Borist hefur bréf frá hv. 3. þm. Norðaust., Steingrími J. Sigfússyni, um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því er óskað eftir að í dag taki Óli Halldórsson sæti á þingi, en hann er 3. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu. 1. og 2. varamaður á lista í kjördæminu hafa boðað forföll. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Óla Halldórssyni. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til að fjalla um kjörbréfið.
Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. forseta hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komið saman til að fara yfir kjörbréf Óla Halldórssonar frá landskjörstjórn. Var það samhljóða niðurstaða nefndarinnar að gera ekki athugasemd við kjörbréfið.
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með samþykkt kjörbréfsins og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Borist hefur bréf frá 7. þm. Norðaust., Einari Brynjólfssyni, og 3. þm. Norðaust., Steingrími J. Sigfússyni, um að þeir geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag taka því sæti fyrir þá 1. varamaður á lista Pírata í Norðausturkjördæmi, Guðrún Ágústa Þórdísardóttir, og 3. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Norðausturkjördæmi, Óli Halldórsson. Kjörbréf þeirra hafa þegar verið rannsökuð og samþykkt en þau hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Guðrún Ágústa Þórdísardóttir og Óli Halldórsson hafa undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Borist hefur bréf frá 1. þm. Reykv. n., Guðlaugi Þór Þórðarsyni, 1. þm. Norðaust., Kristjáni Þór Júlíussyni, og 2. þm. Suðvest., Bryndísi Haraldsdóttur, um að þau geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi fyrir þau 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykjavíkurkjördæmi norður, Albert Guðmundsson, 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðausturkjördæmi, Arnbjörg Sveinsdóttir, og 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi, Karen Elísabet Halldórsdóttir. Albert Guðmundsson, Arnbjörg Sveinsdóttir og Karen Elísabet Halldórsdóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Forseti hefur í morgun móttekið tillögu dómsmálaráðherra um skipan 15 dómara í Landsrétt, samanber IV. bráðabirgðaákvæði laga nr. 50/2016, um dómstóla. Forseti vísar málinu nú til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber 5. mgr. 45. gr. þingskapa.
Virðulegur forseti. Í samkomulagi um þinglok nú um helgina, sem vonandi hefur náðst, varð sátt um að málefni fatlaðra og félagsþjónusta sveitarfélaga myndu bíða haust og njóta þar sérstaks forgangs í meðhöndlun þingsins. Það er ekkert launungarmál að niðurstaðan olli mér talsverðum vonbrigðum því að ég taldi mikilvægt að málið kæmist tímanlega fram til undirbúnings, bæði fyrir sveitarfélög og ríki í aðlögun. En með þessa niðurstöðu treysti ég því hins vegar að myndast geti góð samstaða á þingi í haust um að ljúka málinu tímanlega. Það er mjög brýnt að sveitarfélögin fái ráðrúm til þess að undirbúa innleiðingu þessara mikilvægu breytinga og ekki síður að skjólstæðingar, þeir sem njóta eiga þessarar þjónustu, fái góðan fyrirvara gagnvart því. Ég treysti því að samkomulag náist í haust, að það haldi og að málið nái hratt og vel fram að ganga.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað upp og útskýra orð sín í fjölmiðlum sem auðvitað komu mér og öðrum hv. þingmönnum mjög á óvart í ljósi þess að hér er ekki um niðurstöðu samninga að ræða. Staðan er einfaldlega sú að umrædd mál, sem þverpólitísk samstaða er um að verði kláruð, komu seint fram og krefjast aukinnar vinnu. Sá var sameiginlegur skilningur allra formanna, allra stjórnmálaflokka sem sátu hér á fundi á laugardaginn, þannig að ekki er verið að semja mál út af borðinu, hér er verið að horfast í augu við raunveruleikann sem er sá að Alþingi þarf að vanda sig við löggjöf. Það ætti hæstv. ráðherra auðvitað að vera sáttur og ánægður með, sérstaklega í ljósi þess að allir formenn allra flokka lýstu því að þeir væru reiðubúnir að gefa þessu máli sérstaka vigt í haust og ljúka þeirri vinnu eins hratt og unnt væri. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þekki ekki til þess að nokkur í þessum sal sé á móti því að ljúka þessum verkefnum. En allir vilja gera það vel. Á fundi formanna á laugardag voru menn sammála um að þessi mál þyrftu meiri og betri skoðun núna yfir sumartímann, m.a. í ráðuneytinu, áður en hægt væri að afgreiða þau. Það lögðu allir á það áherslu að þeir vildu koma þessum málum vel fyrir, allir flokkar á Alþingi. Þess vegna kom mér gersamlega í opna skjöldu yfirlýsing ráðherrans í Fréttablaðinu í morgun og okkur öllum sem á þeim fundi vorum. Ég legg nú til, frú forseti, þegar ríkisstjórnin fundar með forseta að ríkisstjórnin öll sé upplýst um hvað þar fari fram svo svona uppákomur verði ekki. Ég hefði kosið að ráðherrann hefði beðið okkur afsökunar á því að segja að hér hefðu verið einhverjir samningar sem [[Forseti hringir.]]stjórnarandstaðan hefði komið í veg fyrir. Staðreyndin er sú að málið þarf aðeins meiri vinnu, sérstaklega hitt málið sem tengist NPA, þ.e. lög um félagsþjónustu sveitarfélaga, sem er algerlega óunnið, engir gestir komnir fyrir þingið. Málin komu einfaldlega of seint fram. En við munum að sjálfsögðu vanda okkur og vonandi verður vinna ráðuneytisins í sumar skýr og góð þannig að hægt verði að klára þessi mál fljótt og vel í haust.
Frú forseti. Mér finnst yfirlýsing hæstv. ráðherra áðan vera ómerkilegur kattarþvottur. Hann kemur í viðtal í morgun og gefur í skyn að stjórnarandstaðan sé að bregða fæti fyrir stjórnina í þessu máli. [[Gripið fram í.]]Staðreyndin er sú að það er ágreiningslaust í velferðarnefnd að vinna þarf málið betur. Nú væri hæstv. ráðherra maður að meiru ef hann færi fram, hringdi í fréttastofu RÚV og fréttastofu Stöðvar 2, og óskaði eftir að fá að koma í viðtal og leiðrétta þetta. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Hann er búinn að setja okkur í þá stöðu núna að við þurfum að fara að verja okkur, bera af okkur sakir. Þetta er ómerkilegt pólitískt trix. Mér finnst að ráðherra hljóti að vilja vera meiri maður en þetta.
Forseti. Ábyrgðin er alfarið hjá hæstv. ráðherra Þorsteini Víglundssyni fyrir að skila málinu of seint inn og fyrir að skila of mörgum málum of seint. Hafa ber að í huga að þessi ráðherra lagði ofurkapp á jafnlaunavottun, sem er í raun og veru ekki tilbúið heldur því að það vantar greiðslumat á áhrifum þess. Samt mun það fara hér í gegn. Það er ekki hægt að stofna lífi fólks í voða út af hroðvirknislegum vinnubrögðum ráðherra. Það er með ólíkindum að ráðherrann skuli segja þetta þrátt fyrir það samkomulag og samstöðu sem var meðal allra sem funduðu hér um helgina, um að við vildum gera þetta vel, að það yrði hluti af yfirlýsingu um þinglok að þetta væri algert forgangsmál í haust, af því við vildum gera þetta vel í samstarfi við þá sem þurfa að nýta sér þessa þjónustu. Ég krefst þess, ef ekki hér á allt að fara í uppnám, að hæstv. ráðherra leiðrétti þennan misskilning og biðjist afsökunar, bæði í þingsal og fari í fjölmiðla og leiðrétti þetta þar líka.
Hvernig er hann að stefna fólki í voða?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka ráðherra fyrir að eiga hér orðastað við mig um það mikilvæga mál sem byggðamál eru. Nú eru ýmis teikn á lofti um að vegið sé að innviðum landsbyggðarinnar. Gagnrýni hefur komið fram á fjármálaáætlun þess efnis að þar skorti framtíðarsýn fyrir málaflokk sveitarstjórna og byggðamál, auk þess sem framtíðarsýn skorti fyrir málaflokkinn í heild. Mig langar að gera að umtalsefni það mikilvæga framfaraspor sem stigið var í tíð síðustu ríkisstjórnar þegar lög um byggðaáætlun og sóknaráætlanir voru samþykkt. Vandséð er þegar ferðamenn streyma til landsins sem aldrei fyrr að byggðamálin ættu að vera einkamál landsbyggðarinnar. Því er það fagnaðarefni að þau eru það ekki lengur, heldur koma þessi mál okkur öllum við. Nú er það lögfest að ríki, sveitarfélög og höfuðborgin skuli í sameiningu vinna að mótun byggðastefnu og sóknaráætlunar. Er það mikil breyting frá því sem áður var. Lögin formfesta nýtt vinnulag við gerð sóknaráætlana og tengja saman byggðaáætlun og sóknaráætlanir. Ég er sannfærð um að það muni stuðla að markvissari aðgerðum í byggðamálum og enn betri árangri. Hæstv. forseti. Mig langar að minnast á þær jákvæðu aðgerðir sem ríkisstjórnin hrinti af stað á síðasta kjörtímabili. Það voru aðgerðir sem áttu að jafna búsetuskilyrði og raforkukostnað til húshitunar. Þessar aðgerðir hafa mikla þýðingu fyrir landsbyggðina í heild sinni og eru mikið réttlætismál. Ég fagna því, því að nú að þessi mál eru orðin að veruleika og áfram á dagskrá. Gott er til þess að vita að átakið Ísland ljóstengt er áfram í fullum gangi því að það er í raun grunnur að byggðafestu og möguleikum fólks til uppbyggingar og skapar raunhæfa möguleika á því sem kallað hefur verið störf án staðsetningar. Mér leikur forvitni á að vita hvort þetta mikilvæga verkefni sé ekki örugglega fast í sessi til frambúðar. Verkefnið Brothættar byggðir er líka dæmi um jákvætt skref sem tekið var árið 2012 að frumkvæði Byggðastofnunar með það í huga að leita lausna á bráðum vanda vegna fólksfækkunar og erfiðleika í atvinnulífi undanfarinna ára. Fjárveiting var veitt til verkefnisins árið 2013. Markmiðið var m.a. að fá fram skoðanir íbúanna sjálfra á framtíðarmöguleikum heimabyggðarinnar og leita lausna á þeirra forsendum í samvinnu við ríki, landshlutasamtök, atvinnuþróunarfélög, sveitarfélög, brottflutta íbúa og aðra. Er ætlunin að halda áfram með það verkefni? Ég er sannfærð um að lögin munu stuðla að markvissari aðgerðum í byggðamálum en það er ljóst að nægilegu fjármagni þarf að verja til málaflokksins svo árangur náist. Fréttir hafa borist af fyrirhuguðum lokunum skóla á landsbyggðinni og áhyggjum forsvarsmanna af rekstri ýmissa stofnana, sem er mjög bagalegt. En ég held að ég og ráðherra getum verið sammála um að fleiri leiðir eru til sjálfsbjargar hér á suðvesturhorninu en bjóðast víða á landsbyggðinni. Á síðasta kjörtímabili lét þáverandi ráðherra byggðamála, Gunnar Bragi Sveinsson, Byggðastofnun skoða hvernig beita mætti skattkerfinu til að styrkja byggðir landsins. Slíkt fyrirkomulag þekkist meðal annars í Noregi og Svíþjóð og eru ýmsir útfærslumöguleikar í því sambandi. Sú tillaga að nota skattkerfið var í drögum að nýrri byggðaáætlun sem var, eftir því sem ég kemst næst, svo gott sem tilbúin í janúar. Ég spyr því: Hvenær er von á nýrri byggðaáætlun til þingsins og hvaða hug ber ráðherra til þess að nota skattkerfið til að styrkja hinar dreifðu byggðir í landinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og umræðu um hana. Þetta er mikilvægt mál. Á 143. löggjafarþingi 2013–2014 þann 20. desember lagði þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fram tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir 2014–2017. Var hún samþykkt 12. maí 2014. Þingsályktuninni fylgdi aðgerðir í 43 liðum til að ná fram meginmarkmiðum áætlunarinnar. Unnið er núna að aðgerðum gildandi byggðaáætlunar sem mun renna sitt skeið í árslok. Byggðastofnun fékk í mars 2016 umboð til að vinna að gerð næstu byggðaáætlunar fyrir árin 2018–2024. Sú áætlun er unnin eftir nýju verklagi sem samþykkt var með lögum nr. 69/2015, um byggðaáætlun og sóknaráætlanir. Nýtt verklag fól í sér að ábyrgð á byggðaþróun var færð á fleiri hendur. Byggðaáætlun er eftir sem áður unnin í umboði ráðherra af Byggðastofnun en nú í samvinnu við stýrihóp Stjórnarráðsins um byggðamál. Byggðaáætlunin kemur inn á verksvið margra ráðuneyta og hefur aðkoma allra ráðuneyta verið tryggð strax á vinnslustigi áætlunarinnar. Við gerð byggðaáætlunar er auk þess haft samráð við sveitarfélög, landshlutasamtök sveitarfélaga og aðra haghafa eftir þörfum. Meginmarkmið áætlunarinnar er nú lögfest og miðar að því að jafna tækifæri allra landsmanna til atvinnu og þjónustu, jafna lífskjör og stuðla að sjálfbærri þróun byggðarlaga um allt land. Sérstaka áherslu skal leggja á svæði sem búa við langvarandi fólksfækkun, atvinnuleysi og einhæft atvinnulíf. Hér er verið að skerpa áherslur eldri byggðaáætlana og tryggja að meginþungi sé á þau byggðarlög sem verst standa hverju sinni. Höfuðborgarsvæðinu var jafnframt bætt við áhrifasvið byggðaáætlunar, enda er það mikilvægur hlekkur byggðaþróunar og samkeppnishæfni landsins. Byggðaáætlun tekur því nú til landsins alls. Sóknaráætlanir og byggðaáætlun eru tengdar að því leyti að sóknaráætlanir skulu framvegis taka mið af meginmarkmiðum byggðaáætlunar og ná yfir sama gildistímabil og byggðaáætlun. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður hafði hér orð á, það er mjög mikilvægt að við jöfnum búsetuskilyrði í landinu. Að mínu mati eru þrjú atriði sem þar standa upp úr. Í fyrsta lagi vil ég segja að ég er ekki sammála hv. þingmanni um að ekki sé tryggt fé til byggðamála. Framlag til byggðamála var aukið á þessu ári um 25% og í ríkisfjármálaáætlun er þetta framlag látið halda sér. Það hefur því verið umtalsverð aukin áhersla lögð á þennan þátt mála. Þá verðum við að nefna Ísland ljóstengt sem er verkefni sem var farið af stað með á síðasta kjörtímabili sem mun auðvitað, eins og hv. þingmaður sagði, gerbreyta búsetuskilyrðum víða um land. Það er markmiðið að ljúka því árið 2020, 2021. Þá verða nánast öll heimili á Íslandi tengd ljósleiðara. Það er auðvitað ekki sjálfsagt í svona stóru landi hjá svo fámennri þjóð. Ég sat í morgun með aðilum úr norrænni pólitík, þar á meðal Dönum, sem byggja land sem er lítið eitt stærra en Suðurkjördæmi hjá okkur og þar búa tæpar 6 milljónir. Þeir eru ekki nálægt okkar í þessu. Við verðum komin í fyrsta sæti í heiminum varðandi þetta mál. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Hin tækifærin liggja í að efla samgöngur við mismunandi svæði og ekki síður að geta dreift raforku um þessi svæði því eins og ég hef áður sagt munu þær atvinnugreinar sem stuðlað hafa að byggðafestu hér á landi á undanförnum áratugum og enn lengra aftur ekki gera það með sama hætti í framtíðinni. Ný tækni og breyttir búskaparhættir eru þess valdandi. Við þurfum því að horfa til nýrra tækifæra á landsbyggðinni, raunhæfra tækifæra. Þar er augljóst að orkan skiptir öllu máli. Þar sitja byggðarlögin ekki við sama borð þegar kemur að mögulegum aðgangi að orku. Þótt enginn sé að tala um að hún sé nýtt til einhverrar mikillar stóriðju á þessum stöðum er það grundvallaratriði að geta boðið upp á fjölbreyttari tækifæri, að geta haft aðgang að okkar grænu orku. Margt fer þar saman eins og t.d. framleiðsla orkunnar og dreifikerfi og uppbygging á því. En því miður hafa þessir þættir verið í allt of erfiðri stöðu hjá okkur, allt of miklum ágreiningi, og við höfum lítið komist áfram á síðustu árum á þessum vettvangi. Ég tel grundvallaratriði fyrir landsbyggðina, ef við eigum að geta mótað tækifæri til framtíðar, að úr þessu verði bætt hið bráðasta.
Virðulegi forseti. Ég er ánægð að heyra að hæstv. ráðherra nefnir orkumálin hér í ræðu sinni. Við Framsóknarmenn höfum sérstaklega miklar áhyggjur af þeim málaflokki, þá nefni ég bara orkuöryggi. Það hefur komið fram í umræðum hér á þingi síðustu daga að stórir landshlutar eru orkulausir klukkustundunum saman. Þetta er að gerast ítrekað. Þetta er mikið áhyggjuefni og mikill skaði fyrir atvinnulífið og samfélögin. Þrífösun rafmagns er komin allt of stutt, þar þarf aldeilis að taka til hendinni. Þar sem tíminn er stuttur langar mig til að nefna hér og benda á umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um fjármálaáætlun sem við höfum verið að ræða í þinginu síðustu daga. Þar kemur fram að sveitarfélögin gagnrýna að framlög til sóknaráætlana til lengri tíma er ekki að finna í fjármálaáætlun, sem er stóra mál ríkisstjórnarinnar sem allt annað byggir á til næstu fimm ára. Ég geri við það stórkostlegar athugasemdir. Þarna eru mikilvæg byggðaverkefni [[Forseti hringir.]]undir, brothættar byggðir og fleira. Að lokum: Ríkisstjórnin skilar auðu í samgöngumálum [[Forseti hringir.]]sem er svo sannarlega eitt stærsta byggðamálið.
Frú forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þarfa umræðu og ráðherra fyrir svörin. Það er nefnilega þannig að við þurfum að huga að því að áætlanir tali saman. Byggðaáætlun þarf t.d. að fléttast saman við samgönguáætlun. Það gerir hún ekki. Ljósleiðaravæðingin bitnar að mestu leyti á sveitarfélögunum sjálfum, sem átti ekki að gerast samkvæmt upphaflegu áætlunum og það viðurkenndi hæstv. ráðherra í rauninni þar sem úthlutunin fór fram eins og var lagt upp með í upphafi. Varðandi brothættu byggðirnar skiptir máli að samgöngumálin séu í lagi, því að ef þau eru ekki í lagi er lítið hægt að gera fyrir brothættar byggðir í tímabundnum verkefnum. Þetta þarf allt að tala saman og sú er ekki raunin Skilgreining á grunnþjónustu er það sem við verðum að fara að takast á við sem þing og þjóð. Ef við vitum ekki og getum ekki sett niður fyrir okkur hvað það er sem hvert sveitarfélag, hvert landsvæði á að hafa sem grunnþjónustu [[Forseti hringir.]]þá komumst við ekkert áfram.
Frú forseti. Byggðaáætlun má ekki vera innantómt plagg. Mér hefur fundist það í gegnum árin. Þar eru skrifuð fögur fyrirheit og svo þegar kemur að því að efna þau strandar allt því að það vantar alltaf fjármuni til þess að fylgja þeim eftir. Allir flokkar hafa lagt fram mjög metnaðarfulla byggðastefnu, en við erum langt á eftir í því að jafna búsetuskilyrði í landinu. Fjármálaáætlun endurspeglar ekki þann vilja sem hæstv. ráðherra talar hér um, að ríkisstjórnin ætli að taka sig á og gera skurk í byggðamálum, langt í frá. Það vantar mikla fjármuni inn í alla innviðauppbyggingu á landsbyggðinni. Brothættar byggðir eru alltaf að verða fleiri og fleiri. Í stað þess að fyrirbyggja það að byggðir verði brothættar er alltaf einhver eftir á redding sem kemur oft og tíðum allt of seint. Ef við ætlum að meina eitthvað með sóknaráætlun og byggðaáætlun þá verður að sýna það í fullri alvöru. Og fjármálaáætlun, sem skiptir miklu máli til næstu fimm ára, verður að sýna að menn meini eitthvað með því sem þeir segja.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa mikilvægu spurningu. Svo ætla ég að taka undir með hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur að það skiptir voða litlu máli hvað við segjum í þessum stól og hvernig við sláum okkur á brjóst ef því fylgja ekki gjörðir. Stefna hæstv. ráðherra er ljós. Hún kemur fram í ríkisfjármálaáætlun til fimm ára. Af því að hæstv. ráðherra kom inn á orkumál þá langar mig aðeins að undirstrika mikilvægi þeirra. Staðan er sú að samkvæmt lögum ber enginn aðili þá skyldu að tryggja afhendingaröryggi þegar kemur að almennum markaði. Það er á herðum ýmissa aðila að tryggja afhendingaröryggi þegar kemur að samningum við stórnotendur og fleiri, en það er enginn aðili sem ber þá skyldu að tryggja almenningi í landinu orku. Það er augljóst að taka þarf á í þeim málum.
Frú forseti. Eitt af því sem skiptir gríðarlega miklu máli í byggðaþróun og byggðafestu er auðvitað þróttmikill landbúnaður. Nú vitum við að það hefur verið tappi í flöskunni, þ.e. flöskuháls og tappi getum við sagt, þegar kemur að ríkisjörðum. Það hefur gengið mjög illa að fá fram einhverja vitiborna stefnu í sölu eða leigu ríkisjarða og það hefur komið í veg fyrir að jarðir fari í ábúð, sem ættu að vera í ábúð, en hafa farið í eyði eða jarðir sem gætu hentað ungu fólki sem er að byrja búskap. Til dæmis í Skaftárhreppi er þetta mjög áberandi. Hitt sem ég vil nefna er heilsugæslan. Hún er vanfjármögnuð víða um land einfaldlega vegna þess að álag vegna ferðamennsku er orðið það mikið að íbúar vítt og breitt um landið eru í vandræðum oft og tíðum, það gildir líka um sjúkraflutninga. Menn geta eflaust sagt sem svo að þetta séu ekki aðalatriðin, [[Forseti hringir.]]en þetta eru atriði sem skipta verulegu máli varðandi búsetuþróun í landinu.
Virðulegi forseti. Þegar ég lít á byggðaáætlun og samgönguáætlun og fleiri slíkar áætlanir sem við meðhöndlum á þingi leita ég alltaf að því hvort niðurstaðan verði sjálfbær byggð. Ég hefði áhuga á að heyra skoðanir ráðherra á því hvernig byggðaáætlun vinni að því að þær áætlanir og þau plön sem lögð eru fram leiði til þess að við höfum sjálfbæra byggð á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra og þeim sama hafa tekið þátt í þessari umræðu. Þetta er virkilega aðkallandi mál sem skiptir okkur öll máli. Þess vegna bind ég vonir við það breytta verklag sem komið hefur verið hér á með þverfaglegri vinnu, þvert á ráðuneyti og annað slíkt. Þetta þarf að vera í gegnum alla vinnu hjá okkur. Við þurfum að setja upp gleraugu byggðasjónarmiða í hverju máli sem við tökum fyrir, það tel ég að sé afskaplega mikilvægt. Hv. þingmenn komu hér inn á ýmis atriði. Grunnurinn að því að við getum talað um jafnrétti til búsetu er að allir hafi aðgengi að ljósleiðara og tengingum um allt land. Við höfum í mörg ár og áratugi talað um störf án staðsetningar, það er ekki raunhæft og eðlilegt að tala um það, við getum ekki sagt það fyrr en við erum komin með þetta í lag. Við búum í stóru landi, þetta er dýrt, en við þurfum virkilega að leggja áherslu á það. Ég fagna því að svo skuli vera gert áfram. Þá komum við aftur að orkuflutningum, eins og nokkrir hafa minnst á. Það er skelfilega staða sem mörg sveitarfélög eru í, að ekki er hægt að stækka lítil og meðalstór fyrirtæki af því að orku vantar. Það er ekki hægt að setja upp fatahreinsun á Akureyri af því að það vantar orku. Þetta er annað mál sem við verðum öll að leggjast á eitt með að vinna að og laga. Ég tek líka undir með hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni um ríkisjarðirnar. Við Framsóknarmenn erum með áætlun um nýtingu á þeim, á ríkisjörðunum. Þetta er gríðarlega mikið mál í mörgum byggðarlögum þar sem hvert bú skiptir máli og hver jörð sem búið er á. Ég vona að við getum unnið þetta áfram. En við lifum í breyttu samfélagi og við þurfum, eins og hv. þingmaður kom inn á áðan, að vera með skilgreiningar á grunnþörfum samfélaganna betur á hreinu. Það held ég að sé verkefni fyrir okkur öll að vinna að.
Virðulegur forseti. Bara til þess að ítreka það þá er aukning í byggðamálin upp á tæpar 400 milljónir á milli ára, þar af 50 milljónir til viðbótar við það sem var á síðasta ári í flokkinn Brothættar byggðir. Fólk fer hér ansi mikinn um það hvað þurfi að gera og hvað sé ekki verið að gera. Talað er um að ríkisstjórnin skili auðu þegar komi að samgöngumálum. Það eru settir 5,8 milljarðar til viðbótar í samgöngumálin á þessu ári. Það er engan veginn nóg, enda erum við að skoða aðrar þær leiðir sem við mögulega getum farið í þeim efnum því að þetta er mikilvægur málaflokkur, ekki síst fyrir landsbyggðina, en þó ekki síður hér á slysamestu svæðunum. Það er talað um að svæði séu raforkulaus. Það eru kannski ekki síst þingmenn Vinstri grænna sem koma inn á hversu mikilvægt það sé að efla dreifikerfi raforku og að hægt sé að afhenda raforkukerfi til þeirra byggða sem í dag geta ekki aukið á fjölbreytni atvinnulífs og verðmætasköpunar því að það er ekki raforku að hafa til að byggja upp jafnvel smáan iðnað á þeim stöðum í samanburði við stóriðjuna. Það er þetta sama fólk, virðulegur forseti, sem kom í veg fyrir það á því kjörtímabili þegar það fór með völd að haldið yrði áfram á þeim vettvangi. Ég varaði við því í ræðu minni fyrir um sjö árum síðan þegar hv. þm. Svandís Svavarsdóttir [[Gripið fram í.]]hafði frumkvæði að því að leggja stein í götu rammaáætlunar og skynsamlegrar nýtingar orkuauðlinda okkar að staðan yrði eins og hún er í dag. Þetta eru afleiðingar þess. Ég varaði við því á þeim tíma og við erum að upplifa nákvæmlega þá stöðu. Það er líka ekki í lagi fyrir okkur sem þjóð að það skuli ekki hafa verið núna í níu ár hægt að leggja línu í meginflutningskerfi raforku á Íslandi. Landsnet hefur ekki getað lagt línu í meginflutningskerfi raforku vegna endalausra kærumála. Við verðum nefnilega að láta fara saman orð og efndir, gera okkur grein fyrir því að við getum ekki haft löggjöfina með þeim hætti og ekki komið okkur saman um að hægt sé að framkvæma það sem kallað er eftir. Það er mjög mikilvægt að við [[Forseti hringir.]]skoðum þetta mjög vel. Ég get sagt í lokin að það er ekki rétt sem kom fram hjá einum þingmanni Vinstri grænna áðan að það væru sveitarfélögin [[Gripið fram í.]]sem væru að leggja ljósleiðarana, heldur er það samstarfsverkefni og það eru um 2,5 milljarðar hjá ríkinu sem fara í það verkefni [[Gripið fram í.]]á móti [[Forseti hringir.]]sirka 2 milljörðum frá sveitarfélögunum. Nú er kallað fram í því að sannleikanum [[Forseti hringir.]]verður stundum hver sárreiðastur þegar kemur að þessum málum. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Lög og reglugerðir þurfa að vera í takt við tímann. Öll þau boð og bönn sem Alþingi hefur samþykkt þurfa helst að vera þannig að við myndum líka samþykkja þau í dag. Úreltum ákvæðum ætti að kippa út. Ákvæðum sem hamla eðlilegri framþróun ætti að breyta. Ég legg fram fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra. Ég er sannfærður um að núgildandi lög og reglur um leigubíla eru ekki að fullu í takt við tímann. Álit Eftirlitsstofnunar EFTA frá 22. febrúar sl., þar sem norsk löggjöf um leigubíla er gagnrýnd, er eitthvað sem við ættum að lesa vel, enda er norska löggjöfin keimlík þeirri íslensku. Eftirlitsstofnunin hafði út á þrennt að setja; fjöldatakmörkun atvinnuleyfanna, veitingu atvinnuleyfanna og kröfuna um aðild að leigubílastöð. Í fyrsta lagi þóttu norsk stjórnvöld ekki sýna nægilega vel fram á að fjöldatakmörkun á atvinnuleyfum væri yfir höfuð nauðsynlegt ríkisinngrip, en í íslensku reglugerðinni er talað um að samgönguráðuneytið eigi að fara yfir og endurskoða fjölda atvinnuleyfa á hverju svæði og grípa til aðgerða ef marktækt ójafnvægi hefur myndast milli eftirspurnar og framboðs. Ég er reyndar á því að frjáls markaður en ekki stjórnvöld sé best til þess fallinn að koma á slíku marktæku jafnvægi. Í öðru lagi var leyfisveiting sögð mismuna nýliðun þar sem ný leyfi eru einungis gefin út undir sérstökum kringumstæðum. Sérstaklega getur þetta fyrirkomulag mismunað erlendum ríkisborgurum. Það gengur gegn grunnstoðum Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins um frjálsa flutninga fólks og þjónustu. Í þriðja og síðasta lagi var krafan um aðild að leigubílastöð gagnrýnd. Fyrir henni hafa verið færð margs konar rök, í fyrsta lagi krafan um aukin þægindi og síðan öryggi notenda, að það sé gott að geta hringt í eitt númer. Þeir aðilar sem í dag bjóða upp á nýstárlegri leigubílaþjónustu víða um heim gera notendum kleift að þurfa einungis að nota eitt snjallsímaforrit, ekki einu sinni símanúmer. Hins vegar koma gjarnan rök um öryggi farþega og bílstjóra. Þá vil ég benda á að ef stórborgir með margar milljónir íbúa leyfa þjónustu sem byggir á deilihagkerfi ætti friðsælasta land í heimi ekki að örvænta. Frelsun á leigubílamarkaði hefði svo mikið meira í för með sér en að fjölga leigubílum á götunum; samgöngur myndu batna, biðraðir eftir skutli um helgar myndu þurrkast út, bílar gætu nýst betur. Við ættum að bregðast við frelsi með gleði en ekki tortryggni. Við ættum að spyrja okkur sjálf: Ef við værum að skrifa þessi lög í dag myndum við komast að þessari niðurstöðu sem við búum við? Ég geri mér vitanlega grein fyrir því að Ísland er ekki Noregur, en þær reglugerðir sem Eftirlitsstofnun gagnrýnir er einnig að finna á Íslandi í mjög svipaðri mynd. Ég spyr því hæstv. samgönguráðherra hvort og þá hvernig hann hyggist bregðast við álitinu sem verður að teljast falleinkunn fyrir íslenska umgjörð leigubílaaksturs ekki síður en þá norsku.
Virðulegur forseti. Það er mjög breytt umhverfi sem við lifum við í dag og búum við heldur en var þegar þessi löggjöf var sett á sínum tíma. Þar hafa komið fram athugasemdir, eins og fram kemur frá Eftirlitsstofnun EFTA, um norska löggjöf um leigubílaakstur og þær fjöldatakmarkanir sem þar eru. Við erum svo sem í sambærilegu umhverfi og Norðmenn og reyndar aðrar Norðurlandaþjóðir. Eftirlitsstofnun EFTA hefur að eigin frumkvæði hafið skoðun á þeim lögum og reglum sem gilda um leigubifreiðaakstur hér á landi og ráðuneytið hefur átt í bréfasamskiptum við stofnunina í tengslum við þá skoðun. Það er ótímabært í sjálfu sér að fullyrða að svo stöddu hvaða áhrif niðurstaða þeirrar skoðunar mun hafa og hvort og þá hvaða viðbrögð hún muni kalla á af hálfu íslenskra stjórnvalda. ESA gerði fyrst og fremst þrjár athugasemdir við leigubifreiðalöggjöf Norðmanna. Í fyrsta lagi taldi hún ólögmæta takmörkun felast í fyrir fram ákveðnum fjölda atvinnuleyfa til leigubifreiðaaksturs. Í öðru lagi taldi stofnunin ólögmæta takmörkun felast í því að reglur um úthlutun leyfa væru ekki fyrirsjáanlegar, hlutlægar og lausar við mismunun. Úthlutun leyfa þar í landi byggist á forgangsreglum byggðum á starfsreynslu og mati stjórnvalda þegar forgangsreglum sleppir. Í þriðja lagi gerði stofnunin athugasemd við það að leyfishafar væru skyldaðir til að hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð. Ég veit að Danir og Finnar hafa hafið undirbúning að breytingum á regluverki sínu varðandi leigubifreiðar en kerfum landanna svipar nokkuð, eins og ég sagði áður, til kerfis okkar hér á Íslandi. Ég held að ljóst sé við breyttar aðstæður að við munum þurfa að endurskoða þessar reglur í framtíðinni, en það eru ákveðnir þættir sem við verðum þá að hafa þar sem grundvallaratriði að mínu mati. Við þurfum auðvitað að tryggja ákveðna fjölbreytni í rekstri, tryggja að þjónustan sé fyrir hendi og aðgengileg. Við þurfum líka að hafa í huga að tryggja öryggi farþega. Ég held að gríðarlega mikilvægt sé að haft sé að leiðarljósi við breytta löggjöf að við tryggjum öryggi farþega, sem er að vissu leyti ákveðin trygging í núverandi kerfi. Við höfum séð t.d. breytingar sem hafa orðið á umhverfinu hér á landi. Þetta birtist okkur m.a. á fésbókinni svokölluðu þar sem er síða sem ég man ekki hvort heitir Skutlarar eða eitthvað svoleiðis. Þar er verið að bjóða fram þessa þjónustu og reyndar margt annað í leiðinni. Þetta tel ég ekki vera heppilegt fyrirkomulag. Þetta er algerlega eftirlitslaust. Þarna eiga sér stað viðskipti sem við almennt teljum ólögmæt. En þetta er samt sem áður tákn um breytta tíma. Við sem stjórnvöld hljótum að þurfa að endurskoða reglurnar í samræmi við það, skoða hvaða breytingar við getum gert með þau atriði í huga sem ég kom inn á áðan.
Frú forseti. Athugasemd mín snýr að því á þeim stutta tíma sem ég hef, að ein helsta áskorun stjórnvalda við að aðlaga regluverk og löggjöf í heimi þar sem tækniframförum fleygir fram sé einmitt að halda í við þær miklu breytingar sem eru að verða, halda í við þá miklu hröðun sem er að verða á markaði m.a. vegna tækniframfara. Það er mikil áskorun. Leigubílaþjónusta er dæmi um markað sem hefur breyst alveg gríðarlega. Þá er tækifæri til þess að huga að slíkum spurningum, eins og hvort sérleyfi þurfi og fleira. Hinn punkturinn sem ég vildi koma að er hvort einhver munur sé á þeirri þjónustu sem þekkist nú víða um heim, Uber-þjónustu, þar sem samskipti milli seljanda þjónustunnar og kaupanda eru með beinum hætti, og til að mynda Airbnb-leigu. Þetta er alveg nákvæmlega það sama. Þegar menn huga að öryggi farþega er hægt að hafa almenn skilyrði, svo sem um að ökutæki sé í lagi, að ökumaður hafi ökuréttindi, [[Forseti hringir.]]en að öðru leyti mun markaðurinn alltaf sjá til þess að farið sé eftir þeim þörfum sem kaupandinn sækist eftir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega svörin sem og hv. þm. Teiti Birni Einarssyni fyrir athugasemd hans. Ég geri mér, eins og ég sagði í ræðunni, fyllilega grein fyrir því að Ísland er ekki Noregur og við verðum að fara eftir okkar eigin leiðum í þessu og fylgja þeim ferlum. Það er fróðlegt að heyra að hafin séu einhver samskipti milli íslenskra stjórnvalda og Eftirlitsstofnunar EFTA. Það verður fróðlegt að sjá hvert það leiðir okkur en óneitanlega höfum við fullkomið frelsi til að haga þeim málum með frjálslyndari hætti ef við kjósum að fara þá leið. Hér hafa verið nefndar nokkrar tæknilegar lausnir sem hafa rutt sér til rúms víða um heim. Uber er eitt þannig fyrirtæki, Lift er annað og við þurfum kannski ekkert endilega að fókusera á einstök dæmi eða einstök fyrirtæki eða að sjá þau í einhverjum óheyrilegum dýrðarljóma. Þetta er einfaldlega þjónusta sem eins og gengur og gerist er komin á ákveðinn markað og nýtir sér tækni og möguleika á að tengja milli viðskipta, tengja viðskipti milli einstaklinga sem geta veitt ákveðna þjónustu og einstaklega sem þurfa á henni að halda. Við getum gert þetta nokkuð frjálst eða við getum stigið einhver smærri skref. Við getum t.d. afnumið fjöldatakmörkun og liðkað örlítið fyrir því án þess þó að draga úr því lagaumhverfi sem fyrir liggur. Það væri kannski gaman að heyra örlítið hvaða hugmyndir ráðherrann sjálfur hefði í þeim efnum, hvaða hugmyndir hann hefði um það hvernig þessi löggjöf myndi líta út ef svo færi að við vildum, eða þyrftum, bregðast við þessu ákalli bæði samtímans og líka Eftirlitsstofnunar EFTA.
Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá hv. þm. Teiti Birni Einarssyni er þetta mikil áskorun og í raun, eins og hv. fyrirspyrjandi, Pawel Bartoszek, nefndi held ég að það sé skynsamleg nálgun á þetta að við vöndum okkur vel, tökum jafnvel smærri skref til að nálgast það að halda í við breytta tíma. Ég er algjörlega sammála því að við getum ekki haldið áfram í algjörlega óbreyttu umhverfi til lengri tíma. Ég held að það sé rétt að við vöndum okkur. Hér var nefndur ákveðinn samanburður á t.d. Uber-leigabílaþjónustunni og Airbnb. Við þekkjum orðið nokkuð vel þetta heimagistingar-/Airbnb-umhverfi. Á síðasta ári, fyrir réttu ári síðan, setti Alþingi löggjöf til að reyna að ná utan um þá starfsemi, vegna þess að það er nauðsynlegt að hafa eitthvert taumhald á þessu, hafa einhverja yfirsýn yfir það hvaða starfsemi er í gangi og tryggja m.a. réttindi þeirra sem velja að gista á svona stöðum. Eitt af því sem við lögðum þar til eða var sett í lög var að þeir sem ætla að stunda þessa starfsemi verða að sækja um leyfi. Það er tiltölulega einfalt. Þeir verða síðan með allri markaðssetningu á vöru sinni, á gistirými sínu, að birta leyfisnúmerið í auglýsingum á Airbnb. Það hefur ekki gengið eftir, það átti að taka gildi um síðustu áramót. Þá var sagt: Ja, Airbnb bannar að leyfisnúmerin séu birt, þeir neita að birta þessi leyfisnúmer í auglýsingum sínum. Þá er mitt mat að þeim sem stunda slíka starfsemi sé bannað að auglýsa á Airbnb. Þetta er dæmi um það hvernig við þurfum að reyna að ná utan um þetta og hvernig það spilar allt saman saman. Við reyndum virkilega og lögðum okkur fram við það á síðasta þingi [[Forseti hringir.]]að reyna að ná utan um þetta, vorum mjög jákvæð gagnvart þessari þróun markaðarins, en það hefur ekki gengið betur eftir en raun ber vitni.
Frú forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra snýr að því hvernig auka megi fjölbreytileika í íslenskri matvælavinnslu sem kæmi bæði neytendum og bændum til góða. Það eru margvísleg sóknarfæri í íslenskum landbúnaði, ýmsir möguleikar eru í boði til að styrkja starfsemi í hinum dreifðu byggðum landsins. Það getur verið í gegnum hvers konar nýsköpun, ræktun nýrra afurða, rekstur á ýmissi þjónustu í tengslum við fjölgun ferðamanna og svo er það virðisaukning, aukin virðisaukning í keðjunni með frekari vinnslu búvara, eða svokölluð heimavinnsla og sala afurða beint frá býli. Á síðustu árum ef ekki áratugum hefur sláturhúsum fækkað mjög hér á landi. Í kjölfar þess hefur m.a. sprottið upp sú umræða um þá stöðu sem er að lifandi búfénaður er fluttur í dag um mjög langar vegalengdir til næstu afurðastöðva, fulllangar vegalengdir að mati sumra. Eins koma upp vandamál í dag sem tengjast getu þessara sláturhúsa til að anna eftirspurn og þróa vörur með eðlilegum hætti. Þess þekkjast dæmi erlendis að brugðist hefur verið við svipaðri þróun og hér er, svo sem með rekstri færanlegra sláturhúsa. Á Norðurlöndunum, þar sem ég hef séð dæmi, m.a. í Noregi, hafa þeir komið sér upp tveimur tegundum sláturhúsa, þ.e. hús sem slátra einungis fyrir heimamarkað og svo sláturhús með útflutningsleyfi sem eru vottuð og uppfylla kröfur ESB. Hér þarf að sjálfsögðu að huga ávallt að matvælaöryggi, að rekjanleika vörunnar og tryggja ábyrgð framleiðenda, að þeir standist kröfur um aðbúnað og hollustuhætti. Þetta er engin töfralausn fyrir bændur sem vilja stærri hlut í virðiskeðjunni. Þeir verða eftir sem áður að standast samkeppni um verð, gæði, fjölbreytileika, verða við kröfum neytenda o.s.frv. En það er hlutverk stjórnvalda þegar hér kemur við sögu að tryggja rétta umgjörð í lagaverkinu, umgjörð sem nú til dags þykir mögulega með of hátt flækjustig, of mikið skrifræði og íþyngjandi kröfur. Því beini ég þeim spurningum til ráðherra í þremur liðum hvort hann sjái í þessu tækifæri til að rýmka þessar reglur [[Forseti hringir.]]og hvað hægt sé að gera á kjörtímabilinu til að svo megi vera.
Frú forseti. Ég deili í rauninni þeim sjónarmiðum sem komu fram í ræðu hv. þm. Teits Björns Einarssonar áðan og mun eftir fremsta megni reyna að svara þeim þremur spurningum sem hann beindi til mín á þeim tæpu fimm mínútum sem ég hef. Auðvitað er það mikilvægt ef við Íslendingar getum státað af miklum fjölbreytileika þegar kemur að matvælaframleiðslu. Ég er sannfærð um að mikil sóknarfæri eru í landbúnaðarframleiðslunni á Íslandi á næstu árum. Það skiptir máli fyrir okkur að við höfum beinan aðgang að fersku hráefni. Flutningsleiðir eru hér á Íslandi mjög stuttar í rauninni og skilja eftir lítið sótspor, sem er mikilvægt. Neyslumynstur hefur breyst umtalsvert á síðustu árum og neytendur gera aðrar og meiri kröfur en áður. Samhliða þessari þróun hefur færst í aukana að ýmsir smáaðilar vilji vinna og framleiða vöru til að selja neytendum beint. Ég held að þetta sé mikið fagnaðarefni. Má í þessu sambandi m.a. benda á samtökin Beint frá býli þar sem fjöldi framleiðenda býður fram vörur sínar. Í síðustu viku fór ég um Suðurland þar sem ég hitti bændur sem voru að kynna framleiðslu sína beint frá býli. Það var gott að finna þennan drifkraft og hugmyndaauðgi og nýsköpunarkraftinn sem er að koma fram hjá bændum víða um land. Það er eitthvað sem stjórnvöld verða að hugsa um að reyna að styðja við, ekki með íþyngjandi reglugerðum heldur frekar opnum. Það má auðvitað líka segja, talandi um Suðurlandið, að gott er að finna að þessir stóru, eins og SS, sem er einn stærsti vinnuveitandinn á Suðurlandi, sá vinnuveitandi er líka að hugsa um hvernig hægt sé að efla þróun í sínum vörum og koma betur fram til að koma til móts við neytendur. En matvælalöggjöfin hér var innleidd sem hluti af EES-samningnum og tók að fullu gildi í nóvember 2011. Þar er gert ráð fyrir talsverðum sveigjanleika sem gildir víða um hefðbundna framleiðslu og smærri fyrirtæki. Síðan eru þrjár reglugerðir sem við þekkjum sem snúa m.a. að matvælaöryggi og snerta neytandann sem við eigum að hafa í huga, en þær veita ákveðið svigrúm fyrir ýmsa smáframleiðslu og beina afhendingu á vörum. Varðandi þá spurningu hv. þingmanns hvort leyfa eigi heimaslátrun, ekki aðeins til eigin nota á býli heldur einnig til sölu að því gefnu að vöruverndun og öryggi sé í fyrirrúmi, þá hefur það tíðkast lengi á Íslandi, sem betur fer, að bændur hafa slátrað eigin búfé til eigin neyslu um aldir. Það þekkist auðvitað líka annars staðar. Þetta er leyfilegt og bóndi ber ábyrgð á því sem hann borðar sjálfur og hann hefur vitneskju um aðstæður, heilbrigði viðkomandi gripa o.s.frv. Þess er sérstaklega getið í matvælareglugerðum að þær taki ekki til heimaslátrunar sem slíkrar. Þær matvælareglugerðir sem ég kom aðeins inn á áðan fjalla m.a. um slátrun og sláturhús á mjög ítarlegan hátt. Sláturhúsum hefur fækkað á Íslandi og sama þróun hefur átt sér stað að mestu um alla Evrópu. Ég tel allrar athygli vert hvað er að gerast í Noregi. Það er eitthvað sem við eigum að líta til, reyndar varðandi ýmsar aðrar afurðir sem við getum rætt um síðar, eins og um sölu á t.d. áfengi sem hægt er að selja á búgörðum þar sem eru aðeins rýmri reglur um en á Íslandi, eitthvað sem við eigum að athuga alla vega síðar meir. Það er ekkert í dag sem bannar mönnum að setja á stofn sláturhús, hvort sem það er lítið heima á bæ eða stórt iðnaðarsláturhús. Við sjáum það á fyrirspurnum um þetta undanfarin ár, en flestir hafa farið þá leið að vinna frekar áfram eigin afurðir eftir að þeim hefur verið slátrað í einhverjum stærri sláturhúsanna. Talandi um SS þá er greinilegt að þeir eru í ágætissamvinnu við bændur í sínu nærumhverfi, hvort sem eru nautgripa- eða sauðfjárbændur. Það er ýmis þróun þar í gangi. Bara svo að stóra myndin sé dregin upp af minni hálfu, ég sé að það er lítill tími eftir og ég næ því ekki að svara öllum spurningum, þá vil ég segja að við eigum að gera bændum, ekki síst smábændunum, kleift að geta selt kjötið sitt sjálfir. Við eigum að veita bændum eins mikið svigrúm til að móta afurðir frá sínu býli sjálfir. Það er þróun í þá átt. Auðvitað með þeim fyrirvörum að tryggja matvælaöryggi, rekjanleika, upplýsingar fyrir neytendur, heilbrigðisvottorð o.s.frv. En við eigum að gera allt til að styðja bændur svo þeir geti gert sem mest úr sínum heilbrigðu íslensku vörum sem eru svo frábærar og allir Íslendingar eiga að hafa hjá sér á hverjum degi.
Virðulegi forseti. Ég hef hér og hvar, m.a. í bókum, varað við samþjöppun í matvælaframleiðslu á Íslandi sem hefur viðgengist í mörg ár. Ég vil raunverulega gera meira úr loftslagsmálum í þessu sambandi en komið hefur fram í máli manna, minnka flutninga á landinu og jafnvel innflutning að hluta. Ég held að loftslagsmálin séu þess eðlis orðin að menn þurfi að hyggja að því. Búið er að nefna hér dýravernd. Ekki er farið illa með dýr almennt á Íslandi en ég held að hægt sé að fara betur með þau með því að stytta flutningsleiðir, m.a. í sláturhús. Augljóslega varðar þetta mál mikið atvinnu í byggðarlögum, það sést vel t.d. í Skaftárhreppi, og ekki síst þegar kemur að ferðaþjónustunni því að ferðamenn sækjast eftir vörum heiman úr héraði. Ég tel að opinberir aðilar þurfi að koma að þessu í meira mæli, aðstoð við að koma á afurðaframleiðslu eða slátrun [[Forseti hringir.]]í gegnum byggðaáætlanir eða Byggðastofnun og síðast en ekki síst í gegnum aukna nýsköpun. Þar koma opinberir aðilar sterkt inn.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu og góðu umræðu og taka undir með þeim þingmönnum sem hafa minnst á flutning á búfé, hann hefur óneitanlega aukist. Það er mikill og langur akstur víða um land með sláturfé, sem ekki getur talist jákvætt, sláturhúsunum hefur fækkað. En menn eru fullir af hugmyndum og krafti í sveitum landsins. Margir eru að reyna að koma sér upp meiri vinnslu heima. Ég get samt ekki alveg tekið undir með ráðherra að það væri möguleiki að bjóða upp á meira áfengi t.d., landi með lærinu er svo sem alveg þekkt á sumum bæjum en ég ætla ekki að mæla því bót. Regluverkið er allt of flókið. Þetta er allt of snúið fyrir fólk að fara út í. Við þekkjum gæðavöruna sem við höfum í boði um allt land og við þurfum að gera gangskör að því að einfalda þetta allt saman og hjálpa fólki til meiri framleiðslu heima.
Virðulegi forseti. Landi með lærinu, mér hafði ekki dottið það í hug en það er áhugavert. Mig langar að þakka fyrir þessa umræðu. Hún er afskaplega góð. Rauði þráðurinn, sem við erum öll sammála um, er fyrst og fremst matvælaöryggi og hreinleiki og gæði þeirrar framleiðslu sem við erum með hér á landi. Við erum nú þegar með mjög flott bú, ég nefni sem dæmi Friðheima og Erpsstaði og fleiri bú, sem eru að gera mjög flotta hluti með matvælaþróun og markaðssetningu. Tækifærin eru til staðar. Mér finnst gott að ráðherra nefnir það að við ættum frekar að draga úr íþyngjandi reglum, horfa meira opið á þetta. Það er mjög gott, ég er ánægð að heyra það, en náttúrlega að því að gefnu að eftirlitið sé mjög gott eins og málshefjandi nefndi í ræðu sinni. Mig langar til að heyra frá ráðherra á eftir varðandi það sem málshefjandi nefndi um færanlegu sláturhúsin, hvort eitthvað sé komið áleiðis í þeirri stefnumótun í ráðuneytinu, vegna þess að þar eru klárlega tækifæri.
Virðulegi forseti. Það eru áhugaverðar athugasemdir hérna. Mig langar að vísa stuttlega í nýútkomna stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar þar sem segir að styðja þurfi við nýsköpun í ríkisrekstri. Þar segir einnig að aðkoma ríkisins að slíkum umbóta- og þróunarverkefnum sé þó um margt tilviljana- og brotakennd, að það sé engin heildstæð stefna þar á meðal, og hvetur Ríkisendurskoðun til heildstæðrar stefnumótunar. Þessi fyrirspurn hljómar mjög kaldhæðnisleg í mínum eyrum þar sem það er nýbúið að gera nýja búvörusamninga. Þetta mál hljómar rosalega mikið eins og mjólkurmálið mikla. Það eru alveg nákvæmlega sömu rök að baki þessu máli og framleiðslu á mjólk og dreifingu. Ég held að við ættum að huga aðeins að því hvernig þau mál vinna saman.
Frú forseti. Ég þakka fyrir að þetta mál sé komið til umræðu. Ég verð að taka undir það, ég held að við þurfum að huga að gæðunum. Þau og öryggið eru alltaf það sem þarf að vera á oddinum. Beint frá býli hefur náð að ramma sig inn í eitthvert tiltekið regluverk og hefur gengið mjög vel. Það hefur aukist mjög um land allt að bændur selji beint frá býli undir því regluverki. En auðvitað þarf að auðvelda það til þess að hægt sé að efla þróunina og styrkja bændur í sessi. Hægt er að taka undir varðandi hinn langa og mikla flutning á dýrum sem tíðkast mjög víða um land, því miður. En við þurfum líka að huga að eftirlitinu. Það yrði væntanlega í höndum heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga. Við erum sífellt að færa verkefni þangað án þess að færa með því fjármuni, en þá þarf a.m.k. að hafa í hug að það sé gert. Fyrst og fremst snýr þetta að því að styrkja og styðja við bændur. Það getur hæstv. ráðherra gert með góðum búvörusamningi og með því að létta á regluverkinu.
Herra forseti. Við vitum að það er mikil samþjöppun í sauðfjárbúskap. Sauðfjárbændur hafa átt undir högg að sækja og ég tel að það þurfi virkilega að skoða hvort þetta sé einhver leið til þess að reyna að auka virðisauka í sauðfjárrækt sérstaklega. Tækifærin eru til staðar. Ég tel að bændur séu manna fróðastir í þessum efnum. Það þyrfti að vinna þetta með þeim og hlusta á hvaða tækifæri þeir sjá. Ég held að þetta sé tækifæri sem við þurfum að skoða til að styrkja sérstaklega sauðfjárbúin sem eru á jaðarsvæðum þar sem tækifæri eru á að auka virðisauka heima á býli og draga úr kostnaði við milliliði í tengslum við ferðaþjónustu. Hér voru nefnd býli eins og Erpsstaðir og Friðheimar, sem eru til fyrirmyndar. Ég held að hér séu tækifæri sem stjórnvöld þurfa að [[Forseti hringir.]]skoða og vinna með bændum í þessum efnum.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin og fagna því sem þar kemur fram um vilja til að gera betur í þessum efnum. Ég heyri líka hér í athugasemdum annarra hv. þingmanna breiðan samhljóm, breiðan þverpólitískan stuðning við að við tökum skref í þessa átt, að því gefnu að við höfum í huga þau sjónarmið sem hér eru uppi og ég kom inn á í máli mínu sem snúa að matvælaöryggi, ábyrgð framleiðanda og rekjanleika vöru þannig að ávallt sé um að ræða góða og heilnæma afurð. Hér var komið inn á alvarlegt mál sem snýr að dýravelferð. Þessir löngu flutningar landshorna á milli hljóta vera ástæða fyrir okkur til að skoða af miklum krafti hvort hægt sé að koma upp þannig fyrirkomulagi, stigskiptingu krafna sem eru gerðar til sláturhúsa til að mynda, það er alla vega eitt atriði, sem og umhverfismálin, að takmarka umhverfissporið sem af þessu leiðir. Aðalatriðið er að þetta snýr ekki eingöngu að búfénaði, þá sérstaklega að sauðfjárrækt sem er sannarlega mikilvægt og aðkallandi í þeim efnum, heldur að öllum þeim tækifærum sem er að finna í hinum dreifðu byggðum landsins, þar eru ýmiss konar afurðir, hvort sem þær tengjast grænmetisræktun eða kjötvinnslu. Það er hárrétt sem hæstv. ráðherra kom inn á, að sjálfsögðu eru margvísleg tækifæri sem snúa að ýmiss konar áfengisframleiðslu, bjórframleiðslu í héraði eða annars konar áfengisframleiðslu sem hægt er að sjá fyrir. [[Forseti hringir.]] Ég fagna þessari umræðu og þakka hæstv. ráðherra svör hennar. Ég hvet hana eindregið til dáða í þessari vinnu á kjörtímabilinu.
Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni og fyrirspyrjanda um að það er ánægjulegt að finna þennan samhljóm á Alþingi varðandi það að ýta undir aukið frelsi og tækifæri bænda, hvort sem er til heimaslátrunar eða annarra afurða. Menn höfðu það í flimtingum að selja landa með lambinu, en það vill og svo til að Norðmenn, sem eru kannski mestu púrítanarnir í áfengismálum, fóru þá leið til að ýta undir framleiðsluna á Hardanger-eplunum, sem allir þekkja náttúrlega sem þekkja eitthvað til Noregs. Það er afbragðsvín sem þar er framleitt, 10–12%, sem hefur gert bændum kleift á síðastliðnum árum með nýjum lögum að auka afurðir frá býli. Það hefur leitt til þess að sala annarra afurða frá býlinu hefur aukist. Ég get vel séð fyrir mér t.d. krækiberja- og bláberjavínbændur koma hér fram. Við eigum að vera frekar opin fyrir alls konar tækifærum sem geta falist í íslenskri framleiðslu. Ég vil líka taka undir það, þrátt fyrir að ég hafi ekki verið mesti aðdáandi búvörusamningsins, að það eru engu að síður ákveðin tækifæri við búvörusamninginn og þá skulum við nýta okkur þau. Það eru ýmis tækifæri falin í búvörusamningnum, m.a. til þess að ýta undir nýsköpun hvers konar á sviði sauðfjárræktar, mjólkurframleiðslu, garðyrkju o.s.frv. Ég bind vonir við að endurskoðunarnefndin skoði það mjög gaumgæfilega. Ég vil líka benda á að við erum með sérstakt verkefni sem ýtt var úr vör, sem heitir Matarauður Íslands. Því verkefni er ætlað að efla almenna vitund um íslenska matarmenningu, íslensk matvæli og ýta undir hvers kyns nýsköpun í framleiðslu og markaðssetningu matvæla. Verkefnið er til fimm ára og fara heilmiklir fjármunir í það. Ég sé sérstaklega fyrir mér að áhugafólk um heimaslátrun og sölu beint frá býli geti með einum eða öðrum hætti nýtt sér og verið þátttakendur í því starfi á næstu árum. Ég held að mikilvægt sé að menn nýti sér þau tækifæri. Ég vil undirstrika að stjórnvöld eiga ekki að standa í vegi fyrir þróun. Við eigum að gæta að [[Forseti hringir.]]fyrirvörum varðandi matvælaöryggið, rekjanleika og ábyrgð framleiðanda. Við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur á þessu kjörtímabili til þess að ýta undir tækifæri bænda til nýsköpunar.
Forseti. Á 145. löggjafarþingi var fjallað um breytingu á almennum hegningarlögum með síðari breytingum, m.a. samninga Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi. Í nefndaráliti með breytingartillögu sem allir nefndarmenn stóðu að við afgreiðslu málsins 8. mars 2016 var sérstaklega rætt að ástæða væri til þess að fjalla um svokallað umsáturseinelti, en í nefndarálitinu kom fram að slík endurskoðun stæði yfir í dómsmálaráðuneytinu, þá innanríkisráðuneytinu. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvað líði undirbúningi þess að setja í íslenska refsilöggjöf sérstakt ákvæði um það sem kallað er umsáturseinelti, samanber umrætt nefndarálit þar sem kemur fram að ætlunin sé að hefja slíkan undirbúning.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að vekja athygli á hugtakinu umsáturseinelti. Ég hafði ekki áttað mig á því fyrr hversu ágætt þetta hugtak er, hafði ekki tamið mér notkun á því fyrr en ég fór að skoða þetta mál í tilefni af þessari fyrirspurn. Oftar í umræðunni er notað hugtakið eltihrellir, á ensku hugtakið, með leyfi forseta, „stalking“, en mér þykir þetta prýðilegt hugtak, umsáturseinelti. En ég vil þá geta þess að á síðasta ári tóku gildi lög sem sett voru til breytinga á almennum hegningarlögum svo unnt væri að fullgilda samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi, svokallaðan Istanbúl-samning sem málshefjandi vék að. Við undirbúning að fullgildingu samningsins fór þáverandi innanríkisráðherra þess á leit við refsiréttarnefnd að nefndin kannaði hvort og þá hvaða breytingar væri nauðsynlegt að gera á íslenskri refsilöggjöf til að fullgilda mætti þennan Istanbúl-samning. Eitt af ákvæðum samningsins sem refsiréttarnefnd tók sérstaklega til skoðunar í því sambandi var ákvæði 34. gr. samningsins sem fjallar um umsáturseinelti. Í athugasemdum með framangreindu frumvarpi, sem ég nefndi áðan, til breytinga á almennum hegningarlögum var sérstaklega fjallað um þetta ákvæði Istanbúl-samningsins. Þar kemur fram, í 34. gr. samningsins, að samningsaðilar skuli gera nauðsynlegar ráðstafanir með lagasetningu eða öðrum hætti til að tryggja að ásetningsverknaður sem felst í ógnandi hegðun gagnvart öðrum einstaklingi sé lýstur refsiverður. Í 3. mgr. 78. gr. þessa sama samnings er að finna heimild samningsaðila til fyrirvara um þetta ákvæði og geta þeir því beitt öðrum viðurlögum en refsingum ef þeir kjósa. Beiting nálgunarbanns getur þannig verið ein tegund viðurlaga sambærileg við refsingu eða viðurlög önnur en refsing. Í almennum hegningarlögum er í dag ekki að finna ákvæði sem tekur til háttsemi eins og þeirrar sem lýst er í þessu ákvæði Istanbúl-samningsins. Hins vegar eru í gildi lög um nálgunarbann og brottvísun af heimili, lög nr. 85/2011, og þar er að finna slíkt ákvæði. Samkvæmt 1. gr. þeirra laga er með nálgunarbanni samkvæmt lögunum átt við þau tilvik þegar manni er bannað að koma á tiltekinn stað eða svæði, veita eftirför, heimsækja eða setja sig með öðru móti í samband við annan mann. Samkvæmt 4. gr. þessara sömu laga er heimilt að beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafi framið refsivert brot, hætta er á að viðkomandi brjóti gegn brotaþola og þar fram eftir götunum. Þá er ástæða til að vekja líka athygli á ákvæði í almennum hegningarlögum sem er 1. mgr. 232. gr. Samkvæmt því ákvæði getur brot gegn nálgunarbanni varðað sektum eða fangelsi allt að einu ári en allt að tveimur árum ef brot er ítrekað eða stórfellt. Þá getur jafnvel 233. gr. almennra hegningarlaga líka komið til álita og viðurlög þar í því sambandi. Þar er kveðið á um að það geti varðað sektum og fangelsi líka ef menn hafa í frammi hótun um að fremja refsiverðan verknað og hótunin til þess fallin að vekja hjá öðrum manni ótta um líf, heilbrigði og þar fram eftir götunum. Þegar litið er til ákvæðis almennra hegningarlaga sem og til þessara sérstöku laga nr. 85/2011, um nálgunarbann, og upptöku þeirra í íslenskan rétt og íslenska dómaframkvæmd er í rauninni ekki talið að 34. gr. Istanbúl-samningsins kalli á sérstakar breytingar á íslenskri löggjöf. Það varð niðurstaða refsiréttarnefndar á sínum tíma að ákvæði Istanbúl-samningsins kallaði ekki sérstaklega á breytingar á íslenskri löggjöf. En það er rétt sem fram kemur hjá málshefjanda, við meðferð málsins, þessi breyting á hegningarlögum á síðasta þingi hjá allsherjarnefnd, var farið rækilega yfir þetta ákvæði um umsáturseinelti og ákvæði laga um nálgunarbann. Niðurstaða allsherjarnefndar var sú að þörf væri á sérstöku ákvæði um umsáturseinelti í íslenskri refsilöggjöf en jafnframt væri mikilvægt að ekki yrði dregið úr þeirri réttarvernd sem nú er til staðar. Þetta er auðvitað alltaf grönn lína eða þröngt einstigi sem menn þurfa að feta þegar þeir breyta ákvæðum hegningarlaga, oft í þeim tilgangi að skýra ákvæði, en þá er oft hætta á að menn missi þá réttarvernd sem fyrir er fyrir hendi. Allt að einu hefur refsiréttarnefnd verið falið að taka málið aftur til skoðunar í framhaldi af niðurstöðu allsherjarnefndar.
Virðulegi forseti. Hugtakið er vissulega mjög áhugavert því að um leið og orðið einelti er komið þarna inn og þetta er umsáturseinelti, sem er önnur tegund af einelti, hugsa ég sjálfkrafa hvernig þetta eigi við um og endurspegli hefðbundið einelti. Eina niðurstaðan sem ég kemst að um muninn á þessu er að í umsáturseinelti er einn gerandi en í hefðbundnu einelti eru mögulega margir gerendur. Ég velti þessu fyrir mér ef það á að vera refsiákvæði í eineltistilfellum þar sem er aðeins einn gerandi, að öðru leyti er þetta ekkert öðruvísi en hefðbundið einelti, hvað þá þegar gerendurnir eru margir.
Forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Eins og fram hefur komið í orðaskiptum okkar telur allsherjar- og menntamálanefnd öll að rétt sé að setja sérstakt lagaákvæði um umsáturseinelti í íslenska löggjöf, en jafnframt sé mikilvægt að ekki sé dregið úr þeirri réttarvernd sem þegar er til staðar, eins og fram hefur komið í máli ráðherra. Í nefndarálitinu kemur líka fram að til standi að hefja slíka vinnu af hálfu ráðuneytisins. Hér kemur fram í svari ráðherra að refsiréttarnefnd hafi þegar verið falið að taka þetta til sérstakrar athugunar. Hvorug okkar hefur nefnt það sem kemur einnig fram í nefndarálitinu, að nefndin hvetur til þess að sú vinna skili sér til Alþingis í haust í formi frumvarps og var þá náttúrlega átt við haustið 2016. Nú erum við komin fram á vorið 2017. Því vil ég biðja hæstv. ráðherra að vera ögn nákvæmari í svörum sínum að því er varðar væntanlegt frumvarp þar sem beinlínis er tekið á þeim mikilvæga þætti, sem er sannarlega áhyggjuefni hjá þeim sem fyrir umsáturseinelti verða og engum vafa undirorpið að þessi staða verður að endurspeglast með einhverjum hætti í löggjöfinni.
Virðulegur forseti. Ég get ekki lýst starfi refsiréttarnefndar og hvernig hún hefur fjallað um málið en ég geng út frá því að hún geri það faglega. Þessi mál þarf að skoða mjög vandlega. Það er full ástæða til að gera það telji menn að pottur sé brotinn eða að einhverjir missi af réttarvernd út af skorti á sérstöku ákvæði um umsáturseinelti. Það er ágæt ábending sem kom fram hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, að skilgreina þurfi mjög vel hvað umsáturseinelti sé. Það geta verið fleiri en einn sem taka þátt í umsáturseinelti, ég get ekki ímyndað mér að það sé loku fyrir það skotið. En refsiréttarnefndin mun skoða þetta mjög vandlega með tilliti til t.d. dóma sem fallið hafa um þessi mál og leita sjónarmiða frá lögreglu og öðrum sem best þekkja til slíkra mála. Í kjölfarið verður tekin ákvörðun um það hvort ástæða sé til þess að leggja fram frumvarp um það. Þá ákvörðun tekur enginn nema ráðherra ef hann ætlar að leggja fram frumvarpið, en auðvitað er öllum öðrum frjálst sem sitja í þingsal að leggja fram frumvörp um hvað eina.
Forseti. Samtökin Hugarafl hafa markað sér mikla sérstöðu á Íslandi, en því miður hefur það verið svo að fjárveitingar til starfseminnar hafa verið lækkaðar verulega á fjárlögum yfirstandandi árs og er fyrirspurn mín komin til af því tilefni. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra í fyrsta lagi hvort farið hafi fram mat eða úttekt á starfsemi samtakanna Hugarafls áður en þessar fjárveitingar voru lækkaðar svo mikið sem raun varð í fjárlögum fyrir árið 2017. Í öðru lagi spyr ég: Hverjar eru meginforsendur þess að þessar fjárveitingar voru lækkaðar svo mjög? Í þriðja lagi spyr ég hvort ráðherra hafi rætt málefni Hugarafls við forráðamenn samtakanna eða hyggist gera það og ef svo er ekki, þá hvers vegna. Í fjórða lagi spyr ég ráðherra hvert hann telji að hlutverk samtaka á borð við Hugarafl sé eða eigi að vera. Hver telur ráðherra að afstaða hins opinbera til slíkra samtala eigi að vera? Hvernig telur hann að hún eigi að birtast? Hér er sem sagt í meginatriðum spurt um það með hvaða hætti formlegum samskiptum ætti að vera fyrir komið milli samtaka af þessu tagi og ráðuneytis og ráðherra hverju sinni. Það í fyrsta lagi, og svo hins vegar þær spurningar sem lúta að stöðugleika í fjármögnun samtakanna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Í fyrsta lagi spyr hv. þm. Svandís Svavarsdóttir hvort fram hafi farið úttekt eða mat á starfsemi samtakanna Hugarafls áður en fjárveitingar til starfseminnar voru lækkaðar svo mikið sem raun er á í fjárlögum fyrir árið 2017, eins og hún orðar fyrirspurnina. Þá vil ég segja að það er mikilvægt að fram komi að framlag frá velferðarráðuneytinu til Hugarafls eins og til margra annarra sambærilegra félaga, bæði árið 2016 og 2017, var í formi styrkja sem veittir eru árlega til ýmissa félagasamtaka og eru breytilegir á milli ára og markast m.a. af fjölda umsókna og heildarfjárhæð til úthlutunar. Ekki var um að ræða fastar fjárveitingar. Styrkir til félagasamtaka eru veittir á grundvelli upplýsinga sem koma fram í umsóknum. Um var að ræða úthlutun velferðarstyrkja til Hugarafls árin 2016 og 2017 ásamt með styrkjum til margra annarra félagasamtaka. Velferðarráðuneytið hefur ekki óskað eftir sérstakri úttekt eða mati á starfsemi samtakanna en hefur óskað eftir ársreikningi Hugarafls fyrir árið 2016 sem barst núna 3. maí sl. Í öðru lagi spyr þingmaðurinn hverjar séu meginforsendur þess að fjárveitingar til starfsemi Hugarafls voru lækkaðar svo mjög. Því er til að svara að Hugarafl hefur fengið styrki sem félagasamtök og eru þeir ætlaðir til að styrkja félagsstarf samtakanna. Ekki er um að ræða fjárveitingar vegna veittrar heilbrigðisþjónustu. Hins vegar þegar um er að ræða fjárveitingar ríkisins til verkefna á sviði endurhæfingar geðsjúkra eru þær annars vegar í gegnum fastar fjárveitingar til heilbrigðisstofnana, sem m.a. annast endurhæfingu, og hins vegar í gegnum samninga sem Sjúkratryggingar Íslands gera fyrir hönd ráðherra um veitingu heilbrigðisþjónustu. Þegar um er að ræða styrki til félagasamtaka er í október ár hvert auglýst eftir umsóknum um svokallaða velferðarstyrki. Hér er um að ræða styrki á þeim málasviðum sem heyra undir ráðherrana tvo í velferðarráðuneytinu. Við úthlutun þeirra styrkja hefur verið lögð áhersla á að verklag við úrvinnslu umsókna sé eins gagnsætt og nokkur kostur er. Einnig er gætt að samræmingu við meðferð umsóknanna þannig að aðilum sé ekki mismunað. Úthlutun fjárins byggist á reglum sem settar hafa verið af ráðherra um styrki á safnliðum fjárlaga velferðarráðuneytisins sem veittir eru ár hvert. Á síðustu árum hefur Hugarafl fengið styrki af fjárlagaliðum sem tilheyra félags- og jafnréttismálaráðherra annars vegar og heilbrigðisráðherra hins vegar. Samanlagt fengu samtökin 2 millj. kr. árið 2014, 6 millj. kr. árið 2015 og 8 millj. kr. árið 2016. Árið 2017 ákvað ég að úthluta Hugarafli styrk af þeim safnliðum fjárlaga sem heilbrigðisráðherra hefur umboð til og hljóðaði sú fjárhæð upp á 1.548.750 kr. Sú ákvörðun byggði eins og fyrr segir á reglum sem unnið hefur verið eftir á undanförnum árum og byggir m.a. á fjölda félagsmanna í samtökunum. Ég hef ekki forsendur til að ræða úthlutun annarra ráðherra á styrkjum en bendi þó á að úthlutun styrkja er í eðli sínu misjöfn eftir árum þar sem misjafnt er hversu miklu fjármagni er til að dreifa og hver fjöldi umsóknar er hverju sinni. Í þriðja lagi spyr hv. þingmaður hvort ráðherra hafi rætt málefni Hugarafls við forráðamenn samtakanna eða hyggist gera það. Því er til að svara að mánudaginn 10. apríl sl. átti ég góðan fund með fulltrúum Hugarafls og var fundurinn haldinn í velferðarráðuneytinu. Á fundinum komu fram mikilvægar upplýsingar um starf samtakanna og auk þess var rætt um styrkveitingar velferðarráðuneytisins til félagasamtaka. Auk þessa hafa aðstoðarmenn mínir átt samtöl við fulltrúa samtakanna. Að lokum er spurt hvert ráðherra telji að hlutverk samtaka á borð við Hugarafl sé eða eigi að vera. Því er til að svara að ég tel að frjáls félagasamtök gegni mikilvægu hlutverki á sviði heilbrigðismála. Fjöldi fólks sinnir ýmsu starfi í sjálfboðavinnu og leggur fram krafta, reynslu og þekkingu. Starfsemi frjálsra félagasamtaka er mikilvægur hluti af félagsauði samfélagsins og verður ekki metin til fjár. Þá erum við með mikilvæg dæmi úr okkar sögu þar sem frjáls félagasamtök hafa komið á fót þjónustu sem ekki hefur verið í boði annars staðar. Dæmi um það er t.d. Reykjalundur sem er í eigu frjálsra félagasamtaka en er nú rekið með þjónustusamningi við ríkið, m.a. um endurhæfingu fólks með geðraskanir. Félög notenda heilbrigðisþjónustu eru ekki síst mikilvæg til að gæta að réttindum félaga sinna og koma á framfæri skoðunum sínum og reynslu af heilbrigðisþjónustunni. Þess vegna tel ég að samráð við félög notenda við stefnumótun í heilbrigðismálum sé afar mikilvægt. Ég tel að yfirvöld eigi að styrkja slík samtök til þessara verka en þar verða yfirvöld að hafa í huga að allir sitji við sama borð. Eftir því hef ég unnið. Að lokum vil ég þakka þingmanninum fyrir spurninguna, fyrir að vekja máls á þessu hlutverki frjálsra félagasamtaka sem ég tel afar mikilvægt á flestum sviðum samfélagsins og hlakka til umræðunnar.
Herra forseti. Já, það er nefnilega afar mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra sagði, að við styðjum við frjáls félagasamtök sem sinna þeim mörgu og ósýnilegu verkum sem skila okkur svo sannarlega til baka hæfari einstaklingum en ella. Ég held að þessi samtök, eins og fleiri, eins og hæstv. ráðherra nefndi, séu á margan hátt ódýrari þegar upp er staðið. Við vitum að þeim hefur fjölgað sem fara á örorku, það á í mörgum tilfellum rætur sínar að rekja til geðheilbrigðisvandamála. Ég skora á ráðherra að undirrita þjónustusamninga, hvort sem er við Hugarafl eða aðra aðila sem sinna þessari geðræktarvinnu sem er svo mikilvæg. Það er ódýrara þegar upp er staðið. Það eru meiri líkur á að við getum hjálpað fólki aftur út í lífið, að það sinni vinnu sem það er annars kannski ófært um sökum þess að það þarf að bíða svo lengi [[Forseti hringir.]]eftir þjónustu eða hefur hreinlega ekki efni á að sækja sér þjónustu geðlækna.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir. Mér var sagt að þetta væri nauðsynlegt, þetta væri rosalega merkileg athugasemd, fyrst þetta var svona mikið vesen. Ég velti fyrir mér í athugasemdum síðasta ræðumanns þar sem sagt er að þetta sé ódýrara úrræði, þá rekur hugann í þá umræðu sem er um einkarekna og opinbera heilsugæsluþjónustu. Ef þetta er ódýrara úrræði, af hverju er þá ekki heilsugæslan okkar eins, eða erum við í einhverri mótsögn við sjálf okkur hérna?
Forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svörin. Mig langar að biðja hann um að freista þess í síðari umferðinni að skerpa nokkuð á þeim. Fram kemur í svari hans að ekki sé um fastar fjárveitingar að ræða heldur ráðist fjárveitingarnar hverju sinni af fjölda umsókna og upplýsinga sem fram koma í þeim. Þá vil ég biðja ráðherrann að reyna að svara því með afgerandi hætti hvað það var í upplýsingum um starfsemi samtakanna Hugarafls beinlínis á milli ára sem gerði það að verkum að talan breyttist á milli ára. Ráðherrann svaraði þessum þætti með frekar almennum hætti og ég vil freista þess að kalla fram skýrari svör í þessu út af fyrir sig. Síðan vil ég spyrja ráðherrann í ljósi þess að vandi heilbrigðiskerfisins er töluverður og ekki síst hefur margverið bent á stöðu geðheilbrigðisþjónustunnar og þann vanda sem þar er fyrir hendi og ekki síst á geðdeildum Landspítalans vegna þess að álagið er mun meira en þjónustan annar, hvernig hann sjái fyrir sér samspil frjálsra félagasamtaka á borð við Hugarafl og þeirrar opinberu þjónustu sem við bjóðum upp á. Sér hann fyrir sér að þetta samspil geti orðið enn ríkara og skýrara í framtíðinni? Þarna er um að ræða afar viðkvæman hóp sem þarf skýra umgjörð og það er í raun og veru á hendi ráðherra að veita þau skýru svör sem fækkar efasemdum og óljósum þáttum í þessari umgjörð allri.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að svara nákvæmar eins og hv. þingmaður óskaði eftir í sambandi við fjárveitingarnar. Þegar upphæðin var ákveðin af velferðarstyrkjum heilbrigðisráðherra var horft til umsókna en líka fjölda umsækjenda og þess vegna var nokkur lækkun þar á á milli ára. Stóri munurinn er þó sá að árið 2016 voru veittar 5 milljónir í styrk sem var úthlutað af fjárlaganefnd þó að það færi síðan í gegnum liði velferðarráðuneytisins, en fyrir árið 2017 úthlutaði fjárlaganefnd ekki sérstaklega til samtakanna. Í því felst fyrst og fremst munurinn á milli ára. Ég tek undir með hv. þingmanni um að utanumhald eða kerfi varðandi geðheilbrigðisþjónustu í dag er að mörgu leyti óljóst. Það eru mörg úrræði, meðferðarúrræði félagasamtaka og sömuleiðis opinberra aðila, en þetta hefur í rauninni þróast þannig undanfarna áratugi að kerfið er nánast óskiljanlegt frá sjónarhorni sjúklinga og aðstandenda þeirra, eins og kemur fram í minnisblaði frá embætti landlæknis sem barst velferðarráðuneytinu í janúar. Á sama tíma er þess að geta að samvinna félaga hefur aukist, bæði sín á milli og einnig við heilbrigðisstofnanir, og samkvæmt samþykktri geðheilbrigðisstefnu höfum við aukið í til þessa málaflokks, sérstaklega hjá heilsugæslunni þar sem hefur verið í gangi fjölgun sálfræðinga en einnig uppbygging á geðheilbrigðisteymum svokölluðum sem vinna síðan í samvinnu við frjáls félagasamtök. Ég tel þetta góða þróun sem á að halda áfram og þakka fyrir góða umræðu.
Herra forseti. Ástæða þessarar fyrirspurnar er nýlegt brot hæstv. forsætisráðherra á jafnréttislögum þar sem kærunefnd jafnréttismála úrskurðaði að hæstv. forsætisráðherra hefði brotið jafnréttislög þegar hann skipaði karlmann í starf skrifstofustjóra fjármála- og efnahagsráðuneytisins í stað konu sem talin var jafnhæf. Samkvæmt úrskurðinum kemur fram að þó að sá sem veitir slíka stöðu hafi nokkurt svigrúm til að velja þau málefnalegu sjónarmið sem hann hyggst leggja til grundvallar ákvörðun sinni um val á hæfasta umsækjanda í embætti, sé mikilvægt að vanda til undirbúnings og brýnt að gögn liggi fyrir sem varpað geti ljósi á það mat sem fram fer á grundvelli viðtals. Niðurstaða úrskurðarins var að slík gögn væru ekki fullnægjandi, að viðtölin hefðu ekki verið stöðluð með sama hætti og viðtöl hjá hæfnisnefnd, að umsækjendur hefðu ekki fengið sérstaka vitneskju um efni viðtala og að efni einnar spurningar hefði falið í sér að þekking á starfsháttum og mannauði viðkomandi skrifstofu hefði gefið þeim forskot sem skipaður var, enda starfsmaður skrifstofunnar. Því taldi kærunefndin að hinn kærði hefði ekki getað sýnt fram á að viðtölin hefðu í raun leitt í ljós að sá sem hefði verið skipaður hefði verið hæfari til að gegna embættinu en kærandi. Því er við er að bæta að það hallar á konur í þessum embættum, þ.e. embættum skrifstofustjóra hjá viðkomandi ráðuneyti. Þetta er ekki fyrsta málið þar sem ráðherrar gerast brotlegir við jafnréttislög. Við þurfum að halda því haga til að allrar sanngirni sé gætt að ráðherrar hafa fengið slíka úrskurði áður; fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra og fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, þó að úrskurðirnir séu auðvitað ólíkir sín í milli. Við erum með lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra sem fer með málefni jafnréttismála: Telur hann ástæðu til þess að endurskoða þau lög þannig að skilgreind verði einhvers konar viðbrögð eða viðurlög þegar kærunefndir úrskurða með þessum hætti? Vissulega er stundum samið um einhverjar bætur eða eitthvað slíkt, en ekki liggur fyrir nákvæmlega hvernig bregðast á við þegar svona úrskurður fellur, sem er samt gríðarlega stórt mál. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Ef hann telur að svo sé, hefur hann einhverjar hugmyndir um slík viðbrögð, hver þau gætu verið, í ljósi þess að þetta er ekki í fyrsta dæmið um brot á þessum lögum? Telur hæstv. ráðherra ástæðu til að efla starfsemi Jafnréttisstofu, sem er sú stjórnsýslustofnun sem sér um að fylgja þessum lögum efti? Þarf hún að fá frekari eflingu eða jafnvel frekari heimildir í lögum til að tryggja markmið laganna?
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Því er til að svara varðandi spurninguna um endurskoðun á ákvæði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynja eða kvenna og karla og þá möguleg viðbrögð eða viðurlög með úrskurðum kærunefndar að við erum með þau áform innan ráðuneytisins að taka lögin í heild til endurskoðunar í haust. Núgildandi jafnréttislögum hefur verið breytt nokkrum sinnum frá setningu hvað varðar einstök atriði, en nú er kominn tími á heildarendurskoðun enda liðin tæplega tíu ár frá setningu laganna. Alþingi samþykkti í september 2016 tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2016–2019 og eitt þeirra brýnu verkefna sem framkvæmdaáætlun kveður á um er einmitt að úttekt skuli gerð á jafnréttislögum og stjórnsýslu jafnréttismála. Við munum skipa starfshóp sérfræðinga sem stýra mun úttekt á þróun, úttekt og eftirfylgni íslenskrar jafnréttislöggjafar og stjórnsýslu jafnréttismála almennt. Meðal þess sem kannað verður er hvort markmið gildandi laga og stjórnsýsla jafnréttismála sé í samræmi við alþjóðlega þróun og breytingar í íslensku samfélagi. Starfshópurinn skal skila skýrslu til ráðherra um niðurstöðu sínar og leggja fram tillögur um úrbætur. Áætlanir standa til að þeirri vinnu verði lokið fyrir 1. desember. Kostnaðaráætlunin er 4 millj. kr. Velferðarráðuneytið er ábyrgðaraðili þessa verkefnis. Það er því ljóst og vilji minn stendur til að strax í haust verði ráðist í heildarendurskoðun laganna og endurskoðun á stjórnsýslu málaflokksins. Skipan starfshóps liggur ekki enn fyrir, en gert er ráð fyrir að hann verði skipaður m.a. af sérfræðingum frá Jafnréttisstofu, velferðarráðuneyti og dómsmálaráðuneyti og að sérstakt samráð verði haft við fulltrúa frá m.a. kvennahreyfingunni og samtökum sem láta sig jafnréttindi og mannréttindi varða, kærunefnd jafnréttismála, samtökum aðila á vinnumarkaði og fleiri. Verkefni kærunefndar er að taka erindi til meðferðar og kveða upp skriflegan úrskurð um hvort ákvæði þessara laga hafi verið brotin. Niðurstöðu kærunefnda sæta ekki kæru til æðra stjórnvalds. Þegar um er að ræða mál sem ætla má að geti haft stefnumarkandi áhrif á vinnumarkaðinn í heild skal nefndin leita umsagnar frá heildarsamtökum launafólks og atvinnurekenda áður en úrskurður er kveðinn upp. Málsaðilum er heimilt að bera úrskurði nefndarinnar undir dómstóla. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr. jafnréttislaga fela úrskurðir kærunefndar jafnréttismála í sér bindandi niðurstöðu fyrir málsaðila um hvort brotið hafi verið gegn lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Úrskurðarorð nefndarinnar hafa hins vegar eingöngu falið í sér niðurstöðu um það hvort ákvæði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla hafi verið brotin eður ei, enda er það skilgreint hlutverk nefndarinnar að lögum. Dómstólar eiga síðan almennt úrskurðarvald um gildi stjórnvaldsákvarðana, samanber meginreglu 60. gr. stjórnarskrár Íslands, og verður því að ætla að dómstólar hafi heimild, að uppfylltum ákveðnum réttarfarsskilyrðum, til að skera úr ágreiningi um hvort kærunefnd jafnréttismála hafi byggt úrskurð á ákvæðum laga sem og málefnalegum sjónarmiðum. Reynsla síðustu tíu ára af núgildandi jafnréttislögum hefur leitt í ljós að einstaka ákvæði þeirra þarfnast sérstakrar athugunar. Verður sérstök áhersla lögð á þau í endurskoðunarvinnunni sem fram undan er. Meðal þeirra ákvæða eru greinar sem lúta að kærunefnd jafnréttismála. Með jafnréttislögum frá 2008 urðu úrskurðir nefndarinnar sem fyrr segir bindandi fyrir málsaðila í stað álita áður og var með þeirri tilhögun leitast við að veita niðurstöðum nefndarinnar meira vægi en áður hafði verið gert og framkvæmd þessara mála færð nær því sem tíðkast hjá öðrum norrænum ríkjum. Nú er komið að því að skoða hvort ganga skuli lengra og kanna hvort ástæða sé til að skilgreina viðbrögð eða viðurlög við úrskurðum kærunefnda jafnréttismála. Það er eitt af verkefnum starfshópsins sem mun koma að þessari endurskoðun að kynna sér betur með hvaða hætti önnur Norðurlönd hafa háttað þessum málum. Þar hafa ýmsar leiðir verið farnar, m.a. hafa kærunefndir haft vald til að leggja á dagsektir til þess að knýja á um að farið sé að úrskurði þeirra. Sumar kærunefndir geta jafnvel ákvarðað rétt til bóta í ákveðnum tilfellum svo sem ef niðurstaða hefur lotið að því að um óréttmæta uppsögn hafi verið að ræða og geta ógilt uppsagnir nema talið sé óraunhæft að viðhalda ráðningarsambandinu. Þetta er auðvitað snúið viðfangsefni þar sem oft á tíðum getur verið erfitt að snúa við ákvörðun sem kærunefnd úrskurðar ólögmæta eða ómálefnalega með þessum hætti, en þá þarf að huga að því hvaða önnur úrræði geti verið um að ræða. Í þriðja lagi er spurt: Telur ráðherra ástæðu til að efla starfsemi Jafnréttisstofu? Því er skemmst til að svara að það verður auðvitað [[Forseti hringir.]]eitt af viðfangsefnum endurskoðunar laganna hvort Jafnréttisstofa geti sinnt [[Forseti hringir.]]sínum lögbundnu verkefnum eða hvort efla þurfi hana enn frekar.
Virðulegi forseti. Þegar ég las í gegnum úrskurðinn fannst mér eitt atriði mjög áhugavert; ein af spurningunum til umsækjenda varðaði þekkingu þeirra á lögum um opinber fjármál, og það í rauninni áður en lögin komu til framkvæmda sem slík. Miðað við reynslu okkar á núverandi rennsli tel ég að sú spurning hafi verið einstaklega óviðeigandi með tilliti til þess umsækjanda sem fékk hærra skor, því að það er augljóst að það hefur enginn þekkingu á lögum um opinber fjármál, við erum öll að læra um þau hér í fyrsta skipti. Sú spurning var því að mínu mati óviðeigandi í þeim spurningapakka. Niðurstaðan sem við erum að glíma við hérna er að eftir að báðir umsækjendur voru úrskurðaðir jafn hæfir var tekin geðþóttaákvörðun út frá óskjalaðri, ómælanlegri framsetningu, þ.e. við vitum ekki hvaða spurningar ráðherra spurði umsækjendur að og af hverju það var engin rökstudd ástæða, [[Forseti hringir.]]af hverju hann komst að þeirri niðurstöðu, nema bara út frá persónulegri skoðun. [[Forseti hringir.]]Það er ekki í anda góðrar stjórnsýslu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tel það ekki til sóma að við úrskurðunum, sem eru bindandi, séu í raun engin skýr viðbrögð. Það er meira en að segja það að leita til dómstóla til að leita réttar síns þegar slíkur úrskurður hefur fallið. Mér finnst mjög eðlilegt að það sé skoðað í þeirri heildarendurskoðun sem hæstv. ráðherra boðar, að það séu einhver skilgreind viðbrögð, því að þetta er stórmál, ekki síst fyrir þjóð sem vill vera í fararbroddi í jafnréttismálum á heimsvísu og kynnir sig sem slíka. Þá er mikilvægt að orðum fylgi gjörðir. Í þessu máli og í þeim sem ég nefndi í fyrirspurn minni er mikilvægt að viðbrögðin séu ekki tilviljanakennd, að skýrir ferlar séu fyrir hendi. Hæstv. ráðherra nefndi að fyrirhuguð væri heildarendurskoðun jafnréttislaga í haust og að sérfræðihópur myndi koma þar að, en síðan yrðu kvennahreyfingar, aðilar vinnumarkaðarins og fleiri kallaðir til. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji rétt að stjórnmálaflokkarnir komi með einhverjum hætti að þeirri heildarendurskoðun, því að þetta er risastórt mál sem ég tel að færi best á að væri unnið í samstarfi þeirra flokka sem eiga sæti á Alþingi. Þó að sjálfsögðu þurfi að kafa í málin af hálfu sérfræðinga er líka mikilvægt að sem breiðust samstaða náist um þessi mál svo að við getum unnið þau hér á þingi þannig að sem bestur árangur náist. Mig langar að lokum að segja að ég tel að það sé algjört lykilatriði að stjórnsýslustofnun okkar, Jafnréttisstofa, fái mjög skýrar heimildir við þessa endurskoðun sem og að brot á jafnréttislögum [[Forseti hringir.]]verði ekki látin óátalin eða það sé í raun tilviljun háð hvaða afleiðingar þau hafi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrirspurnina. Ég er bara sammála orðum hv. þingmanns hvað snýr að mikilvægi þess að úrskurðir séu skýrir, úrræði séu skýr, til að framfylgja þeim þegar þeir liggja fyrir. Það getur verið eðli máls samkvæmt mismunandi hvaða úrræða hægt er að grípa til þegar úrskurður liggur fyrir. Úrskurður getur verið tæknilegs eðlis eins og virðist vera í því máli sem hér er um að ræða, að einfaldlega hafi verið annmarkar á viðtals- eða ráðningarferlinu þannig að ekki hafi verið ljóst hvaða atriði lágu til grundvallar við endanlegt mat á hæfi. Þá er auðvitað mikilvægt að beina þeim tilmælum til viðkomandi stofnana eða ráðuneytis að bæta þar úr í ráðningarferli því að þetta þarf auðvitað að vera mjög skýrt. En síðan er mikilvægt þegar um skýr og klár brot er að ræða, þar sem kærunefnd jafnréttismála kemst að þeirri niðurstöðu að brotið hafi verið gegn rétti starfsmanns eða umsækjanda, að það séu skýr úrræði sem hægt sé að beita til að tryggja rétt viðkomandi einstaklings. Ég held að það sé mjög mikilvægt í endurskoðun jafnréttislaganna að slík úrræði verði tekin til skoðunar. Ég fagna orðum hv. þingmanns um mikilvægi þess að sú endurskoðun byggi á víðtækri pólitískri sátt og ég held að það væri mjög skynsamlegt að fulltrúar stjórnmálaflokka kæmu að þessari vinnu og mun taka það til skoðunar í ráðuneytinu hvernig hægt sé að tryggja að svo verði þannig að málið komi vel rætt og ígrundað til meðhöndlunar í þinginu þegar þar að kemur. Ég þakka enn og aftur fyrirspurnina og góða umræðu.
Virðulegi forseti. Allt síðasta kjörtímabil heyrðum við ýmislegt um hina svokölluðu leiðréttingu. Nú berst sú leiðrétting af og til í tal í ræðustól Alþingis af einni eða annarri ástæðu og fólk segir ýmist allt frábært um leiðréttinguna eða finnur henni allt til foráttu. Ég nenni ekki þessum skotgrafaleik og spyr því einfaldlega um töluleg gögn. Hvaða áhrif hafði leiðréttingin á skuldastöðu heimilanna? Ég get ekki séð annað en að hækkandi húsnæðisverð sé það sem hefur aðallega haft áhrif á skuldastöðu heimilanna á undanförnum árum. Mér leikur því forvitni á að vita hvað er satt og spyr því ráðherra í fyrsta lagi: Hvað telur ráðherra einkum skýra batnandi skuldastöðu heimilanna annað en hækkun húsnæðisverðs síðustu árin? Ég bið um svar sundurliðað eftir landshlutum en a.m.k. í heildina. Í öðru lagi: Hvað má gera ráð fyrir að leiðréttingin vegi þungt í batnandi skuldastöðu heimilanna? Ég bið aftur um svar sundurliðað eftir landshlutum, en heildin er að sjálfsögðu nauðsynleg. Miðað við svar sem ég fékk við svipaðri fyrirspurn vantaði nákvæmari svör við þessum atriðum og því spyr ég aftur. En þá var vitað hversu mikið var greitt í leiðréttinguna. Árið 2014 voru það 35,7 milljarðar kr. og það ár var skuldahlutfall heimilanna 43%. Miðað við heildareignir og heildarskuldir, er þá ekki lækkun á skuldahlutfallinu 0,8% vegna leiðréttingarinnar? Hlutfallið er augljóslega lægra árin 2015 og 2016 vegna þess að leiðréttingarupphæðin er mun lægri en heildaráhrifin eru í kringum 1,5% lægra skuldahlutfall ef ég reikna þetta rétt. Hér má spyrja um tvennt, annars vegar hvort það sé eitthvað annað en hækkun húsnæðisverðs sem útskýri líka lækkun á skuldahlutfalli, eins og leiðréttingin sem gerir, og hins vegar hvort 1,5% skuldahlutfallslækkun standi undir því lofi eða háði sem að henni er beint. Ég sjálfur ætla ekki að leggja neinn dóm á seinni spurninguna en ég bið fólk bara að hafa tölurnar til hliðsjónar þegar það velur lýsingarorð. Þá vitum við hin a.m.k. gildið á bak við lýsingarorðið sem er valið, hvort sem það er frábært eða hræðilegt þá er talan sú sama. Markmið mitt er ekki að gera lítið eða mikið úr leiðréttingunni sem slíkri, hver króna skiptir máli fyrir þann sem fékk leiðréttingu, það má ekki gera lítið úr því, en það er hægt að deila um aðferðafræðina við útdeilinguna. Það er hægt að segja að ekki hafi allir sem áttu það skilið fengið leiðréttingu og að sumir sem fengu leiðréttingu hafi ekki átt það skilið. En það er ekki hægt að deila um það að krónurnar skipta máli fyrir þá sem þær fengu. Í fyrri fyrirspurn minni spurði ég sérstaklega hversu mikið vægi leiðréttingarinnar væri í batnandi skuldastöðu heimilanna. Mér leikur forvitni á að vita af hverju þeirri spurningu var ekki svarað og hvers vegna ég þarf að reikna það út sjálfur með öllum þeim möguleikum á mistökum sem það getur leitt til. Því langar mig að beina þeirri spurningu sérstaklega beint til ráðherra við þetta tækifæri. Þar sem ég nenni ekki að hafa þetta sem pólitískt bitbein næstu áratuga, hversu æðisleg eða hræðileg leiðréttingin var, vil ég einfaldlega fá að vita hver áhrif hennar eru á skuldastöðu heimilanna. Fyrst það tókst ekki í fyrstu fyrirspurninni spyr ég aftur og vonast eftir svari í þetta sinn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Það er fagnaðarefni að skuldastaða heimilanna hefur verið að batna jafnt og þétt á undanförnum árum. Þar eru fjölmargir þættir sem skýra. Það er ört vaxandi kaupmáttur, hrein og klár niðurgreiðsla skulda, ýmis úrræði sem stjórnvöld hafa gripið til á undanförnum árum. Það má tala um 110%-leiðina, úrræði um sérstaka greiðsluaðlögun í gegnum umboðsmann skuldara á sínum tíma og nú síðast leiðréttinguna og bæði beina höfuðstólslækkun vegna hennar og möguleika heimilanna til að nýta sér séreignarsparnað til að greiða beint inn á höfuðstól lána. Allt þetta, og til viðbótar má benda einfaldlega á varfærni heimilanna, hefur leitt til þess að eignastaða þeirra hefur batnað mjög mikið. Það er á einföldu máli fyrst og fremst vegna hækkandi húsnæðisverðs og þeirrar staðreyndar að húsnæðislán landsmanna hafa að nafnvirði staðið í stað yfir tímabilið frá 2010–2015, hækkað um 0,7%, sem þýðir í raun, þar sem stærstur hluti þessara skulda er verðtryggður, að heimilin hafa verið að greiða nettó niður meira en sem nemur verðbólgu tímabilsins. Allt helst þetta í hendur. Eiginfjárstaðan hefur þá fyrst og fremst styrkst yfir heildina litið vegna hækkandi húsnæðisverðs en engu að síður hafa heimilin greinilega greitt verulega niður af skuldum sínum á tímabilinu, ekki hvað síst í öðrum skuldum sem hafa lækkað um 20% á tímabilinu sem um ræðir. Það er í sjálfu sér fagnaðarefni að við höfum greinilega öll dregið okkar lærdóm af áfalli hrunáranna og gengið hægt um gleðinnar dyr síðan og heimilin verið mun varfærnari í ákvörðunum sínum og skuldsetningu en var í aðdraganda efnahagshrunsins 2008–2009. Hvað varðar þróunina nýverið, þ.e. utan þess tímabils sem um ræðir, 2010–2015, bendir allt til þess að þróunina sé áfram mjög áþekk. Það eru ekki mikil merki um aukna skuldsetningu enn. Áframhaldandi hækkun fasteignaverðs hefur styrkt verulega eiginfjárstöðu heimilanna til viðbótar við það sem þegar hefur verið nefnt í svari hér. Eignir heimilanna frá 2010–2015 hafa þannig hækkað um 35%, eða úr liðlega 3.500 milljörðum í 4.800. Skuldir vegna íbúðalána á sama tíma hafa sem fyrr segir staðið meira og minna í stað, eða um það bil 1.200 milljarðar. Aðrar skuldir hafa lækkað úr rétt tæpum 790 milljörðum 2010 í rétt tæpa 630 milljarða 2015. Eiginfjárstaða hefur aukist verulega og raunar hækkað um 88,5% á tímabilinu, farið úr 1.560 milljörðum í rétt tæpa 3.000 milljarða. Hvað varðar þátt leiðréttingarinnar sjálfrar í þeirri þróun þá var, eins og kom fram í skýrslu fjármálaráðuneytisins sem lögð var fyrir Alþingi í janúar síðastliðnum um niðurfærslu verðtryggðra fasteignalána, heildarfjárhæð sú sem ráðstafað var inn á fasteignaveðlán vegna leiðréttingarinnar 72,2 milljarðar. Þar af voru 62,4 milljarðar sem ráðstafað var sem beinni höfuðstólslækkun. Til viðbótar við þetta hafa fjölmargir einstaklingar nýtt sér það úrræði að greiða hluta eða allan séreignarsparnaðinn sinn inn á höfuðstól fasteignalána. Um mitt síðastliðið ár nam sú upphæð um 24 milljörðum. Við höfum hins vegar ekki tiltæk gögn sem snúa að spurningu hv. þingmanns um hvernig þessi niðurfærsla skiptist milli landshluta, því miður. Þrátt fyrir eftirgrennslan gátum við ekki fengið neina sundurliðun á því. En eftir stendur þá, sem má sjá, að þegar þróun skulda heimilanna er skoðuð hafa öll þau úrræði sem stjórnvöld hafa boðið upp á að undanförnum árum haft eitthvað um það að segja að þróunin er sem raun ber vitni. Það má sjá merki 110%-leiðarinnar og annarra sértækra úrræða sem heimilunum stóðu til boða á árunum í kringum 2010–2011 í tölum þrátt fyrir allnokkra verðbólgu á þeim tíma. Að sama skapi má sjá þess merki þegar leiðréttingin kemur til framkvæmda [[Forseti hringir.]]2014–2015 að nafnvirði skulda lækkaði nokkuð.
Virðulegi forseti. Já, ég er enn að leita að því hversu þungt þessi leiðrétting vegur í batnandi skuldastöðu heimilanna. Ég er að leita að tölum, eins og ég spurði um. Þær koma ekki fram nema í heild sinni, sem sagt 72,2 milljarðar, en sú tala segir ekkert nema í samhengi. Ég er að leita að samhenginu. Það er augljóst að hækkandi húsnæðisverð hefur að langmestu leyti áhrif á batnandi skuldastöðu heimilanna. Ég er ekki með það hlutfall heldur. Það var hluti af fyrirspurn minni í fyrra skiptið, en ég vildi inna sérstaklega eftir þessum þætti. Ég er að leita að sundurliðun á þeim mismunandi leiðum sem farnar hafa verið til þess að sjá hversu skilvirkar þær eru, kannski upp á framtíðartónlist. Með stuttum, einföldum reikningi, bara með því að draga þessa 72,2 milljarða frá heildinni og deila smá, fékk ég um það bil 1,5% af heildarskuldastöðunni. Ég veit ekki hvort það er rétt aðferðafræði eða hvort ég þarf að taka tillit til einhverra fleiri þátta, þannig að ég spyr ráðherra, sem hefur mun betri aðstöðu til þess að setja upp dæmið á faglegri hátt en ég. Ég spyr aftur: Hvað má gera ráð fyrir að leiðréttingin vegi þungt í batnandi skuldastöðu heimilanna? Sleppum sundurliðun eftir landshlutum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrirspurnina og virði vel viðleitni hans til að reyna að fá hér skýr og klár svör. Ég get eiginlega ekki svarað þessu mikið einfaldara en ég gerði. Samkvæmt skýrslu fjármálaráðuneytisins eru þetta 72 milljarðar sem greiddir voru inn á höfuðstól húsnæðisskulda. Sem hlutfall, ef við horfum á húsnæðisskuldir 2014 námu skuldir heimilanna 1.250 milljörðum vegna íbúðalána á þeim tímapunkti. Þetta eru auðvitað alltaf breytilegar stærðir þar sem við sjáum ný lán koma inn, niðurgreiðslu lána og svo framvegis. En við getum bara gefið okkur að skuldir heimilanna væru þá 72 milljörðunum hærri en ella, ef þessi leiðrétting hefði ekki komið til. Það reiknast mér til að sé á bilinu 6–7% af þessum húsnæðisskuldum ef við horfum á 1.250 milljarða og 72 milljarða. Hv. þingmaður getur þá slegið það inn í vasareikni því til staðfestingar. En ætli það sé ekki af einhverri slíkri stærðargráðu sem húsnæðisskuldirnar væru þá ella hærri ef þetta úrræði hefði ekki komið til. Þess ber að geta að á því tímabili sem svarið nær til, til og með 2015, er leiðréttingin ekki að fullu komin til framkvæmda. Þar af leiðandi gætir áhrifa hennar ekki að fullu leyti í þessum tölum. En við sjáum t.d. mjög skýrt að húsnæðisskuldir heimilanna lækka þarna um 35 milljarða, eða þar um bil á milli áranna 2014 og 2015. Má ætla að það sé að talsvert miklu leyti vegna leiðréttingarinnar. Ég vona að þetta svari fyrirspurn hv. þingmanns og þakka góða umræðu.
Herra forseti. Á síðasta þingi var lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald breytt þannig að skilgreind var svokölluð heimagisting, þ.e. gisting sem maður býður í íbúðarhúsnæði, sem ekki er þá skilgreint sem atvinnuhúsnæði, gegn endurgjaldi. Voru þar sett ákveðin ákvæði, annars vegar skráningarskylda, sem gerir það að verkum að þeir sem vilja leigja fasteignir í eigin eigu til þess að bjóða til að mynda erlendum ferðamönnum þurfa að skrá slíka notkun. Sett er ákveðið hámark um að fjöldi útleigðra daga skuli ekki fara yfir 90 daga á hverju almanaksári og samanlagðar tekjur af leigu skuli ekki fara yfir hærri tiltekna fjárhæð. Það á við um fasteign sem maður býr í sjálfur eða eina aðra fasteign sem maður á til eigin nota, ekki atvinnuhúsnæði, í báðum eignum. Síðan voru sett inn í lögin ákvæði um skráningarskyldu hjá sýslumanni og hvað þyrfti til þess að slíkar eignir væru afskráðar. Það væri til að mynda ef viðkomandi aðili færi yfir þessa 90 daga eða fjárhæðin væri hærri eða eitthvað slíkt. Þessi lög voru sett og samþykkt í tiltölulega góðri sátt á Alþingi, enda mjög mikilvægt að það sem við köllum í daglegu tali, Airbnb, sem er þá tilvísun í tiltekið fyrirtæki sem hefur verið þekkt fyrir slíka miðlun - þau eru auðvitað fleiri - og aðrar skráningar kæmu upp á yfirborðið til þess að af því væri þá greiddur eðlilegur skattur. Við erum nú með annað frumvarp í þinginu um skattheimtuna af slíkum rekstri. En um leið hefur maður orðið var við, og ég þykist vita að hæstv. ráðherra hafi heyrt í allmörgum í sambandi við það, að fólk hefur áhyggjur af því hvernig eftirlitinu er háttað með því að þessi ákvæði séu virk, hver nákvæmlega fylgist með því að maður fari ekki yfir 90 daga eða að fjárhæðin fari yfir tiltekin mörk. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig hefur þessu eftirliti verið háttað og hvaða fjármagni hefur verið varið til slíks eftirlits? Telur hæstv. ráðherra að nægjanlega vel sé búið um þetta fyrirkomulag heimagistingar í núverandi lögum? Það sem við hv. þingmenn heyrum á fundum okkar víða um land er annars vegar að heimagisting, sem er að mörgu leyti frábær kostur og ég hef sjálf nýtt mér á ferðum mínum erlendis með mína stóru fjölskyldu, getur auðvitað valdið ónæði, til að mynda í fjölbýlishúsum, svo dæmi sé tekið. En auðvitað er þetta líka samkeppni við þá sem eru í gistihúsarekstri, þannig að það er mjög mikilvægt að mörkin séu virt. Að lokum langar mig að spyrja ráðherra: Hvernig hefur þróunin verið í þeirri skráningu á heimagistingu, þ.e. urðu raunverulegar breytingar á þessum skráningum með þessum lögum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða fyrirspurn um málefni sem er full þörf á að ræða. Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu annast skráningu á og eftirlit með heimagistingu samkvæmt 38. gr. reglugerðar um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Frá áramótum hefur átt sér stað töluverð vinna við stefnumótun og innleiðingu eftirlitsins. Það hefur fyrst og fremst farið fram með því að móttaka og að bregðast við ábendingum um skráningarskylda starfsemi frá almennum borgurum og eftirlitsaðilum. Vinna stendur yfir við að innleiða virkt frumkvæðiseftirlit á landsvísu sem fer nær alfarið fram með rafrænum hætti. Til að sinna umræddu verkefni er stefnt að því að kortleggja skammtímaleigu til ferðamanna á landinu öllu. Í því skyni mun sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu útbúa og viðhalda gagnasafni með upplýsingum um skráningar- og leyfisskylda starfsemi. Hann mun m.a. geyma upplýsingar um staðsetningu umræddrar starfsemi, nöfn rekstraraðila, netföng, fjölda gistirýma og fleira. Upplýsingar verða m.a. sóttar á bókunarvefjum á borð við, með leyfi forseta, þetta er víst allt á ensku: Airbnb, Home to Go, Booking, Bungalow, Rental Homes og rentinreykjavik.com. Líkt og hv. þingmaður kom inn á eru þetta fleiri aðilar en Airbnb sem við fjöllum hvað mest um. Í mörgum tilvikum hafa þessar síður að geyma ónákvæmar og ófullkomnar eða villandi upplýsingar um staðsetningu og starfsemi eða rekstraraðila. Af þeim sökum kann að vera nauðsynlegt að afla frekari gagna, m.a. með könnun á markaðsefni og uppflettingum í opinberum og almennum gagnagrunnum og öðrum miðlum. Þá getur upplýsingaöflun kallað á lestur korta og yfirlitsmynda og auk þess verður unnið með upplýsingar sem berast frá almennum borgurum og eftirlitsaðilum. Umrætt eftirlit á fyrst og fremst að eiga sér stað með rafrænum hætti. Þegar nægjanlegar upplýsingar liggja fyrir um skammtímaleigu á landsvísu verður unnt að samkeyra gögnin við áður birtar upplýsingar um útgefin rekstrarleyfi og skráða heimagistingu. Þá verður skorað á aðila sem standa að óskráðum rekstri að skrá starfsemi sína í samræmi við ákvæði laga áður en gripið verður til beitingar stjórnvaldssekta. Í einhverjum tilvikum mun sýslumaður síðan fylgja málum eftir með stjórnvaldssektum. Þær geta numið frá 10 þús. kr. til 1 millj. kr. Í lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald er að finna lagaheimild til að miðla upplýsingum úr nýtingaryfirlitum til skattyfirvalda. Hv. þingmaður spyr hvaða fjármagni hafi verið varið til þessa eftirlits. Ekki liggur fyrir nákvæm sundurliðun kostnaðar vegna hinna nýju verkefna en samkvæmt kostnaðarmati frumvarpsins sem gert var á sínum tíma var árlegur kostnaður metinn 30 millj. kr. Varðandi spurninguna um hvort ráðherra telji að nægilega vel sé búið að fyrirkomulagi heimagistingar í núverandi lögum er stutta svarið að ég tel svo ekki vera. Það var meginmarkmið hinna nýju laga að einfalda meint flækjustig leyfisferlisins samhliða eflingu eftirlits í því skyni að fá leyfis- og skráningarskylda starfsemi upp á yfirborðið. Í breytingunum felst meðal annars að einstaklingar, hjón eða sambúðarfólk, sem ætla að bjóða upp á heimagistingu samkvæmt nýrri skilgreiningu þurfi aðeins að skrá sig rafrænt hjá sýslumanni en þurfi ekki lengur að fá rekstrarleyfi útgefið og fara í gegnum umsóknarferli samkvæmt lögunum. Þrátt fyrir breytingu á flokkun gististaða samkvæmt nýju lögunum hafa breytingar enn ekki verið gerðar er varða starfsleyfisskyldu gististaða hjá heilbrigðisnefndum. Gististaðir, þar með talin heimagisting, eru þannig áfram starfsleyfisskyldir. Í mínum huga blasir við að þetta kemur í veg fyrir að markmið með breytingu á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, um einföldunina, nái fyllilega fram að ganga. Eins og við vitum liggur nú fyrir þinginu frumvarp um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir frá umhverfisráðherra, m.a. til að bregðast við þessu. Ég vænti þess og mér skilst að það frumvarp verði að lögum á yfirstandandi þingi til að einfalda skráningarferli og stýra rekstraraðilum inn í hinn rafræna skráningarvettvang. Þetta er mjög mikilvægt. Það þarf auðvitað að meta hvort ekki þurfi að efla eftirlit enn frekar, t.d. hjá sýslumanni. Mér finnst það satt að segja blasa við að ekki sé nægilegt afl þar. Við þurfum þá að gera eitthvað í því. Það þarf að leggja aukinn kraft í að vinna gegn svartri atvinnustarfsemi, t.d. þeim sem bjóða upp á gistingu í gegnum Airbnb eða sambærilegar síður en hafa ekki skráð eignir sínar eins og lög gera ráð fyrir. Slíkt er auðvitað óþolandi. Það skekkir samkeppnisstöðu fyrirtækja. Ég held að það sé mikilvægt að við lögum til í þessu. Varðandi síðustu spurninguna, hver þróunin hafi verið, hefur skráningum í heimagistingu fjölgað samkvæmt upplýsingum frá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu í kjölfar breytinga á lögum. Nákvæmar tölur fékk ég ekki en samkvæmt vef sýslumanns hafa verið staðfestar 389 skráningar það sem af er árinu 2017. Ég bind vonir við [[Forseti hringir.]]að frumvarp umhverfisráðherra verði að lögum. Einungis þannig er hægt að ná fram markmiðum með fyrri lögum sem hafa verið samþykkt.
Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda og ráðherra svörin. Ég ræddi þetta töluvert þegar málið kom fram á sínum tíma hjá þáverandi hæstv. ráðherra Ragnheiði Elínu Árnadóttur. Það var akkúrat þessi eftirlitsþáttur sem við höfðum töluverðar áhyggjur af. Ég heyri ekki betur en að ráðherrann ætlist til þess að það sé frumkvæðiseftirlit hjá sveitarfélögunum en þau segja að þetta sé mjög erfitt, þau fái ekki tilkynningar um nýskráningar þannig að eitthvað er brogað gagnvart sveitarfélögunum. Síðan var lagt upp með 8 þús. kr. gjald sem einstaklingar áttu að borga, sem sagt að skrá sig og borga. Núna virðist það vera þannig að innheimtir eru hærri fasteignaskattar og annað slíkt sem var aldrei til umræðu þegar við fjölluðum um málið. Það hefur kannski m.a. orðið til þess að fólk kemur ekki upp á yfirborðið eins og lagt var upp með. Og svo er auðvitað bagalegt að sveitarfélög sem nánast höfðu lagt bann við að um skammtímaleigu yrði að ræða í íbúðakjörnum eru óvarin gagnvart þessu. Nú sitja þau uppi með að geta ekki gert neitt. Fyrir utan svo fyrirtæki sem eru í hinum [[Forseti hringir.]]dreifðu byggðum og eru jafnvel bara með rúmlega 90 daga leigurétt en borga samt full gistileyfagjöld.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og tek undir með hv. þingmanni sem talaði á undan. Ég held að mikilvægt sé að skoða samspilið við sveitarfélögin. Þróunin sem við sjáum er að verið er að nýta íbúðir í íbúðahverfum í slíka heimagistingu, vafalítið á einhverjum stöðum í mun lengri tíma en ætlast er til samkvæmt lögum. Það hefur mjög mikil áhrif á húsnæðismarkaðinn, ekki síst fyrir þá sem eru að reyna að brjóta sér leið inn á þennan erfiða húsnæðismarkað. Þess vegna held ég að við þurfum að huga að því líka hvaða tól og tæki sveitarstjórnir eiga að hafa til að geta haft stjórn á því hvernig íbúðaþróun verður innan þeirra marka. Við sjáum mjög víða í erlendum borgum að þar eru mjög ríkar heimildir til handa sveitarfélögum til að setja slíkar reglur. Hæstv. ráðherra nefndi eftirlitsþáttinn sem ég spurði sérstaklega um. Það er auðvitað svo, en hún nefndi ábendingar frá almennum borgurum, að þessi mál eru eðlisólík því þegar um er að ræða atvinnustarfsemi. Það er annað, held ég, fyrir okkur flest að koma með ábendingar sem lúta að heimili fólks, nágranna okkar, en að gera athugasemdir við atvinnustarfsemi. Ég held að það sé mjög mikilvægt sem hæstv. ráðherra nefndi, þetta rafræna eftirlit, þ.e. samkeyrsla gagna af öllum þessum síðum með skráningargagnagrunni sýslumannsembættisins. Það hlýtur að vera framtíðin. Það er erfitt að leggja eftirlit í hendur fólks sem býr í næsta nágrenni og öll viljum við virða mörk einkalífs hver annars, eða vonandi flest. Ég held að miklu skipti að eftirlitið verði í gegnum þessa skráningu. Hæstv. ráðherra nefndi frumvarp um hollustuhætti og mengunarvarnir. Ég tel mig þekkja það að ætlunin er að ljúka þeim hluta þess sem lýtur að Airbnb. Það er mikilvægt ef það hefst. Hæstv. ráðherra nefndi að það yrði síðan að skoða þetta heildarumhverfi. Ég held að það sé mikilvægt [[Forseti hringir.]]sem hér hefur komið fram, að þáttur sveitarstjórna og sveitarfélaga í því verði skoðaður sérstaklega.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir þeirra orð. Ég tek undir þau varðandi samspil við sveitarfélögin og tól og tæki þeirra. Það snýr nefnilega líka að eftirlitinu. Þess vegna hef ég velt því fyrir mér hvort það að eftirlitið sé hjá einu sýslumannsembætti sem er á höfuðborgarsvæðinu henti fyrir landið allt. Úti á landi eru tiltölulega lítil sveitarfélög og kannski á eftirlitið betur heima þar, þar er auðveldara að hafa yfirsýn yfir rekstur í bænum. En auðvitað er svarið og framtíðin að þetta þarf að vera rafrænt og um sé að ræða samkeyrslu gagna. Það er eina vitið. Það er alveg rétt og þess vegna er þetta líka stórt mál að þetta snertir ekki bara samkeppnisstöðu í þessum atvinnurekstri heldur líka húsnæðismarkaðinn. Það er ekki hægt að taka þetta í sundur. Þetta hefur mikil áhrif, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Við sjáum að það virðist vera hagkvæmara fyrir fólk að leigja húsnæði í svona útleigu og þá, sérstaklega ef við búum ekki rétt um embættið sem á að vera með eftirlitið, fyllast auðvitað mörg pláss af ferðamönnum frekar en Íslendingum sem eru að reyna að komast inn á húsnæðismarkaðinn. Það að hafa þessa hluti í lagi mun hjálpa á öðrum sviðum líka. Rétt í lokin varðandi frumvarpið sem ég er ánægð að heyra að verði væntanlega að lögum er þetta önnur hliðin á peningnum. Það er erfitt að vera búin að samþykkja þessar reglur sem urðu að lögum á síðasta ári, en ekki undanþáguna sem umhverfisráðherra leggur fram því við náum ekki markmiðum [[Forseti hringir.]]hinna laganna nema þetta fylgist að. Það er alla vega gott að það sé komið. En ég tek undir að þetta kallar á mikla umræðu og við þurfum að gera betur.
Forseti. Það var töluvert haft fyrir því þegar Stjórnstöð ferðamála var sett á laggirnar með miklum myndatökum og skrautsýningum og var látið að því liggja að þar með væri þessi málaflokkur kominn í verðuga umgjörð, þ.e. þarna horfðist þáverandi ráðherra ferðamála, Ragnheiður Elín Árnadóttir, í augu við það að þetta væri ekki bara mál eins ráðherra heldur margra, að málaflokkurinn væri þeirrar gerðar að hann kæmi inn á verksvið margra ráðherra og margra ráðuneyta. Það var auðvitað full ástæða til að fagna þeirri nálgun, enda er það svo að því miður hefur Stjórnarráð Íslands einkennst af því að það eru býsna þykkir veggir milli ráðuneyta og full ástæða til að innleiða meiri samþættingu milli ráðherra og ráðuneyta þegar um er að ræða mál af þessu tagi. Síðan gerist það í tíð núverandi ríkisstjórnar að það er látið vita af þeim áformum að til standi að hækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustu. Þetta er raunar í tillögu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að ríkisfjármálaáætlun til fimm ára. Kemur síðan í ljós, nánast um leið og hæstv. ráðherra gerir grein fyrir þessum áformum, að um þau er ekki sátt í ríkisstjórnarflokkunum og mjög mikil ósátt í ferðaþjónustunni sjálfri, bæði um innihald tillögunnar að hluta til og ekki síður um aðdragandann, og var meira að segja látið að því liggja að þetta hefði verið gert algjörlega án samráðs. Maður myndi halda að Stjórnstöð ferðamála væri akkúrat vettvangurinn til að fara með svona áform í gegnum og fjalla um þau þar við alla þá ráðherra sem koma að málaflokknum en ekki síður með geiranum sjálfum, þ.e. ferðaþjónustunni. Því spyr ég ráðherrann: Hver var aðkoma Stjórnstöðvar ferðamála að ákvörðun stjórnvalda um hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustu? Ef hún var einhver, þá hversu mikil? Ef hún var engin, þá hvers vegna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Svarið er nokkuð skýrt: Aðkoma Stjórnstöðvar ferðamála að ákvörðun stjórnvalda um hækkun virðisaukaskatts var engin. Ég ætla að bæta við nokkrum orðum þrátt fyrir það. Með öðrum orðum kom málið aldrei til umræðu á fundum Stjórnstöðvar ferðamála áður en fjármálaáætlun var birt og kynnt. Forsvarsmönnum Samtaka ferðaþjónustunnar var hins vegar gerð grein fyrir því hvað til stæði stuttu - mjög stuttu - áður en þau áform um að færa hluta ferðaþjónustunnar í almennt virðisaukaskattsþrep voru kynnt opinberlega af forsætisráðherra. Eins og allir vita hafa samtökin verið afar gagnrýnin á ákvörðunina og m.a. gagnrýnt samráðsleysi við sig og greinina í aðdraganda ákvörðunarinnar, líkt og hv. þingmaður kom inn á. Svo ég setji málið aðeins í samhengi er gott að rifja upp að þegar Stjórnstöð ferðamála var sett á laggirnar, tímabundið til ársins 2020, með samkomulagi stjórnvalda, sveitarfélaga og samtaka ferðaþjónustunnar haustið 2015 var hlutverk hennar hugsað til samhæfingar á aðgerðum og útfærslu leiða til að leggja þann trausta grunn sem kallað var eftir í ferðaþjónustu, sem hafði á undraskömmum tíma orðið ein af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar. Þetta skyldi gert í samvinnu við stjórnsýslu, sveitarfélög, stoðkerfi greinarinnar vítt og breitt um landið, greinina sjálfa og aðra hagsmunaaðila. Að mínu mati hefur verkefnið tekist vel og umtalsverður árangur náðst á þeim skamma tíma sem í raun er liðinn frá því að stjórnstöðin var sett á fót. Ég get vel skilið þá gagnrýni sem fram hefur komið um að greinin hefði viljað hafa aðkomu að þessari ákvörðun, en af hálfu stjórnvalda má segja að ekki hafi verið gert ráð fyrir því að Stjórnstöð ferðamála hefði aðkomu að stefnumótun ríkisstjórnarinnar um eðlilega og áframhaldandi þróun og einföldun skattkerfisins. Það er rétt að halda því til haga að til viðbótar við fyrirhugaða færslu á helstu flokkum ferðaþjónustu í almennt þrep virðisaukaskatts stendur til að lækka almenna þrepið, sem kemur íslenskum neytendum mjög til góða og er til þess fallið að lækka verðlag í landinu. Rétt er að árétta að ákvörðun um þetta mál verður ekki tekin af Alþingi fyrr en með tekjufrumvarpi fjárlaga næsta vetur. Hér er um að ræða eina af forsendunum í fjármálaáætlun sem er til umfjöllunar hér á Alþingi. Málið fær sína þinglegu meðferð, hefur fengið umsagnir frá fjölmörgum aðilum, ekki síst aðilum í ferðaþjónustu, og sem kunnugt er hefur fjárlaganefnd komið á framfæri ýmsum sjónarmiðum sem ríkisstjórnin tekur til athugunar. Þetta er hinn eðlilegi gangur og að sjálfsögðu verða þessi sjónarmið tekin til athugunar. En svo ég árétti svar við spurningunni var aðkoma Stjórnstöðvar ferðamála að aðkomu stjórnvalda um hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustu engin. Það kom ekki til umræðu á fundum stjórnstöðvarinnar. Ég skil vel gagnrýni á skort á samráði. Eins og ég segi er þetta ein forsendna fjármálaáætlunar og öll útfærsla er eftir. Þetta mál hefur verið til meðferðar í þinginu og samtökin og aðrir hafa komið sjónarmiðum sínum á framfæri. Fjárlaganefnd hefur síðan beint því til ríkisstjórnar að taka þetta til nánari skoðunar og við gerum það að sjálfsögðu. Ég læt þetta duga.
Virðulegi forseti. Breytingar á virðisaukaskatti hafa eflaust áhrif á afkomu ferðaþjónustunnar. Ég ætla ekki að eyða þessum fáeinu sekúndum í að ræða það, heldur annað mál sem ég held að hafi mjög mikil áhrif á ferðaþjónustuna, þ.e. verðlagningu almennt á því sem að ferðaþjónustu lýtur; mat, drykk, gistingu, afþreyingu, bílaleigum og öðru slíku. Ég hef lengi haldið því fram að verðlag væri óeðlilega hátt á Íslandi á flestu af því sem ég hef nefnt. Ég held að það hafi í sjálfu sér jafn alvarleg eða mikil áhrif á framtíð ferðaþjónustunnar ef fram heldur sem horfir, að við höfum áfram þetta mjög svo háa og óeðlilega verðlag, einkum á sumrin þar sem menn eru að reyna að taka inn hagnað eða tekjur vegna þess hversu fáir ferðamenn hafa verið hér á veturna. Ég tel að þetta sé óeðlileg staða. Ég vil gjarnan heyra skoðun hæstv. ferðamálaráðherra á því.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það liggur sem sagt fyrir að ekkert samráð var haft við Stjórnstöð ferðamála, sem er þó samkvæmt lögum í grunninn samráðsvettvangur og þar á að vera heildstæð nálgun á þróun greinarinnar. Í raun og veru hefur Stjórnstöð ferðamála ekki nýst sem skyldi og er sniðgengin í þessari tilteknu ákvörðun stjórnvalda, enda skilur ráðherra gagnrýnina vel, eins og fram kemur í máli hennar. Mig langar þá að spyrja í hið síðara sinn spurningar sem er bara blátt áfram. Hún er þessi: Er Stjórnstöð ferðamála til einhvers? Væri þá ekki heiðarlegast að leggja hana niður ef hún fjallar ekki um svona stór og mikil mál? Um hvað ætti hún þá að fjalla, á bara að taka myndir af henni? Er þetta bara skrautsýning eða er þetta til einhvers? Hins vegar vil ég spyrja ráðherrann, það er kannski spurning sem brennur meira á þinginu akkúrat hér og nú. Ráðherrann tekur undir gagnrýni á að breytinguna varðandi virðisaukaskattinn á greinina hafi borið fullbratt að o.s.frv. og að samráðið hafi ekki verið nægilegt og því um líkt: Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að það sem út af stendur í fjármálaáætlun verði fjármagnað? Telur hún að niðurstaðan gæti orðið sú sama en bara með meira samráði við greinina, lengri aðdraganda o.s.frv., eða hefur hún aðrar hugmyndir um tekjuöflun fyrir ríkissjóð til þess að fjármálaáætlun sé í raun afgreidd í jafnvægi þegar allt kemur til alls?
Rétt varðandi spurningu hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar um verðlag. Það er erfitt fyrir mig að leggja dóm á það en auðvitað hef ég séð og heyrt um ýmis atriði hvað þetta varðar. Ferðaþjónustan verður að hafa í huga að verð og gæði verða að fara saman. Ef við ætlum að byggja upp ferðaþjónustu til framtíðar sem á að vera sjálfbær skiptir máli að hugað sé að því. Hvað varðar hvort Stjórnstöð ferðamála sé til einhvers þá finnst mér blasa við að svo sé. Ég hef enga mynd tekið af Stjórnstöð ferðamála né öðrum viðburðum sem við höfum verið á. Við höldum vinnufundi og tökum ákvarðanir. Ég tók ákvörðun um að það væri fundur fyrsta þriðjudag hvers mánaðar. Þeir fundir eru ákvarðana- og vinnufundir. Það hefur margt áunnist þar þrátt fyrir þetta allt saman. Varðandi það hvort ég sjái fyrir mér aðrar leiðir til að uppfylla það sem fjármálaáætlun þarf að uppfylla, eins og það sem vaskurinn ætti annars að skila, þá held ég að af þessari ákvörðun verði á endanum. Ég vinn a.m.k. samkvæmt því. Eins og ég segi beindi meiri hluti fjárlaganefndar ákveðnum atriðum til ríkisstjórnarinnar sem við skoðum. Það að þessu seinki til 2019 finnst mér bara gott. Það er ekki mjög heppileg tímasetning að taka inn í svona mitt tímabil breytingu sem síðan lækkar nokkrum mánuðum síðar. Ef forsendur fjárlaga leyfa það finnst mér jákvætt að við gerum það. Aðrar útfærslur og mögulegar mótvægisaðgerðir fyrir þau svæði sem þola verr þessa ákvörðun eru líka í vinnslu.