Forseta hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 196, um ástæður hlerana frá ársbyrjun 2014, frá Helga Hrafni Gunnarssyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Hæstv. forseti. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins um viðhorf hans til starfsemi Íslandsbanka þessa dagana. Nú hafa birst fréttir sem í fyrstu virtust hljóta að hafa verið eins konar markaðsbrella eða aprílgabb í október, en það mun ekki vera. Ríkisbankinn Íslandsbanki hyggst nú hlutast til um dagskrá fjölmiðla og mannaráðningar á fjölmiðlum og beita í því skyni fjármagni sínu sem eðli máls samkvæmt er í raun ríkisfé og fjármagn viðskiptavina bankans. Nú hljóta allir að vera þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að gætt sé að jafnrétti á fjölmiðlum eins og á öðrum vinnustöðum. En er það að mati hæstv. fjármálaráðherra eðlilegt að ríkisbanki nýti afl sitt í þvingunarskyni og fari í þá vegferð, eins og það er kallað af hálfu bankans, og fleiri áhugamál bankans munu vera á sjóndeildarhringnum, þar sem m.a. fjölmiðlar eiga á hættu að fylgi þeir ekki stefnu bankans í því sem bankinn ætlast til verði þeim refsað fjárhagslega? Fjölmiðillinn Vísir fjallar um þetta mál í dag og þar kemur fram að bankinn vilji ekki eiga viðskipti við fyrirtæki þar sem sé of hátt hlutfall karla eða einungis karlar í vinnu. Aðspurður um hvort bankinn muni þá eiga viðskipti við til að mynda bifreiðaverkstæði þar sem séu hugsanlega eingöngu karlar starfandi er það sagt vera til skoðunar á rekstrarsviði bankans. Er þetta ekki hálfóhugnanleg þróun að mati hæstv. fjármálaráðherra, sama hvað líður markmiðunum, að ríkisfyrirtæki, banki, ákveði að beita afli sínu og fjármagni til að þvinga fram ákveðna niðurstöðu? Og er ekki sérstaklega óhugnanlegt þegar það beinist að fjölmiðlum og banki ætlar að fara að hlutast til um það hvernig fjölmiðlar séu reknir?
Virðulegi forseti. Ég myndi vilja byrja á því að minna á að fjármálafyrirtækjum í eigu hins opinbera ber að starfa í samræmi við eigendastefnu ríkisins og þar eru lagðar allar meginreglur. Stjórn og starfsemi bankans á að samræmast þeim áherslum sem birtast í eigendastefnunni. Varðandi síðan áherslur bankans verð ég að viðurkenna að þetta kemur mér nokkuð spánskt fyrir sjónir. Maður veltir því t.d. fyrir sér ef bankinn vill leggja áherslu á jafnræði, jafnrétti og grænar lausnir í starfsemi sinni hvar hann hyggst draga mörkin í því. Auðvitað er það svo að við hér á Alþingi og stjórnvöld hverju sinni, ríkisstjórnin, höfum á undanförnum árum lagt áherslu á þessa málaflokka, grænu málaflokkana og jafnréttismálin. Ef menn ætla að gera þá að einhverju aðalatriði í sinni starfsemi þá finnst mér ákveðinn tvískinnungsháttur í því að ætla að gera það eingöngu á útgjaldahlið bankans en ekki á tekjuhliðinni. Ætlar bankinn, ef menn ætla að taka þessa stefnu og þróa þessa hugmyndafræði eitthvað lengra, að neita viðskiptum við þá sem starfa ekki samkvæmt þessari hugmyndafræði en ætla að eiga viðskipti við bankann þannig að bankinn hagnist á því? En þegar bankinn þarf að líta á það sem kostnað eða útgjöld þá eigi einhver önnur flokkun við? Ég sé ekki alveg hvert menn eru að fara með þessu, enda heyrist mér að á þessu stigi máls séu menn miðað við fréttir - og það er það eina sem ég hef um þetta mál, það er í fréttum í dag - að eiga samtöl um þetta og reyna að hvetja til þess í samskiptum við viðskiptamenn sína að jafnréttismál séu ofarlega á baugi. Það er út af fyrir sig gott og blessað. En það eru takmörk fyrir því hversu langt menn geta siglt frá þeim áherslum sem birtast í eigendastefnu ríkisins.
Herra forseti. Ég deili þeim áhyggjum sem hæstv. fjármálaráðherra lýsti en er ekki að verða tímabært að fara yfir eigendastefnu ríkisins í bönkunum í ljósi þeirra uppákomna sem við höfum horft upp á að undanförnu, þessa nýjustu og svo áform um risastórar höfuðstöðvar Landsbankans o.s.frv.? Ég velti því upp hvort það sé ekki orðið tímabært. Í öðru lagi, herra forseti, bendi ég á að á þessu eru mjög margar hliðar. Það er margt sem er til þess fallið að valda áhyggjum í þessu. Tökum dæmi af vinsælustu útvarpsstöð landsins, Bylgjunni. Þar vill svo til að flestir starfsmenn yfir daginn eru karlar þótt konur séu að sjálfsögðu til viðtals þar. Ef ríkisbankinn ákveður að hætta að auglýsa á þessari tilteknu útvarpsrás væri hann væntanlega ekki að þjóna hagsmunum almennings, eigenda bankans, með því. Er ekki aðalatriðið, hæstv. fjármálaráðherra, að banki sem vill sýna af sér samfélagslega ábyrgð lækki vexti, að Íslandsbanki lækki til að mynda eitthvað af þeim 400–500 gjaldskrárliðum sem hann birtir á heimasíðu sinni?
Virðulegur forseti. Við höfum sambærilegar hugmyndir, held ég, um hlutverk banka hvað þetta snertir, að þeir þjóni því meginhlutverki sínu að vera til staðar fyrir heimili og fyrirtæki til að miðla fjármagni, veita lán og taka við innlánum. Í því samhengi erum við að tala um algjöra kjarnastarfsemi. Það eru nýjar fréttir fyrir mér að þessar áherslur séu að birtast. Við skulum sjá hverju fram vindur. Ég hef afskaplega takmarkaðar upplýsingar um þessa nýju stefnu ef stefnu mætti kalla sem við erum hér að ræða. Eins og fram er komið eru margar hliðar á því. Ef menn vilja fara í það að reka jafnréttisbanka eða grænan banka verður auðvitað að vera einhver samkvæmni í því alla leið. Það er ekki samkvæmt eigendastefnunni og fyrst spurt er um hana þá er hún til endurskoðunar.
Virðulegur forseti. Fram undan eru stórframkvæmdir í vegamálum á höfuðborgarsvæðinu. Í því samstarfi þarf ríkið að fara í samstarf við Reykjavíkurborg, við borg sem virðist ekki hafa hugmynd um hvernig á að standa að vegaframkvæmdum. Hún leyfir keyrslu niður Laugaveginn, upp Laugaveginn og svo þegar hún gafst upp á því lokaði hún bara. Hún grefur upp Hverfisgötuna og veit ekki hvenær hún ætlar að klára. Borgir fer í framkvæmdir á Bústaðavegi, eina einfalda beygjuakrein. Hverjar eru afleiðingarnar? Í staðinn fyrir að vera hálftíma þessa vegalengd er maður klukkutíma. Nú er framkvæmdin stopp vegna þess að það gleymdist að fara með hana í grenndarkynningu. Ég spyr því: Hvernig í ósköpunum ætlum við að fara að því þegar á að fara að setja Reykjavíkurveg í Hafnarfirði eða Reykjavíkurveg í Garðabæ og Miklubraut í stokk? Hvað á að gera við þá umferð sem er þar í dag og hvert á hún að fara á meðan? Á hún að fara inn á stofnbrautir sem nú þegar eru fullar? Er búið að leysa þetta vandamál? Ef maður horfir á Bústaðaveginn og afleiðingarnar þar segir það sig sjálft að ef á að beina allri umferð á Sæbrautina sem áður fór Miklubrautina verður fólk ekki klukkutíma að komast í vinnu heldur tvo eða þrjá tíma. Ég beini þess vegna þessum spurningum til hæstv. vegamálaráðherra, þ.e. samgönguráðherra: Er búið að leysa þennan vanda? Hvernig á að leysa hann? Er eitthvert plan B, eitthvað sem mun tryggja það að umferðin gangi greiðlega á meðan framkvæmdir standa?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og áhugann á framkvæmdum í vegamálum. Varðandi inngang hv. þingmanns vil ég segja að þó svo að Reykjavíkurborg hafi haft uppi einhverja stefnu og það hafi birst þessum hv. þingmanni með þessum hætti þá er það svo að í samskiptum ríkis og sveitarfélaga í samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins setjum við öll spil á borðið, finnum ólíkar lausnir, fléttum þær saman til að taka á þeim vanda sem við þekkjum, að umferðartími er allt of mikill. Það sem hingað til er búið að gera í þessum áformum, sem birtast í samgöngusáttmálanum og samkomulaginu við sveitarfélögin, er miðað við þá þekkingu sem best er til í landinu og af ólíkum aðilum innan Vegagerðar, sveitarfélaganna, verkfræðistofanna og slíkra þátta; búið að flétta því saman í hvaða röð framkvæmdirnar eiga að birtast í þeim tilgangi að leysa úr vandanum. Ég dreg hins vegar enga dul á það að þegar einhverjar framkvæmdir verða á svonefndum meginleiðum verður umferðin auðvitað að fara eitthvert annað á þeim tíma. Það er engin önnur lausn til en að flétta þær aðgerðir saman þannig að búið sé að leysa eitthvað áður en kemur að þeim vanda. Þess vegna er verið að reyna að stytta þann tíma þar sem framkvæmdirnar eiga að eiga sér stað. Við höfum sennilega tvö ár, í því félagi sem hér á að stofna, þar sem allir þeir sem best þekkja til koma saman og reyna að leysa úr þeim spurningum sem hv. þingmaður er með. Ég er ekki sérfræðingur í vegagerð, samgönguverkfræði eða samgöngumálum. Ég efast um að nokkur þingmaður í salnum sé með þá sérþekkingu. En við erum með fólk sem er með slíka þekkingu og er að fara að vinna að þessu á næstu tveimur árum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en ég er með lausnina. Í skýrslu Vegagerðarinnar frá 2018 segir: „Ofanbyggðarvegur frá Kópavogi til Hafnarfjarðar er eina leiðin sem hugsanlega gæti létt umferð af Reykjanesbraut og Hafnarfjarðarvegi. Við að falla frá hugmyndum um Ofanbyggðarveg um Garðabæ verður öll umferð til framtíðar um núverandi vegi og þar með eykst enn mikilvægi þess að halda þjónustustigi á þeim háu.“ Því miður eru Garðbæingar sennilega búnir að eyðileggja þessa möguleika en þó ekki alveg. Við setjum bara göng undir Garðabæ, tengjumst við Kópavogsbraut og við erum búin að redda málunum. Byrjum á þessu. Þá erum við komin með annan veg þegar við förum að taka Reykjanesbrautina upp í Hafnarfirði og Garðabæ. Við skulum líka átta okkur á því að þarna fara 50.000 bílar um á sólarhring. Ef ekki er hægt að gera göng til að redda því erum við í slæmum málum.
Virðulegur forseti. Ég efa það ekki að þeir sérfræðingar okkar sem best þekkja til á þessu sviði kanni alla möguleika á því hvernig best sé að leysa úr þessum vanda. Ég minni á að hluti af þeirri lausn sem er verið að flétta saman er að við munum nýta okkur fjölbreyttari samgöngumáta þar sem það á við, þar á meðal almenningssamgöngur sem auðvitað eru í stakk búnar til að flytja fleira fólk um á sama tíma en fjölskyldubíllinn, sérstaklega ef það er bara einn í honum. Við sjáum líka fyrir okkur á næstu árum að menn muni deila bílum í meira mæli. Við vitum líka að borgarlínuverkefnið er fyrst og fremst ný akrein sem tekur þar af leiðandi við hinum sjálfkeyrandi bílum sem sjálfsagt verða fyrst í almenningssamgöngum. Ég bind miklar vonir við að þetta verkefni leysi vandann sem við höfum staðið frammi fyrir í langan tíma og við hjá ríkinu erum að koma að til að leysa.
Virðulegi forseti. Það var sérlega ánægjulegt að sjá að vegaframkvæmdir á Dynjandisheiði væru á fyrsta tímabili samgönguáætlunar sem var kynnt í síðustu viku. Þó fyrr væri gæti einhver sagt, en er sem er. Dýrafjarðargöng verða opnuð í september á næsta ári eða eftir rúma tíu mánuði. Fyrir þá sem ekki vita eru þetta tvær samhangandi framkvæmdir því að lítið gagn er af Dýrafjarðargöngum nema fólk komist yfir Dynjandisheiði líka. Þá fyrst erum við farin að tala um heilsárssamgöngur milli norðanverðra og sunnanverðra Vestfjarða. Það hefur legið fyrir í nokkur ár hvenær göngin myndu opna og því rúmur tími til að vinna nauðsynlega undirbúningsvinnu vegna Dynjandisheiði eins og að gera umhverfismat, sem er tímafrekt ferli og vandasamt, ekki síst þegar farið er með veg um vestfirska náttúru þar sem virðast vera gerðar ríkari kröfur um verndun náttúrunnar en annars staðar á landinu. Í september sl. færði Rarik stjórnvöldum jörðina Dynjanda til eignar. Við það tækifæri lýsti umhverfis- og auðlindaráðherra því yfir að hann hefði áhuga á stækka friðlýsingarsvæðið á Dynjanda og tengja það við friðlýsta svæðið í Vatnsfirði. En um það svæði á þessi gríðarlega mikilvægi vegur að liggja. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær má gera ráð fyrir að umhverfismati vegna Dynjandisheiði verði lokið og hvenær má gera ráð fyrir að framkvæmdir hefjist á Dynjandisheiði? Af hverju er ekki öll framkvæmdin boðin út í einu með Bíldudalsveginum? Væri það ekki hagstæðara? Og telur ráðherra að friðlýsingaráform umhverfis- og auðlindaráðherra muni hafa neikvæð áhrif á vegaframkvæmdina?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og áhugann á samgöngubótum á Vestfjörðum. Það er rétt að við höfum í þessum þingsal á síðustu vikum meira talað um 120 milljarða framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu en á sama tíma eru mjög mörg brýn verkefni hringinn í kringum landið, þar á meðal að ljúka grunnkerfinu á Vestfjörðum sem ekki er að öllu leyti lokið. Því má a.m.k. halda fram að sumir vegirnir þar séu ekki boðlegir nútímanum. Hins vegar er rétt fyrir okkur í þessum þingsal að hafa það í huga þegar við komum með þingsályktunartillögur um að setja einhverja vegi inn eða keyra inn einhver göng að ef menn hafa ekki hugsað það með nægilegum fyrirvara eru menn ekki undirbúnir undir þær framkvæmdir og þá taka þær býsna langan tíma. Ég nefni sem dæmi að þrátt fyrir að búið sé að tala um göng til Seyðisfjarðar um Fjarðarheiði í mörg ár og búið að rannsaka verkefnið mun það engu að síður taka tvö ár frá því að ákvörðun í þinginu yrði tekin þangað til hægt yrði að bjóða slíkt verk út. Hið sama gildir um vegi fyrir vestan. Það tekur einfaldlega talsverðan tíma að fara í frumhönnun, síðan í umhverfismat og loks frekari hönnun áður en hægt er að bjóða út. Vegagerðin hefur ekki heimild til þess að undirbúa slík verk nema búið sé að setja fjármagn til þess. Þegar við í þessum sal tökum ákvarðanir og færum hluti langt fram í tímann án þess að tryggja nægilegt fjármagn til enda þær einhvers staðar úti á túni. Þær eru ekki undirbyggðar með því sem þarf til. Þess vegna er svo mikilvægt að horfa á 15 ára tímabil. Þess vegna er svo mikilvægt að koma aftur inn með jarðgangaáætlun sem við erum búin að ákveða með nægilega löngum fyrirvara [[Forseti hringir.]]hvert stefni. Ég er ekki viss um að það sé alltaf best að bjóða út í einu útboði ólík verk sem eiga að fara fram á sjö, átta árum. Það getur líka verið skynsamlegra að bjóða út í minna mæli. Ég treysti Vegagerðinni til að meta það á hverjum tíma.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er gríðarlega mikilvægt að við hefjumst handa við vegaframkvæmdir um leið og umhverfismatið er tilbúið. Sporin hræða og það er mikilvægt að vanda sig svo að við lendum ekki í öðru Teigsskógarfíaskó, ég vil kalla þá sögu það. Sú sorgarsaga er orðin 20 ára gömul og Vestfirðingar hræðast það og þess vegna þarf að skoða þetta í samhengi. Af því að ráðherrann er líka sérstakur áhugamaður um að sameina sveitarfélög, og það er í umræðu fyrir vestan að skoða jafnvel alla Vestfirðina saman, skipta framkvæmdir af þessu tagi gríðarlega miklu máli. Að lokum vil ég hvetja ráðherra til að tryggja að vetrarþjónusta verði á Dynjandisheiði þar til að vegurinn verður endurbyggður.
Hæstv. forseti. Ég kom ekki að öllum upplýsingum í fyrra svari mínu við fyrirspurninni um fyrirhugaðar friðlýsingar og stækkun á því svæði er tengist fossinum Dynjanda og því fallega svæði. Það er mjög mikilvægt þegar við erum enn að byggja upp grunnkerfi landsins að við höfum í huga að það land sem við þurfum að taka til slíkra framkvæmda sé ekki búið að loka inni með einhverjum friðlýsingum eða öðru án þess að kostirnir hafi verið vegnir og metnir. Ég vil treysta því að það sé engin hætta á því sviði vegna þess að vegurinn er nánast tilbúinn í útboð. Umhverfismatið á Bíldudalsveginum er það sem við erum að bíða eftir. Hitt er komið eftir því sem ég best veit og við getum þá farið af stað um leið og samþykki Alþingis liggur fyrir. En það er almennt þannig að við þurfum að huga að því að við viljum búa í þessu landi [[Forseti hringir.]]og fólk víða um land, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu, vill líka búa á sínu landi og nýta þær auðlindir sem þar eru og þess vegna verðum við á hverjum tíma að vega og meta kosti nýtingar og friðunar og jafnvægið þar á milli.
Virðulegi forseti. Í upphafi kjörtímabils kemur fram í frétt RÚV að Sigurður Ingi Jóhannsson samgönguráðherra segi engar áætlanir uppi um veggjöld á helstu leiðum til og frá Reykjavík. Hann vísar einnig í að ekki sé stafkrókur í stjórnarsáttmála um veggjöld. Síðastliðið vor var fjallað um ýmiss konar útfærslur á veggjöldum í fjármálaáætlun og í samgönguáætlun þar sem ýmist átti að leggja á veggjöld í kringum höfuðborgarsvæðið eða ekki. Nýjustu vendingar eru þær að þann 11. september sl. kom einnig fram í frétt RÚV að veggjöld yrðu tekin upp á helstu stofnæðum höfuðborgarsvæðisins til að fjármagna samgönguframkvæmdir. Nú rétt rúmum mánuði síðar er aftur fallið frá hugmyndum um gjaldtöku á stofnleiðum út frá höfuðborgarsvæðinu í endurskoðaðri samgönguáætlun. Virðulegi forseti. Hringlandaháttur af slíku tagi er dálítið óþolandi. Ég tel að hæstv. ráðherra skuldi okkur skýringu á þeirri hringavitleysu í stefnu stjórnvalda. Þess vegna vil ég spyrja ráðherra nokkurra spurninga: Er það stefna ríkisstjórnarinnar að leggja á veggjöld innan höfuðborgarsvæðisins? Er það stefna ríkisstjórnarinnar að leggja á veggjöld á öll jarðgöng á Íslandi? Ef ekki, hvaða jarðgöng sleppa við gjaldtöku? Er það stefna stjórnvalda að veggjöld eigi að standa undir kostnaði af almennum samgönguframkvæmdum og viðhaldi?
Virðulegi forseti. Ég gæti spurt hv. þingmann á móti: Hvaða hringlandaháttur er það í meiri hluta sveitarstjórnarinnar í Reykjavíkurhreppi, og hv. þingmaður er í sama flokki og það fólk, sem hefur verið tilbúinn í að fara í miklar framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu og gera samkomulag við ríkið, [[Gripið fram í.]]m.a. um að fá tæki til að stýra umferð, til að minnka umferð, sem eru tillögur borgarfulltrúanna en ekki ríkisins? Og síðan kemur hv. þingmaður upp og spyr hvaða hringlandaháttur sé gangi. Við erum einfaldlega að vinna að risastóru verkefni. Við höfum í allt of langan tíma sett allt of litla fjármuni í samgönguframkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu en líka víða úti um land. Það hefur líka orðið sprenging í umferð, 26.000 bílaleigubílar sem aka um 20% af þeim kílómetrum sem eru eknir í landinu. Við erum að takast á við þann vanda. Ég hef ekki skipt um skoðun. Það stóð ekkert í stjórnarsáttmálanum um vegtolla sem ætti að byggja allar samgöngur á og ég er ekki að leggja slíkt fram. Var einhver í þessum sal, þar á meðal sá sem hér stendur, á móti Hvalfjarðargöngunum? Nei, ég var það ekki. Það voru reyndar 70% þjóðarinnar á móti þeim á sínum tíma. En er einhver í dag á móti slíkri framkvæmd? Ég held ekki. Ég kem hér með sex tillögur að slíkum verkefnum, til að flýta þeim verkefnum og taka fyrir það gjald. Ég bakka það upp í samkomulagi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, að fara inn í og leysa stórkostlegan vanda sem hér er, m.a. með því að taka gjald, vegna þess að það er þeirra ósk og þar á meðal væntanlega flokks hv. þingmanns. Þegar hann kemur upp og talar um hringlandahátt verð ég bara að senda þá spurningu til baka. Hitt er hins vegar augljóst, hv. þingmaður, að við erum í miðjum breytingum vegna loftslagsaðgerða, við erum í orkuskiptum í samgöngum sem er stefna ríkisstjórnar og stendur í stjórnarsáttmálanum og það hefur verið unnið að því að breyta gjaldtökukerfinu vegna umferðar og ökutækja í landinu. Það ætlum við að halda áfram með.
Virðulegi forseti. Það væri ágætt ef spurningum væri svarað hérna. Hæstv. ráðherra var greinilega ekki að hlusta á umræður um samgönguáætlun í vor þegar við í Pírötum vorum mjög á móti veggjaldaáætlunum og -áformum meiri hlutans. Það var í áliti meiri hlutans, þ.e. stjórnarflokkanna og nokkurra annarra flokka á þingi, þar sem lögð voru til veggjöld. Ekki stóðu Píratar að því, langt í frá. Spurningin sem mig langar að spyrja í framhaldinu er mjög einföld: Hver heimtaði að hafa veggjöld í samkomulaginu um það að fjármagna almennar vegaframkvæmdir og viðhald? Það er algerlega óþarfi að hafa þau ákvæði þar því að það er alltaf á ábyrgð þingsins, þingflokka og þingmanna, að taka ákvörðun um það hvort eigi að taka veggjöld eða ekki. Sveitarfélögin hafa ekkert um það að segja. Það er á ábyrgð þingsins.
Hæstv. forseti. Í meðförum þingsins á samgönguáætlun voru margar hugmyndir uppi og talsverð jákvæðni frá flestum flokkum framan af á því að skoða aðrar leiðir. Ég man að þegar ég talaði hér fyrst fyrir samgönguáætlun fyrir rúmu ári var umræðan ekki svo mikið um áætlunina sjálfa heldur um að það væri nauðsynlegt að hugsa út fyrir boxið. Ég held að það hafi komið frá öllum þingmönnum, þar á meðal Pírötum. Hugmyndin um að taka upp gjald í jarðgöngum til að standa undir rekstri, viðhaldi og frekari öryggisráðstöfunum kom frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar og var skrifað þar inn. Ég tek hana með mér inn í jarðgangaáætlun og byggi á færeyska módelinu. Aðrar hugmyndir koma líka annars staðar að. Í samkomulagi ríkisins við sex sveitarfélög leggur flokkur hv. þingmanns til nákvæmlega [[Forseti hringir.]]þá leið. Stendur ekki meiri hlutinn í Reykjavík enn þá? Ég veit ekki betur. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. fjármálaráðherra lýtur að svari sem ég fékk við fyrirspurn frá hæstv. fjármálaráðherra um daginn þar sem fram kemur að í íslenska hagkerfinu séu að áliti starfsmanna hans að staðaldri á sveimi 80 milljarðar kr. sem ekki eru greiddir skattar af. Miðflokkurinn hefur líklega í tvö ár flutt tillögur við 2. umr. fjárlaga um að herða á skattinnheimtu, aðallega til að stuðla að heilbrigðari samkeppni. Allir sjá að heilbrigð samkeppni er ekki þar sem sumir borga skatta en aðrir ekki. Tillögum okkar þessi ár um að efla embætti ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra hefur verið fálega tekið. Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann telji ekki í ljósi þessara upplýsinga nauðsynlegt að herða innheimtu á þegar álögðum sköttum og koma í veg fyrir að 80 milljarðar kr., u.þ.b. 8% af fjárlögum hvers árs, séu á sveimi í hagkerfinu án þess að af þeim sé greiddur skattur. Ég minni á það sem fram kom í umræðu í gær, að þó að við næðum eingöngu 10% af þessari tölu væru það 8 milljarðar kr. árlega. Eins og fram kom hjá hæstv. fjármálaráðherra í fyrradag vill hann útbúa þjóðarsjóð og greiða í hann 10 milljarða á ári í nokkur ár. Finnst hæstv. fjármálaráðherra ekki tímabært fyrir löngu að herða á þessu og taka undir tillögur okkar í Miðflokknum um að herða skatteftirlit og skattinnheimtu?
Virðulegi forseti. Við höfum á undanförnum árum fjármagnað betur eftirlitsaðila á þessu sviði. Við höfum tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi í stórauknum mæli, gert upplýsingaskiptasamninga til að komast að rótum skattsvika eftir því sem hægt er. Þær tölur sem er verið að nefna núna eru auðvitað áætlaðar en þær ættu ekki að koma neinum á óvart vegna þess að það hefur verið í umræðunni lengi að á Íslandi sé svart hagkerfi sem erfitt sé að uppræta. Spurningin er þessi: Hvaða aðferðir eru bestar til að ná árangri í þessum efnum? Ég geld varhuga við því að menn gangi út frá því að með einhverri einni aðgerð sé hægt að uppræta alla svarta starfsemi og fá sem viðbótartekjur í ríkissjóð 80 milljarða án þess að það bitni á öðrum tekjustofnum einhvers staðar annars staðar. Ég held að hið flókna samhengi þessara hluta myndi birta dálítið aðra mynd. Svarið við spurningunni um hvort ekki sé mikilvægt að hafa vel fjármagnaðar og öflugar stofnanir er afdráttarlaust já og ég tel að dæmin sýni að við höfum fylgt eftir þeirri stefnumörkun með fjármagni eftir því sem þörf krefur. Nýjasta aðgerðin sem ég hef mælt fyrir á þinginu, eftir að hafa fært innheimtuna yfir til skattsins, til að auka skilvirkni í innheimtu skatta eftir því sem hægt er, er að við leggjum það til að tollur og ríkisskattstjóri verði í sömu stofnuninni til að hún verði enn betur í stakk búin til að sinna þeim hlutverkum sem þessum aðilum er gert að sinna að lögum. Þetta vildi ég segja um þennan mikilvæga málaflokk og það er rétt sem hv. þingmaður segir, [[Forseti hringir.]]þetta er m.a. spurning um að menn séu að keppa á jafnréttisgrundvelli.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra kærlega fyrir þetta svar. Við erum að vísu ekki sammála um hvað er mikið, þ.e. hvað er mikið að leggja til þeirra stofnana sem hafa eftirlit og innheimtu með höndum. Það voru einar 120 millj. kr. í fyrra, ef ég man rétt, sem ríkið lét af hendi rakna í þetta, sem er ekki stór upphæð. Hæstv. fjármálaráðherra misskildi mig kannski aðeins áðan vegna þess að ég talaði ekki um að ná 80 milljörðum. Ég talaði um að það væri gott að ná 10% af þessu. Hitt er svo annað mál að maður hefur á tilfinningunni að skatteftirlit á Íslandi beinist eingöngu að smáum atvinnurekendum, jafnvel einyrkjum, sem eru hundeltir út af einhverju smotteríi meðan stærri fyrirtæki virðast sleppa óáreitt. Slíkt er náttúrlega ekki góð latína, hæstv. ráðherra, vegna þess að í smáu starfseminni eru vaxtarbroddarnir. Ég brýni hæstv. ráðherra enn til þess að auka nú hressilega við til embættis skattrannsóknarstjóra sem t.d. er ekki með neina einustu krónu, ef ég man rétt, [[Forseti hringir.]]í aukningu núna á fjárlögum eða þá að samþykkja tillögu okkar Miðflokksmanna, sem mun örugglega koma fram, um þessa styrkingu við 2. umr. fjárlagafrumvarps.
Virðulegi forseti. Mér þykir þingmaðurinn slá heldur mikið úr og í með því að segja að sumir séu hundeltir af skattyfirvöldum en á sama tíma leggja áherslu á að við stóraukum skatteftirlit í landinu.
Smáfiskarnir.
Smáfiskarnir, segir hv. þingmaður. Við náðum gríðarlega miklum árangri með því að fara í sérstakt átak við að uppræta svarta atvinnustarfsemi hjá smáfiskunum, sem kalla mætti, sem leigja út herbergi og íbúðir úti um allan bæ í Airbnb-fyrirkomulagi. Það munaði miklu að fara í það, jafnvel þótt þar væru ekki á ferðinni stórfyrirtæki eða alþjóðleg starfsemi. Ég held að við lendum aðallega í einhverjum vandræðum ef menn gefa til kynna að þeir ætli að vera með lausa klóna á ákveðinni tegund starfsemi en einbeita sér frekar að einhverri annarri. Ég held að við séum sammála um að jafnt eigi yfir alla að ganga í þessu og að við getum gert betur. Í mínu ráðuneyti hlustum við mjög náið eftir ábendingum innan úr kerfinu, hvort sem eru þau embætti sem nefnd hafa verið hér eða önnur, [[Forseti hringir.]]þegar menn telja sig geta gert betur með meira fjármagni. Það er samt ekki þannig að fyrir hverja 1 kr. sem við setjum í skatteftirlit fáum við aðra beint í ríkiskassann, enda myndum við þá bara að setja alla peningana í skatteftirlit og fá endalaust af peningum í kassann.
Herra forseti. Frá stofnun Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hefur Atlantshafsbandalagið stækkað og fjölgað aðildarríkjum sínum í þrígang og nú í fjórða skipti. Í hvert sinn sem þær stækkanir hafa verið teknar fyrir á Alþingi og farið í atkvæðagreiðslu um þær í þingsal hefur afstaða þingmanna VG ávallt verið sú sama. Þeir hafa skilað minnihlutaáliti í hv. utanríkismálanefnd og setið hjá við atkvæðagreiðsluna, enda er andstaða við veru Íslands í hernaðarbandalagi ein af grunnstoðum í stefnu hreyfingarinnar. Sú afstaða í gegnum tíðina er óbreytt hér í dag, enda gengur stækkun bandalagsins í berhögg við áherslur VG. NATO er hernaðarbandalag en ekki krúttlegur friðarklúbbur. Stækkun Atlantshafsbandalagsins er ekki grundvöllur friðar, stöðugleika og öryggis í heiminum. Það væri heldur gert með styrkingu alþjóðastofnana, alþjóðasamvinnu, samtala og lýðræðislegra lausna. Þess vegna sitja þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboð [[Forseti hringir.]]hjá í atkvæðagreiðslunni í dag.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur. Stækkun Atlantshafsbandalagsins, NATO, er hvorki jákvætt skref í öryggismálum Evrópu né heimsins alls. Það væri mun vænlegra að efla frið, stöðugleika og öryggi í heiminum eftir öðrum leiðum. Ég tek undir það sem hefur verið sagt um styrkingu alþjóðastofnana, samtöl og samvinnu, það er það sem við þurfum einmitt á að halda, ekki bara í friðarmálunum heldur gildir það sama þegar kemur að loftslagsvánni. Hérna þurfum við að tala saman, ekki að mynda bandalög. Við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði munum, eins og komið hefur fram, ekki greiða atkvæði í þessu máli og það er í takti við það hvernig við höfum áður greitt atkvæði í sambærilegum málum. Ég vísa þar m.a. til þess þegar við greiddum atkvæði um að Svartfjallaland yrði tekið inn í Atlantshafsbandalagið. Við sitjum hjá.
Herra forseti. Atlantshafsbandalagið hefur frá upphafi sannað mikilvægi sitt sem kjölfesta í öryggis- og varnarmálum Evrópu. Það hefur verið gríðarlega mikilvægur samstarfsvettvangur vestrænna þjóða og frá því að múrinn hrundi fyrir nákvæmlega 30 árum hafa margar þjóðir Austur- og Mið-Evrópu bæst við í bandalagið. Þær hafa talið mikilvægt vegna öryggishagsmuna sinna að eiga samleið með þjóðum Atlantshafsbandalagsins og ég held að það sé mikið fagnaðarefni að þróunin hafi verið með þeim hætti. Þrátt fyrir að aðstæður hafi með mörgum hætti breyst í heiminum, ekki síst stóra breytingin frá 1989 og í kjölfarið, er það enn þannig að oft horfir [[Forseti hringir.]]ófriðlega í heiminum og því er mikilvægt að þjóðir sem eiga samleið hafi vettvang til þess að vinna saman. Atlantshafsbandalagið hefur þjónað þeim tilgangi vel.
Herra forseti. Nú sit ég sem formaður Íslandsdeildar NATO-þingsins og á undanförnum fundum, í eins og 18 mánuði, hefur Norður-Makedónía sótt mjög hart að komast inn í Norður-Atlantshafsbandalagið. Reyndar er þetta 20 ára saga. Á fundi NATO-þingsins í London fyrir rúmri viku spurðu Norður-Makedónar um stöðuna vegna þess að þeir stefna á þetta og eru mjög áhugasamir. Þeir líta á það sem gríðarlega stórt og mikilvægt mál fyrir sitt land að komast inn. Ég fagna því að við séum þá að greiða atkvæði um þetta hér. Þetta snýst um stöðugleika, það er mikil áhersla innan NATO-þingsins og í NATO á stöðugleika í Balkanríkjunum og Norður-Makedónar líta á það sem mjög stórt og mikilvægt mál fyrir sitt land að komast inn í NATO.
Virðulegur forseti. Píratar hafa ekki stefnu um veru Íslands í Norður-Atlantshafsbandalaginu, NATO eins og það er oft kallað, og eru skiptar skoðanir innan hreyfingar okkar um veruna þar. Sú sem hér stendur er algjörlega andsnúin veru okkar í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Þetta bandalag fremur ítrekað stríðsglæpi, ræðst inn á aðrar þjóðir, sprengir upp óbreytta borgara og þarf engum að standa reikningsskil fyrir það. Af þeim sökum mun ég sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu en ég veit hins vegar að rétt eins og með mörg mál eru skiptar skoðanir um akkúrat þetta mál innan Pírata. Þar sem engin stefna er til staðar til að leiða okkur ætla ég að láta samviskuna leiða mig í þetta sinn.
Virðulegur forseti. Ég hef verið hlynntur aðild Íslands að NATO, oft með semingi þó vegna þess að NATO hagar sér oft ekki ásættanlega að mínu mati. Hins vegar enda ég alltaf á að líta til öryggis- og varnarhagsmuna Íslands sem eru til staðar. Sama hvort við erum herlaus þjóð eða ekki eru þessir varnar- og öryggishagsmunir til staðar og ég hef ekki getað litið fram hjá þeim. Ég ætla að styðja tillöguna vegna þess að ég tel hana vera í þágu öryggishagsmuna Íslands. Hins vegar þykir mér í ljósi nýliðinna atburða sem varða tvær NATO-þjóðir, Tyrkland og Bandaríkin, ástæða til að velta upp spurningunni hvort það séu raunverulega öryggis- og varnarhagsmunir Íslands að vera í NATO, alveg burt séð frá öllu sem fólki finnst um hegðun NATO af og til. Ef við lítum alveg blákalt á öryggis- og varnarhagsmuni Íslands get ég spurt hvort það séu hagsmunir okkar að vera í þessu bandalagi miðað við þá hegðun sem höfum séð frá ákveðnum leiðtogum upp á síðkastið. Mér finnst þess virði að spyrja að því. Mér finnst þessi tillaga þó ekki varða [[Forseti hringir.]]það beint og því styð ég hana, þó með þessum fyrirvara.
Virðulegur forseti. Almennt er ég á móti stríðsbrölti en í þessu tilfelli og af gamalli reynslu - ég er orðinn það er gamall að ég man eftir NATO og Varsjárbandalaginu, þessum tveimur andstæðingum, Rússum og Bandaríkjamönnum, og þeirri ógn sem stafaði af þeim. Ég skil þessar litlu þjóðir þegar þær telja sig þurfa eitthvert skjól. Spurningin er bara hvort skjólið sé falskt. Við sjáum t.d. undarlegt mál með Tyrki í þessu og hvernig þeir geta hagað sér. Ég mun þó styðja tillöguna vegna þess að ég skil hvers vegna viðkomandi þjóð, Norður-Makedónía, biður um að fá að koma inn í bandalagið.
Virðulegur forseti. Mig langar bara til að vekja athygli á því að við erum ekki að greiða atkvæði um veru Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Við erum að greiða atkvæði um aðild Lýðveldisins Norður-Makedóníu að þessu bandalagi. Ég virði sjálfsákvörðunarrétt þjóða, ég virði rétt Norður-Makedóníumanna til að sækja um aðild að þessu bandalagi og ég tel ekki ástæðu til að leggjast gegn því.
Forseti. Ég þarf ekki að fara í löngu máli yfir afstöðu mína í þessu máli. Tveir hv. þingmenn Vinstri grænna hafa gert afstöðu okkar góð skil. Ég vil hins vegar segja að þó að við séum að fjalla um stækkun Atlantshafsbandalagsins með inngöngu Norður-Makedóníu fagna ég því að við séum að ræða í þingsalnum eðli og tilgang Atlantshafsbandalagsins almennt. Það gerum við ekki oft, nánast aldrei. Ég vonast innilega til þess að fleiri færi gefist, m.a. með framkomnum tillögum og vonandi fleirum, til þess að ræða þetta mikilvæga mál, hvort við viljum að Ísland sé aðili að Atlantshafsbandalaginu, oftar í þingsal.
Herra forseti. Ég minni á að þetta er skýrslubeiðni sem var lögð fram og samþykkt á síðasta þingi en vegna þess hvernig fyrirkomulagið er á þingi þarf að leggja skýrslubeiðnina fram aftur. Ég tek þetta bara fram til að þingmenn átti sig á því að beiðnin var samþykkt á síðasta þingi.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 272, 251. mál, um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði. Í frumvarpinu eru lagðar til fáeinar breytingar á lögum um lax- og silungsveiði. Þar ber fyrst að nefna ákvæði sem ætlað er að styrkja minnihlutavernd í veiðifélagi með sérstökum reglum um atkvæðavægi á fundum. Því næst eru gerðar tillögur um breytingar á skipan arðskrárnefndar og loks er lagt til að dregið verði úr milligöngu hins opinbera við greiðslu kostnaðar af störfum nefndarinnar. Ég mun nú víkja nánar að einstökum þáttum frumvarpsins. Svo sem flestum er kunnugt mæla lög um lax- og silungsveiði fyrir um skyldu manna til að vera í veiðifélagi og rétt til að taka arð af veiði samkvæmt arðskrá hvers veiðifélags. Um störf veiðifélaga eru síðan nánari ákvæði í lögunum en hér hefur sérstaka þýðingu að mælt er fyrir um að eigendur eða ábúendur jarða sem njóta veiðiréttar fari með eitt atkvæði hver á félagsfundi veiðifélags. Mikilvægasta ákvörðun hvers veiðifélags í laxveiðiá er ráðstöfun veiði með samningum við leigutaka, yfirleitt til nokkurra ára í senn. Á fundum veiðifélaga er meginreglan sú að atkvæðavægi er jafnt. Með frumvarpi þessu er leitast við að tryggja betur vernd minni hluta félagsmanna í veiðifélögum. Að þessu atriði var lítt hugað við síðustu endurskoðun laganna vorið 2006 og féllu þá raunar úr gildi þau fyrirmæli 2. mgr. 48. gr. eldri laga að byggi maður á fleiri en einni jörð skyldi hann engu að síður aðeins hafa eitt atkvæði á félagsfundi. Þá hefur gerst frá þeim tíma að meira kveður að því en áður að keyptar séu upp laxveiðijarðir í einni og sömu ánni í fjárfestingarskyni, sem leitt getur til þess að minni hluti í veiðifélagi verði til lengri tíma áhrifalítill og einn aðili drottni yfir málefnum félagsins. Hinar sérstöku reglur laga um lax- og silungsveiði um meðferð veiðiréttar og ráðstöfun veiði gera það að verkum að rétt þykir að bregðast við þessu. Frumvarpið byggir að þessu leyti að nokkru á þingmannafrumvarpi sem hv. þm. Haraldur Benediktsson flutti ásamt fleirum. Þar er rakið að minnihlutaréttindi eru best vernduð í hlutafélagalöggjöf en ýmis virkni er í henni til að gæta slíkra réttinda. Að baki hvílir sú hugsun að jafnvel þótt eðlilegt sé að fjárhagsleg ábyrgð og ákvarðanataka fari saman geti verið rétt að veita minni hluta tiltekna vernd með ófrávíkjanlegum fyrirmælum svo að gætt sé jafnvægis hagsmuna. Með líkum hætti og var í téðu þingmannafrumvarpi þykir hæfilegt að hámark atkvæða sem sami aðili eða tengdir aðilar geti farið með á félagsfundi í krafti eignarhalds á eigin hendi eða tengdra aðila verði mest 30%. Með því er höfð hliðsjón af því að atkvæði tveggja þriðju hluta allra atkvæðisbærra félagsmanna þarf til þess að samþykktir séu löglega gerðar eða þeim breytt. Getur því enginn einn aðili staðið í vegi fyrir slíkum breytingum óstuddur. Um framkvæmd greinarinnar er fjallað nánar í skýringu við 1. gr. frumvarpsins og vísa ég nánar til þess sem þar segir um framkvæmd hennar. Það næsta sem ég vil víkja að eru þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu á skipan arðskrárnefndar. Fyrst nokkur orð um arðskrármatið sjálft. Með 41. gr. laga um lax- og silungsveiði er mælt fyrir um þá þætti sem ráða skulu skiptingu arðs milli félagsmanna í veiðifélagi. Það er í fyrsta lagi aðstaða til netaveiði og stangveiði, í öðru lagi landlengd að veiðivatni, vatnsmagn og stærð vatnsbotns og í þriðja lagi hrygningar- og uppeldisskilyrði. Sé ágreiningur um hvernig skipta skuli arði á grundvelli þessara sjónarmiða er hann borinn undir sérstaka arðskrárnefnd sem starfar samkvæmt 44. gr. laganna. Árið 2015 var skipaður starfshópur af forvera mínum til að fara yfir störf arðskrárnefndar. Auk starfsmanns ráðuneytisins áttu sæti í þessum hópi fulltrúar Veiðimálastofnunar og Landssambands veiðifélaga. Það vakti athygli að starfshópurinn áleit að vægi veiði/veiðiaðstöðu hefði aukist úr 41,3% í 49,0% frá árunum 1996–2005 miðað við árin 2009–2015 með fyrirvara um að mat væri hverju sinni heildstætt og byggði á séreiginleikum hvers veiðivatns. Að sama skapi hefði vægi bakkalengdar, búsvæða og annarra matsþátta minnkað. Breytingin væri þó mögulega minni væri horft eingöngu til sjálfbærra laxveiðiáa. Þá var talið að kostnaður við matsgerðir væri hár og hefði farið hækkandi og ástæða væri til að fara nánar yfir verklag arðskrárnefndarinnar með það að markmiði að lækka kostnað. Nánar er fjallað um þetta í greinargerð með frumvarpinu og ég hvet þingmenn til að kynna sér hana og þær skýringar sem þessu fylgja í frumvarpinu. Í lok greinargerðar starfshópsins var vikið að skipan arðskrárnefndar. Þar sagði að athygli vekti að engar kröfur væru gerðar til fiskifræðilegrar þekkingar eða reynslu matsmanna enda þótt verulegur hluti matsins varði það fræðasvið. Því mætti einnig velta upp hvort rétt væri að landeigendur tilnefndu fulltrúa í nefndina og væri rétt að yfirfara kröfur um sérþekkingu matsmanna. Með frumvarpi þessu er brugðist við þeirri áskorun þannig að lagt er til að felld verði brott fyrirmæli um að tveir af þremur fulltrúum skuli uppfylla almenn hæfisskilyrði héraðsdómara. Með því er horft til þess að hægara verði að skipa fulltrúa til setu í nefndinni sem hafi sérþekkingu eða reynslu á veiðimálum eða líffræði vatnafiska. Lagt er til að einn fulltrúi verði skipaður samkvæmt ábendingu Hafrannsóknastofnunar en annar án tilnefningar og verði hann formaður. Vegna eindreginnar óskar stjórnar Landssambands veiðifélaga þykir ekki rétt að leggja til að felldur verði niður réttur sambandsins til tilnefningar í nefndina. Að lokum vil ég nefna að með frumvarpinu er gerð tillaga um breytingu á 47. gr. laganna þar sem mælt er fyrir um að ríkið skuli kosta starf arðskrárnefndar og ákveða tímakaup nefndarmanna, en á móti skuli veiðifélög að jafnaði, eins og þar segir, greiða kostnað af mati í ríkissjóð. Með þessu er gert ráð fyrir að ráðuneytið leggi út fyrir reikningum matsnefndar eða fulltrúa í henni og endurkrefji síðan veiðifélög um greiðsluna, án þess að eiga nokkra aðra aðkomu að störfum nefndarinnar. Þetta fyrirkomulag hefur verið við lýði síðan árið 2006 og lagt er til að það verði aflagt enda verður ekki álitið að þörf sé á því að hið opinbera hafi þessa milligöngu með höndum sem frekar getur orðið til þess að ýta upp kostnaði við arðskrármat. Þó þykir rétt að ráðherra njóti áfram heimildar til að ákveða tímagjald matsmanna og starfsmanns nefndarinnar. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Ég vil við lok máls míns hvetja hv. atvinnuveganefnd til að fara sem fyrr gaumgæfilega yfir efnisatriði frumvarpsins, sérstaklega varðandi þann hluta þess sem snýr að því að styrkja minnihlutavernd í veiðifélögum. Þeim þætti frumvarpsins var bætt við eftir að málið hafði verið kynnt í samráðsgátt stjórnvalda. Á sama tíma og ég hef skynjað mikinn stuðning við það meginmarkmið að styrkja minnihlutavernd í veiðifélögum veit ég að í þeim efnum eru margar færar leiðir, allar með sínum kostum og göllum. Ég vil því sérstaklega hvetja nefndina til þess að taka vel og rækilega til skoðunar þær ábendingar og tillögur sem munu væntanlega koma fram í umsagnarferli sem snúa að þessum þætti málsins og taka þær til gaumgæfilegrar athugunar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Herra forseti. Í 2. gr. er breyting á 44. gr. laganna þar sem tekinn er út sá aðili í nefndinni sem er tilnefndur af Hæstarétti Íslands og sá sem er skipaður án tilnefningar, þ.e. sem ráðherra velur sjálfur, þeir aðilar þurfa að hafa réttindi héraðsdómara. Þarna er sett inn að í staðinn fyrir Hæstarétt Íslands tilnefni Hafrannsóknastofnun einn af þessum einstaklingum. Hverjar voru forsendurnar fyrir því í upphafi að Hæstiréttur Íslands tilnefndi einn nefndarmann? Við þurfum að vita það til að geta metið það í samanburði við Hafrannsóknastofnun. Hver eru sjónarmiðin þar? Jafnvel þó að Hafrannsóknastofnun væri bætt við má spyrja: Hvers vegna er verið að taka Hæstarétt út? Er það eðlilegt að Hæstiréttur tilnefni einn aðila sem ráðherra skipar og að sá aðili, þó að hann væri ekki sá sem ráðherrann ræður algjörlega sjálfur, hafi þá fræðiþekkingu sem héraðsdómari hefur? Ef það á að taka hann út úr nefndinni verðum við að fá alveg skýrt hvers vegna það hafi upprunalega verið sett inn að Hæstiréttur skyldi skipa og að sá aðili hefði þessa sérþekkingu.
Virðulegi forseti. Ég þekki hvorki nákvæmlega ástæðu þess hvers vegna Hæstiréttur var settur inn í þetta né grunnástæður fyrir því að menn skyldu vera með hæfisskilyrði héraðsdómara til að sitja í þessari nefnd. Það kann að vera vegna þess að forðum tíð hafi menn ekki haft jafn miklar upplýsingar og við höfum í dag um þá grunnþætti sem ég nefndi sem liggja til grundvallar arðsemisskránni í dag. Sú vinna sem ég vitnaði til að forveri minn hefði sett af stað með aðild helstu hagsmunaaðila skilaði í raun þeim tillögum að breytingum sem hér eru lagðar til varðandi 2. gr., þ.e. að draga meiri líffræðilega þekkingu inn í þetta arðskrármat en einhverja þurra dómaravisku. Ég geri ekki lítið úr henni en hún nálgast málið út frá allt öðrum forsendum. Í grunninn mætti segja að með þeirri uppsetningu sem þarna er sett fram sé miklu eðlilegra að Hafrannsóknastofnun, sem vissulega hefur í gamla fyrirkomulaginu tekið mjög mikinn þátt í að mata gögn sem eru öll til hjá stofnuninni undir hennar verndarvæng, taki þátt í vinnunni frá upphafi til enda frekar en að vera einhvers staðar á hliðarlínunni. Svo er það veiðifélaganna sjálfra og fundar í þeim að útkljá deiluefni sín á milli varðandi arðskrána og ef ekki næst saman er sjálfsagt mál að þau geti skotið þessum ágreiningi eitthvað lengra og þá til dómstóla ef þannig vill verkast.
Forseti. Það væri gott að fá þetta, við skoðum þá þegar kemur að nefndarvinnunni hverjar voru forsendur fyrir því að hafa hæstaréttarskipaðan aðila. Við eigum eftir að skoða nánar þá minnihlutavernd sem verið er að ræða. Það lítur vel út að stórir aðilar geti ekki tekið öll völd eins og gerist á okkar hv. Alþingi þar sem meiri hlutinn ræður 99% af öllu sem gerist. Hann getur í raun ráðið 100%. Það er áhugavert að hér fá ýmsir fagaðilar að koma að því að leggja til þá sem eru tilnefndir meðan við erum að ræða Þjóðarsjóð þar sem ráðherrann ræður 100% hverjir eru skipaðir þar. Það er í samhengi við eitthvað sem við ættum að skoða. Hérna er minnihlutaverndin sem verið er að tala um, fleiri aðilar sem fá að koma að skipun o.s.frv. Það finnst mér faglegt en við skulum skoða þetta í samhengi. Svo er annað, [[Forseti hringir.]]ráðherra ákveður tímagjald matsmanna og starfsmanns nefndarinnar. Í því ákvæði eru felld úr gildi önnur atriði í þeirri grein og þessi atriði látin standa eftir. Getur ráðherra útskýrt það aðeins nánar?
Virðulegi forseti. Um leið og minnihlutaverndin lítur ágætlega út eru, eins og ég benti á í framsögu minni, aðrar leiðir líka færar. Varðandi útfærsluna á þessu hvatti ég nefndina sérstaklega til að skoða það að gæta þess að meiri hlutinn hafi líka sinn rétt. Það kann að vera að menn sjái einhverjar aðrar nálganir að því en settar eru fram í frumvarpinu og ég fagna því ef menn geta búið svo um hnúta að sem mest sátt verði um það. Varðandi það sem hv. þingmaður nefndi um tímagjaldið, hvaða þættir eru felldir þar út, er það sú sjálfvirka leið sem snýr að því að ríkið eigi að leggja út fyrir kostnaði fyrir veiðifélögin við þessa vinnu og innheimta síðan eftir á fyrir þær óskir sem þau setja fram. Þetta er mjög óeðlilegt en ástæðan fyrir því að við gerum kröfu um að tímagjaldið verði ákveðið af okkur er sú að ráðuneytið mun skipa nefndina. [[Forseti hringir.]]Jafnframt bendi ég á að það er skylduaðild að veiðifélagi fyrir þá sem eiga land að veiðivatni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Það er tvennt sem mig langar að fá að spyrja hæstv. ráðherra út í. Á landinu held ég að séu um 110–120 veiðifélög, ég er ekki alveg með töluna á hreinu. Það er í námunda við það. Er búið að leggja mat á hvað það eru mörg veiðifélög sem breyttar reglur um minnihlutavernd ná til? Hitt atriðið sem mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra um varðar þetta minnihlutaverndarákvæði sem kom inn eftir að drögin fóru í gegnum samráð stjórnvalda, ef ég skildi ráðherrann rétt. Voru gerðar miklar athugasemdir við aðra þætti frumvarpsins í samráðsgáttinni?
Virðulegi forseti. Nei, ég veit ekki til þess að mat hafi verið lagt á það hvað þetta snertir mörg veiðifélög. Þetta er almenn áhersla sem þarna er sett fram um að við teljum fulla ástæðu til að reyna að styrkja vernd minni hluta í veiðifélögum, þótt ekki væri nema bara fyrir þá þróun sem hefur orðið á síðustu árum varðandi samsetningu þeirra. Frumvarpið er vilji í þá veru að styrkja minni hlutann í þeim félögum sem þarna heyra undir en það er ekkert mat á fjölda þeirra sem þetta getur tekið til. Nei, það komu ekki miklar athugasemdir við frumvarpið þegar það var í samráðsgátt, sárafáar og ekki miklar að efni til, enda held ég að mjög mikil sátt sé um þær breytingar sem þar eru lagðar fram um arðskrárnefndina og sérstaklega sem snýr að kostnaðarþættinum og útleggingu ríkisins á kostnaði fyrir veiðifélög.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir forgöngu um að auka minnihlutavernd í þeim félögum sem skylduaðild gildir um hér á landi. Það er auðvitað verulegt frávik frá stjórnarskrárvörðum mannréttindum manna um að fá að standa utan félaga og þess vegna er mikilvægt að hlúð sé að minni hlutum í veiðifélögum. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort þetta, eins og lagt er upp með í 1. gr. frumvarpsins, leiði ekki miklu frekar til minnihlutaræðis sem er ekki hótinu skárra en þær aðstæður þegar hagsmunir minni hluta eru fyrir borð bornir. Ég vil nefna dæmi. Hér er fjallað um að einn aðili megi ekki hafa, í krafti eignarhalds, meira en 30% atkvæða í veiðifélagi þar sem sjö eða fleiri lögbýli njóta atkvæðisréttar. Menn geta sett upp einhvers konar dæmi um slíkt og þar er auðveldlega hægt að reikna sig niður á þá niðurstöðu að sá sem fer með flest atkvæði endi með 30% atkvæðavægi þótt hann fari með jafnvel yfir 80% eignarhlutdeild. Ég vil a.m.k. aðeins heyra hjá ráðherra hvort hann telji ekki mikilvægt að hv. atvinnuveganefnd skoði þetta sérstaklega. Þá vil ég líka spyrja ráðherrann hvort ekki sé þörf á að skoða miklu nánar 1. mgr. 40. gr. núgildandi laga, þau ákvæði hennar sem snúa að skilgreiningu á jörðum, hvað sé jörð í skilningi laxveiðilaga. Þar er nefnilega mjög takmörkuð [[Forseti hringir.]]skilgreining er lýtur að lögbýlishugtakinu.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að heyra að við deilum sömu sýn til þess að nauðsynlegt sé að styrkja minnihlutaverndina í veiðifélögum. Ég er innilega sammála hv. þingmanni í því að sú skylda að vera í veiðifélagi er mjög íþyngjandi, það er að mínu mati og ég heyri að við hv. þingmaður deilum þeirri sömu skoðun og sömu sýn. Ég hef heyrt þau sjónarmið sem hv. þingmaður nefnir um að útfærslan á þessari 30%-reglu geti leitt til þess að við einhverjar tilteknar aðstæður megi kalla þá breytingu minnihlutaræði. Það er hárrétt og þar af leiðandi kallaði ég eftir því, lagði til og undirstrikaði og svara þar með enn og aftur spurningu hv. þingmanns, að það sé mikilvægt að beina þeim skilaboðum og þeirri ósk til atvinnuveganefndar að hún fjalli um þetta sérstaklega. Það er engu skárra í rauninni og langt því frá að við höfum í hyggju að styrkja vernd minni hluta sama í hvaða félagsskap það er. Þá er illa af stað farið, ef við búum þannig um hnútana að við tryggjum minni hluta í félagi einhver völd umfram meiri hluta í félagi. Það er ekki hugsunin sem þarna liggur að baki og þess vegna gat ég um það sérstaklega í framsögu minni að ég hefði heyrt þessi sjónarmið og m.a. af þeirri ástæðu að þetta atriði var ekki í frumvarpinu þegar það fór í samráðsgáttina ýtti ég frekar undir það að nefndin skoðaði það sérstaklega og ég vænti þess að hún muni gera það. Með sama hætti, ef þannig skipast mál, ef það eru fleiri þættir varðandi lögin um lax- og silungsveiði, ef nefndin sér ástæðu til þess að fara ofan í þá þætti, samanber það sem hv. þingmaður nefndi hérna, [[Forseti hringir.]]er það mér algjörlega að meinalausu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir jákvæð viðbrögð. Þessu tengt og aðeins í framhaldinu spyr ég um skilgreiningu á jörðum í 40. gr. núgildandi laxveiðilaga. Mér þykir óhjákvæmilegt að benda aðeins á að í greinargerð finnst mér örlítið villandi farið með skilgreiningu á þeim sem njóta atkvæðisréttar í laxveiðifélögum. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Eigendur eða ábúendur jarða sem njóta veiðiréttar fara með eitt atkvæði hver á félagsfundi veiðifélags samkvæmt 40. gr. lax- og silungsveiðilaga.“ Það er svo sem satt og rétt en þá verða menn að hafa í huga að í 40. gr. laxveiðilaganna segir: „Með jörð í framangreindum skilningi er átt við þær jarðir, þar á meðal eyðijarðir, sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga, nr. 65/1976.“ Atkvæðisrétt í veiðifélögum hafa ekki aðrir landeigendur en þeir sem eiga land sem telst lögbýli. [[Forseti hringir.]]Nú eru aðstæður þannig að menn eru að skipta út jörðum og búa til frístundajarðir og annað. Þeim fylgir arður og veiðiréttindi en þá ekki atkvæði. Þetta tel ég mjög brýnt að hv. nefnd skoði.
Virðulegi forseti. Ég þakka enn og aftur brýninguna frá hv. þingmanni. Ég hef rætt þetta atriði sérstaklega við fulltrúa í atvinnuveganefnd og beðið þá að fara yfir þá þætti. Ég vænti þess að það verði gert við meðferð málsins.
Herra forseti. Ég vil í upphafi fagna því að þetta frumvarp sé komið fram, frumvarp til laga um breytingu á lögum um veiðifélög, um þá sérstöku löggjöf eins og komið hefur fram í umræðum við hæstv. landbúnaðarráðherra og andsvörum sem er að mörgu leyti afar óvenjuleg, sé ekki einungis horft út frá félagafrelsinu og þeim ákvæðum sem eru í lögunum er rakin voru hér í örstuttri framsögu. Ég held að kannski sé mikilvægt þegar við hefjum umræðuna um breytingu á lögunum að fara inn í það á hvaða forsendum hún er uppbyggð og um tilkomu þessara sérstöku laga. Árið 1849 var í gildi tiltekin tilskipun um veiðirétt og síðan var löggjöfin sett, fyrst að mig minnir 1923 eða 1928, ég hefði átt að fletta því nákvæmlega upp. Það var gert í kjölfarið á miklum breytingum sem voru þær að menn höfðu gengið mjög langt í því á einstaka landsvæðum að kaupa veiðirétt undan lögbýlum eða undan bújörðum. Löggjafinn ákvað að stíga inn í það með þeim hætti að reyna að sporna við því sem frekast mátti að hlunnindin væru aðskilin jörðunum. Þannig hefur verið gengið um það allar götur síðan að menn horfa á nýtingu hlunnindanna til styrktar búsetu á jörðum. Það er kannski ekki síst þess vegna sem þetta ákvæði - Forseti. Er ég ekki í ræðu?
Þú ert í ræðu, hv. þingmaður.
Þá þarf að laga klukkuna, það er eina athugasemdin. Þess vegna held ég að þann þátt sé nauðsynlegt að ræða, hvers vegna við umgöngumst löggjöfina á þennan hátt, hvernig hún styður við búsetu og byggð í landinu. Ég er ekki í nokkrum vafa um að við getum horft yfir söguna og sagt að sú lagasetning hafi verið mikilvæg í tvennum skilningi. Í fyrsta lagi var þetta ein fyrsta umhverfislöggjöf okkar sem snýst þá um vernd þessara fiskstofna, silungs og lax, og nýtingu þeirra og í öðru lagi mikilvæg forsenda fyrir byggðastoð í sveitum. Ég held að enginn velkist í vafa um efnahagslegt mikilvægi nýtingar veiðihlunninda fyrir margar sveitir þessa lands og í raun og veru ætla ég að ganga svo langt að fullyrða að það er nánast forsenda búsetu í mörgum sveitum að svo vel hefur tekist að halda utan um slík hlunnindi og láta þau skapa verðmæti fyrir byggðina. Það er ekki svo langt síðan að í dómi Hæstaréttar þar sem deilt var um veiðiréttindi var einmitt dregið fram að tilgangur laganna og megininntak þeirra væri fyrst og fremst að styðja við búskap á lögbýlum. Það er mjög athyglisvert að lesa rökstuðning þess sem stefndi í því máli og síðan niðurstöðu Hæstaréttar og sjá það rammað jafn skýrt inn að megintilgangur þeirra laga sé að styðja við búskap á lögbýlum. Í því máli var deilt um að land hefði verið selt út úr jörð og menn töldu að veiðiréttur hefði fylgt því landi en Hæstiréttur komst að því að veiðirétturinn ætti að fylgja lögbýlinu sem landspildan var úr. Ég geri mér fulla grein fyrir því að við breytingar á lögum um veiðifélög, þeim sem síðast voru gerð, stóra endurskoðun sem var gerð fyrir ekki mörgum árum, var um þetta deilt en ég ætla aftur að undirstrika það að í raun og veru er andi upphaflegu löggjafarinnar að láta veiðihlunnindin vera stoð fyrir búskap og byggð í sveitum. Undir það tók Hæstiréttur í dómi sínum eins og ég les það úr honum. Hæstv. landbúnaðarráðherra vitnaði til þess í framsögu sinni að ég og fleiri þingmenn hefðum hreyft þessu máli með tillöguflutningi eða lagt fram tillögu þessa efnis á Alþingi og ég ætla ekki að segja annað en að hún var tilraun til að opna umræðuna um þetta. Ég ætla ekki að halda því fram að hún hafi verið hin fullkomna eina rétta leið. Ég tek undir það með hv. þm. Sigríði Á. Andersen sem veitti andsvör við hæstv. landbúnaðarráðherra að nefndin verður að fara vel í gegnum hvernig á að undirbyggja það. En kannski er umræðan um söfnun jarða og jarðauppkaup ekki síður drifkraftur í þeim efnum. Ekki bara það að við þekkjum deilur í veiðifélögum, átök í sveitum þar sem verið er að fást við stjórn veiðifélaga þar sem í einhverjum tilfellum er verið að deila um útleigu áa, byggingu veiðihúsa sem geta skapað þær aðstæður að ekki sé greiddur út arður í langan tíma til þeirra sem búa í sveitunum af því að menn ætla að fara út í stórar framkvæmdir eða yfir í það að þetta ákvæði verði til þess að dempa - ég ætla bara að segja það skýrum orðum - áhuga á því að hægt sé að ráðast inn í sveitarsamfélög með þessum hætti. Þetta er eitt púsl í þeirri mynd sem við verðum að ræða í umræðunni um söfnun bújarða. Að mörgu leyti finnst mér umræðan um jarðasöfnun og samþjöppun eignarhalds á bújörðum oft og tíðum vera óraunsæ. Ég vil ekki að við gleymum því að auðvitað megum við ekki ganga svo langt að segja að þeir sem halda þeim eignum, bújörð, standi frammi fyrir löggjöf sem gerir þær nánast óseljanlegar eða verðlitlar. Þó er líka mikilvægt að þingið, Alþingi, sé meðvitað um hvaða þróun er að verða og sé meðvitað um til hvers sú þróun getur leitt. Við sjáum of margar jarðir á Íslandi í dag fara í eyði, byggð er að veikjast mjög víða og fyrir því eru ótal ástæður. Það er samt þannig, virðulegi forseti, að frá árinu 2016 hefur fólki aftur fjölgað í dreifbýli á Íslandi. Það er í fyrsta sinn síðan 1906 sem það gerist. Það er gleðileg þróun vegna þess að ég held að ákaflega mikilvægt sé fyrir okkur öll, hvort sem við horfum á það út frá okkur sjálfum, Íslendingum, en ekki síður vegna þess hversu áhugavert landið er fyrir ferðamenn, að byggð sé sem víðast, að hún sé sterk og að hún sé öflug. Þetta er ákaflega brothætt þróun og stórt spil í því er hvernig við umgöngumst verslun og aðilaskipti eða eigendaskipti á bújörðum á Íslandi. Það er fyrst og fremst kveikjan að því frumvarpi sem ég og aðrir þingmenn sýndum á spilin á síðastliðinn vetur og hæstv. landbúnaðarráðherra hefur fært í þann búning að fella þetta að sínu máli efnislega. Það eru fleiri þættir sem ráða að sjálfsögðu um áhuga á verslun með bújarðir og hvort það séu stór vandamál að eignarhald sé að þjappast saman. Um það eru svo sem deildar meiningar. Ég held að varðandi þann þátt, eignarhald bújarða, hversu erfitt er t.d. að koma þeim á milli kynslóða, verðum við að horfa til miklu fleiri þátta en einungis laga um lax- og silungsveiði. Það er miklu frekar hægt að horfa til skattkerfis í þeim efnum því að því miður er efnahagslegur styrkur fólks sem býr í sveitum, eða vegna starfsemi sem hægt er að reka á bújörðum, svo við segjum þetta berum orðum, þetta veldur því oft og tíðum að hátt jarðaverð fælir frá því að endurnýja byggð á forsendum búskapar. Á þá löggjafinn að grípa inn í og taka eigurnar af fólki? Ég held að það sé í raun og veru ekki það sem við meinum. Við meinum miklu frekar það að þeir sem vilja geti búið í sveitum, hvort sem þeir ætla að búa með kýr og kindur eða reka hönnunarfyrirtæki og nota nútímafjarskipti til þess eða byggja upp öfluga ferðaþjónustu. Það er náttúrlega á þeim forsendum sem við viljum sjá byggðina þróast og spurningin hvernig við getum gert það mögulegt. Þá staldra ég oftar en ekki við skattkerfið sem að mörgu leyti er letjandi og íþyngjandi fyrir eldra fólk til að færa slíkar eigur sínar yfir, hvort sem það er til afkomenda sinna eða yngra fólks sem er því óskylt, og hvernig við förum með söluverð bújarða, skattleggjum það og hvernig framkvæmd á þeim hlutum hefur breyst á undanförnum árum. Í mjög langan tíma var ekki fettur fingur út í það að eldri bændur færðu þessar eignir yfir til afkomenda sinna til að tryggja áframhaldandi búrekstur og búskap á matsverði en nú hefur skattframkvæmd breyst þannig að skatturinn lætur sig það varða að verið sé að færa bújarðir á milli kynslóða á óeðlilegu verði, eins og sagt er. Hvort sem það er þetta mál sem hér er til umræðu eða ekki tel ég það mjög mikilvægt spil í þessu og hefur verið kallað mjög mikið eftir því í þeim pólitísku umræðum sem hafa verið úti um land, hvað varðar hagsmunir þeirra sem halda utan um þá mikilvægu auðlind sem lax- og silungsveiði er og ekki síður þeirra sem horfa framan í þróun þeirrar byggðar sem ég var að lýsa sem stendur á ákveðnum krossgötum. Það er aftur á móti gleðilegt, eins og ég rakti, að sjá að það er áhugi fyrir því að setjast að úti í sveit, það er áhugi fyrir því að byggja upp aðra starfsemi en einungis þá sem byggir á landnýtingunni með beinum hætti í gömlum hefðbundnum skilningi og ég held að rétt sé að vinna nákvæmlega þann kraft sem þar birtist. Það er ekki bara eitthvert eitt þingmál og það eru ekki bara einhver tvö og það eru ekki boð og bönn í þeim efnum sem munu gilda. Það þarf miklu breiðari nálgun og miklu fjölþættari aðgerðir til að slík bylting heppnist. Virðulegur forseti. Ég styð þetta frumvarp að sjálfsögðu en ekki er í mínum huga á nokkurn hátt verið að leggja til að þannig sé um gengið að ástandið verði verra með einhverju minnihlutaræði eftir að meðferð málsins lýkur. Ég vil aftur á móti í lok ræðunnar minna á megintilgang laganna um lax- og silungsveiði sem eru grundvölluð á því að styrkja byggð og búsetu í sveitum. Það er útgangspunkturinn sem við verðum alltaf að hafa í meðferð breytinga á lögunum og meðferð löggjafarinnar allrar sem er efnahagslega mikilvæg fyrir sveitir landsins.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði þar sem meginefnið er sterkari minnihlutavernd, gerð arðskráa og breytingar á greiðslu kostnaðar á störfum arðskrárnefndar. Ég álít þetta mjög mikilvægt mál og lið í að styrkja lagaumgjörð um auðlindir landsins. Ég vil bæði þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni sem talaði næst á undan mér fyrir frumkvæði hans á þessu sviði þegar hann lagði fram frumvarp á síðasta ári og eins taka undir margt, ef ekki velflest, sem fram kom í ræðu hans. Ég undirstrika það sem þar kom fram, að upphaflegur tilgangur laga um lax- og silungsveiði var einmitt að styðja við búskap og búsetu í strjálum byggðum um landið. Minnihlutaverndin sem lögð er til í þessu frumvarpi er, eins og áður kom fram, eitt af púslunum sem verður að vera í lagi til þess að búa til skilyrði og aðstæður fyrir þá sem vilja setjast að í dreifbýlinu og er þess vegna nátengd þeirri tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í jarðamálum sem ég lagði fram fyrr í vetur ásamt öllum þingmönnum Framsóknarflokksins. Þar er einmitt 7. liðurinn að lög er varða ráðstöfun jarða og auðlinda á landi verði endurskoðuð, þar á meðal lögin um lax- og silungsveiði sem oft ganga undir nafninu lög um veiðifélög. Þar er fjallað um þennan lið, sérstaklega mikilvægi þess að ábyrgð og skyldur sem fylgja eignarhaldi á landi séu skýrð. Ég álít að skyldan til þátttöku í veiðifélagi sé hluti af því að axla ábyrgð og skyldur sem fylgja því að eiga land sem fylgja veiðihlunnindi. Það er mjög mikilvægt að það sé skýrt hvers vegna þessi skylda er fyrir hendi. Það að veiðifélög starfi við veiðiár er umhverfis- og auðlindamál og mikilvæg byggðastoð, eins og áður er komið fram. Hlunnindi eru og hafa verið grundvöllur búsetu á mörgum jörðum í landinu. Þau hafa verið það um aldir og eru það enn þá í dag. Þess vegna horfum við upp á veikingu byggða þar sem þeir sem búa á svæðunum eru í minni hluta í veiðifélögum og arðurinn er hættur að skila sér inn í samfélagið. Það hefur bein áhrif á veikingu bæði dreifbýlisbyggðarinnar og líka samfélaganna vegna umsvifa, bæði beint til sveitarfélaganna og annarra umsvifa í sveitarfélögunum. Það er mikilvægt að við skoðum allar leiðir til þess að tekjur af landi skili sér til þeirra sem vilja búa í dreifbýlinu og til dreifbýlissamfélaganna. Það mál sem nú liggur fyrir og er á leiðinni til atvinnuveganefndar er, held ég, mikilvægt tækifæri fyrir þá nefnd til að skoða bæði innihald málsins út frá öllum hliðum en nánar tiltekið hvernig verði búið þannig um að tekjurnar skili sér til samfélagsins í kring. Þetta hefur auðvitað verið gert með lögum áður, þegar það var tryggt að hlunnindi yrðu ekki aðskilin frá ábúð. Mikilvægt er að skoða hvernig er hægt að tryggja það enn frekar því að mikilvægt er að tekjurnar og verðmætin fylgi jörðunum og tryggi samfellda innkomu inn í samfélögin, ekki eina háa greiðslu í eitt skipti. Minnihlutaverndin er akkúrat til þess fallin að tryggja rétt allra félaga í veiðifélögunum sem snýst oft um að tryggja réttindi þeirra sem næst búa, sem búa raunverulega í samfélaginu. Auðvitað er, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra, nauðsynlegt að skoða aðrar leiðir að markmiðinu í vinnunni ítarlega en eins og ég sé þetta núna sýnist mér þetta vera skynsamleg leið. Eins vil ég ítreka hér undir lokin að ég álít þetta mikilvægt tækifæri fyrir nefndina og vil hvetja hana til þess að ræða lögin um lax- og silungsveiði í heild út frá þeim upphaflega tilgangi að styðja við búskap í strjálbýli.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir innlegg hans í þessa umræðu um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði. Ég tek fram að ég er hlynnt meginmarkmiðum frumvarpsins og það er ánægjulegt þegar maður sér framkvæmdarvaldið taka það fyrir tilstuðlan þingmanna upp á arma sína og klára inn í þingið. Eins og við þekkjum daga frumvörp okkar þingmanna oft uppi en síður ráðherra þannig að ég er ánægð með að þetta frumvarp sé hingað komið. Hér er svo sem farið vel yfir málið og gengið út frá því að um minnihlutavernd sé að ræða, að það sé tilefni og nauðsyn. Það er hægt að tala skýra íslensku og segja að verið er að bregðast við uppkaupum á landi. Þetta er til að bregðast við því að stóreignamenn kaupa því miður upp land í allt of miklum mæli, kaupa sér hlunnindi fyrst og síðast, m.a. laxveiðiár og aðgang að vatni. Þetta er einn þáttur í því að bregðast við eins og hefur verið rakið. Ég get tekið undir allflest af því sem hv. þm. Haraldur Benediktsson fór yfir í ræðu sinni, við höfum tekist á við hvað það þýðir að hafa búsetu í dreifðri byggð landsins. Eins og hann kom inn á er megintilgangur laga um lax- og silungsveiði einmitt sá að styrkja og styðja við slíka byggð. Nú horfum við upp á að það er ekki lengur tilfellið þegar ljósin hafa verið slökkt í ansi mörgum íbúðarhúsum til sveita og það byggist fyrst og fremst á því að einhverjir eru orðnir einráðir og gera það sem þeim þóknast, hvort sem það er að hætta við að borga út arð, byggja veiðihús, búa til laxastiga eða guð má vita hvað. Þetta frumvarp á væntanlega að tryggja að ekki sé hægt að taka slíkar ákvarðanir nema fyrir tilstuðlan annarra eigenda sem eru aðilar að þessum hlunnindum. Í frumvarpinu kemur fram að þetta eru um 4.500 lögbýli og talið að mestar tekjur af veiðihlunnindum séu á Vesturlandi, Norðurlandi og svo á Suðurlandi. Það er alveg augljóst að stór hluti af landeigendum hefur hagsmuni af þeim ákvörðunum sem þessi veiðifélög taka. Eins og við höfum rætt í tengslum við hin málin, þessi uppkaup, er þetta eitt af því sem þar hefur borið á góma. Ef frumvarpið verður að lögum velti ég fyrir mér hvort það hafi bein áhrif á það hvort menn hafi yfir höfuð hug á því að kaupa upp jarðir í eins miklu magni og við höfum orðið vitni að, ef þetta verður niðurstaðan. Líkt og í hinu málinu getur, þegar við höfum fjallað um uppkaup, vaknað sú spurning hvort það rýri verð jarða ef við takmörkum á einhvern hátt eign þess sem á jörð. Við getum spurt: Erum við að rýra verðgildi eigna ef við viljum koma í veg fyrir uppkaup? Ég held ekki. Ég held að við getum komið í veg fyrir slíkt. Því verður hins vegar að halda til haga sem ráðherra nefndi ítrekað í andsvörum, að nefndin fer auðvitað yfir þessa aðferð og fleiri aðferðir og væntanlega koma inn umsagnir sem hljóða eitthvað í þá veru að ekki séu allir á eitt sáttir með akkúrat þessa leið. Því má velta upp með þá sem hafa keypt upp jarðir undir einhverjum tilteknum lögum hvort við séum beinlínis að rýra kaup þeirra og eignir. Þá er ég ekki að tala fyrir uppkaupum, alls ekki, svo það sé á hreinu, en þetta er nokkuð sem þarf að velta fyrir sér, hvað sé hér undir, og ég treysti nefndinni til að fara mjög vel yfir það. Mér finnst að það sem við eigum alltaf að ganga út frá og horfa á sé einmitt það sem hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á og fleiri, hin samfélagslega ábyrgð og það að þetta er ein af auðlindum landsins okkar. Jarðir og ár eru undir og tekjurnar sem af þeim hljótast mega ekki hverfa úr landi jafnvel eða inn í hlutafélög eða eitthvað slíkt. Mér finnst mjög mikilvægt að þær skili sér til samfélagsins. Þess vegna held ég að eitt af því sem við þurfum að skoða sé hvort þetta sé ekki ein af þeim leiðum sem verði til þess að féð og arðurinn verði eftir í samfélaginu. Ég segi aftur að ég styð markmið þessa frumvarps og vona að nefndin geti farið yfir það og skilað af sér fyrir jól.
Herra forseti. Mig langaði til að ræða aðeins þær breytingar sem hér eru lagðar til og efni greinargerðar, og fleiri atriði sem tengjast þessu máli og hefði verið hægt að taka á í leiðinni. Fyrir það fyrsta hef ég starfað í kringum íslenskar veiðiár allt frá árinu 1984, að ég held, og er búinn að fylgjast með og sjá hvernig þróunin hefur verið við árnar. Hér eru lagðar til breytingar í þrem atriðum aðallega, varðandi minnihlutavernd í veiðifélögum, breytingu á skipan arðskrárnefndar og svo milligöngu hins opinbera við greiðslu kostnaðar vegna starfa þeirrar nefndar. Hér var rifjuð upp tilkoma veiðifélaganna og hlutverk þeirra og markmið laganna um að styrkja byggð og búsetu í sveitinni. Ég held að rétt sé að minnast þeirra Þórs Guðjónssonar, fyrrverandi veiðimálastjóra, og Einars Hannessonar, skrifstofustjóra Veiðimálastofnunar, sem unnu þrekvirki á sínum tíma við að koma á því kerfi sem við búum nú við, félagskerfinu í kringum veiðinytjarnar sem hefur verið farsælt í gegnum tíðina. Það hefur auðvitað þurft að taka breytingum og þróast eftir því sem fram hefur undið sem og taka á nýjum áskorunum sem hafa komið upp á þeirri leið. Ég náði að kynnast og vinna með þessum mönnum í upphafi míns starfsferils. Það er mikilvæg arfleifð sem þeir skilja eftir sig og svo halda menn áfram veginn. Það sem ég rek augun í og sakna sérstaklega við yfirferð á frumvarpinu og greinargerðinni er að ég áttaði mig fljótlega á því að ekki hefur verið mikið samráð við Landssamband veiðifélaga, félag veiðiréttarhafa, sem hefur í gegnum tíðina skipt miklu máli og verið gott samband og samráð landbúnaðarráðuneytis við þessi hagsmunasamtök. Ég legg áherslu á að lengra verði gengið í þá veru, sérstaklega ef verið er að leggja til stórar og miklar breytingar. Ég ætla svo sem ekki að ræða mikið minnihlutaverndina sem er mikilvæg. Síðan eru mögulegar alls konar útfærslur, hvað þykir sanngjarnt og annað með tilliti til skylduaðildar að veiðifélögum, túlkun eignarréttar og fleiri atriða sem vissulega þarf að taka á og vanda sig og mikilvægt að í því máli náist góð og farsæl niðurstaða í samvinnu við veiðiréttarhafana sjálfa ekki síst en auðvitað með það grunnmarkmið öllum stundum að við viljum styrkja byggð og búsetu í sveitum landsins með þeim lögum sem fjalla um þennan málaflokk. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða tillöguna um minnihlutaverndina. Ég á von á því að um þann þátt verði fyrirferðarmikil umræða á næstunni sem margir muni koma að. Vonandi verður það vönduð og góð umræða sem skilar farsælli niðurstöðu. Hér er fjallað um önnur atriði sem ég hygg að muni kannski falla í skuggann af akkúrat þessari boðuðu breytingu og ég vil ræða frekar. Mér finnst að ekki þurfi síður að gæta að þeim. Í fyrsta lagi þegar verið að gera svona breytingar og laga til lögin eiga menn að nota tækifærið eins og hægt er og taka á fleiri þáttum sem er verið að brasa með og veiðifélögin til að mynda sitja uppi með. Það er t.d. enn þá flækjustaða með veiðifélög sem eru á stóru vatnasvæði þar sem eru margar misvirkar deildir. Ég tek sem dæmi Veiðifélag Skagafjarðar en ekki hefur verið starfsemi á þess vegum sem slíks í 20 ár. Hins vegar eru deildir eins og Veiðifélag Húseyjarkvíslar, Veiðifélag Sæmundarár og Veiðifélag Norðurár sem eiga í ákveðnum erfiðleikum við að fylgja eftir sínum skyldum og halda uppi starfsemi vegna þeirrar stöðu sem erfitt er að greiða úr, að vera aðili að félagi sem er ekki líf í. Ég hefði t.d. viljað að tækifærið hefði verið notað til að taka á svona hlutum. Það eru líka dæmi um þetta á Suðurlandi og víðar um landið þar sem eru mörg aðskilin veiðivötn og ár á sama vatnasvæði þar sem þarf að tvinna saman hagsmuni og tryggja að það gangi eftir. Eins og hlutir hafa verið að þróast eru líka á einstökum jörðum að verða til fleiri og fleiri eigendur jarðanna. Eigendur falla frá og óskiptur hópur erfingja tekur jafnvel við viðkomandi jörð, hóparnir geta farið sístækkandi og það verður enn meira mál fyrir veiðifélögin, þegar þarf að gera t.d. viðamiklar breytingar, fá nýjar samþykktir eða taka stórar ákvarðanir sem skipta máli, að ná til eigendanna. Hvernig fara menn að því þegar kannski eru komnir 50 eigendur að einum jarðskika? Ég nefni þetta sem dæmi um viðfangsefni sem þyrfti að leysa betur úr. Þetta þekki ég af miklum samskiptum við veiðifélögin. Þetta er meðal þeirra mála sem þau eiga við og hafa enga lausn á. Fiskistofa og aðrir sem þau eiga að leita til hafa engin svör heldur þannig að þau eru eiginlega mát. Fleiri slík verkefni væri hægt að nefna sem ég myndi vilja að farið yrði ofan í í leiðinni. Þá vil ég koma að breytingum á skipan arðskrárnefndar. Þar er horft til þess að meiri fagþekking komi að við að meta gildi hlunninda einstakra jarða. Ég hef stundum velt því fyrir mér, þar sem ég hef verið jafnvel í áratugi í rannsóknum á einstökum ám, að síðan eru greind gögnin sem unnin eru úr því og notuð af lögfræðimenntuðu fólki og öðrum sem hafa ekki fagþekkingu eða reynslu á því sviði og jafnvel án þess að óska frekari útskýringa eða fá varpað ljósi á einhverja hluti sem það myndi vilja vita meira um. Ég held að á margan hátt sé það til bóta að auka fagþekkingu í kringum þessi möt þótt þau séu orðin nokkuð klippt og skorin. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra áðan er verið að horfa á bakkalengd, veiðitölur og búsvæðamöt, en þau eru líka mannanna verk. Ég kom að því á mínum 12–13 ára ferli sem deildarstjóri hjá Veiðimálastofnun að þróa þau möt sem enn er unnið eftir. Reyndar hefur ekki mikið gerst í að þróa þau áfram síðustu 15 árin. Í ljósi þess hvað búsvæðamöt eru orðin þýðingarmikill hluti í arðskrármati, farin að vera allt upp í einn þriðji af matinu, er ástæða til að leggja enn meiri kraft í að fara aftur og betur ofan í það hvernig þau hafa reynst og þróa þau áfram þannig að þau endurspegli sem mest raunveruleikann og rétt verðmæti þessara svæða. Ég sakna þess svolítið og þau endurspegla jafnvel ekki að öllu leyti það sem maður sér. Ég hvet til þess að ýtt verði undir slíkt ef þau eiga að hafa meira gildi en verið hefur. Þróunin hefur verið sú síðustu ár. Ég hef unnið mörg slík möt sjálfur og tel mig vita hvað ég er að tala um í þeim efnum. Hér er lagt til að Hafrannsóknastofnun leggi til eða bendi á aðila til að skipa í nefndina sem kemur að því að skipta upp þessum arðskráreiningum við árnar og þá í krafti þess að hafa meiri þekkingu en einhverjir lögfróðir. Það er gott og vel upp að vissu marki. Ég vil þó leggja áherslu á að það gengur ekki að mínu mati að sami aðili leggi mat á eigin verk í einhverjum mæli. Það gengur eiginlega ekki að stofnunin sem sinnir þjónusturannsóknum, vinnur búsvæðamöt og sinnir rannsóknum á veiðiám stýri arðskrármati og eigi að vinna út frá eigin gögnum og meta þau. Það þarf að tryggja að þá séu aðilar með til þess bæra menntun, reynslu og getu til að sinna slíku sem ekki starfa hjá stofnuninni þegar um er að ræða ár sem stofnunin sinnir með þessum hætti. Ég segi fyrir mig sjálfan að þar sem ég hef sinnt slíkum rannsóknum sæi ég ekki fyrir mér að vera síðan mættur í dómarasætið við að fara að reikna niður á jarðir út frá mínum rannsóknum og jafnvel búsvæðamötum. Ég hafna því alfarið að þetta sé lagt svona upp. Reyndar hefur Landssamband veiðifélaga líka bent á þetta og ef mér leyfist að vísa í umsögn þess frá 23. október segir þar: „Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að ráðherra skipi einn fulltrúa samkvæmt ábendingu Hafrannsóknastofnunar. Í flestum málum sem koma á borð arðskrárnefndar liggur fyrir búsvæðamat sem oft er unnið af Hafrannsóknastofnun. Kemur þá til kasta fulltrúa að taka afstöðu til búsvæðamats sem unnið er af sömu stofnun og tilnefnir hann. Afstaða nefndarmanna til búsvæðamatsins getur haft verulega þýðingu fyrir arðskrármatið og færa mætti fyrir því rök að fulltrúi sem tilnefndur er af Hafrannsóknastofnun væri vanhæfur til að fjalla um búsvæðamat unnið af sömu stofnun og meta vægi þess.“ Ég legg eindregið til að þetta verði lagfært og fyrst og fremst miðað við að hæfir og menntaðir einstaklingar takist á við þetta verkefni eins og ég held að markmið breytingarinnar sé, en ekki að þarna geti orðið þeir hagsmunaárekstrar sem hér verða að óbreyttu. Þá breytingu legg ég sérstaklega til. Síðan eru aðrir hlutir sem ég velti fyrir mér. Varðandi það að draga úr milligöngu hins opinbera við greiðslu kostnaðar af störfum nefndarinnar virðist þetta ekki hafa verið mikil umsýsla, hvorki vinnufrek né dýr af hálfu ráðuneytisins. Svo virðist sem veiðifélögin vilji halda þessu áfram og óttist að þetta gæti jafnvel verið til óþæginda og kostnaðarauka. Mögulega gæti komið virðisaukaskattur inn og fleiri atriði sem þarfnast frekari skoðunar en einnig hefur ráðuneytið haldið utan um taxtana og slíkt sem bent hefur verið á í þessum efnum. Ég vek athygli á því. Síðan stenst ég ekki mátið að spyrja hæstv. ráðherra út í eitt atriði sem kemur fram í greinargerðinni. Þar segir að með frumvarpinu sé lagt til að „gerðar verði breytingar á skipan arðskrárnefndar í veiðifélögum þannig að tryggð verði aukin sérþekking á fiskifræði í nefndinni“. Það er vel. Síðan segir: „Mögulegt er að þetta geti orðið til þess að draga úr kostnaði vegna starfa sérfræðinga …“ Þá spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann meti það svo að fagþekking og reynsla fiskifræðinga sé minna virði en vinna lögfræðimenntaðs fólks. Ég held að það sé mikilvægt að halda því til haga eða það verði útskýrt í hverju þessi kostnaðarminnkun felst. Eins og ég hef reifað er ýmislegt sem þarf að fara yfir. Sumt vil ég að verði öðruvísi og annað sem ég tel að hefði átt að taka á í leiðinni. Að lokum vil ég í tengslum við þessa umræðu nefna að í gærkvöldi var haldinn vinnufundur í aðdraganda þess að stofnað verði laxasetur og fræðasetur því tengt á Vopnafirði og verður forvitnilegt að tengja einhver verkefni í málaflokknum því setri. Ég vil nefna í því sambandi til að mynda veiðiskráningu og úrvinnslu veiðitalna vegna silungs- og laxveiði sem sinnt hefur verið án útboðs gegnum árin hjá Veiðimálastofnun og síðan Hafró. Það yrðu eitt til tvö störf og gæti verið mjög þýðingarmikill póstur hjá slíku fræðasetri að fela því slík verkefni á Vopnafirði.
Forseti. Mér sýnist eftir að hafa fylgst með umræðunum og farið yfir frumvarpið sjálft að það snúist um þrjú atriði. Eitt er að tekin verði út milliganga ríkisins hvað varðar kostnað sem fellur til og eflaust er það bara gott mál. Ráðherrann færði rök fyrir því og ég mun skoða betur í nefndinni milligöngu ríkisins um innheimtu kostnaðar. Í öðru lagi er það minnihlutavernd. Það er áhugavert. Ég talaði við fólk í matsalnum áðan og eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þm. Bjarkeyjar Gunnarsdóttir heyrist mér tilfellið vera að erlendir efnamenn séu farnir að kaupa það mikið upp að áhrif þeirra innan núverandi lagaramma séu orðin meiri en innlendra efnamanna. Það er gott að setja minnihlutavernd en það er áhugavert að hún kemur ekki fyrr en innlendu efnamennirnir eru farnir að missa áhrif sín til erlendra efnamanna. Í þriðja lagi sá ég þegar ég skoðaði frumvarpið sem var upprunalega lagt fram á sínum tíma að þá átti Hæstiréttur að skipa tvo aðila í nefndina og Landssamband veiðifélaga einn. Þessu var breytt í meðförum þingsins þannig að ráðherra skipar sjálfur einn án tilnefningar en nú á alfarið að taka Hæstarétt út úr þessu máli sem og að það þurfi að hafa hæfi á við héraðsdómara. Þegar svoleiðis gerist, þegar þingmaður Sjálfstæðisflokksins leggur til að takmarka aðkomu Hæstaréttar, hringja bjöllur hjá mér af því að við höfum séð þegar kemur að skipan dómara og svoleiðis að Sjálfstæðisflokkurinn eða einhver ákveðin klíka innan hans virðist vera í ákveðnu stríði, mætti ég segja, við þá klíku sem er innan dómstóla. Það eru klíkur á báðum stöðum og báðir aðilar vilja stjórna dómskerfinu okkar. Það er smávægilegt atriði um skipan í þessa nefnd en um leið og ég sé svona hringja bjöllur. Hvers vegna? Þá þarf að vera skýrt að þetta sé á málefnalegum forsendum. Upprunalega átti Hæstiréttur að skipa tvo, þeim var fækkað niður í einn og nú á að fjarlægja hann með öllu. Þá kemur að fiskifræðilegri þekkingu, ef hún væri komin inn væri hægt að kveða á um að sá sem ráðherra skipar þyrfti að hafa fiskifræðilega þekkingu. Það þarf ekki nauðsynlega að fjarlægja algjörlega þá reynslu sem var talin nauðsynleg að tveir aðilar hefðu. Það mætti fækka aðilunum niður í einn, halda því að Hæstiréttur skipi áfram einn aðila en bæta við að hinir aðilarnir skuli hafa þá fiskifræðilegu reynslu, þeir sem Landssamband veiðifélaga og ráðherra skipa. Maður getur náð báðum markmiðum. Mig langar að spyrja ráðherra hvort hann sé eitthvað á móti því að halda því inni að Hæstiréttur skipi í nefndina eða a.m.k. að einn þeirra hafi reynslu á við héraðsdómara en samt sem áður megi koma að hinum sjónarmiðunum um að aðrir í nefndinni þurfi að hafa fiskifræðilega þekkingu þannig að báðum sjónarmiðum verði náð. Ef það er ekki hægt hringja aftur bjöllur í hausnum á mér um að þetta sé partur af ákveðnu stríði milli þeirra sem vilja ráða yfir dómsvaldinu í landinu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hefur átt sér stað og hefur verið á þeim slóðum sem við var að búast, nema það sem kom fram síðast hjá hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni um að ég gengi erinda einhverrar klíku í Sjálfstæðisflokknum gegn klíkunni í dómarastétt. Þessi málflutningur er alveg með ólíkindum, að ég sé að efna til einhvers stríðs. Menn geta skemmt sér við þetta en það er órafjarri öllum veruleika. Þetta hefur ekkert með slíka hugarleikfimi að gera, svo ég reyni nú að róa hv. þingmann með því. Þau sjónarmið sem hafa komið fram í umræðunni eru þess eðlis að ég held að það sé gott veganesti fyrir atvinnuveganefndina til að vinna úr þessu máli. Tveimur spurningum var hins vegar beint til mín í umræðunni sem mér er bæði ljúft og skylt að bregðast við. Í fyrsta lagi orðaði hv. þm. Bjarni Jónsson það hvort markmiðið væri að greiða einstaklingum með fiskifræðilega menntun eitthvað lægri laun en þeim sem væru með lögfræðimenntun. Það er alrangt og ef hv. þingmaður læsi greinargerðina með frumvarpinu er það tekið beint upp úr skýrslu sem gefin var út um störf arðskrárnefndar sem byggði á vinnu starfshóps á árinu 2015. Þar inni áttu Veiðimálastofnun og Landssamband veiðifélaga sína fulltrúa ásamt með starfsmönnum ráðuneytisins. Þetta var niðurstaða starfshópsins, að reyna að draga úr kostnaði við arðskrármatið, ekki endilega með því að fara að borga minna fyrir vinnuna eða neitt því um líkt. Þeim bara þótti kostnaðurinn við það fyrirkomulag sem hafði verið vaxa að ástæðulausu. Einhverjar skýringar hafa bæði veiðiréttarhafar, veiðifélögin og Veiðimálastofnun á þessu. Hv. þingmaður nefndi að það væri æskilegt að hafa meira samráð við Landssamband veiðifélaga. Það var haft samráð við veiðifélögin á þessu stigi. Þau sendu inn umsögn, við bárum undir þau mál o.s.frv. Það kann vel að vera að mönnum líki ekki niðurstaðan eins og hún birtist en það verður bara að hafa það. En það er ekki hægt að mæla þannig fyrir málinu að ekki hafi verið haft samráð og þeim hafi ekki gefist tækifæri á að koma að sjónarmiðum sínum. Auk þess byggja þær tvær tillögur sem lúta að arðskrármatinu og nefndinni á tillögu og niðurstöðu þeirrar vinnu sem Landssamband veiðifélaga átti hlutdeild í. Það svarar að nokkru leyti þeim hugrenningum sem komu fram hjá hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni áðan að í greinargerð þessa starfshóps sagði að athygli vekti að það væru engar kröfur gerðar til fiskifræðilegrar þekkingar eða reynslu matsmanna enda þótt verulegur hluti matsins varðaði það fræðasvið. Mér heyrist á umræðunni að allir séu sammála um að þetta gerist. En síðan segir í þeirri sömu úttekt sem þarna var gerð af hlutlægum aðilum að arðskrármatið byggi á upplýsingum um matsþætti sem þegar liggja fyrir í flestum tilvikum. Þess vegna hefur þessi starfshópur, Veiðimálastofnun og Landssamband veiðifélaga rekið augun í það að úr því að þær forsendur liggi allar meira og minna fyrir sé einkennilegt að þessi kostnaður við arðskrármatið hækki ár frá ári. Mér fannst sjálfsagt að bregðast við því, enda ber frumvarpið það með sér. Ég hef enga fordóma gagnvart Hæstarétti eða dómurum landsins, alls ekki, og treysti þeim til allra góðra verka. En það var niðurstaðan eftir yfirferð málsins að leggja þetta til með þessum hætti og ég vænti þess að þau sjónarmið sem hér hafa komið fram ítrekað fari atvinnuveganefndin yfir og geri þá eftir atvikum breytingar á málinu, ef henni sýnist svo.
Forseti. Hljóðið í viðvörunarbjöllunum þýðir ekki að um einhvern ásetning sé að ræða hjá ráðherra. Viðvörunarbjöllurnar hljóma bara og þá spyr maður af því að maður þarf að fá svör. Nú hef ég ekki fengið svör við því sem ég spurði um. Jú, það er málefnalegt að fiskifræðileg reynsla sé sett inn. Það er málefnalegt og það er hægt að setja hana inn án þess að taka út kröfu um hæfi héraðsdómara eða þá að Hæstiréttur skipi mann í nefndina. Það er hægt að gera það og þess vegna spyr ég og þess vegna hringja viðvörunarbjöllurnar hjá mér. Ég hef fylgst mjög vel með öllu þessu ferli varðandi skipan Landsréttar. Ég sá ítrekað hvers konar átök áttu sér stað þar. Ég nefndi það til stuðnings hæstv. dómsmálaráðherra, sem þá var Sigríður Á. Andersen, að listi yfir dómarana sem kom frá matsnefndinni var ekki málefnalegur. Dómsmálaráðherra hafði alveg rétt til að breyta honum en þurfti bara að gera það samkvæmt lögum. Ég hef á eigin skinni fylgst með þessum átökum þar sem menn eru að keppast um þetta. Auðvitað skiptir máli hverjir eru skipaðir dómarar landsins. Ég er bara vakandi yfir þessu af því að ég veit að svona hlutir gerast bak við tjöldin. Ég hef enn ekki fengið málefnalegar ástæður fyrir því að taka eigi dómarareynslu út eða skipan Hæstaréttar þó að hitt sé sett inn. Það er hægt að gera hvort tveggja. Ég fylgist með þessu þar til ég fæ málefnalegar niðurstöður. Ráðherra sjálfur vissi ekki hvers vegna þetta var gert, enda geri ég ekki ráð fyrir að hann hafi samið frumvarpið sjálfur. Einhver gerði það samt, þetta varð niðurstaðan og við verðum að fá málefnalegar ástæður fyrir því ef taka á út úr þessu ferli dómarareynslu og Hæstarétt. Það er hægt að halda því inni en setja fiskifræðilega reynslu inn að auki og Hafró. Það er ástæðan fyrir því að ég fylgist grannt með þessu og mun gera það áfram.
Virðulegi forseti. Mér þykja það málefnalegar ástæður að vilja hafa nefndina jafn stóra og hún er, ekki vera að fjölga í henni, og breyta áherslunum við vinnuna, þ.e. að meiri fagmennska komi inn í hana.
Sammála því.
Með fullri virðingu fyrir héraðsdómurum geta þeir á síðari stigum fengið að leika við þetta mál með sína sérþekkingu. Ef ágreiningur er uppi um arðskrármat er því einfaldlega skotið til dóms, en í megninu af þessu er enginn ágreiningur uppi vegna þess að þetta er unnið út frá tiltölulega þekktum breytum. Ég spyr á hvaða forsendum við eigum endilega að vera með löglærða manneskju í þessari vinnu ef við getum fengið aðgang að manneskju með aðra menntun og betri sem nýtist til þess verks sem liggur þarna undir. Á þeim grunni legg ég þetta fram. Ég tel að við fáum faglegri og betri vinnu með tilliti til þess verks sem við er að eiga, að leggja mat á virði þess sem í ánni þrífst eða veiðivatninu. Aftur með fullri virðingu fyrir héraðsdómurum tel ég fiskifræðinga, líffræðinga og aðra menntaða einstaklinga á þessum sviðum hæfari til þess en dómara. Það er mín hlutlæga sýn. Svo getum við tekið fyrir í bakherbergjum kenningar sem hv. þingmaður er með um undirdjúpin í pólitíkinni. Þetta hefur ekki farið þangað niður enn og ég vona að það geri það ekki.
Forseti. Nei, vonandi ekki. Eins og ég segi getum við að sjálfsögðu fengið fagþekkinguna inn án þess að taka burtu reynslu af dómarastörfum. Þá verðum við að fá að vita hvers vegna það var sett inn í upphafi að Hæstiréttur ætti að skipa tvo af þremur og að dómarareynsla skyldi vera til staðar hjá þeim tveimur. Það eru einhverjar ástæður fyrir því og ráðherra hefur ekki getað svarað fyrir það. Ég hef ekki fengið málefnalega ástæðu fyrir þessu fyrr en hann svarar því og þá hringja viðvörunarbjöllurnar áfram. Ég veit nákvæmlega hvernig hlutirnir gerast á bak við tjöldin.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra brást aðeins við ræðu minni áðan og er ánægjulegt að heyra að hann meti störf fiskifræðinga mikils, líka þegar kemur að því að greiða þeim fyrir vinnu sína, að það séu engin áhöld um það. [[Gripið fram í: … góðir menn.]]Það er ekki alltaf úti í samfélaginu þannig að menn nálgist málin þannig. Það markmið að draga úr kostnaði við arðskrármat er göfugt. Ég er ekki viss um að það skili sér endilega í þessu frumvarpi. Ég held að það að færa umsýslu frá ráðuneytinu spari ekki neina fjármuni, a.m.k. ekki fyrir fólkið sem á hlut að máli. Það er gott að fá meiri fagmennsku inn en ágreiningi er skotið áfram. Kostnaður við arðskrármatið er farinn að sliga mörg smærri veiðifélög sem eru kannski með 2 milljónir í tekjur á ári og eru jafnvel að glata tekjum í eitt, tvö eða þrjú ár út af arðskrármati, kæru og öðru slíku. Það er mjög mikilvægt að finna einhverjar leiðir fyrir þessi veiðifélög svo að þau geti starfað og notið einhvers af verðmætum sínum þó að ekki sé sátt um nákvæma skiptingu þeirra. Þetta skiptir minna máli fyrir stærri veiðifélög sem eru með meira undir og meiri tekjur. Ég legg áherslu á að fundnar verði leiðir til að spara enn frekar kostnað við arðskrármöt en um leið að halda fagmennskunni og gæðunum. Ég ítreka aftur þetta atriði um að gæta þess að ekki séu hagsmunaárekstrar varðandi matið og rannsóknir og að menn sitji öllum megin við borðið. Það er bara ekki gott.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um bætur vegna ærumeiðinga en með frumvarpinu er lagt til að sett verði sérstök lög um bætur vegna ærumeiðinga og samhliða því verði nánast öll ákvæði almennra hegningarlaga sem fjalla um ærumeiðingar felld á brott. Þá eru samhliða lagðar til breytingar á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, lögum um meðferð einkamála, lögum um meðferð sakamála og fjölmiðlalögum. Frumvarpinu var dreift á Alþingi á 149. löggjafarþingi en ekki mælt fyrir því. Það er nú lagt fram að nýju með einni breytingu sem nánar verður gerð grein fyrir á eftir. Um ærumeiðingar er fjallað í 25. kafla almennra hegningarlaga sem hefur að miklu leyti staðið óbreyttur frá lögfestingu fyrir tæplega 80 árum síðan. Síðan þá hafa aftur á móti margvíslegar aðrar breytingar verið gerðar á löggjöf sem tengjast ærumeiðingum og tjáningarfrelsi sérstaklega og ber þar hæst tjáningarfrelsið í stjórnarskránni, 73. gr. frá árinu 1995, og lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu árið 1994 en í 10. gr. þess sáttmála er að finna ákvæði sem sérstaklega fjallar um tjáningarfrelsi. Fyrir tilstilli framangreindra mannréttindaákvæða, sem og dómaframkvæmda Hæstaréttar Íslands og Mannréttindadómstóls Evrópu, hefur tjáningarfrelsi verulega vaxið fiskur um hrygg síðustu áratugi. Er nú svo komið að sumum ákvæðum hegningarlaga verður vart beitt lengur samkvæmt orðanna hljóðan án þess að í því fælist óheimil skerðing tjáningarfrelsisins. Þannig er til að mynda ljóst að það að dæma einstakling í eins árs fangelsi fyrir móðgun myndi ekki standast framangreind tjáningarfrelsisákvæði. Þau ákvæði hegningarlaga sem fjalla um ærumeiðingar endurspegla því hvorki raunverulega réttarframkvæmd né nútímaviðhorf um tjáningarfrelsi og ærumeiðingar sem refsiverðan verknað. Hæstv. forseti. Ég mun nú gera grein fyrir meginefni frumvarpsins en með því er lagt til að sett verði ný stofnlög þar sem mælt verði fyrir um einkaréttarleg úrræði til að bregðast við ærumeiðingum. Þar er gert ráð fyrir tvenns konar úrræðum, annars vegar miskabótum og hins vegar bótum fyrir fjártjón. Þannig verði heimilað að láta þann sem með saknæmum og ólögmætum hætti meiðir æru einstaklings með tjáningu sinni greiða miskabætur til þess sem misgert er við sem og bætur fyrir fjártjón ef því er að skipta. Við beitingu framangreindrar úrræða verði höfð hliðsjón af sök, efni tjáningar og aðstæðum að öðru leyti. Þá er gert ráð fyrir að ekki komi til bótaábyrgðar við tilteknar aðstæður sem nánar eru taldar upp í 1. gr. frumvarpsins, til að mynda ef sýnt hefur verið fram á að ummæli séu sannleikanum samkvæm eða ef um er að ræða gildisdóm sem settur er fram í góðri trú og hefur einhverja stoð í staðreyndum. Þá er lagt til að æruvernd nái einungis til einstaklinga en ekki lögaðila auk þess sem nákomnum aðstandendum verði veittur kostur á að krefjast miskabóta. Auk þess verði ómerking ummæla sem úrræði vegna ærumeiðinga afnumin sem og núgildandi heimild til að dæma fjárhæð til að standa straum af kostnaði við birtingu dóms. Þá er rétt að vekja sérstaklega athygli á því að með frumvarpinu er lagt til að 1. mgr. 12. gr. laga um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið verði felld á brott en samkvæmt því ákvæði má enginn óvirða þjóðfánann, hvorki í orði né verki, að viðlögðu fangelsi í allt að eitt ár. Lögin standa óbreytt að öðru leyti. En að lokum er rétt að gera grein fyrir því að ein breyting hefur verið gerð á frumvarpinu frá því að því var dreift á Alþingi á síðasta löggjafarþingi, eins og áður var nefnt. Ekki er lengur lögð til sú breyting að 95. gr. almennra hegningarlaga falli brott en í því ákvæði er fjallað um sérstaka æruvernd erlendra ríkja, þjóðhöfðingja, þjóðfána og fleira. Að nánar athuguðu máli og með hliðsjón af þjóðréttarlegum skuldbindingum íslenska ríkisins þykir ekki rétt að leggja slíka breytingu fram að svo komnu máli heldur þarfnist hún aðeins meiri og sérstakra athugunar og sérstakrar athugunar. Má nefna í því sambandi að þrátt fyrir ýmsar breytingar á Norðurlöndunum er enn á hinum Norðurlöndum mælt fyrir um slíka æruvernd þó að hún sé mismikil. Breytingar eru ekki útilokaðar á þessu ákvæði og mun það hljóta nánari skoðun í ráðuneytinu, eftir atvikum í samvinnu við utanríkisráðuneytið. Að þessu loknu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr. í þinginu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Ég tel almennt séð að þetta frumvarp sé til bóta og hlakka til að sjá hvernig því reiðir af í gegnum þingið og allsherjar- og menntamálanefnd. Ég verð þó að lýsa yfir ákveðnum vonbrigðum með að hér sé ekki verið að breyta eða fella út 95. gr. almennra hegningarlaga, þó svo að ég hafi heyrt það sem hæstv. ráðherra sagði um að enn þá sé verið að skoða þá grein. Ég hef nokkrum sinnum flutt frumvarp þessa efnis að 95. gr. verði hreinlega felld út úr almennum hegningarlögum og er enn þá þeirrar skoðunar að hún eigi ekki heima þar en get alveg fallist á að hugsanlega þurfi að styrkja ákvæði sem varða vernd erlendra þjóðhöfðingja annars staðar í lagasafninu. Ég tel hins vegar að það sem varðar æruna eigi ekkert heima þar, að enga sérstaka vernd þurfi fyrir æru erlendra þjóðhöfðingja. Það skýtur auðvitað svolítið skökku við að verði lögin samþykkt mun fáni Sameinuðu þjóðanna og fáni Evrópuráðsins njóta meiri verndar en þjóðfáni Íslands. Þetta er atriði sem mig langar að skoða og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún geti farið aðeins dýpra í það hvaða vinna sé í gangi við að koma 95. gr. annaðhvort alveg út eða uppfæra hana og gera hana meira í takt við nútímann.
Virðulegi forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum meira sammála en minna um þetta ákvæði. En það byggist kannski fyrst og fremst á Vínarsamningi um stjórnmálasamband sem við erum aðili að og réttarvenjum og gagnkvæmnisreglu þjóðaréttar. Þar er bæði kveðið á um persónulega friðhelgi sendierindreka og almennt um að koma í veg fyrir hvers konar tilræði við persónu hans sem þarf aðeins að skoða í tengslum við ærumeiðingarnar. En þar sem þau atriði eru ekki í þessu frumvarpi mun ég setja vinnu af stað til að finna út hvort við getum takmarkað það að einhverju leyti því að mögulega getum við gengið of langt og gætum farið aðeins styttra með það. Það er mikilvægt að þjóðréttarskuldbindingar Íslands séu virtar í hvívetna. Það er auðvitað á sama tíma litið til þess að þegar Noregur fór í sams konar breytingar var einnig hinkrað með þá breytingu og er þetta eina refsiákvæðið sem er eftir varðandi móðganir í garð fulltrúa erlendra ríkja. Síkt er líka í löggjöf Danmerkur og Svíþjóðar. En þetta þarf athugunar við og ég tek undir með hv. þingmanni með það og mun setja þá vinnu af stað í ráðuneytinu og í samstarfi við utanríkisráðuneytið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég held að það sé alveg rétt að við séum frekar sammála um að hér þurfi að gera breytingar. En þetta snýst um útfærslu á þeim og ég fagna því að sú vinna sé komin í gang og tel hana afar brýna því að líkt og hæstv. ráðherra fór í gegnum hafa lönd verið að gera breytingar á ákvæðum sem snúa að því að tala megi ansi frjálslega um þjóðhöfðingja annarra ríkja en vilja auðvitað halda vernd á embætti þeirra, ef svo má segja. Ég tek undir mikilvægi þess. Ég tel hins vegar að 95. gr. eins og hún stendur núna sé ákaflega afkáraleg og vona að um leið og allsherjar- og menntamálanefnd fer að vinna með þetta frumvarp verði hægt að gera breytingar á henni, til að mynda þeim ákvæðum sem lúta að því hvernig megi koma fram við fána Sameinuðu þjóðanna eða Evrópuráðsins, bara til að það sé ekki ríkari vernd á þeim en þjóðfána Íslendinga, af því að ég er mjög fylgjandi þeim breytingum sem hér eru lagðar til hvað varðar fánann okkar. Um leið og ég lýsi yfir ákveðnum vonbrigðum með að ekki sé gengið lengra í sambandi við 95. gr. fagna ég því að verið sé að vinna í málinu í ráðuneytinu og vona að allsherjar- og menntamálanefnd geti tekið einhver skref varðandi þetta ákvæði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og tek undir að með frumvarpinu er stigið mjög mikilvægt skref til að víkja frá refsingum varðandi ærumeiðingar yfir í bætur og einnig varðandi þjóðfána o.fl. í átt að auknu tjáningarfrelsi. Skoðun á þessu ákvæði þarf auðvitað að fylgja og ég fagna því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd muni taka það til skoðunar en það þarf að gerast í samræmi við það að við ætlum að fullnægja þjóðréttarlegum skuldbindingum okkar á sama tíma. Að því sögðu vona ég að málið fái góða meðferð í nefndinni en að sama skapi mun ég einnig vinna það nánar í ráðuneytinu til að skoða hvernig breytingar við getum gert á þessu ákvæði svo það fullnægi áfram þeim skuldbindingum sem við höfum tekið á okkur.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp frá dómsmálaráðherra um bætur vegna ærumeiðinga og ég set svolítið spurningarmerki við það. Þegar um er að ræða ærumeiðingar eða brot gegn friðhelgi einkalífsins þurfa Íslendingar að leita til dómstóla. Fyrir tæpu ári síðan benti ég á að það væri ákveðin brotalöm í dómum Hæstaréttar þar sem hægt er að slá inn kennitölu, fá upp nafn, heimilisfang og persónuupplýsingar úr sjúkraskrám o.fl. Þetta er ekki í einu máli heldur mörgum. Þetta er auðvitað grafalvarlegt mál og ærumeiðing fyrir ákveðna hópa sem geta þar af leiðandi, eins og segir sig sjálft, farið í dómsmál og krafist bóta vegna brota Hæstaréttar eða dómstóla. Ég veit ekki hvaða vinna hefur farið fram í þessu máli og spyr mig að því. Ég veit að ekki er búið að vinna málið að fullu. Það er nú þegar hægt að fara inn á dóma Hæstaréttar og fá þar kennitölur, t.d. mína eigin kennitölu, heimilisfang, sjúkraskrá, allar upplýsingar, réttar og rangar. Það er enginn sem getur skorið úr um hvað er rétt og hvað er rangt. Þetta er grafalvarlegt mál. Síðan er enn þá alvarlegra að þarna geta líka verið undir upplýsingar frá mönnum sem eru kallaðir til sem vitni fyrir dómi. Þess vegna segi ég að við verðum að vanda okkur og byrja þarna. Annars getur ríkið lent í miklum skaðabótum. Er ráðherrann sammála því?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og tek auðvitað undir með honum að gæta þurfi að fullu að friðhelgi og persónuvernd við birtingu dóma. Það er önnur vinna sem er í gangi í ráðuneytinu. En það er ekkert sem breytist í þessu frumvarpi er varðar hegningarlög og annaðhvort friðhelgi eða persónuvernd. Það hefur verið unnið að því í ráðuneytinu og eitt frumvarp litið dagsins ljós til þess að breyta þeim lögum og gæta að persónuvernd. Þarna eru dæmi, eins og hv. þingmaður nefnir, en það eru líka fleiri dæmi er snúa að persónuvernd barna og fleiri sem brotaþola og birtingu dóma sem þarf að skoða. Ég mun leggja mig alla fram við að skoða þetta í ráðuneytinu og vinna að því koma í veg fyrir að svona geti gerst.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og vona heitt og innilega að þessi vinna fari í gang. En mér finnst alltaf einhvern veginn að við séum að byrja á öfugum enda. Ég held að þarna hefði verið betra að byrja á því að sjá til þess að þetta breyttist. Ég skil ekki af hverju er liðið heilt ár og ekkert breytist, ekki neitt. Það er annað sem ég skil ekki sem er að það skuli vera til eignarhaldsfélag eins og Fons Juris. Þar er hægt að fara inn og ná í þessar upplýsingar, fara inn á kennitölu, á nafni, á heimilisfangi. Mér finnst það grafalvarlegt mál. Ég veit til þess að búið er að dæma í svona málum þar sem birtar voru persónuupplýsingar um einstakling sem var öryrki. Mér finnst að við hefðum átt að byrja þarna. Ég skil ekki af hverju þetta er ekki byrjað heldur förum við í staðinn að búa til lög um bætur vegna ærumeiðinga. Við ættum að byrja á því að koma í veg fyrir að fólk þurfi að leita sér bóta.
Virðulegur forseti. Það má vel hafa skoðun á því að þetta frumvarp hefði átt að koma á eftir einhverju öðru. Ég tel samt frumvarpið mjög tímabært, að fara úr því að refsa fyrir ærumeiðingar og hafa um þær hegningarlög sem stangast á við tjáningarfrelsið og yfir í að hafa sérlög um bætur vegna ærumeiðinga. Það þýðir ekki að það sé minna eða meira mikilvægt en eitthvað annað sem er í gangi í ráðuneytinu. Eins og ég sagði áðan skiptir persónuvernd miklu máli við birtingu dóma, bæði varðandi börn o.fl. sem hv. þingmaður nefnir, og ég mun skoða það. En það tengist þessu máli ekki beint þó að það sé engu að síður mikilvægt að koma því í lag.
Forseti. Ég fagna því að frumvarpið sé komið fram. Þetta er partur af vinnu sem forsætisráðherra setti af stað um vernd og eflingu tjáningarfrelsis, fjölmiðlafrelsi, friðhelgi einkalífsins, vernd uppljóstrara o.s.frv. á grundvelli þingsályktunar sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir lagði fram, um að Ísland skapaði sér sérstöðu í þessum málum, sem Alþingi samþykkti samhljóða. Þetta er mjög ánægjulegt. Hvenær var það lagt fram? Mig minnir að þingsályktunin hafi verið samþykkt 2010. Þetta er búið að taka sinn tíma en sýnir enn og aftur að það skiptir máli að þeim sem stjórna landinu sé umhugað um málefnin. Þá fá þau brautargengi. Ég veit að hæstv. ráðherra er mjög umhugað um tjáningarfrelsið þannig að ég óska henni til hamingju með að leggja þetta fram. Það sem kemur fram þarna eru atriði sem, eins og ráðherra fór yfir, er verið að taka út úr hegningarlögum; ærumeiðingar eru sem sagt ekki varðar lengur með því að æra manns sé það mikilvæg að ef einhver annar tjáir sig sé hægt að taka frelsi hans af honum. Við erum ekki með þannig samfélag lengur, sem betur fer, að ef maður tjáir sig um einhvern einstakling og jafnvel segir sannleikann, eins og er í lögunum í dag, sé hægt að setja mann í fangelsi. Með því að taka þetta út er verið að fella úr almennum hegningarlögum þessar varnir fyrir æruna og setja það inn að menn verði, að sjálfsögðu, samt sem áður, að standa reikningsskil á orðum sínum og ef þeir skaða æru annarra getur sá sem fyrir þeim skaða verður sótt miskabætur. Menn verða að standa reikningsskil en inn eru sett atriði sem mörg hver eru nú þegar í okkar réttargögnum en við fáum það skýrt inn í lögin, eins og segir í b-lið 1. gr., það sem verndar þann sem tjáir sig, ef sýnt hefur verið fram á að ummælin voru sannleikanum samkvæm. Sá sem segir sannleikann er alltaf 100% varinn ef einhver annar vill fara í mál við viðkomandi og sækja til hans miskabætur. Sá sem segir sannleikann er 100% varinn. Það er gríðarlega mikilvægt að fá þetta alveg skýrt inn í lög. Við skulum fara aðeins yfir þær greinar sem eru felldar út úr almennum hegningarlögum. Ég ætla að lesa eina grein, hún er svolítið fyndin og sýnir hve mikið af þessu er orðið úrelt og nauðsynlegt að uppfæra. Í 237. gr. segir: „Ef maður bregður manni brigslum án nokkurs tilefnis, þá varðar það sektum, þótt hann segi satt.“ Brigslin eru að ef maður segir um einhvern annan mann að háttsemi hans hafi verið einhvern veginn óæskileg o.s.frv. án nokkurs tilefnis varðar það sektum þótt hann segi satt. Síðasta mál sem fór fyrir dómstóla og var kært í á þessum grundvelli var þegar Þórbergur Þórðarson sagði um einhvern son einhvers ráðherra að hann hefði verið nasisti - en hann hafði verið nasisti og hafði verið í SS. Samt sem áður var hægt að saksækja Þórberg Þórðarsonar á þeim grundvelli - jafnvel þó að hann segði satt. Aftur þakka ég þinginu sem samþykkti þingsályktunartillöguna í upphafi, ég held að það hafi verið árið 2010, ég þakka Birgittu Jónsdóttur sem lagði hana fram, forsætisráðherra fyrir að taka þetta saman á þeim grundvelli, stofna starfshóp, níu frumvörp tilbúin á þeim grunni að efla tjáningarfrelsi, fjölmiðlafrelsi, vernd uppljóstrara o.s.frv. sem tryggir að við getum fengið betri aðgang að upplýsingum, erum vernduð ef við eigum í málefnalegri og lýðræðislegri umræðu og að því sé algjörlega úthýst úr íslenskum lögum að hægt sé að setja fólk í fangelsi á þeim grundvelli. Að sjálfsögðu þakka ég ráðherra aftur kærlega fyrir málið.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á girðingarlögum þar sem ætlunin er að koma fram sanngirnissjónarmiðum í málum er kunna að koma upp þegar t.d. mikill efnahagslegur getumunur er á aðilum sem um ræðir eða ef krafa um girðingu virðist sett fram til að ná öðrum markmiðum en hefðbundið er. Meðflutningsmenn eru þingflokkur Miðflokksins eins og hann leggur sig og langar mig nú að segja nokkur orð um efnisatriði málsins. Í 5. gr. girðingarlaga, nr. 135/2001, kemur fram sú meginregla að vilji umráðamaður lands girða það eigi hann rétt á að krefjast þess að þeir sem land eiga að fyrirhuguðu girðingarstæði greiði girðingarkostnaðinn að jöfnu að teknu tilliti til lengdar girðingar fyrir landi hvers og eins. Er sú regla eðlileg og er ekki gert ráð fyrir að horfið verði frá þeirri skipan sem meginreglu. Eigi að síður þykir rétt að slá þann varnagla að reglunni verði ekki beitt ef sú niðurstaða yrði auðsjáanlega talin ósanngjörn gagnvart þeim sem kröfunni er beint að. Við mat á því yrði einkum horft til stöðu aðila, ekki síst fjárhagslegrar stöðu. Sé áberandi munur á henni milli aðila þannig að umtalsvert halli á þann sem kröfunni er beint að, og ætla mætti að þátttaka í greiðslu kostnaðarins yrði honum umtalsvert þyngri í skauti, stæðu líkur almennt til þess að ósanngjarnt yrði talið að verða við kröfunni að hluta eða öllu leyti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að undantekningarregla 2. mgr. hljóði þannig að krafa skuli aðeins tekin til greina að því marki að hún verði ekki talin ósanngjörn. Getur þannig ýmist komið til þess að greiðsluþátttaka þess sem kröfu um samgirðingu er beint að verði felld niður með öllu eða hún lækkuð þannig að hún teljist ekki lengur ósanngjörn. Við mat á sanngirni kröfu skal einnig líta til atvika að baki henni enda kann að koma upp að einhver slík atvik geri að verkum að ósanngjarnt yrði talið að verða við henni. Mætti þar nefna sem dæmi atvik af því tagi að líkur yrðu taldar á að krafan væri einkum sett fram til að ná fram óskyldu markmiði, svo sem um kaup jarðarinnar. Ekki er gert ráð fyrir að við mat á því hvort krafa um samgirðingu teljist ósanngjörn verði sérstaklega horft til mismunandi gagns girðingarinnar fyrir aðila. Verði girðingin hins vegar talin þarflítil báðum eða öllum aðilum í ljósi eðlilegra nota jarðanna aukast líkur á því að krafa um samgirðingu yrði talin sett fram til að ná fram óskyldu markmiði og þar með ósanngjörn vegna atvika að baki henni. Lagaákvæði sem kveða á um ósanngirni eru í eðli sínu matskennd en fyrir þeim eru nokkur fordæmi í lagasafninu. Þar sem um er að ræða ákvæði sem kveður á um undantekningu frá meginreglu er eðlilegt að ákvæðið verði túlkað þröngt líkt og dómafordæmi um álíka ákvæði annarra laga gefa til kynna. Samkvæmt gildandi lögum skulu úrskurðaraðilar samkvæmt 7. gr. m.a. úrskurða um kostnaðarskiptingu vegna girðingar. Ekki er gert ráð fyrir að breyting verði á því en meðal þeirra álitaefna sem komið geta til kasta úrskurðaraðila samkvæmt ákvæðinu verða sjónarmið um sanngirni krafna um kostnaðarskiptingu samgirðinga. Þau atriði sem gert er ráð fyrir að framvegis geti komið til skoðunar við kostnaðarskiptingu eru þess eðlis að rétt þykir að a.m.k. einn fagaðili sé löglærður. Í því skyni er með 2. gr. frumvarpsins lagt til að sá fagaðili sem tilnefndur er af sýslumanni samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 7. gr. skuli uppfylla nánar tilgreind skilyrði þess að vera skipaður héraðsdómari samkvæmt ákvæðum dómstólalaga. Loks er í frumvarpinu kveðið á um sex mánaða málshöfðunarfrest vilji aðili ekki una niðurstöðu úrskurðaraðila, hvort sem er að hluta eða öllu leyti. Gert er ráð fyrir að slíkt dómsmál megi höfða fyrir dómi í þinghá þar sem hin umdeilda girðing liggur. Liggi girðingin um fleiri en eina þinghá ráði málshöfðandi í hverri þeirra hann sæki málið. Jafnframt verði heimilt að höfða slíkt mál samkvæmt reglum V. kafla laga um meðferð einkamála. Virðulegur forseti. Þetta mál er þess eðlis að þó nokkur dæmi hafa komið upp á undanförnum árum og misserum þar sem ljóst má vera að ásókn í jarðir hafi náð því stigi að aðilar tilkynntu um fyrirhugaða samgirðingu, girðingu á landamerkjum, í þeim augljósa tilgangi að ýta á um sölu jarðar sem áður hafði ekki náðst árangur með að kaupa. Þegar slík ósanngjörn staða í efnahagslegu tilliti kemur upp þarf sá sem minna afl hefur fjárhagslega að eiga möguleika á að bera fyrir sig sanngirnissjónarmiðum eins og hér er mælt fyrir um. Atriði sem þetta hefur til að mynda komið upp á norðausturhorni landsins án þess að ég ætli að fara í að tilgreina sérstök dæmi. Ég held að það væri til mikilla bóta að landeigendur ættu þann valkost að skjóta máli sínu til úrskurðar með þessum hætti þegar megintilgangur samgirðingar virðist fyrst og fremst vera að þvinga menn til sölu jarðar. Að lokum legg ég til að þessu máli verði að aflokinni umræðu vísað til atvinnuveganefndar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands sem lagt er fram af öllum þingmönnum Samfylkingarinnar og Pírata. Málið var fyrst lagt fram á 145. löggjafarþingi, þá á 149. þingi og loks núna. Málið náði ekki fram að ganga og er nú flutt óbreytt. Málið ætti í sjálfu sér ekki að þurfa að kynna mikið hér á þingi og heldur ekki fyrir almenningi í landinu. Fá mál hafa byggt á jafn mikilli þátttöku almennings og verið rædd jafn mikið í þinginu. Ég ætla því ekki að fara nákvæmlega í einstakar greinar frumvarpsins, enda ekki tími til þess, en vel er gerð grein fyrir þeim, tilurð þeirra og tilgangi í frumvarpinu sjálfu. Það er hins vegar óhjákvæmilegt að fara örstutt yfir sögu málsins, enda felast í þeirri aðferð sem var beitt sterk rök fyrir því að málið verði rætt ítarlega, tekið alvarlega af Alþingi og afgreitt í lok kjörtímabilsins. Vissulega eru breytingar á stjórnarskrá ræddar á vettvangi formanna allra flokka og því kann einhver að spyrja: Af hverju er verið að leggja þetta heildarplagg fram nú? Því er til að svara að sú leið sem þar er farin er langt frá því sem gefin voru fyrirheit um á sínum tíma og miklu frekar afleiðing þess málþófs sem þáverandi stjórnarandstöðuflokkar, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, stóðu fyrir á vormánuðum 2013. Málið náði, eins og áður sagði, ekki fram að ganga þá, kom ekki einu sinni til atkvæðagreiðslu. Í kjölfarið var vinna aftur tekin inn á borð formanna flokkanna, eins og áður sagði, án þess að það hafi skilað umtalsverðum árangri enn þá. Það gerðist ekkert kjörtímabilin 2016 og 2017 en fyrir frumkvæði núverandi hæstv. forsætisráðherra héldu formenn vinnunni áfram. Í minnisblaði ráðherra við upphaf vinnunnar segir að stefnt skuli að heildarendurskoðun á tveimur kjörtímabilum og hafa skuli hliðsjón af þeirri miklu vinnu sem lögð hefur verið í endurskoðun á undanförnum árum, samanber t.d. þjóðfund, stjórnlaganefnd og stjórnlagaráð, auk starfa stjórnarskrárnefndar 2005–2007 og 2013–2016; líka þeirri „miklu samfélagslegu umræðu sem átt hefur sér stað, umræðu og nefndavinnu á Alþingi auk afstöðu kjósenda að því marki sem hún hefur þegar komið fram“ eins og segir í minnisblaðinu. Fulltrúar Samfylkingarinnar og Pírata eiga sæti í formannanefnd forsætisráðherra um endurskoðun stjórnarskrárinnar og hafa þar nýtt sína aðild til að halda á lofti frumvarpi stjórnlagaráðs. Það var skýrt hjá hæstv. forsætisráðherra að enginn í nefndinni hefur neitunarvald. Vinnan mun fara fram óháð því hvort einn eða fleiri fulltrúar segja sig frá henni, enda sé rúmur meiri hluti fyrir því að halda áfram. Því væri óráðlegt að segja skilið við þá vinnu en um leið er minnt á að þetta viðhorf hæstv. forsætisráðherra veikir rök þeirra sem segja að tillaga eins og sú sem hér er mælt fyrir sé slæm því að nauðsynlegt sé að algjör eða sem mestur samhljómur sé um jafn mikilvægt mál. Vissulega hafa átt sér stað ágætisskoðanaskipti og samhljómur er um nokkur atriði í formannanefndinni en það er ljóst og ætti hvorki að vera feimnismál né undrunarefni að viðurkenna að mikill skoðanamunur er á viðhorfum flokkanna til einstakra ákvæða. Enn er langt í land með að aðilar geti lagt fram tillögu sem nokkuð breið og góð sátt er um. Við erum líka, eins og áður sagði, komin ansi langt frá þeirri vinnu og hugsun sem lá að baki því að þetta ferli fór af stað fyrir tíu árum. Þá virðist skilningurinn á því að formannavinnan núna feli í sér heildarendurskoðun eitthvað hafa skolast til, enda bókaði formaður Sjálfstæðisflokksins 8. október að hann teldi ekki þörf fyrir heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar heldur væri ráð að vinna áfram með helstu ákvæði um auðlindir, umhverfi, þjóðaratkvæði og framsalsákvæði. Hann bætti að vísu við að hann bæri samt virðingu fyrir því að menn sæju þetta með mismunandi hætti en teldi að hópurinn væri kominn á kaf í umræðu um atriði sem séu fyrir utan það sem hann telji þörf á að ræða. Formaður Miðflokksins tók undir innihald bókunarinnar á næsta fundi. Heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar var samt það sem hæstv. forsætisráðherra lagði til grundvallar við upphaf vinnunnar og kynnti mjög vel fyrir formönnum. Ég mun áfram taka þátt í störfum nefndarinnar en þar höfum við hins vegar ekki dagskrárvaldið. Frumvarpið sem hér birtist er einfaldlega sú leið sem við vildum helst fara. Þá er líka bent á að þjóðin sé búin að greiða atkvæði og samþykkja að tillaga stjórnlagaráðs sem þetta frumvarp byggir á verði lögð til grundvallar heildarendurskoðun. Ég held þess vegna að það sé gott að fá þetta frumvarp inn á þing núna til umræðu í sal og á nefndarfundum, svo ekki sé talað um að fá inn umsagnir og gesti til nefndarinnar. Fæstir af þeim sem sitja hér nú gerðu það kjörtímabilið 2009–2013 og okkur er hollt að fara vel yfir þessa tillögu og greiða loks atkvæði um hana að yfirferð lokinni. Í dag, fjórum dögum eftir að sjö ár voru liðin frá afmæli þjóðaratkvæðagreiðslunnar, 20. október 2019, leggja Samfylkingin og Píratar því þetta frumvarp fram og leggja til að áfram verði haldið vinnu við setningu nýrrar stjórnarskrár þar sem frá var horfið vorið 2013. Ég minni á að þjóðin er stjórnarskrárgjafinn. Þingmenn og leiðtogar þjóðarinnar verða og ættu a.m.k. að virða ákvörðun þeirra sem valdið hafa til að setja þeim leikreglur. Það er skylda kjörinna fulltrúa að leiða nýja stjórnarskrá í lög og virða þannig vilja þjóðarinnar í kosningum. Við skulum þá vinda okkur aðeins í sögu málsins í mjög stuttu og brotakenndu máli. Árið 2010 lagði ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur það til og fékk samþykkt á Alþingi að kosið yrði í almennum kosningum til sérstaks stjórnlagaþings sem ætlað var að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins. Stjórnlagaþingi var sérstaklega ætlað að taka til umfjöllunar undirstöður íslenskrar stjórnskipunar og helstu grunnhugtök hennar, skipan löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og valdmörk þeirra, hlutverk og stöðu forseta lýðveldisins, sjálfstæði dómstóla og eftirlit þeirra með öðrum handhöfum ríkisvalds, ákvæði um kosningar og kjördæmaskipan, lýðræðislega þátttöku almennings, framsal ríkisvalds til alþjóðastofnana og meðferð utanríkismála og einnig umhverfismál, þar á meðal eignarhald og nýtingu náttúruauðlinda. Þrátt fyrir að þessir þættir skyldu koma til sérstakrar skoðunar var jafnframt kveðið á um að stjórnlagaþing ætti að geta fjallað um fleiri þætti. Alþingi kaus auk þess sérstaka stjórnlaganefnd árið 2010 sem var ætlað að undirbúa og standa að þjóðfundi um stjórnarskrármálefni þar sem kallað yrði eftir meginsjónarmiðum og áherslum almennings um stjórnskipan landsins og stjórnarskrá og breytingar á henni. Stjórnlaganefnd skyldi vinna úr upplýsingum sem söfnuðust á þjóðfundinum og afhenda stjórnlagaþingi þegar það kæmi saman. Þjóðfundur um stjórnarskrá Íslands var síðan haldinn í Laugardalshöll í Reykjavík laugardaginn 6. nóvember 2010. 950 manns af öllu landinu sóttu fundinn, fólk á aldrinum 18–91 árs. Kynjaskipting var nánast jöfn. Auk þess sáu um 200 aðstoðarmenn um framkvæmd fundarins. Með þjóðfundinum var ætlunin að fá fram meginsjónarmið og áherslur almennings varðandi stjórnskipan landsins og stjórnarskrá og breytingar á henni. Á fundinum ræddu fulltrúar um hugsjónir og gildi sem grundvöll nýrrar stjórnarskrár. Fram komu tillögur um inntak nýrrar stjórnarskrár. Fundurinn útbjó ábendingar, ráð og tilmæli til stjórnlagaþings, Alþingis, til fjölmiðla og annarra sem myndu halda áfram að fjalla um og ljúka vinnu við þessa nýju stjórnarskrá. 50 manna hópur vann með niðurstöðu fundarins og þær voru kynntar 7. nóvember 2010. Kosningar til stjórnlagaþings fóru fram í kjölfarið, þann 27. nóvember 2010, og 522 einstaklingar buðu sig fram. Þetta var því flóknari kosning en Íslendingum er tamt og alls greiddi 83.531 kjósandi atkvæði í kosningum sem var u.þ.b. 36% kosningaþátttaka. Stjórnlagaþing endaði með ráðgefandi 25 manna stjórnlagaráði. Stjórnlagaráði var falið að gera tillögur um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, í formi frumvarps til stjórnarskipunarlaga. Stjórnlagaráð var formlega sett 6. apríl 2011 en við það tækifæri afhenti stjórnlaganefnd skýrslu sína. Í skýrslunni voru settir fram rökstuddir valkostir um breytingar á stjórnarskránni og fjallað um ýmis viðfangsefni sem koma þyrftu til skoðunar við þá vinnu. Eftir mikla vinnu, snarpa og frekar stutta, samþykkti stjórnlagaráð einróma frumvarp til stjórnarskipunarlaga og afhenti forseta Alþingis frumvarp sitt að nýrri stjórnarskrá 29. júlí 2011. Forsætisnefnd Alþingis lagði tillögur stjórnlagaráðs fyrir Alþingi í formi skýrslu 4. október 2011. Á tímabilinu frá 13. október 2011 til 20. febrúar 2012 voru tillögurnar og meðferð málsins ræddar á fundum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins. Fjölmargir aðilar sendu stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd umsagnir vegna málsins þar sem ýmist voru gerðar athugasemdir við efni frumvarpsins eða lýst stuðningi við að frumvarpið yrði lagt til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Í kjölfar þess komu ýmsir sérfræðingar og ræddu um tillögur stjórnlagaráðs og svöruðu spurningum nefndarmanna. Þá voru fyrrverandi fulltrúar stjórnlagaráðs kvaddir saman til sérstaks fjögurra daga fundar og fór fundurinn fram 8.–11. mars árið 2012. Var fundinum ætlað að fjalla um spurningar og ábendingar nefndarinnar um hugsanlegar breytingar á frumvarpi ráðsins. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins fjallaði síðan um ýmis álitaefni og spurningar, t.d. varðandi auðlindaákvæðið, sér í lagi hugtakið fullt verð, um málskotsrétt forseta, hvort rétt væri að kosningakerfið væri bundið í stjórnarskrá og um hversu hátt hlutfall kosningarbærra Íslendinga gæti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu o.s.frv. Þann 20. mars 2012 lagði svo meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis fram tillögu til þingsályktunar um að haldin yrði ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs að frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Tillagan var endanlega samþykkt á þingfundi 24. maí árið 2012. Eins og alþjóð veit og áður hefur komið fram var síðan haldin ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla þann 20. október árið 2012, fyrir sjö árum, eftir þetta langa ferli við endurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Meira en 114.000 Íslendingar tóku þátt í þessari atkvæðagreiðslu og niðurstaðan var býsna skýr, þ.e. meiri hlutinn vildi að þetta plagg yrði lagt til grundvallar við gerð nýrrar stjórnarskrár. Í upphafi sumars 2012 skipaði Alþingi sérfræðinefnd til að fara lagatæknilega yfir tillögur stjórnlagaráðs og hún skilaði af sér frumvarpi þann 12. nóvember 2012. Nefndin tók mið af niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar og ritaði einnig heildstæða greinargerð með frumvarpinu á grundvelli skýringa stjórnlagaráðs. Á vorþingi 2013 áttu sér stað margar, langar, miklar og harðar umræður um frumvarpið sem einkenndust ekki síst af málþófi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem létu einskis ófreistað til að stöðva málið, eins og áður er talið - og það tókst þeim. Hér erum við þess vegna núna án þess að hafa staðið undir væntingum og loforði við þjóðina. Herra forseti. Það er nauðsynlegt að halda því til haga að stjórnarskrá er grundvallarplagg en kannski má segja að við séum að einhverju leyti enn að notast við hálfgert bráðabirgðaplagg. Við súpum stundum seyðið af því með ýmsu móti, eins og þekkt er, í óljósum heimildum, reglum og skorti á stjórnfestu. Það er algjörlega óþarft að hræðast þetta frumvarp. Ég gef ekki neitt fyrir áróðurinn um að hér sé verið að kollvarpa einhverju. Frumvarpið byggir á tillögum stjórnlagaráðs og er í rauninni aðeins endurskoðuð og uppfærð útgáfa af þeirri gömlu. Um 80% af gömlu stjórnarskránni er með einum eða öðrum hætti að finna í þeirri nýju auk þess sem hún inniheldur viðbætur til að færa íslensk lög inn í nútímann. Sem betur fer miðar mannkyninu talsvert áfram og því er nauðsynlegt að festa í sáttmálann ákvæði sem endurspeglar viðhorf og veruleika dagsins í dag. Það er meira að segja viðbúið að eitthvað hafi komið fram á allra síðustu árum sem krefjist þess að það komi viðbót við þetta frumvarp. Þá er það einfaldlega Alþingis að leiða það í ljós í meðförum þingsins og í samráði við almenning. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég því til að málinu verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til frekari umræðu og loks til afgreiðslu í þingsal. Mig langar þó fyrst að lesa aðfaraorð nýju stjórnarskrárinnar, með leyfi forseta: „Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag þar sem allir sitja við sama borð. Ólíkur uppruni okkar auðgar heildina og saman berum við ábyrgð á arfi kynslóðanna, landi og sögu, náttúru, tungu og menningu. Ísland er frjálst og fullvalda ríki með frelsi, jafnrétti, lýðræði og mannréttindi að hornsteinum. Stjórnvöld skulu vinna að velferð íbúa landsins, efla menningu þeirra og virða margbreytileika mannlífs, lands og lífríkis. Við viljum efla friðsæld, öryggi, heill og hamingju á meðal okkar og komandi kynslóða. Við einsetjum okkur að vinna með öðrum þjóðum að friði og virðingu fyrir jörðinni og öllu mannkyni. Í þessu ljósi setjum við okkur nýja stjórnarskrá, æðstu lög landsins, sem öllum ber að virða.“
Herra forseti. Fyrst vildi ég inna hv. þingmann aðeins nánar eftir því hvernig hann sjái fyrir sér framlagningu þessa frumvarps í samhengi við þá vinnu sem á sér stað af hálfu formanna stjórnmálaflokkanna. Ég heyrði að hv. þingmaður kom inn á hana áðan og auðvitað vitum við að flokkar nálgast þá vinnu með mismunandi hætti. En ef hægt er að skilja hv. þingmann með þeim hætti að hann leggi ofuráherslu á að málið fari í þann farveg sem þetta frumvarp og framlagning þess felur í sér myndi maður segja að hin vinnan ætti að vera óþörf. Eða hvað? Getur hv. þingmaður aðeins skýrt þetta nánar fyrir mér? Hitt er annað að ég geri athugasemdir við ýmislegt í yfirferð hans um sögulegan bakgrunn málsins. Mér finnst nauðsynlegt að koma því á framfæri að sá ferill sem hann er að vísa í og endaði í því plaggi sem hér hefur verið endurprentað og dreift í þinginu var náttúrlega gríðarlega umdeildur, ekki bara hér innan þings heldur einnig úti í samfélaginu, og mjög mikil gagnrýni kom fram á þær tillögur sem þarna er að finna. Ágreiningur var bæði um málsmeðferð og um niðurstöðuna. Mér fannst líka þurfa að hafa í huga að það hefur allmikið gerst á síðustu árum frá því að þessar tillögur voru síðast til meðferðar hér á Alþingi. Það að koma með plaggið óbreytt frá vetrinum 2012–2013 tekur nú kannski ekki beinlínis mið af því að hér hefur ýmislegt gerst. Hér hefur t.d. þrisvar sinnum verið kosið til Alþingis, þrír mismunandi meiri hlutar hafa komið að málum og þess háttar. Þannig að það að ætla að skrúfa tímann einhvern veginn til baka er svolítið óraunsæi að mínu mati.
Herra forseti. Hér er ekki verið að gera neina tilraun til að skrúfa tímann til baka. Það væri hins vegar æskilegt ef það væri hægt að ná Sjálfstæðisflokknum inn í samtímann. Ég nefndi það í ræðunni áðan að nefndin sem nú er að störfum er á forræði forsætisráðherra. Henni er stillt þannig upp að enginn einn flokkur hefur neitunarvald. Það væri því mjög óráðlegt af mér sem fulltrúa að taka ekki þátt í þeirri vinnu. Sú vinna er hins vegar langt frá því að vera í takti við það sem lagt var upp með og þjóðin hefur ákveðið með margvíslegum hætti. Þá bendi ég líka á að á minnisblaði sem forsætisráðherra lagði fram í upphafi vinnunnar var talað um heildstæða endurskoðun á stjórnarskrá á tveimur kjörtímabilum. Engu að síður ákvað formaður Sjálfstæðisflokksins að bóka að hann teldi ekki þörf á því. Það má spyrja sig að því hvaða heilindi eru þar. Hvort hlutir séu umdeildir? Vissulega eru þessir hlutir umdeildir eins og aðrir og þeir eru umdeildir í formannavinnunni en hlutir fá ekkert sérstaklega stimpilinn umdeildir bara ef Sjálfstæðisflokkurinn leggst gegn þeim. Ég býst við því að það sé bara frekar ríkur meiri hluti þjóðarinnar sem telur að það þurfi að ganga ansi langt í breytingum á auðlindaákvæði, umhverfisákvæði, þjóðaratkvæðagreiðslu, framsalsákvæði, umfram það sem heyrist, m.a. á þessum fundum, að Sjálfstæðisflokkurinn sé til í. Hvort vinna formannanna sé óþörf fyrst þetta plagg er komið fram? Ja, ef hinir formennirnir segja: Já, við skulum vinna með þetta frumvarp, laga það til og bæta, þá held ég að það sé betra að við séum að vinna með heildstæða stjórnarskrá en að gera þetta með brotakenndum hætti eins og nú er.
Herra forseti. Ég vek athygli á því að við eru með heildstæða stjórnarskrá og við getum nálgast breytingar á henni þannig að við bætum því við sem við teljum sérstaka þörf á eða breytum því sem við teljum að sé sérstök þörf á. Það er alveg óþarfi að gera eins og stjórnlagaráð gerði, að taka hverja einustu grein núgildandi stjórnarskrár, 79 greinar, og breyta þeim, í sumum atriðum mikið, í sumum atriðum lítið, og bæta svo við 35 nýjum greinum. Það er dálítið mikil breyting fólgin í því. Það er alveg rétt að það hefur verið mjög umdeilt hvort það ætti að fara út í það. Það eru ekki bara þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hafa lagst gegn því. Ég vek athygli á því að ekki á kjörtímabilinu 2009–2013 og ekki á tímabilinu 2013–2016 eða 2016–2017 eða á núgildandi kjörtímabili hefur Sjálfstæðisflokkurinn meirihlutastöðu hér í þinginu. Þannig að það er alveg ljóst að á þinglegum vettvangi dugar andstaða Sjálfstæðisflokksins ekki til. Kannski er allt í lagi að geta þess hér, þar sem hv. þingmaður minntist á meint málþóf veturinn 2012–2013, sem Jóhanna Sigurðardóttir, fyrrverandi forsætisráðherra, vitnaði í í grein, líklega á laugardaginn, og ágætur stjórnlagaráðsmaður, Illugi Jökulsson, kallaði „nærri vitfirringslegt málfþóf“. Menn hafa haft ýmis orð um það. Hvað ætli það málþóf hafi staðið í marga klukkutíma? Í 1. og 2. umr. í 40 klukkutíma. Það næði ekki inn á topp 15 listann af málþófsmálum síðustu ára hér í þinginu. Það var nú öll vitfirringin í því máli. Svo við höfum það bara á hreinu, það var ekkert um slíkt að ræða, þó að andstaðan væri mikil hjá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins og þingmönnum Framsóknarflokksins og eiginlega meðal allra fræðimanna sem um þetta fjölluðu og skiluðu álitsgerðum. Það var gagnrýni úr ótalmörgum áttum og ég held að það hafi ekki síst verið þess vegna sem þáverandi ríkisstjórnarflokkar, Vinstri grænir og Samfylking, guggnuðu á því að reyna að keyra þetta mál í gegn 2012–2013.
Herra forseti. Það er alveg rétt að Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki verið í meiri hluta og ég segi nú bara: Guði sé lof. En allt of lengi hefur þessi flokkur verið í þeirri stöðu og hagað sér með þeim hætti. Hann hefur haft völd langt út yfir það sem almenningur treystir honum fyrir. Ég held að það séu ákveðin vatnaskil núna þegar báðir vængir fálkans eru u.þ.b. að sljóvgast. Hann er að lækka flugið og við erum að horfa á hann sigla niður fyrir 20%. Ég held að við munum sjá það. Það eru breytingar. Það er bara alrangt að verið sé að kollvarpa einhverri stjórnarskrá. Það er verið að gera orðalagsbreytingar. Það þýðir ekki nauðsynlega merkingarbreytingar. Það er verið að endurraða. Það er verið að setja hluti í samhengi. Að tala um heildstæða stjórnarskrá með þá stjórnarskrá sem við erum núna er svona svipað og tala þá um Sjálfstætt fólk og það vantar 7., 11., 13. og 25. kafla í bókina. Reyni menn að lesa hana sér til skemmtunar eftir það. Þannig að ég held að þetta sé mjög nauðsynleg vinna sem við erum að fara í. Mér væri það að meinalausu að vinna þetta inni á formannafundum ef farið væri eftir minnisblaði forsætisráðherra og allir einsettu sér að vinna að heildarendurskoðuninni og það væri verið að vinna í anda tillögu stjórnlagaráðs sem atkvæði voru greidd um í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er ekki verið að gera það og því er þetta bara einfaldlega annar leikur sem við erum að tefla fram. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Mig langar til þess að þakka hv. þm. Loga Einarssyni, 1. flutningsmanni frumvarpsins, fyrir ræðuna og fyrir að fara svona vel yfir söguna. En ég ætla samt sem áður að fara aftur aðeins yfir söguna því mér finnst það skipta máli upp á að setja þetta mikilvæga mál, sem er nýja stjórnarskráin, í samhengi. En ég ætla kannski ekki að fara jafn ítarlega í það. Í kjölfar ákalls almennings um samfélagsbreytingar eftir hrun og þjóðfundarins 2009 sem fjallaði einmitt um þróun samfélagsins, þetta framtíðar Ísland sem var ákall eftir, setti Alþingi lög árið 2010 um stjórnlagaþing þar sem ákveðið var að kjósa ætti sérstakt stjórnlagaþing sem ætlað var að endurskoða stjórnarskrána. Með sömu lögum var sett á fót stjórnlaganefnd sem hélt annan þjóðfund árið 2010 þar sem fjallað var sérstaklega um nýju stjórnarskrána og endurskoðun hennar. Í raun var þetta visst áframhald samtalsins sem hófst 2009 enda ljóst að ný stjórnarskrá væri lykillinn að þeirri sameiginlegu framtíðarsýn sem varð til með þessu mikilvæga samtali. Úr stjórnlagaþingi varð til stjórnlagaráð sem vann frumvarp að nýrri stjórnarskrá og hvatti til þess að þjóðin yrði spurð álits með þjóðaratkvæðagreiðslu. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tók svo við málinu og fór þar fram mikil vinna, mikil vinna var lögð í þetta mál, þar sem brugðist var við málefnalegri gagnrýni sem hafði komið fram. Samkvæmt þingsályktun Alþingis fór fram, eftir þá vinnu sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kallaði eftir, ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla um nýju stjórnarskrána og var hún haldin 20. október 2012 þar sem tveir þriðju þeirra sem mættu á kjörstað sögðu að ný stjórnarskrá ætti að taka gildi á grundvelli frumvarps stjórnlagaráðs. Eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna voru ráðnir sérfræðingar til að fara yfir frumvarpið sumarið 2012. Sú nefnd gerði einhverjar breytingar og skrifaði heildstæða greinargerð á grundvelli skýringa stjórnlagaráðs. Málið var lagt fram á Alþingi í nóvember 2012 og var til umræðu þangað til í mars 2013. Meðan málið var til meðferðar Alþingis kallaði formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eftir áliti Feneyjanefndar, nefndar Evrópuráðsins um lýðræði með lögum. Nefndin gaf álit sitt á frumvarpinu og voru því gerð skil í framhaldsnefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar en því fylgdu breytingartillögur sem uppfærðu frumvarpið í samræmi við athugasemdirnar sem komu þar. Það þarf að hafa í huga að þetta var síðasta löggjafarþingið fyrir kosningar 2013. Málið var tekið af dagskrá þegar meiri hlutinn stóð frammi fyrir málþófi Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins sem leit út eins og það gæti tekið allan þann tíma sem eftir var af þinginu. Í raun og veru deyr málið þarna og er heldur ekki tekið upp almennilega, enda eru það þessir tveir flokkar sem taka við ríkisstjórnartaumum eftir kosningarnar 2013 og þá er málinu bara stungið ofan í skúffu. Málið sem við leggjum fram núna, Samfylkingin og Píratar, felur í sér að frumvarpið sé lagt fram í þeirri mynd sem það var eftir vinnu stjórnlagaráðs, stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og Feneyjanefndar. Við tökum málið upp eins og það var skilið eftir eftir 2. umr. árið 2013 og leggjum það fram í þeirri von að nú, árið 2019, verði haldið áfram með málið með það að markmiði að ljúka þessu ferli svo að íslenska þjóðin fái loksins samfélagssáttmálann sem hún krafðist eða kallaði eftir eftir hrun, eftir tvo þjóðfundi og þjóðaratkvæðagreiðslu. Nýja stjórnarskráin endurskoðar alla mannréttindavernd á Íslandi, eflir og styrkir. Hún stendur mun betur vörð um réttindi borgaranna en gildandi stjórnarskrá. Hún kveður á um réttinn til lífs, rétt til að lifa með mannlegri reisn, bann við ómannúðlegri meðferð og vernd gegn ofbeldi. Persónufrelsi, friðhelgi einkalífs, tjáningarfrelsi og réttlát málsmeðferð eru allt borgararéttindi sem eru betur tryggð í nýju stjórnarskránni. En það er ekki það eina. Nýja stjórnarskráin færir nefnilega valdið til þjóðarinnar. Hún gefur þjóðinni vald til að grípa inn í þegar stjórnmálamenn misbeita valdi sínu. Þegar þingmenn og ráðherrar ætla að hlaupa af stað í einhverja vegferð í óþökk þjóðarinnar getur þjóðin stoppað þá af. 10% kjósenda geta kallað lög í þjóðaratkvæðagreiðslu með undirskriftalista og 2% kjósenda geta lagt fram sitt eigið þingmál og 10% geta lagt fram frumvarp sem verður að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu ásamt gagntillögu Alþingis. Nýja stjórnarskráin tryggir líka betur gagnsæi í störfum stjórnvalda. Það er gríðarleg lýðræðisumbót sem ég skil ekki að nokkur maður geti sett sig gegn. Nýja stjórnarskráin setur umhverfisvernd í fyrsta sæti. III. kafli fjallar um samfélag og náttúru. Við fáum sérákvæði um náttúru Íslands og nýtingu náttúrugæða. Kveðið er á um virðingu og vernd náttúrunnar. Hún kveður á um sameiginlega og ævarandi eign þjóðarinnar á náttúruauðlindum sem ekki eru í einkaeigu. Nýja stjórnarskráin afmarkar betur vald stjórnmálamanna, þingmanna og ráðherra. Hún er uppfærð miðað við núverandi raunveruleika. Hún tekur ekki mið af stjórnarskrá sem byggir á því að yfir Íslandi sé konungur. Nýja stjórnarskráin var skrifuð með aðkomu þjóðarinnar, bæði karla og kvenna. Gamla stjórnarskráin var skrifuð af dönskum körlum fyrir rúmri öld og hefur verið plástruð af og til. Nýja stjórnarskráin tekur mið af aðstæðum nútímans. Forseti. Búsáhaldabyltingin var ákall um raunverulegar samfélagsbreytingar. Ríkisstjórnin féll, seðlabankastjóri vék og menningin breyttist að vissu leyti en krafan um nýja stjórnarskrá stendur eftir. Þjóðin er stjórnarskrárgjafinn og krafan er skýr. Við sem leggjum þetta frumvarp fram erum að velja að virða vilja hennar og leggja til að Alþingi klári málið.
Hæstv. forseti. Ég fer alltaf í talsverða varnarstöðu þegar menn nota í málflutningi sínum: Þjóðin kallar eftir, þjóðin vill. Nýleg könnun sýnir að þjóðin hefur engan áhuga á nýju stjórnarskránni, [[Gripið fram í: Rangt.]]bara engan áhuga og þykir sú gamla skárri ef eitthvað er. Það er enginn að kalla eftir þessu. Ég ætla ekki að fara að halda ræðu. Ég ætlaði aðeins að spyrja einnar spurningar af því að því er haldið fram hér að þetta frumvarp byggist á því að inni í því séu breytingar frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, meiri hluta hennar væntanlega, og ábendingar Feneyjanefndarinnar. Ég spyr hv. þingmann: Eru allar aðvaranir og ábendingar Feneyjanefndarinnar þarna inni eins og þær voru? Ég fullyrði að svo er ekki. Ég get í sjálfu sér ekkert ætlast til þess að hv. þingmaður viti það en að mínu viti, þegar verið er að breyta stjórnarskrá, ætti ekki að gera það á þann hátt sem það var gert við þær aðstæður í samfélaginu þar sem þjóðin var í áfalli. Það sem stjórnmálamönnum datt í hug og eyddu orkunni í á þeim tíma, í þeim hremmingum, var að gjörbreyta stjórnskipan Íslands, koma með nýja stjórnarskrá sem í grunninn er samin á einu sumri. Þótt reynt hafi verið að tjasla upp á hana og taka tillit til nokkurra athugasemda var það ekki gert nema að hluta. Ég segi einu sinni enn: Ég varð aldrei var við að þjóðin hefði kallað eftir þessu. Þjóðin hefur auðvitað áhuga á ýmsum breytingum og í þeim hefur verið unnið. Það er ekkert óeðlilegt að færa stjórnarskrána meira til nútímans en hún er og ég er ekki á móti neinum breytingum. Það má breyta fullt af atriðum í stjórnarskránni.
Forseti. Það er ekkert nýtt að þingmenn Sjálfstæðisflokksins séu andstæðingar nýrrar stjórnarskrár og þessa frumvarps sem við leggjum hér fram. Varðandi það hvort tekið hafi verið tillit til allra athugasemda er það væntanlega ekki svo, enda sagði ég það ekki í ræðu minni. Ég sagði að tekið hefði verið tillit til málefnalegrar gagnrýni sem kom fram og væntanlega einhverra tillagna. En ef hv. þm. Brynjar Níelsson er með tillögur að breytingum þá situr hann í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem hlýtur að vera rétti vettvangurinn fyrir hann til að koma áhyggjum sínum á framfæri í þeirri áframhaldandi vinnu sem fer að öllum líkindum fram í nefndinni, af því að ég vænti þess að þetta frumvarp fari til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það hefur gríðarlega mikil vinna farið í þetta plagg og hv. þingmaður hlýtur að vera sammála því. Ég vona það. Ég spyr, þótt það sé ekki hefðin að spyrja þegar maður situr sjálfur fyrir svörum, hvort hv. þingmaður sé ekki sammála því að ferlið við að skrifa nýja stjórnarskrá, með aðkomu þjóðarinnar og allri þeirri vinnu sem hefur farið fram hjá stjórnlagaráði og í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hjá nefnd sérfræðinga og öðrum þeim sem hafa komið að gerð plaggsins sem er til umræðu, sé ekki lýðræðislega en það ferli sem fór í gang þegar við tókum við stjórnarskrá frá Dönum.
Hæstv. forseti. Það má kannski segja að stjórnarskráin sem tók gildi hafi ekki farið í neitt sérstaklega lýðræðislegt ferli, við vorum ekki einu sinni sjálfstæð þjóð þegar við tókum hana upp, enda allar þessar stjórnarskrár í grunninn þær sömu og sama stjórnskipan. Ég er ekkert á móti breytingum en það skiptir mig miklu máli hvernig þær eru framkvæmdar og það er ekki við aðstæður eins og þær sem voru uppi þegar menn fóru í breytingarnar á sínum tíma, auðvitað bara með aðkomu þeirra sem höfðu áhuga á að breyta miklu og búa til nýja stjórnarskrá. Það endurspeglar ekki endilega þjóðina þó að þetta fyrirkomulag hafi verið haft á. Það er rétt að lögð var heilmikil vinna í þetta, mjög mikil vinna, sérstaklega eftir að tillögurnar komu frá stjórnlagaráðinu. Það var lögð mikil vinna í þetta og farið yfir það af sérfræðingum og það er enn verið að gera það. Ég legg hins vegar miklu meiri áherslu á að þetta verði ekki gert á þann hátt að einhver hópur verði kosinn eða skipaður, eins og gert var með stjórnalagaráð, sem kemur svo hér og segir: Jú, þið megi kannski koma með einhverjar ábendingar og laga þetta en í grunninn er það svona. Fólk var ekkert að kjósa um það. Það sem fólkið í landinu hefur áhuga á er einkum tvennt, ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu og ákvæði um auðlindir. Að mínu viti hefur þjóðin ekki kallað eftir neinu öðru svo að áberandi sé. Þess vegna held ég að mikilvægt sé að allar breytingar verði unnar áfram, ég tala nú ekki um stórar breytingar og gjörbreytingar, að þær verði gerðar í sæmilegri sátt, þverpólitískri sátt. Annars verður þetta aldrei neitt sem við getum kallað samfélagssáttmála. Þá er bara meiri hlutinn að berja minni hlutann niður. Ég tel þá leið ekki skynsamlega sem reynt var að fara á árunum eftir hrun.
Forseti. Ég ætla bara að þakka hv. þingmanni fyrir að koma hingað upp og tjá skoðanir sínar á skoðunum íslensku þjóðarinnar og sínar túlkanir á vilja þjóðarinnar, sínar tilfinningar varðandi nýja stjórnarskrá og allt það. Það er bara fínt en ég er í grunninn ósammála hv. þingmanni, enda held ég að við séum hugmyndafræðilega séð algjörlega á öndverðum meiði hvað það varðar.
Það er rétt.
Það er rétt. Ég er þó ánægð með að hv. þingmaður sé sammála því að það hafi ekki verið lýðræðislegt ferli sem fór í gang á þeim tíma sem við tókum við stjórnarskránni frá Dönum. Mér þykir stórfurðulegt að tala um að það þurfi að vera þverpólitísk sátt. Ég hefði talið að það skipti mestu máli að þjóðin kæmi að gerð nýrrar stjórnarskrár, að þjóðin sem stjórnarskrárgjafinn kæmi að þessari vinnu. Það er það sem skiptir í grunninn mestu máli. Hv. þingmaður hlýtur að geta fagnað því að nú kemur stjórnarskráin til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og hann getur þá komið sínum skoðunum á framfæri í þeirri vinnu sem þar mun fara fram.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að setja á langar tölur. Hv. þm. Logi Einarsson rakti mjög vel aðdraganda þessa máls og sögu þess og ég ætla ekki að endurtaka það sem hann sagði. Ég ætla bara að minna á að þessi vinna fór í gang eftir að hér hafði orðið hrun, ekki bara efnahagslegt hrun og ekki bara bankahrun, ekki bara fjármálalegt hrun heldur var líka um að ræða menningarlegt hrun og siðferðilegt sjálfsmyndarhrun hafði átt sér stað. Fólki þótti sem undirstöður samfélagsins hefðu brostið og að mjög brýnt væri að finna samfélaginu undirstöður að nýju. Þess vegna var farið af stað í þá margháttuðu og miklu vinnu sem hófst eins og við munum með þjóðfundum. Þetta mál var lagt fram í fyrra, líka af þingflokki Pírata, og þá varð hér nokkur og ágæt umræða um málið. Ég minnist þess að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir gerði m.a. að umtalsefni, og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson líka, ef ég man rétt, 30. gr. núgildandi stjórnarskrár sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Forsetinn veitir, annaðhvort sjálfur eða með því að fela það öðrum stjórnvöldum, undanþágur frá lögum samkvæmt reglum, sem farið hefur verið eftir hingað til.“ Ég endurtek: Samkvæmt reglum, sem farið hefur verið eftir hingað til. Hvaða reglum? Hefur verið farið eftir einhverjum reglum hingað til um undanþágur sem aldrei hafa verið veittar? Hvernig á að veita undanþágur eftir reglum sem farið hefur verið eftir hingað til ef þær hafa aldrei verið notaðar? Þarna er ekki nóg með að forsetinn geti veitt hvar og hvenær sem er undanþágur frá lögum heldur getur hann falið öðrum stjórnvöldum að veita slíkar undanþágur. Þessi grein hefur aldrei verið virkjuð og kannski er hún dauður bókstafur eins og við héldum líka um 26. gr. sem raunar var virkjuð af fyrrverandi forseta Íslands. Svona grein er hins vegar stórhættuleg ef í embætti forseta Íslands veldist valdasjúkur einstaklingur með einræðistilburði sem sæi þarna leið til að komast hjá því að fylgja lögum eða þá frámunalega veikur forseti en mjög valdagráðug ríkisstjórn sem léti þann forseta fela sér að veita slíkar heimildir til að veita undanþágu frá lögum samkvæmt reglum sem farið hefur verið eftir hingað til. Þessi grein er náttúrlega dæmi um það hversu vönduð ríkjandi stjórnarskrá er. Hér er lagagrein sem er óljós og torskilin, mjög teygjanleg og túlkanleg. Hún varðar hreinlega grundvallarvald þeirra sem eiga að fara með völdin hér á landi og getur í höndum einhverra snúist þannig að það sé jafnvel hætta á einhvers konar gerræði. Ég held að þessi grein sé, og þess vegna geri ég hana að umtalsefni, ágætt dæmi um þann vanda sem við stöndum frammi fyrir sem er ekki síst sá að ýmis ákvæði gildandi stjórnarskrár eru óljós, torræð og túlkanleg og hafa kannski leitt til þess stundum að lögmenn hafa getað túlkað lög af hugvitssemi og fimi sem hefur líka leitt til þess að það hefur verið erfitt að koma lögum yfir menn. Stjórnarskráin nýja var unnin í löngu og góðu ferli og ég þarf ekki að minna þingheim á hvernig það fór fram. Þar var vandað til verka og unnið af heilindum og sáttfýsi á öllum stigum málsins fram undir það síðasta. En maður hafði engu að síður á tilfinningunni, eins og hefur raunar komið fram í umræðunni hér, að lögmönnum, lögspekingum, stjórnmálafræðingum og sumum alþingismönnum fyndist eins og hér væri kannski verið að hlutast til um þeirra mál. Það væri jafnvel verið að skipta sér af einhverju sem þeim einum kæmi við. Stjórnarskráin væri mál lögspekinga sem fást við að túlka hana og vinna með hana. En það er ekki svo, því miður. Stjórnarskrá verður að sjálfsögðu ekki búin til nema í miklu og nánu samráði við allt það fólk sem kann best til verka og það var líka gert. Hitt er þó algjört grundvallaratriði. Stjórnarskráin er ekki einkamál lögmanna og stjórnmálamanna. Hún varðar okkur öll. Stjórnarskráin snýst ekki bara um grundvöll samfélagsskipanarinnar heldur daglegt líf okkar allra og framtíð barnanna okkar. Þetta snýst um sjálfbærni, mannréttindi, lýðræði, valdið í samfélaginu. Þetta eru grunnlögin okkar allra. Stjórnarskráin er aldrei alveg útrætt mál og allra síst með greinum eins og 30. gr. sem ég nefndi áðan. Stjórnarskráin er ekki háð náttúrulögmálum eða partur af þeim, hún er ekki eins og veðrið, fjöllin eða hafið. Hún er mannanna verk. Stjórnarskráin er ekki ytri aðstæður sem við höfum ekkert um að segja heldur er stjórnarskráin innri aðstæður samfélagsins sem við sjálf mótum saman. Það gerum við með því að gera sáttmála hvert við annað um ákveðnar grundvallarreglur í samskiptum okkar, grundvallarleikreglur í samfélaginu, grundvallarlög, enda heitir stjórnarskráin í nágrannalöndum okkar grunnlög, grundvallarlög. Hún er grundvöllurinn undir öllu, lifandi plagg. Hver er nauðsyn á að breyta stjórnarskrá eða fá nýja stjórnarskrá? Margir spyrja sig þeirrar spurningar. Af hverju þurfum við að vera eitthvað að breyta þessu? Er þetta ekki bara ágætt eins og það er? Myndi ekki bara óvissa fylgja þessu? spyrja margir. Þá held ég að því sé til að svara að núgildandi stjórnarskrá fylgir óvissa. Manni finnst stundum þegar maður horfir á íslenskt samfélag í gegnum áratugina eins og það hafi stundum verið spunnið af fingrum fram af löggjafar- og framkvæmdarvaldi, það hafi verið „impróvíserað“ nánast dag frá degi af helstu valdamönnum sem hafa þá gripið til ýmiss konar lagaúrræða. Þessi nýja stjórnarskrá finnst mér vera viðleitni til að koma á meiri formfestu, meiri lögfestu í íslensku samfélagi sem ég tel fagnaðarefni. Það hefur þráfaldlega komið fram hjá fræðimönnum að við lýðveldisstofnunina var almennt litið svo á meðal íslenskra ráðamanna að stjórnarskráin væri bráðabirgðaplagg og að hana yrði að endurskoða fyrr en síðar. Þeir skrifa um þetta hver af öðrum og það kom fram í umræðum á Alþingi. Einn þeirra fræðimanna sem hafa ritað um þetta og rakið þessa sögu vel er núverandi forseti Íslands, Guðni Th. Jóhannesson, sem starfaði á árum áður sem sagnfræðingur og skrifaði ágæta grein árið 2011 sem heitir „Tjaldað til einnar nætur“ og oft er vitnað til. Ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa, eins og ég gerði raunar í umræðum um málið í fyrra og ætla þá að endurtaka það, niðurlagsorð þeirrar ágætu greinar Guðna. Hann skrifar: „Í skrifum um lýðveldisstjórnarskrána er stundum gert of lítið úr þeirri grundvallarstaðreynd að henni var aldrei ætlað að standa lengi í óbreyttri mynd. Málamiðlanir til bráðabirgða verða þannig að fyrirmyndarlausnum til framtíðar. Vera má að pólitísk viðhorf ráði einhverju um þetta. Sagan af aðdraganda lýðveldisstjórnarskrárinnar sýnir hins vegar svo ekki verður um villst að til urðu málamiðlanir sem áttu að vera tímabundnar. Þetta gildir ekki síst um ákvæði um skiptingu valds milli ráðamanna sem segja eitt en þýða annað í raun. Stjórnarskrár eiga að vera skýrar en þannig er bráðabirgðasmíðin frá 1944 ekki, enda hefur hún engum orðið fyrirmynd og engin áhrif haft annars staðar í heiminum. Í aðdraganda lýðveldisstofnunar vildu ráðamenn á Alþingi réttilega stefna að einingu þjóðarinnar. Þeir vissu að samstaðan næðist ekki ef stjórnmálaflokkarnir tækjust á um nýja stjórnarskrá. Því var ákveðið að lögfesta lítt breytta stjórnarskrá til bráðabirgða en endurskoða hana svo við fyrsta tækifæri. Lýðveldið sem Íslendingar stofnuðu skyldi vara um aldur og ævi en stjórnarskráin ekki, enda mátti enn þá sjá að hún hafði að miklum hluta verið samin í danska kansellíinu eins og Jón forseti komst að orði á sínum tíma. Því má segja - með stjórnarskrána í huga - að 17. júní 1944 hafi Íslendingar tjaldað til einnar nætur á Þingvöllum, í gömlu dönsku tjaldi.“
Herra forseti. Ég ætla að staldra við kannski tvö atriði í máli hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar. Í fyrsta lagi er það að stjórnarskrá er, eins og hann bendir réttilega á, mannanna verk. Tillögur til breytinga á stjórnarskrá eru líka mannanna verk og ekki hafnar yfir gagnrýni, geta sætt breytingum og þess háttar. Það á líka við um tillögur þess ágæta hóps sem kenndur hefur verið við stjórnlagaráð og þess vegna held ég að við hljótum öll að áskilja okkur rétt til þess að hafa hvaða skoðanir sem er á þeim tillögum sem þar komu fram. Hv. þingmaður vísar til þess, eins og oft hefur verið gert í umræðum, að lýðveldisstjórnarskráin hafi verið hugsuð til bráðabirgða. Það er vissulega rétt að í umræðum á þingi og í samfélaginu um það leyti var gert ráð fyrir endurskoðun stjórnarskrárinnar. Ýmsar atlögur hafa verið gerðar að því og reyndar er það nú svo að stjórnarskránni hefur verið breytt sennilega í einum sjö áföngum frá því að lýðveldisstjórnarskráin var tekin upp og meiri hluti núgildandi ákvæða stjórnarskrárinnar eru breytt frá 1944, bara þannig að það sé haft í huga. Við erum ekkert með sama plaggið og við vorum með 1944, hvað þá 1874, líkt og stundum er látið í veðri vaka. Jafnvel þó að grunnurinn sé sá sami hafa orðið verulegar breytingar. Ég segi fyrir mitt leyti og kannski fyrir hönd míns flokks að við höfum ávallt léð máls á því að það væri ástæða til að taka einstök ákvæði stjórnarskrárinnar fyrir og breyta þeim, einstaka kafla. Við höfum ekki hafnað því að bæta við nýjum köflum eða fella út ákvæði eins og hv. þingmaður nefndi um forsetann. Við höfum bara ekki talið ástæðu til að fara í þá allsherjarumritun og endurskoðun sem þetta ágæta stjórnlagaráð gerði ráð fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar sitt. Já, já, það var fólk sem var í stjórnlagaráði og þar með eru tillögur þess ráðs mannanna verk, það er alveg rétt. Stjórnlagaráð fór hins vegar eftir ákveðnu ferli í vinnu sinni. Það var kosið til stjórnlagaráðs eftir ákveðnum reglum og síðan eftir dóm Hæstaréttar veitti Alþingi fulltrúum í stjórnlagaráði mjög eindregið og skýrt umboð til starfa sinna, sem þetta fólk vann síðan eftir og vann af miklum heilindum. Ég verð að segja að mér hefur þótt stundum að vinna stjórnlagaráðs mætti vera okkur á hv. Alþingi til fyrirmyndar um það hvernig hægt er að vinna saman og hvernig hægt er að leiða saman ólík sjónarmið. Þeim tókst með undraverðum hætti að búa til þetta plagg sem síðan kemur inn í þingið og þingið tekur svo að vinna við eftir þeim reglum sem gilda um þau mál sem koma hingað inn. Það tókst að lenda því með vandaðri og mikilli vinnu þar sem ekki var síst horft til þess sem fræðimenn höfðu fram að færa. Voru margir gagnrýnir á ýmislegt í tillögum stjórnlagaráðs sem tekið var mið af í vinnu þingsins svo að úr varð þetta vandaða og góða plagg sem við í Samfylkingunni og Píratar höfum leyft okkur að leggja fram hér á ný.
Hæstv. forseti. Það var auðvitað mikil vinna sem átti sér stað á vettvangi þingsins á þessum tíma en hins vegar var henni ekki lokið. Þáverandi meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar lagði að vísu fram tillögur sínar en það er ekki hægt að líta svo á að því ferli hafi með neinum hætti verið lokið. Ég sat í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á sínum tíma þegar þessi málsmeðferð átti sér stað og mótmæli þeirri fullyrðingu að tekið hafi verið mikið mark á álitum þeirra fræðimanna sem um þetta fjölluðu. Það var komið til móts við ákveðnar og tiltölulega þröngar lagatæknilegar athugasemdir um hluti sem ekki gengu upp í tillögum stjórnlagaráðs en að mínu áliti var harla lítið hlustað á alvarlegar athugasemdir sem komu fram af hálfu bæði stjórnlagafræðinga, stjórnmálafræðinga, Feneyjanefndarinnar og fleiri aðila sem um þetta fjölluðu meðan á málsmeðferð stóð. Það er síðan önnur saga og rétt að halda því til haga að það voru öll, a.m.k. flest, skref sem stigin voru í þessu ferli á árunum 2007–2013 mjög umdeild, enda var verið að fara í ákveðna tilraunastarfsemi fram hjá hefðbundnum farvegi stjórnarskrárbreytinga, fram hjá þeim farvegi sem stjórnarskráin sjálf kveður á um og það ferli lenti oft úti á túni eða úti í skurði eins og stundum er talað um. Tökum eitt lítið dæmi. Það er efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem svarið er já eða nei. Það er spurt: Eiga tillögur stjórnlagaráðs að liggja til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá? Á þeim tíma þegar þessarar spurningar er spurt í þjóðaratkvæðagreiðslu liggja ekki fyrir tillögur [[Forseti hringir.]]t.d. sérfræðinganefndar sem þáverandi meiri hluti á Alþingi hafði sett til verka til að fara yfir tillögurnar. Þetta var allt í miðju ferli [[Forseti hringir.]]þegar svona spurningar er spurt. Sspurningin er sú, hv. þingmaður, hvort bara slík einföld atriði í málsmeðferð veiki ekki [[Forseti hringir.]]skuldbindingargildi niðurstöðu atkvæðagreiðslu af þessu tagi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir andsvarið. Ég held að það sé alveg ljóst að við séum ekki alveg á einu máli um þetta en samt tekur flokkur þingmannsins, Sjálfstæðisflokkurinn, væntanlega og vonandi af heilum hug, þátt í þeirri vinnu sem hæstv. forsætisráðherra hefur komið af stað við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Hv. þingmaður talaði um að það hefði verið farið - ég reyndi að hripa orðalagið niður hjá mér - fram hjá hefðbundnum farvegi stjórnarskrárbreytinga. Hann talaði um hefðbundinn farveg stjórnarskrárbreytinga og það held ég dálítið að sé kjarni málsins vegna þess að maður getur spurt: Hver var hefðbundinn farvegur stjórnarskrárbreytinga í íslenska lýðveldinu? Hann var sá að skipa nefndir sem hittust kannski einu sinni í mánuði og drukku kaffi, kannski heima hjá Gunnari Thoroddsen, og spjölluðu um stjórnarskrána og höfðu það notalegt og kannski býsnuðust dálítið yfir því að það væri ýmislegt sem þyrfti að lagfæra þegar betur stæði á [[Og skiluðu sér í slatta af stjórnarskrárbreytingum.]]og skiluðu aldrei þeirri endurskoðun stjórnarskrárinnar sem ætlast var til að þeir skiluðu vegna þess að það var ævinlega skilningur þeirra sem tóku þátt í stofnun lýðveldisins Íslands að þessi gamla danska stjórnarskrá væri ekki sú stjórnarskrá sem íslenskt lýðveldi ætti að grundvallast á til langframa.
Virðulegur forseti. Heiðarleiki, virðing, réttlæti, jafnrétti. Þetta eru þau skýru sameiginlegu grunngildi sem yfir 1.200 manneskjur sammæltust um árið 2009 að hafa skyldi að leiðarljósi við vinnu þeirra að nýrri framtíðarsýn fyrir Ísland. Sú vinna fór ekki fram í tómarúmi. Hún var svar við ákalli þjóðarinnar um bætt samfélag fyrir alla, samfélag sem byggði á grunngildum sem markvisst hafði verið grafið undan í aðdraganda hrunsins. Þjóðfundurinn varð til vegna þess trúnaðarbrests sem varð milli þings og þjóðar í kjölfar bankahrunsins. Þá vöknuðu margir upp við vondan draum og sáu að stjórnmálamenn höfðu ekki farið vel með það umboð sem þeim hafði verið veitt til að starfa í þágu þjóðarinnar. Tengsl milli stjórnmálamanna og viðskiptalífsins voru of sterk og of vinaleg. Fjölmiðlar voru veikir og gátu illa sinnt starfi sínu. Eftirlitsstofnanir brugðust hlutverki sínu gagnvart bönkunum og ríkisstjórnin flaut sofandi að feigðarósi. Það má reyndar segja að sumir innan hennar hafi verið vakandi á þeirri vegferð en haldið að sér höndum í andstöðu við þjóðarhag. Úr varð stjórnlagaráð sem færði Alþingi drög að nýrri stjórnarskrá, drög sem samþykkt voru með góðum meiri hluta atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir rúmum sjö árum síðan. Þetta er þjóðaratkvæðagreiðsla sem Alþingi Íslendinga hefur neitað að virða, hefur neitað að leita leiða í lög allar götur síðan. Forseti. Flokkarnir sem mynda ríkisstjórn Íslands í dag hafa haft mislangan tíma til að tryggja að farið verði að vilja þjóðarinnar um innleiðingu nýrrar stjórnarskrár en allir hafa þeir haft tækifæri til þess. Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn völdu að stinga stjórnarskránni ofan í skúffu þegar þeir tóku við stjórnartaumunum árið 2013. Vinstrihreyfingin – grænt framboð valdi svo árið 2017 að mynda ríkisstjórn með þessum flokkum sem hafa sýnt það í verki að þeir standa í vegi fyrir kröfu þjóðarinnar um nýjan samfélagssáttmála. Eflaust héldu margir að atkvæði til Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, atkvæði til hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur myndi leiða til þess að hún myndi beita sér fyrir því að lýðræðislegur vilji þjóðarinnar, stjórnarskrárgjafans okkar, yrði virtur. En því miður er staðan sú árið 2019 að meiri hluta þessa þings finnst ásættanlegt að geyma nýju stjórnarskrána áfram ofan í skúffu og semja frekar sín á milli um einstök ákvæði frumvarpsins. Því miður er staðan sú árið 2019 að við höfum forsætisráðherra sem situr í skjóli svikinna loforða, loforða sem hún gaf eigin kjósendum sem síst af öllu kusu hana til að gegna hlutverki öndunarvélar fyrir aðframkomið valdakerfi, forsætisráðherra sem talar fjálglega um samráð við almenning um úrbætur á stjórnarskrá en hunsar þó frumvarp stjórnlagaráðs til nýrrar stjórnarskrár í nafni sátta og samráðs við Sjálfstæðisflokkinn, flokk sem ávallt hefur staðið gegn nýju stjórnarskránni, gert lítið úr þjóðaratkvæðagreiðslunni og lýðræðislegum vilja þjóðarinnar sem þar birtist. Forseti. Í besta falli lýsir þessi nálgun meiri hluta Alþingis grundvallarmisskilningi á eðli stjórnarskrárinnar sem samfélagssáttmála og þjóðinni sem stjórnarskrárgjafanum sem setur okkur, löggjafanum, leikreglur lýðræðisins. Í versta falli lýsir hún sjö ára djúpstæðri andstöðu valdhafa við lýðræðið og mikilli óvirðingu þingsins gagnvart því umboði sem þjóðin veitir því. Forseti. Við sem hér störfum eigum að ganga fram með góðu fordæmi og taka ábyrgð, segja satt og rétt frá og standa við orð okkar, ekki fela okkur á bak við tæknilegt kjaftæði um að við höfum aldrei beinlínis lofað því að leiða ekki Sjálfstæðisflokkinn til valda. Ekki segjast fyrir kosningar styðja að frumvarp stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá verði að lögum en segja svo eftir kosningar að stjórnarskrána megi búta í sundur og bixa með að vild. Forseti. Mér líður pínu eins og bilaðri plötu því ég hef áður flutt þessa ræðu og aðra eins. Í umræðum um síðustu stefnuræðu forsætisráðherra reyndi ég við bjartsýni og vildi hvetja ríkisstjórnina til dáða með hugrekki og þor að leiðarljósi. Ég sagði að vissulega þyrfti hugrekki til að takmarka sitt eigið vald. Það þarf þor til að standa með vilja þjóðarinnar, jafnvel þó að hann kunni að skarast á við eigin hagsmuni. Það þarf bjartsýni til að takast á við þær breytingar sem ný stjórnarskrá hefur í för með sér, bjartsýni og bjargfasta trú á að þjóðin viti best hvernig landinu skuli stjórnað og hvernig takast skuli á við nýja tíma í óvissum heimi. Þessi afstaða mín hefur ekki breyst, forseti. Og nú er lag fyrir hv. þingmenn meiri hlutans og hæstv. ríkisstjórn að bregðast við hvatningu minni. Það er að vísu vonbrigði að enginn hv. þingmaður annarra flokka og þá enginn hv. þingmaður meirihlutaflokkanna noti tækifæri til að halda ræðu, a.m.k. ekki að svo komnu máli. Koma vissulega upp í andsvör við okkur flutningsmenn en kjósa að deila ekki sinni sýn með þjóðinni, nú þegar við leggjum stjórnarskrána aftur fram, spyrja okkur út í tæknileg atriði í stað þess að deila sinni sýn í eigin ræðu. Forseti. Tækifærið er enn til staðar. Við Píratar og Samfylkingin leggjum til að Alþingi virði vilja þjóðarinnar og leiði nýja stjórnarskrá í lög. Píratar lögðu frumvarpið fram á síðasta þingi í því horfi sem þingið skildi við það þegar því var stungið ofan í skúffu árið 2013. Samfylkingin hefur nú tekið við keflinu og flytur málið á þessu þingi. Með framlagningu frumvarpsins viljum við gefa öllum þjóðkjörnum þingmönnum hér tækifæri til að leiða lýðræðislegan vilja þjóðarinnar, stjórnarskrárgjafans, í lög. Ég vil hér með hvetja hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, til að víkja af þeirri braut að búta vilja þjóðarinnar niður og semja um hann við Sjálfstæðisflokkinn. Ég vil hvetja hana til að leggja okkur lið og að efna loforð sem hún hefur gefið og virða vilja stjórnarskrárgjafans á Íslandi og greiða götu þessa frumvarps í gegnum þingið.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir lýsti sjálfri sér eins og bilaðri plötu þegar hún væri að fjalla um þessi mál. Ég get tekið undir það og snúið því upp á sjálfan mig líka vegna þess að auðvitað upplifi ég mig stundum eins og bilaða plötu í þessu sambandi. Hún lýsti eftir því í þessari umræðu að þingmenn aðrir en stuðningsmenn frumvarpsins gerðu grein fyrir sinni skoðun. Ég sé nú til hvað ég fer ítarlega í það. En það ætti hins vegar engum að koma á óvart sem hefur tekið þátt í umræðum um þessi mál á undanförnum árum að ég og minn flokkur höfum lýst okkur reiðubúna til að fara í afmarkaðar breytingar, lýst okkur reiðubúna til að taka ákveðna kafla og ákveðin atriði núgildandi stjórnarskrár til endurskoðunar. Ýmislegt hefur verið nefnt í því sambandi en m.a. er það forsetakaflinn þar sem menn hafa margir hverjir verið samstiga um að það væri eðlilegra að færa orðalag ákvæðanna til samræmis við veruleikann, ekkert endilega að fara í miklar efnislegar breytingar heldur að færa orðalag ákvæðanna til samræmis við veruleikann. Eins höfum við fallist á að taka þátt í vinnu sem hefur miðað að því að koma ákveðnum nýmælum inn í stjórnarskrá. Sjálfur átti ég þátt í starfi á árabilinu 2013–2016 þar sem sérstaklega var verið að skoða þrjú ný ákvæði um auðlindir, um umhverfismál og náttúruvernd og um þjóðaratkvæðagreiðslur. Mikil vinna fór í þessi nýju ákvæði á þeim tíma. Ég tek undir að það geti verið tilefni til þess að taka slíkar breytingar inn. En það er hins vegar alveg skýr afstaða af minni hálfu og míns flokks að við teljum ekki þörf á þeim víðtæku breytingum sem tillögur stjórnlagaráðs og þar af leiðandi þetta frumvarp gerir ráð fyrir. Sú afstaða hefur alveg legið skýr fyrir.
Virðulegur forseti. Ég er kannski aðeins að reyna að átta mig á því hvers konar andsvar þetta var, nema hvað hv. þingmaður lýsir hér yfir að honum, rétt eins og mér, líði eins og bilaðri plötu í umræðum um þetta mál. Það er vissulega ágætt að við séum sammála um eitthvað þegar kemur að stjórnarskránni og umræðum um hana. Það sem ég var hins vegar að gagnrýna, virðulegur forseti, með ummælum mínum í ræðu minni var að hér erum við að ræða um nýju stjórnarskrána sem flokkur hv. þingmanns hefur staðið gegn og sá flokkur nýtir ekki tækifæri til þess að koma í ræðu og útskýra fyrir okkur hvers vegna hann standi gegn niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 2012, hvernig hann réttlæti að virða ekki vilja þjóðarinnar í þessu máli en tali svo um þjóðaratkvæðagreiðslur í öðru máli eins og þær eigi að skipta nokkru einasta máli í framhaldi þeirrar framkomu. Hv. þingmaður tók til áðan að hann væri opinn fyrir því að skoða ákveðna kafla og ákveðin ákvæði í stjórnarskránni og endurskoða þau, væntanlega eftir hentugleika síns flokks og því sem honum þóknaðist. En það er ekki til umræðu hér. Það sem er til umræðu er frumvarp stjórnlagaráðs sem var lagt til grundvallar vinnu sem átti að snúa að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Það er flokkur hans sem einna helst hefur staðið gegn því að svo megi verða. Mér þætti því tilefni til þess að þingmenn úr flokki hv. þingmanns kæmu hingað og skýrðu hvers vegna þeir virða ekki vilja þjóðarinnar og hvers vegna þjóðin ætti nokkru sinni að taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu aftur ef þetta er viðhorfið sem henni mætir í kjölfarið.
Hæstv. forseti. Ég gengst auðvitað við því að hafa ásamt flokki mínum staðið gegn því að tillögur stjórnlagaráðs væru lagðar til grundvallar breytingum á stjórnarskrá. Hins vegar höfum við, eins og ég kom að í fyrra andsvari, verið þeirrar skoðunar að það væri eðlilegt að taka ákveðin atriði til endurskoðunar og bæta við nýmælum, m.a. um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur í tilteknum tilvikum. Það liggur fyrir að þegar stjórnarskráin mælir fyrir um að þjóðaratkvæðagreiðslur, að tilteknum forsendum uppfylltum, séu bindandi stendur slík niðurstaða. Þjóðaratkvæðagreiðslan 2012 var mjög gölluð að mínu mati og get ég bara vísað til umræðna sem áttu sér stað á Alþingi í aðdraganda þeirrar lagasetningar þar sem afstaða mín í þeim efnum kom mjög skýrlega fram, að ég teldi mjög einkennilegt að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu með mál sem væri í miðju ferli, ekki komið að endapunkti, spurningarnar væru óljósar og ómarkvissar og fleira í þeim dúr. Það lá því alveg fyrir að það var andstaða við þessa þjóðaratkvæðagreiðslu. Síðan má geta þess að þjóðaratkvæðagreiðslan vakti nú ekki meiri stemningu í samfélaginu á sínum tíma en svo að það náðist ekki helmingur atkvæðisbærra manna á kjörstað til að greiða atkvæði. Það var hin gríðarlega þunga krafa þjóðarinnar sem birtist í því, [[Gripið fram í.]]með sama hætti og þegar kosið var til stjórnlagaþings í kosningum sem seinna voru úrskurðaðar ólögmætar vegna galla á framkvæmdinni, það var rétt rúmur þriðjungur atkvæðisbærra manna sem mætti til þess að kjósa í þeirri atkvæðagreiðslu. Það voru næstum því fleiri í framboði en mættu til að kjósa.
Virðulegur forseti. Hér kristallast kannski ástæðan fyrir gagnrýni minni á að hv. þingmaður komi ekki bara hingað upp í ræðu vegna þess að ég myndi vilja spyrja hann ótal spurningar á móti. Hvers konar staðla hefur hv. þingmaður fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu sem Alþingi Íslendinga ber að taka mark á? Eru sumar betri en aðrar? Á hv. þingmaður sér uppáhaldsþjóðaratkvæðagreiðslu sem framkvæmd var með þeim stöðlum sem hann vildi óska?
Sumar eru bindandi, aðrar ekki t.d.
Hv. þingmaður vísar hér úr salnum í bindandi og ekki bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur. En ég spyr hv. þingmann - og fæ náttúrlega ekki svar vegna þess að hv. þingmaður kemur í andsvar við mig en heldur engar ræður um þetta mál: Af hverju ætti þjóðin að halda að nokkurt mark verði tekið á henni aftur? Af hverju ættum við að komast einu sinni upp fyrir 50% í einni einustu þjóðaratkvæðagreiðslu eftir þessa, þegar það eina sem Alþingi Íslendinga gerir er að gefa frat í skoðanir þjóðarinnar? [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Það er ekki svo að áhugi á því að gera heildarendurskoðun á stjórnarskránni hafi vaknað eftir hrun heldur var búið að reyna að fara í þá vegferð mörgum sinnum og með alls konar tilbrigðum. Að öðrum ólöstuðum held ég að Jóhanna Sigurðardóttir hafi sem þingmaður verið ötul við að reyna að koma slíkum breytingum á. Herra forseti. Hér hefur verið farið yfir söguna og vinnuna að því plaggi sem við ræðum. Ég ætla líka að gera það vegna þess að hún er merkileg, þessi saga, og ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum hana á takteinum og höfum á hreinu hvernig plaggið sem við ræðum var undirbyggt og af hverju það er mikilvægt að klára vinnuna. Þegar Jóhanna Sigurðardóttir, sem þá var formaður Samfylkingarinnar og forsætisráðherra, mælti fyrir frumvarpi til laga um stjórnlagaþing árið 2010 sagði hún m.a. þetta, með leyfi forseta: „Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um stjórnlagaþing sem lagt er fram í samræmi við samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Frumvarpið var lagt fram á 137. löggjafarþingi án þess að mælt væri fyrir því og er nú lagt fram að nýju án breytinga. Frumvarpið felur í sér það nýmæli að sett verði á fót hér á landi stjórnlagaþing sem falið verði að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins. Frumvarpið var unnið í samráði við fulltrúa allra þingflokka. Forsaga smíði þessa frumvarps er sú að á þarsíðasta löggjafarþingi lögðu þingmenn Samfylkingarinnar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknarflokks og Frjálslynda flokksins fram frumvarp til breytinga á stjórnarskránni og því fylgdu drög að frumvarpi til laga um stjórnlagaþing. Frumvarpið til stjórnarskipunarlaga varð ekki útrætt. Þar sem ekki varð af þeim stjórnarskrárbreytingum sem þar voru ráðgerðar um stofnun stjórnlagaþings og að frumvarp þess efnis yrði lagt undir þjóðaratkvæði með bindandi niðurstöðu, er lagt til í frumvarpi þessu að stjórnlagaþingið verði ráðgefandi enda skortir heimild í stjórnarskrána til að fela stjórnlagaþingi bindandi ákvörðunarvald.“ Mér finnst mikilvægt að þetta komi fram í umræðunni. Hvers vegna voru tillögur stjórnlagaráðs ráðgefandi en ekki bindandi? Það var einfaldlega af tæknilegum ástæðum, eins og Jóhanna lýsti svo ágætlega þegar hún mælti fyrir frumvarpi til laga um stjórnlagaþing. Á grundvelli laga um stjórnlagaþing var í nóvember 2010 efnt til þjóðfundar tæplega 1.000 fulltrúa af landinu öllu sem valdir voru með slembiúrtaki úr þjóðskrá. Þar voru fengin fram meginsjónarmið og áherslur almennings varðandi stjórnskipan landsins og breytingar á stjórnarskrá. Stjórnlaganefnd sem Alþingi kaus vann úr þeim upplýsingum sem þar komu fram og skilaði skýrslu um niðurstöður þjóðfundarins og hugmyndum um breytingar á stjórnarskrá. Síðar í sama mánuði var kosið til ráðgefandi stjórnlagaþings sem skyldi leggja fyrir Alþingi frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Ekki kom þó til þess að það yrði sett því að framkvæmd kosninganna var kærð. Hæstiréttur úrskurðaði þær ógildar í janúar 2011. Þess í stað skipaði Alþingi með þingsályktun, 24. mars 2011, 25 manna stjórnlagaráð til að gera tillögur um breytingar á stjórnarskránni. Stjórnlagaráð samþykkti einróma frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem skilað var til forseta Alþingis í júlí 2011. Frumvarpið studdist m.a. við niðurstöður þjóðfundarins og tillögur frá stjórnlaganefnd og almenningi. Þar voru lagðar til margvíslegar réttarbætur, svo sem um náttúruvernd og þjóðareign á náttúruauðlindum, jafnt vægi atkvæða við kosningar til Alþingis og rétt almennings til að krefjast þjóðaratkvæðis um lög sem Alþingi samþykkir. Forsætisnefnd lagði tillögur stjórnlagaráðs fram á Alþingi í formi skýrslu í október 2011. Málið gekk til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem fjallaði ítarlega um málið næstu mánuði með aðkomu ýmissa sérfræðinga. Til samræmis við þingsályktun frá 22. febrúar 2012 fundaði stjórnlagaráð að nýju í mars 2012 til að fjalla um spurningar og tillögur stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að mögulegum breytingum á frumvarpinu sem vörðuðu m.a. ákvæði um umhverfi og auðlindir, embætti forseta Íslands og þjóðaratkvæðagreiðslu. Ráðið afhenti nefndinni í kjölfarið svör sín með breytingartillögum. Með þingsályktun 24. maí 2012 samþykkti Alþingi að tillögur stjórnlagaráðs skyldu bornar upp í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Auk þess skyldi spurt hvort í nýrri stjórnarskrá ætti að lýsa náttúruauðlindir, sem ekki væru í einkaeigu, þjóðareign, hvort þar ætti að vera ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi, hvort persónukjör í kosningum til Alþingis ætti að heimila í meira mæli en verið hefur, hvort þar ætti að vera ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar á landinu vægju jafnt og hvort þar ætti að vera ákvæði um að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna gæti krafist þess að mál færu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þjóðaratkvæðagreiðslan fór fram í október 2012. 116.069 manns greiddu atkvæði eða 49% fólks á kjörskrá. Ríflegur meiri hluti þeirra sem tóku afstöðu til þess, eða 66,9%, var hlynntur því að leggja tillögur stjórnlagaráðs til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá. Meiri hluti svaraði einnig hinum spurningunum játandi. Hér hefur verið talað um að 49% kosningaþátttaka, að rúmlega 116.000 manns hefðu tekið þátt í kosningunni, hafi ekki verið nægileg. En það var þó svo að þeir sem vildu að auðlindirnar yrðu lýstar í þjóðareign í stjórnarskrá, þeir sem sögðu já við því, voru nægilega margir. Ef allir sem sátu heima hefðu sagt nei hefði ákvæðið samt sem áður verið samþykkt. Ég tala nú ekki um ef við myndum miða við kosningaþátttöku sem vanalega er við alþingiskosningar, þá er alveg augljóst mál að það var meiri hluti fyrir því að þetta ákvæði færi í stjórnarskrá. Skrifstofa Alþingis réð að ósk stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar nokkra sérfræðinga á sviði lögfræði til að skoða og fara lagatæknilega yfir tillögur stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá. Sérfræðihópurinn skilaði nefndinni tillögum að breytingum á frumvarpi stjórnlagaráðs í nóvember 2012. Í þeim fólst m.a. að kveðið var á um stöðu þjóðkirkjunnar til samræmis við niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar lagði í nóvember 2012 fram frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem byggði á frumvarpi til stjórnlagaráðs með breytingum samkvæmt tillögum sérfræðingahópsins. Málið gekk til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og lagði meiri hluti hennar til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Formaður nefndarinnar óskaði einnig eftir áliti nefndar Evrópuráðsins um lýðræði með lögum, svonefndri Feneyjanefnd, á frumvarpinu. Feneyjanefndin skilaði drögum að áliti í febrúar 2013 þar sem viðleitni Íslendinga til að bæta stjórnskipun Íslands var fagnað en gerðar athugasemdir við einstök ákvæði frumvarpsins. Þrátt fyrir mikla vinnu að málinu innan og utan þings tókst ekki að ljúka því fyrir þinglok 2013 og illu heilli var vinnunni ekki haldið áfram þaðan sem frá var horfið á kjörtímabilinu þar á eftir né þeim sem á eftir komu. Það eru svik við þjóðina, herra forseti. Mér finnst mikilvægt og í samræmi við lýðræðisleg sjónarmið að virða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 2012 með því að vinna áfram að breytingum á stjórnarskrá á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs. Eðlilegt er að halda áfram þaðan sem frá var horfið vorið 2013 og nýta þannig þá gífurlegu vinnu sem lögð hefur verið í endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það er ekki nægjanlegt, herra forseti, að mínu mati að Sjálfstæðisflokkurinn segist ekki vera hrifinn af þessum breytingum. Það er ekki nóg. Sjálfstæðisflokkurinn og hv. þingmenn þess flokks eru ekki með neitunarvald í þessu þingi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Þannig er það. Það er von mín að þetta mál verði tekið fyrir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Hún er veik samt sem áður þar sem of sterk öfl vilja ekki breytingar á stjórnarskrá vegna þess að mér sýnist að það þjóni ekki hagsmunum þeirra. En það mun þjóna hagsmunum fólksins í landinu að gera það.
Forseti. Með því frumvarpi sem hér er lagt fram af Samfylkingunni og Pírötum má strax halda áfram með það sem Vigdís Finnbogadóttir, okkar ástsæli forseti, útskýrði réttilega sem lýðræðislegasta starf að stjórnarskrárritun sem sagan kynni frá að greina. Þjóðin hefur komið að gerð nýju stjórnarskrárinnar frá upphafi. Þjóðin mætti á þjóðfund 2010 og lagði til breytingar á stjórnarskránni. Þjóðin mætti á kjörstað sama ár og kaus sína fulltrúa á stjórnlagaþing. Þjóðin mætti síðan í þjóðaratkvæðagreiðslu 2012 og kaus að grundvalla nýja stjórnarskrá á tillögum stjórnlagaráðs. Ég var í hliðarherberginu með hv. þm. Birgi Ármannssyni og við fórum yfir það um hvað var nákvæmlega spurt í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Ég sagði: Það var kosið um að við ætluðum að fá nýja stjórnarskrá sem væri grundvölluð á frumvarpi stjórnlagaráðs. Þegar við fórum yfir það kom á daginn að það er nákvæmlega það sem spurt var um. Það er ekkert óljóst með það. Landsmenn voru spurðir hvort þeir vildu nýja stjórnarskrá sem yrði grundvölluð á frumvarpi stjórnlagaráðs. Tveir þriðju hlutar þeirra sem mættu á kjörstað sögðu já. Í lýðræðislegum ríkjum er þjóðin stjórnarskrárgjafinn og íslenska þjóðin hefur ákveðið að gefa sjálfri sér nýja stjórnarskrá. Síðan hafa ríkisstjórnir Jóhönnu Sigurðardóttur, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar ekki getað eða viljað fara að vilja þjóðarinnar. Nú er boltinn hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Þetta frumvarp er það sem við í Samfylkingunni og Pírötum viljum að verði að nýrri stjórnarskrá eins og þjóðarviljinn segir. Við krefjumst þess að vilji kjósenda í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012 um nýju stjórnarskrána verði virtur. Við munum áfram leggja fram á Alþingi nýju stjórnarskrána sem inniheldur þá vinnu sem unnin var af þjóðinni og svo þinginu allt þangað til hún var sett ofan í skúffu 2013. Ástæðan er einföld: Nýja stjórnarskráin stóreflir lýðræðið. Hún eflir rétt fólks til að taka þátt, til að hafa áhrif, til að draga ráðamenn til ábyrgðar. Og þörf er á. Svo eflir hún borgararéttindi okkar allra, tjáningarfrelsið, frelsi fólks til að taka við og miðla upplýsingum, rétt til aðgangs að internetinu, rétt til að fá upplýsingar frá stjórnvöldum, frelsi fjölmiðla, frelsi vísinda. Það frumvarp sem við ræðum hér lögðu Píratar og Samfylkingin fram á síðasta þingi og leggja það fram aftur núna. Það verður lagt fram þegar ný ríkisstjórn tekur við að loknum kosningum sem verða líklega eftir eitt og hálft ár, vorið 2021. Þá er þetta frumvarp tilbúið og hægt að leggja það fram á fyrsta degi. Þá verður haldið áfram þaðan sem frá var horfið. Nýja stjórnarskráin er tilbúin fyrir ríkisstjórn sem er tilbúin að taka hana úr skúffunni, samþykkja hana á Alþingi og senda hana þjóðinni.
Virðulegi forseti. Í umræðunni hefur verið talað um þverpólitíska sátt. Mér finnst það áhugavert umræðuefni því að þverpólitísk sátt snýst ekki um að allir þurfi að vera sammála um efni máls og jafnvel ekki heldur um aðferðafræði. Þverpólitísk sátt snýst um það hvort breyta þurfi eða ekki. Miðað við þau skilaboð sem við höfum fengið í þjóðaratkvæðagreiðslu er tilefni til að breyta. Sumir vilja breyta einu í einu. Sumir vilja bara breyta ef þjóðin kallar eftir því með nægilega miklum hávaða eða meiri hluta. Sumir eru hins vegar konungssinnar og vilja halda aðalstign sinni og völdum samkvæmt því. Því að hvað er hægt að kalla þá sem vilja sem minnstu breyta í þeirri stjórnarskrá sem við fengum frá konungsvaldinu annað en konungssinna? Við glímum við áhugavert vandamál. Eftir allt þetta ferli eru hafðar í frammi ásakanir um að minni hlutinn sé að berja á meiri hlutanum. Í því stjórnkerfi sem við búum við er það gersamlega súrrealísk ásökun því að við erum allvön því að það sé einmitt meiri hlutinn sem er að berja á minni hlutanum og það eina sem minni hlutinn geti gert sé að reyna að veifa flöggum og mæta hér upp í ræðustól Alþingis til að halda aftur af valdamisnotkuninni þegar allt kemur til alls. Við lendum í því að málið er þæft með rökum sem ganga ekki upp við minnstu skoðun þegar verið er að spyrða saman tæknilega galla í kosningu til stjórnlagaþings og afurð stjórnlagaráðs og svo niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu. Við erum að glíma við ákveðið vantraust í stjórnmálum eftir hrunið. Það er því mjög skiljanlegt, það er rosalega skiljanlegt, að þingið hafi ákveðið að setja frumvarpsgerðina í hendur annarra. Það er bara rosalega skiljanlegt og það er líka rosalega skiljanlegt að almenningur treysti þinginu ekki til að klára þetta verkefni. Ég skil það mjög vel. Það er því, finnst mér, augljóst að þingið ætti sem minnst að hafa puttana í þessu ferli af því að það er einmitt þjóðin, sem er stjórnarskrárgjafinn, sem er að reyna að hafa hemil á þeirri valdamisnotkun sem við höfum upplifað á undanförnum áratugum. Það er auðveldlega hægt að gefa mörg nýleg dæmi um það; Landsréttur er eitt, að stinga skýrslu undir stól er annað o.s.frv. Við búum enn við þessi vandamál sem margt í nýju stjórnarskránni lagar. Hér hefur verið talað um sérfræðinga og sannfæringu, að ekki sé tekið mark á hinum og þessum sérfræðingum heldur á öðrum. Það var líka gert í orkupakkamálinu. Sérstaklega mikið mark var tekið á ákveðnum sérfræðingum en ekki hinum. Það er bara þannig sem sannfæring okkar virkar. Við skoðum málflutning allra, vegum og metum, og þegar tveir sérfræðingar eru ósammála, hvorum á ég að taka mark á? Ég verð að nota mína eigin sannfæringu. Ef ég á eitthvað erfitt með það leita ég væntanlega til fleiri aðila til að fá lánaða dómgreind. Það er talað um að þetta frumvarp feli í sér víðtækar breytingar. Ég held því hins vegar fram að það sé ósatt. Það er beinlínis ósatt því að 80% af núverandi stjórnarskrá er að finna í nýju frumvarpi. Þetta eru nú ekki víðtækari breytingar en það. Aðalbreytingarnar eru viðbæturnar. Ekki er að finna víðtækar breytingar í frumvarpinu heldur víðtækar viðbætur. Það er ekkert óeðlilegt heldur því að stjórnarskrárfræðin hafa þróast mjög mikið á undanförnum áratugum og við erum komin í meira en 100 ár hérna. Víðs vegar um heiminn hafa bæst við stjórnarskrárréttindi og ýmsar greinar í stjórnarskrá sem loks er verið að taka upp núna í frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Við erum loksins að uppfæra, við erum að hoppa úr stýrikerfi Windows 95 yfir í Linux. [[Hlátur í þingsal.]]Allt í lagi; úr Makka 2 yfir í Makka 10 eða eitthvað svoleiðis. Við erum að sleppa rosalega mörgum skrefum í stýrikerfisuppfærslum af því að við höfum hunsað það svo lengi að uppfæra. Ég get skilið að það sé mjög óþægilegt fyrir hina klassísku valdhafa í íslensku samfélagi sem hafa stjórnað kerfinu í áratugi og hafa hannað það eftir sinni hugsun, þeim finnst það að sjálfsögðu óþægilegt að ákveðnir veikleikar og brestir séu í því. Þeim finnst það sérstaklega óþægilegt ef breyta á einhverju í stjórnarskránni, konunglegu stjórnarskránni þeirra, sem styrkir vald þeirra svo rosalega mikið því að það er svo auðvelt að túlka það fram og til baka hvað hægt er að gera samkvæmt núgildandi stjórnarskrá. Við höfum séð það þegar undirskrift á lögum hefur verið neitað. Við höfum séð það þegar því hefur verið neitað að rjúfa þing. Það kemur bara hentugleikaskýring í hvert skipti sem er þá fordæmi til framtíðar, en sú ákvörðun hefur jafnvel gengið gegn túlkun fræðimanna fram að því. En það er enginn sem getur sagt neitt við þeirri túlkun. Það er þess vegna sem þarf að fara að breyta og grufla aðeins í þeim greinum sem oft er talað um að séu augljóslega gallaðar og geti boðið upp á gríðarlega valdmistnotkun. Ég gerði samanburð á stjórnarskránni og frumvarpi stjórnlagaráðs árið 2016. Ég er aðeins að vinna í því að gera samanburð á stjórnarskránni og þessu frumvarpi. Það hefur komið fram að mjög lítill munur er þar á, enn eru um 80% af núverandi stjórnarskrá í frumvarpinu sem hér um ræðir. En þær greinar sem detta út, sem hverfa, sem eru ekki lengur til staðar, ef farið verður í þessar breytingar eru greinar um að forseti Alþingis stýri fundum þess, ef ágreiningur er á milli þeirra ræður meiri - nei, fyrirgefðu, ég er á röngum lista, nei, ég er á réttum lista - geymi Alþingi eitt skjal sem er með undirskrift að eiðstaf og Þjóðskjalasafn geymi hitt. Það eru ýmis svona ákvæði sem maður spyr, þegar maður skoðar þau betur, til hvers séu. Það er annað komið í staðinn sem er t.d. miklu nútímalegra. Forseti lýðveldisins hefur aðsetur í Reykjavík eða nágrenni. Til hvers þarf að hafa það í stjórnarskránni? Það voru nokkur ákvæði hér, ég tók þetta ekki alveg nógu vel saman áður en ég fór upp. Alþingi starfar í einni málstofu, allt í lagi. Það er mjög margt sem við glímum við í samfélaginu í dag. Og já, það er hægt að taka eitt hænuskref í einu. En við höfum sleppt því að stíga þau hænuskref í áratugi. Í þeim aðstæðum horfum við upp á stjórnarskrána eins og hún lítur út núna og hún er í alvöru ekki vel skiljanleg. Hún er kannski skiljanleg einhverjum fræðimönnum en svo kemur bara forsetinn og ákveður eitthvað annað. Það er ekki stjórnkerfi sem við eigum eða getum sætt okkur við, alls ekki. Það eru allir kaflar stjórnarskrárinnar sem þurfa uppfærslu. Það eru ekki víðtækar breytingar, þetta er einföld uppfærsla. Það sem þarf að gera víðtækt er að bæta við öllum þeim réttindum sem hafa komið inn í stjórnkerfi heimsins á undanförnum árum og áratugum. Það er þar sem aðalviðbæturnar eru, ekki breytingarnar. Það er ekki breyting á stjórnarskrá að bæta við nýjum réttindum, alls ekki. Það er uppfærsla á réttindum. Við erum eftir á í réttindum miðað við aðrar þjóðir þannig að þau rök, sem ég hef heyrt frá þeim sem segja að við verðum að gera lítið í einu af því að víðtækar breytingar valdi öngþveiti, óreiðu, ringulreið eða kollsteypum, ganga einfaldlega ekki upp ef maður skoðar efni stjórnarskrárinnar og þess frumvarps sem liggur hér fyrir þinginu. Þau ganga ekki upp og mér þætti rosalega vænt um að fá fleiri en Sjálfstæðismenn í andsvör því að það eru fleiri flokkar í ríkisstjórn og það eru fleiri flokkar á þingi líka til að tala um stjórnarskrá Íslands sem hefur ekki verið uppfærð af neinni alvöru nema bara í þeirri neyð að bæta við mannréttindakaflann seint og síðar meir. Við erum langt á eftir öðrum. Ég kalla eftir þátttöku allra flokka í þessari umræðu til að útskýra það í skýru og ítarlegu máli fyrir landsmönnum hvers vegna í ósköpunum við eigum að vera svona eftir á í réttindum sem stjórnarskrá veitir.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að koma inn á alla þá þætti sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni. Vafalaust verður einhvern tímann tækifæri til að koma inn á þá seinna. Það er eitt atriði hins vegar sem ég staldra við sem mér finnst ástæða til að bregðast við í máli hv. þingmanns og það lýtur að umfangi þeirra breytinga sem tillögur stjórnlagaráðs fela í sér. Það er rétt að með einhverjum hætti má segja að 80% af núverandi stjórnarskrá endurspeglist í ákvæðum tillagna stjórnlagaráðs en það er þó allt með þeim formerkjum að í mörgum tilvikum er verið að breyta orðalagi ákvæða, stundum umtalsvert. Þó að það sé verið að fjalla um sama viðfangsefni er verið að breyta orðalagi og framsetningu ákvæða og það eitt og sér getur kallað á viðameiri breytingar eins og fram kom í álitum mjög margra sem um þetta mál fjölluðu þegar það var til umfjöllunar í þinginu 2012–2013. Þá getur þetta valdið því að fordæmi raskast, venjubundin framkvæmd getur raskast, það getur orkað tvímælis hvort eldri fordæmi um túlkun viðkomandi ákvæða gilda o.s.frv. þannig að með því að fara þá leið sem stjórnlagaráð gerði, að umorða og breyta framsetningu ákvæða, jafnvel þó að verið væri að fjalla um sama viðfangsefni, getur það valdið því sem ég hef heyrt fræðimenn kalla merkingarusla, þ.e. þó að það hafi kannski ekki endilega verið ætlunin getur merkingin breyst [[Forseti hringir.]]og áhrif viðkomandi ákvæða geta breyst í framkvæmd með því að farið er að hræra til í orðalagi og þar með raska fordæmum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa ábendingu því að þetta er mjög mikilvægt atriði. Það er bara í fína lagi, þannig vinnum við. Þegar við breytum lögum erum við væntanlega að breyta fordæmi líka. Það er ekkert óeðlilegt við það ferli. Það sem mér finnst vera lykilatriðið hérna og er ákveðin breyting í frumvarpi stjórnlagaráðs sérstaklega er að verið er að reyna að setja stjórnarskrána fram á mannamáli. Ég er ötull stuðningsmaður þess að stjórnarskráin sé ekki á lögfræðimáli. Það er vandamál lögfræðinnar að túlka hana síðan yfir á lögfræðimál og fordæmin sín. Ég ber virðingu fyrir því vandamáli en mér finnst það ekki það alvarlegt að það verði að sleppa því að hafa stjórnarskrána á mannamáli þegar allt kemur til alls. Það er mjög eðlilegt þegar gerð er breyting á atriði sem er í núverandi ástandi vafaatriði og til ákveðin túlkun á í lögfræðilegum skilningi að við viljum útrýma þeim vafa og gera atriðið skiljanlegt á mannamáli. Ef það breytir síðan lögfræðilegri túlkun í kjölfarið er það ekki vandamál mannamálsins, stjórnarskrárinnar sem slíkrar. Það er meira vandamál hins vegar í því að um mörg ákvæði stjórnarskrárinnar er sá vafi að það er ekki fordæmi. Það hefur ekki myndast fordæmi og þegar fordæmi er tekið eins og t.d. forseti hefur gert veldur það usla og það sem breytingarnar snúast að mestu leyti um er einmitt að laga þau vafaatriði til að koma í veg fyrir það lagalega orð sem hv. þingmaður notaði um þetta þennan misskilning.
Herra forseti. Orðið sem ég notaði er ekki lögfræðilegt hugtak heldur frekar heimspekilegt. Það er merkingarusli, þ.e. að með breytingunni sé verið að koma róti á merkingu hugtaka, orða og ákvæða sem hafa kannski fengið í langri framkvæmd eitthvert inntak, einhverja merkingu. Það er eiginlega hugmyndin sem ég er að reyna að koma orðum að í þessari umræðu. Það að koma stjórnarskránni á mannamál er mjög huglægt og menn geta velt fyrir sér hvort tillögur stjórnlagaráðs eru á meira mannamáli en ýmis annar lagatexti sem við erum að vinna með. Það leiðir af sjálfu sér að þegar verið er að fjalla um hugtök sem í eðli sínu eru lögfræðileg eða stjórnskipuleg eða eitthvað skiptir máli að rétt hugtök séu notuð. Það skiptir líka máli í stjórnarskrá sem auðvitað hefur hlutverki að gegna sem grundvallarlög, sem grundvöllur annarrar lagasetningar, a.m.k. þarf merkingin að vera sæmilega skýr. Það sem ég held að sé mikilvægt að draga fram og var einmitt töluvert bent á í málsmeðferðinni á árunum 2012–2013 er að það kynni og það hefði ekki í raun verið metið með neinum hætti hvaða afleiddu áhrif yrðu af þeim breytingum sem verið var að leggja til þannig að menn lögðu í raun til breytingar á tilteknum ákvæðum án þess að hægt væri af einhverri skynsemi að segja fyrir um það [[Forseti hringir.]]hvaða áhrif breytingarnar hefðu.
Virðulegi forseti. Já, merkingarusli. Túlkun á milli tungumála, ég tel að við séum annars vegar með mannamál sem þróast, breytist með tíð og tíma og hins vegar lögfræðimálið. Ég skil þetta mjög vel því að í tölvunarfræðinni þaðan sem ég kem erum við með ýmislegt eins og fastayrðingar og viljum hafa hlutina mjög fasta yfir tíma sem slíka. En við glímum einmitt við það vandamál að mannamálið þróast og við þurfum að uppfæra þýðingarnar okkar reglulega. Lögfræðin hlýtur og verður að glíma við það vandamál líka því að við viljum væntanlega geta haft samskipti á hinu ónákvæma mannamáli þegar allt kemur til alls. Við erum ekki öll lögfræðingar, ekki geta allir verið lögfræðingar, ekki vilja allir vera lögfræðingar og það væri tvímælalaust hundleiðinlegt ef allir væru lögfræðingar. Við erum að glíma við að koma vilja okkar til skila með ónákvæmu tungumáli. Við reynum að vera eins nákvæm og við getum en það er erfitt sérstaklega með tíð og tíma þegar tungumálið breytist þannig að ég er einfaldlega mjög ósammála því að þetta valdi einhverjum merkingarusla því að alla jafna eru sem sagt orðalagsbreytingarnar sem verið er að gera til skýringar. Sú gagnrýni sem alla vega ég hef lesið um þennan merkingarusla o.s.frv. var ekki með neinum, alla vega ekki mörgum, haldbærum dæmum um það hvað nákvæmlega gæti valdið merkingarusla. Að því leyti til er ákveðinn strámaður inn í umræðuna frekar en uppbyggileg umræða eða gagnrýni á frumvarp stjórnlagaráðs og núverandi frumvarp eins og það liggur fyrir.
Virðulegi forseti. Ég ætla að gera heiðarlega tilraun til að fara í taugarnar á öllum, líka stuðningsmönnum frumvarpsins, vegna þess að þótt ég sé vissulega mjög dyggur stuðningsmaður þessa frumvarps finnst mér samt vera kominn tími til þess að aðeins sé litið yfir fortíðina og því velt fyrir sér hvað virkar og hvað virkar ekki og draga smálærdóm af því hvernig þessi rökræða, ef rökræðu skal kalla, hefur verið iðkuð frá því að starfið hófst sem leiddi af sér það plagg sem við ræðum hér í dag. Fyrst vil ég benda á nokkur atriði, t.d. það að oft er talað um að sátt þurfi að vera um stjórnarskrána. Ég er alveg sammála því að sem mest sátt eigi að vera um gildandi stjórnarskrá hverju sinni. Málið er bara að það er ekki sátt um gildandi stjórnarskrá og ef litið er til skoðanakannana eða þjóðaratkvæðagreiðslunnar 2012 er ljóst að það er miklu meiri sátt um frumvarpið sem við ræðum hér en um gildandi stjórnarskrá. Ég get því verið sammála því, en það er ekki sátt um gildandi stjórnarskrá, og eðlilega ekki, samanber sögu hennar sem hefur verið rakin hér ábyggilega hundrað sinnum, ef ekki oftar. Mér þótti forvitnilegt að heyra sér í lagi virðulegan forseta, sem er einnig hv. 5. þm. Reykv. s., Brynjar Níelsson, tala hér áðan um að hann væri alveg til í að breyta stjórnarskránni, að það mætti breyta ýmsu í henni. Mér finnst það svo skringileg ummæli vegna þess að það er eins og það megi breyta henni svo lengi sem henni er ekki breytt samkvæmt þessu frumvarpi. Þarna fer ég inn á gagnrýni sem á líka svolítið við fylgjendur þessa frumvarps. Einhvern veginn í ósköpunum - ég held að það hafi gerst mjög snemma á vegferðinni - var þetta mál gert flokkspólitískt og sett upp þannig að það væri ein hlið í samfélaginu með því og önnur hlið á móti. Þetta fannst mér óþarfi. Ég held að ekki sé neinum einum um að kenna, þetta bara gerðist. Ég ætla að sleppa því að fara út í einhverjar umkenningar um það, mér finnst það ekki skipta máli. Það sem mér finnst skipta máli er efni frumvarpsins sjálfs. Ég er ekki hlynntur þessu frumvarpi vegna þess að hér hafi orðið hrun. Ég er búinn að kvarta undan því að okkur vanti nýja stjórnarskrá frá táningsaldri, nánar tiltekið frá því að ég byrjaði að lesa hana. Ég er ekki hlynntur nýju stjórnarskránni vegna þess að Sjálfstæðismenn hafi verið á móti henni eða vegna þess að Samfylkingin og Vinstri græn hafi komið fram með hana. Ég er bara hlynntur þessu plaggi vegna þess að ég hef lesið það. Ég hef lesið gildandi stjórnarskrá og með því að vinna á þingi hef ég lært ýmislegt um lögfræði og hvernig stjórnarskráin virkar og hvernig hún virkar ekki. Ég er hlynntur þessu frumvarpi vegna þess sem stendur í því. Meðal háværustu fylgjenda þessa frumvarps finnst mér persónulega allt of mikið talað um það og allt of miklu púðri eytt í það hvað Sjálfstæðisflokkurinn sé vondur, mikið farið í forsöguna og fortíðina sem skiptir máli en er búið að nefna rosalega oft og rosalega mikið. Mér finnst vanta að við tölum meira um efnið. Mér finnst það vanta frá öllum hliðum. Ég skil alveg af hverju þetta er svona. Ég held ekki að það sé góð staða. Þegar kemur að efnislegri gagnrýni hef ég tekið eftir því að það virðist vera áberandi meira þekkingarleysi á efni frumvarpsins meðal þeirra sem eru á móti frumvarpinu en þeirra sem eru hlynntir því. Í pontu er ítrekað sagt eins og víðar að þarna sé einhvern veginn verið að rífa allt stjórnkerfið upp með rótum eða gera einhverjar grundvallarbreytingar. Svo er einfaldlega ekki, virðulegi forseti. Þarna er aðdáunarvert magn af umbótum, þörfum umbótum sumum og einnig æskilegum umbótum. En það er einfaldlega ekki rétt að þarna sé verið að breyta einhverju grundvallaratriði um stjórnskipan landsins. Þetta frumvarp er byggt á því sem hefur gengið vel á Íslandi. Því er bætt við sem að mínu mati myndi augljóslega láta hlutina ganga enn betur. Það er ekki róttækt, virðulegur forseti, það er bara hluti af því að samfélag okkar breytist með tímanum og á að þróast og stjórnskipanin þar með. Ég held að ég sé ekki sérstakur aðdáandi þess að gera tíðar stjórnarskrárbreytingar, frekar en flestir aðrir. Æskilegra er að taka það fyrir, við ákveðin tilefni jafnvel eða alla vega þegar það hlýtur að vera augljóst að samfélagið hafi breyst mjög mikið frá setningu gildandi stjórnarskrár, og velta fyrir sér hver séu grunngildin sem við viljum að endurspeglist í stjórnarskrá, hvað hafi gengið vel og hvað illa, og sett ný stjórnarskrá til langs tíma með þeim breytingum sem fyrirséð er að séu við hæfi á þeim tíma. Það er þetta plagg, virðulegi forseti, þetta frumvarp. Það var vel staðið að því hvernig þetta frumvarp varð til. En látum það liggja á milli hluta vegna þess að, eins og ég segi, ég styð ekki frumvarpið á þeim forsendum að það hafi verið gert svona eða hinsegin heldur vegna þess sem stendur í frumvarpinu sjálfu. Hafi andstæðingar einhverjar hugmyndir um orðalagsbreytingar skal ég hlusta á þær. Það er ekkert víst að ég verði sammála þeim, en ég skal alveg hlusta á þær og reyna að sannfæra almenning og aðra fylgjendur þessa frumvarps um að þær orðalagsbreytingar séu góðar ef ég tel þær góðar. Það er ekkert að því heldur, enda hefur fullt af slíku verið gert nú þegar. Það er annað sem mig langar að nefna: Þetta eru ekki drög stjórnlagaráðs, þetta er frumvarp sem er unnið úr þeim drögum. Þau drög voru unnin úr fyrri vinnu, umræðu sem hefur átt sér stað áratugum saman, t.d. um beint lýðræði, auðlindaákvæði, náttúruvernd, ákvæði til framsals valds samkvæmt fyrirframgefnum formerkjum. Það er líka hluti af vinnunni við þetta, virðulegi forseti, þannig að það er bara ekki hægt að vera endalaust að hjakkast í orðalagi sem er löngu búið að breyta við meðferð málsins eftir að stjórnlagaráð skilaði sínum góðu drögum. Það minnir mig á annað sem varðar umræðu sem átti sér stað áður en ég tók til máls um lagatexta og mannamál. Í almennu tali er talað eins og þetta séu tvö algjörlega ólík tungumál. Það mætti kannski kalla þetta ólíkar mállýskur, það má vera, en það er ekkert því til fyrirstöðu í langflestum tilfellum, og sér í lagi þegar um er að ræða grundvallaratriði stjórnskipunarinnar sjálfrar, að hafa lagatexta á þokkalegu mannamáli, eins og það er kallað. Ég skil mætavel að skattalöggjöf geti ekki verið á mannamáli vegna þess að fólk er almennt ekki að hugsa og tala í hugtökum sem varða tæknilegar útfærslur á skatti en hér erum við að tala um sáttmála samfélagsins alls. Það er sjálfsagt að sá tiltekni lagatexti sé á þokkalegu mannamáli. Það er ekkert hrikalega mikið vandamál, virðulegi forseti. Hvað varðar lagatæknilegar skýringar á einstaka hugtökum er hægt að koma þeim fyrir í greinargerð. Ég tel nokkuð víst að það dugi til að skýra hugtök fyrir utan það að langflest hugtökin sem er að finna í þessu frumvarpi eru nú þegar í gildandi stjórnarskrá og eiga sér langa forsögu, bæði hjá dómstólum og í umræðu um stjórnskipanina almennt í gegnum tíðina, t.d. það að stjórnarfarið hér sé skilgreint sem þingræðisstjórn en ekki þingbundin stjórn. Virðulegur forseti. Svona orðalagsbreyting er ekki eitthvert stórslys. Það er ekki eins og hér komi einhver flóðbylgja af lögsóknum og dómsmálum sem muni velta á þessu og kollvarpa einhverju. Þetta er bara ekki þannig, þetta eru einfaldlega ekki það róttækar breytingar. Helstu breytingarnar eru viðbætur, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór yfir. Það er enginn ágreiningur um að hafa Alþingi. Það er enginn ágreiningur um að hafa þrískiptingu valdsins. Það er enginn ágreiningur um að dómstólar skuli vera dómstólar, að Alþingi skuli vera löggjafinn og að ríkisstjórnin skuli vera framkvæmdarvaldið. Það er sátt um þessa hluti og það er þannig í þessu frumvarpi. Helsti ásteytingarsteinninn þar er sennilega sá sem er það með réttu að mínu mati og það er forsetaembættið en það er eins og það er og er náttúrlega sérstakt á margan hátt, hér sem annars staðar. Mig langar líka að fjalla aðeins um áhugaverða gagnrýni, eða öllu heldur óáhugaverða gagnrýni, sem ég hef heyrt frá öðrum hv. þingmanni í blöðum. Það er þegar ástandinu í Venesúela af öllum stöðum er líkt við stjórnarskrárferlið hér. Í fyrsta lagi er ferlið einfaldlega ekki það sama en ég ætla að reyna að láta það liggja á milli hluta. Í öðru lagi er efnið einfaldlega ekki það sama. Stjórnarskrá Venesúela er ein lengsta og flóknasta stjórnarskrá í heiminum upp á u.þ.b. 350 ákvæði. Ég man ekki í fljótu bragði hvað gildandi stjórnarskrá er, hún er minna en 100 ákvæði. Þetta frumvarp er 116 ákvæði. Norska stjórnarskráin er 121 ákvæði. Þýska er 146 og hún þykir með þeim betri. Ítalska er 139 og spænska 169. Það er ekki hægt að taka frumvarp stjórnlagaráðs, slengja því fram sem einhvers konar stjórnarskrárbreytingu og segja þar af leiðandi: Venesúela. Þetta er fráleitur málflutningur, virðulegi forseti, og hann ber þess merki sem mér finnst einkenna umræðu um þetta mál, að það er farið í allt nema efnið, nema í innihald frumvarpsins, þar sem tekið er á stjórnskipuninni, þrískiptingu valdsins, á jákvæðan hátt, gagnlegan hátt, tekist á við spurningu um það hver í ósköpunum eigi að bera ábyrgð í ríkisstjórninni. Eins og við þekkjum núna, ef það er einn ráðherrann á að fara til formanns þess flokks og hann bendir á forsætisráðherra sem bendir á formann þess flokks eða hvernig svo sem það er, það er bara eftir hentugleika í umræðunni hverju sinni ef það er þá einu sinni það skýrt. Þetta er skýrt í frumvarpi stjórnlagaráðs og skýrt í þessu frumvarpi. Það er gott og þannig á það að vera. Það á að vera sem skýrast. Það þarf ekkert að vera á einhverju óskiljanlegu svokölluðu lagamáli til að vera skýrt, það er alveg hægt að hafa hvort tveggja. Ég hef ekki enn þá rekist á neitt í þessu frumvarpi sem mér þætti erfitt að skilja sem óbreyttur borgari, kannski eitt og eitt hugtak sem ég þyrfti aðeins að glugga í greinargerð til að öðlast djúpan skilning á, en þá bara gluggar maður í greinargerð til að öðlast djúpan skilning á því. Flóknara er það ekki. Ég treysti dómurum landsins alveg til að vera þess megnugir að kíkja í lögskýringargögn af og til þótt vissulega hafi mátt gera athugasemdir við reynsluna í þeim efnum af og til. Ég vildi óska þess að við ræddum þetta með opnari huga. Mér finnst að það mætti hlusta og sýna meiri vilja til að hlusta á gagnrýni. Mér finnst að gagnrýnin ætti að vera efnislegri. Þetta mál, hvort sem okkur líkar betur eða verr, ber nefnilega með sér mjög sterkar tilfinningar úr hruninu þar sem voru tilfinningar, fólk sem vildi breyta öllu og fólk sem vildi einmitt halda í sem mest vegna þess að það sá samfélag sitt hrynja. Það vildi halda í stjórnarskrána þótt ekki væri annað. Ég skil það, ég deili ekki þeirri sýn á málið en ég skil hana og tel mig þá vera að enduróma það sem sumir andstæðingar þessa máls hafa sagt, að stjórnarskráin hafi verið meira eða minna það eina sem hélt í hruninu. En aftur vil ég segja að ég er ekki hlynntur þessu frumvarpi út af hruninu. Ég er ekki hlynntur því út af því að það voru einhverjir meintir vondir bankakallar að gera hitt eða þetta. Ég er ekki einu sinni hlynntur þessu frumvarpi út af vitleysisganginum sem viðgekkst hér fyrir hrun hvað varðar stjórnsýslu og ábyrgðarleysi almennt í íslensku samfélagi, heldur vegna þess að ég las frumvarpið sjálft. Ég las gildandi stjórnarskrá og fyrir mér er augljóst hvort er betra. Við þekkjum öll forsöguna að því hvernig gildandi stjórnarskrá kom til, a.m.k. sögu hennar í öllum meginatriðum, það hefur aðeins verið rætt hér í dag. Mig langar til að biðja hv. þingmenn sem eru á móti þessu frumvarpi að gefa því séns, ræða það efnislega, koma kannski í ræðu, taka fram hvað það er efnislega sem þeir hafa athugasemdir við og koma með tillögur að úrbótum, þótt ekki væri nema bara upp á gamanið, virðulegur forseti, vegna þess að ég held að jafnvel íhaldssömustu hv. þingmenn, sem vilja hafa hlutina eins og þeir eru, ættu að geta haft pínulítið gaman af umræðu um það þar sem þeir útskýra hvers vegna hlutirnir eigi að vera eins og þeir eru. Það er jákvætt að allir séu á sömu blaðsíðu með það hvernig sem það er. Mér þykir afskaplega vont hvernig þetta mál fær mikla athygli út frá öðrum hlutum en efni frumvarpsins sjálfs. Mér þætti rosalega vænt um það ef hægt væri að einblína svolítið á efnið, takast á um það eflaust. Það er allt í lagi að vera ósammála. Það má, það er bara þannig. Það þarf enginn að leyfa það, það er bara þannig hér og nú sem annars staðar og á öðrum tímum. En þá ættum við líka að finna okkur einhvern sameiginlegan farveg um það hvernig ætti að koma að því. Hvað varðar eitt sem hv. 8. þm. Reykv. n., Birgir Ármannsson, nefndi áðan, hvað varðar ferlið í stjórnarskrárbreytingum, er náttúrlega bara ein leið í dag til að breyta stjórnarskrá og hún er sú að þingið samþykki breytingar og að loknum nýjum alþingiskosningum samþykki nýtt þing, Alþingi, sömu breytingar. Eitt sem væri hægt að gera og ég held að ætti að vera samstaða um er að setja í gildistökuákvæði að það þurfi líka að fara í gegnum bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þar með er lýðræðislega umboðið komið sem væri þá skýrt og eftir það myndu flokkar fara pólitískt bundnir, myndi ég segja, til starfa vitandi það að almenningur hefði í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu samþykkt nýja stjórnarskrá. Það er hægt að gera svona hluti, það er engin ástæða til að gera þetta ekki. Tilefnið er ærið. Frumvarpið er gott. Ég vildi óska þess að við gætum rökrætt aðeins meira um það sem [[Forseti hringir.]]skiptir máli hvað varðar stjórnarskrána sem er innihald hennar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ræðuna. Ég vildi kannski nefna tvö atriði. Mér fannst ágætt hjá honum og get alveg tekið undir það að tillögur stjórnlagaráðs verða ekki slegnar út af borðinu með tilvísun til Venesúela eða stjórnarskrárinnar þar. Það er auðvitað ekki þannig, ekki frekar en menn geta komið hér og sagt að núgildandi stjórnarskrá sé ómöguleg af því að hún eigi sér danskar rætur. Það er ekki efnisleg röksemd í málinu á hvorugan veginn, þannig að það sé sagt og ágætt að horfa á það. Jafnvel þó að aðdragandinn og málsmeðferðin og annað skipti kannski máli um það hvernig við nálgumst viðfangsefnið held ég að við hljótum alltaf að taka fyrir hina efnislegu þætti, hinar efnislegu breytingar. Ég lít svo á að sú vinna sem nú á sér stað á vegum hæstv. forsætisráðherra, og formenn allra stjórnmálaflokka hafa tekið þátt í, miðist einmitt við að fara í efnislega umfjöllun um hina mismunandi kafla og ákvæði stjórnarskrárinnar til þess að komast að skynsamlegri niðurstöðu um það, bæði um núgildandi ákvæði og um nýmæli. Ég hef sjálfur tekið þátt í vinnu sem hefur miðað að því að taka fyrir ákveðin ákvæði og reyna að ræða sig niður á niðurstöðu í þeim efnum. Þar hefur að einhverju leyti verið horft til tillagna stjórnlagaráðs en líka annarra tillagna sem hafa komið fram um svipuð efni.
Virðulegi forseti. Ég er í grunninn alveg sammála því að það er ekki sjálfkrafa tilefni til að endurskoða stjórnarskrá vegna þess eins að hún eigi sér konunglegar danskar rætur. Mér finnst það hins vegar sýna fram á þann punkt að það er hvergi nálægt því að vera róttæk hugmynd að endurskoða hana út frá því þeirri staðreynd að við höfum ákveðið að vera lýðveldi. Við erum samt sem áður lýðveldi sem á sér rætur ofboðslega djúpt í konunglegri hefð. Sú hefð er enn í gildandi stjórnarskrá, ekki jafn sterk og hún var, reyndar ekki í Danmörku heldur. Það er óumdeilt að árið 1944 hafi lýðveldisskipanin verið hugsuð þannig að við myndum setja okkur nýja stjórnarskrá, væntanlega grundvallaða á lýðveldishugsjóninni. Gildandi stjórnarskrá hefur tekið ákveðnum góðum breytingum, t.d. mannréttindakaflinn 1991, flott. En hún er enn á þessum gamla grunni og það endurspeglast í efninu sjálfu og það er vandinn sem ég vil leysa. Forseti. Það þarf ekkert að rífa allt í tætlur og henda öllu út um gluggann til þess. Það er nóg að gera nokkrar skipulagðar og skýrar umbætur til þess. Ég skal nefna eitt atriði, bara mjög einfalt. Í 1. mgr. 92. gr. frumvarpsins segir: „Alþingi kýs forsætisráðherra.“ Er þetta eitthvað brjáluð breyting? Nei. Hún er miklu meira í anda lýðveldishugsjónarinnar en fyrirkomulagið sem við höfum núna sem byggt er á hefð sem stenst enga skoðun um leið og maður hefur tekið þátt í stjórnarmyndunarviðræðum einu sinni eða tvisvar. Þetta er svar mitt við því að dönsku ræturnar séu ekki sjálfkrafa ástæða þess að endurskoða stjórnarskrána heldur er það efnið sem er að finna í stjórnarskránni. Valdið eins og það er hugsað er þannig að það byrjar hjá guði, bókstaflega, fer til konungs, niður til þings og þaðan til þjóðar. Lýðveldishugsjónin er þveröfug, valdið byrjar hjá almenningi. Það á að endurspeglast í hugsuninni á bak við stjórnarskrána. Það þarf ekkert, ég endurtek það, virðulegi forseti, að gera einhverjar brjálaðar breytingar til þess en það þarf að taka umræðuna um það. Ég væri rosalega til í að taka t.d. umræðu um þessa 1. mgr. 92. gr. frumvarpsins. En sú umræða á sér ekki stað vegna þess að fólk virðist vera fast í einhverjum skotgröfum út af hruninu.
Hæstv. forseti. Það er kannski ekki færi á því núna að fara í miklar og djúpar umræður um það. En það er vissulega breyting sem hv. þingmaður nefnir varðandi 92. gr. Ef við horfum á stjórnkerfisbreytingar eða breytingar á völdum eða áhrifum í samfélaginu, sem leiðir af tillögum stjórnlagaráðs, hugsa ég að meginbreytingin varði ekki forseta, ríkisstjórn, þing eða aðra slíka. Meginbreytingin er fólgin í því að gert er ráð fyrir mjög mörgum leiðum til að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslur. Ég held að það sé kannski það sem við getum kallað róttækast í þeim efnum. Ég veit að hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á því sviði, en ég velti fyrir mér hvort tillögur stjórnlagaráðs, og ég hef áður látið þau sjónarmið í ljósi, séu fullróttækar, að gera ráð fyrir jafn mörgum leiðum til að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslur og þar er gert ráð fyrir. Það skorti skýrari þröskulda gagnvart því að tryggt sé að ekki sé efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu nema tiltekinn hluti kjósenda geri þá kröfu og að áhrifin verði ekki bindandi nema tiltekinn hluti kjósenda annaðhvort samþykki það sem lagt er fyrir í þjóðaratkvæðagreiðslunni, hafni því eða þá að farið sé út í beina þátttökuþröskulda, þannig að tryggt sé að niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslna um hin og þessi mál mótist af raunverulega ríkum vilja í samfélaginu en ekki, hvað á að segja, vilja tiltekins minni hluta sem getur skákað í skjóli áhugaleysis annarra.
Virðulegur forseti. Það fyrsta sem ég er ósammála hv. þingmanni um er það hvort nú sé tækifæri til að fara í djúpar umræður. Það er nefnilega hægt akkúrat núna og hvet ég hv. þingmann til að setja sig á mælendaskrá og taka þessa djúpu umræðu núna. Ég er til og ég veit að fleiri þingmenn eru til, þó að þetta sé bara hin svokallaða 1. umr. Þetta er stórt mál og það er alveg þess virði að ræða það almennilega við 1. umr. Ég hvet hv. þingmann til þess að taka djúpa umræðu um það. Hvað varðar þessar mörgu leiðir, meintu, í frumvarpinu til að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslu þá kannast ég ekki við að þær séu margar. Það er ein sem hefur verið svolítið rædd, sem er málskotsréttur forseta. Til hvers er hann ef málskotsréttur kjósenda er til staðar hvort sem er? Það er umræða sem alveg má taka. Ég skil það ekki sjálfur, ég veit ekki af hverju forseti ætti að senda eitthvað í þjóðaratkvæðagreiðslu sem kjósendur geta sjálfir kallað fram með undirskriftum 10% kjósenda nema ef það ákvæði er þannig úr garði gert að það sé líklegt til að ýmist draga úr getunni til að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslur eða til að ómerkja þjóðaratkvæðagreiðslur sem yrðu haldnar. Þar kem ég að síðasta punktinum sem hv. þingmaður nefndi sem varðaði það að gera skilyrði um þátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslum. Ég skil hvað hv. þingmaður er að fara. Það er hins vegar að mínu mati mjög hættuleg nálgun að ætla að setja slík skilyrði um þátttöku eða ákveðið hlutfall eða eitthvað því um líkt vegna þess að það hefur áhrif á þátttökuna sjálfa, það hefur áhrif á lýðræðislega umboðið sjálft. Með öðrum orðum, að með því að sniðganga þjóðaratkvæðagreiðslu eru kjósendur búnir að taka ákvörðun. Það finnst mér í grundvallaratriðum vera slæmt. Mér finnst að það eigi að vera ákvörðun að mæta á kjörstað og tjá vilja sinn, að það eigi ekki að vera ákvörðun að sitja heima, gera lítið úr þjóðaratkvæðagreiðslunni, kvarta undan því hvað þessir og hinir eru miklir vitleysingar og halda partí á sama tíma. Mér finnst það ekki jákvætt. En það er eitthvað sem ég sé alveg fyrir mér að myndi gerast. Við eigum að vilja hafa sem mesta þátttöku. Það þýðir, fólk á bara að vita það, að það skal bara mæta á kjörstað ef það vill að á sig sé hlustað. Hvað varðar 10%, [[Forseti hringir.]]nú hef ég því miður ekki meiri tíma, virðulegi forseti, hefur það sýnt sig, t.d. í umræðu um þriðja orkupakkann, að 10% eru ekki of lágt viðmið. Þetta er ágætisþröskuldur nú þegar. Þetta er ekkert róttækt. Þetta er ekkert flókið, þetta er ekkert vandamál.
Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin vill halda áfram heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í þverpólitísku samstarfi með aðkomu þjóðarinnar og nýta meðal annars til þess aðferðir almenningssamráðs. Nefnd um málið mun hefja störf í upphafi nýs þings og leggur ríkisstjórnin áherslu á að samstaða náist um feril vinnunnar.“ Nefnd skipuð formönnum flokka sem sæti eiga á Alþingi hefur nú fundað nokkrum sinnum á þeim tæplega tveimur árum sem liðin eru frá því að ríkisstjórnin tók við. Er sú vinna enn í gangi og allt gott og blessað með það og breytir framlagning þessa frumvarps engu þar um. Breytir minnisblað Bjarna Benediktssonar, hæstv. fjármálaráðherra og formanns Sjálfstæðisflokks, heldur engu þar um. Í minnisblaðinu sem hann lagði fram á fundi umræddrar formannanefndar áréttar hann stefnu síns flokks sem flokksbróðir hans, hv. þm. Sjálfstæðisflokks Birgir Ármannsson, hefur margítrekað í dag, að Sjálfstæðisflokkurinn leggist eindregið gegn heildarendurskoðun á þessu bráðabirgðaplaggi sem danski konungurinn gaf okkur Íslendingum náðarsamlegast. Þetta frumvarp sem við fáum í hendur hér í þinginu og mun fara í vinnslu hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar vinnur nefnilega ágætlega með vinnu formannanefndarinnar. Hvers vegna það? Jú, vegna þess að stjórnarskrárgjafinn er íslenska þjóðin. Þjóðin skal kjósa um stjórnarskrá en löggjafinn er Alþingi og það er okkar hér að vinna frumvörp til stjórnarskipunarlaga og klára málið. Hér gefst almenningi og félagasamtökum kostur á að senda inn umsagnir og mæta fyrir nefndir. Þetta er gangur þingsins, herra forseti, og þess vegna gleðst ég yfir framlagningu þessa frumvarps í dag og vil þakka öllum þeim sem hafa tekið til máls. Þó verð ég að játa hvort tveggja fullkomið kæruleysi og barnaskap því að ég hef ekki, líkt og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kveðst hafa gert, barist fyrir nýrri stjórnarskrá frá því að ég byrjaði að lesa. Ég vissi ekkert af því að við ættum stjórnarskrá þegar ég byrjaði að lesa. Þá var ég bara að lesa bækur Guðrúnar Helgadóttur og Enid Blyton en las minna af stjórnarskipunarlögum eða öðrum lögum almennt og er ekki viss um að ég hafi vitað þegar ég byrjaði að lesa að til væri eitthvað sem héti almenn lög. Svona erum við ólík, fólkið sem starfar á Alþingi, og er það gott. Mig langar af því tilefni að við ræðum þetta nýframlagða frumvarp um nýja stjórnarskrá að fara aðeins yfir sögu stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Hér hafa þingmenn farið nokkuð yfir söguna frá því að Jóhanna Sigurðardóttir, þá forsætisráðherra, setti stjórnarskrána aftur á dagskrá árið 2010 en það hafði hún áður, þá sem óbreyttur þingmaður, margsinnis gert í sinni tíð, svo jaðrar við þráhyggju og þakka ég henni mjög fyrir þá þráhyggju. Mig langar að fara lengra aftur í tímann, aftur til þeirrar öldnu skrár sem enn er við lýði á Íslandi dagsins í dag, þeirrar stjórnarskrár sem okkur landsmönnum hefur verið kennt að Kristján IX. hafi afhent okkur, enda er stytta af afhendingunni beinlínis fyrir framan Stjórnarráðið. En það var ekkert Kristján IX. sem afhenti okkur plaggið, enda ku hann hafa haft álíka mikinn áhuga á þessum málefnum Íslendinga, þar með talið stjórnarskránni, og Sjálfstæðisflokkurinn hefur á stjórnarskránni í dag. Kristján þessi IX. kom í heimsókn til Íslands 1874. Stjórnarskráin barst hins vegar til Íslands 1904 og var send aftur utan 1928. Styttan góða fyrir framan Stjórnarráðið telst því vera sögufölsun, herra forseti, og er það miður. Það er líka svolítið um sögufölsun í umræðu um nýju stjórnarskrána og farið mikinn, eða kannski ekki sögufölsun heldur meira söguskekkja eða tilraun til söguskekkju. Það hefur mjög mikið verið talað um að verið sé að kollvarpa núgildandi stjórnarskrá og eru það helst hv. þingmenn Sjálfstæðisflokks og fylgitungl þeirra sem svo ræða í opinberri umræðu. Frá árinu 1874–1942 voru lögð fram 36 mál á þingi til breytinga á stjórnarskránni. Fjórum sinnum náðu breytingar fram að ganga, þar á meðal þegar stofna átti lýðveldið Ísland. Þingmannanefnd skyldi smíða tillögur til breytinga á stjórnarskránni en skýrt var tekið fram að óheimilt væri að gera nokkrar aðrar breytingar á þeim tíma en þær sem beinlínis leiddu af sambandsslitunum við Danmörku og lýðveldisstofnun. Mikilvæg forsenda þeirrar samstöðu sem ríkti við afgreiðslu breytinganna 1944 var að þær náðu aðeins til afmarkaðra þátta í stjórnskipuninni en í áliti sagði að nefndin skyldi áfram undirbúa aðrar breytingar á stjórnskipulaginu. Felld voru út ákvæði um konunginn og innleidd ákvæði um forseta. Hlutverk forseta var að flestu leyti mjög sambærilegt við hlutverk konungs áður. Að öðru leyti stóð stjórnarskráin óbreytt en frekari breytingar áætlaðar. 12 manna nefnd var skipuð til ráðgjafar eldri nefnd og enn var skipuð nefnd og aftur, tveimur árum síðar, enn nefnd vegna þess að fyrri nefnd hafði lognast út af. Á árunum 1944–2005 komu fram ítrekaðar tilraunir tillögur um skipan nefndar til heildarendurskoðunar á stjórnarskrá án nokkurs árangurs. Hef ég gantast með það hér að Sigurður Líndal hafi líklega setið í öllum stjórnarskrárnefndunum allt frá árinu 1874, enda var hann iðulega sá sem helst var og fyrstur var skipaður í nefndir um stjórnarskrá. Einstaka breytingar hafa verið gerðar á öllum þessum tíma og þá aðallega er varða þingið sjálft þegar þingmenn hafa fundið sig knúna til að breyta kjördæmaskipan og afnám deildaskiptingar. Þar er eiginlega um að ræða eitthvað innan húss, vinnustaðapólitík. Þá fannst þeim alveg upplagt að breyta þessum samfélagssáttmála Íslendinga af því að það þurfti að ákveða hver ætti hvaða skrifborð inni á þingi. Þá mátti breyta stjórnarskránni. En þegar kemur að eigum Íslendinga eða mannréttindum eða lýðræði eða öðru, nei, þá er málið of umdeilt, í bullandi ágreiningi. Í tilefni af 50 ára afmæli lýðveldisins var samþykkt breyting á mannréttindakaflanum. Það virðist hafa verið í sátt Sjálfstæðisflokksins sem lagðist ekki í langt málþóf yfir breytingum á mannréttindakaflanum, enda fylgdi sú breyting aðild okkar að mannréttindasáttmála Evrópu. Lítið fer fyrir umræddri sátt í dag og að sögn hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins nauðsynlegri sátt. Þess vegna sitjum við enn þá uppi með samfélagssáttmála íslensku þjóðarinnar sem er bráðabirgðaplagg og að mörgu leyti úrelt. Sú heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar sem átti að fara fram eftir að Ísland varð lýðveldi fór loksins af stað með skipun stjórnlagaráðs, 25 einstaklinga úr ýmsum áttum. Þetta var samþykkt á Alþingi árið 2010 með lögum um stjórnlagaþing og svo var kosin stjórnlaganefnd sem var falið að undirbúa þjóðfund og kosningu stjórnlagaþings. Það er búið að fara vel yfir allt það ferli í dag þannig að ég ætla ekki að þreyta hv. þingmenn með því að ítreka og endurtaka það sem hefur verið fjallað um frá árinu 2010. Þetta hefur verið reifað ítarlega m.a. af hv. flutningsmanni þessa frumvarps, Loga Einarssyni, formanni Samfylkingarinnar, sem með flutningnum tekur við keflinu af fyrrverandi formanni Samfylkingarinnar, Jóhönnu Sigurðardóttur. Saman munum við, með styrku liðsinni annarra þingmanna, halda því kefli á lofti enda verkinu við heildarendurskoðun á bráðabirgðaplagginu enn ólokið. Nýja stjórnarskráin var samin, ritrýnd, unnin og lagfærð og um hana kosið í þjóðaratkvæðagreiðslu en þjóðarviljinn var og er enn virtur að vettugi af þingflokki Sjálfstæðisflokks og að mér sýnist annarra stjórnarflokka sem einhvern veginn hafa verið fjarverandi í umræðunni í dag. Þjóðarviljinn er virtur að vettugi vegna þess að hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, og mögulega annarra stjórnarflokka, finnst ekki tímabært að fara í heildarendurskoðun. Þar er bara meiri hluti almennings ósammála og var líka ósammála í fyrra þegar gerð var skoðanakönnun. Þá sagði einmitt meiri hluti þjóðarinnar að það ætti að ljúka þessari vinnu. Hvar er þá ágreiningurinn? Er það enn einu sinni Sjálfstæðisflokkurinn versus þjóðin? Þar virðist ágreiningurinn liggja. Ég verð að hryggja hv. þm. Birgi Ármannsson, sem stendur hér vaktina fyrir ríkisstjórnina í dag og er að öðrum ólöstuðum öflugasti varðmaður gömlu bráðabirgðastjórnarskrárinnar, með því að ég held að hann verði á endanum undir í baráttu sinni fyrir langlífi og áframhaldandi lífi bráðabirgðaplaggs, enda tel ég íslensku þjóðina eiga það skilið að fá núna sinn eigin samfélagssáttmála.
Hæstv. forseti. Mér fannst sumt í sagnfræðilegri upprifjun hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur áhugavert og hefði viljað að hún færi aðeins nánar yfir þær breytingar sem hafa orðið á stjórnarskránni frá 1944. Hún gerði lítið úr þeim breytingum en engu að síður hefur stjórnarskránni verið breytt sjö sinnum frá lýðveldisstofnun. Ég man ekki hvort það eru 46 eða 48 af núgildandi ákvæðum sem hefur verið breytt frá þeim tíma. Það má auðvitað vera þeirrar skoðunar að það sé allt of lítið, en það er umtalsvert engu að síður. Það þýðir líka að allt tal um heildarendurskoðun hefur annan blæ í dag en 1944. Heildarendurskoðun getur farið fram með ýmsum hætti. Hún getur farið fram með þeim hætti t.d. sem hæstv. forsætisráðherra hefur lagt upp með, að það sé farið í gegnum einstaka kafla og einstök ákvæði stjórnarskrárinnar og það rætt og metið og eftir atvikum lagt til að breyting verði gerð. Það er líka hægt að gefa sér fyrir fram að það verði að breyta sem mestu og þannig er nálgun stjórnlagaráðs. Þegar vísað er til þess að hinn óbilgjarni þingflokkur Sjálfstæðisflokksins hafi staðið gegn öllum breytingum verð ég að minna á að afstaða Sjálfstæðisflokksins í þessum efnum hefur legið nokkuð skýr fyrir frá kjörtímabilinu 2009–2013. Alloft hefur verið efnt til kosninga í landinu frá þessum tíma. Alloft hafa komið fram flokkar sem hafa veifað því mjög í kosningabaráttunni að þeir legðu höfuðáherslu á það að koma tillögum stjórnlagaráðs í gegn. Það er ekki eins og [[Forseti hringir.]]kjósendur hafi ekki haft tækifæri á þessu sjö ára tímabili til að hafa með einhverjum hætti áhrif á atburðarásina í þessum efnum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni kærlega fyrir andsvarið. Ég er reiðubúin að sýna og fara yfir allt sem hefur gerst á því tímabili frá því að við fengum stjórnarskrána til dagsins í dag enda hef ég tekið þetta saman og lúslesið og þess vegna gat ég t.d. á þessum stutta tíma nefnt hversu oft hefur verið gerð tilraun til breytinga o.s.frv. Á tíu mínútum er samt ansi flókið að fara djúpt ofan í allar tillögur sem allar þær fjölmörgu nefndir sem ég nefndi áðan, sem hafa verið settar saman til að breyta stjórnarskránni, hafa lagt til. Það er ógerningur á tíu mínútum. Ég er hins vegar fús til að taka þetta saman og ég er viss um að upplýsingasvið Alþingis er einnig tilbúið að taka saman þessar upplýsingar vegna þeirrar vinnu sem fram undan er í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Vegna orða hv. þingmanns um að heildarendurskoðun á stjórnarskrá hafi allt annan blæ í dag en árið 1944 verð ég eiginlega að velta fyrir mér hvers vegna hv. þingmaður haldi því fram. Ég leyfi mér að efast um að hann viti það endilega og sé með það á hreinu því að þrátt fyrir að hv. þingmaður hafi verið lengur á þingi en flestir og sé eldri en margir leyfi ég mér að efast um að hann hafi verið á þingi árið 1944 og geti því sagt til um það hvers konar blæbrigði hafi verið í umræðunni um heildarendurskoðun stjórnarskrár á þeim tíma.
Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, það er aðeins farið að fenna yfir það hjá mér sem við ræddum hér 1944. Ég verð þó að segja að ég hygg, án þess að ég vilji fullyrða of mikið, að þegar menn töluðu um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar 1944 hafi þeir haft afskaplega mismunandi hugmyndir um það á þingi hvað þeir áttu við. Ég held að það hafi líka endurspeglast í þeirri vinnu sem átti sér stað strax í kjölfar lýðveldisstofnunarinnar og fram á sjötta áratuginn. Margir töluðu um stjórnlagabreytingar, sumir um miklar breytingar, aðrir um litlar, og eins og oft og iðulega er hafa einstakir flokkar og einstakir menn mjög mismunandi viðhorf til þess hvernig þeir meta slíka hluti. Allt í góðu með það, við komumst ekki lengra með það. Hv. þingmaður nefndi þær breytingar sem hafa orðið á stjórnarskránni á lýðveldistímanum og ég hygg að þetta sé einmitt til á heimasíðu Alþingis í samantekt efnis um stjórnarskrármál. Það er kannski ekki alveg aðgengilegt fyrir almenning að komast inn í það en með smáleit á heimasíðu Alþingis er hægt að komast í mjög viðamikið efni um stjórnarskrármál og þar á meðal um þetta og þá held ég að menn sjái eins og ég reyndi að koma að í fyrra andsvari mínu, að þrátt fyrir það sem sagt hefur verið hafa orðið umtalsverðar breytingar á stjórnarskránni á lýðveldistímanum í sex eða sjö lotum. Meiri hluti greinanna sem nú standa í stjórnarskránni er breyttur frá því sem áður var. Auðvitað getum við verið þeirrar skoðunar að það sé of lítið. Ég get verið þeirrar skoðunar, eins og margir í umræðunni í dag, að einstök ákvæði núverandi stjórnarskrár séu þannig að það sé ástæða til að breyta þeim. Ég er tilbúinn að samþykkja það [[Forseti hringir.]]en að það þurfi að henda út öllu hinu gamla og taka upp allt nýtt er ég ekki alveg tilbúinn að skrifa upp á. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir seinna andsvar. Það er þetta með skilning fólks árið 1944 á orðinu heildarendurskoðun. Söguritarar segja þó að við atkvæðagreiðsluna á þeim tíma hafi verið skýrt tekið fram að hér ætti eingöngu að greiða atkvæði um þennan þátt, þ.e. varðandi stofnun lýðveldis, vegna þess að hitt tæki of langan tíma. Það var ekki meiri misskilningur eða ólíkur skilningur á þessu en svo að sérstaklega var tekið fram að ekki ætti að fara í heildarendurskoðun þá og þess vegna væri bráðabirgðaplaggið látið duga. Nefnd var strax sett á laggirnar til að fara yfir þetta mál, þetta gamla plagg, og færa það til þess sem við Íslendingar viljum hafa sem okkar samfélagssáttmála. Þetta hefur ekkert með einhvers konar þjóðernishyggju að gera. Mér er afskaplega hlýtt til Dana, dönsku drottningarinnar og alls hennar fólks. Hins vegar held ég að íslenska þjóðin eigi rétt á því að fá sinn eigin samfélagssáttmála. Ég held að það sé kominn tími á það. Fjölmargar breytingar hafa verið gerðar, svo sem mannréttindakaflinn, en yfirleitt eru þetta orðalagsbreytingar, t.d. þegar efri og neðri deildum þingsins var breytt og þær settar saman í eitt þurfti að gera breytingu á stjórnarskránni vegna þess. Það þurfti að gera breytingar [[Forseti hringir.]]vegna kjördæma og ýmislegs annars sem ég næ ekki að fara yfir. Þetta eru þær breytingar sem hafa verið gerðar sem lúta ekki að þjóðareign eða lýðræðishlutum.
Virðulegi forseti. Ég hef ekkert efnislega að setja út á ræðu hv. þingmanns en vegna þess að hv. þingmaður nefndi mig sérstaklega á nafn langar mig að leiðrétta eitt sem misfórst aðeins. Ég las ekki stjórnarskrána þegar ég byrjaði að lesa heldur var á ég táningsaldri þegar ég las hana í fyrsta sinn ásamt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og annað efni sem gerir táning jafnan óþolandi eins og sá sem hér stendur var. Ég býst ekki við neinu svari frá hv. þingmanni. Mig langaði bara að þetta kæmi fram, mér fannst ekki við hæfi að bera af mér sakir vegna þess að þetta voru ekki miklar sakir, en mér fannst rétt að hafa þetta á hreinu.
Herra forseti. Ég biðst velvirðingar, ég skildi ræðu hv. þingmanns eins og hann væri að tala um að frá táningsaldri og allt frá því að hann fór að lesa, þannig að ég hélt að þetta væri frá því að hann lærði að lesa en ekki lesa stjórnarskrána. En aftur verð ég að viðurkenna barnaskap minn og kæruleysi. Ég var ekki svona ábyrgt ungmenni eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Þegar ég var unglingur var ég að dunda mér við annað en að lesa stjórnarskrána.
Forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um CBD í almennri sölu. Undanfarin ár hefur mikið verið rætt um notagildi hampjurtarinnar. Eftirspurn eftir iðnaðarhampi hefur vaxið hratt í heiminum en hann er notaður í fjölmargar iðnaðarvörur, t.d. einangrun í bíla, pappír, matvæli og byggingarefni og geta því mikil tækifæri falist í því að rækta iðnaðarhamp hér á landi. Úr jurtinni er einnig hægt að vinna virku efnin THC og CBD, en hið síðarnefnda hefur m.a. verið notað sem fæðubótarefni, í matvæli, snyrtivörur og sum lyf. Í 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni er kannabis tilgreint sem ávana- og fíkniefni sem fellur undir 1. mgr. 2. gr. laganna og ákvæðið tekur bæði til plantna innan kannabisættkvíslarinnar og þeirra efna sem unnin er úr þeim plöntum. Helstu virku efni kannabisplantna eru THC, eins og ég nefndi áðan, sem heitir tetrahydrocannabinol, sem er vímugjafi, hugvíkkandi efni, og CBD, cannabidiol, sem er ekki vímugjafi. Bæði efnin hafa læknisfræðilegt notagildi og má nota þau í ýmsum tilgangi, en vegna skilgreiningar á kannabisi og afleiðum þess sem ávana- og fíkniefnis, eða ávana- og fíknilyfs þegar um er að ræða tilbúin lyf, eru vörur sem innihalda THC eða CBD lyfseðilsskyld, eftirritunarskyld og Z-merkt. Slík lyf verða því aðeins fengin gegn ávísun læknis með sérfræðimenntun. Í ljósi þess að CBD er ekki vímugjafi eru fá eða jafnvel engin rök sem standa til þess að það skuli flokkað sem ávana- og fíkniefni eða lyf. Núverandi lagaleg staða CBD er óskýr þar sem það er ekki sérstaklega tilgreint í lögum um ávana- og fíkniefni né heldur í reglugerðum settum á grundvelli laganna. Hins vegar hefur CBD, cannabidiol, alla jafna verið skilgreint sem eitt af virkum efnum kannabisplöntunnar, sem flokkast sem ávana- og fíkniefni samkvæmt áðurgreindum lögum. Það má því teljast líklegt að um CBD skuli gildi sömu reglur og um önnur efni sem unnin eru úr kannabisi, þ.e. að einungis sé heimilað að flytja það inn að fengnu markaðsleyfi Lyfjastofnunar, það sé lyfseðilsskylt, eftirritunarskylt og Z-merkt. Þetta hlýtur að þykja furðulegt, forseti, þegar um er að ræða efni með óumdeilanlegt notagildi og er hvorki ávanabindandi né vímugjafi. Hægt er með einföldum hætti að vinna virka efnið CBD úr iðnaðarhampi sem inniheldur mjög lítið eða ekkert THC. Mörg nágrannaríki Íslands hafa farið þá leið að heimila slíka vinnslu og lausasölu á afurðunum þegar styrkleiki THC, virka efnið í kannabisplöntunni sem veldur vímu, er innan við skilgreind mörk. Sem dæmi má nefna að í Bretlandi er heimilt að vinna hamptrefjar, olíu og aðrar vörur úr hampjurt að því gefnu að framleiðandinn hafi leyfi fyrir því og að tiltekin skilyrði um magn THC séu uppfyllt. Þegar kemur að lagasetningu um kannabisvörur hefur Evrópusambandið þegar aðgreint THC frá öðrum vörum sem vinna má úr hampjurtinni. Þannig er ræktun og vinnsla úr hampjurtinni lögleg í mörgum Evrópusambandsríkjum þegar um er að ræða plöntur sem innihalda THC-magn undir skilgreindum mörkum. Þær reglur sem gilda um hvaða vörur megi vinna úr jurtinni og fyrirkomulagið á sölu þeirra fer eftir löggjöf hvers lands. Mörg lönd hafa þegar heimilað sölu á vörum sem innihalda CBD sem annaðhvort lausasölulyf eða fæðubótarefni eða bæði. Eftirspurn eftir aðgengi að vörum sem innihalda CBD hér á landi er nú þegar talsverð. Rétt er að bregðast við þeirri eftirspurn og heimila slíkt aðgengi, enda eru engin rök sem mæla gegn því. Efnið veldur engri vímu, það er ekki ávanabindandi og notkun þess getur verið til hagsbóta fyrir einstaklinga. Það er því lagt til með þingsályktunartillögu þessari að heilbrigðisráðherra verði falið að gera viðeigandi breytingar á reglugerðum til þess að heimila að vörur sem innihalda CBD verði aðgengilegar í almennri sölu. Ef þess þarf leggi ráðherra einnig fram frumvarp til laga til nauðsynlegra breytinga á lögum. Ég legg svo til að þetta mál fari til velferðarnefndar, enda held ég að það eigi heima þar og vona að það verði góð umræða innan velferðarnefndar um CBD og nauðsyn þess að gera það aðgengilegt.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen kærlega fyrir framsöguna og fyrir að leggja þetta mál fram. Nú hef ég heyrt aðeins í umræðunni, og kem hingað upp til að fá það almennilega fram, að fólk er að slá saman þessari mjög svo gagnlegu þingsályktunartillögu við afglæpavæðingu fíkniefna og svo þriðja málinu sem er neyslurými hjá heilbrigðisráðherra. Ég vil því spyrja hv. þingmann einfaldrar spurningar: Hefur þetta eitthvað með vímuefni að gera?
Forseti. Það er einfalt svar við því og það er nei, þetta hefur ekkert með vímuefni að gera. Þetta snýst um að gera CBD, sem er eitt af virku efnunum í kannabisplöntunni, aðgengilegt. CBD er virkt efni sem veldur ekki vímu. Þetta hefur því ekkert með vímuefni að gera en mögulegar ástæður fyrir því að verið er að slá þessu öllu saman í umræðunni eru að ég hef nýverið lagt fram og mælt fyrir þingmáli um afglæpavæðingu vímuefna og þar af leiðandi verið spurð út í bæði málin á sama tíma og svo er náttúrlega heilbrigðisráðherra að leggja fram aftur þingmál um neyslurými. Kannski er það ástæðan fyrir því að fólk slær þessu saman, en það mál sem ég mæli fyrir núna hefur ekkert með vímuefni að gera.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og spyr þá á sömu nótum: Getur - ég ætla að óska eftir því að hv. þingmaður hætti að trufla þann sem ég er að spyrja á þessum tímapunkti - sá sem virkilega myndi leggja sig fram fundið í þessari vöru eitthvað sem gæti mögulega orðið ávanabindandi eða valdið vímu?
Forseti. Svarið er aftur nei. CBD er hvorki ávanabindandi né fíkniefni. Hv. þingmaður sem truflaði mig var bara að láta mig vita að ég hefði mismælt mig áðan. Það er ágætt og ég þakka honum fyrir það. Ég sagði að ég hefði lagt fram þingmál um afglæpavæðingu fíkniefna en ég lagði fram þingmál um afglæpavæðingu vörslu neysluskammta vímuefna. Það er náttúrlega allt annað mál og eins gott að vera á tánum með orðanotkun í pontu Alþingis.
Herra forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni Halldóru Mogensen fyrir ræðuna og mig langar að ræða aðeins um þessa tillögu. Ég held að hugsunin í því sem hv. þingmaður rakti í ræðu sinni, að CBD sé ekki vímuefni og því eigi það ekki að vera skráð sem slíkt, sé rétt. Ég er hins vegar ekki kominn alveg þangað sem hv. þingmaður er, að við eigum að fara alla leið yfir í að heimila efnið í almennri sölu. Það er mikilvægt að við höfum það í huga að í dag er hægt að fá lyf sem innihalda CBD, framleidd eftir sömu ströngu skilyrðum og lyfjaframleiðendur og lyfjastofnanir út um allan heim krefjast, gegn svokölluðum undanþágulyfseðli á Íslandi og ég held að það sé óþarflega umhendis. Það væri í raun alveg nægilega stórt skref að ákveða hreinlega að lyfið væri lyfseðilsskylt eins og mörg önnur lyf sem eru með virk efni. Þingmaðurinn nefndi í ræðu sinni, sem er rétt, að lyfið hefur tiltekin lyfhrif og ég myndi kannski setja athugasemd við það að þau eru ekki alveg óumdeild. En þau eru sannarlega einhver og þess vegna held ég að það sé skynsamlegt að fara varfærnari leið eins og ég nefndi. Ástæðan er kannski mest sú að ég lít svo á að þetta sé eins og hvert annað lyf og það er notað við sjúkdómseinkennum og alls konar kvillum. Það er hins vegar ekki mikið til af gagnrýndum rannsóknum sem sýna fram á notagildi lyfsins eða gagnsemi en þær eru þó einhverjar. Það eru ekkert rosalega umfangsmiklar rannsóknir sem hafa verið gerðar. Þó að ég skilji hug þingmannsins og flutningsmanna að vilja gera efnið aðgengilegt þá held ég að það sé líka í því ákveðin neytendavernd að ætlast til þess að þetta efni eins og önnur virk efni gangist undir sömu skilyrði og önnur lyf sem við notum við sjúkdómum og þurfi þess vegna að vera í jafn ströngu framleiðsluferli og slík lyf. Það væri a.m.k. skynsamlegt fyrsta skref áður en við færum alla leið í þessu efni. Það kann að vera flötur á því fyrir velferðarnefnd að finna einhvern snúning á þessu sem hægt er að vinna með. En ég tel a.m.k. að þetta væri skynsamlegra skref en að fara alla leið í almenna sölu.
Forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann í ljósi þess að lyfjalög eru gríðarlega íþyngjandi, skiljanlega og réttilega, og krefjast margvíslegra leyfa frá hinu opinbera og eru íþyngjandi framleiðendum, innflytjendum, smásölum og ekki síst neytendum. Ég velti fyrir mér hver rökin eru fyrir því að skilgreina CBD sem lyf frekar en t.d. fæðubótarefni. Það eru til ritrýndar fræðigreinar sem hafa sýnt fram á að neikvæð áhrif CBD á líkamann eru nánast engin og líkaminn virðist samkvæmt rannsóknum vinna vel úr CBD með fáum og smávægilegum aukaverkunum sem flest tengjast stórum skömmtum. Sama má segja um fjölmörg vítamín en engum dettur í hug að skilgreina lýsi sem lyf eða D-vítamín. Ég spyr því hv. þingmann: Hvers vegna, ef efnið er hættulaust eða nánast hættulaust, er þörf á því að setja svo íþyngjandi skilyrði um að það verði flokkað sem lyf? Af hverju má CBD ekki bara vera aðgengilegt ef fólk er að kalla eftir því? Það eru ofboðslega margir í samfélaginu sem nota efnið í dag - það er á svörtum markaði og flutt inn - og það hjálpar gríðarlega mörgum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Þingmaðurinn kom inn á að lyfjalög væru að vissu leyti íþyngjandi og að sumu leyti eru þau það náttúrlega vegna þess að við viljum það. Við viljum að þeim sem þurfa að nota lyfin sé vernd í þeim lögum og að þau nái að halda utan um framleiðslu og sölu lyfja. Það er kannski einmitt þess vegna sem ég er fyrst og fremst að hugsa þetta. Þingmaðurinn nefndi að þótt það væru ekki miklar aukaverkanirnar væru þær nokkrar og það eru líka milliverkanir sem er erfitt, skulum við segja, að ná almennilega utan um svona í fyrsta kastinu. Lyf með þessu virka efni er þegar framleitt og til reiðu. Sennilega er hægt með breytingu á íslenskum reglugerðum að stíga það skref þegar í dag að heimila lyfið. Ég held að ef fólk kallaði eftir lyfinu myndi það alla vega svara þeirri eftirspurn. Það er annað í þessu sem ég er hræddur við vegna þess að ég hef mjög oft unnið með skjólstæðingum í gegnum tíðina sem hafa verið að taka svokölluð lausasölulyf og það er almenna reglan að það eru ekki mjög strangar framleiðslureglur um þau. Það er mjög oft þannig að samsetning þeirra og innihald er óvíst miðað við t.d. þau lyf sem fara í gegnum strangara vinnsluferli og stöðlunarferli. Ég er þeirrar skoðunar að þangað til að við erum með meiri upplýsingar um CBD í læknisfræðilegum tilgangi eigum við að fara varlega og stíga eitt skref í einu.
Forseti. Við hv. þingmaður sitjum saman í velferðarnefnd og eigum því væntanlega eftir að taka þessa umræðu áfram þar, sem er bara mjög gott og ég ber virðingu fyrir því að fólk vilji fara varfærnislega af stað með nýja hluti. Ég hlakka til að fá umsagnir og sérfræðinga til nefndarinnar til að víkka út þetta samtal og fræða okkur betur um CBD, væntanlega sem lyf eða fæðubótarefni. Mig langar að spyrja hv. þingmann að öðru. Þetta mál kemur líka inn á það hvort löglegt sé að rækta iðnaðarhamp á Íslandi þar sem kannabisplantan er öll undir núna í lögum um ávana- og fíkniefni. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé mér sammála um mikilvægi þess eða hvort hann telji að þörf sé á því að taka CBD út fyrir svigann þannig að það falli ekki undir lög um ávana- og fíkniefni. Með því yrði laga- og reglugerðarumhverfi á Íslandi varðandi iðnaðarhamp tekið af gráa svæðinu og það gert skýrt að leyfilegt væri að rækta iðnaðarhamp sem væri þá með litlu, skilgreindu magni af THC. Þetta myndi gera okkur fært að rækta og framleiða vörur úr þeim hampi á Íslandi sem er mjög umhverfisvæn leið að fara, t.d. til að búa til textíl eða steypu eða pappír eða hvað sem það nú er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir spurningarnar. Mér er kunnugt um þær vangaveltur sem hv. þingmaður bar upp um hvort það væri yfirleitt löglegt að rækta iðnaðarhamp á Íslandi og í strangasta skilningi lagatúlkunar er það líklega ekki. Það getur alla vega orkað tvímælis, skulum við segja, hvort það er löglegt. En ég er sammála þingmanninum um það að virka efnið CBD eigi að taka út fyrir sviga. Ég er sammála þingmanninum hvað það varðar vegna þess að það myndi greiða götu til að mynda skráningar lyfja sem innihalda þetta efni og þá værum við að skrá lyf sem innihalda þetta efni eftir þeim leikreglum sem þegar gilda um framleiðslu lyfja. Varðandi það sem hv. þingmaður spurði um áðan, um hvað væru lyf og hvað ekki lyf, er það miklu stærri umræða og hægt að fara út um víðan völl í því. Taka lyfja eins og lýsis - og takið eftir að ég segi lyfja eins og lýsis - getur í sumum tilfellum verið á við lyfjatöku, þ.e. nánast er verið að taka það vegna sjúkdómsástands eins og t.d. D-vítamínskorts sem aftur hefur áhrif á marga fleiri sjúkdóma. Mörkin þarna á milli eru því ekki alveg eins og eitthvert strik. Ég vona að þetta mál fái góða umfjöllun í nefndinni og það verður spennandi að sjá hvort hægt verður að ná einhvers konar lendingu í því en ég get ekki fellt mig við frumvarpið eins og það liggur fyrir í dag.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, um fjölda fulltrúa í sveitarstjórn, á þskj. 66. Fyrsti flutningsmaður, Jón Gunnarsson, er fjarverandi og því var ég kallaður inn af varamannabekknum, enda einn af meðflutningsmönnum málsins, en auk okkar tveggja eru flutningsmenn hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Vilhjálmur Árnason, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson og Bergþór Ólason. Eins og kemur fram í greinargerð hefur frumvarp þessa efnis verið lagt fram tvisvar sinnum áður, á 148. og 149. löggjafarþingi, en ekki náð fram að ganga. Sveitarfélög eru stjórnvöld og falla þar með í flokk handhafa framkvæmdarvalds samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þau eru því hluti af stjórnsýslukerfinu og ber þeim að fylgja almennum reglum sem gilda um starfsemi stjórnvalda og framkvæmd stjórnsýslu. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar skulu sveitarfélög ráða sjálf málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Með þessu orðalagi, að þau ráði sjálf málefnum sínum, er vísað til sjálfsstjórnar sveitarfélaga. Í sjálfsstjórn þeirra felst m.a. að íbúar sveitarfélags hafi lýðræðislegan rétt á að kjósa stjórn sveitarfélagsins í almennum kosningum. Kveðið er á um fjölda sveitarstjórnarmanna í 1. mgr. 11. gr. sveitarstjórnarlaga. Gildandi lagaákvæði hefur þannig áhrif á fjölda fulltrúa í sveitarstjórnum. Mikilvægt er að standa vörð um sjálfsstjórnarrétt sveitarfélaga og tryggja að sú lýðræðislega hugsun sem býr að baki sveitarstjórnarstiginu og reglum um kosningar til sveitarstjórnar, að sveitarstjórnarfulltrúar séu fulltrúar íbúa sveitarfélagsins, endurspegli á virkan hátt vilja íbúanna. Hugmyndafræðilegur grundvöllur 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar er að tryggja rétt íbúa á staðbundnum svæðum til að ráða sjálfir tilteknum málefnum án afskipta ríkisvaldsins. Því telja flutningsmenn frumvarps þessa rétt að sveitarfélög geti sjálf ráðið fjölda aðalmanna í sveitarstjórn. Hafa beri eftirfarandi í huga, eins og fram kom í athugasemdum við 2. mgr. 11. gr. í greinargerð frumvarpsins sem varð að gildandi sveitarstjórnarlögum, með leyfi forseta: „Mikilvægt er þó einnig að hafa í huga að það stjórnskipulag sem frumvarpið gerir ráð fyrir að gildi um starfsemi sveitarfélaga gerir ekki ráð fyrir mjög stórum sveitarstjórnum enda byggt á því að sveitarstjórnin sjálf taki allar meiri háttar ákvarðanir um rekstur og stjórnsýslu sveitarfélagsins og beri á þeim ábyrgð.“ Verði frumvarp þetta að lögum verður sveitarstjórnum í sjálfsvald sett að ákveða fjölda aðalmanna í sveitarstjórn í samþykktum sínum innan þeirra einu marka að fulltrúarnir verði aldrei færri en fimm og ekki fleiri en sjö þar sem íbúar sveitarfélags eru færri en 2.000. Breytingarnar sem lagðar eru til á 2. mgr. 11. gr. laganna fela því í sér að verði frumvarpið að lögum verður sveitarfélagi aldrei skylt að fjölga fulltrúum í sveitarstjórn þótt íbúafjöldi taki breytingum. Þá má nefna að sveitarfélögin hafa sjálfstæða tekjustofna og fjárveitingarvald innan ramma laga, samanber 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Tekjur sveitarfélaga og svigrúm til að nýta þær eru lykilatriði þegar litið er til þess hvað sveitarfélögin geta tekið sér fyrir hendur sjálf, þ.e. að eigin frumkvæði, eins og t.d. að ákvarða fjölda aðalmanna í sveitarstjórn. Þess má geta að fjárhagsleg áhrif þessa frumvarps, nái það fram að ganga, á ríkissjóð eru engin. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpið gangi til hv. umhverfis- og samgöngunefndar til umfjöllunar.
Forseti. Hér er kominn gamall kunningi, ég ætla ekki endilega að segja góðkunningi [[Gripið fram í: Þetta er góður kunningi.]]þar sem ég hef ekki haft sérstaklega góða reynslu af þessu máli í þau skipti sem það hefur komið hingað inn. Ég er alltaf jafn hissa á að þetta mál komi hér fram en aldrei eins og núna. Komið hefur fram í umræðum þegar það hefur verið lagt fram á öðrum tíma að kerfið eins og það er í dag sé ekki neitt sem ríkisvaldið hafi kokkað upp eða dregið einhverjar tölur upp úr hatti heldur sé það afurð umfangsmikillar vinnu sem farið var í með sveitarfélögunum þar sem niðurstaðan varð sú sem við búum við í dag. Það var ekkert síður fyrir hugmynd frá sveitarfélögunum sjálfum sem sett var upp ákveðin tafla um að íbúafjöldi réði einfaldlega því hversu margir fulltrúar væru í sveitarstjórnunum þannig að ekki þyrfti að karpa og takast á um það reglulega heldur yrði það nokkurn veginn eins og klukka, ef íbúafjöldi ykist ákveðið mikið fjölgaði fulltrúum í sveitarstjórnum. Ég fékk ekki upp úr hv. flutningsmönnum þá, en þá var framsögumaður annar en hv. þm. Óli Björn Kárason, hvaða greiningarvinna byggi að baki því frumvarpi sem væri betri en það samstarf sem fram fór við sveitarfélögin á sínum tíma.
Herra forseti. Bara til að það sé alveg skýrt skerðir það frumvarp sem hér liggur frammi ekki á neinn hátt sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Þau geta hagað málum sínum með þeim hætti sem þau kjósa. Þvert á móti er verið að auka frelsi sveitarfélaga til að taka ákvörðun í eigin málum. Greiningarvinnan er tiltölulega einföld. Að minnsta kosti við sem erum í þingliði Sjálfstæðisflokksins höfum verið talsmenn þess að auka fremur frelsi og hætta að þvinga fram einhver ákveðin atriði ef hjá því verður komist. Þetta mun hvorki neyða Reykjavíkurborg né önnur sveitarfélög til að taka ákvörðun um að fækka í sveitarstjórn, eða borgarstjórn í Reykjavík, ef þau kjósa að hafa þann fjölda sem þau vilja og taka tillit til þess hvernig íbúafjöldi þróast í framtíðinni og fjölga eða fækka eftir atvikum, nema síður sé. Það eina sem er sagt hér er að lágmarksfjöldi í sveitarstjórn skuli þó vera fimm. Það eru einu takmörkin sem flutningsmenn leggja til. Að öðru leyti viljum við að þetta sé í höndum sveitarstjórna og íbúa sveitarfélaganna sjálfra. Ég hygg að það ætti að vera alveg ágætissátt um að færa valdið frá ríkisvaldinu eða löggjafarvaldinu heim í hérað og lofa sveitarstjórnarfólkinu í samráði við umbjóðendur sína, íbúana í sveitarfélögunum, að taka ákvörðun um fjölda í [[Forseti hringir.]]sveitarstjórn, þó með því skilyrði að það séu aldrei færri en fimm.
Forseti. Það er ágætt að hv. þingmaður áttaði sig sjálfur á mótsögninni í máli sínu, annars vegar í umræðum um hið mikla frelsi sem flutningsmenn eru að færa sveitarfélögunum og hins vegar í því að hér er akkúrat verið að setja þeim mjög skýrar skorður, [[… eru þeir til staðar.]]að fulltrúar verði ekki færri en fimm. Eru til staðar, kallar hv. þingmaður. Það vill svo til að við getum breytt lögum og hér er akkúrat verið að leggja til að gera það. Ég vona að hv. þingmaður hafi áttað sig á því. Hér er verið að setja skorður þannig að alveg sama í hvaða búning við klæðum það leggja flutningsmenn þessa frumvarps það til að sá sjálfsákvörðunarréttur verði tekinn af sveitarfélögum. Flutningsmenn leggja til að þetta verði gert á annan hátt en í dag svo ég gef ekki mikið fyrir tal um frelsi samhliða þessu. Af hverju ekki að leyfa sveitarfélögunum að kjósa? Af hverju ekki að hlusta á sveitarfélögin sem komu að þessari vinnu? Það sem var ekki síst hugsunin var að þetta ætti ekki að vera eilíft köpurmál innan sveitarfélaganna sjálfra eða fara eftir því hvaða flokkar mynduðu meiri hluta á hverjum stað heldur væru þetta bara einfaldar reglur sem þyrfti ekkert að vera að velta sér mikið upp úr eða rífast um fyrir kosningar. Af hverju ekki að hlusta á sveitarfélögin? spyr ég nú bara. Þá kemur að því, forseti, sem gerði mig hvað mest hissa á því að málið kæmi fram núna, að í hv. umhverfis- og samgöngunefnd erum við að vinna að stefnumótun fyrir sveitarfélög þar sem sveitarfélögin sjálf hafa lýst yfir vilja sínum til að sameinast, um að þeim fækki. Er ekki ráð að bíða með allar svona tillögur þangað til eftir þær miklu sameiningar sem líklegt er [[Forseti hringir.]]að séu fram undan nái sú stefnumótun fram að ganga?
Herra forseti. Ég held að núna sé akkúrat rétti tíminn til að leggja frumvarpið fram. Það er gott innlegg í samhengi við umfjöllun nefndarinnar eða þingsins er varðar framtíðarstefnumótun í málefnum sveitarfélaga. Menn ættu að ræða þetta samhliða, að afhenda valdið til sveitarfélaganna og að þau hafi það. Helsta gagnrýnin sem ég hef haft á fyrirliggjandi tillögur um stefnumótun í málefnum sveitarfélaga er að menn skuli láta sig dreyma um að þvinga sveitarfélög með lögum til að sameinast. Ég geri mér alveg grein fyrir því að meiri hluti sveitarfélaga, stærri sveitarfélögin, hafi verið því fylgjandi að það yrði lögþvinguð aðgerð að sameina sveitarfélög, að það mættu ekki vera færri en 1.000 íbúar o.s.frv. Ég er algjörlega á móti því. Ég vil að íbúarnir sjálfir hafi frumkvæðið og vinni að því að sameinast öðrum sveitarfélögum ef þeir telja það þjóna hagsmunum sínum. Sveitarstjórnarmenn verða líka að hafa burði til þess í samvinnu við íbúa, umbjóðendur sína, að taka ákvörðun um það hvort og hvenær eigi að fjölga fulltrúum í sveitarstjórnum. Það er hins vegar skynsamlegt að tryggja a.m.k. að það sé einhver ákveðinn lágmarksfjöldi í sveitarstjórnum bara til að tryggja að það sé einhver lýðræðislegur vettvangur til að taka ákvarðanir. Ég vona að við hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé séum a.m.k. sammála um að við látum það aldrei gerast að hér verði sveitarfélag með aðeins einn í sveitarstjórn.
Herra forseti. Ég ætla að reyna að vera knappyrtur en ég tel mér eiginlega skylt að koma í ræðustól til að fara aðeins yfir aðdraganda þess að 11. gr. er eins og hún er í dag. 11. gr. eins og hún er er ekki afrakstur vinnu samráðshóps sem starfaði á vegum félags- og sveitarstjórnarráðuneytisins, eins og það hét þá. Þetta veit ég vegna þess að ég var í þeim vinnuhópi á þeim tíma ásamt ljómandi góðu fólki og þar var fólk sem myndi í dag teljast vera úr stjórnmálaflokkunum Samfylkingunni, Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki. Þar náðist samkomulag um aðra grein en síðan varð að lögum og þar voru, ef eitthvað var, „harðari“ skilyrði sett um fjölda aðalmanna í sveitarstjórn. 11. gr. eins og hún er núna er því í raun einhvers konar málamiðlun sem var náð þegar málið kom til þingsins. Alla vega breytist greinin á leiðinni frá viðkomandi vinnuhópi og þangað til málið var klárað í þinginu og verður eins og hún er í dag. Greinin eins og hún er gefur alveg nægjanlegt svigrúm fyrir sveitarstjórnir til að ákveða þann fjölda sem er í sveitarstjórn að mínu viti. Það sem meira er, ég tel að ekki sé skynsamlegt að fara niður fyrir þau mörk sem þarna eru, sérstaklega þegar horft er til þeirra verkefna sem sveitarfélögunum er treyst fyrir. Þau eru ærin og ég held að það sé beinlínis óskynsamlegt að ætla til að mynda að sjö manna sveitarstjórn í stóru sveitarfélagi eins og sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu geti séð um og annast öll þau verkefni sem hún á að annast. Ég er ansi hræddur um að ef menn veldu það myndi tvennt gerast, annars vegar að embættismenn í sveitarstjórnunum sæju í raun um alla raunverulega ákvörðunartöku og hins vegar að lýðræðið yrðu miklu minna vegna þess að þá þyrfti til að mynda í Reykjavík tugi þúsunda íbúa á bak við hvern kjörinn fulltrúa, ef ýtrustu tillögur eins og frumvarpið nefnir gengju fram. Ég geld varhuga við því og held að við ættum að gefa 11. gr. og sveitarstjórnarlögunum eins og þau eru núna dálítinn tíma til að lifa og starfa með þjóðinni áður en við förum að hræra meira því.
Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar vildi ég koma því á framfæri að þegar þetta mál fór í gegnum þingið á sínum tíma, árið 2011 ef ég man rétt, lögðumst við þingmenn Sjálfstæðisflokksins gegn nákvæmlega þessu atriði í málsmeðferð þannig að ekki var um að ræða einhvers konar málamiðlun við okkur, hvernig sem tillagan varð til. Þó að við styddum margvíslegar breytingar sem áttu sér stað í þessu lagasetningarferli greiddum við atkvæði gegn þessu tiltekna atriði. Það var einmitt á sömu forsendum og hv. þm. Óli Björn Kárason hefur lýst, við töldum að það ætti að vera ákvörðunaratriði sveitarstjórnar hvort farið væri út í fjölgun eða ekki. Þá vorum við auðvitað fyrst og fremst með í huga borgarstjórnina í Reykjavík. Við töldum að ef fyrir því væri pólitískur meiri hluti í viðkomandi sveitarstjórn væri mönnum í lófa lagið að taka slíka ákvörðun en það væri þá líka á ábyrgð viðkomandi sveitarstjórnar að útskýra hvers vegna það væri nauðsynlegt og hvaða tilgangi það þjónaði. Málið hefur komið upp með reglulegu millibili á síðustu árum og það er engin launung að tilefni tillöguflutningsins í upphafi og þess ágreinings sem verið hefur um þessi efni voru áform í Reykjavík um fjölgun borgarfulltrúa úr 15 í 23. Sú breyting hefur gengið í gegn og er áhugavert að velta fyrir sér hvernig það hefur reynst. Því var haldið fram, þegar sú breyting var ákveðin, að það myndi ekki fela neinn tiltekinn kostnað í sér af því að varamenn væru hvort sem er svo virkir og það myndi breytast með fjölgun aðalmanna í borgarstjórn. Mér er til efs að sú sé raunin.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir þessa athugasemd. Það kann vel að vera að Sjálfstæðismenn hafi ekki verið sammála þessari niðurstöðu á sínum tíma og þá er það bara þannig. Nú erum við samt í þessum veruleika, skulum við segja. Nú er búið að taka þessar ákvarðanir og það liggur fyrir að það eru 23 fulltrúar í borgarstjórn Reykjavíkur, svo að við tökum það sem dæmi. Ég held að við eigum ekkert að vera að hringla með það. Svigrúmið sem talað er um fyrir sveitarstjórnirnar er til staðar. Mörkin fyrir 100.000 manna sveitarfélag eru 23, þ.e. þegar sveitarfélagið er orðið svo fjölmennt. Það þýðir að þá standi að baki hverjum fulltrúa að lágmarki í kringum 4.000 íbúar. Það eru fleiri en þarf til að kjósa einn þingmann á Alþingi Íslendinga og mér finnst það ekkert sérlega vel í lagt, ef ég á að segja alveg eins og er, að hugsa með sér að til að komast í sveitarstjórn, þ.e. í stjórn til að sinna nærþjónustu, þurfi fleiri atkvæði en þarf til að vera kjörinn á löggjafarsamkunduna. Ég held að þessi mörk sem voru valin séu ásættanleg og ég minni hv. þingmann á að auðvitað kann þetta að hafa haft í för með sér einhvern kostnaðarauka fyrir sveitarfélögin. En lýðræðið kostar.
Herra forseti. Já, lýðræðið kostar og þeir sem taka ákvörðun um fjölda sveitarstjórnarmanna horfa á marga aðra þætti en kostnaðinn. Ég bara nefni þetta atriði sérstaklega vegna þess að bæði hér í þinginu og annars staðar var því ítrekað haldið fram að fjölgun borgarfulltrúa í Reykjavík myndi ekki leiða til aukins kostnaðar vegna þess að það væri hvort sem er búið að virkja fyrstu varamenn með þeim hætti að þeir væru fúnkerandi eins og aðalmenn. Það myndi auðvitað breytast þegar fjölgunin ætti sér stað en sú hefur þó ekki orðið raunin. En látum það nú vera. Hins vegar erum við hv. þingmaður sennilega ósammála um það grundvallaratriði hvort löggjafinn eigi endilega að setja skorður að þessu leyti eða hvort það á að vera ákvörðunaratriði sveitarstjórnarinnar sjálfrar, eins og í tilviki allra þeirra sveitarfélaga á Íslandi sem eru með 100.000 íbúa eða fleiri. Þetta er almenn regla sem nær til allra sveitarfélaga sem ná þeim stærðarmörkum í landinu og það er einfaldlega skoðanaágreiningur sem ekki verður leystur öðruvísi en með því að kanna hver hugur manna í þinginu er almennt til þeirrar spurningar. Ekki er með neinum öðrum hætti hægt að leiða fram einhverja niðurstöðu í þeim ágreiningi hvort menn telji yfir höfuð að löggjafinn eigi að setja slík mörk eða hvort það eigi að vera ákvörðunaratriði viðkomandi sveitarstjórnar sjálfrar. Ég fer ekkert ofan af því að mér finnst það ekkert óeðlilegt að í tilviki borgarstjórnar Reykjavíkur sé það hún sjálf sem tekur ákvörðun um það hvort borgarfulltrúar verði áfram 23 eða hvort þeim fækki í 19 eða 17 eða 15, eða hvort þeim verði fjölgað upp í 25. Mér finnst ekkert óeðlilegt að það sé borgarstjórnin sjálf sem taki slíka ákvörðun og beri ábyrgð á henni frekar en að við séum að kássast upp á það hér í þinginu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir andsvarið. Ég verð að játa að það kom mér á óvart að Reykjavík skyldi velja að vera bara með 23 fulltrúa. Mér hefði ekki þótt óeðlilegt að þeir hefðu stigið stærra skref, fyrst þeir voru á annað borð að stíga þetta skref í samræmi við núgildandi lög. Talandi um það svigrúm sem sveitarfélögin hafa má benda á að sveitarfélagið Kópavogur hefur ítrekað fellt það að fjölga bæjarfulltrúum í 15 þrátt fyrir að heimildin í lögunum sé til staðar. Heimildir sveitarfélaganna eru þarna og ekkert af Kragasveitarfélögunum, sem öll hafa heimild út frá stærðarmörkunum í 11. gr., öll nema Seltjarnarnes og Kjós reyndar, til að fara upp í 15 fulltrúa, en ekkert þeirra hefur valið það. Þau hafa öll valið að vera í lægri tölunni, þ.e. 11. En á sama hátt hefur það einu sinni verið samþykkt í sveitarstjórn hér suður í Kópavogi að fara í sameiningarviðræður við sveitarfélögin þar fyrir sunnan og þá var m.a. stungið upp á því að það sveitarfélag gæti heitið Heiðmörk. Hefði það sveitarfélaga verið stofnað, þ.e. sunnan Fossvogs, hefðu íbúar þess verið í kringum 80.000. Þá hefðu að lágmarki þurft að vera þar 15 sveitarstjórnarfulltrúar og að hámarki 23. Ég verð að segja eins og er að mér hefði þótt það vera fullkomlega eðlileg stærð á sveitarstjórn fyrir svo stórt sveitarfélag.
Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi um breytingu á sveitarstjórnarlögum ásamt nokkrum öðrum ágætum hv. þingmönnum. Þetta mál gengur efnislega út á það að sveitarstjórnir ákveði í meginatriðum sjálfar hversu margir fulltrúar skuli vera í þeim, að það sé ekki ákveðið af ríkisvaldinu heldur ákveði það einungis stóra rammann. Þetta gengur þvert á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna, þ.e. vilja íbúanna í sveitarfélögunum, um hversu marga fulltrúa þau telja sig þurfa að hafa í sveitarstjórnum. Verði frumvarp þetta að lögum verður sveitarstjórnum í sjálfsvald sett að ákveða fjölda aðalmanna í sveitarstjórn í samþykktum sínum innan þeirra einu marka að fulltrúarnir verði aldrei færri en fimm og ekki fleiri en sjö þar sem íbúar sveitarfélags eru færri en 2.000. Þannig er sveitarfélagi aldrei skylt að fjölga fulltrúum í sveitarstjórn þótt íbúafjöldi taki breytingum. Neðst í greinargerðinni segir að fjárhagsleg áhrif ákvæða frumvarpsins á ríkissjóð séu engin. Ég held að fjárhagsleg áhrif gætu verið einhver, hvort sem er til aukningar á fjárútlátum sveitarfélaga eða til sparnaðar ef sveitarstjórnin ákveður að fækka fulltrúum í sveitarstjórnum. Einhverjir gætu þá hugsanlega fjölgað umfram þessi mörk ef vilji er til þess en ég held að ekki sé vilji til þess almennt. Það er ekki vilji til þess almennt meðal íbúa í landinu að auka við báknið. Maður heyrir utan að sér þegar maður talar við fólk að fólki finnst oft nóg um stærð báknsins. Ég skal ekki segja hvort nýleg fjölgun borgarfulltrúa Reykjavíkur úr 15 í 23 hafi tekist vel og auðvitað er lítil reynsla komin á það en þetta er aukning upp á tugi prósenta með tilheyrandi fjárútlátum. Fjárútlát borgarinnar hafa aukist með þessu og þetta kemur auðvitað einnig við önnur sveitarfélög sem hugsanlega þurfa að fjölga sínum fulltrúum í kjölfar þessara laga. Ég sé ekkert að því, enda er ég meðflutningsmaður á þessu frumvarpi, að ríkisvaldið sleppi svolítið höndunum af því að reyna að stjórna sveitarfélögunum og leyfi þeim bara að ákveða sjálf hversu marga fulltrúa þau telji þörf á að vera með í sínum sveitarstjórnum hvert og eitt. Það getur verið misjafnt. Menn geta haft ýmsar skoðanir á því en af hverju ekki að leyfa þeim að ákveða þetta sjálf? Ég veit vissulega að í núverandi lögum eru einhver mörk á því, það er eitthvert valbil, en hvað er að því? Við hvað eru menn hræddir við að leyfa sveitarfélögum að taka þessar ákvarðanir sjálf? Af hverju þurfum við alltaf á Alþingi að vita allt betur? Við erum með tvö stjórnsýslustig. Hvers vegna ekki að leyfa þessu stjórnsýslustigi sem við köllum sveitarstjórnarstig að ákveða þetta sjálft? Við hvað eru menn hræddir? Þetta gæti leitt til sparnaðar. Þetta gæti leitt til einföldunar og nú á þeim tímum þar sem nokkrir stjórnmálaflokkar tala um að minnka báknið er ég svo aldeilis fylgjandi því að setja þetta bara í hendur sveitarstjórnarstiginu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um framleiðslu innrennslisvökva til notkunar í lækningaskyni. Meðflutningsmenn mínir á þessari tillögu eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Guðjón S. Brjánsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Líneik Anna Sævarsdóttir. Tillagan gengur út á að fela heilbrigðisráðherra að kanna hagkvæmni þess að hefja að nýju framleiðslu innrennslisvökva og innrennslislyfja til heilbrigðisþjónustu hér á landi. Sérstaklega verði metið öryggi, kostnaður og umhverfisþættir slíkrar framleiðslu. Ráðherra skili Alþingi skýrslu eigi síðar en 1. maí 2020. Virðulegi forseti. Tillaga sambærilegs efnis var flutt á 140. löggjafarþingi og 139. löggjafarþingi en er nú flutt að nýju nokkuð breytt. Þannig er að árið 2002 var framleiðslu innrennslisvökva hjá Lyfjaverslun Íslands hætt. Fram til þess höfðu slíkir vökvar að mestu leyti verið framleiddir innan lands þó að flóknari lyfjasamsetningar væru framleiddar erlendis og fluttar inn. Í nóvember 2005 var hins vegar birt skýrsla starfshóps á vegum Landspítala – háskólasjúkrahúss sem heitir Álit starfshóps til undirbúnings framleiðslu innrennslislyfja á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og er hún fylgiskjal með tillögunni. Í stuttu máli kom fram árið 2005 að árlega væri þörf á framleiðslu á sirka 230.000 lítrum þegar saman væru taldir innrennslis-, skol- og leysivökvar og að auki væru í kringum 120.000 lítrar af skilunarvökva. Eðli málsins samkvæmt má gera ráð fyrir að sú þörf sé nokkru meiri í dag, líklega einhvers staðar á bilinu 10–15% meiri í takti við þá fjölgun sem hefur orðið hjá þjóðinni og einnig með tilkomu aukins fjölda ferðamanna og hækkandi aldri. Í skýrslunni er einnig gert ráð fyrir því að framleiðslugeta slíkrar framleiðslueiningar þyrfti að vera allt að 1 milljón lítrar vegna mögulegra áfalla, til að mynda inflúensufaraldra eða annarra faraldra. Þess er einnig getið í skýrslunni að það sé mikilvægt að huga sérstaklega að birgðahaldi í innrennslisvökvum innan lands ef til að mynda komi til náttúruhamfarir sem geri það að verkum að erfitt yrði að koma vökum til landsins um tíma. Í skýrslunni er talið að með innlendri framleiðslu myndu skapast sirka 16 störf, þar af mörg sem krefjast sérhæfðrar kunnáttu. Eðli málsins samkvæmt er ljóst að stofnkostnaður myndi hljótast af slíkri framleiðslu og í skýrslunni frá 2005 var gert ráð fyrir að sú upphæð næmi tæplega 700 milljónum. Framreiknað og leiðrétt að einhverju leyti fyrir fjölgun íbúa gæti sá kostnaður í dag verið á bilinu 1.350–1.400 milljónir. Rekstrarkostnaður einingar eins og þessarar væri hins vegar einhvers staðar á bilinu 350–400 milljónir framreiknað og því er hér um umtalsverða fjármuni að ræða. Það sem var hins vegar ekki tekið á í skýrslunni á sínum tíma eru umhverfisþættirnir sem óhjákvæmilega fylgja framleiðslu eins og þessari, þ.e. sótspor framleiðslu sem þessarar, að flytja inn í hundraða tonna vís vatn sem er í rauninni nóg af á Íslandi og við framleiddum alltaf sjálf fram til 2002. Sótsporið af þessu er umtalsvert og þess vegna full ástæða til að meta hvort reikningsdæmið er annars vegar enn eins og hins vegar hvort ekki sé í því eitthvert sjálfstætt virði að grípa til framleiðslu aftur hér á landi. Eins og ég sagði koma þar ekki bara til umhverfisþættir heldur líka öryggisþættir, eins og til að mynda þeir sem gætu komið upp í tengslum við náttúruhamfarir, í tengslum við alvarlegar sýkingar eins og faraldra o.s.frv. Markmið tillögunnar er sem sagt að ráðherra láti kanna hvort innlend framleiðsla væri hagkvæm með tilliti til þessara þátta og að þá yrði gert ráð fyrir að ráðherra skilaði Alþingi skýrslu um málið ekki síðar en vorið 2020. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu gangi tillagan til hv. velferðarnefndar og ég hlakka til að takast á við þetta mál innan þeirrar nefndar.