Á fundi utanríkismálanefndar þann 13. september 2019 var Sigríður Á. Andersen kjörin formaður nefndarinnar. Á fundi umhverfis- og samgöngunefndar í gær, þann 18. september 2019, var Bergþór Ólason kjörinn formaður nefndarinnar, Jón Gunnarsson 1. varaformaður og Ari Trausti Guðmundsson 2. varaformaður.
Forseta hefur borist tilkynning um mannabreytingar í nefndum þingsins, samanber 16. gr. þingskapa. Þórunn Egilsdóttir mun taka sæti sem aðalmaður í allsherjar- og menntamálanefnd í stað Willums Þórs Þórssonar. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Herra forseti. Nú er búið að kynna fyrir a.m.k. einhverjum sveitarstjórnarmönnum einhver svakaleg áform um framkvæmdir í samgöngumálum og nýja gjaldtöku, nýja skattlagningu til að standa straum af þeim áformum. Ekki hefur gefist svigrúm til að kynna þetta fyrir þingmönnum en það virðist sem áformin eigi að fela í sér nýja gjaldtöku fyrir það eitt að fara um vegi borgarinnar þar sem fólk keyrir um göturnar sem það er þegar búið að borga með sköttunum sínum á bílunum sem það hefur þegar borgað og greitt hin ýmsu gjöld af til ríkisins og notar eldsneytið sem það hefur keypt með hinum fjölbreytilegustu gjöldum sem eru lögð á eldsneyti til að standa straum af framkvæmdum í samgöngumálum. Ég ætla ekki að biðja hæstv. ráðherra að útlista þau áform hér. Vonandi verða þau þó kynnt sem fyrst fyrir þingmönnum. Ég vil einfaldlega spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Getur hæstv. ráðherra hugsað sér að fólk verði látið borga gjöld, viðbótargjöld, fyrir það að aka um vegi höfuðborgarsvæðisins? Og í öðru lagi: Getur hæstv. ráðherra hugsað sér að slík gjaldtaka renni til fyrirbæris sem kallað er borgarlína og enginn virðist hafa hugmynd um hvað muni kosta á endanum eða hvers eðlis verði? Það eina sem ljóst er er að hún mun þrengja enn meira að umferðinni á höfuðborgarsvæðinu. Þetta eru tvær spurningar, herra forseti. Getur hæstv. fjármálaráðherra hugsað sér að slíkt gjald verði lagt á, gjald fyrir að aka um vegi höfuðborgarsvæðisins, og að það renni í þetta borgarlínufyrirbæri?
Virðulegi forseti. Ég sé ekki bara fyrir mér að við gætum tekið upp ný gjöld heldur sé ég fyrir mér að við séum nauðbeygð til að gjörbreyta allri gjaldtöku af ökutækjum, eldsneyti og samgöngum í landinu. Það er út af orkuskiptunum. Í fyrra gáfum við eftir 3 milljarða í virðisaukaskatti til að fá inn umhverfisvæna bíla. Við tökum engin vörugjöld af rafmagnsbílum. Við tökum engan virðisaukaskatt af rafmagnsbílnum ef hann er undir ákveðnu kostnaðarverði og við gefum mjög mikinn afslátt ef hann er dýr í innkaupum. Þessir bílar fara um göturnar án þess að leggja nokkuð til vegna þess að þeir fara aldrei á dæluna. Þeim er að fjölga og þeim er að fjölga hratt og þeim fjölgar næsthraðast í heiminum á Íslandi, umhverfisvænum bílum og rafmagnsbílum. Þetta kallar á algjörlega nýja hugsun um það hvernig við byggjum upp gjaldakerfið. Meðalaðflutningsgjald af innfluttum bíl hrapar hratt út af breytingum sem við höfum nú þegar innleitt. Þannig að, já, ég sé fyrir mér að fólk muni í framtíðinni meira greiða fyrir notkun á vegakerfinu og það muni borga miklu minna fyrir að eignast bíl, komast yfir bíl, og það muni sjaldnar fara á dæluna og sjaldnar greiða eldsneytisgjöld. Við þurfum að innleiða algjörlega nýja hugsun. Spurt er: Mun ríkið að hluta til styðja við borgarlínu? Við höfum í tveimur síðustu ríkisstjórnum fengið áskorun frá öllum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu um að fara í samtal um að greiða betur fyrir almenningssamgöngum. Við höfum verið í því samtali og það eru engar fréttir í því. Um er að ræða nýjan samgönguás um höfuðborgarsvæðið þar sem við sjáum fyrir okkur að hægt verði að veita almenningssamgöngum forgang. Það þarf að reisa þessa vegi en þar geta líka hópferðabílar farið um, eins og ég sé þetta, leigubifreiðar og jafnvel fólk sem kemur sér saman í bíl, þ.e. þar sem eru kannski þrír eða fleiri í sama ökutækinu. Þetta ætti að greiða fyrir umferð. [[Forseti hringir.]]Aðalatriðið er að samkomulagið sem er í smíðum er um stórfellda uppbyggingu á samgöngum á höfuðborgarsvæðinu til að greiða fyrir umferð.
Herra forseti. Fyrst varðandi síðasta atriðið sem hæstv. ráðherra nefndi, að þetta snerist um að greiða fyrir umferð. Það eru væntanlega tíðindi fyrir samstarfsmenn hæstv. ráðherra í borgarstjórn, þ.e. meiri hlutanum þar, því að fyrst og fremst er talað um að þrengja þurfi að bílunum og það hefur birst í raun á undanförnum árum. Borgarlínan er einmitt til þess hugsuð að taka pláss af bílunum svoleiðis að ekki er verið að tala um ný gatnamót, það er ekki verið að tala um Sundabraut, það er ekki talað um aðgerðir sem raunverulega væru til þess fallnar að greiða fyrir samgöngum heldur þvert á móti á að halda áfram á þeirri braut að þrengja að umferðinni og refsa mönnum svo sérstaklega fyrir það að sitja fastir með einhvers konar nýjum gjöldum. Ég hef áður heyrt hæstv. ráðherra lýsa áhyggjum sínum af því að eigendur rafmagnsbíla muni ekki borga nógu mikið þegar fram líða stundir. En sé þetta hluti af áformum um að láta eigendur rafmagnsbíla greiða meira, er þá ekki eðlilegt að önnur gjaldtaka lækki á móti eða verða þetta enn ein viðbótargjöldin sem ríkið leggur á fólk, [[Forseti hringir.]]því það er verið að kynna þetta núna og þetta virðist standa fyrir dyrum?
Virðulegi forseti. Varðandi gjaldtökuna stöndum við eiginlega úti í miðri á. Við erum að fara í algjöra endurskoðun á gjaldakerfum ríkisins um þetta efni. Í þeim samskiptum sem eiga sér stað við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu erum við einfaldlega að vísa því aðeins inn í framtíðina nákvæmlega hvernig þeir hlutir munu verða útfærðir. Þetta er þróun sem við getum ekki horft fram hjá og þegar hv. þingmaður lýsir áhyggjum af því að heildargjaldtökur af ökutækjum muni aukast er ég með honum í liði í því að við eigum ekki að þurfa að auka gjaldtökur á ökutæki til að fara í gegnum þessa breytingu. Við getum heldur ekki setið hjá þegar tekjustofnarnir eru að falla, þegar þeir gefa jafn mikið eftir og raun ber vitni. Ég nefndi áðan bara dæmi úr virðisaukaskattinum frá því í fyrra þar sem við gáfum 3 milljarða í ívilnun en við erum líka að gera þetta fyrir aðflutningsgjöldin og svo erum við að upplifa það að eldsneytisgjöldin eru auðvitað sem tekjustofn til framtíðar að fara að gefa eftir. [[Forseti hringir.]]Ég lít ekki á þetta sem gríðarlega ógn. Ég horfi á það sem gríðarleg tækifæri fyrir samfélagið okkar, að við hættum að kaupa orku af öðrum þjóðum til að keyra samgöngutæki á Íslandi.
Virðulegur forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra. Nú var ASÍ að álykta um nýjan lífskjarasamning og það sem ríkisstjórnin á að standa við í sambandi við skattbreytingar. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Lág- og millitekjufólki sem hefur á síðustu árum borið sífellt þyngri skattbyrðar var í kjölfar kjarasamninga síðastliðið vor lofað umbótum á skattkerfinu til að auka ráðstöfunartekjur og snúa þessari óheillaþróun við. Að ekki standi til að efna loforðið að fullu fyrr en um mitt samningstímabilið veldur þess vegna verulegum vonbrigðum. Launafólk, öryrkjar og aldraðir sem hafa lágar tekjur hafa ekki tíma til að bíða svo lengi – þau þurfa léttari skattbyrði strax.“ Skattar þeirra sem eru á lágmarkslaunum lækka um 2.900 kr. mánuði á næsta ári og 8.300 kr. þarnæsta ár. Þau sem hafa 1 milljón á mánuði lækka um 1.850 kr. á mánuði á næsta ári og 3.800 kr. á þarnæsta ári. Þetta er 5.650 kr. skattahækkun fyrir þá sem eru með 1 milljón á mánuði. Er hann ekki sammála mér að það sé algjör óþarfi að láta þá einstaklinga fá slíka hækkun og láta hana ganga niður til þeirra sem eru á lægstu laununum? Ef við tökum 317.000 kr. mánaðarlaun hjá lægst launaða einstaklingnum í dag, hvað er viðkomandi að borga í skatta? 55.900 kr. Þeir einstaklingar sem voru á lægstu launum 1988 þegar staðgreiðslukerfi skatta var tekið upp borguðu ekki skatt þá og þess vegna er þetta hrein og klár og einföld spurning: Er ekki kominn tími til að hætta að skatta þá sem eru með hungurlús vegna þess að þessi laun, 317.000 kr., þýða útborgað 240.000–250.000 kr.?
Virðulegi forseti. Samfélag okkar er í þróun. Þegar ég kom í fjármálaráðuneytið árið 2013 voru lægstu taxtar innan við 200.000 kr. Þeir eru þó komnir upp í 300.000 kr. á ekki fleiri árum og skattarnir á þetta sama fólk hafa lækkað. Við höfum aldrei farið í jafn stóra skattalækkun seinni árin í tekjuskattskerfinu og þá sem við erum að leggja til núna og hún er sérsniðin með nýju skattþrepi til að ná sérstaklega til þeirra sem eru neðst í tekjustiganum. Ef hv. þingmaður er að koma hér upp og spyrja mig um það hvort ekki væri gott ráð að hækka skatta á þá sem sérstaklega eru tilgreindir, eru yfir meðallaunum, t.d. í kringum 1 milljón, tel ég það einfaldlega óþarft. Ég held að skattbyrðinni hafi aldrei verið jafn vel dreift og henni verður dreift eftir að þessi lagabreyting hefur tekið gildi. Við tökum ekki bara í krónum heldur líka hlutfallslega langminnst af þeim sem eru neðst í tekjustiganum og við tökum hlutfallslega og í krónum langmest af þeim sem eru ofar. Þá erum við bara að horfa á tekjuskattskerfið. Ef við bætum síðan bótakerfunum ofan á, barnabótakerfinu, vaxtabótakerfunum, öðrum stuðningskerfum og almannatryggingum, sjáum við hversu mikið við leggjum á okkur til að tryggja jöfnuð í samfélaginu. Við höfum reyndar náð það miklum árangri í þeim efnum að ekkert annað samfélag stendur okkur framar. Þetta er stóra mynd málsins. Þrátt fyrir það sem hv. þingmaður segir um að allt sé ómögulegt og að við séum með ósanngjarnt skattkerfi skila vinnumarkaðssamningar með almannatryggingum til hliðsjónar og öðrum bótakerfum og skattkerfinu, í samhengi við umræðuna um jöfnuð, bestu niðurstöðu sem finnst.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin. Einfalda spurningin er þessi: Vildi ég hækka skatta á þá sem eru á 1 millj. kr. launum? Nei, en af hverju í ósköpunum þarf að lækka þá? Gefðu okkur skýringu á því hvers vegna þessir einstaklingar þurfa að lækka. Ég er á þessum launum, ég þarf ekki að lækka, ég hef ekki þörf fyrir það. Hvers vegna í ósköpunum er lækkunin ekki færð niður til þeirra sem virkilega þurfa á henni að halda? Ég spyr þá ráðherra: Treystir hann sér til að lifa á útborguðum lágmarkslaunum, 230.000 kr. á mánuði? Treystir hann sér til þess? Heldur hann virkilega að fólkinu sem er þarna úti og lifir á þessum launum sé ekki sama um prósentuhækkun eða annað í þessum málum? Þetta fólk borðar ekki prósentur, það þarf hreinlega krónur til að lifa af og 230.000 kr. eru nálægt því að vera það sem er meðaltalið hjá mörgum í leigu á mánuði. Hvernig í ósköpunum eiga þeir að fara að því að borga leigu og lifa á þessum launum?
Forseti minnir hv. þingmenn á að beina máli sínu til forseta eða salarins og ávarpa ekki aðra þingmenn í 2. persónu.
Virðulegur forseti. Svar mitt liggur einfaldlega í því að þetta er sanngjarnt skattkerfi sem við erum að leggja til, sanngjörn breyting sem mun, já, lækka skatta, ekki bara á þá sem eru neðst í tekjustiganum heldur líka þá sem greiða hæstu skattana. Þegar komið er upp fyrir þau tekjumörk sem hv. þingmaður nefndi, sem eru rétt í kringum 1 milljón, fjara áhrif skattbreytinganna hins vegar út. Aðalatriðið er að við skoðum það af einhverri sanngirni hvernig við sem samfélag reynum að styðja við þá sem hafa minnst á milli handanna. Og svarið við spurningunni er nei. Ég myndi ekki treysta mér að hafa jafn lítið og þeir sem hafa minnst milli handanna til að lifa því fjölskyldulífi sem ég lifi í dag, með fjögur börn o.s.frv., þó að sum séu flutt að heiman. Það er augljóst. En við svörum ekki álitamálum um það hvernig við getum gert kerfið okkar betra með því að hafa bara svar við þeirri spurningu. Við þurfum að skoða hvernig heildarkerfið, stuðningskerfin, skattkerfin og annað það sem við erum að gera í samvinnu við vinnumarkaðinn, [[Forseti hringir.]]kemur út fyrir samfélagið í heild. Í því samhengi er algjörlega óumdeilanlegt að við erum á réttri leið.
Herra forseti. Ég vil ræða ástandið á bráðamóttöku Landspítala við hæstv. fjármálaráðherra. Nú hefur hver starfsmaður bráðamóttöku á fætur öðrum komið fram í fjölmiðlum með neyðarkall til stjórnvalda um aðgerðir og það án tafar, áður en stórslys verður. Nú veit ég ekki hvort hæstv. ráðherra hefur eitthvað orðið var við lýsingar á þeim aðstæðum sem sjúklingum og starfsfólki er boðið upp á á bráðamóttöku en þar sem ráðherrann heldur um veskið er nauðsynlegt að hann átti sig á ábyrgð sinni og þeirri hættu sem fyrir hendi er. Ég fór ásamt hv. þingkonu Hönnu Katrínu Friðriksson í heimsókn á bráðadeild í gær og það er alveg ljóst að bregðast verður við án tafar og að sögn starfsfólksins innan mánaðar, já, áður en haust- og vetrarflensur skella á. Yfir 200 einstaklingar leita á bráðadeild á sólarhring og er ekki óalgengt að þar séu 50 einstaklingar á hverjum tíma um þau 36 rúm sem þar eru. Það að hafa rúmlega 20 einstaklinga liggjandi á beddum á ganginum allan sólarhringinn, á öllum aldri, í alls konar ástandi vegna slysa, vegna líkamlegra og andlegra veikinda, vímuástands og annars, gerir það að verkum að hættuástand skapast inni á deildinni, bæði fyrir sjúklinga og fyrir starfsfólk. Stundum koma inn tilvik þar sem verður að vera hægt að bregðast hratt við, fara í endurlífgun eða annað og þá verður að vera rými fyrir starfsfólk til að athafna sig. Þá skipta sekúndur máli. Á þessu ástandi, herra forseti, ber hæstv. ráðherra ábyrgð og því spyr ég: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera til að bregðast við núna?
Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa mikilli furðu á því hvernig hv. þingmaður kemur hér og heimfærir ábyrgð af rekstri opinberra stofnana. Ef hv. þingmaður hefur kynnt sér lög um opinber fjármál - ég ætla að leyfa mér að vísa hér til 27. gr. og 34.–36. gr. - þá er skrifað út í þeim lögum hvernig við heimfærum ábyrgð af rekstri opinberra stofnana. Við í þessu þingi erum ekki í daglegum rekstri opinberra stofnana, hvað þá heilbrigðisstofnana. Við erum með stjórnendur á stofnunum sem eru í samtali við fagráðuneyti. Fjármálaráðuneytið er ekki þátttakandi í því samtali. Mér er algjörlega fyrirmunað að skilja hvernig hv. þingmaður geti sagt hér í þingsal: Bráðadeild Landspítalans er á ábyrgð fjármálaráðherra eða fjármálaráðuneytis. Í þessum tilvikum ber stjórnanda stofnunarinnar að gera fagráðuneytinu viðvart og leggja til úrbætur. Fagráðuneytinu ber að svara viðkomandi stofnun innan tilskilins frests sem er skrifaður út í lögum. Við ætlumst til þess að stjórnendur og fagráðuneyti taki á alvarlegum málum á borð við það sem hér er rætt en að menn fari ekki í einhverja pólitíska leiki í þingsal og vísi ábyrgðinni bara upp í fjármálaráðuneyti þegar svo þykir henta. Með þessu er ég ekki að gera lítið úr þessari stöðu, við hlustum á það sem starfsfólk á Landspítalanum er að segja, en á sama tíma ætlumst við til þess að það fólk sem er treyst til að stjórna þessum stofnunum bregðist rétt við í samræmi við lögin og að þeir sem mesta ábyrgð bera á faglegri framkvæmd þessara mála séu hér til svara en ekki fjármálaráðherrann sem hefur ekkert með rekstur þeirra stofnana sem heyra undir heilbrigðisráðuneytið að gera.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra, tölum um ábyrgð. Í svona ástandi verða stjórnvöld sem fara með peningana að opna augun, mæta á svæðið, hlusta á þá fagaðila sem eru á staðnum. Það dugar ekki að standa hér og hrópa að þau beri enga ábyrgð, að búið sé að auka fjármagn til heilbrigðiskerfisins þegar við vitum öll að aðallega er um að ræða almenn laun og verðbætur, kaup á jáeindaskanna og verið sé að byggja nýtt þjóðarsjúkrahús með tilheyrandi kostnaði, þegar við vitum að ferðamönnum hefur fjölgað umtalsvert sem hafa borið tekjur inn í ríkissjóð. Þegar hæstv. ráðherra leyfir sér að tala eins og hann beri enga ábyrgð á þessu og vísar í lög um opinber fjármál, tölum þá um lög um opinber fjármál. Hvaða vit er í því að láta fólk vera fast á bráðamóttökunni þar sem sólarhringurinn kostar 230.000 kr. á sama tíma og það kostar 70.000 kr. á öðrum deildum? Tölum um endilega um ábyrgð, hæstv. ráðherra, [[Forseti hringir.]]sem ekki vill gera samninga við hjúkrunarfræðinga þannig að núna er verið að taka vaktaálag af hjúkrunarfræðingum sem gerir að verkum að það verður fráflæðisvandi, sem gerir [[Forseti hringir.]]að verkum að bráðamóttaka Landspítala lokast. [[Forseti hringir.]]Þetta er á ábyrgð ykkar, stjórnvalda.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur aftan úr einhverri forneskju þegar hún færir fram þau rök í þingsal að fjármálaráðherrann sé með peningavaldið. Það er Alþingi sem hefur fjárstjórnarvaldið, það er Alþingi sem hefur ákveðið hvaða fjárveitingar verða veittar til Landspítalans, það er Alþingi sem hefur sett lög og reglur um það hvernig ábyrgð er heimfærð um framkvæmd heilbrigðismála á Íslandi og lögin eru algjörlega skýr um það að það eru stjórnendur viðkomandi stofnunar sem bera gríðarlega mikla ábyrgð og mesta ábyrgð. [[Gripið fram í.]]Þegar þeir ráða ekki við þá ábyrgð sem þeim er falin að lögum ber þeim að taka upp samtal við ráðuneytið og það er skrifað út í lögunum hvað á að gerast í framhaldi af því. Það að koma hér upp og vísa bara í fjármálaráðuneytið þegar það er rekstrarvandi í einstökum stofnunum er ódýr pólitík. Þetta er misheppnuð pólitík og þetta er á skjön við allt sem við höfum komið okkur saman um í útskrifuðum lögum um það hvernig fjárstjórnarvaldið er. Fjárstjórnarvaldið er á Alþingi. Alþingi hefur kveðið upp úr með það hvaða fjárheimildir eru til þessarar stofnunar til þessa rekstrar [[Forseti hringir.]]og fagráðuneytin verða að koma að málum. Ábyrgð stjórnenda er mikil. Ábyrgð fjármálaráðuneytisins er að taka þátt í því samtali.
Virðulegur forseti. Í svari frá hæstv. ráðherra við fyrirspurn hv. þm. Smára McCarthys á seinasta þingi kom fram að hugbúnaður sem er í daglegu tali kallaður Orri sé í eign Oracle og eftir atvikum Advania. Einnig er spurt hvers vegna kóðinn og hugbúnaðurinn sé ekki gefinn út opinberlega í samræmi við stefnu stjórnvalda um frjálsan og opinn hugbúnað. Svarið við því er að ríkið á ekki höfundaréttinn að Orra. Nú er ansi margt hægt að segja um Orra og hefur ansi margt verið sagt um Orra en árið 2014 skilaði stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd áliti þar sem framsögumaður var hv. þm. Brynjar Níelsson og þar kemur fram, með leyfi forseta: „Nefndin telur nauðsynlegt að við undirbúning á útboði á rekstri kerfisins, sem nú er unnið að, og uppfærslu á kerfinu, sem fram undan er, þurfi að nýta þær ábendingar sem komið hafa fram og m.a. endurskoða eignarhald á kerfinu, sem ríkið hefur einungis notendaaðgang að, þannig að kerfið og þær breytingar sem gerðar eru á því verði eign ríkisins sem geti þar með nýtt það fyrir allar stofnanir án þess að þurfa að kaupa aðgang fyrir hverja og eina.“ Með þá skoðun á þeim tíma, og sá sem hér stendur undirritaði einnig þetta álit, kom mjög skýrt í ljós að fólk hafði miklar efasemdir um að ríkið væri að fjármagna sérsmíðaða hugbúnaði sem enda síðan ekki í eignarhaldi ríkisins. Því miður hefur mér í gegnum árin sýnst þetta vera ákveðin venja, að opinberar stofnanir þurfa sérlausnir, jafnvel sérsniðnar að sínum þörfum, ráða eitthvert hugbúnaðarfyrirtæki sem er eflaust fínt og frábært, eins og Advania, til að búa til þá lausn en svo á framleiðandinn enn þá vöruna og ríkið er fast í viðjum þess fyrirtækis það sem eftir er ef ekki á að byrja upp á nýtt. Þetta þykir mér mikill löstur á viðskiptaháttum opinberra stofnana og með hliðsjón af því sem kom fram 2014 þegar Orri, þetta risavaxna kerfi, var til umræðu langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann viti til þess að þetta hafi eitthvað verið rætt í ráðuneytinu eða undirstofnunum þess síðan þá eða hvort staðið hafi til að móta einhverja stefnu í kringum það hvernig eignarhaldi skuli háttað á hugbúnaði [[Forseti hringir.]]sem ríkið fjármagnar framleiðslu á.
Virðulegur forseti. Ég er algjörlega sammála því sem mér finnst liggja í orðum hv. þingmanns og hann nefnir sérstaklega, það er hætta á því að ríkið festist nánast í viðskiptum við þá aðila sem taka að sér að þróa hugbúnaðinn og eru eigendur hans. Í því felst þá að það getur orðið óyfirstíganlegt að hætta í þeim viðskiptum og leita eitthvert annað. Spegilmyndin og alveg hinn endinn er kannski sá að það getur verið of þungt í vöfum fyrir ríkið að reyna að byggja upp sínar eigin hugbúnaðardeildir og smíða sinn eigin hugbúnað. Einhvers staðar þarna á milli held ég að rétta lausnin sé, sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd nefnir og hv. þingmaður vísaði til, þ.e. að breytingar á hugbúnaðinum verði eign ríkisins og að það sé búið þannig um hnútana að ríkið sé frjálst til þess og hafi raunverulegt frelsi, ekki bara samningsfrelsi, heldur að það sé framkvæmanlegt að fara í útboð reglulega með þessa þjónustu. Þetta er mjög stórt hagsmunamál. Við finnum t.d. fyrir því þegar við ætlum að innleiða stafrænar lausnir og auka framboð á opinberri þjónustu með stafrænum hætti hversu miklu það skiptir að geta ráðið sér sjálfur en vera ekki fastur í viðskiptasamningum. Til að svara spurningunni get ég sagt við hv. þingmann: Já, þetta er rætt í fjármálaráðuneytinu. Við erum ekki komin með tillögu að lausn til framtíðar en þetta er mikilvægt mál. Ég held að það sé mikilvægara en flestir gera sér almennt grein fyrir, jafnvel í þinginu. Við þurfum að taka ákvarðanir sem snúa að framtíðinni. Orri á sér mjög langa sögu og ríkið hefur notið góðs af þeirri þjónustu sem byggir á allri þeirri hugbúnaðarvinnu en til framtíðar litið verðum við að tryggja sveigjanleika fyrir ríkið og setja hagsmuni okkar í nýjum heimi í endurskoðun.
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en fagnað viðleitni hæstv. ráðherra vegna þess að þetta er nákvæmlega hárrétt. Það er líka rétt, sem hæstv. ráðherra segir, að kannski er ekki mikill skilningur á því almennt í samfélaginu, eða jafnvel hér á þingi, hversu mikilvægt þetta er. Þarna er um ákveðið grundvallaratriði að ræða. Þegar ríkið kaupir eitthvað sem er sérstaklega hannað fyrir ríkið, segjum að það sé hús eða bíll, á ríkið vitaskuld að geta fengið hvaða verktaka sem er til að laga það hús eða að byggja við það eða hvaðeina, og þann bíl. Það sama á auðvitað að gilda um hugbúnað. Það sem hvatti mig til að spyrja að þessu í dag er að í gegnum tíðina hef ég orðið þess áskynja að það sé svolítið venjan að hugbúnaðarhús stingi jafnan upp á því að þau eigi hugbúnaðinn en viðskiptavinurinn fái notendaleyfi, hann megi nota hann að eilífu og gott og vel með það. En svo vandast málið. Svo þarf að bæta einhverju við. Þá er það erfitt vegna þess að viðkomandi hugbúnaðarhús vill það ekki eða getur það ekki vegna þess að það er of dýrt. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í þessu og vona að fljótlega komi fram stefna sem geri það alveg skýrt [[Forseti hringir.]]að þegar ríkið framleiðir hugbúnað, hvort sem það er innan opinberra stofnana eða í viðskiptum við hugbúnaðarhús, sé það ríkið sem eigi afrakstur þeirrar vinnu sem fjármögnuð er.
Virðulegi forseti. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta. Þetta eru bara hárréttar ábendingar hjá hv. þingmanni, hér undir eru mjög miklir hagsmunir. Þetta er ekki alveg klippt og skorið, þetta er ekki alveg einfalt. Við erum að gera mjög stóra samninga í þessu efni. Þetta er umfangsmikil þjónusta. Eitt af því sem við þurfum líka að horfa til er reksturinn á öllum þessum kerfum. Við sjáum t.d. að við höfum rekið eins konar gagnaver í opinberri þjónustu á langt yfir 100 stöðum um alla borg á meðan miklu stærri þjóðir, eins og Danir, hafa rekið gagnaverin sín á einum til tveimur stöðum. Þarna er ég að vísa til þess hve mikil rekstrarhagkvæmni geti legið í því að samnýta upplýsingakerfi þvert á stofnanir. Hér er hv. þingmaður fyrst og fremst að tala um hugbúnaðarmálin og kemur með góðar ábendingar sem við þurfum áfram að hafa í skoðun.
Herra forseti. Mér hefur verið nokkuð hugleikið samráðsleysi þessarar ríkisstjórnar varðandi samgöngumál höfuðborgarsvæðisins við minni hlutann á þingi og ágætt að hafa í huga í því samhengi að um helmingur þingmanna þessa svæðis kemur einmitt frá téðum minni hluta, sem enn fær lítið sem ekkert að vita um hvað standi til í stórhuga innviðauppbyggingu á höfuðborgarsvæðinu. Fyrir nærri hálfum mánuði voru áform um verulega uppbyggingu kynnt fyrir sveitarfélögunum, og virtust sveitarfélögin telja það vera samkomulag um þessa uppbyggingu, samkomulag sem ekki hafði verið kynnt fyrir minni hluta og við gagnrýndum. Í morgun berast þær fréttir að lögð séu fram ný drög að samkomulagi, sem hafa reyndar ekki verið rædd við sveitarfélögin heldur virðist vera niðurstaða innbyrðissamninga meiri hlutans hér á þingi. Það er hið þverpólitíska samráð stjórnarmeirihlutans sem kýs enn og aftur að hafa ekki nokkurt samráð við minni hlutann á þinginu um þetta. Ég velti auðvitað fyrir mér, af því að þetta virðist vera dálítið ruglingslegt í meðhöndlun þingmeirihlutans: Er þetta samkomulag eða drög að samkomulagi? Mun minni hlutinn hér á þingi hafa einhverja raunverulega aðkomu að þessu máli þegar samkomulag við sveitarfélögin liggur fyrir, ef það þá næst og ef stjórnarflokkarnir ná samkomulagi við sjálfa sig um þetta mál? Mér þykir þetta æðimerkilegt samráðsleysi í ljósi mjög hátíðlegra yfirlýsinga ríkisstjórnarinnar, sem koma m.a. fram í stjórnarsáttmála hennar, að um svona stór áform, risaframkvæmdir sem taka til margra ára, jafnvel áratuga, skuli einmitt haft víðtækt þverpólitískt samráð. Ég spyr því hæstv. samgönguráðherra: Hvar er þetta samráð?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vil í því sambandi fara aðeins yfir sögu þessa máls. Í vinnu við samgönguáætlun sem allir þingmenn hér í sal komu að - mest þeir sem sátu í umhverfis- og samgöngunefnd, og eftir því sem ég best veit sat fulltrúi hv. þingmanns og hans flokks þar og fylgdist náið með - hefur ferlið verið mjög opið og gegnsætt. Þar var rætt um að vilji væri til þess að setjast niður með sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu til að ná fram í fyrsta skipti heildarsýn á það hvað þyrfti til til að leysa umferðarhnútana og þau vandræði sem eru á höfuðborgarsvæðinu. Slíkur hópur var settur á laggirnar í fyrrahaust. Við ræddum hann þó nokkrum sinnum í þessum þingsal. Allar þær upplýsingar hafa legið á borðinu. Í framhaldinu var síðan settur á laggirnar starfshópur skipaður sömu aðilum. Það vill svo til að í sveitarfélögunum sex á höfuðborgarsvæðinu sitja fulltrúar úr öllum flokkum og ég veit ekki annað en að innan allra flokka eigi menn eðlileg samskipti, ekki síst þingmenn viðkomandi kjördæma, við sína sveitarstjórnarmenn. Það hefur ekki verið lagður nokkur trúnaður á það að menn eigi sín eðlilegu samskipti þar um. Ég hef litið svo á að við séum að vinna þetta í eins opnu ferli og hægt er. Satt best að segja bauð sá sem hér stendur þingmönnum til kynningar fyrir nokkrum dögum. Fyrst þáðu menn það boð en síðan sáu menn að hægt var að búa til pólitískan leik um eitthvert samráðsleysi og tvíbókanir. Ég tók það á mig; ef allir þingmenn vildu frekar taka þátt í umræðu um tekjubandorm og slíkt var bara sjálfsagt mál að fresta þeim fundi. En það hefur ekki staðið á mér að kynna þetta mál [[Forseti hringir.]]fyrir hverjum sem er, þá vinnu sem er í gangi. Henni er ekki lokið. Hún er í gangi og það er ekkert óvænt við það.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra viðleitnina að boða til kynningarfundar en gagnrýni auðvitað um leið tímasetningu þess fundar sem hæstv. ráðherra mátti vera fullljóst að væri einmitt umræða í þingsal og var gagnrýnt hástöfum hér af minni hluta sem vildi vera viðstaddur þá umræðu. Ég hefði gjarnan viljað sitja þann samráðsfund en var í umræðu á sama tíma í þingsal og tel reyndar mjög óeðlilegt að verið sé að boða stóran hluta þings til kynningarfundar á þingfundartíma. Mér finnst grundvallaratriði að þingmenn eigi að geta sótt slíka fundi og sinnt störfum sínum á þingi sömuleiðis. Um leið og ég lýsi ánægju minni með að loksins sé verið að leggja fram einhverjar hugmyndir að því hvernig tekið verði á miklum samgönguvanda á höfuðborgarsvæðinu og tryggt nægjanlegt fjármagn til þess hlýt ég að gagnrýna þá hugmynd sem hér er lagt upp með, að íbúar höfuðborgarsvæðisins eigi að greiða tvöfalt, í fyrsta lagi þau eldsneytisgjöld sem ætlað er að fjármagna framkvæmdir í samgöngukerfinu og að auki veggjöld sérstaklega sem ekki verða lögð á [[Forseti hringir.]]neins staðar annars staðar á landinu. Ég hlýt því að spyrja hæstv. ráðherra: Er það réttur skilningur að það sé upplegg þessarar ríkisstjórnar að íbúar höfuðborgarsvæðisins eigi að borga tvöfalt fyrir samgöngubætur sínar?
Virðulegur forseti. Við erum í þessari vinnu að reyna að útbúa tímamótasamkomulag sem ekki hefur tekist í áratugi. Það hefur ekki tekist að fá sameiginlega sýn ríkisins, Vegagerðarinnar og sveitarfélaganna á þau áform að leysa þennan hnút. Við höfum unnið þetta í anda samvinnustjórnmála. Við setjum lausnirnar á borðið og reynum að finna þær sameiginlega. Sú vinna er mjög opin og að henni hafa margir aðilar komið. Eins og ég nefndi áðan eru fulltrúar úr öllum flokkum á þingi, í sveitarstjórnum á höfuðborgarsvæðinu og í nær öllum tilfellum eru þeir einhvers staðar í meiri hluta þó að ekki sé það algilt. Hv. þingmaður er að reyna að búa til áframhaldandi umræðu í þessum þingsal sem er oft ímyndarumræða, ímyndarstjórnmál eða öfgaátakastjórnmál, búa til umræðu um mál sem ekki er komið í sitt endanlega form þannig að hægt sé að svara því hvað stendur í því og hvað ekki. Það er verið að búa til spurningar um eitthvað sem hv. þingmaður sagði að hann hefði gjarnan viljað kynna sér [[Forseti hringir.]]en gefur sér síðan strax hver niðurstaðan verði og spyr mig spurninga út frá því. [[Gripið fram í.]]Eigum við ekki að taka umræðuna, hv. þingmaður [[Gripið fram í: Já eða nei.]]þegar við höfum lokið [[Forseti hringir.]]þessari vinnu? Hér er kallað: Já eða nei.
Tíminn er búinn.
Það er einmitt [[Forseti hringir.]]í anda ímyndar- og átakastjórnmála. Búum bara til hávaða og stæla, vinnum ekki vinnuna okkar og vöndum ekki til verka. Hvar voru skilaboðin um minna fúsk og meiri ábyrgð?
Frekari umræður um þetta verða að fara fram á öðrum tíma og annars staðar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um skráningu einstaklinga. Frumvarp þetta var áður flutt á 149. löggjafarþingi og er nú endurflutt óbreytt. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á lögum um þjóðskrá og almannaskráningu, nr. 54/1962. Megininntak frumvarpsins er hvaða upplýsingar skuli skrá í þessa mikilvægu skrá, þjóðskrá, hvernig þær eru skráðar og hvernig þeim er miðlað. Áður en ég hef yfirferð yfir sjálft frumvarpið tel ég rétt að vekja athygli á því að í fyrsta lagi stöndum við á ákveðnum tímamótum með framlagningu þessa frumvarps. Með framlagningunni erum við að ljúka endurskoðun á þremur meginlagabálkum er varða skráningu einstaklinga á einn eða annan hátt. Endurskoðunin hófst árið 2010 en fyrsta áfanga var náð með samþykkt frumvarps til laga um lögheimili og aðsetur sem ég mælti fyrir á 148. löggjafarþingi og var samþykkt sem lög um lögheimili og aðsetur, nr. 80/2018. Lög um lögheimili og aðsetur komu í stað laga um lögheimili, nr. 21/1990, annars vegar og laga um tilkynningar aðsetursskipta, nr. 73/1952, hins vegar. Í öðru lagi vil ég benda á mikilvægi skrárinnar þjóðskrár hér á landi. Þjóðskrá er sú skrá sem nær allt okkar samfélag byggist á. Hvort sem litið er til skattheimtu ríkis eða sveitarfélaga, bótakerfis, starfsemi fjármálastofnana eða viðskiptamannakerfis atvinnulífsins gegnir þjóðskráin þar lykilhlutverki. Þannig skiptir gríðarlega miklu máli að vel sé haldið utan um skrána og það tryggt eftir fremsta megni að skráin sé rétt og örugg. Virðulegi forseti. Ég tel rétt að reifa helstu atriði frumvarpsins. Í I. kafla frumvarpsins er gerð grein fyrir markmiðum þess, gildissviði, orðskýringum, stjórnsýslu, persónuvernd, hvaða upplýsingar eru skráðar í þjóðskrá o.fl. Lagt er til að markmið frumvarpsins sé að gera mögulegt að halda áreiðanlega skrá yfir einstaklinga, að skráning þeirra sé rétt svo að hún skapi öruggan grundvöll fyrir tiltekin réttindi og tilteknar skyldur einstaklinga. Þá er það markmið frumvarpsins að skráning upplýsinga í þjóðskrá byggist á bestu fáanlegu gögnum á hverjum tíma. Virðulegi forseti. Komnir eru nokkrir áratugir frá því að skráin þjóðskrá var fyrst sett á laggirnar en við megum samt ekki gleyma því að ekki er sjálfsagt að skrá sem þessi sé haldin. Þannig eiga Bretar enga þjóðskrá líkt og við Íslendingar svo að dæmi sé nefnt. Þá getur rétt skráning tryggt að einstaklingur öðlist tiltekin réttindi og haldi þeim en rétt skráning getur einnig sparað ríkinu fjármagn, svo sem í útreikningi bóta. Það er tvennt sem mig langar að nefna áður en ég fer yfir í II. kafla frumvarpsins, það er persónuverndarákvæði 5. gr. frumvarpsins og 6. gr. sem kveða á um skráningarupplýsingar í þjóðskrá. Svo sem alþjóð veit voru ný lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga samþykkt á Alþingi sumarið 2018. Segja má að ákveðin vitundarvakning hafi fylgt í kjölfarið og hafa stjórnvöld leitast við að haga löggjöf þannig að hún uppfylli hina nýju persónuverndarlöggjöf og þá hafa margar stofnanir farið í innra greiningarstarf varðandi það hvernig meðhöndlun persónuupplýsinga er háttað. Þjóðskrá Íslands er engin undantekning hvað þetta varðar. Í 5. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild Þjóðskrár Íslands til vinnslu persónuupplýsinga sem hinn skráði leggur til, stofnunin aflar sjálf eða berast frá þriðja aðila, svo sem öðrum opinberum stofnunum eða eiganda fasteignar svo að dæmi sé tekið. Þá er í 6. gr. kveðið á um hvaða upplýsingar heimilt er að skrá. Í ákvæðinu er ekki um tæmandi upptalningu að ræða heldur helstu upplýsingar. Gert er ráð fyrir að ráðherra verði heimilt með reglugerð að ákveða að skrá skuli aðrar þær upplýsingar sem þörf er á að safna og halda, svo sem netföng einstaklinga svo að dæmi sé tekið. II. kafli frumvarpsins fjallar um skráningu einstaklinga. Fram kemur að Þjóðskrá Íslands annist skráningu einstaklinga í þjóðskrá og annist útgáfu kennitölu. Rétt er að geta þess að ekki hefur áður verið kveðið á um kennitölu í lögum með þeim hætti sem hér er gert. Þannig hefur skort ákvæði í lög um hver það sé sem gefur einstaklingum kennitölur en lagt er til að framvegis verði skýrt ákvæði um þetta í lögum. Þá er í kaflanum ákvæði um kerfiskennitölur, þ.e. kennitölur sem gefnar eru út til notkunar fyrir hið opinbera vegna einstaklinga sem ekki þurfa að uppfylla eða uppfylla ekki skilyrði skráningar í þjóðskrá. Vakin er athygli á þeirri nýbreytni að verði frumvarpið óbreytt að lögum munu aðeins opinberir aðilar geta haft milligöngu um stofnun kerfiskennitölu líkt og er raunin á öðrum Norðurlöndum en ekki einkaaðilar, svo sem bankar eins og nú er. Þá er rétt að vekja athygli á því að í kerfiskennitöluskránni eru í dag rúmlega 75.000 kennitölur. Í III. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um miðlun þjóðskrár og útgáfu vottorða. Gert er ráð fyrir því í frumvarpi þessu að miðlun þjóðskrárinnar verði leyfisskyld. Þannig geta fyrirtæki tekið að sér að miðla skránni, svo sem verið hefur, en einnig mun Þjóðskrá Íslands geta miðlað henni. Um miðlun og notkun kennitölu og annarra persónugreinanlegra upplýsinga gilda reglur laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þannig er gert ráð fyrir því í framtíðinni, þegar uppfært þjóðskrárkerfi lítur dagsins ljós, að heildarafhending þjóðskrár verði óheimil. Í staðinn munu uppflettingar fara fram þannig að upplýsingar úr miðlægu skránni verði sóttar með vefkalli í skrána. Þannig verða allar uppflettingar rekjanlegar, svo sem gert er ráð fyrir í nýjum persónuverndarlögum, og þá munu einstaklingar geta óskað eftir upplýsingum um það hverjir hafa verið að fletta þeim upp í þjóðskrá. Í dag er þjóðskráin afhent í heild sinni og síðan fer það eftir því hvernig samning viðkomandi kaupandi er með við þjóðskrá hversu oft skráin er uppfærð. Þannig hafa sum fyrirtæki keypt þjóðskrána í heild fyrir nokkrum árum en ekki keypt neinar uppfærslur á skránni. Í núverandi kerfi, sem nú er komið til ára sinna og stenst engan veginn kröfur nútímans, eru uppflettingar í þjóðskrá ekki rekjanlegar. Þá er gert ráð fyrir þeirri nýjung þegar uppfært kerfi verður tekið í notkun, að hægt verði að koma í veg fyrir það að upplýsingum um nafn og/eða lögheimili eða aðsetur viðkomandi og nánustu fjölskyldu verði miðlað úr þjóðskrá. Ákvæði 14. gr. frumvarpsins sem kveður á um þetta er nátengt ákvæði um „dulið lögheimili“ í lögum um lögheimili og aðsetur en gildistöku þess ákvæðis var frestað af tæknilegum ástæðum, með öðrum orðum vegna þess að gamla þjóðskrárkerfið ræður ekki við það. Sama er uppi á teningnum varðandi 14. gr. frumvarps þessa og annarra ákvæða sem háð eru uppfærðu þjóðskrárkerfi að gildistöku þeirra er frestað. Í IV. og síðasta kafla frumvarpsins er að finna ýmis ákvæði, svo sem um íbúaskrá, hvernig meta skuli erlend skjöl og gjaldtöku. Virðulegi forseti. Ég tel rétt að fjalla aðeins um gjaldtöku almennt af hálfu Þjóðskrár Íslands og fjármögnun stofnunarinnar. Ég deili þeirri skoðun minni hér að aðgangur að grunnskrám ríkisins, þar á meðal þjóðskrá, eigi að vera gjaldfrjáls, þ.e. án endurgjalds. Ég trúi því að það myndi hafa jákvæð áhrif á samfélagið, nýsköpun og atvinnulífið að gera þessar upplýsingar gjaldfrjálsar. Þetta myndi þýða að stofnunina Þjóðskrá Íslands yrði að fjármagna eingöngu úr ríkissjóði. Þannig er gert ráð fyrir að rekstur Þjóðskrár Íslands kosti í dag tæplega 1,9 milljarða. Þar af er gert ráð fyrir um 920 millj. kr. úr ríkissjóði. Hinn hlutinn, um 930 milljónir, kemur með sölu upplýsinga. Það er því tæpur 1 milljarður sem þarf að brúa ef gera á allar upplýsingar sem Þjóðskrá Íslands safnar aðgengilegar án endurgjalds. Ég legg því til, virðulegi forseti, og fjalla reyndar um það í greinargerð með frumvarpi þessu, að skipaður verði vinnuhópur sem mun hafa það hlutverk að greina samfélagslegan ávinning af því að gera aðgengi að upplýsingum úr þjóðskrá og öðrum grunnskrám stofnunarinnar gjaldfrjálsan og greina hugsanlegan kostnað sem af því hlytist fyrir ríkissjóð. Ég tel rétt að gefa þessum vinnuhópi rúmt svigrúm til að gera þetta vel. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. annars vegar og hins vegar hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegur forseti. Ég vil víkja örfáum orðum að því sem ráðherrann lauk máli sínu á, gjaldtökunni. Þá sérstaklega að tvennu sem kom fram við umfjöllun þingsins í vor. Annars vegar er það sú skrýtna tilhögun að tíundi hluti rekstrar þjóðskrár sé greiddur af annarri ríkisstofnun, hvort það hafi verið skoðað sérstaklega, sá háttur að Tryggingastofnun ríkisins dekki reikninginn fyrir hluta af rekstri Þjóðskrár sé kannski eitthvað sem við ættum að fara að leggja af. Ég er sammála ráðherranum um að almennt eigi upplýsingar að vera gjaldfrjálsar og aðgengilegar en eins og hann segir getur mögulega verið eitthvað í land með að ná almennri stefnu um það fyrir stofnun af þessari stærðargráðu. En við erum með sértæka gjaldtöku sem okkur var bent á í allsherjar- og menntamálanefnd að orkaði tvímælis, sem er gjaldtaka á vottorðum sem einstaklingar þurfa að sýna, t.d. við afgreiðslu hjá sýslumannsembættunum. Aðallega er um að ræða fæðingar- og forsjárvottorð sem fólk þarf að láta fylgja umsóknum til sýslumanna. Hér á höfuðborgarsvæðinu var slumpað á að þetta gætu verið kannski 3.500 vottorð á ári, sem fólk þarf að ferja á milli embætta og greiða þá væntanlega 9 milljónir á ári til Þjóðskrár fyrir það. Ég velti því fyrir mér hvort ríkið gæti ekki komið til móts við þessa einstaklinga með því að sýslumenn gætu einfaldlega flett gjaldfrjálst upp í þjóðskrá þegar þessar upplýsingar þurfa að liggja fyrir við afgreiðslu umsókna hjá sýslumönnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir þessar spurningar eða vangaveltur. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er einhvers konar tímaskekkja að Tryggingastofnun sé að greiða ákveðinn hluta af rekstri þjóðskrár. En svo að vitnað sé til greinargerðar í frumvarpi, þegar þetta var ákveðið á sínum tíma, var það talið heppilegast. Ég held að það orðalag hafi einmitt verið notað, heppilegasta fyrirkomulagið. Ég tek það einmitt upp hér að setja á laggirnar starfshóp til þess m.a. að greina þessa þætti og vissulega líka þá þætti sem hv. þingmaður endaði á að tala um, þ.e. sölu vottorða. Auðvitað eru þetta þjónustutekjur í dag og við þurfum að greina það vel. Herra forseti. Stjórnkerfið allt og ríkisstjórnin setur bæði fjármuni og mikla vinnu í hið rafræna samfélag. Þegar menn fara á einn stað hins opinbera, einhverja eina stofnun, á fólk ekki að þurfa að ganga með pappíra á milli yfir í næstu stofnun heldur eiga viðkomandi stofnanir að geta kallað eftir upplýsingum úr kerfinu. Við vitum að Eistland er komið hvað lengst í þessu. Á sínum tíma, þegar Eistar fengu frelsi og lýðræðislega stjórn, sögðu þeir: Við viljum gjarnan verða eins og Norðurlöndin. Við erum oft að tala um það í þessum sal líka en þeir gerðu sér grein fyrir því að það gætu þeir ekki orðið með þeim fjármunum sem þeir hefðu úr að spila. Við verðum að finna einhverja aðra leið, sögðu þeir, og það var hin rafræna stjórnsýsla sem þeir leituðu í. Við erum þar á fullu og þetta mun að nokkru leyti svara kalli hv. þingmanns. En við þurfum líka að skoða, í vinnu þessa starfshóps, hvernig tekjur verða til.
Virðulegi forseti. Mig langar að freista þess að fá hv. þingmenn til að hugsa aðeins út fyrir lagatæknina og velta fyrir sér gildum og hvað við sem þingmenn teljum, pólitískt og persónulega, vera nógu góðar ástæður til þess að safna saman persónuupplýsingum, dreifa þeim og nýta þær. Málavextir eru þeir að þær eru nýttar og þeim er safnað í misjöfnum tilgangi og með misjöfnum hætti á mismunandi stöðum. Blessunarlega fengum við nýja persónuverndarlöggjöf lögfesta nýlega og það er tímamótamál og mjög gott og mikilvægt í alla staði. Hún hefði reyndar mátt koma 20 árum fyrr en það er gott að hún er komin. Ég býst fastlega við því að þessi löggjöf sé í samræmi við hana. Við lendum stundum svolítið í vandræðum með það þegar við lítum á persónuverndarmál alfarið út frá lagatækni að við setjum okkar eigin siðferðisþröskuld kannski lægra en tilefni er til. Ég vil nefna sérstaklega 5. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um persónuupplýsingar sem Þjóðskrá er heimilt að vinna með: „Þjóðskrá Íslands er heimil vinnsla persónuupplýsinga, þar á meðal upplýsinga um heilsufar, þjóðerni, trúarbrögð og hjúskaparstöðu, og annarra upplýsinga sem hinn skráði lætur stofnuninni í té …“ Ég efast ekki um að þetta standist lagatæknilega skoðun. Við skoðum það væntanlega betur í nefnd. Tilgangurinn þarf að vera sá að sinna lögbundnu markmiði. Markmiðið með því að skrá trúarbrögðin, sem mér finnst persónulega tiltölulega galið að vera að skrá svona miðlægt, er tengt þessu hábölvaða sóknargjaldakerfi sem er arfleifð þjóðkirkjunnar. Ég kalla hana reyndar ríkiskirkjuna en af einhverjum ástæðum hafa meiri hlutar, hvort sem það eru kynþættir eða trúarhópar, tilhneigingu til að setja sjálfa sig í meiri forgrunn en minnihlutahópa, sem í þessu tilfelli eru ókristnir. Ef ekki væri fyrir þetta þjóðkirkjufyrirkomulag, eins fráleitt og það nú er, efast ég um að lagaleg forsenda væri fyrir því að skrá sérstaklega trúarbrögð fólks. Trúarbrögð fólks geta verið mjög persónulegt mál og hörmuleg voðaverk hafa verið framin í gegnum tíðina á grundvelli trúarbragða. Nefna má múslima í Kósóvó, gyðinga í Þýskalandi, kristna víða í Miðausturlöndum - og trúlausa, dirfist ég að segja, víðast hvar og oftast. Það er ekki fyrr en nýlega og á afmörkuðum svæðum sem það var skyndilega ekki hræðilegt siðleysi að vera guðleysingi. Það er nýtilkomið og sú breyting er ekki einu sinni alveg um garð gengin, jafnvel ekki hér á Vesturlöndum. Spyrjum okkur spurningarinnar: Viljum við hafa hlutina þannig að þjóðskrá sé að taka saman á miðlægan stað hjá ríkinu, hjá framkvæmdarvaldinu, trúarbrögð fólks sem hafa verið notuð til þess beinlínis að framkvæma þessi voðaverk, sögulega, ekki bara sem heppilegt verkfæri heldur beinlínis sem eitt aðalverkfærið? Við myndum aldrei samþykkja að hafa trúarbrögð þarna inni ef ekki væri fyrir þetta hábölvaða þjóðkirkjufyrirkomulag. Með því einu að hafa sterka rótgróna hefð á Íslandi og algerlega fráleitt stjórnarskrárákvæði um þjóðkirkju erum við einhvern veginn búin að gera það lagatæknilega fýsilegt og réttlætanlegt að setja þarna inn upplýsingar sem við vitum að ekki ætti að safna saman á miðlægum stað hjá framkvæmdarvaldinu. Ef ekki væri fyrir þjóðkirkjufyrirkomulagið og þá kröfu sem hefur viðgengist hér, að hin evangelíska lúterska kirkja og hennar sóknarbörn njóti sérstakra forréttinda umfram aðra trúarhópa, dytti okkur ekki í hug að skrá þetta. Ef einhver myndi stinga upp á því myndum við benda til Þýskalands þar sem slík skráning var beinlínis notuð til að finna gyðinga, gyðinga sem höfðu skipt um nafn, úr nöfnum sem þóttu gyðingleg yfir í nöfn sem þóttu þýsk. Þannig fannst fólk og því var smalað saman og það var myrt, skipulega út frá svona skráningu. Okkur þætti það því eflaust galið ef ekki væri fyrir það að okkar hefð er nú sem betur fer mildari en það, og gott betur, aldeilis. En mér finnst þess virði að við spyrjum okkur nákvæmlega að þessu, ekki bara hvort við komumst upp með svona skráningar lagatæknilega heldur hvort við göngum ekki of langt miðað við okkar eigið siðferðismat og okkar eigin skoðanir á því hvað sé við hæfi umfram þennan lægsta sameiginlega samnefnara sem er hvort það standist persónuverndarlöggjöf út frá lagatæknilegum sjónarmiðum. Okkar staðall ætti að vera hærri að mínu mati. Við eigum að vera best. Ísland á að reyna að vera best í friðhelgi einkalífs, í tjáningarfrelsi, í lýðræði. Við eigum að reyna að vera best í þessum hlutum. Við eigum ekki bara að reyna að rétt standast einhverjar lögformlegar kröfur. Ef við trúum á þessi gildi setjum við okkur hærri staðal en einfaldlega lagatæknilegt samræmi. Eftir stendur að þetta er nú þegar skráð. Það er ekki eins og einhver nýlunda sé í þessu frumvarpi. Þetta þýðir ekki að ég sé sjálfkrafa á móti frumvarpinu. Ég hafði nú skoðað það einhvern tímann en hyggst skoða það aftur, mér skilst að þetta komi til minnar nefndar, hv. allsherjar- og menntamálanefndar. En mér finnst alveg þess virði að velta fyrir sér, þegar 16 liðir eru tölusettir í 6. gr. frumvarpsins, hvort það þurfi virkilega að hafa þetta allt saman þarna. Getum við ekki sleppt einhverju af þessu? Ef við getum sleppt einhverju af þessu finnst mér að við ættum að gera það einfaldlega vegna þess að við getum það, einfaldlega til þess að vera best. Við eigum ekki bara að finna einhverjar afsakanir fyrir því að skrá þetta, við eigum að hafa góðar ástæður fyrir því að skrá þetta og best væri að mínu mati að sleppa því að hafa þjóðskrá yfir höfuð. Ég átta mig á því að það fer út fyrir þankagang hins almenna Íslendings, ég átta mig á því, eins og reyndar frelsi almennt. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta - áður en ég fer að segja of mikla vitleysu. Ég ætla ekki að lýsa því yfir að ég sé á móti málinu en mér finnst það eiga að vekja okkur til umhugsunar um okkar eigin gildi umfram lagatæknilegar kröfur.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um ráðstafanir til hagkvæmrar uppbyggingar háhraðafjarskiptaneta. Frumvarpið er endurflutt frá fyrra þingi. Það felur í sér innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/61 frá 15. maí 2014 um ráðstafanir til að lækka kostnað við uppbyggingu á háhraða stafrænum fjarskiptanetum, auk breytinga á lögum um fjarskipti og lögum um Póst- og fjarskiptastofnun. Uppbygging og endurnýjun ljósleiðarastofnnetsins er eitt af meginmarkmiðum stjórnvalda hvað varðar markmið um aðgengileg og greið fjarskipti. Endurspeglast þetta markmið m.a. í tillögu til þingsályktunar um stefnu í fjarskiptum fyrir árin 2019–2023, þ.e. fimm ára aðgerðaáætlun sem samþykkt var á Alþingi í júní sl. Frá 2016 hafa stjórnvöld unnið að auknu aðgengi að ljósleiðara í dreifbýli utan markaðssvæða gegnum verkefnið Ísland ljóstengt sem er í umsjá fjarskiptasjóðs. Markmið stjórnvalda á sviði fjarskipta fyrir landið í heild er að 99,9% lögheimila og fyrirtækja eigi kost á 100 Mb/sek þráðbundinni nettengingu í árslok 2021. Sveitarfélög hafa með beinum hætti leitt þá uppbyggingu þar sem framlag úr byggðasjóðum hefur hjálpað verst settu sveitarfélögunum í þessari vegferð. Þá hefur fjarskiptasjóður til margra ára lagt til fé til að mæta kostnaði við uppbyggingu fjarskiptainnviða á þeim svæðum þar sem er markaðsbrestur. Á liðnum árum hefur mikið áunnist í útbreiðslu ljósleiðara á landsbyggðinni, en enn er óleyst ljósleiðaravæðing flestra byggðakjarna utan suðvesturhornsins. Svo er útbreiðsla fimmtu kynslóðar fjarneta, svokallað 5G, handan við hornið en uppbyggingu þess kunna að fylgja nýjar áskoranir. Frumvarpinu sem hér er til umræðu er ætlað að auðvelda og hvetja til uppbyggingar háhraðafjarskiptaneta með því að stuðla að sameiginlegri nýtingu á tilteknum fyrirliggjandi efnislegum grunnvirkjum og með því að gera skilvirkari uppbyggingu á nýjum efnislegum grunnvirkjum mögulega þannig að kostnaður við útbreiðslu slíkra neta verði mögulega lægri. Lækkun kostnaðar við uppbyggingu háhraðafjarskiptaneta er talin styðja við metnaðarfull markmið stjórnvalda tengd útbreiðslu ljósleiðara á landsvísu, vexti, samkeppnishæfni og framleiðni. Við vinnslu frumvarpsins var horft til þess að tilskipunin greinir einungis lágmarkssamræmingu en ríkjum er frjálst að innleiða ráðstafanir sem ganga lengra en þau lágmarksskilyrði sem tilskipunin tiltekur. Þá hefur tilskipunin einnig að geyma valkvæð ákvæði en við vinnslu frumvarpsins var einkum horft til þeirra ákvæða sem myndu skapa hóflegt svigrúm í framkvæmd og ekki leggja auknar íþyngjandi skyldur á þá aðila sem tilskipunin varðar. Frumvarpið tekur til þeirra aðila sem skilgreindir eru sem rekstraraðilar neta. Hugtak þetta tekur m.a. til fyrirtækja sem bjóða fram efnisleg grunnvirki sem ætlað er að veita þjónustu í tengslum við framleiðslu, flutninga eða dreifingu á rafmagni, þar með talið götulýsingu, upphitun og vatn, þar með talið losun eða hreinsun skolps og frárennsliskerfa og rekstraraðila samgöngumannvirkja, vega, hafna og flugvalla. Þá ná þær skyldur og réttindi sem frumvarpið tilgreinir til efnislegra grunnvirkja eins og tilskipunin tilgreinir þau, þ.e. netþætti sem ætlað er að hýsa aðra netþætti án þess að verða sjálfur að virkum þætti í netinu, svo sem rör, möstur, lagnir, brunnar til að sinna eftirliti, mannop, tengikassar, byggingar eða inngangur að byggingum, loftnetsbúnaður, turnar og súlur. Kaplar, þar með talinn svartur ljósleiðari, sem og netþættir sem ætlaðir eru til að afhenda neysluvatn, teljast ekki grunnvirki í skilningi tilskipunarinnar og falla því utan gildissviðs frumvarpsins. Í stuttu máli eru meginefnisatriði frumvarpsins þau að tryggja aðgengi fjarskiptafyrirtækja að tilteknum lágmarksupplýsingum rekstraraðila neta um annars vegar fyrirliggjandi efnisleg grunnvirki og hins vegar yfirstandandi eða fyrirhugaða leyfisskylda mannvirkjagerð í því skyni að kanna möguleika á samnýtingu fyrirliggjandi innviða eða samhæfingu framkvæmda og hraða uppbyggingu háhraðafjarskiptaneta; að gera fjarskiptafyrirtækjum kleift að framkvæma vettvangsskoðun á sérstökum þáttum efnislegra grunnvirkja; að skylda rekstraraðila neta að verða við öllum réttmætum beiðnum fjarskiptafyrirtækja um aðgang að efnislegu grunnvirki sínu samkvæmt sanngjörnum skilmálum. Sérstakar skyldur eru lagðar á þá rekstraraðila neta sem standa með beinum eða óbeinum hætti að mannvirkjagerð sem að hluta eða öllu leyti er fjármögnuð úr opinberum sjóðum. Almennt er miðað við að slíkir aðilar veiti aðgang að efnislegu grunnvirki sínu eða fyrirhugaðri mannvirkjagerð svo fremi sem slík beiðni um samhæfingu hafi ekki í för með sér aukinn viðbótarkostnað, svo sem vegna tafa, hindri ekki stjórnun framkvæmdar og að umsókn um samhæfingu sé lögð inn a.m.k. mánuði fyrir umsókn um leyfisveitingu. Þar til viðbótar verði rekstraraðilum neta heimilað að ganga til samninga við fjarskiptafyrirtæki um samhæfingu í mannvirkjagerð með uppbyggingu háhraðafjarskiptaneta í huga. Samkvæmt frumvarpinu fær Póst- og fjarskiptastofnun bæði hlutverk og úrræði til að hvetja til þessarar þróunar, svo sem með gagnagrunnsgerð um fjarskiptainnviði, miðlun upplýsinga og leiðbeininga til aðila sem og úrskurðarvald í ágreiningsmálum. Víðtækt samráð var haft við hagsmunaaðila meðan á vinnslu frumvarpsins stóð. Hagsmunaaðilar deildu einkum um þá fyrirætlan að undanskilja svartan ljósleiðara og innleiða hugtakið efnisleg grunnvirki úr tilskipuninni samkvæmt orðanna hljóðan. Að höfðu samráði við Póst- og fjarskiptastofnun var það mat ráðuneytisins að innleiðing tilskipunarinnar í íslenskan rétt ætti ekki að raska samkeppnisumhverfi á fjarskiptamarkaði. Ef fara ætti út í slíka ráðstöfun að binda svartan ljósleiðara aðgangskvöð, hvort sem slík aðgangskvöð væri almenn eða næði aðeins til opinberra aðila á markaði, þyrfti að liggja fyrir vel ígrunduð greining á áhrifum slíkrar ráðstöfunar á samkeppnisaðstæður og þeim fjárhagslegu hagsmunum sem þar vegast á, að teknu tilliti til mögulegs samfélagslegs ávinnings sem slíkt kynni að hafa í för með sér. Þetta er helsta ágreiningsefnið hjá þeim sem skilað hafa umsögn um frumvarpið. Nú er hafinn undirbúningur fyrir innleiðingu á svokölluðum fjarskiptapakka ESB sem felur í sér heildarendurskoðun á öllu fjarskiptaregluverki hér á landi. Í því verkefni sem hafið er fer fram sú greining sem nefnd var hér að framan. Í ljósi þessa var það mat mitt að ekki væri tímabært að útvíkka hugtakið efnisleg grunnvirki til svarts ljósleiðara. Loks bera að geta þess að lagðar eru til breytingar á lögum um fjarskipti og lögum um Póst- og fjarskiptastofnun. Breytingarnar miða að því að samræma hugtakanotkun tilskipunarinnar og laga um fjarskipti, tryggja málskot rekstraraðila neta til úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála og gera Póst- og fjarskiptastofnun kleift að byggja upp stafrænan gagnagrunn um alla innviði fjarskipta hér á landi. Er um að ræða útvíkkun á gildandi ákvæðum laga um fjarskipti hvað gagnagrunninn snertir sem í dag tekur einungis til þráðlauss sendibúnaðar. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og til 2. umr.
Virðulegi forseti. Það kemur vel fram í frumvarpinu að svartur ljósleiðari sé utan þessa hugtaks, efnislegt grunnvirki, en hins vegar er í 11. gr. reglugerðarheimild þar sem segir að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd laga þessara. Í c-lið er talað um að mannvirki og efnisleg grunnvirki séu undanþegin aðgangi og samhæfingu og um málsmeðferð við ákvörðun slíkra undanþágna. Fyrir mér hljómar þetta eins og hægt séð að setja svartan ljósleiðara undir reglugerð sem er ekki innan laganna sem slíkra og fara í raun dálítið fram hjá því sem er kannski markmiðið með lögunum í innleiðingunni. Mig langar alla vega að fá aðeins nánari skýringu á því hvort mögulegt sé að ná svarta ljósleiðaranum inn í þetta lagaumhverfi með reglugerð og fara fram hjá þinginu með það, og þá fram hjá tilskipuninni. Örstutt í lokin: Hefur ráðherrann kannski áhyggjur af því að ákveðinn flokkur fari í málþóf út af þessu þar sem þetta er eiginlega nákvæmlega eins og annað mál þar sem talað var í gríðarlega marga klukkutímum á þingi? Einkvæmur stafrænn markaður, það var hluti af andstöðunni í öðru máli. Ég hef engar áhyggjur af því en er að velta því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra hafi þær.
Virðulegur forseti. Svarið við fyrri spurningu hv. þingmanns er: Nei. Ég held að það sé ekki mögulegt að túlka reglugerðarheimildina í þá veru. Hún er fyrst og fremst hugsuð fyrir öryggissvæði þar sem menn eru einmitt ekki tilbúnir að opna slíkan aðgang og þar af leiðandi lýtur reglugerðarheimildin að því. Þetta er mjög jákvætt mál í þeim skilningi að hér er verið að reyna að lækka kostnað á fyrirtæki sem eru sannarlega í mikilli samkeppni á markaði til að vinna saman að grunngerðum - ef við tölum íslensku: grafa skurði og slíkt. En auðvitað er þetta miklu flóknara. Grunnvirki eru auðvitað miklu fleira en skurðir. En allir geta séð ávinninginn af því að nota ferðina; þegar einn aðili hyggst grafa skurð, að þá sé það tilkynnt, auglýst. Aðrir aðilar geta þar af leiðandi sagt að þeir hafi áhuga á að nýta ferðina og með samtali, samstarfi og samvinnu komast menn að samkomulagi um skilmála. Ávinningurinn er síðan neytenda, almennings og samfélagsins alls í því. Þannig að: Nei, ég get ekki ímyndað mér að nokkrum flokki á þingi dytti í hug að taka slíkt mál í málþóf. Hvað veit maður þó? En fjarskipti eru þess eðlis að þau eiga í sjálfu sér engin landamæri. Það er einmitt tilgangur fjarskipta að ná til fólks, til okkar þegar við ferðumst erlendis, og vera í samskiptum við fólk víða um heim og líka innan landa. En með þessu frumvarpi er fyrst og fremst verið að gera það mögulegt að gera það á eins hagkvæman hátt og hægt er.
Virðulegur forseti. Ég er algerlega sammála því og það er mjög gott að fá þessi orð inn í nefndarvinnuna um reglugerðarheimildina. Ég held að það væri ráð að gera það skýrt í nefndaráliti hvað þetta varðar, afmörkun reglugerðarheimildarinnar. Það þarf að vera skýrt hvernig svarti ljósleiðarinn passar þarna inn í og hvað var helst deilt um varðandi frumvarpið á síðasta þingi. Það var að vísu komið í það ástand að það hefði örugglega getað klárast síðast. Ég veit ekki alveg af hverju það gerði það ekki en þetta ætti mín vegna að geta flogið í gegn. En þrátt fyrir að hitt frumvarpið hafi verið í sama stíl og þetta varðandi hag hins almenna borgara var samt farið í málþóf, eins og hæstv. ráðherra sagði, þannig að það er aldrei að vita. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra hvað það varðar. Ég hlakka til að taka við þessu í nefndinni.
Virðulegur forseti. Á síðasta þingi var heilmikil vinna lögð í þetta mál af hendi þingsins og umhverfis- og samgöngunefndar, það var langt komið, og ég þakka fyrir þá vinnu. Í þeirri vinnu skiluðu allir aðilar umsögnum. Það sem hefur kannski breyst síðan við vorum að fjalla um það er að þar vorum við að horfa til þess hvort mögulegt væri að hafa þennan svarta fíber-þráð ljósleiðarans hluta af þessu en nú eru komnar skýrari línur hvað það varðar og við höfum fallið frá slíkum hugmyndum. Við getum upplýst nefndina með greinargóðum hætti um af hverju það er, með frekari upplýsingum. Það ætti að hjálpa nefndinni til að geta klárað þetta mál hratt og vel.
Virðulegi forseti. Það gleður mig að standa hér og mæla fyrir fyrsta forgangsmáli Flokks fólksins. Flokkur fólksins leggur fyrir þingið nú fyrir jól fimm forgangsmál sem eru ákveðinn velferðarpakki flokksins og sýnir glöggt áherslumál okkar hvað lýtur að velferð, að baráttunni gegn fátækt og baráttunni gegn skattlagningu á þá sömu fátækt. Tillaga þessi til þingsályktunar er um 300.000 kr. lágmarksframfærslu almannatrygginga og með mér á tillögunni er Guðmundur Ingi Kristinsson, þingflokksformaður Flokks fólksins. Hún er um að Alþingi álykti að fela félags- og barnamálaráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp þess efnis að fullur örorkulífeyrir, endurhæfingarlífeyrir og ellilífeyrir tryggi 300.000 kr. lágmarksframfærslu á mánuði, skatta- og skerðingarlaust. Frumvarp þess efnis verði lagt fyrir Alþingi fyrir lok yfirstandandi löggjafarþings. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta: „Hér er lagt til að félags- og barnamálaráðherra undirbúi og leggi fram frumvarp um breytingu á lögum um almannatryggingar og öðrum lögum, ef þess er þörf, sem tryggi viðunandi lágmarksframfærslu örorku- og ellilífeyrisþega. Lægstu mánaðarlegar greiðslur til lífeyrisþega, sem engar aðrar tekjur hafa, eru aðeins 212.000 kr. eftir skatt og 252.000 kr. ef viðkomandi hefur heimilisuppbót. Þeir sem búa við svo kröpp kjör eru fastir í fátæktargildru. Á undanförnum árum hefur framfærslukostnaður stóraukist, ekki síst húsnæðiskostnaður, en á sama tíma hafa greiðslur almannatryggingakerfisins ekki fylgt almennri launaþróun í landinu. Framfærsla öryrkja hefur skerst um 29% miðað við launaþróun á síðasta áratug. Þá hefur persónuafsláttur lækkað hlutfallslega með tilliti til verðlags- og launaþróunar. Áður fyrr voru skattleysismörk hærri en óskertur lífeyrir almannatrygginga. Nú eru skattleysismörk við 153.000 kr. í mánaðartekjur en grunnlífeyrir fyrir skatt er 310.800 kr. á mánuði. Skattleysismörk eru því töluvert lægri en grunnlífeyrir. Afleiðingarnar eru aukin skattbyrði þeirra lægst launuðu. Almannatryggingakerfið á að tryggja þeim sem á þurfa að halda grundvallarmannréttindi, þ.e. fæði, klæði og húsnæði. Ríkisvaldið á ekki að dæma einstakling í ævilanga fátækt ef viðkomandi er svo ólánsamur að verða öryrki. Það er nauðsynlegt að hækka lágmarksframfærsluviðmið almannatrygginga svo að það taki utan um og verndi með viðhlítandi hætti þá sem verst standa og mest þurfa á hjálpinni að halda. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar ber löggjafanum skylda til að tryggja öllum þeim sem á þurfa að halda aðstoð vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra aðstæðna. Þessi vernd sem stjórnarskráin veitir okkar minnstu bræðrum og systrum er ekki virt. Það er löngu orðið tímabært að fjármunum verði forgangsraðað í þágu þeirra sem mest þurfa á að halda. Því er lagt til að löggjafinn tryggi að lífeyrisþegar almannatrygginga hafi ráðstöfunartekjur sem nemi a.m.k. 300.000 kr. á mánuði, skatta- og skerðingarlaust.“ Að lokum vil ég vísa þessari þingsályktunartillögu til hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar frá Flokki fólksins um 300.000 kr. lágmarksframfærslu almannatrygginga. Til að rökstyðja þessa 300.000 kr. lágmarksframfærslu almannatrygginga þurfum við að fara aftur til 1988, að upphafi staðgreiðslu skatta. Þegar staðgreiðsla skatta var tekin upp 1988 var lífeyrir almannatrygginga skattlaus og þá átti fólk líka afgang, 30–40%, upp í lífeyrissjóðsgreiðslur eða t.d. atvinnugreiðslur án þess að þær skertust. Við verðum að horfa á þessar 300.000 kr. á þann hátt að við hljótum að vera að tala um lágmarksframfærslu. Sá sem er með 300.000 kr. til að lifa af í þessu landi þarf t.d. að standa undir leigukostnaði. Ég sá nýlega leiguverð í félagslegum bústöðum á þriggja herbergja íbúð upp á 157.000 kr. á mánuði. Miðað við þetta er leiguverð meira en 50% af upphæðinni og þá erum við eingöngu að fjalla um leiguupphæð í félagslegum bústöðum. Á almenna markaðnum er líka stór hluti þeirra sem eru að reyna að lifa af. Við verðum að átta okkur á því á hverju fólk lifir af. Flestir fá um 215.000 kr. útborgaðar, 247.000 kr. fyrir skatta. Það segir okkur að þarna er verið að leggja 35.000–40.000 kr. skatt á fólk sem getur ekki einu sinni framfleytt sér. Þarna er líka annar hópur sem verður fyrir enn meiri búsifjum í dag, hinum svokölluðu búsetuskerðingum. Þar er fólki refsað grimmilega fyrir það eitt að flytja t.d. úr landi með foreldrum sínum og flytja svo aftur til baka sem fullorðnir einstaklingar og hefur þá misst ákveðinn rétt. Maður hefur séð mörg dæmi um að verið er að skammta þessu fólki 70.000–80.000 kr. til að lifa af á mánuði. Það segir sig sjálft að það er útilokað að lifa af því, ekki einu sinni tóra. Síðan eru aðrir hópar sem fara jafnvel enn verr út úr þessu, þeir sem við bjóðum hingað til lands, erlendir ríkisborgarar sem hafa sest hér að, hafa fengið dvalarleyfi á Íslandi og eru orðnir Íslendingar. Þetta fólk hefur ekki unnið sér inn rétt til eins eða neins úr almannatryggingakerfinu og það fólk stendur langverst í dag. Hvers lags mannúð er það að bjóða fólki að koma til Íslands og verða Íslendingar, svo vinnur fólkið hér, verður fyrir slysi og er refsað grimmilega fyrir að hafa ekki borgað í sameiginlega sjóði? Þarna erum við hreinlega að búa til grófar og mannvonskulegar fátæktargildrur með fjárhagslegu ofbeldi, eins og ég hef oft bent á. Ef við tökum fleira inn í þetta dæmi erum við t.d. að tala um öryrkja og eldri borgara líka. Við erum að tala um fólk sem þarf að leggja í mikinn kostnað vegna lyfja og læknisþjónustu og kostnað vegna fötlunar eða veikinda. Það segir sig sjálft að ekki á að refsa fólki grimmilega fyrir það, dæma það í fátækt eða sárafátækt fyrir það eitt að veikjast. Því miður gleymist oft að inni í þessu dæmi eru börn. Börn eru dæmd með foreldrum sínum til fátæktar, til hálfgerðrar útskúfunar úr okkar samfélagi. Því miður, eins og dæmin hafa sýnt, búa mörg börn þarna úti við sárafátækt. Sárafátækt er það þegar foreldrar standa frammi fyrir því að þurfa að velja milli þess að borða sjálf eða að geta gefið börnum sínum mat. Við höfum tekist á um skatta. Þróunin hefur verið sú á undanförnum árum að skattar hafa stórhækkað á þá sem síst skyldi. Það segir skýrt í 69. gr. almannatryggingalaga að lífeyrislaun frá Tryggingastofnun ríkisins skuli skal taka mið af launaþróun. Því miður hefur það ekki skeð. Og hvað hefur hún notað? Jú, vísitölu neysluverðs. Þar segir að eingöngu skuli nota vísitölu neysluverðs ef hún er hagkvæmari. Eiginlega er sorglegast af þessu öllu að reynt er að snúa út úr launaþróun með því að taka frá tvö, þrjú ár og segja að þá sé hagstæðara að vera með vísitöluna en launaþróunina og öfugt. Við vitum samt öll að sá hópur sem við erum að berjast fyrir að fái 300.000 kr. á mánuði, sem er ekki há upphæð, hefur enga möguleika og hefur aldrei haft að fá hækkanir eins og aðrir, t.d. með kjaragliðnun sem varð eftir hrun. Hér voru þá stjórnvöld sem kenndu sig við velferð, fólk á vinstri vængnum var við völd og setti á sérstöku uppbótina með skýlausum loforðum um að það fyrsta - það sem var eiginlega fáránlegast í þessu öllu er að það var meira að segja skert um 10% til þeirra sem voru verst settir á þessum tíma en loforðið var að það fyrsta sem viðkomandi myndu gera þegar betur áraði yrði að leiðrétta þann hóp. Stóðu stjórnvöld við það? Nei. Hafa þessir hópar fengið bætta kjaragliðnunina sem hefur verið bætt öllum launahópum undanfarin ár? Nei, þessi hópur hefur gjörsamlega verið skilinn eftir. Það er ömurlegt til þess að vita að þeir einir sem verst hafa það skuli hafa verið skildir eftir. Og hverjar eru afleiðingarnar? Afleiðingarnar eru þær að fátækt hefur aukist. Við skulum ekki gleyma því að Flokkur fólksins er stofnaður í þeim eina tilgangi, það var númer eitt, tvö og þrjú, að útrýma fátækt barna. Það segir sig sjálft að í okkar auðuga og gjöfula landi á enginn að þurfa að lifa við fátækt. Það er ákvörðun hverrar ríkisstjórnar fyrir sig að halda þessu kerfi við. Það er ákvörðun hverrar ríkisstjórnar fyrir sig að segja við ykkur þarna úti, sem þurfið að lifa við þessar aðstæður, að hún ætli engu að breyta. Hvernig getum við breytt þessu? Við getum ekki breytt þessu nema á einn hátt, með því að hætta að kjósa yfir okkur þá sem lofa öllu fögru fyrir kosningar, segja einfaldlega að þeir ætli að gera allt fyrir ykkur. Standa þeir við það? Nei, það er það fyrsta sem gleymist um leið og búið er að mynda ríkisstjórn. Síðan koma molarnir sem skila sér varla til þeirra sem eru í neðstu þrepunum, molar sem skila sér í kökusneiðum og heilu tertunum til þeirra sem hafa það best hér á landi. Ég vona heitt og innilega að þessi þingsályktunartillaga verði tekin fyrir og samþykkt. Það væri frábært skref en þó aðeins fyrsta skrefið í því að sýna fram á að við séum að hugsa um þá sem minnst hafa, að við séum ekki eingöngu að hugsa um okkar eigin rass heldur þeirra sem þurfa virkilega á því að halda að við tökum utan um þá og sjáum til þess að enginn, munið það, þurfi að búa við fátækt hér á landi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Hér er ágætt mál á ferð sem þjónar fyrst og fremst hagsmunum aldraðra og öryrkja og er full þörf á. Ég tek heils hugar undir það en það er eitt sem ég set spurningarmerki við. Í þessum hópi eru tekjulágar fjölskyldur sem búa við sömu aðstæður og sá hópur sem hér er rætt um og hefði verið spurning hvort útfæra hefði átt það í þessu samhengi. Ég minni í þessu sambandi á að á síðasta þingi var flutt þingsályktunartillaga um skattleysi launatekna undir 300.000 kr. Þar var 1. flutningsmaður hv. þm. Ólafur Ísleifsson doktor. Sú tillaga er ákaflega vönduð og henni fylgja ítarlegir útreikningar. Þar falla undir aldraðir, öryrkjar og tekjulágar fjölskyldur. Ég tek heils hugar undir það að sú tillaga sem hér er til umræðu er góð svo langt sem hún nær og hún á að tryggja viðunandi lágmarksframfærslu örorku- og ellilífeyrisþega. Í greinargerð segir að á undanförnum árum hafi framfærslukostnaður stóraukist, ekki síst húsnæðiskostnaður. Það er alveg rétt, eins og við þekkjum hefur húsnæðisverð hækkað verulega og hér eru greiðslur sem eru undir framfærsluviðmiðum ráðuneytisins þannig að hver maður sér að endar ná ekki saman hjá því fólki sem fellur undir þennan hóp. Tillagan sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson var framsögumaður að á sínum tíma og mun flytja hér aftur þar sem hún náði því miður ekki fram að ganga á síðasta þingi felur í sér að fjármála- og efnahagsráðherra verði falið að gera tímasetta áætlun um að tekjur einstaklinga undir 300.000 kr. verði undanþegnar skatti. Þau skattfrelsismörk samsvara rúmum 106.000 kr. í persónuafslætti. Mjög ítarlegir og góðir útreikningar eru lagðir til grundvallar og markmiðið með þeirri tillögu er annars vegar að jafna skattbyrði milli tekjuhópa þannig að þátttaka þeirra sem hafa háar tekjur og þeirra sem falla nálægt fátæktarmörkum í rekstri samfélagsins verði líkari því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum og hins vegar að hlífa þeim sem eru með tekjur undir framfærslumörkum við að greiða samfélaginu skatta af þeim tekjum. Það er umhugsunarefni í þessu máli að ríkissjóður skuli vera háður því að skattleggja svo lágar tekjur. Það er nokkuð sem við eigum ekki að vera þekkt fyrir. Þessu þarf að breyta og er nauðsynlegt að þverpólitísk sátt myndist í þeim efnum. Allar þessar tillögur kosta peninga og þeir þurfa að koma einhvers staðar að. Tillagan sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson mælti fyrir felur í sér leiðir til að mæta þessum kostnaði og fylgja mjög góðir útreikningar í þeim efnum. Í þeirri tillögu sem hér er til umræðu er ekki að sjá útreikninga hvað það varðar en vissulega er félags- og barnamálaráðherra falið að undirbúa það að leggja fram frumvarp og þá yrði það væntanlega rætt í ráðuneytinu. Gott væri samt að hafa ákveðin viðmið í þessum efnum því að það hjálpar við að rökstyðja nauðsyn þess. Alþýðusambandið gaf árið 2017 út athyglisverða skýrslu um skattbyrði launafólks á árunum 1998–2016. Þar kemur fram að heildarskattbyrði launafólks að teknu tilliti til persónuafsláttar, útsvars og persónufrádráttar, auk barna-, vaxta- og húsnæðisbóta, hefur aukist hjá öllum tekjuhópum á tímabilinu og að aukningin sé langmest hjá hinum tekjulægstu. Við verðum að vinna bug á þessu, við eigum ekki að vera þekkt fyrir að auka skattbyrði á þá tekjulægstu. Ef við horfum á þessi framfærsluviðmið er, eins og ég sagði áðan, algjörlega forkastanlegt að fólk sem á að draga fram lífið skuli ekki hafa greiðslur sem nægi einu sinni fyrir því lágmarksframfærsluviðmiði sem ráðuneytið hefur gefið út. Ég vildi bara koma stuttlega inn í þessa umræðu. Að sjálfsögðu fagna ég þessu máli en vildi koma því á framfæri að þarna er ákveðinn hópur sem hefur lágar tekjur. Þeim hópi verður að mæta jafnt sem öldruðum og öryrkjum í þessum efnum. Þar vísa ég til tillögu hv. þm. Ólafs Ísleifssonar doktors sem verður flutt hér aftur eins og ég nefndi. Það er mikilvægt að við tökum höndum saman um þá þrjá hópa sem koma að málinu og tryggjum þeim mannsæmandi kjör svo við getum verið þekkt fyrir að reyna að styðja við þennan hóp en ekki á hinn veginn, að fólk þurfi að lifa af tekjum sem eru undir framfærslumörkum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna. Það er sérstaklega athyglivert að hann talar mikið um mál Flokks fólksins sem við lögðum fram á síðasta þingi og fyrrverandi þingflokksformaður flokksins, Ólafur Ísleifsson, flutti, mál um 300.000 kr. lágmarksframfærslu launatekna. Þeir góðu útreikningar sem hv. þingmaður vísar til voru keyptir af Flokki fólksins. Við höldum bara áfram á þeirri vegferð og það sérstaka mál sem við tölum hér um lýtur eingöngu að framfærslu í sambandi við almannatryggingakerfið og þeim sem þurfa að reiða sig á framfærslu þaðan. Þetta er fyrsta málið af fimm í forgangspakka Flokks fólksins sem lýtur að velferð. Það er annað mál sem er kannski ekki ástæða til að ræða hér og nú en það er einmitt 350.000 kr. lágmarksframfærsla launatekna í landinu. Viðmiðin eru skýr. Þar eru greinargerðir og útreikningar og allt sem ég efast ekki um að hv. þingmaður hlakki til að fá að sjá. Hvað kostnaðinn varðar er eitt af þessum fimm forgangsmálum að vaða í það hvernig við náum í fé til að fjármagna hátt í 40 milljarða sem ríkissjóður mun verða af við velferðarpakka Flokks fólksins. Ég fann mig knúna til að koma hingað upp og segja að þetta væri í raun bara fyrsta skrefið í framsögu á velferðarpakka Flokks fólksins á þessu þingi og ég er ákaflega stolt af því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hún veit vel að við stöndum saman í þessu og hugur okkar stendur til þess fólks sem býr við svo lága framfærslu. Eins og hv. þingmaður rakti hefur Flokkur fólksins barist fyrir að bæta kjörin. Að sjálfsögðu styð ég það og þakka henni fyrir að koma á framfæri skilaboðum um útreikninga og annað sem þeim fylgdi. Við erum öll á sama báti hvað það varðar að reyna að bæta kjör þeirra lægst settu í þjóðfélaginu. Það er nokkuð sem þingheimur á að sammælast um og á að vera forgangsmál vegna þess að margir í þessum hópi, undir þessum framfærsluviðmiðum, eru í starfi og eru að reyna að bjarga sér en ná ekki endum saman vegna þess að verið er að skattleggja tekjur sem eru svo lágar að það ætti ekki að þekkjast að við séum að skattleggja þær. Ég kom inn á það áðan að það er umhugsunarefni, herra forseti, að ríkissjóður skuli vera svona háður því að skattleggja svo lágar tekjur. Það er virkilegt umhugsunarefni. Ég sit í fjárlaganefnd og sé t.d. í nýja frumvarpinu einn lið upp á 17 milljarða sem eru skattkröfur sem hafa ekki innheimst einhverra hluta vegna. Það eru sem sagt álagðir skattar sem einstaklingar og fyrirtæki áttu að greiða en greiddu ekki. Þar sjáum við verulega upphæð sem hægt væri að [[Forseti hringir.]]nýta í að bæta kjör þessa fólks ef innheimta skattkrafna yrði bætt sem er forgangsmál og mjög nauðsynlegt að fara í.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er ánægjulegt að hv. þingmaður skuli vera hér, einn af fáum. Þingheimi virðist ekki vera hjartans mál að taka utan um þetta sérstaka mál, enda er það mannanna verk hvernig komið er fyrir þeim þjóðfélagshópum sem lepja dauðann úr skel. Við spyrjum að leikslokum og sannarlega reynir maður að vera bjartsýnn hvað lýtur að því að aðrir þingmenn séu tilbúnir að taka utan um okkar minnstu bræður og systur og reyna að rífa upp úr sárustu fátæktinni. Eins og hv. þingmaður bendir réttilega á er það sárara en tárum taki ef skilaboðin eru þau að þjóðarskútunni sé nánast fleytt áfram með því að skattleggja sárafátækt. Það er með hreinum ólíkindum. Þetta er allt mannanna verk og snýst um forgangsröðun fjármuna. Flokkur fólksins hefur sagt frá því að við komum fyrst inn á hið háa Alþingi að forgangsröðun fjármuna sé síðasta sort þegar við horfum upp á það að lækka eigi bankaskatt og veiðigjöld, samtals 11,3 milljarða á ári, á sama tíma og verið er að skattleggja sárafátækt. Á sama tíma sýna bankarnir alveg gríðarlegan hagnað og á sama tíma hefur útgerðinni nánast aldrei gengið betur - en við erum að skattleggja sárafátækt. Virðulegi forseti. Það er sannarlega vitlaust gefið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og tek undir með henni að þegar við skoðum málaflokk eins og þennan er sérkennileg forgangsröðun að fólk þurfi að draga fram lífið, eins og við segjum, með svo lágar tekjur. Hv. þingmaður nefndi réttilega bankaskattinn sem hefur verið sérstakt áhugamál þessarar ríkisstjórnar að lækka. Það er fyrst og fremst til komið vegna þrýstings frá fjármálafyrirtækjunum. Ég hef setið fundi þar sem þau hafa kynnt sín mál í þessum efnum og mér er sérstaklega minnisstætt þegar einn bankastjórinn kom fyrir fjárlaganefnd, bar sig illa og sagði að bankaskatturinn væri mjög íþyngjandi fyrir fjármálafyrirtækin. Ekki liðu margir mánuðir áður en þessi bankastjóri hætti síðan og fékk 150 millj. kr. starfslokasamning frá þeim banka. Ég verð að segja að það eru þversagnir í þessu. Það er talað um nauðsyn þess að lækka bankaskattinn vegna þess að það komi neytendum svo vel, að gjöld verði lækkuð, að við sjáum vonandi lækkun vaxta o.s.frv. Ég hef spurt hæstv. fjármálaráðherra: Hvaða tryggingu höfum við fyrir því að þessi gjöld komi til með að lækka? Því er ekki hægt að svara. Í ljósi reynslunnar hef ég efasemdir um að neytendur eigi eftir að sjá að vextir komi til með að lækka. Þetta er kannski útúrdúr við þessa umræðu. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna og fyrir að halda þessum málum á lofti. Það er mjög nauðsynlegt og vonandi náum við að sameina þessar tillögur og náum þá að leiðrétta kjör þeirra sem eru líka tekjulágir. [[Forseti hringir.]]Það er jafn nauðsynlegt og að leiðrétta kjör öryrkja og aldraðra.
Forseti. Mig langar bara að setja inn í þessa umræðu samhengið frá hruni. Það er í lögum að hækka skuli lífeyri í samræmi við verðlagsþróun í landinu. Síðan verður launaþróun, ég held verðlagsþróun líka - ókei, hv. þm. Inga Sæland er að leiðrétta mig, að þetta eigi bara við um launaþróunina. Það eru tveir faktorar þarna, ég man ekki hver hinn er, en a.m.k. er launaþróunin. Þessu er síðan kippt úr sambandi og á meðan aðrir fara hægt og rólega upp í launum eða þeim heimilistekjum sem þeir fá eftir hrunið er þessu kippt út í hverjum einustu fjárlögum. Nei, það gengur ekki núna og ekki næst, er sagt. Þetta safnast upp. Mig minnir að það hafi verið búið að safnast upp í 17 milljarða þegar ég skoðaði þetta og nú er það komið upp í 29% skerðingu sem hefur orðið. Þingmenn lentu líka í því að sitja eftir eftir hrun, meira að segja lækka launin sín eitthvað. Með úrskurði kjararáðs sem þingið vildi ekki snúa við skjótast þingmennirnir langt fram úr almennri launaþróun. Svo hefur það verið fryst síðan þá, á árinu 2016, þegar kjararáð tók þessa ákvörðun. Í upphafi næsta árs náum við jöfnunarpunkti af því að forsætisnefnd lækkaði eitthvað aðrar greiðslur. Þingmenn eru samt enn með laun umfram almenna launaþróun. Það er raunveruleikinn í stöðunni og þegar þessi hækkun var gerð var hún meira að segja afturvirk. Þingmenn eru búnir að fá sinn skaða bættan og vel það, þ.e. að hafa setið eftir í einhvern tíma, en öryrkjar eru ekki búnir að fá leiðréttingu. Þetta er gott frumvarp. Ég veit að hv. þm. Inga Sæland er vel inni í þessum málum og ég vona að í nefndarvinnunni verði framfærsluviðmiðin skoðuð. Þau eru úti um allt. Eru þau fjögur? Einhvern tímann rakst ég á fjögur framfærsluviðmið. Það þarf að sameina þau. Það þarf að fá skýrt fram hverjar tekjur heimilisins þurfa að vera til að ráða við framfærslu. Það þarf að sameina það hver grunnframfærsluþörfin er því að annars benda menn bara út og suður. Viðmiðið er hæst í þessu sem félagsmálaráðuneytið gerir en námsmenn eru með mjög lágt viðmið, þeir þurfa greinilega minna. Ég styð það að loksins sé komið til móts við lífeyrisþega sem sátu eftir og ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að hafa flutt þetta frumvarp.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir framlag hans í þessu máli. Hann tók okkur þingmenn sem dæmi um þá sem hafa farið langt fram úr launaþróun og fengið leiðréttingar og meira en okkur bar. En það gildir því miður um flestalla í samfélaginu sem hafa fengið þetta og að vísu hafa þeir sem eru á lægstu laununum líka fengið ákveðnar hækkanir. Horfum á málið út frá staðreyndum. Hvaða hækkanir erum við alltaf að tala um og höfum alltaf verið að tala um undanfarin ár nema kannski í síðustu lífskjarasamningum? Það eru prósentuhækkanirnar. Þær eru svo ótrúlega ósanngjarnar í þessu kerfi og þess vegna verður gliðnunin alltaf meiri. Það segir sig sjálft að það er alltaf haldið áfram, eins og hann kom inn á, t.d. er næsta hækkun um áramót 3,5% en laun eiga að hækka um 5,7% í apríl. Þetta hefur verið gegnumgangandi hjá þessari ríkisstjórn og það virðist líka alltaf gleymast í þessari umræðu að taka tillit til allra hópa. Ég vil fá þær upplýsingar hjá hv. þingmanni hvort hann sé ekki sammála því að það þurfi hreinlega að endurskoða þetta kerfi frá A til Ö og koma með svo einfalt kerfi að það væri alveg gagnsætt og allir gætu skilið það. Það ættum við að gera og það er það besta sem við gætum gert. Við vitum að í þessu kerfi eru eldri borgarar, öryrkjar, atvinnulausir og síðan fólk á framfærslu líka. Við gleymum þeim sem eru á framfærslu sveitarfélaga þannig að þetta eru mörg kerfi og þarna er verið að etja þeim saman.
Forseti. Það þarf sannarlega heildarendurskoðun á þessu kerfi. Þeir sem munu fylgja því eftir þegar á endanum verður farið í það skulu þá vera mjög varkárir með það að þeir sem vilja ráða því hvernig kerfið lítur út nýta oft svoleiðis tækifæri til að gera þau verri. Það er einhvern veginn samstæðara en ekki endilega betra fyrir þá sem þurfa að reiða sig á kerfið. Maður verður að vera mjög vakandi fyrir því, það opnar á alls konar tækifæri fyrir þá sem finnst að þeir sem eru á lífeyri eigi ekki að njóta þeirra lífskjara sem Flokkur fólksins vill að þeir geri. Í lögum um almannatryggingar segir að þessi hækkun eigi að verða, þ.e. fylgja launaþróuninni. Nú eru þingmenn komnir á þann stað líka með breytingum á kjararáði. Eftir kjararáðsskandalinn er búið að leggja niður kjararáð og ákveða að laun þingmanna, ráðherra og annarra sem geta ekki samið um sín launakjör beint fylgi almennri launaþróun. Hvers vegna á ekki að gera nákvæmlega það sama með þá sem þiggja lífeyri og geta þar af leiðandi ekki samið um sín kjör, ellilífeyrisþega og öryrkja? Ég myndi segja að þetta ætti að taka saman í einn bálk, binda hækkanir á kjörum lífeyrisþega við hækkanir á kjörum annarra sem geta ekki samið um kaup og kjör sín eins og þingmenn. Þá værum við búin að festa það saman að þingmenn geta ekki látið öryrkja og aðra lífeyrisþega sitja eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir þessar ábendingar. Það er mjög undarlegt fyrirbæri að nú er búið að tryggja að þeir sem sátu eftir, eldri borgarar, öryrkjar, atvinnulausir, hluti láglaunafólks og þeir sem eru á félagslegum bótum, fái aldrei sínar leiðréttingar. Nú á bara að segja: Nú er rétt gefið. Hér eftir skulu allir fá þessar lögbundnu launaþróunarhækkanir. Þetta er ákveðið fjárhagslegt ofbeldi gagnvart þeim sem síst skyldi. Svo benti þingmaðurinn líka á annað í sambandi við almannatryggingakerfið. Ég var í Péturs Blöndals nefndinni og sá sem kom mér þar inn er hv. þm. Jón Þór Ólafsson. Ég lenti einmitt í því sem hann talaði um. Þar kom fram það ótrúlega ofbeldi sem er verið að beita þennan hóp í sambandi við krónu á móti krónu skerðingu. Í Péturs Blöndals nefndinni þegar eldri borgarar fengu að afnema krónu á móti krónu skerðingu, þegar sérstaka uppbótin fór inn í þeirra grunnlífeyri, var reynt að þvinga öryrkja með ofbeldi til að kyngja því að ef þeir færu ekki nánast á bara hálfan lífeyri, yrðu sem sagt settir út á guð og gaddinn, fengju þeir ekki krónu á móti krónu skerðinguna afnumda. Það gildir enn þann dag í dag. Þó að það séu orðnir 65 aurar á móti krónu er ekki nema einn þriðji farinn. Það er ofbeldi af þessu tagi sem alltaf er verið að reyna að beita og það er líka búið að reyna að beita þessu í þeirri nefnd sem nú er að störfum. Króna á móti krónu skerðingin er alltaf gulrótin - ef þið kyngið henni ekki fáið þið ekki neitt.
Forseti. Þetta er nákvæmlega það sem hv. þingmaður upplýsti okkur í þingflokki Pírata um á sínum tíma. Það er mjög gleðilegt að sjá hv. þingmann koma síðan inn á þing og geta barist áfram þar með alla þessa þekkingu og reynslu og séð á eigin skinni hvernig þetta virkar raunverulega. Ég myndi segja að það ánægjulegasta við að sjá Flokk fólksins á þingi sé að þar er fólk sem þekkir sjálft hvernig er að búa við þessar aðstæður. Ég sé í frumvarpinu að ef fólk fær ekki heimilisuppbót þarf það að lifa af 212.000 kr. sem enginn gerir. Með heimilisuppbótinni eru það 258.000 kr. Enginn lifir á slíku sem þarf jafnframt að borga heimili sitt. Það er alltaf verið að segja: Við ætlum að lifa í samfélagi þar sem við ætlum að vera með öryggisnet. Ef einhver lendir í því mikla óláni að glata vinnunni og finna ekki vinnu tímabundið er hann kominn út á kant. Hann þarf að geta haldið heimilinu áfram gangandi og við viljum samtryggja okkur þannig að það sé hægt. Þegar kemur að öryrkjum og eldri borgurum erum við oft að ræða það sem eftir er af lífi þeirra. Þetta er ævina á enda. Hvernig lítur hún út þegar kemur að öryrkjum? Í mörgum tilfellum er örorkan þannig að það þýðir það sem eftir er af ævi fólks. Það er ekki hægt að snúa lömun til baka á næstunni. Einhver teikn eru á lofti um það en ekki á næstunni. Blinda verður heldur ekki læknuð á næstunni. Margt fólk þarf að lifa með þessu restina af ævi sinni. Ætlum við í alvörunni að bjóða þessu fólki upp á að lifa áfram af 252.000 kr. á mánuði? Mér finnst það ekki raunveruleg samtrygging [[Forseti hringir.]]og allir sem ekki þurfa að búa við slík kjör eiga að hugsa að þeir gætu endað þar. Viljum við ekki tryggja okkur saman í gegnum skattfé okkar þannig að ef fólk er svona ólánsamt geti það samt lifað með reisn?
Forseti. Á morgun verður alþjóðlegt verkfall fyrir loftslagið haldið að frumkvæði ungs fólks og í þetta skiptið er lögð áhersla á að við, fullorðna fólkið, göngum út af vinnustöðum okkar, tökum þátt í verkfallinu og köllum eftir róttækari aðgerðum stjórnvalda gegn hamfarahlýnun. Á vefsíðu verkfallsins stendur, með leyfi forseta: „Húsið okkar er að brenna. Hegðum okkur í samræmi við það og krefjumst loftslagsréttlætis fyrir alla.“ Skilaboðin eru býsna skýr. En hver eru skilaboð ríkisstjórnarinnar? Þá á ég ekki við persónulegar hugsjónir hæstv. ráðherra, ég efast ekki um að hún sé mér sammála um mikilvægi málaflokksins. Ég vil hefja þessa umræðu á því að ræða við hana um atriði í stefnu ríkisstjórnarinnar sem mér þykja fullóljós, of metnaðarlítil og jafnvel mótsagnakennd. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar stendur að gera eigi betur en Parísarsamkomulagið fyrir 2040. Aftur á móti nær Parísarsamkomulagið bara til 2030 þannig að hlutirnir eru einfaldlega ekki nógu skýrir. Við skulum gefa okkur það að aðrir aðilar að þessu samkomulagi ætli sér áframhaldandi árangur þegar 2030 sleppir. Í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar er líka talað um að stefnt sé að 40% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir 2030 en samt virðist ríkisstjórnin ekki treysta sér til að semja um nema 29% samdrátt í samningaviðræðum við Evrópusambandið og Noreg. Telur ríkisstjórnin sig ekki geta staðið við 40% markmiðið? Hvort verður niðurstaðan 29% eða 40%? Óskýr og jafnvel þokukenndur málflutningur af þessu tagi nægir ekki til að blása almenningi metnaði í brjóst. Ný forysta Evrópusambandsins leggur raunar áherslu á að ríki stefni á 55% minni losun. Þó að við eigum ekki aðild að því tel ég einboðið að við fylgjum eftir þessum metnaðarfullu markmiðum enda viljum við og eigum að vera í framvarðarsveit á alþjóðlegum vettvangi í baráttu gegn hamfarahlýnun. Þótt markmið ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutleysi sé vissulega metnaðarfullt finnst mér skorta aga og viðmið. Samfylkingin mun því leggja fram frumvarp á komandi vetri um lögfestingu kolefnishlutleysis árið 2040 og þar verður kveðið á um magnbundin og tímasett markmið og skýrt skilgreinda mælikvarða. Svíþjóð, Noregur, Bretland og Frakkland hafa þegar valið þessa leið. Ég spyr: Getur hæstv. forsætisráðherra hugsað sér að styðja slíka lögbindingu? Samkvæmt stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er reyndar fjallað um að allar stærri áætlanir ríkisins eigi að meta út frá loftslagsmarkmiðum. Ég spyr: Hefur það verið gert með t.d. komandi samgönguáætlun, í samningum við landbúnaðinn og áformum um veggjöld? Ef svo er, hvar finn ég það? Stærsta áætlun ríkisstjórnarinnar hverju sinni er fjárlög og ég spyr: Er fjárlagafrumvarpið rýnt með loftslagsmarkmið í huga? Herra forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar stendur að loftslagsmálin séu eitt af forgangsmálum íslenskrar utanríkisstefnu. Hæstv. forsætisráðherra fær gullið tækifæri til að standa við þau stóru orð á leiðtogafundi Sameinuðu þjóðanna næsta mánudag. Ég spyr því: Mun hæstv. ráðherra kynna ný og metnaðarfyllri markmið fyrir Ísland um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda sem verði lögbundin og sem eru í samræmi við niðurstöður Evrópuþingsins og samanburðarhæf við hin Norðurlöndin? Samfylkingin a.m.k. hvetur hana til þess og mun leggjast á árar með henni til að það verði hægt. Hæstv. forsætisráðherra er örugglega sammála mér um hversu brýnt málið er og að það eigi skilið allan forgang. Það þolir enga bið. Við erum í skuld við framtíðina og við erum því miður í kapphlaupi við tímann.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Það er við hæfi að við náum að ræða það áður en loftslagsfundur Sameinuðu þjóðanna hefst í New York þar sem eru miklar væntingar um hvað muni gerast. Ég vona svo sannarlega að það verði tekin skref í framfaraátt á þeim fundi. Fyrst vil ég ræða aðeins um skuldbindingar okkar á alþjóðavettvangi. Þær eru auðvitað samkvæmt Parísarsáttmálanum þar sem kemur fram að Ísland muni vinna innan þess sameiginlegs markmiðs 30 Evrópuríkja að minnka losun um 40% til 2030 miðað við 1990. Innan þessa ramma hefur komið fram krafa á Ísland um 29% losun, af því að hv. þingmaður gerði það að sérstöku umtalsefni, en markmið okkar er eftir sem áður 40% samdráttur. En krafan sem á okkur er sett er 29% losun, bara svo það sé skýrt, á því á ekki að leika neinn vafi. Til viðbótar við þær skuldbindingar sem íslensk stjórnvöld gengust undir með undirritun Parísarsáttmálans 2015, sem var mjög ánægjulegt skref og stigið í þverpólitískri sátt, hafa núverandi stjórnvöld sett sér markmið um kolefnishlutleysi 2040. Það má deila um hvort það sé nægjanlega metnaðarfullt en það er metnaðarfullt á alþjóðavísu. Ef ég lít til þess sem nágrannalönd okkar að gera eru þau mörg hver að setja sér slík markmið og Ísland stendur þar framarlega í flokki. Við höfum lagt á það áherslu að markmiðið sé raunhæft, að hægt sé að ná því. Og af því að hv. þingmaður veltir því upp hvort markmið Íslendinga séu nægjanlega skýr og metnaðarfull til að blása almenningi sóknarhug í brjóst til að takast á við loftslagsvána vil ég segja að mér finnst bæði íslenskt atvinnulíf og íslenskur almenningur - og þegar ég tala um atvinnulíf er ég bæði að tala um fyrirtækin í landinu og heildarsamtök launafólks á Íslandi - hafa svo sannarlega gripið þann bolta. Hér í dag verður stofnaður með formlegum hætti samstarfsvettvangur stjórnvalda og atvinnulífs um grænar lausnir þar sem ætlunin er annars vegar að miðla þeirri þekkingu sem við höfum skapað hér á Íslandi og hins vegar að efla samstarf til að ná þessu markmiði í samvinnu atvinnulífs og stjórnvalda. Ég er mjög ánægð með þann hug sem bæði fyrirtæki, samtök launafólks og almenningur hafa sýnt í þessum málum. Þau hafa sýnt að þau vilja taka þátt í þessu, að þau sjá líka sóknarfærin fyrir íslenskt samfélag í því sem við erum að gera, bæði til að takast á við loftslagsvána en líka til að bæta samfélag okkar. Sú aðgerðaáætlun sem við kynntum á sínum tíma, þ.e. fyrir réttu ári, fól í sér m.a. mjög viðamikla áætlun um kolefnisbindingu þar sem verður ráðist í fjölbreytt verkefni um land allt til að binda kolefni úr andrúmslofti og endurheimta votlendi. Auk þess að stuðla að árangri fyrir loftslagið í landinu miða þessar aðgerðir af því að efla lífríkið á Íslandi og líffræðilega fjölbreytni. Aðgerðir eru þegar hafnar og samkvæmt fjögurra ára áætlun er gert ráð fyrir að árlegt umfang landgræðslu og skógræktar tvöfaldist og endurheimt votlendis tífaldist. Umfangsmikil skref hafa þegar verið stigin varðandi orkuskipti í samgöngum sem voru kynnt í júní og miða að því að fjölga hraðhleðslustöðvum og stuðla að orkuskiptum hjá bílaleigum í samvinnu við ferðaþjónustuna og hafa áhrif á eftirmarkað með rafbíla hér á landi. Þær fjárfestingar sem fást eftir að fyrstu styrkauglýsingar stjórnvalda voru kynntar gætu numið allt að 1 milljarði kr. á árunum 2019–2020. Viðbrögðin létu sem sagt ekki á sér standa. Ég nefndi áðan samstarfsvettvang stjórnvalda og atvinnulífs en sem liður í undirbúningi fyrir stofnun hans skrifuðum við sameiginlega undir yfirlýsingu, öll stóriðjufyrirtæki á Íslandi og Orkuveita Reykjavíkur ásamt stjórnvöldum, um að rannsaka hvort og hvernig megi draga úr losun frá verksmiðjum stóriðjufyrirtækja með niðurdælingu kolefnis í berglög. Í þriðja lagi hefur mjög margvíslegum aðgerðum verið hrint í framkvæmd sem spanna mjög margt. Ég vil til að mynda nefna þá skyldu sem Alþingi lagði fyrr í vor á Stjórnarráð Íslands, að stofnanir ríkisins og fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkisins, auk sveitarfélaga um land allt, skuli setja sér loftslagsstefnu og markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Loftslagsráð hefur verið lögfest og sömuleiðis fest í lög að unnar skuli vísindaskýrslur. Við erum að innleiða breytingar í hagstjórn okkar með bæði grænum ívilnunum og grænum sköttum þannig að efnahagslegir hvatar vinni með okkur að loftslagsmarkmiðum. Sömuleiðis erum við að vinna að eflingu almenningssamgangna, samhliða öðrum umbótum í samgöngumálum. Síðast en ekki síst erum við að forgangsraða fjármunum í rannsóknir á loftslagsbreytingum því það er auðvitað algjört lykilatriði að við nýtum þá þekkingu sem við eigum og öflum nýrrar þekkingar samhliða þeim aðgerðum sem við ráðumst í til þess að aðgerðir okkar skili árangri. Velsældarmarkmiðin, af því að hv. þingmaður nefnir hér áætlanagerð, sem kynnt voru í síðustu viku fela í sér töluvert mörg umhverfismarkmið. Við næstu fjármálaáætlun munu velsældarmarkmiðin, þar með talin umhverfismarkmiðin, vera á þeim mælikvarða sem við miðum við þegar við [[Forseti hringir.]]tökum stefnumótandi ákvarðanir um fjárútlát stjórnvalda til lengri tíma. Það er mjög mikið verið að gera til að framfylgja loftslagsáætlun stjórnvalda en um leið er verið að vinna samkvæmt [[Forseti hringir.]]bestu mögulegu þekkingu og rannsóknum til þess að tryggja að aðgerðir skili árangri og þær séu í sem breiðastri samstöðu og samstarfi í samfélaginu öllu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að standa fyrir þessari mikilvægu umræðu og hæstv. forsætisráðherra fyrir að svara. En þá er mikilvægt að umræðan, eins og umræða um loftslagsmál og umhverfismál almennt, sé til þess fallin að skila okkur áfram veginn, skila einhverjum árangri. Það er t.d. ekki æskilegt og í rauninni bara á margan hátt skaðlegt að viðhafa fyrst og fremst hræðsluáróður um umhverfismál og loftslagsmál, að börn komi skelfingu lostin heim úr skólanum og telji að heimurinn sé að farast. Við verðum að nálgast þessi mál, þetta stóra viðfangsefni, á forsendum staðreynda, með tilliti til vísinda og með tilliti til samhengis. Hvað er til að mynda eitt það besta, jafnvel albesta, sem Íslendingar hafa gert gagnvart loftslagsmálum í heiminum? Það er að reisa álver, að álverin skyldu byggð á Íslandi og notast við endurnýjanlega umhverfisvæna orku í stað þess að vera byggð í Kína þar sem losunin hefði verið tíföld á við það sem sams konar álver losar á Íslandi enda orkukerfið þar keyrt áfram með gegndarlausum kolabruna. Nú boða menn urðunarskatt til að refsa fólki fyrir að henda hlutum. Hvers vegna ekki að leggja áherslu á aðra valkosti, til að mynda að hér verði reistar hátæknisorpbrennslur og þær brennslur notaðar til að framleiða orku? Heimilissorp er umhverfisvænasta eldsneytið til orkuframleiðslu. Við getum ekki brugðist við með því að reyna að lifa eins og í sænskri hippakommúnu. Við verðum að leyfa vísindunum að leysa þetta fyrir okkur því að það eru þau sem hafa skilað mestum árangri gagnvart mengun til að mynda fram að þessu. Á þeim árangri þarf að byggja og umfram allt á staðreyndum, [[Forseti hringir.]]samhengi og leitinni að lausnum sem raunverulega virka.
Virðulegur forseti. Ég þakka framsögumanni þessa máls fyrir að taka þetta ágæta mál upp, loftslagsmálin, sem ég tel að við ættum að ræða miklum mun meira í þessum þingsal en við gerum. Mig langar hins vegar að koma inn á kostnað við aðgerðir þær sem t.d. hæstv. forsætisráðherra hefur lýst hér. Þær eru vissulega metnaðarfull markmið eins og vinsælt er að lýsa þessi dægrin. Það verður að huga vel að peningunum. Peningar eru takmörkuð auðlind í ríkiskassanum. Í þeim efnum þarf að huga að kostnaði líka. Ég vil nefna sérstaklega að á árunum 2011–2013 voru gerðar lagabreytingar í tíð vinstri ríkisstjórnarinnar sem kváðu á um að auka þátt kolefnisjöfnunar í samgöngum með því að skylda íblöndun á lífeldsneyti í eldsneyti sem fyrir er. Þetta hefur leitt til kostnaðar upp á 1,2 milljarða á ári, miðað við svar sem ég fékk, sem renna beint til erlendra framleiðenda á lífeldsneyti sem flutt er hingað inn. Þetta telja menn vera dæmi um kolefnisjöfnun sem almenningi stendur til boða og er vissulega jákvætt skref, eykur meðvitund almennings á því að losun kolefnis á einum stað þarf kannski að bæta á öðrum stað. Það vakti athygli mína nýverið að íslensk fyrirtæki eru farin að bjóða upp á þessa kolefnisjöfnun með miklu hagkvæmari hætti. Ég tek sem dæmi Kolvið og Votlendissjóð sem býður upp á kolefnisjöfnun fyrir 4–15 kr. á lítrann en þessi íblöndunarskylda kallar á kolefnisjöfnun sem kostar 90 kr. á hvern lítra. Svo virðist sem hin innlenda jöfnun sé ekki aðeins miklu ódýrari en sú innflutta [[Forseti hringir.]]heldur kallar hún bæði á minni eldsneytiseyðslu og miklum mun bættari landgæði í kaupbæti. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún telji ekki nauðsynlegt að endurskoða þessar reglur með tilliti til þess kostnaðar og fjár sem streymir viðstöðulaust úr landi daglega.
Herra forseti. Frá því að þessi ríkisstjórn tók við er einn sjötti tímans fram að skuldadögum 2030 liðinn. Mikilvægi þess að brugðist sé vel við loftslagsvá er ekki vanmetið af neinum sem vill láta taka sig alvarlega. Vissulega er búið að gera margt á síðustu tveimur árum en flest af því hefur varðað stjórnsýslubreytingar og undirbúning fyrir það að geta farið að hefjast handa við að draga úr. Og úr hverju þarf að draga? Losun á koltvísýringi og öðrum gróðurhúsalofttegundum sem nemur 130.000 tonnum á ári, hvert einasta ár fram til ársins 2030. Þetta er ekki lítið verkefni, þetta er risaverkefni. Það að einn sjötti tímans sé liðinn frá því að þessi ríkisstjórn tók við gerir að verkum að maður neyðist til að spyrja sig hvort þetta muni nást. Það er ýmislegt sem við gætum gert sem við höfum ekki verið að gera. Það væri t.d. hægt að gera kröfu um það í lögum um opinber fjármál að gerð sé grein fyrir öllum kolefnisfótsporum ríkisins í fjárlögum, a.m.k. í fjármálaáætlun. Jafnframt væri hægt að ná miklum árangri með skjótum viðbrögðum. Við vorum fyrir skemmstu með heilan dag á þinginu sem fór í neyðarbreytingar á fiskveiðistjórnarlögum. Nú kalla börnin þetta neyðarástand. Væri ekki mögulegt að bregðast við með svipuðum hætti og keyra í gegn þá löggjöf sem þarf til að við höfum möguleika á því að ná markmiðinu? Það er óþarfi að gera þetta að einhverju tilfinningamáli. Við vitum öll hvert verkefnið er. Við vitum öll hvað þarf að gera og við vitum líka um mikilvægi þess að þetta sé gert, ekki bara á Íslandi heldur alls staðar í heiminum. Ef við bregðumst ekki við núna af fullum krafti er hætt við því að við munum ekki ná þessu. [[Forseti hringir.]]Tími mannsins á jörðinni sem farþega er liðinn. Nú verðum við að bera fulla og ófrávíkjanlega ábyrgð á geimskipinu jörð.
Virðulegi forseti. Við ræðum loftslagsmál, eitt brýnasta mál samtímans, sem fléttast inn í daglegt líf okkar allra og inn í allar ákvarðanir sem við tökum á Alþingi. Ég fagna öllum þeim verkefnum sem eru í gangi til að bregðast við, eins og hæstv. forsætisráðherra fór yfir í upphafi umræðunnar. Nýtni, hagsýni og nýsköpun hafa oft verið taldar andstæður en eru í raun einn grundvöllur viðsnúnings í loftslagsmálum. Við þurfum nýja hugsun til að hætta að henda dóti eða ljóta grænmetinu, innmatnum úr sláturdýrunum eða blöðunum af gulrótunum. Við verðum að nýta matvæli betur og koma því sem ekki er notað beint út í hringrásina aftur. Við getum ekki bara lifað á fullkomlega löguðu grænmeti og lambahryggjum. Það er fleira sem fellur til. Í sjálfsþurftarbúskap fyrri alda var nýtt hver arða sem var framleidd, ekki bara bestu bitarnir. Við þurfum að blanda saman gamalli þekkingu og nýrri til að nýta enn betur það sem nærumhverfið gefur af sér. Gott dæmi um slíkt er ræktun og vinnsla á repju og nepju en þar verða til þrjár afurðir, olía, fóðurmjöl og stönglar, sem allar saman nýtast. Við í þingflokki Framsóknar höfum einmitt lagt fram þingsályktunartillögu um eflingu á ræktun slíkra orkujurta á Íslandi. Á heimsvísu verður að leggja miklu meiri áherslu á endurheimt landgæða með landgræðslu og skógrækt. Ísland miðlar 100 ára reynslu af landgræðslu í gegnum Landgræðsluskóla Sameinuðu þjóðanna og nýlega undirritaði umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir hönd Íslands viljayfirlýsingu við Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna um landgræðslu í Afríku. Það er algjörlega frábært verkefni því að uppgræðsla lands er eitt af mikilvægustu verkefnum alþjóðasamfélagsins. Með henni er hægt að slá margar flugur í einu höggi, vinna gegn loftslagsbreytingum, bæta lífsgæði fjölda fólks og fækka fólki á flótta. Um þetta eigum við að hafa hátt og útrýma eyðimörkum heimsins.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda og ráðherra fyrir þessa mikilvægu umræðu. Hér er ekki um að ræða mál sem við getum bara beðið af okkur. Það er líka auðheyrt að þingheimur er almennt á þeirri skoðun. Verkefnið er hins vegar ekki síst að breyta fallegum orðum í aðgerðir, fljótt og vel. Í riti Ólafs Arnalds, prófessors við Landbúnaðarháskóla Íslands, sem ber titilinn Á röngunni: Alvarlegir hnökrar á framkvæmd landnýtingarþáttar gæðastýringar í sauðfjárrækt, sem gefið var út í sumar, er farið ítarlega yfir þá vankanta sem má finna á því hvernig landið okkar er nýtt í sauðfjárrækt. Það er talið að 10–20% fjárstofnins gangi á svæðum þar sem ástand og eðli vistkerfa standist ekki þau viðmið sem eru sett í tengslum við framkvæmd núverandi búvörulaga. Þeir sem eiga þessa gripi hafa fengið greiðslur úr ríkissjóði sem samræmast ekki ákvæðum laga þar um. Í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum segir, með leyfi forseta: „Kolefnishlutleysi verður ekki náð nema með stóraukinni kolefnisbindingu í gróðri og jarðvegi og minni losun frá landnotkun. Þetta fer vel saman við rúmlega aldargamla opinbera viðleitni við að snúa við jarðvegseyðingu, græða upp auðnir og illa farið land og rækta skóg.“ Herra forseti. Ég er að leggja fram þingsályktunartillögu þar sem stjórnvöldum er falið að gera á þessari framkvæmd á gæðastýringu í landnýtingu í sauðfjárrækt löngu tímabærar úrbætur. Þær úrbætur eru tímabærar fyrir þann mikla meiri hluta sauðfjárbænda sem uppfylla kröfur um ábyrga og sjálfbæra landnýtingu. Þetta eru tímabærar úrbætur fyrir neytendur sem telja sig hafa ríka ástæðu til að álíta sig vera að kaupa umhverfisvænar afurðir. Fyrst og síðast eru þetta löngu tímabærar úrbætur fyrir náttúruna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að hefja þessa þörfu umræðu um loftslagsmál og skuldbindingar Íslands á alþjóðavettvangi og hæstv. ráðherra fyrir að vera hérna með okkur í dag. Það er enginn vafi á því að hlýskeið er hafið á móður jörð. Deilt er um ástæður þessa en okkur í Flokki fólksins þykir full ástæða til að leggja vandlega við hlustir þegar talað er um að þessi vá sé af mannavöldum. Margt bendir til að svo sé. Í þessari umræðu er iðulega talað um mengandi útblástur og gróðurhúsalofttegundir og það verði að minnka þessa losun. Ef við Íslendingar ætlum að vera marktæk í umræðunni hljótum við að verða að ganga á undan með góðu fordæmi. Við getum ekki gert kröfu um að aðrar þjóðir minnki sína losun meðan við gerum fátt eitt sem skiptir máli til þess að draga úr okkar eigin. Við erum á Íslandi svo lánsöm að búa að verulegu leyti við orku- og hitagjafa sem losa ekki mengandi útblástur og þar á ég við rafmagn, gufu og heitt vatn. Við þurfum ekki að brenna olíu, gasi og kolum til að búa til hita og straum. Hins vegar kemur fram í ágætri grein eftir Hjörleif Guttormsson, náttúrufræðing og fyrrverandi þingmann, í Morgunblaðinu í dag að við Íslendingar erum með háa losun á íbúa þrátt fyrir okkar endurnýtanlegu orkugjafa. Hvernig getum við minnkað losun okkar á svokölluðum gróðurhúsalofttegundum? Hvar losum við mest með útblæstri hér á landi? Við verðum að líta til stóriðjunnar, álveranna, kísilveranna. Við verðum að líta á flugsamgöngur, við verðum að líta á skipaumferð. Erum við reiðubúin að hætta byggingu nýrrar stóriðju og jafnvel loka þeim sem þegar eru í rekstri? Erum við tilbúin að draga úr flugumferð til landsins? Erum við reiðubúin að takmarka siglingar, komur og brottfarir skemmtiferðaskipa til landsins? Það er alveg ljóst að bæði farþegaþotur og skemmtiferðaskip menga mjög mikið. Hvað með sjávarútveginn? Eigum við kannski að breyta áherslum þar og draga úr togveiðum þar sem miklu af olíu er brennt og láta útgerðir þess í stað leggja áherslur á veiðar með kyrrstæðum [[Forseti hringir.]]veiðarfærum eins og nót? Staðreyndin er sú að hvað sem við gerum krefst það ákveðinna fórna. Spurningin er bara hversu tilbúin við erum og hversu langt við viljum ganga. Við eigum bara eina jörð.
Frú forseti. Við lifum mikla spennutíma í umhverfi okkar. Það liggur eitthvað í loftinu, það er uggur í fólki úti um allan heim, ekki síst ungu fólki sem rís upp og spyr: Hvað um framtíðina? Eigum við okkur framtíð? Það sem var rætt um fyrir örfáum áratugum sem óþægilega mengun er nú komið á svo alvarlegt stig að talað er um hamfarir, jafnvel neyðarástand, og að mannkynið færist æ nær þverhnípi, að við séum í alvarlegri baráttu við tímann og eins og við högum okkur núna séum við ekki á framtíðarvegi heldur glötunarvegi. Hafið sem við eigum allt undir er mér sérstaklega hugleikið í þessu sambandi. Fyrir okkur íbúana á norðurslóðum, t.d. fyrir vestnorrænu þjóðirnar, eru loftslagsbreytingar ekki lengur einhver óljós framtíðarógn, því miður. Þetta er orðinn hluti af bláköldum veruleika dagsins. Við horfum upp á jöklana bráðna, skreppa hratt saman og brotna í sjó fram. Þetta sjáum við á Grænlandi og við sjáum það á Íslandi. Við óttumst um afdrif fiskstofnanna vegna hlýnunar og súrnunar sjávar, og plastmengun í höfunum er orðið stórfellt vandamál og gegnumsýrir alla fæðukeðjuna. Umhverfisbreytingar dynja á norðurskautinu þar sem við upplifum tvisvar til fjórum sinnum hraðari loftslagsbreytingar en á öðrum svæðum jarðarinnar að meðaltali, miklu hraðari breytingar en nokkurn óraði fyrir. Og hvað aðhöfumst við svo hér á landi, á Íslandi? Leggjum við allt í sölurnar? Í núverandi stjórnarsáttmála segir orðrétt að meginforsenda loftslagsstefnu ríkisstjórnarinnar sé að „koma í veg fyrir neikvæð áhrif loftslagsbreytinga á lífríki hafsins“. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hvernig birtist þessi meginforsenda? Hefur ríkisstjórn Íslands verið að efla vísindastarf um rannsóknir á súrnun sjávar? Hefur Hafrannsóknastofnun fengið fjárframlög til að efla rannsóknir? Hafa íslensk stjórnvöld styrkt alþjóðlegt samstarf vísindamanna sem stunda rannsóknir á súrnun sjávar? Við verjum u.þ.b. 2% af vergum þjóðartekjum til þessa málaflokks. [[Forseti hringir.]]Endurspeglar það djúpan skilning stjórnvalda á núverandi ástandi, alvarlegasta vanda sem mannkynið hefur staðið frammi fyrir? Mér er það til efs.
Forseti. Þetta er góð umræða. Kannski ættum við að hafa reglulega umræðu um loftslagsmál í þessum sal. Hæstv. forsætisráðherra fór í máli sínu áðan ágætlega yfir nokkrar af þeim aðgerðum sem verið er að ráðast í þegar kemur að aðgerðum gegn breytingum. Það var engan veginn tæmandi listi og mér duga ekki þær tvær mínútur sem ég hef til umráða til að fara yfir þann lista. Er nóg að gert? Nei. Að sjálfsögðu ekki. Vandinn er slíkur að þetta er ekki eitthvað sem við gerum á einu ári. Það er akkúrat það sem hæstv. ríkisstjórn horfist í augu við og hefur þess vegna lagt fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem er endurskoðuð á hverju einasta ári og uppfærð. Það er farið yfir þær aðgerðir sem verið er að gera, ekki bara markmiðin. Hér getum við talað og ég get sett á mínúturæðu með háleitum hugsjónum mínum en aðgerðirnar eru það sem skiptir máli. Þær er verið að vinna og verið að bæta við og bæta við. Þannig verðum við að vinna þetta öll saman. Við þurfum engu að síður háleitar hugsjónir. Ég hef talað fyrir því að við eigum að horfa á allt samfélagið og allt stjórnkerfið út frá loftslagsmálum. Við eigum að horfa á innflutning okkar og neyslu. Við eigum að horfa á matvælaframleiðslu og bankakerfið, nýta það til að styðja aðgerðir og verkefni sem nýtast okkur í baráttunni gegn loftslagsvánni o.s.frv. Forseti. Þetta er góð umræða. Það er samhljómur hérna. Fólk kemur með fínar hugmyndir. Þó get ég ekki annað en komið inn á það að mér fannst athyglisvert að heyra hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson skera sig dálítið úr í þessari umræðu. Það var ekki annað á honum að skilja en að það besta sem við gerðum í baráttunni gegn loftslagsvánni væri að koma hér upp nýjum álverum. Hefur hv. þingmaður aldrei heyrt um landsmarkmið sem hvert land setur sér líka? Þessi 20. aldar hugsun og 20. aldar rök um álverin í Kína er að verða dálítið þreytt en það er gott að það er einangruð hugsun og einangruð skoðun hér á þingi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Ég vil sömuleiðis segja að það er skaði að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé komi ekki hér upp á eftir mér í stað þess að vera á undan mér því ég hefði beint spurningu til virðulegs þingmanns Kolbeins Óttarssonar Proppés um hvort hann mæti það sem svo að það skipti máli hvar í heiminum losun koltvísýrings á sér stað. Ég ætla að leyfa mér að beina þessari spurningu til hæstv. forsætisráðherra, ef hún hefur tíma til að koma inn á það í seinni ræðu sinni, hvort hún meti það sem svo að það skipti máli hvar í heiminum losun eigi sér stað. Það er nefnilega staðreynd að það er mikið verk að vinna en við verðum líka að einbeita okkur að þeim lausnum sem skipta máli og skila árangri. Mig langar að taka tvö dæmi um það að búið er að leggja á gjöld eða fyrirsjáanlegan kostnað án þess að stjórnvöld treysti sér til að svara því hvaða árangri viðkomandi ákvarðanir skila. Í fyrsta lagi hefur verið lagt á kolefnisgjald og það hefur verið hækkað ítrekað. Ítrekað hefur hæstv. umhverfisráðherra verið spurður og fleiri ráðherrar raunar hvort menn viti hver árangurinn er af þessari gjaldtöku. Staðreyndin er sú að menn treysta sér ekki til að svara því. Og nú á að fara að moka ofan í skurði um landið þvert og endilangt án þess að menn viti raunverulega hvaða áhrif það hefur. Það skiptir auðvitað miklu máli hvort skurðurinn er nýr eða gamall, í hvers lags jarðvegi hann er og þar fram eftir götunum, en áfram er keyrð lausnin án þess að menn séu með fullnægjandi vitneskju um það hver raunverulegur árangur verður. Síðan má horfa til þess, þó að tíminn sé stuttur og hlaupinn frá mér, að menn nefna fyrst og fremst stóriðju, flugsamgöngur og sjávarútveg sem tækifæri til mikils niðurskurðar í kolefnislosun þegar staðreyndin er sú að sjávarútvegurinn í heild hefur þegar náð þeim markmiðum [[Forseti hringir.]]sem menn settu sér í París. En þar skal áfram sverfa til stáls. Þetta undirstrikar það sem ég er að reyna að segja, [[Forseti hringir.]]við verðum einhvern veginn að nálgast þessi mál öðruvísi þannig að við beinum orku okkar þangað sem árangur getur náðst.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir tækifærið til að taka þessa umræðu. Ég hef staðið í þeirri trú að íslenskur þingheimur væri sammála um að það þyrfti að taka alvarlega þá náttúruvá sem stafar af loftslagsbreytingum en ég verð að viðurkenna að á síðustu vikum hef ég aðeins dregið í efa að við séum raunverulega sammála um það. Sumir tala um að margt bendi til að svo sé og svo eru aðrir sem benda á lausnir í formi fleiri álvera og stóriðju og að við þurfum að vera búin að reikna okkur niður í excel-skjalinu áður en við getum tekið einhverjar ákvarðanir um aðgerðir. Engu að síður og sem betur fer stendur ríkisstjórnin fast á því að það þarf að ná árangri í þessum málum og hefur sett sér mikla stefnu hvað það varðar. Og árangur er að nást. Orkuskiptin í samgöngum eru eitt dæmi um það þar sem við erum núna næstefst á eftir Noregi í fjölda nýskráninga á vistvænum bílum. Það er árangur, m.a. af kolefnisgjaldinu en líka af ýmsum ívilnunum sem farið hefur verið í og rétt er það að sjávarútvegurinn hefur sýnt mikla framsýni í aðgerðum sem þar hefur verið beitt á síðustu misserum. Þá kem ég inn á það sem ég held að sé hvað mikilvægast af öllu: Stjórnvöld ein geta ekki unnið á þessu meini. Þetta verður að vera samstarf stjórnvalda, atvinnulífs og einstaklinga. Þess vegna ber að fagna því að í dag sé einmitt stofnfundur samstarfsvettvangs um loftslagsmál og grænar lausnir. Ég ber miklar væntingar til þess samstarfsvettvangs vegna þess að ég held að við þurfum fyrst og fremst að horfa á vísindi og rannsóknir en ekki síður nýsköpun og tækniþróun. Þar eigum við að sjálfsögðu að hleypa einkaaðilum að með sínar lausnir. Mig langar á síðustu sekúndunum að nefna sorpeyðingu og urðun. Ég fagna átakinu sem á sér stað núna gegn matarsóun en við verðum að sjá fyrir okkur frekari lausnir í þessum efnum. Þrátt fyrir að það sé gott að við séum að flokka, til að mynda plastið sem er mikil meinsemd, ég tala nú ekki um í hafinu í kringum okkur, vil ég líka sjá lausnir [[Forseti hringir.]]til þess að við ýtum á íslensk fyrirtæki til að fara í endurvinnslu á plasti hérna heima, að við séum ekki að senda þetta allt úr landi með tilheyrandi kolefnisspori. Við hljótum að geta styrkt enn frekar þá öflugu nýsköpun sem á sér stað á vettvangi umhverfismála og grænna lausna.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði að fjalla um annað í þessari sérstöku umræðu en eftir ræður hv. þingmanna Miðflokksins verð ég aðeins að bregðast við ræðum þeirra og orðræðunni sem kemur úr þeirri átt almennt. Þar er mikið lagt upp úr því að taka tillit til staðreynda og vísinda og samhengis. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði áðan að við gætum ekki leyst þetta með því að láta eins og við værum í einhverri sænskri hippakommúnu. Ég get frætt hv. þingmann og alla sem eru hans megin í pólitík um að það eru vísindin, staðreyndir og samhengi hlutanna sem sýna okkur fram á loftslagsvána og af hvaða völdum hún er. Hún er af margvíslegum völdum, þar á meðal mikið til af völdum manneskja sem losa út í andrúmsloftið t.d. koltvísýring, metan o.fl. Það eru vísindin sem segja okkur þetta. Það er engar sænskar hippakommúnur sem gera það. Mér finnst frekar pirrandi að hlusta á hv. þingmenn tala um vísindin eins og það séu ekki vísindin sem leiða okkur á þá braut að ætla að takast á við þennan vanda, eins og vísindin segi okkur að halda aðeins aftur af okkur, passa okkur á gjöldunum, eins og það séu vísindin og staðreyndirnar sem gefi til kynna að við eigum að passa okkur á að hafa ekki of hátt gjald á hinu eða þessu. Eins og það séu vísindin sem segja okkur að það eigi að breyta þessu í eitthvert stríð milli landsbyggðar og höfuðborgar. Virðulegur forseti. Slæmur brandari. Góður væri hann ef hann væri fyndinn en hann er því miður fyrst og fremst sorglegur. Það sést á þessum málflutningi hv. þingmanna Miðflokksins sér í lagi. Það er ódýrt, einfalt og þægilegt að stilla sér einfaldlega upp á móti öllu sem gæti verið óþægilegt og verður óþægilegt við að takast á við þennan vanda. Talandi um pólitískan rétttrúnað, fyrr má nú vera, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu. Til að takast á við loftslagsvána þarf samstillt átak stjórnvalda og ekki síst almennings. Við þurfum að nýta auðlindir jarðarinnar með ábyrgari hætti ef ekki á illa að fara. Vinnum saman að vitundarvakningu. Hvaðan kemur maturinn? Er hann úr nærumhverfi? Framleiddur á umhverfisvænan hátt? Er hann framleiddur í fjarlægri heimsálfu og hefur jafnvel þurft að eyða skógi til að rýma fyrir landi til akuryrkju? Aukum því eigin framleiðslu á matvælum, drögum úr neyslu og nýtum betur, hendum minna. Auka þarf upplýsingagjöf og fræðslu til handa neytendum og almenningi en umfram allt þurfum við að sýna skynsemi. Ísland á að sýna ábyrgð í loftslagsmálum, sem við gerum. Sú ábyrgð getur falist í skynsamlegri nálgun á þessa hluti. Við eigum að vinna ötullega að orkuskiptum í samgöngum. Við eigum að framleiða mat og aðrar vörur sem hagkvæmt er að framleiða hér á landi, lágmarka kolefnisspor vegna flutninga erlendis frá. Við eigum að leitast við að draga skynsamlega úr neyslu okkar á hlutum sem við þurfum ekki nauðsynlega á að halda, nota endurnýtanleg efni í sem flesta hluti, minnka matarsóun, græða upp land og rækta skóga til að binda kolefni. Svo mætti lengi telja áfram. Grundvallaratriðið er þetta: Gerum hlutina af skynsemi en ekki öfgum. Þá munum við ná árangri saman. Samvinna án öfga er rétta leiðin.
Herra forseti. Einn erfiðasti hjallinn fyrir okkur Íslendinga er að losun núna hér á landi er mun meiri en viðmiðunarárin 2005 og síðan 1990. Það hafa verið gerð drög að samningi við ESB um þátttöku Íslands í ákveðnum geirum, innan landbúnaðarins, sjávarútvegs, sem er fagnaðarefni, vegasamgangna, iðnaðar utan stóriðju og fleiri. Í þessum geirum á að minnka losun um 40% að meðaltali innan ESB miðað við árið 2005 en hér á Íslandi er það 29%. Það er fagnaðarefni að engu að síður skuli stefnt að 40% eins og ríkisstjórnin leggur til. Þó verð ég að segja að mér er til efs þegar ég horfi yfir í Ráðhúsið að allir stjórnarflokkarnir séu með forsætisráðherra á þeim vagni þótt ég viti mætavel hver hugur forsætisráðherra í þessum málum er. Innan ESB er nú rætt um að aðildarríkin auki metnað sinn í 55% samdrátt miðað við 1990, enda liggur fyrir að Parísarsamkomulagið dugar hvergi til að takmarka hlýnun jarðar vel innan við 2°C. Það lætur nærri að það sé innan við 3°C. António Guterres, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, hefur hvatt aðildarríkin til að kynna nýjar tölur á þessum gríðarlega mikilvæga leiðtogafundi í New York innan tíðar. Það liggur fyrir að ESB ætlar að fara þangað og þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hver eru þessi nýju markmið? Hafa þau verið rædd innan ríkisstjórnar? Hvert verður umboð Katrínar Jakobsdóttur? Það er rétt að geta þess að við í Viðreisn styðjum hana heils hugar til að láta Ísland vera í forystu í þessum málum. En ég vil gjarnan fá að vita hvort búið sé að ræða þetta innan ríkisstjórnar, hvort Ísland muni kynna ný markmið og svara kalli aðalritara Sameinuðu þjóðanna. Ég er ansi hrædd um að það sé ekki þessi mikla eining innan ríkisstjórnarinnar þegar kemur að metnaði varðandi loftslagsmál. Þó að aðgerðaáætlun ein og sér kunni að vera ágæt nær hún ekki að koma okkur þangað sem við viljum vera. [[Forseti hringir.]]Við viljum ekki vera á afneitunarstiginu heldur viljum við vera í forystu þjóða til að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir þessa umræðu. Staðreyndin er sú að við Íslendingar erum umhverfissóðar. Við sóðum alveg ótrúlega mikið út í sorpi, loftmengun og á annan hátt. Við erum með mengunarkvóta til sölu og reynum á furðulegan hátt að takmarka minnstu mengunina á sama tíma og við stingum hausnum í sandinn og látum sem við sjáum ekki það sem mengar mest. Ég horfði á tvo þætti á Stöð 2 um plastmengun, sláandi þætti sem sýna svart á hvítu hvernig mannskepnan umgengst náttúruna á ótrúlega fáránlegan og óviðeigandi hátt. Í öllu þessu samhengi verðum við að passa okkur þegar við setjum á nýja skatta um losanir, urðun úrgangs og allt sem varðar loftslagsmál að láta þá ekki bitna á þeim sem síst skyldi, fólki sem er ekki að menga og hefur ekki efni á því. Það er hellingur af fólki sem er ekki á bíl, hefur ekki efni á að kaupa flotta hluti og er ekki að menga. Það hefur ekki efni á því. Við hin sem höfum efni á því, erum á siglingu á skemmtiferðaskipunum og fljúgum eigum að borga skattinn. Við eigum að sjá til þess að að skatturinn sé rétt innheimtur. Okkur ber líka skylda til að hlusta á börnin okkar. Þau eru búin að átta sig á því sem við virðumst enn stinga hausnum í sandinn yfir sem er að mengunin mun drepa okkur fyrr eða síðar ef við gætum þess ekki að losunin verði í lágmarki.
Herra forseti. Ég er sammála hæstv. forsætisráðherra um að það virðist vera meðbyr, bæði hjá almenningi, fyrirtækjum, verkalýðshreyfingu, mörgum sveitarfélögum, meira að segja aðeins hér innan húss líka. En við þurfum að gera betur. Framreikningar úr síðustu skýrslu Umhverfisstofnunar vegna loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna sýna að það muni nást 19% samdráttur á losun gróðurhúsalofttegunda til ársins 2030 á meðan samningurinn við ESB kveður á um að Ísland skuli draga úr 29% miðað við losun árið 2005 og markmið ríkisstjórnarinnar er enn sem fyrr 40%, þannig að við þurfum að gera betur og nota þennan meðbyr til þess. Það eru aðeins 2% af fjárlögum veitt til loftslagsmála. Mig langar að nefna hér orkuskipti í samgöngum af því að fólk talaði dálítið um þau. Þau eru gríðarlega mikilvæg og ótrúlega stór hluti af þessu en samt mun hinn vondi eiginleiki einkabílsins verða eftir, sem er ekki orkugjafinn heldur hreyfanleiki bílsins. Hann gerir það að verkum að við byggjum módel á grunni hinnar bandarísku bílaborgar, eins og við höfum gert á 20. öldinni, þar sem við dreifum of mikið úr okkur, byggjum of mikið af stofnbrautum sem kalla á aðrar stofnbrautir og mislæg gatnamót og meiri ferðalög. Orkuskiptin eru góð en við þurfum líka að huga að fjölbreyttari samgöngumátum, almenningssamgöngum, hjólreiðum, göngu. Mér finnst skorta meiri áherslu í markmiðum ríkisstjórnarinnar á hið byggða umhverfi. Hér búa á Íslandi í bæjum þrátt fyrir allt um 85% allra, í bæjum og borg. Í heiminum verður hlutfallið orðið 70% árið 2050. Við þurfum að fókusera á hlutina þar sem við náum mestum árangri og það er í byggðu umhverfi. Mér finnst að ríkisstjórnin eigi að gera betur. Að því sögðu fylgja mínar bestu óskir til hæstv. forsætisráðherra á þingið á næstu dögum og ég vona að hún verði með ný og metnaðarfull tíðindi.
Herra forseti. Ég þakka aftur hv. málshefjanda og þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu. Ég þakka hv. málshefjanda sérstaklega lokabrýningu hans sem ég tek svo sannarlega tillit til. Ríkisstjórnin hefur talað skýrt. Hún hefur aukið framlög til umhverfismála um fjórðung frá því að hún tók við. Hún hefur sett fram skýra áætlun og um leið verið mjög meðvituð um að sú áætlun þarf að vera til stöðugrar endurskoðunar því að vandinn er brýnn og það skiptir máli að við getum brugðist sveigjanlega við honum. Hér er rætt um vísindi. Allt sem við gerum byggir á vísindum, t.d. þegar litið er til endurheimtar votlendis, sem mun skipta verulegu máli til að draga úr losun, og þar setjum við okkur líka mælanleg markmið um að hún verði 50% meiri árið 2030 með nýjum aðgerðum sem verður ráðist í næstu fjögur árin miðað við núverandi umboð. Hér er ekki bara verið að setja niður orð á blað eins og sumir hv. þingmenn gefa til kynna. Það er verið að fjármagna aðgerðir. Við erum búin að setja mælanleg markmið og þau munu skila árangri. Hið sama má segja um orkuskiptin sem ég nefndi áðan og ég á von á því að þau geti jafnvel gengið hraðar fyrir sig en við ætluðum okkur miðað við viðbrögð einkaaðila við þeim styrkumsóknum sem við kynntum í sumar vegna þess að íslenskt atvinnulíf og almenningur ætlar að koma með okkur í þetta verkefni. Þau ætla að taka þátt í því að Ísland standi við skuldbindingar Parísarsáttmálans og gangi lengra með því að ná kolefnishlutleysi ekki seinna en 2040. Það er metnaðarfullt markmið á alþjóðavettvangi. Ég er hins vegar meðvituð um að þau markmið kunni að verða breytileg á næstu árum eftir því sem við fræðumst meira um vandann og áttum okkur betur á því hvaða aðgerðir skila árangri og hvaða aðgerðir síður. Þar þurfum við að horfa til allra þátta eins og hv. þingmenn hafa komið inn á, samgangna, matvælastefnu, orkufreks iðnaðar o.s.frv. Stóra málið er hins vegar að við erum lögð af stað í þessa ferð. [[Forseti hringir.]]Við sýnum það með fjármagni og skýrum aðgerðum og við vitum að það er horft til Íslands og Norðurlandanna á alþjóðavettvangi. Við munum tala okkur saman fyrir loftslagsfundinn í næstu viku og tryggja að þessi mál verði drifin áfram á alþjóðavettvangi því að því miður er það svo um heim allan, eins og hér á landi, [[Forseti hringir.]]að alltaf munu einhverjir reyna að standa í vegi fyrir breytingum sem munu skila okkur betra samfélagi, [[Forseti hringir.]]betri efnahag og betra umhverfi. Þeir verða alltaf til sem munu reyna að standa í vegi fyrir framförum á þeirri vegferð.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt (endurgreiðslu vegna vinnu á byggingarstað). Þetta er á þskj. 10. Flutningsmenn frumvarpsins eru, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Jón Gunnarsson, Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason og Ásmundur Friðriksson. Í sjálfu sér er málið tiltölulega einfalt. Eins og getið er í greinargerð var þetta mál lagt fram á síðasta þingi en komst ekki lengra. Það komst ekki einu sinni á dagskrá þingsins, hvað þá lengra. Ég vona að við náum aðeins meiri árangri núna. Byggjendum eða eigendum íbúðarhúsnæðis er endurgreiddur sá virðisauki er þeir greiða af vinnu iðnaðarmanna á byggingarstað vegna nýbygginga, endurbóta og viðhalds. Hann var að fullu endurgreiddur frá 1. mars 2009 til 1. janúar 2015 en þá var endurgreiðslan lækkuð í 60%. Virðisaukaskattur vegna vinnu við frístundahúsnæði, hvort heldur var vegna nýbygginga eða endurbóta og viðhalds, var einnig endurgreiddur að fullu til 1. janúar 2015 en eftir það féll sú endurgreiðsla niður. Ekki er endurgreiddur virðisaukaskattur af efni eða vinnu stjórnenda farandvinnuvéla eða vinnuvéla sem skráningarskyldar eru á vinnuvélaskrá. Endurgreiðslan er m.a. háð framlagningu fullgildra reikninga frá seljanda þjónustunnar sem verður að vera skráður á virðisaukaskattsskrá, þ.e. að vera með opið vasknúmer eins og það er kallað, á þeim tíma þegar vinnan er innt af hendi. Í greinargerð frumvarpsins sem varð að lögum, um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, var fjallað um að bregðast bæri við þeirri hækkun byggingarkostnaðar sem fælist í því að byggingarvinna sem áður var undanþegin söluskatti yrði framvegis virðisaukaskattsskyld. Var farin sú leið að mæla fyrir um að endurgreiða skyldi virðisaukaskatt af vinnu við nýbyggingu og viðhald íbúðarhúsnæðis að fullu, samanber 13. gr. laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 119/1989. Endurgreiðsluhlutfallið var hins vegar lækkað í 60% með lögum nr. 86/1996 og lögum nr. 149/1996. Með lögum nr. 10/2019 var endurgreiðsluhlutfallið aftur hækkað, þ.e. úr 60% í 100%, með sérstöku bráðabirgðaákvæði í lögum um virðisaukaskatt. Í greinargerð frumvarpsins kom fram að markmið með hækkun endurgreiðslunnar væri að koma til móts við húsbyggjendur sem eiga í erfiðleikum vegna yfirstandandi efnahagsþrenginga, sporna gegn svartri atvinnustarfsemi og hvetja til aukinnar starfsemi á byggingamarkaði. Það er óhætt að fullyrða, frú forseti, að markmið frumvarpsins árið 2009 hafi náðst sérstaklega vel. Lækkun endurgreiðslunnar árið 2015 vinnur í þveröfuga átt og sá er hér stendur heldur því fram að það hafi verið mistök að hefja þá vegferð árið 2015. Vísbendingar eru um að með lægri endurgreiðslu hafi svört atvinnustarfsemi aukist og heildarskatttekjur ríkissjóðs orðið lægri en ella. Því er óvíst að frumvarp þetta, nái það fram að ganga, hafi neikvæð áhrif á tekjur ríkisins þrátt fyrir aukin útgjöld af endurgreiðslu virðisaukaskatts. Ég ætla raunar að leyfa mér að halda því fram að hægt sé að færa rök fyrir því að tekjur ríkissjóðs muni aukast með því að við munum færa starfsemi upp á yfirborðið, skil á virðisaukaskatti munu aukast; þó að endurgreiðslur af því aukist falla líka til tryggingagjöld, tekjuskattur o.s.frv. af þeirri vinnu sem hér um ræðir. Með þessu frumvarpi er lagt til að virðisaukaskattur af vinnu við byggingu eða viðhalds íbúðarhúsnæðis verði að nýju endurgreiddur að fullu. Ekki er gerð tillaga um að sams konar endurgreiðsla vegna frístundahúsa nái fram að ganga að svo stöddu en þó eru sterk rök fyrir því að það verði gert. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að hugað verði að þeim þætti síðar, jafnvel í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, sem lagt er til að fái frumvarpið til umfjöllunar. Þá má ætla að byggingarkostnaður íbúða geti lækkað um allt að 3% nái frumvarpið fram að ganga. Frú forseti. Að að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Frú forseti. Ég kem í pontu til að lýsa yfir stuðningi mínum við þetta mál. Ég held að þetta sé gott mál og ég studdi það heils hugar þegar vinstri stjórnin tók það upp árið 2009. Þetta var alveg til 2015, eins og hv. þingmaður gat um, 100% endurgreiðsla á virðisaukaskatti á þessari tilteknu vinnu. Ég held að við eigum að einhenda okkur í að samþykkja þetta mál. En mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann hvort til greina komi að hans mati að víkka þetta mál aðeins út. Þá á ég við: Kemur til greina, að mati þingmannsins, að láta þetta t.d. ná til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna heimilisþrifa ræstingafólks? Þetta hefur verið gert í Svíþjóð með góðum árangri og eiginlega með sömu rökum og hv. þingmaður talar fyrir, um að nauðsynlegt sé að tryggja réttindi þess fólks sem starfar á þessum markaði en sömuleiðis að fá þennan hluta markaðarins upp á yfirborðið. Þá held ég að það eigi sömuleiðis við um þennan markað, þ.e. um heimilisþrif. Stór hluti heimilisþrifa er að sjálfsögðu unninn í hefðbundinni verktakavinnu en í umræðunni hefur verið bent á að hugsanlega sé hluti af þessari vinnu unninn undir yfirborðinu. Ég held að svona skref, með því að taka tillit til þessarar vinnu, sem kannski beinist að konum sérstaklega, ef litið er til markaðarins, væri mjög skynsamlegt að stíga, að við myndum draga þennan markað fram í dagsljósið. Að sama skapi myndum við auka réttindi og vernd þess fólks sem vinnur við heimilisþrif. Mig langar endilega að fá skoðun hv. þingmanns á þessu og hvort hann sé hugsanlega til í að skoða þetta í meðförum þeirrar nefndar sem þetta mál fer til og hann er formaður fyrir.
Frú forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni kærlega fyrir. Ég tek undir það að auðvitað hlýtur það að koma til skoðunar með heimilishjálp almennt. Ég hef hins vegar viljað ganga lengra og hef verið með í undirbúningi og vonast til að geta lagt fram frumvarp, a.m.k. áður en að jólahátíðin gengur í garð, sem er breyting á tekjuskattslögum. Þá er ég fyrst og fremst að horfa til barnafólks og eldri borgara, að það fólk geti dregið ákveðna fjárhæð sem það greiðir fyrir heimilisaðstoð frá tekjuskattsstofni, fái sem sagt skattalegan frádrátt. Tilgangurinn með þessu er að létta undir með heimilum, þ.e. eldri borgurum og barnafjölskyldum sem þurfa kannski á aðstoð að halda en eru ekki í stakk búin til þess. Eins og hv. þingmaður vék að hefur þetta sömu áhrif og ef við höfum virðisaukaskattinn undanþeginn, dregur hugsanlega upp vinnu sem er unnin núna svart og mun auka réttindi þess fólks sem stundar þessi störf, mikilvæg störf en kannski ekki öll uppi á borði. Það eru réttindi í lífeyrissjóði, það eru réttindi til atvinnuleysisbóta o.s.frv. Ég stefndi að því að leggja fram frumvarp - sem er aðeins flóknara en ég hélt, það skal viðurkennt - í upphafi þings en það tókst ekki en vonandi verður það. Þá getum við átt þessa umræðu og ég sé að ég á hauk í horni þar líka.
Frú forseti. Já, hv. þingmaður á svo sannarlega hauk í horni þegar kemur að svona breytingum. Ég er svo sannarlega til í að skoða þær með opnum huga. Ég þakka sérstaklega fyrir þau orð hv. þingmanns þar sem hann tekur jákvætt í að skoða að útvíkka það frumvarp sem hann leggur hér fram og láta það hugsanlega ná til heimilishjálpar og heimilisþrifa. Mér finnst hugmyndir hv. þingmanns um að draga slíka þjónustu frá tekjuskattsstofni mjög áhugaverðar. Ég hef sömuleiðis haft talsverðan áhuga á því hvort við ættum að útvíkka frádráttarheimildir þegar kemur að því að fólk styrkir góðgerðarsamtök eða menningarsamtök. Það væri jafnvel hægt að búa til hvata til að draga mætti upphæðina tvöfalt frá. Það má búa til margs konar hvata í gegnum skattkerfið. Ég held að fjárhagslegir hvatar skipti máli og ég held að við þurfum í sjálfu sér ekki að óttast að við séum að gera skattkerfið eitthvað flóknara í ljósi þeirra hagsmuna sem hugsanlega koma á móti. Ég hlakka til að sjá frekari vinnu hv. þingmanns hvað það varðar. Það eru ýmsar leiðir fyrir okkur sem samfélag til að koma á móts við einstakar stéttir sem hugsanlega starfa undir yfirborðinu eða menningarstarfsemi eða góðgerðarsamtök sem reiða sig á frjáls framlög fyrirtækja og fólks. Þá skiptir miklu máli, frú forseti, að ríkisvaldið sé ekki fyrir heldur frekar í því hlutverki að liðka til í þeim efnum.
Frú forseti. Það vill svo til að ég sit í nefnd á vegum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem er að skoða og á að leggja fram tillögu nú á næstu vikum um skattalegt umhverfi þriðja geirans svokallaða. Meginmarkmiðið er að við skoðum allt skattalegt umhverfi, fjármagnstekjuskattinn, tekjuskattinn, virðisaukaskattinn, til að byggja undir þriðja geirann, hvetja atvinnulífið og hvetja einstaklinga til að leggja þessum aðilum lið og fá til þess eitthvert skattalegt hagræði. Vinnan er komin mjög langt og ég vonast til að hún eigi eftir að skila góðum ávexti. En það vill bara svo til að það er annað frumvarp sem ég hef lagt fram sem kemur kannski að góðgerðar- eða almannaheillafélögum sem eru undanþegin tekjuskatti en er verið að leggja á fjármagnstekjuskatt. Ég hef lagt til að fjármagnstekjuskattur af slíkum félögum sem eiga kannski einhverja smásjóði - það eru t.d. björgunarsveitir sem eru að safna fyrir björgunarskipi, liggja kannski með nokkrar milljónir í nokkur ár en eru skattlögð með fjármagnstekjuskatti og þetta er allt étið upp. Það gengur ekki. Ég vonast til þess að hv. þingmenn muni styðja framgang þess máls þegar ég fæ að mæla fyrir því en það hefur þegar verið lagt fram. En við erum sem sagt að stíga, held ég, mjög mikilvæg skref, vonandi á þessum þingvetri, þegar kemur að þriðja geiranum og skattalegu umhverfi hans og ég er ekki bara að tala um góðgerðarstarfsemi eða íþróttafélög, ekki bara um björgunarsveitir heldur líka listir og menningu, söfn o.s.frv. Það er allur þriðji geirinn sem er undir og þetta er eitthvert skemmtilegasta verkefni sem ég hef fengið og hef ég þó fengið að koma nálægt nokkrum skemmtilegum verkefnum - en fullt af leiðinlegum.
Frú forseti. Mín spurning kom í raun fram í máli hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar og varðar kvennastéttir eða kvennastörf, getum við sagt, sem oft tengjast heimilishaldi o.fl. Mér fannst hv. þingmaður einmitt svara því og ég vil fagna því sérstaklega að það verði skoðað og brýni hv. þingmann og nefndina til að svo verði gert. Ég hlustaði á andsvör áðan og hlakka til að fá að ræða þessi mikilvægu og skemmtilegu mál sem hv. þingmaður er að vinna að. Ég vona að þessi mál fái framgang hér. En við þekkjum það líka hvernig það er oft með þingmannafrumvörp. Ég hugsaði með mér: Það mál sem við ræðum hér, varðandi 100% endurgreiðslu á byggingarkostnaði, af hverju var það ekki ríkisstjórnarmál? Þeir flokkar sem nú eru í ríkisstjórn, auk ýmissa annarra hér í salnum í stjórnarandstöðu, hafa með einum eða öðrum hætti komið að því að styðja mál af þessu tagi, hvort sem talað var um 60% á sínum tíma eða 100%, þannig að ég hefði haldið að málið hefði verið til þess fallið að ríkisstjórnin tæki það upp. Með þessu er ég alls ekki að lýsa yfir vantrausti á hv. þingmann, ég trúi honum og treysti til allra góðra verka.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur sem er greinilega stuðningsmaður málsins og þeirra mála sem ég reifaði í mýflugumynd. Það verður gaman að takast á við þau í þingsal. En mikið óskaplega vildi ég að ég réði þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar í heild sinni. Ég held að hún myndi líta pínulítið öðruvísi út, og það geta allir stjórnarþingmenn sagt á hverjum einasta tíma. En það breytir ekki því að við sem erum stjórnarþingmenn erum auðvitað með ákveðin mál sem við leggjum áherslu á. Það vill nú svo til að við þingmenn Sjálfstæðisflokksins lögðum fram þingmannamál á síðastliðnum vetri sem var um þrepaskiptingu erfðafjárskatts og vildum lækka erfðafjárskatt af búum undir 75 milljónum niður í 5%, auðvitað umdeilt mál. Það vill svo til að nú er það komið á þingmálaskrá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þannig að ég bíð spenntur eftir því. Nú er málið í höndum þingsins, þetta litla mál, endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu iðnaðarmanna á íbúðarhúsnæði á byggingarstað. Það er í höndum þingsins. Sú umræða sem hér er klárast vonandi og málið fer til efnahags- og viðskiptanefndar, og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að það hljóti góða og skjóta afgreiðslu. Miðað við undirtektir hér ætla ég að það fari í gegnum þingið án nokkurrar fyrirstöðu. Svo bjartsýnn er ég, frú forseti.
Frú forseti. Ég hefði nú kannski klætt mig í bjartari liti en ég er í akkúrat núna, það er gaman að þessu. Ég hlakka sérstaklega til, þó að það sé ekki þetta mál, að ræða starfsumhverfi frjálsra félagasamtaka, en ekki síður menningargeirans, listir og menningu. Ég held að það skipti okkur gríðarlega miklu máli að heildstæðari mynd verði sett upp, ekki síst í þágu menningar og lista, hér á landi. En það er gott að ríkisstjórnin hlustar á sína eigin þingmenn og tekur upp ágætismál. Ég hefði einmitt haldið að þetta væri eitt af þeim málum sem upplagt væri fyrir ríkisstjórnina að taka upp. Á árum áður, á fundum ráðherra og þingmanna flokksins, var hlustað á það hvað væri gott að taka inn í þingmálaskrá. En það kann að hafa breyst. Mér finnst líka áhugavert að sjá þingmálaskrána. Ég fagna því sérstaklega að ríkisstjórnin ætli að fella niður mannanafnanefnd, því að hér felldu ríkisstjórnarflokkarnir að leggja niður mannanafnanefnd en koma nú með sína útgáfu. Það skiptir greinilega máli hvaðan gott kemur, þau vilja eigna sér þetta sjálf. Fyrir mína parta, svo lengi sem málið nær fram að ganga, skiptir það ekki öllu hver flytur það hverju sinni. Ég sé líka að ríkisstjórnin ætlar að fara fjallabaksleið að því að setja vín í búðir í gegnum netið og ég held að það sé líka ágætismál. Ég vona að dómsmálaráðherra komi fram með þetta mál sem allra fyrst, að þetta sé ekki bara sýndarmennska af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég held að þetta sé gott dæmi um að þingið geti haft áhrif á málaskrá ríkisstjórnarinnar og ég vona að það verði um önnur ágætismál og ekki síst frelsismál að ræða. Ég vil hvetja hv. þingmann, frelsisunnandann holdi klæddan, til að ýta undir enn frekari frelsismál hjá ríkisstjórninni.
Frú forseti. Ég bíð jafnspenntur eftir því að fá að klára þá vinnu sem við vinnum og er undir forystu hv. þm. Willums Þórs Þórssonar þegar kemur að þriðja geiranum og skattumhverfi hans alls, lista og menningar, íþrótta, æskulýðsstarfs, líknarfélaga o.s.frv. Þetta er aðeins flóknara en við gerðum ráð fyrir í upphafi. Okkur fannst þetta tiltölulega einfalt verkefni þegar við tókum það að okkur. Svo kemur í ljós að það er ekki alveg svoleiðis. En ég hygg að okkur takist að ljúka verkinu á næstu vikum. Ég vonast til þess að afraksturinn verði sá að lögð verði fram frumvörp til breytinga. Það verður örugglega ekki eitt frumvarp, örugglega ekki tvö, ekki þrjú, ekki fjögur, það verða kannski nokkuð mörg, sum einföld en önnur aðeins flóknari. En ég held að það sé hins vegar nauðsynlegt að við ræðum þau í heildarsamhenginu. Aðalatriðið er að við búum þriðja geiranum til það umhverfi sem gerir honum kleift að blómstra. Það er markmiðið. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að þingmenn stjórnarliðsins úr öllum stjórnarflokkunum hafa vissulega töluvert mikil áhrif á það hvað ríkisstjórnin leggur fram og á hvað hún leggur áherslu. Þannig hefur verið unnið í þessari ríkisstjórn. Það er þess vegna sem samstarfið gengur bara nokkuð bærilega, þakka þér fyrir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir þetta frumvarp og þeim sem að því standa. Ég styð það heils hugar. Sérstaklega get ég stutt þetta frumvarp á þeim forsendum að ég bý í húsnæði sem verið er að endurbyggja. Það er eldgamalt húsnæði sem hélt hvorki vatni né vindi. Þegar kostnaður við endurbyggingu á gömlu húsnæði er kominn um eða yfir 10% af andvirði íbúðarinnar erum við ekki að tala um neinar smáupphæðir. Við erum að tala um 4, 5 eða 6 milljónir. Fyrir þá sem eru á lágmarkslaunum eða á bótum almannatrygginga verður sá kostnaður óyfirstíganlegur. Fyrir okkur hin er þetta miklu minna mál. Það sem er sorglegast í þessu er að á sama tíma og við getum kannski fjármagnað þetta án þess að taka lán eða fengið hagstæð lán þurfa aðrir jafnvel að fjármagna slíkt á dráttarvöxtum eða mjög óhagkvæmum lánum. Sumir geta með engu móti skorið niður, fólk sem þakkar fyrir að eiga til hnífs og skeiðar og ferða til og frá vinnu yfir mánuðinn. Ég spyr: Væri ekki hægt að víkka þetta út? Það er eitt að vinnan sé virðisaukaskattslaus en annað að hafa yfirleitt efni á því sem þarf að gera. Ef tæki á salernum eða í eldhúsum bila er mjög dýrt að kaupa ný. Ég hef aðeins kannað það og það kostar milljónir að endurnýja eitt baðherbergi og annað eins að endurnýja eldhús. Þess vegna er spurning hvort ekki sé hægt að víkka þetta þannig út að þeir sem eru verst settir í þessu þjóðfélagi geti sótt um endurgreiðslu virðisaukaskatts, t.d. á tækjum sem þeir þurfa á að halda til að geta staðið í endurnýjun. Í því samhengi má benda á að það er gífurlegur kostnaður við að skipta út rúðum, þar er stór peningur. Ég myndi segja að þarna þyrftum við að taka inn að það kostar mikla peninga að kaupa það sem nauðsynlega þarf til að hús haldi veðri og vindum og geta sinnt því sem við þurfum að gera á okkar heimili. Fólk ætti að geta sótt um niðurfellingu á ákveðnum hlutum þegar það er undir þeim tekjumörkum að geta yfirleitt staðið straum af þeim kostnaði sem af hlýst. Ég vona að það verði líka tekið inn í þetta dæmi. Eins og ég segi: Ég styð þetta heils hugar, það skiptir fólk í þessari stöðu gífurlega miklu máli að fá þessa endurgreiðslu.
Frú forseti. Það er mögulegt að efni þessarar ræðu hefði komist fyrir í tveimur andsvörum en vegna nýgerðra breytinga á þingsköpum Alþingis, þar sem mönnum er bannað að koma upp í samsvör, var ég svo hræddur um að vera rekinn úr ræðustól að ég ákvað að setja hugsanir mínar frekar fram í ræðu en í andsvörum við hv. þm. Óla Björn Kárason. Í stuttu máli líst mér vel á þetta mál og ég held að það hafi verið eitt af fáum jákvæðum skrefum sem ríkisstjórnin 2009–2013 steig á sínum tíma að taka virðisaukaskatt af launalið viðhalds og vinnu á byggingarstað. Ég er líka sammála hv. þingmanni - og þetta hefði ég ekki mátt segja í andsvari - um að það voru í sjálfu sér mistök að taka þetta af árið 2015. Nú er það þannig að sá sem hér stendur var til margra ára innheimtumaður ríkissjóðs og þykir mjög vænt um ríkissjóð. Þess vegna er ég tilbúinn til að gera ansi margt til að koma í veg fyrir svarta atvinnustarfsemi og reyna að draga upp á yfirborðið sem mest af þeirri verðmætasköpun sem fram fer í landinu. Af þeim ástæðum er ég mjög hrifinn af þessu máli. Sá dagur kemur vonandi að hér í Reykjavík verði borgaryfirvöld sem gera fólki kleift að byggja yfir sig sjálft en gangi ekki undir auðmönnum og byggingarfyrirtækjum sem eru að reisa rándýrar íbúðir fyrir auðkýfinga í miðborg Reykjavíkur, allt til að auðkýfingarnir geti hjólað í miðbæinn. Ég vona að á næstunni verði borgarstjórn hér í Reykjavík sem geri fólki aftur kleift að byggja yfir sig sjálft líkt og hefur verið að gerast í nágrannasveitarfélögum eins og í Mosfellsbæ og víðar. Þessi tillaga kemur mjög vel inn í slíka starfsemi og því er mjög mikilvægt að taka á þessu með þessum hætti. Það er líka annað sem er athugunarefni og kem ég þá aftur að svartri atvinnustarfsemi, þar sem hún er hér lögð undir. Það væri ráð fyrir hv. þm. Óla Björn Kárason og félaga hans að hlusta á varnaðarorð okkar Miðflokksmanna í því að reyna að sporna við svartri atvinnustarfsemi. Það kom m.a. fram um daginn, í síðbúnu svari hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn þess sem hér stendur, að á hverju ári megi reikna með því að 80 milljarðar kr. séu svamlandi í hagkerfinu án þess að greidd séu af þeim gjöld. Í fjárlagafrumvarpinu, þó að það sé ekki til umræðu hér, kemur ekki fram að til standi að reyna verulega að ná í eitthvað af þessu þegar álagða fé, reyna að ná í þessar svörtu tekjur. Þess vegna fagna ég því að sjálfsögðu að hér komi fram tillaga sem er til þess fallin að draga úr hættu á því að menn svíki undan skatti. Það verður að segjast, þó að menn eigi ekki að alhæfa, að því miður virðist vera mjög erfitt að koma í veg fyrir svarta atvinnustarfsemi í byggingariðnaðinum. Nú ætla ég ekki að draga allan þann iðnað til ábyrgðar en það virðist vera erfiðleikum háð að sporna þar við. Ég tel því að þetta sé gott mál og styð eindregið tillögur sem koma fram á þinginu til að hjálpa fólki til að hjálpa sér sjálft. Þess vegna held ég að þessi tillaga geti orðið til góðs. Í sjálfu sér vona ég að þetta mál fái góðan framgang en um leið vil ég beina því til flutningsmanns eða flutningsmanna að mörg er matarholan þegar kemur að svartri atvinnustarfsemi. Mér þætti mjög vænt um ef þessi sami hópur, sem vill þarna draga svarta atvinnustarfsemi upp á yfirborðið, kæmi til liðs við okkur Miðflokksmenn í að innheimta þegar álögð gjöld - sem myndi vissulega muna ríkissjóð miklu. Það er svo skrýtið að þegar við frjálslynt fólk sjáum hóp af fólki, þá sjáum við hóp af fólki. En nú virðist Sjálfstæðisflokkurinn vera kominn á sveif með vinstri mönnum og þegar þeir sjá hóp af fólki sjá þeir skattstofn. Það er mjög furðulegt að Sjálfstæðisflokkurinn skuli hafa litast þannig af þeim sem hann hefur gengið til hvílu með í þessari ríkisstjórn. En það er nú svo að ekki verður við öllu gert. Ég held að þetta mál geti orðið gott og ég vona að það fái greiða leið í gegnum þingið.
Forseti gerir að sjálfsögðu ekki athugasemd við að þingmenn kjósi að fara í ræðu frekar en andsvör en í ljósi ummælanna vill forseti minna á að þær breytingar sem gerðar voru á andsvörum, og kölluð eru samsvör, eiga við um þingmenn í sama flokki. Forseta er ekki kunnugt um að [[Gripið fram í.]]hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson og hv. þm. Óli Björn Kárason séu í sama flokki.
Hann er á leiðinni yfir.
Þar til það verður kynnt skrifstofu er þessum hv. þingmönnum heimilt að fara í andsvör hvor við annan, svo það liggi ljóst fyrir.
Virðulegur forseti. Ég mun ekki lengja þessa umræðu mikið. Ég vil fyrst og fremst fagna því að þetta mál sé fram komið og viðurkenna um leið að ég skammast mín svolítið fyrir að hafa ekki lagt eitthvað sambærilegt fram á fyrri stigum. Þetta passar vel við þá sýn okkar í Miðflokknum að reyna að hafa skattheimtu sem hóflegasta og jafnframt ýtir þetta undir þau markmið sem sett eru fram af flestum sem koma að löggjafarsamkundunni á Alþingi, að lækka byggingarkostnað, gera kerfið gegnsærra, einfalda innheimtu og þar fram eftir götunum. Ég vil lýsa yfir mikilli ánægju með þetta mál og ég vona að það fái brautargengi og hraða og snaggaralega afgreiðslu í nefnd og síðan aftur í gegnum fullnaðarlúkningu á þingi.
Forseti. Það er mér mikil ánægja að fá að mæla hér fyrir þessu frumvarpi til laga um breytingu á varnarmálalögum. Það skýrist kannski að einhverju leyti af því að ég fæ ekki betur séð, í yfirferð minni um sögu þessara mála hér á landi, en að Alþingi Íslendinga hafi í raun ekki fengið það tækifæri að greiða atkvæði um neitt sem kemur að viðveru eða uppbyggingu erlends herliðs hér á landi síðan árið 1951, þegar svokallaður varnarsamningur var samþykktur í þessum sal og urðu töluverðar deilur þar um. Í því ljósi, að í alla þessa áratugi hefur þingheimi aldrei gefist þetta tækifæri, finnst mér sérstök ánægja að fá að mæla fyrir því að gefa þingheimi það tækifæri. Því um hvað snýst þetta frumvarp? Jú, það snýst um það eitt að allar bókanir og viðbætur við varnarsamninginn skuli bera undir Alþingi til samþykktar og alla uppbyggingu og allar framkvæmdir umfram eðlilegt viðhald á öryggis- og varnarsvæðum og mannvirkjum Atlantshafsbandalagsins sem og aðrar framkvæmdir og uppbyggingu. Með öðrum orðum snýst þetta frumvarp ekki á nokkurn hátt um afstöðu til varnarsamningsins, um afstöðu til veru herliðs hér á landi eða um afstöðu til uppbyggingar á vegum herliðs hér á landi. Þetta snýst um það eitt að ákvarðanir í þá veru séu teknar í þessum sal. Hví er verið að leggja þetta til, forseti? Vegna þess að reyndin hefur verið sú í alla þessa áratugi að umræður um varnarmál hafa fyrst og fremst snúist um orðna hluti. Uppbyggingaráform hafa ekki komið til umræðu fyrr en eftir að þau hafa verið samþykkt. Hvernig má það vera? Hæstv. utanríkisráðherra hverju sinni hefur það vald samkvæmt varnarmálalögum að semja við Atlantshafsbandalagið um þessi mál. Síðan hefur hæstv. utanríkisráðherra lögbundið samráð við utanríkismálanefnd sem af og til er bundin trúnaði um þessi mál en hann kemur þá fyrir hv. nefnd og fer yfir það sem samið hefur verið um og síðan berast um þetta fregnir, bæði til okkar og annarra í samfélaginu. Reyndin hefur verið sú að síðustu ár, sem er eiginlega sérstaklega pínlegt, svo að ég leyfi mér að nota það orð, forseti, hafa fregnirnar kannski fyrst og fremst komið til okkar þegar bandaríska þingið samþykkir fjárlög. Það er nefnilega ástæða fyrir því að í júlí á hverju einasta ári dúkkar upp umræða um hver eigi að vera fyrirhuguð uppbygging á svokölluðu varnarsvæði. Það er af því að þá er bandaríska þingið að ræða það sem fjárlög. Þá er bandaríska þingið að fá upplýsingar til sín um hvaða fjármunum ætlunin sé að eyða í uppbyggingu á lítilli eyju úti í ballarhafi. Það má leiða að því líkur að kollegar okkar á bandaríska þinginu fái jafnvel meiri upplýsingar um þessi mál en við, sem eigum þó að heita löggjafinn í þessu landi. Ég bind miklar vonir við að þetta frumvarp njóti mikils stuðnings í þessum sal. Þetta er eitt af forgangsmálum Vinstri grænna og ég er 1. flutningsmaður þess. Auk mín eru hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson, Ari Trausti Guðmundsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir einnig flutningsmenn að þessu máli. Þó að þetta sé mál ættað frá hinum ágæta þingflokki Vinstri grænna á það ekki að fara eftir neinum flokkslínum. Þetta mál snýst um að efla lýðræðislega umræðu um mikilvægt mál. Þetta mál snýst líka um að auka veg og virðingu Alþingis og efla það þegar kemur að ákvarðanatöku. Ég hef hlýtt á ansi marga hv. þingmenn tala akkúrat þannig, sjálfur hef ég oft gert það, að við viljum efla lýðræðislega umræðu um hin og þessi mál, að við viljum auka veg og vanda Alþingis. Hér gefst, forseti, tækifæri til þess að lyfta upp í umræðunni málum sem okkur öllum finnst merkileg og mikilvæg, gef ég mér. Okkur hlýtur öllum að finnast mikilvægt hvernig staðið er að uppbyggingu á vegum herliða hér á landi, hvaða viðbætur og bókanir eru gerðar við samning þar sem kveðið er á um hvernig varnarmálum þjóðarinnar og landsins sé fyrir komið. Er þetta ekki eitthvað sem allir þingmenn ættu að vilja að umræða fari fram um í þessum sal? Hvernig verður framkvæmdin, forseti, verði þetta að veruleika? Jú, hæstv. utanríkisráðherra hefur enn þennan málaflokk á sinni hendi, sinnir enn þeim skyldum sem það leggur honum á herðar, viðræðum við þá aðila sem ræða þarf við. Verði hins vegar í þeim viðræðum samið um einhverjar þær breytingar sem hér er kveðið á um þarf bara að gera þann samning með fyrirvara um samþykki löggjafa Íslands, þ.e. okkar Alþingis. Það er alþekkt að samningar séu gerðir með fyrirvara um hitt og þetta. Þetta er réttlætismál en þetta er kannski fyrst og fremst lýðræðismál. Þess vegna segi ég aftur, forseti, að afstaða fólks, afstaða hv. þingmanna, til þess hvort hér eigi að vera her eða ekki, til þess hvort Ísland eigi að vera aðili að Atlantshafsbandalaginu eða ekki, kemur þessu máli ekki á nokkurn hátt við. Sjálfur hef ég mína skoðun í því. Ég tel að hér eigi ekki að vera her. Ég tel að við eigum ekki að vera í Atlantshafsbandalaginu en ég veit að hér er fólk sem situr á Alþingi sem hefur öndverða skoðun, um að hér eigi jafnvel að vera stærri her en nú er, jafnvel viðvarandi herstöð, og lítur á aðild að Atlantshafsbandalaginu sem hornstein að þjóðaröryggisstefnu, enda er samþykkt þjóðaröryggisstefnu hér í þingsal sem gerir akkúrat ráð fyrir því. Það kemur hins vegar innihaldi þessa frumvarps ekkert við í. Þótt sumum hv. þingmönnum þyki allt þetta, þyki aðild að Atlantshafsbandalaginu mikilvæg, þyki að hér eigi að vera her, hljóta þeir hinir sömu að styðja það að ákvarðanir þar um verði teknar hér í salnum. Við hljótum öll sem eigum sæti á Alþingi Íslendinga að fagna því, verði þetta frumvarp að veruleika, að geta í framtíðinni sýnt í verki afstöðu okkar til uppbyggingar hers hér á landi eða til áframhaldandi þróunar á samstarfi við Atlantshafsbandalagið með því að ræða það hér, með því að greiða atkvæði og sýna skýrt hver afstaða okkar er í þeim efnum. Forseti. Eins ég hef lauslega komið inn á snýr frumvarpið að breytingu á nokkrum greinum í varnarmálalögum. Frumvarpið er í þremur greinum, þ.e. frumvarpið sem við ræðum hér. Í gr. segir, með leyfi forseta: „Við 3. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Allar bókanir og viðbætur við varnarsamninginn skal bera undir Alþingi til samþykktar. Hið sama gildir um skilasamninga og hvers kyns samkomulag sem felur í sér breytingu á framkvæmd varnarsamningsins. Óheimilt er að víkja frá ákvæði þessu á grundvelli 2. mgr. þessarar greinar.“ Og í 2. gr. segir: „Við V. kafla laganna bætist ný grein, 16. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Uppbygging og framkvæmdir á mannvirkjum Atlantshafsbandalagsins o.fl. Alla uppbyggingu og allar framkvæmdir umfram eðlilegt viðhald á öryggissvæðum, varnarsvæðum, mannvirkjum Atlantshafsbandalagsins sem og aðrar sambærilegar framkvæmdir og uppbyggingu skal bera undir Alþingi til samþykktar. Óheimilt er að víkja frá ákvæði þessu á grundvelli 2. mgr. 3. gr.“ Og svo er gildistökuákvæði. Þess vegna segi ég, forseti: Hver sem afstaða fólks er til viðveru starfsfólks, herliða og uppbyggingar mannvirkja á varnarsvæðinu hlýtur að vera kappsmál allra sem sitja á Alþingi Íslendinga að auka lýðræðislega umræðu um varnarmál. Það væri hægt, forseti, að halda langa ræðu um þær blikur sem eru á lofti í alþjóðamálum. Ég held hins vegar að ég standist þá freistingu, þær eru okkur öllum ljósar. Það er okkur öllum ljóst að voveiflega horfir þegar kemur að alþjóðamálum þegar tvö helstu herveldi heims keppast við að hafa áður gerða samninga um takmörkun á uppbyggingu hertóla að engu, þegar æ fleiri beina sjónum sínum í átt til norðurslóða, jafnvel með hernaðaruppbyggingu þar í huga, þegar í ýmsum löndum þessa heims sitja við stjórnvölinn einstaklingar sem taka kannski ekki alltaf allar ákvarðanir að vandlega yfirveguðu ráði, kannski ekki alltaf með hagsmuni Íslands í huga, hvað þá hagsmuni friðsamlegrar sambúðar, hvað þá hagsmuni loftslagsins í huga. Í ljósi alls þessa hlýtur það að vera okkur sem hér sitjum keppikefli að geta rætt þessi mál, að við höfum okkar rödd og komum að ákvörðunum þegar að þessum málum kemur. Forseti. Ég lýk hér máli mínu um þetta mál og legg til að að lokinni umræðu fari það til viðeigandi nefndar.
Hv. nefnd sem myndi fá þetta mál til umfjöllunar yrði hv. utanríkismálanefnd.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þetta er sérstakt mál að mörgu leyti, ekki síst vegna þess að nú er flokkur hv. þingmanns farinn að ræða það hér að ráðherra málaflokksins - sem flokkurinn á greinilega erfitt með að treysta, í það minnsta virðist vera samskiptaleysi milli utanríkisráðherra og ríkisstjórnarflokkanna samkvæmt þessu frumvarpi því að frumvarpið gengur aðallega út á að kvarta yfir því að það sé eitthvert samskiptaleysi þarna á milli - deili ekki upplýsingum um hvaða framkvæmdir eigi að fara í suður á Keflavíkurflugvelli, ef ég skil það rétt. Það er hins vegar kannski ekkert undarlegt að Vinstri græn skuli koma með svona frumvarp í ljósi þess að fram til þessa, það kemur nú ítrekað fram í ræðu hv. þingmanns að málið fjalli ekki um herinn beint eða Atlantshafsbandalagið, hefur flokkurinn kastað þeirri hugsjón sinni algerlega út í myrkrið þegar þurft hefur að mynda ríkisstjórnir undanfarin ár eða áratugi. Það kemur því ekkert á óvart. Það sem mig langar að spyrja þingmanninn út í er hvort ekki hafi verið reynt að koma þessu máli í gegnum ríkisstjórn af einhverjum ráðherranum eða utanríkisráðherra beðinn að flytja slíkt mál því að ég sé að það er enginn þingmaður úr öðrum ríkisstjórnarflokkum á málinu. Veit þingmaðurinn til þess að ráðherra utanríkismála hafi verið kynnt þetta mál af hálfu Vinstri grænna, sem er eins og allir vita stjórnarflokkur í samstarfi við utanríkisráðherra? Síðan langar mig að biðja hv. þingmann að lýsa því fyrir mér og okkur á þingi hvað sé eðlilegt viðhald samkvæmt 2. gr. því að þar er talað um að allar framkvæmdir umfram eðlilegt viðhald á öryggis- og varnarsvæðum o.s.frv. þurfi að koma til umfjöllunar Alþingis. Til að auðvelda hv. þingmanni þetta spyr ég hvort framkvæmd eins og farið var í fyrir nokkru síðan, breytingar á flugskýli og þvottastöð fyrir flugvélar, þyrfti að koma fyrir Alþingi.
Forseti. Ég get ekki svarað fyrir aðra en mig þegar ég fullyrði að mér takist að horfa á þingmál í stærra samhengi en að það snúist um persónur og leikendur akkúrat þegar ég tala um það. Þannig snýst þetta mál ekki á nokkurn hátt um þann einstakling sem nú gegnir embætti utanríkisráðherra, enda veit ég ekki til annars en að síðustu viðbætur um bókanir við varnarsamninginn hafi ekki verið gerðar í tíð þess hv. utanríkisráðherra. Þetta snýr að öllum utanríkisráðherrum, þar með talið hv. þingmanni sem eitt sinn gegndi því embætti. Þetta snýr að því að koma á eðlilegum samskiptum á milli löggjafans og framkvæmdarvaldsins, ekki um persónur og leikendur í dag, hvaða dagsetning sem annars er í dag, ég verð að biðjast forláts á að ég man ekki nákvæmlega hvaða dagur er í dag. Já, það er mjög auðvelt að falla í þá gryfju sem hv. þingmaður gerir og segja: Hér eru Vinstri græn búin að kasta öllum sínum hugsjónum fyrir róða. Það er hins vegar staðreynd að hér á Alþingi Íslendinga er aðeins einn flokkur sem deilir þessum hugsjónum með okkur, þ.e. að Ísland eigi ekki að vera í NATO og að hér eigi ekki að vera her. Já, við getum kallað það hvað sem er. Í það minnsta var ákveðið að taka þátt í ríkisstjórn þrátt fyrir að aðrir flokkar væru ekki sammála okkur um þetta. Þetta er ekki ríkisstjórnarmál af því að ég er því miður ekki ráðherra og ég vann þetta mál. Þetta hefur verið kynnt [[Gripið fram í: Stendur til bóta.]]- stendur til bóta, krossum fingur - hæstv. ráðherra. Ég fæ kannski að koma að síðasta atriðinu varðandi eðlilegt viðhald, af því það er dálítið flókin spurning og ég skil hana vel, í seinna andsvari.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er ánægjulegt að sjá að þingmaðurinn neitar því ekki að Vinstri græn hafi kastað hugsjón sinni eða stefnu um aðildina að NATO út í myrkrið, því að vitanlega sjá allir að þetta er einhvers konar neðanmálsgrein hjá flokknum þegar kemur að því að mynda ríkisstjórnir. Ég skildi hv. þingmann hins vegar þannig að mál þetta hefði verið kynnt fyrir utanríkisráðherra. Það er ágætt. Það verður fróðlegt að sjá hans skoðun á málinu. Ég ítreka spurningu mína varðandi eðlilegt viðhald, hvar mörkin eru, því að þetta er í rauninni eitthvert pirringsmál út af samskiptaleysi milli utanríkisráðherra og annarra ráðherra í ríkisstjórn eða á milli stjórnarflokkanna. Það er hins vegar ágætisferli á Alþingi varðandi utanríkismál. Það er skrifað inn í ákveðnar starfsreglur, og reyndar lögin líka, að utanríkisráðherra skuli hafa samráð við utanríkismálanefnd um meiri háttar utanríkismál. Þá hlýtur maður spyrja hv. þingmann hvort hann sé að tala um að þetta falli undir meiri háttar utanríkismál, t.d. viðhald á Keflavíkurflugvelli.
Frú forseti. Það er bara allt í lagi ef hv. þingmaður og fleiri hér nýta þetta mál til að reyna að skora pólitískar keilur varðandi veru Vinstri grænna í núverandi ríkisstjórn sem og öðrum. Það er fínt. Þetta mál snýst ekki um Vinstri græna og ef það veitir fólki einhverja fróun að berja á Vinstri grænum er það bara fínt. Ég hef breitt og loðið bak og skal taka við því. [[Gripið fram í.]]Þetta mál snýst um virðingu Alþingis, að lyfta Alþingi upp og efla lýðræðislegar umræður. Reglulega koma upp umbótahugmyndir um hvernig betra sé að gera hluti, hvernig samskiptum framkvæmdarvaldsins og löggjafans væri betur háttað. Ég hef ekki litið svo á að í öllum þeim felist vantraust eða yfirlýsing um að þeir ráðherrar eða framkvæmdarvaldið, sem nú sér um málið, geri það ekki nógu vel. Erum við ekki að reyna að þroskast og komast áfram og hafa hlutina betri?
Frú forseti. Ég ætla ekki að fjalla efnislega um afstöðu mína til þessa frumvarps, ég hygg að hv. frummælandi viti um það. Það kemur síðar. Ég er þó sammála a.m.k. einni setningu í greinargerðinni þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Hver sem afstaða fólks er til viðveru starfsfólks herliða og uppbyggingar mannvirkja á varnarsvæðinu hlýtur það að vera kappsmál allra að auka lýðræðislega umræðu um varnarmál.“ Ég er sammála þessu. Ég hygg einmitt að það að auka umræðu um mikilvægi samvinnu okkar í Atlantshafsbandalaginu, mikilvægi varnarsamningsins við Bandaríkin, auki skilning landsmanna á mikilvægi þessarar þátttöku okkar. Að því leyti fagna ég frumvarpinu alveg óháð efnislegu innihaldi þess vegna þess að það er ekki of oft sem við fáum tækifæri til þess að ræða hér um stefnu í öryggis- og varnarmálum landsins. Eftir því sem umræðan er meiri og dýpri þeim mun meiri verður skilningur almennings og því meiri verður stuðningurinn við núverandi stefnu sem hefur verið órofa síðustu áratugi. Ég vil hins vegar spyrja hv. frummælanda hvort þeir sem að frumvarpinu standa hafi velt fyrir sér hvort vera kunni að frumvarpið geti með einhverjum hætti gengið gegn þjóðaröryggishagsmunum þjóðarinnar, [[Forseti hringir.]]þ.e. að öryggishagsmunum Íslendinga kunni að vera ógnað með einhverjum hætti með þessu frumvarpi og hvort það í einhverjum atriðum gangi gegn samþykktri [[Forseti hringir.]]þjóðaröryggisstefnu landsins frá árinu 2016.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Kom að því að við urðum sammála, þótt ekki væri nema um eina setningu - það er töluvert og mjór er mikils vísir. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa lesið akkúrat þessa setningu upp úr greinargerðinni, spurning hvort hann sé ekki líka sammála næstu setningu þar á eftir því að hún fangar á einhvern hátt það sem hv. þingmaður var að segja. [[Gripið fram í.]]Samþykkt Alþingis á breytingum á þeim skyldum, þ.e. þeim skyldum sem hér var vísað til, sem Ísland tekur sér á herðar styrkir einnig grunn slíkra ákvarðana, hverjar sem þær verða. Með öðrum orðum, hver svo sem afstaða alþingismanna yrði hverju sinni til þeirra ákvarðana sem kæmu hingað inn, hver sem hún yrði, þá myndi það að hv. Alþingi tæki málið til umfjöllunar og afgreiðslu styrkja þær ákvarðanir. Hv. þingmaður lagði fyrir mig tvær spurningar, annars vegar hvort frumvarpið gæti með einhverjum hætti gengið gegn þjóðaröryggi. Ég segi fyrir mína parta að ég sé það ekki. Ég hef litið svo á að slík leyndarhyggja væri ekki við lýði, ég vona að svo sé ekki, að það megi ekki ræðast á Alþingi Íslendinga. Hins vegar geri ég ráð fyrir að hv. utanríkismálanefnd muni fá umsagnir um málið og fjalla um það þannig og þá mun eitthvað mögulega koma í ljós. Ég er ekki sérfræðingur í hvernig herlið starfa. Nei, við flutningsmenn teljum að frumvarpið sé á engan hátt í andstöðu við samþykkta þjóðaröryggisstefnu af því að þetta snýst um hver tekur ákvarðanirnar, ekki hverjar ákvarðanirnar eru.
Frú forseti. Það er ágætt að það liggi skýrt fyrir, hafi ég skilið hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé rétt, að þegar flutningsmenn sömdu frumvarpið hafi þeir litið til þjóðaröryggis landsins og komist að þeirri niðurstöðu eftir greiningu að það væri ekkert í frumvarpinu sem gengi gegn þjóðaröryggi landsins, öryggi landsins, og það væri ekkert í frumvarpinu sem gengi gegn samþykktri stefnu í þjóðaröryggi, þjóðaröryggisstefnunni. Ekkert. Ég vil bara óska eftir því, frú forseti, að þingmaðurinn staðfesti þennan skilning minn, að þegar frumvarpið var samið hafi menn litið til þessara tveggja þátta, þjóðaröryggis landsins í almennum og víðum skilningi og hins vegar þeirrar stefnu sem allir þingmenn, sem greiddu atkvæði á annað borð, samþykktu í apríl 2016.
Forseti. Það er ágætt að endurtaka hluti. Þannig síast þeir inn, mögulega. Ég get staðfest við hv. þingmann að við samningu þessa frumvarps var litið svo á að það stangaðist á engan hátt á við þjóðaröryggisstefnu landsins. Aftur ítreka ég að í þjóðaröryggisstefnu er kveðið á um að NATO-aðild sé einn af hornsteinum utanríkisstefnunnar - er það ekki orðalagið sem er notað? Hér er ekki verið að fjalla um NATO-aðild, bara á engan hátt. Jafnvel mætti færa rök fyrir því að það myndi styrkja þjóðaröryggisstefnu, ákveði þingheimur að samþykkja eitthvað tengt þessu þegar kemur til atkvæðagreiðslu í þingsal. Það er þá ákvörðun sem er tekin með samþykki hér í þingsal.
Frú forseti. Þetta er allrar athygli vert. Þetta er forgangsmál, það hefur áður komið fram, hjá Vinstri grænum og það er að sjálfsögðu virðingarvert. Það er alltaf gott þegar þingflokkar, hvort sem er í stjórn eða stjórnarandstöðu, leggja sig fram og þora að segja hver eru forgangsmálin hjá þeim hverju sinni. Ég get í grunninn tekið eindregið undir það að við eigum að efla aðkomu þingsins. Við eigum að efla þessi samskipti og líka að tryggja það regluverk sem er á milli utanríkismálanefndar og utanríkisráðherra um aukin samskipti og upplýsingagjöf. Sú upplýsingagjöf hefur ekki verið neitt sérstök af hálfu utanríkisráðherra, og sit ég í utanríkismálanefnd. Það hefur frekar þurft að ýta eftir hverjum einustu upplýsingum í málum en að þeim sé miðlað að frumkvæði utanríkisráðuneytisins til utanríkismálanefndar. Ég vona að hugsunin sé sú að þetta sé ekki til heimabrúks fyrir Vinstri græn til þess að sefa ótta í grasrótinni yfir því að ákveðin hernaðaruppbygging á sér stað núna. Það er ýmislegt að breytast á vakt Vinstri grænna. Ég vona að þetta mál sé sprottið af einlægum áhuga hjá Vinstri grænum á því að efla umræðu um þjóðaröryggismál, um varnarmál. Og við þurfum að fara að nálgast varnarmál með öðrum hætti en á kaldastríðstímanum, það bara verður að segjast eins og er. Við munum fara mjög vel yfir þetta mál og ekki mun standa á Viðreisn varðandi það að málið fái afgreiðslu. Það verður hins vegar fróðlegt að sjá hvað fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í utanríkismálanefnd gera með málið. Ef þetta mál verður til þess að ýta undir það að við getum barist fyrir því að viðauki verði gerður við varnarsamninginn, viðauki sem tengist þjóðaröryggismálum, viðauki sem er gríðarlega mikilvægur varðandi netöryggi en ekki síður loftslagsmálin, að við setjum inn í viðauka ákvæði um loftslagsmál byggð á íslenskum forsendum og íslenskum sjónarmiðum en ekki bandarískum, væri til mikils unnið.
Forseti. Nú gerist það trekk í trekk að ég er sammála þeim sem koma í andsvör við mig - og ég vona að þetta falli utan samsvarareglunnar frægu. Það kemur mér í sjálfu sér ekkert á óvart. Ég veit að hv. þingmaður er einlæg áhugakona um eflingu lýðræðislegrar umræðu þannig að það kemur mér ekkert á óvart að heyra stuðning hennar við þá hugmynd að sú umræða fari meira fram í þessum sal og að ákvarðanir verði teknar hér. Hv. þingmaður velti fyrir sér tilgangi með framlagningu frumvarpsins, hvort það væri til heimabrúks eða stafaði af einlægum áhuga, og sagðist vonast til þess að það væri ekki til heimabrúks. Ég held að ég hafi, í það minnsta í tveimur umræðuþáttum með hv. þingmanni, svarað þessu akkúrat eins og ég mun gera núna í þriðja sinn: Þetta mál er ekki lagt fram til neins heimabrúks - ég er einfaldlega ekki nógu slægur stjórnmálamaður til að hafa áttað mig á þeim möguleika - heldur er þetta lagt fram af einlægum áhuga. Ég er nefnilega algjörlega sammála því sem hv. þingmaður sagði um það að efla þurfi umræðu um málið. Ég hygg að miðað við það sem hv. þingmaður kom inn á megi kannski bara finna sömu strengi í hörpum okkar hvað það varðar að einhverju leyti. Svo má vel vera að að einhverju leyti séu þar ósamstilltir strengir. Ég hef einmitt litið svo á að gamaldags hugsun hafi um of ríkt í varnarmálum og vil tengja þetta eins og annað loftslagsmálum. Ég vona að ég sé ekki að missa af einhverri spurningu; hv. þingmaður kemur þá inn á hana. En í það minnsta hef ég þá skýrt tilgang þessa frumvarps sem er að efla þessa umræðu og mikilvægi Alþingis í henni.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þetta greinargóða svar. Mig langar að halda áfram með spurningarnar. Ég reyndi að ná svörunum sem komu fram í fyrri fyrirspurnum. Í fyrsta lagi, þar sem þetta hefur verið kynnt ráðherra utanríkisráðherra: Hvert er hans viðhorf til málsins? Fram kom í öðru máli áðan að sum þingmannamál verði ríkisstjórnarmál og ef þetta mál er ekki til heimabrúks: Telur þingmaðurinn líklegt að þetta mál rati á endanum inn í ríkisstjórnarþingmálin á næsta ári, hugsanlega fyrir atbeina Vinstri grænna? Síðan vildi ég spyrja hvort þingmaðurinn sjái fyrir sér að utanríkismálanefnd verði með greiðari aðgang að gögnum og upplýsingum um þjóðaröryggismál sem tengjast bæði verkefnasviði forsætisráðherra og utanríkisráðherra. Ég fagna því að við erum sammála um að við eigum að ræða meira öryggis- og varnarmál í nýju ljósi. Svo mörg teikn eru á lofti í dag sem segja að við verðum að fara að taka á öðrum hlutum en akkúrat þeim sem nú standa í varnarsamningnum. Það eru ýmsir hlutir að gerast [[Forseti hringir.]]sem kalla á að við förum í ítarlegri umræðu, bæði í þingsal og innan utanríkismálanefndar.
Forseti. Hér er spurt um viðhorf utanríkisráðherra. Ég held að það samtal verði að eiga sér stað við hæstv. ráðherra sjálfan. Ég vona innilega að hæstv. utanríkisráðherra hafi svipuð viðhorf til þessa máls og flokksbróðir hans, hv. þm. Óli Björn Kárason, sem talaði hér rétt áðan. Ber ég von til þess að þetta mál rati inn í þingmálaskrá eða sáttmála ríkisstjórnar á næsta ári? Nei, ég ber enga von til þess. Ég ber von til þess að málið verði samþykkt á yfirstandandi þingi og það þurfi ekki að endurflytja málið. Ég trúi því nefnilega þegar hv. þingmenn segja að þeir vilji efla umræðu um varnarmál, að þeir vilji veg og vanda Alþingis sem mestan og þátt þess í ákvarðanatöku. Þess vegna trúi ég því, forseti, að þetta mál verði einfaldlega samþykkt. Ég verð að játa á mig vanþekkingu. Ég hef aldrei setið í utanríkismálanefnd. Ég treysti mér ekki alveg til að úttala mig um hugmyndir mínar um greiðari aðgang að gögnum ráðherra. Ég biðst bara forláts á því.
Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð í þessum ræðustól um þetta mál og er eiginlega eingöngu hingað kominn til að lýsa yfir stuðningi við málið. Mér finnst þetta gott mál og ég vænti þess og vona að um það geti myndast þverpólitísk samstaða vegna þess að það snýst náttúrlega um að auka hlut löggjafans, löggjafarvaldsins, í því að koma að ákvörðunum í þessum mikilsverðu málum. Sjálfur tel ég að Ísland, og mér finnst þetta mál styðja það, eigi að vera fullgildur aðili í samfélagi þjóða og að Íslendingar eigi að taka þátt í alþjóðasamstarfi með þeim þjóðum sem þeir eiga samleið með á fullan hátt og af fullu stolti. Ég er algerlega andvígur þeirri stefnu, sem manni finnst stundum örla á, að menn líti svo á að Íslendingar eigi að vera nokkurs konar laumufarþegi í heiminum, þeir eigi einhvern veginn að smygla sér sem eitthvert kríli með stórhvelunum og lifa á þeim og vera með þeim í för, vegna þess að stórhvelin geta verið mjög hættuleg. Það sem lítil þjóð þarf mest á að halda í alþjóðasamskiptum er að það séu skýrar reglur og að farið sé að skýrum reglum og að smáþjóð geti reitt sig á það að stóru þjóðirnar fari líka að þeim skýru reglum. Við erum að vísu eyja en í ótal málum erum við nátengd öðrum þjóðum. Þetta er náttúrlega þéttriðið net, alþjóðasamskipti eru þéttriðið net sem við getum ekki vikist undan að taka þátt í. Þar tel ég að við eigum að skipa okkur í flokk með þeim þjóðum sem deila með okkur menningarlegri sögu, menningarlegri arfleifð, hugsjónum og lýðræðishefðum. Þá er ég að tala um vestrænar lýðræðisþjóðir, ég er að tala um Evrópuþjóðir, ég er að tala um Norður-Evrópuþjóðir, ég er að tala Norðurlandaþjóðirnar. Þess vegna tel ég að Íslendingar séu fullsæmdir af því að taka þátt í samstarfi á borð við NATO og að þeir geti gert það algerlega á sínum forsendum en ekki á forsendum Bandaríkjanna eins og Íslendingar hafa gert til þessa í of miklum mæli að mínu mati, alveg frá fyrstu tíð. Þá kem ég að því sem mig langaði að víkja örlítið að í sambandi við þetta mál og það er að alveg frá því að varnarstefnan var mótuð hér, í kjölfar þess að við fáum sjálfstæði okkar 1944, og svo 1949–1951, við þekkjum þau ártöl öll, hefur mótun stefnunnar of mikið farið fram í einhvers konar, hvað á maður að segja, kannski ekki laumuspili en það hafa verið ákaflega fáir sem hafa tekið mjög mikilvægar ákvarðanir sem varða alla þjóðina og hafa haft grundvallaráhrif á það hvernig þjóðfélag okkar hefur þróast. Þar hefur svo sannarlega skort á að þjóðin hafi verið höfð með í ráðum eins og hefði þurft. Hugsanlega gátu menn vísað til alls konar viðsjár í heiminum í kjölfar stríðsins, kalda stríðið var þá í fullum gangi. Á þeim tímum ásældist útþenslusinnað og árásarsinnað sovéskt heimsveldi lönd í Evrópu og var ástæða til að hafa varann á gagnvart því, en nú eru aðrir tímar. Nú er ekki árið 1949. Nú er ekki árið 1951. Nú er árið 2019 og aðalógnin sem steðjar að okkur sem samfélagi og okkur sem þjóð er loftslagsógn. Það er stærsta ógnin og ekki verður tekið á þeirri ógn nema í samstarfi þjóða og á alþjóðavettvangi. Auðvitað eru líka margs konar öryggisógnir, það er hryðjuverkaógn og það er ógn sem hlýst af netglæpum og þannig má áfram telja. Allar þær ógnir eiga það sammerkt að ekki verður tekist á við þær nema í góðu samstarfi þjóða sem við hljótum að taka þátt í með höfuðið hátt. Við eigum ekki að reiða okkur á Bandaríkin eins og við höfum gert í allt of ríkum mæli alla okkar sjálfstæðistíð. Bandaríkjastjórn er ekki með þeim hætti um þessar mundir að hún sé vænleg til þess að reiða sig á og raunar hefur svo verið lengi. Ég er ekki einungis að tala um núverandi stjórnvöld í Bandaríkjunum, ég tel líka t.d. að stuðningur íslenskra stjórnvalda við innrásina í Írak á sínum tíma hafi verið ákaflega misráðin og röng. Ég held að dæmin hafi sannað að sú innrás var misráðin. Það eru margs konar blikur á lofti í heiminum og ég held að mikilvægt sé að við tökumst á við þær í samstarfi þjóða. Ég held líka að mikilvægt sé að kjörnir fulltrúar almennings, sem hér sitja, komi að því að taka ákvarðanir sem varða varnir landsins og varða hernaðaruppbyggingu hér á landi, þannig að ég styð þetta mál.
Frú forseti. Ég er sennilega ekki þolinmóðasti maður í heimi og er stundum of bráðlátur. Í það minnsta bað ég um að fá að fara í andsvar við hv. þingmann af því að mér fannst ég þurfa skýringar á afstöðu hans sem hann kom svo síðan með. Mig langar samt að nýta tækifærið og ræða aðeins við hv. þingmann. Fyrst vil ég þó byrja á að þakka hv. þingmanni ræðu hans. Mér finnst hann sýna í hnotskurn það sem ég kom inn á og vonaði að myndi gerast, að algjörlega óháð afstöðu fólks til veru í Atlantshafsbandalaginu væri hægt að styðja þetta mál. En ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um að hann vildi að Ísland væri fullgildur aðili í samfélagi þjóða, ekki smásíli sem smeygi sér á milli. Ég get verið algjörlega sammála hv. þingmanni hvað það varðar. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji það að vera t.d. ekki aðili að Atlantshafsbandalaginu sé í mótsögn við það að vera ekki fullgildur aðili í samfélagi þjóðanna. Við eigum í alls kyns samskiptum og samstarfi við þjóðir og lönd í kringum okkur og kannski ágætt að hafa í huga í umræðu um þessi mál að lönd eins og Austurríki, Finnland, Svíþjóð, Sviss og Írland eru ekki aðilar að Atlantshafsbandalaginu. En mér dettur ekki í hug í eina sekúndu að hv. þingmaður telji að þau lönd séu ekki fullgildir aðilar í samfélagi þjóðanna.
Frú forseti. Þetta var ansi góð spurning hjá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé og honum tókst næstum því að gera mig heimaskítsmát og gott ef honum tókst það ekki bara. Ég er hreinlega alls ekki viss vegna þess að þetta vefst fyrir mér. Það er alls ekki augljóst að Íslendingar eigi að vera þátttakendur í hernaðarbandalagi. Það er fjarri því að vera augljóst, sérstaklega vegna þess að Íslendingar hafa ekki fram að færa neinn her. En þeir hafa hins vegar sína staðsetningu í heiminum. Íslenskt samfélag er staðsett á þeim stað þar sem það er og sú staðsetning var ákaflega hernaðarlega mikilvæg á tímum kalda stríðsins og hún er að verða það á ný, eins og við þekkjum öll með opnun norðurslóða og þar fram eftir götunum. Þessi staðsetning skiptir gríðarlegu máli og það eru margir sem líta hingað og margir sem geta hreinlega alveg hugsað sér að eignast þetta land. Það hefur að vísu ekki komið fram tilboð um að kaupa Ísland eins og Grænland, en við getum átt von á því þá og þegar. Hvað veit maður? En staðsetningin gerir það að verkum að margir ásælast land og aðstöðu hér og vilja jafnvel neyta ýmissa bragða til að komast yfir land hér. Hvað veit maður? Ég held því að það sé mjög gott að vera í skjóli, að vera í stóru skjóli þjóða, Evrópuþjóða, sem deila með okkur menningararfleifð, eins og ég kom að áðan, og deila með okkur hugsjónum og lýðræðishefð sem mér finnst ákaflega mikilvægt.
Frú forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við þetta að bæta. Ég er í raun kominn út í það sem ég ætlaði kannski ekki að gera, að ræða afstöðu til aðildar að Atlantshafsbandalaginu. Eins og ég hef sagt finnst mér hún engu máli skipta þegar að þessu máli kemur. Ég ætla að ítreka aftur þakkir mínar til hv. þingmanns. Ég ætlast ekki endilega til að hann komi upp og svari mér ef hann vill sleppa við það. Ég er alveg sérstaklega ánægður með að fá þingmenn Samfylkingarinnar í umræður um þessi mál, af því að mér hefur þótt það og sýnst í sumar og haust í umræðum um uppbyggingu á Miðnesheiði að þeir hv. þingmenn hafi miklar skoðanir á því. Þess vegna fagna ég því að þingmenn taki þátt í umræðunni.
Frú forseti. Ég hef svo sem ekki miklu við þetta að bæta. Það er sjálfsagt mál að ræða NATO-aðild í sífellu og við eigum alltaf að vera að setja spurningarmerki við stefnu okkar í hernaðarmálum. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að það að tengjast hernaðarbandalagi er erfið tilhugsun og jafnvel ógeðfelld tilhugsun að mörgu leyti, en á sér þó röksemdir þegar horft er kalt á málið. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að auðvitað er hægt að vera fullgildur aðili að samfélagi þjóða án þess að vera þátttakandi í hernaðarbandalagi. En staða okkar á jarðarkringlunni er hins vegar með þeim hætti, auk þess sem smæð þjóðarinnar og herleysi veldur því að það er gott að hafa visst skjól.
Frú forseti. Það þarf varla að taka það fram að þar sem ég er einn af flutningsmönnum þessa máls er ég einnig eindreginn stuðningsmaður þess. Ég tel að það sé óskaplega mikilvægt að Alþingi hafi miklu meiri aðkomu að því sem er að gerast á öryggissvæðinu í Keflavík. Það hefur verið rakið hér, 1. flutningsmaður Kolbeinn Óttarsson Proppé gerði það, hvernig þetta snýst um orðinn hlut þar sem hæstv. utanríkisráðherra segir utanríkismálanefnd frá því sem þegar hefur verið ákveðið, m.a. með viðaukum við varnarsamninginn. Þetta gerir að verkum að það er óskaplega lítið hægt að gera í þeirri stöðu eftir á. Ég tel þess vegna að það skipti mjög miklu máli að fá þessa umræðu fram fyrr og að hægt sé að skiptast á skoðunum og jafnvel takast á um það hvort menn telji þær breytingar sem verið er að gera af hinu góða eða af hinu illa og færi þá rök fyrir því af hverju þeir telji annaðhvort vera rétt. Ég tel að þetta skipti ekki bara máli fyrir okkur sem störfum á Alþingi, að við höfum eitthvað um málin að segja, heldur snýst þetta líka um að umræðan færist nær almenningi í þessari ákvarðanatöku og almenningur geti fylgst betur með rökstuðningi okkar sem erum þeirra kjörnu fulltrúar þegar kemur að þessum málaflokki. Ég er hjartanlega sammála því sem hefur verið bent á að hægt er að styðja þetta mál óháð afstöðunni til veru Íslands í NATO. Við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði höfum verið gagnrýnd fyrir það að hernaðaruppbygging eigi sér stað á okkar vakt. Ég vil í því samhengi benda á að hér er verið að fylgja eftir ákvörðunum sem voru teknar árið 2016, ef ég man rétt. Þá sat ég einmitt í utanríkismálanefnd og ég mótmælti svo sannarlega því sem þá var búið að gera varðandi viðauka á varnarsamningnum og hefði mjög gjarnan viljað að fleiri hv. þingmenn hefðu tekið undir með mér en svo var ekki og allt í lagi með það, það var bara þannig. En ég held að umræðan hefði orðið talsvert mikið öðruvísi hefði hún farið fram hér í þingsal en ekki aðeins á fundi utanríkismálanefndar. Frú forseti. Í þessari umræðu hefur verið bent á að blikur séu á lofti í alþjóðamálum og það er rétt og ég tel það enn og aftur vera rök fyrir því að þetta mál eigi að samþykkja. Þar sem blikur eru á lofti eigum við að ræða þessi mál meira og oftar hér í þingsal. Einnig hefur verið komið inn á loftslagsmálin og talað um að þessi mál þurfi að ræða með tilliti til þeirra. Því er ég líka hjartanlega sammála. Mig langar að benda á að einmitt í skjóli þess að um hernaðarmál er að ræða, og það gildir ekki bara á Íslandi heldur gildir það alls staðar í heiminum, er gríðarlega erfitt að kalla fram upplýsingar um þá mengun sem af hernaði stafar. Þeir sem eru fylgjandi veru okkar í hernaðarbandalögum geta alveg rökstutt það og sagt að sá útblástur og sú mengun sem fylgir hernaði og öllu því sem er hernaðartengt sé nauðsynleg, það má færa rök fyrir því. En við höfum enga hugmynd um það hverjar þessar tölur eru og hversu mikil mengunin er. Ég hef til að mynda reynt að kalla eftir upplýsingum um hvað sé áætlað að útblástur eða mengun sé mikil vegna þeirrar loftrýmisgæslu sem á sér stað frá Keflavíkurflugvelli. Ég hef ekki getað fengið neinar tölur um það. Ólíkt því sem á sér stað í almennu flugi þar sem verið er að hanna flugvélar sem geta flogið sem lengst með sem sparneytnustum hætti er, þegar kemur að hernaði, verið að hanna flugvélar sem geta náð sem mestum krafti og komist sem lengst á sem stystum tíma og brenna gríðarlega miklu eldsneyti til að geta það. Um þetta er kannski minna talað og eins og ég sagði er gríðarlega erfitt að fá upplýsingar um það. Ég tel þess vegna að þetta þingmál, sem snýst um að fá umræðuna inn í þingsal og að allar bókanir og viðbætur, breytingar sem eru gerðar á varnarsamningnum sem og þær breytingar sem eru gerðar á öryggissvæðinu, séu ræddar hér og styðji við það að kalla þessar upplýsingar fram. Þetta rímar algerlega við það sem hefur verið kallað eftir úr þessum sal, bara hér fyrr í dag í sérstakri umræðu um loftslagsmál, um að allt sem gert er sé rýnt með tilliti til loftslagsmála. Mér finnst að þetta mál megi tengja beint inn í þá umræðu. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég er vongóð um að sátt geti náðst um þetta mál á Alþingi og ég tel að samþykkt þess væri þjóðinni til mikilla heilla.
Frú forseti. Ég ætla að lengja þessa umræðu, en ekki mikið. Mig langaði bara sem fyrsti flutningsmaður þessa máls að lýsa yfir ánægju minni með þá umræðu sem skapaðist um það í dag. Mér þótti hún málefnaleg. Ýmis sjónarmið voru dregin fram en kannski ekki síst það sem er lykilatriði, þ.e. að afstaðan til veru Íslands í Atlantshafsbandalaginu, veru hers hér á landi, á ekki að hafa nein áhrif á vilja hv. þingmanna til að styðja frumvarpið, til að vilja meiri lýðræðislega umræðu um varnarmál og til að vilja auka veg Alþingis í að taka ákvarðanir þar um. Ég verð þó að segja að það hefur valdið mér örlitlum vonbrigðum að sjá að mjög margir hv. þingmenn, sem ég hef ýmist séð til á samfélagsmiðlum eða heyrt til á ljósvakamiðlum eða jafnvel séð að hafi miklar skoðanir á uppbyggingu herliðs hér á landi, hafa ekki séð sér fært að taka þátt í þessari umræðu en ég treysti því að þeir muni sýna stuðning sinn í verki þegar kemur að afgreiðslu þessa máls.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, með síðari breytingum (afurðastöðvar í kjötiðnaði). Þetta frumvarp var lagt fram á síðasta löggjafarþingi, 149. löggjafarþingi, og er nú endurflutt. Flutningsmenn eru sá sem hér stendur, Þórarinn Ingi Pétursson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Willum Þór Þórsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir, þ.e. þingflokkur Framsóknarflokksins. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „Á eftir 71. gr. laganna kemur ný grein, 71. gr. A, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði samkeppnislaga er afurðastöðvum í kjötiðnaði heimilt að sameinast, gera með sér samkomulag um verkaskiptingu og hafa með sér annars konar samstarf til þess að halda niðri kostnaði við framleiðslu, geymslu og dreifingu kjötvara. Leggja skal upplýsingar um slíka samninga og samstarf fyrir ráðherra til upplýsingar.“ Hver er tilgangurinn með því að leggja svona frumvarp fram? Ég vil vekja athygli á því að þetta er eitt af forgangsmálum þingflokks Framsóknarmanna þannig að þetta er ekki bara hugarfóstur bónda norðan af landi sem er það sem sumir myndu kalla mikið afturhald, heldur teljum við flutningsmenn þessa frumvarps að það sé nauðsynlegt til að mæta þeim áskorunum sem fram undan eru í íslenskum landbúnaði og í þessu tilfelli er átt við kjötiðnað. Það er þannig í dag að afurðastöðvum í kjötiðnaði er óheimilt að hafa með sér samráð um nokkurn einasta hlut. Það er óheimilt að hafa samráð um birgðastýringu, óheimilt að eiga í verðsamráði o.s.frv. Allt samráð er bannað. Við þekkjum öll þá umræðu sem skapaðist í sumar þegar upphrópanir voru um að allir lambahryggir væru uppurnir í landinu og krafa kom frá versluninni þess efnis að flytja þyrfti inn lambahryggi frá útlöndum. Síðan kom á daginn, þegar hart var gengið eftir því, að til var nóg af hryggjum þannig að ráðherra fór ekki að vilja verslunarinnar um að fella niður tímabundið kvóta á lambahryggjum. Í þessu samhengi var mikið rætt um að afurðastöðvar hefðu sýnt ábyrgðarleysi framan af vetri við að flytja út dilkakjöt, læri, hryggi, framparta, og þannig komið markaðnum í þá stöðu að hér væru engir lambahryggir. En ef við horfum aðeins á þessa hluti frá sjónarhóli þeirra sem vinna við að sýsla með lambakjöt, þ.e. afurðastöðvanna, og segjum sem svo að við hefðum verið með þá heimild sem hér er fjallað um, undanþágu frá samkeppnislögum, og afurðastöðvarnar hefðu mátt vinna saman, velta fyrir sér stöðunni, taka stöðuna á því hvað markaðurinn þyrfti - þá hefði þessi umræða væntanlega aldrei farið á flug heldur. Þá værum við með birgðastýringu. Menn væru ekki að flytja um of út af þeirri vöru sem er ætlast til að standi Íslendingum til boða hérlendis. Við megum heldur ekki gleyma því að aðstæður eru mjög breyttar hvað varðar samkeppni á markaði og með breyttum tollasamningum. Við fjölluðum í vor um svokallað hráakjötsfrumvarp. Allar ytri aðstæður eru gjörbreyttar frá því sem var t.d. fyrir 20–30 árum. Afurðastöðvarnar og bændur eiga í hörkusamkeppni við stórfyrirtæki erlendis. Íslendingar eru að keppa á 500 milljóna manna markaði og við erum 370.000 með örlitlar afurðastöðvar í alþjóðlegum samanburði. Í umræðu um þetta mál má til gamans geta þess að nú stendur fyrir dyrum útganga Breta úr Evrópusambandinu. Það var í fréttum um daginn, nú hefur ákveðinn samningur verið í gildi þar sem Bretar hafa verið í Evrópusambandinu, að Bretar hafa flutt til meginlands Evrópu 9 milljónir lambaskrokka innan sinna tollasamninga. Væntanlega breytist það eitthvað þegar Bretar verða gengnir úr Evrópusambandinu og ég vænti þess að Bretar leiti markaða fyrir sína vöru. Það á ekki bara við um lambakjöt. Þarna erum við að tala um 9 milljónir lambaskrokka. Við erum að framleiða 550.000 á Íslandi. Þetta eru bara 9 milljónir lambaskrokka af því sem þeir þurfa að flytja út frá sér. Það hljóta flestir sem velta því fyrir sér að sjá að sú heimsmynd og sá markaður sem kjötafurðastöðvar á Íslandi starfa á er gjörbreyttur frá því sem var. Því tel ég mjög mikið kappsmál fyrir matvælaframleiðsluna að fá þessa heimild. Við ræddum fyrr í dag um loftslagsmál. Þar kom oft upp í umræðunni að við þyrftum að efla matvælaframleiðslu á Íslandi, að við ættum að líta okkur nær þegar við veltum fyrir okkur hvað við ætluðum að kaupa í matinn og fá matvöruna úr því nærumhverfi sem er hér á landi. Það er eitt markmið þessa frumvarps að skapa þannig stöðu á markaði að við getum þjónað þeim markaði sem okkur er ætlað að þjóna, innanlandsmarkaði. Þetta er klárlega í huga flutningsmanna hagsmunamál fyrir bændur og neytendur. Þetta er klárlega til eflingar á íslenskum matvörumarkaði. Ég vil benda á að við þekkjum sambærilegt dæmi mjög vel úr mjólkuriðnaðinum. Þar hefur þessi undanþága verið til fjölda ára. Þar var gerð hagræðingarkrafa og það hefur fyrst og fremst skilað sér í bættum rekstri afurðastöðva í mjólkuriðnaði - gott fyrir neytendur og gott fyrir bændur. Ég trúi því að það sama eigi við hér og ég vil líka minna á að við erum ekki bara að fjalla um dilkakjöt eða lambakjöt. Hér er allt undir, svín, naut og alifuglar. Herra forseti. Að lokum vænti ég þess að einhver umræða verði um þetta mál. Ég vonast til þess að hv. atvinnuveganefnd, sem fær málið til umfjöllunar, vinni nú í málinu af miklum krafti því að eftir því sem menn kynna sér málið betur tel ég þá verða mun jákvæðari fyrir því að við festum þetta í lög, að afurðastöðvar í kjötiðnaði verði undanþegnar samkeppnislögum.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanni fyrir ræðuna sem var flutt og fagna málinu. Mál þetta er skemmtilega keimlíkt máli sem sá er hér stendur flutti í september 2017. Textinn er nánast eins upp úr því ágæta máli. Það innihélt reyndar aðra grein sem var til að bregðast við ástandinu á þeim tíma en það breytir því ekki, hver sem kom fyrst fram með málið, að málið er gott. Ég tel að drífa eigi í því að samþykkja það á þinginu því að mjög mikilvægt er að landbúnaðurinn, ein mikilvægasta grein okkar Íslendinga, sitji við svipað borð eða svipaðar aðstæður, við skulum orða það þannig, að geta keppt við innflutning. Íslenskur landbúnaður í dag stendur höllum fæti gagnvart innflutningnum, ekki gæðalega, ekki vegna þess að varan sé verri, hún er miklu betri, þ.e. íslenska framleiðslan, heldur vegna þess að okkur er boðið upp á vörur sem eru framleiddar í stórum verksmiðjubúum í Evrópu eða annars staðar, við vitum varla hvaðan þær koma í rauninni, sem eru framleiddar við aðstæður þar sem hagkvæmnin ræður ríkjum. Við framleiðum landbúnaðarvörur okkar á tiltölulega smáum búum, örsmáum í rauninni miðað við mörg erlend bú. Þess vegna getum við boðið upp á heilnæmari, hollari og betri vörur. Við þurfum hins vegar að horfa á þá staðreynd að afurðastöðvarnar eru einnig pínulitlar í samanburði við svipaðar framleiðslueiningar eða afurðastöðvar erlendis, örsmáar, og þótt þær yrðu allar sameinaðar yrðu þær áfram örsmáar. Þetta er umhverfi sem verður að laga. Hv. þingmaður, flutningsmaður málsins, minntist á það í ágætri ræðu hversu gríðarleg breyting varð á starfsumhverfi mjólkuriðnaðarins þegar samstarfið varð heimilt þar. Ætla má að ef það hefði ekki verið gert væri staða bænda og afurðastöðva miklu verri en hún er í dag. Vöruframboðið væri án efa miklu minna en er í dag. Það sem hefur gerst er það að með hagkvæmni og hagræðingu hefur tekist að búa þannig um hnútana að við búum við þann lúxus, ætla ég mér að segja, að vöruúrvalið er fjölbreytt og gæðin eru með afbrigðum góð. Þess vegna þurfum við að heimila ákveðið samstarf í kjötiðnaðinum líka til að ná fram einhverri hagræðingu, klárlega, til að ná fram stöðugu vöruframboði. Ákveðnar skyldur fylgja því að sjálfsögðu að starfa saman. Mjólkuriðnaðurinn lifir ekki í einhverju tómarúmi. Hann þarf að uppfylla ákveðnar skyldur sem eru að mörgu leyti mjög strangar varðandi vöruframboð og verð. Ekki er frjáls verðlagning á öllum afurðum, svo dæmi sé tekið. Það er verðlagsnefnd - sem maður saknar svolítið að ekki sé búið að skipa í, við komum kannski að því síðar, skipa átti í hana 1. júlí, en ráðherra hefur ekki enn klárað það og þar af leiðandi hefur ekki verið staðið við og þau lög virt sem um það gilda. Maður veltir fyrir sér hvers vegna ekki hefur verið skipað í verðlagsnefnd búvara. Þetta er nefnd sem ákveður verð á ákveðnum landbúnaðarafurðum og vörum. Það er m.a. vegna þess sem kerfið var sett upp þannig að það þyrfti, að mönnum fannst, að gæta þess að ákveðið magn af vörum yrði alltaf til og ákveðið verð yrði að gilda o.s.frv. Bændur, framleiðendur eða afurðastöðvar kvarta ekki undan því að taka á sig ákveðnar skyldur. En við þurfum hins vegar að hafa umhverfið þannig að vöruframboð sé gott, það sé stöðugt og gæðin séu mikil og verð sanngjarnt. En það sem kemur líka út úr þessu, ef hagræðingin nær fram að ganga og verður skynsamleg, er að hagræðingin þarf ekki að leiða til þess að bændum fækki. Hún getur leitt til þess að þær krónur sem bændur fá fyrir afurðir sínar verði meiri, meira verði eftir í vasanum hjá bóndanum. Ef saga mjólkuriðnaðar er skoðuð hygg ég að það hafi einmitt leitt til þess að kúabændur eru sterkari í dag en þeir voru fyrir nokkrum árum, auðvitað hefur þeim fækkað. Það er eins og gengur í öllum atvinnugreinum. Tækniframfarir og kynslóðaskipti verða til þess að markaður eða framleiðslueiningar breytast. Það eru færri kúabú en stærri og þau framleiða meira. Það er eitthvað sem í sjálfu sér er bara eðlileg þróun. Kjötiðnaðurinn á að búa við sams konar umhverfi og mjólkuriðnaðurinn, að mínu viti. Ég vil nota tækifærið og nefna hvort ekki sé vel þess virði að velta fyrir sér hvort ekki þurfi líka að skoða samkeppnislög í ljósi þess að Samkeppniseftirlitið virðist algerlega hunsa vilja Alþingis þegar kemur að mjólkuriðnaðinum. Hvað eftir annað höfum við séð þá stofnun gera allt sem hún getur til að brjóta niður það fyrirkomulag sem Alþingi samþykkti að hafa um þennan iðnað, að hafa um þá matvælaframleiðslu, sem Alþingi taldi nauðsynlegt að yrði á þennan hátt til að neytendur fengju góða vöru, stöðugt framboð á sanngjörnu verði og að framleiðendur, bæði bændur og afurðastöðvar, gætu búið við þokkalegt umhverfi, við skulum orða það þannig. Þetta samstarf hefur líka orðið til þess að vöruframboð hefur stóraukist, nýsköpun er heilmikil í mjólkuriðnaði. Ég leyfi mér að nefna fyrirtækið Heilsuprótein í Skagafirði, þaðan sem ég á ættir mínar að rekja og fjölskylda mín hefur búið. Þar eru menn í risastóru umhverfismáli að nýta afurðir sem hingað til hafa runnið í sjóinn og framleiða próteinduft og etanól. Menn væru ekkert að þessu ef ekki væri fyrir það að þeir geta starfað saman. Hægt er að sækja hráefnið víðs vegar að af landinu og það unnið og nýtt þarna. Svona mætti áfram telja. Ég held að það umhverfi sem við búum að atvinnugreininni þurfi að vera með þessum hætti. Svo ég komi aftur að Samkeppniseftirlitinu er það einfaldlega þannig, alveg sama hvað stofnunin heitir, hún hlýtur að þurfa að virða vilja löggjafans. Það hefur hún ekki gert í þessu tilfelli. Ég tel því einsýnt að skoða þurfi lög um Samkeppniseftirlitið líka til að skerpa hreinlega á og skýra hverju sú ágæta stofnun á að sinna og hverju ekki þegar kemur að landbúnaðarmálum. Virðulegur forseti. Ég vona að málið fái framgang á þingi og verði samþykkt sem allra fyrst.
Herra forseti. Ekki er einfalt að fjalla um frumvarpið sem hér liggur fyrir, frumvarp um breytingu á búvörulögum. Ég átta mig á markmiðum flutningsmanna og ég held að ég skilji rétt af hvaða ástæðu þetta frumvarp er lagt fram, sem er sú að styrkja grunn sauðfjárbænda sérstaklega og þar með búfestu víða um land. Að þessu leyti er markmið frumvarpsins dálítið göfugt - ekki dálítið, það er göfugt. En frumvarpið er hins vegar stórgallað. Ég hygg að nái það fram að ganga sé hægt að færa rök fyrir því að það muni snúast upp í andhverfu sína og koma niður á bændum til lengri tíma litið. Það eru ekki hagsmunir bænda að koma lögum þannig fyrir að hér reki t.d. bara einn aðili afurðastöðvar. Það eru ekki hagsmunir bænda og alls ekki hagsmunir neytenda. Það er af augljósum ástæðum sem ég hygg að ekki þurfi að ræða af hverju. Hagsmunir bænda ættu fremur að liggja í því að fjölga afurðastöðvum og fjölga þeim aðilum sem keppa um afurðir bænda. Hagsmunir neytenda liggja í því að hér séu afurðastöðvar sem eru sjálfstæðar, ekki fjárhagslega tengdar og ekki í nánu samstarfi þannig að mörkin á milli þeirra séu engin. Það mun leiða til lægra verðs til neytenda en ekki bara það heldur miklu meira vöruúrvals og meiri vöruþróunar. Ég er sem sagt á því að nái þetta frumvarp fram að ganga verði hagsmunir bænda fyrir borð bornir. Til lengri tíma munu bændur ekki njóta þess hagræðis sem verið er að sækjast eftir með því að leyfa afurðastöðvum að sameinast eins og lagt er til hér. Ég tala nú ekki um þegar engin hagræðingarkrafa er lögð fram líkt og var gert í mjólkinni. Ég hef haldið því fram að nauðsynlegt sé að endurskoða samkeppnislögin í heild sinni og að hluti af þeirri endurskoðun eigi að vera fólginn í því að setja landbúnaðinn ótvírætt undir samkeppnislög þannig að við hættum að deila um hvort landbúnaðurinn heyri undir samkeppnislög eða ekki. Það væru þá bara sérákvæði í samkeppnislögunum, skýr ákvæði um landbúnað. Ég hygg að fyrir neytendur og fyrir bændur sjálfa sé það skynsamlegast þegar til lengri tíma er litið. Annað sem ég hef áhyggjur af er ásýnd bænda, sú ímynd sem verður til af bændum þegar verið er að opna þær dyr að hér verði bara einn aðili sem sinni öllu starfi er kemur að afurðastöðvum, bara ein stór afurðastöð. Ég hygg - nei, það er það sem mun gerast, kæri vinur, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, ef opnað verður fyrir að afurðastöðvar geti sameinast alveg óháð öllu og þurfi ekki að gera neitt annað en að tilkynna það ráðherra eins og lagt er til hér í frumvarpinu, þá mun það gerast. Það gerist ekki á næsta ári, það gerist ekki á ári tvö en það mun gerast í framtíðinni. Og það mun ekki styrkja stöðu bænda. Það mun aftur á móti veikja hana. Þar með byrjar frumvarpið að bíta í skottið á sjálfu sér og þeim göfugu markmiðum sem flutningsmenn hafa. Það er þess vegna sem ég held að það sé mjög mikilvægt, þegar hv. atvinnuveganefnd fær þetta frumvarp til skoðunar og umfjöllunar, að litið verði einmitt á þessa þætti. Hvað þýðir þetta í raun þegar fram líða stundir? Það er nefnilega ekki nægjanlegt að horfa bara á stöðuna eins og hún er í dag heldur verða menn líka að reyna að meta áhrifin, eins og hægt er. Enginn getur spáð um framtíðina en hægt er að leiða líkur að því hvað gerist þegar við samþykkjum ákveðin lög þannig að við vitum nokkurn veginn hvað við erum að gera. Og þá eru tvær spurningar, bara tvær spurningar, sem hv. atvinnuveganefnd þarf að leita svara við. Hvaða áhrif hefur þetta frumvarp, verði það að lögum, á bændur, á sauðfjárbændur sérstaklega, og hvaða áhrif hefur það á búfestu í landinu? Þetta er fyrri spurningin. Síðari spurningin er: Hvaða áhrif hefur þetta á íslenska neytendur? Svör við þessum tveimur spurningum verða að liggja skýr fyrir áður en frumvarpið er samþykkt á þingi. Þetta eru þær ábendingar sem ég vildi setja fram, hæstv. forseti. Ég vonast til þess að hv. atvinnuveganefnd taki þessar spurningar og fjöldamargar aðrar til efnislegrar umfjöllunar og leiði fram í þingsal svör við þeim.
Herra forseti. Ég vil koma hingað upp og þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir prýðisgóða ræðu. Mér fannst hann einmitt fara að kjarna málsins. Ég tek undir með þingmanni að ég virði þá hv. þingmenn sem eru flutningsmenn að þessu máli, því að tilgangurinn er göfugur, að reyna að ýta undir möguleika og tækifæri bænda til að fá meira fyrir afurðirnar, til að festa sig betur í sessi í því annars erfiða umhverfi sem sauðfjárræktin er. En ég er sannfærð um það, líkt og hv. þingmaður, að þetta er ekki leiðin til þess. Þess vegna er það hárrétt, sem þingmaðurinn segir, að við í atvinnuveganefnd verðum að spyrja hvernig þetta frumvarp muni á endanum skila bændum hagfelldara umhverfi en nú er, hvaða ábata það muni skila bændum. Og síðari spurningin snýr náttúrlega að neytendum. Ég get líka tekið undir það með hv. þingmanni að endurskoða þurfi margt í samkeppnislögum og fara heildstætt yfir þau. En það má ekki gera á grunni þess að við ætlum að taka þær undanþágur sem til að mynda Mjólkursamsalan hefur núna - hún hefur komið sér upp algerri einokunaraðstöðu á mjólkurmarkaði - og gera þær að almennri reglu. Ég held að meginreglan eigi að gilda um allar atvinnugreinar á Íslandi, grundvallaratvinnugreinar eins og landbúnað og aðrar atvinnugreinar, og það er mín spurning hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér í því að almenn samkeppnislög gildi um þær greinar eins og aðrar. Við getum síðan tekið upp stuðning og stuðningskerfi við bændur á öðrum vettvangi og ég tel að hægt sé að gera miklu betur í búvörusamningi. Við í Viðreisn höfum til að mynda aldrei útilokað að efla stuðning við bændur, svo lengi sem tekinn verði upp markvissari stuðningur en nú er. Núverandi stuðningur festir bændur í ákveðinni gildru, í sumum tilfellum í fátæktargildru, en eykur ekki við möguleika þeirra til að geta athafnað sig í annars ágætu umhverfi.
Herra forseti. Um það verður ekki deilt að þær undanþágur sem mjólkuriðnaðurinn hefur frá samkeppnislögum - við getum haft skoðun á því hvort þær eigi að vera eða ekki - hafa skilað þeim árangri að engin atvinnugrein á Íslandi hefur skilað meiri framleiðniaukningu á undanförnum 10–15 árum en mjólkuriðnaðurinn, bændurnir og afurðastöðvarnar. Það verður auðvitað ekki hægt að horfa fram hjá því. Það verður heldur ekki hægt að horfa fram hjá því að við höfum séð nýtt fyrirtæki, Örnu á Vestfjörðum, hasla sér völl með svo glæsilegum hætti að 40% landsmanna segjast kaupa vörur þess. Mér finnst það alveg ótrúlegur árangur, þrátt fyrir yfirburðastöðu MS. Þetta eru staðreyndir sem við þurfum að hafa í huga. Það sem ég er hins vegar að segja er að við endurskoðun samkeppnislaga finnst mér rétt að setja sérstakan kafla inn í samkeppnislögin um það samkeppnisumhverfi sem við teljum rétt og eðlilegt að gildi um íslenskan landbúnað. Það eru rök fyrir því, þó ekki séu nema þjóðaröryggisrök, [[Gripið fram í.]]matvælaöryggisrök, að það gildi kannski ekki alveg nákvæmlega sömu hörðu samkeppnisreglurnar um landbúnað og önnur svið. Þetta er umræða sem við eigum að taka. Það er nauðsynlegt að við áttum okkur á því að það eru kostir og gallar við að hafa undanþágur eins og í mjólkinni. [[Forseti hringir.]]Í mínum huga væri betra að þetta væri með skýrum hætti inni í samkeppnislögunum.
Herra forseti. Þetta fer að verða athyglisvert og þetta verður að komast á hreint. Skil ég hv. þingmann rétt, að hann styðji núverandi fyrirkomulag um undanþágu frá almennum samkeppnisreglum á mjólkurmarkaði eða ekki? Styður hann núverandi fyrirkomulag á mjólkurmarkaði? Ég vil minna hv. þingmann á að ýmislegt hefur verið ályktað um það á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, m.a. af því að almenn samkeppnislög gilda, líka um landbúnaðinn, hér á landi. Ég skynja að ætlunin sé að breyta samkeppnisreglum þannig að hægt sé að rökstyðja að fákeppni verði hér á landi og hún falli ekki undir almennar samkeppnisreglur ef við breytum samkeppnislögum. Nú taka að renna á mig tvær grímur. Ég vil fá alveg skýrt svar frá hv. þingmanni. Skildi ég hann rétt? Styður hann það að miðað við óbreytta löggjöf, miðað við óbreytt ástand, eigi Mjólkursamsalan og undanþágur hennar áfram að vera við lýði í íslensku umhverfi? Er hann á þeirri skoðun að við eigum ekki að breyta neinu þegar að þessu kemur, að við heimilum að fyrirkomulagið verði áfram eins og við upplifum það? Þrátt fyrir að sjáum öflugt fyrirtæki eins og Örnu á engu að síður eitt fyrirtæki að hafa algera einokunarstöðu á markaði? Það er ekki í þágu bænda. Það er ekki í þágu neytenda. Það fyrirkomulag þarf að stokka upp alveg eins og við þurfum að fara í ákveðna uppstokkun á fyrirkomulagi sauðfjárbænda og gera það hagfelldara þannig að bændur sjálfir séu frjálsari frá þessu kerfi einokunar sem ég vona að hv. þingmaður styðji ekki til lengri tíma. [[Forseti hringir.]]Ég vona að ég fái það á hreint að hann sé sammála mér um að almennar samkeppnisreglur eigi að gilda, reglur sem ýti ekki undir fákeppni.
Herra forseti. Það að ég dragi fram þær staðreyndir sem liggja fyrir, m.a. um þá gríðarlegu framleiðniaukningu sem hefur átt sér stað í íslenskum mjólkuriðnaði, hjá afurðastöðvum og hjá bændum, meiri en nokkur önnur atvinnugrein sýnir, merkir ekki að ég sé að taka undir að mjólkuriðnaðurinn eigi að njóta þeirrar stöðu sem hann er í í dag. Ég er bara að benda á hið augljósa, að þegar við ræðum þessi mál skulum við líka átta okkur á að það eru ákveðnar staðreyndir. Það er ákveðinn árangur sem hefur náðst og við þurfum að spyrja okkur: Eru það hagsmunir bænda og neytenda að breyta til? Ég er sannfærður um að svo sé. Ég er t.d. sannfærður um að vinna eigi að því með markvissum hætti að skera á tengsl milli söfnunar mjólkur og afurðastöðva, þ.e. að söfnun á mjólk eigi að vera í sjálfstæðu félagi, líklegast í eigu bændanna sjálfra, og það fyrirtæki selji síðan mjólkurafurðirnar til afurðastöðvanna. Það getur ýtt undir að hér verði til fleiri afurðastöðvar og samkeppni verði á sviði afurðastöðva um afurðir bænda. Það er þetta sem ég held að við ættum að fara að ræða. Það breytir ekki hinu að ég vil að íslenskur landbúnaður falli undir samkeppnislögin. En ég tek líka fram að það kunna að vera rök fyrir því að í þeim lagaákvæðum séu ákveðnar reglur sem eru sértækar fyrir landbúnað en gilda ekki á öðrum sviðum í viðskiptalífinu.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir góða og skemmtilega ræðu. Þetta er akkúrat svona. Við ræðum landbúnað ekki nógu mikið og leiðir til að göfga hann og efla. Það komu margir áhugaverðir punktar fram í ræðu hans. Mig langar að spyrja hann aðeins um þann þátt að breyta bara samkeppnislögunum. Ég man ekki betur en að við vinnslu þessa frumvarps höfum við lagt upp með að breyta samkeppnislögunum. Okkur var bent á að það gæti orðið þrautin þyngri varðandi tengsl við sameiginleg samkeppnislög innan EES-samningsins o.s.frv. Ég reikna með því að hv. þingmaður sé fróðari um þann þátt en ég. Mér þætti mjög gott að fá svar við þessari spurningu. Hv. þingmaður kom einnig inn á það sem stefnt er að í frumvarpinu varðandi afurðastöðvar í kjötiðnaði þegar hann ræddi um afurðastöðvar í mjólkuriðnaði. Hvaða árangur hefur náðst þar? Vissulega fæst hærra verð fyrir afurðirnar til bænda. Vöruframboð, vöruúrval, vöruþróun o.s.frv. hefur stóraukist og verð til neytenda er gott, fullyrði ég. Þeir fá frábæra vöru á góðu verði. Það er í sjálfu sér hugmyndin sem býr að baki, nákvæmlega sú sama, horfum bara til þess. En ég ætla ekki að slá hendinni á móti því að atvinnuveganefnd rannsaki málið, fari vel yfir það og vinni það almennilega en stingi því ekki bara undir stól eins og var gert fyrir ári.
Herra forseti. Mér líður bara eins og leikmanni í þriðjudeildarliði að ræða við úrvalsdeildarleikmann, þegar kemur að landbúnaði, að eiga orðastað við hv. þm. Þórarin Inga Pétursson. [[Gripið fram í: Undir stjórn alþjóðadómara.]]Já, undir stjórn alþjóðadómarans, forsetans sjálfs. Eitt af því sem ég hygg að menn eigi líka að velta fyrir sér er: Af hverju hefur staða mjólkurbænda, ef við tölum almennt, auðvitað er það misjafnt, styrkst á undanförnum árum eða áratugum en á sama tíma hefur staða sauðfjárbænda verið að veikjast? Af hverju hefur orðið miklu meiri - alveg ótrúleg - vöruþróun í mjólkuriðnaði sem ekki hefur náð inn í afurðastöðvar í kjöti? Hvaða ástæður eru þar að baki? Ég hygg að ástæðan sé ekki sú að mjólkuriðnaður sé undanskilinn samkeppnislögum eins og verið er að leggja til hér. Ég hygg að aðalástæðan sé fremur sú að menn tóku þá skynsamlegu ákvörðun að kvótasetja framleiðslu í mjólk. Því miður eru menn að fara í hina áttina þegar kemur að sauðfjárbúskap og ég held að það þurfi að líta til þessa. Varðandi þær skyldur eða kvaðir sem við höfum undirgengist í EES-samningnum og hvort við getum smíðað sérreglur um landbúnað inn í samkeppnislög er mér ekki kunnugt um að það sé eitt eða neitt í EES-samningnum sem komi í veg fyrir að við sníðum umhverfi landbúnaðar með þeim hætti sem við teljum skynsamlegt og innleiðum þar samkeppni eins og hægt er vegna þess að það er það sem ég held að þjóni hagsmunum bænda og hagsmunum neytenda best. En það kann að vera að frekari rannsókna þurfi við.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið frá hv. þingmanni. Þriðjudeildarleikmaður? Ég get ekki tekið undir það. Við getum kannski frekar talað um „in caso“ eða eitthvað svoleiðis. En að öllu gamni slepptu var aðeins rætt áðan um Örnu í Bolungarvík. Hv. þingmaður kom einnig inn á það í ræðu sinni að við ættum bara að fjölga afurðastöðvum í kjöti. Ég skildi það þannig. Síðan tók hann til hliðsjónar Örnu í Bolungarvík. Svona til fróðleiks inn í umræðuna um Örnu í Bolungarvík er samningur þar á milli hins litla við hinn stóra, sem í þessu tilfelli er Mjólkursamsalan, samningur sem snýr að flutningi á hrávöru, frá bændum í afurðastöð, og einnig er samningur, að ég best veit, á milli Örnu og Mjólkursamsölunnar þess efnis að það hráefni sem ekki nýtist Örnu í hennar framleiðslu taki Mjólkursamsalan til sín. Þannig að allt tal um að sá stóri sé að sparka í þann litla o.s.frv. á ekki við rök að styðjast. Ég hef trú á því - og ég trúi því þangað til ég sé eitthvað annað sem hönd á festir hvað rök varðar - að nákvæmlega hið sama geti gengið í afurðastöðvum í kjötiðnaði þegar við speglum þær yfir á Mjólkursamsöluna. Nákvæmlega hið sama á að geta komið í ljós, þ.e. að hagur bænda vænkist og hagur neytenda einnig.
Herra forseti. Við eigum alveg samleið. Við erum sammála um markmiðið. Við erum algerlega sammála um markmiðið. Markmiðið er í mínum huga tvíþætt og ég hygg að hv. þingmaður hafi verið þar líka. Annars vegar þurfum við að styrkja stöðu bænda, gera þá að raunverulegum sjálfstæðum atvinnurekendum, eins og ég hef oftar en einu sinni vikið að í þessum ræðustól, vegna þess að bændur eru sjálfstæðir atvinnurekendur og þeir eiga að njóta þeirrar stöðu sem því fylgir og við eigum að byggja undir þá fjárhagslega, gera þeim kleift að stunda sjálfstæðan atvinnurekstur, sem er búrekstur í þessu tilfelli. Síðan er hitt markmiðið að sinna þörfum neytenda, tryggja þeim hágæðavöru á eins lágu og hagstæðu verði og hægt er. Þetta eru markmiðin. Ég segi: Þetta frumvarp nær ekki þeim markmiðum, hvorugu markmiðanna, hvorki að styrkja bændur eða fjárhagsstöðu þeirra né að huga að hagsmunum neytenda. Ég hef örugglega talað óskýrt eða gefið í skyn að ég teldi að það eigi að fjölga afurðastöðvum í kjötiðnaðinn. Það er ekki það sem ég á við. Ég held að vísu að hvorki ég né hv. þingmaður og flutningsmaður getum fullyrt hver sé hagkvæmasti fjöldi afurðastöðva. Ég er bara að segja að versta niðurstaðan fyrir okkur öll er að við hefjum þá vegferð að hugsanlega þróist mál þannig að hér verði í rauninni einungis ein afurðastöð. Það er versta niðurstaða málsins og það er það sem ég óttast ef frumvarp af þessu tagi nær fram að ganga. Þess vegna þarf hv. atvinnuveganefnd að vanda mjög til verka. En markmiðin eru skýr og um þau erum við sammála.
Herra forseti. Þetta er athyglisverð umræða. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Óla Björns Kárasonar áðan og mér fannst hún prýðisgóð. En síðan vildi svo til að hv. þingmaður fór eiginlega í andsvör við sjálfan sig og reif í sjálfu sér niður það sem hann hafði verið að tala um í ræðunni. Samanlögð áhrif af ræðunni og andsvörunum eru þau að ég er ögn ruglaðri en ég var áður en hv. þingmaður hóf upp raust sína, en það er ekki honum að kenna, það er líklega ég. En tvennt þótti mér stangast á í málflutningi hv. þm. Óla Björns Kárasonar. Hann benti á að frá því að mjólkurframleiðsla á Íslandi og mjólkurdreifing færðist sem mest á eina hendi - að vísu er söfnunin í sérfélagi sem heitir Auðhumla, það er annað mál - hefði staða mjólkurbænda yfir höfuð, sjálfsagt með einhverjum undantekningum, batnað mikið. Enginn maður hefur í mín eyru lýst áhrifum og ávinningi þess að taka mjólkuriðnaðinn undan samkeppnislögum betur en Ögmundur Jónasson, hv. fyrrverandi þingmaður. Hann sagði í ræðu að með hagræðingunni spöruðust - ég held að ég muni hlutföllin rétt - 3 milljarðar á ári. Tveir fyrir neytendur og einn fyrir bændur. Hann orðaði þetta einfaldlega svo. Ef við gætum séð fram á eitthvað svipað í t.d. sauðfjárafurðum held ég að við gætum vel við unað. Svo vill til að sá sem hér stendur er gamall sláturhússrekandi og mér er því málið nokkuð skylt. Ég hef reyndar aldrei á ævi minni fengið fyrir nokkurn mun skilið hvers vegna mönnum gengur erfiðlega að selja íslenskt lambakjöt, hvort sem er innan lands eða utan lands. Ekki er einungis erfitt fyrir okkur að flytja út - og það er ekki af engu, í stórum sauðfjárframleiðslulöndum eins og Nýja-Sjálandi hefur neysla innan lands dregist saman um tvo þriðju til þrjá fjórðu sem þýðir náttúrlega aukinn þrýsting á útflutning þaðan, aukna samkeppni - heldur er margt sem truflar í þessum efnum. Það er nú svo að afurðastöðvar sem sýsla með sauðfjárafurðir eru flestar í eigu bænda. Samt virðast afurðastöðvarnar stundum vera verstu óvinir bænda. Hvers vegna segi ég það? Ég segi það vegna þess að fyrir líklega þremur árum þegar verð til bænda var tekið niður um 30% á einu bretti, ef ég man rétt - og ég held að mörgum launamanninum á Íslandi brygði við ef hann sæi allt í einu á launaseðli sínum fyrir septembermánuð að launin væru 30% lægri en í ágúst - lá lengi vel ekki fyrir hvert þeir peningar fóru. Síðan kom það í ljós: Þessi 30% runnu til afurðastöðvanna. Ég hef ákveðna samúð með þessu frumvarpi, enda væri það nú annað hvort þar sem það kemur eiginlega úr smiðju Miðflokksmanna að meiri hluta til og væri í sjálfu sér slæmt að gangast ekki við því. Hins vegar gengur það nokkuð stutt, finnst mér. Inn í frumvarpið og/eða afleiður þess vantar t.d. kafla um nauðsyn á upprunamerkingum. Að steypa saman öllum afurðastöðvum í einn pott er auðvelt í mjólk, við kaupum einn lítra af mjólk og hann er u.þ.b. alveg eins, sama hvaðan hann kemur. Það er hins vegar annað með lambakjöt. Þeir sem kunna að meta það vilja gjarnan vita hvaðan það kemur og það er ekki alls staðar eins. Þess vegna á að verðlauna þá bændur sem ná góðum árangri með því að gera fólki kleift að vita hvaðan varan er. Á sama hátt eru, ef ég man rétt, nálægt 30 mismunandi flokkanir á lambakjöti. En ef ég fer út í búð til að kaupa læri get ég ekki valið úr 30 flokkum af lambalærum, síður en svo. Mér er eiginlega skammtað, ég get ekki valið holdfyllt eða feitt. Mér er bara skammtað eitt læri í plastumbúðum. Reyndar er mikil framför frá því að kjöt var sagað niður og hent í byggingarplasti ofan í frystikistu og síðan voru menn að gramsa í því næstu sex, sjö mánuði á eftir uns það var orðið grátt. Ég vonast náttúrlega til að það sé liðin tíð. En inn í þetta vantar þann kafla, eins og ég segi, að markaðsendinn sé tryggður og vöruþróunin. Það er svo merkilegt að það þurfti erlent fyrirtæki að koma hingað til Íslands til að menn lærðu að skera kótelettur þykkar. Ótrúlegt en satt. Breskir slátrarar þurftu að koma til Íslands til að kenna mönnum að saga kótelettur. Það eru vandræði þegar verið er að flytja út lambahryggi til Ameríku, menn geta ekki talið rifin rétt þannig að lambahryggirnir eru aldrei eins. Markaðssetningu og vöruþróun er mjög ábótavant í afurðastöðvum. En síðan kom hér fram, t.d. í máli hv. þm. Óla Björns Kárasonar, að endurskoða þyrfti samkeppnislögin. Þar erum við hv. þm. Óli Björn Kárason hjartanlega sammála. Það getur heldur ekki verið eðlilegt að í smásöludreifingu, þar sem þetta kjöt endar að miklum hluta til, eru 60% markaðshlutdeildar á einni hendi. Það er ekki nóg með það. Samkvæmt nýlegu dæmi, bara fyrir mánuði eða svo, virðist sem samtökum kaupmanna sé beinlínis í nöp við bændur. Hvað reyndu þau að gera fyrir fjórum eða sex vikum? Jú, þau voru til í að flytja inn tveggja eða þriggja ára gamla hryggi þvert yfir heiminn til að selja á einhverju dömpi því að þau héldu að kótelettur vantaði á Íslandi, sem var misskilningur. En þetta helgast líka af birgðahaldi í sauðfjárafurðum. Það hef ég gagnrýnt og lagði reyndar fram fyrirspurn í fyrra en fékk ekkert svar frá hæstv. ráðherra sjávarútvegs og landbúnaðar. Það var ekki klárt hvað var til af hvaða skrokkhluta á hverjum tíma í gegnum söluárið. Hvernig ætla menn að reka markaðsstarfsemi ef þeir vita ekki hvað er til af hverri vöru? Hvernig í ósköpunum? Þrátt fyrir að þetta frumvarp sé að því leyti til góðra gjalda vert, að reyna að leita að hagræðingunni sem við þekkjum úr mjólkinni, vantar stórlega upp á að menn sjái heildarmyndina, finnst mér. Vegna þess að vöruþróun og markaðsmál hljóta að vera það sem ræður úrslitum. Það er nú eitt sem ég hef fundið að bæði í ræðu og riti að þau ráð sem markaðsöfl í sauðfjársölu hafa leitað felast í að leita eftir mörkuðum sem eru eins langt í burtu og hægt er, Kína, Rússland, en þau sinna ekki heimamarkaðnum. Ég ætla að nefna eitt dæmi. Í þinginu í dag var, svo alþjóð viti, lambakjöt í matinn. Ég vænti þess að það verði aftur eftir átta vikur. Af hverju koma ekki sölumenn Bændasamtakanna hingað og banka upp á í mötuneyti þingsins og gera mönnum tilboð um að hér verði lambakjöt á boðstólum einu sinni í viku? Þetta er svona líka í mötuneyti Stjórnarráðs Íslands, þar sem ég þekki þokkalega til. Hvers vegna fara menn ekki í alvörumarkaðssókn á innanlandsmarkaði? Hvers vegna þurfa menn til Kína þegar markaðurinn er galopinn hér innan lands? Þetta er markaður sem var einu sinni 50 kíló á mann á ári, ef ég man rétt, og er núna kominn niður í líklega 24. Þarna er verk að vinna. Við þurfum ekki að sækja vatnið yfir lækinn við að selja þetta kjöt, við getum selt það hér heima, hreinlega með markvissum aðgerðum. Það er náttúrlega sérstakt afrek, eins og ég hef sagt áður, að geta ekki selt lambakjöt. Menn eiga að fá mynd af sér í Mogganum, á forsíðuna: Þetta eru mennirnir sem geta ekki selt lambakjöt. Þetta er þannig afurð að það ætti ekki að vera nokkurt einasta mál að afsetja hana með þokkalegu markaðsstarfi og góðri kynningu. Ég held að þessi vandi sé víðtækari en svo að þetta frumvarp geti leyst hann. Nú veit ég svo sem ekki hvort flutningsmenn dreymdi um að geta leyst öll vandamál landbúnaðarins með því að leggja það fram og ég er ekkert viss um það. En það þarf töluvert miklu meira til. Framlagningþessa frumvarps er samt góð að því leyti til að við fáum umræðu, sérstaklega um stöðu sauðfjárbænda. Svo vill til að umræða um landbúnað á Íslandi, sérstaklega sauðfjárrækt, einkennist yfirleitt af þvílíkri vanþekkingu og skilningsleysi og allt að því andúð að eiginlega er ekki hægt að taka þátt í henni. Hverjir sitja alltaf uppi með Svarta-Pétur í þeirri umræðu? Það eru ekki neytendur, þó að þeir fái takmarkað vöruúrval. Það eru ekki kaupmenn, þeir fá sitt. Afurðastöðvarnar eru búnar að fá sitt með því að skera niður. Jú, það eru bændurnir. Ég held að fróðlegt væri - og nú ætla ég að segja það úr þessum ræðustól, því að ég hef sagt það svo oft við framámenn Bændasamtakanna, þá sem stjórna markaðsmálum sauðfjárafurða: Af hverju birta menn ekki mynd í Mogganum af einu lambalæri og sýna hreinlega hvernig hagurinn af því skiptist milli bænda, afurðastöðvanna, kaupmanna og ríkissjóðs sem fær vask af sölu þess? Hvers vegna gera menn þetta ekki? Hvers vegna sýna menn ekki almenningi hvernig verðmyndun á því sem við kaupum út úr búð er háttað? Ég efast ekki um að myndræn framsetning af því tagi myndi auka skilning og opna augu manna fyrir því hvernig virðiskeðjan í þessu efni er. Ég held að það væri þarft fyrir okkur, og ekki bara með þessa vöru, ef við vissum innkaupsverð hverrar vöru, vissum hvernig meðalálagning er bæði á heildsölu- og smásölustigi á Íslandi - sem oft er á einni hendi. Að við fengjum að sjá hvernig verðmyndunin er á almennri vöru á Íslandi. Ég segi því aftur: Þetta frumvarp er góðra gjalda vert, enda náskylt mér. En það hefði þurft að vera dýpra og hugsanlega getur nefndin sem fær frumvarpið til meðferðar tekið málið og bætt inn í það sem upp á vantar. Ég treysti eiginlega á að það gerist vegna þess að það er alveg hárrétt sem kom fram í ræðu hv. þm. Óla Björns Kárasonar áðan, að við þurfum að vita hvaða áhrif samþykkt frumvarpsins hefur annars vegar á bændur og hins vegar á neytendur. Það er alveg rétt, það er lykilspurning, en við höfum dæmin fyrir okkur. Við vitum hvað gerðist í mjólkinni. Við vitum hvað gerðist þegar stjórnendur MS sáu ljósið og sáu í gegnum fingur sér við lítið fyrirtæki vestur á fjörðum sem framleiðir allt öðruvísi vöru en þeir. Hvað gerðist? Það græddu náttúrlega allir, neytendur, bæði framleiðslufyrirtækin, allir. Nákvæmlega það sama gerist í þessu hér. Við megum heldur ekki gleyma að það er einn hlekkur í þessari keðju líka sem ég hef ekki minnst á. Það eru ótal margar litlar kjötvinnslur á Íslandi sem framleiða öndvegisvöru, gera það gott og skapa betri vöru fyrir neytendur. Ég legg til að menn fari gaumgæfilega yfir málið í nefndinni, vinni á því nokkrar endurbætur. En að því loknu held ég að það væri alveg hægt að samþykkja frumvarpið og að það gæti verið til góðs.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem orðið hefur. Áður en ég reyni að ramma umræðuna inn langar mig að deila smáupplýsingum með hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni. Hann spurði nokkurra spurninga og ætla ég að skella mér í jakkann sem ég var í fyrir nokkrum árum þegar ég gegndi starfi formanns Landssamtaka sauðfjárbænda. Hv. þingmanni varð tíðrætt um 30% sem verð hafi fallið um á sínum tíma. Það féll að vísu töluvert meira en það.
Á einu ári.
Svo vill til að sá sem hér stendur hefur einnig setið í stjórnum afurðastöðva. Á þeim tíma sem þetta verðhrun varð til bænda - nú ætla ég ekki að vera að taka upp hanskann fyrir neinn, bara að reyna að koma réttum upplýsingum á framfæri - voru kjarasamningar í landinu. Laun þeirra sem unnu í afurðastöðvum hækkuðu á þessum tíma, á tveggja ára tímabili, um 40%, markaður erlendis kolféll o.s.frv. Ég varð ekki var við, hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, að afurðastöðvarnar græddu á tá og fingri á þeim tíma. Enginn þeirra gerði það. Það ætla ég að fullyrða. Varðandi upprunamerkingar, markaðssetningu o.s.frv. er verið að vinna í því samhliða því frumvarpi sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er með núna, þ.e. hráakjötsfrumvarpið. Innan þess er 17 liða aðgerðaáætlun og einn þeirra fjallar um upprunamerkingar á vörunni. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni hvað það varðar að upprunamerkja allar vörur. Það er mjög mikilvægt fyrir neytendur og gaman að því. Við þekkjum þetta einnig hjá einni ágætri afurðastöð norður í landi sem getur upprunamerkt vöru sína í Fjarðarkaupum, ef ég man rétt. Þá er ég að tala um Fjallalamb á Kópaskeri. Hvað varðar markaðssetninguna á kjöti get ég alveg tekið undir að henni hefur verið - og var sérstaklega - mjög ábótavant en við megum heldur ekki gleyma því að henni hefur farið stórlega fram. Þá vil ég minna á eitt gott verkefni sem heitir Icelandic Lamb sem var hluti af búvörusamningi sem við gerðum á árunum þegar t.d. hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var forsætisráðherra og ég formaður sauðfjárbænda, sem var bara ágætissamningur. Þar var t.d. verkefni sem tengist Icelandic Lamb þar sem bæði var unnið í erlendum mörkuðum og einnig við að markaðssetja lambakjöt hér innan lands til erlendra ferðamanna. Ég trúi því, þar sem ég veit að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson er mikill áhugamaður um mat, að hann hafi tekið eftir því á veitingastöðum í höfuðborginni að hægt er að fá lamb mjög víða. Ég minni á að það eru yfirleitt merktir veitingastaðir, það er skjöldur utan á veitingastöðunum frá Icelandic Lamb, og þar er yfirleitt hægt að fá virkilega gott lambakjöt. En ég vil líka minna á að við erum ekki bara að tala um dilkakjöt eða lambakjöt í þessu frumvarpi. Við erum að ræða um allt kjöt. Allt kjöt er mikilvægt. Þó að sjálfur framleiði ég töluvert af lambakjöti er allt kjöt mikilvægt sem við framleiðum hér á landi vegna þess að það styður hvað annað. Afurðastöðvar í kjötiðnaði eru margar hverjar með þríþætta starfsemi, dilkakjöt, svínakjöt og nautakjöt. Þetta styður hvert annað. Einnig var komið inn á hlutfallsskiptingu á lambalæri. Ég man til þess, hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, að ef farið er inn á heimasíðu Landssamtaka sauðfjárbænda sést að árið 2016 var þessi hlutfallsskipting unnin og ég man ekki betur en að hún hafi verið unnin aftur síðar. Ég verð að viðurkenna að ég man ekki tölurnar og skal biðjast afsökunar á því að hafa ekki flett því upp áðan. En það var vissulega sláandi mynd. Ég get alveg sagt það, verulega sláandi. Svona að lokum: Ef við t.d. berum gæfu til þess að endurskoða samkeppnislög í heild sinni, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á, tel ég það líka mjög góða leið en við verðum alltaf að hafa í huga þegar við tölum um íslenskan landbúnað að við erum í samkeppni erlendis frá við risafyrirtæki. Ég hef mikla trú á íslenskum landbúnaði. Við sjáum það vel í mjólkurframleiðslu hvað gerðist við þá undanþágu sem var gerð á sínum tíma einungis fyrir mjólkuriðnaðinn, undanþágu frá 71. gr. búvörulaga. Ég horfi vissulega til þess að hið sama geti gerst en ég mæli líka sterklega með því að þetta verði skoðað mjög vel og unnið vel í þessu frumvarpi og því ekki stungið undir stól því að við þurfum á því að halda. Íslenskir matvælaframleiðendur þurfa á svona löguðu að halda. Það er lykilatriði. Hvað varðar vöruframboð og vöruþróun hafa vissulega gerst ágætir hlutir en með sterkari einingum tel ég að þeir komi til með að verða enn öflugri. Mér finnst aðeins hafa verið talað í umræðunni upp á síðkastið, eða á tímabili í umræðunni, eins og landbúnaðurinn væri varla undir samkeppnislögum. Þá voru menn að horfa til mjólkuriðnaðarins en við værum væntanlega ekki að leggja þetta frumvarp fram til annars en að fá undanþágu. Menn hafa aðeins komið inn á að það sé ekki nógu mikil dýpt í frumvarpinu og þess háttar. En ég vil líka segja að sá texti sem er í frumvarpinu hljóðar næstum því eins og er í frumvarpinu um mjólkurframleiðslu. Það er enginn að tala um að það verði aðeins ein afurðastöð í landinu og ekki ætla ég að skorast undan því frekar en aðrir að gera kröfur til þeirra sem fá undanþágur, eða hvort við breytum samkeppnislögum eða hvað sem það er. Auðvitað gerum við skýlausa kröfu til þeirra um að spila eftir þeim leikreglum sem settar eru hverju sinni. Það snýst nákvæmlega um það sama, burt séð frá því hvort það er Samkeppnisstofnun og afurðastöðvar í kjötiðnaði eða mjólkuriðnaði. Í þessu húsi hér setja menn lögin og við ætlumst líka til þess að menn fari eftir þeim leikreglum sem settar eru, alveg sama hvað er. Ef okkur líst ekki á að það verði t.d. ein afurðastöð og viljum hafa frekar tvær eða hvað sem það er, þrjár, fjórar eða fimm, erum við líka að tala um að þær geti haft með sér samstarf. Það er ekki skylda að þær sameinist. Það er enginn að tala um það. Nú gengur þetta frumvarp væntanlega, virðulegur forseti, til hv. atvinnuveganefndar sem vonandi leggur góða vinnu í frumvarpið og bætir það. Ég trúi því að atvinnuveganefnd bæti frumvarpið og ég heyri ekki annað á þeirri umræðu sem hefur verið í dag en að allir horfi til sama markmiðs. Þetta snýst bara um leiðirnar að markinu. Það er ekkert heilagt í því þó að við leggjum fram eitthvert frumvarp þess efnis. Jú, við erum með ákveðið markmið með því, við teljum að þetta sé leiðin, en ef einhverjir aðrir koma með betri leiðir og við náum sömu niðurstöðu fagna ég því. Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og vona að hún komi fljótt aftur inn í þingsal og við höldum áfram að ræða þetta þarfa og góða mál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórarni Péturssyni kærlega fyrir ræðuna. Ég þakka honum fyrir að fylla inn í þær eyður sem var að finna í málflutningi mínum. Hv. þm. Óli Björn Kárason talaði um það áðan að það að ræða við hv. þingmann væri eins og að ræða um fótbolta við alþjóðadómara en mér finnst þetta meira eins og að boxa við Muhammad Ali með hægri höndina bundna fyrir aftan bak. En það er önnur saga og allt í lagi með það. Ég þakka bara aftur fyrir að fyllt var inn í þar sem upp á vantaði í málflutningi mínum. Það er eitt sem vefst fyrir mér og hefur kannski valdið því að ég er svolítið tortrygginn á þetta frumvarp. Nú vitna ég aftur í 30% lækkunina sem varð fyrir þremur árum, ofan á 10% þar áður. Það sem gerist fyrir þremur árum er að bændur skera niður eða leggja minna á, nema hvort tveggja sé. Og hvað gerist þá? Jú, við fáum a.m.k. orðróm um vöruskort tveimur árum seinna, vegna þess að það að framleiða lambakjöt er ekki eins og að prjóna sokka. Maður gerir það ekki á einu kvöldi. Það er kannski þetta sem ég gagnrýni. Þegar 30% niðurskurðurinn varð á verði til bænda var það gert á grunni þess að hér væri eitthvert ægilegt kjötfjall. Það er alla vega sú ástæða sem var gefin upp í fjölmiðlum. Ekki sú að afurðastöðvarnar væri blankar heldur að það væri alveg ofboðslegt fjall af kjöti sem reyndist svo vera smotterí þegar allt kom til alls, enda hefur það komið í ljós síðan. Þá segi ég aftur: Menn vissu ekki í hvaða skrokkhlutum þessar birgðir voru. Voru þetta slög, svið og lifur? Það getur vel verið og út á þetta voru bændur lækkaðir um 30%. Það er þetta sem ég vildi kannski fá viðbrögð við frá hv. þingmanni, að við séum ekki að byggja ákvarðanir á svona aðstæðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Vissulega voru á þessum tíma birgðir umfram eðlilega birgðastöðu. Birgðir eru ekki mældar í lungum og lifur eða innmat eða sviðahausum. Þær miðast við lambaskrokka og það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það var svo sem ekki vitað hvort það væru læri, hryggir eða hvað sem var, en birgðirnar voru vissulega of miklar á þeim tíma og ég fór, tel ég, ágætlega yfir ástæðurnar fyrir þeirri verðlækkun sem þá varð. Það voru margir þættir sem komu þar inn. Varðandi stöðuna sem uppi er í dag, þá fækkun sem hefur orðið og þá umfjöllun sem varð síðastliðið sumar um lambahryggina og þess háttar þá má heldur ekki gleyma því að farið var í aðgerðir á vegum bænda og ríkisins þar sem flýtt var endurskoðun á búvörusamningunum til þess að takast á við þann byggðavanda sem var. En það sem gerðist var að bændur náðu að regúlera framleiðsluna á alveg ótrúlega skömmum tíma. Því miður er staðan þannig núna að ég óttast verulega að of mikil fækkun hafi orðið á sauðfé í landinu.
Herra forseti. Ég ætla að taka aftur áhættuna á því að vera sammála í andsvari. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni og ég tek undir það með honum að bændur eiga aðdáun skilið fyrir að hafa breytt framleiðslunni eins og þeir gerðu á þessum stutta tíma. Það er alveg rétt. Ég segi aftur, af því að nú erum við orðnir knappir og það tekur sirka tvö ár að leiðrétta það: Þetta krefst þess að aðgerðir sem gripið er til séu reistar á þokkalegum grunni. Þá segi ég aftur að það er alltaf sami aðilinn sem situr uppi með Svarta-Pétur í þessu máli og það eru bændur. Á hverjum tíma geta komið upp aðstæður eins og í sumar, meira að segja á misskilningi byggðar, þegar menn ætluðu að fara að hella eldgömlu kjöti inn á markaðinn, algerlega að óþörfu. Það er þetta sem við þurfum að koma í veg fyrir. Það er þetta sem ég hræðist svolítið. Ég er alveg sammála þingmanninum um að auðvitað er æskilegra að það séu þrjár, fjórar, fimm stöðvar sem séu í sambandi heldur en ein stór. Ég er algerlega sammála því. Það breytir ekki því að menn þurfa að vanda sig miklu meira en þeir hafa gert. Ef þetta frumvarp er skref í því að menn vandi sig meira en þeir hafa gert er það náttúrlega alveg ótrúlega gott og ég gleðst yfir því. Það er eitt hins vegar sem mér fannst vanta í andsvar þingmannsins og ég spyr hann því: Akkúrat á þessum tíma, þegar það varð 30% niðurskurður í verði til bænda, var ekki farið út í eitt einasta markaðsátak innan lands, t.d. í skrokkhlutum sem ganga síður út. Maður spyr sig hvers vegna í ósköpunum ekki. Ég er alveg viss um að menn hefðu leiðrétt þetta mál miklu fyrr og miklu farsælar ef þeir hefðu gripið til slíkra aðgerða. Það þarf greinilega einhver vakning að verða.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir spurningarnar. Ég ætla að byrja á að koma með eina leiðréttingu í upphafi. Það er ekki rétt að ekki hafi verið farið í markaðsátak innan lands þegar þetta gerðist. Ég fór áðan yfir Icelandic Lamb og erlendu ferðamennina. Það var hluti af því verkefni sem farið var í. Auk þess var farið í verkefni erlendis sem við getum heimfært yfir á Þýskaland, verkefni sem kallast Viking IR sem var í umræðunni varðandi heimsmeistaramót hestamanna. Við byrjuðum á því þá líka. Hv. þingmaður þekkir jafn vel og ég að vinna við markaðssetningu er langhlaup, hún gerist ekki einn, tveir og tíu. Varðandi spekúlasjónir um innanlandsframleiðslu og það magn sem til er í landinu: Erum við komin of neðarlega? Það má vel vera en ef þetta frumvarp nær fram að ganga óttast ég ekki að það verði einhver skortsala á innanlandsmarkaði vegna þess að þá verður hér heilbrigð birgðastýring á markaði. Ef við höfum ekki heilbrigða birgðastýringu og heilbrigt samstarf milli sláturleyfishafa getur gerst nákvæmlega það sama. Segjum sem svo að það opnist mjög vel borgandi markaður, bara einn, tveir og bingó, úti í löndum. Hvað gerist þá? Þá þarftu að selja allt lambakjötið í einum grænum og við verðum lambakjötslaus hér á landi strax.
Herra forseti. Ég mæli fyrir afskaplega jákvæðu og mikilvægu máli sem á sér alllanga sögu en það er tillaga til þingsályktunar um einföldun regluverks, mál sem mun hafa, verði það samþykkt og innleitt í samræmi við það, alveg gríðarlega mikil og jákvæð áhrif á t.d. byggðamál, á atvinnumál, hvort sem það er landbúnaður, iðnaður, ferðaþjónusta, sjávarútvegur eða annað, á lífskjör fólks í landinu og lífsgæði þess almennt, á verðmætasköpun á Íslandi, á tekjur og rekstur ríkisins, á samkeppnishæfni Íslands gagnvart öðrum löndum, meira að segja á húsnæðismál, heilbrigðismál og þannig mætti lengi telja. Þetta er mál sem getur haft mjög umfangsmikil og jákvæð áhrif á flestum sviðum samfélagsins og þetta er aðkallandi mál eins og ég mun rekja á eftir. Tillagan er flutt af öllum hv. þingmönnum Miðflokksins og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að hafa forgöngu um að ríkisstjórnin geri tímasetta aðgerðaáætlun um einföldun regluverks. Við vinnuna verði miðað við að uppfylla að minnsta kosti markmið stöðuskýrslu ráðgjafarnefndar um opinberar eftirlitsreglur um einföldun gildandi regluverks frá september 2014 og sértækar jafnt sem almennar aðgerðir útlistaðar og tímasettar. Forsætisráðherra kynni Alþingi aðgerðaáætlunina á vorþingi 2020.“ Eins og þarna er nefnt byggir þetta á heilmikilli undirbúningsvinnu sem var búin að fara fram við að ná hina mikilvæga markmiði um einföldun regluverks, ekki hvað síst skýrslunni sem við gáfum út í forsætisráðuneytinu í september 2014 og lagt er til að verði höfð til hliðsjónar þannig að sú góða vinna sem farið var í á sínum tíma nýtist og menn bæti við hana eftir þörfum. Þá að greinargerðinni. Hún hljómar svo, herra forseti: „Umræðan um óþarflega flókið og íþyngjandi regluverk og þörfina á einföldun þess er ekki ný af nálinni heldur hefur vandinn lengi legið ljós fyrir. Sem dæmi má nefna að 30. mars 1999 tóku gildi lög um opinberar eftirlitsreglur, nr. 27/1999, en í upphafsorðum greinargerðar frumvarpsins sem varð að þeim lögum sagði: „Undanfarin ár hefur komið í ljós að ofvöxtur er víða hlaupinn í reglugerðir og eftirlitsumfang opinberra aðila í iðnvæddum ríkjum. Regluverk eru sums staðar orðin svo flókin og viðamikil að fyrirtæki og einstaklingar eiga erfitt með að fylgjast með réttarstöðu sinni. Jafnframt hafa strangar hömlur af ýmsu tagi leitt til hægari nýsköpunar og atvinnustarfsemi og þannig haft neikvæð áhrif á hagvöxt og lífskjör.““ Þetta var fyrir 20 árum, herra forseti, og ekki hefur ástandið batnað síðan. Ég held áfram með greinargerðina: „Þrátt fyrir markmið laganna um að sporna við þeirri þróun sem þarna er lýst verður ekki um það villst að reglubyrði atvinnulífsins og flækjustig regluverksins í heild hefur margfaldast frá setningu þeirra fyrir tveimur áratugum. Talsverður hluti þeirrar auknu reglubyrði er kominn til vegna aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og skyldubundinnar innleiðingar reglna vegna þátttöku landsins í innri markaði Evrópusambandsins. Því verður hins vegar ekki einu um kennt og má nefna að hagsmunaaðilar á vinnumarkaði hafa á undanförnum árum verið iðnir við að benda á að stjórnvöld innleiði EES-gerðir með meira íþyngjandi hætti fyrir almenning og atvinnulíf í landinu en nauðsynlegt er. Stjórnvöld nýti ekki það svigrúm sem bjóðist til að létta reglubyrði heldur hneigist þvert á móti til að bæta við séríslenskum reglum sem íþyngi atvinnulífinu og veiki samkeppnisstöðu þess á alþjóðamarkaði.“ Það er ekki aðeins atvinnulífið sem þarf að fást við þetta því að allt þetta mikla regluverk og eftirlit hefur áhrif á líf hvers manns í þessu landi. Næst segir í greinargerð undir fyrirsögninni Stefna stjórnvalda: „Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks frá 22. maí 2013 var að finna sérstaka áherslu á einföldun regluverks og tekið fram að sérstakt markmið væri að engar nýjar íþyngjandi reglur yrðu innleiddar fyrir atvinnulífið án þess að um leið féllu brott jafn veigamiklar kvaðir. Þannig myndu heildaráhrif regluverksins þróast í rétta átt. Í september 2014 gaf forsætisráðuneytið út Handbók um einföldun regluverks.“ Ég er með eintak hér, herra forseti, ef einhver vill kynna sér það. Það liggur sem sagt fyrir handbók sem við gáfum út strax árið 2014 um einföldun regluverks sem vonir stóðu til að stjórnsýslan og stofnanir ríkisins myndu nýta sér. Þessi handbók „var hluti af aðgerðaáætlun þáverandi ríkisstjórnar um málefnið og var ætlað að leiðbeina stjórnvöldum við skipulega einföldun á sínu sviði. Í sama mánuði kom út stöðuskýrsla ráðgjafarnefndar um opinberar eftirlitsreglur sem lagt er til að höfð verði til hliðsjónar við mótun áætlunar samkvæmt þessari tillögu“ eins og ég gat um áðan. „Undanfarin ár virðist hafa dregið úr áherslu stjórnvalda á einföldun regluverks. Þannig var í stjórnarsáttmála síðustu ríkisstjórnar ekki minnst á málefnið. Í stjórnarsáttmála sitjandi ríkisstjórnar segir að átak verði gert í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings án þess þó að nánar sé útskýrt hvað í því felist. Í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir 150. löggjafarþing, sem telur ríflega 160 lagafrumvörp og um 30 þingsályktunartillögur, er að finna þrjú frumvörp sem sérstaklega er ætlað að einfalda regluverk, tvö á sviði landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra og eitt á sviði ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Í lýsingu á síðasttalda frumvarpinu kemur fram að það sé fyrsti áfangi í aðgerðaáætlun um einföldun regluverks á málefnasviði ráðherrans. Þessi viðleitni er af hinu góða. Skili hún árangri í þá átt sem lagt er upp með í þessari tillögu hvetja flutningsmenn til að aðgerðaáætlun ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra verði öðrum ráðherrum hvatning á sínum málefnasviðum.“ Svo segir undir fyrirsögninni Stöðuskýrsla ráðgjafarnefndarinnar sem er skýrslan sem lögð hefur verið til grundvallar og ég nefndi áðan: „Líkt og fram hefur komið leggja flutningsmenn til að við gerð aðgerðaáætlunar um einföldun regluverks verði tekið mið af stöðuskýrslu um einföldun gildandi regluverks sem ráðgjafarnefnd um opinberar eftirlitsreglur skilaði af sér og forsætisráðuneytið birti í september 2014. Í 5. kafla skýrslunnar er fjallað um mismunandi aðferðir til að ná fram einföldun og í undirkafla 5.5 er gerð grein fyrir svokallaðri jafnvægisreglu. Vísi að slíkri reglu var að finna í áðurnefndum stjórnarsáttmála frá 2013 þar sem kveðið var á um að ekki skyldi bæta við nýrri íþyngjandi reglu án þess að önnur jafn veigamikil félli brott. Í skýrslu ráðgjafarnefndarinnar er gerð grein fyrir hertri kröfu að þessu leyti, sem ríkisstjórn Breta hafði þá nýverið markað, og gerir ráð fyrir að til þess að ein íþyngjandi regla fái brautargengi þurfi tvær sambærilegar að falla brott. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að jafnvægisregla verði innleidd með skýrum hætti og höfð að leiðarljósi við reglusetningu stjórnvalda. Þá telja flutningsmenn skynsamlegt að krafa verði gerð um að tvær íþyngjandi reglur á tilteknu málefnasviði falli brott við innleiðingu einnar nýrrar á því sviði, a.m.k. tímabundið, og árangurinn af slíkri kröfu metinn. Rétt er að innleiðingar EES-gerða verði undanþegnar þessari reglu að því marki sem innleiðing felur ekki í sér þyngri kvaðir en nauðsynlegt er.“ Ég ætla að undirstrika þetta síðasta, að undanþágan eigi við þegar innleiðing felur ekki í sér þyngri kvaðir en nauðsynlegt er. Loks er hér fjallað um mikilvægi tímasettrar aðgerðaáætlunar: „Í þágu framangreindra markmiða um einföldun regluverks til að auka skilvirkni og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs er í tillögugrein kveðið á um að gerð verði tímasett aðgerðaáætlun. Nauðsynlegt er að útlistaðar verði sértækar aðgerðir, svo sem brottfall tiltekinna reglna eða einföldun á borð við þá að taka upp tilkynningarskyldu í stað leyfisskyldu fyrir ákveðna starfsemi, og þær tímasettar.“ Aðeins um tilkynningarskyldu í stað leyfisskyldu, þetta er eitt af því sem fjallað er um í skýrslunni sem ég nefndi áðan og snýr að því að einfalda fólki að gera eitthvað nýtt, stofna fyrirtæki og hefja verðmætasköpun þannig að á ákveðnum sviðum nægi einfaldlega að tilkynna að menn séu farnir af stað í stað þess að sækja um leyfi fyrir öllu mögulegu frá ríkinu. „Samhliða sértækum aðgerðum er nauðsynlegt að kveða á um almennar aðgerðir á borð við upptöku jafnvægisreglu líkt og framar greinir. Flutningsmenn leggja til að forsætisráðherra hafi forgöngu um gerð áætlunarinnar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og kynni Alþingi áætlunina á komandi vorþingi.“ Eins og ég nefndi strax í upphafi er þetta mál sem gæti, yrði því fylgt vel eftir, haft gríðarlega mikil og jákvæð áhrif, ekki aðeins fyrir atvinnulífið heldur fyrir samfélagið allt. Hafi þetta verið orðið aðkallandi fyrir 20 árum, eins og ég rakti, er það það svo sannarlega núna og full ástæða til að nýta þá góðu vinnu sem farin var af stað og þann undirbúning sem liggur fyrir til að hægt sé að ráðast í þetta eins fljótt og verða má og þar af leiðandi ekki seinna en á vorþingi 2020, eins og ég nefndi áðan. Á ferðum mínum um landið í sumar skoðaði ég mörg fyrirtæki og hitti margt fólk. Í langflestum tilvikum höfðu menn orð á því, hvort sem þeir ráku fyrirtæki eða voru bara að reyna að lifa lífi sínu, hvað kerfið, báknið, væri orðið íþyngjandi á Íslandi og gerði mönnum erfitt fyrir á öllum mögulegum sviðum. Það var til að mynda nefnt um allt land að þeir sem vildu láta til sín taka, vildu byggja eitthvað upp í sínu byggðarlagi, vildu búa til störf fyrir aðra og skapa ný verðmæti - sem er auðvitað það mikilvægasta í byggðamálum, að menn hafi tækifæri til slíks um allt land - mættu allir hindrunum. Stjórnkerfið, ríkið, var í huga þessa fólks miklu meira að leggja steina í götu þessara þörfu og mikilvægu verkefna en að ryðja þeim leið. Þessu þarf að breyta, snúa við, svoleiðis að ríkið upplifi að það sé í þjónustuhlutverki við almenning í landinu en ekki öfugt. Takist okkur það munum við leysa úr læðingi mikla verðmætasköpun og gera lífið auk þess einfaldara og skemmtilegra fyrir allan almenning. Ég ætla að nefna eitt dæmi af lyfjaframleiðanda í bæ á Norðurlandi sem sagði okkur að ef til að mynda frumvarp heilbrigðisráðherra um ný lyfjalög, sem til allrar hamingju kláraðist ekki á síðasta þingi, yrði samþykkt óbreytt gæti fyrirtæki hans þar með hætt starfsemi. Því miður er þetta dæmi bara eitt af mörgum um að stjórnvöld, því miður kannski ekki hvað síst þessi ríkisstjórn, eru stöðugt að stækka kerfið og gera lífið erfiðara, flóknara og dýrara fyrir allan almenning. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillagan gangi til efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis.
Herra forseti. Ég þakka hv. frummælanda, Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, fyrir ræðuna. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu og hlakka til þess verkefnis, sem verður sameiginlegt með öðrum félögum okkar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, að fjalla um tillöguna. Við vitum að það hefur legið fyrir að hvergi í ríkjum OECD er reglubyrði, a.m.k. þjónustugreina, þyngri en á Íslandi. Það var a.m.k. niðurstaða OECD sem var kynnt fyrr á þessu ári á fundi sem ráðgjafarnefnd um opinberar eftirlitsreglur hélt í apríl, ef ég man rétt, mars eða apríl. Því miður bendir ekkert til þess að reglubyrðin sé hlutfallslega einfaldari, skulum við segja, í öðrum atvinnugreinum. Eiginlega má fullyrða með nokkurri vissu að almennt sé staðan hér á Íslandi sú að reglubyrði atvinnulífsins sé þyngri en í öðrum OECD-ríkjum. Þá er spurningin: Skiptir það einhverju máli? Þurfum við að hafa raunverulegar áhyggjur af þessari staðreynd? Já, alveg örugglega, vegna þess að regluverkið, þ.e. umgjörðin sem við búum íslenskum fyrirtækjum, er auðvitað spurning um samkeppnishæfni fyrirtækjanna gagnvart helstu samkeppnislöndum, bæði á útflutningsmarkaði og á innanlandsmarkaði. Það má t.d. nefna landbúnaðinn en einnig fleiri atvinnugreinar, ekki bara þjónustugreinar. Með því að setja íþyngjandi reglur og þyngri skattbyrðar líka, við skulum ekki gleyma þeim, allt spilar þetta hugsanlega saman, a.m.k. umfram það sem almennt gerist í ríkjum sem við berum okkur saman við, er aukin hætta á því að íslensk fyrirtæki og íslenskt launafólk verði hreinlega undir. Þetta er ekki bara spurning um samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs heldur spurning um lífskjör almennt. Þess vegna skiptir máli að við tökum tillögu eins og þá sem hér liggur fyrir alvarlega og fjöllum um hana, ekki í hálfkæringi heldur af þeim alvarleika sem nauðsynlegur er. Hið gleðilega er hins vegar, því að ekki er nú allt svart, að þessi vinna er að hluta til hafin. Það mætti ganga betur undan en menn eru þó byrjaðir. Þessi vegferð er hafin. Bara á síðasta ári tók hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sig til og felldi úr gildi tíu reglugerðir á sviði landbúnaðarmála, henti þeim bara út í hafsauga, og það hefur ekkert gerst annað en að líf íslenskra bænda varð aðeins léttara og einfaldara. Við sjáum líka á þingmálaskrá ráðherra sem liggur fyrir að stefnt er að því, í samræmi við stjórnarsáttmála, að ganga sæmilega rösklega til verka. Hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hefur boðað að í október verði lagt fram frumvarp um breytingar á samkeppnislögum sem skipta auðvitað máli. Við megum ekki gleyma því að samkeppnislögin eru ekki alveg einföld og þau eru á margan hátt gölluð. Þau eru líka umgjörð um atvinnulífið sem við þurfum að huga að. Þar hef ég ákveðnar skoðanir um hvernig samkeppnislögin eigi að vera úr garði gerð. Við sjáum til og ég hlakka til að fá að takast á við frumvarpið sem hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hefur boðað. Hann boðar einnig frumvarp í október um breytingu á ýmsum lögum er varða leyfisveitingar þar sem lagðar verða til breytingar á ýmsum lögum sem snúa að einföldun regluverks og leyfisveitinga, m.a. afnámi iðnaðarleyfis, verslunarleyfis, brottfalli úreltra laga o.s.frv. Hér er hæstv. ráðherra að stíga rétt skref í rétta átt, til að einfalda lífið. Hið sama á við um sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, sem í október mun leggja fram frumvarp um breytingu á ýmsum lögum um opinbert eftirlit, sem mun m.a. fela í sér að einfalda regluverk sem gildir um matvælakeðjuna, eins og þar segir, auk þess sem breytingunum er ætlað að stuðla að samræmdara og skilvirkara eftirlitskerfi fyrir matvælakeðjuna í heild sinni. Þá er með frumvarpinu einnig lagt til að Framleiðnisjóður landbúnaðarins og AVS-rannsóknasjóður í sjávarútvegi verði sameinaðir og að við taki nýr sjóður á breiðari grunni sem heiti Matvælasjóður. Þá er einnig boðað í febrúar á komandi ári frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum á sviði sjávarútvegs og landbúnaðar þar sem kveðið er á um og gert átak um einfaldara regluverk í þágu atvinnulífsins og almennings og lögð áhersla á skilvirka og réttláta stjórnsýslu. Frumvarpið mun fela í sér breytingar sem miða að því að einfalda regluverk og nema úr gildi lög á sviði sjávarútvegs og landbúnaðar sem eru úrelt. Hér er því verið að boða ákveðin skref sem falla akkúrat vel að þeirri þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur boðað að í janúar leggi hann fram frumvarp sem feli í sér brottfall hátt í 40 lagabálka á verksviði ráðuneytisins. Um er að ræða löggjöf sem ekki á lengur við sökum breyttra aðstæðna eða sökum þess að ráðstafanir sem lögin kváðu á um eru um garð gengnar. Allt er þetta til að einfalda lífið. Er nóg að gert? Nei. Þess vegna skiptir þessi tillaga máli. Þess vegna skiptir máli að við séum stöðugt vakandi og ræðum hvort við séum í hvert einasta skipti sem við ræðum lagasetningu, ég tala nú ekki um veitum síðan reglugerðarheimildir, að vinna í þágu annars vegar almennings og hins vegar atvinnulífsins. Hæstv. forseti. Ég fagna þess vegna þessari tillögu og mun leggja mig fram eins og mér er unnt við að efla umræðu í efnahags- og viðskiptanefnd og síðar, þegar efnahags- og viðskiptanefnd hefur lokið störfum, að stuðla að því að hér verði kannski aðeins líflegri og öflugri umræður og aðeins fleiri þingmenn í salnum vegna þess að hér er ekki um léttvægt mál að ræða. Þegar kemur að regluverki atvinnulífsins eru það alvörumál, alveg með sama hætti og þegar skattar og gjöld eru rædd, þó að sumir þingmenn gangi um þau mál eins og eitthvert hlaðborð.
Hæstv. og mjög svo virðulegi forseti. Ég er kominn í ræðu vegna þess að ef ég hefði farið í andsvar áðan hefði ég verið rekinn burtu. Hins vegar er nauðsyn að minnast aðeins á þetta mál sem er gagnmerkt og þarft. Það er nú einu sinni þannig, og það hefur komið fram hjá tveimur ágætum ræðumönnum á undan mér, að þegar svo er komið að Ísland er farið að skera sig úr í OECD-ríkjunum fyrir reglugerðarfargan er full þörf á því að gera áætlun eins og hér er gert ráð fyrir. Það var kannski eitt sem mér fannst að kæmi ekki fram í ræðum, þ.e. hvorugs þingmannsins hér áðan, og það er að umsjón með þeim reglugerðum, lögum og reglum sem við höfum á Íslandi krefst mikils mannafla. Það er þekkt að eftirlitsiðnaðurinn, sem við köllum svo, hér á Íslandi, þ.e. eftirlitsstofnanir, hafa bólgnað út mjög og væri full þörf á því að fá fram gagnmerkar tölur um hvernig sú þróun hefur verið. Síðan hefur komið fram, t.d. mjög vel hjá nýskipuðum ríkisendurskoðanda, sem var áður ríkisskattstjóri, að opinberir aðilar á Íslandi nýta netið ekki nægjanlega til að eiga samskipti, hvort sem er við einstaklinga eða fyrirtæki. Í því efni eru mikil tækifæri til að einfalda lífið, bæði þeim sem eru þiggjendur - eða þolendur - þeirrar þjónustu og/eða reglugerða sem um er að ræða sem og þeim sem vinna við þetta. Það er nú kannski ein upphrópun sem ég saknaði úr ræðu hv. þm. Óla Björns Kárasonar áðan, herkallið Báknið burt. Ég saknaði þess að heyra það ekki í annars ágætri ræðu hans, en auðvitað er það kannski það sem við erum að ræða hér einnig, að einfalda stofnanastrúktúr um leið og við einföldum regluverk sem um almenning og atvinnulíf gilda. Ég er þannig mjög stoltur af því að vera meðflutningsmaður að þessari tillögu og vona að hún fái gaumgæfilega athugun, væntanlega í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég vænti þess að hv. formaður þeirrar nefndar taki þetta mál mjög föstum tökum. Það hefur einmitt komið fram núna á fyrstu dögum þessa þings, m.a. á samráðsfundum með forsætisráðherra, að fyrir liggja nú þegar um 300 þingmál frá þingmönnum. Það er hins vegar ekki til nein statistík um hversu mörg mál, t.d. undanfarin þing, frá þingmönnum, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, hafa ratað alla leið í gegnum þingið. Ég held að það væri líka þarft fyrir okkur að vita það. Þess vegna legg ég ríka áherslu á það að þetta mál verði tekið mjög föstum tökum því það á sannarlega skilið að fara alla leið í gegnum þingið en sofna ekki í nefnd eða daga uppi einhvers staðar á leiðinni. Það er alveg ljóst að við stöndum frammi fyrir því að það er t.d. mjög flókið að stofna fyrirtæki. Í sumum greinum þurfa menn kannski að verða sér út um tug eða tugi mismunandi leyfa og leyfa áður en þeir geta farið af stað með fyrirtæki. Auðvitað er þetta hamlandi og rándýrt. Eins og fram hefur komið undanfarandi í ræðum þingmanna skerðir þetta samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. [[Gripið fram í.]]Það gerir það. Þannig að þetta þurfum við að gaumgæfa nú því að við erum náttúrlega í vaxandi samkeppni. Ísland sjálft stendur í vaxandi samkeppni við löndin í kringum okkur, hvað varðar mannafla og störf sem gefa vel af sér. Við þurfum náttúrlega að kappkosta að við séum ekki sjálf að búa til girðingar eða hindranir fyrir atvinnulíf og einstaklinga sem séu það hamlandi og það miklu meira íþyngjandi en í nágrannalöndunum að við séum við að bregða fæti fyrir einstaklinga og fyrirtæki sem vilja hasla sér völl, hefja hér starfsemi og starfa áfram. Þessi tillaga er náttúrlega mjög tímabær. Eins og fram kom í ræðu framsögumanns voru uppi fyrir 20 árum hugmyndir í þessa veru sem ekki hafa orðið að neinu enn þá. Þó að ég fagni því sem kom fram í ræðu hv. þm. Óla Björns Kárasonar áðan, um að ráðherrar séu í með í undirbúningi lagabálka sem eigi að einfalda regluverk, held ég engu að síður að full þörf sé á því að menn geri sér grein fyrir því hvernig ástandið er akkúrat núna, hvernig við eigum að bregðast við, hvenær og með hvaða hætti. Það er akkúrat það sem þessi þingsályktunartillaga gengur út á. Að því sögðu vil ég ítreka að ég æski þess og vona að tillagan fái vandaða meðferð í nefnd og komi aftur inn í þingsal til síðari umræðu og afgreiðslu og verði þannig skref í þá átt að íslenskt atvinnulíf verði þróttmeira og enn farsælla en nú er.
Herra forseti. Það er tvennt sem ég vildi nefna. Í fyrsta lagi varðandi kostnað atvinnulífsins. Ég hefði auðvitað átt að benda á það, en hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson vék að því, að samkvæmt skýrslu Hagfræðistofnunar, sem var unnin árið 2004, sem ég held að sé nýjasta og skásta skýrsla sem hefur verið unnin, var kostnaður atvinnulífsins á verðlagi ársins 2003 metinn um 7,2 milljarðar, þ.e. kostnaðurinn við að framfylgja þeim eftirlitsreglum sem gilda. Þetta eru u.þ.b. 15 milljarðar á verðlagi dagsins í dag. Frá þeim tíma hefur hins vegar umfang regluverksins aukist. Það er orðið flóknara o.s.frv. Ég hygg að óhætt sé að segja að það kosti atvinnulífið yfir 20 milljarða á ári. Sumt af því er nauðsynlegt, annað er það ekki. Eitt vil ég benda hv. þingmanni á. Ég er ekki alveg viss um að það sé endilega æskilegt að fjölga þingmannamálum sem ná í gegn. Ég er heldur ekkert almennt fylgjandi því að lagafrumvarp renni líkt og á færibandi í gegnum þingið og mér hefur aldrei líkað það þegar þingmenn koma á vori og hreykja sér af því að yfirstandandi þing hafi verið mjög afkastamikið og duglegt og afgreitt svo og svo mörg mál, 100 frumvörp og 50 þingsályktunartillögur o.s.frv. Ég held að efnisatriðin skipti máli. Það er efni frumvarpanna sem skiptir máli en ekki fjöldi þeirra. Það eru áhrif frumvarpa sem við samþykkjum eða fjöllum um, áhrif á einstaklinga, heimili og atvinnulíf, sem við eigum að spyrja um. En við spyrjum því miður sjaldan um þau.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar sem var sköruglegt eins og hans er von og vísa. Ég er hins vegar á öndverðum meiði við hv. þingmann um þingmannamál, hafandi verið þingmaður líka í stjórnarliði. Oft og tíðum koma nauðsynleg mál ekki fram vegna þess að þau henta kannski ekki í stjórnarsáttmála sitjandi ríkisstjórnar á hverjum tíma. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að þingmenn komi fram með merk mál. Við sem höfum verið að flytja þingmannamál þekkjum það að þurfa að flytja þau þing eftir þing, merk og mjög góð mál. Ég gæti nefnt tugi af þeim. Ég held að engum sé skaði gerður með þeim. Mörg af þeim málum sem t.d. við Miðflokksmenn höfum kynnt undanfarin tvö þing hefðu örugglega orðið til bóta ef þau hefðu gengið í gegn og orðið að lögum. Það er alveg klárt. Þannig að ég er ósammála hv. þingmanninum um að það eigi að vera einhver bremsa á að þingmenn komi með mál. Það er ekki þar með sagt að þingið eigi að vera einhver krani. Það er það vissu leyti því að hérna renna EES-gerðir í gegn eins og enginn sé morgundagurinn og enginn horfir á, jafnt stórar og smáar. Þrátt fyrir að beitt sé hóflegu andófi til að koma í veg fyrir verstu mistökin henda þau samt, hv. þingmaður, þannig að ekki er um það að ræða að við séum endilega á því að hér eigi mál að renna í gegn umræðu- eða umfjöllunarlaust. Alls ekki. Ég segi aftur: Ég held að mörg þau mál sem lögð eru fram af þingmönnum og jafnvel einstaka þingflokkum eigi sannarlega skilið að fara í gegn. Þetta mál er eitt af þeim og ég vona að hv. þingmaður sé sammála mér í því.
Herra forseti. Hv. þingmaður hefur eitthvað misskilið mig eða ég talað óskýrt. Ég leggst ekki gegn því að þingmenn leggi fram mál, þvert á móti. Ég held að það sé eftirsóknarvert. En það er ekki endilega eftirsóknarvert að þingið afgreiði hvert frumvarpið eða hverja þingsályktunartillöguna á fætur annarri á færibandi. Það er efnisinnihaldið sem skiptir máli. Forvitnilegt væri að fá úttekt á því hversu mörg frumvörp þingmenn leggja fram sem fela í sér aukin útgjöld, hærri skatta eða flóknara regluverk versus þau sem fela í sér lægri skatta, einfaldari reglur og minni útgjöld. Ég hygg að í seinni flokknum séu ekki mjög mörg mál, því miður. Það segir mér að við sem hér sitjum ættum að minnsta kosti að hugleiða - og þetta á líka við um stjórnarfrumvörp - hvort ástæða sé fyrir okkur að hreykja okkur hátt yfir að hafa afgreitt 10, 20, 30 frumvörpum fleiri á því þingi sem nýlokið er en árið á undan, að vísitala samþykktra frumvarpa hafi rokið upp, þegar liggur fyrir að líkur eru á að útgjöld hafi aukist, skattar hækkað og regluverkið allt orðið flóknara og erfiðara, lífið hafi ekki orðið einfaldara heldur aðeins þyngra og við lagt þyngri byrðar á fyrirtæki, einstaklinga og fjölskyldur. Markmið okkar er ekki að hámarka fjölda afgreiddra þingmála heldur hámarka það sem við getum gert [[Forseti hringir.]]til að gera líf einstaklinga og fyrirtækja einfaldara og þægilegra.
Hæstv. forseti. Þessa ræðu hv. þingmanns, sem ég þakka fyrir, hefði ég viljað heyra um daginn í umræðunni um þriðja orkupakkann. Þar var nú aldeilis verið að berjast á móti því að líf einstaklinga og fyrirtækja yrði flóknara og erfiðara en ella. Ég vildi óska þess að hv. þingmaður hefði hugsað sig vel um áður en hann galt jáyrði við því máli sem á eftir að hafa afleiðingar næstu áratugina til hins verra, ekki bara á okkar kynslóð heldur næstu kynslóðir. Þarna talaði þingmaðurinn aðeins í kross. Auðvitað er það rétt að frumvörp og þingsályktunartillögur eiga ekki að renna í gegn á færibandi. Að vísu gera þau það stundum líka vegna þess að stjórnvöld hvers tíma eru óskipulögð í framlagningu þingmála sinna og ég ætla bara að nefna eitt nýlegt dæmi sem er fjármálaáætlun, sú síðasta, og umræða um hana sem var í skötulíki. Eins má náttúrlega segja líka - og það er kannski kjarni í þessari tillögu hér - að búið sé að framselja mikið vald frá stjórnmálamönnum til embættismanna, og við getum bara nefnt fjárlög hvers árs. Ég held að hver einasti þingmaður ætti að líta í eigin barm eða horfa í spegil og hugsa með sér: Hafði ég áhrif til góðs í þessu fjárlagafrumvarpi? Ég er hræddur um að svarið sé nei í nánast öllum tilfellum. Ég vil líka benda á að síðustu tvenn fjárlög, sem hafa verið samin af excel-mönnum uppi í fjármálaráðuneyti, hafa verið tekin úr meðförum þingsins milli 2. og 3. umr. til að gera á þeim virkilega miklar breytingar sem varða bæði fólk og fyrirtæki án þess að þingheimur hafi fengið rönd við reist. Þannig að ég held að kjarninn í þessari tillögu hér sé að mörgu leyti sá að við þurfum að hafa bönd á kerfinu og fara að draga úr áhrifum þess en auka áhrif þeirra sem eru kjörnir til þess að hafa áhrif.
Herra forseti. Ég held að það sé alveg óhætt að segja og kemur kannski fáum á óvart að við í Viðreisn og þingmenn Miðflokksins séum ósammála um æðimargt. Um þetta erum við hins vegar sammála. [[Gripið fram í.]]Ég fagna þessu máli og tel það þarft og mikilvægt verkefni og get staðhæft að við í Viðreisn munum styðja brautargengi þess í þinginu. Ég er sjálfur í efnahags- og viðskiptanefnd þangað sem ég geri fastlega ráð fyrir að málinu verði vísað. Það er allt of lítið gert í þessum efnum, við erum allt of dugleg í þessum sal og í stjórnsýslunni almennt við að finna upp leiðir til að leggja nýjar reglur á fyrirtæki og fólk án þess að gæta að því að ekki sé um of þrengt að samkeppnishæfni og rekstrarskilyrðum fyrirtækja almennt. Það er alveg hárrétt sem kom fram í máli hv. þm. Óla Björns Kárasonar, lífskjör þjóðarinnar eru undir, sá þróttur sem er í atvinnulífinu til að skapa vel launuð störf og stuðla að mikilli og traustri velsæld til lengdar. Þetta er verkefni sem við eigum alltaf að vera í. Við eigum stöðugt að vera að endurskoða regluverkið með það fyrir augum að reyna að einfalda það og gera það skilvirkara. Eins mikilvægt og regluverk er til að tryggja að eðlilega sé unnið, að skattareglum sé fylgt, hugað sé að umhverfissjónarmiðum og öðru þvílíku, er íþyngjandi regluverk gríðarlega skaðlegt frjálsri samkeppni. Það gleymist oft í þessu samhengi að íþyngjandi regluverk er skaðlegast litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Það eru þau sem eiga erfiðast með að rísa undir slíku og í raun skapar íþyngjandi regluverk ákveðið samkeppnisforskot fyrir stór fyrirtæki. Þau eiga miklu auðveldara með að ráða sérfræðinga til starfa, vera með lögfræðinga á sínum snærum til að sigla fyrirtækjunum í gegnum flókið net regluverksins en lítil og meðalstór fyrirtæki gefast jafnvel einfaldlega upp fyrir ómöguleikanum. Þess vegna er mjög mikilvægt að huga stöðugt að þessu og auðvitað væri óskandi að núverandi ríkisstjórn hefði meiri áhuga á því að einfalda regluverk almennt. Þetta mál er náskylt máli sem ég lagði fram á Alþingi á síðasta ári. Það fól í sér svipað, að fá OECD til að vinna svokallaða samkeppnisúttekt á öllu okkar regluverki og lagaverki með það fyrir augum að afnema óþarfar reglur sem fyrst og fremst virka til þess að hamla frjálsri samkeppni á markaði. Árangur annarra ríkja af slíkri úttekt er ótvíræður og hefur markvert aukið hagvöxt í þeim löndum. Ég vona svo sannarlega að til þeirrar reynslu verði horft verði ráðist í endurskoðun sem þessa. Það sem er mikilvægt að gleyma ekki í þessu samhengi er samkeppnisvinkillinn sjálfur, að sérstaklega sé horft til regluverks sem hafi skaðleg áhrif á samkeppni. Okkur í Viðreisn greinir aðeins á við Miðflokkinn þegar kemur að ákveðnum atvinnugreinum eins og landbúnaði þar sem við höfum jafnvel reist upp hreinar samkeppnisskorður, jafnvel lögbundið samráð, ef svo mætti segja, eða veitt atvinnugreininni að talsverðu leyti undanþágu frá samkeppnislögum. Mér finnst mikilvægt þegar við horfum til slíkra þátta, þó að okkur greini oft á um markmið og tilgang slíks regluverks sem ég veit að er sett fram í góðum ásetningi, að verja íslenskan landbúnað, að við spyrjum líka: Getum við náð þeim markmiðum öðruvísi en að hamla frjálsri samkeppni á markaði? Frjáls samkeppni á markaði er einfaldasta og skilvirkasta leiðin til að tryggja hagsmuni neytenda, tryggja að vöruverð sé eins lágt og verið getur, öllum neytendum til hagsbóta. Þess vegna vona ég að þetta verkefni komist á koppinn hjá stjórnvöldum og að sérstaklega verði horft til þess með hvaða hætti megi afnema samkeppnishamlandi reglur. Einföld leið til að auka skilvirkni eftirlitskerfis og einfalda um leið starfsumhverfi fyrirtækja væri að sameina talsvert af þeim eftirlitsstofnunum sem við erum með þannig að þá verði á færri staði að leita og auka um leið leiðbeiningarskyldu þessara eftirlitsstofnana. Sérstaklega hafa stofnanir eins og Fjármálaeftirlitið og Samkeppniseftirlitið verið gagnrýndar mjög harðlega fyrir að neita jafnvel að leiðbeina fyrirtækjum um hvernig þau eigi að fara að þeim reglum sem gilda. Það er óþolandi viðmót eftirlitskerfis að neita að sinna almennri og eðlilegri leiðbeiningarskyldu gagnvart þeim fyrirtækjum sem starfa undir hatti þess. Á þetta tvennt mætti leggja sérstaka áherslu, hvernig við drögum úr og fækkum samkeppnishamlandi reglum og hvernig við getum síðan sameinað eftirlitsstofnanirnar. Það myndi um leið auka skilvirkni í ríkisrekstrinum almennt. Svo væri ágætisviðmið í þessum sal að við mæltum almennt ekki fyrir eða styddum nýjar reglur sem eru samkeppnishamlandi og hafa jafnvel þann beina tilgang að vera nákvæmlega það, samkeppnishamlandi og neytendum til skaða. Þetta mál er hið besta mál og ég vona svo sannarlega að það fái framgöngu í þessum sal.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um sjálfstætt eftirlit með starfsemi og starfsháttum lögreglu. Málið er endurflutt, það var lagt fram á 144. og 145. þingi en er nú endurflutt með lítillega uppfærðri greinargerð sem endurspeglar þá þróun sem hefur átt sér stað í málaflokknum undanfarin ár og ýmsar lagabreytingar. Við í Pírötum hugsuðum okkur að leggja þetta aftur fram á sínum tíma en þá voru sett lög um nefnd um eftirlit með lögreglu og við vildum sjá hver reynslan yrði af þeirri nefnd, sjá ársskýrslur þeirrar ágætu nefndar og reynsluna af henni og meta svo framhaldið. Á þeim tíma töldum við líklegt að það þyrfti meira en þá annars ágætu nefnd og fjalla ég aðeins meira um hana síðar. Fyrst skulum við hafa á hreinu hvað við erum að tala um. Ég vil lesa efni tillögunnar, svo það sé skýrt, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forseta Alþingis að leggja fyrir forsætisnefnd Alþingis að semja lagafrumvarp um sérstaka stofnun á vegum Alþingis sem hafi sjálfstætt eftirlit með starfsemi og starfsháttum lögreglu. Við undirbúning frumvarpsins verði m.a. litið til þess að stofnunin fái þau verkefni að: a. hefja athugun að eigin frumkvæði, b. taka við kærum einstaklinga sem telja lögreglu hafa brotið á réttindum sínum, c. rannsaka ætluð brot lögreglumanna í starfi, d. rannsaka tilkynningar um einelti og kynferðislega áreitni innan lögregluliða, e. rannsaka efni nafnlausra ábendinga innan lögreglu eða stjórnsýslu. Þá verði við undirbúning frumvarpsins metið hvort stofnunin geti einnig farið með ákæruvald í slíkum eftirlitsmálum. Í frumvarpinu verði kveðið sérstaklega á um sjálfstæði stofnunarinnar.“ Eins og heyrist fjallar tillagan um að sjálfstæð stofnun verði sett á fót. Stundum er í dægurmáli talað um innra eftirlit lögreglunnar sem mætti segja að væri nú þegar til staðar. Ég hygg að það sé vond þýðing úr bandarískum lögregluþáttum. Hér er um að ræða ytra eftirlit sem er ekki innan úr lögreglustofnununum sjálfum heldur stendur fyrir utan og er undirstofnun Alþingis eins og Ríkisendurskoðun eða umboðsmaður Alþingis. Slíkar sérstakar stofnanir undir Alþingi yrðu þá þrjár. Nú vísa ég í greinargerð hvað varðar umfjöllun um hvernig þessum málum er háttað í nágrannalöndunum. Það er með ýmsu móti en þó er skemmst frá því að segja að víða þykir eftirlitið ekki nógu sjálfstætt. Við skoðun á málinu erlendis kemur oft upp að það virðist þurfa mikið til svo það þyki trúverðugt að eftirlitið sé nógu sjálfstætt. Er þar um að ræða að starfsmenn slíkra stofnana eða nefnda eru oft fyrrverandi lögreglumenn og vel innviklaðir í þann heim. Margir telja það geta haft þau áhrif að trúverðugleiki eftirlitsins sé ekki jafn mikill og maður myndi vilja. Maður vill auðvitað hafa hann algjöran eða svo gott sem. Aðeins um nefnd um eftirlit með lögreglu sem nú þegar er starfrækt. Heimasíðu hennar er að finna á slóðinni nel.is. Þar er t.d. hægt að skoða ársskýrslur þeirrar ágætu nefndar. Hún var sett á fót fyrir örfáum árum, um svipað leyti og Píratar lögðu málið fram í annað sinn, og hefur það hlutverk að beina kærum og kvörtunum í farveg innan lögreglunnar og þess háttar en hún hefur sem dæmi ekki rannsóknarheimildir og getur ekki beitt viðurlögum. Hún kortleggur málin, veitir upplýsingar og gefur út ársskýrslur, sem eru fróðlegar, en hins vegar er hún mun minni en það sem hér er lagt til að verði sett á fót. Sem dæmi væri eftirlit þessarar stofnunar með lögreglu með því að verklagsreglur væru til og væru aðgengilegar. Hún hefði eftirlit með valdbeitingu lögreglunnar, sama hvernig sú valdbeiting er. Eins og við þekkjum af fréttum og sum okkar af persónulegri reynslu er valdbeitingin stundum umfram það sem kannski hefði þurft að vera, þ.e. ekki er gætt meðalhófs. Auðvitað er eilíft bitbein í störfum eins og lögreglan gegnir hvort meðalhófs sé gætt hverju sinni. Við verðum svo sem aldrei frjáls undan þeirri umræðu vegna þess að þetta er stofnun sem hefur heimild til að beita líkamlegu valdi og því fylgja alltaf slík matsatriði. Það verður aldrei algjörlega hárfín, skýr og svört lína um hvar þau mörk liggja eða nákvæmlega hvernig hefði átt að bregðast við undir hinum eða þessum kringumstæðum. Hlutirnir geta gerst hratt og óvænt á gólfinu, sem sagt úti í samfélaginu, þar sem valdinu er beitt. Stofnunin hefði eftirlit með húsleitum og símahlustunum. Lagðar hafa verið fram skýrslubeiðnir, ein nýlega af minni hálfu, um tíðni símahlustana, hversu oft þeirra sé óskað og hversu oft þær séu heimilaðar af dómurum. Margt má segja um það en ég ætla ekki að lengja þessa umræðu með því að fara mjög ítarlega út í þá sálma enda dugir að segja að það sé alveg þess virði og tilefni til að athuga betur hvort endilega sé alltaf tilefni til að beita slíkum úrræðum þegar beðið er um þau, sér í lagi að skoða einnig hvort fullfrjálslega sé farið með að samþykkja slíkar beiðnir af hálfu dómaranna. Hið sama á við um húsleitir. Ég verð eiginlega að tala líka sérstaklega um húsleitir og líkamsleitir. Aftur og aftur heyrast sögur af því að lögreglumenn séu staddir einhvers staðar, t.d. á skemmtun eða tónleikum, og óski eftir því við borgara að fá að leita á honum. Borgarinn segir nei eða hváir og þá er honum hótað því að hann verði færður niður á stöð og látinn bíða þar eftir að dómari úrskurði að heimilt sé að leita á borgaranum. Það er bara við tvennar kringumstæður hægt að leita á borgaranum, ef hann samþykkir það sjálfur eða ef dómari úrskurðar svo. Reyndin hefur hins vegar orðið sú að lögreglan á það til að hóta fólki, að mínu mati tilhæfulaust, því að fara með það niður á stöð og þar af leiðandi eyðileggja oft og tíðum alla skemmtunina, sér í lagi ef hún á sér stað úti á landi þar sem fjarlægðir eru miklar og tíminn er pínu dýrmætur, til að fá að leita á fólki. Þetta er nokkuð sem þarf líka að hafa eftirlit með. Svona atriði verða síðan aldrei alveg fullkomlega klippt og skorin reglum samkvæmt. Það þarf að hafa einhvers konar eftirlit með þessu vegna þess að lögreglan þarf að hafa heimildir til þess að fara með fólk niður á stöð og bíða þar eftir úrskurði dómara. Þetta þarf að vera svona en þá er mikilvægt að við séum alveg með á hreinu hvernig þessum völdum sé raunverulega beitt. Um það snýst málið, ekki það að lögreglan hafi of mikil völd í sjálfu sér. Þótt eflaust mætti færa einhver rök fyrir því í einstaka dæmum snýst þetta meira um að valdi sem lögreglan þarf að hafa sé beitt af þeirri næmni og kostgæfni sem við ætlumst til gagnvart frjálsum og sjálfstæðum borgurum sem vilja m.a. hafa friðhelgi sína í friði. Annað sem þessi stofnun myndi hafa eftirlit með væri handtökur. Það er kannski ekki skrýtið að þegar fólk er handtekið hafi það stundum eitthvað út á handtökuna að setja. Enn og aftur birtast eflaust í okkar ágæta samfélagi áhrif frá bandarískum bíómyndum þar sem rosalega mikið er lagt upp úr því að fólki séu lesin hin svokölluðu réttindi sem á ensku kallast „Miranda rights“. Að því er mér skilst er skylda lögreglumanna að útskýra fyrir fólki réttindi þess en það er alveg ljóst að hugmyndin um hvað það feli í sér er frábrugðin því sem borgarinn hér á landi býst oft við. Maður heyrir sögur af því að borgarinn spyrji ítrekað um eitthvað sem hann á alveg að fá að vita en það er látið eins og hann spyrji bara vegna þess að hann vilji vera með einhverja vitleysu. Það er ákveðið virðingarleysi gagnvart því að borgarinn hafi rétt á því að vita hluti sem lögreglumanninum finnst kannski augljósir en borgaranum ekki. Óháð því eru það réttindi borgaranna sem hafa yfirhöndina. Síðan er þarna vistun einstaklinga sem þarf að hafa eftirlit með líka. Reyndar er sem betur fer komið upp núna OPCAT-eftirlit sem er mjög jákvæð þróun en það er líka sjálfsagt að þessi stofnun hafi eftirlit með slíku. Þessi stofnun myndi taka við kvörtunum frá borgurum, félögum, lögaðilum eða í raun og veru hverjum sem er og hafa rannsóknarheimildir. Að lokum má nefna það sem er skilið eftir sem ákveðið útfærsluatriði handa forsætisnefnd til að setja í lagafrumvarpið eftir atvikum og það er hvort þessi stofnun ætti að fara með ákæruvald. Uppi eru spurningar um hvernig það samrýmist þrískiptingu valdsins og þar er fleira sem er alveg þess virði að athuga en er ekki skýrt kveðið á um í þessari tillögu heldur einungis að sú athugun fari fram. Að öðru leyti vísa ég til greinargerðarinnar hvað varðar efni tillögunnar. Hún er heldur ítarleg, upp á 15 blaðsíður. Ég hef ekki tíma, og ekki heldur vilja ef út í það er farið, til að fara yfir hana alla en ég vil líka að lokum segja að tillögur sem þessar eru þegar allt kemur til alls hugsaðar til að auka traust og viðhalda trausti til lögreglunnar. Við tökum því oft sem sjálfsögðum hlut í okkar litla og í öllum meginatriðum friðsamlega samfélagi að borgararnir treysti lögreglunni. Það er gott og blessað fyrir þá borgara sem treysta henni en ekki þá borgara sem treysta henni ekki. Margir borgarar treysta henni ekki, iðulega eftir samskipti sín við hana. Í þeirri umræðu er oft stutt í að þeir borgarar fái þann stimpil að þeir hafi eitthvað slæmt á samviskunni eða hljóti að hafa gert eitthvað af sér en sú orðræða og þau svör undirstrika nákvæmlega ástæðuna fyrir því að það þarf að vera sjálfstætt eftirlit með lögreglunni. Engu okkar er einfaldlega treystandi. Manneskjunni er einfaldlega ekki treystandi, það þarf alltaf að vera einhvers konar mótvægi og aðhald með öllum stofnunum sem fara með vald, þar á meðal Alþingi. Þess vegna erum við með þrískiptingu valdsins. Þess vegna höldum við kosningar. Þess vegna erum við með mun á því hvað framkvæmdarvaldið gerir, löggjafarvaldið og dómsvaldið. Þess vegna eigum við að vera með aðhaldsstofnun, eftirlitsstofnun, með því nauðsynlega fyrirbæri í samfélagi okkar sem lögreglan er. Það er sú stofnun sem getur farið með líkamlegt vald yfir borgaranum. Það er mikilvægt vald. Það er mikilvægt að lögreglan hafi þessar heimildir og það er í því ljósi sem þarf að vera eftirlit með þeim. Það er ekki áfellisdómur yfir lögreglumönnunum sjálfum og reyndar ekki áfellisdómur yfir einu eða neinu. Það er eðlilegt í lýðræðissamfélagi þar sem við metum frelsi borgaranna og friðhelgi þeirra mikils að við sýnum þá viðleitni í verki með því að tryggja aðhald og mótvægi gagnvart öllum þeim valdastofnunum sem við neyðumst til að setja á fót til að viðhalda friði og frelsi í samfélaginu.
Frú forseti. Þegar ég las yfir þetta mál var mér ekki alveg ljóst um hvað það fjallaði. Ég var að vonast til þess að ræða hv. þingmanns, sem var vissulega ágæt, myndi varpa ljósi á það, en hún gerði það reyndar ekki. Mér finnst svolítið athyglisvert að við erum að ræða um nýja stofnun. Við vorum rétt áðan að ræða nauðsyn þess að straumlínulaga ríkisrekstur en hér erum við að tala um nýja stofnun sem ég skil ekki betur - og þess vegna vil ég endilega að hv. þingmaður leiðrétti mig - en að eigi að taka að sér verkefni sem dómstólar hafa í dag, t.d. varðandi símhleranir, húsleitir og líkamsleitir. Ég átta mig ekki á því af hverju framselja þetta vald dómstóla. Erum við þá að búa til fjórða dómstólinn? Hvað á hann að heita og hvað á hann að gera að öðru leyti? Nú er starf lögreglumannsins flókið, ráðningarsamband hans við vinnuveitandann er líka flókið því að hann er skipaður embættismaður til fimm ára. Ef einhver stofnun, óháð vinnuveitandanum, á t.d. að fara að taka ákvarðanir um meint brot lögreglumanns í starfi skil ég ekki hvernig það á að ganga upp. Ég skil ekki heldur nauðsyn þess að einhver stofnun á vegum Alþingis, lögreglustofnun Alþingis, taki við því verkefni dómstóla, eins og ég sagði áðan, að samþykkja símhleranir og húsleitir. Mig langar til þess að spyrja: Hefur þingmaðurinn eða flutningsmenn einhverjar hugmyndir um það hversu fjölmenn þessi stofnun ætti að vera, hver rekstrarkostnaðurinn ætti að vera? Ætti að greiða hann úr ríkissjóði? Ætti þessi stofnun að taka við tilteknum [[Forseti hringir.]]verkefnum dómstóla?
Virðulegur forseti. Nei, hún myndi ekki taka við verkefnum dómstóla. Það er hins vegar ekki þannig að dómstólar geti í reynd haft það eftirlit með lögreglu sem hér er sóst eftir að verði viðhaft. Ég get því miður ekki að því gert, virðulegi forseti, ef tilgangur stofnunarinnar er hv. þingmanni óljós eftir ræðu mína og lestur greinargerðarinnar sem er nú heldur ítarleg, ég kann ekki að útskýra tilganginn betur. Hvað varðar dómstólana er ágætisdæmi, sem ég nefndi reyndar í ræðu minni, sem varðar hvernig hegðun lögreglumanna er stundum gagnvart líkamsleit. Það eru engin lög brotin þegar lögreglumaður hótar borgara að taka hann niður á stöðu og bíða þar eftir dómsúrskurði. Jafnvel óháð því hvort dómarinn segi síðan nei, það á ekki að leita á þessum einstaklingi, er samt alveg heimilt að fara með hann niður á stöð. Þannig er það verkfæri notað til þess að neyða borgarann, í reynd, miðað við aðstæður, til þess að samþykkja líkamsleit þegar hið rétta er að lögreglumaður á ekkert að vera að leita á borgara nema hann hafi til þess almennilegar ástæður. Vegna þessa fyrirkomulags, sem er óhjákvæmilegt og þarf að vera til staðar, geta lögreglumenn alltaf misbeitt valdi sínu með ýmsu geðþóttamati sem dómarar geta ekki tekist á við með því einfaldlega að hafna einni og einni líkamsleit. Svo spurði hv. þingmaður einnig um hversu fjölmenn sú stofnun yrði. Ég get ekki tilgreint neina nákvæma tölu. Hún yrði ekkert endilega mikið fjölmennari en t.d. nefnd um eftirlit með lögreglu. Það er hins vegar mikilvægt að þessi stofnun sé almennilega sjálfstæð og ekki t.d. undir dómsmálaráðuneytinu, að hún hafi rannsóknarheimildir og að hún hafi viðurlagaheimildir sem núverandi nefnd hefur ekki en ég sé ekki fram á að hún yrði viðamikil eða fjölmenn. Ég sé það ekki fyrir mér. Ég vona að þetta svari spurningum hv. þingmanns. En annars kem ég því bara að í seinna andsvari.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið en nei, hann svaraði ekki alveg því sem ég var að velta fyrir mér vegna þess að hann segir núna að þessi stofnun eigi ekki að skipta sér af úrskurðum um húsleitir og símhleranirnar en það reyndar kom fram, að mér fannst, í ræðu hans áðan og fyrra andsvari. Mér finnst eins og þessi tillaga sé sett upp út frá þeim forsendum að lögreglan sé hópur manna sem áreiti borgarana í landinu, sem er náttúrlega alls ekki upplifun þeirra sem til þekkja. Ég þekki ágætlega til í lögreglunni, er góðkunningi hennar og vann með henni í 11 ár. Ég veit ekki betur en að þar séu verkferlar mjög skýrir. Ég veit ekki betur en að menn gangi þar fram af ýtrustu hófsemi. Vissulega hefur andrúmsloftið og þjóðfélagið að mörgu leyti breyst til hins verra. Almennileg ástæða fyrir líkamsleit? Hver á að meta hvað sé almennileg ástæða fyrir líkamsleit? Er það t.d. almennileg ástæða fyrir líkamsleit þegar fíkniefnahundurinn gefur merki? [[Forseti hringir.]]Eða hvað eru almennilegar ástæður fyrir líkamsleit?
Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að hryggja hv. þingmann en það ofurtraust til lögreglunnar sem mér finnst birtast í orðum hv. þingmanns er einfaldlega ekki fyrir hendi alls staðar. Það er fullt af borgurum sem upplifir víst áreiti af hálfu lögreglumanna. Bara víst. Það þýðir ekkert að vera móðgaður yfir því, það er bara upplifun þeirra borgara og við því á að bregðast. Þessi tillaga er samt ekki lögð fram beinlínis á þeim forsendum heldur fyrst og fremst þeim forsendum að lögreglan er stofnun sem hefur heimildir til líkamlegrar valdbeitingar gagnvart borgurunum og getur gert þessa hluti og þarf að geta gert þá. Þá er eðlilegt að eftirlit sé með því valdi. Þetta er ekkert mikið flóknara en það. Hv. þingmaður telur lögregluna beita ýtrustu hófsemi. Eflaust oftast og vonandi oftast en ég hef bara orðið vitni að tilfellum þar sem svo er ekki og hef heyrt heilan haug af sögum þar sem svo er ekki. Það þýðir ekkert að vera móðgaður yfir því. Það er bara staðan sem ríkir alltaf þegar stofnanir hafa vald yfir borgurunum. Alltaf. Þess vegna eiga alltaf að vera aðhalds- og mótvægisstofnanir eins og sjálfstætt eftirlit með lögreglunni. [[Forseti hringir.]]Í því felst enginn áfellisdómur gagnvart lögreglunni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguræðuna. 'Ég spyr: Enn ein stofnunin? Hvernig á hún að ná markmiðum sínum? Það er augljóst að lögreglan er ekki á móti því að það sé haft eftirlit með henni því hún vill hafa traust. Það mikilvægasta til að halda trausti til lögreglunnar er að störfin séu rækt þannig að það myndist traust. Traust er það mikilvægasta sem lögreglan á. Lögreglumenn hafa það að markmiði að vinna starf sitt sem best og vona að félaginn sé ekki að gera eitthvað rangt sem skemmi fyrir hinum. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvað er það sem vantar upp á það eftirlit sem er núna? Við höfum ríkissaksóknara sem vinnur að verklagsreglum og leiðbeiningum með lögreglunni og gefur út fyrirmæli. Við erum með héraðssaksóknara sem fer með þessi mál og sér um að rannsaka þau. Við höfum þá núna 11 embætti. Ef embætti héraðssaksóknara er óhæft að einhverju leyti til að takast á við eitthvert mál er hægt að flytja það til annarra lögreglustjóra og svo höfum við dómstólana. Við höfum umboðsmann Alþingis. Þannig að við höfum fullt af leiðum til að hafa eftirlit með því hvernig framkvæmdin er. Við lærum náttúrlega af framkvæmdinni. Ef einhver gerir mistök er lært af þeim. Hvað vantar upp á? Af hverju þarf að búa til enn eina stofnunina? Eigum við ekki frekar að styrkja lögregluna og styrkja þessi ferli fremur en að eyða peningum og tíma í svona stofnun? Svo langar mig líka að benda á: Hvernig á að vera einhver þekking á rannsóknum í þessari stofnun ef það mega ekki vera lögreglumenn heldur einhverjir óháðir lögreglunni? Þar væri engin reynsla eða þekking á rannsókn mála.
Virðulegur forseti. Ég er ekki viss um að ég geti svarað öllum spurningum hv. þingmanns ítarlega, alla vega í fyrra andsvari. En það er rétt sem hv. þingmaður segir að lögreglan vill hafa traust. Það er alveg rétt og það er samdóma álit allra lögreglumanna sem ég talað við um þetta og allra sem þekkja til. Hv. þingmaður spyr hvað vanti upp á. Það eru jú ýmsar leiðir. Það eru ríkissaksóknari og héraðssaksóknari og innri ferlar hjá lögreglu og slíkt. En hv. þingmaður nefndi einnig umboðsmanns Alþingis. Það vill svo til að það var einmitt í bréfi umboðsmanns Alþingis árið 2013 þar sem því var varpað fram hvort ekki þyrfti meira eftirlit með lögreglunni. Í kjölfarið á þeirri umfjöllun var m.a. sett á fót nefndin um eftirlit með lögreglu sem er enn þá að störfum og hefur hún skilað tveimur ársskýrslum. Allt gott er að segja um störf þeirrar nefndar út frá hlutverkinu sem henni er ætlað samkvæmt lögunum. En það sést á skýrslunum að hún hefur ekki í fyrsta lagi fjárhagslega burði og í öðru lagi ekki heimildirnar til að kafa almennilega ofan í mál sem þarf að ræða betur og það sést í skýrslunum. Ég verð bara að vísa til skýrslna þeirrar nefndar til að svara hv. þingmanni með það. Síðan er líka hitt sem er pólitíska spurningin: Hversu mikið eftirlit viljum við hafa? Það er alltaf hægt að segja bara að það sé alveg nóg. Það er alltaf hægt að benda á að það séu til dómstólar í landinu og það sé ákæruvald hjá héraðssaksóknara. En er það nóg til þess að ná þeim áhrifum á störf lögreglunnar og traustsins til hennar sem við viljum fá? Ekki að mínum dómi. Ég heyri enn þá of margar sögur af því að lögreglumenn komi ekki fram með þeim hætti sem ég vil að lögreglumenn komi fram við borgara og mig og hv. þingmann og alla sem okkur þykir vænt um og fleiri til. Það er líka pólitíska spurningin á bak við þetta. Er að okkar eigin mati nóg að gert eins og staðan er í dag? Nei, ekki að mínu mati. Ég bendi fólki sem telur sig hafa orðið fyrir einhverju af hálfu lögreglunnar á þessa nefnd og ég hef hvatt fólk til að tala við hana. Ég verð að halda áfram í seinna svari mínu, virðulegi forseti, en það er ljóst af minni reynslu af samtölum við borgarana [[Forseti hringir.]]að fyrirkomulagið eins og það er í dag er einfaldlega ekki nóg.
Virðulegur forseti. Ég held að við skulum hafa alveg á hreinu við setjum ekki heilu stofnanirnar á fót og stýrum löggjöf eftir sögusögnum. Ég vil líka benda fólki á að valdbeiting, sem er eitt af hlutverkum lögreglu, mun aldrei verða vinsæl. Það er bara þannig. Það er eðli starfsins. En að sjálfsögðu þarf lögreglan að gæta meðalhófs í valdbeitingunni og þess vegna höfum við margháttaða ferla. Við höfum fullt af dæmum um það, allt of mörg að mínu mati - og þar má líka ræða, eins og fram hefur komið áður, húsbóndaábyrgð og annað slíkt - að lögreglumenn fá á sig dóma af því að þeir beittu ekki meðalhófi. Mér finnst kerfið virka. Hv. þingmaður lýsti því líka hér að umboðsmaður hafi bent á brotalöm og það var brugðist við strax. Eftirlitsnefndin var sett á fót. Embætti héraðssaksóknara var stofnað eftir það. Við tókum á þessu þannig að ég held að við séum að bregðast við og ég held að við séum í góðum málum.
Virðulegur forseti. Eins og ég fór yfir í ræðu minni biðum við með að leggja málið fram aftur einmitt vegna þess að nefnd um eftirlit með störfum lögreglu var sett á fót og við vildum sjá hver reynslan af henni yrði. Við sáum þó að hlutverk þeirrar nefndar væri ólíkt því sem við leggjum til. Við leggjum til eftirlit sem hefur rannsóknarheimildir og viðurlagaheimildir á meðan nefnd um eftirlit með lögreglu hefur þær ekki. Við biðum eftir ársskýrslum þeirrar nefndar sem eru komnar fram og við lásum þær og lögðum málið fram aftur, uppfært með hliðsjón af skýrslunum og reynslunni sem varð af því fyrirkomulagi - sem vissulega var afleiðing af áliti umboðsmanns Alþingis frá árinu 2013. Það að brugðist hafi verið við þýðir ekki sjálfkrafa að nógu vel hafi verið brugðist við. Það er svo einfalt. Það er ekki nóg að bregðast einhvern veginn við. Það er alla vega okkar pólitíska afstaða að það þurfi meira eftirlit með lögreglunni. Hvað varðar sögusagnirnar getur hv. þingmaður gluggað í þessar skýrslur. Það kemur alveg fram í orðum borgaranna þar líka að þeir telja þessa stofnun hafa alls konar heimildir sem hún hefur ekki. Þeir gera ráð fyrir að það sé meira eftirlit með lögreglunni og það sé hægt að gera meira en þeir upplifa að sé gert. Það eru ekki sögusagnir, það er frásagnir borgaranna. Þegar við höfum þær [[Forseti hringir.]]frásagnir gagnvart lögreglunni, með hliðsjón af skýrslunum og reynslunni og vissulega samtölum við borgarana, er að mínu mati rétt að bregðast við með tillögu eins og þessari.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum framsöguna og þakka honum þessa tillögu vegna þess að ég held að þótt ekkert annað komi út úr henni muni hún alla vega gefa okkur tilefni til að leggjast ærlega yfir reynsluna af þeim breytingum sem hafa orðið á eftirliti með lögreglu á undanförnum árum. Nefnd um eftirlit með lögreglu var skref fram á við en ég held að núna sé bara kominn góður tími til að taka stöðu á þeirri þróun og sjá hvernig við getum byggt kerfið þannig að það byggi upp traust á lögreglu og sjá til þess að störf hennar séu eins góð og unnt er. Mig langar að spyrja þingmanninn í fyrra andsvari út í afmörkun þeirra verkefna sem hann sér fyrir sér að fela þeirri stofnun sem hér er lögð til. Í stafliðum tillögurnar eru talin upp ýmiss konar brot á réttindum eða brot í starfi. Þetta eru alvarlegustu meinsemdirnar sem geta komið upp í þessu starfi sem eiga oft kannski réttari leið í gegnum dómskerfið. En tökum bara dæmi úr upphafi greinargerðarinnar: Hvað með beitingu lögreglu á skotvopnum án þess að eitthvert brot sé ætlað? Væri ekki eðlilegt að slík tilvik væru skoðuð sjálfkrafa, að í hvert sinn sem lögregla sæi ástæðu til að grípa til skotvopna vissu allir hlutaðeigandi að það yrði skoðað ofan í kjölinn eftir á af hlutlausum aðila? Hvað með framkvæmd hlerana? Þó að við séum með eitthvert kerfi utan um þær held ég að ástæða væri til að vera með sjálfvirkt eftirlit með hverju einasta tilviki til að tryggja að þessi heimild væri ekki ofnotuð, ekki bara þegar um er að ræða ætluð brot heldur almennt og alltaf.
Virðulegi forseti. Ég er að reyna að fletta upp í greinargerðinni til að finna nákvæmt orðalag en skemmst er frá því að segja að hugsunin með þessari tillögu er að eftirlitið myndi líka fela í sér eftirlit með beitingu skotvopna og vissulega framkvæmd hlerana og þess háttar, í raun og veru öllu sem varðar störf lögreglunnar gagnvart borgaranum. Vel á minnst, það á ekki einungis við um alvarleg brot heldur jafnvel hugsanlega sérstaklega þau sem eru ekki alvarleg. Alvarlegustu brotin koma fyrir ríkissaksóknara, fara fyrir dóm. Það eru til dómsmál þegar lögreglumenn brjóta af sér, beinlínis brjóta landslög eða því um líkt. Sum okkar vilja þó meira. Við viljum að starfshættirnir sjálfir séu til fyrirmyndar og að það sé brugðist við þegar þeir eru ekki til fyrirmyndar. Þá er ekki endilega um lögbrot að ræða eða að eitthvað hafi farið úrskeiðis heldur þarf að tryggja að ekkert hafi farið úrskeiðis þegar lögreglan á í hlut, t.d. alltaf þegar mannslát verður. Það þarf alltaf rannsaka það, alveg sama hvað. Jafnvel þótt engum detti í hug fyrir fram að neitt athugunarvert af hálfu lögreglunnar hafi átt sér stað er mikilvægt að það sé gert alveg skýrt. Í því felst líka hinn þáttur tillögunnar, sem mér heyrist á andsvörum annarra hv. þingmanna að hafi ekki verið alveg nógu ljóst og kannski er framsögu minni um að kenna, að þetta snýst líka um að vernda lögreglumenn fyrir því að verða fyrir óþarfri tortryggni. Eðli starfsins er þannig að það elur af sér tortryggni. Allt vald elur eðlilega af sér tortryggni og það er hægt að koma til móts við það með því að hlusta vel og bregðast við með ferlum sem veita aðhald og mótvægi. Það er það sem felst í tillögunni. Ég get ekki afmarkað nákvæmlega hvernig frumvarpið myndi líta út, enda fjallar tillagan um að forsætisnefnd semji slíkt frumvarp þar sem verði kannski farið af meiri nákvæmni út í það hvaða ramma eigi að sníða að þessu. Ég hygg af efni greinargerðarinnar, þótt ég geti ekki lesið orðrétt upp fyrir hv. þingmenn með þennan litla tíma, [[Forseti hringir.]]að skilaboðin ættu að vera skýr. Þetta er almennt eftirlit með lögreglu og allri þeirri valdbeitingu sem hún þarf að geta beitt í störfum sínum.
Virðulegur forseti. Ég þakka svar þingmannsins af því að það skýrði dálítið vel að texti tillögunnar sjálfrar er greinilega aðeins þrengri en ætlunin er. Þetta mætti laga í vinnunni fram undan til að skilaboðin til þeirra sem mögulega taka við því verkefni að semja frumvarp séu þau að við séum ekki bara að tala um ætluð brot, mögulega refsiverða háttsemi, heldur miklu víðara hlutverk. Hér hafa nokkrir gert það að umtalsefni hvort æskilegt sé að setja á laggirnar nýja stofnun. Mig langar aðeins að spyrja út í það líka, ekki vegna þess að ég sé eitthvað á móti því að setja á laggirnar nýjar stofnanir, heldur velti því bara fyrir mér hvort þessum verkefnum væri jafnvel ágætlega fyrir komið hjá umboðsmanni Alþingis, sérstaklega eftir að hann er tekinn við eftirliti með pyndingum í samræmi við OPCAT. Getur verið [[Forseti hringir.]]ákveðin sérþekking að myndast hjá umboðsmanni sem væri jafnframt hægt að nýta í þetta eftirlit?
Virðulegur forseti. Það er vel athugandi að skoða hvort tillögutextinn sé of þröngur. Það eitt að hann veki slíkar spurningar hjá hv. þingmanni segir okkur að það er vel athugandi að skoða það og þá útvíkka hann eftir atvikum. Þegar um 15 blaðsíðna tillögu er að ræða setur fólk kannski mesta púðrið einmitt í greinargerðina. Hvað varðar það hvort eftirlitið gæti átt heima undir umboðsmann Alþingis er það nokkuð sem við hugsuðum svolítið mikið um á sínum tíma og niðurstaða okkar varð sú að svo væri ekki. Það er fyrst og fremst vegna þess að umboðsmaður Alþingis hefur það vítt svið og tekur við kærum varðandi allt sem kemur frá framkvæmdarvaldinu og þótt víðar væri leitað. Í dag er það í eðli sínu þannig að þessi mál færu til umboðsmanns Alþingis en að okkar mati er við hæfi að hafa sérstaka stofnun um lögregluna vegna þess að hún hefur þetta sérstaka vald sem aðrar stofnanir framkvæmdarvaldsins hafa ekki sem er að beita fólk líkamlegu valdi. Á ensku er sagt að lögreglan hafi [[Forseti hringir.]]einkaleyfi á ofbeldi, óvarlega orðað, en hún hefur sérstakar tegundir af valdi og við töldum við hæfi að hafa sérstaka stofnun til að veita aðhald og mótvægi við það.
Frú forseti. Þetta hefur verið góð umræða en nauðsynlegt að ég komi hér upp vegna þess að í andsvörum áðan varð framsögumanni tíðrætt um að ég væri móðgaður fyrir hönd lögreglunnar. Ég er það reyndar ekki, ég ætti kannski að vera það en ég er það ekki. Það kom upp í huga mér, þegar ég var að hlusta á hv. þingmann áðan, og líka í andsvörum hans, að fyrir nokkuð mörgum árum kom fram á Alþingi frumvarp um starfsemi fasteignasala, og gott ef það var ekki samþykkt. Ég talaði við kunningja minn sem var fasteignasali og spurði hann út í þetta frumvarp og hann varð æfur. Hann sagði við mig: Þetta frumvarp er samið af fólki sem hefur aldrei keypt fasteign, aldrei selt fasteign, ætlar sér aldrei að kaupa fasteign eða selja fasteign. Hann sagði: Við samningu þessa frumvarps var einfaldlega ekki talað við nokkurn mann sem hafði vit á málefninu. Án þess að ég ætli að halda því fram að þeir sem sömdu þessa tillögu viti ekki hvað þeir eru að gera dettur mér í hug að spyrja: Var einhvern tímann talað við einhvern fulltrúa lögreglunnar um núverandi ástand, á meðan menn voru að hugsa þetta mál og semja þessa tillögu, þ.e. hvernig það horfir við lögreglumönnum, stjórnendum í lögreglunni, hvernig núverandi kerfi virka? Var einhvern tímann talað við einhvern úr þeim hópi sem þessari tillögu er beint að, ekki gegn heldur að? Í tillögunni er sagt, með leyfi forseta: „Þá verði við undirbúning frumvarpsins metið hvort stofnunin geti einnig farið með ákæruvald í slíkum eftirlitsmálum.“ Stofnunin á að rannsaka málin en hún á líka að ákæra í þeim. Það er ekki góð latína í mínum huga en allt í lagi og ég spyr: Sjá menn þetta svona fyrir sér? Á hún kannski að kveða upp dóma líka? Það væri náttúrlega fullkomið. Þá hefðum við bara einn rannsóknarrétt hér. Síðan finnst mér tillagan ruglingsleg, hún er bæði til þess að beina út á við, þ.e. til að taka við kærum einstaklinga sem telja lögreglu hafa brotið á réttindum sínum, en hún á líka að sinna kynferðislegri áreitni innan lögregluliðsins. Hún á að vinna bæði inn og út. Ég veit ekki betur en að reglur séu til og séu í gildi, það eru náttúrlega til verklagsreglur sem segja nákvæmlega til um það hvernig eigi að handtaka fólk og hvernig eigi að meðhöndla það í járnum. Það eru til verklagsreglur, sem voru meira að segja gerðar opinberar á Alþingi, af þáverandi dómsmálaráðherra, um valdbeitingu með skotvopnum. Nákvæmlega var upplýst um reglur ríkislögreglustjórans, hvernig þetta ætti að gerast. Þetta liggur fyrir. Ef lögreglan brýtur á borgurum úti í samfélaginu af ýmsum ástæðum hafa þeir einstaklingar leið til að koma sínum málum á framfæri. Við höfum dæmi um að lögreglumenn hafi verið færðir til í starfi, jafnvel sagt upp störfum eða að bundinn hafi verið endi á skipun þeirra. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því hvers vegna þessi tillaga kom fram. Eitthvert fólk á skemmtunum, jafnvel úti á landi - ég man eftir einu tilviki og ég verð þá bara leiðréttur ef það er rangt þegar gerð var dálítið af líkamsleitum á útihátíð vestur á landi sem var kvartað mikið yfir. Afskipti voru höfð af nokkrum tugum manna en vegna þeirrar líkamsleitar sem þá fór fram fannst þó nokkuð af ætluðum fíkniefnum. Ég man líka eftir öðru tilfelli á nýlegri útihátíð fyrir nokkrum árum þar sem lögreglumaður með fíkniefnaleitarhund fór um svæði þar sem gestir voru. Fíkniefnahundurinn „merkti tjöld“ sem gengið var fram hjá. Það var leitað í tjöldunum og undantekningarlaust fundust fíkniefni. Spurningin er: Er þetta áreitni af hálfu lögreglu? Á þessari útihátíð komu upp nokkrir tugir fíkniefnamála sem voru sem sagt brot, bæði var um að ræða neyslu- og söluskammta ef ég man rétt. Mér finnst að tillagan sé sett fram til að tortryggja lögregluna. Kannski er það bara ég sem er svona brothættur en ekki tillagan. Ég held samt að öllum sem vinna lögreglustörf sé ljóst hversu erfið þau eru. Lögreglumaðurinn þarf að taka ákvörðun á nánast engum tíma um hvað hann ætlar að gera. Ætlar hann að biðja um líkamsleit eða segja að hún standi fyrir dyrum? Ætlar hann að framkvæma handtöku? Hann þarf að taka ákvörðun á mjög stuttum tíma. Hann hefur bara þessa einu ákvörðun að taka, hvort hún er rétt eða röng kemur svo í ljós síðar. Auðvitað gaumgæfa menn mjög vel hvernig farið er fram. Mér hefur hins vegar dottið eitt í hug, og ekki bara dottið í hug, ég held að það liggi fyrir að málum hefur fjölgað undanfarið þar sem kvartað hefur verið yfir handtökum sem hugsanlega eru vegna þess að lögreglumenn eru nú fáliðaðri í útköllum en áður var. Það er t.d. gjörsamlega óþolandi hversu fáir lögreglumenn eru á höfuðborgarsvæðinu. Það vantar fjöldann allan af þeim. Í útköll sem fimm menn fóru í áður fara kannski tveir núna. Þetta hefur þau áhrif að það verða meiri átök milli lögreglu og borgara en áður var og það er vegna þess að meintur brotamaður hugsaði sig tvisvar sinnum um áður en hann hjólaði í fimm lögreglumenn en hann hugsar sig ekki eins lengi um í dag að berjast við tvo. Hvort handtakan er svo réttmæt eða óréttmæt kemur í ljós síðar. Ég veit ekki hvort fjöldi handtaka var gaumgæfður við samningu þessarar tillögu, hvort menn gerðu einhverja úttekt á öllum framkvæmdum handtökum lögreglu á landinu og skoðuðu hversu margar hefðu verið kærðar eða bornar brigður á. Það væri eitt vegna þess að við höfum apparöt hér á Íslandi sem gæta borgaranna gegn valdbeitingu. Þó að það sé ekki alveg að bera saman epli og epli höfum við eftirlitsstofnun hér, eða eigum að hafa, sem á að fara yfir það hvernig lánastofnanir koma fram við fólk sem er í kröggum og þó að í sögunum þar sé ekki líkamlegt ofbeldi eru þær ekki allar fagrar eins og við vitum. Auðvitað höfum við þennan mekanisma, afsakið, forseti. Ég gæti spurt hvort menn sem sömdu þessa tillögu hafi líka farið yfir það hversu mörg tilvik hafa komið í ljós þar sem lögregla hefur farið offari að mati þess sem rannsakaði, þar sem handtaka hefur verið ólögmæt. Við vitum að mönnum sem hafa setið í gæsluvarðhaldi eða verið handteknir ólöglega hafa verið dæmdar bætur, að því er talið er. Aðferðirnar eru til sem og viðurlögin þannig að það er kannski óþarfi setja upp sérstaka stofnun. Hvers vegna ekki að nota umboðsmann Alþingis? Það var fundið að því hér áðan, ef ég tók rétt eftir hjá framsögumanni, að í nefnd um starfsemi lögreglunnar væru fyrrverandi lögreglumenn. Ef ég ætti eitthvað sökótt við t.d. blaðamenn eða fasteignasala myndi ég gjarnan vilja að í siðanefndum þeirra væru blaðamenn eða fasteignasalar, einhverjir sem vita um hvað málið snýst. Ég veit ekki af hverju aðrir en lögreglumenn eða þeir sem hafa lágmarksþekkingu á lögreglustörfum, lögmenn eða einhverjir slíkir, ættu að sitja í svona nefnd sem er í gangi í dag. Ég get ekki betur séð en að tillagan sé sett fram til að tortryggja lögregluna, sem mér finnst vont, en hugsanlega útskýrir framsögumaður fyrir mér í andsvari að svo sé alls ekki.
Virðulegi forseti. Eins og gefur að skilja erum við hv. þingmaður alls ekki sammála um mjög margt hérna. Ég ætla að byrja á því sem ég er sammála um sem er það sem hv. þingmaður sagði um fámenni lögreglunnar. Það er til þess fallið að auka líkur á því að fólk beiti lögreglu einhvers konar ofbeldi. Ég hef margoft nefnt það í ræðum mínum og þetta er höfuðástæða þess að við verðum að fjármagna lögregluna nógu vel til að mönnun sé fullnægjandi og þetta gerist ekki. Þetta er eitt af stóru atriðunum í því að fyrirbyggja að lögreglan þurfi að beita valdi og hvað þá að hún telji sig þurfa að beita meira valdi en ástæða er til. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála þar og getum sameinast í slagnum þar. Nú endist mér sennilega ekki tíminn til að fara yfir allt sem við vorum ósammála um en ég ætla að reyna að forgangsraða aðeins. Hv. þingmaður spurði hvort við gerð þessarar tillögu hefði verið talað við talsmenn eða fulltrúa lögreglunnar. Svarið er já. Ég get ekki nefnt nöfn vegna þess að ég veit ekki hvort þeir einstaklingar kæri sig um að vera nafngreindir. Svarið er samt já, útfærslan kemur frá einstaklingum sem þekkja mjög vel til, hafa langa og ítarlega reynslu af lögreglustörfum hér sem annars staðar. Hv. þingmaður spyr hvort þessi stofnun eigi að kveða upp dóma. Svarið er nei. Spurningin um ákæruvaldið er ekki augljós en flutningsmenn langaði til að komast hjá tvíverknaði þannig að þessi stofnun væri ekki að rannsaka eitthvað og svo loksins þegar komið væri eitthvert mál þyrfti að fara með það í gegnum annað ferli. Vel má vera að það sé ekki við hæfi að hafa ákæruvaldið þarna, það er skilið eftir handa forsætisnefnd að kanna það eins og kemur fram í tillögutextanum. Hv. þingmaður nefnir þá skynjun sýna að tillagan sé sett fram til að tortryggja lögregluna. Ég tek hv. þingmann trúanlegan þegar hann segist ekki vera móðgaður fyrir hönd lögreglunnar. En það er nákvæmlega sú orðræða og þessi viðbrögð sem ég á við þegar ég tala um að menn séu móðgaðir yfir svona tillögu. Það er vegna þess að það er tilhneiging til þess að láta alltaf eins og lögreglan sé sjálfkrafa góði gæinn og að lögreglan beiti sér alltaf af ýtrustu hófsemd. Það birtist m.a. í orðræðu hv. þingmanns. [[Forseti hringir.]]Það er einfaldlega ekki raunveruleikanum samkvæmt, þetta er fólk og það er brigðult eins og við hin. Þetta er valdastofnun og það er sjálfsagt að hafa eftirlit með henni.
Frú forseti. Það gleður mig hástöfum og mikið að við hv. þingmaður skulum vera sammála um að það þurfi að fjármagna lögregluna betur en nú er gert. Ég treysti á að við fáum þá stuðning hans því að Miðflokkurinn mun vissulega, eins og áður, leggja fram tillögur um að fjármagna lögregluna betur en gert er. Ég treysti á að þá fáum við stuðning hv. þingmanns og jafnvel félaga hans líka. Það gleður mig líka að tillögusmiðir hafi verið í sambandi við menn sem þekkja til í lögreglunni. Það gleður mig mikið. Það breytir samt ekki því að mér þykir þetta sett fram með þeim hætti sem ég lýsti áðan. Það er engin móðgun í því, það er bara raunsæi. Ég segi aftur: Var leitað upplýsinga um það hversu mörg tilvik þetta eru af gerðum handtökum? Þá gætum við borið þetta saman við aðrar starfsgreinar þar sem mistök eru dýrkeypt. Við gætum gert það ef við ættum tölulegar upplýsingar um það. Tvíverknaður ef dómstóllinn er annars staðar? Já, því miður. Það er þannig líka að ef brotið er á okkur og við þurfum að fara í yfirheyrslu hjá lögreglu fórum við í biðröð hjá dómstólum, því miður. Það er tvíverknaður og hefur sárgrætilega komið fram í kynferðisbrotamálum, því miður. Málshraði þar er ómögulegur og búinn að vera í mörg ár og hefur hinar alvarlegustu afleiðingar. Það er tvíverknaður í því að hafa rannsóknarskylduna og ákæruna sér en við þetta búum við og í alvarlegri málum en þessu. Ég tel að það sé ekki til þess fallið að bæta úr. En auðvitað er gagnsemi þessarar tillögu sú að við tökum upp umræðu um störf lögreglunnar sem er mjög mikilvægt að við tökum. Ég held að ég komist ekki lengra að sinni en vonandi svarar hv. þingmaður því sem ég spurði áðan.
Virðulegur forseti. Fyrst um tvíverknaðinn, hann varðaði ákæruvald, ekki dómstóla. Ekkert dómsvald fylgir þessari tillögu, ég vil halda því alveg til haga. Ákæruvaldið er ekki dómsvald og það að sæta ákæru er ekki dómur andstætt því sem almenn orðræða bendir stundum til. Ég er vonandi ekki að leggja hv. þingmanni orð í munn en það er bara mikilvægt að þetta sé á hreinu. Þetta er tvennt ólíkt. Tölfræði um handtökur. Svarið er aftur: Já, það var tekið tillit til þess við uppfærslu tillögunnar. Sú tölfræði var ekki til þegar tillagan var upphaflega skrifuð. Síðan kom nefnd um eftirlit með lögreglu sem t.d. hafði það hlutverk að taka saman ýmsa tölfræði um þetta og hún er í skýrslu nefndar um eftirlit með störfum lögreglu sem finnst á nel.is. Þar koma t.d. fram 44 kvartanir um framkomu starfsmanna lögreglu, það var stærsti flokkur kvartana. Það voru 42 kvartanir um handtöku og var það næststærsti flokkurinn. Af þeim 42 voru 12 mál þar sem tilkynning barst frá héraðssaksóknara og svo er farið meira út í alla þessa tölfræði. Já, hún liggur fyrir og eftir skoðun á þessum skýrslum var það enn afstaða okkar í Pírötum að það ætti að vera sjálfstætt eftirlit með þessum málum. Það kemur einnig fram í skýrslunni að þriðji stærsti flokkurinn, þetta er fyrir 2018, varðar ætluð brot gegn þagnarskyldu og meðferð upplýsinga, þau voru samtals 16, og á árinu 2018 vísaði nefndin tveimur málum sem féllu í þennan flokk til saksóknara. Það þýðir að 14 mál fóru ekki til saksóknara og er nokkuð sem við eigum samt að hafa virkt eftirlit með. Nefndin er greinilega að fylgjast með því og býr til tölfræði og vísar málum áfram hér og þar en hefur ekki rannsóknarheimildir og hefur ekki viðurlagaheimildir sem hún ætti að mínu mati að hafa. Það þarf ekki að vera miklu stærri eða umfangsmeiri stofnun en mér finnst hún þurfa að hafa rannsóknarheimildir. Mér finnst hún þurfa að vera sjálfstæðari og mér finnst að hún eigi að hafa leið til að bregðast við þessu án þess að þurfa að stóla á viðbrögð annarra stofnana.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta svar. Mér er kunnugt um að lögreglan hefur komið sér upp búnaði, m.a. myndavélum sem lögreglumenn bera á sér, sem hægt er að nota sem gögn þegar um er að ræða handtökur. Ég man þá tíð þegar ég vann með lögreglunni að þá var í einhverjum tilfellum haft uppi um að borgararnir voru með ágreining um hvernig tiltekin atriði hefðu farið fram. Sá vettvangur var myndavélarvæddur og kærurnar hurfu nánast. Þar var allt tekið upp. Samskipti lögreglunnar og borgarans voru tekin upp á mynd. Það voru öryggismyndavélarmerki við vettvanginn og þetta hvarf. Þessi eftirlitsaukning verður örugglega til góða fyrir báða aðila og auðvitað eigum við að nota tæknina til að skera úr um svona mál. Ég bið hv. þingmann að taka ekki orð mín þannig að ég telji lögregluna hafna yfir gagnrýni eða lög og rétt, alls ekki, og að borgararnir hafi ekki rétt gagnvart lögreglu, alls ekki. Eins og ég sagði einhvern tímann í máli mínu er lögreglan fyrst og fremst til að gæta hagsmuna okkar borgaranna og veita okkur öryggi. Einn ágætur maður spurði mig fyrir nokkrum árum: Hvað varð um lögregluþjóninn? Nú heita menn lögreglumenn. Ég er alveg sammála honum um það, ég er mjög til í að taka aftur upp starfsheitið lögregluþjónn vegna þess að hann er til að þjóna okkur borgurunum, ekki satt? Það er líka það sem lögreglan er að gera sólarhringinn út allt árið um kring. Þó að ég sé ósammála þessari tillögu fagna ég því að hún sé komin fram af því að við tökum umræðu um þessi mál. Ég sit í forsætisnefnd og mun taka henni fagnandi þegar hún kemur þangað inn og taka vel á henni.
Frú forseti. Börnin okkar geta verið alls konar og þá þurfum við líka að byggja upp kerfi, skólakerfi og heilbrigðiskerfi, sem geta sinnt þörfum barna sem eru alls konar. Það er margt gott gert í íslensku skólakerfi í dag en það er líka eitt og annað sem er ósköp einfalt að laga. Þetta frumvarp gengur út á að undirstrika frelsi foreldra barna til að velja þann skóla og það kerfi sem hentar barni þeirra best. Við þingmenn Viðreisnar og hv. þingmaður Pírata Helgi Hrafn Gunnarsson lögðum frumvarpið fram á síðasta löggjafarþingi en málið hlaut ekki afgreiðslu. Við leggjum til breytingar á lögum um grunnskóla um lögbundin fjárframlög úr sveitarsjóði með það að markmiði að jafna stöðu foreldra, óháð efnahag. Það er náttúrlega lykillinn að þessu, að þegar foreldrum býðst valfrelsi sé það raunverulegt valfrelsi en ekki bundið efnahag, að valfrelsið gildi líka fyrir fólk sem er með lægri tekjur og í erfiðum aðstæðum. Þetta þarf að tryggja og það er hugsunin á bak við þetta frumvarp. Í gildandi lögum er framkvæmdin varðandi framlögin sú að sjálfstætt rekinn grunnskóli gerir þjónustusamning á grundvelli laganna og á þá rétt á framlagi úr sveitarsjóði til starfsemi sinnar vegna nemenda sem hafa lögheimili í því sveitarfélagi þar sem skólinn starfar. Samkvæmt ákvæðinu skal framlagið nema að lágmarki 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar allra grunnskóla sem reknir eru af sveitarfélögum á landinu á hvern nemanda samkvæmt útreikningi frá Hagstofu Íslands. Í lokamálslið ákvæðisins fer hlutfallið niður í 70% þegar nemendur eru orðnir 200 eða fleiri. Að mati okkar flutningsmanna er gildandi ákvæði 43. gr. b síst til þess fallið að létta greiðslubyrði foreldra og stuðla þannig að því að val þeirra á skólum fyrir börn grundvallist fyrst og fremst á faglegum forsendum en ekki kostnaði. Að sama skapi hafa slíkar takmarkanir að okkar mati hamlandi áhrif á framþróun annarra skólastofnana en þeirra sem eingöngu og alfarið eru reknar af sveitarfélögum. Við teljum mikilvægt - og það er m.a. það sem skýrslur frá OECD og fleiri erlendum greiningaraðilum sýna - að við þurfum að gera allt til þess að ýta undir nýsköpun, þróun og endurgjöf innan skólastarfsins. Það gildir auðvitað bæði um opinbert rekna skóla sem sjálfstætt rekna. Það er gríðarlega mikilvægt að sjálfstætt starfandi skólar hafi líka möguleika og svigrúm til að fara í skólaþróun og ýmsa aðra framþróun sem er mikilvæg fyrir nemendur þeirra. Óumdeilt er að þeim mun lægri sem framlög eru með hverjum nemanda, því meiri kostnaður fellur á foreldra. Þar af leiðandi getur sá kostnaður orðið nokkuð mikill áhrifaþáttur við val foreldra á skóla, meiri en aðrir þættir sem slíkt val ætti með réttu að grundvallast á. Við undirstrikum að val foreldra verði fyrst og fremst að grundvallast á því hvað henti barninu hverju sinni en ekki möguleikum foreldra til að velja á grunni fjárhags. Hærri framlög með nemendum eru einnig í samræmi við þá skoðun okkar að fé fylgi nemanda óháð eignarhaldi viðkomandi skóla. Við teljum að skólakerfið, líkt og heilbrigðiskerfið, sé í rauninni í grunninn opinbert rekið en það er hins vegar mismunandi eftir því hvort einkaaðilar geta komið að opinberri þjónustu eða eingöngu opinberar stofnanir. Það sjáum við t.d. í heilbrigðisgeiranum. Þó að einkareknar stofnanir eigi undir högg að sækja undir forystu núverandi ríkisstjórnar er það engu að síður mikilvægur þáttur að við viðurkennum að til þess að tryggja ákveðna grunnþjónustu, bæði í mennta- og heilbrigðiskerfinu, þurfum við að fá alla til þess að vinna að því að byggja upp gott og öflugt heilbrigðis- og menntakerfi. Það þýðir ekki að menn útiloki sjálfkrafa sjálfstætt starfandi aðila á grunni þess að þeir eru ekki starfandi hjá hinu opinbera. Framlögin komi frá hinu opinbera og við höfum skýrt skilgreind markmið og tryggjum jafnt aðgengi fyrir alla. Út á það gengur þetta frumvarp. Við viljum tryggja jafnt aðgengi og valfrelsi fyrir alla í skólakerfinu. Það er skoðun okkar flutningsmanna að núverandi 75% lágmark feli í sér ákveðna mismunun gagnvart foreldrum sem velja sjálfstætt rekna skóla fyrir börn sín, enda munu þeir greiða umtalsverð skólagjöld, ólíkt þeim foreldrum sem senda börn sín í opinbera grunnskóla. Að sjálfsögðu spilar margt inn í, eins og hefur verið í áraraðir, allt frá því að Ásdís Halla Bragadóttir var bæjarstjóri í Garðabæ og Garðabær tók þá ákvörðun að láta framlögin fylgja algerlega til sjálfstætt starfandi skóla eins og Hjallastefnunnar í Garðabæ og fyrir vikið ákvað Hjallastefnan að taka ekki skólagjöld, allt gert til þess að reyna að tryggja jafnræði. Því fer fjarri að við viljum reyna að koma í veg fyrir að sveitarfélögin móti sína stefnu en grunnforsendan verður samt alltaf að vera sú að við erum að móta kerfið fyrir börnin okkar sem hafa mismunandi þarfir. Jón getur plumað sig í þessu umhverfi meðan Gunna getur það ekki. Þá verðum við að geta haft ákveðna fjölbreytni í kerfinu sem sinnir bæði Jóni og Gunnu á þeirra forsendum og þá verðum við að ýta undir fjölbreytni í skólakerfinu. Það gerum við með því að tryggja gott utanumhald utan um skóla sem reknir eru af hinu opinbera sem og sjálfstætt starfandi skóla. Við viljum benda á að bæði í innlendri löggjöf sem og alþjóðasamningum er kveðið á um rétt barna til náms og frelsi foreldra til að velja skóla fyrir börn sín, aðra en þá sem stofnaðir eru af opinberum stjórnvöldum. Má í því samhengi m.a. vísa til 2. mgr. 3. gr. grunnskólalaga sem kveður á um skyldu foreldra til að gæta hagsmuna barna sinna á skólaskyldualdri sem og ábyrgð foreldra samkvæmt 19. gr. laganna á námi barna sinna. Skylda þessi í grunnskólalögum er samofin foreldraskyldum og forsjá barns eins og þær skyldur eru settar fram í barnalögum frá árinu 2003. Í 28. gr. barnalaga er kveðið á um inntak forsjár en í 2. mgr. ákvæðisins segir að foreldrum beri að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum. Þá segir í einnig að foreldrum beri að afla barni sínu lögmæltrar fræðslu og ala með því iðjusemi og siðgæði. Einnig beri foreldrum að stuðla eftir mætti að því að barn þeirra fái menntun og starfsþjálfun í samræmi við hæfileika þess og áhugamál. Þetta er ósköp einfalt. Þá ber í þessu samhengi einnig að vekja athygli á 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að öllum skuli tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Í 3. mgr. sama ákvæðis segir að tryggja skuli börnum í lögum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefjist. Auðvitað treystum við foreldrum barnanna í samvinnu og samráði við börnin sjálf til að velja hvað hentar börnunum best og þá verðum við að tryggja jafnræði, að tryggja valfrelsi. Út á það, enn og aftur, gengur þetta frumvarp. Af alþjóðasamningum sem Ísland er aðili að og varða réttindi barna og menntun má m.a. nefna viðauka mannréttindasáttmála Evrópu og samning Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Í þessu samhengi er rétt að ítreka sérstaklega ákvæði 3. mgr. 13. gr. síðastnefnds samnings þar sem segir: „Ríki þau sem aðilar eru að samningi þessum takast á hendur að virða frelsi foreldra og, þegar við á, lögráðamanna til þess að velja skóla fyrir börn sín, aðra en þá sem stofnaðir eru af opinberum stjórnvöldum, sem hafa sambærileg lágmarksmenntunarskilyrði og þau sem sett eru eða samþykkt kunna að vera af ríkinu og að ábyrgjast trúarlega og siðferðilega menntun barna þeirra í samræmi við þeirra eigin sannfæringu.“ Af framangreindu má því ráða að íslenska ríkinu beri skylda til að víkja til hliðar þeim hindrunum sem standa í vegi fyrir frelsi foreldra er viðkemur vali þeirra á menntun og fræðslu sem þeim finnst við hæfi með þarfir barnsins að leiðarljósi, algerlega óháð rekstrarformi skóla, efnahag eða öðrum atvikum. Núverandi lagaumhverfi er ekki til þess fallið að stuðla að slíku frjálsu vali óháð efnahag og öðrum atvikum á meðan mikill greinarmunur er gerður á framlagi eftir rekstrarformi grunnskóla, þ.e. eftir því hvort um er að ræða sjálfstætt rekinn grunnskóla eða opinberan. Þess vegna leggjum við til að hlutfallstala laganna verði hækkuð og lágmarksframlag sveitarfélags til einkarekinna grunnskóla hækki úr 75% í 90% í 200 barna skóla eða færri og fari úr 70% í 85% að vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar grunnskóla í landinu ef skólinn er með 200 börn eða fleiri. Auðvitað er þarna líka höfð hliðsjón af stjórnarskrárvörðum rétti sveitarfélaga til að ráða málefnum sínum sjálf. Ég man það alveg, ég var menntamálaráðherra þegar þessi ákvæði komu og þau voru nýmæli í lögum, að tryggja tilverurétt sjálfstætt starfandi skóla. Við tókumst á, og ekkert óeðlilegt við það, við Samband íslenskra sveitarfélaga sem taldi frumvarpið á sínum tíma ganga gegn stjórnarskrárvörðum rétti sveitarfélaga til að ráða sínum málefnum. Við höfðum fyrst og fremst að leiðarljósi að tryggja valfrelsið en líka að reyna að hlusta á þessi sjónarmið. Við sjáum núna ákveðna þróun. Nú hefur þetta ákvæði verið í 12 eða 13 ár í lögum og reynslan af því er góð. Sjálfstætt reknir skólar standa styrkari fótum í samfélaginu en áður. Engu að síður er ákveðin óvissa í þeirra rekstri líka. Ekki síst er ákveðin óvissa hjá foreldrum þegar þeir velja skóla fyrir börnin sín því að enn getur fjárhagur foreldra ráðið því hvaða skóla þeir velja. Við heyrum að það gerist. Það vil ég ekki sjá í íslensku samfélagi. Við þurfum að tryggja jöfn tækifæri fyrir alla, hvar sem þeir standa í samfélaginu. Við verðum að hafa í huga að um er að ræða lögbundin framlög sveitarfélaga með börnum, eins og ég gat um áðan, sem hafa lögheimili í viðkomandi sveitarfélagi og þeim ber skylda til að bjóða upp á námsúrræði fyrir. Þar af leiðandi er um að ræða börn sem sveitarfélögum ber að tryggja skólavist og standa straum af kostnaði við hana. Þannig að við segjum: Með þessu erum við enn frekar að styrkja og ýta undir fjölbreytni í skólakerfinu með því að styðja starfsemi sjálfstætt starfandi skóla á Íslandi og tryggja að sanngjörn framlög fylgi barni alveg óháð vali foreldranna og hvar það ber niður. Ég tel þetta vera skynsamlegt skref. Þetta er mikilvægt skref til að treysta grundvöll sjálfstætt starfandi skóla. Það er gríðarlega mikilvægt. Ég tel líka að sjálfstætt starfandi skólar hafi innan þeirra sveitarfélaga þar sem þeir starfa haft jákvæð áhrif á framþróun hjá öðrum skólum í viðkomandi sveitarfélagi. Ég held að það sé skemmtileg dýnamík sem þannig kemst inn í íslenskt menntakerfi og íslenskt skólakerfi. Við verðum að halda áfram að treysta grundvöllinn, viðurkenna sjálfstætt starfandi skóla. Við þurfum að tryggja fyrst og fremst að valfrelsið sé foreldranna, fyrir börnin okkar, eins og ég gat um áðan, sem eru alls konar og hafa alls konar þarfir. Þau eru mismunandi og við þurfum þess vegna að tryggja réttinn alls staðar í samfélaginu fyrir börnin okkar þannig að þau geti notið sín innan skólakerfisins á sínum eigin forsendum, ekki á forsendum kerfisins.
Virðulegur forseti. Mig langar mig aðallega að þýfga hv. flutningsmann um nokkrar tölur sem mér hefði þótt gagnlegt að hafa með málinu. Í fyrsta lagi er hér verið að lækka lágmarksframlag sveitarfélags til sjálfstætt starfandi skóla. Veit þingmaðurinn hvort sveitarfélög séu almennt bara að uppfylla lágmarkskröfuna eða hvort raunveruleg framlög sveitarfélaga séu einhver önnur en þau 75% eða 70% sem eru í gildandi lögum? Þetta er hið fyrra. Hið síðara er hvort hafi verið slegið á umfang þessarar breytingar, hvaða upphæðir sé um að ræða sem sveitarfélög þyrftu að leggja til sjálfstætt starfandi skóla ef þessi 15 prósentustiga hækkun með hverjum nemanda kæmi til framkvæmda.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessar spurningar og vil geta þess að t.d. Reykjavík hefur einmitt gert svolítinn skurk í þessu eftir að nýr meiri hluti myndaðist og tekið sérstaklega utan um sjálfstætt starfandi skóla, bæði leikskóla og grunnskóla. Hún hefur endurnýjað ákveðna þjónustusamninga við þá og reynt að koma til móts við foreldra sem eru með börn í slíkum skólum, hvort sem er á leik- eða grunnskólastigi. Það er afar mikilvægt. Sveitarfélög gera þetta á mismunandi hátt. Ég gat um áðan að Garðabær tók þá ákvörðun á sínum tíma að láta full framlög fylgja barni. Þetta er ekki viðbótarkostnaðar fyrir sveitarfélögin. Það er alltaf kostnaður við hvert barn þannig að þetta er ekki viðbótarkostnaður sem slíkur fyrir sveitarfélögin heldur er í rauninni verið að láta fjármagnið fylgja barninu. Mosfellsbær hefur líka staðið sig vel og reynt að ýta undir valfrelsi - af því að ég sé hér þingmann sem kemur úr Mosfellsbæ og hefur staðið sig með prýði í bæjarstjórn Mosfellsbæjar. Það eru misjafnar áherslur. Því er ekkert að leyna að mér fannst Reykjavíkurborg framan að vera svolítið treg gagnvart sjálfstætt starfandi skólum. Ég ætla ekki að segja að það hafi verið tabú en borgin var svolítið treg við að koma til móts við sjálfstætt starfandi skóla en það er sem betur fer að breytast og ég ætla bara að leyfa mér að þakka meiri hlutanum í borginni það, m.a. Pawel Bartoszek, að hafa fylgt því eftir. Framlögin munu með þessu hækka. Það sem hefur alltaf verið, bara frá því að við settum þetta inn í lögin á sínum tíma, er hvert miðgildið sé og við hvað eigi að miða. Það er alltaf umræða þegar kemur að fjármagni hjá hinu opinbera við hvað eigi að miða. Það þarf að finna sanngjarnt viðmið [[Forseti hringir.]]sem beinist fyrst og fremst að því að við tryggjum börnunum það val sem hentar þeim. Ég treysti sveitarfélögunum sem og ríkisvaldinu til að klára málið með þeim hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að leggja þetta frumvarp fram og sérstaklega fyrir ræðuna hennar sem gat að mörgu leyti verið töluð úr mínu hjarta. Það er augljóst að við höfum átt mikla samleið í pólitík í gegnum tíðina. [[Hlátur í þingsal.]]Ég fagna því að þetta frumvarp sé fram komið og öllu því sem fram kom í máli frummælandans, að hér erum við að tryggja jafnt aðgengi sem skiptir öllu máli fyrir menntakerfið okkar, jöfn tækifæri fyrir alla en jafnframt frelsi einstaklingsins til að velja það sem honum hentar best, hvort sem það kann í þessu tilfelli að vera börnin sjálf eða foreldrarnir sem bera hag barnsins fyrir brjósti. Það að við byggjum upp fjölbreytni í skólakerfinu okkar skiptir líka máli því að alveg eins og hv. þingmaður kom vel inn á eru ekki öll börn eins og þeim henta mismunandi leiðir til að nema. Fjölbreytileikinn ýtir líka undir ákveðna samkeppni sem er holl, jafnvel þó að um sé að ræða hina hefðbundnu skóla sem reknir eru af sveitarfélögunum. Það er alltaf gott að fólk sé mjög meðvitað um að vera á tánum, leyfi ég mér að orða það, og standa sig vel. Þannig aukast gæðin og þannig stuðlum við að betri skólum sem hlýtur að vera stóra málið í þessu öllu saman. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið þó að maður lengi hana raunverulega alltaf með því að koma upp í púlt. Mig langar að lýsa stuðningi við það að þetta frumvarp sé fram komið og ég vona að það fái góða og gagnlega umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd. Mig langar þó aðeins að benda á að þegar við erum að tala um prósentur, kannski fyrst að segja það af því að hv. þingmaður kom aðeins inn á það, að einmitt Reykjavíkurborg hefur svolítið setið eftir í gegnum árin ef miðað er við höfuðborgarsvæðið. Ég held að sveitarfélögin í kringum höfuðborgina hafi staðið sig miklu betur í að greiða með börnum sem hafa kosið að fara í sjálfstæða skóla. En það er gott að það sé bót á því. Prósentutölurnar, eins og ég hef skilið að unnið sé með þær - við erum að tala um að fara úr 75% í 90% og svo 70% í 85%. Það er gott og gilt því að mér finnst eðlilegt að fjármagn fylgi barni en þarna er miðað við meðaltal heildarrekstrarkostnaðar allra grunnskóla á landinu. Það er svolítið vítt. Ég þekki vel t.d. rekstur grunnskóla í Mosfellsbæ, stórra skóla, 600–700 barna skóla, mjög góða skóla, og það er ákveðin hagkvæmni í stærðinni og það geta meira að segja líka verið mikil gæði í því fólgin að hafa stórar einingar. Á ýmsum stöðum úti á landi er svolítið verið að berjast í bökkum. Ég er ekki að segja að skólarnir séu síðri þar en það er erfiðara að reka skóla þegar maður er með mun færri börn og erfitt að manna allar stöður. Það hefur eðlilega kallað á aukinn kostnað. Það má því velta fyrir sér hvort það eigi að horfa á einhverja aðra tölu en meðaltal yfir alla skóla í landinu. Kannski ætti að horfa á þá frekar svæðisbundið. Ég veit að við erum að vinna með þessar tvær prósentutölur, eftir því hvort það er undir eða yfir 200 barna skólum, af því að það er í lögum, en það hefur líka áhrif hvar menn reka skólana. Ég vildi bara benda á þetta og ég held að það sé mikilvægt að allsherjar- og menntamálanefnd fari vel yfir það. Þetta kemur líka inn á það þegar verið er að greiða með börnum sem eru að fara í skóla í önnur sveitarfélög, t.d. þegar foreldrar hafa skilið og börn eru með lögheimili á öðrum stað. Ég veit að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa til að mynda gert með sér ákveðið samkomulag um hvernig eigi að nálgast þau mál. Þetta er bara einn þáttur sem ég vildi benda á en ég fagna framlagningu þessa frumvarps.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að hafa snert á þeim þáttum sem við þurfum vissulega að skoða betur. Ég hef verið sammála því, það var gerð ákveðin málamiðlun á sínum tíma því að fólki fannst skrefið stórt að tryggja stuðning við sjálfstætt starfandi skóla á sínum tíma. Ég held að það sé kominn tími til að við skoðum nákvæmlega þessar forsendur og ég fagna miklum vilja hennar til að það verði skoðað. Ég hvet allsherjar- og menntamálanefnd til að gera það. Það skiptir máli að sjá hvernig sveitarfélögin hafa gert þetta og ég ítreka að ég held að það hafi verið gerð ákveðin bragarbót á þessu í Reykjavík. Meðal annars birti Pawel Bartoszek grein í dag þar sem hann undirstrikar að foreldrar eigi að hafa val og að sjálfstæðir skólar gegni mikilvægu hlutverki í menntakerfi höfuðborgarinnar og það verði að tryggja áfram að þeir geti unnið störf sín af metnaði og alúð. Það þýðir að þeir hafa m.a. aukið framlag til sjálfstætt starfandi skóla vegna frístundastarfs. Það skiptir sjálfstætt starfandi skóla gríðarlega miklu máli að á því sviðinu sé líka jafnræðis gætt fyrir utan að það er búið að gera mikinn skurk varðandi leikskólamálin. Ég vona að þetta sé eitt af þessum málum sem kljúfi ekki flokkana. Ég vona að þetta sé eitt af þeim málum sem við getum sameinast um að vinna betur. Ég held að það sé hægt að vinna aðeins betur með tölur, nýta reynslu, bæði skólafólks innan þingsins sem utan sem og sveitarstjórnarfólks hér innan sem utan. Það er óþarfi að búa til einhverja togstreitu. Ég held að við getum sameinast um að við verðum fyrst og fremst að tryggja áfram valfrelsi í þágu barnanna okkar og þannig getum við gert allt samfélagið og skólakerfið betra. - Ég þakka góðar undirtektir.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi Flokks fólksins til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð (skerðingarlaus atvinnuþátttaka öryrkja). Með leyfi forseta: Breyting á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007: „1.gr. Á eftir 22. gr. laganna kemur ný grein, 22. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Tilraun til starfa. Örorkulífeyrisþega er heimilt að afla sér atvinnutekna í tvö ár án þess að þær skerði örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót, tekjutryggingu og sérstaka uppbót á lífeyri skv. 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Réttur til að starfa án skerðinga vegna atvinnutekna stofnast við tilkynningu örorkulífeyrisþega til Tryggingastofnunar um að hann hyggist nýta þá heimild eða á síðari dagsetningu sem örorkulífeyrisþegi tilgreinir sérstaklega í tilkynningu sinni. Um tilkynningu fer skv. 52. gr. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er heimilt að skerða bótagreiðslur séu heildartekjur öryrkja hærri en meðallaun í viðkomandi starfsstétt samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands. Notast skal við nýjustu upplýsingar hverju sinni. Skal þá skerða þær greiðslur almannatrygginga sem örorkulífeyrisþegi á rétt á án tillits til atvinnutekna um 50% þeirrar fjárhæðar sem nemur mismun á heildartekjum örorkulífeyrisþega og meðallauna í viðkomandi starfsstétt. Skerðing samkvæmt ákvæðinu er heimil þrátt fyrir ákvæði b-liðar 2. mgr. 16. gr. og 4. mgr. 22. gr. Óheimilt er að afturkalla útgefið örorkumat á grundvelli starfsgetu örorkulífeyrisþega á því tímabili þegar hann nýtir sér heimild til að afla sér atvinnutekna án skerðinga skv. 1. mgr. Við endurmat örorku skal ekki litið til starfsgetu örorkulífeyrisþega á tímabilinu. Hafi umsækjandi áður nýtt sér heimild til að afla atvinnutekna án skerðinga getur hann sótt aftur um þá heimild átta árum eftir að tveggja ára tímabili skv. 1. mgr. lauk.“ Í II. kafla er breyting á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. „2. gr. Á eftir 3. mgr. 9. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. skal ekki telja til tekna atvinnutekjur lífeyrisþega undir meðaltekjum í viðkomandi starfsstétt samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands á því tímabili þegar hann nýtir sér úrræði 1. mgr. 22. gr. a laga um almannatryggingar. Notast skal við nýjustu upplýsingar hverju sinni.“ Lög þessi öðlast gildi í janúar 2020.“ Reglur gildandi laga um almannatryggingar eru torskildar og gjarnan reynist erfitt fyrir hinn almenna borgara að átta sig á verkan þeirra. Þeir öryrkjar sem fá greiðslu örorkulífeyris samkvæmt 18. gr. laganna vita þó að þeir eiga von á ýmiss konar skerðingum afli þeir sér atvinnutekna. Þá er örorkumat gjarnan veitt tímabundið og margir óttast skerðingu á bótum ef heilsu þeirra hrakar eftir að þeir hefja vinnu. Öryrkjar eiga ekki að þurfa að hafa áhyggjur af framtíðarhorfum sínum ef þeir gera tilraun til að hefja atvinnu á ný. Þvert á móti ættu þeir að eiga von á betri lífskjörum. Því er lagt til að öryrkjum verði veitt sérstök heimild sem þeir geti nýtt sér þegar þeir vilja reyna að hefja störf á ný eða auka starfsgetu sína. Fari svo að sú tilraun heppnist ekki þarf öryrki ekki að óttast frekari skerðingar lífeyrisgreiðslna eða endurmat örorku á grundvelli þeirrar tilraunar. Svipað úrræði skilaði góðum árangri í Svíþjóð þar sem um 30% þátttakenda sneru aftur út á vinnumarkaðinn eftir tilraun til starfa. Skiluðu sér sem sagt ekki aftur á örorku eftir tilraunina. Samfélagið hefur ríka hagsmuni af því að allir þegnar þess hafi hvata til að vinna og aukinn starfskraftur verður því samfélaginu til bata. Ríkissjóður fær skatttekjur af atvinnutekjum öryrkja og því koma skatttekjur að einhverju leyti á móti auknum greiðslum almannatrygginga. Andleg heilsa batnar gjarnan ef fólk getur tekið virkan þátt í samfélaginu og því er þessi tilhögun til þess fallin að bæta andlega líðan öryrkja og fjölskyldna þeirra. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að ný grein, 22. gr. a, bætist við lög um almannatryggingar sem heimili örorkulífeyrisþegum að sækja um undanþágu frá skerðingum lífeyris vegna atvinnutekna undir meðaltekjum í viðkomandi starfsstétt í tvö ár. Þannig skerðist örorkulífeyrir, aldurstengd örorkuuppbót, örorkustyrkur, tekjutrygging og sérstök uppbót samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð ekki vegna atvinnutekna á því tímabili sem örorkulífeyrisþegi nýtir sér úrræðið. Eftir sem áður skerðast greiðslur vegna annarra tekna örorkulífeyrisþega á tímabilinu. Ákveðin efri mörk eru þó á úrræðinu og miðast þau við meðaltekjur í viðkomandi starfsstétt. Þannig skulu bætur skerðast með tilliti til atvinnutekna sem nái umfram það viðmið. Til að koma í veg fyrir tvíverknað skatta og skerðinga er þó lagt til að sú skerðing megi ekki nema meira en 50% tekna sem örorkulífeyrisþegi nýtur umfram meðallaun. Svo að úrræðið hvetji til aukinnar atvinnuþátttöku er í 3. mgr. kveðið á um að ekki megi líta til atvinnuþátttöku á meðan örorkulífeyrisþegi nýtir sér úrræðið þegar örorka er metin að nýju og að jafnframt sé óheimilt að afturkalla útgefið örorkumat á grundvelli starfsgetu á meðan úrræðið er nýtt. Því þarf örorkulífeyrisþegi ekki að hafa áhyggjur af því að aukin atvinnuþátttaka kunni að leiða til réttindamissis ef honum hrakar og hann þarf að draga úr vinnu. Í 4. mgr. er kveðið á um hvenær örorkulífeyrisþegi megi nýta sér úrræðið aftur. Í 2. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 9. gr. laga um félagslega aðstoð til að tryggja að sérstök uppbót 2. mgr. 9. gr. þeirra laga skerðist ekki vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega sem gerir tilraun til starfa. Þetta frumvarp er eitt af fimm forgangsmálum Flokks fólksins í velferðarpakka flokksins. Meðflutningsmaður á frumvarpinu er Inga Sæland. Í þessu samhengi verðum við að átta okkur á því að að vísu hafa öryrkjar ákveðið frítekjumark, 109.500 kr. af tekjum sem þeir afla. En því miður verður að segjast eins og er að ef þeir fara upp yfir frítekjumarkið þá er aukin skattbyrði á hverja krónu eftir það, frá 70% og upp undir 100%, sem er bara hrein eignaupptaka. Að ætlast til þess að einhver leggi sig fram og reyni að vinna með þannig skattprósentu er auðvitað alveg fáránlegt vegna þess að það segir sig sjálft að ef maður fær ekkert fyrir sína vinnu og jafnvel tapar vegna kostnaðar við að sækja vinnu fer maður ekki af stað. Síðan skerðast allir flokkar einnig, t.d. styrkir og önnur réttindi öryrkja í almannatryggingakerfinu, í núverandi kerfi þegar fólk er að reyna að vinna. Það hafa verið skipaðar nefndir um endurskoðun á almannatryggingum, um atvinnu öryrkja. Nýjasta nefndin um endurskoðun almannatrygginga kom fram með starfsgetumat. Þar áður var nefnd Péturs Blöndals sem tók af sérstöku krónu á móti krónu skerðingarnar til eldri borgara og öryrkja og færði inn í grunnlífeyrinn. Í gegnum tíðina hefur þannig verið reynt að koma á starfsgetukerfi. Ef við hugsum okkur þá tilraun sem er verið að gera í sambandi við starfsgetukerfið sem við vitum að tekur mjög langan tíma að koma í gagnið og það verða margar hindranir í vegi við að koma því kerfi í gagnið, þá er þetta frumvarp mjög gott til að gefa þeim öryrkjum sem geta unnið og vilja vinna tækifæri til að gera það á eigin forsendum, án þess að ríkið sé að anda ofan í hálsmálið á þeim og segja þeim hvað þeir eigi að gera og hvaða vinnu þeir geti unnið og hvernig. Þarna er verið að gefa þeim öryrkjum sem vilja vinna og geta unnið eitthvað tækifæri til að finna sér vinnu, þeir vita hvað þeir geta unnið við, reyna á sig til að sjá hvað þeir eru færir um að gera á eigin forsendum, án þess að eiga á hættu, eins og kerfið er í dag, að fá ekkert fyrir sinn snúð fyrir að reyna að vinna og í öðru lagi að þegar þeir koma út á vinnumarkaðinn og ráða ekki við vinnuna detti þeir inn í kerfið aftur með tilheyrandi erfiðleikum við að komast aftur inn. Kerfið er ótrúlega ósveigjanlegt við að hleypa fólki inn aftur eins og það er uppbyggt. Tökum sem dæmi einstakling sem er á örorku, hefur lent á örorku fertugur og er á örorkubótum. Við verðum að átta okkur á því að viðkomandi er alltaf á bótunum, ríkið þarf alltaf að borga viðkomandi sínar bætur mánaðarlega. Það er því svolítið furðulegt að ef þessi einstaklingur ætlar að reyna að vinna skuli ríkið reyna, bara leyfa sér, að refsa fyrir svoleiðis tilraun. Það segir sig sjálft að um leið og viðkomandi vinnur, hversu lítið sem það er, skilar hann alltaf skatti til baka. Það hlýtur alltaf að vera jákvætt. Þess vegna hef ég aldrei skilið og mun aldrei getað skilið kerfi sem letur fólk og reynir að koma í veg fyrir að það vinni á þeim forsendum að það sé á bótum og ríkið borgi því. Þá þarf ríkið hvort sem er að borga áfram, hvort sem fólk er að reyna að vinna eða ekki. En um leið og það reynir að vinna fer það að skila einhverju til samfélagsins. Mestu munar þó um það hve miklu þetta skilar til þeirra sem geta þetta. Það segir sig sjálft að það er enginn þarna úti sem vill ekki vinna heldur getur viðkomandi ekki unnið og fær engu um það ráðið hversu mikið hann getur nýtt sér sína orku. Eftir að maður er kominn upp yfir frítekjumarkið er 70% skattur að lágmarki. Af hverjum 100.000 kr. þarf viðkomandi öryrki, eftir að frítekjumarkinu er náð, að skila nær 70.000 í skatt til baka. Hann fær að halda 30.000 kr. Ef við setjum þetta í samhengi er hátekjuskattur í dag um 46%. Hátekjumaður í sömu aðstöðu fengi að halda eftir 54.000 kr. en öryrkjar 30.000 Ef við sjáum sanngirni í svona er það bara stórfurðulegt vegna þess að þetta getur ekki verið sanngjarnt á einn eða neinn hátt. Þess vegna ber okkur að sjá til þess að lágmarki að skatturinn sem viðkomandi borgi sé eingöngu 37% og að hitt skili sér til viðkomandi eins og fyrir flesta vinnandi. Í þessu frumvarpi erum við samt með hatt eða mörk. Segjum að einstaklingur sem hefur verið í vinnu í ákveðinni starfsstétt en geti ekki unnið sína vinnu tímabundið ákveði að láta reyna á vinnu eftir að hafa verið á örorku um einhvern tíma. Hann fær starfið sem hann hafði áður stundað og nær að vinna. Segjum bara að upp kæmi sú staða að hann gæti unnið fulla vinnu við það starf tímabundið. En þá myndi byrja að skerðast þegar bætur hans frá ríkinu og launin næðu meðallaunum viðkomandi stéttar. Það myndi aldrei koma upp sú staða að hann væri vinnandi við hliðina á öðrum einstaklingi í sömu stétt og fengi mun meira fyrir sína vinnu en hinn einstaklingurinn sem er í fullri vinnu. Þannig að við erum að reyna að búa til kerfi sem er ekki mannfjandsamlegt eins og gömlu kerfin eru, kerfi sem væri mjög gott sem millistig meðan verið er að reyna að koma á mannsæmandi endurhæfingarkerfi fyrir öryrkja þar sem þeir hafa val um það hvort þeir fari í nám eða vinnu á eigin forsendum. Fyrsta skrefið í þessu öllu saman er hvort vinnan sé til fyrir viðkomandi. Þess vegna er mjög þægilegt og gott að hafa þetta frumvarp og vonandi verður það samþykkt. Þá hafa öryrkjar tvö ár til að ákveða sig, reyna að finna vinnu, reyna sjálfir og vonandi skilar það þeim árangri að þeir sem vilja, geti unnið. Í framhaldi af þessu vísa ég málinu til velferðarnefndar og vona að tekið verði vel í það og að við getum komið því aftur inn í þingið, helst til samþykktar.
Virðulegi forseti. Ég þakka mínum góða þingflokksbróður og framsögumanni frumvarpsins fyrir framsöguna. Ég verð nú að segja að ég er einstaklega stolt af því að loksins skulum við mæla fyrir frumvarpi sem við höfum stefnt að frá því að við komum inn á Alþingi Íslendinga. Ég hef ítrekað staðið í þessu ræðupúlti og lýst hugmyndum okkar um að hver og einn sé bærastur til að meta sína eigin starfsgetu, umfram bírókrata úti í bæ sem eigi að setja okkur öryrkja í starfsgetumat eftir dúk og disk, en það hefur nú verið við frekar dræmar undirtektir, verð ég að segja. Ef þið sæjuð það, ágætu landsmenn, sem eruð að horfa á okkur hér og nú í þessum ágæta ræðustól, er ekki nokkur einasta sála í þingsal nema hæstv. forseti og starfsmaður þingfundaskrifstofu. Ég held því að þessi málaflokkur sem hefur verið hjartans mál Flokks fólksins hljóti ekki neina sérstaklega athygli [[Gripið fram í.]]almennt - nema hvað hér kemur hv. þm. Vilhjálmur Árnason og bara þýtur inn í salinn. Vertu velkominn. Staðreyndin er sú að það sem við erum að leggja til er ekkert nýtt af nálinni. Við erum ekki að finna upp hjólið heldur líta til annarra landa. Við erum að líta í kringum okkur og sjá hvernig hlutirnir hafa gengið fyrir sig annars staðar. Í Svíþjóð kom t.d. glögglega í ljós að 32% þeirra einstaklinga sem reyndu fyrir sér á vinnumarkaði skiluðu sér ekki aftur inn á bótakerfið. Nú hefur verið mikið ákall, sérstaklega hjá hæstv. fjármálaráðherra sem fórnar höndum yfir því hversu mikið öryrkjum fjölgar og hvernig í veröldinni fara eigi að því að fækka þeim. Ég hef gjarnan sagt að það séu nú kannski ýmis önnur ráð til en að fleygja okkur fyrir björg - og þetta er eitt af þeim, úrræðið sem við tölum fyrir hér og nú þar sem einstaklingurinn sjálfur fær tækifæri til að meta sjálfan sig til þeirrar vinnugetu sem hann hugsanlega hefur. Það teljum við vera í anda alls annars sem við gjarnan boðum, frelsis, að reyna að styrkja einstaklinginn og ná fram því besta sem hugsast getur. Þegar hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson nefnir að frítekjumark öryrkja sé 109.000 kr. skulum við átta okkur á því að um leið og við förum að vinna, þrátt fyrir frítekjumarkið, er sérstaka framfærsluuppbótin bara farin. Maður bara borgar hana til baka. Ef maður byrjar að vinna í september og fær 100.000 kr. fram að jólum, fer eitthvað umfram, þó að það séu ekki nema 100.000 kr., þarf maður að borga framfærsluuppbótina til baka allt árið. Punktur og basta. Og þetta er nákvæmlega sú reynsla sem ég hef upplifað sjálf. Þetta kerfi sem við búum við í dag er skúmaskotakerfi sem hvetur alla sem mögulega geta reynt að afla sér tekna til að koma sér út úr fátæktargildrunni til að vinna svarta vinnu. Er það það sem við viljum, virðulegi forseti? Er það virkilega það hvatakerfi sem við sýknt og heilagt sendum skilaboð um út í samfélagið? Væri ekki nær að taka utan um þennan þjóðfélagshóp, þá sem mögulega geta unnið? Við tölum mikið um nýgengi örorku en í þeim hópi eru margir ungir karlmenn á aldrinum 18–25 ára gamlir, sérstaklega þeir, sem er virkilega sorglegt. Í mjög mörgum tilfellum eru þessir einstaklingar líkamlega vel á sig komnir en eiga erfitt andlega. Margir hverjir eru að koma úr neyslu og reyna að ná sér upp úr erfiðleikum sem þeir hafa gengið í gegnum og gengur bara ekki allt of vel að fóta sig úti í samfélaginu. Einstaklingar sem leggjast í þunglyndi og vanlíðan og eiga mjög erfitt því að það er sannað mál að því lengur sem við erum frá því að taka þátt í samfélaginu, því líklegra er að við lokumst af til lengri tíma, hvort heldur sem það er eftir slys sem við erum lengi að ná okkur af - og því lengri tími sem líður, því erfiðara verður fyrir einstaklinginn að koma sér aftur út í samfélagið. Það er bara staðreynd. Ég er ekkert að koma með nein ný vísindi. Það er athyglinnar virði að við erum búin að mæla fyrir öðru frumvarpi, eða réttara sagt eru ríkisstjórnin og hæstv. félagsmála- og barnamálaráðherra með það mál núna, þar sem við vorum ítrekað búin að benda á að þótt hætt yrði að skerða aldraða vegna launatekna myndi ríkissjóður alveg örugglega ekki tapa. Allir útreikningar sem við höfðum frá sérfræðingum bentu til þess að ríkissjóður myndi frekar hagnast. Það væri lýðheilsumál að eldri borgarar gætu mögulega fengið að vinna lengur. Nákvæmlega það sama á við um öryrkja. Hugsið ykkur hvað það væri frábært ef við, Alþingi Íslendinga, gætum hvatt þennan þjóðfélagshóp til dáða, komið fólkinu okkar út í vinnu, a.m.k. þeim sem eru bærir til þess og hafa líkamlega burði til þess. Við getum hjálpað þeim út í lífið aftur og um leið værum við að fækka öryrkjum í orðsins fyllstu merkingu. Ég átta mig ekki á þessari þrákelkni. Ég átta mig ekki á því af hverju kerfið er svona ofboðslega þungt í vöfum. En um leið get ég ekki annað en bent á að heyrst hefur úti í samfélaginu þegar þessi mál ber á góma: Ætlið þið virkilega að gera það að verkum að öryrkinn fari að græða á því að fara að vinna og fái líka framfærslu Tryggingastofnunar? Það er eiginlega þyngra en tárum taki ef fólk sýnir svona neikvæðni og heldur virkilega að við boðum fulla vinnu öryrkjans og fulla framfærslu hjá Tryggingastofnun. Það er alrangt og ég hvet alla þá sem yfir höfuð hafa einhvern áhuga á því að setja sig inn í málin að lesa þetta frumvarp, lesa greinargerðina og skoða það sem við höfum fram að færa - en fyrst og síðast að hlusta á það sem við erum að segja því að við erum að segja satt. Ég er verulega stolt af því að við séum þó búin að mæla fyrir frumvarpinu. Ég hvet ykkur hins vegar sérstaklega til að fylgjast með hvernig því verður tekið, hvernig almennt verður tekið utan um þau fimm forgangsmál sem Flokkur fólksins mun mæla fyrir núna hverju á fætur öðru, og bera það síðan saman við þau stóru orð sem oft hafa verið höfð í frammi í kosningabaráttunni um hvernig allt eigi að laga, allt skuli bæta, öllu breyta og allir ætli að gera allt fyrir alla. Hér erum við að berjast fyrir þá sem höllustum fæti standa í samfélaginu, þá sem eru með lægstu launin, þá sem varla draga fram lífið dag frá degi. Við erum að tala um þann hóp hér og nú. Ég ítreka að ég er afskaplega ánægð með að við skulum vera búin að mæla fyrir málinu. Flokkur fólksins segir það sem hann meinar og meinar það sem hann segir: Allt það sem við höfum boðað munum við koma fram með, alveg sama hvernig aðrir taka því og hvort þeir hjálpa okkur að koma því í gegn eða ekki. Venjulega erum við tilbúin að setja öll okkar mál í hendurnar á ríkisstjórninni og gefa henni kost á því að útfæra þau og hrinda þeim í framkvæmd þannig að þegar upp er staðið væri það ekki bara Flokkur fólksins heldur við öll, eins og ég hef gjarnan sagt, sem tækjum saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum; við öll sem sýndum þjóðinni og sönnuðum fyrir henni að við gætum unnið saman að góðum málum, staðið saman í gegnum þykkt og þunnt og verið saman þegar það skiptir virkilega máli. Og þannig held ég - eða ekki held, þannig í raun finnst mér það vera í hjarta mínu - að Alþingi Íslendinga eigi að vinna, þó að upp komi alls konar pólitískt hártog og eitt og annað, og er það náttúrlega eðli málsins samkvæmt akkúrat eins og það á að vera, þó að við hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson séum kannski ekki alveg orðin nógu flink í því enn þá. En við lærum hratt enda höfum við gengið í gegnum ýmislegt misskemmtilegt og stundum svolítið bratt. En við erum bjartsýn og brosandi og nú er hv. velferðarnefnd komin með þetta frábæra mál í fangið. Þar er mikið af góðu fólki sem ég vona að sé tilbúið til þess að rýna djúpt í rökin sem fylgja því, horfa til frænda okkar í Svíþjóð og sjá hvort við séum nokkuð í bullinu. Við erum að segja satt og það sem er eiginlega það besta við málið, eins og kom fram í framsögu hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar rétt áðan, er að ef þessir einstaklingar geta fengið vinnu og treysta sér til að vinna munu þeir greiða staðgreiðslu af sínum launum. Virðulegur forseti. Ég held að það sé kannski ekkert frekar um þetta að segja nema bara að þetta er mál nr. tvö sem Flokkur fólksins mælir fyrir af fimm mála forgangsmálapakkanum okkar sem við köllum velferðarpakka Flokks fólksins. Og svo bara þakka ég fyrir í bili - er það ekki, Guðmundur?
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stimpilgjald sem fjallar um kaup einstaklings á íbúðarhúsnæði. Þetta er í fimmta sinn sem málið er lagt fram en upphaflega flutti málið núverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, og hefur hún verið fyrsti flutningsmaður að málinu hingað til, en við sem flytjum það núna eru Vilhjálmur Árnason, Óli Björn Kárason, Páll Magnússon, Njáll Trausti Friðbertsson, Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Ásmundur Friðriksson og Jón Gunnarsson. Eins og áður segir hefur málið verið lagt fram áður og hefur það verið til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd en ekki náðist að klára það fyrir þinglok og þess vegna er það flutt aftur nú. Umsagnir sem bárust um málið á 149. löggjafarþingi voru almennt jákvæðar gagnvart efni frumvarpsins og breytingu þess á fyrirkomulagi stimpilgjalda. Með frumvarpinu er lagt til að stimpilgjald vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði verði afnumið. Einstaklingum ber nú almennt að greiða 0,8% stimpilgjald vegna kaupa á íbúðarhúsnæði en þó er veittur helmingsafsláttur þegar um fyrstu kaup er að ræða. Verði frumvarpið að lögum mun gjaldið falla alfarið niður vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði og undanþágan verður ekki bundin við fyrstu kaup. Markmið frumvarpsins eru að auðvelda fólki að afla sér íbúðarhúsnæðis og auka skilvirkni og flæði á markaði með íbúðarhúsnæði. Mikil þörf er á að auðvelda fólki eins og frekast er unnt að eignast íbúðarhúsnæði, einkum við aðstæður á borð við þær sem nú ríkja á húsnæðismarkaði. Sýnt þykir að stimpilgjald hafi áhrif til hækkunar fasteignaverðs, dragi úr framboði og rýri hlut kaupenda og seljenda. Af framangreindu má ætla að afnám stimpilgjalds af fasteignaviðskiptum muni auðvelda verðmyndun á húsnæðismarkaði með tilheyrandi aukningu á framboði sem hefur verið með minnsta móti undanfarin ár. Ég vil geta þess að hér erum við að leggja áherslu á stimpilgjald vegna kaupa á íbúðarhúsnæði. Margir, þar á meðal sá sem hér stendur, myndu náttúrlega helst vilja að lög um stimpilgjöld féllu alfarið á brott. Þetta er villandi nafn, stimpilgjald, en gjöld eru almennt þannig að þau eiga að standa undir þeim kostnaði sem verður til af þeirri þjónustu sem veitt er, en þar sem þetta er föst prósenta og langt frá þeim veruleika, sérstaklega núna í stafrænum heimi, er undarlegt að svona mikill kostnaður sé við þessa eignaumsýslu. Þetta er ekkert annað en eignaumsýsluskattur sem er mjög ósanngjarn og ætti að falla niður. En við höfum ákveðið að fara þá leið að fókusera á húsnæðismálin og það harmónerar við annað sem núverandi ríkisstjórn vinnur að. Fyrst vil ég nefna einföldun regluverks. Þetta kemur inn á það og einfaldar þessi viðskipti og verður þá einni hindrun færri í höndum fólks. Það hefur alveg komið ljóst fram að ríflegur meiri hluti eða nánast allir sem eru á húsnæðismarkaði vilja vera í eigin eign. Það er almennt þannig að fólk vill búa í sínu eigin húsnæði. Fyrir þá sem eru kannski með lægsta hlutfall af eigin fé og eru að kaupa sína fyrstu eign getur stimpilgjald komið eins og skrattinn úr sauðarleggnum þegar búið er að ganga frá viðskiptunum, að þurfa þá að borga stimpilgjald. Það getur því verið mjög erfitt fyrir þá sem eru á lægri mörkunum að fjármagna fasteign sína. Það mun að sjálfsögðu hjálpa ungu fólki, og þeim sem hafa minna á milli handanna, sem er að kaupa sína fyrstu fasteign að þurfa ekki að fá þennan bakreikning eins og margir upplifa það oft. Ég tel því að þetta mál sé mjög mikilvægt. Þetta tengist mörgum málum á þingmálaskrá félagsmálaráðherra sem eiga að aðstoða fólk, t.d. fyrstu íbúðarkaupendur og líka þá sem hafa ekki átt fasteign í fimm ár, þetta hjálpar þeim. Ég vil einnig benda á þingmálaskrá fjármálaráðherra sem gerir ráð fyrir að afnema stimpilgjöld af viðskiptum með skip. Það er líka hluti af ástæðunni að vera ekki að taka of stóran hlut í einu, en það vildi ég helst. Ég vænti þess að málið fái góðar undirtektir meðal þingheims og fái skjóta og góða afgreiðslu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég tel þetta vera akkúrat mál sem skjóti styrkari stoðum undir það sem við erum að vinna að hér, að auðvelda fólki að eignast húsnæði, hjálpa þeim sem hafa minna á milli handanna, einfalda regluverk og gera líf fólks almennt betra og sanngjarnara. Það er hlutverk okkar stjórnvalda. Ég hef því mikla trú á að málið fái greiða leið í gegnum Alþingi Íslendinga.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um samvinnufélög, lögum um einkahlutafélög, lögum um hlutafélög og lögum um sameignarfélög. Flutningsmenn þessa frumvarps eru sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Halldóra Mogensen, Inga Sæland, Þorsteinn Sæmundsson og Þorsteinn Víglundsson. I. kafli er um breytingu á lögum um samvinnufélög, nr. 22/1991, með síðari breytingum, og hljóðar 1. gr. þannig: „Við 77. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Samvinnufélagaskrá getur lagt dagsektir á samvinnufélag sem fer ekki að ákvæði 4. málsl. 1. mgr. 27. gr. Greiðast dagsektirnar þangað til samvinnufélag tilkynnir samvinnufélagaskrá að hlutfall hvors kyns sé ekki lægra en 40%. Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 100.000 kr. á dag. Við ákvörðun um fjárhæð dagsekta er heimilt að taka tillit til fjárhagslegs styrkleika félags. Dagsektir renna í ríkissjóð og eru aðfararhæfar. Ráðherra er heimilt að setja nánari ákvæði um ákvörðun og innheimtu dagsekta í reglugerð.“ Ég vil undirstrika að það sem kemur hér á eftir, í 2.–4. gr., er sami texti og í 1. gr. en varðar breytingu á fleiri lögum. Það er sami texti og lesinn var hér á undan í II. kafla, breyting á lögum um einkahlutafélög, nr. 138/1994, með síðari breytingum, og hann á líka við um III. kafla frumvarpsins sem varðar breytingu á lögum um hlutafélög, nr. 2/1995, með síðari breytingum. Í kafla IV um breytingu á lögum um sameignarfélög, nr. 50/2007, með síðari breytingum, vísa ég einnig til þess texta sem í upphafi var lesinn með hliðsjón af þeim lögum sem breytingarnar ná til. Í 5. gr. frumvarpsins segir: „Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2021.“ Hér er greinargerð með þessu máli sem er endurflutt frá síðasta þingi. „Sambærilegt frumvarp var lagt fram á 149. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Í frumvarpinu er lagt til að það varði dagsektum ef ekki er farið að ákvæðum laga um kynjahlutföll í stjórnum hlutafélaga. Málefni þetta var til umræðu í atvinnuveganefnd á 148. löggjafarþingi og þá fundaði nefndin m.a. með fulltrúum Félags kvenna í atvinnurekstri sem vísuðu til þess að staða mála hér á landi væri óviðunandi hvað varðar hlutfall kvenna í stjórnum félaga. Með lögum nr. 13/2010, um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, voru lögfest ákvæði um kynjahlutföll í stjórnum hlutafélaga. Ákvæðin öðluðust gildi 1. september 2013 þannig að gefinn var rúmur aðlögunartími. Með lögum nr. 49/2011 var gerð sambærileg breyting á lögum um sameignarfélög og lögum um samvinnufélög. Í ákvæðunum felst að þar sem starfsmenn eru fleiri en 50 að jafnaði á ársgrundvelli skuli hvort kyn eiga fulltrúa í stjórn þegar hún er skipuð þremur mönnum en þegar stjórnarmenn eru fleiri en þrír skuli tryggt að hlutfall hvors kyns sé ekki lægra en 40%. Í Noregi voru samþykkt lög um kynjakvóta í stjórnum stærri hlutafélaga árið 2003. Þar var kveðið á um fjölda fulltrúa af hvoru kyni í samræmi við fjölda meðlima stjórna og að hlutur hvors kyns í stjórn skyldi vera að lágmarki 40% í stjórnum sem teldi fleiri en níu einstaklinga. Eftir innleiðingu norsku laganna hækkaði hlutur kvenna í stjórnum hlutafélaga úr 6% árið 2002 í 40% árið 2011. Hlutfall kvenna í stjórnum stórra fyrirtækja í Noregi hækkaði úr fjórðungi stjórnarmanna árið 2004 í 36% árið 2006 og náði 42% árið 2009. Samkvæmt Sissel Jensen, norskum hagfræðingi, er aukinn hlutur kvenna meðal þeirra sem fá hæst laun bein afleiðing kynjakvótans. Konur fá frekar tækifæri til að vera meðal æðstu stjórnenda þegar stjórnin sjálf er skipuð bæði körlum og konum. Þessar niðurstöður koma heim og saman við tilgang laganna, þ.e. að fleiri konur fá tækifæri til áhrifa í viðskiptalífinu. Þrátt fyrir að Ísland hafi fylgt nokkuð fast á eftir fordæmi Noregs með lagasetningu um kynjakvóta í stjórnum félaga hefur ekki náðst sami árangur á Íslandi. Gefinn var rúmur aðlögunartími fyrir gildistöku ákvæða um hlutfall kynja í stjórnum en hlutfallið hefur ekki jafnast og ákvæðum hefur í reynd ekki verið fylgt. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands voru konur 26,2% stjórnarmanna fyrirtækja sem greiða laun og skráð voru í hlutafélagaskrá í lok árs 2018. Þá var hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja með yfir 50 launþega 33,5%. Hafa þessi hlutföll staðið nokkurn veginn óbreytt frá árinu 2014. Flutningsmenn telja tímabært að skýrt verði kveðið á um það í lögum að heimilt sé að leggja dagsektir á þau félög sem ekki fara að ákvæðum um hlutföll kynja í stjórnum svo að markmið þeirra nái fram að ganga. Þrátt fyrir að um töluvert inngrip sé að ræða telja flutningsmenn að nauðsynlegt sé að grípa til slíkra aðgerða til að ákvæði um kynjahlutföll í stjórnum samvinnufélaga, einkahlutafélaga, hlutafélaga og sameignarfélaga nái markmiði sínu. Jafnframt sé löggjafanum heimilt, þrátt fyrir eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, að setja athafnafrelsi nauðsynlegar skorður séu fyrir því eðlilegar og málefnalegar ástæður.“ Ég tel að þetta mál ætti að fara hratt og vel í gegnum þingið núna. Það fékk umfjöllun á síðasta þingi í efnahags- og viðskiptanefnd og umsagnir bárust. Það er breiður vilji fyrir því innan þingsins, tel ég, að þetta frumvarp nái að verða að lögum. Þingmenn frá öllum flokkum flytja frumvarpið nú í annað sinn og það er þrýstingur frá aðilum úti í þjóðfélaginu, Félagi kvenna í atvinnurekstri og fleiri jafnréttissinnum í samfélaginu. Við það verður ekki unað að lögum um hlutföll kynja í stjórnum frá árinu 2013 sé ekki framfylgt sem skyldi. Við sem setjum lög teljum auðvitað rétt og skylt að þeim sé framfylgt og í þessu máli var góður aðlögunartími að því að undirgangast hin nýju lög á sínum tíma. Núna er líka gefinn rúmur aðlögunartími og umræða var um þetta mál á síðasta þingi. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að lögin öðlist gildi eftir rúmt ár, þann 1. janúar 2021, svo að ég tel að öll þau fyrirtæki sem hafa ekki þegar uppfyllt þau skilyrði sem eru í þeim lögum sem við vísum til hafi nægan tíma til þess að gera betur og ég hef ekki trú á nokkru öðru en að þau vilji gera betur. Ég held að það verði ekki vandræði með að fá hæfar konur til þess að gegna stöðum í stjórnum fyrirtækja. Allir vita að góð blanda kvenna og karla er oft það sem gerir gæfumuninn í stjórn fyrirtækja, í viðskiptalífinu og hvar sem er í samfélaginu. Við þurfum að vinna saman og unga fólkið þarf að hafa fyrirmyndir, hvort sem er í stjórnmálum, atvinnulífinu, viðskiptum eða hvar sem er í samfélaginu. Þetta er hluti af því að líta á það sem eðlilegan og sjálfsagðan hlut að konur og karlar deili ábyrgð og séu í forystu fyrirtækja. Með því eru miklu meiri líkur á að launajafnrétti og annað jafnrétti sem konur, og karlar líka, hafa barist fyrir náist, að við náum því fram að virkja kraft kvenna og horfa til þess að það er ávinningur fyrir fyrirtæki og atvinnulíf að framfylgja þessum lögum, treysta konum og virkja kraft þeirra í stjórnum fyrirtækja. Ég treysti því að vel verði unnið að þessu máli í efnahags- og viðskiptanefnd og það náist að afgreiða það á 150. löggjafarþingi.