Svo háttar til um 2. til og með 7. dagskrármálið að of skammt er liðið frá útbýtingu þeirra eftir almennum reglum. Málin eru framkomin eftir 1. apríl og ekki er liðinn sá frestur sem 3. mgr. 37. gr. þingskapa áskilur, þ.e. svokölluð fimm daga regla. Þá eru ekki liðnir tveir dagar frá útbýtingunni eins og áskilið er í 1. mgr. 37. gr. þingskapa. Þar sem samkomulag er milli þingflokka um að málin komist á dagskrá lítur forseti svo á að afbrigðin séu samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum við því.
Þó að ekki sé nú starfað samkvæmt starfsáætlun og þar af leiðandi eigi hefðbundin ákvæði þingskapa, svo sem um lengd þingfunda, ekki við lítur forseti engu að síður svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið fram á kvöld ef þörf krefur eða þar til umræðu um öll dagskrármálin er lokið. Forseti vill jafnframt geta þess að gert er ráð fyrir klukkutímaþinghléi í dag á milli kl. 13 og 14 sem hægt er að nota til þingflokksfunda.
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra.
Forseti. Ég geri ráð fyrir að hér á eftir verði heilmikil umræða um efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar og að hún muni halda áfram næstu daga. Ég vil því nota tækifærið til að spyrja hæstv. ráðherra út í annað mál sem varðar viðbrögð ríkisstjórnarinnar við því ástandi sem nú ríkir, heimsfaraldrinum. Þjóðaröryggisráð Bretlands og eflaust ýmissa annarra ríkja hafa fundað daglega til að ræða viðbrögð við þessu ástandi. Mér skilst að íslenska þjóðaröryggisráðið hafi ekki fundað til að ræða málið en þó ákveðið núna að stofna vinnuhóp til að kortleggja birtingarmyndir og umfang upplýsingaóreiðu í tengslum við Covid-19 og koma svo með tillögur til að sporna gegn þeirri upplýsingaóreiðu. Hvað er hæstv. forsætisráðherra að leggja til með þessu? Níu eða tíu manna nefnd sem á að fylgjast með því sem sagt er um þennan faraldur? Varla á að fara að ritskoða íslenska fjölmiðla. Er þá ætlunin að reyna að fylgjast með netinu og leiðrétta allt það bull sem kynni að finnast þar? Þetta finnst mér afar sérkennilegt, herra forseti, og dálítið skuggalegt ef stjórnvöld ætla að fara að skipta sér af með þessum hætti, enda eru líklega fá mál sem menn eru eins vel upplýstir um á Íslandi og faraldurinn. Almannavarnir hafa haldið daglega blaðamannafundi, sem er mjög lofsvert, og almenningur verið mjög vel upplýstur um málið. Hvers vegna í ósköpunum stendur til að stofna allt að tíu manna nefnd til að fylgjast með og búa til tillögur gegn upplýsingaóreiðu? Mér finnst þetta reyndar sérstaklega áhyggjuefni í tengslum við það sem ríkisstjórnin leggur til varðandi útfærslu á framlögum til fjölmiðla sem ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra um [[Forseti hringir.]]í seinni fyrirspurn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga málefni sem við höfum reyndar rætt nokkrum sinnum í þingsal. Ég veit þó ekki hvort hv. þingmaður hefur verið í þeirri umræðu. Ég vil byrja á að segja að þjóðaröryggisráðið fundaði reyndar um kórónuveirufaraldurinn í upphafi hans og fór yfir möguleikana í stöðunni og þróun hans í Kína þannig að það er ekki rétt að þjóðaröryggisráð hafi ekki fundað um faraldurinn eins og hv. þingmaður hélt fram. Það að þessi hópur hafi verið stofnaður er ekkert sérstakt í alþjóðlegu samhengi þar sem upplýsingaóreiða er eitt af því sem hvert einasta samfélag er að fjalla um, til að mynda á vettvangi þjóðaröryggisráða eins og við erum að gera með því að setja niður þennan hóp. Það er mjög áhugavert viðfangsefni að skoða það og ég er sammála og tek undir með hv. þingmanni að upplýsingamiðlun Almannavarna og sóttvarnayfirvalda á Íslandi hefur verið til fyrirmyndar. Það hefur verið mikilvægt að ýmsar þeirra spurninga sem spurt hefur verið á þeim blaðamannafundum hafa orðið til þess að það hefur verið ákveðinn farvegur fyrir almenning til að koma spurningum á framfæri í gegnum fjölmiðla sem hafa svo spurt þeirra áfram á þessum fundum. Hins vegar sjáum við ýmis dæmi, til að mynda í nágrannaríkjum, um ýmiss konar fréttir um Covid-19 sem ekki standast skoðun. Er eðlilegt að við tökum þátt í því alþjóðlega samtali og kortleggjum hvernig því er háttað á Íslandi? Já. Er eðlilegt að það sé gert á vettvangi þjóðaröryggisráðs? Það tel ég vera. Er þetta nýtt umfjöllunarefni? Nei. Þjóðaröryggisráð stóð, í samvinnu við ýmsa aðila í samfélaginu, þar á meðal stjórnmálaflokkana, fyrir sérstakri málstofu um fjölþáttaógnir fyrr á þessu ári þar sem var haldin vinnustofa um upplýsingaóreiðu. Þar ríkti nokkurn veginn samhugur um að mikilvægt væri að íslensk stjórnvöld stæðu sig betur í að kortleggja þessi málefni á Íslandi.
Herra forseti. Ekki hafa áhyggjur mínar minnkað við að heyra svar hæstv. forsætisráðherra. Ég hélt því reyndar ekki fram að þjóðaröryggisráð hefði aldrei talað um þessi mál en benti á að það hefði ekki fundað um þau í líkingu við það sem hefur verið annars staðar og allt í lagi með það. Almannavarnir hafa haldið vel utan um þetta. En þegar svo ráðið fundar eða a.m.k. ræðir málin á einhvern hátt er tillagan að fara að reyna að ritstýra fréttum, að því er virðist. Hæstv. ráðherra vísar í það að fréttir hafi birst t.d. á öðrum Norðurlöndum sem hafi ekki verið alveg réttar. Er það nú hlutverk stjórnvalda að fara að ritskoða fréttir? Er fólki ekki treystandi til að fylgjast með upplýsingafundum almannavarna og meta þetta sjálft? Þetta er áhyggjuefni, sérstaklega í samhengi við það þegar ríkisstjórnin leggur til að við útdeilingu á fjármagni til fjölmiðla fái ráðherra menntamála ótrúlegar heimildir í reglugerð til þess að útdeila því fjármagni . Mér finnst það alveg með ólíkindum, herra forseti, að ætlast sé [[Forseti hringir.]]til þess að ráðherra fjölmiðla fái að stjórna því sjálfur í reglugerð hvernig fjármagni er útdeilt til fjölmiðla.
Herra forseti. Hv. þingmaður dregur þá ályktun hér að það að upplýsingaóreiða sé til umfjöllunar á vettvangi þjóðaröryggisráðs og að við kortleggjum stöðu þeirra mála á Íslandi jafngildi því að við ætlum að fara að ritstýra umræðunni, ritstýra fjölmiðlum. [[Gripið fram í.]]Auðvitað er það ekki svo. Ef við horfum til þess hvað aðrar þjóðir hafa verið að gera sem standa okkur nærri, til að mynda Norðurlandaþjóðir, þá hefur verið lagst í markvissa fræðslu um upplýsingaúrræði. Ég er alveg viss um að við hv. þingmaður erum ekki ósammála um það að breytt umhverfi, tækniumhverfi samfélagsmiðla, hefur gert það að verkum að upplýsingamiðlun er með allt öðrum hætti en áður. Er ég þar með að segja að það hafi ekki verið rangar fréttir áður? Nei, auðvitað ekki. Auðvitað voru þær rangar en þær breiðast með allt öðrum hætti núna á öldum netsins en áður var og vafalaust er fræðsla þörf um þetta ef við metum það svo að umfang þessa máls sé mikið á Íslandi, en það hefur ekki verið kortlagt. Það er ábyrgðarhluti.
Herra forseti. Ég held að það sé áríðandi að ræða við hæstv. ráðherra um rekstur sveitarfélaga. Sveitarstjórnirnar sjá um mikið af okkar dýrmætasta rekstri og nærþjónustu, leikskóla, grunnskóla, öldrunarþjónustu, málefni fatlaðra og annarra viðkvæmra hópa. Sveitarfélögin og starfsmenn þeirra hafa sýnt aðdáunarverða aðlögunarhæfni til að bregðast við erfiðum veirufaraldri en að sama skapi hefur þetta kostað sveitarfélögin mjög mikið. Jafnframt er uppi sú krafa að þau gefi eftir takmarkaða tekjustofna og ráðist í stórauknar framkvæmdir. Sveitarfélög geta hins vegar ekki aflað sjálfstæðra tekna með sköttum. Þau hafa minni möguleika til skuldsetningar en ríkið og þau geta ekki prentað peninga eins og ríkissjóður getur og er að gera nú. Ég fagna auðvitað jákvæðum aðgerðum sem ríkisstjórnin hyggst ráðast í en það er alveg ljóst að ríkisstjórnin verður að stíga miklu fastar til jarðar til stuðnings sveitarfélögunum. Það væri auðvitað vel af sér vikið ef við hæstv. ráðherra gætum staðið hér eftir eitt ár og rætt hversu vel hafi tekist að bjarga fyrirtækjum landsins. Við skulum endilega stefna að því saman. Það væri á hinn bóginn ömurlegt ef okkur hefði ekki tekist að verja okkar dýrmætustu nærþjónustu, leikskóla, grunnskóla, öldrunarþjónustu, málefni fatlaðra og annarra, svipta fjölda manns dýrmætum lífsgæðum og skerða framtíð barna. Ég veit að ráðherra er mér sammála. Ég ítreka að ég er ekki að gera lítið úr þeim aðgerðum sem þegar hafa verið birtar, en ég vil fá að vita til hvaða frekari aðgerðir ríkisstjórnin hyggist grípa í þágu sveitarfélaga. Hefur verið kortlagt hvernig beinn stuðningur er á hinum Norðurlöndunum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta málefni upp sem ég held að sé mjög áhugavert að ræða hér í þingsal. Við erum sammála, eins og hv. þingmaður nefndi, um mikilvægi sveitarstjórnarstigsins í nærþjónustunni og ég tek undir með hv. þingmanni að sveitarfélögin og starfsmenn þeirra hafa verið útsjónarsöm að aðlaga sig að breyttum aðstæðum og allir eru að kortleggja stöðuna. Hún er mismunandi. Við höfum verið með sérstakt verkefni er varðar Suðurnesin í gangi. Það var reyndar sprottið upp úr allt öðrum aðstæðum, það var vegna vaxtarverkja, fjölgunar og uppbyggingar á þeim tíma. Við höfum séð önnur svæði á landinu vegna ferðaþjónustunnar vaxa kannski jafn hratt en ekki með eins miklum mannafla sums staðar á Mið-Suðurlandi og fyrir norðan. Núna er staðan bara allt önnur. Við vorum ágætlega stödd í þessum verkefnum með Suðurnesin og getum þess vegna einmitt beint ákveðnum aðgerðum til þeirra. Það er búið að fela Byggðastofnun að greina stöðu annarra sveitarfélaga og við munum setja á laggirnar hóp til að taka stöðuna á ólíkri stöðu sveitarfélaga. Það er ekki þannig að menn geti sett einhverja eina tölu og dreift því á öll sveitarfélögin. Sum sveitarfélög í landinu hafa til að mynda verið að skila umtalsverðum hagnaði á hverju einasta ári, afgangi, og hafa kannski ágæta burði til að takast á við þetta. Sveitarstjórnarstigið er jú með 30% af umsýslunni. Það er rétt hjá hv. þingmanni að sveitarfélögin hafa ekki sömu möguleika og ríkið að setja á nýja skatta en með sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaganna hafa þau hins vegar umtalsvert svigrúm. Við erum búin að rýmka fjármálareglurnar í aðgerðapakka nr. 1. Í aðgerðunum sem við kynntum í gær voru fjölmargar til þess að styðja það einmitt að taka þungann af sveitarfélögunum varðandi viðkvæma hópa. Ætli það séu ekki 1,5 milljarðar sem við erum að fara með þar inn akkúrat núna, ég held að það sé rétt mat. En við munum þurfa að greina þetta betur og við erum að setja slíka vinnu í gang [[Forseti hringir.]]og bara síðast núna í morgun átti ég ágætt samtal við formann og framkvæmdastjóra Sambands íslenskra sveitarfélaga um þau mál.
Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því að sveitarfélögin eru misjafnlega sett en okkar bíður engu að síður það mikilvæga verkefni, þegar þessu er lokið, að endurhugsa tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga vegna þess að rekstur þeirra flestra er í járnum og t.d. vantar 4–5 milljarða inn í grunninn fyrir rekstur öldrunarþjónustu sem mörg sveitarfélög reka. Ég vil ekki taka undir með hæstv. ráðherra þegar hann segir að það taki af sveitarstjórnarfólkinu eða sveitarfélögum mikið af þeim skyldum sem á þeim hvíla með þessum 1,5 milljörðum. Margt af því er gott, en hluti af þeim fjármunum fer t.d. í sumarstörf námsmanna, ef ég skil rétt. Það er ekkert endilega hlutverk sveitarfélaga að sjá til þess frekar en ríkisins en það er hins vegar brýnt engu að síður. Noregur er til viðmiðunar að láta 90 milljarða íslenskra króna beint til sveitarfélaga fyrir utan aðrar aðgerðir. Það eru u.þ.b. 6,5 milljarðar íslenskra króna. Hvenær megum við eiga von á svona beinum framlögum?
Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á áðan er staðan ólík og það eru til sveitarfélög sem hafa verið að skila allt að kannski milljarði í hagnað á undanförnum árum. Eigum við að fara að deila sömu tölunni á alla? Það hefur komið slík tillaga fram frá einum landshlutasamtökum sem hefur verið til umfjöllunar í fjölmiðlum. Það myndi þýða að sveitarfélög sem hafa kannski verið með uppsafnaða 5, 6, 7 milljarða í hagnað á síðustu tíu árum treysta sér ekki í að fara í gegnum hugsanlega milljarðataprekstur á næsta ári á meðan tekjuhrun er algert hjá öðrum sveitarfélögum. Þess vegna erum við að greina þennan vanda. Ég var ekki að vísa til 1,5 milljarða í úrræði á vinnumarkaði til starfsnáms eða slíks. Ég var að tala um 600 milljónir sem færu í íþróttir og tómstundir barna, 450 milljónir til viðkvæmra hópa sem við höfum verið að greina með sambandinu og félagsmálaráðuneytið hefur stýrt með sveitarstjórnarráðuneytinu. Við höfum vaktað núna í fimm vikur hvaða hópar það eru sem þurfa á verulegri aðstoð að halda. Þetta eru 1,5 milljarðar sem við erum að breyta í fasteignasjóðnum til að geta tekið betur utan um málefni fatlaðs fólks, bæði innan sveitarfélaganna og til að fara í framkvæmdir varðandi aukið og betra aðgengi fyrir alla. [[Forseti hringir.]]Það eru svona hlutir sem við erum að greina með sveitarfélögunum og við munum halda því áfram og ég er sammála hv. þingmanni, það þurfum við að gera.
Herra forseti. Í aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar sem var kynntur í gær er að finna upplýsingar um sérstakan stuðning við sveitarfélög. Þar sést eins og annars staðar þar sem aðgerðapakkinn kemur við sögu, í ljósi þeirrar stöðu sem við erum í, að ekki er hægt að hjálpa öllum eins mikið og þarf. Þeim mun mikilvægara er gegnsæið annars vegar og hins vegar rökstuðningurinn sem þarf að liggja fyrir þegar tilteknar ráðstafanir eru kynntar. Þegar skoðaðar eru sértækar aðgerðir til stuðnings sveitarfélögum stingur í augun að stærsta sveitarfélagið virðist bera skarðan hlut frá borði, a.m.k. í þessari umferð. Það er það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra nánar út í. Fjárfestingarsjóður sveitarfélaga fær þarna einhverja innspýtingu í gegnum jöfnunarsjóð til að vega a.m.k. að hluta til á móti tekjutapinu. Eins og við vitum er Reykjavík ekki sveitarfélag sem fær mikið úr sjóðnum. Enn fremur er Reykjavík ekki í 3. lið stuðningsins sem er stuðningur við viðkvæm svæði og raunverulega má segja að megninu af aðgerðum á sveitarstjórnarstigi sé beint að landsbyggðinni. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvernig á að tryggja hag Reykjavíkur? Mesta atvinnuleysið verður á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík samkvæmt höfðatölu, og hlutfallslega mjög hátt þó að Suðurnesin séu mögulega undanskilin þar. Síðan eru áhöld um hvort Suðurnesin teljist til höfuðborgarsvæðisins en það er líka talað um sérstakan stuðning við þau. Við getum tekið umræðu um hvort hann sé nægur eða ekki en þau fá a.m.k. sérlið. Í Reykjavík eru stærstu fyrirtækin í ferðaiðnaðinum og þar er líka mjög fjölbreyttur hópur sem mun þurfa félagsleg úrræði þannig að þetta er mikið högg. Það er alveg ljóst að Reykjavík er ætlað að keyra áfram með fullri viðspyrnu og sinna þeim félagslegu skyldum sem henni er ætlað að sinna og hefur gert með ágætum, veitir til þess milljörðum á sama tíma og tekjur borgarinnar dragast saman um tugi milljarða, og ég velti fyrir mér hvar íbúar Reykjavíkur séu í þessum pakka. Ég veit að það á að taka fyrir málefni sjóðsins og sveitarfélaga á vettvangi [[Forseti hringir.]]samráðsnefndar ríkis og sveitarfélaga þar sem á að ræða frekar þessar aðgerðir og ég spyr hæstv. ráðherra: Er ekki öruggt að málefni Reykjavíkur verði rædd þar?
Virðulegi forseti. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að öll sveitarfélögin séu hluti af því sem við erum að fjalla um og augljóst að stærsta sveitarfélagið er hluti af því. Þar búa flestir og þar af leiðandi þegar við erum að tala um viðkvæma hópa, börn af erlendum uppruna og börn foreldra með minni tekjur, búa þeir hlutfallslega flestir á Reykjavíkursvæðinu og þar af leiðandi fer mest fjármagn til þeirra. Ég skildi ekki alveg upplegg hv. þingmanns hvað það varðar. Ef verið var að vísa til fasteignasjóðsins um aðgengi fyrir alla eru þar peningar sem sveitarfélögin geta sótt í til að byggja upp húsnæði fyrir fatlað fólk og hefur ekkert með aðra jöfnun í jöfnunarsjóðnum að gera. Öll þessi úrræði og Allir vinna verkefnið er augljóslega stærsta verkefnið fyrir sveitarfélagið Reykjavíkurborg. Það er auk þess stærsta sveitarfélagið og er þar af leiðandi í mestum burðum til að jafna byrðar á milli ólíkra hluta. Hér var skýrsla frá Reykjavíkurborg um daginn um hvað það kostaði mikið að hafa ferðaþjónustuna. Ég skildi reyndar ekki þá skýrslu, að það kostaði borgina 7–8 milljarða, ég verð að viðurkenna það, þannig að ef maður hefði tekið þá túlkun beint þýddi það að hún væri laus við þær byrðar núna, en ég ætla ekki að vera með svo léttúðugt tal hér. Öll þau atriði sem við erum að gera félagslega lúta að öllum sveitarfélögunum. Ég hef stærstar áhyggjur af þeim sveitarfélögum þar sem atvinnuleysi er komið yfir 40%, þau eru það lítil að þau hafa enga burði til að takast á við þetta vegna tekjugrunnsins. Fyrirtækin í þeim sveitarfélögum sækja á sveitarfélögin að óska eftir að falla frá öllum gjöldum vegna þess að þau hreinlega muni ekki standa undir neinum rekstri. Það er engin stærri heild til að takast á við verkefnið. Þess vegna erum við að greina þetta nákvæmlega með Byggðastofnun og munum setja sérstakan hóp á laggirnar til að greina þróunina fram í tímann af því að aðgerðir í svona ástandi og afleiðingar þess geta þýtt að til framtíðar [[Forseti hringir.]]þurfum við að velta fyrir okkur hvernig tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga er háttað og verði betur gert í framtíðinni.
Herra forseti. Ég ætla að taka mér skáldaleyfi hér og túlka svar hæstv. ráðherra þannig að passað verði upp á hag Reykjavíkur í þessum aðgerðum sveitarfélaga. Ég vil aðeins nefna skýrsluna um ferðamálin, af því að ég er sammála ráðherra um að ekki sé viðeigandi að vera með slík orð hér, en það er kannski hægt að bera það saman við mikil útgjöld samgöngumálaráðherra til vegaframkvæmda, vegaframkvæmdir skila sér síðan í auknum tekjum í sveitarfélögin af því að það komast svo margir til og frá, t.d. ferðamenn. Ég myndi telja að þetta væri sambærilegt við skýrslu Reykjavíkurborgar án þess að ég hafi lesið hana niður í kjölinn. Mig langar til að velta því upp aftur í ljósi þess að í aðgerðapakka er um að ræða tímabundnar aðgerðir og vonandi þurfa þær ekki að vera annað en nákvæmlega það, tímabundnar, hvort hæstv. sveitarstjórnarráðherra og ríkisstjórnin hafi velt fyrir sér að fara í tímabundnar aðgerðir með stærri hluta af tekjuskattsstofninum sem þau deila með ríkissjóði í útsvari. Ég veit að hæstv. ráðherra kom aðeins inn á það áðan, en engu að síður hlýtur að vera eitthvað sem er íhugunarefni vegna þess að það þýðir þá [[Forseti hringir.]]að sveitarfélögin hafa hvert um sig ákveðið sjálfdæmi um þær aðgerðir sem þau ráðast í. Við höfum mjög oft talað um að ákveðnar aðgerðir og ákvarðanir eigi best heima í hverju sveitarfélagi fyrir sig.
Virðulegur forseti. Ég vil bara árétta það að sveitarfélögin eru annað stjórnsýslustigið í landinu og jafnstætt ríkisvaldinu, sjá um þjónustu sem er að umfangi rúmlega 30% af heildinni. Það er fullkomlega eðlilegt að við ætlumst til þess að sveitarfélögin axli þann hluta. Þess vegna erum við búin að rýmka fjármálareglurnar og slíka hluti. En við gerum okkur öll ljóst að til að tryggja þá mikilvægu og viðkvæmu þjónustu sem sveitarfélögin sinna þurfum við að fara yfir það hvort tryggt sé að þau muni geta það öll sem eitt. Þess vegna höfum við m.a. jöfnunarsjóð. Ef við meinum eitthvað með því á þeim dögum sem við segjum að stærri sveitarfélög hafi burði til að reka sig á sjálfbæran hátt er augljóst að stærstu sveitarfélögin eru betur í stakk búin til þess en minni sveitarfélögin. [[Gripið fram í.]]Til þess er jöfnunarsjóður. Þess vegna, ef það kemur áfall þar sem verður enn meiri munur milli einstakra minni sveitarfélaga og annarra sem byggja tekjugrunn sinn á einhverju öðru en ferðaþjónustu, þurfum við að greina það áður en við grípum til aðgerða. [[Forseti hringir.]]Eins og ég hef sagt áður erum við að greina þetta mál með Byggðastofnun og munum setja á laggirnar sérstakan hóp með Sambandi íslenskra sveitarfélaga til að taka stöðuna og horfa til framtíðar með það fyrir augum að koma með aðgerðir sem duga.
Virðulegur forseti. Ég kem hérna aftur og aftur upp og hljóma eins og biluð 33 snúninga grammófónsplata sem höktir í sama farinu en ég mun gera það áfram þangað til ég fæ svör við ákveðnum spurningum. Ég fagna því að í nýjum pakka ríkisstjórnarinnar er aukning til listamannalauna en ég vil benda á það varðandi listamannalaunin, sem ég fagna sérstaklega, að það er búið að reikna það einhvern veginn út að rúmar 400.000 kr. sé það sem listamenn þurfa til að lifa, án skerðinga, skerðir engar aðrar tekjur. Það er frábært en á sama tíma erum við að gefa öryrkjum og eldri borgurum allt að 40% minni tekjur, 150.000 kr. minna. Það er allt skert og skerðist á keðjuverkandi hátt. Ég spyr: Hvaða snillingur reiknaði þetta út? Er þetta ný tegund af jafnrétti? Nei, það getur ekki verið. Þetta er óréttlátt og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum höfum við þetta kerfi svona áfram? Við verðum að átta okkur á því að nýjustu tölur sýna að kaupmáttaraukning hjá öryrkjum 2018 og 2019 er núll í mínus. Við verðum líka að átta okkur á því að frítekjumark vegna lífeyrissjóðstekna hjá eldri borgurum, 25.000 kr., hefur ekkert breyst síðan 2017 og frítekjumark öryrkja er orðið meira en helmingi minna en það ætti að vera. Ekkert breytist, ekki neitt. Í þessum aðgerðapakka er ekkert fyrir eldri borgara. Hvenær kemur sá pakki? Hvers vegna í ósköpunum er ekki hægt að hafa jafnrétti? Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að það sé kominn tími til að þeir bíði ekki lengur. Hversu lengi eiga þeir samt að bíða eftir því að fá, segjum bara í nokkra mánuði, kannski sömu krónutölu og listamannalaun?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni sem segist vera eins og biluð plata en það er ekkert að því að vekja máls á þeim málefnum sem standa hjarta manns næst. Ég tek því ekki undir með hv. þingmanni um það. Ég vil þó segja í fyrsta lagi hvað varðar listamannalaun að þau lúta öðrum lögmálum en til að mynda laun almannatrygginga, hvort sem er til öryrkja eða eldri borgara, eða atvinnuleysisbætur þar sem um listamannalaunin er sótt í tiltekin verkefni. Sumir fá þrjá mánuði, aðrir fá sex mánuði, þeir sem fá mest fá þrjú ár. Það er lengsti mögulegi tíminn og þá úthlutun fá ekki margir. Listamannalaunin miðast við það að fram fari mat á þeim verkefnum sem sótt er um og ekki fá allir þessi laun. Það er erfitt að bera þetta saman þó að ég taki undir með hv. þingmanni að það er gott að fjölga þessum launum af því að við vitum að bæði er listin mikilvæg í sjálfri sér en hagræn áhrif hinna skapandi greina eru líka ótvíræð. Hvað varðar öryrkja og eldri borgara hins vegar vil ég segja að það er ekki ár síðan Alþingi afgreiddi frumvarp um að draga úr skerðingum til öryrkja. Það er mikilvægt að hafa í huga að þetta er ekki óbreytanlegt ástand. Hér voru stigin fyrstu skrefin í því að draga úr skerðingum og í þau skref var varið u.þ.b. 2,5 milljörðum þannig að það var mikilvægur áfangi til að koma til móts við kröfu öryrkja um að úr þessum skerðingum skyldi dregið. Hvað með aldraða? spyr hv. þingmaður. Inni í þinginu liggur frumvarp félags- og barnamálaráðherra um félagslegan viðbótarstuðning við aldraða sem unnið var í miklu samráði við samtök eldri borgara þar sem lagst var í að greina hvaða hópar meðal eldri borgara stæðu verst og hvernig væri unnt að koma til móts við þá. Niðurstöðurnar birtast að einhverju leyti í því frumvarpi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Það er samt staðreynd ef við tökum listamannalaun út fyrir sviga og förum bara í atvinnuleysisbætur að þær eru um 300.000 kr. en skert laun eldri borgara og öryrkja 257.000, sem er minna. Þarna er mikill munur á. Ég spyr: Af hverju er ekki hægt að greiða öryrkjum og eldri borgurum t.d. 50.000 kr. á mánuði tímabundið, í þrjá, fjóra mánuði eða yfir versta tímann? Þeir eiga ekki að fá nema 20.000 kr. þann 1. júní og það er allt of seint. Ég veit um helling af fólki sem þarf á því að halda núna. Fólk sem þorir ekki að fara að heiman og þarf að panta mat, verð á matvöru hefur hækkað upp úr öllu valdi. Það er miklu dýrara að panta mat á netinu fyrir þá sem geta ekki farið í Bónus þar sem það fær ódýrasta matinn, það þarf að borga meira fyrir hann. Fólk þarf þetta núna, ekki 1. júní.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum aftur fyrir. Hann spyr: Hvað er hægt að gera? Ég vil benda á það frumvarp sem ég lauk máli mínu á hér áðan um félagslegan viðbótarstuðning við eldri borgara. Horfum á það að árið 2016 í tíð þáverandi ríkisstjórnar voru gerðar mjög miklar breytingar á framfærslu eldri borgara. Það jukust mjög útgjöld til þessa málaflokks vegna þeirra breytinga sem voru gerðar þá. Þær hafa verið umdeildar síðan en það var niðurstaða þessa hóps að mikilvægast væri að greina þá sem ættu ekki fullan rétt í því kerfi sem þá var komið á og koma til móts við þá í því frumvarpi. Horfum líka á stöðu eldri borgara út frá gagnagrunni eins og tekjusögunni. Það er ekki hægt að tala um eldri borgara og öryrkja í sömu andrá þar sem eldri borgarar standa að jafnaði, auðvitað ekki allir, mun betur en örorkulífeyrisþegar. Þurfum við að gera breytingar á örorkukerfinu? Já, þar erum við hv. þingmaður sammála. Þar var raunar hæstv. félags- og barnamálaráðherra með frumvörp á dagskrá þessa þings sem nú er auðvitað mjög óljóst með [[Forseti hringir.]]í ljósi stöðunnar í samfélaginu. En það þarf að gera þessar breytingar, um það erum við sammála.
Herra forseti. Ég held að allir geri sér grein fyrir mikilvægi þess að viðhöfð sé mjög rík og öflug alþjóðasamvinna í núverandi ástandi. Auðvitað er það að einhverju leyti erfitt í ljósi aðstæðna en þeim mun meiri ástæða til að reyna. Það hefur því verið svolítið leiðinlegt að sjá ekki miklu meiri forystu af hálfu Íslands á alþjóðavettvangi í ljósi svo þess hversu vel við glímum við aðstæður. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra út í nokkra hluti í þeirri von að hann geti gefið mér aðeins betri mynd af stöðu mála og vonandi hrifið mig með sér í því að við séum í rauninni að gera ýmislegt. Fyrsta atriðið snýr að því að í alþjóðaviðskiptasamningum, fríverslunarsamningum, eru mjög oft ákvæði um að jafna út tæknilega staðla, t.d. varðandi hreinlæti á matvöru. Nú erum við í því ástandi að það eru allir undir sólinni að nota mismunandi sóttvarnanálganir og kljást við vandamálið hver með sínu lagi. Á sama tíma horfum við á ferðaþjónustu úti um allan heim hrynja. Við horfum á alþjóðaviðskipti úti um allan heim hrynja, um 35% að mati Sameinuðu þjóðanna. Væri ekki ástæða til að leitast eftir því að gera einhvers konar samkomulag við þau lönd sem eru með sambærilegar sóttvarnaaðgerðir og við um að reyna að opna á og jafnvel stuðla að frekari samgöngum og álíka þar á milli? Það mætti líka spyrja, af því að geta Íslendinga til að taka sýni er svo mikil, hvort ekki mætti hreinlega prófa alla sem koma til landsins. Við höfum töluvert mikla getu til þess. Og þriðja atriðið: Hvað hefur utanríkisráðherra tekið sér fyrir hendur að undanförnu? Það væri gaman að fá heildrænt yfirlit.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég treysti mér ekki til að koma með heildrænt yfirlit yfir það á næstu tveim mínútum hvað ég hef verið að gera að undanförnu en vil svo sannarlega gera allt sem ég get til að upplýsa hv. þingmann og þing og þjóð um það, það er auðvitað ekki nema sjálfsagt. En það verður ekki gert núna á þessum tveim mínútum. En bara almennt, ég veit ekki alveg hvað hv. þingmaður er að fara um að Ísland sé ekki að taka forystu í þessum málum. Ísland hefur auðvitað tekið forystu með því fordæmi sem Ísland hefur sýnt þegar kemur að baráttunni gegn veirunni. En á sama tíma, af því að hv. þingmaður talar um mikilvægi þess, og það er mikilvægt, sama hvað við förum í mikla björgunarpakka og í hvaða aðgerðir við förum, efnahagskerfið, ekki bara á Íslandi heldur um allan heim, mun ekki taka við sér fyrr en landamæri opnast aftur. Svo einfalt er það. Hvernig verður það gert? Það er eitt af því sem við höfum haft vakandi auga með og rætt um á öllum þeim fundum sem ég hef tekið þátt í og eru þeir fjölmargir. Þeir eru að vísu fleiri en áður því að núna eru allir tilbúnir, sem betur fer, að nýta fjarfundabúnað og fagna ég því sérstaklega. Við höfum verið að velta upp hugmyndum, ekki ósvipuðum og hv. þingmaður nefndi, hvernig best er og hvernig á að stíga fyrstu skrefin þegar kemur að opnun. Hvernig getum við stigið fyrstu skref án þess að ógna þeim árangri sem við höfum náð nú þegar? Það er í rauninni stóra spurningin. Hv. þingmaður vísaði til tvíhliða samskipta. Það er eitt af því sem kemur til greina og ég hef litið til þess. Þegar kemur að næstu nágrönnum okkar, Færeyingum og Grænlendingum, hafa þeir sömuleiðis náð góðum árangri. En önnur lönd af þessum bandalagsþjóðum okkar hafa náð mismunandi árangri. Við verðum alltaf að vera með augun á boltanum hvað það varðar og það er það sem við erum svo sannarlega að gera, hvernig við getum losað okkur út úr þessu og opnað aftur.
Herra forseti. Ég veit ekki alveg hvar maður á að byrja. Ég átti von á einhvers konar svari, ég átti von á því að eftir allan þennan tíma myndi hæstv. utanríkisráðherra hafa alla vega eitthvað til að hreykja sér af. Það er rétt, við höfum sýnt forystu á sviði heilbrigðismála, en ef ég ætlaði að tala um það þá hefði ég viljað tala við hæstv. heilbrigðisráðherra. Staðan er sú að það hefur nánast ekkert gerst í alþjóðamálum á undanförnum mánuðum. Það hafa vissulega nokkur lönd verið erfið og ég skil það. Síðustu haldbæru fréttir sem ég heyrði frá hæstv. utanríkisráðherra voru um væntanleg samtöl við forystufólk í Bandaríkjunum, sem er vissulega einstaklega erfitt land um þessar mundir. En nú er ýmislegt opið. Það er opið á samgöngur milli Evrópuríkja að einhverju leyti. Það væri hægt að reyna að stuðla að frekari aðgerðum þar. Það væri alveg hægt að reyna að búa til meiri grundvöll fyrir alþjóðaviðskipti. [[Forseti hringir.]]En hvar er utanríkisráðherra búinn að vera?
Nú fær hæstv. utanríkisráðherra tækifæri til að upplýsa um það í síðara svari sínu.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort ég á að taka þessa fyrirspurn alvarlega, svo ég segi bara alveg eins og er. Þegar hv. þingmaður segir að alþjóðastarf hafi ekki verið í gangi, til hvers er hann að vísa? Er hv. þingmaður eini Íslendingurinn sem hefur ekki tekið eftir því að við höfum t.d. verið að vinna að því með öðrum þjóðum að komast Íslendingum heim? Er hv. þingmaður eini Íslendingurinn [[Gripið fram í.]]sem vissi ekki af því? Hann er ekki að tala um það. Er það ekki alþjóðleg samvinna? [[Gripið fram í.]]Er það ekki alþjóðleg samvinna, virðulegi forseti?
Ekki samtal.
Það er hrein og klár alþjóðleg samvinna og gott dæmi um hana. Það er ekkert leyndarmál að það hefur verið í forgangi hjá okkur að hjálpa Íslendingum að koma heim og það er ekki lítil vinna sem hefur farið í það. Ef hv. þingmaður heldur að vandamálið þegar kemur að því að opna landamæri sé framtaksleysi Íslands, þá er hv. þingmaður á miklum villigötum. En svo veit ég ekki hvort hv. þingmaður var að grínast í þessum fyrirspurnum sínum eða ekki. Stutta svarið við því hvað við erum búin að vera að gera er að við höfum svo sannarlega verið virk á alþjóðlegum vettvangi. [[Forseti hringir.]]Þar hefur Norðurlandasamstarfið sérstaklega nýst Íslendingum vel og öðrum Norðurlandaþjóðum, en annað samstarf líka. Við höfum svo sannarlega ekki gert neitt annað en að gefa þau skilaboð og lagt grunninn [[Forseti hringir.]]að því að reyna að opna landið þegar tækifæri gefst til þess.
Forseti. Hér er eitt mál á dagskránni, ég ætla að vona að það verði ekki sami hamagangur og var hér fyrir nokkrum dögum þegar við sáum mál á dagskránni sem sannarlega er ekkert tengt þessum Covid-faraldri, en við erum komin með enn eitt slíkt mál sem er þessi Matvælasjóður, mál sem var hafnað í þinginu fyrir nokkrum mánuðum, þar sem á að sameina tvo sjóði og búa til einn. Hér er það sett í eitthvert Covid-dulargervi til að reyna að koma því í gegnum þingið í lítilli umræðu, en það er einfaldlega ekki þannig. Þetta mál og þeir fjármunir sem á að bæta við - ég ætla að þakka ríkisstjórninni fyrir að ætla að bæta við nokkur hundruð milljónum þegar kemur að nýsköpun og öðru í landbúnaði. Það eru til ýmsir ferlar fyrir þessa fjármuni í dag, t.d. í þeim sjóðum sem eru til, AVS-sjóðnum og Framleiðnisjóði landbúnaðarins. Svo er annað sem við erum með og heitir Landbúnaðarklasinn. Við erum með fleiri aðila sem geta tekið við þessum fjármunum og komið þeim út. Til þess þarf ekki að fara með í gegnum þingið núna þingmál sem er í raun búið að hafna [[Forseti hringir.]]hér á þingi. Mér finnst þetta, herra forseti, ekki alveg í lagi og ekki miðað við það sem hefur verið rætt varðandi skipulag þingstarfanna.
Forseti vill upplýsa að dagskráin í dag er að mati forseta algjörlega í samræmi við samþykktir forsætisnefndar frá 19. mars og 14. apríl þar sem rætt var um að brýn mál sem fælu í sér aðgerðir eða viðbrögð við heimsfaraldri kórónuveiru yrðu höfð í forgangi. Í minnisblaði sem fylgdi þessu frumvarpi, sem forseti leit lítillega á í gær eins og í öðrum tilvikum til að glöggva sig sjálfur á því hvað væri á ferðinni, var talað um fjárveitingu sem fara ætti í sérstakt matvælaátak og ætti að fara í gegnum þennan sjóð. Forseti ætlar síðan ekki að blanda sér í pólitískar deilur um það sem slíkt og mælir með að þingmenn ræði það eftir atvikum og útkljái í rannsókn sinni á málinu. Forseti vill líka upplýsa að 7. dagskrármálið, sem einhverjir kunna að spyrja hvers vegna sé á dagskrá, sem er þingsályktunartillaga, þingmannamál, er sömuleiðis þingmál sem er ætlað að taka beinlínis á ástandinu vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Öfugt við það sem mætti ætla af fúkyrðaflaumi sem yfir forseta hefur gengið á undanförnum dögum er forseti maður orða sinna og stendur við það sem upplýst var í umræðum um þessi mál að þingmannamál sem tengdust Covid-faraldrinum myndu fá sams konar forgang og stjórnarfrumvörp. Það er ástæða þess að 7. dagskrármálið er á dagskrá fundarins. Af hálfu forseta telur hann að hann hafi sett upp dagskrá sem er algjörlega í samræmi við samþykktir forsætisnefndar frá 19. mars og 14. apríl.
Herra forseti. Ég vil bara nýta tækifærið og segja undir þessum lið að ég tel að sú ráðstöfun sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson gerir að umtalsefni, að verja hálfum milljarði til innlendrar matvælaframleiðslu [[Gripið fram í.]]í gegnum nýjan Matvælasjóð sé vönduð, það sé vandað að þeim fjármunum sé útdeilt með lagastoð. Hér er verið að leggja til frumvarp um nýjan sjóð. Hugsunin er ekki að þetta fari í gegnum gömlu sjóðina af því að hér eru ný markmið líka sem er verið að setja, til að mynda hvað varðar aukna samþættingu. Við eigum ekki að horfa á matvælaframleiðslu á Íslandi sem aðskilin mál, landbúnað og sjávarútveg, heldur eigum við að horfa til nýsköpunar í heild sinni. Ég hefði talið að við hv. þingmaður værum sammála um að það þyrfti einmitt að nálgast þessi mál með nýjum hætti og að mikilvægt sé að gera það á vandaðan hátt. Þetta er tvímælalaust hluti af efnahagslegum viðbrögðum vegna veirufaraldursins og það er mikilvægt að um þessi fjárframlög sé búið með vönduðum hætti.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði ekkert að lengja þessa umræðu en hæstv. forsætisráðherra gaf alveg fullt tilefni til þess. Það eru ferlar til fyrir þessum fjármunum. Þess vegna þarf ekki nýtt lagafrumvarp til að koma þeim út. Það er alveg augljóst mál, hæstv. forseti. Ræða sú sem hæstv. forsætisráðherra flutti er í rauninni ekki mikils virði, vil ég segja, í því sem við erum að ræða hér. Ég var bara að benda á það að hér er komið með þingmál sem var hafnað af þinginu fyrir nokkrum mánuðum um breytingar á tveimur sjóðum í skjóli þess að þetta sé Covid-tengt mál. Það er ekki þannig. Ef menn lesa frumvarpið sjá þeir meira að segja í greinargerðinni að fyrst og síðast sé verið að sameina þessa sjóði en það er hægt að tengja það þessum Covid-faraldri. Ég er ekki á móti því að settir séu peningar í nýsköpun í landbúnaði eða að styrkja hann en það eru þegar til góðir sjóðir, góðar leiðir og góð verkefni sem geta tekið við þessum peningum. Til þess þarf ekki þetta frumvarp.
Forseti væntir þess að efnisleg umræða um inntak 6. dagskrármálsins geti farið fram í umræðum um það þegar það kemur á dagskrá. Forseti gerir ekki athugasemdir við að rætt sé undir liðnum um fundarstjórn forseta um dagskrána eða gerðar athugasemdir við hana en vill ekki að efnisumræða um mál sem er á dagskrá þingfundar fari fram annars staðar en þegar það mál er tekið fyrir. Löng hefð er fyrir því að forsetar reyni að halda uppi aga í þeim efnum til að umræðan fari ekki út um dal og hól og sé við rétt dagskrármál hverju sinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020 sem er að finna á þskj. 1253. Með frumvarpinu eru lagðar fyrir Alþingi tillögur um breytingar á fjárheimildum ýmissa málefnasviða og málaflokka vegna þeirra fordæmalausu aðstæðna í efnahagslífinu sem við búum nú við vegna Covid-19 heimsfaraldursins. Til að bregðast við efnahagslegum áhrifum af heimsfaraldrinum lagði ríkisstjórnin fram fyrsta aðgerðapakkann í mars sl. Þar var megináherslan lögð á að mæta þeirri skyndilegu röskun sem varð í stórum hluta efnahagskerfisins með því að tryggja eins og hægt var áframhaldandi ráðningarsamband launafólks og fyrirtækja og aðgengi fyrirtækja að lausafjármunum. Í þessu fólust m.a. greiðslur atvinnuleysisbóta samhliða skertu starfshlutfalli, greiðslur vegna launa einstaklinga sem sæta sóttkví, frestun á skattgreiðslum og veiting ábyrgða ríkisins á hluta lána til fyrirtækja í greiðsluvanda. Þá hefur verið ráðist í sérstakt fjárfestingarátak og heimildir veittar fyrir markaðsátaki í ferðaþjónustu, auk sérstaks barnabótaauka með öllum börnum. Þessu til viðbótar samþykkti Alþingi við þinglega meðferð fyrsta frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2020 tillögur meiri hluta fjárlaganefndar sem fólu í sér að styðja við þau heimili í landinu sem lakast standa. Þar var í fyrsta lagi um að ræða einskiptisgreiðslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem er skatta- og skerðingarlaus, einnig að styrkja úrræði vegna heimilislausra með fjölþættan vanda, auk þess sem veitt var fjármagn í aðgerðir sem vinna eiga gegn kvíða og einmanaleika. Þegar fyrstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar voru kynntar voru vonir bundnar við að efnahagssamdrátturinn yrði skammur og hagkerfið gæti unnið sig tiltölulega hratt út úr erfiðleikunum en nú hafa líkur aukist á að hann verði dýpri og langvinnari, ekki síst vegna alþjóðlegra ferðatakmarkana með gríðarlegum áhrifum á ferðaþjónustu. Hagkerfið stendur frammi fyrir tvíþættu áfalli sem birtist annars vegar í því að innlend eftirspurn hefur dregist hratt saman sem má m.a. rekja til aðgerða stjórnvalda sem miða að því að lágmarka útbreiðslu faraldursins og hins vegar í alvarlegu tekjufalli ferðaþjónustu og allra tengdra greina sem getur haft ákveðin áhrif langt út fyrir raðir ferðaþjónustunnar. Af þeim sökum er útlit fyrir að atvinnuleysi geti orðið meira og langvinnara en áður var gert ráð fyrir. Þannig má t.d. benda á að í nýlegri spá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um horfur í heimshagkerfinu er gert ráð fyrir um 3% samdrætti í heimsbúskapnum á þessu ári sem væri umtalsvert meiri samdráttur en í fjármálakreppunni fyrir áratug. Þá er í spánni gert ráð fyrir að hagvöxtur verði enn lakari meðal þróaðra ríkja þar sem áætlað er að samdrátturinn verði yfir 6% að jafnaði. Á hinn bóginn gerir Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn ráð fyrir að öflugur viðsnúningur skili nærri 6% hagvexti á árinu 2021 á heimsvísu og 4,5% hagvexti hjá þróuðum ríkjum þótt meiri óvissa sé um þá þróun. Hér á landi gerir spáin ráð fyrir 7% samdrætti í ár en um 6% hagvexti á því næsta. Frumvarp þetta og önnur sem lögð eru fram samhliða því fela því í sér frekari viðbrögð við þeim afleiðingum sem fram eru komnar af völdum faraldursins. Markmið frumvarpsins er að auka enn frekar stuðning við fyrirtæki auk þess að útvíkka fyrri ráðstafanir með því að ná til hópa sem fyrri aðgerðir náðu ekki til. Í þessum aðgerðapakka eru ýmis félagsleg úrræði sem teygja sig til veikrar stöðu heimila, m.a. vegna aukins atvinnuleysis. Þá er aðgerðunum ætlað að verja samfélagið gegn heilsufarslegum og annars konar áhrifum sem um er rætt í þinginu. Um er að ræða ráðstafanir í ríkisfjármálum sem lúta að skattamálum, fjárstuðningi til rekstraraðila og stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki auk sérstaks rekstrarstuðnings til einkarekinna fjölmiðla og víðtækra félagslegra úrræða. Aðgerðirnar beinast að bráðavandanum og eru ásamt fyrirgreiðslu lánastofnana til þess hugsaðar að gera fyrirtækjum og heimilum betur kleift að halda í horfinu þar til útbreiðsla veirunnar hefur verið stöðvuð. Ljóst er að staða og horfur breytast hratt um þessar mundir og því er nauðsynlegt að viðbrögð stjórnvalda á hverju stigi taki mið af þeim breytingum eftir því sem þeim vindur fram á árinu. Því er ljóst að stjórnvöld munu leggja til frekari ráðstafanir síðar sem munu beinast að því að bregðast við þeim afleiðingum sem enn eiga eftir að fylgja í kjölfarið á þeim sem nú þegar eru komnar fram. Á næstu vikum mun staðan skýrast enn frekar en þróun aðstæðna er m.a. háð árangri aðgerða hér á landi og í helstu viðskiptalöndum í því að hefta og uppræta faraldurinn og þar með því að létta höftum af efnahagsstarfsemi og ekki síst ferðalögum. Líkt og í fjáraukalögunum sem voru samþykkt í lok mars er í þessu frumvarpi fyrst og fremst verið að leggja til að veittar verði auknar fjárheimildir vegna ákvarðana ríkisstjórnarinnar um afmarkaðar og tímabundnar ráðstafanir á þessu stigi máls. Rétt er að hafa í huga að afkoma ríkissjóðs mun versna verulega á yfirstandandi ári og að stærðargráða hallans á greiðsluafkomugrunni gæti orðið umtalsvert hærri en í kjölfarið á falli bankakerfisins haustið 2008. Þetta mun óhjákvæmilega hafa umtalsverð áhrif á skuldastöðuna þegar fram í sækir en ríkissjóður er þó vel í stakk búinn til að mæta slíku áfalli. Þær aðgerðir sem gripið hefur verið til fram til þessa hafa það meginmarkmið að lágmarka langtímaáhrif núverandi aðstæðna á heimili og efnahag landsins. Til viðbótar þeim sérstöku ráðstöfunum vegna kórónuveirufaraldursins sem gripið hefur verið til má líta svo á að helsta mótvægisviðbragð stjórnvalda felist í því að halda uppi óbreyttum umsvifum eins langt og hægt er að ganga í því efni, svo sem í opinberri þjónustu og lífeyris- og bótagreiðslum, þrátt fyrir að skyndilegur tekjubrestur hafi kippt stoðunum undan fjáröflun hins opinbera. Þannig myndast umtalsverður slaki á aðhaldsstigi ríkisfjármálanna sem leyfir sjálfvirkum sveiflujöfnurum að virka til fulls. Hins vegar er jafn ljóst að því eru takmörk sett hversu lengi og í hvaða mæli ríkisfjármálin geta staðist slíka áraun án þess að þau láti undan síga og að það fjari undan styrk þeirra til að standa undir hlutverki sínu til lengri tíma litið. Við lausn bráðavandans má því ekki missa sjónar á því að á komandi árum mun þurfa að brúa framkomið misvægi tekna og útgjalda ríkissjóðs og bæta skuldastöðuna jafnt og þétt þar til hún verður orðin hófleg að nýju. Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi eru gerðar tillögur um ný verkefni og auknar heimildir sem varða útgjaldamál og voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga eða teljast nú orðin brýn eða óhjákvæmileg. Í frumvarpinu er farið fram á að fjárheimildir ríkissjóðs á árinu 2020 verði auknar um 13,2 milljarða kr. en það svarar til um 1,3% hækkunar á áður samþykktum fjárheimildum. Hafa þá fjárheimildir hækkað um 39 milljarða kr. frá því að fjárlög fyrir árið 2020 voru samþykkt í nóvember sl. Samtals nema gildandi fjárheimildir fyrir árið 2020 um 1.030 milljörðum kr. Umfang tillagnanna skýrist af fáum en þýðingarmiklum útgjaldamálum. Þá eru í 4. gr. frumvarpsins einnig lagðar til breytingar á heimildarákvæðum í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2020. Ég ætla nú að víkja að meginefni frumvarpsins. Í fyrsta lagi er lagt til að auka fjárheimildir vegna félagslegra aðgerða um 8,4 milljarða kr. Fjárheimildin er ætluð annars vegar til þeirra hópa samfélagsins sem brýnt þykir að styðja við sökum efnahagsástandsins og hins vegar til starfsfólks heilbrigðisþjónustunnar sem hefur verið undir miklu álagi í starfi vegna Covid-19 faraldursins. Veigamesta félagslega aðgerðin varðar atvinnuúrræði fyrir námsmenn sem eiga engan eða takmarkaðan rétt til atvinnuleysisbóta og námsúrræði fyrir atvinnuleitendur í sumar og næsta vetur og verður varið allt að 5 milljörðum kr. til þessa. Vonir standa til þess að ríki og sveitarfélög geti sameiginlega skapað um 3.000 sumarstörf fyrir námsmenn með sérstöku átaki. Einnig er ætlunin að bjóða upp á námsframboð fyrir háskóla- og framhaldsskólanema í sumar og sérstök námsúrræði fyrir atvinnuleitendur á næstu 12 mánuðum til að mæta vaxandi hópi atvinnuleitenda. Markmiðið með aðgerðunum er að mæta menntunar- og virkniþörf atvinnuleitenda til að viðhalda, bæta eða breyta færni vinnuaflsins til sóknar þegar atvinnuástand batnar. Þá er gert ráð fyrir að 1 milljarði verði varið til sérstaks launaauka í formi eingreiðslu til þess heilbrigðisstarfsfólks sem staðið hefur í framlínunni. Þá verður farið í aðgerðir fyrir tæpan 1 milljarð til að auka félagsleg úrræði. Aðgerðirnar miða m.a. að því að vinna gegn félagslegri einangrun aldraðra og öryrkja og styðja við þá einstaklinga sem sinna umönnun langveikra barna sem búa nú við skerta þjónustu vegna áhrifa faraldursins. Einnig verður sérstök áhersla lögð á aðgerðir gegn heimilisofbeldi og ofbeldi gegn börnum með auknum stuðningi við þolendur og fjölskyldur þeirra auk viðbótarframlaga til Barnahúss. Þá er gert ráð fyrir fjárveitingu til að takast á við áskoranir sem fylgja í félagsþjónustu og barnavernd í dreifðustu byggðum landsins. Einnig er fyrirhugað að veita 540 millj. kr. til að stuðla að geðrækt og bættri andlegri heilsu íbúa landsins. Heilsugæsluþjónustan um land allt verður stórefld með sérstakri áherslu á geðrækt og andlegt heilbrigði. Í því felst að sérhæfðu starfsfólki innan heilsugæslunnar verður fjölgað, svo sem geðlæknum, sálfræðingum og félagsráðgjöfum. Þá verður fjarheilbrigðisþjónustan aukin enn frekar sem og samhæfing og samræming á þjónustu heilsugæslunnar á landsvísu. Að lokum ber að nefna aðgerðir á sveitarstjórnarstigi en þær munu stuðla að uppbyggingu og bættum úrræðum fyrir tæpan 1 milljarð kr. Þar vegur þyngst 600 millj. kr. framlag til sveitarfélaga í því skyni að gera þeim kleift að veita tekjulágum heimilum styrki þannig að öll börn geti óháð efnahag stundað íþróttir og aðrar tómstundir í sumar og fram eftir árinu. Þá er einnig gert ráð fyrir 250 millj. kr. til aðgerða á Suðurnesjum. Ljóst er að staðan í þeim landshluta krefst sérstakra úrræða þar sem íbúar hans hafa fundið sérstaklega fyrir afleiðingum þess ástands sem hefur skapast. Framangreindar félagslegar aðgerðir voru metnar út frá áhrifum á jafnrétti kynjanna með aðferðum kynjaðrar fjárlagagerðar. Samkvæmt matinu eru aðgerðirnar ýmist taldar stuðla að auknu jafnrétti eða viðhalda óbreyttu ástandi en það veltur þó mikið á útfærslu aðgerðanna þar sem það á við. Í öðru lagi er lagt til að auka fjárheimildir um 2,5 milljarða kr. sem nýttir verða til að veita minni rekstraraðilum fjárstuðning. Það eru þá þeir aðilar sem hafa þurft að loka rekstri eða láta af starfsemi samkvæmt opinberum tilmælum vegna farsóttavarna og af þeim sökum orðið fyrir tekjutapi. Aðgerðin miðast við fyrirtæki sem hafa í flestum tilvikum lítil tök á því að afla tekna til að standa undir föstum kostnaði þegar þeim hefur verið gert að hreinlega loka starfseminni. Lokunarstyrkir eru þannig liður í að bæta að hluta a.m.k. það tekjutap sem fyrirtækin urðu fyrir og stuðla þannig að því að viðhalda atvinnustigi og efnahagsumsvifum. Ég verð að segja að mér finnst þetta vera hreint sanngirnismál. Í þriðja lagi er í frumvarpinu að finna tillögu um að auka fjárheimildir um 2,3 milljarða til að efla nýsköpun og þróun í samfélaginu. Aðgerðin miðar að því að veita fjármagn í nokkra sjóði sem munu svo úthluta fjármagninu samkvæmt úthlutunarreglum og markmiðum hvers og eins þeirra. Stærsti hluti fjármagnsins mun fara til sprota- og nýsköpunarsjóðsins Kríu. Þá verður veitt fjármagn til að efla nýsköpun og þróun í innlendri matvælaframleiðslu og til kynningarátaks um að verja störf og auka verðmætasköpun á Íslandi. Einnig verður fjármagn veitt í launasjóði listamanna og enn fremur til Nýsköpunarsjóðs námsmanna þar sem áhersla verður lögð á þjálfun í frumkvöðlamennsku og nýsköpun. Markmiðið er að sporna gegn atvinnuleysi og efla nýsköpun meðal ungs fólks. Ég ætla þá næst að víkja að nýjum heimildum í frumvarpi til fjáraukalaga. Í 3. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á heimildarákvæðum í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2020. Lagt er til að við greinina bætist einn nýr liður, 7.33, vegna viðbótarábyrgða ríkissjóðs á lánum til einstaklinga og lögaðila sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi. Þar er ráðherra veitt heimild til að veita lánastofnunum fulla ábyrgð á vegum ríkissjóðs á nýjum lánum til að styðja við rekstraraðila sem hafa orðið fyrir tímabundnum skakkaföllum vegna heimsfaraldursins og fullnægja ákveðnum kröfum. Miðað er við að lánin verði veitt fyrir árslok 2020 og nýtist minni aðilum sem orðið hafa fyrir tímabundnum tekjusamdrætti. Um þetta er vísað nánar til annars frumvarps sem er á dagskrá í dag. Þá er einnig lagt til í þessu frumvarpi að heimilt sé að semja við Seðlabanka Íslands um að annast umsýslu vegna ábyrgða ríkissjóðs á lánum til rekstraraðila með sambærilegum hætti og gildir um heimild 7.32 vegna ábyrgða ríkissjóðs á viðbótarlánum til fyrirtækja. Hæstv. forseti. Nú hef ég farið yfir helstu þætti þessa frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2020 og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar þingsins sem fær málið til skoðunar.
Frú forseti. Það vakti athygli mína að í 36 blaðsíðna glærupakka ríkisstjórnarinnar er hvergi minnst á heimili, hvergi. Það segir allt um áherslur ríkisstjórnarinnar. Hvar eru beinu aðgerðirnar sem eru fyrir fólkið í landinu? Finnst ráðherra boðlegt að láta allt að einn fjórða Íslendinga fara á 290.000 kr. atvinnuleysisbætur? Treystir ráðherrann sjálfur sér til að lifa á 290.000 kr. á mánuði? Ég vil einnig spyrja ráðherrann hvort 350 milljónirnar sem eiga að fara til fjölmiðla séu viðbót við þær 400 milljónir sem nú þegar hafa verið eyrnamerktar fjölmiðlum. Hvað gerist við þær 400 milljónir ef meiri hlutinn afgreiðir ekki fjölmiðlafrumvarpið frá sér? Þetta skiptir miklu máli. Í þriðja lagi: Hvar eru aðgerðirnar fyrir litlu fyrirtækin, ekki síst í ferðaþjónustunni, sem blæðir út? Jú, þau fá að taka lán. Jibbí kóla! Lán þarf að greiða til baka. Hvar eru beinu stuðningsaðgerðirnar við litlu fyrirtækin? [[Forseti hringir.]]Það er ljóst að þau sjálf koma a.m.k. ekki auga á þær í þessum pakka.
Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður þurfi að átta sig á því að á heimilunum býr fólk og það fer að heiman til vinnu í fyrirtækjum og stofnunum og víða í samfélaginu. Þegar við erum að tryggja að fyrirtækin geti lifað af og greitt laun erum við með óbeinum hætti að styðja við heimilin, við tekjur heimilisins, rekstur heimilanna og framfærslu heimilanna og fjölskyldna sem þar búa. Þetta verður ekki slitið í sundur. Það er algjörlega fráleitur málflutningur að slíta þetta tvennt í sundur. Ég spyr þegar hér eru kynntar til sögunnar aðgerðir til að hlúa t.d. að geðheilbrigðismálum: Heldur hv. þingmaður að það sé vegna fyrirtækjanna í landinu? Til hverra er verið að tala með félagslegum úrræðum í þeim aðgerðapakka sem hér er kynntur til sögunnar? Auðvitað eru okkar markmið að forða því eftir öllum tiltækum ráðum sem við höfum við mjög erfiðar aðstæður að fólk fari á atvinnuleysisskrá. Þess vegna erum við núna að greiða með hlutabótakerfinu stóran hluta af launakostnaði fyrirtækjanna og það er akkúrat úrræði sem lítil fyrirtæki í ferðaþjónustu eru að nýta sér í stórum stíl. Það má spyrja bara þessi fyrirtæki sem eru í vanda og eru í ferðaþjónustu [[Forseti hringir.]]hvort ríkið sé ekki að greiða launakostnað þeirra að verulegu leyti í gegnum hlutabótaleiðina. Svarið við því verður: Já. Önnur úrræði koma síðan þar til viðbótar.
Frú forseti. Hlutabótaleiðin er jákvæð leið en hún var í fyrri pakka. Við erum að tala um þennan pakka og það er afskaplega lítið í þessum pakka sem stuðlar t.d. að því að búa til ný störf. Af hverju ekki að fjölga opinberum störfum? Það bæði þarf og væri skynsamlegt í þessu ástandi. Það er merkilegt að einu nýju störfin í þessum pakka séu sumarstörf. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeim en ég get svo sannarlega fullyrt úr þessum stól að fólk bjóst við meiru en hér má finna. Mig langar að kalla eftir svari varðandi fjölmiðlana. Hæstv. ráðherra má endilega svara því hvort þessar 350 millj. kr. séu í viðbót við þær 400 millj. kr. sem nú þegar liggja fyrir í fjárlögum. Hvað gerist ef meiri hluti nefndarinnar sem er að skoða það mál afgreiðir það ekki frá sér? Erum við að tala um 750 millj. kr. til fjölmiðla eða er jafnvel hugsunin að lækka þessar 400 milljónir niður í 350 milljónir? Þetta skiptir mjög miklu máli. Allir fjölmiðlar landsins eru að kljást við afskaplega erfiða stöðu og við þurfum að fá skýr svör úr þessum stóli um hug ríkisstjórnarinnar til fjölmiðla hvað þetta varðar.
Virðulegi forseti. Þetta er einhver versta hugmynd sem ég heyrt, að nú sé ástæða til að fara að stórfjölga opinberum störfum. Ég held að það sé ekki verkefnið. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því hvert vandamálið er. Vandamálið er störfin í einkageiranum sem eru að hverfa. Það er rót vandans eins og ég fór yfir áðan. Ef við vinnum ekki bug á því ástandi munum við ekki hafa efni á samneyslunni eins og við höfum stillt útgjaldastigið af á undanförnum árum. Við munum einfaldlega ekki hafa tekjur til ríkissjóðs til að greiða bætur almannatrygginga, reka menntakerfið, reka heilbrigðisþjónustuna, félagsþjónustuna, standa undir samgöngukerfinu o.s.frv. Það er hættan sem við stöndum frammi fyrir þannig að aðgerðir okkar hljóta að eiga miðast við að örva að nýju starfasköpun í samfélaginu. Ég held að hlutinn sem snýr að rannsókn, þróun og nýsköpun sé mjög líklegur til að skila árangri í því efni. Varðandi fjölmiðlana er svarið mjög einfalt. Það er fjárheimild í dag. Það er undir þinginu komið að afgreiða frumvarpið eða ekki. Hérna er verið að leggja til viðbótarfjárheimild. Ef hún verður samþykkt mun hún nýtast í þeim tilgangi. [[Forseti hringir.]]Þingið verður síðan að ákveða hvað á að vera með frumvarpið og þar með hina fjárheimildina sem er fyrir utan þetta mál.
Frú forseti. Miðflokkurinn styður þennan aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar og hefur stutt allar tillögur ríkisstjórnarinnar til að lágmarka það tjón sem við stöndum frammi fyrir. Efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar verða að taka mið af því að niðursveiflan verði meiri en svartsýnustu spár gera ráð fyrir. Hún verður að hafa í huga undir hvaða aðstæður við erum að búa okkur. Ríkisstjórnin hefur ekki gert það að mínu mati og okkar í Miðflokknum og virðist vera hrædd við að horfast í augu við það að þessi niðursveifla er dýpri en svartsýnustu menn gerðu ráð fyrir. Ríkisstjórnin hefur talað um samstarf og samvinnu og kallað eftir tillögum frá stjórnarandstöðunni. Ég verð að segja að við höfum orðið fyrir miklum vonbrigðum með að ekki hefur verið hlustað á þær tillögur. Við komum með tillögu um að hækka framlagið til nýsköpunar, við komum með tillögu um álagsgreiðslur, við komum með tillögu til Suðurnesja. Allar þessar tillögur voru felldar fyrir þremur vikum, hæstv. fjármálaráðherra. Hvers vegna var verið að fella þessar tillögur? Hvers vegna voruð þið að fella tillögur sem þið komið síðan með hér núna? [[Forseti hringir.]]Á þessum tíma hafa liðið þrjár vikur, dýrmætur tími.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar undirtektir við þær tillögur sem liggja fyrir þinginu og að hafa stutt í öllum meginatriðum þær aðgerðir sem stjórnvöld hafa lagt fyrir þingið. Tillögur ríkisstjórnarinnar hafa tekið breytingum í þinginu og það er auðvelt að rekja þá sögu. Bætt var í ýmis úrræði. Sumar tillögur sem komu frá stjórnarandstöðunni fengu ekki brautargengi. Ég ætla ekki að tala fyrir hönd alls stjórnarmeirihlutans þegar kemur að því með hvaða rökum það var gert í hverju og einu tilviki. Við erum einfaldlega með rökstuddar tillögur sem hafa verið vel undirbúnar þar sem er horft hefur veirð til allra þátta. Við erum með heildstæðar tillögur, t.d. fyrir rannsóknir, nýsköpun og þróunarvinnu. Við erum þar fyrir utan að bæta við fjölmörgum úrræðum sem ekki hafa komið til tals í þinginu. Ég nefni sem dæmi frestun skattgreiðslna, þ.e. heimild til að nýta í raun og veru afturvirkt skattalegt tap á þessu ári [[Forseti hringir.]]til að koma í veg fyrir tekjuskattsgreiðslur fyrirtækja vegna ársins 2019. Svona gengur þetta borðtennisspil í þinginu.
Ég þakka hæstv. ráðherra. Kjarni málsins er sá að við lögðum fram góðar tillögur. Í fjárlaganefnd kom ég með tillögu um sérstaka álagsgreiðslu til heilbrigðisstarfsfólks. Henni var tekið fálega en núna á að samþykkja hana. Við styðjum hana að sjálfsögðu. Ef menn ætla að kalla eftir samstöðu og samstarfi á fordæmalausum og erfiðum tímum eiga þeir að standa við þau orð, ekki snúa út úr og fella allar tillögur stjórnarandstöðunnar en koma svo með sömu tillögur í næstu atrennu frá sjálfum sér. Kannski er kjarni málsins sá að það er ekki sama hvaðan tillögurnar koma. Er það kannski kjarni málsins, hæstv. ráðherra? Ég vil koma örstutt í lokin að stuðningslánunum sem eru kannski stærsta aðgerðin í þessum pakka, mikilvægt og jákvætt skref en þó einungis til lítils hluta fyrirtækja þegar við horfum á stærð hagkerfisins og veltuna. Þá langar mig einfaldlega að spyrja hæstv. ráðherra hvort stuðningslánin komi til með að ná til fleiri fyrirtækja, þ.e. meðalstóru fyrirtækjanna, í næsta aðgerðapakka. Þetta kemur allt frá ríkisstjórninni í einhverjum smáskömmtum sem er kannski ekki nógu skynsamlegt heldur.
Virðulegi forseti. Ég held að því verði ekki haldið fram að menn hafi í fyrri aðgerðapakka lagst gegn því að greiða álagsgreiðslur til heilbrigðisstarfsfólks. Hins vegar hefur í millitíðinni verið unnið að útfærslu á álagsgreiðslunum. Ég hefði svo sannarlega aldrei farið að beita mér gegn því að tillaga í því efni næði fram að ganga, þetta var kannski spurning um aðdragandann. Það á ekki að vera þannig eins og hv. þingmaður lýsir að það ráðist alfarið af því úr hvaða átt tillögur koma. Hér er spurt um viðbótarlánin, þessi stuðningslán. Við sjáum þetta þannig að þegar horft er til samsetningar langflestra fyrirtækja sem eru á annað borð með launagreiðslur, með eitthvert starfsfólk hjá sér, eru þetta lítil fyrirtæki á Íslandi. Af um 18.000 fyrirtækjum í viðskiptahagkerfinu sjáum við að við erum að ná til svona 14.000. Það er rétt sem bent hefur verið á, það eru tiltölulega fá fyrirtæki sem eru með mjög hátt hlutfall af heildarveltunni. [[Forseti hringir.]]Ef við skoðum fjölda fyrirtækja sem eru með fáa starfsmenn náum við mjög vel til þeirra með þessari aðgerð.
Virðulegur forseti. Um 540 milljónir fara til geðræktar með fjölgun lækna, starfsfólks o.s.frv. Það er ekki ódýrt að leita sér hjálpar hjá geðlækni og stór hópur hefur ekki efni á því, hefur ekki efni á mat, hefur ekki efni á lyfjum, hefur ekki efni á að fara til læknis, hvað þá geðlæknis. Stendur til á sama tíma að t.d. allir þeir sem eru undir 400.000 kr. fái ókeypis læknisþjónustu, bæði venjulega læknisþjónustu og sérstaklega geðþjónustu? Það segir sig sjálft að það getur orðið rándýrt bæði fyrir þjóðfélagið og heilsuna að geta ekki leitað sér geðrænnar hjálpar.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það getur verið mjög dýrt fyrir samfélagið að vanrækja þennan málaflokk. Ég tel að ekki hafi áður verið gert jafn mikið átak í þeim málaflokki og í tíð þessarar ríkisstjórnar sem birtist mjög skýrlega í stjórnarsáttmálanum og í fjárlagatillögum undanfarinna ára. Við höfum sett af stað sérstakt átak til að gera betur þarna, m.a. í samstarfi við heilsugæsluna, og við höfum líka dregið úr kostnaðarþátttöku sjúklinga. Ég tel að með þeim aðgerðum sem þegar hafa verið kynntar og því sem hér kemur til viðbótar fyrri aðgerðum frá fyrri árum séum við að girða fyrir þann vanda sem hv. þingmaður bendir á að kunni að skapast. Það er ekki sú hætta að jafnvel fólk með lágar tekjur hafi hreinlega ekkert aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu eins og áður var. Ég held að miklu frekar sé ástæða til að hafa áhyggjur af mönnun [[Forseti hringir.]]í þessum geira en of lítilli niðurgreiðslu stjórnvalda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið en verð að vera algjörlega ósammála honum. Það er grafalvarlegt mál að hafa ekki efni á að leita sér læknisþjónustu. Það er grafalvarlegt og getur orðið þjóðfélaginu margfalt dýrara en ella. Það er sannað að ef fólk getur ekki leitað sér læknishjálpar, hvort sem er við geðrænum vanda eða öðrum, bitnar það á þjóðfélaginu sem og á heilbrigðiskerfinu og verður margfalt dýrara. Ég held hreinlega að það ódýrasta og besta sem við gætum gert núna væri að segja við alla sem eru atvinnulausir, alla sem eru á lífeyrislaunum, að þeir fái ókeypis læknisþjónustu. Gerum þetta. Ég skal veðja við ykkur að það margborgar sig. Ég efast ekki um að hæstv. fjármálaráðherra sé sammála mér vegna þess að þetta er sannað. Í Bretlandi var t.d. gerð könnun á því hvaða áhrif sárafátækt hefði á fólk og að það gæti ekki leitað sér læknishjálpar. Það kom í ljós að það kostaði margfalt meira að gera ekkert en að laga þetta.
Virðulegi forseti. Við erum ekki í ágreiningi um þetta. Hv. þingmaður leggur til að við leggjum af alla kostnaðarþátttöku sjúklinga sem eru undir ákveðnu tekjuviðmiði og ég bendi á að kostnaðarþátttakan hefur verið lækkuð mjög verulega og aðgengi að heilbrigðisþjónustu stóraukið. Heilsugæslan hefur verið stórefld og afar lágt gjald er greitt fyrir þjónustu þar þannig að ég þyrfti að fá betri dæmi um raunverulega kostnaðarþátttöku til að sjá að sá vandi sé raunverulegur sem hv. þingmaður bendir á. Það sem liggur núna fyrir þinginu að taka afstöðu til er tillaga frá ríkisstjórninni um að stórefla geðheilbrigðisþjónustuna.
Virðulegur forseti. Að auka enn stuðning við fyrirtæki, segir fjármála- og efnahagsráðherra. Fyrirtæki eru mannanna verk og ef við ættum að læra eitthvað, t.d. frá Ameríku, ættum við að læra að það á að vera auðvelt að stofna fyrirtæki og það á að vera ódýrt, í rauninni kostnaðarlaust, að hætta með fyrirtæki. Stjórnvöld eru með umboð kjósenda, þ.e. fólks, ekki fyrirtækja, fyrirtæki eru ekki kjósendur með atkvæðisrétt, a.m.k. ekki enn og vonandi aldrei. Þess vegna ættu stjórnvöld fyrst og fremst að hugsa um að styrkja fólk, ekki í gegnum fyrirtæki heldur einfaldlega að styrkja fólk. Þaðan koma fyrirtækin. Mig langar til að vekja athygli á þessum viðsnúningi sem mér finnst vera alltaf í umræðunni, það gleymist hver uppruninn er. Uppruni umboðs okkar á þingi er hjá fólki, uppruni fyrirtækja er hjá fólki. Þangað eigum við að horfa.
Virðulegi forseti. Ég held að hér sé stutt í einhvers konar orðhengilshátt, að aðgerðir stjórnvalda snúi að því að styðja við einhverja lögaðila sem séu ekki í neinum tengslum við fólk. Sú kenning stenst ekki skoðun. Við erum að gera þetta einmitt til að bjarga störfum. Hlutastarfaleiðin er skilyrt því að menn viðhaldi ráðningarsambandi við fólk. Ég skil ekki alveg hvað hv. þingmaður á við þegar hann segir að við ættum að líta til Bandaríkjanna og horfa til þess hvernig við gætum gert fyrirtækjum léttbærara að hætta starfsemi. Í hvað er hv. þingmaður að vísa? Er hann að vísa í að við ættum að losa fyrirtæki undan skyldunni til að greiða fólki laun í uppsagnarfresti? Það er ameríska leiðin, engin laun í uppsagnarfresti, þrír mánuðir, fimm mánuðir eftir kjarasamningum og einstaka starfssamningum. Í hvað er hv. þingmaður að vísa? Hvað eigum við að gera á Íslandi sem er gert svona vel í Bandaríkjunum sem gerir fyrirtækjum kleift að hætta starfsemi?
Virðulegi forseti. Ég er að spyrja spurninganna hérna. Hið augljósa er að við viljum að þegar fyrirtæki hætta skuldi þau ekki neinum, sérstaklega ekki því fólki sem vinnur hjá þeim. Áhersla á fólk fyrst myndi einfaldlega hafa góð áhrif á t.d. einkaneysluna sem ég veit að Sjálfstæðisflokknum er mjög annt um. Einnig myndi ég vilja að betur væri fjallað um kerfislega mikilvæg fyrirtæki sem hafa sífellt komið upp í umræðunni að undanförnu. Ef þau eru kerfislega mikilvæg, af hverju eru þau ekki skilgreind þannig fyrir fram, t.d. að þau hafi lagalega ábyrgð hvað það varðar, þannig að við vitum þegar harðnar í ári hvaða skyldur og hvaða ábyrgð slík fyrirtæki hafa og hvers vegna almenningur og ríkissjóður eigi að koma þeim til bjargar? Væntanlega á það að gagnast fólki. Margt í þessu er varhugavert. Ráðherra segir að þetta sé vel rökstutt og undirbúið frumvarp en hið gagnstæða er augljóst í greinargerð frumvarpsins, t.d. er [[Forseti hringir.]]kynjaða fjárlagagerðin bara vegna félagslega pakkans. Það vannst ekki tími til að vinna hana gagnvart hinum aðgerðunum.
Virðulegur forseti. Við erum með sérstakar kvaðir á kerfislega mikilvæg fjármálafyrirtæki í lögum og fyrir þinginu liggur frumvarp frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um auknar skyldur á endurskoðendur þegar í hlut eiga slík fyrirtæki og um upplýsingagjöf, skylda til að veita upplýsingar sem ella myndu kannski fyrst og fremst hvíla á skráðum fyrirtækjum. Við höfum verið að gera breytingar í þessa átt til að lágmarka hættuna á því að vandi fyrirtækja sem eru kerfislega mikilvæg komi dálítið í bakið á samfélaginu. Ég held að við séum ekki að glíma við það í augnablikinu. Ég held að við glímum við heimsfaraldur sem kemur þannig við efnahagslífið að við sjáum einn mesta samdrátt í heimshagkerfinu í 100 ár. Það er ekki takmarkað við einstakar atvinnugreinar. Með þessum aðgerðapakka eru stigin skref sem eru í góðum takti við okkar mat á stöðunni í dag.
Frú forseti. Eins og hæstv. fjármálaráðherra var rétt að segja stefnum við í dýpstu kreppu í meira en 100 ár. Viðbrögð stjórnvalda verða að taka mið af þeirri staðreynd. Í fullri sanngirni og hreinskilni sagt er þessi pakki, ef svo má kalla, pakki númer tvö, engan veginn nægjanlegur til að mæta því ástandi sem blasir við íslenskum heimilum og fyrirtækjum. Förum aðeins yfir nokkur atriði. Í fyrsta lagi erum við ekki að tala um 60 milljarða kr. innspýtingu eins og ríkisstjórnin vill að fyrirsagnirnar verði. Það er ekki rétt því að af þessum 60 milljörðum eru 41 milljarður lán sem þarf að endurgreiða, eins og á að gera með öll lán, og í öðru lagi er frestun skattgreiðslna. Innspýtingin er því 20 milljarðar. Hvað eru 20 milljarðar mikið? Þeir eru heil 2% af ríkisfjármálunum og ef við skoðum sérstaklega fjáraukalagafrumvarpið sem við erum að ræða hér er um að ræða um 13 milljarða, rúmlega 1%. Getur einhver sagt að þessar tölur, hvort sem litið er til 20 milljarða eða 13 milljarða, 1–2% aukning ríkisútgjalda, séu nægjanlegar í því ástandi sem hér blasir við? Ég er svolítið þreyttur á að alltaf er sagt: Það kemur meira seinna. Þetta var sagt eftir síðasta pakka, síðan leið heill mánuður og við fengum þennan þunna pakka. Ég veit að margt er jákvætt í svona pakka en ég er að reyna að draga fram það sem betur má fara. Það er hlutverk mitt í stjórnarandstöðu. Við sjáum það á viðbrögðunum að afskaplega fáir eru lukkulegir með þennan pakka. Ég veit alveg að við getum ekki gert allt fyrir alla en við skulum gera a.m.k. aðeins meira en þetta. Mér finnst merkilegt, þó að hæstv. ráðherra fyndist það ekki í andsvari sínu til mín, að á 36 blaðsíðna glærupakka ríkisstjórnarinnar er ekki minnst einu orði á heimilin. Auðvitað veit ég að sumt gagnast fólki, ég átta mig alveg á því, en fólk er ekki fyrirtæki og fyrirtæki eru ekki fólk. Það þarf líka aðgerðir til að mæta tekjutapi heimilanna. Þar er atvinnuleysið óvinur númer eitt, tvö og þrjú. Atvinnuleysisbætur eru 290.000 kr. og það stefnir jafnvel í að allt að einn fjórði af íslensku þjóðinni sé á leiðinni á atvinnuleysisbætur. Ráðherra svaraði ekki þeirri fyrirspurn minni hvort hann treysti sér til að lifa á 290.000 kr. á mánuði. Ég myndi ekki treysta mér til þess. Af hverju eru atvinnuleysisbætur ekki hækkaðar í þessum pakka? Við í Samfylkingunni leggjum fram þingmál seinna í dag, sem verður til umræðu á eftir, um að hækka atvinnuleysisbætur. Af hverju er það ekki gert? Það er tillaga sem myndi mæta tekjufalli heimilanna, ekki satt? Þetta skiptir máli. Kannski eru heimilin ekki inni á radar ráðherrans sem er mjög fyrirtækjaoríenteraður. Auðvitað þarf að huga að fyrirtækjunum en mér finnst merkilegt að hér sé engin sérstök áhersla lögð á að mæta tekjufalli eða atvinnumissi heimilanna með beinum hætti. Ég veit að hlutabótaleiðin er komin, hún er góð, en við þurfum meira. Mér finnst líka merkilegt í þessum pakka að afskaplega lítið er um ný störf til að mæta atvinnuleysinu. Vissulega eru sumarstörf og ég ætla ekki að gera lítið úr þeim, þau skipta máli, en það vantar ný störf. Þess vegna sagði ég við hæstv. ráðherra áðan: Af hverju ekki opinber störf? Hversu slæmt er það? Það þarf fleiri hjúkrunarfræðinga, sjúkraliða, sjúkraþjálfara, kennara, lögreglumenn, fólk sem vinnur að barnavernd, sálfræðinga og vísindamenn. Þetta eru opinberir starfsmenn sem við getum bætt í, störfum myndi fjölga, þjónusta við almenning yrði bætt og hann nyti góðs af opinberri þjónustu. Það getur verið flóknara að bæta við störfum í einkageiranum, það þarf líka að gera, en við erum með opinbera geirann í fanginu. Af hverju bætum við ekki þar hressilega í? Mér finnst slæmt það viðhorf að ekki megi bæta í opinbera kerfið af því að það sé báknið og af hinu slæma. Ég ætla að fara aðeins yfir það. Hvað gera opinberir starfsmenn? Það er opinber starfsmaður sem tekur á móti okkur þegar við fæðumst. Það er opinber starfsmaður sem kennir börnunum okkar. Það er opinber starfsmaður sem sér um þarfir fatlaðra ættmenna. Það er opinber starfsmaður sem er í framlínunni gegn heimsfaraldri en það er einnig opinber starfsmaður sem rannsakar jarðfræði Íslands, vaktar snjóflóðahættu, leggur vegina sem við keyrum, sígur úr þyrlu til að bjarga sjómanni, greiðir áunnar bætur og kemur í veg fyrir að á okkur sé brotið, hvort sem um er að ræða neytanda eða aðra manneskju. Loks er það opinber starfsmaður sem hjúkrar okkur á dánarbeði. Við skulum ekki tala niður opinbera þjónustu og opinber störf. Þau skipta miklu máli. Í svona áfalli er þetta í alvörunni sagt mjög skynsamleg leið til að mæta þeim vanda sem blasir við. Störfum er að fækka og við sjáum um hið opinbera. Við getum alveg spýtt í og fjölgað opinberum starfsmönnum. Það er ekki að gerast í þessum pakka. Frú forseti. Lítum aðeins á litlu fyrirtækin. Ég hef áhyggjur af að þau gleymist, ekki síst í ferðaþjónustunni. Úrræðið sem gagnast litlu fyrirtækjunum er fyrst og fremst lánin, allt að 6 milljónir. Þetta er of lítið. Fyrirtæki sem fær lán þarf að greiða það til baka eins og gefur að skilja. Það þarf að setja meiri hugsun í það hvernig við mætum þessum litlu fyrirtækjum, ekki síst í ferðaþjónustunni, sem blæðir. Þau eru bara farin. Hvernig getum við hjálpað litlu ferðaþjónustufyrirtækjunum? Þetta eru ekki endilega fyrirtæki sem þurftu að hætta starfsemi vegna tilmæla sóttvarnayfirvalda, þetta eru fyrirtæki sem þurftu að hætta vegna tekjufalls. Lítum á fyrirtækin sem neyddust til að stoppa starfsemi sína vegna tilmæla sóttvarnayfirvalda. Þau fá rúmlega 2 milljónir. Í sumum tilfellum dugar það ekki einu sinni fyrir húsaleigu síðustu tveggja mánaða, hvað þá að mæta því tekjutapi sem þessi fyrirtæki, hárgreiðslustofur, tannlæknastofur, hver svo sem þau fyrirtæki eru, þurftu að þola vegna tilmæla sóttvarnayfirvalda. Lítum aðeins á félagslega pakkann í þessum fjárauka. Hvað er hann stór? Hann er 8,5 milljarðar. Það er allt og sumt. Auðvitað fagna ég hverri krónu sem ríkisstjórnin setur í félagsmál, hvort sem það er geðrækt, aðgerðir gegn heimilisofbeldi eða annað. En það er allt of skammt gengið. Ég hef sagt það áður við ráðherrann að hann hefur okkur í þessum sal sem sína bandamenn til að bæta hressilega í. Að bæta 1 prósentustigi við ríkisútgjöldin er ekki að bæta hressilega í, frú forseti. Ráðherrar í ríkisstjórninni munu ekki mæta andstöðu í þessum hluta salarins ef þeir vilja bæta hressilega í. Fjármálaráðherra hefur sjálfur sagt að hann vilji gera meira en minna en hann gerir svo sannarlega of lítið. Félagslegi pakkinn er 8,5 milljarðar. Setjum þessa tölu í smásamhengi. Þetta er lægri upphæð en lækkun veiðileyfagjalda hefur orðið á kjörtímabilinu hjá þessari ríkisstjórn. Hugsið ykkur. Þetta er ekki myndarlegur pakki til að mæta þeim félagslega vanda sem orsakast af þessu áfalli. Kíkjum á fjárfestingarnar, það er ekkert verið að spýta í fjárfestingarpakkann í vegaframkvæmdum hjá ríkinu. Síðasti fjárfestingarpakki var orðinn lítill áður en blekið á þeim pakka þornaði. Ekki bara við í stjórnarandstöðunni bentum á það. Ég bjóst við að hér kæmi innspýting í fjárfestingar í vegaframkvæmdir, í þessar verklegu framkvæmdir sem við getum ráðist í til að vega upp minni eftirspurn á einkamarkaðnum. Það er ekki í þessum pakka. Nýsköpunarpakkinn er enn of lítill. Mér finnst þetta svo augljóst. Nýsköpun er töfraorð í kreppu. Sjóðurinn Kría fær aukalega milljarð en það er of lítið. Auknir fjármunir í rannsóknasjóði og nýsköpunarsjóði skila sér margfalt til baka. Af hverju setjum við ekki meira í t.d. Kvikmyndasjóðinn? Við vitum ekkert hvert næsta Marel eða Meniga verður. Við vitum ekkert um hver verður næsti Baltasar Kormákur. Þetta er opinber leið til að koma hjólunum aðeins af stað, nýta sér þessa sjóði og við getum gert það með einu pennastriki. Hér er bætt aðeins í listamannalaunin. Ég fagna því og velti fyrir mér hvaðan ráðherrar fengu þá frábæru hugmynd. Ég fagna því að 100 listamönnum sé bætt á listamannalaun. Þeir eru 300 núna. Ég vildi tífalda fjölda listamanna á listamannalaunum. Mér finnst það sniðug hugmynd. Við fögnum því að bæta 100 listamönnum á listamannalaun en hafið í huga að 3.500 sjálfstætt starfandi listamenn eru allir núna að upplifa frost í starfsemi sinni, m.a. vegna tilmæla frá hinu opinbera. Af hverju er skárra að hafa listamann á atvinnuleysisbótum en listamannalaunum? Listamannalaun eru laun, við skulum hafa það líka alveg á tæru. Þegar fólk fær listamannalaun þarf það að skila skýrslu, það þarf að gera grein fyrir afrakstri og skila vinnu. Við fengjum meiri listsköpun og við fengjum líka meiri umsvif, við fengjum skatttekjur á móti. Ég vildi tífalda fjölda listamanna á listamannalaunum sem myndi vissulega kosta, það kostar jafn mikið og 1 prósentustig í auknu atvinnuleysi. Auðvitað er miklu skynsamlegra að útvíkka þetta úrræði enn meira. Svo langar mig aðeins að fjalla um það sem er þó jákvætt í frumvarpinu. Ég fagna því að nú fær fólkið í framlínunni álagsgreiðslur í heilbrigðiskerfinu og félagsþjónustunni. Ég minni á að það er nánast korter síðan þessi blessaði meiri hluti felldi ósköp svipaða tillögu. Af hverju erum við í þessum skotgröfum? Við samþykktum allar tillögur stjórnarflokkanna í fyrri aðgerðapakka. Ríkisstjórnarflokkarnir, Framsóknarflokkur, Sjálfstæðisflokkur og Vinstri grænir, felldu hverja einustu tillögu stjórnarandstöðunnar. Hvers konar sandkassaleikur er þetta í neyðarástandi? Núna dúkka upp aðrar tillögur í þessum pakka sem eru í samræmi við breytingartillögur okkar í stjórnarandstöðunni sem ríkisstjórnin felldi ekki alls fyrir löngu. Hér er verið að auka endurgreiðslur þróunarkostnaðar. Við lögðum svipað fram, góð tillaga komin í pakkann, frábært. Við lögðum það til að setja aukna fjármuni til langveikra barna og fjölskyldna þeirra. Það var fellt, en er komið í pakkann, gott mál. Við vildum setja aukinn stuðning í grænmetisframleiðslu, nýsköpun og annað slíkt. Gott og vel, auðvitað fögnum við öllum þeim skrefum sem við í stjórnarandstöðu náum í gegn en mér finnst þetta leiðigjarnt. Ef þessi blessaða ríkisstjórn er sammála okkur, af hverju er ekki allt í lagi að samþykkja eitthvað frá stjórnarandstöðuflokkunum sem nota bene, frú forseti, um 46% af þjóðinni kusu? Svo eru fjölmiðlarnir. Mér finnst skipta miklu máli það sem ég spurði hæstv. ráðherra um í andsvari mínu áðan, að þær 350 milljónir sem eru í þessum pakka og eiga að renna til fjölmiðlanna eru viðbót - ég vona að ég misskilji ekki ráðherra, hann getur leiðrétt mig á eftir - við þær 400 milljónir sem nú þegar hefur verið ákveðið að eigi að renna til frjálsra fjölmiðla. Þetta skiptir miklu máli. Ef stjórnarmeirihlutinn afgreiðir ekki fjölmiðlafrumvarpið sem þegar er í nefnd, um 400 milljónirnar, trúi ég ekki að niðurstaðan verði að fjölmiðlarnir fái bara 350 milljónir. Ég trúi ekki að verið sé að lækka upphæðina til fjölmiðlanna. Þess vegna varpa ég þessu fram. Mér skilst á hæstv. ráðherra að það sé ekki hugsunin. Hugsunin er að frjálsir fjölmiðlar fái 750 milljónir. Þetta skiptir máli fyrir frjálsa fjölmiðla í landinu og er gott mál. Ég trúi ekki að ef málið verður ekki afgreitt úr nefndinni detti hinar 400 milljónirnar hreinlega niður og nettóaukningin verði 350 milljónir sem þýðir í rauninni lækkun frá því sem var ákveðið fyrir faraldur. Frú forseti. Djúpt í greinargerðinni við fjáraukann er lítil setning sem ég hef smááhyggjur af. Þar stendur, með leyfi forseta: „Við lausn bráðavandans má ekki missa sjónar á því að á komandi árum mun þurfa að brúa framkomið misvægi tekna og útgjalda ríkissjóðs og bæta skuldastöðuna jafnt og þétt þar til hún verður orðin hófleg að nýju.“ Það er frekar ljóðrænt að tala um eitthvert misvægi tekna og útgjalda. Í þessari setningu má lesa að eftir að við erum komin út úr þessu neyðarástandi blasi við niðurskurður. Þetta þýðir það á mannamáli. Við munum ekki sætta okkur við það að hin opinbera þjónusta, sem er svo mikilvæg fyrir okkar fólk í landinu, verði látin taka höggið þegar hlutirnir róast aðeins, að opinberir starfsmenn og þeir sem njóta opinberrar þjónustu, hvort sem það eru eldri borgarar, öryrkjar, sjúklingar, nemendur, kennarar o.s.frv., verði látnir greiða upp skuldahalann [[Forseti hringir.]]sem myndast núna til að bregðast við því en ég hef áhyggjur af því, frú forseti.
Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að hnykkja á þessu atriði sem spurt hefur verið um varðandi fjölmiðlana þannig að það sé alveg skýrt. Ef Alþingi afgreiðir bæði þessa tillögu og frumvarp ráðherrans sem er hjá menntamálanefnd mun þurfa viðbótarfjárheimild inn í þetta frumvarp, af því það er ekki sérstök fjárheimild sem fylgir tillögunni um að ráðherrann hafi heimild til að semja. Þetta er dálítið í höndum þingsins. Ef þingið ákveður að gera hvort tveggja, bæði að samþykkja frumvarpið í nefndinni og veita ráðherranum heimild til að semja um allt að 350 millj. kr. greiðslur á þessu ári, þarf að tryggja sérstaka fjárheimild fyrir það til viðbótar við það sem þegar er í lögum. Hins vegar ef við afgreiðum bara þessa tillögu til ráðherrans fyrir árið 2020 eru nægar heimildir nú þegar í fjárlögum til þess að standa undir henni. Það myndi þá ráðast af því hvernig menntamálanefnd myndi afgreiða hitt frumvarpið, t.d. um gildistöku þess, frá hvaða tíma þyrfti að fjármagna það því að það væri lagaumhverfi til framtíðar. Ég ætla að öðru leyti að segja að mér finnst hv. þingmaður ekki koma með neinar lausnir sem geta orðið til þess að auka aftur verðmætasköpun. Það sem hv. þingmaður fer inn á undir lok ræðu sinnar er auðvitað kjarnaatriði, nefnilega það að ef við búum ekki til tekjur í framtíðinni til að standa undir þeirri góðu opinberu þjónustu sem við búum við í dag erum við í miklum vanda stödd. Þá verða valkostirnir tveir. Annars vegar að halda áfram hallarekstri og lántökum og velta þannig reikningnum fyrir góðri þjónustu sem við njótum í dag yfir á framtíðarkynslóðir, senda reikninginn á framtíðina, á unga fólkið og börnin í dag og börn framtíðarinnar og segja: Við þurftum einfaldlega á árinu 2020 og áfram á svo góðri þjónustu að halda að það verður bara einhver í framtíðinni að greiða fyrir það. Hins vegar, og þetta eru valkostirnir, að taka lán, að aðlaga sig að breyttum aðstæðum með því að draga úr kostnaði eða skapa ný verðmæti. Og það er það sem ég vil sjá gerast, [[Forseti hringir.]]að búa til ný verðmæti til að við getum áfram notið þessarar þjónustu.
Frú forseti. Nú finnst mér vera komið aðeins annað hljóð í ráðherrann varðandi fjölmiðlamálið. Hér var kynnt í gær að það væri innspýting í fjölmiðla upp á 350 milljónir. Það mátti skilja það sem viðbót, sem innspýtingu, þetta var í aðgerðapakkanum. Nú kemur í ljós, ef ég skil ráðherrann rétt, sem ég held að ég geri, að þetta er ekki viðbót. Það væri sérstök ákvörðun sem við gætum tekið, ef ég skil hann rétt. Hér er einfaldlega um lækkun að ræða. Við vorum búin að ákveða að setja 400 milljónir til fjölmiðla. Það er samt ekki búið að afgreiða úr nefnd, það stendur m.a. í Sjálfstæðismönnum í allsherjarnefnd, eins og ég skil það. Þessi viðbót kemur þá ekki inn nema með sjálfstæðri ákvörðun. Þessar 350 millj. kr. eru því einfaldlega lækkun frá því sem fyrirhugað var ef nefndin afgreiðir ekki málið. Ég hefði frekar viljað sjá hér talað um 750 milljónir. Við erum búin að ákveða á fjárlögum að 400 milljónir eigi að fara í fjölmiðla. Svo á nefndin bara að leysa úr því hvernig það er útfært. Fjárveitingarvaldið er búið að ákveða að setja 400 milljónir í frjálsa fjölmiðla og ég hélt að við værum núna að setja meira til þeirra. Það sem er hér á ferðinni mun örugglega vekja mikla athygli. Ég er sammála ráðherranum um verðmætasköpun, auðvitað þurfum við að skapa verðmæti, en ég nefni tvennt. Ég hef oft öskrað mig hásan um það að við verðum að setja meira í nýsköpun, það býr til verðmæti, setjum meira í sjóðina, í Tækniþróunarsjóð. Ég veit að það er búið að bæta í en þetta er of lítið. Setjum meira í Kríu, setjum meira í Kvikmyndasjóð sem tók 30% högg á sig í síðustu fjárlögum. Þetta skapar verðmæti. Svo langar mig að lokum að draga fram að fjárfestingar í opinberum störfum og framkvæmdum skapa líka verðmæti. Við erum í ákveðinni innviðaskuld, það er hugtak sem hefur verið notað. Við þurfum að fjárfesta í opinberum innviðum. Það skilar okkur verðmætum í framtíðinni. [[Forseti hringir.]]Það má ekki alltaf nálgast þetta þannig að hið opinbera [[Forseti hringir.]]skapi engin verðmæti því að hið opinbera skapar heilmikil verðmæti. [[Forseti hringir.]]Við eigum að stórefla opinbera fjárfestingu, ekki síst í svona ástandi. Það er einfaldlega góð pólitík og góð hagfræði, frú forseti.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Aftur um fjölmiðlamálið. Hér er um einskiptisaðgerð að ræða á móti hins vegar varanlegum lögum, sem er málið sem liggur fyrir nefndinni. 400 milljónirnar sem hv. þingmaður nefnir eru auðvitað fjármögnun vegna lagafrumvarps sem hefði getað tekið til ársins 2020 í heild sinni og er enn í höndum þingsins að afgreiða en er varanleg ráðstöfun. Það er sem sagt lagaumhverfi sem verið er að smíða fyrir fjölmiðlastarfsemi í landinu til framtíðar. Það sem við erum að leggja til er að hvað sem öðru líður komi a.m.k. að lágmarki núna í einskiptisaðgerð þessar 350 milljónir. Það er kjarni málsins í þessari tillögu. Það getur orðið til þess að heildarframlögin til fjölmiðla á þessu ári verði töluvert meiri. Það fer m.a. eftir gildistöku nýs frumvarps um umhverfi fjölmiðla, hvenær það mál klárast og frá hvaða tíma það gildir.
Frú forseti. Ég ætla svo sem ekki að hjakka áfram í sama farinu en einskiptisstuðningur við fjölmiðla var ákveðinn í síðustu fjárlögum, núgildandi fjárlögum, 400 milljónir. Við erum búin að taka þá ákvörðun. Þess vegna finnst mér dálítið merkilegt að hér sé verið að boða aðra einskiptisaðgerð sem á hugsanlega að taka við af hinni. Ég vona svo sannarlega að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar afgreiði einfaldlega það mál með 400 millj. kr., því að þær liggja fyrir. Þingið vill setja 400 milljónir í fjölmiðla. Þess vegna er afskaplega sérkennilegt ef niðurstaðan verður síðan, ef ekki næst samstaða hjá meiri hluta nefndarinnar, að fjölmiðlar fái hugsanlega lækkun úr 400 milljónum í 350. Þetta eru ekki stórar tölur en þær skipta máli fyrir litla fjölmiðla og í rauninni alla fjölmiðla. Gerum bara vel við fjölmiðla sem skipa lykilhlutverk varðandi alla upplýsingagjöf og lýðræðisþátttöku og annað slíkt. Ég þarf ekki að fara með þá rullu, hvað þá á þessum tíma. Ríkisstjórnin er núna að setja á fót einhverja hópa gegn röngum fréttum. [[Forseti hringir.]]Við þurfum jafn mikið á fjölmiðlum að halda núna og þeir á okkur, þannig að verum ekki nísk þegar kemur að þeim.
Frú forseti. Það er áhugaverð taktík sem þingmaðurinn notar og hefur notað þennan þingveturinn og kannski lengur, að sjóða allt sem frá ríkisstjórninni kemur niður í tíu punkta. Það er ágætt út af fyrir sig að draga það saman en það er yfirleitt með neikvæðum formerkjum eða að það þurfi að gera meira og betur. Í sjálfu sér er ekkert og aldrei nógu gott sem er bara pólitík og skiptar skoðanir um það. Í ljósi þess að hann fór hér mikinn um opinber störf vil ég samt segja að ég get alveg verið sammála því að við þurfum að fjölga opinberum störfum og við þurfum einmitt líka að dreifa þeim um allt land. Dæmi um það eru hjúkrunarfræðingar og kennarar og ég veit ekki betur en að unnið sé hörðum höndum að því, m.a. er verið að auka við þá sem fara í nám í kennarafræðum og launa síðasta árið. Skýrslu var skilað til heilbrigðisráðherra fyrir fimm dögum um með hvaða móti væri best hægt að fjölga hjúkrunarfræðiplássum og reyna að aðlaga starfið, námsumhverfi og annað þannig að þar væri hægt að fjölga. Það er unnið að þessu en það er ekki bara hægt að setja peninga í eitthvað af því að við höfum tilfinningu fyrir því. Á stundum er skynsamlegt að við setjumst niður og reynum að ná utan um hlutina. Ég heyri hvað þingmaðurinn segir, hann tekur undir að margt er gert og allt það. En mér finnst orðræðan ekki rétt, bæði þegar fyrsti aðgerðapakki kom og núna annar aðgerðapakki, að þetta séu bara fyrirtækjapakkar, ekki fyrir fjölskyldur eða heimili. Það er ekki nóg að segja að auðvitað skipti þetta heimilin máli, það skiptir gríðarlega miklu máli. Allar þær aðgerðir sem hafa verið settar fram, mjög fjölþættar, eru til að tryggja afkomu heimilanna, allt það sem við leggjum hér til, t.d. í nýsköpun og að búa til fjölbreyttari flóru sem við þurfum á að halda. Við höfum lent í því oftar en einu sinni að vera með öll eggin í sömu körfu og við þurfum að breyta því. Er þingmaðurinn ekki sammála mér um að það sé betra að setja peninga [[Forseti hringir.]]í það en að bæta við í atvinnuleysistryggingar eins og hann vill, þ.e. betra að fjölga störfum en ekki fólki á atvinnuleysisbótum?
Frú forseti. Ég minni hv. þingmann á að Vinstri grænir voru í síðustu kosningum með kosningaslagorðið „Gerum betur“. Ég er að brýna hv. þingmann og flokk hennar til að gera betur. Mér finnst ekki fullnægjandi þegar hv. þingmenn koma með fjárauka í þessum pakka sem eykur ríkisútgjöld um 1 prósentustig. Er það að gera betur? Það er of lítið. Ég veit að ef hv. þingmaður væri í annarri ríkisstjórn væri hún örugglega allt annarrar skoðunar. Úr því að talað er um að vera neikvæður hvet ég hv. þingmann til að skoða ræður sínar frá því að hún var í stjórnarandstöðu. Það er okkar hlutverk að hvetja til góðra verka og gagnrýna ykkur. Auðvitað er það mitt hlutverk. Ég vil sjá metnaðarfyllri tillögur varðandi velferðina og nýsköpunina. Finnst hv. þingmanni félagslegi pakkinn upp á 8,5 milljarða fullnægjandi þegar við mætum einni mestu kreppu í 100 ár? 8,5 milljarðar eru ekki neitt. Við erum að tala um 1.000 milljarða sem við höfum úr að spila, það eru fjárlögin. Landsframleiðslan er 3.000 milljarðar þannig að við getum gert betur. Varðandi störfin sem hv. þingmaður talar um þurfum við að hækka atvinnuleysisbætur. Vill hv. þingmaður ekki hækka atvinnuleysisbætur? Við þurfum líka að búa til störf. Við getum fjölgað opinberum störfum. Ég tefli hérna fram öllum þessum punktum, ég er að reyna að senda hugmyndir til ykkar sem vonandi rata til ykkar að hluta til. Ég held að listamannalaunin hafi m.a. ratað til ykkar. Ég er að reyna að hafa áhrif á þessa blessuðu ríkisstjórn og draga fram ágreiningspunktana. Þið vitið úr hvaða átt ég mun koma og vonandi náið þið að hlusta eitthvað á þetta. Við erum öll á sama báti, þið notið þann frasa, en sýnið okkur það þá. Takið eitthvert tillit, ekki bara til stjórnarandstöðunnar heldur líka til verkalýðshreyfingarinnar [[Forseti hringir.]]sem hefur sömuleiðis verið mjög krítísk á þessa pakka. Þetta er ekki bara rödd stjórnarandstöðuþingmannsins Ágústs Ólafs, verkalýðshreyfingin og Samtök ferðaþjónustunnar eru [[Forseti hringir.]]mjög krítísk á pakkana ykkar. Það er ekki hægt að dæma þetta sem neikvætt raus stjórnarandstöðuþingmanns [[Forseti hringir.]]því að það er það ekki.
Forseti ítrekar enn og aftur að hv. þingmenn virði tímamörkin.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta snýst nefnilega svolítið um að við erum að leggja til fjármuni sem eiga fyrst og fremst að nýtast til aðgerða á þessu ári. Nú erum við að nálgast maí og við verðum að vera sannfærð um að það sem við erum að leggja til nýtist strax og við getum komið því í verk. Þegar hv. þingmaður talar um að bæta í alla þessa sjóði þannig að þeir bólgni út hefur hann enga vissu fyrir því að við getum nýtt allt þetta fé til að búa til störf. Hvorki hann né við höfum það í hendi okkar. Við erum að bæta við frá síðasta pakka. Við erum að nota aðferðina sem þríeykið notar. Við látum líða aðeins á milli til að sjá hvernig hlutirnir virka. Hvar fellur eitthvað á milli? Það er enn þá verið að skoða og verður tekið fyrir næst, t.d. hlutabæturnar og annað slíkt sem við þurfum að vaða ofan í. Ég tek undir að við hljótum alltaf að vilja [[Forseti hringir.]]búa til störf, hvort sem þau eru opinber eða ekki - og þau eru opinber, það eru allir að verða meira og minna á framfæri hins opinbera. [[Forseti hringir.]]Við hljótum að geta sagt að nýsköpunin sem við erum að búa til sé opinber. Og „öll í þessu saman“ þýðir ríki, sveitarfélög og fólkið í landinu.
Aftur minnir forseti hv. þingmenn á tímamörkin.
Frú forseti. Ég tefli hér einmitt fram hugmyndum sem á að ráðast strax í, eins og með Tækniþróunarsjóð. Tækniþróunarsjóður gat aðeins fjármagnað 28% af þeim tillögum sem fengu hæstu einkunn. Það er fullt af nýsköpunarverkefnum sem væri hægt að ráðast í sem uppfylla kríteríuna fyrstu einkunn en það sem vantar er fjármagn. Annað er að við sjáum að það virðist vera vaxandi óánægja með þann kjarasamning sem gerður var við hjúkrunarfræðinga. Af hverju er ekki bara samið myndarlega við hjúkrunarfræðinga, ekki síst á þessum tíma? Það myndi fjölga störfum og bæta þjónustuna sem snertir okkur virkilega þessa dagana. Það er aðgerð sem er hægt að ráðast í strax. Við höfum teflt fram mörgum verklegum framkvæmdum sem ná til beggja kynja, grænar fjárfestingar, í öllum landshlutum sem þið hafið fellt en væri hægt að ráðast strax í. Tíminn er núna, frú forseti, til að gera miklu meira. Krísan er núna. Það þýðir ekki alltaf að vísa í næsta pakka og næsta pakka. [[Forseti hringir.]]Tillögurnar liggja fyrir, frú forseti. Og með fullri virðingu, hv. þingmaður, þið eruð ekki eins og þríeykið góða.
… nota sömu aðferðafræði, sagði ég.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég vil staldra við orð hv. þingmanns um heimilin. Mér finnst skorta mjög rök hjá hv. þingmanni um í hvaða samhengi og í hvaða merkingu hann notar það orðalag, augljóslega í pólitík, að ekki sé einu orði minnst á heimilin. Ef við hugsum þetta út frá efnahagshringrás og þeim aðgerðum sem við höfum verið að fara í pakka eitt og pakka tvö, hverjar eru grunnstoðir í efnahagshringrásinni? Það eru heimilin og það eru fyrirtækin. Fyrirtækin eru háð heimilunum um vinnuafl og heimilin eru háð fyrirtækjunum um launagreiðslur og svo verður til verðmætasköpun þegar vinnulaun eru notuð til að greiða fyrir vöru og þjónustu. Það er verið að verja þessa efnahagshringrás og þar með heimilin. Ég veit að hv. þingmaður veit þetta og þess vegna sakna ég þess, þegar svona orð eru sett fram, að þau séu sett í samhengi og hafi merkingu því að það er sannarlega verið að bregðast við. Við erum í fjármálakrísustjórnarástandi, efnahagskrísu og hún er tímabundin. Hversu langt hún nær vitum við ekki. Það eina sem allir eru sammála um, alþjóðlegir greiningaraðilar og fleiri, þær þjóðir sem eru að kljást við það sama, er að það er fullkomin óvissa. Þá er ekkert óeðlilegt að við tökum þetta svona í formi fjáraukalaga og í öruggum skrefum meðan greiðist úr óvissunni. Talandi um samhengi og merkingu, hv. þingmanni hefur orðið tíðrætt um prósentur og talar um 1 prósentustig og svo einhvern sandkassaleik. Ég kem að því í seinna andsvari, en þar finnst mér líka vanta merkingu og samhengi í þetta prósentustig. Ég get flaggað hér öðrum prósentum, mun gera það í seinna andsvari.
Frú forseti. Ég var að vekja athygli á því sem vakti mína athygli, eftir að hafa lúslesið þennan aðgerðapakka tvö, að ekki var minnst einu orði á heimilin. Mér finnst það bara segja sína sögu um hver fókusinn er. Að sjálfsögðu veit ég að fólk vinnur hjá fyrirtækjum og verið er að gera ýmislegt sem er jákvætt, svo fullrar sanngirni sé gætt, en það skiptir máli hvernig fólk nálgast hlutina. Það væri hægt að ráðast í ýmsar aðgerðir til að bæta stöðu heimilanna, bæta tekjufallið sem þau eru að verða fyrir, eins og að hækka atvinnuleysisbætur, eins og að hið opinbera komi með myndarlegri hætti að frestun greiðslu af lánum án kostnaðar sem lendir á neytendum. Það væri hægt að fresta nauðungarsölum. Það væri hægt að efla störfin sem fólk er að missa eða verður minna af o.s.frv. Vinkillinn ætti að vera heimilismiðaður en hann er það ekki. Annað sem gleymist svolítið í þessu eru litlu fyrirtækin. Þau fá fyrst og fremst úrræði til að taka lán. Hvar er beini stuðningurinn fyrir litlu fyrirtækin sem neyddust til að loka vegna tekjufalls? Hann er hvergi. Hvar er myndarlega innspýtingin til að fjölga störfum í raun og veru? Þess vegna er ég að tefla fram þeirri hugmynd minni um að fjölga opinberum störfum, gera meira aðlaðandi að vinna hjá hinu opinbera. Við stjórnum hinu opinbera. Við erum vinnuveitandi hins opinbera fyrir hönd skattgreiðenda. Þetta er í alvörunni praktísk leið til að ráðast í. Af hverju fjölgum við ekki listamönnum á listamannalaunum eins og ég gat um áðan? Þetta eru í alvörunni praktískar og raunverulegar leiðir og að sama skapi leiðin með nýsköpunarsjóðina. Þeir búa til störf. Mér finnst þetta bara vera of aumt og vesælt sem okkur er boðið upp á í pakka eitt og tvö. Þetta er ekki allt vitavonlaust, að sjálfsögðu ekki, en ég held að það skorti líka bara meiri aðkomu. Ef ég skildi þingflokksformann Vinstri grænna rétt í sjónvarpsfréttum í fyrradag þá fengu stjórnarflokkarnir kynningu á tillögunum í gær. Það væri ágætt að fá þær upplýsingar frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins [[Forseti hringir.]]hvort það sé rétt. Þessar tillögur eru ekki mótaðar í gegnum stjórnarandstöðuna en eru þær ekki mótaðar [[Forseti hringir.]]hjá þingflokkum stjórnarflokkanna? Ég held að hugmyndir batni eftir því sem fleiri koma að þeim. Þá myndast líka meiri sátt um þær, frú forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég byrja kannski bara þar sem hann fór frá í sinni ræðu. Það er einmitt mergurinn málsins, og það snýr að þeim sandkassaleik sem hv. þingmaður varpaði fram í framsöguræðu sinni, að þegar við tókum pakka eitt vann nefndin öll saman og tillögurnar jukust um fjórðung - og menn klifa á 1 prósentustigi - frá upphaflegum tillögum hæstv. ríkisstjórnar. Það má líka minna á það að fjárfestingarpakkinn í þeirri tillögu er 33% af fjárfestingum gildandi fjárlaga fyrir heilt fjárlagaár, þriðjungur. Ef við tökum heildarumfang aðgerða hingað til og söfnum því saman, umfang aðgerða, ekki bein útgjöld, þetta hefur allt áhrif, þá er það þriðjungur af gildandi fjárlögum. Við segjum stöðugt að um leið og við tökum þetta í öruggum skrefum þá verðum við að meta stöðuna. Það er verið að gera það daglega, í öllum þingflokkunum. Af því að hv. þingmaður fór inn á það hvernig þetta væri mótað þá er stöðug umræða frá degi til dags þar sem við erum að vinna úr tillögum, móta tillögur í umræðum, hingað inn í þingsal, inn í nefndirnar og þannig verðum við bara að vinna þetta áfram. Ég frábið mér orð um sandkassaleik í neyðarástandi. Það er bara alls ekki meiningin. Vinnan í hv. fjárlaganefnd við pakka eitt var sameiginleg [[Forseti hringir.]]alla leið og þar breyttust tillögur um fjórðung. Ég met það svo að við höfum í sameiningu samþykkt þær tillögur þó að stjórnarandstaðan hafi síðan komið inn í þingsal með fjölmargar aðrar tillögur.
Frú forseti. Það sem ég átti við með sandkassaleik er að stjórnarþingmenn felldu allar okkar tillögur. Við samþykktum allar ykkar tillögur. Nú dúkka upp tillögur sem við erum nýbúin að leggja fram og þið fellduð. Það finnst mér vera sandkassaleikur, að fella tillögur bara vegna þess að þær koma frá stjórnarandstöðu í þessum sal. Nú legg ég til, þar sem málið er komið fram, að við snúum bökum saman í fjárlaganefnd og reynum að bæta það eins og við gerðum síðast. Það er rétt hjá hv. þingmanni, málin batna í meðförum þingsins. Arðgreiðslubannið kom eftir að þingmenn úr mörgum flokkum sögðu að það væri fullkomlega óeðlilegt að fyrirtæki sem nytu fyrirgreiðslu væru að greiða sér arð. Það að upplýsa um hverjir fá brúarlánin kom ekki frá ríkisstjórninni, það kom frá okkur. Já, við skulum bara snúa bökum saman og bæta ansi hressilega í, heyra í hagsmunaaðilum og gera aðeins meira. Munum að við höfum fjárveitingavaldið, við skulum ekki bíða eftir leyfi frá fjármálaráðherra um hverju við megum verja í þetta. Í fullri alvöru, við skulum ekki gera það. Það er virkilega góð hagfræði og pólitík að snúa bökum saman, hægri, vinstri og miðjan, og gera meira því að auðvitað veit ég að markmið okkar er það sama. Við viljum milda höggið, verja störf, búa til störf. [[Forseti hringir.]]Þá skulum við bara gera það með myndarlegum hætti öll saman. Ég held að þjóðin kalli eftir því.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða aðgerðir ríkisstjórnarinnar, pakkann vegna Covid. Það er eitt sem við höfum eiginlega ekki rætt og væri alveg kominn tími til að ræða og það er gjaldeyrisforði Seðlabankans. Síðast þegar ég vissi var hann rúmir 900 milljarðar, en KPMG var að gera skýrslu og þar kemur fram að lækkun gjaldeyristekna verður upp á 330 milljarða. Þar fer strax rúmlega einn þriðji af gjaldeyrisforðanum. Hann minnkar og við vitum líka hvernig ástandið er í sambandi við fisk og ál þannig að gjaldeyrisforðinn gæti horfið fljótt. Hvað þá? Erum við kannski allt of róleg? Er kannski kominn tími til að við hugum að því að setja á gjaldeyrishöft? Hver verður staðan hjá okkur eftir eitt eða eitt og hálft ár? Við verðum að hugsa aðeins fram í tímann líka í þessu samhengi. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma um verðtrygginguna og hann benti í svari sínu á 0% vexti til 2026. Þar var hann að meina gjörning sem er á markaði með ríkisskuldabréf sem kemur almenningi og verðtryggðum lánum heimilanna ekkert við. Staðreyndin er sú að verðtryggðir samningar eru á húsnæðismarkaði, bæði í leigu og á lánum. Við megum heldur ekki gleyma að þeir sem enn eru þarna úti með lán frá Íbúðalánasjóði eru margir þeirra sem eru á lægstu laununum og öryrkjar. Þeir eru með óhagstæðustu lánin sem hægt er að hafa í dag. Þar hefur maður séð um 4,5% og jafnvel upp í 4,9% vexti ofan á verðtrygginguna. Þetta fólk hefur ekki haft möguleika á að breyta þessu. Það segir okkur líka að ef verðbólgan fer af stað er þetta hópurinn sem mun fara illa út úr þessu. Við þekkjum reynsluna og ég spyr: Lærðum við ekkert af hruninu? Það voru 15.000–16.000 heimili undir, Við vitum hverjar afleiðingarnar voru. Ráðherrar segja aftur og aftur í pontu að þeir hafi engar áhyggjur af verðbólgunni, að hún muni ekki fara af stað en samt segir hæstv. fjármálaráðherra blákalt að hann ætli ekki að sjá til þess að taka verðtrygginguna úr sambandi. Hann sneri út úr og sagði að ekki væri hægt að taka þetta inn í alla framtíð. Það var enginn að biðja um það, það er einfaldlega verið að biðja um að taka tímabundið úr sambandi verðtryggingu íbúðalána. Hvers vegna í ósköpunum ætti það að vera svona erfitt? Ráðherrar segja hvað eftir annað að við þurfum engar áhyggjur að hafa af verðbólgunni en samt hlýtur eitthvað að búa undir fyrst þeir vilja ekki gera þetta. Þeir þurfa að svara því. Í þessum pakka á að efla geðheilsu, ég fagnaði því hér áðan og er gott. En við verðum þá líka að átta okkur á því að það er margsannað að það skiptir engu máli hversu aðgengileg læknisþjónusta og geðheilbrigðisþjónusta er ef fólk getur ekki nýtt hana af því að það hefur ekki efni á henni. Það skiptir engu máli hvort það er einn eða hundrað ef þeir sem mest þurfa á þessu að halda geta ekki nýtt sér þjónustuna vegna þess að þeir hafa ekki efni á henni. Þá erum við að búa til úrræði bara fyrir þá efnameiri. Í Bretlandi var gerð könnun sem sannar að sárafátækt styttir ævi fólks um 10–12 ár. Heilsa hinna fátæku er verulega skert vegna lélegs matar, lélegs aðgengis að heilbrigðsþjónustu og lélegs húsnæðis. Núna erum við í þeirri stöðu að við erum komin á ákveðið fjárhagslegt hrun en hvernig fór í bankahruninu? Erum við búin að gleyma því? Hæstv. fjármálaráðherra var hérna í ræðustól að verja það að stoppa ekki verðtrygginguna, það myndi bitna á eldri borgurum og almenningi í landinu, en er hann búinn að gleyma því hvað skeði með lífeyrissjóðina í hruninu? Ef við uppreiknum tapið er það ekki undir 1.000 milljörðum. Hversu miklar skatttekjur töpuðust þar? 400 milljarðar. Þetta er allt gleymt, eða hvað? Á sama tíma er bent á einhvern pakka sem er einhvers staðar í þinginu en ekkert á leiðinni. Hann á að bjarga eldri borgurum. Hvenær á það að vera? Af hverju í ósköpunum eru eldri borgarar gjörsamlega skildir eftir? Þeir eru hvergi nefndir á nafn. Jú, það má þakka fyrir það að verið er að taka á málum örfárra, verst settu einstaklingunum með búsetuskerðingar. Það er frábært og það ber að þakka. En á sama tíma er ekkert verið að spýta inn fyrir þá sem mest þurfa á að halda, öryrkja, eldri borgara og fólk á lægstu laununum, og eiga að reyna á einhvern undarlegan hátt að lifa á útborguðum rétt rúmum 200.000 kr., jafnvel láglaunafólk á að lifa af 280.000 kr. útborgað. Það segir sig sjálft að þetta gengur ekki upp. Ef maður skoðar þennan pakka sem verið er að setja út eru 8,4 eða 8,5 milljarðar í félagslega pakkanum. Skoðum þessa 8,4 milljarða. Eigum við að setja þá í samhengi við svar sem ég fékk frá félags- og barnamálaráðherra um skerðingar gagnvart eldri borgurum og öryrkjum? Árið 2015 voru eldri borgarar skertir um 36 milljarða, 2019 44 milljarða, 20% hækkun. Á ég að segja ykkur enn þá skelfilegri sögu, hryllingssögu? Öryrkjar hafa skerst um 60% á þessu sama tímabili, úr 10 milljörðum í 16 milljarða. Er einhver hissa að árin 2018 og 2019 sé engin kaupmáttaraukning fyrir þennan hóp? Það er bara mínus niður. Á sama tíma hafa þeir séð til þess að hafa óbreytta krónutölu frá 2017, 25.000 kr. frítekjumark vegna lífeyrissjóðstekna, það eru öll ósköpin. Þetta er búið að vera svona frá 2017, ekkert hækkað og þar af leiðandi rýrnar það og gefur ekki sömu upphæð. Þess vegna er þetta aukin skattheimta á þá sem síst skyldi. Hið sama gildir t.d. um frítekjumark öryrkja sem hefur sennilega verið óbreytt í á annan áratug, 109.000 kr., ætti að vera vel yfir 200.000 kr. En ekkert skeður. Nei, það er bara fyrir framtíðina. Það verður að segja líka að margt er ágætt í þessum pakka og því ber að fagna en eins og hefur komið fram snýr stærsti hlutinn að fyrirtækjunum. Það er fínt, en fyrirtækin eru ekkert ef heimilin hrynja og öfugt, ef heimilin standa líka illa hrynja fyrirtækin, þannig að þarna á milli þarf að vera jafnvægi. Það verður að sjá til þess að það sé jafnvægi. Það er vissulega flott að það eigi að setja 2,2 milljarða í störf fyrir námsmenn en á sama tíma erum við líka með um 800 fyrirtæki sem geta sótt um hjálparleiðir sem kosta 28 milljarða. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því í þessu samhengi öllu að 8,5 milljarðarnir sem ríkisstjórnin setur í félagspakkann eru bara 12–13% af því sem hún skerðir í heild af launum eldri borgara og öryrkja á einu ári. Við höfum aldrei horft á þetta. Við þurfum líka að horfa á þetta í því samhengi að heildarskerðingar hjá eldri borgurum og öryrkjum eru upp á 60 milljarða. Það er svipað og eitt háskólasjúkrahús á hverju einasta ári. Hvernig í ósköpunum getum við látið þetta viðgangast? Ég ítreka að stærsti hópur öryrkja á að lifa á 255.000 kr. sem eru síðan skattaðar og skertar á keðjuverkandi hátt. Eldri borgarar eru með 257.000 kr., þeir sem verst standa, og það er skert. Atvinnulausir eru með 290.000 kr. óskert, listamannalaun 407.000, ekkert skert, listamenn mega vinna í þessum geira, selja og gera það sem þeir vilja. Hver bjó til þetta kerfi? Svo eru hlutalaunin sem við erum búin að semja um í pökkum upp á 400.000–700.000 kr. Þarna erum við með eina, tvær, þrjár, fjórar, fimm, sex, sjö mismunandi útfærslur. Það hlýtur að hafa kostað blóð, svita og tár og mikil heilabrot að finna út hvernig í ósköpunum er hægt að mismuna svona. Hvar er jafnræðið? Ég er búinn að spyrja og spyrja aftur og aftur, reyna að fá svör. Hver reiknaði þetta út? Hvers vegna er þetta svona? Er þetta náttúrulögmál? Svarið er: Nei, þetta er ákvörðun sem er tekin í þingsal, ákvörðun sem er varin og henni viðhaldið ár eftir ár. Þá hljótum við að spyrja: Hvers vegna? Við hljótum líka að spyrja í samhengi við það að við megum ekki gleyma því að fyrir síðustu kosningar sendi hæstv. fjármálaráðherra bréf til allra eldri borgara landsins. Hverju var hann að lofa þar? Hann lofaði því hreint og klárt að hætta skerðingum og leiðrétta skerðingar eldri borgara frá 2009. Hefur það skeð? Nei. Mun það ske? Ekki meðan þessi ríkisstjórn er við völd. Það er alveg á hreinu. Hún ætlar bara að viðhalda þessu ótrúlega óréttláta kerfi sem virðist lúta þeim rökum að ekki sé til jafnrétti, réttlæti eða mannréttindi vegna þess að það er ekki jafnrétti, réttlæti eða mannréttindi að segja við fólk: Þú átt að lifa á 150.000 kr. minna en einhver annar og fá skerðingu og skatta. Við ætlum að sjá til þess að þú fáir læknishjálp, geðræna hjálp og allt saman en við ætlum líka að sjá til þess að þú hafir ekki efni á að sækja hana. Hvernig í ósköpunum látum við þetta viðgangast? Ég er alveg með það á hreinu, eins og ég sagði í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra, að það kostar okkur margfalt minna, ég myndi segja tífalt, jafnvel 50-falt eða 100-falt minna, að sjá til þess að þessir hópar fái ókeypis læknishjálp, sama í hvaða formi hún er. Gerum það núna, byrgjum brunninn, sýnum einu sinni - og ég vona að það verði í næsta pakka - að okkur sé alvara, að við ætlum ekki að gleyma þeim sem minnst hafa og verst hafa það í okkar þjóðfélagi vegna þess að þeirra tími er löngu kominn og það veit hæstv. forsætisráðherra.
Virðulegur forseti. Fyrst er rétt að geta þess að sá aðgerðapakki sem ríkisstjórnin leggur fram í dag er um margt mjög ágætur, sérstaklega þær félagslegu áherslur sem birtast í ýmsum aðgerðum. Þær virka kannski litlar og léttvægar en atriði eins og að veita fjármagn til tómstundastyrkja til barna á tekjulágum heimilum er stór aðgerð til að vinna gegn barnafátækt. Hér náum við á köflum að slá tvær flugur í einu höggi, að milda áfallið vegna Covid en byggja á sama tíma betra samfélag. Ég verð samt að viðurkenna að tillögurnar eru talsvert minni en ég hafði reiknað með. Kannski var það bara meinloka í mér en ég sá alltaf fyrir mér að aðgerðapakki tvö yrði jafnvel stærri en aðgerðapakki eitt í ljósi þess að vandinn hefur birst okkur sem enn dýpri og meira langvarandi en fyrst var talið. Þess vegna er ekki mjög mikið að bæta þriðjungi ofan á aðgerðapakka eitt. Í aðgerðapakki tvö er ekki nema þriðjungur af þeim fjármunum sem voru í fyrsta pakkanum. Svo opinberast í gögnum málsins eitthvað sem við rekum okkur oft á en veldur vissum áhyggjum þegar við erum að takast á við erfitt ástand eins og núna. Það er hversu lítil geta virðist oft vera hjá stjórnvöldum til djúprar greiningar á ástandi eða afleiðingum mögulegrar lagasetningar. Þetta er einna skýrast varðandi kynjasjónarmiðin vegna þess að það er hreinlega orðað í greinargerð málsins. Í gær birtist viðtal við hæstv. forsætisráðherra sem sagði að það skipti miklu máli að við hefðum kynjasjónarmið að leiðarljósi í viðbrögðum okkar við Covid-19 og tryggðum að þessi kreppa ylli ekki bakslagi í kynjajafnréttismálum. Þetta vitum við. Þetta þekkjum við frá kreppunni eftir hrun 2008 að skiptir miklu máli. Engu að síður kemur fram í greinargerð með frumvarpi til fjáraukalaga að aðeins félagslegar aðgerðir pakkans hafi verið metnar út frá áhrifum á jafnrétti kynjanna, aðeins félagslegar aðgerðir. Æskilegt hefði verið að meta aðrar aðgerðir með sambærilegum hætti, stendur í greinargerðinni, en það er ekki bara æskilegt heldur hefði þurft að gera það. Við hefðum ekki átt að fá þetta í hendurnar nema það væri greint. Þetta er mikið grundvallaratriði varðandi það hvernig við úthlutum opinberu fé, sérstaklega í krísuástandi. Það hefur mikið verið rætt um samráð og samráðsleysi í tengslum við aðgerðir stjórnvalda og það kemur í ljós ákveðin aðferðafræði varðandi samráð við stjórnarandstöðuna í þessu plaggi. Hún felst í því að endurvinna hugmyndir stjórnarandstöðunnar mánuði eftir að þær hafa verið lagðar fram sem breytingartillögur og felldar af stjórnarliðum en kannski draga aðeins úr metnaðinum sem birtist á þeim tíma. En engu að síður eru þetta góðar hugmyndir og þær eru komnar inn í plaggið núna, eins og t.d. álagsgreiðslur til heilbrigðisstarfsfólks þótt hópurinn hafi bæði verið þrengdur og heildarframlögin minnkuð frá því sem minni hlutinn lagði til fyrir nokkrum vikum. Eins er jákvætt að hér sé stuðningur við nýsköpun í matvælaframleiðslu þó að reyndar vanti þau skýru grænu markmið sem voru í breytingartillögum minni hlutans á sínum tíma. Svo er ágætt að vera með þessa auknu áherslu á nýsköpun sem er á nokkrum stöðum í hagkerfinu. Í pakkanum eru ýmsir gamlir kunningjar, bæði sem við þekkjum úr tillögum stjórnarandstöðu við fyrri aðgerðapakka en líka verkefni sem nýttust vel á árunum eftir hrun fyrir áratug þannig að við erum að grípa til verkfæra sem við oft og tíðum þekkjum ágætlega og vitum að virka. Varðandi samráð og samtal almennt mætti velta fyrir sér hvers vegna ekki er rætt meira við almenning og aðstandendur fyrirtækja, smærri rekstraraðila í ferðaþjónustu t.d., varðandi það hvaða aðgerðir þarf til að bregðast við aðstæðum þeirra. Ég vona að ekki sé litið á það sem ásættanlegan fórnarkostnað að það verði fjöldagjaldþrot í ferðaþjónustunni ef hægt er að komast hjá því. Þau fyrirtæki í ferðaþjónustu sem bent hefur verið á, síðan tillögurnar komu fram, að njóti ekki nægilegs skjóls í þessum aðgerðum eru oft lítil fjölskyldufyrirtæki vítt og breitt um landið sem stunda nýsköpun í ferðaþjónustu og standa nú frammi fyrir fordæmalausu tekjufalli sem verður að bregðast við á einhvern hátt. Lokunarstyrkir fyrir fyrirtæki sem hefur verið gert að loka vegna lagafyrirmæla eru góðar fyrir sinn hatt. En hvernig hjálpum við t.d. öllum litlu gististöðunum og veitingahúsunum í kringum Alþingishúsið, litlu gistiheimilunum úti um landið? Þetta væri til að mynda hægt að leysa með því að setja á fót átakshóp, kalla saman einhverja tugi fólks úr stéttinni, setjast með þeim inn í Stjórnarráðið og spyrja: Hvað er það sem þarf? En það virðist ekki hafa verið gert. Síðan er það samráð milli stjórnarflokkanna eða hvað eigum við að kalla það, samstuð, togstreitu. Það er eftirtektarvert að ferðamálaráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra nýti tækifærið til að koma á laggirnar tveimur nýjum einingum, annars vegar Kríu fjárfestingarsjóði og hins vegar matvælasjóði, til þess að koma þeim fjármunum sem eru í aðgerðapakkanum í vinnu á meðan hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fær ekki að klára fullbúið frumvarp um stuðning við einkarekna fjölmiðla til að koma peningum í vinnu í þágu þeirra. Hún þarf að fara þá hjáleið að veita stuðninginn með reglugerð þetta árið, einfaldlega vegna þess að það næst ekki samkomulag milli flokkanna sem mynda saman ríkisstjórn. Allir aðrir hér á þingi eru löngu tilbúnir að afgreiða frumvarp ráðherra sem situr fast í allsherjar- og menntamálanefnd en þar strandar á samherjum í ríkisstjórninni. Svo virðist eitthvað skorta á það að ræða við sveitarfélögin, sérstaklega varðandi þær aðgerðir þar sem hreinlega er gert ráð fyrir mótframlagi frá þeim. Hér erum við að endurvekja hið ágæta verkefni Sumarstörf fyrir námsmenn, sem reyndist vel á árunum eftir hrun. Það á að geta skapað 3.000 störf ef sveitarfélögin koma að borðinu. Sveitarfélögin kalla hins vegar eftir auknum fjármunum til að standa undir grundvallarþjónustu sveitarfélaganna. Hér þarf að ræða við sveitarfélögin til að sjá hvort þar sé yfir höfuð borð fyrir báru og í því samtali þurfum við að hefja okkur upp fyrir þá skýru aðgreiningu sem oft virðist vera á milli ríkis og sveitarfélaga þegar kemur að fjármunum. Við erum öll á sama báti og það er engin þolinmæði fyrir karpi um það hvort ríki eða sveitarfélög eigi að standa straum af kostnaði við eitthvað sem er í þágu alls almennings. Hvað varðar þá áherslu sem er á nýsköpun og rannsóknir í aðgerðapakkanum þá brennur dálítið við að þær séu á forsendum fyrirtækja sem snúa hjólum atvinnulífsins. Það vill oft verða. Þetta eru framleiðslugreinar, þetta eru tæknigreinar. Þetta eru öllu heldur ekki greinar eins og hugvísindi, félagsvísindi og menntavísindi sem skipta samt sköpum þegar kemur að t.d. því markmiði sem stuðningur við fjölmiðla á að þjóna, að sinna upplýsinga- og lýðræðishlutverki. Það er líka nýsköpun í menntavísindum. Það er nýsköpun í öllum þessum greinum. Farvegurinn sem við höfum til staðar fyrir nýsköpun í þessum greinum er t.d. Rannsóknasjóður sem fékk 30% aukningu í aðgerðapakka eitt, sem er samt varla upp í nös á ketti fyrir sjóð sem var ekki með nema 14% árangurshlutfall umsókna á síðasta ári. Ef við setjum þá aukningu í samhengi er hún 700 milljónir á meðan hér er verið að leggja til að hámarksendurgreiðsla vegna nýsköpunarkostnaðar til eins fyrirtækis sé 900 milljónir. Öll viðbót til Rannsóknasjóðs er lægri en það sem hið opinbera er tilbúið til að láta eftir til fyrirtækis á markaði. Síðan má velta fyrir sér hvort sú leið ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að veita nýsköpunarpeninga í gegnum sjóð sem ekki hefur verið stofnaður sé endilega skilvirkasta leiðin til að koma þeim fjármunum til starfa, hvort það ætti frekar að líta á apparat eins og atvinnuþróunarfélög til að koma þessu út í feltið sem fyrst. Þá langar mig rétt að nefna það sem hefur borið aðeins á í umræðunni hérna, sóknarfærið sem felst í því að fjölga opinberum störfum. Þetta er ekki út af einhverjum kreddum varðandi það að ríkið eigi að vera stórt eða ríkið eigi að vera lítið heldur er bara horfst í augu við þá staðreynd að ríkið er nú þegar að greiða stórum hópi fólks laun og mun gera það a.m.k. út þetta ár. Við erum að tala um að í dag eru 35.000 manns á hlutabótum og önnur 15.000 á fullum atvinnuleysisbótum. Það mætti taka módelið sem Sumarstörf fyrir námsmenn byggir á, sem er að kalla eftir hugmyndum frá stofnunum að átaksverkefnum sem væri hægt að ráða fólk í. Það væri hægt að útvíkka þetta fyrir tímabundna fjölgun opinbers starfsfólks. Fullt af stofnunum hefði gott af því að fá nokkra starfsmenn í eitt eða tvö ár til að vinna átaksverkefni og koma þjónustunni upp á ákveðið plan. Það væri hægt að kalla eftir ótal mörgum hugmyndum frá stofnunum vítt og breitt um landið til þess að koma fólki einfaldlega af atvinnuleysisskrá í það að vinna samfélaginu gagn. Síðan þarf að greina hvar má fjölga opinberu starfsfólki varanlega til þess að styðja við ýmsa grunninnviði samfélagsins. Við vitum svo sem vel hvar skórinn kreppir helst, ég nefni hjúkrunarfræðinga og kennara. Það eru tvær stéttir sem vantar fleiri hendur inn í þau kerfi sem þær standa undir. Hérna þurfum við að hafa hugfast að græn uppbygging er ekkert bara Tesla og Carb fix og einhverjar tæknilausnir. Græn uppbygging er líka að vera með metnaðarfulla, vel launaða og vel menntaða kennara á öllum skólastigum því að með því byggjum við upp samfélag framtíðarinnar. Græn uppbygging er að vera með ókeypis og öflugt heilbrigðiskerfi, að vera með námsstyrki, að styðja fólk til mennta þannig að öryggisnet einstaklinga byggi ekki á fjárhagslegri stöðu þeirra í samfélaginu. Hérna eru gríðarleg sóknarfæri og ég vona að fjármálaráðherra vindi ofan af þeirri kreddufestu sem heyrðist frá honum í umræðunni fyrr í dag gagnvart því að það væri mesta fásinna að fjölga opinberum störfum á tíma þegar ríkið er bara, takk fyrir, farið að borga laun stórs hluta vinnumarkaðarins. Mig langar að nefna örstutt að það er farið virka eins og vanti á köflum heildarsýn til þess að aðgerðir fari ekki að vinna gegn markmiðum annarra aðgerða. Þá langar mig að nefna eitt dæmi: Leggjum til hliðar þá aðför að neytendavernd sem felst í því að fólk fái ekki endurgreiðslu vegna ferða heldur eigi að fá inneignarnótu. Hvaða áhrif hefur það á ferðalög innan lands? Ef fjölskylda sem keypti sér á raðgreiðslum ferð í sólina í janúar og er enn að borga af henni fær inneignarnótu núna er hún ekkert að fara að ferðast innan lands. Það er ekki eins og hún eigi aðra milljón á lager til að leggja í það ferðalag [[Forseti hringir.]]eftir að hafa lagt eitthvað svipað í fjölskylduferðina í sólinni. Þetta er ég hræddur um að sé einhvers konar ríkisbubbablindni, [[Forseti hringir.]]að halda að fólk úti í samfélaginu sé almennt aflögufært fyrir tveimur utanlandsferðum á ári. [[Forseti hringir.]]Það er bara alls ekki svo.
Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að spjalla við hv. þingmann um fjölgun opinberra starfa sem mér finnst mjög áhugavert umfjöllunarefni af því að á vissum sviðum hins opinbera er tilfinnanlegur skortur á opinberum starfsmönnum í ákveðinni réttindavörslu. Þess vegna er langur biðtími hjá alls konar úrskurðarnefndum og ýmsu svoleiðis, biðtími hjá sýslumanni varðandi t.d. barnaverndarmál og forsjármál. Þar er tilfinnanleg vöntun á starfsfólki sem gerir það að verkum að þjónustan er léleg eins og er. Það væri mjög eðlilegt að fjölga starfsfólki þar. Hinn gírinn er síðan ákveðin sjálfvirkni og sjálfsafgreiðsla sem við ættum samt að fara í til að gera ýmsa hluti skilvirkari sem ætti svo að leiða til fækkunar á opinberum störfum án þess að það kæmi niður á þjónustu við borgarana. Þarna er ákveðinn valmöguleiki í því hvernig opinberum störfum er fjölgað. Það er hægt að gera með nýsköpun í gegnum verkefni eins og Brothættar byggðir. Í það fer vissulega opinbert fjármagn en starfsfólkið sem kemur að því er einfaldlega fólkið í byggðinni sem kemur með hugmyndir á sínum forsendum en verður ekkert endilega opinber starfsmaður þótt það noti opinbert fé. Það er hægt að tala um fjölgun og aukin opinber umsvif í tengslum við störf, hvort sem það varðar opinbera starfsmenn eða verkefni á vegum hins opinbera. Mér finnst það í raun sami hluturinn og þar spilar dálítið inn í það sem ráðherra sagði, að honum fyndist það fáránlegt. Í raun og veru viljum við og þurfum aukin opinber umsvif en það leiðir tæknilega ekki endilega til [[Forseti hringir.]]fjölgunar opinberra starfa heldur opinbers framlags sem býr til störf.
Virðulegur forseti. Ég held einmitt að lykillinn í þessu sé, eins og þingmaðurinn kom inn á, að við erum ekki að tala um að fjölga opinberum störfum starfanna vegna heldur vegna þeirrar þjónustu sem fólk í þeim sinnir. Er það neikvætt að ríkið blási út, eins og það heitir stundum, ef sá vöxtur ríkisins felst í bættu heilbrigði þjóðarinnar, aukinni menntun, aukinni velsæld og hamingju? Það held ég ekki. Við hljótum að komast að einhverri skynsamlegri niðurstöðu með þetta einmitt á þessum tímum þegar stefnir í að gríðarlega stórir hópar fólks sem oft eru með mikla og góða reynslu úr atvinnulífinu gangi um verkefnalausir. Hvort er betra að ríkið verji tugum milljarða í að rétta því fólki atvinnuleysisbætur sem fylgir engin virkni í samfélaginu eða að við nýtum sóknarfærið og bjóðum stórum hópum þessa fólks að sinna gefandi störfum sem bæta samfélagið? Þá má líta á verkefni eins og Brothættar byggðir og atvinnuþróunarfélögin, eins og ég nefndi, og ýmiss konar stuðningsnet sem við eigum vítt og breitt um landið sem mjög skilvirka leið til að ná til þessa fólks til að efla opinbera þjónustu og styðja við nýsköpun í grasrótinni úti um byggðirnar.
Virðulegi forseti. Ég vona að þessum skilningi hafi verið komið á framfæri til ráðherra, hvernig ekki megi mistúlka ákall um fjölgun opinberra starfa sem bókstaflega fjölgun starfanna vegna. Ef hæstv. ráðherra vill halda áfram að misskilja það mætti hann vinsamlegast skoða þessi orðaskipti okkar. Annað sem mig langar að minnast á er inneign í stað endurgreiðslu. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, en það er annar vinkill á því líka sem þarf að athuga og hann snýr að erlendum ferðamönnum sem eiga ferðir á Íslandi. Það er líka farið dálítið illa með þá. Það á að bjarga íslenskum fyrirtækjum þegar kemur að ferðum erlendra ferðamanna hingað þannig að þeir haldi ferðunum sínum hérna í staðinn fyrir að endurgreiða þeim. Mér finnst pínu svínslegt hvernig farið er með þá og það er ekkert ólíklegt að í tengslum við allar þessar ríkisábyrgðir og ýmislegt svoleiðis sem er verið að fara í núna verði einhvers konar samþjöppun í ferðaþjónustu á Íslandi í kjölfarið. Það eru ný fyrirtæki sem eru ekki endilega með sömu skuldbindingar gagnvart inneignarnótum eða hvernig sem það er. Þetta væri mjög illa gert af okkur gagnvart þeim sem eru að reyna koma hingað að heimsækja landið og hafa borið uppi efnahagsvöxt undanfarins áratugar. Gerum betur fyrir þá til að við getum gert betur fyrir okkur.
Virðulegur forseti. Við ræðum kannski inneignarleiðina betur undir því máli seinna í dag, en ég verð að viðurkenna að mér finnst stórfurðuleg ákvörðun að velta í rauninni áhættunni af lífvænleika ferðaþjónustufyrirtækja yfir á einstaklinga, yfir á neytendur, yfir á fólk sem er búið að leggja heilmikið fé í að kaupa ferð sem síðan verður ekki farin, í þeirri von að það geti mögulega farið hana á næsta ári. Ef það er vilji til að standa vörð um þessi fyrirtæki með einhverjum hætti, væri ekki hreinlegra að það yrði með beinu inngripi, með því að styrkja þau með beinum hætti frekar en að nota þá hjáleið að vera með opinberan styrk sem er dreift út á þá sem hafa verið í viðskiptum við fyrirtækin á síðustu mánuðum? Það er samfélagsleg nálgun, en ekki það sem ráðherrann leggur til. Ég tek undir með þingmanninum, ég vona að afstöðu okkar til fjölgunar opinberra starfa sé hér með komið á framfæri við ráðherra. Eins og málin hafa undist á síðustu vikum fáum við kannski að sjá það sem við erum hér að tala um í aðgerðapakka þrjú. Sjáum hvort gangi að vinna úr þessum málum í nefndastörfum hérna á næstu dögum.
Virðulegi forseti. Fjáraukalög 2020, nr. 2. Áhugavert. Í fyrsta hluta var fjallað um nokkur atriði eins og hlutastarfaleiðina, brúarlán til atvinnulífs, frestun skattgreiðslna fyrirtækja, laun í sóttkví, barnabótaauka, úttekt séreignarsparnaðar, styrkingu ferðaþjónustu, útvíkkun á Allir vinna, greiðari innflutning og fjárfestingarátak. Þetta endaði í 25,5 milljörðum. Þar var ekkert um skjól fyrir heimili landsmanna nema óbeint, eins og ráðherra hefur komist að orði, að styrkja fólk og landsmenn óbeint í gegnum fyrirtæki. Engin skilaboð um fjárheimildir fyrir heilbrigðiskerfið. Áherslur sem gagnast fyrirtækjum en ekki fólki á þann hátt að markmiðið virðist vera að allt eigi að vera eins eftir að ástandinu er lokið, allt eigi að vera eins og áður en þetta byrjaði, eins og heimurinn verði einhvern veginn óbreyttur eftir þetta ástand. Það liggur í augum uppi að þetta svokallaða efnahagskerfi sem við höfum verið að reyna að vinna eftir undanfarna áratugi sem byggir á stöðugleika er alls ekkert svoleiðis. Það eru nokkrar ástæður fyrir því. Það má svo sem taka til gjaldmiðilinn en aðalástæðan er líka hvernig Íslendingar hafa sífellt lagt eggin í sömu körfuna; í sjávarútveg, í álið, í bankaiðnaðinn og núna síðast í ferðamannaiðnaðinn. Við erum með rosalega fábreytni. Svo verðum við rosalega hissa þegar koma sveiflur, sveiflumst eftir þessum fáu körfum. Fjölbreytni hefur verið markmiðið í langan tíma en hefur aldrei náð að raungerast af því að áhersla stjórnvalda hefur aldrei verið á þeim nótum að byggja upp hina svokölluðu fjórðu stoð sem átti að vera nýsköpun. Hún átti að búa til fjölbreytt störf sem eru í rauninni sveiflujafnandi, byggja ekki undir stöðugleika heldur sjálfbærni. Sjálfbærni er mikilvægust því að í því hugtaki felst að geta tekið við áföllum. Að reyna að stilla stöðugleikann á þann hátt að reyna að forðast áföllin gengur einfaldlega ekki. Við verðum að reyna að byggja fram hjá áföllum og gera ráð fyrir því að þau komi á óvæntasta hátt. Það var búið að búast við svona faraldri í þó nokkurn tíma, bara tímaspursmál, var sagt í vísindagreinum. Ef við byggjum okkur upp sem sjálfbært samfélag þá hefðum við t.d. ekki áhyggjur af matvælaframleiðslu. Við hefðum ekki áhyggjur af því að missa þakið ofan af okkur og ef við höfum þak yfir höfuðið og mat í magann er ekkert mikið meira sem við þurfum að hafa áhyggjur af þegar allt kemur til alls. Í þessum öðrum hluta er fjallað um lokunarstyrki upp á 2,5 milljarða, sem er gott og blessað, ekkert óeðlilegt við það. Það er alltaf spurning um upphæðir og útdeilingu á þeim. Það verður erfitt í framkvæmd, get ég ímyndað mér, og hlakka til að skoða hvernig farið verður með það. Það er talað um stuðningslán með 100% ríkisábyrgð. Það er ekki farið vel yfir það, maður sér ekki upphæðina á bak við það. Hún er væntanlega hluti af þeim 60 milljörðum sem talað hefur verið um í þessum öðrum pakka. Það er mjög erfitt að rekja þá tölu eða reikna hana út eða rökstyðja á nokkurn hátt að hann sé upp á 60 milljarða því að hluti af aðgerðunum er lán sem á að endurgreiða o.fl., vissulega með ríkisábyrgð. En þegar við fjölluðum t.d. um ríkisábyrgð í fyrsta pakkanum kom í ljós að bara á að lána til lífvænlegra fyrirtækja. Á sama tíma er gert ráð fyrir því í útdeilingu ríkisábyrgðarinnar að ansi mikill hluti af henni falli niður og falli á ríkið. Þá spyr maður: Hvernig stenst það ef það á bara að lána lífvænlegum fyrirtækjum? Lífvænleg fyrirtæki geta væntanlega greitt til baka ríkisábyrgðina. Ýmislegt stangast á í þessu, við heyrum eitt en framkvæmdin er síðan önnur. Eftirlitið með þessu öllu verður áhugavert. Það er einmitt sérstaklega mikilvægt í svona ástandi, þegar verið er að taka ákvarðanir í flýti, að vel sé fylgst með því hvernig verður farið með þær fjárheimildir sem hér er útdeilt. Hér er talað um tekjuskattsjöfnun, það er tiltölulega óljóst en virðist vera ákveðin samtvinning hagnaðar fyrirtækja árið 2019 yfir á 2020, eitthvað því um líkt. Það er óljóst hversu margir milljarðar það eru. Geðheilbrigði og fjarþjónusta upp á 540 milljónir, mjög fínt. Vernd fyrir börn og fjölskyldur upp á 895 milljónir, merkilegt að það skuli ekki hafa komið fyrr. Vissulega var bent á að það sé aukið álag í svona aðstæðum sem kalli á aukna fjárveitingu. En miðað við núverandi fjármagn í þessum málum virðist þetta vera ansi mikið aukaálag og ég giska á að þetta hafi verið vanfjármagnað áður og því sé upphæðin þetta stór. Sérstakur stuðningur við sveitarfélög, sérstaklega Suðurnes, upp á 975 milljónir. Nóg að gera þar, nóg að gera fyrir sveitarfélög hvað varðar tekjustofna þeirra. Við höfum rætt tekjustofna sveitarfélaga ansi oft hérna, þeir eru of litlir miðað við þau verkefni sem þau hafa tekið að sér. Sumarúrræði fyrir námsmenn, þau eru hluti af átaki um virkni á vinnumarkaði upp á 5 milljarða. Það er ágætisúrræði. En mér finnst merkilegt að það sé verið að hvetja til sumarnámskeiða í háskólum og það séu líka atvinnuleysisbætur fyrir námsmenn, deilist aðeins á milli. Jú, vissulega getur fólk valið og kannski munu ekki öll svið í háskólunum eða framhaldsskólum vera með sumarnámskeið, þá virka atvinnuleysisbæturnar, sem er ágætt. Efling matvælaframleiðslu upp á 500 milljónir, það voru tillögur sem komu í breytingartillögum við fyrsta pakkann. Það er fínt að sjá þær þarna. Sókn í nýsköpun upp á 1,8 milljarða. Þetta er loksins að koma, við höfum núna tapað mánuði af því að við lögðum þetta til fyrir um mánuði síðan og hefðum þá getað lagt af stað. Við erum jafnvel að tapa góðum hluta af sumrinu í notkun á þessum peningum. Ég vona að þeir komist fljótt til skila þannig að hægt sé að nýta þá sem fyrst. Síðast en ekki síst, alls ekki síst og kannski mikilvægast, má ekki gleyma álagsgreiðslum til heilbrigðisstarfsfólks í framlínu upp á 1 milljarð. Minni hlutinn var með breytingartillögu upp á 2 milljarða við fyrsta pakkann, kannski aðeins víðfeðmari en að mörgu leyti, eins og ráðherra sagði, voru spurningar um útfærsluna o.s.frv. En þær hugmyndir sem við vorum með um útfærslu og vorum búin að reifa í fjárlaganefnd hljóma nákvæmlega eins og þær sem eru hér í greinargerð frumvarpsins. Það þurfti ekki meira til. Þá væri fjárheimildin til núna fyrir fjármálaráðuneytið, heilbrigðisráðuneytið og fleiri stofnanir til að fara að byrja á þessu strax í staðinn fyrir að bíða enn lengur. Ég hef heyrt menn hvetja til þess að þessar álagsgreiðslur nái til allra sem þetta varða, þar hafa t.d. ræstitæknar verið nefndir því að það hefur verið nóg að gera hjá þeim við að passa upp á hreinlæti og sóttvarnir á þessum stöðum. Grundvallarspurningin sem ég hef er eins og venjulega: Hvaða vanda mætir hver aðgerð? Hver er væntur viðsnúningur af þeim aðgerðum? Því er í engu svarað eins og venjulega í fjárlagavinnunni. Við höfum ekki hugmynd um í rauninni hvert umfang vandans er og höfum enga mælikvarða til að miða við um hvaða ávinning við höfum af þessum fjárheimildum þegar allt kemur til alls. Klassískt vandamál. Það spilar aðeins inn í það að við gerðum athugasemd og ég gerði athugasemd um kynjaða fjárlagagerð í fyrsta pakkanum. Nú er a.m.k. gerð greining á því varðandi félagslega hluta þessa pakka en ekki sá ég mikið um t.d. græn markmið, ef við vísum til að mynda til þingsályktunar um græna hagkerfið. En kynjuð fjárlagagerð er til staðar í félagslega pakkanum. Ekki er mikið um greiningu þar á, það var bara staðhæfing um að það yrði a.m.k. óbreytt ástand, ef ekki aðeins til batnaðar. Meira var það nú ekki. Við búum við dálítið einhæft atvinnulíf og það ætti að geta gert þessar aðferðir einfaldar að vissu marki en einhverra hluta vegna eru þær mjög flóknar og ómarkvissar og þær eru mjög götóttar. Samhengi aðgerða er ekki mjög augljóst miðað við vandamálin. Fyrst var það sjávarútvegurinn sem var alltaf í vanda, gengið flökti eftir því hvernig gekk þar. Síðan hefur álið verið ákveðin lífæð þegar verið var að byggja upp orkukerfið, svo var það bankastarfsemin fyrir hrun, sem var nú ein stór bóla, og síðast var það ferðamannaiðnaðurinn. Það bólar ekkert, eins og ég sagði, á þessari fjórðu stoð sem átti að vera nýsköpun svo að við séum ekki alltaf að setja öll egg í sömu körfu. Við verðum að fara að hugsa öðruvísi til framtíðar. Það er jákvætt að setja t.d. fjárheimildir fyrir skilgreind verkefni eins og heilsueflingu í heimabyggð. Við ættum að vera með meira af svona skilgreindum verkefnum þar sem það liggur augljóslega fyrir hvaða verkefni eru næst á verkefnalistanum og Alþingi getur aukið fjárveitingar í verkefni sem eru þegar greind varðandi ábata, umfang og því um líkt. En nei, við erum ekki svo heppin. En það er alla vega mjög jákvætt að sjá að þessi viðbrögð nýtist í mörg verkefni. Eitt sem ég geri sérstaka athugasemd við er að við erum að mæta þessum vanda í, að því er mér finnst, tiltölulega litlum skrefum. Við sjáum það núna á umfangi vandamálsins og hversu lengi það getur varað að þetta eru vissulega lítil skref sem hafa verið stigin í pakka eitt og tvö. Ég hef áhyggjur af því að við séum í rauninni að missa af ákveðnum tækifærum sem við hefðum getað byrjað á fyrr ef stærri skref hefðu verið tekin strax. Það var bent á í umræðunni til að byrja með að það var búið að tilkynna um fyrsta aðgerðapakkann þremur vikum áður en hann kom fram. Það hvað fólk vissi um umfang vandamálsins breyttist gríðarlega mikið en pakkinn virtist ekki breytast mikið. Við hefðum viljað byrjað stórt og taka minni skref gagnvart glufunum í kjölfarið, en við erum ekki að byrja stórt. Við erum að taka tiltölulega lítil skref eftir því sem líður á og þá verða götin miklu stærri en þau gætu annars verið. Við þurfum að hugsa dálítið um það að skuldsetning ríkissjóðs er aldrei vandamál ef arðsemi verkefnisins sem skuldin fjármagnar er meiri en skuldin plús vextir. Það verður líka að telja með þann kostnað sem skaðinn veldur, sem við erum að reyna að koma í veg fyrir. Við þurfum að hugsa dálítið um þetta, sérstaklega varðandi P-verkefnin sem er verið að reyna að koma hérna inn á þing. Að vissu leyti geta þau verið ágætishugmynd en þau verða alltaf skilvirkari með opinberri fjármögnun, svo lengi sem opinber fjármögnun er ódýrari en fjármögnun á einkamarkaði. Ef verkefnið er arðbært þá er alltaf arðbærara fyrir hið opinbera að gera það sjálft í staðinn fyrir að fara í samvinnu við einkaaðila, ef skuldsetning ríkissjóðs er ódýrari en á einkamarkaði. Við þurfum að hugsa um þetta núna. Þarna munar bara þó nokkru í heildarfjármunum yfir tímabil. Ríkissjóður er dálítið vel staddur núna miðað við ýmis önnur tímabil, er skuldlítill o.s.frv. En eins og ég hef oft minnst á áður þá erum við með innviðaskuld. Hún er mjög falin af því að við sjáum í raun ekki hvað hún kostar okkur. Við felum þessa innviðaskuld í góðri stöðu ríkissjóðs, núna þurfum við að fara að glíma við þessa innviðaskuld og skuldsetja ríkissjóð. Ef við værum ekki með innviðaskuld værum við með betri innviði til að taka á því álagi sem hefur orðið, t.d. í heilbrigðiskerfinu. Ástæðan fyrir því, eins og hún var útskýrð, að við þurftum að fara í harkalegar aðgerðir eins og samkomubann o.s.frv. var að hlífa heilbrigðiskerfinu við álagi. Ef heilbrigðiskerfið hefði getað tekið við meira álagi hefði allt getað verið frjálslegra og ekki eins miklar takmarkanir. Við verðum að hugsa þetta dálítið frá byrjun. Þessi fjárauki er mjög fyrirtækjamiðaður. Það er hægt að hjálpa óbeint fólki í gegnum fyrirtæki en við erum hérna í umboði fólks. Það á að vera fyrsta áhersluatriði okkar, að hugsa um fólk, ekki í gegnum fyrirtæki heldur byrjum á fólki, það býr til fyrirtækin. Fyrirtæki búa ekki til fólk, það er ekki hægt að snúa þessu við. Ef við styðjum fólk [[Forseti hringir.]]þá styðjum við líka fyrirtæki. Ef við styrkjum fyrirtæki þá styðjum við kannski fólk.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það var einkum rétt í lokin sem hann var með vangaveltur um fyrirtæki og fólk. Það er nú einhvern veginn þannig í pólitík að einhver fer af stað með eitthvað og nefnir að heimilin séu bara utan dagskrár í þessu öllu saman og fólk sé ekkert inni í þessum aðgerðum. Byrjum bara á því að skoða hvað verið er að gera annars staðar í heiminum. Ef við tökum Norðurlöndin, þá eru þetta mjög sambærilegar aðgerðir. Hvernig horfum við á þetta, þar og hér? Við horfum á efnahagshringrás sem er mjög löskuð. Hverjar eru tvær grundvallarstoðirnar í efnahagshringrás? Það er fólk og fyrirtæki. Þau eru háð hvort öðru, vinnuafl annars vegar og framleiðslutækin hins vegar. Það er borgað í formi vinnulauna sem eru síðan notuð til að kaupa vöru og þjónustu. Þetta kallast verðmæti. Þessi umræða verður að stoppa. Það getur ekki hver komið á fætur öðrum og talað um þetta í þessu samhengi. Það er ekki hægt því að það er rangfærsla, þetta er bara vitleysa, hv. þingmaður, fyrirgefðu. Ég trúi því ekki að hér ætli að koma fleiri upp í þessa umræðu og tala á þennan hátt. Það er ekki hægt. Síðan er ákveðin mótsögn í ræðu hv. þingmanns, af því að ég veit að hann er mjög nákvæmur, um markvissar og útfærðar aðgerðir og í takt við stefnu en hann segir á sama tíma að við hefðum átt að taka stærstu skrefin í byrjun þegar það var fullkomin óvissa. Út frá hvaða greiningu? Auðvitað er mjög eðlilegt að meðan við vindum ofan af þessu og áttum okkur á því hversu langt þetta fer og hversu mikið efnahagshringrásin laskast að við tökum þetta í markvissum skrefum og í takt við gildandi fjárlög. Það er beinlínis varað við því alls staðar af alþjóðlegum stofnunum [[Forseti hringir.]]að tækifærin séu notuð til að spreða peningum í allar áttir eins og ríkissjóður sé ótæmandi auðlind. Það er ekki þannig.
Virðulegi forseti. Takk fyrir að nefna önnur lönd. Ég hef nefnilega orðið var við það að aðgerðir ríkisstjórnarinnar hérna eru ákveðin afritun á því sem hefur verið gert nánast alls staðar annars staðar. Mjög hugmyndasnautt þegar allt kemur til alls, það er bara verið að herma eftir því sem hefur verið gert. Það er tiltölulega öruggt og þægilegt að einhver annar tók ákvörðun um þetta og við ætlum að gera það líka, okkur líður vel með að það var einhver annar sem var með upphaflegu hugmyndina. Ef það er slæm hugmynd getum við kennt þeim um, við gerðum bara okkar besta, giskuðum á að þetta væri ágætishugmynd. Það er nefnilega dálítið þannig að það þarf að tala um þetta eins og ég hef verið að nefna, með fólkið fyrst. Það eru mörg dæmi um það, og það var talað um það í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrr í dag, hvernig þarf að vakta það þegar verið er að setja hrúgu af fjármagni inn í starfsemi þar sem við vitum að hefur verið svindlað og það er búist við því. Við höfum verið með í gegnum áratugina skattaskjólsfyrirtæki sem eru að fela ýmiss konar vandamál. Maður getur ekkert verið að fela það ef maður lætur fjármagnið fara beint til fólksins eða í gegnum verkefni eins og nýsköpunarsjóð, Tækniþróunarsjóð o.s.frv. Við vitum hver áhrifin eru af fjármagni sem sett er þangað. Hvað það varðar að ríkissjóður sé ekki ótakmörkuð auðlind er það alveg rétt. Það var engin slík fullyrðing hjá mér. Það sem ég er að segja er að það að taka stór skref fyrst getur vel leitt til þess að seinni tíma greiningar sýni að umfangið sé ekki eins mikið og það gat mögulega orðið. En fjárheimild þýðir ekki eyðsluheimild. Gerir það ekki. Fjárheimildir og stórt skref til að byrja með snýst um að það er alla vega öryggi til þess að nýta það sem hægt er að nýta án þess að vera að koma alltaf hingað í salinn og biðja um pening eftir á með mjög óljósum formerkjum eins og við könnumst við núna á undanförnum árum.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir svörin. Ég ætla að grípa boltann þar sem hv. þingmaður skildi hann eftir í fyrra andsvari. Ég hef talað fyrir því og ég er mjög fylgjandi því að við gerum þetta í smáum skrefum, tökum þetta í nokkrum pökkum og einmitt í gegnum fjáraukalög. Við erum vön því að taka fjárauka hér inn í árslok þar sem beðið er eftir á um heimildir fyrir útgjöldum sem hafa orðið á árinu. Mér finnst mjög góður bragur á því að við séum að fá inn í þingið beiðni um fjárheimildir fyrir einhverjum aðgerðum, markvissum aðgerðum, til að bregðast við því ástandi sem við erum í og við gerum það með sem markvissustum hætti og séum raunverulega í þeirri fjármálakrísustjórnun sem við er að eiga. Hv. þingmaður fór í ræðu sinni ágætlega yfir þær aðgerðir sem beinast að hópum og það er, enn og aftur, í takt við það sem aðrar þjóðir eru að gera, fyrstu aðgerðirnar voru að verja hringrásina sem ég fór yfir í fyrra andsvari. Núna beinum við aðgerðum að tilteknum hópum til að verja fyrir neikvæðum félagslegum, efnahagslegum og heilsufarslegum afleiðingum. Þar erum við eitthvað að læra, vonandi. Ég tek sem dæmi tómstundastyrki fyrir börn. Það fer í ákveðinn farveg og það er beinlínis hvatt til þess að allar aðgerðir sem við gerum í gegnum ríkisfjármálin og fjárlögin fari í hefðbundna farvegi, við séum ekki að byrja á einhverju nýju, við séum ekki að fara í miklar kerfisbreytingar. Við erum að setja fjármagn í farveg fyrir nýsköpun og það er vel. Það talar inn í framtíðina, það er viðspyrna. Tómstundastyrkirnir fara í gegnum sveitarfélögin og þannig skila þeir sér til þeirra barna sem eiga það kannski á hættu að falla brott úr tómstunda- og íþróttaiðkun sinni. Það er auðvitað mjög góð [[Forseti hringir.]]og markviss aðgerð sem fer í þá farvegi sem eru til staðar og þannig eigum við að vinna þetta sem mest.
Virðulegi forseti. Tómstundastyrkurinn er tvímælalaust dæmi um fólk fyrst. En ástæðan fyrir því að ég segi fólk fyrst - þetta er ekkert annaðhvort eða, ekki annaðhvort fólk eða bara fyrirtæki, þetta er að sjálfsögðu hvort tveggja - er að ég er að reyna að segja að við þurfum að einbeita okkur að glufunum og götunum fyrst. Ég býst við að hv. þingmaður hafi fengið tölvupóst, og örugglega nokkra tölvupósta, með dæmi um unga konu, einstæða móður, sem er í námi og hefur verið að vinna tvö, þrjú störf með námi til þess að geta sinnt því en missir þessi störf. Hún spyr: Hvaða úrræði eru fyrir mig? Ég hef ekki hugmynd, í alvöru. Allir þessar hlutabótaleiðir, ég veit ekki hvort aðstæður hennar eru þannig að hlutabótaleiðin virki fyrir hana. Púsluspilið sem við erum að reyna að setja saman fyrir fólk er mjög óaðgengilegt. Það er ekki ásættanlegt. Þess vegna er ég að gagnrýna að það sé ekki fólk fyrst. Við tryggjum fyrst gólf þar sem eru engar glufur sem fólk dettur í svo að við fáum ekki svona dæmi. Við verðum að byrja þar. Það sem við vorum að tala um varðandi fjárheimildirnar, að fá þær og samþykkja fyrst hérna á Alþingi en ekki eftir á, var eitthvað sem ég reyndi að minnast á og fleiri held ég varðandi heilbrigðiskerfið í fyrsta pakkanum. Það er fyrirsjáanlegur kostnaður í heilbrigðiskerfinu, auknar fjárheimildir. Nei, nei, við gerum það á eftir. Af hverju? Ég skil ekki af hverju. Er það til þess að reyna að fela hversu stórt þetta verður fyrir ríkissjóð í lok árs þegar þarf að samþykkja þetta af því að búið er að eyða peningunum? Ég skil ekki af hverju það þarf að gera þetta svona. Maður reynir sitt besta við að reyna að krafsa [[Forseti hringir.]]í gegnum þetta og átta sig á því hvaðan þessar aðgerðir koma og hvaða árangri þær skila, en fær aldrei svör um það.
Herra forseti. Við erum að fást við mikinn vanda sem ekki er auðvelt við að fást og ekki er laust við að maður sé nokkuð kvíðinn fyrir því hvernig framhaldið verður. Þess vegna skiptir miklu máli að þau skref sem við tökum séu fumlaus og þau séu fullnægjandi miðað við það sem við sjáum fram undan. Ekki ætla ég að þykjast svo forvitri að ég viti nákvæmlega hvernig framtíðin mun spilast út, hvorki hvað varðar framgang veirunnar í heiminum né stöðu efnahagsmála. En hitt held ég að ég geti fullyrt að staðan er erfið. Í upphafi þegar þessi óáran öll var að hefjast voru höfð uppi um það orð af hálfu stjórnvalda að allt yrði gert sem gera þyrfti og meira væri betra en minna. Mér finnst satt að segja að ekki hafi alveg verið staðið við þessi orð. Sá pakki sem við erum að skoða núna hefur valdið vonbrigðum og ég held að óhætt sé að segja að hann hafi valdið vonbrigðum mjög víða í samfélaginu. Auðvitað er það svo með öll mannanna verk og er að sjálfsögðu með þetta eins og allt annað. Það þarf eiginlega ekki að taka fram að það sem gert er er til bóta. En það er ekki nóg. Þess vegna sýnist mér að menn segi alls staðar í samfélaginu: Þetta var ekki það sem ég þurfti. Þetta var ekki það sem ég átti von á. Ég held því að mjög brýnt sé að stigin verði fastari og sterkari skref í öllum þessum málum. Nú gengur þetta tiltekna frumvarp sem akkúrat er til umræðu núna og síðan þau frumvörp sem eru hluti af þessum pakka til nefnda og ég trúi því og treysti að þar verði svigrúm til þess að bæta verulega í þennan pakka. Við megum ekki falla í þá gryfju að ýta vandanum um of á undan okkur. Það verður að takast á við hann. Mikið af þessum aðgerðum er þess eðlis að verið er að ýta skaflinum á undan en honum er ekki rutt úr vegi. Mikið af þessu snýst um það að fresta greiðslum, geta tekið lán o.s.frv. Það eru ekki bestu leiðirnar. Við erum svo heppin að við stöndum vel efnahagslega. Við erum með tiltölulega sterkan og öflugan ríkissjóð. Skuldahlutfall okkar er lágt og ef ekki núna, hvenær þá eigum við að geta nýtt okkur þessa góðu stöðu? Við verðum líka að gæta þess í öllu því sem fram undan er að við sköpum þannig aðstæður að ávallt sé gætt fyllsta jafnræðis og fullkomið gegnsæi ríki um allar aðgerðir og það sé fyrirsjáanleiki. Það er alltaf hætta á því þegar mikið umrót verður í samfélaginu, og mun gilda núna eins og hingað til, að gæðunum verði misskipt. Þess vegna er mjög mikilvægt að við höfum gott og strangt eftirlit með því hvernig þetta fer allt saman fram og að þeir sem best standa geti ekki sópað til sín verðmætum í krafti þess að illa árar. Ef við víkjum aðeins að nokkrum tilteknum atriðum í þessu er óhjákvæmilegt að byrja á ferðaþjónustunni. Þar held ég að vonbrigðin séu trúlega mest með það sem lagt er af stað með hér. Það virðast ekki vera mjög margir sem telja að þetta muni verða til hjálpar. Við vitum auðvitað að ferðaþjónustan stóð að mörgu leyti ekki eins vel og skyldi, það var orðin offjárfesting og ljóst var að það yrði samdráttur, en við megum samt ekki láta það henda okkur að við skiljum við þessa mikilvægu atvinnugrein þannig að hún sé á algjörum brauðfótum og geti ekki tekist á við það þegar ferðamenn byrja að koma aftur til landsins. Annað finnst mér rétt að nefna í samhengi við ferðaþjónustuna og veldur mér örlitlum heilabrotum. Við Íslendingar erum mjög ferðaglöð þjóð og stór hluti Íslendinga hafði ráðgert að fara til útlanda í sumar. Þeim ferðum hefur öllum verið aflýst. Menn munu trúlega ekki ferðast til útlanda á næstu mánuðum. Í mörgum tilvikum voru neytendur búnir að greiða þær ferðir að fullu sem nú hefur verið aflýst. Nú er gripið til þess ráðs með afturvirkum hætti að biðja fólk um að bíða með að ferðast þar til viðkomandi fyrirtæki getur hafið sínar ferðir aftur. Ég held að þarna séu nokkur atriði sem hafi mjög neikvæð áhrif. Ég er sannfærður um að meginþorri þeirra sem hefði fengið endurgreitt að fullu núna myndi nota þá fjármuni til að ferðast innan lands. Meðalmaðurinn fer ekki í tvö dýr sumarleyfi á sama árinu. Við erum í raun að biðja fólk annars vegar um að ferðast innan lands og hins vegar um að sætta sig við að fá ekki endurgreiddar ferðir sem ekki voru farnar. Ég held að þetta muni valda því að innlend ferðamennska verður ekki sú sem menn eiga von á, fyrir utan það að hér er verið að leggja til afturvirka lagabreytingu. Ferðaskrifstofur voru þegar búnar að lofa viðskiptavinum sínum endurgreiðslu sem nú verður ekki staðið við. Ég held að þetta sé röng aðferðafræði. Ég held að fara þurfi einhverja aðra leið. Ég geri mér að sjálfsögðu fulla grein fyrir þeim mikla vanda sem ferðaskrifstofur eiga við að etja en það verður að fara aðra leið til að leysa þennan vanda. Mig langar líka til að minnast sérstaklega á annað atriði. Við stöndum frammi fyrir því einu sinni enn að stór atvinnugrein verður fyrir miklum áföllum. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem áföll verða í íslensku atvinnulífi og það hriktir í stoðum, þó að þetta sé sennilega með stærsta áfallinu og sé talsvert öðruvísi en önnur áföll. En hvað hefur verið sagt við okkur í hvert einasta skipti sem það hefur gerst? Og hverju höfum við lofað sjálfum okkur í hvert einasta skipti sem þetta hefur gerst? Að við ætlum að auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi. Við ætlum að hafa fleiri stoðir, við ætlum ekki að verða svona háð einni atvinnugrein. En við gerum alltaf sömu mistökin. Við förum að treysta á einstakar atvinnugreinar sem verða of umfangsmiklar í samfélaginu. Þess vegna eru það mikil vonbrigði að ætla hér að gera ráðstafanir til tveggja ára. Þó að rétt sé að fagna því að menn leggja hér áherslu á nýsköpun og þróun þá vita allir að nýsköpunar- og þróunarstarfsemi er langhlaup, það tekur langan tíma. Ráðstafanir til tveggja ára eru bara ekki nóg. Menn leggja ekki út í ævintýri af því tagi að ætla að skapa eitthvað nýtt og leggja til þess starfskrafta sína og fé þegar menn sjá ekki lengra fram í tímann. Hér verður að gera breytingu. Hér verður að segja sterkt og ákveðið: Við ætlum að hugsa til tíu ára. Við ætlum að stórefla fjármuni sem fara til nýsköpunar- og þróunarverkefna til langs tíma. Allir sem tala um nýsköpun geta treyst því að það verður til langs tíma. Við eigum líka að taka stærri skref í því að lyfta annars vegar þakinu á hámarki þess sem menn geta fengið endurgreitt vegna rannsókna- og þróunarvinnu og við eigum líka að lyfta hámarkinu sem hvert fyrirtæki getur fengið. Má jafnvel hugsa það þannig að það verði þrepaskipt hve mikinn hluta kostnaðar menn mega draga frá. Við eigum að breyta þessu, en við eigum líka að veita enn meira fé inn í Tækniþróunarsjóð og Rannsóknasjóð og aðra samkeppnissjóði og við eigum jafnframt að efla og styðja mjög við getu íslenskra fyrirtækja til að sækja í erlenda sjóði. Þar eigum við tækifæri. Við höfum nýtt þau en við getum gert enn betur. Ég held einnig að mjög mikilvægt sé að efla sjóðinn Kríu. Það mætti jafnvel gera með myndarlegri hætti. En við þurfum að velta fyrir okkur hversu hratt hann kemst á laggirnar. Hversu hratt getur hann byrjað að veita fé út til fyrirtækjanna? Ég held að skynsamlegt væri að ef það getur ekki gerst innan fárra mánaða þá sé betra eða nauðsynlegt jafnframt að beina fjármunum til þeirra sjóða sem ég nefndi. Það er til nóg af hugmyndum. Þessir sjóðir hafa ævinlega þurft að vísa góðum hugmyndum frá. Það er nóg af hugmyndum sem hægt er að vinna með. Hér erum við ekki bara að hugsa um bráðavandann, þetta mun að sjálfsögðu eitthvað hjálpa til þar, þetta er ekki lausnin á honum en ætti að gera okkur betur í stakk búin til að ná loksins því markmiði að byggja upp fjölbreytt samfélag og atvinnulíf sem er tæknilegt, sem er hugverkadrifið, sem getur staðið undir vel launuðum störfum og flutt út hugvit og er ekki auðlindadrifið. Ég held að mjög mikilvægt sé að við höfum þetta í huga. Ekki verður hjá því komist að nefna tvennt til viðbótar. Í fyrsta lagi áform um stuðning við fjölmiðla, sem er hið besta mál, ég tek það fram. Þingið hefur verið að vesenast með frumvarpið um stuðning við fjölmiðla. Þar hafa stjórnarflokkarnir fyrst og fremst ekki getað komið sér saman um það hvaða leiðir eigi að fara, þannig að það hefur verið stopp. Nú þarf að grípa til ráðstafana. Ég hef áhyggjur af þeirri leið sem farin er, að gera menntamálaráðherra nánast að einvaldi í því hvernig þeim fjármunum verður úthlutað. Að auki held ég að menn hljóti að verða fyrir talsverðum vonbrigðum með það sem til skiptanna er miðað við að áður var búið að eyrnamerkja 400 milljónir á þessu ári til verkefnisins en nú er verið að tala um 350. Að lokum vil ég nefna sérstaklega þátt úr félagsmálahlutanum sem varðar það að efla geðheilbrigðisþjónustu sem er ákaflega brýnt mál. Ég held samt að við hefðum átt og ættum að stíga stærra skref því að þar er mikilvægast að koma þeirri þjónustu undir Sjúkratryggingar Íslands. Ég er ekki viss um að það sé endilega besta leiðin að reyna að setja þetta allt saman undir hið opinbera kerfi. Við eigum sjálfstætt starfandi sérfræðinga á þessu sviði sem er sjálfsagt að nýta. En aðalatriðið er að við lítum á geðheilsu eins og hverja aðra heilsu. Sé þar brestur komi aðstoð úr opinberum sjóðum til að takast á við það.
Herra forseti. Ekki verður annað séð en að þær efnahagsaðgerðir sem ríkisstjórnin hefur kynnt undir merkjunum efnahagsráðstöfun eða pakki númer tvö gagnist fyrst og fremst litlum fyrirtækjum þótt í þessu séu líka félagsleg úrræði sem eru ágæt og ég kem nánar að á eftir. Hæst ber svokölluð stuðningslán sem eru kannski stærsti hlutinn af aðgerðunum. Þetta er mikilvæg og jákvæð aðgerð hvað þau fyrirtæki varðar en nær þó einungis til u.þ.b. 15% viðskiptahagkerfisins í heild sinni ef litið er til veltunnar eins og ég kom að í andsvari við hæstv. fjármálaráðherra áðan. Eftir standa þá 85% sem geta í raun og veru ekki nýtt sér þetta úrræði. Það er alveg ljóst að stuðningslánin þurfa að ná til fleiri fyrirtækja. Það eru ekki síður meðalstór fyrirtæki sem lenda í vanda. Ákvæðið um jöfnun tekjuskatts milli ára er jákvætt, og kem ég nánar að því á eftir, og auk þess félagslega úrræðið eins og ég nefndi. Ég fagna því sérstaklega að það eigi að setja aukið fjármagn í nýsköpun, sprotastarf, rannsóknir og þróun. Það er jákvætt útspil hvað varðar skapandi greinar. Ég ætla að vona að stjórnvöld sýni það í verki að styðja við nýsköpun á landsbyggðinni. Dæmin sýna því miður að ríkt hefur ákveðið áhugaleysi hjá ríkisstjórninni í málefnum nýsköpunar þar. Hagsmunafélög hugvitsmanna hafa ekki einungis verið svipt öllum opinberum stuðningi á síðustu árum heldur eru þau markvisst sniðgengin í stjórnkerfinu, það er staðreynd. Það er mikill aðstöðumunur þegar kemur að stofnunum og háskólaumhverfi annars vegar og almennum frumkvöðlum hins vegar varðandi umsóknir í samkeppnissjóði. Stofnanir sem bornar eru upp af ríkisfé, t.d. Matís eða Nýsköpunarmiðstöð Íslands, eru í yfirburðastöðu til að hljóta styrki samkeppnissjóða. Stofnunin getur sýnt fram á tryggt mótframlag sem fjármagnað er af ríkissjóði og mikið mannval sérfræðinga sem einnig eru á launum hjá ríkissjóði. Við þetta þarf hinn almenni umsækjandi að keppa sem oft og tíðum er búinn að setja allt handbært fé í sitt verkefni og á undir högg að sækja með öflun sérfræðiaðstoðar. Því miður er allt of mikill aðstöðumunur milli landshluta þegar kemur að nýsköpun og ég vona svo sannarlega að þessi aukafjárveiting verði nýtt til að draga úr honum. Flestar stofnanir sem þessara forréttinda njóta eru á höfuðborgarsvæðinu en almennir frumkvöðlar eru dreifðir um allt land eins og við þekkjum. Frumkvöðlamiðstöðvar þar sem hugvitsfólk getur komið saman gegn hóflegu leigugjaldi og unnið að verkefnum sínum sameiginlega eða sér eru mikilvægur þáttur í þeim frumkvöðlastuðningi sem stjórnvöld verða að horfa frekar til og sérstaklega núna í þessum aðstæðum. Ég vil minna á það hér og minntist á það í andsvari við fjármálaráðherra að stjórnarandstaðan kom sameinuð með breytingartillögu við síðasta fjárauka um hækkun til nýsköpunar og þróunar. Þær tillögur voru felldar og hljóðuðu upp á svo til sambærilega upphæð og nú er lagt til í þessum fjárauka. Þetta er athyglisvert í ljósi þess að ríkisstjórnin hefur kallað eftir því að stjórnarandstaðan og allir vinni saman í þessum erfiðu aðstæðum. Við í Miðflokknum höfum stutt allar tillögur ríkisstjórnarinnar vegna þess að það munar um allt í þessum efnum til að lágmarka það tjón sem við stöndum frammi fyrir. Hins vegar hefur ríkisstjórnin fellt allar tillögur stjórnarandstöðunnar, þar á meðal tillöguna um nýsköpun sem er núna komin á dagskrá. Það er eins og það sé ekki sama hver leggur tillögurnar fram. Því miður lítur það þannig út og það er nokkuð sem almenningur vill ekki sjá hér þegar við erum að takast á við svo erfitt vandamál. Ég hvet ríkisstjórnina til að sýna þann samstarfsvilja sem hún óskar eftir að stjórnarandstaðan sýni, að hún sýni hann í verki og samþykki hér góðar tillögur sem við höfum lagt fram. Tillögur sem við lögðum fram eftir 1. umr. um fyrsta aðgerðapakkann voru felldar en eru komnar hingað inn núna. Að sjálfsögðu fagna ég þeim en þetta eru sérkennileg vinnubrögð af hálfu þeirra sem kalla eftir samstarfi og samvinnu. Alþýðusambandið hefur lýst yfir vonbrigðum með þessa tillögu stjórnvalda og það er nokkuð athyglisvert. Þau í Alþýðusambandinu segja m.a. að ekki sé leitast við að tryggja öryggi þeirra hópa sem fallið hafa á milli skips og bryggju í fyrri aðgerðum stjórnvalda og að nú verði stjórnvöld einnig að beina stuðningi sínum í ríkara mæli til fólks til jafns við fyrirtækin. ASÍ leggur áherslu á þetta og gleymum því ekki að það eru skattgreiðendur sem styrkja fyrirtækin, óháð því hvort þau viðhalda störfum, fara eftir kjarasamningum eða standa skil á framlagi sínu til samfélagsins. Rétt er að geta þess að í Bandaríkjunum eru styrkir vegna veirufaraldursins til fyrirtækja háðir því að fyrirtækin segi ekki upp starfsfólki. Áður en ég kem að ferðaþjónustunni vil ég nefna að sumir hópar falla milli skips og bryggju í þessum aðgerðum stjórnvalda. Þar vil ég nefna sérstaklega leigubílstjóra vegna þess að það er stétt sem hefur ekki fengið að njóta þeirra úrræða sem hér eru í boði. Leigubílstjórar eru háðir svokölluðum leigubifreiðastjóraleyfum og eftir því sem mér skilst er framkvæmdin á þessum aðgerðum með þeim hætti að þeir þurfa að leggja leyfi sín inn til að eiga aðgang að úrræðum ríkisstjórnarinnar. Að sjálfsögðu er mjög óheppilegt að leggja starfsleyfið inn. Þá er viðkomandi í raun og veru að gefa það frá sér og að aðrir geti nýtt það. Þarna eru vankantar sem verður að taka á til að hægt sé að mæta þessum hópi sem telur fjölskyldur 600–700 manns. Þarna er hópur sem þarf að horfa sérstaklega til og ég hvet ríkisstjórnina til þess. Hvað ferðaþjónustuna varðar þekkjum við að framlag ferðaþjónustunnar við öflun gjaldeyristekna er verulegt. Hún hefur verið okkar stærsta útflutningsgrein og þar hafa einnig verið fjölmörg störf. Horfur í greininni hafa því veruleg áhrif á efnahagsforsendur okkar til framtíðar og nú ríkir fullkomin óvissa um það hvenær greinin kemur til með að ná sér á strik á ný. Á næstu mánuðum þarf hún að búa við sérstaka aðlögun í formi takmarkana á komu ferðamanna hingað til lands þegar þeir á annað borð fara að láta sjá sig. Í fjármálaáætluninni fyrir 2020–2024 kemur fram að fyrirhugað sé að gera breytingar á gjaldtöku ferðamanna á gildistíma áætlunarinnar. Í síðasta fjárlagafrumvarpi var boðuð ný skattheimta í formi gjalda á ferðamenn. Það er nokkuð ljóst að engan veginn getur orðið af þeim áformum. Menn hafa kannski ekki gert sér grein fyrir því, og þá horfi ég sérstaklega til ríkisstjórnarinnar, í upphafi hversu gríðarlegt högg þessi veirufaraldur er fyrir ferðaþjónustuna. Þegar þetta hófst allt saman vonuðust menn til þess að þetta yrði stutt, kannski fjórar til fimm vikur, en síðan hefur staðan versnað dag frá degi. Við búum í fullkominni óvissu um framhaldið. Miðflokkurinn styður allar þessar tillögur ríkisstjórnarinnar og við látum ekki okkar eftir liggja í þeim efnum. Við höfum komið með tillögur, boðið fram aðstoð og annað slíkt. Á það hefur ekki verið hlustað, t.d. tillögu sem sá sem hér stendur hefur lagt fyrir fjárlaganefnd um álagsgreiðslur til heilbrigðisstarfsmanna. Þeim var tekið fálega í fjárlaganefnd og enginn áhugi meðal meiri hluta nefndarmanna gagnvart því máli. Við í stjórnarandstöðunni brugðum þá á það ráð að flytja sérstaka breytingartillögu við fjáraukann um sérstakar álagsgreiðslur til heilbrigðisstarfsfólks. Meiri hlutinn, ríkisstjórnin, Framsóknarflokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn og Vinstri grænir, felldi þessa tillögu og svo er hún komin uppi á borð núna. Ég fagna því að sjálfsögðu, ég fagna því sannarlega að hér eigi að greiða álagsgreiðslur til heilbrigðisstarfsfólks. Það á það svo sannarlega skilið og ég hef talað fyrir því frá upphafi. En þetta sýnir vinnubrögðin hjá ríkisstjórninni sem kallar eftir samstöðu. Ég kalla eftir því að þessu verði breytt af hálfu ríkisstjórnarinnar, að hún hlusti á okkar tillögur. Við erum í því öll saman að reyna að finna bestu lausnirnar til að mæta þessum vanda. Efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar verða að taka mið af því að niðursveiflan verði meiri en svartsýnustu spár gera ráð fyrir. Hún verður að hafa í huga undir hvaða aðstæður við erum að búa okkur. Það hefur ríkisstjórnin ekki gert nægilega vel að mínu mati. Hún virðist vera hrædd við að horfast í augu við að þessi niðursveifla er dýpri en gert var ráð fyrir í svartsýnustu spám. Ríkisstjórnin setur aðgerðir sínar fram í smáskömmtum til að bregðast við því sem þegar er orðið. Það er ekki rétta aðferðafræðin að mati okkar í Miðflokknum, það þarf framsýni og djörfung til að takast á við versta ástandið í efnahagsmálum í 100 ár. Það er óraunhæft að gera ráð fyrir því að hlutirnir lagist síðar í sumar eða haust. Aðgerðirnar þurfa að taka mið af þessu og það verður að segjast eins og er að það þarf að grípa til róttækra og fordæmalausra aðgerða í fordæmalausum aðstæðum. Við í Miðflokknum höfum talað fyrir því að nauðsynlegt sé að fella tryggingagjaldið niður tímabundið og þá sérstaklega hjá þeim fyrirtækjum sem koma einna verst út úr þessu, a.m.k. fram að áramótum er nauðsynlegt að fella niður tryggingagjaldið. Það þarf að útvíkka hlutabótaleiðina og hreinlega koma á föstum styrkjum til fyrirtækja eins og kynnt hefur verið í Danmörku. Það stefnir allt í það vegna þess að við gerum okkur grein fyrir því að markmiðið er að verja störfin og koma í veg fyrir að atvinnuleysið aukist enn frekar. Er það orðið verulega hátt sem er mikið áhyggjuefni. Hvert starf er mikilvægt og til mikils að vinna að koma í veg fyrir uppsagnir starfsfólks. Það verður að leita allra leiða í þeim efnum. Ég ætla síðan að koma aðeins nánar að því hversu mikilvægt það er að koma strax fram með öflugar tillögur. Hver dagur er virkilega dýrmætur í þessum efnum og ég nefni breytingartillögu sem stjórnarandstaðan kom með í fyrstu aðgerðunum. Þrjár vikur hafa tapast hjá ríkisstjórninni frá því að við fluttum þessar tillögur þar til að hún flytur núna sömu tillögurnar vegna þess að hún gat ekki hugsað sér að styðja tillögur stjórnarandstöðunnar. Þetta sýnir að stjórnarandstaðan er framsýnni og gerir sér betur grein fyrir vandanum en ríkisstjórnin. Vandi ferðaþjónustufyrirtækja er langstærstur þegar horft er yfir fyrirtækin almennt og mikil vonbrigði að ekki hafi verið komið nægilega til móts við þarfir þeirra í þeim pakka sem kynntur var í gær. Aðeins lítill hluti ferðaþjónustufyrirtækja getur nýtt sér lánafyrirgreiðsluna og það er þörf á sértækum aðgerðum fyrir ferðaþjónustuna. Ég held að það sé alveg ljóst. Ekki þurfa öll fyrirtæki á þeim aðgerðum að halda. Ferðaþjónustufyrirtækin eru í þeirri stöðu að um 80% þeirra munu stríða við 100% tekjufall á næstu mánuðum, þ.e. hafa enga innkomu. Eftir stendur allur fastur kostnaður, launakostnaðar og annað. Þetta er gríðarlegt áfall. Á þetta hefur ferðaþjónustan ítrekað lagt áherslu. Því miður býr þessi mikilvæga grein, stærsta útflutningsatvinnugreinin okkar, við verulega óvissu um það hversu lengi ástandið varið. Allt árið lítur einfaldlega illa út. Ég sé, herra forseti, að tími minn er að verða búinn og ég þarf að koma nánar inn í þessa umræðu á eftir [[Forseti hringir.]]en vil þó segja að lokum að við í Miðflokknum styðjum þessar tillögur. Við teljum hins vegar að lengra hefði þurft að ganga. Ég hef komið inn á það og kem nánar inn á það á eftir.
Forseti. Ég ætla að leyfa mér í umræðu um það mál sem er akkúrat á dagskrá núna, þ.e. fjáraukann, að fara örlítið um víðan völl um þann aðgerðapakka sem ríkisstjórnin kynnti, jafnvel það sem þegar hefur verið gert og talað um að þurfi að gera meira. Mörg þeirra mála eru til umræðu síðar í dag. Ríkisstjórnin hefur frá upphafi þessa ástands sem við erum nú að kljást við haft það í huga og tilkynnt um að horfa þríþætt á aðgerðir, hvernig þær verða og hvernig viðbrögð ríkisstjórnarinnar verða. Við höfum sagt að við séum óhrædd við að gera það sem þarf að gera til að koma okkur í gegnum þetta. Það er alveg augljóst að það tekur breytingum nánast viku frá viku eða dag frá degi. Allt sem við sögðum þegar við stóðum hér og ræddum aðgerðir sem nauðsynlegar væru í upphafi þessa ástands er úrelt. Við getum flett því upp í þingtíðindum og lesið upp á árshátíðum þingmanna hve skammsýn við vorum öll. Í öðru lagi höfum við sagt að þetta verði ekki eina stóra töfralausnin, ekki pakkinn sem segir til um að nákvæmlega núna ætlum við að leysa öll þessi vandamál, ekki síst út frá því sem ég nefndi áðan. Í þriðja lagi höfum við alltaf sagt að þetta verði sérsniðnar og sértækar aðgerðir, muni ekki endilega ná heilt yfir, þó að það geti vel komið til greina að einhverjar þeirra geri það. Sérsniðnar og sértækar aðgerðir sem nýtast best þar sem þörfin er mest verða til þess að hver króna sem annaðhvort fer úr ríkissjóði eða ríkissjóður afsalar sér í hann nýtist sem best. Þess vegna höfum við alltaf sagt við hvert einasta skref sem við höfum stigið að þetta sé ekki Lausnin með stóru elli og greini. Þetta eru skrefin sem á að stíga núna, meira mun koma, höfum við alltaf sagt. Og meira hefur komið og meira mun koma. Mig langar til að koma aðeins inn á það sem mér hefur þótt leitt að sjá í umræðunni um aðgerðir ríkisstjórnarinnar, bæði pakkann sem kynntur var í gær og eins fyrri skref sem ríkisstjórnin hefur stigið. Við höfum heyrt aðeins í umræðunni í dag hjá sumum í stjórnarandstöðunni og víðar í samfélaginu, meira að segja frá verkalýðshreyfingunni, þá möntru að aðgerðir ríkisstjórnarinnar snúist ekki um fólk. Ég ætla að leyfa mér að mótmæla þessu harðlega. Hér er hlutum algjörlega snúið á haus ef það orðalag á einhvern tímann við. Af þeim fjármunum sem verið er að greiða þessa dagana úr ríkissjóði fara sennilega milljarðatugir inn á launareikninga fólks með viðkomu í fyrirtækjum. Ríkið hefur tekið að sér að greiða allt að 75% af launum starfsfólks. Er það launafólk ekki fólk? Ríkisstjórnin hefur alltaf og fyrst og fremst haft í huga með aðgerðum sínum að vernda og varðveita ráðningarsamband, vernda störfin, til að sem fæst lendi í að missa vinnuna. Auðvitað munu einhver missa vinnuna og eins og ég nefndi í upphafi munum við þurfa að endurhugsa allar okkar aðgerðir eftir því sem fram vindur en þetta hefur verið það sem við höfum fyrst og fremst haft í huga. Í gær voru kynntir og eru ræddir á þingi í dag styrkir til þeirra fyrirtækja sem var gert að loka starfsemi sinni, mörg hundruð þúsund krónur fyrir hvern starfsmann, 2,4 milljónir að hámarki. Er starfsfólk þeirra fyrirtækja ekki fólk? Hér er talað um 600 milljónir í frístundastarf barna. Eru börn ekki fólk? 200 milljónir fara í Barnahús, hjálparsíma Rauða krossins, félagasamtök sem sinna ráðgjöf. Eru skjólstæðingar allra þessara aðila ekki fólk? Hér er sérstaklega gripið utan um einyrkja. Þau í þeim hópi sem hafa orðið fyrir meira en 40% tekjufalli geta fengið lán upp á allt að 6 millj. kr. með 100% ríkisábyrgð. Eru einyrkjar ekki fólk, forseti? 1,5 milljarðar kr. fara í að bæta aðgengi fyrir fatlað fólk og lagfæra byggingar. Er fatlað fólk ekki fólk? 500 millj. kr. fara í Matvælasjóð til að efla innlenda matvælaframleiðslu. Hver neyta þessara matvæla? Er það ekki fólk? Hver framleiða matvælin? Er það ekki fólk? Listamannalaun eru aukin um fjórðung úr milljarði. Þeim fjölgar sem fá listamannalaun. Eru listamenn ekki fólk? 1 milljarður fer í launaauka til heilbrigðisstarfsfólks sem staðið hefur í framlínu í baráttunni gegn veirunni. Er heilbrigðisstarfsfólk ekki fólk? 2,2 milljarðar kr. fara í sérstakt átak til að fjölga störfum fyrir námsmenn, 800 milljónir í sumar. Eru námsmenn ekki fólk? Hér ber að geta þess að áhersla ríkisstjórnarinnar hvað varðar þann vanda sem námsmenn standa augljóslega frammi fyrir í sumar hefur fyrst og fremst verið sú að skapa störf fyrir námsmenn, skapa leiðir fyrir námsmenn til að stunda sumarnám og halda þannig áfram námsframvindu sinni. Ég gæti haldið áfram að nefna þá hópa sem munu njóta beint þeirra aðgerða sem við erum að fjalla hér um í dag. Allt tal um að þessar aðgerðir snúist ekki um fólk er rangt. Sumum þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin hefur kynnt hefur verið komið til framkvæmda, aðrar erum við að fjalla um núna, en þær snúast fyrst og fremst um fólk. Allt fólk, þetta sama fólk, sér það ef það hugsar út í og skoðar þessar aðgerðir og metur þær af sanngirni. Við erum ekkert annað en fólk, við sem byggjum þetta samfélag, hvort sem það erum við í þessum þingsal, við í samfélaginu öllu, við í smærri samfélögum eins og fyrirtækjum, öll erum við fólk sem saman erum að komast í gegnum þetta ástand og að því fólki er ríkisstjórnin að huga.
Virðulegi forseti. Ég hef verið að fjalla aðeins um það hvernig mér finnst eins og áhersla ríkisstjórnarinnar hafi verið á fyrirtækin fyrst en ekki fólk. Ég hef verið að reyna að útskýra að þetta er ekki annaðhvort/eða, að sjálfsögðu er hægt að styrkja fólk í gegnum fyrirtæki eins og hefur verið komið inn á, en það er í gegnum fyrirtæki. Við erum með og þurfum á að halda og önnur lönd hafa þurft að setja í gang þó nokkuð stórt eftirlitsverk með því hvort fyrirtækin séu að fara rétt og vel með þá fjármuni sem þau fá í gegnum ýmiss konar styrkingar frá hinu opinbera. Það yrði mun minna um það ef fjármunirnir færu fyrst til fólks. Þetta snýst ekki um að styrkja annaðhvort í gegnum fyrirtæki eða í gegnum fólk og það eru tvímælalaust aðgerðir í þessum pakka sem fara beint til fólks en ekki fyrst til fyrirtækja. Ég myndi vilja að orðræðan væri ekki á þann hátt að það væri verið að snúa út úr því sem hefur verið sagt hérna um að ekki sé hugsað um fólk, eins og er verið að tala um. Hér koma fram ábendingar um að við byrjum á að koma í veg fyrir þær glufur sem hafa verið nefndar í umræðunni. Við höfum öll fengið tölvupósta frá ýmsum aðilum sem útskýra aðstæður sínar, þær glufur sem þeir hafa lent í sem hlutastarfaleiðin og ýmislegt svoleiðis nær ekki utan um. Það er vísbending um að við séum ekki að hugsa um fólk fyrst. Hv. þingmaður talaði um að verið væri að verja ráðningarsamninga. Þá er verið að verja ráðningarsamninga en ekki fólk því að ekki eru allir í þannig samskiptum, með ráðningarsamninga. Það er sértæk aðgerð, ekki almenn aðgerð, og það er það sem ég er að reyna að tala um. [[Forseti hringir.]]Ef við ætlum að tala um almenna aðgerð verðum við að tala um alla, þar sem myndast ekki glufur, og þá erum við að hugsa um fólk fyrst.
Forseti. Ég verð að játa að ég skil ekki allt sem hv. þingmaður fór yfir. Hann segir að það sé verið að verja ráðningarsamninga en ekki fólk. Hvað heldur hv. þingmaður að ráðningarsamningar séu? Eitthvert sjálfstætt fyrirbæri? Ráðningarsamningur er starf. Það er verið að verja störf, forseti, eins og ég sagði líka í ræðu minni. Störf hverra? Störf fólks. Það er verið að eyða miklum fjármunum í að koma í veg fyrir að fleira fólk missi vinnuna, missi ráðningarsamninginn sinn. Er það ekki fyrir fólk, hæstv. forseti? Að sjálfsögðu. Ég leyfi mér að efast um að það skipti það fólk sem fær laun sín greidd að mestu vegna hlutabótaleiðarinnar - þar er eitthvert hámark, 90%, ef ég man rétt, hv. þingmaður man það kannski betur en ég, og svo eitthvert þak - sérstaklega miklu máli að fjármunirnir komi við hjá fyrirtækinu áður en þeir fara hefðbundna leið inn á launareikning þess. Það er það sem fjármunirnir gerðu. Þeir fóru vissulega til fyrirtækjanna til að nýta launagreiðslukerfi allra fyrirtækja í landinu. Ætluðum við kannski að koma okkur upp beinu launagreiðslukerfi úr ríkissjóði inn á launareikninga fólks? Mér finnst hér verið að snúa svo út úr að mér finnst það mjög miður. Það er þetta sem ég á við. Hv. þingmaður sagði, ef ég hjó rétt eftir, að það væri ekki fyrst og fremst verið að hugsa um fólk. Jú, í fyrstu aðgerðunum sem ríkisstjórnin greip til var akkúrat fyrst og fremst verið að hugsa um fólk, laun í sóttkví, hlutabótaleiðin. Þar var verið að hugsa um fólk. Síðan fór ég í löngu máli yfir það hvernig við erum að hugsa um fólk, hvernig þessar aðgerðir snúast allar um fólk. [[Forseti hringir.]]Ef krafa hv. þingmanns er að við hugsum um hvern einasta íbúa þessa lands og ef hann segir að aðgerðir nýtist ekki öllum við öllu [[Forseti hringir.]]og þá séum við ekki að hugsa um fólk, er hv. þingmaður með einhverjar töfralausnir uppi í erminni sem ég hlakka til að heyra?
Forseti minnir á ræðutíma.
Ég biðst forláts.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur hlustað á það undanfarin ár að við Píratar höfum talað um t.d. skilyrðislausa grunnframfærslu. Útgangspunkturinn hjá mér og ástæðan fyrir því að ég nota þau orð sem ég hef verið að nota er að fólk hefur lent í glufum á milli mismunandi aðgerða sem var gripið til. Það eru varúðarflöggin sem fóru strax upp þegar fyrsti pakkinn var lagður fram, að hann skilur eftir glufur. Það kostar ekki mikið að fylla upp í þær en var samt ekki gert. Það var bara einblínt á að þessi leið virkar hérna og þessi þarna, þetta eru góðar rennibrautir sem fólk getur farið í og runnið eftir voðalega þægilega en sumir passa ekki í þær einhverra hluta vegna, eru of lágvaxnir eða hávaxnir, of breiðir, of mjóir eða hvernig sem það er. Það gerir það að verkum að ég segi að ekki sé verið að hugsa um fólk. Það er hægt að velja sértækar aðgerðir fyrir fullt af fólki og ef maður skilur eftir einhverja [[Gripið fram í.]]gleymast viðkvæmir hópar. Eins og ég nefndi áðan hafa þingmenn fengið ótal tölvupósta frá ýmsum aðilum sem eru að lýsa aðstæðum sínum, þau finna hvorki í þeim úrræðum sem var gripið til í fyrsta pakkanum né núna hvar þau detta inn. Ég hef verið að benda á það. Byrjum á að koma í veg fyrir að allir detti einhvers staðar niður um gólfið ofan í kjallara. Síðan geta sértæku lausnirnar komið þar ofan á.
Forseti. Enn er svo komið að ég skil ekki alveg hv. þingmann og nota ég þó alla mína íslenskukunnáttu. Ef fólk lendir í glufum var ekki verið að vernda alla og þá er ekki verið að hugsa um fólk. Við komum á prógressífu skattkerfi þar sem við hækkuðum lægsta skattþrepið. Vorum við ekki að hugsa um fólk þá af því að við vorum bara að hugsa um hluta af samfélaginu, af því að við vorum ekki að hugsa um hæst launuðu borgara þessa lands? Vorum við þá ekki að hugsa um fólk? Við getum tekið fínar samræður einhvern tímann um skilyrðislausa grunnframfærslu, hvort það sé besta leiðin akkúrat núna þegar við erum að horfa á 300 milljarða pakka í einhverju formi, sem verður tekjufall ríkissjóðs, að hluti af honum fari til mín og hv. þingmanns og fleiri sem eru á háum launum. Mér hefur fundist margt áhugavert við þá hugmynd og er til í að ræða hana á öðrum vettvangi en ég held að hún eigi ekki við hér og nú, enda held ég að hv. þingmaður hafi kannski ekki verið að stinga upp á því. Hann leiðréttir mig ef ég hef rangt fyrir mér hvað það varðar. Það er ekki hægt að halda því fram að af því að aðgerðir ríkisstjórnarinnar ná ekki utan um hvern einasta Íslending, að einhverjir falli í glufur, snúist þær ekki um fólk. Það er útúrsnúningur á hæsta stigi. Það eru vonbrigði að sjá að slíkur útúrsnúningur og gamaldags vinnubrögð skuli vera í gangi á þessum tíma. Ef ég slæ tún mitt sem bóndi með sláttuvélinni minni kemst ég ekki alls staðar að heldur þarf ég að fara þar með minni sláttuvél eða jafnvel orfi og ljá, eins og var gert í sveit þar sem ég var. Er ég þá ekki að slá túnið? Jú, auðvitað. Ég hef kannski skilið eitthvað eftir og svo mun ég huga sérstaklega að því. Það er það sem ég kom inn á sérstaklega, við höfum horft á sértæku aðgerðirnar þar sem þörfin er mest. Við höfum alltaf sagt að þetta sé ekki nóg, já, það þurfi að huga að meiru. Og það er rétt hjá hv. þingmanni að það þarf að huga sérstaklega að þeim hópum sem [[Forseti hringir.]]falla á milli, að sjálfsögðu, en það að leyfa sér að draga þá ályktun að fyrst það sé ekki gert í öllum aðgerðunum snúist þær ekki um fólk er útúrsnúningur.
Virðulegi forseti. Þetta eru áhugaverð orðaskipti hérna. Ég verð að taka undir með kollega mínum, Kolbeini Óttarssyni Proppé, í ræðu hér í upphafi sem náði ágætlega utan um stóra verkefnið í þessu. Við verðum ævinlega að hafa hugfast að aðgerðir, hvort sem þær heita almennar eða hvaða nafn sem við gefum þeim, ná ekkert endilega til allra í samfélaginu. Það eru alltaf einhverjir sem falla í einhverjar glufur. Það hefur verið þannig og utan um það hefur verið reynt að ná. Hér höfum við rætt aðeins um hlutabótaleiðina. Hún gagnaðist ákveðnum hópi og varð mun umfangsmeiri en gert hafði verið ráð fyrir. Hana er nú verið að endurskoða til að vita hvort framlenging hennar sé rétta leiðin eða e.t.v. einhver önnur útfærsla. Ég hef sagt að við höfum tekið þríeykið okkur til fyrirmyndar. Þó að ég sé ekki að líkja ríkisstjórninni eða stjórnarmeirihlutanum við þríeykið horfum við til starfsaðferða þess og þær hafa falist í því að gefa öllum hlutum ákveðinn tíma til að sjá hvaða ákvarðanir hafa verið góðar. Við sjáum eftir rétt um fjórar vikur hvað þær aðgerðir sem nú þegar hefur verið gripið til hafa haft að segja og hvort þær eru, eins og ég sagði áðan, til þess fallnar að við getum nýtt þær betur eða hvort við viljum koma fram með einhverjar aðrar. Það hefur verið talað um að aðgerðirnar nái ekki til stóru fyrirtækjanna. Þær fyrri náðu til þeirra. Stóru fyrirtækin eru að einhverju leyti að nýta sér hlutabótaleiðina, brúarlánin o.s.frv. Þessar aðgerðir beinast að öðrum aðilum en stóru fyrirtækjunum. Þær beinist að einyrkjunum, að litlu fyrirtækjunum eins og hér hefur verið nefnt, hárgreiðslufólki, fólki sem er með nudd eða sjúkraþjálfun og tannlæknum, þeim sem eru í návígi við fólk og var gert að loka. Þau fyrirtæki lokuðu ekki vegna eigin rekstrarforsendna heldur vegna sóttvarnalaga og hér er verið að mæta þeim. Margir hafa lífsviðurværi sitt af þessari starfsemi og þess vegna hljóta þessar aðgerðir að teljast fyrst og síðast vera að mæta fólki því að fólk og fyrirtæki verða seint aðskilin. Mér finnst ástæða til að stikla aðeins á stóru. Það er afskaplega margt hérna sem fjármunir hafa verið settir í og við getum verið ánægð með. Ég hlakka til að sjá afurðirnar sem koma úr því, m.a. í nýsköpunartengingunni. Ég held að það sé eitt af því sem kemur til með að blómstra og verða mörgum hugvitsmanninum mikill styrkur, svo vel var bætt í þessa sjóði, bæði síðast og núna. Fjárlaganefnd gerði það líka síðast. Ég held að það sé eitt af því sem skiptir afar miklu máli. Skólamálin sem hér eru tekin fyrir eru líka eitt af því sem kemur til með að skipta gríðarlega miklu máli. Sumarnám sem boðið er upp á, bæði í framhaldsskólunum og háskólunum, er meðal þess sem kemur til með að skipta miklu máli. Hér hafa verið veittir inn í það nám fjármunir. Eins og við þekkjum hefur ekki verið hægt að stunda starfsnám núna í dágóðan tíma en það á að reyna að vinna með það þannig að fólk geti bæði útskrifast og haldið áfram í sínu starfsnámi í staðinn fyrir að vera kannski eingöngu á atvinnuleysisbótum. Fólk ætti að geta sótt sér menntun í leiðinni. Fjárlaganefnd lagði fjármuni í Nýsköpunarsjóð námsmanna síðast og nú er verið að leggja honum til viðbótarfjármuni sem ég held að komi til með að skipta miklu máli. Síðan verða álagsgreiðslur til fólksins í framlínunni í sjúkrahúsþjónustunni og líka í heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa sem ég held að við séum öll ánægð með. Það á að stórefla heilsugæsluþjónustuna og fara í verkefni sem heitir Heilsuefling í heimabyggð, eins árs verkefni þar sem gera á geðrækt og andlegu heilbrigði hátt undir höfði. Sjálfsagt veitir ekki af eftir erfiðleika eins og við erum enn að kljást við og verðum að kljást við áfram. Við sjáum ekki fyrir endann á því og hvernig mörgum mun reiða af. Það á að bæta við geðlæknum, sálfræðingum og félagsráðgjöfum og gert er ráð fyrir fjölgun upp á í kringum 20 ný stöðugildi í tengslum við þetta átak. Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu á að leiða þessa þróun þar sem henni er m.a. falið að hafa umsjón með eflingu geðræktar, forvarna og stuðnings við börn og ungmenni í skólum. Ítarlega hefur verið farið yfir fjölskyldumálin. Hér er lagður til 1 milljarður í þann málaflokk sem ég held að sé líka meðal þess sem kemur til með að skipta máli. Það eru í kringum 50.000 kr. á barn, 600 milljónir sem hér eru veittar í stuðning til lágtekjuheimila til að tryggja jöfn tækifæri barna til íþrótta- og tómstundastarfs. Allt skiptir þetta máli sem og aðgerðir gegn heimilisofbeldi og aðgerðir sem beinast eiga gegn ofbeldi gagnvart börnum og tryggja þjónustu til handa þeim. Þegar kemur að vinnumálunum og því gríðarlega atvinnuleysi sem við höfum séð er gert ráð fyrir því að Atvinnuleysistryggingasjóður fái aukafjárveitingar. Það á að efna til átaks í náms- og starfsúrræðum sem mér finnst einmitt afskaplega mikilvægt. Við vitum ekki alveg hvert langtímaatvinnuleysið verður, það sem varir lengur en 8–12 mánuði, eitthvað svoleiðis. Það skýrist með sumrinu. Hér er a.m.k. lagt til að bætt sé við vegna þess og að það verði unnið í samvinnu félagsmálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis og Vinnumálastofnunar. Við höfum þekkingu á þessum málaflokki síðan úr hruninu forðum, þetta er eitt af því sem ég held að við höfum lært vel af og getum nýtt okkur. Hérna eru líka fjármunir til að efla félagsleg úrræði og tryggja stuðning við viðkvæma hópa, eins og eldri borgara, félagslega einangraða hópa og öryrkja, og leggja áherslu á stuðning við fjölskyldur fatlaðra barna og styrkja landshlutateymi þeirra. Virðulegi forseti. Ég er ekki í fjárlaganefnd lengur en mig langaði aðeins að koma inn á þetta mál af því að ég held að hver einasta aðgerð sem hér er lögð til og var lögð til síðast skipti miklu máli. Allt tikkar inn. Okkur greinir á um hvort það sé nóg og hvernig eigi að haga því. Fyrst og síðast er það ríkissjóður sem verður fyrir gríðarlegu tekjufalli en sveitarfélögin standa frammi fyrir einhverju tekjufalli líka. Saman verðum við einhvern veginn að reyna að fara í gegnum þetta og eflaust á eftir að fara eitthvað betur yfir samskiptin á milli ríkis og svo sveitarfélaganna. Hér eru lagðir til töluverðir fjármunir í sveitarfélagapakkann þó að stóru peningarnir fari í eitt tiltekið sveitarfélag. Hér er samt sannarlega verið að leggja inn fjármuni sem koma öllum sveitarfélögum vel og varða ákveðna þjónustu. Ég er að hugsa um að láta máli mínu lokið, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður segir að fólk og fyrirtæki verði seint aðskilin en fyrirtæki eru mannanna verk. Fyrirtæki eru þar sem fólk kemur saman í ákveðnum tilgangi og nýtir ákveðið tækifæri. Það er mjög auðvelt að aðskilja fólk og fyrirtæki, t.d. greiða fyrirtæki allt öðruvísi skatta en fólk, eftir kostnað en ekki fyrir kostnað eins og fólkið. Þótt fyrirtæki hverfi er fólkið enn til staðar og jafnvel tækifærið og tilgangurinn enn til staðar. Við setjum fólk ekki í skúffur en við setjum fyrirtæki í skúffur. Það er auðvelt að aðskilja fólk og fyrirtæki. Ef við styðjum fyrirtæki til að viðhalda ráðningarsamningum o.s.frv. er afleiðingin vissulega sú að það kemur fólki til góða en tilgangurinn er að styðja fyrirtækin og vernda þau, ekki endilega fólkið, tilganginn eða tækifærið. Nákvæmlega sama fjármagn gæti farið til fólks í gegnum ýmiss konar önnur verkefni eða tækifæri á nákvæmlega sama hátt. Ef við gætum ýtt á góðan stóran pásutakka þar sem ekki er greitt af lánum eða þess vegna launum á meðan svona ástand varir þyrftum við að hugsa allt öðruvísi og kannski á mun einfaldari hátt um það hvernig við viðhöldum samfélaginu á slíkum tíma án þess að styrkja sérstaklega fyrirtæki eða fara neinar krókaleiðir, við þyrftum ekki að hafa áhyggjur af eftirliti með því að rétt væri farið með fjármunina, hvort einhvers staðar væri skúffudót í gangi eða skattaskjólsleið o.s.frv. Það er það sem við lendum í vandræðum með og höfum lent í vandræðum með áður þegar fyrirtækjaleiðin hefur verið farin frekar en [[Forseti hringir.]]að fara beint í gegnum fólk. Vissulega er þetta ekki annaðhvort eða [[Forseti hringir.]]en ég hef verið að reyna að koma því til skila að það eru glufur í þessum aðgerðum, [[Forseti hringir.]]það er búið að vara við þeim frá upphafi og við þurfum að passa þær strax.
Forseti minnir enn á tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við erum bara ekki sammála um nálgun, ég held að það sé innihald þess sem kom fram í andsvörum við annan þingmann áðan og svo núna. Ég er t.d. ekki hlynnt borgaralaunum sem er ákveðin vísun í að afhenda fólki peninga í staðinn fyrir að halda fyrirtækjum og starfsemi gangandi sem eru knúin áfram af fólki sem hefur þá tækifæri til að viðhalda ráðningarsambandi. Við erum hér líka með töluvert af því sem heitir nýsköpun og verið að stuðla að því að hægt sé að búa til ný störf. Í grunninn er það þannig að ef fyrirtæki hverfa og fólk verður eftir, eins og hv. þingmaður orðaði það, er það ein leið og í hana geta allir sótt. Það er ekki endilega bundið einhverjum tilteknum aðilum. Eins og ég segi er ég í grunninn ósammála þeirri nálgun en ég tek undir með þingmanninum um að það er ekkert annaðhvort eða í því. Ég er ekki sammála því að endilega sé betur farið með fjármuni að styðja ekki við ráðningarsamband fyrirtækja við fólk heldur afhenda fólki peningana beint. Ég leyfi mér að taka undir að sannarlega munu einhverjir falla á milli í aðgerðunum. Það er þá ekki í fyrsta skipti og verður ekki í síðasta skipti. Líklega verður því miður í öllum okkar kerfum alltaf fólk sem passar ekki inn í þá ramma sem við reynum að setja. Við gerum þó okkar besta og höldum áfram að reyna að finna glufur og stoppa í þær.
Herra forseti. Ég skal reyna að passa ræðutímann. Ég er einmitt ósammála þessu, ég held að það sé alveg hægt að vera með kerfi þar sem enginn fellur í glufur, t.d. kerfi þar sem við værum með skilgreind lágmarkslaun, skilgreind framfærsluviðmið en ekki mismunandi framfærsluviðmið eftir því hvort maður skoðar hjá TR, félagsmálaráðuneytinu eða annars staðar. Það er sá grundvöllur sem okkur skortir og er tiltölulega auðvelt að búa til en einhverra hluta vegna höfum við ekki gert það. Ef við værum með þann grundvöll skilgreindan, það gólf skilgreint, vissum við a.m.k. hvar allar glufur myndu enda. Við erum ekki með þá vitneskju núna. Við vitum í rauninni hversu djúpt fólk getur sokkið, það er mjög djúpt, allt of djúpt, af því að við höfum ekki skilgreint lágmarksviðmið og lágmarksframfærslu almennilega.
Herra forseti. Það voru mér mikil vonbrigði að heimilin skyldu ekki vera nefnd sérstaklega, að ekki væri sérstakur heimilispakki í þessum aðgerðapakka stjórnvalda. Það kemur mér ekki alveg á óvart en mér finnst athyglisvert hvernig hv. þingmaður reynir að verja það og hefur einnig gert hér fyrr í dag. Í janúar var atvinnuleysi var orðið 9% í Reykjanesbæ og núna er þar fjórði hver vinnandi maður atvinnulaus. Þessi 9% hafa væntanlega ekki haft mörg atvinnutækifæri á þessum tímum og lentu á strípuðum atvinnuleysisbótum 1. apríl. Það eru rúmar 289.000 kr. á mánuði. Hv. þingmaður var í andsvari við hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson fyrr í dag þar sem hún gagnrýndi það að Samfylkingin vildi hækka atvinnuleysisbæturnar og spurði hvort ekki væri betra að fjölga störfum en fólki á atvinnuleysisbótum eins og hún sagði þingmanninn vilja gera. Ég vil spyrja hv. þingmann út í þessi ummæli af því að þau eru sannarlega athyglisverð. Telur hv. þingmaður að í þessu ástandi, þegar stjórnvöld eru svo sannarlega ekki að búa til störf fyrir allt það fólk sem er atvinnulaust, að það að hækka atvinnuleysisbætur upp í 314.000 kr. á mánuði þegar lágmarkstekjutrygging er 335.000 sé til þess að hvetja fólk í þessu ástandi til að fara á atvinnuleysisbætur? Hvers lags málflutningur er þetta [[Forseti hringir.]]hjá þingmanni Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs?
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég mótmæli því að hér sé ekki verið að fjalla um heimilin þó að orðið heimili komi ekki fyrir í aðgerðapakkanum. Það þýðir ekki að við séum ekki að fjalla um aðgerðir sem gagnast fólki sem byggir einmitt heimili. Mér finnst þetta hártogun og ég verð að segja að ég er líka hissa á hv. þingmönnum að tala með þeim hætti sem þeir gera, að láta eins og það komi heimilum ekki við og skipti þau ekki máli að hér sé verið að gera það sem er verið að gera. Það er kannski eitt eða tvennt sem Samfylkingin vill gera sem skilgreinir heimili og þá væri bara fínt að fá að vita það. Það hefur verið rætt um að það eru aðgerðir vegna húsnæðismála sem tilheyra líka lífskjarasamningum og öðru slíku sem er verið að vinna og það flokkast væntanlega undir heimili. Það er nokkuð sem við eigum eftir að takast á við mjög fljótlega. Varðandi atvinnuleysisbæturnar skildi ég vissulega hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson þannig að hann vildi frekar setja námsmenn á atvinnuleysisbætur en að búa til störf, m.a. sumarstörf. Þar sem hann hefur jafnframt skrifað um málið hef ég ekki skilið hann með öðrum hætti. Mér finnst bara að það eigi að vera forgangsatriði að skapa störf. Ég get alveg tekið undir að þetta eru afskaplega lágar bætur. Við erum öll sammála um það og höfum verið það mjög lengi. Ég vona svo sannarlega að innspýtingin sem verið er að setja til Suðurnesja verði til þess að við verðum með sem allra fæst fólk á bótum. Kannski á eftir að koma eitthvað meira, kannski verða búin til fleiri og fleiri störf. Munum svo að þótt bæturnar séu sannarlega lágar er það líka sveitarfélaganna að grípa fólk sem á í erfiðleikum, ekki bara ríkisins. Mér finnst einmitt hafa verið talað eins og ríkið eitt eigi að bjarga öllu því sem bjarga þarf [[Forseti hringir.]]en ekki sveitarfélögin. Þau taka að vísu á sig tekjufall eins og ríkið en sannarlega ekki með sambærilegum hætti. Mér finnst skrýtið að ætla að útiloka þau frá því að taka þátt í þessu vegna þess að þau þurfa að leggja til fjármuni.
Enn leggur forseti áherslu á það að hv. þingmenn virði tímamörk.
Herra forseti. Enn veldur hv. þingmaður mér miklum vonbrigðum. Hér eru allir að leggja hönd á plóg og reyna að vinna með stjórnvöldum í því að fjölga atvinnutækifærum til að vinna gegn atvinnuleysi. Hins vegar er algjörlega ljóst að einhverjir munu ekki fá atvinnu og það verða einhverjir sem þurfa að framfleyta sér langt undir lágmarkslaunum nema við hækkum atvinnuleysisbæturnar eins og Samfylkingin hefur lagt til. Við erum að tala um það fólk sem fær ekki notið þeirra úrræða sem stjórnvöld leggja á borðið. Það vill svo til, herra forseti, að heimilin í landinu glíma við fastan kostnað jafnt og fyrirtæki. Það á að mæta þeim að mínu mati. Okkur jafnaðarmönnum finnst að það eigi að mæta þeim heimilum sem hafa orðið fyrir mesta tekjufallinu [[Forseti hringir.]]og finna leiðir til þess um leið og reynt er að skapa fleiri störf, bæði fyrir karla og konur.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég er alveg sammála því að við höfum unnið vel saman í þinginu að því að reyna að finna lausnir sameiginlega. Það er eitt af því sem við þurfum að gera og ég tók líka fram áðan að það verði einhverjir sem fá ekki vinnu og falla einhvers staðar á milli í öllu því sem við erum að gera. Við þurfum að bregðast við því. Varðandi atvinnutækifæri og annað sem þingmaður fór yfir í sambandi við heimilin og hvað þyrfti að gera er nokkuð sem við tökum enn frekar fyrir í þeim pakka sem fram undan er, eins og ég benti líka á. Við þekkjum það í sambandi við lífskjarasamninginn. Ekki hafa komið fram neinar konkret tillögur um hvað það er nákvæmlega sem við eigum að gera. Sveitarfélögunum hefur verið uppálagt að koma til móts við fyrirtæki vegna fasteignagjalda. Ekki hefur verið léð máls á því að gera það gagnvart íbúum [[Forseti hringir.]]þannig að það er eitt af því sem við þurfum líka að velta fyrir okkur, hvort ríkið eigi að borga það eða hvort sveitarfélögin verði að taka þann skell. [[Forseti hringir.]]Það er bara eitt af því sem við getum verið sammála eða ósammála um.
Forseti brýnir enn fyrir þingmönnum að virða tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og vildi aðeins koma inn á stuðningslánin við hv. þingmann. Ég nefndi í ræðu minni áðan að það lítur svo út sem þær efnahagsaðgerðir sem voru kynntar í gær af hálfu ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarflokkanna gagnist fyrst og fremst litlum fyrirtækjum. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni áðan að svo væri ekki, að stærri fyrirtækin gætu nýtt sér hlutabótaleiðina, og síðan nefndi hún brúarlánin sérstaklega. Það er rétt að halda því til haga að Seðlabankinn er ekki búinn semja við fjármálafyrirtækin um brúarlánin þannig að þau eru ekki komin í gagnið og óvíst hvernig sú framkvæmd kemur til með að takast. Ég hef heyrt ávæning af því að bankarnir séu ekki sérlega spenntir fyrir þessum samningi en það á eftir að koma í ljós. Stuðningslánin eru kannski stærsti hlutinn af þessum aðgerðum. Þetta er jákvæð og mikilvæg aðgerð, ég tek alveg undir það, en þó næst með henni einungis til fyrirtækja sem hafa u.þ.b. 15% viðskipta í hagkerfinu sé litið til veltunnar. Eftir standa þá þau 85% sem geta ekki nýtt sér þetta úrræði. Það er alveg ljóst að þessi stuðningslán þurfa að ná til fleiri fyrirtækja og þess vegna langaði mig að spyrja um skoðun þingmannsins á því. Hv. þingmaður nefndi hér að í deiglunni væri annar aðgerðapakki og ég spyr: Er ekki hægt að stíga þetta skref stærra og meira strax í upphafi frekar en að bíða eftir einhverjum blaðamannafundum þar sem verið er að kynna ný og ný úrræði? Mig langar hvað sem öðru líður [[Forseti hringir.]]að heyra álit þingmannsins á því hvort stuðningslánin þurfi ekki að ná til fleiri fyrirtækja.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt að í þessari aðgerð er ekki undir risastór hópur í prósentum talið en eins og ég segi vorum við í fyrri aðgerðinni að reyna að mæta stærri fyrirtækjum. Við eigum eftir að sjá hvernig það gengur eftir og það er eitt af því sem skiptir máli, að hlutirnir fái að virka. Ef þeir virka ekki þurfum við kannski að grípa aftur inn í. 15% fyrirtækja eru gríðarlega margir einstaklingar, þarna undir eru gríðarlega margir sem hafa lífsviðurværi sitt af þeim fyrirtækjum. Þeir eru dreifðir um allt land og mér finnst skipta mjög miklu máli að þessum fyrirtækjum sé gert kleift að halda áfram, hvort sem það eru einyrkjar, tíu manns eða hvað það nú er. Ég er samt alveg sammála því að það þarf að reyna að hraða þessu með brúarlánin til að við sjáum hvort þau virki fyrir eins marga og lagt var upp með að þau gætu gert. Varðandi útvíkkun á þessu úrræði verður nefndin að taka það fyrir, sjá hvað er verið að tala um í útvíkkun og hvað það myndi kosta. Erum við að tala um að bæta fjármunum í aðgerðina til viðbótar eða erum við einungis að tala um að útvíkka úrræðið? Þá held ég að lítið yrði orðið eftir. Miðað við uppleggið ímynda ég mér að þingmaðurinn myndi leggja til að verulegum fjármunum yrði bætt í. Ég hef ekki yfirsýn yfir hve miklu þyrfti að bæta við ef við ætluðum að útvíkka þetta og ná til X margra fyrirtækja sem væru innan ákveðinnar veltu en væru samt töluvert fyrir ofan það sem hér er undir. Kannski hefur þingmaðurinn einhverjar upplýsingar um það. Þetta er nokkuð sem nefndin tekur væntanlega fyrir. Þetta hefur verið gagnrýnt og væntanlega verða fengnir aðilar til umsagnar um það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og tek undir það með hv. þingmanni að þetta er nokkuð sem nefndin þarf að fara gaumgæfilega yfir. Þá ætla ég að vona að við fáum að kalla til sérfræðinga til skrafs og ráðagerða í nefndinni. Það hefur verið stigið svolítið ofan á nefndina hvað það varðar undanfarið eins og ég hef komið á framfæri í ræðu og riti. Hv. þingmaður talaði um að útvíkka hugsanlega þetta úrræði og þá langar mig að spyrja hv. þingmann um hlutabótaúrræðið. Telur hún að jafnvel eigi að útvíkka það á þann veg að það lúti einnig að uppsagnarfresti. Nú er stutt í mánaðamótin, þau eru í næstu viku og þarna eru hlutir sem verða að liggja fyrir vegna þess að ef það fer svo að segja þarf upp starfsmanni sem er á hlutabótaleiðinni kostar það uppsagnarfrest [[Forseti hringir.]]á fullum launum til þriggja mánaða gegnumgangandi. Það er kostnaðarsamt fyrir fyrirtækin. Hver er skoðun hv. þingmanns á því hvort hlutabótaúrræðið eigi einnig að lúta að uppsagnarfresti?
Herra forseti. Ég sagði í ræðu minni að hlutabótaúrræðið hefði alveg augljóslega gagnast ágætlega að mjög miklu leyti og skipt gríðarlega miklu máli. Það var eitt ágreiningsefni eins og við þekkjum, og fór í fjölmiðla, hvort nota mætti það í uppsagnarfresti. Niðurstaða og túlkun Vinnumálastofnunar var að svo væri ekki. Ég veit að núna er verið að skoða hlutabótaúrræðið og fleira hjá félagsmálaráðuneytinu sem veltir því upp hvort það sé heppilegasta leiðin til að hjálpa fyrirtækjunum með uppsagnarfrestinn eður ei. Við erum öll meðvituð um að stór ferðaþjónustufyrirtæki sem sjá fram á afar dapurlegt og jafnvel ekkert ferðasumar og jafnvel lítið hreinlega á þessu ári þurfa að segja upp fólki fljótlega, eins og hv. þingmaður segir réttilega. Mér hefur skilist að það eigi að liggja fyrir eitthvað varðandi þá hluti fyrir mánaðamótin. Ég vona að það gangi eftir. [[Forseti hringir.]]Eins og ég segi skil ég að það þurfi að gerast því að það er til lítils að vera með fólk á hlutabótaleið [[Forseti hringir.]]ef engin er innkoman því að þá er ekki heldur hægt að borga 25% laun. [[Forseti hringir.]]Ég veit ekki hvort þessi leið er sú réttasta en a.m.k. er verið að skoða málin.
Forseti vekur athygli á því að honum þykir einbeittur brotavilji þingmanna nokkur varðandi tímamörk.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjáraukalaga á vorþingi 2020. Þetta frumvarp á sér samspil við tvö önnur frumvörp sem verða væntanlega eftir 1. umr. til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd, annars vegar um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og frekari aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs. Hér er um að ræða annan fjárauka á skömmum tíma. Venjulega afgreiðum við fjáraukalög til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum og hefur þá verið beitt úrræðum, eins og talað er um í lögum um opinber fjármál, eins og millifærslum, varasjóðum málaflokka og almenna varasjóðnum sem er ætlað að mæta öllum helstu frávikum frá gildandi fjárlögum. En hér er ekki um að ræða nein venjubundin frávik eða úrræði sem mögulegt er að mæta með hefðbundnum tækjum. Það er engu að síður mjög mikilvægt að hér köllum við eftir heimildum til að bregðast við ástandi sem er óhjákvæmilegt að bregðast við. Það er ekki síður mikilvægt í því samhengi að við tökumst á við þetta ástand í jöfnum skrefum og ég hef beinlínis hvatt til þess að skrefin verði fleiri en færri, virðulegi forseti. Ég tel að það sé afar skynsamlegt vegna þess að ef það er eitthvað sem allflestir ef ekki allir greiningaraðilar eru sammála um, þar sem maður sem ber niður, hvort sem er hérlendis eða erlendis, er það óvissan. Samhliða því að við erum að verja heilbrigðiskerfið og tryggja að það geti tekist á við stöðuna, eins og lítur út fyrir að okkur sé að takast, erum við að takast á við fullkomna óvissu. Samhliða kemur mikill efnahagslegur skellur sem orsakast bæði af því að hér stöðvast mikið til efnahagsstarfsemin og svo beinlínis af völdum aðgerða til að ná tökum á stöðunni. Myndin raungerist eftir því sem fram vindur en óvissan er enn mikil þegar kemur að efnahagslegu stöðunni og raunar veirunni enn sem komið er. En þetta er jafnframt háð þeim tíma sem það tekur, það er óvissa um hvað það mun taka langan tíma að koma öllu af stað og í venjubundið horf. Við segjum gjarnan að í þeim efnum erum við öll almannavarnir og ég held, virðulegi forseti, að við ættum að hugsa um ríkisfjármálin eins. Um leið og við erum öll almannavarnir erum við öll ríkissjóður. Við megum ekki gleyma því þegar við tökumst á við þessa stöðu hvert hlutverk ríkissjóðs er alla jafna, þ.e. að standa undir almannaþjónustu sem er svo mikilvæg og sinna sínu hlutverki til að halda jafnvægi í efnahagsmálum. Þegar maður horfir til þess skiptir miklu máli að þær ákvarðanir sem við tökum hverju sinni til að bregðast við ástandinu verndi efnahagshringrásina eins og kostur er. Það eru tvær grunnstoðir í þessari hringrás. Það eru fyrirtækin annars vegar og það eru heimilin hins vegar. Við getum ekki rætt þetta án þess að það sé fullkomlega samofið. Þetta er tvöföld hringrás eins og við þekkjum, vinnuaflið, framleiðslutækin sem skapa verðmæti, vinnulaunin eru síðan notuð til að kaupa vöru og þjónustu og þannig verða verðmætin til og eru mæld og þetta er svo mikilvægt við þessar aðstæður. Þetta eru allar þjóðir meira og minna að gera, að verja þar sem hægt er afkomu heimila og fyrirtækja í gegnum þetta ástand. Sú gagnrýni sem hefur verið uppi að það sé ekki verið að gera nóg er umhugsunarverð að því leytinu til að um leið og við segjum að nóg sé ekki nóg þurfum við að setja það í samhengi. Svo sannarlega held ég að við öll, sem erum á sama báti við að takast á við þetta, viljum gera nóg, viljum tryggja sem best að allir komist í gegnum þetta, hvort sem það eru fyrirtækin, heimilin eða fólkið eða hvaða hugtök eru uppi í þeim efnum. Um leið verðum við að gæta að þanþoli ríkissjóðs og sjálfbærni inni í framtíðinni. Þetta er einhver jafnvægislist sem við verðum að huga að. Í þeim greiningum sem ég hef náð að kynna mér, virðulegur forseti, er lögð mikil áhersla á það að um leið og við reynum að vernda og verja og veita viðspyrnu inn í framtíðina verði hagkerfið tilbúið þegar við förum á fulla ferð. Auðvitað er engin önnur raunveruleg lausn en sú þegar við afléttum takmörkunum og förum að ferðast og hittast og nota þá þjónustu sem fyrirtæki og fólk veitir í hvaða formi sem það er. Við verðum líka að skoða þetta í samhengi við aðgerðir annarra aðila í efnahagskerfinu. Við erum með tvær grunnstoðir sem eru heimili og fyrirtæki, en við erum líka með fjármálafyrirtækin sem mynda eina stoð í efnahagshringrásinni og við erum með hið opinbera, og hlutverk okkar er æðimikið í þessari stöðu, og svo eru það viðskipti við útlönd. Þetta eru fimm stoðir í hringrásinni eða efnahagseiningar, getum við kallað þær. Þegar við tölum um umfang aðgerða og segjum að nóg sé ekki nóg þá er alltaf spurning í hvaða samhengi við setjum það umfang. Er það eitthvert hlutfall af heildarverðmætasköpuninni? Horfum við til gildandi fjárlaga? Gleymum því ekki að við erum hér að halda dampi með gildandi fjárlög. Við erum með 1.000 milljarða í vinnu á árinu. Það virkar þannig að við erum að slaka á aðhaldi í ríkisfjármálum og ríkisfjármálin vinna þannig jákvætt og með sem sjálfvirkustum hætti, sem er alltaf heilbrigðast í öllum hagkerfum, alveg sama hvaða staða er uppi. Það er líka mikilvægt. Varðandi aðgerðapakkann sem við erum með hér þá hefur maður hefur séð til að mynda í þeirri skýrslu sem OECD hefur gefið út um samanburð aðgerða á milli þjóða að fyrstu viðbrögðin voru að verja afkomu heimila og fyrirtækja. Menn sáu ekkert út úr þokunni þegar þetta skall á hverri þjóðinni á fætur annarri, misjafnlega í tíma. Næstu aðgerðir víðast hvar hafa verið að grípa þá hópa sem einhverra hluta vegna eru á öðrum stað en í hinu hefðbundna formi, að launþegi þiggi vinnulaun og nýti vinnulaun til að standa undir hefðbundnum útgjöldum heimilis. Þessi pakki er þannig. Hér eru í beinum útgjöldum 13,2 milljarðar sem skiptast þannig að megnið fer til félagslegra aðgerða. Við erum að setja meira í nýsköpun. Það gerðum við líka í síðasta pakka. Það er viðspyrnan og er mjög mikilvægt, ég er sammála öllum þeim sem hafa komið vel inn á það í dag í góðri 1. umr. Það fara 2,3 milljarðar í nýsköpun og það spilar saman við það mál sem fer til efnahags- og viðskiptanefndar þar sem bæði er um að ræða að lyfta þakinu og hækka endurgreiðsluhlutfall. Svo fjalla nefndirnar um það hvort skynsamlegt sé og í takt við stefnu og áætlanir og ástandið að auka það jafnvel enn frekar. Svo er um að ræða lokunarstyrki upp á 2,5 milljarða til að bæta þeim aðilum tekjutap sem hafa orðið að loka, hafa þurft að taka þannig þátt að taka þá erfiðu ákvörðun að loka hreinlega alveg og missa allar sínar tekjur af þeim sökum. 2,5 milljarðar fara í það. Hv. fjárlaganefnd mun auðvitað fjalla um fjáraukann og þá fáum við tækifæri til að fara yfir rökin á bak við allar þessar fjárhæðir og útfærsluna með ráðuneytum og þeim aðilum sem hafa teiknað upp þessi frumvörp. En svona er þetta í grunninn og er alveg í takt við það sem aðrar þjóðir eru að gera. Þegar ég tala um umfang þá get ég dregið hér fram, virðulegi forseti, að fjárfestingarpakkinn sem fylgdi fyrsta aðgerðapakkanum er þriðjungur af opinberum fjárfestingum gildandi fjárlaga á þessu ári. Það er verulegt í fjárauka og bara fáheyrt að sjá svoleiðis aðgerð og ég myndi segja að hún sé mikil að umfangi, ef við erum að tala um umfang. Það skiptir máli í hvaða samhengi við setjum þessa hluti. En nú bíður vinna við þennan aðgerðapakka og þau tvö önnur frumvörp sem við ræðum síðar í dag og fara til hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Óvissan er sannarlega mikil enn þá og í besta falli er hægt að finna sviðsmyndir. Það má ráða af alþjóðlegum sviðsmyndum, AGS var til að mynda með sviðsmynd um daginn, og innlendum líka, að vestræn hagkerfi munu mögulega þola, í neikvæðari sviðsmyndum, um 7–10% samdrátt af vergri landsframleiðslu. Það er veruleg sveifla frá þeim spám sem við vorum að skoða fyrir bara mánuðum síðan. Þetta er því ekki bara mikill samdráttur heldur gerist hann mjög snögglega. Í þriðja aðgerðapakkanum, sem ég reikna með að verði og auðvitað verður fjárauki með haustinu þegar við þurfum að grípa allar þær aðgerðir sem snúa að vinnumarkaðnum, má gera ráð sértækari aðgerðum, ef marka má taktinn sem við sjáum annars staðar, t.d. á Norðurlöndum. Þær verði greinabundnari, „sektora“-bundnari, virðulegi forseti, til að mynda gagnvart sérstökum atvinnugreinum og gagnvart stöðu atvinnugreinar sem mikið hefur verið rætt um í dag, ferðaþjónustunnar. Það sem ég sakna í þeirri umræðu og kalla eftir er flokkun á því sem við getum kallað kjarnaþjónustu í ferðaþjónustugeiranum. Þetta er flóknari atvinnugrein en margar aðrar vegna þess að hún er samsett af svo mörgum ólíkum fyrirtækjum. Jafnvel eru fyrirtæki í verslun og þjónustu sem 80% reiða sig á verslun við ferðamenn. Mikilvægast er hins vegar að allar aðgerðir sem við förum í séu markvissar og beinist að vernd og viðspyrnu og séu raunveruleg viðbrögð við þeim krísuaðstæðum sem við erum í og fari sem mest [[Forseti hringir.]]í þá farvegi sem við erum í. [[Forseti hringir.]]Vörumst allar miklar kerfisbreytingar og einbeitum okkur að því að bregðast við ástandinu.
Forseti minnir á orð sín hér áðan um tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferð hans yfir fjáraukann sem við fjöllum um núna. Mig langaði eingöngu til þess að spyrja hv. þingmann út í þá fjármuni sem ríkisstjórnin hefur núna tilkynnt um formlega, á blaðamannafundi og í viðtölum í gær og í dag, að eigi að færa fjölmiðlum á Íslandi. Það er talað um 350 milljónir en þess sjást engin merki í þessu fjáraukalagafrumvarpi. Við samþykktum 400 millj. kr. til fjölmiðla sem áttu að fylgja frumvarpi hæstv. menntamálaráðherra sem nú er í meðferð hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég heyrði ekki betur á fjármálaráðherra en að um væri að ræða þá peninga sem fagnað var þegar fjárlagafrumvarpið var samþykkt. [[Forseti hringir.]]Ég vil því spyrja hv. þingmann: Er þá búið að hætta við frumvarp [[Forseti hringir.]]hæstv. menntamálaráðherra varðandi stuðning til fjölmiðla? Við notum jú ekki sömu krónurnar tvisvar.
Forseti minnir enn á tímamörk, en láðist að setja klukkuna í ræðustólnum á 1 mínútu, sem verður gert nú.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Hv. þingmaður er glöggur, ég hygg að það hafi gleymst að fara fram á þessa fjárheimild í fjáraukalagafrumvarpinu. Ef ég les texta á bls. 7 er þar talað um ráðstafanir í ríkisfjármálum sem lúta að sérstökum rekstrarstuðningi til einkarekinna fjölmiðla, þannig að gert er ráð fyrir því en síðan er ekki fjárheimildarbeiðni. Það er nefndarinnar og þingsins að takast á við. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það eru 400 millj. kr. í gildandi fjárlögum sem eru tengdar því frumvarpi sem er í allsherjar- og menntamálanefnd. Það er bara í höndum okkar í þinginu núna hvernig við mætum þeim vanda sem fjölmiðlar eru í. Það er svolítið sérstök staða í fjölmiðlunum því að þar er meiri vinna, hlutastarfaleiðin gengur ekki upp að því leytinu til.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og fyrir hreinskilnina. Það er alveg rétt, það eru fleiri verkefni hjá fjölmiðlum í dag en voru fyrir Covid, bæði er krafa okkar um stöðugar fréttir mikil sem og krafa okkar um alls konar afþreyingu sem fjölmiðlar á Íslandi, og eflaust úti um heim allan, hafa svarað mjög vel. Alveg til fyrirmyndar að fylgjast með þeim. Það er einmitt þess vegna sem maður veltir fyrir sér af hverju þetta er svona. Þetta svar hv. þingmanns er ekki í samræmi við svar hæstv. fjármálaráðherra fyrr í dag. Má þá ætla að Framsóknarflokkurinn muni keyra það hart að bæta við 350 milljónum í þetta í meðferð þingsins en Sjálfstæðisflokkurinn muni mögulega berjast á móti því? Eigum þá við í stjórnarandstöðunni, eða þau okkar sem vilja styðja við fjölmiðla, að reyna að styðja við Framsóknarflokkinn í ríkisstjórnarsamstarfinu?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég endaði á því að tala um að hlutastarfaleiðin gengi ekki upp af því að það er sannarlega ákall um meiri afþreyingu, afþreyingarefni og svo er það hið mikilvæga hlutverk fjölmiðla að fjalla um ástandið og miðla upplýsingum um leið. Ég get fullyrt að það er fullur vilji ríkisstjórnarinnar til að styðja við fjölmiðla, þess vegna erum við með þetta frumvarp, það kann að vera ágreiningur um útfærslu og ég ætla ekkert að fjölyrða um það. Ég held að þetta séu bara hrein og klár mistök, sem gerast þegar menn eru að flýta sér, að þetta atriði er í texta en ekki formleg fjárbeiðni eins og þarf í heimildargrein frumvarps. Það er tæknilegt. Við leysum það í þinginu. Það er fullur vilji til þess að styðja við einkarekna fjölmiðla [[Forseti hringir.]]og ég held að við getum í sameiningu fundið út úr því. Það er ástæða til.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Ég vil taka undir það sem hv. þingmaður sagði, að við værum öll ríkissjóður. Sameiginlegur sjóður okkar allra stendur undir velferðarkerfinu og margvíslegum öðrum mikilvægum verkefnum. Hv. þingmaður talaði einnig um þanþol ríkissjóðs. Það er alveg ljóst að ríkissjóður er ekki botnlaus og þess vegna þarf að huga vel að því að þessi úrræði gagnast mörgum en einnig að þau verði ekki misnotuð. Ég vildi bara rétt nefna þetta vegna þess að hv. þingmaður kom inn á það. Það sem mig langaði hins vegar að spyrja hv. þingmann er varðandi tryggingagjaldið, hvort hann sjái fyrir sér breytingar á því, að það verði hugsanlega fellt niður tímabundið. Einnig langar mig að spyrja hann um hlutabótaleiðina, [[Forseti hringir.]]hvort hún verði útvíkkuð og hvort það komi til greina að veita fyrirtækjum jafnvel fasta styrki eins og verið er að kynna í Danmörku.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Þetta eru nú ekki léttvægar spurningar. Við höfum auðvitað alltaf verið að leitast við að lækka skatta og álögur á fyrirtæki og tryggingagjaldið er einn af þessum sköttum eða skattstofnum sem eru erfiðir af því að þeir reiknast af launum og eru íþyngjandi þáttur í rekstri fjölmargra fyrirtækja, sérstaklega þeirra sem eru vinnuaflskrefjandi. Það hefur verið, veit ég, til skoðunar. Hlutabótaleiðin hefur kannski verið stærsta aðgerðin og ég held að það sé óhjákvæmilegt að horfa til einhvers konar útvíkkunar hennar. Við erum í næstu skrefum að ná til þeirra hópa sem hafa einhvern veginn fallið á milli skips og bryggju og eru í þeirri stöðu, eins og við þekkjum með námsmenn, með verktaka ýmiss konar o.s.frv., sem eru í nokkrum störfum. Þannig að svarið er já, við skoðum þetta áfram. Ég get ekki svarað því öðruvísi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ánægjulegt að heyra að þessir hlutir verði skoðaðir. Ég held að það sé afar mikilvægt vegna þess að það lítur út fyrir að staðan sé því miður verri en verstu sviðsmyndir gerðu ráð fyrir. Að sjálfsögðu vonum við að þegar þetta er allt saman gengið yfir þá náum við okkur tiltölulega hratt á strik og við Íslendingar höfum góð tækifæri í þeim efnum þegar við horfum t.d. til ferðaþjónustunnar. Þetta er öruggt land og fámennt og hér er falleg náttúra og það gæti fallið vel að eflaust nýrri ferðatilhögun margra eftir þessa veiru. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það hvort hann sjái fyrir sér aðkomu lífeyrissjóðanna í þessum aðgerðum til að lágmarka tjónið sem við stöndum frammi fyrir með einhverjum hætti, [[Forseti hringir.]]t.d. hvort hægt sé að fresta greiðslum í lífeyrissjóð tímabundið til þess að auka kaupmátt alls almennings.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Þetta eru auðvitað allt saman hugmyndir sem við verðum að huga að. Ég hef sjálfur kannski ekki hugsað það til hlítar varðandi lífeyrissjóðina. Þeir búa að mjög miklum sjóðum og blessunarlega höfum við byggt upp öflugt lífeyriskerfi að því leytinu til að það eru miklir sjóðir. Þeir eru líka alltumlykjandi í efnahag okkar og í fyrirtækjum. Við getum rætt það hér að óhjákvæmilega muni þeir með einhverjum hætti koma að því. Við skilum auðvitað ansi miklum fjármunum hvern mánuð í lífeyrissjóði, í lögbundna séreignarlífeyrinn, í mótframlagið. [[Forseti hringir.]]Það eru ansi háar fjárhæðir og er alveg hugsanlegt að skoða það í einhverri samvinnu við lífeyrissjóðina.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og góðs gengis með að útfæra þetta. Það er tvímælalaust þannig að okkar afstaða í Viðreisn er að það er margt ágætt en það þarf að gera miklu, miklu meira. Mér finnst eins og orð fjármálaráðherra fyrir sex vikum um að það verði að gera meira heldur en minna hafi svolítið gleymst og ég er ekki að segja þetta bara út frá mínu hjarta. Ég fæ líka skilaboð og ég les fréttir og umsagnir ferðaþjónustuaðila um land allt, fyrir vestan, ferðaþjónustufyrirtæki hér og það er ákall eftir meiri aðgerðum. Ég get tekið undir að það er hægt að fabúlera um hvenær sé nóg og þá spyr ég: Er það nóg þegar ríkisstjórnarflokkarnir fella allar tillögur stjórnarandstöðu en ætla sér síðan að samþykkja sömu tillögur? Er eitthvað sem var allt of mikið síðast orðið nóg í dag?
Hæstv. forseti. Ég þakka góðar spurningar. Við eigum auðvitað að finna út úr því hvað þarf að gera og við eigum að gera það sem gera þarf og við erum ekki hætt. Varðandi það að fella allar tillögur, ég þakka bara kærlega fyrir þá spurningu, þá var það nú einu sinni þannig að nefndirnar unnu þetta saman og hv. fjárlaganefnd vann þetta alla leið í sameiningu. Það varð hér fjórðungsaukning í krónum talið í málinu vegna þess að það var góð samvinna í nefndinni og góðar tillögur frá stjórnarandstöðunni um skynsamlegar aðgerðir. Það er ekki hægt að koma síðan og segja: Svo komið þið inn í þingsal og fellið allar tillögur stjórnarandstöðunnar og við samþykkjum allt ykkar. Nei, við samþykktum allt okkar. Þannig var það. En það er alveg rétt að við felldum allar tillögur sem stóðu fyrir utan sameiginlegar tillögur.
Virðulegi forseti. Eftir stendur að það sem var kannski mest ákall um síðast var m.a. að auka fjármagn til nýsköpunar og það var fellt. En ég vil fagna því sérstaklega að það er komið núna. Nú eru Norðmenn að leggja allt að 1,6% af vergri landsframleiðslu í beina styrki, Danir eru að auka það í 1,9% og Þjóðverjar af öllum, kaþólskari en páfinn varðandi öflug ríkisfjármál, eru að spýta inn 2,7% af vergri landsframleiðslu af eigin fé í fyrirtækin. Sér hv. þingmaður það fyrir sér að ríkisvaldið muni í næstu aðgerðum, ef málið tekur ekki breytingum í þinginu, koma með beinskeyttari hætti inn í það að styðja við fyrirtækin? Við megum ekki við því að þegar kemur að viðspyrnu verðum við búin að veikja íslenskt efnahagslíf og atvinnulíf það mikið að viðspyrnan verði ekki til staðar. Lykilatriðið fyrir okkur núna, til þess að verja störf, til þess að verja lífsviðurværi fólks sem skiptir öllu máli, er að verja fyrirtæki. [[Forseti hringir.]]Ég óttast það að ef aðgerðirnar verða ekki meiri en nú er verið að boða verði viðspyrnan lengri og erfiðari fyrir Íslendinga fyrir vikið.
Hæstv. forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir. Við náðum ekki lengra með nýsköpunina síðast en að auka verulega fjármuni í Tækniþróunarsjóð og Rannsóknasjóð. En við erum í þetta skiptið að hækka þakið og endurgreiðsluhlutfallið og við erum algerlega sammála því og það var sárt að hafa ekki fastara land undir fótum með greiningum þá. Það var ekki af því að ekki væri vilji til þess. Það er bara við þann sem stendur hér að sakast, algerlega. En viljinn er klárlega til staðar og ég fagna því með hv. þingmanni að við séum að fara þangað. Já, ég tel að við þurfum að horfa til þess að atvinnulífið, að fyrirtækin, heimilin, að allir séu tilbúnir þegar við förum og heimurinn fer á fulla ferð í það sem við getum kallað venjubundnara ástand. Förum að hittast, förum að ferðast, kaupa þjónustu. Það kallar auðvitað á [[Forseti hringir.]]frekari greiningar á atvinnugreinum, [[Forseti hringir.]]hver staðan er og að við komum inn með sterkari hætti.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talar um óvissu, óvissuástand sem hefur verið og hversu erfitt sé að búa til einhvers konar áætlanir og aðgerðir o.s.frv. ofan í það óvissuástand. En tilgangur okkar hérna og tilgangur ríkissjóðs sem slíks er að eyða þessu óöryggi, búa til vissu, búa til öryggi, fjármagna það sem þarf að gera, fjármagna tækifæri, viðhalda réttindum og þjónustu. Verkefnin eru fjölmörg úti um allt land og það er fullt af hugmyndum. Ef óvissan er svona erfið fyrir ríkisstjórnina en hún kemur samt með þessi skref sem nú eru að koma í fjárauka eitt og tvö, sem eiga að vera studd með greiningum, af hverju fær þingið ekki þær greiningar sem standa að baki þeim fjáraukum? Ég veit svarið - af því að þær eru ekki til - en mér þætti vænt um að heyra skoðun formanns fjárlaganefndar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa spurningu og mér finnst hún mjög góð. Óvissa mun alltaf verða uppi og það er okkar hlutverk að draga úr óvissu. Óvissa mun alltaf koma með misjafnlega sterkum hætti inn í líf okkar og þess vegna erum við með áætlunargerð og stefnu, til að við sveiflumst ekki til með því þegar hlutir breytast, til að við höldum kúrsi eins og skipverjinn myndi kalla það. Óvissan í dag markast svolítið af því að það eru í raun og veru engar greiningar til. Menn treysta sér ekki í þessar eiginlegu greiningar sem módelin eiga að grípa, hin hefðbundnu hagfræðimódel, til að segja okkur fyrir um hver landsframleiðslan verður þannig að menn eru bara að teikna upp sviðsmyndir, ólíkar [[Forseti hringir.]]sviðsmyndir eftir því hvernig veiran þróast. [[Forseti hringir.]]Þess vegna tel ég að við séum að gera rétt með því að taka þetta í smærri bitum og skrefum eftir því sem við eyðum óvissunni.
Forseti minnir enn á tímamörk.
Virðulegi forseti. Við eyðum einmitt óvissunni með þeim málum sem við erum að fjalla um í dag. Á bak við þessi mál, eins og hv. þingmaður segir, er ekki svo mikið af sviðsmyndagreiningum. Við erum í raun og veru að giska eins og við höfum alltaf gert. Það er reynsla mín af starfi í fjárlaganefnd að við fáum aldrei greinargóð svör um það af hverju það er þessi upphæð eða þessi mælikvarði eða þetta verkefni fram yfir eitthvert annað. Lögum um opinber fjármál er ekki fylgt í því að það eigi að bera saman mismunandi sviðsmyndagreiningar. Þess vegna velti ég því einfaldlega fyrir mér: Þegar það er óvissuástand eins og einmitt núna og við erum hvort eð er að giska, af hverju giskum við ekki nægilega vel til að eyða óvissunni þeim mun meira? Lítið gisk á móti stóru giski. [[Forseti hringir.]]Þegar allt kemur til alls, eins og ég hef sagt, er þetta fjárheimild en ekki fjáreyðsluheimild.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður er mjög nákvæmur varðandi lög um opinber fjármál og við séum að gera hlutina rétt, skulum við segja, og byggjum sem mest á raungögnum og við séum að setja hluti í farvegi sem tryggi jafnræði og tryggi það að þessi mynd, að við séum öll ríkissjóður, gangi upp. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir fyrir utan að stóra giskið, það að dæla bara út fjárheimildum, er í engum takti við þá mynd. Ég tel að hér vanti að útvíkka til að mynda það sem fjármálaráð hefur fyrir stefnu og áætlun. Ég hef fylgst vel með því hvað danska efnahagsráðið gerir í Danmörku. Það er ráðgefandi, þeir teikna upp sviðsmyndinar sem stjórnvöld hafa, sem teikna svo upp frumvörp eins og í okkar tilviki. [[Forseti hringir.]]Við þurfum svolítið meira á því að halda. Að því leytinu til [[Forseti hringir.]]er þetta frábær spurning og ég held að við eigum að skoða til framtíðar [[Forseti hringir.]]eitthvert svoleiðis apparat.
Virðulegur forseti. Við þessa 1. umr. um fjáraukalög langar mig að koma inn á sex atriði úr frumvarpinu en ég ætla að hafa smáinngang að því um útspil gærdagsins almennt og stöðuna sem hefur verið að teiknast upp síðustu vikurnar. Ég held að það sé engum ofsögum sagt að fyrir býsna marga hafi kynning gærdagsins á svokölluðum öðrum aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar verið gríðarleg vonbrigði. Aðilar í þeim geira sem mest hafa fundið fyrir áhrifum faraldursins áttu sannast sagna von á mun viðameira útspili hvað þeirra rekstrarumhverfi varðar í gær en raunin varð. Það að í beinu framhaldi af kynningarpakka á aðgerðapakka tvö sé því flaggað að vænta megi þess að ýmislegt verði skoðað betur í aðgerðapakka þrjú er mönnum ekki mikil huggun núna, fjórum, fimm dögum fyrir launaútborgun næstu mánaðamóta. Óvissan er alveg gríðarleg og ég kalla eftir því að okkur þingmönnum verði hið fyrsta sýndar þær sviðsmyndir sem stjórnvöld hafa dregið upp, ef sú vinna hefur átt sér stað. Veltum upp þessari spurningu: Ef ekki verður gripið til neinna aðgerða, hversu mörg ferðaþjónustufyrirtæki lifa af? Allar reglur óbreyttar, lífið hefði gengið sinn vanagang fyrir utan það að þau færu flestöll á hausinn? Það þarf ekki að vera útgefin yfirlýsing en ég held að stjórnvöld þurfi að stilla upp þeim sviðsmyndum þar sem markmið eru römmuð inn. Nú hefur hæstv. iðnaðar- og ferðamálaráðherra ítrekað sagt í viðtölum að ekki verði öllum bjargað og það er auðvitað bara eins og í lífinu sjálfu, fyrirtæki verða gjaldþrota, ég ætla ekki að segja daginn út og inn í eðlilegu árferði, en mjög reglulega fáum við fréttir af því að fyrirtæki hafi orðið gjaldþrota og það er bara hluti af því að standa í rekstri. En sú staða sem uppi er núna er svo fordæmalaus að það réttlætir allt aðra nálgun en hefðbundið er. Ég kalla eftir því að okkur í stjórnarandstöðunni verði gerð grein fyrir þeim sviðsmyndum sem ríkisstjórnin hefur teiknað upp. Þó að allir séu að gera sitt besta núna og það sé margt í gangi er engu að síður rúmur mánuður síðan fyrsti kynningarfundur á fyrsta pakka ríkisstjórnarinnar var í Hörpu þannig að það er alveg kominn tími til að leggja spilin á borðið svo að menn viti hvert ríkisstjórnin ætlar sér. Eftir þau vonbrigði sem margir urðu fyrir í gær, þar sem reiknað var með því að gærdagurinn yrði sá dagur sem óvissan myndi minnka, held ég að mikilvægast sé núna að stjórnvöld sannfæri bæði fyrirtæki, atvinnulífið í heild sinni, og heimili um að þau hafi eitthvert plan, þó að það sé súrt og kosti mikið, eitthvert plan um hvernig þau ætla að komast til lands. Ef það er engin sannfæring fyrir því að atvinnulífið komist til lands í þessum hremmingum þá munu þeir sem hafa svigrúm til að setja viðbótar eigið fé inn í fyrirtæki sín, ekki gera það ef það er bara upp á von og óvon að stjórnvöld sjálf viti hvert þau ætla að fara hvað úrlausn málsins varðar. Þetta er það sem ég vildi hafa sem inngang í tengslum við þetta frumvarp um fjáraukalög. Það eru sex atriði í frumvarpinu sem mig langar að koma sérstaklega inn á og óska þar með eftir, þar sem tilefni er til, að þau atriði verði rædd sérstaklega í nefnd milli 1. og 2. umr. Í fyrsta lagi eru það lokunarstyrkir til fyrirtækja sem verða að hætta starfsemi vegna sóttvarna. Ég vil fagna þessari tillögu. Ég á erfitt með að átta mig á þeim forsendum sem gefnar eru varðandi ætlaðan fjölda aðila. Það virðist vera þak á heildarútgjöldum. Ég tek þeim tölum sem settar eru fram hvað þessa hluti varðar með smáfyrirvara eftir tölurnar sem sýndar voru í tengslum við hlutabótaleiðina í fyrsta aðgerðapakka stjórnvalda þar sem reiknað var með því í frumvarpinu að heildarkostnaður við hlutabótaleiðina yrði 758 milljónir plús tveir tímabundnir starfsmenn ríkisins. Það endar einhvers staðar langt fyrir ofan um 22 milljarða eins og það lítur út núna. Hér er reiknað með að það verði um 2.000 aðilar sem njóti þessara lokunarstyrkja. Þetta er bara sanngirnismál og ég er ánægður að það sé komið fram, svo maður hrósi líka því sem vel er gert. Í öðru lagi langar mig að nefna stuðningslán til lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Þarna er reiknað með að um 8.000–10.000 aðilar uppfylli þau skilyrði sem sett eru fram og horft til þess að lánin verði veitt til fyrirtækja sem eru með innan við 500 milljónir í veltu. Svo við tökum bara dæmi úr ferðaþjónustunni, af því að það er sá geiri sem mest brennur á þessar vikurnar, þá er ekki ólíklegt að ferðaþjónustufyrirtæki með 500 millj. kr. veltu sé með 250 milljóna launaveltu af þeirri upphæð, 50% launahlutfall er algengt í ferðaþjónustunni. Fyrir fyrirtæki sem er með 250 milljóna launaveltu meðan allt er á fullu, eru launagreiðslur þegar það er búið að setja alla starfsmenn sína í 25% starf rúmar 5 milljónir á ári. Hámarkslánsupphæðin í þessu tilviki gerir því ekki annað en að tomma laun einna mánaðamóta, laun eins mánaðar fyrir starfsmannafjöldann í 25% starfi. Og þá á eftir að greiða allan annan kostnað sem á fyrirtækjunum hvílir, hvort sem það er húsaleiga, tryggingar eða annar rekstur, hvaðeina. Það blasir við að sú nálgun sem var í kynningu stjórnvalda í gær hvað þetta varðar er því miður mjög óraunsæ, sérstaklega hvað varðar þau fyrirtæki sem eru í efri hluta tekjumarkanna innan þessarar leiðar. Vissulega skiptir þetta minni fyrirtæki hlutfallslega miklu meira máli. Það verður líka í nefndinni að huga að þeim fyrirtækjum sem eru virkilega búin að reyna og grípa til allra leiða til að bjarga sér, þá er ég kannski sérstaklega að hugsa um veitingastaði í því samhengi. Þarna er sett fram krafa um 40% tekjufall og það verður að tryggja það í hv. fjárlaganefnd við meðferð þessa máls að vegna þessa viðmiðs lendi fyrirtæki ekki í þeirri stöðu að þau hafi útilokað sig frá þeirri lausn með því að berjast með öllum tiltækum ráðum, eins og t.d. veitingastaðir með sitjandi þjónustu sem hafa farið í heimsendingar og þar fram eftir götunum. Það væri bölvað, svo ég orði það bara þannig, ef fyrirtæki sem hafa með slíkum lausnum reynt að bjarga því sem bjargað verður og náð að koma sér í þá stöðu að tekjufallið væri bara 35% eða 38%, útilokast þar með frá leiðinni. Það hefði verið betri valkostur fyrir slíkan aðila að sitja með hendur í skauti og bíða upp á von og óvon um að einhver lausn kæmi. Það þarf að hafa svigrúm til að líta til þessa í nefndinni og ég vísa því til þeirrar vinnu sem fram undan er. Þriðja atriðið sem mig langar til að nefna er heimild fyrirtækja til að jafna tekjuskatt 2019 með tapi 2020. Ég vil fagna útfærslunni á þessari leið. Þetta er leið sem hefur verið farin m.a. í Noregi. Hún er einföld og hún er sanngjörn og hún skiptir máli hvað peningaútflæði fyrirtækja innan ársins varðar. Þetta eru sérstaklega fyrirtæki sem eru lífvænleg, þó að ég reyni að forðast notkun þess hugtaks þessa dagana. Þetta eru fyrirtæki sem voru með það góðan rekstur í fyrra að þau horfðu fram á að borga tekjuskatt af þeim hagnaði sem þar myndaðist á þessu ári. Þetta eru þau fyrirtæki, sem njóta þessarar leiðar, sem má segja að séu fremst í röðinni að líkindum hvað það varðar að eiga tækifæri á því að vera í góðri stöðu til öflugrar sóknar þegar þessu ástandi léttir. Ég vil fagna þessu og tel þetta góða leið. Fjórða atriðið sem ég vil nefna við 1. umr. eru álagsgreiðslur til heilbrigðisstarfsfólks vegna Covid-19. Ég vil, eins og með síðasta atriðið sem ég nefndi, fagna þessari tillögu en um leið minna á að nokkurn veginn samhljóða tillaga var felld hér í þingsal með meiri hluta atkvæða fyrir þremur vikum. Við skulum ekki láta það trufla okkur í dag, þetta er bara mjög gott mál. En það er eitt í þessu, ég veitti því athygli að á bls. 12 og á bls. 30 í frumvarpinu eru sundurgreindir fjárlagaliðirnir sem þarna eru undir og samtalan nær ekki upp í nema 850 milljónir, annars vegar í sérhæfða sjúkrahúsþjónustu 750 og síðan í almenna sjúkrahúsþjónustu 100. Ég kalla eftir því að fá upplýsingar um hvort þær 150 milljónir, sem vantar inn í þessa lausn, séu tilgreindar annars staðar í þessu regluverki. Ég sá það ekki í fljótu bragði. Milljarður er talan sem hefur verið vísað til hvað þetta atriði varðar. Það er eitt atriði sem ég vil nefna hér og tryggja að tekið verði til skoðunar í nefndinni. Það er hvort ekki er öruggt að starfsmenn hjúkrunarheimila og annarra fyrirtækja undir þaki Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu sem mikið hefur mætt á undanfarið séu hluti af þeim hópi sem fær þessar álagsgreiðslur. Eins og þetta liggur í frumvarpinu sýnist mér fjárveitingarnar, allar þessar 850 milljónir sem ég finn, snúa að opinbera heilbrigðiskerfinu. Það má vera að þær 150 milljónir sem vantar upp á séu ætlaðar til greiðslu til þriðja geirans, sem stundum er kallaður svo. Ég vil bara að það sé haft í huga og tel að það sé algerlega nauðsynlegt að tryggja að þeir mikilvægu starfsmenn sem starfa m.a. á hjúkrunarheimilum landsins og tengdum stofnunum, framlínustarfsmenn sem eru sannarlega að vinna með og vernda okkar veikustu hópa þessar vikurnar og mánuðina, þá hópa sem eru í mestri hættu ef smit fer af stað, gleymist ekki hvað þá lausn varðar. Fimmta atriðið sem mig langaði að nefna við 1. umr. er efling matvælaframleiðslu með nýsköpun og markaðssetningu. Ég vil fagna því að lagðar séu 500 milljónir í nýsköpun í matvælaframleiðslu en ég vil flagga efasemdum um að það sé skynsamlegt að gera það með stofnun nýs sjóðs. Hér er ætlunin að stofna nýjan sjóð, svokallaðan Matvælasjóð, og leggja niður á sama tíma Framleiðnisjóð landbúnaðarins og AVS-rannsóknasjóð í sjávarútvegi. Ef viljinn er til að koma þessum 500 milljónum í vinnu hvað þá þróun varðar í sjávarútvegi og landbúnaði þá eru þær leiðir til, til að koma þessum peningum í vinnu nú þegar. Ég held að það ætti að nota þær til að koma þeim peningum í vinnu, ekki að leggja í þá vinnu núna að setja nýjan sjóð á laggirnar. Menn virðast margir hverjir vera búnir að gleyma því að það var frumvarp í þinginu sem var fellt niður öðrum hvorum megin við áramótin sem hafði það einmitt sem eitt af markmiðum sínum að setja þennan Matvælasjóð á laggirnar. Að vel ígrunduðu máli var hætt við það. Ég er efins um að hugmynd sem þótti ekki nógu góð þegar þingheimur hafði nógan tíma til að hugsa um hana undir áramót og upp úr áramótum, sé allt í einu orðin alveg sérstaklega góð í Covid-ástandinu sem nú er við að glíma. Ég held að plan A í þessum máli ætti að vera að setja þessar 500 milljónir til eflingar matvælaframleiðslu í gegnum þá sjóði sem fyrir eru. Sjötta atriðið sem mig langar að ræða snýr að fjárveitingum til fjölmiðla sem lagðar eru til upp á 350 milljónir og verða ræddar sérstaklega í máli á eftir. Ég vil bara flagga því hér að ég þekki ekki dæmi þess að ráðherra sé falin jafn rúm heimild til að ráðstafa fjármunum og lagt er upp með í þessu máli, sem verður, svo ég haldi því til haga, rætt hér á eftir innan svokallaðs bandorms sem fjármála- og efnahagsráðherra mælir fyrir. Ég held að nefndin verði að ganga þannig frá málum að það verði rammað inn í lagasetningu hvernig á því verður haldið, hvernig stuðningi við fjölmiðla verður háttað og þar fram eftir götunum. Það sé mun eðlilegra en það upplegg sem lagt er til í frumvarpinu sem verður rætt síðar í dag. Að öðru leyti vona ég að þetta frumvarp vinnist vel í nefndinni og taki þeim breytingum sem þörf er á. En að endingu vil ég bara skora á ríkisstjórnina að láta vita af því hið snarasta að í næstu viku verði haldinn sambærilegur fundur þeim sem haldinn var í gær þar sem aðgerðapakki þrjú verði kynntur og tekinn til skoðunar [[Forseti hringir.]]því að m.a. ferðaþjónustan getur ekki beðið heilan mánuð eftir því að næsti pakki verði kynntur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fá að hrósa þingmönnum, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu, sem eru búnir að halda hér fínar ræður. Mér finnst gott að skynja þá alvöru að við erum öll áhyggjufull og að við viljum öll verða að liði. Mér finnst það skipta máli, mér finnst það mikilvægur tónn sem kemur úr þinginu. Ég vona að hann sé ekki einhliða af hálfu stjórnarandstöðunnar. Mér hefur ekki fundist það, a.m.k. ekki innan nefnda, þó að atkvæðagreiðslur í þinginu, m.a. í tengslum við fyrsta aðgerðapakkann, hafi gefið til kynna að ríkisstjórnin vildi aðgreina okkur skýrt í liðin stjórn og stjórnarandstöðu. Við í Viðreisn höfum ekki viljað nálgast verkefnið þannig, við höfum viljað sjá hvað hægt er að gera betur. Við höfum verið í samskiptum við fólk úti í samfélaginu í hinum ólíku atvinnugreinum til að átta okkur á nákvæmlega hvernig aðgerðirnar og tillögur ríkisstjórnarinnar hafa komið inn í fyrirtækin og heimilin. Við styðjum eindregið það meginmarkmið sem hefur komið fram af hálfu forystu ríkisstjórnarinnar, að lykilatriðið er að tryggja lífsviðurværi fólks. Lykilatriðið er að taka utan um fólkið okkar og heimilin en það verður ekki slitið frá atvinnulífinu og því að til að verja lífsviðurværi þarf að verja störfin. Við þurfum að verja fyrirtækin. Það er lykilatriði þegar við erum í svona krísu, stöndum frammi fyrir kreppu sem við höfum aldrei séð áður. Við getum ekki lesið um þetta í sögubókum þannig að við þurfum annars konar aðgerðir. Það er m.a. þess vegna sem við í Viðreisn, og mér heyrist öll stjórnarandstaðan taka undir, minnum á orð hæstv. fjármálaráðherra sem féllu fyrir sex vikum: Gerum frekar meira en minna. Við í Viðreisn erum sammála þeirri nálgun en það verður að segjast eins og er að síðan fyrsti aðgerðapakkinn var kynntur fyrir rúmum mánuði höfum við orðið fyrir vonbrigðum. Margt gott var gert þar. Við í stjórnarandstöðunni tókum m.a. í fyrstu skrefunum vel undir með ríkisstjórninni í því að laga stjórnarfrumvörpin varðandi hlutastarfaleiðina. Þau voru meingölluð þegar þau komu hingað inn en við lögðumst á árarnar og náðum að breyta frumvörpunum í ágætislög. Það var komið fram fyrir tveimur, þremur vikum að þá þegar þyrfti að breyta hlutastarfaleiðinni. Ég hélt í einfeldni minni að í þeim tillögupakka sem var kynntur í gær yrðu þær breytingar sem er verið að kalla eftir til að mæta raunverulegum þörfum atvinnulífsins til að geta haldið uppi störfum til lengri tíma fyrir fólkið þannig að starfsöryggið verði eitthvað meira. Það var ekki og þess vegna verð ég að segja að þó að margt sé fínt í þessum tillögum munum við náttúrlega beita okkur fyrir því að þær taki breytingum. Við munum styðja tillögurnar en að okkar mati þurfa þær að taka breytingum. Við munum beita okkur í þá veru innan efnahags- og viðskiptanefndar, fjárlaganefndar og velferðarnefndar, leiða fram spurningar innan atvinnuveganefndar og hið sama gildir um allsherjar- og menntamálanefnd. Ef ekki verður hlustað munum við eðlilega koma með okkar tillögur til að breyta. Ég talaði um margt gott. Ég vil strax nefna nýsköpunina. Með henni eru tekin mikilvæg skref og ég fagna þeirri stefnubreytingu af hálfu ríkisstjórnarinnar frá því að fyrsti aðgerðapakkinn var kynntur. Við munum að tillögur okkar í stjórnarandstöðunni voru felldar en ég er mjög glöð ef þetta er leiðin fyrir okkur til að ríkisstjórnin kveiki aðeins á perunni, þá er það bara fínt. Mér finnst gott að sjá mikilvæg skref í þágu nýsköpunar- og sprotafyrirtækja en það liggur líka ljóst fyrir að varðandi sprotafyrirtækin, lítil og meðalstór fyrirtæki, þurfa að eiga sér stað breytingar. Endurgreiðsluhlutfallið sem er gott að er hækkað úr 20% í 25% gildir og er í raun bara mikilvægt fyrir stóru fyrirtækin í nýsköpunar- og sprotageiranum. Við eigum að fara svipaðar leiðir og Norðurlöndin og Evrópusambandið og flokka þetta niður í þrjá hluta, þ.e. lítil, millistór fyrirtæki og stór fyrirtæki. Það er hægt að fara út í alls konar svona en ég vil einblína á stóru myndina. Þarna er margt gott en ég rek frekar augun í það sem er ekki þarna. Það er það sem veldur mér miklum áhyggjum eins og þjóðinni allri, það eru frekar óskýr skilaboð um hvað á að gera. Fæti er drepið niður víða en ekki tekið á stóru myndinni. Ég undirstrika að hlutastarfaleiðin nýtist vel en hún nýtist ekki nákvæmlega aðstæðum eins og þær eru í dag og henni þarf að breyta. Brúarlán eru líka gríðarlega mikilvæg aðgerð en samkvæmt mínum upplýsingum hefur ekkert enn komið af lánsfjármagni og það er liðinn heill mánuður síðan brúarlánin voru kynnt. Til að gæta sannmælis kláraði fjármálaráðherra fyrst samkomulagið í síðustu viku við Seðlabankann og bankana en ekki er enn byrjað að miðla brúarlánunum af neinu viti og neinu magni. Það segir mikið um það hvort þetta séu þær aðgerðir sem við þurfum núna á að halda. Þess vegna höfum við í Viðreisn verið að kalla sérstaklega eftir aðgerðum fyrir litlu og meðalstóru fyrirtækin, við lögðum m.a. síðast til tímabundna lækkun á tryggingagjaldi fyrir lítil fyrirtæki, allt upp í sjö manna fyrirtæki. Það var fellt en við erum enn þeirrar skoðunar að það þurfi tímabundnar aðgerðir í beinan stuðning. Ég greini það og það er eðlilegt að formaður fjárlaganefndar hafi varann á sér eins og hann var hér í ræðu áðan varðandi það að skuldsetja ríkissjóð of mikið. Það er rétt, við verðum að átta okkur á því að skuldsetning núna er framtíðarskattheimta á heimilin og fyrirtækin. Minna svigrúm verður fyrir okkur sem viljum frekar einfalt skattkerfi og lægri skatta til að fara þá leið. Það er lykilatriði í þessari fordæmalausu krísu að við gætum að tekjuhliðinni núna þannig að við verðum að fara í að styrkja viðspyrnuna í atvinnulífinu, styrkja einkageirann til að viðspyrna verði til staðar þegar þar að kemur. Ef við gerum það ekki, ef við förum ekki í stórtækar aðgerðir til stuðnings fyrirtækjunum núna, eins og í ferðaþjónustunni, eins og annars staðar í kerfinu og í samfélaginu, þýðir það aukinn kostnað á velferðarhliðinni í gegnum atvinnuleysisbætur, í gegnum sálfræðiþjónustu, í gegnum ýmsa umönnun í tengslum við velferðarkerfið og við munum sjá tekjuhliðina minnka. Ef við förum ekki í aðgerðir til stuðnings fyrirtækjunum núna verður tekjuhliðin verri hjá ríkissjóði þegar fram í sækir og þá um leið minni möguleiki fyrir okkur til að trappa niður skuldahlið ríkissjóðs. Það er gríðarlega mikilvægt frá okkar bæjardyrum séð að horft verði á mikilvægi þess að við séum ekki eingöngu með óbeinar aðgerðir. Eins og aðgerðirnar eru núna sýnist mér að af þessum 60 milljörðum sem er verið að setja fram séu u.þ.b. 70% í formi láns eða frestunar gjalda og skatta. Um 10% fara í beinar aðgerðir, viðspyrnu eins og mikilvægar aðgerðir, styrk til þeirra fyrirtækja sem var gert að loka á grundvelli veirunnar og síðan fara um 20% í verndaraðgerðir fyrir viðkvæma hópa. 70% af þessum aðgerðum upp á 60 milljarða sýnast mér fara í lán eða frestun aðgerða. Við megum ekki hafa umhverfið þannig að þegar við förum út úr viðspyrnunni séum við búin að setja viðbótarklafa á atvinnulífið, á einkageirann. Einkageirinn hefur vissulega minnkað sína skuldsetningu á síðustu árum en hann er samt skuldsettari en til að mynda í Bandaríkjunum og Bretlandi og er á svipuðu róli og ýmsar aðrar þjóðir. Hann hefur minnkað en skuldsetning atvinnulífsins hér er samt mikil miðað við annars staðar. Þess vegna verðum við að huga að því hvað hægt sé að gera. Ég sé það á skilaboðum og í samtölum að meðal ferðaþjónustufyrirtækja eru gríðarleg vonbrigði. Það er eins og a.m.k. hluti ríkisstjórnarinnar sé einhvern veginn búinn að gefast upp, að hann segi: Ókei, gott og vel, við ætlum bara að loka ferðaþjónustunni í 12 mánuði. Það eru þau skilaboð sem mér finnst ég lesa út úr þessum aðgerðum og þeim tón sem sleginn er af hálfu ráðherra í ríkisstjórn. Við sjáum hvað hér er til umræðu, í rauninni er ekki verið að fara í það með neinum hætti að henda út líflínu til fyrirtækjanna. Það er vont að horfa upp á fyrirtæki sem á síðustu árum hafa staðið undir 60% af fjölgun starfa á Íslandi, hafa staðið fyrir magnaðri nýsköpun sem er allri ýtt út af borðinu núna á sviði ferðaþjónustu á síðustu fimm til tíu árum, fyrirtæki sem hafa sett fjármagnið aftur inn í fyrirtækin og hafa ekki gert neitt miklu meira en að reyna að halda fyrirtækjunum gangandi og þróa þau áfram fyrir utan það hvað ferðaþjónustan hefur verið sjálfsprottin lífæð fyrir landsbyggðina. Það er svolítið verið að klippa á þessa lífæð fyrir landsbyggðina með því hvernig ríkisstjórnin horfir til ferðaþjónustu í þessum aðgerðum. Þess vegna segi ég að ég bind vonir við það að við náum að breyta einhverju í þessum pakka í nefndunum en ég bind líka vonir við það að ríkisstjórnin komi eigi síðar en í næstu viku með fleiri aðgerðir og fleiri skilaboð sem þurfa að vera skýrari fyrir atvinnulífið, m.a. ferðaþjónustuna. Norðmenn hafa til að mynda frá því í lok mars verið með aðgerðir í hverri einustu viku, bæði á sviði velferðarmála en ekki síður á sviði atvinnumála. Ég ræði gjarnan og bendi á Þýskaland af því að við erum svo viðkvæm núna fyrir því að skuldsetja ríkissjóð. Við erum í ótrúlega góðri stöðu og við höfum sagt að á síðustu tíu árum hafi flokkar, hvort sem eru Samfylkingin, Vinstri grænir, Framsóknarflokkur eða Sjálfstæðisflokkur, komið að því að búa í haginn, og ekki síður Viðreisn, fyrir það að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Það er sem betur fer af hinu góða og við erum komin með undir 30% skuldahlutfall. Af hverju erum við að gera það ef við notum það síðan ekki í svona fordæmalausri krísu og kreppu sem við stöndum frammi fyrir? Þjóðverjar eru með 40% skuldahlutfall, eða voru það, og ætla að fara upp í vel yfir 50%. Þeir eru að auka sinn beina stuðning sem hlutfall af vergri landsframleiðslu inn í fyrirtækin. Í ríkara mæli er verið að tala um að nota ekki bankana sjálfa sem milliliði í það að styðja við fyrirtækin. Ég held að við séum ekki að setja bankana sjálfa núna í einhverja ákjósanlega stöðu um það hvaða fyrirtækjum eigi að bjarga og hverjum ekki. Ég held að við þurfum að fara yfir margt. Ég heyri að einhverjir Sjálfstæðismenn eru að ræða það hvað meira eigi að gera. Ég held að það væri best ef ráðherrar Sjálfstæðisflokksins byrjuðu á að tala við sitt eigið flokksfólk, til að mynda fulltrúa sinn fyrir vestan, á Ísafirði, sem rekur m.a. myndarlega ferðaþjónustu. Hann segir sjálfur að honum finnist blasa við að ekki standi til af hálfu ríkisstjórnarinnar að bjarga ferðaþjónustunni, að ríkisstjórnin telji henni ekki viðbjargandi. Þess vegna hefði verið hreinlegast fyrir ráðherra í ríkisstjórn að segja nákvæmlega hvað þeir ætlast fyrir með ferðaþjónustu. Ég tek undir það sem hv. þm. Bergþór Ólason sagði áðan. Ég hvet ríkisstjórnina til að sýna okkur í þinginu sviðsmyndirnar sem er verið að vinna eftir varðandi ferðaþjónustuna og uppbyggingu atvinnulífsins í landinu. Við skulum heldur ekki gleyma því að byggingariðnaðurinn var löngu farinn í ákveðna niðursveiflu og byrjaður að búa sig undir niðursveifluna. Niðursveiflan var hafin löngu fyrir Covid. Byggingariðnaðurinn var að búa sig undir 20% niðursveiflu. Samhliða Covid eru áhrifin á ferðaþjónustuna líkleg til að hafa í för með sér samdrátt í byggingariðnaði allt að 40%. Það er mannaflsfrek atvinnugrein, 15.000–17.000 manns í byggingariðnaði. Samhliða þessu áfalli er algjör lokun ferðaþjónustunnar tímabundið en ferðaþjónustan mun rísa upp aftur. Byggingariðnaðurinn sem er líka mannaflsfrek grein er að draga saman þannig að þetta allt í hinni stóru mynd segir okkur að þær aðgerðir sem margar hverjar eru góðar, og við munum styðja, eru nauðsynlegar. Við munum hins vegar leggja til úrbætur því að þetta er ekki nóg. Ég hvet ríkisstjórnina til að koma hið fyrsta með fleiri aðgerðir og skýrari skilaboð. Við í Viðreisn erum til.
Herra forseti. Það er búið að vera einkar ánægjulegt að fylgjast með þessari umræðu, hún er búin að vera hófstillt og full af hugmyndum. Það leiðir mig að því sem ég lét mér um munn fara um daginn í viðræðum við hæstv. forsætisráðherra. Ég sagði við hæstv. forsætisráðherra að hér í salnum væri allnokkurt vit, þó nokkur menntun, mikil reynsla. Hvers vegna kallar ríkisstjórnin ekki þessa hæfileika til samstarfs í stað þess að leggja fram sjálf og ein í sífellu tillögur? Þær hafa vissulega margar tekið jákvæðum breytingum í nefndum, en sumar þeirra, eins og núna, eru svipaðar tillögur og ríkisstjórnin felldi fyrir þremur vikum vegna þess að þær komu ekki úr hennar ranni þá. Þetta, herra forseti, er barnaskapur og við höfum ekki efni á því núna að stunda barnaskap. Það þarf samvinnu og samráð. Það er búin að vera mjög góð samstaða í þessum sal við að afgreiða þau brýnu mál sem ríkisstjórnin hefur komið fram með. En við höfum jafnframt bent á það að innihald margra þeirra sé of lítið, of seint. Og viðbrögðin núna, ekki bara okkar heldur sem við heyrum hvarvetna af eftir kynningu ríkisstjórnarinnar í gær, eru einmitt þau, of lítið, of seint. Það eru margir sem hafa tekið til máls um þetta. Það eru t.d. einyrkjar sem reka ferðaþjónustu á sinni eigin kennitölu. Þeir virðast ekki vita sitt rjúkandi ráð. Eiga þeir að þiggja lokunarstyrk? Geta þeir það? Eiga þeir að segja sig á atvinnuleysisbætur strax sjálfir? Það eru ýmis svona álitamál uppi. Annar mjög mikilvægur þjónustuþáttur er leigubílar. Leigubílstjórum hefur jafnvel verið ráðlagt að leggja inn atvinnuleyfi sín. Atvinnuleyfin eru lögð inn í fjóra mánuði og ef þau hafa verið lögð inn getur hver sem er komið og keypt þau eða öðlast þau. Þeir geta sem sagt misst þau fyrir fullt og fast með því að leggja þau inn. Í sjálfu sér er enginn vandi ef þeir færu á hlutabótareglu, það er enginn vandi að fara yfir þær litlu tekjur sem leigubílstjórar t.d. afla sér á hverjum tíma, nánast öll þeirra inntekt er í gegnum rafræn viðskipti. Það er því engin hætta á að þar sé um einhver undanskot að ræða. - Ég gleðst yfir því að sjá fjármálaráðherra, ég veit að hann er búinn að fylgjast með úr öðrum sal. Ég ætla þá að ítreka það og beina þeim orðum sem ég hóf mál mitt á einnig til hans að hér í salnum er allnokkurt vit, mikil reynsla, mikil þekking. Það er ríkisstjórninni og landinu öllu og öllum íbúum þess til farsældar að ríkisstjórnin kalli þennan hóp meira til samráðs en verið hefur og strax við undirbúning þeirra mála sem eru í gangi. Mér skilst að í Danmörku sé þverpólitísk nefnd að störfum sem taki ákvarðanir í málum sem snerta þetta ástand og í Noregi er líka þverpólitísk nefnd. Hugmyndir stjórnarandstöðunnar margar hverjar eru svo góðar að þær hafa dúkkað upp núna af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég segi þá aftur: Af hverju ekki að grípa þær strax? Hvers vegna var t.d. þessi ágæta tillaga um sérstakar álagsgreiðslur til hjúkrunarfólks, sem á það svo margfalt skilið, sem var lögð fram fyrir þremur vikum, felld? Svo dúkkar hún upp aftur núna, góðu heilli. En hvers vegna var hún ekki bara samþykkt fyrir þremur vikum síðan? Mér finnst ríkisstjórnin enn þá, með mikilli virðingu, vera að elta ástandið. Hún er að elta ástandið með því m.a. að taka ekki nógu djörf og stór skref eins og t.d. skrefið í gær sem var mjög stutt, því miður. Þetta er ekki niðurrifstal. Þetta eru bein áköll sem við höfum fengið, margir þingmenn, frá almenningi og mörgum sem eiga núna í erfiðleikum um að þeim finnst ekki nógu langt gengið og ekki nóg að gert. Síðan er eitt furðumál sem kemur hér upp, sem er stofnun sérstaks matvælasjóðs. Ég held að einmitt á þessum tímapunkti eigum við ekki að vera að dreifa kröftunum og búa til eitt apparat enn fyrir fólk að sækja í. Af hverju í ósköpunum? Af hverju leggja menn þetta fé ekki bara inn í þá sjóði sem fyrir eru? Þá kem ég að öðru sem líka vantar inn í það, að mér finnst, sem ríkisstjórnin hefur verið að gera núna undanfarandi. Ég skil það náttúrlega að við erum öll standandi í sama pollinum og við erum öll að reyna að ausa svo það fari ekki upp fyrir stígvélin. En mér finnst vanta mjög upp á það að ríkisstjórnin horfi til þess tíma þegar þessu ástandi linnir. Hvers vegna? Það er sérstaklega hvað varðar fjárfestingar. Ég hef ekki séð enn þá tillögu frá ríkisstjórninni, og ég verð þá bara leiðréttur ef það er rangt hjá mér, sem er til þess fallin að örva fjárfestingu inn í framtíðina. Hvað er ég þar að tala um? Jú, t.d. uppbyggingu í landeldi, fiskeldi, uppbyggingu í garðyrkju. Ég tel reyndar að þessi salur ætti að samþykkja það einróma að rafmagn til garðyrkju sé verðlagt með sama hætti og til annarrar stóriðju í landinu. Ef við myndum gera það og myndum örva fjárfestingu t.d. bara á þessu eina sviði, þá erum við í fyrsta lagi að skapa mikið af störfum. Við erum að gera sjálf okkur enn færari um að afla eigin fæðu. Við erum með því að stíga græn skref, við erum að stíga hagræn skref, við stígum skref í þá átt að fara vel með þann gjaldeyri sem við öflum. Það er ekki vinningur, vinningur, vinningur heldur fimm sinnum vinningur að fara í aðgerðir eins og þessar og ég sakna þeirra. Ég bíð spenntur eftir að heyra og sjá einhverjar aðgerðir frá ríkisstjórninni þar sem hún annaðhvort myndar sjóð, setur til hliðar fé til að örva fjárfestingu í ákveðnum greinum, t.d. mannfrekum atvinnugreinum þar sem við vitum að er þörf. Í matvælageiranum er þörf, sífelld þörf. Við getum einnig klárlega flutt út afurðir sem yrðu til með meiri framleiðslu hér innan lands, bæði hvað varðar garðyrkju og grænmetisrækt og landeldið. Við getum líka flutt út meira af okkar hefðbundnu afurðum. Ég ætla bara að vona að eitthvað af þeim 500 milljónum sem hér eru rati núna í alvörumarkaðssetningu á hefðbundnum landbúnaðarafurðum, t.d. hér innan lands sem er besti markaðurinn. Ég vona líka að eitthvað af þeim rati í mjög athyglisverðar hugmyndir sem hafa komið upp um útflutningsmöguleika á íslensku smjöri sem er selt núna, bæði innan lands og erlendis, á 10% af því verði sem dýrasta smjör í heimi er selt á. Við eigum að gera prufu á því, vísindalega rannsókn á innihaldinu, til að geta markaðssett þessa afurð við hliðina á því besta sem gerist á margföldu verði miðað við verðið í dag. Við erum jú núna að rýra afkomu ríkisjóðs sjáanlega um einhverja framtíð, en ég lít þannig á, herra forseti, að ef við högum okkur skynsamlega núna og tökum, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt, stærri skref en minni, þó að það sé aðeins að snúast í andhverfu sína akkúrat núna, þá erum við með því að fjárfesta í framtíðinni. Með því að ríkissjóður taki á sig ákveðið áfall þessi misserin erum við að fjárfesta í framtíðinni. Við gerum fólki og fyrirtækjum kleift að vinna sig á þann stað að þau verði góðir skattgreiðendur aftur. Ég verð að hrósa hv. formanni fjárlaganefndar fyrir orð sem hann flutti hér í dag, og ég tek svo heils hugar undir með honum: Við erum öll ríkissjóður. Þetta á að setja á bol og selja til hagnaðar fyrir ríkissjóð vegna þess að það er akkúrat mergurinn málsins. Við erum öll ríkissjóður. Þetta segi ég sem gamall fjárgæslumaður sama sjóðs. Mér þykir vænt um ríkissjóð. Við eigum að bera virðingu fyrir honum og við eigum að bera virðingu fyrir því að það á að greiða til hans það sem honum ber þegar svo árar. Það leiðir hugann að því að við eigum enn þá eftir að sjá, kannski gerist það núna á næstunni, tillögur um aðhald í ríkisfjármálum, þ.e. í ríkisrekstrinum sjálfum. Ég talaði áðan um að við dreifðum kröftum. Við erum núna að tala um það að við þurfum að efla veg ferðaþjónustunnar strax og þessu ástandi linnir og gera ferðaþjónustunni kleift að liggja eins og björn í híði og rísa svo upp þegar betur árar. Ríkið er með líklega þrjá eða fjóra fjárlagaliði þar sem ferðamennskan er undir. Það er Ferðamálastofa, það er Íslandsstofa, það eru markaðsstofur, fjárfestingarsjóðir. Af hverju er þetta ekki á einum stað þannig að menn hafi heildaryfirsýn? Það er kannski það sem okkur öll skortir núna, standandi í sama polli, ausandi til þess að það fari ekki ofan í stígvélin hjá okkur. Okkur vantar nauðsynlega yfirsýn. Þess vegna þurfum við að taka þar á. Það eru tvö, þrjú atriði í viðbót. Þetta er svolítið sundurlaust, ég viðurkenni það, ég er bara fara yfir þetta heildstætt. En það eru tvö atriði sem ég vildi mjög gjarnan taka á. Í þessu ágæta fjáraukalagafrumvarpi eru 15 milljónir til löggæslu. Ég ætla ekki að vanþakka það að ráða annaðhvort fjóra menn í þrjá mánuði eða þrjá menn í fjóra mánuði til að vinna að barnaverndarmálum og vinna gegn heimilisofbeldi, sem, nota bene, fer ekki bara fram á dagvinnutíma, svo það sé sagt. Til að ná árangri á þessu sviði hefði náttúrlega þurft að ráða sólarhringsfólk. Þá minni ég enn á það að einn sólarhringsmaður í lögreglu er sex stöðugildi. Þannig að þrátt fyrir góðan ásetning og 15 milljónir: Nei, þetta er ekki nóg. Og talandi um lögregluna, herra forseti, þá er hún í framvarðasveit okkar og hún á eftir að verða í framvarðasveit okkar þegar heilsufarsástandinu léttir vegna þess að þá taka við efnahagserfiðleikarnir og þá tekur við togstreitan og þá taka við erfiðleikarnir sem lenda fyrst og fremst á lögreglunni til að byrja með. Hvernig er ríkið að verðlauna þessa stétt þessa dagana? Með því að bjóða á kjarasamningsfundum sífellt sama tilboðið aftur og aftur, tilboð sem er ekki aðgengilegt fyrir lögreglumenn en því er varpað fram til þeirra aftur og aftur. Gömul álitamál allt frá 1987 fást ekki rædd. Hvers vegna? Gæti það verið, herra forseti, vegna þess að þessi stétt hefur ekki verkfallsrétt? Það er hægt að veifa framan í hana tilboðum sem eru móðgandi æ ofan í æ aftur og aftur sömu tilboðin af því að hún hefur ekki verkfallsrétt. Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra fyrst hann er hér staddur, sem ég gleðst yfir, að beita sér fyrir því að nú þegar verði samið við lögreglumenn, þessa framvarðarsveit sem við stólum svo mjög á. Þetta er sama stéttin og varði þetta hús fyrir rúmum tíu árum með lífi sínu. Og svona komum við fram við hana núna. Mér finnst það, herra forseti, ekki sæmandi, svo ég segi það bara hreint út. Þótt ég hafi drepið á mjög mörgum þáttum í þessu vona ég samt að ríkisstjórnin taki sérstaklega til sín að vinna nánar með stjórnarandstöðunni. Ég stakk upp á því við hæstv. forsætisráðherra og skal stinga upp á því við hæstv. fjármálaráðherra nú að haldinn verði hugarflugsfundur, þverpólitískur hugarflugsfundur, þar sem menn leiti bestu lausna í þeim málum þar sem við höfum ekki fundið þær enn þá og þau eru allmörg, herra forseti. Betur sjá augu en auga og það er ekki veikleiki að sækja sér ráð til annarra og hlusta á góð ráð annarra, það er styrkleiki. En til þess þarf kjark og töluvert sjálfstraust. Ef það er virkilega svo að ríkisstjórnin treystir sér ekki til þess að taka við góðum ábendingum og ráðum frá stjórnarandstöðunni þá verður að líta svo á að ríkisstjórnin sé hvort tveggja, ja, ekki kjarklaus en hafi ekki nógu mikinn kjark og búi ekki yfir nógu miklu sjálfstrausti. Í þessari stöðu núna er það afar slæmt, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hefur farið fram í dag þar sem komið hafa fram bæði jákvæð viðbrögð og eðlilegt aðhald með verklagi ríkisstjórnarinnar. Ég heyri vel að það er kallað eftir því að hlustað sé eftir góðum hugmyndum og við höfum viljað gera það en í þinginu er hinn augljósi vettvangur til að senda mál til umsagnar og hlýða í nefndum á hugmyndir til úrbóta eins og venja er til. Ég þakka sömuleiðis fyrir að margt í þessum aðgerðapakka sem tengist fjáraukalagafrumvarpinu fellur í góðan jarðveg í þinginu. Hér er rætt um ýmis af þessum atriðum, atriði sem snúa að félagslega þættinum, sköpun starfa, fjölmiðlum og öðru og eru mjög verðug verkefni til að vera áfram í góðu sambandi undir vinnslu nefndarinnar. Þá á ég við að stjórnkerfið þarf að veita allar nauðsynlegar upplýsingar og skýra frekar útfærslur einstakra mála. Ég ítreka fullan vilja til þess og vil að það komi fram hérna undir lok umræðunnar að auðvitað vill maður að sem breiðust samstaða takist um mál. Þó að ekki hafi verið fallist á allar tillögur stjórnarandstöðunnar við fyrri afgreiðslu mála [[Gripið fram í.]]fannst mér að heilt yfir hefði vinnan í þinginu gengið vel. Þá er ég að vísa til þess að auðvitað voru fjölmargar tillögur og hugmyndir stjórnarandstöðunnar felldar inn í meirihlutaálitin sem komu úr nefndum þó að ekki væri full samstaða um allt saman. Svo er það sem út af stóð sem ekki var meiri hluti fyrir sem greidd voru atkvæði um í þingsal. Ég ætla ekki að öðru leyti að lengja umræðuna, virðulegi forseti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta stutta en mikilvæga innlegg. Það eru tvær spurningar sem ég vil bera upp við hann. Ég held að hann greini það alveg að okkur flestum, og ég heyri það líka á sumum stjórnarþingmönnum, finnst ekki alveg nóg að gert í þessum aðgerðum. Er ekki alveg ljóst að í þeirri vinnu sem bíður nefndarfólks innan þeirra nefnda þar sem málin koma til umfjöllunar verði ákveðið svigrúm fyrir nefndirnar til að taka málin áfram eins og var gert síðast og jafnvel gera enn meira til að bæta málin og breyta þannig að skrefin verði meira afgerandi? Við sjáum til að mynda samflokksmenn ráðherra í ferðaþjónustu vera með mikið ákall um að meira þurfi að gera, að þessar aðgerðir dugi til að mynda ekki innan ferðaþjónustunnar þó að margt gott sé gert. Ég vil draga fram að margt fínt er í þessum pakka en mín fyrri spurning er hvort það sé ekki öruggt að þingið hafi nokkuð mikið svigrúm á þessum fordæmalausu tímum til að koma með þær breytingar sem eru til þess að byggja upp og auka viðspyrnuna í íslensku atvinnulífi og halda betur utan um heimilin. Ég hef hér hlustað á ýmsar ræður úr stjórn og stjórnarandstöðu og ég geri mér grein fyrir því að það eru ólíkir flokkar í ríkisstjórn, en síðari spurningin er hvort við hæstv. ráðherra getum ekki verið sammála um að lykilviðspyrna fyrir íslenskt atvinnulíf og íslenskt efnahagslíf sé í gegnum einkageirann, að fjölga störfum á sviði atvinnulífsins, á sviði einkafyrirtækja og úti í atvinnulífinu, þannig að þegar við þurfum á fyrirtækjunum okkar að halda sé ekki búið að setja á þau til að mynda það mikla skuldaklafa að þau geti ekki veitt viðspyrnu og risið með okkur. Er ekki hæstv. ráðherra sammála mér um að við þurfum að ýta undir og verja störfin úti í fyrirtækjunum og úti í atvinnulífinu?
Virðulegi forseti. Ég get strax svarað því til að vandinn sem hefur skapast er að störf í einkageiranum hafa tapast. Það er ætlast til að við komum með meðul við vandamálum sem endurspegla rót vandans. Það er alveg hárrétt og sömuleiðis er ástæða til að hafa áhyggjur af því að fyrirtæki sem hafa verið tekjulaus en setið uppi með fastan kostnað í langan tíma geti orðið of skuldsett eftir þetta tímabil eða jafnvel ekki ráðið við það. Varðandi ferðaþjónustuna dugar auðvitað ekki að segja bara út af fyrir sig að þetta sem við erum að gera mæti ekki væntingum allra. Við verðum að spyrja dýpri spurninga en það, við verðum t.d. að spyrja: Hversu lengi er eðlilegt að ríkið taki hluta launakostnaðar hjá fyrirtækjum sem eru tekjulaus og verða tekjulaus um margra mánaða skeið? Er það lausn fyrir slík fyrirtæki að halda þeim í hlutastarfaleiðinni og framlengja það úrræði? Ég held að við þurfum að vera dálítið heiðarleg í þessari nálgun. Jafnvel þó að það myndi henta sumum fyrirtækjum að fá fullan ríkisstuðning, fá stuðning úr ríkissjóði, til að komast í gegnum slíkt tímabil er ekkert endilega víst að það sé besta lausnin. Við gætum þurft að laga t.d. hlutastarfaleiðina að þessum breytta veruleika, því að krísan er að lengjast, og koma með ný úrræði. Ég horfi sérstaklega til þess að styðja fyrirtæki sem standa skyndilega frammi fyrir þeirri ótrúlegu stöðu að allar tekjurnar eru horfnar og þau bera ábyrgð á því að greiða full laun allan uppsagnarfrest hjá öllum starfsmönnunum. Þetta er staða sem ég man ekki til þess að hafi áður komið upp. Í þeim tilvikum þar sem svona hefur komið upp, t.d. í fiskvinnslu, höfum við sett sérstök lög til að takast á við það og þess vegna er mjög erfitt að koma á hlaupum með svör við þessu. Þetta er eitt af stóru verkefnunum sem bíða okkar. Að öðru leyti segi ég að vitaskuld hefur þingið hér fullt forræði á málinu og getur gert breytingar. Það eru ótal margar skrúfur sem er búið að stilla með ákveðnum hætti í alls konar skilyrðum fram og til baka í stuðningslánum og öðru sem hægt er að hafa skoðun á, [[Forseti hringir.]]líka varðandi auknar heimildir lífeyrissjóða til að fjárfesta í nýsköpunarsjóðum. Þar má eflaust spyrja hvort allt sé nákvæmlega rétt stillt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég er einmitt alveg sammála því að verkefnið er flókið og það þarf að stilla og við erum svolítið að vinna okkur áfram. Þess vegna segi ég að ég bjóst í þessari aðgerð núna við breytingu á hlutastarfaleiðinni af því að það er búið að liggja fyrir í meira en tvær vikur, ég myndi segja nokkurn veginn frá síðasta aðgerðapakka, að þessa leið, hlutastarfaleiðina, þurfi að útfæra betur. Ég bjóst við að það yrði gert en ég hvet hæstv. ráðherra til að beita sér fyrir breytingum, helst sem fyrst, helst í byrjun næstu viku, og helst fyrir næstu mánaðamót þegar uppgjör fyrirtækja liggja fyrir varðandi launastrúktúr og fleira. Ég vil spyrja ráðherra hvort hann fylgist með - ég veit að hann gerir það alla jafna - þróuninni úti í Evrópu sem við sjáum vera þá að þjóðirnar fara í ríkara mæli í beinan stuðning. Við sjáum til að mynda Þjóðverja fara í það að auka skuldahlutfall sitt úr 40% í vel yfir 50% og yfir í það að fara í beinan stuðning við fyrirtækin. Sér hæstv. ráðherra það gerast á næstunni? Af þeim 60 milljörðum sem voru kynntir í gær eru um 70% í lán og frestun á skattgreiðslum. Þar eru margar fínar leiðir en ég ítreka að við megum ekki skuldsetja atvinnulífið þannig að viðspyrna verði ekki nægilega mikil þegar við þurfum á því að halda. Það er rétt að ekki er alltaf hægt að bjarga öllum. Það er enginn að tala um það. Ég hvet hæstv. ráðherra til að tala við flokksfólk sitt um ferðaþjónustuna, fólk í þeim röðum hefur a.m.k. haft samband við mig í dag. Það sem skiptir máli er að fólk fái tilfinningu fyrir því og hafi fengið tilfinningu fyrir því að það hafi staðið frammi fyrir tækifærum, að það sé ekki bara þráðbeint verið að setja fyrirtæki þessa fólks á brunaútsölu af því að það fékk ekki tímabundið tækifæri til að eygja möguleika á því að lifa þessa fordæmalausu krísu af. [[Forseti hringir.]]Það er sú ábending sem ég hvet hæstv. ráðherra til að taka með sér.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni um að framhald hlutastarfaleiðarinnar sem svar við því hvað tekur við er mjög mikilvægt. Það þarf að gerast sem fyrst og við erum með sérstakan starfshóp í því. Hlutastarfaleiðin er reyndar frumvarp sem upphaflega er komið frá félagsmálaráðherra en við erum sem sagt með sérstakan starfshóp þar. Við skulum hafa það í huga að við erum með 33.000 Íslendinga í hlutastarfaleið í dag þar sem ríkið tekur þátt í launakostnaði. Þetta er engin smáaðgerð. Hún á við um ferðaþjónustufyrirtæki. Ég heyri hér í dag að sumir kalla eftir sértækri aðgerð fyrir ferðaþjónustufyrirtækin. Fjöldinn allur af ferðaþjónustufyrirtækjum nýtur góðs af því. Ríkið tekur í dag stóran hluta af launakostnaði þessara fyrirtækja. Staðan sem blasir við og ég nefndi áðan felst í því að sum þessara fyrirtækja eru með öllu tekjulaus og spyrja hvernig þau eigi að glíma við uppsagnarfrestinn hjá jafnvel öllum starfsmönnunum í framhaldinu og hvort hér á þingi verði teknar ákvarðanir til að létta mönnum að komast í gegnum það tímabil. Þar er augljóslega um ólíkar leiðir að ræða. Það er hægt að styðjast við félagslegu kerfin sem við eigum. Það er hægt að hugsa sér hreinlega lántökur vegna þess. Nú er ég bara að fleyta hugmyndir sem hafa verið nefndar við mig. Síðan geta menn séð fyrir sér að það geti verið réttlætanlegt að ríkið styðji fyrirtæki í gegnum slíkan tíma með sambærilegum hætti og á við í hlutastarfaleiðinni. Þetta eru allt atriði sem mér finnast koma til greina. Við þurfum að vera fljót að svara þessu. Ég er sammála því að við þurfum að gefa fyrirtækjum tækifæri og að fólk upplifi að við höfum gert allt sem í okkar valdi stendur og er raunhæft að hafa væntingar um að við gerum til að styðja menn á þessum erfiðu tímum. Þegar við skoðum öll úrræðin sem eru komin fram og stuðning frá fjármálafyrirtækjunum held ég að flestir geti sagt með góðri samvisku að akkúrat í dag gagnast [[Forseti hringir.]]fjöldinn allur af úrræðum mjög vel. Og það er verið að bæta í.
Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Frumvarpið er hluti af öðrum aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar til að bregðast við áhrifum faraldursins hér á landi. Í frumvarpinu er fjallað um tvö úrræði, lokunarstyrk og stuðningslán, sem eru einkum sniðin að minni fyrirtækjum og einstaklingum í atvinnurekstri. Við mótun úrræðanna var sérstaklega hugað að samspili þeirra við þau úrræði sem þegar hefur verið ráðist í vegna faraldursins, svo sem frestanir á skattgreiðslum og hlutastarfaleiðina. Úrræðin ná til rekstraraðila sem bera ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi og höfðu hafið starfsemi fyrir 1. febrúar á þessu ári. Fyrra úrræðið, svokallaður lokunarstyrkur, tekur til þeirra rekstraraðila sem hafa tímabundið þurft að hætta alveg eða draga mjög úr atvinnustarfsemi vegna opinberra tilmæla um takmarkanir á samkomum og hafa orðið af verulegum tekjum af þeim sökum. Lagt er til að þessi hópur rekstraraðila geti sótt um sérstakan einskiptislokunarstyrk til Skattsins. Til að rekstraraðili eigi rétt á lokunarstyrk úr ríkissjóði verður hann að uppfylla öll eftirfarandi skilyrði: Í fyrsta lagi þurfti hann að loka starfsstöð eða var óheimilt að stunda starfsemi eða veita þjónustu á tímabilinu frá 24. mars 2020 til og með 3. maí 2020 vegna fyrirmæla í 5. gr. auglýsingar heilbrigðisráðherra nr. 243/2020, um takmarkanir á samkomum vegna farsóttar. Í öðru lagi voru tekjur hans í apríl 2020 a.m.k. 75% lægri samanborið við sama mánuð árið áður. Hafi rekstraraðili hafið starfsemi eftir 1. apríl 2019 þannig að erfitt sé að gera samanburð við fyrri ár skulu tekjur hans í apríl 2020 bornar saman við meðaltekjur hans á 30 dögum frá því að hann hóf starfsemi til loka febrúar 2020. Í þriðja lagi voru tekjur hans a.m.k. 4,2 millj. kr. árið 2019 eða sambærileg fjárhæð umreiknuð ef starfsemi hófst síðar. Í fjórða lagi er hann ekki í vanskilum með opinber gjöld sem komin voru á eindaga fyrir lok árs 2019 og álagðir skattar og gjöld byggjast ekki á áætlunum sem þýðir að viðkomandi hafi skilað framtali. Í fimmta lagi hefur hann hvorki verið tekinn til gjaldþrotaskipta né slita. Fjárhæð styrks nemur að meginstefnu þeim rekstrarkostnaði sem féll til á lokunartímabilinu. Styrkurinn getur þó aldrei orðið hærri en 800.000 kr. á hvern launamann og að hámarki verður hann 2,4 millj. kr. á hvern rekstraraðila. Hægt verður að sækja um styrkinn til 1. september 2020 og umsóknarferlið verður rafrænt. Skatturinn mun sjá um afgreiðslu umsókna og verða synjanir kæranlegar til yfirskattanefndar. Ef vafi er um hvort rekstraraðila var skylt að loka starfsemi geta Skatturinn og eftir atvikum yfirskattanefnd leitað umsagnar heilbrigðisráðherra sem gaf út auglýsinguna. Áætlað er að kostnaður ríkissjóðs vegna styrkjanna geti numið allt að 2,5 milljörðum kr. Með síðara úrræðinu, svokölluðum stuðningslánum, er lagt til að ríkissjóður ábyrgist að fullu lán frá lánastofnun til minni rekstraraðila sem orðið hafa fyrir verulegu og tímabundnu tekjutapi vegna áhrifa af kórónuveirufaraldrinum. Hópurinn sem getur átt rétt á lánum er mun stærri en sá sem getur sótt um styrkinn. Til að rekstraraðili eigi rétt á stuðningsláni verður hann að uppfylla öll eftirfarandi skilyrði: Í fyrsta lagi voru tekjur hans á 60 daga samfelldu tímabili frá 1. mars 2020 til 30. september 2020 eða fyrirséð er að þær verði a.m.k. 40% lægri en á sama 60 daga tímabili 2019. Hafi hann hafið rekstur síðar er miðað við síðara 60 daga tímabil. Í öðru lagi voru tekjur hans á árinu 2019 að lágmarki 9 millj. kr. og að hámarki 500 millj. kr. eða sambærileg fjárhæð umreiknuð ef starfsemi hófst síðar og var hluta úr ári. Í þriðja lagi var launakostnaður hans árið 2019 a.m.k. 10% af rekstrarkostnaði eða sambærileg fjárhæð umreiknuð ef starfsemi hófst síðar. Hérna erum við með lægra viðmið en í brúarlánunum og við teljum að það sé ástæða til að vera með breiðvirkara úrræði gagnvart þessum smærri fyrirtækjum. Þarna lækkum við þröskuldinn fyrir aðgengi að þessu lánaúrræði töluvert mikið með 10% í stað þess sem var í brúarlánaúrræðum, 25%. Í fjórða lagi hefur hann ekki greitt út arð, óumsamda kaupauka, keypt eigin hlutabréf, greitt af víkjandi láni fyrir gjalddaga eða veitt eigendum eða nákomnum aðilum lán eða aðrar greiðslur sem eru ekki nauðsynlegar til að viðhalda rekstri og rekstrarhæfi rekstraraðilans frá 1. mars 2020 og skuldbindur viðkomandi sig til að svo verði ekki þann tíma sem ábyrgðar ríkissjóðs nýtur við, enginn arður, engir kaupaukar, engin kaup á eigin bréfum, ekki greitt af víkjandi lánum fyrir gjalddaga, ekki veitt lán eða greiðsla til eigenda, ekki neitt slíkt frá 1. mars á þessu ári á meðan ábyrgðarinnar nýtur. Í fimmta lagi er hann ekki í vanskilum við lánastofnun þannig að þau hafi staðið lengur en 90 daga. Í sjötta lagi er hann ekki í vanskilum með opinber gjöld sem komin voru á eindaga fyrir lok síðasta árs og álagðir skattar og gjöld byggjast ekki á áætlunum. Í sjöunda lagi hefur bú hans hvorki verið tekið til gjaldþrotaskipta né slita. Í áttunda lagi verður að mega ætla að starfsemi hans verði rekstrarhæf þegar bein áhrif faraldursins og aðgerða stjórnvalda til að verjast honum verða liðin hjá. Þetta er auðvitað nokkuð matskennt atriði en engu að síður sjálfsagt að hafa með. Hér er það sama, fjárhæð stuðningslána getur numið allt að 10% af tekjum rekstraraðila á árinu 2019 en lán til hvers rekstraraðila getur þó ekki orðið hærra en 6 millj. kr. Kannski halda margir að 6 millj. kr. séu ekki há fjárhæð og geti ekki haft mikil áhrif í svona stóru hagkerfi eins og okkar en staðreyndin er samt sú að gríðarlegur fjöldi af fyrirtækjum er bara með örfáa starfsmenn og þau hafa orðið fyrir tímabundnum áhrifum af veirufaraldrinum, m.a. út af samkomubanninu þar sem mjög hefur dregið úr veltu, bæði á höfuðborgarsvæðinu og víða um land. Smásöluverslunin hefur fundið mikið fyrir áhrifunum og þetta hefur orðið til þess að menn hafa úr færri krónum að spila til að standa undir föstum rekstrarkostnaði. Þar geta fjárhæðir á borð við 1, 2, 3 og upp í 6 milljónir haft verulega mikil áhrif til að rétta stöðu viðkomandi aðila. Þessi lán eru á sérstaklega góðum kjörum og endurgreiðanleg á löngum tíma. Þau eru óverðtryggð og bera sömu vexti og vextir af sjö daga bundnum innlánum lánastofnana hjá Seðlabankanum. Þau eru veitt til 30 mánaða og verða endurgreidd með 12 jöfnum afborgunum síðustu 12 mánuði lánstímans. Áskilið er að lánin megi aðeins nýta til að standa undir rekstrarkostnaði lánþega. Jafnframt að áður fenginn lokunarstyrkur, hafi menn fyrst fengið lokunarstyrk, verði dreginn frá hámarkslánsfjárhæð. Umsóknum um lánin skal beint í gegnum þjónustugátt á Ísland.is til þeirrar lánastofnunar sem rekstraraðili tilgreinir. Ef skilyrði láns eru uppfyllt afgreiðir lánastofnun lánið til rekstraraðila. Við erum sem sagt að smíða sérstaka vefgátt fyrir afgreiðslu þessara lána og fyrir umsóknir fyrir styrkina sem verða afgreiddir af Skattinum. Þar skráir viðkomandi rekstraraðili sig inn, gefur allar upplýsingar, hakar við að hann beri ábyrgð á því að þær séu allar réttar, geri sér grein fyrir þeim viðurlögum sem er að finna í frumvarpinu um að veita rangar upplýsingar eða misnota sér úrræðið. Allt er þetta smíðað með þeim hætti að það geti leitt til sem skjótastrar afgreiðslu umsókna. Það er stefnt að því að við verðum tilbúin að taka við umsóknum um styrkina um leið og breytingin á samkomubanninu tekur gildi, sem sagt í kringum 4. maí. Ef þingið verður búið að afgreiða málið á þeim tíma ættu að vera komnar allar forsendur fyrir því að að við séum í stakk búin til að taka við umsóknum strax þá og afgreiða hratt í framhaldinu styrkhluta þessa máls. Ég held að ég geti sömuleiðis fullyrt að við munum geta afgreitt lánahlutann með sambærilegum hætti, tekið við umsóknum og sett afgreiðslu þeirra mála í réttan farveg á fyrri hluta maímánaðar. Allar okkar áætlanir gera ráð fyrir því. Þess er ekki langt að bíða að þessir hlutir geti komist á hreyfingu þó að það hafi tekið okkur lengri tíma en ég hafði vonast til að koma brúarlánunum út til viðskiptavina. Það er reyndar ekkert sem kemur í veg fyrir það, nú þegar bæði lög og skilmálar milli fjármálaráðuneytis og Seðlabanka liggja fyrir, að fyrirtæki séu í samtali við sínar lánastofnanir um möguleg brúarlán. Auðvitað þarf að loka umgjörðinni milli Seðlabanka og fjármálastofnana til að slík lán geti fengið afgreiðslu. Í þessu úrræði hér, þessum stuðningslánum, er það sama, þær lánastofnanir sem taka þátt í úrræðinu þurfa að hafa gert samning við Seðlabankann um framkvæmd lánanna og eins og átti við í brúarlánafyrirkomulaginu er samningurinn byggður á samningi fjármála- og efnahagsráðherra við Seðlabankann. Við höfum gert áætlun sem er hægt að lesa um í greinargerð með frumvarpinu um það hvert gæti orðið mögulegt umfang þessara lána. Það eru ekki mjög nákvæm vísindi sem maður er að stunda þegar slegið er á mögulegt umfang en í frumvarpinu er gerð grein fyrir því að við séum með um 18.000 fyrirtæki í viðskiptahagkerfinu sem eru með fólk á launaskrá og að um 14.000 þeirra teljist uppfylla þessi almennu skilyrði um veltuviðmið og starfsmannafjölda. Það verður þá mengi 14.000 fyrirtækja en þar sem við erum með eitt viðbótarskilyrði um að það hafi orðið tiltekið tekjutap er ljóst að ekki munu öll 14.000 fyrirtækin uppfylla öll skilyrði. Spurningin er þá þessi: Hversu hátt hlutfall af þessum 14.000 fyrirtækjum hafa orðið fyrir 40% tekjufalli? Það er ekki vitað nákvæmlega en við getum fengið vísbendingar, m.a. úr könnun sem Samtök atvinnulífsins gerðu hjá sínum félagsmönnum sem benti til þess að mjög hátt hlutfall félagsmanna þeirra teldi sig hafa orðið fyrir a.m.k. 50% tekjufalli á þessu tímabili. Út frá því er hér áætlun um að í kringum 8.000 fyrirtæki gætu uppfyllt skilyrðin og ef þau sækja sér þessi mjög svo hagstæðu lán til að bregðast við þrengingum í rekstri gæti umfang stuðningslánanna verið um 28 milljarðar. Fyrirtæki sem tekur stuðningslán fyrirgerir ekki rétti sínum til að taka síðar brúarlán ef viðskiptabanki viðkomandi telur að skilyrði þess að fá slíkt lán séu uppfyllt. Í því tilviki er þá, eins og við vitum, fjármálastofnunin að taka eigin útlánatapsáhættu og gildir aðeins annað ferli um slíkar lánveitingar af þeim sökum. Í þessu frumvarpi er lagt til að eftirlitsnefndinni sem fjármála- og efnahagsráðherra skipar til að hafa eftirlit með framkvæmd viðbótarlána til fyrirtækja vegna heimsfaraldursins verði einnig falið að hafa eftirlit með framkvæmd stuðningslánanna. Þetta er sem sagt sama eftirlitsnefndin og er með það sem heitir í lögum viðbótarlán og ég hef í minni ræðu vísað til sem brúarlána, sama eftirlitsnefnd og við erum að byggja á sambærilega upplýsingagjöf og skýrslugjöf. Ég vísa til þeirra laga varðandi skipan eftirlitsnefndarinnar. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Herra forseti. Nú þegar verið er að setja fjármuni úr sameiginlegum sjóði okkar allra til að mæta mjög alvarlegu ástandi til að vinna gegn atvinnuleysi og stuðla að því að umsvif geti strax farið af stað og aukist þegar faraldurinn hefur gengið yfir hljóta stjórnvöld um leið að leggja vandlega mat á það hvernig það er best gert. Þess vegna skil ég vel að sett séu skilyrði fyrir stuðningslánum og öðrum aðgerðum stjórnvalda. Í greinargerð með frumvarpinu segir að rekstraraðili geti ekki fengið stuðningslán nema ætla megi að hann verði rekstrarhæfur þegar bein áhrif heimsfaraldurs kórónuveiru og aðgerða stjórnvalda til að verja útbreiðslu hennar eru liðin hjá. Síðan er sagt að skilyrðin verði útfærð nánar með reglugerð eins og hæstv. ráðherra fór yfir áðan. Hvernig hyggst hæstv. ráðherra meta á þessum óvissutímum hvaða ferðaþjónustufyrirtæki verða t.d. rekstrarhæf og hver ekki eftir að faraldurinn er genginn yfir? Hvenær er von á reglugerðinni?
Virðulegur forseti. Það verður að ljúka þinglegri meðferð málsins til að svara því hvaða atriði kæmi til greina að útlista nánar í reglugerðinni. Hér erum við m.a. að vinna með þá stöðu að það kann að vera að rekstraraðila sé kunnugt um atriði sem leiði til þess að hann verði hvort eð er ekki rekstrarhæfur að einhverjum tíma liðnum. Með því að láta það standa í lögunum, með því að gera menn ábyrga fyrir upplýsingagjöf um að þeim sé ekki kunnugt um nein slík atriði, komum við í veg fyrir að við séum að veita lán á sérstaklega hagstæðum kjörum þeim sem geta hvort eð er ekki bjargað sér með þessum stuðningsaðgerðum. Það er grundvallarhugsunin. Þetta er auðvitað vandasamt að útfæra í lögum, fylgja eftir og hafa eftirlit með, en ég held engu að síður að það sé gríðarlega mikilvægt að við sammælumst um að við grípum ekki til aðgerða sem fyrirtæki njóta góðs af sem hafa hvort eð er engan rekstrargrundvöll [[Forseti hringir.]]þegar aðstæður hafa lagast.
Herra forseti. Þetta er sannarlega vandasamt verkefni en samt blasir við að hæstv. ráðherra verður að leysa það með einhverjum hætti. Ferðaþjónustan er í algjörri óvissu. Ferðaþjónustan var okkar stærsta atvinnugrein og er núna nánast hrunin. Hvernig geta ferðaþjónustufyrirtæki metið hvort það sé líklegt að þau verði rekstrarhæf þegar faraldurinn er genginn yfir? Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að gera það til að geta þá afgreitt stuðningslánin? Ég átta mig engan veginn á þessari stöðu. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvert er planið? Er búið að gera einhverjar áætlanir um það hvernig atvinnulíf muni þróast hér eftir Covid-19? Gerir hæstv. ráðherra ráð fyrir því að þegar faraldurinn hefur gengið yfir verði bara allt eins og ekkert hefði í skorist og öll ferðaþjónustan fari algjörlega á fullan skrið? Hvernig í ósköpunum á að leysa þetta vandamál?
Virðulegi forseti. Hér vísar hv. þingmaður til reglugerðarheimildar ráðherra. Það er ekkert sjálfgefið að talin verði þörf á að gefa út reglugerð. Ég sæi helst fyrir mér að það þyrfti að gefa út reglugerð ef í ferlinu koma upp einhver sérstök álitamál sem fjármálafyrirtækin telja að valdi vandræðum við afgreiðslu mála og snerti t.d. sérstaklega 10. gr. þar sem hin ýmsu skilyrði eru talin upp, ekki einungis það sem hv. þingmaður leggur hér áherslu á. Ég held að við hljótum að vera sammála um að þetta getur verið erfitt mat. Þetta eru engu að síður rétt skilaboð til þeirra sem ætla að sækjast eftir láni. Við erum ekki að reyna að teygja okkur til þeirra sem hafa upplýsingar um atriði sem valda því að þeir eigi sér enga framtíð. Segjum t.d. að ef allt hangir á því að menn hafi ætlað að skrá eitthvert einkaleyfi eða eitthvað slíkt en hafi nýlega fengið erindi um að einkaleyfi fáist ekki skráð, þá hafa menn upplýsingar um stöðuna í rekstri sínum sem varða mikilvæg atriði í framtíðinni. [[Forseti hringir.]]Ég nefni þetta af handahófi sem eitthvert skólabókardæmi um tilvik sem gæti átt við. Við gerum umgjörð þessara mála þannig að uppfylli menn allar þessar meginkríteríur verði auðsótt að fá lánin.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og fyrir að flytja okkur þetta mál. Ég fagna því að nú komi fram þingmál þar sem er verið að horfa til einstaklinganna, til litlu fyrirtækjanna sem hafa þurft að loka en eru að berjast og horfa til framtíðar. Við vitum öll að einkageirinn er okkur mjög mikilvægur og hann þarf að geta þróast og vaxið og dafnað áfram. Ég saknaði þess þegar fyrsti pakkinn kom að þar var ekki upplýst um það hversu mikið af störfum átti að verða þar til í einkageiranum eða þá hjá ríkinu. Mér fannst í mörgu þar fókuserað á ríkið. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé útilokað að setja skýra mælikvarða varðandi rekstrarhæfið sem hér er verið að ræða um. Er útilokað að setja slíka mælikvarða sem eru skýrir, augljósir og gegnsæir? Það er alltaf erfitt og vandasamt þegar við erum með eitthvert huglægt mat á hlutunum. Í öðru lagi á þessi stuðningur að gilda til 3. maí. Hvað gerist eftir 3. maí?
Virðulegi forseti. Ég ætla að lesa upp þetta tiltekna skilyrði, sem menn hafa staldrað við og hv. þingmaður spyr út í, sem hljómar svona í greininni: „Ætla má, á grundvelli hlutlægra viðmiða varðandi rekstur hans á undangengnu ári, að hann verði rekstrarhæfur þegar bein áhrif heimsfaraldurs kórónuveiru og aðgerða stjórnvalda til að verjast útbreiðslu hennar eru liðin hjá.“ „Ætla má“ - þetta er nú mjög mjúklega orðað. Viðkomandi þyrfti þá beinlínis að hafa ástæðu til að ætla að hann yrði ekki rekstrarhæfur, jafnvel þótt allt yrði í blóma og við værum komin í eðlilega stöðu. Í því sambandi væri t.d. nærtækt að líta til fortíðar og skoða hvort við ætti viðvarandi hallarekstur á undanförnum árum sem væri að éta upp allt eigið fé sem væri að nálgast núll og menn hefðu aldrei í þessum tiltekna rekstri náð að vera réttum megin við núllið þrátt fyrir að við höfum gengið í gegnum tímabil þar sem hingað koma 2 milljónir ferðamanna o.s.frv. Það eru svona atriði. Það þarf samkvæmt þessu ákvæði að vera nokkuð augljóst [[Forseti hringir.]]að viðkomandi aðili var hvort eð er, áður en þetta mál kemur upp, á leiðinni í tóm vandræði.
Virðulegur forseti. Ég var að velta fyrir mér og spurði reyndar um það líka, og eðlilega er tíminn skammur hér hjá okkur, hvað gerðist eftir 3. maí. Ef ég skil þetta mál rétt gildir þessi aðgerð til 3. maí varðandi þær 2,4 milljónir eða þrisvar sinnum 800.000 kr. sem á að veita. Eftir 3. maí þarf þá eitthvað að gerast, annaðhvort að fyrirtækin séu komin á fullan snúning eða þá einhverjar aðrar aðgerðir, nema ég sé að misskilja þetta. Þess vegna spyr ég um það. Athygli okkar hefur líka verið vakin á því að það er ekki nóg að fá einhvern stuðning ef fyrirtækin geta ekki opnað, eins og rakarar eða nuddarar og eitthvað slíkt, út af fjarlægðartakmörkunum sem eru í gangi og þess háttar. En ég er ekki að gera lítið úr því, það er mikilvægt að koma til móts við einkageirann og ég fagna því sérstaklega. Hæstv. ráðherra tók sérstaklega fram, og það kemur vitanlega fram í frumvarpinu, að það eigi að draga þennan lokunarstyrk frá lánunum, ef ég skil það rétt. Er einhver sérstök ástæða fyrir því?
Virðulegur forseti. Varðandi síðasta atriðið er það kannski með vísan til tilgangs lánanna, það er skörun í tilgangi þessara tveggja úrræða. En 4. maí er hér nefndur vegna þess að í þeirri ákvörðun sem þegar hefur verið tekin er gert ráð fyrir að alls konar starfsemi sem hefur verið gert að loka geti opnað að nýju á þeim tímapunkti, t.d. nuddarar, sjúkraþjálfarar, valkvæðar aðgerðir o.s.frv., allt með vísan til auglýsingarinnar. Hér er því verið að horfa til þess tímabils sem líður fram til 4. maí og bæta mönnum tjón sem hefur orðið á því tímabili. Síðan kann að þurfa vegna þeirra takmarkana sem áfram verða í einhverjum tilvikum að skoða frekari úrræði. Það verður bara að koma í ljós og ræðst auðvitað af því hvernig okkur gengur áfram að fást við útbreiðslu veirunnar eða stöðva hana og hvaða afleiðingar það hefur á ákvarðanir um þessi efni.
Virðulegur forseti. Við ræðum um fjárstuðning til minni rekstraraðila. Ég velti því fyrir mér að þegar við setjum í kassa þessa styrki og lán og brúarlán og allt þetta þá lenda alltaf einhverjir fyrir utan kassann. Ég spyr: Er hæstv. ráðherra með einhverjar varaaðgerðir fyrir þá sem lenda þarna fyrir utan? Við vitum að það verða einhverjir. Það hlýtur að vera mesta skelfing í þessu ástandi að standa allt í einu uppi algjörlega tekjulaus og vita ekkert hvort maður fái einhverjar tekjur, geta ekkert gert eða leitað. Þeir sem lenda í þessu fara nú varla að hringja í 1717, hjálparsíma Rauða krossins, en er einhver í ráðuneytinu sem þeir geta leitað til, sem skráir og fylgist með og er tilbúinn að grípa þessa aðila? Annars erum við bara að henda þeim fyrir björg. Ég spyr bara: Hvernig ætlið þið að tækla það? Vegna þess að það væri þá hægt að bjarga þeim seinna.
Virðulegi forseti. Við erum í þessu tiltekna þingmáli fyrst og fremst að horfa til rekstraraðila, til þeirra sem hafa verið í rekstri en það geta verið einstaklingar í rekstri á eigin kennitölu. Ég fékk t.d. fyrirspurn í gær frá manni sem spurði mig fyrir hönd dóttur sinnar, sem starfar á hárgreiðslustofu og leigir þar aðstöðu og er með rekstur á eigin kennitölu, hvort þessi úrræði myndu ná til hennar þar sem hún væri ekki með hlutafélag eða neinn slíkan búning utan um sinn rekstur. Og svarið við því er já. Einstaklingar geta, að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna, sótt stuðning. Ég tel að við séum að ná mjög vel til einstaklinga sem hafa tímabundið orðið að loka rekstrinum eða hafa orðið fyrir skakkaföllum og þurfa á stuðningi að halda. Mér finnst að úrræðið tali vel til þessara aðila. Það hafa fleiri haft samband við mig sem áttu jafnvel ekki von á því að við værum að horfa til svona lítilla rekstrareininga. Það er fólk t.d. í heilbrigðiskerfinu sem sér að það mun geta notað þessi úrræði.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Það er frábært að vita af því. Það væri eiginlega enn þá betra vita af einhverju netfangi eða einhverju sem hægt væri að senda fyrirspurnir til, til að fá svör við þessu. Annað sem ég rak augun í er að við erum að tala um rosalegar upphæðir, 28 milljarða, gæti líklega farið í 30 milljarða, ég veit ekki hvort er. Það segir hér orðrétt í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Laust fé í umferð gæti aukist um sömu fjárhæð og nýtist við að draga úr mögulegum greiðsluflæðisvanda í hagkerfinu. Að teknu tilliti til aðstæðna í efnahagslífinu nú um mundir er ekki talið að þessi aukning lausafjár hafi óæskileg áhrif á þróun verðbólgu.“ Þarna er sleginn varnagli og þetta er allt í áttina að verðbólgan fari af stað. Þarna er boðið upp á 1,75% vexti sem eru mjög hagstæðir vextir. Er þetta bara varnagli eða er ótti um að verðbólgan gæti farið af stað?
Virðulegi forseti. Það er alveg ástæða til að spyrja sig að því, þegar við erum að draga verulega úr aðhaldi ríkisfjármálanna, hvort við séum að bjóða heim hættunni á verðbólgu. Það er mjög skiljanlegt að hv. þingmaður komi ítrekað upp og bendi á slæmar afleiðingar verðbólguskots ef til þess kæmi. En við teljum að þetta frumvarp sé ekki líklegt til að valda verðbólgu eitt og sér vegna þess að það hefur orðið slíkur skellur í hagkerfinu t.d. í eftirspurn sem birtist í því að fyrirtæki hafa ekki lengur tekjur, mörg hver. Ég átti samtal hér eftir hádegi við mann sem sagði mér að það væri einfalt að tekjurnar í hans fyrirtæki hefðu algerlega hætt að streyma inn, það hefði orðið 100% tekjufall. Við svo mikla breytingu þarf að grípa hratt inn í og við erum að gera það með öflugum hætti en þó ekki þannig að það sé líklegt til að valda verðbólguáhrifum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ræðuna. Hér er um mikilvæg úrræði að ræða, þ.e. þessa lokunarstyrki og síðan stuðningslán, hvort tveggja mikilvægar aðgerðir og jákvæðar. Ég vil þó beina aðeins sjónum að áhrifum á ríkissjóð. Ábyrgð ríkisins á stuðningslánunum þýðir að það bindur 0% eigið fé lánveitenda, þ.e. bankans, og áhrifin eru þá engin á hann. Þá spyr maður hvaða ábyrgðargjald eða endurgreiðslugjald ríkið fær frá bankanum. Er búið að reikna þetta áhættuálag til ríkisins miðað við og versus ábata lánastofnunarinnar vegna stuðningslánanna? Þetta eru háar fjárhæðir, á bilinu 28–46 milljarðar, og við viljum að sjálfsögðu að þetta nýtist sem best þeim sem þurfa á því að halda. [[Forseti hringir.]]Þá er kannski eðlilegt að spurt sé hversu stór hluti er að fara til bankanna í formi þessara gjalda.
Virðulegi forseti. Það er í raun litið þannig á að við nýtum okkur þjónustu bankanna til að koma þessum fjármunum því sem næst milliliðalaust frá ríkinu til þeirra sem á þurfa að halda. Í 15. gr. er fjallað um að lánastofnunin fær fyrir þessa umsýslu tiltekna þóknun. Hún mun verða nánar ákvörðuð í samningi við Seðlabankann og takmarkast allar þóknanir lánastofnunarinnar við það sem þar verður um samið. En ríkið er í raun og veru ekki að veita þriðja aðila ríkisábyrgð eins og á við þegar við erum að taka sérstakt ríkisábyrgðargjald, heldur er þetta því sem næst milliliðalaus beinn stuðningur til lántaka.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Í mínum huga þarf að fylgjast vel með því að bankarnir séu ekki að fá aukinn ábata á kostnað skattgreiðenda í þessu. Auðvitað fylgir einhver kostnaður þessu, það þarf bara að vera sanngjarnt. En upphæðirnar eru háar þannig að það er verulega mikið í húfi. Ég nefni samsvörun við viðbótarlánin, brúarlánin, en Ríkisendurskoðun nefndi í umsögn sinni um brúarlánin að það væri augljós hætta hvað varðaði veðtryggingar. Þá spyr maður hvort það sama sé uppi á teningnum varðandi stuðningslánin. Er það tryggt að bankarnir hafi ekki verið að krefjast aukinna trygginga, þ.e. bæta sín lán og lána svo viðbótarlán með áhættu ríkisins? Þetta er einn af þeim eftirlitsþáttum sem þarf að huga að og eftirlitið getur verið mjög flókið með þessari lánafyrirgreiðslu. [[Forseti hringir.]]Ef hæstv. ráðherra gæti aðeins komið inn á hvernig hann sér [[Forseti hringir.]]fyrir sér að því verði háttað en líka, [[Forseti hringir.]]eins og ég nefndi, að bankarnir séu ekki að bæta lán sín á kostnað ríkisins.
Virðulegi forseti. Þetta er ágætisábending hjá hv. þingmanni. Ef við gefum okkur að það séu almennt til staðar veð hjá lántaka þá held ég að við myndum geta litið svo á að lánastofnanir myndu bara almennt veita lán, enda hefðu þær veð til tryggingar útlánum. En við þær aðstæður sem hér hafa skapast getum við ekki gert ráð fyrir því að veð og tryggingar séu til staðar og þess vegna er ríkisábyrgðin til komin, til að hvetja lánastofnanir til að taka einhvern hluta útlánatapsáhættunnar þrátt fyrir veðleysi. Í þessu tilviki, með stuðningslánin, erum við að ganga út frá því að það sé í raun sama staða uppi nema við ætlum að taka 100% ábyrgð á þeim lánum. Ég vil segja til viðbótar að það er ekki þannig að fari sum fyrirtækja sem fá stuðningslán á hausinn hafi þessi aðgerð misheppnast með einhverjum hætti. Það er það alvarleg staða uppi í kerfinu hjá okkur að við verðum að gera ráð fyrir því að þetta dugi ekki mörgum fyrirtækjum, það er bara því miður þannig.
Virðulegur forseti. Mig langar stuttlega að koma inn á þetta mál sem rætt er hér sem snýr að lokunarbótum og stuðningslánum sem voru kynnt í gær. Ég vil byrja á því að fagna því eins og öllum öðrum aðgerðum sem gengið er til í þeirri stöðu sem uppi er og lýsa yfir ánægju minni hvað lokunarstyrkina varðar. Ég held að þetta sé sanngjörn leið og vel útfærð. Ég veit til þess að hún hefur verið innleidd í Noregi. Þetta er einföld útfærsla og á að geta tekist að klára það án þess að skapa margar flækjur og óþarfar. Ég verð að segja það fyrst að margir reiknuðu með að aðgerðapakkinn sem var kynntur í gær væri svolítið öðruvísi í laginu, annar aðgerðapakki stjórnvalda, en ég vona að það sé styttra í kynningu á þriðja aðgerðapakka en var á milli fyrsta og annars. Mig langar aðallega í ræðu minni að koma inn á stuðningslánin. Horft er til þess að þetta sé til aðila sem eru með að hámarki 500 milljóna veltu og þá hefur verið horft til minni rekstraraðila í kerfinu. Til að setja töluna í samhengi fyrir þá sem eru í efri mörkum þessara tekjuviðmiða eru töluverðar líkur á því að launaútgjöld ferðaþjónustufyrirtækis sem er með 500 milljónir í veltu séu um 250 millj. kr. á ári. Þegar slíkt fyrirtæki er búið að setja alla sína starfsmenn í 25% hlutastarf þá er mánaðarleg launagreiðsla slíks aðila rétt rúmar 5 millj. kr. á mánuði. Þannig að hámarksupphæð láns er ekki að tomma nema rétt rúmlega mánaðarlaunagreiðslu. Ég held að það eitt og sér ætti að undirstrika að líkur eru til þess að frekari aðgerða sé þörf. En vissulega kom hæstv. fjármálaráðherra inn á það í framsögu sinni að stuðningslánin lokuðu ekki á það að fyrirtæki gætu nýtt sér brúarlánaleiðina. Ég beini því til hæstv. fjármálaráðherra, ef hann kemur í ræðu aftur undir þessu máli, að áhugavert væri að heyra hver staðan er hvað frágang brúarlána varðar. Í þeim efnum hef ég miklu meiri áhyggjur af leggnum á milli Seðlabanka og viðskiptabankanna, frágangi á þeim legg, heldur en frágangi á samningi milli fjármálaráðuneytis og Seðlabanka sem liggur fyrir að er klár og allt í góðu með það. En það er þessi frágangur á leggnum milli Seðlabanka og viðskiptabankanna sem ég held að skipti gríðarlega miklu máli að takist að klára í rauninni ekki seinna en strax því að það eru ekki nema einir fjórir, fimm virkir dagar fram að launagreiðslu hjá fyrirtækjum sem hafa horft til þessara lausna núna í heilan mánuð sem a.m.k. hluta af lausn sinna vandamála tímabundið. Mig langar aðeins varðandi stuðningslánin að koma inn á skilyrðin. Eitt skilyrðanna er 40% tekjulækkun. Auðvitað þurfa að vera skilgreind viðmið í regluverki sem þessu en það þarf samt að skoða í nefndarvinnunni, ég gef mér að málið fari til nefndar að aflokinni þessari umræðu. Það þarf að tryggja að fyrirtæki, sem hafa slegist með öllum tiltækum ráðum síðan þessi staða kom upp, haldi rekstrinum áfram þótt með gjörbreyttum hætti sé. Ég nefni í því samhengi veitingastaði sem hafa farið af stað með heimsendingarþjónustu í stað þess að þjóna gestum sem mæta á staðinn og svo mætti telja áfram. Fyrirtæki og rekstraraðilar sem hafa lagt nótt og dag við að halda rekstrinum gangandi mega ekki fá það í bakið núna með kannski 35–38% tekjuskerðingu en búin að gjörbylta öllu, því að slíkar aðgerðir eru heldur ekki ókeypis, að breyta rekstrarforsendum fyrirtækis síns yfir nótt til að halda því sem mögulegt er gangandi. Þetta þarf að skoða. Mig langar jafnframt að koma inn á atriði sem er fjórði punkturinn í skilyrðunum. Hann snýr að arðgreiðslum sem ég held að sé alveg sjálfsagt og eðlilegt að takmarkanir séu á, rétt eins og var í brúarlánaleiðinni, hvort það hafi verið skoðað eitthvað í ráðuneytinu og mögulega í nefnd hvað hlutabótaleiðina varðar, af því að nálgunin er sú sama, hvort ástæða sé til að horfa öðrum augum á það þegar arðgreiðsla fer til móðurfélags og þaðan til greiðslu lána. Ég er ekki með einhverja mjög formaða skoðun á þessu en samsetning og skipulag fyrirtækja er með fjölbreyttum hætti og það er þekkt að fjármögnun rekstrar getur legið í móðurfélagi og arðgreiðslur sem koma frá dótturfélagi gangi þá til uppgjöra við lánastofnun. Síðan er það atriðið sem snýr að því að lokunarstyrkur dragist frá hámarki lánsfjárhæðar samkvæmt 1. mgr. Þarna er í rauninni verið að ramma það inn að hámark til hvers fyrirtækis sé 6 milljónir í þessu tilviki. Ég þekki ekki margar sögur af mjög fjölmennum fyrirtækjum sem hafa lokað vegna sóttvarnareglna en þau kunna þó að vera til, þannig að hv. efnahags- og viðskiptanefnd ætti að taka alla vega einn snúning á því að skoða þessa tilteknu klásúlu. Síðan þarf auðvitað að skoða sérstaklega með hvaða hætti það er rammað inn að annars vegar segir í 14. gr. að stuðningslán megi aðeins nýta til að standa undir rekstrarkostnaði lánþega. Um skilyrðin segir í 5. gr. að rekstraraðili megi ekki vera í vanskilum við lánastofnanir sem hafa staðið lengur en 90 daga. Það eru auðvitað veruleg vanskil, þykir manni líklegt, sem hafa hlaðist upp í kerfinu núna síðustu tvo mánuði, þannig að þetta verði ekki ryksugað í heild sinni, það sem eftir er, upp í vanskil gagnvart lánastofnunum. En það er útfærslan sem ég hef svo sem ekki sérstakar tillögur um en legg til að efnahags- og viðskiptanefnd ræði sérstaklega. Að því sögðu vil ég ítreka að ég er ánægður með þennan hluta aðgerðanna en það breytir því ekki að viðfangsmeiri og umfangsmeiri aðgerða er þörf hvað aðra þætti varðar því að það blasir við öllum sem fylgjast með þeirri stöðu sem nú er að þróast, að ef atvinnulífið nær ekki að komast út úr þessum hremmingum verður þröngt um að standa undir fúnkerandi góðu velferðar- og menntakerfi og víðar í ríkisrekstrinum ef tekjuöflunarmöguleikar atvinnulífsins falla varanlega.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur komið hér inn á nokkur af skilyrðunum sem er sjálfsagt að staldra við og eðlilegt. Eitt er veltuviðmiðið. Þetta er alltaf álitamál. Í undirbúningsvinnunni var skoðað að hafa veltuviðmið jafnvel lægra eða hærra, 300 milljónir, 500 milljónir. Þegar þetta er borið saman við fyrirtækjaskrána sést að það munar ekki öllu í fjölda fyrirtækja að færa viðmiðið um einhver hundruð milljóna en í því tilviki sem nefnt var gæti einmitt brúarlánaleiðin, viðbótarlánið sem þar er til skoðunar, komið fyrirtæki að notum. Seðlabankinn vinnur núna hörðum höndum að því að ljúka samningsgerðinni við fjármálastofnanir og miðað við þær upplýsingar sem ég hef fengið hef ég væntingar um að, við skulum segja ekki síðar en í fyrri hluta maímánaðar verði komið á afgreiðslu umsókna vegna þess úrræðis. Hér er sömuleiðis komið inn á viðmið um tekjutap. Það er slæmt með svona viðmið að það verða mjög mikil jaðaráhrif. Þú ert annaðhvort inni eða úti. Ef þú nærð ekki 40% tekjutapi vegna þess að þú ert með 38% stendur úrræðið hreinlega ekki til boða, ekki í neinu hlutfalli. Menn eru þá bara úti. Mér finnst ekkert að því að menn velti fyrir sér hvort þessu sé nákvæmlega rétt stillt þarna í 40%. Ég hef hins vegar eftir umræðuna hér í dag og undanfarna daga ekkert síður verið að hugsa um fyrirtæki sem ekki var gert að loka svipað og fyrirtæki sem hv. þingmaður nefndi en hafa orðið fyrir verulegum skakkaföllum, jafnvel allt að 100% tekjutapi og eru núna að treysta á hlutastarfaleiðina og spurt mig hvernig við getum komið til móts við slík fyrirtæki, ekki síst í ljósi þess að ástandið virðist ætla að vara miklu lengur en við vorum að vonast til þegar við ræddum saman fyrir kannski mánuði síðan.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Ég held að það sé mikill kostur ef það teiknast upp núna og fyrirtæki geta farið að vinna út frá því að svör eða niðurstaða fyrirgreiðslubeiðna hvað brúarlán varðar séu til lúkningar fyrri part maí. Ég held að mjög margir hafi verið að vonast til þess að þetta ferli yrði búið í tíma þannig að mál væru afgreidd fyrir þessi mánaðamót. Manni heyrist það mjög víða úr atvinnulífinu að margir hafi treyst á að svo yrði. En ég held að það sé þó alla vega kostur að það liggi fyrir núna fjórum, fimm virkum dögum fyrir útborgun að svo verði ekki heldur en að menn séu í rauninni fram á síðustu stundu að treysta á að það verði lausnin, þannig að þetta sendir auðvitað þau skilaboð inn til bankakerfisins: Nú þurfið þið að standa með ykkar fyrirtækjum. Ég held að það sé mjög gott. Ég er ánægður að heyra viðbrögð hæstv. ráðherra við því að skoða viðmið um veltu og hvað veltulækkunina varðar. En ég átta mig á því sömuleiðis að þetta er ekki einfalt, og af því að í hina röndina kallar sá sem hér stendur eftir því að aðgerðirnar séu almennar og skýrar þá átta ég mig alveg á því að slík markmið stangast á við það. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra, þó að það sé ekki hluti af þessu máli og hann kemur sér þá bara hjá því ef honum hugnast ekki að ræða það núna, um hlutabótaleiðina. Ég hef miklar áhyggjur af henni og reiknaði frekar með að breytingar á henni yrðu hluti af aðgerðapakka sem kynntur var í gær. Þar er það auðvitað það atriði sem mörg fyrirtæki hafa flaggað sem stórkostlegu vandamáli, þ.e. að aðilar sem eru í vandræðum með að standa undir 25% laununum, eru algerlega tekjulausir, sjá fram á það að þegar þeir segja upp starfsmönnum sem þeir munu ekki hafa þörf fyrir eftir að ástandið byrjar að skána, þá verði það mögulega banabiti. [[Forseti hringir.]]Það að lenda í 100% launum í þrjá mánuði fyrir þá sem eru með þess háttar ráðningarsamband verði að óyfirstíganlegum hjalla. [[Forseti hringir.]]Hvernig horfir sú staða við hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Ég vil aðeins nota tækifærið og koma inn á það skilyrði sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að fyrirtæki mættu ekki hafa verið í vanskilum í 90 daga við lánastofnanir. Mér finnst ástæða til að koma því á framfæri að samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið frá fjármálafyrirtækjunum hefur yfirgnæfandi meiri hluti allra fyrirtækja sem hafa beðið um aðstoð fengið hana samþykkta og ættu samkvæmt því að vera í skilum og ekki teljast í vanskilum. Við erum að tala um að langt yfir 90% þeirra sem hafa sóst eftir að fá greiðslufrest hafa fengið það samþykkt. Varðandi hlutastarfaleiðina get ég tekið undir að það hefði verið heppilegt að vera kominn með frekari útfærslu á þeirri leið þar sem hún er tímabundin og rétt rúmur mánuður þar til henni á að ljúka samkvæmt lögum. Við erum með starfshóp að störfum til að skoða ólíka valkosti fyrir það sem á að taka við. Við þurfum að láta nýjar lausnir tala inn í þennan breytta veruleika, þ.e. þá staðreynd að mjög litlar líkur eru á því að margir ferðamenn komi hingað í sumar og það hefur verulega mikil áhrif, ekki bara á hrein ferðaþjónustufyrirtæki heldur alls konar fyrirtæki upp um allar götur allt í kringum okkur. Einn aðili talaði við mig í dag sem þurfti hreinlega að loka verslun sinni hér steinsnar frá þar sem við stöndum og þar eru tekjurnar 0, en standa þarf undir leigugreiðslum og menn sjá ekkert fram á það að sá rekstur taki við sér þar sem hann er borinn uppi af komum ferðamanna. Við þessu þarf að bregðast. Það er eitt varðandi hlutastarfaleiðina sem við þurfum að vera meðvituð um en það eru forsendurnar fyrir gerð hlutastarfssamnings og af hálfu launamanns frá upphafi og breytingar á því fyrirkomulagi á þeim tíma sem samningurinn átti að gilda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Ég held, þó að það sé ekki efnisatriði þessa tiltekna máls sem hér er til umræðu, að þetta tengist allt svo nánum böndum. Ég held því að mjög mikilvægt sé einmitt að forsendur samningssambandsins um hlutabótaleiðina verði teknar til skoðunar. Þó að einhverjum hugnist það illa held ég að mikilvægt sé að skoða það að horft verði meira til þess að þetta sé beinn stuðningur við fyrirtæki, einfaldlega vegna þess að án fyrirtækjanna er ekkert ráðningarsamband að vernda. Ég vona bara að þessi endurskoðun gangi vel og vel gangi hjá þeim hópum sem vinna hana og áhugavert væri að heyra hverju fram vindur því að þetta er það atriði sem er rekstraraðilum mjög ofarlega í huga sem standa frammi fyrir algjöru tekjufalli núna, eru í mestu vandræðum með að standa undir 25% launagreiðslum, eiga ekki nokkurn möguleika á að standa undir öllum öðrum greiðslum, að sjá síðan fyrir sér 100% launagreiðslur í þrjá mánuði til starfsmanna sem öllum er ljóst í dag að verður mögulega ekki þörf fyrir innan þess tiltekna rekstrar þegar ferðamannafjöldinn verður farinn úr þeim rúmum tveimur milljónum sem hann hefur verið í niður í kannski allt aðra tölu fyrstu misserin eftir að ferðaþjónustan kemst þó af stað að einhverju marki aftur.
Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um frekari aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um tekjuskatt, lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki og lögum um virðisaukaskatt vegna þeirrar miklu óvissu sem nú ríkir í atvinnulífi og efnahag landsins eftir að lýst hefur verið yfir heimsfaraldri vegna kórónuveirunnar sem veldur Covid-19 sjúkdómnum. Jafnframt eru lagðar til breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og lagt til að rýmkuð verði heimild lífeyrissjóða til að eiga í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu. Þar er verið að hækka hlutfallið upp í 35% með nánar tilgreindum skilyrðum. Þegar hafa verið samþykkt lög um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum þessa faraldurs. Hér er því um að ræða annað skref stjórnvalda í þá átt að koma til móts við þann samdrátt sem orðið hefur í íslensku atvinnulífi. Í frumvarpinu er jafnframt að finna breytingar á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, lögum um tímabundnar greiðslur vegna launa einstaklinga sem sæta sóttkví samkvæmt fyrirmælum heilbrigðisyfirvalda án þess að vera sýktir og lögum um fjölmiðla. Ég ætla nú að fjalla um einstök efnisatriði frumvarpsins, í fyrsta lagi frestun skattgreiðslna lögaðila. Fyrirséð er að mörg fyrirtæki munu skila hagnaði vegna rekstrar á árinu 2019 en tapi vegna rekstrar á árinu 2020. Lagt er til að lögaðilum með takmarkaða ábyrgð verði gefinn kostur á að fresta skattgreiðslu vegna 2019 og jafna á móti tapi ársins 2020 þegar það raungerist. Aðgerðin leiðir til þess að fyrirtæki sem sjá fram á tap á yfirstandandi ári geta sótt um frekari frestun á greiðslu tekjuskatts þar til álagning næsta árs liggur fyrir og lækkað skattkröfuna sem nemur reiknaðri skatteign af tapi ársins, að uppfylltum skilyrðum laganna. Samkvæmt núgildandi skattalögum er heimilt að færa tap yfir á næstu tíu rekstrarár, nefnt yfirfæranlegt tap, en ekki hefur verið heimilt að færa tap yfir á fyrri ár, nefnt afturfæranlegt tap, en nú er lagt til að þetta verði gert. Aðgerðin mun styrkja lausafjárstöðu fyrirtækja og rekstur þeirra og gera fyrirtækjum betur kleift að takast á við þær krefjandi aðstæður sem nú eru uppi vegna Covid-19. Hámark þess skatts sem heimilt verður að fresta greiðslu á er 20 millj. kr. Miðar úrræðið þannig fyrst og fremst að litlum og meðalstórum fyrirtækjum en um 98% þeirra fyrirtækja sem skiluðu hagnaði í álagningu 2019 vegna rekstrarársins 2018 voru með skatt til greiðslu undir 20 millj. kr. Þannig myndi það hafa verulega mikil áhrif að hækka þetta viðmið úr 20 millj. kr. upp í 25 millj. kr. hvað varðar heildarfjárhæðina en við værum þá fyrst og fremst að fresta skattgreiðslu stórra fyrirtækja. Næst vil ég nefna skattalega meðferð á eftirgjöf skulda lögaðila og einstaklinga í atvinnurekstri. Eftirgjöf skulda er skattskyld og öll gæði sem metin verða til fjár eru tekjufærð hjá skattaðila. Undanþáguákvæði tekjuskattslaga um eftirgjöf skulda við nauðasamning tekur aðeins til einstaklinga og ekki til aðila í atvinnurekstri. Á eftirhrunsárunum var brugðist við þessu með ákvæði til bráðabirgða um skattalega meðferð á eftirgjöf skulda, sem giltu fyrir rekstrar- og tekjuárin 2009–2011, þegar fjöldi fyrirtækja fór í gegnum fjárhagslega endurskipulagningu. Skilyrðin voru að til skuldanna hefði verið stofnað í beinum tengslum við atvinnureksturinn og að yfirfæranlegt tap auk rekstrartaps ársins hefði verið jafnað. Gengið var svo skrefinu lengra með nýju ákvæði til bráðabirgða til frekari rýmkunar á reglum með ákveðnum skilyrðum, þ.e. að félaginu væri ekki heimilt að taka þátt í samsköttun, sameiningu eða skiptingu á sama tímabili án heimildar ríkisskattstjóra. Bráðabirgðaákvæðin voru bæði framlengd allt til ársins 2014. Í ljósi þess ástands sem frumvarpi þessu er ætlað að bregðast við er lagt til að svipaðar reglur taki gildi vegna áranna 2020, 2021 og 2022 í tengslum við niðurfærslu skulda lögaðila og einstaklinga í atvinnurekstri vegna greiðsluerfiðleika. Það væri hægt að fara út í nokkuð langt mál um þetta tiltekna atriði en við erum hér að ræða um að gera þessar breytingar á skattalegri meðferð niðurfærslu krafna óháð því hvort niðurfærslan hefur átt sér stað innan nauðasamninga eftir greiðslustöðvun eða bara í frjálsum samningum og horfum til þess að í sumum tilvikum þegar þarf að fara í slíka samninga, hvort sem er utan eða innan þessara úrræða sem eru lögbundin, kunni að vera takmarkað fjármagn til ráðstöfunar til að ná samningum um niðurfærslu krafna. Menn eru með eitthvert takmarkað fjármagn og til að geta náð samningum um niðurfellingu krafna þurfa menn að leggja eitthvað af mörkum, borga eitthvert hlutfall af kröfunum, segjum 20% til að fá 80% niðurfelld, enda eru allir sammála um að ella færi fyrirtækið í þrot. Það er býsna hart ef sú staða getur vaknað við þessar aðstæður að fyrir niðurfellingu á 80% hlutanum vakni skattkrafa sem taki það litla sem er til skiptanna í félaginu og nýtist þannig ekki til að bjarga því. Þetta er ein grundvallarforsendan fyrir því að þetta er hér lagt til. Við erum þá komin að þriðja atriðinu sem er efling nýsköpunar. Ég vil fyrst nefna að lagt er til að við gerum breytingu til bráðabirgða á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki sem lýtur að frádráttarhlutfalli frá álögðum tekjuskatti nýsköpunarfyrirtækja árin 2021 og 2022 vegna útlagðs kostnaðar þeirra á rannsóknar- og þróunarverkefnum sem þau eru eigendur að og hlotið hafa staðfestingu Rannsóknamiðstöðvar Íslands, Ranníss. Frádráttarhlutfallið mun því hækka úr 20% í 25% og er hækkunin í samræmi við þau mörk sem hinu opinbera er heimilt að viðhafa við ríkisaðstoð sem þessa, samanber reglugerð um almenna hópundanþágu frá tilkynningarskyldu sem tekin hefur verið upp í EES-samninginn. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar til bráðabirgða á sömu lögum sem lúta að því að hækkaðar verði núgildandi viðmiðunarfjárhæðir skattfrádráttar frá álögðum tekjuskatti árin 2021 og 2022 vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar nýsköpunarfyrirtækja. Annars vegar felur tillagan í sér að hámark á rannsóknar- og þróunarkostnaði til almennrar viðmiðunar á frádrætti hækki úr 600 millj. kr. í 900 millj. kr. ef viðkomandi fyrirtæki er eigandi að rannsóknar- eða þróunarverkefnum. Hins vegar er lagt til að sambærilegar fjárhæðir hækki úr 900 millj. kr. í 1.100 millj. kr. þegar rannsóknar- og þróunarvinna er keypt af ótengdu fyrirtæki, háskóla eða stofnun. Næst ber að nefna endurgreiðslu virðisaukaskatts til sveitarfélaga. Við ræddum þennan möguleika við fyrsta aðgerðapakkann en hér er sem sagt lagt til að til þess að liðka fyrir markmiði sveitarfélaga um flýtiframkvæmdir öðlist sveitarfélög eða stofnanir og félög sem eru alfarið í eigu þeirra tímabundinn rétt til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna á byggingarstað vegna byggingar, viðhalds eða endurbóta á öðru húsnæði en íbúðar- og frístundahúsnæði sem alfarið er í eigu þeirra. Með breytingunni verður sveitarfélögum eða stofnunum og félögum sem alfarið eru í eigu þeirra veitt samsvarandi heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts og þeim var veitt með lögum árið 2009 og er hluti þeirra ráðstafana sem gripið var til í kjölfar fjármálakreppunnar. Þá er í frumvarpinu lagt til að rýmkuð verði heimild lífeyrissjóða til að fjárfesta í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu sem er liður í að bæta fjárfestingarumhverfi nýsköpunar hér á landi, t.d. með því að auðvelda stofnun nýsköpunarsjóða. Heimild lífeyrissjóða til að fjárfesta í slíkum sjóðum má að lögum að hámarki nema 20% í hverjum sjóði en í frumvarpinu er lagt til að heimild lífeyrissjóða til fjárfestinga í hlutdeildarskírteinum eða hlutum í hverjum sjóði um sameiginlega fjárfestingu verði hækkuð tímabundið í 35%. Með breytingunni þyrftu þrír lífeyrissjóðir að hafa aðkomu að sjóði, í stað fimm í dag, sem myndi auðvelda fjármögnun slíkra sjóða og styðja við áætlun stjórnvalda um að bæta fjárfestingarumhverfi nýsköpunar hér á landi. Önnur áform stjórnvalda sem snúa að sama markmiði er stofnun Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóðs en frumvarp þess efnis hefur verið lagt fram á Alþingi og ef ég veit rétt er það hér á dagskrá í dag. Ég vil aðeins nefna stuttlega um þessa tilteknu tillögu að það eru frekari skilyrði í frumvarpsgreininni sem ég vænti að nefndin fari nánar ofan í eins og varðandi hlutfall heildareigna lífeyrissjóðs. Það er ástæða til að skoða með hliðsjón af því hvort þrátt fyrir hækkunina upp í 35% kunni að vera þröskuldar af því tagi fyrir því að markmiði ákvæðisins sé náð, þ.e. varðandi atriði eins og hlutfall heildareigna. Varðandi tekjustofna sveitarfélaga eru hér lagðar til breytingar á lögum um þá. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á heimild til að veita framlög úr fasteignasjóði Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Sjóðnum var komið á fót í tengslum við yfirfærslu á málefnum fatlaðs fólks frá ríki til sveitarfélaga 1. janúar 2011. Hlutverk sjóðsins var að taka yfir réttindi og skyldur tengdar fasteignum í eigu ríkisins sem nýttar höfðu verið í þjónustu við fatlað fólk. Jafnframt tók hann yfir eignir, réttindi og skyldur Framkvæmdasjóðs fatlaðra sem var lagður niður. Með lögum var sjóðnum markað það hlutverk að veita sveitarfélögum framlög vegna uppbyggingar eða breytinga á fasteignum sem nýttar eru í þjónustu við fatlað fólk með miklar og/eða sértækar stuðningsþarfir. Eru framlög sjóðsins því bundin við verkefni er tengjast fasteignum sem eru fyrst og fremst nýttar í þjónustu við fatlað fólk með miklar eða sértækar stuðningsþarfir, svo sem sambýli. Sem hluti af aðgerðum sveitarfélaganna vegna áhrifa heimsfaraldurs Covid-19 var lagt til að sjóðurinn kæmi einnig að verkefnum er varðaði aðgengismál fatlaðra, en ljóst þótti að slík verkefni myndu falla fyrir utan hlutverk sjóðsins eins og það var skilgreint í lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Því er lögð til sú breyting að sjóðnum verði einnig heimilt að veita framlög til sveitarfélaga vegna framkvæmda sem hafa þann tilgang að bæta aðgengismál fatlaðra í byggingum og útisvæðum á vegum sveitarfélaga. Einnig er lagt til að Jöfnunarsjóði sveitarfélaga verði veitt heimild til að nýta fjármuni fasteignasjóðs Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að greiða almenn framlög, grunnskólaframlög og framlög vegna málefna fatlaðs fólks á árinu 2020. Tilgangurinn er að minnka áhrif tekjutaps jöfnunarsjóðs vegna Covid-19 á almenn framlög sjóðsins á þessu ári. Ég ætla næst að ræða um tímabundnar greiðslur vegna launa einstaklinga sem sæta sóttkví. Í lögum um þær greiðslur vegna launa einstaklinga sem sæta sóttkví samkvæmt fyrirmælum heilbrigðisyfirvalda án þess að vera sýktir kemur fram að lögin taka til greiðslna til atvinnurekenda sem greitt hafa launamönnum sem sæta sóttkví laun á tímabilinu frá 1. febrúar 2020 til og með 30. apríl 2020. Enn fremur kemur fram að lögin gildi um greiðslur til launamanna sem sæta sóttkví á sama tímabili en fá ekki greidd laun frá atvinnurekanda. Þá kemur fram að lögin gildi um greiðslur til sjálfstætt starfandi einstaklinga sem sæta sóttkví á sama tímabili. Lagt er til að tímabilið sem lögin taka til verði framlengt þannig að þau taki til þeirra tilvika þegar framangreindir einstaklingar sæta sóttkví á tímabilinu 1. febrúar 2020 til og með 30. september 2020. Markmið laganna er að styðja atvinnurekendur sem greiða launamönnum sem sæta sóttkví laun þegar önnur réttindi, svo sem veikindaréttur samkvæmt kjarasamningum, eiga ekki við. Með því er stefnt að því að einstaklingar geti fylgt fyrirmælum heilbrigðisyfirvalda um að sæta sóttkví án þess að hafa áhyggjur af afkomu sinni. Þess vegna þykir mikilvægt að gildistími laganna verði framlengdur til 30. september þar sem enn er nokkur óvissa um þróun faraldursins þó að okkur hafi gengið vel að undanförnu að kveða hann niður og að nýsmitum sé mjög að fækka. Þá er lagt til að skýrt verði kveðið á um að lögin gildi ekki hafi launamaður eða sjálfstætt starfandi einstaklingur farið utan þrátt fyrir að honum hafi mátt vera ljóst þegar hann fór að hann þyrfti við heimkomuna að sæta sóttkví enda hafi heilbrigðisyfirvöld gefið það út að þeir sem dvelji í viðkomandi landi þurfi að sæta sóttkví við heimkomu. Þá er lagt til að unnt verði að sækja um greiðslur samkvæmt lögunum til loka þessa árs. Að lokum, virðulegi forseti, er með breytingartillögu við lög um fjölmiðla lagt til að mennta- og menningarmálaráðherra verði á þessu ári heimilt með reglugerð að útfæra fyrirkomulag á greiðslu sérstaks rekstrarstuðnings til einkarekinna fjölmiðla vegna þess víðtæka rekstrarvanda sem steðjar nú að einkareknum fjölmiðlum vegna faraldursins. Verulegur fjöldi einkarekinna fjölmiðla hér á landi hefur staðið höllum fæti síðustu ár. Rekstrarforsendur þeirra hafa versnað til muna, svo sem vegna örra tæknibreytinga og minnkandi auglýsingatekna samhliða breyttri neysluhegðun fyrirtækja á markaði. Samhliða þessum erfiðu áskorunum sem einkareknir fjölmiðlar hafa staðið frammi fyrir blasir nú við fyrirsjáanlegt tekjufall vegna samdráttar í fjölda atvinnugreina vegna farsóttarinnar. Í ljósi þessa er í frumvarpinu lagt til að brugðist verði við með einskiptisaðgerð til að greiða fyrir rekstri einkarekinna fjölmiðla hér á landi vegna þeirra tímabundnu rekstrarerfiðleika sem rekja má til heimsfaraldursins. Sterkir einkareknir fjölmiðlar eru sérstaklega mikilvægir á tímum sem þessum vegna hlutverks þeirra við að stuðla að upplýsingu og umræðu í samfélaginu, auk þess að veita stjórnvöldum aðhald og efla almannavarnir í þeirri víðtækari merkingu sem hugtakið hefur öðlast meðan faraldurinn hefur staðið yfir. Lagabreytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu munu hafa neikvæð áhrif á afkomu ríkissjóðs til skemmri tíma litið verði frumvarpið óbreytt að lögum. Gróflega má áætla að tillaga frumvarpsins er lýtur að nýtingu rekstrartaps með afturvirkum hætti geti lækkað tekjur ríkissjóðs um allt að 13 milljarða kr. á þessu ári. Til lengri tíma litið jafnast þetta út og hefur takmörkuð fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð þar sem gert er ráð fyrir að fyrirtæki muni eiga minna yfirfæranlegt tap á móti hagnaði næstu ára og greiða þar af leiðandi fyrr tekjuskatt á ný en ella. Að svo stöddu er erfitt að meta umfang fjárhagslegrar endurskipulagningar lögaðila og einstaklinga í atvinnurekstri næstu ár og þar með hvaða áhrif frestun og möguleg eftirgjöf skattlagningar vegna niðurfærslu skulda kunni að hafa á ríkissjóð. Hins vegar voru fyrirtæki almennt meira skuldsett og með lægra eiginfjárhlutfall fyrir hrun en í dag og standa vonir til þess að fjárhagsleg endurskipulagning lífvænlegra fyrirtækja komi til með að skila árangri, m.a. með þessum aðgerðum. Hækkun á frádráttarhlutfalli af álögðum tekjuskatti nýsköpunarfyrirtækja vegna útlagðs kostnaðar þeirra af rannsóknar- og þróunarverkefnum leiðir til þess að stuðningur við fyrirtækin í formi skuldajöfnunar á tekjuskatti og beinna endurgreiðslna eykst árin 2021 og 2022 vegna rekstraráranna 2020 og 2021. Hækkun á hámarksfjárhæðum frádráttarbærs kostnaðar hefur viðbótaráhrif til hækkunar á stuðningnum. Samanlagt má áætla að stuðningurinn aukist um 3 milljarða kr. Heildaráhrifin á fjármál ríkissjóðs ættu þó með tímanum að verða jákvæð enda tilgangur breytinganna að stuðla að aukinni nýsköpun með jákvæðum áhrifum á almannahagsmuni og aukinni hagsæld til framtíðar. Heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts til sveitarfélaga eða stofnana og félaga alfarið í þeirra eigu af kostnaði við vinnulið við byggingu, endurbætur eða viðhald mun draga úr kostnaði og því liðka fjárhagslega fyrir slíkum framkvæmdum. Ríkissjóður mun gefa eftir skatttekjur og verður sú eftirgjöf meiri en þær skatttekjur sem að óbreyttu hefðu fengist þar sem gert er ráð fyrir hvetjandi áhrifum af heimildinni. Sé tekið mið af fyrirliggjandi áætlunum sveitarfélaga um framkvæmdir á árinu 2020 og enn fremur litið til nýtingar endurgreiðslna samkvæmt hliðstæðri heimild sem var í gildi á árunum 2009–2014 má áætla að endurgreiðslur til sveitarfélaga gætu orðið a.m.k. 1 milljarður kr. sem dreifist þá yfir árin 2020 og 2021. Ríkið mun njóta góðs af því í staðgreiðslu verði af þessu mörg ný störf sem ella hefðu ekki orðið sem kæmi þá til frádráttar þeim kostnaði sem hægt er að leiða beint af endurgreiðslu virðisaukaskattsins. Í frumvarpinu er lögð til sérstök hækkun á heimild lífeyrissjóða til að eiga í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu sem fjárfesta eingöngu í litlum eða meðalstórum nýsköpunarfyrirtækjum. Þessi viðmið eru, eins og ég hef hér rakið, að færast úr 20% upp í 35% en það er sömuleiðis það hámark að hver lífeyrissjóður megi ekki hafa meira en 1% heildareigna sinna í slíkum sjóðum. Mér finnst að skoða megi í nefndarvinnunni hvort það kunni að vera hamlandi með einhverjum hætti. Heildareignir lífeyrissjóðanna nema í dag um 5.000 milljörðum kr. Þetta er ótrúleg fjárhæð þannig að lífeyrissjóðum verður gert mögulegt að eiga í áðurnefndum sjóðum fyrir sem nemur allt að 50 milljörðum kr. ef við horfum á 1% viðmiðið. Ekki hefur farið fram mat á því hvort þessi fjárhæð sé nákvæmlega í samræmi við fjárfestingarþörf eða framboð á fjárfestingum í umræddum sjóðum en við teljum að þessi heimild sé til þess fallin að auka fjölbreytni eignasafns lífeyrissjóðanna og, það sem kannski er mest um vert, ýta undir verkefni í rannsóknum og þróun sem skapa verðmæti til lengri tíma litið og styðja við atvinnustigið. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á úthlutunarheimildum fasteignasjóðs sem munu hafa jákvæð áhrif á aðgengismál. Þetta mun færa fjármuni tímabundið úr fasteignasjóði til greiðslu almennra framlaga, grunnskólaframlaga og málefna fatlaðs fólks og milda áhrif tekjutaps jöfnunarsjóðs. Ekki er gert ráð fyrir kostnaðarauka á ríkissjóð vegna breytinga á lögum um tekjustofna sveitarfélaga og frumvarpið hefur hvorki áhrif á heildartekjur né heildarútgöld jöfnunarsjóðsins. Sú aðgerð heilbrigðisyfirvalda að gefa bein fyrirmæli um að einstaklingar sæti sóttkví er fyrsta stigs aðgerð til að stemma stigu við útbreiðslu faraldursins. Í frumvarpi sem varð að lögum um tímabundnar greiðslur vegna launa einstaklinga sem sæta sóttkví samkvæmt fyrirmælum heilbrigðisyfirvalda án þess að vera sýktir kemur fram að mikil óvissa hafi ríkt um þróun faraldursins og að ómögulegt væri að segja til um hversu lengi þyrfti að grípa til sérstakra aðgerða vegna hans. Því hafi ekki verið forsendur til að leggja mat á hugsanlegan fjölda þeirra sem gætu átt rétt á greiðslum í samræmi við frumvarpið. Var þar miðað við að heildarfjöldi þeirra sem kæmu til með að sæta sóttkví á tímabilinu 1. febrúar–30. apríl á þessu ári yrði um 5.000 einstaklingar og að fjöldi þeirra sem frumvarpið næði til yrði um 2.500–3.000 einstaklingar að hámarki. Þetta hefur spilast þannig að þann 20. apríl höfðu rúmlega 18.000 einstaklingar lokið sóttkví og rúmlega 1.100 einstaklingar voru í henni þann dag. Má því ætla að nálægt fjórfalt fleiri einstaklingar komi til með að sæta sóttkví á þessu tímabili en gert var ráð fyrir í skýringum með framangreindu frumvarpi. Áfram ríkir óvissa um þróun faraldursins og ekki eru forsendur til að leggja mat á hve margir muni fara í sóttkví fram til 30. september. Það má gera ráð fyrir því, eins og ég hef aðeins komið inn á hér, að útbreiðsla sjúkdómsins fari minnkandi og þá muni þeim einnig fækka sem fá fyrirmæli um að sæta sóttkví. Að lokum er rétt að taka fram að gert er ráð fyrir að heildarkostnaður ríkissjóðs vegna rekstrarstuðnings til einkarekinna fjölmiðla verði allt að 350 millj. kr. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir mjög góða og ítarlega yfirferð. Mig langar að byrja á því að hefja spurninguna á þeim stað þar sem hæstv. ráðherra lauk máli sínu, þ.e. á fjölmiðlunum. Nú hefur ríkisstjórnin ekki klárað á tímabilinu fyrirliggjandi fjölmiðlafrumvarp og það er, eins og hefur komið skýrt fram, ekki síst vegna andstöðu við frumvarpið úr röðum þingflokks hæstv. ráðherra. Þar er verið að tala um fé til styrktar einkareknum fjölmiðlum upp á 400 millj. kr. Mig langar því til að spyrja í fyrsta lagi hvernig þessi einskiptisupphæð, 350 milljónir, er fengin. Það liggur fyrir að um er að ræða gríðarlegt tekjutap fyrir fjölmiðla, líkt og flest önnur fyrirtæki á einkamarkaði, og upphæðin er lág í þeim skilningi. Ég velti fyrir mér hvernig hún er fengin og hvort ráðherra sé sannfærður um að hún skipti sköpum við þær aðstæður sem fjölmiðlarnir búa núna, hvort farið var í að skoða framtöl, mögulegar auglýsingatekjur og leggja raunhæft mat á stöðuna og hvað þyrfti til að bæta skaðann til að fjölmiðlar geti sinnt hlutverki sínu. Þá er ég eiginlega komin að seinni spurningunni varðandi þennan málaflokk. Það er ljóst að aðhaldshlutverk fjölmiðla er aldrei mikilvægara en akkúrat þegar á móti blæs. Mér finnst aðhald jákvætt, mér finnst það jákvætt fyrir ríkisstjórn og fyrir öll stjórnvöld að sæta réttlátu og stífu aðhaldi frjálsra fjölmiðla. Ég meina það af hjartans einlægni og ég segi: Það er ekki gott fyrir ríkjandi stjórnvöld, og ekki fyrir nein stjórnvöld, að við aðstæður sem þessar séu fjölmiðlar í spennitreyju, annars vegar í spennitreyju vegna þess tekjufalls sem þeir hafa orðið fyrir, líka vegna þess að málið hefur legið svo lengi óklárað hjá ríkisstjórninni. [[Forseti hringir.]]Nú liggur fyrir þessi víðtæka reglugerðarheimild ráðherra og eins og hæstv. fjármálaráðherra kemur inn á hefur menntamálaráðherra, ráðherra fjölmiðla, [[Forseti hringir.]]út árið til að ganga frá því. Er hæstv. fjármálaráðherra ekki sammála mér í því að það er of langur tími? [[Forseti hringir.]]Er þetta ekki eitthvað sem þarf að gerast núna svo þetta sé ekki hangandi yfir fjölmiðlum og þar af leiðandi með mögulegum áhrifum á umfjöllun þeirra?
Virðulegi forseti. Þessi tillaga er til komin vegna sérstakra áhyggna af stöðu fjölmiðlanna og hún er til viðbótar tillögum sem liggja í þinginu og byggja annars vegar á fjárlagaheimild upp á 400 milljónir og hins vegar á frumvarpi sem liggur í nefnd. Ef ekki kemur til sérstök fjárheimild til viðbótar við þá sem er til staðar í fjárlögum þarf að tryggja hana, ætli menn að ljúka báðum þessum verkefnum á þessu ári. Hérna er í raun og veru verið að stíga inn í þá stöðu sem hefur skapað ákveðna óvissu og leiðir af því að málið hefur ekki klárast. Ég vil segja: Hvað sem öðru líður ætlum við að tryggja að lágmarki þessa fjárhæð á árinu 2020 og við viljum helst koma henni frá þinginu sem allra fyrst. Ég sé fyrir mér samtal við menntamálaráðuneytið og ráðherrann undir þinglegri meðferð þar sem verður farið nánar ofan í saumana á því hvernig slík reglugerð gæti litið út, hvaða hugmyndir ráðherrann hefur um það. Ég hef almennt verið mikill talsmaður þess þann tíma sem ég hef setið hér á þingi að heimildum til að ákvarða mikilvæg atriði í reglugerðum eða sérstaka útfærslu ráðherra séu einhver mörk sett. Við erum hér með mjög opið ákvæði sem mér finnst kalla á að einhver skýrari svör komi. Hins vegar kemur þetta mál alls ekki í veg fyrir að þingið komist að niðurstöðu um afgreiðslu hins þingmálsins. Það er alveg sjálfstætt ákvörðunarefni hvenær það þingmál ætti þá að taka gildi, hvenær lögin ættu að taka gildi, hvort vilji þingsins stendur til þess að láta það mál gilda frá síðustu áramótum eða næstu áramótum eða miðju ári eða haustinu eða hvenær. Samspil þessara tveggja úrræða ræður því þá hversu mikla fjárheimild þarf [[Forseti hringir.]]í heild sinni vegna ársins 2020 til að mæta þeirri niðurstöðu sem þannig fæst.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Það er alveg ljóst að þetta mál verður rætt frekar. Mig langar að nota mínútuna sem ég á eftir til að tala um nýsköpun og endurgreiðsluheimildirnar, þ.e. hækkun á þakinu og aukningu á hlutfalli endurgreiðslna. Það kemur fram í máli hæstv. ráðherra að heildarkostnaður sé metinn á um 3 milljarða kr. og svo segir ráðherra með réttu: En heildaráhrifin eru jákvæð. Og þá langar mig til að spyrja af hverju er bara verið að tala um árin 2021 og 2022? Af hverju nota menn ekki tækifærið hér í dauðafæri að gefa vel í nýsköpun til lengri tíma litið? Ég held að við séum öll sammála um að það er fjárfesting sem margborgar sig. Við höfum oft talað um, m.a. hér í þessum stól, að tímabært sé að spýta raunverulega í og við vitum líka að tímabundin innspýting í nýsköpun í frumkvöðlastarfsemi er a.m.k. mun síður líkleg til að skila árangri [[Forseti hringir.]]en ef vegurinn yrði lagður til lengri framtíðar með þessu. [[Forseti hringir.]]Ég hef einlægan áhuga á að vita hvort það hafi ekki verið mögulega rætt að breyta þessu til lengri tíma.
Virðulegi forseti. Ég held að þegar allt er saman tekið sjáum við að við höfum verið í samfelldu átaki til að styrkja rannsóknir, þróunarstarf og nýsköpunarstarf á Íslandi undanfarin ár. Við sjáum það í raun og veru breytast fyrst með stórauknum framlögum inn í samkeppnissjóðina. Í ríkisstjórninni sem tók við á árinu 2013 var eitt af forgangsmálunum að koma stórauknum fjárhæðum inn í samkeppnissjóðina. Síðan höfum við breytt lagaumhverfinu mjög verulega. Við erum nýlega búin að setja sérstaka innspýtingu í samkeppnissjóðina með fyrsta aðgerðapakkanum og hérna erum við að stíga enn frekari skref. Ég tel að með því að láta úrræðið gilda fyrir þetta og næsta rekstrarár, þessa hækkun á viðmiðunarfjárhæðum, þá munum við geta örvað fyrirtæki til að skapa [[Forseti hringir.]]enn fleiri störf í landinu. Það er sjálfsagt að meta það bara á næsta ári hvernig til hefur tekist og taka þá umræðu um það hvort við eigum að halda áfram.
Virðulegur forseti. Við ræðum frekari efnahagsaðgerðir vegna kórónuveirunnar. Ég fagna sérstaklega þeirri aðgerð sem varðar fjármuni til að efla aðgengi fatlaðra sérstaklega að opinberum byggingum og byggingum sveitarfélaga og vinnustöðum. Það er löngu tímabært. Ég vona heitt og innilega að settir verði það miklir fjármunir í þetta að hægt verði í eitt skipti fyrir öll að ryðja þessum hindrunum úr vegi. Það er okkur til háborinnar skammar að það sé ekki hægt að komast inn í opinberar byggingar eins og t.d. bara umboðsmanns Alþingis. Síðan er það sem á að leggja í nýsköpunarfyrirtæki, það eru lífeyrissjóðirnir, og þar erum við að tala um allt að 1% heildareigna, gífurlegar fjárhæðir, 50 milljarða. Þetta eru áhættufjárfestingar og þetta er auðvitað lífeyrir framtíðarinnar í þessum sjóðum og þar af leiðandi er verið að taka ákveðna áhættu, við vitum að sumt virkar og sumt ekki í þessu eins og öllu. Ég spyr þá á móti: Ætlar ríkið að leggja svipaðar upphæðir í nýsköpun og það er að hvetja lífeyrissjóðina til að gera? Ekki veitir af. Ég geri mér alveg grein fyrir að það veitir ekkert af því að spýta í nýsköpun og annað vegna þess að við vitum að ferðamannaiðnaðurinn, sem við treystum orðið allt of mikið á, er algerlega hruninn þannig að við þurfum eitthvað nýtt. Hvað ætlar ríkissjóður að gera, mun hann sjá til þess að hindrunum fyrir fatlaða verði útrýmt og mun ríkið leggja jafn mikla fjármuni í nýsköpun og lífeyrissjóðirnir?
Virðulegur forseti. Við erum sammála um mikilvægi þess að bæta aðgengi fyrir fatlað fólk og vonandi mætir þessi heimild, sem í sjálfu sér felur ekki í sér neina nýja fjármuni en mætir ákveðnu tekjutapi sem fyrirséð er hjá jöfnunarsjóðnum, brýnni þörf í þessum málaflokki með þeim hætti að menn geti fært til fjármuni. Varðandi nýsköpunarmálin og heimildir lífeyrissjóðanna til fjárfestinga er í sjálfu sér ekki verið að gera annað en að veita lífeyrissjóðunum heimild til að taka ákvörðun um slíka fjárfestingu. Ég held að þetta sé eftir sem áður mjög hóflegt hlutfall af heildarfjárfestingu lífeyrissjóðanna. Þó að þetta sé há heildarfjárhæð verður hún að skoðast í samhengi við heildareignir sjóðanna. Það er spurt hversu miklum fjármunum ríkissjóður vilji sjálfur kosta til. Ja, það er ríkissjóður auðvitað að gera með ýmsum ívilnandi aðgerðum þar sem hann veitir fyrirgreiðslu eða skattafslætti og annað þess háttar. Við höfum hér í dag verið að ræða rannsóknar- og þróunarstarfið. Þar erum við með sérstaka skattalega hvata og með ákveðnum hætti er ríkissjóður þannig óbeint að taka afstöðu til þess hversu miklu hann telji réttlætanlegt að verja í þessum tilgangi. Síðan erum við með hugmynd að nýjum sjóði, Kríu, sem fær aukið fjármagn. Mjög miklar vonir eru bundnar við að vel takist til með stofnun þess sjóðs sem verður í hlutverki með fjárfestum þar sem einkageirinn hefur tekið ákvörðun um að veðja á ákveðnar hugmyndir til nýsköpunar. Það er margt nýtt við þá hugmyndafræði og við bindum miklar vonir við þann opinbera fjárfestingarsjóð til framtíðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er gott til að vita en ég hefði viljað sjá líka innspýtingu í málaflokkinn til að útrýma hindrunum fyrir fatlaða. En það að biðja er fyrsta skrefið. Síðan eru það fjárfestingarsjóðir eins og Kría, en ég fékk ekki svar við því hvað ríkið er að leggja mikla fjármuni í nýsköpun. Það skiptir máli því að ef ríkið sýnir fram á að það sé tilbúið að leggja töluverða peninga í nýsköpun eru aðrir auðvitað líka tilbúnir til að gera, það fylgist örugglega að stórum hluta að. Við vitum að núna er tækifæri t.d. í kvikmyndaiðnaði. Nú verður gífurleg þörf fyrir kvikmyndir vegna þess að það er orðin hálfgerð þurrð, það hefur allt stoppað. Við höfum sýnt að við eigum mjög frambærilegt fólk í þeim geira og þurfum að styðja [[Forseti hringir.]]virkilega vel við kvikmyndagerð. Ég spyr: Hversu háar upphæðir ætlar ríkið að leggja í þetta?
Virðulegi forseti. Við höfum áður kynnt áform um stofnun sjóðsins, hann fær um 2 milljarða í stofnfjárfestingarfé samkvæmt tillögum. Hérna er verið að tala um að bæta rúmlega milljarði við þá fjárhæð. Þetta er sem sagt stofnframlagið og mun reyna á það í framhaldinu hvernig fjárfestingargetan byggist upp. Við höfðum í upphaflegu hugmyndunum gengið út frá því að allt varðandi umgjörð sjóðsins yrði klárt á þessu ári, öll formlegheit og hugmyndir um nýjar fjárfestingar myndu berast stjórn sjóðsins á þessu ári og þannig væri stefnt að því að fjárfestingar færu af stað á næsta ári. En hérna er verið að boða að sjóðurinn fái strax aukið fé og geti þannig byrjað fjárfestingar strax á þessu ári. Það er breyting frá því sem áður var áformað.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguna. Það eru tvö atriði sem ég ætla að fá að koma inn á. Ég tek fyrra andsvarið í að ræða það sem snýr að fjölmiðlum. Í fyrsta lagi blasir það við öllum að fjölmiðlar eru í verulega snúnari stöðu en áður var, m.a. vegna falls í auglýsingasölu og þar fram eftir götunum. Það er tvennt í þessu. Í fyrsta lagi: Sér hæstv. fjármálaráðherra ekki fyrir sér að margir minni fjölmiðlanna gætu nýtt sér svokallaða stuðningslánaleið sem er verið að mæla fyrir í dag? Er nokkuð annað í stöðunni en að smærri fjölmiðlar falli þar undir? Ég sé alla vega ekki í fljótu bragði að svo ætti ekki að vera en væri áhugavert að heyra skoðun ráðherrans á því. Hitt atriðið sem mig langar til að koma inn á er það sem segir í 9. gr. frumvarpsins, þar sem fjallað er um breytingu á lögum um fjölmiðla, með leyfi forseta: „Á árinu 2020 er ráðherra heimilt með reglugerð að útfæra fyrirkomulag á sérstökum rekstrarstuðningi til einkarekinna fjölmiðla.“ Er þetta ekki með því alopnasta sem boðið hefur verið upp á í frumvarpstexta hvað varðar frelsi ráðherra til að ráðstafa fjármunum eins og hér um ræðir? Þetta eru 350 milljónir til einkarekinna fjölmiðla. Sjálfum þykir mér blasa við að þetta þurfi að formfesta meira í lögunum og þar með í vinnu í nefndinni. Það er ekki að ástæðulausu sem fjölmiðlafrumvarpið hefur ekki verið klárað. Það er af því að verulegur ágreiningur er um mörg efnisatriði þess. Það eru þessi tvö atriði sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um. Í fyrsta lagi hvort hann sjái fyrir sér einhverja vankanta á því að lánin, að upphæð 6 milljónum, [[Forseti hringir.]]nýtist smærri fjölmiðlum og síðan hitt atriðið sem snýr að þessu, hvort ekki sé býsna bratt farið með svona opna heimild [[Forseti hringir.]]til ráðherra hvað reglugerðarsetninguna varðar.
Virðulegur forseti. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að fyrirtæki í fjölmiðlun gæti stuðst við þessi stuðningslán, enda séu önnur viðmið uppfyllt og tilgangurinn með lánunum að standa undir rekstrarkostnaði. Það er engin spurning að áhrifa þessa heimsfaraldurs gætir víða. Hérna eru fjölmiðlarnir nefndir til sögunnar um fyrirtæki sem augljóslega eru ekki í ferðaþjónustu eða í einhverju sem er nátengt ferðaþjónustu en verða fyrir tapi í tekjum vegna þess að umsvif í hagkerfinu dragast saman. Þau geta af þeim ástæðum hæglega fallið undir úrræðið. Ég tek undir það. Ég lét þess getið í framsögu minni að hérna erum við með mjög opið úrræði, opna lagagrein, hvað varðar útfærslu í reglugerð fyrir menntamálaráðherra. Mér finnst augljóst að það leiði í raun og veru af sjálfu sér að ef þingið eigi að fallast á að afgreiða tillöguna eins og hún er þá liggi áform ráðherrans nokkuð skýrt fyrir, væntanlega í formi reglugerðardraga, svo dæmi sé tekið. En auðvitað má líka velta fyrir sér hvort slíkt samtal gæti leitt til þess að greinin yrði útfærð eitthvað nánar, ef fyrir liggur sameiginlegur skilningur á því hvernig eigi að gera þetta með samspili laga og reglugerða þá getur eitthvað af því ratað beint í lagatexta. En menn mega ekki taka of langan tíma að láta þetta þvælast fyrir sér. Við erum hérna með fjárhæð, það er leiðbeining í textanum um að horfa til launakostnaðar fyrirtækjanna. Ég segi þetta, að við þurfum að klára þetta hratt og örugglega, vegna þess að þetta er aðgerð sem er ætlað að mæta vanda [[Forseti hringir.]]sem er uppi í dag og þetta er einskiptisaðgerð fyrir árið 2020.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og tek undir það sem fram kom um að það hljóti að þróast með þeim hætti að þingið vilji hafa meiri aðkomu að því hvernig reglurnar verða útfærðar. Hitt atriðið sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um snýr að endurgreiðslu virðisaukaskatts til sveitarfélaga. Ég fagna þessu ákvæði mjög og tel þetta virkilega góða viðbót við þá breytingu sem gerð var á lögum um virðisaukaskatt um endurgreiðslu af vinnu á verkstað í tengslum við fyrsta aðgerðapakkann. Kemur til greina í huga hæstv. ráðherra að fella þarna undir vinnu við fráveituframkvæmdir sveitarfélaga? Það voru lög í gildi sem tryggðu endurgreiðslu virðisaukaskatts af fráveituframkvæmdum sveitarfélaga þar til - ja, það er stolið úr mér hvenær þau runnu út en það er ekki langt síðan, þannig að formið er til. Það er mikil þörf á framkvæmdum. Það eru ætlaðar 200 milljónir í að styðja við svona framkvæmdir í framkvæmdapakkanum [[Forseti hringir.]]sem var samþykktur hér um daginn og það er nú varla upp í nös á ketti í þessu samhengi. Ég vil bara spyrja hæstv. ráðherra: [[Forseti hringir.]]Kæmi til greina að fella fráveituframkvæmdir undir þetta ákvæði? Það væri bæði einfalt og gott [[Forseti hringir.]]og formið er þekkt. Það eru gríðarlega umfangsmiklar framkvæmdir sem þessu tengjast og eru auðvitað mikið umhverfismál.
Virðulegi forseti. Varðandi fráveituframkvæmdirnar skipuðum við sérstaka nefnd þar sem var aðkoma bæði fjármálaráðuneytis og umhverfisráðuneytis og við skoðuðum valkosti í þessu. Ásetningur okkar er alveg skýr. Hann er að styðja sveitarfélögin í þessu. Ég er þeirrar skoðunar að sveitarfélögin muni ekki ráða við þetta, sérstaklega mörg þeirra sem eru smærri og hafa ekki burði fjárhagslega til að ráðast í svona stórar framkvæmdir þannig að það mun þurfa að koma stuðningur frá ríkinu. Niðurstaða starfshóps sem skoðuðaði þetta var sú að fara bara í beina styrki af fjárlögum. Fyrsta skrefið var tekið, eins og hv. þingmaður vísaði til, með því að taka frá fjármuni á þessu ári til að hefja þetta átak. Við sjáum fyrir okkur um tíu ára átak þar sem þarf að jafnaði að vera framlag beint úr ríkissjóði á fjárlögum og ef við stöndum við það, sem við gætum jafnvel gert samning um við Samband íslenskra sveitarfélaga, næðum við markmiðum okkar þó að við færum ekki virðisaukaskattsleiðina.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Hér eru mikilvægar aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar veirufaraldursins. Við í Miðflokknum erum jákvæð í garð flests sem er í frumvarpinu. Ég geri fyrirvara við stuðning til fjölmiðla, ekki það að við séum á móti þeim, alls ekki, heldur fyrirkomulaginu sem lagt er upp með varðandi þann mikilvæga stuðning. Ég kem nánar að því á eftir. Ég ætla að byrja á því að fara yfir það sem kemur fram á bls. 5 í frumvarpinu þar sem rætt er um frestun skattgreiðslna lögaðila. Í fyrsta aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar kom heimild til handa fyrirtækjum að fresta því fram í janúar á næsta ári að skila staðgreiðsluskatti á allt að þremur greiðslum ásamt því að fresta skilum á virðisaukaskatti án sérstakrar álagningar. Auk þess er hér verið að víkka þetta út og, eins og segir í frumvarpinu, er ráðgert að ganga skrefinu lengra og gefa lögaðilum með takmarkaða ábyrgð kost á að fresta skattgreiðslu vegna 2019 og jafna á móti tapi ársins 2020 þegar það raungerist. Aðgerðin leiðir til þess að fyrirtæki sem sjá fram á tap á yfirstandandi ári geta sótt um frekari frestun á greiðslu tekjuskatts þar til álagning næsta árs liggur fyrir. Þetta er mikilvægt úrræði sem ég held að skipti máli. Það sem ég vildi koma inn á er: Hvað svo, ef má orða það þannig, þegar kemur að því að fresturinn rennur út og standa þarf skil á þeim opinberu gjöldum sem heimild fékkst fyrir til að fresta? Ef ástandið versnar það mikið hjá þessum fyrirtækjum að þau geti ekki staðið við greiðslurnar þegar að því kemur, hvað gerist þá? Jú, þá standa menn frammi fyrir því að hafa framið skattalagabrot. Það er ósköp einfalt. Við því liggja sektir og fangelsisrefsing. Hjá fyrirtækjum sem hafa misst nánast allar tekjur og sjá fram á tekjuleysi næstu mánuði og jafnvel út árið getur valið staðið á milli þess að greiða laun eða greiða skatta. Ríkisstjórnin hefur ekkert gefið út um það hvort vanskil á frestuðum skattgreiðslum verði gerð refsilaus tímabundið á meðan ástandið er hvað verst. Ég held að það sé full ástæða til að skoða þetta vegna þess að það er alveg ljóst að einhver vandræði verða með að greiða þau gjöld sem frestur hefur fengist til að greiða. Það er bara ekki sanngjarnt í þessum aðstæðum að þegar yfir okkur dynur veirufaraldur sem enginn ber ábyrgð á, þurfi menn jafnvel að sæta refsingu fyrir að hafa reynt að nýta sér það úrræði sem hér er verið að tala um og síðan kemur á daginn að ekki var hægt að standa við það. Þetta þarf að skoða mjög gaumgæfilega í þeim aðgerðum sem á eftir að fara nánar yfir. Ríkisstjórnin hefur boðað fleiri tillögur. Ég legg áherslu á, herra forseti, að þetta verði skoðað. Ég vil líka enn og aftur minnast á það sem ég hef minnst á áður, en það er greiðslustöðvunarúrræðið. Það er mjög mikilvægt úrræði á óvissutímum. Það þarf að endurskoða þegar lögbundin úrræði sem hægt er að nota í þessum aðstæðum fyrir fyrirtæki og heimili þannig að við þurfum ekki að fara í einhverja nýja umfangsmikla lagasmíð sem er verið að reyna að gera í flýti og síðan er hætta á mistökum o.s.frv. Það er til úrræði sem hægt er að nýta og það er greiðslustöðvun. Það sem þarf hins vegar að fá á hreint er hvort þessar aðstæður, þ.e. veirufaraldurinn, falli undir skilyrðin um greiðslustöðvun. Ég hef spurt hæstv. dómsmálaráðherra að því hvort ekki sé hægt að fá þetta í gegn, að veirufaraldurinn falli undir skilyrðin sem kveðið er á um í lögum um greiðslustöðvun. Það eru nokkuð ströng skilyrði til að fá greiðslustöðvun og það þarf að leggja fram trúverðuga áætlun um rekstur o.s.frv., og það er alveg ljóst að ekki er hægt að leggja fram slíkar áætlanir í þeim aðstæðum sem við erum í í dag. Þess vegna er eðlilegt að þessi þáttur, veirufaraldurinn og þessar fordæmalausu aðstæður, falli undir skilyrðin. Hæstv. ráðherra svaraði því til að þetta yrði skoðað. Ráðherra hefur lagt fram frumvarp um rafræna stjórnsýslu þegar kemur að ýmsum ákvörðunum sem eru á hendi sýslumanns og þar var ekkert minnst á þetta úrræði. Ég hvet hæstv. dómsmálaráðherra til að fara yfir þennan mikilvæga þátt. Hann er til staðar í lögunum en það þarf að fá það skýrt hvort ekki sé hægt að láta þessar fordæmalausu aðstæður falla undir það ákvæði. Í þessu frumvarpi er verið að efla nýsköpun, gefa lífeyrissjóðunum tækifæri til að koma þar að. Það er gott mál en ég vil í því sambandi minnast á að það er eðlilegt að mínum dómi að við skoðum hvort lífeyrissjóðirnir geti ekki komið að þessum aðgerðum og aðgerðapökkum í ríkara mæli. Þetta er eitt og sér ágætisúrræði sem þarna er lagt upp með en hins vegar er nauðsynlegt að skoða hvernig við getum aukið kaupmátt almennings með einhverjum hætti í þessum aðstæðum þannig að almenningur hafi meira á milli handanna sem yrði innspýting inn í hagkerfið. Fólk fari að eyða meiru, kaupa meiri þjónustu o.s.frv. Það hjálpar hagkerfinu að koma sér af stað aftur og allir vinna í raun og veru með því að kaupmáttur almennings aukist. Þá er spurning hvort hægt sé að koma því til leiðar að fresta t.d. eða lækka greiðslur iðgjalda í lífeyrissjóði tímabundið til að auka kaupmátt almennings. Hér þarf lagabreytingu til en það er full ástæða til að skoða það úrræði að mínum dómi. Ég nefni það sérstaklega vegna þess að hér er verið að ræða um nýsköpunarfyrirtæki og aðkomu lífeyrissjóðanna í þeim efnum, þ.e. fjárfestingarheimild lífeyrissjóðanna sem er liður í því að bæta fjárfestingarumhverfi nýsköpunar með því að auðvelda lífeyrissjóðunum að koma að stofnun þessara sjóða. Það er gott ákvæði. Ég vildi einnig koma sérstaklega inn á rekstrarstuðning við einkarekna fjölmiðla. Hér er lagt upp með breytingartillögu við lög um fjölmiðla, nr. 38/2011, þar sem lagt er til að mennta- og menningarmálaráðherra verði á árinu 2020 heimilt með reglugerð að útfæra fyrirkomulag á greiðslu sérstaks rekstrarstuðnings til einkarekinna fjölmiðla vegna þess víðtæka rekstrarvanda sem steðjar nú að einkareknum fjölmiðlum vegna faraldursins, eins og segir í frumvarpinu. Hér er um 350 millj. kr. að ræða. Þetta er há upphæð en er í takt við það sem hefur verið rætt í hinu svokallaða fjölmiðlafrumvarpi. Nú er alveg ljóst að fjölmiðlar eru ekkert öðruvísi en önnur fyrirtæki sem hafa orðið fyrir miklum skakkaföllum vegna faraldursins og það þarf að mæta tekjutapi þeirra með einhverjum hætti frá hinu opinbera. Það er alveg ljóst og við í Miðflokknum styðjum heils hugar að það verði gert. Það er hins vegar spurning um útfærsluna. Hér er þetta í raun lagt í hendurnar á ráðherra með reglugerð. Maður þekkir nú ekki að ráðherra sé fengið svo víðtækt vald vegna þess að það er mjög vandasamt að fara yfir það með hvaða hætti hver fjölmiðill kemur að því að fá þessa styrkveitingu. Það þarf náttúrlega að horfa til starfsmannafjölda o.s.frv., margir þættir sem koma þar inn. Þess vegna tel ég óeðlilegt að þetta verði lagt í hendur ráðherra með þessum hætti. Það er hins vegar nauðsynlegt að bregðast hratt og vel við vegna þess að fjölmiðlar nú á tímum eru sérstaklega mikilvægir í allri þeirri upplýsingagjöf sem við höfum fengið í tengslum við veirufaraldur, mjög mikilvægt hlutverk sem fjölmiðlar hafa gegnt þar. Að sama skapi hefur áhorf aukist, einstaklingar eru að nýta sér þá þjónusta sem fjölmiðlar veita í ríkara mæli en áður, en á sama tíma hafa tekjur fjölmiðla dregist verulega saman, auglýsingatekjur o.s.frv. Það er brýnt að bregðast við en með þessum hætti tel ég að verið sé að flækja málið og gera það jafnvel tortryggilegt hvernig á að finna það út og úthluta þessum styrkjum. Við höfum lagt áherslu á eftirlit, við höfum verið að ræða hér svokölluð brúarlán og núna stuðningslánin og nefndir hafa verið skipaðar til að hafa það eftirlit með höndum, en hérna er þetta bara lagt í hendur ráðherra sem á að setja reglugerð. Þetta teljum við að verði að fara mun betur yfir og gangi ekki upp eins og það er sett fram. Að lokum, herra forseti, vil ég segja að hér eru nauðsynlegar aðgerðir í þessu frumvarpi sem er góðra gjalda verðar. Þarna eru t.d. tímabundna greiðslur vegna launa einstaklinga sem hafa sætt sóttkví. Það er mjög mikilvægt úrræði. Það á ekki að vera þannig að þeir einstaklingar sem hafa þurft að fara í sóttkví samkvæmt fyrirmælum stjórnvalda eigi að horfa upp á tekjutap, ríkissjóður verður að koma inn í það með einhverjum hætti. Þetta ákvæði er nauðsynlegt. Síðan vildi ég að lokum nefna að það er mikilvægt að horft sé til landsbyggðarinnar þegar kemur að nýsköpunarmálum. Í fjáraukanum er komin fjárveiting í nýsköpunina en það er mikilvægt að horft verði þar til landsbyggðarinnar. Hún hefur verið út undan í nýsköpunarmálunum og ekki setið við sama borð og höfuðborgarsvæðið hvað það varðar en nú sem aldrei fyrr skiptir nýsköpun verulegu máli fyrir sveitarfélög á landsbyggðinni. Við erum að horfa upp á atvinnuleysi í sveitarfélögum eins og Vík í Mýrdal allt upp í 40% og það er mjög mikilvægt að þessir nýsköpunarstyrkir rati til landsbyggðarinnar einnig.
Herra forseti. Þetta frumvarp er um margt gott og t.d. er ég mjög hrifinn af þeirri hugmynd, sem er í sjálfu sér nýstárleg og hugmyndarík, að gefa fyrirtækjum sem högnuðust á árinu 2019 möguleika á því að jafna á móti væntanlegu og/eða fyrirséðu tapi á þessu ári. Það er víst að þetta atriði mun verða mörgum burðugum kannski nauðsynleg brú sem þau þurfa til að komast yfir það tímabundna ástand sem við erum nú í og við óttumst mörg að verði mun lengra en menn ætluðu í fyrstu. Þetta er því mjög mikilvægt og mér þykir eiginlega dálítið varið í það að menn skyldu beita svona hugkvæmni við þetta atriði. Ég vil einnig fagna þeim breytingum sem hér eru varðandi stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Ég talaði töluvert í fyrri ræðu minni í dag um nýsköpun sem byggist á þegar þekktum grunni; nýsköpun í matvælaframleiðslu og í tækniframleiðslu o.s.frv. Ég held að þarna sé verk að vinna. Ég ætla að ítreka það sem ég sagði í ræðu minni að ríkið ætti núna að koma inn með fjármagn, annaðhvort að setja það í gegnum fyrirliggjandi sjóði þannig að það hvetji menn til framkvæmda og fjárfestingar sem verður til þess að auka atvinnu, vegna þess að þegar þessu ástandi linnir þá þurfum við að vera þegar tilbúin með áætlanir og haldbær verkefni sem við getum snúið okkur beint að að fara og framkvæma og til að koma sem flestum að störfum og til þess að hagkerfið geti hægt og rólega rétt sig við. Ég vil einnig taka undir það sem fyrri ræðumaður sagði um réttindi þeirra sem eru settir í sóttkví. Það liggur í hlutarins eðli að nógu þungbært er að sæta sóttkví yfir höfuð, en að hafa ofan í kaupið áhyggjur af launum og framfærslu á sama tíma er náttúrlega langt frá því gott. Þess vegna er mjög gott að þetta skuli sett hér inn. Líkt og sumir aðrir sem hér hafa talað þá staldra ég mjög við þann kafla frumvarpsins sem fjallar um fjölmiðla, óháða fjölmiðla. Frumvarpið sem hér kom fram fyrr á þinginu um frjálsa og óháða fjölmiðla var langt í frá útrætt. Ef við værum að ræða hlutverk frjálsra og óháðra fjölmiðla í, eins og maður segir, eðlilegu ástandi, ekki því ástandi sem nú ríkir, verð ég að viðurkenna alla vega fyrir mig persónulega að ég sé ekki hvernig óháður fjölmiðill sem nýtur ríkisstyrkja getur kallað sig óháðan, herra forseti. Nú er ég að tala um eðlilegt ástand en ekki ástandið sem nú er uppi. Ég spyr: Hvernig myndi í eðlilegu ástandi fjölmiðill sem nýtur ríkisstyrkja fjalla á gagnrýninn hátt um annan atvinnuveg sem nýtur ríkisstyrkja, ef fjölmiðillinn er í sömu sporum og sá sem hann beinir gagnrýni að eða hefur eftirlit með? Þetta á við einstakar atvinnugreinar, menningarviðburði, íþróttafélög o.s.frv. Væri ástandið eðlilegt og hefði fjölmiðlafrumvarpið komið til frekari umræðu sem varð hérna fyrr á þinginu þá hefði maður alltaf spurt þessara spurninga. Maður hefði líka spurt hvers vegna ríkið ætti við eðlilegar aðstæður að styrkja óháða fjölmiðla. Ríkið styrkir þegar einn fjölmiðil um 7 milljarða kr. á ári, ef ég man rétt, og þykir mörgum nóg um. Þess vegna kom nú sú hugmynd fram sem við Miðflokksmenn höfðum á sínum tíma um að almenningi væri einfaldlega gefið það frjálsræði að geta valið hvert nauðungaráskriftin færi, sem er í dag á ríkisfjölmiðlinum. Hún gæti þess vegna farið á þann fjölmiðil sem menn kjósa líkt og gert er um sóknargjöld milli trúfélaga. En þarna er ég að tala um eðlilegt ástand. Að sjálfsögðu er það þannig, eins og hér hefur komið fram í nokkrum ræðum, að fjölmiðlar eiga meira erindi við okkur núna og hafa með höndum mikilvægara verkefni einmitt núna við að miðla upplýsingum til okkar á meðan á þessum atburðum gengur. Þess vegna er alveg sjálfsagt að styrkja fjölmiðla á þessu tímabili sem við erum að tala um þannig að þeir komist klakklaust yfir þennan áfanga eins og vonandi flest önnur fyrirtæki. En ég verð að viðurkenna það, herra forseti, að líkt og aðrir er ég mjög hugsi yfir því að ráðherra eigi með reglugerð að útdeila 350 milljónum til fjölmiðla. Nú veit ég ekki af hverju þetta er gert með þessum hætti. Mig rennir í grun að hæstv. menntamálaráðherra hafi haft sitt fram um þetta mál í ríkisstjórninni í staðinn fyrir að láta þinginu það eftir hvernig þessum fjármunum skyldi útdeilt, eins og við gerum yfirleitt þegar um ríkisfé er að ræða. Ég get ekki neitað því, herra forseti, og nú veit ég ekki hvort hæstv. menntamálaráðherra sér sig í þessu hlutverki, að ég sé fyrir mér hæstv. menntamálaráðherra eins og álfamey í Disney-mynd sem flögrar um og dreifir gulldufti yfir þá fjölmiðla sem hún hefur velþóknun á. Þannig sé ég þetta fyrir mér og ég losna eiginlega ekki við þessa mynd úr hausnum. Mér finnst þetta mergurinn málsins, það er í sjálfu sér óeðlilegt með öllu að ráðherra skuli fá svona drjúg völd til að fara með opinbert fé. Þetta eru 350 millj. kr., mikið fé. Von mín stendur til þess að ráðherra fari ekki í þetta hlutverk sem ég lýsti áður og vænti þess að þegar málið gengur til nefndar muni nefndin taka þennan þátt sérstaklega til gaumgæfilegrar athugunar og gagnrýninnar umfjöllunar þannig að undið verði ofan af þessu ákvæði og Alþingi sjálft komi að því að setja ramma um það hvernig þessu fé verður úthlutað. Það er líka annar flötur á þessum teningi og sá er að fjölmiðlarnir allir verða að búa við þá vissu að þessum peningum sé skipt milli þeirra á hátt sem er hafinn yfir vafa og byggður á ákveðnum gildum - ég má ekki segja „kríteríum“, herra forseti, ég veit það - og úthlutunin sé byggð á rökum sem halda hvar sem er. Þess vegna geri ég alvarlega athugasemd við það að hæstv. menntamálaráðherra geti í sjálfu sér búið til svona mörg lítil RÚV með því að mylgra peningum í þessar áttir með reglugerð. Ég vænti þess og vona að þetta atriði sérstaklega verði gaumgæft verulega vel í nefndinni vegna þess að að öðru leyti, eins og ég hef lýst í máli mínu að framan, er margt mjög gott í þessu frumvarpi. Um margt er það framsýnasta frumvarp og með hvað ferskastri hugsun sem enn hefur komið fram frá ríkisstjórninni í öllu þessu ferli, herra forseti, og það er mikill ljóður á því að þetta atriði skuli vera þar inni. Að því sögðu ítreka ég að ég vænti þess að frumvarpið fái gaumgæfilega yfirferð í nefndinni. Nú segi ég aftur: Það hefði verið betra að hafa haft góðan tíma til að ræða þetta mál til fullnustu í þingsal. Nú erum við náttúrlega klemmd af því að þetta þarf að gerast eins fljótt og verða má til þess að forða fyrirtækjunum frá tjóni. Það er aldrei gott að afgreiða mjög stór mál í miklu hasti eins og við vitum, það er hætta á mistökum. Í þessu máli eru innbyggð ein mistök sem engu að síður er hægt að komast hjá ef menn leggja sig fram um það efni. Að síðustu vil ég enn ítreka að skoðun mín og trú er sú að ríkisstjórnin eigi að kalla stjórnarandstöðuna fyrr að verki þegar undirbúin eru mál sem hafa áhrif á svona marga, svo stór mál sem um ræðir. Ég segi aftur bara í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum nú þegar, herra forseti, frá því að þetta ástand hófst, að stjórnarandstaðan hefur lagfært og leiðrétt mikið af þeim málum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram og gert þau betri í góðri samvinnu í nefndum. Hvers vegna þá ekki að stytta sér leið og leggja þau fram í góðri samstöðu og góðu samráði? Ég ætla að ítreka það enn einu sinni að núverandi stjórnarandstaða hefur sannarlega staðið undir ábyrgð sinni við þessar erfiðu aðstæður og stjórnarandstaðan hefur hvergi verið að reyna að tefja mál eða standa í vegi fyrir því að nauðsynlegir hlutir verði framkvæmdir. Þvert á móti hefur t.d. Miðflokkurinn fagnað hverju því sem kemur frá þessari ríkisstjórn og lýst yfir vilja sínum til að styðja það og stutt það sem fram hefur komið og lýst vilja sínum til að leggja gott til mála. Ríkisstjórnin hefur ekki enn fundið hjá sér þörf eða hvöt til að þiggja það góða boð en ég vona að það gerist nú þegar enn herðir að og fleiri mál þarf að taka til. Núna þurfum við, ríkisstjórnin og við öll hér, að hætta elta vandamálið. Við þurfum að komast fram fyrir vandamálið og vinna þannig að það sem við gerum hér núna komi að fullu gagni en sé ekki gert í einhverjum flýti þegar í óefni er komið. Við eigum að vera á undan þeirri atburðarás. Við getum það vel. Við ráðum alveg yfir því hér á þinginu að geta gert það.
Herra forseti. Við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd munum fá þetta frumvarp til vinnslu og skoðunar, við munum kalla eftir umsögnum og ég geri ráð fyrir að þær muni koma margar. Viðbrögð hafa verið í dag við þeim frumvörpum sem við erum að ræða og við vinnum með þau. Eins og fram hefur komið í umræðunni og bent hefur verið á höfum við í þinginu tekið málin og bætt þau, lagað þau og unnið með þau í samráði og þó að vissulega hafi ekki allt verið tekið inn og samþykkt af því sem stjórnarandstaðan hefur lagt til hefur þó eitthvað af því ratað í frumvörpin sem við erum búin að afgreiða nú þegar. Þess vegna vil ég, herra forseti, segja í stuttri ræðu og leggja áherslu á hvað það er sem ég tel að við þurfum að skoða sérstaklega í nefndinni þegar við förum að vinna með málið. Í fyrsta lagi vil ég nefna það sem kallað er í auglýsingu með þessum frumvörpum frekari sókn í nýsköpun og ég fagna því. En það sem ég tel að við þurfum að skoða þar sérstaklega er hvað það er sem kemur minnstu fyrirtækjunum best í þeim efnum. Er það endilega að færa hámarkið úr 600 milljónum í 900 milljónir eða úr 900 milljónum í 1.100 milljónir? Við þurfum að fara yfir það hvort heppilegra er að gera eða gera hvort tveggja eða hækka viðmiðunarhlutfallið enn frekar. Gert er ráð fyrir að það fari upp í 25% þegar kemur að rannsókn og þróun, endurgreiðslu á kostnaði við rannsóknir og þróun. En það má vera að heppilegra sé fyrir smærri fyrirtæki að þetta hlutfall verði hækkað. Ég legg ríka áherslu á að við förum vandlega yfir það í efnahags- og viðskiptanefnd sem fjallar um frumvarpið og einnig hvort þetta ættu að vera svona tímabundnar ráðstafanir, þar sem talað er um, þegar verið er að auglýsa þessi úrræði, nýsköpun til framtíðar og nýsköpunin þarf einmitt að vera til framtíðar. Það verður nýsköpun, rannsóknir og þróun í atvinnulífinu sem mun lyfta okkur upp úr þeirri miklu lægð sem við erum í núna, ásamt símenntun og endurmenntun og að menntakerfið komi með í að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið. Það er þannig, herra forseti, að atvinnulíf okkar er of einhæft og við horfumst sannarlega í augu við það núna þegar stærsta atvinnugrein okkar, ferðaþjónustan, er í molum, auðvitað ekki bara hjá okkur heldur úti um allan heim. En við þurfum að horfast í augu við það hversu stór hluti þetta er af okkar atvinnulífi og undir hve stórum hluta af þjóðartekjunum sú atvinnugrein hefur staðið en stendur nú berskjölduð fyrir. Þau úrræði sem eru komin og þau sem hafa verið kynnt hér í dag ná ekki yfir vanda þessarar stóru greinar. Hann er auðvitað misjafn eftir stærð fyrirtækja og hvort um er að ræða beina ferðaþjónustu, afþreyingu, gistingu eða afleidd störf. En vandinn sem blasir við er virkilega stór og taka þarf á honum með einhverjum hætti. Það er ekki gert í þeim frumvörpum sem lögð eru fram hér í dag. Í þeim samtölum sem við höfum átt við hæstv. fjármálaráðherra í andsvörum hefur ekki komið fram hvernig í ósköpunum eigi að ákveða hvort ferðaþjónustufyrirtæki verði rekstrarhæf þegar faraldurinn hefur gengið yfir vegna þess að ferðaþjónustan og þróun hennar er í algerri óvissu. Stjórnvöld þurfa auðvitað að segja hvert þau vilja stefna með þessa stóru atvinnugrein og það er ábyrgðarhluti hjá stjórnvöldum að sjá til þess að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið. Þessu er ekki svarað hér með neinum hætti. En ég fagna því að leggja eigi frekari áherslu á nýsköpun og endurgreiða fyrirtækjum það sem þau leggja í rannsóknir og þróun í ríkari mæli, en ég held að við þurfum að gera enn betur að því leyti. Ég vil nefna, eins og aðrir hafa gert í dag, 9. gr. frumvarpsins sem fjallar um heimildir til reglugerðar til að útfæra fyrirkomulag á sérstökum rekstrarstuðningi til einkarekinna fjölmiðla. Það er fínt. Það er nauðsynlegt að koma sérstaklega til móts við einkarekna fjölmiðla á þessu stigi. Fjölmiðlarnir eru okkur mjög mikilvægir og ekki síst á þessum neyðartímum og mikilvægt aðhald fyrir stjórnvöld og fyrir okkur í samfélaginu. Spurningin sem við þurfum að velta upp í nefndinni er: Er ástæða til að hafa þessa reglugerð svona opna? Ég held að við þurfum að leggjast yfir það. Af hverju þarf hún að vera svona opin? Vill löggjafinn ekki setja niður einhverjar frekari línur hvað þetta varðar? Forseti. Þarna nefni ég það sem er í frumvarpinu en ég vil líka tala um það sem er ekki í frumvarpinu. Það er að vísu talað um virðisaukaskattsendurgreiðslu til sveitarfélaganna. Það er aðeins útvíkkað og það er gott vegna þess að mikilvægt er að sveitarfélögin fari út í framkvæmdir og viðhald í þessu ástandi og vinni þannig gegn atvinnuleysinu. Það er nauðsynlegt að gera. En ég sakna þess, herra forseti, að ekki skuli vera gengið gegn þeim kynjahalla sem hefur verið í þeim úrræðum sem stjórnvöld hafa lagt til því að bæði konur og karlar eru atvinnulaus og reyndar er það þannig að tölurnar eru nánast jafnar, sem þýðir að það hallar á konur vegna þess að þær eru færri á vinnumarkaði. En það er ekki gert í þessum úrræðum. Ég mun óska eftir umræðu um þetta í hv. efnahags- og viðskiptanefnd því að við getum með mörgum leiðum hvatt til viðskipta við greinar þar sem konur eru fjölmennar eins og í hárgreiðslu, snyrtifræðum, á saumastofum og fleira mætti telja. Við þurfum að fara yfir þetta í nefndinni. Það kemur bara ekki til greina af minni hálfu í þeim aðgerðum sem við erum að setja í gang, sem margar eru mjög góðar til að vinna gegn atvinnuleysi, að það halli svona á konur þegar kemur að þeim úrræðum. Herra forseti. Ég hef miklar áhyggjur af sveitarfélögunum og taka þarf málefni þeirra föstum tökum. Ég er ánægð með að hvetja eigi til verkefna vegna aðgengis fatlaðra, nýta tímann til að fara í þau verkefni, það eru nauðsynleg verkefni og þau eru tímabær. Hins vegar er það svo að sum sveitarfélög og sum landsvæði verða sérstaklega illa úti og það þarf að beina sjónum sérstaklega að ákveðnum svæðum. Það er að einhverju leyti gert í fjáraukalagafrumvarpinu, t.d. hvað varðar Suðurnesin, en ég get ekki séð að það sé nægilegt þar sem þar er fjórði hver maður atvinnulaus, alla vega í Reykjanesbæ. Hátt í 25% atvinnuleysi er komið þar. Ég get nefnt Mýrdalshrepp þar sem er 40% atvinnuleysi. Það eru fleiri svona svæði fyrir norðan sem þarf að horfa sérstaklega til og almennt eru sveitarfélög að tapa miklum tekjum, bæði vegna þess að útsvarið fellur þegar tekjur fólks falla og þegar tekjur ríkissjóðs dragast saman þá dregst jöfnunarsjóðurinn saman. En sveitarfélögin hafa lögbundnum skyldum að gegna. Þau vinna að afskaplega mikilvægum verkefnum fyrir börnin okkar og þjónusta þau. Þau reka leikskóla, grunnskóla, alls konar frístundastarf fyrir börn og þau sjá líka um málefni fatlaðra og að hluta til aldraðra. En þau eru í tekjufallinu líka hvött til að fara í framkvæmdir og mörg hver eru þau núna að skuldsetja sig en sjá ekki alveg fram úr hvernig þau geta síðan rekið sig næstu árin. Þetta er mál sem við verðum að taka föstum tökum. Það má vel vera að við þurfum að gefa okkur aðeins lengri tíma til að ákveða hvernig þetta á að vera en það er ekki hægt að skilja þau bara eftir og láta eins og þau geti farið í framkvæmdir, glímt við sitt tekjufall og staðið líka undir öllum þeim skyldum sem við viljum leggja á þau. Hitt er, forseti, að í þessum málum sem við erum að ræða í dag er ekki minnst sérstaklega á heimilin. Við getum gert það á margvíslegan hátt. Við viðurkennum að það þarf að hjálpa fyrirtækjum og fyrirtækjum sem þurfa að standa undir föstum kostnaði og tekjurnar engar. Það sama á nefnilega við um heimili, það er fastur kostnaður við að reka heimili. Þegar fólk verður atvinnulaust, ég tala nú ekki um þegar það er komið á grunnatvinnuleysisbætur, sem eru rúmar 289.000, verðum við að grípa til ráðstafana og ekki er hægt að setja heimilin svo tugum skiptir á fátæktarstyrk. Þess vegna höfum við í Samfylkingunni lagt fram mál um að hækka atvinnuleysisbæturnar. Við verðum með öllum ráðum að vinna gegn fátækt í þessu ástandi. Við í Samfylkingunni höfum einnig lagt fram frumvarp um að hækka lífeyri við þessar aðstæður. Ég veit að það eru lönd úti í heimi sem hafa einmitt gert þetta, hækkað atvinnuleysisbætur, hækkað lífeyrisgreiðslur bæði fyrir aldraða og öryrkja til að örva einkaneysluna. Það skiptir máli að örva einkaneysluna. Það er alveg öruggt að ef við hækkum þessar greiðslur fara þær auðvitað beint í að kaupa mat og nauðsynjavörur og það sem þarf fyrir börn heimilisins o.s.frv. Það er mjög mikilvægt að stjórnvöld taki upp barnabótakerfið núna sem miðast við tekjur fólks frá árinu 2019 og breyti viðmiðunum þannig að fjölskyldur, barnafjölskyldur, sem hafa orðið fyrir miklu tekjufalli fái barnabætur núna þegar rekstur heimilanna er í miklum vanda, en ekki á næsta ári kannski. Ef engu er breytt á næsta ári gætu fjölskyldur fengið barnabætur en eru jafnvel búnar að rétta úr kútnum. Menn verða að þora að taka á þessu máli og breyta viðmiðunum þó að það sé tímabundið. Að lokum vil ég nefna námsmenn. Ég fagna þeim aðgerðum sem kynntar hafa verið hér í dag til að koma til móts við námsmenn, bæði hvað varðar störf sem á að búa til og koma á í samvinnu við ríki og sveitarfélög en líka nýsköpunarverkefni og sumarnám og allt það sem hefur verið talað um hér í dag. En það er því miður ekki þannig að störf séu fyrir alla námsmenn sem þurfa á því að halda til að geta framfleytt sér og börnum sínum og haldið áfram námi líka. Við verðum að horfa til þeirra sérstaklega og þess vegna höfum við í Samfylkingunni lagt til að þeir fái atvinnuleysisbætur. Og við megum alls ekki gleyma iðnnemum sem eru í starfsnámi, það þarf að huga að starfsnámi iðnnema. Það þarf að tryggja með auknu fjármagni í vinnustaðanámssjóð að meistarar geti tekið við nemunum á samning og þó að þrengist um hjá meisturunum og fyrirtækjum þeirra verðum við að huga að þeim hópi líka, þeir eru á samningi og það þarf að greiða þeim laun. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu í 1. umr. en við eigum eftir að taka málið til ítrekaðrar skoðunar og umræðu í þingsal síðar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Með frumvarpinu er lögð til tímabundin breyting á lögunum sem felur í sér að seljendum pakkaferða verði heimilt að endurgreiða ferðamönnum með inneignarnótum vegna þeirra greiðslna sem þeir hafa innt af hendi vegna pakkaferða sem hefur verið aflýst eða þær afpantaðar á grundvelli óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna vegna útbreiðslu kórónuveirunnar. Heimildin gildir fyrir ferðir sem áttu að vera farnar á tímabilinu 15. mars til og með 30. júní nk. Heimild ferðaskrifstofu til að endurgreiða ferðamönnum í formi inneignarnóta er þannig tímabundin og felur í sér frestun á endurgreiðsluskyldu þeirra í 12 mánuði. Að 12 mánuðum liðnum geta ferðamenn sem hafa ekki nýtt inneignarnótuna til kaupa á nýrri pakkaferð fengið inneignarnótuna endurgreidda. Í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins kemur fram að inneignarnóta skuli greinilega vera inneign vegna pakkaferðar. Hún skal að lágmarki vera að sömu fjárhæð og þær greiðslur sem ferðamaður hefur innt af hendi fyrir pakkaferðina. Mikilvægt er að kveða á um þessi skilyrði enda eru þau forsenda þess að inneignarnótan falli undir tryggingavernd pakkaferðatrygginga. Í því sambandi er einnig rétt að vísa til tilkynningar á heimasíðu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, frá 23. mars sl., þar sem fram kemur að inneignarnótur vegna pakkaferða falli undir pakkaferðatryggingarnar og leiðbeiningar Neytendastofu sem birtust á heimasíðu stofnunarinnar sama dag um efni og innihald inneignarnóta svo að þær falli undir tryggingavernd pakkaferðatrygginganna. Með þessu er tryggt að inneignarnótur sem gefnar eru út á grundvelli þeirrar tímabundnu heimildar sem lögð er til með frumvarpi þessu njóti verndar pakkaferðatrygginga líkt og allar aðrar greiðslur vegna pakkaferða. Frumvarpið er lagt fram í ljósi þess ástands sem skapast hefur vegna útbreiðslu kórónuveirunnar. Ástandið er alvarlegt og án fordæma og mikilvægt fyrir stjórnvöld að koma til móts við fyrirtæki í ferðaþjónustu. Ef ekkert er að gert er fyrirsjáanlegt að til fjölda gjaldþrota muni koma. Frumvarpinu er þannig ætlað að draga úr hættu á gjaldþrotum og veita fyrirtækjunum svigrúm til að komast yfir erfiðasta hjallann sem fram undan er en endurgreiðsluskylda innan 14 daga, líkt og kveðið er á um í lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun, leggst sérstaklega hart á seljendur pakkaferða. Um er að ræða ferðaskrifstofur sem bæði selja ferðir hingað til lands og erlendis. Frumvarpið er hluti af aðgerðum stjórnvalda til aðstoðar atvinnulífinu en jafnframt er reynt eftir fremsta megni að gæta jafnvægis með því að tryggja að inneignarnótur falli undir tryggingavernd pakkaferðatryggingar. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Herra forseti. Ég hef ríkan skilning á þeirri stöðu sem ferðaþjónustufyrirtæki eru í og að þetta sé mikilvæg aðgerð til að létta á þeim fyrirtækjum. En það er gríðarlega stórt skref sem hér er verið að stíga, að taka í raun réttinn af neytendum. Neytendur geta ekki valið hvort þeir þiggja endurgreiðslu eða inneign. Ég geri mér grein fyrir því að tryggingar þær sem fyrirtækin eiga að hafa lagt fram eiga að duga fyrir endurgreiðslum, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, þar á meðal inneigna, en það felst einnig áhætta fyrir neytendur í því að mögulega gera þær það ekki. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Liggur fyrir að það sé öruggt að þessar tryggingar dugi til að greiða inneignir neytenda ef til gjaldþrots kemur? Telur hæstv. ráðherra að neytendur séu að taka áhættu? Eru neytendur að taka áhættu með því að taka við inneign í stað þess að fá endurgreitt? Telur hæstv. ráðherra að breytingin brjóti gegn eignarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar eins og Neytendasamtökin telja og hafa komið fram með í dag?
Herra forseti. Fyrst til að svara síðustu spurningu hv. þingmanns: Nei, ég tel þetta ekki brot á eignarréttarákvæði stjórnarskrár. Í fyrsta lagi vegna þess að þarna eru tryggingar að baki. Í öðru lagi er ekki verið að skerða neina kröfu. Spurt er hvort það sé öruggt að tryggingar muni duga fyrir alla viðskiptavini ferðaskrifstofa. Ég get ekki sagt með fullri vissu að svo sé en við erum þó að leggja til þessa breytingu byggða á bestu fáanlegu upplýsingum sem hægt var að afla. Þær eru m.a. að allar stærstu ferðaskrifstofur sem eru með um 70% umfangs í pakkaferðum á Íslandi, hvort sem það eru erlendir ferðamenn hér á landi eða Íslendingar erlendis, eru með tryggingar þar sem fjárhæðin er hærri en útistandandi kröfur í dag. Hér er verið að leggja til breytingu á lögum, í lögunum í dag er skýlaus endurgreiðsluréttur innan 14 daga og það er alveg ljóst að forsendur þeirrar tilskipunar eru að einhverju leyti brostnar. Enginn gat gert ráð fyrir að allar ferðir myndi falla niður [[Forseti hringir.]]í svona langan tíma. En ég get ekki fallist á það að um sé að ræða brot á stjórnarskrá og það eru tryggingar þarna að baki þannig að neytendur eiga að fá endurgreitt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en ég hef þó enn áhyggjur af því að hér sé verið að setja neytendur í óeðlilega stöðu. Er örugglega tryggt að inneignin fáist endurgreidd ef það fyrirtæki sem inneignin er hjá verður gjaldþrota? Hvað gerist með fyrirtæki sem verða gjaldþrota og hafa ekki greitt þessa tryggingu eins og dæmi eru um fyrr í vetur? Hefði ekki verið heppilegra, herra forseti, og aukið líkurnar á að þessi aðgerð heppnaðist og jafnvel gert neytendur jákvæðari gagnvart því að leggja sitt af mörkum, ef inneignirnar væru einfaldlega tryggðar af ríkinu, líkt og var gert í Danmörku, og neytendur hafi jafnvel val um? Að lokum, herra forseti, langar mig til að skjóta inn í ljósi umræðunnar í dag hvort hæstv. ráðherra muni á næstunni leggja til frekari aðgerðir til stuðnings ferðaþjónustunni. Það var heldur dapurlegt að hlusta á kynninguna á pakkanum í gær en þá var ferðaþjónustan varla nefnd á nafn. Hefur hæstv. ráðherra ekki stuðning í ríkisstjórninni til að koma fram með aðgerðir sem raunverulega gagnast ferðaþjónustunni?
Þetta eru auðvitað þannig spurningar að það er með engu móti hægt að svara þeim á einni mínútu. Það er lögbundin skylda að vera með tryggingar. Við getum ekki farið sömu leið og Danmörk vegna þess að í Danmörku er einn sameiginlegur sjóður. Við höfum ekki byggt upp slíkan sjóð hér heldur er hverju og einu fyrirtæki skylt að vera með tryggingar. Það mál sem hv. þingmaður vísar í hefur verið kært til lögreglu þannig að það væri þá refsimál ef fyrirtæki gengur fram með þeim hætti. Ef breytingar verða á stöðu fyrirtækja sem hefðu áhrif á fjárhæð tryggingar er bundið í reglur í dag að fyrirtæki ber að tilkynna það til Ferðamálastofu og þá skal tryggingarfjárhæðin hækka sem því nemur. Eins og ég nefndi í mínu fyrra svari hefði ég ekki lagt til þessa breytingu nema af því að þær upplýsingar sem við höfum sýna að allar stærstu ferðaskrifstofurnar, sem eru með stóran meiri hluta umfangs pakkaferða á Íslandi sem seldar eru, hvort sem það er til erlendra ferðamanna eða Íslendinga úti, eru með fjárhæð trygginganna hærri en útistandandi kröfur gagnvart neytendum.
Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um pakkaferðir og breytingu á lögum um þær. Ætlum við virkilega aldrei að læra af reynslunni? Þarna er verið að setja afturvirk lög, taka afturvirkt rétt af fólki. Við þekkjum þetta frá því fyrir stuttu síðan í sambandi við lífeyrissjóðsmálin þegar sett voru afturvirk lög sem voru síðan rekin til baka. Og við ætlum að gera þetta aftur. Ætlum við aldrei að læra? Það sem er kannski verst í þessu er að það er verið að taka rétt af fólki sem er búið að vera að safna fyrir ferðum og kannski báðir aðilar búnir að missa vinnuna. Hvernig í ósköpunum er hægt að setja svona lög þar sem rétturinn er tekinn af fólki? Það hlýtur alltaf að eiga að vera val fólks hvort það vill fá endurgreitt, eins og það hefur rétt á, og ekki löggjafans að taka þann rétt af því.
Herra forseti. Það mál sem hv. þingmaður nefnir í samhengi við þetta mál er ekki sambærilegt því sem hér er verið að leggja til. Það er alveg rétt að gildandi löggjöf er með skýran rétt gagnvart neytendum, þeir hafi rétt á að fá endurgreiðslu innan 14 daga. Það sem við erum að segja hér er að aðstæður eru með þeim hætti að við leggjum til að gerðar séu breytingar á gildandi lögum þannig að fyrirtækjum sé heimilt að gefa út inneignir í staðinn fyrir fulla endurgreiðslu. Það er ekki þannig ef viðskiptavinur fær inneign undir venjulegum kringumstæðum að inneignin fari inn í almennar kröfur ef fyrirtækið fer í þrot. Í tilfellum þessara fyrirtækja er lögbundin skylda að vera með sérstaka tryggingu og við höfum kveðið skýrt á um að inneignir falli undir þá tryggingu. Fyrirtækið getur með engu móti snert á þeim tryggingum þannig að þar eru neytendur varðir. Fari fyrirtæki í þrot fá neytendur greitt til baka úr þeim tryggingum sem hvert og eitt fyrirtæki heldur utan um. Rétt eins og réttur þeirra er ríkari samkvæmt lögunum þá eru líka kvaðir á fyrirtækin meiri en almennt gengur og gerist. Þessar tryggingar eru skylda og fyrirtækin komast ekki í þær tryggingar með neinu móti. Þetta er bundið inni á reikningum og Ferðamálastofa hefur yfirsýn yfir þá stöðu. Eins og ég nefndi áðan liggur fyrir að allar stærstu ferðaskrifstofurnar sem eru með langmestu umsvifin eru með tryggingarfjárhæð sem er hærri en útistandandi kröfur í dag.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en ég get ekki sætt mig við þetta. Ég get ekki sætt mig við það að ef einstaklingur eða hjón hafa keypt sér ferð, lagt peninga í hana og hafa svo jafnvel bæði misst vinnuna í dag, eru með núll tekjur, eigi að festa peningana þeirra í heilt ár. Þau þurfa kannski nauðsynlega á þeim að halda eftir að hafa staðgreitt ferð upp á milljón eða meira. Hvers lags ofbeldi er það? Hvers vegna í ósköpunum á ferðaskrifstofan að njóta þessa? Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að þeir einstaklingar sem eiga þessa peninga fái þá, þeir eiga fullan rétt á því og það er ekki víst að þeir hafi efni á því vera með peningana bundna hjá ferðaskrifstofu í heilt ár. Þarna getur tekið steininn úr fyrir viðkomandi, að hafa peninga fasta sem hann þarf nauðsynlega á að halda fyrir einhverju öðru, t.d. mat eða lyfjum. Þetta getur ekki staðist.
Herra forseti. Ég heyri vel hvað hv. þingmaður er að segja. Ég nefni það hér að þetta ákvæði er heimildarákvæði. Fyrirtæki gera mikið úr því og eiga mikið undir því að vera í góðum samskiptum við viðskiptavini sína og byggja upp viðskiptasambönd. Ef svona dæmi kæmi upp, þar sem fólk er í þessari stöðu, er fyrirtæki að sjálfsögðu heimilt og myndi vonandi taka tillit til slíkra aðstæðna þrátt fyrir að heimild sé til staðar til þess að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot með miklum afleiðingum fyrir störf o.s.frv. Ferðaskrifstofur eru mikilvægur hlekkur í þessari keðju og við erum einfaldlega að grípa til sértækra aðgerða til að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot, en við gerum það byggt á þeim upplýsingum að réttur neytenda er tryggður þannig að þeir eigi ýmist að nýta inneign sína eða fá hana endurgreidda að 12 mánuðum liðnum.
Virðulegi forseti. Ég vil bara byrja á að gera grein fyrir því að ég er einmitt með svona pakkaferð í endurgreiðsluferli, komið fram yfir tvær vikur. Ég myndi skilja það vel ef tíminn til að klára endurgreiðsluna yrði lengdur í þessu. Það eru nokkur atriði sem ég myndi vilja spyrja um varðandi inneignarnótuna. Það á að verða heimilt að innleysa inneignarnótuna 12 mánuðum eftir tímabilið, þá fær maður endurgreitt, ef ég skil þetta rétt. Þetta er í rauninni frestun á endurgreiðslu í allt að 12 mánuði. Ég sé t.d. ekki fram á að geta notað inneignarnótuna nema kannski ef kosningar verða þarnæsta haust, sem ég vona ekki því að það væri mjög galið. Önnur spurning er hvort hægt væri að hafa það á þann hátt, í staðinn fyrir að taka þennan rétt afturvirkt af fólki, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson bendir á, að hafa val um að taka inneignarnótu sem gæti verið með einhverjum bónusum eða þvílíku eða fá endurgreiðsluna strax.
Herra forseti. Það er auðvitað þannig að fyrirtæki hafa boðið inneignir í stað endurgreiðslu frá því að þetta ástand hófst. Það hefur gengið misvel. Mér skilst á forsvarsmönnum fyrirtækja að það gangi betur að bjóða erlendum ferðamönnum inneignarnótu eða fresta ferð og bóka nýja heldur en að gera það sama gagnvart Íslendingum sem eiga ferðir út. Þetta er ekki vísindaleg úttekt en þetta er svona það sem ég heyri. Auðvitað vonast ég sömuleiðis til þess að fyrirtæki leggi ofan á inneign einhverja viðbót, viðbótarfjárhæð, ofan á þá ferð sem keypt var. En þetta er að sjálfsögðu heimildarákvæði, það munu ekki öll fyrirtæki nýta sér það. Sum fyrirtæki hafa endurgreitt nú þegar, önnur ekki, og fyrirtækjunum hefur gengið misvel að koma út inneignum í stað endurgreiðslu.
Virðulegi forseti. Það vantaði svar við spurningunni um hvað gerist eftir þetta 12 mánaða tímabil ef maður er með inneignarnótu, fær maður endurgreiðslu þá? Í öðru lagi, ef þetta er heimild fyrir skipuleggjanda eða smásala að endurgreiða ferðamanni, þá er væntanlega ekki mikil hvatning til þess að bjóða upp á inneignarnótu með einhvers konar viðbót, en það væri það ef möguleiki væri á endurgreiðslu strax eða inneign. Það myndi heldur ekki ganga á réttindi, það væru í raun aukin réttindi ef boðið væri upp á inneignarnótu með einhverjum bónusum sem væri endurgreidd eftir 12 mánuði ef hún nýtist ekki. Ég fékk t.d. boð um að endurskipuleggja ferð og það gilti fram í nóvember eða eitthvað svoleiðis, það var ekki einu sinni ár, það er ekki séns að nýta slíkt. Þessar endurgreiðsluhugmyndir voru mjög skrýtnar og mann grunaði að það væri verið að svindla dálítið á pakkaferðalögunum með þessum boðum um inneignarnótur o.s.frv., til styttri tíma, þannig að maður kom ekki nálægt því. En fær maður endurgreitt eftir 12 mánuði ef maður er ekki búinn að nota inneignarnótuna og ef hún hefði verið boðin með bónus, fengi maður bónusinn?
Já, það er þannig að hafi neytandi eða viðskiptavinur ekki nýtt inneignarnótuna innan þessara 12 mánaða er skýlaus réttur til að fá hana endurgreidda. Markmiðið er í raun að veita svigrúm og slaka gagnvart þeim fyrirtækjum sem standa frammi fyrir því að þurfa að endurgreiða fjöldann allan af ferðum sem hefur mikil áhrif á lausafjárstöðu þeirra. En það sem má ekki gleyma í heildarmyndinni eru þessar sérstöku tryggingar, sem fyrirtækin komast ekki í, þar sem neytendur eru tryggðir fyrir þeirri upphæð. Þannig að jafnvel þótt þessi fyrirtæki á endanum fari í þrot, sem við vonum að þau geri ekki, þá er það a.m.k. þannig að þeir neytendur sem taka við inneign í dag fá hana endurgreidda út úr tryggingunum sem eru bundnar inni á reikningum.
Forseti. Hörð mótmæli Neytendasamtakanna hafa varla farið fram hjá hvorki okkur þingmönnum, sérstaklega okkur þingmönnum sem sitjum í hv. atvinnuveganefnd, né neytendum sjálfum þar sem samtökin m.a. staðhæfa að það sé ekki í boði að heimilin axli byrðar lausafjárvanda fyrirtækja og inneignarnótur í gjaldþrota fyrirtækjum séu einskis virði. Þau eiga væntanlega við ef sú staða skapast hjá þeim fyrirtækjum sem selja pakkaferðir að þau verði gjaldþrota. Neytendasamtökin vísa þarna í skýlausan rétt neytenda sem við samþykktum á Alþingi fyrir rétt rúmlega ári síðan með samþykkt þeirra laga sem hér um ræðir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það: Hvernig verður þessi skýlaus réttur neytenda varinn? Hæstv. ráðherra hefur farið aðeins yfir það í máli sínu en mig langar að fá skýrari svör og fá það enn frekar fram. Ef tryggingarfé hverrar ferðaskrifstofu er ákveðið af ráðherra, samanber 26. gr., hvernig er hægt að tryggja þennan skýlausa rétt sem Neytendasamtökin [[Forseti hringir.]]hafa í yfirlýsingu sinni og mótmælum bent á?
Herra forseti. Ég hjó eftir því að því er haldið fram að inneignir gjaldþrota fyrirtækja sé einskis virði fyrir neytendur. Það er einfaldlega ekki rétt. Undir venjulegum kringumstæðum eru inneignir gjaldþrota fyrirtækja einskis virði en í þessum aðstæðum eru þær vissulega einhvers virði vegna þess að fyrirtækinu ber skylda til að vera með tryggingu. Jafnvel þótt fyrirtæki fari í þrot falla inneignirnar undir þá sérstöku tryggingavernd þannig að neytendur fá endurgreitt úr þeim tryggingum sem hverju og einu fyrirtæki ber skylda til að hafa. Tryggingarfjárhæðirnar miðast við ákveðna reiknireglu sem í einfaldri mynd miðar við umfang reksturs 2019 og bókunarstöðu 2020, þannig að þær eru náttúrlega mjög misháar. Þess vegna var hluti af þeirri vinnu sem leiddi til þeirrar tillögu sem birtist í frumvarpinu að fara yfir stöðu þessara fyrirtækja, sérstaklega stærri fyrirtækja vegna þess að umsvifin eru að langmestu leyti þar. Þar liggur fyrir að tryggingarfjárhæðirnar eru hærri en útistandandi kröfur. [[Forseti hringir.]]Það að inneignir gjaldþrota fyrirtækja séu einskis virði er ekki rétt í þessu tilfelli vegna þess að þær eru vissulega tryggðar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Nú eru lögin, eins og ég kom inn á í fyrra andsvari mínu, byggð á frumvarpi sem þingið samþykkti fyrir rétt rúmlega ári, um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Það er skoðun Neytendasamtakanna að ekki sé ólíklegt að með því að breyta lögum afturvirkt geti ríkið skapað sér bótakröfu. Mig langar til að heyra skoðun hæstv. ráðherra á því hvort sú staða geti skapast að ríkið sé að skapa sér bótakröfu með því að breyta lögunum afturvirkt og hvort það hefði kannski verið vænlegra, og hver skoðun hæstv. ráðherra er á því, að fara einhvers konar blandaða leið þar sem neytendur hefðu valkosti um annars vegar endurgreiðslu eða inneignarnótu, hvort það gæti verið heppilegri leið að bjóða neytendum upp á val. Það gæti kannski minnkað hættuna á því að skapa ríkinu bótakröfu.
Herra forseti. Fyrst til að svara fyrri spurningu þá er alveg ljóst að tillaga 1. mgr. 1. gr. fer í bága við skýr ákvæði tilskipunarinnar. Það kann að vera að hún feli í sér brot á þjóðréttarlegum skuldbindingum samkvæmt EES-samningnum. Það liggur fyrir, en auðvitað að uppfylltum ákveðnum skilyrðum varðandi skaðabótaskyldu þarf neytandi að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni o.s.frv. þannig að ég þori ekki að fullyrða um það, hvorki af né á. Varðandi síðari spurninguna fórum við þá leið í lok mars að gefa það skýrt út að inneignarnótur féllu undir tryggingavernd þar sem við gengum eins langt og við gátum sem ráðuneyti að nánast hvetja fólk til þess að taka við inneignum til að reyna á það. Það er það sem önnur lönd hafa líka gert, að reyna að fá neytendur til þess. Það hefði verið heppilegt ef það hefði dugað, að neytendur hefðu í meira mæli tekið við inneignum, þannig að þetta hefði ekki haft þessi ofboðslega miklu áhrif á fyrirtækin. [[Forseti hringir.]]En með tímanum lá fyrir að það dugði ekki til. Þess vegna legg ég þetta til hér, til að koma einfaldlega í veg fyrir fjöldagjaldþrot [[Forseti hringir.]]í þessari tegund ferðaþjónustu vegna þess að neytendurnir eru tryggðir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Þetta mál er allsnúið og mörg sjónarmið sem má reifa, t.d. hvort það standist yfir höfuð að breyta réttindum borgaranna með þessum hætti. Hér er óneitanlega verið að tala um að ákvæði 1. mgr. taki til pakkaferða sem ekki verða farnar á tímabilinu 15. mars til 30. júní. 15. mars er nú liðinn fyrir rúmum mánuði, þannig að þær ferðir verða a.m.k. ekki farnar. Þetta er því afturvirk breyting. Ég ætla ekki að eyða mesta púðrinu í að ræða um hugsanlega bótaskyldu í þeim skilningi að breytingin standist ekki stjórnarskrá og þess háttar. En það sem ég vil gera að umtalsefni er að maður skilur mjög vel þann vanda sem við stöndum frammi fyrir og ferðaskrifstofur standa frammi fyrir því að geta ekki uppfyllt loforð sín. Það er eiginlega ómöguleiki í því sem blasir við okkur öllum. En hvað varðar innlenda þáttinn, þ.e. þær ferðaskrifstofur sem hafa selt Íslendingum ferðir til útlanda sem ekki verða farnar, þá geta vaknað nokkrar spurningar. Í fyrsta lagi, ef við gerum ráð fyrir því að fólk myndi segja: Gott og vel, ég sætti mig við að fá inneignarnótu og ég fer að ári. En hvaða ferð er það sem verður farin á ári? Er það sama ferðin og var boðið upp á? Nú er t.d. sú staðreynd að gengi krónunnar hefur breyst um 15%. Það er 15% dýrara fyrir ferðaskrifstofu núna að fara með Íslendinga til útlanda en var þegar ferðin var seld og greidd. Hvaða tryggingu hefur neytandinn fyrir því að hann fái jafn verðmæta ferð og hann keypti? [[Gripið fram í: Aðra leiðina.]]Það er hugsanlegt. Í öðru lagi er annað sem ég held að skipti gríðarlega miklu máli í þessu samhengi. Við Íslendingar erum mjög ferðaglaðir og stór hluti okkar fer til útlanda, a.m.k. einu sinni á ári, og margar fjölskyldur og fólk fer í ferðalög til útlanda á sumartímanum. Nú verða þær ferðir ekki farnar. Stjórnvöld hvetja okkur til að ferðast innan lands. Það er frábært. Ég er viss um að mjög margir hugsa með sér: Núna fer ég bara í almennilegt ferðalag innan lands í staðinn fyrir ferðina sem ég hefði farið í til útlanda og nota peningana sem ég fæ endurgreidda til að fara og vera á hóteli og splæsa á mig sem ég er ekki vanur að gera þegar ég ferðast innan lands. Flest fólk, auðvitað eru undantekningar á því, fer nefnilega ekki í tvö sumarfrí á sama sumri, það er ekki með inneignarnótu til útlanda og ferðast svo innan lands á sama tíma. Það verður að velja annað hvort. Ef það situr uppi með það að hafa ekki getað farið til útlanda og á bara inneignarnótu þá ákveður það að vera heima á Íslandi en ferðast ekki innan lands af því að það hefur ekki efni á því. Mér finnst að þetta muni stangast á við markmiðin sem við erum að reyna að setja okkur, að hvetja okkur til að ferðast innan lands. Í þriðja lagi má nefna það að loksins þegar ferðaþjónustan fer í gang og fer að jafna sig og menn þora að fara að ferðast og allt það, er það þá það besta sem við gerum fyrir þessi fyrirtæki að fara í ferðalag í stríðum straumum fyrir inneignarnótur? Þá koma engir peningar í kassann hjá þeim fyrirtækjum. Mér finnst mikill galli vera á þessari aðferð. Ég tek viljann fyrir verkið og ég skil það allt saman, en mér finnst að þarna rekist hvað á annars horn og eitt markmið sé skotið niður með öðru og þetta muni þegar upp er staðið ekki skila þeim árangri sem að er stefnt. Ég hefði haldið að það væri skynsamlegra að reyna að fara einhverjar aðrar leiðir. Bent er á það í greinargerðinni með frumvarpinu að sums staðar eru farnar aðrar leiðir. Menn geta auðvitað ákveðið að setja upp sjóð sem kaupir þessar kröfur þannig að ferðaskrifstofur hafi þá langt árabil til að vinna sig í gegnum þennan stafla ef þær lifa af og ef þær lifa ekki af þá séu ábyrgðirnar á þessu. En ég held að þessi aðferð sé, því miður, því að ég veit að reynt er að gera þetta af góðum hug, ekki líkleg til að skila þeim árangri sem að er stefnt. Bæði eru hugsanlega talsverðir ágallar á lögmæti aðferðarinnar sem geta kallað á alls konar deilur og málaferli og síðan held ég einmitt að þetta muni ekki skila þeim árangri sem að var stefnt. Ég legg til að nefndin sem fær málið til meðferðar skoði þetta mjög vandlega og hvet hæstv. ráðherra sömuleiðis til að skoða þetta vel því að mér sýnist að það þurfi eiginlega að hugsa þetta allt upp á nýtt.
Herra forseti. Það er ekki annað hægt en að koma aðeins upp og tjá sig um þetta undarlega mál því að þetta er undarlegt, eins og kom ágætlega fram í ræðu hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar á undan mér, og það eru margar hliðar á því. Þetta er vitanlega alger frestun á vanda ferðaskrifstofanna sem þarna eiga í hlut. Maður velti því fyrir sér hvort sú leið sem hv. þingmaður nefndi hér um að kaupa kröfurnar sé ekki einfaldlega betri leið. Ég vil líka velta upp hér af hverju í ósköpunum ríkið ætlar neytendum, íbúum landsins, að lána ferðaskrifstofunum. Af hverju lánar ríkið ekki frekar þessum ferðaskrifstofum peninga í staðinn fyrir að neytendur séu orðnir einhvers konar lánastofnun fyrir þær? Það er verið að setja 350 milljónir í fjölmiðla og peninga í hinar og þessar áttir í þeim málum sem við höfum séð hér. Af hverju eru ekki búnir til einhverjir sjóðir sem ferðaskrifstofurnar geta sótt í eða að þeim sé í það minnsta tryggðir þeir fjármunir, þ.e. að þær þurfi ekki að láta þá af hendi en neytendur fái sitt. Þá má líka velta því fyrir sér, ef ráðherra er svona örugg með að þetta glatist ekki, að ríkið ábyrgist hreinlega að þeir neytendur sem vilja taka við þessum inneignarnótum fái þær bættar frá ríkinu. Best væri að sjálfsögðu að þeir sem það vildu fengju bara sína aura, aðrir sem vilja fá inneignarnótur fái þær, en ríkið ábyrgist það sem skiptir máli í þessu öllu saman. Við höfum öll skilning á því að ferðaskrifstofurnar eru í vanda, herra forseti, en við höfum lítinn skilning á því að það skuli vera viðskiptavinirnir, neytendurnir, sem eigi að bera áhættuna og borga brúsann. Réttast væri að ríkið stigi þarna inn í eins og það er að gera úti um allt samfélag í dag. Af hverju ekki þarna? Af hverju að láta fólkið, sem búið er að eyða sparifé sínu eða sjóðum sínum og eignum, lána þessum aðilum eins mikið og það mun klárlega lána þeim? Mér finnst þetta lélegt mál, mér finnst þetta vont þingmál og það þarf a.m.k. að breyta því töluvert mikið í þinginu ef það á að vera eitthvert réttlæti í þessu. Það er í raun svolítil forsjárhyggja í málinu, að ákveða það að ef einhver hafi keypt sér ferð þá skuli ferðaskrifstofa geta bara ákveðið að láta hann hafa inneignarnótu í staðinn fyrir peningana sem hann á rétt á í dag. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað að það hlýtur að vera a.m.k. vafamál hvort það standist að breyta lögunum afturvirkt. Virðulegur forseti. Ég ítreka það aftur sem ég sagði upphafi: Þessu máli þarf að breyta, það þarf að koma einhverju viti í það því að þetta er galið eins og það er.
Herra forseti. Það er þannig með þetta mál að mjög auðvelt er að taka undir með ýmsum sem hafa rætt um það. Það virðist vera svo vanhugsað og maður byrjar kannski fyrst á því að velta fyrir sér hvers vegna þessi ríkisstjórn finnur alltaf einhverjar leiðir til þess að taka hagsmuni fyrirtækja fram fyrir hagsmuni neytenda. En svo er líka svo rangur taktur í þessu. Maður spyr: Fyrir hvern er þetta? Hvaða hagsmuni er verið að reyna að verja? Af hverju er ekki hægt að verja þessa hagsmuni með hefðbundnari hætti, t.d. með því að ríkið komi að því eins og hefur verið annars staðar í þeim aðgerðum sem eru gerðar, frekar en að neytendur virki sem lánastofnanir, eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson nefndi rétt áðan? Þetta bitnar auðvitað á neytendum og það er rétt að segja: Þetta er ekki þannig að neytendur muni almennt koma út á sléttu vegna þess að við vitum að inneignarnótur fyrnast. Það er alsiða þegar flugfélög hafa bakað sér skyldu til að greiða jafnvel hátt í 600 evrur fyrir flug vegna seinkunar, þá bjóða þau of oft upp á jafnvel 1.200 evra inneignarnótu til að þurfa ekki að láta pening sem er kominn inn frá sér. Þau vita að það eru náttúrlega alltaf einhver laus sæti. Þau hugsa þetta þannig að það sé þó skárra að gefa 1.200 evra inneignarnótu. Þau vita líka að neytendur eru mjög oft kannski ófærir um að nýta sér inneignarnótur þegar á hólminn er komið. Ég hef sjálfur misst af svona tækifæri, þó fannst mér inneignarnótan frekar aðlaðandi í eitt skiptið. Svo er auðvitað ýmislegt annað. Það hefur margt verið nefnt, búið er að nefna tryggingarnar og þá spyr maður: Væri ekki eðlilegra að breyta fyrirkomulaginu á tryggingunum þannig að hægt væri að innheimta þær með auðveldari hætti? Þetta eru lög sem við samþykktum fyrir ári og hér er kannski hægt að segja að það sé kominn ákveðinn galli í þeim lögum vegna þess að það gekk út á það ef fyrirtæki yrði gjaldþrota en svo eru kannski til tilfelli eins og þetta þegar við viljum einmitt koma í veg fyrir gjaldþrot. Búið er að nefna bótakröfurnar og búið er að nefna afturvirkni núna, ég ætla ekki að lengja það. En tökum annan vinkil. Þetta snýst ekki bara um íslenska neytendur. Þetta snýst líka um útlendinga, erlenda aðila, oft í Evrópulöndum sem hafa keypt pakkaferðir hér á landi í gegnum íslenska aðila. Og þá er spurning hvort þetta muni standast Evrópurétt, hvort einhver vandamál muni verða gagnvart því. En þetta er kannski líka svolítið asnalegt, það er ekki góð landkynning að við séum einhvern veginn að skerða réttindi neytenda í öðrum löndum afturvirkt á þennan hátt. Mér yrði alla vega ekki rosalega skemmt ef ég væri í slíkri stöðu á leiðinni til einhvers lands. Mér finnst að koma þurfi inn á hinn vinkilinn ef maður horfir fram hjá göllunum á þessu máli, og þeir eru margir, og horfir þess í stað á ásetninginn. Þetta er spurning um það hvernig við reynum að koma til móts við stöðu ferðaþjónustunnar, sem er arfaslöpp eins og er, hún er hrikaleg. Hvernig björgum við ferðaþjónustunni? Við höfum horft á stöðuna undanfarna mánuði og það eru margir, ekki síst í ferðaþjónustunni sjálfri, sem hafa beðið eftir því að ríkisstjórnin geri eitthvað sem mögulega gæti bjargað stöðu þeirra. Ég held að ég fari rétt með að þetta sé það eina sem hefur komið hingað til. Það er frekar undarleg staða verð ég að segja. Það eru kannski ekki endilega sérstaklega frábær meðmæli með aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Jú, auðvitað eru almennar aðgerðir sem ferðaþjónustufyrirtæki geta nýtt sér. En þegar við erum að tala um þetta tiltekna verkefni til að bjarga ferðaþjónustunni er þetta, held ég, það eina. Ég vona að einhver leiðrétti mig ef ég hef misst af einhverju stórkostlegu. Það er kannski ágætt að við reynum að hugsa þetta lausnamiðað. Hvað væri hægt að gera í staðinn fyrir að fara þessa leið? Gætum við t.d. reynt að hvetja til einhverra aðstæðna þar sem mögulegt yrði fyrir þessi fyrirtæki að verða sér úti um og skapa sér ný viðskipti? Það er kannski erfitt þegar allt er lokað. Ég nefndi fyrr í dag í óundirbúnum fyrirspurnum til hæstv. utanríkisráðherra að það eru ákveðnar leiðir í boði. Við vitum t.d. að mörg lönd standa sig alveg þokkalega vel í sóttvörnum. Við vitum líka að það eru mörg lönd sem hafa verið kölluð græn svæði þar sem smit eru bara svo til engin eða jafnvel engin eftir, ég nefni Grænland og Færeyjar í því samhengi. Ekki það að þar séu mjög stórir ferðamannamarkaðir, en samt, það eru fleiri lönd í þessum pakka. Þá er spurning: Væri hægt að búa til einhvers konar hvatningu, búa til einhvers konar tvíhliða samninga við þau lönd, reyna að skapa forsendur fyrir því að fólk ferðist milli þessara landa sem eru með góðar sóttvarnir og eru í góðu ástandi? Það mætti jafnvel ganga lengra, eins og ég nefndi fyrr í dag, og hreinlega nýta okkur það að við höfum sýnt fram á að við getum „testað“ hátt í 2.000 manns á dag á Íslandi og eflaust væri hægt að auka þá getu. En núna, vegna þess að okkur gengur vel að ráða niðurlögum veirunnar, þurfum við kannski ekki að testa um 2.000 manns á dag innan lands. Þá væri mögulega hægt að nýta þá getu sem við höfum með sniðugum samningum, en væntanlega þyrfti að ræða það við ýmsa. En það er bara úrlausnarefni að prófa hreinlega alla sem koma til landsins við lendingu og fá niðurstöðuna samdægurs eins og flestir Íslendingar. Ég veit til þess að margir sem búa í löndum þar sem ómögulegt er að fá próf myndu kannski loksins fara í draumaferðina til Íslands ef þeir vissu að Covid-próf væri innifalið í ferðinni. Kannski þyrfti að borga eitthvað fyrir það, einhvers konar komugjald, gott og vel. En hugsum þetta í svona lausnum. Reynum að finna leiðir til þess að gera þeim fyrirtækjum sem eru í þessum bransa kleift að afla sér nýrra tekna frekar en að reyna að koma tekjutapinu þeirra einhvern veginn yfir á neytendur. Mér finnst það vera miklu heilbrigðari nálgun. Satt að segja skil ég ekki af hverju við höfum ekki séð hugmyndir af þessu tagi frá ríkisstjórninni vegna þess að tíminn hefur verið nægilegur og mikil er þörfin.
Virðulegur forseti. Við ræðum þetta dæmalausa frumvarp um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun, endurgreiðslur. Ég verð að segja eins og er að þegar ég sá þetta frumvarp fyrst þá varð ég eiginlega orðlaus. Það liggur við, ef maður væri í því skapi, að maður stæði bara orðlaus hér í næstu 15 mínútur yfir þessu frumvarpi. En það væri auðvitað fáránlegt þannig að ég ætla að bendi á þann eðlilega og sjálfsagða vafa, fullkominn vafa, á því að setja afturvirk lög. Hvenær ætlum við á þessu þingi að læra? Ég trúi því ekki að við ætlum í enn eitt skiptið að setja afturvirk lög. Við vitum að það þarf ekki nema einn sem fær gjafsókn og fer í mál, við vitum að hann vinnur það mál og það verður slegið á puttana. Það er svo arfavitlaust að ætla að bjóða fólki, sem á rétt á endurgreiðslu, algerlega lögbundinn rétt á að fá pakkaferðir sínar endurgreiddar og það sem það hefur lagt inn í peningum, upp á að fá inneignarnótu í staðinn. Svona skipti eru bara alveg úti. Það á ekki einu sinni að standa til boða að bjóða upp á þetta. Ég segi fyrir mitt leyti að ég er orðlaus. Ef við erum með viti hérna þá tökum við þetta frumvarp og rífum það, drögum það til baka, hættum við það. Komið með frumvarp þar sem ríkið tekur ábyrgð á þessu, verum ekki að setja venjulegt fólk, sem er kannski búið að safna í tvö, þrjú ár fyrir utanlandsferð, í þá aðstöðu að fá einhverja inneignarnótu í staðinn fyrir endurgreiðslu sem það á rétt á. Þetta er gjörsamlega út í hött og ég trúi því ekki að við ætlum að láta þetta fara óbreytt í gegn og láta eina ferðina enn fara í gegnum þingið afturvirk lög. Ég bara trúi því ekki. Ég vona heitt og innilega að við sjáum til þess að frumvarpið verði dregið til baka og eitthvað allt annað verði gert og séð þess að fólkið fái þetta endurgreitt. Ég efast ekki um að það þarf að hjálpa ferðaskrifstofunum en þá kemur ríkið bara inn í það. Það er miklu skynsamlegra en að vera að senda þetta á fólk sem gerði það eitt af sér að það skipulagði ferð, borgaði inn á hana og reiknaði með að fara kannski í sumar. Nú á að segja við það: Nei, við ætlum að láta ykkur fá inneignarnótur og þið verðið bara að fara einhvern tímann á öðrum tíma. Það er ekkert víst að það henti fólki. Það er mjög ólíklegt að það henti. Það á ekki að stilla fólki upp við vegg, það á ekki að bjóða því upp á það. Það á þennan rétt og á að fá að nýta hann algjörlega.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu enda reikna ég með að þessi tillaga verði tekin til rækilegrar endurskoðunar í meðförum nefndarinnar. Mér heyrist það á öllum sem hér hafa talað, jafnt stjórnarandstæðingum sem stjórnarliðum. En ég hef fullan skilning á vanda og stöðu ferðaskrifstofa og það þarf að sjálfsögðu með einhverju móti að reyna að mæta þeim eins og svo mörgum við þessar erfiðu aðstæður. Ríkisstjórnin hefði kannski mátt hafa í huga við framlagningu og samningu aðgerðapakka tvö að taka sjálf ábyrgð á þeirri stöðu sem er uppi en velta henni ekki yfir á almenning. Það eina sem á ekki að vera í boði með þessari aðgerð er að láta almenning borga brúsann. Ég get tekið undir með hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni þegar hann talar um að þetta frumvarp sé allt fullt af þverstæðum. Hvers virði er 100.000 kall eftir eitt ár í íslensku hagkerfi? Það er í fyrsta lagi góð spurning. Síðustu ár segja manni að hann verði að líkindum orðinn heldur verðminni þá. Ég held að við þurfum líka að hafa það í huga að í þessu getur falist ákveðin orðsporshætta ef það spyrst út með hvaða hætti við stöndum að neytendavernd á Íslandi. Það er bara liðin sú tíð að maður fékk einu sinni ári bækling frá Útsýn og Sunnu inn um lúguna og fór í svona ferðir og vissi aldrei af neinum öðrum ferðalöngum nema kannski rétt bara við sundlaugarbarinn. Í dag eiga ferðamenn um allan heim samskipti á samfélagsmiðlum, á bókunarsíðum og öðru og það er einfaldlega ekki gott ef við verðum uppvís að því að vera að breyta reglum eftir á, jafnvel við svona erfiðar aðstæður. Ég get líka tekið undir með hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni þegar hann varpar upp mynd af almenningi sem önglar saman krónum um hver mánaðamót til að komast í draumaferðina. Það held ég að sé ekkert einstakt dæmi, ég held að það sé almennt þannig. Fólk þarf að hafa fyrir því að fara í dýrar utanlandsferðir, fara í langþráða ferð sem er búið að plana fram í tímann. Nú sér það hana fara í uppnám og á að sitja uppi með ávísun sem er ekkert víst að henti að nota eftir ár. Það er ekki víst að fólk hafi efni á að nota hana eftir ár, svo ég tali nú ekki um að það er kannski farinn af heimilinu aur sem það gæti þurft á að halda vegna þess að velflestir Íslendingar, mjög margir alla vega, búa við mjög skert kjör og skertar aðstæður á meðan þessi faraldur stendur yfir a.m.k. Ég ætla rétt að vona að nefndin taki þær athugasemdir alvarlega sem hér hafa komið fram og ríkið sýni manndóm og mæti þessu sjálft og greiði fyrir þetta en velti því ekki yfir á fólk sem langaði í ferðalag en kemst ekki vegna þessara aðstæðna.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 1257 sem er mál nr. 728. Þar er um að ræða frumvarp til laga um Matvælasjóð sem samið er í ráðuneyti mínu. Með frumvarpinu er lagt til að settur verði á fót nýr sjóður til að styrkja verðmætasköpun við framleiðslu, vinnslu og markaðssetningu matvæla úr landbúnaði og sjávarútvegi sem fái heitið Matvælasjóður. Við úthlutun styrkja úr sjóðnum er horft til þess að efla nýsköpun og ýta undir verðmætasköpun til að efla samkeppnishæfni íslenskrar matvælaframleiðslu. Sjóðnum verður um leið mögulegt að styðja við vöruþróun sem getur reynst mikilvægt, sérstaklega til markaðssóknar og þá ekki síst á erlendum mörkuðum. Undirbúning að stofnun Matvælasjóðs má rekja til þingsályktunar nr. 40/149, um aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna, sem samþykkt var á 149. löggjafarþingi. Með henni var ríkisstjórninni falið að hrinda í framkvæmd ýmsum aðgerðum sem miðuðu að því að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Á meðal aðgerða var að settur yrði á fótur sjóður með áherslu á eflingu nýsköpunar í innlendri matvælaframleiðslu. Tillaga um stofnun Matvælasjóðs hefur áður komið til þessa þings. Voru áform um að stofnun sjóðsins væri liður í víðtæku frumvarpi til laga um ýmsar breytingar á lögum um matvæli vegna innleiðingar EES-reglna og það varð að lögum nr. 144/2019. Ákvæði um sjóðinn voru hins vegar felld út úr frumvarpinu við meðferð málsins hjá atvinnuveganefnd þar sem talið var að þau þyrftu frekari vinnslu við. Veruleg tímapressa var á umræddu þingmáli vegna EES-skuldbindinga þannig að ég hafði fullan skilning á því að svo hefði farið sl. haust. Farið hefur verið yfir þau sjónarmið sem komu fram við þinglega meðferð umrædds frumvarps sl. haust og hef ég m.a. rætt við forsvarsmenn bæði Bændasamtaka Íslands og Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, en gert er ráð fyrir því að þessir aðilar komi að stofnun Matvælasjóðsins með því að öðlast rétt til tilnefningar hvor á sínum aðila í stjórn sjóðsins. Framlagning frumvarpsins nú er liður í ráðstöfunum hins opinbera til örvunar hagkerfisins í framhaldi af áföllum sem ekki þarf að rekja hér úr ræðustóli og varða heimsfaraldur vegna kórónuveirunnar. Ráðuneyti mitt hefur gripið til fjölmargra sértækra aðgerða í því skyni að lágmarka neikvæð áhrif á íslenskan landbúnað og sjávarútveg til skemmri og lengri tíma vegna þessa ástands sem skapast hefur með það að meginmarkmiði að skapa öfluga viðspyrnu þegar ástandið líður hjá og venjulegri tímar ganga í garð. Er stofnun Matvælasjóðsins eitt af mikilvægari málunum sem við horfum til í því sambandi. Það er reglulega ánægjulegt að segja frá því að í tillögum ríkisstjórnarinnar hefur verið ákveðið að leggja til við þingið að varið verði verulega auknum fjármunum til starfssviðs hins nýja sjóðs, um 500 millj. kr., á yfirstandandi fjárlagaári. Að mínu mati og vonandi fleiri hér í þingsalnum fer vel á þessu. Til viðbótar við þetta mun á næsta ári bætast við sjóðinn það tannfé sem eru núverandi framlög af fjárlögum til annars vegar AVS-rannsóknasjóðs í sjávarútvegi, sem hefur um 250 millj. kr. til árlegrar ráðstöfunar, og hins vegar Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, sem hefur um 150 millj. kr. til ráðstöfunar. Mun nokkur sparnaður í rekstri verða af samruna þessara sjóða en hvor um sig hefur rekstrarkostnað sem nemur um 20 millj. kr. á ári. Virðulegi forseti. Við fyrri meðferð tillagna um stofnun Matvælasjóðs bar nokkuð á því að horft væri mikið til fortíðar með hliðsjón af sögu Framleiðnisjóðs og AVS-sjóðsins. Mörkuðust umræður kannski helst til mikið af því. Samt er það svo að „án fræðslu þess liðna sést ei hvað er nýtt“, eins og mælti það skáld okkar Íslendinga sem var mestur heimsborgari. Þetta er því vel að mörgu leyti. Um leið verðum við hér í þingsalnum að reyna að horfa fram á við og takast á við þær áskoranir sem eru að birtast okkur og við munum glíma við á næstu árum. Framleiðnisjóður var stofnaður árið 1966 og hefur komið að ýmsum nauðsynjamálum landbúnaðarins. Veittur hefur verið stuðningur við verkefni í jarðrækt, garðrækt, skógrækt, búfjárrækt og ræktun sporðfénaðar, auk þess sem bændur hafa verið studdir til ýmissa búháttabreytinga. Saga sjóðsins speglar kannski um sumt þróun landbúnaðarins yfir starfstíma hans. Var sjóðurinn ekki síst mikilvægur til að takast á við öngstræti offramleiðslunnar á níunda áratuginn. Þó að loðdýraeldi og fiskeldi níunda áratugarins sé ekki meðal glæstustu dæma um árangursríkar opinberar aðgerðir íslenskrar hagsögu bar þetta mark þeirrar viðleitni að skjóta fleiri stoðum undir atvinnulíf í sveitum. Er kannski auðvelt að setjast í dómarasæti um þetta nú löngu síðar. Stutt var við fjölþætt verkefni önnur og er vitað að mörg ferðaþjónustubýli nutu í upphafi nokkurs stuðnings frá sjóðnum. Það gat ótvírætt skipt miklu máli og verið fólki hvatning. Á síðustu árum hefur fjármunum sjóðsins aðallega verið varið til tveggja verkefnaflokka sem eru annars vegar hagnýt rannsókna- og þróunarverkefni í þágu landbúnaðar og hins vegar nýsköpun atvinnu á bújörðum til eflingar atvinnu í sveitum. Þó verður að athuga í þessu sambandi að fjárráð sjóðsins eru verulega takmörkuð. Sjóðurinn leið önn fyrir efnahagshrunið árið 2008 og árið 2011 var fjárveiting til hans skorin niður um 90% þannig að við lá að hann legðist af. Í áföngum hefur tekist að hækka til hans framlög sem þó nema ekki nema um 150 millj. kr., eins og áður sagði, sem samsvarar um 1% af heildarframlögum ríkisins til landbúnaðarmála. Er þetta umhugsunarvert, ekki síst í ljósi þeirrar umræðu sem hefur verið um þörf á nýbreytni í landbúnaði, þá sérstaklega matvælaframleiðslu. Áður en ég vík að þeirri stefnu sem felst í tillögu um stofnun nýs Matvælasjóðs samkvæmt frumvarpinu vil ég einnig víkja nokkrum orðum að AVS-sjóðnum. Sá sjóður var stofnaður árið 2003 við nokkuð sérstakar aðstæður þegar sjávarútvegurinn og fiskvinnslan í landinu töldu sig hlunnfarin um möguleika til að sækja stuðning til nýsköpunar. Þetta hefur blessunarlega breyst til betri vegar og þá vísa ég ekki aðeins til starfs AVS-sjóðsins heldur einnig Tækniþróunarsjóðs sem hefur varið verulegum fjármunum til verkefna á sviði sjávarútvegs og fiskvinnslu. Margt skýrir ágætan árangur íslensks sjávarútvegs og er ljóst að stofnun AVS-sjóðsins á sínum tíma hafði mikla þýðingu. Með því var aukinn kraftur lagður í rannsóknir og þróun sem skilaði bæði betri nýtingu á fiski á Íslandi og jók einnig verðmæti á hvert kíló sem veitt var. Þá hélst þetta í hendur við uppbyggingu öflugs þjónustuiðnaðar við sjávarútveginn. Tölurnar tala sínu máli. Nýlega lét ég vinna fyrir ráðuneytið samanburð á verðmyndun á þorski milli áranna 1981 þegar aflinn var 461.000 tonn og 2017 þegar aflinn var nær helmingi minni. Á þessu tímabili ríflega tvöfölduðust útflutningsverðmætin en á móti kemur að leiðrétta þarf fyrir verðþróun þorskafurða á heimsmarkaði. Niðurstaðan er engu að síður sú að 35% af hækkun á útflutningsverði þorskafurða frá Íslandi á þessum tíma verða ekki útskýrð með almennri hækkun á þorski á heimsvísu. Þetta dæmi og þessir útreikningar sýna að við Íslendingar höfum náð miklum árangri í samanburði við önnur lönd til að þróa sjávarútveg okkar og skapa aukin verðmæti. Virðulegi forseti. Það er óneitanlega fróðlegt og gaman á stundum að velta vöngum yfir því hvernig landbúnaður og sjávarútvegur hafa þróast og með hvaða hætti stuðningur stjórnvalda við verkefni í gegnum rannsókna- og nýsköpunarsjóði hefur nýst. Um leið er mikilvægt að horfa til framtíðar og skoða hvert við stefnum og hvernig við getum tekist á við nýjar áskoranir. Matvælaframleiðsla stendur frammi fyrir margþættum áskorunum á næstu árum. Má þar nefna ekki síst áhrif loftslagsbreytinga, fjölgun mannkyns, umhverfismál og vottanir framleiðslu. Þá hefur verið bent á þörf á því að styrkja smærri framleiðendur til vöruþróunar og ýta undir vöruvöndun. Það hvernig við getum aukið verðmætasköpun hér á Íslandi í bæði sjávarútvegi og landbúnaði er mikil áskorun fyrir komandi ár. Þetta hefur margvíslega þjóðfélagslega þýðingu fyrir almenning og má auk efnahagslegra sjónarmiða vísa til mikilvægis fæðuöryggis og þess að matvælaöryggi, þ.e. heilnæmi matvæla, verði áfram tryggt. Svo sem greinir í skýringum með frumvarpinu sem hér er til umræðu var sl. haust settur á fót samráðshópur með fulltrúum Bændasamtaka Íslands og Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi. Samhliða því var haft samráð við stjórnir AVS-rannsóknasjóðs og Framleiðnisjóðs, aflað upplýsinga og leitað sjónarmiða þeirra um áherslur hins nýja sjóðs. Ótvírætt er að sú vinna mun nýtast við fyrstu heildrænu stefnumótunina fyrir sjóðinn. Rætt var á þessum vettvangi um að við mótun stefnunnar mætti horfa til nokkurra áherslusviða sem væru aukin verðmæti matvælaframleiðslu, ný tækifæri til markaðssóknar og vitundarvakningar, líftækni og jafnframt smærri verkefni. Með því síðastnefnda var horft til verkefna hjá smáframleiðendum sem og verkefna sem gætu notið stuðnings til að gera fyllri umsóknir um frekari stuðning úr Matvælasjóði eða öðrum opinberum sjóðum. Í frumvarpinu kemur jafnframt fram að horft er til þess að önnur stefnumótun muni nýtast við mörkun áherslumála og stefnu fyrir Matvælasjóðinn. Hér vil ég nefna að í ráðuneyti mínu hefur verkefnið Matarauður Íslands m.a. unnið að því að styrkja innviðastoðir matar í ferðaþjónustu og ýtt undir aðgerðir sem efla áhuga á íslenskri matarmenningu og eftirspurn eftir stað- og svæðisbundnum mat. Því verkefni lýkur í lok þessa árs og mikilvægt er að fylgja eftir því góða starfi sem þar hefur verið unnið með þátttöku fólks í öllum landshlutum. Mikilvægt er að tryggja áframhaldandi vöru- og þjónustuþróun í matvælatengdum greinum með áherslu á íslenskt hráefni og stuðning við matarfrumkvöðla, hvort heldur til sjávar eða sveita. Þá var að mínu frumkvæði hafin vinna við matvælastefnu fyrir Ísland. Mikilvægt er að Matvælasjóður taki tillit til áherslna og aðgerða sem þar verða markaðar. Mér er kunnugt um að meðal helstu aðgerða til verðmætasköpunar, samkvæmt drögum að matvælastefnunni, er raunar að nýr matvælasjóður taki til starfa. Sjóðurinn skal hafa að markmiði að styðja við nýsköpun, vöruþróun, aukið virði, sjálfbærni og aukna samkeppnishæfni matvælaframleiðslunnar. Hefur því stofnun Matvælasjóðs einnig verið til umræðu á vettvangi matvælastefnunnar. Ég vonast til þess að vinnu við matvælastefnuna fyrir Ísland muni ljúka innan skamms. Virðulegi forseti. Ég mun undir lok máls míns víkja nokkrum orðum að texta frumvarpsins. Frumvarpið er einfalt að gerð enda er því ætlað fyrst og fremst að veita fullnægjandi heimildir til frekari starfa á vettvangi nýs sjóðs. Mælt er fyrir um meginhlutverk sjóðsins, skipan í stjórn hans, skyldur og ábyrgðir stjórnar sem og heimild til setningar reglna um úthlutun og fleira. Er frumvarpið samið að nokkru leyti með hliðsjón af reglum þeim sem gilt hafa um AVS-sjóðinn, auk þess sem litið var til lagareglna um aðra opinbera sjóði til hliðsjónar. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn að fara nánar yfir og ræða einstaka þætti frumvarpsins hér á eftir. Um tekjuáhrif frumvarpsins fyrir ríkissjóð er fjallað í skýringum með frumvarpinu en ég hef þegar gert grein fyrir fjármögnun hans og þeirri fjárveitingu sem lagt verður til að veitt verði til hans á fjárlagaárinu 2020. Vísa ég annars nánar til þess sem í skýringum segir. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Eins og ég hef oft komið inn á í þessum ræðustól eru gríðarleg tækifæri til að efla íslenska matvælaframleiðslu enn frekar og einmitt í áttina að vistvænni og fjölbreyttari framleiðslu. Til þess höfum við gríðarleg tækifæri hér á Íslandi með nýtingu til að mynda jarðvarma, þá ekki síst lágvarma sem við eigum mjög mikið af, og ekki síður að nýta þann umframvarma sem verður til í jarðvarmavirkjunum okkar. Þau eru vissulega gleðileg skrefin sem hafa verið tekin nýlega til að opna á vinnslu iðnaðarhamps og ég vona sannarlega að það verði framtíð í því. Ég held að það sé bara mjög spennandi tækifæri í því og höfum við rætt það áður. Við í Samfylkingunni fögnum því að verið sé að setja aukið fjármagn til eflingar matvælaframleiðslu og að það eigi að leggja sérstaka áherslu á nýsköpun eins og við höfum talað fyrir. Sömuleiðis er jákvætt að efla og bæta í styrkjaumhverfi matvælaframleiðslu á Íslandi. En af hverju að stofna nýjan Matvælasjóð í stað þess að efla þá sem eru fyrir? Hæstv. forsætisráðherra nefndi það í ræðu fyrr í dag að þessi sjóður myndi halda öðruvísi á hlutunum en hefur verið gert á forsjá þeirra eldri sjóða sem hér er verið að leggja niður. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að skýra það enn betur. Hvernig verður þessi sjóður öðruvísi en fyrri sjóðir? Hvað er að græða á því að setja þessa sjóði saman í einn? Og í því samhengi spyr ég: Hvernig sér ráðherrann fyrir sér að rekstur þessa nýja sjóðs? Það er talað um að stjórnin megi ákveða hvernig því verður fyrir komið, en hefur ráðherra einhverjar fyrir fram hugmyndir um hvernig það verður?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í þessari stuttu umræðu sem hefur staðið núna um þetta hefur sú spurning verið uppi hvers vegna sé verið að stefna þessu í einn sjóð. Það er ekki ný hugmynd. Hún kom fram í aðgerðaáætlun eða þingsályktun sem Alþingi samþykkti hér með 54 samhljóða atkvæðum í júní í fyrra þar sem var beinlínis ákveðið og mér falið að koma þessum sjóði á með sameiningu Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og AVS. Þá fór maður í gegnum umræðuna og færði fram rökin öll með því. Síðan var í þinglegri meðferð þetta ákvæði tekið út, en engu að síður kom eftirfarandi fram í áliti atvinnuveganefndar þegar hún afgreiddi málið til þingsins, orðrétt, virðulegi forseti: „Leggur meiri hlutinn þó áherslu á að áfram verði unnið að undirbúningi stofnunar Matvælasjóðs í samræmi við það sem kveðið er á um í framangreindri þingsályktun.“ Þannig að það er samfella í vinnslu málsins. Stóri þátturinn í þessu er sá að við erum að eyða kannski 40–50 milljónum í yfirstjórnarkostnað vegna tveggja sjóða og það eru ákveðnar girðingar á milli þessara sjóða, eðlilega, vegna þess að þeir eru sjálfstæðir. Ég held að það sé hollt að horfa til þess með hvaða hætti stuðningi við matvælaframleiðslu í landinu er háttað. Við horfum til þess að við séum matvælaframleiðsluland, eins og við höfum verið í áraraðir, og styrkjum alla umgjörð um þann stuðning sem við veitum þarna inn vegna þess að áskoranirnar sem við stöndum frammi fyrir eru sífellt að rísa. Ég tel að vilji þingsins í fyrravor, þegar þessi ályktun var samþykkt, hafi m.a. beinst að því að sameina krafta til að mæta [[Forseti hringir.]]frekar og af meiri styrk þeim áskorunum sem rísa við þá afgreiðslu sem við gerðum þá, sem var verulega umdeild.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og ég vona að hann svari spurningu minni um hvernig hann sér fyrir sér reksturinn á sjóðnum í seinna andsvari. En það er fleira sem vekur spurningar og efasemdir um hvort hér sé um raunverulega aukningu til framtíðar að ræða. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir matvælaframleiðslu á Íslandi að hafa sterkan nýsköpunarsjóð til að leita í til að geta skapað ný verðmæti og ný störf í greininni. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það eru gríðarleg tækifæri í matvælaframleiðslu á Íslandi. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við séum hér að tala um raunverulega aukningu til framtíðar. Það kemur fram í grein hæstv. ráðherra, sem birtist í Morgunblaðinu í morgun, að sett verði til sjóðsins 500 millj. kr. stofnframlag sem verði úthlutað á þessu ári og á næsta ári renni til hans þau framlög sem fóru í Framleiðnisjóð landbúnaðarins annars vegar og AVS-sjóðinn hins vegar. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort megi skilja það sem svo að það verði einu framlögin í sjóðinn á næsta ári, þ.e. ráðgerð framlög í Framleiðnisjóð landbúnaðarins og AVS-sjóðinn eða megum við eiga von á því að það verði 500 milljónir aukalega í sjóðinn á næsta ári? Það væri sannarlega vel gert. Og af því að við höfum tíma, þar sem það er óvænt minni umræða um þetta mál en ég átti von á, þá langar mig að spyrja um skipan stjórnarinnar. Það vekur athygli mína að hún er skipuð fjórum aðilum og þar af eru tveir sem hæstv. ráðherra skipar sjálfur. Til hvers ætlar hæstv. ráðherra að líta við skipan þeirra stjórnarmanna?
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi það hvernig ég sé fyrir mér rekstur sjóðsins. Ég er í rauninni ekki með neinar ákveðnar hugmyndir um það. Við höfum ákveðið fyrirkomulag á þessum tveimur sjóðum í dag og við erum svo með fleiri sjóði sem eru vistaðir á ýmsum stöðum í kerfinu í dag. Það má alveg skoða að vinna það með einhverjum hætti saman þannig að þetta komi allt á einn stað í eina umsýslu. Ég er opinn fyrir öllu þessu. Þetta verður bara hluti af því og þeirri stefnumótun sem fram undan er, að því gefnu að þetta verði samþykkt, sem ég reikna með vegna þess að þetta mál er í fullkomnu samræmi við þann eindregna vilja sem kom fram í afgreiðslu þingsins 19. júní á síðasta ári. Hv. þingmaður spyr hvernig fjármögnuninni verði háttað. Það liggur ekkert fyrir um fjárlög næsta árs eða næstu ára en að sjálfsögðu treysti ég á að þetta framlag verði að hluta eða í heild endurtekið inn í þennan sjóð og mun að sjálfsögðu leggja slíkt til. Þetta er gríðarleg breyting á framlögum þarna inn. Á sama tíma erum við að ræða breytingar á undirstofnun ráðuneytisins sem heitir Matís þar sem ráðuneytið er að verja til viðbótar þessu rúmum 400 milljónum til nýrra verkefna. Þetta held ég að þurfi að skoða allt í samhengi og ég er eindregið þeirrar skoðunar að sú staða sem er að koma upp í matvælaframleiðslu í veröldinni kallar á að við förum í gegnum alla þessa þætti hjá okkur. Sá áfangi, að vera kannski með 800 milljónir í þessum sameinaða sjóði er gríðarlega stórt stökk og mun tala við þá stefnumörkun sem ríkisstjórnin er með í gangi varðandi matvælastefnu sem er ætlað að marka stefnu okkar og áherslur til komandi ára á þessu sviði sem okkur Íslendingum er svo mikilvægt.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp um Matvælasjóð. Eins óánægður og ég var með frumvarpið sem við ræddum hérna síðast er ég ánægður með þetta, sérstaklega vegna þess að þarna erum við loksins að taka á því og taka vonandi fyrsta skrefið í þá átt að við verðum sjálfbær með matvælaframleiðslu. Ástandið í þjóðfélaginu hjá okkur núna sýnir hversu nauðsynlegt það er fyrir okkur. En það er eitt sem gerir mig svolítið orðlausan í frumvarpinu, það eru þessar lágu upphæðir. Við erum að tala þarna um 500 millj. kr., það er kannski ekkert lágt en setjum það í samhengi við það sem vorum að tala um fyrr í kvöld, um nýsköpun og 1% af eignum lífeyrissjóðanna, 50 milljarða. Þetta er bara 1% af því, þannig að þetta er smáupphæð en ætti að vera margfalt stærri upphæð. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann geri sér vonir um að fá einhverja fjársterka aðila að þessu. Það segir sig sjálft að fyrst að Hollendingar geta framleitt rosalega mikið af grænmeti og verið með gróðurhús og allt saman, þá eigum við að geta það líka. Það er orðin mikil og góð þróun t.d. í að frysta grænmeti og annað þannig að við ættum að geta framleitt margfalt meira og á mjög hagkvæman hátt, ég tala nú ekki um ef við getum selt grænmetisbændum og öðrum rafmagn á svipuðu verði og stóriðjum. Það yrði nú bara strax betra að rafmagnið færi til þeirra vegna þess að það er vistvæn framleiðsla, mun vistvænni en það sem flestar stóriðjur eru að framleiða. Ég spyr ráðherra hvort hann reikni ekki með að það verði hægt að stórauka fjárframlög í þetta og gera vel í þessum málum.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Ég fagna þeirri afstöðu sem hv. þingmaður sýnir málinu, ánægjulegt að við deilum skoðunum um að við þurfum og erum með þessum breytingum í frumvarpinu að taka ný skref í þá átt að ýta undir sjálfbærni okkar varðandi framleiðslu þessara þátta sem okkur eru svo mikilvægir. Framlagið, 500 millj. kr., er í mínum huga mikill vöxtur við það sem fyrir er. Mér finnst 150 millj. kr. fjárveiting inn í Framleiðnisjóð landbúnaðarins lág. Hún er lág miðað við mikilvægi þeirrar framleiðslu sem þar er undir. Þarna sjáum við töluverða viðbót koma inn. Við höfum séð í AVS-sjóðnum, sem núna er með fjárveitingar einhvers staðar á bilinu 250 milljónir, að þær fjárveitingar nýtast vegna þess að mótframlagið kemur svo sterkt inn frá sjávarútvegsfyrirtækjunum eða tæknifyrirtækjum. Við höfum gert alveg gríðarlega góða hluti allt frá árinu 2003, þegar þessi sjóður var stofnaður, í vexti, tækniþróun, nýjungum í gegnum AVS-sjóðinn. Ég vænti þess að með þessum nýja sjóði getum við unnið áfram og enn styrkar vegna þess að á móti þeim 500 milljónum sem ríkisstjórnin er að bæta inn koma fjárveitingar til verkefna. Ég þekki aðeins til þeirra hugmynda sem hafa verið uppi um miklar viðbætur á sviði þessara mála. Nýjustu hugmyndir í þeim efnum eru í Ölfusinu og þar er stórhuga fólk á ferð. Ég þekki sömuleiðis hugmyndir fyrir norðan, á háhitasvæðunum þar og orkusvæðunum. Ég tel að sjóður sem þessi geti tekið undir þær hugmyndir og áform sem þarna er á ferðinni og [[Forseti hringir.]]ýtt undir það að við verðum sterkari matvælaframleiðendur eftir einhvern tíma en við erum í dag.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og ég get ekki verið annað en innilega sammála honum, líka þegar við horfum til þess hversu þróunin er hröð, t.d. bara í fiskiðnaði. Við erum farin að nýta allt hráefnið margfalt betur, eins og roð sem sáraumbúðir og alls konar. Hugmyndaflugið vantar ekki. Ég hef ekki áhyggjur af því að bæði bændur og aðrir geti ekki virkjað og fengið hugmyndir og komið hlutum í framkvæmd. Þetta er það sem við þurfum á að halda núna vegna þess að við erum kannski að treysta allt of mikið á ferðaiðnaðinn eins og hefur komið í ljós og treysta á að það komi fleiri og fleiri ferðamenn og þeir eigi að nýta afurðir okkar. Ég held að við þurfum að einbeita okkur að því að nýta afurðir okkar sem best sjálf á allan hátt og koma þar af leiðandi líka í veg fyrir matarsóun, sem er því miður svolítið stór pakki. Þessar stóru hugmyndir um risagróðurhús eru frábærar hugmyndir. En þá þarf auðvitað líka að hanna þessi hús þannig að þau þoli íslenska veðráttu. Það hefur verið svolítið vandamál. Ég óttast það ekki að við getum ekki, ef við viljum, orðið rosastórtæk. Við vitum það sjálf að grænmeti framleitt á Íslandi er annað grænmeti en það sem við erum að flytja inn. Ég finn a.m.k. muninn, það fer ekki á milli mála. Ég get ekki fullyrt fyrir aðra en gæðin eru góð og hugmyndirnar nægar þannig að ég styð þetta heils hugar og við verðum að sjá til þess að spýta í og setja meiri pening í þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi orð. Ég er sammála hv. þingmanni með það að í matvælaframleiðslu á Íslandi eru gríðarleg tækifæri. Við höfum sýnt það bara í því að við erum að flytja út 98–99% af sjávarafurðum okkar á erlenda markaði og stöndumst, þessi örþjóð, þá hörðu samkeppni sem þar er á markaði. Ég leyfi mér að fullyrða að AVS-sjóðurinn á einhverja hlutdeild í þeim breytingum og þróun sem þarna hefur átt sér stað, t.d. bætta nýtingu á hverjum fiski sem dreginn er að landi. En stærsta þáttinn í þessu eiga fyrirtækin sjálf sem hafa í rauninni lagt í mjög mikla þróunarvinnu á sviði tækni og þekkingar. Sömuleiðis eigum við gríðarleg tækifæri á sviði landbúnaðar, hvort heldur við lítum til innlendrar framleiðslu eða sóknar á erlenda markaði. Ég nefni t.d. sókn íslenskrar mjólkurafurðar á erlenda markaði núna, skyrið, þar sem er verið að vinna gríðarlega góða hluti. Við eigum erfiðara uppdráttar með útflutning á kjötafurðum en við höfum staðið í því að flytja út tiltekna þætti í grænmetisframleiðslunni og gætum örugglega gert meira af því, ég tala nú ekki um að auka framleiðsluna í útiræktuðu grænmeti eða ylrækt eða einhverju því um líku til frekari innanlandsneyslu á kostnað innflutnings þessara sömu vara. Þannig að tækifærin eru fyrir hendi. Þetta frumvarp er liður í því að styðja og búa til viðspyrnu gegn því áfalli sem orðið hefur í íslensku efnahagslífi og ég fagna öllum stuðningi við þau áform.
Herra forseti. Ég fagna því að veita eigi aukið fjármagn, eins og virðist vera gert ráð fyrir, í þennan nýja sjóð, að veita eigi 500 millj. kr. til nýsköpunar, rannsókna og þróunar á sviði landbúnaðar- og sjávarútvegsmála og efla þannig þessar undirstöðuatvinnugreinar. Ég hef hins vegar nokkrar athugasemdir og velti fyrir mér nokkrum atriðum í tilefni af framlagningu þessa frumvarps. Í fyrsta lagi vil ég nefna að stofnun þessa sjóðs, Matvælasjóðs, er ekki ný af nálinni. Gert var ráð fyrir að stofna slíkan sjóð hér fyrr í vetur en í atvinnuveganefnd í desember sl. var ákvæðið um stofnun Matvælasjóðs fellt út úr frumvarpi sem þá var til meðferðar. Og af hvaða ástæðum var það? Ég velti því fyrir mér af hverju tíminn er núna? Hvaða þörf er til stofnunar þessa sjóðs núna í apríl ef það var ekki talið tímabært af einhverjum orsökum í desember sl.? Eins og allir vita berjumst við sem þjóð, og heimurinn allur reyndar, hatrammri baráttu við faraldur. Og þá kemur þetta frumvarp fram, frumvarp að efni til sambærilegt og það sem var fellt út hér fyrir fjórum mánuðum. Ég velti fyrir mér: Er þessi veirufaraldur ástæða þess að koma hér ítrekað með fyrirætlanir í frumvarpi um að stofna svokallaðan Matvælasjóð sem var síðan fellt út hér fyrir fjórum mánuðum? Það eru mín fyrsta athugasemd, hvort tækifærið sé nýtt núna í þessum faraldri til að koma þessu frumvarpi í gegn. Ég er auðvitað sammála hæstv. ráðherra um að leggja aukið fjármagn til rannsókna og þróunar í báðum þessum greinum, svo það sé fært til bókar. Ég fagna því að leggja eigi fram 500 millj. kr. í auknar rannsóknir á því sviði. Ég hef líka áhyggjur af því að með þessu frumvarpi á að leggja niður núverandi sjóði, þ.e. Framleiðnisjóð landbúnaðarins og AVS-rannsóknasjóð í sjávarútvegi. Þessir sjóðir munu heyra sögunni til ef frumvarpið verður að lögum. Annar þeirra sinnti sjávarútvegi en hinn sinnti landbúnaði. Ég hef auðvitað áhyggjur af því sökum eðli þessara tveggja greina, undirstöðuatvinnugreina, landbúnaðar og sjávarútvegs. Ég hef áhyggjur af því þar sem himinn og haf, herra forseti, er á milli aðstöðunnar í þessum tveimur greinum. Í annarri greininni hefur gengið verulega vel og hefur hún þróast mjög hratt og verið mjög öflug í þróun og nýsköpun svo eftir er tekið víða um heim, og þar á ég við sjávarútveginn, á meðan landbúnaðurinn berst hins vegar í bökkum. Það er mjög mikilvægt og ég fagna því auðvitað að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að skipting milli þessara atvinnugreina verði svipuð og er í núverandi fyrirkomulagi. En það er mjög mikilvægt að í landbúnaði verði haldið vel utan um alla vinnu, rannsóknir, þróun og nýsköpun. Það má alls ekki slaka þar neitt á. Greinin á verulega undir högg að sækja en tækifærin eru fyrir hendi. Það þarf að vinna að því. Það þarf að gera af heilum hug. Varðandi að fella niður þessa tvo sjóði, svo ég klári það nú aðeins, þá er ég hérna með nefndarálitið frá því í desember frá atvinnuveganefnd þar sem eftirfarandi kemur fram: „Nefndinni var bent á að Framleiðnisjóður gegndi mikilvægu hlutverki fyrir dreifbýli og landbúnaðinn í heild en mörg þeirra verkefna sem sjóðurinn styrkti féllu utan verksviðs Matvælasjóðs samkvæmt skilgreiningu í [þáverandi] frumvarpi. Var bent á að um 50% úthlutunar rynnu til frumkvöðlaverkefna á vegum bænda …“ Ég hef áhyggjur af þessu, ef þetta á að breytast eitthvað. Ég hef áhyggjur af því að undir hatti nýs sjóðs, Matvælasjóðs, gæti þetta breyst, eins og þeir höfðu áhyggjur af í desember, fyrir fjórum mánuðum. Svo er önnur spurning, en fyrir nefndinni í desember var bent á eftirfarandi: „Var nefndinni bent á að sjóðinum væri falið ákveðið hlutverk samkvæmt rammasamningi um almenn starfsskilyrði landbúnaðarins og m.a. hefði hann hlutverk í endurskoðun samningsins. Sú vinna ætti samkvæmt ákvæðum samningsins að fara fram árið 2019 en væri ekki enn hafin.“ Hefur eitthvað breyst síðan? Er þessari vinnu lokið síðan í desember eða hvernig á að fara með þá vinnu, sem var ein af ástæðum þess að frumvarpið í desember varð ekki að lögum? Ég hef áhyggjur af því líka hvort þarna sé verið að hlaupa á sig og vaða inn í þetta verkefni sem er að mörgu leyti ágætt, sérstaklega með aukið fjármagn, að mörgu leyti mjög ágætt þess vegna. Það er auðvitað sérkennilegt og einkennilegt að það ástand sem er núna í samfélaginu sé nýtt til þess að koma með og endurtaka hér einhvern leik sem menn voru gerðir afturreka með fyrir fjórum mánuðum, hvort nýta eigi tækifærið, hvort það sé ástæðan eða hvort ekki sé hægt að setja þetta framlag, þessar 500 milljónir, inn í núverandi sjóði. Margar spurningar vakna við skoðun á þessu frumvarpi, hvort menn séu hér að hlaupa á sig. Ég hef líka áhyggjur af því, herra forseti, eins og hv. þingmaður spurði um áðan, um grænmetið og garðyrkjuna, hvað yrði um hana, og að hún væri ekki þarna undir. Ég hef áhyggjur af því að ekki eigi að leggja sérstakt fjárframlag til að efla rannsóknir, þróun og nýsköpun í garðyrkju, a.m.k. ekki í þessum sjóði, og hvort það sé eitthvað sérstakt sem ég hef þá misst af sem gert er ráð fyrir að renni til garðyrkjunnar. Það má vera að þetta sé misskilningur hjá mér. Að lokum vil ég minnast á einn hluta landbúnaðar, held ég, sem heitir skógrækt, hvort skógrækt sé ekki þarna undir. [[Gripið fram í: Held að það sé í umhverfisráðuneytinu.]]Það er í umhverfisráðuneytinu. Það þarf auðvitað að efla hana líka. Og hvort ríkisstjórnin hafi ekki - nú tala ég eins og ég sé kominn í andsvör - gert ráð fyrir að efla það verkefni á einhvern sérstakan hátt, en ég ætlast ekki til að ráðherra svari því hér. En ég velti því svona fyrir mér þegar þetta er lagt fram. Ég vil ítreka aðstöðumun þessara tveggja greina. Það er himinn og haf á milli aðstöðu sjávarútvegsfyrirtækja, sem eru mörg hver mjög öflug og það er vel, og landbúnaðarins í heild sinni sem samanstendur af litlum einingum, veikburða einingum. Samfélagið þarf virkilega að styðja við nýsköpun ef hún á að verða þar. Það þarf virkilega að vakta það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni málefnalega ræðu og góða. Ég skil þá nálgun sem hann hefur eðlilega á málið með þessi varúðarsjónarmið, ef við getum kallað það svo. Þau hafa áður komið fram og komu fram við umræðu þess í fyrra og eru skiljanleg vegna þess að eins og hv. þingmaður nefnir hér og dregur ágætlega fram er stærðarmunurinn svo mikill sem og getan, fjárhagslegt bolmagn o.s.frv. Ég legg áherslu á það í allri umræðu um málið að alveg frá upphafi hefur verið lögð áhersla á að gæta verður að þessari stöðu við vinnslu mála. Ég er sannfærður um að í þeirri stöðu sem við erum komin í núna varðandi samkeppnishæfni íslenskrar matvælaframleiðslu, hvort heldur er á sviði sjávarútvegs eða landbúnaðar, er mjög mikilvægt að við nýtum bestu þekkingu, nýjustu upplýsingar, færnina og tæknigetuna, sama úr hvorum hlutanum það er, til að nýta á báðum sviðum. Til þess er þetta m.a. gert og horft, að þetta geti átt sér stað með þeim hætti. Ég vil undirstrika að í umræðunni um þetta höfum við alla tíð lagt áherslu á að gæta að þeim hlutföllum sem þarna eru á milli. Ég hef rætt við forystufólk í báðum greinum í aðdraganda þessa máls og ótti beggja hluta er sá að hinn hlutinn gleypi framlagið sem er að koma inn. Hugsunin að baki þessu er ekki sú, heldur að förum að líta á okkur sem eina heild, matvælaframleiðslulandið Ísland, sama á hvaða sviði það er. Þegar hér er rætt um þetta á þann veg að spurt sé hvort við séum að nýta tækifærið í því ástandi sem hefur skapast við kórónuveiruna er það ekki svo. Við erum einfaldlega að vinna þetta í fullu samræmi við það sem áður var gert. Í rauninni hefur ekkert breyst frá því að þingið samþykkti það með 54 samhljóða atkvæðum 19. júní á síðasta ári, algjörlega samhljóða, að stofna Matvælasjóð með sameiningu þessara tveggja sjóða. Ástæðan fyrir því að það gekk ekki til enda var, eins og ég gat um í framsöguræðu minni, pressa á það að við yrðum að klára lögin um matvæli til að ljúka ákveðinni EES-skuldbindingu fyrir áramót, þ.e. 14. desember. Okkur vannst einfaldlega ekki tími til að vinna til enda þennan hluta málsins sem var umdeildastur. Síðan hef ég unnið með málið vegna þess að í fyrirmælunum við afgreiðslu meiri hluta nefndarinnar, sem raunar allir nefndarmenn skrifuðu upp á, var lögð áhersla á að áfram yrði unnið að undirbúningi stofnunar Matvælasjóðsins í samræmi við það sem kvað á um í framangreindri þingsályktun sem 54 þingmenn samþykktu samhljóða. Það var það að efla nýsköpun og stefna að því í íslenskri matvælaframleiðslu, m.a. með því að stofna til Matvælasjóðsins. Það hef ég gert og þess vegna er þetta frumvarp komið fram með þeim hætti núna að hér er verið að leggja inn að mínu mati verulega háa fjárveitingu með stofnun sjóðsins í ljósi þess ástands sem vissulega ríkir, að við þurfum að mæta þeim áskorunum sem hafa risið við þennan faraldur með fyllri, betri og öflugri hætti en við getum í þessum tveimur tiltölulega litlu sjóðum. Vilji ríkisstjórnarinnar stendur til þess. Ég fagna því að við séum öll sammála um að standa saman og styðja nýsköpun á þessu sviði. Ég held að við þurfum þess. Hvort sem okkur líkar betur eða verr að heyra það erum við á Íslandi svo lítil á alþjóðlegum mörkuðum, hvort heldur varðar innkaup á matvælum til okkar eða sölu og útflutning, að við þurfum að nýta alla þá krafta sem við getum í sameiningu til að halda stöðu okkar á hvoru sviðinu sem er. Til að svara hv. þingmanni varðandi garðyrkjuna erum við núna í samningum við hana þar sem m.a. er gert ráð fyrir því að mæta þeim áherslum sem hv. þingmaður nefndi hér varðandi flutnings- og dreifikostnað á rafmagni. Við erum að leggja aukna fjármuni inn í þann samning og ég vonast eftir því að við getum lokið þeim samningum fljótlega, í næstu eða þarnæstu viku. Ég leyfi mér að fullyrða á grunni þess samkomulags sem við kunnum að ná og munum ná að við munum sjá aukna framleiðslu á þessu sviði á þessu ári. Af því að ég veit að hv. þingmenn sem hér eru í salnum vilja gjarnan að ég nýti allan þann ræðutíma sem ég hef var ég að hugsa um að bæta því við að ég þakka einfaldlega alla þá samstöðu sem er um þetta góða mál.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar um aðgerðir í þágu atvinnulausra vegna Covid-19 heimsfaraldursins. Flutningsmenn tillögu eru allir þingmenn Samfylkingarinnar. Í tillögunni er lagt til að fjármála- og efnahagsráðherra og félags- og barnamálaráðherra hafi forgöngu um að ríkisstjórnin ráðist í aðgerðir í þágu fólks sem missir vinnuna vegna efnahagslegra afleiðinga Covid-19 heimsfaraldursins og til að mæta fyrirsjáanlegum skorti á sumarstörfum. Gerðar verði breytingar á reglugerðum og frumvörp lögð fram á Alþingi í þessum tilgangi eigi síðar en 15. maí 2020. Í aðgerðunum felist a.m.k. eftirfarandi atriði: 1. Grunnatvinnuleysisbætur hækki úr 289.510 kr. í 314.720 kr. 2. Hámarksfjárhæð tekjutengdra atvinnuleysisbóta hækki úr 456.400 kr. í 516.000 kr. 3. Hlutfall tekjutengdra atvinnuleysisbóta af meðaltali heildarlauna hækki tímabundið úr 70% í 100%. 4. Námsmönnum verði tryggður réttur til atvinnuleysisbóta frá 1. júní til 31. ágúst 2020. Fyrr í dag hefur ögn verið komið inn á þessa tillögu með einum eða öðrum hætti og um hana hafa verið viðruð ólík sjónarmið. Það er auðvitað rétt hjá þeim sem hafa andmælt tilgangi frumvarpsins að auðvitað sé betra að fólk sé í vinnu og að það eigi að vinna að því að skapa atvinnu fyrir alla. Það er algjörlega hárrétt, að því skulum við vinna, en í þeim veruleika sem við lifum í í dag er hér mikið atvinnuleysi og verður næstu mánuðina, því miður, og störfin verða einfaldlega ekki dregin upp úr hatti við þessar aðstæður á næstu dögum. Í dag eru atvinnuleysisbætur of lágar og tugþúsundir landsmanna munu einfaldlega lenda í vandræðum með heimilisbókhaldið á næstunni. Það er mikilvægt, eins og ég kom inn á áðan, að verja fyrirtæki og verja atvinnu fólks en það verður líka að verja almenning fyrir tekjufalli. Við skulum ekki gleyma því að heimilin hafa líka sín föstu gjöld sem þarf að borga án þess að eiga möguleika á brúarlánum, frestun skatta og öðru slíku. Þess vegna er þessi tillaga liður í því að verja kerfið okkar. Það þarf bæði að verja fyrirtækin og fólkið. Þetta eru samverkandi þættir. Reyndar var alda atvinnuleysis byrjuð að ganga yfir landið löngu áður en kórónuveiran lét á sér kræla og nú getum við sagt að hún sé að breytast í eins konar flóðbylgju. Það er áætlað að atvinnuleysi á landsvísu verði um 17% í apríl. Á Suðurnesjum mælist atvinnuleysi þegar um 20% og er viðbúið að það aukist enn frekar. Í þessu samhengi er mikilvægt að hafa í huga að staða atvinnulausra og fjölskyldna þeirra er sérstaklega viðkvæm þegar atvinnuleysi er mikið og fjöldi fólks eygir litla möguleika á að finna sér nýja vinnu á næstu misserum. Atvinnuleysi eykst iðulega mest hjá láglaunafólki í kreppu og því þarf sérstaklega að huga að þeim hópi. Hlutabótaleiðin er mjög góð aðgerð sem gagnast mörgum og frumvarpið þar sem mælt var fyrir henni tók auðvitað miklum framförum í meðförum þingsins. Það er nauðsynlegt að framlengja það úrræði. Aftur á móti er nauðsynlegt að ráðast í fleiri aðgerðir strax til að koma til móts við fólk sem alfarið missir vinnuna vegna faraldursins og tryggja að fjárhæðir í atvinnuleysistryggingakerfinu séu í takti við launaþróun í landinu. Í fyrsta lagi verður að hækka grunnatvinnuleysisbæturnar sem ekki hafa fylgt launaþróun undanfarinna missera til að koma til móts við þennan viðkvæma hóp. Eðlilegt er að miða hækkunina við krónutöluhækkun launataxta 1. apríl 2020 fyrir lægstu laun samkvæmt lífskjarasamningnum. Í öðru lagi verður að tryggja þeim sem missa vinnuna hærri atvinnuleysisbætur á meðan siglt er í gegnum dýpstu hluta efnahagslægðarinnar. Þess vegna leggja flutningsmenn til að hámark tekjutengdra atvinnuleysisbóta verði hækkað í 516.000 kr. í samræmi við þróun meðallauna í landinu. Flutningsmenn benda á að í 3. mgr. 33. gr. laga um atvinnuleysistryggingar er að finna heimild fyrir ráðherra til að hækka framangreindar bætur með reglugerð í ljósi breyttra þjóðhagsforsendna. Í þriðja lagi er lagt til að skerðingarregla laga um atvinnuleysistryggingar verði afnumin tímabundið þannig að tekjutengdar atvinnuleysisbætur geti numið meðaltali heildarlauna launamanns enda séu þau undir 516.000 kr. hámarkinu. Á meðan versta krísan varir má þannig koma í veg fyrir skyndilegt og of mikið tekjufall hjá fjölda fólks undir meðallaunum sem missir atvinnu. Samhliða þessari breytingu væri rétt að falla frá þeirri kröfu að grunnatvinnuleysisbætur hafi verið greiddar í hálfan mánuð áður en til tekjutengdra atvinnuleysisbóta kemur og heimila tímabundið greiðslu tekjutengdra atvinnuleysisbóta þegar frá þeim tíma sem launamaður öðlast bótarétt samkvæmt lögunum. Að lokum teljum við rétt að bregðast við fyrirsjáanlegum vanda námsmanna enda er ljóst að fjöldamargir námsmenn verða án atvinnu yfir sumartímann þrátt fyrir þau ágætu úrræði um sumarstörf sem ríkisstjórnin kynnti í gær. Námsmenn verða af tekjum sem þeir hefðu ella getað reitt sig á. Af þessum sökum er lagt til að námsmönnum verði tryggður réttur til atvinnuleysisbóta frá 1. júní til 31. ágúst. Þessar tillögur munu hjálpa einstaklingum og fjölskyldum að standa við fjárhagslegar skuldbindingar á borð við leigu og húsnæðislán og önnur gjöld og koma fólki í gegnum versta skaflinn. Eins og ég sagði áðan er nefnilega ekki nóg að mæta tekjufalli fyrirtækja þó að það sé nauðsynlegt. Samfylkingin vill styðja allar góðar aðgerðir til að viðhalda atvinnustiginu í landinu en það þarf sem sagt að verja heimilin fyrir tekjufalli líka. Herra forseti. Leiðarstef í öllum aðgerðum stjórnvalda í þessari krísu verður að vera að vernda viðkvæma hópa. Annars er einfaldlega hætta á því að þegar við höfum unnið bug á þessari veiru hafi fátækt og ójöfnuður aukist í samfélaginu og til þess megum við ekki hugsa. Ég vona þess vegna að þingheimur taki vel í þessa tillögu. Allir hljóta a.m.k. að geta tekið undir að það er nauðsynlegt að styðja þennan hóp. Þess vegna legg ég til að þessari umræðu lokinni að málinu verði vísað til velferðarnefndar og að það fái þar góða umfjöllun.
Virðulegur forseti. Þessi tillaga passar ágætlega inn í áherslur sem Píratar hafa vakið athygli á og eru hluti af því sem ættu að vera fyrstu skrefin í svona ástandi, þ.e. að skilgreina og tryggja grunninn, lágmarksframfærsluna. Það er mjög undarlegt að við séum með framfærsluviðmið á mjög mörgum stöðum og ekki skilgreint neitt lágmarksgólf þannig að fólk dettur niður í gegnum allar aðrar glufur í þessu mjög svo flókna kerfi sem við erum með. Fólk þyrfti þá a.m.k. að lenda niðri á atvinnuleysisbótum. Þetta frumvarp hjálpar mjög í áttina að því. Annað sem stjórnvöld ættu að taka strax tillit til og minni hlutinn hefur kallað eftir er varnir fyrir heimilin, t.d. að stoppa nauðungarsölur í einhvern ákveðinn tíma þannig að fólk hafi þak yfir höfuðið og hafi framfærslu til að hafa ofan í sig og á. Þetta eru tvö grunnskilyrði sem við þurfum að huga að í svona aðstæðum. Þessi þingsályktunartillaga er tvímælalaust skref í rétta átt þar og ég tek heils hugar undir hana.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða hérna þingsályktunartillögu um aðgerðir í þágu atvinnulausra. Ég tek heils hugar undir hana, hún er algjörlega í anda okkar í Flokki fólksins. Ef ég vildi einhverju breyta myndi ég vilja hafa upphæðina hærri, ekki 314.720. Ég myndi vilja fara strax í þá upphæð sem ég ræddi hér fyrr í dag, 407.000 kr., sem ég held að sé uppreiknuð nálægt því að vera rétt framfærsla. Þannig er hægt að hafa listamannalaunin og það sem er eiginlega betra við það er að þau eru skerðingarlaus, engar keðjuverkandi skerðingar á þeim og fólk má vinna og bjarga sér. Svoleiðis vil ég hafa atvinnuleysisbæturnar. Ef við berum saman við atvinnuleysisbótaupphæðina eru öryrkjar á 255.000 kr. og keðjuverkandi skertir og síðan koma margir eldri borgarar líka með 257.000 kr. sem er það ömurlegasta af öllu. Við þurfum að flýta breytingu í gegn og sem betur fer er að störfum nefnd í sambandi við búsetuskerðingar eldri borgara og öryrkja. Því miður er núna fyrst verið að taka á eldri borgurum en í því sambandi verður líka að taka á gagnvart öryrkjum vegna þess að ekki er til neitt ömurlegra en kjör þeirra. Þetta er ekki stór hópur og það er okkur til háborinnar skammar og ömurlegt til þess að vita að við látum fólk reyna að lifa á einhverju sem við vitum að er gjörsamlega vonlaust, upphæð sem er svo lág að það er eiginlega til skammar að nefna hana. Þó að ég taki listamannalaun sem dæmi er ég ekki að gagnrýna þau, listamönnum veitir ekkert af og ég styð laun þeirra heils hugar. Við höfum séð núna helgi eftir helgi hjá honum Helga uppi í Kjós hversu magnaðir listamenn eru. Án þeirra væri lífið grámyglulegt og ekki eins yndislegt. Ég hlakka til á hverju einasta laugardagskvöldi að hlusta á listamennina Helga og þá sem koma fram með honum. Ég er feginn að það sé búið að finna ákveðinn grundvöll. Við höfum gert kröfu um og beðið um að fá rétta framfærslu. Hún þarf að vera rétt og við vitum að þetta sem við erum með í gangi með fimm, sex mismunandi framfærsluleiðum gengur ekki upp. Við þekkjum svörin, í góðærinu er ekkert gert og á hverjum bitnar það síðan þegar góðærið fer? Hverjir fá þá síst? Það hefur sýnt sig í gegnum tíðina og sést í þeirri umfjöllun sem ég sýndi í dag að skerðingar hafa aukist gígantískt hjá eldri borgurum og öryrkjum. Enginn er sæll af því að þurfa að lifa af þessu og þess vegna styð ég heils hugar allt sem miðar að því að enginn þurfi að lifa í fátækt, hvað þá sárafátækt. [[Forseti hringir.]]Eins og staðan er í dag lifir þetta fólk í fátækt.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að maður heyri stuðning við þessar hugmyndir frá bæði Pírötum og Flokki fólksins en það kemur mér sannarlega ekki á óvart. Ég ætla ekki endilega að nýta mér seinni andsvararéttinn heldur bara rétt hnykkja á því fyrst verið var að bera þetta saman að upphæðin er fundin út með því að þetta er krónutöluhækkun samkvæmt lífskjarasamningnum. Listamannalaunin eru auðvitað verktakagreiðsla sem lýtur aðeins öðru lögmáli og nettóupphæðin sem fer í vasa listamannsins er ekki sú tala. En fyrst hv. þingmaður kom inn á sultarkjör aldraðra og öryrkja minni ég á að á þinginu er frumvarp sem ég lagði fram síðasta haust um að kjör þeirra myndu hækka samsvarandi og lífskjarasamningurinn. Ég reikna með því að hv. þingmaður styðji okkur í að koma því máli áfram. Mig minnir reyndar að hann hafi tekið undir þá.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir þessi orð. Ég tek alveg heils hugar undir með honum, ég er innilega sammála honum í allri þeirri baráttu sem við stöndum í fyrir þá sem verst hafa það í okkar þjóðfélagi. Við erum ríkt þjóðfélag og þurfum ekki hafa þetta svona. Við eigum núna að hafa vit til þess að stöðva svona óréttlæti. Við megum ekki gleyma því og við þurfum að hafa það alveg innprentað að við erum að henda krónum og spara aura með þessu. Það er margsannað að það að halda fólki í fátækt eða sárafátækt bitnar á þjóðfélaginu. Það verður dýrara fyrir ríkið. Eins og komið hefur mjög skýrt fram styttir það lífslíkurnar um 10–12 ár. Það er alveg ömurlegt til þess að vita sem og að þetta kostar líka álag á heilbrigðiskerfið og alls konar kerfi sem veldur því að kostnaðurinn verður margfalt meiri. Þess vegna er þetta svo undarlegt fyrirbrigði, að við skulum ekki vera þróaðri og komin lengra í þróuninni, að við skulum enn hafa svona kerfi og að við skulum alltaf þurfa að tala um þetta en framkvæmum ekki. Ég vona heitt og innilega að við þurfum ekki enn eina ferðina að fara í gegnum kosningar og lofa krónu á móti krónu skerðingunni burtu, þetta á móti hinu og svo stenst það ekki. Það er ömurlegt og við eigum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að allir geti átt mannsæmandi líf á Íslandi.