Forseti minnir á að atkvæðagreiðslur verða hér strax að loknu 1. dagskrármáli.
Hæstv. forseti. Í morgun fór fram kynning á skýrslu McKinsey um stöðuna í heilbrigðismálum. Í þeirri skýrslu var kastljósinu beint að afköstum á Landspítalanum, rekstrarhagkvæmni hans og framleiðni starfsmanna á spítalanum. Jafnframt var fjallað um nýtingu fjármuna og gæði veittrar heilbrigðisþjónustu. Þar að auki var fjallað um samspil Landspítalans við aðra hluta heilbrigðiskerfisins, þar á meðal heilsugæsluna og sérfræðinga á eigin stofum. Þar kom fram að stór hluti veittrar þjónustu á Landspítala sé bráðaþjónusta vegna einfaldra vandamála og ýmis starfsemi hafi færst á einkastofur á árunum 2012–2015. Í stuttu máli má segja að íslenska heilbrigðiskerfið þarfnist skýrari stefnu með tilliti til hvar og í hvaða magni skuli veita þjónustu. Þjónustu Landspítalans ætti að skipuleggja í samræmi við þá stefnu. Fram kom að nú þegar yfirvöld á Íslandi eru á ný að setja aukna fjármuni í heilbrigðiskerfið eftir niðurskurðarárin gefist einstakt tækifæri til að endurmeta kerfið og tryggja að auknar fjárveitingar nýtist sem best með tilliti til gæða heilbrigðisþjónustu. Í því samhengi sé nauðsynlegt að líta til land- og líffræðilegra þátta sem áhrif hafa á þörf landsmanna fyrir aukna heilbrigðisþjónustu. Þessar niðurstöður eru í miklu samræmi við það sem við framsóknarmenn höfum haldið fram og talað fyrir í nokkurn tíma. Það þarf að vinna heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Það þarf að fara í stefnumótun og skýra hvaða þjónustu eigi að veita í heilbrigðiskerfinu um land allt. Þar þarf m.a. að taka tillit til aldurssamsetningar íbúa, samgangna, fjarlægða og ýmissa annarra þátta. Tengja þarf byggðaaðgerðir við þessa heilbrigðisáætlun með það að markmiði að fá heilbrigðisstarfsfólk til fastra starfa víða um landið. Með því að styrkja heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni og færa þeim aukin verkefni með því að styrkja betur við hjúkrunarheimili víða um land getum við með góðu móti létt því álagi sem er á Landspítalanum og án efa aukið skilvirkni í kerfinu.
Forseti. Mig langar að byrja á að taka heils hugar undir það sem kom fram í máli hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur. Það er mjög mikilvægt að við förum í langtímaáætlun um þessa stóru pósta í samfélagi okkar. Ég hef velt því mikið fyrir mér hvort ekki þurfi að skipa oftar þverpólitískar nefndir þingmanna um svona stóra málaflokka til að geta haldið áfram á einhverri sameiginlegri vegferð sem er ekki alltaf undir því komin hver fer með völd. Þetta eru málefni sem allir þingmenn eiga að láta sig varða og finna sameiginlegar lausnir á og það var akkúrat megininntak þess sem mig langaði til að ræða núna af því að ég er enn hugsi eftir þennan rosalega upplýsandi fund með umboðsmanni Alþingis í gær þar sem hann endurtók margt sem við ættum að vera búin að finna einhverjar leiðir til að bregðast við. Eitt af því sem umboðsmaður Alþingis ræddi á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gær var mikilvægi þess að hér fari fram vönduð lagasetning og að við nýtum okkur þá fagþekkingu sem finnst t.d. í undirstofnunum ráðuneyta og í ráðuneytunum sjálfum til að lagasetningin verði vönduð. Ég man eftir því að búin var til ágætisbók til að hafa til hliðsjónar hvernig vönduð lagasetning er gerð. Því miður er það svo að alltaf við þinglok og þá sér í lagi við lok kjörtímabils þá virðast allir gæðastaðlar hverfa og það eina sem virðist vaka fyrir ráðherrum og þingmönnum er að koma lögum í gegn eins hratt og mögulegt er til að geta fengið heiður fyrir að hafa komið einhverjum málum í gegn. Því tel ég mjög brýnt að við finnum leiðir til þess að vinna saman, þverpólitískt, að stórum málum á vandaðan hátt, því að [[Forseti hringir.]]vond lagasetning getur haft slæm áhrif á mjög marga aðila í samfélagi okkar.
Hæstv. forseti. Ég ætla að víkja að opnum fundi hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með umboðsmanni Alþingis í gær þar sem árleg skýrsla var til umfjöllunar. Þessi viðburður í samskiptum nefndarinnar og umboðsmanns er afar mikilvægur og fundurinn í gær var sérstaklega vel heppnaður, ekki einvörðungu til þess að draga fram helstu áherslur og verkefni í starfi umboðsmanns í þágu borgaranna heldur ekki síður að koma þeim upplýsingum á framfæri opinberlega. Ýmsan lærdóm má draga af þeim fundi eins og fyrirkomulag og þróun úrskurðarnefnda, flokkun viðfangsefna og árangur embættisins í innra skipulagi og úrvinnslu mála og fækkun kvartana. Það er þó einkum tvennt sem ég vil nefna og er einlægur vilji til að bæta úr. Hið fyrra er möguleiki embættisins til að sinna frumkvæðisathugunum, sem hefur auðvitað óumdeilt forvarnavægi og er í senn öflugt aðhaldstæki ásamt og til viðbótar öðrum þeim leiðum sem til að mynda þingið hefur til þess að halda uppi virku aðhaldi með framkvæmdarvaldinu. Þess utan að umboðsmaður sem trúnaðarmaður Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu geti sinnt því mikilvæga hlutverki sínu og til hins ýtrasta. Frumkvæðiseftirlitið í þessu formi er þá til þess fallið að stuðla enn frekar að umbótum í stjórnsýslunni og tryggja betur rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Hitt málið er framkvæmdir við aðgengi að embættinu, aðgengi hreyfihamlaðra að skrifstofum umboðsmanns. Í hinu stærra samhengi er jafnrétti kjarni sjálfsagðra mannréttinda og það á við um hina lagalegu vernd, eins og kemur fram í samningi Sameinuðu þjóðanna um jafnt aðgengi. Umboðsmaður sagði og gerði að lokaorðum sínum að ekki færi vel á því að embættið byggi við slíkt aðstöðuleysi og kallaði sérstaklega eftir fjármagni til úrbóta. Virðulega forseti. Við ættum að svara þessu kalli hið fyrsta.
Hæstv. forseti. Nú er loksins búið að leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar. Það hefur tekið hæstv. ráðherra þrjú og hálft ár að koma því frumvarpi inn í þingið. Það er mikið réttlætismál að gera breytingar á almannatryggingakerfinu en samtímis eru það mikil vonbrigði að frumvarpið gangi ekki lengra í átt til kerfisbreytingar og sé ekki unnið í meiri sátt við félög eldri borgara og að öryrkjar séu algjörlega skildir eftir í þessum breytingum. Ekki er búið að mæla fyrir málinu en nú þegar er okkur alþingismönnum farnar að berast mótbárur og athugasemdir við frumvarpið. Mér finnst það mikið áhyggjuefni því að eins og ég sagði er það réttlætismál að við breytum almannatryggingakerfinu. Það sem helst eru gerðar athugasemdir við er að skerðingarmörkin verði of há og að fullkomið afnám frítekjumarka verði mjög ósanngjarnt, ekki síst þegar litið er til atvinnutekna. Þá er með engu móti í frumvarpinu verið að mæta kröfu okkar, Samfylkingarinnar og annarra í minni hlutanum, Pírata, VG og Bjartrar framtíðar. Við höfum viljað að lífeyrisþegum væru tryggðar sömu kjarabætur og öðru launafólki til að koma í veg fyrir kjaragliðnun og aukinn ójöfnuð þar af leiðandi. Hér eru engar vísbendingar um að fara eigi með almannatryggingar upp í 300 þús. kr. eins og lágmarkslaun á vinnumarkaði og hér er engin tilraun gerð til að bæta fyrir það að lífeyrisþegar fengu ekki leiðréttingu aftur til 1. maí 2015 [[Forseti hringir.]]til að halda í við kjör á vinnumarkaði. Ég hef áhyggjur af þessu. Það er óheppilegt að svo mikilvægt mál sé að koma [[Forseti hringir.]]hingað inn og það sé augljóslega svona mikil andstaða við ýmsar þær breytingar sem hér á að gera.
Virðulegi forseti. Þegar einhver vandamál steðja að, ýmist í einhvers konar stofnun eða félagi eða hvaðeina, mundu flestar sammælast um að góð vinnubrögð væru þau að reyna að skilja vandamálið til hlítar og reyna að finna einhverjar lausnir á því. Þá er hvatinn að leysa vandamálið, hvatinn er til þess að komast að hinu sanna. Ég hef hins vegar tekið eftir því á þeim stutta tíma sem ég hef verið í pólitík, og þó reyndar lengur þegar ég var almennur borgari, að í pólitík er annar hvati. Það er annar hvati til staðar sem snýr ekki að því að komast að hinu sanna, snýst ekki um það að skilja hlutina hvað best heldur að skilja þá sem mest á þann hátt að þeir komi pólitískum andstæðingum sem verst. Þetta þykir eðlilegur hluti af pólitík. Mér finnst það undirstrika punktinn og mér finnst því mikilvægara að koma þeim skilaboðum áleiðis að við eigum að hafna slíkum málflutningi, sem er augljóslega settur fram til þess eins að koma höggi á einhvern annan en ekki til þess að komast að hinu sanna, hvað þá að bjóða upp á úrbætur. Það eru vissulega einhverjir gallar á öllum mannlegum ferlum, innan sem utan þings, en ef við ætlum ekki að skoða þá með hliðsjón af því að finna út úr því hvað er raunverulega að þeim og hvernig er hægt að bæta þá erum við í skásta falli að sóa tíma okkar og í versta falli að vera til ógagns. Þess vegna langar mig að leggja það til við áheyrendur sem hlusta á pólitíkusana að meta hvað þeim gengur til. Til hvers eru þeir að segja það sem þeir segja? Sömuleiðis langar mig að hvetja hv. alþingismenn og aðra stjórnmálamenn almennt, fólk almennt í lífinu, til að reyna að skilja hlutina sem best, ekki bara að því markmiði að reyna að láta þá líta svona eða hinsegin út. Það er kallað óheiðarlegt þegar það kemur fram annars staðar en í pólitíkinni. Það sem mér finnst skrýtið er að þeim óheiðarleika í pólitík er tekið sem sjálfsögðum hlut. Það undirstrikar punktinn.
Forseti. Það þarf að breyta tekjuskiptingunni í landinu. Það þarf að skera þjóðarkökuna upp á nýtt. Ég veit ekki hvað oft ég hef sagt það í þessum ræðustól. En það þarf ekki aðeins að breyta því hvernig tekjuskiptingin er milli fólks og fyrirtækja og ekki nóg að minnka bilið milli ríkra og fátækra, það þarf líka að breyta tekjuskiptingunni á milli ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélögin sjá um gríðarlega mikilvæga málaflokka, leikskólana og grunnskólanna, málefni fatlaðra og menningarmál hvers konar, bara til að nefna nokkur dæmi. Sveitarfélögin hafa ekki næga peninga til þess að sinna þeim áríðandi verkefnum vegna þess að tekjuskiptingin milli ríkis og sveitarfélaga er gamaldags og úrelt. Hvernig er hægt að breyta því, forseti? Hvernig er hægt að sjá til þess að sveitarfélögin geti sinnt þessum verkefnum? Það er hægt að gera með því að við ákveðum í þessum sal að stærri hluti af tekjum ríkisins renni til sveitarfélaganna. Það væri lágmark að samþykkja frumvarp sem legið hefur í þinginu frá 2015 um hlutdeild í sérstökum skatti á fjármálafyrirtæki til að vega upp á móti tekjutapi sveitarfélaganna vegna þess þegar leyft var að ráðstafa séreignarsparnaði til greiðslu húsnæðislána og húsnæðissparnaðar. Forseti. Ég reyni að vera ekki vænisjúk og almennt hlusta ég ekki á samsæriskenningar, en ég velti því fyrir mér hvort tregðan til að ráðstafa sanngjörnum hlut til sveitarfélaganna sé vegna þess að stjórnarandstöðuflokkarnir eru í stjórn í stærsta sveitarfélaginu. Getur það verið, virðulegi forseti, að það sé látið bitna á leikskólum, grunnskólum, málefnum fatlaðra, að þeir geti ekki hugsað sér að veita nægilega peninga til sveitarfélaganna af því stjórnarandstöðuflokkarnir stjórna í Reykjavík?
Virðulegi forseti. Mér er mjög umhugað um málefni Lánasjóðs íslenskra námsmanna, ekki síst vegna þess að nýlega kom frumvarp frá menntamálaráðuneytinu þar sem ákveðnar kerfisbreytingar voru lagðar til grundvallar. LÍN-málið er nú í umsagnarferli hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það er ljóst að þegar um eins umfangsmiklar breytingar er að ræða og við erum að tala um núna í LÍN-frumvarpinu eru mjög skiptar skoðanir á gæði þeirra, forsendum og t.d. hvaða menntastefna liggur til grundvallar. Ég skil ekki af hverju samráðsferlið sem var til grundvallar þessu frumvarpi var jafn rýrt og raun ber vitni. Það er nánast undantekningarlaust þannig að þeir aðilar sem voru fengnir til þess að skila inn umsögn kvarta yfir því að það hafi verið eins konar sýndarsamráð í gangi við gerð frumvarpsins. Þess vegna sé ég ekki hvernig hv. allsherjar- og menntamálanefnd ætti að geta afgreitt frumvarpið, þar sem það er ekki nógu vel unnið hjá ráðuneytinu. Það er t.d. ekki búið að gera neina kynjaða hagfræðigreiningu á því hvaða áhrif hærri greiðslubyrði láglaunastétta mun hafa til að mynda á konur og ákveðnar stéttir. Forseti. Ég held að það væri betra ef við mundum reyna að búa til þverpólitískan samstarfsvettvang, samráðsvettvang, til þess að ræða svona miklar kerfisbreytingar. Svona lagað gerist einungis í sátt, annars fer næsta stjórn að hringla með þetta í þokkabót. Við þurfum að taka það til okkar sem við erum búin að læra á þessu kjörtímabili, að þverpólitískar nefndir, eins og útlendinganefndin, skila árangri. Við getum alveg tekið það til fyrirmyndar.
Hæstv. forseti. Ég finn mig knúinn til að ræða lítillega frumvarp til laga um breytingu á almannatryggingalögunum, ekki síst út af orðum hv. þm. Sigríðar Ingibjargr Ingadóttur áðan. Það þarf ekki að koma neinum á óvart að það frumvarp hafi komið fram nú eftir þrjú og hálft ár vegna þess að fyrstu tvö ár þessa kjörtímabils var starfandi nefnd um endurskoðun þessa kerfis, stór og fjölmenn nefnd sem vann vel saman lengst af og skilaði niðurstöðum 29. febrúar sl. Í þeirri nefnd var, eins og ég sagði, góður starfsandi lengstum en það dróst um tvo mánuði að nefndin skilaði af sér vegna þess að starfandi formaður hennar þá, sá sem hér stendur, reyndi að ná sem flestum saman um tillögur nefndarinnar. Illu heilli tókst það ekki vegna þess að einn stór hagsmunahópur, þ.e. bandalag öryrkja, ákvað undir lokin að fara frekar veg með stjórnarandstöðuflokkunum á þingi en að reyna að hafa áfram áhrif á störf nefndarinnar og niðurstöðu hennar. Það er að sjálfsögðu slæmt. Engu að síður komu þessar tillögur fram í febrúarlok síðastliðnum og tillögurnar eru í raun og sann stærsta breyting sem orðið hefur á þessu kerfi áratugum saman. Þess vegna kann ég ekki við að fulltrúi þess flokks sem lengst hefur sýslað með velferðarmál á Íslandi, áratugum saman, án þess að gera neitt nema bútasauma skuli svo koma hér og gera lítið úr því sem gert er nú með þessu frumvarpi, sem er fyrsta skrefið í þá átt að tillögur nefndarinnar téðrar komi fram öllum til hagsbóta sem eiga hlut að máli og til þess [[Forseti hringir.]]að rétta hlut þeirra sem höllustum fæti standa í þjóðfélaginu.
Hæstv. forseti. Umfjöllun fjölmiðla undanfarinn sólarhring um að þingmenn séu að verja dýraníð er með eindæmum undarleg, í raun fráleit, og gefur villandi mynd af stöðu mála. Enginn þingmaður hefur tekið þátt í því að verja dýraníð. Tillögur sem fyrir atvinnuveganefnd lágu voru báðar ófullkomnar og miklu meiri undirbúning þurfti til að standa að slíkri breytingu. Að fella niður stuðning eða beingreiðslur til bænda út af slíkum brotum er flókið verkefni og við viljum að sú lagasetning verði vönduð. Þess vegna var málið tekið aftur inn milli umræðna og hefur meiri hluti atvinnuveganefndar unnið málið áfram og útfært tillögu sem nú liggur fyrir. Það er hins vegar rétt að vekja athygli á því að MAST hefur ríkar heimildir og úrræði til að beita í slíkum málum. Eitt af þeim er vörslusvipting. Hafi bóndi verið sviptur bústofni fær hann eðlilega ekki greiðslur samkvæmt búvörusamningi. Þá hefur MAST sektarheimildir sem beitt er til að þrýsta fram endurbótum, þær sektarheimildir geta hæglega gert allar greiðslur til bænda upptækar. Hæstv. forseti. Það ver enginn dýraníð. Við lifum í siðuðu samfélagi þar sem við samþykkjum ekki slíkt. Almennt eru velferðarmál dýra í góðu lagi á Íslandi og eigendur búfjár mjög meðvitaðir um ábyrgð sína. Með nýrri löggjöf um velferð dýra komu nýjar reglur um aðbúnað þeirra. Margir bændur í öllum búgreinum standa nú frammi fyrir því að gera dýrar úrbætur á húsum til að bæta aðbúnað. Nemur kostnaður við þær úrbætur mörgum milljörðum króna. Það er allt frá því að þurfa að reisa nýjar byggingar til þess að gera endurbætur sem eru umfangsminni. Hæstv. forseti. Enginn vill loka augunum fyrir því að upp hafa komið alvarleg tilfelli þar sem skepnur líða fyrir slæman aðbúnað. Þau tilfelli munu því miður koma áfram upp. Það sem skiptir máli er að við látum okkur öll slíkt varða. Þau tilfelli eru oftar en ekki með rót í öðrum vandamálum, svo sem félagslegri stöðu, veikindum og öðrum þáttum en þeim sem endilega blasa við þegar [[Forseti hringir.]]slík mál koma upp. Eftirlit og reglur koma aldrei í staðinn fyrir alla hluti, eftirlitsstofnanir eins og Matvælastofnun hafa líka skyldur [[Forseti hringir.]]og ber líka að vera leiðbeinandi í störfum sínum. Ég hafna því umræðu um að þingmenn [[Forseti hringir.]]verji dýraníð þegar þeir vilja vanda til lagasetningar.
Hæstv. forseti. Það var mikið fagnaðarefni þegar hæstv. menntamálaráðherra ákvað að setja niður diplómanám í lögreglufræði fyrir starfandi lögreglumenn við Háskólann á Akureyri. Þrátt fyrir að gagnrýni kæmi á þá ákvörðun hæstv. menntamálaráðherra vil ég segja að Háskólinn á Akureyri var sannarlega vel að því kominn að taka við þessari námsbraut. Það hefur sýnt sig að nú þegar hafa yfir 170 einstaklingar sótt um nám á þessari námsbraut. Það er gleðiefni að kynjahlutfall er til þess að gera nokkuð jafnt og nú þegar hefur háskólinn samþykkt 130 umsóknir. Mig langar til að fara aðeins yfir að dreifingin eftir kjördæmum er þannig að í Norðausturkjördæmi eru 18% þeirra sem hafa sótt um, úr Norðvesturkjördæmi koma 15,5%, úr Reykjavík 25,5%, Suðurkjördæmi 14,5%, Suðvesturkjördæmi 25,5% og erlendis frá 1,2% nemenda. Þegar ég les þessar tölur minnist ég þess að ég var á ráðstefnu í London fyrir nokkrum árum þar sem ég hitti skólastjórnanda úr bandarískum háskóla og hann sagði mér að þar væru 4.000 staðarnemendur en 40.000 nemendur vítt og breitt um heiminn. Það er nákvæmlega það sem Háskólinn á Akureyri býður upp á, að nemendur geti unnið námið heima hjá sér, komið í staðarlotur [[Forseti hringir.]]og verið í fjarnámi, sem gerir það að verkum að mun fleiri telja sig geta stundað þetta nám með góðu móti. Til hamingju, Háskólinn á Akureyri.
Virðulegur forseti. Mig langar að taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir hvarf hér áðan um skiptingu verkefna og tekjustofna á milli ríkis og sveitarfélaga. Það hefur löngum verið umræða að sveitarfélögin þurfi fleiri tekjustofna en þau hafa í dag. Margoft hefur það verið rætt á milli ríkis og sveitarfélaga hvernig haga mætti þeim þáttum og hvar og hvernig sveitarfélögin gætu fengið fleiri tekjustofna til sín. Menn hafa nefnt hér bensínskattinn, að að hluta til ætti bensínskattur að renna til sveitarfélaganna þar sem þeirra er ábyrgðin á samgöngum innan síns sveitarfélags o.s.frv. Menn hafa rætt um marga aðra þætti en illa gengur að komast að niðurstöðu um hvernig auknir tekjustofnar koma til sveitarfélaganna. Hins vegar er nauðsynlegt með því sem við horfum á í dag að við virðum þetta stjórnsýslustig sem sveitarfélögin eru. Gerum því stigi hærra undir höfði, færum fleiri verkefni til sveitarfélaganna vegna þess að þar er nærþjónustan og þeir þekkja betur sem þar starfa sitt eigið nærsamfélag, betur en við sem sitjum hér á Alþingi og setjum landinu lög sem flestir eiga að ferðast um í. Hins vegar hafna ég alfarið því sem fram kom í máli hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur, að stjórnarflokkarnir hér og nú, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, vilji ekki auka hlutdeild sveitarfélaga í tekjustofnum vegna þess að í Reykjavík séu Samfylkingin, Vinstri græn og Píratar við völd. Mér þykja samsæriskenningar vera farnar að fljúga ansi hátt.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur fyrir að nefna hér og gefa greinargóða lýsingu á því sem tengist landbúnaðarsamningunum sem hafa verið til umræðu og varða dýraníð. Ég hef, eins og aðrir hv. þingmenn, orðið vör við þó nokkra umræðu um þetta á samfélagsmiðlunum svokölluðu og öðrum miðlum. Það er ekki örgrannt um að sú umræða sé í nokkurri geðshræringu en auðvitað er hér ekki nokkur þingmaður sem mundi styðja það, hvorki beint né óbeint, að dýraníðingar væru að störfum með eða án ríkisstyrkja. Sum umræða fer fram í mikilli geðshræringu og þannig er háttað til um það mál sem ég ætlaði aðeins að fá að nefna. Á síðustu dögum þingsins hafa mjög verið til umræðu svokallaðir bankabónusar sem voru þó eiginlega ekki hinir eiginlegu bankabónusar heldur var um að ræða umbun sem eignarhaldsfélög sem tóku við eignum af föllnu slitabúunum ákváðu að greiða starfsmönnum sínum gegn árangri við sölu eigna. Í þessum sal varð mikil umræða um þetta mál í mikilli geðshræringu og stór orð féllu, gífuryrði sem ekki varð annað séð en hafi byggst á töluverðum misskilningi. Vonandi var það óafvitandi en ekki skipulagt. Það kom mér sérstaklega á óvart, einkum vegna þess að það er ekki lengra síðan en ár þegar hv. þingmenn tóku þátt í því að liðka til fyrir nauðasamningum við þessi slitabú. Slitabúin greiddu yfir 500 milljarða í ríkissjóð gegn því að þau færu með aðrar eignir sínar úr landi. Menn töluðu um græðgi í bankabónusum. Ég kalla það auðvitað ekkert annað en græðgi þegar menn vilja ganga jafnvel enn lengra á eignir erlendu kröfuhafanna í stað þess að fagna því að eitthvað af þeim verður þó eftir hér í formi skattgreiðslna, 700 milljarðar ef ég þekki rétt. Ég vildi nefna að hv. efnahags- og viðskiptanefnd samþykkti í morgun allt að einu [[Forseti hringir.]]að taka þessi mál sérstaklega til umfjöllunar og var rík samstaða um það. Ég vona að það verði til þess að koma [[Forseti hringir.]]umræðu um þessi mál á eitthvert vitrænt plan.
Virðulegur forseti. Eftir því sem líður á störf þingsins á þessu kjörtímabili verður það augljósara, að ekki að segja pínlega augljóst, hve lítill skoðanamunur er á milli stjórnarandstöðuflokkanna á Alþingi, þótt þeir skiptist í fjóra flokka. Í hverju málinu á fætur öðru nær allt þetta kjörtímabil, í nefndaráliti eftir nefndarálit, í afstöðu eftir afstöðu hefur vart gengið hnífurinn þar á milli. Þó að auðvitað sé áherslumunur í einu og einu atriði, um landbúnaðarmál eða höfundarétt, þá er hann hvergi meiri en einfaldlega gerist innan fjölmargra stjórnmálaflokka. Þegar nú færist nær kosningum bætist það við að ekki verður betur séð en að þessir fjórir stjórnmálaflokkar hafi í öllum meginatriðum uppi sömu stefnuáherslur um næsta kjörtímabil. Þess vegna vil ég segja að það skiptir öllu máli að í kosningunum næstu verði breytingar á störfum þingsins næstu árin, það taki við nýr meiri hluti sem vinni að félagslegum úrbótum og að hagsmunum almennings. En til þess að minni hluti verði að meiri hluta þarf minni hlutinn að vera trúverðugur. Og til að þau öfl sem hafa staðið hér að stjórnarandstöðu þetta kjörtímabil séu það tel ég nauðsynlegt að menn sameinist í þessum ólíku flokkum um sameiginlega verkefnaskrá á Alþingi fyrir næstu fjögur ár, þannig að stuðningsmenn allra þessara flokka og allir þeir á Íslandi sem vilja breytingar eigi skýran valkost. Ella er hætt við að hér haldi áfram sama ríkisstjórnin að viðbættu hjólinu Viðreisn.
Herra forseti. Undanfarna daga hefur mikið verið í umræðunni breytingartillaga mín í atvinnuveganefnd varðandi búvörusamninginn um að það væri heimilt að fella niður ríkisstyrki ef dýravelferðarlögin væru brotin og bændur stunduðu dýraníð. Ég ætla ekki þeim 26 þingmönnum sem greiddu atkvæði gegn þeirri tillögu að þeir meini með því að það sé í lagi að veita breingreiðslur til þeirra sem stunda dýraníð. En ég spyr mig líka: Nú lá þessi búvörusamningur fyrir þar sem ekkert var tekið á þessum málum. Menn vöknuðu ekki fyrr en þessi tillaga mín var lögð fram. Menn felldu hana og fóru þá að reyna að gera einhverja bragarbót á. Nú liggur fyrir í atvinnuveganefnd að menn eru að reyna að mæta því sjónarmiði. En er gengið nógu langt? Má stunda dýraníð að hluta til í búrekstri, ef það snertir ekki beint beingreiðslurnar? Er það í lagi? Eigum við ekki að ganga alla leið fyrir varnarlausar skepnur í þessu landi og segja: Það kemur ekki króna úr ríkiskassanum til þeirra sem stunda dýraníð af einhverju tagi eða brjóta lög gegn velferð dýra? Ég held að almenningur í landinu vilji að við göngum það langt fyrir varnarlausar skepnur. Og það er ekki lýðskrum að tala svona. Árið 2012 þegar við samþykktum lög um dýravelferð lagði þáverandi atvinnuvegaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, fram í þeim lögum að hægt væri að svipta menn ríkisstyrk ef brotið væri á lögum um dýravernd. Þá gekk forusta Bændasamtakanna fram og sagði að gera þyrfti breytingar á búvörulögum. Nú eru búvörulög opin. Við gerum þær breytingar, göngum alla leið og líðum ekki dýraníð með neinum hætti. Auðvitað veitum við engum ríkisstyrk sem það stundar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir með síðasta ræðumanni. Auðvitað eigum við ekki að leyfa dýraníð á Íslandi og við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur og allt sem við getum gert til þess að koma í veg fyrir það. Herra forseti. Ég hef á þessum vettvangi nokkrum sinnum gert kjarnorkuvopn og kjarnorkuafvopnavæðingu að umtalsefni. Fyrr á þessu ári kom saman vinnuhópur 123 ríkja Sameinuðu þjóðanna sem vill finna leiðir til að banna og útrýma kjarnorkuvopnum. Ísland tók hins vegar ekki þátt í þeirri vinnu. Því miður kom að því 19. ágúst sl. að greiða atkvæði um skýrslu sem þessi vinnuhópur skilaði af sér. Þar greiddi Ísland ekki atkvæði heldur sat hjá. Þegar á hólminn hefur verið komið hefur Ísland ítrekað skipað sér í hóp með kjarnorkuveldunum og ef Ísland hefur hreinlega ekki greitt atkvæði gegn því að kjarnorkuvopn verði bönnuð höfum við í besta falli setið hjá. Af þessum ástæðum hef ég beint tveimur fyrirspurnum til hæstv. utanríkisráðherra, annars vegar til að fá svör við því hver ástæðan sé fyrir því af hverju við sátum hjá í þessari atkvæðagreiðslu í ágúst sl. og hins vegar til að spyrja að því hvort fulltrúi Íslands muni styðja tillögur þess efnis að á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna verði boðað til ráðstefnu árið 2017 með þátttöku alþjóðastofnana og borgarasamtaka [[Forseti hringir.]]sem yrði opin öllum ríkjum með það að markmiði að semja um lagalega bindandi leiðir til að banna kjarnorkuvopn og stuðla að útrýmingu þeirra. Það er nefnilega mikilvægt að við tökum afstöðu í þessu, sama hvaða kjarnorkuveldi eiga í hlut.
Virðulegur forseti. Það er mér sérstakt ánægjuefni að mæla fyrir þingsályktunartillögu um fullgildingu Parísarsamnings Sameinuðu þjóðanna. Þing aðila að loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna samþykkti í París í desember á seinasta ári einn mikilvægasta samning sögunnar til að bregðast við loftslagsbreytingum, Parísarsamninginn. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra skrifaði undir samninginn fyrir Íslands hönd á formlegri undirritunarathöfn sem fór fram í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna í New York 22. apríl sl. Parísarsamningurinn er lagalega bindandi samningur sem skuldbindur ríki heims til að vinna saman að því mikilvæga verkefni sem mannkynið stendur frammi fyrir, að bregðast strax við loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra sem ógna lífi á jörðu. Parísarsamningurinn er jafnframt metnaðarfyllsti loftslagssamningurinn sem ríki heims hafa gert til þessa. Með honum skuldbinda þau sig til að framfylgja stefnu sem var ætlað að snúa við þeirri ógnvænlegu þróun sem heimurinn stendur frammi fyrir. Virðulegi forseti. Markmiðið með Parísarsamningnum er fyrst og fremst að halda hækkun hitastigs jarðar innan tiltekinna marka. Þau mörk eru, samkvæmt samningnum, undir 2°C miðað við meðalhitastig jarðar fyrir iðnvæðingu. Jafnframt er mælt fyrir að leitað skuli leiða til að halda hækkuninni undir 1,5°C. Ríkin setja sér markmið um minnkun losunar, svonefnd landsákvörðuð framlög, sem þau ákveða sjálf og myndar Parísarsamningurinn lagalegan ramma utan um þessar skuldbindingar ríkjanna. Samningurinn mælir hins vegar ekki fyrir um hver þessi markmið skuli vera eða hvernig þau eru útfærð. Það verður á valdi ríkjanna sjálfra. Það er hins vegar mikilvægt að gert er ráð fyrir að öll ríki taki þátt í að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, en það er í fyrsta sinn sem svo er gert. Samkvæmt samningnum er gert ráð fyrir að ríkin tilkynni reglulega landsákvörðuð framlög sín til skrifstofu loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna og hvernig þau hyggjast minnka losun gróðurhúsalofttegunda. Frá og með árinu 2020 skulu ríkin sýna sífellt aukinn metnað í framlögum. Virkt bókhalds- og eftirlitskerfi á að tryggja að fylgt verði eftir settum markmiðum og að skuldbindingar verði sambærilegar. Flest ríki tilkynntu áform sín um skuldbindingar fyrir Parísarfundinn. Ísland sendi inn sitt markmið 30. júní 2015 þar sem stefnt er að 40% minnkun losunar gróðurhúsalofttegunda árið 2030, miðað við árið 1990, í samstarfi við Evrópusambandið og Noreg. Endanlegar skuldbindingar Íslands á grundvelli Parísarsamningsins ákvarðast af samningi þessara þriggja aðila. Stefnt er að því að ljúka þeirri vinnu á næsta ári. Þetta fyrirkomulag er hentugt fyrir ýmissa hluta sakir. Samkvæmt EES-samningnum hafa íslensk fyrirtæki tekið þátt í evrópsku viðskiptakerfi um losunarheimildir um árabil, svonefnt ETS-kerfi. Því var á sínum tíma talið hagstætt og eðlilegt að skapa þannig umhverfi að taka þátt í sameiginlegu markmiði með ríkjum Evrópusambandsins á öðru skuldbindingartímabili Kyoto-bókunar fyrir árin 2013–2020. Þannig skuldbatt Ísland sig til að minnka losun um rúmlega 20% til ársins 2020 miðað við árið 2005. Við höfum góða reynslu af þessu samstarfi og hér er um eðlilegt framhald að ræða. Ísland starfar þannig með mörgum af metnaðarfyllstu ríkjum heims í loftslagsmálum og þar viljum við halda áfram að staðsetja okkur. Það verður að teljast eðlilegt að samræmi sé á milli alþjóðlegra skuldbindinga Íslands og reglna um loftslagsmál sem við tökum upp á grundvelli EES-samningsins. Norðmenn hafa komist að sömu niðurstöðu og því stefnir í að gengið verði á næstunni frá sameiginlegu markmiði 30 ríkja innan ramma Parísarsamningsins og útfærðum innri reglum þar að lútandi. Virðulegi forseti. Ísland býr að mörgu leyti við einstakar aðstæður þar sem rafmagnsnotkun og húshitun er þegar mætt með nærri 100% endurnýjanlegri orku. Tækifæri eru þó að sjálfsögðu fyrir hendi á öðrum sviðum sem verið er að vinna að, m.a. á grundvelli sóknaráætlunar ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum sem kynnt var í aðdraganda Parísarfundarins. Þar er í fyrsta sinn komin fram heildstæð verkefnaáætlun í loftslagsmálum sem byggir á fjármögnuðum verkefnum og lögð áhersla á að fá aðila úr atvinnulífinu, stofnunum og háskólasamfélaginu til liðs við verkefnið. Parísarsamningurinn leggur sérstaka ábyrgð á þróuð ríki. Þannig ber þeim að sýna forustu við framkvæmd samningsins þar sem þau eru í betri efnahagslegri stöðu til að takast á við vandann, auk þess að bera ábyrgð á stórum hluta losunar gróðurhúsalofttegunda. Þá er mælt fyrir um að þróuðu ríkin skuli veita þróunarríkjunum aðstoð í formi fjármagns og stuðnings vegna loftslagsvænnar tækni. Þróunarríkin hafa oftast minna bolmagn til að takast á við afleiðingar loftslagsbreytinga eða grípa til aðgerða til að minnka losun. Þessi ákvæði samningsins eru í samræmi við kjarnann í áherslum íslenskra stjórnvalda á sviði þróunarsamvinnu um árabil. Skólar Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi og íslensk stjórnvöld hafa um árabil aðstoðað þróunarríkin við að byggja upp þekkingu og tækni hver á sínu sviði, en allir með sterka tilvísan í loftslagsmálin. Mikilvægi slíks starfs er nú staðfest með samningnum. Einnig hafa íslensk stjórnvöld ákveðið að auka framlög til Græna loftslagssjóðsins og efla þátttöku í loftslagsverkefnum á vegum Norðurskautsráðsins. Þá var Ísland í forustu um að sett yrði á fót alþjóðlegt bandalag um nýtingu jarðhita á loftslagsráðstefnunni í París. Þá er sérstakt ánægjuefni að Parísarsamningurinn hefur að geyma ákvæði um að mæta skuli kynjajafnréttissjónarmiðum í tengslum við aðlögun að loftslagsbreytingum og styrkingu innviða, en Ísland hélt þeim sjónarmiðum einmitt mjög á lofti í samningaviðræðunum. Virðulegi forseti. Árið 2016 virðist hitastig í heiminum stefna í það hæsta frá því að mælingar hófust. Hitamet eru slegin, haf súrnar, sjávarmál hækkar, veðurofsar valda mann- og eignatjóni og þurrkar eyðileggja uppskerur. Í dag átti ég fund með utanríkisráðherra Bangladess sem staddur er hér á landi þar sem afleiðingar loftslagsbreytinga eru einmitt hvað alvarlegastar. Stefnir í að um 15 milljónir manna þar í landi gætu þurft að flýja heimili sín fyrir árið 2050 ef fram heldur sem horfir. Við í norðrinu eigum einnig gríðarlegra hagsmuna að gæta og síðar í vikunni verður heildstætt mat á hagsmunum Íslands á norðurslóðum kynnt sem unnið hefur verið á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Áhrifa loftslagsbreytinga á norðurslóðum gætir víða og hvað hraðast á heimsvísu. Hitastig hækkar, jöklar hopa og lífsmynstur breytist. Þá sýna rannsóknir síðustu 30 ára að haf norður af Íslandi hefur súrnað verulega og við því þarf að bregðast þar sem vistkerfi sjávar er viðkvæmt. Ekki þarf að fjölyrða um hagsmuni Íslands í þeim efnum. Parísarsamningurinn leggur hornstein að stefnu ríkja í loftslagsmálum til framtíðar. Parísarsamningurinn snýst um framtíðina. Hann snýst um ábyrgð okkar á því hvernig jörð við skilum til barnanna okkar. Samningurinn öðlast gildi þegar a.m.k. 55 ríki með 55% af heimslosun hafa fullgilt hann. Sá fjöldi er nú rúmlega 20 ríki, en mikilvægum áfanga var náð í seinustu viku þegar Bandaríkin og Kína lýstu því yfir að þau væru að fullgilda samninginn. Ísland hefur sömuleiðis mikilvægu hlutverki að gegna við framkvæmd samningsins og var í hópi þeirra ríkja sem vildu metnaðarfullan samning. Fullgilding Íslands á Parísarsamningnum nú sendir skilaboð um við viljum sýna metnað við framkvæmd samningsins og leggja okkar af mörkum til að hann hljóti gildi sem fyrst á heimsvísu. Ég vonast því til að Ísland geti fullgilt samninginn sem fyrst. Að svo mæltu legg ég til að þingsályktunartillögu um fullgildingu á Parísarsamningnum verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra framsöguræðuna. Hún var góð. Tveir skólar hafa verið gegnumsneitt í gegnum alla umræðu um umhverfismál undanfarna áratugi, annars vegar að maðurinn sé einhvers konar meistari eða yfirboðari náttúrunnar, geti farið sínu fram og eigi að hagnýta náttúruna eftir fremsta megni eins og honum sýnist og hentar honum. Svo er hinn skólinn sem gengur út á að maðurinn sé hluti af náttúrunni og þurfi að gæta að framgöngu sinni þannig að hún sé sjálfbær. Hlýnun jarðar og loftslagsins er skýrasta birtingarmynd þess að fyrri skólinn er hugmyndafræðilega gjaldþrota. Það er hugmyndafræði sem gengur ekki upp. Þess vegna blasir við sá vandi sem blasir við. Það blasir líka við okkur sem erum alþjóðlega sinnuð að slíkur vandi verður ekki leystur öðruvísi en með öflugu samstarfi þjóða. Ég var ásamt öðrum þingmönnum í París fyrir ári þegar þessir samningar voru í vinnslu og gengið frá þeim. Ég vil segja að það er mikið fagnaðarefni að nú hilli undir að við fullgildum þá í þinginu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvar við sjáum afgerandi aðgerðaáætlun. Til dæmis veit ég að í gildi er svokölluð loftslagsáætlun sem a.m.k. fyrri ríkisstjórn setti sér. Hvar er hún stödd? Er verið að vinna eftir henni með einhverjum hætti? Sjáum við þess merki? Í síðara andsvarinu langar mig að ræða aðeins um súrnun sjávar sem er mjög alvarlegt mál fyrir Íslendinga og mjög klárt mál þar sem við eigum að einbeita okkur en erum því miður að sinna að afar [[Forseti hringir.]]litlu leyti, a.m.k. þegar kemur að rannsóknum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eins og hann gerir sér líklega grein fyrir myndar samningurinn lagalegan ramma utan um þær skuldbindingar sem ríkin setja sér sjálf. Hv. þingmaður spyr hvað felist í þessu. Eitt af því sem við höfum lýst yfir er að sameiginlegt markmið okkar sé að minnka losun útblásturs um 40% fyrir árið 2030 miðað við þá árið 1990 eins og kom fram í framsögu minni. Einnig leggjum við mikla áherslu á skógrækt og landgræðslu ásamt fleiri þáttum sem við erum að setja fram. Varðandi þá stefnu sem síðasta ríkisstjórn var með er eitthvað verið að vinna með hana. Ég tel að þetta sé þannig mál að það muni halda áfram að þróast. Eins og það er vaxið og það hvernig hugarfarið hefur breyst í þessum efnum finnst mér að það eigi að geta myndast nokkuð þverpólitísk sátt um framvindu þess og hvernig við setjum þau markmið fram. Þetta er það sem við erum að gera akkúrat á þessum tímapunkti og ég er afskaplega ánægð með að við séum komin svona langt með þetta og hvernig íslensk stjórnvöld hafa staðið að þessu sem og hvernig var unnið að málinu í umhverfis- og samgöngunefnd.
Frú forseti. Ég vil að endingu hvetja hæstv. ráðherra til að beita sér fyrir því innan ríkisstjórnar Íslands að meiri kraftur verði settur í þessi mál. Ég veit að lítill tími er eftir af umboði núverandi ríkisstjórnar en engu að síður eru miklar aðgerðir sem grípa þarf til. Það er meira sem hægt er að gera. Ríkisstjórnin og stjórnvöld á Íslandi geta gert meira en felst í þessu samkomulagi því að það eru tækifæri fyrir okkur til að setja raunverulegt fjármagn og raunverulegt afl í rannsóknir á súrnun sjávar. Það eru tækifæri fyrir okkur til að nota jöklana okkar til að sýna fram á áhrif loftslagshlýnunar. Við eigum auðvitað að vera í fararbroddi í þessum efnum. Það eru tækifæri til þess. Dæmi frá Maldíveyjum sýna hvernig litlar þjóðir, lítil lönd, geta gert hluti sem skipta mjög miklu máli. Þar var forseti eða forsætisráðherra sem hélt fund neðan sjávar þegar hann tók við völdum til að vekja athygli á því að ef svo héldi fram sem horfði stefndi í að eyjarnar mundu einfaldlega sökkva enda eru þær ekki nema í nokkurra metra hæð yfir sjávarmáli. Ég er ekki að mælast til þess að ríkisstjórnin fundi neðan sjávar en ég held að með ýmsum táknrænum hætti gætu Íslendingar verið brautryðjendur í því að vekja almenning um heim allan til meðvitundar og vakningar um það að eitt brýnasta viðfangsefni heimsbyggðarinnar í dag er að koma með raunverulegar aðgerðir til að sporna við hlýnun jarðar og takast á við þær afleiðingar sem það hefur í för með sér fyrir jarðarbúa alla.
Virðulegur forseti. Ég þakka aftur fyrirspurnina. Ég er sammála því að við Íslendingar erum í mjög góðri aðstöðu til að leggja okkar af mörkum. Við höfum rafmagnið okkar og hita sem á uppruna í nærri því 100% endurnýjanlegri orku. Þar erum við að leggja okkar af mörkum. Svo eru eins og ég nefndi áðan ýmis tækifæri í sóknaráætlun stjórnvalda sem var einmitt samþykkt í aðdraganda Parísarsamningsins. Eitt af því sem mig langar til að nefna aftur og tilgreina er að það eru auðvitað fjármögnuð verkefni sem lúta að auknum framlögum til skógræktar, landgræðslu, endurheimtar votlendis og svo eru aðgerðir sem lúta að innviðum er tengjast rafbílum og samvinnu við sjávarútveg og landbúnað um minnkun losunar. Ég held að við þurfum að vinna að þessu áfram. Við setjum aukin framlög í Græna loftslagssjóðinn og viljum vera mjög framarlega á þessu sviði. Þátttaka okkar á Parísarfundinum ber þess klárlega merki. Svo megum við heldur ekki gleyma því að núna lagði iðnaðar- og viðskiptaráðherra fram tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um orkuskipti þar sem kveðið er á um ýmis töluleg markmið, t.d. að hlutfall endurnýjanlegrar orku fyrir samgöngur á landinu verði komið í 30% árið 2030 og haftengd starfsemi í 10%. Ég held að það að setja svona markmið eins og við erum að gera muni skila okkur mjög miklu. Með því að setja þetta fram er líka hægt að hafa með því ákveðið eftirlit. En ég er sammála þingmanninum. Við eigum alltaf að vera mjög metnaðarfull í þessum málaflokki.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra og fagna þessum degi. Ég held að við séum öll ánægð með að hér sé verið að mæla fyrir fullgildingu Parísarsamningsins sem markaði mikilvæg þáttaskil í loftslagsmálum um heim allan. Mig langar að spyrja sérstaklega um þá þætti sem varða skuldbindingar Íslands. Nú ætlum við að vera þátttakendur innan ramma Parísarsamningsins en fram kemur í texta þingsályktunartillögunnar að endanlega útfærðar skuldbindingar Íslands fram til ársins 2030 liggi ekki fyrir fyrr en samið hefur verið við Evrópusambandið. Einnig kemur fram að Ísland hafi átt óformlega fundi ásamt Noregi með Evrópusambandinu um þessa sameiginlegu framkvæmd og að fyrir liggi pólitískur vilji til að ná samkomulagi. Loks kemur fram að formlegar samningaviðræður hefjist á næstunni og að áætlað sé að þeim ljúki á árinu 2017. Síðar í þessum sama texta kemur ítrekað fyrir orðið „metnaðarfullt“. Einhver bókmenntafræðingur mundi tala um nástöðu þegar það kemur, held ég, fjórum sinnum fyrir í 15 línum. Það er í sjálfu sér gott að Ísland vilji vera metnaðarfullt í loftslagsmálum, setja fram metnaðarfull markmið og vilji metnaðarfullan samning. Þetta er allt saman gott og blessað. Við viljum líka áfram vera í fararbroddi ríkja í aðgerðum gegn loftslagsbreytingum, en ég spyr: Hvert er samningsmarkmið Íslands í þessum samskiptum við Evrópusambandið? Ef Ísland ætlar að standa undir nafni og vera svo metnaðarfullt að það þurfi að margítreka það hljóta forustumenn ríkisstjórnarinnar í þessum efnum að hafa það á takteinum hver samningsmarkmið Íslands séu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég hika ekkert við að segja aftur að Ísland er í hópi metnaðarfyllstu ríkja við gerð samningsins og vill mjög metnaðarfullan samning. Ég held að við eigum ekki að vera feimin við það orðalag og alls ekki heldur gera lítið úr því. Þetta er sannkallaður gleðidagur og það er sönn ánægja að vera á þingi og mæla fyrir samningnum. Við viljum að sjálfsögðu starfa með öðrum Evrópuríkjum og við erum að því. Eins og við gerum þetta erum við í samstarfi við Evrópusambandið vegna skuldbindinga samkvæmt Kyoto-bókuninni. Markmið okkar þar er 20% minnkun losunar til ársins 2020. Skuldbindingar okkar eftir þann tíma verða endanlega ákvarðaðar með ESB eins og þingmaðurinn kom inn á. Það er eðlilegt framhald á góðu samstarfi. Það skiptir líka miklu máli fyrir okkar atvinnulíf að við séum með svipaðar og sambærilegar reglur í loftslagsmálum og okkar helstu viðskiptalönd á EES-svæðinu. Eins og ég segi er markmið okkar 20% minnkun losunar til ársins 2020.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum svarið. Eins og ég skil ráðherrann hefur Ísland í sjálfu sér ekki sjálfstætt markmið í þessu máli heldur hyggst verða samferða Evrópusambandinu. Ég vil samt freista þess að fá skýrari svör frá hæstv. ráðherra og spyr: Hvaða sjónarmiðum ætlar Ísland að halda til haga við borðið ásamt Noregi á fundum með Evrópusambandinu um þessa sameiginlegu framkvæmd? Eða telur utanríkisráðherra að Ísland eigi í sjálfu sér ekkert sjálfstætt erindi að þessu borði heldur dugi að taka við niðurstöðum Evrópusambandsins? Væri þá kannski einhverjum brugðið, jafnvel Bleik, í því að utanríkisráðherra Framsóknarflokksins teldi ekki að Ísland þyrfti að eiga sjálfstæða rödd við borðið heldur léti Evrópusambandinu það eftir í þessum málaflokki. Hæstv. ráðherra kom sérstaklega að þingsályktunartillögu hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra um orkuskipti. Við höfum líka úrgangsáætlanir frá hæstv. umhverfisráðherra og ég spyr: Telur hæstv. ráðherra fullnægjandi þá stöðu sem við erum með núna að því er varðar einstakar, stórtækar áætlanir í íslensku stjórnkerfi, hvort sem þær lúta að sorpmálum, orkuskiptamálum, samgöngumálum eða hverjum öðrum þeim málum sem kunna að varða losun gróðurhúsalofttegunda? Telur ráðherrann að þessum áætlunum sé þannig fyrir komið að þær miði allar að þessu sameiginlega markmiði, þ.e. að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda? Loks vil ég spyrja ráðherrann hvort hann telji það ekki verðugt markmið að vera samferða ýmsum nágrönnum okkar um kolefnishlutlaust samfélag [[Forseti hringir.]]innan tiltekinna marka, til að mynda fyrir árið 2050.
Virðulegur forseti. Rosalega er gaman að vera hérna í dag. Ég verð að segja eins og er að það er sérstakt að það komi frá fyrrverandi ráðherra Vinstri grænna að saka Framsóknarflokkinn um að vera ekki sjálfstæður gagnvart Evrópusambandinu. Flokkur hennar sótti sjálfur um aðild að Evrópusambandinu. Eitt er að við stöndum hér og erum að fjalla um þennan skemmtilega og mikilvæga samning sem Parísarsamningurinn er en að heyra svo frá fyrrverandi ráðherra Vinstri grænna að hún hafi virkilega einhverjar áhyggjur af því að við séum ekki sjálfstæð gagnvart Evrópusambandinu finnst mér mjög skemmtilegt og pínulítið mótsagnakennt. Ég verð að segja það alveg eins og er. [[Gripið fram í.]] Markmið okkar er mjög einfalt. Við viljum að sjálfsögðu minnka þessa losun og ég hef sagt það í framsögu minni en það mætti halda að ráðherrann fyrrverandi sem er oft klæddur í svart hafi bara hreinlega ekki náð því. Þess vegna ítreka ég það sem ég hef sagt, það sem við erum að gera sem er t.d. aðeins öðruvísi er að við erum að fara mjög vel yfir þátt skógræktar og landnotkunar. ESB hefur þar aðrar reglur. Ég veit ekki hvort fyrrverandi umhverfisráðherra gerir sér grein fyrir því. Við erum að vinna að þessum málum, við viljum að skógrækt og landnotkun fái meiri sess en t.d. ESB leggur áherslu á eftir árið 2020. Við munum komast að því. Að sjálfsögðu þurfum við að eiga samstarf við önnur ríki, þó það nú væri. Ég verð bara að segja að jafnvel þó að við séum ekki í aðildarviðræðum við Evrópusambandið eins og ykkar flokkur var í - [[Geturðu svarað spurningunni?]]Ég er að svara spurningunni. Átt þú að vera með inngrip hér? Ég held ekki. Eins og ég segi, við erum auðvitað alltaf að reyna að leggja [[Gripið fram í.]]okkar af mörkum í þessum málaflokki og það erum við einmitt að gera með þessum [[Forseti hringir.]]samningi.
Forseti minnir ræðumenn á að nota rétt ávarpsorð.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að tillaga til þingsályktunar um fullgildingu Parísarsamningsins sé komin fram. Ég tel það vera mikið fagnaðarefni og styð auðvitað málið heils hugar. Ég tel að hæstv. ráðherra hafi í framsöguræðu sinni með málinu rakið ágætlega mikilvægi og nauðsyn þess. Ég held að það séu engar ýkjur að segja að loftslagsmálin eru einhver stærstu og mikilvægustu verkefni okkar samtíðar og okkar sem erum þátttakendur á hinu pólitíska sviði núna. Þetta eru einhver stærstu verkefnin sem okkar bíða og við þurfum að fást við og taka á. Mér finnst það jákvætt að Ísland ætli að vera í hópi þeirra ríkja sem vilja standa að metnaðarfullum samningi og að við viljum starfa með metnaðarfyllstu ríkjum heims. Ég held einmitt að sem ein af ríkustu þjóðum heims beri okkur hreinlega skylda til að vera mjög metnaðarfull þegar kemur að þessum málum, en einnig vegna þess að við búum óskaplega vel þegar kemur að ákveðnum þáttum líkt og hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni. Við erum svo gæfusöm við getum hitað húsin okkar með sjálfbærum og umhverfisvænum hætti frá náttúrunnar hendi. Það er eitthvað sem mjög margar þjóðir í heiminum geta hreinlega ekki. En ég held að við mundum flest skrifa upp á að það að búa í hlýju húsnæði, eða niðurkældu húsnæði ef maður býr sunnar á jarðarkúlunni, séu óskaplega mikil lífsgæði. Ég held að þetta sé ein af stóru áskorununum sem mjög mörg ríki standa frammi fyrir, þ.e. hvernig hús verða hituð og kæld. Ég held að vegna þess að við búum við þessa miklu grænu orku sem við getum nýtt til húshitunar getum við ekki aðeins verið öðrum fyrirmynd heldur beri okkur einnig á sama tíma skylda til að leggja einstaklega mikið af mörkum á öðrum sviðum þar sem við búum við slík forréttindi og gæði. Ég hef áhyggjur af því að við séum ekki að vinna nægilega vel að aðgerðaáætlun um það hvernig við ætlum að ná þeim markmiðum sem við setjum okkur. Ég tel þess vegna að sú spurning sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir spurði að hér áðan í andsvörum við hæstv. ráðherra um það hver samningsmarkmið Íslands væru sé mjög mikilvæg. Ég tek undir þau orð að við getum ekki eingöngu beðið eftir því að sjá hvað Evrópusambandið ætli að gera heldur verðum við einnig að setja fram okkar eigin markmið. Ég ætla ekki að gera lítið úr því sem hæstv. ráðherra sagði þar sem hún talaði um áherslu á skógrækt. Ég held að það sé fínt. En ég held að það þurfi að huga að þessum málum á svo miklu stærri og víðari grunni því að skógrækt ein og sér held ég að dugi engan veginn. Þess vegna vil ég hvetja til þess og undirstrika nauðsyn þess að Ísland geri sér aðgerðaáætlun og vísa því að hluta til til hæstv. umhverfisráðherra, sem ég er mjög ánægð með að sé hér í salnum og ætli að taka þátt í umræðunni, því að það verkefni er auðvitað að miklu leyti á hennar borði þó svo að hæstv. utanríkisráðherra fari með það hlutverk að leggja fram fullgildingu á Parísarsamningnum. Í fyrirspurn sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir beindi til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um aðgerðir í loftslagsmálum er einmitt spurt um það hvernig stjórnvöld hyggist fylgja eftir sóknaráætlun í loftslagsmálum og til að mynda spurt um hvert hlutverk hinna ýmsu stofnana sem heyra undir umhverfisráðuneytið sé í þessum málum. Það er athyglisvert þegar maður les í gegnum svör hæstv. ráðherra að þar eru orð á borð við rannsóknir, vöktun, eftirlit, losunarbókhald, aftur kemur hér fyrir orðið vöktun, gegnumgangandi í gegnum allt svarið. En þetta er vitaskuld ekki nóg. Auðvitað er mikilvægt að fylgjast með og hafa kortlagt alla þessa þætti en vöktun ein og sér og bókhald munu ekki verða til þess að Ísland geti dregið úr losun sinni. Það þarf meira að koma til. Ég er þeirrar skoðunar að við getum ekki leyft okkur að bíða heldur verði að byrja vinnuna mjög hratt, það verði að setja markmið og gera áætlun um það hvernig Ísland ætli að uppfylla og standa við þær skuldbindingar sem fullgilding Parísarsamningsins þýðir. Ég hef áhyggjur af því að of mikill fókus sé settur á orðin á blaðinu sem segja að við ætlum að ná 40% samdrætti í losun árið 2030, sem er auðvitað gott og nauðsynlegt markmið, en það verður að liggja fyrir áætlun um það hvernig við gerum þetta. Annars er hreinlega hætt við að þessi stórmerkilegi samningur sem var gerður í París verði ekki að neinu því að ef fleiri lönd draga lappirnar og skrifa bara undir, því undirskrift er jú auðveldi parturinn í þessum efnum, ef raunin verður sú að ríkin setja sér ekki markmið sem þau ætla að fylgja, þá gerist auðvitað ekki neitt. Ég vil því að lokum, um leið og ég fagna því aftur að þessi þingsályktunartillaga um fullgildingu samningsins sé komin fram, brýna [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn sem og þá flokka og það fólk sem verður í forsvari eftir kosningar til þess að taka málið föstum tökum og setja markmið og gera áætlun til þess að okkur verði ágengt í þessum efnum.
Frú forseti. Ég eins og aðrir þeir sem hafa tjáð sig í þessu máli um fullgildingu Parísarsamningsins varðandi loftslagsmál fagna auðvitað því að við Íslendingar séum að fara að undirrita formlega þessa samþykkt sem var gerð milli þjóða. Þetta er tímamótamál og löngu tímabært að þjóðir heimsins bindist samtökum og vinni að því að draga úr gróðurhúsaáhrifum og fullgildi þennan loftslagssamning. Mig langar aðeins áður en ég fer að tala almennt um þessi mál að fara yfir þau. Parísarsamningurinn myndar ramma utan um skuldbindingar ríkjanna sem þau hafa sjálfviljug sett fram með það að markmiði að halda hækkun hitastigs jarðar undir 2° miðað við meðalhitastig jarðar fyrir iðnvæðingu. Þetta er metnaðarfullt markmið þó að menn hafi deilt svolítið um það hvar það ætti að liggja. Jafnframt skuli leita leiða til þess að halda hækkun hitastigs undir 1,5°. Samningurinn mun hafa áhrif á markmið Íslands í loftslagsmálum en hefur ekki að geyma bein ákvæði um tölulegar skuldbindingar einstakra ríkja. Ég stoppa við þetta. Það er ekki verið að tala um að hvert ríki fyrir sig þurfi að skuldbinda sig með ákveðnum hætti varðandi tölulegar skuldbindingar. Þar finnst mér að Ísland eigi að sýna sem mestan metnað og vera í framvarðarsveit í loftslagsmálum. Við höfum svo mikla möguleika á því að vera fyrirmynd annarra þjóða í þeim efnum, búandi við þann mikla jarðhita sem við höfum og möguleika á orkuskiptum, bæði til sjós og lands, og möguleika á mörgu þar sem við höfum að stórum hluta ósnortna náttúru og getum dregið línuna, hvar við viljum virkja og hvar við viljum vernda, og hvernig við notum orku okkar sem við höfum virkjað og ætlum okkur að virkja, hvort við nýtum hana í þágu atvinnustarfsemi, grænnar atvinnustarfsemi, eða hvort við nýtum hana, eins og allt of mikið hefur verið gert af, í mengandi stóriðju sem í dag tekur um og yfir 80% af allri þeirri rafmagnsframleiðslu sem er í landinu. Er það mikið umhugsunarefni. Ísland lagði fram áætlað framlag sitt í júní 2015 eftir samþykkt þess efnis í ríkisstjórn. Þar kemur fram að stefnt sé að því í samstarfi við aðildarríki Evrópusambandsins að ná 40% samdrætti í losun árið 2030 miðað við útblástur árið 1990. Þetta er háleitt markmið. Ég tek undir það sem hefur komið fram, eins og hjá fyrri ræðumanni, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, að við Íslendingar þurfum að sýna fram á aðgerðaáætlun í þeim efnum. Þó að við horfum til þess hvað aðildarríki Evrópusambandsins ætla að gera er engin ástæða til að hengja sig á þá lest og sýna ekki frumkvæði heldur vera sú þjóð sem setur sér háleit markmið og dregur vagninn og er til fyrirmyndar. Það er oft sem lítil ríki geta verið sá aðili sem er í forsvari og er til fyrirmyndar, sem stóru iðnríkin í Evrópu geta horft til og unnið út frá, hvernig við nýtum orku okkar og annað því um líkt og hvaða metnað við höfum varðandi orkuskipti. Hvað höfum við t.d. gert í orkuskiptum? Erum við nógu framsýn í þeim efnum? Ég tel svo ekki vera. Við höfum allt of mikið einblínt á að nýta orku okkar til stóriðju. Ef við horfum á mál sem eru nú undir í þinginu, eins og tollasamninginn við Evrópusambandið, búvörusamninginn og rammaáætlun, það mál sem kemur trúlega fyrir þingið á næstu dögum, niðurstaða verkefnastjórnar þriðja áfanga í þeim efnum, þá eru þetta allt mál sem með einum eða öðrum hætti snerta það hvernig við Íslendingar ætlum að haga okkar málum til að ná þeim markmiðum að binda kolefni og draga úr gróðurhúsaáhrifum og loftmengun. Hefur það verið ákveðið einhvers staðar eða ætla menn að gera það, meta áhrif t.d. tollasamningsins hvað varðar loftslagsmarkmið okkar og aðild að Parísarsamningnum? Við vitum að gífurleg mengun fylgir þeim mikla flutningi á matvælum til landsins sem annars væri með góðu móti hægt að framleiða innan lands. Við vinstri græn höfum lagt til að áhrif búvörusamningsins verði líka umhverfismetin og höfum náð því fram í vinnu atvinnuveganefndar að það verður gert á næstu þremur árum sem samningurinn fer í endurskoðun og skoðun starfshóps. Ég tel það vera góðan áfanga. Stóriðjustefnan sem rekin hefur verið almennt í landinu með harðri hendi fær falleinkunn þegar við horfum til þeirra markmiða sem eru undir Parísarsamningnum. Ég tel að nú verði stjórnvöld algerlega að snúa við blaðinu og horfa til þess að við eigum að byggja upp grænt hagkerfi með sem sjálfbærustum hætti. Síðasta ríkisstjórn lagði fram metnaðarfullt plagg í þeim efnum sem núverandi ríkisstjórn ýtti út af borðinu og hefur ekki unnið með. Varðandi nýtingu og vernd náttúruauðlinda skiptir gífurlega miklu máli hvernig og hvar við nýtum og í hvað sú orka er ætluð. Þar þurfa að verða alger hamskipti frá því sem nú er ef ekki á illa að fara og við að falla á því prófi að undirgangast þau markmið sem hér er verið að fullgilda. Við höfum svolítið dregið lappirnar í þessum málum öllum saman en það er gott að það er komið að okkur núna að undirrita þennan samning, formgera hann á Íslandi. Það er búið að fullgilda hann í Noregi fyrir þó nokkru síðan og í Kína á dögunum. Svo er það verkefni næsta umhverfisráðherra, eftir næstu kosningar, að vinna að því að koma með metnaðarfulla aðgerðaáætlun fyrir okkur Íslendinga til þess að vera sá aðili sem hefur mikinn metnað til þess að ganga til verka í þeim málaflokkum sem hér hafa verið nefndir, eins og orkuskipti og áhrif og umhverfismat almennt á allt það sem ríkið hefur og getur haft áhrif á og hið almenna efnahagsumhverfi í landinu og einstaklingar. Við höfum öll með einum eða öðrum hætti áhrif á loftmengun og gróðurhúsaloftmengun, hvort sem það er einstaklingur, fyrirtæki, ríki eða sveitarfélög. Þarna þurfa allir aðilar að leggja sitt af [[Forseti hringir.]]mörkum og draga ekkert undan, því að það skiptir komandi kynslóðir öllu máli að vel sé að málum staðið.
Virðulegi forseti. Ég fagna því mjög að fullgilding Parísarsamkomulagsins sé komin til staðfestingar á Alþingi Íslendinga. Utanríkisráðherra hefur þegar flutt hér greinargóða framsöguræðu þar sem farið er yfir það helsta sem máli skiptir varðandi Parísarsamninginn og ávinning af því að fullgilda hann snemma. Ég tek að sjálfsögðu undir ræðu hennar enda er það kappsmál umhverfis- og auðlindaráðherra að fullgilda samninginn sem og ríkisstjórnarinnar allrar. Ísland var í hópi ríkja sem vildu metnaðarfullan samning í París. Við vorum þar með mjög öfluga kynningu sem vakti athygli á ýmsum málum sem við höfum sett á oddinn í umræðunni um loftslagsmál, svo sem endurnýjanlega orku, landgræðslu og skógrækt og áhrif loftslagsbreytinga á hafið og jökla. Ég ætla ekki að endurtaka það sem fram kom í framsögu hæstv. utanríkisráðherra en vil þó fá að bæta við nokkrum atriðum, ekki síst um hvernig við getum tekist á við þær skuldbindingar sem er að finna í Parísarsamningnum. Samningurinn markar sannarlega tímamót. Hann gefur okkur von um árangur í loftslagsmálum. Hann gefur okkur von um að umræður og viðræður milli þjóða um loftslagsmál séu komnar á betri veg því að þau mál voru komin í ákveðið öngstræti. Þróuð ríki sögðu að ekki gengi til lengdar að öflug og vaxandi þróunarríki eins og Kína, Indland, Brasilía og Kórea væru ekki skuldbundin til að draga úr losun. Þróunarríkin sögðu aftur á móti að rík lönd yrðu að vera í fararbroddi og að þar hefði skort á. Báðir aðilar höfðu nokkuð til síns máls. En í París tókst hins vegar að finna hina pólitísku sátt sem lengi hafði vantað. Hún er ekki fullkomin frekar en mörg önnur mannanna verk en hún er okkar helsta og ef til vill besta von og gefur okkur þess vegna tækifæri að verja kröftum okkar í að leysa vandann í stað þess að reyna að leita að sökudólgum. Ísland gaf fyrirheit um sinn hluta innan Parísarsamningsins þar sem við stefnum að metnaðarfullu framlagi en, og ég segi en, það má ekki dyljast neinum að það verður vitaskuld töluvert átak að ná þeim markmiðum sem sett hafa verið fram. Því verður ekki náð nema með átaki allra, þ.e. að allir komi þar að. Ég skynja að okkur hefur þegar orðið talsvert ágengt. Það hefur orðið vitundarvakning í þjóðfélaginu, hjá atvinnulífinu, sveitarfélögum, vísindamönnum, stofnunum og almenningi. En styrkur sóknaráætlunarinnar, sem hér hefur verið rædd og mönnum er náttúrlega vel kunnugt um, er einmitt að virkja fleiri með okkur og að reyna að finna raunhæfar lausnir. Það er svipað og þegar maður hendir grjóti í sjó fram að við það myndast gárur. Það er nákvæmlega þannig að við setjum fram sóknaráætlun í 16 liðum en við viljum að það sé eins og steinninn sem varpað er í sjóinn, það eru gárurnar sem smita út frá sér, við viljum finna þann styrk og það held ég að sé að gerast. Mig langar að nefna dæmi. Landgræðslumálin vöktu gríðarlega athygli í París. Það kom okkur eiginlega á óvart að það vekti mesta athygli hjá svo mörgum hvernig við stöndum að landgræðslu. Okkur var boðið að koma í viðtöl og annað á eftir. Eitt þeirra verkefna er endurheimt votlendis. Það er Landgræðslan sem sér um það og hefur unnið að nokkrum verkefnum. Með formlegum hætti tókum við fyrstu skóflustungurnar að endurheimt votlendis á Bessastöðum nú í sumar og var eitt af síðustu verkum síðasta forseta. En það var ekki bara þar. Ég frétti líka að biskup Íslands vildi fara af stað með slíkt átak í Skálholti og hefur eflaust gert það. Mér finnst það nokkuð skemmtilegt að það séu þessir staðir í okkar þjóðarsögu sem um er að ræða. Með því er verið að segja: Hér erum við með staði, sem ekki eru nýttir mikið undir hefðbundinn landbúnað, endurheimtum þar votlendi. Maður sér að þessar stofnanir, að bæði forsetaskrifstofan og biskupsstofa koma þarna að, sem og t.d. sveitarfélagið Garðabær sem er núna að vinna mjög skemmtileg verkefni. Það eru þegar komnar einar átta umsóknir af ríkisjörðum, ef ég skil það rétt. Við erum að gera mjög margt. Bara síðast í fréttum í gær var sagt frá því að verið væri að hirða fræ af melgresi á svörtum Mýrdalssandinum. Þessi undrajurt, melgresið, hefur breytt miklu. Auðvitað bindur hún líka kolefni. Það er ekki bara skógurinn sem við viljum efla, landgræðslan hefur líka mikið að segja og getur bundið kolefni. En hvað sem segja má hér, þótt mönnum finnist við ekki nógu sókndjörf í sóknaráætluninni er þetta samt fyrsta áætlun Íslands í loftslagsmálum sem byggir á verkefnum sem eru fjármögnuð sérstaklega til þess af stjórnvöldum. Og við ætlum að ná árangri. Vitaskuld þarf að kosta þar einhverju til en það ætlum við okkur að gera. Ég þarf svo sem ekki að nefna dæmi, þetta hefur verið rætt áður á hv. Alþingi, eins og varðandi orkuskipti og að fjölga hleðslustöðvum fyrir rafbíla og gera það myndarlega. Þegar hafa verið auglýstir styrkir til þeirra verka. Það er að sjálfsögðu borðleggjandi fyrir Íslendinga að vera þar fremstir í flokki til þess að nýta okkar loftslagsvæna og tiltölulega ódýra rafmagn í stað innflutts, mengandi eldsneytis. Við eigum ótal sóknarfæri. Við erum að vinna og höfum verið að vinna að vegvísum fyrir loftslagsvænan sjávarútveg. Mér finnast sjávarútvegsfyrirtæki og bara atvinnugreinin í heild taka mjög vel við sér varðandi þessi mál. Það er sem sagt verið að vinna með greinunum sjálfum, bæði sjávarútvegi og landbúnaði. Þar er fólk innan dyra sem býr yfir þekkingu og kemur með loftslagsvænar lausnir. Enn og aftur: Styrkur þessa verkefna er einmitt að virkja fleiri til verka. Það hefur náttúrlega komið fram í ræðum í dag hjá hæstv. utanríkisráðherra að við erum að auka fé til skógræktar. Við eigum mikið af landi. Það er það sem við höfum umfram mörg önnur Evrópulönd að við eigum land sem við getum nýtt til skógræktar og aukinnar landgræðslu. Í því felst mikil auðlegð. Það er skiljanlegt að við séum ekki komin lengra varðandi sýnileika þótt sett hafi aukið fé í skógrækt því að það tekur sinn tíma að búa til tré úr fræi til gróðursetningar. En allt er þetta að koma og innan tíðar munum við sjá það gerast. Það viljum við stórefla. Barátta gegn matarsóun er eitt af verkefnunum sem allir geta tekið þátt í. Það verkefni nokkuð táknrænt fyrir baráttuna gegn loftslagsbreytingum og fyrir umhverfisvernd að sóun á mat veldur óþarfaframleiðslu, óþarfaflutningum og óþarfamyndun úrgangs. Allt eru það mál sem tvinnast saman varðandi loftslagsmál og umhverfismál almennt. Það er gaman að segja frá því að núna næstkomandi föstudag verður vegleg kynning og ráðstefna í Perlunni, Saman gegn sóun, sem nokkur fyrirtæki standa að. Fenúr á mestan heiður af ráðstefnunni, en jafnframt koma Kvenfélagasamband Íslands og frjáls félagasamtök að henni. Mér finnst gaman að vekja athygli á því að það er ekki bara ríkið sem á að gera allt. Það er ríkið sem á að vera í fararbroddi, koma kannski með hugmyndir, en síðan er það umhverfið sjálft sem tekur við sér, meðal annars varðandi þetta verkefni, sem mér finnst skemmtilegt. Maður sér að fólk er farið að hugsa um að við þurfum eitthvað að gera til að sporna gegn matarsóun. Ég veit ekki hversu mikið ég á að vera tala hér um sóknaráætlunina en Veðurstofa Íslands er öflugt fyrirtæki og hefur tekið að sér að kortleggja og vera með vöktun. Ef við kortleggjum og vöktum umhverfið sjáum við breytingar sem verða frá einu ári til annars. Það er líka nauðsynlegur þáttur. Ráðinn hefur verið sérfræðingur í umhverfis- og auðlindaráðuneytið til að hanna sérstaklega sóknaráætlunina. [[Forseti hringir.]]Ég tel það mjög jákvætt að við höfum getað fengið fjármagn til baráttumála okkar í loftslagsmálum. Ég skynja jákvæða umræðu hér á Alþingi um Parísarsamninginn og álít að þetta sé ánægjulegur dagur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir ræðu hennar í þessu máli. Mig langar að freista þess að spyrja hana spurninga sem ég spurði framsögumann hér áðan og fékk ekki svör við og lúta að samningsmarkmiðum Íslands í samskiptunum við Evrópusambandið og á okkar sameiginlegu fundum ásamt Noregi með ESB um þessa sameiginlegu framkvæmd. Það liggur fyrir að við ætlum að vera samferða Evrópusambandinu, um það var gert samkomulag á sínum tíma. Ég held að það sé efnislega skynsamlegt. Hins vegar sakna ég þess að fram komi hjá forustumönnum ríkisstjórnarinnar, og þá stendur það kannski frekar upp á umhverfisráðherra en utanríkisráðherra sem vék sér undan að svara því áðan, hver verði aðkoma Íslands eða samningsmarkmið við samningaborðið. Það er jú alveg ljóst og rétt og kom fram í orðum hæstv. umhverfisráðherra áðan að hlutfall svokallaðrar hreinnar orku á Íslandi er mikið og hafa verið nefndar tölur yfir 70% og telst vera það hæsta í heiminum. Það er nálægt þeirri tölu líka í Noregi. Mig minnir að þar sé talan 69% nefnd. En engu að síður hafa norsk stjórnvöld lýst því yfir að þau vilji draga úr losun um 40% óháð þessum samningum við Evrópusambandið um þátttöku í sameiginlegu markmiði. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún geti sagt okkur frá því hvaða skilaboð Ísland vilji vera með við samningaborðið eða hvort Ísland vilji sjá fyrst hvað kemur út úr samskiptum Noregs og Evrópusambandsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir. Ég held að ég geti sannfært hana um að við munum ekkert koma bláeygð að þessu samningaborði. Við erum náttúrlega með ýmislegt sem við höfum verið að vinna að eins og ég held að hafi komið skýrlega fram í ræðum í dag. Samningar verða endanlega leiddir til lykta núna um áramótin. Ég treysti mér ekki til að nefna hér einhverja prósentutölu eða hvort við munum taka undir það markmið sem Noregur hefur sett fram umfram 40%. Við höfum ekki tekið endanlega ákvörðun um það.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir heiðarlegt og málefnalegt svar í þessu efni sem er auðvitað mikilvægt að hafa í svo stórum málaflokki. Ég vil taka undir með ráðherranum að það er fagnaðarefni að þetta þingmál skuli vera loksins fram komið og við getum lagt okkar að mörkum a.m.k. í þessu staðfestingarferli. Það fram kemur í máli hæstv. ráðherra að hún treystir sér ekki til þess að taka undir markmið Noregs og ég virði það við ráðherrann að fyrir því séu einhverjar ástæður, en nú fer að losna um Alþingi og kosningar fara að nálgast og fólk er að móta afstöðu sína í stórum málaflokkum, þar á meðal í umhverfismálum. Sumir vilja halda því fram, m.a. sú sem hér stendur, að loftslagsmálin séu kannski eitt af stærstu málum samtíðarinnar og því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra, sem mun í lok þessa stutta kjörtímabils yfirgefa sæti umhverfisráðherra, hvað hún telji vænlegast að verði framlag Íslands á þeim vettvangi. Gefum okkur að hún vilji ekki svara því fyrir sjálfa sig heldur láta Framsóknarflokknum það eftir, en ég vil samt freista þess að spyrja hana sérstaklega um hugmynd sem hefur verið mjög víða uppi, þ.e. að viðkomandi samfélag stefni að því að verða kolefnishlutlaust á einhverju tilteknu ári, t.d. árinu 2050. Ég spurði líka hæstv. utanríkisráðherra um þetta og fékk ekki svör við því. Ísland gæti orðið kolefnishlutlaust árið 2050. Fyrir Alþingi liggur þingsályktunartillaga um það. Mig langar að spyrja hæstv. umhverfisráðherra, þegar hún lítur yfir farinn veg sinnar embættistíðar og til framtíðar fyrir landið og miðin, fyrir Ísland [[Forseti hringir.]]og mannkynið, hvort hún telji það ekki vera gott framlag okkar Íslendinga inn í þá umræðu.
Virðulegur forseti. Þetta eru skemmtilegar umræður. Sannarlega hverf ég úr starfi umhverfis- og auðlindaráðuneytis með söknuð í brjósti því að mér finnst sá málaflokkur afskaplega ögrandi en jafnframt gefandi. Ég er alveg sannfærð um að vægi hans mun vaxa í framtíðinni. Þar eru gríðarlega mörg verkefni. Það er oft þannig með hegðun okkar, og ég hef lært sjálf að skilgreina mína eigin hegðun enn frekar við það að komast í þetta embætti, að það er svo margt sem við gerum sem getur orðið til þess að laga til í umhverfismálum og loftslagsmálum þar með, ég hef sagt t.d. með því að draga úr matarsóun, með því að draga úr flutningum. Ég get alveg tekið undir með þingmanninum að það gæti verið æskilegt að setja þetta markmið fram, 2050. Mér er alltaf svolítið illa við að beita bönnum, mig langar frekar að sjá þetta gert með fræðslu og kannski ljúfari aðferðum en beinum bönnum eða annað. En maður verður að vita hvert maður stefnir, það er rétt. Ég get alveg tekið undir með henni að þetta væri æskileg áskorun, að stefna að kolefnishlutlausu Íslandi árið 2050.
Virðulegi forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um fullgildingu Parísarsamningsins. Svo það sé enn og einu sinni sagt, þó að það hafi komið hér vel fram í andsvörum, er um að ræða mikið fagnaðarefni fyrir Ísland og auðvitað á sínum tíma fyrir heimsbyggðina alla, en tiltekinn hópur ríkja þarf að fullgilda Parísarsamninginn til að því ferli sé lokið. Ég hef verið að freista þess í andsvörum að kalla eftir skýrari stefnu núverandi og fráfarandi ríkisstjórnar en hef ekki fengið skýr svör hvað það varðar, en það tel ég að hljóti að vera mikilvægt verkefni fyrir alla stjórnmálaflokka núna í aðdraganda kosninga að geta svarað spurningunni um loftslagsstefnu Íslands eða hvernig við sjáum hana vera og hvert við teljum vera skynsamlegt og, jú, metnaðarfullt markmið Íslands við samningaborðið og þegar kemur að því að semja við Evrópusambandið ásamt Noregi um sameiginlega framkvæmd. Mig langar líka til að benda á og árétta mikilvægi þess að við horfum á þennan málaflokk í samhengi við alla aðra málaflokka. Kannski er þetta einmitt málaflokkur sem ætti að vera yfir og allt um kring. Sum ríki hafa meira að segja gengið svo langt að hafa sérstakt loftslagsráðuneyti sem heldur utan um þennan málaflokk, kannski einmitt vegna þess að loftslagsmálin varða ekki bara umhverfismálin í hefðbundnum skilningi heldur ekki síður mál sem lúta að orkumálum, samgöngumálum og, eins og kom fram í máli hæstv. umhverfisráðherra, mál sem lúta einfaldlega að daglegu lífi og neysluháttum samfélagsins. Þannig er umræðan um loftslagsmál alltaf áminning um að málaflokkurinn er breiður og hann verður að tengjast og gegnsýra allt samfélagið og alla málaflokka þess. Þess vegna hef ég kallað eftir því, bæði hér í umræðunni og áður og víðar, að hin raunverulega loftslagsáætlun, hvort það er sóknaráætlun eða aðgerðaáætlun sem við eigum til frá árinu 2010 eða hverju nafni sem slík áætlun nefnist, þarf auðvitað að vera yfiráætlun sem fangar miklu fleiri málaflokka. Ég hef kallað eftir því í andsvörum við hæstv. innanríkisráðherra þegar hún mælti fyrir samgönguáætlun hver væru loftslagsmarkmið samgönguáætlunar. Ég tel að við verðum, ef við ætlum að ná að taka þau skref að draga umtalsvert úr losun gróðurhúsalofttegunda, geti það ekki verið einskorðað við eina tiltekna áætlun og aðgerðapunkta undir henni. Þess vegna þurfum við að gæta að þessari samtvinnun og við eigum einhverjar fyrirmyndir hér í stjórnsýslunni sem eru tilraunir til svona samþættingar. Ég vil nefna eina aðferð sem hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hefur talað fyrir og komið til framkvæmda sem heitir Stjórnstöð ferðamála, sem hefur þó legið undir ámæli fyrir allt mögulegt. Það er að minnsta kosti tilraun til að leiða saman þá ráðherra og þá málaflokka sem tengjast málinu með einhverjum hætti og mætti velta fyrir sér hvort slíkt ráð þyrfti að vera til þegar loftslagsmálin eru annars vegar. Þingmál um loftslagsráð hefur fengið afgreiðslu í gegnum Alþingi. Þar er um að ræða loftslagsráð sem hefur það meginhlutverk að gera ráðstafanir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi og hafi skilgreind verkefni þar um og sé samráðsvettvangur þeirra aðila sem hafa bæði beina og óbeina aðkomu að þessum málaflokki. Mig langar líka að víkja að þeirri staðreynd og held að ekki verði undan því vikist að nefna það að áhöld eru um að Parísarsamkomulagið sem slíkt muni ná markmiðum sínum um hlýnun andrúmsloftsins undir tveimur gráðum. Menn hafa meira að segja sagt sem svo og örugglega með rökum að Parísarsamkomulagið í núverandi mynd í raun og veru sé nær 2,7° í hlýnun. Það er einfaldlega of mikið, allt of mikið. Climate Action Network hefur bent á þetta. Í ljósi þess voru sett sérstök ákvæði í Parísarsamkomulagið um að endurskoða markmiðin reglulega vegna þess að menn töldu vera innstæðu fyrir þessum efasemdum. Að samkomulagið sem slíkt væri ekki nægilega öflugt til að ná þessum markmiðum. Það er þannig að við erum að horfa á algerar hamfarir og stöðu þar sem verður ekki snúið við ef við erum komin að svo mikilli hlýnun jarðar. Ábyrgðin er mikil og kannski einna mest hjá okkur sem erum í hinum iðnvædda hluta heimsins. Menn hafa sagt að 1,5° sé í raun og veru það sem við þolum, það sem heimurinn þolir, hvort sem það er mannskepnan eða aðrir þættir vistkerfanna. Aðildarríki loftslagssamningsins þurfa þá að öllum líkindum að gera enn betur en við höfum verið að tala um ef við ætlum að halda okkur þar. Það að vera metnaðarfullur þýðir sennilega það að stíga skref sem eru enn þá framar en áður hafa verið nefnd. Eins og kom fram í andsvörum mínum áðan er orðið „metnaðarfullt“ nokkuð algengt í þeim stutta tillögutexta sem hér er undir. En til þess að uppfylla þau sjónarmið sem það ágæta orð felur í sér þurfum við að gera enn betur. Jafnvel og sennilega þurfum við að stefna að því að ná því markmiði að Ísland verði kolefnishlutlaust eða a.m.k. að draga mun meira úr losun gróðurhúsalofttegunda en lítur út fyrir að verði við óbreytt ástand. Ég vil líka nefna, af því að ég var að tala um samþættingu ýmiss konar áætlana, að á síðasta kjörtímabili sem var nú sennilega með því sviptingasamasta frá lýðveldisstofnun urðu þó mjög jákvæð tíðindi hér í þingsal þegar við samþykktum með öllum greiddum atkvæðum þingsályktunartillögu um grænt hagkerfi. Það var einmitt tillaga sem snerist um tölusettar tillögur í þá veru að færa þróun hagkerfisins með sem fjölbreyttustum hætti í átt að grænni og jákvæðri þróun, þ.e. að hvort sem um væri að ræða nýsköpun, þróun eða vöruþróun, matvælaframleiðslu eða hvað það væri, þá værum við að freista þess að gæta að því að vöxtur væri ekki á kostnað náttúruauðlinda og væri ekki á kostnað þeirra gæða sem við verðum að standa vörð um til langrar framtíðar. Það olli þess vegna miklum vonbrigðum að við ríkisstjórnarskiptin 2013 voru þessar tillögur eitt af því sem var slegið út af borðinu, þá sennilega undir þeim formerkjum að þetta væru leifar frá fyrri ríkisstjórn og menn töluðu jafnvel um gæluverkefni og eitthvað slíkt. En ég tel að ekki verði undan því vikist að við tökum þessa áætlun upp aftur. Ég held og trúi því raunar að þar muni bæði sjálfstæðismenn og framsóknarmenn vilja eiga aðkomu. Það snýst einfaldlega um það að horfast í augu við það að ef við ætlum að deila kjörum á þessari jörð til einhverrar framtíðar verðum við að gæta að því að vöxturinn sé ekki ágengur. Sú tillaga var góð. Þar voru tölusettar tilteknar aðgerðir og vera má að endurskoða þurfi þær, en ég mun leggja áherslu á það sjálf og vonast til að við getum orðið fleiri samferða í því að taka upp þennan þráð og reyna að þróa íslenskt hagkerfi í áttina að því að það grænkist. Og þar með að við drögum varanlega úr losun gróðurhúsalofttegunda. Vegna þess að við búum alltaf við þá erfiðu stöðu að sterkara hagkerfi, aukinn hagvöxtur, [[Forseti hringir.]]leiðir að jafnaði til aukinnar losunar gróðurhúsalofttegunda og það besta fyrir loftslagið er því miður þegar hagkerfið dregst saman. Þetta er viðfangsefni sem við verðum að horfast í augu við.
Forseti. Að sjálfsögðu fagnar maður því að við séum að fullgilda þennan samning. Ég var svo lánsöm að fá tækifæri til að vera í París á fundi sem haldinn var í franska þinginu á vegum Alþjóðaþingmannasambandsins þar sem farið var yfir þessu mál og þær ályktanir sem Alþjóðaþingmannasambandið hefur verið að vinna í málaflokknum. Ég verð að segja að það var svolítið merkilegt að heyra í kollegum mínum, þingmönnum víðs vegar að úr heiminum, og þeim sem hafa verið á ráðstefnum um loftslagsmál og í tilraunum til að setja hnattræn viðmið til að takast á við hið gríðarlega stóra vandamál sem við horfumst í augu við á hverjum degi, sem verður alltaf stærra og stærra og nánast svo yfirþyrmandi að maður hálflamast. Það hefur verið voðalega lítið um að þingmenn séu á loftslagsráðstefnunni þangað til núna. Alþjóðaþingmannasambandið átti stóran hlut í því að það voru svona margir þingmenn þarna en þessi fundur var hengdur við loftslagsráðstefnuna sem við áttum sem aukafund og mjög margir sáu tilefni til að koma. Ég held að mjög brýnt sé að þetta sé einmitt tekið miklu meira og dýpra inn á hið pólitíska svið en hefur verið gert. Í raun hlýtur það að vera ákveðin krafa til allra stjórnmálaflokka að loftslagsmálin séu hluti af orðræðunni á hverju ári og sér í lagi á kosningaári. Við verðum að hætta að líta svo á að umhverfið okkar tengist tilteknum flokkum. Það hefur alltaf valdið mikilli furðu hjá mér að það sé skilgreint á þann hátt að þeir sem láti sig umhverfið varða séu vinstri fólk. Mér finnst það stórkostlega furðulegt. Það er ein af ástæðunum fyrir því að okkur hefur miðað svona lítið áfram. Það var nokkuð sem olli mér töluvert miklu hugarangri í París varðandi samninginn. Þetta er að sjálfsögðu tímamótasamningur en hann tekur aðeins á mjög afmörkuðu vandamáli. Það kom nefnilega í ljós að ákveðið var að taka út fyrir sviga eina aðalástæðuna fyrir því að það fer svona mikill koltvísýringur út í andrúmsloftið. Það eru nefnilega ekki bara bílar eða flugvélar. Það er ekki bara olían. Nei, það eru líka trén sem falla vegna sívaxandi kröfu um kjöt, ódýrt kjöt. Það var ákveðið að taka þetta út fyrir sviga því að talið var að ekki yrði hægt að ná samkomulagi með þennan stóra hluta vandamálsins innan sviga. Það olli mörgum miklum vonbrigðum. Þá var jafnframt ekki tekið á ástæðu þess að olíuverð er svona lágt. Farið hefur verið út í sífellt óumhverfisvænni aðgerðir til að ná í meira gas og olíu sem er gert m.a. í gegnum „fracking“ og líka er hægt að sjá hörmulegar afleiðingar þess sem kallað er tjörusandar, aðferð við að ná upp olíu í Alberta-fylki í Kanada. Það er nánast ómögulegt að takast á við öll þessi stóru mál ef við sleppum langstærsta hluta vandamálsins. Hvað varðar að setja kvóta á stóriðju og fyrirtæki hefur það nú þegar sýnt sig að svindlað er á því. Fyrst við getum ekki tekið þetta inn í samfélögin okkar og aðstoðað fólk við að finna fyrir samfélagslegri ábyrgð gagnvart framtíðinni, þá erum við alltaf að gera pínulítið og aldrei nóg. Við erum að verða of sein, forseti. Ef við gerum ekki eitthvað róttækt, ekki einungis varðandi lög og kvaðir, ef við gerum ekki eitthvað róttækt inni í okkur, inni í hverju einasta mannsbarni, þá verður framtíðin fyrir börnin okkar og barnabörn hræðileg. Hún verður hræðileg, forseti. Ég skil ekki af hverju þetta fær svona lítið rými. Þetta vandamál fer ekkert. Þetta vandamál stækkar dag frá degi. Það þýðir ekki að taka á afmörkuðum hluta þess. Við verðum að líta á þetta heildrænt. Það voru örlagatímar 1960–1970. Þá þegar var fólk orðið mjög meðvitað um þá vá sem mengun og eitur er, sem var sett út í náttúruna og er enn að koma fram. Til dæmis eru dýr með þykkt fitulag, hvort sem þau eru í sjó eða á landi við Grænland og á Grænlandi, enn með eitur í sér frá því að eitri var pumpað út árið 1970 og 1980. Mengunin hverfur ekkert. Hún heldur áfram að vera hluti af vistkerfinu okkar. En á þessu tímabili, 1960–1970, var tekin ákvörðun sem hefur verið mjög afdrifarík. Hún var sú að þegar átti að tala um hnattræna hluti varðandi umhverfi og mengun var ákveðið að fara þá leið að láta tæknina laga þetta, að tækni framtíðarinnar mundi laga þau vandamál sem var þá þegar vitað að mundu blasa við okkur síðar meir. Ef farin hefði verið sú leið að taka á þessu út frá samfélagi frekar en tækni værum við sennilega í öðruvísi heimi í dag. Auðvitað getum við nýtt okkur tæknina til þess að bregðast við ýmsu og þróa betri leiðir, en á meðan samfélagið er ekki hluti af því að takast á við þá stórkostlega mikilvægu hluti sem hin risastóru vistspor mannkynsins á jörðina eru þá er ansi hætt við að fólk upplifi ekki þá ábyrgð sem það þarf að axla sameiginlega í þeirri framtíðarsýn sem við erum að fara inn í núna. Það var mjög ánægjulegt að sjá að Kína og Bandaríkin hafi ákveðið að fullgilda þennan samning. Að sjálfsögðu er fagnaðarefni að við ætlum að gera það líka. En við þurfum að spyrja okkur: Hver er okkar sýn? Hvað ætlum við að gera? Ætlum við bara að moka ofan í skurði sem voru grafnir eitt sinn til þess að skapa land þar sem áður var mýri? Það er ekki nóg, við vitum það. Erum við með langtímaáætlun um hvernig við getum hætt að flytja inn óþarfar vörur? Við getum auðveldlega verið með hátæknigróðurhús hér og nýtt okkur orkuna á þann veg. Þetta á við um allan innflutning. Ég man eftir umræðunni í kringum álverið á Reyðarfirði. Aðalsölupunkturinn var að þetta væri svo grænt og vænt. Við ætluðum að bjarga öðrum þjóðum frá því að nota vonda orku, mengandi orku. En á sama tíma var aldrei tekið með inn í umræðuna hvaðan báxítið kemur. Það er flutt til Íslands, alla leið frá Ástralíu. Er það sjálfbært? Er það gott? Væri þá ekki nær að hafa álverin þar, frekar en á Íslandi? Við þurfum að fara að hugsa á miklu stærri hátt og huga að því hvernig við getum í raun og veru byrjað að taka til hjá okkur, því að það eru fáar þjóðir sem ná okkur þegar kemur að því hversu djúpt vistspor okkar er. Við þyrftum ansi margar jarðir ef allar þjóðir heims skildu eftir jafn djúp vistspor og Íslendingar. Þetta er allt of stuttur tími til að tala um svona stórt mál. Ég er strax búin með tímann minn. Þetta er eitt af þeim málum sem eru mér er hvað mikilsverðust sem einstaklingi og þingmanni. Við höfum bara þessa jörð og eigum að passa upp á hana. Við erum að verða of sein. Þess vegna verðum við á hverjum degi að eyða smá tíma í að hugsa hvernig við getum passað upp á að það verði framtíð fyrir önnur dýr, fyrir börnin okkar og barnabörn.
Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að ræða þetta mál hér í dag og athyglisvert að allir ræðumenn eru kvenkyns, alla vega fram að þessu. En ég veit að það eru margir karlmenn í þinginu sem hafa auðvitað áhuga á þessu máli. Þetta er afar brýnt. Ég vil nota tækifærið og óska hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. umhverfisráðherra til hamingju með daginn og okkur öllum að vera að taka þetta mál til fyrri umr. Ég get tekið undir það sem hefur komið fram, ég mundi vilja að við Íslendingar værum enn metnaðarfyllri, ég er hrifin af því orði. Ég held að það sé rétt sem hæstv. umhverfisráðherra sagði í ræðu sinni að það hefur orðið vakning. En við erum samt að mörgu leyti eftirbátar Norðurlandanna og annarra þjóða. Það verður að segjast eins og er að sú umhverfislöggjöf sem við höfum innleitt hefur að miklu leyti komið til vegna tilskipana Evrópusambandsins. Það er kannski ekki þannig endilega í dag en við tókum stökk í umhverfisverndarmálum þegar við urðum aðilar að EES. Það er líka mjög góð áætlun sem hæstv. atvinnuvegaráðherra lagði til um orkuskipti, ég man ekki hvað hún heitir nákvæmlega en við ræddum hana hér um daginn. Markmiðið er að auka til muna notkun annarra orkugjafa en jarðefnaeldsneytis. Þar er okkur vandi á höndum því að olíuverð er mjög lágt. Á sama tíma og við vitum að það að brenna jarðefnaeldsneyti eykur vandann með gróðurhúsalofttegundum, koltvísýringi, þorum við samt ekki að skattleggja þessa óumhverfisvænu vöru. Ég veit ekki hvað skal segja, kannski vonum við bara að olíuverð fari að hækka aftur þannig að hinir kostirnir sem við höfum, sem eru þó nokkrir, verði ódýrari. Ég skal viðurkenna að á meðan við erum ekki tilbúin til að taka einhver slík skref og segja: Við erum að nota jarðefnaeldsneyti, við vitum að við gerum jörðinni ógagn og skaða og tökum af skarið og skattleggjum eins og við þyrftum, þá breytist ekkert. Í dag er ódýrara að kaupa dísilolíu eða bensín en til dæmis lífdísil. Við höfum talað um það áður í þessum sal að það er ódýrara að urða lífrænan úrgang en að fara með hann í moltugerð. Og á meðan ódýrari kosturinn er óumhverfisvænni breytist ekki neitt. Stjórnvöld verða að þora að taka af skarið ef við meinum eitthvað með þessu. Ég er mjög ánægð með hvað páfinn hefur talað afdráttarlaust. Ég átti ekki von á að ég færi að vitna í hann í ræðustól Alþingis, en mér finnst virkilega áhugavert að sjá að manneskja með þetta mikil völd skuli tala svona afdráttarlaust. Það hefur líka komið fram í þessari umræðu að auðvitað er lífsstíl okkar Vesturlandabúa vandamálið. Það sem páfinn sagði líka, sem er alveg rétt, er að loftslagsbreytingarnar bitna verst á þeim sem bera minnsta ábyrgð á þeim. Við getum tekið ýmis skref hér eins og að gróðursetja tré og moka ofan í skurði og keyra á rafbílum og metanbílum. Allt er það mikilvægt og gott og við eigum að sjálfsögðu að vera róttæk í þeim efnum. En ég mundi líka leggja til að fólk horfði aðeins í neysluna því að allt sem við kaupum skilur eftir sig vistspor, hvort sem það eru fötin okkar, símarnir eða tölvurnar eða húsgögnin, að ekki sé nú talað um ferðalögin, við ferðumst sem aldrei fyrr. Auðvitað tekur þetta allt sinn toll. Vandamálin geta verið þannig að manni fallist hreinlega hendur. En ég vona að hæstv. ríkisstjórn sem nú er hugsanlega að kveðja taki skref í þessa átt og sú sem tekur við haldi áfram og taki jafnvel enn þá stærri skref. Við getum alltaf bætt aðeins í. Það er ekkert sem segir að við getum ekki verið að búa til alls konar verkefni hingað og þangað. Umhverfisráðherra hefur t.d. fjallað mikið um matarsóun. Ég er algerlega sammála því sem hún er að gera þótt mér finnist t.d. að það mætti taka það skref, sem væri kannski eitt það mikilvægasta í því vandamáli, að hreinlega banna að urða lífrænan úrgang. Það verði bara ekki í boði að fara með brauðin og allt dótið sem er útrunnið í plastinu og urða einhvers staðar. Það verði að fara í moltu þótt það kosti eitthvað. Þá er hvati fyrir verslunina að minnka sóunina og reyna að koma vörunum út og hafa skipulagninguna í betra lagi. Þetta er stuttur tími. Ég hef svo sem ekki meira um þetta að segja nema ég er ánægð með samninginn og mundi vilja að við tækjum róttækari skref. Ég upplifi það ekki þannig að það sé ekki hægt, að við getum ekki hvenær sem er sagst ætla að taka þetta af enn meiri krafti. Ný verkefni geta komið upp. Við þurfum líka að taka umræðuna um lífsstílinn. Þurfum við öll þessi föt, öll þessi ferðalög, húsgögn? Við erum svolítið að kaupa og henda eða gefa í Rauða krossinn, þannig menning er í gangi. Ég er mjög ánægð þegar ég fylgist með ungu fólki í dag sem hugsar um hvaða áhrif t.d. kjötneysla hefur, hvað landbúnaðurinn veldur í sumum tilfellum skaða og hvernig er hægt að velja landbúnaðarvörur sem eru betri en aðrar og vera meðvitaður um val sitt. Ég verð bjartsýn þegar ég fylgist með unga fólkinu. Mér finnst það standa sig betur en við í að axla ábyrgð á því hvernig fyrir okkur er komið. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni.
Frú forseti. Ég fagna því að nú loksins sé verið að fullgilda Parísarsamkomulagið. Það eru níu mánuðir síðan það var undirritað í París, 12. desember 2015. Það er mikilvægt að hafa í huga þegar við ræðum þessa þingsályktunartillögu að hún varðar eitt stærsta viðfangsefni stjórnmálanna á heimsvísu. Loftslagsváin ógnar lífríki jarðar og okkur mannfólkinu sem hér búum. Hitamet eru slegin mánuð eftir mánuð. Áhrifa loftslagsbreytinga er farið að gæta með flóðum og fellibyljum og skógareldum. Þetta leiðir af sér mikið tjón. Fólk hrekst á flótta frá heimilum sínum sem veldur líka átakapunktum. Ef við sýnum ekki fullan metnað í þessu máli og sýnum strax að okkur sé alvara erum við í raun runnin út á tíma. Markmiðið er að hækkun hitastigs jarðar verði undir 2°, að jörðin hitni ekki um meira en 2° miðað við meðalhitastig jarðar fyrir iðnvæðingu. En jafnframt er lagt til að allra leiða verði leitað til að halda hækkun hitastigsins undir 1,5° miðað við hitastig jarðar fyrir iðnvæðingu. Í Parísarsamningnum er ríkari þjóðum sem hingað til hafa borið meiri ábyrgð á losun gert að vera í broddi fylkingar og er það eðlilegt, að við, hinn ríkari, velmegandi heimshluti, leggjum meira af mörkum til þessara mála. Ísland hefur tekið þá ákvörðun að vera í samstarfi við aðildarríki Evrópusambandsins um að ná 40% samdrætti í losun árið 2030 miðað við útblástur árið 1990. Þetta ætlum við að gera með því að halda áfram þátttöku í viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir og ákvarða losunarmarkmið utan viðskiptakerfisins með því að beita sömu aðferðafræði og ríki ESB. En það kemur líka fram að við eigum eftir að semja við Evrópusambandið og Noreg um þetta fyrirkomulag og að það verði gert með öðrum hætti náist það ekki. Jafnframt kemur fram að formlegar samningaviðræður séu að hefjast á næstunni. Áætlað er að þeim ljúki á árinu 2017. Það kemur ekki fram hvenær á árinu 2017 en tekið er fram að af því að þetta er rammasamningur þar sem landsframlög eru síðan ákveðin innan þess ramma þurfi ekki að vera búið að útfæra landsákvörðuð framlög Íslands áður en Parísarsamningurinn er fullgiltur. Svo segir, með leyfi forseta, hér í greinargerð: „Mikil vinna er fram undan við að setja fram metnaðarfull markmið í loftslagsmálum á næstu árum og áratugum og vinna að aðgerðum til að ná þeim.“ Frú forseti. Þetta eru svo sannarlega orð að sönnu. Ef við lítum á helstu losunarvalda eru það samgöngur, skipaflotinn, útblástur frá stóriðju og það er landbúnaður. Núna var verið að semja um búvörusamninga til tíu ára og þar er ekki tekið myndarlega á losunarmálunum. Það hræðir mig. Það sýnir að við höfum ekki raunverulegan metnað til þess að uppfylla markmið Parísarsamkomulagsins. Í þeim samningum sem á að fara að lögfesta á Alþingi er tækifærið til þess að sýna hvort við meinum eitthvað með aðild okkar að samkomulaginu eða ekki. Við þurfum líka að horfa til þess að eftir hrun skánaði staða okkar í losunarmálum því að fólk hætti að hafa efni á að vera með jafn mikið af bílum og fyrir hrun. Það hafði sjálfkrafa áhrif á losun. Nú vita allir sem keyra frá vestri til austurs í Reykjavíkurborg í eftirmiðdaginn eða austri til vesturs að morgni að það er gríðarlegur umferðarþungi. Umferð eykst. Bílasala eykst. Þetta færir okkur heim sanninn um að efnahagslífið er borubratt. Það gengur vel. En það hefur líka áhrif og veldur aukinni losun. Við þurfum að leggja fram miklu metnaðarfyllri áætlanir um uppbyggingu almenningssamgangna. Á síðasta kjörtímabili gerðu sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu samkomulag við ríkið um að fá milljarð til uppbyggingar á almenningssamgöngum næstu tíu árin. Blessunarlega hefur núverandi ríkisstjórn staðið við það samkomulag, sem er gríðarlega mikilvægt. En þróunin sem á sér stað núna með aukningu umferðar sýnir okkur að við verðum að gera betur. Við verðum að endurskoða þessar áætlanir og leggja meira til almenningssamgangna, fyrir utan hvað það eykur lífsgæði fólks að þurfa ekki að sitja í bílunum sínum allt upp í þrjú korter til að komast vegalengd sem er rétt rúmir tíu kílómetrar. Svo er það auðvitað þannig að okkur finnst þægilegt að keyra bílinn okkar og það er mikið frelsi, en það er líka mikill sparnaður fyrir fólk ef það hefur aðgengi að skilvirkum og góðum almenningssamgöngum. Þetta er mjög mikilvægt verkefni. Þá er það skipaflotinn. Þar þarf að halda áfram á sömu braut og draga úr losun. Svo tel ég að við ættum að fara að setja okkur þau markmið að hætta hér uppbyggingu á stóriðju. Við þurfum að fara að byggja upp annars konar atvinnustarfsemi sem gengur ekki með freklegum hætti á auðlindir jarðar heldur nýtir sér auðlindina góðu, mannauðinn. Það að fjárfesta í skemmtilegum og verðmætaskapandi atvinnugreinum og efla menntakerfið eru aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er auðvitað með óbeinum hætti en þetta er fjárfesting sem við verðum að fara í til að geta byggt hér upp atvinnugreinar sem grundvallast á hugviti en ekki ágengri notkun náttúruauðlinda. Á Íslandi tölum við um endurnýjanlega orku, sem reyndar gengur á aðra auðlind sem er náttúran okkar, en við flytjum líka inn hrávöru sem raskar lífríki annars staðar, eins og báxít til álframleiðslu. Það er ánægjuefni að við séum að fullgilda þennan Parísarsamning en við þurfum sannarlega að spýta í lófana og öll að sammælast um að við ætlum að ná þessum markmiðum og byrja strax. Við ætlum að sýna í verkum okkar hér að við komum með tillögur og aðgerðir til að hefja samdrátt á losun strax til að við náum þessum markmiðum. Auðvitað þurfum við að binda gróðurhúsalofttegundir með ræktun en það á að vera viðbót við það að draga úr losun, því að það er lykilatriði, að draga úr losuninni.
Virðulegi forseti. Fyrst vil ég byrja á að fagna því að þetta mál sé fram komið og þakka hæstv. ráðherra fyrir það. Það skiptir máli að við sýnum að okkur sé alvara og fullgildum samninginn sem fyrst. Það sem mig langar mest að ræða er að þegar búið er að fullgilda eitthvað svona þurfum við að fara að gera eitthvað. Það er stóra verkefnið. Mér finnst við á þinginu hafa í gegnum tíðina sammælst um að það skipti máli að við reynum að leggja okkar af mörkum við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, en það verður oft minna úr verki. Við setjum okkur markmið og gerum áætlanir en svo finnst manni árangurinn alltaf heldur lítill. Það hafa verið vonbrigði á síðustu árum að sjá ekki t.d. samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngunum og frá bílaumferð o.s.frv. Eitthvað þurfum við að fara að spýta í lófana þarna. Hvað gerir maður þá? Ég held að við hér inni þurfum að fara að sammælast um að grípa til róttækra aðgerða og reyna að ná saman um þær. Ég hef til að mynda dáðst að því hvernig Reykjavíkurborg hefur nálgast þessa vinnu, með því að ná saman atvinnulífinu og opinberum aðilum. Það hafa rúmlega 100 fyrirtæki í Reykjavík skrifað undir markmiðin með borginni um að draga úr losun. Mér finnst við þurfa að ná betur saman á stærri skala til að ná utan um þetta verkefni. Það dugar ekki að nokkur ráðuneyti hittist og fari yfir málin og setji sér markmið, við þurfum að fara að tengja fyrirtækin og atvinnulífið betur inn í það. Það eru þegar komnir vísar að því. Nú þurfum við að fara að gera það á stærri skala. Eitt verkefni sem mér hefur fundist áhugavert og ég hef sjálf lagt fram tillögur um í þinginu er að reyna að freista þess hvað samgöngurnar og bílana varðar að ná þverpólitískri samstöðu um að græn ökutæki og líka orkugjafarnir sjálfir fái skatta- og gjaldagrið þangað til við höfum náð X prósentu af slíkum bifreiðum eða slíkum ökutækjum sem hlutfalli af þeim sem eru á vegunum, þ.e. við getum miðað við það þegar við erum búin að ná 10% af bílaflotanum inn sem grænum ökutækjum eða 15% eða 20% eða hvað það er sem við teljum viðunandi, það sé ekki fyrr en þá sem þessi hefðbundnu gjöld fara að koma á þau ökutæki líka. Menn þurfa að setja sér einhver markmið og ráðast í aðgerðir þeim tengdum. Það fyndist mér góð leið. En til að ná því markmiði þyrftum við að samþykkja um það ályktun á þingi og jafnvel ná einhvers konar samkomulagi um það þvert á flokka að bílaflotanum, þ.e. græna hluta bílaflotans, yrði gefinn gjalda- og skattaleg grið þar til við höfum náð markmiðinu. Það er ein leið. Hún er ekkert fullkomin því að auðvitað nýta þessi ökutæki líka vegina og það þarf að byggja þá upp. En það breytir því ekki að ef við ætlum að ná stórtækum árangri þurfum við að grípa til svolítið róttækari aðgerða en við höfum gert hingað til. Talandi um bílaflotann þá hefur græni bílafloti búið við það að við veltum á undan okkur skattalegum griðum eins og t.d. virðisaukaskattsleysi á rafmagnsbíla frá ári til árs. Það er ekki vænleg aðferð. Þeir sem flytja þá inn þurfa að geta haft fyrirsjáanleika, þ.e. menn þurfa að geta séð til lengri tíma, gert áætlanir um innkaup á slíkum bifreiðum til lengri tíma. Þá þarf þetta umhverfi að vera fyrirsjáanlegra en við höfum búið um það hingað til, svo þetta sé nefnt. Mér finnst áhugavert og jákvætt, svo maður dragi fram það sem vel er gert, að sjá hvernig sjávarútvegurinn hefur verið að vinna. Þar sjáum við í tölunum mælanlegar breytingar á útblæstri frá skipum. Það er eitthvað sem greinin sjálf telur mikilvægt út frá því að þarna er verið að veiða matvæli og það skiptir máli. Við eigum gríðarlegra hagsmuna að gæta í hafinu, að losunin verði ekki meiri en hún er vegna hættunnar á súrnun sjávar og áhrifum þess á greinina sem slíka og þá íslenskt atvinnu- og efnahagslíf. Við eigum mjög mikið undir hér á landi sem eyríki sem nýtir sjávarauðlindina með jafn ríkum hætti og við gerum. Þetta er ein af undirstöðuatvinnugreinum okkar. Það má gefa þeim það sem það eiga að þau hafa staðið sig mjög vel. Ég vona að okkur lánist að setja niður einhvers konar áætlun, vonandi þvert á flokka. Það væri skemmtilegt ef Alþingi ákvæði í sameiningu að fara í þessa vinnu þvert á alla flokka þar sem menn settust yfir það fyrir alvöru hvaða verkefni eða markmið menn vildu setja sér, hvaða verkefni ættu heima þar undir og tengdu síðan atvinnulífið, stofnanirnar og sveitarfélögin betur inn í þetta, að við byggjum til alvörunetverk, getum við kannski sagt, utan um þau verkefni. Við höfum svolítið verið hvert í sínu horni að vinna að þessum málum. Það gengur ekki lengur ef við ætlum að ná stórtækum árangri, sem nauðsynlegur er. Síðan er annað verkefni sem mér finnst áhugavert. Ef við skoðum samsetninguna á losun gróðurhúsalofttegunda hér á landi á vef Umhverfisstofnunar sést að stærsti hlutinn kemur frá iðnaði og efnanotkun. Það er liður sem hefur farið vaxandi. Við eigum að fara vandlega yfir hvernig við getum minnkað losun frá þeim lið. Það gerum við ekki öðruvísi en með atvinnulífinu og stofnunum. Svo er annar þáttur áhugaverður, og hafa komið fram fyrirspurnir frá þingmönnum eins og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og Sigríði Á. Andersen, sem er um áhrif framræstra mýra eða framlags þeirra til losunar gróðurhúsalofttegunda og hlutdeild þar. Endurheimt votlendis er stórt verkefni sem við þurfum að ráðast í og halda áfram. Það á að vera þarna líka. Ég ætla ekki að benda á neinn í þessari umræðu og segja að einhver hafi ekki staðið sig heldur vil ég frekar koma með ákall til okkar allra um að við reynum að taka höndum saman um þetta verkefni. Róttækra aðgerða er þörf. Markmiðið um að takmarka losunina og halda hitabreytingum henni tengdum við 2° gagnast ekki eyríkjum sem eru að hverfa undir sjó út af loftslagsbreytingum. Þau halda því fram að þar þurfi menn að miða við 1,5°. Aðrir halda því fram að ef við höldum öllu nákvæmlega eins og það er núna þá getum við kannski rétt náð 1,5°, haldið okkur þar. Niðurstöður allra rannsókna, og ég held að þetta sé óumdeilt, sýna okkur að róttækra aðgerða er þörf, aðgerða sem krefjast þess, og ég hef svo sem notað þá líkingu áður hér, að við rífum í handbremsuna á þeim sviðum þar sem mest losun er. Afleiðingarnar eru nú þegar mjög alvarlegar og geta beinlínis orðið skelfilegar. Þar eru hagsmunir eins og okkar, sem eru súrnun sjávar, áhrifin á lífríkið í hafinu í kringum okkur. Síðan eru líka þjóðir um heim að sökkva í sæ vegna þessa vágests, sem er af okkar eigin völdum. Við sköpuðum þetta. Það er okkar að gera þessar breytingar. Það skiptir máli að það byrji hér einhver alvöruvinna og að við tökum þetta upp úr skotgröfum og reynum að hefja alvörusókn í að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.
Herra forseti. Þetta hafa verið mjög áhugaverðar umræður, þykir mér, í dag. Ég verð að taka undir með öðrum þingmanni sem talaði áðan og sagði að það væri eiginlega alveg með ólíkindum að þetta tiltekna mál, loftslagsbreytingar og afleiðingar sem við stöndum frammi fyrir, fengi ekki meira rými í hinum almennu umræðum. Þetta er klárlega eitt stærsta málið. Það er ekki mjög sexí að ræða þetta, ég held að það sé alveg ljóst, málið virðist alla vega ekki ná eyrum fjölmiðla og það virðist ekki vera hægt að setja það fram í æsandi fyrirsögnum eða einhverju sem grípur þjóðina þannig að hún horfi inn á við og fólki hugsi með sér: Hvað get ég gert til að breyta hegðun minni eða lífsstíl? Talað hefur verið um umferð og annað slíkt og að það ætti ekki að þurfa að taka svona langan tíma á höfuðborgarsvæðinu að komast á milli staða og raunin er. Ég er nokkuð viss um að miðað við höfðatölu sláum við öll met í notkun einkabílsins. Einhvern veginn gengur okkur verr en oft áður að komast út úr því. Mér finnst umferðin vera að aukast, sem er að hluta til vegna ferðamennskunnar. En það er ekki bara það, íbúarnir ferðast miklu meira á einkabílum. Ég er ekki undanskilin því. Ég bý á litlum stað úti á landi og stundum hugsa ég þegar ég sest upp í bílinn: Af hverju geng ég ekki? Af hverju tek ég ekki reiðhjólið mitt fram? Af hverju í ósköpunum er ég að setjast upp í bíl? Ég er u.þ.b. tveimur mínútum lengur á áfangastað. En við erum ekkert nema vaninn, það er nú það sem er. Þess vegna segi ég að við þurfum hvert og eitt að líta í eigin barm. Það er spurning hvað hægt er að gera til þess að vekja hvata í mannskepnunni til að breyta. Þau heimsmarkmið sem eru undir, sem tóku við af þúsaldarmarkmiðunum, og eru 17, snúa að aukinni sjálfbærni, því að reyna að koma í veg fyrir hungur og fátækt, auka jöfnuð og stuðla að jafnrétti kynjanna, bæta og tryggja aðgengi að menntun og heilbrigðisþjónustu, gera borgir vistvænni, sporna við loftslagsbreytingum og vernda lífríki hafsins og skóga. Þetta eru markmiðin sem eru undir og á annað hundrað ríkja hafa samþykkt að vinna að þeim og reyna að ná þeim fyrir 2030. Það var talað um vímuefnalaust Íslands fyrir ekki svo mörgum árum. Maður hugsar hvort þetta séu óraunhæf markmið eða hvort við getum nálgast þau eitthvað. Þetta snýst svo mikið um viðskiptahagsmuni. Ég held að það sem hafi komið í veg fyrir að framþróunina hafi orðið meiri sé að það eru viðskiptahagsmunir í húfi. Forseti allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna, Mogens Lykketoft, hefur sagt að helstu áhyggjur hans snúi að ríku þjóðunum, að þær taki markmiðin ekki nógu alvarlega, en þróunarríkin reyni hins vega hvað þau geta. Hann vekur um leið athygli á því að þetta snýst ekki aðeins um fátæka fólkið í fátæku ríkjunum heldur um okkur öll, alls staðar í heiminum. Hann bendir á nokkur atriði sem þróuðu þjóðirnar geti beitt sér fyrir í tengslum við sjálfbæra þróun sem snúa þá að aðgerðum gegn loftslagsbreytingum, aðgerðum gegn skattaskjólum og svo hækkun á framlögum til opinberrar þróunaraðstoðar. Þetta er eitt af þeim atriðum þar sem við sýnum minni ábyrgð, hinar þróuðu þjóðir, en hinar sem eru þær þjóðir sem eru í neyð. Neyðin er miklu fjær okkur en mörgum öðrum þjóðum. Ef við náum ekki að stemma stigu við losun gróðurhúsalofttegunda eykst magn þeirra. Þá stöndum við áfram frammi fyrir þeirri hlýnun sem við höfum orðið svo áþreifanlega vör við. Það vorar fyrr, oftast alla vega. Við sjáum fugla koma til landsins sem við höfum ekki séð áður. Varptíminn er jafnvel að breytast og gróðurtíminn að lengjast. Ef við horfum í kringum okkur sjáum við að ótrúlega margt hefur breyst. Þegar horft er til þess hvernig þetta getur þróast á komandi öld er talið að álagið á vistkerfið verði miklu meira en hægt verður að ráða við. Nefnt hefur verið að sjórinn verði súrari, sem hefur áhrif á lífríkið í kringum okkur, og talið er að upptaka hins náttúrlega kolefnis muni ná hámarki um miðja öldina, sem svo aftur magnar loftslagsbreytingarnar. Eins og ég sagði eru fátæku samfélögin sérstaklega viðkvæm gagnvart þessum breytingum og möguleikar þeirra til að bregðast við eða aðlaga sig að þeim eru gjarnan minni. Það er hætta á því að í framhaldi af öllu því sem nú er að gerast í heiminum og ekki þykir gott komi enn meiri hitabylgjur, fárviðri, þurrkar, flóð, vannæring og ýmislegt annað sem fylgir því öllu saman. Þetta er ekki mál sem við eigum að segja að geti beðið, því að það getur svo sannarlega ekki beðið. Ég held að hlutverk okkar, eins og hefur verið rakið, til að draga úr þessu sé margvíslegt, hvort sem það felur í sér að horfa inn á við eða á hið stóra samhengi. Við erum glöð og ánægð með gríðarlega vaxandi ferðamannastraum en um leið stöndum við frammi fyrir menguninni af skemmtiferðaskipunum, frá fluginu, sem eykur álagið enn meira. Ég tek undir að við þurfum að efla almenningssamgöngur. Það er eitt af því sem okkar litla Íslandi hefur ekki gengið nægjanlega vel í. Miðað við umferðarþungann á götunum virðist ekki vera hægt að ná því saman svo vel sé, þannig að fólk sjái hag sinn í því að nýta almenningssamgöngur. Ég tek undir það sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir sagði áðan um grænu ökutækin, afslátt og annað slíkt. Ég held að við ættum í alvörunni að skoða það vel. Við höfum séð einn ágætisáfanga í ferðamennskunni sem er fólginn í rafmagnsknúnum skipum eða bátum við hvalaskoðunina á Húsavík. Það er tilraun til að stemma stigu við mengun og gera upplifunina um leið meiri. En auðvitað snýr þetta að mörgum þáttum. Þetta snýr líka að endurheimt votlendis og skógræktinni og öðru slíku. Við þurfum að taka okkur saman í andlitinu fyrst og síðast, hvert og eitt, af því að við erum öll bitar í þessu púsluspili. Í staðinn fyrir að vísa því yfir á einhverja aðra þurfum við að líta í eigin barm og skoða hvað við getum gert. Hér var nefnd matarsóun og ýmislegt fleira. Allt telur, stórt sem smátt skiptir máli. En fyrst og fremst þurfum við að draga úr losuninni til þess að raunverulegt markmið náist. Ég vona að þjóðir heims fullgildi allar þennan samning og láti ekki viðskiptin þvælast fyrir því svo að ógninni verði ekki velt yfir á komandi kynslóðir.
Virðulegi forseti. Því ber að fagna að þetta mál sé komið fram. Það er gleðiefni að þjóðir heimsins virðast ætla að taka málið alvarlega. Eins og hv. þingmaður nefndi áðan er erfitt að setja það þannig fram að fólk vilji tala um það jafn mikið og þyrfti. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að við séum þegar komin yfir hættumörkin. Ég hygg að við munum lenda í framtíðinni í mjög miklum loftslagsbreytingum alveg sama hvað við gerum úr þessu. Jafnvel þótt við hættum að brenna olíu og kolum í dag, allur heimurinn samstundis, held ég samt að við lendum óhjákvæmilega í þó nokkuð miklum ógöngum. Þess vegna finnst mér að ofan á þessi annars ágætu áform þurfi þjóðir heimsins einnig að fara að velta alvarlega fyrir sér hvernig þær ætli að bregðast við þeim ógöngum sem fram undan eru. Það er meira en að segja það. Loftslagið er flókið. Það er með flóknari kerfum sem menn stúdera og þess vegna er erfitt að spá fyrir um nákvæmlega hvað gerist. Reyndar er það ein af áskorununum, ekki bara það að eitthvað muni breytast á ákveðinn hátt, því að það er ekki í sjálfu sér vandamál ef það gerist nógu hægt og ef það er nógu þekkt fyrir fram hvað mun gerast. Vandinn er að við vitum ekki nákvæmlega hvað mun gerast og það mun líka gerast miklu hraðar en samfélög heimsins hafa tök á að bregðast við. Það hefur síðan að sjálfsögðu áhrif á pólitík heimsins, samskipti landa, það má búast við ýmsum hagsmunaárekstrum sem voru ekki fyrirséðir. Ég hygg að það muni reyna mjög mikið á samskipti landa sem varða ekki bara olíu- og orkunotkun heldur einnig hluti eins og mat og matarframleiðslu og hreinlega pláss, hvar eigi að búa vegna þess að ef þessar breytingar verða mjög hraðar er hætt við að svæði sem hægt er að nýta í dag verði ónýtanlegt og öfugt. Það er ekki fyrirséð hvernig það mun fara. Mannskepnan er alveg sérstaklega lagin við að finna sér ágreiningsefni og berjast mjög harkalega um þau. Áskorun 20. aldarinnar var spurningin um hvort mannkyn lifði af gereyðingarvopnin, uppfinningu kjarnorkuvopna og fleira í þeim dúr. 20. öldin einkenndist af miklum ótta. Þau sem hlustuðu á pönktónlist og voru uppi á pönktímabilinu lýsa gjarnan hvernig andrúmsloftið var fullt vonleysis. Fólk gerði hreinlega ekki ráð fyrir að það næði gamals aldri því að heimurinn yrði farinn fjárans til fyrir þann tíma. Mér finnst skrýtið að upplifa ekki sama ótta gagnvart þessum vanda. Að því sögðu þá komumst við í gegnum 20. öldina þrátt fyrir allt þó að vissulega séu enn hættur til staðar, við sjáum t.d. enn ágreining milli Rússlands og Bandaríkjanna sem fer stigvaxandi samkvæmt öllu því sem ég þekki til í þeim efnum. Það eru ýmis hættumerki víða í heiminum. Samt sem áður má ekki gleyma að við höfum ekki einungis þessa tilhneigingu til að fara í stríð heldur líka mikla burði til að komast yfir slíkar áskoranir. Ég trúi því að hið sama eigi við um loftslagsbreytingarnar. Spurningin er hversu mikill skaðinn verður og hvernig okkur tekst ýmist að fyrirbyggja hann eða bæta fyrir hann með einhverjum hætti í framtíðinni. Þótt vissulega sé ástæða til að hafa miklar áhyggjur verðum við líka aðeins, og reyndar svolítið mikið, að líta fram hjá því hversu erfitt þetta komi allt til með að vera og velta fyrir okkur hvað við getum gert til að mæta breytingum framtíðarinnar. Þar hygg ég að eitt mikilvægasta svarið felist í tæknibreytingum. Ég held að við nálgumst óðfluga það tímabil þar sem hreinlega einhvers konar stjórn yfir veðurfari, hversu mikil sem hún getur svo sem verið, verði hluti af lífi mannkynsins á jörðinni. Við erum orðin vön því að vera úti um alla plánetuna, við erum vön því að geta ferðast frekar auðveldlega á milli landa þrátt fyrir allar þær náttúrulega hindranir sem eru til staðar, fjöll og sjó, hita og kulda og allt þar á milli. Við erum dýrategund sem lenti á tunglinu, gekk á tunglinu. Og það er vel hugsanlegt að við göngum einn daginn á Mars sem er næsta pláneta. Þegar maður fer að ræða slík mál er fólk fljótt að líta svo á að það séu einhverjir draumórar eða komi sér ekki við eða séu einhver gæluverkefni mannkyns. En við megum ekki gleyma því að við erum sú dýrategund sem hefur komist yfir ótrúlegar áskoranir. Það er ekki trúlegt, maður hefði ekki trúað því fyrir 200 árum að manneskja mundi ganga á tunglinu. En við gerðum það samt. Sömuleiðis hefði fólk sennilega ekki trúað því að við gætum haft það mikil áhrif á loftslagið að við mundum hugsanlega stofna okkar eigin tilvist í hættu. En við gerðum það samt. Sömuleiðis hefði fáum dottið í hug að við mundum finna upp vopn eins og gjöreyðingarvopn á 20. öldinni. Við gerðum það samt. Og enn færra fólki hefði dottið í hug að við mundum lifa það af í svo langan tíma að hafa slík vopn í höndum ansi margs heldur brjálaðs fólks. Við gerðum það samt, enn sem komið er. Ég held að þótt við eigum vissulega og hljótum að hafa áhyggjur af þessu megum við ekki gleyma því hvað við erum. Við erum ekki bara dýrategund sem ætlar að eyðileggja þessa jörð. Við erum líka dýrategund sem ætlar að komast af á henni, dýrategund sem getur tekist á við svona áskoranir. Við eigum að gera það og gera það full sjálfstrausts, gera það og trúa því að það sé mögulegt, því að það er það ef við trúum því. En það er ekki mögulegt ef við trúum því ekki. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Ég fagna þessu máli. Ég ítreka að við þurfum að gera miklu meira. Við tökum þetta ekki jafn alvarlega og við þurfum að gera. En við eigum að líta fram á veginn með þá von í brjósti að við getum komist yfir þessa áskorun og við þurfum að horfa ekki bara eina eða tvær aldir fram í tímann heldur til þúsunda ára.
Virðulegur forseti. Þetta er mjög góður dagur í dag. Sérstaklega ánægjulegt að vera hér og hafa mælt fyrir þingsályktunartillögu um fullgildingu Parísarsamkomulagsins. Það er von mín að við á Íslandi náum að fullgilda samninginn sem fyrst. Það vill svo til að við Íslendingar erum í mjög góðri stöðu. Rafmagn okkar og hiti eru þegar að uppruna í nær 100% endurnýjanlegri orku. Þetta kallar á að við þurfum að snúa okkur að öðrum þáttum sem minnka losun. Þá nefni ég til að mynda samgöngugeirann. Við getum lagt meira af mörkum. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa rætt hér í dag að við þurfum að halda áfram að þróa okkar áætlun. Það kemur margt fram í sóknaráætlun stjórnvalda sem var samþykkt í aðdraganda Parísarfundarins. Mig langar aðeins að tilgreina nokkur verkefni þar og þau sem hafa verið fjármögnuð nú þegar. Til að mynda, eins og ég nefndi í framsögu minni, til skógræktar, landgræðslu, endurheimtar votlendis og aðgerðir er lúta að innviðum fyrir rafbíla og samvinnu við sjávarútveg og landbúnað um minnkun losunar, fyrir utan þær aðgerðir á alþjóðavettvangi sem lúta að framlögum í Græna loftslagssjóðinn og forustu alþjóðlegs átaks um nýtingu jarðhita. Ég vil einnig minna á að nú hefur iðnaðar- og viðskiptaráðherra nýlega lagt fram tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um orkuskipti sem kveður á um ýmis töluleg markmið, t.d. að hlutfall endurnýjanlegrar orku fyrir samgöngur á landi verði komið í 30% árið 2030 og haftengd starfsemi í 10%. Þarna erum við að tala um umtalsverðar breytingar á þeim málaflokki. Ísland var í hópi metnaðarfyllstu ríkja við gerð samningsins og vildi gera metnaðarfullan bindandi samning. Eins og ég hef sagt áður tek ég heils hugar undir með þeim þingmönnum sem hafa talað hér í dag og leggja mikla áherslu á að við förum fram með þetta mál, samþykkjum það og vinnum enn frekar í áætlunum tengdum því. Mér finnst einnig mikilvægt að við náum að samþætta umhverfisstefnu þvert á ráðuneyti og þvert á atvinnugreinar. Og líka annað, til að raunveruleg vitundarvakning verði í umhverfismálum byrjar þetta líka með uppeldi á börnum okkar. Ég horfi sérstaklega til þess að það eru margir grunnskólar í Reykjavík sem hafa þann metnað að öðlast Grænfánann. Út á hvað gengur það? Jú, að kenna börnum að bera mikla virðingu fyrir umhverfinu í sínum gjörðum og háttalagi. Er það mjög lofsvert. Að lokum vil ég segja: Þetta er fagnaðardagur. Það er gaman að koma hingað og mæla fyrir þessari þingsályktunartillögu og ég ítreka að ég vona að við náum að fullgilda samninginn sem fyrst.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að vera komin hingað og mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, og lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999. Þetta frumvarp er liður í heildarendurskoðun almannatryggingalaganna og lögum um félagslega aðstoð sem unnið hefur verið að allt þetta kjörtímabil. Meginmarkmið frumvarpsins er að styrkja stöðu aldraða, m.a. með því að gera löggjöf um almannatryggingar einfaldari og skýrari og að auka sveigjanleika vegna starfsloka. Frumvarpið byggist að miklu leyti á tillögu nefndar um endurskoðun laga um almannatryggingar sem sett var á laggirnar í nóvember 2013 og skilaði mér skýrslu í byrjun mars á þessu ári. Í nefndinni náðist ekki samstaða um endurskoðun almannatryggingalaganna hvað varðar upptöku mats á starfsgetu í stað örorkumats og bótakerfis þess því tengt. Því eru ekki lagðar til breytingar á lögunum hvað snertir örorkubætur að þessu sinni. Áfram verður þó unnið að því máli í velferðarráðuneytinu í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins og helstu hagsmunasamtök þeirra sem búa við skerta starfsgetu og þannig lagður grundvöllur að næstu skrefum í endurskoðun laganna. Bara núna í þessari viku erum við einmitt að funda til að huga að þessu. Þangað til verður stuðst við núgildandi örorkumat og gildandi reglur um bætur frá almannatryggingum vegna örorku. Í frumvarpinu er lögð áhersla á einföldun löggjafarinnar og þannig stefnt að því að draga úr margvíslegum annmörkum við framkvæmdina og að lífeyristryggingakerfi almannatrygginga verði gagnsærra fyrir eldri borgara þessa lands. Þá er einnig lögð mikil áhersla á að auka sveigjanleika og valmöguleika aldraðra við starfslok. Þá er gert ráð fyrir að lífeyristökualdur verði hækkaður í áföngum í 70 ár. Auk þess er sett af stað tilraunaverkefni hvað varðar kostnaðarþátttöku íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum. Virðulegi forseti. Almannatryggingar hafa tekið miklum breytingum síðustu áratugi og verða sífellt veigameiri þáttur í uppbyggingu velferðarsamfélagsins á Íslandi. Velferðarsamfélög eru fyrir alla og almannatryggingar eru hluti af öryggisneti allra sem búa í samfélaginu. Eitt stærsta viðfangsefnið sem nú blasir við vestrænum samfélögum er ört hækkandi meðalaldur íbúanna. Áætlað er að hann hækki um sex til sjö ár í Evrópu til ársins 2050 og að á Íslandi muni hlutfall þeirra sem eru 67 ára og eldri að mannfjölda hækka úr 12% árið 2016 í 19% árið 2040. Mannfjöldaspá Hagstofu Íslands gerir ráð fyrir að hlutfall eldri borgara 67 ára og eldri af mannfjölda verði 22% árið 2060, eða rétt tæplega 97.000 manns. Markmiðið með frumvarpinu er því ekki síður að bregðast við þeim áskorunum sem samfélagið stendur frammi fyrir vegna hækkaðs hlutfalls eldri borgara af mannfjölda og lengingar meðalævinnar. Staða Íslands hvað þetta varðar er þó um margt mjög góð einkum vegna hins öfluga lífeyrissjóðakerfis og mikillar atvinnuþátttöku eldri borgara, en hún er með því mesta sem þekkist hjá OECD-ríkjunum. Heildarendurskoðun á lögum um almannatryggingar hefur staðið yfir í langan tíma og því verki verður haldið áfram. Gagnrýnt hefur verið að kerfið sé of flókið og erfitt sé fyrir hinn almenna borgara að átta sig á réttindum sínum. Lífeyrisgreiðslur almannatrygginga byggjast á mörgum bótaflokkum sem um gilda mismunandi reglur, t.d. hvað varðar skilyrði fyrir greiðslu ellilífeyris og þeirra bótaflokka sem honum fylgja. Þá gilda mismunandi reglur um tekjuviðmið, þ.e. hvaða aðrar tekjur ellilífeyrisþegar hafa áhrif á útreikninga greiðslna, frítekjumörk og skerðingarhlutföll vegna tekna, þ.e. hversu mikil áhrif aðrar tekjur skuli hafa til lækkunar þegar fjárhæð bótanna er reiknuð út er þannig mismunandi. Kerfið þykir flókið í framkvæmd. Erfitt hefur reynst að breyta lögum eða reglum um einstaka bótaflokka vegna innri tenginga milli mismunandi bótaflokka. Reynslan sýnir að flækjustigið eykst sífellt eftir því sem reynt er að breyta lögum og reglum til að koma til móts við kröfur ólíkra aðila eða nýjar þarfir sem koma upp í þjóðfélaginu. Þetta sést hvað einna helst má segja árlega þegar Tryggingastofnun endurreiknar á grundvelli tekna lífeyrisþega, en það sýnir sig þá, eins og síðast, að þá voru 90% lífeyrisþega sem fengu endurútreikning, höfðu annaðhvort fengið of mikið greitt eða of lítið. Það eru þó ekki eingöngu hinar efnislegu breytingar sem skipta máli fyrir framtíð lífeyristrygginga á Íslandi. Auknar kröfur eru í samfélaginu um gagnsæi, skilvirkni og einfaldari og skýrari lagatexta. Þetta hefur komið fram í áliti umboðsmanns Alþingis og úrskurðum úrskurðarnefndar almannatrygginga og úrskurðarnefndar velferðarmála. Frá því núverandi ríkisstjórn tók við völdum hafa verið gerðar mjög veigamiklar breytingar sem hafa miðað að því að gera löggjöfina skýrari og gagnsærri án þess að um miklar efnislegar breytingar hafi verið að ræða á bótaflokkum. Má nefna lög nr. 8/2014, sem kveða á um réttindi borgaranna og skyldur þeirra í samskiptum við Tryggingastofnun og um eftirlitshlutverk stofnunarinnar og lög nr. 88/2015, sem gerbreyttu ákvæðum laganna meðal annars um stjórnsýslu, þ.e. um Tryggingastofnun, hlutverk hennar, stjórn og forstjóra, um stjórnsýslukærur og nýja úrskurðarnefnd velferðarmála. Sett voru ákvæði um markmið laganna, orðskýringum bætt við, kveðið á um gildissvið og margt fleira. Þannig má orða það að í staðinn fyrir að gleypa allan fílinn í einum bita höfum við þannig smátt og smátt fikrað okkur í þá átt að ljúka heildarendurskoðun laganna og erum nú komin að þeim þætti sem snýr að öldruðum. Eins og ég nefndi hefur heildarendurskoðun almannatryggingalaganna staðið lengi yfir og má segja að verkefnið hafi hafist fyrir um tíu árum. Ýmsir hópar og nefndir hafa starfað á þeim tíma með misjöfnum árangri. Því er þó ekki hægt að neita að miklar réttarbætur til handa elli- og örorkulífeyrisþegum hafa náðst sem við búum enn að. Öll getum við þó verið sammála um að hægt er að gera mun betur í þessum málaflokki og þetta frumvarp er liður í því, áfangi í því. Fljótlega eftir að ég tók við starfi sem félags- og húsnæðismálaráðherra árið 2013 skipaði ég nefnd um endurskoðun almannatryggingalaga undir forustu Péturs heitins Blöndals þingmanns. Verkefni nefndarinnar var í megindráttum tvíþætt, annars vegar skyldi hún fjalla um starfsgetumat sem kæmi í stað gildandi örorkumats og sveigjanleg starfslok og hins vegar um fjárhæðir lífeyrisgreiðslna til aldraðra og öryrkja. Í skipunarbréfi til nefndarinnar var tekið fram að í starfi hennar skyldi byggja á þeirri vinnu sem þegar hafði verið unnin í tengslum við heildarendurskoðun almannatryggingakerfisins. Eftir að Pétur andaðist tók Þorsteinn Sæmundsson alþingismaður við keflinu. Skilaði hann skýrslu nefndarinnar með tillögum sínum 1. mars síðastliðinn og er frumvarp þetta að miklu leyti byggt á þeim tillögum. Vil ég nota tækifærið til að þakka öllu því góða fólki sem komið hefur að því mikilvæga verkefni að endurskoða almannatryggingalöggjöfina og vonast ég svo sannarlega til að sátt náist um það á Alþingi að afgreiða það frumvarp sem hér liggur fyrir hratt og örugglega. Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar sem snúa að öldruðum og eru þær breytingar í samræmi við þá stefnu stjórnvalda að styðja aldraða til sjálfsbjargar og hvetja til atvinnuþátttöku, einfalda almannatryggingakerfið og bæta samspil þess við lífeyrissjóðakerfið. Einnig er aukinn stuðningur við þann hóp aldraðra sem hefur mjög lágar eða engar tekjur sér til framfærslu aðrar en bætur almannatrygginga. Fyrst ber að nefna þá breytingu sem lýtur að einföldun bótakerfisins. Er lagt til að bótaflokkarnir grunnlífeyrir og tekjutrygging, samkvæmt lögum um almannatryggingar, og sérstök uppbót til framfærslu sem nú er kveðið á um í lögum um félagslega aðstoð, verði sameinaðir í einn bótaflokk sem mun kallast ellilífeyrir. Fjárhæð hins nýja bótaflokks verða 212.776 kr. á mánuði miðað við gildandi fjárhæðir bóta á árinu 2016, en sú fjárhæð samsvarar framfærsluviðmiði þeirra sem búa með öðrum. Til viðbótar ellilífeyri verði greidd heimilisuppbót til handa þeim lífeyrisþegum sem búa einir. Er gert ráð fyrir að fjárhæð heimilisuppbótar verði 34.126 kr. á mánuði og lækki hún um 7,5% af samanlögðum tekjum lífeyrisþegans frá öðrum en almannatryggingum utan séreignarlífeyrissparnaðar og fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga. Samanlögð fjárhæð ellilífeyris- og heimilisuppbótar mun því verða 246.902 kr. á mánuði, en sú fjárhæð samsvarar framfærsluviðmiði þeirra sem búa einir. Auk þess að sameina þessa þrjá bótaflokka í einn er lagt til að svokölluð frítekjumörk verði afnumin og að fjárhæð ellilífeyris almannatrygginga lækki um sama hlutfall, eða 45%, vegna tekna frá öðrum en almannatryggingum. Í dag er þetta hlutfall mismunandi eftir tegund tekna sem veldur miklum flækjum í kerfinu. Áfram er gert ráð fyrir að ákveðnar tegundir tekna svo sem greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði og fjárhagsaðstoð sveitarfélaga verði undanskildar við útreikning á tekjuviðmiðinu. Hérna er lögð til gríðarleg einföldun kerfisins sem næst með sameiningu bótaflokkanna, afnámi frítekjumarka og því að sömu reglur gildi um meðferð allra tekjutegunda. Þannig að óháð því raunar hvaðan tekjurnar koma þá sé horft til þess hvað það er sem fólk hefur til ráðstöfunar. Í þeim umsögnum sem bárust núna í sumar við frumvarpið má skipta gagnrýninni eiginlega í tvo flokka. Annars vegar var tilraunaverkefni starfsgetumats gagnrýnt, sem ég tók ákvörðun um að taka út úr þessu frumvarpi og vinna áfram í samstarfi við hagsmunaaðila og síðan breytingarnar á frítekjumörkunum og upptaka á þessu skerðingarhlutfalli. Þar voru mjög skiptar skoðanir, allt frá því að telja að það ættu ekki að vera neinar skerðingar á bótum yfir í það að horfa þá sérstaklega á hugsanlegt frítekjumark sem snýr að atvinnutekjunum og/eða jafnvel að búið yrði til eitt frítekjumark sem mundi þá dekka allar tekjur. Það voru því mjög margvíslegar athugasemdir sem bárust hvað þetta varðaði og er eitt af því sem hefur verið spurt um hér í þinginu þegar kemur að þessu máli. Ég veit hins vegar að megináherslan í nefndinni, og raunar því nefndarstarfi sem hefur verið áður varðandi breytingar á kerfinu, var að menn horfðu til einföldunar þannig að einfaldara yrði fyrir fólk að skilja kerfið, skilja á hverju það ætti rétt og skilja hvernig tekjur hafa áhrif á þær greiðslur sem koma frá almannatryggingum. En eins og ég benti á er það þannig að árlega eru um 90% af lífeyrisþegum, sem eru með tekjutengdar greiðslur, sem þurfa annaðhvort að endurgreiða Tryggingastofnun eða hafa ekki fengið þær greiðslur sem þeir áttu rétt á. Þegar við erum einfaldlega með þetta hátt hlutfall þá segir það okkur að eitthvað alvarlegt er að í kerfinu. Enginn vafi leikur á því í mínum huga að sameining bótaflokkanna mun gera almannatryggingakerfið mun skýrara og skiljanlegra og breytingin mun draga úr flóknum útreikningum Tryggingastofnunar og hættunni á of- eða vangreiðslum ellilífeyris með tilheyrandi óþægindum. Það að afnema síðan frítekjumörkin einfaldar kerfið enn frekar og mun gera kerfið þannig séð réttlátara, enda verður þannig komið í veg fyrir að einstaklingum sem eru með sömu heildartekjur sé mismunað þar sem tekjurnar hafa ólík áhrif á útreikning bótanna eftir því hver uppruni þeirra er. Ég á fastlega von á því að þetta verði eitt af því sem nefndin muni sérstaklega fjalla um í ljósi þeirra umsagna sem hafa borist og þeirra athugasemda sem menn hafa haft við frumvarpið. Ef þetta frumvarp, sem ég vona svo sannarlega, verður að lögum þá erum við að tala um tímamót í almannatryggingum hvað einföldun og gagnsæi varðar þar sem eldri borgarar munu eftir breytinguna geta reiknað út réttindi sín hjá Tryggingastofnun miðað við heildartekjur sínar á hverjum tíma með tiltölulega einföldum hætti. Virðulegi forseti. Það sem er hins vegar í mínum huga lykilatriði, og er hluti af stjórnarsáttmálanum, er að verði frumvarp þetta að lögum mun það hafa mjög jákvæð áhrif á samspil lífeyrissjóða og almannatrygginga. Greiðslur úr lífeyrissjóðum hafa áhrif á fjárhæð allra bótaflokka almannatrygginga en með mjög mismunandi hætti miðað við hvernig lagaumhverfið er núna. Eins og ég nefndi eru skerðingarhlutföll mismunandi eftir því um hvaða bótaflokka almannatrygginga er að ræða, hvort það eru lög um almannatryggingar eða lög um félagslega aðstoð, síðan eru þá líka frítekjumörkin mishá eða bara engin eins það sem snýr að sérstöku framfærsluuppbótinni. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að áhrif greiðslna úr lífeyrissjóðum verði mun einfaldari en er samkvæmt núgildandi lögum. Einn mikilvægasti þátturinn snýr þannig eins og ég nefndi að lækkun þess hlutfalls tekna sem hefur áhrif á útreikning framfærsluuppbótar til tekjulágra og tekjulausra ellilífeyrisþega. Það hefur verið gagnrýnt að smávægileg hækkun af öðrum tekjum ellilífeyrisþega geti haft þau áhrif að heildarfjárhæð greiðslna lækki verulega og hefur framfærsluuppbótin sérstaklega verið gagnrýnd í þessu sambandi, en heimilt er að greiða uppbótina þegar samanlagðar tekjur ellilífeyrisþega að meðtöldum bótum almannatrygginga eru undir tilteknu lágmarki. Hefur því verið haldið fram að margir lífeyrisþegar sjái þannig ekki ávinning af því að hafa greitt í lífeyrissjóð af tekjum sínum þar sem samanlagður lífeyrir þeirra frá almannatryggingum og frá lífeyrissjóði geti numið sömu fjárhæð og þeir fá frá Tryggingastofnun sem aldrei hafa greitt í lífeyrissjóð. Til að bregðast við þessu er í frumvarpinu lagt til að framfærsluuppbótin verði sameinuð ellilífeyri og tekjutryggingu samkvæmt lögum um almannatryggingar í einn bótaflokk almannatrygginga, ellilífeyri. Með því móti er komið í veg fyrir að ellilífeyrisþegar missi uppbótina eða hún lækki krónu á móti krónu, sem við höfum öll heyrt talað um, en samkvæmt gildandi lögum hefur hver króna sem viðkomandi fær í tekjur, hvort sem það eru atvinnu-, fjármagns- eða lífeyristekjur, þau áhrif að greiðslur frá Tryggingastofnun lækka. Mun það verða til þess að bæta hag eldri borgara sem hafa lökustu kjörin og um leið verða til þess fallið að lífeyristryggingakerfi almannatrygginga verði einfaldara og gagnsærra. Við höfum líka séð, virðulegi forseti, að viðhorfsbreyting hefur orðið í afstöðu til loka starfsævinnar og gildi þess að geta unnið lengur en núverandi ellilífeyrisaldur segir til um ef aðstæður leyfa. Margir geta og vilja vinna lengur en til 67 ára aldurs. Hefur verið kallað eftir auknum sveigjanleika við starfslok og upphaf lífeyristöku, raunar bæði í almannatryggingum og í lífeyrissjóðakerfinu. Meðalævin hefur lengst og lífaldur fer hækkandi jafnframt því að fleiri búa við betri heilsu lengur en áður var. Rannsóknir hafa sýnt fram á að vinna og virkni á efri árum hefur mikið félagslegt gildi auk þess að stuðla að betri heilsu. Bætt heilsa og auknar ævilíkur og vilji til virkrar þátttöku í atvinnulífinu eykur einnig möguleika á áframhaldandi og aukinni atvinnuþátttöku eldra fólks. Með hliðsjón af öllu þessu tel ég því afar mikilvægt að auka möguleika þeirra sem eldri eru til að viðhalda og efla vinnufærni sína og auka möguleika fólks til að skipta um starfsvettvang á síðari hluta starfsævinnar. Sveigjanleg starfslok eiga að vera raunverulegur valkostur þegar líður að lokum starfsævinnar og vinnumarkaðurinn á sem lengst að fá að njóta starfskrafta þeirra sem eldri eru. Ég legg mikla áherslu á atvinnutækifæri og að hlutastörf séu til staðar fyrir þá úr hópi aldraðra sem vilja minnka við sig vinnu, sem og að vinna lengur. Aðilar vinnumarkaðarins, þar á meðal ríkis og sveitarfélag sem vinnuveitendur, gegna því mikilvægu hlutverki við að undirbúa vinnumarkaðinn við slíkar breytingar. Í frumvarpinu eru þannig lagðar til breytingar til aukins sveigjanleika við lífeyristöku og starfslok, sem ætlað er að stuðla að því að fleiri eldri borgarar hafi tækifæri til að minnka starfshlutfall sitt smám saman. Samkvæmt gildandi lögum er unnt að fresta töku ellilífeyris allt til 72 ára aldurs og hækka þá greiðslur um 0,5% fyrir hvern frestunarmánuð, en að hámarki um 30%. Í frumvarpinu er lagt til að þessi heimild til að fresta töku ellilífeyris með varanlegri hækkun fjárhæð lífeyris verði lengd til 80 ára aldurs. Heimild þessi verður bundin því skilyrði að viðkomandi hafi hvorki lagt inn umsókn né fengið greiddan ellilífeyri frá almannatryggingum eða lögbundnum lífeyrissjóðum, sem þýðir að ekki verður hægt að velja það til dæmis að hefja töku lífeyris frá lífeyrissjóði eða fresta töku lífeyris hjá Tryggingastofnun en fá síðan greiddan hærri lífeyri frá ríkinu. Þá er lagt til að heimilað verði að flýta lífeyristöku frá 65 ára aldri, en þá með varanlegum áhrifum á fjárhæð lífeyris til lækkunar. Á sama tíma og æskilegt er að hvetja þá sem geta og vilja vinna lengur er nauðsynlegt að koma til móts við þá sem óska að hefja töku lífeyris fyrr um leið og almenni lífeyristökualdurinn verður hækkaður í áföngum. Í skýrslu nefndar um endurskoðun almannatryggingalaga, sem þetta frumvarp byggir á, er einnig á það bent að tiltekinn hópur kunni að þurfi á sértækum úrræðum að halda þar sem hann geti ekki unnið lengri starfsævi vegna slits og/eða erfiðisvinnu án þess þó að um örorku sé að ræða vegna sjúkdóma eða fötlunar. Einnig er lagt til að heimilað verði að taka hálfan ellilífeyri frá lífeyrissjóði frá 65 ára aldri og fresta töku hins helmingsins sem hækki í samræmi við reglur viðkomandi lífeyrissjóðs og samhliða verði heimilt að fá hálfan ellilífeyri frá almannatryggingum. Í ákvæðinu felst því að unnt verði að fá hálfan lífeyri greiddan bæði hjá almannatryggingum og lífeyrissjóðum og fresta töku hins helmingsins. Er gert ráð fyrir að hálfur lífeyrir verði ekki tengdur tekjum lífeyrisþega. Ég vil leggja mjög mikla áherslu á það að velferðarnefnd fari mjög vel yfir þetta ákvæði. Þetta er nýtt, að gefa eldri borgurum tækifæri til þess að fara á hálfan lífeyri þar sem hann er ekki tekjutengdur á nokkurn máta. Hér er þá kominn lífeyrir sem er ekki með neinar tekjutengingar. Skýringin á því er sú að lífeyrir sem er tekinn út fyrir ellilífeyrisaldur lækkar af þeirri ástæðu og útreikningar sýna að hafi tekjur viðkomandi einnig áhrif til lækkunar mundi það í mörgum tilfellum geta leitt til þess að einstaklingar sem nýta sér heimildina hagnist lítið eða ekkert á því, og mundu þá eflaust margir sjá sér hag í þessu úrræði, að geta t.d. unnið hálft starf og fengið ótekjutengdan lífeyri bæði frá lífeyrissjóði og almannatryggingum. Hvað varðar þá gagnrýni sem hefur komið fram um afnám frítekjumarksins varðandi bótaflokk almannatrygginga sem snýr að atvinnutekjum, þá hef ég horft sérstaklega á þetta ákvæði til þess einmitt að stuðla að því að hvetja eldra fólk til að halda áfram að vinna en geta samhliða tekið út hálfan lífeyri og raunar haft þær tekjur sem það getur þá aflað sér að öðru leyti. Þessi tillaga kallar hins vegar á breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem er á málefnasviði fjármála- og efnahagsráðherra sem fer með málefni lífeyrissjóðanna. Það er því gert ráð fyrir að gildistaka þessa ákvæðis frestist til 1. janúar 2018 og að tíminn verði nýttur til að vinna að gerð lagafrumvarps sem gerir fólki kleift að taka hálfan ellilífeyri og fresta töku hins helmingsins hjá lífeyrissjóðnum og einnig til að undirbúa slíka breytingu bæði í almannatryggingum og lífeyrissjóðakerfinu. Þetta yrði mjög mikil breyting. Ég veit að þegar þessar tillögur hafa verið kynntar fyrir eldri borgurum hefur verið sérstaklega talað um ánægju sem snýr að öllu sem eykur sveigjanleikann varðandi starfslokin. Einnig er sagt í frumvarpinu að heimildir þær sem hér er verið að nefna varðandi það að hefja töku lífeyris frá 65 ára aldri, verði bundnar því skilyrði að samanlagður áunninn réttur til ellilífeyris frá lífeyrissjóðum og frá almannatryggingum að teknu tilliti til hinnar varanlegu lækkunar verði að lágmarki jafn hár fullum ellilífeyri almannatrygginga á hverjum tíma. Þetta er gert til að fyrirbyggja að þeir sem velja að hefja töku lífeyris áður en almennum ellilífeyrisaldri er náð hafi ekki nægar tekjur sér til framfærslu til frambúðar enda mundi þá lífeyririnn lækka varanlega þegar þessar heimildir yrðu nýttar. Við höfum séð að spár um fjölgun eldri borgara, lengingu meðalævinnar, hafa verið að breyta forsendum fyrir útreikningi söfnunarkerfa víða um heim og jafnvel leitt til skerðinga réttinda. Það hefur líka verið þannig að aukið langlífi hefur aukið útgjöld almannatryggingakerfa. Þetta er stóra viðfangsefnið fyrir stjórnvöld úti um allan heim. Mörg ríki hafa þegar gripið til þess ráðs að hækka ellilífeyrisaldur eða hyggjast gera það. Það er svo komið að flest aðildarríki OECD hafa gert breytingar á lífeyriskerfum sínum undanfarið, m.a. með því að hækka lágmarkslífeyristökualdurinn. Ríki hafa líka gripið til þeirra aðgerða að takmarka möguleika á að taka lífeyri snemma á lífsleiðinni. Segja má að við séum að vissu leyti að fara í aðra átt hvað það varðar. Iðgjaldatímabil hafa verið lengd. Lífeyrisþegum hefur verið gert kleift að starfa áfram samhliða lífeyristöku, sem við horfum á í þessu frumvarpi. Greiðslur ellilífeyris hafa verið tengdar við ætlaða meðalævilengd. Í frumvarpi þessu er gert ráð fyrir að lágmarkslífeyristökualdur hækki í skrefum úr 67 árum í 70 ár, en það á aðeins við um almannatryggingakerfið, snýr ekki að lögum varðandi lífeyrissjóðina eins og ég nefndi áðan. Lagt er til að hækkun lífeyristökualdurs hefjist ári eftir gildistöku laganna, þ.e. árið 2018. Þeir sem fæddir eru árið 1950 munu því öðlast rétt til ellilífeyris 67 ára árið 2017 samkvæmt gildandi reglum. Eftir það hefjist hækkunarferli sem mun gilda um einstaklinga sem fæddir eru árið 1951 og síðar. Árið 2018 er þannig gert ráð fyrir að lífeyristökualdur hækki í 67 ár og tvo mánuði og síðan um tvo mánuði ár hvert til ársins 2029, en þá mun lífeyristökualdur verða 69 ár. Eftir það er gert ráð fyrir að lífeyristökualdur hækki um einn mánuð á ári til ársins 2041, en þá munu þeir sem fæddir eru árið 1971 og síðar geta hafið töku ellilífeyris 70 ára gamlir. Gagnrýni hefur líka komið fram á þetta ákvæði og í báðar áttir, bæði það að talið hefur verið að þetta sé mjög langur tími, 24 ár, að hækka lífeyristökualdurinn um þessi þrjú ár, meðan aðrir hafa haft áhyggjur af því að við værum að fara of hratt í þetta. Ég efast ekki um að það verði m.a. það sem nefndin mun fara vel yfir. Þegar við höfum verið að skoða og afla gagna fyrir þingið vegna vinnslu málsins höfum við horft til þess hvað menn hafa verið að gera annars staðar á Norðurlöndunum og þá hefur það oft verið þannig að byrjað er að hækka lífeyristökualdurinn í skrefum með ákveðnum árum, eins og hér er lagt til, en síðan líka bætt við ákveðinni formúlu sem snýr að áætlaðri meðalævi viðkomandi kynslóðar eða hvernig staðan er orðin hjá þjóðinni í heild sinni. Við munum að sjálfsögðu ef óskað verður eftir veita upplýsingar um þetta. Nefndin um endurskoðun almannatrygginga lagði hins vegar áherslu á að mikilvægt væri að lágmarkslífeyristökualdur væri hinn sami bæði hjá lífeyrissjóðunum og almannatryggingum og þess vegna þyrfti að gera sams konar breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og hér er verið að leggja til varðandi almannatryggingalögin. Það væri þannig skynsamlegt að samræmi væri á milli þessara tveggja kerfa hvað lífeyrisaldurinn varðar. Ég veit að í gangi er mikil vinna sem snýr að lífeyrismálum og jöfnun lífeyrisréttinda ólíkra hópa og hefur verið mikið rætt meðal aðila vinnumarkaðarins, en við erum hins vegar núna með mismunandi lífeyristökualdur á milli þessara kerfa þannig að segja má að með þessu sé óbreytt staða og samræming snýr þá raunar meira að öðrum lögum. Líka er lagt til að áherslutímabil vegna ellilífeyris hefjist við 18 ára í stað 16 ára. Hér er því enn ein breytingin sem snýr að því að horfa til þess að að mörgu leyti sé óeðlilegt að börn séu að vinna sér rétt til ellilífeyris og líka með því að hækka ellilífeyrisaldur í 70 ár mun það tímabil sem fólk getur áunnið sér rétt til ellilífeyris með búsetu hér á landi lengjast um þrjú ár ef ávinnslan gæti áfram hafist við 16 ára aldur. Þá er lagt til að breytingin eigi sér stað samhliða hækkun ellilífeyrisaldursins. Útreikningarnir um áhrifin af þessu frumvarpi sýna að þeir sem eru í kerfinu, þar á enginn að lækka, allflestir ellilífeyrisþegar munu fá hærri lífeyrisgreiðslur, einkum þeir sem fá greiðslur úr lífeyrissjóðakerfinu og/eða hafa fjármagnstekjur. Einnig er ákveðin tilfærsla, þannig að þeir sem eru með hærri tekjurnar, eins og í núverandi kerfi, geta hugsanlega fengið eilítið minna en þeir sem eru með lægri tekjur munu þá fá meira. Það eru því ákveðin jöfnunaráhrif við þessar breytingar. Ef hópurinn sem hefur tekjur á bilinu 0–100 þús. kr. á mánuði er skoðaður sést að um 98% þeirra mun hækka verði breytingarnar, sem hér er verið að leggja til, að lögum og 96% þeirra sem hafa tekjur á bilinu 100–200 þús. kr. á mánuði. Til að fyrirbyggja að nokkur beri skarðan hlut frá borði er ákvæði til bráðabirgða sem felur í sér að gera samanburð á útreikningi samkvæmt eldri reglum og nýjum reglum. Í frumvarpinu er líka gert ráð fyrir að Alþingi heimili að komið verði á laggirnar tilraunaverkefni um breytingar á fyrirkomulagi um greiðsluþátttöku íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum, sem hefur verið mikið áherslumál hjá Hagsmunasamtökum aldraðra þannig að íbúar á hjúkrunarheimilum missi ekki ellilífeyri sinn heldur haldi lífeyrisgreiðslum sínum og greiði milliliðalaust fyrir almenna framfærslu á heimilunum. Við höfum þegar verið að undirbúa þess háttar tilraunaverkefni. Ef niðurstaðan verður hjá þinginu að samþykkja að koma því á í samvinnu við hjúkrunarheimilin um þetta nýja fyrirkomulag mundum við þannig auka sjálfræði íbúanna og afnema núverandi greiðsluþátttökukerfi, en það hefur lengi sætt mikilli gagnrýni. Við viljum huga að því að það verði sem mest jafnræði milli íbúa á hjúkrunarheimilum og þeirra sem búa heima og auka að sjálfsögðu valfrelsi einstaklinga til að ákveða hvaða þjónustu þeir vilja fá á hjúkrunarheimilum. Einnig er gert ráð fyrir ákveðnum breytingum sem lúta að greiðslu ráðstöfunarfjárins til íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum og þeirra sem dvelja á sjúkrahúsum og hafa misst lífeyri vegna dvalarinnar. Enn á ný með áherslu á að einfalda kerfið. Þetta frumvarp hefur óneitanlega í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð enda vandséð hvernig á að vera hægt að auka réttindi ellilífeyrisþega jafn mikið og raun ber vitni án þess að það hafi í för með sér aukin fjárútlát ríkisins. Hinn aukni kostnaður felst í þeim kerfisbreytingum sem lagðar eru til og ég hef þegar lýst, einkum sameiningu bótaflokka. Á móti kemur að við vitum að nýir árgangar ellilífeyrisþega hafa áunnið sér meiri lífeyrissjóðsréttindi en þeir sem falla frá og það mun hafa áhrif síðan á greiðslur frá almannatryggingum sem dregur þá aftur úr útgjöldum ríkisins. Hækkun lífeyristökualdurs mun hins vegar líka vega upp á móti hinum auknu útgjöldum ríkisins, en áformað er að sú breyting taki gildi í áföngum á löngum tíma þannig að áhrif þess verði ekki mikil í fyrstu. Það mun taka tíma að undirbúa þessar miklu breytingar. Því er lagt til að gildistaka frumvarpsins verði 1. janúar 2017 og líka er lagt til að ákvæði frumvarpsins um skilyrði um heimild til að fresta töku lífeyris til allt að 80 ára aldurs og heimild um að greiða hálfan ellilífeyri [[Forseti hringir.]]samkvæmt lögum þessum frá 65 ára aldri, öðlist ekki gildi fyrr en 1. janúar 2018. Þetta er mikið mál og ég hlakka til að vinna málið áfram með þinginu og veit það verður í góðum höndum hjá velferðarnefnd.
Hæstv. forseti. Mig langar að beina nokkrum spurningum til hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra. Þetta er allyfirgripsmikið efni þó svo að það frumvarp sem við ræðum hér snúi einungis að lífeyrisþegum. Eins og heyra mátti varð hæstv. ráðherra hafa sig alla við til þess að koma öllu því að sem hún vildi segja um málið, og hafði hún þó til þess 30 mínútur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í töflurnar sem eru á bls. 31 í athugasemdum með frumvarpinu, fylgiskjal sem kemur frá velferðarráðuneyti og skrifstofu hagmála og fjármála, en það er kostnaðarumsögn með frumvarpinu. Það er nú oft í slíkum köflum sem lesa má með hvað skjótvirkustum hætti hverjar raunverulegu breytingarnar eru. En samkvæmt töflunni á bls. 31 sé ég ekki betur en að með frumvarpinu muni lífeyrisgreiðslur þeirra sem eru á strípuðum lífeyri frá almannatryggingakerfinu ekkert hækka. Ég vildi vera alveg viss áður en lengra er haldið hvort það sé ekki örugglega réttur skilningur hjá mér; þeir sem eru á strípuðum lífeyri hækka ekkert með þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður bendir hér á er hér sem sagt um kerfisbreytingu að ræða sem ég tel vera mjög mikilvæga. Nefndin sem skilaði tillögu til mín lagði hins vegar áherslu á að endurskoða yrði hvernig bætur almannatrygginga almennt mundu breytast til framtíðar litið. Það sem ég hef lagt áherslu hvað þetta varðar er að við þurfum að klára þessa kerfisbreytingu og síðan taka inn og íhuga þær breytingar sem gera þarf varðandi hvernig bætur hækka, svo sem grunnbæturnar, og hvernig við viljum gera það til framtíðar litið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og heyri þá að skilningur minn er réttur. Ég er hrædd um að það verði ansi mörgum lífeyrisþegum vonbrigði að sjá þetta, en gott og vel. Það er annað sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í, það tengist því sem kom m.a. fram í máli hæstv. ráðherra áðan og lýtur að því að einfalda kerfið. Ég er alveg sammála því að kerfið er flókið og það er margt sem væri alveg ágætt að einfalda. En ég er þeirrar skoðunar að það megi ekki verða á kostnað sanngirni eða skilvirkni í kerfinu. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í töflu 3 sem er á bls. 32 í frumvarpinu. Þar kemur fram að atvinnutekjur munu valda verri útkomu hjá þeim sem eru í sambúð og með atvinnutekjur á bilinu 150–350 þús. kr. og þeim sem búa einir og eru með tekjur á bilinu 100–350 þús. kr. Ég vil spyrja út í hvort ráðherra hafi ekki áhyggjur af því að það vinni gegn sveigjanleika í starfslokum, að það geti fælt ákveðinn hóp frá því að vilja vinna lengur og þá hlutastarf. Hins vegar langar mig að spyrja varðandi tímarammann vegna þátta sem lúta að öryrkjum. Megum við vænta þess að fá inn annað frumvarp hvað varðar öryrkjana og kjör þeirra fyrir þinglok? Eða hvað sér ráðherrann fyrir sér í þeim efnum?
Virðulegi forseti. Nánast allir lífeyrisþegar fá svokallaðar tekjutengdar greiðslur sem eru með einhverjar aðrar greiðslur. Okkar útreikningar sýna að frumvarpið mun koma sérstaklega til móts við þá sem eru með lægri tekjur í núverandi kerfi og hafa þurft að treysta meira á almannatryggingakerfið. Komið hafa fram athugasemdir, sem þingmenn hafa fengið, frá hagsmunasamtökum eldri borgara, ekki heildarsamtökunum heldur einstökum aðildarfélögum sem gert hafa athugasemdir við að ákveðnir hópar muni koma verr út, en það eru þeir sem eru með hæstu tekjurnar í kerfinu. Við erum að auka stuðninginn við þá sem eru með minni eða litlar aðrar tekjur, en drögum á móti úr stuðningnum við þá sem eru með hærri tekjur. Hv. þingmaður hefur kynnt sér töfluna á bls. 31 og 32, en þar sést eins og varðandi lífeyrissjóðstekjurnar að þeir sem eru t.d. komnir með 400 þús. kr. eða hærra koma verr út í nýju kerfi. Það er áætlað þegar maður er kominn með í kringum 450, 500 þús. kr. á mánuði detti hann algjörlega út úr kerfinu. Við erum þá sem sagt að segja, ef Alþingi samþykkir þetta, að þegar einstaklingur er kominn með þetta háar tekjur mun hann ekki lengur fá stuðning úr almannatryggingakerfinu. En á móti getum við aukið stuðning gagnvart þeim sem eru með minna á milli handanna. Það endurspeglast líka mjög skýrt þegar við horfðum á kynjamatið. Meginhluti þeirra peninga sem fara í kerfið nýtast þá sérstaklega konum sem verið hafa í hlutastörfum eða jafnvel hafa farið seint inn á vinnumarkaðinn og eiga þar af leiðandi takmörkuð lífeyrisréttindi. Sama gildir gagnvart körlum. Varðandi hins vegar spurninguna um atvinnutekjurnar lagði ég áherslu á að nefndin mundi skoða sérstaklega það ákvæði sem kemur í staðinn og snýr að hálfum lífeyri, þ.e. að geta trappað [[Forseti hringir.]]sig niður. Það er nýtt, það hefur ekki áður verið í kerfinu og ég held að það muni nýtast lífeyrisþegum mun betur en núverandi fyrirkomulag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Við hefðum nú þurft meiri tíma til þess að fara betur yfir þetta en við þurfum auðvitað að sætta okkur við þingsköpin eins og þau eru, fyrir utan að þetta er 1. umr. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra að einfaldri spurningu: Hversu stór hluti af einfölduninni er þetta frumvarp? Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. ráðherra að við gætum búist við fleiri frumvörpum í framtíðinni til þess að einfalda kerfið enn þá meira. Ég spyr vegna þess að ég hef löngum verið þeirrar skoðunar að stærsta vandamálið við almannatryggingakerfið sé flækjustigið, það sé hreinlega stærsta vandamálið vegna þess að réttindaverndin er svo erfið, notendur eiga mjög erfitt með að átta sig á réttindum sínum og erfitt með að berjast fyrir þeim í kjölfarið, óháð því hvernig reglurnar eru. Það er áður en maður kemur einu sinni að umræðunni um það hvernig reglurnar ættu að vera. Ég tek eftir því að þó að hlutirnir séu vissulega einfaldaðir í frumvarpinu þá lítur það í fljótu bragði ekki út fyrir að vera sú einföldun sem þarf. Mér finnst í stuttu máli þurfa miklu meiri einföldun. Þess vegna velti ég fyrir mér hvað við getum búist við að komi fram í framtíðinni til þess að einfalda þetta meira. Ég held nefnilega að ef einhver notandi almannatryggingakerfisins les þetta frumvarp þá taki hann eftir hlutum sem virðast í fljótu bragði ekki endilega einfalda málið gagnvart notandanum, en einfaldar kannski málið fyrir lögmenn og okkur sem sitjum á Alþingi eða hæstv. ráðherra. Eitt dæmi er b-liður 7. gr. sem sennilega einfaldar hlutina fyrir okkur en lítur út fyrir að vera flókinn og meira yfirþyrmandi gagnvart notandanum. Ég veit að notendur eiga erfitt með að átta sig á því hvernig allt saman virkar. Mér finnst því að það hljóti að vera meira í uppsiglingu. Mig langar að spyrja almennt hvort meira sé í uppsiglingu.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Eins og ég sagði í ræðu minni þá tel ég að þetta verði ekki síðasta breytingin sem við gerum á almannatryggingunum, ég vona svo sannarlega ekki. Ég nefni spurninguna sem sneri að öryrkjunum, ég hef verið tilbúin að gera allt sem ég mögulega get til þess að menn nái samkomulagi. Það er hins vegar aldrei þannig að allir geti fengið allt sem þeir vilja, það þurfa allir að gefa eitthvað eftir þegar kemur að því að reyna að ná málamiðlunum. Það náðist í nefndinni um breytinguna sem sneri að eldri borgurum. Hagsmunasamtök eldri borgara hafa sagt: Þetta er mikilvægur áfangi. Við viljum fá þetta fram. Við munum síðan að sjálfsögðu berjast fyrir því að draga enn frekar úr skerðingum, að hækka bæturnar og þá sé horft til framtíðar, en menn töldu að kerfisbreytingin væri svo mikilvæg að menn voru sammála um að hún þyrfti að fara í gegn, það þyrfti að afgreiða hana og við ættum að geta náð saman um það. Það er líka eins og hv. þingmaður nefndi, við vitum að það getur oft verið erfitt að skilja frumvörpin sem við fáum hér. Hv. þingmaður benti á b-lið 7. gr., sem hljómar svona: „Í stað orðsins „skerða“ í 2. málsl. kemur: sbr. 8. tölul. 2. gr., sbr. einnig 3. mgr. 16. gr., lækka.“ Hvað þýðir þetta? Við höfumar, eins og ég nefndi líka í ræðu minni, unnið allt þetta kjörtímabil að heildarendurskoðun á almannatryggingalöggjöfinni. Hv. þingmaður þekkir aðeins hvernig sú vinna hefur gengið fyrir sig, við tökum fyrirliggjandi löggjöf og endurvinnum greinarnar þannig að þegar einstaka greinar verða komnar inn þá lesum við í raun heildarlöggjöfina og það mun hjálpa til við að skilja. Það eru líka ákvæði sem þingið hefur samþykkt sem munu hjálpa til við þetta, [[Forseti hringir.]]þ.e. um rétt fólks á að fá betri upplýsingar, réttar upplýsingar, alveg eins og þingflokkur hv. þingmanns [[Forseti hringir.]]hefur lagt mikla áherslu á, m.a. með ósk um skýrslur.
Virðulegi forseti. Ég efast ekki um það í eina sekúndu að hæstv. ráðherra vilji gera allt sem í hennar valdi stendur til þess að einfalda þetta. Ég held að það séu allir í sama liði þegar kemur að þeim málaflokki. En það er ærið verkefni, það er mjög stórt. Ég eins og aðrir þingmenn fæ reglulega kvartanir frá notendum almannatryggingakerfisins þar sem er kvartað undan ýmsu. Þegar ég hef reynt að átta mig á málunum hef ég rekist á þetta ofboðslega flækjustig og þótt við finnum kannski út úr því hér þá er það skilningur notendanna sjálfra sem ég hef miklu meiri áhyggjur af. Við höfum sérfræðinga til þess að tala við okkur á nefndarfundum en notendur kerfisins eiga einfaldlega ekki kost á því. Þeir hafa starfsfólk Tryggingastofnunar ríkisins sem sjálfsagt er allt af vilja gert til þess að aðstoða, en notendur eru auðvitað ekki í þeim aðstæðum að geta notið þeirrar sérfræðiþjónustu sem við höfum til þess að fá útskýringar á því hvernig þetta virkar allt saman. Ég átta mig líka á því að það fá ekki allir allt sem þeir vilja, það er ekkert við því að gera. Ég vil halda því til haga að mér líst ágætlega á þetta frumvarp eins og ég skil það núna. Auðvitað erum við í 1. umr. og maður á eftir að skoða málið betur. Mér finnst bráðabirgðaákvæðið sérstaklega gott, mér finnst það fyrirbyggja eða virka a.m.k. sem ákveðið öryggisnet. En á sama tíma get ég ekki að því gert að mér líður pínulítið eins og hv. 8. þm. Reykv. n. sem fór inn á að það er ansi hætt við því að notendur upplifi þetta sem ákveðin vonbrigði vegna þess að frumvarpið lítur ekki út fyrir að vera svo mikil einföldun miðað við það sem þörf er á. Það er þess vegna sem ég hegg eftir þessu. Ég veit að hæstv. ráðherra vill ólm einfalda þetta meira. Ég veit ekki hvort ég get spurt eitthvað nánar út í þetta, en ég velti fyrir mér: Er hægt að setja upp eitthvert kerfi sem notendur geta notað til að reikna út réttindi sín til þess að reyna að „slást við kerfið“ í baráttu sinni?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina vegna þess að þetta er eitthvað sem ég hef fengið sífellt meiri áhuga á sjálf. Ég sökkti mér t.d. ofan í svokallaða atferlishagfræði þegar ég var formaður verðtryggingarnefndar á síðasta kjörtímabili og hef verið að kynna mér í auknum mæli hvernig stjórnvöld t.d. í Bretlandi hafa verið að nota hugmyndafræði atferlishagfræði til þess að móta framfærslukerfi eins og t.d. almannatryggingakerfið, grundvallarkerfi, þannig að þau nýtist betur til að ná þeim markmiðum sem við setjum og ná betur til fólks þannig að það skilji betur hvernig kerfin virka. Dæmi um þetta er þegar tekin var ákvörðun um að hækka frítekjumark atvinnutekna. Við töluðum um það og allir voru mjög ánægðir með að geta gert það og ellilífeyrisþegar töldu sig geta nýtt sér þetta, þeir ættu ákveðinn frítekjurétt og gætu unnið sér inn ákveðnar tekjur. En vegna þess hvernig kerfið er uppbyggt núna þá fékk ég eitt dæmi á borðið hjá mér þar sem viðkomandi hafði fengið endurkröfu frá almannatryggingum. Hann var með 140 þús. kr. á ári frá lífeyrissjóði, hafði skilað tekjuáætlun inn hvað það varðaði en hafði líka fengið tilboð um að vinna sér inn 140 þús. kr. Hann hélt að hann gæti gert það án þess að það mundi skerða bætur hans. En af því að það er ekki neitt frítekjumark á sérstöku framfærsluuppbótinni þá fékk hann endurkröfu. Þegar við reiknuðum út hvernig frumvarpið mundi koma út fyrir þennan einstakling þá kom hann mun betur út. En ef hann væri hins vegar með 140 þús. kr. á mánuði úr lífeyrissjóði og 140 þús. kr. í atvinnutekjur mundi hann fá minna í nýju kerfi en í núverandi kerfi. Að því leyti tel ég að þetta verði réttlátara og betra kerfi.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð og lögum um málefni aldraðra, með síðari breytingum. Fólki til hagsbóta heitir það svo einföldun bótakerfis, breyttur lífeyristökualdur o.fl. Ég fagna því að þetta frumvarp sé komið fram. Það hefur talsvert verið talað um það og boðað að fyrir liggi frumvarp um breytingar á lögum um almannatryggingar og ég hef orðið vör við það að lífeyrisþegar, bæði ellilífeyrisþegar og örorkulífeyrisþegar, hafa verið nokkuð spenntir að sjá hvað muni leynast í þessum frumvörpum og hafa vonast eftir því að þar verði gerðar breytingar sem leiða til bættra kjara þeirra. Ég er hrædd um að margir verði fyrir vonbrigðum þegar þeir sjá þetta frumvarp en ég ætla þó alls ekki að fara að halda því fram að allt sé slæmt sem í því er, síður en svo. Ég held að hér sé ýmislegt til bóta, vissulega. Það liggur hins vegar fyrir og kemur fram í umsögn með frumvarpinu að kostnaðarauki ríkisins af nýju kerfi og því sem boðað er með þessu frumvarpi sé áætlaður á bilinu 5–5,5 milljarðar á árinu 2017, sem eru alveg þó nokkrir peningar, og að kostnaðaraukinn verði tæpir 23 milljarðar á næstu árum. [[Gripið fram í: 33.]]Fyrirgefðu? [[Gripið fram í: 33 milljarðar.]]33 milljarðar á næstu tíu árum, afsakið. En það kemur hins vegar einnig fram í töflunum á bls. 31 að þeir sem eru einvörðungu með greiðslur úr almannatryggingakerfinu muni ekki hækka í greiðslum með þessu frumvarpi. Ég held að margir eigi eftir að verða fyrir gríðarlegum vonbrigðum með það vegna þess að þeir sem eru á strípuðum greiðslum fá ekki háar greiðslur. Þetta eru núna 212.776 kr. til þeirra sem ekki búa einir og 246.902 kr. til þeirra sem búa einir. Þetta eru alveg svakalega lágar fjárhæðir. Ég hugsa að flestir séu sammála um að þær duga ekki til framfærslu. Sá hópur ellilífeyrisþega sem er á þessum strípuðu tekjum og hefur ekki aðrar tekjur, ekki lífeyrissjóðstekjur eða annars konar tekjur, býr við mjög sára fátækt. Sem betur fer er fullt af ellilífeyrisþegum sem býr við mun betri kjör. Það er auðvitað fagnaðarefni, en ég tel að við verðum alltaf að hafa þennan allra tekjulægsta hóp sérstaklega í huga og hefði gjarnan viljað sjá að hann fengi kjarabætur núna strax. Það er raunar það sem við í stjórnarandstöðunni á Alþingi höfum talað um á þessu kjörtímabili og lögðum þess vegna m.a. til breytingar við fjárlög. Ég tel það hins vegar mjög jákvætt í þessu frumvarpi að þar sé lagt til að sérstök uppbót á framfærslu verði felld inn í sameinaðan bótaflokk sem þá mun heita ellilífeyrir eftir það. Það held ég að verði góð kjarabót þeim sem vilja eða geta bætt stöðu sína til að mynda með einhverri atvinnuþátttöku. Jafnvel þótt það komi aðrar skerðingar á móti held ég að þetta sé mjög mikilvægt skref og fagna því alveg sérstaklega. En ég held jafnframt að það verði öryrkjum mjög mikil vonbrigði að þetta muni ekki gilda líka fyrir þá og að mínu mati er þar strax komið atriði sem ég tel að hv. velferðarnefnd eigi að taka til mjög rækilegrar skoðunar og vita hvort það ætti ekki að láta þetta ákvæði gilda líka um öryrkjana, því að þetta ákvæði var auðvitað sett inn til þess að standa vörð um kjör þeirra sem eru á allra lægstu greiðslunum úr almannatryggingakerfinu og var sett á í kreppunni til að toga tekjur þeirra upp. Raunin er hins vegar að vegna þess að það skerðist króna á móti krónu hefur það fest fólk í fátæktargildru. Ég held að þetta sé eitthvað sem við hér inni erum öll sammála um að við viljum breyta. Ég beini því til hv. velferðarnefndar að skoða það að láta þetta einnig ná til öryrkjanna. Hæstv. ráðherra hafði því miður ekki tíma í andsvari við mig áðan til að fara almennilega yfir hvað það er sem hún sér fyrir sér varðandi þátt öryrkja nú á næstunni. Líkt og fram kom í máli hennar eru fundir áætlaðir og ég veit að hæstv. ráðherra vill gera breytingar sem ná til öryrkjanna, en það er erfiðara eða flóknara, það skal viðurkennt, því að þar eru mjög skiptar skoðanir, það kom berlega í ljós í vinnu þeirrar nefndar sem var að störfum og hafði á sinni könnu endurskoðun á almannatryggingakerfinu. Það er ansi mikill munur á því sem Öryrkjabandalagið sér fyrir sér í þeim efnum og svo aðrir sem einnig áttu sæti í nefndinni, svo sem Samtök atvinnulífsins, svo ég nefni eitthvert dæmi. Ég átta mig alveg á því að það er flóknara mál en held að það væri mjög mikilvægt fyrsta skref, sér í lagi ef það næst ekki að gera neitt til að bæta kjör öryrkja á þessu þingi. Ef ekki næst að koma með neinar tillögur um það inn hér fyrir þinglok, og tíminn er naumur, held ég að þótt ekki væri annað en það að fella sérstöku framfærsluuppbótina inn í einhver bótaflokk sem öryrkjar fá einnig yrði það til mjög mikilla bóta. Herra forseti. Í þessu frumvarpi er einnig lögð til hækkun á lífeyrisaldri. Hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir það hvernig tryggingafræðilegir útreikningar hafa sýnt fram á að það muni þurfa að hækka lífeyrisaldurinn til að kerfið standi undir sér. Ég er viss um að mörgum hugnast það ekkert sérstaklega vel, en það er svolítið erfitt að rífast við tölurnar í þeim efnum. Mér sjálfri finnst áherslan á sveigjanleg starfslok mjög mikilvæg. Ég held að hjá mörgum eldri borgunum sé mjög mikill vilji til þess að vera áfram virk á vinnumarkaði þrátt fyrir að vera komin á aldur. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, og við stóðum þess vegna m.a. að bókun í starfi nefndarinnar um endurskoðun á almannatryggingakerfinu, að líta til þess að það er erfiðara fyrir eldra fólk sem missir vinnu að fá ný störf en þá sem yngri eru. Þá er ég ekkert endilega að tala um fólk sem er komið á lífeyristökualdur og ekki einu sinni lífeyristökualdur í núverandi kerfi. Þetta er atriði sem er mjög erfitt að eiga við ef ekki kemur til viðhorfsbreyting meðal atvinnurekenda og í samfélaginu öllu, vegna þess að annars er hætt við því að hækkun á lífeyrisaldri leiði einfaldlega til aukins atvinnuleysis meðal eldra fólks. Það er ekki gott fyrir neinn. Þá er jafnframt viðbúið að hækkun lífeyrisaldurs leiði til fjölgunar öryrkja í elstu aldurshópunum, til að mynda hjá þeim sem eru 67–69 ára. Ég held að það þurfi þess vegna að huga sérstaklega að lausnum á því, svo að sú hugsun gangi upp. Þá finnst mér líka vert að gefa því sem segir í umsögn Félags eldri borgara í Reykjavík með drögum að þessu frumvarpi gaum. Þar benda þau á að þau telji að 45% skerðingarhlutfall á tekjur og ekkert frítekjumark vera of hátt skerðingarhlutfall og á einhverjum stað bentu þau á að þau mundu gjarnan vilja að þetta frítekjumark yrði áfram eins og það er núna, 38,5%. Þetta er eitthvað sem mér finnst að hv. velferðarnefnd eigi einnig að skoða mjög vel. Svona að lokum, vegna þess að tíminn er að hlaupa frá mér, langar mig að minnast á bráðabirgðaákvæðið sem er fjallað er um í 18. gr. þess efnis að ráðherra skipi starfshóp til að útfæra og koma á fót tilraunaverkefni við hjúkrunarheimili um nýtt fyrirkomulag á greiðsluþátttöku íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum, sem á að ganga út á það að íbúar á hjúkrunarheimilum haldi lífeyrisgreiðslum sínum en greiði milliliðalaust fyrir framfærslu. Mér finnst þetta alveg hárrétt hugsun. Ég er ekki mótfallin því og held að mjög gott sé að fara í tilraunaverkefni um þetta. En vegna þess að hugsað er að fólk eigi þá einnig að greiða fyrir mat, þrif, þvott og tómstundastarf ásamt húsaleigunni verður að skoða sérstaklega kjör þeirra sem eru á lægstu lífeyrisgreiðslunum. Annars er ég hrædd um að við gætum búið til nýja og enn meiri fátæktargildru [[Forseti hringir.]]fyrir fólk sem er nú þegar í mjög þröngri stöðu. Það getur alls ekki verið tilgangurinn með þessu að setja fólk sem býr [[Forseti hringir.]]nú þegar við fátækt í enn verri stöðu.