Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar um að Jóhanna Vigdís Guðmundsdóttir, 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Reykv. s., hafi boðað forföll og muni víkja af þingi sem varamaður fyrir Ágúst Ólafur Ágústsson. Óskað hefur verið eftir því að 2. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, Einar Kárason, taki sæti á Alþingi í dag, fimmtudaginn 7. febrúar. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Einari Kárasyni. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til að fjalla um kjörbréfið.
Herra forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. forseta hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komið saman til að fara yfir kjörbréf Einars Kárasonar, 2. varaþingmanns Samfylkingarinnar í Reykv. s., frá landskjörstjórn. Varð það samhljóða niðurstaða nefndarinnar að gera ekki athugasemdir við kjörbréfið.
Eins og heyra mátti mælir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd einróma með samþykkt kjörbréfsins og telst það því samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Einar Kárason hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Einar Kárason hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka nefndinni fyrir að ljúka störfum í þessu mikilvæga máli og fyrir að málið sé komið hingað inn í þeim búningi sem það er. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að geta farið af stað, mikilvægt fyrir Vegagerðina að sjá fyrir þessa fimm ára áætlun og fyrir okkur hin að sjá stefnumótun til 15 ára, sem við greiðum atkvæði um síðar í dag. Hún gefur okkur annars vegar tækifæri til að horfa langt fram í tímann, standa undir þeim stóru orðum að hér séum við að setja meiri fjármuni til samgangna en nokkurn tímann fyrr, þ.e. í fimm ára áætluninni, og væntingar um meira inn í framtíðina. Um leið höfum við tekið umtalsverða umræðu um aðrar leiðir, um flýtiframkvæmdir, almenningssamgöngur og flugsamgöngur. Ég þakka fyrir þá umræðu sem verið hefur í þingsal, í nefndinni og reyndar úti í samfélaginu, en við þurfum að ganga lengra í þeirri umræðu. Við munum hafa tækifæri til þess þegar málin fara að skýrast, en ég þakka fyrir að við séum komin á þennan stað í dag.
Herra forseti. Öll erum við hér inni sammála um að stórbæta þarf samgöngur á landinu. Þetta snýr að efnahag landsins, samfélagi og umhverfi. Þessir mikilvægu innviðir hafa verið látnir grotna niður á vakt hægri stjórnar í fordæmalausum uppgangi og ekki á að gera nóg enn. Þó að gjaldtaka í einhverri mynd og breyting á henni þurfi að komast á dagskrá eru þær tillögur sem hér eru óútfærðar og flumbrugangurinn óásættanlegur. Við getum vel fjármagnað úr ríkissjóði þessar nauðsynlegu framkvæmdir og það þarf að leggjast yfir það hvort fyrirhugaðar gjaldtökur leggist þyngra á efnaminna fólk í landinu, sem mér sýnist þær gera með þessari tillögu.
Virðulegur forseti. Það verða auðvitað mikil tímamót ef fram fer sem horfir samkvæmt þeim tillögum sem meiri hluti þingsins er nú vonandi að fara að afgreiða. Það mun hafa stórkostleg áhrif á næstu árum í uppbyggingu samgöngukerfisins þjóðinni til heilla. Þetta eru í senn umhverfismál, samgöngumál og stórt hagsmunamál í öllu tilliti. Margir reyna að þyrla upp ryki hér um frágang málsins. Talað er um að tillögurnar séu óútfærðar. Já, það er af því að útfærslan á eftir að koma í lagafrumvarpi, virðulegi forseti. Talað er um að gjaldið muni leggjast þyngra á efnaminna fólk en aðra. Ég kom inn á það í ræðu minni áðan að þeir sem þannig tala hafa ekki rætt við mig eða aðra um að hafa t.d. sérstakt gjald fyrir eldri borgara og öryrkja, sérstakt afsláttargjald til þess að hjálpa þeim sem eru efnaminni og minna mega sín. Það hefur aftur á móti til að mynda hv. þm. Karl Gauti Hjaltason gert og höfum við sameinast um að við munum leggja það til. [[Forseti hringir.]] Talað hefur verið um skatta á höfuðborgarsvæðið. Það er auðvitað alrangt. Í nefndarálitinu kemur fram að við ætlum að gæta jöfnuðar allra landsmanna í þessari gjaldtöku. Þetta er landsátak, virðulegur forseti.
Herra forseti. Með þessari samgönguáætlun er almenningi stillt upp við vegg: Peningana eða lífið, segir ríkisstjórnin, eins og bófarnir í Lukku-Láka forðum. Hvers vegna segi ég það? Vegna þess að allar mikilvægustu samgönguúrbætur áætlunarinnar eru teknar út úr áætluninni. Allar úrbætur á lífshættulegum vegum, sem ættu að vera í fyrsta forgangi, verða ekki að veruleika nema almenningur reiði fram peningana í formi veggjalda, eða búi áfram við lífshættulega vegi um landið vítt og breitt. Hvernig sem á þessar óljósu áætlanir og hótanir er litið er ljóst að veggjöld munu leggjast þyngst á þá sem minnst hafa. Við stöndum ekki í vegi fyrir því að ríkisstjórnin setji sér samgönguáætlun en við mótmælum þessari forgangsröðun og við mótmælum þeirri uppstillingu að fólk þurfi að velja á milli þess að hafa örugga vegi eða borga veggjöld.
Virðulegur forseti. Ég vil fyrst lýsa yfir almennri ánægju með þá góðu vinnu sem unnin var í umhverfis- og samgöngunefnd og þá prinsippákvörðun og -afstöðu sem liggur í þessu áliti meiri hlutans. Það er tvennt sem mig langaði sérstaklega að nefna í tengslum við atkvæðagreiðsluna, annars vegar það atriði sem haldið hefur verið á lofti í gegnum umræðuna, að með þeirri nálgun sem felst í veggjöldunum verði á sama tíma horft til þess að menn stígi skref til baka með almenna gjaldtöku á umferð og ökutæki, sem er gríðarlega mikil, þannig að ekki verði um að ræða hreina viðbót hvað varðar kostnað í tengslum við umferð. Hitt atriðið sem rétt er að benda á í þessu samhengi og hefur lítið verið rætt miðað við samhengi hlutanna er að auðvitað er mikil vinna eftir hvað borgarlínuhugmyndir varðar. Það verður áhugavert að sjá hvaða línur verða lagðar í þeirri vinnu sem verið er að vinna. Fjármagn [[Forseti hringir.]]í þá áttina er mjög takmarkað í þeim tillögum sem nú liggja fyrir en það kemur til skoðunar á síðari stigum.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um fullfjármagnaða en afskaplega vanbúna samgönguáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Tillögur stjórnarmeirihluta, með stuðningi Miðflokksins, miða því miður ekki að því að tryggja öryggi vegfarenda heldur einmitt fresta þeim nauðsynlegu aðgerðum á meðan stjórnarflokkarnir koma sér saman um umtalsverða skatta og gjaldaálögur á allan almenning í landinu. Þá skilar ríkisstjórnin einnig auðu þegar kemur að stórátaki í loftslagsmálum með nauðsynlegri uppbyggingu á almenningssamgöngum um land allt, bæði í þéttbýli og í dreifbýli. Jafnaðarmenn, þar á meðal við í Samfylkingunni, aðhyllast þá stefnu að þeir borgi sem geti. En nú ætlar ríkisstjórn undir forystu Katrínar Jakobsdóttur að innleiða stefnu hægri manna, að þeir borgi sem noti, algjörlega óháð efnahag. Þingheimi gefst kostur á að greiða atkvæði með breytingartillögum minni hlutans og hvet ég þingheim til að skoða þær gaumgæfilega.
Herra forseti. Sem starfsmaður á plani í malbikinu tók ég mjög vel eftir því fyrir tíu árum þegar hrunið varð að eftirspurnin eftir malbiki minnkaði um 70%. Síðan þá hefur hún hægt og rólega þokast upp, en mjög lítið. Það vita allir sem keyra vegina að það hefur verið gríðarlega vanrækt að setja fjármuni í vegakerfið. Það sem þessi ríkisstjórn lofaði að gera í stjórnarsáttmála sínum sem hún lagði fyrir sína flokka var að nota eignatekjur ríkisins í vegina. Bara arðgreiðslur úr bönkunum eru 33 milljarðar og þá á ekki að nota í vegakerfið. Það á að setja 30 milljarða í niðurgreiðslu skulda þó að það sé í fjórum sinnum minni forgangi hjá landsmönnum að greiða niður skuldir en að byggja upp vegakerfið. Þetta er öryggismál og við viljum öll gera þetta. Sú leið sem ríkisstjórnin hefur farið í staðinn fyrir að standa við stjórnarsáttmálann, að nota peninga úr arðgreiðslum og öðrum eignatekjum til að greiða fyrir vegina, er að segja við landsmenn á suðvesturhorninu: Eina leiðin fyrir ykkur til að fá öryggi í vegakerfinu er að borga sjálf fyrir það [[Forseti hringir.]]úr eigin vasa.
Herra forseti. Við göngum til atkvæða um fullfjármagnaða samgönguáætlun með opnun á það sem við höfum kallað flýtingu framkvæmda. Með því er stigið stórt skref í átt til bætts öryggis - auðvitað auka flýttar framkvæmdir öryggið - betri umferðarflæðis, bættra loftgæða og bættra almenningssamgangna. Ákall úr samfélaginu er mjög sterkt í þessa átt og útfærsla veggjalda verður í þá átt að ábati hvers veggjalds verði jafn eða betri en sem svarar upphæðinni. Við vinnum áfram af fullri einurð með Vegagerðinni, sérfræðingum og öðrum að útfærslu veggjalda og endurskoðun samgönguáætlunar á þessu ári.
Virðulegur forseti. Sú samgönguáætlun sem við greiðum senn atkvæði um er talsvert metnaðarfull og lýsir yfir fyrirheitum um átak í samgöngubótum og öryggismálum vegfarenda. Engu að síður skortir á afdráttarlaus merki um viðsnúning og uppbyggingu í mörgum aðkallandi og jafnvel svæðisbundnum verkefnum. Norðvesturkjördæmi er eitt gott dæmi um það. Hvergi á landinu er jafn hátt hlutfall illa farinna malarvega og einbreiðra brúa sem skapa mikla hættu fyrir vegfarendur, ekki síst ferðamenn sem ekkert eru staðkunnugir. Ég nefni Vatnsnes, Skógarströnd og Veiðileysuháls á Ströndum þar sem byggð er á fallanda fæti og berst í bökkum. Yfirborðskennd og tilfinningaþrungin umræða um að farin verði braut veggjalda, sem er kúvending í samgöngumálum, þarfnast meiri yfirvegunar en hér hefur verið boðið upp á. Hún þarfnast meiri tíma og meiri umræðu.
Virðulegi forseti. 70 milljarða kr. viðhaldsþörf, jafnvel nokkurra hundraða milljóna króna nýbyggingaþörf - þessi samgönguáætlun kemst ekki nálægt því sem þarf að gerast. Hún er alveg hriplek, í henni eru stór göt og þau augljósustu eru í kringum höfuðborgarsvæðið. Allir þeir sérfræðingar sem komu fyrir nefndina bentu þar á hættulegustu staðina sem gefa okkur langmestan ábata til baka ef við förum þar í framkvæmdir. Einhverra hluta vegna eru þær framkvæmdir settar undir veggjaldaáætlun. Það er stórfurðulegt. Það er líka stórfurðulegt að hérna er sagt að aldrei hafi verið meiri peningar settir í samgönguáætlun. Þá gleymist náttúrlega, eins og venjulega, að taka tillit til verðbólgu. Hlutfallslega séð er ekki einu sinni meðaltal af fjármagni sett í samgönguáætlun. Fyrir kosningar sögðu líka allir flokkar: Engin veggjöld. Einhverra hluta vegna koma þau samt hingað í dag. Það er stórmerkilegt.
Herra forseti. Ég styð nefndarálit meiri hlutans með fyrirvara sem ég geri um fjárhæð veggjalda. Það á eftir að útfæra hana nánar. Ég geri fyrirvara um svokallaða margfeldisinnheimtu þar sem menn fara í gegnum mörg veggjaldahlið, að þar sé ekki um að ræða óhóflega gjaldtöku af þeim sem það þurfa að gera, bæði á höfuðborgarsvæðinu og hjá þeim sem eiga leið til höfuðborgarinnar utan af landi. Þetta eru skýr skilaboð til ráðherra, ekki algjörlega útfærð heldur skilaboð til ráðherra um að koma fram á þingi með útfærðar tillögur í þessa veru. Ég styð að það verði gert. Ég tel mjög brýnt að ganga í að laga vegakerfið og að þetta sé leið til þess. Ég hef einnig fyrirvara við það að gjöld á bifreiðaeigendur verði lækkuð samhliða upptöku veggjalda.
Herra forseti. Í umræðu undanfarinna daga um samgönguáætlun ríkisstjórnarinnar hefur því verið harðlega mótmælt að íbúum höfuðborgarsvæðisins og suðvesturhornsins skuli stillt upp við vegg á þann hátt að nær allar brýnar framkvæmdir sem varða öryggi, umferðarþunga og umhverfismál séu háðar því skilyrði að á þessu svæði kyngi menn því að greiða veggjöld langt umfram það sem gengið er út frá að verði annars staðar á landsbyggðinni. Í umræðunni hefur síðan komið fram að tillögur meiri hlutans um veggjöld séu óútfærðar sem og að þess verði gætt að jafnræði verði meðal landsmanna. Ég túlka þau orð sem svo að því megi treysta að við munum sjá gjörbreyttar hugmyndir þegar frumvarp samgönguráðherra um fjármögnun í samgöngumálum kemur fram og þegar ný samgönguáætlun verður tekin upp næsta haust. Ég fagna því en spyr jafnframt: Til hvers var farið í þessa vegferð sundurlyndis og óeiningar ef hlutirnir voru á annað borð óútkljáðir?
Hæstv. forseti. Í dag greiðum við atkvæði um samgönguáætlun til fimm og 15 ára í fyrsta sinn í samræmi við reglur um opinber fjármál. Í dag greiðum við atkvæði um fullfjármagnaða samgönguáætlun. Það eru tíðindi. Aldrei hafa verið áætlaðir jafn miklir fjármunir í samgöngur. Samgönguáætlun er eitt mikilvægasta plaggið sem við afgreiðum hér því að samgöngur eru byggðamál, menntamál, heilbrigðismál, jafnréttismál, öryggismál, atvinnumál, mál afkomenda okkar, samvinnumál og framtíðarmál. Ég fagna þessum áfanga og hlakka til að taka þátt í því að gera enn betur.
Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem fagna því að hér liggur fyrir fullfjármögnuð samgönguáætlun þar sem verið er að bæta við 5,5 milljörðum árlega í þrjú ár, fyrir utan þá 4 milljarða sem bættust við samgönguframkvæmdir á fyrsta starfsári þessarar ríkisstjórnar. Það sýnir að okkur er alvara með því sem við sögðum í stjórnarsáttmála, að við vildum nýta eignatekjur til aukinnar uppbyggingar í samgöngumálum, enda ekki vanþörf á eftir áralanga vanrækslu. Síðan vil ég hrósa hæstv. samgönguráðherra fyrir sérlega gott samstarf sem þingmaður höfuðborgarsvæðisins við borgarstjóra og bæjarstjóra á höfuðborgarsvæðinu. Við höfum saman átt nokkra fundi með þessum forystumönnum á höfuðborgarsvæðinu og sammælst um þá forgangsröðun sem er fram undan í framkvæmdum þar, hvort sem litið er til öflugra almenningssamgangna í borgarlínu eða annarra mikilvægra stofnframkvæmda. Þetta finnst mér vinnubrögð til fyrirmyndar og ég tel að það séu ekki bara bjartari tímar fram undan í samgöngumálum um landið [[Forseti hringir.]]allt heldur ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Og ég fagna sérstaklega þeirri áherslu á almenningssamgöngur sem hér má finna.
Virðulegi forseti. Er furða þó að maður sé algjörlega ringlaður og viti ekki hvort maður er að koma eða fara í þessu háa Alþingi? Annars vegar eru það Vinstri grænir á 20 ára afmælinu sínu sem eru að fara að leggja auknar álögur á alþýðuna í landinu með vegasköttum. Hins vegar er það Sjálfstæðisflokkurinn sem boðar það í kosningum eftir kosningar að hann sé að berjast gegn auknum álögum skatta og vilji lækka skatta. Nú hafa Sjálfstæðismenn samt sem áður samþykkt hækkun kolefnisgjalds svo um munar. Hv. þm. Jón Gunnarsson sagði áðan að hér ætti að gæta jöfnuðar. Enn á ný á að merkja aldraða og öryrkja og gefa þeim afslátt af einhverju sem þeir hafa nú þegar ekki efni á að greiða. Það skiptir engu máli, hv. þm. Jón Gunnarsson, hvort heldur við erum að tala um 10 kr. eða 200 kr. eða 20 kr. fyrir þann sem hefur ekki salt í grautinn og nær ekki endum saman. Þetta er skattlagning og aftur skattlagning í boði núverandi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Það er ekki flóknara en það og Flokkur fólksins mun aldrei samþykkja þvílíka svívirðu gagnvart alþýðu þessa lands.
Herra forseti. Það er óneitanlega furðulegt að heyra hv. þingmenn sem rétt fyrir kosningar sögðu mjög afgerandi að þeir vildu ekki veggjöld segja nú að þetta sé eina leiðin. Þetta er ekki eina leiðin. Það er ekkert vandamál til á Íslandi sem veggjöld eru rétt lausn á. Það er rétt sem hæstv. samgönguráðherra sagði 24. október 2017 í viðtali á Rás 1 þegar hann sagði að það væri nægur afgangur af tekjum ríkissjóðs til að fjármagna þær framkvæmdir sem þyrfti að fara í. Það var rétt hjá honum þá og það er rétt hjá honum nú. Sú leið sem er verið að leggja til með að fara í veggjaldaálögur á almenning til að fjármagna er ekki rétt leið. Það er röng leið.
Herra forseti. Hér er um tímamótaplagg að ræða. Hér eru boðaðar kerfisbreytingar í samgöngumálum þjóðarinnar þar sem öryggismál eru höfð að leiðarljósi, sérstaklega umferðaröryggismál og flugöryggismál. Hér er horft fram á veginn til langrar framtíðar. Það er einstaklega ánægjulegt að fá að taka þátt í afgreiðslu þessa máls hér í dag. Hér eru tekin stór framfaraskref vítt og breitt um allt landið.
Herra forseti. Ég kem eiginlega hingað upp fyrst og fremst vegna orða hæstv. forsætisráðherra og sem þingmaður Reykjavíkur. Það er stórfurðulegt að tala um að hér sé um að ræða stórkostlegar samgöngubætur fyrir Reykjavík. Suðvesturhornið raunar allt er tekið út fyrir sviga. Ekkert fjármagn að ráði er veitt til suðvesturhornsins heldur eru skilaboðin einföld: Þið þurfið að greiða þetta í veggjöldum ef einhverjar vegabætur eiga að nást fram. Það eru skilaboðin til Reykvíkinga, það eru skilaboðin til íbúa á suðvesturhorninu öllu. Þegar kemur að almenningssamgöngum og borgarlínu, einni mikilvægustu samgöngubót á höfuðborgarsvæðinu, er varið 800 millj. kr. í undirbúning þess mikilvæga verkefnis en skilað auðu um rest. Þetta er allur metnaður þessarar ríkisstjórnar og meiri hlutans þegar að þessu kemur. Svo heyrum við hina æfðu ræðu um að hér sé um fullfjármagnaða samgönguáætlun að ræða þegar allar stóru framkvæmdirnar hafa verið teknar út fyrir sviga. Lög um opinber fjármál eru alveg skýr. Okkur ber að vinna innan þess ramma sem [[Forseti hringir.]]fjármálaáætlun markar okkur og það er ekki sérstakt atriði til að hæla sér af því að hafa unnið eftir lögunum.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um að leggja nauðsynlegt fjármagn til Arnarnesvegar en við þingmenn fengum öll bréf frá bæjarstjóra Kópavogs, Ármanni Kr. Ólafssyni, sem sendi bænakall til þingsins vegna þessa vegar. Ótrúlega stór hluti íbúa Kópavogs býr ekki við öryggi á heimilum sínum vegna þess að slökkviliðið kemst ekki að. Það kemst ekki að heimilunum á tiltækum tíma. Þetta er óboðlegt á jafn stóru svæði og þarna er. Þetta er ekki það há fjárhæð að við getum ekki lagt þetta til og þess vegna leggjum við fram þessa breytingartillögu.
Virðulegi forseti. Þetta er ein af þeim leiðum sem er fjallað sérstaklega um í nefndaráliti minni hlutans og lögð áhersla á að verði í forgangi þegar forgangsröðun verður endurskoðuð.
Herra forseti. Hér er uppi tillaga minni hlutans um að tryggt sé fjármagn til fyrsta áfanga borgarlínu á sama tíma og farið er í aðrar breytingar en ekki að fyrir liggi viljayfirlýsing ríkisins um að skoða málið með jákvæðum augum ef eitthvað annað gengur upp. Þetta „eitthvað annað“ er þá veggjöld sem hinir sömu íbúar borgi. Tillagan um Arnarnesveg er af sama meiði þar sem í tillögum meiri hlutans er hvatt til þess að hann fari ofar á forgangslista að því gefnu að svigrúm myndist með greiðslu veggjalda. Potturinn sem höfuðborgarbúar og íbúar suðvestursvæðisins greiða með þessum veggjöldum ofan á aðra hefðbundna skatta líkt og aðrir landsmenn er að verða ansi stór en þessi vegur og þessi almenningssamgöngurmáti, borgarlínan, verður illa skilinn frá skyldu stjórnvalda til að sinna öryggi og [[Forseti hringir.]]samgöngum landsmanna.
Herra forseti. Í þessum lið greiðum við atkvæði um borgarlínu en ræðum ekki bara það að við ætlum að ræða borgarlínu og setja í nefnd, samráðshóp og inn í alls konar gáttir og vangaveltur. Við erum að ræða hér þær útfærslur sem sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa öll komið sér saman um að verði að fara í og að farið verði í, þ.e. uppbyggingu borgarlínu, vegna þess að ef við ætlum að gera eins og ríkisstjórnin leggur til, að humma þetta fram af okkur næstu árin - við erum að samþykkja samgönguáætlun til fimm og 15 ára - mun umferð á höfuðborgarsvæðinu aukast um 40% á næstu tíu árum. Ég held að allir vegfarendur á höfuðborgarsvæðinu séu meðvitaðir um að það er bæði hættulegt og mun koma verulega niður á öllu daglegu lífi, bæði borgarbúa og þeirra sem hingað þurfa að leita, þannig að við leggjum til að fjármagn verði sett í verkið en ekki bara skipuð nefnd.
Virðulegur forseti. Í báðum þessum tillögum minni hlutans er um að ræða popúlískar, ófjármagnaðar tillögur sem eru mjög illa rökstuddar. [[Gripið fram í.]]Það er magnað að fylgjast með þessum málflutningi, virðulegur forseti, hjá fólki sem talar um einhverja sérstaka skattheimtu á suðvesturhornið sem þetta er alls ekki. Ef tillögur okkar eru lesnar sést að þetta er landsdekkandi innheimta, landsátak í bættum samgöngumálum. Það eru viðræður í gangi milli samgönguráðuneytisins og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um hvernig stórkostlegar umbætur í samgöngumálum innan höfuðborgarsvæðisins skuli útfærðar. Þeim er ekki lokið. Að vísu eru þeir flokkar sem saka okkur um einhverja skattheimtu, eins og hv. þingmenn Viðreisnar, þegar búnir að leggja á innviðagjöld í borginni sem koma verst niður á ungu fólki og þeim sem eru að reyna að kaupa sér íbúð í fyrsta skipti af því að þetta lendir allt á útgjaldalið þess. Þetta fólk talar hér og þyrlar upp ryki en horfir ekki í spegil og talar við sjálft sig.
Virðulegur forseti. Við erum ekki að greiða atkvæði um nein veggjöld þrátt fyrir alls konar atkvæðaskýringar í dag. 800 milljónirnar, sem eru 300 og 500 á næstu tveimur árum, eru algjörlega í samræmi og takti við óskir sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu, samkomulag sem þar var gert og við stöndum fullkomlega við eins og aðrar framkvæmdir, og þá getum við farið af stað næstu tvö árin og undirbúið okkur fyrir þá vinnu. Þeir þingmenn sem lögðu fram þessar breytingartillögur og komu hér upp fyrir hönd Samfylkingarinnar og Viðreisnar, sem sitja í meiri hlutanum í borginni, vita vel að sá meiri hluti og sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa lagt til að við förum sömu leið og aðrar borgir og að hér verði sett upp gjaldstýrð umferðarstýring, m.a. til að byggja upp almenningssamgöngur og stofnbrautir. Mér kemur þessi umræða þess vegna mjög á óvart. En það er algjört samkomulag á milli ríkisins og sveitarfélaganna um að ná samkomulagi um nákvæmlega þessa skiptingu. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er flumbrugangur að leggja til einhverja upphæð í samgönguáætlun þegar slíkt samkomulag liggur ekki fyrir.
Virðulegi forseti. Þær breytingartillögur minni hlutans sem við erum að greiða hér atkvæði um kalla ég ekkert annað en lýðskrum, bæði fyrri tillögur og þær sem eftir eiga að koma. Hvergi sá ég þær hugmyndir í umræðu þegar við ræddum fjárlögin eða fjármálaáætlunina. Þegar fjárlagafrumvarpið var rætt lá alltaf fyrir að ekkert pláss yrði fyrir þessar framkvæmdir í þeirri samgönguáætlun sem er verið að samþykkja hér nema með breytingum á fjárlögum. Það lá alveg fyrir, þetta er samgönguáætlun og í henni erum við að ráðstafa fjármunum sem hefur verið úthlutað annaðhvort í fjármálaáætluninni eða í fjárlögum. Það er ekkert annað en lýðskrum og sýndarmennska að koma með þessar tillögur sem þau vita að ganga ekki upp. Þau hafa komið með tillögur við fjárlagafrumvarpið til að fjármagna aðra hluti þannig að þau geta ekki ákveðið sig hvar þau ætla að nota peningana. [[Gripið fram í: Sýndarfjárlög.]]
Virðulegi forseti. Hérna er gatið augljósa sem ég nefndi áðan. Það er til fjármagn fyrir þessu öllu, hv. þm. Vilhjálmur Árnason. Það er ekkert lýðskrum í því að leggja fram tillögur um augljósar vega- og samgöngubætur sem satt best að segja borga sig í þessu tilviki algjörlega sjálfar miðað við þann ábata sem okkur hefur verið kynntur af þessum vegaframkvæmdum. Það er gjörsamlega óverjandi að stilla fólki upp með veggjöld til að borga fyrir þessar framkvæmdir.
Virðulegur forseti. Hér er einfaldlega tekið undir mikilvægi þess að ráðast í þessar mikilvægu samgöngubætur, að tekið verði af skarið um að við finnum nú þegar leiðir til að fjármagna þær úr ríkissjóði. Hér hefur ítrekað verið rætt um t.d. möguleikana á eignasölu til að fjármagna þessar mikilvægu framkvæmdir og er hægur vandi að losa um eignarhald ríkissjóðs á bönkunum. Það er fordæmalaust mikið eignarhald á fjármálakerfi í samanburði við önnur Vesturlönd. Staðreyndin er sú að Sjálfstæðisflokkurinn hefur leitt þetta mál með það að markmiði að hækka skatta á umferð þrátt fyrir allt tal um annað. Það er allt lýðskrumið í því máli sem vísað er hér til. Hann þorir ekki að taka slaginn við samstarfsflokka sína í ríkisstjórn um sölu ríkisbankanna. Það er miklu auðveldara fyrir Sjálfstæðisflokkinn að taka slaginn og hækka skatta en að taka slag um það að draga úr eignarhaldi ríkisins á fjármálafyrirtækjum og nota það fjármagn til að fjárfesta í innviðum. Það er dálítið sérkennilegt að kalla það hægri stefnu.
Herra forseti. Þegar ég spurði Björn Leví Gunnarsson, sem situr í umhverfis- og samgöngunefnd fyrir Pírata, hvernig hægt væri að greiða fyrir þessar mikilvægu samgöngubætur á suðvesturhorninu talaði hann um að slys kosta samfélagið í heild 50 milljarða á ári og að það er búið að reikna út að það verður helmingi minni kostnaður fyrir samfélagið ef farið verður í þessar framkvæmdir. Þá getur maður reiknað út að ef tekið er lán fyrir því tekur í grófum dráttum fimm ár, segjum samt að það taki tíu ár, að borga lánið upp. Ef við förum í framkvæmdirnar aukum við öryggi og það borgar sig upp á tíu árum í staðinn fyrir að taka lán sem á að borga upp á 20 árum og láta landsmenn borga fyrir það. Þetta er mjög einfalt reikningsdæmi.
Virðulegur forseti. Við hv. þingmaður sem talaði á undan mér og fleiri erum algerlega sammála um að það margborgar sig að fara í samgönguframkvæmdir. Þær eru velferðarmál númer eitt eins og ég hef margoft sagt en þingið hefur aldrei tekið á þessu máli sem slíku, ekki í þau tæpu sex ár sem ég hef verið á Alþingi og reynt að tala fyrir því. Þess vegna bíð ég eftir því að breytingartillagan sem minni hlutinn er með hérna núna komi fram hjá honum við gerð fjárlaga, að forgangsröðunin þar sé að minni hlutinn sé tilbúinn að ráðstafa 14 milljörðum á ári næstu sex árin úr ríkissjóði í samgöngumál. Ég skal taka þátt í þeirri umræðu með honum. [[Gripið fram í: Muntu samþykkja það?]]Það hefur ekki enn komið hingað inn. Svo vil ég líka benda á þá leið sem við erum að greiða atkvæði um hér, við fáum gesti okkar til að hjálpa okkur að byggja upp innviðina sem m.a. gestirnir munu njóta góðs af.
Herra forseti. Þeir hafa verið kallaðir popúlistar sem vilja tryggja öryggi vegfarenda. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Vilhjálms Árnasonar að þingið hefur ekki getað tekið á nauðsynlegum breytingum í vegakerfi landsins þau sex ár sem hann hefur setið á þingi og flokkur hans verið í ríkisstjórn. Það er þess vegna sem við erum í þeirri stöðu sem við erum í núna. Hann hefur allan tímann sem hann hefur setið á þingi verið með meiri hluta á þingi. Þau hafa ekki treyst sér til að fjármagna nauðsynlega innviði, eignir landsmanna, tryggja öryggi landsmanna á vegum úti. Þetta er áfellisdómur yfir ríkisstjórninni. Þetta er áfellisdómur yfir Sjálfstæðisflokknum og öllum þeim flokkum sem kjósa að starfa með honum.
Virðulegur forseti. Við greiðum atkvæði um breytingartillögu er gengur út á að leiðrétta ákveðna hluti í fyrra nefndaráliti. Í greinargerð með breytingartillögunni segir: „Við breytingar á samgönguáætlun er það ekki ætlun meiri hlutans að seinka verklokum framkvæmda né að draga verulega úr framkvæmdahraða. Því er hér lagt til að fallið verði frá því að lækka fjárframlög til vegarins Skarhólabraut–Hafravatnsvegur um 400 millj. kr. árið 2019 þannig að því verki geti lokið í ár. […] Af því leiðir að ekki þarf að færa 400 millj. kr. af veginum um Kjalarnes í þær framkvæmdir á árinu 2020 og framkvæmdahraði þar mun því ekki raskast. “ Ég held að þetta sé gríðarlega mikilvæg breytingartillaga og ég vona að þingheimur geti sameinast um að það er nauðsynlegt að fara í mikilvægar samgöngubætur og öryggisbætur á Vesturlandsvegi innan Mosfellsbæjar og svo upp á Kjalarnes.
Herra forseti. Ég tek heils hugar undir orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um að það sé nauðsynlegt að fara í þessar vegabætur á Kjalarnesi vegna þess að þar eru vegfarendur einmitt í stórhættu. Við í Samfylkingunni leggjumst ekki á móti góðum tillögum, munum ekki kalla það popúlískt að ætla að reyna að auka öryggi vegfarenda á vegum úti og leggja í það fé vegna þess að það kostar fé. Það kostar mikið fé að tryggja ekki öryggi, slysin kosta okkur 40–60 milljarða á hverju einasta ári og það er á okkar ábyrgð að reyna að tryggja vegfarendur og líka að fara vel með það fé sem okkur er gert að ráðstafa.
Virðulegur forseti. Tilefni þessarar breytingartillögu er að í upphafi hafði nefndin fengið þau skilaboð að þar sem samningar við landeigendur og hönnun á veginum frá Kjalarnesi væru ekki komin það langt að það væri hægt að hefja útboð á fyrsta áfanga á þessu ári þætti ekki ástæða til að binda fé á þeim tíma þó að það yrði bætt upp síðar á tímabilinu. Eftir fund með Vegagerðinni og yfirferð í ráðuneytinu yfir þessi mál komust menn að þeirri niðurstöðu að hægt væri að bjóða út fyrsta áfangann á þessu ári. En það er ástæða til að nefna það í þessu samhengi að verði veggjaldahugmyndin að veruleika verður hægt að fara af fullum krafti í fullnaðarfrágang á Kjalarnesi með miklu betri hætti en efni standa annars til, til að mynda tvöföldun og jafnvel mislæg gatnamót í stað 1+2 lausna með hringtorgum. Þarna verður breytingin miklu hraðari og miklu betri. [[Gripið fram í: Án veggjalda.]]
Virðulegi forseti. Ég tek undir þá mikilvægu leiðréttingu sem hér er verið að gera, enda höfðu þær minni háttar breytingar sem eru gerðar á verkum í áætlun í breytingartillögum meiri hlutans að markmiði að ekki væri um seinkun á verklokum framkvæmda að ræða innan fimm ára áætlunar. Því var mikilvægt þegar það skýrðist á fundi með Vegagerðinni að vegur í gegnum Mosfellsbæ, Skarhólabraut–Hafravatnsvegur, væri tilbúinn til útboðs fljótlega, að hægt væri að fara í þá breytingu, og af því leiðir að hægt er að halda fullum framkvæmdahraða á Kjalarnesi miðað við fyrri áætlanir.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem ýmsir ræðumenn hafa sagt, það er ánægjulegt að þessi breyting, verði hún samþykkt, komi aftur inn, bara til að tryggja að framkvæmdahraði á Kjalarnesi haldi, á þeim mikilvægu vegabótum sem þar eru fyrirhugaðar. Það er smávægileg tilfærsla á fjármunum innan ársins 2019 sem skiptir í sjálfu sér ekki máli, hvorki hvað upphaf né lok framkvæmda varðar, yfir á Grindavíkurveginn eins og við þekkjum úr umræðum hérna. Það er mikilvægt að þessar 400 milljónir komi aftur inn á árið 2020 til að tryggja að framvindan verði með þeim hætti sem upphaflega var lagt upp með hvað þessa mikilvægu framkvæmd varðar. Ég tek undir það sem kom fram hjá framsögumanni og tillöguflytjanda þessarar breytingartillögu, hv. þm. Jóni Gunnarssyni, að verði farin útfærsla af veggjaldaleiðinni, flýtigjaldaleiðinni, má ætla að útfærslan á Kjalarnesi verði burðugri en upp hefur verið lagt með hingað til.
Herra forseti. Ég vil gera grein fyrir atkvæði mínu um breytingartillögu meiri hlutans um áherslur á veggjöld í samgönguáætluninni. Hér er um að ræða algera umbyltingu í hugmyndum um fjármögnun almennra samgönguframkvæmda og er hvergi að finna í sáttmála ríkisstjórnarinnar. Það er alls ekki full sátt um þessar fjármögnunarleiðir í þjóðfélaginu. Þær hugmyndir sem settar eru fram snúast um að höfuðborgarbúar greiði uppistöðu vegskatts í landinu því að flestar hugmyndir um staðsetningu á innheimtu eru í kringum höfuðborgarsvæðið. Hér er líka um að ræða fallandi skattlagningu sem leggst hlutfallslega meira á þá tekjulægri en minna á þá efnameiri. Ég spyr: Á ekki grunnvegakerfið að vera byggt upp og viðhaldið úr sameiginlegum sjóðum frekar en með sérstökum vegskatti? Hér vantar líka enn nákvæmari og útfærðari tillögur með tölum og tölulegum greiningum til að hægt sé að mynda sér upplýstari skoðun á málinu. Hér finnst mér, herra forseti, að byrjað sé á öfugum enda og með öfugum forsendum, að við ákveðum að setja vegskatt eða veggjöld á án þess að vera með endanlega útfærslu tilbúna. Ég get ekki stutt þennan hluta breytingartillagna meiri hlutans við samgönguáætlunina og sit því hjá.
Herra forseti. Það er alveg ljóst að við í Samfylkingunni munum ekki greiða atkvæði með þessum tillögum um álagningu vegskatts og veggjalda vegna þess að við lítum svo á að hér sé um að ræða skattheimtu sem muni leggjast þyngst á þá sem höllustum fæti standa. Það er ekki hugað að þeim sem eiga sáralítið. Ég verð að segja, bara svona af því að ég er komin upp, í þetta eina skipti, að það er eiginlega kostulegt að horfa á stjórnarliða koma hingað upp hvern á fætur öðrum eins og þeir séu í kosningabaráttu en ekki að taka ákvarðanir um það sem við erum að fara að gera núna og næstu árin. Það er talað um að framtíðin verði frábær, að allt verði betra þá, í staðinn fyrir að þau taki ábyrgð á gjörðum sínum sem þau eru hér í krafti meiri hluta að framkvæma. Við munum að sjálfsögðu greiða atkvæði skýrt gegn þessum áformum um skattlagningu á allan almenning.
Herra forseti. Það var pólitísk ákvörðun Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins á árinu 2013 að svelta innviði samfélagsins. Þeir sömu flokkar, nú með stuðningi Vinstri grænna, lækkuðu veiðigjöld á útgerðir sem sannarlega eru í góðum efnum, leggja til að skattar á banka verði lækkaðir og geta alls ekki hugsað sér skatta á ofurtekjur eða á tekjur þeirra sem allra mest hafa handa á milli í þessu landi. Samtals myndi það gera meira en að dekka þessar samgöngubætur. Svo segja þau við almenning, segja við fólk með lágar og meðaltekjur: Ef þið viljið betri vegi og umferðaröryggi verðið þið bara að borga hærri skatta, borga vegskatta og veggjöld. En öll lofuðu þau fyrir kosningarnar 2017 að þau myndu alls ekki leggja á veggjöld. Núna eru þau að svíkja það hressilega og ég sé ekki betur en að þau séu bara stolt og nokkuð hreykin af því að svíkja kjósendur með þessum hætti.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingartillögu meiri hlutans um niðurgreiðslu á innanlandsflugi. Ég geri fyrirvara við þá fyrirætlan að niðurgreiða flugfargjöld frá landsbyggðinni til Reykjavíkur með þessum hætti. Þetta er afskaplega brött aðgerð. Áætlað er að niðurgreiða allt að átta leggi fram og til baka frá landsbyggðinni til Reykjavíkur. Ég geri mér grein fyrir því að kveðið er á um í sáttmála ríkisstjórnarinnar að unnið verði að því að gera innanlandsflugið að hagkvæmari kosti fyrir íbúa landsbyggðarinnar en sú mikla niðurgreiðsla sem nú er fyrirhuguð bætist við núverandi niðurgreiðslur á innanlandsflugi og hljóðar upp á allt að 1 milljarð á ári til viðbótar og það á tímum þegar við höfum undirgengist Parísarsamkomulagið um að draga úr útblæstri til að sporna við hlýnun loftslags. Við vitum að flug er einn af helstu orsakaþáttum loftmengunar. Ef þessar miklu niðurgreiðslur á flugi eru hugsaðar sem styrkur til íbúa landsbyggðarinnar, væri þá ekki nær að nýta frekar þennan tæpa milljarð á ári í almenningssamgöngur á landsbyggðinni, í langþráðar umbætur á vegakerfinu á landsbyggðinni eða jafnvel til að bæta þar innviðaþjónustu? Það er iðulega [[Forseti hringir.]]vísað í svokallaða skoska leið. Þá má minna á að í Skotlandi hefur skoski græningjaflokkurinn verið afar gagnrýninn á afsláttinn þar [[Forseti hringir.]]og í skýrslu um stöðu loftslagsaðgerða og loftslagsmála frá árinu 2017 er talað um að frá því að skattafslátturinn á fluginu var tekinn upp hafi útblástur í innanlandsflugi aukist. Ég mun því sitja hjá við þessa tillögu.
Herra forseti. Við Íslendingar búum við afar sérkennilegar aðstæður. Við erum mjög fámenn þjóð í gríðarlega stóru landi. Við ásamt þremur, fjórum öðrum ríkjum, Panama, Kúveit, Mongólíu og Djíbútí, búum við þær aðstæður að um 70% þjóðarinnar, jafnvel meira, búa á mjög afmörkuðum stað og svo aðrir mjög dreift. Þess vegna höfum við á síðustu 100 árum þurft að byggja alla nauðsynlega miðlæga þjónustu, sjúkrahús, skóla, stjórnsýslu, Alþingi, menningarsetur, sem mest upp á höfuðborgarsvæðinu til þess að geta staðið að því af einhverri alvöru. En til þess að það sé samkomulag um slíkt þurfum við líka að tryggja að allur almenningur í landinu eigi möguleika á að sækja þessa þjónustu. Ég tel þess vegna mikilvægt að við skoðum leið eins og þá sem hér er til umræðu og stóreflum auðvitað almenningssamgöngur á landi jafnframt.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um mikilvægt hagsmunamál þeirra íbúa landsins sem þurfa að fara um langan veg til að sækja alls kyns þjónustu á höfuðborgarsvæðið. Allt bendir til þess að slík aðgerð geti haft mjög jákvæð áhrif á lífskjör þessara íbúa. Þetta er auðvitað engin töfralausn en um mjög mikilvægan hlekk er að ræða til að auka jafnræði í búsetu á landinu.
Virðulegur forseti. Það er tvennt sem mig langar að koma inn á í tengslum við þessa breytingartillögu. Annars vegar verðum við að hafa í huga að miðlæg þjónusta er meira og minna öll byggð upp hér á höfuðborgarsvæðinu og það er ekki nema sjálfsagt að styðja við það að íbúar landsbyggðarinnar geti með viðráðanlegum hætti sótt hana hingað án þess að taka til að mynda strætó í níu klukkutíma og 15 mínútur frá Akureyri eða 12–14 klukkustundir frá Egilsstöðum. Það sættir sig auðvitað enginn við að það sé skilgreint sem almenningssamgöngur sem fúnkera til að sækja einhverja þjónustu. Ég fagna því bara að þessi breyting komi hér inn og vona að útfærslan verði með þeim hætti að til mikillar gæfu verði, bæði fyrir íbúa landsbyggðarinnar og innanlandsflugið sem hefur auðvitað, eins og við þekkjum öll, glímt við mjög erfið rekstrarskilyrði um langa hríð.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem þegar hafa komið upp. Það er mjög mikilvægt að huga að þessum þætti. Staðreyndin er auðvitað sú að við höfum byggt upp mestalla miðlæga þjónustu á höfuðborgarsvæðinu og stór hluti af þeirri hagræðingu sem orðið hefur, t.d. í heilbrigðiskerfinu okkar á undanförnum árum, hefur einmitt verið í formi þess að flytja enn frekar þunga slíkrar þjónustu til höfuðborgarsvæðisins. Þá verðum við auðvitað að horfa til þess hvernig við getum létt undir með ferðakostnaði sem m.a. hlýst af þeirri breytingu fyrir íbúa landsbyggðarinnar. Því styðjum við í Viðreisn það markmið sem hér er lagt fram þó að við séum almennt ekki mjög fylgjandi niðurgreiðslu ríkissjóðs til atvinnugreina. Það verður auðvitað að gæta vandlega að útfærslu þessarar niðurgreiðslu og þeim kostnaði sem af henni hlýst og fjármögnun hennar en við styðjum heils hugar að farið verði af vandvirkni í þetta mál.
Virðulegi forseti. Sem áheyrnarfulltrúi í umhverfis- og samgöngunefnd styð ég tillögur minni hluta sem hafa verið lagðar fram. Almennt séð erum við Píratar hlynntir ábyrgri stjórn fjármála. Þess vegna báðum við í fjármálaáætlunarferlinu alltaf um forgangsröðunarlista til að við gætum tekið upplýsta ákvörðun um það hvaða verkefni myndu detta út eða hvaða verkefni bætast við, t.d. á forgangsröðunarlista Vegagerðarinnar, ef meiri peningi væri bætt við eða ef minni peningur yrði settur í málaflokkinn. Það fengum við aldrei. Þar af leiðandi gátum við ekki tekið upplýstar ákvarðanir um það, hv. þm. Vilhjálmur Árnason, hvaða verkefni kæmu eða færu ef peningum yrði bætt við. Þetta snýst nefnilega dálítið um að við sjáum eina stóra upphæð í fjárlögum en vitum ekkert hvaða forgangsröðun er þar á bak við. Að sjálfsögðu gerðum við ráð fyrir því að þær samgöngubætur sem fela í sér mest öryggi og vega þyngst væru efst á lista, en þær voru það ekki. Við hefðum viljað raða þessu öðruvísi.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um tillögu um markmið um greiðar samgöngur, a-lið; það sem ég segi á raunar við um b-lið líka. Þarna er enn einu sinni verið að reyna að slá ryki í augu þeirra sem fylgjast með umfjöllun um samgönguáætlun, því að þarna er verið að leggja til verkefni sem nú þegar eru í vinnslu og við erum búin að greiða atkvæði um í fimm ára áætluninni. Það er viðamikið samstarf um útfærslu á almenningssamgöngum, bæði á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu, til að móta í þeim nútímaumhverfi og almenningssamgöngur eru niðurgreiddar. Það er liður í útfærslunni að fara yfir það hversu miklar þær eru á hverjum tíma, og eitt af markmiðunum er einmitt að samræma niðurgreiðsluna um land allt.
Herra forseti. Þessi tillaga lýtur að því að við gerum almenningssamgöngur að raunhæfum valkosti fyrir þá sem á hverjum degi þurfa að ferðast til og frá vinnu með ökutæki. Við erum að reyna að stuðla að því að draga úr mengun, draga úr losun á koltvísýringi með því að fá fleiri til að nota almenningssamgöngur. Til að það sé raunhæfur valkostur þarf að byggja þetta net upp af alvöru. Við teljum að það verði gert með því að fjölga farþegum og auka umfang almenningssamgangna, auka tíðni ferða o.s.frv. Það skiptir mjög miklu máli að þeir sem nota almenningssamgöngur á hverjum degi finni verulega á eigin veski að það borgi sig. En það er ekki raunin í dag og það er heldur ekki raunin í dag að verið sé að afgreiða þetta af einhverri festu [[Forseti hringir.]]af stjórnvöldum vegna þess að meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur ekki eina krónu í þetta verkefni, ekki eina krónu. Öll sveitarfélögin á landinu [[Forseti hringir.]]hafa sagt upp samningnum við ríkið vegna almenningssamgangna.
Virðulegi forseti. Hér eru greidd atkvæði um að bæta við í kaflann Almenningssamgöngur, gangandi og hjólandi; fjölbreyttir ferðamátar, svohljóðandi setningu: „Unnið verði að samningi við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um uppbyggingu samgangna á höfuðborgarsvæðinu þar sem lögð verði áhersla á nauðsynlegar úrbætur í núverandi almenningssamgöngum, uppbyggingu og rekstur hágæða almenningssamgangna, úrbætur á stofnvegum og gerð hjóla- og göngustíga.“ Ég styð hugmyndir um borgarlínu heils hugar og hef talað fyrir því frá því að ég kom inn á þing. Ég fagna því mjög hve mikill samhljómur virðist vera í þingsal um mikilvægi þess að við ráðumst í stórtækar umbætur á samgöngum á höfuðborgarsvæðinu, bæði á stofnvegakerfinu og í almenningssamgöngum. En ekki verður farið út í þessa framkvæmd öðruvísi en að við vinnum náið með sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu, sem hafa skipulagsvaldið og hafa skipulagt þessa framkvæmd. Að sjálfsögðu mun ríkið þurfa að koma inn með fjármögnun í samstarfi við sveitarfélögin og ég hygg að við sjáum breytingu í fjármálaáætlun og næstu samgönguáætlun þar sem peningum verður úthlutað nákvæmlega í þetta verkefni. En fyrst verðum við að ná þessu samkomulagi og sú vinna er í gangi hjá hæstv. ráðherra, eins og margoft hefur verið farið yfir í þessari umræðu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000, með síðari breytingum. Flutningsmenn eru auk mín allir þingmenn Samfylkingarinnar. Reglulega er talað um að fæðingarorlofslögin á Íslandi hafi verið byltingarkennd þegar þeim var komið á, að með þeim hafi verið stigið stór skref í jafnréttisátt. Í árslok 2012, í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur, var samþykkt breyting á lögum þessum þar sem kveðið var á um lengingu fæðingarorlofs úr samtals níu mánuðum í 12. Þegar ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks tók við völdum í maí 2013 var hins vegar horfið frá þessum breytingum. Foreldrar síðustu sex ára hefðu notið meiri tíma með ungbörnum sínum ef breytingin hefði náð fram að ganga. Síðan þá hefur Samfylkingin haldið þessu máli lifandi með því að leggja frumvarpið fram á hverju ári, þó með minni háttar breytingum. Með frumvarpi þessu er lagt til að sjálfstæður réttur hvers foreldris samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 8. gr. laganna verði fimm mánuðir og að sameiginlegur réttur foreldra samkvæmt 3. málslið sömu málsgreinar verði tveir mánuðir. Fyrir þremur árum skilaði starfshópur skipaður af Eygló Harðardóttur auk þess tillögum um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum. Þar var lögð áhersla á lengingu fæðingarorlofs í 12 mánuði, eins og við höfum lagt til, og hækkun hámarksgreiðslna upp í 600.000 kr. á mánuði þrem árum síðar. Í janúar 2019 voru greiðslurnar hækkaðar en ekkert bólar á lengingu fæðingarorlofs, sem er ekki síður mikilvægt. Frumvarp þetta er í samræmi við tillögur starfshópsins og hefur sitjandi ríkisstjórn raunar lýst áhuga á að fylgja þeim eftir og talað er um þær í stjórnarsáttmála. Ég geri ráð fyrir því að ríkisstjórnin og stjórnarliðar taki málinu fagnandi. Embætti landlæknis segir í umsögn sinni um frumvarpið, með leyfi forseta: „Aukin lengd fæðingarorlofs úr níu mánuðum í tólf mánuði styður við heilbrigð tilfinningatengsl foreldra og barna og telst því mikilvæg aðgerð í þágu lýðheilsu. Í ljósi mikilvægis tilfinningatengsla foreldra og barna fyrir þroska og geðheilsu barna telur embættið enn fremur rétt að fæðingarorlof verði skilgreint sem réttur barns til umönnunar á fyrstu mánuðum lífsins …“ Lenging fæðingarorlofs hefði bein áhrif á lýðheilsu, fjölskyldulíf, vinnumarkað og jafnrétti í landinu. Lenging fæðingarorlofs er í samræmi við tillögur og málflutning þingmanna Vinstri grænna og raunar þingmanna úr flestum öðrum flokkum. Ég ætla því að talsverður samhljómur sé um þessa úrbót jafnt í stjórn og stjórnarandstöðu. Þá er rétt að nefna að verkalýðshreyfingin styður líka þessa lengingu. Ekki þarf að fjölyrða um það hversu dýrmætar barneignir eru hverri þjóð, fyrir utan þá gleði sem barnalán veitir flestum, enda hefur margoft verið talað um það hér að hlúa sem best að börnum og barnafjölskyldum. Allt of lítið hefur hins vegar verið gert í þessum málum. Dæmi um það eru vandræði á húsnæðismarkaði, sífellt minna vægi barnabóta og skortur á skilvirkum stuðningi sem gagnast ungum barnafjölskyldum á mikilvægu en oft mjög fjárhagslega erfiðu tímabili í lífi fólks, en 12.000 færri fá barnabætur nú en fyrir tíu árum. Sú litla hækkun sem ríkisstjórnin lagði til í fjárlögum er einungis brot af því sem þarf til að koma tilfærslu til barnafjölskyldna á réttan kjöl. Foreldrar geta orðið fyrir efnahagslegu tjóni vegna fjarveru frá vinnu. Það þarf því mikið fjárhagslegt svigrúm hér á landi til að eignast barn á meðan fæðingarorlofið er einungis níu mánuðir og hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði of lágar. Á meðan svo er er ekki víst að allir hafi efni á því að eignast börn. Það er mjög slæmt því að unga fólkið er dýrmæt auðlind sem mun draga vagninn næstu áratugina fyrir íslenskt samfélag. Og það borgar sig fyrir okkur að nesta þau sem best í þann leiðangur. Það tímabil sem þarf að brúa frá því að fæðingarorlofi lýkur þar til barn kemst á leikskóla er of langt í dag og reynist mörgum fjölskyldum þungur baggi. Þegar best lætur bjóða sveitarfélögin upp á stuðning við dagvistun, þ.e. dagforeldra, sem er yfirleitt talsvert dýrara úrræði en leikskólagjöld. Í öðrum sveitarfélögum er bolmagnið hins vegar svo lítið að ekkert slíkt er í boði og því eru vandræðin enn meiri en ella. Þetta reynist líka þeim sveitarfélögum sem best gera talsvert þungur baggi sem þarf að huga að og bæði ríkið og vinnumarkaðurinn þurfa þess vegna að leggja miklu meira af mörkum. Í úttekt BSRB kemur fram að tæplega fimmtungur landsmanna, 18,4%, býr í sveitarfélögum sem tryggja leikskólavist fyrir börn 12 mánaða eða yngri. Önnur sveitarfélög hafa lýst yfir vilja til að gera þetta og nokkur stigið markviss skref í þá átt en það þarf að aðstoða þau við það. Vel hefur árað hjá ríkinu undanfarin ár, en staða sveitarfélaga er hins vegar æðimisjöfn. Hún er þó að batna þannig að við ættum að geta unnið að þessu. En jafnvel þó að það sé bjart fram undan hjá sveitarfélögum er staða þeirra margra samt í járnum og þau hafa of lítil færi til að gera betur í málunum. Ég held að ekki verði mögulegt að lækka aldur inntöku í leikskóla til 12 mánaða aldurs almennt nema til komi veruleg aðstoð frá ríkinu, en það er seinni tíma mál að ræða það. Í umræddri skýrslu er jafnframt lagt til að leitað verði leiða svo að unnt verði að bjóða öllum þessum börnum dvöl á leikskóla við 12 mánaða aldur. Það er ekki viðfangsefni í frumvarpinu, en vonandi verður það framhaldsviðfangsefni þingsins því að það er mjög mikilvægt mál. Fyrsta skrefið í þá áttina er hins vegar að brúa bilið og lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði. Þetta er ekki flókið skref og það er ekki óyfirstíganlegt. Önnur Norðurlönd hafa löngu stigið það og þar er auk þess tryggð samfella milli fæðingarorlofs og dagvistunar eða leikskóla. Lenging fæðingarorlofs er líka mjög mikilvægt jafnréttismál. Þótt margt hafi verið fært til betri vegar á Íslandi er það enn staðreynd, því miður, að það er miklu oftar konan sem er heima með barnið og kemst ekki út á vinnumarkaðinn þar sem sá sem hefur lægri tekjurnar er líklegri til að vera heima með barninu. Því miður er staðan enn sú í samfélagi okkar, jafnvel þótt konur vinni jafn mikilvæga vinnu og jafnvel sömu störf eru þær á lægri launum. Við stöndum í dag fremst allra landa þegar kemur að jafnrétti kynjanna, ekki síst vegna óvenjumikillar atvinnuþátttöku kvenna í alþjóðlegum samanburði. Fæðingarorlofskerfið okkar skiptir þar höfuðmáli, en það er ótrúlegt að við búum enn við það fyrirkomulag að konur hverfi mun lengur af vinnumarkaði en karlar með tilheyrandi neikvæðum áhrifum á stöðu þeirra. Herra forseti. Staða einstæðra foreldra er mjög mikið áhyggjuefni. Í áðurnefndri skýrslu starfshópsins segir, með leyfi forseta: „Annað af tveimur meginmarkmiðum laga um fæðingar- og foreldraorlof er að jafna stöðu kvenna og karla á vinnumarkaði, meðal annars með því að gera feðrum kleift að taka sér tíma frá vinnu til að verja með börnum sínum á fyrstu mánuðunum eftir fæðingu þeirra án þess að verða fyrir tekjumissi að fullu.“ Það kemur fram í 2. mgr. 2. gr. laganna. Frumvarpið sem hér um ræðir ætti að styrkja það markmið því að hér er samhliða lagt til að samanlögðum rétti foreldra til fæðingarorlofs í 12 mánuði verði skipt með eftirfarandi hætti: Fæðingarorlofsréttur mæðra verði fimm mánuðir, fæðingarorlofsréttur feðra verði aðrir fimm en sameiginlegur fæðingarorlofsréttur foreldra verði tveir mánuðir. Báðar breytingarnar sem frumvarpið tekur til eru í samræmi við tillögur starfshópsins frá mars 2016. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á jafnrétti kynjanna. Meðal þess sem sett verður á dagskrá í samtali stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins er lenging fæðingarorlofs og hækkun orlofsgreiðslna í fæðingarorlofi.“ Það er mjög lofsvert að ríkisstjórnin leggi þetta mikla áherslu á jafnréttismál. Ég hef fulla trú á því, með hæstv. forsætisráðherra við stýrið, að því verði fylgt eftir. Ég tel hins vegar að ekki sé eftir neinu að bíða. Þetta mikilvæga framfaraskref á ekki að vera skiptimynt í kjarasamningum heldur hluti af grunnkerfi okkar sem á ekki að þurfa að véla með eftir því hvernig vindar blása í launamálum fólks. Ég vonast þess vegna eftir því að hér náist nokkuð breið samstaða um frumvarpið og það verði að lögum fyrr en seinna. Að lokum legg ég til, þegar þessari umræðu er lokið, að málinu verði vísað til velferðarnefndar til frekari úrvinnslu og umfjöllunar.
Forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þingmanni og framsögumanni málsins fyrir þetta mál sem og Samfylkingunni allri. Þetta er ótrúlega flott mál og mikilvægt að við förum að huga að því að lengja fæðingarorlofið því að það er skref í áttina að því að byggja upp fjölskylduvænt samfélag. Mig langar að spyrja hv. þingmann. Ég tók eftir því þegar ég skoðaði lög um fæðingar- og foreldraorlof að þar er ekkert fjallað um réttindi barnsins til að eyða tíma með foreldrum sínum, heldur snýr það allt að rétti foreldra til að fá orlof. Ég velti fyrir mér hvort það sé ekki orðið dálítið úrelt, sérstaklega ef við skoðum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og þá áherslu sem við leggjum í auknum mæli á réttindi barna og það hversu mikilvægt er fyrir þroska barnsins að eyða tíma með foreldrum sínum. Sá tími er mjög skertur eins og staðan er núna, einkum þegar kemur að einstæðum foreldrum þar sem barnið fær mögulega aðeins sex mánuði með foreldri sínu í staðinn fyrir níu eins og þau börn sem eiga tvo foreldra. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi hugsað þetta eitthvað eða það komist til tals. Er hv. þingmaður opinn fyrir því að skoða það í þeim tilfellum - ég geri mér grein fyrir því að kynjajafnrétti og sú barátta skiptir máli - þar sem annað foreldrið hefur hreinlega ekki áhuga á eða vilja til að eyða tíma með barninu sínu hvort ekki sé rétt í ljósi réttinda barnsins til að eyða tíma með foreldri sínu að hægt sé að framselja þann tíma að einhverju leyti, þannig eitt foreldri gæti fengið allan tímann með barninu? Ætti að vera til staðar einhvers konar undanþága í lögum fyrir þá aðila?
Herra forseti. Þetta er einmitt umfjöllunarefni í umsögn frá landlækni. Hann telur nauðsynlegt að fæðingarorlofið verði skilgreint sem réttur barns til umönnunar á fyrstu mánuðum lífsins. Ég held að mjög mikilvægt sé að það komi fram. Ég held að líka sé sjálfsagt að skoða hvernig sé hægt að mæta þeim börnum sem búa og munu fyrirsjáanlega búa með einu foreldri. Þá þyrfti hins vegar að leita leiða til að skilgreina það mjög nákvæmlega vegna þess að ekki væri heldur gott þegar tveir foreldrar eru til staðar, sem eiga báðir að sinna barninu og barnið á rétt á að kynnast á fyrstu vikunum og mánuðunum, að hægt væri að leika sér of mikið með það. Þess vegna eru settar ákveðnar reglur um hvernig það er og hefur verið horft m.a. til hinna norrænu ríkjanna, þótt það sé aðeins mismunandi þar. Jú, ég held svo sannarlega, hv. þingmaður, að það væri þess virði að ræða í nefndinni og ég vona að formaður velferðarnefndar, hv. þingmaður sem hér talar við mig, muni taka það upp. Ég mun auðvitað styðja allar slíkar hugmyndir.
Ég var raunar ekki með fleiri spurningar. Ég hlakka til að taka málið til umfjöllunar í nefndinni og skoða hvort þetta sé möguleiki, hvernig við getum komið til móts við hóp einstæðra foreldra, sem eru einir með barnið. Ég veit alveg að það er stundum staðan og mikilvægt að koma til móts við þann hóp. Það er gríðarlega vont og í raun og veru óréttlátt fyrir barn sem hefur bara aðgang að einu foreldri að fá ekki jafn mikinn tíma með því foreldri og önnur börn sem hafa aðgang að báðum foreldrum. Ég hlakka til að taka málið fyrir í nefndinni og skoða hvernig við gætum mögulega nálgast þetta.
Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að eyða tveimur mínútum hér uppi þar sem ekki kom nein spurning. Ég heyri að við hv. þingmaður erum nokkuð sammála og samstiga um það verkefni að koma þessu í gegn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir þetta góða mál sem hann mælir hér fyrir. Það er rétt að taka það fram að sú sem hér stendur styður þetta góða mál, að sjálfsögðu, en mig langaði að heyra um vangaveltur eða skoðanir hv. þingmanns á því þegar talað er um að það sé nóg að hækka fæðingarorlofsþakið, það þurfi ekkert endilega að fara í lengingu á fæðingarorlofinu heldur frekar að hækka þakið, útborgunarþakið, eins og heyrst hefur t.d. frá formanni Sjálfstæðisflokksins.
Herra forseti. Já, ég er algjörlega ósammála því. Þetta eru auðvitað tvær aðgerðir sem þjóna sínu markmiðinu hvor. Ég hef stutt það í sjálfu sér að þakið væri hækkað líka vegna þess að ég held að það sé bara býsna mikilvægt fyrir barn, jafnvel það sem á hálaunað foreldri eða föður, að það fái líka umönnun hans eða hennar. Ég held að það skipti máli til að ná til þess hóps. En hitt er algjörlega sjálfstætt verkefni og mjög nauðsynlegt, þ.e. að lengja þann tíma sem barnið fær að hafa með foreldri sínu. Þó að við í Samfylkingunni þykjumst hafa vit á mörgu er ég ekki sérfræðingur í þroskaskeiði barns fyrstu vikur og mánuði, en það sem við höfum lesið okkur til og það sem við heyrum er að þetta skeið skiptir að mati sérfræðinga meira máli en okkur grunaði áður. Á tímum hraða og anna þar sem gerðar eru meiri og meiri kröfur á fólk, jafnvel pressa frá vinnuveitendum, er mjög mikilvægt að þessi réttur sé tryggður þannig að foreldrar, sama í hvaða stöðu þeir eru, hjá hvaða vinnuveitanda þeir eru og hvaða tekjur þeir hafa, geti nýtt þennan rétt sinn og ekki síður, eins og hv. þm. Halldóra Mogensen kom inn á, að barnið fái þá samveru með foreldrum sem það á rétt á og þarf á að halda fyrstu mánuðina.
Já, ég heyri að við hv. þm. Logi Einarsson erum sammála nánast að öllu leyti um þetta ágæta mál sem hann ber hér á borð fyrir okkur á Alþingi. Svo við höldum áfram að spjalla saman um þetta góða mál þá spyr ég hvort hv. þingmaður væri til í að deila því með okkur hvernig hann sér fyrir sér þetta frumvarp, hvort það geti ekki einmitt verið þessi nauðsynlega aðgerð til að brúa bilið á milli fæðingarorlofsins og leikskóladvalar ungra barna. Svo velti ég fyrir mér hvort hv. þm. Logi Einarsson vill fara með mér í einhverjar hugrenningar um þessa sameiginlegu mánuði foreldra, hvort það gæti hugsanlega í einhverri útfærslu verið þannig, og það gæti verið eitthvað sem nefndin gæti tekið fyrir í sinni umfjöllun, að ef annað foreldrið vill ekki þessa sameiginlegu mánuði væri eitthvert ákvæði um að það gæti fallið í skaut hinu foreldrinu einmitt til þess að tryggja réttindi barnsins.
Herra forseti. Aðeins varðandi fyrri spurninguna. Eins og kom fram áðan sagði ég að sveitarfélög væru í mjög misjöfnum færum og mjög misjafnlega í stakk búin til að sinna þessu. Auðvitað getur það snúist um vilja sveitarstjórnarfólks, en oft ekkert síður tekjulega stöðu, jafnvel fámenni, þar sem ekki er hægt að halda úti þessu millistigi sem hefur heitið dagforeldrar. Þá er mjög mikilvægt að ríkið mæti sveitarfélögum sem hafa ekki sömu möguleika og ríkisvaldið hefur til að afla sér sjálfstæðra tekna með skattkerfisbreytingum. Sveitarfélögum er mjög þröngt sniðinn stakkur þegar kemur að tekjuöflun og mega yfirleitt bara innheimta kostnað við framkvæmdir og leggja á gjöld sem standa undir þeim þannig að það er mjög mikilvægt. Ég hef reyndar verið talsmaður þess að skera alveg upp skiptingu tekjustofna milli ríkis og sveitarfélaga og gera sveitarfélögunum kleift líka að mæta þessu úr hinni áttinni. Ég held vissulega að þetta sé afskaplega mikilvægt til að mæta sveitarfélögum og svo held ég að þetta sé nauðsynlegt innlegg í kjarasamninga, þótt ég sé almennt ekki þeirrar skoðunar að það eigi að nota svona mál sem skiptimynt þar. Alvörufélagshyggjustjórn hefði náttúrlega lagt strax fram stjórnarsáttmála þar sem hún hefði gert grein fyrir því hvernig hún ætlaði að styrkja félagslega kerfið. Það var ekki gert með þessari ríkisstjórn og þá þurfum við að reyna að bæta úr því. Jú, hv. þingmaður, ég er líka opinn fyrir því að skoða skiptinguna milli foreldra. Þjóðirnar á hinum Norðurlöndunum hafa gert þetta með mismunandi hætti, en hér var einfaldlega farið eftir tillögum starfshópsins.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að það er mikill heiður að fá að standa í þessari ræðustúku. Mér kom í hug undir umræðunum að fyrir tæpum hálfum mánuði var ég staddur úti í Indlandi og sat þar á palli ásamt fleiri norrænum höfundum og þarlendum spyrjendum var mjög ofarlega í huga að fá að vita hvernig stæði á því að meira jafnrétti væri meðal kynja á Norðurlöndum en í þeirra heimshluta. Við vorum m.a. spurð sem vorum þarna uppi hver væru þrjú stærstu framfaraskrefin sem orðið hefðu í þeim efnum um okkar ævidaga. Ég gat bara svarað fyrir okkur Íslendinga. Ég sagði að það hefði verið í fyrsta lagi 1980 þegar við kusum konu sem forseta, og ekki bara konu heldur líka einstæða móður. Ég rifjaði upp að í umræðum frambjóðenda fyrir kosningarnar hefði helsti keppinautur hennar sagt, og þótti engum skrýtið þá: „Ég tel að forseti Íslands þurfi að hafa góða eiginkonu sér við hlið.“ Þetta hljómar sem betur fer eins og brandari í dag. Ég sagði að það næsta sem mér kæmi í hug hefði verið 14 árum seinna þegar R-listinn náði meiri hluta í Reykjavík undir forystu Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur. Þá var R-listinn m.a. með það baráttumál að tryggt yrði að öll börn fengju dagvistun allan daginn. Ég rifjaði líka upp, þótt það hafi kannski verið óþarfi, að helsti andstöðuflokkurinn í þeim kosningum hefði þá lagt til að húsmæðrum yrðu greidd laun fyrir að vera heima og passa börnin sín. Ég sagði að það þriðja væri þegar komið hefði verið á fæðingarorlofi og ekki síst fæðingarorlofi fyrir bæði kynin. Ég bætti því við að mér hefði þótt sú hugmynd algerlega fáránleg þegar ég heyrði hana fyrst, að það ætti að fara að borga karlmönnum fyrir að hvíla sig eftir barnsburð, en maður áttaði sig svo á því að sú aðgerð gjörbreytti stöðu kynjanna á vinnumarkaði vegna þess að fram að því höfðu sérstaklega ungar konur þótt að því leyti mjög ótryggur vinnukraftur að þær væru líklegar til að fara í fæðingarorlof. Sem faðir fjögurra dætra er ég ákaflega glaður yfir því að hafa lifað öll þau framfaraskref. Þess vegna tel ég þetta vera afar gott mál sem ég stóla á að þið hin sem ráðið hér mestu komið heilu í höfn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Það er mér sönn ánægja að geta mælt fyrir frumvarpi sem lagt var fram á þingi í október sl., það hefur beðið þess að komast á dagskrá. Þetta er frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, með síðari breytingum, þ.e. um bann við myndatökum og hljóðupptökum í dómhúsum. Sá sem hér stendur hefur allt frá því að hann settist fyrst á þing árið 2013 haft í huga að leggja frumvarpið fram aftur. Það var lagt fram fyrst á 141. löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu, en ég hef svo sem ekki komið því í verk fyrr. Meðflutningsmenn mínir á þessu máli eru Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Bergþór Ólason, Þorgrímur Sigmundsson og Sigurður Páll Jónsson. Þetta mál er í sjálfu sér mjög einfalt. Um er að ræða breytingu á 1. mgr. 11. gr. laga nr. 88/2008. 1. gr. þessa frumvarps hljóðar svo, með leyfi forseta: „Óheimilt er að hljóðrita eða taka myndir í þinghaldi eða í dómhúsum. Dómari getur veitt undanþágu frá þessu banni ef sérstaklega stendur á, enda sé þess gætt að myndatökum og hljóðupptökum verði ekki beint að aðilum dómsmáls án samþykkis þeirra. Ef tekið hefur verið upp hljóð eða teknar myndir í þinghaldi án leyfis dómara er óheimilt að birta þær hljóðupptökur eða myndir. Einnig eru óheimilar myndatökur og hljóðupptökur af sakborningum, brotaþolum eða vitnum á leið í dómhús eða frá því án samþykkis þeirra.“ Hvatinn að því að þetta mál er nú endurflutt er einkum sá að þrenns lags aðilar verða fyrir óþægindum af myndatökum í og við dómsali. Það er í fyrsta lagi þeir sem kallaðir eru til vitnisburðar, í öðru lagi þeir sem kallaðir eru í skýrslutöku og/eða yfirheyrslu, jafnvel með réttarstöðu grunaðs, en eru engu að síður saklausir. Það er í mörgum tilfellum nóg. Þetta veit hæstv. forseti miklu betur en sá sem hér stendur að það er út af fyrir sig oft nóg að það birtist mynd af einhverjum manni á leið í dómsal eða frá til að viðkomandi sé stimplaður sekur um eitthvert athæfi sem hann hefur alls ekki komið nálægt. Þetta er sem sagt ein kveikjan að þessu. Það er líka um það að ræða að þolendur, sem eiga oft mjög erfitt með að nálgast brotamann, verða fyrir óþægindum af því að vera í myndatöku eða teknir upp á leið að eða frá eða í dómsal. Hin hliðin á þessum peningi er kannski sú að við höfum líka dæmi um að síbrotamenn virðast leggja upp úr því að af þeim séu teknar myndir á leið að eða frá dómhúsi, sem einhvers konar „status symbol“ eða yfirlýsingu um athæfi þeirra. Á sama tíma er það svo að þegar myndir birtast sem eru teknar í eða við dómhús er það þannig með löggæslumenn sem fylgja viðkomandi til eða frá dómhúsi að andlit þeirra eru ekki hulin. Þeir sem hafa unnið með löggæslufólki í gegnum tíðina, og ég er svo heppinn að hafa gert það, vita að af þessu geta hlotist óþægindi og afleiðingar fyrir þá sem vinna þessi störf og eru þau ærið vandmeðfarin fyrir þó að ekki sé verið að leggja óþarfaathygli á menn og persónu þeirra við störf. Um þetta eru fjölmörg dæmi, því miður. Málið er því brýnt og í sjálfu sér má segja að það sé orðið æ brýnna eftir því sem tímar líða og tækninni fleygir fram. Eins og við vitum er miklu auðveldara núna og minna fyrir því haft að taka upp mynd og hljóð hvarvetna, ekki síst í því viðkvæma umhverfi sem dómhús eru. Þetta ákvæði sem nú er lagt til að verði sett inn í lög um meðferð sakamála á sér hliðstæðu, bæði í norskri og danskri löggjöf. Rétt er að taka það fram og það kemur fram í greinargerð, með leyfi hæstv. forseta: „Ákvæðinu er ekki ætlað að ná til myndatöku og hljóðritunar sem fram fer á vegum dómstólsins sjálfs, og eru þar hafðar í huga þær upptökur sem eru eðlilegar við rekstur dómstólsins, svo sem hljóðritun á framburði vitna og hefðbundin notkun öryggismyndavéla. Þá er gert ráð fyrir því að dómari geti heimilað myndatöku og hljóðritun með sérstöku leyfi og er þar átt við upptökur er ekki snerta aðila dómsmáls, sem eru í dómhúsinu vegna málsins. Má hér hugsa sér myndatöku vegna almennrar fréttar um dómstólinn eða viðtals við dómara o.s.frv. Í dönskum réttarfarslögum (d. retsplejeloven) er meginreglan sú að hljóðritun eða myndatökur eru bannaðar, samanber 1. mgr. 32. gr. laganna. Enn fremur eru myndatökur í dómhúsum bannaðar, nema með sérstöku leyfi, samanber 5. mgr. 32. gr. sömu laga. Sama gildir um myndatökur af grunuðum mönnum, sakborningum eða vitnum í sakamáli sem eru á leið til eða frá þinghaldi, samanber 6. mgr. sama ákvæðis.“ Þar kemur það einmitt fram sem kom fram í inngangsorðum mínum að þetta kann að valda aðilum máls erfiðleikum, þ.e. vitnum og sakborningum, sem ekki hafa fengið dóm. Og það er náttúrlega í sjálfu sér ekki nema eðlilegt að ekki sé reynt að gera fólki sem hefur annaðhvort réttarstöðu grunaðs eða sakbornings erfiðara fyrir en þörf er á. Nógu þungbært er þetta samt, ég tala nú ekki um sérstakt vitni og/eða þolendur að sama skapi. Í Noregi svipar ákvæðum nokkuð til dönsku reglnanna. Myndatökur og hljóðritanir í þinghaldi eru bannaðar í sakamálum og einnig er bannað að hljóðrita eða taka myndir af sakborningi á leið eða til og frá dómhúsi eða þinghaldi, samanber 131. gr. a laga um þessi mál í Noregi. Heimilt er þar að víkja frá þessu ákvæði ef veigamikil rök mæla með því. Það hefur færst mjög í vöxt að reynt sé að ná myndum af aðilum og vitnum í dómsmálum þegar þeir sinna erindum sínum eða eru kallaðir fyrir dómara í dómhúsum. Þetta á einkum við í opinberum málum. Síðustu ár hefur jafnvel verið tíðkað að beina myndavélum inn í dómsali þegar dyr eru opnaðir meðan á þinghaldi stendur, svo sem þegar nýtt vitni gengur í salinn. Leiðir það til þess að hinn ákærði og vitni þurfa jafnan að hafa vara á sér að þessu leyti meðan á þinghaldinu stendur í stað þess að einbeita sér að málsvörn sinni eða vitnaleiðslu. Þykja þessar aðstæður vera til þess fallnar að trufla málsaðila, enda hafa þær slæm áhrif á bæði sakborninga og vitni. Dæmi eru um að vitni hafi viljað koma sér undan því að bera vitni vegna þessa. Eins og ég drap á áðan hefur tækninni fleygt mjög fram. Allir farsímar nánast og spjaldtölvur eru með innbyggðar myndavélar og myndavélar hafa bæði smækkað og orðið auðveldari í meðförum. Til dæmis er hægt að taka mynd af skjölum í dómsal eða skjölum í fórum sakborninga eða vitna í dómhúsi. Slíkar myndatöku geta haft óeðlileg áhrif á gang mála. Meginreglan er náttúrlega sú, eins og vitað er, að þinghöld skulu háð í heyranda hljóði, samanber 10. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Sú regla er ekki skert með því að banna myndatökur af aðilum máls inn í dómhúsið eða nálægt því eins og tíðkast í Danmörku og Noregi. Sú takmörkun sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu sem hér er til meðferðar gengur ekki of nærri meginreglunni um opin þinghöld að mati þeirra sem flytja þetta mál. Hæstv. forseti. Ég þykist vita að margir séu andstæðingar þessa máls í þjóðfélaginu. Ég þykist vita að t.d. blaðamannastéttin sé ekki mjög sátt við ákvarðanir af þessu tagi því að þetta takmarkar auðvitað möguleika fréttamanna til að flytja sem nákvæmastar fréttir eða nákvæmastar upplýsingar um allt sem kemur nálægt dómhúsum eða dómstólum. En ég verð að segja að við flutningsmenn frumvarpsins teljum að réttur eða málsástæður þeirra sem í hlut eiga, þ.e. grunaðra sakborninga, vitna eða þolenda, séu ríkari en fréttamiðla til að miðla fréttum af veru þessara aðila í eða við dómhús. Við höfum orðið þess vör undanfarin ár að fréttamennska verður æ ágengari og þar sem allir eru komnir með myndavélar í símana sína höfum við t.d. tekið eftir þessu í slæmum umferðarslysum þar sem vitni eða þeir sem koma að fyrst byrja á því að taka mynd og henda henni út í alheiminn áður en tekið er til við að huga jafnvel að þeim sem hafa verið á slysavettvangi eða hafa orðið fyrir slysi. Þetta er kannski svona viðleitni í þá átt að vernda persónur og persónuleg réttindi og réttindi og friðhelgi til einkalífs þeirra sem verða fyrir þeirri reynslu að vera kallaðir fyrir dómara af þeim ástæðum sem ég hef greint hér að framan, sem sakborningar, vitni eða þolendur eða af hvaða ástæðum sem það er. En ég hef líka heyrt, m.a. frá virtum lögmönnum, að þeir eru hlynntir ákvæði sem þessu og hafa tekið undir þann málflutning sem kemur fram hér í greinargerð. Ég er þakklátur fyrir það, hæstv. forseti, því að álit slíkra sem um fjalla og hafa vit á og þekkingu og reynslu eru mikils virði þegar mál sem þetta er flutt. Að þessu sögðu tel ég að ég hafi gert þokkalega grein fyrir því hvernig í þessu máli liggur, af hverju það er komið fram, af hverju er nauðsynlegt að það fái greiða leið í gegnum þingið og vænti þess að það fái góða umfjöllun. Það kemur reyndar ekki fram í frumvarpinu til hvaða nefndar þingsins frumvarpið fer. Ég vænti þess að það fari til allsherjar- og menntamálanefndar og vænti þess að sú ágæta hv. þingnefnd taki málið og veiti því vandaða umfjöllun og að það megi ganga fram, því að auðvitað eigum við öll að geta sameinast um að vernda einmitt persónu þessara aðila sem ég hef gert að umtalsefni í ræðu minni.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um endurskoðun lögræðislaga. Þetta mál stendur mér nærri og er mér kært og það er mér mikil ánægja að fá að mæla fyrir því í dag. Ég hef verið með það í farvatninu í talsvert langan tíma, alla vega frá því að ég settist hér á þing. Mín fyrsta ræða á Alþingi sneri að endurskoðun lögræðislaga, mikilvægi þess að við færum ofan í kjölinn á þessum lögum og uppfærðum þau til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands gagnvart fötluðu fólki en almennt líka þeim sem þurfa að sæta þeirri meðferð sem lögin segja fyrir um. Tillagan felur í sér að Alþingi skipi nefnd átta þingmanna úr öllum flokkum, þ.e. einn þingmann úr hverjum flokki, til þess að ráðast í heildarendurskoðun á lögræðislögum. Þessi nefnd á líka að setja það í forgang að afnema öll ákvæði lögræðislaga sem mismuna fötluðu fólki með beinum hætti í lögum. Með nákvæmlega þeim ákvæðum á ég við ákvæði eins og 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga, sem setur það sem eina skilyrði frelsissviptingar að viðkomandi aðili þjáist af geðsjúkdómi, líkur séu á að svo sé, ástandi hans sé þannig háttað að því megi jafna við alvarlegan geðsjúkdóm eða að hann þjáist af vanda gagnvart áfengis- eða fíkniefnamisnotkun. Að alvarlegur geðsjúkdómur einn og sér eða grunur þar um teljist nægjanlegt skilyrði til jafn alvarlegs inngrips í frelsi og réttindi einstaklinga og nauðungarvistun sannarlega er er bein lagaleg mismunun gagnvart fólki með geðsjúkdóma eða ætlaða geðsjúkdóma. Þetta er eitthvað sem Evrópunefnd um varnir gegn pyndingum og annarri vanvirðandi meðferð eða refsingu hefur bent á frá sinni fyrstu heimsókn til Íslands árið 1994 án þess að teljandi viðbrögð hafi verið að sjá eða finna hjá stjórnvöldum á Íslandi, sem er að sjálfsögðu miður. Í tillögunni er lagt til að við breytum þessu fyrirkomulagi og snúum af þeirri braut sem mér finnst lögræðislögin vera á, þ.e. þau vanvirða og mismuna fólki á grundvelli þess að það er ekki talið vita hvað því er fyrir bestu. Þetta er viðvarandi viðhorf margra gagnvart fólki með geðsjúkdóma, gagnvart fólki með geðfötlun, að það hafi ekki vit á því sem því er fyrir bestu og geti ekki vitað hvers konar lyfjameðferð það eigi að fá og eigi ekki endilega að fá að ganga laust ef læknir telur það ekki vera því fyrir bestu. Að sjálfsögðu er mikilvægt að við höfum einhvers konar neyðarúrræði í okkar lögum eins og við sjáum í mörgum löndum í kringum okkur, í flestum lýðræðisríkjum. Þau hafa vissulega neyðarúrræði til nauðungarvistunar í sínum lögum en þar er skýrt afmarkað og þar er mjög skýrt að um neyðarúrræði er að ræða sem einungis er gripið til ef lífi viðkomandi eða heilsu stafar veruleg ógn af, nú eða annarra. Þessu eru ekki fyrir að fara í lögum okkar um nauðungarvistun. Þar eru engin skilyrði sett um að viðkomandi aðila stafi ógn af því, eða lífi hans eða heilsu, verði hann ekki nauðungarvistaður. Þar er heldur ekki að finna skilyrði fyrir því að a.m.k. tveir sérfræðingar í geðheilbrigði verði að komast að sömu niðurstöðu um nauðsyn nauðungarvistunar, sérstaklega þegar kemur að áframhaldandi nauðungarvistun. Ef við horfum á nauðungarvistun sem tveggja stiga prósess er fyrst um að ræða nauðungarvistun sem getur varað í allt að 72 tíma, þ.e. þrjá sólarhringa, eða nauðungarvistun sem svo er samþykkt af sýslumanni og getur varað í allt að 21 dag í viðbót. Ég myndi telja, a.m.k. þegar kemur að þessu seinna stigi, þegar verið er að tala um að frelsissvipta einstakling í þrjár vikur inni á geðsjúkrahúsi, þurfi að liggja fyrir að tveir læknar, sem eru sérfræðingar í geðheilbrigði, þurfi að komast að sameiginlegri niðurstöðu um að það sé eina úrræðið, að önnur úrræði sem eru vægari og minna inngrip hafi verið reynd eða séu algerlega ómöguleg og að nauðungarvistunin sjálf muni vissulega skila einhverjum ábata til viðkomandi. Þetta þætti mér vera lágmarkskrafa en svo er því miður ekki í lögræðislögunum eins og þau standa nú. Alvarlegar athugasemdir hafa sömuleiðis verið gerðar við þau ákvæði lögræðislaganna sem snúa að þvingaðri meðferð þeirra sem hafa verið nauðungarvistaðir á spítala á Íslandi. Eins og lögin okkar eru nú er nóg að vakthafandi sjúkrahúslæknir ákveði að beita þvingaðri lyfjameðferð en lögin setja ekki skilyrði um að það sé nauðsynlegt til verndar lífi og heilsu viðkomandi eða annarra. Um leið og sýslumaður er búinn að samþykkja nauðungarvistunina í þennan 21 aukalega dag þarf það ekki að vera nauðvörn læknis að sprauta fólk niður, t.d. með forðasprautu eða með sljóvgandi efnum. Vandamálið við að hafa lögin eins og þau eru, þannig að ekki séu sett nein nákvæm skilyrði um að þetta þurfi að vera síðasta úrræðið, um að hætta steðji annars að lífi fólks eða heilsu, er það að réttarstaða fólks sem telur sig hafa verið misrétti beitt í þessu ferli er afskaplega veik ef það ætlar að leita réttar síns fyrir dómstólum. Þar sem lögin segja einungis til um að það þurfi ákvörðun frá lækni, ákvörðun frá sýslumanni, en ekki er talað um skilyrðin, að það megi ekki vera nema síðasta úrræði, að það verði þá að vera í nauðvörn, er réttarstaða viðkomandi afskaplega veik ef hann ætlar að halda því fram að hann hafi verið frelsissviptur að óþörfu eða beittur þvingandi meðferð að óþörfu. Það setur fólk sem verður fyrir þessu kerfi á annan og lægri stall en þá sem búa ekki við það að hafa einhvern tímann verið greindir með geðsjúkdóm eða að læknir hafi einhvern tímann talið líkur á að viðkomandi sé með geðsjúkdóm. Í löndunum í kringum okkur er þetta vissulega til sem neyðarúrræði en þar eru þau grundvallarskilyrði í lögunum að þetta verði að vera neyðarúrræði, að sérfræðingar verði að vera sammála um sjúkdómsgreiningu sem liggi fyrir. Það er ekki nóg að líkur séu á að einhver hafi alvarlegan geðsjúkdóm til að leggja hann inn á stofnun gegn vilja sínum. Þetta þarf að skoða alvarlega og þetta er það sem snýr að nauðungarvistunarhluta lögræðislaga. En vissulega er það alls ekki það eina sem upp á vantar til að lögræðislögin standist þær kröfur sem við höfum gengist undir og skuldbundið okkur til að uppfylla, til þess að vernda mannréttindi allra, óháð fötlun, óháð stöðu og óháð því hvort þeir hafi meintan eða alvarlegan geðsjúkdóm. Í þessum lögum höfum við líka lögræðissviptingar, sjálfræðissviptingar og fjárræðissviptingar. Eins og þessi mekanismi er settur upp - þar sem lögráðamenn eru skipaðir þeim sem taldir eru ófærir um að taka sjálfstæðar ákvarðanir í sínu lífi - er um að ræða svokallaða staðgengilsákvörðunartöku. Ef dómstóll kemst að þeirri niðurstöðu að ákveðinn einstaklingur geti ekki vegna ákveðinna aðstæðna tekið skynsamlegar ákvarðanir í lífi sínu er honum skipaður lögráðamaður til að taka slíkar ákvarðanir í hans stað. Það er í þessu sem staðgengilsákvörðunarkerfi er falið. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks markaði þáttaskil í því hvernig við nálgumst fólk með þess konar fötlun að það eigi í erfiðleikum með að taka ákvarðanir í lífi sínu. Við viljum snúa af þeirri braut að hafa staðgengilsákvörðunarkerfi og fara inn á þá braut að bjóða upp á stuðning við ákvörðunartöku fyrir þá sem þurfa á honum að halda. Vissulega hafa verið stigin skref í átt að því að styðja fólk betur til ákvörðunartöku með persónulegum talsmönnum fatlaðs fólks. Hins vegar eru persónulegir talsmenn eða kerfi persónulegra talsmanna eins og það er sett upp í lögum í dag ekki þess eðlis að það uppfylli þau skilyrði sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks setur um slíka talsmenn, m.a. að ekki megi mismuna aðgengi fólks að persónulegum talsmönnum á grundvelli efnahags. Ef fólk á t.d. fáa að eða býr við bágan efnahag getur það ekki fengið sér persónulegan talsmann og því er meiri hætta á að það verða svipt lögræði og því skipaður lögráðamaður, frekar en að það fái stuðning við ákvörðunartöku eins og samningurinn gerir ráð fyrir að við bjóðum fólki upp á. Ástæðan fyrir því að það er svo mikilvægt að við bjóðum upp á stuðning við ákvörðunartöku, frekar en staðgengilsákvörðunartöku, eru þær hvatir sem við höfum flest, held ég, að finnast við oft vita hvað öðrum er fyrir bestu. Læknastéttin, eins klár og vel menntuð og hún er, á þetta líka til, að finnast hún vita hvað öðrum er fyrir bestu. Með lögræðislögunum eins og þau standa í dag, bæði gagnvart nauðungarvistuðum sem eru beittir þvingandi meðferð og gagnvart lögræðissviptum sem hafa lögráðamenn, sem oft eru lögmenn eða þá nánir aðstandendur, erum við að bjóða upp á að einstaklingar fari í gríðarlega sterka valdastöðu gagnvart öðrum einstaklingi sem er sviptur sjálfsákvörðunarréttinum og við veitum þeim einstaklingum leyfi til þess að taka ákvarðanir um hvað viðkomandi aðila er fyrir bestu. Það er þetta sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks ætlar sér að snúa við, að ekki þurfi að hafa vit fyrir fötluðu fólki, að ekki megi taka ákvarðanir út frá því hvað öðru fólki finnst vera því fyrir bestu heldur miklu frekar að það eigi að gera sitt allra besta til að virða vilja einstaklingsins sjálfs. Fatlað fólk, fólk með geðsjúkdóma, fólk hvers ástandi er þannig háttað að líkja megi við alvarlegan geðsjúkdóm, á líka rétt á að taka sjálfstæðar ákvarðanir í lífi sínu. Það má líka taka vondar ákvarðanir, án þess að það sé svipt sjálfsákvörðunarréttinum eða frelsinu til að lifa lífinu eins og það vill. Þetta er spurning um mörkin sem við viljum setja þarna á milli. Ef það er virkilega svo að ef viðkomandi einstaklingur tekur vondar ákvarðanir getum við réttlætt frelsissviptingu hans, að svipta hann sjálfsákvörðunarréttinum ef hann hefur ekki skaðað sjálfan sig eða aðra, ef hann hefur ekki framið neinn glæp? Erum við þá ekki einfaldlega að refsa viðkomandi fyrir að glíma við fötlun, fyrir að taka aðeins öðruvísi ákvarðanir en okkur finnst vera honum fyrir bestu? Það er hættan sem felst í lögræðislögunum eins og þau eru í dag, að forræðishyggjan fái að ganga laus - og hún er rík í okkur mörgum - sérstaklega þegar viðkomandi einstaklingar eru orðnir skjólstæðingar okkar samkvæmt lögum, samkvæmt eðli máls. Í stað þess að virða vilja viðkomandi einstaklings, í stað þess að virða það að viðkomandi einstaklingur neitar að láta deyfa sig eða sprauta sig niður inni á geðsjúkrahúsi er læknum og lögfræðingum gefið leyfi til að gera það sem þeim þykir viðkomandi aðila fyrir bestu. Ég hlýt að segja af minni dýpstu sannfæringu: Ef við tryggjum ekki að það sé einungis ýtrasta neyðarúrræði að beita fólk þvingunum, að neyða það til að gera hluti sem það vill ekki gera, að læsa það inni, loka það af án þess að við höfum fyrir því réttmætar og lögmætar ástæður, get ég ekki talið það réttlætanlegt. Mér finnst það vera mismunun. Mér finnst það vera forræðishyggja. Mér finnst það vanvirða rétt stórs hóps fólks í samfélaginu til að taka sjálfstæðar ákvarðanir í lífi sínu og ráða sínum högum og stjórna sinni heilbrigðisþjónustu sjálft. Ég lít á það sem sjálfsagðan hlut að ég geti sagt nei við þeim lyfjum sem læknir leggur til að ég taki við einum sjúkdómi eða öðrum, að ég geti valið hvar ég kýs að búa og verði ekki fangelsuð nema ég brjóti af mér á þann hátt að það teljist nauðsynlegt til verndar almannahagsmunum. Lögræðislögin eins og þau standa í dag vernda ekki þann hóp fólks sem talinn er kljást við alvarlegan geðsjúkdóm eða ekki geta tekið sjálfstæðar eða réttar ákvarðanir í lífi sínu. Það er grundvöllurinn fyrir því að ég legg þessa þingsályktunartillögu fram því að ég vil að þingið allt komi með í þann leiðangur að tryggja að allir hafi rétt til frelsis, að allir hafi rétt til þess að velja sér heilbrigðisþjónustu og enginn verði sviptur þeim réttindum nema til verndar lífi og heilsu annarra.
Virðulegur forseti. Ég vildi bara koma hingað upp til að fagna þessu máli enda er ég meðflutningsmaður á því og finnst þetta löngu tímabær endurskoðun á lögunum. Núverandi fyrirkomulag, eins og kom ágætlega fram í máli hv. þingmanns og flutningsmanns, endurspeglar dálítið fordóma okkar í garð geðsjúkdóma, fötlunar. Eigum við ekki að segja að andi fortíðar svífi svolítið sterkt yfir vötnum í núverandi lagaumgjörð? Það er löngu tímabært að taka þessa endurskoðun fyrir hér á þingi. Mér fannst áhugaverð lína hjá hv. þingmanni um áherslu á frelsi fólks til að ráða ráðum sínum sjálft eins og frekast er kostur og að njóta þá frekar stuðnings til ákvörðunartöku í stað forræðishyggju. Það er einmitt þetta frelsi til að taka vondar ákvarðanir. Öll tökum við stundum vondar ákvarðanir og auðvitað á ekki að svipta okkur þeim rétti þó að við glímum við fötlun af einhverju tagi, t.d. vegna geðsjúkdóma. En mér þætti áhugavert að heyra sjónarmið hv. þingmanns á því hvernig þetta passar síðan inn í mál sem hér er verið að ræða, í beinu framhaldi væntanlega, um breytingu á lögum um fyrirframgefið samþykki. Þar er verið að reyna að styrkja lagagrunninn til þess að fólk geti mótað það fyrir fram með hvaða hætti það vilji láta taka á sínum málum, t.d. ef það lendir í alvarlegum geðsjúkdómum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég get sagt að það mál rímar mjög vel við þetta og ég held að það sé frábært að við tökum þetta samhliða. Næsta mál á dagskrá er þetta fyrirframgefna samþykki eða fyrirframtekin ákvörðun. Það er stundum kallað í þessu máli „advanced planning“, með leyfi forseta, og gengur út á það að einstaklingar geti valið fyrir fram hvernig þeir vilja að sinni læknismeðferð og sinni meðferð almennt sé háttað lendi þeir t.d. í geðrofi eða sambærilegu ástandi. Mér finnst mjög mikilvægt að besti vilji eða líklegasti vilji einstaklingsins sé virtur eftir fremsta megni á öllum stigum málsins. Þetta er aðferð og meðferð sem sérstök nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur mælt með að sé notuð. Ég hef líka heyrt notendasamtök mæli með þessu. Ég styð líka það góða mál og er einnig meðflutningsmaður á því. Ég styð það að sjálfsögðu heils hugar og tel að það rími mjög vel við þær áherslur sem lagðar eru í þessari þingsályktunartillögu á það að virða sjálfsákvörðunarrétt fólks og forða okkur frá því að forræðishyggjan fái áfram að ráða för í málefnum geðsjúkra og geðfatlaðra.
Hæstv. forseti. Mig langar að byrja á því að segja að ég er hjartanlega sammála því að nauðsynlegt sé að endurskoða lögræðislögin. Þó svo að ég sé ekki meðflutningsmaður á þessu þingmáli er ég algerlega sammála anda þess. Líkt og hv. þingmaður fór yfir í ræðu sinni eru rökin með tilliti til mannréttinda fatlaðs fólks að mínu mati borðleggjandi hvað það varðar að endurskoða þurfi þessi lög. Ég hlakka til að fást við þetta mál í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Mig langar við þetta tækifæri að heyra sjónarhorn hv. þingmanns á það að hér er sú leið lögð til að stofna þingnefnd sem sjái um þetta mál. Ég sá á þeirri málsmeðferð ýmsa kosti og fordæmi eru fyrir því að þannig sé farið með mál - við getum nefnt útlendingalögin sem dæmi. En það eru líka ákveðnir hlutir sem við þurfum að vanda okkur sérstaklega við. Við erum ekki sérfræðingar í þessum málum, þó svo að okkur finnist alls konar, og það er líka hættulegt ef við trúum um of á eigin getu. Ég spyr hvort ekki sé mikilvægt að kalla að borðinu sérfræðinga, þá kannski sérstaklega sérfræðinga í málefnum fatlaðs fólks, málefnum fólks [[Forseti hringir.]]með geðraskanir og þá ekki hvað síst sérfræðinga í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks til að þessi vinna verði nú eitthvað gáfuleg.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tek undir með henni að mjög mikilvægt er að fá sérfræðinga að borðinu, sama hvaða leið væri farin í heildarendurskoðun á lögræðislögum. Tekið er fram í tillögutextanum að haft verði samráð við samtök fatlaðs fólks við gerð tillögunnar, en vissulega þurfum við að fá til okkar sérfræðinga á mörgum sviðum til að vinna hana með okkur. Kosturinn sem ég sé við það að þingið taki þetta upp á sína arma er í fyrsta lagi að við erum löggjafarvaldið og höfum alveg umboð til að semja ný heildarlög í málefnum sem eru jafn mikilvæg og þessi, að tryggja öllum jafnan rétt til frelsis, mannvirðingar og sjálfsákvörðunarréttar í heilbrigðisþjónustu. Ég verð að viðurkenna að mér hefur þótt vanta svolítið upp á hvernig lögin hafa verið meðhöndluð í dómsmálaráðuneytinu, þar sem þau eiga vissulega að mörgu leyti heima, í þeirri endurskoðun sem hefur farið fram á þeim. Ég hef sjálf skoðað lögin mjög mikið. Ég vann fyrir landssamtökin Geðhjálp áður en ég settist á þing og fór mjög rækilega í gegnum lögin og hvernig þau standast þær kröfur sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks setur okkur, sömuleiðis kröfur sem Mannréttindadómstóll Evrópu setur um frelsissviptingar sem finna má í lögræðislögunum. Ég hef séð hvaða ferli þetta hefur farið í gegnum hjá dómsmálaráðuneytinu og þótt vissulega hafi orðið margar mjög jákvæðar breytingar í því ferli þykir mér vanta svolítið upp á að rödd notenda og rödd fatlaðs fólks heyrist betur í því. Mér finnst þingið vera lýðræðislegi vettvangurinn til að hlusta almennilega á það og mér finnst líka mikilvægt að við tökum öll á þingi ábyrgð á því að við njótum jafnréttis [[Forseti hringir.]]og að við njótum þess þrátt fyrir fötlun eða geðsjúkdóm eða hvað sem það er að við höfum jafnan rétt fyrir lögum og jafnan rétt til lögformlegs hæfis.
Herra forseti. Líkt og hv. þingmaður kom að í svari sínu er tekið fram í tillögunni að hafa skuli samráð við hreyfingu fatlaðs fólks og það var m.a. þess vegna sem ég taldi það ekki upp í máli mínu, ég tel það bara gefið og auðvitað á að gera það þannig að ekkert fari á milli mála. Að sjálfsögðu tel ég, og er fullkomlega sammála því, að í öllum málum sem snerta fatlað fólk eigi að hafa samráð við hagsmunasamtök fatlaðs fólks. En ég tel að hljóti sú leið brautargengi að þingmannanefnd verði falið þetta sé nauðsynlegt að kalla til sérfræðiþekkingu að auki, aðra en sérfræðiþekkingu fólksins sjálfs sem lögin munu hugsanlega ná til. Hv. þingmaður vísaði í framsögu sinni í löndin í kringum okkur og þar sem ég veit að hv. þingmaður er vel að sér í þeim efnum langar mig að spyrja til hvaða landa er verið að vísa. Eru Norðurlöndin þar með talin? Það skiptir alltaf máli hvert við leitum okkur fyrirmynda um það sem vel er gert og líka að við vitum hvað við eigum ekki að eyða tíma okkar í að skoða varðandi hvernig mál eru framkvæmd.
Herra forseti. Ég þakka aftur fyrir andsvarið. Þessari spurningu er auðsvarað og fljótsvarað. Ég hef skoðað sérstaklega tvö lönd af Norðurlöndunum og það eru Danmörk og Noregur. Í Noregi eru mjög ítarlegar skyldur og kröfur þegar kemur að t.d. nauðungarvistunum. Í Danmörku eru talsvert ítarlegri kröfur en hér, líka gagnvart þvingaðri meðferð. Það er svolítið síðan ég var að rannsaka þetta þannig að ég get ekki talið upp skilyrðin en Svíþjóð hefur ávallt verið nefnt sem mikið fyrirmyndarríki í innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hvort það eigi nákvæmlega við um þennan þátt, réttindi fatlaðs fólks, réttinn til lögformlegs hæfis, réttinn til gerhæfis og rétthæfis, get ég ekki sagt til um núna en Svíþjóð hefur vissulega verið talið fyrirmyndarríki í því líka. Ég hef einnig skoðað Skotland og þar eru þau mál mjög vel stödd. Kanada er líka gott dæmi um hvernig má standa vel að slíku. Þar fyrir utan höfum við fjölda fyrirmynda en við getum því miður ekki talist þar á meðal eins og staðan er nú.
Frú forseti. Við Íslendingar stærum okkur gjarnan af því að við búum í samfélagi mannréttinda, en mörg erum við samt meðvituð um að réttindi okkar eru ekki endilega þau sömu, það er mannamunur á mannréttindum á Íslandi. Við vitum að minnihlutahópar á borð við lágtekjufólk, innflytjendur og fólk með fötlun hafa af ýmsum ástæðum takmarkaðri aðgang að grundvallargæðum eins og hollu fæði, tryggu húsnæði, menntun og þátttöku í samfélagi okkar. Það er hins vegar ekki víst að allir átti sig á því að af öllum þessum hópum, af öllum hópum fatlaðs fólks meðtöldum, stendur hópur fólks með geðfötlun höllustum fæti. Ofan á skert lífsgæði býr þessi hópur við meiri fordóma og skertari heilbrigðisþjónustu en aðrir hópar samfélagsins. Fólk með geðfötlun á t.d. frekar á hættu en aðrir að sjálfsákvörðunarréttur þess sé dreginn í efa. Einstaklingar í þessum hópi eiga jafnvel á hættu að verða fyrir þvingunum og ofbeldi fyrir orð háttsettra einstaklinga eins og þjóðin hefur nýlega orðið vitni að. Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögræðislögum þar sem kveðið verði á um að lögráðamaður og aðrir sem koma að ákvarðanatöku um hag og meðferð lögræðissvipts einstaklings skuli virða þann vilja hins lögræðissvipta sem hann hefur lýst með sannanlegum hætti áður en þörf til lögræðissviptingar hefur skapast. Í fyrirframgefinni ákvarðanatöku, upp á ensku, með leyfi forseta, „Advanced Directive“, felst viðurkenning samfélagsins á því að virða beri vilja lögræðissviptra einstaklinga þótt þeir hafi misst réttinn eða getuna til að taka ákvarðanir um eigið líf. Sú breyting sem hér er lögð til á lögræðislögunum er að á eftir 4. gr. laganna komi ný grein, 4. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: „Fyrirframgefin ákvarðanataka. 1. Lögráðamaður og aðrir sem koma að ákvarðanatöku um hag og meðferð lögræðissvipts manns skulu virða þann vilja hins lögræðissvipta sem hann hefur lýst með sannanlegum hætti áður en þörf til lögræðissviptingar skv. 4. gr. hefur skapast 2. Að sömu skilyrðum uppfylltum og kveðið er á um í 1. mgr. er manni heimilt að breyta, auka við eða afnema fyrirframgefna ákvarðanatöku sína. 3. Undir fyrirframgefna ákvarðanatöku falla eftir tilvikum ákvarðanir um framkvæmd og lok meðferðar, þá þjónustu, aðstoð eða sérstöku úrræði sem hinn lögræðissvipti nýtur, meðferð fjármuna hans, umsjá barna sem hann fer einn með forræði yfir og aðrar ákvarðanir sem snúa að persónulegum högum hans þar til lögræðissvipting fellur úr gildi. 4. Skylda til að virða fyrirframgefnar ákvarðanir lögræðissvipts manns tekur ekki til ákvarðana sem ómögulegt telst að framfylgja eða ganga gegn lögum eða góðu siðferði. Ef meðferð er hafnað með fyrirframgefinni ákvarðanatöku telst sú ákvörðun bindandi hafi hinn lögræðissvipti verið upplýstur um hugsanlegar afleiðingar þeirrar ákvörðunar í samræmi við lög um réttindi sjúklinga.“ Síðan er kveðið á um að þessi lög öðlist þegar gildi. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks markar tímamót í mannréttindum þess hóps. Í samningnum er allur vafi tekinn af því að fatlað fólk á að geta gengið að sömu mannréttindum og allir aðrir og séu hindranir í veginum beri samfélagið ábyrgð á því að ryðja þeim úr vegi. Samningurinn kveður á um rétt fatlaðs fólks til að ráða sjálft lífi sínu, lifa sjálfstæðu lífi á eigin heimili, taka þátt í samfélaginu, eiga aðgang að dómskerfinu og verða ekki fyrir þvingun eða pyndingum á grundvelli fötlunar sinnar. Það er ljóst að himinn og haf er á milli ákvæða gildandi lögræðislaga og ákvæða samnings Sameinuðu þjóðanna um sjálfsákvörðunartöku og frelsi gagnvart hvers kyns nauðung og þvingun. Með sama hætti er ljóst að mæta þarf þeirri áskorun að uppfæra lögin með hliðsjón af samningnum með nýjum mannúðlegum leiðum í geðheilbrigðisþjónustu. Það er því gleðilegt að á undan þeirri sem hér stendur í ræðustól var einmitt mælt fyrir heildarendurskoðun á lögræðislögum. Forseti. Við ræðum hér á Alþingi um stór mál og smá. Stóru málin eru gjarnan talin stór af því að þau fela í sér mikla hagsmuni og mikil fjárútlát. Af sömu sökum er mörgum málum gjarnan lýst sem smáum vegna þess að þau fela í sér hagsmuni fyrir færri og minni fjárútlát. Fyrirframgefin ákvarðanataka kann í þessu samhengi að þykja smámál enda takmarkast málið við ákveðinn valdalítinn hóp og felur ekki í sér umtalsverð fjárútlát. En með því er ekki öll sagan sögð því að eðli málsins samkvæmt er fátt okkur dýrmætara en hafa völd yfir eigin lífi og í því tilliti má segja að þetta mál sé dulbúið stórmál. Hugtakið fyrirframgefin ákvarðanataka felur í sér formlega viðurkenningu samfélagsins á vilja sjúklings þegar fagfólk kemst að þeirri niðurstöðu að viðkomandi hafi misst getuna til að taka ákvarðanir um eigið líf. Fyrirframgefin ákvarðanataka hefur einkum verið notuð í tveimur tilvikum, annars vegar til að lýsa vilja einstaklinga með geðræna sjúkdóma um hvernig haga beri ákvarðanatöku, meðferð og öðrum þáttum í lífi þeirra, fari svo að þeir missi sjálfir getuna til að taka eigin ákvarðanir í alvarlegu sjúkdómsferli. Hins vegar hefur það verið nýtt til að lýsa vilja sjúklinga með ólæknandi sjúkdóma um hversu lengi þeir vilji að heilbrigðisstarfsfólk leggi sig fram um að framlengja líf þeirra fari svo að þeir missi getuna til að lýsa yfir vilja sínum. Þessi nálgun hefur verið felld inn í löggjöf fjölmargra ríkja Bandaríkjanna og í Kanada og ríflega helmingur þjóða Evrópusambandsins býr að löggjöf um fyrirframgefna ákvarðanatöku þótt misjafnt sé hversu langt sé gengið í því að veita viðkomandi vald yfir meðferð. Einnig er mismunandi hvort ákvæði hafi verið færð inn í gildandi lög eða bera uppi sjálfstæðan lagabálk. Það gætir heldur ekki samræmis í því hvort lagaákvæðin nái yfir báða þessa hópa sem ég nefndi eða annan hvorn. Í þessu frumvarpi er gengið út frá því að lagaákvæði um fyrirframgefna ákvörðunartöku nái yfir báða hópana enda eigi ákvæðið jafn vel við. Fyrirkomulag fyrirframgefinnar ákvörðunartöku er einnig talsvert ólíkt á milli landa. Það er algengt að viðkomandi einstaklingi standi til boða að fylla út fyrirframgefið form, einn, með aðstoð ættingja, vinar eða fagmanni. Þannig gefst viðkomandi tækifæri til að tilnefna eins konar talsmann og setja fram óskir um hvernig einstökum liðum meðferðar verði háttað, fari svo að hann missi sjálfsákvörðunarrétt sinn eða geti ekki fært sér hann í nyt tímabundið eða varanlega. Með sama hætti gefst einstaklingnum færi á að setja niður óskir sínar um hvernig öðrum þáttum á borð við umsjá barna, tengslum við fjölskyldu og fjármálum, verði háttað á meðan á veikindum stendur. Eftir að viðkomandi hefur lokið við textann í eyðublaðinu er því komið til nánustu aðstandenda, viðkomandi fagaðila og sjúkrastofnana og telst þar með hafa öðlast lagalegt gildi. Það er alla jafna í þeim löndum sem um ræðir talið að svona form á yfirlýsingum sé best til þess fallið að lýsa vilja hins lögræðissvipta á óvefengjanlegan hátt. Með þessu frumvarpi er þó vilji til að útiloka ekki að önnur form yfirlýsinga geti talist fullnægjandi sönnun á fyrirframgefinni ákvarðanatöku og er það skilið eftir fyrir þinglega meðferð að útfæra það nánar sé vilji til. Fyrirframgefin ákvarðanataka þykir hafa gefið góða raun í nágrannalöndunum enda felur hún í sér nokkra ótvíræða kosti fyrir notendur heilbrigðiskerfisins og fyrir aðstandendur og fagfólk. Það ber fyrst að nefna að hún ljáir notendum rödd, eins og ég hef farið yfir, og dregur þar með úr valdaójafnvægi á milli þeirra annars vegar og fagfólks hins vegar. Því miður eru dæmi um að notendur heilbrigðisþjónustunnar, einkum geðheilbrigðisþjónustu, hafi reynslu af því að ekki hafi verið hlustað á þarfir þeirra og óskir um yfirstandandi meðferð, en með því að geta vísað í löglegt plagg undir yfirskriftinni „Fyrirframgefin ákvarðanataka“, geta þeir verið vissir um að tekið verði mið af óskum þeirra um þjónustu rétt eins og um líkamleg veikindi væri að ræða. Annar helsti kostur fyrirframgefinnar ákvörðunartöku felst í meðferðargildi sjálfs ferilsins. Með því er átt við lærdómsgildi þess að viðkomandi velti því fyrir sér hver sé best til þess fallinn að taka að sér talsmannahlutverkið fari svo að hann eða hún missi sjálfsákvörðunarrétt sinn, ásamt því að skoða hvaða árangri einstaka þættir fyrri meðferða hafi skilað. Þar er hægt að nefna tegundir meðferða eða lyfja eða tengsl við ættingja og tengsl við fagfólk. Samhliða þessu er hægt að komast með þessari nálgun hjá misskilningi og óþægilegum samskiptum innan fjölskyldunnar. Síðast en ekki síst hafa rannsóknir leitt í ljós í þeim löndum þar sem þetta hefur verið tekið upp að fyrirframgefin ákvörðunartaka dregur úr nauðung og þvingun á heilbrigðisstofnunum. Geðhjálp og fleiri mannréttindasamtök hér hafa margsinnis bent á neikvæðar afleiðingar þvingunar í meðferð á notendur geðheilbrigðisþjónustunnar. Það eru fjölmörg dæmi um að þvingun í meðferð sé það sem sitji í fólki árum og jafnvel áratugum eftir að viðkomandi var beittur slíkri þvingun inni á heilbrigðisstofnunum, löngu eftir að náðst hafa tök á sjúkdómnum sem um ræðir. Það er þetta sem fólk situr eftir með, þessi tilfinning. Því miður sýna tölur líka að ekki hefur dregið úr þvingun gagnvart fólki með geðrænan vanda inni á íslenskum heilbrigðisstofnunum síðastliðin ár þannig að ætla má að það sé verið að brjóta mannréttindi á fólki með geðfötlun með þvingun allt of oft. Að ofansögðu er ljóst að til mikils er að vinna til að draga úr þvingun í geðheilbrigðisþjónustu bæði fyrir notendur og fagfólk. Það þarf að grípa til aðgerða á borð við fyrirframgefna ákvarðanatöku til að draga úr þessu og stuðla að úrbótum í meðferð fólks með geðrænan vanda. Það má svo ekki gleyma því að fyrirframgefin ákvarðanataka dregur úr hættu á misskilningi og hjálpar aðstandendum að styðja við bakið á hinum veika. Með sama hætti ber öllum rannsóknum saman um að fyrirframgefin ákvarðanataka dragi úr óvissu og auki traust á milli notenda og fagfólks. Með þessum orðum vil ég hvetja hv. þingmenn til að leggja fólki með geðrænan vanda og vitsmunaskerðingu lið með því að samþykkja fyrirliggjandi frumvarp um breytingu á gildandi lögræðislögum, í því skyni að færa inn í þau ákvæði um fyrirframgefna ákvörðunartöku. Þessi breyting virðist í fyrstu smá, hún felur ekki í sér umtalsverð fjárútlát, en eins og ég sagði áðan er hún dulbúið stórmál því hún varðar grundvallarmannréttindi okkar allra, nefnilega sjálfsákvörðunarréttinn. Að lokum, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis þar sem það á heima í ljósi þess um hvaða lagabreytingar er verið að fjalla hér þrátt fyrir að málið varði fyrst og fremst þennan velferðarhluta laganna.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um að ríkið eignist Landssímahúsið við Austurvöll. Flutningsmenn auk mín eru hv. alþingismenn Ásmundur Friðriksson, Karl Gauti Hjaltason og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Texti ályktunarinnar er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að beita sér fyrir því að ríkið eignist Landssímahúsið við Austurvöll með því að leita samninga um kaup ríkisins á húsinu en að öðrum kosti að hefja undirbúning þess að ríkið taki eignarnámi þann hluta byggingarlóðar sem tilheyrir Víkurkirkjugarði. Ráðherra flytji Alþingi munnlega skýrslu um aðgerðir í þessa veru á vorþingi 2019.“ Herra forseti. Ég hygg að flestum muni vera ljóst tilefni tillöguflutnings af þessu tagi. Í sem allra skemmstu máli liggja forsendur fyrir tillöguflutningnum annars vegar í friðhelgi Alþingis og hins vegar í friðhelgi hins forna Reykjavíkurkirkjugarðs. Mun ég nú víkja í sem stystu máli að þeim þáttum. Samkvæmt 36. gr. stjórnarskrárinnar er Alþingi friðheilagt og má enginn raska friði né frelsi þess. Fyrirhugaðar framkvæmdir og starfsemi á Landssímareitnum við Austurvöll, þar sem eiga að rísa stórt og mikið hótel og veitingastaðir með tilheyrandi umferð ferðamanna og hópferðabíla, mega með réttu teljast fela í sér röskun á þingfriði í andstöðu við umrætt ákvæði stjórnarskrárinnar. Slíkt má ekki viðgangast. Það er staðreynd að á Landssímareitnum var um langan aldur kirkjugarður Reykvíkinga en upphaf kirkjugarðs Víkurkirkju má rekja hátt í 1000 ár aftur í tímann. Þar var jarðað fólk á seinni hluta 19. aldar, a.m.k. fram á níunda áratug aldarinnar. Landssímareiturinn á sér langa sögu. Ríkisstjórnin greip á árunum 1965–1966 inn í rás atburða sem ógnaði gamla kirkjugarðinum og kom í veg fyrir að mikil bygging, álíka stór og sem næst á alveg sama stað og þar sem nú er áformað að rísi hótel, risi sunnan við Landssímahúsið. Skipulagsnefnd kirkjugarða, undir forystu Sigurbjarnar Einarssonar biskups og Kristjáns Eldjárns þjóðminjavarðar, hafði í mars 1965 vakið athygli borgarlögmanns á því að lög heimiluðu ekki að þarna yrði reist mannvirki nema samkvæmt sérstakri undanþágu ráðherra, að fengnu samþykki skipulagsnefndar kirkjugarða, sem var fyrirrennari þess sem nú heitir kirkjugarðaráð. Sambærilegt ákvæði er enn í lögum, samanber 33. gr. laga um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu, nr. 36/1993. Ríkisstjórnin fjallaði á fundum sínum í september 1965 um nauðsyn þess að ekki yrði leyfð bygging norðan Kirkjustrætis, milli Aðalstrætis og Thorvaldsensstrætis. Sú saga er rakin ítarlega í greinargerð. Ég skal ekki dvelja lengur við hana um annað en að vekja athygli á því að ríkisstjórnin hafði á sjöunda áratugnum uppi mikla árvekni í því máli. Hafa verður hugfast að auk aðkomu gesta þarf að huga að aðflutningi ýmissa vara og vista og annarra nauðsynja til hótelrekstrar og því fylgir að sjálfsögðu bílaumferð. Fram hefur komið í fjölmiðlum að slökkvilið þurfi einnig aðkomubraut um Fógetagarðinn fyrir slökkvitæki sem kosta muni mikið rask í garðinum. Fram kemur á uppdrætti að fyrirhuguð braut fyrir tæki slökkviliðs er í Fógetagarði. Mun þetta hafa ýtt við Minjastofnun að óska friðlýsingar Fógetagarðsins. Tilkynnt var 8. janúar sl. að mennta- og menningarmálaráðherra hefði fallist á tillögu Minjastofnunar um friðlýsingu Víkurgarðs. Allt þetta sýnir að hótelið er of stórt og á of viðkvæmum stað þótt ekki væri einnig kirkjugarði til að dreifa. Herra forseti. Athuga ber að Fógetagarðurinn er aðeins vesturhluti gamla kirkjugarðsins, en verndunarmenn tala um allan Víkurkirkjugarð, líka austurhlutann þar sem hótelið skal byggt. Ég bendi á að í fylgiskjali III, sem fylgir þessari tillögu til þingsályktunar, er uppdráttur Hjörleifs Stefánssonar arkitekts sem mjög hefur sinnt og gefið sig að málinu og skipulagsmálum á því svæði. Þetta er nýr uppdráttur sem hann góðfúslega lét 1. flutningsmanni í té við undirbúning málsins. Ég vek sérstaka athygli á þeim uppdrætti, sem hann upplýsir 1. flutningsmann um, þann sem hér stendur, að sé reistur á nýjustu rannsóknum, m.a. sagnfræðinga, sem snerta þetta mál. Allur austurhlutinn að Thorvaldsensstræti nefnist Landssímareitur og u.þ.b. helmingur þess reits, vesturhelmingurinn, heyrði til Víkurkirkjugarði. Þar voru grafnar upp 32 grafir árið 2016 við fornleifarannsóknir, þar af 22 heillegar beinagrindur í heillegum kistum og var allt flutt á Þjóðminjasafnið til að rýma fyrir hótelinu. Þarna nærri, í austurhlutanum, komu líka upp bein árið 2015 en voru grafin aftur annars staðar í austurhlutanum. Aftur komu upp bein í austurhlutanum árið 1967 þegar leyft var að grafa skurð fyrir undirstöðu viðbyggingarinnar sem var brotin niður sumarið 2018. Kjallaragröftur var ekki leyfður 1967. Við skurðgröftinn þetta ár komu fimm kistur með beinum einstaklinga og líka bein sjötta einstaklings án kistuleifa. Var allt flutt á Þjóðminjasafnið. Í austurhluta Víkurkirkjugarðs á Landssímareitnum voru áður málmhellur notaðar sem legsteinar með nöfnum jarðsettra en Landssíminn, áður Póstur og sími, lét fjarlægja þær af leiðum. Þær eru núna í Fógetagarðinum. Loks sást í austurhlutanum enn árið 1966 leiði mæðgna sem voru jarðsettar 1882 og 1883 og var legsteinn á leiðinu og girðing umhverfis. Á dögunum fundust svo kistuleifar í austurhlutanum að sögn fjölmiðla. Hinn 8. janúar 2019, eins og ég nefndi áður, birti Minjastofnun tilkynningu um skyndifriðun austurhluta garðsins með varanlega friðlýsingu í huga. Skyndifriðunin gildir í 42 daga. Ég vek athygli á því að á heimasíðu Minjastofnunar er að finna greinargerð stofnunarinnar sem því tengist. Virðingu fyrir 1000 ára grafreit Reykvíkinga og virðingu fyrir friðhelgi Alþingis verður að sýna með öðrum hætti en að breyta reitnum í ferðamannamiðstöð. Fyrirhuguðu hóteli er ofaukið í hjarta höfuðstaðarins og auk grófra helgispjalla er mikilvægu og sögufrægu svæði fórnað fyrir einkahagsmuni. Í kirkjugarðalögum segir að niðurlagðan kirkjugarð megi ekki nota til neins þess sem óviðeigandi er að dómi prófasts. Ekki megi þar jarðrask gera né reisa nein mannvirki nema ráðherra veiti undanþágu að fengnu samþykki kirkjugarðaráðs. Slík undanþága hefur ekki verið veitt. Vel fer á, herra forseti, að þessi forni og söguhelgi kirkjugarður verði í heild sinni skrúðgarður fyrir almenning. Telja flutningsmenn tillögunnar að úr því sem komið er verði framtíð reitsins best borgið þannig að ríkið verði eigandi Landssímahússins, sem gæti sem best nýst í þágu Alþingis, eða að ríkið eftir atvikum eignist þann hluta byggingarlóðar sem tilheyrir Víkurkirkjugarði, sem myndi nægja til að koma fram þeirri friðun á garðinum sem hér er stefnt að. Lagt er til að ráðherra verði falið að tryggja framkvæmd þessa og jafnframt að Alþingi verði upplýst um málið, eins og áður gat, á vorþingi 2019. Herra forseti. Ég vil vekja athygli á ítarlegum fylgigögnum með þessari þingsályktunartillögu. Ég hef áður getið um nýjan uppdrátt Hjörleifs Stefánssonar arkitekts þar sem leitast er við að marka með sem bestum hætti, þ.e. miðað við þau bestu gögn sem fáanleg eru, austurhluta garðsins, hvar austurmörk garðsins hafa legið. Önnur fylgiskjöl eru áskorun heiðursborgara Reykjavíkur, þau eru frú Vigdís Finnbogadóttir, Þorgerður Ingólfsdóttir, Erró og Friðrik Ólafsson. Vil ég nota þetta tækifæri og þakka Friðriki Ólafssyni fyrir liðsinni hans við undirbúning tillögunnar. Í áskoruninni er rakið að undirritaðir heiðursborgarar, sem hafi notið þess trausts að hafa verið valin heiðursborgarar Reykjavíkur, telji með öllu óverjandi að reist verði hótel í Víkurgarði, einum elsta kirkjugarði landsins og helgistað í höfuðborginni. Áskorun þeirra lýkur með þessum orðum, með leyfi forseta: „Við skorum því á Reykjavíkurborg og byggingaraðila að láta þegar í stað af fyrirhuguðum áformum, sem myndu fyrirsjáanlega valda óbætanlegum spjöllum á þessum viðkvæma og söguhelga reit í hjarta höfuðborgarinnar. Við erum þess fullviss að afkomendur okkar muni um alla framtíð verða þakklátir ef svo giftusamlega tækist til að horfið yrði frá þessum áformum og Víkurgarði þyrmt.“ Svo mörg voru þau orð, herra forseti. Í þriðja lagi fylgir með tillögunni ítarleg greinargerð með áskorun fyrrgreindra heiðursborgara Reykjavíkur. Þar er mjög rækilega farið yfir fjölmarga þætti málsins. Þannig stendur líka á að fjöldi manns hefur kvatt sér hljóðs í almennri opinberri umræðu, á síðum dagblaða, ekki síst Morgunblaðsins og fleiri blaða og víðar, fornleifafræðingar, sagnfræðingar, arkitektar og fjöldamargir aðrir, í þeirri viðleitni að verja helgi þessa reits, afstýra áformum, afstýra byggingaráformum. Það má ekki daufheyrast við þeim málefnalegu rökum sem þeir aðilar hafa flutt af mikilli einurð og mikilli þekkingu og yfirsýn og ég leyfi mér að segja þjóðrækni og virðingu fyrir helgi hins forna Víkurgarðs. Ég rifja upp í lokin að hann á sér 1000 ára sögu og að þar liggja 30 kynslóðir Reykvíkinga. Ég leyfi mér að vona að þetta mál fái þann stuðning sem ég tel það verðskulda. Ég tel að með framlagningu málsins sé sýnt fram á að á Alþingi er vilji til að sporna við þeim áformum. Ég vona að sá metnaður í sögulegu tilliti og með tilliti til helgi hins forna kirkjugarðs verði til þess að honum verði þyrmt, eins og það er orðað í áskorun heiðursborgaranna.