu samfélagi og ég tek undir það. Skipulag Stjórnarráðsins er sannarlega þess eðlis að það er rétt að endurskoða það með reglulegu millibili og að það lagi sig að breyttu samfélagi. Til að svo megi vera þarf hins vegar mun betri stefnumörkun og mun skýrari sýn en hér er um að ræða. Þá þarf að leita víðtækrar samstöðu - og þá ætla ég að vitna í orð hæstv. forseta frá því fyrir mörgum árum síðan, sem ég tek undir heils hugar - til þess að það þurfi ekki að vera verk hverrar ríkisstjórnar að breyta Stjórnarráðinu. Of tíðar breytingar eru til þess að draga úr festu og fyrirsjáanleika og valda vandkvæðum. Það á því ekki að vera með eitthvert hringl að óþörfu. Laga þarf Stjórnarráðið að breyttum samfélagsaðstæðum á faglegum forsendum. Ég hef raunverulegar áhyggjur af því að þessar breytingar muni hafa skaðleg áhrif á stöðu mikilvægra málaflokka innan Stjórnarráðsins. Ég held að þetta muni leiða til þess að gera þurfi breytingar aftur innan skamms, áður en langt um líður, [[Forseti hringir.]]og þetta hringl á vafasömum forsendum er sannarlega ekki það sem átt er við [[Forseti hringir.]]þegar tekið er undir að það sé á valdi ríkisstjórnar [[Forseti hringir.]]hverju sinni að skipa málum í samræmi við eigin pólitísku stefnu.
Forseti verður enn að minna á ræðutímann í þessu formi. Þegar hv. þingmenn geta gert athugasemd um atkvæðagreiðslu er einungis gert ráð fyrir að ræðutími sé ein mínúta en ekki ein eða hálf eða eitthvað þaðan af lengra.
Herra forseti. Hæstv. innviðaráðherra lýsti furðu sinni yfir afstöðu Miðflokksins í þessu máli. Ég hef sagt það í ræðum um þetta mál á fyrri stigum að ég fagnaði mjög þeirri breytingu sem er að verða með því að sameina húsnæðis- og mannvirkjamál og skipulagsmál inn í það ráðuneyti sem áður var samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Það er skynsamleg breyting. En í einhverju hringli þarna í lokafrágangi er ákveðið í einhverri furðu að skilja fjarskiptamálin frá öðrum innviðamálum. Það eru svona þættir sem skilja mann eftir í þeirri trú að þetta sé pólitísk aðgerð en ekki gert upp á skynsamlegt flæði innan Stjórnarráðsins. Það er auðvitað þannig að það þurfti ekkert að fjölga ráðuneytum til að ná þeim markmiðum fram að ná húsnæðis- og mannvirkjamálum, skipulagsmálum og öðrum tengdum málum inn í eitt og sama ráðuneytið. Það var bara hægt að færa þá málaflokka til hins gamla samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis. Það þurfti engan nýjan ráðherra í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Hæstv. innviðaráðherra kom hingað upp og gagnrýndi gagnrýni mína á forgangsröðun og talaði um að hér væri um fjárfestingu að ræða. Við sem höfum starfað við nýsköpun og fjármögnun horfðum aðeins á þetta og ég ákvað að spá í hvaða fjárfestingu væri verið að tala um. Jú, það er fjárfesting í því að einn Framsóknarþingmaður fær tvöföld laun út kjörtímabilið. Það er fjárfesting í því að þessi ríkisstjórn getur haldið völdum í fjögur ár í viðbót. Í hverju öðru er fjárfestingin? Ég spyr mig. Kannski hæstv. innviðaráðherra geti svarað því ef hann er ekki of upptekinn í símanum.
Virðulegur forseti. Við munum öll eftir aðdragandanum. Það voru átta vikna viðræður milli þessara flokka um að halda áfram að starfa saman sem þeir höfðu þó lýst yfir í kosningabaráttunni að yrði reyndin fengju þeir til þess umboð. Hugmyndin kviknaði þar og þau tóku Stjórnarráðið upp nánast eins og púsluspil og svo féllu bitarnir einhvern veginn. Þetta er ekki gert út frá hagsmunum samfélags, þetta er gert út frá hagsmunum stjórnmálaflokka. Þetta er ekki gert til að fjárfesta í fólki, þetta er gert til að fjárfesta í Framsókn. Kostnaðurinn, hefur hæstv. fjármálaráðherra sagt okkur, hleypur á hundruðum milljóna króna, kaupmálinn við Framsókn. Sú er ástæða þessara breytinga, að við fórum úr tíu ráðherrum í 12.
Virðulegi forseti. Ég vil segja að stjórnarandstaðan er ansi svekkt í dag og bara dálítið fúl líka. Mig langar aðeins að fara yfir nokkur atriði sem ég tel að skipti máli. Það eru auðvitað mikil tækifæri í þessari stöðu. Í fyrsta sinn er verið að setja á laggirnar sérstakt menningarmálaráðuneyti, sem hefur verið kallað eftir í einhverja áratugi. Ég heyri ekki einhverja hér í salnum sem eru í stjórnarandstöðu koma og fagna því og hafa samt sem áður kallað eftir þessu í langan tíma. Það ráðuneyti sem nú er sett á laggirnar, menningar- og viðskiptaráðuneyti, er það ráðuneyti sem mun skapa mestar gjaldeyristekjur fyrir þjóðarbúið í gegnum ferðaþjónustu og skapandi greinar. Ég fagna því verulega að við séum að fara í þessar breytingar og verð að segja eins og er að mér finnst með ólíkindum hvernig sumir í stjórnarandstöðunni setja þetta upp og tala um forgangsröðun. Sú gagnrýni er beinlínis ósmekkleg því að það hefur engin ríkisstjórn fjárfest jafn mikið í börnum og í þeim sem verst hafa það í samfélaginu og þessi ríkisstjórn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Hv. þingmenn virðast vera fastir í fortíðinni. Hvar er framtíðarsýnin? Þetta hefur ekkert að gera með það hvað bar hæst í kosningunum síðastliðið haust, ekki að mínu viti alla vega. Þetta snýst um að fjárfesta til framtíðar og fjárfesta í fólki og með því að endurskipuleggja stjórnkerfið með þessum hætti þá gerum við það. Það er alla vega mín sannfæring að sú vinna sem farið var í í haust, sú vel ígrundaða vinna, skili okkur því að við getum farið að fjárfesta til framtíðar. Þetta er framtíðarsýnin. Hættið að dvelja í fortíðinni og stígið með okkur inn í framtíðina. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég verð bara að fá að koma upp og ræða eitt mest spennandi verkefnið sem ríkisstjórnin boðar með þessum mikilvægu breytingum í málaflokkunum. Ég er ótrúlega ánægð með að verið sé að stíga framsækin skref í stjórnsýslunni sem eru til marks um þá möguleika sem eru til staðar til að hagnýta hugvit, auka fjölbreytni í atvinnulífi og í þeirri mikilvægu stoð sem hugverkageirinn er, geiri sem er að sigla fram úr sjávarútveginum á þessu kjörtímabili og styrkja stöðu Íslands og stækka kökuna í samfélaginu. Það eru spennandi og verðmætar breytingar sem munu skipta máli fyrir íslenskt samfélag. Umræðan hér er á mjög lágum punkti þegar hún snýst um það sem vísað hefur verið til. Ég segi: Þessar breytingar munu skipta miklu máli fyrir íslenskt samfélag. [[Forseti hringir.]]Þær munu skipta miklu máli fyrir verðmætasköpun. Þær munu taka niður múra milli málaflokka og gera vel fyrir land og þjóð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég viðurkenni að ég stóðst ekki mátið að biðja um orðið þegar talsmenn stjórnarandstöðu fóru að vitna í forseta þingsins, hv. þm. Birgi Ármannsson, og ræður hans frá árinu 2011. Það er auðvitað áhugavert að sjá íhaldsmenn allra flokka sameinast hér í málflutningi gegn þessum breytingum sem snúast ekki um neitt annað en að nýta þann sveigjanleika sem felst í lögum um Stjórnarráðið, straumlínulaga Stjórnarráðið, skapa samlegð með breytingum þannig að málaflokkar sameinist í nýjum ráðuneytum en leggja um leið áherslu á aukna samhæfingu og samstarf ráðuneyta. Ég þekki það ágætlega, hafandi verið bæði fagráðherra og forsætisráðherra, hversu miklu skiptir að ráðuneyti geti unnið vel saman og sömuleiðis hversu miklu skiptir að geta gert breytingar og fært hluti til til að skapa aukinn kraft og aukna orku í þessari mikilvægu stofnun. Ég verð því að segja [[Forseti hringir.]]að ég hef dálítið gaman af að sjá þessa sameiningu íhaldsafla. Ég ætla ekki að stilla mér upp með íhaldsöflunum í dag. [[Forseti hringir.]]Ég styð þessa tillögu því hún er góð. Hún snýst um framþróun og hún snýst um að þora að gera breytingar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Stjórnarskrá!
Það stendur ekki á mér.
Forseti biður hv. þingmenn og hæstv. ráðherra um að halda ekki áfram samtölum úr sætum sínum heldur gefa þeim orðið sem forseti hleypir í ræðustól hverju sinni.
Virðulegur forseti. Vegna orða hæstv. forsætisráðherra vil ég benda henni á að fræðin segja að til að straumlínulaga 700 manna vinnustað þurfi undirbúning en hann skortir algjörlega í þessu máli. En ég kem aðallega hingað upp til að bregðast við orðum hæstv. ráðherra menningarmála og svo heitir hann eitthvað fleira, ég ítreka beiðni mína um að heiti ráðuneyta og ráðherra komi hingað í púltið. Það er ekki merki um góða fjárfestingu í börnum þegar 13 ára gömlu barni sem á að baki þrjár sjálfsvígstilraunir á síðustu tíu mánuðum er vísað út af BUGL inn á biðlista næstu 12 mánuði eftir nauðsynlegri þjónustu, lífsnauðsynlegri þjónustu. Það er þetta sem ríkisstjórnin ber ábyrgð á. Það er svona sem hún stendur sig í heilbrigðismálum barna. Það er svona sem hún stendur sig. Hún er fallin á prófinu og hún ætlar bara að sinna verkefnum af þessum toga. Það heitir ekki að fjárfesta í börnum, hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Það eru áhugaverðar ásakanir um íhaldssemi sem fljúga hérna. Ég held að enginn hafi sagt að ekki sé tilefni til að breyta til, að sjálfsögðu er það svo. Við viljum bara fá útskýringar á því hvernig breytingarnar leiða til góðs. Það er ekki nóg að segja bara: Þetta verður frábært. Það þarf að útskýra af hverju. Útskýringuna vantar algjörlega í þessa þingsályktunartillögu og í nefndarálit meiri hlutans og það er það sem við biðjum um, sérstaklega þegar þetta kostar pening. Af hverju er það þess virði að eyða þessum pening í þessar breytingar ef það er ekki einu sinni útskýrt? Til hvers? Getið þið sagt mér svart á hvítu hvernig þetta mun skila ábata fyrir íslenskt samfélag? Ef þið getið það þá skal ég glaður greiða atkvæði með þessari þingsályktunartillögu. Ef ekki er ég að sjálfsögðu á móti henni, að sjálfsögðu.
Virðulegi forseti. Ég ætli að gangast við því að hafa árum saman talað fyrir sérstöku menningarmálaráðuneyti, ráðuneyti skapandi greina. Ég get ekki annað en þakkað fyrir að það skuli vera orðið til með þeim hætti að það sem áður var lítil skúffa, 10% skúffa, í risastóru skólamálaráðuneyti hefur nú verið fært til þess vegar sem Bandalag íslenskra listamanna og gjörvallur geirinn hefur beðið um um árabil. Ég segi takk. Ég ætla okkur það, þá helst í samræmi við sáttmála ríkisstjórnarinnar frá 2017, að við stefnum að bættum samskiptum á Alþingi og þá allra flokka á þingi. Við vitum það öll hér að þessu verður ekki breytt. Við skulum fagna því að við séum ekki lengur með ráðherra sem hægt er að spyrða við stórt sjávarútvegsfyrirtæki og við erum með ráðherra núna í ferðamálum sem er að tala um bisness og framtíð [[Forseti hringir.]]þannig að ég ætla að fá að vera þakklátur og ég treysti því að þetta verði til góðs [[Forseti hringir.]]og við skulum ekki dvelja mikið lengur við það sem ekki verður breytt. 12 ráðherra ríkisstjórn. Það er heilög tala.
Hæstv. forseti. Ágætu þingmenn. Mikið þykir mér dapurlegur sá málflutningur sem hér á sér stað, ég bara get ekki lengur setið í hliðarsal og þagað. Hefur stjórnarandstaðan í alvörunni aldrei heyrt talað um breytingar á skipuriti? Ég bara spyr. Ég er nýr þingmaður og ég er að koma beint úr atvinnulífinu. Í atvinnulífinu er verið að gera breytingar á skipuriti með reglulegum hætti. Af hverju? Jú, það er gert til að bregðast við breytingum sem eiga sér stað, jafnvel úti í samfélaginu. Ég styð af heilum hug þær breytingar sem hér er verið að gera og ég fagna sérstaklega að sjá breytingar á ráðuneyti nýsköpunar, iðnaðar og háskóla, sömuleiðis á innviðaráðuneytinu þar sem ég tel mikið hagræði fólgið í því að sameina þar verkefni undir einn hatt. Ég styð þetta mál heils hugar.
Forseti. Það er örugglega fullt af góðu dóti í þessari þingsályktunartillögu, í þessum breytingum. Sumt finnst mér vera rökrétt, annað ekki. En mér finnst það ekki vera punkturinn sem við erum að reyna að koma á framfæri. Mér finnst að ríkisstjórn sem er að fara í þessar veigamiklu breytingar eigi að koma með til okkar rök fyrir því af hverju þau eru að fara þessa leið. Að kalla það íhaldssemi að við biðjum um að fá sönnunargögn um að það séu faglegar forsendur sem liggja að baki þessum breytingum, það sé búið að skoða alvarlega hver árangurinn verður og hvers vegna, á hvaða rökum það sé reist - það er ekki íhaldssemi. Íhaldssemi felst í því þegar þrír formenn loka sig inni í herbergi og útbýta einhverjum ráðuneytum eftir sínu hugarflugi. Það er íhaldssemi af því að þannig hafa hlutirnir alltaf verið gerðir hér. Við erum að biðja um eitthvað nýtt. Við viljum fá að sjá sviðsmyndir, faglegar forsendur, rök, gögn.
Virðulegi forseti. Hér steig hæstv. forsætisráðherra í ræðustól og sagðist hafa gaman af ýmsu því sem hér hefur komið fram. Ég hef líka skemmt mér yfir þessari umræðu. Eitt sem mér finnst svolítið skemmtilegt er að ráðherrar flokksins sem alla jafna rekur kosningabaráttu t.d. með yfirlýsingum um báknið burt koma núna allt í einu hingað upp í pontu og tala um það sem nauðsynlegt fyrir atvinnulífið að fjölga millistjórnendum hjá hinu opinbera, fjölga ráðherrum hjá hinu opinbera og fjölga skrifstofum. Þetta er svolítið kómískt allt saman. Annað sem kannski stingur svolítið er að hér er talað um stórkostlegt menningarmálaráðuneyti, nýtt og flott ráðuneyti sem á þá væntanlega að geta gripið til aðgerða á sviði menningar með skilvirkum hætti. En það hefur nú ekki komið eitt einasta þingmál frá þessu ráðuneyti [[Forseti hringir.]]frá því að ríkisstjórnin var skipuð og sviðslistafólk er í neyð [[Forseti hringir.]]vegna sóttvarnatakmarkana og annarra þátta.
Virðulegi forseti. Mig langar til að koma hérna upp og taka þátt í þessum áhugaverðu umræðum um breytingar í stjórnsýslunni. Nú hef ég reynslu af sveitarstjórnarmálum, eins og hefur komið fram í ræðum mínum í áður, og á síðustu átta árum hefur bæjarstjórnin á Akureyri farið í stjórnsýslubreytingar tvisvar sinnum, tvisvar sinnum á átta árum. Af hverju er það gert? Vegna þess að þarna hefur verið meiri hluti starfandi sem hefur reynslu af því sem hefur verið í gangi og hefur áttað sig á því að það er mikilvægt að gera breytingar. Hér erum við með ríkisstjórn sem er að starfa saman sitt annað kjörtímabil og þessar breytingar skipta máli og þær eru byggðar á reynslu síðustu fjögurra ára. Hér hefur verið talað um staðnaða stjórn, stjórn sem ætli ekki að gera neitt. Við erum hér með stjórn sem þorir að taka ákvarðanir, þorir að ráðast í breytingar. Ég fagna þessum breytingum og ég hef trú á þeim.
Virðulegi forseti. Af því að hér var minnst á nýtt menningarmálaráðuneyti og að ríkisstjórnin hefði ekki komið með neitt nýtt varðandi þá stöðu sem uppi er í menningunni þá virðist mér að hv. þingmaður sem hóf máls á því fylgist jafnvel ekkert sérlega vel með. Í gær voru kynntar aðgerðir, sértækar aðgerðir, fyrir tónlistina og sviðslistirnar sem nema tæplega hálfum milljarði króna. Við erum að fara að breyta lögum um starfslaun listamanna þar sem verður sérstakur flokkur fyrir ungt listafólk. Og ég get líka upplýst hv. þingmann um að þessar tillögur koma frá grasrótinni og við höfum verið í sérstaklega góðu sambandi við okkar fólk þar. Einnig vil ég nefna að kynntar voru aðgerðir þar sem við erum að framlengja viðspyrnustyrkina þannig að ég vísa á bug þessum málflutningi hv. þingmanns og bið hann kannski um að fylgjast aðeins betur með.
Virðulegi forseti. Ekkert af því sem hæstv. ráðherra nefndi hér áðan er komið inn í þingið. Það er eitt að tala um viðspyrnustyrki, það er eitt að kynna eitthvað eftir ríkisstjórnarfund en það verður þá líka að fylgja því eftir með haldföstum aðgerðum sem hægt er að ræða á þinginu, greiða atkvæði um og samþykkja að komi að gagni. Það er nú bara það sem ég minntist á áðan. Það liggur ekki fyrir neitt einasta þingmál frá menningarmálaráðuneytinu. Ég stend því við orð mín.
Virðulegi forseti. Ég hef þegar rakið það hver ástæðan fyrir þessari frávísunartillögu er og það er málsmeðferðin, að hún sé ekki í samræmi við 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. 15. gr. stjórnarskrárinnar er alveg skýr og hún segir, með leyfi forseta: „Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim.“ Það segir ekkert um að Alþingi eigi að koma að þessu, ekki neitt. Eins og ég sagði áðan er ég ekkert á móti þessum breytingum, ríkisstjórnin skipuleggur sig eins og hún vill og það er algerlega kominn tími til þess að endurskoða lög um Stjórnarráð Íslands. Það er eins með þessa frávísunartillögu og bara í skólanum, nemandi er sendur til baka með skjalið og hann á að koma með það eins og ætlast er til, hann á að skila því samkvæmt þeim kröfum eru í lögunum. Ég vil nota tækifærið hér og skora á forsætisráðherra að sameina nú forsetaúrskurðina tvo frá frá 28. nóvember, nr. 125 og 126, vegna þess að hann þarf að uppfæra þá núna, að [[Forseti hringir.]]hann sameini allt í einn forsetaúrskurð með skjalinu í dag [[Forseti hringir.]]sem heiti þá forsetaúrskurður um Stjórnarráð Íslands. Jafnframt vil ég skora á forseta þingsins [[Forseti hringir.]]að beita sér fyrir endurskoðun á lögum um Stjórnarráð Íslands.
Forseti. Alla jafna, ef rökstuðningur fylgdi þessari þingsályktunartillögu, væri ég alveg sammála þeim röksemdum að þetta væri einfaldlega ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Ég hefði þá bara setið hjá og málið væri á hennar ábyrgð. En af því að rökstuðninginn vantar, ég hef ekki neitt í höndunum til þess einu sinni að geta verið sammála eða ósammála, þá greiði ég atkvæði gegn tillögunni.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir. Ég hafði svo skamman tíma áðan og vil ítreka áskorun mína til forsætisráðherra um að sameina alla forsetaúrskurði um Stjórnarráð Íslands í einn forsetaúrskurð sem heitir þá forsetaúrskurður um Stjórnarráð Íslands, sem forseti Íslands undirritar. Það væri bragur á því, það væri skiljanlegt fyrir almenning, skiljanlegt fyrir þingið og þá kæmi þetta allt fram í einu plaggi. Ég skora líka á þingheim að kynna sér þessa úrskurði frá því í haust því að þar áttu breytingarnar sér stað, ekki í því plaggi sem lagt er fyrir þingið í dag. Ég segi nei.
Hæstv. forseti. Mig langar að kvarta yfir því að við sem erum látin sitja í hliðarsölum njótum ekki sömu möguleika á að sjá hvernig atkvæðagreiðslur fara fram. Í þeim tveimur atkvæðagreiðslum sem hér fóru fram höfðum við ekki neina mynd af því hvernig atkvæðagreiðslur væru að fara. Við sitjum því ekki við sama borð og þeir sem sitja í þessum sal. Nú veit ég ekki til þess að það hafi verið rætt í forsætisnefnd síðustu vikur að breyta því fyrirkomulagi að hafa okkur öll í mismunandi sölum en ég vona að hæstv. forseti geri strax bót á þessu svo að við þingmenn sitjum öll við sama borð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég flyt Alþingi skýrslu nefndar sem var falið að gera úttekt á reynslunni af starfi peningastefnunefndar, fjármálastöðugleikanefndar og fjármálaeftirlitsnefndar Seðlabanka Íslands frá gildistöku laga um bankann í ársbyrjun 2020. Þessi nefnd var skipuð þann 9. júní síðastliðinn með vísan til bráðabirgðaákvæðis laganna um að slík úttekt skyldi gerð og henni lokið fyrir árslok 2021 og þinginu skyldi gerð grein fyrir inntaki hennar. Jafnframt skyldi meta reynsluna, varúðar- og viðskiptaháttaeftirliti innan bankans og mögulega orðsporsáhættu vegna þess. Í umræðum sem fóru fram á Alþingi í tengslum við þessa sameiningu komu fram áhyggjur varðandi það atriði að auknar heimildir Seðlabankans til að beita refsikenndum viðurlögum og þvingunaraðgerðum gætu leitt til orðsporsáhættu fyrir bankann og þar með haft neikvæð áhrif á aðra mikilvæga starfsemi hans. Skýrslu úttektarnefndarinnar var dreift á Alþingi þann 10. desember 2021. Þá voru annir í þingstörfum slíkar að ekki gafst færi á að kynna skýrsluna hér í þingsal en hv. þingmenn hafa haft góðan tíma til að kynna sér efni hennar. Úttektarnefndina skipuðu valinkunnir einstaklingar. Formaður hennar var Tryggvi Pálsson, hagfræðingur og fyrrverandi bankastjóri. Aðrir nefndarmenn voru Þórhildur Hannesdóttir Jetzek, hagfræðingur og lektor við Háskóla Íslands, og Jóhannes Karl Sveinsson hæstaréttarlögmaður. Ég lýsi ánægju minni með góða vinnu nefndarinnar því að auk gagnaöflunar ræddi nefndin við fjölmarga einstaklinga sem koma að framkvæmd núverandi fyrirkomulags sem og fjölda annarra aðila, m.a. innan stjórnsýslunnar, auk fulltrúa fjármála og vinnumarkaðar sem og fræðimenn á sviðinu. Afurðin er þessi skýrsla, ítarleg og greinargóð skýrsla sem mun nýtast okkur vel við að leggja mat á hvernig hefur tekist til að ná þeim markmiðum sem var lagt upp með í breytingum á lögum um Seðlabankann og við frekari stefnumótun og ákvarðanatöku um hlutverk og stöðu bankans. Áður en lengra er haldið, frú forseti, er gagnlegt að rifja upp aðdragandann að þeim breytingum sem gerðar voru á lögum um Seðlabanka Íslands á árinu 2019 þegar Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið voru sameinuð og eftirlit með fjármálastarfsemi sett undir hatt Seðlabanka Íslands. Með þeim lagabreytingum voru einnig gerðar breytingar á stjórnkerfi Seðlabankans þar sem m.a. þeim þremur nefndum sem hér eru til skoðunar var falið að taka ákvarðanir um beitingu valdheimilda Seðlabankans hvað varðar peningastefnu og fjármálastöðugleika á sviði fjármálaeftirlits. Ég held að ég hljóti í tilefni af þessari umræðu að rifja aðeins upp aðdragandann að þeim breytingum, sem var auðvitað nokkuð langur og að baki lá ítarleg greiningarvinna. Samspil peningastefnu, fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlits var eðli máls samkvæmt mikið til umræðu í kjölfar hrunsins 2008. Stjórnvöld fengu í kjölfarið ráðgjöf frá mörgum sérfræðingum. Í mars 2017 var svo skipaður sérstakur starfshópur um endurmat á ramma peningastefnunnar. Hann skilaði sinni skýrslu í júní 2018 og var þar að finna tillögur um bætta umgjörð þjóðhagsvarúðar, endurbætt verðbólgumarkmið og beitingu stjórntækja Seðlabankans. Þessi skýrsla var m.a. rædd hér á Alþingi og í efnahags- og viðskiptanefnd. Í kjölfarið var hafin vinna við endurskoðun lagaumgjarðar um peningastefnu, þjóðhagsvarúð og fjármálaeftirlit og leiðarljós vinnunnar skyldi vera að efla traust, gagnsæi og skilvirkni við yfirstjórn efnahagsmála. Markmiðin voru annars vegar að viðhalda verðbólgumarkmiði sem meginmarkmiði peningastefnunnar og sjálfstæði Seðlabanka og peningastefnunefndar til að beita stjórntækjum til að ná því markmiði en jafnframt gera viðeigandi breytingar sem efla traust og auka gagnsæi. Í öðru lagi var markmið breytinganna að sameina Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið þannig að traust væri eflt og skilvirkni við framkvæmd þjóðhags varúðar og fjármálaeftirlits. Tóku gildi ný heildarlög um Seðlabanka Íslands þar sem þessar stofnanir höfðu verið sameinaðar. Þau tóku gildi í upphafi árs 2020 en voru samþykkt á Alþingi í júní 2019. Það var töluvert rætt um þessar breytingar hér á þinginu en fyrir utan þau markmið sem ég hef þegar talið upp var talið að það að sameina krafta Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins í einni stofnun væri mikilvægur liður í að auka yfirsýn, stuðla að auknum fjármálastöðugleika, skapa betri forsendur fyrir samþættingu eindarvarúðar og þjóðhagsvarúðar annars vegar og, eftir því sem við á, peningastefnu og fjármálastöðugleika hins vegar. Nýrri nefnd, fjármálastöðugleikanefnd, var falið að hafa yfirsýn varðandi fjármálastöðugleika og taka endanlegar ákvarðanir um beitingu allra þjóðhagsvarúðartækja. Ég tel þessar breytingar hafa verið til bóta. Þær hafa í meginatriðum gengið vel. Þær voru ekki síst mikilvægur liður í þeim nauðsynlegu umbótum í stjórn efnahags- og peningamála sem í raun hafa staðið allt frá efnahagshruni, eins og kemur fram í skýrslu þeirri sem ég lagði fram á síðasta þingi um viðbrögð við ábendingum í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ef við víkjum að meginefni þeirrar úttektar á reynslunni af starfi peningastefnunefndar, fjármálastöðugleikanefndar og fjármálaeftirlitsnefndar Seðlabanka Íslands þá er niðurstaða nefndarinnar í aðalatriðum sú að gengið hafi verið rösklega til verks við sameiningu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins með góðum árangri. Nefndarstarfið nýtur samlegðarinnar. Það er meiri samvinna milli sviða bankans. Mikið hefur áunnist í upplýsingatæknimálum og gagnaúrvinnslu og er unnið að enn frekari uppbyggingu innan bankans. Mat nefndarinnar er sömuleiðis að áhyggjur af orðspori Seðlabankans vegna tilflutnings á fjármálaeftirlitsstarfsemi til bankans, sem uppi voru við meðferð málsins á sínum tíma á Alþingi, hafi ekki raungerst. Í stuttu máli er það niðurstaðan. Hins vegar bendir nefndin á nokkur atriði sem huga þyrfti að við endurskoðun þessara laga. Er sú mikilvægasta að mati nefndarinnar um fjármálaeftirlitsnefndina. Úttektarnefndin telur að skilgreina beri með fullnægjandi hætti hvaða verkefni fjármálaeftirlits þurfi að fela sérstakri nefnd og hvaða þættir tilheyri hefðbundinni stjórnsýslu innan Seðlabankans. Víðtækt starfssvið nefndarinnar sé óraunhæft og í raun brugðist sé við því með víðtæku framsali frá nefndinni til varaseðlabankastjóra sem fer með málefni fjármálaeftirlits. Heppilegra væri að mati nefndarinnar að skilgreina á gagnsæjan hátt verkefni fjármálaeftirlitsnefndar og stöðu varaseðlabankastjóra Fjármálaeftirlits. Í því sambandi bendir nefndin á að til greina kæmi að einungis ákvarðanir um refsikennd viðurlög og íþyngjandi stjórnsýsluákvarðanir verði teknar á vettvangi þar sem réttlát málsmeðferð er betur tryggð en í núverandi fyrirkomulagi, en í slíkum málum reynir fyrst og fremst á lagalega þætti og ég kem kannski aðeins nánar að þessu á eftir. Bæði kæmu til greina að verkefni fjármálaeftirlitsnefndar yrðu einskorðuð við slík mál og skipan hennar þá ákveðin með það í huga. Hinn valkosturinn væri að bankinn sjálfur tæki slíkar ákvarðanir með svipuðum hætti og ýmis önnur stjórnvöld og þau verkefni sem eftir væru á sviði fjármálaeftirlits og fjármálastöðugleika myndu þá eiga heima hjá einni og sömu nefndinni, þ.e. fjármálastöðugleikanefnd. Þetta er ábending sem þarf að rýna en það er líka mikilvæg ábending frá nefndinni að ef ekki verði ráðist í breytingar hvað varðar verksvið þessarar nefndar sé eigi að síður mikilvægt að breyta skipulagi þannig að seðlabankastjóri gegni formennsku í fjármálaeftirlitsnefnd eins og í hinum tveimur nefndum bankans. Ég rifja það hér upp að í því frumvarpi sem ég lagði fram á Alþingi árið 2019 var gert ráð fyrir að seðlabankastjóri gegndi formennsku í öllum þremur nefndunum. Úttektarnefndin bendir á að mismunandi formennska, sem og það framsal valds og hin lagskipta stjórnsýsla sem fylgir eftirlitsverkefnum innan sömu stofnunarinnar, sé of mikið flækjustig. Ég tel sömuleiðis rétt að við rýnum þessa ábyrgð. Hvað önnur umbótatækifæri varðar bendir nefndin á eftirfarandi: Í fyrsta lagi þyrfti fjármálastöðugleikaráð að ljúka endurskoðun á opinberri stefnu um fjármálastöðugleika, samanber ákvæði laga um ráðið. Það myndi gera starf fjármálastöðugleikanefndar markvissara og markaðurinn fengi framsýna leiðsögn. Í öðru lagi hafa álitamál komið upp um verkaskiptingu milli Seðlabanka og peningastefnunefndar annars vegar og fjármálastöðugleikanefndar g peningastefnunefndar hins vegar, en eins og kunnugt er tekur peningastefnunefnd ákvarðanir um beitingu ýmissa stjórntækja Seðlabankans sem geta einnig verið mikilvæg út frá sjónarhóli fjármálastöðugleika. Úttektarnefndin bendir á að skýra þurfi hver taki ákvörðun um beitingu stjórntækja í samræmi við markmið með beitingu þeirra og afmarka þá verkaskiptingu. Í þriðja lagi telur úttektarnefndin að ákvarðanir varðandi eigin- og lausafjárkröfur fjármálafyrirtækja sem heyra undir fjármálaeftirlitsnefnd gætu verið betur komnar hjá fjármálastöðugleikanefnd, en á hinn bóginn væri skilavaldinu betur fyrir komið hjá bankanum en nefndinni eða þá að traustari stoðum væri rennt undir fyrirkomulagið. Skoða þarf fyrirkomulag varðandi ákvarðanir um hvernig úrskurðað skuli um verkaskiptingu á milli nefndanna ef vafamál komi upp. Þá leggur nefndin til að styrkja stöðu ytri nefndarmanna þannig að þeir fái meiri stuðning í aðdraganda nefndarfunda. Mögulega mætti auglýsa stöður ytri nefndarmanna, setja hæfisskilyrði og sjá til þess að þeim sé ekki öllum skipt út í einu. Frú forseti. Þetta eru allt mikilvægar tillögur og ábendingar til ríkisstjórnar og Alþingis og mikilvægustu skilaboðin eru þessi: Sú umfangsmikla lagabreyting sem ráðist var í með breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands, um stjórnkerfi hans og sameiningu við Fjármálaeftirlitið hefur tekist vel. Breytingunum var ætlað, eins og ég nefndi hér áðan, að auka skilvirkni, skýra ábyrgð, bæta stjórnsýslu við ákvarðanatöku, nýta betur upplýsingar og efla möguleika á auknum gæðum greiningar og yfirsýnar. Þá var það undirliggjandi markmið að ná fram aukinni samlegð með því að þekking starfsfólks þessara stofnana gæti nýst sameiginlega til að ná þeim markmiðum sem við viljum ná fram í okkar litla hagkerfi. Enn fremur var ráðleggingum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fylgt um að vegna samspils bankamarkaðar og lífeyriskerfis, og reyndar fleiri þátta, gæti talist heppilegt að starfrækja alhliða fjármálaeftirlit innan Seðlabankans. Ég vil, með leyfi forseta, vitna beint í niðurstöðu úttektarnefndar: „Reynslan fram til þessa gefur vísbendingar um að þessum markmiðum hafi verið náð, í það minnsta megi segja að möguleikar sameinaðrar stofnunar til að vinna að lögbundnum markmiðum sínum séu mun betri en áður var í tveimur aðskildum stofnunum.“ Ég fagna þessari niðurstöðu, en eins og úttektarnefndin bendir á er enn rými til umbóta. Ég vil nefna það hér að í fyrsta lagi teldi ég heppilegt að hv. efnahags- og viðskiptanefnd kallaði nefndina fyrir til að fara yfir þetta með ítarlegri og dýpri hætti en kostur gefst á hér í þingsal. Enn fremur vil ég nefna að fram undan eru sömuleiðis tvær úttektir á starfsemi Seðlabanka Íslands á árinu. Annars vegar er það ytra mat í samræmi við 36. gr. laga um Seðlabankann. Samkvæmt 7. bráðabirgðaákvæði laganna skal fyrsta matið fara fram fyrir árslok 2022. Samkvæmt því ber ráðherra að fela þremur óháðum sérfræðingum á sviði peninga- og fjármálahagfræði og fjármálaeftirlits að gera úttekt á því hvernig Seðlabankanum hefur tekist að uppfylla markmið um stöðugt verðlag, fjármálastöðugleika og framkvæmd fjármálaeftirlitsins. Þá ber við matið að líta til annarra þátta í starfsemi bankans, skipulags verkaskiptingar og valdsviðs. Því er rétt að sú nefnd sem fær þetta verkefni horfi til þeirra álitaefna og tillagna sem fram koma í þessari skýrslu sem hér er til umræðu. Hins vegar fer fram heildstætt mat Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem kallast á ensku, frú forseti, með leyfi, „Financial Sector Assessment Program“, sem er ítarlegt mat á fjármálakerfinu í heild og þar á meðal á öllum þáttum fjármálaeftirlits og þjóðhagsvarúðar. Frú forseti. Ég myndi telja það skynsamlegt að ákvarðanir um frekari breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands verði teknar með heildstæðum hætti þegar þessar tvær úttektir sem ég nefndi hér að framan liggja fyrir. Það er þó sagt með fyrirvara um að fram komu mjög ríkar ástæður fyrir tilteknum breytingum sem ekki geta beðið þeirrar niðurstöðu. Við munum núna í forsætisráðuneytinu hefja vinnu við að rýna þessa skýrslu og niðurstöður hennar og erum auðvitað þegar lögð af stað í það verkefni með tilliti til mögulegra umbóta og lagabreytinga og munum síðan á næstu vikum setja af stað vinnu við þá ytri rýni sem lögin kveða á um. Þá beinum við því til Seðlabankans og höfum átt samtal við Seðlabankann um að taka þær ábendingar úttektarnefndarinnar sem snúa að þáttum í innra starfi bankans til sérstakrar skoðunar. Það er því ekki óraunsætt, tel ég, að hér á þinginu værum við að vinna tillögur um endurskoðun laga um Seðlabankann á næsta þingi en ég ætla ekki tímasetja það nánar. Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja framsöguna um þessa skýrslu. Hún talar algerlega fyrir sig sjálf og er ágætlega ítarleg, en ég ítreka að ég held að það væri gagnlegt fyrir hv. efnahags- og viðskiptanefnd að rýna þessa skýrslu betur og kalla til sín nefndina því að þar er vafalaust hægt að fá svör við ýmsum spurningum sem vakna við lestur skýrslunnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa góðu yfirferð. Þetta er fróðleg skýrsla. Þarna er margt mikilvægt dregið fram en við erum auðvitað bara að tala um reynsluna af tveggja ára fyrirkomulagi. Það hlýtur að vera mikilvægt að áfram fari fram einhvers konar endurmat á þessu fyrirkomulagi með reglulegu millibili. Ég býst við að hæstv. forsætisráðherra sé sammála mér um það. Ég ætlaði að spyrja hvað hæstv. forsætisráðherra sæi sjálf helst fyrir sér varðandi hina óskýru verkaskiptingu milli nefndanna, bæði milli nefndanna innbyrðis og milli hverrar nefndar og svo hinnar almennu stjórnsýslu Seðlabankans. Það kom svo sem fram í ræðu hennar að hún sæi fyrir sér einhvers konar samstarf milli efnahags- og viðskiptanefndar og hennar ráðuneytis. Ég er samt forvitinn að vita, þótt ekki sé frumvarp í farvatninu, alla vega ekki á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, hvort hæstv. forsætisráðherra hafi einhverja sýn á það hvernig best færi á því að skýra betur þessa verkaskiptingu, t.d. þegar kemur að notkun fjárstreymistækisins, kallað innflæðishöftin, til að tempra skammtímafjármagn og sporna gegn spákaupmennsku. Það kemur fram í þessari úttekt að beiting þessa tækis sé hvorki á hendi peningastefnunefndar né fjármálastöðugleikanefndar. Það væri kannski fróðlegt að heyra aðeins sýn hæstv. forsætisráðherra á þetta.
Frú forseti. Það sem kemur fram í skýrslunni er í fyrsta lagi varðandi þessa stefnumótun, sem ég kom stuttlega að, þ.e. opinbera stefnu um fjármálastöðugleika, sem tengist því sem hv. þingmaður nefnir hér, að fjármálastöðugleikaráð þyrfti að ljúka endurskoðun á þeirri opinberu stefnu því að það myndi gera starf fjármálastöðugleikanefndar markvissara. Það tengist því markmiði líka sem fram kom í skýrslunni á sínum tíma sem unnin var um ramma peningastefnunnar, að þá fengi markaðurinn framsýna leiðsögn, eins og það er kallað. Síðan hvað varðar þjóðhagsvarúðartækin sem hv. þingmaður vill nefna hér þá eru í raun og veru nokkuð skýrar reglur markaðar í lögunum. Ákvarðanir um beitingu stjórntækja varðandi fjármálastöðugleika eru teknar af fjármálastöðugleikanefnd, ákvarðanir um beitingu stjórntækja Seðlabankans í peningamálum eru teknar af peningastefnunefnd, en á einhverjum sviðum, eins og bent er á í skýrslunni, kunna þessi stjórntæki af skarast og í raun kunna markmiðin á sviði peningastefnu og fjármálastöðugleika að skarast líka. Það er nokkuð sem þyrfti að skýra þannig að það væri algjörlega ljóst hvar ákvörðunarvaldið liggur. Þetta er í raun og veru, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, reynsla af tveimur árum í sameinaðri stofnun. Þessi reynsla gefur okkur ákveðnar vísbendingar um að það sé þörf á að skýra þessa verkaskiptingu, annars vegar með lagabreytingum og hins vegar um það sem ég eyddi minni tíma í, sem er hreinlega að hafa starfsreglur nefndanna skýrari, sem er verkefnis bankans sjálfs að setja sér sem sjálfstæðrar stofnunar. Af því að hv. þingmaður nefnir þetta sérstaklega, þá er þetta að sjálfsögðu eitthvað sem þarf að vera skýrt en ekki síður gagnsætt fyrir almenning hvernig nákvæmlega verkaskiptingunni er háttað.
Virðulegi forseti. Ég þakka skýr og greinargóð svör. Ég er sammála og vil taka undir þá tillögu hæstv. forsætisráðherra að úttektarnefndin komi fyrir efnahags- og viðskiptanefnd og geri grein fyrir úttektinni, fari betur yfir þetta allt saman. Hér er t.d. minnst á starfsreglur og svoleiðis. Það er eitt sem kemur fram í þessari úttekt sem er svolítið brýnt að bregðast við með einhverjum hætti og er kannski eðlilegast að löggjafinn geri með skýrum lögum. Þarna kemur fram gagnrýni á umgjörð Fjármálaeftirlits. Það er sett stórt spurningarmerki við það í þessari úttekt hvort réttaröryggi og réttlát málsmeðferð sé tryggð þegar fjármálaeftirlitsnefnd beitir sínu stjórnsýsluvaldi og tekur ákvarðanir sem geta verið íþyngjandi fyrir einstaklinga og fyrirtæki. Þetta er hlutverk sem er í raun eðlisólíkt þeim hlutverkum sem hinar nefndirnar fara með þannig að það er kannski sérstaklega mikilvægt þarna að það sé alveg á hreinu hverjar nákvæmlega valdheimildirnar eru. Ég vil að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort það séu einhverjar sérstakar ráðstafanir sem hún sér fyrir sér til að tryggja réttaröryggi og tempra þetta vald sem fjármálaeftirlitsnefndin fer með og stjórn Fjármálaeftirlitsins fór áður með.
Frú forseti. Já, það er auðvitað ákveðin skörun milli fjármálaeftirlitsnefndar og fjármálastöðugleikanefndar. Ég nefndi peningastefnunefndina og fjármálastöðugleikanefndina hérna áðan, en skörunin milli fjármálaeftirlitsnefndar um fjármálastöðugleikanefndar er sú að það er algjör forsenda þess að við tryggjum fjármálastöðugleika að Fjármálaeftirlitið sé skilvirkt og sinni því mikilvæga hlutverki sem því er falið. Ég tel þar af leiðandi, og eins og bent er á í skýrslunni, að sú samlegð sem fæst með sameiningunni skili sér tvímælalaust í þessum markmiðum. En það sem bent er á, sem hv. þingmaður kemur hér að, er í raun og veru mikilvægasta ábendingin í skýrslunni sem varðar það að hún er eðlisólík vegna þess að hún fæst við þessi einstöku mál sem að hluta ættu hugsanlega, sem bent er á af úttektarnefndinni, bara að tilheyra hefðbundinni stjórnsýslu og ekki vera í höndum sérstakrar nefndar sem sé í hinu núverandi fyrirkomulagi með mjög víðtækt starfssvið. Og vegna þess hve starfssvið hennar er víðtækt fari fram svo víðtækt framsal þannig að það sé skýrara að þessi verkefni eigi heima í hefðbundinni stjórnsýslu. Eins og nefndin bendir á að kæmi til greina væru þá eingöngu ákvarðanir um refsikennd viðurlög, íþyngjandi stjórnsýsluákvarðanir teknar á vettvangi nefndarinnar. Þetta er bara mjög gild ábending og útskýrir að sumu leyti hið ólíka eðli þessarar nefndar og hinna nefndanna tveggja. En um leið megum við ekki glata þeirri samlegð sem fæst með því að hafa fjármálastöðugleika og fjármálaeftirlit undir sama hatti, það er auðvitað mikil samlegð í því. En að sjálfsögðu getum við skoðað þetta. Ég mun leggja á það áherslu, eins og kom fram, að vandað verði til verka, því að það er gríðarlega mikilvægt að þetta sé gert með eins vönduðum hætti og hægt er. [[Forseti hringir.]]Við erum þegar farin að rýna þetta með tilliti til hugsanlegra lagabreytinga. En vegna þess að það er von [[Forseti hringir.]]á þessari ytri úttekt í lok árs kann að vera skynsamlegt að bíða hennar þar til frumvarpið er lagt fram.
Frú forseti. Gaman að ræða þessi mál á vettvangi þingsins. Ég ætla að einbeita mér að Fjármálaeftirlitinu, þeim þætti þessarar skýrslu. En áður en ég vind mér í það vil ég segja nokkur orð um það sem lýtur að peningamálum, og þá kannski helst það að ég held að okkur Íslendingum hafi farnast mjög vel við stjórn peningamála eftir að ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna gerðu árið 2009 það sem hægri flokkunum hafi aldrei dottið í hug; að tryggja raunverulegt sjálfstæði Seðlabankans með annars vegar peningastefnunefnd, með því að koma á fót svoleiðis fyrirkomulagi, og með því að kveða á um faglega skipan æðstu stjórnenda í Seðlabankanum. Þarna var loksins verið að tryggja raunverulegt sjálfstæði Seðlabankans og peningamálastjórnunar á Íslandi. Systurflokkar okkar hafa alla jafnan verið í því hlutverki að ná fram sams konar breytingum í nágrannalöndunum. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að þessar breytingar hafi átt mjög stóran þátt í að tryggja efnahagslegan stöðugleika síðustu 12 árin. Þetta er að einhverju leyti óumdeilt vegna þess að enginn sá neina ástæðu til að gera neinar grundvallarbreytingar á þessu fyrirkomulagi, fyrirkomulagi peningastefnunefndar og starfa hennar, þegar ný lög um Seðlabankann voru samþykkt hérna 2019. Eins og ég nefndi áðan þá tekur sú úttekt sem við ræðum hér í dag til reynslunnar á tveggja ára tímabili. Margar af þeim spurningum sem velt er upp í skýrslunni eru þess eðlis að það er engin leið að svara þeim almennilega fyrr en eftir nokkur ár, þannig að við skulum ekki vera of fljót að fagna sigri, það að liggur ekki fyrir nein staðfesting á því að þetta sé hið rétta fyrirkomulag. Við þurfum bara halda áfram að endurmeta þetta reglulega og skoða hvað er að gerast í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Þetta gildir t.d. um þær vangaveltur sem snúa að því að það geti falið í sér orðsporsáhættu að vera með fjármálaeftirlit og stjórnun peningamála í einni og sömu stofnuninni. Það segir t.d. í inngangi úttektarinnar, með leyfi forseta: „Við þinglega meðferð Seðlabankalaganna kom fram það sjónarmið að orðspor Seðlabankans kynni að bíða hnekki ef fjármálaeftirlitsstarfsemi yrði flutt til bankans. Í máli langflestra viðmælenda úttektarnefndarinnar kom hins vegar fram að áhyggjur af orðspori Seðlabankans hafi ekki raungerst og að þær hafi verið ofmetnar.“ Það liggur alveg í hlutarins eðli að það er allt of snemmt núna tveimur árum seinna að fullyrða eitthvað um þetta. Höldum okkur við fjármálaeftirlitsþáttinn. Árið 2017 setti Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn fram nokkuð harðorða gagnrýni á stofnanaumgjörð fjármálaeftirlits á Íslandi. AGS viðraði áhyggjur af því að starfsemi Fjármálaeftirlitsins væri einhvern veginn of háð pólitíkinni hverju sinni. Ég ætla að vitna orðrétt í yfirlýsingu sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, með leyfi forseta: „Fjármálaeftirlitið is not sufficiently insulated from the political process …“ Á þessum tíma var Fjármálaeftirlitið auðvitað sjálfstæð stofnun, þ.e. hún var ekki undir Seðlabankanum. Stjórn stofnunarinnar, sem gegndi þá lykilhlutverki við ákvarðanatöku um rannsókn efnahagsbrota á Íslandi, var öll skipuð af einum og sama ráðherranum, sem var auðvitað mikilvirkur í viðskiptum fyrir hrun og hafði reyndar einmitt sjálfur flækst aðeins inn í mál sem höfðu verið til rannsóknar hjá Fjármálaeftirlitinu á sínum tíma. En gott og vel. Fyrsti aðilinn sem þessi hæstv. ráðherra skipaði sem stjórnarformann Fjármálaeftirlitsins þurfti svo að láta af stjórnarformennsku ári seinna eftir að fjölmiðlar fjölluðu um viðskipti viðkomandi sem orkuðu tvímælis. Nú eru öll þessi stofnanaumgjörð gjörbreytt. Það er búið að renna Fjármálaeftirlitinu undir Seðlabankann. En það er samt enn þá þannig að fjármálaráðherra skipar meiri hluta fjármálaeftirlitsnefndar, sem fer með sams konar hlutverk og stjórn Fjármálaeftirlitsins fór með áður. Þarna erum við að tala um stjórnsýsluvald sem varðar einstaklingsbundna hagsmuni, eins og við fórum yfir hérna áðan. Þetta eru t.d. ákvarðanir um að höfða dómsmál, þetta eru ákvarðanir um beitingu dagsekta og févítis, ákvarðanir um hvort kæra skuli ákveðin viðskipti eða viðskiptahætti til lögreglu, til saksóknara o.s.frv. Og enn í dag vakna auðvitað spurningar um hæfi nefndarmanna í svona fyrirkomulagi. Nefnt er í úttektinni að komið hafi fram í viðtölum úttektarnefndarinnar að einn af nefndarmönnum fjármálaeftirlitsnefndar sé skrifstofustjóri í fjármálaráðuneytinu og þess vegna gætu sprottið upp spurningar um vanhæfi vegna eignarhluta ríkissjóðs í tveimur af þremur viðskiptabönkum. Þetta er svona eitt af því sem bent er á þarna. Mér finnst það ágæt hugmynd, sem kemur fram í úttektinni, að sett verði inn í lög um Seðlabankann ákvæði um skipun varamanna fyrir ytri nefndarmenn í nefndunum þremur og sérstaklega þá í fjármálaeftirlitsnefnd, því að það er kannski sérstaklega þar sem vaknað geta áleitnar spurningar um hæfi í ljósi þess hvernig hlutverk það er sem nefndin fer með, sem varðar t.d. ákvarðanir sem geta verið íþyngjandi gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum, sértækar stjórnsýslulegar ákvarðanir. Annað sem er bent á þarna og mér finnst hljóma skynsamlega er að í ljósi þess að ýmis verkefni nefndanna, í raun allra nefndanna sem við erum að tala um hérna, kalla á vandfundna sérfræðiþekkingu og þannig geti hugsanlega verið til bóta að auglýsa stöður ytri nefndarmanna, eða einhverjar af þeim alla vega, til þess að stuðla að fjölbreytni og að fagleg sjónarmið ráði nú örugglega för. Í þessari úttekt er að finna ágæta yfirlitskafla þar sem fyrirkomulagið á Íslandi er borið saman við fyrirkomulagið í Englandi, Finnlandi, Írlandi, Noregi, Danmörku og Svíþjóð. Ég sé ekki betur en að það sé hvergi nema hér á Íslandi þar sem fjármálaeftirliti er að öllu leyti komið fyrir innan seðlabanka og það er ekki alveg sjálfstæð eining. Það er kannski athyglisvert einmitt í þessu ljósi að þetta er fyrirkomulag sem er svolítið öðruvísi en það sem nágrannalöndin hafa komið sér upp, af þessum þremur nefndum; peningastefnunefnd, fjármálastöðugleikanefnd og fjármálaeftirlitsnefnd, þá er það bara fjármálaeftirlitsnefnd sem er að meiri hluta til skipuð ytri nefndarmönnum, skipuð fólki sem hefur ekki farið í gegnum þetta nálarauga, þetta hæfnismat sem þarf að komast í gegnum til að verða seðlabankastjóri eða varaseðlabankastjóri. Þannig að ég velti strax fyrir mér hvort það væri ekki t.d. bara til bóta að fækka þessum ytri nefndarmönnum þannig að þessi hlutföll séu a.m.k. þau sömu í öllum þessum þremur nefndum. Svona í ljósi alls þessa þá veltir maður því fyrir sér hvort þessi orð sem ég vitnaði til hérna áðan í yfirlýsingu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, „Fjármálaeftirlitið is not sufficiently insulated from the political process“, eigi kannski að einhverju leyti enn þá við og hvort það sé ekki hægt að gera enn betur núna þegar við endurmetum þetta fyrirkomulag og breytum því til hins betra næst. Því að ef það er einhver starfsemi sem ætti að vera sérstaklega mikilvægt að „insúlera“ fyrir pólitíkinni, ef svo má segja, þá er það auðvitað þessi starfsemi sem liggur hjá fjármálaeftirlitsnefnd þar sem teknar eru þessar sértæku einstaklingsbundnu stjórnsýsluákvarðanir. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í dag og þakka fyrir þessa ágætu umræðu.
Frú forseti. Lögin um Seðlabanka Íslands voru samþykkt hér á Alþingi í júní 2019, eins og komið hefur fram. Lögin byggðu á ítarlegum tillögum starfshóps um endurmat peningastefnunnar sem kynntar voru í júní 2018. Fyrir þann tíma hafði farið fram gríðarlega mikil vinna, ýmsar skýrslur verið skrifaðar og erlendir sérfræðingar, innlendir sem erlendir, unnið að þeim. Það var síðan ráðherranefnd um efnahagsmál og endurskipulagningu fjármálakerfisins sem tók ákvörðun í október 2018 um að hefja endurskoðun á lagaumhverfi eða lagaumgjörð peningastefnu þjóðhagsvarúðar- og fjármálaeftirlits. Í kjölfarið skipaði forsætisráðherra verkefnisstjórn til að hafa yfirumsjón með endurskoðuninni. Ég tók þátt í þeirri vinnu sem átti sér stað hér á þingi á vegum efnahags- og viðskiptanefndar sem fékk frumvarpið til umfjöllunar. Ég hygg að mér sé óhætt að fullyrða að sjaldan, ef nokkurn tímann, hafi mál verið jafn vel undirbúið til þingsins eins og það frumvarp sem lagt var fyrir þingið af forsætisráðherra. Efnahags- og viðskiptanefnd gerði sannarlega margar breytingar á frumvarpinu í samráði við Seðlabankann en sérstaklega forsætisráðherra og fjármálaráðherra og tók tillit til ýmissa ábendinga í umsögnum hagaðila. Í vinnu nefndarmanna var lögð rík áhersla á að auka enn frekar gegnsæi í störfum Seðlabankans. Meðal annars var lagt til að allar nefndir Seðlabankans, ekki bara peningastefnunefnd heldur fjármálastöðugleikanefnd og fjármálaeftirlitsnefnd, kæmu fyrir þingnefndina með reglubundnum hætti á opnum fundum. Auk þess var lagt til að sú skýrsla sem hér liggur fyrir, þessi endurskoðun, yrði gerð. Við 3. umr. um frumvarpið tók meiri hluti nefndarinnar höndum saman við minni hlutann, sem ég hygg að ekki séu mörg fordæmi fyrir, og tók undir mjög margar breytingartillögur sem þá voru lagðar fram. Við getum svo velt því fyrir okkur hvort allar þær breytingartillögur hafi verið skynsamlegar, það er annað mál. En mér fannst þetta vinnulag nefndarinnar - auðvitað vorum við á endanum ekki sammála um þessa lagasetningu en við náðum þó saman í mörgum veigamiklum atriðum. Meiri hlutinn tók höndum saman við minni hlutann og ég held að breytingartillögurnar hafi verið í sex greinum. Samþykkt laganna markaði tímamót. Þó að menn bendi réttilega á að ekki sé langur tími liðinn held ég að óhætt sé að fullyrða að vel hafi tekist til. Ég hygg að við getum öll verið ágætlega sátt við það hvernig til hefur tekist en um leið verðum við að átta okkur á því að það eru kannski einhverjar brotalamir sem við þurfum að huga að. Stærsta skrefið var auðvitað að öll þjóðhagsvarúð auk eindarvarúðar urðu á forræði einnar stofnunar. Öll varúðartæki og greiningar sem leiddu til ákvörðunar urðu skilvirkari og betri en nokkru sinni áður. Ég er sjálfur sannfærður um að reynslan af þessum nýju lögum sýni að það var rétt ákvörðun og skynsamleg að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið. En eins og ég sagði áðan kunna að vera á því einhverjir ágallar sem við þurfum að sníða af. Í sjálfu sér var ekki við öðru að búast. Það var einmitt þess vegna sem efnahags- og viðskiptanefnd sameinaðist á sínum tíma um að setja inn ákvæði til bráðabirgða um lagalega skyldu um skipan þeirrar úttektarnefndar sem nú hefur skilað góðri skýrslu og þörfum ábendingum. Ef hægt er að draga ályktun af niðurstöðu úttektarnefndarinnar hygg ég að það liggi fyrir að nauðsynlegt sé að endurskoða fyrirkomulag þegar kemur að fjármálaeftirlitsnefndinni, verksviði hennar. Ég hygg að það sé skynsamlegt fyrir efnahags- og viðskiptanefnd að hefja undirbúning og umræðu um það og vinna sér í haginn. Mér þykir einsýnt að þegar skýrsla óháðrar úttektarnefndar, sem er nota bene lagaleg skylda á fimm ára fresti, liggur fyrir þurfi nefndin í framhaldi af því, líklegast þá í upphafi nýs árs eða á fyrri hluta nýs árs, að láta til sín taka í umfjöllun um frumvarp um breytingar á þeim ákvæðum laga Seðlabankans sem kunna að vera með einhverjum ágalla eða gætu verið á betri veg en við gengum frá. Í þeirri skýrslu sem við fjöllum um hér kemur fram að skilgreina verði með fullnægjandi hætti hver af verkefnum Fjármálaeftirlitsins þurfi að fela sérstakri nefnd og hver þeirra tilheyri hefðbundinni stjórnsýslu innan Seðlabankans. Bent er á að núverandi fyrirkomulag um víðtækt starfssvið nefndarinnar sé óraunhæft og í raun er brugðist við því, er bent á, með víðtæku framsali frá nefndinni til varaseðlabankastjóra Fjármálaeftirlitsins. Það er skýr ábending úttektarnefndarinnar til löggjafans að hann skilgreini á gagnsæjan hátt verkefni nefndarinnar og stöðu varaseðlabankastjóra Fjármálaeftirlitsins. Einnig er bent á að viðfangsefni nefndarinnar, þ.e. fjármálaeftirlitsnefndar, séu af ólíkum toga, að stór hluti þeirra séu, eins og ég sagði áður, ákvarðanir í stjórnsýslumálum eftirlitsskyldra aðila. Ég ætla hins vegar líka að leyfa mér að taka undir það með úttektarnefndinni að ef ekki verður farið í að gera breytingar á fjármálaeftirlitsnefndinni, og hugsanlega líka að skilgreina betur fjármálastöðugleikanefndina, færa verkefni til þar og skýra það betur, verði a.m.k. að gera þær breytingar að seðlabankastjóri gegni formennsku í fjármálaeftirlitsnefnd eins og í hinum nefndunum tveimur, peningastefnunefnd og fjármálastöðugleikanefnd, eins og lagt var til í hinu upphaflega frumvarpi forsætisráðherra og ég tók þátt í að breyta. Það er alveg ljóst, og það er reynsla sem er alveg skýr á þessum tveimur árum - og ég hygg að við þurfum ekki fleiri en tvö ár til að sjá að mismunandi formennska býr til flækjustig og það gerir einnig hið margbrotna framsal valds. Og hin lagskipta stjórnsýsla sem búin er til í kringum eftirlitskerfi innan sömu stofnunar flækir þetta allt saman, eins og úttektarnefndin bendir á. Með leyfi forseta ætla ég að fá að vitna orðrétt í skýrsluna þar sem segir: „Úttektarnefndin hefur áhyggjur af því að umgjörðin af hendi löggjafans um þessar ákvarðanir sé ekki eins og best verður á kosið. Málsmeðferðin, framsal valds og aðstaða nefndarmanna til að taka virkan þátt í ákvörðunum sem geta snúist um refsingar einstaklinga og fyrirtækja, gæti talist ófullnægjandi. Að hluta til hafa viðtöl úttektarnefndarinnar staðfest þessar áhyggjur.“ Frú forseti. Eins og ég sagði áðan þótti mér einstaklega gaman, ef ég má segja það, og áhugavert að fá að taka þátt í þeirri miklu vinnu sem fór fram í efnahags- og viðskiptanefnd við afgreiðslu frumvarps hæstv. forsætisráðherra árið 2019. Af því að ég á ekki kost á því að sitja í efnahags- og viðskiptanefnd þá eiginlega dauðöfunda ég nefndina að fá að öllum líkindum að glíma við breytingarnar, kannski ekki jafn umfangsmiklar og áður, ég vona nú ekki, enda engin ástæða til. En kannski þarf innan árs að taka til við að sníða hugsanlega vankanta af, eða þá vankanta sem við erum sammála um að lagfæra. En ég hvet hins vegar hv. efnahags- og viðskiptanefnd til þess að óska eftir því að höfundar skýrslunnar komi á fund nefndarinnar til að gera grein fyrir helstu niðurstöðum og að nefndin láti ekki þar við sitja heldur óski líka eftir að seðlabankastjóri og óháðir nefndarmenn komi fyrir nefndina og óháðir sérfræðingar sem við eigum sem betur fer marga. Ég fullyrði að ef menn standa þannig að verki verði menn vel nestaðir til að takast á við það verkefni að sníða af þá ágalla sem mér virðist að séu að koma í ljós. Við eigum auðvitað að hafa þor og burði til þess, þó að ekki séu liðin nema tvö ár.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa skýrslu sem er bæði mikilvæg og vönduð. Hún varpar ljósi á það sem betur hefði mátt fara við sameiningu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Reyndar hafði sumu verið flaggað áður en stofnanirnar voru sameinaðar en annað er fyrst að koma fram í þessari skýrslu. Með samþykkt laga um Seðlabanka Íslands á vorþingi 2019 fór fram heildarendurskoðun á lagaumhverfi Seðlabankans í fyrsta sinn í tvo áratugi. Að vissu leyti var kominn tími til. Eitt af meginmarkmiðum laganna var áðurgreind sameining Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins. Við erum með lítið samfélag og með lítið fjármálakerfi í alþjóðlegu samhengi og því er mikilvægt að stofnanir sem fara með eftirlit, á borð við Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið, séu öflugar. Sameining getur vissulega leitt til betri heildarsýnar yfir fjármálakerfi landsins, aukinnar skilvirkni og greiðari upplýsingaskipta. Á sama tíma er hin sameinaða stofnun gríðarlega valdamikil. Hún ber mikla ábyrgð á skipan efnahagsmála til skemmri og lengri tíma. Því skiptir máli að vel sé að sameiningunni staðið, ella er fyrirsjáanlegt að breytingar veiki fjármálaeftirlit og dragi úr trausti í garð Seðlabankans. Breytingarnar voru gagnrýndar af mörgum. Fjármálaeftirlitið hafði áður tvíþætt hlutverk, annars vegar eftirlit með þeim sem gæta og ávaxta fjármuni og hins vegar eftirlit með eðlilegri starfsemi á verðbréfamarkaði. Fjármálaeftirlitið gegndi mikilvægu hlutverki í viðbrögðum okkar við hruninu árið 2008 og uppbyggingunni sem fylgdi í kjölfarið. Að hluta til hefur stofnunin einnig eftirlit með áhrifum ákvarðana Seðlabankans. Því er nauðsynlegt að tryggt sé að fjármálaeftirlitsnefnd í hinni nýju sameinuðu stofnun sé sjálfstæð og óháð ákvörðunum Seðlabankans að því leyti til sem hlutverkin kunna að skarast. Frú forseti. Með leiðinni sem varð fyrir valinu var horfið frá þeim hugmyndum sem settar voru fram í skýrslu nefndar um ramma peningastefnu, þ.e. að sameina þjóðhagsvarúð og eindarvarúð í Seðlabankanum en að Fjármálaeftirlitið sinnti áfram neytendavernd og eftirliti með viðskiptaháttum í sjálfstæðri stofnun. Sú ákvörðun var aldrei rökstudd sérstaklega en ýmsir sérfræðingar höfðu varað við mögulegum afleiðingum þess að skilin yrðu gerð óskýrari milli þeirra sem fara með eftirlit og þeirra sem hafa undir höndum tæki til að tryggja fjármálastöðugleika. Meginhlutverk Seðlabankans er að tryggja stöðugt verðlag, fjármálastöðugleika og traust og öruggt fjármálakerfi. Forsenda þess er að sjálfstæði bankans sé tryggt gagnvart ríkisstjórn hverju sinni. Þannig geti einstakar ríkisstjórnir ekki haft áhrif á starfsemi og ákvarðanir bankans, svo sem vaxtaákvarðanir. Seðlabankinn verður að geta unnið að lögbundnum markmiðum sínum óháð stöðu stjórnmálanna hverju sinni. Framkvæmd peningastefnu og önnur verkefni Seðlabanka Íslands verða aldrei sterkari en sem nemur trúverðugleika hans. Þess vegna er mikið í húfi. Eftirlit Seðlabankans með viðskiptaháttum kann að koma bankanum í opinberar deilur við fyrirtæki sem væri til þess fallið að skaða traust á Seðlabankanum og seðlabankastjóra. Áður en lögin voru samþykkt lagðist Kauphöll Íslands t.d. eindregið gegn því að eftirlit með hegðun á verðbréfamarkaði yrði fært undir Seðlabankann. Seðlabankinn er þegar þátttakandi á verðbréfamarkaði þar sem deild um lánamál ríkisins hjá Seðlabankanum eiga til að mynda viðskipti á markaði með ríkisskuldabréf. Af þeirri ástæðu er eftirlit Seðlabankans með verðbréfamarkaðnum óheppilegt. Til viðbótar hefur Seðlabankinn áhrif á verðbréfamarkaðinn með aðgerðum sínum á öðrum sviðum, svo sem vaxtaákvörðunum og inngripum á gjaldeyrismarkaði. Fari eitthvað úrskeiðis, jafnvel fyrir mannleg mistök, er hætt við að Seðlabankinn yrði ekki álitinn óháður eftirlitsaðili sem rannsakað gæti slík mál án þess að hagsmunaárekstur teldist vera til staðar. Ekki er fullvíst að fyrirkomulag um að fjármálaeftirlitsnefnd taki endanlegar ákvarðanir á sviði viðskiptahátta sé fullnægjandi. Í skýrslu úttektarnefndarinnar, sem við ræðum hér, er tekið undir mikið af þessari gagnrýni. Þar kemur m.a. fram að það sjáist að ekki hafi unnist tími til að huga að öllum atriðum í löggjöf um svo viðamikil mál. Þingmenn Viðreisnar gagnrýndu hversu skammur tími var gefinn í meðförum þingsins, bæði í ræðum og í nefndaráliti. Meðal þess sem þarf að skoða eru úrræði til að tryggja árangursríkt starf, réttaröryggi og temprun þess gífurlega valds sem Seðlabankanum var fært með sameiningunni. Til dæmis er gerð athugasemd við óskýr skil milli stefnumörkunar og framkvæmdar í störfum peningastefnunefndar og bent á að verkaskipting milli hinna nýju nefnda Seðlabankans sé að sama skapi óskýr. Úr þessu þarf að bæta hið allra fyrsta áður en á þetta kann að reyna með raunverulegum hætti. Þú byrgir ekki brunninn eftir að barnið er dottið í hann, eins og segir einhvers staðar, og hagsmunirnir sem hér eru undir eru gríðarlega stórir. Frú forseti. Hv. þingmaður sem talaði hér á undan mér kom með góðar ábendingar um það sem efnahags- og viðskiptanefnd þyrfti að taka til meðferðar og athugunar í framhaldinu, sem mun auðvitað skipta máli og vera mjög mikilvægt í framhaldinu. Það er bráðnauðsynlegt að eftirlitsnefndin taki allar þessar ábendingar til skoðunar og reyni að nesta sig í þeim breytingum sem þarf að gera eins og bent er á í skýrslunni. Frú forseti. Seðlabankanum hafa verið færð í fangið mjög öflug stjórntæki til að viðhalda stöðugleika þess gjaldmiðils sem við búum við og eitt af þessu er svokallað þjóðhagsvarúðartæki sem gerir það að verkum að Seðlabankinn getur á hverjum tíma gripið inn í til að verja það sem nefnt er þjóðarhagur. Það beinist eingöngu að því að verja þann óstöðuga gjaldmiðil sem við búum við. Ég fæ ekki séð að þetta geti undir nokkrum kringumstæðum samræmst þeim skilmálum sem við höfum undirgengist í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Það hefur t.d. komið oftar en einu sinni í ljós að lífeyrissjóðir á Íslandi hafa talið betri möguleika á að ávaxta sjóði sína erlendis en hér á landi en vegna þess að það getur haft gríðarleg áhrif á gengi krónunnar hefur Seðlabankinn undir höndum þetta svokallaða þjóðhagsvarúðartæki og getur á hverjum tíma gripið inn í og komið í veg fyrir að lífeyrissjóðir geti ávaxtað sitt pund til hagsbóta fyrir skjólstæðinga sína. Þarna er flækjustig sem þarf að skoða, sem mér finnst mikilvægt að við hendum reiður á og veltum fyrir okkur. Kannski erum við þarna farin að ganga of langt til að viðhalda gjaldmiðli sem ég hefði fyrir löngu viljað vera laus við.
Forseti. Mig langar að vekja sérstaka athygli á kafla 8.2 Stuðningur við ytri nefndarmenn í þessari skýrslu. Gæðaeftirlit er eitt af helstu áhugamálum mínum hvað varðar íslenska stjórnsýslu og bara pólitík í heild sinni. Gæðaeftirlit er tvenns konar svona almennt séð; innra gæðaeftirlit og ytra gæðaeftirlit. Innra gæðaeftirlit snýst um að ferlar séu skjalfestir, að það sé skýrt, þegar erindi berast, hver tekur ábyrgð og heldur vinnunni áfram og þegar eitthvað er gert sé gerð grein fyrir því á réttan hátt o.s.frv. Þetta þarf að vera skýrt til þess að þeir sem koma utan að, eru óháðir, geti komið inn eftir á og vottað að allt sé vel gert, að ekki sé verið að veita bitlinga fram og til baka eða fúska með eitthvað af því að eitthvað var ófyrirsjáanlegt eða eitthvað svoleiðis, þ.e. að þegar eitthvað ófyrirsjáanlegt kemur upp þá sé það sett í rétt ákvarðanaferli og rétt gæðaferli. Ég ætla að fara aðeins yfir textann í skýrslunni, með leyfi forseta: „Ytri nefndarmenn sem skipaðir eru af ráðherra sinna sínu starfi væntanlega í flestum tilvikum sem auka- eða hliðarstarfi. Af stöðu þeirra leiðir að ytri nefndarmenn hafa eðli máls samkvæmt ekki sama aðgang og innri nefndarmenn að starfsfólki Seðlabankans og þar með þekkingu og gögnum.“ - Það er lykilatriði hér, gögnum. - „Þá verður að hafa í huga að tilkoma ytri nefndarmanna er ekki einasta til þess að stuðla að gagnrýninni umfjöllun og óheftum skoðanaskiptum heldur einnig til að dreifa valdi og því er mikilvægt að ytri nefndarmenn hafi góðan stuðning og aðstöðu til að sinna sínu mikilsverða hlutverki.“ Þetta er gríðarlega mikilvægt hlutverk. Þetta er til að koma í veg fyrir „groupthink“, eins og það er kallað í skýrslunni, að fólk einblíni of mikið og missi af stærri myndinni. Áfram segir: „Út frá framansögðu er mikilvægt að tryggja ytri nefndarmönnum aðgang að öllu því efni sem þeir telja nauðsynlegt til að geta myndað sér sjálfstæða skoðun á því sem til umfjöllunar er í nefndunum hverju sinni. Það komu til að mynda fram í samtölum úttektarnefndar athugasemdir í tengslum við fjármálaeftirlitsnefnd og fjármálastöðugleikanefnd um að gögn bærust of seint til ytri nefndarmanna og þar með gæfist lítill tími fyrir þá til að setja sig inn í málin fyrir fundi nefndanna.“ - Mjög klassískt hér, í störfum þingsins fáum við jafnvel gögnin þegar við mætum á fund. Gestir koma fyrir fund og þeim eru rétt gögn: Gjörðu svo vel, hér eru gögnin. Hvernig á maður í alvörunni að geta skoðað og gagnrýnt og sett hlutina í samhengi á þeim tíma? Það umfjöllunarefni er hér undir. Þetta er sérstaklega alvarlegt í okkar starfi af því að algengasta upplýsingaveitan okkar eru ráðuneytin og ráðuneytin eru stofnanirnar sem við þurfum að hafa eftirlit með. Fólk hlýtur að sjá möguleikann á ákveðnum feluleik þar. Það er ekkert flóknara en það, ég dreg ekki dul á það; það er einfaldlega til staðar freistnivandi til að segja ekki alla söguna ef eitthvað klúðrast. Þess vegna er svo mikilvægt að allt sé skjalfest og að það sé mjög skýrt hver aðgangur okkar að upplýsingum er. Til þess eru upplýsingalög og lög um uppljóstrara og ýmislegt svoleiðis, einmitt til þess að fólk geti látið vita eða komist í upplýsingar þegar verið er að svindla á því, þar sem annars væri jafnræði. Áfram segir: „Þá komu fram athugasemdir um að of mikið væri á dagskrá funda og í raun skapaðist ekki nægilegt svigrúm til að skiptast á skoðunum innan þess tíma sem fundunum væri úthlutað.“ Þetta er annað sem mikið er gert á fundum hér á þingi. Það er hrúgað á dagskrána og svo er bara gestur eftir gest sem kemur með gögn og aftur gögn og aldrei gefst tími í umræður eða ígrundun á því sem verið er að leggja til umræðunnar. Þetta er mjög klassískt. Og áfram er haldið: „Úttektarnefnd telur að úr þessu megi bæta en þess ber að geta að í samtölum nefndarinnar kom fram fullur vilji til þess af hálfu Seðlabankans.“ Þarna á hið sama við. Þegar maður bendir á þetta kemur alltaf fram vilji ráðuneytanna til að senda kynningarnar tveimur dögum fyrr eða eitthvað svoleiðis. En svo gerist það bara aldrei. Ég trúi því einfaldlega ekki þegar fólk segir slíkt af því að það gerist ekki. Það er búið að segja þetta margoft, en þetta er bara: Úlfur, úlfur. Svo kemur aldrei neitt þegar allt kemur til alls. Allir segja: Já, heyrðu frábært. En það er bara lygi. En svo kemur það í ljós að lokum að kallið úlfur, úlfur var satt en við missum krakkann af því að við erum hætt að trúa því sem hann segir. Ég á í þessum vanda. Ég er hættur að trúa því að gögnin komi tímanlega til að ég geti skoðað þau. Ég er hættur að gera ráð fyrir því og það er frekar ömurlegt. Það breytir hugsunarganginum rosalega mikið, þ.e. hvernig ég nálgast vinnuna mína, og mér finnst það mjög slæmt. Ég vil ekki starfa svona. En mér er gert að vinna þannig út af þeim aðstæðum sem boðið er upp á. Áfram segir, með leyfi forseta: „Einnig verður að hafa í huga að ekki er nægjanlegt að afhenda gríðarmikið magn af óunnum gögnum. Staða ytri nefndarmanna felur í sér að samantektir og greiningar, sem jafnvel eru gerðar að frumkvæði þeirra sjálfra, geta skipt miklu máli.“ Þetta er önnur svona taktík: Hérna er gagnabunki, gjörið svo vel, reddið ykkur. Þegar nefndarmenn í fjármálastöðugleikanefnd eru að taka ákvarðanir þá taka þeir ákvarðanir út frá ákveðnum greiningum. Það á að vera augljóst út frá þeim greiningum hvaða ályktanir er hægt að draga út frá þeim, það á bara að vera gagnsætt. Þegar aðgengi er ekki að slíkum gögnum, í málinu hér áðan var t.d. alls ekkert augljóst að þessi skipan ráðuneyta leysti allan vanda, verður maður að spyrja: Hvernig var sú ákvörðun tekin? Hún var greinilega ekki tekin út frá gögnum heldur út frá geðþótta. Það er eina skýringin: Mér finnst. Stundum er það allt í lagi og getur verið pólitísk ákvörðun að gera bara eins og manni finnst. En það er samt mjög gagnrýnisverð ákvörðun þegar sá möguleiki er til staðar að púsla saman gögnum til að rökstyðja eina ákvörðun umfram aðra. Áfram segir: „Enn fremur komu fram í viðtölum úttektarnefndar þau sjónarmið að hugsanlega þyrfti sérstaklega að huga að stuðningi við ytri nefndarmenn þegar þeir hefja störf fyrir nefndirnar. Markmiðið með því væri að tryggja að þeir fengju í upphafi þann stuðning og þá fræðslu sem nauðsynleg er til að þeirra framlag hafi nægilegt vægi gagnvart þeim sem reyndari eru.“ - Þetta er líka mjög kunnuglegt úr störfum þingsins. - „Í viðtölum kom þó einnig fram að í tilviki fjármálastöðugleikanefndar, þar sem allir ytri nefndarmenn eru nýir, hafi verið unnið talsvert í því að aðstoða þá við upplýsinga- og þekkingaröflun. Meðal annars hafi þeim verið boðið á kynningarfundi um ýmis málefni, til viðbótar við hina reglubundnu fundi, og telur úttektarnefnd það vera til eftirbreytni.“ - Meira svoleiðis. Og áfram: „Að lokum er það að segja að ytri nefndarmenn eru skipaðir af ráðherra en vegna sjálfstæðis Seðlabankans, og einnig þagnarskyldu um meðal annars málefni bankans, er ekki ljóst hvort þeir geti snúið sér til ráðherra eða annars aðila hafi þeir einhverjar athugasemdir varðandi fyrirkomulag á vinnu nefndarinnar eða aðrar áhyggjur. Gera verður þó ráð fyrir því að ytri nefndarmenn geri athugasemdir á vettvangi nefndar, við formann hennar beint eða með athugasemdum og eftir atvikum bókunum á fundi, en sé sú leið ekki fær eða fullreynd er staðan sú sem áður er lýst.“ Þegar verið er að stunda gæðaeftirlit og upp koma atriði sem vekja þarf athygli á, brot einhvers staðar eða yfirsjón, hvern á þá að pota í og segja: Heyrðu, það verður að laga þetta? Hver ber ábyrgð á því? Það er verið að segja að það sé ekki augljóst. Það eru ákveðin hagsmunasjónarmið sem stangast á, þ.e. sömu aðilar og þurfti kannski að áminna voru líka að taka ákvarðanir. Það gerir það kannski að verkum að lítið er gert úr ábendingunum. Kannski er tekið tillit til þeirra og reynt að gera betur næst, en brotið eða yfirsjónin er gleymd. Það er ekkert gert í því, þar er engin ábyrgð. Það er vandinn að ekki er augljóst hver ber ábyrgð á því að taka við ábendingum og bregðast við þeim á einhvern hátt. Þessi kafli í skýrslunni er rosalega lýsandi, finnst mér, fyrir allt sem ég hef verið að benda á, og við Píratar hér á þingi, og varðar nákvæmlega þann vanda sem við glímum við í samskiptum við framkvæmdarvaldið í fyrirkomulaginu sem viðgengst hér, þ.e. að meiri hluti tekur sér hundrað prósent dagskrárvald, hvernig meiri hluti fer með frumkvæðismál í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, slaufar þeim með bókun og segir: Þetta er bara alger óþarfi o.s.frv. Þetta er nákvæmlega sú framkvæmd sem á ekki að viðgangast gagnvart gæðaeftirliti. Við erum að sjálfsögðu í þeim vanda að þarna er pólitík líka og þegar málefnaleg gagnrýni berst þá er bara sagt að hún sé pólitísk og lítið gert úr henni á þann hátt, að ósekju. En oft er líka pólitísk gagnrýni sett upp í búningi málefnalegrar gagnrýni og þá er réttmætt að slá það út sem málefnalega gagnrýni. Og hvernig á utanaðkomandi að þekkja um hvort er að ræða. Það er mjög erfitt, t.d. út af því að aðgang vantar að gögnum. Þriðji aðili sem horfir á þetta pólitíska rifrildi, hvort sem um er að ræða málefnalega gagnrýni eða ekki, getur einfaldlega farið og flett gögnum upp sjálfur og komist að því. Heyrðu, þetta er nú bull ágreiningur, eins og t.d. í orkupakkamálinu, algjört bull. Eða í Landsréttarmálinu þar sem gagnrýnin var augljóslega mjög málefnaleg, samt var þrætt fyrir það og allt útmálað sem pólitík og alls konar svoleiðis. Það er vandinn sem við erum sí í heild sinni að stjórnkerfið, stjórnvöld, kann ekki á gæðaeftirlit. Það sést berlega í þessari skýrslu úttektaraðila, þeir vita um hvað málið snýst. Nefndarmenn sem sinna ytra eftirlitinu vita um hvað málið snýst. En þeir sem þurfa að gangast undir eftirlitið vilja það helst ekki af því að það gæti komið upp um fúsk, geðþóttaákvarðanir eða slíkt og það er eitthvað sem þeir vilja. Þetta er yfirleitt fólkið sem ræður og gerir þá það sem í þess valdi stendur til að koma í veg fyrir það. Ég þakka fyrir þessa skýrslu, hún opinberar það sem mig grunaði að mörgu leyti. Og ég bendi á sambærilega hluti hér á þingi.
Virðulegur forseti. Ég þakka líka fyrir þessa skýrslu sem við í efnahags- og viðskiptanefnd fórum fram á að yrði unnin til að fylgjast með þróun þessara mála. Ég sat í hv. efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta kjörtímabili og þetta var eitt af okkar stóru málum sem fór töluverður tími í að vinna. Ég ætla að taka undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni sem talaði hér áðan. Þetta mál var mjög vel undirbúið þegar það kom inn í nefndina. Málið var tekið fyrir í nefndarstörfum og var búið að rýna mjög margt í því. En eins og okkur á öllum að vera ljóst þegar um er að ræða breytingar af einhverjum toga, eins og sameining tveggja stofnana í þessu tilfelli, þá eru auðvitað uppi skiptar skoðanir og aðeins ólík sjónarmið. Virðulegur forseti. Mér þótti hugmyndin alltaf býsna góð, þ.e. að sameina Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann. Þetta var gert til að efla eftirlitsþáttinn og tryggja heildaryfirsýn yfir þessa málaflokka. Við vorum töluvert upptekin af því í nefndinni og umræða í kringum þetta gekk svolítið út á reynslu okkar af bankahruninu þegar öllum var ljóst að Fjármálaeftirlitið væri mjög veikburða til að sinna eftirliti. Þekktar eru sögurnar af því þegar lögfræðiteymi bankanna mættu á fund Fjármálaeftirlitsins þar sem sátu ágætir embættismenn sem höfðu ekkert í lögfræðingastéttina sem mætti þar fyrir hönd bankanna. Þetta var eitt af þessum dæmum en þetta snerist auðvitað um meira, þ.e. um fjármálakerfið okkar, fjármálastöðugleikann. Það sem var kannski helsta áhyggjuefni okkar í nefndinni á sínum tíma var hversu gríðarlega mikið vald væri komið til einnar sjálfstæðrar stofnunar. Auðvitað eru þessar nefndir hluti af því að reyna að valdtempra þetta. Mér þykir bara gott að sjá það hér að í öllum meginatriðum hefur þetta gengið vel. Við eyddum heilmiklum tíma, aðallega í atkvæðaskýringum hér áðan, í að ræða breytingu í Stjórnarráðinu. Þá voru uppi stór orð um stækkun báknsins og hvað þetta myndi allt kosta og að illa væri staðið að þessu öllu saman. Málið sem hér um ræðir - því að við vorum að tala um að færa Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann saman í eina stofnun - var mjög vel undirbúið. Það gekk út á að fækka stofnunum. Það var engu að síður svo að minni hlutinn var þá allur á móti þessu máli og þá áttu klárlega ekki við nein slík rök. Reyndar var það þannig að í nefndaráliti 2. minni hluta í efnahags- og viðskiptanefnd var vinnunni í nefndinnni og undirbúningnum hrósað en einn flokkur, Miðflokkurinn, studdi málið ekki í ljósi þess að einhverjum spurningum væri ósvarað. En ég tek bara undir hvatningu til þess að efnahags- og viðskiptanefnd fái kynningu á þessari skýrslu og fylgi málinu eftir og þeim ábendingum og athugasemdum sem þarna koma fram. Í þessum efnum langar mig til að nefna mál sem ég nefndi líka þegar við vorum að fjalla um þetta á sínum tíma. Okkur hættir svo oft til að horfa til fortíðarinnar, sem er mikilvægt og við eigum alveg að læra af fortíðinni. En ég er t.d. algerlega handviss um að við munum ekki upplifa hrun sambærilegt því sem við upplifðum með bankahruninu. Með því er ég ekki að segja að alls konar hlutir geti ekki gerst. En það verður örugglega á öðrum forsendum því að við erum búin að byggja undir allt sem þar misfórst. Þeim mun mikilvægara er einmitt að svona öflug stofnun eins og hér um ræðir, Seðlabankinn með fjármálastöðugleikanefnd, fjármálaeftirlit og alla þá þætti sem þar eru, horfi til framtíðar og hvaða framtíðaráskoranir kunni að verða. Ég nefni sem dæmi rafeyri, framtíð bankaviðskipta, við fjölluðum t.d. mikið um smálánafyrirtæki á síðasta kjörtímabili og fjármálaeftirlit með því og þess háttar. Ég vil því líka hvetja til þess þegar við ræðum þennan eftirlitsþátt að við séum ekki bara að horfa í baksýnisspegilinn heldur einmitt að horfa fram á við, bæði hvaða tækifæri og líka hvaða ógnanir kunni að vera í framtíðinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir skýrslu úttektarnefndarinnar. Ég er fyrrverandi starfsmaður Fjármálaeftirlitsins, ég starfaði hjá því árin 2006–2007 og fór þá til saksóknara efnahagsbrota. Þessi skýrsla og þessar breytingar eru náttúrlega til komnar vegna hrunsins og við erum enn þá að fjalla um eftirstöðvar hrunsins að mörgu leyti. Ég er algerlega sammála því að fjármálaeftirlitshlutinn á heima í Seðlabankanum. Hann var þar áður undir nafninu bankaeftirlit og tryggingaeftirlit. Það sem skiptir máli í þessu, í öllum stofnunum, er að ábyrgð yfirmanns stofnunarinnar sé skýr og að hann sé hæfur, ekki ráðinn pólitískt, ekki ráðinn á grundvelli flokkstengsla heldur eingöngu á grundvelli hæfileika. Það var klárlega ráðið í stjórn Fjármálaeftirlitsins á sínum tíma á grundvelli flokksskírteina en ekki hæfileika. Ég upplifði það sjálfur. Það sem er líka grundvallaratriði er að menningin innan vinnustaðar þarf að vera þannig að það sé þor til að taka erfiðar ákvarðanir. Í vinnu minni í Fjármálaeftirlitinu, m.a. á fundum með bönkunum fyrir hrun, þá nötraði allt og skalf við að maður spurði erfiðra spurninga mín megin. Svo fór ég til saksóknara efnahagsbrota og þar var allt annað í gangi, enda var þar líka um sakamál að ræða. Það eru þrjár nefndir taldar upp í skýrslunni: Peningastefnunefnd, fjármálastöðugleikanefnd og svo fjármáleftirlitsnefnd. Ég tel að peningastefnunefnd og fjármálastöðugleikanefnd séu gjörólíkar fjármáleftirlitsnefndinni. Fjármálaeftirlitið er gjörólíkt í eðli sínu varðandi starf hinna tveggja nefndanna. Það kemur fram í skýrslunni að allar ákvarðanir eiga að taka hjá fjármálaeftirlitsnefnd, ekki bara meiri háttar ákvarðanir eins og var í stjórn Fjármálaeftirlitsins sínum tíma. Þá réði stjórn Fjármálaeftirlitsins forstjóra, eins kemur fram í skýrslunni. Það er reyndar þannig núna að fjármálaeftirlitsnefndinni er heimilt að framselja ákvörðunarvald til varaseðlabankastjóra þegar ekki er um meiri háttar mál að ræða og það er vel að það sé þannig. Ég tel að horfa verði að á fjármálaeftirlitsnefndina og þennan hluta af starfi Seðlabankans allt öðrum augum en hinar tvær nefndirnar og hina tvo þættina. Ég tel það eigi að vera varaseðlabankastjóri sem er yfirmaður, skýr yfirmaður fjármálaeftirlitsinshlutans og að hann fari með svipuð völd og forstjóri og hafi heimild til að taka allar ákvarðanir nema kannski meiri háttar ákvarðanir. Þá fari það upp til fjármálaeftirlitsnefndar, það er hægt að kalla það það, eða stjórnar Fjármálaeftirlitsins, fjármálaeftirlitshlutans, og að þetta sé rekið eins og sérstök eining innan Seðlabankans hvað varðar almennt eftirlit, eins og hjá öðrum eftirlitsstofnunum. Þetta er algerlega ómögulegt, eins og segir á blaðsíðu 32 í skýrslunni, með leyfi forseta: „Sem fyrr segir er ákvörðunarvaldi í öllum málum sem heyra undir fjármálaeftirlit nú vísað til fjármálaeftirlitsnefndar í stað þess að áður voru það bara meiri háttar ákvarðanir sem fóru á borð stjórnar Fjármálaeftirlitsins, og forstjóri eða starfsmenn stofnunarinnar tóku þá ekki ákvörðun um.“ Ég tel að þessi hluti í starfi gamla Fjármálaeftirlitsins hafi verið nokkuð góður, þ.e. að forstjóri og starfsmennirnir tóku allar ákvarðanir. Meiri háttar ákvarðanir sem væru stefnumótandi ættu þá að fara til fjármálaeftirlitsnefndarinnar sem hefur þá eftirlit, og það væri þá ekki nefnd sem væri mjög virk í starfi fjármálaeftirlitshlutans. Það er grundvallaratriði að yfirmaður Fjármálaeftirlitsins, aðstoðarforstjórinn, hafi þekkingu, yfirburðaþekkingu, og líka myndugleika og þor til að taka erfiðar ákvarðanir. Það sama á við um deildarstjórana sem eru undir. Og að menn séu tilbúnir til að fara með mál fyrir dómstóla ef svo ber undir. Ég get alveg komið með margar sögur af minni reynslu. Ég var í peningaþvættismálunum á þessum tíma og var m.a. í þriðju úttekt FATF á Íslandi og fór síðan til saksóknara efnahagsbrota varðandi eftirfylgnina og var að vinna í þeim málum. Ég á nú reyndar að halda fyrirlestur á Bifröst um peningaþvætti núna í febrúar. Get kannski sent ykkur glærurnar ef áhugi er á því. En það er ekki málið. Eftirfylgnin á þeim hluta var alger hörmung. Ísland var sett á lista með þjóðum sem við eigum ekki á nokkurn hátt að vera í klúbbi með, svokallaðan svarta lista hjá FATF, í nokkur ár og ég efast um að orðspor okkar sé búið að ná sér eftir það hvað varðar peningaþvætti. Ég tel að við eigum í stofnunum eins og Fjármálaeftirlitinu að hafa náið samstarf við fjármálaeftirlit á Norðurlöndunum og jafnvel gætu komið inn menn af erlendu bergi brotnir og tjáð sig á ensku. Það er spurning hvort skjöl væru þá að hluta til á ensku. Það er grundvallaratriði að íslenskt fjármálaeftirlit og fjármálakerfi tengist norræna bankakerfinu, norrænu fjármálakerfi. Það myndi auka samkeppni. Það ætti að vera svo skýrt markmið íslenskra stjórnvalda að tengja íslenskan bankamarkað erlendum bankamarkaði og þá hinum norræna, sem er sá besti í heimi. Hann er eiginlega undirstaða velmegunar í þessum ríkjum. Ég myndi leggja til að þessi hluti - og ég ætla ekkert að tjá mig um hina hlutana - varðandi fjármálaeftirlitsnefnd og fjármálaeftirlitshluta verði tekinn til gagngerrar endurskoðunar, að það verði skoðað hvað var gott í Fjármálaeftirlitinu, gömlu stofnuninni, og hvernig sé hægt að auka sjálfstæði starfsmanna, deildarstjóra og forstjóra, þá varaseðlabankastjórans, gagnvart ytri öflum. Það var ótrúlegur munur á menningunni sem ég fór úr í Fjármálaeftirlitinu fyrir hrun, ég fór vorið 2007, og ég gekk inn í hjá efnahagsbrotadeild. Það vissu allir hvað málin gengu út á hjá efnahagsbrotadeild. Þetta voru sakamál í rannsókn sem stundum fóru fyrir dómstóla, eftir því hvort þau voru líkleg til sakfellingar eða ekki, og allir mótaðilar vissu út á hvað þetta gekk allt saman. En það var bara ekki þannig í Fjármálaeftirlitinu. Ég get tekið dæmi. Maður þurfti að sitja morgunfundi af því að það átti að taka íþyngjandi ákvörðun hjá Fjármálaeftirlitinu og þá var efast um gildi ákvörðunarinnar, hvort hún hefði heimild og það var verið að fara fram á lagabreytingar, hvort það væri rétt að gera þetta svona og jafnvel að Fjármálaeftirlitið hefði ekki heimild til að gera þetta og að það þyrfti að hafa öflugra eftirlit með þeim valdheimildum stofnunarinnar. Ég legg til og tel mjög mikilvægt að þessir hlutir verði skoðaðir mjög náið. Það er alveg gríðarlega mikilvægt að það þar sé hæft fólk. Við getum haft hvaða kerfi sem er en ef það er meðvirkni innan stofnunarinnar, innan fjármálaeftirlitshlutans, með þeim bönkum sem á að hafa eftirlit með þá er alveg eins gott að sleppa þessu. Ég get tekið dæmi. Þetta eru oft ekkert flókin úrlausnarefni. Ég tekið Icesave sem dæmi. Það var reyndar ekki beint Fjármálaeftirlitið sem átti það. Það segir í 4. mgr. 36. gr. laga um fjármálafyrirtæki að það sé heimilt að stofna útibú utan Íslands. IMF, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, fór á sínum tíma fram á að það yrði sett bannákvæði vegna smæðar íslenska kerfisins. Það var hægt að banna út frá fjármálastöðugleika og stjórnunar í bönkunum. Það hefði leikandi verið hægt að banna stofnun útibúa í London á sínum tíma. Þessi útibú voruð stofnuð í október 2006 og það var í kjölfar skýrslnanna sem komu, kallað litla krísan, sem var skýrsla frá Fitch Raitings, Danske Bank, skýrslan um Geyser Crisis, þá frusu allir erlendir fjármálamarkaðir fyrir Íslandi. Lausnin á þessari litlu krísu var Icesave þar sem var farið út í heim og stofnaðir internetbankar. Íslenska ríkið hefði átt að stoppa það. En það var, eins og það er kallað í einni bók, „The year of no return“. Eftir 2006, af því að þetta var leyft, var alveg augljóst mál og bara tímaspursmál hvenær þetta myndi allt hrynja. Það mál sýnir ákveðinn veikleika í kerfinu. Ég er ekki að segja að Fjármálaeftirlitið, að það hefði getað stoppað það, en það fór líka upp til ráðherra. Það hefði leikandi verið hægt að stoppa það og stoppa það þannig að þetta hefði orðið opinbert og þeim gert skylt þá um haustið að taka til í sínum málum. En það var ekki gert og því fór sem fór. Ég lít á þannig á, það er mín persónulega skoðun - það hafa verið skrifaðar bækur um það, að hrunið hafi verið erlendum aðilum að kenna - að efnahagshrunið í október 2008 hafi verið stjórnkerfisbrestur að stórum hluta. Það er margt sem spilar þar inn í, bæði stjórnkerfið sjálft og alger útilokun á gagnrýnum skoðunum. Ég man svo vel þegar Geyser Crisis-skýrslan kom út 21. apríl 2006, eftir Lars Christensen og félaga hans í Danske Bank, en í skýrslunni segir: Eina vandamál okkar er að tímasetja hrunið. Ég skora bara á alla að gúgla það, þetta er allt á netinu. Það var eina vandamálið hjá þeim. En svo voru menn að koma hingað og segja að það væri að fara að koma hrun og þeim var bent á að fara í endurmenntun og annað slíkt. Það er mjög mikilvægt, líka innan þessarar stofnunar, og ég reyndi það fyrr í dag, að vera opinn fyrir gagnrýni. Það er það sem skiptir máli. Allar vísindakenningar byggja á hrekjanleika og allar ákvarðanir þurfi að byggja á hrekjanleika, það verður að vera hægt að hrekja þær, þær þurfa að standast þessa hrakningu, eða „devil's advocate“. Það var það sem við notuðum í efnahagsbrotadeild, af því að það er betra að láta slátra sér heima eða láta fara illa með sig heima en í dómsalnum í sakamálum í efnahagsbrotum. Það er þannig sem svona stofnanir eigi að vinna, vera treyst, vera opnar fyrir allri gagnrýni, geta svarað og prófa ákvarðanir sínar gagnvart mikilli gagnrýni. Það sama á Alþingi að gera. Þetta kallar á mjög opið viðhorf gagnvart skoðunum annarra og öllum skoðunum sem koma að utan. Það er alveg klárt mál að fjármálakerfi Íslands þarf að opna gluggann fyrir álitum og skoðunum að utan og ekki síst fjármálaeftirlitshlutinn. Ég myndi gjarnan vilja tala lengur um þetta en ég tel að þessi hluti þurfi mjög nákvæmrar skoðunar við. Samkvæmt reynslu minni bara sem borgari í samfélaginu held ég að peningastefnunefnd sé að mörgu leyti mjög þörf og hafi staðið sig vel, það er fróðlegt að lesa skýrslu þaðan, en fjármálastöðugleikanefnd síður. Það er mjög gott að það sé opin umræða í samfélaginu um allar þessar nefndir. Ég held að það þurfi að skoða fjármálaeftirlitsnefndina, þann hluta sem er hérna undir, mjög vel og jafnvel leita álits frá erlendum sérfræðingum.
Forseta hefur borist bréf um afturköllun máls. Andrés Ingi Jónsson kallar aftur fyrirspurn á þskj. 135, 133. mál, olíuleit í efnahagslögsögu Íslands.
Frú forseti. Ég vil taka til máls í 2. umr. um þetta mál til að koma að tveimur, þremur örstuttum athugasemdum. Um er að ræða mál frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, en það er form á frumvörpum sem við höfum oft rætt í þessum sal að þurfi að umgangast varlega þar sem slík mál sæta ekki jafn mikilli rýni og ráðherrafrumvörp sem fá fullar þrjár umræður, tíma í nefnd á milli umræðna og umsagnarfrest. Mælt var fyrir þessu máli í gær og það gekk beint til 2. umr. án viðkomu í nefnd. Það hefur ekki verið sent til umsagnar, eins og venja er með nefndarfrumvörp. Þess vegna tel ég eðlilegt að við einskorðum þetta form við leiðréttingar, við óumdeilda villuprófun á lögum, eins og við sjáum t.d. gert í 3. og 4. gr. þessa frumvarps. Þar kom í ljós að lög, sem samþykkt voru hér 17. janúar, þyrfti að laga. Eins og stendur í greinargerð láðist að aðlaga orðalag að breytingu sem var gerð annars staðar í frumvarpinu og það fórst fyrir að leggja til sömu breytingu á 2. gr. frumvarpsins. Eftir stóðu því textabútar sem ekki voru í samræmi við breytingar sem höfðu verið gerðar annars staðar í frumvarpinu og það er alveg eðlilegt að nefnd taki að sér að hleypa slíkum breytingum í gegn með hraði. Hins vegar vekur það vissa eftirtekt vegna þess að frumvarpið sem þessar tvær villur urðu í var afgreitt hér með mjög miklu hraði 17. janúar síðastliðinn og þá var gagnrýnt að ekki hefði verið brugðist fyrr við með því að leggja það annaðhvort fram í desember, þegar fyrst var farið að ræða um nauðsyn þess að fresta staðgreiðslu opinberra gjalda, eða boða einfaldlega þingfund aðeins fyrr, kannski viku fyrr þegar þingmenn mættu almennt til nefndarstarfa. Þær villur sem hér er verið að leiðrétta hefði því mögulega verið hægt að koma í veg fyrir með því einfaldlega að gefa þinginu meiri tíma til að vinna málið upphaflega. Því tengt er áhugavert að skoða 1. gr. frumvarpsins þar sem aftur er verið að laga dagsetningu. Við afgreiðslu bandormsins í tengslum við fjárlög núna í desember var einfaldlega vitlaus dagsetning sett inn, 1. júlí var settur inn en átti að vera 1. janúar. Þetta er mjög klár leiðrétting sem grípa þarf til en dálítið kúnstug í ljósi þess að einmitt þegar þetta frumvarp sem greinar 3 og 4 snúast um var til umræðu beitti fulltrúi Pírata í efnahags- og viðskiptanefnd sér t.d. fyrir því að þar yrði miðað við aðra dagsetningu en um var að ræða varðandi frestun opinberra gjalda; að fyrirtækjum yrði í rauninni veitt afturvirk heimild til að fresta gjöldum, að miðað væri við 1. janúar þessa árs en ekki 17. janúar eins og var í frumvarpinu. Á þetta var ekki fallist í efnahags- og viðskiptanefnd þar sem um væri að ræða afturvirka lagasetningu sem þó er réttlætanlegt að samþykkja þegar um er að ræða ívilnandi lagasetningu. Þess vegna má segja að það kveði við nýjan hljóm í efnahags- og viðskiptanefnd í þessari 1. gr. frumvarpsins þar sem afturvirkni lagasetningar virðist núna í lagi. En það sem mig langar kannski aðallega að ræða er 2. gr. frumvarpsins sem snýst um ívilnanir til húsbíla vegna losunar þeirra á gróðurhúsalofttegundum. Þá langar mig aðeins að fara yfir forsögu þess máls. Sú villa sem meiri hluti nefndarinnar telur sig vera að leysa kom einmitt upp þegar Alþingi samþykkti undir lok síðasta árs lög nr. 133/2021, um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld, tekjubandorminn svokallaða. Þá var breyting í 16. gr. þess frumvarps sem virðist hafa falið í sér þau mistök sem 2. gr. frumvarpsins sem við ræðum hér í dag er ætlað að leiðrétta. Í 16. gr. tekjubandormsins segir að 2. tölul. 1. mgr. 3. gr. laga um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl. skuli breytast á þann veg að vörugjald fólksbifreiða og annarra vélknúinna ökutækja skuli einungis miðast við samræmdu prófunaraðferðina við ákvörðun vörugjalds en ekki eldri mælingaraðferðina, evrópsku aksturslotuna. Þetta eru tvær aðferðir sem við höfum rætt nokkrum sinnum hér í sal og ekki að ósekju þar sem það skiptir dálítið miklu máli að við skiptum úr eldri aðferðinni, evrópsku aksturslotunni, eða NEDC, eins og hún er skammstöfuð upp á ensku. Evrópska aksturslotan er mælingaraðferð sem rekur sögu sína aftur til 8. áratugar síðustu aldar og er mjög einföld eða gróf mæling á losun ökutækja á gróðurhúsalofttegundum sem stuðst hefur verið við í nokkra áratugi. En í byrjun þessarar aldar var orðið ljóst að hún dygði ekki lengur til og þá var byrjað að vinna að því sem heitir samræmda prófunaraðferðin, eða WLTP upp á ensku. Síðan gerðist það fyrir nokkrum árum að breytingin varð miklu brýnni. Augljósara varð hversu brýnt væri að skipta út aðferðum vegna þess að evrópska aksturslotan gat allt of auðveldlega verið misnotuð til að sýna falskar mælingar. Það kom í ljós í svokölluðu dieselgate-hneyksli þar sem framleiðendur ökutækja, og þar bar kannski hæst Volkswagen, fölsuðu hreinlega niðurstöður í því skyni að koma bílunum sínum undir ákveðin viðmiðunarmörk í vörugjaldalöggjöf landanna þar sem ökutækin voru síðan seld. Með þessu gerist náttúrlega ýmislegt sem snertir almannahagsmuni. T.d. er farið á svig við mengunarbótaregluna sem hefur í síauknum mæli verið innleidd í gjaldtöku á ökutækjum. Gjaldtaka sem hefur verið mótuð þannig að hún styðji við orkuskipti með því að ívilna bílum eftir því sem þeir losa minni koltvísýring endurspeglaði því ekki lengur raunverulega losun bílanna með fölsuðu tölurnar. Þeir skiluðu þá líka minna í ríkissjóð þeirra ríkja þar sem sala þessara ökutækja var mest og þau ríki voru oft búin að eyrnamerkja vörugjöld sem grænan tekjustofn sem væri þá eyrnamerktur í tiltekin verkefni á sviði umhverfis- og loftslagsmála. Dieselgate hafði því bein áhrif á slagkraft ríkja til að taka á loftslagsmálum af því afli sem þau vildu. Vegna þessa var spýtt í lófana og samræmda prófunaraðferðin tekin upp. Hún er betri að því leytinu að erfiðara er að svindla á henni og líka því að hún tekur tillit til fleiri þátta. Hún endurspeglar miklu betur þau umhverfisáhrif sem eru af akstri ökutækja. Síðan gerðist það hér á 149. löggjafarþingi að lagt var fram frumvarp sem varð að lögum nr. 117/2018 sem var ætlað að bregðast við breytingunum sem urðu á skráðri losun nýrra bíla þegar farið var frá eldri aðferðinni, evrópsku aksturslotunni, yfir í hina nýrri, samræmdu prófunaraðferðina. Það sem ég er farinn að velta fyrir mér er hvort við þurfum að grafa aðeins ofan í hvort þar hafi hreinlega verið gerð mistök þar sem í greinargerð þess frumvarps kemur fram að því hafi ekki verið ætlað að auka álagningu vörugjalds, og þar með tekjur ríkissjóðs af gjaldinu, sem er dálítið skrýtið markmið þegar einhver þeirra ökutækja sem vörugjaldið leggst á voru mögulega í gamla kerfinu, bara með falskar tölur, og því eðlilegt þegar tölurnar endurspegla raunverulega losun að gjöld á ákveðnum ökutækjum myndu hækka. Þannig að ég velti fyrir mér hvort þarna hafi sloppið í gegnum nálaraugað hjá þinginu breyting sem ekki gekk nógu langt og endurspeglaði í rauninni ekki þörfina sem var fyrir breytingum á milli aðferða við mælingu á losun koltvísýrings. En að þeirri breytingu sem er í 2. gr. þessa frumvarps sérstaklega. Þar er lagt til að bæta nýrri málsgrein við 18. bráðabirgðaákvæði laga um vörugjald af ökutækjum. Það ákvæði fjallar um tímabundna lækkun á skráðri losun húsbíla - við erum því komin í mjög afmarkað svið ökutækja - hafi losun einvörðungu verið skráð samkvæmt samræmdu prófunarferðinni. Þetta ákvæði var fyrst sett í lög með samþykkt laga nr. 33/2020. Ákvæðið var ekki í frumvarpi ráðherrans sjálfs heldur var því bætt við í tillögu meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Í nefndarálitinu er viðbótin rökstudd þannig að hún hafi verið sett inn í kjölfar ábendingar Samtaka ferðaþjónustunnar sem taldi að óheppilegt væri að húsbílar sættu stórauknum álögum í formi vörugjalds samhliða upptöku nýs alþjóðlegs staðals um mælingu á losun ökutækja. Það má alveg staldra við og spyrja aftur: Ef losunin var bara miklu meiri en framleiðendur sögðu upphaflega, hefðu þá gjöldin ekki átt að hækka? Meiri hlutinn taldi nauðsynlegt að finna betri varanlega lausn en tímabundið lagði hann til þá reddingu, sem birtist í bráðabirgðaákvæðinu, að lækka skráða losun húsbíla um 40% á meðan slík lausn yrði fundin. Í þessu samhengi er eitt sem má kannski nefna sérstaklega og það er að í þingmáli 450 á 150. löggjafarþingi, þar sem efnahags- og viðskiptanefnd lagði til að bæta við þessu bráðabirgðaákvæði, er engin skrifleg umsögn frá Samtökum ferðaþjónustunnar og ekki að sjá að sérstakt mat hafi verið lagt á áhrif þessarar breytingartillögu á fjárhag ríkissjóðs, á breytingar í losun samfélagsins, á nokkurn hlut, annað en að þarna hafi Samtök ferðaþjónustunnar, hagsmunaaðili ökutækjaleiganna sem væntanlega eru stærsti kaupandi húsbíla, bara bent nefndinni á, svona þeirra á milli, að þessu mætti breyta. Þetta, frú forseti, held ég að geti varla talist góð vinnubrögð. Það sama virðist síðan uppi á teningnum með nefndarfrumvarpið sem við höfum í höndunum í dag. Það er óljóst hvers vegna valið er að halda þessu ákvæði til streitu. Rökstuðninginn skortir. Þetta ákvæði er þess eðlis að kannski hefði verið betra að fá það fram frá ráðherra með þeim rökstuðningi og þeim faglega undirbúningi sem fylgir því að fara með mál í gegnum ráðuneyti, til þess líka að breytingin færi í gegnum umsagnarferli hjá þingnefnd og til þess líka að hægt væri að spyrja ráðherrann - vegna þess að í greinargerð nefndarinnar stendur um ákvæðið að því hafi verið ætlað að bregðast við millibilsástandi þar til komist yrði að varanlegri niðurstöðu um álagningu vörugjalds á húsbíla - ef ráðherra hefði lagt þetta mál fram hefði náttúrlega verið eðlilegt að spyrja hann: Nú eru tvö ár liðin, hvenær er von á varanlegri niðurstöðu? Hvað er langt í hana? Nei, þessi tímabundna bráðabirgðalausn er búin að vera í lögum í næstum tvö ár og enn þá bólar ekkert á þeirri varanlegu lausn sem þáverandi meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar lofaði. Sú staðreynd að hér sé stefnt að því framlengja ákvæðið um heilt ár segir okkur eiginlega að að öllum líkindum sé lítið að frétta af varanlegri lausn. En í frumvarpi sem kemur frá nefnd og hlýtur þar af leiðandi ekki fulla vandaða þinglega meðferð, eins og frumvörp sem ráðherrar leggja fram, er mjög bagalegt að gera ekki bara leiðréttingar, eins og er gert í 1., 3. og 4. gr. þessa frumvarps, heldur líka efnislegar breytingar eins og í 2. gr. þar sem ekki fylgir sögunni hvaðan frumkvæðið kemur að þeirri breytingu. Það fylgir ekki sögunni hvaða varanlegu lausnar fjármálaráðuneytið er að horfa til. Í rauninni finnst mér ekki koma nógu skýrt fram nokkur rökstuðningur til að réttlæta það að við framlengjum það sem gæti reynst vera einhver umhverfissóðaafsláttur þegar nánar er að gáð. Þetta er, að mér sýnist, það sem ég vildi sagt hafa, frú forseti, og lýk ég þá máli mínu bjöllulaust.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir þessar vangaveltur og spurningar sem hann var að velta fyrir sér. Það er rétt sem kom fram í máli hans að hér er aðallega um leiðréttingarfrumvarp að ræða. Ég taldi mig hafa komið því mjög skilmerkilega til skila í þinginu á mánudaginn í síðustu viku, þegar hér var til umræðu frumvarp um frestun opinberra gjalda, að okkur þætti öllum að bragurinn á því hefði mátt vera annar, við hefðum viljað vinna þetta í betra rými með betri tíma. Ég hugsa að hv. þingmaður muni það jafn vel og ég að hér þurfti að fresta þingfundi langt fram á kvöld, en verkefni þess dags var mikilvægt. Það var gjalddagi opinberra gjalda og það lá fyrir að við þyrftum að senda björgunarlínu hér út til fyrirtækja og rekstraraðila í ferðaþjónustu. Hv. þingmaður talar um umhverfissóðaafslátt. Ég get alls ekki tekið undir það. Eins og hann rakti mjög vel þá hafa verið í gangi tvær aðferðir eða tveir staðlar til að reikna mengun. Húsbílar hafa sjálfkrafa lent í hámarksvörugjaldaflokki. Og eins og hér kom fram á þetta mál [[Forseti hringir.]]sér orðið tveggja ára sögu og hér er lagt til að þetta verði framlengt um ár. Ég vil minna á það [[Forseti hringir.]]að þetta var gert að beiðni bílaleiga sem eru með húsbílaleigur og er nauðsynleg aðgerð fyrir ferðaþjónustuna.
Hæstv. forseti. Fyrst varðandi frumvarpið, sem var klárað hér 17. janúar, þá vil ég alls ekki að hv. þingmaður skilji mig svo að ég sé að gagnrýna það að mistökin hafi átt sér stað og skrifi það einhvern veginn á nefndina vegna þess að þingið var sett í þessa stöðu. Við fengum frumvarpið til okkar á sama degi og þurfti að klára það vegna þess hvaða dagur var. Það sem ég er að gagnrýna er að þingið sé sett í þessa stöðu. Þar er ekki við hv. þingmann að sakast heldur ráðherrann sem hefði getað komið með málið fyrr til þingsins. Á því hefði verið betri bragur og þá hefðum við haft meiri tíma. Þá gerast svona mistök síður. Við vitum að það er mikill munur á því að vinna mál á einum degi langt fram á kvöld eða að fá þó ekki væri nema bara þrjá daga eða hvað það nú er, þá hefðum við fengið tíma til að vanda okkur betur og yfirvega málin. Varðandi húsbílana þá er þetta ákvæði sem á sér tveggja ára sögu, en þetta er ákvæði sem aldrei hefur verið rýnt almennilega með t.d. grænu gleraugunum. Við erum með þessar tvær mælingaraðferðir vegna þess að ákveðnir framleiðendur voru umhverfissóðar, svindluðu á evrópsku aksturslotunni til þess að geta selt bílana sína ódýrar. Þannig svindluðu þeir á yfirvöldum sem urðu þar með af tekjum af gjöldum sem hefðu átt að falla á þessi tæki. Þeir svindluðu á umhverfinu og almenningi með því að fólk keypti tæki sem losuðu meiri koltvísýring en það bjóst við og skekktu alla samkeppnisstöðu af því að fyrirtækin sem skráðu lægri losun en raunlosun var gátu þar með selt tækin ódýrar en heiðarlegu fyrirtækin sem voru ekki að svindla á evrópsku aksturslotunni. Mig langar að spyrja hvort nefndin hafi skoðað það þannig að hv. þingmaður geti fullvissað okkur um að þessi breyting samrýmist umhverfissjónarmiðum [[Forseti hringir.]]og festi ekki í sessi einhverja skakka samkeppnisstöðu [[Forseti hringir.]]milli ökutækja eftir því hvort framleiðendur þeirra svindluðu eða svindluðu ekki í kringum „dísilgate“.
Ég minni hv. þingmenn á að gæta tímamörkum.
Virðulegi forseti. Ég held að ég og hv. þm. Andrés séum sammála um það að það var mikil tímapressa þegar við vorum að vinna með frumvarp um frestun opinberra gjalda. Það var mikið í húfi og þegar mikið er í húfi þá þarf maður stundum grípa til óhefðbundinna aðferða. Það er kannski það sem við getum tekið út úr þeirri meðferð, að það er óvenjulegt að afgreiða frumvarp hér á einum degi. Varðandi húsbíla þá hefði þessi undanþága runnið út sjálfkrafa nú um áramótin og það hefði orðið þess valdandi að ekki hefði verið hægt að endurnýja húsbílaflota hjá mörgum bílaleigum vegna kostnaðar. Ég vil líka minna á það, af því að þingmaðurinn kallar eftir rýni, að hefði það orðið niðurstaðan þá hefði ríkissjóður hugsanlega orðið af tekjum af innflutningi þessara bíla. Ég get því miður ekki svarað fyrir gjörðir bílaframleiðenda sem svindluðu á mengunarbúnaði bifreiða sem þeir seldu. Eins og kom fram í máli mínu í síðustu viku þá erum við í orkuskiptum og þessi ríkisstjórn ætlar að standa sig vel hvað það varðar. Ég vil minna á að í meðförum nefndarinnar og í frumvarpi sem kom frá ráðherra þá var t.d. [[Forseti hringir.]]lækkuð verulega ívilnun til tengiltvinnbíla. Það var einmitt sú hugsun til að ýta enn frekar undir það að landsmenn færu í hrein orkuskipti, og þá er ég að tala um rafmagnsbíla.
Frú forseti. Jú, við getum verið sammála um að frumvarp um frestun á greiðslu opinberra gjalda hafi verið unnið undir mikilli tímapressu og það hafi verið nauðsynlegt að klára það. En tímapressan var óþörf vegna þess að ráðherrann hefði getað komið með málið fyrr og ég hvet hv. þingmann til að pressa á ráðherrana sína að koma fyrr með mál. Þetta snýst eiginlega bara um það, snýst um það að við sýnum hvert öðru þá virðingu að vera ekki að búa til aðstæður þar sem við getum ekki unnið málin jafn vel og við viljum, hvort sem við sitjum uppi í Stjórnarráði eða niðri í þingflokksherbergjum. Hv. þingmaður getur auðvitað ekki svarað fyrir gjörðir bílaframleiðenda, eins og hún segir sjálf, sem betur fer og engin ástæða til að bera blak af þeim sem urðu uppvísir að svindli í „dísilgate“ og þurftu að borga fyrir það einhverjar, ég kann ekki að umreikna það úr evrum, grilljónir í sektir fyrir svindl. En með því einmitt að þessi liður hefur aldrei farið í gegnum það að vera unninn í ráðuneyti, lagður fram af ráðherra, rýndur af fleirum en bara þeim sem standa í innflutningi á bílum og fengið slíka þinglega meðferð, þá er rosalega erfitt að segja að við séum ekki óvart að hleypa einhverjum skussum með inn í þetta ákvæði. Það er einmitt af því að þetta snýst um að endurnýja þennan flota ökutækja að það skiptir svo miklu máli að við séum að gera það á besta mögulegan máta þannig að flotinn, sem verður væntanlega á götunum í 10–20 ár, losi sem minnst af gróðurhúsalofttegundum. Til þess dugar gamli staðallinn einfaldlega ekki.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, nr. 38/2020. Á grundvelli þeirra laga hafa rekstraraðilar getað sótt um lokunarstyrk til Skattsins hafi þeir tímabundið þurft að loka eða stöðva sína starfsemi vegna ákvarðana heilbrigðisráðherra um takmarkanir á samkomum. Ákvæði II. kafla laganna, sem fjallar um lokunarstyrki, eru enn í gildi en lögbundinn frestur til að sækja um styrkina rann út 30. september 2021. Með hliðsjón af því að gripið hefur verið til þess að nýju að skylda ákveðna rekstraraðila til að loka eða stöðva sína starfsemi vegna kórónuveirufaraldursins er í frumvarpinu lagt til að gildistími lokunarstyrkjaúrræðisins verði framlengdur til 30. júní á þessu ári. Einnig er lagt til að gerðar verði nokkrar minniháttar breytingar á lögunum sem skýrast af ólíkum þáttum en allar stafa af því að nú er lengra liðið á faraldurinn en síðast þegar lögunum var breytt. Í öllum meginatriðum er lagt til að um verði að ræða sambærilegt lokunarstyrkjaúrræði og verið hefur í gildi um fyrri lokunartímabil í faraldrinum. Lagt er til að hámarksfjárhæð lokunarstyrkja verði hækkuð úr 260 millj. kr. í 330 millj. kr. Þessi hækkun á rætur að rekja til tímabundins ramma Evrópusambandsins um ríkisaðstoð til stuðnings hagkerfinu vegna heimsfaraldursins. Upphaflega gilti tímabundni ramminn til 31. desember 2020 en hann hefur verið framlengdur og gildir nú út júní 2022. Hámark styrkfjárhæðanna gildir ekki bara fyrir einstakar tegundir styrkja eða einstaka rekstraraðila heldur ber, eins og áður, að leggja saman lokunarstyrki frá miðjum september 2020, tekjufallsstyrki, viðspyrnustyrki og ferðagjafir. Þá er lagt til að styrkir til rekstraraðila veitingastaða sem hafa sætt takmörkunum á opnunartíma vegna faraldursins, sem til stendur að leiða í lög á yfirstandandi þingi, samanber frumvarp á þskj. 332, mál 232, falli einnig þar undir. Öll framangreind úrræði falla í sama flokk ríkisaðstoðarrammans og því undir sama viðmið um hámarksfjárhæð. Þá gildir einnig sama hámark fyrir tengda aðila í rekstri þ.e. þeir deila einni hámarksfjárhæð óháð því um hve marga tengda aðila er að ræða. Loks eru lagðar til tvær breytingar á skilyrðum lokunarstyrkja. Lagt er til að skilyrðið um að bú rekstraraðila megi ekki hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta eða slita verði rýmkað á þann veg að þar undir falli ekki slit ef þau eru liður í samruna, skiptingu eða breytingu á rekstrarformi rekstraraðilans sem fyrirhugað er að haldi áfram í rekstri þess lögaðila sem við tekur. Þá er lagt til að viðmiðunartímamark um skilvísi á opinberum gjöldum, sköttum og skattsektum verði fært fram og verði 1. ágúst 2021 í stað loka árs 2019 vegna lokunartímabila frá 15. janúar 2022. Úrræðið flokkast sem tilkynningarskyld ríkisaðstoð samkvæmt EES-samningnum og hefur Eftirlitsstofnunar EFTA verið tilkynnt um málið. Gert er ráð fyrir að áhrif yfirstandandi lokunartímabils á ríkissjóð, sem varir til og með 2. febrúar 2022, verði ekki meiri en 100 millj. kr. Afkoma ríkissjóðs mun versna sem því nemur en ekki er gert ráð fyrir lokunarstyrkjum í fjárlögum fyrir árið 2022. Aftur á móti var fjárheimild ársins 2021 til lokunarstyrkja ekki nýtt til fulls og kæmi til álita að heimila flutning óráðstafaðra fjárveitinga frá síðasta ári til að mæta þessum vænta kostnaði vegna lokunarstyrkja á árinu 2022. Ekki liggja fyrir upplýsingar um heildaráhrif þess á ríkissjóð að framlengja lokunarstyrki. Það er erfitt að meta slíkt. Lagt er til að gildistími á framlengingu úrræðisins verði fram á mitt ár 2022. Heildaráhrif á ríkissjóð af úrræðinu fram að þeim tíma ráðast af því hvort meira verði um lokanir og hve mikið fyrirtæki koma til með að nýta sér úrræðið, sem er valfrjálst og eðli máls samkvæmt sækja þarf um sérstaklega. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Það er brýnt að framlengja gildistíma lokunarstyrkjanna og við í Samfylkingunni styðjum frumvarpið. Það nær auðvitað bara til mjög afmarkaðs hluta atvinnulífsins og eftir standa fjölmörg fyrirtæki sem berjast í bökkum, bæði vegna veirunnar sjálfrar og vegna þeirra hörðu sóttvarnatakmarkana sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra telur að eigi sér ekki lengur lagastoð. Já, hæstv. ráðherra sagði í Kastljósinu að hinar lagalegu forsendur fyrir sóttvarnaaðgerðum væru brostnar. Það felur auðvitað í sér að þá er verið að brjóta gegn mannréttindum, brjóta gegn rétti fólks til að koma saman, brjóta gegn atvinnufrelsi, athafnafrelsi, stjórnarskrárvörðum réttindum. Nú er það auðvitað heilbrigðisráðherra sem fer með málefni smitsjúkdóma og sóttvarna en hæstv. fjármálaráðherra hefur það í hendi sér að bæta fólki upp þann skaða sem hann telur að það sé að verða fyrir með, að hans sögn, ólögmætum takmörkunum. Ég spyr: Hvers vegna er frumvarpið um almenna viðspyrnustyrki ekki komið inn í þingið? Hvenær koma t.d. frumvörpin um menningargeirann? Og ætlar ráðherra að sjá til þess að strax en ekki eftir margar vikur verði komið til móts við þau fyrirtæki sem verða fyrir höggi vegna sóttvarna sem hann telur í raun ólöglegar?
Virðulegur forseti. Svona aðeins til að koma inn á lögmæti aðgerðanna, og þessar útlistingar á skoðunum mínum á því máli, þá er það þannig að fyrir síðustu herðingu samkomutakmarkana voru færð mjög skýr rök. Vísað var í spálíkan og talað um ákveðin markmið sem þyrftu að nást til þess að ástandið yrði viðráðanlegt. Ég hef sagt að í millitíðinni, frá því að sú ákvörðun var tekin, hafi komið í ljós að við erum að fást við miklu vægara afbrigði veirunnar og það hafi sýnt sig að þrátt fyrir miklu hærri tölur í smitum gangi spálíkanið ekki eftir. Þetta tel ég vera brostnar forsendur fyrir síðustu ákvörðun um herðingu á sóttvarnaráðstöfunum. Í millitíðinni hefur heilbrigðisráðherra síðan ákveðið að grípa til breytinga á sóttkvíarreglunum. Þegar við reynum að úttala okkur um lögmæti aðgerðanna held ég að við séum að fást við dálítið vandasamt verk. Því er ágætlega lýst í álitsgerð Páls Hreinssonar frá því haustið 2020, þar sem hann fjallaði einmitt um það að dómstólar myndu líklega áskilja stjórnvöldum nokkuð rúmt svigrúm til að leggja mat á þessa hluti. Í mínum huga er ekkert tilefni til að fara í ágreining um það hvort forsendurnar eru til staðar eða ekki vegna þess að þetta liggur svo skýrt fyrir, annars vegar í minnisblaði sóttvarnalæknis og hins vegar í rauntölunum, því sem menn höfðu áhyggjur af að myndi raungerast og síðan því sem raunverulega gerðist. Því er í mínum huga ekkert efni fyrir ágreining hérna. En hvað varðar almennu viðspyrnustyrkina þá verð ég með það mál í ríkisstjórn í fyrramálið.
Virðulegi forseti. Ég geri í sjálfu sér ekki athugasemd við neitt af því sem fram hefur komið í máli hæstv. fjármálaráðherra. Við hljótum þó að líta það mjög alvarlegum augum og taka það mjög alvarlega ef það hefur gerst hér að í gildi hafi verið sóttvarnatakmarkanir sem við teljum að ekki hafi átt sér skýra lagastoð, þ.e. að skilyrði laganna hafi í raun brostið. Þá fljótum við kannski að skoða það að aflétta þeim takmörkunum og líka að velta fyrir okkur afleiðingunum sem þær hafa t.d. haft fyrir rekstraraðila. Mér var svolítið brugðið á fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun þegar það kom mjög skýrt fram að í raun gætu rekstraraðilar í veitingarekstri ekki vænst þess að fá neinn beinan fjárstuðning nú um mánaðamótin eða á allra næstu vikum. Það gefur auðvitað til kynna að þessi þingmál hafi verið að koma allt of seint fram. Skatturinn hefur ekki haft burði til að afgreiða umsóknir og greiða út styrkina nú þegar þörfin er mest. Önnur fyrirtæki sem verða fyrir höggi vegna sóttvarna eru í enn verri málum. Ég fagna því auðvitað að viðspyrnustyrkjafrumvarpið fari fyrir ríkisstjórn á morgun og ég vona að við getum tekið það til umfjöllunar hér í þinginu sem allra fyrst. Við hljótum auðvitað að gera þá kröfu að ráðherra, sem er með miklar yfirlýsingar um að í raun sé verið að brjóta lög með sóttvarnatakmörkunum, og þar af leiðandi að brjóta á mannréttindum fólks, geri allt sem í hans valdi stendur til að bregðast við því ástandi á efnahagshliðinni, dempa höggið og beita til þess tækjum og tólum.
Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli á því að við höfum nú þegar frestað gjalddögum opinberra gjalda fyrir þessa rekstraraðila þannig að þeir geti frestað tveimur gjalddögum á fyrri hluta þessa árs fram á síðari hluta ársins. Það hefur þegar tekið gildi og hefur eflaust hleypt súrefni til margra þessara aðila. Svo verð ég sömuleiðis að vekja athygli á því að síðustu herðingar, samkvæmt tilmælum sóttvarnalæknis, áttu sér stað um miðjan þennan mánuð. Ég verð bara að segja alveg eins og er að ég held að við höfum brugðist við nokkurn veginn jafn hratt og við mögulega gátum. Við höfðum, þegar þing kom saman, undirbúið þingmál sem varðaði veitingageirann. Við höfðum rætt um það frá því fyrir áramót að eðlilegt væri að koma til móts við þá sem höfðu sætt miklum takmörkunum á opnunartíma og við lækkuðum þröskuldinn fyrir inngöngu inn í það úrræði fyrir veitingageirann sérstaklega. En það var ekki gott að sjá það fyrir að það myndi koma til lokana eins og nú hefur gerst. En um leið og það lá fyrir var augljóst að við myndum koma með málið sem er á dagskrá, þ.e. að veita stuðning til þeirra sem er gert að loka sinni starfsemi. Ég tek undir það með þingmanninum að það skiptir máli að koma úrræðinu í virkni sem allra fyrst og það sama gildir um almennu viðspyrnustyrkina. Við höfum verið að rýna í veltutölurnar og sjáum að það er slaki í kortaveltu innan lands og erlend kortavelta, sem sagt á Íslandi, er sömuleiðis að skreppa saman umfram það sem vænst hafði verið á fyrstu vikum þessa árs. Það gefur tilefni til að opna aftur á almenna viðspyrnustyrkjaúrræðið í fjóra mánuði eins og ég mun leggja til í frumvarpinu sem kemur hingað inn í þingið, vonandi sem allra fyrst.
Virðulegur forseti. Ég sit ásamt hv. þingmanni sem talaði hér áðan, Jóhanni Páli Jóhannssyni, og mörgum öðrum í efnahags- og viðskiptanefnd og við höfum með einhverjum hætti verið að afgreiða hlutina á handahlaupum og í einhverri færibandaafgreiðslu að undanförnu. Mig langar að minna á að í fjárlagagerðinni fyrir áramót var á það bent að það væri sérstakt að kasta öllum viðspyrnustyrkjum út þar sem við værum að glíma við verulegt atvinnuleysi á mörgum svæðum og værum heldur ekki búin að ná utan um veiruna, enda kom það á daginn strax um miðjan desember að stór hópur fólks hrundi niður vegna nýs afbrigðis. Við höfum m.a. verið að afgreiða frestun á gjalddögum og við erum núna með til meðferðar í nefndinni frumvarp til stuðnings veitingageiranum. Í samtali við veitingamenn, sem eru margir hverjir komnir á heljarþröm, kom í ljós að þeir áttu ekki fyrir næstu mánaðamótum sem renna upp á mánudaginn. En á sama tíma fengum við upplýsingar frá starfsmönnum Skattsins um að það tæki a.m.k. þrjár vikur að ganga þannig frá tæknimálunum að hægt væri að sækja um og síðan tæki úrvinnsla umsókna einhverjar vikur til viðbótar. Það hefur komið í ljós í umræðunni marga undanfarna daga að málið sem nú liggur á borðinu dugar engan veginn til að ná utan um alla þá hópa sem eiga við veruleg vandamál að etja þessa dagana. Það eru fleiri en veitingamenn. Lokunarstyrkir, sem verið er að ræða hér, ná bara ekki alveg utan um það allt saman. Það eru ekkert allir sem hafa þurft að loka, en aðsóknin varð engin vegna þess að fólk er hrætt við veiruna. Ég, eins og aðrir, fagna því að viðspyrnustyrkirnir séu að koma til baka en maður myndi gjarnan vilja fara að sjá til hverra þeir eiga að ná. Við erum með hópa sem eiga erfitt uppdráttar og falla illa undir þau úrræði sem verið er að búa til. Mixermaðurinn sem er einyrki, og fær bara djobb þegar hljóðfæraleigan hefur djobb, fær ekkert lokunarstyrk. Hann fær bara ekkert djobb. Mig langar líka að benda á íþróttahreyfinguna. Við vorum síðast í morgun í bæjarráði Reykjanesbæjar að fjalla um erindi frá íþróttafélögunum sem eru mörg hver komin upp við vegg, sérstaklega þær deildir sem reka sína starfsemi á veturna og starfsemi þeirra byggist að verulegu leyti á því að það séu áhorfendur, á sölu miða á leiki. Við sjáum t.d. í sjónvarpsútsendingum, í beinum útsendingum, á körfuboltaleikjum að áhorfendur hafa horfið þannig að þessar íþróttagreinar eru í verulegum vanda og það þarf að koma þeim til bjargar. Það þyrfti að skoða möguleikana á því að styðja við íþróttahreyfinguna sem hefur svo sannarlega sannað gildi sitt í lýðheilsu- og uppeldismálum hér á landi. Það skiptir máli hvaða hópa er verið að reyna að ná utan um. Það skiptir máli að reyna að sjá til þess að öllum þeim sem eiga um sárt að binda eftir þennan faraldur verði hjálpað með einhverjum hætti.
Frú forseti. Ég er sammála um margt af því sem hér kom fram í ræðu hv. þingmanns rétt í þessu og ef ég stæði sporum fjármálaráðherra þá myndi ég velja minn besta mann, hvort sem það væri Hersir eða einhver annar, einhvern verkefnastjóra þess að láta þann góða vilja sem birtist í þessu máli styðja við þá innviði sem við búum að í víðu samhengi veitingaþjónustu, gistiþjónustu, viðburðahaldi, menningarstarfsemi og öðru. Það blasir við mjög erfið staða og eins og var bent á áðan þá tekur þetta dálítinn tíma, það er dálítill flækjufótur að komast í það að geta rönd við reist. Það var viðurkennt af stjórnvöldum hér fyrir meira en ári síðan að staðan væri force majeure, þetta væri óviðráðanlegt ástand rétt eins og um jarðskjálfta, eldgos eða mannskaðaveður væri að ræða og þá varð til sú stefna sem hér er verið að framfylgja. En það reyndist mörgum kollegum mínum erfitt að komast inn í þá röð og fá þær úrbætur sem henta mættu best alveg eins og blasir við núna. Nefnt var dæmi um mixermanninn eða ljósaleiguna eða hvað það er. Þetta eru fyrirtæki sem eru að fótum fram komin og margir einstaklingar, margir einyrkjar, eru kannski í mun verri stöðu núna en þeir voru fyrir ári síðan af því það óraði engan fyrir því að þetta yrði svona langvarandi og þrálátt. Þess vegna vil ég skora á hæstv. fjármálaráðherra að setja þetta mál í einhvers konar forgangsvinnu, einhvers konar verkefnastjórn sem tekur utan um þá sem eru núna um komandi mánaðamót að lenda hugsanlega í óafturkræfum þrotum vegna þess að það eru mun alvarlegri aðstæður heldur en að líkindum menn gera sér almennt grein fyrir. Og rétt eins og menn geta beðið um álit Skattsins á því hvort tiltekin viðskipti falla í þennan flokk eða hinn þá hlýtur að vera hægt að búa til einhvers konar kerfi þar sem þú getur fengið einhvers konar staðfestingu á því að þú sért solidum umsækjandi um þau bjargræði sem til boða standa. Þess vegna held ég að það væri hægt að bjarga mörgum, bæði einyrkjum, einstaklingum og fyrirtækjum, frá því að lenda á svörtum listum og rauðum sem myndu gera þeirra framtíð mun flóknari og erfiðari en ella þyrfti að vera. Ég fagna auðvitað því sem hér er verið að reyna að gera fyrir fólk en bið bara um hraðafgreiðslu á einhverju sem myndi geta veitt það viðnám sem þarf til og veitt þá viðreisn sem hér er þörf, horfandi á Viðreisnarþingmann á leiðinni í stólinn.
Frú forseti. Ég vil byrja á að segja að ég tek undir orð hv. þingmanns sem talaði hér á undan mér, Jakobs Frímanns Magnússonar. Við þurfum talsvert meira af viðreisn á öllum sviðum samfélagsins en ég fagna því að fram sé að koma mál, þótt færa megi rök fyrir því að það sé svolítið seint til komið, sem ætlað er að grípa aðeins utan um þá aðila, fyrirtækjaeigendur og aðra, sem eiga um sárt að binda, ekki síst vegna þeirra hörðu ráðstafana sem gripið var til fyrir skemmstu. Mér finnst yfirlýsing hæstv. fjármálaráðherra í upphafi viku, um að forsendur fyrir þessum hörðu takmörkunum séu í raun brostnar - það er ekki að fara að gerast, heldur er það orðið, forsendubresturinn er orðinn. Lögmæti þessara hörðu takmarkana er ekki lengur til staðar. Mér finnst það setja öll þessi mál, öll þessi viðspyrnumál, ef við getum kallað þau svo, í svolítið annað samhengi og ég sakna pínulítið umræðu um það hvort við séum í þeirri stöðu að ríkið sé að setja á takmarkanir sem eigi sér ekki lagastoð og síðan séum við með efnahagslegar ráðstafanir vegna skaða sem verði til í einhvers konar ólögmæti. Ég myndi vilja fá að sjá einhvers konar greiningu á því - ég trúi að því hafi verið velt upp í ráðuneytinu og menn hafi skoðað það - hvers konar upphæðir við gætum verið að tala um í því samhengi. Ég er alveg sammála hæstv. fjármálaráðherra, í því sem hann nefndi áðan, að þegar við erum að tala um lögmæti þessara aðgerða erum við auðvitað að tala um matskennda hluti og menn hafa alls konar skoðanir á því. Það hefur svo sem líka verið staðfest, og ég held að við tökum öll undir það, að stjórnvöld verða að hafa rúmt svigrúm þegar við heimsfaraldur er að eiga. Þegar við erum hins vegar með þá stöðu að gæslumaður opinbers fjár, fjárhirslna ríkisins, hæstv. fjármálaráðherra, er þeirrar skoðunar að lögmætið sé horfið er sú spurning auðvitað áleitin hversu háar fjárhæðir við erum þá að borga út úr ríkissjóði í óþarfa, af því að menn fóru of geyst, af því að menn gættu ekki nægilega vel að meðalhófi. Auðvitað snýst þetta líka um það, og þá er ég að hugsa þetta heildstætt, að fyrirheitin um aðgerðirnar sem verið er að grípa til vegna þessara ráðstafana - komin er reynsla á þær rétt eins og sóttvarnaráðstafanirnar - hefðu getað komið fyrr til að þeir rekstraraðilar sem hér eru undir - og það er ekki bara veitingageirinn, það er menningargeirinn sem er að taka mikið högg, og fleiri - gætu þó a.m.k. verið með fast land undir fótum og gert áætlanir aðeins fram í tímann. Við vitum auðvitað að sumir þeirra eru að reka fyrirtæki sín, eftir allar þessar hremmingar í öllum faraldrinum, nánast frá degi til dags, eru að reyna að fleyta sér fram yfir hver mánaðamót í hálfgerðri örvæntingu í þeirri von að landið fari að rísa, og það vonum við auðvitað öll. Það hefur verið mjög áhugavert að fylgjast með umræðunni í þinginu í dag. Það virðist vera nokkur samhljómur um að nú sé orðið mjög brýnt að slaka aðeins á klónni og veita lögmætt súrefni, getum við sagt, til rekstraraðila, fyrirtækjaeigenda og starfsmanna, að þessir aðilar geti farið að haga rekstri sínum með eins eðlilegum hætti og mögulegt er. En það getur verið svolítið erfitt að meta beint fjárhagstjón. Við vitum ekki hve mikill samdráttur er í veltu vegna þess eins að fólk fer sér hægar þrátt fyrir að færa megi rök fyrir því að tilteknar samkomutakmarkanir hafi ekki bein áhrif á aðila í viðskiptalífi, rekstri, menningarlífi, íþróttalífi eða þar fram eftir götum. En af því að hæstv. fjármálaráðherra er kominn hingað í salinn velti ég þessum punkti aftur upp. Ég hef verið hrifinn af því hvernig hann hefur talað í vikunni um að lögmæti þessara hörðustu sóttvarnaráðstafana sé brostið og ég spyr hvort menn hafi eitthvað verið að skoða það í ráðuneytinu hvort það geti verið að ríkissjóður hafi komið sér í þá stöðu að vera að óþörfu að auka útgjöld sín vegna þessara efnahagslegu ráðstafana, vegna þess að samkomutakmarkanir og sóttvarnaráðstafanir hafi ekki alveg fallið undir það sem við getum skilgreint sem einhvers konar meðalhóf. Ég veit að það er auðvitað erfitt að reikna þetta allt saman út og ég árétta það líka, sem ég sagði hér áðan, að menn eru bara að tala um sínar skoðanir og einhvers konar eigið stöðumat á því hvenær aðgerðir teljist lögmætar og hvenær ekki, og hvenær farið sé yfir þann þröskuld. Engu að síður væri áhugavert að heyra það betur frá hæstv. fjármálaráðherra hvort ríkissjóður sé í raun og veru að fara að greiða út fjármuni vegna aðgerða sem ekki er lagastoð fyrir, jafnvel í einhverja daga eða vikur, en nú er verið að tala um að sú afléttingaráætlun sem búið er að boða verði mjög varfærin. Eins væri ágætt að heyra einhverjar vangaveltur um það, ef hæstv. fjármálaráðherra myndi vilja verða við því, hvort það geti verið að menn séu jafnvel dottnir á þann stað að ríkið sé farið að baka sér einhvers konar bótaskyldu vegna þess að ekki sé lengur gætt meðalhófs við þær ströngu takmarkanir sem ríkja. Því rétt eins og hæstv. fjármálaráðherra benti sjálfur á í ræðu sinni áðan beina allar tölur okkur í eina ákveðna átt, þ.e. að staðan í faraldrinum sé miklu betri en menn héldu að yrði. Nú er komin nokkurra vikna reynsla á það að þetta afbrigði er ekki að skila nema kannski 0,2% eða 0,1% smitaðra í innlögn á spítala. Engu að síður erum við enn í þessum ströngu aðgerðum. Ég vildi leggja þetta inn úr því að við erum að ræða þetta mál núna.
Virðulegur forseti. Ég tel að þetta séu gríðarlega mikilvægar spurningar sem við erum aðeins að velta á milli okkar og verð satt best að segja að viðurkenna það að mér finnst sem við höfum á tímabili tapað sjónum á lagalegri hlið þessara mála. Þá er ég að vísa til þess að sóttvarnarökin voru yfirgnæfandi í allri umræðu og réðu einu og öllu um það um hvernig við tókum ákvarðanir frá einum tíma til annars. Fyrst ég er aðeins búinn að opna á þetta þá vil ég segja það í beinu framhaldi að mér finnst heilt yfir hafa tekist gríðarlega vel. En það breytir því ekki að við megum aldrei missa sjónar á þeim takmörkunum sem lög setja stjórnvöldum í þessu efni. Það er ekki hægt að gera bara það sem þykir vera þægilegast að gera heldur þarf að vega á móti sóttvarnarökunum ýmis réttindi sem m.a. eru varin í stjórnarskránni og varða atvinnufrelsi og persónufrelsi. Það er einungis þegar fram hefur farið heildarmat á þeim hagsmunum sem eru undir sem hægt er að komast að niðurstöðu sem stenst skoðun laganna. Í því sambandi þá finnst mér mjög áhugavert að velta því fyrir mér hvenær nákvæmlega erum við í raun og veru að tala um líf og heilsu, sem Páll Hreinsson skrifar töluvert um í sinni álitsgerð á sínum tíma? Hvenær erum við alveg örugglega að tala um sóttvarnaráðstafanir séu til að verja líf og heilsu og hvenær erum við mögulega komin inn á það að vera að reyna að létta á álagi á Landspítalanum eða annars staðar í heilbrigðiskerfinu [[Forseti hringir.]]vegna þess mikla álags sem þar hefur orðið vegna ástandsins í heild sinni? Eða er þetta mögulega einn og sami hluturinn? [[Forseti hringir.]]Þetta eru kannski of háfleygar pælingar til að eiga erindi inn í akkúrat umræðu dagsins en ég held að við séum ekki, [[Forseti hringir.]]þannig að ég svari því, að bæta úr ríkissjóði eitthvað sem augljóslega hefur verið ólögmætt hingað til.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra kærlega fyrir svarið. Það er nefnilega ágætt að hugleiða þetta allt saman samhliða þessum efnahagsráðstöfunum sem verið er að grípa til og sem þingið er að grípa til með tilheyrandi útgjöldum fyrir ríkissjóð. Þetta er algerlega málið. Svo ég segi það þá hef ég verið mjög mikill talsmaður þess, sérstaklega framan af faraldri, að aðgerðir þyrftu að vera svolítið markvissar í sóttvarnamálum þegar allt saman var miklu hættulegra, þegar ógnin var miklu meiri. En ég árétta það að við erum á allt öðrum stað í dag og það er orðið tímabært að taka mannréttindahlutann af þessu sterkar og meira inn í jöfnuna. Nú erum við t.d. að tala um aðgerðir til tiltekins hóps sem hefur ofureinfaldlega verið í þeirri stöðu að hann hefur ekki getað sinnt fyrirtækjum sínum sem skyldi. Þetta er oft fólk sem hefur lagt jafnvel aleiguna undir, stritað mikið til að byggja upp blómleg og góð fyrirtæki og fær allt í einu í fangið eitthvert ástand sem það ber ekki neina ábyrgð á, skilvíst, gott, reglusamt fólk sem rekið hefur sín fyrirtæki vel. Okkur hættir stundum til, þegar við erum að tala um mjög afmarkaða hluta þessa, að tala t.d. um bari eða veitingastaði þannig að þetta skipti kannski ekki miklu máli því að við getum alveg sleppt því að djamma eða eitthvað þess háttar eða koma saman á veitingastöðum. En það er auðvitað bara atvinnufrelsi fólks undir. Ég ætla að leyfa mér að fagna því mjög að menn eru farnir að taka það miklu meira inn í jöfnuna. Við þurfum svo sannarlega að halda vöku okkar í því. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið en engu að síður er enn þá áleitin þessi spurning hvort það geti verið að þessar ráðstafanir sem gripið var til síðast séu að verða þess valdandi að við séum í algerum óþarfa að bæta fólki tjón sem við hefðum ekki þurft að valda því.
Virðulegi forseti. Þetta eru gríðarlega flókin álitaefni og eitt af því sem var flókið í upphafi faraldursins var að við vissum svo lítið en við höfum þóst vera að læra allan tímann en svo þegar við töldum okkur vita þokkalega mikið til þess að geta tekið ákvarðanir þá kemur bara nýtt afbrigði. Við höfum síðustu tvo mánuði verið að læra á það afbrigði sem hefur hegðað sér með allt öðruvísi hætti en eldri afbrigði. Eftir klukkutíma verð ég kominn á ráðherranefndarfund vonandi til þess að ræða einmitt hvað eigi að gera í því máli. Mig langar til að nefna einn vinkil inn í þessa umræðu sem ég held að skipti talsvert miklu máli í samhengi við það hvort stjórnvöld grípi of harkalega inn í. Hann hefur komið fram áður. Hann hefur birst m.a. í efnahagsgreiningum á þessu þar sem við vorum með þriggja manna ráð sem kom stjórnvöldum til hjálpar við að meta efnahagsleg áhrif aðgerðanna og faraldursins og varðar það að það getur líka haft mjög miklar afleiðingar að gera ekki neitt. Að leyfa veirunni að breiðast út getur skapað ástand þar sem fólk heldur sig heima, fer ekki á veitingastaði, ferðamenn kæmu ekki til landsins ef við hefðum ekki stjórn á ástandinu og ef hér væru að berast slæmar fréttir af spítölunum þá myndi fólk vera mjög vart um sig. Það myndi á endanum valda tjóni fyrir bareigandann, fyrir hóteleigandann, fyrir ferðaþjónustufyrirtækin. Það er því í raun og veru meðalhófið sem hér hefur borið á góma sem skiptir öllu og að finna þennan vandrataða meðalveg milli þess að gera ekki neitt og gera of mikið. Ég held að það að gera ekki neitt hefðu verið hroðaleg mistök. Ég ítreka það sem ég hef sagt áður: Við höfum á alla mælikvarða náð frábærri niðurstöðu í okkar aðgerðaáætlunum, á alla mælikvarða, efnahagslega mælikvarða, á mælikvarða heilbrigðiskerfis og fleira. En nú erum við komin í enn eina lotuna með enn nýjar upplýsingar og nú þurfum við áfram að vanda okkur.
Virðulegi forseti. Ég vildi rétt beina því til hæstv. fjármálaráðherra að þessi lög um viðspyrnu og stuðning eru neyðarlög, í raun byggð á þeim úrskurði Viðars Más Matthíassonar að það sé neyðarástand, force majeure, og neyðarástandið sem blasir við fjölmörgum þeirra sem hér er réttilega leitast við að koma til bjargar byrjar núna. Þess vegna lagði ég til að fela besta manni hæstv. fjármálaráðherra, hvort sem það er Hersir eða hvaða aðstoðarmaður eða verkefnastjóri sem það væri, að verja menn falli sem blasir við núna strax á mánudag, þriðjudag, þeir fái tiltrúna á það að súrefni þeirra sé þrátt fyrir allt nægilegt svo þeir fái að lifa en ekki að falla. Mánaðamótin eru fram undan og það blasir við gríðarlega tvísýn staða hjá mörgum sem höfðu kannski súrefni til slíks fyrir ári en hafa það ekki lengur. Þetta eru neyðarráðstafanir á neyðartímum sem við erum vonandi að sjá fyrir endann á. Það væri mjög sárt að sjá þá falla og fara kannski í gjaldþrot eða missa tiltrú bankans síns þegar menn gætu fengið það staðfest, eins og menn fá hjá Skattinum, að þeir séu rétt bærir í þennan flokk eða hinn. Ég vildi bara spyrja að því hvort við gætum ekki gripið til slíks af því að viljinn er klárlega til staðar og ástandið er viðurkennt, sem það er. Ég myndi eindregið mælast til þess að allir þessir sem hér hafa verið nefndir, veitingamennirnir, gistihúsaeigendurnir, menningarstarfsemin öll og stoðkerfin, hljóð- og ljósaleigurnar, sem eru á hnjánum, að niðurlotum komnir - að við myndum rétta þeim einhvers konar táknræna hjálparhönd með atfylgi þá og milligöngu við skattstjóra eða hvernig sem þyrfti. Er þetta mögulegt, hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Við erum hér að ræða frumvarp um að taka aftur upp lokunarstyrkina. Hér hefur verið rætt um stóra samhengi sóttvarnaaðgerða og efnahagsaðgerða og af gildri ástæðu. Þetta er mikilvægt samspil. Það er ekki annað hægt að segja en að við höfum lent í algjörlega fordæmalausum aðstæðum. Ég verð að segja að þegar maður lítur um öxl þá höfum við a.m.k. í stórum dráttum náð að standa með heimilum, með rekstraraðilum. Við höfum gert það fyrst og fremst með því að ákveða að taka á ríkissjóð, sameiginlegan sjóð landsmanna, mikið högg í þeirri trú að með því væri fengin viðspyrna þegar birtir til, að þegar ský drægi frá sólu væri til staðar rekstur, væri áfram líf í fyrirtækjum, jafnvel þótt þau hefðu þurft að draga saman seglin. Þegar við skoðum árið 2021 tel ég að þetta hafi sýnt sig vera rétt stefna. Í ljós kom að víða í atvinnulífinu fór af stað bara gríðarmikill vöxtur og fyrirtæki fóru aftur að ráða til sín fólk, jafnvel fólk sem við höfðum áður staðið með fyrirtækjunum í að greiða hlutabætur til eða eftir atvikum jafnvel að greiða uppsagnarfrestinn fyrir. Mannaráðningar á síðasta ári leiddu til þess að atvinnuleysið var komið niður undir þau viðmið sem áttu við fyrir heimsfaraldurinn sem er mjög ánægjulegt. Við erum í enn einni bylgjunni núna. Ég gat ekki séð það fyrir þegar við vorum hér að þinga fyrir jól að við myndum þurfa að koma með röð af frumvörpum. En ég sá þó alveg fyrir að við myndum standa með veitingageiranum sérstaklega. Og maður hafði áhyggjur af menningargeiranum, sviðslistum og öðrum þeim sem hv. þingmaður sem hér talaði síðast kom inn á. Og þegar spurt er hvort við ætlum að standa með öllum þessum aðilum þá vil ég bara benda á að við höfum nú þegar frestað gjalddögum, við höfum komið með styrki til veitingageirans í sérstöku frumvarpi sem er til meðferðar í þinginu. Á morgun mun ég fara með inn í ríkisstjórn almennu viðspyrnustyrkina sem eru með nokkuð hærri þröskuldi en þeir sem runnu sitt skeið í lok nóvember. Við erum að leggja upp með að þeir muni þá gilda fyrir tímabilið desember, janúar, febrúar og mars. Við erum hér í dag að ræða lokunarstyrkina og við höfum þegar frestað gjalddögum fyrir þá sem eru í veitingageiranum frá fyrri hluta ársins yfir á þann síðari. Það er búið að ákveða 450 milljóna innspýtingu inn í ólíka sjóði og margar stuðningsleiðir eru nýttar til að standa með bæði sviðslistum og listamönnum, þeim sem hafa starfað mest í skapandi greinum á menningarsviðinu. Þess vegna held ég að þegar ég hef talið upp öll þessi úrræði verði ég að segja já, ég held að við höfum nú þegar komið fram með eða boðað aðgerðir sem samanlagt munu koma til móts við aðila. Við verðum á endanum alltaf með einhverja sem mun líða eins og ekki sé verið að teygja sig til þeirra en jafnvel í venjulegu árferði ganga ekki öll áform eftir hjá öllum. Í venjulegu árferði eiga t.d. gjaldþrot sér stað á Íslandi en það merkilega er að á síðasta ári voru færri gjaldþrot þrátt fyrir heimsfaraldur en í venjulegu árferði. Það voru færri gjaldþrot í fyrra en í venjulegu árferði. Ef við skoðum stöðuna hjá bönkunum í dag þá virðist hún bera vitni um nokkuð góða stöðu hjá viðskiptavinum bankanna. Lítið er um vanskil, mjög lítið um vanskil, og innlán hafa vaxið mjög mikið í gegnum þennan heimsfaraldur. Það eru því mörg jákvæð teikn á lofti. Ég vonast að sjálfsögðu til þess að eftir afgreiðslu þingsins á því sem þarf að koma hingað inn þá munum við ná að lyfta undir með þeim sem verða fyrir barðinu á sóttvarnaráðstöfunum eða eru af öðrum sökum að verða fyrir miklum tekjumissi út af hliðaráhrifum af þessum heimsfaraldri. Það eru margir sem verða fyrir tekjutapi þó að þeim hafi ekki verið gert að loka rekstri sínum eða séu settar einhverjar takmarkanir um fjölda viðskiptamanna eða opnunartíma. Það eru margir aðrir líka sem verða fyrir tekjutapi. Hingað til höfum við sagt að það þyrfti þó að vera umtalsvert tekjutap, sérstaklega vegna þess að við tókum að okkur að hjálpa fyrirtækjunum að draga úr umsvifum sínum með því að þau gætu yfir tíma dregið aðeins úr umfanginu. Þess vegna vil ég trúa því, núna þegar við erum vonandi að leggja upp í þessa síðustu orrustu við afleiðingar heimsfaraldursins, að það lukkist vel hjá okkur að smíða úrræðin og fara með þau í gegnum þingið þannig að hæfilegt tillit verði tekið til athugasemda sem kunna að koma fram og að samanlagt muni þetta hjálpa okkur að tryggja eins konar brú yfir í eðlilegt ástand. Síðan er nú það að ef við leyfum okkur aðeins að horfa lengra en á árið þá eru nýjustu efnahagsspár, eins og t.d. hjá Íslandsbanka sem kom út í vikunni, að teikna upp bara ágætishorfur fram undan. Það er aftur mikið gleðiefni vegna þess að ef okkur tekst að fá hingað milljón ferðamenn, eins og þar er verið að spá, og ef hagvöxtur verður með þeim hætti sem þar er verið að gera ráð fyrir að öðru leyti þá eru ágætlega bjartir tímar fram undan. Þannig verðum við að geta rætt um horfurnar, í víðu samhengi um leið og við smíðum síðustu úrræðin vegna þessa heimsfaraldurs, vonandi síðustu úrræðin, hérna í þinginu næstu daga og vikur.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, um aldurstengda örorkuuppbót. Flutningsmenn auk mín eru Ásthildur Lóa Þórisdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Á eftir 1. mgr. 21. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Þegar réttur til örorkulífeyris fellur niður og taka ellilífeyris hefst skal réttur til aldurstengdrar örorkuuppbótar haldast óbreyttur.“ Í 2. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarpið var áður lagt fram á 150. og 151. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Á 151. löggjafarþingi bárust umsagnir um frumvarpið frá Landssamtökunum Þroskahjálp, Öryrkjabandalagi Íslands og Félagi eldri borgara í Reykjavík og nágrenni. Umsagnaraðilar lýstu allir yfir stuðningi við frumvarpið. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju óbreytt. Þegar örorkulífeyrisþegi verður 67 ára, þ.e. nær þeim aldri þegar réttur til töku ellilífeyris myndast, fellur niður réttur hans til aldurstengdrar örorkuuppbótar. Við þetta tímamark skerðast greiðslur viðkomandi um þá upphæð sem nemur aldurstengdri örorkuuppbót hans. Sú upphæð er í dag um 52.600 kr. Eftir skatta eru þetta um 35.000 kr. og þar af leiðandi ekki mjög há upphæð en skiptir þessa einstaklinga gífurlega miklu máli. Þessi skerðing hefur mikil áhrif á ráðstöfunartekjur öryrkja og er þeim verulega íþyngjandi. Rökin fyrir því að greiða aldurstengda örorkuuppbót eru þau að aflahæfi viðkomandi skerðist til lengri tíma allt eftir því hve ungur hann er þegar hann er metinn til 75% örorku. Þau rök eiga við óháð því hvort viðkomandi er 66 eða 67 ára, enda er það svo að með sífellt bættum læknavísindum hefur aflahæfi fólks aukist vel fram yfir 67 ára aldur. Þeir sem eru vinnufærir geta nýtt sér úrræði laganna til töku hálfs lífeyris eða nýtt sér frítekjumörk ellilífeyris en þeir sem eru óvinnufærir njóta þá engra slíkra úrræða. Því á hin aldurstengda örorkuuppbót ekki að falla niður við upphaf töku ellilífeyris. Þarna eigum við að passa upp á jafnrétti og gæta þess að allir séu jafnir fyrir lögum. Það óskar sér þess enginn að verða öryrki, að fæðast fatlaður eða þannig að viðkomandi verður öryrki fyrir lífstíð og það er ekki ástæða til að seinna meir, við 67 ára aldur, verði viðkomandi einstaklingi refsað. Það er áfall fyrir þessa einstaklinga að þurfa að berjast við fötlun sína og sérstaklega í því tilfelli þegar þeir þurfa að fara að berjast við kerfið líka sem hefur því miður ekki auðveldað þeim lífið í mörgum tilfellum. Við skulum átta okkur á því að í 21. gr. almannatryggingalaga um aldurstengda örorku segir orðrétt, með leyfi forseta: „Aldurstengd örorkuuppbót greiðist þeim sem fá greiddan örorkulífeyri skv. 18. gr. eða fullan örorkulífeyri [samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga]. Aldurstengd örorkuuppbót greiðist einnig þeim sem fá greiddan endurhæfingarlífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. [Um uppbótina gilda ákvæði 1. mgr., sbr. 2. mgr., 2. málsl. 4. mgr. og 5. mgr. 18. gr. um búsetutíma, örorkumat og skerðingu vegna tekna.] Fjárhæð uppbótar, sbr. 2. mgr., miðast við þann aldur sem einstaklingur var í fyrsta sinn metinn 75% öryrki skv. 1. og 2. mgr. 18. gr. [eða lögum um slysatryggingar almannatrygginga] eða uppfyllir skilyrði 7. gr. laga um félagslega aðstoð.“ Hver í ósköpunum skildi hvað ég var að segja? Hvernig í ósköpunum eiga þessir einstaklingar, veikir, að skilja svona mál? Þetta sýnir svart á hvítu hversu fáránlegt almannatryggingakerfið er orðið, hversu gífurlega bútasaumað skrímsli það er. Ég fer með þessa runu til þess eins að sýna fram á hversu fáránleg lagasetningin öll er orðin: „Um uppbótina gilda ákvæði 1. mgr., sbr. 2. mgr., 2. málsl. 4. mgr. og 5. mgr. 18. gr. …“. Það er með ólíkindum hvernig þetta er sett upp. En svo segir: „Fjárhæð mánaðarlegrar aldurstengdrar örorkuuppbótar, sbr. 1. mgr., skal vera hlutfall af óskertum mánaðarlegum örorkulífeyri skv. 18. gr. og miðast við fæðingardag, sbr. eftirfarandi …“. Málið er ekki svona einfalt. Í dag eru þetta 52. 631 kr. á mánuði og það er greitt frá 18 ára aldri. Síðan fer þetta stiglækkandi og þegar einstaklingur verður öryrki, segjum við 66 ára aldur, fær hann 1.316 kr. Þetta fer stighækkandi frá 18 ára aldri upp í 66 ára aldur eftir því hvenær viðkomandi fer inn á örorku. Því miður, eins og ég sagði, virðist eins og að þegar fólk er orðið 67 ára þá sé það eiginlega orðið heilbrigt í boði ríkisins. Þá hættir viðkomandi að vera öryrki. Hvernig í ósköpunum getur ríkið ákveðið að viðkomandi, sem er búinn að vera á örorkubótum alla sína ævi, vegna sinnar fötlunar, verði bara ellilífeyrisþegi þegar hann er orðinn 67 ára? Örorkan sem viðkomandi bjó við, líkamlega tjónið sem metið var til örorku, á hreinlega að hverfa. Ef þessi einstaklingur, sem er 18 ára gamall, hefur þörf á því að fá þessa upphæð, 52.631 kr., sem er um 35.000 kr. eftir skatt, þetta er lág upphæð og við vitum að hann þarf örugglega mun meira - ef hann hafði þörf fyrir þetta 18 ára gamall er engin spurning að hann hefur enn meiri þörf á því að fá þessa fjárhæð þegar hann verður 67 ára og fer á ellilífeyri. Við vitum öll að því eldri sem við verðum því verri verða þau mein sem hafa valdið því að við erum komin á örorku. Þessi hópur hefur líka lent í þeirri kvöl sem kjaragliðnun hefur valdið og farið illa út úr því að fá ekki þær hækkanir. Hvað þá launaskrið, það er eitthvað sem er ekki í boði fyrir þennan hóp. Þar af leiðandi hefur hann líka að stærstum hluta setið eftir vegna Covid-málanna, hann var ekki inni í þeim pökkum sem þar voru. Við eigum að sjá sóma okkar í því að sjá til þess að þessir einstaklingar sem, eins og ég sagði í upphafi, hafa minnsta möguleika á því að afla sér tekna og hafa lífeyrissjóð - við eigum að hugsa til þess að þetta er þeirra lífeyrissjóður. Þetta er ekki há upphæð og hún er mjög sanngjörn. Hún mætti þess vegna vera hærri en við getum byrjað þarna. Þetta eru lágar upphæðir. Ef rétt væri þyrfti fólk, þegar það er 67 ára, þegar það er komið á þann aldur, eiginlega að fá meira út frá sinni hreyfihömlun og fötlun. Það er engin spurning að þau þurfa á meiru að halda við þetta aldursmark en minna. Ég vona heitt og innilega að ég þurfi ekki að flytja þetta mál eina ferðina enn. Ég vísa málinu, þegar hef ég lokið máli mínu, til velferðarnefndar og ég vona heitt og innilega að við séum komin á þann stað að við sjáum að við þurfum að taka á þessum hópi líka, sem við þurfum auðvitað að gera. Endurskoðun almannatryggingalaga hefur komið til umræðu. Ég hef tekið þátt í þeirri endurskoðun í Péturs Blöndals nefndinni og í síðustu nefnd. En því miður er alltaf farin röng leið í þeirri endurskoðun. Við verðum að átta okkur á því að við höfum fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra og þurfum að lögfesta hann. Ef við lögfestum hann ber okkur skylda til að hafa þá sem málið varðar með okkur í liði og sjá til þess að þeir komi að því að endurskoða almannatryggingakerfið. Þetta eru aðilarnir sem eiga að lifa í kerfinu. Þar af leiðandi þurfa hagsmunasamtök öryrkja, Öryrkjabandalagið, Þroskahjálp, Sjálfsbjörg og önnur félög, að fá sæti við borðið. Þar á að byrja. Byrjum þar, byrjum á grunninum, byrjum að semja og setjast niður og tala á jafnræðisgrunni. Eins og Öryrkjabandalagið segir og hefur verið þeirra kjörorð: Ekkert um okkur án okkar. Þar eigum við að byrja vegferð okkar í endurskoðun almannatryggingalaganna. Þá mun okkur farnast vel. Á síðasta þingi, þegar ég flutti þetta frumvarp, sendi Öryrkjabandalag Íslands inn umsögn. Með leyfi forseta, segir þar orðrétt: „ÖBÍ lýsir yfir stuðningi við frumvarpið sem hér er til umsagnar og sem felur í sér að réttur til aldurstengdrar örorkuuppbótar haldist óbreyttur þegar réttur til örorkulífeyris fellur niður og taka ellilífeyris hefst. Samkvæmt núgildandi lögum missa örorkulífeyrisþegar aldurstengdu örorkuuppbótina við 67 ára aldur. Breytingin myndi bæta stöðu fatlaðs og langveiks fólks sem vegna veikinda, slysa eða fötlunar nær ekki að ávinna sér lífeyrisréttindi í lífeyrissjóðum og eftirlaunaréttindi þeirra úr lífeyrissjóðakerfinu því mjög takmörkuð eða jafnvel engin. Á slíkt sérstaklega við um einstaklinga sem fá örorkumat ungir að árum. Þessir einstaklingar fá almennt mjög lá eða jafnvel engin eftirlaun frá lífeyrissjóðum. Ljóst er að sá hópur ellilífeyrisþega sem fyrir 67 ára aldur þurfti að framfleyta sér á örorkulífeyri og/eða var um lengri tíma utan vinnumarkaðar, er almennt með mun lægri tekjur og í mun erfiðari fjárhagsstöðu en aðrir ellilífeyrisþegar. Þetta er sá hópur ellilífeyrisþega sem stendur verst. Örorkulífeyrisþegar hafa að auki ekki val um að fresta töku ellilífeyris til 72 ára aldurs eins og aðrir, og hækka þar með greiðslur sínar á mánuði um 0,5%1, þar sem greiðslum til örorkulífeyrisþega er breytt án umsóknar úr örorkulífeyri í ellilífeyri við 67 ára aldur.“ Þetta eru hálfgerðir hreppaflutningar úr einu kerfi í annað, beint yfir í ellilífeyriskerfið og verður heilbrigt gamalmenni í boði ríkisins. Þetta þurfum við að stöðva. Við þurfum að sjá til þess að þetta sé ekki eitt af því sem þessir einstaklingar þurfa að glíma við. Þroskahjálp sendi líka inn umsögn. Þar segir, með leyfi forseta: „Aldurstengdri örorkuuppbót er m.a. ætlað að vera ígildi greiðslna úr lífeyrissjóði hjá þeim einstaklingum sem vegna fötlunar sinnar hafa ekki eða mjög takmarkað áunnið sér þau réttindi með þátttöku á vinnumarkaði. Almennt er talið að eftirlaun fólks eigi að standa á þremur stoðum, þ.e. greiðslur almannatrygginga, greiðslur úr lífeyrissjóði og frjáls lífeyrissparnaður einstaklinga. Hjá einstaklingi sem hefur stærstan hluta af starfsævi sinni verið utan vinnumarkaðar vegna örorku eru mestar líkur á að tvær af þessum stoðum séu ekki eða mjög lítið til staðar. Þess vegna þarf stuðningur almannatrygginga að vera meiri við þá einstaklinga. Það er því órökrétt og mjög ósanngjarnt að skerða bætur almannatrygginga gagnvart þeim hópi fólks, eins og nú er gert. Með vísan til þess sem að framan segir mæla Landssamtökin Þroskahjálp eindregið með að frumvarpið verði samþykkt.“ Að síðustu vísa ég í bréf frá Landssambandi eldri borgara. Þar segir, með leyfi forseta: „Þegar öryrkjar verða 67 ára fara þeir sjálfkrafa af örorkubótum á ellilífeyri, og þá fellur umrædd uppbót niður skv. gildandi lögum. Hún getur hæst orðið jafnhá örorkulífeyrinum, nú 48.100 kr./mán., hjá þeim sem voru metnir 75% öryrkjar á unga aldri, en verður þeim mun lægri sem það gerðist við hærri aldur. Hjá þeim sem varð 75% öryrki fertugur er upphæðin nú 7.200 kr./mán. Tilgangurinn með uppbótinni mun vera sá, að bæta öryrkjanum það upp að einhverju marki að hann hefur ekki átt sömu möguleika og aðrir til að bæta hag sinn með öflun tekna á lífsleiðinni, svo sem að koma sér upp eignum og lífeyrisréttindum. Stjórn Félags eldri borgara í Reykjavík og nágrenni fær ekki séð að málefnaleg rök fyrir greiðslu uppbótarinnar falli niður við það að öryrkinn verði 67 ára og lýsir því yfir stuðningi við frumvarpið.“ Þetta segir okkur þá sögu að þarna úti er stuðningur við þetta frumvarp. Það eina sem við þurfum nú er stuðningur ríkisstjórnarinnar, að ríkisstjórnin sjái ljósið, sjái til þess að þessi hópur fái þessa uppbót áfram. Þetta er réttlætismál, þetta er sanngirnismál, þetta er jafnréttismál. Það sem mestu skiptir: Ef við værum búin að samþykkja lög um málefni fatlaðra væri þetta eitt af þeim málum sem pottþétt þyrfti að taka á og koma í lag. Ég vona því heitt og innilega að nú sé það í síðasta skipti sem ég þarf að mæla fyrir þessu máli, þessu réttlætismáli, þessu sanngirnismáli, sem á að vera sjálfsagt að fari í gegn.
Öryrkjar borga ekki í lífeyrissjóð. Því fyrr á lífsleiðinni sem örorkan hefst þeim mun minni eru lífeyrisréttindi þeirra eðli málsins samkvæmt. Verst er staða þeirra sem hafa verið öryrkjar alla sína starfsævi frá 18 ára aldri og það er t.d. þetta fólk sem í dag, eins og hlutirnir eru, missir aldurstengdar örorkubætur. Til að bæta t.d. þessum öryrkjum slæma stöðu þeirra og réttindaleysi þeirra hjá lífeyrissjóðum hafa þeir fengið upp undir 52.631 kr. á mánuði ofan á örorkubætur sínar, enda gefur það augaleið að sá sem aldrei hefur verið á vinnumarkaði vegna örorku hefur ekki greitt í lífeyrissjóð. Þessar greiðslur fara svo lækkandi því lengur sem örorka hefur varað þannig að upphæð aldurstengdrar örorku er í jöfnu hlutfalli við það hvenær á lífsleiðinni slys eða veikindi verða og taka örorku hefst. Þegar þetta fólk verður 67 ára færist það sjálfkrafa af örorku og yfir á ellilífeyri sem er gott og blessað, enda er hann sem betur fer hærri en örorkubætur. Hins vegar er hann ekki hár og meðan ellilífeyrisþegar sem koma af vinnumarkaði fá viðbætur í gegnum sína lífeyrissjóði eru engir lífeyrissjóðir fyrir hendi hjá öryrkjum sem komast á eftirlaunaaldur. Frumvarp hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar og allra þingmanna Flokks fólksins snýst um að aldurstengdu örorkubæturnar, sem hæstar eru 52.631 kr., fái að halda sér til þeirra öryrkja sem komast á eftirlaunaaldur á svipaðan hátt og greiðslur úr lífeyrissjóðum hjá þeim sem hafa getað greitt í lífeyrissjóði á starfsævi sinni. Fyrst þessi litla upphæð er hugsuð til að bæta öryrkjum slæma stöðu þeirra og réttindaleysi hjá lífeyrissjóðum skýtur það óneitanlega skökku við að þegar lífeyrisaldri er náð skuli þessar greiðslur falla niður. Svo er þetta hreinlega spurning um gildi okkar sem þjóðar, hvernig við hugsum um aldraðra og þá ekki síst um þau sem verst eru stödd. Það er sem betur fer svo að stór hópur aldraðra býr við góð kjör en það er einnig staðreynd að allt of stór hópur aldraðra býr við bág kjör og berst í bökkum. Þetta frumvarp snýst um þann hóp og það að svipta þau aldurstengdum örorkubótum um leið og þau komast á ellilífeyrisaldur er, svo ekki sé sterkara að orði kveðið, að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur. Við skulum ekki taka af þeim sem minnst hafa. Okkur er lítill sómi að því. Ég treysti því að ríkisstjórnin veiti þessu sjálfsagða réttlætismáli brautargengi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir greinargóða lýsingu á því sem hér er til umræðu og lýsa eindregnum stuðningi við það. Þetta væri verðugt fyrsta skref í því sem hér var boðað fyrir tveimur dögum, það væri komið í ferli, hin langþráða heildarendurskoðun almannatryggingakerfisins. Það er dekksti bletturinn á íslensku samfélagi að mínu mati og það að halda öllum þeim þúsundum og tugþúsundum í fátækt sem hér eiga um sárt að binda vegna slysa, örorku eða hafa hreinlega tekið þátt í uppbyggingu innviða íslensks samfélags alla sína ævi og eru komin að þeim ellimörkum sem meina fólki að stunda vinnu sér til tekjuöflunar. Þess vegna óska ég þess að þetta frumvarp hljóti brautargengi nú að þessu sinni. Það væri góð vísbending um framhaldið sem búið er að heita okkur hér í þessum sal. Ég er að sjálfsögðu heils hugar sammála því sem hv. þingmaður vék að í sinni ræðu, að auðvitað fellur ekki örorkan niður við það eitt að ná eftirlaunaaldri. Þvert á móti. Eins og allir vita er það í öfugu hlutfalli, það eykur frekar þörfina fyrir aðstoð og útlagðan kostnað eftir því sem árunum fjölgar og elli og hrumleiki fer að hrjá fólk. Þá verður örorka í flestum tilfellum þungbærari, erfiðari og dýrari viðureignar. Þess vegna óska ég þess eindregið að rétthugsandi þingmenn hér staddir og fjarstaddir muni veita þessu brautargengi af góðu hjarta og heilum hug.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Menntasjóð námsmanna. Með mér á þessu máli eru þingmenn þingflokks Viðreisnar. Frumvarp þetta felur í reynd í sér tvær litlar en þýðingarmiklar breytingar sem báðar fela í sér markvissari fjárhagslegan stuðning við námsmenn á meðan á háskólanámi stendur. Markmiðið er einfaldlega að tryggja að námsmenn geti framfleytt sér án þess að þurfa að vinna mikið með námi en stúdentar í íslenskum háskólum þurfa margir hverjir að vinna svo mikið með námi að það hefur áhrif á námsframvindu þeirra og um leið á námsárangur. Eins og ég sagði er um að ræða tvær tillögur. Báðar eru þær að norrænni fyrirmynd. Sú fyrri felst í því að nemendur geti sótt um námsstyrk sem nemur um 72.000 kr. á mánuði og er miðað við að það sé styrkur eða stuðningur, aðstoð við þær aðstæður að nemendur eru í fullu námi og þetta sé stuðningur og úrræði sem bjóðist í fimm námsár. Þessu er ætlað að skapa aðstæður sem og hvata fyrir námsmenn til að einbeita sér að náminu og til þess að geta gert það af fullum þunga og mun með því hraða námsframvindu. Stuðningur í formi aðstoðar sem þessarar skiptir miklu máli fyrir námsmennina sjálfa en hefur líka þýðingu fyrir háskólaumhverfið og háskólana og þá um leið óbeint á ríkissjóð. Með bættri námsframvindu útskrifast nemendur á skemmri tíma og með því að nemendur fái aukið svigrúm til að vera með hugann allan við námið ætti það að draga úr líkum á brottfalli úr námi og þannig nýtist fjármagnið betur. Þetta er líka hugsað sem stuðningur við háskólastúdenta til þess að skapa þeim betri aðstæður til náms og er í mínum huga verkfæri til að tryggja jafnrétti til náms en um leið hef ég trú á því að þetta hafi þýðingu fyrir þjóðfélagið allt og sé til þess fallið að draga úr því að nemendur hætti námi án þess að hafa lokið gráðu eða prófi. Þetta er önnur megintillaga frumvarpsins. Hin lýtur að því að grunnframfærsla námslána samsvari að lágmarki neysluviðmiði félagsmálaráðuneytisins, eins þokkafullt og spennandi og það nú hljómar, en taki hækkunum í samræmi við verðlag. Þetta er ekki reyndin í dag og þann veruleika held ég að námsmenn þekki nú allir vel. Með því að ramma þetta skilyrði skýrt inn í lagatextann sjálfan yrði tryggt að grunnframfærsla námslána yrði sú sama og stuðst er við í neysluviðmiðum félagsmálaráðuneytisins fyrir aðra hópa samfélagsins. Árum og áratugum saman, vil ég leyfa mér að segja, hefur komið fram af hálfu stúdenta og stúdentaráðs að grunnframfærsla námsláns sé of lág til að námsmenn geti framfleytt sér á henni einni sem er ástæða þess að svo margir stúdentar vinna svo mikið með námi. Ég held að það megi vel nálgast málið þannig að grunnframfærsla sem er of lág vinni gegn framvindu háskólanáms. Ég sat sjálf í stúdentaráði, ekki alveg í fyrra heldur fyrir 20 árum síðan og þá var grunnframfærslan veigamikið atriði í málflutningi okkar fyrir jafnrétti til náms, betri kjörum og stuðningi við námsmenn og ég verð að segja að það sló mig þegar ég tók sæti í allsherjar- og menntamálanefnd í fyrra að átta mig á því hversu tungutak stúdentahreyfingarinnar hefur lítið breyst. Það hefur lítið breyst þrátt fyrir að túdentaforystan hafi verið mjög öflug í hagsmunabaráttu sinni. Ég held að það hljóti að skrifast á það að stjórnvöld hafi ekki lagt nægilega vel við hlustir. Ég vil segja um þetta mál að Viðreisn hefur frá því að flokkurinn var stofnaður árið 2016 lagt mikla áherslu á menntamál, lagt mikla áherslu á mikilvægi háskólanna fyrir þjóðfélagið. Mér finnst passandi núna þegar við erum í þeim aðstæðum sem við okkur blasa eftir heimsfaraldur og efnahagslegt áfall og höfum átt í samtali um það í þessum sal og í samfélaginu öllu að þjóðfélagið þurfi á fjölbreyttari stoðum atvinnulífs að halda en nú er reyndin, þá sé í stöðu eins og hún er núna ákveðin tækifæri í því að fjárfesta markvisst áfram í menntun og menntakerfinu. Í gegnum menntakerfið og nýsköpun sköpum við öðruvísi störf, eftirsóknarverð störf og getum þannig mótað samfélag sem laðar að sér fólk í stað þess að horfa jafnvel upp á það að ungt fólk sem fer utan til náms kjósi að koma ekki aftur heim. Með því að standa vörð um háskólamenntun og háskólaumhverfið erum við að stuðla að því að fólk sem sækir sér framhaldsmenntun erlendis velji að koma aftur heim. Ég ætla ekkert að fara á dýptina í umfjöllun um frumvarpið sjálft. Frumvarpið er tvær greinar og hugmyndafræðin að baki skýrir sig að mestu leyti sjálf en vil þó segja að fjárhagslegur stuðningur við námsmenn og námslánakerfið sem stjórnvöld skapa er besta leiðin til að tryggja jafnrétti til náms. Námslánakerfið á hverjum tíma er svar stjórnvalda við því hvernig við viljum tryggja jafnrétti til náms. Það er í mínum huga grundvallaratriði og grundvallarforsenda að námsstyrkur og námslán dugi stúdentum til framfærslu. Við vitum að árum og áratugum saman hefur verið ákall frá stúdentum um að svo sé ekki og það gefur augaleið að það er í þágu allra að skapa stúdentum þær aðstæður að þau geti sinnt námi sínu af heilum hug. Núverandi stuðningsfyrirkomulag í námslánakerfinu er fyrir hendi en hefur nálgast málið frá hinum endanum. Það felur í sér niðurgreiðslu vaxta fyrir fólk sem hefur lokið námi þannig að stuðningurinn kemur ekki fram við fólk fyrr en að námi loknu. Ég er á því að þessi leið gagnist námsmönnum betur, að við séum að styðja við stúdenta á meðan á námi stendur. Stuðningskerfið í gildandi lögum kveður á um niðurfellingu hluta lánsins eftir útskrift, það sem sagt léttir á greiðslubyrðinni þegar fólk er komið út á vinnumarkaðinn en felur hins vegar ekki í sér þennan beina stuðning við námsmenn sem hér er verið að horfa til. Varðandi kostnað þá jú, það verður að gera ráð fyrir einskiptiskostnaði þegar og ef þetta frumvarp verður að lögum en að þeim tíma liðnum erum við að horfa á tilfærslu kostnaðar. Virðulegi forseti. Stjórnvöld eiga að standa með og standa vörð um háskólamenntun með því að gera háskólunum kleift að sækja fram. Það er gert með því að búa háskólunum sjálfum góðar aðstæður og góð rekstrarskilyrði og það er gert með því að tryggja háskólastúdentum viðunandi aðstæður til náms. Þetta er framlag til þess að bæta stöðu námsmanna og ég vil ljúka orðum mínum á því að vísa málinu til allsherjar- og menntamálanefndar. Það er einlæg ósk mín að málið fái þar góða umfjöllun og umræðu og bjartsýnn þingmaður í stjórnarandstöðu ætlar að gera sér vonir um að þetta geti jafnvel orðið að lögum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Það má vel vera að ég misskilji þetta framlagða frumvarp, en það segir í núverandi lögum um námsstyrki að styrkur skuli nema 30% af niðurfærslu af höfuðstól námslánsins ásamt verðbótum að námi loknu, þ.e. bæði skólagjaldalán og framfærslulán námsmannsins. Ef ég skil þetta frumvarp rétt er styrkurinn orðinn krónutala af framfærslu en ekkert er talað um styrk varðandi skólagjaldalánin, af því að þeir sem taka stærstu lánin eru jú þeir sem fara til útlanda í nám og þurfa þar af leiðandi að reiða sig á þessi skólagjaldalán frá Menntasjóði námsmanna, þannig að þá erum við að tala um að 30% framfærslulán væri enn styrkur en allt skólagjaldalánið væri þá lán í þeim skilningi. Ég spyr þingmanninn hvort ég misskilji hér eitthvað. Af því að það segir líka í frumvarpinu að styrkinn verði hægt að fá í 45 mánuði, hefðbundinn árafjöldi í skóla er í kringum fimm ár, ef nemandi þiggur styrk allt sitt nám, þ.e. allt bachelor-námið og meistaranámið og klárar allt á réttum tíma. Í dag geta nemendur fengið fyrir 480 ETS-einingar, sem eru í kringum átta ár, 30% af öllum þessum einingum ef þeir ljúka með gráðu. Þannig að skil ég það rétt, að við gætum verið að missa þarna út doktorsnemana og það svigrúm sem þarna er undir? Er hægt að fá styrkinn einan og sér eða þarf að taka lán til að fá þennan styrk? Ef svo er þá verður eiginlega engin breyting á þessu fyrirkomulagi, af því að, eins og ég sagði, 30% niðurfellingin, ef þú klárar á réttum tíma, er til staðar og námslánin eru vaxtalaus á meðan þú ert í námi, þannig að námslánið sem slíkt er þá alveg jafn hátt, hvort sem þú tekur fjármunina á mánuði eða allt tímabilið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Fyrst varðandi það hvort taka megi námsstyrkinn einan og sér eða hann dragist frá láninu - skildi ég þá spurningu rétt; hvort það mætti taka hann einan og sér [[Án þess að taka lán.]]- án þess að taka lán, þá átti svarið við því að vera játandi, að nemendur hefðu kost um það hvort þeir nýttu sér þetta úrræði eitt og sér eða saman eftir þörfum og aðstæðum. Með því að miða við 45 mánuði var ætlunin að ná utan um fimm háskólaár. Það var ætlunin að ná utan um fimm ára tímabil, þ.e. BA- og BS-stig og meistarastig. Það er náttúrlega sjálfsagt að lengja þá í því marki ef það yrði óljóst hvort doktorsnám félli þarna undir eða ekki, en það var a.m.k. ekki ætlunin með þessu. Stóra breytingin og stóra hugsunin að baki er einmitt að við nálgumst stuðning við námsmenn út frá því að styðja við þá á meðan þeir eru í námi. Það eru margar fínar breytingar sem urðu á lögunum með nýjum lögum um Menntasjóð námsmanna. En þar er útfærslan sú sem ég rakti í framsöguræðu minni, að þar er verið að horfa til þess hvernig fólk endurgreiðir lán sín að námi loknu. Við vitum það að íslenskir stúdentar eru lengur í námi en annars staðar, m.a. vegna þess að þeir vinna svo mikið. Þannig að svona stuðningur, að geta komið inn með styrk með þessum hætti, held ég að sé tvímælalaust til bóta og getur aldrei komið út á verri veg fyrir námsmann.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það stendur samt eftir hérna - og ég átta mig á því að þingmaðurinn vill væntanlega koma nemendum sem fyrst út út í samfélagið í vinnu og allt það. En ég vil alla vega hvetja til þess að allsherjar- og menntamálanefnd skoði þetta vel. Og varðandi það hvort þetta nái utan um þessa aðila, sem ég hef alla vega tilfinningu fyrir að sé ekki, þ.e. doktorsnemana, og þetta svigrúm sem er í kerfinu í dag. Eins ef ég hef skilið þetta rétt; styrkurinn varðandi skólagjaldalán. Kannski fór það fram hjá mér í ræðu hv. þingmanns, hvort þar sé ekki miðað við það líka, af því að ég las það með öðrum hætti, þ.e. að það væri fyrst og fremst krónutölustyrkur á framfærslu. Eins og kerfið er núna fá þeir sem taka hæstu lánin auðvitað eðli máls samkvæmt hæstu styrkina. Fólk velur sér að fara í nám í útlöndum og við hljótum að vilja fá þetta mikið menntaða fólk til baka hér inn í samfélagið. Þannig að ég held að með því að setja svona flatan styrk, eins og hér er verið að leggja til með krónutölu, þá verði erfiðara fyrir þessa nemendur sækja sér dýrt nám í útlöndum ef ekki er um að ræða styrk af skólagjaldalánunum. Þannig að já, ég held að þetta sé eitthvað sem nefndin þurfi að skoða betur. Ég kom að vinnunni við þetta frumvarp síðast þegar það var til umfjöllunar og þekki það þokkalega, þannig að ég held að þetta gangi ekki alveg upp að öllu leyti.
Virðulegi forseti. Ég var í þessari vinnu líka og þekki málaflokkinn ágætlega, bæði innan úr nefndinni og eftir að hafa setið í stúdentaráði og eftir að hafa verið í framhaldsnámi erlendis þar sem sannarlega reyndi á þessa þætti sem hv. þingmaður nefndi. Og vitaskuld er það þannig að þegar þú bætir stuðningi við ofan á námslánakerfið er nemandi betur settur en án þess. Það held ég að blasi nú við fólki. En við höfum sama svigrúm til lána og er í kerfinu í dag með þessari leið. Það eru engar takmarkanir gagnvart doktorsnemum. Það á vitaskuld að skoða tímamarkið. En hugsunin í þessu frumvarpi er framfærslan, framfærsluhlutinn, að hún sé fullnægjandi. Hér er ekkert verið að hrófla við því regluverki sem á við um skólagjaldalánin. Þannig að þetta eru tveir punktar í þessu sem lúta að framfærslunni og styrkari stoðum fyrir stúdenta á meðan þeir eru í námi. En svo þakka ég þingmanninum kærlega fyrir sýndan áhuga og vonast til að málið fái yfirferð í nefndinni og umfjöllun, því að það er einlæg skoðun mín að þetta sé aukinn stuðningur við námsmenn og þeir þurfa sannarlega á því að halda að fá hann.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að mæla fyrir þessari breytingu á lögum um Menntasjóð námsmanna og eiga þannig frumkvæði að mikilvægri umræðu hér í þingsal um námslánakerfið. Ég veit að þetta frumvarp er flutt af góðum hug og ég held líka að ég og hv. þingmaður hljótum að vera sammála um það að hlutverk Menntasjóðs námsmanna eigi að vera að tryggja stúdentum tækifæri til náms án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti. Þetta á að vera félagslegur jöfnunarsjóður. Sjóðurinn og námslánakerfið glatar því hlutverki auðvitað þegar það gerist ár eftir ár að kjör námsmanna dragast aftur úr kjörum annarra hópa í samfélaginu. Grunnframfærsla námsmanna, sem við skulum muna að er fengin að láni og greidd til baka, er og hefur lengi verið allt of lág og frítekjumarkið líka. Þarna er auðvitað samspilið þannig að stúdentar neyðast til að vinna og helst að vinna meðfram námi til að ná endum saman en á sama tíma skerðist framfærslan töluvert. Þetta er auðvitað vont ástand. Að því leytinu til hlýt ég fagna tillögu hv. þingmanns og flutningsmanna þessa frumvarps um að lögfest verði með ótvíræðum hætti að framfærsla stúdenta skuli að lágmarki nema neysluviðmiði félagsmálaráðuneytisins að viðbættum húsnæðiskostnaði. Þetta er eitthvað sem stúdentahreyfingin hefur lengi kallað eftir og þetta er eitthvað sem við í Samfylkingunni höfum líka tekið undir og töluðum fyrir í kosningabaráttunni. Það er mjög mikilvægt í þessum efnum að reiknaður húsnæðiskostnaður sjóðsins taki mið af raunverulegum aðstæðum stúdenta á húsnæðismarkaði. Að því sögðu þá hef ég, um leið og ég fagna þessu, ákveðnar efasemdir um ýmsa þætti frumvarpsins og kannski helst bara þessa grundvallarbreytingu á styrkjakerfinu sem hér er lögð til. Þetta er í rauninni mjög stór kerfisbreyting sem er verið að leggja þarna til sem felur í sér að í staðinn fyrir að stúdentar fái styrk í formi 30% niðurfellingar af höfuðstól heildarnámsláns verði föst upphæð, 72.000 kr., greidd út mánaðarlega eða í lok annar. Mér finnst svolítið að með þessu sé verið að fletja út stuðningskerfið. Hóparnir sem hafa þurft að skuldsetja sig mest á námsárunum og þurfa þá kannski einmitt mestan stuðning fengju með þessari breytingu ekki 30% niðurfellingu heldur bara 72.000 kr. á mánuði, rétt eins og þeir stúdentar sem ekki hafa þurft á jafnmiklum stuðningi að halda og hafa þar af leiðandi skuldsett sig minna. Það kom reyndar fram í ræðu hv. þingmanns hér áðan að gert væri ráð fyrir því að námsmenn gætu samt einhvern veginn tekið út þessar 72.000 kr. sérstaklega án þess að taka lán. Það var ekki minn skilningur á frumvarpstextanum. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram, með leyfi forseta: „Núverandi stuðningsfyrirkomulag í námslánakerfinu felur fyrst og fremst í sér niðurgreiðslu vaxta fyrir fólk sem lokið hefur námi. Með því kemur stuðningurinn ekki fram fyrr en að loknu námi og gagnast því lítt stúdentum meðan á námi stendur. Þar nýtast fjármunirnir ekki best, enda hefur fólk að jafnaði mun meiri þörf fyrir stuðning meðan það er í námi en eftir að námi lýkur.“ Þarna er lögð áhersla á að styðja betur við stúdenta á meðan þeir eru í námi en það kemur samt fram í 6. mgr. 2. gr. frumvarpsins að fjárhæð námsstyrks komi til frádráttar á framfærsluláni. Hér er í rauninni lagt til að hluti framfærsluláns breytist í styrk sem þýðir að upphæðin sem stúdentar fá greidda inn á reikninginn sinn í hverjum mánuði helst væntanlega óbreytt. Stuðningurinn kemur ekki fram fyrr en lánþegi byrjar að borga af lánunum sem eru þá orðin lægri heldur en annars hefði verið. Þannig að ég sé ekki að þetta frumvarp og það sem er lagt til þar breyti neinu í grundvallaratriðum um það hvenær stuðningurinn kemur fram, nema þá kannski hjá þessum hópi, sem kom hér fram í ræðu hv. þingmanns, sem einhvern veginn ákveður að nýta sér þennan 72.000 kr. styrk en taka ekki lán. Það er þá væntanlega, já ég veit það ekki, kannski ekki endilega sá hópur sem hefur það verst. Það er þá kannski verið að skapa einhvern hvata þar, færa þennan stuðning þá beint þangað en ekki til hinna. Ég sé það alla vega ekki. Kannski er ég að misskilja eitthvað. Svo sýnist mér að þessi breyting hljóti að bitna á stúdentum sem taka skólagjaldalán. Sjóðurinn lánar núna fyrir allt að 6 millj. kr. vegna skólagjalda. Þetta eru verulegar fjárhæðir. Fyrir marga er þetta kannski það sem skiptir einna mestu máli. Í dag hefur þessi hópur möguleika á 30% niðurfellingu á heildarláni sem einnig tekur til skólagjaldalánsins. En með breytingunni sem er lögð til í frumvarpinu sé ég ekki að gert sé ráð fyrir styrk vegna skólagjalda. Ef eitt af markmiðum þessa frumvarps samkvæmt greinargerðinni er að búa til hvata til þess að fólk klári nám - það er svo annað í þessu - er hér um leið í rauninni verið að taka út hvatann sem er fólginn í núverandi kerfi og felur í sér þessa 30% niðurfellingu ef nám er klárað á nánar tilgreindum tíma. Svo er það enn eitt. Í 14. gr. núgildandi laga er kveðið á um svolítið ríkt svigrúm til seinkunar í námi án þess að réttur til námsstyrks skerðist. En mér sýnist í þessu frumvarpi, þar er talað um 45 mánuði, að þetta sé í rauninni miklu minna svigrúm en er í kerfinu núna. Það klárar engin BA-nám, mastersnám og doktorsnám á 45 mánuðum, það eru fimm ár. Eins og ég sagði í upphafi ræðunnar fagna ég og styð tillögu flutningsmanna um lögfestingu grunnframfærslunnar. Mér finnst það mjög góð tillaga og ég styð hana og ég vildi óska þess að það væri hérna ríkisstjórn við völd sem styddi slíka aðgerð. En ég held að svona að öðru leyti sé ýmislegt í þessu frumvarpi sem þyrfti bara að rýna miklu betur og þá með tilliti til þess að við hljótum að vilja að námslána- og námsstyrkjakerfið sé - afsakið að ég sletti - prógressíft en ekki regressíft, að þetta sé ekki einhver flatur stuðningur og að þetta sé félagslegur jöfnunarsjóður.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna því að ég held að það verði að segjast eins og er að í þessum sal er allt of lítið rætt um háskólamenntun og þar af leiðandi um kjör stúdenta. Ég var búin að nefna það í framsöguræðu minni að annars vegar er um það að ræða að hér er verið að hækka grunnframfærslu, tryggja það í lögum að hún sé hin sama fyrir námsmenn og alla aðra í samfélaginu. Það hefur verið sterkt ákall eftir þessu í samfélaginu. Þar undir er húsnæðisliðurinn. Með því að tryggja að þetta sé varið í lögum þá erum við sannarlega að koma til móts við veruleika stúdenta. Hinn punkturinn er, og þarna er kannski skoðanaágreiningur, að af því þetta er félagslegur jöfnunarsjóður og af því að við viljum styðja við stúdenta þá fari vel á því og sé sterkt að gera það strax á meðan þeir eru í námi, gefa þeim færi á að velja að vera í námi, gefa þeim færi á að velja að vinna minna með námi. Það má vel vera að lengja þurfi í tímabilinu en hugmyndin var annars vegar þessi: Grunnframfærslan á þessu 45 mánaða tímabili. Hins vegar: Styrkur. Og já, hann er vissulega flatur á alla en þetta er styrkur sem stúdentar búa ekki við í dag sem síðan hækkar miðað við verðlag á ári hverju. Þannig að þetta eru breytingarnar tvær. Það má vel vera að það sé skoðanamunur á því hvort styðja eigi við fólk þegar það er komið úr námi, á vinnumarkaðinn, eða hvort betur fari á því að gera það á meðan það er í námi. Ég er þeirrar skoðunar að það sé tímapunkturinn til þess. Síðan er auðvitað alls konar annar stuðningur fyrir hendi við doktorsnema. En þessar tvær greinar taka á þessum tveimur punktum. Ekkert annað í regluverkinu - það er ekki verið leggja til aðrar breytingar en þessar tvær sem í mínum huga eru báðar [[Forseti hringir.]]klárlega og skýrlega til að styðja við stúdenta mjög afdráttarlaust [[Forseti hringir.]]og á meðan á námi stendur.
Virðulegur forseti. Ég get tekið undir allt það sem hv. þingmaður sagði um þennan fyrri þátt frumvarpsins sem lýtur að grunnframfærslunni og lögfestingu hennar. Eins og ég útskýrði hér áðan þá sé ég ekki alveg að þetta frumvarp breyti miklu í grundvallaratriðum um það hvenær stuðningurinn kemur til vegna þess að styrkurinn, þessar 72.000 kr. dragast frá framfærsluláni. Þannig að þetta fyrirkomulag felur í rauninni í langflestum tilvikum í sér stuðning síðar meir, eftir að námi lýkur, nema ég sé að misskilja eitthvað, sem getur vel verið. Það væri svo sem gaman að heyra hvort hv. þingmaður sé ekki bara sammála mér um að það þurfi að vera alveg á hreinu að skólagjaldalán verði að vera með inni í styrkjakerfinu. Núna er í rauninni verið að leggja til að 14. gr. núgildandi laga, þar sem er kveðið á um 30% af niðurfellingu heildarláns þar sem skólagjaldalán er talið með, falli brott og það komi önnur grein í staðinn þar sem er ekki gert ráð fyrir skólagjaldaláni. Þannig að kannski erum við bara öll sammála um að breyta þessu. En svo er það auðvitað þannig að svona grundvallarbreytingar á námslánakerfinu - ef ég þekki stjórnarmeirihlutann rétt þá verður svona löguðu aldrei breytt með þingmannafrumvörpum. En við skulum vera bjartsýn um að það sé hægt. [[Forseti hringir.]]Ég held einmitt að það sé margt þarna sem mætti rýna betur og breyta til hins betra.
Frú forseti. Varðandi þann punkt að þetta breyti engu: Þetta er styrkur sem er greiddur út mánaðarlega ef þú ert í námi, styrkur sem er ekki greiddur út mánaðarlega á meðan þú ert í námi í dag. Þar er svarið. Þetta er 72.000 kr. styrkur sem ekki stendur námsmönnum til boða í dag en myndi gera það með þessu frumvarpi. Að því sögðu þá fagna ég sem fyrr þátttöku hv. þingmanns í þessari umræðu. Við þekkjum það að stóri punkturinn hefur af hálfu stúdenta verið varðandi nemendur í BA- og meistaranámi: Hver er grunnframfærslan? Hvernig lítur frítekjumarkið út í gegnum tíðina? Samtal um skerðingarhlutföll o.s.frv. Grunnframfærslan er stóri punkturinn. Hérna erum við að tryggja hana, að hún standi raunverulega undir nafni sem slík og því til viðbótar geti stúdentar sótt um þennan mánaðarlega styrk, í einhverjum tilvikum með þeim afleiðingum að þeir taki þá ekki lán til viðbótar, komi skuldlausir úr námi, í einhverjum tilvikum styrk og lán, augljóslega til hagsbóta fyrir alla stúdenta.
Virðulegi forseti. Ég sé ekki betur en að gert sé ráð fyrir því að styrkurinn sé dreginn frá framfærsluláninu í hverjum mánuði í þessu frumvarpi þannig að fyrir langstærstan hluta lánþega myndi þetta fyrirkomulag ekki breyta neinu um það hvenær stuðningurinn kemur fram, hvort það er meðan á námi stendur eða síðar. Styrkurinn í dag er allt að 30% af heildarláni og ef þú ert með mjög mikið lán þá eru náttúrlega töluverðar líkur á því að þú fáir hærri styrk út úr því. Með þessari breytingu er í rauninni verið að taka upp 72.000 kr. flatan styrk. Þetta er aðferðafræði sem hugnast mér ekki. Mér finnst þetta svolítið líkt nálgun Illuga Gunnarssonar á námslánakerfið á sínum tíma. Þá var frumvarp sem var ofboðslega umdeilt og var til allrar hamingju brotið á bak aftur hér í þinginu. Þar var líka gert ráð fyrir svona flötum stuðningi einhvern veginn. Ég er bara ekki viss um að þessi þáttur frumvarpsins, þessar breytingar á styrkjakerfinu sjálfu, væri endilega til bóta. En um leið tek ég undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að lögfesta grunnframfærsluna. Ég held að þetta frumvarp gæti verið mjög gott ef það tæki bara ákveðnum breytingum í allsherjar- og menntamálanefnd. Meira hef ég nú ekki um þetta að segja.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þessari þingsályktunartillögu um afnám 70 ára aldurstakmörkunar í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þar segir svo að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra, í samráði við félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra, að hefja viðræður við samtök opinberra starfsmanna um afnám þeirra ákvæða í lögum sem takmarka starf opinberra starfsmanna við 70 ára aldur. Meðflutningsmenn með mér eru hv. þingmenn Jódís Skúladóttir, Orri Páll Jóhannsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Tómas A. Tómasson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir og Guðmundur Ingi Kristinsson. Markmið þingsályktunartillögu þessarar er að veita opinberum starfsmönnum möguleika á að vera áfram í starfi eftir að 70 ára aldri er náð, ef þeir vilja og treysta sér til. Tillagan var fyrst lögð fram á 150. löggjafarþingi og gekk þá til efnahags- og viðskiptanefndar eftir fyrri umræðu og bárust umsagnir frá BSRB og Landssambandi eldri borgara. Málið var lagt fram að öðru sinni á 151. löggjafarþingi, 185. mál, og barst þá umsögn frá Alþýðusambandi Íslands auk fyrri umsagnar BSRB. Í umsögn sinni fagnaði BSRB tillögunni auk þess sem samtökin lýstu sig reiðubúin til að taka þátt í þeirri vinnu sem í henni fælist. Lögð var áhersla á samráð við stéttarfélög opinberra starfsmanna, líkt og gert er ráð fyrir í tillögunni, og að einungis væri um að ræða heimild til að halda áfram í starfi eftir að 70 ára aldri er náð. Vísað var til heimildar í kjarasamningi BSRB og Sambands íslenskra sveitarfélaga til að framlengja ráðningu starfsmanna sem hafa náð 70 ára aldri um allt að tvö ár. Starfsmenn ríkisins eiga hins vegar ekki sömu möguleika og opinberir starfsmenn sveitarfélaga til að vinna eftir sjötugt. Þá var bent á að lífeyrissjóðir opinberra starfsmanna tækju ekki við lífeyrisgreiðslum eftir að starfsmaður hefði náð 70 ára aldri. Landssamband eldri borgara ítrekaði að nauðsynlegt væri að endurskoða starfslok vegna aldurs m.a. í ljósi þess að lífaldur hefði hækkað til muna síðastliðna áratugi. Þá taldi sambandið hina svokölluðu 70 ára reglu bæði úrelta og í ósamræmi við mannréttindi. Alþýðusamband Íslands segir í umsögn sinni samtökin vera hlynnt því að hverfa frá núverandi fyrirkomulagi en breytingar geti haft áhrif á kjarasamninga aðildarsamtaka ASÍ við ríki og sveitarfélög og mikilvægt að skoða allar breytingar í því ljósi. Í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, er lögfest sú regla að opinberir starfsmenn skuli láta af störfum við 70 ára aldur. Í 1. mgr. 33. gr. laganna er kveðið á um að embættismanni skuli veita lausn frá og með næstu mánaðamótum eftir að hann nær 70 ára aldri og hið sama gildir um þá sem skipaðir eru tímabundið í embætti. Í 2. mgr. 43. gr. segir að starfsmanni skuli jafnan segja upp störfum frá og með næstu mánaðamótum eftir að hann nær 70 ára aldri. Í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 70/1996 eru ekki færð sérstök rök fyrir því að viðhalda umræddu aldurshámarki sem þá var að finna í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 38/1954 segir m.a. í athugasemdum við 13. gr. að skiptar skoðanir séu um hvort lögbjóða skuli aldurshámark opinberra starfsmanna og þá við hvaða aldur skuli miðað. Eru þar tíunduð þau rök með aldurstakmörkuninni að 60–70 ára gamlir menn væru yfirleitt ekki lengur fullgildir starfsmenn, að sjaldnast viðurkenndu þeir það sjálfir og að veita þyrfti ungum mönnum færi á að komast til starfa. Svo mörg voru nú þau orð árið 1954. Samkvæmt lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018, er bein eða óbein mismunun á grundvelli aldurs óheimil þegar kemur að aðgengi að störfum og þar með við ráðningar og framgang í starfi. Þó er undantekningu að finna í 12. gr. laganna, en hún kveður á um að mismunandi meðferð vegna aldurs teljist ekki brjóta gegn lögunum séu færð fyrir henni málefnaleg rök sem helgast af lögmætu markmiði, þ.m.t. stefnu í atvinnumálum eða öðrum markmiðum er varða vinnumarkað, enda gangi slíkar aðgerðir ekki lengra en nauðsynlegt er talið til að ná því markmiði sem stefnt er að. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 86/2018 segir m.a. um 12. gr. að heimilt verði talið að kveða á um sérstakan eftirlaunaaldur sé tilgangurinn sá að ná tilteknu lögmætu markmiði, svo sem í ljósi opinberrar stefnu í atvinnumálum. Flutningsmenn benda á að lífsgæði og aðstæður hafa breyst mikið frá því að lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins voru sett. Auknar lífslíkur og bætt heilsa fólks hefur gert því kleift að starfa lengur en það gerði áður. Telja flutningsmenn rétt að opinber stefna í atvinnumálum endurspegli þá breytingu og gefi þeim sem vilja starfa lengur og hafa heilsu til þann möguleika og færni í starfi. Þessu til stuðnings má nefna að í sumum tilfellum halda starfsmenn opinberra stofnana áfram störfum fyrir þær sem verktakar eftir starfslok við 70 ára aldur. Jafnframt kann að vera að hið opinbera tapi þekkingu til hins almenna vinnumarkaðar þar sem ekki er að finna sambærilegar aldurstakmarkanir. Tillögu þessari er hvorki ætlað að hvetja opinbera starfsmenn til að lengja starfsævi sína né þrýsta á um það og mikilvægt er að sjónarmið fulltrúa opinberra starfsmanna komi fram þegar reglum um þá er breytt. Flutningsmenn leggja því áherslu á að unnið verði að afnámi umræddra aldurstakmarkana í samvinnu við samtök opinberra starfsmanna og leggja áherslu á mikilvægi þess að útfærsla afnámsins verði vönduð og unnin í sátt. Eins og hér hefur komið fram er heimurinn talsvert breyttur og fólk lifir sem betur fer mun lengur en það gerði á sínum tíma þegar þessi lög voru sett. Við skilgreinum okkur ekki endilega eftir aldri heldur fyrst og fremst eftir því hvað við viljum gera og hvað við erum fær um að gera og eigum ekki heldur að horfa fram hjá því að við erum öll misjöfn og erum á mismunandi stað þegar við nálgumst sjötugt. Ég held líka að það sé gríðarlega mikil þekking hjá eldra fólki sem er að ná sjötugu sem hefur þurft að hætta, jafnvel bara vegna þess að var sjötugt og það hefur tapast ákveðin þekking og reynsla en fólk hefur haft starfsgetu og löngun til þess að vinna áfram. Ég tel bagalegt að þetta sé svona, að fólki sé í rauninni ekki bara ýtt út af vinnumarkaði á jafn ómálefnalegum forsendum í rauninni og aldur er einn og sér. Það má meira að segja jafnvel tala um að þetta séu ákveðnir öldrunarfordómar vegna þess að um leið og þú nærð einhverjum aldri hafir þú misst hæfni og færni sem er auðvitað ekki rétt. Ég vona sannarlega að tillagan nái fram að ganga, hún hefur fengið góðar umsagnir í bæði skiptin sem hún var tekin fyrir í efnahags- og viðskiptanefnd og hjá umsagnaraðilum. Ég vona að þessi hópur verði settur í gang og við þingmenn hljótum að geta sameinast um að tímabært sé að breyta lögum og skilgreina okkur ekki eingöngu út frá aldri.
Virðulegi forseti. Hv. þingheimur og þið alþjóð, sem horfir á okkur í beinni útsendingu. Ég heiti Tómas kallaður Tommi og ég er eldri borgari sem þýðir að ég er orðinn 67. Reyndar er ég að verða 73 ára. Mikið er ég hamingjusamur yfir þessu ef þetta yrði samþykkt sem verið er að bera hér upp. Tannlæknirinn minn, hann Tóti tönn, sem er orðinn 84, segir: Tommi, aldur er bara tala, og ég get alveg tekið undir það. Ég vil meina að allir þurfi að hafa hlutverk í lífinu þegar þeir vakna á morgnana. Ég er svona hamingjusamur að vera í þessu starfi mínu þó að ég sé orðinn þetta gamall að ég er á undanþágu sem mér finnst gott. Ég elska starf mitt hér á Alþingi. Warren Buffet var spurður að því af hverju hann fjárfesti svona mikið í fyrirtækjum sem hafa fullorðna stjórnendur og hann sagði eftirfarandi: „It is so difficult to teach young dogs old tricks.“ Sem sagt að reynslan skiptir öllu máli. Ég get alveg tekið undir að það þurfi að hafa einhvers konar starfsgetukönnun þegar fólk er orðið sjötugt. Alveg eins og þegar ég fæ bílprófið endurnýjað þarf ég að sýna fram á að ég geti keyrt og það er allt í lagi. Þeir sem vilja og geta unnið eiga að fá að vinna. Ég man að þegar ég var ungur maður þá horfði ég gjarnan á prest sem var frægur sem hét Árelíus Níelsson, sem var þjóðhetja á þeim tíma. Hann fór að bera út Moggann þegar hann hætti að vera prestur og af hverju? Jú, hann vildi hafa eitthvað að gera þegar hann vaknaði á morgnana og [[Forseti hringir.]]ég tek undir það. Ég segi: „If you don't use it, you lose it“ og vinna er bæði andleg og líkamleg æfing.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er alveg sammála því að öll þurfum við að hafa hlutverk þegar við vöknum á morgnana, til þess einmitt að andleg líðan sé betri. Og þessi þörf okkar alla jafna fyrir að vera í umhverfi þar sem er fólk, eiga þessi félagslegu samskipti og félagslegu tengsl, er gríðarlega mikilvæg. Af því að hér er nefndur aldur á fólki sem þurfti að hætta að vinna sökum aldurs en fór svo að gera eitthvað annað til að halda sér hreinlega á floti andlega kannski og auðvitað í líkamlegu formi þá skiptir þetta allt máli. Ætli við höfum ekki einmitt verið með jafnaldra hv. þingmanns, eða kannski árinu eldri, í þingflokki okkar á síðasta kjörtímabili. Það er líka hér inni eins og annars staðar í samfélaginu, þingið og aðrir vinnustaðir eiga auðvitað að endurspegla samfélagið eins og það er, á vinnustöðum og annars staðar. Það skiptir máli að mínu mati að hafi fólk hug á því að halda áfram vinnu - eins og ég sagði í frumvarpinu þá er enginn að hvetja til þess að fólk haldi áfram en að það hafi alla vega tækifæri til þess. Það er auðvitað fyrst og fremst það sem skiptir máli í þessu. Ég get því alveg tekið undir að það er eiginlega algjör fásinna að miða við einhvern aldur þegar maður er á vinnumarkaði. Það á alltaf að vera færnin og hæfnin til þess starfs sem maður vill sinna. En sannarlega getur það verið þannig að með tíð og tíma hægi á manni og maður sé ekki jafn afkastamikill eðli máls samkvæmt. Og kannski einmitt líka þá þyrfti þetta sveigjanlega að vera til staðar.
Virðulegi forseti. Hv. þingheimur. Það er eitt sem ég gleymdi að geta hér áðan og það er það að þeir sem þurfa að hætta að vinna og hafa ekki hlutverk í lífinu hafa oft tilhneigingu til þess að drepa tímann með því að drekka. Og það er ekkert eins ömurlegt og fullorðin manneskja sem er búin að ánetjast áfengi. Þess vegna hvet ég þingheim til að samþykkja þetta óbreytt bara til þess að koma í veg fyrir það. Ég segi ekki að það geri það allir en það gera það sumir. Og sumir eru of margir.
Frú forseti,. Það er alveg rétt að leiðir fólks eru misjafnar þegar það hefur ekki hlutverk í lífinu og þetta er kannski einmitt partur af því, eins og hv. þingmaður minntist á, að við þurfum að horfa til breyttra aðstæðna og þess hvernig við lifum í dag. Við lifum miklu lengur og erum hraustari sem betur fer. Eðli máls samkvæmt var aðbúnaður fólks hér á árum áður allur annar en hann er í dag og fólk stritaði kannski mun meira og lifði styttra, var orðið lúnara miklu fyrr en það er í dag. En fyrst og fremst er það auðvitað þetta: Við höfum einhverju hlutverki að gegna og finnum til þess í lífinu, hvort sem það er að passa barnabörn eða bara að hafa eitthvert hlutverk í lífinu eftir að við kjósum að hætta að vinna. Það ætti í rauninni kannski að vera útgangspunkturinn, að við veljum það að hætta að vinna frekar en að okkur séu settar skorður í því. Ég segi það bara fyrir mig að ég myndi vilja geta ráðið því sjálf en ekki hreinlega fá uppsagnarbréfið daginn áður en ég verð sjötug, heldur að ég geti unnið, langi mig til þess, hvar sem ég vil, ekki endilega bara hjá hinu opinbera heldur alls staðar. En auðvitað er þetta bundið í lögum um opinbera starfsmenn sérstaklega. Og það er líka dálítið skrýtin skrúfa að þeir skuli vera í einhverju öðru hólfi en hinir. Það er það sem við viljum í raun bara leiðrétta, þann mismun sem á sér stað með þeim lögum.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa þingsályktunartillögu. Ég tel að hún sé mjög skynsamleg og styð hana. Það hefur sýnt sig að aukin virkni í lífinu eykur á vellíðan og lífshamingju og þess vegna á ekki að vera ákveðið í lögum að þegar menn hafa náð tilteknum aldri, menn og konur, þá sé einhvern veginn búið að segja þeim að þeirra starfskrafta sé ekki vænst í samfélaginu lengur. Það finnst mér vera óheppileg aðferð og á í raun og veru ekki að koma frá ríkisvaldinu að mínu mati. Ég vildi spyrja hv. þingmann að því - nú lýtur þetta að ríkisstarfsmönnum, nú hefur ríkið stofnað opinber hlutafélög sem eru að fullu í eigu ríkisins og þar er starfsmönnum gert að hætta að vinna 67 ára, jafnvel 65 ára - hvort hún sé sammála mér í því að það sama ætti að gilda um opinber hlutafélög ríkisins og þá ríkisstarfsmenn. Eins og lögin eru í dag fá ríkisstarfsmenn að vinna til sjötugs en þeir sem eru hjá hinu opinbera, þ.e. opinberum hlutafélögum, fá að vinna til 67 ára aldurs. Mér finnst þetta vera mismunun. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé sammála mér í því að þarna þurfi að gæta samræmis á milli.
Frú forseti. Stutta svarið er auðvitað bara já. Eins og ég kom inn á í andsvari mínu áðan þá þurfum við að leiðrétta þennan mismun. Kannski gæti þetta orðið einhver útvíkkun á því í vinnslu nefndarinnar, og næði einnig utan um hlutafélögin, hin opinberu. Grunnurinn er auðvitað sá að aldur á ekki að ráða för heldur, eins og ég hef sagt, hæfni og færni fólks til að sinna því sem það er að sinna. Mér finnst að þetta eigi bara að vera opið. Í raun eiga engin mörk að vera. Það kemur sannarlega fram í athugasemdum við þetta mál mitt, þegar það var lagt fram síðast, að það verði einhver sveigjanleiki, að hugsanlega sé hægt að hafa einhvern sveigjanleika þarna. Og nú hafa náttúrlega sveitarfélögin tvö ár, 70 plús. Þetta er með ólíkum hætti víða. Já, það er eiginlega jafnréttismál og mannréttindamál að þetta sé þannig að lögin bindi okkur ekki við aldur. Það er alltaf hægt að segja fólki upp á málefnalegum forsendum. Það þarf ekki að vera út af aldri.
Frú forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður sé sammála mér í því að það sama ætti að gilda um starfsmenn sem vinna hjá ríkinu, hjá fyrirtækjum sem eru að fullu í eigu ríkisins, hjá hinum opinberu hlutafélögum, eins og sagt er. Ég þekki sem dæmi að stór vinnustaður sem heitir Isavia hefur viðhaft það að segja starfsfólki upp um leið og það verður 67 ára. Ég veit til þess að það hefur valdið óánægju. Þar starfa m.a. slökkviliðsmenn og starfsmenn á snjóruðningstækjum. Þeir fá að vinna hjá sveitarfélögunum til sjötugs en til 67 ára aldurs hjá Isavia. Margir af þessum starfsmönnum komu t.d. frá varnarliðinu, þegar það var hér, fluttust yfir til Isavia og þar voru engin aldurstakmörk. Menn þurftu bara að standast ákveðna heilsufarsskoðun og þá fengu þeir að vinna áfram. Með því að flytja sig til annars vinnuveitanda en sinna sömu störfum þá er þessu breytt. Ég vil meina að það sé ósanngjarnt vegna þess að margir á þessum aldri eru bara í mjög góðu formi og geta sinnt þessum störfum, og hafa náttúrlega gríðarlega þekkingu á sínu sviði. Það má alls ekki útiloka þann mannauð sem felst í því. Það er kannski ráð að koma með þá breytingartillögu við þessa tillögu, alla vega inn í nefndina, að þetta myndi þá einnig gilda um hin opinberu hlutafélög. Eins og ég sagði hér áðan þá er þetta líka lýðheilsumál, eins og við þekkjum öll, og í þessu felst að mínum dómi mismunun. Samkvæmt lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði er bein eða óbein mismunun á grundvelli aldurs óheimil, eins og segir hér og gott að það kemur fram. Ég fagna því að hv. þingmaður sé sammála mér í þessu.
Frú forseti. Maður hefur einmitt séð það of víða að þekkingin tapast. Mannauðurinn verður allt öðruvísi, sannarlega. Þótt við segjum gjarnan að alltaf komi maður í manns stað þá er það líka oft þannig að mikil þekking tapast. Það verður spekileki. Ef þú ert með marga á svipuðum aldri í tilteknu fyrirtæki eða í tiltekinni stofnun er hætta á því að það geti gerst. Ég er alveg sammála því, eins og komið hefur fram hjá hv. þingmönnum sem hafa farið í andsvar, að þetta er lýðheilsumál. Það er alveg rétt. Það að geta verið í vinnu, kjósi maður það og geti, skiptir gríðarlega miklu máli fyrir alla aðila. Ég ætla kannski að kanna þetta með opinberu hlutafélögin af því að þingmaðurinn nefndi það að koma með breytingartillögu í nefndinni. Ég hugsa að ég leggist bara yfir það núna að kanna hvort það er fært eða hvort maður þurfi að gera það í sérstöku máli eða hvernig það er. En alla vega þakka ég fyrir þá ábendingu af því að það er jú sannarlega á okkar vegum og við eigum að taka utan um það líka. Ég kem því til með að skoða það.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen fyrir þessa þingsályktunartillögu og fannst kjörið að koma hérna upp og fagna því að málefnið sé hér til umræðu. Það er mikilvægt að hafa það í huga að einstaklingar missa ekki vinnugetuna við ákveðinn afmælisdag, en að jafnaði er gert ráð fyrir því að ríkisstarfsmanni sé sagt upp starfi frá og með næstu mánaðamótum eftir að hann nær 70 ára aldri. Hins vegar verða starfslok ekki sjálfkrafa á almenna vinnumarkaðinum þegar tilteknum lífaldri er náð. Hér á landi eru nefnilega fjölmargir sem vilja og geta unnið lengur en ákvæði laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins kveða á um. Lög um starfslok opinberra starfsmanna binda hendur þeirra eldri borgara sem kjósa að vinna lengur, sem og atvinnuveitenda. Eldra fólkið okkar á að eiga val um hvort það fari á eftirlaun eða haldi áfram á vinnumarkaði. Það á ekki að vera undir reglum eða lögum komið hvenær einstaklingur hættir störfum. Það á að vera ákvörðun starfsmanns og vinnuveitanda og samtal og samkomulag þeirra á milli út frá mati og getu hverju sinni. Á síðasta kjörtímabili leiddi ég starfshóp um lífskjör og aðbúnað eldra fólks. Í niðurstöðum starfshópsins kom fram að aldurssamsetning þjóðarinnar hefur tekið breytingum og mun halda því áfram. Hlutfall eldri borgara fer hækkandi og lífaldur lengist. Aldraðir eru heilsuhraustari en áður og við sjáum að aldur hamlar þeim ekki við að stunda atvinnu sína, hver sem hún er. Þær áherslur sem koma fram í þessari þingsályktunatillögu samræmast vel áherslum Framsóknar. Framsókn vill afnema reglur um að fólk fari á eftirlaun eða hætti störfum sökum aldurs. Þeir sem vilja áfram vera virkir á vinnumarkaði að eiga að hafa kost á því ef vilji bæði launafólks og vinnuveitenda stendur til þess. En ljóst er að ákvörðun sem þessi mun víða hafa áhrif í kerfinu. Því er nauðsynlegt að greina alla þá þætti er viðkoma m.a. lífeyrissjóðskerfinu og almannatryggingum og koma með tillögur að breytingum. Einnig er mikilvægt að skoða þetta út frá kynjajafnrétti og áhrifum á kynin. Við skiptum öll máli og öll eigum við að fá tækifæri til að taka þátt og hafa áhrif á samfélag okkar. Auður íslensks samfélags byggir á þeim sjónarmiðum, sjónarmiðum um manngildi. Fjölmargt af eldra fólkinu okkar vill enn taka þátt í samfélaginu, vera í virkum samskiptum við fólk og finna fyrir mikilvægi. Það er m.a. gert með atvinnuþátttöku. Við eigum ekki að setja þeim stólinn fyrir dyrnar í því samhengi. Tökum við þeim fagnandi. Með þeim kemur ferskur blær. Þetta eru einstaklingar sem hafa víðtæka reynslu og þekkingu og samhliða þeirri getu sem það býr flest enn yfir. Við viljum fjárfesta í fólki og það er m.a. gert með því að veita því tækifæri til að blómstra óháð aldri.
Virðulegi forseti. Sókn í þágu eldra fólks. Aldur skiptir ekki máli heldur einstaklingurinn. Ég tek undir með hv. 1. þm. Norðaust. og fagna framlagningu þessa máls og ég þakka flutningsmanni frumvarpsins kærlega fyrir framlagningu þess. Skyldubundin starfslok hljóma eitthvað skakkt. Fólk upplifir að það sé þvingað til að láta af störfum aðeins vegna þess að það er komið á aldur. Við þurfum að hugsa meira um hvernig við getum aukið vægi eldra fólks á vinnumarkaði á meðan það hefur heilsu til þess. Mismunum við fólki á grundvelli aldurs með því að hafa þessi mörk inni? Við heyrum ítrekað af þekkingarleka út úr stofnunum okkar, út af vinnumarkaðnum og út úr fyrirtækjum í einkageiranum þegar reynslumikið fólk lætur af störfum, ekki út af því að það langar til þess heldur vegna aldurs, það er skikkað til þess. Í aðdraganda kosninga og í áherslum Framsóknar kristallast vilji okkar til þess að afnema reglur um að fólk fari á eftirlaun eða hætti störfum við ákveðinn aldur. Þeir sem vilja áfram vera virkir á vinnumarkaði eiga að hafa þess kost, bæði launafólk og verktakar. Vinnuveitandinn verður - við þurfum að fara í einhvers konar hugarfarsbreytingu í kjölfarið af framlagningu þessa frumvarps. Allt samfélagið þarf að taka þátt í því. Hv. þingmaður sagði að við þyrftum að fara í víðtækari breytingar og ég ætla að taka undir það. Við verðum að leggja áherslu á að endurskipulagning verði gerð á málaflokki eldra fólks út frá grunngildum aldursvæns samfélags, samþættingu persónumiðaðrar þjónustu og skýrri sýn á hlutverk og skyldur þeirra sem að þjónustunni koma. Horfa ætti til reynslunnar, m.a. af endurskipulagningu málefna barna. Lykilatriðið, eins og svo oft áður, er aukin samvinna innan kerfisins. Það er kafli í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar sem heitir: Við ætlum að fjárfesta í fólki, þar sem tekið er fram að auður íslensks samfélags byggi á því að við skiptum öll máli og undirstrikað mikilvægi þess að við fáum tækifæri til að taka þátt. Þessi kafli er til kominn vegna þess að ein stærsta breytingin á samsetningu þjóðfélagsins næstu árin er fólgin í því að þjóðin er að eldast. Þjóðin er að eldast og ég legg áherslu á það. Við erum heilsuhraustari lengur og við horfum fram á hærri meðalaldur en hér á árum áður. Þetta er mikilvægt réttindamál og ég styð heils hugar við markmið og inntak frumvarpsins. Við viljum öll hafa tilgang og leggja okkar af mörkum, óháð því hversu gömul við erum.
Virðulegur forseti. Ég ætla, eins og aðrir þingmenn, að koma hér upp og hrósa þessari þingsályktunartillögu og tel hana mikilvæga. Það er í rauninni bara asnalegt að við séum ekki búin að þessu nú þegar, vegna þess að eins og hér hefur verið komið inn á er þetta lýðheilsumál og við horfum á svo breytt þjóðfélag. Sem betur fer lifum við lengur og erum við betri heilsu, flest okkar. Þar af leiðandi er það að verða sjötugur í dag ekki það sama og að verða sjötugur fyrir 50 árum síðan. Það er bara svolítið öðruvísi sem betur fer. Það er ljóst að ein af okkar áskorunum til framtíðar í ríkisrekstri er öldrun þjóðarinnar. En það er líka vegna þess að við erum alltaf að horfa á þetta módel, þ.e. fjölda þeirra sem eru eldri en 67 ára, á móti þeim sem eru á vinnufærum aldri, undir 67 ára. Þá horfum við á kostnað í heilbrigðiskerfinu og hvernig tekjurnar koma svo inn af vinnandi fólki. Auðvitað hlýtur hluti af þessari lausn eða af þessari framtíðarsýn að vera sú að líta ekki á vinnufæran aldur bara til 67 ára eða 70 ára heldur eins lengi og fólk vill og það getur unnið. Það er auðvitað bara eðlilegt, finnst manni, í lýðræðisþjóðfélagi að fólk fái tækifæri til að nota áfram krafta sína og að það er líka mikilvægt fyrir samfélag okkar að nýta þekkingu þeirra sem fyrir eru og hafa áratugareynslu. Mig langar líka í þessu samhengi að nefna kannanir á bláu svæðunum í heiminum. Ég veit ekki hvort hv. þingmenn þekkja til þeirra, en það eru sem sagt þau svæði í heiminum þar sem lífaldur er hvað hæstur. Þetta eru einhverjar grískar eyjar, þetta eru staðir í Bandaríkjunum, Japan og á fleiri svæðum í heiminum. Það hefur verið tekið saman hvað einkennir þessi svæði. Það er auðvitað mataræði og hreyfing. En það er líka tilgangur, tilgangur í samfélaginu, að fólk hafi eitthvað við að vera og sé hluti af einhverju og margir sérfræðingar vilja meina að það sé eitt af því mikilvægasta. Ég held að það sé svolítið mikilvægt fyrir okkur að hugsa, þá sérstaklega núna þegar við erum að koma út úr heimsfaraldri þar sem fólk hefur verið hindrað í því að hitta hvert annað og vera innan um annað fólk, sem við vitum jú að er mjög mikilvægt fyrir heilsu okkar allra, þ.e. að fólk hafi tilgang. Þess vegna held ég að leiðin hljóti að vera sú að við eigum að opna á þetta. Það er í rauninni asnalegt að lögin sjálf segi til um þetta, heldur á einstaklingurinn sjálfur og þá vinnuveitandinn, að hafa eitthvað um það að segja hvenær og með hvaða hætti fólk lætur af störfum. Ég held að það sé líka svolítið stór þáttur í þessu að við þurfum að opna á möguleika á hlutastörfum. Það á bæði við um þegar fólk eldist, að það hafi tækifæri til að sinna einhverju öðru en bara vinnunni, en jafnframt hafa kannski tækifæri til að sinna vinnunni, gefa áfram af þekkingu sinni. Þetta á líka við um fólk með skerta starfsgetu, eins og fatlaða. Þetta er jafnframt mikilvægt í nútímasamfélagi. Við viljum hvetja til barneigna og að hér séu fjölskyldur. Það er rosalega mikið ef allir þurfa alltaf að sinna 100% vinnu, ég tala nú ekki um eins og á Íslandi þar sem okkur hættir til að sinna yfirleitt 150% vinnu. Ég held að þetta sé mikilvægt. Ég get þó ekki látið hjá líða að segja að það er kannski bara ástæða til að endurskoða alveg lög um opinbera starfsmenn, ekki bara ákvæði um aldurstengingu. Á síðustu misserum hefur lífeyriskerfi okkar tekið verulegum breytingum. Hluti af því er að reyna að jafna lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna og þeirra sem unnið hafa á einkamarkaði og er mjög mikilvægt jafnréttismál. Við erum á góðri vegferð með þetta. Það er líka mikilvægt að hið opinbera sé samkeppnishæft í launum, en að mínu mati er líka mikilvægt að hið opinbera sé ekki leiðandi í launaþróun. Þarna er einhver fínn meðalvegur. Af hverju er ég að segja þetta? Það er auðvitað þannig að lög og réttindi, sem eru falin í lögum um opinbera starfsmenn, þarf að endurskoða ef við ætlum á annað borð að jafna tækifæri þessara tveggja markaða. Og ég held að það sé ekki síður mikilvægt fyrir hið opinbera því að það er svo mikilvægt að fólk fari á milli þessara markaða, þ.e. að starfsmenn og hið opinbera njóti líka krafta þeirra sem koma af almennum markaði, alveg eins og ég held að það geti verið mikilvægt fyrir atvinnulífið að fá fólk af opinbera markaðnum til sín. Það hefur kannski í gegnum tíðina verið of mikill fasti að fólk gangi inn í einhverjar stöður, fari að vinna hjá stofnunum eða ráðuneytum og sé þar oft út sína starfsævi. Og svo oft á hinn veginn líka, að þegar fólk fer út í atvinnulífið, í einkageirann, þá komi það sjaldan inn í opinbera geirann. Ég er örugglega flækja umræðuna um þetta mikilvæga mál, 70 ára aldurinn og það. En ég held að við í þessum sal þurfum líka vekja upp umræðuna um þessi lög og ákveðinn stirðleika sem felst í lögunum, stífan ramma sem opinberir stjórnendur eru oft settir í vegna þessara laga, sem getur hamlað framþróun opinberra stofnana og mannauðsstefnu þeirra. Ég vildi varpa þessu hérna fram.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda og öðrum þeim sem tekið hafa til máls í þessu samhengi öllu. Það er búið að segja margt af því sem ætti kannski að segja í þessu samhengi. Það er búið að varpa ljósi á svo margt sem ekki lá eins ljóst fyrir, segjum fyrir 100 eða 200 árum, á Íslandi þegar menn og konur voru kannski alveg búin um þrítugt, fóru að hrynja niður gatslitin af puðinu og öllu því sem var svo erfitt í harðbýlu landi þess tíma. Svo er það bara almennt í heiminum að menn eru að viðurkenna að sjötugsaldurinn er hinn nýi fimmtugsaldur og allt í þá átt og lýðheilsa almennt að stefna í betri átt. Ég hef verið þeirrar skoðunar um langt árabil að það sé í raun ávísun á hröðun öldrunar og hrumleika að hætta að vinna. Ég veit að ég deili þessari skoðun ekkert endilega með öllum en í mínum huga væri það alveg fráleit tilhugsun að ætla að hætta að vinna á einhverjum ákveðnum aldri. Þá fyrst hefur mér kannski fundist menn byrja að eldast óeðlilega hratt. Þá er það þetta sem hér hefur komið fram, tilgangurinn, hlutverkin í lífinu og allt það. Ég er kannski heppinn að því leyti að hafa tónlistargyðjuna sem minn förunaut og það gerði mér kleift fyrir mörgum árum að ákveða að ég ætlaði aldrei að hætta að vinna eða stefna að því að hætta að starfa á hvaða vettvangi sem það yrði. Það eitt og sér, sú ákvörðun, hefur veitt mér ákveðið frelsi til að planleggja eins langt fram í tímann og mér sýnist - [[Þingmaður bankar þrjú högg í ræðupúlt.]]að því gefnu að heilsa og þrek endist. Ég get alveg upplýst það hér að þó að ég hafi marga fjöruna sopið í lífinu og ekkert alltaf lifað samkvæmt ströngustu heilsuviðmiðum þá hefur mín orka, bæði andleg og líkamleg, vaxið í öfugu hlutfalli, finnst mér, við lífaldur. Mér finnst skemmtilegra að vera til núna en það var fyrir tíu, 20 eða 30 árum. Tilhlökkunarefnin eru svo geysimörg. Þegar 1. þm. Norðaust. tók til máls hér áðan þá gat ég ekki stillt mig um að rifja upp að þegar fyrsti maður á lista Framsóknarflokksins í bæjarstjórn Akureyrar um áratugaskeið lifði og starfaði á Akureyri - maðurinn sem ég er skírður eftir, Jakob Frímannsson - og var kaupfélagsstjóri kaupfélags Eyfirðinga á Akureyri, KEA, og stjórnarformaður SÍS, að líkindum stærsta fyrirtækis Íslandssögunnar, með meiri veltu en sjálfur ríkissjóður á þeim tíma - hafði stjórn KEA ákveðið, sennilega í kringum 1950 eða 1960, að menn skyldu ljúka störfum sjötugir. Þegar hann var búinn að byggja upp það stórveldi sem KEA var og SÍS á landsvísu leið að því að hann varð sjálfur sjötugur og bjó sig undir að hætta. Þá var það eindregin áskorun stjórnarinnar að hann myndi ekki hætta sjötugur, þeir sáu að maðurinn var í fullu fjöri og betur til þess fallinn en nokkur annar í sjónmáli að leiða þetta farsæla fyrirtæki áfram, hverju merkt var nánast önnur hvor bygging á Akureyri, og sumir sögðu að allt væri merkt KEA nema sjálf kirkjan, sem hann var eiginlega aðalhvatamaður og framkvæmdamaður að. Engu að síður: Hann gat ekki hugsað sér það samvisku sinnar vegna að taka þeirri áskorun lengur en í eitt ár þannig að hann ákvað að láta af störfum 71 árs. Þegar maður horfir á þá gríðarlegu uppbyggingu sem þar hafði átt sér stað í 40 ár, undir hans handleiðslu, byrjaði á þeim vendipunkti að síga í hina áttina, því miður. Hann þurfti, maðurinn sem ók sínum Chevrolet A4 fram á tíræðisaldur og kvaddi síðan ekki fyrr en á 95. aldursári, að horfa á þann skelfilega harmleik að þetta risafyrirtæki, sem hann hafði tekið virkan þátt í að byggja upp, hvarf bókstaflega og varð ekki lengur til sem alvörufyrirtæki heldur einhver sjóður sem síðan hefur smám saman gufað upp, því miður. Það sama gilti um Samband íslenskra samvinnufélaga. Ýmislegt fleira hefur eflaust átt þátt í því að þessi endalok urðu þannig en ég held að flestir sem fylgdust með þessu hafi áttað sig á því að ef menn eins og hann eru í fullu fjöri, búnir að byggja upp svo farsælt fyrirtæki á svo ótrúlegan hátt, sé alveg fráleitt að miða við einhverjar tölur, einhverjar kennitölur, og segja: Ja, hér lýkur þessu og nú taka bara einhverjir aðrir við, einhverjir aðfluttir eða innfluttir eða ótengdir. Með fullri virðingu fyrir öllum eftirmönnunum þá held ég að þarna hafi verið mjög skýrt dæmi um hversu fráleit þessi gamla regla er. En hún er auðvitað gömul og við erum hér nokkurn veginn einhuga um að afnema hana í samhengi ríkisstarfsmanna og fyrirtækja sem tengjast ríkinu, hinu opinbera. Ég held að þetta sé ákveðin innstilling sem við þurfum að breiða út, ekki bara meðal okkar hér í þessum sölum heldur um samfélagið allt. Þetta er tímaskekkja, þetta er búið. Nú tekur bara annað við, rétt eins og með bílinn okkar sem við þurfum að fara með í skoðun. Ef eitthvað klikkar, ef hann stenst ekki skoðun, þá er það bara þannig. Við ætlum að fara áfram og vera áfram í hópi elstu og heilbrigðustu þjóða. Í staðinn fyrir að tala um að menn og konur eldist kýs ég að segja að þau þroskist. Umræðan er að þroskast í rétta átt. Þakka ykkur fyrir sem hafið tekið þátt í henni og leitt hana.
Hæstv. forseti. Ég styð þá þingsályktunartillögu sem er hér til umræðu. Þetta er góð nálgun, sérstaklega sú áhersla að þetta verði unnið í samvinnu og sátt við samtök opinberra starfsmanna. Þessi þingsályktunartillaga rímar líka mjög vel við áherslur Framsóknar í síðustu kosningabaráttu. Þar lögðum við m.a. áherslu á að fólk geti ákveðið starfslok sín óháð aldri. Og ef fólk vill og getur unnið þá á það að eiga möguleika á því að vinna, vegna þess að fólk missir ekki hæfni til að vinna þegar það vaknar að morgni á 70 ára afmælisdegi sínum. Starfslok eru upp á starfsmann og vinnuveitenda komin, ekki reglur sem veita nær ekkert svigrúm. Þetta er einnig mikilvægt lýðheilsumál og getur verið hluti af því að halda fólki áfram virku í samfélaginu. Okkur er alveg ljóst að það er nauðsynlegt að fara í stórar kerfisbreytingar með samvinnu að leiðarljósi og í því höfum við mjög góða reynslu. Þar ætla ég að nefna þá vinnu sem farið var í á síðasta kjörtímabili í félags- og barnamálaráðuneytinu þar sem hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason leiddi vinnu um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Þar voru fengnir að borðinu aðilar með þekkingu á barnamálum og var mikil vinna lögð í samstarf og samvinnu til að fá heildarsýn í málefnum barna. Þetta heppnaðist mjög vel og við þurfum að gera það sama í málefnum aldraðra. En svo vil ég einnig nefna að þessi þingsályktunartillaga tekur einungis á litlum hluta þeirra takmarkana sem viðkoma aldri í íslenskum lögum og reglugerðum. Í íslenskum lögum eru ýmsar aldurstakmarkanir og sjálf er ég þeirrar skoðunar að það sé þörf á því að endurskoða bara öll aldurstakmörk hjá fullorðnum einstaklingum, 18 ára og eldri, og þá helst með það í huga að afnema sem flest aldurstakmörk. Ég vil enda ræðuna á setningu sem ég sagði mjög oft í kosningabaráttunni og ég vil leggja sérstaka áherslu á, að aldur er ekki hæfniviðmið.
Virðulegi forseti. Mig langaði að koma hérna upp og þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Þetta er gífurlega mikilvægt og hefur verið eitt af því sem við í Framsókn höfum talað fyrir, að við séum ekki með aldurstakmörk. Ef maður er búinn að ná ákveðnum aldri þá er maður hæfur til að sinna þeim skyldum sem lagðar eru á mann sem fullorðinn einstakling. Ég vil bara þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að vekja máls á þessu. Þetta er mikilvægt. Við erum öll orðin fullorðin á ákveðnum tímapunkti og við eigum ekkert að hafa nein takmörk eftir það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur fyrir þetta andsvar. Þetta mál brennur mikið á mér. Ég er alveg á því að þegar fólk er orðið 18 ára þá er það samkvæmt lögum fullorðið og á þar af leiðandi að lúta þeim lögum sem viðkoma fullorðnu fólki. Það er eflaust hægt að færa rök fyrir einhverjum aldurstakmörkum, en almennt er ég á því að það eigi frekar að viðkoma réttindum og öðru sem maður hefur aflað sér með menntun, reynslu eða öðru af því að aldur er ekki hæfniviðmið. Fullorðinn einstaklingur er fullorðinn og á þar af leiðandi geta sinnt þeim skyldum sem viðkoma honum.