Borist hefur bréf frá 6. þm. Suðurk., Oddnýju G. Harðardóttur, um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í gær, þriðjudaginn 12. september, tók því sæti á Alþingi 1. varamaður Samfylkingarinnar í kjördæminu, Njörður Sigurðsson.
Kjörbréf Njarðar Sigurðssonar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt, en hann hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Njörður Sigurðsson hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.
Samkomulag er um það milli forseta og þingflokksformanna að þingfundur í dag geti staðið lengur en til kl. 20 ef þörf krefur. Í dag verður almenn umræða um fjárlagafrumvarpið í framhaldi af framsögu fjármála- og efnahagsráðherra. Á morgun munu svo fagráðherrar taka þátt í umræðum um einstaka málaflokka. Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar, samanber 3. mgr. 67. gr. þingskapa. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur allt að 15 mínútur til framsögu nú í upphafi. Réttur til andsvara verður rýmkaður, þ.e. tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt full andsvör við ræðu ráðherra. Því næst talar einn talsmaður frá hverjum þingflokki í tíu mínútur hver. Aðrir þingmenn hafa og tíu mínútur og gildir hefðbundinn andsvararéttur út umræðuna.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2019 sem er 1. mál 149. löggjafarþings. Ég held ég verði að segja í upphafi máls míns að það er heldur knappt skammtað tímanum til umræðunnar en ég held engu að síður að með því nýja fyrirkomulagi sem við höfum tekið upp á undanförnum árum, þar sem ráðherrar koma og svara hver fyrir sinn málaflokk, höfum við þróað umræðuna um fjárlögin til betri vegar. Fjárlagafrumvarpið kemur í kjölfarið á frumvarpi sem var afgreitt við mjög óvenjulegar aðstæður undir lok síðasta árs. Þar voru stigin fyrstu skrefin til að tryggja framgang stefnu ríkisstjórnarinnar en fjárhagslegar útlínur hennar voru síðan nánar útfærðar í fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 síðastliðið vor. Þetta frumvarp sem hér er lagt fram er nánari útfærsla á þeim pólitísku áherslum sem birtust í áætluninni og einkenndust öðru fremur af því leiðarstefi ríkisstjórnarinnar að samfélagið allt njóti góðs af yfirstandandi hagvaxtarskeiði og að treysta eigi til framtíðar samfélagslegan stöðugleika, velsæld og lífsgæði. Samkvæmt frumvarpinu verður afgangur á rekstri ríkissjóðs 1% af landsframleiðslu eða sem nemur 29 milljörðum kr., sem er í samræmi við afkomumarkmið fjármálastefnunnar og fjármálaáætlunarinnar, en rekstur ríkissjóðs hefur verið jákvæður síðustu ár þrátt fyrir verulegan vöxt útgjalda, sérstaklega til heilbrigðis-, félags-, trygginga- og húsnæðismála. Virðulegi forseti. Efnahagslíf undanfarinna ára hefur einkennst af þróttmiklum vexti. Þar hefur uppgangur ferðaþjónustunnar skipt sköpum og ýmis afleidd starfsemi notið góðs af fjölgun ferðamanna. Hefðbundnari atvinnugreinar hafa stutt við vöxtinn og einnig skipar hátækni- og hugverkadrifinn iðnaður stærri sess í landsframleiðslunni. Nú eru komnar fram á sjónarsviðið ýmsar vísbendingar um að hámarkinu hafi verið náð. Spár benda til þess að dragi úr vexti og þjóðarbúskapurinn fái tækifæri til að leita nýs jafnvægis. Þrátt fyrir að staða ríkissjóðs sé sterk og viðnámsþróttur ríkisfjármálanna hafi aukist í kjölfar mikillar skuldalækkunar og vaxtar þjóðartekna er ljóst að útgjaldavöxturinn til framtíðar getur ekki orðið eins mikill og hann hefur verið undanfarin ár. Ekki má missa sjónar á því að afkoma ríkissjóðs er næm fyrir ytra umhverfi og gangi atvinnulífsins. Því skiptir miklu að fjármálastefna hins opinbera einkennist af varfærni og festu og til mikils að vinna að gera það sem hægt er til styrkja félagslegan og efnahagslegan stöðugleika. Í því sambandi má nefna að búið hefur verið í haginn fyrir framtíðina með endurfjármögnun og uppgreiðslu skulda. Undanfarin ár hafa einkennst af góðu atvinnuástandi, lítilli verðbólgu, miklum hagvexti og ört batnandi lífskjörum. Kaupmáttur hefur aukist um 25% á síðustu fjórum árum og áfram er til mikils að vinna að verja þá stöðu, þann mikla árangur, með áherslu á stöðugleika, með lægri verðbólgu og skynsamlegri launaþróun þar sem horft er til þess hver framleiðniaukningin er í landinu, allt það drifið áfram af samkeppnisgreinum með aukinni verðmætasköpun. Virðulegi forseti. Í fjárlagafrumvarpinu er gert fyrir því að hagkerfið vaxi um nærri 3% í ár ofan á verulega hagvaxtaraukningu síðustu ár. Spár benda til rúmlega 2,5% vaxtar á ári næstu árin. Þetta mun ganga eftir ef allar undirliggjandi breytur halda sér, allar helstu forsendur, ef engin óvænt áföll verða og má segja að spáin um 2,5% vöxt á næstu árum sé nokkuð nærri langtímavaxtargetu hagkerfisins. Þrátt fyrir að hægist á vexti er hann enn umtalsverður og talsvert meiri en mörg þróuð hagkerfi í Evrópu geta vænst. Staða efnahagsmála telst því góð á flesta mælikvarða eins og endurspeglast í mati lánshæfisfyrirtækja á ríkissjóði, en lánshæfiseinkunn Íslands hefur hækkað jafnt og þétt síðustu ár og er nú metin í A-flokki fyrir ríkissjóð hjá helstu lánshæfisfyrirtækjum. Þær jákvæðu breytingar á lánshæfi ríkissjóðs hafa ekki gerst af sjálfu sér heldur eru þær afrakstur agaðrar efnahagsstjórnar þar sem lögð hefur verið áhersla á að nýta hagfellt efnahagsástand til að greiða niður skuldir. Þannig hafa einskiptistekjur og tímabundnar tekjur ríkissjóðs, eins og arðgreiðslur og stöðugleikaframlög, en einnig hefur söluandvirði hlutabréfa í fjármálafyrirtækjum verið nýtt til að lækka skuldir og greiða inn á lífeyrisskuldbindingar sem hefur bætt sjálfbærni ríkisfjármálanna til langs tíma litið. Hafa heildarskuldir með þeim hætti lækkað um 658 milljarða kr. á sex árum og hlutfall þeirra af landsframleiðslu lækkað úr 86% þegar það var hæst árið 2011 í 31% eins og því er spáð undir lok þessa árs. Frá miðju ári 2017 til miðs árs 2018 lækkuðu skuldir um 88 milljarða kr. en það samsvarar því að skuldir hafi lækkað um 10 millj. á klukkustund. Gangi áætlanir eftir mun hið opinbera, ríki og sveitarfélög, uppfylla skilyrði skuldareglu laga um opinber fjármál í lok árs. Vegna þeirra aðgerða er útlit fyrir að hrein vaxtagjöld verði um 26 milljörðum lægri árið 2019 en árið 2011. Þetta eru hrein vaxtagjöld. Hæstv. forseti. Gott atvinnuástand, hækkandi eignaverð og miklar launahækkanir hafa bætt fjárhagsstöðu flestra heimila verulega. Lífskjör hafa líklega aldrei verið betri á Íslandi, eins og kemur fram í nýútkominni skýrslu um stöðu efnahagsmála í aðdraganda kjarasamninga. Launahækkanir og hærra mótframlag launagreiðenda í lífeyrissjóð hefur hins vegar skert samkeppnisstöðu atvinnulífsins í erlendum samanburði. Það er ljóst að svigrúm til launahækkana mótast af því og nauðsynlegt er að samkeppnisgreinarnar verði þær sem leiði launaþróun næstu ára. Lykillinn að aukinni samkeppnishæfni er ekki í gegnum lægra gengi og þar með lakari kaupmátt almennings, eins og svo oft hefur verið reynt í gegnum tíðina, heldur eigum við að einbeita okkur að öðru verkefni sem er að bæta samkeppnishæfni með meiri framleiðni og öflugri verðmætasköpun. Hið opinbera getur lagt lóð á vogarskálarnar til þess að stuðla að efnahagslegum og félagslegum stöðugleika sem stutt getur síðan aftur við sátt á vinnumarkaði. Ríkisstjórnin hefur þegar tekið mikilvæg skref í þá átt með yfirlýsingu sinni frá febrúar á þessu ári og aðgerðum í kjölfarið sem hafa snúið m.a. að hækkun greiðslna úr Ábyrgðasjóði launa, greiðslna í fæðingarorlofi og atvinnuleysistryggingum. Fyrir liggur að á komandi vetri losna fjölmargir kjarasamningar. Ríkisstjórnin hefur lagt ríka áherslu á samtal og samvinnu við aðila vinnumarkaðarins, enda ljóst að niðurstaða samninga mun hafa mikil áhrif á efnahagsumhverfið. Hluti af því samtali hefur snúist um hlutverk ríkisins í kjaraviðræðum og hefur þá einkum verið horft til samspils skattkerfis og bótakerfa, auk húsnæðismála. Ljóst er að svigrúm til launahækkana er takmarkað, enda hefur launaþróun undanfarinna ára verið hröð og hækkanir launa komnar að mörkum þess sem viðráðanlegt er talið, eins og m.a. er rakið í nýútkominni skýrslu um þau efni. Áherslur kjaraviðræðna munu því snúast að nokkru leyti um ýmsa fleiri þætti en launalið samningana. Í ljósi þessa og þess að í stjórnarsáttmála er skýrt kveðið á um vilja til að lækka álögur er samhliða frumvarpi til fjárlaga lagt til að gripið verði til aðgerða sem miða að því að liðka fyrir samningum á vinnumarkaði Í fyrrgreindri yfirlýsingu frá febrúar lýsti ríkisstjórnin því yfir að í tengslum við endurskoðun kjarasamninga á almennum markaði yrði hafin endurskoðun á tekjuskattskerfinu með áherslu á lækkun skattbyrði og mögulegar breytingar á fyrirkomulagi persónuafsláttar og samspili við bótakerfi sem ætlað er að styðja við tekjulægri hópa. Þær áherslur komu fram í fjármálaáætlun áranna 2019–2023, en þar var gert ráð fyrir að álögur lækkuðu sem svarar til 1 prósentustigs í lægra þrepi tekjuskatts. Til að ná settum markmiðum um að skattkerfisbreytingar þjóni sérstaklega hagsmunum hinna tekjulægri er lagt til að persónuafsláttur hækki um 1 prósentustig umfram lögbundna 12 mánaða hækkun vísitölu neysluverðs á árinu 2019. Þá er jafnframt gert ráð fyrir því í fjárlögum að laga það ósamræmi sem hefur verið í vísitölutengingum á milli persónuafsláttar og efra þreps tekjuskatts eða fjárhæðarmarka neðra og efra þreps. Við því er nú brugðist með því að festa mörk efra þrepsins, fjárhæðarmörkin, við vísitölu verðlags líkt og gildir um persónuafslátt. Við það verður jafnræði milli ólíkra tekjuhópa gagnvart skattkerfinu meira. Með slíkum aðgerðum hækka heildarráðstöfunartekjur einstaklinga um 1,7 milljarða kr. á næsta ári. Samhliða hækkun persónuafsláttar og tengingu þrepamarka efra skattþreps við nýja vísitölu verða barnabætur hækkaðar verulega, eða sem svarar til 1,6 milljarða kr. borið saman við fjármálaáætlunina. Það felur í sér 17% hækkun milli áranna 2018 og 2019. Samsvarandi hækkun á vaxtabótum nemur um 13%. Auk hækkunar fjárhæða og viðmiðunarmarka skerðingar barnabóta er í fjárlögum gert ráð fyrir nýju þrepi á skerðingar á barnabótum sem er ætlað að tryggja að áhrif hækkana í barnabótakerfinu skili sér fyrst og fremst til tekjulágra og lægri millitekjuhópa. Þá er í fjárlagafrumvarpinu lagt til að tryggingagjald lækki í ársbyrjun 2019 um 0,25 prósentustig og aftur um 0,25 prósentustig í ársbyrjun 2020. Áhrifin af þeim tveimur skrefum nema um 9,3% lækkun á almenna tryggingagjaldinu. Með breytingum á samspili skatta og bóta einstaklinga sem og tryggingagjaldi eru álögur lækkaðar á launþega og launagreiðendur og tryggt að ráðstöfunartekjur aukist. Háir skattar á launþega eru líklegir til þess að kalla á kröfur um hærri laun og háir skattar á launagreiðendur draga úr getu þeirra til að greiða hærri laun. Samningar um kaup og kjör ákvarða hvernig þeim byrðum er deilt, en með þessu útspili stjórnvalda er með ótvíræðum hætti dregið úr álögum á launþega og launagreiðendur og liðkað þannig fyrir kjarasamningum. Virðulegi forseti. Frumvarp og tekjufrumvarp fyrir árið 2019 marka frekari skref með auknum framlögum til áherslumála ríkisstjórnarinnar. Framlög til heilbrigðismála verða aukin að raunvirði um 6% á árinu 2019, eða um 12,6 milljarða kr., og framlög til félags-, húsnæðis- og tryggingamála um 13,3 milljarða kr., sem jafngildir 7% hækkun að raunvirði. Sú aukning skýrist að stórum hluta af 4 milljarða kr. framlagi vegna áformaðra kerfisbreytinga í almannatryggingum til að bæta kjör öryrkja. Því til viðbótar aukast útgjöldin um 2,3 milljarða kr. vegna hækkunar á atvinnuleysisbótum frá og með 1. maí sl., í samræmi við áðurgreinda yfirlýsingu, þannig að þær nemi 90% af lágmarksatvinnutekjum. Þá eru framlög til samgöngu- og fjarskiptamála aukin verulega á árinu 2019 en framlögin verða um 43,6 milljarðar á næsta ári. Í fjárlögum ársins 2019 má einnig sjá að áfram er lögð áhersla á fjárfestingar í innviðum og ber þar hæst aukinn kraft í uppbyggingu nýs Landspítala við Hringbraut en til hennar verður varið alls 7,2 milljörðum kr. á næsta ári, auk þess sem átak í uppbyggingu á vegakerfinu heldur áfram líkt og kveðið er á um í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Af öðrum stærri fjárfestingarverkefnum má nefna fyrstu framlög til kaupa á nýjum þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna, sem gert er ráð fyrir að verði afhentar árið 2022, auk uppbyggingar Húss íslenskunnar. Alls aukast heildargjöld ríkissjóðs milli ára um 7% að nafnvirði, eða um ríflega 55 milljarða kr., en á móti er gert ráð fyrir að heildartekjur ríkissjóðs aukist um tæplega 52 milljarða kr. Ljóst er að eftir samdrátt áranna eftir hrun fjármálakerfisins reyndist nauðsynlegt að verja verulega auknum fjármunum til nánast allra málefnasviða ríkisins. Vöxtur ríkisútgjaldanna getur þó aldrei verið markmið í sjálfu sér. Mestu skiptir að fjármagnið sé nýtt sem best þannig að starfsemin skili sem mestum árangri og gæðum fyrir landsmenn, ávallt sem minnst fjármagn. Í fjármála- og efnahagsráðuneytinu er nú verið að leggja grunn að verklagi um endurmat útgjalda. Hér er um að ræða kerfisbundna greiningu á grunnútgjöldum tiltekinna verkefna eða málaflokka og því sem hefur valdið þróun þeirra útgjalda. Slík aðferðafræði hefur gefist vel annars staðar og eru mörg dæmi um að menn hafi með slíku endurmati útgjalda séð tækifæri fyrir nýja forgangsröðun, betri nýtingu og endurskipulag í ríkisfjármálunum á einstaka sviðum. Virðulegi forseti. Efnahagsuppbygging síðustu ára hefur skilað miklum árangri. Afgangur af viðskiptajöfnuði og af afkomu hins opinbera endurspeglast í auknum þjóðhagslegum sparnaði en auk þess sem skuldir ríkissjóðs hafa verið lækkaðar hafa háar fjárhæðir verið greiddar inn á lífeyrisskuldbindingar, eins og hefur verið komið inn á. Þær aðgerðir auka sjálfbærni ríkisfjármálanna til langs tíma litið og koma í veg fyrir að núlifandi kynslóðir taki út lífskjör á kostnað þeirra sem á eftir koma. Áformuð stofnun Þjóðarsjóðs með lagasetningu á þessu þingi, sem ætlað er að safna upp arði af orkuauðlindum sem eins konar varasjóði til að mæta stórum og ófyrirséðum áföllum, getur stutt við stefnu um sjálfbærni opinberra fjármála sem og skynsamlega ráðstöfun arðs af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar. Mikilvægt er nú, þegar gera má ráð fyrir að í sljákki eftir mikinn vöxt síðustu ára, að áfram sé tryggð festa og varfærni í stjórn opinberra fjármála. Með þeim orðum legg ég til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar.
Herra forseti. Stundum átta ég mig ekki á muninum á Sjálfstæðismanninum Bjarna Benediktssyni og fjármálaráðherranum Bjarna Benediktssyni. Ég veit að fleiri í þessum sal eru að spá í þennan mun. Nú fáum við fjárlagafrumvarp þar sem Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra og samráðherrar hans stæra sig af ríkisútgjöldum hingað og þangað. Gott og vel, ég get tekið undir að það þarf meiri pening til eldri borgara, meiri pening til ungs fólks, meiri pening til hinna sjúku. En ég get ekki tekið undir að meiri pening þurfi til stórútgerðarinnar. Það þarf ekki meiri pening til Kristjáns Loftssonar. Að því sögðu skil ég ekki Sjálfstæðismanninn Bjarna Benediktsson sem samþykkti á síðasta landsfundi sínum, bara fyrir nokkrum mánuðum, að lækka þyrfti útgjöld hins opinbera um 10 prósentustig af landsframleiðslu. Það þýðir á mannamáli að skera þarf niður hið opinbera, skera þarf niður hjá spítölum, löggæslu, skólum o.s.frv., um 300 milljarða kr. Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að ég skil lítið í Sjálfstæðismönnum þegar kemur að þessu. Hvað vill þessi flokkur eiginlega? Vill hann 100 milljarða kr. útgjaldaaukningu í innviði, eins og flokkurinn sagði kjósendum fyrir síðustu kosningar, eða vill hann 300 millj. kr. niðurskurð, eins og hann segir á landsfundum sínum?
Virðulegi forseti. Það færi vel á því ef við værum stödd á landsfundi Sjálfstæðisflokksins og værum hér að draga saman ályktanir flokksmanna, en við erum það ekki. Við erum á þinginu að ræða fjárlög ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Framsóknarflokks. Ef menn vilja ræða við mig um útgjöldin og það hvort báknið er að vaxa segi ég: Það er gríðarlegt fagnaðarefni fyrir okkur Íslendinga að hafa komist úr þeirri stöðu að vera fátækust meðal Evrópuþjóða um aldamótin 1900 og hafa þannig vaxið fiskur um hrygg að geta gert betur nánast á öllum sviðum samfélagsins án þess að það íþyngi okkur hlutfallslega meira en það hefur gert í fortíðinni. Þannig tala allir núna um hinn stórkostlega vöxt ríkisútgjaldanna á sama tíma og útgjöldin sem hlutföll af landsframleiðslu hafa lækkað, eins og sjá má á bls. 94 í fjárlagafrumvarpinu, úr því að vera um 35% af landsframleiðslu niður undir um 30% markið. Þetta er auðvitað stórkostlegur árangur, að við getum lagt meira til heilbrigðiskerfisins og velferðarmála, stutt betur við barnafjölskyldur og tekjulægri, að við skulum geta sett meira í innviði, borað göng í gegnum fjöll, styrkt vegakerfið, keypt nýjan Herjólf, nýjar þyrlur o.s.frv., án þess að það íþyngi okkur hlutfallslega meira. Þetta er stórkostlegur árangur og er til vitnis um það að við erum að nýta efnahagslegan uppgang í landinu til þess að gera betur fyrir alla landsmenn. Um það snúast m.a. þessi fjárlög, um þá réttu forgangsröðun að búa í haginn fyrir framtíðina og fara ekki fram úr sér, skila góðum afgangi á fjárlögum, vera með langtímasýn um það hvernig þessir hlutir þróast. Og hver hefur síðan óbeina afleiðing þessarar stefnu verið? Hún hefur m.a. verið sú að íslenska ríkið hefur á þeim tíma, sem margir hér inni segja að við séum að eyða allt of miklu - ja, þeir sem meta stöðu ríkissjóðs hafa aldrei metið stöðu ríkissjóðs betri sem hefur m.a. komið fram í bestu lánakjörum sem íslenska ríkið hefur nokkru sinni fengið [[Forseti hringir.]]á erlendum mörkuðum.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra talar um stórkostlegan árangur. Lítum aðeins betur á fjárlagafrumvarpið. Þeir fjármunir sem eiga að renna til öryrkja duga einungis fyrir þriðjungi af því sem það kostar að afnema hina svokölluðu krónu á móti krónu skerðingu. Aukningin til aldraðra er fyrst og fremst vegna fjölgunar í þeim hópi. Það er engin stórsókn til að mæta bágum kjörum til þess hóps. Enn og aftur sjáum við því að öryrkjar og eldri borgarar þurfa að bíða enn eitt árið eftir réttlæti og nauðsynlegum kjarabótum. Háskólarnir, lítum á þá. Þeir fá enn þá helmingi minna en það sem var lofað í stjórnarsáttmálanum. Og framhaldsskólarnir, lítum á þá. Samkvæmt þessu fjárlagafrumvarpi er lækkun á framlagi til þeirra á milli ára. Lítum á sjúkrahúsþjónustuna. Hún fær 2,5 milljarða. Gott og vel, en það er rúmlega helmingi minna en það sem forsvarsmenn Landspítalans sögðu fyrir nokkrum mánuðum að spítalinn þyrfti bara til að tryggja lágmarksþjónustu. Aftur talar ráðherrann um forgangsröðun. Það er sérkennileg forgangsröðun fyrir þessa þjóð að sjá að lækka á veiðileyfagjöld milli ára um helmingi hærri upphæð en það sem þessi ríkisstjórn tímir að setja í hækkun persónuafsláttarins sem er 500 kr. - 500 kr. eru viðbótin sem þessi ríkisstjórn er tilbúin að hækka persónuafsláttinn um umfram verðlag. Að lokum langar mig að spyrja ráðherra aðeins um gengi krónunnar. Hún er núna í frjálsu falli. Hún hrundi sérstaklega mikið eftir að þetta frumvarp var kynnt af hálfu ráðherra. Við bentum sérstaklega á það þegar við vorum að afgreiða fjármálaáætlunina. Í fjármálaáætluninni, sem er til fimm ára, er gert ráð fyrir óbreyttu raungengi næstu fimm árin. Einn sérfræðingur kom til fjárlaganefndar. Hann sagði: Á hverju voru menn eiginlega þegar þeir ákváðu að gera ráð fyrir óbreyttu gengi í fimm ár? Gengi krónunnar hefur bein áhrif á skatttekjur einkaneyslu, verðbólgu o.s.frv. þannig að meginforsenda áætlunarinnar og frumvarpsins er nú þegar fallin. Enginn gjaldmiðill innan OECD hefur sveiflast jafn mikið og íslenska krónan undanfarin 15 ár. [[Forseti hringir.]]Nú er rússíbanareið krónunnar hafin enn á ný. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær er eiginlega komið nóg af þessum gjaldmiðli sem gagnast einungis mjög þröngum hópi fjármagnseigenda?
Virðulegi forseti. Komið er inn á tvo liði. Það er annars vegar þetta með útgjöldin. Það er svo að hv. þingmanni þykir sem ekki sé gert nóg á útgjaldahliðinni. Þetta er sú staða sem ég ræddi í gær og við munum áfram ræða, að sumum hér inni finnst sem við séum að gera of mikið á útgjaldahliðinni og að við spyrjum ekki nægilega að því hvort við náum árangri í samræmi við útgjöld. Ég held að það sé mjög gild spurning. En hér er því hins vegar haldið fram að ekki sé nægilega mikið gert og því síðan auðvitað fylgt eftir með því að við ættum að vera með hærri skatta. Því er ég hreinlega ósammála. Ég held að við höfum fundið gott jafnvægi á milli þess að draga úr álögum á atvinnustarfsemi á þeim tímum þegar samkeppnishæfni landsins hefur hrakað verulega og þess að stilla útgjöldunum í hóf og í samræmi við langtímamarkmið okkar. Því er haldið fram að sérstakt áherslumál ríkisstjórnarinnar sé að lækka veiðigjöld. Það er alrangt. Það er kominn tími til að menn átti sig á því að veiðigjöldin munu fara upp og þau munu fara niður eftir afkomu greinarinnar. Það er eðli veiðigjaldanna, alveg nákvæmlega eins og skattar á lögaðila munu fara upp og munu fara niður eftir afkomu fyrirtækjanna í landinu. Síðan er spurt um gengi gjaldmiðilsins. Það hefur eflaust þótt góð aðferðafræði í ráðstjórnarríkjunum og í einhverjum einræðisríkjum að menn settu þjóðhagsspár og ríkisfjármálastefnuna undir sama þak. Við gerum það ekki. Við erum ekki með okkar eigin spár um þróun gengis gjaldmiðilsins heldur byggjum á opinberum tölum og gerum það í opnu, gegnsæju ferli. Þær opinberu spár eru grundvöllur fjárlagafrumvarpsins. Það er auðvitað eina leiðin fyrir okkur til að vinna þetta áfram. Þeir sem telja sig geta spáð fyrir um gengi krónunnar fimm ár fram í tímann eru eflaust í mjög góðum málum almennt séð og að fást við eitthvað annað en að sitja hér. Það sem stendur upp úr er að gjaldmiðillinn hefur stutt við góð lífskjör [[Forseti hringir.]]sem mælast efst meðal þjóða á flesta mælikvarða í dag. Það er ekkert sjálfstætt markmið að halda stöðugum gjaldmiðli ef stöðugur gjaldmiðill byggir ekki undir góð lífskjör. En við höfum undanfarin misseri fengið hvort tveggja.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þessa yfirferð. Aðeins varðandi vaxtabæturnar. Hæstv. ráðherra boðar hækkun vaxtabóta í frumvarpinu. Niðurstaðan er hins vegar sú að hér er í raun ekki um neina hækkun að ræða. Það sést reyndar svart á hvítu í frumvarpinu þar sem vaxtabæturnar verða 3,4 milljarðar en voru 4 milljarðar í fyrra. Hin mikla hækkun á húsnæðisverði undanfarið ár hefur étið upp vaxtabæturnar og er einn helsti skerðingarþáttur vaxtabóta hækkun á verðmæti eignar. Frá árinu 2010 hafa vaxtabætur lækkað um rúma 8 milljarða kr. og þeim fjölskyldum sem eiga rétt á þeim fækkað um rúm 30.000. Það er því búið að taka vaxtabæturnar af fjölda fólks. Ekki er að finna raunverulegt peningasjóðsstreymi í þessari boðuðu hækkun vaxtabótanna. Á sama tíma fá sífellt færri vaxtabætur vegna íbúðarhúsnæðis. Þá hafa fasteignagjöld sem sveitarfélögin leggja á hækkað um meira en 50% vegna gríðarlegra hækkana á húsnæðisverði. Niðurstaðan er því þessi: Bótagreiðslur til húseigenda hafa hríðlækkað á sama tíma og skattar á húseigendur hafa hækkað umtalsvert. Það sem skiptir höfuðmáli í þessu eru skerðingarmörkin, þ.e. hvenær vaxtabæturnar byrja að skerðast. Skerðingar- og niðurfellingarmörk vaxtabóta hafa engan veginn fylgt verðlagi. Auk þess hafa hámarksgreiðslur vaxtabóta nánast haldist þær sömu síðan 2011. Skerðingum á niðurfellingarmörkum vaxtabóta verður að breyta. Það væri ágætt að fá að vita það frá hæstv. ráðherra hvort hann getur upplýst okkur um hvaða hópar í samfélaginu eiga yfir höfuð að fá vaxtabætur.
Virðulegi forseti. Þegar ég vaknaði í morgun las ég grein eftir hv. þingmann þar sem hann talaði um áhyggjur sínar af því að báknið væri að vaxa, að útgjöld til allra málaflokka yxu stjórnlaust. Hann hafði af því miklar áhyggjur og sérstaklega fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins. Reyndar vildi svo vel til að ég svaraði eiginlega öllum þeim áhyggjum hv. þingmanns í ræðu í gær. En svo mætir maður hingað í þingið til vinnu sinnar og þá kemur sami hv. þingmaður og segir: Útgjöldin vaxa ekki nægilega mikið. Hvernig stendur á því að menn skerða bótagreiðslur þannig að hafðar séu af fólki auknar vaxtagreiðslur? Þetta er einn og sami maðurinn sem er kominn með afar ólíka sýn á útgjöld ríkissjóðs á einum og sama morgninum, fyrir hádegi. Þegar kemur að húsnæðisbótastuðningi, vaxtagreiðslum, húsnæðisbótum til þeirra sem eru í leiguhúsnæði, stofnstuðningi ríkisins við uppbyggingu félagslegs húsnæðis, þegar við horfum til séreignarsparnaðarleiðarinnar sem veitir skattafslátt, horfum til aðgerða stjórnvalda um að fella niður helminginn af stimpilgjaldi vegna fyrstu íbúðarkaupa, erum við alltaf að tala um aðgerðir ríkisstjórnar og stjórnvalda, oft í samvinnu við sveitarfélög og stéttarfélög, til þess að létta fólki þröskuldinn inn á húsnæðismarkaðinn eða til að halda húsnæði sínu þar og byggja þak yfir höfuð fjölskyldunnar. Þetta eru margþættar aðgerðir. Það verður engin ein þeirra slitin úr samhengi við aðrar. Það er allt rétt sem hér er sagt, að vaxtabótakerfið hafi verið að gefa eftir. En við höfum á sama tíma spýtt í annars staðar. Þegar þetta er allt lagt saman sjá menn að húsnæðisstuðningur í fjárlagafrumvarpinu fer vaxandi milli ára. Eftir stendur hins vegar í raun og veru umræðan um það hvort við eigum að hafa vaxtabótakerfi eins og það sem við erum með. Er skynsamlegt að hvetja fólk til að taka hærri lán og koma síðan eftir á og greiða niður vextina? Gæti verið að við ættum að eyða meiri kröftum í að halda vöxtum lágum en í að hafa áhyggjur af því hversu háar vaxtabæturnar eru [[Forseti hringir.]]á hverju ári, sem er eins konar afleiðing af því að fólk situr uppi með of háan vaxtakostnað? Ég segi: Setjum allan kraftinn í umræðu um stöðugleika, umhverfi fyrir lægri vexti í landinu, vegna þess að það er engin aðgerð sem gerir meira fyrir fjölskyldur sem [[Forseti hringir.]]taka á sig langtímaskuldbindingu en sú sem tryggir lægri vexti húsnæðislána.
Herra forseti. Já, ég heyri það að hæstv. fjármálaráðherra les Morgunblaðið. Það er bara ágætt. Hann hafði verulegar áhyggjur af því hér fyrr í vetur, á síðasta þingi, að ég læsi Morgunblaðið. Það er gott að vita að hann gerir það og heldur sig við útúrsnúninga eins og honum er einum lagið. Árið 2009 fengu 69% einhleypra fasteignaeigenda vaxtabætur. Árið 2017 var þessi tala komin niður í 28%. Ef reglunum verður ekki breytt af einhverju viti er þessi boðaða hækkun á vaxtabótum tilgangslaus. Það má í raun segja, og ég heyrði það á hæstv. ráðherra, að vaxtabótakerfið sé ónýtt. Að bæta peningum inn í ónýtt kerfi er slæm ráðstöfun. Hæstv. ráðherra svaraði því ekki hvaða þjóðfélagshópar eiga að fá vaxtabætur. Það er rétt að fá það á hreint og hætta svo þessum útúrsnúningum. En honum er velkomið að halda áfram að lesa Morgunblaðið mín vegna.
Virðulegi forseti. Það eru að sjálfsögðu þeir sem fá helst vaxtabætur sem eru tekjulægri og eignaminni. Það er eðli vaxtabótakerfisins og því hefur í sjálfu sér ekki verið breytt. Það sem hefur breyst hins vegar er að fleiri eiga meira eigið fé og fleiri hafa hærri tekjur. Þetta hefur valdið því að minni fjármunir fara í vaxtabótakerfið. En eins og ég hef nefnt höfum við á sama tíma varið verulega háum fjárhæðum í aðrar aðgerðir, m.a. til að styrkja leigumarkaðinn, félagslegt húsnæði, fórum í sérstaka skuldaleiðréttingaraðgerð upp á 80 milljarða fyrir ekki mörgum árum síðan o.s.frv., skattafslættir vegna úttektar á séreignarsparnaði. Allt eru þetta aðgerðir - til hvers? Til þess að bæta stöðu heimilanna. Mætti ég spyrja: Hvernig hefur gengið? Hvernig gekk að bæta stöðu heimilanna eftir fall fjármálafyrirtækjanna? Staðan er þessi: Fjárhagur heimilanna hefur umbreyst til hins betra. Eiginfjárstaða heimilanna er hærri. Færri eru í vanskilum. En eftir stendur áskorun sem snýr sérstaklega að fyrstu íbúðarkaupum. Þar er vaxtabótakerfið í sjálfu sér ekki einhver töfralausn á vandanum, heldur fjölþættar aðgerðir sem snúa að öllu frá auknu lóðaframboði og þar með meira framboði af smærri íbúðum. Leiðir til þess að lækka byggingarkostnað skipta líka máli. Stöðugleikinn sem ég nefndi áðan með lægri vaxtakostnaði skiptir verulegu máli. Hver er staðan varðandi þann þáttinn? Staðan er sú að fyrir Íslendinga sem hafa tekið húsnæðislán til að fjárfesta í eigin fasteign hafa raunvextir húsnæðislána aldrei í sögunni verið lægri en einmitt í dag. Það hefur líka áhrif á vaxtabótakerfið. Þegar fólk greiðir lægri vexti kemur minna út úr vaxtabótakerfinu. Ég verð að lýsa ákveðinni undrun á því að sumir virðist halda að við eigum [[Forseti hringir.]]að hafa bara einhverja fasta tölu í vaxtabótum á fjárlögum og tryggja að hún sé ávallt til staðar alveg óháð því sem er að gerast í raunhagkerfinu, hjá heimilum landsins varðandi tekjur, eignastöðu o.s.frv.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir yfirferð yfir fjárlagafrumvarpið fyrir næsta ár. Hann fór mikinn um þann mikla árangur sem náðst hefur í ríkisfjármálum, hvernig útgjöld sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hefðu lækkað, sem er vissulega er rétt en hann bar þau saman við þau útgjöld sem voru í miðju hruni þegar við tókum á okkur á þriðja hundrað milljarða í aukaútgjöld. Ég held að það sé ekki sérlega góður viðmiðunarpunktur á mælikvarða. Það sem er öllu merkilegra er að sama ræða hefur verið flutt áður í þessum sal. Hún var sennilega mjög keimlík fyrir fjárlagaumræðu ársins 2008. Hún var sennilega mjög keimlík þegar flutt var ræða fyrir fjárlagavinnuna árið 2000. Þetta er íslenska sveiflan. Þetta er sá tímapunktur í hagsveiflunni þar sem ríkissjóður veit varla aura sinna tal. Það streymir inn í ríkissjóð því að allir skattstofnar hans eru í hápunkti. Einkaneysla er í hápunkti. Fjárfesting atvinnulífsins er í hápunkti. Fjárfesting í íbúðarhúsnæði er í hápunkti og svo mætti áfram telja. Allt eru það þættir sem skila ríkissjóði gríðarlega miklum tekjum. Það er ekki sérstaklega merkilegur árangur í íslensku sveiflunni að skila ríkissjóði með afgangi á þessum tímapunkti. Það er hins vegar alveg sérstaklega merkilegur árangur að ná að eyða öllum þeim peningum. Það sem ég velti fyrir mér þegar ég hlustaði á ræðu hæstv. fjármálaráðherra var: Hvað er öðruvísi nú? Þetta hefur aldrei farið vel. Mikil útgjaldaþensla á þessum tímapunkti hefur aldrei verið neitt sérstaklega góð hugmynd í íslenskri hagstjórn og það er ástæðan fyrir því að við erum með þennan sveiflukennda gjaldmiðli. Það er ástæðan fyrir því að við erum með gríðarlega háa vexti. Svarið er, hæstv. fjármálaráðherra, ekki að taka til þess að fara að niðurgreiða illa staddar atvinnugreinar, eins og ríkisstjórnin virðist ætla að gera. Svarið er að reyna að bæta rekstrarskilyrði þeirra almennt með bættum vinnubrögðum, með raunverulegum breytingum. Þær er ekki að sjá hér. Mér þætti áhugavert að heyra [[Forseti hringir.]]hæstv. fjármálaráðherra útskýra fyrir mér af hverju við ættum að trúa því að þetta verði öðruvísi núna en svo oft áður.
Virðulegi forseti. Varðandi samanburð við útgjöld fyrri ára þá er út af fyrir sig alveg rétt að útgjöldin voru af ýmsum neikvæðum ástæðum mjög há á árunum 2010 og 2011, svo dæmi sé tekið, en það merkilega við myndina er að við höfum frá þeim tíma stóraukið útgjöldin til rammasettra frumútgjalda til allra málefnasviða án þess að hlutfall heildargjaldanna af landsframleiðslu fari upp. Það er út af ótrúlegum árangri í uppgreiðslu skulda en auðvitað líka vegna þess að landsframleiðslan hefur vaxið svo mikið þannig að hlutfallið hefur haldist þrátt fyrir útgjaldavöxt að raunvirði. Þetta er í raun umræða í aðra röndina um það hvar við stillum rétt útgjaldastiginu á toppi hagsveiflunnar. Það eina sem ég get í raun og veru bent á í þessu efni til að róa áhyggjur hv. þingmanns er að við erum að skila afgangi, við stefnum í 20% skuldahlutfall opinberra fjármála á áætlunartímabilinu. Náist 20% skuldahlutfallið erum við komin í opinberum fjármálum u.þ.b. 300 milljörðum undir skuldaviðmið upp á 30%. 10% undir skuldaviðmiðinu er um 300 milljarða svigrúm sem segir sína sögu bara eitt og sér. Vaxtagjöld ríkissjóðs eru núna sem hlutfall af landsframleiðslu komin undir það sem þau voru í aðdraganda hrunsins. Ef þetta eru ekki vísbendingar um að við séum að búa í haginn fyrir framtíðina veit ég ekki hvað myndi fullnægja hv. þingmanni í því efni. Það er varla hægt að gera ráð fyrir að hægt sé að gera meira á jafn skömmum tíma. Ég ætla hins vegar ekki að fara að gerast andmælandi hv. þingmanns þegar kemur að því að það þurfi að gæta að útgjaldaþróuninni og ég hef þess vegna lagt áherslu á að við förum í endurmat útgjalda, að menn rýni vel [[Forseti hringir.]]nýjar ársskýrslur ráðuneyta og skoði markmið ráðuneytanna og hvernig þau eru fjármögnuð í þeirri stefnu sem við fylgjum. [[Forseti hringir.]]Það er nýtt verklag, það gefur tækifæri á að fara nánar ofan í saumana og ég efast ekki um að það sé rétt hjá hv. þingmanni og mörgum öðrum að [[Forseti hringir.]]við erum sums staðar að eyða peningum sem væri betur fyrir komið í afgangi ríkisfjármálanna eða til einhverra annarra verkefna.
Forseti biður hæstv. ráðherra og hv. þingmenn að gæta tímamarka. Hér er rýmkaður andsvarsréttur og dagurinn verður langur ef það dugar mönnum ekki unnvörpum.
Virðulegur forseti. Ég sakna svo sem svarsins við því af hverju við ættum að búast við því að þetta verði öðruvísi núna en svo oft áður. Þetta er íslenska sveiflan. Því miður er æðimargt sem bendir til þess að farið sé að halla undan fæti nú þegar. Það vekur upp þá spurningu þegar útgjöld ríkissjóðs eru þanin til hins ýtrasta á grundvelli tekjustofna í algjöru hámarki. Við vitum alveg hversu hratt þeir gefa eftir jafnvel við hóflega myndaaðlögun í hagkerfinu. Þegar við horfum á söguna vitum við líka að íslenska sveiflan er u.þ.b. svona: Á 10 ára fresti förum við í gegnum niðurskurð. Á 20 ára fresti er hún hörð. Á 20 ára fresti er hún tiltölulega mjúk. Við fórum fyrir áratug í gegnum mjög harða aðlögun. Það er ekki ástæða að mínu viti til að óttast það aftur núna. En það er full ástæða til að vera á varðbergi gagnvart því sem kalla mætti mjúka aðlögun. Slíkar aðlaganir hafa líka sýnt það í gegnum tíðina að tekjur ríkissjóðs verða fyrir verulegu höggi í slíkri aðlögun, jafnvel í mjúku lendingunni. Þegar fjármálaráðherra mælir hér fyrir fjárlagafrumvarpi með 60 milljarða útgjaldaaukningu, sem er bara fyrsta skrefið í áætlunum þessarar ríkisstjórnar um 200 milljarða útgjaldaaukningu á næstu fimm árum, má spyrja: Hvaða skatta á að hækka til þess að fjármagna þessa útgjaldaaukningu? Því að það er alveg ljóst að öðruvísi verður þetta ekki fjármagnað. Þær forsendur sem lagt er upp með og lagðar eru til grundvallar fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar eru þegar úr sér gengnar. Gengisforsendur eru þegar úr sér gengnar. Þegar eru komin fram skýr merki um að kólnun hagkerfisins er mun hraðari en talað var um síðasta vor. Tekjur ríkissjóðs munu hvorki standa undir þeim útgjaldaloforðum sem hér er verið að veita né þeim útgjaldaloforðum sem unnið er út frá í fimm ára ríkisfjármálaáætlun. Þess vegna er hér einföld spurning, virðulegur fjármálaráðherra: [[Forseti hringir.]]Hvaða skatta á að hækka?
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að segja að það er nýbreytni og hún er fersk og henni er tekið fagnandi að koma hér í fjárlagaumræðu þar sem menn standa ekki með steyttan hnefann og segja: Það vantar meira fé í alla málaflokka. Það hefur í raun og veru verið upphaf fjárlagaumræðunnar öll síðastliðin ár og heilbrigðiskerfið efst í þeirri umræðu. Það er breytt núna. Nú segja menn að við séum komin að ytri mörkum útgjaldavaxtar og við þurfum að fara að huga að því að draga úr og jafnvel sé ekki innstæða, eins og hv. þingmaður orðar það, fyrir útgjaldaloforðum í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi. Hvað er breytt? Af hverju ættum við að trúa þessu núna umfram það sem var hér áður fyrr þegar við höfum verið að fara í gegnum sveiflu? Ég skal segja hvað ég tel að sé breytt. Þetta er allt annað hagkerfi. Við erum einfaldlega ekki fiskveiðiþjóð lengur. Við bættum orkuvinnslu við. Nú höfum við fengið á undanförnum árum ferðaþjónustu, viðskiptajöfnuð þrátt fyrir vöruskiptahalla. Þetta er einfaldlega bara allt annað hagkerfi heldur en við bjuggum í hér í fyrri hagsveiflum. Allt annað hagkerfi. Við erum með mun fjölbreyttara hagkerfi. Við höfum greiðari aðgang að alþjóðamörkuðum. Við erum komin með fleiri aðila í íslenska hagkerfinu sem byggja afkomu sína á alþjóðaviðskiptum. Skuldastaða ríkissjóðs hefur sjaldan verið betri í sögunni til þess að takast á við áföll. Talandi um sjálfbærni ríkisfjármála hér fyrr á árum þá gáfu menn út lífeyrisskuldbindingar ófjármagnaðar eins og við sjáum af ófjármögnuðum 600 milljarða skuldbindingum í B-deildinni. Þessu höfum við líka breytt. Við höfum lokað þessu gagnvart A-deildinni og erum byrjuð að greiða niður B-deildina. Það er því miklu meiri sjálfbærni í öllum okkar aðgerðum. Við erum að vinna samkvæmt langtímaáætlun. Allt þetta segir mér að við erum í allt annarri og betri stöðu en áður var. Hér er ég ekki einu sinni farinn að ræða um það hvað fjármálakerfið er miklu stæltara, sterkara, betur fjármagnað með eigið fé o.s.frv. heldur en áður hefur verið. Við erum bara einfaldlega í allt annarri stöðu til þess [[Forseti hringir.]]að takast á við áföll. Ég er ekki að huga að neinum skattahækkunum. Ég tel að ef í harðbakkann slær eins og hér er gefið í skyn að gæti gerst þá [[Forseti hringir.]]þurfum við að aðlaga okkur að þeim veruleika. Þá væri nær að lækka skatta til þess að hjálpa [[Forseti hringir.]]mönnum í gegnum þann tíma en að hækka þá.
Virðulegi forseti. Ég vona að í andsvörum á eftir mér verði fulltrúar stjórnarflokkanna af því að ef væri nú alvöruaðskilnaður á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds þá myndu stjórnarflokkarnir eða þingmenn stjórnarflokkanna væntanlega líka vilja spyrja hæstv. fjármálaráðherra. Mig langaði að velta því aðeins upp hvað gerist ef afkomumarkmiðin nást ekki. Undanfarið hefur hagvaxtarspá sem gerð hefur verið farið lækkandi, raunin hefur verið lægri að undanförnu. Hvað er að gerast og hvaða aðgerðir frestast ef við náum ekki þessum afkomumarkmiðum og þurfum að slá einhverju á frest til þess að ná þeim afkomumarkmiðum sem eru sett í fjármálastefnu? Fjármálaráðherra talaði hérna um skuldaviðmiðin og hvernig við erum að stefna niður í 20% skuldir, þar er ekki tekið til lífeyrisskuldbindinga. Ég hef einnig heyrt í nefndarvinnu talað um að nauðsynlegt sé að halda ákveðnu skuldaviðmiði upp á aðgengi markaða og því um líkt. Mig langar til að fræðast aðeins um það, hvort þau skilaboð sem við fáum í nefndunum um þetta skuldaviðmið samræmist því 20% skuldaviðmiði sem við erum að stefna að. Í fjárlagafrumvarpinu er einnig búið að breyta fullt af aðgerðum og sumum markmiðum meira að segja, miðað við hvernig fjármálaáætlunin var. Enn er ekkert kostnaðarmat á aðgerðunum. Það lítur þá þannig út að ríkisstjórnin segir: Við viljum 19 milljarða og ætlum að gera þennan langa lista af aðgerðum. En við vitum ekkert um það, við vitum ekkert hvort það sé raunhæft mat að það þurfi 19 milljarða fyrir þessar aðgerðir. Mig langar til að ítreka eftir betrumbótum hvað þetta varðar í fjárlagagerðinni.
Virðulegi forseti. Það er spurt: Hvað gerum við ef afkomumarkmiðið næst ekki? Bara með fullri virðingu þá kom mér til hugar að ég var einu sinni í bílferð með dóttur mína og hún spurði hvort ég hefði einhvern tímann lent í árekstri. Ég sagði: Það hefur reyndar gerst en ekki oft. En hvað gerum við ef einhver kemur og klessir á okkur? Ég sagði: Ja, við verðum að vona að það verði ekki mikill árekstur og við bara tökum á því ef það gerist, alveg eins og ef einhver markmið sem við höfum sett okkur um afkomu ríkissjóðs ganga ekki eftir þá tökum við á því. Þá ræðum við það hvort við þurfum að grípa til aðgerða á útgjaldahliðinni og þá hvar, eða hvort það eru einhver önnur ráð til þess að taka á því. En við þurfum svo sannarlega að ræða það hér. Varðandi skuldaviðmiðið. Hlustið bara, hv. þingmenn, á það hvað við erum farin að ræða. Við erum farin að ræða um það að mögulega séum við bara komin of langt niður með skuldaviðmiðin. Þetta segir auðvitað sína sögu um það hversu ofboðsleg breyting hefur orðið á stöðu ríkissjóðs hvað þessa hluti snertir. Þetta er alveg hárrétt ábending hjá hv. þingmanni að það er eðlilegt að ríkið haldi úti ákveðinni skuldastöðu á skuldabréfamarkaði til þess að hjálpa til við að halda dýpt hans og mynda þannig vaxtafót. Þetta á bæði við á innlenda markaðnum og ekkert síður í erlendum útgáfum þannig að við ryðjum brautina fyrir markaðinn inn á erlenda markaði og myndum ákveðið gólf sem aðrir geta þá byggt ofan á. Það er sannarlega ástæða til að huga að þessu. Ég held við séum ekki komin það langt niður með skuldirnar að þetta sé að verða eitthvert sérstakt vandamál. Ég nefndi 20% bara til þess að setja það í samhengi við skuldaviðmiðið, þar á milli í landsframleiðslu upp á 3.000 milljarða sem við stefnum í, væru u.þ.b. 300 milljarðar. En ég vísa að öðru leyti til langtímaáætlunarinnar um þetta. Varðandi stefnumál og kostnaðarmat þá er ég sammála hv. þingmanni. Það skiptir máli þegar ráðuneyti eru að setja fram markmið og stefnur sínar í einstökum málaflokkum. Við erum að reyna að byggja upp [[Forseti hringir.]]getu ráðuneytanna til þess að gera þetta betur og betur ár frá ári og þá skiptir auðvitað máli að það sé eitthvert raunhæft mat [[Forseti hringir.]]á bak við fjármögnun þeirra verkefna.
Virðulegi forseti. Mig langar að grípa niður í fjárlagafrumvarpinu á bls. 111 þar sem bent er á að almenn úrræði vegna úttektar iðgjalda sem greidd eru í séreignarlífeyrissjóð til kaupa á íbúð eða greiða lána, falla niður um mitt næsta ár. Við það er líklegt að dragi úr greiðslum í slíka sjóði síðari hluta árs og leiði til hækkunar á tekjuskattsstofni upp að kannski 1,1 milljarði kr. Það er áhugavert inngrip með tilliti til núverandi ástands húsnæðismála þar sem fólk hefur greinilega verið að nýta þennan viðbótarsparnað til þess að borga niður húsnæðisskuldir. Það er áhugavert að sjá hvaða áhrif það hefur á skuldastöðu heimilanna og jafnvel hvort að fólk kaupi íbúðir. Það hefur áhrif á hvort fólk hefur greiðslugetu til þess að borga af lánunum sínum og væri áhugavert að heyra dálítið um það. Þetta er ekki lítið mál fyrir marga því að kerfið okkar er uppbyggt á þann hátt - og ég sé líka í fjárlagafrumvarpinu að hugað er að einhverjum breytingum á lífeyrissjóðakerfinu - að þegar við komumst á lífeyri er í rauninni gert ráð fyrir því að við eigum húsnæði, að við séum í skuldlausu húsnæði. Ef við erum með leigukostnað eða erum enn að borga af húsnæðislánum duga lífeyristekjurnar ekkert fyrir því. Þannig að við þurfum að leggja þennan grunn rosalega skýrt. Hugum vel að honum. Aftur aðeins að kostnaðarmati aðgerða. Mér finnast þær rosalega mikilvægar fyrir þingið til þess að við þingmenn vitum hvað við erum í alvörunni að samþykkja. Hérna leggur ríkisstjórnin fyrir okkur ákveðnar aðgerðir og segir: Ég þarf 19 milljarða í þetta. - Eigum við bara að segja ókei og spyrja ekki neitt nánar eða fá fleiri upplýsingar? Ég hef oft spurt um nánara kostnaðarmat en hef yfirleitt ekki fengið það. Það er til í stærri og skipulegri framkvæmdunum eins og í vegamálum o.s.frv., þar erum við með góðar áætlanir [[Forseti hringir.]]um hvað ábatinn af þeim aðgerðum kostar okkur. En það vantar í langflestu öðru.
Virðulegi forseti. Varðandi kostnaðarmatið og stefnu, gerð eða markmiðasetningu í áætlunum ríkisstjórnarinnar, þá langar mig til að ítreka það sem við höfum áður rætt að við erum að stórauka áhrif en líka ábyrgð einstakra ráðuneyta um þessa málaflokka. Það birtist líka með sínum hætti varðandi fylgiritið, ráðherrar hafa innan fjárlagaársins ákveðnar heimildir til þess að forgangsraða að nýju innan fylgirits og færa á milli málaflokka fjármuni eftir sínum áherslum, eftir því sem ráðherrar meta þörf á því, og það er síðan rætt við fjárlaganefndina. Þetta er alveg tilvalið umræðuefni fyrir morgundaginn með þeim ráðherrum sem eiga við hverju sinni. Varðandi séreignarsparnaðinn og skattfrjálsa úrræðið sem við höfum verið að nýta þá er núna að líða undir lok tímabil þar sem við vorum með almenna skattaívilnun fyrir alla vegna húsnæðisskuldavandans á sínum tíma, en eftir situr þá löggjöfin þar sem sérstaklega er horft til fyrstu íbúðarkaupenda. Þetta var ávallt hugsað sem tímabundið úrræði, þetta almenna úrræði sem er að renna sitt skeið um mitt næsta ár. Þegar við auglýstum á sínum tíma að nú væri að renna út frestur til þess að koma sér inn í þetta úrræði þá stórfjölgaði umsóknum um að fá að taka þátt, ég man eftir því. Ég held að það væri mjög fróðlegt þegar að þessum tímamótum kemur að við látum gera úttekt á því hversu margir hafa nýtt sér úrræðið og hvaða heildarfjárhæðir eru þar undir. Að öðru leyti get ég tekið undir margt sem hv. þingmaður segir varðandi húsnæðismarkaðinn og sparnað í landinu. Það er mikilvægt samhengi þarna á milli. Mér er hins vegar yfirleitt efst í huga að sagan sýnir bæði hér á landi og annars staðar að ef við gerum [[Forseti hringir.]]fólki kleift að eignast eigið húsnæði þá eru mestar líkur á því að á efri árum hafi það meira á milli handanna.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir yfirferð um fjárlagafrumvarpið í framsöguræðu hans. Ég staldra við lokaorðin þar sem hann víkur að áformum um stofnun svokallaðs þjóðarsjóðs, orð sem hefur heyrst nokkrum sinnum áður, m.a. í tengslum við fjármálaáætlun fyrr á árinu. Ef rétt er skilið er gert ráð fyrir að í þennan sjóð renni arður af orkuauðlindum. Það er þess vegna viðbúið að fari svo fram sem horfir að í þennan sjóð gætu á tiltölulega skömmum tíma safnast mjög umtalsverðar fjárhæðir sem jafnvel gætu hlaupið á tugum eða hundruðum milljarða. Með því að hreyfa þessu ítrekað er með öðrum orðum verið að reifa hugmyndir um það sem mætti kalla umtalsverða skipulagsbreytingu í fjármálum ríkisins. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að upplýst verði nánar en gert hefur verið hvaða fyrirætlanir eru um þennan sjóð. Hvaða aðstæður gætu leitt til útgreiðslna úr honum og hverjir gætu notið slíkra útgreiðslna? Hvernig verður háttað samskiptum ríkissjóðs og þjóðarsjóðs? Hvernig verður háttað stjórn þessa sjóðs? Er verið að endurreisa sjóð af því tagi sem verðjöfnunarsjóðir sjávarútvegsins voru á liðinni öld en voru lagðir af? Hver á að vera fjárfestingarstefna sjóðsins? Hvaða verkefnum á sjóðurinn að sinna sem ríkissjóður er ekki fær um?
Virðulegi forseti. Við fáum góðan tíma til að ræða þjóðarsjóðinn og lög um hann þegar frumvarp um hann kemur fram en ég fagna því samt sem áður að fá hér tækifæri til að ræða þetta stuttlega. Stóra myndin er þessi: Skuldastaða ríkissjóðs er að verða sjálfbær og ekki mikið áhyggjuefni þó að við ætlum áfram að lækka skuldirnar. Við höfum náð utan um lífeyrisskuldbindingarnar í A-deildinni. Við erum með plan um það hvernig við ætlum að fást við lífeyrisskuldbindingar í B-deildinni. Þannig að fyrir utan skuldastöðuna og aðrar skuldbindingar ríkissjóðs þá erum við með trúverðuga áætlun um hvernig við ætlum að takast á við þetta. Við ræðum hér í dag um það að útgjaldastig ríkisins sé þokkalega hátt. Sumum finnst það of hátt og við ættum frekar að fara í endurmat útgjalda en að bæta í. Þegar þessar aðstæður eru uppi horfir til þess í fyrsta skipti í sögu Landsvirkjunar að ríkissjóður fari að fá miklar arðgreiðslur, mun meiri en nokkru sinni fyrr. Það er ekkert mjög langt síðan menn höfðu hreinlega áhyggjur af fjárhagsstöðu Landsvirkjunar en fyrirtækið hefur greitt mikið upp af skuldum og hefur verið að byggja nýjar virkjanir og bæta við í viðskiptamannaflóruna, þannig að á næstu árum horfum við til þess að það verði verulegur vöxtur í arðgreiðslum frá Landsvirkjun. Hugmyndin um þjóðarsjóð er þess vegna í mínum huga ekki mikil skipulagsbreyting, eiginleg, heldur miklu meira til vitnis um að við erum að koma að miklum tímamótum þar sem við erum að fá uppskeru eftir að hafa sáð þessum fræjum með orkuvinnslu í landinu. Nú sé komið að því að svara spurningunni um það hvort við ætlum að láta arðgreiðslurnar renna í gegnum ríkissjóð til hefðbundinna verkefna í ríkisfjármálum eða hvort það er skynsamlegt að taka þessa fjármuni til hliðar, sem geta, já, ef spár ganga eftir, og ekkert óvænt gerist, ég set auðvitað alla fyrirvara á það eins og menn eiga að gera, þá geta hér verið undir tugir milljarða og á tiltölulega fáum árum eða innan við tveimur áratugum jafnvel 200 milljarðar. Það er mín skoðun að það sé skynsamlegt [[Forseti hringir.]]að setja þetta í hlöðurnar og hafa til ráðstöfunar til að auka styrk ríkisfjármálanna, traust á kerfinu og vera undirbúin ef einhver áföll verða í framtíðinni.
Ég þakka svar hæstv. fjármálaráðherra. Ég er reyndar engu nær um það með hvaða hætti þessum sjóði yrði beitt. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það þarf auðvitað að hafa uppi nokkurn viðbúnað vegna þeirra aðstæðna sem ráðherra reifaði í sínu svari, sem er að það mun fyrirsjáanlega geta runnið umtalsvert fé eftir þeim farvegi sem hér hefur verið lýst, á vegum orkumálanna. Þá er spurningin hvort það myndi nægja að ákveðin deild í ráðuneyti ráðherrans myndi fjalla um þetta mál eða að sett sé upp ný stofnun af þessu tagi. Mér finnst mjög áberandi, vil ég leyfa mér að segja, herra forseti, að við fáum enga hugmynd, jafnvel ekki einföldustu drætti um það með hvaða hætti þessi sjóður á að starfa eða við hvaða aðstæður honum yrði beitt eða hverjir gætu notið útgreiðslna úr sjóðnum. Samt er þetta ítrekað. Ég geri mér alveg grein fyrir að hér er væntanlegt frumvarp og þá væntanlega verður sýnt á spilin. En ég leyfi mér samt sem áður að segja að það er greinilegt að þetta er mikið áherslumál hjá hæstv. ráðherra. Hann notar hluta af sínum takmarkaða tíma í framsöguræðu sinni en við fáum ekki meiri upplýsingar en raun ber vitni. Jæja. Það er ekki annað að segja en að að minnsta kosti sum okkar hér bíða spennt eftir frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Það er kannski með fullum rétti sem menn benda á að það mætti koma frekari upplýsingar um þetta. Ég hef bara litið þannig á að sú umræða myndi öll eiga sér stað undir umræðu um þingmálið sjálft. Það er hluti af frumvarpssmíðinni að svara sumum af þeim spurningum sem hv. þingmaður nefnir. Ég hef þá sýn á þetta að það yrði komið upp algerlega sjálfstæðri einingu utan arms fjármálaráðuneytisins sem fylgdi ströngum lagaskilyrðum um það með hvaða hætti ætti að meðhöndla tekjustreymið eða sjóðinn sem yfir tímann byggist upp. Það á bæði við um það hvernig honum er ráðstafað til fjárfestinga, sem ég sæi fyrir mér að væri fyrst og fremst utan landsteinanna í dreifðu, öruggu eignasafni, og eins um það hvenær útgreiðslur úr sjóðnum kæmu til álita. Eins og ég sé þetta fyrir mér, og ég vænti þess að um það verði fjallað í frumvarpinu með mjög skýrum hætti, þyrfti mjög mikið til að koma til þess að hægt væri að halla sér að sjóðnum. Þá dygðu engin minni háttar skammtímaáföll, eitthvað sem venjulegt er og alltaf má búast við, heldur meiri háttar áföll þar til að sjóðurinn er það sem við gætum mögulega kallað fullfjármagnaður. Ég held að það eigi ekki að setja inn í sjóðinn endalaust bara til þess að sjá hann stækka og stækka heldur verðum við að horfa til þess að við erum að byggja allt ríkisfjármálakerfið okkar á sjálfbærni. Við erum þess utan með vel fjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar og gríðarlega sjóði í lífeyriskerfinu. Seðlabankinn verður að hafa styrk til að halda úti góðum gjaldeyrisvaraforða og það er engin ástæða til að vera með einhver óhófleg eða óraunsæ efri mörk á stærð svona sjóðs. En það er líka hluti af umræðunni um það hvernig þessu fyrirkomulagi verður best komið á koppinn. [[Forseti hringir.]] Ég hef fundið fyrir því að það sýnist dálítið sitt hverjum í þessu. Ég hlakka bara til þeirrar umræðu. Verði ekkert af hugmynd um þjóðarsjóð er ljóst að greiðslurnar renna bara inn í ríkissjóð og við tökum þá umræðu, um ráðstöfun teknanna í tengslum við fjárlög hverju sinni.
Herra forseti. Þegar maður rýnir í fjárlagafrumvarpið sér maður að sjálfsögðu ýmislegt sem er jákvætt. Enda veltir ríkið um 900 milljörðum kr. og Ísland er 11. ríkasta land í heimi þannig að hér er svigrúm til að gera ýmislegt. Hins vegar er ljóst að mati Samfylkingarinnar að það er talsvert í þessu frumvarpi sem veldur vonbrigðum og svigrúm til að bæta kjör þeirra sem lægstar hafa tekjurnar er ekki nýtt. Í fyrsta lagi virðist ríkisstjórnin ekki vera tilbúin til að ráðast gegn þeim mikla eignaójöfnuði sem ógnar beinlínis stöðugleika á vinnumarkaðnum. Það skiptir máli. Ég veit að hæstv. fjármálaráðherra verður tíðrætt um stöðugleika. En þessi mikli eignaójöfnuður ógnar þeim stöðugleika. Ég þreytist seint á að benda á að 1% ríkustu Íslendinganna á meira af hreinum eignum en 80% þjóðarinnar. Stækkum aðeins hópinn. Tökum 5%. 5% ríkustu Íslendinganna eiga næstum því jafn mikið og hin 95%. Þessi staða sýnir að hér er ekki rétt skipt. Þetta er ekki réttlátt. Fólki svíður þetta. Og í guðanna bænum, ágætu þingmenn, ég er að tala hér um eignaójöfnuð. Ég er ekki að tala um jöfnuð tekna. Við skulum ekki láta umræðuna fara hingað og þangað, ég er að tala um eignaójöfnuð. Hann er mikill á Íslandi. Tekjujöfnuðurinn er talsvert meiri. Ég er að fókusera á eignaójöfnuðinn. Hann er vandamál. Þess vegna er mjög skrýtið að hafa hér ríkisstjórn sem beinlínis stuðlar að auknum ójöfnuði eigna. Hér er ekki ríkisstjórn sem fer í hina áttina og reynir að draga úr þessum eignaójöfnuði. Við sjáum að hér er kallað eftir aðhaldi af ýmsum. Aðhald er mikilvægt, að sjálfsögðu, við getum ekki gert allt fyrir alla, ég er ekki að biðja um það. En ég vil draga fram að það gleymist alltaf þegar við erum að tala um aðhald í ríkisrekstri að aðhald snýst ekki bara um að skera niður útgjöld eins og hægri menn nálgast alltaf orðið aðhald. Aðhald getur líka falist í því að auka tekjur á móti, auka tekjuúrræði ríkissjóðs, ekki síst á þessum tíma hagsveiflunnar þegar blikur eru á lofti og hefði átt að vera búið að gera það miklu fyrr eins og við í Samfylkingunni og fleiri höfum lagt til. Við höfum lengi kallað eftir að fá meiri tekjur af erlendum ferðamönnum. Við höfum kallað eftir hækkun kolefnisskatts. Eitt það fyrsta sem þessi ríkisstjórn gerði var að hætta við fyrirhugaða hækkun kolefnisgjalds sem fráfarandi ríkisstjórn ætlaði að leggja fram. Og nú ætla þau að hækka aðeins kolefnisgjaldið en þær hækkanir ná ekki þeim fyrirhuguðu hækkunum sem áttu að taka gildi þegar þessi svokallaða græna ríkisstjórn, sem er ekki mjög græn að mínu mati hvað þetta varðar, tók við völdum. Fjármagnstekjuskatturinn. Það er líka vannýttur tekjustofn. Hann á núna að skila 2 milljörðum kr. minna í ríkiskassann en fjármálaáætlunin frá því í vor gerði ráð fyrir. Auðvitað er hann sveiflukenndur skattstofn, ég átta mig á því. En ég minni á sem dæmi um hvað fjármagnstekjuskatturinn á vel við þá sem hæstar hafa tekjurnar, takið eftir þessu, að einungis 2% fjölskyldna greiddu fjármagnstekjuskatt vegna söluhagnaðar af hlutabréfum. 98% gerðu það ekki. Þetta er líka vísbending um eignaójöfnuð. Þetta er vannýttur tekjustofn. Auðlindagjaldið. Að sjálfsögðu eigum við að hafa myndarleg auðlindagjöld, hvort sem litið er til fisksins, orkunnar eða annars. Samkvæmt þessu frumvarpi er stefnt að því að veiðileyfagjöld eigi að vera 7 milljarðar. Í fjárlagafrumvarpinu í fyrra, fyrir þetta ár, 2018, var gert ráð fyrir að veiðileyfagjöldin væru 10 milljarðar. Þau eru 7 milljarðar núna. Það á að lækka þau um 3 milljarða. Ég minni sérstaklega á að hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja hefur verið gríðarlega mikill. Á sjö ára tímabili var hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja 300 milljarðar kr. Á fimm ára tímabili var arðurinn sem eigendurnir drógu úr fyrirtækjum sínum 50 milljarðar. Að sjálfsögðu er þetta grein sem getur lagt meira í sameiginlega sjóði, ekki síst í ljósi þess að hún er að nota sameiginlega auðlind samkvæmt lögum. Þessi fyrirtæki eiga ekki fiskinn í sjónum. Við eigum hann. Þess vegna er þetta „no-brainer“ að mínu mati. En enn þá vill ríkið einungis hafa 1% af sínum tekjum í formi veiðileyfagjalda. 1% af tekjum ríkisins. Það er sérkennilegt að þjóðin sem er eigandinn að þessari auðlind þurfi að sætta sig við að fá einungis 1% af tekjum sínum af sinni meginauðlind. Þetta er sérkennileg forgangsröðun. Svo er hér trommað upp með: Jú, við ætlum að gera eitthvað fyrir fólkið, við ætlum að hækka persónuafslátt. Gott og vel. Hvað er hann að fara að hækka um umfram verðlag? 530 kr. Svona eins og við myndum, með grófum reikningi, hækka skattleysismörkin um 1.500 kall, fyrir utan samspil þarna á milli. Það er nú allt og sumt. 530 kr. hækkun persónuafsláttar á mánuði. Sérkennilegt. Enn þá stendur til að lækka bankaskattinn um 7 milljarða. Ekki á næsta ári en samkvæmt áætluninni á að lækka bankaskattinn. Er það nú forgangsmál? Auðvitað mun hann einhvern tíma renna út, ég átta mig alveg á því. Þetta var tímabundinn skattur. En er það forgangsmál að lækka hann um 7,3 milljarða? Höfum við ekki eitthvað meira við þessa 7 milljarða að gera en að lækka bankaskattinn? Kannski setja hann í spítalann? Af hverju ekki? Þjóðin hefur kallað eftir því. Við höfum öll umboð til að setja meiri pening í spítalanna. Allir flokkar voru kosnir út á það, heilbrigðismálin eru númer eitt, tvö og þrjú í hugum kjósenda. En ef við lítum bara á sjúkrahúsþjónustuna fær hún helmingi minna, samkvæmt frumvarpinu, en það sem Landspítalinn sagði okkur þingheimi að þyrfti bara til að halda sjó. Hann sagði: Okkur vantar árið 2019 5,4 milljarða. Hér koma 2,5. Takið eftir því. Til næstu fimm ára segir Landspítalinn að vanti 87 milljarða. Þetta stendur í skrifaðri umsögn Landspítalans. Og þegar Landspítalinn segir að það vanti 87 milljarða, ég er ekki að tala um uppbyggingu spítalans, hún er út fyrir sviga hvað þetta varðar, þá er ekki hægt að segja þjóðinni að hér sé einhver stórsókn í heilbrigðismálum. Fólk þarf ekki endilega að trúa mér. Þetta er bara mat Landspítalans á sinni þörf. Þeir fjármunir sem eiga að renna til öryrkja eru fyrst og fremst vegna fjölgunar þeirra. Jú, það fara 4 milljarðar í þann málaflokk en það dugar einungis fyrir einum þriðja af því sem afnám krónu á móti krónu kostar. Samkvæmt bandorminum sem við munum ræða í næstu viku er gert ráð fyrir óbreyttu frítekjumarki vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega. Sérkennilegt. Aldraðir. Aukning þar í fjármunum er fyrst og fremst vegna fjölgunar í þeirra hópi. Ríkisstjórnin var með háleit markmið varðandi háskólastigið: Við ætlum að ná OECD-markmiðinu og Norðurlandamarkmiðinu. Það vantar samt helmingi meiri fjármuni til að ná því. Helmingi meira. Og samkvæmt fjármálaáætluninni sem er til fimm ára er ekki gert ráð fyrir að það náist. Það sem stendur í stjórnarsáttmálanum er bara svikið. Lítum á framhaldsskólana. Kíkið á bls. 140 í frumvarpinu. Framhaldsskólarnir fá lækkun milli ára. Hvaða innspýting er það í skólakerfið? Löggæslan. Hún fær fyrst og fremst hækkun vegna landamæravörslu, þyrlukaupa og aðeins vegna fjölgunar ferðamanna. Hún er líka komin að þolmörkum og hefur sjálf kallað eftir auknum peningum og fjármunum frá hinu opinbera. Heildarstuðningur vegna húsnæðisstuðnings. Kíkið á töfluna á bls. 140. Þar er hækkunin 0,8%. Hæstv. ráðherra gat sérstaklega um að það væri verið að auka það. Það er innan skekkjumarka, myndi ég nú segja. Ef litið er á málefnasviðið um húsnæðisstuðning má sjá að heildargjöldin eru nánast óbreytt milli ára. Barnabæturnar. Jú, það er jákvætt að nú á að fara að hætta að skerða þær undir lágmarkslaunum. En ég vil rifja upp að við erum búin að leggja það fram tvisvar sinnum í þessum þingsal. Að sjálfsögðu eiga barnabætur ekki að skerðast undir lágmarkslaunum. Og tvisvar sinnum hefur þessi ráðherra og þessir ríkisstjórnarflokkar fellt þá tillögu. Auðvitað fögnum við því að barnabætur skerðast ekki lengur undir lágmarkslaunum. En betur má ef duga skal. Og nú á að auka skerðinguna hjá millitekjufólkinu. Skerðingin mun aukast hjá þeim sem eru með 450 þús. kr. eða meira. Það er verið að klípa aftur af barnafólki, sem er sérkennileg forgangsröðun. Vaxtabætur. Það er talað um að það sé aukning í vaxtabótum. Nei, það var gert ráð fyrir 4 milljörðum í vaxtabætur á þessu ári, þeir verða bara 3 út af skerðingunum og nú ætlar ríkisstjórnin að segja 3,4. Hún kallar það hækkun. Þetta er ekki hækkun, þetta er bókhaldsleikfimi. Samgönguáætlunin er enn þá vanfjármögnuð, kemur að sjálfsögðu engum á óvart. Það er áhugavert að sjá að styrkir til almenningssamgangna aukast um heilar 150 milljónir króna, sem er sama upphæð og launaliður ríkisstjórnarinnar hækkar um vegna fjölgunar aðstoðarmanna. Það er svo margt að þessu frumvarpi. [[Forseti hringir.]]Svigrúm er svo sannarlega fyrir hendi að gera hér betur en til þess virðist svo vera að við þurfum að fá nýja ríkisstjórn sem er með sanngjarnari forgangsröðun, sem forgangsraðar í þágu [[Forseti hringir.]]venjulegs fólks í þessu landi. Þessi ríkisstjórn staðfestir með þessu frumvarpi að hún er ekki að gera það.
Herra forseti. Svona rétt örstutt. Nú heldur hv. þingmaður áfram að ræða um að skattleggja ferðaþjónustuna enn frekar. Sú umræða hefur mikið komið frá flokki hans undanfarin ár. Mig langar að spyrja á þessum tímapunkti hvar hv. þingmaður vill fara áfram með þá skattheimtu miðað við ástandið sem er að skapast í atvinnugreininni, sem er síðan 42% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar, grundvallaratvinnuvegur. Hvar á frekari skattheimta að fara fram? Síðan er rétt að spyrja: Við aukum um 55 milljarða í frekari gjöld og eyðslu ríkisins, í hina ýmsu þætti. Það er ekki nóg samkvæmt málflutningnum. Hvað erum við að tala um að eigi að bæta við miklu? 50 milljörðum í viðbót? 100 milljörðum? 200 milljörðum? Hver á upphæðina að vera? Og hvar liggja þá þær hugmyndir? Hvaða tölur ætlum við að ræða? Það væri fínt ef við gætum líka fengið þann vinkil, hvert menn ætla að fara í þeirri umræðu. Við höfum í þrjú ár í röð bætt 50 milljörðum eða meira í útgjöld ríkisins, 7–9% á ári. Ég vil vita upp í hvað við eigum að fara. Eigum við að fara upp í 12% aukningu? 15%? Hvað er nóg?
Herra forseti. Aðeins að ferðaþjónustunni fyrst. Hér er á ferðinni glatað tækifæri að mörgu leyti. Árið 2008 komu hingað 500 þús. ferðamenn, fyrir tíu árum. Núna eru þeir 2,5 milljónir. Við hefðum átt að vera löngu búin að taka einhver skref einmitt á þeim tíma, þar sem ferðaþjónustan gekk betur þá en hún gerir nú, til að tryggja auknar tekjur af ferðamönnum. Hér voru hugmyndir um að hækka virðisaukaskattinn. Auðvitað var greinin ekkert hrifin af því, en ég rifja það samt upp að þessi stærsta atvinnugrein landsins er í undanþáguþrepi í virðisaukaskatti, [[Gripið fram í.]]í lægra þrepinu, meginþrepið er 24%, hitt er 11%. Það eru sérstakar vörur settar í 11%, matur og annað slíkt. Það er sérkennilegt. Ferðaþjónustan og ferðaþjónustufyrirtækin eru jafn misjöfn og þau eru mörg. Sum eru mjög sterk, önnur eru veik, ég átta mig alveg á því. Það skiptir máli að hér sé blómleg ferðaþjónusta, að sjálfsögðu. En það er sérkennilegt að hafa stöndug fyrirtæki sem greiða lægri virðisaukaskatt en meðalsjoppa úti í bæ. Það er sérkennilegt. Svo má líka ræða aðrar hugmyndir sem þessi ríkisstjórn hefur verið feimin að tala um. Það eru hugmyndir um komugjöld, brottfarargjöld, einu sinni voru hugmyndir um náttúrupassa. Það þarf bara að leiða þetta mál til lykta, því að þessi grein þarf að sjálfsögðu aðlögunartíma. Hún þarf aðlögunartíma, ég átta mig alveg á því. En ég óttast núna að þetta tækifæri sé að hluta til glatað, því miður. Við verðum samt alltaf með ferðaþjónustufyrirtæki. Við þurfum að taka þessi skref til að tryggja auknar tekjur af erlendum ferðamönnum. Því að alveg eins og er með sjávarútvegsfyrirtækin og orkuna, þá er þessi iðnaður að nýta sér sameiginlega auðlind. Hver er sameiginlega auðlindin? Það er náttúran okkar. Það er mannauðurinn. Það er menningin. Við hljótum því að vera tilbúin í það samtal um að tryggja auknar tekjur af ferðaþjónustu alveg eins og við viljum fá auknar tekjur af öðrum burðargreinum þjóðarinnar. Ég kem í seinna andsvari að útgjöldum á eftir.
Herra forseti. Ég hef kallað eftir því í þessum sal þau ár sem ég hef verið á þingi að umræðan um hagræn gildi ferðaþjónustu verði dýpkuð, um það hvernig hlutirnir koma og hvað það gefur þjóðinni. Væntanlega er skattheimta ríkisins og skatttekjur ríkisins í dag 60–70 milljarðar, jafnvel 80 milljarðar. Ætli það séu ekki 7–9% af tekjum ríkisins í dag sem koma úr þessari atvinnugrein. Það verður að dýpka þá umræðu sem hefur verið reynt að taka margoft um það hvernig þessar gjaldeyristekjur koma fram. 35–40% af þeim koma í gegnum flugreksturinn, sem er ekki með virðisauka, en það er stóri skatturinn í því samhengi. Síðan er 1/3 af atvinnuveginum í efra þrepi virðisaukans og um þriðjungur í neðra þrepinu. Neðri þrepin - þetta er ekkert undanþága. Við erum á sama stað og almennt í Evrópu. Við erum á nákvæmlega sama stað. Í Evrópu er neðra þrep 7–12%. Þannig liggur það yfir Evrópu. Við erum með 11% skatt. Það er einungis að mig minnir Rúmenía og Danmörk sem eru í efra þrepinu. Við þekkjum það að danska ríkið niðurgreiðir ráðstefnuhald í Danmörku vegna þess að það er engin samkeppnishæfni til staðar þar varðandi þá þætti. Ég kalla eftir því að menn hætti að tala um skattaívilnanir, undanþágur og slíka þætti. Við erum í samkeppnisrekstri við aðrar þjóðir. Hvað haldið þið að hefði gerst ef við værum í þessari stöðu og menn hefðu t.d. hækkað virðisaukann á gistingu og það kæmi fram þessa mánuðina ofan á allt annað sem er í gangi innan ferðaþjónustunnar? Mér leiðist þetta tal eins og það kemur endalaust fram í þingsal, ár eftir ár. Það er eins og menn séu ekki að hlusta á það sem er að gerast í landinu í atvinnurekstri sem [[Forseti hringir.]]snýr að ferðaþjónustunni.
Herra forseti. Mér finnst þessi málflutningur bera vott um það hvernig Sjálfstæðismenn nálgast oft umræðuna um atvinnulífið. Þessi grímulausa sérhagsmunagæsla varðandi ákveðnar atvinnugreinar er svo augljós, hvort sem það er sjávarútvegurinn eða ferðaþjónustan núna. Hið almenna atvinnulíf er í efra þrepinu. Það er hið almenna þrep fyrir atvinnulífið, ekki ferðaþjónustuna. Það er það sem ég er að benda á. Ég er að segja að kannski voru það mistök að taka ekki það skref á sínum tíma. Ég er alveg til í að skoða aðrar leiðir; komugjöld, brottfarargjöld, hærri gistináttaskatt eða hvernig sem það væri. Ég held að það væru almannahagsmunir að auka tekjur af erlendum ferðamönnum. Að sjálfsögðu viljum við hafa öflug ferðaþjónustufyrirtæki en ég vil að þau leggi meira í hina sameiginlegu sjóði. Flokkur hv. þingmanns hefur sömuleiðis kallað eftir auknum ríkisútgjöldum. 100 milljarðar, stendur á heimasíðu Sjálfstæðisflokksins, eiga að fara í innviðauppbyggingu. Mér finnst stundum eins og Sjálfstæðismenn haldi að peningar vaxi á trjánum. Þeir vaxa ekki á trjánum, þeir verða til í atvinnulífinu. [[Gripið fram í.]]Til að ná í peningana þarf að skattleggja. Frjálslyndir vinstri menn eru ekkert feimnir að tala um skattahækkanir. Þær eru ekki bannorð í mínum orðaforða eins og hjá sumum, ólíkt hægri mönnum. Þeir lofa útgjöldum, þora ekki að nefna orðið skattahækkun og eru alltaf að hygla einhverjum sérhagsmunum, hvort sem það er landbúnaðurinn, sjávarútvegurinn eða einstök ferðaþjónustufyrirtæki. Af hverju er ekki litið til almennings? Menn eru kosnir hér til að gæta hagsmuna almennings.
Komdu með nýtt innlegg í umræðuna.
Þetta er nákvæmlega það innlegg sem skiptir máli, tryggjum sanngjarna, réttláta og jafna skatta til að standa við stóru orðin okkar um að spítalinn þurfi meiri pening, skólarnir þurfi meiri pening, lögreglan þurfi meiri pening. Hvernig ætlum við að standa við þetta ef þingmenn eru ekki tilbúnir að taka umræðuna um skattamál? Af hverju eru skattar eitur í ykkar beinum? Ég skil það ekki. Skattar - samkeppnishæfustu samfélög í heiminum eru Norðurlöndin. Þar eru ekki lágir skattar en þar er öflugt velferðarkerfi, jafnt menntakerfi o.s.frv. En það kostar. Við fjármögnum þetta með sameiginlegum sjóðum okkar [[Forseti hringir.]]og við eigum ekki að fara að taka enn eina atvinnugreinina í fangið, hvort sem það er ferðaþjónustan eða aðrar greinar. Ég kæri mig ekkert um að skipta mér af landbúnaði og sjávarútvegi á vettvangi stjórnmálanna og nú óttast ég að við munum fá hluta af ferðaþjónustunni í fangið og það er bara slæm þróun. Við eigum ekki að skipta okkur af atvinnulífinu nema með almennum hætti og það er það sem ég er að tala fyrir hér.
Herra forseti. Þetta eru áhugaverðar umræður um ferðaþjónustuna. Mér finnst mikilvægt að muna það með ferðaþjónustuna, ef við erum að hugsa um fólkið, að við ættum kannski einmitt að reyna að beita okkur fyrir því að menntun í ferðaþjónustunni verði aukin frekar en að skattleggja hana. Ég held að staðan eins og hún er núna hefði hugsanlega komið fyrr ef við hefðum farið í það. Ég tek hins vegar alveg undir það að við höfum oft rætt það hér í þessum þingsal að við þurfum að finna leiðir eins og t.d. hér hafa verið nefndar, með komugjöld eða annað slíkt, við getum kannski náð í aukna fjármuni þar, en landið okkar er mjög dýrt. Það hefur dregið úr komum til landsins eins og við þekkjum. Það er spurning hvort við viljum bara ríka ferðamenn ef við erum að tala um að greinin geti borið aukna skatta. Við þurfum líka að velta því fyrir okkur hvers konar ferðafólk við viljum sjá í landinu. Það er gömul saga og ný að hv. þingmaður var mjög svartsýnn og bölsýnn bæði á síðasta fjárlagafrumvarp þessarar ríkisstjórnar og núna. Hann fór held ég með rangar tölur varðandi Landspítalann þegar hann talaði um aukninguna. Það kemur fram á bls. 84 í litla heftinu, hún er í kringum 5 milljarðar, ef þingmaðurinn kíkir á það. Ég vona að við fáum umsögn um þetta frumvarp frá sjúkrahúsinu og öðrum sem hér eru undir hvað varðar þörfina á fjármagni. Ég trúi heldur ekki öðru en að hv. þingmaður sé mér sammála um það að ef fram heldur sem horfir og við náum að standa við það sem við leggjum til í ríkisfjármálaáætluninni þá erum við að auka samneyslu um 34%, 99 milljarða, á þessu tímabili sem ég held að hljóti að teljast vera ansi gott, þótt við getum alltaf gert betur.
Herra forseti. Varðandi tölur um Landspítalann þá stendur á bls. 133, með leyfi forseta: „Þar má nefna í fyrsta lagi að gert er ráð fyrir að framlög til sjúkrahúsaþjónustu hækki um 2,5 milljarða kr. sem skýrist fyrst og fremst af vaxandi eftirspurn í veittri þjónustu vegna íbúafjölgunar og hækkandi lífaldurs þjóðarinnar.“ Hv. þingmaður er spennt fyrir því að fá umsögn Landspítalans. Ég er líka spenntur fyrir því að fá umsögn Landspítalans um þetta frumvarp. Ef hún verður svipuð og ég og hv. þingmaður fengum í fjárlaganefndinni þá munu þeir benda á að það vanti aukna fjármuni. Er hv. þingmaður þá tilbúin að hlusta á Landspítalann þegar hann kallar eftir auknum fjármunum? Mig minnir að eftir alla okkar vinnu í fjárlaganefndinni í fyrra þá hafi nánast engar breytingar verið gerðar eftir að fjárlagafrumvarpið kom fram. Þrátt fyrir þessa vinnu hjá fjárlaganefnd, hvort sem það er um fjárlagafrumvarp, fjármálastefnu eða fjármálaáætlun, eru engar breytingar. Þingið í þessari vinnu sannar enn og aftur hvers konar afgreiðslustofnun við erum fyrir ráðherra. Við fáum mjög fínar umsagnir frá ýmsum hagsmunaaðilum en það er ekki hlustað á neitt. Vonandi verður breyting á því. Ef Landspítalinn er að kalla eftir auknum fjármunum sem þingmaðurinn segir að hún styðji, þá gerir hún það bara. Það er alveg hægt. Það er bara pólitískur vilji sem ræður því. Hv. þingmaður talar líka um að Ísland sé orðið dýrt. Af hverju er Ísland orðið dýrt í augum erlendra ferðamanna? Það er bara ein ástæða fyrir því. Það er íslenska krónan. Raungengi krónunnar í sumar hefur aldrei verið eins sterkt. Nú er það að falla, gefa eftir. Nú er Ísland orðið dýrara en Sviss og Noregur. Það er út af krónunni. Þess vegna var ég svolítið hissa á ræðu hæstv. fjármálaráðherra áðan, ég skildi hann þannig að stöðugur gjaldmiðill væri ekkert endilega eftirsóknarverður. Jú, hann er mjög eftirsóknarverður. Það er nú nógu erfitt að vera í atvinnulífi á Íslandi þó að það bætist ekki líka við að maður þurfi að vera einhver sérfræðingur í gjaldeyrismálum. En íslenska krónan er svo sveiflukennd, svo óstöðugur gjaldmiðill, að hún veldur kostnaði hjá atvinnulífinu og ekki [[Forseti hringir.]]síst hjá þjóðinni. Það má ekki halda að gengisfelling sé ókeypis. Þegar gengisfelling verður þá gerist það alltaf á kostnað almennings. Þá kemur hærri verðbólga, hærri vextir o.s.frv. Gengisfelling [[Forseti hringir.]]er ekki lausn á slæmum gjaldmiðli. Lausn á slæmum gjaldmiðli er nýr gjaldmiðill.
Herra forseti. Það virðist samt sem áður vera svo varðandi stefnu hv. þingmanns og flokks hans, og væntanlega Viðreisnar, að ekki hefur verið stemning í samfélaginu til að ganga í Evrópusambandið og taka upp annan gjaldmiðil. Kannski breytist það. Kannski þurfum við að gera aðrar kannanir, ekki veit ég það, en fram til þessa hefur 80% þjóðarinnar ekki verið stödd þar. Hvað varðar framlög til heilbrigðismála trúi ég ekki öðru en að hv. þingmaður sé mér sammála um að tæplega 17 milljarðar á síðasta ári, þ.e. tæplega 9% aukning, og núna tæplega 13 milljarðar sé eitthvað sem við getum verið afskaplega ánægð með. Ég held að við getum alltaf gert betur í öllum málaflokkum. Það er eðli stofnana að óska eftir auknum fjármunum til rekstursins. Ég held að verkefni þeirra séu þannig að þau geti alltaf gert betur og það sé eitthvað sem þeim ber að gera til að geta tekið stofnanir sínar áfram og lengra og allt það. Við erum auðvitað að hefja stórsókn sem felst í því að byggja Landspítalann í haust, eins og hefur komið fram. Við erum að fullfjármagna geðheilbrigðisáætlun, sem hefur verið mikið kallað eftir í samfélaginu eins og hv. þingmaður þekkir vel. Við styrkjum grunnþjónustuna, heilsugæsluna, sem hlýtur að verða til þess að þörfin fyrir sérhæfða sjúkrahúsþjónustu minnki. Ég vona að ef að við getum séð til þess að grunnþjónustan sé í lagi og fólk sæki þangað inn og þjónustan verði fólki að kostnaðarlausu, með því að við stígum áfram þau skref að minnka gjaldtöku í heilbrigðiskerfinu, þá sé það til marks um að við getum lækkað framlög, a.m.k. að þau þurfi ekki að vera eins há og ef heilsugæslan verður ekki styrkt, eins og hér er lagt til að verði gert.
Herra forseti. Hv. þingmaður segir: Við getum alltaf gert betur. Allt í lagi, gerum þá betur. Það er tækifæri til að gera betur. Við höfum úr 900 milljörðum að spila. Það er hægt að gera betur. Það er hægt að hækka persónuafsláttinn um meira en 500 kr., hv. þingmaður. Það er hægt að láta framhaldsskólana fá hækkun á milli ára en það er lækkun í frumvarpinu. Það er hægt að mæta þörf Landspítalans til að halda lágmarkinu að þeirra mati. Þeir tala um 5,4 milljarða í sjúkrahúsþjónustu og það eru 2,5 milljarðar hér. Það fer ekki allt í kaldakol ef eðlilegum kröfum er mætt um fjármagn í innviði, sem ég veit að hv. þingmanni er annt um. Þetta sýnir bara að áhrif og völd og ítök Vinstri grænna eru afskaplega lítil þegar kemur að ríkisfjármálunum. Þetta eru Sjálfstæðismenn, Sjálfstæðisflokkurinn sem stjórnar þessu, sem er íhaldsflokkur, status quo flokkur og hefur alltaf verið það. Það á ekki að koma neinum á óvart og allra síst þeim sem velja að starfa með þeim á þessum tímapunkti. Hv. þingmaður minntist aðeins á samneysluna. Ég man ansi vel að í fjármálaáætluninni sem við afgreiddum í vor, sem er til fimm ára, dregst hún saman næstu fimm árin, reyndar lítillega en hún dregst saman. Samneysla er neysla hins opinbera, þannig að á næstu fimm árum verður samneyslan lægra hlutfall af landsframleiðslu en núna. Það er mjög sérstakt því að boðuð hefur verið opinber innviðauppbyggingu og þjóðin er að eldast, sem kallar á aukna fjármuni í heilbrigðiskerfið. Fjöldi eldri borgara mun tvöfaldast á næstu 25 árum. Á næstu 50 árum mun Íslendingum fjölga um 100.000, þar af verða 75.000 eldri borgarar. Í dag náum við ekki að sinna þessu fólki. Í dag er fólk að kljást við kerfið og bíða eftir úrræðum fyrir foreldra sína eða sig sjálft. Hvernig haldið þið að það verði eftir 10, 15, 50 ár? [[Forseti hringir.]]Það er ástæða til að vera svartsýnn á meðan metnaðarleysið er á því kaliberi sem raun ber vitni.
Herra forseti. Fjárlagafrumvarpið sem hér er lagt fram til 1. umr. er útgjaldafrumvarp og í því er ekki að finna neina ráðdeildarsemi í fjármálum ríkisins, því miður. Forsendur frumvarpsins eru byggðar á því að hér verði hagvöxtur upp á 2,5% næstu árin. Forsendurnar eru óraunsæjar og þær geta breyst hratt. Þetta er viðurkennt í frumvarpinu þótt ekki sé farið eftir því. Í frumvarpinu er athyglisverður en stuttur kafli á bls. 91 sem ber yfirskriftina: Efnahagslegir óvissuþættir. Þar kemur m.a. fram að 40% stjórnenda 400 stærstu fyrirtækja landsins telji að aðstæður í atvinnulífinu muni versna á næstu sex mánuðum og aðeins 7% telji að þær muni batna. Þrátt fyrir aðvaranir úr ýmsum áttum er enn bætt í ríkisbáknið og ríkisútgjöldin í hæstu hæðum. Fyrirhyggja til framtíðar er lítil sem engin. Afgangur af ríkisrekstri er áætlaður um 1% af landsframleiðslu, sem er ekki há upphæð í ljósi þess mikla uppgangs sem hefur ríkt í efnahagslífinu. Það á að búa í haginn fyrir mögru árin svo að ekki þurfi að koma til niðurskurðar og skattahækkana ef hlutirnir fara á verri veg. Verkalýðshreyfingin er ekki jákvæð gagnvart þessu frumvarpi og það er ekki gott innlegg inn í komandi kjaraviðræður. Það sem átti vera tromp ríkisstjórnarinnar, eins og hækkun persónuafsláttar, hækkun barnabóta og vaxtabóta, er engan veginn sá kaleikur sem gefið er í skyn. Þetta er svipað og gerist stundum með útsölur í verslunum á Íslandi, verðið er hækkað skömmu fyrir útsölu og svo lækkað á útsölunni þannig að almenningur heldur að hann sé að gera góð kaup. Mörg þúsund Íslendingar hafa ekki fengið barna- og vaxtabætur undanfarin ár vegna þess að skerðingar- og niðurfellingarmörk hafa staðið í stað árum saman. Um skuldamál ríkisins vil ég segja að jákvætt er að áfram sé stefnt að lækkun skulda, enda væri annað glapræði við þær jákvæðu aðstæður sem hafa ríkt og ríkisstjórnin fengið í arf. Það er hins vegar engin innstæða fyrir þeirri miklu útgjaldaaukningu sem birtist okkur í frumvarpinu. Boðuð lækkun tryggingagjalds er jákvætt skref en Miðflokkurinn hefði viljað sjá frekari lækkun. Við verðum að búa vel að fyrirtækjunum sem færa landsmönnum atvinnu. Lækkunin skiptir miklu máli fyrir þau og liðkar fyrir komandi kjaraviðræðum. Hér á eftir vil ég koma sérstaklega inn á nokkra þætti sem birtast okkur í frumvarpinu og ég tel mikilvæga en það eru vaxtabæturnar, barnabæturnar, húsnæðisstuðningurinn, kolefnisgjaldið og að lokum ríkisbáknið. Tímans vegna er ekki hægt að koma öllu að en aðra þætti eins og heilbrigðismálin, landbúnaðinn, menntamálin, samgöngur o.fl. mun ég ræða þegar umræðunni verður fram haldið og fagráðherrar verða til svara. Ég hefði hins vegar kosið og talið eðlilegt að hæstv. fjármálaráðherra væri viðstaddur umræðuna á morgun með fagráðherrum. Ég kom inn á vaxtabætur í andsvari áðan. Ég vil aðeins bæta við það að hin mikla hækkun á húsnæðisverði undanfarin ár hefur étið upp vaxtabæturnar, eins og við þekkjum og ég nefndi. Einn helsti skerðingarþáttur vaxtabóta er hækkun á verðmæti eignar en aðrir þættir hafa þar einnig áhrif, eins og hækkun launa og fjármagnstekjur. Líkt og ég nefndi í andsvarinu áðan hafa vaxtabætur lækkað um rúma 8 milljarða frá árinu 2010 og þeim fjölskyldunum sem eiga rétt á vaxtabótum fækkað um rúm 30 þús. Það eru mjög háar tölur og sýna að kerfið er ónýtt. Það þarf að breyta úthlutunarreglunum í kerfinu þannig að það þjóni þeim sem þurfa mest þurfa á því að halda. Niðurstaðan er þessi: Bótagreiðslur til húseigenda hafa hríðlækkað á sama tíma og skattar á húseigendur hafa hækkað umtalsvert. Aðeins varðandi skerðingarmörkin. Ég nefndi og hef lagt áherslu á að þeim verði breytt. Ég get ekki séð að það standi í frumvarpinu svo neinu nemi. Hækkun viðmiðunar á t.d. nettóeign um 10%, eins og til stendur að gera, er eins og að skvetta vatni á gæs. Það verður að segjast eins og er. Ísland er með mestu hækkun húsnæðisverðs í heiminum, eða 70% á síðastliðnum fimm árum, margfalt á við kaupmátt landsmanna. Við búum við vaxtabótakerfi sem gerir ekki ráð fyrir hærra húsnæðisverði og hærri vaxtagjöldum. Það sjá allir að slíkt kerfi er gagnslaust. Hækkun vaxtabóta eins og hún birtist okkur í þessu frumvarpi er því í raun tálsýn. Á bls. 99 í frumvarpinu er þess getið að gert hafi verið ráð fyrir því að breytingar á skattkerfinu myndu lækka tekjur ríkissjóðs um 3,5 milljarða kr. Síðan er ákveðið að hækka persónuafsláttinn en það kostar 1,7 milljarða. kr. Eftir standa 1,8 milljarðar og af því fara væntanlega 1,6 milljarðar í hækkun barnabóta, ef ég skil það rétt, en þetta er reyndar ekki skýrt fram sett í frumvarpinu. Það má velta því fyrir sér hvort komið hafi til álita að hækka persónuafsláttinn sem nemur þeim 3,5 milljörðum. Spurningin er hvort það hefði gagnast fleirum, einnig barnafólki, og kannski verið markvissari aðgerð. Við þekkjum það að sífellt færri fá barnabætur og spurning hvort við verðum ekki komin á sama stað eða í sama farið í þeim efnum innan skamms þrátt fyrir hækkun bótanna. Ekki verður séð að ríkisstjórnin taki á húsnæðisvandanum sem ríkir. Það sem þarf fyrst og fremst að gera er að auka húsnæðisframboð. Gríðarlegar hækkanir á húsnæðisverði á síðustu árum eru fyrst og fremst komnar til vegna skorts á húsnæði. Lítið framboð þýðir hærra verð eins og við þekkjum. Íbúðum á markaði fjölgar ekki við hærri bætur. Það þarf að ráðast gegn rótum vandans og nóg framboð á húsnæði þýðir lægra verð. Ég vil koma stuttlega inn á kolefnisgjaldið. Þar er um háar fjárhæðir að ræða. Tekjur af gjaldinu eru áætlaðar 5,9 milljarðar á árinu 2019 sem er hækkun um 10% og var þó hækkunin á þessu ári ærin. Ríkisstjórnin er greinilega í herferð gegn hinum venjulega bifreiðaeiganda sem ekki hefur efni á því að kaupa rafmagnsbifreið. Það á ekki síst við um þá sem búa á landsbyggðinni þar sem notkun rafmagnsbifreiða er mjög takmörkuð. Auk þess má ekki gleyma því að rafmagnsbílar henta alls ekki öllum og þá má velta því fyrir sér hvort að hækkuninni hafi tiltæk áhrif. Vitum við það með vissu eða mun aðgerðin einungis hækka skatta á notendur bifreiða sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti, eins og olíu og bensíni? Er þetta ekki bara enn einn skatturinn á fjölskyldufólk? Hefur ráðherra látið skoða hvort skatturinn bitni sérstaklega á fjölskyldum? Það væri fróðlegt að fá að vita. Einnig þurfum við að fá að vita hvaða áhrif hækkun kolefnisgjaldsins hefur á heildarútgjöld heimilanna. Það eru upplýsingar sem þurfa að liggja fyrir að mínu viti. Ég er ansi hræddur um að þetta bitni verst á tekjulægstu hópunum sem hafa ekki efni á því að fá sér nýjan bíl sem losar minna. Þá er spurningin: Er ekki verið að skattleggja tekjulægsta hópinn sem á öðrum stað í fjárlagafrumvarpinu virðist vera ætlað að styðja? Alltaf er það ríkissjóður sem kyndir undir hækkun vísitölu neysluverðs. Boðaðar eru fjölmargar gjaldahækkanir ríkissjóðs í frumvarpinu. Bifreiðagjaldið, sem er ekkert annað en eignarskattur, verður t.d. hækkað og gleymum því ekki að gjaldið er lagt á hvort sem bifreið er hreyfð úr hlaði eða ekki. Herra forseti. Ég tel að það sé aðhaldsleysi í þessu fjárlagafrumvarpi þegar kemur að ríkisstofnunum og ríkisstjórninni, einmitt hjá þeim sem eiga að sýna gott fordæmi. Ríkisbáknið heldur áfram að þenjast út á vakt Sjálfstæðisflokksins og það er greinilegt að sósíalisminn er smitandi innan ríkisstjórnarinnar. Ég hefði frekar kosið að við hefðum sett eitthvað af fjármununum í að reyna að laga vaxtabótakerfið, þannig að það gagnaðist þeim sem þurfa á því að halda. Svo er það ríkisstjórnin sjálf sem slær met í eyðslunni með alla sína aðstoðarmenn og 636 milljónir í launakostnað, hækkun um 175 milljónir milli ára. Hækkun til sendiráða nemur 0,5 milljörðum milli ára svo dæmi sé tekið og áfram mætti lengi telja. Agi er forsenda velferðar, það á við um ríkisfjármálin eins og annað í lífinu. Frumvarp er agalaust. Þetta er vegferð án fyrirhyggju.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða fjárlagafrumvarp við 1. umr. Hv. þm. Birgir Þórarinsson flutti ágætisræðu um ýmislegt á þeim tíu mínútum sem okkur er ráðstafað í ræðutíma. Mér fannst gæta ákveðinnar mótsagnar hjá hv. þingmanni og vil því koma inn á nokkur atriði og gefa hv. þingmanni færi á að útskýra sitt mál þannig að ég skilji betur og við fáum betur ráðið í þann þátt. Það tengist þeim parti í ræðunni sem hv. þingmaður hóf mál sitt á, að þetta væri útgjaldafrumvarp, það væri engin ráðdeildarsemi og engin innstæða fyrir þeirri raunaukningu sem við sjáum í frumvarpinu til innviðauppbyggingar. Á sama tíma er vissulega sýnd sýna ráðdeildarsemi, t.d. með því að skila afgangi, 1% af vergri landsframleiðslu, og það í fullu samræmi við ríkisfjármálastefnu, um 3,25% af heildarveltunni, 900 milljörðum tæpum. Það hefur átt sér stað hröð skuldaniðurgreiðsla undanfarin misseri og því er haldið áfram. Af því að hv. þingmaður kom inn á bls. 90 er farið mjög vel yfir þar hversu mikilvægt er að viðhalda þeim efnahagslega ávinningi sem náðst hefur. Á sama tíma höldum við takti við aukna verðmætasköpun, þann hagvöxt sem býður okkur að auka útgjöld þetta mikið og fara í þá innviðauppbyggingu sem boðuð er og var boðuð með fjárlögum 2018. Ég spyr: [[Forseti hringir.]]Hvernig getur hv. þingmaður talað um að auka útgjöldin á sama tíma [[Forseti hringir.]]og enga ráðdeildarsemi í ljósi þessarar yfirferðar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir andsvarið. Það gætir nú svolítils misskilnings að mínu mati í því sem hann sagði hér. Það er alveg rétt, ég hef lagt áherslu á ráðdeildarsemi og tel hana afar mikilvæga í fjármálum. Það eru þessir óvissuþættir sem talað er um og koma fram í frumvarpinu sem mér finnst ekki vera horft nægilega til og eins og ég nefndi er þetta ágætiskafli en stuttur þar sem er farið yfir þessa óvissuþætti. Það sem ég hefði viljað sjá er að dregið hefði verið úr ríkisútgjöldum til ýmissa stofnana á vegum ríkisins. Við getum nefnt hækkanir eins og í norðurslóðasamstarfi, þar er hækkun um 50 milljónir. Aðalskrifstofa utanríkisráðuneytisins, hækkun um 130 milljónir. Ég veit að við erum að fara að taka við formennsku á þessum vettvangi, en ég spyr: Er ekki hægt að gera þetta með ódýrari hætti, nota þá starfsmenn sem eru í ráðuneytinu eða jafnvel þá sem eru sendiherrar, komnir heim og að komast á eftirlaun o.s.frv.? Ég tel að það sé hægt að spara víða. Stjórnarráðið, við sjáum hækkun þar um 200 milljónir. Rammaáætlun ESB um menntun, rannsóknir og tækniþróun, 800 millj. kr. hækkun. Það liggur ekki fyrir hvað við Íslendingar erum að fá út úr þeim sjóði sem dæmi. Það er víða í ríkisrekstrinum sem ég tel að sé hægt að hagræða. Var það skoðað að sameina ríkisstofnanir o.s.frv.? Þetta finnst mér vera mikið atriði og að það sé lagt til hliðar til mögru áranna. Afgangurinn af ríkisfjármálum mætti vera hærri og meiri í ljósi þessa [[Forseti hringir.]]góðæris sem við búum við. Það er víða hægt að hagræða með skynsamlegum hætti að mínu mati.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni svarið og fyrir að útskýra mál sitt. Við getum verið sammála um að hagræðing í ríkisrekstri, agi og festa, eru mikilvæg atriði, enda eru grunngildi laga um opinber fjármál þess efnis. Jafnframt er mikilvægt að við hugum að sjálfbærni til lengri tíma þegar við horfum á aukningu í þessum rammasettu útgjöldum. Hv. þingmaður nefnir hér nokkra málaflokka og það er hárrétt, við eigum að horfa mjög vel á öll þessi 34 málefnasvið og svo yfir 100 málaflokka. Staðreyndin er þessi: Við erum hér fyrst og fremst að setja aukna fjármuni í okkar stóru kerfi sem taka mikið til sín. Veigamestu málefnaflokkar að þessu leyti eru auðvitað í velferðarráðuneytinu þar sem heilbrigðismálin, félags-, húsnæðis- og tryggingamál eru. Hér er verið að setja mjög aukna fjármuni inn á þessi málefnasvið. Heilbrigðismálin taka mjög mikið til sín sem og samgöngumál og svo mennta- og menningarmál. Þarna erum við komin í 80% af útgjöldunum. Við verðum líka að huga að því að laun hafa hækkað verulega í landinu. Bara síðasta áratuginn hafa laun hækkað og mest á síðustu fjórum árum og kaupmáttur hefur aukist gríðarlega. Launaútgjöld í þessari mannaflsfreku þjónustu hefur hækkað gríðarlega á sama tíma. Það verðum við líka að hafa í huga þegar við horfum á fjárlagafrumvarpið sem við ræðum hér, þ.e. hvað við erum í raun og veru að kljást við.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er að mörgu leyti sammála því sem hann nefndi. Ég þekki það af störfum í fjárlaganefnd undir formennsku hans að hann er skynsamur maður þegar kemur að fjárlögum, en hann er ekki sá sem ræður þessu heldur er það ríkisstjórnin sem leggur línurnar. Þar hefði átt að taka meira til hendinni að mínum dómi. 636 milljónir í launakostnað fyrir ríkisstjórnina á ári er verulega há upphæð. Það er einmitt þarna sem á að sýna gott fordæmi í ráðdeildarsemi. Ég spyr: Er þörf fyrir alla þessa aðstoðarmenn, svo dæmi sé tekið? Það eru vissulega margir þættir sem hægt er að skoða. Hv. þingmaður nefndi t.d. heilbrigðiskerfið. Við höfum fengið fréttir af því og það hefur verið í fjölmiðlum að verið sé að fara leiðir í kostnaðarþátttöku sjúklinga sem eru margfalt dýrari en hefði verið hægt að fara hér heima ef viðkomandi hefði fengið að leita sér lækninga hjá t.d. fyrirtæki eins og Klínikinni. Það er víða hægt að hagræða á þennan hátt. Stundum finnst manni að verið sé að spara aurana og kasta krónunni í ríkisrekstri, því miður. Ég vil líka nefna að menn verða að horfa á forsendurnar. Hvernig er þróunin fram undan? Hún er mjög óviss. Í því ljósi er afar brýnt að menn horfi á heildarmyndina, reyni að hagræða [[Forseti hringir.]]og séu tilbúnir til að mæta mögru árunum af skynsemi.
Herra forseti. Það er nú ánægjulegt að vera að tala hér um fjárlög. Mér hefur alltaf þótt það svolítið skemmtilegt, búin að vera viðloðandi fjárlaganefnd frá því ég var varaþingmaður fyrir nokkuð mörgum árum og síðan ég settist á þing 2013. Það er einkennandi fyrir þá umræðu að það eru gjarnan fáir í salnum að hlusta en þyrftu kannski einmitt að hlusta. Fyrir kosningarnar töluðum við Vinstri græn um að það þyrfti að auka framlög til samfélagslegra verkefna í kringum 40–50 milljarða á kjörtímabilinu. Nú erum við nálega að tvöfalda þetta á helmingi þess tíma því að fjárlög 2018 og það frumvarp sem við fjöllum hér um gera samtals ráð fyrir 93 milljarða aukningu. Fjármálaáætlun mætti talsverðri gagnrýni þar sem sumum þótti hún ekki ganga nægilega langt og vildu sjá enn ríflegri úthlutanir til ýmissa málaflokka en þar var gert ráð fyrir. Öðrum þótti of mikið að gert. Það sama má væntanlega segja um þetta nýframkomna fjárlagafrumvarp eins og við höfum heyrt í umræðunni. En við sem stöndum að þessu máli teljum að þrátt fyrir að útgjöldin séu aukin verulega samræmist það meðalhófinu hvað varðar framkvæmdir hins opinbera og áform um nauðsynlega uppbyggingu í öllu samfélaginu. Hér hefur mikið verið rætt um jöfnuð. Að auka jöfnuð í samfélaginu er ekki aðeins mikilvægt fyrir þá sem eru verst settir heldur varðar það okkur öll. Í jöfnum samfélögum lifir fólk nefnilega lengur, börnunum okkar gengur betur í skóla og fólki bara líður almennt betur. Við megum heldur ekki gleyma því að aukinn jöfnuður felst í afar mörgum aðgerðum. Það finnst mér oft gleymast í umræðum um fjárlög, fólk festist oft í einhverjum einum eða tveimur liðum. Til dæmis jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu sem er óháð efnahag og búsetu. Það er réttlætismál sem gagnast öllum. Það er lífskjaramál og það er í raun óásættanlegt að við séum ekki á pari við Norðurlöndin en þangað viljum við stefna. Þess vegna finnst okkur Vinstri grænum mikilvægt að í þessum fjárlögum eru tæpir 13 milljarðar í aukningu til heilbrigðismála. Við höfum rætt svolítið um stöðu þeirra sem lakar standa. Þar er staðan að mörgu leyti óásættanleg. Verðlagshækkanir bitna auðvitað alltaf verst á þeim sem minnst eiga og í hvert sinn sem laun í landinu hækka fer stærri hluti af tekjum lágtekjufólks í skatt en áhrifin á hátekjufólk eru ekki jafn mikil. Þessi síendurtekna þróun undanfarin ár hefur orðið til þess að skattbyrðin hjá lágtekjufólki hefur aukist meira og mun meira en skattbyrði hátekjufólks. Þannig að til að, hvað getum við sagt, eitt gangi yfir alla verður efsta skattþrepið að hækka í samræmi við neysluverð í stað launavísitölu. Verkalýðshreyfingin hefur kallað eftir þessu mjög lengi. Þetta skref erum við að taka hér þar sem við erum að festa mörk efra þrepsins við neysluvísitölu í samræmi við neðra þrepið. Það skilar fleiri krónum til þeirra sem minnst hafa ólíkt flötum skattahækkunum sem skila auðvitað fleiri krónum í veski þeirra ríku en hinna fátæku. Það má auðvitað ekki heldur gleyma því að við höfum nú þegar stigið ákveðin skref. Við höfum t.d. hækkað fjármagnstekjuskatt og atvinnuleysisbætur og við höfum líka aukið greiðslur í Ábyrgðasjóð launa. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að við erum með fólk sem glímir við erfiðar aðstæður. Börn eiga ekki að þurfa að alast upp í fátækt. Þess vegna erum við að hækka barnabætur til tekjulágra fjölskyldna og breyta skerðingarmörkunum sem tryggir það að stuðningurinn fari ekki upp allan tekjustigann heldur gagnist tekjulægri hópum og lágum millitekjuhópum í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því í febrúar. Við erum líka að leggja til aðgerðir sem eiga að grípa börn í hættu á að lenda í vanda með því að leggja til fjármuni í snemmtæka íhlutun. Við leggjum líka aukna fjármuni sem eru í kringum 4 milljarðar til handa örorkulífeyrisþegum og á að reyna að vinna í samræmi við tillögur sem koma frá samráðshópi félagsmálaráðherra sem er að fjalla um það efni. Sama má segja um öldrunarhópinn. Sem betur fer hafa flestir aldraðir á Íslandi það þokkalegt en við þurfum að mæta þeim hópi sem verr stendur. Við leggjum líka til fjármuni til húsnæðismála, þó að mörgum þyki ekki nóg að gert frekar en í ýmsu öðru, og með auknum framlögum reynum við að skapa meira öryggi. Það er ótal margt sem hægt er að fara yfir. Tíminn sem okkur gefst í 1. umr. er auðvitað naumur. Ég verð samt að fara yfir heilbrigðismálin sem eru ein af þessum stóru aðgerðum sem hér eru undir þar sem er, eins og ég kom inn á í andsvari áðan, hafin vinna við gerð heilbrigðisstefnu sem verður unnin í samráði við ýmsa aðila. Við erum að leggja fram mikla fjármuni til að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustaðar sem á að geta dregið úr sérhæfðri sjúkrahúsþjónustu þegar fram í sækir. Við höfum lagt áherslu á að fullfjármagna geðheilbrigðisáætlunina sem mikið hefur verið kallað eftir og hæstv. heilbrigðisráðherra kynnti hér á dögunum á alþjóðadegi sjálfsvígsforvarna. Settar eru 400 milljónir í jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag með því að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga. Við byrjuðum um mitt ár að lækka greiðsluþátttöku vegna tannlæknakostnaðar öryrkja og eldri borgara og við erum að bæta í þannig að þetta verður í kringum milljarður. Þetta eru löngu tímabærar aðgerðir sem hafa ekki verið uppfærðar til margra ára. Þegar fólk talar um að það sjáist ekki fingrafar Vinstri grænna er ég ekki sannfærð um að félagar mínir í Sjálfstæðisflokknum séu þar sammála. Ég held að það séu stór fingraför í þessu frumvarpi sem hægt er að rekja til okkar. Annað risavaxið mál sem var kynnt hér á dögunum er aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Þar eigum við sem land að vera til fyrirmyndar. Við erum með fjölbreyttar aðgerðir undir. Það er lifandi plagg sem verður uppfært eftir því sem fram líða stundir og eftir því sem samráð við hina ýmsu aðila gefur til kynna að þurfi að gera. Við erum að sporna gegn matarsóun, ráðast í aðgerðir gegn plastmengun. Sú sem hér stendur situr einmitt í starfshópi sem á að skila af sér innan fárra vikna aðgerðaáætlun um það hvernig við getum dregið úr plastnotkun. Við ætlum að endurheimta votlendi, endurheimta birkiskóga o.s.frv. Við erum að leggja töluvert mikla fjármuni í skógræktina. Við ætlum líka að efla nýsköpun í loftslagsmálum eins og í svo mörgu öðru með því að veita fjármagn í loftslagssjóð. Við ætlum einnig að treysta innviðina með því að hlúa að náttúrunni okkar með aukinni landgræðslu. Allt þetta skiptir máli, ekki síst í ljósi þessa mikla ágangs sem náttúran hefur orðið fyrir vegna gríðarlegrar aukningar í ferðaþjónustunni. Þó að hún hafi eitthvað dregist saman er það samt aukning enn þá miðað við það sem áður hefur verið. Ég held að við getum verið afskaplega ánægð með þetta. Við getum auðvitað gert betur. Áherslurnar eru á ákveðna þætti eins og gefur að skilja á hverjum tíma. Við leggjum líka til aukna fjármuni í löggæsluna. Þó að ég telji að það mætti gera betur þar erum við samt sem áður að leggja til aukningu og við ætlum að kaupa þyrlur. Það er þannig af mörgu að taka. En auðvitað eins og hér hefur komið fram verður aldrei svo að við getum gert alla sátta, ég held að ég lifi þá tíma alla vega ekki að við getum lagt fram frumvarp sem allir verða óskaplega glaðir með. Við erum auðvitað að fást við samfélagslegt verkefni, að byggja upp samfélag, starfrækja samfélag. Það held ég að sé verkefni sem aldrei lýkur. Jafnvel þó að við búum í fyrirmyndarsamfélagi, góðu samfélagi, er það samt sem áður svo að við eigum alltaf að geta gert betur á hverjum tíma í hverjum einasta málaflokki. Ég tel að hér séum við að stíga risavaxin skref í mjög mörgum hlutum, bæði í síðasta fjárlagafrumvarpi og eins í þessu, þar sem við erum að leggja til í þá málaflokka sem kallað hefur verið gríðarlega mikið eftir að þurfi að bæta í. Ég held að við eigum að geta lagt af stað inn í þennan vetur með góðum formerkjum og [[Forseti hringir.]]verið svolítið keik með þetta sem við erum að gera. Ég nefndi ekki einu sinni samgöngumálin sem eru einn af risastóru þáttunum sem skipta nú m.a. þessa sem hér stendur miklu máli í víðfeðmu kjördæmi.
Virðulegi forseti. Nokkur atriði. Jú, líklega leggjum við ekki fram fjárlagafrumvarp sem allir eru ánægðir með. Því finnst mér mikilvægt að vera sanngjarn í þeirri gagnrýni sem ég legg upp með. Ég ætla að byrja á að spyrja aðeins um skattalækkanirnar sem voru áætlaðar, 1% lækkun á neðra tekjuskattsþrepinu eða sem samsvarar því. Það hefur komið í ljós að útfærslan á að vera sem samsvarar 1% en ekki 1% lækkun á neðra tekjuskattsþrepinu. Í fjárlagafrumvarpinu segir, og það var líka gert í fjármálaáætlun, að lækkunin eigi að taka gildi í fjórum jöfnum áföngum. En núna er lækkunin upp á 1,7 milljarða og hluti af því er meira að segja, ef ég skildi rétt, tilfærslan á því hvernig efra tekjuskattsþrepið er skilgreint. Þetta er tæpur helmingur af því sem þyrfti ef lækka ætti í fjórum jöfnum skrefum, til að ná upp 14 milljörðum í fjórum skrefum. Að lokum þýðir þetta væntanlega í kringum 5 þús. kr. hækkun á persónuafslætti en við tökum skref núna upp á 500 kr. Mér finnst ójafnt og pínulítið ósanngjarnt ef sagt er að lækka eigi í fjórum jöfnum skrefum en svo er gert lítið núna og þess vegna greinilega mikið rétt fyrir næstu kosningar. Það er ósanngjarnt. Mig langar að minnast á barnabætur. Nú er verið að breyta þeim þannig að það er tiltölulega hátt skerðingarhlutfall eftir meðaltekjur. Ég vil vekja athygli á því að það er ákveðin fátæktargildra. Það þýðir að lítil launahækkun á því bili felur í sér mikla skerðingu á barnastyrkina. Það getur verið dálítið erfitt að meðhöndla. Ég hlakka til að sjá nánari útfærslu á því atriði. Ef hv. þingmaður gæti fjallað aðeins um það vandamál [[Forseti hringir.]]bótakerfa sem getur leitt til ákveðinnar fátæktargildru væri það vel þegið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og komið hefur fram og við heyrðum á kynningarfundi hjá hæstv. ráðherra og höfum líka heyrt í umfjöllun um fjárlagafrumvarpið, varðandi þessi 0,25%, þá spilar þetta allt saman, þ.e. að skipta þessu eina prósenti niður á fjögur ár, eins og ráðherra sagði við okkur á kynningunni, og svo það sem við erum að gera núna, þ.e. persónuafsláttarhækkunin. Verið er að endurskoða samspil bóta- og tekjuskattskerfisins. Það er löngu kominn tími á að við gerum það. Það svigrúm sem hér er verið að ræða er hækkun á barnabótunum, það er persónuafsláttarhækkunin sem við erum með hér undir núna, og vaxtabæturnar eru líka þarna undir. Ég veit ekki hvort við getum lagt það nákvæmlega að jöfnu en þetta er samspil margra aðgerða sem verið er að leggja til til handa þeim sem eru tekjulægri og til handa barnafjölskyldum. Hækkunin á fæðingarorlofsgreiðslum er partur af þessu, eins og við þekkjum, til að styðja við fjölskyldur, ekki kannski partur af þessum 0,25% en partur af því að styðja fjölskyldur. Ég náði ekki alveg hverju hv. þingmaður var að velta fyrir sér varðandi fæðingarstyrkinn. [[Gripið fram í.]]Já, varðandi tekjuskerðinguna, viðmiðin, hvar það byrjar? Já. Það er eitthvað sem við þurfum að velta fyrir okkur, hvort við eigum að breyta og getum breytt til þess að þeir sem fá einhverra hluta vegna bara styrkinn en ekki ... Það er væntanlega það sem þingmaðurinn er að [[Forseti hringir.]]velta fyrir sér en ekki annað, að hægt sé að draga úr því.
Virðulegi forseti. Það sem ég á við er að verið er að breyta barnabótunum á þann hátt að þær skerðast hratt eftir meðaltekjur. Fólk fær kannski ágætisbarnabætur en ef það hækkar lítillega í launum skerðast barnabæturnar mjög mikið, á litlu tekjubili. Hv. þingmaður nefndi fulla fjármögnun á ýmsum verkefnum í ræðu áðan. Við vitum því miður ekkert um það því að kostnaðarmat vantar á nokkurn veginn allar aðgerðir, t.d. með aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Þar erum við með mjög fínan pakka, lifandi plagg og allt það. Við vitum að það eiga að fara 6,8 milljarðar í þau mál en við vitum ekki hvernig fjármagninu er skipt og hvort það dugir í raun og veru vegna þess að það er ekki kostnaðarmat og ekki ábatagreining um hvaða áhrif aðgerðirnar hafa. Við getum því ekki ef í harðbakkann slær forgangsraðað og byrjað á því sem skilar mestu eða byrjað á því sem skilar mestu til framtíðar ef eitthvað byrjar hægt, t.d. eins og með aukna skógrækt, það þarf að byrja snemma til að það skili einhverju til framtíðar. Ég er pínu sorgmæddur yfir því að eins góðar og aðgerðirnar eru og eins ánægður og ég er að heyra hjá umhverfisráðherra að þetta sé lifandi plagg og það komi til með að bætast við upplýsingar um kostnaðarmatið og um hvaða áhrif þetta hefur á útblástur þá erum við samt að taka ákvarðanir á þingi um fjármögnun á aðgerðum án þess í rauninni að vita hvaða áhrif þær koma til með að hafa. Hvað þingið varðar finnst mér ósanngjarnt að segja bara: Hérna eru 30 aðgerðir, látið okkur fá fullt af pening.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Bara varðandi seinna atriðið sem hv. þingmaður nefndi: Ég tek alveg undir að það er margt sem við þurfum að reyna að gera betur í, sjá hvað það kostar og reyna að verðmeta þættina. Ég talaði um fulla fjármögnun á geðheilbrigðisáætlun. Geðheilbrigðisáætlun var samþykkt á síðasta þingi og þar var einmitt merkt inn hvað aðgerðirnar kostuðu. Þar getum við vissulega talað um að allt sé fullfjármagnað og það þyrftum við að gera varðandi eins margar áætlanir og við mögulega getum. Ég er ekki viss um að við getum endilega gert það við alla hluti en við getum nálgast það. Það er það sem við eigum að gera. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er hann sammála okkur í því sem höfum gagnrýnt þetta, þetta er eitt af því sem við erum alltaf að reyna að fara framar í og gera betur. Ég tek undir að við þurfum að reyna að gera meira af því og krefja ráðuneytin um svör í þeirri vinnu enn frekar en verið hefur. Varðandi barnabæturnar. Mér skilst að það sé óbreytt hjá þeim sem þingmaður nefndi þar sem þetta á fyrst og fremst við um þá sem eru tekjulægri. Að öðru leyti er grunnurinn óbreyttur. Ég fæ alla vega þær upplýsingar. En þetta er eitt af því sem við bara getum einmitt skoðað betur í vinnunni okkar sem er fram undan.
Herra forseti. Mig langar að staldra aðeins við barnabætur. Ég hef séð margar ræður frá hv. þingmanni þar sem hún, og flokkur hennar, hefur verið að kalla eftir auknum fjármunum til barnabóta. Nú er verið að auka lítillega í barnabætur og auðvitað fagnar maður hverri krónu sem fer í þetta mikilvæga velferðarúrræði sem barnabætur eru. Ég veit að hv. þingmaður er sammála mér hvað það varðar. Hins vegar velti ég einu fyrir mér. Eins og staðan er í dag byrja barnabætur að skerðast langt undir lágmarkslaunum. Þegar manneskja er komin með 242 þús. kr. á mánuði byrja þær að skerðast. Þessu á að breyta. Við höfum lagt tillögur fram tvisvar á þingi, bara fyrir nokkrum mánuðum meira að segja, um að barnabætur ættu ekki að skerðast undir lágmarkslaunum. Nú er verið að taka það skref. Það er fagnaðarefni. En mig langar aðeins að fá mat eða skoðun hv. þingmanns: Hvað breyttist á þeim mánuðum? Af hverju felldi hv. þingmaður tillögu okkar fyrir nokkrum mánuðum um að barnabætur ættu ekki að skerðast undir lágmarkslaunum og er núna nokkrum mánuðum síðar tilbúin að standa fyrir slíkri breytingu? Svo langar mig líka að spyrja. Í frumvarpinu er verið að herða skerðingarhlutföllin. Verið er að hækka skerðingarhlutfallið hjá fólki sem er með 460 þús. kr. á mánuði eða meira. Nú voru að koma tölur í dag um að miðgildislaun, týpísk laun, á Íslandi eru 618 þús. kr., þannig að við erum að sjá að fólk sem er talsvert undir meðallaunum eða miðgildislaunum lendir í skerðingum. Núna í boði Vinstri grænna er fólk að lenda í enn meiri skerðingum, því að skerðingarhlutföllin eru hert. Auðvitað notar hv. þingmaður eða ríkisstjórnin tækifæri til að klípa aðeins af barnafjölskyldum á sama tíma og sett er aðeins inn í það. Mig langar að spyrja: Af hverju stendur hv. þingmaður fyrir auknu skerðingarhlutfalli hjá fólki sem er undir meðallaunum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Varðandi hina pólitísku spurningu hvers vegna við felldum minnihlutatillögu fyrir örfáum mánuðum þá erum við núna að fjalla um nýtt fjárlagafrumvarp þar sem búið er að gera ráð fyrir þessum fjármunum til verksins. Það var ekki búið að gera í síðasta frumvarpi af okkar hálfu á þeim tíma. Eins og hv. þingmaður veit var Samfylkingin með tillögur að ákveðinni fjármögnun sem ekki allir voru sammála um o.s.frv. Það er þannig á hverjum tíma að við þurfum að vega og meta tillögur sem við erum að fást við. Eftir samtal, eftir að hafa farið í gegnum þann tölulega grunn sem við höfum hér undir erum við í ríkisstjórninni og sem stöndum að henni sammála um að möguleiki sé að gera þetta. Við erum afskaplega ánægð með það. Ég heyri og er ánægð með að hv. þingmaður skuli vera sammála því viðhorfi og að þetta sé eitthvað sem hann hefur, eðlilega, líka lagt til að við gerum. Þetta er auðvitað 16% hækkun. Þessi viðmiðun á fjárhæðarmörk skerðinganna er hluti af því. Ég er ánægð með það. Varðandi tölur sem hafa birst í dag er það ekki eitthvað sem ég get tjáð mig um. Ég er búin að sitja í salnum frá því að umræða hófst þannig að ég hef ekki haft tök á því að skoða nýjar tölur sem hafa verið birtar. Ég vil ekki gangast við því að ég sé að ganga hart fram með slík skerðingarmörk, eins og hv. þingmaður nefndi áðan. Hv. þingmaður kom inn á í ræðu áðan að hann væri svartsýnn, þetta væri ekki gott frumvarp. Það er eðli málsins samkvæmt hans stef. Ég er ekki sammála því. Ég tel að frumvarpið sé mjög gott. En eins og ég hef ævinlega sagt og lauk ræðu minni á áðan [[Forseti hringir.]]þarf alltaf að halda áfram að gera gott samfélag betra.
Herra forseti. Þessar nýju tölur um miðgildislaun á Íslandi í dag koma ekkert sérstaklega á óvart. Þetta hefur verið um 600 þús. kr. Það er bara sérkennilegt að hafa barnabætur sem skerðast og það sé verið að herða skerðingar hjá því fólki sem nær ekki meðallaunum. Mér finnst það sérstök pólitík. Það er ekki eins og við séum að setja mjög mikið í barnabætur. Um 1% af ríkistekjunum fer í barnabætur, það er nú allt og sumt. Mér finnst þetta vanrækt úrræði velferðarkerfisins. Sama með vaxtabæturnar. Þær áttu að fara í 4 milljarða árið 2018, en verða bara 3. Nú á að fara að hækka upp í 3,4. Þetta er ekki upp í nös á ketti, því miður. Við sjáum að helmingurinn er líka dottinn úr vaxtabótakerfinu. Það hefur sjaldan verið eins dýrt að vera ungur einstaklingur og vera á þessum húsnæðismarkaði. Það vita allir þingmenn. Þess vegna hefur ríkið skyldum að gegna. Það setur ekki neitt á hliðina þó að við setjum viðbótarmilljarða í barnabætur og vaxtabætur. Það vita það allir sem eru í þessum sal. Ég er alltaf að reyna að brýna kollega mína, ekki síst í Vinstri grænum, að ná þessu í gegn. Ég veit að það er stefnumál Vinstri grænna að bæta í barnabætur og vaxtabætur. Nú er tækifærið. Þið hafið forsætisráðherrann. Ég vil brýna ykkur til góðra verka. Mig langar aðeins að koma inn á framhaldsskólana þar sem ég veit að hv. þingmaður hefur áhuga á menntamálum. Mér finnst sérkennilegt að hér sé beinlínis lækkun á milli ára. Við vitum auðvitað að það er búið að stytta framhaldsskólann, en það var búið að lofa því að framhaldsskólinn fengi að halda þeim fjármunum sem spöruðust vegna styttingarinnar. Það á ekki að vera neitt nýtt. Á sama tíma er líka verið að boða stórsókn í menntamálum, ekki síst á framhaldsskólastiginu. Ég sé hana ekki. Hvar er stórsóknin þegar við lækkum fjármuni milli ára til framhaldsskólastigsins? Ég vil rifja það upp þegar forsvarsmenn framhaldsskólanna á Íslandi komu til fjárlaganefndar í fyrra, þá sögðu þeir að þeir væru komnir að þolmörkum. Þetta er ekki neitt sem myndi setja ríkiskassann á hliðina með því að mæta svona grunnþáttum [[Forseti hringir.]]í okkar velferðarkerfi, hvort sem það er bótakerfið eða menntakerfið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er alveg sammála því að þetta setur ekkert á hliðina. Fullt af svona aðgerðum gætu hins vegar gert það, ef við vildum gera allt sem okkur langar til að gera, það er alveg klárt mál. Við erum líka í ríkisstjórnarsamstarfi þar sem við þurfum að semja um ákveðna hluti. Það myndum við líka þurfa að gera ef við værum í ríkisstjórnarsamstarfi með Samfylkingunni, það er alveg ljóst. Ég tel að við séum að ná niðurstöðu sem hefur mikið vinstra yfir sér og er afskaplega ánægð með það. Varðandi menntamálin er kjörið tækifæri á morgun til að ræða þau nánar við menntamálaráðherra og fagráðherrana þar. Hæstv. ráðherra kom inn á það við síðustu fjárlög þar sem hún hélt því fram, og hefur verið ekki ein um það, að hvað varðar OECD-viðmiðið sem við höfum gjarnan viljað miða okkur við sé samsetningin ekki eins alls staðar og huga þurfi að því. Engu að síður stefnum við að því að vera á meðal bestu skóla í heimi og ég held að við eigum að gera það. Útgjöld á hvern nemanda í framhaldsskóla aukast um 7% á milli ára. Það er alveg spurning hvort það dugi til, ég veit það ekki. Við fáum væntanlega umsagnir skólanna um það. Eins og ég sagði er eðli stofnana að óska eftir umframfjármagni. Framhaldsskólinn hefur svo sannarlega verið með allt of lítið fjármagn mörg undangengin ár, um það erum við sammála. Breytt námskrá og þriggja ára skóli og allt það hefur haft röskun í för með sér en breytingarnar eru að klárast og verða allir skólar að komast á réttan kjöl í því. Það verður áhugavert að sjá hvort breytingin á fjármagninu þarf að vera með öðrum hætti en verið hefur. Ég hef alltaf talað fyrir hönd skólanna og mun halda áfram að gera það í fjárlaganefnd og ég hlusta.
Virðulegi forseti. Loksins eftir þrjú ár fær fjárlagafrumvarp alvöru þinglega meðferð. Undanfarin tvö fjárlagafrumvörp hafa verið unnin á handahlaupum í þinginu með tilheyrandi vandamálum í eftirliti með framkvæmd fjárlaga. Fjárlagafrumvarp fyrir árið 2017 var lagt fram í desember 2016 eftir að kjörtímabilinu lauk skyndilega vegna uppljóstrana um eignir Íslendinga í skattaskjólum. Það fjárlagafrumvarp var byggt á fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar og var langt frá því að vera í samræmi við áætlunina. Sögulega er það fjárlagafrumvarp þó merkilegt því að það náðist samkomulag um fjárlög þrátt fyrir að hafa verið lagt fram af starfsstjórn en ekki sitjandi ríkisstjórn. Ný ríkisstjórn setti sér svo nýja fjármálaáætlun og var tilbúin að leggja fram frumvarp um fjárlög fyrir árið 2018 þegar sú stjórn sprakk vegna trúnaðarbrests, þegar Björt framtíð sagði sig úr stjórnarsamstarfinu vegna þess að ákveðnir ráðherrar fengu aðgang að upplýsingum um uppreist æru málið. Þá var boðað til eins mikilla skyndikosninga og hægt var að gera og síðan kom nýtt fjárlagafrumvarp núverandi ríkisstjórnar um miðjan desember. Fjárlagafrumvarp í desember í annað skiptið í röð sem átti að miða við fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar. Þetta er þá í fyrsta skipti sem fjárlög verða lögð fram af ríkisstjórn sem einnig samdi gildandi fjármálaáætlun. Það er samt aldrei að vita hvað gerist á næstu mánuðum, eins og reynsla fyrri ára kennir okkur kannski. En um hvað snúast þessi fjárlög? Samkvæmt stjórnarskrá og lögum þá tilgreina fjárlög þær fjárheimildir sem ríkisstjórnin hefur úr að moða á fjárlagaárinu. Í fjárlögum kemur fram hvað þær aðgerðir kosta sem ríkisstjórnin hyggst fara í til að ná markmiðum sínum. Það vill svo vel til að ein af aðgerðum ríkisstjórnarinnar er að leggja fram framgangsskýrslu fyrir ríkisstjórnina um það hvernig það gengur að uppfylla stjórnarsáttmálann. Þessi aðgerð kostar pening, annars væri hún væntanlega ekki í fjárlagafrumvarpinu, en miðað við framsetningu þessarar aðgerðar í frumvarpinu, þá fá engir aðrir að sjá þessa skýrslu. Þannig er ríkisstjórnin að eyða almannafé til að búa til skýrslu til að þau fái að sjá hvernig þeim gengur að framfylgja stjórnarsáttmálanum sem þau bjuggu sjálf til. Ef eyða á almannafé í svona skýrslu þá eiga fleiri að fá að sjá skýrsluna. Ef það var ætlunin að sýna öllum þessa skýrslu þá sést það alla vega ekki í frumvarpinu. Ef svo var hvet ég einfaldlega ríkisstjórnina til að sýna okkur hinum hvernig þau meta hvernig þeim gengur að uppfylla stjórnarsáttmálann, annars geta þau bara notað sinn eigin pening, ekki almannafé til að búa til þessa skýrslu. Peninginn þá sem þau fá frá styrktaraðilum en ekki peninginn sem þau fá af almannafé. Þegar fjárlög eru skoðuð þarf að hafa fjármálaáætlun til hliðsjónar vegna þess að stefna ríkisstjórnarinnar er sett fram í fjármálaáætluninni. Þar eru tilgreind markmið og aðgerðir. Þar ætti að koma fram kostnaðaráætlun og helst ábatagreining á hverri aðgerð sem stjórnvöld ætla að fara í. Í núgildandi fjármálaáætlun eru engar slíkar kostnaðar- og ábatagreiningar og því mjög erfitt fyrir ríkisstjórnina að útskýra af hverju hún þarf allan þennan pening. Ef ríkisstjórn segist ætla að tryggja virka þátttöku í NATO svo ávallt séu til staðar trúverðugar og sýnilegar varnir, með leyfi forseta, eins og segir í fjárlagafrumvarpinu, þá þarf ríkisstjórnin að gefa upp áætlaðan kostnað fyrir þá aðgerð. Það er ekki flóknara en það. Fjárlögin eru ekkert betri en áætlunin hvað þetta varðar. Það er engin kostnaðargreining á aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Engin leið til að púsla saman af hverju ríkisstjórnin þarf alla þessa milljarða sem hún biðlar til þingsins í þessu frumvarpi til fjárlaga. Hvað biður ríkisstjórnin um? Á bls. 135 er yfirlit um breytingar á útgjöldum. Þar kemur fram að bundin útgjöld eru 27 milljarðar, gamlar skuldbindingar, sem er ekki hægt að komast hjá, eitthvað svoleiðis. Felldar eru niður fjárheimildir upp á 5,5 milljarða vegna þess að tímabundin verkefni eru að klárast. Útgjöld lækka síðan um 2,6 milljarða vegna betri skilvirkni eða einhvers konar aðhalds og svo eru ný og aukin framlög í frumvarpinu upp á 19,5 milljarða. Þar eru tínd til framlög til samgöngumála upp á 5,5 milljarða, 4 milljarðar í kerfisbreytingar í almannatryggingum, 2,3 milljarðar í hækkun atvinnuleysisbóta, ýmis verkefni á sviði heilbrigðismála upp á 4 milljarða og umhverfismála upp á 1,3 milljarða. Þessi almenna sundurliðun er alls ekki nægilega góð. Það verður að koma fram í hverju málefni fyrir sig, þegar gerð er grein fyrir aðgerðum stjórnvalda, hvað stefna stjórnvalda kostar. Einungis þannig er hægt að meta ávinninginn. Þegar markmið og aðgerðir í fjármálaáætlun og fjárlögum eru skoðuð kemur í ljós að sum markmiðin hafa meira að segja breyst og margar aðgerðir úr fjármálaáætlun eru bara horfnar og aðrar nýjar komnar inn í fjárlagafrumvarpið. Þetta er ekki alveg beint dæmi um þá festu og stöðugleika sem á að heita grunngildi í opinberum fjármálum. Við eigum að haga okkur þannig, samkvæmt lögum um opinber fjármál, að stefna stjórnvalda er sett fram í fjármálaáætlun. Fjármálaáætlunin segir til um það innan hvaða ramma ríkisstjórnin á að leggja fram fjárlög. Ef hún vill breyta markmiðunum og aðgerðum þá gerir hún það í næstu fjármálaáætlun. Vissulega getur það gerst að vel gengur, einhver aðgerð er kannski bara uppfyllt, búið að klára hana. Þá þarf ekki að halda henni áfram, þá þarf ekki að biðja um aukafjárveitingu, það væri þá ágætt að það kæmi fram, en það gerir það ekki. Eitt er áhugavert hvað þetta varðar. Þegar vantar kostnaðargreininguna og með tilliti til þeirrar sögu sem við höfum orðið vitni að í þinginu varðandi meðhöndlun fjárlaga, þá er einmitt ekki hægt að leggja til lækkun fjárlaga af því að ekki er til kostnaðargreining á aðgerðum ríkisstjórnarinnar eða verkefnum framkvæmdarvaldsins. Þá getur þingið ekki skoðað það; já, þetta eru öll þau verkefni sem þið ætluðuð í, ef við þurfum að herða aðeins ólina þá gætum við sleppt þessum og þessum verkefnum eða seinkað þeim eitthvað eilítið. Það er, held ég, varla að lögð sé fram nein sérstök lækkun á fjárlögum, a.m.k. ekki á þann markvissa hátt sem kemur að stefnu stjórnvalda. Í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra í gær kom fram hjá fjármálaráðherra að við séum með bestu efnahagsstöðu sem við höfum upplifað. Vandamálið er að það er ekki út af einhverju sem við gerðum. Ástæðan er enn einu sinni út af efnahagslegum hvalreka sem er í þetta skipti í líki ferðamanna, áður var það t.d. síld, makríll og ál. Við búum einmitt við svona ákveðið hvalrekahagkerfi, þar sem við erum í stöðugum gullgreftri í staðinn fyrir að vinna í alvörunni að einhverri uppbyggingu. Hvað varð t.d. um fjórðu stoðina? Hvar er nýsköpunin í fjármálaáætluninni og í fjárlögum? Við erum stöðugt í íslensku hagkerfi að elta næstu bólu. Núna erum við að upplifa ákveðna ferðamannabólu, sprengingu á fjölda ferðamanna til landsins. Það er ástæðan fyrir því að við erum með svona góðan efnahag, ein ástæðan. Það er ekki nein sérstök aðgerð sem nein ríkisstjórn lagði í til þess að fjölga ferðamönnum á þennan hátt. Vissulega var farið í kynningu á Inspired by Iceland o.s.frv. en það var ekki markmið í sjálfu sér að ná þessari nýju stoð efnahagsins sem ferðamennskan er orðin. Það var ekki markmið upp á það að gera. Þetta bara gerðist. Ýmislegt fleira vantar í fjárlagafrumvarpið og í upplýsingar svona almennt séð. Það er mikið fjallað um hvað skuli gera fyrir hina og þessa tekjuhópa. Hvernig staðan er, hvort við erum að fara í áttina að jöfnuði, þá í tekjum eða eignum, eða ekki. Það sem mér finnst mjög áhugavert er að þó að talað sé einmitt um að við séum á góðum stað varðandi kaupmátt þá er aldrei talað um dreifinguna á neinn sérstakan hátt. Hvernig kaupmáttaraukning er að virka fyrir mismunandi tekjuhópa. Þær upplýsingar er ekki svo auðvelt að finna og varla hægt að finna í t.d. upplýsingum Hagstofunnar. Ég get ekki farið og séð: Kaupmáttur lægsta tekjufimmtungsins var þetta mikill. Ég get bara ekki séð það. Það er hægt að sjá meðaltöl. Þau hjálpa okkur ekki eins og sést mjög greinilega í muninum á meðallaunum og miðgildislaunum og það kom fram í svari fjármálaráðherra hérna áður, hvað t.d. hækkun á skattleysismörkum myndi þýða upp í 300 þús. kr. Það sýnir okkur hversu rosalega margir hafa lágar tekjur, útskýrir það af hverju miðgildistekjur togast niður frá meðaltalstekjum um 100 þús. kr. eða svo. Þetta eru upplýsingar sem skipta rosalega miklu máli fyrir okkur. Að við séum með dreifinguna á því hvernig tekjur raðast á milli mismunandi hópa í landinu þegar við erum að taka ákvörðun um eitthvað eins og fjármálin. Því miður eru bara tíu mínútur til að tala um þetta hérna og ég er með nokkrar blaðsíður í viðbót en því miður er umræðan í einhverju samningsbundnu formi. Við þingmenn getum tekið til máls hérna á eftir og þá kem ég vonandi fleiri atriðum að en þessar umræður, eins ágætar og þær eru, að fá alla ráðherra í svona spjall eins og verður á morgun, þá held ég að vanti samt líka aðeins rýmri tíma fyrir talsmenn og fjármálaráðherra eins og hann sagði í upphafsræðu sinni til að flytja fjárlögin.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að staldra við eitt atriði í ræðu hv. þingmanns sem snýr að hagfelldum skilyrðum í ríkisbúskapnum, sterkri efnahagsstöðu. Það er þegar hv. þingmaður segir að það sé að mestu leyti tilkomið vegna fjölgunar á ferðamönnum, sem er út af fyrir sig rétt, að þetta sé nokkurs konar hvalreki og heppni nánast, svipað og þegar makríllinn syndir inn í landhelgina. Þarna verð ég að vera ósammála. Þótt vissulega sé það svo að við séum mjög háð eftirspurninni eftir að koma til landsins þá verka saman ótrúlega margir þættir. Við erum í fyrsta lagi á sama tíma og ferðaþjónustan nýtur aukinnar eftirspurnar með aðra þætti í hagkerfinu sem eru í lagi. Við höfum tekist á um í áratugi hvernig við ætlum að haga fiskveiðistjórnarkerfinu, það er í lagi. Það skilar verðmætum sem hjálpar til á eftirhrunsárunum. Sama gildir með orkuvinnslu og uppbyggingu iðnaðar. Það gerðist ekki bara einhvern veginn og það var ekki eins og makríll sem synti inn í landhelgina. Sá þáttur, sú stoð sem er í lagi og skilar gríðarlegum verðmætum í útflutningstekjum fyrir þjóðarbúið - þetta gerðist ekki einhvern veginn. Það eru ákvarðanir sem voru teknar, m.a. hér, sem eru þar að baki. Þegar kemur að ferðaþjónustunni verð ég að nefna nokkra þætti. Í fyrsta lagi höfum við í áratugi verið í samfelldu markaðsátaki. Við fórum í sérstakt markaðsátak eftir Eyjafjallajökulsgosið, sem við vitum svo sem ekki nákvæmlega hverju skilaði, og höfum markvisst unnið að því að fá til landsins fleiri ferðamenn. Ég verð sömuleiðis að segja varðandi gjaldmiðilinn okkar að það hafa sjálfstæða peningamálastefnu, gjaldmiðil sem gefur eftir í kreppu, gerði landið ódýrara og opnaði dyrnar fyrir ferðamenn, styrkti útflutningsgreinarnar. Það gerðist ekki af sjálfu sér. Það var ákvörðun flokkanna að vera með eigin gjaldmiðil og við erum að takast á um það hér hvort það sé gott eða ekki. Svo verð ég að lokum að nefna uppbyggingu allra einstaklinganna, alls fólksins sem hefur haldið t.d. Icelandair úti í áratugi, fólksins sem hefur byggt hótelherbergin, opnað á bændagistingu úti um allt land og tækifæri, upplifun fyrir ferðamenn. Þetta gerðist ekki af sjálfu sér.
Virðulegi forseti. Vissulega nefndi ég ýmsar aðgerðir sem farið var í til þess að höfða til ferðamanna, en þennan mikla fjölda sá enginn fyrir. Ef það væru til einhverjar aðgerðaáætlanir sem miðuðu að því að fara í þessa átt eða að til væri lifandi plagg eins og aðgerðaáætlun í loftslagsmálum þar sem við værum sífellt að kanna horfur - engin af þeim áætlunum sá fyrir þennan rosalega vöxt í ferðaþjónustu. Á þeim forsendum er það því ákveðinn hvalreki. Vöxturinn varð miklu meiri en við gerðum ráð fyrir. Varðandi gjaldeyrinn, eins mikið og hann hjálpaði til hvað þetta varðar kom hann sér náttúrlega rosalega illa í ýmsu öðru. Ég var t.d. námsmaður erlendis á þessum tíma. Allt í einu var ég orðinn tvöfalt ríkari á íslenskan mælikvarða fyrir námslánin mín sem ég fékk úti. Ég þurfti að borga miklu meiri skatta, sem kom þó nokkuð mikið niður á okkur þegar við bjuggum úti, því að við þurftum þá að bæta við aukanámslánum til þess að hafa efni á því að búa þar. Gjaldeyririnn er því stundum blessun og stundum bölvun. Hún gengur upp og niður. Það er vandamálið sem ég er að reyna að lýsa. Kannski getum við haldið áfram að nota krónuna en farið í einhvers konar bindingar svipað og Danmörk gerir. Kannski er það algjörlega nýr gjaldmiðill. Ég ætla ekki að þykjast vera sérfræðingur í því og segja hvaða leið eigi að fara. Ég er bara að lýsa því að sveiflurnar eru vandamálið. Það sem er gott fyrir suma, þegar krónan sveiflast upp eða niður, er slæmt fyrir aðra á sama tíma.
Virðulegi forseti. Ég vil aðeins blanda mér í umræðu um þennan punkt vegna þess að ég hef rekist á þessa fullyrðingu nokkrum sinnum að undanförnu þar sem menn segja: Við erum bara alltaf svo heppin. Við erum alltaf að fá ókeypis vinninga, Íslendingar. Mér finnst það alveg ótrúlega mikil einföldun á stöðunni. Þetta verkar allt saman. Staðan væri ekki svona góð bara vegna ferðaþjónustunnar. Það þarf að verka hvað með öðru í hagkerfinu. Hagkerfið er orðið fjölbreyttara og mun sterkara fyrir vikið. Mér finnst við þurfa að hafa í huga heildarsamhengi hlutanna. Hins vegar er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að við sáum ekki fyrir þessa miklu fjölgun. Ég held að það sé öllum ljóst t.d. að þessi mikla útvíkkun á starfsemi Wow, sem kostar greinilega mikið fjármagn sem þeir eru að reyna að sækja sér núna, hefur haft mikið að segja. Það var engin stjórnvaldsákvörðun þar að baki. Hins vegar má segja að við höfum haft innviði t.d. í Keflavík og við höfum haft fyrirtæki eins og Isavia, opinber fyrirtæki, sem hafa haft getu og burði til þess að byggja upp flugstöðina í samræmi við aukna eftirspurn. Að því leytinu til höfum við verið reiðubúin. Hvernig sem við horfum á þetta, sem einhvers konar tilviljun eða hvort við höfum einfaldlega skapað almennu ytri skilyrðin og smám saman verið að ýta undir Ísland sem ákjósanlegan ferðamannastað, þá er alla vega eitt alveg víst; hagkerfið eins og það er með sterkri ferðaþjónustu í landinu er miklu sterkara hagkerfi. Það er fjölbreyttara, það þolir betur áföll og það skapar meiri verðmæti. Landsframleiðsla á mann hefur aldrei verið meiri en er í dag. Það er ástæðan fyrir því að ég segi í dag að við höfum aldrei staðið sterkar.
Virðulegi forseti. Ástandið eins og það er núna í ferðamálum - vissulega voru dyrnar nægilega stórar og fínar til að geta opnað fyrir öllum ferðamönnum en við þurftum eiginlega að bjóða þeim inn á tómt stofugólfið. Þar var ekki borðstofuborð eða varla eldhús til að bjóða þeim upp á þær kræsingar sem hér væri að finna. Það er vissulega upplifun og mjög svo góð upplifun fyrir suma að prófa náttúruna eins og hún lítur út, en það hefur líka valdið rosalegum átroðningi að vera ekki tilbúin þegar fólk veður í rauninni um á skónum, ekki endilega skítugum, að það sést á náttúrunni hjá okkur. Það sést á akstri utan vega, það sést á ýmsum náttúruperlum meðfram Suðurlandinu alveg að Austurlandi þegar fólk streymir að til að sjá gljúfrin og annað. Það er rosalegur átroðningur og það hefur gengið svo langt að hægt er að segja að sum svæði séu einfaldlega ónýt eftir þennan átroðning. Og það er hluti af því að við erum ekki með áætlanir, við erum ekki tilbúin til þess að taka við þessum ferðamönnum þó að dyrnar séu nægilega stórar og opnar af því að við bjuggumst ekki við svona mörgum. Ef við hefðum búist við svona mörgum hefðum við lagt á borð, þá værum við með stóla til að fólk gæti sest á þá og notið náttúrunnar án þess að skemma hana á sama tíma.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til fjárlaga fyrir fjárhagsárið 2019. Ég vil í upphafi víkja að síðasta þingi, 148. löggjafarþingi, sem var sérstakt fyrir ýmsar sakir og haldið við óvenjulegar aðstæður. Tími fyrir umfjöllun og afgreiðslu fjárlaga fyrir fjárhagsárið 2018 var knappur fyrir þingið og þá um leið fyrir hæstv. ríkisstjórn til að koma þeim stefnumálum að sem kveðið er á um í stjórnarsáttmála. Ég vil meina að vel hafi til tekist á þeim skamma tíma að vísa veginn, getum við sagt, og stíga fyrstu skrefin í þeirri innviðasókn og uppbyggingu grunnkerfa samfélagsins sem boðuð er í stjórnarsáttmála. Á sama tíma er ekki vikið frá þeirri ábyrgu og skynsamlegu stefnu að halda áfram á þeirri braut að greiða niður skuldir, létta á vaxtabyrði og auka svigrúm til frekari uppbyggingar. Í kjölfar afgreiðslu fjárlaga var fjármálastefna samþykkt í mars síðastliðnum. Í júní á þessu ári samþykkti þingið ríkisfjármálaáætlun til næstu fimm ára, árin 2019–2023, þar sem er að finna nákvæma útfærslu á stefnumálum hæstv. ríkisstjórnar. Þetta gerðist á mjög skömmum tíma allt saman en frumvarpið sem við ræðum, fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2019, hvílir á staðfastri stefnu og ríkisfjármálaáætlun. Það er mikilvægt og er það lengsta sem við höfum komist í fjárlagaferli laga um opinber fjármál. Það er í mínum huga, ef við skoðum frumvarpið, jákvæð birtingarmynd bættrar umgjarðar og framkvæmdar ríkisfjármálanna og dregur fram markmið laganna um opinber fjármál nú þegar við í þinginu náum að tengja umfjöllun um afgreiðslu stefnuáætlunar og markmið laga um aukinn aga, festu, stöðugleika, að þau náist og styrki jafnframt aðkomu Alþingis að stefnumótun og markmiðssetningu í ríkisfjármálunum. Ég vil geta þess að hv. forsætisnefnd tók fyrir á fundi sínum í ágúst þá reynslu sem þegar er komin á framkvæmd laga um opinber fjármál og kallaði m.a. eftir minnisblaði hv. fjárlaganefndar um framvinduna frá samþykkt laganna 2015. Það er von mín að á dagskrá komist frekari umræða um þá stöðu og frekari umræða þegar við ræðum endurskoðaða ríkisfjármálaáætlun. Í fjárlagafrumvarpinu er lagt upp með og haldið áfram á braut innviðasóknar, kröftugrar uppbyggingar grunnkerfa í heilbrigðismálum, samgöngumálum og menntamálum og útgjöld aukin um leið og haldið er í skynsemi og markmið um að viðhalda þeim mikla efnahagslega ávinningi sem náðst hefur á undanförnum misserum, ekki síst til að varðveita þá miklu kaupmáttaraukningu sem náðst hefur með skynsamlegri hagstjórn. Þannig er lagt upp með jákvæða afkomu sem nemur 29 milljörðum og er í samræmi við stefnu um 1% af vergri landsframleiðslu. Þetta eru um 3,25% af heildarútgjaldaveltunni. Það er vissulega naumur afgangur og í ljósi útgjaldaþróunar og aukningar á liðnum árum verðum við að hafa í huga að hagvöxtur, langt hagvaxtarskeið, stöðugleikaframlög, hraðari niðurgreiðsla skulda og þar af leiðandi lækkun á vaxtabyrði skapar svigrúm og gerir okkur kleift að ráðast í slíkt nauðsynlegt átak í uppbyggingu innviða og auka að raungildi útgjöld til mikilvægra málasviða og málaflokka. Staða ríkissjóðs hefur því styrkst með þeim hætti og viðnámsþróttur aukist. Hér er hátt atvinnustig, laun hafa hækkað mikið hjá öllum hópum þjóðfélagsins. Það er lág verðbólga í sögulegu samhengi og stöðugt verðlag í samfellt fjögur ár sem hefur aukið kaupmátt allra og að því leytinu bætt lífskjör verulega. Fjárlögin og frumvarpið sem við ræðum endurspegla þá stöðu en á sama tíma er ljóst að til þess að við sameiginlega, í gegnum okkar stóru samneyslukerfi, njótum þessa stöðuávinnings til framtíðar verðum við að gæta þess að greiða áfram niður skuldir og umfram allt að vernda og verja áunninn kaupmátt og gæta þess að áhrifin af ríkisfjármálunum í samhengi hagstjórnar raski ekki efnahagslegum stöðugleika. Meðal annars þess vegna er áhersla á að skila afgangi og greiða áfram niður skuldir. Kjaramál, hvort heldur er á almennum eða opinberum vinnumarkaði, má og ber að skoða í víðu samhengi efnahagsmála en verða þannig séð ekki leyst í einu vetfangi í fjárlögum, með fjárheimildum, tekjuáætlunum og hagrænum forsendum til eins fjárhagsárs. Það eru þó víða merki í fjárlagafrumvarpinu um að verið sé að koma til móts við málefni vinnumarkaðar og treysta félagslegan stöðugleika. Þar erum við að horfa á innlegg og stuðning við almenn lífskjör og jöfnuð. Lífskjör á Íslandi eru góð á flesta mælikvarða, jöfnuður óvíða meiri. Það er mikill kaupmáttur og hátt atvinnustig. Svo eru önnur atriði sem geta haft mikil áhrif á lífskjör, eins og til að mynda fasteignaverð, vextir og önnur lífsgæði og rými til tómstunda, álag í starfi o.s.frv. Þetta kemur mjög vel fram í ritgerð Gylfa Zöega sem unnin var að beiðni forsætisráðuneytisins um stöðu efnahagsmála í aðdraganda kjarasamninga og snýr að heildarsamhengi og þjóðhagslegu umhverfi. Það er og viðurkennt að núverandi góðæri þarf að skila sér betur til lágtekju- og millitekjuhópa. Í frumvarpinu horfum við á samræmingu á efra skattþrepi og persónuafslætti við vísitölutengingu. Það er aðgerð sem skilar sér til lengri tíma þannig að ekki verði hliðrun eða misræmi á skattinum á milli tekjuhópa. Ýmislegt hefur þegar verið gert til að treysta félagslegan stöðugleika og lögð lóð á vogarskálar kjarasamninga. Þegar hafa greiðslur verið auknar í fæðingarorlof og atvinnuleysistryggingar og greiðslur úr Ábyrgðasjóði launa, sem ábyrgist m.a. vangoldin laun. Því tengt er í frumvarpinu verið að hækka barnabætur og persónuafsláttinn umfram lögboðna hækkun og lækka tryggingagjald um 0,25%. Allt er það í þágu félagslegs stöðugleika og bættra lífskjara. Áfram er unnið að því að einfalda samspil tekjuöflunar og bótakerfa og 4 milljarðar settir til kerfisbreytinga og almannatrygginga til að bæta kjör öryrkja. Heilbrigðismál eru fyrirferðarmikil í frumvarpinu með hærri framlögum til heilsugæslu, geðheilbrigðisþjónustu, reksturs hjúkrunarheimila og byggingar Landspítala, sem tekur mest af útgjaldaaukningunni. 500 milljónir fara í að draga úr kostnaði aldraðra og öryrkja og 400 milljónir aukalega til að minnka enn frekar greiðsluþátttöku sjúklinga. Í frumvarpinu er lagt til að auka húsnæðisstuðning. Það kom fram í ríkisfjármálaáætlun sem ég minntist á áðan að gert er ráð fyrir að álögur lækki sem svarar til 1 prósentustigs í lægra þrepi tekjuskatts á tímabilinu og það gert í samspili tekjuskatts og bótakerfa og mun endanleg útfærsla ráðast af samráði ríkisstjórnar við aðila vinnumarkaðarins. Umræðan um ríkisútgjöldin hefur verið svolítið of eða van. Segja má að á undanförnum árum, frá 2013, með raunaukningu útgjalda upp á 1,7%, hafi viðnám hafist og aukist að raungildi á ári hverju síðan til þessa frumvarps sem við fjöllum um með 5,6% raunaukningu á rammasettum útgjöldum. Uppsafnað er það um 40% raunaukning. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fór ágætlega yfir það að miðað við spár um rénandi hagvöxt er ekki við því að búast að hægt sé að viðhalda jafn miklum útgjaldavexti á næstu árum. Það er mikilvægt að líta til sjálfbærni ríkisfjármála og að við í þinginu og hv. fjárlaganefnd, nú þegar frumvarpið kemur til umfjöllunar í nefndinni, ræðum það í samhengi við framkvæmd fjárlaga og endurmat útgjalda sem brýnt er að fara í til framtíðar.
Virðulegi forseti. Tíu mínúturnar fljúga dálítið hratt. Mig langaði til að eiga smáorðastað við hv. þingmann, formann fjárlaganefndar, um vinnu fjárlaganefndar í kjölfarið og starfsáætlun þingsins. Í drögum að vinnuáætlun fjárlaganefndar er gert ráð fyrir gestakomu þegar ráðuneytin koma og það er einhvern tímann í nóvember, en samkvæmt starfsáætlun þingsins á 2. umr. um fjárlagafrumvarpið að byrja 13. nóvember. Ef ég hef ekki lesið eitthvað vitlaust er gestakomum ekki enn lokið miðað við starfsáætlun þingsins og drög að starfsáætlun fjárlaganefndar. Samt eru allir föstudagar fullir í nefndarvinnu til að taka á móti gestum. Er ekki starfsáætlun dálítið farin út um gluggann bara strax miðað við það? Einnig langaði mig til að velta fyrir mér með hv. þingmanni hvort ekki væri eðlilegt að nefndin fengi upplýsingar um kostnað hinna ýmsu aðgerða ríkisstjórnarinnar til að geta einmitt rýnt hvort kostnaðarmatið sé rétt og einnig til þess að geta horft til þeirra viðmiða í eftirliti með framkvæmd fjárlaga til að geta séð eftir á að hyggja hvort matið var rétt eða ekki til þess einmitt að forðast klassísk yfirskot í áætlunum. Þeim mun mikilvægara er að koma í veg fyrir að það sé beðið um of mikinn pening til að hægt sé að monta sig af því eftir á að ekki hafi verið farið yfir áætlanir, svo ég nefni ekki einu sinni mikilvægi þeirra upplýsinga fyrir ársskýrslur ráðherra þar sem það er í rauninni ákveðin móðgun við fjárveitingavaldið, myndi ég segja, ég ætla ekkert að segja hversu mikil móðgun það er, það er óþarfi að lesa neitt í það, þegar ríkisstjórnin kemur og segir: Heyrðu, ég ætla að fá milljarð hjá ykkur til þess að gera eitthvað, kannski í loftslagsaðgerðir og eitthvað svoleiðis og fjárveitingavaldið kvittar bara upp á og segir: Allt í lagi, hér er milljarður. Gerðu eitthvað. Við getum ekki unnið á þann hátt, þannig eru ekki lögin um opinber fjármál, það er ekki markmiðið með þeim.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að taka tillit til þess að ég fór örlítið fram yfir tímann. Það er hárrétt hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að tíu mínútur eru fljótar að fara, ekki síst þegar viðfangsefnið er umfangsmikið og margt að ræða. Það er rétt sem hv. þingmaður kom inn á varðandi þá starfsáætlun sem við í nefndinni höfum reynt að setja okkur. Þrátt fyrir að fylla alla föstudaga fram að 2. umr. og hafa mun meiri tíma en í umræðu um fjárlagafrumvarp 2018 þegar við lengdum bara sólarhringinn, það var ósköp einfalt, er hárrétt að það er komið mjög nálægt 2. umr. þegar við gefum umsagnaraðilum færi á að koma fyrir nefndina og nefndinni færi á að eiga það samtal sem er svo nauðsynlegt fyrir greiningu á frumvarpinu. Það er hárrétt. Ég veit að við hv. þingmaður og nefndin munum í sameiningu reyna að lagfæra áætlunina eins og við mögulega getum innan þessa tímaramma. Við vorum óhrædd við það í nefndinni í umræðu um frumvarpið 2018 að nýta sólarhringinn vel, þannig að það er alveg spurning þrátt fyrir að við höfum tilhneigingu til að fylla út í tímann. Það eru til kenningar um það sem væri þess vegna gaman að ræða hér en ég fer ekki meira út í það. Varðandi kostnaðarmatið, ég veit að hv. þingmaður fylgdist með þegar hann fór í þessa umræðu við hæstv. ráðherra, vil ég ræða í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Þetta er bara fyrir formið svo hann geti haldið áfram.
Hæstv. forseti. Ekki fékk ég mikinn tíma núna til að ígrunda seinna andsvarið en ég geri mitt besta. Ég er sammála hv. þingmanni varðandi kostnaðarmatið. Ég veit að verið er að vinna í þessum þætti að styrkja og betrumbæta og það er - ég vék að því í ræðu minni, þessu mikilvægi í framtíðinni í samhengi við sjálfbærni fjárlaga og þann útgjaldavöxt sem við ræðum mikið, þetta endurmat á útgjöldum og að horfa á taktinn við verðmætasköpunina. Við erum að efla og styrkja í lögum um opinber fjármál þennan stefnumótunarramma og þá er á sama tíma algjörlega nauðsynlegt að setja fjárhæðir í þær aðgerðir sem við fáum inn í frumvarpið, ég tek undir orð hæstv. ráðherra hér, þegar við förum í umræðu um einstök málefnasvið og við ráðherra sem bera mikla ábyrgð í þessum lagaramma opinberra fjármála, að taka þessa umræðu við ráðherrana. Svo þarf nefndin auðvitað að fylgja þessu mjög fast eftir. Nú erum við að komast á þann stað að fá skýrslur frá hverjum ráðherra og eftirlitið með framkvæmd fjárlaga er á hendi hv. fjárlaganefndar. Þetta er í raun og veru mjög spennandi viðfangsefni fyrir nefndina að taka það fyrir ásamt auðvitað þessum þætti. Þetta er einn liður í því að við fáum tölur á aðgerðirnar.
Herra forseti. Á þeim skamma tíma sem gefst er ekki hægt að gera annað en að drepa niður á stöku stað. Ég mun gera það hér, en ég vil í fyrsta lagi segja það að enda þótt ég geti ekki stutt að öllu leyti þá forgangsröðun sem frumvarpið ber með sér og áherslur á tekju- og gjaldahlið, þá get ég vel lýst yfir stuðningi við þá stefnu sem miðar að því að ríkissjóður verði sjálfbær. Sjálfbær í þeim skilningi að lækkað sé á skuldum ríkissjóðs og grynnkað á lífeyrisskuldbindingum gagnvart opinberum starfsmönnum. Góð staða ríkissjóðs í aðdraganda hrunsins gerði hina erfiðu aðstöðu okkar bærilegri en ella hefði orðið og er raunar erfitt að hugsa til enda þá stöðu sem uppi hefði verið ef skuldastaða ríkissjóðs hefði verið með allt öðrum og lakari hætti en þá var. Herra forseti. Ég hef leyft mér að gera að umtalsefni hér á Alþingi og víðar verðtryggingu fjárskuldbindinga einkum eins og hún snýr að heimilum og atvinnufyrirtækjum landsmanna. Fyrirkomulag þessa kerfis er með þeim hætti að þar er liður inni, svokallaður húsnæðisliður og það hefur komið fram í svari fjármálaráðherra við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur að þessi húsnæðisliður hafi hækkað gríðarlega á undanförnum árum. Heimili landsmanna og atvinnufyrirtæki eru ekki þeir einu aðilar hér í landinu sem hafa hagsmuni af því hvernig þessi vísitala er samansett. Ríkissjóður á líka mikilla hagsmuna að gæta. Í svari ráðherra kom fram að á liðnum fimm árum hefðu almennar verðbreytingar í landinu kallað yfir þá sem eru með íbúðalán 15 milljarða verðbætur, en húsnæðisliðurinn einn og sér 118 milljarða. Það sést náttúrlega af þessu hver kostnaður hefur verið af því fyrir ríkissjóð að búa við þetta kerfi. Nú er það svo eins og oft hefur verið fjallað hér um að þessari verðtryggingu er ætlað að bæta upp verðbólgu, þ.e. verðfall á peningum sem er efnahagslegt fyrirbæri. En hér er allt annað uppi. Hér er liður sem lýtur bara allt öðrum lögmálum og m.a. ræðst af því hvaða ákvarðanir eru teknar og hvaða stefna er mörkuð í Ráðhúsinu við Tjörnina varðandi lóðaframboð og annað slíkt. Þannig að hér erum við með fyrirkomulag sem hefur ekki bara leitt af sér feiknarlegar byrðar fyrir heimili og atvinnufyrirtæki heldur líka fyrir ríkissjóð. Ég leyfi mér að vona það að ráðherra hugi að þessu þegar hann veltir fyrir sér stefnumótun varðandi framtíð og fyrirkomulag verðtryggingarinnar. Í annan stað, herra forseti, vil ég víkja að framsetningu frumvarpsins þar sem er stuðst við tvo reikningsskilastaðla. Þetta eru hinn svonefndi IPSAS-staðall um opinber fjármál og GFS-hagskýrslustaðallinn. Staðlar þessir, sem er fjallað um m.a. á bls. 122 í fjárlagafrumvarpi og áfram, hafa ólíkan tilgang, en með leyfi að segja þá verður að telja nokkuð umhendis, ekki síst fyrir lesendur sem ekki hafa tileinkað sér hin fínni blæbrigði reikningshalds- og endurskoðunarfræða, að kynna sér efni frumvarpsins sem er náttúrlega grundvallargagn um stefnu stjórnvalda, þegar farið er á milli þessara staðla eftir því sem fara gerir og tilefni gefst til í framsetningu og viðfangsefnum hverju sinni í frumvarpinu. Ég geri mér grein fyrir því, herra forseti, að beiting þessara staðla er bundin í lög um opinber fjármál. En ég leyfi mér að velta þessu upp og hefði áhuga fyrir því að fá hér fram viðhorf annarra hv. þingmanna og ekki síst viðhorf hæstv. ráðherra til þessa, líka í ljósi gagnsæiskröfu samtímans. Herra forseti. Ég tel óhjákvæmilegt að víkja stuttlega að varasjóðnum við þetta tækifæri. Fyrr á árinu voru kynnt áform um að nota hluta hans, nærfellt helming, til að nýta til framkvæmda í vegamálum. Alvarlegar athugasemdir voru gerðar af hálfu m.a. þess sem hér stendur við ýmis tækifæri, þar á meðal á fundi fjárlaganefndar þar sem ráðherra var mættur og í þingræðum enda þótt viðfangsefnið, aukið framlag til vegamála, væri í sjálfu sér brýnt og nauðsynlegt. En málið snerist um hvort uppfyllt væru skilyrði 24. gr. laga um opinber fjármál, þar á meðal krafan um að tilefni útgjalda væri ófyrirsjáanlegt. Lagt var fram, með leyfi forseta, blað sem heitir minnispunktar, dags. 16. maí 2018, efni vegna fundar fjármála- og efnahagsráðherra með fjárlaganefnd í tengslum við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um 4 milljarða aukin framlög til vegaframkvæmda á árinu 2018. Þar er rökstutt að fjárveitingin falli undir ákvæði um varasjóð. Áformin virtust því mjög í gadda slegin um það að varasjóðurinn yrði notaður í þessum tilgangi og að uppfyllt væru ákvæði laga um opinber fjármál um þessa notkun fjármagns. Síðan gerist það sem væri áhugavert að fá kannski nánari skýringar á en borist hafa hvað olli þeim sinnaskiptum að falla frá þessum áformum svo mjög sem þau virtust í gadda slegin á sínum tíma. Við erum að tala um miðjan maí. Ég leyfi mér að varpa þessu fram hér, virðulegi forseti. Ég vil víkja næst að kolefnisgjaldi. Um það mál er fjallað á bls. 113 í fjárlagafrumvarpi. Þar kemur fram að fyrirhugað sé að hækka kolefnisgjald um 10% í ársbyrjun 2019 í því skyni að stuðla að samdrætti koltvísýringslosunar í andrúmslofti. Nú er það svo, herra forseti, að ég hef leyft mér að kanna með fyrirspurnum og hef fengið svar frá umhverfis- og auðlindaráðherra sem er yfir þessum málaflokki þar sem fram kemur í svari á þskj. 1352 frá liðnu löggjafarþingi að „erfitt sé að meta nákvæmlega árangur af gjaldinu, mælt í minni losun en ella hefði verið hefði gjaldið ekki verið sett“, eins og segir, með leyfi forseta. Erfitt að meta nákvæmlega. Það var ekki spurt um nákvæmt mat, bara um hversu mikið. Hér er sem sagt sagt í raun og sanni, leyfi mér að túlka þetta svar, að menn hafi ekki hugmynd um það hversu mikið kolefnisgjaldið hafi dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda hér á landi frá því gjaldið var ákvarðað. Þegar spurt er um hversu mikið kolefnisgjaldið hafi dregið úr notkun ökutækja árlega frá því gjaldið var lagt á þá er sama uppi, sagt, með leyfi forseta: „Útilokað er að nefna nákvæmar tölur í þeim efnum …“ Aftur, það var ekki spurt um nákvæma tölu, þetta var almenn spurning. Menn hafa sem sagt ekki hugmynd um þetta. Hér er verið að framfylgja stjórnarstefnu sem menn hafa ekki hugmynd um hvaða áhrif hefur. Herra forseti. Það kemur fram að tekjur ríkissjóðs munu aukast um 550 millj. kr. og að áhrif á vísitölu neysluverðs eru metin 0,05% til hækkunar. Ég vona að ég fái tækifæri til að fjalla nánar um þessar tölur því að þær hafa mikla þýðingu í okkar samfélagi.
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins varðandi reikningsskilastaðlana. Það er alveg fullgild ábending að þegar framsetning er dálítið sitt á hvað á þessum GFS- eða IPSAS-staðli getur þar munað talsvert miklu. Við höfum um langt árabil, í samtölum við bæði matsfyrirtæki og jafnvel aðila eins og OECD og fleiri slíkar alþjóðlegar stofnanir, fengið gagnrýni fyrir framsetningu sem er ávallt á GFS-staðli eða þar sem hagræn áhrif opinberra fjármála eru ekki vel greinanleg. Til þess að gera íslenskar opinberar fjármálatölur betur samanburðarhæfar en líka að sjálfsögðu, og kannski fyrst og fremst, til þess að geta horft á hagræn áhrif opinberra fjármála á grundvelli þessarar framsetningar ákváðum við að gera þetta við innleiðingu laganna um opinber fjármál. Ég held að við getum sagt alveg eins og er í dag að við gerðum okkur ekki alveg fyllilega grein fyrir því hversu gríðarlega vinnu þetta kallaði á í stjórnkerfinu, sérstaklega í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og þeim stofnunum sem við höfum þurft að treysta á til þess að geta gert þetta. Það fer að líða að því, og kannski er sá tími kominn, að við tökum umræðu um það hver ávinningurinn af því hefur verið. Varðandi vegamálin eru áformin alveg óbreytt. Það verður hins vegar þannig að eftir því sem þessi útgjöld falla til, eftir því sem framkvæmdirnar raungerast munu þær geta gengið á sjóðinn. [[Forseti hringir.]] Ég hef víst ekki tíma til að fara lengra.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir andsvarið. Ég held að málið hljóti að snúast um það að komast að góðu samkomulagi um að setja fjárlögin fram á staðli hinna opinberu fjármála en að efnahagslegar greiningar sem gætu verið fylgiskjal eða með öðrum hætti væru gerðar á grundvelli GFS-staðalsins svonefnda og þannig væntanlega sparað mikla vinnu. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að mér kom örlítið á óvart að heyra að það er eins og hæstv. ráðherra geri enn ráð fyrir því að nota fé úr varasjóðnum í þessar framkvæmdir. Ég taldi mig hafa skilið það svo að fallið hefði verið frá þeim áformum og að umræddar framkvæmdir yrðu ákvarðaðar eins og efni stæðu til, að réttu lagi, í fjárlögum eða í fjármálaáætlun. En ef til vill getur ráðherra varpað skýrara ljósi á það atriði. Ég sé að ég hef örlítinn tíma. Ég ætla að leyfa mér að nota hann til að vekja athygli á því að þær tekjur af kolefnisgjaldinu sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu á bls. 113, 550 millj. kr., sú 0,05% hækkun á gjaldinu mun kalla með grófri áætlun á allt að 1 milljarð í hækkun á verðtryggðum íbúðalánum. Það eru því 500 millj. í ríkissjóð en hækkun á íbúðalánum upp á 1 milljarð. Fyrir því eru heimilin algerlega varnarlaus. Fjármálastofnanir fá þarna himnasendingu, eignast kröfur á heimilin upp á 1 milljarð. Þær kröfur eru lögvarðar, allir borðalögðu embættismennirnir og allt réttarkerfið er að baki þeim kröfum. Ég leyfi mér því að spyrja: [[Forseti hringir.]]Hvaða mótvægisaðgerða hyggst ráðherra grípa til til að verja heimilin fyrir áhrifum af kolefnisgjaldinu?
Virðulegi forseti. Þannig að það fari ekkert á milli mála erum við með þessa staðla og það er IPSAS-staðallinn sem hentar kannski betur til að meta fjárhagslega stöðu og afkomu rekstraraðila meðan GFS-ið hefur þann eiginleika að sýna betur hagræn áhrif. Varðandi vegamálin var í raun og veru rætt á sínum tíma hvort það væri virkilega svo að menn ætluðu hreinlega að ráðstafa einhverri fjárhæð af varasjóði til samgöngumála. Ég taldi mig hafa gert grein fyrir því að það getur í sjálfu sér ekki gengið þannig. Það var mat ríkisstjórnarinnar að umfang af nauðsynlegum, ófyrirséðum viðbótarviðhaldsverkefnum og eftir atvikum öðrum framkvæmdum sem við þyrftum að ráðast í og væri góð fjárfesting að ráðast í næmi allt að 4 milljörðum. Það myndi síðan koma í ljós eftir því sem verkin myndu vinnast hvort það myndi allt saman ganga út af varasjóðnum á yfirstandandi ári. Það af því sem ekki gerir það verður þá inni í fjárhagssummum til framtíðar. Ég tel að heildaráhrif af kolefnisgjaldinu á verðlag sem eru nefnd til sögunnar séu mjög takmörkuð og kalli ekki á sérstakar viðbótarráðstafanir til mótvægis. Það er hins vegar alveg sanngjörn og eðlileg spurning hvernig okkur gengur að ýta undir með þeim breytingum eða fá fram þessi áhrif í orkuskiptunum. Þar ætti að vera auðvelt að nálgast tölur um það hvað kemur inn af sparneytnari eða umhverfisvænni bílum. Það eru vísbendingar um árangurinn sem við erum að ná. En ég hef líka sagt í umræðunni að við erum algerlega háð tækniframförum um alvöruárangur á því sviði. Svo verður maður aðeins sleginn niður þegar maður sér fréttir eins og þær í dag að eldfjöllin í dag losi jafnvel óvænt á ári [[Forseti hringir.]]nokkrum sinnum þá koltvísýringsmengun sem við erum að reyna að koma í veg fyrir.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Við erum nokkru vísari um ýmsa þætti. Ég held að mjög gagnlegt væri að fjárlögin væru sett fram á einum staðli þannig að hver sem vildi kynna sér þau hefði greiða leið að því að átta sig á stefnu stjórnvalda í þeim mikilvæga málaflokki sem ríkisfjármálin eru. Ég ítreka að ég er svolítið hugsi yfir orðum ráðherra um ráðstöfun til vegamála, svo nauðsynlegar og ágætar sem slíkar framkvæmdir eru svo sannarlega, úr varasjóði. Meginviðfangsefnið í þeim samtölum og ræðuflutningi sem átti sér stað var að eitt af fjórum eða fimm skilyrðum sem eru sett í lögum um opinber fjármál, í 24. gr. ef rétt er munað, um skilyrði fyrir ráðstöfun fjár úr varasjóðnum, er að það sé ófyrirsjáanleiki, ófyrirséð útgjöld. Við þekkjum það sem höfum farið um vegina að slæmur vegur kemur ekki betri undan vetri en hann var, en það er ekkert ófyrirsjáanlegt við það. Það eru mjög miklar efasemdir um að þetta skilyrði laganna sé uppfyllt og ég held að við öll hér inni áttum okkur á því að hin rétta málsmeðferð er að sjálfsögðu sú að gera ráð fyrir útgjöldum af slíku tagi í fjárlögum eða í fjármálaáætlun eftir því sem fara gerir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir prýðisræðu. Mig langar í fyrra andsvari að koma inn á þann hluta í ræðu hv. þingmanns sem snýr að húsnæðislið í vísitölu. Hv. þingmaður hefur látið sig almennt mikið varða vexti og lánakjör, ekki síst verðtryggingu og hag þeirra sem skulda og möguleika til að fjármagna til að mynda húsnæði. Í nýlegri skýrslu um endurskoðun peningastefnu kemur fram að ráðlegt sé að endurskoða í það minnsta útreikninga á húsnæðisliðnum. Við samþykktum á Alþingi þingsályktunartillögu okkar Framsóknarmanna um að fara í slíka vinnu og meta í efnahagslegu samhengi áhrif þess. Þá hefur komið út ágætisritgerð Gylfa Zoëga í tengslum við kjarasamninga þar sem hann segir og ég vísa til, með leyfi forseta, að mikilvægt sé að útreikningur húsnæðisliðar vísitölu neysluverðs sé skiljanlegur þegar hann er notaður við verðtryggingu lána og almennt álitinn vera sanngjarn. Málamiðlun getur fólgist í því að búa til fasteignaverðsvísitölu þar sem hækkun á markaðsverði húsnæðis í einum mánuði verður einungis til þess að hækka verð á því húsnæði sem gengur kaupum og sölum í þeim mánuði en breytir ekki verðmati á öðru húsnæði. Sveiflur húsnæðisliðarins yrðu þá minni. Er þetta eitthvað sem hv. þingmaður gæti séð fyrir þegar hæstv. forsætisráðherra kemur með frumvarp um endurskoðun peningastefnu og framkvæmd hennar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir andsvarið. Við höfum náttúrlega fjallað um húsnæðisliðinn. Hann hefur sjálfur átt þátt í tillöguflutningi hér um þann þátt. Fyrir fram hlýtur maður að lýsa sig reiðubúinn að skoða það sem fram yrði lagt í þessu sambandi og vera opinn fyrir góðum hugmyndum. Ég held þó að stóra málið hérna sé það, eins og ég hef leyft mér að víkja að áður í þessum ræðustól og víðar, að það fyrirkomulag sem við búum við með verðtrygginguna er ósköp einfaldlega ekki boðlegt neinu fólki. Það er ekki neins staðar í boði. Af hverju er það? Það er af því að það þykir ekki boðlegt. Það þykir ekki boðlegt að leggja þessa áhættu á heimilin, venjulegt fólk sem er engir sérfræðingar í fjármálum eða afleiðuviðskiptum. Hvort tveggja á við þarna. Við verðum að komast út úr þessu. Á Norðurlöndunum fjármagna menn íbúðarhúsnæði með lánum sem bera 2% vexti. Hér hafa menn farið svoleiðis fram úr sér í þessum efnum að þeir eru með verðtryggð lán og miklu hærri vexti ofan á það. Þetta er alveg glórulaust. Menn munu einhvern tímann líta um öxl og spyrja hvers konar eiginlega ráðslag hafi verið á málum í þessum efnum meðan þetta var látið viðgangast hér. Ég verð að nota þetta tækifæri og lýsa vonbrigðum með það að af hálfu fjármálaráðherra skuli engar mótvægisaðgerðir vera áformaðar um þær viðbótarkröfur sem falla á heimilin vegna kolefnisgjaldsins en ég skal ekki orðlengja það meira. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns fyrir andsvarið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er býsna skýrt. Ég fagna því að hv. þingmanni lítist vel á þær tillögur sem koma fram hjá Gylfa sem innlegg í þá umræðu þegar við tökum frumvarpið til skoðunar. Það kemur til kasta þingsins. Ég held að það sé afar skynsamlegt að hafa það til hliðsjónar að fá hér fram sanngjarnar tillögur, í það minnsta, ef niðurstaðan er sú að reiknaður er að einhverju marki húsnæðiskostnaður inn í vísitölu. Um verðtrygginguna hef ég engu við það að bæta sem hv. þingmaður fór hér vel yfir og er í grunninn sammála hv. þingmanni. Mig langar hins vegar í seinna andsvari að koma að því sem hv. þingmaður ræddi um í sinni ræðu, sterka stöðu ríkissjóðs og sjálfbærni ríkisfjármála inn í framtíðina. Hann setti það í samhengi við það að standa sterk þegar við mætum áföllum eins og gerðist í hruninu. Þá stóð ríkissjóður sterkt og það bjargaði miklu að vera með skuldlausan ríkissjóð. Þegar rætt er um sjálfbærni inn í framtíðina, fyrir utan að virða skuldareglu og afkomureglu opinberra fjármála, sem er afar sterkt tæki í þessu samhengi, sjálfbærni ríkisfjármála, höfum við sett forgreiðslur á ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar, sem er afar mikilvægt, og greiða niður skuldir. Í þessu samhengi er jafnframt minnst á þjóðarsjóð og nú hefur hv. þingmaður rætt hann. Ég myndi vilja heyra skoðun hv. þingmanns á þjóðarsjóði í þessu samhengi.
Herra forseti. Ég vil gera alveg ljóst að ég hef ekki lýst neinni sérstakri afstöðu til þeirra hugmynda sem eru kynntar í þeirri greinargerð sem var tekin saman fyrir skemmstu fyrir forsætisráðherra. Það sem ég hef sagt er að fyrir fram hlýtur maður að vilja skoða með opnum og jákvæðum huga það sem lagt er fram en ég get ekki sagt að ég sé sérstaklega hrifinn af því að vera að smápilla í þetta fyrirkomulag, svo stórgallað sem það er í eðli sínu. Það er engin alþjóðleg viðmiðun til um svona húsnæðislið eins og við erum með. Mikil leit hefur staðið yfir og mikið samræmingarstarf á vegum evrópskra hagstofa með þátttöku evrópsku hagstofunnar Eurostat, Hagstofu Evrópusambandsins, en engin niðurstaða hefur fengist í þessu efni. Ég held að það sé fullkomið tilefni til að fá það leitt í ljós hvað þessi húsnæðisliður hefur kostað ríkissjóð á umliðnum árum, skattgreiðendur. Hvað hann er búinn að soga til sín mikið fé sem ella hefði getað nýst í þágu þeirra sem lakast eru settir í okkar samfélagi, í þágu heilbrigðismála, menntamála og annarra mála af því tagi, að ég tali ekki um lögregluna og barnaspítalann. Ég held að það sé útilokað annað, hafandi fengið svar um að þessi húsnæðisliður lagði 118 milljarða ofan á lán heimilanna vegna íbúðarkaupa á meðan almennar verðbreytingar lögðu 15 milljarða. Það er fullkomin ástæða til að kalla eftir svari við spurningunni: Hver er kostnaður ríkissjóðs, skattgreiðenda, okkar allra, af þessu?
Herra forseti. Ég get nú ekki annað en glaðst yfir því að fá að koma í stólinn. [[Hlátur í þingsal.]]Stóð til fyrr á þessu þingi að ég gerði það en fékk svo nótu frá tímaverði forseta sem sagði að minn tími væri búinn og það fór um mig hrollur því minn tími kom aldrei, en nú er hann kominn. [[Hlátur í þingsal.]] Við erum í 1. umr. um fjárlög eins og við vitum öll sem sitjum í þessum sal og er áhugavert að fylgjast með henni því að hún er á margan hátt allt önnur en hefur verið á undanförnum árum, allt önnur umræða. Ég ætla ekki að leggja neitt gæðamat á hana en hún er önnur að því leyti að nú er ekki hrópandi ákall um útgjöld í þennan málaflokk eða hinn eins og við höfum þekkt á undanförnum árum. Mér finnst að þeir sem taka þátt í umræðunni og fjalla um fjárlagafrumvarpið vera svolítið út og suður, það er ekki hægt að rekja kannski einn þráð í þeirri umræðu. Einum flokki finnst eitt mikið, öðrum flokki finnst vera teflt á tæpasta vað og enn vanti einhver útgjöld jú og svo tekst sumum ræðumönnum að vera með báðar þessar skoðanir í einni og sömu ræðunni. Ég rek það ekki frekar. Síðan koma hv. þingmenn og ræða efnislega um og á áhugaverðan hátt um einstaka liði sem við höfum hlýtt á þegar liðið hefur á umræðuna. Ég þakka fyrir það. Það er nokkuð sérstakt að standa í þessari umræðu núna því að síðustu tvö ár, svo ég reki það nú bara, virðulegi forseti, höfum við sett fjárlög við krefjandi og sérstakar aðstæður. Og enn einu sinni langar mig að rifja það upp í þessum ræðustóli að frágangur fjárlagafrumvarps haustið 2016, fyrir jólin 2016, með engan ríkisstjórnarmeirihluta jók útgjöld um 12,5 milljarða frá frumvarpi og þar til þingið hafði afgreitt það mál og þeir sem stóðu í því verki þá fengu á sig mikla gagnrýni að þenja ríkisútgjöldin svona gríðarlega. Hér aukum við við þau um 55 milljarða. Við jukum þau líka verulega í síðustu fjárlögum. Það er það sem ég vil draga fram með þessu. Við höfum séð efnahagslífið vaxa gríðarlega á undanförnum árum, undanförnum mánuðum og okkur hefur tekist þó þannig að spila úr spilunum að við höfum ekki ógnað því jafnvægi sem við þurfum að búa við nema síður sé. Það eru enn þá horfur á ágætum hagvexti þó að hann sé ekki eins mikill og áður var og kannski er mun heppilegra og eðlilegra að ráða við hann í þeim tölum sem nú er spáð en að horfa á hann eins og hann hefur spilast á undanförnum árum. Stöðugleiki, ný tækifæri í atvinnulífinu og gott atvinnuástand, hækkandi laun, mikill kaupmáttur og lítil verðbólga hefur einkennt síðustu ár. Afgangurinn á ríkisfjármálum er nánast orðinn sjálfsagður og heimilum og fyrirtækjum hefur vaxið ásmegin. Þetta er gríðarlegur árangur. Samhliða þessu hafa skuldir lækkað og sparnaður aukist og það skipti máli að við lok ársins 2016 var hrein eignastaða landsins gagnvart útlöndum jákvæð í fyrsta sinn frá því mælingar hófust. Við höfum náð að efla orðspor okkar á erlendum mörkuðum og njótum lánskjara nú í samræmi við það. Þetta er ótrúlega mikil breyting á stuttum tíma og ég held að við áttum okkur og verðum að átta okkur á því við upphaf þessarar umræðu um fjárlagafrumvarpið hversu miklum áfanga við höfum náð. Tökum um það umræðu og viðurkennum það. Heildarskuldir ríkisins frá árinu 2013 hafa lækkað um rúmlega 600 milljarða, farið úr 86% af landsframleiðslu þegar hlutfallið var hæst árið 2011 og eru nú að stefna í rétt rúm 30% eins og það verður við árslok, gangi fjárlagafrumvarpið eftir sem hér er lagt fram. Á næsta ári, og það hefur verið rakið í ræðum hæstv. fjármálaráðherra, erum við að ljúka endurgreiðslum þeirra lána sem við tókum til þess að endurreisa bankakerfið og við erum að ljúka við að greiða þær skuldir sem á ríkissjóði dundu við það stóra efnahagsáfall sem varð fyrir um áratug síðan. Þetta er gríðarlegur áfangi og þetta er grettistak sem búið er að lyfta í skuldamálum þjóðarinnar og hefur áhrif á efnahagslíf okkar allt, hvort sem við horfum til heimila eða fyrirtækja. Það er mikilvægt að við varðveitum þetta og er sannarlega það sem við getum fyrst og fremst sagt að við höfum notað góðærið til, til að búa okkur undir þrengri tíma séu þeir væntanlegir. Það er í sjálfu sér ekkert í kortunum sem segir að stórkostlegar þrengingar séu fram undan, en við í þessu landi höfum áður séð stórar sveiflur enda höfum við búið við nýtingu náttúrugæða sem lúta vissulega öðrum lögmálum en mörg önnur efnahagskerfi sem við þekkjum. Sú gæfa að við erum nú að halda upp á, þ.e. aldarafmæli fullveldis, segir okkur að okkur hafi tekist vel að spila úr þeim spilum sem okkur voru gefin fyrir einni öld. Fátæk þjóð í tiltölulega stóru landi en er núna ein sú ríkasta og komin á öfundsverðan stað með fjármál sín og stöðu ríkissjóðs á þessum tíma, við upphaf þessarar fjárlagaumræðu, á einstökum og góðum stað. Ráðstöfunartekjur heimila hafa aukist hratt undanfarin ár. Á síðustu árum hefur kaupmátturinn aukist um 25% og einkaneyslan hefur vaxið og ljóst er að fólk hefur borð fyrir báru og því hefur sparnaður enn aukist og þannig hafa heimilin nýtt sér uppsveifluna til að greiða niður skuldir og skuldahlutfall þeirra er nú einnig lágt í sögulegu samhengi og sömuleiðis er þjóðhagslegur sparnaður mikill eða hátt í 30% af vergri landsframleiðslu. Allt saman eru þetta teikn um að okkur hefur gengið vel og árangur hefur náðst og það er okkar hlutverk í þessum sal að varðveita þann árangur þannig að við getum sagt að við höfum gengið til góðs og nýtt hagsveifluna með jákvæðum hætti. Afkoma ríkisins hefur sem sé batnað með vaxandi þjóðartekjum og skynsamlegum ákvörðunum, m.a. með lækkun skulda, eins og ég hef rakið og við höfum gengið mjög langt í aukningu útgjalda á undanförnum árum og svo ég dragi fram eitt dæmi sérstaklega, t.d. aukin útgjöld til heilbrigðismála þar sem kemur mjög skýrt fram í fjárlagafrumvarpinu og því kynningarefni sem lagt er til kynningar á fjárlagafrumvarpinu, þar sem útgjöld á hvern skattgreiðanda, hvern mann, til heilbrigðismála voru á árinu 2010, 485 þús. kr. en eru núna áætlaðar um 650 þús. kr. í fjárlagafrumvarpinu, eða um 34% hækkun. Þetta er mikil breyting. Auðvitað hefur þá umræðan í dag um fjárlagafrumvarpið breyst vegna þess að ákallið um framlög til heilbrigðismála var sterkt og mikið og til annarra þátta. Við höfum aukið útgjöldin til heilbrigðismála gríðarlega mikið og nú er komið að þeim tímapunkti að við þurfum alvarlega að fara að skoða hvað við fáum fyrir alla þá fjármuni sem við leggjum til þessara mikilvægu kerfa. Það er fagnaðarefni þegar hæstv. fjármálaráðherra boðar það og kynnir að ráðuneyti hans hafi hafið núna sérstaka vinnu í því hvernig auka má skilvirkni og nýtingu þeirra fjármuna sem við leggjum til hinna ýmsu málaflokka. Ég held að það sé grundvallarmál að við náum árangri í þeim efnum, að nýta fjármunina betur, að beita ríkisútgjöldum og fjárstýringu okkar með þeim hætti að við séum á hverjum tíma að fá sem mest fyrir þær krónur sem skattgreiðendurnir leggja til ríkissjóðs. Það er nefnilega til takmarkað fjármagn. Það er til takmarkað af peningum, meira að segja má líka segja að til sé takmarkað annarra manna fé, sem við erum í raun og veru að ráðstafa hér á hverjum tíma og ákallið um meiri ríkisútgjöld eru fyrst og fremst ákallið um að ráðstafa einhverjum peningum sem við ætlum þá að sækja sem væru betur komnir hjá fólki sem þeirra aflar. Við getum í eðli sínu rakið málaflokk eftir málaflokk og skoðað og velt fyrir okkur þróun útgjalda. Það hefur komið mjög skýrt fram í umræðunni hverjar helstu áherslurnar eru, kom mjög skýrt fram í desember í fyrra, virðulegi forseti, þegar við ræddum fjárlögin fyrir árið 2018, hverjar áherslur þessarar ríkisstjórnar eru, ég rek það ekki frekar hér, en höfða þá bara til þess sem hæstv. formaður fjárlaganefndar rakti í sinni ágætu ræðu að nú erum við kannski að komast á þann stað að þessi löggjöf og þetta umhverfi ríkisfjármála sem við erum að vinna eftir er loksins að fara að ná að virka og ná að taka heilan hring og við getum þá sagt að fjárstýringarvaldið hafi styrkst. Fjárstýringarvaldið er orðið traustara og ég vænti þess að í meðförum hæstv. fjárlaganefndar um þetta mikilvæga frumvarp ræðum við það af yfirvegun. Við höfum þá vonandi lagt til hliðar umræðuna um að þetta sé ekki nóg eða hitt sé ekki nóg, því að hvenær er nóg nóg? Förum heldur að ræða af meiri yfirvegun um hvernig við nýtum fjármunina. Erum við að gera það með skynsamlegum hætti? Hvernig getum við gert betur?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir lokaorðin, sem hafa verið innblástur minn í þeim spurningum sem komið hafa fram nokkrum sinnum áður: Hvernig nýtum við þá peninga sem við fáum? Hvernig getum við vitað hvernig við nýtum þá þegar við vitum ekki einu sinni fyrir hverju við gefum fjárheimild? Það hefur verið inntakið í því sem ég var að spyrjast fyrir um hérna: Hvernig veit ég hversu mikið hluturinn á að kosta ef mér er ekki sagt það? Mér er bara sagt: Hérna, láttu mig fá 100 milljónir eða eitthvað svoleiðis og ég skal gera það sem ég get við þær. Hvernig getum við metið árangurinn af því þegar við sjáum það ekki fyrir fram hverjar væntingarnar eru þegar við fáum þennan pening? Eftir samdrátt hrunáranna, hversu langt erum við komin í að vinna upp þann samdrátt? Það hefur verið umræðan að undanförnu, í fjárlögum 2016 og 2017 o.s.frv., að núna höfum við loksins efni á því að fara að vinna upp ákveðna niðurníðslu á heilbrigðiskerfinu og vegunum, sem voru tvímælalaust undirfjármögnuð á samdráttarárunum, hrunárunum. Hversu langt erum við komin á þeirri vegferð? Ég held að þangað til við erum komin á sama stað í viðhaldi á þessum innviðum okkar getum við í rauninni ekki sagt að við séum komin í plús. Það er ekki fyrr en við erum búin að jafna þann samdrátt sem varð. Það er ýmislegt sem orkar tvímælis í orðum þingmanna um fjárlögin. Það er vissulega rétt. En það er líka ýmislegt sem orkar tvímælis í fjárlögunum sjálfum og fjármálaáætlun, t.d. hvort lækka eigi tekjuskatt um 1% í lægra þrepi eða samsvarandi því. Nú er komið í ljós að hækkun á persónuafslætti er um það bil samsvarandi en ekki sú hækkun sem boðuð var, sem sagt fyrsta skref af fjórum í jöfnum skrefum. Það er bara einn áttundi sem virðist vera núna, þessi eina pizzusneið sem talað var um í gær. Ég er að velta því fyrir mér hvort það sé eitthvað [[Forseti hringir.]]annað innan þess skrefs sem vantar augljóslega í fjármálaáætlun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Vegna þeirrar spurningar sem þingmaður kemur hér með um hvort við höfum náð upp fyrri samdrætti, getum við sagt að lántaka ríkissjóðs vegna þess áfalls sem hann varð fyrir hafi verið með tvenns konar hætti: Í fyrsta lagi bein lántaka í fjármunum og hins vegar lántakan sem við gerum raunverulega með því að draga viðhald, eins og t.d. á vegum og fleiri þáttum sem við frestum. Ég held að enginn reikningur geti fært okkur einhvern sannleika í þeim efnum hvort við höfum náð upp í samdráttinn, svo ég svari þeirri spurningunni beint. En veruleikinn er sá að við höfum aldrei nokkurn tíma á seinni tímum lagt jafn mikla fjármuni í viðhald vega eins og núna. Og við leggjum nú verulega fjármuni í fjárfestingar og endurbætur á ýmsum fasteignum hins opinbera og stöndum í nýframkvæmdum. Þar ber hæst byggingu á nýjum spítala, sem er risaframkvæmd og lengi er búið að bíða eftir. Þannig að við getum sagt: Við erum á góðri leið með að ná til baka því sem við urðum að fresta vegna þeirra aðstæðna sem við þurfum ekki að rekja hér. Í öðru lagi það sem hv. þingmaður spyr um, þ.e. hvernig við nýtum fjármunina. Það er í sjálfu sér verkefni okkar þingmannanna að reyna að horfa í gegnum hvernig við ráðstöfum þeim fjármunum sem við höfum úr að spila hverju sinni. Ég segi þá fyrst og fremst: Það er alltaf stöðug vinna. Ég tek eftir því við framkvæmd fjárlaga þessa árs að í fyrsta sinn í mjög langan tíma, af þeim tíma sem ég hef fengið að fylgjast með á þessum vettvangi, sjáum við ekki að hin stóru frávik sem við höfum stundum staðið frammi fyrir og þekkjum of vel sem sitjum í fjárlaganefnd.
Virðulegi forseti. Stór hluti stefnu stjórnvalda á undanförnum árum hefur einmitt verið að greiða niður ríkisskuldir. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á að við tókum lán annars staðar vegna viðhalds á vegum og heilbrigðiskerfis o.s.frv. Við erum núna að borga niður þá skuld. Þannig að skuldastaða okkar vegna hrunáranna er greinilega ekki komin í núll hvað það varðar. Við leggjum vissulega til mjög mikla fjármuni til þess að ná aftur þeirri stöðu sem við vorum í áður. Ég held að bara það endurspegli þá staðreynd að við erum ekki komin á sama stað og við vorum áður en við lentum í þessari skuldasöfnun. Það er algjör óþarfi að að vera mjög nákvæmur í því að segja fyrir um hvenær við verðum komin á núllið, en ég tel það augljóst, bæði af umræðunni, þeim kjaraviðræðum sem við erum að sigla inn í, þeirri kröfu sem hefur verið í heilbrigðiskerfinu og þeim fréttum varðandi samgöngukerfið okkar o.s.frv., að við erum ekki komin að núllinu enn þá. Það er erfitt að segja nákvæmlega til um hvenær það verður, það er erfitt að vera nákvæmur hvað það varðar, en ég held að mjög auðvelt sé að segja að við erum ekki komin þangað enn þá. Jú, við erum með sterka stöðu til þess að borga upp þessar skuldir, ekki bara peningalegar ríkisskuldir, augljós lán, heldur líka innviðalánin sem við tókum. Ég hlakka tvímælalaust til áranna þegar við verðum komin aftur á núllið, á þann stað þar sem við vorum fyrir hrun og fyrir bóluna sem slíka. Ég held að það séu áhugaverð ár fram undan, að sjá hvernig við tökum á fjárlögum á þeim tíma.
Herra forseti. Við skulum ekkert vera að flækja þessa umræðu allt of mikið. Við erum í ótrúlega sterkri stöðu. Við erum með einstaka aukningu kaupmáttar á undanförnum árum. Skuldastaðan er betri en við áætluðum bara fyrir nokkrum mánuðum síðan. Við erum komin í firna sterka stöðu. Tal hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar um að við skuldum enn þá, það er umræða sem vafalaust tekur engan enda. En ég minni bara á það af því að hann nefndi sérstaklega kjaramálin. Við höfum t.d. aukið eða hækkað laun opinberra starfsmanna á vinnumarkaði gríðarlega á undanförnum árum. Þess sér sannarlega stað í útgjaldaaukningu ríkissjóðs á hverju ári. Tökum t.d. bara útgjöld þessa árs, líklega eru 17–20 milljarðar eingöngu vegna kjarabóta eða hækkunar vegna kjarasamninga, þ.e. útgjaldaaukning þessa árs, ef ég tek þessar tölur hráar með öllum fyrirvörum sem hægt er að gera í þeim efnum. Drögum ekki fjöður yfir að við erum komin á góðan stað. Við höfum einstaka og sterka stöðu. Því fylgir mikil ábyrgð að spila úr þeirri stöðu.
Herra forseti. Mér finnst við hæfi að taka þátt í umræðum hér, 1. umr. fyrirliggjandi frumvarps til fjárlaga 2019. Það er rétt ár síðan ég stóð hér í ræðustól og hélt ræðu um fjárlagafrumvarp þeirrar ríkisstjórnar sem þá var. Ég hafði ákveðnar efasemdir um það fjárlagafrumvarp, sérstaklega tekjuhliðina, gagnrýndi hana. Lýsti því yfir að ég ætti erfitt eða gæti ekki stutt þau áform sem þar voru kynnt. En ekki grunaði mig að nokkrum klukkustundum síðar yrði sú ríkisstjórn öll, ekki út af þeirri ræðu, heldur á einhverjum fámennum fundi einhvers staðar úti í bæ. [[Gripið fram í: Enga hógværð.]]En svona er nú þetta. Ég skal lofa ykkur því að þessi ræða mun ekki valda neinum skjálftum. Og þó. Ef maður á að lýsa þróun ríkisfjármála á undanförnum árum þá er auðvitað ekki hægt að lýsa því með betra orði en útgjaldaþenslu. Maður gæti þó haldið annað þegar maður situr undir ræðum manna sem kalla hér á stöðugt aukin útgjöld, útgjöld á útgjöld ofan, eins og það sé alveg sérstakt markmið í sjálfu sér og það sé einhver sérstakur mælikvarði á það hversu vel við stöndum okkur í þessum sal hvað okkur tekst að auka útgjöld ríkisins mikið. Það er aldrei minnst einu orði á það hvaða gæði eða hvaða þjónusta fylgir þessum auknu útgjöldum. Þeir sem hæst tala og hæst kalla eftir að hækka útgjöld hafa minnstar áhyggjur af því hvernig fjármunum almennings er varið, vegna þess að þetta eru fjármunir almennings sem við erum að fjalla um, launafólks, fyrirtækja, og hvort þeim er varið af skynsemi. Það er alveg ljóst að fyrirliggjandi frumvarp sem við fjöllum um og tökum til við, gerum hugsanlega einhverjar breytingar á ef við teljum ástæðu til, er frumvarp sem boðar töluvert mikla aukningu útgjalda enn eitt árið, 55 milljarða. Það hefði nú þótt frétt til næsta bæjar ofan á liðlega 50 milljarða útgjaldaaukningu á þessu ári. Það er töluvert afrek að geta staðið þannig að verki að hægt sé að auka útgjöld til ýmissa málaflokka og reka ríkissjóð réttum megin við strikið. Og ekki nóg með það, heldur búa í haginn fyrir framtíðina með þeim hætti sem gert hefur verið á undanförnum árum. Við getum deilt um ýmislegt hér í þessum sal þegar kemur að fjárreiðum ríkisins. Við getum deilt um hvort eigi að setja meira eða minna í ákveðna málaflokka í ákveðin mál. Og við getum deilt um það hvort eigi að hækka eða lækka skatta, setja þessi gjöld eða hin, hvort það eigi að íþyngja launafólki eða létta aðeins í vasa þeirra. Við getum deilt um þetta allt saman. En við getum hins vegar ekki deilt um eitt, að það er búið að nást alveg stórkostlegur árangur þegar kemur að því að búa í haginn fyrir framtíðina. Alveg ótrúlegur árangur og ég, hæstv. forseti, ætla að segja lygilegur árangur. Í lok komandi árs verða skuldir ríkisins, ríkissjóðs, 670 milljörðum lægri en þær voru þegar skuldirnar voru hæstar árið 2012. Miðað við þá fjármálaáætlun sem við samþykktum í vor þá verða skuldirnar 790 milljörðum lægri árið 2023 í lok þeirrar áætlunar heldur en þegar þær voru hæstar. Þetta eru u.þ.b. 9 millj. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Nýtt ár markar því ákveðið upphaf að nýjum tímum. Við höfum náð að greiða niður þær skuldir, þær byrðar sem við tókum á okkur, ríkissjóður tók á sig vegna falls fjármálakerfisins, en við höfum fengið að njóta þess líka á undanförnum árum. Við höfum notið þess í formi lægri vaxta og meiri möguleika ríkisins annars vegar við að auka útgjöld til þeirra mála sem við viljum að staðið sé að og líka til að létta aðeins álögur á fyrirtæki og einstaklinga sem virðist vera eitur í beinum sumra þingmanna hér. Bara til að setja hlutina í samhengi er að ef við hefðum frá árinu 2013 þurft að greiða sömu fjárhæð í vexti og fjármagnskostnað, þ.e. heildarfjármagnskostnað hjá ríkinu eins og við gerðum þegar hann var hæstur árið 2012, þá hefðum við þurft að greiða 138 milljörðum kr. meira í vexti en við höfum gert. Þá tel ég komandi ár miðað við fjárlagafrumvarpið með. 138 milljarða kr. sparnaður hefur náðst vegna þess hvernig haldið hefur verið á ríkisfjármálum á undanförnum árum. Menn ættu að ræða það aðeins hvers konar gríðarlegur árangur þetta er og hversu miklu það skiptir fyrir okkur þegar litið er til langrar framtíðar hvernig haldið hefur verið á málum hér frá 2013 þegar hv. fjármálaráðherra settist fyrst í stól fjármálaráðherra. Þessi sparnaður, 138 milljarðar, jafngildir rúmlega þriggja ára framlögum sem við ætlum í samgöngumál, milljörðum sem við höfum náð að spara vegna þess að við höfum staðið skynsamlega að verki. Ég hef hins vegar ítrekað hér á fyrra þingi og lýst yfir áhyggjum á því að við séum á ystu nöf þegar kemur að aukningu útgjalda. Ég hef áhyggjur af því að við séum að ganga of langt. En um leið viðurkenni ég að við þurfum að gera betur á ýmsum sviðum. Þar hef ég sérstaklega verið talsmaður þess að við stokkum upp almannatryggingakerfið þegar kemur að öryrkjum. En við verðum hins vegar að hafa líka á hreinu hvað við höfum þó gert þó að menn tali hér eins og hér sé blæðandi niðurskurður stundum. Heilbrigðisútgjöld á föstu verðlagi hafa aukist úr 153 milljörðum í 209 milljarða á þessu ári, og fara í 249 milljarða árið 2023 miðað við þá fjármálaáætlun sem við samþykktum. Á einum áratug erum við auka útgjöld til heilbrigðismála, vegna þess að við erum sammála um að gera það, um 100 milljarða. Þetta er 63% aukning. Útgjöld til heilbrigðismála verða árið 2023 samkvæmt ákvörðun sem við tókum í vor 100 milljörðum hærri en þau voru 2013, 63% raunaukning. Sama má segja um framlög þegar kemur til málefna aldraðra og öryrkja. Ég skal viðurkenna að þar er ýmislegt óunnið, en það hefur þó verið þannig að aukningin er 77 milljarðar að raunvirði. Ef við miðum við þetta ár þá eru það 53 milljarðar. Á sama tíma horfum við fram á það að tekjuauki ríkisins samkvæmt fjármálaáætluninni, þ.e. tekjur ríkissjóðs, aukist um 230 milljarða fram til ársins 2023, þar af skatttekjur um 223 milljarða. [[Forseti hringir.]]Svo krefjast menn þess hér að skattheimta verði aukin. Vandi ríkissjóðs liggur ekki í tekjum. [[Forseti hringir.]]Hann er auðvitað á útgjaldahliðinni, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni efnahags- og viðskiptanefndar kærlega fyrir áhugaverða ræðu. Ég ætla að nefna hérna aðeins lokaorðin. Í fjármálaáætluninni eru útgjaldarammar fyrir málefnasviðin Sjúkrahúsþjónusta og Lyf og lækningavörur sem summast í fljótum hugarreikningi upp í 220 milljarða og 2023 í 250 milljarða. Hvort það passar við töluna sem hv. þingmaður nefndi áðan kemur bara í ljós í þingritun eða hann getur leiðrétt það. Mig langar til að velta upp með hv. þingmanni, því að hann nefndi að við ættum að ræða þetta, 138 milljarða kr. sparnaði eins og hann taldi upp. Ég er alveg tvímælalaust til í að ræða það, sérstaklega með tilliti til síðasta ræðumanns, hv. þm. Haraldar Benediktssonar, þar sem fram kom aðeins um þessa skuldasöfnun í innviðum sem við höfum farið í. Vandamálið er nefnilega að í lántökum í beinhörðum peningum sjáum við rosalega vel hver vaxtakostnaðurinn er. Við höfum það fyrir framan okkur. Þegar við tökum lán í innviðunum okkar með því að halda þeim ekki við, sinna hvorki viðhaldi né uppbyggingunni, sjáum við miklu síður hver kostnaðurinn af því er. Það er alveg sama lántakan sem er einmitt eitt sem fjármálaráð benti á, og hefur bent á ítrekað, að það vantar svokallaða kostnaðar- og ábatagreiningar til að við sjáum skýrt fyrir framan okkur hver af þeim aðgerðum sem við höfum til að fara sem best með almannafé gefur okkur mesta ábatann. Það geta verið lánin í beinhörðum peningum en það getur líka verið að það sé meiri ábati að lokum að gera góða vegi.
Herra forseti. Það er ekki alltaf langt á milli mín og hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Þó að við séum ósammála líklegast um flest er það ekki alveg allt. Ég held að það sé alveg sanngjarnt að velta fyrir sér hvort við höfum „tekið að láni“ eitthvað af innviðunum. Ég held að það sé alveg rétt og að hægt sé að færa mjög skynsamleg rök fyrir því enda hef ég vakið athygli á því í ræðustól að það er líklegast uppsöfnuð þörf í innviðum upp á 500 milljarða. Það voru ekki margir hér í salnum sem tóku undir þá skoðun en ég hef vakið athygli á því. Þá getum við orðið sammála um að það er kannski 500 milljarða skuld í innviðum. Það kann að vera.
Á hvaða vöxtum?
En þetta er ekki svona einfalt. Við eigum líka að ræða um eignir ríkisins. Nýtum við þær skynsamlega? Nei, ríkið á töluvert af fasteignum, fyrirtækjum, ýmsum eignum sem það nýtir ekki skynsamlega. Ég hef fengið gagnrýni fyrir, m.a. frá félögum hv. þingmanns, þegar ég hef fært rök fyrir því og barist fyrir því að við umbreytum ákveðnum eignum ríkisins og færum inn í samfélagslega innviði. Ég hef t.d. nefnt Flugstöð Leifs Eiríkssonar, að það sé skynsamlegt að selja hana, umbreyta þeim tekjum í vegi og brýr eða byggja upp frekar í heilbrigðisþjónustunni, menntakerfinu o.s.frv. Ég held nefnilega að við horfum ekki alltaf af mikilli skynsemi á það með hvaða hætti við nýtum þær eignir sem ríkið heldur á og á ekkert að vera að vesenast með. Við eigum að taka þessa umræðu. Hitt er rétt hjá hv. þingmanni, að ýmislegt er [[Forseti hringir.]]ógert þegar kemur að samfélagslegum innviðum, hvort heldur er í heilbrigðiskerfi eða menntakerfi og ég tala nú ekki um samgöngumál.
Virðulegi forseti. Og síðast en ekki síst loftslagsmálum svo ég botni ræðu hv. þingmanns. Það sem vantar í þessa umræðu um skuld okkar varðandi innviði er vaxtakostnaðurinn. Við vitum hann ekki. Hann er óljós. Við höfum aldrei fengið neina góða greiningu á honum í heild. Jú, að einhverju leyti, það var skýrsla sem Samtök iðnaðarins gáfu út sem sýndi aðeins fram á hver skuldin væri. En aftur: Hver er kostnaðurinn af því að vera með þá skuld? Þar er erfiðara að koma að. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni, það þarf alltaf að skoða hvernig hið opinbera fer með þau fyrirtæki sem það rekur eða þá þjónustu sem það veitir. En þegar allt kemur til alls er það fólk sem sér um reksturinn, hvort sem er í einkarekstri, opinberum rekstri, sjálfboðavinnu eða hverju sem er. Fólk, hvar sem er, gerir mistök. Það verður spilling hvað varðar einokun, það verður opinber spilling hvað varðar það að velja að þessi en ekki hinn fái verkefnið o.s.frv. Það er þar sem mér finnst að við þurfum að líta betur til, að samkeppnisumhverfið sé laust við spillingu, að opinbera þjónustan sé laus við forgangsröðun bestu vina aðals og þess háttar. Á sama tíma ættum við tvímælalaust alltaf að endurskoða hvað við fáum fyrir almannafé því að ein aðalspurningin okkar, sérstaklega í fjárlagaumræðunni, er: Hvernig förum við best með almannafé?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Það væri einnar messu virði að við tækjum sérstaka umræðu um hvernig við nýtum eignir ríkisins, hvort við gerum það skynsamlega [[Skýrsla?]]- en ég held að við eigum að byrja á að ræða það hér þannig að við áttum okkur á því um hvað við erum að tala. Ég reikna með að hv. þingmaður taki þá virkan þátt í því. Kannski er rétt að ég beiti mér fyrir slíkri umræðu hér, hvernig við nýtum eignir ríkisins og hvort það er gert skynsamlega, með þeim hætti sem almenningur krefst að við gerum. Ég hef efasemdir um það og hef fært rök fyrir þeim. Með sama hætti er nauðsynlegt að þegar við tökum ákvörðun um hvernig við verjum sameiginlegum fjármunum okkar veltum við fyrir okkur hvort við tryggjum að sú þjónusta sem á að fást fyrir þá fjármuni sem er fyrir skjólstæðinga okkar, kjósendur og almenning, sé með þeim hætti að við fáum raunvirði, fáum það sem við eigum að fá fyrir fjármunina. Þá skiptir engu hvort það er ríkið sjálft sem veitir þá þjónustu eða einkaaðilar. Við eigum nefnilega að leita allra leiða til að veita þjónustu sem við erum sammála um að ríkið eigi að tryggja með sem hagkvæmustum hætti. Það þýðir að við eigum að standa keik og vera samstiga í því að nýta kosti einkaframtaksins þegar það er hagkvæmt og við eigum að nýta kosti ríkisrekstrarins þegar það er skynsamlegt. Þetta á allt að geta unnið saman án þess að verið sé að búa til einhverja tortryggni eða ala á einhverri öfund. [[Forseti hringir.]]Ef okkur tekst að fara í gegnum þessa umræðu, hæstv. forseti, er nokkur rekspölur að baki.
Herra forseti. Hv. þm. Óli Björn Kárason flutti athyglisverða ræðu áðan og athyglisvert svar við andsvari hv. þm. Björns Levís Gunnarsson. En það var ekki síst tónninn í ræðu hv. þingmanns sem var mjög athyglisverður. Þetta var reiðilestur um það hvað gengi vel. Ég verð að segja að það að hlusta á hv. þingmann mæra hæstv. fjármálaráðherra fyrir störf hans var einnig mjög athyglisvert. Hann ræddi þann gríðarlega árangur sem náðst hefur í að lækka skuldir ríkissjóðs. Ég skal að sjálfsögðu taka undir að það er góður árangur en hann er ekki eingöngu hæstv. fjármálaráðherra að þakka. Það var í forsætisráðherratíð Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem skynsamlegar og réttar ákvarðanir voru teknar sem höfðu úrslitaáhrif í þeim efnum. Það er rétt að halda því til haga. Ég hef áhuga á að fá nánari útskýringu á einu hjá hv. þingmanni. Hann segir að tugir milljóna fari í heilbrigðiskerfið og það sé mjög skynsamleg ráðstöfun. Ég spyr: Er skynsamleg ráðstöfun að eyða megninu af peningunum í steinsteypu við Hringbraut? Telur hv. þingmaður að nýtt þjóðarsjúkrahús við Hringbraut sé skynsamleg ráðstöfun? Við höfum strax fengið fréttir af hávaða og öðrum óþægindum sem sjúklingar verða fyrir á sjúkrahúsinu. Sporin hræða og það hefur gengið afskaplega erfiðlega að byggja þarna eina litla byggingu sem er sjúkrahótel, það dregist úr hófi fram og farið fram úr öllum áætlunum o.s.frv. Það væri fróðlegt að fá svar við því.
Herra forseti. Það er vont ef hv. þingmanni líður eins og ég sé með reiðilestur en það er kannski bara skagfirska röddin sem er svona. Árið 1974 var ég svo gæfusamur að taka þátt í uppsetningu Þjóðleikhússins á Jóni biskupi Arasyni á Hólum í Hjaltadal þar sem þúsundir manna horfðu undir leikstjórn Gunnars Eyjólfssonar og mér tókst nokkuð vel og það heyrðu allir í mér. En reiðilesturinn, já, það getur verið að mér hætti til þess. Auðvitað var ég að mæra hv. fjármálaráðherra, þó það nú væri, fyrir árangurinn. En það er alveg rétt að halda skal til haga þætti hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Og það hef ég gert, hv. þingmaður, ekki einu sinni og ekki tvisvar heldur ítrekað, bæði í þessum ræðustól og í skrifum. Það er tiltölulega auðvelt, ef menn hafa áhuga á því, og ég geri mér alveg grein fyrir að það eru mjög fáir sem hafa áhuga á því, að átta sig á því hvaðan ég kem, hvert ég er að fara og hvaða skoðanir ég hef og hef haft. Ég hef reynt að hafa það sem reglu að þegar ég skipti um skoðun, sem gerist því að eftir því sem ég eldist átta ég mig alltaf betur og betur á því að ég er ekki óskeikull frekar en aðrir í salnum - árið 2007 skrifaði ég grein í Morgunblaðið þar sem ég fjallaði m.a. um fyrirhugaða byggingu Landspítalans við Hringbraut. Ég gagnrýndi ekki staðarvalið en ég gagnrýndi að hugsanlega væri verið að leggja af stað með það að byggja sjúkrahús þegar við værum ekki búin að byggja grunninn. Ég líkti því við að byggja þak án þess [[Forseti hringir.]]að hafa grunn eða veggi. Ég get komið að því síðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni andsvarið. Það hefði verið betra ef hann hefði farið aðeins nánar út í þjóðarsjúkrahúsið við Hringbraut og þau mistök sem eru í gangi þar, því miður. Ég er sannfærður um að sagan mun segja það og sanna að fyrirhugaðar framkvæmdir voru og eru óskynsamlegar. Ég hjó eftir því í andsvari hv. þingmanns við andsvari hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar að hann er áhugasamur um að selja Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Er verið að leggja grunn að því í bakherbergjum Sjálfstæðisflokksins nú þegar vel gengur í þjóðarbúskapnum að fara að selja ríkiseignir einhverjum sem þeim eru sérstaklega þóknanlegir? Væntanlega. En er það stefna flokksins, ég spyr hv. þingmann, að selja Flugstöð Leifs Eiríkssonar? Það væri gott að fá það svar hér og nú hvort þegar sé byrjað að leggja grunninn að því. Það væri svo sem alveg eftir Sjálfstæðismönnum að fara að vinna að því svona baka til og leggja svo fram fyrir ríkisstjórnina og ríkisstjórnarsamstarfið þegar nær dregur kosningum. Það væri gott að hv. þingmaður kæmi inn á það mikilvæga mál.
Herra forseti. Mikið væri gaman að geta átt samtal við hv. þingmann án þess að hann færi í það að dylgja. Hvers konar baktjaldamakk er það þegar við ræðum opinberlega að ég sé fylgjandi því og telji rétt að selja Flugstöð Leifs Eiríkssonar? Það er nú meira baktjaldamakkið. Ég er þá í baktjaldamakki ef það telst baktjaldamakk að segja skoðanir sínar í ræðustól. Ég spyr hv. þingmann: Er ekki allt í lagi að eiga orðastað við aðra í þingsal án þess að vera stöðugt að dylgja eða er málefnafátækt hv. þingmanns slík að hann telji sig ekki ná neinu fram öðruvísi en að gera mönnum upp illar hvatir? Það skilar okkur engu, hv. þingmaður, engu.
Þetta var bara fyrirspurn.
- Já, byggð á dylgjum og ég er búinn að svara henni.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjárlaga þegar staða þjóðarbúsins er einstaklega góð. Staða ríkissjóðs hefur ekki verið traustari um árabil og landsframleiðsla hefur aldrei verið meiri. Staðan er í raun ótrúleg, eins og hér hefur verið komið inn á, þegar aðeins tíu ár eru liðin frá efnahagskreppunni. Stærsti árangurinn sem við sjáum svo skýrt og blasir við þegar staðan er skoðuð er hve skuldastaða ríkissjóðs hefur lækkað á liðnum árum. Skuldirnar og lífeyrisskuldbindingarnar hafa lækkað um 800 milljarða. Oft er erfitt að gera sér í hugarlund hve stórar svona fjárhæðir og upphæðir eru í raun og veru. Til að setja þetta í eitthvert samhengi eru 800 milljarðar um 20 sinnum sú upphæð sem við ætlum að verja til vegamála á næsta ári, rúmlega hundraðföld sú upphæð sem verja á til nýbyggingar Landspítalans, áttföld sú upphæð sem varið er til sjúkrahúsþjónustu á næsta ári og fyrir þetta fjármagn mætti einnig að kaupa 150 björgunarþyrlur. Þannig mætti áfram telja. Vissulega er þetta bara leikur að tölum en stundum er ágætt að setja hlutina í samhengi til að átta sig betur á stöðunni til að mæla þann árangur sem náðst hefur. Vegna áherslu stjórnvalda á að greiða niður skuldir hefur Ísland á mjög fáum árum komist í einstaka stöðu. Við greiðum nú t.d. 26 milljörðum minna í vaxtagjöld árið 2019 en árið 2011. Það eru örfá ár. Fyrir þá upphæð mætti t.d. kaupa fimm björgunarþyrlur svo við höldum áfram að leika okkur með tölur því að risavaxnar krónutölur getur oft verið erfitt að setja í samhengi. Aðalatriðið er hins vegar að fjármagni sem áður var nýtt til að greiða vexti og viðhalda skuldum er nú hægt að ráðstafa til að byggja upp og styrkja þau verkefni sem ríkið hefur ákveðið að sjá um. Virðulegi forseti. Lánshæfismatið hefur endurspeglað efnahagsbata síðustu ára. Það tekur mið af lægri skuldastöðu, auknum kaupmætti, farsælu samkomulagi við slitabúin og miklum stöðugleika í ríkisfjármálum svo eitthvað sé nefnt. Hafa verður í huga þegar við skoðum alla þá uppbyggingu sem nú er farið í að hún væri engan veginn möguleg án þess árangurs sem náðst hefur við lækkun skulda ríkisins. Ef ekki hefði verið farið í niðurgreiðslu skulda, eins og sumir telja að hafi verið gert of mikið af, hefði reikningurinn verið sendur á næstu kynslóð, til skattgreiðenda framtíðarinnar. Það er ekki innantómur frasi að skuldir dagsins í dag séu skattar framtíðarkynslóða, heldur staðreynd. Við búum því við öfundsverða stöðu og getum styrkt kerfið enn betur. Með traustri og ábyrgri efnahagsstjórn og stórbættri afkomu ríkissjóðs hefur nefnilega myndast raunverulegt svigrúm til að efla heilbrigðis- og velferðarkerfið, mennta- og samgöngukerfið og fleiri kerfi en einnig til að lækka skatta. Þetta er gert án þess að auka útgjöld ríkisins sem hlutfall af landsframleiðslu. Það er þó ekki nóg því að við þurfum ávallt að endurskoða það hvort við séum að gera of mikið með tilheyrandi útgjaldaaukningu. Ríkið á það nefnilega til að ætla sér um of. Það sér oft ekki auðveldlega tækifæri í hagræðingu og tæknivæðingu og telur einkaaðila alls ekki til þess fallna að sjá um fjölda verkefna sem óvíst er hvort þurfi yfir höfuð að vera í höndum hins opinbera. Þess vegna fagna ég því, líkt og hv. þm. Haraldur Benediktsson gerði, hvernig umræða um fjárlög hefur þróast milli áranna. Umræðan er allt önnur en verið hefur síðustu ár. Mun fleiri þingmenn ræða hér stöðu útgjalda og hvort við séum að gera of mikið. Á undanförnum árum hafa farið fram umræður um fjárlög þar sem einungis er hrópað af húsþökum að ekki sé varið nægu fjármagni í hina og þessa málaflokka, stjórnmálamenn hafa látið eins og alls staðar sé hægt að seilast eftir meira fjármagni, alls staðar sé rými fyrir skattahækkanir og engin fyrirstaða um að eyða um efni fram. Þess má líka geta að til eru þeir stjórnmálamenn sem jafnframt hafa talið að niðurgreiðsla skulda sé hið mesta óráð. Það hefur verið algjört eyland í allri umræðunni að mikilvægt sé að vera spar á annarra manna fé, að ósjálfbær útgjöld séu ekki sjálfsögð og að ekki sé samasemmerki milli þess að verkefni fái meiri fjármuni og að verkefnið verði betra eða skili meiru. Ég fagna því að umræðan hafi breyst til betri vegar og er viss um að í þessum fjárlögum sé á fjölmörgum stöðum hægt að finna verkefni sem mögulega megi hagræða, láta einkaaðila um eða einfaldlega hætta að sinna. Virðulegi forseti. Við þurfum líka að horfa til þess hvernig við nýtum fjármagnið og meðhöndla það af virðingu, þá helst með virðingu fyrir þeim sem fjármagnsins afla, einstaklingum og fyrirtækjum, rétt eins og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á í ræðu sinni. Þess vegna þurfum við að hafa skýr markmið um það hvernig við sem förum með fjárveitingavaldið, förum með það fjármagn. Aukin fjárútlát eru ekki endilega ávísun á betri eða meiri þjónustu, þó að þau geri það stundum, og það á sérstaklega við um opinberar stofnanir. Við erum í of mörgum tilvikum of upptekin af því að tryggja hverri stofnun og hverju verkefni meira fjármagn í stað þess að horfa á heildarmyndina með augum þeirra sem greiða skattana. Það er því óskandi að þingmenn sem taka fjárlagafrumvarpið til umfjöllunar í þinglegri meðferð hugsi einnig til þess að þingleg meðferð þarf ekki alltaf að fela í sér að styrkja útgjaldaliði eða bæta í, það færi einnig vel á því ef þeir sæju leiðir til að minnka við og hagræða fremur en hitt. Þar erum við þingmenn Sjálfstæðisflokksins ekki undanskildir.
Virðulegi forseti. Ég bjóst ekki endilega við að veita andsvar en ræða hv. þingmanns vakti hjá mér ákveðna pælingu um þennan leik að tölum sem gaman er að leika. Ég skoða hversu margar þyrlur hefði verið hægt að kaupa o.s.frv. Ég leik þann leik iðulega. Við leikum okkur hins vegar ekki bara með tölur í þessum sal. Við spilum líka með líf. Ég veit að ég er pínu dramatískur þegar ég segi það, en við spilum með líf hérna. Ákvörðun okkar um tölur í heilbrigðiskerfinu er spurning um líf. Tjöldin í Laugardal eru spurning um líf. 9% tilraun sem var talað um hérna í gær er spurning um líf. Geðheilbrigðismálin eru spurning um líf. Þar er ákveðinn kostnaður líka sem spilast ekki niður í 26 milljarða í beinum vaxtakostnaði en samt er vaxtakostnaður þar á bak við. Ég vil ekki draga þetta niður í þann samanburð, en mér fannst rétt að vekja athygli á því að aðrir kostnaðarliðir hafa sömu áhrif á samfélagið okkar og vextir af beinum lánum gera með tilliti til fjárlaga. Þetta er leiðinlegur samanburður, það er leiðinlegt að bera saman tölur og fólk, en samanburðurinn er hérna af því að við tökum ákvarðanir um það hvers konar heilbrigðiskerfi við viljum hafa. Samkvæmt þessu erum við komin í fullfjármagnaða geðheilbrigðisáætlun. Frábært. Hvað hefur það kostað okkur að gera það ekki fyrr? er spurning sem við eigum erfitt með að svara en við getum auðveldlega svarað spurningunni um bein peningalán. Það er eiginlega miður að við höfum ekki betri samanburð þarna á milli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Það er alveg rétt hjá honum enda verður umræða hér á morgun um hvernig við förum með fjármunina í einstökum liðum. Þá kemur það sem hann ber saman, sem er vissulega flókið, að bera saman peninga og líf, en það er ekki bara spurning um peninga þótt það sé oft. Við höfum gert vel og forgangsraðað sem sést vægast sagt á þessu fjárlagafrumvarpi en það snýst ekki heldur bara um peninga því að líf snúast líka um það hvernig við ætlum að hátta heilbrigðisþjónustunni, hvort sjúklingarnir séu í forgangi og í grunninn það mikilvægasta í kerfinu eða kerfið sjálft og ríkið. Ég held að það sé kannski helmingur á við peningana hvað skiptir miklu máli að gera kerfið rétt, hvernig við ætlum að hagræða því en ekki aðeins peningarnir. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði um geðheilbrigðisstefnuna. Fyrsta geðheilbrigðisstefnan var sett hér fyrir nokkrum kjörtímabilum og er nú að fullu fjármögnuð. Þar er ærið verkefni. Við sjáum líka í löndunum í kringum okkur að það hefur reynst flókið því að það hefur stækkað gríðarlega mikið á síðustu árum, en ekki síst vegna þess að umræðan er komin á miklu hærri stað þar sem fólk er óhræddara við að tala. Ég er nefnilega ekki viss um að vandamálið sé miklu stærra í dag en það hefur verið áður. Fólk er óhræddara við að tala um það, umræða um geðheilbrigðismál og þau líf sem við missum vegna geðheilbrigðismála er miklu meira uppi á yfirborðinu. Þess vegna gleðst ég yfir því hvernig við höfum brugðist við með bæði skýrri geðheilbrigðisstefnu og fjármagni.
Herra forseti. Mig langar að eiga orðaskipti við hv. þingmann því að ég veit að henni er annt um ríkiskassann og vill ekki að hér séu of háir skattar og það er virðingarvert, hún er alveg heil í sinni afstöðu hvað það varðar. Ég get alveg tekið undir það að skattar eiga ekkert að vera of háir, þeir eiga bara að vera nægjanlega háir til að standa við það sem við lofum kjósendum okkar. Hversu háir þeir eiga að vera, þar greinir okkur kannski á. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann um eitt. Þegar við vinstra megin við miðju köllum eftir auknum ríkisútgjöldum erum við alltaf rukkuð um: Hvar ætlið þið að fá peningana? Ég hef ítrekað nefnt úr þessum ræðustól hvers konar tekjuúrræði eru vannýtt. Ég ætla ekki að fara sérstaklega yfir það hér. En hv. þingmaður kallar hins vegar líka eftir hagræðingu. Gott og vel. Það má eflaust alltaf hagræða einhvers staðar. En þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvar vill hún eiginlega hagræða? Ég krefst eiginlega svara frá henni þar sem hún er að benda sérstaklega á að hér hafi kerfið bólgnað út að hennar mati. Hvar ætlar hún eiginlega að skera niður eða hagræða, hvernig sem við orðum það? Er það hjá löggæslunni? Er það spítalinn? Er það skólinn? Hjá öryrkjum? Eldri borgurum? Framhaldsskólinn? Eru það samgöngurnar? Hvar má sjá þessa hagræðingu? Það er sérstaklega áhugavert að setja þetta í samhengi í ljósi þess að hv. þingmaður er einn af forystumönnum Sjálfstæðisflokksins og ég minntist fyrr í morgun á landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins þar sem einmitt var talað um að skera niður ríkisútgjöld um 300 milljarða, 10% af landsframleiðslunni. Það er ansi blóðugur niðurskurður. Hvar ætlar Sjálfstæðisflokkurinn að skera niður, finna þessa 300 milljarða? Hvar ætlar Sjálfstæðisflokkurinn að hagræða sem hv. þingmaður ítrekað nefnir að sé svo nauðsynlegt að gera?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar og tek undir það að mér finnst vægast sagt nægjanlega háir skattar hérlendis, enda hefur það sýnt sig ef við horfum á fjárlög síðustu ára að það hefur ekki þurft til þess að efla grunnstoðir samfélagsins sem hv. þingmaður kýs auðvitað að nefna hér sem aðalatriði þess sem ríkið fjármagnar og ég tek undir að eigi að vera á forræði ríkisins. Það hefur ekki þurft að hækka skatta til þess einmitt að efla allar þessar stoðir, koma betur við barnafjölskyldur og láglaunafólk t.d. með barnabótum og fleira. En svo spyr hann mig hvar ég vilji skera niður. Á bls. 81 er t.d. kafli um betri rekstur. Með aðeins betri rekstri og eins og ég nefndi í ræðu minni áðan, hagræðingu og tæknivæðingu, sem ríkið virðist oft vera of seint að grípa til, mætti spara hundruð milljóna, bæði þegar það hættir að senda bréfpóst, gerir stærri hugbúnaðarsamninga og gerir þinglýsingar rafrænar og svo mætti áfram telja. Ríkið er bara oft of svifaseint í svo mörgum málum. Þar tel ég mikilvægt að hagræða. Svo get ég auðvitað nefnt fjölda annarra mála sem ég tel að ríkið þyrfti ekki endilega að sinna sem bitnar þó ekki á þessari grunnþjónustu sem hv. þingmaður nefnir í andsvari sínu. Við erum sammála um hvernig ríkið eigi að fjármagna ákveðna grunnþjónustu. Það þýðir þó ekki að það sé ekki hægt að gera betri samninga. Mönnum hefur orðið tíðrætt um að Áfengisverslun ríkisins kostar ákveðna fjármuni fyrir ríkið. Ég tel óþarfa að Ríkisútvarpið sé jafn stórt og það er. Ég gæti haldið áfram að telja upp. Mikilvægast er að betri rekstur hins opinbera og enn þá meiri forgangsröðun í þessa grunnþætti sem við höfum verið að forgangsraða í undanfarið mun skila sér [[Forseti hringir.]]í minna bákni.
Herra forseti. Já, báknið, hið tíðrædda bákn. Með fullri virðingu fyrir rafrænum þinglýsingum eða hætta að senda bréfpóst, það eru engir 300 milljarðar þar. Auðvitað má hagræða á ýmsum stöðum, ég átta mig alveg á því, en 300 milljarðar er ansi há upphæð. Það eru ekki margir mánuðir síðan landsfundur Sjálfstæðisflokksins ályktaði einmitt um þetta. Ég geri ráð fyrir að flestir þingmenn þess ágæta flokks hafi samþykkt það. Þannig að aftur kalla ég eftir skýrari svörum. Hvar ætlið þið að finna stóru tölurnar? Hér nefnir hv. þingmaður líka að það er ýmislegt sem ríkið ætti ekki að standa í. Hvaða verkefni er það? Hún nefnir ÁTVR. Get ég fengið frekari skýringu á því, fleiri verkefni? Hvar dregur flokkurinn mörkin? Hvað á ríkið að gera og hvað ekki? Nú er þessi flokkur nánast alltaf í ríkisstjórn, búinn að vera það síðan við fengum lýðveldið. Tækifærin eru ansi mörg til að bregðast við. Mér finnst oft Sjálfstæðismenn segja eitt hér og annað úti í samfélaginu. Það finnst mér svolítið sérkennilegt. Þið stærið ykkur af bólgnu fjárlagafrumvarpi sem þið teljið fullnægja flestum þörfum, en þegar þið yfirgefið þennan sal þá er komið að því að boða niðurskurð. Þetta er svolítið sérkennilegt. Varðandi skattbyrðina. Það er áhugavert að hv. þingmaður talar um að hér eigi ekki að hækka skatta. Skattbyrðin hefur hins vegar aukist hjá einum hópi, það er rétt, það er hjá tekjulægsta hópnum. Það hefur gerst undanfarin ár. Af hverju gerist það? Það er vegna þess að persónuafslátturinn hefur m.a. setið eftir. Hann er núna 53 þús. kr., hann hefði verið 74 þús. kr. ef hann hefði fylgt launavísitölu. Síðan er búið að grafa undan bótaúrræðunum, þessum velferðarúrræðum eins og barnabótum og vaxtabótum sem einmitt „targeterar“ þá sem lægstar tekjurnar hafa. Þess vegna hefur skattbyrði hjá tekjulægsta hópnum og millitekjuhópnum verið að aukast. Þegar Samfylking var síðast í ríkisstjórn þá settum við 100 milljarða kr. í vaxtabætur og barnabætur á kjörtímabilinu. Þá lækkaði skattbyrðin [[Forseti hringir.]]hjá tekjulægsta hópnum samkvæmt úttekt sem var gerð uppi í háskóla. [[Forseti hringir.]]Hér skiptir pólitíkin ansi miklu máli þegar kemur að skattbyrði og skatthlutfalli.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ræða mín fjallaði nú aðallega um að það sem lægri skuldir þýða eru minni vaxtagreiðslur. Tugir milljarða í minni vaxtagreiðslur gera okkur auðvitað kleift að standa mun betur að þeim málum sem við ætlum að sinna. Hvaða mál eru það sem Sjálfstæðisflokkurinn eða ríkisstjórnin, hv. þingmaður spyr reyndar bara um Sjálfstæðisflokkinn, vill að ríkið sjái um? Það eru þessir grunnþættir sem hann nefndi sjálfur í fyrra andsvari, það eru samgöngumál, menntamál, heilbrigðiskerfið, almannatryggingakerfið fyrir eldri borgara og öryrkja og það eru dómstólar og löggæsla landsins. Það eru þessir grunnþættir þar sem við ætlum að gera vel og einbeitum okkur að forgangsraða í. Aðrir þættir eru ekki jafn mikilvægir, þetta eru grunnþættirnir sem við eigum að forgangsraða í og þar eigum við að gera vel og vanda okkur, sjá hvar við getum gert betur og halda áfram að byggja upp. Það er nákvæmlega það sem þessi fjárlög og síðustu fjárlög hafa verið að gera. Það sem ég var einungis að benda á í ræðu minni var að það er ekki alltaf þörf á meiri útgjöldum og það heyrist hér í þingsal og í öðruvísi umræðum um fjárlög þó að það heyrist ekki frá hv. þingmanni sem er einn af þeim sem biðja alltaf um meira og meira, meiri útgjöld. Það sem ógnar þeim stöðugleika sem við búum við er einmitt ef við höldum ekki stefnunni og förum út af sporinu. Ég held að það myndi koma verst niður á því fólki sem okkur er öllum svo umhugað um og viljum gera vel við ef stöðugleikinn helst ekki í sama horfi og við höfum haldið honum síðustu ár.
Herra forseti. Ég ætla að taka það fram í upphafi að þótt við forseti séum kannski ósammála um það þá er ég ánægður að hafa hann sem bakhjarl hér, þótt hann sitji nú ekki í varðhaldi, en vona að hann fái ekki blóðnasir af leiðindum yfir ræðunni. Fyrst að því sem hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir sagði. Okkur greinir nefnilega á um ótal aðra hluti en bara hvernig eigi að verja þeim fjármunum sem fara í þessar fjórar, fimm grunnstoðir. Hér hefur komið fram það sjónarmið að við eigum eiginlega að einskorða okkur við það og ekkert annað. Hún nefnir RÚV. Ég myndi vilja nefna menningu og listir og annað slíkt sem er forsenda þess að við getum byggt land sem stenst samkeppni við aðrar þjóðir. Ég held að það væri ofboðsleg skammsýni að fara að keyra á samfélagsgerð sem gerði ekki ráð fyrir neinu öðru en þeim grunnþörfum að geta sofið, borðað og klætt okkur. Í því finnst mér birtast fátækleg og döpur framtíðarsýn fyrir þjóðina. Það er sama hvort okkur líkar það betur eða verr, við erum að keyra inn í vetur sem verður okkur mjög erfiður. Það eru stórir hópar fólks sem eiga fullt í fangi með að lifa sómasamlegu lífi og gera réttmætar kröfur til launahækkana í vetur. Á hinn bóginn er loftið aðeins að leka úr efnahagsblöðrunni og það er kólnun í efnahagslífinu. Skart fall íslensku krónunnar síðustu daga hringir líka viðvörunarbjöllum. Samkvæmt sumarkönnun Gallups hafa stjórnendur í íslensku efnahagslífi einnig áhyggjur af versnandi aðstæðum á næstu mánuðum. Ráðherra talaði um í morgun að íslenska krónan hefði haldið uppi góðum lífskjörum í landinu síðustu ár. Krónan er engin forsenda lífskjara. Hún hefur stundum komið okkur til hjálpar og hún hefur stundum komið okkur í bölvuð vandræði. Hún er kannski Loki Laufeyjarson í efnahagsmálum og menn greinir á, en hún skapar ekki stöðugleika. Það gerir allt annar hlutur sem við skulum ræða á eftir. Það er íslenskur almenningur og atvinnulífið sem hefur komið okkur á þann stað sem við erum á núna. Þegar hæstv. ráðherra talar um að ríkissjóður verði í þeim aðstæðum að finna ákveðið jafnvægi þá er allt í lagi að velta því fyrir sér hver eigi að bera uppi það jafnvægi. Hver ber kostnaðinn af því jafnvægi? Ég held að við þekkjum það allt of vel. Við vitum að lækkun gengisins mun geta haft í för með sér verðbólgu, hærri vexti og það mun leggjast þyngst á launafólk. Í þessu tilfelli það launafólk sem naut góðærisins ekki í sama mæli og mörg okkar og átti fullt í fangi með að halda sjó í blússandi gengi. Þá er örlítil hækkun persónuafsláttar og dálítil aukning barnabóta fljót að fjúka af öðrum ástæðum. Mér fannst líka athyglisvert að þegar hæstv. fjármálaráðherra kynnti fjárlög á blaðamannafundi og útskýrði þær agnarsmáu aðgerðir sem á að fara í, og eru að mörgu leyti góðar og mér finnst betri leið en flög tekjuskattslækkun, gaf hann líka í skyn að búið væri að þenja svigrúmið til hins ýtrasta, sem þýðir væntanlega að ríkisstjórnin hefur engin spil uppi í erminni. Í gær talaði hann hins vegar um að maður ætti aldrei að gera áætlanir miðað við bestu mögulegu skilyrði. Nú er ljóst að forsendur sem lágu til grundvallar fjárlögum og fjármálaáætlun a.m.k. eru allt aðrar. Þær gerðu ráð fyrir samfelldu hagvaxtarskeiði í 13 ár og sama krónugengi í þrjú ár. Við erum kannski að fara að horfa á allt aðra hluti. Í andsvörum í morgun spurði einn hv. þingmaður hæstv. ráðherra hvernig ríkisstjórnin ætlaði að bregðast við ef hér gerðust alvarlegir hlutir í atvinnulífinu. Hann vitnaði í samtal við dóttur sína sem spurði hann: Pabbi, hvað gerist ef við lendum í árekstri? Hann svaraði henni: Við verðum bara að vona að hann verði ekki harður. Herra forseti. Þetta er fallegt og nærgætið svar þegar talað er til barnsins síns en það er auðvitað ekki ásættanlegt svar til að róa fólk þegar er að kólna í efnahagslífinu og við sjáum fram á harða kjarabaráttu. Ef maður á að aka á vegum þar sem er raunveruleg hætta á að maður lendi í slysi þá þarf maður að keyra varlega. Það er margbúið að vara við því að hinn fordæmalausi efnahagsvöxtur muni ekki vara að eilífu. Við slíkar aðstæður eiga stjórnvöld að hafa vaðið fyrir neðan sig. Ég er þeirrar skoðunar, eins og flestir þingmenn, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason, að nauðsynlegt var að ráðast í mikla styrkingu innviða. Fyrir því töluðu allir flokkar fyrir síðustu og þarsíðustu kosningar. En mér finnst skorta að við séum öll sammála um að líka þurfi bæta mikið kjör þeirra sem verst hafa það. Við þær aðstæður er aðeins eitt svar, ef það á að lofa hlutunum. Þar kann okkur einfaldlega að greina á. Samfylkingin hefur alltaf talað mjög skýrt fyrir því að samhliða eyðslu þurfi líka að afla tekna til að halda jafnvægi. Við höfum talað um að ónýtt færi séu til tekjuöflunar. Ég held að við öll hefðum getað lagt aðeins meira af mörkum og mörg sjávarútvegsfyrirtækin hefðu eflaust getað gert það líka. En grundvallarhlutverk okkar núna snýr að því að dreifa byrðum jafnar þar sem meðaltekjufólki og lágtekjufólki er hlíft. Síðan er að endingu, svo maður haldi áfram með líkingu um akstur, besta leiðin að þræða ekki þröngar og hlykkjóttar götur sem um fer mikil umferð og eru með mörgum blindhæðum heldur velja beinni og öruggari leið og betri bíl. Þess vegna komum við alltaf að þeirri spurningu aftur hvort við verðum ekki að fara að stefna að öruggari gjaldmiðli sem býður upp á meiri fyrirsjáanleika, bæði fyrir fyrirtæki og ekki síður almenning. Litlu aðgerðirnar, sem þó eru betri en á horfðist í vor, eru of máttlausar og mæta ekki réttmætum kröfum launafólks. Það er ekki svartsýnisraus í mörgum stjórnarandstöðuþingmanni heldur hafa einfaldlega fjölmargir hagsmunaaðilar tjáð sig um fjármálafrumvarpið á síðasta sólarhring. Formenn ýmissa verkalýðshreyfinga hafa gagnrýnt það og talað um að ekki sé gengið nógu langt þegar kemur að stuðningi við barnafjölskyldur og launafólk, metnaðarleysið sé algert þegar kemur að því að tryggja viðunandi lífskjör. Stúdentaráð Íslands hefur einnig gagnrýnt frumvarpið harðlega og sagt ljóst að ekki eigi að standa við kosningaloforð hvað varðar framlög til háskólanna. Háskólarnir fá í rauninni helmingi minna en lofað var í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Svona mætti lengi telja. Manni sýnist líka að framlög til sjúkrahúsþjónustu séu ekki fullnægjandi og það vanti jafnvel talsverða peninga upp á að hægt sé að halda sjó. Löggæslan í landinu fær allt of litla fjármuni. Það er hægt að fara mjög víða um þetta. Samgönguáætlun er enn vanfjármögnuð. Styrkir til almenningssamgangna hækka einungis um 150 millj. Það er ótrúlega sérkennilegt þegar maður horfir á ágætisáform ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum að sú upphæð skuli ekki vera hærri og að menn skuli ekki leggja fé í borgarlínu, sem eru hvort tveggja aðgerðir sem myndu skila ótrúlega miklum árangri í baráttunni gegn loftslagsógninni. Ég get farið víðar. Framlög til þróunarsamvinnu eru einungis helmingurinn af því sem sum nágrannaríki leggja í málaflokkinn. Það er ágætt að minna sig á að við erum 11. ríkasta land í heimi. Framlög til útlendingamála lækka um 40 milljónir. Það er af mörgu að taka. Að lokum stendur uppi, finnst mér, að þótt ýmislegt megi tína til jákvætt í fjárlögunum þá vantar alla framtíðarsýn, stefnufestu og einbeittan vilja til að leggjast á sveif með þeim hópum sem veikast standa í samfélaginu. Það kemur ekki á óvart. Þetta eru tveir gjörólíkir flokkar sem eru að miðla málum og útkoman verður einhver grámi sem engu mun skila fyrir okkur nema rétt til að halda í horfinu.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekkert að fara lengra út í þessa samlíkingu með umferðina, en maður fer auðvitað út í umferðina með beltin spennt, keyrir varlega. Þannig er nú í efnahagsmálunum að við horfum fram á veginn á grundvelli opinberrar þjóðhagsspár. Þegar menn koma og segja: En hvað ef það gerist eitthvað allt annað en menn spá fyrir um í náinni framtíð? Þá er svo sem í fyrsta lagi það að segja að maður ætti ekki að byggja á einhverri allt annarri spá en þeirri opinberu, hvorki þegar hún er bjartsýnni né svartsýnni. Hins vegar skiptir öllu máli að vera búinn að búa í haginn og nýta góða tíma til þess að vera þá í stakk búinn til þess að takast á við slíkar aðstæður. Ég tel mig hafa fært rök fyrir því hér að við höfum gert það. Það er enginn glannaskapur fólginn í því hvernig við leggjum þessi mál upp. Hins vegar langar mig til að koma hingað upp aðeins til þess að ræða um gjaldmiðilinn. Þegar krónan styrkist og styrkist, heldur áfram að styrkjast vegna þess að samsetning hagkerfisins er að breytast, gjaldeyrir flæðir inn út af fleiri ferðamönnum, ný þjónustugrein verður til, þá er gjaldmiðillinn að gera nákvæmlega það sem við ætlum honum að gera. Það getur í mínum huga ekki verið markmið að hafa stöðugan gjaldmiðil og hafa hann bara alltaf stöðugan óháð því sem er að gerast í hagkerfinu, þá gerir gjaldmiðillinn ekki það sem hann ætti að vera að gera. Það hefði t.d. verið mjög hættulegt að binda íslensku krónuna fasta við evruna og skipta síðan yfir í evru á mjög veikri krónu og fara í gegnum það sem gerst hefur síðan með stórauknum komum ferðamanna með gjaldmiðil sem endurspeglar einhvern allt annan veruleika, kulnun á myntkerfi evrunnar. Þá lenda menn í svipaðri krísu og Svíar hafa dálítið verið að glíma við þar sem þeir hafa bara alls ekki neina stjórn á málum.
Herra forseti. Ég er í sjálfu sér ekki að gagnrýna að hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin taki mið af einhverri þjóðhagsspá. Ég er einfaldlega að benda á að þjóðhagsspá á Íslandi hefur hugsanlega bara takmarkaðra forspárgildi en ef um væri að ræða slíka spá víða annars staðar. Krónan getur ýkt sveiflur og verið orsök fyrir ýmsum hlutum. Hún bitnar líka á atvinnugreinum. Við getum talað um nýsköpunarfyrirtæki sem byggja nánast allt sitt á mannauði og horfa á það milli ára að allur hagnaður hverfur og það þarf að fara að segja upp fólki þó að fyrirtækið gangi ágætlega, bara vegna þess að gengið sveiflast. Ferðaþjónustan, það væri dálítill lúxus ef við hefðum það stóra mynt núna þegar ferðamönnum til landsins fjölgar margfalt, að eina sem við þyrftum að velta fyrir okkur væri að byggja upp innviði fyrir ferðamennina, passa náttúruna og hugsa um slíka hluti, en fá ekki líka sem afleiðingu ofris krónunnar, sem kom almenningi ágætlega tímabundið en setur svo önnur fyrirtæki í vandræði. Þetta getur ekki verið ákjósanlegt. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra á móti: Hefði honum ekki á margan hátt liðið betur ef hann hefði lagt fyrir fjárlagafrumvarp og fjármálaáætlun þar á undan við þær aðstæður að hann byggi við gjaldmiðil sem hann vissi að sveiflaðist töluvert minna a.m.k. en krónan?
Virðulegi forseti. Ég held að það varði mestu að gjaldmiðillinn endurspegli ástandið í hagkerfinu, að þegar harðnar á dalnum í hagkerfinu sé eðlilegt að gjaldmiðillinn gefi eftir gagnvart öðrum gjaldmiðlum þar sem ekki árar eins. Þegar uppgangur er, uppsveifla, mikil eftirspurn er eftir því að koma hingað, innstreymi gjaldeyris eins og verið hefur, er eðlilegt að gjaldmiðillinn styrkist. Smám saman verður landið dýrara og það getur haft áhrif, nákvæmlega eins og við sjáum í dag. Aðalatriðið er að krónan hefur verið í styrkingarfasa á sama tíma og við höfum haft viðskiptajöfnuð. Það var hins vegar ákveðið óheilbrigðismerki, ef maður mætti orða það þannig, að sjá svona sterka krónu þegar viðskiptahallinn var jafn gríðarlegur og var hér í aðdraganda hrunsins. Þá eru undirliggjandi kraftar að verkum sem ekki hafa með hina raunverulegu stöðu efnahagsmála eða styrk efnahagsmála að gera. Þá skapast hætta á því að menn taki út lífskjör á kostnað framtíðarinnar, eins og þá gerðist. Og við þurftum að skila þeim lífskjörum harkalega til baka í hruninu. Það er þetta samhengi hlutanna sem ég legg áherslu á. Vissulega er mikilvægt að reyna að draga úr sveiflum eftir því sem hægt er. Ég tel að við séum á góðri leið með að fá meira jafnvægi í hagkerfið með því að það eru fleiri stoðir sem bera uppi útflutningsgreinarnar og það er betra samspil í dag en lengi hefur verið á milli opinberra fjármála og peningamálastefnunnar o.s.frv. Það mun hjálpa til við að fá meiri stöðugleika í gjaldmiðilinn og eftir atvikum að fá hér að jafnaði lægri vexti. En það er ekki góð ráðlegging að taka upp gjaldmiðil sem hefur eitthvert virði sem tengist öðrum myntsvæðum, öðrum hagkerfum, og endurspeglar ekki það sem er að gerast hér. Að minnsta kosti verður að ganga að því með opin augun að menn tala um að taka hagsveiflurnar út [[Forseti hringir.]]í gegnum vinnumarkaðinn.
Herra forseti. Nú virðist hæstv. fjármálaráðherra hafa komist að þessari skoðun sem hann var ekki á fyrir 12 árum síðan og væri fróðlegt að vita hvaða bækur hann hefur lesið því til stuðnings. Ég mæli þá með því að ráðherra fari í fyrirlestraferð til Evrópu og kynni kosti þess að vera með lítinn gjaldmiðil sem sveiflast mikið og leggi það til við þessar þjóðir að þær taki aftur upp sínar myntir. Ég hef þá trú að við eigum eftir að vera í miklu meiri samskiptum við umheiminn. Það er nauðsyn fyrir okkur. Þannig hefur það reyndar alltaf verið þegar við höfum átt meira samstarf við útlönd. Þegar viðskiptafrelsi hefur opnast hefur það gagnast okkur. Við sjáum það líka að stór nýsköpunarfyrirtæki eins og ég nefndi áðan, við getum nefnt CCP, sem hafa talað opinskátt um að það sé erfitt að starfa á Íslandi. Ef við ætlum að eiga einhvern möguleika á að vera í fremstu röð í þeim breytingum sem eiga sér stað núna með sífelldum tækniframförum verðum við að búa þessum fyrirtækjum betri og stöðugri umgjörð. Svo skulum við ekki gleyma því að á endanum er það alltaf almenningur í landinu sem borgar brúsann þegar gengið fellur. Þannig hefur það alltaf verið, bæði þegar ráðherrar keyptu sér bíla og felldu gengið handvirkt daginn eftir, en líka núna þegar mikil opin alþjóðleg viðskipti geta haft gríðarleg áhrif á stuttum tíma á fall gjaldmiðilsins. Þá verður það almenningur sem borgar brúsann. Það er ömurlegt núna við þær aðstæður þegar tugir þúsunda manna náðu heldur varla að fóta sig í góðærinu.
Hæstv. forseti. Mig langar eiginlega til að eiga orðastað við hæstv. fjármálaráðherra, ég fagna því mjög hversu þaulsætinn hann hefur verið við umræðuna, því að mig langar að ræða við hann sem fagráðherra vegna þess að hann verður ekki hér á morgun. Það þykir mér miður vegna þess að undir hans ráðuneyti heyra veigamiklar stofnanir sem ég hefði gjarnan viljað eiga við hann orðastað um. Áður en ég geri það vil ég fagna sérstaklega því sem fram kom í andsvari hæstv. ráðherra rétt áðan í umræðunni þar sem hann lýsti áhuga sínum til þess að halda vöxtum á Íslandi lágum. Velkominn í hópinn, hæstv. ráðherra. Það fyllir mann nokkurri bjartsýni, að vísu í bland við það sem kom út í gær, þ.e. fundargerð peningastefnunefndar Seðlabanka Íslands um að halda hér óbreyttum stýrivöxtum. Hún er náttúrlega jafn óskiljanleg og allar aðrar slíkar fundargerðir sem komið hafa fram í nokkur misseri, því að það skiptir engu máli hvernig ástandið er í umheiminum eða hvernig árar á Íslandi, að vaxtaákvarðanir Seðlabankans lifa sjálfstæðu lífi að því er virðist. Það vekur líka upp umræðu eða spurningu um annað. Ég fékk 28. júní síðastliðinn þegar þingið var farið í frí svar við fyrirspurn sem ég beindi til hæstv. ráðherra einhvern tímann í mars ef ég man rétt eða febrúar um innflæði kviks áhættufjármagns. Í ljós kom að árið 2017 höfðu flætt hingað inn tæpir 134 milljarðar á móti 95 árið áður. Þetta er náttúrlega afleiðing af þeirri vaxtaveislu sem hér er boðið upp á meðal annars og pumpar upp gengi krónunnar sem hefur komið í ljós að veldur nokkrum atvinnugreinum erfiðleikum, tímabundið alla vega. Þá spyr maður líka, af hverju í ósköpunum lækkuðu menn ekki vexti, stýrivexti, myndarlega árið 2015 þegar a.m.k. sá sem hér stendur mælti mjög með því? Það hefði væntanlega komið í veg fyrir þessa gríðarlega miklu styrkingu krónunnar og það hefði örugglega sparað mönnum í ferðabransanum og í fiskvinnslunni nokkrar áhyggjur hef ég trú á og hefði klárlega ekki pumpað inn verðbólgu. Klárlega ekki. Við erum enn í því að ryksuga hingað inn peninga, áhættufé, vegna þess að við bjóðum upp á vaxtastig sem er hvergi annars staðar til. Það verður engin breyting á því meðan slík stefna er uppi. Ég hnýt líka um það þegar maður les þessi fjárlög að þá fyllist maður svolítið söknuði yfir því að ekki skyldi vera farið að ráðum okkar Miðflokksmanna í vor um það að Arion banki yrði tekinn yfir og allur hagur af því að selja bankann eða hluta af honum kæmi inn í ríkissjóð vegna þess að við erum með fjárlög upp á 29 milljarða í afgang. Þá var verið að greiða út hluthöfum Arion banka 10 milljarða í arð um daginn. Stærsti bitinn sem óseldur er í þeim banka er Valitor, sem er líklega bókfærður upp á um 17 milljarða í bókum bankans, væntanlega 70–80 milljarða virði. Ég hefði glaður viljað sjá þá peninga enda í ríkissjóði, enda gamall innheimtumaður hans, í staðinn fyrir að sjá þá enda í vogunarsjóði einhvers staðar í and… afsakið, herra forseti, það má ekki segja. Þannig að þetta hryggir mig nokkuð. Nú fer um mig nokkur hrollur líka vegna þess að hér er boðað að heimild sé til að selja Íslandsbanka. Í ljósi þess hvernig menn fóru að ráðum okkar - eða fóru ekki að ráðum okkar Miðflokksmanna um Arion bankann, þá hef ég áhyggjur af því hvernig sú sala muni fara fram, virkilega, og ég held réttmætar. Þar inni er fyrirtæki sem heitir Borgun og við höfum áður farið flatt á því að selja það fyrirtæki eða hluta þess svo það sé sagt. Mig langaði hins vegar að tala við hæstv. ráðherra um þrjú embætti sem undir hann heyra, þ.e. tollgæsluna, ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra. Það er talað nokkuð um þessi embætti á bls. 222 og 223 í þessu ágæta fjárlagafrumvarpi. Þar segir að markmiðið í málaflokknum sé að bæta skattskil og öflun tekna til sameiginlegra útgjalda. Ég hrópa að sjálfsögðu húrra fyrir því. Það segir líka að skattrannsóknir og eftirlit eigi að efla m.a. með áherslu á áhættustjórnun, vinnutillögur starfshópa um frekari aðgerðir gegn skattundandrætti og skattaskjólum. Þetta kallar líka á húrrahróp. En ég sé enga peninga þarna til þess að framkvæma þetta. Það kemur fram aðeins neðar að fjárheimildir, þ.e. þegar maður tekur frá launahækkanir, hækki um tæpar 150 milljónir, þar af fara 130 milljónir til þess að endurbæta búnað á Keflavíkurflugvelli í anda Schengen-samkomulagsins, allt gott um það, en það er hvergi krónu að sjá til að fjölga þarna höndum eða hugum. Ég hef sagt það áður að tollgæslan er mjög fjársvelt og eftirlit hennar er í sjálfu sér kraftaverk. Þar er unnið kraftaverk á hverjum degi. Menn vinna þar mjög gott starf við mjög erfiðar aðstæður. Við verðum ef við ætlum að ná árangri - þetta snýst ekki bara um innheimtu króna í ríkissjóð þó að þær séu mikils virði og maður veit náttúrlega að efld tollgæsla mun skila peningum í ríkissjóð. Það liggur fyrir. Það er reynsla fyrir því. Það mun gerast. Það eru hins vegar ýmis óæskileg aukaefni sem við viljum að tollgæslan finni og komi í veg fyrir að komist inn í landið. Ég hjó eftir því í umræðum um stefnuræðu, þ.e. hjá hæstv. heilbrigðisráðherra í gærkvöldi, að hún hefur sett nýja reglugerð um lyfseðilsskyld lyf, þ.e. magn þeirra sem má koma með til landsins, og boðaði hert eftirlit. Ég spyr: Hver á að annast þetta eftirlit? Tollgæslan er full … af þeim verkefnum sem hún er að vinna núna. [[Hávaði utan húss.]]- Það er engu líkara en við séum stödd á Landspítalalóðinni núna. - En þarna þarf að bæta í til að við getum náð árangri. Eins er það að ég fagna þeim markmiðum sem hér koma fram sem varða bæði skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra. Ég veit að ríkisskattstjóri hefur verið með herferð í gangi eða átak til þess að efla innheimtu t.d. í veitinga- og ferðabransanum, hefur gengið þokkalega. Því ber að fagna. En það er á sömu bókina lært, þar er ekkert fé. Ef við ætlum að fá betri innheimtu, ef við ætlum að fá meiri innheimtuárangur - sá sem hér stendur er ekki talsmaður skattlagningar, hann er hins vegar mikill talsmaður skattinnheimtu, hann vill að gjöld séu innheimt sem búið er að leggja á. Því hvet ég til þess að bætt verði úr í meðferð þingsins á frumvarpinu. Nú bendi ég enn á það sem ég benti á í fyrra, ég gæti tekið aðra löggæslustétt hér inn, þ.e. lögregluna, vegna þess að bara á höfuðborgarsvæðinu vantar milljarða á ári til þess að koma lögreglunni í svipað ástand og hún var fyrir 17 árum, þ.e. fjöldi lögregluþjóna á íbúa að teknu tilliti til ferðamennskuaukningar, að hluta til, o.s.frv. Þar eru menn komnir algjörlega að fótum fram og eru að forgangsraða verkefnum. Menn eru að forgangsraða verkefnum. Ef á okkur er ekið eða ráðist hér fyrir utan húsið þá lendum við einhvers staðar í forgangsröð. Það er sjálfsagt einhver annar sem er verr farinn einhvers staðar annars staðar í bænum, þá hefur hann náttúrlega að sjálfsögðu forgang. Þetta er ólíðandi ástand. Ef ekki verður brugðist við því núna mun illa fara. Ég veit um þá peninga sem settir eru í löggæsluna eða lögregluna í þessu frumvarpi, þeir fara flestir suður á Keflavíkurflugvöll í landamæragæslu, það er vel, en okkur vantar götulögregluna, okkur vantar almenna lögreglumenn. Ég hef sagt það áður og ætla að ítreka það enn einu sinni, að til þess að koma einum sólarhringsmanni í vinnu hvort sem er hjá tollgæslu eða lögreglu, þarf að ráða fimm. Eitt sólarhringsstöðugildi eru fimm menn miðað við 12 tíma vaktir. Þetta þurfum við að hafa í huga. Þess vegna kostar þetta peninga. En auðvitað verðum við að gera þetta vegna þess að við verðum að tryggja öryggi borgaranna og við verðum að tryggja landamæri landsins. Það er það sem við verðum að gera. Því spyr ég ráðherra: Hvað hyggst hann gera til að koma að því áhugamáli okkar sameiginlega að lækka vexti? Hvað ætlar hann að gera til að hjálpa við að tollurinn geti eflt sitt eftirlit? Hvað ætlar hann að gera til að ná markmiðum þeim sem sett eru hér fram um bætta innheimtu opinberra gjalda, bæði hjá ríkisskattstjóra og hjá skattrannsóknarstjóra?
Virðulegi forseti. Fyrst þetta með vextina. Ég held að það hafi gegnum tíðina talsvert skort á að við tryggðum að opinber fjármál, þá á ég að sjálfsögðu bæði við ríki og sveitarfélög, toguðu í sömu átt og Seðlabankinn hverju sinni. Ég tel líka að við höfum á köflum ekki haft nægilega skýra mynd af því sem var að gerast á hverjum tíma í hagkerfinu. Ég tel að með betri hagtölum, bættri áætlunargerð, skýrari markmiðum, eins og við höfum sett t.d. í fjármálareglunum, frekari umbótum á regluverki og lögum, eins og við t.d. stefnum að núna varðandi stjórn peningamála í kjölfar skýrslu um þau efni, séum við að færast mjög í rétta átt. Eitt af því sem rætt hefur verið um í því samhengi er hvort menn eigi að horfa til húsnæðisþáttarins við verðbólgumælingar. Ég vísa til umræðu um það á árinu. Ég tel að ef við vöndum okkur í öllu þessu og förum ekki fram úr okkur í útgjöldum hjá hinu opinbera - og við höfum verið að ræða um hvort við eigum ekki að horfa á fjármál hins opinbera út frá þeim hagrænu áhrifum - ef við förum að gera það í auknum mæli getum við dýpkað umræðuna um það hvort við séum að leggja Seðlabankanum lið við að standa við verðbólguloforðið, loforðið um að gildi peninganna verði nokkuð stöðugt og verðbólgan að jafnaði ekki yfir tveimur og hálfu prósentustigi. Þetta eru allt þættir sem ég tel að get spilað saman til að lækka vexti. Fyrst menn ræða um vexti vil ég ítreka það sem ég hef áður sagt í dag að vextir eru lágir í dag í sögulegu samhengi og það er vegna þess að við erum að ná árangri. Húsnæðisvextir í dag eru líklega þeir lægstu sem hafa boðist, a.m.k. síðan ég fæddist.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Þegar hann segir að við höfum kannski ekki haft nógu skýra mynd af því sem er að gerast í hagkerfinu á hann væntanlega við Seðlabankann, því að ákvarðanir Seðlabankans undanfarin misseri benda til þess að þeir hafi alls ekki haft skýra mynd af því sem er að gerast í hagkerfinu, hvorki inn á við né út á við. Ég get alveg tekið undir það með ráðherra og fagna því. Ég vil líka fagna því að hann drepur á mál sem ég hafði ekki rænu á að minnast á í ræðu minni, þ.e. húsnæðisþátt í vísitölu. Þar fluttum við Miðflokksmenn þarft og gott mál í vor sem vísað var til ríkisstjórnarinnar. Það væri fengur að því að heyra frá hæstv. ráðherra hvar málið er statt. Er það komið á einhvern rekspöl? Við flytjum þetta mál að sjálfsögðu aftur ef þarf en værum fegnastir ef málið væri komið á þann rekspöl að þess þyrfti ekki. Auðvitað viljum við vinna með ríkisstjórninni, og hæstv. ráðherra fyrst og fremst, í því að ná því markmiði að ná húsnæðisliðnum út. Við sjáum á hverjum einasta degi við hverja einustu mælingu hvað þetta er gríðarlega ranglátt. Seðlabankinn er að reyna að klóra yfir það núna í þessari peningamálastefnufundargerð að það hafi dregið saman með hækkun á húsnæði og öðrum vörum. Þetta er náttúrlega eins og þegar köttur klórar yfir eitthvað í sandkassanum því að allar tölur segja okkur að nú erum við að fara upp í hækkandi verðbólgu, jafnvel 2,7–2,8%. En ef þessi ósköp hefðu ekki verið inni værum við enn í mínus 0, 1, 2, 3, 4, 5%. Það er því mjög brýnt að vinna að þessu og langar mig að spyrja ráðherra hæstv. hvar málið er statt. Mig langar líka til að ánýja spurningar mínar um það hvernig hann hyggst bæta löggæslustéttum og innheimtuembættum peninga svo þau geti unnið sitt þarfa verk og náð þeim markmiðum sem eru í bókinni hér.
Virðulegi forseti. Já, það er unnið úr niðurstöðum skýrslunnar sem var afhent fyrr á árinu. Við höfum verið með hana til umræðu í ráðherranefnd. Það er á þingmálaskrá vetrar að bregðast við skýrslunni. Það er út frá því gengið að á þessum þingvetri verði lagt fram frumvarp um málið frá forsætisráðherra. Aftur að hinu sem hv. þingmaður ræddi töluvert og ræðir ávallt í þingsal af innsæi og þekkingu. Ég vil nefna sérstaklega að nýlega tókum við ákvörðun um að færa innheimtuna frá tollinum yfir til ríkisskattstjóra. Þá horfum við til þess að það geti verið bæði hagræði og aukin skilvirkni samfara því að álagning og innheimta opinberra gjalda sé á einni og sömu hendinni. Það hefur í för með sér talsverðar breytingar á skipulagi beggja stofnana sem nú er unnið að undir forystu Snorra Olsens, sem er nýr ríkisskattstjóri en fyrrverandi tollstjóri. Við tilkynntum þetta en sögðum um leið að sú vinna hefði leitt til þess að við vildum skoða enn frekar mögulega á frekari sameiningu embættanna. Það skýrist svo eftir vinnu vetrarins hversu langt verður gengið. En það geta verið, kannski ekki alveg auðsóttir en sjálfsagðir hagræðingarmöguleikar sem standa okkur opnir og geta skilað sér í meiri skilvirkni á báðum sviðum. Það eru þá möguleikar af því tagi. Þeir munu til lengri tíma hjálpa til við betri nýtingu fjármuna, betri stjórnun, meiri skilvirkni, samþættingu skyldra verkefna o.s.frv. og allt það held ég að muni bæta bæði innheimtu og þjónustu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra enn á ný og fagna því mjög ef fram kemur mál sem varðar það að við breytum vísitölugrunninum þannig að húsnæðisliður fari þar út. Ég mun verða fyrstur manna til þess að ýta á já-takkann við því ef slíkt mál kemur til afgreiðslu og atkvæðagreiðslu. Hvað varðar þær nýju hugmyndir sem hæstv. ráðherra færði fram um sameiningu ríkisskattstjóra og tollstjóra með einhverjum hætti, að öllu leyti eða að hluta, þá kannast ég við að slíkt hafi verið gert í bæði Danmörku og Noregi, ef ég man rétt, og ég held að deildirnar tvær séu enn þá samspyrtar, ef við getum orðað það þannig. Ef slík gjörð verður til þess að auka slagkraft á báðum stöðum gleðst maður náttúrlega yfir því. En ég ætla enn að ítreka samt sem áður að inn í þennan málaflokk vantar þó nokkurt fé. Ég vænti þess að við 2. umr. fjárlaga muni fjárlaganefnd, undir dyggri forustu hv. þm. Willums Þórs Þórssonar, sem er baráttumaður og kemur sterkur inn í seinni hálfleik, hafa forgöngu um að breytingar í þá veru fari inn í frumvarpið þannig að ég og hæstv. ráðherra getum aftur við 2. umr. tekið umræðu um að þau mál hafi færst til þess vegar sem ég ræddi áðan í ræðu minni. Ég myndi fagna því mjög vel því að það ríður á miklu að við sinnum því. Ég segi aftur: Stéttirnar sem við erum að tala um eru búnar að vinna mjög erfiða vinnu í mjög mörg ár. Við erum þarna komin með viðvarandi heilsuleysi út af slæmum aðbúnaði og miklu álagi. Við megum ekki láta þessar stofnanir molna niður vegna þess að við höfum ekki döngun í okkur til að skapa þeim það fjárhagslega svigrúm sem þær þurfa.
Herra forseti. Það er alltaf ákveðinn spenningur þegar fram kemur nýtt fjárlagafrumvarp á hverju hausti. Það er ákveðinn upptaktur að vetrarstarfinu og eins og hv. þingmenn gera sér grein fyrir þá markar þessi umræða og þetta mál, þ.e. fjárlögin, dálítið mikið hvað verður og hvernig árið í heildina leggst. Það er margt í þessu fjárlagafrumvarpi sem verður hægt að ræða. Ég mun halda mig hér við breiðu drættina, þ.e. ekki fara ofan í smáatriði í málaflokkum heldur reyna frekar að fara yfir það í ræðum þegar einstakir ráðherrar koma til svara. Ég vil byrja á að fagna þeirri átt sem skattkerfisbreytingarnar í frumvarpinu ganga í, þ.e. það er farið að þeim sjónarmiðum sem hefur verið talað mjög mikið fyrir úti í samfélaginu af mörgum stjórnmálaflokkum að láta skattkerfisbreytingar ganga í þá átt að þær gagnist þeim tekjuminnstu mest. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Það er mikið fagnaðarefni. Áður hefur verið stigið skref í þá átt að auka byrðarnar á þeim sem eiga mest í samfélaginu, þ.e. með hækkun á fjármagnstekjuskattinum, sem er í raun skattkerfisbreyting sem gengur í sömu átt. Við erum að stíga þau skref að dreifa byrðunum á þær herðar sem helst geta borið þær. Þetta er mikilvægt. Í fjárlagafrumvarpinu er áfram haldið í þá átt sem allir stjórnmálaflokkar lögðu til fyrir síðustu kosningar, þ.e. að bæta í innviðauppbyggingu. Við getum áreiðanlega flest, bæði úr okkar kjördæmum og horft á landið í heild, fundið verkefni og fundið staði þar sem hægt væri að gera meira og betur, sem hægt væri að leggja meiri peninga í og hærri fjárhæðir og fundið ný verkefni. Engu að síður, svo við tökum dæmi, erum við til að mynda í heilbrigðiskerfinu að bæta við 15 milljörðum. Við höldum áfram með uppbyggingu Landspítalans sem er mikið fagnaðarefni fyrir heilbrigðiskerfið í heild og við höldum áfram að bæta í félagslegu þættina. Allt þetta skiptir máli. Þessi ríkisstjórn hefur tekist á við grundvallarbreytingu í umhverfismálum og tekur risastór skref í þá átt að bæta fjármunum þar inn. Til að mynda eru framlög til náttúruverndarmála, þjóðgarða, landgræðslu og skógræktar aukin um rúmlega 20% á milli ára. Það hefðu einhvern tímann þótt tíðindi hér í þessum sal. Barnabætur hækka og þannig mætti lengi telja. Framlög til menntamála, ég tek undir það með mörgum sem hér hafa talað að þau hefðu mátt hækka meira, en á hitt er að líta að það er búið að stytta framhaldsskólann og þrátt fyrir að búið sé að stytta framhaldsskólann í þrjú ár þá halda heildarframlög til framhaldsskólanna sjó, að raungildi er nánast sama upphæð á milli ára. Þarna er kannski skýringin. Við höfum á þessu ári eins og hv. þingmenn þekkja bætt verulegum fjárhæðum inn í samgöngumálin. Það er haldið áfram á þeirri braut í þessu fjárlagafrumvarpi. Þingmönnum hefur orðið nokkuð tíðrætt um vaxtabætur. Ég ætla að taka nokkrar vangaveltur um þær í ræðu minni. Heildarfjárhæðin í þessu frumvarpi til vaxtabóta lækkar lítið eitt, lækkar um 400 eða 500 milljónir á milli ára í krónum. En ég vil kannski taka umræðuna miklu fremur um þetta: Er hugmyndafræðin á bak við það að ríkið sé að greiða niður vexti fyrir banka, er hún rétt? Er þetta rétt hugmyndafræði? Eigum við kannski frekar og er kannski orðið löngu tímabært að við hættum að hugsa þetta með þessum hætti? Er þessi aðferð í rauninni ekki bara arfleifð af þeirri hugmyndafræði sem var nánast klöppuð í stein fyrir ekkert svo rosalega mörgum árum að það eina sem gæti verið markmið í lífi hvers manns væri að eignast einhvers staðar steinsteypu þegar hið raunverulega verkefni stjórnvalda ætti miklu frekar að vera að tryggja mönnum örugga búsetu, tryggja það að allir hafi þak yfir höfuðið? Það skiptir máli af hvaða fæti maður stígur fyrst þegar maður fer inn í þessa umræðu, hvort maður fer inn í hana þannig að vaxtabæturnar séu upphaf og endir alls, vegna þess að þannig geti fólk eignast húsnæði, eða hvort húsnæðisbætur eigi að vera málið vegna þess að þá tryggjum við fólki þak yfir höfuðið. Það skiptir verulegu máli hvernig við hugsum þetta. Það má alveg velta því fyrir sér hvort vaxtabæturnar séu ekki einmitt einn þátturinn í því að halda uppi vaxtastigi í landinu. Það þarf enginn að segja mér að ef það væru engar vaxtabætur og við værum með húsnæðisstuðning í einhverju öðru formi myndu bankarnir treysta sér til þess að halda vöxtunum eins háum og þeir gera í dag. Hugsið um það, hv. þingmenn.
Virðulegi forseti. Ég kom inn á það fyrr í dag hvernig lífeyriskerfið er uppbyggt. Það gerir beinlínis ráð fyrir því að við séum í skuldlausu húsnæði þegar við komumst á lífeyrisaldur. Ef við berum verulegan kostnað af húsnæði dugir lífeyririnn einfaldlega ekki til fyrir langflesta. Þegar hv. þingmaður spyr hvort við ættum að fara að íhuga aðra stefnu og láta af þeirri stefnu að eignast steinsteypu þá þurfum við að hafa lífeyriskerfið með í þeim pælingum. Ég tek undir orð hv. þingmanns í þá átt því að það eru alls ekki í allir í sama mót steypt hvað varðar að vilja eignast steinsteypu á nákvæmlega þessum stað um ókomna ævi eða hvernig sem það er. Sumir vilja vera meira á flakki. Það að lenda í óhappi á lífsleiðinni gerir fólki ómögulegt að safna sér fyrir innborgun eða standa undir afborgunum og dæmir fólk í rauninni úr leik þegar það er komið á lífeyrisaldur. Það er held ég alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á að öllu skiptir að tryggja þak yfir höfuðið. Dæmin í samfélaginu í dag sýna tvímælalaust að augljóslega hefur verið misbrestur á þeirri undirstöðu lífeyriskerfisins. Við höfum misst af þeim göllum þess hliðarkerfis sem við höfum í [[Forseti hringir.]]lífeyriskerfinu að ekki allir ná að tryggja sér þak yfir höfuðið fyrir lífeyrisaldur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni andsvarið. Ég get algjörlega tekið undir það sem hv. þingmaður kom inn á að samhliða því að við breytum hugsuninni í því hvernig við formúlerum húsnæðisstuðning þurfum við auðvitað að tryggja líka að fólk geti raunverulega framfleytt sér. Hins vegar veit hv. þingmaður það eins og ég að tregða einstaklinga til þess einmitt að nota steinsteypuna, svo að við höldum áfram með myndlíkinguna, til að framfleyta sér í ellinni er gríðarlega mikil. Við þekkjum líklega öll dæmi um það þegar fólk velur einhverra hluta vegna að dvelja áfram í allt of stórum húsum hafandi nánast engar tekjur af öllum peningunum sem liggja í þeim verðmætum sem húsið er og hafa að auki kannski allt of lága framfærslu. Það tengir þá í rauninni ekki við þá aðferðafræði sem hv. þingmaður kom inn á, þ.e. að steinsteypan eigi að vera maturinn okkar í ellinni. Þetta er náttúrlega innan gæsalappa, hv. þingmenn, og ég vona að mönnum finnist það ekki of flókin pæling. En það er hárrétt hjá þingmanninum að samhliða breytingunni þarf líka að verða breyting þarna. Við þurfum kannski að endurskoða hvað við borgum inn í lífeyriskerfið, hvernig við hugsum áherslurnar á lífeyriskerfinu o.s.frv.
Virðulegi forseti. Það er svo merkilegt með steinsteypuna að fólkið steypti jafnvel húsið sjálft og það eru bundnar í því minningar sem er oft erfitt að yfirgefa. Ég skil alveg að fólk sem byggir sér lífstíðarheimili vilji vera þar fyrir lífstíð. Þetta var t.d. gallinn á auðlegðarskattinum, eignarskattinum, eins og hann var þar sem fólk sem átti miklar eignir sem voru í rauninni voru nákvæmlega þar svo að fólk hefði þak yfir höfuðið, jafnvel þótt eignin væri vissulega of stór, að það var í rauninni ekki þessi persónuafsláttur, að geta átt þak yfir höfuðið, það skiptir ekki miklu máli hversu stórt þakið er þegar allt kemur til alls, að það sé ákveðið gólf á eignarskattinum. Það var augljóslega pínu ósanngjarnt að hlutast til um það sem bjó kannski til vandamál í frekari umræðu um eignarskattinn í kjölfarið. Annað sem ég vildi fara aðeins í í ræðu hv. þingmanns varðar vaxtagjöld og barnabætur o.fl. Þetta eru nokkrir styrkir, fæðingarstyrkur, barnabætur, vaxtastyrkur, sem tínast til hér og þar. Velflestir er þeir tekjutengdir. Þegar fólk er komið með styrki frá nokkrum stöðum sem eru samtals þó nokkur upphæð og fólk hækkar síðan smá í launum þá skerðast allir styrkirnir frekar hratt. Það er ákveðin kerfislæg gildra, myndi maður kannski vilja kalla það, að ekki borgi sig að hækka í launum. Það er mjög kaldhæðnislegt en í vissum tilvikum er það svo. Það rímar mjög vel við umræðuna um krónu á móti krónu skerðingu hjá öryrkjum þar sem þetta er mjög óljóst og útreiknað hvernig það er. Þetta er eitthvað sem við þurfum að horfa á varðandi slík kerfi, t.d. gæti virkað að taka burt vaxtabæturnar til að gera kerfið svolítið einfaldara og fækka skerðingunum þegar fólk hækkar í launum.
Herra forseti. Það er sennilega rétt sem hv. þingmaður kemur inn á að fólki geti þótt vænt um steinsteypu. Við erum líklega öll þannig að einhverju leyti. Auðvitað tengjast minningar búsetustöðum okkar og allt gott um það að segja, en ég get huggað hv. þingmann með því að minningarnar um búsetu í einhverju húsi gleymast ekki endilega þótt við flytjum. Þær eru áfram til staðar en steypan sjálf kannski ekki. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, við erum með mjög ríkulega tekjutengingar í öllum bótakerfum, eða velflestum bótakerfum skulum við segja því að það er náttúrlega ekki í alveg öllum. Ég er einn þeirra sem hafa haldið því fram bæði opinberlega og annars staðar að við höfum líklega gengið fulllangt í þeim. Núverandi ríkisstjórn er að því leyti til sammála því að hún hefur ákveðið að byrja þá vegferð að draga úr skerðingunum. Hv. þingmaður veit eins og ég að í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir töluverðum hækkunum, bæði í kerfi almannatrygginga umfram fjölgun lífeyrisþega og einnig í bótum til öryrkja.
Herra forseti. Þegar ég fæ fjárlagafrumvarp í hendurnar er sá kafli sem ég kíki alltaf fyrst í kafli númer tvö, um efnahagshorfur. Það er hreinlega vegna þess að þegar við tölum um fjárlög fjallar það um hvort fjárlögin standist, það er algerlega háð því hvort efnahagurinn helst, eftir því hvernig spáin er gerð. Þetta er í rauninni eini kaflinn sem ég hef náð að kynna mér nægilega vel til þess að geta sagt eitthvað um málið á þessu augnabliki. Sem betur fer fáum við nánari umræðu á morgun um ákveðna kafla. Ég verð greinilega að leggjast í lestur í kvöld. En þegar ég horfi á kaflann um efnahagshorfur er ýmislegt áhugavert. Það eru nokkrir smátoppar sem ég sé ekki alveg hvernig standast. Það er bara eins og á hverju einasta ári þegar ég hef horft á svona kafla. T.d. er gert ráð fyrir að atvinnuvegafjárfesting snúist við, sem mér finnst ekki vera augljóst út frá þeim tölum og upplýsingum sem gefnar eru. Einnig er talað um að fjármunamyndun vegna íbúðarhúsnæðis muni snarlega minnka. Kranarnir víðs vegar um Reykjavíkurborg eru ekki til marks um það í augnablikinu. Þarna eru því ýmsar forsendur sem útskýra þarf betur. En sá þáttur sem mig langar að beina sjónum mínum að er ákveðinn fíll í herberginu sem eingöngu er minnst á á einum stað í kaflanum um efnahagshorfur. Hann er, að því er ég best sé, hvergi annars staðar nefndur á nafn og kemur t.d. hvergi fram í kaflanum um efnahagslega óvissuþætti, sem mér þætti full ástæða til. Fíllinn sem um ræðir er viðburður sem mun eiga sér stað eftir 197 daga að öllu óbreyttu, það er Brexit. Þetta er viðburður sem ekki er útséð um að muni eiga sér stað, það eru meiri líkur á að hann muni gerast en ekki. Það eru einhverjar hreyfingar í Bretlandi um að fara í aðra átt en þær hreyfingar eru ekki með mikinn stuðning stjórnvalda þar í landi á bak við sig. Við horfum upp á ákveðna hluti gerast þarna. Upp á samhengið, herra forseti, segir hér í kaflanum um efnahagshorfur: „Reiknað er með minni vexti útflutnings en áður sakir minni vaxtar í ferðaþjónustu en væntingar stóðu til. Má gera ráð fyrir að það stafi m.a. af sterku gengi krónunnar og óvissu vegna Brexit á Bretlandsmarkaði.“ Þetta er eini staðurinn þar sem Brexit er nefnt á nafn. Þó segir í skýrslu sem kom árið 2016, með leyfi forseta: „Á árinu 2015 voru fluttar út vörur til Bretlands fyrir um 73 milljarða kr. sem var um 12% af öllum vöruútflutningi á því ári. Hefur vöruflutningur til Bretlands aukist jafnt og þétt undanfarin ár og nam rúmlega 9% af heildarvöruútflutningi 2013 og 11% 2014.“ Þarna er komin ákveðin línuleg stigmögnun sem við ættum að geta metið stöðuna út frá og ímyndað okkur hvernig hún er í dag. Ég fann ekki nýlegri tölur, því miður. Til viðbótar þessu er um að ræða þjónustuviðskipti upp á liðlega 50 milljarða kr. á ári. Þetta eru í rauninni alveg gríðarlega stórir viðskiptahagsmunir fyrir Ísland. Hvað kemur þetta fjárlögum við? Jú, að sjálfsögðu er það þannig að ef viðskipti minnka, jafnvel óverulega, við þetta næststærsta viðskiptaland okkar á eftir Hollandi - eða það stærsta ef horft er á Holland á sanngjarnan hátt þar sem flest af því sem við flytjum þangað fer út um allt - þarf ekki mikinn samdrátt í viðskiptum við Bretland til þess að það fari að hafa áhrif á ríkistekjur. Eru það bæði skatttekjur og ýmiss konar önnur gjöld sem ríkið tekur til sín. Það gæti þar af leiðandi skekkt myndina verulega hvað fjárlögin varðar. Það gæti orðið til þess að minni afgangur yrði eða jafnvel að bregðast þyrfti við einhvers konar áföllum af öðrum toga. Þá kemur þetta: Ég hef ekki séð neinar sviðsmyndir. Það eru svo sem sviðsmyndir sem greina áhrif á hagkerfið í skýrslu um áhrif Brexit á Ísland, í hagsmunagreiningu sem kom frá utanríkisráðuneytinu í vor, að mig minnir, frekar en síðasta haust. Þar er verið að skoða hagkerfið í heild sinni en ég hef hvergi séð neina greiningu á áhrifunum á ríkisfjármál. Það veldur mér töluvert miklum áhyggjum. Það er, eins og var nefnt í gær af mér og fleiri hv. þingmönnum, ýmislegt sem bendir til þess að þetta eigi eftir að verða erfiðara ár, þ.e. síðasti hluti ársins 2018 og árið 2019, erfiðara en ákjósanlegt væri. Við erum náttúrlega búin að ganga í gegnum mjög langt og gott hagvaxtarskeið, en jafnvel þótt Brexit komi ekki til sögunnar horfum við samt á vandamál í samfélaginu. Ef Brexit kemur ofan á það með þessum hætti sem stefnir kannski í eftir 197 daga og um sjö klukkutíma, að mér reiknast til, að gæti ástandið orðið bara verulega slæmt. Líkurnar á að það verði enginn samningur eru kannski litlar en þess þó heldur ætti að vera einhver sviðsmyndagreining um hvaða möguleikar eru núna í boði, og búið er að slá ýmsa möguleika út af borðinu á undanförnum tveimur mánuðum. Þá eru eftir nokkrir möguleikar: Enginn samningur, takmarkaðir samningar, einhvers konar framlenging og, ja, hver eru áhrifin á ríkisfjármálin? Mun þetta minnka skatttekjur ríkisins um 10 milljarða, 15, 20, 30, 50? Ég veit það ekki. Veit einhver það?
Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna að halda eitthvað áfram með yfirferðina. Hún er ansi viðamikil. Við þurfum að hafa fjármálaáætlun undir við umfjöllun um frumvarp til fjárlaga. Þar koma fram grunnatriðin sem hafa skal í huga þegar verið er að leggja fram fjárlög. Það sem ég rak mig á í yfirferð minni er að ýmis markmið stjórnvalda eru sett fram í fjármálaáætlun og ýmsar aðgerðir stjórnvalda líka. En í sumum tilvikum breytast markmiðin eða aðgerðirnar, annaðhvort fara þær burt eða nýjar koma í staðinn eða hverfa bara alveg. Til dæmis er markmið á málefnasviði 1, Alþingi, aukin fagþjónusta við þingnefndir. En í fjárlagafrumvarpinu er það markmið horfið. Það er ekki þar að finna lengur. Ég velti því fyrir mér: Þetta er markmið sem er með aðgerðum um aukna sérfræðiþjónustu við þingnefndir með tímaáætlun upp á 2018–2022 en það er engin aðgerð sem tengist þessu markmiði, er ekki til í fjárlögunum. Ég velti fyrir mér hvað kom fyrir þar. Þegar maður skoðar fleira er ýmislegt annað. Það eru t.d. aðgerðir um að kanna leiðir til gjaldtöku í ferðaþjónustu, skoða komu- og brottfarargjöld. Sú aðgerð er horfin. Það á ekkert að kanna það lengur. Það er margt svona sem er erfitt að finna nema maður skoði bæði fjármálaáætlunina og fjárlögin. Það er nú einu sinni þannig samkvæmt lögum um opinber fjármál að stefnan á að koma fram í fjármálaáætluninni, útfærslan, kostnaðurinn við aðgerðirnar, kostnaðarskiptingin, sem er sett fram í fjármálaáætlun, á að koma fram í fjárlögunum. Það á ekki að koma fram ný stefna þar í rauninni. Það væri eðlileg útskýring, kannski, að það hefði hreinlega náðst að klára þá aðgerð, þannig að það þyrfti þá ekki að fjármagna hana. Þá væri það bara útskýrt. Ekki láta hana hverfa án þess að segja af hverju, ef ekki er stefnubreyting. Ef það er stefnubreyting bíður það væntanlega fram til næstu fjármálaáætlunar, með útskýringu en það væri mjög vinsælt að fá útskýringar. Þær vantar. Talað var mikið um eitt í fjármálaáætlun og komin er útfærsla á í fjárlögunum, það eru þessi tvímæli um lækkun tekjuskatts í neðra þrepi, sem í fjármálaáætlun er einfaldlega sagt: 1% lækkun á neðra þrepi tekjuskatts. Það er ekki tvínónað við það, það er bara sagt: Á kjörtímabilinu mun þetta lækka um 1%. En svo á öðrum stöðum í fjármálaáætlun er sagt að lækkun á skatti komi til með að samsvara 1% lækkun á neðra tekjuskattsþrepinu. Vandamálið er að það er ekkert sem samsvarar 1% lækkun á neðra tekjuskattsþrepinu nema nákvæmlega það. Það er hægt að segja, það kostar 14 milljarða. Það er hægt að segja að skattalækkanir verði upp á 14 milljarða. Þá er hægt að gera miklu víðtækari breytingar en eitthvað sem samsvarar 1% lækkun á neðra tekjuskattsþrepinu. Það skiptir pínu máli hvernig þetta er orðað. Ég ætla ekki að hengja mig of mikið í smáatriðin, þetta er frekar ábending um hvernig er betra að gera þetta skýrara í framtíðinni. Ofan á bætist síðan að þetta átti að gerast í jöfnum skrefum og stendur meira að segja í fjárlagafrumvarpinu sjálfu að þessi lækkun á skatti ætti að gerast í jöfnum skrefum. Hins vegar getur maður ekki púslað því nægilega vel saman. Textinn bendir til þess að lækkun skatts í þessum fjárlögum sé í formi hækkunar persónuafsláttar. Um þessar 530 kr. eins og hefur komið fram. Það er ekki einn fjórði af þessum 14 milljörðum sem um ræðir. Það er einn áttundi eða svo. Það er eins og ég segi, þessi pítsuneið sem týndist einhvers staðar í gær. Þetta er dæmi, finnst mér, um margt annað í fjárlagafrumvarpinu sem sýnir ekki á spilin. Það er ekki verið að sýna kostnaðaráætlunina, ekki verið að sýna stefnu stjórnvalda á skýran og mælanlegan hátt. Það er verið að fela spilin, stinga þeim upp í ermina, gefa einn áttunda núna en ekki einn fjórða, þetta tel ég, að vissu leyti, vera út af kjaraviðræðnavetrinum fram undan. Ég skil þá samningatækni að halda spilunum þétt að sér til að geta þá átt eitthvað uppi í erminni til að koma til móts við viðsemjendur. En á sama tíma er það líka pínu óheiðarlegt. Ég segi pínu óheiðarlegt, ég er ekki að reyna að ýkja neitt með það. Það er sagt að gera eigi þetta jöfnum skrefum, það er ekki gert. Það er ekki heiðarlegt. Einfaldlega svoleiðis. Nema að þessi afgangur sé einhvers staðar annars staðar, þessi auka einn áttundi, það séu einhvers staðar líka aukatekjuskattslækkanir. Ég finn þær ekki. Maður þarf kannski að lúslesa frumvarpið betur. En það er eitt af vandamálunum sem við glímum dálítið við, að við fáum fjárlagafrumvarpið sem er um fjögur hundruð og eitthvað blaðsíður, mjög stuttu fyrir 1. umr. Það gerir að verkum að maður nær ekki að lesa sig alveg í gegnum frumvarpið á þann hátt að maður geti gert tengingar á milli efnisins úr einu málefnasviði í annað, á milli efnahagshorfa og hagspárinnar í fjármálaáætluninni, á móti stefnunni í fjármálaáætluninni og útfærslu stefnunnar í fjárlögum. Maður hefur hvorki tíma né yfirsýn, þetta eru um 800 blaðsíður sem þarf að púsla saman hérna. Eftir því sem upplýsingunum fjölgar, sérstaklega þegar þær eru ekki á það tölvulegu formi að maður þarf að lesa og setja minnispunkta og tengja það saman í heilanum og muna, þá er það bara miklu óskilvirkara en ef meiri tími væri gefinn í þetta. Þá væri 1. umr. mun dýpri. Það væri kominn meiri tími fyrir hagaðila og sérfræðinga úti í bæ til að koma með ábendingar sem við getum þá lagt betur fyrir ráðherra t.d. í dag og á morgun. Og til að fá betri spurningar og betri svör, skýrari fjárlög. Það á að vera markmiðið. Maður á ekkert að vera hræddur við að hafa skýr fjárlög. Það er gott að hafa skýr fjárlög. En þegar við gerum þetta svona, þegar fjárlögin koma út með stuttum fyrirvara fyrir 1. umr., er að vissu leyti verið að hafa af okkur í þinginu ákveðin verðmæti sem 1. umr. á að vera. Hún verður yfirborðskenndari fyrir vikið. Hún gæti innihaldið einhvern misskilning, það gæti verið að ég hafi ekki fundið hinn helminginn af skattalækkununum. Það gæti alveg verið. Til þess þarf ég að lesa frumvarpið enn betur en ég hef gert hingað til. Ég er alls ekki búinn að lesa það nægilega vel til að mér finnist ég vera búinn að lesa það nægilega vel. Ég myndi vilja lesa það miklu oftar og miklu betur. Það kemur. Þetta er ákveðið dæmi um það hvernig við notum tíma eða skort á honum til að komast hjá nákvæmari umræðu, til að þurfa ekki að sýna að í raun og veru eru aðgerðirnar sem eru hérna ekki kostnaðarmetnar. Þær eru ekki kostnaðarmetnar af því að verið er að fela upplýsingar. Þær eru ekki kostnaðarmetnar vegna þess að kostnaðarmatið er ekki til. Það er erfitt að þurfa að segja það. Þetta er eitthvað sem við ættum sem Alþingi að fá að vita. Þegar ég spyr: Af hverju þarf ég að láta þig fá 100 milljónir fyrir þessu? verður að vera hægt að útskýra það, þá verða ráðherrar hér á morgun, á málefnasviðunum, að geta svarað spurningum. Þegar ég spyr: Hérna er verið að hækka t.d. í ferðaþjónustuna, þar er útgjaldasvigrúm upp á 90 milljónir, af hverju er verið að láta þau þar fá auka 90 milljónir? Af hverju er ég að láta þau fá rúmlega 2 milljarða í fjárhagsramma? Er eitthvað þar innan rammans sem er í raun ofáætlað eða vanáætlað? Hvað með bundnu útgjöldin? Já, ég er með góða yfirsýn yfir þau hérna, 100 milljónir, rúmlega. Hvaða bundnu útgjöld eru þetta? Það ætti að vera rosalega auðvelt að svara því, meira að segja. En einhverra hluta vegna er það ekki aðgengilegt. Þetta er svona kjarninn í því sem ég tel að við þurfum að gera betur. Ég hef bent á þetta nokkrum sinnum í undanförnum umræðum um fjárlög, fjármálaáætlun og fjármálastefnu. Ég sé aðeins betri texta í aðgerðalistanum. [[Forseti hringir.]]Ég sé smá betrumbót. En ég held að það sé frekar af því að það er meiri reynsla og meiri þekking á að búa til frumvarp til fjárlaga en t.d. fjármálaáætlun [[Forseti hringir.]]þannig að við sjáum til í næstu fjármálaáætlun.
Herra forseti. Það er ekki auðvelt fyrir nýjan þingmann að lesa fjárlagafrumvarpið, verð ég að viðurkenna, alls ekki, taldi mig þó nokkuð talnaglöggan. En þegar ég lít heilt yfir þetta þá furða ég mig mest á því hversu verkefni ríkisins eru eins og ég reyndar vissi gífurlega umfangsmikil og virka flókin í þessu frumvarpi, eðlilega kannski. Ég spyr mig ýmissa spurninga þegar ég les þetta frumvarp. Við erum 340 þúsund í þessu landi og stundum spyr maður sig að því hversu mikið umfang við þurfum í þessu litla landi okkar. Hversu stórt á umfangið að vera? Er ekki hægt að gera þetta eitthvað einfaldara? Ég hef unnið í stjórnsýslunni þannig að ég átta mig á því að það er ekki auðvelt, þetta er ekkert auðvelt verkefni, en þegar maður les svona frumvarp þá veltir maður þessu samt fyrir sér. Er ekki hægt að gera þetta einhvern veginn einfaldara? Þetta er líka spurning um hagræðingu, herra forseti, hvernig við gerum þetta. Menn tala um það að hér komi menn upp í púlt og heimti aukin útgjöld til hinna og þessara málaflokka. Það er alveg hárrétt og ég er einn af þeim, þannig að ég er nú sekur að því leytinu til. En er ekki einhverja hagræðingu að finna þarna sem er svo auðveld og auðsæ? Þarna er alveg ótölulegur fjöldi af nefndum og stofum og sjóðum og allra handa liðum sem ég þekki nú alls ekki allt þótt ég þekki sumt af því. Allt eru þetta afskaplega góð málefni sem þessar stofur og nefndir og sjóðir vinna að, alveg örugglega, þau sem ég þekki til og líka hin eflaust. En ég velti fyrir mér: Er ekki hægt að sameina, samræma, vinna meira saman, er ekki hægt að samþætta þetta? Ég geri mér t.d. fulla grein fyrir því að ef þú setur af stað nefnd þá er yfir henni einhver stjórn og það er einhver skrifstofa, eitthvert húsnæði og hugsanlega einhverjir starfsmenn. Það þarf að prenta og ljósrita og hringja, svara símum og senda bréf hingað og þangað. Er ekki eitthvað hægt að taka þarna til? Ég ætlaði nú að gera miklu meira áður en ég fór hérna upp í púltið en ég fletti upp þessum sjóðum sem í fjárlagafrumvarpinu eru. Þetta er alls ekki tæmandi talning, þetta er bara það sem ég setti niður á blað fyrir nokkrum mínútum síðan. Ég ætla að lesa þetta, með leyfi forseta: Jafnréttissjóður Íslands. Lýðheilsusjóður. Eftirlaunasjóður aldraðra. Fræðslusjóður. Sprotasjóður. Grænlandssjóður. Ferðasjóður ÍSÍ. Íþróttasjóður. Afrekssjóður ÍSÍ. Æskulýðssjóður. Starfslaunasjóður sjálfstætt starfandi fræðimanna. Hljóðritunarsjóður tónlistar. Tónlistarsjóður. Bókasafnssjóður höfunda. Myndlistasjóður. Útflutningssjóður íslenskrar tónlistar. Kvikmyndasjóður. Launasjóður listamanna. Húsfriðunarsjóður. Fornminjasjóður. Safnasjóður. Allt eflaust hinir bestu sjóðir og bestu stofnanir. Ég held áfram, herra forseti: Loftslagssjóður. Ofanflóðasjóður. Úrvinnslusjóður. Orkusjóður. Framleiðnisjóður landbúnaðarins. Rannsóknarsjóður til að auka verðmæti sjávarfangs. Tækniþróunarsjóður. Innviðasjóður. Hafnabótasjóður. Jöfnunarsjóður sókna. Kirkjumálasjóður. Landhelgissjóður Íslands. Rannsóknasjóður. Fjarskiptasjóður. Sjóður til síldarrannsókna. Verkefnasjóður sjávarútvegsins. Framkvæmdasjóður ferðamannastaða. Fiskiræktarsjóður. Umhverfissjóður sjókvíaeldis. Bjargráðasjóður. Þetta eru hátt í 50 sjóðir. Kannski margir þeirra með stjórn og húsnæði og starfsmenn. Er ekki eitthvað hægt að einfalda hér?
Virðulegi forseti. Ég stíg hér fram undir lok þessarar umræðu sem hefur verið yfirgripsmikil og á köflum bara skemmtileg. Hér hefur verið skipst á skoðunum um mikilvæg mál og góður grunnur að framhaldinu. Ég ætla ekki að fara miklu dýpra í efnisatriði máls hér. Ég ætla að leyfa mér að segja kannski frekar örfá orð um formið og segja að á morgun verður farið yfir mál með hverjum og einum ráðherra. Þetta fyrirkomulag er tiltölulega nýtt af nálinni. Ég er aðeins hugsi yfir því að við skulum í raun og veru þurfa að skipuleggja okkur þannig að það rati alveg inn í nóttina, en gott og vel. Það hefur enginn svo sem kvartað mikið yfir því hér að þurfa að vinna langan vinnudag. En ég held að það væri eitthvað hægt að gera til þess að fá aðeins líflegri og kvikari umræðu um þessi helstu mál. Við eigum það stundum til hérna í þinginu að efna til mjög langrar umræðu jafnvel eins og hér á við í alveg heilan dag og ætla síðan aftur að reyna að kveikja líf og fjör í umræðunni næsta dag. Ég er ekki með lausn á þessu, en það væri mögulega hægt að blanda þessu meira saman, framsögu fyrir fjárlagafrumvarpinu og innkomu einstakra fagráðherra, sem gæti lífgað aðeins upp á umræðuna. Ekki það að hún hafi verið eitthvað ómöguleg. Hér hafa allir flokkar haft tækifæri til að koma sjónarmiðum að. Það hefur gefið góða breidd í þessa 1. umr. sem þó er ekki að ljúka hér í dag. Síðan langar mig til þess að geta þess undir lok umræðunnar að í starfsáætlun Alþingis er gert ráð fyrir því að 3. umr. um fjárlög fari fram 22. nóvember, sem yrði þá, ef minnið er ekki að bregðast mér, nýtt met í því hversu hratt við afgreiðum fjárlögin, eða kannski ekki endilega hversu hratt heldur a.m.k. hversu snemma við værum að afgreiða fjárlögin. Stundum hefur umræðan dregist alveg fram undir jól og jafnvel fram yfir jól, en mig langar bara að geta þess sérstaklega að það er mjög mikils virði að það skuli hafa tekist samstaða um þetta, sem ég vona að hafi verið grunnurinn að þessari tillögu, samstaða í forsætisnefnd, um að reyna að ljúka fjárlögunum þriðju vikuna í nóvember. Það skiptir mjög miklu í margvíslegu tilliti, vegna þess að það er svo margt sem hangir á afgreiðslu fjárlaganna og varðar áramót. Við í fjármálaráðuneytinu munum gera allt sem við getum til þess að styðja við það starf sem hefst eftir þessa umræðu í þingnefndinni svo að tryggja megi eðlilegan framgang málsins. En ég veit að það verður mikið at í nefndinni og mikil vinna sem þarf að eiga sér stað til þess að þetta sé raunhæft. Mig langar bara að geta þess sérstaklega. Ég held að þetta sé bæði metnaðarfullt og mikilvægt. Það væri mikil framför ef okkur tækist að gera þetta. Svo sýnist mér að sé best fyrir mig að fara að hætta að tala núna, en þó ætla ég að reyna að kreista það fram hér úr hálsinum á mér sem er að bregðast mér, að mér finnst sem sagt umræðan um fjárlögin og framsetningin á öllu sem varðar opinber fjármál vera að batna með hverju árinu. Vonandi heldur það áfram enn um hríð. Við erum enn þá aðeins að læra á þetta nýja regluverk.
Virðulegi forseti. Örstutt hérna í lokin. Væri hægt að fá fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarp fyrr þannig að það sé ekki bara rétt ofan í 1. umr.? Það myndi auðga 1. umr. Ég held að það myndi vera ákveðin lausn við því vandamáli sem fjármálaráðherra bryddaði hér upp á.
Virðulegi forseti. Já, við höfum margoft rætt þetta á undanförnum árum. Þann tíma sem ég hef verið í fjármálaráðuneytinu hefur þetta oft borið á góma. Eitt er víst að það er ekki hægt að ljúka fjárlagavinnunni og prenta fjárlagafrumvarpið miklu fyrr. Í þessu tilviki þá kom fjárlagafrumvarpið úr prentvélunum bara undir kvöld daginn fyrir framlagningu, fyrstu eintökin. En ef við myndum miða við aðeins breytta tímaröð þá væri eitthvað hægt að flýta þessu. Ég sé í sjálfu sér ekkert sérstakt því til fyrirstöðu að fjárlagafrumvarpið yrði gert opinbert áður en það væri lagt fram á Alþingi. Ég held að það væri talsvert með því unnið, menn kæmu betur undirbúnir. Ég þekki þetta bæði sem fjárlaganefndarmaður og úr stjórn og stjórnarandstöðu, bæði sem ráðherra og þingmaður, að það er til mikils ætlast að taka við frumvarpinu beint úr prentvélinni og fara síðan í umræðu sem á að vera eitthvað á dýptina. Þannig að ég a.m.k. get lýst því yfir að ég er alveg reiðubúinn að reyna að gera breytingu á þessu. Ég hef á undanförnum árum aðeins verið að reyna að kynna mér það hvernig þetta gerist annars staðar. Mér skilst að í Danmörku birti menn frumvarpið talsvert löngu fyrir þingsetningu sem er þá hugsað til þess að gefa stjórnarandstöðunni og öðrum tækifæri til þess að mynda sér einhverja skoðun á því. En síðan sat ég með norska fjármálaráðherranum og helstu embættismönnum hans fyrr í vikunni. Hún var hér í heimsókn hjá okkur á mánudaginn. Þá komst ég að því að þau sýna engum fjárlagafrumvarpið fyrr en það er lagt fram á þinginu, ekki einu sinni stjórnarandstöðunni eða [[Forseti hringir.]]fjölmiðlum. Þannig að það er sinn hátturinn hafður á þessu annars staðar.