Borist hafa bréf þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá forsætisráðherra við fyrirspurn á þskj. 316, um upplýsingafulltrúa og samskiptastjóra, frá Þorsteini Sæmundssyni; frá umhverfis- og auðlindaráðherra við fyrirspurn á þskj. 325, um upplýsingafulltrúa og samskiptastjóra, frá Þorsteini Sæmundssyni.
Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef þörf krefur.
Forseti. Mig langar að ræða aðeins um núvitund í stjórnmálum. Í upphafi síðasta árs fengum við heimsókn hingað í þingið frá breska þingmanninum Chris Ruane sem færði okkur boðskap núvitundar í stjórnmálum. Hann rakti upphaf frumkvæðisins í Bretlandi og hversu hratt og vel það hefði komist af stað. Það hófst þarlendis árið 2013 og fékk strax góðar undirtektir innan stjórnmálanna og þverpólitískan áhuga. Með framtakinu var sett af stað sérstök valkvæð innanþingsmenntun fyrir þingmenn og ráðherra sem fólst í því að fara á nokkurra vikna námskeið til að læra undirstöður núvitundar. Hugmyndafræðin á bak við það er að þeir sem starfa í umboði þingsins og taka viðamiklar og afdrifaríkar ákvarðanir fyrir hönd þess séu betur í stakk búnir að nýta sér kosti og möguleika núvitundar að námskeiði loknu, svo sem með því að setja sig í spor annarra, sýna sjálfum sér og öðrum betri og dýpri skilning og ekki síst að takast á við krefjandi aðstæður undir álagi og streitu. Verkefnið hefur gefið góða raun og bætt starfsumhverfi stjórnmálanna þar sem það hefur verið notað. Í kjölfar heimsóknar Chris hingað var mér boðið í heimsókn í breska þingið þar sem haldið var sérstakt málþing um núvitund í stjórnmálum, heilbrigðiskerfinu, hernum og neyðarstörfum. Það var mögnuð upplifun að heyra reynslusögur einstaklinga og ótvírætt var að aukin núvitund hafði gert stórkostlega hluti fyrir marga mikilvæga þætti starfs þeirra. Einna eftirminnilegust var frásögn Tims Boughtons, fyrrverandi þyrluflugmanns í breska hernum, sem hafði misst 37 vini í starfi sínu í stríðum. Hann lýsti því hvernig hann var kominn út í öngstræti eigin hugar og með áfallastreitu á háalvarlegu stigi. Hann sagði okkur frá því hvernig kynnin af núvitund hefðu gjörbreytt andlegri líðan hans og hvernig hann væri orðinn allt annar maður. Eftir þessa heimsókn mína í Westminster stóð ég fyrir nokkrum núvitundarviðburðum í Kringlu Alþingis með góðri konu, Önnu Dóru Frostadóttur. Ég bauð þangað öllum þingmönnum, ráðherrum og starfsfólki Alþingis [[Forseti hringir.]]og það var virkilega ánægjulegt hve margir mættu. Ég get því miður ekki tekið upp þráðinn hvað varðar viðburði í Kringlunni vegna sóttvarnaaðgerða og heimsóknarbanns á Alþingi, [[Forseti hringir.]]en mig langar til þess að koma málefninu aftur í umræðuna hér á Alþingi og hver veit hvenær næst verður hægt að hittast og ná jarðtengingu saman.
Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni höfum gagnrýnt harðlega fjárlög og áherslur ríkisstjórnarinnar sem beinast að okkar mati að því að bjarga sumum fyrirtækjum frekar en heimilum, að lækka skatta á eignafólk og mismuna fólki í atvinnuleysistryggingum eftir því hvort það missti vinnuna mánuðinum fyrr eða síðar. Sum mál ríkisstjórnarinnar styðjum við, jafnvel frekar en ríkisstjórnin sjálf. Þar má t.d. nefna frumvarp hæstv. menntamálaráðherra um stuðning við fjölmiðla sem nú er enn eitt árið að gufa upp hér á þingi. Mikilvægi fjölmiðla í samfélagi okkar verður aldrei nógsamlega undirstrikað. Við erum að tala um alls konar fjölmiðla, litla, stóra, fámenna, fjölmenna, netmiðla, vefmiðla, hljóðmiðla, myndmiðla, héraðsmiðla og landsmiðla. Þetta er allt mjög mikilvægt að þrífist í opnu en viðkvæmu lýðræðissamfélagi, hvort sem er í einkaeigu, einkarekstri eða þá að við séum að tala um Ríkisútvarpið. Við í Samfylkingunni erum reyndar með breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið um 160 millj. kr. framlag til að bæta upp útvarpsgjaldið. Þessir fjölmiðlar okkar eiga í mjög ójafnri samkeppni við alþjóðlega risa sem greiða ekki skatta eða önnur gjöld hér á landi og lítil þjóðríki eins og okkar hafa ekki bolmagn til að standa uppi í hárinu á þessum risum. Þess vegna hef ég sent fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra um það hvort og hvernig íslensk stjórnvöld hafi fylgst með viðleitni Evrópusambandsins til að koma þessum fyrirtækjum til að greiða eðlileg gjöld af starfsemi sinni og hvort Íslendingar ætli ekki að hagnýta sér þá vinnu. Herra forseti. Ég hlakka til að fá loksins frumvarpið um fjölmiðla og ég held að mér sé óhætt að fullyrða að væri hæstv. menntamálaráðherra [[Forseti hringir.]]í stjórnarsamstarfi með okkur í Samfylkingunni [[Forseti hringir.]]þá myndum við ekki standa í vegi fyrir framgangi þess máls.
Virðulegi forseti. Það hefur verið ánægjulegt að upplifa og taka þátt í því hvernig þingið hefur sýnt styrk sinn á þeim erfiðu tímum sem hafa verið á þessu ári. Við höfum lagst á eitt til að ná lendingu á erfiðum tímum í stórum og mikilvægum málum. Það hefur þurft að taka ákvarðanir oft á skömmum tíma og þingið hefur unnið vel saman, farið vel ofan í mál og afgreitt þau á skömmum tíma. Það hafa verið settir gríðarlega auknir fjármunir í margs konar úrræði, fimm fjáraukar, eitthvað sem hefur ekki sést áður, og á næstu dögum, á morgun, ætlum við að byrja 2. umr. um fjárlögin. Þar er fram undan nánast endurskrifað fjárlagafrumvarp vegna þess að verið er að bæta svo vel í milli 1. og 2. umr. Það er heldur ekki sjálfgefið því að við erum að setja ríkissjóð í gríðarlegan halla sem framtíðarkynslóðir þurfa svo að vinna úr. Ég byrjaði á því að segja að mér hefur þótt ánægjulegt hversu vel hefur tekist til hjá okkur þingmönnum og verð líka að segja að þetta sýnir okkur hvernig lýðræðislegt samtal hefur þróast og hversu mikilvægt það er. Þess vegna finnst mér ánægjulegt að við skulum hafa skrifað undir þinglokasamning, að hann hafi tekist svona snemma án alls fjaðrafoks og annars slíks. Fólk lagði sig fram um að ná saman í þeirri von um að við gætum lokið þinghaldi á skynsamlegum tíma. Meiri hlutinn hefði að sjálfsögðu viljað koma öllum sínum málum, eins og gefur að skilja, til meðferðar í þinginu en við þurfum að mætast og það gerðum við núna og gekk vel. Ég ætla bara að lýsa yfir ánægju minni með þetta samstarf okkar þingflokksformanna [[Forseti hringir.]]því að ég held að það sé til eftirbreytni hvernig til hefur tekist.
Herra forseti. Ég vil nýta tækifærið og ræða um hjúkrunarrými og nýlegar fréttir um ákall heilbrigðisráðuneytisins frá því í haust til forstjóra hjúkrunarheimila um fleiri hjúkrunarrými. Í Morgunblaðinu í dag er vakin athygli á harðri gagnrýni forsvarsmanna sjálfstæðra heilbrigðisstofnana á ráðherra og stjórnvöld fyrir að láta það sem kalla mætti kreddu eða þröngsýni í rekstri koma í veg fyrir að öll úrræði séu nýtt í kórónuveirufaraldrinum. Tilefnið eru viðtöl í nýútkomnu tölublaði Læknablaðsins og Morgunblaðið rekur, en þar segjast þau Anna Birna Jensdóttir, framkvæmdastjóri Sóltúns, og Teitur Guðmundsson, læknir og framkvæmdastjóri Heilsuverndar, vera hissa á að þau hjúkrunarúrræði sem þau hafa boðið séu ekki virt viðlits af stjórnvöldum. Á sama tíma og liðlega 100 sjúklingar sitja fastir á Landspítala, standi sjálfstætt starfandi heilbrigðisstofnanir með tilbúin sjúkrarúm ónýtt á hliðarlínunni. Herra forseti. Hér erum við að tala um ákall ráðuneytisins um hjálp þar sem stærri hugmyndum um lausnir í þessum efnum er hreinlega ekki svarað af hálfu ráðuneytisins. Hvað er í gangi í heilbrigðisráðuneytinu? Er andstaðan þar innan dyra við einkaframtakið svo svæsin að ekki megi leysa mjög svo djúpstæðan vanda sem lengi hefur verið viðvarandi í þessum efnum? Við höfum horft upp á það síðustu misseri að öllu stórgrýti sem fyrirfinnst er staflað í veg fyrir einkaframtakið. Þannig höfum við horft upp á hvernig frjálsum félagasamtökum hefur, að því er virðist, markvisst verið úthýst í ýmsum greinum heilbrigðismála. Og þá höfum við séð þvermóðskuna hvað varðar biðlista fyrir aðgerðir sem unnt er að framkvæma hér á landi með miklu minni tilkostnaði. En stjórnvöld heilbrigðismála telja betra að greiða erlendum einkaaðilum fyrir þær þó að það sé margfalt dýrara en að gera þessar aðgerðir á einkastofum hér á landi. Þetta ástand er ekki einungis á ábyrgð Vinstri grænna einna, heldur einnig samstarfsflokka þeirra í ríkisstjórn, ástand sem felur m.a. í sér að einkareknar stofnanir eru hunsaðar með þeim hætti sem lýst er í Læknablaðinu.
Herra forseti. Á sama tíma og um 100 einstaklingar sitja fastir á Landspítala standa sjálfstætt starfandi heilbrigðisstofnanir á hliðarlínunni reiðubúnar til aðstoðar en stjórnvöld segja nei takk. Á sama tíma og biðlistar eftir hinum ýmsu aðgerðum sem hefta lífsgæði fólks og atvinnugetu lengjast fram úr hófi standa sjálfstætt starfandi læknastofur á hliðarlínunni reiðubúnar til aðstoðar en stjórnvöld segja nei takk. Reyndar segja stjórnvöld ekki beinlínis nei takk vegna þess að það væri eitthvað svo afhjúpandi. Þau segja: Alþingi er með boltann. Og hvað gerir Alþingi við boltann? Ýmsir stjórnarþingmenn og þá helst þeir sem á tyllidögum kenna sig við valfrelsi, segja: Það er ekki vilji á Alþingi fyrir málinu. Síðast heyrði ég þessi orð falla úr munni hv. stjórnarþingmanns í Bítinu á Bylgjunni í morgun. Það er ekki vilji fyrir því á Alþingi að þiggja þessar útréttu hjálparhendur til að aðstoða fólk í neyð, segja þessir stjórnarþingmenn. Og þar með eru þeir einhvern veginn stikkfríir, þessir meintu talsmenn frelsisins, eins og hin pólitíska ábyrgð liggi ekki raunverulega hjá stjórnvöldum. Herra forseti. Ég skora á þessa þingmenn sem kveinka sér undan ætluðum vilja þingsins sem tekur af þeim öll ráð að beita sér fyrir því að þessi mál komi hingað inn til þingsins til afgreiðslu. Þá getum við spurt að raunverulegum leikslokum, hverjir það raunverulega eru sem standa í vegi fyrir því að við nýtum okkur einkaframtakið, hæft, vel menntað, vel þjálfað og velviljað fólk til að sinna fólki sem þarf á heilbrigðisþjónustu að halda hér á landi.
Virðulegi forseti. Ég ætla að gera Hallormsstaðaskóla að umtalsefni. Fyrst vil ég óska skólanum til hamingju með 90 ára starfsafmæli. Þá vil ég óska Hallormsstaðaskóla innilega til hamingju með að námsbraut skólans í sjálfbærni og sköpun hefur farið í gegnum allt staðfestingar- og viðurkenningarferli nýrra námsbrauta og búið er að auglýsa brautina í Stjórnartíðindum. Þetta er stór áfangi í sögu skólans og menntunar á Austurlandi en einnig tímamót í fjölbreytileika menntunar á Íslandi. Aðsókn að skólanum er góð og heimavist fullnýtt. Sjálfbærni hefur verið rauði þráðurinn í sögu skólans alveg frá því 1930 og innan veggja skólans er mikil þekking á fullnýtingu hráefna og nýtingu auðlinda. Síðast þegar ég ræddi málefni skólans hér í ræðustól vorið 2017 var svo sannarlega ekki svona bjart yfir starfinu. Í 90 ára sögu skólans hefur hann reglulega þurfti að uppfæra og aðlaga námið í takt við samfélagsbreytingar og alltaf hefur það tekist þrátt fyrir tímabundna kreppu. Með seiglu og þrautseigju hefur stjórnendum og bakhjörlum skólans enn og aftur tekist að snúa vörn í sókn. Til hamingju með það. Námið hefur alla tíð nýst vel sem undirbúningur fyrir ýmiss konar nám í skapandi greinum, matreiðslu og framreiðslu en einnig við að byggja upp almenna lífsleikni. Nám í sjálfbærni og sköpun á fjórða hæfniþrepi er mikilvæg viðbót á landsvísu á tímum þar sem við þurfum öll að tileinka okkur sjálfbærari lífsstíl. Skólinn er mikilvægur á landsvísu og laðar að fólk víða að til að stunda sérhæft nám. Skólinn hefur alla tíð laðað hæfileikaríkt fólk til búsetu á Austurlandi og ekki er síður mikilvægt að fólk sem þar hefur dvalið hefur góða sögu að segja þegar það haslar sér völl að námi loknu.
Hæstv. forseti. Nú tel ég upplagt að laga texta lagsins um það sem ekki má: Það má ekki halda jólaboð, það má ekki drekka saman jólamjöð, það má ekki fara á skemmtun og hitta góða vini, og það þarf kannski að taka sýni. Þetta sóttvarnafólk er svo skrýtið, það er alltaf að banna allt. Þó maður geri ekki neitt, það er alltaf að banna allt. [[Hlátur í þingsal.]] Hæstv. forseti. Á morgun taka gildi breyttar sóttvarnareglur og þær tilslakanir sem einhverjir vonuðust eftir verða ekki að veruleika. Við þurfum sem sagt að búa okkur undir öðruvísi jól. Það er tvennt í stöðunni, annaðhvort að einhenda sér í reiði og fýlu eða velja þann kostinn að gera það besta úr stöðunni. Við lifum í veröld þar sem sprittbrúsi í vasa er viðurkenndur staðalbúnaður og gríma er hluti af grunnbúnaði. Einhvern tímann taldist svona útbúið fólk til hóps sem fáir vildu kenna sig við. En nú er öldin önnur. Einn daginn munum við öll hugsa til baka til jólanna 2020 og segja komandi kynslóðum sögur frá þessum óvenjulegu jólum og hvernig við gerðum okkar besta. Eflaust verður hægt að hlæja að jólaboðunum sem haldin voru í gegnum fjarfund, já eða spilakvöldum eða það getur verið bara eitthvað allt annað. Við erum hvött til að velja jólavini. Þegar fjölskyldur búa ekki í sama landshluta getur verið sniðugt að búa til jólakúlu með vinum eða nágrönnum. Þannig kynnumst við kannski nýjum jólahefðum sem vert er að taka upp. Erfiðast verður þetta þó fyrir einstaklinga sem eru í viðkvæmum hópum. Hugsa má um nýjar leiðir til þess að gleðja ættingja sem þurfa að halda sig til hlés heilsu sinnar vegna. Njótum saman rafrænna samverustunda. Þær eru öðruvísi, en til þess að við getum látið þetta ganga upp þurfum við líka að halda öðruvísi jól.
Herra forseti. Svifryksmengun er alvarlegt vandamál og loftgæði, einkum í borgum, versna umtalsvert þegar svifryk er mikið. Í nýlegri meistararitgerð Brians Barrs við jarðvísindadeild Háskóla Íslands kemur fram að nagladekkjanotkun á höfuðborgarsvæðinu hefur langmest áhrif á magn svifryks á þessu svæði. Þá kemur fram á vef Vegagerðarinnar að notkun nagladekkja á höfuðborgarsvæðinu er að aukast ef eitthvað er. Nú er hlutfallið þegar mest er 46% en var til að mynda 23% árið 2011. Það er hins vegar mikilvægt að átta sig á því að aðstæður eru ekki alls staðar þær sömu og sömu lögmál gilda væntanlega ekki hvað þetta varðar í þéttbýli og dreifbýli eða á minni þéttbýlisstöðum. Hálkuvarnir á löngum vegarköflum þar sem er lítil umferð eru líklega ekki jafn fýsilegur kostur og hálkuvarnir á götum og vegum þar sem umferð er mikil og þung. Þar geta nagladekk líklega gert eitthvert gagn. Loftgæði og umferðaröryggi eru hvort tveggja mikilvæg með tilliti til lýðheilsu. Að vetri til má samkvæmt skýrslunni ætla að nagladekk séu meginskýring svifryksmengunar á höfuðborgarsvæðinu. Umferðaröryggi þarf líka að skoða og meta hversu stór þáttur notkun nagladekkja er í að bæta öryggi vegfarenda og hvort aðrar leiðir séu jafn öruggar. Þar má nefna hálkuvarnir, gróf dekk, heilsársdekk og lægri umferðarhraða. Þá má einnig nefna mikilvægi almenningssamgangna en með aukinni notkun þeirra fækkar bílum á götum, umferðaröryggi eykst og mengun minnkar. Ég hef lagt fram fyrirspurn til hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um þetta efni og hlakka til að sjá niðurstöður þeirra svara sem koma. Við þurfum með opnum hug að vega og meta saman þessa tvo mikilvægu þætti, þ.e. loftgæði og umferðaröryggi, og horfa til þess að um leið og við bætum loftgæði á höfuðborgarsvæðinu leitum við jafnframt leiða til að tryggja umferðaröryggi.
Virðulegi forseti. Mér skilst að fyrir fjárlaganefnd liggi minnisblað frá hæstv. heilbrigðisráðherra þess efnis að það eigi að setja um 100 milljónir á árinu 2021 í fjármögnun nýrra laga um aukið aðgengi að sálfræðiþjónustu í samræmi við þau lög sem voru samþykkt hér einróma. Ég spyr einfaldlega, virðulegi forseti: Hvers konar sýndarmennska er þetta? Hvaða leikþátt er verið að setja upp? Það er ljóst að ríkisstjórnin ætlar núna ekki að setja það fjármagn sem þarf til í málið. Þetta er metnaðarleysi, þetta lýsir lítilli framtíðarsýn og er í engu samræmi við mjög ríkan og skýran vilja þingsins. Á sama tíma heyrum við nístandi ákall úr samfélaginu um aukna áherslu á geðheilbrigði og líðan þjóðar. 30.092 einstaklingar skrifuðu undir áskorun Geðhjálpar um að geðheilbrigðismál verði sett í forgang í íslensku samfélagi. Forsvarsfólk stúdentahreyfinga hafa vakið athygli á gríðarlega alvarlegri stöðu hjá unga fólkinu okkar. Auk þess vitum við að heimsfaraldurinn hefur haft mjög neikvæðar afleiðingar á líðan fólks, einmanaleika og geðheilbrigði. Það hlýtur að vera hluti af viðspyrnu þjóðar að gera betur hér og taka stærri skref. Ég óttast að þetta máttlausa skref sé aumur plástur á stórt, blæðandi sár því að þörfin eftir þessari þjónustu er æpandi í samfélaginu okkar. Þetta er nöturleg forgangsröðun ríkisstjórnar. Á sama tíma og hún setur milljarða í alls kyns gæluverkefni á þessum tímum setur hún ekki eyri í viðbótarfjármagn í þetta mikilvæga mál þar sem tekið er utan um fólk og líðan þess. Viðreisn mun leggja til að 1,3 milljarðar verði settir í málið við afgreiðslu fjárlaga. Fjárveitingavaldið, Alþingi, hefur enn þá tækifæri til að gera betur og tryggja fjármagn í málið. Ég vil skora á þingmenn að leggja niður flokkslínur og sýna aftur samtakamátt og sigla málinu í höfn.
Virðulegi forseti. Í dag er geðheilbrigðisþing og hér ætla ég að tala um einmanaleika. Einmanaleiki er skilgreindur sem hin óþægilega tilfinning sem fylgir því að upplifa að félagsþörf manns er ekki mætt. Rannsóknir hafa sýnt að eldra fólk er oft einmana. Einmanaleiki hefur aukist í öllum aldurshópum en rannsóknir sýna að vaxandi einmanaleiki er hjá ungu fólki á aldrinum 16–24 ára. Kostnaður samfélagsins og einstaklinga er hár vegna einmanaleika. Í nýútkominni skýrslu Rannsókna og greiningar um ungt fólk kemur í ljós að meðal nemenda 8., 9. og 10. bekkja frá október síðastliðnum hafa 39% upplifað mikinn einmanaleika á því ári sem nú er að kveðja. Heilsufarsleg áhrif einmanaleika eru mikil en vaxandi fjöldi rannsókna bendir til þess að einmanaleiki auki líkur á alvarlegum sjúkdómum. Einmanaleiki flýtir fyrir öldrun. Tengsl eru við hjarta- og æðasjúkdóma en einnig við vissa tegundir geðsjúkdóma, sjálfsvíga og minni vitsmunalegrar getu. Einmanaleiki eykur líka elliglöp og hættu á alzheimer. Þá eru þeir sem eru einmana líklegri til að vera reiðari, bregðast við erfiðleikum með neikvæðni og kvíða og jafnvel í verstu tilfellum að vera jaðarsettir í samfélaginu. Þessir einstaklingar eru líka líklegri til að styðja íhaldssamar og öfgakenndar skoðanir í samfélaginu. Þeir sem eru einmana upplifa samfélagið sem ógnandi og eru því mun stressaðri en aðrir og eiga erfiðara með svefn. Í heildina geta því einstaklingar sem eru einmana upplifað samfélagið sem hættulegt og ógnandi í einangrun sinni. Tækninýjungar og samfélagsmiðlanotkun auka tilfinningu fólks fyrir því að það sé eitt og ýta undir þá tilfinningu að líf þeirra sé ekki eins gott og annarra. Félagslegur samanburður og samkeppni hafa aukist, sem heftir og kemur í veg fyrir samkennd fólks. Við erum saman en ein hvert í sínu horninu.
Herra forseti. Þrátt fyrir góðan árangur á Íslandi í sóttvörnum er staðan sú að það sem af er ári hafa 28 Íslendingar látist og 5.516 Íslendingar fengið Covid-19 og enn eiga einhverjir, vonandi þó sem fæstir, eftir að bætast í hópinn. Bólusetningar hefjast vonandi á næsta ári en áfram þurfum við að takast á við afleiðingar faraldursins sem birtast einmitt hjá einstaklingum sem eru að kljást við langtímaáhrif Covid-19. Þetta er eitthvað sem er fyrirsjáanlegt, herra forseti, og þetta er eitthvað sem við þurfum að búa heilbrigðiskerfi okkar undir. Breska heilbrigðisþjónustan tilkynnti nýverið að settar hefðu verið 10 milljónir punda til að koma á fót 40 móttökum í Bretlandi fyrir sjúklinga sem eru að kljást við langtímaáhrif Covid-19. Þar munu starfa ólíkir sérfræðingar á heilbrigðissviði til að styðja við þessa einstaklinga, greina og meðhöndla þessi langtímaeinkenni. Í dag er ljóst að fleiri hundruð Íslendingar sem hafa fengið Covid-19 gæti þurft að stríða lengi við afleiðingar sjúkdómsins. Afleiðingar, herra forseti, lýsa sér m.a. í skemmdum á líffærum, síþreytu, heilaþoku og sársauka. Þannig gætu margir þessara einstaklinga búið við skert lífsgæði og gætu í einhverjum tilfellum endað í örorku, en afleiðingarnar virðast vera mjög einstaklingsbundnar og því mikilvægt að fylgjast vel með hverjum og einum. Þetta er fyrirsjáanleg staða, herra forseti, og þó að við séum enn í miðjum storminum þá þurfum við að byrja að undirbúa okkur fyrir framhaldið. Við þurfum að halda vel utan um þá einstaklinga sem hafa fengið Covid-19 og búa til skýra ferla fyrir þá sem eru að kljást við langtímaafleiðingar sjúkdómsins. Þetta er eitthvað sem þarf að gerast núna, herra forseti, og ég skora á ríkisstjórnina að koma sem fyrst á fót úrræðum fyrir þá fjölmörgu Íslendinga sem eru að kljást við langtímaafleiðingar Covid-19 og sömuleiðis að tryggja þá fjármuni sem þarf til. Við megum ekki bregðast.
Virðulegi forseti. Á morgun ræðum við fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Því er ætlað að bregðast við og mæta algjörlega fordæmalausum aðstæðum í efnahagslífi okkar. Við þekkjum öll hver sú staða er. 25.000 manns eru atvinnulausir eða á hlutabótaleið og það eru því miður vísbendingar um að þessar tölur muni fara hækkandi. Fyrirtæki og rekstraraðilar glíma við aðstæður sem eru án fordæma. Ferðaþjónustan öll hefur lamast, hótel, gististaðir og veitingahús um land allt. Það sama er að segja um þá sem starfa í menningu og listum á tímum harðra samkomutakmarkana. Núna þarf að þora að beita ríkisvaldinu til að koma í veg fyrir að efnahagskreppan dýpki og lengist. Það þarf að taka stór skref við þessar aðstæður. Ríkisvaldið getur gert það og hefur burði til að gera það. Reyndar er það þannig að það mun reynast okkur öllum dýrkeyptara ef við beitum ríkiskassanum ekki núna heldur stöndum hjá. Í mínum huga er alveg skýrt að það er aukin krafa á ríkisvaldið að setja fram kröftugar efnahagsaðgerðir því það er jú ríkisvaldið sem hefur sett fram harðar sóttvarnaaðgerðir. Þær eru nauðsynlegar en þeim þurfa að fylgja kröftugar efnahagsaðgerðir. Annars sjáum við einfaldlega það gerast sem við erum að horfa upp á í dag, að fólk gefst upp. Við erum ekki sammála um það öll hér í þessum sal af hversu miklum þunga ríkið ætti að stíga inn. En við ættum hins vegar öll að vera sammála um það að núna er ekki tíminn fyrir ríkið að hækka gjöld á fyrirtæki sem róa lífróður. En það hefur þessi ríkisstjórn gert með hækkun áfengisgjalds í vikunni og að hægri flokkur skuli við þessar aðstæður hækka gjöld á fyrirtæki er óskiljanlegt. Stjórnvöld þurfa að vera læs á aðstæður og geta ekki leyft sér að bæta á útgjaldahlið fyrirtækja núna. Það er ekki skattapólitík sem hægri flokkur á að geta eða komast upp með að stunda.
Herra forseti. Fyrir um hálfum mánuði átti sá sem hér stendur orðaskipti við hæstv. fjármálaráðherra um vanda þeirra sem tekið hafa lán hjá Íbúðalánasjóði, lán sem bera uppgreiðslugjald. Margt hefur gerst síðan þessi orðaskipti áttu sér stað. Fallinn er dómur í héraðsdómi sem segir að þessi uppgreiðslugjöld séu ólögleg og hefur ÍL-sjóður áfrýjað til Landsréttar. Þarna er um að ræða 12.000 lán, virk og óvirk. 8.500 manns hafa greitt upp sín lán og borgað 16–17% í uppgreiðslugjald, þ.e. af 20 millj. kr. uppgreiðslu eru það í kringum 3,2–3,5 milljónir, sem er algerlega óþolandi. Nú eru 3.300 lán enn þá útistandandi og við getum rétt ímyndað okkur hvernig því fólki, sem ekki hefur ráðið við að borga upp lánin, gengur að selja íbúðir sínar með slíkum lánum á. Ég held að það sé ekki mikil eftirspurn eftir því. Það ríður því á, herra forseti, að beðið verði um flýtimeðferð fyrir Landsrétti, vegna þess að ekki einasta er þetta óþolandi bið fyrir þessa 12.000 eða þessa 3.300 sem enn eru með lán, og þá 8.500 sem greitt hafa upp, heldur er þetta náttúrlega líka stórt atriði fyrir ríkissjóð, vegna þess að þegar og ef þessi dómur verður staðfestur mun þetta kosta ríkissjóð í heild ríflega 8 milljarða kr. að dómi Viðskiptablaðsins í gær. Herra forseti. Ég beini því til hæstv. fjármálaráðherra að hann vindi bráðan bug að því að þetta mál verði rekið fyrir Landsrétti eins fljótt og verða má til þess að úrslit fáist í það sem fyrst.
Virðulegur forseti. Nú hefur Covid-19 veirufaraldurinn herjað á samfélagið í nærri ár með tilheyrandi lokunum og öðrum íþyngjandi sóttvarnaaðgerðum. Geðheilsa þjóðarinnar og andleg líðan vegna faraldursins hefur farið versnandi og er farið að reyna á þolinmæði þjóðarinnar. Nú reynir á okkur öll að vera til fyrirmyndar í öllum sóttvarnaaðgerðum og halda þetta út því að bólusetning er handan við hornið. Það geta ekki allir farið út að ganga sér til heilsubótar og hvað þá í fljúgandi hálku, eins og verið hefur undanfarið. Líkamsrækt og sund eru mörgum lífsnauðsynleg og því er óskiljanlegt að viðkvæmustu hóparnir sem þurfa á þessari hreyfingu að halda hafi ekki fengið sérmeðferð. Þessi hópur hefði þurft að hafa val um að nýta líkamsrækt og sund, ef hann treystir sér til þess, því að margra bíður ekkert annað en fleiri verkjatöflur og bólgueyðandi lyf í staðinn. Í þessu samhengi er því óskiljanlegt að ekki skuli vera skylda hjá öllum þeim sem komu til landsins að utan að fara í tvöfalda skimun og fimm til sex daga sóttkví á milli. Að við séum enn þá að leyfa ferðamönnum að velja sjálfviljugir 14 daga sóttkví er fáránlegt og hefur sýnt sig að gengur ekki upp. Ef við hefðum verið ströng á þessu værum við í mjög góðum málum og á svipuðum stað og Taívan og Nýja-Sjáland sem eru til fyrirmyndar í sínum sóttvörnum. Ef við hefðum gert þetta strax væru skólar og verslanir, líkamsræktarstöðvar og sundlaugar og þjóðfélagið í heild sinni í góðum málum. Því miður hafa mörg mistök verið gerð í sóttvörnum hjá okkur og við fengið slæma útreið vegna þess, en af þeirri bitru reynslu verðum við nú að læra, því er nú verr og miður. Við höfum lært að laga okkar að þessum dæmalausu aðstæðum, t.d. með fjarfundum að heiman, og því losnað við að vera í langan tíma í hægagangi í bifreiðum okkar og er það til bóta.
Virðulegur forseti. Nefnt var fyrr í þessari umræðu að þingið hefði sýnt mikinn styrk í sóttvarnamálum öllum saman á þessum fordæmalausu tímum, hvernig þingið hefði tekist á við þau mál. Það má í sjálfu sér taka undir það að nokkru leyti. Í þessu sambandi verður að nefna þinglokasamninga. Ég verð að segja af því tilefni að það kom mér á óvart það sem eftir stendur í þeim, að ekki hafi verið kveðið fastar á um sóttvarnaaðgerðir og þá þætti alla saman. Hér eru til umfjöllunar breytingar á sóttvarnalögum, sem ég hefði haldið að lægi nú töluvert á að afgreiða, þannig að það kom mér á óvart að það skyldi ekki vera meira til umræðu í þessum samningum sem hér hafa verið í gangi. En allt að einu þá liggur fyrir að á morgun tekur gildi ný reglugerð um sóttvarnaaðgerðir sem gildir til 12. janúar, og er það nú með því lengsta sem reglugerðir af þessu tagi hafa gilt. Hún hefur vakið mikla athygli og orkað tvímælis, svo ekki sé meira sagt, reglugerðin sem tekur gildi á morgun, og vakið athygli fyrir ósamræmi. Ég held að ég geti alveg fullyrt það hér að fleiri en ég hafa bent á það ósamræmi sem hér er og óskýrleika í ákvörðunum sem teknar voru með þessari reglugerð. Í þessari viku tók einnig gildi svokallaður litakóði almannavarna, nýtt fyrirbæri sem kveður á um ástandið í sóttvörnum hér á landi. Það vekur mikla furðu að ástandið, eins og því er lýst með reglugerðinni og þeim miklu og hörðu aðgerðum sem kveðið er á um að verði í gildi til 12. janúar, sé mjög alvarlegt miðað við þennan litakóða, að hér sé mjög alvarlegt ástand uppi. Ísland allt saman er rautt. Á þessu hefur ekki fengist nokkur viðhlítandi skýring, sem ég held að Alþingi ætti að kalla eftir frá sóttvarnayfirvöldum og heilbrigðisráðherra sem fyrst áður en helgin og jólin ganga í garð.
Herra forseti. Atvinnuleysisbætur eru áunnin réttindi launafólks. Fyrirkomulagið byggist á grunngildum norrænnar jafnaðarstefnu og var komið á hérlendis fyrir tilstilli verkalýðshreyfingarinnar og stjórnmálaflokka sem hafa barist fyrir réttindum almennings. Við í Samfylkingunni styðjum að sjálfsögðu tillögur stjórnarflokkanna en viljum stíga stærri skref af því að við vitum að það mun ekki bara gagnast atvinnuleitendum og fjölskyldum þeirra heldur samfélaginu öllu. Ég vil hvetja allan þingheim til að taka undir tillögur okkar hér í dag af því að það skiptir máli að styðja við bakið á þeim tugþúsundum sem núna eiga um sárt að binda.
Virðulegur forseti. Ég styð þetta frumvarp en var með fyrirvara á nefndarálitinu af því að ég hefði viljað að þetta gilti lengur, til næsta hausts, og hefði viljað hafa hærri bætur. Eins og þetta er sett fram mun ég styðja það en það hefði verið mun æskilegra að fá bæði hærri upphæðir og lengri tíma.
Herra forseti. Ég vil fagna því að meiri hluti velferðarnefndar leggi hér fram breytingu og framlengi hlutabótaleiðina. En með hliðsjón af því að velferðarnefnd er með til umfjöllunar og meðferðar mál er viðkemur íþróttafélögum og hugsanlega jafnvel fleirum, þá óska ég eftir því að málið gangi aftur til velferðarnefndar þannig að henni gefist tækifæri til þess að athuga hvort og þá með hvaða hætti hlutabótakerfið geti stutt betur við ætlun stjórnvalda þegar kemur að stuðningi við frjáls félagasamtök. Það er eindregin ósk mín, herra forseti.
Herra forseti. Í rúmt hálft ár eða allt frá því þessi kreppa skall á hefur ríkisstjórnin streist á móti þegar talað hefur verið um og þess hefur verið krafist að grunnatvinnuleysisbætur og aðrar bætur til þess fólks sem er að missa vinnuna verði hækkaðar. Ég fagna auðvitað hverju skrefi og ég fagna þessu skrefi nú þó að við í Samfylkingunni hefðum viljað sjá miklu stærri og kröftugri skref. Stundum finnst mér eins og ríkisstjórnin skilji ekki birtingarmynd þessarar kreppu sem felst í því að mörg okkar finna ekki fyrir efnahagslegum áhrifum kreppunnar á meðan tugþúsundir manna bera mestan skaða. Ég vona að þessi atkvæðagreiðsla í dag marki sannarlega skref til frekari aðgerða vegna þess að annars munum við koma mjög illa tætt sem þjóð út úr þessari kreppu.
Herra forseti. Við greiðum nú atkvæði um það að lengja réttindatímabilið til atvinnuleysisbóta. Nú er það svo að um hver mánaðamót leita hundruð manna á náðir sveitarfélaga og þurfa að biðja um félagslegan stuðning sem er mun lægri, ef hann þá fæst vegna þess að skilyrðin eru ströng hjá sveitarfélögunum, en atvinnuleysisbætur. Það hefur verið kallað eftir þessu frá sveitarfélögum þar sem atvinnuleysi var mest áður en kreppan skall á, t.d. hefur bæjarstjórn Reykjanesbæjar kallað eftir þessu og Reykjavíkurborg hefur einnig fjallað um þetta. Þetta er réttlætismál og þetta er mannúðarmál í atvinnukreppu. En mér sýnist á töflunni að Vinstri grænir, Framsókn og Sjálfstæðisflokkur vilji vísa þessu fólki til sveitar. [[Forseti hringir.]]Hafi þeir skömm fyrir.
Fullsterkt til orða tekið, finnst forseta.
Hvaða vitleysa er þetta? Það er verið að gera hérna grein fyrir atkvæði sínu.
Forseti stendur ekki í rökræðum við þingmenn um þetta. Hv. þingmaður getur átt orðastað við forseta síðar ef hún vill ræða þetta. Forsetar stjórna því sjálfir hvort þeir biðja þingmenn að gæta orða sinna, ef þeim finnst fulldjúpt í árinni tekið.
Virðulegi forseti. Ég styð ekki þessa tillögu og geri grein fyrir atkvæðinu þannig. En ég kem hér fyrir hönd þeirra þingmanna sem sitja þannig að þeir sáu ekki á atkvæðatöflu þegar atkvæði voru greidd og óska eftir því að atkvæðagreiðslu ljúki aldrei fyrr en myndin af atkvæðagreiðslunni hefur birst í hliðarsal.
Herra forseti. Í þessari tillögu er gert ráð fyrir lengingu á gildissviði hlutabótaleiðar líkt og meiri hlutinn leggur til. En þarna er jafnframt gert ráð fyrir að stöðuhlutfallið geti farið niður í 25% og við höfum tekið eftir því í efnahags- og viðskiptanefnd að fyrirtæki hafa kallað eftir þessu. Þau vilja frekar hafa t.d. fjóra starfsmenn í sambandi við atvinnurekandann, og þá alla vega í 25% stöðuhlutfalli, en að hafa tvo í 50%. Þau vilja halda ráðningarsambandi við fleiri þannig að hægt sé að kalla fólk til starfa hratt og vel og fyrirtækin hafi ekki misst það eitthvað annað þegar við förum að rétta úr kútnum. Það er mikilvægt að þetta verði gert svona. Ég vona að ef meiri hlutinn ætlar að fella breytinguna, sem mér sýnist að hann ætli að gera, [[Forseti hringir.]]þá skoði hv. velferðarnefnd þetta a.m.k. og skoði þær umsagnir sem komið hafa til hv. efnahags- og viðskiptanefndar um þetta efni.
Herra forseti. Þegar gerðar voru breytingar á hlutabótaleiðinni í vor hafði ég miklar efasemdir um að það væri rétt að færa hlutfallið upp í 50%. Ein ástæðan fyrir því að ég tel rétt að hv. velferðarnefnd fái tækifæri til að skoða það frumvarp sem hér liggur fyrir er einmitt sú að hún athugi hvort ekki séu rök til þess að skoða þetta hlutfall með einhverjum töluverðum takmörkunum, ekki síst þegar kemur að frjálsum félagasamtökum sem eru með töluverðan rekstur. Ég bind vonir við það og ég er raun sannfærður um að hægt sé að ná samstöðu hér í þingsal um slíka aðferðafræði. Þegar upp er staðið mun það reynast ríkissjóði ódýrari lausn á þeim mikla vanda sem við glímum við.
Herra forseti. Meiri hlutinn leggur til að allir þeir sem misstu vinnuna í mars fái sex mánaða tekjutengt tímabil en við leggjum til að þeir sem voru atvinnulausir í febrúar fái líka tekjutengt tímabil. Það voru 10.000 manns atvinnulaus í febrúar og mér er það óskiljanlegt að ríkisstjórnin, Vinstri grænir, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, vilji skilja þetta fólk eftir. Það er í verri stöðu en hinir sem misstu vinnu síðar á árinu. Og hvað skyldi þessi breyting kosta? Hún kostar aldrei meira en 4 milljarða. Hún getur ekki kostað meira en 4 milljarða. Til samanburðar kosta tekjufallsstyrkir og viðspyrnustyrkir til fyrirtækja, sem við erum nú að vinna með í þinginu, 50 milljarða. Þetta kallar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur réttlæti.
Virðulegur forseti. Nú erum við að fara að greiða atkvæði um styrk upp á 50.000 kr., skatta- og skerðingarlaust, sem er mikið fagnaðarefni. Það setur samt ákveðið spurningarmerki við hvers lags kerfi við höfum búið til að á sama tíma og verið er að hækka þá sem þurfa mesta hækkun um 19.700 kr. er fólk sem fær hnút í magann við að fá hækkun. Það eru þeir einu sem eru inni í almannatryggingakerfinu. Að fólk þurfi að fá hnút í magann yfir því að fá hækkun vegna þess að það getur skert sérstakar húsaleigubætur eða aðrar bætur er fáránlegt og okkur til háborinnar skammar. Ég vona heitt og innilega að eins og við vorum sammála um að gera þetta séum við líka sammála um að enginn eigi að hafa áhyggjur af því að fá hækkun.
Herra forseti. Þetta er auðvitað ákveðið skref. Við þurfum að gera betur en ég er þó ótrúlega ánægð með að við séum að klára þetta mál, þessa eingreiðslu, núna 9. desember, að við höfum náð að klára það með hraði. Það getur skipt sköpum hvað varðar útgreiðslu á eingreiðslu fyrir jól til þeirra sem eru á örorkulífeyri. Ég fagna því að við séum að ljúka 3. umr. málsins núna en ekki á allra síðustu dögum fyrir jól. Vel gert, öll.
Herra forseti. Ég kem hér upp fyrst og fremst til að segja að mér finnst þetta mál sýna rétta forgangsröðun. Það er verið að koma til móts við þá sem höllustum fæti standa í hópi örorkulífeyrisþega og verja þannig fjármunum til þeirra sem mest þurfa á þeim að halda. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, það er fagnaðarefni að hv. velferðarnefnd hafi tekið þetta mál jafn snöfurmannlega og raun ber vitni. Það skiptir máli og sýnir einbeittan vilja Alþingis til að koma til móts við þennan hóp. Þetta er gott mál og fagnaðarefni að það sé hér til afgreiðslu.
Virðulegi forseti. Það er ástæða til að fagna þessu frumvarpi. Það sem felst í því er fyrst og fremst að lagt er til að við útreikning sérstakrar uppbótarframfærslu skuli telja til tekna lífeyrisþega 95% af fjárhæð tekjutryggingar samkvæmt lögum um almannatryggingar í stað allra fjárhæðanna, þ.e. 100% tekjutryggingar. Við erum því að minnka skerðingu fyrir utan þær eingreiðslur upp á 50.000 kr. sem eru skattfrjálsar. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli og ég fagna þeirri samstöðu sem hefur náðst um málið og gleðst yfir að verið sé að afgreiða það núna.
Herra forseti. Ég fagna eingreiðslu til öryrkja og endurhæfingarlífeyrisfólks. Ég leyfi mér að minna á ósk Öryrkjabandalagsins um að greiðslan berist fyrir jól. Þingflokkur Miðflokksins styður þetta mál að sjálfsögðu. Við Miðflokksmenn hefðum þó viljað að eingreiðslan tæki sömuleiðis til þeirra sem eiga rétt á greiðslu ellilífeyris, þ.e. eldri borgara, og munum flytja tillögu þess efnis við afgreiðslu fjárlaga.
Herra forseti. Það er sannarlega dýrmætt fyrir okkur þingmenn, þegar eitthvert okkar fer fram úr sér í orðavali, að vera með forseta sem hefur aldrei tekið stórt upp í sig eða verið hvass í málflutningi. En vegna þess að hæstv. forseti gerði athugasemdir við hv. þingkonu Oddnýju G. Harðardóttur vil ég fá að vita nákvæmlega hvað það var sem gekk fram af honum. Var það það sem hún sagði um að verið væri að vísa fólki til sveitar, sem svo sannarlega er verið að gera, miðað við það sem hún sagði í setningunni á undan, eða var það það sem hún sagði um að ríkisstjórnin ætti að hafa skömm fyrir?
Það er sjálfsagt að verða við því. Já, það voru þau ummæli þegar hv. þingmaður tjáði þá meiningu sína að það væri sérstakur vilji eða markmið einhverra að vísa fólki á framfærslu sveitarfélaga og fyrir það ættu menn að hafa skömm. Það fannst forseta óþarflega djúpt í árinni tekið og gerði athugasemdir af því tagi sem eru alsiða þegar forseta finnst að menn mættu gæta betur orða sinna. Það er rétt, sem hv. þingmaður segir, að sá sem hér á í hlut og nú talar hefur ósjaldan fengið athugasemdir af því tagi og ekki farið af hjörunum yfir því.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það en bara að láta vita að ég er ósammála.
Sá á kvölina sem á völina. Það er hlutverk forseta að leggja mat á þetta og að sjálfsögðu eru þeir ekki óskeikulir frekar en aðrir. En oftast gefst lítill tími til að gera það upp við sig hvort ástæða sé til að gera að einhverju leyti athugasemd, slá í bjölluna eða biðja þingmenn með vinsamlegum hætti að gæta orða sinna. Ég sé ekki að það sé neitt annað en það sem fellur undir skyldur og hlutverk forseta, að reyna að sjá til þess að fundir fari fram með góðri reglu.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir með hv. þm. Loga Einarssyni, ég er ósammála og ósátt við þessa skýringu forseta. Mér finnst meira en dansað á línunni varðandi málfrelsi þingmanna þegar svo er háttað að ekki megi segja að ríkisstjórnin megi hafa skömm fyrir. Þetta er hjartans mál. Þetta er hitamál margra flokka, margra þingmanna. Ég held að hæstv. forseti, með fullri virðingu, sem ég veit að reynir að gegna stöðu sinni af miklum sóma, eigi ekki að vera svona hörundsár þegar kemur að ríkisstjórninni því að hann er forseti okkar allra. Hann er ekki forseti ríkisstjórnarinnar, hann er forseti okkar allra. Og það er okkar að verja málfrelsi þingmanna hér. Það hefur að hluta til verið skert, ekki út af forseta heldur út af ástandinu. Þess þá heldur vil ég fá skýrari leiðsögn frá hæstv. forseta um hvað hann er að fara þegar hann setur fram aðfinnslur sínar um málfar þingmanna hér. Í þessari pontu hafa fallið stór og mikil orð eins og gungur, druslur, dusilmenni og ræfildómur, einmitt af hálfu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, sem blessunarlega var þá laus við forsetann Steingrím J. Sigfússon.
Virðulegi forseti. Ég vil einfaldlega óska eftir því að forseti skoði þessi tilmæli sín um orðaval hv. þingmanna í þessum sal og kanni hvort flokkur viðkomandi þingmanna hafi eitthvað um það að segja hversu ótt og hversu títt þeir fái áminningu frá forseta fyrir orðaval. Ég hef á tilfinningunni að máli skipti hvort viðkomandi þingmaður sé í stjórn eða stjórnarandstöðu. Það væri gott ef forseti gæti fullvissað okkur um að ekki væri mismunur þar á, að þingmönnum sé ekki sagt til eftir því hvorum megin stjórnarborðsins þeir sitja.
Forseti leiðir hér eftir sem hingað til hjá sér dylgjur um að hann sé hlutdrægur í starfi sínu.
Herra forseti. Forseti hefur oft áminnt mig um að tala ekki of lengi í ræðustól, og tek ég það ekki persónulega. Ég veit að forseti reynir að gæta starfa sinna af kostgæfni og ég held að þingmenn þurfi ekki að vera hörundsárir þó að forseti láti orð falla eins og hér var gert og biðji menn að gæta orða sinna þegar þeir láta í sér hvína í pontu. Ég vildi hins vegar bregðast við athugasemd sem kom hér fram frá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Ég held að það sé rangt, og ég myndi mótmæla því ef hún héldi því aftur fram hér, að málfrelsi þingmanna hafi verið skert í þessu Covid-ástandi. Málfrelsi þingmanna hefur ekki verið skert í ræðustól þingsins. Tilmæli hafa verið um að ekki séu allir hér í þingsal í einu, en málfrelsi þingmanna hefur ekki verið skert. Allir hafa getað tekið til máls í þeim málum sem þeir vilja.
Virðulegi forseti. Til að undirstrika það, þá er sem betur fer málfrelsi á þingi þó að mér finnist stundum verið að reyna að takmarka það að einhverju leyti með ákveðinni háttsemi. Þegar ég tala um að málfrelsi sé skert þá er það vegna takmarkana á þingdögum. Við höfum haft takmarkaðan tíma til að ræða stór og mikilvæg mál. Við verðum að hugsa okkar gang hér á þingi, hvernig við ætlum að skipuleggja þetta þannig að við náum lýðræðislegri umræðu um mál. Það er til að mynda fyrst nú á haustdögum sem við erum að ræða um sóttvarnamál. Það kemur mér líka, svo að ég fari að öðru, spánskt fyrir sjónir ef þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins tekur undir það að forseti skammi þingmenn, tukti þingmenn til fyrir það eitt að segja að ríkisstjórnin eigi að hafa skömm fyrir ákveðna þætti í pólitískum áherslumálum sínum. Mér finnst ekki mikill sómi að því ef það er mat Sjálfstæðisflokksins að skerða eigi frelsi þingmanna til að lýsa skoðun sinni á því hvernig ríkisstjórnin hefur hagað sér hverju sinni. [[Forseti hringir.]]Mér finnst ríkisstjórnin standa sig ágætlega á sumum sviðum en hörmulega á öðrum. Verð ég vítt fyrir það eða ekki? [[Forseti hringir.]]Ég hef bara ekki hugmynd um hvort svo verður um alla framtíð.
Virðulegur forseti. Ég vildi líka bregðast við athugasemdum hv. þm. Birgis Ármannssonar um að málfrelsi þingmanna hefði ekki verið skert í þessu kófi. Það er einfaldlega ekki rétt. Við höfum fækkað þingdögum og eindregið hvatt þingmenn til að halda sig frá salnum nema þeir séu algerlega vissir um að þeir vilji taka til máls. Það er tiltölulega nýbúið að koma því þannig fyrir að allir þingmenn geti verið í þingsal á sama tíma og tekið almennilega þátt í atkvæðagreiðslum. Mikil pressa var sett á þingmenn að taka saman allar breytingartillögur og að rýmka verulega til þegar kemur að atkvæðagreiðslum um afbrigði. Mjög margt hefur verið sett á herðar þingmanna í því að skerða málfrelsi þeirra og þátttökurétt í lýðræðinu. Við höfum sýnt langlundargeð gagnvart því. Við höfum verið mjög skilningsrík gagnvart því. Mér þætti allt í lagi að það væri viðurkennt í staðinn fyrir að því væri afneitað eins og hv. þingflokksformaður gerir hér. Hann er kannski búinn að gleyma því hvernig þetta var í vor og sumar en ég er ekki búin að gleyma því. Þetta er orðið skárra núna, vissulega, en málfrelsi þingmanna var takmarkað, það er allt í lagi að viðurkenna það bara.
Herra forseti. Það er auðvitað erfitt fyrir forseta að leggja mat á orð þingmanna í ræðustól svona skyndilega. En ég vil lýsa þeirri skoðun minni að þegar hv. þm. Oddný Harðardóttir sagði að ríkisstjórnin ætti að hafa skömm fyrir hafi hún notað tiltölulega hógvært og algengt orð og tiltölulega snyrtilegt orðalag þar sem verið var að fordæma afstöðu. Ég vil minna á að hæstv. forseti sem hér situr notaði, í gær að ég held, orðalagið grenjandi minni hluti. Ég tel að það sé nú ívið harðara orðalag en að segja að einhver megi hafa skömm fyrir afstöðu sína.
Herra forseti. Ég vildi, í tilefni af ummælum hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur sérstaklega, nefna að á þeim tíma sem ég var varaforseti fyrir allnokkru síðan kom það afar oft fyrir að maður þurfti að banka í bjöllu og gera athugasemdir við orð þingmanna þegar forseta fannst þeir fara yfir strikið að einhverju leyti. Ég myndi segja að oft hafi orðið af því einhver orðaskipti milli þingmanna og forseta og þess vegna finnst mér viðbrögðin við þessari tilteknu athugasemd forseta hér áðan einhvern veginn alveg út úr öllu korti. En varðandi það sem mér finnst skipta meira máli þá mótmæli ég því aftur og iðulega, og aftur og aftur ef ég fæ tækifæri til, að hér hafi málfrelsi þingmanna verið skert eða lýðræðið hafi með einhverjum hætti verið takmarkað í þinginu þótt menn hafi hugsanlega reynt að skipuleggja sig þannig að ekki væru fleiri hér í húsinu á hverjum tíma en nauðsynlegt er til þess að halda uppi störfum. Menn hafa getað skráð sig á mælendaskrá og tekið þátt í þeim umræðum sem þeir vilja.
Herra forseti. Þetta er áhugaverð umræða sem snýst ekki bara um orð heldur líka um stíl. Það er nefnilega mjög mikilvægt fyrir þingmenn að geta tjáð sig frjálst hér í pontu um skoðanir sínar á pólitískum gjörðum annarra í þingsal, ýmist í meiri hluta eða minni hluta, án þess að þurfa að eiga von á því í sífellu að vera hirtir af þeim sem stendur fyrir aftan ræðumann. Það er hluti af tjáningarfrelsinu að þurfa ekki að eiga von á því í sífellu að vera tekinn niður af hæstv. forseta Alþingis sem setur ofan í við þingmenn um orðaval. Hæstv. forseti notar orð um aðra þingmenn eins og að þeir fari af hjörunum og gerir þannig lítið úr upplifun fólks á gjörðum hæstv. forseta. Það er nefnilega líka hluti af þessu öllu, hinu stóra samspili okkar hér í þingsal, að við berum virðingu hvert fyrir öðru og gerum ekki lítið úr upplifun eða orðum annarra.
Herra forseti. Ég vona að forseti telji mig ekki hluta af einhverjum grenjandi minni hluta þó að ég taki undir gagnrýnina sem hefur komið hér fram um óþarfa gagnrýni á orðaval hv. þingmanna sem eru í ræðustól. Ég óska eftir því að þröskuldurinn fyrir slík inngrip verði kannski hækkaður örlítið. Ég tel alveg tilefni til þess. Við erum ekki öll svona viðkvæm hérna. Það er óþarfi að láta eins og svo sé.
Herra forseti. Auðvitað má skilja það að erfitt sé fyrir forseta að leggja mat á ummæli þingmanna svo að segja samstundis. Það er skiljanlegt. Kannski er ekki rétt að tala um skert málfrelsi í því sambandi, það er kannski heldur djúpt í árinni tekið, en það getur verið óþægilegt fyrir þingmann ef hann má búast við aðfinnslum forseta þegar hann viðhefur slíkt orðalag sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir gerði hér áðan sem var tiltölulega meinlítið. Ég held að það sé langbest í þessu og færi forseta langbest að draga þessa aðfinnslu til baka.
Það gerir forseti ekki enda eru ákvarðanir sem forseti tekur af þessu tagi endanlegar og þeim verður ekki áfrýjað. Á það hefur iðulega verið bent. Þetta er vissulega vandasamt að nokkru leyti - ef hv. þingmaður dokar aðeins við af því að forseti er byrjaður að tjá sig um þetta á annað borð - okkur forsetum er vandi á höndum og það ræðum við í okkar herbúðum. Augljóst er að þægilegast væri lífið fyrir þann forseta sem gerði aldrei slíkar athugasemdir og léti bara allt óátalið en að mínu mati væri hann ekki sá forseti sem Alþingi þyrfti á að halda. Það er skylda forseta að sjá um að fundir fari fram með góðri reglu og gera athugasemdir ef hann telur orðfærið, orðanotkunina, ekki merkinguna, fara út fyrir þau mörk sem æskilegt er að menn haldi sig innan. Þá eru nokkur stig af því hvernig forseti bregst við. Það vægasta er að gera einhvers konar athugasemd þegar þingmaðurinn hefur lokið máli sínu. Það var gert í þessu tilviki. Það er meira inngrip að stöðva mál þingmannsins í miðri ræðu og gera þar athugasemdirnar en stundum er það gert. Stundum er þetta hérna látið nægja, [[Forseti hringir.]]að slá bara í bjölluna. Þetta er allt saman svona tiltölulega matskennt en það leysir forseta ekki undan þeirri skyldu að reyna að standa sig í stykkinu að þessu leyti þó hann viti að með því bakar hann sér ekkert endilega sérstakar vinsældir þingmanna. Þannig er það mál.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta en ég vil undirstrika að hér var verið að ræða um mjög alvarlegt mál, fólk þarf að fara á sveitina, það þarf að segja sig til sveitar og það er skammarlegt. Þetta tvennt nefndi hv. þm. Oddný G. Harðardóttir í ræðu sinni. Til þess hafði hún að mínu mati ekki bara rétt heldur tel ég að það hafi verið skylda hennar sem þingmanns að segja hug sinn eins og hann var, um þetta. Þess vegna tel ég að hæstv. forseti hafi verið á villigötum þegar hann gerði athugasemd við þetta orðalag sem ég tel að hafi bæði lýst hug hv. þingmanns til þessarar stöðu og eins hafi það verið raunsönn lýsing á þeirri stöðu sem uppi er.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum er varða rannsókn og saksókn skattalagabrota. Það varðar það sem nefnt er tvöföld refsing og varðar sömuleiðis málsmeðferð þessara mála. Markmið frumvarpsins er að styrkja eftirlit og rannsóknir skattundanskota og er þess vænst að verði það að lögum aukist þungi í baráttunni gegn skattsvikum. Meðal tillagna frumvarpsins er að embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins verði lagt niður og þess í stað verði til sérstök eining innan Skattsins en skattrannsóknarstjóri mun heyra beint undir ríkisskattstjóra. Jafnframt er lagt til að útiloka að álagi verði beitt samhliða stjórnvaldssektum eða refsingum vegna skattalagabrota. Til viðbótar felast í frumvarpinu ýmsar tillögur um að skýra nánar fyrirkomulag rannsóknar í kjölfar skattalagabrota sem eiga að stuðla að því að gera kerfið gagnsærra og skilvirkara. Er þar reynt að styrkja réttaröryggi einstaklinga við rannsókn skattalagabrota og þar einkum horft til styttingar málsmeðferðartíma og einföldunar málsmeðferðar. Er þar jafnframt höfð hliðsjón af því sem fram hefur komið í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu að öruggasta leiðin til að tryggja að ekki sé brotið gegn 4. gr. samningsviðauka nr. 7 við mannréttindasáttmála Evrópu sé að beita ekki álagi samhliða refsingu. Mun ég nú fara yfir helstu efnisatriði frumvarpsins. Lagt er til að embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins verði lagt niður og verkefni þess flutt til embættis ríkisskattstjóra. Stofnuð verði sérstök eining innan Skattsins, sem skattrannsóknarstjóri stýrir og heyrir undir ríkisskattstjóra, þar sem fram fari rannsóknir á skattalagabrotum og ákvarðanir sekta vegna slíkra brota. Með þessu verður gætt að því að skattrannsóknarstjóri haldi sjálfstæði sínu við rannsóknir skattalagabrota og sektarákvarðanir. Er gert ráð fyrir að fjárstjórnarvaldið verði hjá ríkisskattstjóra en faglegri starfsemi einingarinnar verði stýrt af skattrannsóknarstjóra. Ekki eru lagðar til neinar breytingar á þeim heimildum sem skattrannsóknarstjóri hefur að núgildandi lögum til rannsóknar skattalagabrota og heldur hann þeim áfram óbreyttum eftir þær breytingar sem hér eru lagðar til. Með því að sameina undir eina stofnun allt skatteftirlit og rannsóknir vegna skattalagabrota verður mótun slíkra reglna einfaldari og fyrirkomulagið skilvirkara þar sem ríkisskattstjóri sker úr um í hvorn farveg mál fari í vafatilvikum. Þar með ættu jafnframt að mótast viðmið innan skattkerfisins um hvenær mál skulu sæta sérstakri skattrannsókn. Ekki er stefnt að breytingu á heimildum Skattsins til beitingar viðurlaga, svo sem vegna síðbúinna framtalsskila og skila á hlutafjármiðum og launamiðum. Lögð eru til skýr skil milli stjórnsýslumála sem eru afgreidd innan skattkerfisins annars vegar og hins vegar alvarlegri mála sem sæta refsimeðferð, samkvæmt útgáfu fyrirmæla ríkissaksóknara á grundvelli 21. gr. laga um meðferð sakamála. Hér erum við að tala um alvarlegri mál sem sæta refsimeðferð. Rannsókn og ákvörðun sekta vegna skattundanskota verði í höndum skattrannsóknarstjóra, í þeim tilvikum þegar þau falla ekki undir fyrirmæli ríkissaksóknara. Þar með er lagt til að yfirskattanefnd fari ekki með sektarheimildir í stærri málum heldur verði nefndin í hlutverki sjálfstæðrar kærunefndar sem tekur við kærum vegna ákvarðana skattrannsóknarstjóra um að leggja á sektir. Eftir sem áður stendur dómstólaleiðin opin, og geta skattaðilar borið niðurstöðu um álagningu sektar og sektarfjárhæð undir dómstóla. Í frumvarpinu er einnig gerð tillaga um að ríkissaksóknari gefi fyrirmæli á grundvelli laga um meðferð sakamála um hvaða málum skuli vísað til lögreglu. Í þeim fyrirmælum fælist því mat á hvaða brot teljist meiri háttar brot í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga, þannig að þeim verði vísað strax til rannsóknar og ákærumeðferðar. Við útgáfu slíkra fyrirmæla mætti líta til þeirra breytinga sem gerðar eru í frumvarpinu á sektarheimildum skattrannsóknarstjóra auk þess sem eðlilegt er að taka jafnframt tillit til alvarleika brota, stigs ásetnings, hvort um ítrekun eða, eftir atvikum, brotasamsteypu sé að ræða. Með því að fyrirmæli komi frá ríkissaksóknara verður jafnframt tryggt að skýrt sé hvaða mál verði rannsökuð sem sakamál frá upphafi og undir stjórn ákærenda eða rannsakenda með lögregluvald. Þá er tekið af skarið um að rannsókn sakamála vegna skattalagabrota fari fram undir stjórn ákæranda. Eðlilegt er að fela embætti héraðssaksóknara rannsókn slíkra mála, þar sem sakamálarannsókn þarf að vera stýrt af lögreglu enda þarf rannsakandi að fara með lögregluvald. Erfitt er að útfæra þá breytingu að færa lögregluvald til skattrannsóknarstjóra, umfram það sem segir nú þegar um réttarstöðu þeirra sem sæta rannsókn skattrannsóknarstjóra eftir gildandi lögum. Með reglum frumvarpsins er ekki ætlað að stuðla að því að sérþekking á skattalagabrotum verði byggð upp á tveimur stöðum, þ.e. innan skattkerfisins og hjá lögreglu. Stefnt er að því að meiri hluti mála verði leystur innan skattkerfisins og einungis stærri og alvarlegri málin verði tekin til rannsóknar lögreglu. Jafnframt er lögð til breyting þess efnis að héraðssaksóknari geti vísað máli aftur til skattyfirvalda ef hann telur ekki rétt að halda áfram rannsókn málsins eða ekki eru skilyrði til útgáfu ákæru. Í slíku tilviki gæti málinu lokið innan skattkerfisins, hugsanlega með möguleika á álagsbeitingu en þó ekki samhliða sektarákvörðun. Með því að héraðssaksóknari geti forgangsraðað rannsókn mála er um leið fengin endurgjöf yfir í skattkerfið og ætti því að mótast framkvæmd um rannsókn skattalagabrota. Slíkt ætti að geta leitt til hagkvæmari nýtingar mannafla við rannsókn annarra mála innan beggja kerfa. Í reglum frumvarpsins er auk þess gætt að því að ekki verði aðhafst neitt það annars staðar innan skattkerfisins sem gæti spillt rannsókn sakamálsins auk þess sem forðast á miklar endursendingar innan skattkerfisins sem kalla á endurteknar rannsóknir. Það kemur þó ekki í veg fyrir endurákvörðun skatta, til að mynda ef hætta er á að endurákvörðun þeirra fyrnist á meðan á rannsókn málsins stendur. Þá er í frumvarpinu lagt til að ef málið fer í rannsókn hjá héraðssaksóknara sem hefur í för með sér útgáfu ákæru, leiði það til endurákvörðunar skatta án álagsbeitingar innan skattkerfisins. Það er óháð því hvernig málinu reiðir af innan dómstóla, hvort heldur um er að ræða áfellisdóm eða sýknu. Jafnframt leiðir rannsókn skattamáls hjá héraðssaksóknara til endurákvörðunar skatta án álagsbeitingar. Ef mál er síðar fellt niður hjá embættinu þar sem rannsóknin þykir ekki líkleg til að leiða til sakfellingar, gæti það hugsanlega leitt til beitingar álags samhliða endurákvörðun skatta. Mikilvægt er að héraðssaksóknari upplýsi í öllum tilvikum um niðurstöðu rannsóknar til að endurákvörðun geti farið fram og gert er ráð fyrir að nánari reglur verði settar um það í reglugerð um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna. Að lokum er lagt til að beiting álags samhliða sektarákvörðun verði útilokuð. Nú hefur verið leitt í lög sérstakt bráðabirgðaákvæði um að álag verði ekki lagt á samhliða sektum í skattamálum. Það var gert með lögum nr. 33/2020. Hér er lagt til að ákvæðið verði fest varanlega í sessi, en þó með nánar tilteknum breytingum sem leiða af tillögum frumvarpsins. Virðulegi forseti. Mig langar til að geta hér sérstaklega um eitt atriði sem nokkuð má lesa um í samráðskafla frumvarpsins, en þar má sjá að sumir af umsagnaraðilum málsins vildu, eins og það var orðað, ganga lengra en hér er gert. Ég vil láta þess í fyrsta lagi getið að ég tel að við séum hér að gera löngu tímabæra réttarbót, löngu tímabæra. Reyndar er það svo að við höfum haft það mál, sem hér er komið fram sem þingmál, til skoðunar í fleiri en einni nefnd sérfræðinga í mörg ár. Það hefur verið vandað mjög til verka við að útfæra það sem við höfum verið sannfærð um að væru nauðsynlegar breytingar á málsmeðferð þessara mála. Hér er ég sérstaklega að vísa til athugasemda sem gerðar hafa verið við þá framkvæmd sem hefur falið í sér að mati Mannréttindadómstólsins tvöfalda refsingu. Ég ætla kannski fyrst segja að ég held að það sé orðið algjörlega óumdeilt að þetta kerfi er langt frá því að vera gallalaust. Það verður þó að taka fram að þær athugasemdir sem Mannréttindadómstóllinn hefur gert við þetta atriði varða það að tiltekin málsmeðferðaratriði geta ráðið úrslitum um það hvort málsmeðferðin og beiting álags og síðar sektar telst fara í bága við mannréttindasáttmálann. Þar skipta miklu máli þættir eins og hvort sá aðili sem í hlut á mátti vel gera sér grein fyrir að málið myndi halda áfram og samfella í málsmeðferðinni skiptir einnig höfuðmáli. Það er samt þannig, sama hvernig maður lítur á það, að það er mikilvæg réttarbót að færa málsmeðferðina í þann farveg að menn geri bara einu sinni upp reikningsskil gagnvart því sem athugasemdir hafa verið gerðar við. Sama hversu alvarlegt brotið er er ekki eðlilegt að menn eigi að þurfa að fara tvisvar sinnum í gegnum það ferli að mál séu rannsökuð og leidd til lykta, heldur hljótum við ávallt að stefna að því að slík málalok séu í eitt skipti fyrir öll. Jafnvel þótt mál rati á fleiri en eitt dómstig o.s.frv., þá er það eftir sömu brautinni, ef ég gæti orðað það þannig. Hvers vegna er ég að rekja það sérstaklega að þetta sé mikilvæg réttarbót? Það er vegna þess að í samráðskafla frumvarpsins er vikið að því að sumir umsagnaraðila vilji ganga lengra í þeim skilningi að láta þetta mál jafnframt taka til þeirra mála sem enn eru óafgreidd í réttarvörslukerfinu hjá okkur í dag. En hér er ekki lagt upp með það. Við stigum þó þetta skref með lögum nr. 33/2020, sem var eins konar bráðabirgðaráðstöfun þá þegar til að stöðva þá framkvæmd sem hafði tíðkast fram á þann dag og til að tryggja, meðan þetta mál væri í smíðum, að við myndum færa verklagið til samræmis við það sem stefnt væri að. Það held ég að hafi verið bráðnauðsynleg aðgerð. Það var samt sem áður í sjálfu sér ekki endanlegur úrskurður um það hvernig við færum með þau mál sem enn lifa. Í frumvarpinu sem ég er hér að mæla fyrir er ekki gerð tillaga um að fella niður málsmeðferð vegna þeirra mála sem enn lifa í kerfinu. Ég ætla að láta það fylgja að það er niðurstaða frumvarpshöfunda eftir að hafa lagt mat á umsagnir. Eins og fram kemur í samráðskaflanum þá voru um þetta atriði skiptar skoðanir, eins og segir hér í niðurlagi samráðskaflans: „Mikið samráð átti sér stað við hagsmunaaðila við samningu frumvarpsins og ýmsar leiðir að settu markmiði vinnuhópsins skoðaðar. Skiptar skoðanir um þá leið sem varð fyrir valinu þykja ekki óeðlilegar en leiða þó ekki til breytinga á frumvarpinu.“ Í efnisgreininni á undan er það rakið að í fleiri en einni umsögn hafi verið kallað eftir því að ganga ætti lengra. Ég er aðeins að leggja krók á leið mína við framsögu í þessu máli til að vekja athygli á þessu sérstaklega. Mér finnst mikilvægt að þingið leggi mat á þetta atriði sjálfstætt. Ég segi sjálfstætt vegna þess að mér finnst þetta mál hafa verið unnið sérstaklega vel og undirbúið og ég legg það þannig fyrir þingið. En ég fylgi því þó eftir með þessum orðum að mér þykir þetta ekki alveg einhlít niðurstaða um þau mál sem enn eru opin. Þá finnst mér skipta miklu, þegar maður horfir til þessa atriðis, að við erum að reyna að gera réttarbót með þessu máli. Við erum að færa mál til betri vegar. Það er auðvitað ekki alveg sjálfsagt á meðan unnið er að umbótum að maður sé sáttur við að önnur mál, sem eru í eldri farvegi og maður hefur ekki verið sáttur við, haldi áfram eins og ekkert hafi í skorist. Þetta er ekki alveg einhlítt. Ég hvet nefndina til að taka þessi sjónarmið sérstaklega til skoðunar og horfa til þess hvort ástæða sé mögulega að ganga lengra. Það verður að hafa í huga að stjórnkerfi okkar hefur verið mjög að vanda sig við framkvæmd mála. En það er ákveðin brotalöm í skattframkvæmd hjá okkur að hafa fengið þessar athugasemdir og við höfum komist að niðurstöðu um að þær eigi rétt á sér. Þá stendur eftir spurningin hvað eigi að gera við þau mál sem út af standa. Þetta bið ég menn um að skoða mjög vandlega. Ég er ekkert að skjóta mér undan ábyrgð á því að leggja málið án þessarar breytingar hér fyrir þingið. Frumvarpið kemur fyrir þingið eins og ég hef fengið það úr sérfræðingavinnunni. Þar hefur verið unnið mjög gott verk. Það er ástæða til að láta þess getið að við höfum átt gott samstarf við þær stofnanir sem málið snertir sérstaklega, þannig að mér þykir hafa tekist vel til að fást við þau úrlausnarefni sem þar eru undir. Virðulegi forseti. Ég tel mig hafa gert grein fyrir öllu því sem máli skiptir í þessu frumvarpi. Hér eru gerðar tillögur um einfaldari og skýrari meðferð skattamála. Reglur við rannsókn og saksókn eru gerðar skýrari og gagnsærri og við stefnum að hagkvæmari nýtingu starfskrafta þeirra embætta sem koma að rannsókn og saksókn skattalagabrota. Að sjálfsögðu er sömuleiðis stefnt að styttri meðferð skattalagabrota í tíma og með því aukast líkur á betri innheimtu sekta og álags þegar það á við. Það verður tímabundinn kostnaðarauki af sameiningu embættanna en til frambúðar ætti að nást fram aukið hagræði með sameiginlegri nýtingu stoðkerfa og hagkvæmari nýtingu mannafla. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég vildi bara koma hingað upp til að árétta að ég hafði áhyggjur í mínum þingflokki af þessari sameiningu, og vildi bara ræða það aðeins við ráðherra. Þetta var svo sem skýr framsaga. Ég hef talað fyrir því í gegnum tíðina að auka fjármuni til skattrannsóknarstjóra, gera embættið enn styrkara en það er í dag. Þetta er komið undir einn hatt þar sem skattstjórinn verður yfir þessu. Sannarlega er hér tekið fram að viðkomandi eigi að vera sjálfstætt starfandi deild innan skattsins og það svo sem vel rakið og ég geri mér alveg grein fyrir því að ýmis hagræðing muni nást fram með slíkri sameiningu, svona praktískt. Þegar aðilar flytja undir sama þak þá getur eðli máls samkvæmt margt verið samnýtt. En ég hef áhyggjur, og ætla ekki að fara dult með það, af því að við þurfum að auka frekar í varðandi skattrannsóknir. Sannarlega, eins og ráðherra sagði, á ekki að draga úr fjármunum núna en hagræðing gæti komið fram síðar. Fjárveitingavaldið verður hjá ríkisskattstjóra, ekki hjá skattrannsóknarstjóra. Mig langar að ræða það við hæstv. ráðherra að við sjáum það að fjárveitingin innan embættisins verði ekki til þess að það halli á skattrannsóknarstjóra þegar árin líða, af því að ég held að það þurfi frekar að auka í það en ekki.
Virðulegi forseti. Já, ég tek bara undir það, það er afskaplega mikilvægt að skattrannsóknir séu nægjanlega vel fjármagnaðar. Við höfum verið að horfa til þess á undanförnum árum að fjármagna sérstök átaksverkefni af ýmsum toga sérstaklega og eftir því sem kallað hefur verið eftir því, bæði frá ríkisskattstjóra og eins skattrannsóknarstjóra. Það má vel rekja þá sögu að í fjárlögum höfum við verið jafnt og þétt að auka fjárveitingar í málaflokkinn. Við skulum ekki gleyma því að hluti af því að fjármagna þennan málaflokk vel er að búa vel að þessari starfsemi og nú fyrir skemmstu var útboð um nýtt húsnæði fyrir Skattinn sem á að tryggja að sú starfsemi fari í fullkomið nýtt leiguhúsnæði og öll starfsemin færist inn í eina og sömu starfsstöðina hérna á höfuðborgarsvæðinu, sem hefur verið dálítið dreifð. Það er mikilvægt sömuleiðis að menn fjármagni og tryggi að upplýsingatækniinnviðir séu vel fjármagnaðir og að með því sé rannsóknargetan til staðar. Skattrannsóknir fara m.a. fram með því að rannsaka gögn, með því að nýta gervigreind þegar það á við, og allt eru þetta liðir í því að fjármagna þetta vel. Þetta felst ekki eingöngu í því að vera með nægjanlega marga einstaklinga heldur líka í aðbúnaðinum, tækjakostinum og öllu öðru sem styður við starfsemina. Um það held ég að ætti ekki að vera neinn ágreiningur [[Forseti hringir.]]en ég tel að sú leið sem hér hefur verið valin sé líkleg til að ná þeim markmiðum sem þingmaðurinn nefnir.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svarið. Sannarlega hafa orðið breytingar á þessum tíma. Við höfum stofnað embætti héraðssaksóknara. Eins og við munum er það rakið í málinu að hugsanlega hefði átt að fela skattrannsóknarstjóra ákæruvald. Hér er sagt að frekari greiningu þurfi á því og áhrifum þess. Talað er um ófyrirséð vandamál og áskoranir en ekki rakið hverjar þær gætu verið. Eins og ég sagði áðan sé ég alveg kosti við slíka sameiningu en það breytir ekki áhrifunum af því að segja að ríkisskattstjóri sé sá embættismaður sem sé yfir skattrannsóknarstjóra. Hann á sannarlega að halda sjálfstæði sínu en miðað við hvernig fjármunirnir skiptast innan alls batterísins verður maður að hafa magatilfinningu fyrir því að sá hluti embættisins verði ekki látinn gjalda. Ég tel að enn þá sé gríðarleg þörf fyrir að rannsaka stór og umfangsmikil skattalagabrot, mér finnst það hafa sýnt sig undanfarin ár, og hún verður örugglega ekki minni á komandi árum. Það er bara spurning hvernig við getum fylgt því eftir. Jú, hugsanlega með því að fá yfirlit yfir málafjölda eða eitthvað slíkt frá embættinu þegar þetta hefur átt sér stað. Alla vega finnst mér Alþingi þurfa að fylgjast mjög vel með því að skattrannsóknarstjóri og skattrannsóknir af þessum toga, sem hafa verið í höndum þessara aðila, bíði aldrei lægri hlut.
Virðulegi forseti. Kannski læt ég bara duga að segja að það hvíli ekkert minni ábyrgð á ríkisskattstjóra en á skattrannsóknarstjóra, að sjá til þess að skattrannsóknum sé fylgt eftir af krafti. Þvert á móti fær ríkisskattstjóri nákvæmlega sömu ábyrgð á sínar herðar á því að tryggja að skattrannsóknum sé sinnt lögum samkvæmt og með þeim fjármunum sem allir fylgja, krónu fyrir krónu, inn í nýtt embætti. Hér eru viðraðar áhyggjur af því að eitthvað af því rekstrarfé kunni að verða nýtt í annað. Eins og ég rakti í máli mínu held ég að meiri líkur séu til þess að svigrúm vaxi með því að við erum að koma allri starfseminni fyrir á einn og sama staðinn. Við munum geta nýtt mannskap betur. Þetta nýja verklag er sömuleiðis til þess fallið að draga úr tvíverknaði og hafa skarpari skil á milli embætta þannig að ekki sé verið að skoða eitt og sama málið margoft á fleiri en einum stað. Ég lít þannig á að hér sé um mikið framfaramál að ræða og ef eitthvað er ættum við að geta séð betri nýtingu fjármuna í kerfinu.
Herra forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er með skipulegum hætti að veikja afar mikilvægar eftirlitsstofnanir í íslensku samfélagi. Í júní í fyrra voru samþykkt lög sem eru að mínu mati og margra annarra til þess fallin að veikja Fjármálaeftirlitið. Síðastliðið vor var Samkeppniseftirlitið veikt með lagasetningu og nú á að draga tennurnar úr skattrannsóknarstjóra. Ég vil fara örstutt yfir breytingar á Fjármálaeftirlitinu og Samkeppniseftirlitinu. Í fyrravor stóðum við frammi fyrir þeirri spurningu hvort sjálfstæður seðlabanki með allt fjármálaeftirlitið yrði sterkari til að takast á við framtíðaráföll. Um það voru skiptar skoðanir innan þings sem utan. Ég tel að þetta hafi hvorki verið heillaskref fyrir Fjármálaeftirlitið né Seðlabankann. Heildaryfirsýn á kerfisáhættu og sterkt eftirlit með fjármálageiranum er nauðsynlegt en leiðin sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur lagði til og samþykkt var með lögum er að mínu mati líkleg til að veikja Fjármálaeftirlitið og skapa vantraust á Seðlabanka Íslands. Einn af lærdómum fjármálahrunsins er mikilvægi þess að skýr skil séu á milli þeirra sem fara með eftirlit og þeirra sem hafa tæki til að tryggja fjármálastöðugleika. Sá lærdómur var hunsaður af stjórnarflokkunum með samþykkt laga um Seðlabankann. Í umsögnum sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd bárust um frumvarpið var varað við því að viðskiptaháttaeftirlit yrði fært undir sjálfstæðan seðlabanka. Allt er það vegna þess að seðlabankastjórar verða að geta beitt sér og tekið ákvarðanir sem gætu verið óvinsælar hjá stjórnmálamönnum, ákvarðanir sem varða hag almennings til langs tíma en þjóna ekki skammtímahagsmunum stjórnmálamanna eða flokka, til að mynda fyrir kosningar. Áhyggjur af mikilli orðsporsáhættu fyrir seðlabanka sem sinnir viðskiptaháttaeftirliti eru ekki úr lausu lofti gripnar. Skemmst er að minnast þess hvernig fór þegar Seðlabankanum var falið gjaldeyriseftirlit og hvernig fór í máli Seðlabankans og fyrirtækisins Samherja. Traust á seðlabanka er afar mikilvægt í litlu landi. Í litlu landi getur verið stutt í að deilur verði persónulegar og það sem skaðar orðspor seðlabankastjóra skaðar einnig orðspor bankans. Rétt er að minna á að í öllum öðrum norrænum ríkjum er fjármálaeftirlit í sjálfstæðri stofnun en stjórnarflokkarnir fengu sitt fram með lögum sem ég tel augljóst að veiki Fjármálaeftirlitið og ég óttast að það hafi einmitt verið meiningin með sameiningunni. Herra forseti. Á lokadögum síðasta þings keyrði ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur í gegn frumvarp sem veikir Samkeppniseftirlitið þegar nærtækara væri að styrkja það í því efnahagsástandi sem ríkir eftir Covid-19. Auk þess er íslenskt viðskiptalíf lítið og einangrað í samanburði við alþjóðleg markaðssvæði og gríðarlegt hagsmunamál fyrir neytendur að hér sé heilbrigt samkeppnisumhverfi. Hér er því enn mikilvægara að hafa virkt eftirlit með samkeppni en í stærri löndum. Með veiku eftirliti geta fyrirtæki nýtt sér aðstæður til að skapa einokunarstöðu sem vinnur gegn hag almennings. Breytingartillögur hv. efnahags- og viðskiptanefndar, sem minni hlutinn knúði fram, drógu lítillega úr skaðanum sem annars hefði orðið en eftir stendur að veltumörk tilkynningarskyldra samruna hækkuðu verulega þannig að stórir samrunar eru ekki tilkynningarskyldir. Einnig er fyrirtækjum ætlað að meta sjálf hvort skilyrði samkeppnislaga til samstarfs séu uppfyllt, svo að dæmi séu tekin um breytingar. Stjórnarliðar tóku við samþykkt laganna ekkert tillit til þeirra breytinga á efnahagslífi og atvinnulífi sem hafa komið í kjölfar Covid-19. Í greinargerð frumvarpsins, sem varð að lögum í júní síðastliðnum, kemur fram að það sé samið m.a. til þess að taka tillit til þess að miklar breytingar hafi orðið á íslensku efnahagslífi frá því að samkeppnislögunum var síðast breytt árið 2011. Þar stendur, með leyfi forseta: „Mikill uppgangur hefur verið á síðustu árum á ákveðnum sviðum atvinnulífsins þar sem mikil samkeppni hefur leitt af sér töluvert aðhald fyrirtækja hvert með öðru og nokkurn fjölda samruna.“ Öllum má vera ljóst að miklar breytingar hafa orðið á íslensku efnahagslífi eftir Covid-19 og því hafa þessar forsendur fyrir frumvarpinu einfaldlega brugðist. En stjórnarliðar héldu sínu striki þrátt fyrir að við séum í dýpstu kreppu í 100 ár. Samkeppniseftirlitinu er ætlað að sporna gegn blokkamyndun í viðskiptalífinu. Hættan á blokkamyndun er enn meiri í þeim aðstæðum sem nú hafa skapast eftir Covid-19. Það var því alls ekki rétta leiðin að nýta þetta erfiða umhverfi til að búa til kjöraðstæður fyrir ráðandi fyrirtæki á fákeppnismarkaði og mikilvægt að valda ekki auknu tjóni með því að búa til einokunarfyrirtæki á mörkuðunum. Slíkt gengur augljóslega gegn hag almennings. Árið 2011 stóðum við í Samfylkingunni og Vinstri grænum, sem þá vorum í ríkisstjórn, að styrkingu samkeppnislaga til að skapa virka samkeppni. Þar lá til grundvallar skýr vilji til að gæta almannahagsmuna. Sjónarmiðið var einkum það að keppi fyrirtæki á markaði um viðskiptavini batni kjör almennings og atvinnulífið verði þróttmeira. Þannig skapist tekjur og skattar sem síðan auðveldi að reka betra velferðarkerfi. Virk samkeppni er á hinn bóginn ekki sjálfgefin og stórfyrirtæki á hinum litla íslenska markaði hafa mikla hagsmuni af því að draga úr henni og þá ekki síst að draga úr eftirliti með samkeppnisreglum. Við styrkingu samkeppnislaga 2011 mættum við mikilli andstöðu frá Sjálfstæðisflokknum, Samtökum atvinnulífsins og Viðskiptaráði. Sú sérhagsmunabarátta skilaði ekki árangri þar sem við og VG stóðum saman við að efla nauðsynlegt eftirlit og aðhald gagnvart viðskiptalífinu. Þessir sömu aðilar nýttu stöðu sína til að veikja Samkeppniseftirlitið, með stuðningi Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs að þessu sinni. Aðgerðir stjórnvalda til að veikja Samkeppniseftirlitið eru ekki í samræmi við þróun samkeppnisreglna í Evrópu undanfarin ár. Þar hefur hugmyndafræðin byggst á því að styrkja lögin en ekki veikja þau eins og hér var gert. Nú á með því frumvarpi sem við ræðum í dag að veikja embætti skattrannsóknarstjóra. Það er að mínu mati algjörlega fráleit ráðstöfun en í góðu samræmi við aðrar aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar sem leiða af veikara eftirliti með þeim sem sýsla með peninga og reka stærstu fyrirtækin. Nær væri að styrkja embætti skattrannsóknarstjóra líkt og margar skýrslur og greiningar hafa fjallað um og þingmál Samfylkingarinnar frá síðasta þingi gerir ráð fyrir. Í greinargerð með því þingmáli kemur m.a. fram að í meira en aldarfjórðung hefur reglulega verið vakin athygli á nauðsyn þess að uppræta augljósan tvíverknað í rannsókn á skattsvikum og efnahagsbrotum og útgáfu ákæra á því sviði, jafnt í þingmálum sem og mörgum skýrslum og greiningum. Fyrirkomulagið hér á landi er seinvirkt og kostnaðarsamt og hvorki hinu opinbera né meintum sakborningum í hag. Með löngum málsmeðferðartíma vex auk þess hætta á að réttarspjöll verði, sem leiðir til mildari dóma en ella eða jafnvel sýknu eins og dæmi eru um. Eins og löggjöf er nú háttað er þeim brotum sem þykja alvarleg samkvæmt niðurstöðum rannsóknar skattrannsóknarstjóra vísað til héraðssaksóknara til opinberrar rannsóknar og venjulegar skattamálameðferðar. Samkvæmt upplýsingum frá skattrannsóknarstjóra er það svo að þrátt fyrir að málum frá embættinu sé samkvæmt orðanna hljóðan vísað til rannsóknar héraðssaksóknara sé almennt ekki um að ræða rannsókn málanna frá grunni frá því embætti heldur séu rannsóknirnar alla jafna reistar á þeirri rannsókn sem skattrannsóknarstjóri hefur framkvæmt og lýst er í skýrslu hans um viðkomandi mál. Til að auka skilvirkni ætti að veita skattrannsóknarstjóra ákæruvald í þeim málum sem embættið rannsakar en í september 2019 voru 140 óafgreidd mál frá skattrannsóknarstjóra hjá héraðssaksóknara. Verkefnisstjórn um breytingar og umbætur á skattkerfinu frá 2016 kemst að þeirri niðurstöðu og leggur til að rannsóknarmál verði eingöngu til meðferðar hjá skattrannsóknarstjóra, sem fái ákæruvald. Sakamál vegna skattalagabrota krefjast sérþekkingar og sérhæfingar, bæði hvað varðar rannsóknir og saksókn. Það stuðlar að skilvirkni að einn og sami aðilinn annist hvort tveggja. Slík tilhögun er þekkt í öðrum löndum, þar á meðal í Þýskalandi. Þá eru ríki sem við viljum bera okkur saman við að reyna að samþætta annars vegar sérþekkingu á skattarétti og hins vegar skilvirkni ákærumeðferðar. Peningaþvætti tengist oft skattsvikum og skattalagabrot eru ein helstu frumbrot peningaþvættis. Rannsókn peningaþvættisbrota er samkvæmt lögum á hendi héraðssaksóknara. Vegna þess hve mjög peningaþvættisbrot tvinnast saman við frumbrot liggur hins vegar vel við að rannsaka peningaþvætti vegna skattsvika samhliða þeim skattalagabrotum sem um ræðir. Hefur þeirri skipan einmitt nýlega verið komið á í Svíþjóð. Í Panama-skjölunum voru Íslendingar fjölmennir og rannsókn málanna flókin og margþátta. Samherjaskjölin kalla á rannsókn á flóknum millifærslum og skoðun í minnst þremur löndum og svo höfum við ekki staðið okkur vel í aðgerðum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Það er augljóst, forseti, að efla þarf rannsóknir á skattalagabrotum og sjá til þess að þær verði skilvirkari. Það er fráleitt að mínu áliti að leggja af embætti skattrannsóknarstjóra með þeim hætti sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Til að leysa úr því sem hæstv. ráðherra fór hér yfir áðan varðandi tvöfaldar refsingar er hægt að fara aðrar leiðir. Við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd munum auðvitað fara vel yfir þetta mál. Þar mun ég leggja áherslu á að þær hliðar sem ég hef nefnt verði skoðaðar vandlega.
Virðulegi forseti. Frumvarp hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, sem tekur á verklagi og kannski ekki síður verkaskiptingu þeirra stofnana sem fara með þessi mál, er tímabært. Í nokkurn tíma hefur blasað við að það hefur þurft að skýra og skerpa þessi mál og mér sýnist við fyrstu yfirferð að með þessu frumvarpi takist ágætlega til hvað það varðar. Ein helsta meinsemdin, ef hægt er að nota það orð, í dómum um skattalagabrot, hvað varðar málsmeðferð, hefur verið álitaefnið um ne bis in idem-regluna, gagnrýni og umfjöllun dómstóla hvað varðar það álitaefni og auðvitað sú gagnrýni sem við höfum fengið hvað það varðar frá Mannréttindadómstólnum. Það er gleðilegt að hæstv. fjármálaráðherra skuli sjá að bregðast þarf við því þegar Mannréttindadómstóllinn telur okkur fara í bága við þann sáttmála, enda eru samningsaðilar skuldbundnir til þess eins og þekkt er. En af lestri greinargerðarinnar sýnist mér þetta vera ástæða þess að stjórnvöld skipuðu nefnd sem leggja átti til breytingar með það fyrir augum að tvöföldum refsingum yrði ekki lengur beitt við rannsókn og saksókn skattalagabrota. Ég verð að segja að mér finnst nefndin hafa verið vel skipuð og fólkið vel fært til að skila góðum árangri við frumvarpssmíðina. Ástæða og forsaga frumvarps hæstv. fjármálaráðherra eru dómar Mannréttindadómstóls Evrópu vegna tilvika þegar skattalagabrot hafa bæði leitt til álags vegna vangoldinna skatta og saksóknar. Málin hafa öll varðað 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmálans sem fjallar um þann rétt. Þetta er auðvitað ákveðið grundvallaratriði í sakamálaréttarfari og um leið varðandi þann rétt og þau mannréttindi sakbornings að vera ekki saksóttur eða refsað tvívegis fyrir sama brotið. Stjórnvöld telja samkvæmt þessu frumvarpi að dómar Mannréttindadómstólsins kalli á þær lagabreytingar sem hér er verið að leggja fram, vitaskuld vegna þess að litið er til niðurstöðu dómstólsins og vegna þess að dómar Mannréttindadómstólsins hafa þýðingu fyrir okkur hérlendis og í þessu frumvarpi er verið að mæta þeim kröfum sem dómstóllinn leggur upp með. Í greinargerðinni er vísað til tiltekinna dómsmála þar sem niðurstaða dómstólsins var sú í þremur tilteknum málum fyrir íslenskum dómstólum að menn hefðu verið saksóttir eða mönnum refsað tvívegis fyrir sama brot með álagningu viðbótarálags á skatta og síðan í framhaldinu með höfðun refsimáls. Sú framkvæmd þykir þá fara í bága við 4. gr. 7. samningsviðaukans. Það er í mínum huga mikill kostur að nú verði ekki lagt álag á skattstofna ef til stendur að kæra mál til lögreglu. Það skiptir máli og það er vitaskuld ákveðið grundvallaratriði í þessu sambandi. Við erum vonandi með þessu frumvarpi að loka þeim kafla að ástæða sé til að hafa áhyggjur af þessu atriði. Réttarfarslegar afleiðingar af því að standast ekki skoðun um verklag að þessu leyti eru einfaldlega að mál fara í vaskinn. Það hefur gerst hér á landi. Atriði í þessu frumvarpi, sem ég tel að sé líka til bóta, er að ríkissaksóknari setur fyrirmæli um hvaða gerð mála fari til lögreglu. Það er í höndum ákæruvaldsins að ákveða það, það er í höndum ákæruvaldsins að draga þá línu en ekki skattrannsóknarstjóra. Það er eðlilegt í mínum huga að það sé þannig. Það mun líka hafa í för með sér þær praktísku afleiðingar og þau praktísku áhrif að þannig má stýra álaginu og tryggja að fyrst og fremst sé verið að fylgja eftir þeim málum sem þykja alvarlegust hjá ákæruvaldinu. Það er ágætisumfjöllun um það í greinargerð hver framkvæmdin hefur verið að þessu leyti á Norðurlöndunum og mér sýnist við fyrstu yfirferð að litið hafi verið til framkvæmdarinnar þar við samningu frumvarpsins. Það er rakið skilmerkilega í greinargerðinni. Ég fæ ekki beint séð að augljóslega sé verið að elta eitt land frekar en annað. Það er vitaskuld heldur ekkert aðalatriði hér, en mér finnst kostur að sjá að það hafi verið rýnt nokkuð gaumgæfilega hvernig aðrar Norðurlandaþjóðir hafa farið að í þessum efnum. Og svo sanngirni sé gætt þá er það nú ekki þannig að Ísland sé eina ríkið sem hefur staðið frammi fyrir því vandamáli að skýra á milli álagningar og saksóknar þannig að tryggt sé að ekki sé farið í bága við regluna um að mönnum verði ekki refsað tvívegis fyrir sama brotið. Samkvæmt frumvarpinu er líka tekið af skarið um að rannsókn sakamála vegna skattalagabrota fari fram undir stjórn ákæranda. Það er eðlilegt að fela embætti héraðssaksóknara rannsókn þessara mála því að það er jú þannig með sakamálarannsókn að henni þarf að vera stýrt af lögreglu. Það atriði er skýrt í frumvarpinu og það þarf að vera skýrt. Það er líka erfitt, held ég, að ætla að fara að útfæra þá breytingu að færa lögregluvald til skattrannsóknarstjóra umfram það sem segir nú þegar um réttarstöðu þeirra sem sæta rannsókn skattrannsóknarstjóra eftir gildandi lögum. Markmiðið og niðurstaðan sýnist mér samkvæmt þessu verða sú að meiri hluti mála verði leystur innan skattkerfisins og einungis stærri og alvarlegri mál verði tekin til rannsóknar lögreglu. Það held ég að sé kostur. Ég hef ekki skoðað sérstaklega það að færa skattrannsóknarstjóra undir embætti ríkisskattstjóra en ég myndi þó segja að með tilliti til eðlis verkefna þessara tveggja embætta þá fari vel á þeirri breytingu og ég hlakka til umræðunnar hér í þingsal um það atriði. Ég held að í því sambandi sé einmitt eðlilegt að líta til þess hvernig önnur Norðurlönd hafa leyst úr þessu. Herra forseti. Mér finnst ekki annað hægt í þessari umræðu, um frumvarp sem hefur í för með sér ákveðna grundvallarbreytingu á því kerfi sem fer með stór og umfangsmikil skattalagabrot, en að nefna fjármögnun kerfisins. Það er staðreynd að málsmeðferðartími hefur verið vandamál og málsmeðferðartíminn er vandamál víðar í kerfinu en bara í útlendingamálum, eins og stundum má skilja á orðum ráðherra Sjálfstæðisflokksins, en málsmeðferðartími hefur verið vandamál í meðferð stærri skattalagabrota og annarra efnahagsbrota. Langur málsmeðferðartími er sjónarmið sem fengið hefur aukið vægi. Það vægi er raunar alltaf að aukast og langur málsmeðferðartími er sjónarmið sem sífellt meira er litið til, bæði af innlendum dómstólum og alþjóðlegum. Það sjáum við t.d. í dómaframkvæmd Landsréttar í dag og óhóflegur dráttur á meðferð máls felur vitaskuld í sér nokkuð alvarleg brot á réttindum sakborninga. Það er þungbært að meðferð máls skuli dragast úr hófi en ástæða þess að það gerist er yfirleitt einföld. Hvað varðar þessi brot, skattalaga- og efnahagsbrot önnur, sér í lagi þau stóru, þá er veruleikinn einfaldlega sá að það eru brot og mál sem eru þung í rannsókn og saksókn, þar er ógrynni af gögnum sem þarf að fara í gegnum og þau mál vinnast einfaldlega fremur hægt. Þar er líka staðreynd að í gegnum tíðina hafa of fáar hendur verið að vinna of mörg verk, of mörg mál. Samfélagslega hefur það þau áhrif að dómstólar sem dæma í þessum málum hafa talið að ákveðin brot í ákveðnum málum hafi verðskuldað tiltekna refsingu, en dæma hana vægari en þeir telja sjálfir að rétt hefði verið vegna málsmeðferðartímans. Sú niðurstaða er ekki samfélagslega góð þannig að ég biðla til hæstv. fjármálaráðherra að hugleiða það atriði samhliða þessu frumvarpi út frá réttindum sakborninga annars vegar og burðum kerfisins hins vegar, og kannski í þriðja lagi, og það er nú ekki síðasta atriðið, út frá þeim samfélagslegu hagsmunum sem eru að baki, því að skattalagabrot eru jú brot gegn samfélagslegum hagsmunum, þau skekkja samkeppnisstöðu þeirra fyrirtækja sem fara að settum reglum, fyrirtækja sem keppa við fyrirtæki sem gera það ekki . Ég biðla til fjármálaráðherra um að gefa kerfinu samhliða þessu frumvarpi burði og kraft til að geta farið í þau mál þannig að málsmeðferðartíminn verði betri. En um leið, þar sem verið er að skýra kerfið og mæta kröfum mannréttindasáttmála til fulls, ætti það líka að vera keppikefli hæstv. fjármálaráðherra að gefa kerfinu færi á að sinna þessum málum vel en líka hratt. Ég myndi í því sambandi hvetja hæstv. fjármálaráðherra til að fara nú að koma í framkvæmd tillögum sem liggja fyrir og tillögum sem ég held að legið hafi fyrir í nokkurn tíma. Þetta hefur verið rýnt, við eigum gögnin, við eigum áætlanir um það hvernig við sem samfélag getum tekið á svindli og svikum sem þessum, sem kosta samfélagið allt miklar upphæðir, við þurfum að horfa á það og setja aukinn fókus á það að hér er um að ræða brot gegn samfélaginu öllu og hagsmunum almennings. Þessi brot hafa vitaskuld áhrif á burði ríkisins til að fjármagna t.d. samfélagslega mikilvæg verkefni. En svo ég dragi þetta saman þá fagna ég þessu frumvarpi. Mér sýnist að hér hafi tekist nokkuð vel til við að leysa úr þeim vandamálum sem við okkur hafa blasað og ég myndi, eins og ég kom inn á í lokin, samhliða þessu frumvarpi óska eftir því að hæstv. fjármálaráðherra fari í það að veita kerfinu fjármuni til þess að geta unnið þau mál sem koma til kasta kerfisins, hraðar en nú er, og það verður auðvitað gert með auknu fjármagni, en líka að fram fari pólitísk vinna við að setja í framkvæmd þær tillögur sem þegar liggja fyrir um að við sem samfélag þurfum að taka á þessum brotum með markvissari hætti. Ég myndi nú halda að þær aðstæður sem uppi eru í íslensku efnahagslífi í dag kalli á að við náum inn þeim skatttekjum sem fyrirtæki og einstaklingar ættu að greiða því að við þurfum sem samfélag sannarlega á öllum þeim tekjum að halda.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þremur frumvörpum líkt og forseti talaði um: í fyrsta lagi frumvarpi til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, í öðru lagi frumvarpi til laga um Barna- og fjölskyldustofu og í þriðja lagi frumvarpi til laga um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Þessi frumvörp, eins og forseti gat um, eru tengd vegna þess að seinni tvö frumvörpin tengjast því fyrra, sem er ný heildarlög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Í fyrstu vil ég segja að þær breytingar sem við erum að ræða hér í 1. umr. eru í mínum huga einhverjar stærstu kerfisbreytingar sem ráðist hefur verið í í málefnum barna í seinni tíð. Áður en ég fer að útskýra frumvörpin er mikilvægt að rekja aðdraganda þeirra því að þau frumvörp sem við ræðum hér eru afrakstur vinnu sem byggð er á mjög víðtæku samstarfi og þátttöku fjölmargra aðila, leikinna og lærðra, þar með talið innan veggja Alþingis. Okkur reiknast til að yfir 1.000 manns hafi komið að þessari vinnu með einum eða öðrum hætti. Þessu verkefni var ýtt úr vör á vormánuðum 2018 þegar sá sem hér stendur boðaði til ráðstefnu um snemmtæka íhlutun í málefnum barna. Í framhaldi af þeirri ráðstefnu skrifuðu fimm ráðherrar, auk Sambands íslenskra sveitarfélaga, undir viljayfirlýsingu í þeim tilgangi að brjóta niður múra milli kerfa, bæta þjónustu í þágu barna og skapa barnvænt samfélag. Í kjölfarið var síðan skipaður stýrihópur Stjórnarráðsins í málefnum barna og í honum störfuðu fulltrúar frá öllum þeim ráðuneytum sem skrifuðu undir umrædda viljayfirlýsingu. Jafnframt var skipuð þverpólitísk þingmannanefnd um málefni barna sem í var boðið fulltrúum allra þingflokka sem sæti eiga á Alþingi. Þingmannanefndin hefur ekki bara tekið virkan þátt í verkefninu þvert á flokka heldur hefur hún haft yfirumsjón með verkefninu og unnið þar af miklum heilindum og fyrir það vil ég þakka. Hér eru því hv. þingmenn bæði stjórnar og stjórnarandstöðu sem þekkja vel þessa vinnu, hafa tekið þátt í að móta frumvarpið og sýnt vilja til að veita því brautargengi hér á Alþingi. Þetta frumvarp, og þau frumvörp sem við ræðum hér, sýnir okkur að samvinna leiðir ekki alltaf til lægsta samnefnara. Samvinna getur skilað okkur róttækum aðgerðum og róttækum og miklum kerfisbreytingum. Það sýnir þessi vinna. Það sýna þeir þingmenn sem hafa tekið þátt í henni að það er svo sannarlega hægt. Í febrúar 2019 sendi félagsmálaráðuneytið bréf til ríflega 600 viðtakenda um land allt þar sem vakin var athygli á yfirstandandi vinnu og viðtakendur hvattir til að senda inn ábendingar og bjóða fram þekkingu sína með þátttöku í hliðarhópum á opnum fundum. Eftir að niðurstaða þessara hliðarhópa lá fyrir var boðað til ráðstefnu á nýjan leik í samvinnu við Landssamband ungmennafélaga og hún var haldin í október 2019, undir yfirskriftinni Breytingar í þágu barna. Á þeirri ráðstefnu voru helstu niðurstöður samráðsins kynntar, sem voru m.a. ákall um aukna áherslu á snemmtækan stuðning, afnám hindrana við aðgang að þjónustu og aukið samtal á milli þjónustukerfa. Þar voru jafnframt kynnt áform um það frumvarp sem ég mæli hér fyrir. Frumvarpsdrögin voru síðan, þegar þau voru tilbúin, kynnt fjölmörgum hagsmunaaðilum, þar með talið sveitarfélögum, ríkisstofnunum, samtökum fagfólks, háskólasamfélaginu, Persónuvernd, frjálsum félagasamtökum og einstaklingum var gefið tækifæri til þess að koma að málinu, en það var sett í samráðsgátt stjórnvalda í júní á þessu ári. Virðulegi forseti. Markmið frumvarpsins er að setja barnið í forgrunn þegar kemur að þjónustu við börn og fjölskyldur. Í samþættingu þjónustu felst aukin samvinna þvert á kerfi og bætt samfella í þjónustu við börn þar sem hagsmunir barna eru hafðir að leiðarljósi. Frumvarpið tekur til allrar þjónustu sem fer fram innan skólakerfisins, í leik-, grunn- og framhaldsskólum, á frístundaheimilum og í félagsmiðstöðvum. Það tekur einnig til þjónustu sem er veitt innan heilbrigðiskerfisins, í heilsugæslu, á heilbrigðisstofnunum, á sjúkrahúsum og félagsþjónustu sem er veitt innan sveitarfélaga, barnaverndarþjónustu og þjónustu við börn með fatlanir, og jafnvel lögreglu, svo dæmi séu til tekin. Frumvarpið gerir jafnframt mögulegt að samþætta aðra þjónustu sem börn njóta, t.d. í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Í frumvarpinu er í fyrsta sinn kveðið á um að öll þjónusta í þágu barna, allra þeirra aðila sem nefndir voru áðan, skuli vera stigskipt í þrjú stig. Það þýðir að við ætlum að taka upp þriggja laga þjónustukerfi við börn þvert á alla aðra þjónustu og það verða allir aðilar að starfa innan þessa þriggja laga kerfis. Samhliða þessu er verið að þróa tæknilausnir, og búið að eyrnamerkja á þriðja hundrað milljónir, verði fjárlagafrumvarp næsta árs samþykkt og þetta frumvarp að auki, í verkefni sem farið verður í árið 2021 til að auðvelda þessa samvinnu og auðvelda þetta samstarf. Með þessari stigskiptingu eru samhliða settir fram samræmdir mælikvarðar sem lýsa stigskiptingu þjónustu í þágu barna í þessi þrjú stig en ráðherrum falið að útfæra nánar stigskiptingu þjónustu á sínu málefnasviði, en þó innan þeirrar grunnhugsunar sem verið er að ræða í þessu frumvarpi. Með samræmdri stigskiptingu fæst þá yfirsýn yfir þjónustukerfi sem veita börnum þjónustu. Stigskiptingu og yfirsýn fylgja því stórauknir möguleikar á því að færa þungann af þjónustu við börn í snemmtækan stuðning og grípa fyrr inn í með stuðningi allra þeirra kerfa sem vinna að því að styðja börn og fjölskyldur þeirra. Við erum vön svona hugarfari en ekki í þjónustu við einstaklinga. Við þekkjum það í almannavörnum, þegar vá steðjar að í íslensku samfélagi, hvort sem það eru eldgos, snjóflóð, óveður eða kórónuveirufaraldur, að allir aðilar koma saman í Skógarhlíðinni og mynda þar samhæfingarmiðstöð almannavarna. Þá koma allir aðilar saman, brjóta niður múra, vinna þvert á kerfi. Með þessu frumvarpi erum við að segja: Barn í vanda á að geta notið sömu þjónustu og almannavarnir vinna eftir, þ.e. að við vinnum saman að hagsmunum þess. Í frumvarpinu er líka mælt fyrir um að fjölskyldum og börnum sem þurfa snemmtækan stuðning sé tryggður aðgangur að sérstökum tengilið í nærumhverfi barnsins. Tengiliður er oftast starfsmaður heilsugæslu eða skóla eftir því á hvaða aldursstigi viðkomandi barn er. Tengiliður veitir upplýsingar og aðstoð vegna fyrsta stigs þjónustu þvert á kerfi. Hann skipuleggur og fylgir eftir samþættingu. Ef barn hefur þörf fyrir annars eða þriðja stigs þjónustu kemur tengiliður upplýsingum um það á réttan stað. Ef börn þurfa fjölþættan stuðning á öðru eða þriðja stigi er barni og fjölskyldu þess tryggður aðgangur að málstjóra hjá félagsþjónustu sveitarfélaga. Málstjóri veitir ráðgjöf, upplýsingar og aðstoð vegna annars stigs þjónustu þvert á kerfi, sama hvort um er að ræða heilbrigðisþjónustu, félagsþjónustu, þjónustu sem veitt er af sveitarfélagi eða ríki. Hann ber jafnframt ábyrgð á gerð stuðningsáætlunar og að leiða stuðningsteymi og fylgir eftir þjónustu sem er veitt í samræmi við stuðningsáætlun. Tölvulausnir sem verið er að þróa eru liður í því að aðstoða við nákvæmlega það sem gerist í starfi þessara málstjóra. Í frumvarpinu er því gert ráð fyrir að börn og fjölskyldur séu miðpunktur þjónustu með tengilið og málstjóra sér til aðstoðar sem sjá um að leiða mál þeirra áfram í samstarfi við viðkomandi barn og viðkomandi fjölskyldu. Að ósk barns eða fjölskyldu koma tengiliðir og málstjórar á virku samstarfi á milli þeirra sem veita barni þjónustu. Í samstarfinu felst m.a. að þessum þjónustuveitendum er heimilt að skiptast á persónuupplýsingum um aðstæður barnsins. Frumvarpið gerir ráð fyrir tveimur nýjum stofnunum félagsmálaráðuneytisins sem hafa mikilvægu hlutverki að gegna í þessari löggjöf. Þetta eru Barna- og fjölskyldustofa og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála og mun ég fara betur ofan í það hér á eftir en við erum að mæla fyrir þeim málum hér samhliða. Í frumvarpinu er líka gert ráð fyrir að stutt verði við samþættingu með samráði, stefnumótun og áætlanagerð á vettvangi ríkis og sveitarfélaga með þátttöku fagfólks og með þátttöku barnanna sjálfra. Jafnframt verður stutt við samþættingu með samræmdri gagnaöflun um líðan og velferð barna. Þannig verður hægt að meta hvernig þær aðgerðir sem frumvarpið mælir fyrir um hafa áhrif á stöðu barna hér á landi, bæði til skamms tíma og til langs tíma. Frumvarpinu er ætlað að hafa þau áhrif að stuðla að farsæld barna og fjölskyldna til framtíðar, styðja við þroska barna og bæta líðan þeirra. Við undirbúning frumvarpsins fékk félagsmálaráðuneytið jafnframt ráðgjafa til að gera mat á hagrænum og fjárhagslegum áhrifum þessara kerfisbreytinga. Unnin var ítarleg greining á kostnaði og ávinningi þess að gera breytingar á löggjöf með þeim hætti sem hér er lýst með áherslu á snemmtækan stuðning og að gripið sé snemma inn í með viðbrögðum við áföllum sem börn geta orðið fyrir. Það er ljóst að það fjármagn sem þarf til þessa verkefnis er með arðbærustu fjárfestingum sem hægt er að ráðast í í íslensku samfélagi. Fjárhagslegur ávinningur þessara breytinga er á pari við fjárfestingar eins og Kárahnjúkavirkjun, Keflavíkurflugvöll og aðrar arðbærar fjárfestingar sem samfélagið okkar hefur ráðist í. Það eru ekki orð félagsráðgjafa eða félagsmálaráðherra, það er þekking sem komin er og kynnt hefur verið út úr hagrænu mati sem unnið er á hagrænum grunni. Virðulegur forseti. Fyrstu ár þessarar innleiðingar hlýst af henni kostnaður eins og ég nefndi hér áðan, bæði varðandi innleiðingu og síðan varðandi þjónustukerfin sem þarf að efla. En eftir ekki svo langan tíma vegur fjárhagslegur ávinningur þyngra og svo mun þyngra, ekki hvað síst þegar sú kynslóð sem fær þjónustu samkvæmt frumvarpinu frá fæðingu kemst á fullorðinsár síðar meir þegar líður á þessa öld. Reiknaður fjárhagslegur ábati af þeim breytingum sem kynntar verða hér í dag í þessum frumvörpum hefur engin neikvæð áhrif, hvorki á umhverfi né fólk, og fjárhagslegur ávinningur af þeim leiðir til þess að íslenska ríkið getur vart farið í betri fjárfestingu. Eftir alla þá vinnu sem liggur að baki frumvarpinu er mjög ánægjulegt að geta mælt fyrir því hér á Alþingi Íslendinga. Ég trúi því að þetta frumvarp, og frumvörpin sem ég ætla að fara yfir á eftir, muni gjörbreyta aðstæðum barna og fjölskyldna. Þau eru jafnframt arðbær fjárfesting til framtíðar og þau leggja nýjan grunn að þjónustu við börn og barnafjölskyldur. Þau gera það að verkum að við þurfum að beita nýrri hugsun. Við erum að ögra okkur sjálfum við að beita nýrri hugsun þegar kemur að þjónustu við börn og barnafjölskyldur. En ég vil líka segja, áður en ég fer í hin frumvörpin, að þetta er ekki lokaskref í þessari vegferð. Við erum bara að skapa grunninn hér. Síðan þurfum við að byggja alla þjónustuna á þessari hugsun og það er verkefnið sem síðan tekur við, þ.e. að byggja hús ofan á þann grunn sem við erum að skapa hér. Eins og komið var inn á eru önnur frumvörp sem þessu tengjast. Lagt er til að sett verði á fót ný stjórnsýslustofnun sem mun bera heitið Barna- og fjölskyldustofa. Sú stofnun mun taka við stærstum hluta þeirra verkefna sem nú er sinnt af Barnaverndarstofu og þar er einnig um að ræða ný heildarlög. Með því frumvarpi er verið að víkka út ráðgjafar- og stuðningshlutverk stofnunarinnar. Jafnframt er ætlunin að aðskilja eftirlit frá verkefnum nýrrar Barna- og fjölskyldustofu með því að fela eftirlit og leyfisveitingar, sem Barnaverndarstofa hefur sinnt, sérstakri eftirlitsstofnun sem mælt er fyrir um í þriðja frumvarpinu. Vonir standa til þess að um öfluga stofnun verði að ræða þar sem víðtæk þekking á málefnum barna og þjónustu við þau og fjölskyldur þeirra eykst jafnt og þétt. Verði frumvarpið að lögum mun Barnaverndarstofa verða lögð niður í þeirri mynd sem hún er og þessi nýja Barna- og fjölskyldustofa verða stofnuð á þeim grunni. Verkefni þessarar nýju stofnunar verða, eins og áður sagði, fjölbreytt og þau munu eiga það sameiginlegt að tengjast þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra. Hér er um að ræða fjölbreytt verkefni og því mikilvægt að sett verði sérlög um þessa stofnun. Verði frumvarp til laga, um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, sem ég mæli hér fyrir, að lögum er nauðsynlegt að til staðar sé stofnun sem veitir ítarlega ráðgjöf og stuðning við þá samþættingu á milli kerfa sem frumvarpið kveður á um. Barna- og fjölskyldustofu er ætlað það hlutverk og haldast frumvörpin því í hendur hvað það snertir. Meginefni frumvarpsins er að setja samræmdar reglur um verkefni Barna- og fjölskyldustofu við veitingu þjónustu í þágu barna. Starfssvið stofnunarinnar nær til þeirrar nýju þjónustu sem m.a. er mælt fyrir um í frumvarpi til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, í barnaverndarlögum, í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, í lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, svo að einhver séu nefnd. Meginhlutverk stofnunarinnar verður stuðningur við stjórnvöld sem veita þjónustu í þágu barna. Barna- og fjölskyldustofa mun m.a. geta veitt sveitarfélögum ráðgjöf í einstaklingsmálum, t.d. varðandi barnavernd og samþættingu þjónustu. Samhliða þessu verkefni er mælt fyrir um í frumvarpinu að Barna- og fjölskyldustofa sinni víðtæku þróunar-, rannsóknar- og fræðslustarfi. Annað meginhlutverk nýrrar Barna- og fjölskyldustofu verður uppbygging og yfirstjórn heimila, stofnana og sérhæfðra úrræða fyrir börn. Hér verður byggt á sterkum grunni Barnaverndarstofu sem hefur áralanga og farsæla reynslu af slíkum verkefnum á sviði barnaverndar. Í frumvarpinu er jafnframt kveðið á um það hlutverk nýrrar Barna- og fjölskyldustofu að halda utan um vinnslu upplýsinga og starfrækja gagnagrunna og stafrænar lausnir sem mun þurfa til að styðja við þessa nýju hugsun. Mikilvægt er - og það lýtur m.a. að þeim tölvukerfum sem þarf að þróa til að tryggja þessa samþættingu, og búið er að tryggja fjármagn til á næsta ári, eins og ég gat um í máli mínu áðan - að vel sé staðið að þessu verkefni, enda hefur reynslan sýnt, m.a. í barnavernd, að skortur á samhæfðum stafrænum lausnum hefur miklar neikvæðar afleiðingar á vinnslu mála. Þetta umrædda frumvarp felur í sér, eins og ég sagði, setningu nýrra heildarlaga. Samhliða eru gerðar breytingar á lögum til að markmið frumvarpsins verði að veruleika. Að koma á fót stofnun sem þessari er mikið framfaraskref í þjónustu við börn, hvar sem þau eru stödd á landinu. Vonir standa til þess að með slíkri stofnun verði þjónusta við börn af meiri gæðum og við munum sjá gæta aukinnar samræmingar milli landsvæða. Öflug miðlæg stofnun er til þess fallin að tryggja jafnræði milli barna og stuðla að því að börn í landinu fái að vaxa og dafna með bestu hagsmuni þeirra að leiðarljósi. Ég legg áherslu á að þessi nýja Barna- og fjölskyldu stofa gegnir mikilvægu hlutverki við samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna og tengist frumvarpi um það efni því órjúfanlegum böndum. Það er því mikilvægt, eins og forseti gat um í upphafi, að þau verði rædd saman í hv. velferðarnefnd. Síðan er það þriðja frumvarpið sem er frumvarp til laga um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Í því frumvarpi er lagt til að sett verði á fót ný stofnun, Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Grunnur stofnunarinnar er Gæða- og eftirlitsstofnun félagsþjónustu og barnaverndar sem í dag er ráðuneytisstofnun sem starfar sjálfstætt undir félagsmálaráðuneytinu. Ný stofnun mun líka taka við verkefnum frá öðrum stjórnvöldum, aðallega verkefnum sem tengjast eftirliti frá Barnaverndarstofu. Frumvarpið felur í sér að sett verði ný heildarlög um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Markmið þessa frumvarps er að koma eftirlitsverkefnum á eina hendi og tryggja að sá eftirlitsaðili hafi ekki önnur verkefni með höndum. Með frumvarpinu er lagt upp með að sameina eftirlit með gæðum velferðarþjónustu. Frumvarpið felur í sér samræmdar reglur í stað þeirra ólíku reglna sem nú gilda um eftirlit með þjónustu á málefnasviði félagsmálaráðuneytisins. Verði frumvarp til laga, um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, sem ég mælti fyrir áðan, auk frumvarps til laga um Barna- og fjölskyldustofu, að lögum er nauðsynlegt að til staðar sé stofnun sem hefur eftirlit með gæðum umræddrar samþættingar og þess starfs sem þarna fer fram. Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála er ætlað það hlutverk og haldast frumvörpin því í hendur hvað það snertir. Virðulegur forseti. Meginefni frumvarpsins felst í heildstæðum og samræmdum reglum um eftirlit með gæðum velferðarþjónustu og samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Eitt af meginhlutverkum Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála er að afgreiða rekstrarleyfi til einkaaðila. Í núgildandi lagaumhverfi gilda mismunandi reglur um leyfisveitingar vegna velferðarþjónustu. Hér er því um að ræða einföldun og samræmingu reglna. Frumvarpið gerir ráð fyrir að allir einkaaðilar, sem veita þjónustu sem lýtur að eftirliti stofnunarinnar, þurfi að hafa rekstrarleyfi. Jafnframt eru í frumvarpinu ýmsar reglur sem tengjast leyfisveitingum, þar með talið heimildir til að veita bráðabirgðarekstrarleyfi. Annað af meginhlutverkum stofnunarinnar er að hafa virkt eftirlit með gæðum velferðarþjónustu. Samkvæmt frumvarpinu er megináhersla lögð á frumkvæðiseftirlit sem getur m.a. farið fram með vettvangsheimsóknum. Í frumvarpinu er jafnframt mælt fyrir um niðurstöður eftirlitsins. Í þessu frumvarpi er jafnframt mælt fyrir um að stofnunin taki við og vinni úr kvörtunum yfir gæðum og þjónustu. Mælt er fyrir um að ný Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála geti beitt viðurlögum ef gæði þjónustu sem lýtur að eftirliti stofnunarinnar eru ekki fullnægjandi. Annars vegar er um að ræða heimildir til afturköllunar rekstrarleyfa og hins vegar til að beita sveitarfélög dagsektum sem ekki fara að umræddum lögum. Frumvarpið felur í sér setningu nýrra heildarlaga. Samhliða eru gerðar breytingar á öðrum lögum til að markmið þessa frumvarps verði að veruleika líkt og varðar fyrri frumvörp. Með hliðsjón af því sem ég hef rakið hér um umrædd þrjú frumvörp vil ég segja að ég er sannfærður um að nái þau fram að ganga hér á Alþingi, og okkur takist vel til varðandi innleiðinguna, sem fer í hönd á árinu 2021, og okkur takist jafnframt að halda þeirri þverpólitísku nálgun sem hefur ríkt í þessu máli fram yfir næstu alþingiskosningar, eða þar til gildistakan verður, sem er í byrjun árs 2022, er ég sannfærður um að þessar breytingar muni verða gríðarlega mikilvægar, ekki bara fyrir börn og fjölskyldur þessa lands heldur fyrir hagkerfið í heild sinni eins og efnahagslegar greiningar frumvarpsins sýna. Virðulegi forseti. Ég hlakka til að hlýða hér á umræður sem fram undan eru. Að þeim loknum legg ég til að þessum þremur málum verði vísað til hv. velferðarnefndar Alþingis.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að hrósa hæstv. ráðherra fyrir þetta mál og þau mál sem kynnt voru hér og ég held og vona að leiði til þess að við bætum þjónustu við börn, öll börn, í hvaða aðstæðum sem þau eru hverju sinni. Það var svolítið magnað að vinna að þessum málum af því að alveg sama hvaða útgangspunkt við í nefndinni höfðum þá rákum við okkur í raun á þá þröskulda sem kerfið hefur búið til, því miður. Það sem ég hlakka kannski mest til að sjá virka er þetta kerfi okkar. Mig langar að byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé bjartsýnn á að þetta verði að raunveruleika. Við samþykktum í fyrravor lög frá Alþingi sem segja að sálfræðiþjónusta eigi að vera hluti sjúkratryggingakerfisins. Þannig ætlum við að tryggja betri geðheilsu fyrir almenning á Íslandi. Áður en sólarhringurinn var liðinn hafði hæstv. fjármálaráðherra sagt að það væru engir peningar í kassanum fyrir slíku. Af því tilefni vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Telur hann að þetta verði að veruleika?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir vinnu hennar í þessum málum. Eins og ég hef sagt er dýrmætt að fulltrúar allra stjórnmálaflokka hafi getað sett til hliðar daglegar pólitískar deilur til að vinna að málinu. Ég held að það væri ekki komið hingað nema vegna þess að okkur hefur tekist það og einnig að tengja saman ólík kerfi. Eins og ég rakti í inngangsræðu minni hér áðan mun innleiðingin skipta máli. Í fjárlagafrumvarpi næsta árs og fjárveitingum í félagsmálaráðuneyti höfum við tryggt allt það fjármagn sem þarf á næsta ári til innleiðingar, til að reka sérstakt innleiðingarteymi og til að þróa og hanna þær stafrænu lausnir sem þarf til að sinna þeirri vinnu. Það er að fullu fjármagnað á næsta ári. Þegar kemur að árinu 2022 hefur verið búið um hnútana hvernig þetta mál verður unnið. Það er gríðarlega mikilvægt. Það snýr að fjármálaáætlun en hins vegar á eftir að forma endanlega hvaða fjárhæðir þarf til þess á innleiðingartímanum. Í frumvarpinu er kveðið á um að lagt sé til við þingið að í kostnaðarmati verði það tekið inn í fjármálaáætlun og að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga haldi utan um það. Áætlaður heildarkostnaður er 1,3–2 milljarðar á ári á innleiðingartímanum. Fram kom í þeim hagrænu greiningum sem voru unnar, bæði af Birni Brynjólfi Björnssyni og Haraldi Líndal, að þá vinnu þurfi að vinna ítarlegar og nákvæmar. Það breytir ekki því að frumvarpið sjálft kveður á um ríkar skyldur til að kerfin starfi saman. Lagatextinn er algerlega skýr. Í rauninni á að vera tryggt að þessar breytingar verði. [[Forseti hringir.]]Ég held hins vegar að mikilvægt sé að við höldum þessari þverpólitísku samstöðu til að fylgja því vel úr höfn að málinu sé fylgt eftir. [[Forseti hringir.]]Það áréttaði ég hér í máli mínu og það er mikilvægt að við höldum því áfram.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og er sammála því að þessi þverpólitíska samstaða skiptir höfuðmáli, en þá þarf líka að ríkja þverpólitísk samstaða innan ríkisstjórnarinnar. Það er ekki bara hægt að treysta á okkur í stjórnarandstöðunni að tryggja málum framgang hér inni. Við þurfum eiginlega að treysta á ykkur í ríkisstjórnarflokkunum, að þar ríki ákveðin samstaða svo að við þurfum ekki að grípa boltann í þessu máli. En við vonum að sjálfsögðu það besta og ég mun ekki liggja á mínu liði hvað þetta varðar. Þetta eru mál sem skipta alveg ótrúlega miklu máli, einmitt til að tryggja þessa samfellu, þessa snemmtæku þjónustu og að kerfin séu í rauninni að tala saman. Ég held að við komumst langt ef við bara náum því.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni og fullvissa þingmanninn um að það ríkir full pólitísk samstaða innan ríkisstjórnarinnar um þetta þverpólitíska mál. Það kemur glögglega fram í því að búið er að tryggja það fjármagn sem þarf til innleiðingarinnar á næsta ári, ellegar væri málið ekki komið hingað inn. Það mun skipta máli að fylgja því eftir á árunum 2022, 2023 og 2024 sem er innleiðingartíminn. Það á eftir að undirbúa það á árinu 2021. Það er eftir næstu alþingiskosningar. Undirbúningstíminn, innleiðingartíminn mun verða næsta kjörtímabil. Ég skal alla vega svara fyrir mig hvað það snertir. Ég tek ekki þátt í því ríkisstjórnarsamstarfi sem hættir þessari vinnu í miðri á eftir næstu kosningar. Og ég treysti því að aðrir stjórnmálaflokkar verði á sömu línu. Ég held að engin ástæða sé til að óttast það vegna þess að allir stjórnmálaflokkar hafa komið að því að forma þessa vinnu. Við erum búin að tryggja allt það fjármagn [[Forseti hringir.]]sem þarf til verkefnisins fram yfir næstu alþingiskosningar sem er fjárlagaárið 2021.
Virðulegur forseti. Hér skella á okkur hver gleðitíðindin á fætur öðrum. Það er sjaldgæft að maður geti verið heilan dag bara ánægður á þingi. Sérstaklega hef ég glaðst yfir því að nýbúið er að samþykkja fyrir öryrkja 50.000 kr. eingreiðslu og svo kemur barnafrumvarpið, þrjú samtengd mál, sem er hið besta mál og alveg frábært. Ég vildi óska að það hefði bara komið fyrr og væri orðið að lögum og hefði farið að virka í gær. En því miður er það kannski hámark bjartsýninnar. En ég spyr hæstv. ráðherra vegna þess að nú sé ég, ef við tökum þetta í einhverjum líkingum, að hann er hreinlega að fara að klífa Everest. Til þess að klífa Everest þarf að brúa margar gjár og hafa alla hnúta rétt hnýtta og fullkomið samstarf. Ég hef áhyggjur af því þegar þetta fer af stað hvernig við ætlum að höndla núverandi ástand vegna þess að við vitum að ástandið er gífurlega slæmt hjá mörgum börnum í dag. Við sjáum það að á tilkynningum til Barnaverndar og ofbeldi og annað hefur aukist, sérstaklega í þessum faraldri sem hefur skapað ómögulegt ástand fyrir mörg börn. Þá spyr ég ráðherrann: Hvernig sér hann fyrir sér framkvæmdina þar til þetta verður innleitt og hvernig ætlum við að höndla þær aðstæður sem eru í dag, sem þarf að taka á í dag? Úrræðin virka því miður ekki vegna þess að það eru biðlistar fyrir börn og jafnvel biðlisti til að komast inn á biðlista í sumum tilfellum. Ástandið er mjög slæmt. Ég vona að hann sé með plan B, C og D í því efni að grípa inn í og reyna að setja það upp sem fyrst.
Virðulegi forseti. Áður en ég kem að kjarnaspurningunni vil ég segja að ég er algerlega sammála hv. þingmanni. Ég vildi óska þess að þessi lög væru orðin að veruleika og þau væru farin að virka. En þegar við erum að tengja alla saman þá tekur það ákveðinn tíma. Það hefur sýnt sig í þessu máli. Um leið og ég er sammála þingmanninum um þetta er ég ósammála honum um það þegar hann segir að hæstv. ráðherra sé að fara að klífa Everest. Hann er ekki að fara að gera það, við erum öll að fara að gera það sem erum búin að vinna að þessu máli, allur þingheimur, öll ráðuneyti. Það er þess vegna sem við erum að ná þessu. Það er ekki vegna þess að það sé einhver einn ráðherra sem hafi haldið á málinu. Það er mikilvægt að hafa það í huga. Hv. þm. Inga Sæland hefur komið jafn mikið að þessu og fulltrúar annarra stjórnmálaflokka. Hins vegar þegar kemur að ástandinu í dag þá höfum við verið að setja fjármagn til ákveðinna verkefna þar. Við höfum verið að bregðast við með sérstakri vitundarvakningu varðandi barnavernd. Við höfum í samstarfi við Rauða krossinn verið að starfrækja ýmsa símaþjónustu. Við erum að fara að bæta inn í Greiningar- og ráðgjafarstöðina. Þannig að við þurfum að halda þessu gangandi með þeim hætti sem við erum að gera en um leið að hafa auga á því að þessi kerfisbreyting á að einhverju leyti geta breytt þessu. Sú þjónusta sem hv. þingmaður nefnir er samkvæmt þessu nýja frumvarpi þriðja stigs þjónustan. Við erum að tala um að bæta við öðru og fyrsta stiginu og greiningar, sem unnar voru m.a. af Haraldi Líndal, við vinnslu þessa mála og voru kynntar þegar frumvarpið var kynnt, það fylgir að einhverju leyti með kostnaðarmatinu, sýna að það eru allar líkur til þess að takist okkur ætlunarverkið, sem er að ná að koma þessu fyrsta og öðru stigi á, þá muni draga úr á þriðja stigi, en það eru líka úrræði sem eru mjög kostnaðarsöm. Við bregðumst mjög seint við. En það er verkefnið, að bregðast við. Þannig að um leið og við þurfum sannarlega að halda öllu gangandi þá þurfum við að gera allt sem við getum til að flýta fyrir vinnslu þessa máls og það geti farið að virka strax í upphafi árs 2022.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir svörin. Ég er innilega sammála honum í því að þetta verður stórverkefni. Jú, að klífa Everest, hann verður sennilega fyrstur og efstur, hinir eiga að fylgja á eftir. Ég vona að allt öll keðjan virki. Það kemur skýrt fram í þessu frumvarpi að hver króna sem eytt er í þetta skilar örugglega 100 kr. til baka í framtíðinni. Þess vegna spyr ég mig að því af hverju við setjum t.d. ekki meiri fjármuni í fjárlögum núna í nútímann, vegna þess að við vitum að allt sem við setjum í málefni barna skilar sér margfalt til baka í framtíðinni. Það tekur einhvern tíma en ágóðinn er svo mikill. Ég hef heyrt að fólk lendir í alls konar erfiðleikum með börnin sín. Það spyr hvers vegna það komist ekki að, hvers vegna það fái ekki þá þjónustu sem sá næsti fær. Þetta eru endalausar spurningar, líka í þessum hópi er sérstaklega viðkvæmur, langveik börn og fatlaðir. Þau þurfa sérstakan stuðning. Því miður er staðan sú að þau fá ekki þann stuðning í dag sem þau þurfa á að halda. Ég vona svo heitt og innilega að þetta komist fljótt á. Þess vegna sagði ég að ég hefði viljað að þetta hefði verið komið í gær, þá værum við komin af stað með þetta fyrir löngu. En það er gott að vita að þetta er að byrja. Ég vona heitt og innilega að ráðherra sjái einhverja leið til að láta þetta virka mjög fljótt.
Virðulegi forseti. Við höfum lagt mikla áherslu á að fjármagn komi inn í þjónustu við viðkvæma hópa, eins og ég rakti áðan. Við höfum verið að setja fjármagn í vitundarvakningu varðandi heimilisofbeldi, varðandi barnavernd. Við höfum veitt 35 milljónir í Barnahús til að bregðast við þar. Svo er það hjálparsíminn 1717. Við erum að setja tæpan milljarð í tómstundastyrki til barna af tekjulágum heimilum á þessu ári og því næsta. Við gátum farið í ýmis úrræði síðasta sumar og í haust sem lúta að fötluðum börnum, eins og sumarbúðir og fleira sem tengjast einmitt þessum erfiðu aðstæðum sem eru í samfélaginu, og það þurfum við svo sannarlega að gera áfram. En ég held hins vegar þegar við skoðum kerfið okkar, þegar við komum að þessu verkefni: Hvernig getum við breytt kerfinu okkar? Þá eigum við að sjálfsögðu að setja fjármagn í það að reyna að létta til, að minnka biðlista o.s.frv., sem við erum að gera, en um leið megum við ekki missa sjónar á því að við verðum að fara í þessa stóru kerfisbreytingu. Annað væru að mínu viti plástralækningar. Þess vegna erum við hérna með þrenn risastór heildarlög sem búið er að vinna að í miklu samráði. Það er vegna þess að við höfum líka trú á því að þegar kerfisbreytingin fer að virka muni losna orka úr læðingi, vegna þess að við þjónustum allt of mikið á þriðja stigi en allt of lítið á fyrsta og öðru stigi og það er gríðarlega dýrt. Ef maður tekur samlíkingu við slökkvilið þá höfum við ekki verið með mikið af reykskynjurum, eldvarnateppum eða slökkvitækjum. Við ætlum í rauninni að fókusera á að bregðast fyrr við til að geta létt á síðar og það hef ég trú á að muni líka leysa úr læðingi orku og fjármagn, bæði hjá ríki og hjá sveitarfélögum.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og gera eins og fleiri þingmenn og óska hæstv. ráðherra til hamingju með að vera kominn fram með þessi mál og um leið hrósa ráðherranum og starfsfólki hans fyrir verkið. Ég var svo lánsamur að fá að vera með í þingmannanefndinni sem aðstoðaði við að vinna þessi mál og geri mér þess vegna fulla grein fyrir því hve mikil vinna liggur þarna að baki. Það sem mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra um í fyrra andsvari eru þættir er snúa að barnavernd. Nú er óhjákvæmilegt, vil ég meina, í kjölfar setningar þessarar löggjafar, að breytingar verði gerðar á barnaverndarlöggjöf og fram komi frumvarp um barnavernd sem sennilega er skynsamlegast að sé fest í lög og taki gildi um svipað leyti og þessi löggjöf tekur gildi. Þess vegna vil ég inna hæstv. ráðherra eftir því hvort við megum ekki örugglega búast við því að frumvarp um breytingu á barnaverndarlögum líti dagsins ljós á þessum þingvetri og þá með þeim hætti að Alþingi geti klárað það verk og fái nægan tíma til að vinna þá vinnu samhliða þessu máli, a.m.k. að einhverju leyti.
Virðulegi forseti. Ég vil líka þakka hv. þingmanni og hrósa honum vegna þess að hann er einn þeirra þingmanna sem hafa átt sæti í umræddri þingmannanefnd, eins og komið var inn á, og hefur unnið þar mjög óeigingjarnt og gott starf. Ég vil jafnframt taka undir með hv. þingmanni og hrósa því starfsfólki sem hefur komið að þessu með einum eða öðrum hætti, hvort sem er starfsfólki ráðuneytisins, sem hefur verið vakið og sofið yfir þessu verkefni, eða starfsfólki sveitarfélaga, frjálsra félagasamtaka, stofnana. Ég nefni félagsmálastjóra og alla þá sem starfa í félagsþjónustunni hringinn í kringum landið sem hafa lagt alveg ómetanlega vinnu í þetta mál og hefur verið ótrúlega gefandi að finna þá samstöðu sem þar hefur verið að myndast. Að barnaverndarhlutanum og þeim frumvörpum sem vantar: Eðlilega þarf að leggja fram frumvörp sem þessu tengjast og þau munu skipta miklu máli. Þá á ég ekki bara við barnaverndarlögin heldur munum við líka þurfa að leggja fram frumvarp um félagsþjónustu sveitarfélaga, Greiningar- og ráðgjafarstöð, og svo mun þurfa ýmsar breytingar á öðrum lögum sem heyra undir menntamálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og eftir atvikum dómsmálaráðuneyti. Þær breytingar munu verða en það verða mestallt breytingar sem tala við þá heildarlöggjöf sem hér er í vinnslu. Þau frumvörp koma núna á vorþingi. Við erum til að mynda með barnaverndarfrumvarpið á lokametrunum í samstarfi við sveitarfélögin, það fer vonandi í samráðsgátt öðrum hvorum megin við jól og getur síðan komið inn í þingið. Þar eru tilgreindar umtalsverðar kerfisbreytingar sem mun þurfa samhliða þessu. Það þarf að breyta barnaverndarkerfinu til þess að það tali við þessi nýju lög. Það eru sannarlega umtalsverðar kerfisbreytingar sem fylgja því og ég mun gera mitt til þess að reyna að koma því sem fyrst inn í þingið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Hæstv. ráðherra nefndi sveitarfélögin og það góða samstarf sem hefur verið við það stjórnsýslustig í þessari vinnu og einmitt að það mikilsverða framlag sem bæði félagsmálastjóri sveitarfélaganna og félagsþjónusta sveitarfélaganna hafa lagt til hefði skipt miklu máli við þessa vinnu. En þá er spurningin: Telur ráðherra að sá umbúnaður sem er í frumvörpunum til þess að mæta þeim kostnaði sem óhjákvæmilega mun falla á sveitarfélögin muni duga til? Og ef ekki, er þá hæstv. ráðherra reiðubúinn, þegar fram líða stundir, að tryggja það að slík framlög fáist, að sá stuðningur fáist þegar og ef til þess kemur?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Já, við erum með allt það fjármagn sem þarf á næsta ári til að undirbúa innleiðinguna. Síðan er þannig búið um málið að jöfnunarsjóður mun verða með fjármagn sem verður nýtt til að mæta kostnaði sem til fellur vegna þessara lagafrumvarpa, þó aldrei meira en sá kostnaður sem raunverulega fellur til hjá viðkomandi sveitarfélögum vegna þess að þau eru þjónustuveitandinn í mjög mörgum tilfellum. Það verður í raun verkefnið að loknum innleiðingartímanum að greina hvar heildarkostnaðurinn liggur, vegna þess að við teljum að þetta muni mjög fljótt fara að skila ákveðnum ávinningi, bæði hjá sveitarfélögunum og ríkinu. Það mun ekki stranda á þeim sem hér stendur, komi til þess 2022 og 2023, að taka þátt í því að afgreiða fjárveitingar, ef það þarf meira í þetta, svo fremi að hann hljóti umboð til að sitja áfram á Alþingi. Ég held að það hljóti að eiga við um alla þá sem leggja áherslu á þetta mál hér í dag.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna í þessum þremur málum. Ég verð að segja að hér eru á ferðinni góð mál, svo sannarlega, og ákaflega mikilvægt að við hlúum vel að börnum þessa lands. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir það og þeim sem unnu þetta mál. Það hefur heilmikil vinna legið að baki. Í andsvörum hér hefur aðeins verið komið inn á kostnað og sveitarfélögin. Ég hef, ekki síst sem sitjandi fulltrúi í fjárlaganefnd, svolitlar áhyggjur af þessum kostaði, ekki síst vegna þess að staða ríkissjóðs er náttúrlega afar slæm og skuldasöfnunin gríðarleg. Hallinn á þessu ári er um 270 milljarðar kr. og tæpir 320 milljarðar kr. á næsta ári. Þetta eru náttúrlega stærðir sem við höfum aldrei séð áður. Þess vegna óttast maður að erfitt verði að fjármagna svo viðamikið verkefni. Hæstv. ráðherra kom inn á það í ræðu sinni að rætt sé um kostnað, að rætt sé um innleiðingarkostnað, að rætt sé um viðbótarkostnað, alls konar kostnað. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra nefndi orðið stofnun þrisvar sinnum. Það finnst mér hringja viðvörunarbjöllum þegar kemur að kostnaði. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega út í sveitarfélögin. Nú eru sveitarfélögin mörg hver afar illa stödd vegna veirufaraldursins og það hefur komið fram að allt að 50 milljarða kr. vanti í rekstur þeirra. Ríkissjóður er ekki að koma til móts við sveitarfélögin með neinum beinum hætti vegna faraldursins og í frumvarpinu er einmitt talað um að óvissa sé um kostnað sem fellur á sveitarfélögin. Í ljósi þess að við munum sjá fram á skerðingar á jöfnunarsjóði [[Forseti hringir.]]spyr ég hæstv. ráðherra: Getur hann virkilega fullyrt að sveitarfélögin komi til með að ráða við þetta verkefni fjárhagslega?
Virðulegur forseti. Staða ríkissjóðs er sannarlega slæm. En ég held að það séu fá frumvörp, ég hef alla vega ekki lagt fram þau frumvörp, sem hafa fengið jafnmikla hagræna greiningu og það sem hér um ræðir. Það á bæði við um hagræna greiningu til framtíðar sem unnin var af Birni Brynjólfi Björnssyni hagfræðingi en líka dýpri greiningu á kostnaði sveitarfélaga sem unnin var af Haraldi Líndal Haraldssyni, samhliða grunninum að hagrænu greiningunni, þar sem send voru 500 erindi til sveitarfélaga og stofnana til að fá fram hver kostnaðurinn yrði. Heildarkostnaðurinn reiknast mönnum til að sé á bilinu 1,3–2 milljarðar á ári á árunum 2022, 2023 og 2024. Við höfum tryggt allt það fjármagn sem þarf til verkefnisins á árinu 2021. Þegar um er að ræða fjárfestingu sem getur skilað sér á pari við Kárahnjúkavirkjun og Keflavíkurflugvöll, sem er í næsta nágrenni við hv. þingmann, þá spyr ég á móti: Hverjir verða það í nýrri ríkisstjórn sem ætla þá að koma hingað inn á Alþingi og draga þetta lagafrumvarp til baka og tryggja ekki það fjármagn sem þarf til verkefnisins? Ástæðan fyrir því að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er notaður sem eins konar „buffer“, að verkefnið fari í gegnum hann, er sú að ætlunin er ekki að tryggja meira fjármagn en það sem falla á til á fyrstu árunum. Hagræna greiningin sýnir að þetta fer mjög fljótt að skila ávinningi. Sveitarfélög sem hafa verið að stíga sambærileg skref, eins og Hafnarfjörður með brúnni þar og Austurlandsmódelið, að flýta þjónustunni, hafa einmitt sýnt fram á að kostnaður hefur verið að dragast saman. Nýleg tölfræði sýnir það einnig gagnvart þjónustu í barnavernd og þriðja stigs þjónustu. [[Forseti hringir.]] Það er gamaldags hagfræði að halda að ekki sé hægt að fjárfesta í börnum og það skili árangri. Það skilar árangri alveg eins og steinsteypa og brýr. [[Forseti hringir.]]Ég vil bara spyrja á móti: Er hv. þingmaður að boða það að hann ætli ekki að vera í því liði að tryggja fjármagn [[Forseti hringir.]]til að ráðast í þessa arðbærustu fjárfestingu Íslandssögunnar?
Herra forseti. Nú er hæstv. ráðherra náttúrlega kominn í útúrsnúninga og alger óþarfi að skella því fram að ég ætli að standa í vegi fyrir því að veita fjármuni í verkefnið. Ég var ekkert að tala um það, alls ekki. Þetta er illa fram sett hjá hæstv. ráðherra þegar hann hefur fjallað hér um gott mál og ég er búinn að hrósa honum fyrir það, að koma svo hingað og skella því á mig að ég ætli að standa í veginum. Þetta eru bara ósannindi, hæstv. ráðherra, og þú ættir að biðjast afsökunar á þessum ummælum þínum, ekkert öðruvísi en það. Alla vega vildi ég bara segja það, sitjandi í fjárlaganefnd, að við stöndum frammi fyrir gríðarlegri skuldasöfnun. Það er ekki jákvætt að koma fram með væntingar um gott mál - og þetta er gott mál, ég ætla alls ekki að draga úr því - en síðan þegar fram í sækir sjáum við fram á að við höfum hreinlega ekki efni á að fjármagna það með þeim hætti sem lagt er upp með. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Er hægt að hagræða á einhverjum öðrum sviðum í þeim málaflokkum sem heyra undir hann til þess að reyna að greiða fyrir því að málið fái alveg fulla fjárheimild svo að það verði sem fyrst að veruleika? Við þurfum að skoða það líka. Maður spyr sig líka: Er eitthvað af þessum ágætu hugmyndum og málum hér inni, tengiliðir, stöðugildi málstjóra o.s.frv., sem hægt er að setja undir einhvern annan hatt eða er hægt að nýta þá starfskrafta sem við höfum þegar í þeim málaflokki sem heyrir undir börn? Allt þetta hlýtur að verða að skoða innan nefndarinnar. En ég vil bara segja að lokum að ég er fylgjandi þessu máli og þetta er gott mál. Það þýðir ekki fyrir hæstv. ráðherra að koma hingað inn með fullyrðingar sem eru algjörlega út í hött, um að maður standi í vegi fyrir þessu [[Forseti hringir.]]þegar maður er í fjárlaganefnd og er bara að spyrja um kostnað. Herra forseti. Mér fannst bara rétt að fara yfir þetta mál.
Virðulegi forseti. Ef ég hef sært hv. þingmann skal ég bara biðjast afsökunar á því. Ég vil hins vegar segja að ég rakti það í framsöguræðu minni að fá mál hefðu fengið dýpri hagræna greiningu en einmitt þetta þar sem tveir utanaðkomandi sérfræðingar unnu gríðarlega umfangsmikla greiningu. Við erum að tala um kerfisbreytingu sem á að taka fjögur ár að innleiða. Ástæðan fyrir því að fjármagnið er sett inn með þessum hætti, hugsunin í lögunum er að það fari inn í jöfnunarsjóð, er sú að við ætlum ekki að setja í þetta meira fjármagn en það sem raunverulega fer í að innleiða málið. Á sama tíma verðum við, gagnvart þessum málaflokki eins og öðrum, að vera tilbúin til að ræða málið sem fjárfestingarverkefni vegna þess að það er sannarlega fjárfestingarverkefni. Ég vil hvetja hv. þingmann til að kynna sér þær hagrænu greiningar sem unnar voru með málinu, bæði af Birni Brynjólfi Björnssyni og Haraldi Líndal. Þær sýna það nákvæmlega að það er gríðarlega arðbært að fjárfesta í æsku [[Forseti hringir.]]þessa lands. Við erum ekki að veita fjármagn með skynsamlegum hætti. Það getur kostað í upphafi að spara síðar, og þetta mál snýr að því.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska hæstv. ráðherra til hamingju með þessi góðu mál. Ég þakka fyrir að hafa fengið að taka þátt í þeirri mikilvægu vinnu, sem fólst í því að vera fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í þverpólitískri þingmannanefnd sem hefur unnið þá vinnu, sem snýst fyrst og fremst um börn. Ég tel að vinnan hafi það að meginmarkmiði að breyta menningunni hvað það varðar hvernig við hlúum að börnum. Til þess að breyta menningunni þarf að fá marga aðila til að ganga í sama takti og hafa sömu markmið. Ég held að við séum komin vel á veg með það. Þessi vinna hefur gert það að verkum að allir aðilar eru farnir að tala saman í stað þess að hver vinni í sínu horni og tuði um það hvað þeir hefðu getað gert betur eða hvernig þetta virkar allt saman. Við erum farin að tala í lausnum og ræða málin og með því einu að það hafi tekist held ég að stór sigur sé nú þegar unninn, að koma þessu samtali af stað, fá aðila til að sættast á að tala saman og vinna að sameiginlegum tillögum. Það er hinn stóri sigur sem nú þegar hefur unnist. Næsta stig er að innleiða hluta af þeim aðgerðum sem aðilar hafa sameinast um sem sjást í þessum þremur frumvörpum. Það er bara smáhluti af þessari vinnu og ég vona að það muni ganga vel. Gríðarlegt samráð fór fram, eins og hæstv. ráðherra lýsti í framsöguræðu sinni, og mörg sjónarmið fengust fram og reynt var að kalla eins marga og mögulegt var að vinnunni. Það gekk bara vel, myndi ég segja. En nú er einhvers konar niðurstaða að birtast, samantekt á þessari vinnu, hvert við viljum stefna. Það verður gaman að sjá hvaða umsagnir, athugasemdir og annað slíkt við fáum við þau frumvörp sem eru hér í meðförum þingsins. Við fáum þá vonandi enn fleiri sjónarmið fram og enn fleiri ábendingar til að takast á við. Í grunninn er það sem við erum að stefna að, þessi menningarbreyting sem við erum að vinna að hér, þessi snemmtæka íhlutun og forvarnir. Um leið og einhver flögg birtast eða eitthvað er ekki eins og best verður á kosið varðandi börn, æsku þeirra og umhverfi, verður hægt að bregðast við á þann hátt að við fáum heildarsýn yfir stöðuna. Út á það gengur líka stigskiptingin, til að innleiða forvarnirnar, að við sjáum á ýmsum mælaborðum, sem mikið hefur verið rætt um í þessu máli, með því að safna upplýsingum og ná betri yfirsýn yfir málaflokkinn, hvar skórinn kreppir þannig að hægt sé að byrgja brunninn áður en barnið fellur ofan í hann. Til að geta haft markvissar forvarnir þurfum við að hafa vissar upplýsingar til staðar til að geta unnið að forvörnum og komið í veg fyrir að flögg rísi eða að börn þurfi að fara inn í mjög óæskilegt umhverfi eða annað slíkt. Út á það gengur þessi stigskipting, að hafa fyrsta stigs þjónustu og þar inni eru forvarnirnar og snemmtæka íhlutunin. Svo er það annað stigið sem þarf þá kannski einhvern smástuðning og annað slíkt og svo þriðja stigið en maður hefur oft á tilfinningunni að öll málefni barna snúist um það í dag, en það eru meðferðir og greiningar og frekari íhlutun. Því miður er það upplifun marga að þar sé fyrst og fremst brugðist við. En auðvitað er fullt af góðum hlutum að gerast í forvörnum og á fyrsta stiginu. Þetta er mismunandi eftir skólastofnunum, eftir sveitarfélögum og eftir íþróttafélögum. Þetta er misjafnt en við þurfum að draga úr því að börn þurfi að fara úr fyrsta stigs þjónustu yfir í annars stigs þjónustu og draga enn meira úr þriðja stigs þjónustu. Þannig held ég að allir græði, og þetta snýst allt um fjármagn, en auðvitað eru það börnin sem græða mest og það er það sem skiptir mestu máli í þessu. Ég kem inn á fjármagnið og í andsvörum við hæstv. ráðherra hafa komið fram áhyggjur af því hvort þetta sé fjármagnað. Ég verð að segja eins og er að ég hef minnstar áhyggjur af því öllu, það eru smápeningarnir í þessu öllu. Mér finnst að ekki eigi að þurfa að ræða það heldur eigum við miklu frekar að horfa á það hvernig fjármagnið hefur verið vandamálið í kerfinu hingað til, hvernig fjármagnið hefur orðið til að mynda gráu svæðin á milli sveitarfélaganna og ríkisins. Úrræðin hafa, eins og ég sagði hér áðan, svo mörg verið á þriðja stiginu og það fer eftir tegund vandamáls hvort það eru sveitarfélögin eða ríkið, einstakar stofnanir ríkisins, sem finnst þær alltaf vera sveltar af fjármagni, og það er eins með sveitarfélögin, sem eiga að borga. Það hefur oft orðið til þess að börn fá ekki þá þjónustu sem þau eiga að fá út af því að deilur eru á milli ríkis og sveitarfélaga um það hver eigi að borga. Sú deila birtist í því hvaða úrræðum eigi að beita eða hvernig greining eigi að vera, af því að það er það sem endanlega ræður því hver borgar. Það ræðst ekki af því hvað barninu er fyrir bestu, sem skiptir öllu máli. Það er gríðarlega mikilvægt að í þessari miklu vinnu, eigi hún að ganga upp, verði þeim gráu svæðum útrýmt og það liggi miklu skýrar fyrir hver beri ábyrgð á hverju. Það verður þá jafnvel að hafa einhverjar afleiðingar ef menn bera ekki ábyrgð á því sem þeir eiga að bera ábyrgð á, en þetta þarf að vera á hreinu. Við megum samt passa okkur á því að búa ekki til of mikið kerfi, þannig að það verði slagsmál um hver eigi að veita þjónustuna. Til þess að koma í veg fyrir þessi gráu svæði og stuðla að því að einhver beri ábyrgðina er talað um gagnagrunna sem eigi að flagga upplýsingunum. Þar þurfi að huga vel að persónuvernd og trúnaðarsambandi fagfólks og skjólstæðinga og öðru slíku. Þetta hefur mikið verið rætt í þverpólitísku nefndinni en á að öllum líkindum einnig eftir að koma upp í umræðunni í þinginu. Þá voru líka settir á svokallaðir málstjórar sem eiga að taka á málinu og bera ábyrgð á því að barnið fái þjónustu og að kerfin fari ekki að rífast. En til þess að þurfa kannski ekki að kljást við þetta, og að það reyni sem sjaldnast á þessa málstjóra og á þessar deilur, þurfum við að tryggja að úrvinnslan úr því ferli sem við búum til hér verði þannig að foreldrarnir og fjölskyldurnar sjálfar séu hinir raunverulegu málstjórar, foreldrarnir hafi valdið í því hvað barninu sé fyrir bestu. Þau þekkja barnið og aðstæður þess best og því er gríðarlega mikilvægt, alveg frá upphafi og út í gegn, að foreldrar verði hinir raunverulegu málstjórar. Þá þurfum við líka að hafa í huga að foreldrarnir geta þurft aðstoð, það er ekki alltaf barnið sem þarf aðstoðina eða úrræðið, það geta verið foreldrarnir eða fjölskyldan eða aðrir í nærumhverfi barnsins. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli og það er kannski næsta stig eftir að þetta er allt komið af stað, þ.e. að ákveða hvernig við tryggjum að næg úrræði verði í boði. Við þurfum að tryggja aðgengi að úrræðum, að það þurfi ekki slagsmál við kerfið til að komast í úrræðin. Þetta er allt mikilvæg vinna til að þetta gangi allt upp og þar þurfum við að hugsa um tryggt aðgengi, fjarþjónustu, bestu úrræðin við öllum þeim fjölbreytta vanda sem börn glíma við, sem getur verið margvíslegur. Við þurfum líka að huga að aðgengi fyrir nýsköpun og leyfa nýju fólki að komast að, ekki bara treysta á þau gagnrýndu kerfi sem við erum með nú þegar og einhverjar stofnanir ákváðu að nota og ætla svo að rífast um hvaða kerfi er best. Það sem virkar fyrir einn þarf ekki endilega að virka fyrir þann næsta. Við þurfum því að tryggja fjölbreytni í úrræðunum og gott aðgengi að þeim og til að tryggja nýsköpun þá verður líka að vera einhver hvati fyrir fólk sem hefur metnað í þessu til að fara af stað. Það má ekki verða þannig að mikil vinna sé lögð í nýsköpun og að búa til úrræði en svo af því að kerfið fann ekki upp úrræðið sjálft sé það ekki velkomið inn í kerfið. Þetta er eitt stórt atriði sem þarf að passa. Eins og ég talaði um í störfum þingsins í gær þá held ég að það sé lykilatriði í þessu að fjármagn fylgi barni. Ef hægt er að búa til þannig kerfi þá minnka þessi gráu svæði og það hjálpar foreldrum að vera sinn málstjóri. Það eykur líkur á að þjónustan verði veitt fyrr og þá eru meiri líkur á að fólk haldist á fyrsta stiginu. Þá er orðinn hvati fyrir fólk að búa til úrræðin, reyna að vinna í því að búa til lausnir við þeim vandamálum sem við búum við, þeim áskorunum sem mæta börnum í breyttum heimi. Ég held að þetta sé alveg gríðarlega mikilvægt atriði í þessu. Til að taka þetta aðeins saman þá eru þetta mörg stig. Þetta er stórt og mikið olíuskip sem þarf að snúa og hæstv. ráðherra á mikið hrós skilið fyrir að leggja af stað og koma þessari vinnu í gang. Stórsigur er nú þegar unninn með þessu samráði og samtali og þessum sameiginlega áhuga sem búið er að vekja hjá fólki til að stefna í þessa átt. Svo erum við með tæknileg atriði til að innleiða þetta og fylgja því eftir í frumvörpunum og verður gaman að takast á við það í hv. velferðarnefnd og fá fram mismunandi sjónarmið. Við þurfum líka að tryggja að sú nýja stefna sem við höfum innleitt gangi upp og það verðum við að gera með góðu aðgengi að fjölbreyttum úrræðum þar sem foreldrar geta stutt við börnin sín og verið hinir raunverulegu málstjórar. Þannig held ég að við getum náð gríðarlegum árangri og það orðið til þess að heilbrigðari og hamingjusamari kynslóðir vaxi úr grasi. Það mun skila samfélaginu gríðarlega miklu, þannig að þessar nokkru krónur sem deilt var um hér áðan koma margfalt til baka takist þetta. Ef við fáum heilbrigðara samfélag og meiri velsæld mun kostnaður við þennan málaflokk dragast töluvert saman og krafturinn og hagvöxturinn mun margfaldast með öflugri kynslóðum. Ég hlakka til að takast á við þetta mikilvæga og góða mál og hlakka til að heyra mismunandi sjónarmið um það hvernig við getum gert enn betur.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér saman þrjú frumvörp til laga, frábær frumvörp, og við fögnum því innilega að þau séu komin inn til þingsins; frumvarp til laga um samþættingu þjónustu í þágu barna, um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála og um Barna- og fjölskyldustofu. Flokkur fólksins segir alltaf: Fólkið fyrst, svo allt hitt. Og í þessu tilfelli getum við bara sagt: Börnin fyrst og svo tökum við allt hitt. Auðvitað eigum við að alltaf setja börnin og velferð þeirra í fyrsta sæti. Þetta er gífurlega metnaðarfullt frumvarp og ég fagna því innilega. Þegar maður les í gegnum það sér maður hve ótrúleg samhæfing þarf að fara fram. Ef við grípum t.d. bara niður í 2. gr. frumvarpsins, um orðskýringar, þá segir í 3. tölulið, með leyfi forseta: „Farsæld barns: Aðstæður sem skapa barni skilyrði til að ná líkamlegum, sálrænum, vitsmunalegum, siðferðilegum og félagslegum þroska og heilsu á eigin forsendum til framtíðar.“ Þetta er gífurlega mikilvægt en við vitum að það verður gífurlega erfitt að samþætta þetta allt og láta það virka. Ef maður horfir á 5. tölulið segir þar um farsældarþjónustu, með leyfi forseta: „Öll þjónusta sem mælt er fyrir um í lögum að sé veitt á vegum ríkis eða sveitarfélaga og á þátt í að efla og/eða tryggja farsæld barns. Farsældarþjónusta nær frá grunnþjónustu sem er aðgengileg öllum börnum og/eða foreldrum til frekari stigskiptrar einstaklingsbundinnar þjónustu, meðal annars á sviði menntamála, heilbrigðismála, löggæslu, félagsþjónustu og barnaverndar.“ Þetta segir okkur að það kemur til með að þurfa að samhæfa gífurlegan fjölda einstaklinga, nefnda og annarra sem hafa unnið hver í sínu horni til að þessir aðilar geti unnið saman. Og það er eiginlega frábært. Við gerum okkur grein fyrir hvernig ástandið er í þjóðfélaginu í dag og hefur verið. Ástandið í málefnum barna var ekkert sérstaklega gott fyrir Covid og við vitum að það hefur versnað í Covid-faraldrinum. Við sjáum það á tíðni heimilisofbeldis og líka á fjölda þeirra barna sem hafa leitað aðstoðar vegna ástandsins sem þau eru í. Þess vegna er svo mikilvægt að við finnum lausnir. Því miður hefur kerfið verið upptekið af því að ýta lausnunum frá sér, að reyna einhvern veginn að setja alla á bið. Ég segi fyrir mitt leyti að það eigi ekki að eiga sér stað í okkar þjóðfélagi að við segjum barni að bíða eftir þjónustu, hvaða þjónusta sem það er. Barnið á ekki að fara á biðlista. Við eigum að vera það framsækið og gott samfélag að við getum gripið börnin, einn, tveir og þrír, og séð til þess að þau þurfi ekki að bíða eftir þjónustu nema þá kannski einhverjar vikur, innan við mánuð. Það er svo mikilvægt að grípa strax inn í svona hluti. Við vitum það og höfum séð það. Ég sá nú nýlega könnun sem sýndi fram á hvernig ástandið er t.d. á þeim einstaklingum sem eru í afbrotum og gista fangelsi. Stór hluti þeirra flosnaði upp úr barna- og unglingaskólum, er með skrifblindu, lesblindu og hefur lent í skelfilegum málum, einelti og þar fram eftir götum. Við sjáum afleiðingarnar og líka hversu mikilvægt er að grípa strax inn í. Þess vegna er það alveg óskiljanlegt fyrirbrigði að við skulum vera með tvöfalda biðlista á greiningarstöðvar sem greina ADHD og önnur geðræn vandamál hjá börnum. Og eins og ég sagði hér einhvern tímann finnst mér eiginlega stefna í þrefalda biðlista. Það er óásættanlegt. Ég vona svo heitt og innilega að bara með því að við séum komin á það stig að ræða svona gífurlega framsæknar breytingar, sem ég ítreka að ég fagna innilega, förum við strax að vinna þannig að við sjáum þessa tvöföldu biðlista hverfa, að það verði bara einfaldur biðlisti og svo hverfi hann líka. Eins og hefur komið fram, líka hjá hæstv. ráðherra, skilar þetta sér svo margfalt til baka fyrir þjóðfélagið. En við verðum að átta okkur á því að þetta mun sérstaklega skila sér til barna sem eru í þessum aðstæðum. Það er númer eitt, tvö og þrjú að aðstæður barnanna verði sem bestar og þau fái þá þjónustu sem þau þurfa sem fyrst. Eins og við vitum erum við í þeirri aðstöðu að því miður er bæði fátækt og sárafátækt við lýði í okkar gjöfula landi og það er sorglegt í sjálfu sér. Í hópi þeirra sem búa við fátækt eru börn. Ég segi fyrir mitt leyti að það tekur á að horfa á einhvern bíða með barn úti í röð eftir mat í nístingskulda og hífandi roki. Það er ein birtingarmynd ástandsins. Þess vegna er svo nauðsynlegt að við girðum okkur í brók og förum að taka hlutina alvarlega og koma þeim í lag. Ég tel þetta vera rosalega metnaðarfullt skref. Áðan líkti ég þessu við að klífa Everest. Það er nú Íslendingur sem ætlar að reyna að klífa hið ógurlega fjall K2 að vetri til sem enginn hefur gert. Ég verð eiginlega bara að lýsa því yfir að eftir því sem ég les þetta frumvarp betur finnst mér það sýna slíkan metnað. Ég hvet ráðherra og vona heitt og innilega að honum takist að samþætta alla þessa hluti og fá alla með sér í að byggja upp þetta mikilvæga mál svo að þarna fáist heildræn sýn yfir öll þau vandamál sem börn geta lent í og að þau verði þar af leiðandi gripin um leið og þörf er á. Það er eitt líka sem kemur upp í 14. tölulið 2. gr., í orðskýringum, sem sýnir hversu viðamikið þetta er. Þar er talað um þjónustuveitanda. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Sá sem veitir farsældarþjónustu, hvort sem hann er hluti af stjórnsýslu ríkis eða sveitarfélags eða einkaaðili sem veitir slíka þjónustu á vegum ríkis eða sveitarfélags, t.d. á grundvelli þjónustusamnings. Til þjónustuveitenda teljast t.d. leikskólar, grunnskólar, frístundaheimili, félagsmiðstöðvar, framhaldsskólar, heilsugæsla, sérhæfð heilbrigðisþjónusta, lögregla, félagsþjónusta og barnavernd.“ Það sýnir okkur hversu gífurlega mikið er undir í þessu samhengi að í frumvarpi um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála kemur fram orðrétt í 1. gr., með leyfi forseta: „Stofnunin fer með eftirlit með gæðum þjónustu sem er veitt á grundvelli laga um barnavernd, laga um Barna- og fjölskyldustofu, laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, laga um málefni aldraðra, laga um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, laga um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu og laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna.“ Þetta sýnir okkur svart á hvítu hversu gífurlega viðamikil þessi þrjú frumvörp eru og hve mikilvægt það er í sjálfu sér að við skulum vera komin á það stig að sameina þetta og koma öllum þessum þremur frumvörpum í gegnum þingið. Frumvarpið mun fara til velferðarnefndar eins og gefur að skilja. Þar mun ég svo sannarlega taka vel á móti því og raunar vona ég heitt og innilega að sem flestir sendi inn greinargerðir og hugmyndir um hvernig best sé vinna að þessum málum. Við þurfum líka að átta okkur á því að því miður er staðan sú í dag að mismununin er gífurlega mikil. Oft verður maður eiginlega orðlaus þegar maður fær ábendingar um að barn fái ekki þá þjónustu sem maður myndi halda að væri sjálfsögð vegna þess að kerfið er einhvern veginn ekki tilbúið til að taka á vandamálinu. Þótt lausnin sé til í kerfinu er eins og kerfin tali ekki saman. Það sem gerist á einum stað talar ekki við hinn staðinn. Þar af leiðandi fær eitt barn þjónustu á þeim grundvelli en annað ekki. Það er auðvitað gjörsamlega óþolandi. Þetta er því miður oft að rekast á í þjónustu á vegum heilbrigðisráðuneytisins, félagsmálaráðuneytisins og sveitarfélaganna. Ef við samþættum þjónustuna, eins og stendur til með þessum frumvörpum, erum við á virkilega góðri leið. Eins og hefur komið fram eigum við ekki að horfa í kostnað. Það getur aldrei talist eðlilegt að tala um kostnað þegar við erum að tala um velferð barna. Þar á kostnaðurinn ekki að koma inn í. Það segir sig sjálft, bæði fyrir velferð barnsins og líka fyrir þjóðfélagið, að það er bara hreinn og beinn gróði fyrir alla að sjá til þess að börn fái þá þjónustu sem þau eiga fullkomlega rétt á. Eins og ég hef sagt og ítreka nú þurfum við að setja börnin fyrst og síðan kemur allt hitt. Við eigum aldrei að setja börn á bið. Það á ekki að líðast í okkar landi. Börn eiga rétt á þjónustu, einn, tveir og þrír, og það mun ég segja að sé 100% réttur þeirra.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir þetta tímabæra frumvarp. Ég tel að sá víðtæki stuðningur sem þetta mál nýtur sé afrakstur þess að málið fæðist í þverfaglegu samstarfi og þverpólitísku. Mér sýnist kjarni þessara frumvarpa og þessarar vinnu vera að kerfin okkar tali einfaldlega betur saman. Það hefur ekki alltaf verið staðan í þessum málaflokki og kannski ekki í stjórnsýslunni almennt séð heldur. Ég held að það verði til mikils unnið og mikill ávinningur af því að breikka myndina sem kerfið horfir á, að hverfa frá þessari rörsýn og finna leiðir til þess að kerfin, og kerfið, nálgist mál og málefni barna með heildrænum hætti. Mér hefur fundist mjög jákvætt og skemmtilegt að sjá og heyra áherslur hæstv. félags- og barnamálaráðherra í þessum málaflokki, að hann setji málefni barna í brennidepil með þessum frumvörpum og er sérstaklega hrifin af þeirri nálgun hans að ætla að tryggja snemmtækan stuðning, að finna leiðir til að tryggja forvirkar aðgerðir og að þær virki og að við náum þannig að búa til almennilegt öryggisnet fyrir börn, sérstaklega börn í viðkvæmri stöðu. Við náum þannig utan um fjölþættan vanda barna innan heimilis og innan skólakerfisins. Ég tek undir þau orð hæstv. félagsmálaráðherra í framsöguræðu hans hér fyrr í dag að það muni beinlínis reynast þjóðhagslega hagkvæmt að gera þetta. En ég vildi samt bæta við þá röksemdafærslu að þetta sé engu að síður málaflokkur af því tagi að ekki ætti að þurfa efnahagslegu rökin til. Þetta er einfaldlega verkefni sem okkur sem samfélagi ber skylda til að sinna vel og af alúð. Ég trúi því að með því að tryggja sterkt og gott velferðarnet og öryggisnet í þágu barna sé hægt að bregðast við þegar barn er í erfiðleikum, verður fyrir áföllum eða býr við aðstæður sem teljast óviðunandi en kannski ekki síður að koma einfaldlega í veg fyrir þær aðstæður. Við vitum held ég flest að fylgni er milli áfalla og erfiðleika í æsku og þess sem kemur síðar á lífsleiðinni, veikinda, örorku og fátæktar. Það held ég að ég geti fullyrt úr mínu fyrra starfi varðandi ofbeldi inni á heimilum, vanrækslumál sem byrja þannig að barnavernd hefur afskipti af heimili og síðan er stígandi í þeim aðstæðum þar til lögregla er komin inn í málið. Þar hefur t.d. orðið sú þróun á undanförnum árum að þegar verið er að rannsaka og saksækja menn fyrir ofbeldi gagnvart maka inni á heimili er það í dag talið sjálfstætt brot, líka gagnvart barni þó að barnið sjálft hafi ekki orðið fyrir líkamlegu ofbeldi heldur einfaldlega orðið vitni að því, sem sýnir að við erum farin að horfa á þau mál öðrum augum en áður var. Fyrir liggur stór rannsókn ACE sem hefur verið í gangi síðan 1995 en niðurstöður hennar sýna með óyggjandi hætti fram á tengsl erfiðrar æsku, upplifana og áfalla í æsku, og heilsufarsvanda síðar á ævinni. Þau rök finnst mér ein og sér réttlæta það að við séum að fara af stað með vinnu sem þessa og það ætti í sjálfu sér að vera okkur öllum hvatning í okkar persónulega lífi, umhverfi, nágrenni og kerfum til að gera betur og vera öll í því hlutverki að gæta barna. En varðandi þetta meginstef frumvarpsins, að kerfin tali betur saman, þá skil ég málið líka svo að hér sé verið að tala fyrir einföldun kerfa og jafnframt að kerfin eigi að vera til staðar fyrir fólk og veita einstaklingsbundna þjónustu og þjóna þannig tilgangi sínum þannig að kerfið sé til staðar fyrir fólkið en sé ekki fast í einhverju því verklagi og ferlum að ná þeim tilgangi ekki fram og liður í því er samfella í þjónustu og samvinna. Ég myndi varðandi það mál kannski beina því sérstaklega til félagsmálaráðherra að horfa til þess hver veruleikinn er í dag varðandi biðlista eftir úrræðum eða greiningu sem eru í mörgum tilvikum svo langir að þeir eru einfaldlega stór hluti af æsku barna. Barn sem er að byrja í skóla sex ára gamalt og hefur verið á biðlista í eitt eða tvö ár eftir greiningu hefur einfaldlega verið í þeirri stöðu drjúgan hluta ævi sinnar. Því þarf að breyta. Síðan kemur hið gamalkunna stef minni hlutans hér á þingi að eitt sé að setja regluverk en annað er að tryggja regluverkinu raunverulegt líf, þ.e. að tryggja málaflokknum nægjanlegt fjármagn þannig að hægt verði að framfylgja reglum og að áherslubreytingar verði eitthvað sem við sjáum í reynd í framkvæmd. Það eru bæði varnaðarorð og hvatningarorð til hæstv. félagsmálaráðherra að tryggja það að góð vinna, sem hefur greinilega verið í gerjun í nokkurn tíma, eigi þess kost að raungerast og það verði gert með fjármagni. En ég trúi því og finnst ég merkja það á því hvernig félagsmálaráðherra hefur talað að hann standi af einlægni á bak við þetta frumvarp og ég trúi því að hann muni beita sér fyrir því að fjármagn verði ekki til þess að draga úr þeim framfaraskrefum sem stigin verða ef frumvarpið verður að lögum.
Herra forseti. Er hægt að meta farsæld til fjár? Já, það er hægt af því að hægt er að meta góða líðan, hamingju og samfélagið allt til fjár. Það er einfaldlega þannig. Ansi snemma í þessu ferli þingmannanefndar um málefni barna kölluðum við eftir því að öll vinna okkar í nefndinni yrði metin til fjár af því að þannig næðum við að setja á borðið að þetta væri til einhvers fyrir þá sem hugsa þetta mögulega út frá hagrænum viðmiðum og út frá ríkissjóði og þeim ávinningi sem þetta hefði eingöngu fyrir þann ágæta sjóð. Lykilorðin í einu af þeim frumvörpum sem við erum að fjalla um hér í dag, frumvarpi til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, er samþætt þjónusta og án hindrana. Fljótlega eftir að starfið hófst komu allir þingmenn í þingmannanefndinni saman og fóru að velta fyrir sér sínum óskamálum og ég þykist vita að hæstv. ráðherra hafi líka verið með óskamál á borði sínu. Þeir starfsmenn sem komu að vinnunni voru líka með óskamál og öll vorum við að velta þessu fyrir okkur út frá sérsviðum okkar af því að það skiptir í rauninni ekki máli hvaðan við komum inn í þessa vinnu. Við höfum verið börn sjálf og eigum annaðhvort börn eða þekkjum börn eða höfum komið að málefnum barna einhvers staðar á lífsleiðinni í störfum okkar. Í þingmannanefndinni var mjög fjölbreyttur hópur. Þarna var manneskja úr skólakerfinu, úr löggæslu, manneskja sem hefur unnið inn í réttarvörslukerfinu, í barnavernd, öryrki, manneskja af sveitarstjórnarstiginu o.s.frv., o.s.frv. Þarna voru mjög ólíkir aðilar sem komu og vildu setja lóð sín á vogarskálarnar í þessari vinnu. Við einblíndum þess vegna öll í fyrstu skrefunum á það hvað við vildum að yrði betra fyrir börn. En fljótlega áttuðum við okkur á því að það sem gerðist alltaf, alveg sama hvert við fórum, var að kerfið þvældist fyrir. Þar voru þröskuldarnir, kerfið sjálft. Þrátt fyrir að við værum alltaf með barnið í forgrunni þá voru þröskuldarnir þar. Kerfið sem við höfum byggt upp, sem er mannanna verk, er að þvælast fyrir. Það talar illa saman þrátt fyrir allt þetta frábæra starfsfólkið sem er úti um allt kerfið. Þar verða flöskuhálsarnir og þess vegna tel ég að þetta séu þau atriði sem skipta mestu máli þegar við erum að fara að smíða þennan afrakstur: Er þetta samþætt þjónusta við hæfi án hindrana? Eins og kemur fram í 1. gr. skulu þeir sem bera ábyrgð samkvæmt þessum lögum fylgjast með velferð og farsæld barna og foreldra og meta þörf þeirra fyrir þjónustu. Ef þeir sem fylgjast með, sem eru skilgreindir í lögunum, átta sig á því að þörf er á þjónustu ber þeim strax að bregðast við til þess að tryggja snemmbæra íhlutun, sem er mikið notað orð núna, en það skiptir máli að fólk velkist ekki um í kerfinu árum saman og enginn bregðist jafnvel við. Í frumvarpinu um samþættingu þjónustu er einmitt tekið fram að ákveðnir aðilar beri ábyrgð á hverju stigi fyrir sig og þannig er þeim gert að bregðast við þörf barna og foreldra fyrir þjónustu og gera það á skilvirkan hátt um leið og þörfin vaknar eða kviknar. Og ef þörf er fyrir þjónustu þurfa allir að tala saman, þá þarf allur björgunarhringurinn að koma saman að borðinu og tala saman til að koma í veg fyrir það sem á sér því miður of oft stað núna, að barnið falli ítrekað niður á milli kerfa og gleymist, eða kannski ekki gleymist heldur að enginn viti að þjónustan hafi fallið niður einhvers staðar. Kerfið okkar er auðvitað mjög dýrt. Það kostar mikla peninga. Það kostar auðvitað enn meira fé þegar það virkar ekki. Þess vegna skiptir svo miklu máli að tryggja þó ekki væri nema þetta, þessa fléttu sem myndar björgunarhring utan um barnið sjálft og fjölskylduna alla. Með öðrum orðum er verið að skýra mjög vel alla verkferla, skýra hver ber ábyrgð á hvaða þjónustu. Einnig er verið að skýra vel hver beri ábyrgð á að hafa eftirlit með þjónustunni. Í dag er Barnaverndarstofa ráðgefandi aðili, skapandi aðili þegar kemur að úrræðum og eftirlitsaðili. Ég held að við hljótum öll að geta verið sammála um að það er óheppilegt að setja öll þau verkefni á sama skrifborðið. Þess vegna er gott að við séum hér að búa til Barna- og fjölskyldustofu sem á þá að veita ráðgefandi og styðjandi þjónustu við alla þjónustuaðila. Svo erum við líka með frumvarp um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála sem á einmitt að vera eftirlitsaðili, varðhundur sem tryggir að verið sé að veita fullnægjandi þjónustu, hún sé í lagi og að verið sé að grípa börnin. Það skiptir mjög miklu máli, finnst mér, í þessu frumvarpi varðandi samþættingu á þjónustu í þágu farsældar barna, að við séum búin að stigskipta þjónustu í þágu barna þannig að þjónusta sé veitt á þremur þjónustustigum, fyrsta stig þjónustu sé sú grunnþjónusta sem er aðgengileg öllum börnum, þar sé veittur einstaklingsbundinn og snemmtækur stuðningur sem er í rauninni veittur barninu og fjölskyldunni og því fylgt eftir á markvissan hátt. Á öðru stiginu eru einstaklingsbundin og markviss úrræði, veitt í samræmi við faglegt mat, að undangengnu einhverju mati og/eða frumgreiningu á þörfum barnsins. Þar er talað um að búa til áætlun til að geta veitt þessa samþættu þjónustu og eftirfylgd, að fylgst sé með því hvernig það gangi og að kerfin og úrræðin tali vel saman. Þriðja stigs þjónusta er svo veitt þegar farsæld barns er hætta búin og þar á að vera mjög sérhæft og ítarlegt mat og greining á stöðunni hverju sinni. Þar verður þessi ýtrasta þjónusta. Hverjir ætla að sinna þessu? Við erum í frumvarpinu með tengiliði alveg frá fæðingu barns þar til það er ekki lengur barn. Nú skulum við líka hafa í huga að við ræddum um það í nefndinni að við yrðum að passa að það yrði ekki algjört rof við 18 ára aldur. Annað sem var gott við allt þetta starf er að notendur voru allan tímann við borðið. Stanslaust var verið að tala við þá sem munu nota þjónustuna, hvort sem um er að ræða börn, ungmenni, foreldra eða fullorðna sem nýttu þjónustuna sem börn á einhverjum tímapunkti. Leitað var upplýsinga í kringum það allt saman, það var ekki bara kerfið sem kom að samningu þessa máls. Einnig var mjög ríkt samtal við notendur og það skiptir mjög miklu máli. En tengiliðirnir eru, held ég, líka lykilatriði af því að öll börn og allir foreldrar skulu hafa aðgang að tengilið inn í þjónustuna eftir því sem þörf krefur. Á fyrstu sex árunum er tengiliðurinn starfsmaður heilsugæslustöðvar eða heilbrigðisþjónustu í umdæminu og einnig er það þannig ef þörf er á samþættingu þjónustu á meðgöngu, og er það mjög gott. Um leið og barnið er komið í leik-, grunn- eða framhaldsskóla er tengiliðurinn orðinn starfsmaður skólans þar sem barnið er við nám. Sum börn stunda ekki skóla, eru ekki í námi, og þá skal tengiliðurinn vera starfsmaður félagsþjónustu þess sveitarfélags þar sem barnið á lögheimili. Hvað sem gerist, ef t.d. er rof á búsetu barnsins, ef mikið er verið að flakka á milli, þá er alltaf einhver sem skal tryggja að einhver taki á móti, fyrri tengiliður skal sjá til þess að nýr tengiliður fái nauðsynlegar upplýsingar til að geta gripið barnið þannig að aldrei verði fall í þjónustu, umhyggju eða eftirliti með farsæld barnsins. Það er skilgreint nákvæmlega hvert hlutverk tengiliðanna er, hverjir þeir eru, hverjir eru svo málstjórar þegar um er að ræða einhvers konar þjónustu sem barn og fjölskylda þarf að fá og hvert hlutverk þeirra er og svo stuðningsteymi og áætlun. Ég vona að þetta mál hljóti brautargengi. Það skiptir mjög miklu máli. En mig langar aðeins í lokin, af því að það er ekki mikið eftir, að koma aftur inn á það sem ég talaði um í upphafi ræðu minnar, hvort hægt sé að meta farsæld til fjár. Við þessa vinnu var leitað til hagfræðingsins Björns Brynjólfs Björnssonar sem fór í mjög ígrundað mat á því og það er alveg ljóst að áföll í barnæsku og afleiðingar þeirra eru í rauninni mest notaða aðferðafræðin til að meta farsæld barna og ef ekki er gripið nógu snemma inn þegar áföll verða í barnæsku þá er hægt að meta áætlaðan kostnað samfélags af því, samfélagsins, hins opinbera, vegna barna sem lenda í erfiðleikum. Til eru bæði innlendar og erlendar rannsóknir sem hafa metið þann kostnað af því þegar áföll í barnæsku hafa neikvæð áhrif á líffræðilegan þroska barna, þegar áföll í barnæsku skerða skynjun, félags- og tilfinningagreind barna, þegar áföll í barnæsku hafa skaðleg áhrif á heilsufarið og hegðun barna bitnar svo á heilsu barnsins sem leiðir aftur til sjúkdóma, örorku og samfélagslegs vandamáls og, ef verst er, til snemmbærs dauða. Það eru allt hlutir sem er í rauninni hægt að rekja til áfalla í bernsku og við vitum að öll þessi atriði eru samfélagslega mjög dýr. Fyrir utan hvað það er dýrt fyrir einstaklinginn er það dýrt fyrir allt samfélagið þannig að ávinningur okkar af því að láta þessi mál ganga hér í gegnum þingið [[Forseti hringir.]]og verða að veruleika er mjög mikill.
Hæstv. forseti. Það hefur verið mjög fróðlegt að fylgjast með umræðunni hér í dag. Ég ætla að fara aðeins í gegnum fyrsta frumvarpið, ef við getum orðað það þannig. Þetta er allt sett saman í eina umfjöllun, þ.e. frumvarp um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, frumvarp um Barna- og fjölskyldustofa, og frumvarp um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Þegar ég var að skoða þessi mál tók ég eftir því að Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála hefur verið starfrækt innan velferðarráðuneytisins í tvö ár. Þar má finna ágætisvefsíðu um þetta verkefni. Ég sá að tíu manns vinna hjá þeirri stofnun, þar af einn karlmaður, svo maður setji kynjagleraugun upp. Það er algerlega tímabært að fara í þessa vinnu og ég er svo sannarlega sammála markmiðinu. Mér finnst ágætt að það sé sett þannig upp að við ætlum að bregðast við sem fyrst, þ.e. með því sem kallað er fyrsta stigs þjónusta og svo annars stigs þjónusta, sem þessi mál fjalla hvað mest um. Það minnir mig dálítið á heilbrigðisþjónustuna okkar og þann vanda sem við stöndum frammi fyrir þar, að tappinn virðist vera það sem við skilgreinum sem þriðja stigs þjónustu. Það á líka við hér, við vitum af öllum biðlistunum sem eru inn á allar stofnanir, greiningarstofnanir, Þroska- og hegðunarstöð, BUGL og annað slíkt. Þetta minnir mig á að það eru biðlistar í allar stærri aðgerðir innan heilbrigðiskerfisins. Verkefni Barna- og fjölskyldustofu er þannig hugsað, eins og ég skil það, að Barnaverndarstofu verði skipt upp, annars vegar fari málefni Barnaverndarstofu til Barna- og fjölskyldustofu og svo verði Gæða- og eftirlitsstofnun með hinn hluta Barnaverndarstofu og þrír starfsmenn Barnaverndarstofu fari á Barna- og fjölskyldustofu. Nokkuð vel er farið yfir allan málaflokkinn. Það er virkilega vel sett fram hvernig ganga á í þessa vinnu. Það sem er aðdáunarvert, vil ég segja, er að verkferlar eru mjög skýrir. Að því sögðu velti ég fyrir mér hvort ekki sé hægt að fara strax í að virkja þá verkferla. Það getur vel verið að það sé hugsunin þó að mest hafi verið rætt hér um tæknilega þætti, hið svokallaða mælaborð sem á að fara í að vinna, sem er vissulega einnig þarft. En þar sem mér finnst þetta vera það vel unnið finnst mér eiginlega athugandi hvort ekki sé hægt að fara strax og nýta þessa verkferla. Fjallað er nokkuð ítarlega í 15. gr. frumvarpsins um vísbendingar um að þörfum barna sé ekki mætt. Það er, held ég, á vissan hátt kjarni málsins, þannig meint að ef einhver lætur hjá líða að tilkynna eitthvað sem viðkomandi finnst athugavert eða skorta á þá er hægt að fara með málið lengra. Það er virkilega gott. Hér eru skýrir verkferlar og sérstaklega vel settir fram. Það sem við þurfum að læra að nota er hugtakið málstjóri. Við þekkjum það frá nágrannalöndum okkar, þar eru málstjórar viðkomandi einstaklinga eða fólks, jafnvel óháð aldri. Það á ekki bara við um börn, heldur bara ef einhver þarf á einhvers konar þjónustu að halda, þannig að það er mjög gott. Þá er spurning hvort það verður viðbótarþjónusta eða hvort hægt verður að nýta áfram þá sem þegar eru innan kerfisins, ef svo má segja, hvort þetta er nýtt starf eða hvað. Menntun hefur komið til umræðu í sambandi við málstjóra, hvers lags menntun þeir eigi að hafa. Þar eru tvö sjónarmið uppi, þ.e. hvort það sé það þröngt skilgreint að sérstaklega þurfi að huga að menntun eða hvort reyna eigi að hafa það starf töluvert opið í þeim skilningi að við festumst ekki bara í læknisfræðilegum skilgreiningum heldur höfum félagslega sýn að leiðarljósi. Mér þykir þetta frumvarp dálítið gott að því leyti að mér finnst sýn hins félagslega ráða för. Þó svo að vissulega sé hin læknisfræðilega sýn, ef við getum sagt sem svo, ráðandi á fyrstu árum barnsins, þá tekur hin félagslega sýn við, enda skiptir hún líka mjög miklu máli varðandi þroska barna. Í greinargerðinni er fyrst fjallað um að áhersla sé á aukið samstarf og samhæfingu stjórnvalda, ríkis og sveitarfélaga. Það er lykilatriði í því hvernig við getum komið til móts við börn og fjölskyldur þeirra. Fram kom hér fyrr við umræðuna að mikilvægt væri að hafa fjölskyldurnar með í ráðum. Ég tek undir það sjónarmið, fjölskyldur og foreldrar eru oftast sérfræðingar í málum barna sinna og eru hvað best í að meta hvað þau þurfa. Ég held að við höfum öll heyrt sögur af foreldrum sem farið hafa á milli kerfa og aðila til að reyna að fá aðstoð og hreinlega komið að lokuðum dyrum, þannig vonandi er með þessu girt fyrir það. Talað er um góðan ramma í sambandi við markmið lagasetningarinnar, að brugðist sé hratt við og fyrr en áður ef tilteknar aðstæður koma fyrir eða ef barn lendir í erfiðleikum. Hér er enn og aftur hamrað á heildarsýn og samstarfi lykilaðila, sem er gott, og að fá heildstæða mynd af þessari þjónustu. Eins og ég sagði eru biðlistar inn á t.d. Þroska- og hegðunarstöð og Greiningar- og ráðgjafarstöð og við vitum af biðlistum til talmeinafræðinga og o.s.frv. þannig að það er spurning hvort ekki þurfi að byrja fyrr á því að virkja ferla sem miða að því að beina fólki inn á þetta fyrsta og annað stig þjónustunnar í von um að hægt og bítandi sé hægt að vinna á þessum biðlistum, annars þurfum við að bíða svo lengi eftir því að þetta fari allt saman að virka. Það sem eftir stendur er þá sérstaklega spurning um hvort við getum nýtt núverandi starfsmenn í það sem boðað er hér, þar sem við mat á áhrifum þessa frumvarps er talað um að um 19.000 börn hafi á hverjum tíma þörf fyrir þjónustu, tengilið og málstjóra. Það er ansi mikill fjöldi. Að því sögðu er fjallað um að það þurfi 7–45 stöðugildi. Það kostar pening. Fram kemur að 80% kostnaðar falli til hjá sveitarfélögum. Ég heyrði hæstv. ráðherra tala hér um að fjármagn kæmi í gegnum jöfnunarsjóðinn. En nú stöndum við frammi fyrir ákveðnu tekjufalli, ef við getum orðað það þannig, í tekjuöflun sem byggir undir jöfnunarsjóðinn. Mun það ekki hafa áhrif á þá fjármuni sem nota þarf, sem við viljum nota í þetta verkefni? Ég tek undir að það er mikilvægt að reynum að koma okkur saman um leiðir að þessu markmiði, en ég hef samt áhyggjur af því að þetta sé dálítið stór biti. Svo er annar hluti í þessu sem við höfum heyrt af, þ.e. skortur á fagfólki til að sinna þessum störfum. Stundum er sagt að skortur á fagfólki sé meginástæða þess að við séum með biðlista, ekki endilega að svo mörg börn þurfi á aðstoð að halda heldur sé það skortur á fagfólki. Ég vona að við í velferðarnefnd, sem höldum áfram með þetta mál, einhendum okkur í að fá allar upplýsingar sem við getum fengið. Ég veit að þær liggja fyrir. Við þurfum t.d. að skoða gaumgæfilega útreikningana á hagsældinni og það sem rætt var hér fyrr í sambandi við viðbótarútgjöld ríkisins. Svo vil ég líka segja að það er í rauninni ekki heil brú í því að vera að kvarta undan peningaleysi þegar um börn er að ræða, ég held að við séum nú flest sammála um það, en raunveruleikinn er því miður oft annar. Þannig að ef ég tek þetta saman er spurning hvort við getum sett vinnuna strax af stað, hvort við séum nú þegar með þá starfsmenn sem við þurfum til að allt gangi upp, hvort kerfin séu farin að tala saman, svo ég hugsi bara upphátt. Síðan er náttúrlega mikilvægt að við náum að innleiða þann snemmtæka stuðning sem okkur er tíðrætt um. Ég var ekki komin lengra, en ég ítreka að ég vona að við náum að fara vel og rækilega ofan í þessi þrjú mál í velferðarnefnd og vænti þess að við munum skila af okkur góðri vinnu.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér þrjú mál sem öll snúast um breytingar í þágu barna, mál sem lögð eru fram af hæstv. félags- og barnamálaráðherra, Ásmundi Einari Daðasyni. Þetta eru frumvörp um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, frumvarp um Barna- og fjölskyldustofu og frumvarp um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Ég styð þessi mál heils hugar og hef miklar væntingar til breytinga sem munu fylgja í kjölfar samþykktar þeirra. Ég hef fengið tækifæri til að taka þátt í undirbúningsvinnu vegna þessara mála og þekki málin því býsna vel. Nú erum við komin að því mikilvæga skrefi í vinnunni við breytingar í þágu barna þar sem þessi þrjú mál eru lögð fyrir Alþingi til umfjöllunar. Það er mjög mikilvægt að við náum að ljúka 1. umr. nú á haustþingi því að þannig gefst velferðarnefnd góður tími til að fara yfir málin og umsagnir sem við getum búist við að berist víða að. Ég er þakklát fyrir að hafa fengið það hlutverk að leiða þverpólitíska þingmannanefnd um málefni barna sem m.a. vann að undirbúningi frumvarpanna. Ég vil nota þetta tækifæri hér til að þakka fyrir samstarfið í því risastóra samvinnuverkefni sem umbætur í málefnum barna eru. Takk fyrir samstarfið til þessa öll sem eitt. Það er skemmst frá því að segja að samstarfið í þingmannanefnd við undirbúning frumvarpanna var mjög gott, mikill metnaður fyrir viðfangsefninu, skýr sýn á þörfina fyrir breytingar og góð samvinna um niðurstöður. Fulltrúar í þingmannanefndinni koma víðs vegar að af landinu með alls konar menntun og reynslu og hafa upplifað margt í lífi og starfi sem sannarlega kom að gagni í þessari vinnu. Eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fór einmitt yfir hér áðan þá nýttist þessi bakgrunnur vel til að finna sameiginlegu fletina á viðfangsefninu. Allir þræðir í vinnunni hafa verið tengdir saman af teymi sem hefur haldið utan um vinnuna í félagsmálaráðuneytinu, hefur drifið vinnuna áfram og haldið þéttu samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga. Ótrúlegur fjöldi fólks hefur líka gefið sér tíma til að miðla af þekkingu sinni og reynslu til verkefnisins, eins og hæstv. ráðherra kom að í framsöguræðu sinni. Mig langar að ítreka hvað það skiptir miklu máli að hafa fengið Samband íslenskra sveitarfélaga að vinnunni frá upphafi því að eins og hefur líka komið fram í umræðunni er mjög stór hluti af þjónustu við börn, og einmitt þessi þjónusta á fyrstu stigum, unninn á vegum sveitarfélaganna. Eitt af því sem kveikti svo mikla trú á samþættinguna, og ég sá einhvern veginn hvernig hún raungerist og áhrif væntanlegra breytinga, var þegar þingmannanefnd fundaði með stýrihópi ráðuneytanna í málefnum barna. Þar kom svo skýrt fram hvernig samstarf þvert á kerfi opnar nýja glugga og býr til nýjar lausnir á viðfangsefnum sem lengi hafa verið til staðar. Þar er um að ræða samstarf í efsta lagi stjórnsýslunnar, en þannig samstarf þarf einmitt að verða til alls staðar í kerfinu og skiptir auðvitað enn meira máli hjá þeim sem þjónusta börnin beint frá degi til dags. En hér erum við komin með fyrstu þrjú frumvörpin um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, lagaumhverfi sem á að tryggja börnum og aðstandendum þeirra snemmbæran og samþættan stuðning þegar börn þurfa á honum að halda. Mig langar að draga fram nokkrar áherslur sem þingmannanefndin dró fram í störfum sínum og voru síðan lagðar til grundvallar í vinnu við frumvörpin. Ég lít þannig á að það sé hlutverk Alþingis að skoða þessar áherslur, meta hvort þær eru vænlegar til árangurs og hvort texti frumvarpanna nái utan um áherslurnar sem þingmannanefndin lagði upp með. Gerð er grein fyrir þeim að miklu leyti í greinargerðum með frumvörpunum. Þetta verkefni kemur í hlut velferðarnefndar og ég hlakka til að fylgjast með hvernig sú vinna mun ganga. Ég á ekki sæti í þeirri nefnd þannig að ég mun ekki koma beint að verkefninu áfram. Meðal þess sem nefndin lagði sérstaka áherslu á í störfum sínum var að horfa heildstætt á þjónustu allan lífsferil barns, frá meðgöngu til fullorðinsára, þannig að tryggja þyrfti ábyrgð á frumkvæðisskyldu stjórnvalda til aðgerða á öllum stigum þar sem þörf er á og samhliða að lögfesta þá skyldu sem lögð er til í frumvarpinu um samstarf þeirra sem veita börnum þjónustu. Til að ná þessum markmiðum er verið að smíða þetta lagaumhverfi sem miðar að snemmtækum stuðningi í því skyni að koma í veg fyrir og/eða draga úr þörf fyrir síðbúin inngrip í líf barna. Þess vegna setti nefndin þetta verkefni í forgang, frumvarp um samþættingu þjónustu, og svo tengd frumvörp um stjórnsýslu eða opinbera stjórnsýslu. Þau frumvörp um stjórnsýsluna voru sett í forgang því að nefndin taldi brýnt að gerðar yrðu breytingar á uppbyggingu stjórnsýslu velferðarmála á vegum ríkisins sem hefði burði til að styðja við og hafa eftirlit með því að börn og barnafjölskyldur nytu samþættingar þjónustu. Ítrekað hefur verið bent á ágalla á núverandi fyrirkomulagi í stjórnsýslu í barnavernd og þjónustu við börn, m.a. af Ríkisendurskoðun árið 2015, og áður en þessi vinna hófst lágu fyrir tillögur úr fyrri vinnu á vegum félagsmálaráðuneytisins. Meðal þess sem þar hafði komið fram var að nauðsynlegt væri að styrkja eftirlit með gæðum velferðarþjónustu. Við undirbúning málanna skoðaði nefndin fyrirkomulag nágrannaþjóða í málaflokknum og fyrir liggur samantekt frá rannsóknaþjónustu Alþingis um fyrirkomulag stjórnsýslu í málefnum barna í Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Skotlandi. Sú samantekt gæti einmitt nýst velferðarnefnd í sinni vinnu. Norðurlöndin eiga það öll sammerkt að hafa lagt aukna áherslu á mikilvægi samvinnu þeirra sem veita þjónustu í þágu farsældar barna. Þar er almennt mælt fyrir um samvinnu í ýmsum lögum um einstaka þjónustuþætti en víða hefur verið bent á þörf fyrir frekari heildarsýn. Við útfærslu málanna var samt sem áður ákveðið að líta einkum til Skotlands en frá árinu 2006 hafa skosk stjórnvöld unnið að innleiðingu sérstakrar heildstæðrar stefnu í málefnum barna og ungmenna sem nefnist, með leyfi forseta, „Getting it right for every child“. Þar er áherslan lögð á að hagsmunir barns séu ávallt í fyrirrúmi og tekið er mið af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins í allri nálgun. Markmiðið er að veita börnum og fjölskyldum þeirra snemmtækan stuðning og viðeigandi aðstoð þegar þörf þykir. Mikið er lagt upp úr því að stuðla að virku samstarfi allra þeirra aðila sem hlutverki gegna í lífi barnsins. Nálgunin hefur almennt gefið góða raun. Þó hafa komið upp ákveðnar áskoranir og gagnrýni á framkvæmd stefnunnar sem tengist m.a. miðlun upplýsinga en í útfærslum á tillögum nefndarinnar hefur verið leitast við að taka mið af þessum áskorunum og aðlaga skosku leiðina Íslandi. Efnið hefur að miklu leyti verið rakið hér þannig að ég held að ég fari ekki í gegnum það allt aftur, en mig langar að koma aðeins aftur að kostnaðarmatinu. Nefndin lagði ríka áherslu á að vandað yrði til vinnu við mat á fjárhagslegum áhrifum frumvarpanna á ríki og sveitarfélög og við mat á hagrænum ávinningi af breytingum til lengri tíma litið. Nefndin er meðvituð um að ein stærsta áskorunin við innleiðinguna er mögulegur ágreiningur um kostnaðarskiptingu milli stjórnsýslustiga, þjónustukerfa eða einstakra stofnana. Það er því afar brýnt að við lagasetningu og innleiðingu breytinga verði alltaf fundnar leiðir til að skýra kostnaðarskiptinguna og koma í veg fyrir slíkan ágreining. Ég er þess vegna mjög ánægð með þær vönduðu kostnaðargreiningar sem hafa farið fram, hafa verið kynntar og liggja fyrir og sýna fram á ótvíræðan fjárhagslegan ábata af þessari nálgun í þjónustu við börn. Vinnan að breytingum í þágu barna á eftir að skila fleiri frumvörpum til þingsins en hér liggur fyrir grunnurinn til umfjöllunar og afgreiðslu. Unnið er að breytingum á barnaverndarlögum og síðan að einhvers konar bandormsbreytingum sem eru afleiðingar af þessum þremur frumvörpum. En síðan, eins og hefur komið fram í umræðunni, og í kjölfar þess að svona breytingar verða samþykktar með lögum, fylgir mikilvægt ferli við innleiðingu. Það ferli snýst um að breyta menningu. Til þess þarf símenntun þar sem allir sem starfa með börnum, hvar sem er í opinberri þjónustu, fái tækifæri til að átta sig á og skilja hugsunina á bak við samþættinguna og tækifæri til að átta sig á heildarmyndinni í þjónustunni. Breytingin á menningunni verður að fela það í sér að það verði ekki tilviljun sem ræður því hvernig stuðning börn og fjölskyldur fá. Breytingin á menningunni þarf líka að fela það í sér að allt fólk sem vinnur með börnum fái menntun og þjálfun í samþættingu stuðnings og líti alltaf á það sem sitt hlutverk að leita samvinnu um stuðning við börn og fjölskyldur. Það þarf að breyta menningu þannig að börn og fjölskyldur viti að fagleg aðstoð er sjálfsögð og að hana geti allir fengið. Það er alveg sama hversu gott bakland börn eiga, hvernig sem stórfjölskyldan er, hvort sem barn sýnir áhættuhegðun eða ekki í erfiðum aðstæðum, þá þurfa þau að eiga aðgang að viðeigandi faglegum stuðningi. Þannig er hægt að byggja upp seiglu og auka líkur á farsælu lífshlaupi þrátt fyrir áföll á lífsleiðinni því að fæstir komast í gegnum lífið án áfalla. Það þarf áfram þorp til að ala upp barn, fagfólk og ábyrgt nærsamfélag. Eitt lið. Það breytist ekkert með þessari nálgun en byggðin í þorpinu þéttist. Ég hlakka til að heyra af vinnu velferðarnefndar með málið og óska nefndinni góðs gengis í vinnunni.
Virðulegi forseti. Það þarf heilt þorp til að ala upp barn. Þetta vita flestir foreldrar. En þorpið þarf líka að geta tekið á móti. Þorpið þarf að hafa innviðina til að geta orðið að liði en það er ekki síður gagnlegt að þessir innviðir harmóneri hver við annan, vinni saman, spili saman. Það er gömul saga og ný að kerfin sem eiga að vera fyrir okkur og eru sköpuð af okkur vinni ekki sem skyldi með okkur og jafnvel á móti okkur. Þau frumvörp sem um ræðir taka stór og róttæk skref í átt að því að tengja saman þá innviði sem íslenskt samfélag býr nú þegar að og bæta við þá. Þetta eru miklar breytingar í þágu barna. Um er að ræða tvær nýjar stofnanir og mælaborð. Í samantekt kemur fram, með leyfi forseta: „Í frumvörpunum er lagt til að stofnaðar verði tvær nýjar stofnanir þar sem rík áhersla verður á þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra. Unnið verður eftir samræmdum mælikvarða sem hjálpar við að tryggja samfellda þjónustu sem hæfir börnum.“ Megininntak frumvarpanna er því samræming reglna og samþætting starfs sem snýr að börnum og þjónustu við börn og fjölskyldur. Þetta er stór og merkileg framför. Ekki er síður jákvætt að með breytingunum verður einnig aukið gæðaeftirlit með þessum málaflokki. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur sagt um farsældarfrumvarpið sem hér kemur fram að barnið sé þungamiðjan og það staðfestist við lestur frumvarpsins. Kjarni þessarar vinnu snýr að því að kerfið standi vörð um velferð barna og því að einingar kerfisins vinni saman. Forseti. Ég hef sett mig í samband við nokkra málsmetandi aðila sem starfa við þennan málaflokk og við ýmis málefni barna, m.a. geðheilbrigðismál. Endurgjöfin hefur verið einróma og alveg sérlega jákvæð í garð þessara frumvarpa. Loksins er það orð sem ég held að hafi komið oftast fyrir. Það segir okkur að þetta er löngu tímabært mál. Sæunn Kjartansdóttir sálgreinir sagði í grein á vísi.is að hér væri um að ræða barnvæna byltingu og að hún hlakkaði til að vinna undir formerkjum farsældar barna. Virðulegi forseti. Barnæskan endist í margar aldir. Það segir í áhugaverðum titli norskrar bókar sem fjallar um geðheilbrigðismál barna. Bókin fjallar einna helst um heitar kartöflur í fjölskyldum og hversu algengt það er að þegar um er að ræða óheilbrigð samskiptamynstur innan fjölskyldna þá erfist þau frá kynslóð til kynslóðar ef ekkert er að gert. Oft þarf aðeins lítil inngrip til að leiðrétta vandamál og rjúfa slíka vítahringi og mikilvægt að það sé gert. Oft þarf svo lítið til. Oft þarf svo lítið til að afstýra einhverju sem stefnir í óefni. Ég fæ ekki betur séð en að þessi frumvörp stuðli stórlega að því að bæta samfélagið okkar í þeim efnum. Áföll í barnæsku eru eitt nákvæmasta forspárgildi fyrir framtíð barna. ESAS-kvarðinn sýnir okkur þetta. Það er óvefengjanleg staðreynd að snemmtæk íhlutun í líf barna er ein mikilvægasta forvörnin og forsjónin fyrir framtíð þeirra, fyrir líf, heill og lífsgæði þeirra í vegferð lífsins. Það er fylgni milli erfiðleika í lífi barns og erfiðleika á unglings- og fullorðinsárum eins og fram hefur komið hér í kvöld í máli margra hv. þingmanna og eins í máli hæstv. ráðherra. Það er mikilvægt að hugsa þetta svoleiðis og til langs tíma og ráðast í aðgerðir með langtímahugsun að leiðarljósi. Það er mikilvægt að skilja orsakasamhengið á þennan hátt. Hins vegar er ekki síður mikilvægt að staldra aðeins við í nútímanum og hafa það hugfast að mörgum börnum líður illa núna. Það eru börn sem þjást núna og eru föst í veruleika vanlíðanar. Þessi börn þurfa hjálp nú þegar. Það færir mig yfir í umræðuna um biðlistana og mikilvægi þess að stytta þá. Við höfum þó nokkrum sinnum hér í þingsal rætt um mikilvægi styttingar biðlista. Ráðherra komi inn á það í inngangi sínum að stigskipting innan kerfisins gæti átt stóran þátt í að stytta biðlista. Ég bind vonir við að sú verði raunin og að málið nái framgöngu hér innan þings og úti í samfélaginu og geri að verkum að þessir tíðræddu og hættulegu biðlistar styttist og að þau börn sem eru föst í vanlíðan núna fái bót meina sinna sem allra fyrst. Hæstv. ráðherra kom inn á hversu arðbær fjárfestingin væri. Ég tek undir það sjónarmið enda þarf raunverulega ekki að vefengja það á einn eða neinn hátt. Eins og ráðherra kom inn á hefur þetta verið reiknað út af hagfræðingum og sett inn í excel-skjal sem margir vilja alltaf sjá í samhengi við hluti sem manni sjálfum finnst oft augljósir. Það er augljóst að ef við leggjumst í þessa vinnu fyrir framtíð og heill barna munum við uppskera, þau munu uppskera og samfélagið mun uppskera eins og það sáir. Eins fannst mér ánægjulegt að heyra ráðherra segja að þetta væri ekki síðasta skrefið heldur það fyrsta inn í framtíð þar sem velferð og hagsmunir barna verða í fyrirrúmi. Við eigum að byggja upp samfélag þar sem þungamiðjan er barnið, þar sem við setjum peningana þar sem orðin okkar eru og förum í alvöruaðgerðir þar sem barnið fær að blómstra og það fæðist inn í samfélag sem fagnar tilvist þess, styður við og getur gripið það þegar nærumhverfið á kannski erfitt með að gera það. Ég hlakka til að sjá árangurinn af þessari breytingu í framtíðinni. Mig langar að vitna í grein eftir Gunnlaugu Thorlacius, félagsráðgjafa, fjölskyldufræðing og formann Geðverndarfélags Íslands, með leyfi forseta: „Í greinargerð með stefnu og aðgerðaáætlun íslenskra stjórnvalda í geðheilbrigðismálum frá árinu 2016 kemur fram að aðgerðir sem styðja foreldra í uppeldis- og umönnunarhlutverki hafi víðtæk jákvæð áhrif á samfélagið og ætla megi að þær skili sér í farsælli skólagöngu og minna brottfalli, lægri glæpatíðni og betri atvinnu- og efnahagsstöðu. Forvarnir skuli miðast að því að draga úr stórfelldum kostnaði samfélagsins. Í grannlöndum hefur verið reynt að hlúa að börnum sem búa við erfiðar aðstæður og byggja upp grunnþjónustu þar sem hugað er að þessum þáttum. Lögð er áhersla á að gefa fjölskyldum gaum og greina vel aðstæður þeirra. Sýnt hefur verið fram á að öflug þjónusta, þar sem tryggð er aðkoma og samvinna allra fagstétta, getur sparað mikla fjármuni þegar fram í sækir. Sé litið til þess að umhverfisþættir hafa áhrif á andlega og líkamlega heilsu er augljóst að því fyrr sem við grípum inn í og veitum viðeigandi aðstoð, þeim mun minni hætta er á að afleiðingarnar verði alvarlegar. Með því að bæta heilsufar foreldra, draga úr félagslegum vanda og fátækt og veita fjölskyldum stuðning miðað við aðstæður má efla velferð barna og draga úr líkum á að þau verði fyrir áföllum. Þetta hlýtur að teljast jákvætt og skynsamlegt, einkum og sér í lagi þegar hugað er að því hve dýrkeypt það er fyrir samfélagið að taka afleiðingar slíkra áfalla ekki alvarlega.“ Forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Vilhjálms Árnasonar í ræðu hér fyrr í kvöld um að fyrsti sigurinn í þessu verkefni hafi verið að menn náðu saman, að ólíkir pólitískir ásar gátu málefnalega leitt saman hesta sína og farið í þá vegferð sem skilaði þeim árangri sem þessi frumvörp eru til marks um. Sú pólitíska samstaða verður að halda áfram í þessari vinnu. Það má aldrei gerast að málaflokkur barna verði að pólitísku bitbeini og skiptimynt. Eins þótti mér ánægjulegt að fulltrúi þess stjórnarflokks sem fer með fjármálaráðuneytið virtist sjá mikilvægi þessarar fjárfestingar og sagði réttilega að um væri að ræða smámynt í stóra samhenginu. Ég vona að hv. þingmaður haldi þeim sjónarmiðum ofarlega á lofti áfram í sínum ranni. Þetta frumvarp mun ganga til velferðarnefndar þar sem ég á sæti í fjarveru hv. þm. Halldóru Mogensen sem setið hefur við borðið í þessari vinnu. Ég hlakka til að hafa aðkomu að þeirri vinnu sem fram undan er við þessi frumvörp og ég fagna því að þau séu komin fram. Breytingin er róttæk. Þetta er hugsjónaverkefni af þeim toga sem maður hefði kannski getað látið sig dreyma um en ekki haft nokkra einustu trú á að myndi nokkurn tímann verða að veruleika. Það er oft þannig í pólitík að stórir og fallegir draumar deyja drottni sínum vegna pólitískra þræta og rörsýnar á smáatriði sem skipta miklu minna máli. En nú höfum við á síðasta sólarhring séð tvö mjög stór hugsjónaverkefni komast á dagskrá í þingsal. Ég vona að það hafi eitthvert forspárgildi um það sem koma skal. En útópíur hafa líka tilhneigingu til að verða að veruleika. Við höfum séð það með mannréttindabaráttu í gegnum tíðina og við erum að sjá, virðulegi forseti, mannréttindabaráttu raungerast, að mannréttindi barna séu sett í forgang, í algjöran forgang, eins og auðvitað á að gera. Ég óska hæstv. ráðherra innilega til hamingju með þetta.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna í þessu máli. Ég bað um andsvar til þess einmitt að tala um að Píratar hafa komið að þessum málum. Mér fannst ræða hv. þingmanns góð og skilningur á mikilvægi þess að grípa snemma inn í. Hv. þingmaður kom inn á það í lok ræðu sinnar að sá hv. þingmaður sem hún leysir af, Halldóra Mogensen, sem nú er í fæðingarorlofi, kom einmitt að þessari vinnu og gerði það af miklum heilindum, allt frá fyrsta degi. Við höfum eldað grátt silfur saman í ýmsum málum, bæði þegar hún var formaður velferðarnefndar og eins í öðrum málum, en í þessu máli vann hv. þingmaður af fullum heilindum og af miklum krafti. Mér fannst rétt að það kæmi fram í þingsal vegna þess að hún er ekki stödd hér í dag, en eins og áður sagði er hv. þingmaður að leysa hana af meðan hún er í fæðingarorlofi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra kærlega fyrir þessa kveðju til hv. þm. Halldóru Mogensen og ég gef mér að hún verði glöð að sjá hana og heyra ef hún er ekki jafnvel að fylgjast með núna. Ég gef mér að við séum hálfpartinn öll einhvers konar hugsjónafólk í þessum efnum.
Herra forseti. Segja má að við stöndum á ákveðnum tímamótum í dag og það er mikið fagnaðarefni að þau þrjú frumvörp sem við ræðum, frumvarp um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, frumvarp um Barna- og fjölskyldustofu og frumvarp um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, séu komin til umræðu. Eins og hefur komið fram áður í dag hefur starfað á kjörtímabilinu þingmannanefnd sem hefur fengið að fylgjast með málinu og leggja til breytingar og unnið með starfsfólki ráðuneytisins að því að klára þessi þrjú frumvörp. Full ástæða er til að hrósa hæstv. ráðherra og samstarfsfólki hans í ráðuneytinu fyrir þá vinnu sem liggur hér að baki, jafnframt að þakka öllum þeim hundruðum manna úti í samfélaginu sem hafa lagt málunum lið, ýmist í sérstökum vinnuhópum á vegum ráðuneytisins eða í alls konar samráðshópum og með beinum samtölum og upplýsingagjöf inn í ráðuneytið. Það er mjög mikilvægt og sannfærir mann í rauninni í því sem nokkrir aðrir þingmenn hafa komið inn á og vitna þar í Hillary Clinton, fyrrverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna, og það sem hún kemur inn á í þekktri bók, sem heitir á frummálinu It takes a village, með leyfi forseta, að samfélagið allt þurfi að koma að uppeldi barns. Á sama hátt þarf samfélagið allt að koma að samningu frumvarpsins og hefur í rauninni hluti samfélagsins gert það. Má segja að það skýri kannski að stærstum hluta til gæði afurðarinnar hvað margar góðar hendur hafa lagt hönd á plóg. Í frumvörpunum er lagt upp með það að samþætta þjónustu við börn og þá í rauninni að samþætta verklag sveitarfélaga og annarra aðila sem koma að vinnu við farsæld barna. Það er ekki svo lítið verkefni og þar er í rauninni verið að horfast í augu við þann raunveruleika sem ég nefndi hér áðan, að það dugir ekki að einn þáttur í velferðarkerfinu eða einn þáttur í þjónustu sveitarfélags eða einn þáttur í þjónustu ríkisins komi að ef hann veit ekki hvað hinir þættirnir eða hinar hendurnar gera í málinu. Þarna þarf að vera öflugt samráð vegna þess að eins og hefur ítrekað komið fram í dag þá skiptir höfuðmáli að við vinnu með börn sé horft til hagsmuna þeirra. Það geta ekki verið hagsmunir barna að þeir sem vinna að málum þeirra togi hver í sína áttina. Það er algjört grundvallaratriði. Í III. kafla frumvarpsins um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna er komið að stigskiptingu í þjónustu við börn. Það er mjög mikilvægt nýmæli vegna þess að þarna er í rauninni verið að taka ákvörðun um að það sé í alvöru hlutverk okkar allra að grípa börnin og í rauninni um leið grípa tækifærið til að styðja fjölskyldur strax á fyrsta stigi til að reyna með öllum ráðum að forða því að þjónustuþörfin færist upp á næsta stig þar fyrir ofan þar sem hún er ekki bara afdrifaríkari fyrir börnin heldur líka dýrari fyrir þau samfélög sem þau búa í. Kveðið er á um það í frumvörpunum að til verði það sem hefur í umræðunni í dag verið kallað tvær nýjar stofnanir í þjónustu við börn. Auðvitað er það ekki þannig að við séum að búa til það sem má kalla „nýjar stofnanir“. Við erum að fella Barnaverndarstofu í rauninni undir Barna- og fjölskyldustofu, fela henni viðameiri verkefni, meira utanumhald og auðvitað verður þá áfram ein stofnun sem sinnir því verki. Á sama hátt er Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, sem er þá aftur „ný stofnun“, í rauninni að verða að sjálfstæðri einingu fyrir utan ráðuneytið þar sem hún hefur verið fram undir þetta. Einhverjir sem á mál mitt hlýða kynnu að halda að nú værum við eina ferðina enn að bæta í stofnanakerfi ríkisins og eina ferðina enn að fjölga stofnunum, en það er í raun ekki þannig. Hér er fyrst og fremst verið að bæta verklag og tryggja að starfsemi verði með þeim hætti sem best getur þjónað börnum. Töluvert hefur verið rætt um það hér í dag hvaða hlut sveitarfélögin hafi í þessu verki og sem betur fer hafa sveitarfélögin og Samtök sveitarfélaga komið ríkulega að vinnunni í tengslum við þessi mál. Það skiptir gríðarlega miklu máli vegna þess að á endanum eru það náttúrlega sveitarfélögin sem eru fyrst og fremst með nærþjónustu við börn og þess vegna er fyrsta stigs þjónustan kannski að stærstum hluta til þar. Þess vegna er svo mikilvægt, eins og ég innti hæstv. ráðherra eftir í andsvari hér áðan, að gert er ráð fyrir því og hugsað fyrir kostnaðinum sem af þessu hlýst, m.a. á sveitarstjórnarstiginu, og þá í gegnum jöfnunarsjóðinn eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan. Það skiptir verulegu máli vegna þess að það verður að tryggja að við gerum þetta ekki bara á forsendum ríkisins heldur á forsendum allra þeirra persóna og leikenda sem munu koma að verkinu. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Herra forseti. Mig langar aðeins að nefna barnaverndina aftur. Hæstv. ráðherra nefndi einnig í andsvari áðan að hún muni þurfa endurskoðunar við og fram muni koma frumvarp um endurskoðun á barnaverndarlögum. Það leiðir í raun af sjálfu sér að með framlagningu þessara frumvarpa þarf að endurskoða barnaverndarlög en þar eru nokkur atriði sem eru sérstaklega mikilvæg. Til að mynda það að reyna eftir fremsta megni að tryggja að barnaverndarstarf sé þvert á sveitarfélög, að teknar séu saman stærri einingar heldur en er í dag og að barnaverndarstarf sé fyrst og síðast á faglegum forsendum og ekki verið að vinna það inni í einhverjum pólitískum nefndum. Auðvitað munu félagsmálaráð og félagsmálanefndir sveitarfélaganna þurfa að samþykkja og stimpla, eins og kallað er, þær ákvarðanir sem kunna að verða teknar í barnavernd en það á ekki að vera þannig að pólitískt kjörnir fulltrúar sýsli með mál einstakra barna innan sveitarfélaganna. Það starf á að vera faglegt og ég hef nokkra vissu fyrir því að vilji sé til þess, bæði innan þings og í ráðuneytum, að reyna að nálgast verkefnið með þeim hætti. Í þessu máli, og þá sérstaklega í barnaverndarstarfinu, þarf líka að eiga sér stað mikið samstarf milli sveitarfélaga, ég tala nú ekki um þegar börn flytjast á milli sveitarfélaga. Þá þarf að vera tryggt að það starf sem hefur verið unnið á vettvangi eins sveitarfélags haldi áfram í því næsta þannig að hægt sé að tryggja farsæld þeirra. Ég geri mér grein fyrir því, herra forseti, að sú vinna sem á eftir að fara fram í hv. velferðarnefnd um þessi mál á eftir að verða allnokkur. Þá er þó mjög gott að nefndin hefur það í nesti að drjúgur hluti velferðarnefndar starfaði einnig í barnanefndinni sem vann með þessi frumvörp á vinnslustigi og ég vona því að starfið í nefndinni geti gengið vel. Ég hlakka til þeirrar vinnu og ég hlakka til þess þegar kemur fram á vorþingið og við klárum þessi mál og tökum risastórt skref í átt að því að bæta þjónustu við íslensk börn og tryggja farsæld þeirra.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. utanríkismálanefndar um frumvarp til laga um breytingar á lögum um utanríkisþjónustu Íslands. Þetta hefur verið kallað sendiherrafrumvarpið en lögin um utanríkisþjónustu Íslands eru nr. 39/1971. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Önnu Jóhannsdóttur og Jóhönnu Bryndísi Bjarnadóttur frá utanríkisráðuneyti, Steinar Örn Steinarsson frá Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins og Friðrik Jónsson, Þórð Ægi Óskarsson og Sólrúnu Svandal frá Hagsmunaráði starfsfólks utanríkisþjónustunnar. Nefndinni bárust umsagnir frá Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins, Hagsmunaráði starfsfólks utanríkisþjónustunnar og Stefáni Skjaldarsyni sendiherra. Frumvarpið var áður lagt fram á 150. löggjafarþingi (716. mál) þar sem meiri hluti nefndarinnar lagði til efnisbreytingar (þskj. 1802) sem tekið hefur verið tillit til. Að auki hefur viðmiði um fjölda sendiherra sem skipaðir eru í utanríkisþjónustuna án staðarákvörðunar í 1. flokki verið breytt og verða þeir ekki fleiri en fjöldi sendiskrifstofa hverju sinni. Meiri hlutinn fagnar því að tekið hafi verið tillit til þeirra tillagna sem meiri hluti nefndarinnar lagði til á síðasta löggjafarþingi. Fyrst ber að nefna að áskilnaður er nú gerður um að þeir sendiherrar sem skipaðir verði tímabundið án auglýsingar hafi háskólamenntun og reynslu í alþjóða- og utanríkismálum eða sértæka reynslu sem nýtist í embætti. Í öðru lagi er kveðið á um að heimilt verði að kalla sendiherra sem skipaðir eru tímabundið heim til annarra starfa innan skipunartímans. Í þriðja lagi er nú áskilið að skipuð verði hæfnisnefnd sem verður ráðherra til ráðgjafar um hæfni og almennt hæfi mögulegra sendiherraefna. Við meðferð málsins á 150. löggjafarþingi var ítarlega fjallað um störf svokallaðra hæfnisnefnda. Meiri hlutinn telur rétt að árétta að það er ekki hlutverk slíkrar nefndar að leggja fyrir ráðherra tillögu að vali heldur að fjalla hlutlægt um hæfni og almennt hæfi þeirra sem koma til greina út frá þeim hæfniskröfum sem lagðar eru til grundvallar og veita ráðherra ráðgjöf þar að lútandi. Við meðferð málsins kom fram að umboðsmaður Alþingis hafi til skoðunar starfsemi hæfnisnefnda, skipun þeirra og afmörkun hlutverks þeirra, sem rétt er að litið verði til. Meiri hlutinn telur að auki jákvæða þá breytingu sem gerð hefur verið að fjöldi sendiherra sem skipaðir eru í utanríkisþjónustunni án staðarákvörðunar í 1. flokki verði ekki fleiri en fjöldi sendiskrifstofa hverju sinni. Heimildir ráðherra til skipunar sendiherra eru þar með skýrðar og takmarkaðar. Meiri hlutinn telur jafnframt til bóta að í greinargerð með frumvarpinu sé hugtakið „fagsendiherra“ ekki notað sem þýðing á enska heitinu „career diplomat“ sem á við um fulltrúa í utanríkisþjónustunni sem fær framgang í sendiherrastöðu. Í nefndaráliti meiri hlutans um frumvarpið á síðasta löggjafarþingi var þessi þýðing talin óheppileg og til þess fallin að valda misskilningi. Þegar litið er til alls þessa telur meiri hlutinn að bragarbót hafi verið gerð með þeim breytingum sem orðið hafa á frumvarpinu frá framlagningu þess á síðasta löggjafarþingi. Meiri hlutinn telur eftir sem áður að tímabært sé að ráðast í heildarendurskoðun á lögum um utanríkisþjónustu Íslands, nr. 39/1971. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með lítils háttar breytingum sem liggja fyrir hér í nefndarálitinu. Undir þetta nefndarálit skrifar sú sem hér stendur, Bryndís Haraldsdóttir, og hv. þm. Sigríður Á. Andersen, sem er formaður nefndarinnar, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Ari Trausti Guðmundsson. Virðulegur forseti. Ég hef rennt yfir þetta nefndarálit sem er kannski ekki mjög langt. Frumvarpið er í mínum huga skýrt og við höfum gefið okkur töluverðan tíma til að fara yfir það hér í þinginu. Ég hygg að hv. utanríkismálanefnd sé búin að fara faglega og vel yfir málið, fá fjölda umsagna og taka það til umræðu. Í grunninn er þetta þannig að í dag eru engin takmörk fyrir því hvað hæstv. utanríkisráðherra getur skipað marga sendiherra, hverja eða með hvaða hætti. Frumvarpið gengur einfaldlega út á það að setja utan um það ákveðinn ramma þannig að sendiherrar almennt séu ekki umtalsvert fleiri en þær sendiskrifstofur sem ákveðið hefur verið að hafa af ráðherra með úrskurði forseta Íslands og svo samráði við utanríkismálanefnd Alþingis. Ég lít svo á að hér sé um mjög gott mál að ræða og við segjum það reyndar í nefndarálitinu að við leggjum enn þá til að farið verði í heildarendurskoðun á þessum lögum sem eru komin aðeins til ára sinna. Þess ber að geta að það kom töluvert til umræðu hjá okkur í nefndinni og margir af umsagnaraðilum bentu á það og ég ætla að leyfa mér að segja að það hafi ekki, svo ég muni, verið bent á önnur atriði í lögunum sem þarfnist nauðsynlega breytingar heldur hefur umræðan meira verið um að lögin séu komin til ára sinna og þar af leiðandi sé ástæða til að fara heildstætt yfir þau. Það er ágætlega tekið á því í greinargerð með frumvarpinu að það að fara í heildarendurskoðun á lögunum hafi verið eitt af þeim verkefnum sem tilgreind voru í skýrslu sem utanríkisráðherra gaf út um helstu úrbætur á sviði utanríkismála, skýrslu um umbætur, stefnumörkun og hagkvæmni utanríkisþjónustunnar. Við hvetjum til að haldið verði áfram með þá vinnu en leggjum til að þetta frumvarp verði samþykkt með lítils háttar breytingum sem lagðar eru til í nefndarálitinu.
Herra forseti. Ég er kominn hingað til að mæla fyrir nefndaráliti 1. minni hluta utanríkismálanefndar. Undir það skrifa sá sem hér stendur og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Frumvarpið var áður lagt fram á 150. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Þá bárust fjölmargar umsagnir auk þess sem nefndin fékk til sín gesti sem getið hefur verið um í meirihlutaálitinu og nýttist það allt ágætlega til vinnunnar. Það komu margar athugasemdir og kom fram nokkuð hörð gagnrýni bæði í umsögnum og hjá gestum nefndarinnar. Í kjölfarið lagði meiri hluti nefndarinnar til talsverðar breytingar. Þær hafa ratað inn í frumvarpið sem nú liggur fyrir þessu þingi og er alveg full ástæða til að fagna því þar sem þær voru til umtalsverðra bóta. Þær eru þríþættar og lúta í fyrsta lagi að því að áskilið verði að sendiherrar, sem skipaðir verði tímabundið án auglýsingar, hafi háskólamenntun og reynslu í alþjóða- og utanríkismálum eða sértæka reynslu sem nýtist í embætti. Í öðru lagi veitir frumvarpið ráðherra heimild til að kalla sendiherra, sem skipaðir eru tímabundið, heim til annarra starfa innan skipunartíma þeirra. Í þriðja lagi er gerð krafa um að skipuð verði hæfnisnefnd sem verði ráðherra til ráðgjafar um hæfni og almennt hæfi mögulegra sendiherraefna, en að ráðherra taki að sjálfsögðu endanlega ákvörðun. Þrátt fyrir ýmsar jákvæðar breytingar frá fyrra frumvarpi og þó að 1. minni hluti sé um margt sammála meginmarkmiðum þess sem stendur, er enn þá of margt sem út af stendur til að málið geti talist alveg fullbúið. Þó er rétt að nefna það hér að málið hefur samt sem áður fengið ágætisumfjöllun í nefndinni og formenn nefndanna hafa kallað inn gesti og umsagnaraðila eftir beiðnum, þannig að ekki er verið að klaga yfir því. Við stöndum samt frammi fyrir risastórum, alþjóðlegum áskorunum vegna fátæktar, vegna styrjalda, vegna hamfarahlýnunar, og nú bætist við heimsfaraldur og guð má vita hvað ríður yfir næst. Þar að auki erum við stödd í miðri stafrænni tæknibyltingu þar sem hvorki sýslumörk né landamæri eru jafn nytsöm og þau hafa þótt áður. Þar fyrir utan lifum við í síkviku alþjóðaumhverfi og stöndum andspænis nýrri heimsmynd sem er allt öðruvísi en lög um utanríkisþjónustu voru t.d. þegar þau voru sett á sínum tíma. Mín skoðun er sú, og okkar, á þessu áliti að ekki sé hægt að takast á við þetta nema með miklu fjölþjóðlegu samstarfi. Þess vegna þurfum við góða og skilvirka utanríkisþjónustu og sú þörf fer vaxandi. Utanríkisþjónustan þarf að vera í fyrirsvari í varnarmálum, loftslagsmálum, viðskiptasamningum, þróunarmálum, norðurslóðamálum, auðlindamálum og öllum þeim fjölmörgu alþjóðlegu skuldbindingum og áskorunum sem framtíðin kann að setja okkur í. Starf og eðli utanríkisþjónustunnar hefur líka breyst mikið á síðustu áratugum og mun taka mjög miklum breytingum þegar fram líða stundir. Breyttur heimur felur í sér áskorun en líka tækifæri fyrir smáþjóð eins og Ísland. Þess vegna skipta hugvit, reynsla og þekking og starfsfólk utanríkisþjónustu höfuðmáli og er mjög mikilvægt að vanda til verka þegar gerðar eru breytingar á lögum um hana. Það skiptir yfir höfuð mjög miklu máli að utanríkisþjónustan búi á hverjum tíma yfir úrvalsfólki, en á sama tíma sé hún nógu sveigjanleg til að takast á við þessar nýju aðstæður. Það er því mjög ánægjulegt að skipan embættismanna í utanríkisþjónustu sé til skoðunar hjá ráðherra af því að það er nauðsynlegt að tryggja jafnræði, gagnsæi og fagmennsku við ráðningar svo hægt sé að skapa farsæla umgjörð utan um mannauð utanríkisþjónustunnar og byggja upp trausta og góða og vel spilandi liðsheild. Þá þarf auðvitað líka að auka jafnrétti kynjanna og það hefur ráðherra talað um á fundum að sé eitt af markmiðunum. Ég held að það sé líka nauðsynlegt að fjölga tækifærum fyrir ungt fólk með nýja þekkingu og sýn á utanríkismál til að gera hana breiðari. Þess vegna er löngu tímabært að ráðast í heildarendurskoðun á lögum nr. 39/1971, um utanríkisþjónustu. Það er vissulega sérkennilegt, þó að boðuð séu framfaraskref í frumvarpinu, að festa í lög tiltekinn fjölda sendiherra áður en sú heildarendurskoðun hefur verið gerð. Með frumvarpinu er lagt til að hámarksfjöldi skipaðra sendiherra án staðarákvörðunar verði aldrei fleiri en fjöldi sendiskrifstofa. 1. minni hluti tekur ekki afstöðu til æskilegs fjölda sendiherra hverju sinni en telur þó óheppilegt að þessar breytingar séu ekki rökstuddar með skýrum hætti. Fámennt starfslið utanríkisþjónustunnar sinnir verulega fjölbreyttum og krefjandi verkefnum í æ flóknari veruleika, eins og hér hefur verið komið inn á, á alþjóðavettvangi. Það er því töluvert erfitt að sjá hver ávinningurinn yrði af þeirri stefnu t.d. að fækka sendiherrum, eins og komið hefur fram í máli ráðherra, sérstaklega án þess að ráðist sé í heildarendurskoðun og úttekt á utanríkisþjónustu Íslands. Fyrsti minni hluti tekur út af fyrir sig jákvætt í þá heimild ráðherra að skipa einstakling tímabundið án auglýsingar, en þó séu settar málefnalegar skorður þar sem engar voru áður. Þó vantar rökstuðning fyrir því að ráðherra geti skipað áfram um fimmtung sendiherra með þessum hætti tímabundið til fimm ára. Það eru hvorki færð málefnaleg rök fyrir þeim fjölda né þeim tíma sem ráðherra getur skipað sendiherra. Það væri örugglega hægt með örlítilli áframhaldandi vinnu og með þessari heildarendurskoðun á lögum um utanríkisþjónustu yrði það örugglega gert. Það yrði betur rýnt í starfsemina og markmið í víðara samhengi og með víðtækara samráði. Það gætum við alveg örugglega lært af öðrum þjóðum, t.d. annars staðar á Norðurlöndunum sem brugðist hafa við alþjóðaumhverfinu og nýrri heimsmynd með markvissari hætti en okkur hefur auðnast. Þess vegna vil ég að lokum spyrja hvort mögulega hafi verið byrjað á öfugum enda og hvort frumvarpið sé yfir höfuð tímabært og tilbúið til afgreiðslu áður en ráðist er í slíka heildarendurskoðun.
Hæstv. forseti. Þegar ég las nefndarálit 1. minni hluta velti ég fyrir mér: Um hvað er þessi 1. minni hluti eiginlega að tala? Ég er engu nær. Ég er engu nær hvert hann er að fara eftir framsögu hv. þm. Loga Einarssonar. Hér er talað um jákvæðar breytingar frá fyrra frumvarpi. En þó að 1. minni hluti sé um margt sammála meginmarkmiðum þess stendur enn of margt út af til að málið geti talist fullbúið. Ég er engu nær um það hvað stendur út af. Getur hv. þingmaður kannski upplýst mig eitthvað um það? Eða var þetta nefndarálit samið til að geta komið helstu frösum að, eins og ESB án þess að nefna það, hamfarahlýnun, jafnrétti kynjanna o.s.frv.? Er ekki hægt að vera á nefndaráliti með meiri hlutanum úr því að frumvarpið er til bóta? Það eru engar aðrar tillögur í þessu nema að það þyrfti helst að fara í heildarendurskoðun áður. Er þetta ekki bara betra en það sem fyrir er? Er ekki bara hægt að samþykkja það og vera með á því? Svo förum við bara í heildarendurskoðun síðar. Er eitthvað því til fyrirstöðu? Eða um hvað er þetta nefndarálit?
Forseti. Ég er í sjálfu sér ekkert hissa á því, í ljósi ummæla hv. þingmanns síðustu vikur, að honum finnist ekki alltaf liggja í augum uppi af hverju menn eru að tjá sig. Hér er farið yfir það að engin rök séu færð fyrir því af hverju ráðherra telur nauðsynlegt að festa með einhverjum hætti fjölda sendiherra í tilteknum atriðum. Engin rök eru færð fyrir því af hverju tímabundnar ráðningar ráðherra eru fimmtungur af heildartölunni og af hverju þær eru til fimm ára. Í skýrslunni frá 2017, um utanríkisþjónustu til framtíðar, er beinlínis talað um að ekki sé tímabært að festa slíka hluti um of fyrr en búið sé að gera heildarúttekt. Hæstv. ráðherra er ekkert samkvæmur sjálfum sér í þeirri skýrslu sem hann birtir 2017 og síðan því frumvarpi sem hann kemur hér fram með. Það er engin mótsögn í því að vera jákvæður gagnvart ýmsum þáttum í frumvarpinu en segja samt sem áður að byrjað sé á öfugum enda. Það getur vel verið að heildarendurskoðun á lögunum myndi t.d. fela í sér að allt öðruvísi yrði staðið að hugmyndum um fjölda eða tímabundnar ráðningar. Ég skil ekki hvað er sérkennilegt í því.
Herra forseti. Það er til mikil mappa sem heitir Utanríkisþjónusta til framtíðar. Öll þessi sjónarmið og öll þessi rök eru auðvitað til þar. Ég er bara að láta það pirra mig, þegar við erum með frumvarp sem þessir hv. þingmenn telja greinilega til bóta, að þeir séu að búa til eitthvert minnihlutaálit sem segir mér ekki neitt, ekki hvaða skoðun þeir hafa, hvað þessir sendiherrar eigi að vera margir eða hver tíminn eigi að vera. Ég er engu nær um neitt sem 1. minni hluti er að segja. Þetta er eitthvert svona blaður, innihaldslaust blaður. Öll þessi gögn eru til nákvæmlega, heil mappa um utanríkisþjónustu framtíðar sem auðvitað er merkilegt plagg. Þegar maður horfir á svona minnihlutaálit hugsar maður: Til hvers er það? Er það bara til að koma að einhverjum óljósum hugmyndum? Þetta eru mikið til frasar; fjölþjóðlegt samstarf, fátækt og styrjaldir o.s.frv. Svo spyr maður: Af hverju eru þessir ágætu þingmenn ekki bara á meirihlutaálitinu og þá með fyrirvara og útskýra þessi atriði þegar málið er til umfjöllunar eins og núna?
Herra forseti. Ég held að það væri réttara fyrir hv. þingmann að líta aðeins í eigin barm og spyrja sjálfan sig af hverju hann er á ýmsum álitum og af hverju hann er yfir höfuð að greiða atkvæði með ríkisstjórninni þegar hann mætir í hvern þáttinn á fætur öðrum og talar gegn henni. [[Gripið fram í: Hann spyr sig oft að því.]]Já. Við fáum ekki svar við því hér og mér finnst í rauninni ekkert sérkennilegt að hv. þingmaður skilji ekki hvað við eigum við. Ég tek það í sjálfu sér ekki nærri mér. En í ritinu Utanríkisþjónusta til framtíðar er á nokkrum stöðum talað um í hvaða röð sé heppilegast að vinna hlutina til að gera utanríkisþjónustuna sem skilvirkasta og sveigjanlegasta. Ef hv. þingmaður myndi nú nenna að lesa skýrsluna sem hann er með fyrir framan sig en horfa ekki bara á kápuna myndi hann á nokkrum blaðsíðum, 39, 88, 89 og fleiri, sjá að það er rétt sem kom fram nánast í öllum umsögnum, bæði þegar málið kom fyrst fram og þegar málið kom aftur fram á þessu þingi, að aðilar telja að réttast sé að byrja á heildarskoðun laganna áður en farið er í einstaka þætti eins og þennan.
Hæstv. forseti. Það er komið að lokum þessa máls sem kallað er sendiherramálið milli manna, eins og fram hefur komið, þó að það heiti nú annað. Það snýst að stærstum hluta um að setja þak á fjölda sendiherra í utanríkisþjónustu Íslands. Þó að ég sé á móti þessu máli, og muni koma nánar inn á það á eftir, verð ég að hæla nefndinni fyrir að hafa lagað það. Það gerir málið ekki endilega nógu gott til að ég samþykki það og þess vegna hef ég sett þetta nefndarálit saman og fer aðeins yfir það. Ég sagði strax og þetta mál kom fram að mér þætti það frekar illa unnið og mér finnst vanta á það þann gæðastimpil sem er á flestu sem kemur frá utanríkisráðuneytinu. Auðvitað kom staðfesting á því að málið hefði meira og minna verið unnið annars staðar, en engu að síður er það komið hingað inn. Ég bendi á það í nefndarálitinu að ég tel málið óþarft. Mér finnst óþarfi að setja þak á fjölda sendiherra. Ástæðurnar fyrir því eru kannski tvær. Almennt hefur verið farið mjög sparlega með þessar skipanir, kannski eitt tilvik sem hægt er að segja eitthvað annað um. Í öðru lagi, og það er grundvallarmunur á skoðun minni og flytjenda þessa máls, held ég að með því að setja þak á fjölda sendiherra sé verið að takmarka og draga úr sveigjanleika utanríkisþjónustunnar. Nú á að festa í lög ákveðinn fjölda sem er 36 - ætli sendiherrar séu ekki 39–40 í dag, eitthvað svoleiðis, kannski 41, ég man nú ekki alveg þá tölu - og það að festa þá tölu, 36, inn í lögin dregur úr sveigjanleika og við þurfum mögulega að skipa sendiherra í ákveðin verkefni eða fyrir ákveðna málaflokka o.s.frv. Ég þekki svo sem vel það viðhorf sem kemur fram í frumvarpinu. Maður hefur heyrt það oft áður að það séu of margir sendiherrar, of margar sendiskrifstofur o.s.frv. En ég er algerlega ósammála þeirri nálgun og þar af leiðandi ósammála því að málið fari hér í gegn eins og það er lagt upp. Það er búið að setja kvóta á þetta og kannski þarf að útskýra betur hvers vegna þessi tala er sú sem allt snýst um, hvers vegna það eru akkúrat fimm sem ráðherra getur skipað án auglýsingar - af hverju ekki þrír eða sex? - og líka af hverju hægt er að lána þennan titil fimm sinnum, á fimm sendifulltrúa. Það hefði kannski verið gott að skýra þetta betur. Ég held nefnilega að fjöldinn eigi að endurspegla þau verkefni sem eru fyrir hendi. Það getur vel verið að menn horfi þannig á hlutina, og það er bara allt í lagi, það þarf ekkert endilega að gagnrýna það, að verkefnin verði ekkert fleiri, að það þurfi ekki fleiri en 36 sendiherra. Það getur vel verið að menn séu búnir að komast að því, en mér finnst þetta draga úr sveigjanleikanum. Ég verð líka að nefna, og ég taldi ástæðulaust að fara yfir það í nefndarálitinu, að í þeim umsögnum sem bárust, bæði við eldra frumvarpið og það nýrra - þó að málið hafi breyst aðeins þá eiga flestar af þeim umsögnum enn við, enda hafa þeir sem skilað hafa inn umsögnum í seinni atrennu vísað í fyrri umsagnir - þá voru sjö jákvæðir en 57 gerðu athugasemdir. Ég vil kannski ekki endilega segja að þær hafi allar verið neikvæðar en þær voru alla vega ekki jákvæðar, það voru athugasemdir sem fólu í sér gagnrýni. Það hefur líka vakið athygli mína - og ég man ekki eftir að hafa séð það áður, ég ætla ekki að fullyrða að það hafi ekki gerst - að nokkrir af reynslumestu sendiherrum þjóðarinnar töldu ástæðu til að koma opinberlega fram og gagnrýna frumvarpið mjög harkalega, gagnrýna harkalega þá vegferð sem haldið er í. Auðvitað er það alltaf erfitt fyrir embættismenn eða starfsmenn ráðuneytanna að koma opinberlega fram og gagnrýna og ég ætla að freistast til að ætla að þeir sem komu fram tali fyrir hönd fleiri. Það er auðvitað bara mín tilfinning og ég veit að sjálfsögðu ekkert um það. Ég veit að þetta verður örugglega rekið ofan í mig af því að ég get ekki rökstutt þetta, en þetta er svona tilfinning. Hluti af því sem gagnrýnt er er þessi skortur á sveigjanleika. Hæstv. forseti. Ég skil ekki þörfina fyrir þetta frumvarp. Það er í sjálfu sér ekki mikill sparnaður sem hlýst af því að fækka sendiherrum. Laun sendiherra á heimavelli við Rauðarárstíg eru ekkert miklu hærri en flestallra embættismanna, skrifstofustjóra eða eitthvað slíkt. Hins vegar hækka þeir mjög í launum og fá betri laun þegar þeir fara utan og það er engin spurning, og er ýmislegt sem telst þar til. Það er vissulega huglægt hvað er málefnalegt og hvað ekki. Ég held að það sé samt vert að fara vel í gegnum þá gagnrýni sem barst. Ég tek undir með þeim sem hafa sagt að nær hefði verið að setja fólk í að endurskoða heildarlögin. Ég viðurkenni að það er eitt af því sem maður hefði sjálfur átt að gera þegar maður hafði tækifæri til þess. Það er miður að það var ekki gert. En ég held að það sé engin spurning að full þörf er á því. Þar af leiðandi er ég með ákveðna breytingartillögu sem ég fer yfir á eftir varðandi það. Herra forseti. Ég hef ekki lesið upp nefndarálit mitt frá upphafi til enda, ég tel það í sjálfu sér óþarft. Fólk er fullfært um að kynna sér það, frumvarpið og þessi álit, og mynda sér sjálft skoðun á því hvort þetta er rétt eða rangt eða hvort þetta hefði mátt bíða. Ég hef ekki enn séð tilganginn með þessu, það kann að vera þröngsýni. Það er mjög mikilvægt að við munum að íslenska utanríkisþjónustan er smá, hún er fámenn. Mörgum kann að finnast það eðlilegt af því að landið er lítið og þjóðin fámenn. Ég hef verið þeirrar skoðunar að einmitt þess vegna þurfum við á stærri og öflugri utanríkisþjónustu að halda en er í dag þó svo að það fólk sem sinnir þessum verkefnum standi sig ótrúlega vel. Ég viðurkenni það alveg að áður en ég fór í þennan bransa, skulum við segja, hafði ég svolítið aðrar skoðanir og hugmyndir um þjónustuna en ég hef í dag. Auðvitað er eðlilegt að embættismenn eða starfsmenn utanríkisþjónustunnar, sendiherrar, hafi áhyggjur eða hafi skoðanir á því hvernig starfsumhverfi þeirra þróast. Það er ekkert óeðlilegt við það. Ég held hins vegar að það sé allt gert af góðum hug þegar menn horfa á starfsumhverfi sitt, starfsöryggi og þess háttar, ég geri engar athugasemdir við það. Ég hef sjálfur lýst því yfir og sagt að mér finnist eðlilegt að utanríkisþjónustan sé blandaður vettvangur af sérfræðingum, þess vegna viðskiptamönnum eða stjórnmálamönnum, en hlutföllin eiga alltaf að vera þau að mínu viti að þeir sem koma innan úr þjónustunni séu stærsti hluti þeirra sem eru í þessum störfum. Það getur því vel verið að það sé skynsamlegt að vera með eitthvert viðmið, en hafa það ekki bundið í lög, um það hversu margir standa utan við þjónustuna. Mér finnst allt í lagi að velta því fyrir sér en ég tel rangt að festa það í lög, það er alla vega alltaf mikill minni hluti sem ætti að koma þannig inn. Ef við horfum bara á verkefnið þá er það vitanlega þannig að verkefni utanríkisþjónustunnar eru erlendis. Það er verið að gæta hagsmuna þjóðarinnar, fyrirtækja, einstaklinga, og hjálpa til þegar menn lenda í vandræðum. Það hefur sýnt sig undanfarið. Utanríkisþjónustan brást vel við og sinnti gríðarlega erfiðum og miklum verkefnum þegar Covid-faraldurinn skall á, og hefur staðið sig gríðarlega vel. Það eru alþjóðasamningar sem utanríkisþjónustan kemur að með þeim fagráðherrum og fagráðuneytum sem bera ábyrgð á þeim. Það eru alþjóðasamningar og alþjóðasamskipti. Það þarf að gæta hagsmuna sem skipta okkur gríðarlega miklu máli, hafréttarsamningur. Það eru loftferðir o.s.frv. Allt þetta skiptir Ísland mjög miklu máli og mestu skiptir fyrir íslenska þjóð, sem er fámenn og úti í miðju Atlantshafi, yfirráð yfir náttúruauðlindum, hún byggir samfélag sitt á því að geta varist og geta tryggt að alþjóðleg lög séu virt hvarvetna. Það er eitt af stóru hlutverkum utanríkisþjónustunnar. Það er mjög mikilvægt að við höldum áfram og ég held reyndar að menn hafi staðið sig ágætlega í því að kynna starfsemi utanríkisþjónustunnar og sýna og segja frá því sem verið er að gera. Þessi þjónusta er í raun ómetanleg. Virðulegur forseti. Að lokum er í minnihlutaálitinu enn og aftur farið í gegnum gallana á þessu og farið yfir skoðun þess sem flytur þetta mál. Ég geri mér grein fyrir því að þetta mál verður samþykkt hér í þingsal og legg þar af leiðandi ekki til að málinu verði hafnað eða vísað frá eða eitthvað slíkt. Ég flyt hins vegar breytingartillögu um að gildistímanum verði frestað. Ég veit að á því eru ákveðnir gallar. Það er eðlilega ekki markmið ráðherrans að fresta gildistökunni. Maður verður að setja sig í þau spor að eðlilega vill ráðherrann að málið taki gildi sem fyrst. Í ljósi þeirrar miklu gagnrýni sem kom á málið, í ljósi þess að kallað er eftir heildarendurskoðun á lögunum, í ljósi þess að það eru nokkrir mánuðir í kosningar og málið er umdeilt, held ég þó að skynsamlegt væri að fresta gildistökunni en setja um leið í gang endurskoðun á heildarlögum um utanríkisþjónustu Íslands með það að markmiði að koma fram með ný lög í upphafi nýs þings. Takist ekki að samþykkja eða ganga frá þeim lögum fyrir áramótin 2021–2022 þá öðlist þessi lög gildi. Ég er jafn mikið á móti lögunum en það sem vakir fyrir mér er að reyna að koma fram með einhverjar málefnalegar tillögur um hvernig leysa megi þennan ágreining og hefja þá vinnu. En auðvitað er ekkert sem kemur í veg fyrir að hæstv. ráðherra setji í gang vinnu við að endurskoða heildarlög utanríkisþjónustunnar. Hvort sem mín tillaga verður samþykkt eða ekki þá vona ég bara að það verði gert því að það er full ástæða til þess. Ég hefði talið að hitt væri áferðarfallegra, en hér í þessum sal erum við ekki endilega að greiða atkvæði um fegurð.
Virðulegur forseti. Ég ákvað að fara líka í ræðu. Ég flutti nefndarálitið áðan og ætlaði að freistast til að fara bara í andsvar við hv. þingmann en mér finnst eins og ég komi kannski sjónarmiðum enn betur á framfæri í ræðu.
Þá kem ég bara í andsvar.
Hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni er þá velkomið að koma upp í andsvar við mig. Mig langar að byrja á að segja að á þeim tíma sem ég hef setið í í hv. utanríkismálanefnd hef ég að sjálfsögðu orðið vitni að því hversu fært og gott starfsfólk við höfum í utanríkisþjónustunni. Ástæðan fyrir því að ég tek það sérstaklega fram er sú að við höfum verið að glíma við ofboðslega krefjandi verkefni sem hafa komið upp með stuttum fyrirvara. Ég ætla að nefna sem dæmi setu okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Það var ákvörðun sem var tekin með mjög stuttum fyrirvara. Þar sýndi ráðuneytið og starfsmenn þess hvers þeir eru megnugir, að ráðast í stórt verkefni á skömmum tíma og tryggja sjónarmið okkar og virknina. Við tókum ekki bara sæti í mannréttindaráðinu heldur tókum við raunverulega þátt í umræðunni, komum ýmsu mjög góðu til leiðar og notuðum það tækifæri sem okkur gafst þar. Það er líka hægt að tala um formennsku í Norðurslóðaráðinu og á fleiri stöðum. Það var kannski meira fyrirsjáanlegt og við höfðum meiri tíma til undirbúnings. Svo verð ég að nefna Covid og það ástand sem við horfðum upp á þegar heimurinn var nánast að lokast og Íslendingar, eins og okkar er von og vísa, út um hvippinn og hvappinn hér og þar á þessari jarðarkúlu. Starfsmenn utanríkisþjónustunnar fóru bara í það að sitja við símann á vöktum og bjarga Íslendingum heim og það var alveg stórkostlegt að verða vitni að því. Ég heyrði í fólki sem hafði þurft að nota þjónustu þeirra og fann svo virkilega fyrir því hvað það var gott að vera Íslendingur í slíkri stöðu. Ég ætlaði að byrja á því að segja það. Það sýnir auðvitað að við höfum í utanríkisþjónustunni, eins og í íslenskri stjórnsýslu, þetta svigrúm til að bregðast hratt við, eitthvað sem ég held að sé mjög mikilvægt og við sjáum kannski ekki alla jafna í stjórnsýslu. Stjórnsýsla er í eðli sínu og á að vera svolítið fastheldin og íhaldssöm. En þegar við erum svona í smærra lagi er ákveðinn kraftur og það er ákveðinn kostur að geta verið svolítið kvik í hreyfingum og breytt til. Að því sögðu þá spurði hv. þm. Logi Einarsson, þegar hann mælti hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta utanríkismálanefndar, hvort byrjað hefði verið á öfugum enda. Ég vil bara segja nei við því. Það var klárlega ekki byrjað á öfugum enda Það var einmitt byrjað á því að horfa á utanríkisþjónustuna til framtíðar. Það var spurt: Hvar liggja hagsmunir okkar og hvernig ætlum við að stýra utanríkisþjónustunni þannig að hún horfi til hagsmunanna og hagsmunagæslunnar? Eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson kom inn á erum við lítil þjóð og utanríkisþjónusta okkar er eðli málsins samkvæmt mjög lítil á alþjóðamælikvarða. Það þýðir að við þurfum að vera mjög hnitmiðuð og fókuseruð í því hvað við ætlum að fást við og einblína á. Ég tel að farið hafi verið hárrétt að í þeirri greiningarvinnu. Við getum svo tekist á um hvort fara hefði átt í heildarendurskoðun á lögunum. Ég bara ítreka það sem ég sagði áðan þegar ég flutti nefndarálitið, að við leggjum enn til að það verði gert. Ég tók reyndar líka fram að ég myndi ekki eftir að fólk hefði nefnt neitt sérstaklega sem nauðsynlegt væri að ráðast í breytingu á annað en að fara yfir lögin í heild sinni vegna þess að þau væru komin til ára sinna. Hvort sem okkur líkar betur eða verr hefur skipun sendiherra í gegnum tíðina oft fengið töluverða umræðu og jafnvel gagnrýni úti í samfélaginu. Þar af leiðandi finnst mér full ástæða til að við höfum skýran ramma utan um það hvernig sendiherrar eru skipaðir. Sendiherrar eru meðal allra æðstu embættismanna okkar og það er gott. Þetta er ofboðslega mikilvægt starf. Það er mikilvægt að vera fulltrúi íslenska ríkisins á erlendum vettvangi og þar af leiðandi mikilvægt að við veljum til þess hæft fólk. Eins og ég sagði áðan held ég að við séum með einstaklega vel skipaða utanríkisþjónustu en það breytir ekki þeirri staðreynd að mikilvægt er að hafa skýran ramma í kringum það. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki þau rök að það skipti bara engu máli hversu marga sendiherra við höfum. Ég hefði kannski trúað þessu frá Samfylkingunni, sem hefur talað um að við ættum að fjölga opinberum störfum og það sé aðalmálið, en ég verð að viðurkenna að mér þykir það hálfkúnstugt hjá hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni að tala eins og það skipti ekki neinu máli. Ég get aftur á móti tekið heils hugar undir það sem kemur að einhverju leyti fram í nefndaráliti hans og í ræðunni hér áðan um að auðvitað þurfum við að vera vel mönnuð og fókuseruð og við þurfum að geta brugðist við í hvikulum heimi. Þar af leiðandi er ekkert fastsett hversu margir sendiherrarnir eiga að vera en það þurfa auðvitað að vera verkefni fyrir þá og sendiskrifstofur. Við höfum svo sem sýnt það að undanförnu að við erum ekki bara með sendiherra í sendiráðum heldur líka með sendiherra sem sinna sérstökum verkefnum. Við höfum lagt áherslu á jafnrétti kynjanna og skipað sendiherra sem hefur það mál sérstaklega á sinni könnu. Ég sé fullt af slíkum tækifærum í framtíðinni. Við viljum einmitt vera kvik, geta brugðist við og sett af stað átaksverkefni í tengslum við til að mynda formennsku sem við sinnum eða eitthvað annað. Þar af leiðandi er gott að hafa það svigrúm. Þess vegna held ég að frumvarpið - eða ég held ekkert, ég bara veit það, ég er alveg sannfærð um að frumvarpið sem við erum hér með og þessar lagabreytingar sem við erum að gera séu til þess fallnar að gera þennan ramma utan um skipun sendiherra skýrari. Við erum til að mynda að leggja til að þessi störf, sem ég ítreka að eru meðal okkar æðstu embættisstarfa, séu auglýst. Það er engin krafa um það í dag, það stendur í lögunum að ekki þurfi að gera það og það hefur ekki verið gert. Samt hefur á síðustu árum færst í aukana að okkur finnst almennt að slíkar stöður eigi að vera auglýstar, að allir sem áhuga hafa eigi að hafa tök á að sækja um slíkt. Það er t.d. einn þáttur sem mér finnst mjög mikilvægur. Á sama tíma get ég ekki betur séð en að báðir minni hlutarnir taki líka undir að það kunni að vera ástæða fyrir því og mikilvægt að ráðherra hafi það svigrúm að skipa einhvern án auglýsingar og einhvern utan þjónustunnar. Ég held að hér séum við að koma með skýran og góðan ramma í kringum þetta. Við erum að auka gegnsæið, við erum að skýra kröfurnar, við erum að styrkja þennan ramma. Ég held að þetta auki enn frekar á fagmennskuna við skipun í embætti sendiherra og bara fagmennskuna í þjónustu okkar. Ég verð reyndar að viðurkenna að þegar ég les álit 1. minni hluta finnst mér eins og sá minni hluti taki eiginlega meira og minna undir allt sem við höfum verið að gera í nefndinni og það sem fram kemur í þessu frumvarpi. Í rauninni er ekki bent á hvernig hlutirnir ættu að vera með einhverjum öðrum hætti. Ég ætla þó að hrósa hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir að vera bara opinn með það að honum finnist að ekki eigi að setja neinar skorður á fjölda sendiherra. Það er þá bara skýrt sjónarmið að þeir megi vera jafn margir og hverjum finnst á hvaða tíma sem er. Það er kannski ástæða til að geta þess líka að þó að sendiherrar séu í orði skipaðir til fimm ára, samkvæmt lögum um embættismenn, er það nú kannski ekki alveg á borði. Það er kannski meiri hefð fyrir því að háttsettir embættismenn séu æviráðnir. Það kann í sumum tilfellum að vera mjög gott. Þá er mikilvægt að muna að í þessu frumvarpi eru aðrar skipanir tímabundnar, sérstaklega í fimm ár, og ekki hægt að framlengja það eða skipa viðkomandi aftur. Ég held að þetta sé það sem við þurfum þegar ég er að reyna að lýsa því að þjónustan þurfi líka að vera kvik og það þurfi að vera hægt að skipa fólk til skemmri tíma í ákveðin verkefni. Virðulegur forseti. Eins og ég hef sagt áður þá styð ég frumvarpið. Ég hef ekki heyrt rök sem mér finnst málsmetandi fyrir því að við ættum að fresta gildistöku og þaðan af síður að greiða ekki atkvæði með þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Ég verð að byrja á því að nota tækifærið og þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu. Ég ætla að passa mig að endurtaka ekki ræðu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Ég tek undir allt sem þar kom fram. Mér fannst hv. þingmaður rekja rökin fyrir þessu prýðilega. Ég ætla hins vegar aðeins að fara yfir þá gagnrýni sem komið hefur fram. Ég vek athygli á því að það hefur verið mikið kappsmál hjá stjórnarandstöðunni, ef undan er skilinn Flokkur fólksins, að koma þessu frumvarpi fyrir kattarnef. Frumvarpið var komið fram í vor en það þurfti að semja alveg sérstaklega um að klára það núna. Það var forgangsmál að drepa þetta mál. Ekki hefur farið fram mikil umræða, hvorki í þingsal né annars staðar, eða málefnaleg rök komið fram gegn frumvarpinu. Þó tek ég undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur og hrósa hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, ekki fyrir sjónarmið hans í málinu heldur finnst mér virðingarvert, ég tek það skýrt fram, að hv. þingmaður hefur skrifað greinar, eða í það minnsta eina grein um málið. Sömuleiðis hefur hann komið hér fram og lýst sjónarmiðum sínum. Ég verð að viðurkenna að ég er alveg á sama stað og hv. þm. Brynjar Níelsson, ég skil ekkert. Ég ætla ekki að endurtaka það sem hv. þm. Brynjar Níelsson sagði en það var mjög erfitt að átta sig á því hvað nákvæmlega 1. minni hluti var að gagnrýna. Við skulum tala mannamál. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir vísaði til er engin umgjörð um þetta. Engin. Nú er sá sem hér stendur utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra. Og ef ég ákveð á eftir að gera hv. þm. Björn Leví Gunnarsson að sendiherra þá geri ég það bara. Ég get alveg gert á það eftir. Svo get ég farið fram í kaffistofu og raðað fólki í sendiherrastöður. Það er bara þannig. Hér er í fyrsta skipti komið fram frumvarp til að setja einhvern ramma utan um þessi mál. Ég hef ekki heyrt einn einasta mann, fyrir utan þá sem sendu inn umsagnir, og varla hv. þingmenn fyrir utan hv. þm. Gunnar Braga Sveinsson, sem hefur komið sjónarmiðum sínum á framfæri, mótmæla því að skynsamlegt væri að setja ramma utan um þessi mál. Ekki einn einasta mann. Og þegar hv. þingmenn segja: Heyrðu, við getum ekki gert það strax, við þurfum fyrst að fara heildarendurskoðun, þá tek ég alveg undir það síðarnefnda. Ég er ekki að útiloka að setja slíka vinnu af stað, alls ekki. En það er mikið framfaramál að setja ramma utan um þessa hluti eins og þeir eru núna. Þegar menn segja að óþarfi sé að setja þak á fjölda sendiherra þá skulum við bara tala mannamál. Það eru 160 diplómatar, plús/mínus, og sendiherrar hafa farið upp í 42. Hér hafa þau sjónarmið heyrst að það sé bara allt í lagi að fjölga þeim, að fjórði, fimmti hver diplómat sé sendiherra. Nú er það þannig í framkvæmdinni að ef ráðherra skipar sendiherra er viðkomandi æviráðinn. Þannig er það. - Ég vil líka nota tækifærið og þakka fyrir hlý orð í garð starfsfólks utanríkisþjónustunnar. Ég tek undir það. Þetta er líka upplifun mín þannig að það kom mér ekki á óvart. Við erum með mjög öflugt og hæft fólk. - Við erum með 26 sendiskrifstofur og hér hefur jafnvel verið sagt að það sé allt í lagi að hafa 50 eða fleiri sendiherra. Maður setur ekki tvo sendiherra yfir hverja sendiskrifstofu. Maður gerir það ekki. Séu menn í einhverjum vafa um að þetta auki sveigjanleika eru þetta nákvæmlega rökin fyrir sveigjanleika. Ég hef jafnvel verið gagnrýndur í umsögnum fyrir hafa notað heimild í lögum til að setja sendifulltrúa yfir sendiskrifstofu. Viðkomandi einstaklingur er þá með titilinn sendiherra vegna þess að hann er það á meðan hann er yfir skrifstofunni. Svo kemur hann heim og verður þá aftur sendifulltrúi. Það er sveigjanleiki. Mér vitanlega hefur aldrei liðið jafn langur tími í sögu utanríkisþjónustunnar þar sem enginn sendiherra hefur verið skipaður. Þegar ég kom voru 40 af 160 diplómötum sendiherrar. Allir voru skipaðir af viðkomandi ráðherra og sumir höfðu fengið það tækifæri mjög ungir að verða sendiherrar það sem eftir er. Ég skal alveg viðurkenna það, virðulegur forseti, að ég er mjög ósammála því sjónarmiði að fólk eigi að vera æviráðið. Það getur vel verið að einhver einstaklingur sé alveg stórkostlegur á einhverju tímabili ævi sinnar en það getur ýmislegt komið upp. Þar fyrir utan held ég að það sé ekki góður hvati að viðkomandi viti að hann sé með stöðuna alla ævi. Það er eins ósveigjanlegt og getur orðið. Það er enginn vafi á því, virðulegi forseti, að þetta frumvarp, verði það að lögum, eykur sveigjanleika. Ekki veitir af. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór yfir ákveðin dæmi sem komið hafa upp á undanförnum árum og það eru alltaf að koma upp einhver dæmi. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fór yfir borgaraþjónustuverkefnið þar sem lunginn af starfsmönnum utanríkisþjónustunnar vann að því dag og nótt að koma Íslendingum heim. Eitt af því sem gerði það að verkum að það gekk svona vel var að búið var að fara í breytingar á utanríkisþjónustunni sem byggðar voru á tillögum sem hafa nokkurn veginn allar verið framkvæmdar, 151 tillaga og allar númeraðar. Það jók sveigjanleikann í starfsemi þjónustunnar. Af því að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson talaði um að hann myndi ekki eftir annarri eins gagnrýni frá starfsfólki utanríkisþjónustunnar varð mér nú hugsað til þess að endalaus dæmi eru um að starfsfólk mótmæli breytingum. Ég þekki það vel sem fyrrverandi heilbrigðisráðherra og er ekki einn um það. Ég man þá tíð þegar hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, þá hæstv. utanríkisráðherra, gerði þá breytingu að sameina þróunarsamvinnu og utanríkisþjónustuna. Hv. þingmaður getur þá leiðrétt mig einhvern tímann, en ég man ekki eftir húrrahrópum og flugeldasýningum frá þeim starfsmönnum sem tjáðu sig um það. Ég held hins vegar að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson hafi gert hárrétt þegar hann fór fram með það mál. Ég hef gert það áður og get gert það aftur að hrósa hv. þingmanni fyrir að hafa farið í þær breytingar. Þær voru skynsamlegar. Ég hef fylgt þeim breytingum eftir í setu minni á ráðherrastól. Ein af ástæðunum fyrir því að borgaraþjónustuverkefnið gekk svo vel er að blessunarlega hefur náðst að sameina þróunarsamvinnu utanríkisþjónustunnar. Fólkið sem hefur verið í þróunarsamvinnuverkefnum, sem flæðir nú í auknum mæli á milli, stóð sig afskaplega vel eins og aðrir í því verkefni þegar allar hendur þurfti á dekk. Þá var gott að hafa sveigjanleika. Þegar ég var heilbrigðisráðherra sagði ég að heilbrigðisþjónustan væri ekki fyrir starfsfólkið, hún væri fyrir sjúklinga. Og utanríkisþjónustan er ekki fyrir starfsfólkið, hún er fyrir Íslendinga. Auðvitað er heilbrigðisþjónustan fyrir Íslendinga en líka aðra sem þurfa á þeirri þjónustu að halda. Þá þýðir það ekki að ég sé að tala starfsfólkið niður. Það er langur vegur frá. Það er mjög mikilvægt að hafa hæft starfsfólk á þessum sviðum sem öðrum, afskaplega mikilvægt. Það er mikilvægt að því líði vel og sé sátt. Þetta frumvarp hefur mjög lítil áhrif á núverandi sendiherra sem verða bara áfram sendiherrar. En þetta er mikið mál, sérstaklega fyrir yngra fólk sem er að hefja störf í utanríkisþjónustunni vegna þess að það eykur sveigjanleikann í utanríkisþjónustunni og eykur möguleika fólks á að fá að spreyta sig á starfsstöðvum og í sendiskrifstofum sem sendiherrar. Þegar þeir ráðherrar sem verða hér í framtíðinni taka ákvörðun um að gera sendifulltrúa að sendiherra eru þeir ekki að taka ákvarðanir sem hafa jafnvel áhrif í áratugi heldur eru þeir að gefa fólki tækifæri til að sinna þessum störfum. Nú er það bara þannig með mannfólkið að allir hafa sína hæfileika. Maður getur aldrei vitað hvernig viðkomandi reynist á hverjum stað nema þegar hann fær það tækifæri. Verið er að fjölga þeim tækifærum fyrir starfsfólk utanríkisþjónustunnar. Um það verður ekki deilt. Ég ætla svo sem ekki að fara meira út í þetta. Ég vona að ég hafi svarað þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram. Ef menn vilja frekari upplýsingar hefur ekki verið neitt hik á því að koma þeim áleiðis. Málið hefur svo sannarlega verið lengi til umfjöllunar í hv. utanríkismálanefnd og okkur er ekkert að vanbúnaði að samþykkja þetta framfaramál, því að þetta er svo sannarlega framfaramál sem mun styrkja utanríkisþjónustuna og auka sveigjanleika í þeirri mikilvægu þjónustu. Það sem mér finnst hins vegar gott, þó að ég sé ekki sammála þeim hv. þingmönnum sem gagnrýnt hafa frumvarpið, er að fólk hér metur þau störf sem unnin eru í utanríkisþjónustunni. Það er ekki sjálfgefið og hefur ekki alltaf verið. Það er mjög jákvætt. Því meira sem fólk tekur eftir því og vekur athygli á því, því betra vegna þess að utanríkisþjónustan er afskaplega mikilvæg. Það er bara svo, virðulegi forseti, að þó svo að við Íslendingar njótum almennt velvildar, ég held að ég megi fullyrða það, þá gætir enginn hagsmuna okkar nema við sjálf. Það er enginn sem gerir það. Við þurfum að vera á vettvangi og gæta hagsmuna okkar. Við þurfum líka að vera algerlega meðvituð um það að hér eins og annars staðar erum við fámenn og smá. Það þýðir ekki að við getum ekki sett okkur háleit markmið og fylgt þeim eftir. Það er ekki samasemmerki, hvorki þegar kemur að utanríkisþjónustunni né annarri þjónustu hins opinbera, milli stærðar og gæða. Við eigum alltaf að setja okkur markmið, helst mælanleg, um hvernig það á að ganga. Við Íslendingar þurfum að gera meira en margir aðrir, m.a. af því að við erum fámenn. Sveigjanleikinn sem frumvarpið býður upp á mun hjálpa okkur að gera það. Svo ég hrósi nú aftur hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni þá hjálpaði það okkur að gæta hagsmuna okkar þegar hann fór, í mikilli andstöðu við ýmsa, ef ég man rétt, í það að sameina utanríkisþjónustuna og þróunarsamvinnuna, sem er afskaplega mikilvæg þjónusta. Fólkið sem verið hefur þar á undanförnum árum og áratugum býr yfir mikilli reynslu og þekkingu. Það er afskaplega gott að hún nýtist líka í hinni hefðbundnu utanríkisþjónustu. Það er upplifun mín að það að hafi gengið eftir. En betur má ef duga skal. Ég treysti því að hv. þingmenn muni standa þétt við bakið á þessu mikla framfaramáli. Þó svo að tillaga hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar verði ekki samþykkt - ég mun greiða atkvæði gegn henni, svo það sé alveg skýrt … [[Gripið fram í.]]- já, ég mun taka þátt í atkvæðagreiðslu og ég mun greiða atkvæði gegn henni - útilokar það ekki að við förum í heildarendurskoðun. Það er hins vegar mjög stórt verkefni og ekki sama hvernig í það er farið. Það væri æskilegast að góð sátt næðist um bæði verklag og niðurstöðu. Það er auðvitað ekki hægt að halda því fram að ekki sé hægt að breyta hlutum sem augljóslega þarf að breyta vegna þess að menn taki ekki allt saman í einu. Það eru rök sem ekki ganga upp. Hér hafa að mínu áliti ekki komið fram efnisleg eða málefnaleg rök sem hafa í það minnsta sannfært mig um að samþykkja ekki þetta mál. Þvert á móti hef ég alltaf haft sterka sannfæringu fyrir málinu og hef reyndar styrkst með hverjum deginum í trú minni á mikilvægi þess að þetta frumvarp verði að lögum.