Herra forseti. „Fólk deyr á biðlista“ var fyrirsögn blaðs um daginn og var um að ræða umfjöllun um einstaklinga sem bíða eftir því að komast inn á Vog. Í skriflegu svari frá heilbrigðisráðherra, þar sem ég spurði eftir biðtíma eftir sálfræðiþjónustu, sagði að biðtími eftir þeirri þjónustu væri allt að níu mánuðir. Sums staðar þurfa börn að bíða allt að fjóra mánuði eftir að komast að, en ráðherra telur ganga vel að byggja upp sálfræðiþjónustu í heilsugæslunni um allt land. Ég dreg þetta hér fram þar sem við getum ekki látið þetta ganga svona. Samt er þetta svona. Nú er verið að leggja niður starfsemi Geðheilsu – eftirfylgdar og ég, eins og flestir aðrir í þessum sal, fékk bréf frá Aldísi Þóru Steindórsdóttur þar sem hún biður um hjálp fyrir föður sinn sem verið hefur á biðlista um nokkurt skeið. Það eina sem hún biður okkur um er öruggt, viðeigandi framtíðarhúsnæði fyrir föður sinn. Í nefndavikunni fengum við gesti sem ræddu um biðlista. Einn þeirra sagði við okkur: Ekki velta fyrir ykkur lengd biðlistanna, veltið fyrir ykkur hvað hefur gengið á, veltið fyrir ykkur hvað þið getið gert.
Virðulegi forseti. Ég ætla eins og hv. þingmaður sem talaði hér á undan mér að ræða um húsnæðismarkaðinn, þó með aðeins annarri nálgun. Að kvöldi 16. apríl sl. ræddum við einmitt um húsnæðismálin þegar hæstv. félagsmálaráðherra lagði fram breytingar á lögum um Íbúðalánasjóð. Við höfum átt samtal í þessum sal um þennan mikilvæga markað nokkuð oft og iðulega við hæstv. félagsmálaráðherra sem ber líka ábyrgð á húsnæðismálum. Mig langar samt að velta aftur upp því sem ég ræddi þetta ágæta kvöld þegar voru kannski ekki jafn margir í þingsalnum og eru núna, hvort við séum á réttri braut þegar við dreifum þessari miklu ábyrgð á milli ráðherra. Því einmitt daginn eftir, eða 17. apríl, héldu Samtök iðnaðarins málþing um húsnæðismarkaðinn þar sem þau lögðu til að við myndum gera þá breytingu að einn ráðherra bæri ábyrgð á þessum markaði. Það er nefnilega svo að í rauninni ber hæstv. umhverfisráðherra töluvert mikla ábyrgð á því sem fellur undir húsnæðismarkaðinn með því að bera ábyrgð á öllum skipulagsmálum og þar af leiðandi líka byggingarmálum, mannvirkjalögum og reglugerðum þar að lútandi. Hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra ber ábyrgð á iðngreininni sem slíkri og iðnaðinum, en mannvirkjaiðnaðurinn er auðvitað ein af stærstu iðngreinunum okkar. Svo erum við með hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sem ber ábyrgð á málefnum sveitarfélaganna, en sveitarfélögin bera einmitt mikla ábyrgð á húsnæðismálum, skipulagsmálum og samgöngumálum. Ég vil velta því upp í þessari ræðu minni hvort ekki sé löngu tímabært að við tökum þennan málaflokk upp og veltum fyrir okkur hvort það færi betur á því að það væri einn ráðherra sem bæri heildstæða ábyrgð á málaflokknum sem slíkum. Svo ætla ég að nota síðustu sekúndurnar mína í að segja það líka að ég trúi því varla að árið 2018 reiðum við okkur enn þá á ágætar upplýsingar frá Samtökum iðnaðarins sem eru handunnar og handtaldar, á tölvuöldinni miklu þar sem í rauninni öll þessi gögn liggja fyrir hjá sveitarfélögum eða mismunandi aðilum. Það er ótrúlegt [[Forseti hringir.]]að okkur hafi ekki tekist að setja þetta allt saman í góðan gagnagrunn sem allir [[Forseti hringir.]]aðilar sem hafa not fyrir þessar upplýsingar gætu nýtt sér.
Virðulegi forseti. Það fer nú að styttast í löggjafarþingi okkar, nr. 148. Enn þá erum við á sama stað og við vorum í haust, enn þá líða tæplega 10% barna mismikinn skort. Enn þá skattleggjum við fátækt. Enn þá skerðum við öryrkja krónu á móti krónu. Enn þá komum við í veg fyrir að aldraðir og aðrir sem treysta sér til en þurfa að reiða sig á almannatryggingakerfið hafi tækifæri til þess að fara út á vinnumarkaðinn og vinna ef þeir treysta sér til. Mér finnst alveg ofboðslega dapurt að við skulum fljótlega ganga inn í sumarið, inn í sumarfrí, vitandi það að rétt um 10% barnanna okkar líða hér mismikinn skort. Hvað er að? Hvað er að okkur hér, 63 þingmönnum, kjörnum til þess að hugsa um hag fólksins okkar og bera hag þess fyrir brjósti svo best og mest við megum og getum? Getum við ekki öll sammælst um að það er þjóðarskömm að skattleggja fátækt? Það er þjóðarskömm að vera meðvirkur í því og vita það, vitandi vits, að börn, sum hver, búa við fátækt? Ég hefði haldið, virðulegi forseti, að þetta væri nú eitt af þeim málum sem við gætum virkilega, í hvaða flokki sem við stöndum, tekið saman höndum og útrýmt því að börn þurfi að vera fátæk í þessu mikla velferðarástandi sem nú ríkir í landinu. Ég hvet alla til þess. Gerum þetta. Sýnum að við getum gert þetta. Við þurfum bara vilja, það er ekkert annað sem við þurfum. Ég trúi ekki að neinn einasti þingmaður myndi mæla því mót ef við myndum virkilega stíga fram og sýna [[Forseti hringir.]]djörfung og dug og útrýma fátækt barna á Íslandi.
Herra forseti. Velmegun Íslands byggist nær alfarið á útflutningi og þjónustuviðskiptum, þar með talið ferðaþjónustu. Við framleiðum t.d. sem nemur 6 milljónum fiskmáltíða á dag en annar útflutningur okkar er á áli, vélbúnaði, landbúnaðarafurðum, lyfjum, hugbúnaði og ýmsu fleira. Það ætti því ekki að koma neinum á óvart að það er grundvallaratriði að hafa góða fríverslunarsamninga við önnur ríki svo tollar og kvótar hindri ekki framgang íslenskra fyrirtækja. Í dag erum við aðilar að EES-svæðinu sem veitir okkur því sem næst óhindraðan aðgang að hagkerfum 30 Evrópuríkja í viðskiptum með vörur og þjónustu ásamt fjárfestingum og frjálsu flæði á vinnuafli og ótrúlega mörgu öðru. EES-samningurinn er mikilvægasti samningur Íslands, algjörlega. Þessu til viðbótar erum við aðilar að 27 fríverslunarsamningum við 38 lönd í gegnum EFTA-samstarfið og tveimur tvíhliða samningum, milli Íslands og Kína annars vegar og Íslands og Færeyja hins vegar. Þessir samningar snúa fyrst og fremst að vöruviðskiptum og stundum þjónustuviðskiptum, fjárfestingum og öðru. Þeir eru ekki jafn umfangsmiklir og EES. Alþjóðleg viðskipti eru sífellt að aukast, aukið traust milli landa og flóknara samspil hagkerfa fylgist jafnframt að. Það er töluvert miklu meiri líkur á friði og velmegun í heiminum þegar allir hafa hagsmuni af því að vinna saman. Ef Íslendingar sýna röggsemi í að elta uppi tækifærin, koma Íslandi betur fyrir í alþjóðlegum virðiskeðjum, aukum við hagsældina á Íslandi. Við dreifum efnahagslegri áhættu og fáum að njóta gæðavara hvaðanæva að. Í ljósi þess hversu mikil fríverslun er fyrir Ísland er full ástæða til að finna að því hvernig sumir ráðherrar núverandi ríkisstjórnar, einkum þá hæstv. fjármálaráðherra, hafa undanfarið gengið fram með haldlausa orðræðu um galla EES-samningsins, okkar almikilvægasta viðskiptasamnings. Það er algjörlega innan marka skynseminnar að skoða hvernig EES-samningurinn hefur verið að virka með ítarlegum hætti líkt og gert var í Noregi fyrir ekki alllöngu en það að tala niður Evrópusamstarfið okkar í einhverri illa ígrundaðri Brexit-vímu er landsmönnum ekki bjóðandi.
Herra forseti. Ég vek athygli á þingsályktunartillögu sem hv. þingmenn Haraldur Benediktsson og Vilhjálmur Árnason hafa, ásamt þeim sem hér stendur, lagt fram um endurnýjun vegarins yfir Kjöl í einkaframkvæmd. Tillagan snýr að því að samgönguráðherra hlutist til um að gerð verði forkönnun á umhverfisáhrifum og samfélagslegum og efnahagslegum áhrifum framkvæmdarinnar, m.a. á ferðaþjónustu, byggðaþróun og náttúruvernd. Stefnt verði að því að undirbúningi framkvæmda ljúki fyrir 1. febrúar 2019 og framkvæmdir hefjist í beinu framhaldi. Þar sem um einkaframkvæmd er að ræða er mikilvægt að benda á að framkvæmdin hefur ekki áhrif á forgangsröðun fram yfir aðrar mikilvægar samgönguframkvæmdir, þar sem um einkaframkvæmd er að ræða. Áhersla er lögð á að hér sé um ferðamannaveg að ræða. Mörg rök hníga að því að endurbæta vegarkaflann. Má þar nefna öryggissjónarmið, byggðasjónarmið og sjónarmið um umhverfisvernd. Ljóst er að sívaxandi fjöldi ferðamanna reynir á innviði samfélagsins og því er mikilvægt að huga að fjárfestingum á því sviði. Ferðaþjónusta er lykilgrein í atvinnumálum landsmanna. Hefur ferðamönnum jafnframt fjölgað mikið yfir vetrartímann og nú er svo komið að ferðamannatíminn nær yfir allt árið. Þannig hefur tekist að jafna árstíðarbundnar sveiflur en enn er mikið verk óunnið. Kannanir hafa sýnt að stór hluti ferðamanna ferðast aðeins um Suðurland og suðvesturhorn landsins þrátt fyrir að náttúruperlur og vænlega ferðamannastaði sé að finna hringinn í kringum landið. Með heilsársvegi yfir Kjöl er mögulegt að stytta til muna leiðina landshorna á milli og auðvelda þannig ferðir til Norðurlands og yfir hálendið og opna fyrir möguleika á þróun nýrra ferðamannaleiða.
Herra forseti. Ég er komin hingað upp til að ræða vonbrigði, vonbrigði yfir viðbrögðum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur sem nú hefur einstakt tækifæri til að sýna kjark og þor, tækifæri til að standa við orð sín í stjórnarsáttmálanum og leiðrétta kjör einnar elstu kvennastéttarinnar, leiðrétta kjör ljósmæðra sem ekki eru að biðja um mikið. Þær vilja aðeins fá laun sem samsvara menntun þeirra og störfum frekar en að lækka í launum þegar þær bæta við sig námi. Herra forseti. Nú er staðan sú að 95 ljósmæður sem sinnt hafa heimaþjónustu við konur og nýbura hafa lagt niður störf - skiljanlega, enda samningslausar og hafa lítil sem engin svör fengið, að því er virðist. Ráðherra vísaði til þess í gær að heilbrigðisstofnunum hefði verið falið að sinna þessari þjónustu en þess má geta að ljósmæður í heimaþjónustu fá 4.394 kr. á tímann fyrir að sinna heilbrigðum konum og sinna þessari þjónustu í verktakastarfi. Innlögn móður á kvennadeild kostar í kringum 100 þús. kr. á sólarhring. Þess má geta að þessi laun fá hjúkrunarfræðingar fyrir að sinna heimaþjónustu jafnt á virkum dögum, um helgar og á helgidögum. Maður þarf ekki að vera neitt sérstaklega flinkur í reikningi til að átta sig á því að þessi leið er ekki sérlega hagkvæm fyrir ríkið, þ.e. að vísa sængurkonum í innlagnir, þegar hægt er að gera þetta á mun hagkvæmari hátt heima fyrir sem sömuleiðis er sérlega styrkjandi og fyrirbyggjandi þjónusta jafnvel þó að samningurinn við ljósmæður yrði hækkaður. Hér eru því bæði fjárhagslegir og samfélagslegir kostir sem benda til þess að það borgi sig margfalt að ganga frá samningnum við ljósmæður um heimaþjónustu. Segja má að það sama gildi um samninga við ljósmæður í heild. Herra forseti. Hvernig stendur á því að ráðherrar ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur vilja ekkert gera fyrir ljósmæður?
Herra forseti. Ég ætla að ræða um ástand löggæslumála á Íslandi. Lögreglumönnum á Íslandi hefur fækkað mikið undanfarna áratugi á meðan verkefnum þeirra og Íslendingum og ferðamönnum hefur fjölgað á sama tíma. Ferðamönnum á Íslandi hefur fjölgað um 200% undanfarinn áratug. Bifreiðum á götunum hefur fjölgað um 50%. Á sama tíma hefur lögreglumönnum á Íslandi fækkað um 11%. Samkvæmt löggæsluáætlun sem nær til ársins 2012 átti æskilegur fjöldi lögreglumanna það ár að vera 804. Í dag eru starfandi 660 lögreglumenn á landinu. Ekki er til nýrri löggæsluáætlun en sem nær til ársins 2012, en samkvæmt upplýsingum á heimasíðu dómsmálaráðuneytisins átti að vera tilbúin löggæsluáætlun í mars 2017. Miðað við löggæsluáætlunina frá 2012 má varlega áætla að lögreglumönnum hefði að lágmarki átt að fjölga um 200 frá þeim tíma, ættu sem sagt að vera um 800. Það krefst mannskaps og tíma að rannsaka mál, útkall vegna heimilisofbeldis getur tekið margar klukkustundir. Rannsókn á kynferðisbrotum krefst mikillar þekkingar og getur tekið langan tíma. Það að upplýsa fjármunabrot sem hefur verið stundað og skipulagt árum saman er tímafrek rannsókn. Það þarf því ekki aðeins að fjölga þeim lögreglumönnum sem sinna útköllum heldur ekki síður þeim sem vinna að rannsóknum sakamála. Það er réttur bæði brotaþola og geranda að mál þeirra séu unnin hratt og að niðurstaðan komi sem fyrst. Lögreglan sjálf getur auðvitað ekki kvartað mikið, hún getur ekki auglýst fámenni sitt. Hún getur ekki viðurkennt að hún búi við getuleysi á einhverjum sviðum. Með því væri hún beinlínis að draga úr öryggiskennd borgaranna. Hér þarf því Alþingi að grípa inn í. Samkvæmt upplýsingum mínum bíða um 5 þúsund mál rannsóknar hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Það þýðir að þúsundir manna eru að bíða eftir lausn í sínum málum. Bara í kynferðisbrotadeild eru [[Forseti hringir.]]200 mál sem bíða. Lögreglan er ein af grunnstoðum samfélagsins og allir íbúar landsins eiga að geta fengið þjónustu lögreglu hvenær sem er sólarhringsins með stuttum fyrirvara. Þannig tryggjum við öryggi og vellíðan.
Virðulegi forseti. Haukur Hilmarsson, aðgerðasinni og baráttumaður fyrir jafnrétti og frelsi og gegn auðræði og kúgun, hefur verið týndur frá því í byrjun febrúar. Þá bárust fregnir af því að hann væri talinn af eftir innrás tyrkneska hersins í Afrin í Sýrlandi. Þar hafði Haukur gengið til liðs við kúrdískar baráttusveitir, en Kúrdar hafa verið ofsóttir um árabil af einræðisstjórnum í Írak, Sýrlandi og nú síðast Tyrklandi. Þær sveitir sem Haukur barðist með lögðu sitt af mörkum í stríðinu við þær ógnarsveitir sem hafa kennt sig við íslamskt ríki. Þetta var í febrúar. Síðan hafa fjölskylda Hauks og vinir ekki fengið að vita fyrir víst um afdrif hans. Við Íslendingar erum þjóð sjómanna og ég held að við getum flest gert okkur í hugarlund hvernig það er þegar ástvinur er týndur og talinn af en staðfesting berst ekki og ekki er hægt að kveðja, örlítil vonartýra kemur í veg fyrir að sárin nái að gróa. Á meðan enn ekki koma fram óyggjandi upplýsingar um afdrif Hauks og meðan jarðneskar leifar hans koma ekki fram eða eru afhentar er sá möguleiki alltaf fyrir hendi að hann sé á lífi, jafnvel í haldi tyrkneskra stjórnvalda. Í gær birtist opið bréf sem 400 manns hafa sent Katrínu Jakobsdóttur forsætisráðherra. Þar koma fram athugasemdir við að rannsókn hafi gengið allt of hægt, fjölskylda Hauks hafi fengið upplýsingar seint og illa, stjórnvöld hafi ekki beitt sér af fullum þunga gagnvart stjórninni í Tyrklandi, sem er bandamaður íslenskra stjórnvalda í NATO. Virðulegi forseti. Ofan á sorg og sár ástvina má ekki bætast sú tilfinning [[Forseti hringir.]]að stjórnvöld standi ekki heils hugar með þeim.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða skipulag funda liðinnar nefndaviku. Fjárlaganefnd fundaði með öllum fagnefndum sameiginlega þar sem við fengum til fundar ráðherra og starfsfólk ráðuneyta tengdra málefnasviða. Við kláruðum þá fundaröð í dag með hv. atvinnuveganefnd og hæstv. ráðherra nýsköpunar og ferðamála. Ég ætla að kasta fram skoðun minni á því fyrirkomulagi til ígrundunar fyrir aðra þingmenn og nefndarmenn. Ég tel að tíminn hafi verið vel nýttur og að fundirnir hafi heilt yfir gengið vel, auðvitað ekki hnökralaust. Dagskráin var þétt og einhverjir voru árekstrar hér og þar og álag sem þessu fylgir, þannig að þetta er auðvitað ekki gallalaust fyrirkomulag. Til að mynda verður tíminn sem gefst fyrir hvern og einn nefndarmann til að spyrja spurninga, knappari fyrir vikið. En mér fannst þetta fyrirkomulag gefast býsna vel og nefndarmenn sýna því þolinmæði og skilning sem ég nefndi hér. Það er ekki sjálfgefið. Ég vil þakka fyrir þessa samvinnu og nefndariturum fyrir að koma þessu heim og saman. Mér finnst að við eigum endilega að fara yfir þetta fyrirkomulag og ræða það hvort það sé eitthvað sem við viljum byggja á og útfæra þegar við förum í gegnum mál af þessu tagi, eins og ríkisfjármálaáætlun og ríkisfjármálastefnu og jafnvel fjárlög, þá með tilliti til tímans og hvernig hann nýttist í nefndunum. Þær þurfa auðvitað að sinna fjöldamörgum málum. En fyrst og fremst vildi ég, virðulegi forseti, þakka samstarfið í liðinni viku.
Herra forseti. Forvarnir eru af hinu góða og tengsl sem farsælastrar öldrunar og hæfilegrar hreyfingar eru öllum kunnar. Gögn úr víðtækum rannsóknum hníga í sömu átt. Þær stunda ýmsir sérfræðingar og hugsjónamenn. Samkvæmt doktorsrannsókn Janusar Guðlaugssonar á þessu sviði skilar dagleg hreyfing í 30 mínútur meiri afkastagetu og auknum styrk og aukinni hreyfifærni 60 ára og eldri. Styrkþjálfun, svo sem tækjanotkun og lyftingar ásamt þolþjálfun, hefur svipuð áhrif. Dagleg ganga í 30 mínútur í sex mánuði og nokkrir styrkþjálfunartímar í viku hverri lækkar blóðþrýsting og hefur jákvæð áhrif á önnur helstu blóðgildi. Þetta eru niðurstöður Janusar. Tilraunaverkefni í Reykjanesbæ með Heilsueflingu Janusar, eins og fyrirtækið heitir, á vegum bæjarins og Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja og fleiri lýsir afar góðum árangri samkvæmt víðtækum mælingum. Nýlegt og sambærilegt verkefni á vegum Janusar og Heilsueflingar er skipulagt í Hafnarfirði og fleiri sveitarfélög hyggja á þetta forvarnastarf og annað skylt. En þá að fjárhagshliðinni. Það kostar 12–14 millj. kr. á ári að búa um tvo einstaklinga á hjúkrunarheimili. Fyrir sama fé samkvæmt reynslu Reykjanesbæjar má seinka komu 80–100 einstaklinga á hjúkrunarheimili um heilt ár með þessum forvörnum. Séu einstaklingar sem ekki þurfa að vera á hjúkrunarheimili 100 í stað þessara tveggja, sparast 1.200 millj. kr. á ári. Ef þeir eru 1.000 þá sparast 12 milljarðar á ári. Forvarnirnar eru sem sagt mjög árangursríkar. Fleiri eru að hyggja að þeim og frekari opinber stuðningur við þær eðlilegur. Við ættum að finna honum form af ríkisins hálfu sem allra fyrst og það er áskorun til þingsins og ráðherra.
Virðulegi forseti. Hinn 25. maí nk. tekur gildi hjá Evrópusambandinu reglugerð sem ég ætla að kalla almennu gagnaverndarreglugerðina. Hún er kölluð General Data Protection Regulation á ensku, skammstöfuð GDPR. Þetta er mesta stökk fram á við í persónuvernd, held ég, frá því að hugtakið sjálft var fundið upp. Þetta er eins og margt gott reglugerð frá Evrópusambandinu. Hér á Íslandi þurfum við að setja þetta í lög og taka upp sama hátt. En hins vegar bólar ekki enn á frumvarpi frá hæstv. dómsmálaráðherra um þetta efni. Það er farið að valda mér miklum áhyggjum og ég hef nefnt þetta áður. Ef frumvarpið kemur of seint fram og við vinnum það ekki nógu vel er hætt við því að mistök verði gerð við lagasetninguna sem getur haft mjög vond áhrif á hina ýmsu hagsmunaaðila á Íslandi gagnvart því að fylgja þessum nýju lögum. Það getur orðið erfitt, það getur orðið dýrt fyrir fyrirtæki og stofnanir að bregðast við slíkum breytingum og þess vegna er mikilvægt að við gerum þetta vel og að við gerum þetta sem fyrst. Við ættum reyndar að vera löngu byrjuð á þessu. Af þessu hef ég áhyggjur. Ég hef líka áhyggjur af því að við verðum einfaldlega of sein að þessu. Mig langar ekki að hugsa það til enda. Við verðum að spýta í lófana og koma þessu á ef við ætlum að vera leiðandi á þessu sviði. Það var sú tíð að samhugur var um það á Íslandi að við ætluðum að vera leiðandi í upplýsingafrelsi, í persónuvernd og gagnaöryggi og því um líku. Við erum það ekki. Það eru svona vinnubrögð sem undirstrika þá leiðinlegu staðreynd. Ég las frétt áðan þar sem kemur fram að Facebook sé að flýja þessa evrópsku löggjöf. Auðvitað þurfti ég að segja vinum og vandamönnum frá þessu og hvert fór ég annað en á Facebook til að segja þeim frá þessu. Þá þurfti ég að uppfæra skilmála sem ég var alfarið ósammála og hafði ekkert um að segja, ég þurfti að samþykkja þá til að segja fólki frá þessu. Að lokum langar mig að leggja til að [[Forseti hringir.]]þegar GDPR-reglugerðin er orðin að lögum á Íslandi þá gerum við upp á milli fyrirtækja sem fara eftir henni og þeirra sem gera það ekki.
Virðulegi forseti. Fyrir helgi birti Hafrannsóknastofnun niðurstöður stofnmælinga botnfiska sem fram fóru í lok febrúar fram til mars sl. Þetta er hið svokallaða togararall sem framkvæmt hefur verið með sambærilegum hætti sl. 33 ár, þ.e. frá 1985. Niðurstöður þessara mælinga eru mikilvægar sem grunnur til að leggja mat á stærð og ástand helstu nytjastofna botnfiska við landið, svo sem þorsks, ýsu, ufsa og karfa. Auðvitað vega þær niðurstöður þungt í ráðgjöf fiskifræðinga um heildarveiði úr helstu nytjastofnum okkar. Margt áhugavert kemur í ljós þegar skýrslan er skoðuð. Áhyggjum veldur að þarna mælist þó nokkur lækkun á stofnvísitölu þorsks frá sömu mælingum fyrir ári, u.þ.b. 20% lækkun mælist á fyrrgreindri vísitölu milli ára þótt á það sé bent í skýrslunni að lækkun frá meðaltali síðustu fimm ára sé um 5%. Hverjar eru afleiðingar þessa fyrir matið á stofnstærð þorsksins, okkar mikilvæga nytjastofns? Þetta mat á að liggja fyrir nú í sumarbyrjun sem er til grundvallar ráðgjöf og ákvörðun um veiðar næsta fiskveiðiárs. Undanfarin ár höfum við séð ánægjulega aukningu milli ára í stofnvísitölu þorsksins, kvótinn hefur aukist að sama skapi úr 160.000 tonnum á fiskveiðiárinu 2010/2011 í 255.000 tonn á yfirstandandi fiskveiðiári. Jafnvel þótt tekjur þjóðarbúsins af sjávarútvegi hafi hlutfallslega orðið veigaminni en fyrir nokkrum árum deilir enginn um að búseta víða um land er háð þessari auðlind. Gæti farið svo að við séum að horfa til þess í fyrsta skipti í mörg ár að þorskkvótinn verði ekki aukinn á næsta fiskveiðiári eða það sem verra er, að hann verði jafnvel minnkaður frá því sem verið hefur? Ég tel hér um mikilvægar upplýsingar að ræða sem þurfa alla athygli þingsins.
Herra forseti. Í fréttum undanfarna daga hefur verið fjallað um tilkynningu um kaup Guðmundar Kristjánssonar á ríflega 34% hlut í HB Granda sem kom mörgum fjárfestum á óvart og ekki síst lífeyrissjóðunum. Kjarninn bendir á að svo geti farið að margir hluthafar ákveði að selja hluti sína þvert á vilja Guðmundar. Þetta yrðu umfangsmestu viðskiptin með hlutafé á skráðum markaði hér á landi á undanförnum áratug. Verðið var 16% yfir skráðu markaðsverði þegar tilboðið var sett fram og gefið til kynna að verðmæti alls hlutafjár í fyrirtækinu séu tæpir 64 milljarðar kr. Langstærsti hluti þessa verðmæta er kvóti sem kaupandinn kemst yfir með þessum viðskiptum. Menn velta fyrir sér ýmsum spurningum varðandi þessi kaup, t.d. hvort reyna muni á hámarkshlutdeild í kvóta. Er þetta of mikil samþjöppun samkvæmt lögum? Hvernig verða kaupin fjármögnuð? Skattgreiðendur eiga ýmislegt undir, ekki bara vegna þess að ríkið á stærsta hluta bankakerfisins, sem hugsanlega lánar fyrir kaupunum, heldur vegna þess að sjávarauðlindin er sameign þjóðarinnar og með hana er verið að versla dýru verði. Áleitnustu spurningarnar í mínum huga eru: Hefðu viðskiptin farið fram á þessu verði ef jafnaðarmenn væru í ríkisstjórn og útboð á aflaheimildum væri til umræðu og arði af auðlindinni skipt með sanngjarnari hætti? Treystir kaupandinn á óbreytt kerfi og lágt veiðigjald? Er það skoðun allra í núverandi ríkisstjórn að sjávarauðlindin sé sameign þjóðarinnar? Ef svo er, hvernig samræmast þessi viðskipti þeirri skoðun? Eru einhver áform uppi um að koma í veg fyrir slíka þróun með verslun á auðlind þjóðarinnar [[Forseti hringir.]]sem einstaklingar stórgræða á en eigandi auðlindarinnar ber lítið úr býtum og hefur nánast ekkert um kaupin að segja?
Herra forseti. Mig langar að gera að umtalsefni stöðu nýsköpunar hér á landi. Við stjórnmálamenn tölum gjarnan um það á tyllidögum hversu mikilvægt sé að hlúa að nýsköpun í samfélaginu, hversu mikið við reiðum okkur í raun á nýsköpunarfyrirtæki í uppbyggingu þekkingarþjóðfélags til framtíðar, að skapa hér verðmæt vellaunuð störf fyrir vel menntað, háskólamenntað, fólk og að efla menntakerfið okkar um leið til að sinna þörfum þessara vaxandi greina. Þarna teljum við auðvitað ein mestu vaxtartækifæri samfélagsins vera í ljósi þeirra breytinga sem eru að eiga sér stað hér á alþjóðavísu, m.a. með fjórðu tæknibyltingunni. Það er hins vegar áhyggjuefni þegar við horfum til baka að á síðustu tíu árum hefur nær engin fjölgun starfa orðið í þessari atvinnugrein á Íslandi. Á sama tíma og við höfum skapað um 20.000 ný störf hér á landi hafa 14.000 störf skapast í ferðaþjónustu, 6.000 í opinberri þjónustu, en um 400 í þeim atvinnugreinum sem hér um ræðir. Við erum með nær óbreytta stöðu frá því fyrir áratug. Hér fara einfaldlega ekki saman orð og efndir þegar kemur að pólitískum áherslum. Maður hlýtur að spyrja sig: Hvar er metnaður stjórnvalda þegar kemur að því að hlúa að umhverfi nýsköpunar? Við tölum um það að við verjum 8 milljörðum af ríkisfjármunum til að styðja við nýsköpun og það marki forgangsröðun í þessu. Við verjum u.þ.b. 25 milljörðum á ári til stuðnings við landbúnað, svo að dæmi sé tekið í samanburði við það. Dæmi hver um sig hvorum megin vaxtartækifærin eru talin vera meiri. Það er alveg augljóst að við erum ekkert að gera til þess að styðja við rekstrargrundvöll þessarar atvinnugreinar og ekkert þegar kemur að því mikilvægasta, sem er stöðugt rekstrarumhverfi, samkeppnishæft og lágt vaxtaumhverfi og stöðug mynt. Þar skila stjórnvöld auðu.
Virðulegur forseti. Mig langar til að vekja athygli forseta og þings á svari sem ég fékk í gær frá hæstv. forsætisráðherra um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra og ráðuneytisstjóra. Þar spyr ég m.a., með leyfi forseta: „Í hve mörgum tilfellum endurgreiddu ráðherrar þann hluta dagpeninga sem er ætlaður til að standa undir ferðakostnaði til og frá flugvelli innan lands?“ Svarið er að ríkið skuli leggja ráðherrum ríkisstjórnarinnar til bifreið til afnota vegna starfa þeirra. Af því leiði að ráðherra er jafnan ekið til flugvallar í bifreið ráðuneytis. Hann fær jafnframt dagpeningana sem úthlutað er til þeirrar ferðar. Ráðherra fær bæði frítt far með ráðherrabifreið og dagpeningana fyrir þeim kostnaði. Hins vegar spurði ég: „Hversu oft og hve háar voru árlegar endurgreiðslur ráðherra og ráðuneytisstjóra vegna styrkja og hvers konar hlunninda sem þeir nutu erlendis og eiga samkvæmt reglum ferðakostnaðarnefndar að koma til frádráttar almennum dagpeningagreiðslum?“ Þar er svarið, með leyfi forseta, eitt það hlægilegasta sem ég hef séð: „Hefð hefur ekki skapast fyrir því að leggja sérstakt mat á umfangið þannig að það hafi leitt til frádráttar frá almennum dagpeningagreiðslum.“ Þegar maður spyr af hverju ekki er farið eftir reglum þá er svarið oft þannig að hefð hafi myndast fyrir því að gera það einhvern veginn öðruvísi. Það er líka fáránlegt svar, en þetta er enn fáránlegra, að hefð hafi ekki myndast. Þetta er algjört rugl. Þetta er algjört virðingarleysi gagnvart reglum sem við setjum hérna. Ef við getum ekki gert þetta rétt, ef ráðherrar geta ekki gert þetta rétt, hvernig getum við gert ráð fyrir að aðrir sem eru hérna úti geti farið eftir þeim lögum sem við erum að setja? Þetta þýðir að ráðherrar fara frítt og fá pening, fá greitt fyrir að fara út á flugvöll og til baka. Þeir fá greiddan pening fyrir fría máltíð sem þeim er boðið. Þeir fá pening fyrir að kaupa sér máltíð, [[Forseti hringir.]]ef þeir fá fría máltíð ættu þeir að endurgreiða þann pening sem þeir fengu upp í þann kostnað en þeir gera það ekki. Þeir fá pening fyrir eitthvað frítt gagngert gegn reglum.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. velferðarnefndar í þessu viðamikla máli eða raunar þessum viðamiklu málum. Hér er um að ræða mál sem hefur verið í undirbúningi í mörg ár, eða allt frá því lög um málefni fatlaðs fólks voru samþykkt 2011 og raunar nokkuð fyrr, eða frá árinu 2010, en þá var samþykkt þingsályktunartillaga frá þáverandi þingmanni, Guðmundi Steingrímssyni, um notendastýrða persónulega aðstoð. Málið er búið að vera í vinnslu og endurvinnslu og hefur raunar verið flutt áður á þingi frá þessum tíma. Eins og hæstv. forseti kom inn á þá þykja málin, þ.e. félagsþjónustumálið annars vegar og málið um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir, það skyld að full ástæða sé til að ræða þau saman. Hv. velferðarnefnd stendur öll að málinu, allir nefndarmenn skrifa undir álitið auk áheyrnarfulltrúa. Ég mun fjalla um málin samhliða, en athygli hv. þingmanna er vakin á því að það liggja frammi tvö breytingaskjöl, þ.e. það er eitt nefndarálit og tvær breytingartillögur sem liggja hér frammi fyrir hvort mál. Lögin eru að mörgu leyti ný hugsun í þjónustu við fatlað fólk. Þess vegna má segja að inn í það blandist síðan innleiðingin á sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég bið hv. þingmenn að skoða bæði málin svolítið í því ljósi. Nefndin fékk til sín fjölmarga gesti. Það komu sennilega nokkuð á þriðja tug gesta ef ekki fleiri til nefndarinnar frá 12 mismunandi aðilum og umsagnir frá meira en 40 aðilum og fleiri en ein frá sumum. Þar fyrir utan hefur nefndin vitaskuld haldið marga fundi um málið, auk þess sem starfsfólk ráðuneytisins hefur komið ítrekað og sent nefndarmönnum ítarefni og veitt nefndinni ýmsan stuðning við vinnslu málsins. Þá hafa nefndarmenn og kannski einkum og sér í lagi framsögumaður og formaður nefndarinnar átt í allnokkrum samskiptum við umsagnaraðila í þeim tilgangi að fá gleggri mynd af þeim sjónarmiðum sem liggja að baki til þess að freista þess að lenda málinu í sem mestri sátt. Ég held að sé óhætt að fullyrða að haft hefur verið víðtækt samráð út í samfélagið við umfjöllun um málið og að því leyti til verið staðið afar vel að því. Ég vil í upphafi máls míns einnig þakka starfsfólki þingsins, einkum starfsfólki nefndasviðs, frábæra vinnu við vinnslu málsins og ljóst að án stuðnings og frumkvæðis starfsfólks þingsins væri málið ekki í þeim búningi sem við leggjum það fram hér. Það ber að þakka. Með þeim breytingum sem gerðar eru með frumvörpunum tveimur er lagt til að um almenna þjónustu við fatlað fólk gildi ákvæði laga um félagsþjónustu sveitarfélaga og með fyrirliggjandi frumvarpi þá gerum við í raun þær breytingar að meiri þjónusta, sem við köllum langvarandi þjónustuþarfir, verði þá miðuð við frumvarpið, eða lögin sem eftir munu standa, um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir. Við ræddum það mikið í nefndinni hvort nafnið á frumvarpinu væri nægilega lýsandi. Nefndin fékk raunar ábendingar um að það væri kannski ekki nægilega lýsandi fyrir það sem það fjallaði um og væri óþarflega þröngt. Nefndin leggur því til að nafni frumvarpsins verði breytt eins og kemur fram í tölulið 14 í breytingartillögunni og það heiti frumvarp til laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Fari svo í minni framsögu að ég ruglist á nöfnum þessara tveggja frumvarpa þá bið ég hv. þingmenn að virða það við mig, en ég mun eiga við fyrirliggjandi frumvarp með þeirri breytingu á nafni sem ég var að lýsa. Eins er rétt að taka það fram í upphafi, herra forseti og hv. þingmenn, að ég fylgi í stórum dráttum í framsögu minni því nefndaráliti sem hér fylgir, en tímans vegna er náttúrlega ekki nokkur leið að lesa það allt frá orði til orðs. Ég hvet hv. þingmenn til þess að hafa þetta í huga. Kunni að vera einhver atriði sem hv. þingmönnum finnst að ég nefni ekki sérstaklega í framsöguræðu minni, þá er það ekki vegna þess að þau atriði séu minna mikilvæg en önnur heldur er það fyrst og fremst tímans vegna. Nefndin fór töluvert yfir skilgreiningar í sinni umfjöllun, þ.e. þau atriði sem eru í 2. gr. frumvarpsins. Í samtölum okkar við umsagnaraðila koma fram athugasemdir um að það sé rétt að breyta skilgreiningum sérstaklega á því er varðar fötlun og skilgreiningu á fötluðu fólki. Breyting sú sem nefndin gerir í þessu tilliti hljóðar þá svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. tölul. orðist svo: Fötlun: Afleiðing skerðinga og hindrana af ýmsum toga sem verða til í samspili fólks með skerðingar og umhverfis og viðhorfa sem hindra fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra. Skerðingar hlutaðeigandi einstaklings eru langvarandi og hindranirnar til þess fallnar að viðkomandi verði mismunað vegna líkamlegrar, geðrænnar eða vitsmunalegrar skerðingar eða skertrar skynjunar.“ Það er einnig heldur viðaminni breyting á skilgreiningu á fötluðu fólki, en auk þess bætum við í skilgreiningahlutann nýrri skilgreiningu á starfsleyfi sem hljóðar eins og stendur í breytingartillögunni. Nefndin ræddi mikið m.a. ákvæði 3. gr. frumvarpsins, um aldurstengingar, og var nokkur samhljómur í nefndinni um það. Nefndin er sammála um að fella út aldursákvæði í frumvarpinu þannig að ekki verði lengur miðað við það að fólk þurfi að hafa náð ákveðnum aldri, þ.e. að það sé einhver munur á því hvort fólk sé 67 ára eða eldra eða yngra en 67 ára. Nefndinni þykir það ekki í samræmi, eigum við að segja hreinlega við nútímann að miða þjónustuþörf við aldur og raunar eins og hv. þingmönnum er kunnugt um þá hefur hæstv. félagsmálaráðherra m.a. viðrað þau sjónarmið hér í þingsal að vinnu við það að taka jafnvel aldursskilgreiningar út úr lögum verði hrundið af stað í ráðuneytinu. Einnig á þessum nótum bárust nefndinni athugasemdir um að það væri ekki alveg skýrt að frumvarpið ætti einnig við um aðila sem væru yngri en 18 ára, en af hálfu nefndarinnar er það algjörlega skýrt að svo er eins og raunar kemur fram í álitinu. Þjónustuþörfin var töluvert mikið rædd og það hafa komið upp ansi margar vangaveltur um það hvaða tímaskilgreiningu sé skynsamlegast að nota í því. Tímamörk á almennri þjónustu hafa legið allt frá 10 tímum upp í 28 tíma, eftir því hvernig menn hafa lesið í þau gögn sem þar hafa verið undir. Nefndin telur eðlilegt að setja inn í lögin einhvers konar tímamörk á því hvað getur talist almenn þjónusta og við hvaða tímamörk ætti að ætla að þjónusta líkt og NPA taki við að jafnaði. Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að 15 tímar eigi að vera viðmiðið og í nefndaráliti er fjallað um það hvers vegna það er. Til samræmis eru þá breytingar á viðkomandi greinum í báðum frumvörpunum, annars vegar í frumvarpinu um félagsþjónustu sveitarfélaga og hins vegar í frumvarpinu um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir. Þarna náði ég þessu rétt, hv. þingmenn, þannig að þetta er alveg að koma. Í nefndinni var nokkuð rætt um þætti sem snúa að yfirstjórn hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra á málaflokknum eins og kemur fram í nefndarálitinu. Ég held, hæstv. forseti, að ég lesi þá málsgrein eða þann kafla hér. Hann hljóðar svo, með leyfi forseta: „Nefndinni bárust þó nokkrar athugasemdir við 4. gr. frumvarpsins um yfirstjórn og eftirlit ráðherra. Í fyrsta lagi var gerð athugasemd við orðalag 3. málsliðar 1. mgr. ákvæðisins um að fatlað fólk skuli „eiga möguleika á virkri þátttöku í stefnumótun í málefnum sem varðar það“. Bent hefur verið á að samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er skýrt kveðið á um mikilvægi þess að hafa náið samráð við fatlað fólk og hagsmunasamtök þess. Umsagnaraðilar telja þetta orðalag ekki ná því markmiði að fatlað fólk hafi aðkomu að stefnumótun í málefnum sem varðar það. Nefndin tekur undir þessar athugasemdir og leggur til breytt orðalag til samræmis við framangreindar athugasemdir. Í öðru lagi benda umsagnaraðilar á að ákvæðið gangi gegn reglum stjórnsýsluréttar og einkamálaréttarfars og sé því ekki framkvæmanlegt. Gert sé ráð fyrir að eftirlit með úrræðum sé hjá ráðherra sem veiti leyfi og því ekki gert ráð fyrir neinu ytra eftirliti. Nefndin tekur undir þessar athugasemdir og leggur til breytt orðalag ákvæðisins. Það liggur í hlutarins eðli að leiðbeiningar (samkvæmt 1. tölulið 2. mgr. 4. gr. í 3. tölulið breytingartillögu nefndarinnar) og álit (samkvæmt sömu tillögu nefndarinnar) hafa ekki bindandi réttaráhrif um úrlausn tiltekins máls í skilningi stjórnsýsluréttar. Sá vafi getur komið upp að 3. töluliður fyrrnefndrar breytingartillögu nefndarinnar sé í svo nánum tengslum við úrlausn tiltekins máls að túlka megi niðurstöðu ráðherra þannig að hún hafi bindandi réttaráhrif í skilningi stjórnsýsluréttar. Nefndin áréttar að svo er ekki.“ Nefndin ræddi einnig um þjónustusvæði. Það kom upp umræða um það að í núgildandi lögum um þjónustu við fatlað fólk er skilgreint að þjónustusvæði eigi að vera með 8 þúsund íbúa með vissum undantekningum þó og undanþágum. Í frumvarpinu og breytingartillögum er ekki áskilnaður um stærð, en nefndin telur að þetta sé þá eitt af þeim ákvæðum sem eðlilegt sé að skoða þegar lögin verða endurskoðuð samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu sem ég kem inn á hér á eftir. Það var nokkur umræða í nefndinni um starfsemi einkaaðila í þjónustu við fatlað fólk og lagðar til breytingar á 6. gr. í því tilliti sem snúa fyrst og fremst að því að þjónusta samkvæmt lögum um notendastýrða persónulega aðstoð, eða í þeim hluta laganna, sé ekki rekin í hagnaðarskyni, ekki sé um að ræða hagnaðardrifna þjónustu og nefndin áréttar það. Breytingar eru gerðar á ákvæðum um notendasamninga sem eru taldir upp í 10. gr. Það kemur til af því að í samtölum við nefndina og innan nefndarinnar kom upp að það væri kannski freistandi að einhverju leyti fyrir sveitarfélögin og jafnvel nefnd dæmi um að slíkt hefði komið fyrir að beina notendum eða þjónustuþegum í þann farveg þar sem gerðir eru notendasamningar án þess kannski að það væri að frumkvæði notendanna sjálfra. Nefndin skilur það svo að notendasamningar séu í rauninni tæki til þess að auka sjálfstæði notenda og kannski fyrst og fremst tæki til þess að tryggja að þeir hafi meira um þjónustu við sig að segja. Þess vegna leggur nefndin til breytingu á þessu ákvæði þannig að frumkvæðið að því að fá notendasamning liggi hjá notandanum. Þetta kemur fram í 6. lið breytingartillögunnar við 10. gr. Það var mikil umræða um umsýslu og réttindi starfsmanna. Það er ekki skrýtið. Þarna er annars vegar um mikið mannréttindamál að ræða fyrir notendurna, þ.e. að eiga kost á notendastýrðri persónulegri aðstoð, og hins vegar er mikið réttindamál fyrir þá sem starfa við þessa þjónustu að þeirra réttindi séu virt og ekki sé gefinn neinn afsláttur af þeim. Nefndin er algjörlega einhuga í því. Það á ekki að gefa neinn afslátt á réttindum vinnandi fólks eins og reifað er ítarlega í nefndarálitinu. Það var einnig rætt hvernig væri hægt að láta t.d. lög um vinnuvernd og þess háttar gilda þar sem ekki væri um að ræða einn vinnustað heldur marga og í raun gæti jafnvel allt samfélagið verið vinnustaðurinn, en nefndin bendir máli sínu til stuðnings á að auðvitað eru mörg störf í samfélaginu þar sem vinnustaðurinn er ekki einn heldur víða. Eðli málsins samkvæmt bera vinnuveitendur slíkra starfsmanna jafn mikla ábyrgð á þeim við sína vinnu og gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi. Það var rætt nokkuð um vinnslu persónuupplýsinga eins og getur um í 20. gr. frumvarpsins. Nefndin ákveður að gera breytingu þar að lútandi eftir ábendingu Persónuverndar sem er breytingartillagan við 20. gr. og það mun vera töluliður 8 í breytingartillögunni. Þar er í rauninni verið að búa þannig um hlutina að vinna megi með persónuupplýsingar með þeim skilyrðum sem frumvarpið setur. Þá erum við komin að kaflanum um börn með miklar þroska- og geðraskanir. Um það urðu ansi líflegar umræður skulum við segja, þ.e. um 20. gr. annars vegar, um ráðgjöf vegna barna með miklar þroska- og geðraskanir, og hins vegar 21. gr., um búsetu barna utan heimilis. Það urðu miklar umræður í nefndinni um þetta og rætt fram og til baka, m.a. hvort breyta ætti heiti 21. gr. eða innihaldi hennar. Nefndin bendir hins vegar á að þarna er í rauninni um tvo hópa að ræða, þ.e. börn með fjölþættan vanda annars vegar og börn með alvarlegar geð- og þroskaraskanir, þótt í einhverjum tilfellum geti náttúrlega verið skörun á milli hópanna. Seinni hópurinn er fámennur hópur barna sem þarf mikla og langvarandi þjónustu, því er afar mikilvægt að sá hópur sé ekki víkkaður of mikið út þannig að enn fleiri börn falli undir skilgreininguna. Fjölþætti vandinn er hins vegar annað hugtak, getur að einhverju leyti átt við sömu börnin eins og ég kom inn á, en getur líka átt við um börn með til að mynda vímuefnavanda, börn sem eiga í námsörðugleikum o.s.frv. Við metum það svo í nefndinni að ekki sé ástæða til þess að fara í miklar breytingar á þessum greinum, en láta kannski heiti greinanna, sérstaklega 20. gr., endurspegla innihaldið og bætum því inn í titil 20. gr. hugtakinu „fjölþættur vandi“. Nefndin er sammála um að búseta barna utan heimilis eigi að vera algjört neyðarúrræði og það sé mikilvægt að í aðdraganda þess að börnum sé búinn staður utan síns fasta heimilis hafi farið fram góð greining á vandanum og að tilraunir til annarra lausna hafi sannarlega ekki borið árangur. Það var töluverð umræða í nefndinni um samráð, m.a. við hagsmunaaðila. Þá erum við að tala um 36. gr. frumvarpsins, held ég fari rétt með það, komin í VIII. kafla. Það er ljóst eftir því sem nefndin telur og hefur kynnt sér að það er mikill vilji í samfélaginu til að efla samráð við samtök fatlaðs fólks, við fatlað fólk sjálft beinlínis. Því gerir nefndin þar sem talað er um samráðsnefndina í 36. gr. tillögu um að sú samráðsnefnd verði í rauninni skipuð að meiri hluta til af fötluðum einstaklingum og að eðli málsins samkvæmt sé það á ábyrgð ráðuneytisins að tryggja að svo sé, eins og kemur fram í breytingartillögunni. Innan nefndarinnar fór fram töluverð umræða og við héldum raunar ef ég man rétt einn fund um það mál, þ.e. um með hvaða hætti þjónustuþörf fatlaðra einstaklinga væri metin. Í nefndarálitinu heitir sá kafli SIS-mat, af þeirri einföldu ástæðu að það er það mat sem er mest notað og kannski það sem hefur nánast eingöngu verið notað hér innan lands. Nefndin er þeirrar skoðunar að alla vega enn sem komið er hafi ekki verið sýnt fram á að til sé annað og betra tæki, en er hins vegar sammála þeim sjónarmiðum sem fram hafa komið að það þurfi stöðugt að vera að meta og endurmeta hvaða tæki eru notuð, það sé mikilvægt að við notkun þessar greiningartækja sé þeim sem eiga að njóta þjónustunnar sýnd full virðing, það sé opið og gagnvirkt samtal á milli aðila, alla vega þeirra sem veita þjónustuna og hins vegar þeirra sem munu fá hana. Þetta er reifað í nefndarálitinu. Við leggjum það m.a. til fyrir vikið í tengslum við endurskoðun að þetta verði skoðað sérstaklega. Það var mikið rætt, sérstaklega kannski fyrr í vetur þegar við ræddum um NPA, þegar var verið að setja inn bráðabirgðaákvæði til að framlengja leyfi til samninga á þessu ári, hvort endurskoða þyrfti kostnaðarhlutdeild milli ríkis og sveitarfélaga. Nefndin telur að svo stöddu að ekki sé ástæða til þess að gera áskilnað um það í lögunum að þessu kostnaðarhlutfalli verði breytt, en telur mikilvægt að á næstu tveimur til þremur árum, meðan við erum í rauninni að keyra þessi lög í gang, verði það metið gaumgæfilega í samvinnu sveitarfélaga og ríkisins hvort þessi kostnaðarskipting sé rétt, þ.e. 75/25, 75 hjá sveitarfélögum og 25 hjá ríki, eða hvort það þurfi að skoða einhverja aðra slíka prósentu. Fjöldi samninga samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu eða samkvæmt þeim lögum sem við samþykktum hér í vetur, það kemur raunar fyrst og fremst fram í nefndaráliti með þeim, og síðan í ákvæði til bráðabirgða I í þessu frumvarpi, á að vera 103 samningar á næsta ári, á árinu 2019. Þingið er hins vegar þegar búið að samþykkja fyrir þetta ár að við förum upp í 100 samninga á þessu ári. Það kann að vera að þingið og ráðuneytið þurfi að endurskoða þetta ákvæði eftir reynslunni fyrr en ella og það er þá eitthvað sem verður hreinlega að koma í ljós. En að svo stöddu gerir nefndin ekki sérstaka tillögu um breytingu á þeirri töflu sem er í greininni um bráðabirgðaákvæði I. En ég ítreka að þetta geti verið mikilvægt að skoða nánar. Varðandi aðstandendur sem umönnunaraðila í NPA-samningum, er það endalaus umræða. Þingnefndin leggur mikla áherslu á að sveitarfélögin setji sér um það skýrar reglur þannig að það fari ekkert á milli mála hver vilji þeirra sé í hverju tilfelli. Nefndin telur ekki ástæðu að svo stöddu til þess að taka fyrir það að aðstandendur geti verið þjónustuaðilar við samningana, en við höfum heyrt svo sannarlega athugasemdir og áhyggjur af því og tökum að vissu leyti undir þær. Í sambandi við biðlista og biðtíma þá kom það fram í viðræðum nefndarinnar við umsagnaraðila að þeim þyki ganga seint að setja um þetta viðhlítandi reglur af hálfu ráðuneytisins líkt og getið er um í 34. gr. Nefndin hvetur til að hraðað sé gerð slíkra reglna þannig að þeir sem sækja rétt sinn undir þessum lögum viti á hverjum tíma hver þeirra réttur er og það verði ekki freistnivandi neins staðar að lengja til að mynda biðtímann með hægari afgreiðslu á einhverjum tilteknum sviðum innan stjórnsýslunnar. Nefndin leggur til breytingar varðandi gildistöku. Málið er stórt og umfangsmikið. Það á eftir að setja nokkrar reglugerðir sem því tengjast. Vinnan við þær er farin af stað í ráðuneytunum og raunar langt komin í sumum tilfellum, en nefndin telur skynsamlegt að láta lögin ekki taka gildi fyrr en 1. október nk. þannig að sú vinna verði ekki undir tímapressu eins og gæti ella orðið. Ákvæði til bráðabirgða I er í tillögum nefndarinnar nokkuð ítarlegra skulum við segja en var í frumvarpinu. Nefndin telur að það séu þar nokkur atriði sem þurfi að líta á sérstaklega. Það þarf að fylgja eftir breytingunni og meta breytinguna á aldursmörkum. Það þarf að endurskoða atriði varðandi fjölda samninga, skoða reynsluna af samningum þar sem öndunarvélar eru notaðar. Það þarf að endurskoða SIS-matið eða það matstæki sem notað verður. Það þarf að endurmeta kostnaðarhlutdeild, hlutverk og stærð samráðsnefndarinnar og fleira. Þá vill nefndin undirstrika að við setningu þessara laga er það sett inn í bráðabirgðaákvæðið að þeir samningar sem eru í gildi við gildistöku laganna, þ.e. þeir NPA-samningar sem eru í gildi, gildi áfram. Herra forseti. Ég sé að ég hef ekki tíma til þess að klára allt málið, bæði frumvörpin. [[Forseti hringir.]]Ég mun í næstu ræðu minni ræða sérstaklega um frumvarp til laga um breytingu [[Forseti hringir.]]á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga.
Forseti. Hv. þingmaður og framsögumaður málsins, Ólafur Þór Gunnarsson, fór vel yfir nefndarálitið í ræðu sinni. Skilst mér að hv. þm. Andrés Ingi Jónsson muni svo klára að ræða félagsþjónustuna í ræðu sinni. En mig langaði til að koma upp einungis til að fagna þeirri góðu vinnu sem átt hefur sér stað í nefndinni við vinnslu þessara frumvarpa. Þegar nefndin fékk þessi veigamiklu frumvörp til sín var ljóst að mikil vinna var fram undan til að ná góðri sátt um málið. Vegferðin að sáttinni fólst í samráði við hagsmunaaðila og tryggðum við í nefndinni því aðkomu þeirra sem eiga hagsmuna að gæta af allri okkar vinnu. Stefnt var að því að opna vinnu nefndarinnar eins mikið og kostur var og leiddi samráðsferlið af sér samvinnu sem var algerlega nauðsynleg til að tryggja hlutdeild allra í þessu mikilvæga réttindamáli. Ég er hóflega stolt af niðurstöðunni og vona að þeir sem tóku þátt í vinnunni séu það einnig. Mikilvægustu breytingar nefndarinnar er að mínu mati að finna í ákvæði til bráðabirgða og hluta nefndarálits sem fjallar um samráð. Bráðabirgðaákvæði tryggir að þegar reynsla er komin á hin nýju lög verði þau endurskoðuð með það í huga að gera þau betri, þ.e. að þau þjóni betur tilgangi sínum, sem er að uppfylla samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samráðshlutinn tryggir að hlutfall fatlaðs fólks í samráðsnefnd um málefni fatlaðs fólks verði aldrei í minni hluta og að ráðuneytið tryggi að svo verði. Að sjálfsögðu eru atriði sem ég tel að betur hefðu mátt fara, eins og t.d. að fjarlægja kvótann á NPA-samninga. Mér finnst réttast að allir sem þurfa og vilja notentastýrða persónulega aðstoð skuli hafa aðgang að henni, en ekki þótti skynsamlegt að opna upp á gátt í einni hendingu. Ég hef vissan skilning á þeirri nálgun þótt ég sé henni ósammála. Mig langar til að lokum að segja að þrátt fyrir þá miklu og vandvirku vinnu sem ráðuneytið, nefndin og hagsmunaaðilar hafa farið í við gerð þessara frumvarpa er nánast viðbúið að við svo veigamiklar breytingar sem þessi lög fela í sér verði atriði sem huga þurfi betur að og vinna lausnamiðað. Þess vegna tel ég lykilatriði að fötluðu fólki sé tryggður aðgangur að vinnunni við að endurskoða og betrumbæta lögin. Það tekur tíma og aðkomu margra að þróa nýja nálgun í málaflokki. Við megum ekki vera hrædd við að prófa okkur áfram, svo lengi sem við vinnum að því saman faglega og málefnalega, hlustum hvert á annað, fáum lánaða dómgreind hvert hjá öðru og bregðumst hratt og vel við, þá verður lokaniðurstaðan vonandi dýrmæt betrumbót fyrir samfélagið allt.
Frú forseti. Ég tek upp þráðinn þar sem frá var horfið og ætla að ræða stuttlega, ég ekki að þreyta hv. þingmenn neitt rosalega lengi, þau atriði sem snúa sérstaklega að félagsþjónustu sveitarfélaga og þeim breytingum sem við erum að gera þar. Það sem snýr að lagabreytingunum þar er í rauninni að við erum að færa lögin til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar okkar til að stjórnsýslan samræmist þeim skuldbindingum sem við höfum undirgengist og þannig að þau passi, skulum við segja, við lögin um stuðning, þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan um hitt frumvarpið þá taldi nefndin að gera þyrfti að breytingar á kaflanum um stjórnskipulag. Hann er í rauninni færður til samræmis við kaflann sem er í frumvarpinu um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Þar er ákveðin harmónía á milli. Hvað varðar skyldur sveitarfélaga er rakið í kaflanum um þjónustuþörf að nokkur umræða skapaðist í nefndinni um að takmarka réttinn til NPA-þjónustu við einhvers konar lágmarksþörf. Það var mikið rætt, eins og ég kom aðeins inn á áðan. Til að samræmi sé á milli laganna leggur nefndin til að almenna þjónustan, þ.e. sú þjónusta sem sveitarfélögin veita undir almenna fyrirkomulaginu, verði allt að 15 klukkustundir á viku en að NPA-samningar muni þá ekki koma til álita að jafnaði fyrr en eftir að þjónustan er komin yfir það mark. Það kemur m.a. til af því að við minni þjónustuþörf en 10–15 tíma má segja að það sé svolítið mikið í lagt að setja af stað umsýsluferli og allt sem því fylgir, taka að sér vinnuveitendahlutverk út á starfshlutfall sem væri einhvers staðar á bilinu 20–25%. Þess vegna eru þessi mörk sett. Það setur vissulega þær kvaðir á sveitarfélögin að þau standi sig í því að veita þjónustu upp að 15 klukkustundum að jafnaði. Við trúum því og treystum að sveitarfélögin hafi til þess metnað og muni gera vel í því. Varðandi ákvæði um akstursþjónustu komu einnig fram alls konar vangaveltur og umræður um það mál. En í e-lið 5. gr. frumvarpsins er lagt til nýtt ákvæði um akstursþjónustu sem er að stofni til sama efni og ákvæði og hefur verið í 35. gr. laga um málefni fatlaðs fólks, nr. 59/1992. Við endurskoðun laganna þótti fara betur á því að ákvæði um akstursþjónustu, sem er almenn þjónusta, væri í lögum um félagsþjónustuna. Þetta er ekki þjónusta sem á eingöngu við um einhvern tiltekinn hóp, hún getur átt við um fatlaða einstaklinga, aldraða, þ.e. þá sem hafa þessa tilteknu þjónustuþörf. Það þótti því fara betur á því að flytja hana þangað. Sveitarfélögin hafa eðli málsins samkvæmt lýst því að þau hafi af því nokkrar áhyggjur að þetta geti valdið þeim kostnaðarauka og vilja þess vegna vera viss um að þau hafi forræði á skipulagi akstursþjónustunnar og mikið um það að segja með hvaða hætti reglur séu settar og hvernig allt þetta snúi að þeim. Nefndin gerir þess vegna tillögu um breytingu á þessum liðum í frumvarpinu. Það er breytingartillaga 3, b-liður. Nú erum við að tala um breytingarskjalið í félagsþjónustufrumvarpinu, hv. þingmenn. Tillagan hljóðar svo: „Ráðherra setur nánari leiðbeiningar um akstursþjónustu í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og hagsmunasamtök fatlaðs fólks þar sem m.a. skal kveðið á um tilhögun á akstri utan sveitarfélags og kostnaðarskiptingu vegna akstursþjónustu í dreifbýli.“ Það er mjög mikilvægt annars vegar að þetta samráð fari fram og hins vegar að það sé á hreinu að það er hlutverk ráðuneytisins að ganga eftir því að þetta verði gert. Það hvílir ákveðin ábyrgð á ráðuneytinu að gangast í það mál. Síðan er það náttúrlega þannig, eins og við rekstur almenningsvagna eða almenningssamgangna eða eitthvað þess háttar, að þegar við erum búin að skilgreina akstursþjónustuna með þessum hætti sem almenna þjónustu leiðir af sjálfu að kostnaði eða gjaldtöku sem kynni að vera, verður stillt í hóf. Að öðru jöfnu verður gjaldtaka á pari við aðrar almenningssamgöngur sem eru þá í viðkomandi sveitarfélagi. En auðvitað munu sveitarfélögin setja sér gjaldskrá um það eðli máls samkvæmt. Frú forseti. Ég vil í lok ræðu minnar þakka hv. velferðarnefnd kærlega fyrir samstarfið í þessu máli. Ég held að sé óhætt að segja að svona stórt og flókið mál krefst mikillar yfirlegu af hálfu nefndarmanna. Það krefst þess af nefndarmönnum að þeir setji sig inn í sum flókin mál sem þeir hefðu ekki undir öðrum kringumstæðum endilega kafað svona djúpt ofan í. Ég held að mér sé óhætt að segja að allir hafi nefndarmenn sýnt þessu máli mikinn áhuga, að hafi allir tekið virkan þátt í umræðum um málið innan nefndarinnar og er það vel. Undir álitið fyrir bæði frumvörpin rita allir nefndarmenn hv. velferðarnefndar: Halldóra Mogensen formaður, Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Auk þess er Hanna Katrín Friðriksson áheyrnarfulltrúi samþykk álitinu.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér um tvö frumvörp, annars vegar frumvarp til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir og hins vegar frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, með síðari breytingum. Um fyrra frumvarpið er það að segja að það fellir úr gildi upphaflegu lögin sem komu á eftir félagsþjónustulögunum, 59/1992. Mér finnst vel til fundið og óhjákvæmilegt að ræða þessi frumvörp saman, að fjalla um þau saman í einu nefndaráliti, þó að vissulega hafi það sett hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson framsögumann í ákveðinn vanda við að komast yfir þessi umfangsmiklu mál. En vinnan við frumvörpin hefur verið samofin frá upphafi. Ég rek hana aftur til starfshóps sem skipaður var af ráðherra til endurskoðunar á þessum lögum um málefni fatlaðs fólks og félagsþjónustu sveitarfélaga. Það er augljóst við lestur nefndarálits velferðarnefndar að mjög góð, vönduð og yfirgripsmikil vinna átt hefur sér stað í nefndinni. Þessi mál eru þess eðlis að þau eru yfirgripsmikil. Það eru mörg álitamál, ólík sjónarmið, fjölmargir hagaðilar og margar umsagnir. Auðvitað eru öll mál þannig að fara þarf vel yfir þau, en þessi mál krefjast sérstaks tíma, eins og hv. þm. Halldóra Mogensen, formaður hv. velferðarnefndar, fór yfir áðan,. Þau krefjast meiri samvinnu en alla jafnan við þá hagsmunaaðila sem hafa um málið að segja. Markmiðið er að tryggja innleiðingu á ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það var og hefur verið undirliggjandi í vinnunni alla tíð við undirbúning frumvarpanna að tryggja innleiðingu og fullgildingu þessa samnings sem Alþingi samþykkti 16. september 2016. Hann var hins vegar undirritaður fyrir Íslands hönd miklu fyrr, 2007. Því er ljóst að ansi langur tími hefur liðið. Við sjáum það ekki raungerast í lögum fyrr en nú að mínu viti. Mér finnst mikilvægasta skrefið að samningurinn hafi verið hafður til hliðsjónar í öllum atriðum og þegar við förum í gegnum greinar frumvarpanna eru ákvæði samningsins þar að baki. Hið sama gildir um þær breytingar sem lúta að lögum um félagsþjónustu sveitarfélaganna þar sem verið er að breyta til samræmis stjórn og hlutverki félagsmálanefnda og samræma eftirlitshlutverki ráðherra hvernig fara eigi með ágreiningsmál sem upp koma og útskýra allt ferlið innan stjórnkerfisins. Eitt af því sem fékk mikla umfjöllun og undirbúning voru, eins og hv. framsögumaður málsins, Ólafur Þór Gunnarsson, kom inn á, kröfur samfélagsins um aukið samráð, að hafa þá alltaf við borðið sem nota þjónustuna og hafa margt um þessi mál að segja. Sama markmiðið var undirliggjandi allan tímann, að innleiða þau mannréttindi sem samningurinn felur í sér. Það er stóra málið hér. Hér er verið að gera margvíslegar aðrar mjög mikilvægar breytingar er varða félagslega þjónustu enda er afar mikilvægt að skerpa vel á öllu þegar kemur að réttindum þeirra sem þiggja þjónustu, og svo skerpa á hlutverki sveitarfélaganna þegar kemur að því að veita þjónustuna og gera þeim betur kleift að sinna þessari þjónustu sem annarri félagsþjónustu. Það er fjölmargt sem ég myndi vilja fara yfir en ég ætla að fara yfir það þegar starfshópur sem hóf formlega endurskoðun á þessum tvennum lögum. Þá voru álitamálin fjölmörg en eitt hafði verið mikið í umræðunni og var markmið þegar yfirfærsla málaflokksins átti sér stað frá ríki til sveitarfélaga, að setja þetta saman í ein lög. Það var fyrsta verkefni starfshóps að ræða sig í gegnum það. Nokkur tími fór í þá umræðu og hvort tímabært væri að kveða á um þjónustu við fatlað fólk í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga eða hvort hafa ætti ákvæðið um þá þjónustu áfram í sérlögum. Það var grundvallarspurning á þeim tímapunkti og þurfti að svara áður en áfram yrði haldið með vinnu þess hóps. Auðvitað voru uppi mjög ólík sjónarmið og skiptar skoðanir um það og þurfti að fara í gegnum það. Það má auðvitað færa fyrir því rök að hér sé um eðlisólík lög að ræða þar sem félagsþjónustulögin eru almenn í eðli sínu rammalöggjöf sem veitir sveitarfélögum svigrúm við útfærslu eigin reglna um þjónustu sem veitt er á grundvelli laganna. Kannski má segja að annað sé óhjákvæmilegt. Lögin um málefni fatlaðs fólks snúa að réttindum sem nauðsynlegt er að útlista ítarlegar hvaða þjónustu eigi að bjóða, hvernig ákvörðunartöku skuli háttað og hvernig þjónustan skuli framkvæmd. Því er ekki hægt að segja annað en að vandasamt sé að rata einhvern milliveg þarna með því að setja þetta saman í ein lög án þess að með því tapist annars vegar að bræða saman svigrúmið sem sveitarfélögunum er nauðsynlegt, en með ítarlegri ákvörðun um framkvæmd félagsþjónustu sveitarfélaganna er hætt við að vegið verði að sjálfsákvörðunarrétti þeirra, og á hinn bóginn er erfiðara að tryggja efnislegan rétt, þann rétt sem er að finna í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það blasti við á þessum tímapunkti að einfaldara væri að tryggja í sérlögum að fá þjónustu tryggða og ná fram í skýrum lagaákvæðum þeim efnisatriðum sem samningurinn kveður á um í íslenska löggjöf. Segja má að það hafi ráðið á endanum. Hin eiginlega innleiðing, eða fullgilding eins og því sem við horfum á í þessum frumvörpum, er að mínu viti mikil tímamót. Þau rök eiga hins vegar við að með því að sameina þessa þjónustu í ein lög má setja öll helstu ákvæði sem varða verkefni félagsþjónustu sveitarfélaga í sömu löggjöf. Sjá má kostina við að ná fram samþættingu almennrar og sértækrar þjónustu og var það eitt af því sem lagt var upp með við yfirfærslu þjónustu við fatlað fólk, eins og ég kom inn á áðan. En lendingin sem við horfum hér til á sér viðlíka skírskotun annars staðar, t.d. í Svíþjóð og Finnlandi, þar sem eru sérlög um þjónustu við fatlað fólk með miklar þjónustuþarfir auk hefðbundinna félagsþjónustulaga, og í Noregi þar sem eru félagsþjónustulög og samhliða þeim lög um réttindi fatlaðs fólks sem innifela m.a. ákvæði um notendastýrða persónulega aðstoð. Ágætissamstaða náðist um þessa leið og ég held að það hafi verið blessun. Lögin eru aðskilin enn um sinn en eru þó afmarkaðri, eins og kemur ágætlega fram í nefndaráliti, og jafnvel enn frekar með breytingu á nafngift. Sjá má rökin í þessu og auðvitað er ótrúlegt fagnaðarefni að vera loks komin á þennan stað með þessa mikilvægu þjónustu og aðlögun á samningnum. Ekki er síður mikilvægt að vera með þessa þjónustu og lögin í stöðugri endurskoðun, eins og er reyndar í ákvæði, og nefndin áréttar enn frekar í nefndaráliti sínu og breytingartillögum. Það er vel því að málin eru þess eðlis. Ég kem nú aðeins inn á heiti frumvarpsins. Það er mikilvægt að við skulum nú jafnframt vera að ná því fram að lögfesta notendastýrða persónulega aðstoð. Annar starfshópur undirbjó það verk og skilaði skýrslu til ráðherra þannig að starf hv. velferðarnefndar var ansi mikið, þ.e. að taka við öllu því og vinna þá vinnu. Mér finnst hv. velferðarnefnd hafa staðið sig afar vel í því. Ef við klárum að lögfesta málið, eins og að líkum lætur - sérstakur verkefnahópur sem ég vitna hér til var settur á fót þegar árið 2011 og skilaði skýrslu til ráðherra í kjölfarið sem myndar grunninn að þessum tveimur frumvörpum sem við tökum til umfjöllunar hér. Segja má að breytingin á nafngift laganna, frá lögum um málefni fatlaðs fólks, í lög um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir, dragi fram það sem var meginefnið í því sem við vorum að kljást við í verkefnahópnum. Það snýr að réttindum, sem má segja að spegli um leið þá klemmu sem sneri í upphafi að umræðu um ein lög eða tvenn. Þeim er ætlað að mæta einstaklingum sem þarfnast meiri þjónustu en svo að mætt verði með almennum lögum. Það gildir þá um almenna þjónustu við fatlað fólk, ákvæði laga um félagsþjónustu sveitarfélaga og breytingar á þeim lögum til að mæta almennri stuðningsþjónustu. Það kemur jafnframt ágætlega fram í áliti hv. velferðarnefndar. Þar er gerð grein fyrir breytingunni á nafngiftinni sem dregur enn fram flækjustigið þegar kemur að því að gæta jafnræðis og tryggja þjónustuþarfir. Um það segir í nefndaráliti hv. velferðarnefndar, með leyfi forseta: „Í umsögnum var rætt um heiti laganna og að orðin „miklar stuðningsþarfir“ gætu falið í sér mismunun á fólki eftir fötlun. Umsagnaraðilar benda á mikilvægi þess að tryggja jafnræði og að fatlað fólk sem þarf á þjónustu að halda vegna fötlunar sinnar og fær þjónustu sem það á rétt á og þarf á grundvelli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, eigi alls ekki og megi alls ekki njóta lakari réttar en þeir sem fá þjónustu á grundvelli ákvæða þessa frumvarps. Lögðu umsagnaraðilar til að orðið „langvarandi“ kæmi í stað orðsins „miklar“.“ Nefndin leggur til breytingu á heiti laganna þar að lútandi og ég styð þá breytingu en legg áherslu á, eins og nefndin, að ekki er um efnislega breytingu á frumvarpinu að ræða. Upphaflega var ætlunin með þessari nálgun, og það tengist heiti laganna í frumvarpinu, að þeir eigi að njóta réttar, þ.e. réttur þeirra í lögum um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir sé betur afmarkaður og hópurinn betur afmarkaður en áður. Þannig er lögð áhersla á hin almennu mannréttindi sem við sjáum í stjórnarskrá, í samningi Sameinuðu þjóðanna og öðrum lögum, eins og félagsþjónustulögunum, að fatlað fólk eigi þar sama rétt og aðrir. Það er kjarni málsins. Lög um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir eru að sama skapi viðbót við þann almenna rétt. Það er mikilvægt að horfa þannig til þess. Það undirstrikar á sama tíma að þessi lög eru lög um þjónustu en fjalla ekki um öll málefni fatlaðs fólks. Hv. þingmaður og framsögumaður Ólafur Þór Gunnarsson fór mjög vel yfir marga aðra þætti sem ég vildi gjarnan fara yfir en ég held að ég sé að lenda í sama vanda og hv. framsögumaður, að tala bara og ná ekki utan um allt. En ég held að ég sé búinn að koma meginsjónarmiðunum að. Þar voru þættir sem snúa að yfirstjórn, eftirliti, samráði, aldurstengingu, skilgreiningu á þjónustusvæðum og eru færð mjög góð rök fyrir þeim breytingum sem gerðar eru á frumvarpinu og liggja að baki. Enda veit ég að fjölmargir hafa komið að þessu og mikil samvinna hefur farið fram til að ná lendingu um jákvæðar breytingar. Ég geri engar athugasemdir við þær breytingar sem fram koma í frumvarpinu. Þær eru allar mjög vel ígrundaðar. Ég vil bara segja í lokin að það er augljóst og verður ekki sagt nógu oft að mjög vönduð vinna og góð samvinna við alla um þessi mikilvægu mál hefur átt sér stað.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni og framsögumanni, Ólafi Þór Gunnarssyni, og formanni nefndarinnar, Halldóru Mogensen, um að samstaðan í nefndinni var alveg til fyrirmyndar. Við ræðum frumvarp um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir en við ætlum að breyta „miklum“ í „langvarandi“. Þarna er verið að innleiða stóran hluta af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Einnig erum við að fjalla um frumvarp til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir í sambandi við sveitarfélagahlutann. Í nefndinni var ótrúlega góð samvinna. Ég segi bara fyrir mitt leyti að það væri óskandi að slík samvinna væri á öllum sviðum í nefndastarfi þar sem eindreginn vilji kemur fram um að hlusta á notendur þessarar þjónustu, þá sem þurfa á þessari þjónustu að halda, að hlusta á hvað þeir vilja. Það er einfalt í svona málum, að ef notendurnir eru ekki með virkar það ekki. Ég ætla í fljótu bragði að fara yfir nefndarálitið sem við erum búin að vinna. Eins og segir í frumvarpinu er mjög mikilvægt að haft sé samráð við fatlað fólk. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp kafla sem væri mjög þarft að hafa alltaf í huga: „Í nefndinni skapaðist mikil umræða um mikilvægi samráðs við fatlað fólk og hagsmunasamtök þess í tengslum við alla stefnumótun og lagasetningu í málefnum fatlaðs fólks. Umsagnaraðilar kalla eftir víðtækara samráði við fatlað fólk og benda á mikilvægi þess að í öllum samráðsnefndum um málefni fatlaðs fólks sé fleira fatlað fólk kallað að borðinu en verið hefur hingað til. Umsagnaraðilar benda á að stórir hópar fatlaðs fólks hafi verið sniðgengnir í nefndum og ráðum. Nefndin tekur undir þessar athugasemdir og leggur áherslu á mikilvægi þess að fatlað fólk sé alltaf haft með í ráðum í tengslum við ákvarðanatöku sem varðar það. Leggur nefndin sérstaklega til breytingu á 36. gr. frumvarpsins um samráðsnefnd um málefni fatlaðs fólks sem tryggir að hlutfall fatlaðs fólks í samráðsnefndinni verði alltaf að lágmarki 50%. Nefndin telur einnig eðlilegt að það sé skylda ráðuneytisins að tryggja að fatlað fólk sé í meiri hluta í nefndinni og leggur til að slíku ákvæði verði bætt við 36. gr.“ Þetta er mjög mikilvægt. Það er frábært að þetta sé loksins komið inn. Í því samhengi myndi ég segja að við ættum eiginlega að taka það upp alls staðar að bera virðingu fyrir þeim sem lögin varða, að hafa alltaf samráð við þá en ekki vinna gegn þeim. Það er einfalt mál að ef við vinnum alltaf gegn þeim sem eiga að nýta lögin náum við ekki miklum árangri. Svo kemur annað inn í þetta, þ.e. SIS-matið sem var svolítið deilt á. Það var ósköp eðlilegt. Það virtist fara fram á einhvern undarlegan hátt, bæði miðað við upplýsingalög og andmælarétt. Einhverjir kvörtuðu undan því að þeir hefðu hvorki fengið að sjá matið né andmæla því. Auðvitað getur viðkomandi ekki andmælt mati nema að fá að sjá það og fá það í hendur. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp málsgrein varðandi það. Sú gagnrýni sem var hvað mest áberandi snýr að því hvernig tækjum er beitt, hvernig niðurstöðurnar eru notaðar, hvernig notandinn er upplýstur um niðurstöður, jafnvel aðgang að þeim. Það er með ólíkindum í nútímasamfélagi og í málefnum fatlaðs fólks að aðgangur skuli vera heftur að upplýsingum um það sjálft. „Nefndin telur ekki ástæðu til að ætla annað en að það fagfólk sem kemur að mati á þjónustuþörf vinni það starf af virðingu við notendur og beiti þeim matstækjum sem helst eru til þess fallin að meta þörfina rétt.“ Þess vegna er rosalega mikilvægt í þessu frumvarpi að talað er um að endurskoða það seinna meir. Talað er um þrjú ár, sem er ágætistími til að sjá hvort þetta virkar, sérstaklega í sambandi við SIS-matið því að í vinnslu er ný matsgerð og vonandi betri. Vonandi verður meiri sátt um þá matsgerð en SIS-matið eftir því sem við sáum. Þá er það gildistakan. Hún átti að vera 1. júlí en er 1. október. Það er ósköp eðlilegt. Reglugerðirnar voru ekki tilbúnar og það er betra að gefa sér tíma en að æða af stað og gera einhverja vitleysu sem þarf svo að leiðrétta seinna. Í öllu falli vil ég benda á og taka undir að samstarf í nefndinni var á allan hátt frábært. Eins og ég sagði í upphafi og ítreka hér vona ég heitt og innilega að við höldum slíku samstarfi áfram. Vinnum svona. Ef við vinnum svona verða miklu skilvirkari vinnubrögð hér á þingi. Ef við getum borið virðingu fyrir því að hugsa um þá sem þurfa að nota lögin sem við setjum, hlustum á þá og gerum það þannig að þeir séu sáttir, notum þessi vinnubrögð í allri okkar vinnu, munum við vinna skilmerkilega, þá mun lagasetningin koma betur út og allir verða sáttir. Það er það sem skort hefur á hér á þingi. Ég vona heitt og innilega að við séum núna komin á þá braut og miðað við þetta frumvarp gerum við það vel. Ég vona að við höldum því áfram.
Frú forseti. Göfug markmið liggja að baki þessu frumvarpi. Hugmyndafræðin á bak við það gerir ráð fyrir að fatlað fólk stjórni þjónustunni við það sjálft í stað þess að þiggja hana inni á stofnunum eða eftir forskrift stofnana. Það er göfugt markmið að gefa fötluðu fólki kost á því að ráða sér aðstoðarfólk sem hjálpi viðkomandi einstaklingum eftir þörfum í daglegu lífi þeirra. Til þess að þessi markmið geti orðið að veruleika verða fjárframlög að sjálfsögðu að fylgja. Í umsögn Alþýðusambands Íslands um frumvarpið kemur fram að sambandið hafi efasemdir um að fjárframlög til verkefnisins, alla vega á undangengnum árum, standi undir eðlilegum starfsmannakostnaði. Það er mjög mikilvægt að það sé haft í huga svo markmiðin með þessu ágæta frumvarpi náist. Fjölmargir þættir koma þar inn í og lúta sérstaklega að því ráðningarsambandi sem kæmist þá á, réttindum og skyldum starfsmanna og þeirra sem þarfnast þjónustunnar. Þá þætti þarf að skoða og vanda vel til. Hvað ráðingarsambandið sérstaklega varðar er mikilvægt að það sé milli starfsmanns og tiltekins lögaðila sem hefur viðurkenningu ráðuneytisins og að ráðningin byggi á viðurkenndum kjarasamningi. Mig langar aðeins að koma inn á vinnuverndar- og aðbúnaðarmál sem lúta sérstaklega að vinnutímamálum og hvíldartíma. Mikilvægt er að þessir þættir séu í góðum farvegi og þarf að móta reglu eins og varðandi vinnuaðstæður, aðbúnað almennt, húsnæði, hjálpartæki og léttitæki og svo skilgreiningu á hugtakinu umönnunarþunga, svo dæmi sé tekið. Í þessu efni þarf að passa vel upp á hin siðferðilegu álitamál sem komið geta upp og þarf skýrar reglur um hvað starfsmanni ber að gera, hvað er utan hans starfssviðs, hvað honum ber ekki að gera, hverju hann getur hafnað o.s.frv. Þessir þættir eru nefndir í umsögnum við frumvarpið í störfum nefndarinnar. Komið hafa upp ýmis álitaefni í því samhengi og er mjög mikilvægt að taka á því með afdráttarlausum hætti. Það þarf sérstaklega að móta skýrar samskiptareglur á milli þess sem þjónustuna veitir og þess sem nýtir þjónustuna. Síðast en ekki síst er mjög mikilvægt að fræðslumál, námskeið og annað slíkt, kynningar og fræðsluefni um þessa þjónustu sé aðgengilegt og vel unnið. Hvað þessa framangreindu þætti varðar og fleira þarf að hafa sérstaklega í huga hagsmuni starfsmanna, réttindi og skyldur. En þá er líka mjög mikilvægt að við skoðum framkvæmd NPA á hinum Norðurlöndunum þar sem það er fyrir hendi. Hver er reynslan af slíku fyrirkomulagi og hvað getum við lært af því? Það er mjög mikilvægt að horfa til Norðurlandanna í þeim efnum. Mig langar aðeins að koma inn á fleira varðandi starfsmannaþáttinn að lokum. Eins og í tilfelli aðstoðarmannsins mun reyna töluvert á svokallaðar taumhaldsskyldur sem felast í raun í því að taka ekki fram fyrir hendur á fólki um ákvarðanir þess. Það er mikilvægt að notandi þjónustunnar gangi ekki gegn sjálfsvirðingu aðstoðarmannsins með fyrirmælum sínum. Það eru þættir sem hafa þarf í huga og hefur nú eflaust komið á borð nefndarinnar, eins og varðandi aðstoðarmanninn, að hann virði notandann sem manneskju sem hefur eigin gildi og sýni honum þá virðingu og það rúm sem honum ber. Það er líka afar mikilvægt að notandinn komi heldur ekki fram við aðstoðarmanninn sem einhvers konar tæki. Þarna reynir sem sagt á fagmennsku, sem er mjög mikilvæg. Að lokum vil ég segja að viðkomandi þarf að hafa ákveðna starfsdyggð. Það þyrfti að vera eitthvert ákveðið ferli þar sem hægt væri að ganga úr skugga um að það væri fyrir hendi. Sá sem hefur það ekki ætti að mínum dómi ekki að sinna þessu starfi. Að lokum fagna ég þessu frumvarpi og þeirri góðu vinnu sem farið hefur fram, því góða samráði og samstarfi sem var í nefndinni. Ég árétta að þó svo að þetta mikilvæga mál nái fram að ganga þarf náttúrlega að tryggja fjárveitingar og að við vöndum okkur sérstaklega þegar kemur að ráðningarsambandinu, að ráða fólk til að sinna þessu göfuga og mikilvæga starfi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna. Ástæða þess að ég kem í andsvar er að þingmaðurinn gaf mér ástæðu til þess að reifa aðeins betur þau atriði sem hann fór yfir í ræðu sinni, sérstaklega varðandi vinnuverndina, og réttindi og skyldur starfsmanna og notenda. Við reifum þetta vissulega í nefndarálitinu en bara svo það sé sagt einu sinni enn er það algjörlega ljóst af hálfu nefndarinnar, og nefndin er algjörlega einhuga í því, að ekki á að gefa neinn afslátt af þessum þáttum. Réttindi starfsmanna, kjarasamningar og öll þessi atriði verða náttúrlega að vera til grundvallar, það á allt að virða. Við ræddum líka hin siðferðilegu álitaefni; hvernig verður t.d. ráðningarsamband milli mjög tengdra aðila? Er jafnvel flötur á því að hafa takmarkanir á því? Nefndin valdi að fara ekki beint þá leið en beina því þá frekar til sveitarfélaganna að þau geti sett um það skýrari ákvæði í reglum sínum. Í þeim reglum sem sveitarfélög hafa þegar sett eru sums staðar vissar takmarkanir á hversu náið ráðningarsamband geti verið á milli mjög skyldra aðila. Það er hárrétt sem fram kemur hjá þingmanninum, þetta geta stundum verið erfið mál. Varðandi það hvort peningarnir dugi er það eitt af því sem er endalaust áhyggjuefni og ASÍ kom inn á það í umsögn sinni og máli sínu fyrir nefndinni inn á að það væri viss freistnivandi hjá notendum að sjá um samningana sjálfir til að geta sparað sér umsýslukostnað, eins og kemur raunar fram í nefndarálitinu. En fram hjá því verður hins vegar ekki horft að það eru líka viss réttindi í því að heimila notendum að vera sjálfir umsýsluaðilar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara betur yfir þennan mikilvæga þátt. Það er gott að heyra að þetta hafi verið rætt í nefndinni og ég tek heils hugar undir að það eru vissulega ákveðin réttindi að viðkomandi geti haft svolítið sjálfur um þetta að segja. Það er í anda frumvarpsins. En það er annað sem ég nefndi áðan, þ.e. að skoða reynslu annarra. Þá höfum við Norðurlöndin og í þessum málum er alltaf eitthvað sem má betrumbæta, laga. Þá er gott að geta horft til fordæmis og reynslu annarra í þeim efnum. Að öðru leyti þakka ég hv. þingmanni fyrir að fara vel yfir þann þátt sem ég nefndi áðan.
Frú forseti. Ég vil hnykkja aðeins á tveimur atriðum úr ræðu hv. þingmanns sem ég gleymdi að nefna, annars vegar um reynslu annarra Norðurlanda og hins vegar um fræðslumálin. Varðandi reynslu annarra Norðurlanda fór nefndin kannski ekki mjög ítarlega yfir hana þó svo að hún hafi verið nokkur, en það var svo sannarlega gert í þeim undirbúningsnefndum og starfshópum sem unnu þá vinnu sem lögð var til grundvallar í framlögðu frumvarpi. Þar var þetta mikið skoðað. Nefndin fékk gögn um hvernig hin Norðurlöndin standa nákvæmlega að þessum málum. Þar kom m.a. fram, eins og ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður sé að vísa í, að alla vega á sumum Norðurlöndunum eru settar ákveðnar skorður, og jafnvel hömlur, við ráðningarsambandi milli náinna ættingja. En eins og ég sagði áðan ákváðum við að fara ekki þá leið. Varðandi fræðslumálin er svo sannarlega mikilvægt að tryggja að þeir sem starfa við þessa þjónustu hafi sömu möguleika á fræðslu og framgangi í starfi og að afla sér aukinna réttinda meðan þeir sinna þessu starfi eins og annað starfsfólk á vinnumarkaði. Ég vil þakka hv. þingmanni að benda á það því að það er svo sannarlega mikilvægt.
Frú forseti. Ég vil að ítreka það sem ég sagði áðan, það er gott að þetta hefur verið rætt í nefndinni og öllum steinum velt við varðandi hvað gæti komið upp á o.s.frv. Það skiptir verulegu máli í þessu efni. Mig langar að koma aðeins inn á fjárhagslega þáttinn, að við tryggjum fjármagn til þess að þetta geti orðið að veruleika. Ég er alveg sannfærður um að við spörum á öðrum stöðum í leiðinni. Út á það gengur þetta líka, að notandi þjónustunnar sé ánægður og fái sitt út úr henni. Við þekkjum öll að það er lýðheilsumál, og andlega séð er mjög mikilvægt að geta verið í heimahúsi og fengið aðstoðina þangað frekar en að þurfa að vera á stofnun. Það er margt mjög jákvætt í þessu. Ég vona svo sannarlega að við tryggjum fjármagn svo þetta geti orðið að veruleika og að þau göfugu markmið sem ég nefndi áðan verði uppfyllt. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir ágæta yfirferð.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að við séum að ræða þessi tvö mál eftir að hafa leitt þau til lykta í þokkalegri sátt eftir mikla og góða samvinnu, sem er til fyrirmyndar. Ég ætla ekki að fara ítarlega yfir frumvörpin í ræðu minni. Hv. framsögumaður Ólafur Þór Gunnarsson er búinn að fara vel yfir þau hér. Ég hugsa að ég láti það duga sem ítarefni. Annars ætla ég að fara yfir nokkuð sem mér finnst skipta miklu máli í þeim áfanga sem við erum að ná hér, klárist málið, sem hv. velferðarnefnd mælist til, þ.e. að verið er að auka valfrelsi í því hvernig þjónustu og aðstoð þeir sem á þurfa að halda geta sótt sér, sem skiptir gríðarmiklu máli. Þetta snýst um valfrelsi. Við komum ekki með endanlega lausn á vandamálum þeirra, eins og oft hefur verið talað um varðandi notendastýrða persónulega aðstoð, eins og hér sé komin lausnin sem leysi öll þau vandamál. Það er langt í frá. Þetta er bara ein viðbót við þau úrræði sem fyrir eru. Það versta sem við lendum í, í hvaða kerfum sem er, hvort sem er varðandi aðstoð við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir eða í barnaverndarmálum, er úrræðaleysi. Það er mjög slæmt. Við höfum fundið það mjög vel í vinnu við þetta mál í nefndinni að sveitarfélögin, sem eru í tengslum við fólkið og sjá um þennan málaflokk, kalla eftir þessu úrræði. Það er gott. Þá skiptir miklu máli að það sé meira úrval og kerfin tali meira saman, sem við erum að reyna að láta þau gera með því að halda enn í heimildina til að gera notendasamningana. Að það sé þá í boði sem hentar hverjum og einum. Þá má líka benda á mál sem tengist þessu og liggur nú fyrir nefndinni. Það á að rýmka reglur um hverjir geti farið inn á hjúkrunarheimili, þ.e. að yngra fólk geti mögulega farið inn á hjúkrunarheimili ef það hentar því, þannig að kerfið sé svolítið heildstætt, að það séu ekki einhverjar reglur sem hindri mann ef þetta hentar manni betur. Ég held að það gagnist öllum, geti liðkað fyrir úrlausn margra mála fyrir marga og fjölgi úrræðunum gríðarlega að hafa svolítið opið á milli kerfanna og tryggja samspil þeirra. Ég held að við séum að feta þá leið í þessu máli. Vissulega eru ekki öll vafa- og úrlausnarefni leyst í lagafrumvörpunum. Alls ekki. Þess vegna er mikilvæg reglugerðar- og regluvinnan á vegum sveitarfélaganna og velferðarráðherra. Þar mun þetta verða leyst að mörgu leyti. Við höfum nokkuð góða reynslu af því að hafa notendastýrða persónulega aðstoð í tilraunaverkefni sem staðið hefur yfir í nokkur ár. Það virðast ekki vera nein risavandamál þar. Margt sem við höfum áhyggjur af núna hefur ekki verið vandamál. Vissulega hafa komið upp agnúar en ekki nein risastór vandamál sem hafa gefið okkur tilefni til að hafa miklar áhyggjur af þessu. Eina vandamálið virðist vera fjöldi samninganna. Við fundum það eftir að samningunum var fjölgað um áramót að það létti svolítið pressunni á málinu og breytti því. Við þurfum að hafa vakandi auga með fjölda samninganna, og með væntingunum, hvernig þær eru uppfylltar. Hitt virðist hafa fundið sér góðan farveg og þarf að leysa þannig áfram. Það eru allir viljugir til að láta þetta ganga upp. Það róar mann svolítið í þessu hversu fá stór áhyggjuefni hafa verið af þessum málum sem vissulega hefðu getað verið mun stærri. Það var það helsta sem ég vildi koma að hér. Þetta er ekki eina úrræðið heldur er hér eitt nýtt úrræði sem mun leysa vanda margra en ekki allra. Það er enn þá áfram verkefni að skoða hvernig við þjónustum þennan hóp sem best og skilvirkast. Það skiptir mestu máli að tryggja valfrelsi allra. Við þurfum að fylgjast með hvort fjöldi samninga sé nægur, það virðist vera það sem er mesta hættan í þessu, og að flæðið á milli allra kerfa sé óhindrað og að ekki sé skipt upp í úrræði fyrir aldraða, unga, gamla, þetta sé fyrir fatlaða en hitt fyrir annað. Það þarf að opna það svolítið. Þannig held ég að við leysum úr vanda margra. Að öðru leyti þakka ég fyrir góða samvinnu í nefndinni og við hagsmunaaðila í þessu efni. Vissulega fengu ekki allir nákvæmlega það sem þeir vildu, en ég held að við höfum náð ansi langt með góðri þverpólitískri sátt, þverfaglegri sátt, á milli aðila, þeirri sátt sem hægt er að ná. Þess vegna er þetta gleðilegt fyrir okkur að við skulum vera að ræða þetta í dag.
Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mjög langt, en mig langar að lýsa mikilli ánægju með að málið sé komið þetta langt. Ég held að ekki sé orðum aukið að segja að þetta sé algjört tímamótamál fyrir hagsmuni fatlaðs fólks, sennilega eitt stærsta skref sem við sem löggjafi höfum stigið í þeim efnum um ára- ef ekki áratugaskeið. Þetta er vissulega stór stund og alveg einstaklega ánægjulegt að sjá að málið kemur nú inn á lokaspretti í þinginu og ég veit að til þess hefur verið vandað á öllum stigum. Auðvitað er það búið að eiga sér mjög langan aðdraganda, allt frá því þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, Eygló Harðardóttir, skipaði starfshóp til þess að vinna að endurskoðuninni undir forystu Willums Þórs Þórssonar, sem þegar hefur tekið til máls í dag. Það kom síðan í minn hlut sem þáverandi félagsmálaráðherra að koma með það til þingsins í fyrsta sinn, en þá vannst ekki tími til að ljúka því. Þess vegna er þeim mun ánægjulegra að sjá þá vinnu sem velferðarnefnd þingsins hefur lagt í þetta mál núna í vetur. Mér sýnist að alla vega allt það sem ég hef náð að fara yfir sé til bóta fyrir málið. Þetta er auðvitað gríðarlega flókið mál enda mjög mikil réttindabreyting fyrir fatlað fólk. Við eigum enn eftir að sjá til lands með hvaða áhrif það hefur. Hér er auðvitað verið að umbylta umhverfi og réttindum fatlaðs fólks í grundvallaratriðum með réttinn til sjálfstæðs lífs að leiðarljósi. Ég er nokkuð viss um að við sjáumst ekkert fyrir í því hvert það leiðir okkur á endanum í þróun og við þurfum að vera mjög vakandi fyrir því sem þing að vera tilbúin að taka þessa lagaumgjörð til endurskoðunar reglulega. Það er mjög ánægjulegt að sjá að nefndin leggur mjög ríka áherslu á það í nefndaráliti sínu. Þetta er ekki endastöðin. Þetta er í raun og veru mikilvægur áfangi á vegferðinni. En við munum þurfa að halda áfram að vinna með þetta mál, meitla það og móta áfram til þess að tryggja að það skili markmiðum sínum. Þetta er mikið gleðiefni. Ég ætla ekki að fara að eyða tíma í efnislega yfirferð. Mér sýnast flestar þær breytingartillögur sem gerðar eru vera til verulegra bóta og þakka nefndinni eindregið fyrir mjög vandað og gott starf í vinnslu við málið og endurtek: Það er gríðarlega ánægjulegt að sjá að við erum að komast á endastöð núna með þetta mikilvæga mál.
Frú forseti. Í dag er ástæða til að gleðjast og það er ástæða til að fagna. Margir hafa haft langlundargeð og beðið, en nú styttist biðin hjá mörgum. Til 2. umr. er nú brýnt og langþráð frumvarp, raunar tvö, og nefndarálit. Það er mannréttindamál sem stuðla mun að miklum breytingum á daglegu lífi þjónustuþega, gera mörgum kleift að hefja nýtt líf, öðlast frelsi og sjálfstæði. Það á við um þá sem verða svo lánsamir að fá samning um notendastýrða persónulega aðstoð, NPA, við gildistöku þessara laga. Það verða ekki allir fyrsta kastið, því miður, en mikill vilji hefur komið fram í velferðarnefnd um að fjárlaganefnd, félagsmálaráðherra og ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að samningum fjölgi hratt þannig að jafnræðis verði gætt meðal þjónustuþeganna. Það var eitt af þeim atriðum sem fram komu í margvíslegum samtölum við hagsmunaaðila, að hugsanlega sætu ekki allir við sama borð; einn fengi samning um NPA en annar ekki. En við sem stóðum að þessari frumvarpsgerð og reglugerðarsmíðum vonumst til að girt hafi verið fyrir það og tryggt verði að jafnræðis verði gætt eins og kostur er. Mikil sátt er um að fella í skorður þjónustu við einstaklinga samkvæmt þessu frumvarpi sem þurfa sólarhringsmeðferð í öndunarvél og að eyrnamerktir séu sérstaklega peningar í þann þátt. Hér er fyrst og fremst um að ræða sérhæfða umönnun og hjúkrun og er fjárhagslegur þungi talsverður á herðum sveitarfélaga. Ég hvet og brýni stjórnvöld til að fallast á þá sýn og þær áherslur sem fram koma í nefndaráliti velferðarnefndar. Að horft verði til framtíðar með það fyrir augum að notendastýrð persónuleg aðstoð verði meginform þjónustunnar við fatlað fólk, hvort sem um er að ræða börn, fulltíða einstaklinga eða eldra fólk. Væntingarnar eru þær að svo verði sem fyrst og enn er áréttað að innleiðingu NPA verði flýtt með kröftugum hætti. Veigamikill hluti í innleiðingu og framkvæmd laganna eru reglugerðir um einstaka þætti þessa samsetta og viðkvæma viðfangs. Þeirri vinnu er nú lokið af hálfu ráðuneytis eða er a.m.k. á lokastigi. Það er mjög mikilvægt. Velferðarnefnd lagði talsverða áherslu á það að fylgja eftir þeirri vinnu, skoða á öllum stigum innihald og efnistök reglugerðanna og eiga samráð við fulltrúa notenda. Það tókst með ágætum að mínu áliti. Þetta er viðamikil þjónusta og hluti hennar er kostnaðarumfang. Það er eðlilegt og hluti samfélagslegrar þjónustu sem almenn sátt er um. Þetta er samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga og því reynir mikið á bæði þessi stjórnsýslustig, að þau standi sig í stykkinu. Eitt af því er kostnaðarskipting og við treystum því að fullkomin sátt verði um það og tefji ekki framþróun á þessu mikilvæga sviði. Frú forseti. Ég ætla ekki að verða langorður, ég vil bara að lokum þakka samnefndarmönnum fyrir hið góða samstarf við undirbúning beggja þessara frumvarpa og þeim fjölda embættismanna og hagsmunaaðila sem nefndin hefur átt samstarf við. Þetta hefur verið lærdómsríkt og þroskandi ferli og eindrægni mikil. Sömuleiðis vil ég við þetta tækifæri færa þakkir þeim nefndarmönnum, alþingismönnum sem nú sitja á þingi og þeim hinum fyrri sem horfnir eru á braut, sem áður hafa komið að málinu, undirbúið það á fyrri stigum, þokað því áfram og gert það mögulegt að við stöndum hér í dag með fullbúið frumvarp, að því er við trúum, sem við vonumst til að geti orðið að lögum 1. október nk. og komi til framkvæmda í þágu fjölda samborgara okkar um allt land á hausti komanda.
Frú forseti. Ég ætla rétt aðeins að koma inn á þetta mál. Þegar það var lagt fram síðast sat ég yfir 1. umr. og þeim áhyggjum og öðru sem þar var lýst og um leið ánægjunni vegna þessa að verið væri að koma þessu bráðabirgðaformi í lög. Það er ánægjulegt að heyra hversu jákvæð umræðan er og fólk virðist standa heilt að baki þessu máli í nefndinni, og auðvitað fleiri eðli málsins samkvæmt. Hver ætti að setja sig upp á móti því að fatlað fólk fái betri þjónustu? Mér sýnist, þegar ég renni yfir nefndarálitið og eftir að hafa hlustað á þingmenn, að tekið sé vel undir allflestar veigamiklu ábendingar sem komu líka að hluta til fram síðast. Mér hugnast a.m.k. vel hvernig það er framsett. Það eru nokkur atriði, m.a. um mismuninn á grundvelli aldurs, sem mér finnst vera afar mikilvægt að tekið sé á. Það á ekki að skipta máli á hvaða aldri maður er sé maður fatlaður eða verði það á einhverjum tímapunkti í lífinu, og ótrúlega merkilegt að sett skuli hafa verið inn slíkt ákvæði við gerð málsins. En það er vel að tekið sé á því. Sama er með starfsmennina, þ.e. þá sem taka að sér að vera aðstoðarfólk. Mér finnst að hér sé verið að reyna að ná utan um það, eins og hv. framsögumaður Ólafur Þór Gunnarsson fór mjög vel yfir. Það skiptir auðvitað máli og þetta eru áhyggjur sem hafa komið fram áður, bæði þegar málið var lagt fyrir nú og eins síðast. Það er afar mikilvægt að fólk sem tekur þetta að sér búi við góðar starfsaðstæður þó að það sé ekki alltaf á heimili fólks, það er auðvitað líka annars staðar. En að sá sem kaupir þjónustuna tryggi réttindi og aðbúnað sinn eða starfsmanns síns eftir því hvað á við hverju sinni. Talað er um ráðningarsamband. Starfslýsingin í ráðningarsamningi hlýtur að þurfa að vera skýr. Borið hefur á því að þjónustan sé ólík á milli sveitarfélaga. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að samræmi sé á milli sveitarfélaganna, að trygging fólks varðandi umsýslu og réttindi sé fest, hvort sem það er í reglugerðarformi eða hvernig það er, að hún sé a.m.k. skýr og með eitthvert lágmark. Hv. framsögumaður bætti við í andsvari að starfið ætti að fylgja öllum réttindum á vinnumarkaði. Það er mjög mikilvægt. Annað atriði sem mér þykir mikilvægt er skilgreiningin á starfsemi einkaaðila, þ.e. að maður geti ekki hagnast á því að taka að sér slíka þjónustu. Mér finnst mjög mikilvægt að áréttað sé að það sé ekki hægt. Í rauninni á það bara að standa undir sér, ef hægt er að segja sem svo. Hér er verið að skerpa á því í breytingartillögu. Það er vel. Aðeins varðandi börnin. Af því að við höfum talað um hugtök áður tek ég undir það sem nefndin hefur komist að niðurstöðu um, að þau ná yfir ótrúlega margt. T.d. er talað um innviði í öllum sköpuðum hlutum. Hér er tekið utan um þætti annars vegar varðandi börn með fjölþættar skerðingar og svo hins vegar börn með miklar þroska- og geðraskanir. Það er mikilvægt að setja það ekki undir sama hatt af því að þetta er auðvitað mismunandi vandi og minni hópur sem á við fjölþættan vanda að stríða, sem betur fer. Það var eitt af því sem mér þótti ágætt að sjá vel tekið undir. Síðan langar mig að tala um áhyggjur Sambands íslenskra sveitarfélaga. Það er vissulega nokkuð sem við höfum rekið okkur á í gegnum tíðina. Við sem höfum starfað í sveitarstjórn getum ekki neitað því að þeir fjármunir sem ríkið hefur sett í mál hafa ekki alltaf dugað. Hér er ákveðið að hækka viðmiðið, að vísu ekki eins og sambandið óskaði eftir, úr 25% í 30%, en hins vegar á að endurskoða það og sjá hvernig það kemur út, sem er gott. Að skiptingin verði þá látin ganga yfir í tvö ár. Það er mikilvægt þegar við gerum svona samninga og sveitarfélögin þurfa að taka þátt að einhverju leyti, að við setjum á einhvern fastan tíma til endurskoðunar fyrir það sem komin er raunveruleg reynsla á. Ég ætlaði svo sem ekki að lengja umræðuna. En ég er mjög ánægð, eins og aðrir sem hér hafa talað, með að málið sé komið á þennan stað. Ég held að því hafi ekki verið frestað til ógagns. Ég held að því hafi verið frestað til mikils gagns. Ég tel að margt hafi gerst og að umræðan fengið að þroskast og að málið sé margfalt betra núna en það hefði verið ef það hefði hlotið skemmri skírn þegar það var lagt fram síðast. Ég held almennt að fólk sé upplýstara og nálgist þetta á góðan hátt, mun frekar en tími var til síðast. Ég gleymdi að segja eitt varðandi starfsmennina, þ.e. þá sem taka að sér að styðja við fólk varðandi NPA-þjónustu. Það er þetta með fræðsluna og að starfsfólkið geti aflað sér aukinna réttinda. Það er eitt af því sem ætti að styrkja slíkt vinnuumhverfi, styrkja sambandið á milli vinnuveitenda og þeirra sem veita þjónustuna. Ég held að það auki líkur á því að fólk staldri lengur við, því að þetta getur verið mismunandi mikið álagsstarf. Við þekkjum það úr slíkri þjónustu, þannig að það er mikilvægt atriði. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt. Málið er í mótun, það verður endurskoðað eftir tvö ár. Það snýst ekki bara um það að fólk eignist hugsanlega nýtt líf, frelsi, sé sjálfstæðara og geti tekið virkari og meiri þátt í lífinu. Málið snýst um að fólk hafi val að eins miklu leyti og þetta gefur tilefni til, og tækifæri til meiri samfélagsþátttöku. Ég held að það sé stóri punkturinn í þessu máli.
Frú forseti. Ég vil undir lok þessarar umræðu nota tækifærið til þess að þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni, fyrir þeirra góðu innlegg og ræður hér. Menn hafa tæpt á mörgum þeim málum sem hv. nefnd ræddi, eins og samráðsþáttum, sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristjánsson nefndi og kom hann einnig inn á SIS-matið í ræðu sinni. Við höfum öll vissar áhyggjur af því með hvort peningarnir dugi og hvort kostnaðarskiptingin sé rétt, eins og margir þingmenn hafa komið inn á. Þess vegna er svo mikilvægt að endurskoðunin verði með þeim hætti sem nefndin leggur upp með. Það er einnig mikilvægt sem fram kom m.a. í máli hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, að auðvitað verður þessi tegund þjónustu, NPA, aldrei eina lausnin. Við erum sem betur fer að hverfa frá þeirri hugmyndafræði að hafa samfélag þar sem ein stærð passar fyrir alla. Við viljum miklu frekar fjölbreytt samfélag. Það er einmitt hugsunin á bak við þessa lagasetningu, að gera fötluðu fólki kleift að taka þátt í samfélaginu á eins ítarlegan og gildismikinn hátt, ef það er orð, og kostur er. Það er í rauninni það sem við erum alltaf að reyna. Eðli málsins samkvæmt verða flóknir NPA-samningar aldrei aðalþjónustuformið í samskiptum fatlaðra einstaklinga og sveitarfélaga. Þess vegna er svo mikilvægt að almenna þjónustan sé reglan. Sveitarfélögin verða að sinna almennu þjónustunni af þeim metnaði sem frumvörpin gera ráð fyrir og tryggja að öllum bjóðist sú þjónusta, því að með þeim hætti minnkum við þau ímynduðu skil sem við erum áreiðanlega mörg hver því miður með í huga, á milli fatlaðra einstaklinga og annarra. Fatlað fólk er nákvæmlega eins og við hin, með sömu þarfir, langanir og væntingar. Við verðum að horfast í augu við það. Þessi lagasetning er mikilvægur þáttur í að undirstrika þann vilja þingsins. Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og hlakka til að sjá þetta frumvarp verða að lögum.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög, sem er mál nr. 346. Það mál snertir fyrst og fremst húsnæðissamvinnufélög, félagsmenn þeirra og búseturéttarhafa. Eins og áður hefur komið fram var málið lagt fram á 146. löggjafarþingi 2016–2017. Það hlaut afgreiðslu úr velferðarnefnd en var ekki samþykkt. Síðan þá hafa verið gerðar örlitlar orðalagsbreytingar með það fyrir augum að auka skýrleika. Frumvarpið var samið í velferðarráðuneytinu og var þar haft samráð við fjármála- og efnahagsmálaráðuneytið, auk fulltrúa húsnæðissamvinnufélaganna Búseta, Búfesta og Búmanna. Eins og fram kemur í inngangnum er markmið frumvarpsins að stuðla enn frekar að sjálfbærum rekstri húsnæðissamvinnufélaga með því að tryggja að félögin geti valið þá fjármögnun sem þau álíta hagstæðasta og henta best á hverjum tíma með hagsmuni félagsmanna í fyrirrúmi og að teknu tilliti til þeirrar áhættu sem fylgir fjármögnuninni. Í greinargerð frumvarpsins segir orðrétt, með leyfi forseta: „Lagt er til að orðalagi d-liðar 1. mgr. 5. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög verði breytt þannig að húsnæðissamvinnufélögum verði heimilt að taka lán á almennum markaði, m.a. hjá fjármálafyrirtækjum sem og Íbúðalánasjóði, ásamt því að taka við styrkjum og framlögum frá samstarfsaðilum, auk þess að fjármagna sig með útgáfu skuldabréfa. Þannig geta húsnæðissamvinnufélög kosið þá fjármögnun sem er hagstæðust og hentar best hverju sinni með hagsmuni félagsmanna í fyrirrúmi og að teknu tilliti til þeirrar áhættu sem fylgir fjármögnuninni og með því móti er stuðlað enn frekar að sjálfbærum rekstri slíkra félaga.“ Mál þetta var sent til velferðarnefndar 8. mars síðastliðinn. Við afgreiðslu þess fékk nefndin á sinn fund Jón Þór Þorvaldsson og Lindu Fanneyju Valgeirsdóttur frá velferðarráðuneytinu og bárust umsagnir frá Alþýðusambandi Íslands, Búseta, Íbúðalánasjóði og Landssambandi eldri borgara. Þær breytingar sem lagðar eru til í d-lið 1. mgr. 5. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög, nr. 66/2023, með síðari breytingum, gera húsnæðissamvinnufélögum áfram kleift að taka lán hjá fjármálafyrirtækjum og lánastofnunum og að taka við styrkjum og framlögum frá samstarfsaðilum. Jafnframt er þeim heimilt að taka lán á almennum markaði og fjármagna sig með útgáfu skuldabréfa. Með samþykkt frumvarpsins munu húsnæðissamvinnufélög fá aukið svigrúm til að velja hagstæðustu fjármögnun þannig að auknar líkur eru á því að rekstur húsnæðissamvinnufélaga verði sjálfbær. Eykur það húsnæðisöryggi búseturéttarhafa. Í nefndaráliti er öll nefndin á málinu. Hún leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, Halldóra Mogensen, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason.
Frú forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með þetta frumvarp og lýsa stuðningi við það. Frumvarpið hefur það að markmiði að stuðla að sjálfbærum rekstri húsnæðissamvinnufélaga, þá einkanlega að tryggja að félögin eigi þess kost að velja þá fjármögnun sem þau telja hagstæðasta og henta best á hverjum tíma með hagsmuni félagsmanna í fyrirrúmi, að teknu tilliti til þeirrar áhættu sem fylgir fjármögnuninni. Það er félögum af þessu tagi afar mikilvægt að eiga greiðar fjármögnunarleiðir. Að því miðar frumvarpið og skapar þeim aukið svigrúm til þess að velja þá fjármögnun sem þau telja hagstæðasta hverju sinni og hentar best, með hagsmuni félagsmanna í fyrirrúmi, eins og áður segir. Ég vil leyfa mér að vekja sérstaka athygli á umsögn sem barst frá Landssambandi eldri borgara sem telur frumvarpið vera mjög til bóta fyrir húsnæðissamvinnufélög. Landssambandið leggur mikla áherslu á að húsnæðissamvinnufélögum sé gert kleift og heimilt að útvega sér lánsfé með þeim hagstæðustu kjörum sem eru í boði hverju sinni, um leið og minnt er á þann tilgang húsnæðissamvinnufélaga að þeir sem svo kjósa velji þann kost í húsnæðismálum þar sem hagstæðust kjör bjóðast til eigin búsetu. Landssambandið vekur sérstaka athygli á atriði sem ég vil leyfa mér að draga fram, frú forseti, í þessari umræðu, þ.e. að fyrir marga eldri borgara geti það verið góður kostur að kaupa sér búseturétt í húsnæðissamvinnufélagi. Landssamband eldri borgara lýsir því áliti að útborgun í kauprétti sem greitt er með séreignarsparnaði fái skattfríðindi eins og um önnur fasteignakaup væri að ræða. Þau tiltaka sem rökstuðning fyrir því sjónarmiði að það atriði sem þarna er gert að umtalsefni geti vegið ungt þegar eldri borgarar þurfa að leysa sín húsnæðismál.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, strandveiðar. Málið er flutt af atvinnuveganefnd og nefndarálitið er atvinnuveganefndar. Hér í upphafi eru taldir upp þeir aðilar sem komu á fund nefndarinnar, þ.e. fjöldi gesta sem kom fyrir nefndina og fjöldi umsagna bárust um málið. Frumvarpið var lagt fram af atvinnuveganefnd og felur í sér nokkrar breytingar á fyrirkomulagi strandveiða samkvæmt 6. gr. laga um stjórn fiskveiða. Lagt er til að við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða og er þar um tímabundna ráðstöfun að ræða fyrir komandi strandveiðitímabil og gildir ákvæði frumvarpsins til 31. ágúst 2018. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að strandveiðar verði takmarkaðar við 12 daga á mánuði fyrir hvert skip á tímabili strandveiða, maí til ágúst. Einnig er mælt fyrir um að Fiskistofa geti stöðvað strandveiðar ef heildarafli strandveiðibáta fer umfram það magn sem ráðstafað er til veiðanna. Jafnframt er mælt fyrir um heimild til að landa ufsa sem svokölluðum VS-afla. Markmið frumvarpsins er fyrst og fremst að auka öryggi smábátasjómanna með því að tryggja ákveðinn dagafjölda til veiða í hverjum mánuði. Með þessu er ætlunin að sníða af þann annmarka sem er í gildandi fyrirkomulagi sem birtist í því að sjómenn keppast við að veiða heimilan afla á sem skemmstum tíma og róa því oftar en ekki út í vondum veðrum. Fyrir nefndinni var ákvæði um heimild Fiskistofu til að stöðva veiðar andmælt og var lýst áhyggjum af því að aflinn yrði uppurinn áður en tímabilinu lyki og tilraunin yrði marklaus þar sem kapp með tilheyrandi áhættu hæfist samtímis á öllum svæðum til að tryggja róðrardaga áður en veiðar yrðu hugsanlega stöðvaðar. Einnig var vísað til þess fyrir nefndinni að færa mætti rök fyrir því að veiðar á ufsa stæðu ekki undir sér. Að mati nefndarinnar hefur verið dregið verulega úr líkum þess að veiðar þurfi að stöðva með því að heildarheimildir til strandveiða hafa verið auknar. Að mati nefndarinnar eru allar líkur á því að þær viðbótarheimildir sem um ræðir tryggi að á öllum svæðum verði unnt að stunda veiðar í 12 daga alla mánuðina. Þótt takmörkuðu magni sé ráðstafað til strandveiða er mikilvægt að fá reynslu á þetta nýja fyrirkomulag áður en það verður fest frekar í sessi. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á 1. gr. frumvarpsins. Er í fyrsta lagi lögð til orðalagsbreyting á 1. málslið. Einnig leggur nefndin til breytingu í þá veru að ráðherra en ekki Fiskistofa geti stöðvað veiðar þegar heildarafli skipa fer umfram magn sem ráðstafað er til strandveiða. Komi til þess að ráðherra þurfi að stöðva veiðar skiptir miklu að nákvæm greining verði gerð á áhrifum þeirra breytinga sem hér eru lagðar til á sókn og þróun veiðanna yfir árið, einkum á möguleika strandveiða einstakra svæða. Fyrir liggur að í þeirri reglugerð sem ráðherra gefur út í kjölfar þessara laga er ekki eingöngu heimild fyrir ráðherra til að stöðva veiðar heldur einnig heimild fyrir ráðherra til að auka heildarveiði í samræmi við 5. mgr. 8. gr. laga um stjórn fiskveiða svo að unnt verði að nýta 12 daga til strandveiða í maí, júní, júlí og ágúst á hverju landsvæði. Í þriðja lagi er lagt til að heimilt verði að landa ufsa án þess að hann teljist til hámarksafla hvers báts eða til heildarafla strandveiða að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Með þessum breytingum telur nefndin að komið sé til móts við mörg þau sjónarmið sem komið hafa fram í umsögnum um málið, eins og áhyggjur um að til stöðvunar komi í ágúst. Jafnræðis verður gætt og tekið tillit til þess að undanfarin ár hafa ufsaheimildir verið ónýttar á milli fiskveiðiára auk þess sem lágt verð hefur fengist fyrir ufsann. Nefndin telur að ef vel tekst til í sumar muni það leiða til aukins öryggis, jafnræðis og eflingar strandveiðikerfisins í heild með auknum aflaheimildum og sveigjanleika hvað varðar val á veiðidögum með öryggissjónarmið að leiðarljósi. Þannig verða 1.000 tonn af ónotuðum heimildum til línuívilnunar færðar í strandveiðar sumarið 2018 sem einskiptisaðgerð, en að mati sérfræðinga atvinnuvegaráðuneytisins og Landssambands smábátasjómanna ættu þær heimildir sem við bætast að duga til að mæta þessari ráðstöfun í sumar. Komið hefur fram í umsögnum um málið til nefndarinnar að val á föstum dögum geti leitt til betra hráefnis sem dreifist til vinnslu jafnar yfir mánuðinn, aukið framboð á fersku hráefni yfir sumarið, styrkt dreifðar byggðir og verið liður í að auka byggðafestu og nýliðun í greininni. Afli frá strandveiðum er afar mikilvægur fyrir fiskmarkaði þegar samdráttur er á afla frá annarri útgerð. Aflinn hefur oftar en ekki verið hryggjarstykkið í vinnslu margra fiskvinnslufyrirtækja yfir sumarið og verið gæðahráefni. Nefndin telur að eftir reynslu þessa sumars verði að skoða hvort tryggja skuli að afla frá strandveiðum skuli ávallt bjóða fyrst innlendum kaupendum og að hráefnið verði því ekki flutt óunnið í gámum til erlendra aðila. Það er mikilvægt að þessi tilraun til strandveiða í sumar takist vel og verði marktæk til að vinna með í framtíðarskipulagi strandveiða og eflingu þeirra. Nefndin leggur til að áhrif þessarar tilraunar í strandveiðum verði metin eftir sumarið og atvinnuvegaráðuneytið, með aðkomu hagsmunaaðila, taki saman skýrslu fyrir 1. desember nk. sem nýtist fyrir framtíðarskipulag strandveiða. Það sem þarf að kanna að mati nefndarinnar er m.a. hvaða áhrif það hafi að hafa fasta daga á hvert svæði fyrir sig, útkoma þess að ufsi reiknist ekki til heimilaðs afla í hverri veiðiferð og hvort líta þurfi til mismunandi fiskgengdar eftir landsvæðum hvað varðar byrjun og lok tímabila. Samstaða er í nefndinni um að fylgjast vel með hvernig þessi breyting á strandveiðum sumarið 2018 tekst með tilliti til aukins öryggis sjómanna. Atvinnuveganefnd mun strax í haust meta hvernig til hefur tekist með þessa mikilvægu tilraun og vinna að frekari endurbótum á strandveiðikerfinu í samráði við strandveiðimenn á svæðunum fjórum og hagsmunasamtökum þeirra fyrir sumarið 2019. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: Við 1. gr. a. Í stað orðanna ,,takmarka strandveiðar við 12 veiðidaga fyrir hvert skip“ í 1. efnismálslið komi: heimila hverju skipi strandveiðar í 12 veiðidaga. b. 2. efnismálsliður orðist svo: Ráðherra getur með auglýsingu í Stjórnartíðindum stöðvað strandveiðar þegar sýnt er að heildarafli strandveiðiskipa fari umfram það magn sem ráðstafað er til strandveiða samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur um strandveiðar fyrir árið 2018. c. 3. efnismálsliður falli brott. d. Við bætist þrjár nýjar málsgreinar, svohljóðandi: Heimilt er hverju strandveiðiskipi að landa ufsa án þess að sá afli teljist til hámarksafla samkvæmt 5. tölulið 5. mgr. 6. gr. a. Um ufsa sem ekki reiknast til heimilaðs afla í hverri veiðiferð strandveiðiskips gilda eftirtalin skilyrði: 1. Að aflanum sé haldið aðskildum frá öðrum afla skipsins og hann veginn sérstaklega og skráður. 2. Að aflinn sé seldur á viðurkenndum uppboðsmarkaði fyrir sjávarafurðir og andvirði hans renni til sjóðs, samanber 3. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1992, um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, með síðari breytingum, samanber þó 2. málslið 3. mgr. Sé heimild samkvæmt 2. mgr. nýtt skulu forráðamenn uppboðsmarkaðarins þar sem aflinn er seldur standa skil á andvirði hins selda afla að frádregnum hafnargjöldum og kostnaði við uppboðið. Þá skal útgerð skipsins fá 50% af andvirði selds afla sem skiptist milli útgerðar og áhafnar samkvæmt samningum þar um. Ráðherra skal með reglugerð kveða á um skiptingu landsvæða. Eingöngu er heimilt að veita skipi leyfi til strandveiða miðað við það landsvæði þar sem útgerð skips á heimilisfesti. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hún samþykkt þessu áliti. Undir þetta rita Lilja Rafney Magnúsdóttir, Inga Sæland, Halla Signý Kristjánsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, með fyrirvara, Ásmundur Friðriksson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Njáll Trausti Friðbertsson, Sigurður Páll Jónsson og Smári McCarthy, með fyrirvara. Aftar í nefndarálitinu eru töflur fengnar úr atvinnuvegaráðuneytinu. Sú stærri og sú minni koma frá Landssambandi smábátaeigenda. Miðað við afla strandveiðibáta síðasta sumar þá myndu 48 dagar allt sumarið hjá jafn mörgum bátum og reru í fyrrasumar þurfa 10.237.611 kíló, 594 bátar. Fyrir liggur að í sumar er áætlað magn með reglugerð 10.200 tonn. Í fyrrasumar voru 9.200 tonn sett til strandveiða með reglugerð, en í ágúst nýtti þáverandi ráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, ónýttar heimildir í kerfinu og bætti við 560 kílóum í ágúst svo aflinn fór upp í 9.760 tonn. Nú eru þessar heimildir 10.200 tonn. Þær eru verðmætari þar sem ufsinn er ekki inni í þeirri tölu. Það er að verðmæti til viðbótar um 300 tonn. Þess utan eru 1.000 tonn í ónýttri línuívilnun, svo það sem liggur fyrir í dag eru um 11.500 tonn. Allar tölur og viðmið benda til þess að nægar heimildir séu fyrir þessari tilraun í sumar. Ráðherra hefur vissulega heimild til þess að stöðva veiðar. Ekki verður hjá því komist að hafa þann varnagla, en ráðherra hefur líka heimildir samkvæmt þeirri reglugerð, sem kemur út í framhaldi á afgreiðslu þessa máls, að bæta í ef þörf er á ónýttum heimildum í strandveiðum til að möguleikar séu til 12 daga í hverjum mánuði fyrir alla þá báta sem skrá sig til strandveiða. Ég tel mjög mikilvægt að bátar skrái sig inn á þau svæði sem fyrir eru, að við höldum svæðunum við þessa tilraun. Fiskgengd er mismunandi góð á milli svæða. Þó að mikið hafi verið talað um að svæði A gefi vel af sér framan af þá gefa svæði B og C vel af sér seinni hluta sumars, í ágúst. Það er ekki akkur fyrir neinn að fara yfir á svæði A og missa af góðri fiskgengd á heimasvæði sínu í B eða C. Þeir sem vinna í þessari grein þekkja mætavel þennan mismun á fiskgengdum á milli svæða. Þess vegna er það undirstrikað í nefndaráliti okkar að í haust skoða eigi fiskgengd á ákveðnum landsvæðum og hvort möguleiki sé á að byrja á einhverjum svæðum fyrr og enda fyrr, þ.e. að tímabilið verði áfram fjórir mánuðir og mæti þeim sjónarmiðum að hér fyrir sunnan land og við Faxaflóa er betra fiskirí fyrri part sumars eða vors, t.d. í apríl. Þetta verður allt til skoðunar í haust í framhaldi af þessari tilraun. Ég fer fyrst og fremst með þetta mál til þess að reyna að mæta þeim sjónarmiðum að tryggja sveigjanleika og öryggi sjómanna. Mér finnst þessi tilraun vel þess virði til þess að reyna að koma í veg fyrir sjóslys. Hver og einn skipstjóri ber auðvitað ábyrgð á sínum bát, hvort sem hann er lítill eða stór, og því hvort hann fari á veiðar ef veður eru válynd, þó að hætta sé á því að hann missi af lestinni að sækja einhvern afla sem verður hugsanlega búinn ef hann rær ekki þann dag. En með því að draga úr þeim ólympísku hvötum sem eru vissulega í kerfinu er rétt að prófa þetta með 12 dagana. Í skýrslu frá Háskólanum á Akureyri kom fram mikill áhugi á því að hafa fasta sóknardaga í strandveiðum. Það skapi þann sveigjanleika sem þarf til innan hvers mánaðar. Það er líka betra fyrir fiskvinnslurnar og varðandi verð á mörkuðum, þannig að þetta helst svolítið í hendur allt saman. Fiskvinnslum finnst gott að hráefnið dreifist yfir mánuðinn. Þegar strandveiðiaflinn kemur inn að mestu leyti fyrir hluta mánaðar draga aðrir sig í hlé sem eru á aflamarki og eru ekki á veiðum vegna þess að þeir reikna með að fá minna fyrir sinn afla, en það er mjög nauðsynlegt að hráefnið dreifist yfir mánuðinn svo eðlilegur markaður skapist. En vissulega hafa komið fram gagnrýni og áhyggjur. Ég myndi kannski ekki vera svo ákveðin í því að láta reyna á þetta í sumar ásamt fjölda sjómanna sem haft hafa samband við mig og hafa lýst áhuga á því að þessi tilraun verði gerð nema af því að ekki er verið að ræða þetta mál í fyrsta skiptið. Það hefur verið skoðað vel. Frumvarp sama efnis var lagt fram í fyrravor þar sem ég var 1. flutningsmaður ásamt fleiri félögum úr Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. Í fyrravor var unnið að því í sjávarútvegsráðuneytinu með þáverandi sjávarútvegsráðherra Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að gera þessa tilraun og var mikill áhugi fyrir því að hún gengi fram. En því miður var það stoppað. Það er eins og gengur í pólitík, menn eru ekki alltaf sammála um hlutina. En þó að við séum ekki sammála í öllu og hefðum kannski hvert og eitt okkar viljað að þetta frumvarp liti eitthvað öðruvísi út skiptir máli að menn eru að reyna að ná sem bestri þverpólitískri samstöðu og hafa kjark til þess að skoða strandveiðikerfi, sem er búið að vera í níu ár og hefur reynst vel. Það skiptir máli að þróa kerfið með öryggissjónarmið í huga og styrkingu þess til framtíðar, því að strandveiðarnar eru komnar til að vera og eru nauðsynlegar með öðru útgerðarmynstri hér í landinu. Þær hafa vissulega hleypt miklu lífi í byggðarlögin. Þessar sjávarbyggðir væru ekki svipur hjá sjón ef strandveiðar hefðu ekki komið til. Það held ég að menn séu heilt yfir sammála um sem búa í þeim byggðum þar sem strandveiðar hafa tekist vel frá því að þær voru settar á árið 2009. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra í bili og vona að það fái góðan framgang hér og afgreiðslu, því að ekki eru margir dagar til stefnu. Strandveiðar hefjast 2. maí og þetta verður að liggja fyrir svo þeir aðilar sem ætla að fara á strandveiðar geti skráð sig inn og skoðað hvernig kerfi þeir búa við í sumar. Fiskistofa hefur ekki hafið skráningu inn í strandveiðakerfið þar sem hún veit að þetta mál bíður afgreiðslu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir nákvæma umfjöllun og framsögu um nefndarálit nefndarinnar. Eitt af því sem hún fór vel yfir var hvernig ætti að meta árangurinn af þeirri tilraun sem þarna er lagt til að verði farið í. Þess vegna vil ég spyrja hvernig eigi að meta hvort betra öryggi fæst með þessum breytingum og hvaða stofnanir koma að því. Hvaða samtal hefur átt sér stað af hálfu nefndarinnar við Landhelgisgæsluna eða aðra aðila sem sinna öryggi sjómanna? Síðan langaði mig að spyrja um aflaheimildirnar. Nú liggur það fyrir að þær viðbótaraflaheimildir sem koma inn í kerfið við þessa tilraun fara allar inn á svæði A og í rauninni ríflega það ef miðað er við sama fjölda veiðileyfa og voru til staðar á síðasta ári. Þess vegna vil ég spyrja hvort nefndin hafi tekið það til skoðunar að deila aflaheimildunum út á svæðin og í rauninni festa ákveðinn hlut á hvert svæði þannig að það lægi fyrir fyrir fram hvernig þær skiptust.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Nei, við höfum ekki fengið umsögn frá Landhelgisgæslunni. Við óskuðum eftir umsögn þaðan, en höfum ekki fengið hana. Það var vissulega til umræðu að fá fulltrúa hennar fyrir nefndina, en við höfum ekki fengið umsögn um málið frá henni. Innan greinarinnar sjálfrar hefur það komið margoft fram að öryggi sjómanna er undir þegar um ólympískar veiðar er að ræða svo það hefur legið fyrir í umræðunni um strandveiðar í raun og veru allt frá byrjun. Varðandi svæðin þá eru þau vissulega ólík innbyrðis, ekki bara hvað varðar fiskigengd, heldur er mismunandi fjöldi leyfa á milli svæða. Svæði A var með 228 leyfi í fyrra, B 136, C 129 og D 111. Það er auðvitað ekkert fyrir séð hvernig þetta verður þegar menn hafa val um að velja daga, þegar gefur vel til veiða eru meiri möguleikar á að ná fullum skammti. Á þeim svæðum sem hafa kannski verið að fá fleiri daga og jafnvel allan mánuðinn hefur ekkert endilega verið róið hvern einasta dag, 16 daga, en magnið hefur ekki klárast innan mánaðar. Það getur auðvitað enginn séð fyrir hve mikið magn kemur í hverjum róðri eða hve margir bátarnir verða eða hvernig veðrið verður. Það verður alltaf veðrið, fiskigengd og sjómaðurinn sjálfur, hvað hann er aflasæll, sem ræður því hversu mikið magn fæst og hve margir róðrarnir verða innan hvers mánaðar. Það verður alltaf það sem ræður á endanum. En uppleggið er að allir sitji við sama borð, hafi 12 daga [[Forseti hringir.]]sveigjanlega innan hvers mánaðar, með það í huga að hvert og eitt svæði geti nýtt góða daga til að fá sem mest út úr róðri.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mér fannst ég þó ekki fá svar við því hvort nefndin hefði rætt þann möguleika að binda aflaheimildir við svæðin. Mér finnst það í rauninni líklegt til þess að tryggja enn frekar öryggið ef það væri gert og kannski líklegt til þess að skapa sátt um þessa tilraun, því það liggur alveg fyrir í þeim umsögnum sem nefndinni hafa borist að það er ekki fullkomin sátt um að fara þessa leið. Þannig að ég vil ítreka þá spurningu hvort þetta hafi verið rætt ofan í kjölinn. Og eins vil ég hvetja nefndina til þess að eiga samtal við Landhelgisgæsluna um öryggisþáttinn.
Það var auðvitað búið þannig um málið að það væri verið að breyta þessu með að setja ákveðið magn í hvert hólf. Þar sem allir eiga að sitja við sama borð og fá 12 daga þá á ekki að skipta máli að vera með magn í hverju hólfi vegna þess að meiningin er ekki að stoppa í hverju hólfi eins og er í dag þegar magn klárast. Grundvallarhugsunin um sjálfbærni á bak við tilraunina er að það magn sem við höfum úr að spila dugi fyrir þessa tilraun, ef hún á að vera marktæk. Ráðuneytið hefur talað um að það séu 80% líkur á að það magn sem við höfum í dag, en vitum í raun ekki hvað kæmi til með að verða laust þegar líður á sumarið, dugi fyrir þessari tilraun. Samkvæmt svari ráðuneytisins við spurningu sem kom frá Bjarna Jónssyni, varaþingmanni VG, þá [[Forseti hringir.]]myndu 48 dagar á hvern bát vera eitthvað um 10.300 tonn. Við erum að tala um 11.500 föst í hendi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna í þessu máli. Mig langar aðeins að spyrja út í þá vegferð sem við erum hér á því að grundvallarvandamál þessa kerfis eins og við þekkjum frá fyrri tíð í sóknarkerfi er að það ýtir undir ólympískar veiðar. Það er bara grundvallareðli sóknarkerfis að það ýtir undir ólympískar veiðar, ýtir undir kapphlaup um að ná inn afla þangað til skrúfað er fyrir veiðarnar. Okkur gekk ekkert sérstaklega vel að stýra því hér áður fyrr þegar það var okkar meginfiskveiðistjórnarkerfi, raunar alveg hörmulega, með einstaklega lélega afkomu í sjávarútvegi á þeim tíma, meðan kvótasetning hafði það í för með sér á endanum að veiðunum var háttað með miklu skynsamlegra og hagkvæmara móti og afraksturinn er mun betri arðsemi í sjávarútvegi. Við sjáum raunar þessi sömu einkenni í strandveiðunum. Það virðist ekki vera nein afkoma af þessum veiðum. Þær eru meira og minna reknar í tapi og það hefur líka verið gagnrýnt að bæði nýtni og gæði aflans séu talsvert lakari en í öðrum hlutum fiskveiðistjórnarkerfisins. Mig langar að spyrja hv. þingmann, því að ég næ eiginlega ekki utan um það, hvernig þessi breyting á að koma í veg fyrir þetta kapp sem er alltaf í sóknarkerfinu. Hér er vissulega verið að tryggja bátum ákveðinn dagafjölda, en um leið sýnist mér að það séu gefin nokkuð skýr fyrirheit um að það kynni allt eins að vera aukinn afli ef gengur hratt á veiðarnar. Það ýtir enn frekar undir ávinninginn af því að reyna að veiða eins hratt og mikið og kostur er og jafnvel að einstök svæði geti sótt í raun og veru á hlut annarra svæða ef vel gengur við veiðar þar. Þess vegna sé ég ekki hvernig þessi breyting á að vera til þess fallin að draga úr [[Forseti hringir.]]tilhneigingu til ólympískra veiða og tryggja þar með öryggi sjómanna.
Virðulegi forseti. Við teljum það auka öryggi sjómanna að hafa þennan sveigjanleika og heildaraflamagn á dag til strandveiða takmarkar auðvitað það sem má taka inn í hverjum róðri, rúm 650 kíló í slægðum afla. Menn sem hafa möguleika á að velja 12 daga innan mánaðarins eru auðvitað rólegri en annars væri ef það hangir yfir höfði þeirra að það magn sem er ætlað í hvert hólf verði hugsanlega búið eftir einhverja X daga. Það róar alla þá sem eru á strandveiðum þótt hver og einn, eins og ég sagði áðan, verði auðvitað að bera ábyrgð á sjálfum sér þegar upp er staðið eins og í sjómennsku yfir höfuð. Ég tel að þetta fyrirkomulag rói mannskapinn. Við höfum einn pott og menn eiga ekkert í þessum efnum eitthvert magn sem er sett í þetta hólf eða hitt hólf eða hvernig sem það er, menn eru ekkert að taka frá hver öðrum. Til strandveiða er áætlað ákveðið magn. Það getur aukist ef heimildir losna í kerfinu í lok sumars. Strandveiðar eru eina kerfið innan 5,3% kerfisins sem getur nýtt ónýttan afla, það er bara mjög gott, því annars myndi hann brenna inni. Strandveiðarnar hafa sýnt að bátarnir eru að koma með virkilega gott hráefni að landi. Hitt er mýta sem hefur haldist við. Fyrstu tvö árin var þetta kannski ekki nógu gott, en í dag ber öllum saman um að þetta sé frábært hráefni sem menn fá, ferskt, veitt á króka, og mjög eftirsótt til sölu erlendis og fer hratt með flugi jafnvel beint á markað innan skamms tíma.
Herra forseti. Ég get svo sem ekkert annað sagt en að ég er ekki sannfærður um að þetta verði endilega til þess að ná tökum á þeim vanda sem hér er verið að lýsa, en það verður tilraunin auðvitað að leiða í ljós. Mig langar í öðru lagi að spyrja hv. þingmann um aflastýringu en mér finnst af orðanna hljóðan, bæði nefndarálitinu og þeim ákvæðum sem þarna er verið að setja inn, að verið sé að slaka talsvert á klónni í stýringu veiðanna varðandi mögulegan heildarafla og það sé verið að gefa ákveðin vikmörk sem geti búið til verulegan þrýsting til aukinna aflaheimilda inn í kerfið. Ég velti fyrir mér: Hafði nefndin engar áhyggjur af því að þarna væri í raun og veru verið að losa talsvert tökin á fiskveiðistjórninni í þessu kerfi?
Herra forseti. Ég hef ekki áhyggjur af því að það sé verið að losa tökin á þeim aflaheimildum sem eru til ráðstöfunar innan 5,3% hlutdeildarinnar. Það hafa margar breytingar orðið á sjávarútvegi undanfarin ár og hefur orðið samdráttur í línuívilnun vegna þess að það hefur dregið úr því að beitning sé í landi. Svona kerfi er alltaf lifandi og þarf að endurskoða. Það hefur verið endurskoðað undanfarið varðandi sérstaka byggðakvóta sem hafa nýst mjög vel. Ég hef verið í atvinnuveganefnd eða sjávarútvegsnefnd alveg frá upphafi, frá því að ég kom inn á þing. Þar höfum við stöðugt verið að tala um að endurskoða hvernig þessar heimildir innan 5,3% hlutans nýtast sem best fyrir byggðirnar, byggðafestu og nýliðun. Ég tel að strandveiðar séu hluti af því púsli öllu saman sem styðji mjög vel við annað sem er í því kerfi og sé ekki að taka af neinu öðru.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta frumvarp sem er ætlað að auka öryggi strandveiða og alls ekki vanþörf á. En ég hef enn ýmsar athugasemdir við frumvarpið. Ég sé ýmsa annmarka á því og ætla í stuttu máli að fjalla um þá og spyrja um þá. Í fyrsta lagi sýnist mér - hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir leiðréttir mig ef það er rangt - að miðað við áætlaðar veiðar strandveiðibáta á komandi sumri sé raunverulega verið að minnka veiðina á öllu svæðinu nema A-svæði. Miðað við töfluna í fylgiskjalinu er verið að minnka veiðarnar á B-svæðinu um 240 tonn, C-svæði 360 tonn og D-svæði 330 tonn. Aukningin kemur einungis á svæði A upp á 1.390 tonn ef ég hef reiknað rétt. Fyrir hvern er þetta frumvarp þá ef minnka á veiðar á öllum svæðum nema einu? Er bara verið að hygla svæði A? Ég bara spyr. Það er nú bara þannig að þú kemst ekkert á sjó, t.d. með suðurströndinni, á Hornafirði, í Vestmannaeyjum eða í Grindavík, jafn oft og í fjörðum vestur á landi; fyrir opnu úthafi, sérstaklega fyrri part sumars. Það kostar miklu fleiri daga, miklu fleiri tilraunir og minni veiði á þeim svæðum en á svæði A. Aukningin kemur þarna alfarið á svæði A. Hv. þingmaður leiðréttir mig ef einhvers misskilnings gætir í þessu hjá mér. Ég vil spyrja um annað: Ef kvótinn, eins og aðrir hv. þingmenn hafa komið inn á, klárast í júlí, segjum það, á þá hv. þingmaður von á því að ráðherra auki við hann þannig að hægt sé að veiða í ágúst?
Herra forseti. Ég fór yfir það að það aflamagn sem áætlað er í strandveiðar er mjög ríflegt miðað við alla útreikninga; miðað við það hve margir bátar hafa verið að stunda strandveiðar og miðað það magn sem hefur farið í strandveiðar. Við erum þar vel innan allra öryggismarka og ráðherra hefur vissulega þá heimild að bæta við ef lausar aflaheimildir eru í kerfinu, ef á þarf að halda. Varðandi það að allar aflaheimildir muni færast á A-svæði: A-svæði hefur staðið frammi fyrir því að þar hafi verið fáir dagar, færri dagar en á öðrum svæðum. Svæðin eru ólík innbyrðis varðandi fiskgengd. Þar hefur eðlilega verið óánægja með að það séu mikli færri dagar, en það magn sem fer á hvert svæði er í sjálfu ekkert heilög tala sem er bara fundin upp einhvers staðar sem hinn eini og sanni sannleikur. Menn hafa auðvitað verið að deila um það sín á milli. Með því að tryggja öllum tólf daga hvar sem er á landinu og gera strandveiðar þannig sveigjanlegar og öruggar erum við að horfa fram á jafnræði. Eins og ég hef nefnt ræðst fiskirí á hvern dag á hvern bát, sama á hvaða svæði hann er, af því hvort veður er til sjósóknar í tólf daga hvern mánuð; það verður breytan sem skiptir máli af því að það er ekki eitthvert magn sem fer á hvern bát fyrir sig, þetta er ekki kvótasetning. Þetta mun alltaf hafa áhrif á það hvernig gengur á milli svæða. Aflaheimildir hafa verið að brenna inni á svæðum eins og D-svæði. Önnur svæði hafa farið aðeins fram úr. En ég held að þetta sé mjög góð tilraun [[Forseti hringir.]]og sjómenn á öllum þessum svæðum hafa [[Forseti hringir.]]talað um að ef 48 dagar séu þarna undir séu þeir mjög ánægðir með að [[Forseti hringir.]]þetta verði útfært á þann veg.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður svarar því til að það séu færri dagar á svæði A og að fjölga þurfi þeim. Það er nákvæmlega það sem þetta frumvarp er að gera, það er að fjölga dögum á svæði A. Af hverju? Af því að þar veiðist mest og þar eru flestir bátar, þeir klára kvótann fyrr. Það er verið að færa fleiri daga til þeirra þannig að þeir geti veitt meira, meiri afla þar. Nákvæmlega þetta er verið að gera í þessu frumvarpi. Það er ágætt að það upplýsist. Herra forseti. Ég er afskaplega óánægður með margt í þessu frumvarpi, afskaplega óánægður með það. Ég óttast um hin svæðin og auðvitað það svæði þar sem mínir umbjóðendur eru, Suðurkjördæmi, að þessi kvóti klárist í júlí. Ég skora á hv. þingmann að taka það til skoðunar hvort ekki sé hægt að setja hámark, eins og fleiri þingmenn hafa nú orðað, á svæðin, þannig að hægt sé að loka fleiri svæðum ef komið er upp fyrir ákveðinn kvóta þannig að þetta gerist ekki eins og ég hef verið að nefna.
Herra forseti. Ég tel það ekki vera neitt áhyggjuefni að það magn sem er þarna til ráðstöfunar dugi ekki. Menn mega heldur ekki mála skrattann á vegginn í þeim efnum og hræða sjómenn á viðkomandi svæðum með því að það eigi eftir að gerast. Við höfum allan talnagrunninn undir til samanburðar og til að sýna fram á að um 80% líkur eru á því að þetta dugi. Þar fyrir utan er það magn sem áætlað er til strandveiða verðmætara vegna þess að ufsinn er ekki þar með, alfarið tekinn út úr aflamagni hvers dags. En það að fleiri bátar séu á A-svæði en öðrum - þetta er atvinnurekstur og hver og einn ákveður hvort hann fer í sjósókn, hvort hann gerir út strandveiðibát. Það bannar enginn eða hvetur einn eða neinn til að gera út bát [[Forseti hringir.]]eftir landsvæðum, það verða sjómennirnir sjálfir að ákveða. [[Forseti hringir.]] [[Gripið fram í.]]- Potturinn er einn, hann er fyrir alla og allir fá tólf daga.
Herra forseti. Nú er kannski ágætt að byrja á því að nefna að strandveiðikerfið er afskaplega vel heppnað kerfi. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur að þróa það áfram til góðs fyrir þá sem stunda strandveiðar og fyrir byggðirnar út um allt land. Þeir eru til sem vilja gera þessu kerfi illt, en ég held að flestir sjái kosti þess að viðhalda því og styrkja. Strandveiðikerfið er á sama tíma kerfi sem er háð allt of mörgum skilyrðum og reglum. Ef sjávarútvegurinn allur væri háður jafn umfangsmiklum reglum og strandveiðarnar væri hann líklega ekki eins öflugur og raun ber vitni. Framtíðarþróun strandveiða verður að byggjast á því að ganga í átt til aukins frjálsræðis í öllu. Sú tilraun sem verið er að tala um að gera hér - margir hafa kallað þetta tilraun - er að sumu leyti skref í átt að sóknardagakerfi sem hefur verið farið fram á af hálfu hagsmunaaðila. Það gerir þetta að ágætu skrefi vegna þess að það virðist samræmast því sem fólk er að fara fram á. Þetta er kannski ekki nóg, ég ætla að fara í gegnum það svolítið. Þegar við erum að skoða svona breytingar þurfum við að skoða alla þá hagsmuni sem eru til staðar og við þurfum að svara nokkrum grundvallarspurningum. Fyrsta er: Eru markmiðin góð og nær framlögð tillaga markmiðunum? Mun þetta valda skaða? Er hægt að ná markmiðunum betur með annarri nálgun? Í þessu strandveiðifrumvarpi lá alltaf fyrir, að mínu mati, að markmiðin væru góð, að auka öryggi og fyrirsjáanleika, að minnka áhættu eftir því sem hægt er. Þetta er bara ágætt. En við þurfum svolítið að skoða hvernig markmiðin fara saman við pólitískan veruleika. Þegar frumvarpið kom fram fannst mér það engan veginn til þess fallið að ná markmiðunum enda dró það með engu móti úr því kapphlaupi sem verið hefur í gangi. Það er kannski ágætt að taka fram að ég held að þetta sé ekki ólympísk íþrótt þótt það hafi verið kallað ólympískt að mörgu leyti. En það er verið að reyna að slá met í dag og það er oft verið að fara út í alls konar veðri og stofna sjálfum sér í hættu. Í staðinn fyrir að ná þessu markmiði virtist það aðallega hafa þau áhrif að styrkja stöðu svæðis A fram yfir önnur svæði, það er var með öllu óásættanlegt. Varamaður minn, sem kom inn fyrir mig í nokkrar vikur, Álfheiður Eymarsdóttir, barðist ötullega fyrir því að þetta yrði lagað. Ég vil þakka henni fyrir að sinna þessu máli af mjög miklum krafti í fjarveru minni. Ég kom hingað aftur til landsins í gærmorgun og hef verið að fylgjast með þessu úr fjarlægð. Það er erfitt að setja sig inn í svona flókið mál, en engu að síður held ég að niðurstaðan verði ágæt. En förum yfir þetta. Gagnrýnendur frumvarpsins hafa náð árangri til breytinga. Í meðförum nefndarinnar komu fram ágætistillögur og gagnrýni. Gerðar voru breytingar sem koma fram í nefndarálitinu. Ég samþykkti þær með fyrirvara, samþykktin var vegna þess að breytingarnar eru góðar en fyrirvarinn vegna þess að þær eru ónægar. Á þeim tímapunkti þegar nefndarálit var afgreitt var orðið ljóst að búið væri að taka á gagnrýni Félags smábátaeigenda og annarra með breytingum sem virtust vera ásættanlegar fyrir hagsmunasamtökin og helstu hagsmunaaðila. Einnig var ljóst að það er enginn áhugi til staðar pólitískt að íhuga frekari úrbætur á þessum tímapunkti, en vonandi getum við samt fært þetta aðeins lengra áfram. En samspil þessara staðreynda gerir það að verkum að kannski þýðir lítið að gelta og skammast. Ég mun reyna að færa rök fyrir því að við náum fram aðeins fleiri skrefum og svo vona ég að við getum tekið þetta inn í atvinnuveganefnd milli 2. og 3. umr. og lagað herslumuninn, það sem vantar upp á, til þess að þetta verði gott. Þegar við skoðum hvort markmiðunum verði náð skoðast það út frá því hvort aðstæður til kapphlaupsins séu enn til staðar. Það dugar ekki að skoða bara heildarkerfið. Við verðum að skoða svæðin hvert fyrir sig með hliðsjón af aðstæðunum sem eru til staðar á hverju svæði. Tryggingin fyrir tólf dögum dugar klárlega á svæði A miðað við núverandi aðstæður sem nýtur mest góðs af þeirri aukningu sem verður til. En úr því að búið er að gagnrýna mikið aukninguna sem fer þangað verð ég að minnast á að ég hef farið aðeins yfir tölfræðina um það hversu mikil veiði verður hjá hverju skipi. Það verður að segjast eins og er að veiðin hjá skipum á svæði A hefur verið minni einmitt vegna þess að dagarnir hafa verið færri; það hefur verið skorið á miklu fyrr á svæði A vegna þess að mörg skip eru um tiltölulega lítinn pott þar. Það er því alveg málefnalegt og rökrétt að auka mest þar. Það lítur út fyrir að svæði B og C, út frá gefinni reynslu og þeirri tölfræði sem við höfum, muni skila mjög svipaðri niðurstöðu, en kannski er aðeins meiri trygging fyrir ákveðnum hlutum. Aukareglan um að ufsi teljist ekki með í aflahámarki mun koma til með að auka aflaverðmæti fyrir fólk á svæðum B og C þannig að þetta kemur, held ég, ágætlega út fyrir svæði B og C líka. Svæði D lítur aftur á móti út fyrir að hljóta lítilvægan skaða af þessu fyrirkomulagi. Hversu mikinn er stóra spurningin. Það er mjög líklegt að það verði skaði og orðið „líklega“ skiptir máli, vegna þess að tölfræðin bendir til þess að skaðinn sé ekki öruggur heldur einungis líklegri en ekki í einhverjum tilfellum. Það mun ekki endilega vera fyrir alla sem starfa á svæðinu, sérstaklega ekki þá báta sem hafa verið að koma með minna af afla í land, heldur meira fyrir þá báta sem hafa verið að koma með mest í land á undanförnum árum. Það skýrist af því að veðuraðstæður eru öðruvísi á svæði D og erfiðara hefur reynst að ná miklum afla. Fyrir vikið eru bátar á svæði D oft með töluvert meiri sókn eða fleiri daga en aðrir. Ég er nú með þetta hér einhvers staðar. Svæði D hefur að meðaltali frá 2010 verið með 54 sóknardaga til samanburðar við svæði A sem hefur verið með um 30. Þannig að þetta er erfiðara svæði. Vissulega er meiri hætta á því að fleiri bátar muni skaga upp í hámarkið. Mér sýnist einnig að á svæði D muni verða afgangur út frá ætluðum aflaheimildum. Tölfræðin sýnir líka að það hefur verið tilfellið undanfarin ár. Á móti kemur að sumir bátar, og sérstaklega þeir sem hafa verið að skila minni afla áður, muni fá meira en áður með þessum breytingum, þannig að það vegur upp á móti í þessu. Ufsareglan held ég að komi til með að hafa mest jákvæð áhrif á svæði D en umfang hennar er erfitt að meta fyrir fram. Við vitum ekki nákvæmlega hver áhrifin eru þannig að við getum ekki látið ufsaregluna vega mjög þungt í matinu á því hvort þetta valdi skaða. Jákvæð aukaverkun er sú að ufsareglan dregur úr tilhneigingu til brottkasts. Það er ágætt út frá umhverfissjónarmiðum og því að geta almennt aukið aflaverðmæti, vegna þess að það eru fleiri þorskígildistonn sem koma í land og jafnvel fleiri þorskar. Nú beinist mikil tortryggni að stoppákvæðinu, að ráðherra en ekki lengur Fiskistofa samkvæmt breytingartillögunum geti stöðvað veiðar ef aflaheimildir eru að klárast. Ráðherra hefur ekki, samkvæmt ákvæðinu, rétt til að stöðva veiðar eftir eigin hentisemi heldur þyrfti væntanleg að koma einhvers konar rökstuðningur með því. En með tilfærslu frá Fiskistofu til ráðherra skapast pólitísk ábyrgð á stöðvun. Ég vona að slík ábyrgð og tilheyrandi reiði, sem mun auðvitað koma í kjölfar slíks, verði til þess að minni líkur verði á því að stöðvun eigi sér stað nema mjög brýna nauðsyn beri til. Það er líka rétt að athuga að vegna þess hvernig fiskgengdin er og hvernig veðuraðstæður eru þá er svæði D yfirleitt seinna á tímabilinu en önnur svæði. Svæði B hefur að vísu svipaða tilhneigingu. Því er líklegast að hugsanlegt stopp hafi áhrif á svæði D. Viðbótin um þúsund tonn, sem er tilfærsla frá línuívilnun, sem er búið að lofa að muni koma, ásamt ufsareglunni, ætti að koma til móts við þær aðstæður. Tölfræðin sýnir jafnframt að þetta eigi að ná yfir stærstan hluta þess sem upp á vantar. Það er því ýmislegt sem búið er að ná fram með breytingum sem ég róast yfir. Ég trúi því, út frá því sem fyrir liggur, að svæði A, B og C muni koma vel út úr þessum breytingum og að gagnvart þeim svæðum muni frumvarpið ná markmiði sínu. Ég er ekki sannfærður um að svæði D muni ekki bera skaða af. En út af því að ég er svolítið kominn ofan í þessa tölfræðigreiningar þá vildi ég fá einhvers konar sennileikamat eða hver væri líklegur hámarksskaði. Út frá þeim tölum sem ég hef, sem eru kannski ekki fullkomnar, þá hugsa ég að það sé mest 15%, bæði í því magni sem um ræðir og fjölda veiðidaga og það er út frá ýktustu tilvikum. Þetta ætti því að vera ágætt fyrir flesta. En þetta er of mikill hámarksskaði. Þess vegna verðum við kannski að reyna að finna leiðir til þess að bæta þetta enn frekar. Svo að ég segi aðeins meira varðandi ufsaregluna: Hún kemur inn í þetta sem mjög ófyrirsjáanlegur bónus. Það er ekki hægt að spá fyrir um nákvæmlega hversu miklu hún muni skila. Tölur sem ég hef heyrt eru á bilinu 300 tonn upp í 700 tonn, kannski verður það meira út af því að nú skapar þetta öðruvísi efnahagslega hvata líka. En auðvitað er þetta takmarkað líka af því hvað skipin ráða við og hversu mikill ufsi finnst. En þetta gæti verið nóg til þess að uppræta alla áhættuna ásamt því að það dregur úr líkunum á því að fólk sé að sækja í brælu, sækja undir fjöll; einhverja þaraþyrsklinga og eitthvað sem lítil verðmæti eru í. Þannig að það er ágætt. Til þess að reyna að slá á hugsanlegan skaða sem verður af lagði ég til að kannski væri hægt að fara í tvær breytingar. Önnur væri sú að ráðherra hefði þá heimild til að fjölga dögum á tilteknum svæðum ef útlit yrði fyrir afgang. Sú tillaga hefur ekki hlotið góðan hljómgrunn. Hin tillagan er að lokunarheimildinni verði breytt þannig að ráðherra gæti lokað einstökum svæðum tímabundið á grundvelli jafnræðis, þ.e. ef eitthvert svæði væri búið að ganga svo á pottinn að útlit væri fyrir að önnur svæði myndu fá litið sem ekkert gæti ráðherra jafnað það út með handstýringu. Þetta er meira inngrip en ég myndi almennt leggja til, en aftur á móti er þetta svolítið skrýtið kerfi og kannski ástæða til að endurskoða pottana sjálfa á einhverjum tímapunkti; kannski, eins og margir hafa lagt til, að það verði einhvers konar hámark eða kannski einhver grunnur. Það má útfæra þetta með ýmsu móti. Ég vona að pólitískur vilji verði fyrir því að taka þá umræðu og reyna að finna jafnvægi milli svæða eða jafnvel uppræta svæðakerfið með öllu sem er önnur nálgun. Eins og ég segi: Þetta er ekki fullkomin lausn, en þetta er einhvers konar neyðarúrræði, eins og stöðvunarákvæðið er almennt. Ég hugsa að þetta myndi duga til þess að uppræta alla áhættuna sem er til staðar gagnvart svæði D. Ég vona því að þetta verði skoðað betur milli 2. og 3. umr. Í raun snýst þetta eingöngu um að bæta við orðum miðað við breytingartillöguna sem hér liggur. Þar segir: „Ráðherra getur með auglýsingu í Stjórnartíðindum stöðvað strandveiðar ...“ - Það þyrfti að bæta við orðunum „á einstökum svæðum“. Ég hugsa að þetta sé ekki það umfangsmikið að það ætti að valda miklum áhyggjum. Ég samþykkti nefndarálitið með þeim fyrirvara að við getum gert betur. Ég trúi því að frumvarpið með breytingum nefndarinnar muni ná flestum markmiðum en ekki öllum. Ef við getum gert aðeins betur milli 2. og 3. umr. ættu allir að geta verið sáttir. Ég þekki það af ótrúlega mörgum tölvupóstum sem ég hef fengið frá strandveiðisjómönnum, Facebook-skilaboðum og ýmsu öðru, að það eru margir sem hafa mjög miklar áhyggjur af þessum breytingum. Í raun er fyrsta tilhneiging mín að reyna að berjast til síðasta blóðdropa til þess að reyna að ná fram eins miklu frjálsræði og hægt er. En á móti kemur að þetta frumvarp er sett fram til þess að ná mjög tilteknum markmiðum. Ég skil þau markmið. Ég er sammála þeim markmiðum. Þó svo að við séum ekki að leysa allan vandann nú þá munum við vonandi gera það jafnvel strax í haust. Ég vona að stuðningur verði við það. Þetta hefur verið kallað tilraun. Tilraunir sem þessar eru af hinu góða. Þetta er auðvitað tilraun þar sem afkoma fólks er að veði. Það er fólk sem reiðir sig á þessar strandveiðar til þess hreinlega að eiga í sig og á. Það er því algjörlega nauðsynlegt að við vöndum okkur. Það er ákveðin tímapressa í ljósi þess að strandveiðitímabilið fer að hefjast. Við rekum okkur svolítið áfram á þeim grundvelli, en við megum ekki láta það vera tylliástæðu til að skoða ekki allar tillögur sem koma fram og leyfa okkur að eiga umræðuna eins ítarlega og hægt er. Við getum alveg unnið fram á nótt ef þörf er á. Við vílum það ekkert fyrir okkur frekar en sjómennirnir sjálfir. Það sem er lagt til virðist vera til bóta að flestu leyti. Ég undirstrika að áhætta er til staðar. Það er ekki öruggt að þetta muni takast. Það liggja fyrir tillögur frá mér og kannski frá öðrum um hvernig draga megi úr áhættunni. Verði frumvarpið að lögum án slíkra breytinga þá mun árangurinn dæmast af niðurstöðunum. Sem betur fer er þetta gert í tilraunaskyni til eins árs. Ef allt fer á versta veg þá höfum við næsta ár til að endurskoða þetta. Ef við komumst ekki að betri niðurstöðu förum við alla vega 2019 yfir í sama kerfi og er í gildi núna. Það er alltaf hugsanlegt að áhættan raungerist ekki og það er yfirleitt það sem gerist í raunveruleikanum. Við eigum aldrei að stunda veðmál með afkomu fólks ef hægt er að komast hjá því, en þetta er, held ég, góð tilraun. Við getum betur, en þetta er skref sem er ágætt að stíga. Með þeim fyrirvara að það verður auðvitað að draga frekar úr líkunum á skaða á svæði D. Skoðum tölfræðina. Vinnum þetta betur, en stígum þetta skref og síðan fleiri skref.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann nánar út í það sem hann sagði hér, vegna þess að mér fannst það vera aðeins óljóst hvað hann var að fara. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að ráðherra bæri pólitíska ábyrgð og það myndi þá draga úr líkum á því að veiðarnar yrðu stöðvaðar nema mikið lægi við. Mig langar að spyrja hann aðeins út í nánari skilgreiningu á því hvað átt sé við þegar sagt er að mikið liggi við, að ráðherra eigi að fá að stöðva veiðarnar. Ég skal taka dæmi. Segjum bara að þetta gangi fram með þeim hætti að um mánaðamótin júlí/ágúst verði allar aflaheimildir, þ.e. þau 11.200 tonn sem hér eru undir, uppurnar. Hvað á þá að gera að mati hv. þingmanns? Í mínum huga er að sama skapi nokkuð óljóst hvað átt er við með lokunarheimild á ákveðnum svæðum. Það væri neyðarúrræði, eins og hv. þingmaður kallaði það. Hér væri afkoma fólks að veði og við ættum ekki að stunda veðmál með afkomu fólks. Ég get tekið undir það. En hver eru mörkin? Hvenær ætti ráðherra, að mati hv. þingmanns sem er með hugmyndir um breytingartillögur, að taka ákvörðun um að loka á öðrum svæðum til þess að leyfa svæði D að veiða það sem eftir stendur í heildarpottinum? Við hvaða magn ætti að miða?
Herra forseti. Ég held að það sé alveg nokkuð skýrt, eða það vona ég alla vega, að hv. þingmaður og fyrrverandi ráðherra skilji hvaða pólitísk ábyrgð liggur í því að vera ráðherra. Fiskistofa getur t.d. ekki fært heimildir milli kerfa, hún hefur ekki heimildir til þess að færa úr línuívilnun yfir í strandveiðarnar til þess að auka í. Þannig að eina úrræðið sem Fiskistofa myndi hafa ef til þess kæmi sem hv. þingmaður tók dæmi um, að um mánaðamótin júlí/ágúst væri allt búið, hefði Fiskistofa ekki nein önnur úrræði en að stoppa. En ráðherra hefur alltaf fleiri úrræði. Ráðherra getur fært milli kerfa, getur byggt upp einhverjar aðrar lausnir og gæti jafnvel ákveðið að í ljósi talna frá Hagstofu eða öðrum væri hreinlega aukning umfram 5,3% í lagi. Ég veit ekki alveg hvernig það myndi virka lögfræðilega, en það er ljóst að ráðherra hefur töluverðar heimildir. Varðandi lokunarúrræði á einstökum svæðum. Aftur veit ég ekki hvernig ég á skýra það betur að loka mætti tilteknum svæðum, ég kann ekki að útskýra það betur. En hvernig heimildinni yrði beitt, það er vissulega góð spurning. Ég samþykki algjörlega þá gagnrýni vegna þess að eins og ég sagði í ræðu minni er þetta alls ekki fullkomin tillaga. Þetta er jafnvel mjög ófullkomin tillaga. En þetta er það besta sem ég gat komið með miðað við þann hraða sem við vinnum þetta á. Þess vegna bið ég um að við förum aðeins hægar og vinnum þetta betur. Það er örugglega hægt að finna töluvert betri lausn en þetta. En hugmyndin um það hvernig þessu yrði breytt væri að það væri gert í samræmi við jafnræðisreglu og þá hagsmuni sem fyrir liggja, vegna þess að fólkið [[Forseti hringir.]]á öllum svæðunum ætti auðvitað að hafa jöfn tækifæri til þess að nýta þær auðlindir sem við erum að tala um.
Virðulegur forseti. Ég er ekki viss um að því fólki sem á afkomu sína undir þessu máli, eins og hv. þingmaður orðaði það, vilji stunda svona veðmál með lifibrauð sitt. Ég held að það hafi orðið lítils vísari um hvað þingmaðurinn var að fara með þessari óútfærðu og óljósu tillögu sinni. Það er ekki gott að koma með óljósar og óútfærðar tillögur þegar um afkomu fólks er að ræða og að stunda veðmál um svo viðkvæma hluti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að pólitísk ábyrgð hæstv. ráðherra er mikil. Hv. þingmaður sagði að ráðherra hefði úrræði til að bæta við. Það er þá að því gefnu að eitthvað sé til í þessum 5,3% potti. Það eru fordæmi fyrir því frá síðasta ári þegar hæstv. ráðherra, sem þá sat í ráðuneytinu, bætti 500 og eitthvað tonnum, ef ég man rétt, við það sem þá var til ráðstöfunar. Nú er búið að taka 1.000 tonn fyrir fram af því sem ekki er talið að muni nýtast í línuívilnun, og úthluta þeim. Það er því örugglega búið að vega verulega að því svigrúmi sem veður nú í lok fiskveiðiárs þegar þessar veiðar fara fram, til þess að stunda einhverjar frekari æfingar í þeim efnum. Ég held að hægt sé að fullyrða að ráðherra sé mjög þröngur stakkur skorinn, í það minnsta varðandi frekari skref. Ef þetta færi með þeim óljósa hætti í þeirri óvissu sem málið er í allt í heild, að aflaheimildir myndu klárast tiltölulega snemma á tímabilinu, þegar kannski væri [[Forseti hringir.]]einn fjórði eftir eða eitthvað slíkt, t.d. þegar ágúst væri eftir, hefði hv. þingmaður ekki áhyggjur af því að loka yrði gagnvart misræmi á milli svæða [[Forseti hringir.]]og gagnvart þeim sem [[Forseti hringir.]]reyna að stunda þessar veiðar allt sumarið?
Herra forseti. Í fyrsta lagi er það rangt hjá hv. þingmanni að búið sé að ráðstafa þessum 1.000 tonnum fyrir fram. Reglugerðin er ekki komin. En vissulega hefur verið sagt að hún sé á leiðinni. Við höfum náttúrlega ekkert til þess að byggja á nema tölfræðina. Tölfræðin er nokkuð skýr vegna þess að við erum bara að tala um ákveðið marga báta, ákveðið mörg tonn, ákveðið marga sóknardaga, ákveðið mikið hámark á afla á dag. Ég held að það séu allar breyturnar sem skipta máli, plús veðrið auðvitað. Út frá því gæti það vissulega gerst að allt í einu bættust við þúsund bátar, en það kostar peninga. Það mun ekki gerast í raunveruleikanum. Við getum búið til einhverjar fantasíur um að eitthvað svoleiðis gerist, en við erum að tala um raunveruleikann. Ég er nýlega búinn að tala hér í 20 mínútur um að við reynum að passa upp á að verja afkomu fólks. Hér er tillaga sem á eftir að ræða betur í nefndinni, sem ekki er fullrædd og var í rauninni mjög takmarkaður vilji fyrir því að ræða til fulls í nefndinni enn sem komið er, en tekið hefur verið jákvætt í að ræða hana milli 2. og 3. umr. Þess vegna finnst mér frekar undarlegt að verið sé að reyna að herma upp á mig að ég ógni afkomu fólks. Þvert á móti. Það mikilvægasta í þessu efni er einmitt að tryggja að þeir sem stunda þessar veiðar geti gengið að ákveðnu öryggi. Öryggið felst í því að allir hafi góðan og jafnan möguleika á því að sækja sjóinn, að þeir geti gert það í öruggu umhverfi, að ekki sé verið að sækja í brælu og að jafnræði gildi milli þeirra sem stunda veiðar óháð því hvar á landinu þeir eru. Það er ekki fullkomlega tryggt með núverandi tillögu. Ég held að við séum [[Forseti hringir.]]ekki langt frá því að tryggja það, en höldum okkur við raunveruleikann.
Hæstv. forseti. Ég ætla nú ekkert að orðlengja þetta mikið, en þeir komu inn á það, hv. þm. Smári McCarthy og hv. þm. Jón Gunnarsson, sem ég var að hugsa um. Þegar við fengum gesti fyrir nefndina í atvinnuveganefnd þá komu einmitt sjómenn af því svæði sem þingmaðurinn hefur áhyggjur af, svæði D, og sögðust vera sáttir við þetta og bara nokkuð ánægðir ef 12 dagar væru tryggðir, þá væru þeir sammála um þessa breytingu. En ég velti fyrir mér: Er þingmaðurinn að leggja til að ráðherrann hafi þá vald til að stoppa veiðar á öðrum svæðum til að svæði D fái sannarlega að klára sína 12 daga? Það leggst ekki vel í mig alla vega. Ég trúi því að það sem er í frumvarpinu og við höfum verið að ræða dugi miðað við þær forsendur sem hefur verið reiknað út frá. Ég er alveg viss um að allir þessir 48 dagar á hvern bát hringinn í kringum landið verða aldrei fullnýttir. Kannski tek ég stórt upp í mig þegar ég segi það, en það væri gott ef þingmaðurinn myndi aðeins útlista betur fyrir mér hvað hann var að meina með þessari tillögu og hvernig hann orðaði hana.
Herra forseti. Kannski rétt að ég taki fram að þessi tillaga var í rauninni tilraun til þess að reyna að tryggja að allir fái eðlilega og jafn mikið í sinn hlut og út frá þeim raunveruleika að svæðin eru sótt á mismunandi tímum. Það er einkum á B-svæði og D-svæði sem menn sækja kannski seinna, það gerir að verkum að það eru til tilfelli þar sem ákveðins ójafnræðis gæti gætt. Í tillögu minni felst aftur á móti kannski ákveðin gagnrýni á það fyrirkomulag að veiðar skuli vera stöðvaðar á annað borð. Ég er ekki á móti því að til sé neyðarhemill í kerfinu, en þessu verður að fylgja pólitísk ábyrgð sem ég ræddi áðan. Kannski er þetta fráleit tillaga hjá mér. Ég er algjörlega til í að sætta mig við það. En engu að síður hljótum við að geta gert betur. Vissulega er það frekar leiðinlegt ef það er búið að lofa öllum 12 dögum og síðan kemur einhver stöðvun sem veldur því að það næst ekki. En hugsunin hjá mér var ekki endilega sú að menn myndu ekki fá þessa 12 daga, heldur að það myndi vera einhvern veginn jafnað út, fólk á ákveðnum svæðum beðið um að bíða. Kannski er það líka ósanngjarnt. Kannski var þetta röng og fáránleg tillaga. Ég skal alveg samþykkja þann möguleika. Eina sem ég er að biðja um er að þetta verði rætt betur, að við reynum að finna einhverja góða leið til þess að tryggja að öll svæðin fái sem mest. Og auðvitað liggur lausnin í því að ráðherra bæti við í pottana ef þannig fer að ekki fái allir allt sem þeim er lofað í dögum talið vegna þess að það yrði auðvitað afleitt ef allt í einu fengju öll svæðin nema svæði D 12 daga vegna stöðvunarskyldunnar.
Hæstv. forseti. Ég veit að hv. þingmaður er vel meinandi, ég hef engar áhyggjur af öðru, enda sagði þingmaðurinn það í upphafi ræðu sinnar að hann væri tilrauninni samþykkur. Við skoðum þetta betur í nefndinni á milli 2. og 3. umr. Ég hef sagt það, og á nú eftir að koma upp í ræðu á eftir og fjalla betur um þetta mál, að í fullkomnum heimi hefði ég ekki verið hrifinn af þessu, en mér finnst þetta tilraunarinnar virði. Mér finnst þetta skref í rétta átt. Og af því að þetta á að gilda eingöngu í sumar og verður tekið til skoðunar í haust þá er ég samþykkur þessu. Ég útfæri það kannski betur á eftir þegar ég kem hérna í ræðu.
Herra forseti. Ég held að sem betur fer séu allir vel meinandi í þessu máli. Það er vilji fyrir því að bæta þetta kerfi þannig að allir njóti góðs af. Það er auðvitað þessi týpíski pólitíski ágreiningur um það hvort hlutirnir komi til með að bæta ástandið og áhyggjur mínar endurspegla alfarið það að þetta snýst náttúrlega að lokum um sannfæringu hvers og eins þingmanns um það hvort breytingin muni skila tilætluðum árangri. Ég hef eins og ég segi enn þá einhverjar áhyggjur og vil leita lausna að því hvernig við getum gert þetta aðeins betur. Þegar maður skoðar tölfræðina þá er mjög áhugavert að sjá hvað bátarnir skila mismiklum afla, sérstaklega bátar á svæði A, aflamestu bátarnir þar eru yfirleitt að skila í kringum 26 tonnum upp í 29 á meðan á svæði D skila aflamestu bátarnir kannski 28–44 tonnum. Þetta endurspeglar bæði hversu margir bátar eru á hverju svæði og hvernig er keppt um þessar auðlindir, en líka svolítið hvernig dagarnir hafa verið. Þegar maður skoðar meðalár á svæði D þá sést að þar gefast fleiri dagar, fólk fer oftar og nær kannski að skila meiri afla þó svo að róðurinn sé þyngri þegar upp er staðið. Vonin er auðvitað sú að þetta muni skila góðum árangri fyrir alla. Ég hef áhyggjur af því að það verði klippt á veiðarnar á röngum tíma, sérstaklega gagnvart þeim sem fiska svolítið seint á tímabilinu.
Virðulegi forseti. Hér er til umræðu strandveiðifrumvarpið sem svo er kallað, sem atvinnuveganefnd leggur fram og allir skrifa undir. Vissulega hefur margt verið rætt hér og bent á og gagnrýnin hefur verið þó nokkur á þetta frumvarp, en heilt yfir höfum við ekki fengið beina gagnrýni á það fyrirkomulag sem komið var á 2009. Þetta er tíunda sumarið sem við erum að renna inn í með þessa tilraun sem ég held að hafi gefist nokkuð vel og sé raunverulegt byggðaúrræði þegar við tölum bæði brothættar byggðir og viðkvæmar. Hér hefur verið talað um misræmi á milli svæða og að þetta frumvarp sé eitthvað í áttina að leiðrétta það. Við getum vissulega viðurkennt að það er misræmi á milli svæða í núverandi kerfi, núgildandi lögum, það er kannski á mismunandi hátt. Sumir benda á eins og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason og gagnrýna að frumvarpið sé einungis komið fram til þess að gæta hagsmuna þeirra sem eru á A-svæði. Mér finnst það nokkuð sérstakt þar sem ég kem reyndar frá því svæði og kannast alveg við hvaða áhrif þetta hefur haft á þessi byggðarlög. Enn fremur rekur mig eiginlega í rogastans þegar hv. þingmaður bendir á að það sé svo gott að liggja inni á fjörðum á Vestfjörðum að veiða. Ég held að þeir bátar sem hafa verið í strandveiðum liggi ekkert inni á fjörðum, þeir eru úti á miðum. Ef vestfirsk fiskimið eru orðin þau rólegustu og þar sé alltaf rjómablíða, þá kannast ég alla vega ekki við það. Þetta getur verið erfitt svæði. Ég þekki það vel vegna þess að þaðan sem ég kem frá, í Bolungarvík, hafa legið upp undir 30 bátar við bryggju sem hafa verið í þessu kerfi. Fyrstu daga hvers mánaðar af sumrinu hefur maður stundum verið svolítið skelkaður að horfa eftir þessum litlu skeljum fara út í hvaða veðri sem er til þess að reyna að ná í einhvern afla, þetta hefur farið allt niður í fjóra daga. Við höfum haft dæmi um sjómenn sem báturinn bilar kannski hjá og þeir komast þá aldrei út á sjó því að aflinn hefur verið búinn. Það hefur í gegnum tíðina alltaf verið stoppað á A-svæði, alltaf, af því að bátarnir hafa farið yfir magnið. Mér finnst svolítið stangast á sú gagnrýni sem hefur komið fram. Sumir segja að það ætti að taka þessa viðbót sem við erum fá, þessi 1.500 tonn, og færa yfir á A-svæði til þess að jafna þennan mun. En svo kemur sú gagnrýni að í þessu kerfi sem er verið að leggja til að breyta núna muni bátarnir koma til með að hrúgast allir á A-svæðið því að þar sé mesti möguleikinn að koma aflanum í bátana og í land. Þetta finnst mér stangast á. Ef þessi viðbótarafli yrði settur á A-svæðið, hvað myndi gerast? Ég held að fleiri bátar myndu fara þangað á svæðið og þá hefst enn þá meira kapphlaup þannig að ég get ekki séð að það breyti nokkru. Vissulega er ótti við breytingar. Mér finnst það ekkert óeðlilegt. Hérna erum við að tala um afkomu fólks og alltaf er maður svolítið skeptískur á allar breytingar og það veldur kvíða, það er skiljanlegt. Ég held það hafi verið hv. þm. Jón Gunnarsson sem nefndi að kannski myndi fjölga bátum í kerfinu. Ég held að það sé sleginn nokkur varnagli við því og þeim muni ekki fjölga. Atvinnuástand er almennt gott í landinu þannig að fólk fer ekki að fara úr öruggri atvinnu í þetta. Við horfðum á það fyrir nokkrum árum að það voru náttúrlega margir sem prófuðu þetta þar sem þeir voru kannski atvinnulausir, áttu samt báta eða ekki. Síðan er fiskverð núna í sögulegu lágmarki. Ég held að enginn rjúki í þetta til þess að ná í einhverjar tekjur, ég held að þarna séu ekki þeir tekjumöguleikar sem fólk sé endilega að einblína á. Hér hefur verið rætt um tölfræði sem við höfum verið að velta fyrir okkur fram og til baka og tölfræðin sýnir að það séu 80% líkur á því að þetta dugi. Auðvitað er það spurning hvort þetta dugi, kannski sérstaklega á D-svæði, en það er ekkert alls staðar öruggt að allir bátar hafi notað alla sína daga þar. Ég fékk t.d. núna tölur frá Akranesi. Þar hafði enginn bátur í fyrra farið yfir 45 daga á tímabilinu og náttúrlega er mismunandi hvað þeir hafa róið mikið, en sannarlega er í þessu frumvarpi ekki verið að tryggja 12 daga alla þessa mánuði. Ég held að við verðum að passa okkur á því að kynna þetta ekki sem slíkt. Ráðherra hefur það vald að stöðva veiðar þegar þessu hámarki er náð. Við getum aldrei og höfum hvorki gögn né annað slíkt til þess að áætla hvernig veðrið verður, ég held að það ráði miklu þarna og stjórni miklu meiru en ráðherra. Þannig að við þurfum að passa okkur svolítið á því, við getum ekki tryggt þetta. Við megum ekki tala um það þannig. Auðvitað verður alltaf að vera eitthvert lok á þessum veiðum, það er ekki hægt að hleypa þessu alveg frjálst. Þessi breyting er held ég alveg tilraunarinnar virði. Ef við tökum saman í haust bæði tölfræðina og hvernig þetta hefur gengið þá verður hægt setja puttann á það hvort þetta hafi tryggt öryggi, hvernig sem það verður gert, ekki ætla ég svo sem að koma með neinar faglegar ábendingar um hvernig hægt væri að gera það, en ég hugsa að Landhelgisgæslan gæti alveg komið að þeim málum. En eins og þetta lítur út núna er talað um að miklar líkur séu á að tilraunin takist og magnið sé nægjanlegt og þá held ég að þetta skipti gríðarlega miklu máli hvað öryggið varðar. Við höfum séð litla báta fara út í hvaða veðri sem er, þeir liggja oft upp við strendur eða nálægt ströndum og eru þar að krafla og koma með lélegri afla í land, í staðinn fyrir að þeir fengju svigrúm að komast út á þessum dögum og dreifa þeim svolítið betur yfir mánuðinn og geta þá tryggt góðan afla. Ég held að það séu engar deilur um það að aflinn í strandveiðunum er mjög góð vara og eftirsóknarverð. Ég held við deilum ekkert um það. Ég held að það sé komið sem ég var að hugsa um. En svona heilt yfir þá held ég þetta sé tilraunarinnar virði. Ráðherra hefur heimild til að stöðva veiðarnar þegar takmörkunum er náð. Það er spurning hvort við eigum að skoða þessa tillögu frá hv. þm. Smára McCartney - nei, nú sagði ég þetta aftur, hann fyrirgefur mér það, ég gerði þetta víst einhvern tímann um daginn. Það er líka jákvætt að ufsinn sé tekinn út fyrir og það skiptir miklu máli fyrir D-svæðið. Þá erum við að koma í veg fyrir brottkast og auka þennan aflamöguleika, ég held að einhverjir sérfræðingar hafi talað um að þetta séu um 300 tonn sem skiptir vissulega máli, og þetta er aðallega á D-svæði, skilst mér. Það er svo sem ekkert fleira sem ég held að ég vilji nefni en ég endurtek að mér finnst þetta tilraunarinnar virði.
Frú forseti. Til 2. umr. er nú frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006. Hér hefur verið gagnleg og uppbyggileg umræða í dag. Þessi hluti laganna er oft kallaður strandveiðifrumvarpið eða strandveiðarnar. Þetta er að mínu áliti ánægjulegur áfangi sem við erum að ná þótt um hann séu skiptar skoðanir. Það á líklega helst við um þá sem lofum og lögum ráða í fiskveiðum á Íslandi, þau sterku öfl sem fyrst og fremst fénýta auðlindir þjóðarinnar fyrir málamyndagjald, ef gjald skyldi kalla. Þessir aðilar þegja þunnu hljóði þegar vel gengur, una glaðir við sitt þegar vel árar, en kveina hástöfum, gráta við öxl hvers þess sem heyra vill og fleiri, þegar gefur á bátinn í efnahagslífinu. Sanngirni og réttlæti eru víðs fjarri eða sú hugsun að við þurfum öll með sanngjörnum hætti að takast á við rekstur þessa samfélags með eðlilegri hlutdeild og með tekjum af þessari sameiginlegu auðlind okkar til lands og sjávar. Ekki þarf að fjölyrða um að Samfylkingin hefur talað fyrir miklu róttækari og sanngjarnari breytingum í lagaumhverfi því sem lýtur að stjórn fiskveiða og því munum við halda áfram. Það eru réttlætismál og það eru siðferðileg mál, og auk þess eru það þjóðfélagsleg efnahagsmál. Við leggjum til góðar leiðir til að brjótast út úr núverandi kerfi. Ég leyfi mér að minna á frumvarp hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur um útboð á viðbótarkvóta sem liggur fyrir þinginu, sem komið hefur til úthlutunar síðustu fiskveiðiár og verið færður kvótaréttarhöfum á silfurfati, eins og fyrri daginn, án nokkurs endurgjalds. Í öllum bænum, hættum að tala um að ef einhverjar breytingar verði gerðar fari allt á vonarvöl, útgerð flosni upp, þjóðin steypist á hausinn, öll festa verði fyrir bí, bæjarútgerðir verði aftur veruleiki með hallarekstri og úti verði um Ísland, óstöðugleiki og upplausn. Spunameistararnir hrópa á torgum: Er það þetta sem þjóðin vill? Nei, þetta er ekki bjóðandi og ekki sæmandi upplýstu fólki. Strandveiðar hafa reynst mikilvægur þáttur í því að koma til móts við sjónarmið þeirra sem telja þörf á breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu í þá veru að tryggja almenningi ríkari hlutdeild í veiðunum. Strandveiðarnar hafa hleypt lífi í sjávarbyggðir allt í kringum landið. Það er sérstakt fagnaðarefni. En þetta eitt og sér dugar ekki en er lítill, góður áfangi. Allar aðgerðir, smáar sem stærri, sem lúta að því að losa um það helsi sem þjóðin býr við varðandi nýtingu auðlindarinnar eru af hinu góða. Það eru brestir í samfélaginu vegna þessa kerfis sem fengið hefur að viðhaldast þrátt fyrir stöðuga viðleitni til upplýstrar umræðu og breytinga. En breytingarnar munu koma, þær koma hægt og sígandi. Það væri sómi að því að þau öfl sem mestu ráða hefðu forystu um það, hefðu frumkvæði. Við munum fyrr en síðar eignast nýja stjórnarskrá, þjóðin kallar eftir því, og hún mun taka af allan vafa. Hin sterku öfl gefa ekkert eftir og þess er ekki að vænta, hagsmunirnir eru miklir, hinir fjárhagslegu hagsmunir eru miklir. Eitt af höfuðmarkmiðum þess frumvarps sem fyrir liggur nú er að auka öryggi sjómanna sem stunda strandveiðar og ekki er annað að sjá en að það markmið haldist inni. Tekist er á um hvort réttlæti ríki milli veiðisvæða og tímabila í strandveiðum þegar horft er til fiskigengdar og hvort þetta geti haft neikvæðar afleiðingar fyrir einstök svæði. Til þessara þátta hefur verið horft og ástæða er til að árétta enn að þetta er tilraun sem endurskoðuð verður strax í haust. Hin ráðandi öfl í kerfinu sjá vissulega ofsjónum yfir þeim örfáu tonnum sem ráðstafað er til strandveiða. Þeim er vorkunn. Þau óttast að þetta nýja frumvarp leiði til aukningar á þessum veiðum. Það er allt eins líklegt, en það mun ekki ríða fiskstofnunum við strendur Íslands á slig. Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi, styð það eindregið og óska strandveiðisjómönnum og íbúum sjávarbyggða gleðilegs sumars og góðra veiða.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp um stjórn fiskveiða, svokallað strandveiðifrumvarp. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir mælti fyrir nefndaráliti frá atvinnuveganefnd sem sá er hér stendur er á. Eins og ég sagði í andsvari áðan: Í fullkomnum heimi hefði ég ekki verið ánægður með þetta. Ég hefði viljað vinna frumvarpið betur og sníða agnúa af. En tíminn frá því að þetta kom fyrir nefndina og þangað til núna, og strandveiðar hefjast í næstu viku, er knappur. Þetta er sett til bráðabirgða í sumar, til endurskoðunar í haust sem varð til þess að ég tek þátt í þessu og er á þessu máli. Það er líka það sem mikið hefur verið talað um, þ.e. þessi öryggisþáttur og fyrirsjáanleiki í því að hver útgerð, hver bátur, hefur tólf daga í mánuði, í fjóra mánuði. Það gerir að verkum að menn geta stjórnað róðrunum þannig að þeir séu ekki að fara í vondum veðrum. Eins dreifist aflinn þá meira yfir mánuðinn og meiri líkur eru á betra verði á mörkuðum. Framboðið dreifist meira yfir mánuðinn. Menn hafa þarna eina sex daga til að, hvað á maður að segja, varíera innan mánaðarins. Það eru tólf dagar til veiða, það eru tólf dagar í helgarfrí og þá eru sex til sjö dagar eftir af mánuðinum, eftir því hvort 30 dagar eða 31 dagur er í mánuðinum, til þess að varíera þessum - afsakið að ég tala ekki íslensku - [[Gripið fram í: Hafa upp á að hlaupa.]]til þess að hafa upp á að hlaupa, takk fyrir hv. þingmaður, að fara í þessa róðra. Aðaláhyggjuefni málsins er að allir hafi trygga þessa tólf daga í mánuði í fjóra mánuði. Það hefur komið fram í ræðum í dag, og eins í vinnu nefndarinnar, að miklu meiri líkur en minni eru á því að þetta dugi vegna þess að það sem er til ráðstöfunar er meira en áður hefur aflast í strandveiðikerfinu. Eins og kemur fram í nefndarálitinu er ráðherrann með úrslitavaldið í því hvort grípa þarf inn í. Þar af leiðandi er sveigjanleikinn meiri en ef Fiskistofa væri með það mál. Ég ætla ekkert að fara mikið ofan í saumana á þessu. Það er búið að fara ansi vel í gegnum þetta og við eigum eftir að taka þetta aftur fyrir í nefndinni og ræða aðeins betur. Svona í stórum dráttum þá er ég alveg inni á þessu. Svo er það líka að ufsinn er tekinn út fyrir sviga. Honum er landað sér og hann er ekki inni í þessum potti og peningurinn fyrir hann deilist til helminga til útgerðar og til hins opinbera. Þá vaknaði sú spurning, og ég kom því til skila, að óvíst væri hvernig veiðigjöld væru þá tekin af ufsanum, hver greiddi þau veiðigjöld. Ég veit að verið er að vinna í því, formaður nefndarinnar er að láta vinna í því máli. Vonandi berst svar, helst á morgun, um það hver ber þungann af að borga þau veiðigjöld sem þá eru af þessum ufsa. Það skiptir miklu máli vegna þess að það er mjög lágt verð á ufsanum. Það eru kannski 50–70 kr. nú um stundir og þá eru það einhverjar 30 kr. til útgerðar og það munar um hverja krónu ef veiðigjaldið er tekið af því. Það spilar kannski líka inn í með þessari breytingu að það jafnast hluturinn á milli þeirra sem eru á hæggengum, minni bátum og þeirra sem eru á stærri trillunum, sem sagt hraðbátunum. Litlu bátarnir hafa oft á tíðum átt undir högg að sækja í sókninni eins og kom hér fram í ræðum áðan. Þeir ættu þá að vera með jafnari hlut. Það er nú þannig, ég hef sagt það áður í ræðum, að ég var ekkert mjög hrifinn af þessu strandveiðikerfi á sínum tíma. Mér fannst bara að menn ættu að vera með eitt kerfi og hef sjálfur talað fyrir því. Mér finnst kvótakerfið hið besta kerfi og sjálfur hef ég unnið eftir því í mörg ár. Ef það fengi þá jákvæðu umræðu sem það þyrfti til að það lifði góðu lífi hefði ég engar áhyggjur af því. En það er nú bara þannig í þjóðfélaginu að ekki er sátt um það. Ræðumaður sem var hér á undan mér talaði alveg hreint út um það að það væri alls ekki sátt um það kerfi. En strandveiðikerfið er að fara núna inn í tíunda sumarið. Það hefur sannað sig. Það hefur sýnt sig að þetta er ágætiskerfi. Þetta er kerfi til að hjálpa ungum mönnum til að byrja í útgerð og þetta er fyrir þá sem vilja hafa eitthvað að gera, borga kostnað og hafa laun af því, þetta er gott kerfi. Þetta er líka gott kerfi fyrir þá sem eru að hætta til sjós en vilja samt hafa eitthvað að gera. Þetta hentar því ansi mörgum og svo er þetta líka kerfi sem virkar vel fyrir hinar dreifðu byggðir. Hráefnið er orðið mjög gott, fyrstu árin var brotalöm á því en það hefur lagast mikið og er í raun orðið hið besta mál og gæti örugglega lagast enn meira því eftirlit mætti vera betra. Ég hef oft talað um að fiskmarkaðir mættu verðlauna menn og jafnvel öfugt miðað við hvernig hráefni þeir eru að koma með, hve fiskurinn er vel kældur, hvernig hefur verið gengið frá honum í körin og annað slíkt. Hráefnið skiptir rosalega miklu máli og það er orðin mikil krafa um það, hjá þeim sem kaupa fisk, að hráefnið sé gott. Flestir þeirra sem eru í útgerð og eru með eigin fiskvinnslu eru komnir með mikinn og góðan búnað um borð í sína báta sem gefur enn betra hráefni og kvarta svolítið yfir því að markaðirnir séu ekki nógu grimmir í að fylgja því eftir á sínum stöðum. Ég hvet markaði til að bæta þar úr, það er alveg þess virði að vinna að því. Ég er sjálfur með frumvarp í gangi sem ég veit ekki hvort kemst á dagskrá á þessu vorþingi. Það er líka í sambandi við strandveiðar og ég hefði alveg viljað sjá það í þessu frumvarpi, það hefði alveg passað þar. Það fjallar um það að í núverandi kerfi er það þannig að þegar bátur er skráður á strandveiðar getur hann ekki farið á annan veiðiskap það fiskveiðiárið. Hann er bara skráður á strandveiðar út sumarið og punktur og basta. Í frumvarpinu sem ég lagði fram getur bátur skráð sig úr strandveiðikerfinu og farið í aðrar sértækar veiðar, svo sem eins og grásleppu og/eða makríl eða einhverjar sérveiðar. Eins væri þá hægt, þegar veiði lýkur í ágúst, að fara strax í annan veiðiskap. Á innanverðum Breiðafirði byrja grásleppuveiðar ekki fyrr en eftir 20. maí. Oft hafa menn talað um að þeir hefðu þá viljað vera á strandveiðum fram að þeim tíma og fara svo á grásleppu en það er ekki hægt af því að það er ekki í lögum, það þarf lagabreytingu til. Eins þeir sem hafa klárað strandveiðar eða hafa ekki klárað, vilja kannski fara á makríl í júlí og ágúst, þeir hafa ekki getað það vegna þess að lögin bjóða ekki upp á það. Vonandi kemst þetta frumvarp á dagskrá og fær góðar móttökur. Eins og ég kom inn á áðan hafa strandveiðarnar sannað sig. Þær eru mjög atvinnuskapandi vítt og breitt um landið. Af því að hér var minnst á brothættar byggðir þá hefur þetta hjálpað til í mörgum byggðarlögum sem hafa átt undir högg að sækja. Mig langar að minnast á að fleiri útgerðir eiga undir högg að sækja. Ég hef verið í sambandi við aðila sem eru í útgerð og fiskvinnslu. Á mörgum stöðum er mjög erfitt hjá litlum og meðalstórum útgerðum og þeim sem eru með fiskvinnslu í þeim stærðarflokki. Það skapast náttúrlega af háum veiðigjöldum á yfirstandandi fiskveiðiári, það skapast af háum launakostnaði og launatengdum gjöldum. Það er líka út af lágu fiskverði og því að krónan er sterk og þá er útflutningsverðmætið minna. Margir útgerðaraðilar á Snæfellsnesi, á Vestfjörðum og á Ströndum - þetta eru þeir staðir sem ég hef verið í sambandi við - og eins á Suðurnesjum og Reykjanesi eru ansi þungir á brúnina yfir því hve lítill skilningur virðist vera hér á Alþingi yfir þeirri alvarlegu stöðu sem uppi er í útgerð vítt og breitt um landið. Þá er ég að tala um þessar útgerðir sem flokkast undir litlar og meðalstórar. Hyggst ég ásamt fleiri þingmönnum vinna í því máli að fá aðila á fundi, helst með ráðherrum, til að fara vel yfir þessi mál. Og þessi umræða hér á þinginu mætti vera miklu meiri. Það er allt of mikið talað um að veiðigjöld séu of lág og slíkt og útgerðin töluð niður. Á flestum þeim stöðum sem ég þekki til, á öllum þeim stöðum sem ég þekki til, eru menn í þessu meira og minna til að halda uppi atvinnu og líka náttúrlega til að komast af og oft hefur það nú gengið vel. En það hefur verið mjög erfitt núna og unga fólkið í fjölskyldum sem eru í útgerð vill oft á tíðum ekki taka við vegna þess að það sér hve baslið er mikið og vill bara fara að gera eitthvað annað. Það er ekki gott veganesti fyrir ungt fólk að vilja ekki taka við því sem foreldrarnir hafa byggt upp og væri kannski eðlilegt að yngra fólkið tæki við. Þetta er staðreynd og er mjög alvarlegt mál. Mér finnst að við hér á hinu háa Alþingi þurfum að taka þetta mál mjög alvarlega. Svo er annað sem mig langar að koma inn á af því ég er farinn að tala um útgerð almennt og um byggðafestu, það er atriði sem hefur stundum borið á góma en er lítið talað um líka, þ.e. forkaupsréttur sveitarfélaga á aflaheimildum. Í dag er þessi forkaupsréttur til en hann er í skötulíki, hann er eingöngu á bát, hann er ekki á aflaheimildir. Það er líka þannig að ef lögunum væri breytt í það að þetta væri sett á aflaheimildir hefðu fá sveitarfélög efni á því að hafa þennan forkaupsrétt. Árið 2016, í tíð þáv. hæstv. sjávarútvegsráðherra, Gunnars Braga Sveinssonar, var farið af stað með vinnu í Byggðastofnun við að skoða þetta mál, að Byggðastofnun gæti unnið með bönkum eða lánastofnunum og sveitarfélögum í því að sveitarfélögin gætu nýtt þennan forkaupsrétt þannig að kvótinn yrði síður seldur úr byggðarlaginu. Þetta er í mínum huga mjög brýnt mál til þess að - sem allt of oft hefur skeð - að byggðarlög bíði ekki mikið tjón af því að kvóti hefur verið seldur burtu. Fólk hefur misst vinnuna og þurft fara eitthvað annað, fasteignaverð hefur hrunið og atvinna orðið ótrygg. Þetta hefur líka gert að verkum að kvótakerfið fær enn þá meiri gagnrýni. Það er nú svo að mest af aflaheimildum hér á Íslandi er á fárra höndum og nýjustu fréttir eru þær að þeim er enn að fækka. Það eru ekki góðar fréttir. En ég ætla ekkert að fara út í þá sálma hér. Við ræðum strandveiðifrumvarp og ég er sammála þessari breytingu. Þetta er skref í þá átt að festa þetta kerfi í sessi þó að ekki sé allt fyrirsjáanlegt í því. En það verður þá tekið til endurskoðunar í haust, fái þetta að komst í gegnum þingið. Að lokum vil ég bara segja: Strandveiðikerfið þarf að fá að vera til áfram. Við þurfum að passa okkur á því, sem allt of oft skeði hér fyrir nokkrum árum, að þessi skakkerfi, þessi dagakerfi, endi ekki inni í kvóta. Við þurfum að passa upp á að strandveiðikerfið fái að halda sínum sessi, sé innan sviga og sé bæði landi og þjóð til gagns og sóma.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða. Það hefur verið til umræðu í atvinnuveganefnd síðan fyrir páska. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram að það hefði gjarnan mátt vera meiri tími til að fara í gegnum málið og það má eiginlega segja að þetta sé svona í annað skiptið á tveimur árum sem þetta mál hefur næstum því fallið á tíma en fyrir ári síðan reyndum við, ég og hv. formaður atvinnuveganefndar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, að koma með slíka breytingu á strandveiðikerfinu sem miðaði að því að bæta öryggi sjómanna sem stunda strandveiðar. Meginuppleggið í þeirri vinnu sem við lögðum af stað með var að bæta öryggi sjómanna. Ég vona að okkur takist það. Við erum auðvitað gagnrýnd fyrir ýmislegt í þessu frumvarpi en ég held að þegar á heildina er litið séum við að taka skref í rétta átt. Nefndin hefur sammælst um það, og það kemur fram í greinargerð eða nefndaráliti frá nefndinni, að strax í haust verði tekin saman skýrsla um hvernig til hefur tekist, hvað við getum bætt og við vinnum það með trillusjómönnum og samtökum þeirra. Við reynum að ná eins langt og við getum til þess á endanum að bæta öryggi sjómanna og bæta meðferð aflans eins og er markmið okkar allra sem látum okkur strandveiðar varða og teljum að strandveiðar skipti máli fyrir byggðirnar, fyrir fiskmarkaðina og fyrir fiskvinnsluna í landinu. Þetta er það sem ég hef haft að leiðarljósi við þessa vinnu. Við fengum fjölmargar umsagnir, þær voru auðvitað mjög á einn veg eins og hér hefur komið fram. Með þessu frumvarpi er verið á þessu sumri, í strandveiðum sem hefjast núna 1. eða 2. maí, að bæta um 25% meiri þorskveiðiheimildum í kerfið með því í fyrsta lagi að taka ufsann út úr þorskígildunum sem hver bátur má koma með að landi á hverjum degi, en ufsinn var u.þ.b. 5% af aflanum á síðasta ári og síðustu ár. Svo fer kvótinn úr 9.200 tonnum í 10.200 og síðan er bætt við 1.000 tonnum úr línuívilnun sem hefði að öðru leyti fallið niður. Þannig erum við að sýna fram á að kerfið er sveigjanlegt með aflaheimildir innan þessara 5,3%, sem stundum er kallað félagslegt kerfi smábáta en er auðvitað bara alvörukerfi atvinnumanna á sjó, og að kerfið geti mætt þeim breytingum sem urðu þegar minnkaði í línuívilnun vegna þess að færri beittu í landi og bátum fækkaði, ég er ekki með þær tölur algjörlega skráðar hjá mér. Mér finnst mikilvægt að kerfið geti verið sveigjanlegt innan ársins, það geti verið lifandi og við getum fært til eða frá afla sem annars hefði fallið niður dauður innan fiskveiðiársins og það er engum til góðs. Við höfum séð það á undanförnum árum að ufsinn hefur ekki náðst og ég veit að margir trillusjómenn eru mjög óhressir með það en með þessari breytingu komum við aðeins til móts við þá. Fyrir þessa breytingu, nái hún fram að ganga, þá voru 80% af ufsaaflanum tekin í svokallaðan VS-afla. Sú breyting verður með þessum lögum að þetta verður 80/20 eða 80% til útgerðar, þar sem uppboð á fiskmörkuðum og annar tiltekinn kostaður er dreginn frá og því skipt á milli. Þótt margir hefðu viljað hafa þetta 100% þá er þetta alla vega gott skref og til þess fallið að auka góða umgengni um sjávarauðlindina. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að við höfum það í huga. Svo vitum við það líka að sjómenn hafa stundum farið á sjó og sett í mikinn ufsa og síðan kannski á landleiðinni þá hefur komið mikið þorskrek og þá lenda menn í vandræðum með ufsann. Það viljum við stöðva og ég held að með þessu frumvarpi séum við að koma til móts við það. Það eru jákvæð skref stigin hér og öll góð mál hafa sinn tíma. Það kemur hérna skýrt fram að markmið frumvarpsins er fyrst og fremst að auka öryggi smábátasjómanna með því að tryggja ákveðinn dagafjölda til veiða í hverjum mánuði, það er auðvitað líka umdeilt. Í þeirri vinnu sem farið hefur fram í nefndinni og í þeim gögnum sem við höfum aflað okkur núna á tveimur árum þá liggur það alveg ljóst fyrir að þeir sem hafa verið okkur til ráðuneytis, þeir sem við leitum til, Landssamband smábátaeigenda og ráðuneytið sem við vinnum mjög þétt með í þessu máli, telja það vera alveg afdráttarlaust og það hefur komið fram allan tímann, í allri vinnunni, að það séu nánast allar líkur á því að 11.200 tonn af þorski fyrir u.þ.b. 600 smábáta - það er fjöldinn sem hefur að meðaltali verið að veiðum undanfarin ár samkvæmt þeirri töflu sem ég hef hér, þeir eru auðvitað alveg upp í 700 en á síðasta ári voru þeir 604 - eigi að duga, verði veiðarnar stundaðar með þeim eðlilega hætti að hver og einn stundi þetta frá sinni heimabyggð og svæðin haldi sér og gæftir verði eins og eðlilegt er á Íslandi yfir þennan tíma. Við höfum fengið mikla gagnrýni fyrir það að 48 dagar eða 12 dagar í mánuði muni ekki duga á mörgum svæðum. Það má vera að í einhverjum tilfellum geti það gerst. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið frá Landssambandi smábátaeigenda, og má sjá á heimasíðu þeirra, kemur fram að á síðasta ári, árið 2017, þar sem 604 smábátar stunduðu strandveiðar við Ísland í fjórum hólfum, voru 23 af þessum 604 bátum á sjó í meira en 48 daga, 23. Það kemur líka fram í þessari skiptingu að það er alveg ljóst að það er enginn bátur á A-svæði sem fer nokkru sinni fram yfir 12 daga. Það er samdóma álit þeirra smábátasjómanna sem ég hef haft samband við eða hafa haft samband við mig að fyrra bragði í ánægjulegum og góðum samskiptum, að á það svæði hefur vantað töluverðan afla. Þeir hafa jafnvel verið með hugmyndir um að öll viðbótin færi bara þangað og, eins og einn sagði: Látið okkur svo bara í friði. Það ríkir nokkuð almenn sátt um það að það þurfi að auka á svæði A. Ég hef líka upplýsingar um það að í einstökum byggðarlögum hafi trillusjómenn nýtt þetta mjög lítið. Það er hollt í umræðunni að halda því til haga að það er kannski einhvers staðar líka ekki svona mikill atvinnumennskubragur á hlutunum þó að auðvitað inn á milli séu útgerðarmenn á smábátum að stunda þessar veiðar af miklum krafti og þrótti allt tímabilið og nýta hverja einustu glufu sem gefst til veiða. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef hér voru á Akranesi 12 bátar á strandveiðum síðasta ár, á síðasta sumri, árið 2017. Þeir fóru samtals 310 daga á sjó. Það er að jafnaði 25,8 dagar á bát. Hér erum við að tala um 48 daga sem menn geta valið úr. Það er mikil viðbót fyrir nær allan flotann. Það voru reyndar tveir bátar þar sem fóru 45 og 46 daga á sjó á síðasta ári, einhverjir fóru 20 daga, aðrir fóru minna og svona hygg ég að þetta sé nú nokkuð víða. Við höfum lagt upp úr því að kerfið sé fyrir alla. Þess vegna er það nú kannski þannig að dagarnir eru misjafnlega nýttir en sannarlega er það þannig með kröftuga og öfluga sjómenn að þeim duga auðvitað aldrei annað en allir blíðviðrisdagar til veiða þegar kakklóðar á öllum boðum og hraunum. Það er eðli fiskimannsins. Við þurfum auðvitað að glíma við það kapp hér líka og róa það aðeins. Mér finnst líka skipta miklu máli þegar við erum að ræða þessi mál að nú gefist tækifæri til þess að velja 12 bestu dagana í hverjum mánuði af þessum 16 sem eru kannski til umráða, þ.e. mánudagur, þriðjudagur, miðvikudagur og fimmtudagur, hina þrjá dagana er ekki leyft að veiða. Það hafa komið auðvitað fram ítrekaðar óskir frá sjómönnum um að það verði opnað fyrir þá daga. Við ræddum þetta í nefndinni og fengum upplýsingar um það að m.a. frá aðilum frá fiskmörkuðunum að það er í rauninni allt kerfið lokað yfir sumartímann, allt flutningskerfið, uppboðskerfið, landanir. Það er gríðarleg keðja sem fer í gang og er í gangi alla vikuna, allan veturinn, alla daga. Það eru ýmis sjónarmið í því sem við þurfum þá að skoða ef við ætlum í frekara samstarf við sjómenn um þetta í haust. Það sem mér finnst skipta gríðarlega miklu máli í þeirri vinnu sem er fram undan er að 25% aukning í strandveiðunum muni duga í þessa 48 daga fyrir flotann. Mér finnst mjög mikilvægt að við göngum út frá því. Við höfum upplýsingar sem segja okkur að þetta muni ganga upp að öllu jöfnu. Ég vona að það geri það. Við þurfum auðvitað að vinna þannig saman að það gerist. Þannig er það með öll kerfi. Þau eru ekki bara með einstefnuloka, þar sem allir fara á eitt svæði og klára þetta allt saman einn, tveir og bingó. Þannig gengur það ekki upp. Það væri ekki gott ef þannig myndi fara. Við þurfum að standa saman um að halda áfram að taka rétt skref í þessu máli og hagsmunirnir munu alltaf á endanum verða fyrir byggðirnar og fyrir sjómanninn. Ég held að það sé líka annað sem við þurfum að skoða í þessu sambandi og tengist þessu auðvitað. Það eru tímasetningarnar á veiðunum á svæðunum. Hringinn í kringum Ísland er fiskigengd mismunandi. Hún fer mismunandi af stað og á þessum fjórum svæðum hentar ekki endilega að allir byrji 1. maí að veiða eða 2. maí. Það er alveg vitað að á svæði D myndi henta mun betur að hefja veiðarnar 1. apríl, þá myndi það svæði vera líklegra til þess að ná þeim aflaheimildum sem það hefur átt til strandveiða á undanförnum árum. Frá árinu 2009 og til þessa dags þá hefur það svæði aðeins í tvígang náð að veiða og landa öllum þeim afla sem í boði hefur verið. Við þurfum að koma til móts við þessi sjónarmið. Þorskurinn kemur á eftir loðnunni og við þurfum að veita sjómönnum á D-svæðinu tækifæri til þess að veiða hann á þeim tíma sem hann gefur sig. Nákvæmlega sama þarf að gerast á svæði C og að hluta til á svæði B. Þar er klukkan svolítið seinni og kæmi þeim örugglega betur að hefja veiðar 1. júní og vera út september. Ég held að þetta sé eitt af því sem við þurfum að skoða mjög nákvæmlega þegar við gerum þetta sumar upp, sumar sem ég vona að verði sjómönnum til heilla og það komi í ljós að við séum að taka rétt skref inn í framtíðina fyrir sjómennina. Þessi kvóti hefur verið hugsaður til að styrkja innviðina á hinum dreifðu byggðum, til þess að styrkja fiskmarkaðina og ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir smábátaútgerð að fiskmarkaðirnir lifi. Magnið hefur minnkað sem hefur komið inn á fiskmarkaðina og það er mjög mikilvægt að aflanum sem liggur á lausu sé landað þannig, að myndun verðsins verði rétt og meðferð afla og vigtun fari samkvæmt reglum. Þegar öllu er á botninn hvolft þá held ég að við séum að stíga skref til þess að bæta þetta kerfi. Þetta er örugglega ekki nóg. Það munu margir gagnrýna það en við skulum gefa okkur það tækifæri að nota þessa fjóra mánuði til þess að læra vel af því. Setjast svo niður saman í haust, bætum úr þeim agnúum sem fram koma og höldum áfram þeirri mikilvægu vinnu að bæta strandkerfið, bæta strandmenninguna og virðinguna fyrir auðlindinni.
Virðulegi forseti. Hér er um stórt og mikið mál að ræða, eins og alltaf þegar um er að ræða stjórn fiskveiða. Stjórn fiskveiða hefur verið eitt af stóru hagsmunamálum þessarar þjóðar og skiptir miklu að hafa vissa hluti á hreinu um hvernig til hafi tekist. Mig langar að fara yfir nokkur sjónarmið í þessum málum án þess að fara nákvæmlega í það frumvarp sem hér er til umræðu. Að sjálfsögðu getur maður tekið undir markmið þessa frumvarps, að auka öryggi sjómanna. Ég held að við séum öll sammála um að mjög mikilvægt sé að gera það sem best. En það er margt annað sem kemur til við að ná þessu mikla og góða markmiði. Strandveiðikerfið var sett á til að reyna að auka töluvert sáttina um stjórn fiskveiða og nýtinguna á auðlindinni. Ég held að það sé mikilvægt að ná því líka. Þá er spurning hvernig við gerum það á sem bestan hátt. Svo er annað í þessu líka. Það verður líka að huga að því hvernig þetta gagnast byggðunum sem best, sem er undirrótin að þessu öllu saman, ein þeirra; þetta átti að vera til að ná sátt um það og líka að reyna að glæða sjávarbyggðirnar og hafnir landsins lífi á ný. Hvernig náum við því sem best fram? Ég held að það hafi sýnt sig að núverandi kerfi við stjórn fiskveiða er ein besta leiðin sem við náum. Þar er fyrirsjáanleikinn, þar náum við mestu hagkvæmninni. En eitt hefur kannski ekki tekist þar, þ.e. að halda litlum og meðalstórum útgerðum um landið. Þá megum við ekki gleyma umræðum um hluta af skýringunni - var kannski ekki eina ástæðan - á því að það tókst ekki. Af hverju hefur litlum og meðalstórum útgerðum fækkað svona rosalega hringinn í kringum landið og starfsemin farið á færri hendur? Ég held að þar komi tvennt til; annars vegar þær álögur sem við leggjum á útgerðina í gegnum veiðileyfagjöldin. Eftir að þau komu hefur samþjöppunin aukist. Hins vegar: Þegar þessi 5,3% pottur var búinn til, sem strandveiðikerfið er og við ræðum hér, tók það aðeins hagkvæmnina út úr mörgum þessum útgerðum. Það varð til þess að þær náðu ekki að reka sig og þá byrjaði þessi samþjöppun til að ná þeirri hagræðingu inn. Það þurfti sem sé hagræðingu út af því að aflaheimildirnar drógust saman og auknar álögur voru í formi veiðigjalda. Þess vegna finnst mér gríðarlega mikilvægt, og þykir vænt um þá umræðu sem hefur verið hér um þetta mál í dag, að við erum alltaf að tala um að þessi aukning og það svigrúm sem við höfum við að laga og bæta strandveiðikerfið sé innan þessara 5,3%. Ég skynja það af umræðunni hér í dag og tel afar mikilvægt að svo sé til þess að við höggvum ekki enn frekar í þær útgerðir, litlu og meðalstóru, sem þó eru eftir úti um landið. Ég tel afar mikilvægt að það sé alveg á hreinu og við séum velunnarar þeirra. Frumvarp þetta gengur út á tilraun til eins árs til að sjá hvernig markmiðin gangi. Þá erum við að horfa á öryggismálin og vitanlega líka byggðamála, hvernig reksturinn gangi hjá þeim sem eru í þessu. 5,3% potturinn hefur einmitt verið í þessu, að reyna að jafna á milli svæða og vera þessi byggðastuðningur, þessi öryggisventill sem ríkið hefur til að reyna að mæta þeim áföllum sem mörg sjávarpláss hringinn í kringum landið hafa orðið fyrir. Þess vegna held ég að við þá endurskoðun sem fer fram strax í haust, eins og hv. formaður atvinnuveganefndar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, kom inn á, sé allt kerfið undir, ekki bara strandveiðarnar heldur byggðakvótinn og sérstakur byggðakvóti Byggðastofnunar líka. Það sé allt saman undir. Hvernig nýtum við þessi 5,3% sem best fyrir byggðir landsins? Er það með því að stækka strandveiðikerfið enn þá meira? Eða með því að breyta eitthvað byggðakvótunum? Það þarf líka að fara út í það hverju þetta hefur skilað. Hefur eitthvað af þessum kerfum skilað heils árs starfi, framtíðarstarfi, í byggðunum? Hefur þetta skilað einhverri atvinnufestu í byggðunum? Þá þurfum við líka að þora að ræða það heiðarlega að það gæti hjálpað að skila einhverju af 5,3% aftur til lítilla og meðalstórra útgerða sem enn eru í byggðunum til að ná upp hagkvæmni þeirra og draga úr líkunum á að allar þessar útgerðir fari inn í stórútgerðina. Við þurfum að þora að spyrja þessara spurninga líka, hvaða áhrif þetta hefur haft, hvernig okkur hefur tekist til. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir einu í þessari umræðu: Þessi sameiginlega auðlind þjóðarinnar, hvernig viljum við nýta hana og hvernig teljum við að hún nýtist sem best? Viljum við nýta hana sem byggðamál þannig að við tryggjum atvinnu í öllum byggðum landsins vítt og breitt? Eða viljum við nýta þessa auðlind þannig að við fáum sem flestar krónur beint í ríkiskassann? Eða viljum við fá þær í gegnum afleidda starfsemi hringinn í kringum landið og halda landinu í byggð? Eða viljum við að auðlindin skili sem mestu í ríkissjóð í krónum talið? Ég held að við getum ekki gert bæði. Ég held að íslenskur sjávarútvegur geti ekki skilað hárri fjárhæð beint í ríkissjóð í formi gjalda án þess að hagræða mikið sem kallar á mikla samþjöppun; sem ég held að fæstir kalli eftir. Þó ætla ég að segja að ekki er endilega samasemmerki milli stórra útgerða og hagkvæmni í sjávarútvegi. Lítil og meðalstór fyrirtæki geta verið mjög hagkvæm í rekstri ef þau hafa réttan afla miðað við stærð. Það er það sem ég kom inn á áðan. Ég held að sú hagkvæmni hafi mikið farið þegar skerðingin kom til að búa til 5,3% eða hluta af því. Ég held að við verðum að vera opin fyrir öllum þessum vangaveltum og staðreyndum um þetta mál til að tryggja það sem við viljum, sem er að útgerðin lifi áfram í byggðum landsins. Varðandi það hvort sú aukning sem hér er muni duga: Allir útreikningar sýna það í dag. En við megum samt ekki loka augunum fyrir því að ef við erum að færast nær og nær núverandi kerfi við stjórn fiskveiða, með strandveiðarnar þá erum við að tala um að fyrirsjáanleikinn verður meiri og eftir meiri afla að slægjast á sumum svæðum, ef þú færð fleiri daga en áður. Það getur hvatt fleiri til að koma inn í kerfið. Það er eitthvað sem erfitt er að spá fyrir um, hvort muni fjölga mikið í kerfinu og á hvaða svæðum. Svo verður líka að fylgjast mjög vel með því hvort einhverjir bátar verði skráðir á önnur svæði nú en á síðasta ári. Verður eitthvað sem gerist til þess að nýta þetta kerfi sem best sem við erum að gera tilraun með hér? Mun bátum fjölga óeðlilega mikið á einu svæði eða fækka? Það þarf að fylgjast vel með því. Þá segi ég aftur: Ef eitthvað svona gerist, ef það fjölgar verulega í kerfinu, ef skráningarnar verða þannig, sem ég er ekkert að segja að verði en getur gerst, að það verður meiri skráning á það svæði sem er líklegast að geti notað tólf dagana í flestum mánuðum til að fá sem mestan afla, þá er mikilvægt að við förum ekki upp fyrir 5,3% til að tryggja að öll svæði hafi opið 48 daga. Þetta er alltaf mikil umræða, hvernig við tryggjum byggðirnar. Við þurfum að tryggja öryggið í strandveiðunum en megum ekki fara með þær svo langt að þær verði hluti af stóra fiskveiðistjórnarkerfinu. En við vitum að ef við ætlum að tryggja öryggið og það besta fyrir byggðirnar myndum við gera það þannig. En við verðum að sætta okkur við að við náum aldrei að fara með strandveiðarnar þangað ef við ætlum að hafa þetta þannig kerfi sem vill hleypa sem flestum inn svo að sem flestir fái að nýta auðlindina með beinum hætti; ekki fá óbeinan ávinning af henni heldur beinan með því að fara að veiða. Þetta er ekki einfalt mál. Vissa hluti þarf að sætta sig við og aðra þarf að þora að ræða og taka til skoðunar sem ég vona að verði gert strax í haust. Ég vona svo innilega, ef það verður niðurstaða Alþingis að fara í þessa tilraun, að hún takist sem best við að tryggja öryggi sjómanna og að svæðin öll komi á jafnræðisgrundvelli út úr þessari breytingu.
Virðulegi forseti. Það styttist í að strandveiðar eigi að hefjast við Ísland og þeir sem þær ætla að stunda núna eru í ákveðinni óvissu með það hvernig kerfið muni starfa, eftir hvaða reglum eigi að fara í þetta sinn. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að vega þurfi og meta fyrirkomulag þeirra aflaheimilda sem ríkið fer með forræði yfir, þar með talið strandveiða, með það að markmiði að tryggja byggðafestu og nýliðun. Þetta er eitthvað held ég sem við getum öll verið sammála um. Þetta 5,3% kerfi er samsett úr nokkrum þáttum og hafa verið gerðar heiðarlegar tilraunir til að reyna að breyta því á undanförnum árum, en án kannski mikils árangurs. Enda er það þannig að hér er um ákaflega viðkvæmt mál að ræða. Rækju- og skelbætur hafa til að mynda verið umdeildar, hvort þær eigi enn rétt á sér eða hvort það sé kominn sá tími sem þær voru ætlaðar í. Um það er svo sem engum blöðum að fletta, en það hefur samt ekki tekist að breyta þessu. Það hefur verið bætt síðan í kerfið. Við vorum með svokallaðan byggðakvóta sem er einmitt hugsaður í sama tilgangi. Síðan var bætt við svokölluðum byggðastofnunarbyggðakvóta sem er fyrst og fremst hugsaður sem ráðstöfunartæki og verkfæri fyrir Byggðastofnun til þess að geta brugðist við gagnvart svokölluðum brothættum byggðum. Það hefur vissulega borið árangur. Þessi félagslegi þáttur kerfisins eins og það er hugsað er að mínu mati skrefið til þess að reyna að sætta sjónarmið vegna áhrifa þeirrar hagræðingar sem varð í sjávarútvegi, og er um 5,3% af heildaraflaheimildum sem við höfum til ráðstöfunar á hverju fiskveiðiári. Ein breyta hefur áhrif á allt hitt. Ef aukið er á einum stað þá þarf að taka það burtu annars staðar. Ef maður hugsar aðeins aftur í tímann var gerð skýrsla, ég man ekki hvort það var fyrir tveimur eða þremur árum, af Háskólanum á Akureyri, af starfsmönnum þar, þar sem metin voru byggðafestuáhrif þessara verkfæra í verkfæraboxinu. Sú skýrsla var að því leyti ekki alveg fullkomin úttekt á kerfinu, en þá var tiltölulega stutt síðan svokallaður byggðastofnunarbyggðakvóti hafði verið settur í gang og það var ekki komin nægileg reynsla til að meta áhrif af því. En byggðafestuáhrifin mæld á öðrum þáttum kerfisins voru mest í línuívilnun. Þau skoruðu ekki mjög hátt í strandveiðunum. Þetta er hin fræðilega nálgun sem okkur ber auðvitað að horfa til í tengingu við þau markmið sem við setjum okkur með þessum félagslega þætti kerfisins. Það er að því leyti til ekki í samræmi við stjórnarsáttmálann og ekki heppileg aðferðafræði heldur þegar við höfum þann texta til að vinna eftir sem fyrir okkur liggur, stjórnarflokkunum, að fara í svona plástraviðgerðir, að hreyfa við einum hlut í þessu kerfi án þess að horfa til heildarmyndarinnar. Það hafa vissulega fylgt núverandi kerfi ýmsir gallar. Ég ætla ekki að deila um áhrifin af því fyrir margar byggðir og einstaklinga og fjölskyldur. Ég held að enginn tali fyrir því að loka eigi þessu kerfi. Gallarnir hafa kannski fyrst og fremst birst gagnvart svokölluðu vestursvæði, svæðinu hérna fyrir Vesturlandi og Vestfjörðum. Þar hafa aflabrögð verið góð. Þar af leiðandi hafa fleiri bátar stundað þetta og það hefur skilað sér í því að það er mjög takmarkaður fjöldi daga sem menn geta róið. Við þessu þarf að bregðast að mínu mati, alveg klárlega, til að jafna stöðu þeirra sem róa af þessu svæði við stöðu þeirra sem róa annars staðar á landinu og reyna þannig að koma í veg fyrir þá mismunun sem hefur verið miðað við það hvernig þetta hefur verið útfært á undanförnum árum. Það er tiltölulega einfalt að bregðast við þessu núna þegar verið er að bæta umtalsvert í það magn sem má veiða í strandveiðikerfinu. Í nefndaráliti atvinnuveganefndar er farið yfir rökin fyrir þessum breytingum. Það sem mér finnst vera óheppilegt í þeirri nálgun á málið hér og nú, er að það er verið að gefa væntingar sem er alls ekkert víst að gangi eftir. Af hálfu þeirra hv. þingmanna sem skrifa undir þetta nefndarálit er mjög mikið talað um að vonast sé til, að reiknað sé með, jafnvel var tekið svo djúpt til orða hér af hv. formanni nefndarinnar áðan að það væri ekkert áhyggjuefni að magnið myndi klárast, ekkert áhyggjuefni. Það krefst auðvitað ákveðinna skýringa. Til að nálgast þá gagnrýni sem ég hef á þetta mál vil ég vitna í nefndarálitið, með leyfi forseta, en þar segir m.a.: „Að mati nefndarinnar hefur verið dregið verulega úr líkum þess að veiðar þurfi að stöðva með því að heildarheimildir til strandveiða hafa verið auknar. Að mati nefndarinnar eru allar líkur á því að þær viðbótarheimildir sem um ræðir tryggi að á öllum svæðum verði unnt að stunda veiðar í 12 daga alla mánuðina.“ Hver ætlar nú að kvitta upp á þetta? Nefndin gerir það. En það er háð því mati nefndarinnar að dregið hafi verulega úr líkunum á því og að það séu allar líkur á því o.s.frv. Í öðru lagi segir hér: „Einnig leggur nefndin til breytingu í þá veru að ráðherra en ekki Fiskistofa geti stöðvað veiðar þegar heildarafli skipa fer umfram magn sem ráðstafað er til strandveiða. Komi til þess að ráðherra þurfi að stöðva veiðar skiptir miklu að nákvæm greining verði gerð á áhrifum þeirra breytinga sem hér eru lagðar til á sókn og þróun veiðanna yfir árið, einkum á möguleika strandveiða einstakra svæða.“ Ég fæ nú ekki alveg samhengi í þessar línur, virðulegur forseti. Það má vel vera að ég sé eitthvað takmarkaður í skilningi á þessu, en samt sem áður er það sagt alveg skýrt að það sé ráðherra sem geti stöðvað veiðarnar. Með öðrum orðum, gert er ráð fyrir því að hægt verði að stöðva þær, væntanlega á þeim tímapunkti þegar búið er að veiða það heildarmagn sem er til ráðstöfunar. Í þriðja lagi segir hér: „Fyrir liggur að í þeirri reglugerð sem ráðherra gefur út í kjölfar þessara laga er ekki eingöngu heimild fyrir ráðherra til að stöðva veiðar heldur einnig heimild fyrir ráðherra til að auka heildarveiði í samræmi við 5. mgr. 8. gr. laga um stjórn fiskveiða svo að unnt verði að nýta 12 daga til strandveiða í maí, júní, júlí og ágúst á hverju landsvæði.“ Hvað segir þetta okkur? Þetta segir mér það að verið er að gefa þeim sem stunda þessar veiðar, byggja sína afkomu á þessum verðum að hluta til eða jafnvel öllu leyti, miklar væntingar að mínu viti án þess að nokkur innstæða sé fyrir því nema ef og kannski. Það finnst mér alveg ómögulegt. Mér finnst það bara ekki ganga upp. Í fjórða lagi segir hér: „Með þessum breytingum telur nefndin að komið sé til móts við mörg þau sjónarmið sem komið hafa fram í umsögnum um málið eins og áhyggjur um að til stöðvunar komi í ágúst.“ Allt er þetta ef og kannski. Virðulegur forseti. Það er ekkert uppnám í strandveiðikerfi okkar. Þetta hefur gengið alveg þokkalega þótt vissulega séu ákveðnir annmarkar á kerfinu. Kerfið var umdeilt á sínum tíma og það hefur verið gagnrýnt, sérstaklega staða vestursvæðisins á undanförnum árum. Ég held að það magn sem byrjað var með á sínum tíma hafi verið um 3 þús. tonn. Það leiðréttist þá af einhverjum sem man þetta betur. Í dag eru þetta orðin 11.200 tonn. Það er 2 þús. tonna viðbót fyrirhuguð frá síðasta ári. Til viðbótar við það kemur ígildi 500 tonna með því að breyta því að ufsi telst ekki með í kvótanum. Það er því verið að bæta við, virðulegur forseti, 2.500 tonnum, eða yfir 25% á þessar aflaheimildir í þessu kerfi, sem er alls ekki í neinu uppnámi og menn hafa rómað hér fram og til baka. Þá spyr ég: Hvað er það sem knýr á um að við breytum í slíkum grundvallaratriðum með mjög skömmum fyrirvara þessum þætti? Við ættum þess í stað að leita fyrst og fremst leiða í kringum þessa ríflegu og rausnarlegu viðbót upp á 2.500 tonn til að plástra inn í kerfið eins og það er til þess að mæta augljósum göllum, til að hjálpa þeim til þess að jafna þetta aðeins á milli svæða og láta stærri hluta af þeim aflaheimildum renna til þeirra á vestursvæðinu. Ef það er hugmynd flutningsmanna með frumvarpinu að breyta strandveiðikerfinu í dagakerfi, í sóknarmark, þá þurfa menn að tala skýrt. Mér finnst stundum eins og það sé undirliggjandi tónn í þessari umræðu en farið í kringum það eins og köttur í kringum heitan graut. Það væri auðvitað slík grundvallarbreyting að um þá leið þyrfti að taka miklu dýpri umræðu. Það er ekki hægt að gera það og er engan veginn eðlilegt að gera það á nokkrum dögum um það leyti sem þessar veiðar eru að hefjast í máli sem var kynnt fyrir hálfum mánuði síðan, eða innan við 20 dögum síðan. Hv. þingmaður og vinur minn, Ásmundur Friðriksson, sagði áðan: Ég vona að magnið dugi. Við verðum að standa saman um að magnið dugi. Já, hvernig skyldum við þingmenn standa saman um það að þetta magn dugi? Ég átta mig ekki á því. Ég verð að segja það. Ég átta mig heldur ekki á því þegar hv. formaður nefndarinnar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, segir að það sé verið að tryggja öllum 12 daga hvar sem er á landinu með þessari leið og að breytan í kerfinu muni hér eftir verða aflabrögð og gæftir. Það er í aðra röndina verið að gefa fólk væntingar og segja: Við ætlum ekki að stoppa ykkur. Þá hljóta einhverjir að spyrja: Hvaðan á þá að taka þær heimildir ef hin dökka mynd gengur eftir sem margir óttast og ekki síst þeir sem búa á Norðausturlandi og Suðausturlandi? Þeir búa við þær aðstæður að veiðar hefjast seint á tímabilinu, veiða hlutfallslega meira seinna á tímabilinu en á fyrra tímabilinu, byggðir sem treysta mjög mikið á þetta, byggðir sem hafa verið í þeim flokki að vera kallaðar brothættar byggðir, eins og Borgarfjörður eystri, Breiðdalsvík, Stöðvarfjörður og það er víðar hægt að fara. Hvað ætla menn að segja við þá sem þar búa og hafa stundað þessar veiðar og þær skipta þá miklu máli, ef niðurstaðan yrði mögulega sú að magnið yrði bara búið í byrjun ágúst? Sá möguleiki er fyrir hendi. Það kemur fram í gögnum sem fylgja frumvarpinu að sá möguleiki er vissulega fyrir hendi. Það er verið að gambla með það, með þeim orðum að menn voni að þetta dugi allt saman og það verði að tryggja öllum dagana o.s.frv. Við þingmenn erum oft gagnrýnd fyrir það að gefa innihaldslaus loforð. Ég held að það sé kannski ágætt fyrir okkur að hugsa aðeins um það í þessu sambandi. Virðulegur forseti. Enn og aftur. Ég sé enga ástæðu og engin málefnaleg rök, þau hef ég ekki fundið í umræðunni, fyrir því að gera þessa stóru breytingu á þessu kerfi núna, gera einhverja tilraun núna sem ekki er útrædd. Margir gestir sem komu fyrir nefndina fengu mjög misvísandi skilaboð þegar þeir lýstu áhyggjum sínum af því að magnið myndi ekki duga, og lýstu þar með andstöðu við málið. En þegar þeim voru gefnar væntingar um að það væri tryggt að hægt væri að veiða í 12 daga á öllum svæðum alla mánuðina, þá voru menn sáttir, eðlilega, komnir með opinn tékka á það. Hvað þýðir það? Ég er búinn að ræða við marga smábátasjómenn á undanförnum dögum og fleiri. Menn eru sammála mér um að ef það væri upp á teningnum þá færu mjög margir inn í strandveiðikerfið sem annars eru í öðrum veiðum, sérstaklega við þær erfiðu aðstæður sem eru hjá mörgum litlum og meðalstórum útgerðum um þessar mundir, þar sem skuldastaðan er mjög alvarleg. Það var aumlegt að hlusta á lýsingu hv. þingmanns Samfylkingarinnar sem fór hér í ræðu fyrr í dag um þetta mál og alveg með ólíkindum að menn skuli ekki gera sér grein fyrir þeim vanda sem við okkur blasir og horfast í augu við hann. Margir munu freistast til þess að leigja jafnvel eitthvað af þeim kvóta sem þeir eiga eftir til þess að létta á fjárhagsstöðunni og fara inn í þetta kerfi þar sem maður getur gengið að aflaheimildum án þess að greiða fyrir þær. Það er bara mjög skiljanlegt. Verum ekki að gefa einhverjar væntingar sem ekki er innstæða fyrir gagnvart þeim sem síst skyldi. Horfum á málið í heild. Fögnum því eftir því sem vera ber að hér er verið að auka magnið um 25% a.m.k., rúmlega það, á milli ára og deilum því út með þeim hætti að við mætum þeim rökstuddu sjónarmiðum sem hafa verið uppi í þessu kerfi, í gagnrýni á þetta kerfi, um ákveðna mismunun á milli svæða. Það er einfalt að gera það. Það er hægt að hafa þetta sem sérpott sem yrði dreift sérstaklega úr. Síðan klárum við þetta sumar og setjumst yfir endurskoðun á þessum félagslega þætti fiskveiðistjórnarkerfis okkar í haust og náum víðtækari sátt um það hvernig við ætlum að breyta því, einmitt til þess að uppfylla það sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum um að tryggja byggðafestu og nýliðun í sjávarútvegi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir ræðu hans. Ég virði skoðanir hans í þessu máli og get alveg tekið undir hluta af þeim. En þingmaðurinn kom inn á 5,3% í sambandi við rækju og skel og línuívilnun, byggðakvóta, þar sem það er tekið úr. Mér fannst eins og þingmaðurinn væri að tala um að kominn væri tími til að taka rækju- og skelbæturnar út. Þá vil ég benda á að þó að skelveiðar séu hafnar, þó að hörpudiskur sé aftur farinn að sjást í Breiðafirði, er það aðeins brot af því sem var þegar var og hét, sem voru um 9.000 tonn þegar best var en eru nú um 700–1.000 tonn og er enn á tilraunastigi. Það eru útgerðir í fiskvinnslu í Stykkishólmi sem reiða sig á að þetta verði ekki tekið af og eiga mikið undir því að þetta breytist ekki. Ég var að reyna að gúgla hver potturinn var 2009 en er ekki alveg viss. Ég fékk hér töluna 8.600 tonn. Finnst það nú kannski fullmikið, mig minnir að hann hafi verið rúmlega 6.000 en alla vega ekki rúmlega 4.000 eins og kom fram í ræðu þingmannsins.
Virðulegur forseti. Já þau orð voru líka sögð hér án ábyrgðar. Ég man ekki nákvæmlega hvað byrjað var með enda er það í sjálfu sér ekki aðalatriði málsins í dag heldur hitt að það hefur verið aukið við má segja nokkuð jafnt og þétt í gegnum tíðina. Aðeins varðandi þennan 5,3% pott. Það sem ég vitnaði hér til áðan er endurskoðun sem fór fram á vettvangi atvinnuveganefndar að beiðni ráðherra; ég held í tvö eða þrjú ár á hverju ári, þar sem við vorum að reyna að nálgast það að taka utan um þessi 5,3% og hvernig við ættum að skipta þeim upp á milli einstakra flokka. Það sem ég var að segja er að þar var meðal annars rætt um að tímabært væri orðið að taka burtu rækju- og skelbætur. Ég beitti mér ekki fyrir því í nefndinni á þeim tíma og það varð ekki niðurstaða okkar að gera það. Það var reynt að gera þetta í sátt. Það er umdeilt. Það hefur tvær hliðar, þær bætur. Þannig að menn stigu ekki þau skref. En það sýnir okkur kannski hversu viðkvæmt þetta kerfi er í heildina. Þegar þær hugmyndir komu upp fyrst að afnema þessar bætur og þá sérstaklega á rækjunni fremur en á hörpuskelinni, sem tæknilega reyndist síðan mjög erfitt, kvað við mikið ramakvein. Það er nákvæmlega það sem þetta snýst um. Ef þú hreyfir eina breytu eða breytir einu atriði hefur það áhrif á öll hin. Það eru alls staðar hagsmunir, í öllum flokkunum eru mjög ríkir hagsmunir þeirra sem eiga þar undir. Þess vegna þarf að nálgast það að mjög yfirveguðu máli, með málefnalegri umræðu og nálgun og með úttekt fræðimanna, hvernig á að þróa þessa skiptingu innan þessa kerfis.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta. Ég var hér á þingi sem varaþingmaður þegar þetta kom til umræðu með rækju- og skelbæturnar. Það var samhliða umræðunni um að koma til aðstoðar við brothættar byggðir. Þá þurfti að ná í einhvern kvóta til þess að leita eftir því að fá aflaheimildir til þess. Þá var farið að ræða þessi mál og menn hrukku mikið við í minni heimabyggð og farið var af stað til þess að gera grein fyrir því. Það er þannig í dag að það þarf að sækja þetta á hverju ári, til að þetta haldi; þetta er mjög ótryggt, þetta er alltaf frá ári til árs og er mikið áhyggjuefni. Ég get alveg tekið undir það með þingmanninum að allar svona breytur hafa áhrif og allt þar fram eftir götunum. Ég virði skoðanir þingmannsins og þakka fyrir svarið.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þeim sem tóku þátt í þessari umræðu fyrir góðar og málefnalegar umræður. Mörg sjónarmið hafa komið fram enda er þetta mál sem eðlilegt er að menn hafi skoðanir á. Mér finnst mjög gott að menn eru lausnarmiðaðir í þessari umræðu og jákvæðir gagnvart strandveiðum yfir höfuð, að þær hafi verið sjávarbyggðunum til framdráttar og styrkt byggðirnar frá því þær voru settar á. Það skiptir auðvitað máli upp á framtíð strandveiða. Það hefur verið talað um að lítið megi hreyfa við neinu svo að það raski ekki öðru og vissulega er þessi hlutur innan stóra aflamarkskerfisins, 5,3%, ekki stór. Þar eru hlutir sem eru viðkvæmir gagnvart mörgum byggðum eins og byggðakvóti og línuívilnun og, eins og nefnt var hér áðan, skel- og rækjubætur. Og svo eru strandveiðarnar. Fiskimiðin á Íslandi eru gjöful og sem betur fer hefur aflinn á milli ára verið að aukast í heild. Það voru ein 255 þús. tonn fyrir síðasta fiskveiðiár og bættust við 10 þús. tonn sem voru færð á milli fiskveiðiára sem nýttust ekki þar á undan. Auðvitað nýtur þetta kerfi, 5,3%, góðs af því þegar heildarafli á Íslandsmiðum er aukinn. Það kerfi sem er í dag er langt frá því að vera gallalaust og auðvitað klæjar mig í lófana að halda hér almennilega ræðu um galla kvótakerfisins. En ég ætla að halda aftur af mér með það af því við erum að fjalla um afmarkað mál, strandveiðar, og höfum náð að vinna mjög þétt saman, sá hópur sem er í atvinnuveganefnd, að því máli og fundið fyrir velvilja þingsins, þó að vissulega séu áhyggjur af því að það magn sem verður til skiptanna dugi ekki fyrir allt tímabilið. Ég, eins og ég nefndi áðan, deili ekki þeim áhyggjum. Við höfum upp á að hlaupa það mikið magn, miðað við þá útreikninga sem hafa verið lagðir fram þessu til stuðnings. Ég tek undir þau orð að sem betur fer er atvinnuástand mjög gott í þjóðfélaginu núna. Það er kannski ekki mikill hvati til þess að fara að fjárfesta í bát með öllu tilheyrandi til þess að gera út á strandveiðar og því miður hefur strandveiðibátum verið að fækka. Það hefur ekki verið nógu góð afkoma. Sá hópur sem gerir út á strandveiðar er að mörgu leyti ólíkur innbyrðis. Mér finnst það gott þegar kvótalitlir bátar hafa möguleika á að skapa sér heilsársafkomu með því að vera á strandveiðum á sumrin. Mér finnst það mjög gott. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason nefndi erfiðleika margra lítilla og meðalstórra útgerðarfyrirtækja og ég get tekið heils hugar undir þær áhyggjur. Aflamarkskerfið verður að gera ráð fyrir fjölbreytileika og að aflaheimildir safnist ekki á örfáar hendur stórútgerðar í landinu. Markaðir erlendis kalla eftir hráefni af dagróðrarbátum, góðu hráefni, á línu og krók, og öðrum þeim veiðiskap sem er stundaður af þessum litlu og meðalstóru útgerðum. Allt þarf þetta að vera í bland til þess að hafa þennan fjölbreytileika. Ég hef meiri áhyggjur af því að þeim ungu mönnum - af því að það eru nú aðallega ungir menn sem sækja sjó og stunda róðra - fækki sem hafa áhuga á því yfir höfuð að fara í útgerð og máta sig í þann geira. Kannski stöndum við frammi fyrir því að gera eins og danska þingið, það sammæltust allir þar um að gera allt sem hægt væri til að efla veiðar við strendur Danmerkur. Það var vegna þess að kvótinn var að hverfa úr strandbyggðunum á fárra hendur. Þegar danskir þingmenn sáu það, hvar í flokki sem þeir voru, að þessi grein væri að hverfa úr landslagi þeirra, atvinnulífi og menningu, sammæltust þeir um að flytja mál í þinginu sem ýtti undir að menn hefðu hvata til að stunda róðra frá þeim sjávarbyggðum í Danmörku þar sem hefðin hafði verið til staðar í gegnum tíðina. Ég lít líka á strandveiðar sem hluta af okkar sjávartengdu menningu, ekki neinn hobbýbúskap, heldur alvörugrein sem styður annað atvinnulíf úti á landi; grein sem eigi að hafa virðingu og sess í umræðunni, þ.e. að við viljum efla strandveiðar og styrkja með annarri lítilli og meðalstórri útgerð til jafns við stórútgerð í landinu sem vissulega hefur bætt þjóðarhag og á fullan rétt á sér. En það þurfa allir að lifa, það er bara þannig innan útgerðargeirans eins og annars staðar í avinnulífinu. Við viljum gera þessa tilraun í sumar og ég held að farið hafi verið mjög vel yfir það hvers vegna það er, til að auka öryggi, sveigjanleika og möguleika á nýliðun. Landsvæðin eru ólík og ég tel mikilvægt að í haust skoðum við þann möguleika að byrja fyrr á þeim svæðum þar sem fiskgengd er fyrr á vorin og hafa þann sveigjanleika í kerfinu. En ef þessi tilraun er ekki gerð þá verðum við enn þá stödd þar að segja „ef“ og „ekki“ og „kannski“, og til að fá svar við þessu öllu þurfum við, með því að vera búin að undirbyggja þetta mál það vel, að leggja upp með stórauknar heimildir. Ég er ekki alveg búin að sjá 2.500 tonn bætast við, eins og hv. þm. Jón Gunnarsson nefndi hér áðan, en það veit á gott ef það verður. En það er minnsta kosti öruggt að við fáum þessi 11.200 tonn og þau verða verðmætari þar sem ufsinn er ekki þar inni og síðan kemur í ljós hvernig þetta lítur út þegar líður á sumarið, varðandi ónýttar heimildir sem annars mundu brenna inni. Ef þörf verður á er hægt að grípa til ráðstafana til að mæta því. Ég þakka þessar góðu umræður. Við munum taka málið inn milli 2. og 3. umr., vegna nokkurra þátta sem hafa verið nefndir hér í dag, og ég reikna með að fundur verði í atvinnuveganefnd fyrir hádegi, milli 11 og 12, á morgun. Við munum fara yfir það svo að við getum klárað þetta mál seinni partinn á morgun í atkvæðagreiðslu. Það er brýnt að koma því áfram svo að hægt sé að opna á að aðilar geti sótt um strandveiðileyfi og menn geti komist á strandveiðar strax eftir 1. maí.
Virðulegi forseti. Ég tók að mér framsögu á nefndaráliti um mál nr. 115 sem er frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum og lögum um stofnun Landsnets hf. Þetta frumvarp hefur fengið góða umfjöllun í atvinnuveganefnd, auk þess sem margar umsagnir bárust um það. Gestir voru fengnir á fund frá Landsneti, orkuframleiðslufyrirtækjum, sveitarfélögum, samtökum á vegum sveitarfélaganna og fleiri samtökum. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á raforkulögum og lögum um stofnun Landsnets. Í 1. gr. er lögð til breyting á raforkulögum þess efnis að samþykki á svokölluðum netmálum, þ.e. reglum Landsnets um kerfisstjórnun, færist frá ráðherra til Orkustofnunar. Einnig er skýrar kveðið á um gildissvið reglnanna svo þær nái yfir almenna skilmála sem eru nauðsynlegir fyrir rekstur og stýringu flutningskerfisins. Í 2.–4. gr. er lagt til að vísað verði til stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, til viðbótar við þá stefnu sem þegar er vísað til og er frá árinu 2015, þ.e. stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Þá er í 5. gr. lögð til sú uppfærsla að í stað þess að vísað sé til samkeppnisráðs í 27. gr. laganna verði vísað til Samkeppniseftirlitsins. Í 6. gr. er lagt til að orkumálastjóri skili skýrslu til ráðherra um framkvæmd raforkueftirlits til viðbótar við skýrslu með rekstrarupplýsingum vegna raforkueftirlits eins og gildandi lög mæla fyrir um. Þessi breyting er lögð til í kjölfar ábendinga frá Eftirlitsstofnun EFTA. Sú breyting á lögum um stofnun Landsnets sem mælt er fyrir um í frumvarpinu felur í sér að 3. gr. þeirra laga falli brott, en þar er kveðið á um að ráðherra fari með eignarhlut ríkisins í Landsneti og skipi stjórn þriggja manna án tilnefningar. Verði frumvarpið að lögum munu ákvæði laga um hlutafélög eiga við um skipun stjórnar Landsnets og er fyrirhugað að breyta samþykktum fyrirtækisins þannig að stjórnarmenn verði fimm. Við umræðu um málið í nefndinni var því hreyft að vert væri að endurskoða fleiri atriði í löggjöf sem varðar raforkumarkað, þar með talið ákvæði er varða tekjumörk flutningsfyrirtækisins, eignarhald Landsnets, samkeppni og upprunaábyrgðir. Ekki var tekin bein afstaða til þess en nefndarmenn eru sammála um að umræðu um eignarhald Landsnets þurfi að taka upp í þeirri endurskoðun. Í flutningskerfi raforku hvílir almennt sú skylda á viðskiptavinum að greiða fyrir uppbyggingu og rekstur flutningskerfisins á grundvelli gjaldskrár flutningsfyrirtækisins. Í fyrri málslið 10. mgr. 12. gr. a raforkulaga er kveðið á um svonefnt jákvætt kerfisframlag, þ.e. að ef tenging nýrra virkjana eða stórnotenda við flutningskerfi veldur auknum tilkostnaði annarra notenda þess skuli krefjast greiðslu. Markmiðið er að vernda viðskiptavini flutningskerfisins gegn hækkunum vegna tengingar óhagstæðra nýrra aðila þannig að sá sem veldur umframkostnaði verði að bera hann. Í síðari málslið sömu greinar er mælt fyrir um svonefnt neikvætt kerfisframlag þar sem kveðið er á um að taka skuli tillit til þess ef tengingin við flutningskerfið leiðir til hagkvæmari uppbyggingar eða nýtingar þess. Samkvæmt þessu getur þurft að greiða til þess aðila sem tengist flutningskerfinu á hagkvæmum stað. Nefndin telur að markmiðum um hagkvæmni í flutningskerfinu verði náð með ákvæði um jákvætt kerfisframlag og leggur til að síðari málsliður 10. mgr. 12. gr. a raforkulaga falli brott, með öðrum orðum að taka út ákvæði um neikvætt kerfisframlag. Í mörgum umsögnum sem bárust nefndinni er komið inn á eignarhald Landsnets, eins og fyrr segir, sem er í yfir 60% eigu Landsvirkjunar sem margir telja óheppilegt. Fyrir liggja úttektir og skýrslur um framangreint, þar með talin skýrsla Ríkisendurskoðunar frá 2015 um Landsnet hf., hlutverk, eignarhald og áætlanir. Ríkisendurskoðun skilaði eftirfylgniskýrslu í febrúar sl. þar sem fram kom að í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti hefði verið tekið undir ábendingu um að tryggja þyrfti sjálfstæði Landsnets gagnvart aðilum á raforkumarkaði og að ráðuneytið hefði til skoðunar að fyrirtækið yrði í beinni eigu ríkisins og/eða sveitarfélaga en ekki orkufyrirtækja í þeirra eigu. Lengi hefur verið rætt um að gera breytingar á eignarhaldi Landsnets en það krefst nokkurs aðdraganda og undirbúnings og telur nefndin rétt að ráðist verði í þá vinnu svo fljótt sem auðið er. Þetta er í fáum orðum umfjöllun um þetta frumvarp og þessa breytingu sem er kannski ekki viðamikil en auðvitað er ýmislegt í henni sem vert er að beina sjónum að. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Allir nefndarmenn skrifa undir nefndarálitið, auk mín sem hér stend eru það Lilja Rafney Magnúsdóttir, Inga Sæland, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ásmundur Friðriksson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Sigurður Páll Jónsson og Álfheiður Eymarsdóttir. Þá hef ég ekki fleiri orð um þetta.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði ekki að hafa mörg orð um þetta mál en þar sem ég sé að ég hef 20 mínútur, og ekki þarf ég að eyða þeim í kvöldverðarhlé, nýti ég þær kannski bara í að ræða þetta mál aðeins hér. Það þarf ekki að koma neinum á óvart að ég styðji þetta nefndarálit enda stend ég að því, eins og hv. framsögumaður Halla Signý Kristjánsdóttir kom inn á. Mig langar að koma hér upp, ég tala nú ekki um fyrst slíkir höfðingjar eru komnir í salinn sem raun ber vitni, til að hnykkja aðeins á því sem hv. framsögumaður kom inn á í sinni ágætu ræðu er lýtur að eignarhaldi Landsnets. Það er sammerkt með mörgum þeim umsögnum sem við í hv. atvinnuveganefnd fengum, og þar af leiðandi með mörgum þeirra gesta sem okkur heimsóttu, að kalla eftir að fram fari einhvers konar endurskoðun á eignarhaldinu. Eins og fram kemur í nefndarálitinu er sérstaklega vísað til þess að Ríkisendurskoðun gerði úttekt á Landsneti árið 2015 þar sem m.a. var komið inn á það hversu óheppilegt fyrirkomulag eignarhaldsins væri. Í febrúar sl. var svo skilað inn eftirfylgniskýrslu. Eins og hv. framsögumaður kom inn á telur Ríkisendurskoðun þar ekki tilefni til að ítreka ábendingar sínar þar sem fram kom að í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti hefði verið tekið undir ábendingu um að tryggja þyrfti sjálfstæði Landsnets gagnvart aðilum á raforkumarkaði og að ráðuneytið hefði til skoðunar að fyrirtækið yrði í beinni eigu ríkis og/eða sveitarfélaga en ekki orkufyrirtækja í þeirra eigu. Ég ætla að nýta örstuttan tíma í að koma aðeins betur inn á þetta. Ég hef oft talað á þessum stað um þörf fyrir stærri sýn þegar kemur að raforkumálum Íslendinga. Ég ætla bara að leyfa mér að vera bjartsýnn, eins og mér er eðlislægt, og segja að við stöndum á ákveðnum þröskuldi hvað þetta varðar. Hæstv. ríkisstjórn er búin að leggja fram, og annaðhvort boða eða skipa í nefndir, töluvert af verkefnum sem lúta einmitt að því að teikna upp þessa stærri mynd. Það er afskaplega ánægjulegt. Í stjórnarsáttmálanum er talað um eigendastefnu fyrir Landsvirkjun. Við erum í hv. atvinnuveganefnd með stefnu um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Þessa dagana er verið að skipa þverpólitíska nefnd um langtímaorkustefnu. Við afgreiddum í fyrra, ef ég man rétt, þingsályktun um orkuskipti í samgöngum. Svo má lengi telja. Við erum á þeim stað að við erum að fara að líta á orkubúskap þjóðarinnar sem stærri heild frekar en að við hugsum um einstaka geira hans og hvernig megi nýta þá sem best. Vissulega þarf að gera það líka, en fyrst þarf að horfa til heildarinnar og hvernig við komum þessum orkubúskap best fyrir. Þetta frumvarp um breytingu á raforkulögum og lögum um stofnun Landsnets hf. eitt og sér er ekki stærsti bitinn í því púsli, en mjór er mikils vísir. Ég fagna þessu því að mér finnst metnaðarfullt hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að standa að öllum þeim málum er varða orkubúskapinn. Ég fagna því að í hæstv. ráðuneyti hafi Ríkisendurskoðun fengið þau svör að sú vinna væri hafin þegar kæmi að eigendastefnu fyrir Landsnet. Við höfum örugglega öll skoðun á því hvernig því verður best fyrir komið. Hér er komið inn á að ráðuneytið sé að skoða að fyrirtækið yrði í beinni eigu ríkis og/eða sveitarfélaga sem ég tel heppilegt að við skoðum. Ég hlakka til að fylgjast með þeirri vinnu sem ráðuneytið hefur boðað.
Frú forseti. Ég er kannski á sömu nótum og hv. þingmaður sem stóð hér á undan mér. Í þeirri breytingu á raforkulögunum sem við ræðum hér er eignarhaldið á Landsneti gríðarlega mikilvægt atriði, stórt og mikið framtíðarverkefni sem fer væntanlega fram á næstu misserum. Ég vildi bara rétt koma hingað og tæpa á því hversu mikilvægt málið er. Í sumum löndum, eins og komið hefur verið inn á hér, svo sem Svíþjóð, líta menn á orkuflutninginn sem gríðarlega mikilvægt atriði. Það hefur komið fram í nefndinni að ráðuneytið í Svíþjóð sem fer með meginorkuflutningskerfið er varnarmálaráðuneytið. Það sýnir hversu alvarlegum augum menn líta málið. Við förum vonandi í þetta sem allra fyrst og það er ánægjulegt að sjá að við erum að fara að vinna langtímaorkustefnu, huga að eigendastefnu Landsvirkjunar, málefni sem kemur væntanlega inn á næstu mánuðum, og síðan er þetta gríðarlega stóra og mikla mál sem er uppbygging á meginorkuflutningskerfinu sem er grundvallarmálefni í nýtingu orku í landinu og framtíðaruppbyggingu atvinnulífs á Íslandi. Ég ætla ekki að fara með langa ræðu um þetta en vildi rétt koma hingað og fagna því að þetta sé að koma fram hérna og síðan umræðunni um þessa hluti sem við eigum eftir að takast á við á næstu misserum.
Frú forseti. Hér er mælt fyrir nefndaráliti atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði, nr. 61/2006, með síðari breytingum. Þetta frumvarp fjallar um stjórn á álaveiðum. Meginregla gildandi laga um lax- og silungsveiði er sú að álaveiðar eru heimilar allt árið. Með frumvarpinu er lagt til að bætt verði við lög um lax- og silungsveiði ákvæði sem veiti ráðherra heimild til að setja reglur sem banna eða takmarka veiðar á ál um allt land eða á tilteknum svæðum ef það er talið nauðsynlegt að mati Hafrannsóknastofnunar. Frumvarpið byggist á því að stærð álastofnsins hafi minnkað mjög og það mikið að frá árinu 2009 hafi áll verið á lista yfir tegundir dýra og plantna í útrýmingarhættu. Fram kom við umfjöllun um málið að álaveiðar séu bannaðar nær alls staðar í heiminum og leggst m.a. Alþjóðahafrannsóknaráðið gegn veiðum á ál meðan svo er ástatt fyrir stofninum. Um það var rætt í nefndinni að nú þegar séu til staðar heimildir í lögum til að takmarka veiðar en nefndin tekur undir það sem fram kemur í athugasemdum við frumvarpið, að bann eða takmörkun á álaveiðum verði að byggjast á skýrri lagaheimild sem nær til þessarar tegundar. Einnig áréttar nefndin það sem fram kemur í athugasemdum við frumvarpið að bann eða takmörkun á veiðum verði að byggjast á vísindalegum grunni og vera vel rökstutt. Nefndin telur eðlilegt að stofninn verði rannsakaður betur og að fram fari vöktun þar sem það á við svo unnt verði að styðjast við bestu fáanlegu þekkingu hverju sinni. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifar öll atvinnuveganefnd, Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Njáll Trausti Friðbertsson, Inga Sæland, Halla Signý Kristjánsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ásmundur Friðriksson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Sigurður Páll Jónsson og Álfheiður Eymarsdóttir.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um einkaleyfi. Málið kemur frá atvinnuveganefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Brynhildi Pálmarsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Margréti Hjálmarsdóttur frá Einkaleyfastofu og Þorlák Jónsson frá Félagi einkaleyfasérfræðinga. Nefndinni barst umsögn frá Félagi einkaleyfasérfræðinga. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á gildandi lögum um einkaleyfi sem fela í sér eftirfarandi: Annars vegar er lagt til að innleidd verði endurútgefin reglugerð Evrópusambandsins um vottorð um viðbótarvernd fyrir lyf ásamt því að innleiða ákvæði í reglugerð ESB um möguleika einkaleyfishafa til að sækja um framlengingu á viðbótarvottorði vegna lyfja fyrir börn. Ástæðan fyrir aukinni vernd þegar um lyf er að ræða eru þær miklu rannsóknir og þróun sem ráðast þarf í sem leiða til þess að raunverulegur gildistími einkaleyfisins verður styttri en fyrir annars konar uppfinningar. Þegar um lyf fyrir börn er að ræða þarf jafnframt að ráðast í sérstakar prófanir. Hins vegar er lagt til að lögin verði samræmd og aðlöguð að norrænni og evrópskri framkvæmd, svo sem hvað varðar málsmeðferð, upptöku þjónustugjalds vegna málsmeðferðar við andmæli gegn einkaleyfi og tilkynningu til rétthafa um greiðslu árgjalda. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu í því skyni að skýra nánar einstök ákvæði. Lagt er til skýrara orðalag við 1. gr. til að aðgreina betur gögn sem fylgja síðari umsókn og til að hnykkja á orðalagi í 3. mgr. 1. gr. Lögð er til breyting á orðalagi í 2. gr. um tungumál umsóknar. Samskipti við útgáfu einkaleyfa eru á íslensku og þó svo að einkaleyfi séu veitt á ensku skulu einkaleyfiskröfur fylgja á íslensku. Einnig er lögð til sú breyting við 5. gr. að skjóta inn orðinu „eða“ til áréttingar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Við 1. gr. a. Í stað orðsins „gögn“ í 2. málslið 1. mgr. komi: grunngögn. b. Í stað orðsins „gagna“ í 3. mgr. komi: efnis úr umsókn. 2. 3. og 4. málsliður 2. gr. orðist svo: Umsækjandi getur óskað eftir því að texti veitta einkaleyfisins sé á ensku. Verði einkaleyfi veitt með enskum texta skulu einkaleyfiskröfur fylgja í íslenskri þýðingu. 3. Í stað orðanna „og teikningum“ í a-lið 5. gr. komi: og/eða teikningum. Hv. þm. Álfheiður Eymarsdóttir ritar undir álit þetta með fyrirvara. Inga Sæland var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þorgerður K. Gunnarsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Undir þetta skrifa sú sem hér stendur, formaður og framsögumaður, og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ásmundur Friðriksson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Jón Gunnarsson, Sigurður Páll Jónsson, og Álfheiður Eymarsdóttir, með fyrirvara. Sú ósk hefur komið til mín að fá að skoða einstök atriði í þessu og fá betri skýringar. Ég verð við því og legg til að málið verði tekið inn í atvinnuveganefnd á milli 2. og 3. umr.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vátryggingastarfsemi, nr. 100/2016. Frumvarpinu er ætlað að innleiða þau ákvæði tilskipunar 2014/51/ESB, sem breytti m.a. tilskipun 2009/138/EB, sem ekki hafa þegar verið lögleidd hér á landi. Breytingarnar nú miða einkum að því að uppfæra lög um vátryggingastarfsemi vegna valdheimilda Evrópsku vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunarinnar sem tóku gildi með lögum um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði, nr. 24/2017. Í umsögn Fjármálaeftirlitsins, sem kom að gerð frumvarpsins, er bent á að líklega hafi misfarist að innleiða 6. mgr. 39. gr. tilskipunar 2009/138/EB sem varðar opinberar tilkynningar um yfirfærslu vátryggingastofns þegar vátryggingaráhættan er staðsett hér á landi. Leggur stofnunin til að úr þessu verði bætt nú og viðeigandi málsgrein bætt við 34. gr. laganna. Í samráði við ráðuneytið leggur nefndin til breytingu á frumvarpinu þar að lútandi. Fylgir breytingin með þessu nefndaráliti. Þess má geta að Samtök fjármálafyrirtækja gerðu í umsögn sinni athugasemd við ósamræmi milli orðalags 9. gr. frumvarpsins og þeirra athugasemda sem gerðar eru við greinina í greinargerð, þar sem orðalag greinarinnar sé víðtækara en orðalag athugasemda. Ábendingin er réttmæt að mati nefndarinnar en eftirgrennslan hefur leitt í ljós að ætlunin var ekki að krafa ákvæðisins um fyrirframsamþykki Fjármálaeftirlitsins einskorðaðist við lækkun á hlutafé, heldur skyldi hún ná til allra ákvarðana er leiða til lækkunar á gjaldþolsliðum vátryggingafélags. Að öðru leyti vísa ég til nefndarálitsins. Undir nefndarálitið rita allir nefndarmenn efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Óli Björn Kárason, Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, styður þetta álit.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um þingsályktunartillögu er lýtur að tryggingu gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Með leyfi hæstv. forseta langar mig að lesa tillöguna sem er stutt en hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að útfæra stefnumörkun með það að markmiði að tryggja gæði, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga allt frá hugmyndastigi til framkvæmda og út ætlaðan líftíma þeirra. Ráðherra skipi fimm manna starfshóp til þess að stofna til formlegs samstarfsvettvangs stjórnvalda, atvinnulífs og fræðasamfélags um gerð rammaáætlana til þriggja ára í senn til þess að byggja upp þekkingu og færni og efla rannsóknir á sviði gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga.“ Í þingsályktunartillögunni er ráðherra falið að kynna tillögur sínar eigi síðar en 1. mars 2018. Við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd höfum farið yfir málið og fengum á fund okkar Jón Ólaf Ólafsson frá MPA-námi Háskólans í Reykjavík, Þórð Víking Friðgeirsson frá rannsóknasetrinu CORDA við Háskólann í Reykjavík og Ingþór Karl Eiríksson frá Fjársýslu ríkisins. Nefndinni bárust umsagnir um málið frá MPM-félaginu, rannsóknasetrinu CORDA, Verkefnastjórnunarfélagi Íslands, Verkfræðingafélagi Íslands og Viðskiptaráði Íslands. Allir gestir og umsagnaraðilar hvetja til þess að þingsályktunartillagan verði samþykkt. Þótt margt hafi verið gert á síðustu árum til að bæta umgjörð opinberra fjármála og framkvæmda má telja ljóst að hægt er að bæta þá umgjörð enn frekar. Nefndin telur skynsamlegt að leita til fræðasamfélagsins og nýta þekkingu þeirra aðila sem rannsakað hafa þessi mál sérstaklega. Nefndin telur mikilvægt að mótuð verði skýr stefna um þau málefni sem tillagan varðar og taka til opinberra fjárfestinga frá upphafi, hugmyndastigi, og allt til enda, þ.e. út ætlaðan líftíma hverrar fjárfestingar. Eðlilegt er að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafi forystu um slíka stefnumótun og breytingar á lögum og reglum sem um þessi mál gilda, svo sem lögum um skipan opinberra framkvæmda, nr. 84/2001. Nefndin telur rétt að benda sérstaklega á þann þátt ályktunarinnar sem fjallar um formlegan samstarfsvettvang stjórnvalda, atvinnulífs og fræðasamfélags um gerð rammaáætlana til þriggja ára í senn til þess að byggja upp þekkingu og færni og efla rannsóknir. Til þess að raunverulegar umbætur festi rætur til lengri tíma þarf vandaðan undirbúning, gagnaöflun og rannsóknir. Mörg ár tekur að breyta viðhorfum og verkmenningu og innleiða nýja ferla og hugsun. Nefndin vill einnig benda á að bætt vinnubrögð við verklegar framkvæmdir og ráðstöfun opinbers fjár eru til þess fallin að skila samfélagslegum ávinningi og árangur á þessu sviði getur smitað út frá sér. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt, þó með eftirfarandi breytingartillögu: Í stað dagsetningarinnar „1. mars 2018“ í 3. mgr. tillögunnar komi: 1. nóvember 2018. Undir nefndarálit þetta rita sú sem hér stendur, Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Helgi Hrafn Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Oddný G. Harðardóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Þorsteinn Víglundsson og Ólafur Ísleifsson áheyrnarfulltrúi í nefndinni er samþykkur áliti þessu.
Virðulegi forseti. Aðalatriðið var fyrir mig að koma hingað upp og fagna annars vegar þessari tillögu og þeim einhug sem er að baki áliti nefndarmanna og hins vegar að nota tækifærið og nefna eitt mál og athuga hvert álit hv. framsögumanns er á því. Hér er verið að tala um leiðir til að tryggja ákveðna hagkvæmni í opinberum fjárfestingum, enda renna réttilega miklir fjármunir til opinberra fjárfestingarverkefna á ári hverju. Hið sama má segja um þá fjármuni sem renna til opinbers rekstrar. Ef við tökum t.d. heilbrigðiskerfið sem dæmi þegar um er að ræða einkarekstur þá liggja að baki þjónustusamningum kröfulýsingar þar sem kveðið er á um hvernig nýta eigi fjármagnið. Kostnaðargreining á rekstri opinberra aðila, þ.e. sjúkrahúsa, heilbrigðisstofnana og annarra, heilsugæslustöðva eftir atvikum, hefur hins vegar ekki gengið í gegn þrátt fyrir að töluvert sé um liðið síðan menn fóru að tala um það fyrst. Ég velti fyrir mér hvort það sé einhver leið að mati hv. framsögumanns, sem hefur verið að skoða þetta mál út frá opinberum fjárfestingum, til að nýta þá hugmyndafræði sem hér er að baki til að tryggja betur hagkvæmni í opinberum rekstri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Því er til að svara að hér erum við auðvitað að fjalla um þingsályktunartillögu er lýtur að opinberum fjárfestingum en ekki opinberum rekstri eins og hv. þingmaður kom inn á. Það er rétt og ég fagna því líka að það er mikill einhugur í nefndinni um að samþykkja þessa þingsályktunartillögu og breið pólitísk samstaða um hana, enda komum við flutningsmenn að þessari tillögu úr mörgum flokkum. Það er líka ástæða til að geta þess að við ræddum það í nefndinni þegar við fengum okkar ágætu gesti og veltum því upp hvort það kynni að vera mýta að opinberar fjárfestingar fari fram úr áætluðum kostnaði og þá með tilliti til þess hvort það sé frekar í opinberum fjárfestingum en í fjárfestingum hjá einkageiranum. Ein af ástæðunum kann að liggja í því að kostnaðaráætlanir við einkafjárfestingar eru ekki birtar. Okkur er kannski ekki alveg ljóst hvort slíkar fjárfestingar fari fram úr áætlunum eins og á við um opinbera geirann. En ég tek undir að það er full ástæða til að skoða þetta frekar. Það hafa margir aðilar í fræðasamfélaginu skoðað þetta og tekið viðmið erlendis frá. Ég held að við getum örugglega lært eitthvað af því. Þegar kemur aftur á móti að rekstrarþættinum er það svo að það er alla vega mín skoðun að við eigum alltaf að tryggja hagkvæmni í opinberum rekstri. Ég held reyndar að við höfum náð töluverðum árangri í því. Ég held að lög um opinber fjármál hjálpi okkur við það. Ég held að það auki eftirlit þingsins, til að mynda með þeim verkefnum sem tilgreind eru í fjármálaáætluninni, þeim mælikvörðum sem hafa verið settir upp. Nú er ég ekki að segja að það verklag sé algerlega fullkomið en ég held að það sé [[Forseti hringir.]]í áttina. Ég fæ þá kannski að koma frekar að þessu í síðara andsvari.
Ég þakka hv. þingmanni kærlega andsvarið. Það var áhugavert að heyra eitt sérstaklega, þ.e. það sem hún sagði um að í fjárfestingum væru það einkafjárfestingar sem menn hefðu ekki nákvæma yfirsýn yfir hvort stæðust áætlanir frekar en opinberar. Því er nefnilega akkúrat öfugt farið þegar talað er um opinbert fé í rekstur versus opinbert fé sem fer í þjónustusamninga til einkaaðila. Því er kirfilega fylgt eftir. Þótt menn keyri vissulega stundum fram úr. En það sem ég er kannski að tala um, og ég held reyndar ekki að lög um opinber fjármál hjálpi okkur þar, er ekki endilega fé sem rennur til reksturs einstakra heilbrigðisstofnana heldur frekar til þeirra verkefna sem þar er sinnt. Ég tel sérstaklega brýnt að við höfum virkilegt eftirlit með því. Ef svo fer sem horfir - það er stefna ríkisstjórnarinnar að færa í ríkari mæli einkarekin verkefni sem sjálfstætt starfandi aðilar hafa verið að sinna, til þessara opinberu aðila - er mjög mikilvægt að eftirlit sé að minnsta kosti jafn stíft með því og það er í hinu einkarekna kerfi. Það verður áhugavert að sjá hvernig við nýtum þetta.
Virðulegur forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni andsvarið. Ég hygg að ég og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson deilum þeirri skoðun að einkarekstur kunni að fara vel á mörgum sviðum. En ég er henni fyllilega sammála hvað það varðar að það að útvista verkefnum er ekkert töfraorð. Það þarf að huga sérstaklega að því. Það þurfa að vera mjög skýrir mælikvarðar hvað það varðar og skýrt eftirlit með því alveg eins og er þegar um opinbera aðila er að ræða. Það held ég að sé bara hugmyndafræðin á bak við það: Þegar við erum með opinbert fé þurfum við alltaf að horfa vel á það. Í mínum huga, ef ég hef skilið spurninguna rétt, er jafn mikilvægt að hafa skýra mælikvarða til opinberra stofnana og þeirra verkefna sem þær sinna, hvort þær skili af sér því sem ætlast er til fyrir það fjármagn sem þær fá, og ef um er að ræða einkaaðila, sjálfseignarstofnanir eða aðra aðila sem koma að opinberri þjónustu með einhverjum hætti. Ef ég hef skilið hv. þingmann rétt var hún að fiska eftir afstöðu minni til þess að við færum sömu leið við að tryggja gæði, hagkvæmni og skilvirkni í opinberum rekstri og í rekstri sem aðrir aðilar koma að. Ég tek heils hugar undir það, það er eitthvað sem við eigum alltaf að stefna að.
Herra forseti. Það er alltaf gleðilegt þegar víðtæk þverpólitísk sátt næst um mál hér á Alþingi. Slík sátt hefur náðst í þessu mikilvæga máli. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, framsögumanni efnahags- og viðskiptanefndar, fyrir hennar framsögu með nefndarálitinu sem og nefndinni allri fyrir að koma málinu hingað til síðari umræðu með sameiginlegu jákvæðu nefndaráliti. Þá ber að þakka samflutningsmönnum mínum en við erum níu þingmenn sem flytjum þessa þingsályktunartillögu. Þessi samstaða er mjög mikilvæg. Það er mikilvægt fyrir framgang málsins hér í þinginu en ekki síður framgang efnis tillögunnar, þegar það á að koma til framkvæmda undir verkstjórn hæstv. fjármálaráðherra og ráðuneytis hans, að þingið stendur, vonandi kemur það í ljós við atkvæðagreiðsluna, einhuga að baki þessari þingsályktunartillögu. Eins og fram kemur í ályktuninni er verkefnið sem ráðist verður í tvíþætt. Annars vegar endurskoðun löggjafar og regluverks á þessu sviði. Það er nauðsynlegt til að endurbæta og lagfæra þá umgjörð sem tekur beint og óbeint til opinberra fjárfestinga af ýmsu tagi. Þar þarf að búa þannig um hnúta að reglurnar séu í senn nútímalegar og í takti við það sem best hefur gefist í þeim ríkjum sem við berum okkur helst saman við og hafa náð bestum og mestum árangri á þessu sviði. Hins vegar er það sá þáttur tillögunnar sem lýtur að formlegum samstarfsvettvangi stjórnvalda, atvinnulífs og fræðasamfélags um gerð rammaáætlana til þriggja ára í senn til að byggja upp þekkingu og færni ásamt því að efla rannsóknir. Þessi þáttur málsins er ekki síður mikilvægur til að ná verulegum árangri. Eins og fram kemur í nefndarálitinu er þetta langhlaup. Viðhorf og verkmenning eru inngróin og það þarf tíma til þess að breyta þeim. Herra forseti. Það er rétt að árétta að til að ná þeim samfélagslega árangri sem að er stefnt þarf að kosta nokkru til. Ég vil því brýna okkur þingmenn, hæstv. fjármálaráðherra og fjárlaganefnd til að veita verkefninu þann fjárhagslega grundvöll sem nauðsynlegur er. Í greinargerð með tillögunni er meðal annars vísað til þess árangurs sem Norðmenn hafa náð með sinni aðferðafræði á löngu árabili. Þar hefur til dæmis verið tryggt að hliðstæður vettvangur rannsókna og þekkingaruppbyggingar hafi fjármuni til þess að sinna verkefni sínu undir verndarvæng norska fjármálaráðuneytisins. Gerðir eru samningar um verkefnið til þriggja ára í senn með skilgreindum verkefnum sem á að sinna. Það held ég að eigi líka að gera hér. Skilaboðin sem felast í þessari þingsályktunartillögu eru skýr. Við viljum og ætlum að gera betur til að tryggja gæði, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Það liggur fyrir að á næstu árum og áratugum þarf að ráðast í viðamiklar fjárfestingar á mörgum sviðum og þar er mikilvægt að vel takist til en tugir milljarða ef ekki hundruð eru undir í þessi verkefni. Í húfi er mikill samfélagslegur ávinningur ef við stöndum vel að verki og tökum viðfangsefnið föstum tökum. Ég held að það sé vilji okkar hér í þinginu að svo verði gert. Ég treysti því að þessi þingsályktunartillaga nái fram að ganga og að þegar hún hefur verið samþykkt verði henni fylgt fast af hæstv. fjármálaráðherra og þinginu öllu.
Herra forseti. Hér ræðum við tillögu til þingsályktunar sem upprunnin er frá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins en hún orðast svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta gera úttekt á því hvernig hægt sé á hagkvæman hátt að stofna vestnorræna eftirskóla á Grænlandi, í Færeyjum og á Íslandi.“ Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar sem farið hefur yfir þessa þingsályktunartillögu og fengið á sinn fund Guðjón S. Brjánsson, formann Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, Sigurð Ólafsson, framkvæmdastjóra Vestnorræna ráðsins, Bylgju Árnadóttur, ritara Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, og Ólaf Grétar Kristjánsson frá mennta- og menningarmálaráðuneyti. Með tillögunni er ríkisstjórn Íslands hvött til þess að gera úttekt í samstarfi við landsstjórnir Færeyja og Grænlands á því hvernig hægt sé á hagkvæman hátt að stofna vestnorræna eftirskóla á Grænlandi, í Færeyjum og á Íslandi. Tillagan er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 2/2016 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 22. ágúst 2016 í Qaqortoq á Grænlandi. Í greinargerð með tillögunni kemur m.a. fram að Vestnorræna ráðið telur mikilvægt að stofnaðir séu skólar sem stuðli að því að ungmenni alist upp með vitund um vestnorrænu löndin og íbúa þeirra og jafnframt að ungmenni á Vestur-Norðurlöndum kynnist og fræðist um menningu og tungumál nágrannalandanna. Bent er á danska eftirskóla (d. efterskoler) sem fyrirmynd, en þeir eru þekktir á Grænlandi og í Færeyjum. Nemendur í tveimur eftirskólum á Grænlandi eru á aldrinum fjórtán til sautján ára. Ungmennin upplifa þar nýja hluti, búa sig undir menntaskólanám eða annað nám og kynnast því að vera að heiman og læra að bjarga sér sjálf. Sama á við um Færeyjar, en ekki er óalgengt að ungmenni þaðan fari í eftirskóla í Danmörku að loknum grunnskóla eða til að taka síðasta ár grunnskólans þar. Á fundi nefndarinnar kom fram það sjónarmið af hálfu mennta- og menningarmálaráðuneytis að á Íslandi væri engin hefð fyrir eftirskólum og að í stefnu stjórnvalda um framþróun menntakerfisins væri frekar stefnt að því að einfalda skólakerfið en að bæta við nýrri gerð skóla. Því sjónarmiði hafa stjórnvöld einnig komið á framfæri við Vestnorræna ráðið og því ekki talið tímabært að leggja í úttekt þá sem tillöguflytjendur boða. Nefndin vill þó hvetja til þess að stjórnvöld skoði málið með opnum hug eða kanni möguleika á að efla með öðrum hætti möguleika ungmenna á Vestur-Norðurlöndum til þess að kynnast og fræðast um menningu og tungumál nágrannalandanna. Nefndin leggur því til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að gera úttekt á möguleikum á að stofna vestnorræna eftirskóla eða efla með öðrum hætti möguleika ungmenna á Vestur-Norðurlöndum til þess að kynnast og fræðast um menningu og tungumál nágrannalandanna.“ Undir þetta nefndarálit skrifar formaður utanríkismálanefndar, hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, sú sem hér stendur Bryndís Haraldsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Álfheiður Eymarsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Inga Sæland, áheyrnarfulltrúi Flokks fólksins í hv. utanríkismálanefnd, lýsir sig samþykka áliti þessu. Eins og fram kemur er þetta tillaga sem á uppruna sinn í Vestnorræna ráðinu, á ársfundi þess. Ákveðin hefð er fyrir því að hvert og eitt land komi með eina tillögu inn á aðalfundi ráðsins og í langflestum ef ekki öllum tilfellum hafa slíkar tillögur verið samþykktar. Ég verð að viðurkenna að þegar ég heyrði fyrst af þessari tillögu um eftirskóla hafði ég ekki mjög mikinn skilning á því um hvað málið snerist. Það skýrist af því að hér höfum við ekki neina hefð fyrir slíkum stofnunum. En eftir að hafa kynnt mér málið lítillega og rætt við félaga mína, bæði frá Færeyjum og Grænlandi, átta ég mig á að þingmenn þar telja eftirskóla mjög mikilvægan hluta af námskerfinu sínu og ekki síst tækifæri fyrir ungmenni til að fara frá heimaslóðum og upplifa nýja hluti. Ég finn bestu samlíkinguna milli þessara eftirskóla og lýðháskólanna en þetta er þó fyrir börn eftir að þau ljúka grunnskólanámi. Eftir að hafa skoðað þetta mál held ég að þetta sé hreint ekki eins fjarstæðukennt og mér fannst í upphafi. Ég ítreka þó, og við ræddum það töluvert í nefndinni, að með þessu er ekki verið að leggja kvaðir á íslensk stjórnvöld að byggja upp slíkan skóla eða kosta slíku til. Eins og við orðum hér í nefndarálitinu og breytingartillögunni finnst okkur í hv. utanríkismálanefnd full ástæða til að skoða þetta mál frekar og með opnum huga. Slíkar stofnanir gætu ýtt undir enn frekari samskipti milli vestnorrænu landanna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni fyrir þetta álit utanríkismálanefndar sem fjallað hefur um tillögu Vestnorræna ráðsins um úttekt á stofnun vestnorrænna eftirskóla. Þetta hugtak er okkur hér á landi ekki tamt á tungu eins og fram kom hjá framsögumanni. Og ekki er það kunnuglegt í skóla- og fræðsluumhverfi okkar, eins og nefndin fjallaði um. En þetta er þekkt víða á Norðurlöndum. Niðurstaða og breytingartillaga, sem utanríkismálanefnd hefur samþykkt, er hins vegar jákvæð og uppbyggileg. Kjarninn í tillögunni er sá að vilji sé til að skoða með opnum huga möguleika ungmenna á Vestur-Norðurlöndum, sem eiga svo margt sameiginlegt, til að kynnast og fræðast um menningu, atvinnuhætti og tungumál nágrannalandanna. Í því sambandi er nærtækt að horfa til gamalgróinnar hugmyndafræði um lýðháskóla sem Íslendingar þekkja að góðu einu. Sérstöku lífi hefur verið blásið í starfsemi þeirra á Íslandi á síðustu misserum, t.d. fyrir austan, og ferskasta dæmið er stofnun lýðháskóla á Flateyri sem er að hefja starfsemi sína, í faðmi fjalla blárra, þar sem tækifæri gefst til menntunar á rótgrónu og rómuðu atvinnu- og menningarsvæði. Það verður því spennandi að fylgjast með hvort ekki verður unnt að þróa þær hugmyndir sem Vestnorræna ráðið hafði í huga og þétta enn á markvissan hátt góð samskipti við nágrannaþjóðir okkar og vini.
Frú forseti. Við ræðum hér aðra þingsályktunartillögu frá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að kanna möguleikann á samstarfi milli Íslands, Færeyja og Grænlands um menntun í sjávarútvegsfræðum.“ Hv. utanríkismálanefnd hefur fjallað um tillöguna og fengið á sinn fund Guðjón S. Brjánsson, formann Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, Sigurð Ólafsson, framkvæmdastjóra Vestnorræna ráðsins, Bylgju Árnadóttur, ritara Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, og Ólaf Grétar Kristjánsson frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Með tillögunni er ríkisstjórn Íslands hvött til að kanna möguleika á samstarfi milli Íslands, Færeyja og Grænlands um menntun í sjávarútvegsfræðum. Tillagan er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 2/2017 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 1. september 2017 hér í þessum sal. Í greinargerð kemur m.a. fram að Vestur-Norðurlöndin eigi nú þegar gott samstarf á sviði sjávarútvegsmála og að með auknu samstarfi á vettvangi sjávarútvegsfræða gætu löndin deilt með sér reynslu og þekkingu á fiskvinnslu. Menntun í fisktækni sem stuðlar að bættri nýtingu sjávarafurða og hvetur til nýsköpunar í atvinnugreininni er t.d. í boði í Fisktækniskóla Íslands í Grindavík, INUILI í Narsaq á Grænlandi og á menntaskólastigi í Færeyjum. Með skiptinámi milli landanna væri hægt að bjóða upp á fjölbreytta grunnmenntun í fiskveiðum, fisktækni og gæðaeftirliti með áherslu á starfsnám. Framhaldsmenntun í sjávarútvegi er t.d. í boði í BS-námi í sjávarútvegsfræðum í Háskólanum á Akureyri, diplómanámi í fisktækni við ARTEK – fisktæknimiðstöðina í Sisimiut og í Sjávarútvegsháskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Nefndin tekur undir að samstarf um menntun í sjávarútvegsfræðum geti gagnast öllum þremur löndunum þar sem þau búa yfir sérþekkingu á ólíkum málefnasviðum innan sjávarútvegsins. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita formaður hv. utanríkismálanefndar, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Álfheiður Eymarsdóttir, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson og sú sem hér stendur, Bryndís Haraldsdóttir. Auk þess hefur áheyrnarfulltrúi Flokks fólksins, Inga Sæland, lýst sig samþykka áliti þessu. Mig langar jafnframt að geta þess í ræðu minni að þetta er tillaga sem Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins bar upp á ársfundinum sem haldinn var sl. haust og fór þá fram í fyrsta skiptið í þingsalnum okkar. Við í Íslandsdeildinni lögðum áherslu á þetta mál og fengum það samþykkt á þessum aðalfundi. Ég hygg að við höfum öll verið sammála um að ef við getum unnið vel saman einhvers staðar væri það örugglega á sviði sjávarútvegsmála og mennta- og fræðslumála.
Virðulegur forseti. Ég tek undir þessa góðu þingsályktunartillögu sem kom, eins og hv. þingmaður nefndi, frá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins fyrir tæpu ári, á ársfundinum sem var haldinn af Vestnorræna ráðinu í Alþingishúsinu og var eftirminnilegur og ánægjulegur. Þessi tillaga finnst mér mjög vel undirbyggð. Ef ekki er hægt að eiga samstarf á þessum vettvangi er kannski ekki mikið hægt að ræða um samstarf. Oft hefur verið rætt um hvaða þættir koma helst til greina varðandi samstarf þessara þriggja vinaþjóða og mér finnst þetta vera eitt af þeim málum sem algjörlega standa upp úr, að við getum miðlað þekkingu og fræðslu á milli þessara þriggja sjávarútvegsþjóða norður í Atlantshafi við gjöful fiskimið. Það er mikilvægt til að auka verðmæti í sjávarútvegi í þessum þremur löndum að læra hvert af öðru. Við höfum öflugar menntastofnanir hér á Íslandi, en á Grænlandi og í Færeyjum eru líka menntastofnanir sem bjóða upp á nám sem snýr að sjávarútvegsfræðum svo mér finnst þetta mjög spennandi mál. Það verður gaman að fylgjast með því hvernig okkur tekst til. Í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins verður örugglega framhald á umræðu um hvernig til tekst, við munum fylgjast grannt með því. Ég óska þess að þetta gangi allt sem best svo við getum nýtt okkar góðu háskólastofnanir og framhaldsskóla á þessu sviði varðandi skiptinema og að þekking og fræðsla í sjávarútvegi flæði á milli þessara þriggja vinaþjóða.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari góðu og mikilvægu þingsályktunartillögu og þakka Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins kærlega fyrir að setja þetta mál á oddinn. Ég tel að hér sé gríðarlega mikilvægt mál á ferðinni. Þó að þetta sé ekki löng þingsályktunartillaga er hún miklu stærri en hún lítur út fyrir að vera. Ég vil líka nefna að það er kannski ótrúlegt hvað við erum komin stutt á veg í þessum málum hér á landi miðað við þá þekkingu og reynslu sem við höfum og miðað við það hversu stór atvinnuvegur sjávarútvegurinn hefur verið og mikilvægur fyrir okkur hér á landi. Ef rétt er á málum haldið með þessa þingsályktunartillögu held ég að þetta samstarf fái að þróast, stækka og aukast. Þessir skólar tala mikið saman í dag. Ef það er sett á svolítið formlegri ríkisstjórnastall held ég að það muni lyfta málinu upp á næsta plan og auka veg allra þessara skóla í vinalöndunum þremur. Ég hef verið þeirrar gæfu aðnjótandi að fá að koma að málum og taka þátt í að byggja upp Fisktækniskólann í Grindavík. Þar er búið að vinna gríðarlega mikið frumkvöðlastarf við að koma þeim skóla á. Það verður að segjast eins og er að það er búin að vera ótrúlega erfið þrautaganga að fá viðurkennt að hér þurfi að vera sérstakur sjávarútvegsskóli, Fisktækniskóli Íslands, sem vinnur þverfaglega með öllum þeim framhaldsskólum sem vilja á Íslandi og eru með stuðning þar. Það er algjörlega til fyrirmyndar hvernig þessi skóli hefur verið byggður upp þannig að hann þurfi ekki að kosta mjög dýra iðnnámsaðstöðu á hverjum stað fyrir sig, heldur hefur verið gott samstarf við greinina. Greinin á mikið hrós skilið fyrir að taka þátt í þessari uppbyggingu, hvernig hægt er að sinna þessu mikilvæga starfsnámi hér á landi á mjög hagkvæman og skilvirkan hátt og miðað við það er þetta búin að vera ótrúlega mikil þrautaganga. Ef svona tillaga nær fram að ganga held ég að hún muni lyfta náminu upp þannig að það verði auðveldara að byggja það upp. Miðað við þá miklu reynslu og þekkingu sem þessi lönd hafa í nýtingu á sjávarauðlindinni munum við með góðu námi sem fær að vaxa og dafna geta nýtt þessa reynslu og þekkingu til mikilla framfara, nýsköpunar og verðmætasköpunar. Það er búið að sýna sig í sjávarútveginum hvað við erum nú þegar farin að nýta þessa þekkingu mikið í tækniiðnaðinum sem vex hér. Ég held að nýsköpun á Íslandi sé hvað mest í sjávarútvegi. Ég held að fáar atvinnugreinar séu með jafn mikla nýsköpun og er í sjávarútvegi. Þetta eykur heldur betur á það. Það er mikilvægt að við sameinumst um að nýta þekkingu, reynslu og krafta sem þessar þjóðir hafa saman. Ég hef hug á að skoða hvort við getum meira að segja tekið samstarfið enn lengra á vettvangi Norðurlandaráðs. Þessar þjóðir á Norðurlöndum hafa mikið fram að færa víðar, út fyrir Norðurlönd, hafa mikla þekkingu og reynslu sem við getum flutt út og líka kennt öðrum þjóðum hvernig þær geta nýtt auðlindir sínar betur. Þess vegna fagna ég tillögunni og heiti mínum fulla stuðningi við málið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðuna og nefndarálit utanríkismálanefndar um tillögu Vestnorræna ráðsins um vestnorrænt samstarf um menntun í sjávarútvegsfræðum. Það að efla þekkingu og færni í þessari öflugu atvinnugrein allra vestnorrænu þjóðanna er verðug áskorun. Það að auka virðingu fyrir þeim auði sem býr í hafinu, auka verðmætin enn frekar og þróa vinnsluna, mæta kröfum og venjum og hefðum í matarmenningu ólíkra markaða er áskorun. Það að skapa sjávarútvegi og iðnaði honum tengdum verðugan sess er verkefni okkar. Það að setja greinina á stall með mikilvægri matvælaframleiðslu og skapa jákvætt og spennandi starfsumhverfi fyrir vel menntað fólk er spennandi viðfangsefni sem bíður handan við hornið. Þetta eru mikil verkefni og verðug með sannarlega raunhæfum markmiðum. Talsvert samstarf á sér þegar stað eins og fram hefur komið. Jarðvegurinn er frjór, ef svo má segja. Það er mikill áhugi á þessu sviði meðal viðkomandi nágranna- og vinaþjóða. Hér á landi eigum við eldhuga sem hugsa af mikilli alvöru í þessa veru. Þá eigum við að virkja, auka verðmætasköpun og stöðugleika í þessari mikilvægu atvinnugrein og að því vill Vestnorræna ráðið stuðla.
Frú forseti. Mig langaði að koma hingað upp til að fagna þessu nefndaráliti sem og þingsályktunartillögu Vestnorræna ráðsins. Hér er um mikilvægt mál að ræða, þarna er stórt tækifæri í að miðla einmitt af reynslu Íslendingar þegar kemur að sjávarútvegsmálum, hvort sem um er að ræða vinnslu afurða eða fiskveiðarnar sjálfar eða hvernig við stýrum kerfinu okkar sem er ekki síður til fyrirmyndar að mörgu leyti. Í tillögunni eru taldir upp nokkrir skólar sem koma sannarlega til greina. Þar er talað um framhaldsmenntun í sjávarútvegi, t.d. er í boði BS-nám í sjávarútvegsfræðum í Háskólanum á Akureyri, diplómanám í fisktækni við ARTEK – fisktæknimiðstöðina í Sisimiut og í Sjávarútvegsháskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Mig langar að nýta þetta tækifæri til að vekja athygli á því flotta námi sem er í boði hjá Háskólasetri Vestfjarða á Ísafirði í samstarfi við Háskólann á Akureyri. Þar er m.a. um að ræða meistaranám í haf- og strandsvæðastjórnun sem er alþjóðlegt þverfaglegt meistaranám á sviði auðlindastjórnunar. Á heimasíðu Háskólasetursins stendur, með leyfi forseta: „Að námi loknu þekkja nemendur hinar margvíslegu og verðmætu auðlindir hafs og stranda, skilja eðli þeirra og hafa tamið sér aðferðir og hæfileika til að stýra sjálfbærri nýtingu auðlindanna.“ Sömuleiðis hefst í haust, ef ég man rétt, alþjóðlegt, þverfaglegt meistaranám í sjávarbyggðafræði sem ég held að verði gríðarlega spennandi nám þar sem áhersla verður einmitt lögð á sjávarbyggðir við Norður-Atlantshaf og norðurskautssvæðið þó að fræðin kunni mögulega að hafa víðari skírskotun. Það nám mun einkum byggja á inntaki og aðferðum félagsfræði, hagfræði, mannvistarlandafræði og skipulagsfræði og að námi loknu eiga nemendur að hafa öðlast skilning á möguleikum og takmörkunum þróunar byggða við Norður-Atlantshaf og tamið sér aðferðir við að sjá fyrir og stýra þróun þeirra. Ég held að þarna séu sömuleiðis gríðarlega mikilvæg tækifæri fyrir vestnorrænt samstarf við menntun í sjávarútvegsfræðum, að líta til þess sem er verið að gera fyrir vestan og í samstarfi við Háskólann á Akureyri, eins og ég sagði. Ég vona að það verði skoðað að nefna það líka af því að sérstaklega haf- og strandvæðastjórnunarnámið hefur skilað gríðarlega flottum árangri og koma nemendur alls staðar að úr heiminum til að læra af reynslu Íslendinga í haf- og strandsvæðastjórnun og miðla þeirri reynslu út um allan heim sem ég held að sé einstakt á landsvísu.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni um þessa þingsályktunartillögu. Það er gaman að heyra svo mikinn stuðning við hana og áhuga hjá hv. þingmönnum. Mig langar að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir innlegg hennar og að sjálfsögðu verður einnig horft til þess náms sem boðið er upp á á Vestfjörðum. Mig langar líka að geta þess að í dag eru kosningar í Grænlandi. Eitt af stóru málunum í kosningabaráttunni þar er einmitt menntun. Eins og við vitum búa Grænlendingar við mjög sérstakar aðstæður. Þetta er stórt og mikið land og erfitt yfirferðar. Þegar við kvörtum yfir því hér að erfitt sé að halda úti góðri þjónustu og góðu námi víðs vegar um landið getum við ímyndað okkur hvernig það er í Grænlandi. Þau hafa glímt við erfiðleika hvað það varðar. Þess vegna tel ég að þessi þingsályktunartillaga og aukið samstarf á þessum vettvangi sé tækifæri fyrir þjóðirnar allar. Við höfum að sjálfsögðu fulla ástæðu til að vera mjög stolt af okkar sjávarútvegi og þeirri þekkingu sem býr í byggðum landsins, ekki síst hjá menntastofnunum sem hafa verið að sérhæfa sig á þessu sviði. Ég efast ekki um að við höfum töluvert fram að færa. Ég held líka að við getum lært af hinum þjóðunum. Mig langar til að mynda að nefna það að Færeyingar eru mjög framarlega í fiskeldi. Við sem fórum á vegum Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins til Færeyja á síðasta ári fengum að skoða þar nýstárlega verksmiðju, mjög stóra og viðamikla verksmiðju á sviði fiskeldis. Það var líka áhugavert að sjá hversu mörg tæki voru þar frá íslenskum framleiðsluaðilum. Eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom inn á er nýsköpun í sjávarútvegi væntanlega okkar stærsta svið. Sjávarútvegur er einn af grunnatvinnuvegum þjóðarinnar og þar eigum við mjög mörg flott fyrirtæki víða um land sem hafa sinnt nýsköpun á þessum vettvangi. Ég efast ekki um að við höfum töluvert fram að færa í þeim efnum. Ég fékk tækifæri til að fara til Sisimiut á sínum tíma og heimsækja þar ARTEK, sem við nefnum hér, sem er þar einhvers konar háskólabrú. Þar er fisktæknimiðstöð og þar er t.d. samstarf við danska háskóla. Þar telur maður augljós tækifæri fyrir til að mynda Háskólann á Akureyri sem hefur verið að þróa frábært nám og unnið líka með þeim á Vestfjörðum við að útvíkka það enn frekar. Þar ætti að vera hægt að þróa samstarf á þessum vettvangi. Ánægjulegt er líka að heyra fulltrúa í Norðurlandaráði lýsa áhuga á að taka þessa hugmynd kannski frekar inn á þann vettvang. Ástæða er til að minnast jafnframt á það hér að Vestnorræna ráðið fékk nýverið áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu. Vestnorræna ráðið ætti, alveg eins og við Íslendingar í okkar alþjóðasamstarfi, að horfa fyrst og fremst til þess þáttar þar sem við höfum eitthvað fram að færa. Ég held að þessar þjóðir hafi klárlega töluvert mikið fram að færa þegar kemur að sjávarútvegsfræðum.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu frá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að halda ráðstefnu um stöðu Vestur-Norðurlanda (Íslands, Færeyja og Grænlands) í nýjum veruleika alþjóðastjórnmála.“ Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar en nefndin hefur fjallað um þessa þingsályktunartillögu og fengið á sinn fund Guðjón S. Brjánsson, formann Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, Sigurð Ólafsson, framkvæmdastjóra Vestnorræna ráðsins, Bylgju Árnadóttur, ritara Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, og Jörund Valtýsson og Auðun Atlason frá utanríkisráðuneytinu. Með tillögunni er ríkisstjórn Íslands hvött til að beita sér ásamt landsstjórnum Færeyja og Grænlands fyrir því að halda sameiginlega ráðstefnu um stöðu Íslands, Færeyja og Grænlands í nýjum veruleika alþjóðastjórnmála. Tillagan er lögð fram á grundvelli samhljóða ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 3/2016 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 22. ágúst 2016 í Qaqortoq á Grænlandi. Í greinargerð kemur m.a. fram að eftir lok kalda stríðsins urðu vestnorrænu löndin þrjú í auknum mæli jaðarsvæði í alþjóðastjórnmálum. Deilur Rússa og NATO og aukinn áhugi Kína á vestnorrænu löndunum hafa beint sjónum manna á ný að Vestur-Norðurlöndum í alþjóðastjórnmálum. Nefndin er jákvæð gagnvart því að haldin verði ráðstefna um stöðu Íslands, Færeyja og Grænlands í nýjum veruleika alþjóðastjórnmála. Slíka ráðstefnu má skipuleggja með ýmsum hætti, t.d. í samráði við háskólasamfélagið og stofnanir innan þess sem beina sjónum sínum að alþjóðamálum, smáríkjarannsóknum og norðurslóðamálum. Nefndin telur ekki augljóst að slíkt ráðstefnuhald sé betur komið á hendi stjórnvalda vestnorrænu landanna en þinga þeirra eða fræðasamfélags eða í samvinnu þessara aðila. Slíkt ráðstefnuhald gæti jafnvel farið fram í nafni Vestnorræna ráðsins með öflugum stuðningi aðildarþinganna. Nefndin leggur því til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu og tillögugreinin orðist svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að kanna möguleika á að halda ráðstefnu um stöðu Íslands, Færeyja og Grænlands í nýjum veruleika alþjóðastjórnmála í samstarfi við Lögþing Færeyja og Landsþing Grænlands og fræðistofnanir á þessu sviði í vestnorrænu löndunum.“ Undir þetta álit rita allir hv. þingmenn sem sæti eiga í utanríkismálanefnd: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Álfheiður Eymarsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Jafnframt er áheyrnarfulltrúi Flokks fólksins, Inga Sæland, samþykk áliti þessu. Eins og hv. þingmenn hafa væntanlega tekið eftir er þessi ályktun, eins og sumar þeirra ályktana sem ræddar hafa verið hér í kvöld, komin aðeins á aldur, þ.e. hún var samþykkt á ársfundi ráðsins í ágúst 2016 en ekki náðist að leggja hana eða hinar ályktanirnar fram á síðasta þingi. Ég hygg að einmitt þetta mál eigi jafnvel enn meira erindi nú en það gerði kannski þá en augljóslega hafa þingmenn Vestnorræna ráðsins haft áhyggjur af þessu. Utanríkismálanefnd leggur til þá breytingu að þessu sé ekki beint til ríkisstjórnanna eins og hefð er fyrir með tillögur sem koma frá Vestnorræna ráðinum, en það er í rauninni skrifað inn í stofnsamþykktir Vestnorræna ráðsins að þær ályktanir sem samþykktar eru á ársfundum þess séu lagðar fyrir þjóðþingin og yfirleitt með þeim formerkjum að ríkisstjórnum landanna sé falið að fylgja þeim eftir. Á hverjum ársfundi fær hver landsdeild rapport frá sinni ríkisstjórn um hvernig tekist hefur að framfylgja þeim ályktunum sem samþykktar voru. Í þessu tilfelli leggjum við til að þetta verði frekar á hendi Vestnorræna ráðsins sjálfs eða Íslandsdeildar þess og þá með aðstoð frá viðkomandi þjóðþingum. Ég vona að þingsályktunartillagan verði samþykkt og þá hygg ég að bæði Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins og forsætisnefnd þingsins þurfi að huga að því að koma henni í framkvæmd með einhverjum hætti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir nefndarálit utanríkismálanefndar um tillögu Vestnorræna ráðsins um að efnt verði til ráðstefnu um stöðu Vestur-Norðurlandanna í nýjum veruleika alþjóðastjórnmála. Tillagan var samþykkt á aðalfundi ráðsins, að vísu ekki hér í Reykjavík, en á aðalfundi ráðsins árið 2016 eins og flutningsmaður gat um. Það er ánægjulegt að nefndin skuli styðja hugmyndina í meginatriðum. Utanríkismálanefnd setur ef til vill fyrirvara við það að þing þjóðanna komi beinlínis að verkefninu en leggur á hinn bóginn áherslu á að fræðistofnanir á þessu sviði í vestnorrænu löndunum tengist verkefninu og það er eingöngu til að styrkja umgjörð þessa. Með þessari breytingu utanríkismálanefndar og breytingartillögu er þess vænst að ályktunin fái samþykki Alþingis fljótt og hægt verði því á vettvangi Vestnorræna ráðsins að vinna málið áfram.
Frú forseti. Plast rís hátt í umfjöllun þessa daga. Það er við hæfi að Vestnorræna ráðið fái Alþingi til að útbúa þingsályktunartillögu um plast til þinglegrar meðferðar. Það er hefðbundið ferli tiltekinna samþykkta frá Vestnorræna ráðinu til þjóðþinganna þriggja. Þingsályktunartillagan snýst um plast í hafinu og ólíkt því sem hefur sést vel til, þ.e. plokkara á ferð um borg og bý að tína upp plast og bláa herinn að hreinsa strendur, er plast í úthafi, einkum örplast, erfiðara viðfangs. Áskorun Vestnorræna ráðsins er sem sagt tilefni til þingsályktunar um rannsóknir á örplasti í lífverum sjávar í Norður-Atlantshafi. Hún snýst um rannsóknir á þessu hættulega smágerða plasti og um aðra plastmengun. Mun ég nú gera grein fyrir áliti hæstv. utanríkismálanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Guðjón S. Brjánsson, formann Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, Sigurð Ólafsson, framkvæmdastjóra Vestnorræna ráðsins, Bylgju Árnadóttur, ritara Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, og Huga Ólafsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Með tillögunni er ríkisstjórn Íslands hvött til að hefja samstarf við landsstjórnir Færeyja og Grænlands um rannsóknir á örplasti í sjávarlífverum og útbreiðslu plastmengunar í Norður-Atlantshafi. Tillagan er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 3/2017 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 1. september 2017 í Reykjavík. Í greinargerð er m.a. lögð áhersla á stöðu sjávarútvegs sem undirstöðuatvinnugreinar á Vestur-Norðurlöndum og mikilvægi þess að standa vörð um auðlindir sjávar. Plastmengun í hafi ógni vistkerfi sjávar og geti haft langtímaáhrif á sjávarlífverur og þar með afkomu landanna. Þörf sé á auknum rannsóknum á því hvort og hvar örplast finnist í fæðukeðju sjávar og hvaða afleiðingar það hafi. Einnig þurfi stjórnvöld að grípa til ráðstafana til að draga úr mengun af völdum alls kyns plasts í stærri mælikvarða en örplast og áhrifum hennar á umhverfið. Nefndin tekur undir áskorun Vestnorræna ráðsins til ríkisstjórnarinnar um að undirbúa og hefja samstarf við landsstjórnir Færeyja og Grænlands í samræmi við efni þingsályktunartillögunnar. Nefndin vill um leið árétta þá skoðun að samstarfið sé árangursríkast um hríð með því að beina mestri vinnu að rannsóknum á örplasti í lífverum í hafinu við löndin þrjú. Samhliða því verður að kanna og ákvarða með hvaða hætti unnt er að vinna gegn slíkri mengun. Hvað varðar rannsóknir á útbreiðslu plastmengunar í Norður-Atlantshafi, eins og farið er fram á í tillögunni, telur nefndin og tekur fram að þjóðirnar þrjár verða að leita víðtæks samstarfs þjóða við þetta hafsvæði og hagnýta sér þegar fengnar upplýsingar um plastmengun í hafi frá alþjóðastofnunum. Rannsóknir á plastmengun í Norður-Atlantshafi eru tíma- og fjárfrek verkefni og vart á könnu þriggja smæstu þjóðanna í þessum heimshluta en afar brýnar eins og hvers kyns aðgerðir gegn plastmengun eru nú orðnar. Nefndin er einhuga og leggur því til að tillagan verði samþykkt. Því má hins vegar bæta við að lokum að ýmsar alþjóðlegar stofnanir og samtök vinna að eða ætla að vinna að sömu markmiðum. Þetta er enn fremur eitt af markmiðum í samstarfssamningi núverandi ríkisstjórnar hér á Íslandi. Allt er þetta gert í þeim tilgangi að vinna bug á þessari bráðu vá. Undir nefndarálitið ritar öll hæstv. utanríkismálanefnd: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Álfheiður Eymarsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Inga Sæland, áheyrnarfulltrúi Flokks fólksins, lýsir sig samþykka áliti þessu. Frú forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri þingsályktunartillögu sem hér er komin fram og styð eindregið að hún verði samþykkt á Alþingi. Plast er að mörgu leyti dæmigerð og kannski táknræn afurð 20. aldarinnar, jafn gömul henni, kemur upphaflega fram í byrjun 20. aldar. Undraefni, ótrúlega þénugt og þægilegt, og náði smám saman að ryðja út öðrum efnum í hvers kyns atvinnurekstri og hönnun og framleiðslu. Það er síðan verkefni okkar 21. aldar fólks að finna út úr því hvernig þetta efni virkar í raun og veru á umhverfi okkar, hvaða afleiðingar það hefur og hvernig við förum að því að takast á við þær. Svo vísað sé í alþekkt ljóð hins góða skálds Gyrðis Elíassonar, með leyfi forseta, þá höfum við lifað „á gullöld plastpokans“. Hún er nú liðin. Það er samt langur vegur frá því að plastið sé að eyðast. Það er nánar tiltekið um alla jörð. Það flýtur um heimshöfin enda með afbrigðum létt og svo sterkt að það eyðist ekki. Það virðir enga landhelgi og má einu gilda hvar það fer í sjóinn, það rekst um víðan sjá, eins og þangið í ljóði Jóhanns Sigurjónssonar. Komið hefur m.a. fram að hætta kann að vera á því að meira verði af plasti í sjónum en fiskum strax árið 2050. Það er ástæða fyrir Íslendinga að gefa þessu sérstakan gaum því landið er umlukið hafi og þjóðin lifir á hafsins gjöfum. Hreinsun hafsins af mengun og úrgangi frá mannlegri starfsemi ætti að vera forgangsmál íslensku þjóðarinnar og löngu er tímabært almennt talað að landsmenn marki sér skýra stefnu í málefnum hafsins hvað varðar mengun og auðlindir og þá hættu sem af þessum auðlindum kann að steðja, bæði í samgöngum, með olíuvinnslu og úrgangi. Þjóðir heimsins eru að vakna. Víða um lönd hefur orðið vitundarvakning á þessu sviði og öðrum sviðum umhverfismála. Það er ekki lengur viðkvæðið hjá nokkrum manni að lengi taki sjórinn við heldur er að renna upp fyrir okkur að sjórinn er ekki gagnaeyðing sjálfrar náttúrunnar. Sjálft lífið á jörðinni er komið undir heilbrigði hafsins og heilbrigði hafsins er m.a. komið undir því hvernig við mennirnir umgöngumst það. Við sjáum þessa vitundarvakningu ekki síst meðal almennings hér á Íslandi. Það líður vart sú vika að við verðum ekki vör við einhvers konar átak til að hreinsa umhverfið af plasti. Það fara hópar sjálfboðaliða um fjörur og annan víðavang og tína upp plastdrasl sem á vegi þeirra verður. Þetta er frábært. Það verður ekki nógsamlega borið lof á þessa viðleitni og sterku vitund um áhrif okkar og ábyrgð á umhverfinu. En best af öllu væri samt að þetta plast væri ekkert þarna. Æskilegast væri ef okkur tækist að draga úr magni þess plastrusls sem til fellur, bæði á hafi úti og líka í starfsemi á landi, t.d. byggingarstarfsemi og sjávarútvegi og landbúnaði, svo nefndar séu atvinnugreinar þar sem mjög væri hægt að draga úr plastnotkun og ófullnægjandi frágangi á þessu efni þegar það hefur þjónað meintum tilgangi sínum. Að ógleymdu því að tilvalið væri auðvitað ef Alþingi myndi samþykkja þingsályktunartillögu sem ég hef lagt fram um að bann verði lagt við plastpokanotkun í verslunum og framleiðendum og innflytjendum gert skylt að merkja þær vörur þar sem plastagnir er að finna. Plastmengun er um þessar mundir ein mest vaxandi ógn við heilbrigði sjávar. Í janúar 2016 var samþykkt stefna um plast hjá Evrópusambandinu þar sem er sérstaklega beint sjónum að mengun í hafi vegna plasts og plastagna. Raunar er það svo að ekki eru öll kurl komin til grafar með áhrif plastagna á umhverfi og dýr og heldur ekki áhrif aukins magns plasts í fæðukeðjunni á menn. Rannsóknir benda þó til þess að full ástæða sé til að hafa af því áhyggjur. Það getur tekið plast upp undir 400 ár að hverfa og leysast upp en þar með er ekki sagt að það eyðist því eftir verða plastagnirnar, örplastið, plastagnir sem smjúga alls staðar inn í vistkerfið með ófyrirséðum afleiðingum fyrir lífheildina og fyrir sjávardýr og fyrir mannfólk. Nú þegar hafa rannsóknir sýnt að plastagnir eru í drykkjarvatni, að meðaltali ein plastögn í hverjum tíu lítrum af vatni. Nýlega kom fram að um 80% af því rusli sem safnað var við Miðjarðarhaf hafi verið plastagnir en stór hluti þeirra kemur úr illa hreinsuðu affallsvatni. Við eigum á hættu, virðulegi forseti, að plánetan verði plastneta. Það er ljóst að runninn er upp tími aðgerða í þessum efnum. Við þurfum að draga úr notkun plasts hvar sem því verður við komið. Samhliða því er þörf á að rannsaka áhrif plasts á lífríkið í kringum okkur og leita leiða til að draga úr þeim eins og kostur er. Þessi tillaga þar sem skorað er á ríkisstjórnina að hefja samstarf við landsstjórnir í Færeyjum og Grænlandi um rannsóknir á örplasti í sjávarlífverum og útbreiðslu plastmengunar í Norður-Atlantshafinu er skref í rétta átt. Ég styð hana eindregið.
Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir að flytja okkur nefndarálit utanríkismálanefndar og jafnframt umfjöllun hans um tillögu Vestnorræna ráðsins um rannsóknir á örplasti í lífverum sjávar í Norður-Atlantshafi sem samþykkt var í Reykjavík á ársfundi ráðsins í september í fyrra. Utanríkismálanefnd tekur undir nauðsyn þess að hafnar verði rannsóknir á þessum brýna vanda sem svo mjög er fjallað um á opinberum vettvangi, í fjölmiðlum og manna á meðal á hverju heimili um þessar mundir. Sú skoðun sem kynnt er í nefndaráliti utanríkismálanefndar og varðar umfang rannsóknanna í upphafi hljómar raunhæf og styður sá sem hér stendur nálgun af því tagi. Því ber að fagna að utanríkismálanefnd tekur mjög jákvætt í tillögu Vestnorræna ráðsins og leggur til að hún verði samþykkt óbreytt. Frú forseti. Þess er vænst að tillagan fái góðan framgang hér á Alþingi. Síðan er það vettvangur Vestnorræna ráðsins að bera málið áfram og leita eftir þeirri niðurstöðu sem við hæfi þykir.
Virðulegi forseti. Mig langaði að blanda mér örlítið í þessa umræðu. Ánægjulegt er að heyra hvað allir hér eru einhuga um þetta mikilvæga mál sem varðar heilbrigði okkar helstu auðlindar, hafsins. Það er kannski ekki síst á þeirri forsendu að ég tel mikilvægt að þær þjóðir sem mynda Vestnorræna ráðið sameinist um þetta. Ég tek þó heils hugar undir það sem fram kom hjá framsögumanni nefndarálitsins, Ara Trausta Guðmundssyni, að það eru auðvitað margar stofnanir og mörg ríki sem eru að vinna í þessum málum. Kannski eru þau ríki sem hér um ræðir ekki stærst og megnugust að standa í miklu rannsóknum, en ég lít ekki síst þannig á að þau séu ákveðnir talsmenn heilbrigðis hafsins. Ég tel mikilvægt að hafrannsóknastofnanir okkar rannsaki málið er ekki síður að þær haldi utan um þær rannsóknir sem unnið er að á þessum vettvangi, fræði okkur um þær og tali máli hafsins, ef svo má segja, á alþjóðlegum vettvangi. Ég hef rekið mig á það í störfum mínum fyrir Vestnorræna ráðið en líka í öðru alþjóðasamstarfi að það skiptir mjög miklu máli hvað við segjum. Ég get til að mynda nefnt rannsóknaráætlun Evrópusambandsins, sem er náttúrlega stór og víðtæk áætlun er lýtur að rannsóknum og nýsköpun og öðru, og Íslendingar hafa fullan aðgang að henni. Þegar Malta var þar í forsæti lögðu þau mikið upp úr því sem á ensku kallast „blue economy“ eða bláa hagkerfið og það skilaði sér inn í rammaáætlunina. Það er eðlilegt að áherslur breytist eftir því hvaða ríki eru í forsæti. Það kann að vera að þegar ekki er um að ræða þjóð sem á jafn mikið undir sjávarútvegi að áherslan verði ekki jafn mikil á þann þátt. Þar held ég t.d. að rödd okkar Íslendinga skipti miklu máli þegar verið er að ræða við Evrópusambandið um mikilvægi þess að við séum með öfluga rannsóknarsjóði og -starf um heilbrigði hafsins. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu og hversu jákvæðir þingmenn í garð hennar en tek líka undir þau sjónarmið sem fram hafa komið að hér er auðvitað um risastórt mál að ræða og við þurfum svo sannarlega að ræða það oftar og í víðara samhengi á þessum vettvangi.