Borist hefur bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 903, um hvata fyrir fyrirtæki í landbúnaði og sjávarútvegi og líffræðilega fjölbreytni, frá Unu Hildardóttur. Einnig hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 922, um tekjur ríkissjóðs vegna sölu á lyfseðilsskyldum lyfjum, frá Þorsteini Sæmundssyni.
Forseti. Það brenna eldar víða í heilbrigðiskerfi okkar þessa dagana. Það er á engan hátt gert lítið úr vandanum víða þótt fullyrt sé að ástandið á bráðamóttöku Landspítalans sé komið á þann hættustað að það verður einfaldlega ekki lengur við unað. Þessi staða kemur ekki á óvart. Við búum því miður við stjórnvöld sem hafa unnið þannig að málefnum í okkar opinberu heilbrigðisþjónustu að flestallt snýst um rekstrarform einstakra aðila innan kerfisins. Við búum við stjórnvöld sem setja sjálfan þjónustuþáttinn, nýliðun og meðferð fjármuna skör neðar en slagi í við þann hluta heilbrigðisstétta sem vill nýta þekkingu sína og krafta í að auka fjölbreytni og nýsköpun. Á dögunum láku í fjölmiðla fréttir af þjónustukönnun sem Sjúkratryggingar Íslands létu vinna um heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu undir lok síðasta árs. Það er merkilegt að þær niðurstöður voru ekki kynntar strax og þær lágu fyrir þar sem þær sýna jákvæðar fréttir hvað varðar traust til heilsugæslunnar og ánægju með þjónustuna. En það var fleira í könnuninni, atriði sem eru sannarlega ekki byr í segl þeirrar ríkisvæðingarstefnu sem ríkisstjórnin rekur nú af fullum þunga. Sjálfstætt starfandi heilsugæslustöðvar með sína 55.000 skjólstæðinga komu nefnilega óþægilega vel út. Um könnunina var þagað þunnu hljóði þar til fjölmiðlar komust í málið. Undanfarin ár hafa allar heilsugæslur á höfuðborgarsvæðinu verið fjármagnaðar eftir sama kerfi, þ.e. í orði en ekki á borði. Staðreyndin er að heilbrigðisyfirvöld hafa sýnt töluverða útsjónarsemi í því að veita fjármagn fram hjá kerfinu inn í ríkisreknu stöðvarnar. Samkeppniseftirlitið hefur beint tilmælum til úrbóta til heilbrigðisráðherra án viðbragða. Hið vökula auga ríkisvæðingar ríkisstjórnarinnar gætir þess hér að ekki verði gerð bragarbót á. Almannahagsmunum væri hins vegar betur borgið með því að augu og athygli ríkisstjórnarinnar væru á öðrum þáttum heilbrigðiskerfisins. Almannahagsmunum væri betur borgið með ríkisstjórn sem væri frekar í því að slökkva elda en að kveikja þá.
Virðulegi forseti. Mér finnst sannarlega við hæfi að halda áfram þeirri vegferð sem ég hefði tekið mér fyrir hendur, að vara við útbreiðslu kórónuveirunnar svokölluðu, sem hefur verið að herja á hátt í 40 lönd. Það síðasta sem við erum að frétta er að smit hefur greinst á Tenrife. Þar er búið að setja 1.000 manns í einangrun á hóteli og þar af er vitað um sjö Íslendinga. Þar stendur lögregluvörður við hótelið til að koma í veg fyrir að fólk fari þaðan út eða geti komist þangað inn. Í hádeginu kemur fram í fréttunum að öngþveiti er á flugvellinum á Tenerife þar sem fólk er að reyna að komast þaðan burt. En íslensk stjórnvöld, og sóttvarnalæknir, koma fram í sömu fréttum og telja ekki ástæðu til að vara okkur við því að fara til Tenerife. Virðulegi forseti. Ég get engan veginn áttað mig á þessum sofandahætti. Mér er það algerlega fyrirmunað. Þetta minnir einna helst á söguna sem við getum lesið um spænsku veikina þegar siglt var sofandi að feigðarósi með þeim hörmungum sem þá áttu sér stað. Og hvers vegna skyldum við ekki taka hlutina alvarlega? Hvers vegna skyldum við hlusta á þá sem tala um að varnaðarorð og forvarnir séu hreinlega hræðsluáróður? Ég er að tala um dauðans alvörumál, um veiru sem í raun er óþekkt og á sér enga líka, ekki í sögunni. Við vitum að meðgöngutími hennar er ekki undir tveimur vikum. Við getum gengið um í tvær vikur með þessa veiru án þess að hafa hugmynd um að við séum sýkt, án þess að hafa hugmynd um eitt eða neitt og án þess vísvitandi að vita að við göngum með hana og smitum þar með alla sem við umgöngumst, hvort sem það er í Costco, í Bónus á föstudögum eða IKEA eða hvar annars staðar sem er. Þetta er alvörumál og mér finnst það kærulaus stjórnvöld sem ætla ekki að taka fastar á málunum. Það eru að fara tvær flugvélar í dag til Tenerife. Við vorum að fá tvær flugvélar frá Tenerife í dag. Við verðum að gera betur.
Herra forseti. Framlög Íslands til þróunarmála eru enn undir alþjóðaviðmiðum og undir okkar alþjóðlegu skuldbindingum. Þetta er vel þekkt og hefur verið rætt hérna oft. Í þar síðustu viku fór ég í ferð til Úganda ásamt nokkrum öðrum norrænum þingmönnum og þar vorum við að kynna okkur aðeins hvað þróunarsamvinnuféð okkar er að fara í. Við skoðuðum alla keðjuna í heilbrigðiskerfinu þar sem við byrjuðum á birgðastöð þar sem geymd eru bóluefni við bæði algengum sjúkdómum sem allir ættu að vera bólusettir gegn, jafnvel hér á landi, og alveg niður í t.d. bóluefni gegn ebólu. Við skoðuðum sjúkrahús sem er fjármagnað upp á 11 millj. kr. á ári þar sem starfa 14 ljósmæður á fæðingardeildinni og eru tæplega 5.000 fæðingar á ári, þar af 30% með keisaraskurði. Við skoðuðum líka tvíhliða þróunarsamvinnu Íslands á svæðinu þar sem við höfum verið að starfa í Kalangala-héraði og svo í Buikwe-hérað og erum mögulega að fara að hefja störf í Namayingo-héraði. Þar eru byggðir vatnspóstar og skólar, matreiðsluaðstaða o.fl. Ég vildi bara koma hér og nefna að það er mikilvægt að við höldum þessu góða starfi áfram og leggjum okkur meira fram, bæði með fjármögnun til Gavi og Global Fund en líka í tvíhliða samvinnunni, með því að hækka framlög okkar til þróunarsamvinnu í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar. En á sama tíma er óviðunandi að við höfum ekki nema í mjög litlum mæli leitast eftir fríverslunarsamningum við þessi þróunarlönd. Það er vel þekkt að frjáls viðskipti geta gert gæfumuninn og fátækustu löndum heims veitir ekki af smá gæfu. Hérna er tækifæri fyrir okkur að gera betur með einföldum hætti og ég vil endilega hvetja til þess að það verði gert.
Herra forseti. Ég vildi nú gjarnan nýta þessar tvær mínútur til að lýsa eftir ríkisstjórninni og kannski spyrja hæstv. forseta hvort ríkisstjórnin hafi nokkuð lagt niður störf eða farið í langt vetrarfrí og gleymt að láta þingið vita af því. Það var viðhöfð nokkuð áberandi gagnrýni á ríkisstjórnina fyrir áramót fyrir það hversu fá mál væru komin fram og hversu seint þau kæmu fram. Svo mikil var gagnrýnin að ríkisstjórnin tók sig til og endurskoðaði þingmálaskrá sína nú í janúar þar sem því var bæði seinkað hvenær leggja ætti mál fram og þeim líka fækkað verulega með svo glæsilegum árangri að af þeim 48 málum sem ríkisstjórnin áformaði að leggja fram í janúar og febrúar eru komin fimm, rétt liðlega 10%. Þess vegna held ég að það sé tilefni til að spyrja: Er þessi ríkisstjórn hætt störfum eða eigum við að bíða? Hún er greinilega ekki í vinnunni því að alla vega bólar ekkert á þeim málum sem hún boðaði að kæmu fyrir þingið. Enn eina ferðina virðist raunin ætla að verða sú að við fáum þessi mál sennilega, sem betur fer mun færri en ríkisstjórnin áformaði, seint og beint ofan í umræðu um fjármálaáætlun sem er handan við hornið. Á sama tíma og ekki bólar á neinum málum frá ríkisstjórninni erum við að fjölga nefndadögum. Ég spyr: Til hvers? Varla er það ætlun meiri hluta þings að hleypa í gegn öllum þeim þingmannamálum sem hafa haldið uppi þingstörfunum hér í allan vetur. Það væri reyndar gleðileg tilbreyting ef sú yrði raunin. En ég býst ekki við að svo verði. Ríkisstjórnin nær ekki einu sinni að svara þeim fyrirspurnum sem til hennar er beint, það tekur óratíma. Meira að segja er einföld fyrirspurn mín sem er orðin tveggja mánaða gömul, um fjölda þeirra ráða og nefnda sem ríkisstjórnin hefur sett á fót á þessu kjörtímabili, enn að telja, og ég bíð. Reyndar er þetta ærinn fjöldi en tveggja mánaða talningartími er nokkuð ríflegur.
Herra forseti. Ég ætla að ræða hér eitthvað sem ekki er oft rætt í þessum sal: Fugla. Þá á ég nú ekki við furðufuglana sem oft rata hingað inn á þing. En kannski kemur það fólki á óvart að einn íslenskasti fugl Íslands, ef hægt er að komast þannig að orði, hrafninn, er á skilgreindum válista. Krumminn okkar er þar á sama lista og snæuglan og fálkinn. Þrátt fyrir þetta hafa um 3.000 hrafnar verið drepnir hér á landi á hverju ári, 3.000 talsins. Þrátt fyrir að Náttúrufræðistofnun Íslands hafi ítrekað mælst til þess við marga umhverfisráðherra að hrafninn verði friðaður er hrafninn enn einn fjögurra fugla sem má veiða allt árið um kring samkvæmt vef Umhverfisstofnunar. Herra forseti. Hrafnar eru samofnir íslenskri sögu og náttúru. Krummi á hvorki heima á válista né veiðilistum. Ég vil því kalla eftir afstöðu núverandi umhverfisráðherra til veiða á þessum tignarlega fugli og öðrum fuglum sem eru á skilgreindum válista, en hrafninn er ekki eini fuglinn sem er bæði á válista og veiðilista stjórnvalda. Herra forseti. Þessi sami umhverfisráðherra heimilaði í síðustu viku veiðar á yfir 1.300 hreindýrum sem eru ein af fáum landspendýrum sem hér lifa. Þá eru um 6.000 íslenskir heimskautarefir, sem er í raun og veru eini raunverulegi landneminn á Íslandi, drepnir hér árlega. Og nú liggur beiðni hjá stjórnvöldum um að heimila veiðar á selategund sem er bókstaflega í bráðri útrýmingarhættu. Herra forseti. Umhverfisvernd á ekki bara að snúast um að vernda urð og grjót. Umhverfisvernd á einnig að snúast um að vernda hið fábreytilega dýralíf Íslands.
Herra forseti. Ég vil líkt og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson auglýsa hér eftir ríkisstjórn Íslands og spyr eins og hann: Er hún hætt? Ég vil fara með nokkrar tölur af vef Alþingis. Á þessu 150. löggjafarþingi hafa 35 stjórnarfrumvörp verið samþykkt, 33 eru í nefnd og eitt bíður. Tvö þingmannafrumvörp hafa verið samþykkt, eitt verið fellt, 82 eru í nefnd og 11 bíða. 16 þingsályktunartillögur frá stjórn hafa verið samþykktar, þrjár eru í nefnd og af þessum 19 eru 11 EES-mál frá utanríkisráðherra. Sex þingsályktunartillögur frá þingmönnum hafa verið samþykktar, tvær felldar, 71 er í nefnd og 27 bíða. 70% af þeim þingmálum sem fram hafa komið á 150. löggjafarþingi eru frá þingmönnum. Þingmannamál hafa haldið uppi dagskránni á þessu þingi og birtingarmyndin er skýr. Tökum bara dæmi af þessum þingfundi vegna þess að þessum dagskrárlið loknum er á dagskrá eitt stjórnarfrumvarp. Síðan verða þrjár atkvæðagreiðslur, ein frá þingmönnum úr efnahags- og viðskiptanefnd og tvær frá þingmönnum Íslandsdeildar Vestnorræna ráðiðsins og síðan koma átta önnur þingmannamál. Samkvæmt þingmálaskrá eiga síðan að koma 65 mál frá ríkisstjórninni til þingsins í mars. Þar eru mörg stórmál. Það verður sannarlega hamagangur og læti síðustu dagana ef ríkisstjórnin á að koma þessum málum í gegn. Mér finnst, forseti, meðferðin á þingmannamálum vera óásættanleg og meðferðin er ekki til þess að auka áhrif þingsins eða virðingu eða traust Alþingis eins og þó er nefnt sérstaklega í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Dæmi eru um að nefndarformenn felli niður nefndarfundi frekar en að setja þingmannamál á dagskrá. Þó eru þau meira en 2/3 af þeim þingmálum sem fram hafa komið á þessu þingi. Þessu verður að breyta, forseti. Þetta gengur ekki svona.
Herra forseti. Það er freistandi að blanda sér í hrafnaumræðu hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar en ég tel þó rétt að bregðast við ummælum annars vegar hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur og hins vegar hv. þm. Þorsteins Víglundssonar hér áðan um fjölda stjórnarfrumvarpa og fjölda þingmannamála sem verið hafa til meðferðar í þinginu. Þá er það almennt að segja að magn er auðvitað ekki sama og gæði og mælikvarði á árangur og gæði þingstarfanna felst ekki endilega í fjölda samþykktra mála og heldur ekki í fjölda framlagðra mála. Bæði stjórnarfrumvörp og þingmannamál þurfa að fá ítarlega og góða umfjöllun á öllum stigum máls og ég held að oft mætti hafa í huga að þingið mætti oft og tíðum horfa meira á gæðin frekar en fjölda mála eða slíka mælikvarða. Þetta eru þau almennu sjónarmið sem ég vil að komi fram um þetta efni. Sú ríkisstjórn er ekki best sem kemur með flest frumvörpin og afgreiðir sem flest mál. Það er ekki endilega þannig. Það skiptir hins vegar máli að þau mál séu til framfara og til gagns sem fram koma og vonandi verður það í tíð þessarar ríkisstjórnar áfram þannig að hennar aðgerðir skila árangri, ekki á mælikvarða magnsins heldur á mælikvarða gæðanna. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Merkileg umræða. En í óundirbúnum fyrirspurnum í síðustu viku spurði ég fjármála- og efnahagsráðherra um ákvörðun um að greiða ekki öllum dráttarvexti vegna afturvirkrar skerðingar á lífeyri eins og málsaðili í dómsmáli fékk. Svarið var eins og vanalega útúrsnúningur. Ég spurði hvort ákvörðun um fjárheimildir vegna endurgreiðslu skerðinganna hefði verið tekin í fjármálaráðuneytinu en ráðherra svaraði, með leyfi forseta, „að þegar fólk á kröfu á ríkið þá mun hún innheimtast og það getur ekki staðið á fjárheimildum að greiða lögmætar kröfur á hendur ríkinu“. Virðulegi forseti. Eftir stendur samt að þeir dráttarvextir sem voru greiddir málsaðila í umræddu dómsmáli vegna afturvirkra skerðinga voru ekki greiddir til allra hinna sem urðu líka fyrir skerðingum. Það er fyrirsjáanlegt að allir sem urðu fyrir afturvirkum skerðingum muni fá þessa dráttarvexti greidda ef þeir fara í mál við ríkið um þá. Einhver tók hins vegar ákvörðunina um að greiða bara dráttarvextina til málsaðila en ekki allra hinna. Einhver tók ákvörðun um að fjárheimild fengist ekki til þess. Afleiðingin af því verður fleiri dómsmál með málskostnaði og ýmsu sem að lokum leiðir til þess að ríkið þarf að greiða umrædda dráttarvexti þrátt fyrir allt og líklega mun hærri upphæð vegna aukinna tafa og málskostnaðar. Þessari einföldu spurningu, hver tók ákvörðunina, var ekki svarað af fjármálaráðherra. Spurningunni um hvort ákvörðunin hefði verið tekin í fjármálaráðuneytinu var svarað með útúrsnúningi. Ef svarið hefði verið nei, ákvörðunin var ekki tekin í fjármálaráðuneytinu, þá held ég að svarið hefði verið hjá ráðherra einmitt nei, í staðinn fyrir að snúa út úr. Með útúrsnúningi svara þau sem vita upp á sig sökina sem mun kosta ríkissjóð enn meira af almannafé. Þess vegna spyr ég aftur, eins og ég spurði í fyrirspurninni um daginn: Hvers vegna fer Sjálfstæðisflokkurinn alltaf svona illa með almannafé?
Herra forseti. Atvinnuveganefnd óskaði eftir því við Byggðastofnun á síðasta ári að hún gerði úttekt á strandveiðum og skoðaði hvernig hefði tekist til eftir þær breytingar að veiðarnar voru settar á fasta daga. Við fengum kynningu í atvinnuveganefnd í morgun á þessari úttekt þó að henni sé ekki að fullu lokið og var mjög ánægjulegt að fá þar fram að heilt yfir miðað við þá könnun, sem er enn þá í gangi, en stór hluti þeirra sem tóku þátt í henni eru búnir að skila, er mikil ánægja með þessar breytingar. Menn sem þær stunda telja að strandveiðar skipti miklu máli fyrir heildartekjur þeirra á ársgrundvelli og það skiptir miklu máli fyrir fjölda hafna að strandveiðar séu til móts við aðrar veiðar í viðkomandi byggðarlagi. Hjá mörgum byggðarlögum skiptir sköpum að þær séu til staðar. Óttinn var mestur við þessar breytingar á norðausturhorninu og Austfjörðum en það er gott að vita að þar eru samt vel yfir 50% ánægð með breytingarnar. Það kemur einnig fram að menn hafi óttast að þessi pottur dygði ekki til en hann gerði það vissulega. Það kemur fram að það sem menn hafi kannski viljað gera lagfæringar á sé að flýta því að byrja megi á strandveiðum og líka seinka því í annan endann eftir því hvaða landshlutar eiga í hlut og að hægt sé að velja fleiri daga í mánuði innan 12 daga kerfisins en hægt er í dag. Ég tel að við í atvinnuveganefnd eigum að skoða þetta vel og koma hugsanlega með breytingar sem lúta að þessum tillögum.
Virðulegur forseti. Kórónuveiran geisar um heiminn með tilheyrandi dauðsföllum og ef veiran kemur hingað verður bráðamóttaka Landspítalans í vanda. Ítrekað hefur verið bent á brotalamir spítalans og bent á úrbætur en raunverulegar úrbætur hafa ekki skilað sér. Vandann á bráðamóttöku spítalans og vanda spítalans í heild átti að vera búið að laga. Oft var þörf en nú er lífsnauðsynlegt að gera ráðstafanir strax. Vonandi kemur kórónuveiran ekki, en ef og þegar hún kemur þá dugar okkur ekki að segja: Guð hjálpi okkur. Ábyrgðin er mikil. Nú verða ráðamenn að koma úr skotgröfunum, grípa til allra varúðarráðstafana sem þarf, ekki bara einn gám og smáaðgerðir. Þessi veira bitnar verst á veiku fólki, eldri borgurum, fólki með undirliggjandi sjúkdóma, t.d. lungnasjúkdóma. 28. febrúar á að vígja nýtt 99 herbergja hjúkrunarheimili við Sléttuveg, merkilegt hús sem hefur sennilega, eftir því sem ég kemst næst, verið byggt á mun ódýrari hátt en önnur hús. Þessi 99 rými þarf nú að nýta fyrir bráðamóttöku til að hreinsa út þannig að bráðamóttakan verði tilbúin til þess að taka á þeim vanda sem fram undan er. Ef við gerum það ekki erum við að stinga hausnum í sandinn. Við verðum og eigum að trúa því að umrædd veira komi. Gengið hafa yfir rosalega slæmir veirusjúkdómar sem hafa valdið því að fólk er mjög slæmt í lungum hefur ekki verið í eina viku með þetta, ekki tvær eða þrjár vikur heldur mánuði, og hefst þannig að það liggur við að fólk geti ekki andað. Ég segi fyrir mitt leyti: Hver segir að veiran sé ekki komin? Sýni voru tekin hérna áður fyrr en þá voru ekki til aðferðir til að greina veiruna. Það er ekki nema rétt rúmur mánuður síðan við höfðum það.
Herra forseti. Í dag er 25. febrúar 2020. Allt frá því ríkisstjórnin tók til valda hefur okkar góða starfsfólk heilbrigðiskerfisins sent neyðarkall til ríkisstjórnarinnar um að koma heilbrigðiskerfinu til bjargar, koma starfsmönnum þess til hjálpar í störfum þeirra við að hlúa að sjúkum, ungum sem öldruðum, að fjármagna okkar sameiginlega heilbrigðiskerfi svo hægt sé að tryggja öryggi sjúklinga. Í byrjun árs var öllum ljóst að það yrði að bregðast við og það án tafar. Álagið á bráðamóttöku Landspítala er slíkt að því er af vaktstjórum Landspítala lýst sem neyðarástandi. Orðin „fokking dísaster“ voru viðhöfð. Læknar spítalans segja daglegt hættuástand og yfirlæknir smitsjúkdóma óttast stórslys á bráðamóttöku, verði ekki brugðist strax við. Ríkisstjórnin brást við með því að skipa átakshóp til að fjalla um ástandið, en bara á bráðamóttökunni en ekki ástandið í heilbrigðiskerfinu sem er auðvitað vandamálið. Það hefur verið vanfjármagnað og þannig markvisst vannært undanfarin ár. En nei, ríkisstjórnin vildi eingöngu skoða ástandið á bráðamóttöku og fá um það skýrslu. Átakshópurinn vann hratt og vel og skilaði skýrslu í síðustu viku. En starfsfólkið heyrir ekki neitt. Enn hlaupa þau og hlaupa nótt sem dag til að reyna að koma sjúklingum til bjargar en fá engin svör. Engin skilaboð, ekki neitt frá stjórnvöldum, bara þögnin ein, utan þess að þau eru beðin um að tala ekki um vandann því að það gerir það að sérstakri áskorun fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra að standa með Landspítala. Herra forseti. Er nema von að maður spyrji sig hvort ríkisstjórninni sé verkefnið e.t.v. um megn? Er ríkisstjórnin svo ósamstiga að hún getur ekki sammælst um nauðsynlegar bráðaaðgerðir til þess að koma heilbrigðiskerfinu okkar til bjargar?
Herra forseti. Þingmönnum hefur orðið tíðrætt um verklag Alþingis og sleifarlag stjórnarflokkanna. Þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins talaði hér um að magn væri ekki sama og gæði. Það er alveg hárrétt hjá honum. Það væri líka ágætt ef ríkisstjórnin hefði smá ritstjórn þegar að gæðunum kemur, t.d. á framlögðum þingmálaskrám. Ef ætlunin er ekki að leggja fram nema brotabrot af þeim málum sem þar eru ber það ekki vott um góða gæðastjórnun. Ég held að þau gætu farið að vinda sér í það að skera niður eigin málaskrá. Varðandi þingmannamálin sem hér hafa verið gerð að umtalsefni er líka rétt að geta þess að þingmannamál eru líka mál frá stjórnarþingmönnum. Drjúgur helmingur þingmannamála er frumvörp frá stjórnarþingmönnum þannig að mér þótti nú hv. formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins vega nokkuð að eigin þingmönnum í þeim efnum. Hitt er hins vegar athugunarefni og áhyggjuefni að hér er mælt fyrir þingmannamálum í gríð og erg og þau eru send til nefnda og þau eru send út til umsagnar. Ég get sem dæmi nefnt að í allsherjar- og menntamálanefnd eru núna 38 mál sem hafa verið send út til umsagnar og umsagnarfrestur er liðinn, allt frá 130 dögum til 99 daga, ef við tökum tíu málin sem elst eru. Það hefur ekki borið neitt á því að það eigi að taka þessi mál á dagskrá nefndarinnar. Það er gríðarleg sóun á tíma Alþingis að vera að mæla fyrir öllum þessum málum til þess eins að láta þau daga uppi í nefndum og gera ekkert með þau þar. Þetta er sérstaklega blóðugt á þeim tíma [[Forseti hringir.]]þar sem stjórnvöld sjálf geta ekki haldið uppi störfum þingsins með eigin málum heldur treysta á það að fylla upp í dagskrána með þingmannamálum. [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé stór og mikil ástæða til að endurskoða þetta vinnulag þannig að hvorki tíma Alþingis [[Forseti hringir.]]sé sóað né þeirra sem veita okkur þá virðingu að senda vandaðar umsagnir, að það sé bara til að henda í ruslakörfuna.
Virðulegi forseti. Á fundi atvinnuveganefndar í morgun kom Sveinn Margeirsson, fyrrverandi forstjóri Matís, fyrir fundinn og flutti okkur hugmyndir sínar um örsláturhús og þau tækifæri sem þar eru, bæði fyrir sauðfjárbændur og neytendur. Margt kom þar fram, margir góðir punktar. Gæði íslenska lambakjötsins hafa verið ótvíræð og með því að nýta okkur afurðir sauðkindarinnar erum við að nýta styrkleika okkar sem þjóð og auðlindir landsins og við þurfum ekki að flytja inn fóður til eldis heldur er þetta allt heimagert. En það er staðreynd að við erum að tapa niður gæðum lambakjötsins með nýjum sláturaðferðum. Fækkun afurðastöðva í landinu hefur valdið því að sauðfénu er ekið lengri vegalengdir sem veldur auknum streituhormónum í kjötinu, auk þess sem stærri sláturhús kalla á að kjötið fari hraðar í gegnum ferlið. Þar með hefur sú aðferð og handverk og þær hefðir sem skiluðu mestum gæðum kjötsins tapast en það var að láta kjötið meyrna og hanga eftir slátrun áður en það færi í frost. Mikill áhugi er meðal bænda að geta komið á viðskiptum á heimaslátruðum afurðum. Með því fyrirkomulagi gætu þeir margfaldað virðisaukann af framleiðslu sinni og boðið neytendum aukin gæði. Tilgangur matvælalaga er að tryggja, svo sem kostur er, gæði, öryggi og hollustu matvæla og að merkingar og aðrar upplýsingar um þau séu réttar og fullnægjandi. Þessu skal náð með innra eftirliti, áhættugreiningu, rekjanleika afurða og varúðarreglum svo dæmi séu nefnd. Virðulegi forseti. Með því að greiða fyrir uppbyggingu örsláturhúsa og byggja undir þá starfsemi erum við alls ekki að fara á svig við tilgang matvælalaganna. Sú þekking sem íslenskir bændur búa yfir og öruggt eftirlit getur tryggt matvælaöryggi neytenda. Það er jafnvel hægt að haga eftirlitinu með nútímatækni eins og með rafrænu eftirliti. Nú þegar hafa bændur strangt skýrsluhald um skepnur sínar frá burði til slátrunar og því er góður gagnagrunnur til um hvert lamb frá upphafi til enda. Við getum því alveg haldið þessu áfram þó að við þurfum ekki að breyta miklu til þess.
Herra forseti. Forsætisráðherra sagði fyrir skömmu að skynsamlegt væri að hefja sölu Íslandsbanka og nota ávinning til innviðafjárfestinga. Rekstrarumhverfi banka breytist hratt. Í því efnahagsumhverfi sem við erum í í dag er það samdóma álit þeirra sem best til þekkja að nú sé ekki góður tími til að selja banka. Bókfært eigið fé Íslandsbanka var um áramótin 177,6 milljarðar. Söluverðið sem búist er við að fáist fyrir bankann er hins vegar á genginu 0,7 sem þýðir að fyrir hverjar 1.000 kr. sem bankinn á fást 700 kr. Seljandinn, ríkissjóður, fengi því 70% eigið fé fyrir bankann. Ríkissjóður fengi því ekki 177 milljarða fyrir bankann heldur 124 milljarða. Eigið fé bankans stæði því ekki undir væntu söluandvirði hans þar sem það yrði 53 milljörðum kr. lægra. Það er auðvitað dapurlegt. Það verður varla nein biðröð kaupenda nema á lágu verði. Þetta þýðir í raun að betra væri fyrir eigandann að borga sér út eigið fé. Þá myndi hann fá 100% af því. En bankinn verður vissulega ekki lagður niður í einum grænum. Það tæki mörg ár. Fyrir ríkissjóð er í raun hagstæðara að lækka eigið fé með arðgreiðslum en að selja bankann undir bókfærðu verði. Fljótvirkasta og skynsamlegasta leiðin fyrir ríkissjóð er því að greiða sér allan þann arð sem hann getur. Það er hægt með því að endurskipuleggja efnahagsreikning bankans og breyta samsetningu eigin fjár, nýta þau tækifæri sem eigandinn, ríkissjóður, hefur til að hámarka arðsemina án þess að selja bankann. Það á ekki að færa kaupendum bankans þessi tækifæri á silfurfati. Einnig er skynsamlegt fyrir ríkissjóð að selja eignir úr bankanum og fá þannig fé í innviðauppbyggingu. Má þar nefna fyrirtækið Allianz sem er í eigu Íslandsbanka, vel rekið og verðmæt eign. Herra forseti. Íslandsbanka á ekki að selja á undirverði.
Herra forseti. Mig langar að gera að umtalsefni hér gríðarlega alvarlegt atvik sem átti sér stað í Hamraborg í Kópavogi á mánudagskvöld í síðustu viku. Þar veittist hópur unglingspilta á aldrinum 15–18 ára að 14 ára pilti. Árásin var einstaklega fólskuleg, hrottaleg og gróf, enda var drengurinn kýldur og sparkað var í hann liggjandi bæði í höfuð og líkama. Drengurinn sem varð fyrir árásinni var fluttur á slysadeild til aðhlynningar og hefur verið í miklu áfalli eftir árásina og ekki þorað að fara út úr húsi. Það er margt sem vekur óhug hjá manni við þennan atburð, kannski ekki síst hversu alvarleg og gróf árásin var af hálfu mjög ungra drengja. Það sem vekur líka mikinn óhug er að drengurinn var yngri en allir árásarmennirnir og er af erlendum uppruna. Við sem samfélag þurfum að taka þessa hrottalegu árás á dreng af erlendum uppruna mjög alvarlega. Skólayfirvöld, barnaverndaryfirvöld sem vinna nú í málinu, lögregla og við öll þurfum að bregðast við af mikilli festu til að gefa mjög skýr skilaboð um að svona ofbeldi verði aldrei liðið. Það verður að taka á þessu einstaka máli til að koma í veg fyrir að svona endurtaki sig því að svona hryllileg atvik geta nefnilega verið upphafið að kerfisbundnu útlendingahatri sem birtist með óvægnum og ómanneskjulegum hætti. Hatur af því tagi getur verið lífshættulegt eins og við sáum hér gerast við Austurvöll sumarið 2018. Ég velti því fyrir mér hvort lögregluyfirvöld telji sig þurfa að fara betur yfir verklag innan sinna raða til að vera sem best í stakk búin til að taka á svona árásum því að ef það er rétt hjá föður drengsins sem hann hefur sagt frá í fjölmiðlum, að lögregla hafi ekki trúað honum fyrst og staðhæft við hann að sonur hans hafi sjálfur átt upptökin að árásinni, þarf lögregla höfuðborgarsvæðisins að útskýra það strax. Um leið og ég sendi drengnum og fjölskyldu hans bata- og stuðningskveðjur vil ég endurtaka orð Vöndu Sigurgeirsdóttur, lektors í tómstunda- og félagsmálafræði við menntavísindasvið Háskóla Íslands, sem hafði þetta að segja í fjölmiðlum um þessa fólskulegu árás og um það hvers vegna enginn sem var vitni að árás hópsins skarst í leikinn til að stöðva ofbeldið sem drengurinn var beittur, með leyfi forseta: „Í eineltismálum þá grípa áhorfendur allt of sjaldan inn í og því þurfum við að breyta. [[Forseti hringir.]][…] Við þurfum sem samfélag að skipta okkur oftar af. Að sjálfsögðu í svona stórum málum en líka í smærri málum. […] Það er svo mikilvægt að hætta þessu hiki sem er innra með okkur [[Forseti hringir.]]þegar kemur að því að skipta okkur af og fá þetta bein í nefið sem maður þarf í stórum og litlu málum.“ Ég hvet alla [[Forseti hringir.]]hlutaðeigandi sem vinna að þessu máli til dáða og að senda mjög skýr skilaboð.
Herra forseti. Það er alveg ljóst að við þurfum að lengja frestinn til að fara í þær tæknibreytingar sem fylgdu lögunum um neytendalán og það erum við að gera. Það sem við höfum ekki haft góðan tíma til að ræða innan nefndarinnar og hefðum þurft að fá lengri tíma í eru skilgreiningar, t.d. á rafrænu auðkenni og fullgildri rafrænni undirskrift. Breytingartillagan sem þið hleyptuð áðan á dagskrá með afbrigðum er til þess fallin að útskýra hvað átt er við með lagagreininni sem myndi þá hljóða svona ef við samþykktum breytingartillögu frá hv. þingmönnum Bryndísi Haraldsdóttur og Smára McCarthy og síðan þá breytingartillögu sem ég stend að ásamt hv. þm. Smára McCarthy: Lánssamningar skulu gerðir skriflega og skulu undirritaðir af neytanda. Sé lánssamningur gerður í fjarsölu skal hann undirritaður af neytanda með fullgildri rafrænni undirskrift eða samþykktur af neytanda sem hefur verið auðkenndur rafrænt gagnvart viðskiptakerfi lánveitanda. Þarna viljum við hv. þm. Smári McCarthy bæta við: Með rafrænni auðkenningarleið sem hefur hátt fullvissustig. Þá er búið að segja hvernig auðkenningin á að vera. Við vitum alveg að lög um neytendalán ná auðvitað til bankanna en líka til smálánafyrirtækja. Við þurfum að passa að allir hlutaðeigendur sjái til þess að verði undirskriftin rafræn verði fullvissustigið hátt. Það er ekki nóg að horfa bara til bankanna hvað þetta varðar, við verðum að horfa á smálánafyrirtækin og ef við skilgreinum þetta ekki finnst mér að við séum svolítið að gefa þeim frítt spil, að það sé bara einhvers konar auðkenni sem þau skilgreina sjálf. Við viljum hins vegar hafa fullvissustigið hátt þannig að ég bið ykkur um að athuga þetta í atkvæðagreiðslunni á eftir.
Virðulegur forseti. Það kann að vera að þingheimur sé orðinn örlítið áttavilltur eða ruglaður í því sem við erum að aðhafast í hv. efnahags- og viðskiptanefnd þegar kemur að þessu ágæta frumvarpi um neytendalán sem stundum hefur verið kallað frumvarp um smálánin. Ég er flutningsmaður ásamt hv. þm. Smára McCarthy á breytingartillögu við frumvarpið frá okkur í efnahags- og viðskiptanefnd. Hún varðar í rauninni bara orðin „fullgilda rafræna undirskrift“. Það er kannski að einhverju leyti ákveðin handvömm hjá okkur að í breytingunni hafi verið talað um „rafræna undirskrift“ en ekki „fullgilda rafræna undirskrift“ sem er lagaleg skilgreining á því hvað í því felst. Ég legg til að við samþykkjum þá breytingu og vísum þá í setninguna: fullgildar rafrænar undirskriftir. Sú breytingartillaga sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir nefndi áðan varðar það að jafnframt bættist við aðrar leiðir að þarna sé auðkenningarleið sem hefur fullvissustigið „hátt“ samkvæmt lögum um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti. Þetta er breytingartillaga sem varð bara til í dag. Við höfum vissulega rætt þetta svolítið í nefndinni en það verður að viðurkennast að ég met það a.m.k. svo að við gerum okkur ekki alveg fulla grein fyrir því hvaða áhrif þetta kann að hafa. Við fengum athugasemdir frá Samtökum fjármálafyrirtækja og líka Samtökum fjártæknifyrirtækja eftir afgreiðslu á frumvarpinu okkar í desember sl. þar sem uppi voru þau sjónarmið hjá bönkunum að þær aðgerðir sem við værum að fara fram á með því að gera kröfu um fullgilda rafræna undirskrift kostuðu töluverða fjármuni og tíma. Þess vegna er stóra málið hér að við erum að fresta gildistökunni til 1. júní en það er spurning hvort það sé nákvæmlega það sem við vorum að velta fyrir okkur þegar við vorum að tala um þetta. Við vorum fyrst og fremst að velta því fyrir okkur að fólk gæti ekki tekið lán í nafni annarra hjá smálalánafyrirtækjunum en við vitum að bankarnir okkar standa allir gríðarlega framarlega í rafrænni þjónustu. Vandamálið liggur ekki þar þannig að ég sé ekki ástæðu til að gera þar enn frekari og íþyngjandi kröfur því að auðvitað á rafræn þjónusta fyrst og fremst að einfalda líf okkar sem neytenda og einstaklinga en ekki flækja það. Að því sögðu get ég tekið undir margt af því sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir sagði áðan. Ég leggst engu að síður nú gegn breytingartillögu þeirra en legg til að við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd höfum málið enn til umfjöllunar, kynnum okkur betur þessar auðkenningar og fullvissustig sem ég held að séu hátt, meðalhátt og eitthvað sem við breyttum um jólin. Ég legg því til að við samþykkjum frumvarpið eins og það kemur frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd, höfum samt „fullgildar rafrænar undirskriftir“ en notum svo áfram tímann í að fara betur yfir þessa auðkenningu til að sjá til þess að við ráðumst örugglega á þau vandamál sem við ætlum okkur að ráðast á en ekki vera of íþyngjandi til handa öðrum aðilum sem starfa á þessum markaði.
Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að bæta við það sem hefur komið fram hjá öðrum hv. þingmönnum sem er allt hárrétt. Þetta er orðið flókið mál, þetta er bara einn af þeim stöðum þar sem tæknin rekst á samfélagið með miklum hraða og ég hef fullkomna samúð með öllum sem eiga erfitt með að fylgja. Fyrri breytingartillagan sem við leggjum til held ég að sé óumdeild, þ.e. okkar hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, sem snýst bara um að bæta við orðinu: fullgildri. Seinni tillagan snýst um að „eða-liðurinn“ sem kemur í þessu frumvarpi verði þannig að ekki verði hægt að nota hann sem undankomuleið í tilfelli smálánafyrirtækja til að komast hjá einhverri eðlilegri vottun á auðkenningu þeirra sem fá þannig lán og þar fram eftir götunum. Þetta orðalag verður til eftir samtöl við nokkra sérfræðinga og snýr að því að reyna að gera hlutina nákvæmlega eins og bankarnir eru að gera þá, að þegar fólk hefur verið innskráð með leiðum sem eru viðurkenndar inn í rafræn viðskiptakerfi geti það afgreitt sig sjálft með eðlilegum hætti. Þetta á ekki að vera íþyngjandi fyrir bankana. Seinni tillagan held ég að sé góð. Ég er sammála hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að auðvitað eigum við að halda áfram að vinna þetta mál og tryggja að það sé lokað fyrir öll vandamál en í öllu falli erum við að leggja fram þessa síðari breytingartillögu núna í þeim tilgangi að reyna að láta þetta allt saman virka. Þetta er flókið, því miður, og auðvitað hefði verið betra ef við hefðum haft meiri tíma til að vinna þetta. Í öllu falli held ég að þessar tvær breytingartillögur dugi til að ná yfir allt og svo vonandi getum við farið dýpra í prófun með það.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir stuttu nefndaráliti utanríkismálanefndar um þingsályktunartillögu varðandi vestnorræn umhverfisverðlaun hafsins. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Guðjón S. Brjánsson, formann Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, og Bylgju Árnadóttur, ritara Íslandsdeildar. Með tillögunni er skorað á ríkisstjórnina að kanna möguleika á að koma á vestnorrænum umhverfisverðlaunum hafsins í samstarfi við landsstjórnir Færeyja og Grænlands. Tillagan er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 2/2019 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 23. október 2019 í Nuuk. Í greinargerð með tillögunni kemur m.a. fram að stofnun vestnorrænna umhverfisverðlauna hafsins myndi vekja athygli alþjóðasamfélagsins á mikilvægi hafsins fyrir komandi kynslóðir og heimsbyggðina alla. Verðlaunin yrðu veitt fyrir sérstakt frumkvæði og vinnu að umhverfisvernd í hafi eða sjálfbærri nýtingu sjávarauðlinda. Verðlaunin yrðu veitt frumkvöðlum, samtökum, fyrirtækjum, sveitarfélögum, ríkisstjórnum, stofnunum eða einstaklingum, hvort sem er á Vestur-Norðurlöndum eða utan þeirra. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Gunnar Bragi Sveinsson og Rósa Björk Brynjólfsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Bryndís Haraldsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen, Logi Einarsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson og ég, Bryndís Haraldsdóttir.
Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að stinga inn nokkrum orðum af því tilefni að utanríkismálanefnd hefur fjallað um þessa tillögu frá Vestnorræna ráðinu um vestnorræn umhverfisverðlaun hafsins. Ég þakka fyrir jákvæða umfjöllun nefndarinnar og snara meðferð, stutt en skilmerkilegt nefndarálit og frábæran flutning á því. [[Hlátur í þingsal.]]Við þekkjum öll þær áskoranir sem heimurinn stendur frammi fyrir af völdum loftslagsbreytinga og mengunar. Æ fleiri einstaklingar, stofnanir, fyrirtæki og samfélög gera sér grein fyrir ógninni, að hún sé raunveruleg og alvarleg, að ekki sé valkostur að sitja hjá með hendur í skauti. Mengun í hafinu og súrnun þess er tilhugsun sem skelfir marga. Líffræðilegri fjölbreytni er þar með líka ógnað. Fleiri og fleiri snúa vörn í sókn, þróa sjálfbæra orku og finna sjálfbærar lausnir í matvælaframleiðslu með öllum tiltækum ráðum. Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun hafa sett þessi málefni á oddinn. Það var ánægjulegt að fá að taka þátt í fundi á föstudaginn með Landssambandi ungmennafélaga. Þar var boðið upp á opið samtal vestnorrænna ungmenna um framtíð líffræðilegrar fjölbreytni og vistkerfa. Það verður að segjast eins og er að það fyllir mann bjartsýni þegar unga fólkið heldur merkinu svona greinilega og vel á lofti og er upplýst. Þarna átti sér stað samtal með ungu fólki við fagfólk og sérfræðinga. Það fór vel á með fólki og það er ljóst að þeir sem brátt taka við keflinu gera sér ljóst að það verður að bregðast við. Þessi viðburður var ekki einn og stakur, hann var einn af fleirum í vinnustofum ungmenna víðs vegar á Norðurlöndum um líffræðilega fjölbreytni og vistkerfi í aðdraganda viðræðna um nýjan samning Sameinuðu þjóðanna á þessu sviði í október. Þá er gert ráð fyrir að þessar kröfur eða hugmyndir og niðurstöður vinnuhópa unga fólksins verði teknar inn í kröfur ungmenna og muni skila sér í þessar samningaviðræður. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Okkur er vel ljóst að áhugi á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum er sífellt að aukast. Stórveldin virðast keppast um áhrif á svæðinu og ítök í þeim náttúruauðlindum sem á norðurslóðum er að finna. Við þekkjum samkeppni um yfirráð yfir náttúruauðlindum á landi en auðlindir hafsins munu leika lykilhlutverk í alþjóðastjórnmálum í framtíðinni. Í vestnorrænu ríkjunum er umtalsverð vitundarvakning gagnvart hagsmunum sem snúa að hafinu. Náttúruauðlindaráðið í Attu við vesturströnd Grænlands hlaut t.d. umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs árið 2018 og það er til merkis um þessa vakningu á Grænlandi. Náttúruauðlindaráðið í Attu hlaut þessi verðlaun fyrir frumkvæði og ötult starf að skrásetningu upplýsinga um hafsvæði og fyrir tillögur að leiðum til stjórnunar hafsvæða. Náttúruauðlindaráðið sem var sett á laggirnar af fólkinu sjálfu, grasrótinni, er uppspretta félagslegrar samkenndar og vísindasamfélagsins sömuleiðis, almennings og stjórnunaraðila. Þau hafa þegar getið af sér svipuð verkefni, m.a. í Finnlandi og Rússlandi, og hafa alla burði til að breiðast út til margra fleiri landa á hafi og landi, á norðurslóðum sem og utan þeirra, til góðs fyrir náttúru og umhverfi. Það er nauðsynlegt að standa vörð um rétt þjóða til sjálfbærrar nýtingar auðlinda hafsins. Nýta þarf gagnreyndar aðferðir, rannsóknir og losa okkur undan hindurvitnum. Umræðu um friðun stórra svæða á norðurslóðum þarf að mæta með upplýsingagjöf um ábyrga fiskveiðistjórn og ábyrga atvinnustarfsemi. Ísland, Færeyjar og Grænland ættu því að leggja sig eftir því að móta umræðu um þessi málefni á alþjóðavettvangi. Þessari tillögu um vestnorræn umhverfisverðlaun hafsins sem vonandi verður að ályktun Alþingis er beint að stjórnvöldum, þ.e. að vestnorræn stjórnvöld vinni að því að gera þessi verðlaun og þessa viðurkenningu að veruleika. Þetta er yfirlýsing auðvitað til alþjóðasamfélagsins um okkar hug og stefnu. Þau yrðu veitt frumkvöðlum, samtökum, fyrirtækjum, sveitarfélögum, ríkisstjórnum, stofnunum eða einstaklingum, hvort sem er á Vestur-Norðurlöndum eða utan þeirra. Við höfum væntingar um að verðlaun af þessu tagi myndu vekja athygli á alþjóðlegum vettvangi um mikilvægi hafsins um þessa auðlind sem verður kannski ekki endurreist ef við förum illa með hana. Við þurfum að gæta að því að við eigum að skila þessari auðlind eins og öðrum til komandi kynslóða í góðu horfi.
Virðulegur forseti. Ég flyt nefndarálit frá utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um niðurgreiðslu flugfargjalda ungmenna milli Vestur-Norðurlanda. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Guðjón S. Brjánsson, formann Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, og Bylgju Árnadóttur, ritara Íslandsdeildar. Með tillögunni er ríkisstjórninni falið að kanna hvort gera megi samkomulag við landsstjórnir Færeyja og Grænlands um niðurgreiðslu flugferða ungmenna milli landanna þriggja. Tillagan er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 1/2019 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 23. október 2019 í Nuuk. Í greinargerð með tillögunni kemur m.a. fram að flugfargjöld milli vestnorrænu landanna eru mjög há og að einungis lítill hluti ungmenna í löndunum þremur hafi þar með tækifæri til að ferðast til nágrannalanda sinna og kynna sér menningu þeirra. Til að tryggja áframhaldandi gott vestnorrænt samstarf um sameiginlega hagsmuni sé nauðsynlegt að gera vestnorrænum ungmennum kleift að kynnast nágrannalöndum sínum, menningu þeirra og íbúum. Því er lagt til að ríkisstjórnirnar skoði hvort unnt væri að bæta flugfélögum landanna mögulegt tap sem hlytist af því að koma á vestnorrænum ungmennafargjöldum. Að öðrum kosti gætu vestnorræn ríki komið á fót sjóði sem veitti ungmennum styrki til að ferðast til annarra vestnorrænna landa. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Logi Einarsson, Sigríður Á. Andersen, sú sem hér stendur og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir rita undir álitið með fyrirvara en Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson og Rósa Björk Brynjólfsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. framsögumanni fyrir stutt og skilmerkilegt nefndarálit, sömuleiðis utanríkismálanefnd fyrir að ljúka umfjöllun um þetta efni svo fljótt og með svo jákvæðum hætti. Við þekkjum það að frá örófi alda hafa samskipti og ferðalög verið allnokkur á milli Grænlands, Íslands og Færeyja, talsverð umferð fólks og farenda í ýmsum erindum á sínum farkostum sem sigldu sína leið. Á okkar tímum hefur síður en svo dregið úr því að fólk ferðist um heiminn. Á örfáum klukkustundum er hægt að þvera gjörvalla heimsbyggðina eins og við þekkjum. Þrátt fyrir að Ísland, Færeyjar og Grænland hafi einu sinni tilheyrt sama konungsríkinu hafa samskipti á milli landanna ekki aukist að sama skapi. Þau hafa vaxið, en ekki eins og vænta mátti, með samneyti nágranna, aukinni ferðatækni og stórauknum ferðalögum almennt. Það er áhyggjuefni að bara lítill hluti ungmenna í löndunum þremur hefur haft tækifæri til að ferðast til þessara nágrannalanda sinna og kynna sér menningu þeirra. Það stafar fyrst og fremst af kostnaðarlegum ástæðum. Þetta eru næstu nágrannar okkar, bæði Grænlendingar og Færeyingar, en þetta er samt veigamesta ástæðan. Til að tryggja áframhaldandi gott samstarf milli landanna um sameiginlega hagsmuni er nauðsynlegt að gera vestnorrænum ungmennum kleift að kynnast nágrannalöndum sínum, menningu þeirra og íbúum. Þetta er álit okkar í Vestnorræna ráðinu en flugfargjöld milli vestnorrænu landanna og innan þeirra eru talsvert há. Þetta á sérstaklega við um Grænland enn sem komið er. Þessu er töluvert öðruvísi farið með Færeyjar. Eins og staðan er nú hafa ungmenni á Vestur-Norðurlöndum tækifæri til að sækja um styrki til ferðalaga á vegum íþróttafélaga, skóla eða menningarhópa. Í því samhengi er vert að nefna Grænlandssjóð og NATA en hins vegar geta ungmenni sem ferðast á eigin vegum milli landanna þriggja ekki sótt um styrki. Ferðaþjónusta er reyndar í örri þróun í þessum löndum öllum. Við þekkjum þróunina hér. Í Færeyjum er allt þegar á fullri ferð. Stórvaxandi fjöldi ferðamanna sækir eyjarnar heim á hverju misseri og á því sviði eru Færeyingar að glíma við þróun og þessa aukningu með mjög áhugaverðum og eftirtektarverðum hætti, allt öðrum hætti en hjá Íslendingum. Flugrekstur er vaxandi og a.m.k. tvö stór hótel eru í byggingu í Þórshöfn í Færeyjum. Grænlendingar eru hins vegar í annarri stöðu. Þar sem landið er án vegakerfis eru flugvellir mikilvægasti þátturinn í framtíðarsamgöngum Grænlands. Flugvöllurinn í Kangerlussuaq er sá eini á Grænlandi fyrir stórar farþegaþotur en hann hefur þann stóra ókost að vera fjarri þéttbýlisstöðum. Framkvæmdir eiga að hefjast strax í haust við tvo stóra og nýja millilandaflugvelli og framkvæmdir eru hafnar í Nuuk og í Ilulissat. Báðir flugvellirnir eiga að vera tilbúnir í árslok 2023. Flugvallagerðinni sem er áætlað að kosti 67 milljarða íslenskra króna er lýst sem stærstu innviðauppbyggingu í sögu Grænlendinga. Flugvallagerðin er talin forsenda fyrir stóreflingu ferðaþjónustu í landinu en að því stefna Grænlendingar hröðum skrefum. Þeir stefna líka að því að efla innanlandsflugið, þeir ætla að byggja upp 11 nýja innanlandsflugvelli, bæði á austur- og vesturströnd. Herra forseti. Grænlendingar hafa lýst því yfir að þeir ætli að feta sig inn á braut ferðaþjónustu í meira mæli, skjóta fleiri stoðum undir atvinnulífið og styrkja samgöngur í lofti við nágrannalöndin. Enn fremur eru uppi áætlanir um stórbættar samgöngur á sjó, m.a. með aðkomu íslenskra skipafélaga. Endurbætt hafnaraðstaða í Nuuk gefur jafnframt mikla möguleika að mati heimamanna varðandi móttöku skemmtiferðaskipa. Tónninn sem sleginn er í þessari tillögu, virðulegi forseti, er að samskipti unga fólksins á vestnorræna svæðinu vaxi, að þau leiði til aukins og gagnkvæms áhuga og þekkingar og persónulegra kynna ungmenna af nágrannalöndum okkar og nágrannaþjóðum. Útfærslan í tillögunni og farvegur hennar hefur ekki verið mótaður nákvæmlega. Hann getur verið með ýmsu móti en tillögunni er beint til stjórnvalda og fær nú sambærilega umfjöllun og hér í Lögþingi Færeyinga og í Inatsisartut á Grænlandi. Vonandi verður það gert með jafn jákvæðum hætti og hér og að við náum því takmarki að efla samskipti ungmenna í vestnorrænu þjóðunum.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 985, frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 40/2013, um endurnýjanlegt eldsneyti í samgöngum á landi. Megintilefni frumvarpsins er innleiðing á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2015/1513, um breytingu á tilskipun 98/70/EB um gæði bensíns og dísileldsneytis og um breytingu á tilskipun 2009/28/EB um að auka notkun orku frá endurnýjanlegum orkugjöfum en tilskipunin hin síðari var innleidd með lögum um endurnýjanlegt eldsneyti í samgöngum á landi nr. 40/2013 og reglugerð nr. 870/2013 um söfnun gagna og framleiðslu, innflutning, geymslu og sölu á eldsneyti og eftirlit með orkuhlutdeild endurnýjanlegs eldsneytis í heildarsölu til samgangna á landi. Eitt meginmarkmið tilskipunar 2015/1513 er að draga úr ruðningsáhrifum þeim sem verða ef ræktunarland sem áður var notað til matvælaframleiðslu er tekið undir ræktun orkuplantna og matvælarækt færist á ný landsvæði sem veldur mögulega skógareyðingu eða framræslu mólendis sem hefur mikla kolefnisbindingu. Þannig getur þessi óbeina breytta landnotkun leitt til þess að losun gróðurhúsalofttegunda verður meiri en ella vegna ræktunar orkuplantna. Til að vinna gegn þessari þróun er reynt að ýta enn frekar undir notkun þróaðs eldsneytis sem unnið er úr úrgangi og þörungum í stað orkuplantna. Slíkt eldsneyti minnkar losun gróðurhúsalofttegunda verulega með lítilli áhættu á að valda óbeinum breytingum á landnýtingu og eru ekki í beinni samkeppni við fóður- og matvælamarkaði um landbúnaðarland. Meginefni frumvarpsins lýtur að eftirfarandi þremur atriðum: Í fyrsta lagi varðandi hvaða endurnýjanlega eldsneyti megi telja tvöfalt. Í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 40/2013 kemur fram að endurnýjanlegt eldsneyti sem unnið er úr lífrænum eða ólífrænum úrgangsefnum sem ekki er unnt að nýta til manneldis eða sem dýrafóður megi telja tvöfalt á við sama magn annars endurnýjanlegs eldsneytis til að uppfylla skilyrði 1. mgr. 3. gr. laganna. Þau skilyrði lúta að því að tryggja skal að a.m.k. 5% af heildarorkugildi eldsneytis til notkunar í samgöngum á landi á ári sé endurnýjanlegt eldsneyti. Lagt er til að fellt verði niður ákvæði 2. mgr. 3. gr. laganna og ráðherra kveði þess í stað á um í reglugerð hvaða tegundir endurnýjanlegs eldsneytis megi telja tvöfalt á við sama magn annars endurnýjanlegs eldsneytis til að uppfylla skilyrði 1. mgr. 3. gr. Í þeirri reglugerð verður settur fram listi yfir það eldsneyti sem má telja tvöfalt til uppfyllingar skilyrða laganna. Sá listi verður samhljóða nýjum XI. viðauka tilskipunar 2009/28 sem bætist við með gildistöku tilskipunar 2015/1513. Ástæða þessarar breytingar er að nauðsynlegt er talið að skilgreina með skýrari hætti hvaða eldsneytistegundir teljast hafa tvöfalt vægi í framlagi til markmiðs laganna. Í ljósi tækniþróunar hefur á undanförnum árum fjölbreyttara úrval endurnýjanlegs eldsneytis komið á markað sem nýtist í fleiri ökutækjum en áður og ber löggjafinn að taka mið af því. Í öðru lagi: Niðurfelling skyldu söluaðila eldsneytis til að tilgreina á sölustað ef hlutfall endurnýjanlegs eldsneytis er meira en 10%. Hér er lagt til að felld verði niður sú krafa sem kemur í 5. mgr. 3. gr. laganna að ef hlutfall endurnýjanlegs eldsneytis sé meira en 10% af rúmmáli eldsneytisblöndu skuli slíkt vera tilgreint með skýrum hætti á sölustað. Þetta er í samræmi við niðurfellingu samsvarandi ákvæðis í tilskipun 2009/28 með gildistöku tilskipunar 2015/1513. Almenn upplýsingaákvæði um verð- og eldsneytismerkingar á sölustað er að finna í 7. gr. tilskipunar 2014/94/ESB um uppbyggingu grunnvirkja fyrir óhefðbundið eldsneyti sem ætlunin er að innleiða með breytingum á reglum Neytendastofu nr. 385/2007, um verðmerkingar á bifreiðaeldsneyti sem hefur stoð í lögum nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Í þriðja lagi varðandi tímafresti söluaðila og Orkustofnunar vegna skýrslugjafar: Hér er lagt til að tímafrestur söluaðila eldsneytis til að gera Orkustofnun grein fyrir magni og hlutfalli alls endurnýjanlegs eldsneytis sem þeir selja til samgangna á landi á almanaksári verði lengdur um mánuð. Frestur verði tveir mánuðir í stað eins. Ástæða þess er að reynslan af skýrsluskilum undanfarinna ára er sú að tímafrestur er of skammur og gögn því ekki alltaf tiltæk þegar kallað hefur eftir þeim. Er breytingin því til hagræðis fyrir söluaðila. Jafnframt er lagt til að tímafrestur Orkustofnunar til að gefa út yfirlit um heildsölu eldsneytis verði með samsvarandi hætti lengdur um mánuð. Verði frumvarpið að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi teljandi áhrif á atvinnulíf eða stjórnsýslu né fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð. Mögulega gæti frumvarpið haft í för með sér að innlent eldsneyti sem unnið er úr úrgangi verði notað í meira mæli og hvetji mögulega til nýrrar framleiðslu, t.d. þörungaræktunar. Hæstv. forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Hér er svo sem ekki um stórt mál að ræða en ég komst ekki hjá því að taka eftir því, sem ég tek stundum eftir þegar við ræðum EES-mál, að þetta er þó ljómandi fínt mál. Ég veit ekki með 2. gr. en hún er ekki til komin af neinum góðum ástæðum í þeim skilningi að þær séu jákvæðar. En þær eru alveg skiljanlegar og í sjálfu sér ekkert við þær að athuga. Það tekur bara tíma að gera hlutina og sjálfsagt að veita þann tíma sem þarf til. Hvað varðar 1. gr. er það heldur ekki stór breyting en hins vegar er hún til komin til að uppfylla tilskipun nr. 2009/28 og hún er 47 bls. og felur í sér, eins og aðrar tilskipanir, ansi viðamiklar kröfur sem eru lagðar á hendur íslenska ríkinu, þar af sumar bindandi. Enn og aftur sé ég að við erum hér á hinu háa Alþingi að leggja fram mál sem enginn teljandi ágreiningur er um. Ekki er að sjá að neinn komi hér upp í pontu og æpi „landráð“ eða að verið sé að „selja auðlindirnar okkar úr landi“ eða eitthvert álíka bull. Af góðri ástæðu er það þannig. Það er vegna þess að frá Evrópu og í gegnum EES-samstarfið koma hingað trekk í trekk mjög góðar tilskipanir og góðar reglugerðir sem vissulega binda okkur til að gera þá góðu hluti sem í þeim tilskipunum og reglugerðum er að finna. Eins og ég segi: Þetta er ekki stórt frumvarp eitt og sér en samhengi þess er gríðarlega stórt og þar á meðal tilskipunin sjálf og reyndar allt það tilskipana- og reglugerðarfargan, leyfi ég mér að segja, sem varðar orku- og loftslagsmál. Virðulegi forseti. Ég stenst ekki mátið að lesa hér upp úr 1. gr. þeirrar tilskipunar vegna þess að mér þykir hún áhugaverð fyrir alla umræðuna í kringum EES og þá sér í lagi orkumál. Þar stendur, með leyfi forseta: „Með þessari tilskipun er komið á sameiginlegum ramma um að auka notkun orku frá endurnýjanlegum orkugjöfum. Með henni eru sett bindandi, landsbundin markmið um heildarhlutdeild orku frá endurnýjanlegum orkugjöfum í heildarorkunotkun og um hlutdeild orku í samgöngum frá endurnýjanlegum orkugjöfum. Í henni er mælt fyrir um reglur um tölfræðilegan flutning milli aðildarríkja, sameiginleg verkefni milli aðildarríkja og með þriðju löndum, upprunaábyrgð, stjórnsýslumeðferð, upplýsingar og þjálfun og aðgang að raforkudreifikerfinu þegar orkan kemur frá endurnýjanlegum orkugjöfum. Með henni er komið á viðmiðunum um sjálfbærni fyrir lífeldsneyti og fljótandi lífeldsneyti.“ Virðulegur forseti. Þetta er mjög gott ákvæði. Þarna stendur bindandi og það er sameiginlegur rammi. Ég er vitaskuld að nefna þetta hér í ákveðnu samhengi. Það er orðræðan sem hefur átt sér stað hér á Íslandi, sem allir virðast reyndar vera búnir að gleyma akkúrat núna, um þriðja orkupakkann og allt sem varðar orkumál, loftslagsmál og ESB-mál, en þetta mál varðar öll þau atriði. Þótt að frumvarpið sem slíkt sé ekki efnisríkt þá er samhengið yfirþyrmandi og öskrar upp í opið geðið á manni ef maður ætlar að fara að skoða þessar tilskipanir og reglugerðir efnislega sem við erum að setja lög vegna. Áskorunin í loftslagsmálum í dag er pólitísk. Það eru tæknilegar áskoranir, það eru efnahagslegar áskoranir og það eru þekkingarfræðilegar áskoranir sem verða sífellt meiri. En áskorunin sem mun ákvarða hvort okkur tekst sem dýrategund að vinna bug á þeirri ógn sem að steðjar, alla vega þannig að við sleppum með skrekkinn út þessa öld í það minnsta, er pólitísk. Hún er pólitísk af þeirri ástæðu að við sjáum stjórnmálaleiðtoga úti um allan heim, sem betur fer bara minni hlutann hér á Íslandi eins og er, og hluta af minni hlutanum í þokkabót, láta eins og loftslagsbreytingar séu ekki í alvöru rosalega mikil ógn eða þá að það sé ekki alveg ljóst að þær séu af manna völdum eða að það eigi ekkert að vera að fríka út yfir þessu; við skulum bara anda rólega og taka hlutunum af ró. Það er orðræða sem gengur svo sem alltaf upp en á einhverjum tímapunkti er tígrisdýrið að öskra framan í andlitið á manni og þá er ekki tími til að slappa af og hugsa málið til enda. Þá gerir maður sitt besta til að lifa af. Á einhverjum tímapunkti lendum við sem dýrategund í því gagnvart loftslagsvánni. Nú er það eflaust mjög flókin spurning að finna út úr því nákvæmlega hvenær sá tímapunktur kemur. En við höfum svolítið mikið af gögnum um það, við höfum svolítið mikið af umræðu um það og mikið af vísindalegum rannsóknum um það, alþjóðlegum, sem eru gerðar af fólki af alls konar tegund, af alls konar kynjum, alls konar trúarbrögðum, frá alls konar landshlutum, frá alls konar löndum með alls konar mismunandi sýn á lífið og tilveruna, íhaldssama og frjálslynda, allt þar á milli og hvorugt. Niðurstaðan af vísindalegu starfi alls þessa ólíka fólks með mismunandi hagsmuni úr mismunandi áttum er þessi: Loftslagsváin er yfirþyrmandi, hún er hér í dag og við verðum að gera róttækar og miklar og fordæmalausar breytingar á öllu okkar samfélagi til þess að halda henni innan þeirra marka sem okkur gæti mögulega þótt skynsamlegt. Það er ekkert smáræði. Virðulegi forseti. Nú er ekki endilega ástæða til að umbreyta því orðalagi að best sé að fríka út og fá taugaáfall en við ættum að taka það alvarlega. Þar koma orkumál Íslendinga inn á tvennan hátt í það minnsta. Það er annars vegar samstarf okkar í orkumálum almennt, sem er auðvitað þungamiðjan í því sem var hér til umræðu í hinum svokallaða þriðja orkupakka. Þriðji orkupakkinn í dag kemur okkur frekar lítið við, snýst aðallega um samkeppnissjónarmið, neytendavernd, gegnsæi og eitthvað því um líkt en auðvitað þvælist alltaf fyrir í þeirri umræðu blessaður meintur sæstrengurinn, þ.e. þau meintu áform einhvers staðar að leggja sæstreng til Evrópu. Sú umræða minnir oftast á umræðu um meðvitað landráð eða því um líkt. Það má vel vera að það sé ekki góð hugmynd og reyndar er ég þeirrar skoðunar sjálfur að það sé ekki góð hugmynd á þessum tímapunkti að leggja sæstreng til Evrópu til að tengja raforkumarkaðina. Ég tel það í dag ekki samræmast efnahagslegum hagsmunum Íslands og sé ekki fram á það í fljótu bragði í það minnsta, eftir þá skoðun sem ég fór í við umræðu um þriðja orkupakkann, að það hafi teljandi áhrif á loftslagsmál. En þetta eru hlutir sem skipta máli, þetta eru hlutir sem geta breyst. Við eigum alveg að geta rætt slík mál yfirvegað án þess að fríka út og án þess að fá taugaáfall yfir afhendingu auðlinda, landráði eða arðráni eða hverju öðru sem fólk beitir sér fyrir í þeirri umræðu á hverjum tíma. Samvinna ríkja í loftslagsmálum skiptir öllu máli í því að ná fram þessum markmiðum. Sæstrengur á að sjálfsögðu að vera hluti af því samtali. Að sjálfsögðu ætti ekki að þurfa að rífast um að það ætti að vera hluti af samtalinu. Svo er niðurstaðan ekkert endilega sú að það sé skynsamlegt að leggja sæstreng sem fyrr greinir. En það er annar þáttur sem varðar íslensk orkumál sérstaklega og það er hversu vel við þurfum að standa okkur. Íslendingar eru vanir því að heyra þá möntru síendurtekna að við séum með svo hreint land og við séum svo æðisleg, með svo hreina orku og frábæra orku að við þurfum lítið að gera í þessu. Að einhverju leyti er það satt en þó fer það eftir því hvernig það er mælt, hvort flugið sé tekið inn í og fleira í þeim dúr. En eftir stendur pólitíska áskorunin í heiminum: Sú staðreynd að við erum ekki með stjórnvöld í Bandaríkjunum eða Kína eða í Rússlandi eða Brasilíu sem sýna vandamálinu þann skilning sem þarf til þess að við getum tekist á við það. Það þýðir að okkur dugar ekki að standa bara við alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Okkur dugar það ekki. Við getum ekki leyft okkur það sjónarmið að svo lengi sem við stöndum við Parísarsamkomulagið og Kyoto-bókunina, og fleiri markmið sem við setjum okkur, séum við bara í góðum málum, að við séum að skila okkar og restin sé á ábyrgð annarra, vegna þess að hinir axla ekki sína ábyrgð. Það er bara pólitíski raunveruleikinn í dag. Ég er ekki bjartsýnni maður en svo að ég sé ekki mikil merki þess að núverandi forseti Bandaríkjanna verði kjörinn burt í komandi kosningum þar. Enn fremur bendir tölfræðin um viðhorf fólks hér á Íslandi ekki til þess að skilningur á loftslagsmálum sé að aukast, þvert á móti. Það fjölgar í þeim hópi sem telur sig ekki hafa fengið viðunandi upplýsingar þess efnis að loftslagsbreytingar séu yfirþyrmandi, muni valda stórtjóni, séu reyndar þegar farnar að valda tjóni, og að þær séu af manna völdum og að við þurfum að bregðast mjög hratt og mjög ákveðið við til að sporna við frekari hörmungum. Það er mjög alvarleg staða, virðulegi forseti, og svo sem ekki nýtt að manneskjur komi sér ekki saman um hvað sé satt. Hin ótrúlega flóra trúarbragða ætti að sýna okkur fram á það með óyggjandi hætti að hægt er að sannfæra fólk um ótrúlegustu hluti og algjörlega án allra staðreynda og algerlega þvert á við það sem fólk skynjar sjálft. Þar er ég ekkert að gagnrýna ein trúarbrögð umfram önnur. Ég bara bendi á að manneskjur eru almennt ekkert sérstaklega góðar í því að greina satt frá ósönnu, hafa aldrei verið og eru ekki í dag. Þess vegna er vísindaleg aðferð svo mikilvæg. Þess vegna er svo mikilvægt að taka mið af staðreyndum og gögnum, hlusta á rök en ekki bara tilfinningar og ekki að nálgast pólitísk markmið eins og loftslagsbreytingar út frá tímabundnum pólitískum eða jafnvel efnahagslegum hagsmunum heldur verðum við að hugsa hagsmunina í stærra samhengi; hagsmuni okkar allra sem einstaklinga af dýrategundinni homo sapiens, og jafnvel þó að leitað væri út fyrir það mengi. Þetta kemur ofan á það að ekki lítur út fyrir að við séum að ná markmiðum, og aftur tala ég í stóra samhenginu, kannski aðeins minna núna, ég er að tala um markmið Evrópuráðsins, kannski er ekki öll dýrategundin undir, ég er að tala um markmið stofnunar sem fjallar um málefni um það bil 7% dýrategundarinnar. Það lítur út fyrir það nú í desember að markmiði Evrópuráðsins um að hlutfall endurnýjanlegrar orku í Evrópu verði 32% af heild náist ekki, að 40% lækkun í losun útblástursgróðurhúsalofttegunda miðað við 1990 náist ekki fyrir 2030, verði nær 30%, sem er ekki nóg. Margir vilja meina að hún þurfi að verða miklu meira en 40%, sem er dregið úr, sér í lagi þegar við lítum aftur á hina pólitísku áskorun sem er sú að leiðtogar stóru ríkjanna sem virkilega skipta máli, eins og Kína, Bandaríkjanna, Brasilíu og Rússlands, standa sig ekki í stykkinu gagnvart þessum vanda vegna þess að þeir líta til efnahagslegra og pólitískra hagsmuna til skamms tíma en ekki langtímahagsmuna okkar allra, sem eru líka pólitískir og efnahagslegir langtímahagsmunir okkar allra. En hver manneskja lifir bara svo lengi þannig að með eigingirninni einni saman má fórna hagsmunum fleiri til lengri tíma, þ.e. sé leiðtoginn þannig innrættur sem þessir leiðtogar eru bersýnilega. Því er engin ástæða til bjartsýni, virðulegi forseti, bara nákvæmlega ekki nein. Þess vegna segi ég um þetta ágæta mál sem er hér til þess að uppfylla annars ágæta tilskipun, agnarsmáan hluta af henni að vísu: Við verðum að ganga lengra. Ef Ísland ætlar virkilega að láta að sér kveða í loftslagsmálum verðum við að setja okkur það markmið að vera nógu góð og ekki bara það heldur að verða best. Við eigum að vera best. Við eigum að beita öllum þeim krafti sem við mögulega getum notað til rannsókna og mennta og vísindastarfs til þess m.a. að vinna bug á þessum vanda. Þar er ansi margt sem kemur til. Orkumál eru mjög stór og umfangsmikil, snerta á ótal sviðum ef ekki hreinlega öllum. Það hvernig við nýtum orku snertir ótal iðnir ef ekki allar. Það skiptir öllu máli að fram komi nýjar hugmyndir og þær séu rannsakaðar í þaula og komist hratt út í nýsköpun og verði hluti af hagkerfinu til þess að við eigum einhverja möguleika á að ná þessum markmiðum. Markmiðin sem t.d. eru sett fram í síðustu IPCC-skýrslunni frægu frá Sameinuðu þjóðunum gera ráð fyrir tækniframþróun sem ekki er enn fram komin, athugið það. Þau gera ráð fyrir tækniframþróun sem er ekki enn fram komin. Það lítur út fyrir að við gætum náð þangað og með viðunandi stuðningi við vísindi og menntun er hugsanlegt að við komumst þangað, en við erum ekki einu sinni komin þangað. Því er engin ástæða til bjartsýni í þessum efnum, virðulegi forseti. Það hefur verið sagt áratugum saman að við verðum að spýta í lófana og byrja strax, gera stórfenglegar breytingar strax til að verja okkur gegn þessum hörmungum. Þessi umræða hefur verið í gangi allan þann tíma og það sem við stöndum frammi fyrir eykst sífellt. Hörmungarnar sem við sjáum fyrir að verði aukast sífellt vegna þess að við höfum hunsað þetta ákall í allan þennan tíma. Ég veit því ekki hvort ég á að fagna þessu máli, það er svo sem ekkert voða mikið í þessu efnislega, hvorki til að fagna né bölva, þetta eru frekar tæknileg atriði, en tilskipunin sem frumvarpið á uppruna sinn í veitir heildarsamhengi og mér fannst ekki stætt á öðru en að nýta tækifærið hér við umfjöllun þessa máls að vekja athygli á og minna á loftslagsvandann sem okkar stærsta sameiginlega vanda sem við stöndum frammi fyrir sem dýrategund í dag. Við megum ekki hætta. Við megum ekki bíða lengur með að spýta í lófana og gera það sem við höfum vitað áratugum saman að við þurfum að gera.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um viðhald og varðveislu gamalla báta. Undanfarna tvo áratugi hefur ríkt grafarþögn, má segja, um málefnið, þetta mikla hagsmunaatriði, varðveislu hluta af atvinnusögu og menningararfi okkar. Það eru u.þ.b. tveir áratugir síðan flutt var tillaga á Alþingi sem gengur út á svipað efni. Nú ber svo við að fyrir fáum dögum var borin upp tillaga um svipað efni hér í þinginu og það hefur því myndast lítil biðröð við ræðustól Alþingis til að tala fyrir varðveislu og viðhaldi gamalla báta og það er vel. Að vísu er sú tillaga með dálítið öðrum brag. Hún gerir ráð fyrir að ráðherra skipi einn starfshópinn enn. Hér er það ekki gert. Við viljum ekki horfa á menningararf bátanna grotna enn frekar niður meðan starfshópur situr að störfum. Við viljum að tveir ráðherrar taki til sinna ráða og láti verkin tala. Það verður gert til ákveðins tíma og sérstaðan er líka sú að draga atvinnulífið, hagsmunaaðila, að málinu því að þeim er málið skylt. Tillagan hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í samráði við mennta- og menningarmálaráðherra að beita sér fyrir því að stofnaður verði sjóður sem hafi það hlutverk að halda við og varðveita gömul skip og báta. Sjóðurinn njóti árlegra framlaga af fjárlögum auk þess sem stuðlað verði að þátttöku starfsgreina sjávarútvegsins í verkefninu. Sjóðurinn starfi á grundvelli áætlana sem gerðar verði til fimm ára í senn og reglur um úthlutanir til verkefna, varðveislugildi o.fl. komi fram í samþykktum sjóðsins. Forsætisráðherra flytji Alþingi tíðindi af framgangi ályktunarinnar fyrir þinglok vorið 2020.“ Hér er vissulega bjartsýni ráðandi að hæstv. forsætisráðherra takist að koma þessu vel á veg fyrir þinglok í vor en um það mun ekki verða ágreiningur, málið er aðallega það að þetta brýna verkefni fái fyrirgreiðslu. Í greinargerð segir að þingmál hafi áður verið lögð fram með það að markmiði að marka sérstakan tekjustofn til þess að tryggja varðveislu og viðhald eldri skipa og báta. Þingsályktunartillaga þessa efnis var lögð fram á 140. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Tillagan var endurflutt á 141. löggjafarþingi og aftur án árangurs. Nú er enn lögð fram þingsályktunartillaga, nokkuð breytt, en hnígur að hinu sama. Þá er rétt að geta þess að á 125. þingi, veturinn 1999–2000, lögðu fimm þingmenn allra flokka, sem þá áttu sæti á Alþingi, fram frumvarp til laga um að Þróunarsjóður sjávarútvegsins fengi það viðbótarhlutverk að veita byggðasöfnum og sjóminjasöfnum styrki til varðveislu skipa. Í máli flutningsmanns tillögunnar, Jóns Bjarnasonar, komu m.a. fram þau viðhorf að eðlilegt væri að atvinnuvegurinn tæki jafnframt þátt í starfinu og væri ábyrgur fyrir sögu sinni og menningu. Afgreiðsla málsins á Alþingi varð sú að frumvarpinu var breytt í meðferð sjávarútvegsnefndar í nýja þingsályktunartillögu sem flutt var af sjávarútvegsnefnd um varðveislu báta og skipa. Tillagan var síðan samþykkt af Alþingi með 49 samhljóða atkvæðum. Með þingsályktun þessari var ríkisstjórninni falið að undirbúa tillögur um hvernig staðið skyldi að varðveislu gamalla skipa og báta og móta í því sambandi reglur um fjármögnun sem Þróunarsjóður sjávarútvegsins tæki m.a. þátt í. Engar tillögur eða reglur í samræmi við staðfesta ákvörðun Alþingis hafa hins vegar litið dagsins ljós, 20 árum síðar. Það var svo á 131. þingi, veturinn 2004–2005, að þáverandi sjávarútvegsráðherra flutti frumvarp um breytingu á lögum um fyrrnefndan Þróunarsjóð sjávarútvegsins sem miðaði að því að leggja sjóðinn niður. Eignum umfram skuldir skyldi ráðstafað til Verkefnasjóðs sjávarútvegsins og andvirði þeirra varið til hafrannsókna. Minni hluti sjávarútvegsnefndar lagði til með breytingartillögu að eignir umfram tilgreinda upphæð færu til ríkissjóðs og yrði ráðstafað til varðveislu gamalla báta og skipa. Það væri enda í samræmi við vilja Alþingis frá árinu 2000 og þá þingsályktun sem þar var samþykkt samhljóða. Nærfellt tveir áratugir hafa því liðið án þess að stjórnvöldum hafi tekist að koma vernd og varðveislu gamalla báta og skipa í örugga höfn þrátt fyrir talsverða viðleitni þingheims. Við verðum að hafa það í huga að þetta er einn grundvallarþátturinn í íslenskri atvinnu- og menningarsögu. Sambærileg vernd er áhersluatriði meðal nágrannaþjóðanna og miklu kostað til. Norðmenn eru að reisa nýtt safn á safnasvæði sínu í Bygdøy í Ósló, undir þeirra skipa- og bátaarf, sem er stórmerkilegur og gamall. Þeir ætla að verja u.þ.b. 2 milljörðum norskra króna til að byggja upp þessa aðstöðu í Ósló. Það er auðvitað viðurkennt, herra forseti, að hverri þjóð ber að varðveita sögu sína og menningararf. Hér á landi er það Þjóðminjasafn Íslands sem samkvæmt lögum er „höfuðsafn á sviði menningarminja“. Því ber „að stuðla sem best að varðveislu íslenskra menningarminja og miðla sögu þjóðarinnar“. Þessu hlutverki sinnir Þjóðminjasafnið með metnaðarfullum hætti en af miklum vanefnum. Aðstæður eru á þann veg að safninu er tæplega fjárhagslega kleift að tryggja varðveislu eigin fábreytta bátakosts. Herra forseti. Söfnin í kringum landið, sem sinna mörgum og mismunandi verkefnum til varðveislu á minjum og menningu, hafa leitast við að standa vaktina að því marki sem fjármagn og aðstæður leyfa. Einn þáttur starfsins er varðveisla gamalla skipa, þ.e. stærri og minni skipa sem hafa sögulegt gildi en bátar í eigu safnanna eru um 190 talsins. Þetta eru bátar af ýmsum gerðum og flestir súðbyrðingar. Þeir uppfylla allir þá skilgreiningu að teljast forngripir en bátar eldri en frá árinu 1950 eru forngripir samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 80/2012, um menningarminjar. Á skipaskrá eru nú skip og bátar sem náð hafa þessum virðulega aldri um 15 talsins. Tíminn er ekki sérlega hliðhollur vörsluaðilum á þessu sviði. Taka má sem dæmi að skektur, fjórrónar og minni, eru nánast ekki til í dag. Um aldamótin 1900 voru á annað þúsund þannig skektur í landinu sem höfðu jafnvel svæðisbundin sérkenni eftir aðstæðum. Þetta var eitt mikilvægasta verkfærið til bjargræðis öldum saman. Enn og aftur er niðurstaðan sú sama, herra forseti, að íslensk lagaumgjörð sem lýtur að varðveislu á mikilvægri arfleifð Íslendinga sem er verndun gamalla báta er því miður í skötulíki svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Bregðast þarf við og koma upp varðveislukerfi, t.d. sambærilegu því sem viðhaft er hjá húsafriðunarsjóði við mat mannvirkja. Þar er stuðst við kerfi þar sem hver varðveisluþáttur fær einkunn og mat lagt á varðveislugildi samkvæmt heildarniðurstöðu. Herra forseti. Það er ekki hægt að varðveita allt. Það er ekki hægt að varðveita alla báta og kannski ekki ástæða til. En ég held að raunin sé nú sú að við erum hætt að brenna báta á báli um áramót, vonandi. En við þurfum að varðveita þverskurð íslenskra skipa og bátamenningar og við þurfum að leitast við að halda þeim á floti á sjó. Því er ástæða til að hvetja stjórnvöld til að halda vöku sinni gagnvart atvinnusögu og alþýðumenningu þjóðarinnar. Birtingarmynd andvaraleysis er skýr í þeim árangurslitlu tilraunum sem gerðar hafa verið til að skapa fjárhagslegan grundvöll fyrir varðveislu báta með opinberu fjármagni. Því er þess nú enn freistað að leggja fyrir Alþingi tillögu þessa efnis að nýafstöðnu 100 ára afmæli fullveldis Íslands í þeirri vissu að vilji sé til að bæta úr í verki. Lagt er til að ríkisstjórninni verði falið að beita sér fyrir stofnun sjóðs sem hafi það hlutverk að úthluta fé til verkefna sem varða viðhald og varðveislu gamalla báta og skipa, með það að markmiði að til verði lifandi safn báta sem endurspegli með verðugum hætti einn mikilvægasta þátt íslenskrar atvinnusögu. Flutningsmenn sjá fyrir sér að sjóðurinn njóti árlegra framlaga af fjárlögum auk þess sem stuðlað verði að þátttöku starfsgreina sjávarútvegsins í verkefninu. Það er skoðun flutningsmanna að það sé ríkur vilji og geta innan greina sjávarútvegsins, innan útgerðarfyrirtækja, til að koma til móts við þetta varðveisluverkefni og styðja við það með öflugum hætti. Við þekkjum það að Íslendingar eiga öflug útgerðarfyrirtæki, standa vel að rekstri þeirra og íslenskir útgerðarmenn hafa sýnt það í verki að þeir eru áhugamenn fyrir íslenskri menningu, íslenskri list og í viðskiptum og hafa fjárfest þar af dugnaði og kappi. Mér þætti ekki óeðlilegt að þeir myndu leggja sitt lóð á vogarskálarnar þarna þar sem um merkilegt varðveisluverkefni er að ræða innan þeirra eigin greinar. Við leggjum til að gerðar verði áætlanir til fimm ára í senn sem sjóðurinn starfi eftir, á grundvelli samþykkta sjóðsins, þar sem fram komi reglur um varðveislugildi, úthlutanir til verkefna o.fl. Vel er hægt að hugsa sér að sjóðurinn þurfi ekki að blása út til langframa heldur megi að hluta til fela fyrirtækjum, stofnunum, sjóðum eða félagasamtökum að starfrækja einstök verkefni, einstaka báta, svæðisbundið eins og við þekkjum svo vel frá nágrannalöndum okkar. Við þekkjum það frá Noregi og er aðdáunarvert að koma til Noregs og verða vitni að þessari skemmtilegu flóru gamalla báta og skipa, t.d. í höfninni í Ósló. Í höfninni í Bergen er eitt af glæsilegustu skipum í veröldinni, Statsraad Lahmkuhl, sem er eign stofnunar sem starfrækir það, leigir það jafnvel út sem skólaskip og til rannsókna nú hin síðari ár á sviði umhverfisverndar og í sambandi við loftslagsrannsóknir. Þannig getum við séð þetta fyrir okkur hér líka, að við eignumst lifandi bátaflota sem er prýði og ber vott um dirfsku okkar í gegnum tíðina því að við eigum okkar merku siglinga- og sjósóknasögu. Mælst er til þess að forsætisráðherra, fyrir hönd ríkisstjórnar, flytji Alþingi munnlega skýrslu fyrir þinglok í vor, eins og ég nefndi áðan. Við vitum að tíminn er orðinn naumur. Tafist hefur að leggja fram þessa tillögu en af verktæknilegum ástæðum fór það svo að þessi tillaga var fram komin á eftir þeirri sem flutt var fyrir nokkrum dögum. En við látum þessa töf ekki rugla okkur í ríminu. Aðalmálið er að þetta verkefni fái framgang og mikilvægt er að sjóðurinn sem við leggjum til að verði stofnaður verði starfræktur í góðu samstarfi við söfnin allt í kringum landið sem eru 13 eða 14 og um er getið í prentaðri útgáfu af þessari tillögu. Herra forseti. Ég læt hér með lokið máli mínu.
Herra forseti. Við fjöllum um tillögu til þingsályktunar um viðhald og varðveislu gamalla báta. Ég mátti til með að koma aðeins inn í þessa umræðu þar sem mér er málið skylt að því leyti að maðurinn minn hefur staðið í því að gera upp gamlan bát sem fellur ekki innan þeirra marka sem hér eru nefnd, að bátar eldri en frá árinu 1950 teljist forngripir, því að hann er fjórum árum yngri, er frá 1954. Þegar honum var lagt, og það var ekki fyrr en árið 2012, var hann elsti báturinn sem stundaði útgerð og var á handfæraveiðum. Þetta er lítil trilla. Þetta er risaverkefni sem fólk færist í fang og eins og við þekkjum eru það gjarnan einstaklingar sem hafa farið af stað með þau. Við sáum því miður bát í Vestmannaeyjahöfn fara niður í vonda veðrinu um daginn sem hafði einmitt verið endurgerður af hálfu hollvinasamtaka og einstaklinga. Það þarf að geyma þessa báta inni eða í sjó og það getur verið kostnaðarsamt. Ég get tekið undir mjög margt sem hv. þingmaður fór yfir varðandi það að þessum hluta menningararfsins okkar hefur verið misvel sinnt. Sannarlega má segja að sum söfnin okkar, t.d. Síldarminjasafnið á Siglufirði, í minni heimabyggð, hafi fengið drjúgan stuðning til að gera upp og sjá til þess að hægt sé að varðveita þar báta. Það kostaði blóð, svita og tár eins og öll svona starfsemi sem snýr að menningu hefur kannski gert meira og minna í gegnum tíðina. Þar er að finna stærsta sjóminja- og iðnaðarsafn landsins og margar tegundir af bátum eru þar inni. Ég held að þeir sem fara í þessa vinnu geri það einmitt í þeim tilgangi. Maður hefur séð að þetta vekur athygli. Báturinn sem ég ræddi hér áðan stendur í miðbæ Ólafsfjarðar, við kaffihúsið, og vekur þar athygli þar sem þetta er lítil trilla og fólk veltir fyrir sér, ekki síst unga fólkið og krakkarnir, hvort nokkur hafi yfir höfuð verið til sjós á svo litlum bát. Það er líka partur af því að segja söguna, hvernig forfeður okkar komust af og hvað þeir höfðu til þess. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess með hvaða hætti best er að gera þetta, hvort það er með því að búa til sérstakan sjóð, eins og er fólgið í þessari tillögu, eða eins og í tillögunni sem kom fram um daginn þar sem lagt var til að stofnaður yrði starfshópur. Allt að einu er ég sammála því að við þurfum að fara að huga að þessum þjóðararfi okkar og hvernig við ætlum að halda utan um hann. Ég held að það sé það sem yfirvöld þurfa að fara vel ofan í og skoða, hver sem tekur það að sér. Þetta er þverfaglegt og gæti tilheyrt mennta- og menningarmálaráðuneytinu, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu og forsætisráðuneytinu. Ég held að þetta sé alveg þess vert. Það á auðvitað ekki að gerast, eins og hér er vitnað í, að tveir áratugir líði frá því að samþykkt er ályktun þess efnis að við ætlum að koma vernd og varðveislu gamalla báta og skipa í örugga höfn, eins og sagt er í tillögunni, og að 20 árum seinna séum við enn að tala um sama hlutinn. Það er nokkuð sem við eigum ekki að láta gerast og auðvitað vitum við að víða liggja bátar undir skemmdum ef við hugum ekki að því. Í tillögunni er nefnt Byggðasafnið á Hnjóti. Ég þekki aðeins til þess, þar hefur Siglfirðingur verið duglegur að endurgera gamla báta. Hann hefur svo sem fengið til þess styrk en líka eytt öllum frístundum sínum í mörg ár í að smíða báta. Vatnsdalsbáturinn er sá fyrsti sem hann bjó til og síðan er hann búinn að búa til annan. Þetta eru bátar sem eru sjósettir, þeir eru ekki bara settir inn í geymslu eða á eitthvert safn. Þriðji báturinn sem hann gerði var töluvert öðruvísi en hinir þar sem talið var að verið væri að búa til bát sem stundaði millilandasiglingar á miðöldum. Þessi maður hefur grúskað mikið, leitað eftir teikningum og rituðum heimildum og lagt gríðarlega vinnu í að endurgera það sem við hefðum annars tapað. Það er mjög virðingarvert. Ég tek undir að til þess að við töpum ekki meiru, hvorki þekkingu né þeim bátum sem við getum þó lagað, gert upp eða haldið við, lýsi ég yfir stuðningi við það að þessi mál verði tekin til gagngerrar skoðunar þannig að við upplifum ekki 20 árum eftir þessa umræðu að við séum enn á sama stað.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að lýsa yfir stuðningi við þetta mikla þjóðþrifamál enda er ég meðflutningsmaður þess og einarður stuðningsmaður. Ég vil líka taka undir hvatningarorð ræðumanns á undan mér, hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur. Það er ekki með öllu vansalaust hvernig við Íslendingar höfum umgengist sjávarútvegssögu okkar, menningarsögu, atvinnusögu. Að sauðkindinni ólastaðri er það nú svo að það var þorskurinn sem hélt lífinu í þjóðinni í gegnum aldirnar fremur en blessuð sauðkindin. Það segir kannski sína sögu um samband Íslendinga við þorskinn að þorskurinn var um aldir tákn Íslands. Danir hálfpartinn þröngvuðu þessu tákni landsins upp á Íslendinga en það hafðist að breyta því eftir gríðarlega baráttu, mjög mikla þjóðernisbaráttu á seinni hluta 19. aldar þar sem maður gekk undir manns hönd og allir lögðust á eitt að útrýma þessu niðrandi tákn Íslands sem talið var, og í staðinn var fenginn ránsfugl, fálki, sem þótti gefa glæsilegri mynd af hinum sanna íslenska þjóðaranda og vera verðugri fulltrúi Íslands. En auðvitað var það ekki svo, auðvitað átti þorskurinn miklu frekar heima sem tákn okkar í skjaldarmerkinu en fálkinn. Evrópa er full af gersemum og full af söfnum sem eru full af gersemum, bæði gersemum sem koma úr sögu Evrópuþjóða og einnig gersemum sem Evrópuþjóðir hafa gripið ránshendi víða um lönd í landvinningum sínum. Það er margt sem gleður augað þegar maður gengur um evrópsk söfn og raunar enginn endi á þeirri miklu auðlegð sem þar er. En því er ekki alveg að heilsa hér á landi við okkar auðlegð í sögu. Hún er fyrst og fremst á bókum, menningarsaga okkar er á bókum og það er fátt sem við eigum sem er til menja um atvinnusögu okkar og menningarsögu og listasögu. En við eigum sum sé enn þá nokkra báta sem eru vitnisburður um atvinnulíf. Þeir eru vitnisburður um það sem hélt lífinu í þjóðinni. Þeir eru vitnisburður um hugrekki þeirra manna sem lögðu líf sitt og limi í hættu við að sækja lífsbjörgina. Þeir eru tákn um það besta í sögu okkar og líka margt það hræðilegasta vegna þess að þetta samband okkar við hafið kostaði gríðarlegar mannfórnir. Bátarnir eru líka tákn um íslenskt listfengi, tákn um íslenskt hugvit sem verður til við það að kanna sjólag, kanna það hvernig hafið hagar sér og laga sig að hafinu og kunna að starfa á hafinu. Mér finnst það vera skylda okkar sem erum nú á dögum að varðveita eins og kostur er þá báta sem enn eru til og sýna þeim allan sóma. Það hefur komið fram hugmynd um að hér verði skipaður starfshópur um þetta mál. Við eigum sem sagt að horfa á báta grotna niður og síðan skipa starfshóp sem á að horfa saman á þessa báta grotna niður, eins og ekki sé nóg af starfshópum hér að störfum í því mikla hópastarfi sem landstjórnin er nú orðin. Ég held að sú leið skili ekki því sem sem þjóðin vill sjá og ég held að vilji þingheims standi líka til, þ.e. að bjarga snarlega þessum menningarverðmætum.
Herra forseti. Ég vil leyfa mér að koma hingað aftur örstutt og þakka fyrir góða umræðu og þann skilning sem hv. þingmenn sýna þessu máli. Það er ánægjulegt að heyra hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur segja frá bát úr sinni heimabyggð sem hefur ekki komist á það stig að verða forngripur en þarf auðvitað sitt viðhald. Bátur er gerður úr því forgengilega efni sem er viður og þarf viðhald en getur enst von úr viti ef rétt og vel er búið um hnútana. Langbest fer á því að þessi skip og bátar séu í sjó og það er það sem við eigum að stefna að. Þessu fylgir mikill glæsileiki og fátt er fegurra en vel smíðaður bátur eins og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson kom inn á. Það ber vott um íslenskt listfengi og hugvit því að bátar voru smíðaðir víða um land og lagið á þeim var þekkt. Menn sóttust eftir lagi eftir því hvernig veðurlag, sjólag og öldulag var á hinum ýmsu svæðum í kringum landið. Ég átti sjálfur gamlan bát og þekki dálítið vel hvað það er að viðhalda honum. Það tekur tíma að annast viðhaldið og það getur verið kostnaðarsamt fyrir þá sem ekki eru mjög laghentir. Stuðningur til einstaklinga er mikilvægur í verkefnum sem þessum, bæði fjárhagslegur og ekki síst að þeir fái leiðbeiningar og að það sé framkvæmt eftir einhverju skipulegu og þekkingarlegu ferli. Einn hluti af því sem er að gerast kannski, því miður, með því að við sinnum ekki viðhaldi og uppbyggingarverkefni á gömlum bátum er að handverkið tapast. Enn eru frábærir handverksmenn að störfum á nokkrum stöðum á landinu, ég þekki það á Vestfjörðum, og ungir menn jafnvel að vinna við hlið fullorðinna og læra af þeim en vonin ein heldur manni bjartsýnum um að þetta týnist ekki. Ég vonast til þess að þetta efni fái umfjöllun. Við erum með tvær tillögur sem ég tel bara gott. Markmiðið er að við náum árangri með varðveisluna og uppbygginguna. Þessi tillaga, sem ég vona að fái að ganga til allsherjar- og menntamálanefndar, er borin fram af okkur þremur, hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni eins og hann nefndi sjálfur áðan og hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur ásamt þeim sem hér stendur, og ég vonast til þess að tillagan fái jákvæða umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd.
Í vinnuskjali forseta segir að tillagan gangi til síðari umr. og atvinnuveganefndar ef enginn hreyfir andmælum.
Herra forseti. Ég hefði kosið að þessi tillaga fengi að ganga til allsherjar- og menntamálanefndar.
Tillagan gengur nú til síðari umr. og allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um endurskoðun á lagaumhverfi fyrir smávirkjanir. Ég er fyrsti flutningsmaður en ásamt mér eru flutningsmenn Ásgerður K. Gylfadóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Willum Þór Þórsson og Þórarinn Ingi Pétursson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra og atvinnu- og nýsköpunarráðherra að endurskoða lög og reglugerðir er gilda um leyfisveitingar til uppsetningar smávirkjana með það að markmiði að einfalda umsóknarferli í tengslum við þær. Endurskoðun verði lokið og tillaga um aðgerðaáætlun kynnt Alþingi eigi síðar en í lok árs 2020.“ Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að Alþingi feli umhverfis- og auðlindaráðherra og atvinnu- og nýsköpunarráðherra að endurskoða lög og reglugerðir er gilda um leyfisveitingar til uppsetningar smávirkjana með það að markmiði að einfalda regluverkið og umsóknarferli í tengslum við þær. Tillagan er því í samræmi við stjórnarsáttmála þar sem kemur fram að átak verði gert í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings. Smávirkjanir, þ.e. virkjanir með uppsett rafafl 200 kW til 10 MW, eru tilkynningarskyldar til Skipulagsstofnunar samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000. Framkvæmdum er í 1. viðauka við lögin skipt í flokka A, B og C með hliðsjón af því mati sem skal fara fram. Framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki A skulu ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum, samkvæmt 5. gr. laganna. Hins vegar skulu, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna, framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki B og flokki C í fyrrgreindum 1. viðauka við lögin háðar mati á umhverfisáhrifum ef sýnt er að þeim geti fylgt umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar framkvæmdanna. Smávirkjanir geta fallið undir flokk B eða flokk C. Skipulagsstofnun tekur ákvörðun um hvort virkjanir í flokki B skuli háðar fullu mati á umhverfisáhrifum og framkvæmdaraðila ber því að senda inn greinargerð um fyrirhugaða framkvæmd til stofnunarinnar sem sker úr um það. Skipulagsmál virkjana í flokki C heyra undir viðkomandi sveitarfélag. Framkvæmdir í flokki C kunna að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og er því metið í hverju tilviki hvort gera þurfi mat á umhverfisáhrifum. Í 2. viðauka við lög um mat á umhverfisáhrifum eru tilgreindar fjölmargar viðmiðanir sem líta ber til við mat á framkvæmdum í flokki B og flokki C, samanber skilgreiningar í 1. viðauka. Áhrif framkvæmdar ber t.d. að skoða með tilliti til umfangs umhverfisáhrifa, þ.e. stærðar svæðis eða fjölda fólks sem mun líklega verða fyrir áhrifum af framkvæmdinni. Einnig eru taldir þættir eins og fjölbreytileiki áhrifa, óafturkræf áhrif og samlegðaráhrif með áhrifum annarra framkvæmda. Þær kröfur sem gerðar eru til smávirkjana sem falla í flokk C eru íþyngjandi fyrir t.d. bændur sem vilja virkja bæjarlækinn. Því er vert að athuga hvort ekki þyrfti að hækka viðmið flokksins og einfalda þannig leyfisveitingaferlið. Í dag er ferlið þannig að hinn venjulegi bóndi hefur ekki bolmagn í að klára það vegna kostnaðar og flækjustigs. Reynslan sýnir að kröfur leyfisveitenda vegna framkvæmda í flokki B og flokki C hafa þróast í átt að fullu umhverfismati. Ferlið við leyfisveitingar fyrir smávirkjanir er því kostnaðarsamt, þungt og tímafrekt og ekki í samræmi við framkvæmdir að sama umfangi í öðrum geirum, eins og t.d. í landbúnaði og ferðaþjónustu. Það getur tekið tvö til þrjú ár að fá leyfi til að byggja litla eða meðalstóra virkjun. Lánastofnanir veita sjaldnast lán fyrr en fyrirhuguð virkjun er komin með öll tilskilin leyfi. Undirbúningskostnaður er því oft mjög stór hindrun fyrir framkvæmdaraðilann. Dæmi eru um að einstaklingar hafi lagt út í háan kostnað til að afla leyfa fyrir smávirkjanir áður en niðurstaða liggur fyrir um hvort leyfi fáist fyrir framkvæmdinni. Bændur sem vilja byggja litla virkjun heima á bænum þurfa því að uppfylla sömu skilyrði og um stórvirkjun væri að ræða með tilheyrandi kostnaði. Smávirkjanir eru t.d. settar undir sama hatt og stórar virkjanir þegar kemur að kröfum um öryggisstjórnunarkerfi sem þýðir að þær bera hlutfallslega hærri kostnað af þeim. Auk þess rennur sá ábati sem smávirkjanir skapa raforkukerfinu, með því að létta af því álagi vegna lækkaðrar úttektar frá Landsneti, að mestu til dreifiveitna og Landsnets. Reglugerð um framkvæmd raforkulaga segir m.a. til um skiptingu þess ábata sem smávirkjanir skapa raforkukerfinu og er ljóst að endurskoða þarf reglugerðina með tilliti til smávirkjananna. Smávirkjanir eru umhverfisvænir orkugjafar þar sem þær að stuðla að minni útblæstri óæskilegra efna sem hafa áhrif á hitastig jarðar. Mannvirki og náttúrurask eru oft að fullu afturkræfar framkvæmdir. Þá er ekki verið að sökkva stórum landsvæðum undir lón eins og með stórvirkjunum. Smávirkjanir tengjast raforkukerfinu um dreifiveitur landsins og styrkja þannig þær flutningsleiðir. Með þeim er því verið er að nýta, styrkja og bæta rekstur þess raforkukerfis sem nú þegar hefur verið byggt upp af samfélaginu. Orkustofnun hóf í lok árs 2016 smávirkjanaverkefni með það að markmiði að efla raforkuframleiðslu úti á landi og auka þannig orkuöryggi. Með smávirkjunum er hægt að styrkja raforkuframleiðslu í einstökum landshlutum og byggja upp smærri atvinnustarfsemi á þeim svæðum. Stofnunin birti nýlega sjö skýrslur um möguleika á smærri vatnsaflsvirkjunum víða um land. Í skýrslunni Smávirkjanir, hugmyndir að smávirkjunum á grundvelli gagna frá Veðurstofu Íslands árið 2018 kemur fram að hugmyndin að smávirkjanaverkefninu megi rekja til alvarlegrar stöðu í raforkuöryggismálum. Lítið sé um álitlega virkjunarkosti í þriðja áfanga verndar- og orkunýtingaráætlunar og endurbætur á flutningskerfi raforku á milli landshluta hafi gengið erfiðlega. Uppbygging smávirkjana sé því mikilvæg til að halda í við aukna eftirspurn eftir rafmagni vegna mannfjölgunar á Íslandi og geti verið liður í að anna eftirspurn eftir aukinni raforku á allra næstu árum. Smávirkjanir séu ekki síst mikilvægar út frá byggðasjónarmiði, sérstaklega á þeim svæðum þar sem flutningskerfið ræður ekki við frekari uppbyggingu á atvinnustarfsemi. Ávinningurinn af uppsetningu þeirra skilar sér í auknum tekjustraumi til landeiganda/bænda og sveitarfélaga og styrkir með því grundvöllinn fyrir búsetu víða um land. Með því að auðvelda ferlið við uppbyggingu smávirkjana er einnig verið að vinna í samræmi við stefnumótandi byggðaáætlun 2018-2024 sem Alþingi samþykkti sem þingsályktun vorið 2018. Eitt verkefnismarkmiða aðgerðaáætlunar byggðaáætlunarinnar er samkvæmt kafla B.3 eftirfarandi: „Að kanna og styðja möguleika á aukinni raforkuframleiðslu á landsbyggðinni með smávirkjunum og efla þar með orkuöryggi á landsvísu.“ Norðmenn hafa náð góðum árangri á sviði smávirkjana en þar hefur ein stofnun, Norges vassdrags- og energidirektorat, NVE, umsjón með leyfisveitingum. NVE hefur kortlagt mögulega virkjunarkosti en norsk stjórnvöld lögðu til fjármagn, svo að hægt væri að kortleggja alla virkjunarkosti í vatnsafli og nota reiknilíkön svipuð þeim sem Vatnaskil og Veðurstofan hafa yfir að ráða hér á landi til að spá fyrir um rennsli í vatnsföllum. Fyrirtæki hafa sprottið upp sem taka að sér að sjá um undirbúning fyrir byggingu virkjunar, fjármögnun, hönnun og leyfi og gera langtímasamninga við bændur um tekjur af virkjununum. Í skýrslu Orkustofnunar um smávirkjanir í Noregi, sem gefin var út í ágúst sl., kemur fram að NVE setur almenn skilyrði fyrir leyfunum, t.d. um lágmarksvatnsmagn á yfirfalli. Einnig eru settar fram skilgreiningar um hæsta og lægsta yfirborð á inntakslónum og hvar staðsetja skal laxastiga. Jafnframt er skilgreint hvernig staðið skal að því að stöðva virkjun og síðan keyra upp aftur. Allar upplýsingar um leyfin eru opinberar og ekki má byrja að byggja fyrr en NVE hefur veitt leyfi fyrir framkvæmdinni. Líkt og rakið hefur verið hér að framan er ferlið frá hugmynd að smávirkjun til tengingar við raforkukerfið kostnaðarsamt og tímafrekt. Flutningsmaður telur því mikilvægt að fram fari endurskoðun á lögum og regluverki í tengslum við leyfisveitingar til uppbyggingar smávirkjana og bendir á að t.d. mætti horfa til Noregs í því sambandi. Virðulegur forseti. Smávirkjanir eru skilgreindar þær sem eru undir 10 MW. Þeim hefur fjölgað á undanförnum árum og eru kostir þeirra margir. Þarna flæðir umhverfisvæn orka og bæði mannvirki og náttúrurask eru oft að fullu afturkræf eins og fram hefur komið. Smávirkjanir tengjast kerfinu um dreifiveitur og styrkja þannig flutningsleiðir auk þess sem þær lækka flutningstap raforku og lækka rekstrarkostnað dreifiveitna. Stefna núverandi stjórnvalda er að styrkja byggð í öllu landinu, jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land. Þar undir fellur það verkefni að stuðla að aukinni jöfnun orkukostnaðar í dreifbýli og þéttbýli. Virkjunarkostir fyrir smávirkjanir hér á landi eru margir og eru um allt land. Skipulags- og leyfismál smávirkjana eru flókin og reglugerðir íþyngjandi. Ferlið frá hugmynd að ljósi er, eins og fram hefur komið, nokkuð langt og dýrt. Við þurfum að einfalda kerfið. Ljóst er að smávirkjanir eru ein leið til að styrkja dreifikerfið og lækka kostnað við rekstur þess. Með einföldun leyfis- og skipulagsmála smávirkjana er opnuð leið til að ná niður dreifikostnaði raforku í dreifbýli og þar með leið til frekari jöfnunar á raforkukostnaði. Það er ljóst að við þurfum að horfa frekar í þetta og endurmeta regluverkið Ég óska eftir því að þessi þingsályktunartillaga gangi til atvinnuveganefndar og fái góða umfjöllun þar.
Forseti. Ég verð að segja að ég er nokkuð hugsi yfir þessari tillögu til þingsályktunar, ekki af því að það sem þar er tekið á sé ekki eitthvað sem þarft er að skoða, heldur vegna þess hversu einhliða hún er í því hvað það er sem þarf að skoða þegar kemur að smávirkjunum á Íslandi og umhverfi þeirra. Hér er ekkert verið að velta fyrir sér t.d. stærðum smávirkjana. [[Gripið fram í: Jú.]]Ekki er neitt um það í þingsályktunartillögunni þó að vissulega sé farið yfir málið, þ.e. yfir umhverfi smávirkjana, m.a. það lagaumhverfi sem um þær ríkir. Ekkert er verið að velta fyrir sér hvort 9,9 MW sé of mikið, hvort við eigum að lækka þessi stærðarmörk eða hvort við eigum kannski að afnema. Eigum við ekki að hafa neitt mark á þessu heldur meta í hverju tilfelli fyrir sig eftir umhverfisáhrifum? Ekkert er farið yfir það hvað við teljum um þá stöðu sem uppi er að mjög víða um land upplifir fólk það þannig að nánast sé farið með stækkunargler um allar sprænur til að leita að mögulegum virkjunarkostum svo að nú eru þeir tugum saman til í opinberum skjölum um hvar mögulega sé hægt að virkja. Ekkert er um þá upplifun fólks á ýmsum svæðum að hér sé samstillt aðgerð um að virkja nánast hverja sprænu undir hatti smávirkjana. Ekkert um það hvort það sé rétt, hvort þurfi að skoða það eitthvað, heldur aðeins nefnd einföldun ferlisins til að koma upp fleiri smávirkjunum. Ekki er annað hægt að lesa út úr þingsályktunartillögunni þar sem það er eina markmiðið sem sett er við endurskoðunina að einfalda regluverkið og umsóknarferli í tengslum við það. Í greinargerðinni er vísað í stjórnarsáttmála og talað um átak í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings. Sem er hárrétt, en ekki á kostnað umhverfis og náttúru, um það hefur aldrei verið samið. Ég tel fyllstu þörf á því, forseti, að skoða umhverfi smávirkjana. Sagan í því er athyglisverð eins og oft. Hver er ástæðan fyrir því að við enduðum með 10 MW? Það er erfitt að sjá. Þegar frumvarpið kom fram á sínum tíma var miðað við 7 MW, síðan í umfjöllun nefndarinnar og svo í þingsal breyttist sú tala allt í einu í 10. Af hverju? Af hverju þurfa virkjanir sem eru 10,1 MW fara í rammaáætlun og fleira, en ekki 9,9 MW? Hver er ástæðan fyrir því? Ég veit ekki af hverju þetta eru mörkin. Ég fagna samt ýmsum tillögum um smávirkjanir. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hefur t.d. lagt hér fram að lækka skuli mörkin niður í 1–2 MW, ef ég man rétt. Það finnst mér skynsamlegt að skoða og já, forseti, mér finnst skynsamlegt að skoða það miðað við það sem ég kalla raunverulegar smávirkjanir, sem sé bóndinn að virkja bæjarlækinn, hvort regluverkið þar sé óþarflega strangt. Því að það er alveg rétt, forseti, sem kemur fram í greinargerðinni að það þarf ekki endilega að vera sama regluverkið sem gildir um slíka virkjun og 10 MW virkjun. En málið er bara miklu, miklu stærra en það. Þess vegna myndi ég styðja úttekt á smávirkjunum, umhverfi þeirra, lagaumgjörð, með því sem ég hef tæpt hér á og ótal mörgum öðrum hlutum. En ég get ekki stutt þetta. Hér eimir líka að einhverju leyti eftir af því viðhorfi sem mér hugnast ekki og samþykki ekki endilega, en get þó að einhverju leyti skilið, þ.e. að umhverfismat sé svo þungt og tímafrekt, eins og kemur fram í greinargerðinni. Það er staðreynd að þetta viðhorf er uppi mjög víða. Í því ljósi er ágætt að nefna að endurskoðun er í gangi varðandi einföldun á mati á umhverfisáhrifum svo það verði skilvirkara. Í mínum huga eigum við að hafa kerfið þannig að mat á umhverfisáhrifum ætti að vera reglan frekar en undantekningin. Að sjálfsögðu þarf að horfa til umfangs og eðlilegra framkvæmda hvað það varðar. En ég vildi nefna þetta viðhorf og koma því að hér að þessi endurskoðun er í fullum gangi. Forseti. Ég er tilbúinn í endurskoðun á smávirkjunum og raunar höfum við í nefnd um orkustefnu og mótun hennar að einhverju leyti rætt um smávirkjanir þó að við höfum ekki farið djúpt í það. Ég er til í að skoða það sem ég nefndi áðan, þ.e. stærðarmörk. Hvernig stendur á því að ef ég reisi þrjár smávirkjanir tiltölulega á sama svæði, upp á 9,9 MW hverja, þá losna ég undan ferli sem ein 20 MW virkjun, með minna uppsett afl en hinar þrjár samanlagt, þarf að fara í? Er það það sem við sem löggjafi viljum? Ég held ekki. Ég held að við eigum að forðast í lengstu lög að hafa einhver mörk því að þegar lent er öðrum hvorum megin við þau gjörbreytist allt, þó að reyndin sé sú að breytingin sé kannski ekki mikil. Munum það, forseti, að 9,9 MW virkjun getur haft meiri umhverfisáhrif en mun stærri virkjun. [[Gripið fram í.]]Mun meiri umhverfisáhrif. Við höfum búið til ferli um það hvernig við ætlum að raða niður virkjunarkostum, öllum yfir 10 MW. Ég held að það ferli ætti að eiga við um fleiri kosti og ég held að við eigum að fara varlega í að kalla einhliða eftir því að regluverk og umsóknarferli allt verði einfaldað þegar kemur að smávirkjunum. Kannski ættum við raunverulega að búa til smávirkjanaflokkinn, því að eins og ég sagði, forseti, þá hugnast mér það sem kemur fram í greinargerðinni. Kannski ættum við að búa til hinn raunverulega smávirkjanaflokk þar sem raunverulega er verið að virkja bæjarlækinn fyrir sig og kannski næstu bæi. En 9,9 MW virkjun er ekki virkjun bæjarlækjar, hún er það alls ekki. Hún er virkjun þar sem mögulega er eitthvað af aflinu og orkunni nýtt í nánasta umhverfi en langstærsti hlutinn er bara seldur inn á raforkukerfið okkar, sem er fínt, okkur vantar raforku. Fínt. En við skulum ekki slaka á umhverfismálum.
Virðulegur forseti. Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins út í ástæður þess að hann sé á móti þessari tilteknu tillögu með hliðsjón af því sem þingmaðurinn sagði. Hann sagði að það væri sjálfsagt að endurskoða fyrirkomulag smávirkjana en hins vegar kom skýrt fram í máli hans að hann væri ekki hlynntur þessu máli. Það eina sem ég sé í þessu máli sem á einhvern hátt gæti hugsanlega verið á skjön við það er að umsóknarferlið væri einfaldað. Tillagan felur í sér að markmið með endurskoðun þeirra laga og reglugerða væri að einfalda umsóknarferlið í tengslum við þær. Það felst ekki í tillögunni að sjálfkrafa eigi að gera það auðveldara að ganga á náttúruna. Það segir sig sjálft að smærri virkjanir krefjast ekki þeirra ítarlegu úttekta sem stærri virkjanir krefjast. Þess vegna finnst mér alveg sjálfsagt að reyna að einfalda umsóknarferlið í tengslum við þær. Ég átta mig ekki alveg á því hvað það er sem hv. þingmaður er á móti í þessari tillögu. Sömuleiðis verð ég að segja, og ég ætla að fara aðeins út í það í ræðu á eftir, að mér hefur fundist orðræðan úr hefðbundnum áttum umhverfisverndar gagnvart vatnsaflsvirkjunum einhliða, sér í lagi í ljósi loftslagsbreytinga og þarfar okkar fyrir rafmagn. Sú þörf er ekki að fara burt, hún er að aukast, hún er að aukast hér eins og annars staðar. Það eru enn fremur aukin tækifæri í að hafa nógu mikið af orku, jafnvel þó að orkuþörfinni sé fullnægt í samfélaginu. Mér finnst því skrýtið hvað það er einhvern veginn einhliða andstaða, ég skynja það sem andstöðu, við vatnsaflsvirkjanir eins og þær séu í eðli sínu gegn náttúrunni. En við erum ekki bara að vernda fallegt útsýni og einstakan dal eða hvað það er sem fólk vill vernda þegar það er á móti vatnsaflsvirkjunum, sem oft og tíðum geta verið fullkomlega lögmæt sjónarmið, til að mynda í Kárahnjúkavirkjun, sem ég var andsnúinn á sínum tíma, mér finnst líka vanta skilning á því að vatnsaflsvirkjanir [[Forseti hringir.]]eru sennilega umhverfisvænasta leiðin sem við höfum í dag, [[Forseti hringir.]]nema hv. þingmaður geti leiðrétt það, til að framleiða rafmagn. Það er umhverfisleg nálgun. [[Forseti hringir.]]Mér finnst vanta þá áherslu úr herdeildum Vinstri grænna.
Forseta láðist að geta þess að þrír hv. þingmenn hafa óskað eftir andsvari og hafa því eina mínútu til umræðna í síðara andsvari.
Forseti. Hv. þingmaður sagði eitthvað á þá leið að það segði sig sjálft að minni virkjun hefði minni áhrif en stærri. Það er rangt eins og ég tók hér fram. Það segir sig nefnilega ekki sjálft. Það fer eftir aðstæðum hverju sinni. Eins og ég tók fram í ræðu minni getur 9 MW virkjun haft meiri umhverfisáhrif en t.d. 20 MW virkjun, svo að það sé sagt. Ég hef á engan hátt talað gegn því að vatnsaflsvirkjanir séu reistar, alls ekki. Ég man ekki betur en ég hafi undir lok ræðu minnar sagt að það væri fínt að við myndum virkja og selja inn á kerfið okkar. En ég vil að við höfum það undir því sama kerfi sem við búum til til að tryggja að öll áhrif séu metin. Mat á umhverfisáhrifum er ekki sjálfgefið og þetta er fyrir utan allt sem heitir t.d. rammaáætlun. Ég veit ekki betur en að umhverfisráðherra Vinstri grænna sé nú að boða framlagningu slíkrar áætlunar þannig að ég skil ekki orð hv. þingmanns um að Vinstri græn séu einhvern veginn að skila auðu í þeim málum. Ég skil það einfaldlega ekki. Hvers vegna hugnast mér þetta ekki? Jú, forseti, ég hélt ég hefði farið yfir það. Hér segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra og atvinnu- og nýsköpunarráðherra að endurskoða lög og reglugerðir er gilda um leyfisveitingar til uppsetningar smávirkjana með það að markmiði að einfalda umsóknarferli í tengslum við þær.“ Þetta er það eina sem Alþingi á að fela ráðherra að skoða, ekki umhverfið um smávirkjanir, ekki rannsóknir einstakra stofnana á þeim, ekki það hvort mörkin séu rétt eða ekki heldur bara leyfisveitingaferlið. Það er það sem mér hugnast ekki, hæstv. forseti.
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er engu nær um ástæður andstöðu hv. þingmanns við þessa tillögu. Það hlýtur að vera jákvætt í eðli sínu að einfalda regluverkið. Það hlýtur að vera jákvætt í eðli sínu ef við erum hlynnt vatnsaflsvirkjununum og sér í lagi minni vatnsaflsvirkjunum sem geta framleitt rafmagn með umhverfisvænum hætti. Nú skal ég láta af því að tala um VG sem heilan flokk enda er þar ýmislegt í gangi sem ég er ekki í aðstöðu til þess að alhæfa um. En það sem ég var að gagnrýna í málflutningi hv. þingmanns er að hv. þingmaður talaði um einhliða nálgun í þessari þingsályktunatillögu en ég sé hana einmitt ekki sem einhliða. Mér finnst það hins vegar vera einhliða í málflutningi hv. þingmanns að segja að vatnsaflsvirkjanir séu eitthvað sem sé í eðli sínu rosalega varhugavert út frá umhverfissjónarmiðum en taka ekki með í reikninginn áhrif þeirra í baráttunni við loftslagsvandann. Mér finnst vanta þá áherslu líka. Jafnvel þó að ég geti verið sammála hv. þingmanni, [[Forseti hringir.]]sem ég er eflaust, um mikilvægi þess að kanna til hlítar áhrif virkjana, 10 MW eða meira, [[Forseti hringir.]]hefur það samt sem áður hlutverki að gegna í náttúruvernd að reisa virkjanir og mér finnst það vanta í málflutning hv. þingmanns.
Forseti. Annaðhvort er ég hér að tala tungum eða þingmaðurinn er að leggja lykkju á leið sína til að snúa út úr orðum mínum. Aftur, og nú í þriðja sinn: Ég hef ekki verið að tala sérstaklega gegn vatnsaflsvirkjunum. Ég hef ekki verið að því., forseti. Ég horfi ekki á málið eftir excel-skjali. Ef við erum hlynnt vatnsaflsvirkjunum, sagði hv. þingmaður. Það er ekki hægt að játa því eða neita að annaðhvort sértu hlynntur vatnsaflsvirkjunum eða ekki - til þess höfum við mat á umhverfisáhrifum. Ef menn halda því fram að það að biðja um að farið verði eftir ströngum reglum hvað varðar mat á áhrifum framkvæmda eins og vatnsaflsvirkjana sé það sama og að vera á móti vatnsaflsvirkjunum vegna umhverfisáhrifa þeirra, eins og hv. þingmaður kom að hér að áðan, þá eru þeir bara að snúa út úr. Ég tók það sérstaklega fram að það þyrfti virkjanir, að það þyrfti rafmagn. Ég tók það hins vegar um leið fram að ég vil að farið sé eftir ströngustu reglum hvað það varðar. Þess vegna fagna ég hugmyndum um úttekt á því og kannski þarf einföldun regluverks eins og ég lýsti stuðningi við. En það er ekki nóg að skoða það eitt.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því í orðum hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés að hann vildi einfalda regluverk virkjana, sló kannski svolítið úr og í, en það er í engu að ég sé að leggja fram þessa tillögu til þess að gera lítið úr umhverfisáhrifum eða að ekki verði farið eftir fyllstu reglum hvað það varðar. Það að einfalda regluverkið segir ekkert um að ekki eigi að fara eftir reglunum þegar þær eru settar. En það má alveg einfalda það og sérstaklega í þeim flokki. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort lög um umhverfisáhrif séu ekki nógu skýr sem segja til um þessa flokka, A, B og C, flokkað eftir mismunandi stærð. Skipulagsstofnun skal meta hvort það þurfi umhverfismat vegna virkjana, hvort það sé ekki nægilega skýrt. Þegar sett er upp virkjun sem er í C-flokki þá heyrir hún undir sveitarfélögin. Þarf ekki að skýra og einfalda regluverk um minni virkjunarkosti og erum við ekki sammála um að það sé ástæða til að einfalda og skýra þessar reglur en fara eftir þeim að fullu?
Forseti. Eins og ég kom inn á þá er verið að endurskoða lög um mat á umhverfisáhrifum. Ég kom hér inn á það viðhorf sem ég held að sé allt of ríkjandi í samfélaginu, oft að ósekju, að mat á umhverfisáhrifum sé töf á framkvæmd í stað þess að framkvæmdaraðilar fagni því að verið sé að meta áhrif á umhverfi af framkvæmd þeirra. Með leyfi forseta: „Reynslan sýnir að kröfur leyfisveitenda vegna framkvæmda í flokki B og flokki C hafa þróast í átt að fullu umhverfismati. Ferlið við leyfisveitingar fyrir smávirkjanir er því kostnaðarsamt, þungt og tímafrekt og ekki í samræmi við framkvæmdir að sama umfangi í öðrum geirum, eins og t.d. í landbúnaði og ferðaþjónustu. Það getur tekið tvö til þrjú ár að fá leyfi til að byggja litla eða meðalstóra virkjun.“ Þetta er viðhorfið sem ég var að tala um. Hér er talað um mat á umhverfisáhrifum sem hluta af þungu, kostnaðarsömu og tímafreku ferli og ekki í samræmi við framkvæmdir að sama umfangi. Það hefði verið ágætt að fá nákvæmlega dæmi um það af því við erum alltaf að bera saman mjög ólíkar framkvæmdir. Rennslisvirkjun versus fjós? Forseti. Þetta er það sem ég hef verið að tala um sem andann í þessu, sem leiðir til þess að ég get ekki stutt það að við nálgumst málefni smávirkjana bara út frá því að það eina sem þar þurfi að gera sé að einfalda leyfisveitingaferlið. Ég sagði áðan að kannski er það eitt af því sem þarf að skoða, kannski er það óþarflega þungt þegar kemur að minnstu virkjununum, ég þekki það bara ekki. En ef hér væri lögð til allsherjarúttekt á smávirkjunum og umhverfi þeirra með öllu því sem ég hef tiltekið, með umhverfissjónarmiðum, væri afstaða mín til þessa máls allt önnur.
Virðulegi forseti. Ef þessi þingsályktunartillaga yrði samþykkt væri hægt að fara samhliða í að kortleggja vatnsaflsvirkjanir af þessari stærð, hvaða áhrif þær hafa haft, hvar þær eru og hvaða virkjunarkostir eru til. Það er verið að vinna að þessu úti um allt land. Hv. þingmaður nefndi hvort ég hefði dæmi. Ég get nefnt sem dæmi uppsetningu á 400 kW virkjun, það þarf að skoða umhverfismat vegna hennar. Það þarf að telja fugla í tvö ár. Við erum kannski að tala um virkjun sem hefur ekki nein áhrif á umhverfi, þau eru fullkomlega afturkræf. Þetta ferli tekur miklu lengri tíma en að byggja, rétt fyrir neðan virkjunina, kannski 1.000 fermetra ferðaþjónustufyrirtæki eða að umbylta landi til ræktunar.
Forseti. Já, ég get verið sammála því með misræmið sem hv. þingmaður kom hér inn á í lokin. Það sem ég var að draga fram með sambærilegar framkvæmdir er að það er ekki hægt að bera saman neinar framkvæmdir, þær eru aldrei alveg eins. Ég skil hvað hv. þingmaður á við með umfangið og það allt. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar að við eigum að gera miklu meira af því að meta umhverfisáhrif þegar við breytum landi, endurheimtum votlendi, ræktum skóg. Til er fólk sem vill sá lúpínu, breyta melum í lúpínubreiður. Það er breyting á landinu. Við eigum ekki að hika við að meta umhverfisáhrif af þessu af því að mat á umhverfisáhrifum er ekki endalok, hvað er gert þar. Það gerir að verkum, hæstv. forseti, að það er svo erfitt að meta alltaf. Það þarf að fara í valkostagreiningu. Þú veist ekki nákvæmlega hvernig endanleg framkvæmd verður af því að það hefur kannski breyst vegna ólíkra valkosta.
Virðulegi forseti. Ég held að óhætt sé að segja að verið sé að bera í bakkafullan lækinn þegar það koma þrír í andsvör við hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé. [[Gripið fram í: Aldrei of mikið.]]En þetta er fróðleg umræða og margir ágætir punktar hafa komið hér fram. Vissulega er það þannig að 9,9 MW virkjun er mikil virkjun og það þarf töluvert meira en bara einhvern smálæk til að hægt sé að virkja 9,9 MW. Ég þekki ágætlega til virkjunar sem verið er að byggja nálægt mér sem á að framleiða 5,6 MW. Það er vissulega feikileg framkvæmd. Og spurningin sem ég myndi varpa til hv. þingmanns í þessari umræðu er að kannski ættum við að flokka smávirkjanirnar meira upp, bændavirkjanirnar sjálfar, þ.e. litlu vatnsföllin, og síðan að stíga næsta skref í þeim flokki sem hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir fjallar um í sinni þingsályktunartillögu því að þarna er himinn og haf á milli. Það er líka himinn og haf á milli þegar við förum síðan upp í enn þá stærri virkjanir. Mig langar að beina því til hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés hvort við ættum ekki að fara þá leið að skilgreina betur hvað felst í raunverulegum smávirkjunum.
Forseti. Já, það er vissulega óvænt en virkilega ánægjulegt að margir þingmenn hafi skoðun á því að ég vilji slá alla þessa varnagla þegar að þessu kemur. Ég er bara algerlega sammála hv. þingmanni og ég kom örlítið inn á það í minni ræðu að það er stór og mikill munur á því hvort verið er að virkja bæjarlækinn til að knýja bæjarhúsin og þá starfsemi sem fram fer á jörðinni, svo dæmi sé tekið, og svo eitthvað aukreitis sem fer kannski á næstu bæi og getur jafnvel sparað línulagnir inn í dali o.s.frv., mjög fínt, og svo margra megavatta virkjun sem hefur kannski fyrst og fremst þann tilgang að selja rafmagn og græða peninga. Ég vitnaði í þingsályktunartillögu sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hefur lagt fram um að breyta þessum stærðarmörkum og myndi taka akkúrat á því sem hv. þingmaður er að tala um, þessum litlu virkjunum. Mig minnir að það sé miðað við 1 MW. Ég velti upp þeirri hugmynd að kannski eigi ekki að vera mörk heldur eigi að miða við umhverfisáhrif hverju sinni o.s.frv. Ég held að það sé morgunljóst að 200, 300, 400 kW virkjun á ekki heima í sama flokki og 9,9 MW, það sé algerlega morgunljóst. Þess vegna velti ég því upp og fór á hundavaði yfir söguna: Hvernig stóð á því að við enduðum í 10 MW? Okkur er kannski hollt að velta því fyrir okkur og muna að við erum löggjafinn og það sem hér var ákveðið sem 10 MW einu sinni er í okkar valdi að breyta og lækka.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ætli þessi umræða endi ekki þannig að hv. þingmaður sé að mörgu leyti sammála uppleggi þess sem þingsályktunartillagan fjallar um, vænti ég, en hún þarfnist kannski aðeins nánari útskýringar og lagfæringar varðandi umhverfismat og þess háttar. Ég held að það sé alveg óhætt að segja að menn sjái töluvert mikil tækifæri í öllum þeim þáttum sem snúa að smávirkjunum. Kannski þurfum við bara að fara í þessa þætti og flokka það betur hvað er smávirkjun. Einhvers staðar þarf skurðpunkturinn að vera, hvort sem hann er í 20 MW eða 10 MW eða hvað sem það er. Það er mannanna verk að skilgreina það og síðan vinnum við okkur áfram í því. En varðandi þessar allra minnstu virkjanir vil ég minna á það að maður þarf u.þ.b. 45 MW til þess að reka heimili og eitt kúabú.
Forseti. Hv. þingmaður er í réttum stjórnmálaflokki. Hér er hann búinn að taka saman umræðuna og komast að því að í raun séum við öll sammála. [[Hlátur í þingsal.]]Það er vel af sér vikið. Þó er hins vegar sannleikskorn í því hjá hv. þingmanni. Ég held að fyllsta tilefni sé til að skoða umhverfi smávirkjana eins og ég kom að í ræðu minni. Ég held að það væri ekki gott ef sú endurskoðun færi bara fram með það að leiðarljósi að einfalda leyfisveitingarferlið eins og hér er lagt til, alveg óháð því hvað stendur í greinargerðinni, það er það eina sem lagt er til. Það þarf að fara fram heildarendurskoðun á stærðarmörkum, ólíkum flokkum, eins og kom fram hjá hv. þingmanni, í tengslum við rammaáætlun, á því hvort við gætum alltaf nógu vel að umhverfismálum og náttúruvernd, hvort hægt sé að raða virkjunum upp hlið við hlið og losna undan þessu. [[Forseti hringir.]]Við tölum hér um kvótaþak sem við höfum áhyggjur af að fólk losni undan. Er smávirkjanaþak sem fólk er að losna undan? Og svo framvegis.
Virðulegur forseti. Ég ætla að athuga hvort ég geti grafið upp eitt og annað sem við erum enn þá ósammála um. En ég vil byrja á því að segja að ef ég sneri út úr einhverju sem hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé sagði þá var það óvart, ég þyrfti að líta á upptökuna til að komast að því. Ég bið hann velvirðingar ef svo var. Það hefur verið óvart og ekki vilji minn að gera neitt slíkt. Tillagan sem hér um ræðir felur í sér að einfalda umsóknarferlið fyrir smávirkjanir sem eru skilgreindar upp að 10 MW. Eins og ég fór yfir áðan í andsvörum þá er mér fyrirmunað að skilja nákvæmlega hvers vegna einhver gæti verið móti því. Er ekki alltaf best að umsóknarferlið sé sem einfaldast, eins einfalt og mögulegt er? Ég efast um að það hafi verið lagður sérstakur metnaður í að hafa það eins einfalt og mögulegt er. Ef svo væri þá væri það mjög skrýtið miðað við það sem maður á að venjast af yfirvöldum þegar þau búa til leyfisveitingarferli. Það hlýtur að vera eitthvað þarna sem má einfalda og þá finnst mér sjálfsagt að einfalda það, algjörlega án þess að slá af nokkrum kröfum gagnvart umhverfinu. Nú ætla ég að fara aðeins út í blessað umhverfið. Ég vil ekki leggja neinum orð í munn, hvorki þeim sem eru á þingi í dag né hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, en ég er eldri en tvævetur og hef alveg orðið var við og tekið þátt í umræðu og rökræðum um umhverfismál og sér í lagi um áhrif vatnsfallsvirkjana í gegnum tíðina, frá því að ég var unglingur, sem er kannski ekkert rosalega langt síðan. Þeim sem hér stendur er það algerlega augljóst að það er ákveðið viðhorf ráðandi í íslensku samfélagi eða hefur alla vega verið gagnvart umhverfisáhrifum vatnsaflsvirkjana. Það viðhorf hefur einkennst af því að vatnsaflsvirkjanir séu neikvæðar fyrir umhverfið. Það er góð ástæða fyrir því viðhorfi. Það er vegna þess að þær geta haft mjög neikvæð áhrif á umhverfið. En mér finnst sömuleiðis vanta í umhverfisverndarumræðuna, bæði meðal umhverfisverndarsinna og meðal iðnaðar- og virkjunarsinna, að líta aðeins meira á þetta eftir excel-skjalinu með tilliti til umhverfisverndar. Hérna hefur verið sagt að það eigi ekki að líta á þetta út frá excel-skjalinu. Jú, það er allt í lagi að setja hjarta sitt og sál í eitthvert mál en excel-skjalið skiptir máli, virðulegi forseti. Það skiptir máli hverjar staðreyndirnar eru. Það skiptir máli hversu mikil orka kemur. Það skiptir máli. Það er ekki þannig að stærri virkjun sé sjálfkrafa verri. Stærri virkjun skilar almennt, geri ég ráð fyrir, meiri orku. Það er gott. Það að búa til umhverfisvæna orku með vatnsaflsvirkjununum er jákvætt fyrir umhverfið, virðulegi forseti. Mér finnst oftast vanta þann vinkil í orðræðu umhverfisverndarsinna. Ég ætla að hafa smájafnvægi í þessu og gagnrýna líka iðnaðar- og virkjunarsinna fyrir að hafa ekki meira orð á þeim þætti að vatnsfallsvirkjanir eru með bestu leiðunum til að búa til rafmagn. Við sjáum það alveg fyrir að það verður meiri eftirspurn eftir rafmagni á þessari öld, ekki bara vegna þess að við erum að finna nýrri og skemmtilegri leiðir til að nýta það heldur líka vegna þess að við þurfum að skipta út öðrum orkugjöfum sem eru miklu léttari, meðfærilegri og í stuttu máli ódýrari, t.d. olíu. Í gegnum tíðina hefur mér fundist það skaða svolítið góðan málstað umhverfisverndarsinna - og ég tek það fram að ég er umhverfisverndarsinni sjálfur, vil vernda alla plánetuna, ekki bara einhvern fjörð eða dal - að sú orðræða byggir stundum á ákveðnum misskilningi. Ég ætla að nefna þrennt sem mér hefur fundist vanta úr átt umhverfisverndarsinna á grundvelli umhverfisverndar. Ekki á grundvelli iðnaðar, ekki á grundvelli gróða eða eignarréttar eða neins slíks, heldur á grundvelli umhverfisverndar. Eitt er fjárhagsleg forgangsröðun. Mér tókst ekki að finna það á netinu í fljótu bragði en ég sá fyrir mörgum árum að það var umhverfisverndarsinni sem hafði dirfst að setja hlutina upp í ákveðna forgangsröð, útlistaði að þetta hérna skipti kannski ekkert voðalega miklu máli miðað við annað sem skipti meira máli, hversu miklir peningar væru til, hversu mikið var hægt að fá úr þessum sjóðum o.s.frv. Þessi einstaklingur sagði frá því að hann upplifði mikla reiði frá umhverfisverndarsinnum fyrir þetta, eins og hann væri að setja verðmiða á náttúruna, eins og hann væri að gera náttúruna að kapítalísku ógeði. Það er auðvitað reginmisskilningur í því hvernig á að nálgast umhverfisvernd. Auðvitað þarf að forgangsraða og auðvitað þarf að verðmeta. Þegar kemur að umhverfisvernd er mjög gott að hafa hjartað á réttum stað. En það er ekki alveg nóg, alveg eins og þegar kemur t.d. að heilbrigðisþjónustu, það þarf að verðmeta hluti. Við fáum erfiðar spurningar eins og hvernig á að nýta fé til að ná sem bestum árangri á hvaða sviði og hvers vegna og til hversu langs tíma. Það eru erfiðar spurningar og eðlilegt að fólk finni mikið til þegar það ræðir þær eða heyrir um þær. En það breytir ekki því hvað er rétt gera. Það er excel-skjalið og hjartað sem svara því hvað er rétt að gera. Sögulega hefur verið mikil andstaða við kjarnorku, sér í lagi til að berjast við loftslagsbreytingar, sem er mjög undarleg nálgun. Ég ætla að byrja á því að segja, þannig að ég hræði ekki vini mína hérna á Íslandi, að ég er ekki að leggja til kjarnorkuver á Íslandi. Ég held að það væri mikið glapræði sökum þess að Ísland er eldfjall. [[Hlátur í þingsal.]]En kjarnorka er samt sem áður einn af þeim þáttum sem við eigum að líta til sem dýrategund þegar kemur að því að berjast við loftslagsbreytingar. Þetta hefur líka þótt ákveðið guðlast í röðum sumra umhverfisverndarsinna vegna þess að þeir líta á kjarnorku sem í eðli sínu slæma, sem hún er ekki. Hún hefur kosti og galla. Þegar kemur að loftslagsbreytingum hefur hún kosti. Þegar kemur að urðun úrgangs hefur hún galla. Það er fullt af svona hlutum sem við þurfum að vega og meta og það er ekki alltaf auðvelt. Reyndar myndi ég segja að það væri oftast erfitt þegar kemur að raunverulegum lausnum. Það er samt sem skiljanlegt að fólk sé efins og tortryggið þegar kemur að virkjunum á Íslandi vegna annars sem hefur líka verið rætt um, miklu meira með réttu, finnst mér af hálfu umhverfisverndarsinna, og það er hvernig við erum að nýta orkuna. Ef það hefði á sínum tíma verið sett það markmið að við myndum nýta orkuna til að fara í alvöruorkuskipti þá hugsa ég að við gætum öll verið komin á rafmagnsbíla í dag. Það kæmi mér ekki á óvart, með fyrirvara um kostnaðinn sem fylgir því að kaupa þessa bíla. Eða þá að búa til vetni, sem er dýrt að búa til og ekki góð nýting á orku, en ef það væri hægt að skipta út olíunni fyrir vetni, þótt það væru afföll af orkunni með því að búa til vetni úr rafmagninu og vatninu, þá væri það kannski hagkvæmt. En við fórum aldrei þá leið, fórum beint í stóriðju, að búa til ál og kísil. Hvorugt er algjörlega gagnslaust frá umhverfisverndarsjónarmiði, ál er mjög endurvinnanlegt, það er gott, það er mjög auðvelt að endurvinna ál. Ríkið þarf varla að koma að því, ef því er hent út á götu þá borgar sig að taka það upp og endurvinna. Það er gott. Það er jákvætt. Ég hef aldrei alveg skilið af hverju áliðnaðurinn er ekki sjálfur duglegri við að auglýsa þessa staðreynd. Auðvitað er líka mikil mengun af álframleiðslu sem má heldur ekki líta fram hjá. Þetta er ekki svart eða hvítt. Á sama hátt vill maður ekki endilega hafa kísilverksmiðju við hliðina á byggð. Það er mengun af kísil en hann er notaður til að búa til sólarrafhlöður, einhvers staðar þarf að búa til kísil til að búa til sólarrafhlöður sem við þurfum að nota. Af hverju gortar iðnaðurinn sig ekki meira af þessum áhrifum? Það er það sem ég skil ekki alveg. En þarna er mengun líka og ýmsir hlutir sem þarf að huga að. Ein besta leiðin til að búa til rafmagn er með vatnsfallsvirkjunum. Spurningin er: Höfum við mikið gagn af vatnsaflsvirkjunum hér á Íslandi? Ég myndi segja já. Og núna á tæpri einni og hálfri mínútu ætla ég að henda mér beinustu leið í þriðja orkupakkann og sæstreng og segja það að þótt ég telji það ekki skynsamlegt efnahagslega fyrir Ísland að leggja sæstreng í dag þá held ég samt að það væri gott ef það væri efnahagslega hagkvæmt, ef við hefðum það mikla orku og gætum virkjað hana án þess að ganga of nærri náttúrunni, að við gætum selt hana á góðu verði út úr landi og þar með hjálpað öðrum þjóðríkjum, til að mynda Bretlandi og öðrum Evrópuríkjum, við að losa sig við rafmagnsframleiðslu sem byggir á kolefnisbrennslu. Það væri gott, það væri mjög gott. Áhyggjurnar sem umhverfisverndarsinnar hafa haft af því að leggja sæstreng eru einmitt þær að þá fari menn í að virkja allt sem hægt er að virkja á Íslandi. Ég er ekki viss um í fyrsta lagi að þær áhyggjur séu endilega á rökum reistar. Í öðru lagi er ég ekki endanlega sannfærður um að það sé í eðli sínu slæmt að leita fleiri tækifæra til að framleiða orku til sölu úr landinu með umhverfisvænum hætti eins og vatnsfallsvirkjunum. Mér finnst samtalið vera svolítið komið á þann tímapunkt þannig að það er ágætt að ég sé búinn með tímann. En því er ekki lokið og ég styð þessa tillögu [[Forseti hringir.]]og ég er umhverfisverndarsinni en mér finnst að samtalið mætti vera aðeins dýpra á milli beggja hliða, ef svo mætti segja.
Virðulegur forseti. Ég gat ekki annað í áhugaverðum umræðum og andsvörum en óskað eftir því að taka til máls þar sem það vill svo furðulega til að mér finnst mat á umhverfisáhrifum mjög áhugavert mál. Ég þakka hv. þingmönnum sem leggja fram þessa þingsályktunartillögu fyrir að koma fram með hana og ég held að hún eigi fullt erindi hingað inn, þó ekki nema sé fyrir þá umræðu sem hefur átt sér stað í þingsal núna. Ég hef sagt það áður í þessum stól, virðulegur forseti, að ég held að við séum svolítið komin út í skurð þegar kemur að þessum málum. Mat á umhverfisáhrifum og hugmyndin um hverju því er ætlað að leysa úr er gríðarlega mikilvægt. Það að tryggja að fyrir liggi mat á umhverfisáhrifum einstakra framkvæmda áður en teknar eru endanlegar ákvarðanir um leyfisveitingar er mikilvægt. Að stuðla að samvinnu hagsmunaaðila og aukinni þátttöku almennings í ákvörðunum um framkvæmdir sem hafa áhrif á umhverfið er mikilvægt og það er einnig mikilvægt að bregðast við fyrirsjáanlegum neikvæðum afleiðingum með mótvægisaðgerðum við hönnun framkvæmdanna. Þetta á við varðandi umhverfismat framkvæmda, en þegar við komum að umhverfismati áætlana er því ætlað að bera saman mismunandi valkosti. Mig langar að velta því upp hvort það sé hluti af vandamálinu sem við glímum við, þegar kemur að ýmsum framkvæmdum og skipulagsáætlunum, að við séum ekki að öllu leyti að nota tækið rétt. Ég er kannski að fara örlítið út fyrir efnið, virðulegur forseti, ég átta mig á því að þegar við erum að tala um smávirkjanir erum við almennt að tala um framkvæmdir en oft er það þannig að það er búið að ákveða að fara einhverja eina leið en svo er eftir á farið í það að reyna að uppfylla lagaskilyrðin sem felast í umhverfismatinu á meðan ég held að umhverfismatið hafi verið hugsað sem aðferðafræði til að komast að einhverri niðurstöðu. Ég held að þetta sé hluti af vandamálinu. Ég sagði áðan að mér fyndist við vera komin út í skurð varðandi þetta regluverk og þess vegna held ég að sú vinna sem á sér stað hjá hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra við að endurskoða þessa löggjöf með starfshópnum sé mjög mikilvæg. Ég vil reyndar ítreka að mér finnst skiplagslögin þurfa að vera þar undir líka því að þar er fjallað um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda og þetta tengist allt. Ástæðan fyrir því að ég segi að við séum komin út í skurð er að mér finnst stundum eins og þetta kerfi sé farið að vinna fyrir kerfið sjálft en ekki fólkið og umhverfið eins og það var hugsað í upphafi. Nú segi ég þetta vegna þess að ég hef yfir tíu ára reynslu af því að vera formaður skipulagsnefndar og takast á við alls konar framkvæmdir, línulagnir og annað og fara í gegnum svona ferli í einu af stærri sveitarfélögum á landinu. Oft klóruðum við okkur í höfðinu og oft þurftum við að leita aðstoðar utanaðkomandi aðila eins og Skipulagsstofnunar og Umhverfisstofnunar ef svo bar undir. Oft fannst mér þetta snúast meira um það að framleiða einhverjar skýrslur heldur en að hjálpa okkur að komast að því hver væri besta niðurstaðan og hverjar væru bestu mótvægisaðgerðirnar. Það er fjöldi verkfræðistofa sem gefa sig út fyrir að vinna sig í gegnum svona efni og mér finnst þetta kerfi bara vera á sjálfstýringu. Það gerir svo að verkum, sem er svolítið lýst í greinargerðinni, að virkjanir sem við teljum vera smávirkjanir og teljum vera öllum í hag, lenda í einhverju rosalegu skriffinnskubákni og ekkert verður af þeim. Þetta á ekki bara við um smávirkjanir. Þetta eru ýmiss konar framkvæmdir, ýmiss konar mjög mikilvægar framkvæmdir, þjóðhagslega mikilvægar framkvæmdir. Þá skil ég líka, og það var þess vegna sem ég bað um orðið þegar fólk var í andsvörum, algjörlega sjónarmiðið sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom með því að við viljum jú leggja mat á þessar framkvæmdir og hvaða áhrif þær hafa á umhverfið og við viljum geta brugðist eins vel við og kostur er. Ég held því að svarið við þessu felist ekki endilega í því að gefa einhvern afslátt fyrir einstaka framkvæmdir en ég tek undir það sem sagt er, að við þurfum að flokka þær. Það geta ekki allar framkvæmdir átt heima í sama stóra og langa og mikla matsferlinu. Við hljótum líka að geta verið með einfaldar lausnir. Það á örugglega við um smávirkjanir en það er margt annað sem er þar undir. Þess vegna held ég að svo mikilvægt sé að vinnan klárist við endurskoðun á þessum lögum og ég ítreka enn og aftur að skipulagslögin verða að vera þar undir líka því að við lendum allt of oft í því að smáframkvæmdir enda í löngu ferli. Ég get tekið dæmi: Niðurgrafinn vatnstankur í sveitarfélaginu Mosfellsbæ, sem var nauðsynlegur til að uppfylla aðrar reglugerðir og lög sem við höfum sett hér, þurfti að fara í eins og hálfs árs ferli með alls konar umsögnum og deiliskipulagi og umhverfismati og öllum pakkanum. Þá er eitthvað að, virðulegur forseti. Þá höfum við búið til kerfi sem snýst í kringum kerfið en er ekki til að leysa raunverulegu vandamálin. Ég ætla bara að þakka þingmönnunum sem lögðu fram þingsályktunartillöguna. Ég held að það sé okkur hollt og gott að ræða þetta og ég efast ekki um að það komi líka áhugaverðar umsagnir um tillöguna í nefndinni sem verður vonandi til þess að ýta á það að við endurskoðum kerfið allt, fyrst og fremst með umhverfið í huga en líka það að hægt sé að vinna með það og að hér leysist mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir innlegg hennar í þessa umræðu. Það kom fram fyrr í umræðunni hjá Kolbeini Óttarssyni Proppé að við Framsóknarmenn erum mjög góðir í að ná utan um umræðuna og gera hana að okkar. Mér sýnist að flestir sem hafa tekið hér til máls séu allir að færast í þann flokk. Það er frekar áhugavert þegar við erum að fjalla um þessi mál, og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á það ágætlega í sinni ræðu, þetta skriffinnskubákn, þetta skipulagsvesen. Maður má kannski ekki taka svona til orða en tökum bara sem dæmi þá virkjun sem stendur mér næst, sem er bara í bakgarðinum heima hjá mér. Mig minnir að ferlið hafi tekist sjö ár frá því að farið var af stað þangað til að þeir komust í verkefnið. Og þarna er bara verið að tala um 5,5 MW. Við skulum samt ekki gefa afslátt á því að ganga vel um náttúruna því að nýting og vernd, sem er nú kjörorð okkar Framsóknarmanna, fer alltaf saman í þessu. Það væri fróðlegt að spyrja hv. þingmann, sem hefur mikla þekkingu á skipulagsmálum, að því hvaða skref við þyrftum að taka varðandi minni virkjanirnar, hvort hún sé með einhverjar hugmyndir um það hvernig við getum náð utan um þann þátt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þótt ég hafi reynslu af því að starfa í þessum geira í töluverðan tíma þá ætla ég ekki að gefa mig út sem einhvern sérfræðing og viti þar af leiðandi alveg svarið við spurningu hv. þingmanns. Nú þekki ég ekki virkjunina í bakgarðinum hjá hv. þingmanni eða forsögu hennar, en sjö ár hljómar sem fáránlega langur tími fyrir slíka virkjun. Ég ímynda mér að vandamálið hljóti að vera a.m.k. tvíþætt og jafnvel fleiri vandamál uppi. Eitt af því sem ég held að við eigum ekki gleyma er það sem ég nefndi í ræðu minni, að það kann að vera að við séum að nota tækið rangt. Þar af leiðandi séu þeir aðilar sem vinna þessa vinnu að byrja á ákvörðuninni og bakka svo til baka í það að uppfylla, eins og hv. þingmaður orðaði það, kröfur skriffinnskubáknsins. Ég held að hugmyndafræðin á bak við lögin og aðferðina sé að þetta á að hjálpa okkur að taka ákvörðun. Er virkjun þarna skynsamlegur kostur eða ekki, á hún að vera einhvers staðar annars staðar, hverjar gætu verið möguleg mótvægisaðgerðir og þess háttar? En að því sögðu þá held ég að það eigi alveg við, og það er auðvitað hugmyndafræðin á bak við þessa þingsályktunartillögu hjá hv. þingmönnum, að við hljótum að geta flokkað framkvæmdir í flokk eftir mikilvægi. Það þurfi ekki allar framkvæmdir að fara í gegnum jafn ítarlegt ferli. Það er málflutningur sem ég tek undir. En ég treysti mér ekki til að segja hér og leggja mat á það nákvæmlega hvar slík mörk ættu að liggja. Ég tel mjög mikilvægt að í vinnu við endurskoðun á lögum um umhverfismat og skipulagslögunum, sem ég vil að séu sett í sama pakka, sé horft til þess að ákveðnar framkvæmdir þurfi kannski ekki að fara í gegnum alveg allt ferlið, það sé til, ég ætla ekki að segja undanþáguákvæði heldur einhver auðveldari leið.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framtíð Reykjavíkurflugvallar. Ásamt mér eru 15 hv. þingmenn á tillögunni sem hljómar svo: „Alþingi ályktar að efnt skuli til þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort flugvöllur og miðstöð innanlands- og sjúkraflugs skuli vera áfram í Vatnsmýrinni í Reykjavík. Eftirfarandi spurning verði borin upp í þjóðaratkvæðagreiðslunni: „Vilt þú að flugvöllur og miðstöð innanlands-, kennslu- og sjúkraflugs verði áfram í Vatnsmýrinni í Reykjavík uns annar jafn góður eða betri kostur er tilbúinn til notkunar? Já. Nei.“ Í greinargerð með tillögunni kemur fram að sambærilegar tillögur hafi verið fluttar á 145., 146., 148. og 149. löggjafarþingi. Lagt er til að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíð Reykjavíkurflugvallar. Með því fær þjóðin tækifæri til þess að segja hug sinn og hafa áhrif á það hvar flugvöllurinn og miðstöð innanlands- og sjúkraflugs verða í fyrirsjáanlegri framtíð, m.a. með tilliti til þjóðhagslegra hagsmuna. Ríkir almannahagsmunir felast í greiðum samgöngum innan lands og staðsetning flugvallarins og miðstöðvar innanlandsflugs hefur afar mikla þýðingu í því samhengi. Flugvöllurinn gegnir mjög mikilvægu öryggishlutverki fyrir almenning í landinu vegna sjúkra- og neyðarflugs, svo og sem varaflugvöllur. Þá gegnir flugvöllurinn mjög mikilvægu hlutverki í almannavarnakerfi landsins. Frekar má lesa um mikilvægi öryggishlutverks Reykjavíkurflugvallar í skýrslu Þorgeirs Pálssonar, fyrrverandi flugmálastjóra, til samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, Hlutverk Reykjavíkurflugvallar í öryggiskerfi landsins sem Þorgeir skilaði til samgönguráðherra í ágúst 2017. Staðsetning flugvallarins hefur verið umdeild í nokkurn tíma. Í kjölfar dóms Hæstaréttar frá 9. júní 2016 í máli nr. 268/2016 var íslenska ríkinu gert skylt að loka norðaustur/suðvestur-flugbraut Reykjavíkurflugvallar í samræmi við samkomulag þáverandi innanríkisráðherra og borgarstjórans í Reykjavík frá árinu 2013. Hefur umræddri flugbraut nú verið lokað. Eftir sem áður ríkir ekki einhugur um framtíðarstaðsetningu Reykjavíkurflugvallar og hlutverk hans sem samgöngumiðstöðvar til framtíðar, en í aðalskipulagi Reykjavíkur er gert ráð fyrir því að flugvöllurinn víki í áföngum eftir árið 2022. Fyrir liggur að flugvöllurinn lokast í reynd þegar norður/suður-brautinni verður lokað sem Reykjavíkurborg stefnir að árið 2022. Í því sambandi þarf einnig að horfa til þess að í samgönguáætlun fyrir árin 2011–2022, sem samþykkt var með ályktun Alþingis nr. 48/140, er gert ráð fyrir því að flugvöllur verði í Reykjavík til ársins 2022 hið minnsta þótt ekki sé með skýrum hætti kveðið á um staðsetningu hans. Þá er í samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033, sem samþykkt var með ályktun Alþingis nr. 11/149, miðað við að Reykjavíkurflugvöllur geti áfram þjónað innanlandsflugi á fullnægjandi hátt á meðan annar jafn góður eða betri kostur er ekki fyrir hendi. Við meðferð málsins kom fram að 15–20 ár tæki að byggja upp nýjan flugvöll á öðrum stað. Það er því afar brýnt að þjóðin fái tækifæri til þess að segja hug sinn varðandi umrætt málefni og hafa þannig áhrif á endanlega niðurstöðu málsins sem gæti m.a. falist í tilfærslu á skipulagslegu ákvörðunarvaldi með lögum, að teknu tilliti til mikilvægra almannahagsmuna. Árétta ber að Reykjavíkurflugvöllur gegnir fjölþættu hlutverki í samgöngum landsbyggðarinnar og höfuðborgarinnar. Völlurinn er óumdeilanlega miðstöð innanlandsflugs og gegnir í því sambandi lykilhlutverki. Um flugvöllinn fara að jafnaði um 400.000 farþegar á ári og hefur þeim farið fjölgandi. Tilgangur hluta ferðanna er að sækja brýna læknisþjónustu á höfuðborgarsvæðið. Flugvöllurinn gegnir lykilhlutverki í sjúkra- og neyðarflugi og tengist þannig brýnum öryggishagsmunum almennings, en hann er óumdeilanlega ein helsta tenging landsbyggðarinnar utan suðvesturhornsins við Landspítala. Árið 2017 voru farin 799 sjúkraflug á vegum Mýflugs innan lands með 849 sjúklinga en auk þess var nokkur fjöldi fluttur í sjúkraflugi með þyrlum Landhelgisgæslunnar. Á síðasta ári voru fluttir 733 sjúklingar í sjúkraflugi um Reykjavíkurflugvöll með flugvélum Mýflugs, frá Reykjavík 219 og til Reykjavíkur 514 sjúklingar. Við þessar tölur bætast síðan sjúkraflutningar í þyrlum Landhelgisgæslunnar. Á síðasta ári voru fluttir 138 einstaklingar í sjúkraflugi til Reykjavíkur með þyrlum Landhelgisgæslunnar. Það má reikna með að um 85% af sjúkraflutningum í lofti séu með sjúkraflugvélum og um 15% með þyrluflugi. Stjórnvöld hafa markað þá opinberu stefnu í heilbrigðismálum að hér á landi verði aðeins byggt upp og rekið eitt hátæknisjúkrahús og það við Hringbraut í Reykjavík, í næsta nágrenni við flugvöllinn. Greiðar samgöngur milli flugvallar og sjúkrahússins eru því nauðsynlegar til að tryggja aðgengi almennings á landsbyggðinni að sjúkrahúsinu. Flugvöllurinn gegnir einnig lykilhlutverki í tengingu landsbyggðarinnar við opinbera grunnþjónustu og mikilvægar opinberar stofnanir sem eru flestar á höfuðborgarsvæðinu og jafnframt við almenna verslun og þjónustu. Flugvöllurinn er einnig mikilvæg miðstöð kennsluflugs, eftirlits og leitar- og björgunarflugs og mikilvægur varaflugvöllur fyrir Keflavíkurflugvöll. Þá gegnir flugvöllurinn æ stærra hlutverki í tengslum við stóraukna ferðaþjónustu og tækifæri eru til að dreifa ferðamönnum betur um landið í gegnum flugvöllinn. Öll framangreind atriði, auk almenns hagræðis sem leiðir af styrku innanlandsflugi, m.a. með tilliti til umhverfis- og öryggisþátta, eru afar mikilvæg og þess eðlis að nauðsynlegt er að flugvöllurinn verði í Vatnsmýrinni svo að hann geti með sóma sinnt hlutverki sínu þannig að landsmenn allir hafi greiðan aðgang að höfuðborginni. Í skýrslu innanríkisráðuneytisins um félagshagfræðilega greiningu á framtíð innanlandsflugs frá 2014 kemur fram að áætlunarflug innan lands dragist að öllum líkindum mikið saman og verði jafnvel ekki fýsilegt ef það verður flutt frá Reykjavík, t.d. til Keflavíkurflugvallar. Það er því forsenda fyrir virku innanlandsflugi á Íslandi að miðstöð innanlandsflugs sé í Reykjavík og þannig í nánum tengslum við þá þjónustu sem landsmenn sækja til höfuðborgarinnar. Í skýrslunni kemur einnig fram að innanlandsflugið sé þjóðhagslega arðbært og að þjóðhagslegur ávinningur af því til 40 ára sé um 70 milljarðar kr. á virði ársins 2013. Álykti Alþingi að fram skuli fara almenn og leynileg þjóðaratkvæðagreiðsla um tiltekið málefni eða lagafrumvarp fer um framkvæmdina samkvæmt lögum um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna, nr. 91/2010, og er niðurstaða slíkrar atkvæðagreiðslu ráðgefandi. Öll skynsamleg rök hníga í þá átt að halda flugvellinum og miðstöð innanlandsflugs í Vatnsmýrinni en verði þar einhver breyting á er nauðsynlegt að öll þjóðin fái að koma að þeirri ákvörðun á beinan og lýðræðislegan hátt. Við meðferð málsins á 149. löggjafarþingi var því vísað til umhverfis- og samgöngunefndar sem sendi það til umsagnar. Nefndinni barst 21 umsögn um málið. Yfirgnæfandi meiri hluti sveitarfélaga og samtök sveitarfélaga sem sendu inn umsögn studdu efni tillögunnar um að landsmenn allir fengju að hafa skoðun á framtíð Reykjavíkurflugvallar. Aðeins Reykjavíkurborg var því mótfallin. Í umsögn Félags íslenskra atvinnuflugmanna kom fram að ærið tilefni væri til að halda slíka þjóðaratkvæðagreiðslu. Reykjavíkurflugvöllur væri samgöngumannvirki sem þjónaði öllum íbúum landsins. Þá kom fram í sameiginlegri umsögn WOW air, stjórnar Íslenska flugmannafélagsins og öryggisnefndar Íslenska flugmannafélagsins að þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíð Reykjavíkurflugvallar væri þjóðþrifamál. Ekki væri um að ræða einkamál Reykjavíkurborgar, sérstaklega í ljósi þess að ríkið væri eigandi meiri hluta landsins undir flugvellinum. Þá væri hann mikilvægur út frá hagkvæmnis- og umhverfissjónarmiðum sem varaflugvöllur þar sem varaeldsneytisbirgðir væru töluvert minni ef notast væri við hann sem varaflugvöll. Landfræðilega væri Vatnsmýrin ein besta staðsetningin fyrir flugvöll á höfuðborgarsvæðinu, með tilliti til opinberra stofnana og Landspítalans. Flutningsmenn telja því ljóst að mikil þörf er á að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta brýna samgöngu- og öryggismál þjóðarinnar. Þá er ég búinn að fara í gegnum greinargerðina með málinu. Nýjustu upplýsingar sem ég aflaði mér í dag um sjúkraflug á síðasta ári í landinu voru að flug hjá Mýflugi væru 770, sjúklingar 848. Síðustu þrjú ár hafa það verið sirka þessar tölur. Um aldamótin, þegar sjúkraflugið var að byrja í þeirri mynd sem við þekkjum það í dag, voru þetta rúmlega 200 flug en eru tæplega 800 núna. Ég hef nefnt þetta á öðrum vettvangi og viljað ræða um öryggismál þjóðarinnar í stærra samhengi, gert það í þessum ræðustóli í gegnum árin, síðast með skýrslubeiðni sem var samþykkt í þinginu, sem við nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins óskuðum eftir til að taka út helstu öryggishagsmuni þjóðarinnar, hvort sem er raforkukerfi, fjarskiptakerfi eða samgönguinnviðirnir. Þetta er klárlega eitt af þeim atriðum sem ættu að koma fram í slíkri skýrslu vegna þess að þetta er meðal helstu grunninnviðanna í öryggismálum þjóðarinnar, eins og kemur fram í skýrslu Þorgeirs Pálssonar, fyrrverandi flugmálastjóra, þar sem hann skrifar fyrst og fremst um öryggishlutverkið. Ég hef líka talað fyrir því að við tækjum upp svipaða löggjöf og við þekkjum í nágrannalöndunum þegar við ræðum þjóðaröryggismál. Í Svíþjóð er notað hugtakið riksintresse og í Noregi, Danmörku, Bretlandi, Hollandi og víðar eru flest þau samfélög sem ég þekki til og hef verið að skoða, í norðanverðri Evrópu, með slíka löggjöf. Svo virðist sem flest samfélög hafi sett þessi lög fyrir 30, 40 eða 50 árum þannig að við erum töluvert sér á parti þar sem við erum að skoða þessa helstu öryggisþætti samfélagsins. Ég vildi rétt bæta þessu inn í umræðna vegna þess að ég tel brýnt að við í þessum sal hér förum að huga með miklu markvissari hætti að grunnöryggismálum og þörfum samfélagsins. Við höfum mörg dæmi um þetta varðandi flutningskerfið. Það er búið að seinka flutningskerfi raforku sem hefur haft mikil áhrif vítt og breitt. Það er lítið hægt að gera vegna þess að við erum í sjálfu sér ekki með almennilega mynd af því hvert öryggishlutverk flutningskerfis raforku á að vera. Hvað ætlum við að leggja fram þar? Það sem var nýtt í veðrinu 10.–11. desember var það að flutningskerfið brást okkur, fyrst og fremst flutningskerfið. Það var nýtt í þeirri stöðu vegna þess að almennt áður hefur það verið dreifikerfi raforku. Nú er von á hugmyndum frá átakshópi um að skoða frekari hugmyndir að því hvernig við munum bregðast við því máli. Ég vildi rétt draga þetta inn í umræðuna vegna þess að þetta er hluti af stóru umræðunni sem ég vil nálgast með skýrslubeiðninni sem var samþykkt í þinginu í síðustu viku, þessu máli og fleiri slíkum, að við gerum okkur einhverja heildarmynd til að fara í þessi mál og reyna að nálgast nágrannalöndin upp á hvernig við ætlum að takast á við þau. Ég vona að í framhaldi af skýrslubeiðninni fari þingið í frekari vinnu varðandi þessa þætti. Ég hef skoðað það sem kom inn í umræðu í þessum þingsal fyrir þremur árum og síðan hef ég verið að velta þessu fyrir mér. Ég sé ekki fram á að ég sem stakur þingmaður geti sett slík lög eða framkvæmt þau. Þetta er risaverkefni sem allt samfélagið þarf að taka þátt í. Það sem við þurfum líka að skilgreina almennt með góðum og almennum hætti er hvert hlutverk framkvæmdarvaldsins sé, stjórnvalda og þingsins, þegar við erum að tryggja öryggishagsmunina. Ég hef bent á að mér þyki óeðlilegt þegar framkvæmdarvaldið útvistar til „oháeffa“ eða annarra stofnana sem koma að málum einstökum öryggisþáttum í samfélaginu þar sem ekki er nægilega skýrt hver raunverulega ber ábyrgðina á þessum þáttum. Þetta er eitt slíkt mál, sem ég hef margoft rætt í þessum þingsal, þar sem mér finnst íslensk stjórnsýsla og íslensk stjórnvöld hafa brugðist með því að vera ekki með skýra sýn um hvernig eigi að standa að málum til að tryggja almanna- og öryggishagsmuni íslensku þjóðarinnar. Af nógu er að taka í þessu máli og ég vona að umræðan verði lífleg um málefnið og þau mál sem tengjast þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann tveggja spurninga. Sú fyrri er: Telur hv. þingmaður að yfirvöldum beri skylda til að framfylgja og fylgja eftir niðurstöðum í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu? Tillaga hans felur í sér ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu, eins og hv. þingmaður veit þar sem hann er flutningsmaður. Ég spyr að þessu vegna þess að haldin var ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla árið 2012 um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands en það skásta sem er hægt að segja um flokk hv. þingmanns er að hann hefur dregið lappirnar í því máli og reyndar verið á móti því alla tíð. Það leiðir af sér seinni spurninguna sem er þessi: Hvað er það sem hv. þingmaður heldur að gerist ef þessi þingsályktunartillaga verður samþykkt og kjósendur segja: Já, þeir vilji hafa flugvöllinn áfram í Vatnsmýrinni? Hvað þá? Mun þá ráðherra allt í einu standa upp og segja: Það er mikilvægt að við virðum beint lýðræði og þjóðaratkvæðagreiðslur? Mun hann leggja fram frumvarp sem sviptir Reykjavíkurborg væntanlega skipulagsvaldinu? Eða mun Reykjavíkurborg skyndilega sjá að sér og hugsa með sér: Best að hafa flugvöllinn áfram? Hvað er það sem hv. þingmaður heldur að gerist? Ef ekkert, er þá hv. þingmaður opinn fyrir breytingartillögu sem ég hyggst leggja fram, gera hana bindandi og fela ráðherra að semja við Reykjavíkurborg um áframhaldandi veru flugvallarins í Vatnsmýri frekar en ráðgefandi skoðanakönnun sem þetta er þegar allt kemur til alls sem síðan er erfitt að sjá að flokkur hv. þingmanns og ríkisstjórnin sem hann styður muni standa við?
Herra forseti. Það kemur fram í lögunum frá 2010 um þjóðaratkvæðagreiðslur sem ég vitnaði í áðan að þær séu ráðgefandi þannig að ég reikna með að þær séu ráðgefandi og að það sé löggjafinn, við sem hér stöndum eða forverar okkar, sem samþykkti þetta 2010. Þetta er ráðgefandi þannig að þeirri spurningu sé svarað. Ef við breytum ekki lögunum um þjóðaratkvæðagreiðslur verða þau svona. Ég veit ekki hvernig breytingartillaga myndi takast á við það en þetta eru lögin sem við eigum við. Hvað gerist? Um áratugaskeið hafa í stórum skoðanakönnunum 60–80% þjóðarinnar viljað hafa flugvöllinn í Vatnsmýrinni, í fjölda skoðanakannana í sögulegu samhengi yfir langan tíma. Það finnst mér sýna svolítið hug þjóðarinnar. Það getur vel verið að það þurfi að koma frekar í gegnum svona þjóðaratkvæðagreiðslu og að það myndi virka á viðkomandi sem taka þær ákvarðanir sem koma að þessum málum en ég vek athygli á því, eins og kemur fram í greinargerðinni, að þegar málið var lagt fram í fyrra kom 21 umsögn og þar af frá fjölda sveitarfélaga. Bara umsögn Reykjavíkur var á móti tillögunni af þeim umsögnum sem komu fram. Það sem ég kalla eftir almennt í samfélaginu, hvort sem það er þetta mál með Reykjavíkurflugvöll, raforkukerfin, samgönguinnviðina okkar eða fjarskiptin, er að þetta snýr að þjóðaröryggishagsmunum og þá geta ekki einstök sveitarfélög ákveðið að fara gegn málinu. Gott dæmi í Svíþjóð er Bromma-flugvöllur sem Stokkhólmsborg ætlaði að loka en vegna öryggishagsmuna Svíþjóðar í gegnum „riksintresse“ [[Forseti hringir.]]stoppuðu sænsk stjórnvöld það mál. Ég nefni þetta sem dæmi.
Virðulegi forseti. Ég veit að tillagan felur í sér ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er það sem ég gagnrýni vegna þess að það er hægt að gera hana bindandi. Ég ætla að lýsa í ræðu á eftir hvernig hægt er að gera hana bindandi en það er með því að gera þingsályktunartillögu um að ráðherra sé falið að endursemja við Reykjavíkurborg um lengri veru Reykjavíkurflugvallar í Vatnsmýrinni og að þingsályktunartillagan taki gildi við samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er breytingartillagan sem ég hyggst leggja fram og kannski ræði ég hana betur efnislega við hv. þingmann utan pontu. Aftur á móti snýst þetta mál í mínum huga ekki um það í sjálfu sér hvort Reykjavíkurflugvöllur eigi að vera þar sem hann er eða ekki. Ég lít á þetta mál sem spurningu um beint lýðræði og um það hver eigi að taka ákvarðanirnar. Ég er á því að sá eigi að taka ákvörðunina sem verður fyrir henni almennt. Við skiptum því niður þannig að við ákveðum öll saman hagsmuni okkar allra og hver einstaklingur í grunninn sína eigin hagsmuni. Við höfum sögu af ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslum. Hún er sú að yfirvöld einfaldlega hunsa þær og þess vegna ræð ég það af svari hv. þingmanns að ekkert gerist við samþykkt þessarar þingsályktunartillögu og það að kjósendur svari að meiri hluta með jái. Ég held að ekkert gerist, að ekki neitt breytist, vegna þess að það er ekkert formlegt ferli sem tekur við af henni. Ef við trúum á beint lýðræði, ef við trúum því að svona þingsályktunartillögur eigi að hafa einhverja þýðingu, þurfum við stjórnarskrárbreytingu eða í það minnsta að búa þannig um málið að það taki gildi eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Hins vegar er hætt við því að þegar stjórnmálamenn ákveða upp á eigin spýtur hvað fari í þjóðaratkvæðagreiðslu og hvaða niðurstöður eigi að virða og hverjar ekki sé einfaldlega ekkert farið eftir niðurstöðunni. Undantekning er ef maður er Pírati. Ég vek athygli á því að í stefnu okkar kemur fram að ef 10% kjósenda mótmæla máli munum við leggja fram breytingartillögu um að það verði bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla um það mál. Við vorum búin að undirbúa breytingartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu við þriðja orkupakkann gegn minni persónulegu sannfæringu ef svo færi að flokkurinn hefði greitt atkvæði með því eða ef 10% kjósenda myndu kalla eftir henni. Að mínu viti er bara einn flokkur á Íslandi sem [[Forseti hringir.]]raunverulega virðir niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslna og kallar eftir því. Ég vek athygli á því vegna þess að þessi þingsályktunartillaga í þessum búningi ber engin slík merki.
Herra forseti. Ég held að efnislega hafi ég svarað í fyrra andsvari þannig að ég hef engu við svarið að bæta. Ég hef áhuga á að ræða efnislega um það mál sem snýr að Reykjavíkurflugvelli og mikilvægi hans í stóru myndinni en ekki um önnur mál tengd eða ótengd. Ég hef engu við svarið að bæta.
Herra forseti. Hér er þingsályktunartillaga um eitt þessara pólaríserandi mála samfélagsins. Ég hef gríðarlega samúð með öllum hliðum þess máls, ég hef samúð með Reykjavíkurborg og íbúum hér sem vilja sjá borgina sína stækka og þróast og ekki síst þéttast. Ég hef líka sem notandi Reykjavíkurflugvallar, bæði sem farþegi og svo flugmaður, mikinn skilning á því að það þurfi einhverja lausn sem þjónar hagsmunum þeirra sem nota flugvöllinn. Það er ágætt að fá þessa tillögu að vissu leyti. Ég er fullkomlega sammála því sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson setti út á tillöguna, það eru vandamál við formið. Þó að það sé gagnrýni sem á kannski ekki efnislega við umræðuna um það hvað eigi að gera við Reykjavíkurflugvöll er mikilvægt að við eigum samtal um eðli þjóðaratkvæðagreiðslna og kannski ekki síst fyrirbærið ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur vegna þess að í gegnum tíðina hafa þær svo oft verið hunsaðar af stjórnvöldum þegar þær henta ekki. Ég er ekki á móti þjóðaratkvæðagreiðslum en við skulum líka átta okkur á nokkrum hættum við þær. Þær eru stundum notaðar, ég tel reyndar að svo sé ekki í þessu tilfelli, til að búa til fjarvistarsönnun fyrir pólitískt skoðana- eða viljaleysi. Þær eru stundum notaðar til að afvegaleiða umræðu og þær eru stundum hafðar til að búa til núning eða skapa samningsstöðu í krafti almannaróms. Í öllum þessum tilfellum eru vandamál og því er alltaf betra að tillögur séu bindandi í þeim tilgangi að þá sé skýrt að þetta sé ekki bara pólitískur leikur. Það er samt ekki hægt að gagnrýna þessa tilteknu tillögu eða spurninguna sem á að bera upp, það er ekki hægt að vera á móti henni vegna þess að það sem í þessu felst er að ekki sé kippt úr sambandi gríðarlega stórum og mikilvægum innviðum þjóðarinnar fyrr en eitthvað annað er komið í staðinn. Að vera á móti þessu orðalagi væri svolítið í ætt við það að vera hlynntur því að núverandi Landspítala yrði lokað áður en nýr yrði tekinn í gagnið. Kannski er það ögn ýktara dæmi en af sama meiði. Ég held því að það þurfi ekki einu sinni þjóðaratkvæðagreiðslu til að taka afstöðu í þessu máli. Allir ættu að sjá að við þurfum einhverja endanlega lausn í Reykjavíkurflugvallarmálinu. Við þurfum eitthvert heimili fyrir innanlandsflug, kennsluflug, almannaflug og ekki síst sjúkraflug, enda er þetta mikið notað og skiptir miklu máli fyrir landsbyggðina, fyrir þjóðina í heild og öll þau mögulegu notagildi sem flugvöllurinn hefur. Það er kjarni málsins. Það er augljóst að við getum ekki leyft flugvellinum að fara fyrr en einhver lausn er komin. Hver lausnin á að vera er það sem mér hefur fundist vanta að einhverjir leitist við að taka pólitíska ákvörðun um. Sumir nefna Hvassahraun og ég held að það sé fullkomið tilefni til að skoða Hvassahraun ítarlega í þessu samhengi. Ég hef séð veðurgögn sem benda til þess að Hvassahraun sé ekki jafn slæmt og sumir vilja meina. Sumir benda líka á aðra valkosti, t.d. minni háttar tilfærslur á flugvellinum eða annað sem myndi skapa hellingslandrými ásamt því að viðhalda því sem er. Svo hefur líka verið bent á, reyndar árum saman, að það er töluverð mengun undir flugvellinum vegna þess hvernig hann var byggður á sínum tíma. Þetta eru vandamál sem tengjast veru bandaríska heraflsins hér á sínum tíma og er mengun bæði undir Reykjavíkurflugvelli og Keflavíkurflugvelli og úti á Lönguskerjum svo eitthvað sé nefnt. Í öllum samtölum um að færa flugvöllinn eða fjarlægja hann verður að vera einhver niðurstaða um það hvernig við hreinsum svæðið og hver skuli borga fyrir það. Þetta mál er þess eðlis að það eru hundruð eða þúsundir hagsmunaaðila úti um allt land. Margir í Reykjavík vilja sjá borgina þróast og breytast, margir á höfuðborgarsvæðinu nota flugvöllinn jafnvel vikulega, meira að segja daglega í einhverjum tilfellum, en jafnframt er fullt af fólki á landsbyggðinni sem þarf að hafa greiðan aðgang að höfuðborginni í alls konar tilfellum. Þessi tillaga þarf að skoðast í því samhengi að hún er hluti af því samtali hvað eigi að gera. Hvernig væri ef við settumst niður, tækjum ákvörðun, fjármögnuðum hana og kæmum henni í framkvæmd í staðinn fyrir að halda viðstöðulaust áfram því pólitíska þrátefli sem er núna búið að standa yfir í áratugi? Það mætti semja við Reykjavíkurborg um einhvers konar niðurstöðu til skemmri tíma, það væri jafnvel einhver sem hefði smábein í nefinu í samgönguráðuneytinu sem tæki þann kaleik að búa til einhverja framtíð. Það er það sem fólk sækist eftir. Ég held að engin eftirspurn sé eftir enn einni þjóðaratkvæðagreiðslunni þar sem niðurstaðan verður hunsuð eins og er alltaf gert hér á landi. Hins vegar er eftirspurn eftir niðurstöðu í þessu máli svo við tökum þessi endalausu þrætuepli af stjórnmálamönnum sem virðast vilja viðhalda þeim til að eiga alltaf eitthvert mál til að búa til tvístrun og pólaríseringu um þegar þannig hentar. Ég ætla að ljúka þessu hér með þessum orðum. Ég er ekki sannfærður um að þetta sé endilega sú tillaga sem við þurfum. Sú tillaga sem við þurfum er tillaga að niðurstöðu um þetta mál. Ég kalla eftir því að sú niðurstaða verði vissulega í anda þess orðalags sem birtist í þessari tillögu en verum ekki að sóa tíma og peningum í þetta þegar við eigum að vera að nota tímann í að finna endanlega lausn.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann eins. Vandamálið í þeirri stöðu sem nú er uppi er að í aðalskipulaginu í Reykjavík er gert ráð fyrir norður/suður-braut Reykjavíkurflugvallar, aðalflugbraut vallarins til 2022, í tvö ár í viðbót. Brautin dettur af aðalskipulagi eftir rúm tvö ár samkvæmt því skipulagi ef menn fara í það og þá mætti í sjálfu sér loka vellinum vegna þess að með einni flugbraut yrði nýtingarhlutfallið einhvers staðar á bilinu 75–80%. Hvernig eigum við að leysa þetta? Nú er hv. þingmaður hluti af stjórnmálaafli sem er í meiri hluta í Reykjavíkurborg, á aðkomu að meiri hluta borgarstjórnar. Það sem verið er að kalla eftir er að við fáum skýra sýn á það hvernig við ætlum að gera þetta næstu árin þannig að staða flugvallarins í Vatnsmýrinni sé tryggð þangað til við erum búin að finna jafn góðan eða betri kost. Hv. þingmaður kom í ræðu sinni inn á Hvassahraunsflugvöll. Þeir sem gerst þekkja til tala um að það sé ferli sem taki 13–17 ár. Þarf þá ekki að koma þessu í einhvern farveg í stóru myndinni til að tryggja stöðuna meðan verið er að kanna annan kost? Ekki getum við verið með flugvöllinn án aðalskipulags, að ekki sé gert ráð fyrir honum þar eftir tvö, þrjú ár. Hvernig eigum við að vinna okkur út úr þessu á sama tíma og borgarstjóri í Reykjavík hefur varðandi umræðu um Hvassahraun talað um að ekki standi til að tryggja stöðu Reykjavíkurflugvallar með því að breyta aðalskipulagi borgarinnar? Hvernig sér hv. þingmaður þetta fyrir sér?
Herra forseti. Það er nákvæmlega þetta sem ég er að meina. Þjóðaratkvæðagreiðslan mun ekki breyta aðalskipulagi Reykjavíkur. Ef svo væri væri verið að ganga töluvert inn á skipulagsvald borgarinnar. Það vill þannig til að bæði í minni stjórnmálahreyfingu í borginni og öðrum er alveg sérstaklega viðræðuhæft fólk sem er örugglega alveg tilbúið að eiga samtal um það hvað eigi að gera til skemmri tíma, þótt það séu 13–17 ár, ef það er komin a.m.k. hugmynd um hvað skuli gera. Það sem ég kalla eftir er að búið verði til eitthvert plan, að ekki verði bara búið til enn eitt uppþotið á pólaríserandi hátt um mál sem fólki er heitt í hamsi yfir sem kemur í veg fyrir að raunveruleg ákvörðun verði tekin. Það eru margar leiðir til að taka ákvarðanir í þessu máli, en við erum ekkert að færast nær ákvarðanatöku með þessari tillögu. Það er fullt í þessari tillögu sem við ættum virkilega að taka mark á, t.d. orðalagið, að við skulum ekki færa eða fjarlægja flugvöllinn fyrr en þá. Besta leiðin til að tryggja það er að eiga samtal við Reykjavíkurborg um það. Ég skil fullkomlega að Reykjavíkurborg ætli ekki að samþykkja að þetta verði á aðalskipulagi sínu til skemmri tíma á meðan ekki liggur fyrir hvað eigi að taka við. Þetta er hluti af samningsstöðu þeirra á sama hátt og það er hluti af samningsstöðu þeirra sem nota flugvöllinn að vera á móti því að gera nokkrar breytingar á stöðu hans. Að vísu er búið að þrengja töluvert að starfseminni á flugvellinum. Nú má ekki lenda á flugvellinum eftir kl. 23 nema það sé neyðarástand sem er mikil þrenging frá því sem var. Eftir mörgum öðrum leiðum er verið að takmarka aðgengi að flugvellinum en kannski væri ráð að hætta þessum pólitísku leikjum, hætta að búa til pólaríserandi tillögur og fá einhvers konar kjark inn í samgönguráðuneytið til að taka endanlega afstöðu um það hvað eigi að gera á flugvellinum.
Herra forseti. Ég held að öllum sé ljóst að það er búinn að vera bútasaumur gegn vellinum í töluvert langan tíma. Ekki hefur verið hægt að sjá nokkurn vilja til samningaviðræðna af hendi borgarinnar frá 2013 þegar samkomulag var gert í október það ár. Hvað liðu margar vikur þangað til Reykjavíkurborg samþykkti deiluskipulagsbreytingar á Hlíðarenda eftir það samkomulag sem snerist um svokallaða Rögnunefnd, að skoða kosti og fara í gegnum hluti? Átta vikur liðu þar á milli. Það er mjög erfitt að sjá fyrir sér einhvern samningsvilja í öllu þessu ferli. Kannski væri hægt að spyrja hv. þingmann: Hver er þá tillagan? Hvernig nálgumst við málið? Ég benti í ræðu áðan á hvernig þetta er í öðrum samfélögum í kringum okkur. Þau eru með ferli yfir svona mál. Við erum ekki með það. Þess vegna kemur skýrslubeiðnin. Við erum í einhverju ferli þar sem stjórnvöld, framkvæmdarvaldið, ráða engan veginn við ferlið gegn Reykjavíkurborg vegna þess að Reykjavíkurborg hefur undanfarin ár stöðugt bútað völlinn niður. Mér finnst sumir hv. þingmenn tala um þessi mál af mikilli einföldun, eins og ekki sé samningsvilji og annað, vegna þess að af hendi ríkisins er kannski oft búinn að vera fullmikill samningsvilji gagnvart borginni og það sjáum við skref fyrir skref. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd lét vinna tímalínu um málið fyrir nokkrum árum og það gæti verið áhugavert fyrir hv. þingmann að skoða [[Forseti hringir.]]hvernig allt það ferli fór fram.
Herra forseti. Hv. þingmaður svarar aftur eigin spurningu. Auðvitað vantar einhvers konar ferli. Okkur vantar svo oft á Íslandi skýrt ferli um hvernig hlutirnir eiga að ganga fyrir sig. Ég skil afstöðu Reykjavíkurborgar, hún vill breyta núverandi skipulagi Vatnsmýrarinnar og henni hefur ekki orðið ágengt með að fá svör um það hvað ríkið vill gera í flugvallarmálum. Mér finnst ekki jákvætt að borgin saumi jafn mikið að flugvellinum og hefur verið gert. Ég hefði viljað að komin væri lausn. Þegar umræðan byrjaði fyrir 20 eða 30 árum - hún byrjaði reyndar örugglega töluvert fyrr - hefði verið gagnlegt ef einhver hefði lagt fram tillögu um hvað skyldi gera til lengri tíma. Ég man eftir fullt af fínum tillögum en ég man aldrei eftir því að nokkur ríkisstjórn hafi sagt: Já, þetta er það sem við viljum. Í staðinn eru alltaf handaveifingar og öðru hverju lögð til marklaus óbindandi þjóðaratkvæðagreiðsla, einhvers konar undirskriftasöfnun eða eitthvað sem er staðgengill fyrir ákvarðanatöku og fyrir hugmyndir um hvað skuli gera. Það sem ég vil sjá er að við ákveðum einhverja leið og búum til ferli, flott, en látum líka hæstv. samgönguráðherra fara eftir því ferli. Búum til einhverja lausn. Um leið og lausn er komin er ég nokkuð viss um að þá losni hjá Reykjavíkurborg um einhvers konar samningsvilja. Reyndar myndi ekki nokkur heilvita maður nokkurn tímann samþykkja að byrja á því að bíða endalaust eftir lausn sem enginn hefur lagt til. Ég skil það fullkomlega.
Herra forseti. Það er kannski ágætt að einhver nefndarmaður úr umhverfis- og samgöngunefnd tali hér í þessum umræðum um Reykjavíkurflugvöll. Þetta fer yfirleitt þannig að það er sama hvaða tillaga er flutt varðandi Reykjavíkurflugvöll, úr verða töluverðar umræður sem segir sína sögu. Ég lít svo á að kjarnaatriðið í öllu þessu tali um Reykjavíkurflugvöll sé hlutverk flugvallarins sjálfs. Af hverju er hann hér og til hvers er hann o.s.frv.? Það er alveg augljóst að hlutverk höfuðborgar í samgöngum, og þar með ekki bara hvernig viðkomandi borgarstjórn lítur á það hlutverk heldur líka hvernig landsstjórnin lítur á það, er auðvitað að tryggja að til sé auðveld og greið flýtileið, alls staðar að af landinu. Sumir geta ekið þetta á hálftíma, en að til sé flýtileið fyrir fólk í ótal erindagjörðum til höfuðborgarinnar og til baka aftur. Allar höfuðborgir hafa slíkar flýtileiðir. Yfirleitt er um að ræða járnbrautarstöðvar, voru greinilega mjög oft flugvellir. Aðstæður okkar eru þær að við höfum ekki járnbrautir, við höfum flugið. Það er skylda höfuðborgar að sjá til þess að fólk geti gert nákvæmlega það sem ég var að tala um og að það taki ekki tvo klukkutíma í jafn litlu landi og Ísland er heldur eitthvað styttri tíma. Þetta er líka umhverfismál. Þetta er líka spurning um tíma fólks, að eyða ekki tíma í 8–10 klukkustundaakstur og þegar kemur að kostnaði þreytist ég aldrei á að minna á hvað það kostar raunverulega að keyra 1 km. Ég veifa þessum 100 kr., sem hægt er að komast að hjá fagmönnum, þannig að 500 km akstur kostar 50.000 kr. þegar upp er staðið í árslok. Allt þetta skiptir máli þegar við erum að hugsa um almenningssamgöngur sem flug er í raun og veru. Flug á að vera og er að verða almenningssamgöngur. Þá þýðir ekkert að setja BSÍ upp á Kjalarnes. BSÍ verður að vera í höfuðborginni og við getum þá horft til Hvassahrauns og spurt: Er það þá ekki framtíðarstaðurinn? Jú, það er verið að kanna það. Ég vil benda á að kostnaður við slíkan innanlandsflugvöll er 40–50 milljarðar hið minnsta og það tekur 10–20 ár að ganga frá því máli. Þess utan er flugvöllurinn til þar sem hann er. Það leiðir hugann að því hvort við gætum kannski sparað okkur þessa peninga eða hvort þessi flugvöllur er heppilegri þar sem hann er en sá sem hugsanlega yrði í Hvassahrauni. Þá ætla ég að minna á fund sem umhverfis- og samgöngunefnd átti með IATA sem lýsti þeirri skoðun sinni, og færði fyrir því mjög góð rök, að einungis gæti orðið einn alvöruflugvöllur á Íslandi, það sem þeir kalla höfn eða meginflugvöll. Allar hugmyndir um alþjóðlegan flugvöll og innanlandsflugvöll í Hvassahrauni eru að þeirra mati, og reyndar mínu líka, út í bláinn vegna þess að sá flugvöllur yrði aldrei sá varaflugvöllur sem við höfum þörf fyrir. Hann er of nálægt Keflavík til þess. Dregið hefur úr hlutverki Reykjavíkurflugvallar sem varavallar vegna þess að hann getur ekki tekið nema hluta af íslenska flugflotanum. Engu að síður er hann hér. Annað ætla ég ekki að telja upp, eins og sjúkraflug, ferjuflug og einkaflug, það væri tímasóun, en vil þó benda á að þegar við tölum um sjúkraflug eru það þessar ferðir sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson gerði grein fyrir, 700, 800 eða 900 flug fyrirsjáanleg á ári. En flug á stórum þyrlum bætist við og stórar þyrlur þurfa aðflug, þær geta ekki flogið yfir þétta byggð og lent. Þess vegna er þyrluflugpallurinn við Borgarspítalann þar sem hann er vegna þess að við höfum Fossvogsdalinn til að fljúga um eða Fossvoginn sjálfan til að fljúga yfir. Ef stóra hátæknisjúkrahúsið okkar á að vera þar sem það á að vera þarf líka að gera ráð fyrir hluta af þyrlufluginu - nú er ég ekki að tala um litlar þyrlur sem ef til vill á að reyna hér fljótlega heldur er ég að tala um stóru þyrlurnar sem þurfa aðflugsbraut eða aðflugsleið sem er í lagi. Og enn er það Reykjavíkurflugvöllur, að einhverju leyti. Mig langar líka að koma inn á öryggismálin. Við verðum að gera ráð fyrir neyðarflugi á flugvöll í eða við höfuðborgina. Hér geta orðið stórfelldar náttúruhamfarir og annars konar vandamál geta komið upp. Við erum að horfa á Covid-veiruna sem gæti orðið vandamál. Þá erum við að tala um mikið flug með fólk inn á heilbrigðisstofnanir á höfuðborgarsvæðinu. Taka þarf tillit til alls þessa. Ég heyrði einhvern tímann að afleidd störf og störf sem unnin væru á Reykjavíkurflugvelli væru 1.400–1.500, og það skiptir líka máli. Auðvitað gæti það flug flust til Hvassahrauns en sá flugvöllur er ekki í hendi og ekki er víst að hann verði nokkurn tíma byggður. Allt þetta skiptir máli þegar talað er um hlutverk Reykjavíkurflugvallar. Þetta er ekki bara spursmál um skipulagsvald höfuðborgarinnar eða ekki eða lagabreytingar vegna landslaga, heldur að bæði landsstjórn og borgarstjórn taki einfaldlega tillit til þess hvert hlutverk höfuðborgarinnar er þegar kemur að samgöngumálum. Það er enginn að tala um að taka skipulagsvaldið af nokkrum manni hér í höfuðborginni. Það er einfaldlega verið að beina þeim tilmælum til borgaryfirvalda að þau höndli þetta skipulagsvald í þágu alls samfélagsins, landsbyggðarinnar jafnt sem borgarinnar sjálfrar. Það kann vel að vera að gerðar verði breytingar á Reykjavíkurflugvelli. Við skulum muna að við erum að horfa til 50 og jafnvel 100 ára. Hver í þessum sal getur upplýst mig um hvernig flug þróast næstu 50 til 100 árin? Við verðum líka að taka það með í reikninginn. Það getur vel verið að við getum komist af með mun minni Reykjavíkurflugvöll en hann á samt að vera þar sem hann er út af því hvaða hlutverki hann gegnir. Menn ræða hér um þjóðaratkvæðagreiðslu sem er í raun ekkert annað en stór skoðanakönnun, vissulega ráðgefandi, og látið er að því liggja að hún yrði sjálfkrafa hunsuð af því að það hefur áður gerst. Mér finnst alltaf skrýtið þegar menn hugsa þannig í stjórnmálum og tala um að reynslan hræði og þar með eigi ekki að gera þetta eða hitt. Við höfum þetta lýðræðislega tæki, lýðræðislega leið, til að kanna skoðanir almennings á Íslandi á betri hátt en að ráða Gallup eða einhvern slíkan aðila til þess. Það er í lagi að farið sé í slíkt verkefni og við þurfum ekki að gera því skóna fyrir fram að niðurstaðan verði hunsuð, en það væri mjög forvitnilegt að skoða niðurstöðuna. Við vitum jú hvað þessar litlu skoðanakannanir hafa sagt okkur, að meiri hluti landsmanna vill hafa Reykjavíkurflugvöll þar sem hann er. Menn geta svo deilt um prósentur og menn geta líka deilt um hversu ráðgefandi skoðanakönnunin var hér í Reykjavík þar sem var 17% þátttaka, að mig minnir, og niðurstaðan varð að Reykjavíkurflugvöllur ætti að vera hér, sem yrði þá til samanburðar við þessa ágætu þjóðaratkvæðagreiðslu ef til kæmi. Ég ætla ekki að orðlengja þetta mjög en hv. þm. Smári McCarthy leiddi að því rökum að mjög mikil mengun væri undir Reykjavíkurflugvelli. Ég hef aldrei nokkurn tíma séð nokkra rannsókn fara fram á því. Ég dreg það stórlega í efa án þess að einhverjar rannsóknir séu þar að baki. Ákvörðunin um framtíð Reykjavíkurflugvallar verður auðvitað tekin hér í þessum sal. Ástæðan fyrir deilunum er ólíkur skilningur á hlutverki Reykjavíkurflugvallar, sem ég minntist á í upphafi, þar sem hann er núna. Stór hluti landsmanna vill ekki lúta ákvörðun Reykjavíkurborgar eins og hún kemur fram. Það er ástæðan fyrir þessum umræðum á þingi og þannig verður það þar til þingið kemst að annarri sameiginlegri niðurstöðu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir fróðlega umræðu um þessa tillögu sem er um margt ágæt að mínum dómi og þarna kemur margt áhugavert fram. Eins og kemur fram í tillögunni hefur ekki ríkt einhugur um framtíðarstaðsetningu Reykjavíkurflugvallar eins og við þekkjum öll og löngu orðið tímabært að hætta átökum um Reykjavíkurflugvöll og reyna að finna einhverja sáttaleið í þessum efnum. Ég minni á að árið 2001 var skoðanakönnun eða svokölluð þjóðaratkvæðagreiðsla meðal Reykvíkinga, ef svo má að orði komast, hjá Reykjavíkurborg, þar sem niðurstaðan varð að 49% sem tóku þátt vildu að flugvöllurinn færi burt. Þá var haft eftir þáverandi borgarstjóra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, að flugvöllinn ætti að fara burt árið 2016. Þátttaka var mjög dræm. Þá kemur að því sem maður veltir fyrir sér varðandi þessa tillögu og bara kosningaþátttökuna almennt, hvort það sé áhugi meðal landsmanna á að kjósa um þetta. Það er þess virði að velta því fyrir sér. Auk þess er einnig áhugavert að velta fyrir sér hvað gerist ef niðurstaðan úr þessari könnun verður nei, þ.e. að flugvöllurinn verði ekki áfram í Vatnsmýrinni. Hér hefur flugvöllur í Hvassahrauni verið nefndur og ég held að það sé nauðsynlegt að koma inn á það í þessari umræðu. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og borgarstjóri undirrituðu samkomulag um rannsóknir á möguleikum á byggingu flugvallar í Hvassahrauni í lok nóvember á síðasta ári. Samkomulagið felur í sér að ríki og borg hefji samstarf um rannsóknir á möguleikum á byggingu nýs flugvallar með því markmiði að fullkanna kosti á því að reisa og reka völl til að gegna hlutverki varaflugvallar, innanlandsflugvallar og flugvallar fyrir æfingakennslu og einkaflug. Rannsóknin kostar ríkissjóð u.þ.b. 100 millj. kr. Það sem er kannski athyglisverðast við þetta frá pólitísku sjónarmiði er að samgönguráðherra, formaður Framsóknarflokksins, skrifaði undir þetta samkomulag þrátt fyrir að Framsóknarmenn hafi haft það á stefnuskrá sinni að flugvöllurinn ætti áfram að vera í Vatnsmýrinni. Þeir ályktuðu þess efnis árið 2018 á flokksþingi og mig minnir að yfirskrift ályktunarinnar hafi verið „Hvassahraun er ekki framtíðarflugvallarstæði“. Þrátt fyrir þessa afdráttarlausu ályktun Framsóknarmanna var þetta samkomulag gert. Það er áhugavert að sjá hver niðurstaðan verður úr þessu. Það er áætlað að það taki u.þ.b. 15–17 ár að gera flugvöll á þessum slóðum. Hinn valkosturinn er að halda áfram með Reykjavíkurflugvöll í Vatnsmýrinni og bæta úr ýmsu sem þarf í þeim efnum. Það er talað um að það geti kostað um 25 milljarða kr. en hins vegar allt að 40–45 milljarða að byggja nýjan flugvöll í Hvassahrauni. Áætlað er að áframhaldandi uppbygging á Keflavíkurflugvelli kosti um 160 milljarða kr. Bæjarstjórn Reykjanesbæjar hefur ályktað um þessi mál og vakið athygli á nokkrum atriðum varðandi flugvöll í Hvassahrauni. Frá því að flugvöllur í Hvassahrauni var nefndur sem ákjósanlegur valkostur fyrir staðsetningu innanlandsflugs í niðurstöðum nefndar um flugvallakosti á höfuðborgarsvæðinu frá því í júní 2015 hefur þessi umræða komið reglulega upp, segja þeir hjá Reykjanesbæ, og þrátt fyrir að nú séu liðin rétt fimm ár frá því að niðurstaða nefndarinnar var birt virðist þeim spurningum ekki hafa verið svarað hvort æskilegt sé að byggja flugvöll á þessu svæði í miðju óröskuðu hrauni sem jafnframt liggur ofan á og er nærri vatnsverndarsvæði Suðurnesja, svokölluðu fjarsvæði. Í svæðisskipulagi Suðurnesja, sem samþykkt hefur verið af öllum sveitarfélögum svæðisins, er ekki gert ráð fyrir flugstarfsemi í Hvassahrauni. Þá beindi bæjarstjórn Reykjanesbæjar því til svæðisskipulagsnefndar Suðurnesja að hún tæki afstöðu til þess hvort og hvaða afleiðingar slíkur flugvöllur myndi hafa fyrir svæðið og jafnframt skoraði bæjarstjórn á stjórnvöld að sjá til þess að fulltrúar Suðurnesja hefðu aðkomu að þeim starfshópum og nefndum sem fjalla um flugmál þar sem flugsamgöngur ráða miklu um stöðu þess svæðis og aðkomu þeirra sem þar búa. Það hefði að sjálfsögðu eflt og einfaldað alla umræðu hefði verið horft til þeirra hagsmuna í vinnu nefndar um flugvallarkosti á sínum tíma. Bæjarstjórn Reykjanesbæjar telur einkennilegt að telja Hvassahraun besta kostinn fyrir nýjan flugvöll og fyrrum framkvæmdastjóri Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar sagði á sínum tíma, í tengslum við þessa umræðu, að flugvöllur í Hvassahraun myndi þrengja að þróun byggðar á höfuðborgarsvæðinu, það að staðsetja flugvöll 5 km frá jaðri byggðar þýði að byggðin verði búin að færa sig svo nálægt svæðinu að þá verði umræðan komin á sama stað og um Vatnsmýrina. Landvirðið undir flugvellinum verði meira en flugvöllurinn getur gefið frá sér. Hér hefur verið komið inn á svokallaða Rögnunefnd sem fjallaði um flugvallarstaðsetningu og var með fjóra valmöguleika á sínum tíma, þ.e. Bessastaðahraun, Hólmsheiði, Löngusker og Hvassahraun. Þar var flugvöllur í Vatnsmýrinni og á Keflavíkurflugvelli ekki til skoðunar. Niðurstaðan var sú að Hvassahraun væri besti kosturinn en helsti ókosturinn við staðinn væri hins vegar nálægðin við Keflavíkurflugvöll. Ég verð að segja það, herra forseti, að ég sé það ekki alveg fyrir mér að ríkið, ríkissjóður, fari að fjármagna framkvæmdir af þessu tagi fyrir u.þ.b. 40 milljarða kr. Það má heldur ekki gleyma því að Hvassahraun er virkt gossvæði og við vorum minnt á það nú í janúarmánuði þegar mikil jarðskjálftahrina hófst nálægt Grindavík og þar eru enn jarðskjálftar og landris var töluvert mikið. Við sjáum að þessi flugvallarkostur sem menn hafa horft til er engan veginn einfaldur og margt sem þarf að huga að í þeim efnum. Persónulega tel ég að þessi kostur sé ekki vænlegur. Ég vísa til vatnsverndarsvæða á Suðurnesjum, til kostnaðar og þess hve stutt er í Keflavíkurflugvöll. Nær væri að þeir fjármunir sem ættu að fara í þetta verkefni færu í frekari uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli. Verði niðurstaða þeirrar skoðanakönnunar sem lagt er upp með í þessari tillögu sú að flugvöllurinn eigi ekki að vera áfram í Vatnsmýrinni teldi ég nærtækast að horfa til Keflavíkurflugvallar. Hins vegar tel ég að flutningsmenn þessarar tillögu hafi fært mjög góð rök fyrir því að flugvöllurinn eigi að vera áfram í Vatnsmýrinni. Hér eru mikilvægar tölur tilgreindar um sjúkraflug o.s.frv. og eins og segir í tillögunni þá hníga öll skynsamleg rök í þá átt að halda flugvellinum og miðstöð innanlandsflugs í Vatnsmýrinni. Verði einhver breyting á er nauðsynlegt að þjóðin komi að þeirri ákvörðun og ég tek heils hugar undir að það er nauðsynlegt. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á í sínum málflutningi áðan þegar hann ræddi um skyldu höfuðborgarinnar í þessum efnum. Það eru að sjálfsögðu mjög veigamikil rök. Það að allir landsmenn geti sótt þjónustu í höfuðborginni með tiltölulega einföldum og þægilegum máta skiptir verulegu máli þannig að þetta er ekki einkamál þeirra sem búa í Reykjavíkurborg heldur mál sem snertir alla landsmenn. Að því leyti til tel ég þessa tillögu góða og styð hana.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna og þá umræðu sem hér hefur verið. Til að árétta það hélt ég að við værum fyrst og fremst í umræðum um þjóðaratkvæðagreiðslu varðandi framtíð Reykjavíkurflugvallar, og myndum tryggja að hann yrði hér. Hv. þingmanni varð tíðrætt um Hvassahraun og fyrirhugaðar framkvæmdir þar. Í fyrri spurningu minni til hv. þingmanns óska ég eftir því að förum aðeins yfir söguna. Á sínum tíma, þegar menn voru að velta fyrir sér framtíð vallarins, var tryggt að hann yrði hér til 2022, eins og komið hefur fram, og mig minnir að þáverandi formaður Framsóknarflokksins, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, hafi gengið frá því samkomulagi; hv. þingmaður leiðréttir mig ef ég fer með rangt mál í því. Varðandi þann þátt sem komið var inn á með samkomulagið milli ríkis og borgar, þ.e. það sem samgönguráðherra og borgarstjóri gerðu, var verið að tryggja að flugvöllur yrði í Vatnsmýrinni næstu 20 árin. Það hefur svo sem líka komið fram í ræðum frá öðrum að farið hafi verið í að kanna hvort hugsanlega yrði hægt að færa völlinn. Ég held að sagan hafi verið svona.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég held að það sem hv. þingmaður er þarna að ræða um sé í raun og veru aðdragandi þess að málið fer fyrir svokallaða Rögnu-nefnd. Ég man nú ekki nákvæmlega hverjir komu að þeirri ákvörðun og í sjálfu sér finnst mér það kannski ekki aðalatriðið heldur að þar var tekin ákvörðun um að skoða þá flugvallarkosti sem ég nefndi í ræðu minni áðan. Það sem mér finnst hafa vantað í þá umræðu og þau störf þeirrar ágætu nefndar er að ekkert var rætt um Keflavíkurflugvöll, hvort það væri fýsilegur kostur að byggja upp innanlandsflug á Keflavíkurflugvelli. Auk þess var ekki rætt um flugvöllinn í Vatnsmýrinni, hver uppbygging hans þyrfti að vera og hver kostnaðurinn yrði í þeim efnum. Þarna var því svolítið verið að stýra störfum þessarar nefndar frá tveimur kostum sem hefðu kannski verið skynsamlegastir að því leyti til að þeir hefðu ekki verið eins kostnaðarsamir og þar eru þegar til staðar flugvellir og mannvirki. Hins vegar var ákveðið að fara að skoða nýja möguleika og niðurstaðan varð Hvassahraun sem kom mér persónulega töluvert á óvart. Löngusker voru t.d. einn möguleiki sem mörgum hefur þótt áhugaverður kostur. En þetta var niðurstaða nefndarinnar og ég taldi rétt að ræða það í þessu samhengi vegna þess að horft er til þessarar staðsetningar ef niðurstaðan yrði sú í svona könnun að meiri hlutinn vildi að flugvöllurinn færi héðan og þá er nauðsynlegt að ræða það í því samhengi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið. Svo að það sé alveg skýrt, hvað varðar vilja Framsóknarmanna, þá vilja menn fyrst og fremst hafa flugvöllinn í Vatnsmýri, við skulum alveg hafa það á hreinu. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni varðandi formann flokksins, hæstv. samgönguráðherra, þegar hann undirritaði þetta samkomulag við borgarstjóra, að fyrst og fremst var verið að tryggja næstu 20 árin a.m.k. Fram hefur komið í umræðunni fyrr í dag að menn greinir verulega á, það eru öfl innan borgarinnar sem vilja vissulega að flugvöllurinn fari í burtu. Menn hafa líka talað um skipulagsvaldið og þess háttar. En það er mjög mikilvægt að hafa það alveg á hreinu í umræðunni að með þessu samkomulagi verður flugvöllurinn hér alla vega næstu 20 árin, hvað svo sem gerist í Hvassahrauni eða hvernig það verður nú allt saman. Sú tillaga sem við fjöllum um hér um þjóðaratkvæðagreiðslu gerir að mínu mati ekkert annað en að tryggja það. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann geti ekki verið sammála mér um að það samkomulag sem var gert hafi verið ágætt skref í því að tryggja að völlurinn verði hér áfram því að með því samkomulagi er líka opnað á að menn fari í framkvæmdir og uppbyggingu á mannvirkjum á flugvallarsvæðinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Eins og ég rakti í ræðu minni er þessi ályktun flokksþings Framsóknarmanna mjög skýr. Flokkurinn ályktar um að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni. Þá hefði ég talið það eðlilegt að formaður flokksins hefði reynt að koma í kring einhvers konar samkomulagi við borgaryfirvöld þess efnis að hann verði áfram í Vatnsmýrinni. Það hefði maður talið rökrétt framhald af því sem flokksmenn höfðu ályktað. Þess vegna kom það mér sérstaklega á óvart að hæstv. samgönguráðherra skyldi hafa skrifað undir samkomulag um að rannsaka Hvassahraun sérstaklega. Það þýðir náttúrlega að ætlunin er þá að flytja flugvöllinn þangað og vissulega er það rétt hjá hv. þingmanni að 2022 á greinilega að vera einhver vendipunktur í þessu. Þá minni ég bara á að Reykjavíkurborg hefur ákveðnum skyldum að gegna í þessum efnum og getur ekki tekið slíka einhliða ákvörðun eftir tvö ár, að flugbraut verði lokað sem gerir það að verkum að flugvöllurinn muni loka. Það er ábyrgðarhluti af hálfu borgarinnar gagnvart landsmönnum öllum að tryggja að innanlandsflug sé með eðlilegum hætti. Þetta hefði veruleg áhrif á ferðaþjónustu og alla þá þjónustu sem landsmenn þurfa að sækja til höfuðborgarsvæðisins. Að því leyti til hefði ég talið að samgönguráðherra hefði þá reynt að knýja fram einhvers konar niðurstöðu í því að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni en ekki farið í ítarlegar rannsóknir sem kosta peninga. Ég hefði viljað sjá þessa peninga nýtta í annað. Það eru 200 milljónir af opinberu fé sem fara í þessar rannsóknir. Rannsóknir voru gerðar fyrir mörgum árum í Hvassahrauni og niðurstöður voru ekki jákvæðar. Þess vegna tel ég að menn hafi ekki staðið nægilega vel að þessu máli.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og tækifærið til hennar. Mér dettur enn og aftur í hug, manni líður svolítið svoleiðis, að sum mál séu oftar rædd en önnur hér á þinginu. Og full ástæða til, þetta er risavaxið mál sem er hér undir, hvort innanlandsflugið eigi að eiga heimavöll á Reykjavíkurflugvelli eða einhvers staðar annars staðar. Það hefur margt gott komið fram í þessari umræðu og ég hef stutt það að flugvöllurinn verði þar sem hann er. Ég tek undir þegar talað er um hlutverkið varðandi öryggismálin. Framsögumaður kom ágætlega inn á hlutverk ríkisins í öryggismálum þjóðarinnar og það er alltaf þessi spurning um það hvort verið er að tala um að rífa skipulagsvaldið af Reykjavíkurborg; málið snýst ansi oft um það hjá þeim sem hafa talað fyrir því að völlurinn fari úr borginni. Hvað varðar landsskipulag má spyrja hvað eigi að vera þar undir. Eru það t.d. flugvellir? Eru það einhverjir tilteknir vegir sem við þurfum að hafa undir í slíku skipulagi frekar en að sveitarfélögin geti hvert og eitt alfarið ráðið einhverju sem getur jafnvel haft gríðarleg áhrif á líf landsmanna? Þetta finnst mér vera eitt af því sem við þurfum að skoða og kannski er ástæða til að ræða það frekar hér á þingi hvort það er eitthvað sem við þyrftum að taka upp og hvort við getum það og þá með hvaða hætti. Ég hef alltaf talið verðmæti fólgin í því að hafa völlinn þar sem hann er fyrir borgina og hvað varðar þjóðhagslega hagkvæmni af svo ótalmörgum hlutum, fyrir utan þjónustuna sem við höfum verið að byggja upp í kringum flugvöllinn og það að hann sé partur af almenningssamgöngum. Nú erum við að tala um skosku leiðina og sjáum fyrir okkur að það þróist áfram, ég tala nú ekki um þegar nýja borgarlínan verður orðin að veruleika. Ég ætla að vona að við verðum búin að komast að einhverri niðurstöðu fyrir þann tíma. Það er jú eitt af því sem við þurfum að byggja upp samhliða því hvernig við ætlum að hafa þetta innra skipulag. Ég hef haft miklar efasemdir um Hvassahraun í ljósi þess sem maður hefur lesið um það. Ég verð að segja að ég hélt að það hefði verið búið að afskrifa það. Nú skelfur jörð á Reykjanesi og maður hefur áhyggjur af því að þarna sé ekki besti kosturinn. En verður Reykjavíkurflugvöllur þar sem hann er um aldur og ævi? Ég hef ekki hugmynd um það og geri ekki endilega ráð fyrir því. Því miður er staðan samt þannig að okkur hefur ekki tekist að leysa þetta mál. Þessi tillaga er komin hér inn þess vegna, ég skil það. Einhvern veginn höfum við ekki borið gæfu til að leysa þetta mál. Ég hef miklar áhyggjur af því að eftir tvö ár verði staðan sú að norður/suður-brautin verði lögð af. Eins og komið hefur fram hér tekur það fjöldamörg ár að koma upp nýjum velli. Það breytir því ekki að skammur tími er til stefnu hvað þessa braut varðar og eins og hér hefur verið rakið skiptir það gríðarlega miklu máli hvað varðar stöðu vallarins, í hvað við erum að nota hann. Ég held að við leysum þetta aldrei öðruvísi en með samtali, ég held að það sé bara niðurstaðan. Þrátt fyrir að okkur hafi ekki gengið betur en svo fram til þessa held ég að það sé það eina sem við getum gert. Borg hefur ákveðnu hlutverki að gegna, þess vegna er hún borg. Við eigum bara eina, Akureyri hefur ekki enn fengið hlutverk sitt. En ég vænti þess að ríkið og Reykjavíkurborg nái niðurstöðu innan þessa tíma vegna þess að við þurfum líka, alveg sama hvernig þetta breytist til framtíðar og hversu langan tíma það tæki okkur að koma upp nýjum velli, að geta byggt upp einhverja aðstöðu þarna á meðan. Það verður að vera hægt að byggja upp einhverja þjónustu og annað slíkt á þessu svæði. Allsherjar- og menntamálanefnd fór í morgun í heimsókn í Háskólann í Reykjavík, sem er á þessu svæði, og það var áhugavert. Þar eru menn með mikil áform um byggingar, eru nú þegar að byggja stúdentaíbúðir og eru með mikil áform um kjarna þarna sem yrði mjög fjölbreyttur. Hæstv. forseti, sem situr í stól núna, spurði einmitt spurningar sem áhugavert væri að fá svar við þegar rektor sagði okkur að öll þeirra uppbygging miðaðist við að flugvöllurinn yrði áfram á sínum stað, ekki yrðu breytingar þar á. Einhverjir a.m.k. telja að til næstu framtíðar, til 20 ára framtíðar, sé það það sem er undir. Þetta klýfur fólk í herðar niður og ég er ekki sannfærð um að þjóðaratkvæðagreiðsla breyti nokkru um ástandið. Hún getur auðvitað skilað niðurstöðu á báða vegu þrátt fyrir að við höfum séð, eins og hér hefur verið rakið, í smærri könnunum að meiri hluti landsmanna sé fylgjandi því að Reykjavíkurflugvöllur sé þar sem hann er og verði áfram með óbreyttu sniði. Af því að þetta er ráðgefandi atkvæðagreiðsla þá breytir það engu gagnvart borginni. Þess vegna held ég að við verðum annaðhvort að velta því fyrir okkur hverju landsskipulag eigi að þjóna - myndi það frekar vera eitthvað sem við þyrftum að gera - eða, og ekkert eða, það þarf alltaf að vera líka undir, að við þurfum að tala betur saman og reyna að horfa raunsætt á málin. Við þyrftum þá að horfa a.m.k. 20 ár fram í tímann og segja: Ókei, það losnar ekkert land hér næstu 20 árin til annarra nota en undir flugvöll og byggingar sem þurfa að vera til staðar til að þjóna þessum flugvelli og út frá því eigum við að miða. Ég vona að við getum tekið þetta lengra en gert hefur verið og að ráðherrar sem að þessum málum koma geri það líka. Það býr til gjá á milli borgar og landsbyggðar að vera sífellt að karpa um þetta og þess vegna held ég að við verðum að ná lendingu. Tíminn er núna af því að svo stutt er þar til næsta ákvörðun verður tekin sem hefur gríðarlegar afleiðingar hvað varðar völlinn og notkun hans. Það er áhugavert sem rakið er í greinargerðinni með þessu, þar er farið svolítið í gegnum söguna sem við þekkjum kannski, en bent er á að á síðasta þingi hafi þetta mál verið flutt og 21 umsögn hafi borist þar sem yfirgnæfandi meiri hluti sveitarfélaga og samtök þeirra studdu tillöguna sem hér er reyndar borin fram, þ.e. að landsmenn gætu og ættu að hafa skoðun á þessu. Það var bara Reykjavíkurborg sem var á móti því. En ég er ekki viss um að þetta sé samt sem áður besta leiðin af því að hún býr ekki til til neitt nýtt „platform“ fyrir okkur. Við erum áfram í sömu stöðu, eiginlega alveg sama hvernig sú þjóðaratkvæðagreiðsla fer. Jafnvel þó að niðurstaðan yrði afgerandi þá er það samt sem áður þannig að það breytir engu um viðræðurnar, hvort þær ganga vel eða illa.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá mikilvægu umræðu sem hér á sér stað um framtíð Reykjavíkurflugvallar. Ég vil sérstaklega þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir hans einlæga og mikla áhuga á þessu máli, að öðrum ólöstuðum sem eru á þessari ágætu þingsályktunartillögu. Margt hefur verið sagt og komið fram í umræðunni. Ég ætlaði aðeins að koma inn á það sem tengist fyrst og fremst landsbyggðinni í þessu máli. Við höfum nú einu sinni byggt upp hlutina þannig að hér í borg er öll eða næstum öll opinber stjórnsýsla sem tilheyrir íslenskri þjóð og við eigum að reyna eftir fremsta megni að auðvelda íbúum landsins að geta sótt þessa þjónustu með ýmsu móti. Í mínum huga er flugið einna helsti og mikilvægasti þátturinn í því að sem flestir landsmenn geta nýtt sér þá þjónustu sem hér er í boði. Við getum horft til þess að á næstu grösum eða nú í haust á hin svokallaða skoska leið að koma til framkvæmdar. Hún er hugsuð fyrst og fremst til þess að þeir sem búa á landsbyggðinni geti nýtt sér samgöngur í flugi. Þar af leiðandi er mjög mikilvægt að við séum með flugvöllinn sem næst þeirri stjórnsýslu sem er hér í borg, þ.e. í Vatnsmýrinni. Í þessari umræðu hefur verið rætt um það samkomulag sem samgönguráðherra og borgarstjóri gerðu nýverið þar sem framtíð flugvallarins er tryggð næstu 20 árin og samhliða því verði farið í rannsóknir á fyrirhuguðu flugvallarstæði í Hvassahrauni. Ég lít þannig á að með þessu samkomulagi sé verið að festa enn frekar í sessi framtíð flugvallarins í Vatnsmýrinni. Það opnar á þann möguleika að loksins sé hægt að hefja uppbyggingu á mannvirkjum í Vatnsmýrinni, sem er vissulega ekki vanþörf á. Þessi þingsályktunartillaga fær vonandi framgang hér innan þingsins og ég trúi því, eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni, að meiri hluti þjóðarinnar sé sammála framsögumanni og þeim sem á málinu eru um að við reynum að tryggja flugvöllinn sem lengst í Vatnsmýrinni. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom inn á það í framsögu sinni og fór aðeins út fyrir efnið, ef við getum sagt það, þegar hann fór að ræða um innviðauppbyggingu. Flugvellir landsins eru náttúrlega stór þáttur í innviðauppbyggingu samgangna og þá getum við horft til flugvallanna úti á landi sem eru þó nokkrir. Ef við byrjum á Akureyri, við hv. þingmaður búum báðir við Eyjafjörðinn, þá eigum við að tengja þetta í sjálfu sér allt saman. Við eigum að gera enn meira og fara enn kröftugra í það að tryggja uppbyggingu á þessum flugvöllum, landsmönnum til heilla og einnig þeim sem vilja sækja landið heim. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á það áðan að það hafa verið deilur um það hvort flugvöllurinn eigi að vera í Vatnsmýrinni eða ekki og vissulega þurfum við að taka það samtal og við þurfum að eiga það við borgaryfirvöld einnig um að þetta geti orðið svona. Ég trúi því nú að þegar meiri hluti þjóðarinnar vill hafa hann þar áfram - ég vona að ég hafi rétt fyrir mér og geti gefið mér það, ef þessi þingsályktunartillaga kemur til framkvæmda - þá taki menn mark á því. Það er mjög mikilvægt í öllu því sem fram undan er. Við sjáum hvernig þetta þróast, allir þessir þættir sem við erum með, fólk er á ferðinni og væntanlega verður það þannig í framtíðinni að menn koma til með að nýta sér flugið enn meira, t.d. með tilkomu skosku leiðarinnar, því að flug er öruggasti ferðamáti sem til er. Þó svo að veður geti verið válynd og annað eins þá hefur það oftar en ekki komið fyrir í vetur að eina leiðin sem er fær á milli t.d. Reykjavíkur og Akureyrar er flugleiðin. Sama má segja um Egilsstaði. Þetta undirstrikar það hversu framtíð flugvallarins í Vatnsmýrinni er mikilvæg í ljósi alls þess sem við þurfum að sækja hér, allrar þeirrar þjónustu sem við erum búin að byggja upp á þessu landi. Síðan getum við vent okkar kvæði í kross og horft til þess að sumir segja: Förum burt með völlinn. Þá höfum við landsbyggðarmenn sagt, í hálfkæringi að vísu: Allt í lagi, flytjið flugvöllinn en þá skuluð þið líka flytja alla opinbera þjónustu sem næst þeim flugvelli. Ég held að þá komi til með að heyrast eitthvað annað hljóð í þeim sem vilja flugvöllinn í burtu ef þjónustan sem óhjákvæmilega er hér myndi t.d. fara með flugvellinum. Ég á nú ekki von á því að það verði en aftur á móti er það sjónarmið uppi að nálægðin við uppbygginguna á Landspítalanum er svo mikilvæg, og hv. þingmaður kemur ágætlega inn á það í greinargerðinni, varðandi sjúkraflugið. Þetta þarf allt að haldast í hendur. Ég ætla bara enn og aftur, þó að mér sé ekkert sérstaklega ljúft að hæla Njáli Trausta Friðbertssyni en ætla samt að gera það, að hæla vini mínum fyrir að hafa komið þessu máli áfram. Það eru margir góðir hv. þingmenn á þessu máli og ég vona svo innilega að það komist áfram og fari í þinglega meðferð og við tökum næsta skref og vinnum þetta áfram. Það er búið að tryggja flugvöllinn í Vatnsmýrinni næstu 20 árin. Höldum áfram og tökum fleiri skref.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og nokkrir aðrir þingmenn þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Auðvitað hefur hún strangt til tekið ekki öll verið um efni tillögunnar í þrengsta skilningi heldur hefur hún að mörgu leyti farið um víðan völl, snúist um almenningssamgöngur, flugsamgöngur í landinu yfirleitt, skosku leiðina o.fl. Margt skynsamlegt hefur verið sagt og ég er ekki sammála því öllu en það er allt í lagi. Það er eitt sem vekur athygli mína þegar maður horfir yfir lista flutningsmanna þessarar tillögu, þ.e. að flutningsmenn eru fyrst og síðast þingmenn sem ekki eru þingmenn Reykjavíkurkjördæmanna utan einn, og síðan er þarna slangur af þingmönnum úr Suðvesturkjördæmi. Annars eru þetta upp til hópa þingmenn landsbyggðarkjördæmanna og í því felast vissulega ákveðin skilaboð. Það er eins og þarna endurspeglist einhvers konar togstreita, skulum við segja, milli höfuðborgar og landsbyggðar. Ég hef talið mig og er vinur flugvallarins í Vatnsmýri. Ég vil gjarnan að þar sé flugvöllur áfram. Þetta get ég meira að segja sagt þrátt fyrir að hafa búið undir aðflugslínu hans síðastliðin 20 ár og geta haldið nokkuð nákvæma tölu um það hve margar flugvélar fljúga yfir á dag, sérstaklega á þeim dögum sem ég er ekki í vinnunni. Ég er einn af þeim sem þetta truflar ekki neitt. Ég veit að sumir nágranna minna hafa af þessu nokkurt angur en það er nú bara eins og það er, fólk er mismunandi. Mér þykir mikilvægt að það sé flugvöllur í Reykjavík en það þýðir ekki að ég vilji þvinga sveitarfélagið Reykjavík til að hafa flugvöllinn nákvæmlega á þessum stað. Það skapast ákveðin togstreita milli skipulagslaga og skipulagsvalds sveitarfélaganna og kannski að öðru leyti laga um málefni sveitarfélaga. Ég spyr: Ef við sem samfélag seildumst að þessu leyti inn á skipulagsvaldið með þessum hætti, hvar ættum við þá að stoppa í því? Væru menn til að mynda sáttir við að við segðum að Reykjavík yrði að byggja þjóðarleikvang á einhverjum tilteknum stað eins og Laugardalshöll? Hún yrði að byggja nýjan þjóðarleikvang vegna þess að þetta væri nú leikvangur allrar þjóðarinnar og allir þyrftu að komast þangað til að horfa á íþróttaviðburði o.s.frv., væri það sanngjarnt? Vegna þess að það er svo mikilvægt fyrir samgöngur út úr borginni, og mikilvægt fyrir tengslin norður í land, að Sundabraut verði byggð, eins og sumum finnst, ættum við þá að beina borginni í þá átt? Ættum við að láta það gilda um útivistarsvæði Reykvíkinga, Heiðmörk? Þannig mætti lengi telja og ég veit að hv. þingmenn sjá alveg hvað ég er að fara, að umræðan er í mínum huga stærri en það sem snýr að flugvellinum. Kannski aftur varðandi það mál: Ég man raunar að þegar atkvæðagreiðslan - hvað má kalla hana, ætli hún hafi ekki talist vera íbúakosning í Reykjavík - fór fram árið 2001 fannst mér og mörgum nágrönnum mínum það sérkennilegt, þar sem við bjuggum undir aðflugslínunni, að við höfðum ekki atkvæðisrétt af því að það vill svo til að við búum hinum megin við Fossvoginn. En við sættum okkur við það. Jú, vegna þess að verið var að kjósa um skipulagsmál í Reykjavík. Þannig var það bara og við verðum að horfast í augu við það. Það er hins vegar kannski aðeins öðruvísi þegar við hugsum um svæði sem við myndum kalla þjóðlendur. Tökum óspillt víðerni einhvers staðar, þá má velta því fyrir sér hvort íbúar annars staðar af landinu ættu að koma meira að málum, væntanlega vegna þess að það eru engir íbúar á þeim svæðum. Tökum Vatnajökul sem dæmi. Það býr enginn á Vatnajökli en Reykjavíkurflugvöllur er þannig staðsettur að hann er inni í miðri íbúðabyggð og íbúðabyggðinni í kring hafa í gegnum tíðina verið sett takmörk vegna flugvallarins. En aftur: Ég er fylgjandi því að hafa völlinn þar sem hann er. Mér finnst það skipta máli. En ég held að niðurstaðan í því máli fáist kannski ekki endilega með þessari atkvæðagreiðslu. Ég held að niðurstaðan í því máli fengist miklu fremur í samtali á milli stjórnvalda og Reykjavíkurborgar. Telji menn að ríkisvaldið sé ekki nægilega nestað í þær viðræður, með öllum þeim skoðanakönnunum sem hafa verið gerðar í gegnum tíðina um vilja landsmanna í heild, þá veit ég ekki alveg hvað hefur breyst svona mikið í samfélaginu. Þessar viðræður þurfa að fara fram. Ríkið getur ekki stigið á skipulagsvald sveitarfélaganna nema brýn nauðsyn búi að baki. Það eru reyndar til leiðir í lögum til þess. Ég er algjörlega á því að völlurinn eigi að vera í Reykjavík en um það þarf að semja á milli þeirra aðila sem um það eiga að fjalla.
Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á kosninguna í Reykjavík 2001 um Reykjavíkurflugvöll þar sem tölfræðin var þannig að 37% kosningarbærra tók þátt í þeim kosningum. 19% vildu að völlurinn færi 2016 og 18% að völlurinn væri áfram. Það voru 300 atkvæði þarna á milli. Þetta var eiginlega bara jafntefli. Það sem breytti í leikreglunum var að það voru ákveðnar grunntölur á bak við það ef hún ætti að vera gild; þá þyrfti ákveðna þátttöku og ákveðin hlutföll. Síðan var þeim leikreglum breytt eftir á, svo að því sé haldið til haga í sögulega samhenginu. Það er mikilvægt að þessu sé haldið til haga vegna þess að raunverulega hefur það ekki komið fram hvernig gengið var til kosninga, á hvaða forsendum. Svo hafa menn spilað sig frá því og breytt leikreglum eftir á. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Ég hef aldrei náð því að vera að bera saman grunninnviði í öryggislegu tilliti og svo þjóðarleikvang eða aðra hluti sem ekki hafa sömu vigt út frá öryggissjónarmiðum. Það er ekki hægt að bera þetta tvennt saman. Ég get bent hv. þingmanni á að ég skoðaði fyrir einhverjum árum hvernig fólk ferðaðist á milli Akureyrar og Reykjavíkur. Það var mjög áhugavert. Hátt í 40% fljúga á milli en hin 60% keyrðu ef horft var yfir árið. En það sem var áhugaverðast er að yfir vetrarmánuðina fjóra til fimm, þegar veður er sem verst, þegar það er myrkur, þá fljúga 65% en 35–40% keyra. Þetta er bara til að sýna fram á hve mikilvægir þessir þættir eru fyrir landsbyggðina.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni andsvarið. Ég kom ekki mikið inn á niðurstöðurnar í íbúakosningunni sem fór fram í Reykjavík, enda var hún haldin fyrir 20 árum. Mér finnst það gamlar fréttir, liggur mér við að segja. Ef við ætlum að byggja eitthvað á því núna erum við kannski ekki alveg að vinna í nútímanum. En varðandi það sem þingmaðurinn spurði um, þetta með sjúkraflugið og öryggisinnviðina, þá er ég alveg sammála þingmanninum um það. Það er ein af ástæðunum fyrir því að ég tel mjög mikilvægt að flugvöllurinn verði áfram í Reykjavík. Eins og hv. þingmaður veit væntanlega hef ég búið nokkur ár úti á landi og starfað þar, og hef m.a. lent nokkrum sinnum á Reykjavíkurflugvelli í sjúkraflugi. Ég þekki því mjög vel hvað völlurinn getur verið gríðarlega mikilvægur í því tilliti. Afstaða mín til vallarins mótast auðvitað að hluta til af því. En sú afstaða mín leyfir mér samt ekki að vilja stíga á tær sveitarfélaganna eða alla vega ekki nema sýnt sé að samkomulag náist ekki. Hingað til höfum við getað náð samkomulagi milli ríkis og sveitarfélagsins Reykjavíkur í þessu máli og kannski má velta því fyrir sér hvort það samráð ætti að ná yfir allt svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins. Í stóra samhenginu skiptir það alla höfuðborgarbúa og allt skipulag höfuðborgarsvæðisins máli hvar þessi blessaði flugvöllur er. En það er önnur saga.
Herra forseti. Ég hef rætt hér í dag þetta öryggishlutverk almennt í samhengi við sjúkraflugið en lítið hefur verið rætt um varaflugvelli. Það má leiðrétta það sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson sagði í fyrri ræðu en það getur verið að það hafi ekki komið nægilega skýrt fram að öryggisnefnd Félags íslenskra atvinnuflugmanna hefur reynt að koma því á framfæri að það er ekki rétt að draga úr gildi Reykjavíkurflugvallar sem varaflugvallar fyrir ákveðnar vélartegundir eins og gert hefur verið. Það er búið að endurreikna það þannig að það hlutverk er á nýjan leik komið inn í þá sviðsmynd. Það er svolítil lausung í umræðunni um varaflugvelli. Við höfum ekki rætt það mikið í vetur en stundum áður að við erum með gríðarlega umfangsmikinn flugrekstur og væntanlega koma 14–15% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar í gegnum flugreksturinn í dag. Þá vekur það undrun hversu litla athygli þetta fær í stóra samhenginu þegar maður skoðar öryggismálin. Það var umræðan um Max-vélarnar sem kom þessu af stað, þ.e. að Reykjavíkurflugvöllur gæti ekki komið til móts við þær sem varaflugvöllur en öryggisnefnd Félags íslenskra atvinnuflugmanna hefur reynt að koma því til skila að hann gegnir mikilvægu hlutverki fyrir þær vélar. Þó að þær hafi lítið flogið undanfarið ár er hlutverkið stórt og í stórum hluta, mig minnir 80%, flugtaka Icelandair í Keflavík notast við Reykjavíkurflugvöll sem varavöll. Þetta er í öllum flugplönum. Við höfum ekkert rætt þetta en fyrst við erum að ræða þetta efnislega skín það svo víða í gegn í stóra samhenginu hve mikilvægt þetta er. Í greinargerðinni er minnst á skýrslu Þorgeirs Pálssonar, fyrrverandi flugmálastjóra, frá árinu 2017. Þar er talað um mikilvægi þess að tveir flugvellir séu á suðvesturhorni landsins, að það sé öryggismál.
Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er mikilvægt að við séum ekki með varaflugvöll einhvers staðar hinum megin á landinu. Ég held að það sé hárrétt hjá þingmanninum. Enda hefur þingmaðurinn af visku sinni einmitt orðað spurninguna á þá vegu, þ.e. uns annar jafn góður eða betri kostur er tilbúinn til notkunar. Þetta er kannski lykilatriðið í þessum þankagangi hv. þingmanns. En eins og ég nefndi í ræðu minni áðan þá er ég ekki sannfærður um að þetta nesti þurfi í samningaviðræðurnar við borgina, að það þurfi endilega að nesta ríkið eða stjórnvöld almennt inn í þær samningaviðræður með þessu, með þjóðaratkvæðagreiðslu. Þær skoðanakannanir hafa ítrekað sýnt að verulegur meiri hluti þjóðarinnar vill að þessi flugvöllur sé í Reykjavík, það er ekkert flóknara en það. Það á að vera það meginspil sem ríkið hefur á hendi þegar það er að semja við borgina eða höfuðborgaryfirvöld eins og kannski væri skynsamlegra í þessu máli. Ef svo færi að flugvöllurinn flytti úr Vatnsmýrinni á annan stað í nágrenni Reykjavíkur veit hv. þingmaður jafn vel og ég að við erum býsna fljótt komin út fyrir sveitarfélagamörk Reykjavíkur um leið og við hreyfum okkur eitthvað hér í nágrenninu og þá þyrftu önnur sveitarfélög að koma að.
Virðulegur forseti. Ég ætla að reyna að forðast að fjalla efnislega um það hvort flugvöllur ætti að vera áfram í Vatnsmýrinni eða ekki vegna þess að mig langar að ræða um beint lýðræði og þjóðaratkvæðagreiðslur, samanber tillöguna sem við ræðum hér í dag. Fyrst vil ég segja að ég mun styðja tillöguna að þrennu gefnu: Í fyrsta lagi að hún verði gerð bindandi en ekki ráðgefandi, hún verði útfærð og hún verði í samræmi við sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Nú verð ég að nefna enn og aftur í dag, því miður, þriðja orkupakkann. Það var mjög heitt umræðuefni sem hér var rætt mjög lengi eins og þingmenn muna [[Gripið fram í.]]og það var eitthvað um undirskriftir gegn því máli og ákall í samfélaginu um þjóðaratkvæðagreiðslu. Hjá Pírötum, flokknum, var lagt til að við myndum halda slíka þjóðaratkvæðagreiðslu um þriðja orkupakkann og vegna þess að við á þingi vissum ekki hvort hún yrði samþykkt eða ekki undirbjuggum við breytingartillögu við það þingmál ef ske kynni að sú tillaga yrði samþykkt. Ef flokkurinn ákveddi að það ætti að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um þriðja orkupakkann myndum við leggja breytingartillöguna fram. Það var þrátt fyrir að þingmenn Pírata voru aldeilis ekki allir á því að það ætti að halda slíka þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er t.d. ekki þeirrar skoðunar að það hefði átt að gera það en ég hefði lagt fram í eigin nafni breytingartillögu við þriðja orkupakkann um að það skyldi halda bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu ef flokkurinn hefði ákveðið að það væri leiðin sem við vildum fara. Nema hvað, tillagan var felld hjá flokknum þannig að við lögðum breytingartillöguna ekki fram. Í kjölfarið settum við okkur stefnu sem er þannig að ef 10% kjósenda leggja fram undirskriftir þess efnis að þeir vilji þjóðaratkvæðagreiðslu um eitthvert efni mun þingflokkur Pírata leggja fram og/eða styðja við breytingartillögu þess efnis að tillaga eða frumvarp sem er til meðferðar á þingi verði sett í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er núna samþykkt stefna flokksins. Ég tel að við höfum sannað það að við stöndum með beinu lýðræði og við stöndum með þjóðaratkvæðagreiðslum, viljum að þær séu framkvæmdar af ábyrgð og við viljum að þjóðarviljinn sé virtur. Allt þetta er beinustu leið komið úr frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár sem ég ætla að fjalla aðeins um á eftir, nánar tiltekið 67. gr. þess, sem byggir á frumvarpi stjórnlagaráðs, því góða frumvarpi. Í þessu máli hafa verið lagðar fram u.þ.b. 70.000 undirskriftir fyrir því að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni. Það er samkvæmt vefsetrinu lending.is. Þar er farið yfir það hvernig þessar undirskriftir hafa verið staðfestar. Nú er ég sem hér stend ekki í aðstöðu til að ákveða endanlega hvort slík söfnun fari rétt fram eða ekki, enda er ekkert formlegt ferli til þess í dag, þ.e. utan þeirra stofnana sem ákveða að safna sjálfar, í þessu tilfelli samtökin Hjartað í Vatnsmýrinni. En þetta er það skásta sem við höfum. Ég fæ ekki betur séð en að þessar undirskriftir séu lögmætar, 70.661 stykki sem eru komin samkvæmt vefsetrinu og það þykir mér nægur lýðræðislegur stuðningur við þjóðaratkvæðagreiðslu til að styðja þetta mál, framkvæmd þess, að gefnum þeim lagfæringum sem ég mun leggja til hér á eftir og í sjálfstæðri breytingartillögu. Vandinn við málið eins og það stendur núna er þríþættur. Í fyrsta lagi er það ekki bindandi. Yfirvöld munu hunsa niðurstöðuna. Við vitum það vegna þess að yfirvöld hafa hingað til hunsað niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu þegar þau langar til þess. Þegar yfirvöld langar ekki til að framfylgja niðurstöðunni þá hunsa þau niðurstöðuna. Það er kannski vegna þess að við tökum lýðræðinu sem sjálfsögðum hlut hérlendis meðan eins og í konungsríkinu Bretlandi kemur ekki til greina að hunsa niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu, jafnvel þegar jafn mikið er í húfi og aðild að ESB eins og við þekkjum. Í öðru lagi fylgir þessari þingsályktunartillögu engin leiðsögn um næstu skref. Það er gott og blessað að vera þeirrar skoðunar að flugvöllur eigi áfram að vera í Vatnsmýrinni, sömuleiðis gott og blessað að vera þeirrar skoðunar að hann skuli fara en það þarf að vera einhver leiðsögn um næstu skref. Hvað á að gera? Hvað á ráðherrann að gera? Hvað á Alþingi að gera? Hvað á Reykjavíkurborg að gera? Á einhver að gera eitthvað? Og hvað er það? Það vantar alfarið í þingsályktunartillöguna. Raunveruleikinn er sá að það þarf annaðhvort að fela ráðherra að semja við Reykjavíkurborg um áframhaldandi ótímabundna veru flugvallarins eða það þarf að svipta Reykjavíkurborg skipulagsvaldinu yfir þessu svæði. Það leiðir mig að þriðja vandanum sem er nákvæmlega sjálfsákvörðunarréttur Reykjavíkurborgar. Hann er enn þá til staðar og enginn hér hefur lagt fram frumvarp um að svipta Reykjavíkurborg honum, enda væri það nú aldeilis havaríi, held ég, sér í lagi frá flokkum sem hafa haldið digurbarkalegar ræður um mikilvægi sjálfsákvörðunarréttar sveitarfélaga. Þar held ég að hnífurinn standi í kúnni. Það held ég að sé vandinn við þetta mál og þess vegna held ég að þetta mál sé lagt fram sem þingsályktunartillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu frekar en að markmiðið sé einfaldlega að svipta Reykjavíkurborg sjálfstæðinu. Menn vita alveg um leið og þeir skoða málið að það þarf að gera það eða semja við Reykjavíkurborg. Það eru bara þessir tveir valmöguleikar. Ég er á móti því að svipta sveitarfélög sjálfsákvörðunarrétti almennt. Ég get alveg ímyndað mér einhverjar aðstæður þar sem það gæti verið réttlætanlegt. Mér þykir Reykjavíkurflugvöllur engan veginn komast nálægt því, ekki síst vegna þess að þetta svæði og nýting þess felur líka í sér stórkostlega hagsmuni Reykjavíkurborgar, ekki einungis þeirra sem nota flugvöllinn og búa úti á landi, sér í lagi hvað varðar þéttingu byggðar. Meðan ég man: Þétting byggðar er ekki gæluverkefni, það er mjög mikilvægt, m.a. fyrir öryggi fólks, umhverfi og fleira í þeim dúr sem ég myndi nú reyndar láta borgarstjórnarflokki Pírata eftir að útskýra hér í lengra máli enda, eins og fram hefur komið, snýst ákvörðunin á endanum um það hvað Reykjavíkurborg ákveður, samanber sjálfsákvörðunarrétt hennar. Þetta er ástæðan fyrir því að ég vil ekki hafa efnislega skoðun á því hvort flugvöllurinn eigi að vera eða ekki. Þetta tilheyrir Reykjavíkurborg. Við erum ekki hér að fjalla um það hvort flugvöllurinn verði áfram í Reykjavík, í Vatnsmýrinni, eða ekki. Þetta þingmál snýst ekki einu sinni um það. Þetta snýst um að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um þá spurningu og er, eins og ég segi, ekki ráðgefandi, hún er óútfærð og á skjön við sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga ef hún á að þýða eitthvað yfir höfuð. Það er gallinn. Ég vil samt ekki halda enn eina ræðu með eintómum bölmóð og kem því með lausnir. Það er í raun og veru mjög lítið vandamál að laga tillöguna þannig að hún uppfylli öll þessi grunnskilyrði að mínu mati, að hún sé bindandi, útfærð og virði sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Það er með því að breyta henni eitthvað á þá leið að Alþingi álykti að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að semja við Reykjavíkurborg um ótímabundna áframhaldandi veru flugvallarins í Vatnsmýri. Ályktunin taki gildi við samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu sem skuli haldin samkvæmt lögum sem fjalla um þjóðaratkvæðagreiðslu, þrátt fyrir lokamálslið 1. mgr. 1. gr. þeirra laga. Þetta er að mínu mati snyrtileg lausn sem myndi gera það að verkum að hægt væri að samþykkja tillöguna hér á þingi og skilja valdið alfarið eftir í höndum kjósenda um næsta skref og næsta skref væri vel skilgreint. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra væri falin sú skylda að ganga til þessara samninga við Reykjavíkurborg. Eins og ég nefndi áðan er eina leiðin önnur sem ég sé sú að svipta Reykjavíkurborg skipulagsvaldinu yfir þessu svæði. Gangi mönnum vel við að reyna að koma því í gegn, segi ég samt í kaldhæðni því að ég held að það myndi ganga illa. Ég myndi reyndar vona að það gengi illa vegna þess að sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga á að vera mikill og hann á að vera virtur og ekki bara þegar það er þægilegt og ekki bara þegar það hentar öllum, heldur er það ákveðið grundvallaratriði sjálfsákvörðunarréttarins sem sveitarfélög njóta að mínu mati samkvæmt stjórnarskránni. Á lokamínútunni vil ég fjalla aðeins um það að í rauninni er lausnirnar á þessu öllu saman að finna í frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár, nánar tiltekið 67. gr. þess frumvarps sem er það nýjasta, frumvarpinu sem er grundvallað á frumvarpi stjórnlagaráðs. Þar er fjallað um þingmál að frumkvæði kjósenda. Þar kemur fram að 2% kjósenda geti lagt fram frumvarp eða tillögu til þingsályktunar á Alþingi. Það þyrfti ekki 70.000 undirskriftir, það þyrfti 2%. Síðan fengi það væntanlega bara sína þinglegu meðferð. En ekki nóg með það heldur geta 10% kjósenda lagt fram frumvarp til laga á Alþingi. Svo er fjallað um hvernig málsmeðferðin yrði á því. Þá er hægt að kveða á um þjóðaratkvæðagreiðslu um það frumvarp samkvæmt þeim skilyrðum sem þar eru útlistuð. Við erum oft hérna að ræða einhver vandamál sem við ætlum að leysa með einhverri umræðu, einhverjum tillögum eins og þessum þegar lausnirnar eru beint fyrir framan okkur, hafa verið það lengi og það eina sem við þurfum að gera til að leysa svona mál er að hlusta á það sem kjósendur sjálfir hafa sagt okkur.
Virðulegur forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um framtíð Reykjavíkurflugvallar. Ég er ekki einn af flutningsmönnum þingsályktunartillögunnar og styð hana ekki, einfaldlega vegna þess að ég held að hún sé ekki til þess gerð að leysa það vandamál sem uppi er þegar kemur að framtíð flugvallarins í Vatnsmýrinni. Ég held reyndar að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sem talaði á undan mér sé heldur ekki með svarið, að segja að ný stjórnarskrá sé einhvern veginn til þess fallin að leysa þau vandamál sem uppi eru um framtíð flugvallarins í Vatnsmýri. Ég stóð lengi vel í þeirri meiningu að flugvöllur á höfuðborgarsvæðinu gæti hvergi annars staðar verið en einmitt í Vatnsmýrinni. En ég hef sætt mig við það að flugvöllurinn verði ekki í Vatnsmýrinni til allrar framtíðar. Það er einfaldlega búið að ákveða það. Í mínum huga snýst því málið um að tryggja að flugvöllurinn sé starfhæfur í Vatnsmýrinni þar til annar jafn góður eða betri kostur er tilbúinn til notkunar. Nú vísa ég beint í orðalagið í spurningunni sem hv. þingmenn leggja til með þessari þingsályktunartillögu og ég held að stóra málið snúist í rauninni um það. Því hefur verið lýst hér, og ég held að allir þekki þann ágreining sem uppi hefur verið um flugvelli milli Reykjavíkurborgar og stjórnvalda um framtíð innanlandsflugs og framtíð flugvallarins. Því miður hefur okkur ekki tekist annað en að vera á öndverðum meiði um hvar flugvellinum væri best niður komið, en engu að síður er ótrúlega mikil vinna sem hefur farið í það að reyna að leita að nýjum stað fyrir flugvöllinn. Kannski erum við ekki endilega komin til botns í því en þó er verið að stíga ákveðin skref til að fullreyna það. Það er alveg rétt, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson sem fer fyrir þessari tillögu hefur komið inn á með mikilli þekkingu sinni á flugmálum, að nýr flugvöllur getur aldrei tekið til starfa nema eftir mikinn undirbúning og verulega mikla undirbúnings- og framkvæmdavinnu og hvað varðar kostnað eins og hann liggur fyrir er. Þess vegna held ég að það sé auðvitað mikilvægt að sá aðili sem vill losna við flugvöllinn frá sér, sem er í þessu tilfelli í Reykjavíkurborg, verði líka að átta sig á því að hann kunni að þurfa að kosta einhverju til við uppbyggingu á flugvelli einhvers staðar annars staðar. Ég vildi koma hingað upp og lýsa þeirri skoðun minni að þrátt fyrir að ég styðji ekki tillöguna, vegna þess að ég held að hún myndi ekki færa okkur einhverja lausn í þessu vandamáli, er hún engu að síður mjög góður vettvangur til að vekja upp umræðuna um stöðu málsins. Við sjáum það best á þeirri umræðu sem átt hefur sér stað hér í dag og kannski ekki síst að benda á mikilvægi þess að tryggt verði að flugvöllurinn í Vatnsmýrinni virki þar til annar kostur er tilbúinn til notkunar. Ég hef staðið í þeirri meiningu að samkomulag hæstv. samgönguráðherra við Reykjavíkurborg tryggi það. En það er alveg rétt sem bent hefur verið á að aðalskipulag Reykjavíkurborgar gerir ráð fyrir að flugvöllurinn víki. Þar af leiðandi er algjörlega nauðsynlegt fyrir Reykjavíkurborg að bregðast við og breyta aðalskipulagi í samræmi við það samkomulag. Mig langar líka að lýsa því yfir, vegna þess að mikil umræða hefur verið um það hvort hér sé verið að taka með einhverjum hætti skipulagsvald af sveitarfélaginu, að ég hef lengi talað fyrir því að mikilvægir grunninnviðir, sem skipta þjóðina alla máli og hægt er að flokka sem þjóðaröryggismál, séu með einhverjum hætti tryggðir í landsskipulagi. Þess vegna er ég einn af flutningsmönnum á skýrslubeiðni sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson fór líka fyrir um einmitt úttekt á því hvaða mannvirki eða framkvæmdir það eru sem skipta okkur miklu máli út frá þjóðaröryggi. Þrátt fyrir það að virða skipulagsvald sveitarfélaganna og sjálfstæði sveitarfélaganna mikils þá held ég engu að síður að það séu einhverjar framkvæmdir, einhver mannvirki sem eru þess eðlis að hjá því verður ekki komist að þau verði mörkuð í landsskipulagi eða ákvörðuð með einhverjum öðrum hætti en að þau séu bara inni á borði hjá viðkomandi sveitarfélagi. Ég hef sérstaklega nefnt í þessu alls konar samgöngumannvirki. Það kunna að vera vegir eða hafnir og það kunna að vera flugvellir, ég er ekki með þessu að segja að svo sé, en það kunna að vera einhverjir flugvellir, og er t.d. svo með alþjóðaflugvöllinn okkar, og ekki síður raflagnir. Þetta eru svona mannvirki sem flæða oft milli sveitarfélaga og yfir sveitarfélög og sveitarfélögum er oft nauðin ein engu að síður að samþykkja það. Samráð þarf auðvitað að vera í kringum slíkt á ákveðnu stigi, en ég hef talað fyrir því að lausnin til að tryggja mikilvæga grunninnviði sem hafa með þjóðaröryggismál að gera sé að festa það í landsskipulagi. Ég efast ekki um að það kunni að vera flókið og fólk hafi á því mismunandi skoðanir og það þarf þá bara að taka þann slag í eitt skipti fyrir öll og festa slíkt niður. Þrátt fyrir góðan vilja til að koma með umræðu um þetta mikilvæga mál, sem er flugvöllurinn í Vatnsmýrinni og framtíð hans, þá ætla ég að leyfa mér að efast um að þjóðaratkvæðagreiðsla væri til þess fallin að leysa það mál sem er í hnút, en ítreka engu að síður þá afstöðu mína að mikilvægt er að við tryggjum það að flugvöllurinn í Vatnsmýri fari hvergi fyrr en annar kostur er tilbúinn. Í mínum huga þarf ekki þjóðaratkvæðagreiðslu um það. Það er þjóðaröryggismál að svo sé. Við þurfum að standa vörð um það.
Herra forseti. Mig langar rétt að klára með nokkrum punktum sem snúa að þessari umræðu. Það var komið inn á undirskriftasöfnunina Hjartað í Vatnsmýrinni 2013 rétt áðan þar sem söfnuðust 70.000 undirskriftir. Um 22% Reykvíkinga skrifuðu undir, 28% kosningarbærra Íslendinga rituðu nafn sitt á það mál á sínum tíma. Það hafa aldrei safnast jafn margar undirskriftir jafn hratt í nokkurri undirskriftasöfnun, þetta voru bara fimm vikur. Ég er tala um, hvort sem er í þessu máli eða skýrslubeiðni um grunninnviði og öryggishagsmuni landsins, þjóðaröryggishagsmuni, að við þurfum raunverulega að setja upp þetta skipulag. Svíarnir eru með sitt landsskipulag, þess vegna set ég grunninnviðina inn í það, og svo eru þeir með þetta hugtak „grundriksintresse“ sem þeir settu inn í löggjöf sína að mig minnir á sjöunda áratug síðustu aldar. Það er búið að fara vítt og breitt í þessari umræðu en það vantar svolítið af lausnum, ef menn geta ekki sætt sig við þessa. Hér er ákveðin tilraun til að fá vilja þjóðarinnar fram. Það var undirskriftasöfnun á sínum tíma og ég held að svona margar undirskriftir á jafn skömmum tíma endurspegli mjög skýran vilja. Skoðanakannanir sem hafa verið í fjölmiðlum eru mjög skýrar og hafa verið það í ár og áratugi. Hér er farið fram með ákveðinn sáttatón með því að tala um að flugvöllurinn verði á sínum stað þangað til jafn góður eða betri kostur finnist. Þannig er tillagan um þjóðaratkvæðið og er heilmikill sáttatónn í henni. Það sem er hins vegar vandamálið núna er að vera vallarins í Vatnsmýrinni er aðeins tryggð í aðalskipulagi til ársins 2022, sem er bara að renna upp. Það hefur komið fram í þessari umræðu að það tæki 13–17 ár að kom upp nýjum velli í Hvassahrauni með öllu sem því fylgir. Þarna eru því andstæður. Það sem ég hef áhyggjur af varðandi samkomulagið sem var gert um Hvassahraun, að skoða kosti þar og hvort það væri mögulegt í þeirri stöðu að koma upp flugvelli þar, er að komið hefur fram að ekki er vilji hjá Reykjavíkurborg til að tryggja veru vallarins áfram í aðalskipulagi. Það á sem sagt ekki að breyta aðalskipulaginu. Ég sem gamall sveitarstjórnarmaður hef staðið í skipulagsmálum og veit að þá yrði uppi ófremdarástand. Ef það næst ekki fram veit ég ekki hvað menn ætla að gera eftir tvö ár til að taka þau skref. Þetta verður að skýra í allri þessari umræðu. Það er stóri punkturinn og vandamál þessa máls, að menn geti ekki náð utan um þetta og þau samkomulög sem hafa verið gerð undanfarið um að reyna að ná sátt um eitthvert ferli og annað hafa bara ekki staðist. Þess vegna hefur verið ákveðinn bútasaumur gegn flugvellinum öll þessi ár, ekki síst síðustu sex, sjö ár. Það er stöðugt farið gegn honum. Á sama tíma þekkjum við öll mikilvægi hans, hvort sem það er sjúkraflugið eða bara út frá samgöngum. Það hefur verið áætlað að ef innanlandsflugið yrði t.d. flutt á Keflavíkurflugvöll yrði fækkun um 30–40%. Þar með væru allar forsendur fyrir innanlandsflugi eins og við þekkjum það í dag brostnar. Að innanlandsflugið brysti væri þyngsta höggið sem landsbyggðin gæti orðið fyrir. Það yrði svakalegt högg fyrir landsbyggðina ef innanlandsflugið dytti niður. Þegar ég er á þingi bý ég í Vesturbæ Reykjavíkur. Ég er í miðborginni í sjálfu sér, [[Gripið fram í: Miðbæjarrotta.]]miðbæjarrotta eins og þingmaðurinn segir. Ég er átta mínútur að ganga niður á þing. Ég var búinn að gera þetta í tvær, þrjár vikur þegar ég fór að skynja af hverju margir sjá ekki mikilvægið í stóru myndinni. Þegar ég geng þessar átta mínútur meðfram Tjörninni, gamla kirkjugarðinum og um Vesturbæinn er allt á sömu torfunni. Ég er með Háskóla Íslands við hliðina á mér og meira og minna alla stjórnsýslu landsins. Ég er með sjúkrahúsið sem tekur öll erfiðustu tilvik landsins í 10–15 metra göngufæri frá mér. Öllu er klínt á sömu torfuna. Það er þetta sem maður er oft að reyna að benda á í umræðunni þannig að fólk skilji þær gjörólíku aðstæður sem þeir sem búa á þessari torfu búa við samanborið við fólk sem býr annars staðar. Í undirskriftasöfnun okkar á sínum tíma kom líka í ljós að það var gríðarlegur munur innan borgarinnar á því hverjir skrifuðu undir og hverjir ekki. Í hverfum í Grafarvogi og lengra frá var miklu meiri stuðningur við flugvöllinn. Á þeirri torfu sem ég bý sjálfur á í dag var stuðningurinn einna minnstur, enda er maður þar í göngufæri við alla þjónustu. Ég held að skilningurinn á stóra samhengi hlutanna sé bara ekki alveg til staðar. Það er hægt að ræða þetta endalaust en rétt í lokin vil ég þakka fyrir umræðuna. Vonandi leiðir hún okkur áfram og vonandi verður málinu vísað til umhverfis- og samgöngunefndar til frekari umfjöllunar.