Virðulegi forseti. Þar sem forseti hefur sýnt mikinn skörungsskap og verið tilbúinn að endurhugsa ákvörðun sína og þar sem forseti og þingflokksformenn hafa ákveðið að hittast og ræða málin þá tel ég best að við látum þetta mál halda hratt áfram og segi því ekki meir.
Forseti. Ég missti af umræðunni vegna veikinda þannig að ég er mjög ánægður með að hún sé enn þá í gangi, ég er heppinn. Það er ekkert sjálfsagt við það. Þessi fjáraukalög eru dálítið áhugaverð að því leyti til að þetta er enginn fjárauki, bara tilfærsla á fjármunum og á fjárheimildum á milli ráðuneyta og stofnana. Nettóbreytingin þegar allt kemur til alls er núll, engin viðbót í fjárveitingar. Þetta er vegna breytinga á Stjórnarráðinu, áherslu ríkisstjórnarinnar á að brjóta niður ósýnilega veggi stjórnsýslunnar sem ætti kannski að spara eitthvað en gerir það alla vega ekki enn þá. Það eru ekki komnar fram neinar útskýringar á því hversu mikið umfang þess gæti verið en við fengum kynningu um eftirlit með framkvæmd fjárlaga í fjárlaganefnd í síðustu viku frá tveimur ráðuneytum þar sem var farið yfir veikleika í framkvæmd fjárlaga, þ.e. fjárheimildir þar sem vantar pening. Sums staðar er í rauninni of mikið af fjárheimildum. Ef ég byrja á almannatryggingum þá er þar gert ráð fyrir 5 milljarða kr. afgangi af örorkugreiðslum á málefnasviði 27. Eins og segir hérna, með leyfi forseta, er það fyrst og fremst vegna lægri útgjalda síðasta árs þar sem fækkaði í hópi öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega. Þar af leiðandi er upphafsstaða ársins 3 millj. kr. lægri en ella. Ég held að það sé rangt, það eigi að vera þarna milljörðum krónum lægri en ella. Þarna kemur t.d. afgangur. Það er áhugavert að skoða þetta í samhengi við skýrslu um langtímahorfur og þá stefnubreytingu sem var gerð fyrir ekki svo löngu síðan um að koma fólki frekar á endurhæfingarlífeyri fyrst og fullreyna það úrræði. Kannski eru þetta einmitt áhrifin af því. Það væri mjög jákvætt ef svo væri. En það er ekki fjallað neitt sérstaklega nánar um það sem mér finnst bagalegt því að þetta er eitthvað sem ætti að flokkast sem aðhaldsverkefni. Í fjárlögum er oft sett 2% aðhaldskrafa á málefnasvið og hefur verið sett á almannatryggingar líka, sem er mjög skrýtið. En ef það er þannig t.d. að áhersla á endurhæfingu getur valdið því að varanleg örorka minnki þá er það að sjálfsögðu jákvætt og er í rauninni aðhaldsaðgerð og ættu að vera merkt sem slík en er það ekki, sem er athyglisvert út af fyrir sig. Þegar kemur að fjáraukalögum eru nokkur skilyrði fyrir því að leitað sé eftir fjárauka. Það er sérstaklega tekið fram í stjórnarskránni að það megi ekki greiða neitt nema fjárheimild sé fyrir því í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það sem hefur verið gert hins vegar er að það hefur oft verið leitað eftir fjárheimild eftir á. Ég geri athugasemd við það að nokkru leyti. Ég skil það varðandi þessi lögbundnu útgjöld, eins og t.d. atvinnuleysistryggingar, að það sé leitað eftir slíkum fjárheimildum eftir á. Ég skil það alveg. Það er bara skylda að greiða. Það er gott að þingið sé upplýst um það jafnóðum hvernig sú fjárheimild er að þróast því það getur breyst milli mánaða, allt í einu er fullt af fólki sem fær ekki atvinnu eða missir atvinnu og það er dálítið flókið fyrir ríkisstjórn að koma alltaf hlaupandi og biðja um fjárheimild út árið þegar þetta breytist svona snögglega. Annað er hins vegar fyrirsjáanlegt á öðrum forsendum, ekki vegna þess að það er bara skylda að greiða slíkar fjárheimildir heldur liggur vandinn annaðhvort í vanáætlun eða jafnvel stefnuákvörðun stjórnvalda í einhverjum tilfellum. Við sjáum ábendingar um rekstrarvanda sem var þegar búið að vara við, t.d. að gjöld vegna NPA-þjónustu gætu farið 130 millj. kr. umfram heimildir til að standa við ákvæði laga um fjölgun samninga. Þetta var algerlega fyrirsjáanlegt. Það var meira að segja gerð breytingartillaga um þetta í fjármálaáætlun síðast, ef ekki fjárlögum líka, sem var hafnað. Það er áhugavert. Sama með fjárheimild vegna niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Það eru lög um að það eigi að niðurgreiða slíka þjónustu. Það eru lög um réttindi fólks til að fá þá þjónustu en einhverra hluta vegna er þeirri þjónustu hætt þegar fjárheimildin er búin. Það er ekki gert með atvinnuleysistryggingar ef fjárheimildin er búin, það er ekki sagt: Við hættum að borga atvinnuleysistryggingar. En það er gert með niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Það er gert með NPA-samninga þrátt fyrir að í bráðabirgðaákvæðum laga um þá þjónustu sé tilgreint hversu marga samninga á að greiða. Það eru einfaldlega ekki gefnar fjárheimildir til að dekka það marga samninga. Þetta vitum við og þrátt fyrir að við vitum þetta og þrátt fyrir að það sé fyrirsjáanlegt að það komi beiðni um fjárheimild vegna þessara atriða í fjáraukalögum seinna á árinu þá kemur mér það dálítið spánskt fyrir sjónir að við séum að afgreiða fjáraukalög núna þar sem þessu er sleppt. Við vitum að það eru ákveðnir veikleikar í stöðunni en það er samt ekki brugðist við í þeim fjáraukalögum sem hér eru til afgreiðslu heldur geymt þangað til seinna. Á meðan er ríkisstjórnin að nota fjárheimildir sem er ekki heimild fyrir í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það er ekki nóg að það sé bara heimild í lögum um að það eigi að veita hina og þessa þjónustu. Ég skil að það ætti að vera svoleiðis, það er samt ekki þannig. En ef reyndin er sú að við högum okkur þannig, ættum við þá ekki að reyna alla vega að endurspegla það? Við gætum annaðhvort haft það skýrt í t.d. lögum um atvinnuleysistryggingar að réttindin eru þar óháð fjárheimild í fjárlögum og þá líka um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu eða fjölda NPA-samninga. Það er í rauninni eitthvað sem þingið er að kvitta upp á sem nokkurs konar fjárlög. Eða eigum við að sinna því þá á þann hátt sem gert er ráð fyrir í núverandi lagafyrirkomulagi, í stjórnarskránni, að það sé leitað fjárheimilda fyrir fram? Það er bagalegt að þetta sé gert svona því að ég hef þá tilfinningu, varðandi það hvernig fjárlagagerð er hagað hérna, að stundum sé ákveðnum fjárheimildum bara sleppt. Því sé bara sleppt að fjalla um ákveðnar fjárheimildir í fjárlögum til þess að láta það líta út þannig að ríkisreksturinn sé betri en hann í raun og veru er. Það gerist reglulega að það er verið að vanspá um hagvöxt eða hvernig gengur svona í þjóðarbúinu þannig að þegar allt kemur til alls í lok árs þá eru tekjurnar meiri heldur en var gert ráð. Þetta er algengt vandamál í hagspám. Það er verið að vanspá um vöxt og ofspá um hrun á móti. En þetta gerir það að verkum að það er ákveðinn freistnivandi sem er oft talað um í þessu samhengi, að sleppa því bara að tilgreina þessar fjárheimildir sem vitað er að þarf í rauninni að greiða út. Til dæmis hvað varðar lyf, það eru engar smáræðis upphæðir þar. Það var varað við þessum atriðum við afgreiðslu fjárlaga á síðasta ári. Samt kom ekki fjárheimild fyrir því. En þá líta fjárlögin betur út þegar árið klárast að lokum og þá er hægt að bæta þessu við og niðurstaðan er sú sama og hún var í rauninni kannski í upphafi árs nema bara að það sást aldrei í ferlinu hver raunveruleg staða var miðað við áætlanir um það hverjar fjárheimildirnar þyrftu að vera til að uppfylla hin ýmsu lög sem við höfum sett hérna sem snúast um réttindi fólks, t.d. niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu og NPA-samninga. Ég geri þessar athugasemdir í 1. umr. um fjáraukalög af því að ég tel að þingið eigi tvímælalaust að fá þessar upplýsingar, bara eins berorðar og hægt er að hafa þær, um hver raunveruleg staða er á fjárheimildum varðandi ýmsa liði, t.d. NPA-samninga og niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, til þess að það sé hægt að gefa fjárheimildir fyrir þessum réttindum sem fólk hefur samkvæmt lögum. Það sem við gerum hérna, að samþykkja lög, veitir fólki réttindi. Framkvæmdarvaldið getur ekki skorast undan því að framfylgja þeim lögum. Hluti af því er að koma með mat á það hvað hin og þessi lög kosta og setja það fram í fjárlagafrumvarpi. Ef þar er um vanáætlun að ræða þá er það einfaldlega alvarlegt mál. Það hefur þau áhrif að það er réttindaskerðing fyrir fólk ef það er gert eins og með sálfræðiþjónustuna, öfugt við atvinnuleysistryggingarnar. Ef ekki er verið að framfylgja lögum af því að fjárheimildin er takmarkandi þá er einfaldlega verið að svindla á því sem Alþingi ákvað. Ef ríkisstjórnin er ekki tilbúin til að framfylgja þeim lögum sem Alþingi setur eða þingsályktunum eða hvernig sem það er þá á ríkisstjórnin einfaldlega leggja fram lagabreytingar til þess að breyta þeim réttindum á einhvern hátt til að gera þetta hagkvæmara eða setja fram tillögur um aðra framkvæmd eða eitthvað því um líkt til að halda kannski sömu réttindum en á annan hátt. En það gerir hún ekki heldur leggur einfaldlega fram tillögu í fjárlögum um að það sé ekki öll fjárheimildin sem þarf til að uppfylla réttindin. Ég tel það vera eitt af svona stærstu gagnsæisvandamálunum í afgreiðslu þingsins á fjárheimildum hverju sinni að við höfum í rauninni ekki hugmynd um hvað mörg þessi lög sem við höfum verið að samþykkja hérna kosta. Samt er kostnaðarmat með öllum lögum en svo hverfur það einhvern veginn, það bara gufar upp. Farsældarlögin, það var gert ráð fyrir 1,2 milljörðum í kostnað. Mig minnir að það sé komin inn peningur upp á 800 milljónir úr jöfnunarsjóði eða eitthvað því um líkt, ekki 1,2 milljarðar. Það er kannski einhvers staðar annars staðar en var ekki varanlegt fjármagn, að því ég best veit. Þannig að allt þetta er rosalega ógagnsætt. Við þurfum að hafa ekki bara mat á áhrifum stjórnarfrumvarpa heldur viðvarandi mat. Það er það sem eftirlit með framkvæmd fjárlaga snýst um, viðvarandi mat á því hver kostnaðurinn er við lög sem við erum búin að setja. Hér eru lög um almannatryggingar. Þetta er áætlaður kostnaður þeirra laga samkvæmt ríkisstjórn þegar hún leggur fram frumvarp til fjárlaga. En það er ekki gert. Það er gríðarlega óheppilegt þegar við erum að reyna að skoða einhver verkefni eins og að ná fram meiri hagkvæmni. Við myndum vilja geta skoðað einstaka lagabálka til að greina það af hverju kostnaðurinn er svona mikill við þá. Þá getum við horft á það með miklu fókuseraðri hætti hvaða hluta laganna væri hægt að gera skilvirkari, jafnvel gera réttindin gagnsærri og nytsamlegri í rauninni fyrir þá sem þau eiga. Það er heill hellingur hérna. Ég sendi alla vega þau skilaboð inn í fjárlaganefnd, þar sem ég tek við þeim sjálfur, að biðja um gagnsæi hvað þetta varðar til þess að við getum reynt að framkvæma lögin og stjórnarskrána eins og hún er, að við séum að samþykkja fjárheimildir fyrir fram en ekki eftir á.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans tölu. Mér þykja athyglisverðar þessar vangaveltur hans. Við erum ræða fjárlög. Þetta eru lög og í þeim eru skrifaðir inn einhverjir tilteknir liðir með metnum kostnaði og það er sá peningur sem á að eyða í þetta en hann nefnir þarna að það eru tilteknir liðir sem eru í raun og veru eins og opinn tékki. Það er skuldbinding í því að standa við það, alveg sama hvort það er innan heimilda fjárlaga eða ekki. Síðan eru aðrir liðir, eins og hv. þingmaður benti á, sem eru bara: Sorrí, peningurinn búinn. Mér finnst þetta vera tilefni til að velta vöngum yfir. Tiltekin þjónusta við einstaklinga er háð fjárlögum en síðan eru aðrir liðir sem geta farið fram úr. Ég nefni sem dæmi Allir vinna sem átti nú að vera fallið úr gildi en var síðan sett inn í fjárlögin. Það er svona opinn tékki sem við vitum ekkert hvar endar. Við erum komin með þrjá mánuði af árinu og maður hefði kannski viljað sjá einhverjar áætlanir um það sem gæti gerst í framhaldinu varðandi þessa liði sem eru einhvers konar opinn tékki, að fjárlaganefnd yrði alla vega gerð grein fyrir því hvernig þessir liðir stæðu. Manni finnist það skrýtið þegar veikt fólk þarf á heilbrigðisþjónustu eins og sálfræðiþjónustu að halda en fær hana ekki af því að það er ekki í fjárlögum.
Forseti. Eins og ég sé fjárlögin skiptast þau í grófum dráttum í þrennt. Stærsti hlutinn er einmitt framkvæmd laga, lög um almannatryggingar, sálfræðiþjónustu, þessi verkefni sem Alþingi er samkvæmt lögum búið að fela framkvæmdarvaldinu, stjórnsýslunni að sinna. Langstærsti hlutinn af fjárlögum er bara sú fjárheimild sem þarf til að sinna þeim hluta. Síðan er það stefna stjórnvalda, þ.e. ætla stjórnvöld að gera eitthvað sérstakt, einhver átaksverkefni í hinu og þessu, einhver viðhaldsverkefni eða svoleiðis, til að gera samfélagið betra en það væri ef það væri engin ríkisstjórn og við værum bara að fylgja lögunum eins og þau eru? Þriðja er síðan eitthvað sem þingið bætir við aukalega, pínulítill hluti í rauninni, svona 10 milljónir í hin og þessi verkefni hingað og þangað um landið, gerð einhverra bóka eða eitthvað svoleiðis. Þessi þrískipting finnst mér rosalega mikilvægt að sé gagnsæ á báða vegu í rauninni, að það sé aðskilnaður á milli. Þessu er rosalega mikið grautað saman núna. Það veldur því, eins og hv. þingmaður talar um, að hlutir eins og Allir vinna verða rosalega óljósir í öllu fjárlagaferlinu og eftirfylgni með úrræðinu, svo ég minnist ekki á t.d. úrræðið Hefjum störf sem var í fyrravor og átti að kosta 5 milljarða eða eitthvað svoleiðis og endar síðan í einhverjum 10 milljörðum umfram sem er bara algerlega fáránlegt. Ég ætla ekki að gera lítið úr því verkefni en hvernig var farið með fjárheimildir í því, [[Forseti hringir.]]hvernig var í rauninni bara logið að þinginu um það hversu mikið það myndi kosta er rosalega alvarlegt og er ástæðan fyrir því að við þurfum einmitt að krefja stjórnvöld um að leita fjárheimilda fyrir fram.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta. Hann nefndi líka í sinni tölu að gera áætlanir og áætla í verkefnin fyrir fram en ekki eftir á, að nú sé verið að koma með inn á borð þingsins útgjöld sem eru sett í gang og verkefni sem eru sett í gang og svo samþykkir þingið eftir á. Þetta eru vinnubrögð sem eru svolítið sérstök. Mig langar að nefna að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra nefndi í einhverjum fjölmiðlum nýverið að það gæti komið til skoðunar að fjölga rafmagnsbílum, niðurgreiðslu á þeim, um 5.000 bíla. Góðra gjalda vert en auðvitað fylgja því útgjöld. Ég held að nefnt hafi verið að það kostaði 5 milljarða. Er ekki eðlilegt að slíkir hlutir komi þá inn á borð þingsins áður en verkefnið er sett í gang? Ég þykist vita að þegar fjármálaráðherra hefur nefnt einhverja hluti þá ætli hann sér að fylgja þeim eftir. Þarna er að mínu viti um að ræða útgjaldaauka sem þjónar ekki akkúrat þeim sem þyrftu á stuðningi að halda þennan daginn. Ég hefði gjarnan viljað sjá aðra og að mínu viti mikilvægari hluti akkúrat á þessum tímapunkti. En maður sér svona einhvern veginn að verið er að henda fram einhverjum hlutum sem geta hljómað vel [[Forseti hringir.]]en svo verða til einhver milljarðaútgjöld í framhaldinu.
Forseti. Þetta er alveg gríðarlega gott dæmi sem hv. þingmaður kemur með hér því að eins og lög um opinber fjármál virka núna setur ríkisstjórnin sér ákveðin markmið, setur ákveðna stefnu. Í þessu er það t.d. stefna um loftslagsmál. Í þann málaflokk eru settir ákveðið margir milljarðar til verkefna til að ná ákveðnum árangri sem er mælikvarði á. Hvaða árangri ætlum við að ná? Þar gæti ráðherra komið með breytingu á framkvæmd verkefnisins og sagt: Allt í lagi, við vorum með 10–20 verkefni þar sem við ætluðum að ná þessu markmiði, með þessum 5 milljörðum eða eitthvað því um líkt, en við nánari greiningu komumst við að því að með því að fara í niðurgreiðslu rafbíla myndum við ná betri árangri. Það væri betri nýting á opinberu fé. Í staðinn fyrir þessi 20 verkefni þá er það bara eitt verkefni. Langtímaáhrifin, skammtímaáhrifin og allt eru meiri fyrir sama fé. Þá er ekki nein aukafjárheimild. Það er fínt. Þetta má ráðherra gera, ekkert mál. En ef ráðherra ætlar að fara í aukin verkefni, taka nýja ákvörðun þá er það ekki aukamál, þá er það mál sem þarf að koma í fjármálaáætlun fyrst og síðan í fjárlög. Ferlið er einfaldlega það langt. Ef stjórnvöld ætla að skipta um stefnu og gera eitthvað nýtt þá þarf það að fara fyrir þingið, þá þarf þinglega meðferð. Við gerum þá kröfu á stjórnvöld að þau vinni það faglega að hægt sé að skipuleggja verkefnin með löngum fyrirvara. Það er nokkurn veginn kvöðin við að vera í opinberum rekstri, að gera hlutina faglega á þann hátt að leita lýðræðislegrar umræðu fyrir ákvörðunum stjórnvalda. Mjög gott dæmi.
Frú forseti. Ég vil hvetja hv. fjárlaganefnd til að fara yfir nokkur fleiri atriði en nefnd eru í þessu frumvarpi þegar hún fær þetta frumvarp til meðhöndlunar. Ég get nefnt verðbólguna, sem er há. Það var kannski ekki fyrirséð í desember, þegar fjárlögin fyrir árið 2022 voru samþykkt, að hún færi svona hátt og að stríð skylli á í Evrópu var heldur ekki ljóst. Það eru þarna afleiðingar af ástandi sem var ófyrirséð sem þarf að bregðast við. Við þekkjum það vel og við vitum hvaða hópar það eru í samfélaginu sem mega ekki við neinum aukakostnaði bara til að reka heimili sitt. Þetta eru öryrkjar, þetta eru aldraðir sem þurfa að treysta eingöngu á greiðslur frá Tryggingastofnun, þetta eru einstæðir foreldrar, fólk á lágum og meðallaunum sem er skuldsett, og t.d. leigjendur. Bæði húsnæðislán og leiga hækka með sjálfvirkum hætti þegar verðbólgan fer upp. Það þarf að bregðast við þessu og ég hvet hv. þingmenn í fjárlaganefnd að skoða þetta við meðferð frumvarpsins. Við eigum góð kerfi sem er mjög auðvelt að grípa til. Við vitum hvernig þau virka. Það eina sem þarf að gera er að setja önnur viðmið inn í kerfin. Þarna er ég að tala um vaxtabótakerfið, húsnæðis- eða leigubæturnar, húsaleigubæturnar og svo barnabæturnar. Þetta eru jöfnunartæki sem eru kröftug, sem við eigum auðvitað að beita við þessar aðstæður sem nú eru uppi. Annað sem er mjög mikilvægt að skoða betur er heilbrigðiskerfið, því að í lok febrúar voru liðin tvö ár frá upphafi faraldursins, sem hófst í febrúar árið 2020. Eins og við vitum öll þá hefur Covid-faraldurinn, heimsfaraldurinn, sannarlega haft margvísleg áhrif á samfélagið allt og heilbrigðisstofnanirnar. Dagleg Covid-19 smit fóru í tæplega 5.000 þann 25. febrúar síðastliðinn og höfðu þá aldrei verið fleiri á einum degi. Þetta gerðist á sama tíma og öllum takmörkunum var aflétt í samfélaginu. Það sem af er ári hafa stórir hópar starfsmanna verið frá vinnu vegna Covid-19, t.d. á Landspítalanum, og hefur það haft mikil áhrif á starfsemina. Manneklan á heilbrigðisstofnunum landsins vegna veikinda starfsmanna hefur verið stórt vandamál og er stórt vandamál og það bætist ofan á þann vanda sem við bjuggum við fyrir. Á Landspítalanum voru, þegar mest lét, 15% starfsmanna frá vinnu vegna Covid. Eins og ég sagði áðan, frú forseti, þá eru fjáraukalög til að bregðast við ófyrirséðum vanda og þessi gríðarlegi fjöldi smita á skömmum tíma og áhrif þess á heilbrigðiskerfið hlýtur að teljast vera það. Þess vegna er það skylda okkar að bregðast við. Fjarvera starfsmanna vegna veikinda hefur haft gríðarleg áhrif á stofnanir. Stofnanir hafa þurft að kalla fólk inn á aukavaktir sem felur í sér mikinn kostnað. Það má ekki vera svo að heilbrigðisstofnanir þurfi að skerða þjónustu vegna þess ástands sem hefur varað núna fyrstu þrjá mánuði þessa árs. Það er ljóst hvaða áhrif þetta hefur á stofnanir og það er hægt að bregðast við. Langvarandi áhrif á heilbrigðisstarfsfólk eru farin að hafa miklar afleiðingar. Vaxandi áhyggjur eru um að kulnun í starfi vegna álags muni bætast ofan á þann mönnunarvanda sem fyrir er. Það er gert ráð fyrir því að eldra fólki hafi fjölgað um 60% árið 2040 og það er augljóst að það blasir við mannekla í heilbrigðisgeiranum og hún er auðvitað nú þegar orðin mikil. Það hefur verið aðdáunarvert að fylgjast með hvernig heilbrigðisstarfsfólk hefur náð að glíma við þessar aðstæður og það er löngu kominn tími til þess að stjórnvöld bæti starfsaðstöðu og umbuni fólki fyrir störf sín í faraldrinum. Ríkisstjórnin samþykkti í fjárlögum á síðasta ári framlög til að koma á laggirnar farsóttardeild, sem er bara ágætt, en það þarf að gera mun meira. Það er ekki nóg að rigga upp deildum hér og þar heldur þarf að gera stórátak í að manna starfsemina. Ég hef nefnt hér Landspítalann en ég vil líka nefna Sjúkrahúsið á Akureyri þar sem þau standa frammi fyrir því að þurfa að skerða þjónustu vegna vanfjármögnunar. Ég get líka nefnt heilbrigðisstofnanir úti um landið sem búa við fjárhagsvanda ofan á mannekluna og þar er kannski skemmst að líta til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja sem verið hefur í umræðunni og er sannarlega fjársvelt stofnun. Þar er líka kallað eftir aukinni heilbrigðisþjónustu í kjölfar faraldursins og við því þarf að bregðast. Það er annað sem þarf líka að gera, það er að skoða biðlistana vegna aðgerða sem frestað hefur verið út af Covid. Þar eru alls konar skurðaðgerðir sem hægt hefur verið að fresta. Þær eru kallaðar valkvæðar en eru í raun varla það. Ég held að við sem hér erum inni þekkjum fólk sem þarf að þola þjáningar vegna þess að það bíður mánuðum saman eftir liðskiptaaðgerð, svo dæmi sé tekið. Þessir biðlistar hafa lengst, aðgerðum hefur verið frestað út af Covid og það þarf að bregðast við þessu og fara í átak, gera a.m.k. áætlanir um það hvernig á að vinna niður þessa biðlista og dreifa álaginu út um þær stofnanir sem mögulega geta létt af Landspítalanum hvað þetta varðar. Þá er ég sérstaklega að horfa á Sjúkrahúsið á Akureyri og Kragasjúkrahúsin hér í kringum höfuðborgarsvæðið. Í faraldrinum hefur það komið svo skýrt í ljós að sparnaðurinn, niðurskurður og aðhaldskröfur undanfarinna ára, hefur ekki borgað sig. Staðan í heilbrigðiskerfinu var veik þegar kórónuveirufaraldurinn skall á. Hún var veik vegna þess að alltaf var verið að skera niður og draga úr þjónustu og auka álag á starfsfólk og síðan þegar heimsfaraldur skellur á er kerfið bara of veikt til að taka við álaginu. Fyrir vikið hefur þetta kostað samfélagið mikla fjármuni og skert lífsgæði hjá sjúklingum sem hafa þurft að bíða eftir aðgerðum vegna stöðunnar. Aukning á framlögum til heilbrigðismála hafa að mestu verið kjarabætur og verðbætur, en reksturinn í rauntölum núna er annars svipaður og hann var árið 2008. Þörfin fyrir heilbrigðisþjónustu hefur hins vegar vaxið töluvert síðan þá. Og nú þegar óvissan er vonandi minni vegna Covid er tímabært að stjórnvöld hugsi út fyrir heimsfaraldur og neyðaraðgerðir. Það er fullt tilefni til þess að fjárlaganefnd taki til umræðu stöðuna í heilbrigðiskerfinu nú þegar þetta fjáraukalagafrumvarp er rætt. Það þarf að bregðast við og það þarf að gera stofnunum kleift að mæta þörfinni fyrir aukinni heilbrigðisþjónustu í kjölfar Covid. Kallað er eftir aukinni líkamlegri heilbrigðisþjónustu en líka þeirri andlegu. Það þarf að leggja þetta að jöfnu og bregðast við eins og mögulegt er. Það er sem sagt mjög mikilvægt að hv. fjárlaganefnd fari vel yfir heilbrigðismálin og stöðuna og kalli eftir tölum um hvernig hlutirnir hafa breyst síðan fjárlögin fyrir árið 2022 voru samþykkt og hvernig bregðast megi við þörfinni fyrir aukna fjárveitingu á hinum ýmsu stofnunum til að gera þeim kleift að ráða við ástandið, því að núna getum við ekki kallað eftir því að stofnanirnar taki bara á sig þennan óvænta skell, þetta óvænta viðbótarálag, og dragi úr sjálfsagðri heilbrigðisþjónustu við þá sem þurfa á henni að halda. Frú forseti. Ég vil trúa því að ríkisstjórnin vilji ekki að þeir sem eru veikastir fyrir í samfélaginu beri þungann af þeirri stöðu sem nú er uppi vegna þess að það eru afleiðingar vegna heimsfaraldurs sem eru augljósar fyrir alla sem vilja sjá og við þurfum að taka á þessu sameiginlega. Sömuleiðis, eins og ég sagði í upphafi, eigum við að bregðast við og sjá til þess að fjárhagslega veikir hópar, sem við þekkjum í samfélaginu, geti náð endum saman þegar verðbólgan fer af stað eins og hún hefur gert. Að lokum, frú forseti, vil ég taka undir með hv. þm. Viktori Stefáni Pálssyni þegar hann ræddi hér í ræðu sinni í gær um þetta fjáraukalagafrumvarp um stöðu Garðyrkjuskólans að Reykjum. Hann fór ágætlega yfir þá stöðu og ég ætla ekki að endurtaka það nema bara það sem er svo mikilvægt að fjárlaganefndin taki upp, að þegar ákveðið var að Garðyrkjuskólinn að Reykjum færi undir Fjölbrautaskóla Suðurlands - og það kostar u.þ.b. 350 milljónir að reka Garðyrkjuskólann með öllum þeim eignum og græjum sem til þarf á ári - fékk Fjölbrautaskóli Suðurlands á fjárlögum fyrir árið 2022 11 milljónir til að taka við þessu námi og rekstrinum á staðnum. Það eru augljóslega allt of fáar milljónir þannig að ég treysti því að hv. þingmenn sem sitja í fjárlaganefnd rýni þessa stöðu. Það má líka vera að núna þegar svona mikil breyting varð á verkaskiptingu á milli ráðuneyta hafi eitthvað orðið út undan. Þetta þarf nefndin líka að rýna og koma með upplýsingar fyrir okkur hér í 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu. Af því að þekki þingmanninn ágætlega og veit að hún hefur bæði verið ráðherra og setið í fjárlaganefndinni, fengist við fjárlög frá ýmsum hliðum, þá langar mig aðeins til að fá að ræða við hana um forsendur fjárlaga sem þetta byggir og hvílir í raun og veru allt saman á. Hv. þingmaður nefndi að verðbólgan æddi hér áfram. Við erum komin með verðbólgu sem nálgast 7%. Við vitum að það að verðbólgan er að aukast hefur ekki bara áhrif á fólkið sem fyrir henni verður heldur líka á ríkissjóð. Allt verður dýrara, öll innkaup verða dýrari og vaxtagreiðslur hækka. Það er eitt og annað sem hvílir á verðbólgu. Það eru líka fleiri forsendur sem voru gefnar fyrir þessum fjárlögum, m.a. að við værum að veiða loðnu sem samkvæmt nýjustu fréttum er ekki að veiðast eins og ráð var fyrir gert. Það eru einhver 100–200.000 tonn sem nást ekki. Þarna erum við að tala um einhverja milljarða. Það var líka verið að horfa til fjölda ferðamanna sem gætu verið að koma hingað í stríðum straumum og það að atvinnuleysi væri að minnka vegna þess að hér væri ferðaþjónustan að fara í gang aftur. Allt er þetta grundvöllur fyrir þessum fjárlögum sem við erum að tala um. En sér þingmaður einhverjar breytingar þarna sem þyrfti að endurskoða sem gera það að verkum að kannski þurfi að veifa einhverjum flöggum núna?
Frú forseti. Það er möguleiki á því í þingsköpum að koma með fjáraukalög til að bregðast við því sem er óvænt og ófyrirséð, bæði á gjalda- og tekjuhliðinni. Ég held að það hafi ekki verið ófyrirséð að tekjurnar myndu ekki duga fyrir nauðsynlegri velferðarþjónustu og heilbrigðisþjónustu svo dæmi sé tekið. Það var okkur ljóst í desember þegar við samþykktum fjárlög fyrir árið 2022. Þá áttum við auðvitað að setja auðlindagjöldin á stórútgerðirnar sem mala gull. Það sem við fáum í kassann inn í ríkissjóð fyrir þessa auðlind þjóðarinnar nægir ekki einu sinni fyrir þjónustu við greinina sjálfa. Það er auðvitað hneyksli og það er eitthvað sem verður að laga. Auðvitað eigum við að taka auknar tekjur þar inn og síðan eigum við að horfa á hátekjuskatt á ofurlaun og reyna að jafna leikinn, taka inn tekjur og jafna leikinn með fleiri þrepum í tekjuskattskerfinu okkar. En auðlindagjöldin er eitthvað sem er alveg augljóst að við þurfum að taka umræðu um og ákveða sem fyrst hvernig við ætlum að hækka. Ég segi bara aftur: Það er hneyksli og til skammar fyrir okkur sem þjóð að við skulum vera með almannatryggingakerfið eins og það er þar sem fólk býr í fátæktargildru en gefa auðmönnum sem reka stórútgerðir afslátt af auðlindagjöldum. Það er auðvitað til skammar og við þurfum að taka á því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Hv. þingmaður nefndi í sinni ræðu það sem upp á vantaði, m.a. vanáætlun í heilbrigðisútgjöld eða ekki vilja til að sinna þeim málum eins og mörg okkar teljum að þyrfti að gera. Það er ekki verið að áætla nægilega mikla fjármuni í að styðja við grunnþjónustuna sem þarf svo sannarlega að vera til staðar, ekki bara hér á höfuðborgarsvæðinu heldur úti um allt land. Við vitum auðvitað að þetta kostar fjármuni. Ég hlustaði á og tók þátt í umræðunni um heilbrigðismál eldri borgara og þar segir hæstv. heilbrigðisráðherra:. Við getum ekki bara verið að byggja hjúkrunarheimili, við getum ekki bara verið að byggja hjúkrunarrými því að það er svo dýrt, það er dýrasta úrræðið. Jú, fyrir þennan hóp sjúklinga en getur ekki hv. þingmaður séð sparnað í að byggja einmitt hjúkrunarheimili til að flytja þá sem eru inni á spítölunum yfir í hjúkrunarheimili til að losa um úrræði þar, sem sannarlega er nauðsyn á að gera, þannig að við séum ekki alltaf að tala um að þetta sé svo dýrt heldur getum við bara séð sparnað í því að halda áfram í uppbyggingu á þessum sviðum sem og á öðrum sviðum, eins og bara t.d. í grunnþjónustunni, í heilsugæslunum sem hv. þingmaður nefndi hér? Hún talaði sérstaklega um Heilbrigðisstofnun Suðurnesja sem hefur verið svelt svo árum skiptir. Sjáum við ekki bara tækifæri í sparnaði þarna með því að sinna þessum málaflokkum betur?
Frú forseti. Jú, sannarlega get ég tekið undir með hv. þingmanni þegar hann nefnir að það er ekki bara kostnaður að byggja hjúkrunarheimili heldur er það líka sparnaður annars staðar í heilbrigðiskerfinu. Líkt og ég fór yfir í ræðu minni blasir það við að það að við skulum hafa þrengt að heilbrigðiskerfinu kallaði á gífurlegan kostnað þegar heimsfaraldurinn skall á og heilbrigðiskerfið réð ekki við álagið. Þannig er það bara. Þess vegna eigum við að grípa til varna fyrir heilbrigðiskerfið núna og fara að byggja upp og nota þessa reynslu sem við höfum af heimsfaraldrinum til þess. Auðvitað búum við við manneklu í heilbrigðisþjónustunni, við vitum það, en það þarf bara að fara í markvissar aðgerðir til að reyna að laga það. Heilbrigðisstarfsfólk er ekki gripið úr grjótinu en það er hins vegar hægt að gera ýmislegt til að laða það að, til að fá það til að vera frekar í heilbrigðisgeiranum en leita ekki annað. Það er hægt að nýta fjármuni til þess, það er vinnuaðstaða, það er kjör o.s.frv. Það er auðvitað það sem við ættum að gera núna. Við eigum ekki að segja bara „mikið er nú gott að þessi faraldur er genginn yfir,“ og gera svo ekki neitt til þess að vera tilbúin til þess að mæta þeim næsta því að það mun koma annar. Við getum ekki gengið svona að fólkinu okkar sem er að niðurlotum komið. Þegar við erum að segja að við þurfum að gera átak, að við þurfum að taka niður biðlista því að það sé búið að fresta svo mörgum aðgerðum út af Covid, þá er starfsfólkið okkar uppgefið og hefur kannski ekki krafta í átakið. Við þurfum aðeins að horfa á hvernig við förum með það. Annars vil ég bara nota síðustu sekúndurnar til að hvetja hv. þingmann til að fjárlaganefnd fari í það verk að endurskoða 7. gr. í lögum um opinber fjármál [[Forseti hringir.]]sem fjallar um fjármálareglurnar sem eru sjálfvirkt ójöfnunartæki í lögum um opinber fjármál.
Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2022 um breytingar á fjárheimildum sem leiða af breyttri skipan Stjórnarráðsins í samræmi við forsetaúrskurð. Þessu frumvarpi er einungis ætlað að endurspegla á tæknilegan hátt þær breytingar sem orðið hafa á Stjórnarráðinu og sem gerð hefur verið grein fyrir í forsetaúrskurði, þ.e. að aðlaga framsetningu fjárheimilda að breyttri skipan ráðuneyta. Með þessu sérstaka fjáraukalagafrumvarpi er því verið að tryggja fjárheimildir málefnasviða, málaflokka og ráðuneyta fyrir árið 2022, tryggja að þær verði í fullu samræmi við breytta skipan Stjórnarráðsins sem tók gildi 1. febrúar síðastliðinn. Hér er um fjáraukalög að ræða. Ég geri athugasemd við það að þetta mál sé sett fram í formi frumvarps til fjáraukalaga. Í 26. gr. laga um opinber fjármál segir, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum.“ Hér er ekki um tímabundna ráðstöfun að ræða, hér er ekki um ófyrirséð fjárútlát að ræða og hér er ekki um óhjákvæmileg fjárútlát að ræða. Þetta er tæknileg breyting sem á sér stað þar sem verið er að aðlaga framsetningu fjárlaga að breyttri skipan ráðuneyta. Það er nánast verið að flytja á milli bókhaldslykla, ef það má orða það svo. Ég hef ekki fundið neitt sem leiðir til þess að ekki sé hægt að koma með breytingu til fjárlaga og breyta því bara þannig. Ég veit að í 23. gr. er talað um breytingar á frumvarpi til fjárlaga, en ég tel að þessi grein eigi ekki við þær breytingar sem hér eiga sér stað. Það sem er hér undir líka eru lög um Stjórnarráð Íslands. Það er vitnað í það í greinargerðinni. Í 21. gr. laganna segir: „Við flutning stjórnarmálefna milli ráðuneyta […] skal flytja fjárheimildir og starfsmenn milli ráðuneyta að því marki sem eðlilegt er talið að teknu tilliti til umfangs verkefna og aðstæðna.“ Síðan segir, með leyfi forseta: „Viðkomandi ráðuneyti skulu gera með sér samkomulag um flutning fjárheimilda og starfsmanna milli ráðuneyta […]. Ráðherra sem fer með fjármál ríkisins setur viðmið um fjárhæðir vegna flutnings stjórnarmálefna milli ráðuneyta. Takist samkomulag ekki innan tveggja vikna frá því að forsetaúrskurður skv. 1. mgr. 4. gr. er gefinn út sker forsætisráðherra úr.“ Það liggur ekkert fyrir um að það sé samkomulag milli ráðuneytanna um flutning á málefnum á milli á grundvelli forsetaúrskurðarins. Það má líka velta því fyrir sér hvort það hafi verið óþarft að koma með þetta fyrir þingið þar sem búið er að veita fjárheimildirnar í fjárlögum. Hérna er einungis verið að tala um breytingar á málefnasviðum. Það átti bara að gera það í breytingum til fjárlaga, ekki í því formi sem hér er verið að gera. Ég segi ekki að verið sé að misnota ákvæði 26. gr. en það á bara ekki við. Þetta áttu að vera breytingar á frumvarpi til fjárlaga og líka að byggja þetta samkomulag á grundvelli 21. gr. sem hefði svo mátt senda til þingsins eða til fjárlaganefndar og þá hefði verið hægt að setja þetta inn á rétta lykla þar. Þetta er spurning um framsetningu og ekkert annað. Það sem hefði mátt vera í þessu frumvarpi og ég bjóst við upphaflega er að verið væri að bregðast við a.m.k. vaxandi verðbólgu og hækkandi húsnæðisverði. Það var ekki gert og það er miður vegna þess að einmitt núna á vormánuðum hefur húsnæðisverð haldið áfram að hækka og verðbólgan mun halda áfram að hækka. Við getum líka tekið dæmi: Nú er stríð í Úkraínu sem hefur gríðarleg áhrif á matvælaverð sem stjórnvöld þurfa að bregðast við. Verðbólgan má ekki fara úr böndunum, ríkisstjórn og Alþingi þurfa að bregðast við sem allra fyrst. Það hefði þurft að gera með fjáraukalögum, með því t.d. að auka fjárframlög til byggingar húsnæðis, þ.e. auka framboð á húsnæði og líka til að koma í veg fyrir eða draga úr verðbólgu. Ég var að vonast til þess að það yrði gert en svo var ekki. Ég tel að hér séu ekki færð nægileg rök fyrir því í greinargerðinni að nota 26. gr. laga um frumvarp til fjáraukalaga. Skilyrðin eru ekki fyrir hendi. Ég vil benda á það líka að greinargerð frumvarpsins byrjar á því að vitna til 16. gr. laga um opinber fjármál sem segir að í frumvarpi til fjárlaga skuli m.a. greina frá fjárheimildum ríkissjóðs til málefnasviða og málaflokka, sundurgreindum eftir ráðuneytum í samræmi við forsetaúrskurð. Hérna er bara tæknileg breyting á fjárlögunum sem hefði átt að gera með öðrum hætti. En það getur vel verið að það vanti ákvæði um þetta, það er ekki ákvæði í lögum um opinber fjármál um að sé hægt að koma með breytingartillögu til fjárlaga sem búið er að samþykkja. En það er ekkert sem segir að það megi ekki gera það. Ég tel að þetta sé akkúrat klassískt dæmi um að hægt er að gera það og þá líka á grundvelli 21. gr. laga um Stjórnarráð Íslands þar sem gert er ráð fyrir samkomulagi milli ráðuneytanna. Þá er það þannig að þú ert með forsetaúrskurð þar sem málefnin eru flutt til og svo semja ráðuneytin sín á milli um að flytja fjárheimildina frá einu ráðuneyti til annars á grundvelli forsetaúrskurðarins, því að Alþingi, sem fer með fjárveitingavaldið, er þegar búið að samþykkja það að veita fjárveitingarnar sem hér er verið að fjalla um.
Forseti. Hv. þingmaður talaði um ráðstafanir varðandi húsnæðismál, að koma inn með fjárauka eða eitthvað því um líkt til að redda hlutum, og ég skil það alveg mjög vel miðað við vandann. En vandinn sem við horfumst í augu við varðandi lög um opinber fjármál er það hvernig stjórnvöld haga þessu fjárlagaferli og ég var að reyna að lýsa því í ræðu minni áðan. Stjórnvöld mega einfaldlega ekki, nema eitthvað óvænt gerist, eitthvað ófyrirsjáanlegt, koma með svona og skutla inn: Heyrðu, við ætlum að fá 10 milljarða í eitthvert nýtt verkefni. Það er ekki rétt ferli um notkun fjárheimilda af því að stefna stjórnvalda og hugmyndir um ný verkefni eiga að fara þessa löngu leið; fjármálaáætlun og fjárlög. Það er ákveðinn hvati fyrir stjórnvöld eða kannski kvöð á stjórnvöld að hugsa betur fram í tímann, t.d. varðandi húsnæðisáætlanir, til þess að það komi ekki upp krísa allt í einu. Það á ekki að geta gerst. Mig langar að spyrja hv. þingmann um þetta. Þessi fjárauki er eins og fjárlög voru gerð en eru ekki gerð lengur samkvæmt lögum um opinber fjármál sem á að vera með stefnumótunarferli stjórnvalda að leiðarljósi og höfuðforsenda þess um hvernig við fjöllum um fjárheimildir fyrir stjórnvöld er að þau komi einmitt ekki með eitthvað svona einn, tveir og þrír. Ef það er Covid eða eitthvað því um líkt sem skellur á og veldur álagi einhvers staðar þá er kannski rétt og hægt að koma með slíkar tillögur en ekki bara upp úr þurru.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel að frumvarp til fjáraukalaga eigi að leggja fram í ákveðnum aðstæðum, þegar verið er að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins. Þetta er yfirleitt gert í lok fjárlagaársins en það eru engin skilyrði fyrir því núna að gera þetta í formi frumvarps til fjáraukalaga. Ég tel að stjórnvöld eða ríkisstjórnin eða fjármálaráðherra hafi bara ákveðið að skutla þessu máli inn í formi fjáraukalaga en þetta sé raunverulega breyting á fjárlögum. Það er verið að breyta fjárlögum og þá á að koma með frumvarp til breytinga á fjárlögum. Það er það sem á að gera. Ég greiddi ekki atkvæði með núgildandi fjárlögum, studdi þau ekki, og ég ætla ekki að svekkja mig meira á því, en hv. þingmaður nefndi húsnæðisverðið og ef verðbólga og húsnæðisverð er að fara úr böndunum innan fjárlagaársins þá eru að sjálfsögðu heimildir til þess og sjálfsagt að bregðast við því og gera það á grundvelli fjáraukalaga. Það er allt í lagi að gera það núna á vormánuðum, sérstaklega þegar aðstæður eru breyttar og ég tala nú ekki um þegar matvælaverð er líklega að fara upp úr öllu valdi bæði í heiminum og hér á Íslandi. Þá er sjálfsagt að gera það á grundvelli fjáraukalaga. En ég tel að formið á þessu frumvarpi sé ekki rétt. Þarna er verið að færa á milli liða, milli málefnasviða, fjárheimildir vegna breytingar á forsetaúrskurði. Og þá á bara að gera breytingar á fjárlögunum, ekki að koma með fjáraukalagafrumvarp. Það passar einfaldlega ekki. Ég tel að þetta sé ekki nægilega rökstutt í greinargerðinni, af hverju það eru fjáraukalög þarna undir. Það hefði þurft að gera það sérstaklega, segja að skilyrðin séu fyrir hendi fyrir frumvarpi til fjáraukalaga, en það má ekki lesa það út úr greinargerðinni. Ég hef ekki heyrt nein rök fyrir því að þetta eigi að fara í gegnum fjáraukalög. Varðandi aðra þætti þá þarf bara að koma með frumvarp um það. Ég hefði hvatt til þess eindregið núna að koma með fjáraukalagafrumvarp til þess að taka á vandanum á húsnæðismarkaðnum og aukinni verðbólgu.
Forseti. Varðandi forsetaúrskurðinn og fjáraukalögin þá er þetta kannski óhjákvæmileg afleiðing þess hvenær var kosið og hvenær þing kom saman og afgreiddi fjárlög og síðan var gefinn út nýr forsetaúrskurður og það urðu alls konar flækjur. Við áttum þá umræðu hér í þingsal um hvers konar klúður það var frá A til Ö og kannski þann óhjákvæmileika að það var bara gert eftir að búið var að samþykkja fjárlög þegar allt kom til alls. Það er alveg eðlilegt að koma með breytingar á fjárlögum og það er gert með frumvarpi til fjáraukalaga sem endar í núlli. Það er engar auknar fjárheimildir hérna, dálítið skrýtið. Sem sagt, þetta er bara áframhald á því klúðri, við getum orðað það þannig. Alla jafna værum við að kjósa að vori og þá væri búið að afgreiða þetta með forsetaúrskurði áður en frumvarp til fjárlaga er lagt fram og væri þá með öllum þeim millifærslum sem það felur í sér. En það er nauðsynlegt að minnast á það að í 41. gr. stjórnarskrárinnar stendur að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum og það hefur óhjákvæmilega þær afleiðingar að ef ríkisstjórnin ætlar að bregðast við einhverjum óvæntum útgjöldum eða óvæntum tilvikum þá á að leita eftir heimild til þess með fjárauka áður en kemur til þess að nota fjárheimildirnar. Ef verðbólgan fer á flug þá væri mögulegt að koma með fjárauka út af því [[Forseti hringir.]]en það ætti í rauninni ekki endilega að þurfa því að lög um opinber fjármál gera líka ráð fyrir ákveðnum sveiflum, að ríkissjóður geti farið í mínus. [[Forseti hringir.]]Þá myndu stjórnvöld fara í auknar fjárheimildir til þess að ná markmiðunum, því að það eru markmiðin sem skipta máli þegar allt kemur til alls.
Forseti minnir á ræðutímann sem er tvær mínútur í andsvörum.
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt að Alþingi fer með fjárveitingavaldið og þá má ekki greiða neina peninga úr ríkissjóði nema með heimild Alþingis. Ég sé þetta mál ekki þannig. Ég sé þetta mál þannig að það tengist forsetaúrskurði, eins og segir í greinargerð, með leyfi forseta: „Í samræmi við þann forsetaúrskurð samþykkti Alþingi færslu fjárheimilda milli málefnasviða og málaflokka í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2022, við 3. umræðu þess.“ Svo er núna, við flutning stjórnarmálefna milli ráðuneyta, verið að flytja þessar fjárheimildir milli ráðuneyta að því marki sem eðlilegt er talið, að teknu tilliti til verkefna og aðstæðna. Þetta er raunverulega tæknileg breyting hérna þar sem verið er að laga framsetningu fjárheimilda að breyttri skipan ráðuneyta. Það er verið að flytja til á milli málefnasviða, færa á réttu bókhaldslyklana og rétt málefnasvið af því að það eru komin ný ráðuneyti. Ég tel allt í lagi að kjósa að hausti. Þessi afgreiðsla á fjárlögum var reyndar svolítið í skemmri kantinum en það breytir því ekki að fjármálaráðuneytinu ber skylda til að hafa tilbúið frumvarp til fjárlaga á réttum tíma og svo þegar kemur nýr þingmeirihluti setur hann sína pólitík inn í fjárlögin. Ég gat hins vegar ekki lesið það núna í frumvarpi til fjárlaga að það væri komin einhver sérstök stefna ríkisstjórnarinnar inn í þau fjárlög. Þetta var svona embættismannafrumvarp til fjárlaga. En það á ekki að taka neinn tíma ef menn hafa skýra sýn og vita hvað þeir vilja gera. Það kallar kannski á breytingu á lögum um opinber fjármál, að það sé skýr heimild til breytinga á fjárlögum þegar forsetaúrskurði er breytt en lög um Stjórnarráð Íslands gera ráð fyrir samkomulagi milli ráðuneytanna til að flytja fjárheimildir á milli. Það eru þau lög sem við erum að skoða af því að þetta er breyting á Stjórnarráði Íslands. [[Forseti hringir.]]Það hvernig sú breyting kemur síðan inn í fjárheimildirnar tel ég ekki endilega að þurfi að koma hingað.
Virðulegur forseti. Eins og ég hef nú sagt áður þá er ég nýr þingmaður og sit í fjárlaganefnd, reyndar ekki sem fullgildur nefndarmaður heldur sem áheyrnarfulltrúi, og er að reyna að ná utan um vinnubrögðin sem viðhöfð eru við fjárlagagerð af því að grunnurinn að þessu öllu saman er auðvitað að við höldum rétt á þeirri vinnu sem þar á sér stað þannig að þær áætlanir sem við verðum að leggja fram standist. Hér hefur verið nefnt og hv. þingmaður nefndi það í sinni ræðu að hann saknaði þess að ekki væri verið að bregðast við þeirri stöðu sem upp væri komin, m.a. með hækkandi húsnæðisverði, aukinni verðbólgu. Þetta væru liðir sem væru farnir að hafa áhrif á heimilin í landinu og væntanlega líka ríkissjóð. Síðan er verið að vitna í þennan lagagrundvöll sem við erum að vinna á, lög um opinber fjármál og 26. gr. laganna um hvað er heimilt í fjárauka. Þar stendur: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins …“ Þá spyr maður: Hversu mikla heimild hefur ráðherra og þing til að, segjum bara að auka húsnæðisstuðning eða gera hvað eina sem getur haft áhrif á afkomu ríkissjóðs? Mér finnst eins og þessi 26. gr. sníði stakkinn ansi þröngan þannig að ég veit ekki hverjar valdheimildirnar eru. [[Forseti hringir.]]Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á því?
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við afgreiðslu síðasta fjárlagafrumvarps, sem eru núgildandi fjárlög, kom stjórnarandstaðan með tillögu um aukin framlög ríkissjóðs til uppbyggingar almennra íbúða upp á 3,5 milljarða kr. Það var ekki samþykkt, það náði ekki fram að ganga. En ég tel að það sé fullkomin heimild til þess hjá þinginu, ef ástandið versnar og núna er fyrirsjáanlegt að verðbólga mun aukast og hagur heimilanna mun enn þá versna, að bregðast við því og það er hægt að gera það með fjáraukalögum. Það er ekki gert. Ég held hins vegar, og það sýnir svolítið stefnuleysi núverandi þingmeirihluta eða ríkisstjórnarinnar, að þau ætli sér ekkert að gera. Af hverju er það? Jú, þau ætla að bíða eftir kjarasamningsviðræðum. Þau fara sennilega í aðgerðir til að bregðast við verðbólgunni og hækkandi húsnæðisverði í samningaviðræðum, þríhliða samningaviðræðum við aðila vinnumarkaðarins. Þá ætla þau að gera þetta. Það sýnir svolítið stefnuleysi ríkisstjórnarinnar. Þau hafa ekki frumkvæði, þau hafa ekki stefnuna en þetta mun líklega koma, það verður farið í aðgerðir þegar verður samið við aðila vinnumarkaðarins og þá verður að kröfu launþegahreyfingarinnar að bregðast við ástandinu á húsnæðismarkaðnum. Þá mun verða gert eitthvað. Þá gætum við kannski, í framhaldi af því, séð fjáraukalög.
Virðulegur forseti. Ég hef áhyggjur af því ef raunin verður sú sem hv. þingmaður er að nefna hér, að það verði ekki brugðist við fyrr en kannski í október, nóvember eða desember. Ég þekki nú kjarasamningsgerð á eigin skinni í gegnum tíðina og ég hef aldrei upplifað það að við værum að gera kjarasamning um leið og hinn var að renna út þannig að ég óttast að það taki tíma að gera þá kjarasamninga sem fram undan er að gera. En ég held að þörfin til breytinga sé til staðar núna og það þurfi með einhverjum hætti að horfa til þessarar stöðu sem hv. þingmaður nefnir, aukinnar verðbólgu, hækkandi húsnæðisverðs, matarverð að hækka, eldsneytisverð að hækka. Við í stjórnarandstöðunni höfum jú lagt fram þingsályktunartillögu sem ég veit ekki hvar er, einhvers staðar í skúffu í einhverjum skjalaskáp, en þar voru tillögur til þess að hjálpa til og innan ekki margra daga fáum við líka fjármálaáætlun til næstu ára. Við þurfum að koma inn í þá áætlun þeirri stefnu sem við viljum standa fyrir. Að minni hyggju tel ég nauðsynlegt að bregðast við með einhverjum aðgerðum núna og mig langar að biðja þingmanninn að nefna þær aðgerðir sem hann telur rétt að grípa til akkúrat núna.
Virðulegur forseti. Ég tel að sú aðgerð sem ætti að fara í núna sé að auka framboð á húsnæði til að lækka húsnæðisverð. Húsnæðisverð er allt of hátt. Það er það fyrsta. Þar getur ríkisstjórnin og stjórnvöld gripið inn í með mjög afgerandi hætti. Ég tel líka að við þurfum að fara að huga að verðbólgunni og þá má t.d. byrja á því að taka húsnæðisliðinn út úr verðbólguútreikningum. Það er algjört grundvallaratriði. Bara það myndi strax skipta mjög miklu máli. Flest húsnæðislán á Íslandi eru verðtryggð þannig að þetta myndi hafa afgerandi þýðingu fyrir skuldsetningu heimilanna. Ég myndi byrja á því, algerlega. Svo þarf að fara í þá aðgerð líka að auka velferðarþjónustu til að minnka höggið af aukinni verðbólgu. Varðandi það sem ég sagði upphaflega í ræðu minni þá tel ég að það sé atriði sem við getum tekið upp í fjárlaganefnd þegar þetta frumvarp kemur til umræðu þar og þar getum við rætt kannski nauðsynlegar breytingar á lögum um opinber fjármál og hvort þetta mál sé á réttu formi eða ekki.
Virðulegi forseti. Ég hef hlýtt á umræður í þessu máli. Ég er sammála þeim áhyggjuröddum og þeim sjónarmiðum sem heyrst hafa um aðstæður í efnahagsmálum núna í aðdraganda kjarasamninga og sakna þess, eins og aðrar stjórnarþingmenn, að ríkisstjórnin sýni aðeins á spilin um það hvernig eigi að bregðast við stöðugt þyngri aðstæðum almennings í landinu hvað efnahagsmálin varðar. Auðvitað er það sérstakt í því samhengi sem við lifum núna, þegar við sjáum hvað er að gerast með vexti, hvað er að gerast með verðbólgu og að róðurinn er að þyngjast, að ríkisstjórnin sé á sama tíma að leggja fram frumvarp um 2 milljarða, eiginlega bara í útgjöld fyrir sig sjálfa, 2 milljarða kr. útgjöld vegna þess að það voru stofnuð ný ráðuneyti og ráðuneytum var fjölgað. Ég held að það hljóti að skipta máli við hvaða aðstæður menn fara fram með þessum hætti þó að það sé auðvitað aldrei til fyrirmyndar að fara út í það að hækka útgjöld ríkisins um heila 2 milljarða á næstu fjórum árum án þess að það hafi verið nokkur einasta sýnileg þörf á því. Raunar var það þannig að manni virðist að þegar ákveðið var að fjölga ráðherrum og stofna ný ráðuneyti hafi ekki legið fyrir nein kostnaðargreining. Mér er minnisstætt að hæstv. fjármálaráðherra svaraði því þannig þegar hann var spurður að því hér í þingsal, að mig minnir af þingmanni Miðflokksins, hver kostnaðurinn við þessar breytingar yrði, með leyfi forseta: „Ég treysti mér ekki til að setja tölu á bak við það en það er ljóst að með því að stofna nýtt ráðuneyti, fleiri en eitt, þá mun verða kostnaður og hann getur hlaupið á hundruðum milljóna …“ Það var rétt hjá honum. Kostnaðurinn hleypur á hundruðum milljóna - á ári. Yfir kjörtímabilið var þetta, eins og ég var búin að nefna, 2 milljarðar kr. Ég vil nefna þetta í því samhengi að hér heyrum við gjarnan þingmenn Sjálfstæðisflokksins tala um það að sýna ábyrgð í ríkisrekstri og þeir eru gjarnan að punda á sveitarfélögin fyrir að halda ekki nógu fast á veskinu samhliða því sem þeir hafa þá fært sveitarfélögunum einhver verkefni án þess að fjármunirnir fylgi. Standa svo hér á þingi og tala um að menn séu ekki ábyrgir í fjármálum en aldrei heyrist orð t.d. um þetta, þar sem menn gátu leyft sér að fara fram með þessum hætti bara til að fjölga ráðherrastólunum. Það verður að segjast eins og er að það er holur hljómur í því þegar menn tala þannig þegar staðan er eins og hún er, líkt og hefur komið fram í ágætum umræðum um vexti, um verðbólgu og hvert umhverfið er núna þegar við erum að horfa fram á kjarasamningsgerð. Staðan við afgreiðslu fjárlaga var líka sú að það var gert ráð fyrir því að ríkissjóður yrði rekinn með tæplega 170 milljarða kr. halla. Það blasir því auðvitað við að það eru krefjandi tímar fram undan fyrir ríkið og fyrir almenning í landinu. Ég nefni aftur kjarasamningagerð í skugga þessara aðstæðna, verðbólgu og vaxtahækkana. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra í gær um það sem hann hefur talað um alveg sérstaklega núna, að það þurfi að vanda sig í opinberri fjármálagerð og áætlanagerð til næstu ára. Hann hefur talað um það að launakostnaður hafi í fyrra hækkað um 7,5% en kemst engu að síður sjálfur að þeirri niðurstöðu hvað sig varðar og sína stjórn og hvernig hann fer með fjármál að það væri skynsamlegt að fjölga ráðuneytum og auka þannig hraustlega við launakostnað í Stjórnarráðinu en biðla svo kannski bara til annarra um að vanda sig. Eins og ég segi virðist ákvörðun formanna ríkisstjórnarflokkanna um að fjölga ráðuneytum hafa verið tekin án þess að fyrir lægi greining á kostnaði, sem er yfirleitt grundvallarpunktur þegar menn fara með fjármuni, sér í lagi fjármuni annarra og hvað þá þegar við erum að tala um svona upphæðir, og án þess að það lægi fyrir einhver greining á þörfinni. Síðan var það þannig að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir lagði fram fyrirspurn um það hver kostnaðurinn yrði og einhverra hluta vegna varð tímalínan sú að svörum um raunverulegan kostnað við þetta mál var dreift til þingmanna einhverjum klukkustundum eftir að við vorum hér að ræða þessi mál. Ég hef líka nefnt í þessum sal að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er með þessari breytingu orðin sú fjölmennasta sem hefur völd í meira en áratug. Þeir eru orðnir jafn margir ráðherrarnir og þeir urðu flestir í Íslandssögunni sem var á árunum 1999–2010. Ráðherrunum var fækkað í átta árið 2012 með sameiningu ráðuneyta. Ég fór aðeins að skoða það og við munum það kannski flest sem erum í þessum sal hvers vegna farið var í þær aðgerðir á sínum tíma. Þar réð kostnaður vissulega miklu en ekki síður sú ástæða að einn af lærdómum hrunsins var sá að ráðuneytin höfðu verið of veik til að standa undir mikilvægum hlutverkum sínum og verkefnum. Þetta kemur skýrt og skilmerkilega fram í skýrslu starfshóps um viðbrögð stjórnsýslunnar við rannsóknarskýrslu Alþingis. Þessi starfshópur rýndi sem sagt sérstaklega þá punkta sem höfðu með stjórnsýsluna og innviði hins opinbera að gera, þ.e. hvaða þættir það voru í stjórnsýslunni sem hefði mátt bæta í samhengi við það hvernig fór á sínum tíma. Meginniðurstöðurnar voru þær að þessi faglegi grunnur stjórnsýslunnar væri veikur, ekki bara vegna ómarkvissra pólitískra inngripa í störf, eins og það er orðað, heldur ekki síður vegna þess að einingarnar voru of smáar. Þannig að niðurstaðan, fagleg rýni fyrir réttum áratug, var sú að stærri ráðuneyti væru undirstaða þess að styrkja faglegan grunn stjórnsýslunnar, að það væri í þágu stjórnsýslunnar og þá um leið almennings í landinu að styrkja stjórnsýsluna með því að fækka ráðuneytum, sameina þau og styrkja þau þannig í krafti stærðar. Og eins og ég segi, rúmum áratug seinna velur ríkisstjórnin sér það, og mér finnst þessi punktur ekki hafa fengið nægilega athygli, að fara gegn þessum lærdómi hrunsins með því að fjölga ráðuneytum. Ég held að við höfum öll fundið fyrir því í þessum sal að kosningar fóru fram í lok septembermánaðar. Við tóku átta vikna stjórnarmyndunarviðræður. Ríkisstjórnin fór af stað í byrjun desembermánaðar. Nýtt Stjórnarráð tók til starfa 1. febrúar. Þið getið ímyndað ykkur tafirnar í stjórnsýslunni sem þessu brölti fylgir, þessu dýra brölti sem farið var af stað með án þess að fyrir lægi greining á þörf. Ég vil fá að halda því til haga að vitaskuld eru þarna inn á milli einhverjar fínar breytingar og það er einlæg ósk mín að þær verði okkur öllum til góða. En ég vil fá að halda því til haga núna og beina því til hæstv. fjármálaráðherra, þó að hann sé ekki í salnum en það er önnur saga, að það sé umhugsunarvert að ráðherra fjármála hafi blessað þessi vinnubrögð í þeim aðstæðum sem við erum. Aftur og aftur er það því miður þannig af hálfu þeirrar ríkisstjórnar sem talar mikið um efnahagslegan stöðugleika, sem er í reynd ekki svo mikill, talar mikið um ábyrgan ríkisrekstur, að þá er ansi oft unnið eftir annarri hugmyndafræði. Það sjáum við ágætlega á þeirri staðreynd ríkissjóðurinn var orðinn ósjálfbær fyrir efnahagshremmingar heimsfaraldurs. Þegar allar aðstæður voru í lagi var fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar með þeim hætti að ríkissjóður var ósjálfbær, þegar engar sérstakar aðstæður voru uppi sem kölluðu á það. Niðurstaðan er auðvitað sú að það hefur ekki með neitt annað að gera en stjórn fjármálanna. Í því ljósi vil ég fá að halda því til haga einu sinni sem oftar að mér finnst þessi gjörningur upp á 2 milljarða kr. óábyrgur af hálfu ríkisstjórnarinnar.
Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu með því að endurtaka margt af því góða sem fram hefur komið í henni, eins og t.d. hjá hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur sem ræddi hér á undan mér um þá óábyrgu meðferð opinbers fjár að splæsa 2 milljörðum í einhverja umturnun á Stjórnarráðinu án þess að það hafi einu sinni legið fyrir einhver greining á þörfinni eða greining á því hverju ætti að ná fram með þessum breytingum. Eina greiningin sem lá fyrir voru niðurstöður kosninga sem kölluðu á einn stól í viðbót undir fleiri ráðherra til að hægt væri að jafna út valdahlutföll í ríkisstjórninni. Ég ætla ekki heldur að fara mikið út í þá sálma sem margir ræðumenn hafa gert hér í þessari umræðu, og þá langar mig sérstaklega að nefna hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, sem fór dálítið vel yfir það í sinni ræðu hvað væri margt sem væri gott að sjá í svona frumvarpi en er ekki til staðar; öll óútskýrðu útgjöldin sem við gætum verið að taka á í þessum fjáraukalögum. Við getum bara byrjað á að tala um t.d. þessa óvæntu móttöku hundraða flóttafólks frá Úkraínustríðinu eða að við þurfum þá að fjármagna á móti móttökukerfi fyrir annað fólk á flótta til þess að ekki sé hægt að etja þeim tveim hópum gegn hvor öðrum heldur getum við tekið sómasamlega á móti öllum. Um það er ekki stafkrókur í þessum fjáraukalögum, enda er þetta frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2022 með undirtitli, sem er dálítið óvenjulegt fyrir fjáraukalög. Hér stendur á forsíðunni „um breytingar á fjárheimildum sem leiða af breyttri skipan Stjórnarráðsins í samræmi við forsetaúrskurð“. Þetta er alveg rosalega skrýtin týpa af fjáraukalögum vegna þess að í lögum um opinber fjármál stendur að heimilt sé að leita aukinna fjárheimilda í fjáraukalagafrumvarpi til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum. Við sjáum náttúrlega að uppstokkun Stjórnarráðsins lá fyrir strax og ríkisstjórnin var stofnuð. Það er það sem var aðalinntak samningaviðræðna milli stjórnarflokkanna frá kosningum fyrir hálfu ári þangað til þau tóku við völdum í byrjun desember. Í framhaldinu voru síðan samþykkt fjárlög fyrir þetta fjárlagaár en, eins og hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir fór yfir, vegna þess að ekki var unnin nauðsynleg greiningarvinna var ekki hægt að útfæra fjárlög tímanlega með sómasamlegum hætti til að ná utan um þessa villtustu drauma stjórnarflokkanna um fjölgun ráðherrastóla. Það er ekkert ófyrirséð við þetta. Það eina er að þau höfðu ekki tíma til að útfæra þetta. Þá hefði sumt fólk kannski, eins og gerðist t.d. í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur, sagt: Gott og vel. Hér ætlum við að breyta Stjórnarráðinu, gerum það bara í einhverjum ákveðnum skrefum, segjum hvernig við ætlum að gera það en hróflum ekki við neinu núna vegna þess að við höfum ekki tíma til að græja það. En nei, í staðinn er starfsfólk ráðuneytanna búið að upplifa það að hafa verið í nokkrar vikur í kringum áramót í óvissu um hlutskipti sitt í þessum hrókeringum. Við erum núna í marsmánuði loksins komin með útfærslu á því hvernig á að færa fjárheimildir á milli ráðuneyta, sem þýðir að það var ekki fyrr en þetta frumvarp leit dagsins ljós sem það lá fyrir hvaða verkefni fluttust á milli ráðuneyta vegna þess að tölurnar á þessum blöðum eru verkefni ráðuneytanna, þær eru þjónusta við almenning í landinu. Verkefnin voru bara í lausu lofti frá myndun stjórnarinnar og til dagsins í dag, mörg þeirra. Mig langar aðeins að benda á, sem mér finnst svo skemmtilegt varðandi uppsetninguna á þessu frumvarpi - hér er í 2. gr. gerð grein fyrir fjárheimildum ríkissjóðs og hvernig þær breytast í þessu frumvarpi. Það er svolítið skemmtilegt, hérna neðst er lína þar sem stendur „samtals“ en það eru engar tölur þar sem neitt er talið saman en „samtalsið“ er nefnilega 0 vegna þess að þetta frumvarp sýnir bara tilfærslur, það er engin breyting, það eru engar úrbætur, það er ekkert efnislegt að breytast. Þess vegna, og það er nú það sem ég kvaddi mér hljóðs til að ræða, er dálítið áhugavert að skoða mat á áhrifum í því frumvarpi sem við erum að fara að ræða næst, frumvarpi hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra um tímabundna fjölgun starfslauna og styrkja samkvæmt lögum um listamannalaun, vegna þess að þar stendur að gert sé ráð fyrir að veita 100 milljónir tímabundið á árinu 2022 í launasjóð listamanna á málefnasviði 18 og gert sé ráð fyrir þessum fjárhagsáhrifum á útgjaldaramma málaflokks 18.30 í fjáraukalögum 2022, sem er einmitt frumvarpið sem við ræðum hér í dag. Það er ekki gert ráð fyrir þessum pening þar, bara sorrí. Hérna skoðaði ég einmitt töfluna sem er í viðauka. Það var ekki hún sem ég skoðaði fyrst. Skoðum kafla 18.3 þar sem málaflokkur 18.30 er undir. 18.3, menningarsjóðir, þar er lagt til að fjárheimild málaflokksins verði lækkuð um 63,8 millj. kr., annars vegar með því að þar eru millifærslur af málaflokknum til annarra málaflokka. Síðan er ýmislegt hreyft til, það er fært úr gamla mennta- og menningarmálaráðuneytinu yfir í tvö eða þrjú ráðuneyti þannig að heildarniðurstaðan er 0 fyrir utan þessar 63,8 milljónir sem færast burt á önnur málefnasvið. Ég nefni þetta hérna bara í þeirri von að einhverjir fulltrúar í hv. fjárlaganefnd sperri eyrun og fylgi þessu eftir í nefndinni vegna þess að það kemur mér verulega á óvart að tvö frumvörp séu lögð fram af ráðherrum í sömu ríkisstjórn þar sem annað frumvarpið vísar í hitt og segir: Já, þarna er gert ráð fyrir 100 milljónum, 100 millj. kr. sem við ætlum að láta listamenn hafa, en svo tala þessi frumvörp ekki saman. Annað birtist 1. mars og hitt 12. mars og það er eins og þau séu samin hvort á sínu árinu. En vitandi hvernig fjárlaganefnd virkar þá veit ég að þar er öflugt fólk sem mun taka þetta í fangið og leysa það, vona ég, því að ekki viljum við gera hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra afturreka með sitt góða mál sem við ræðum hér á eftir.
Virðulegi forseti. „Loksins, loksins,“ ritaði Kristján Albertsson rithöfundur þegar bókin Vefarinn mikli frá Kasmír eftir Halldór Kiljan Laxness var gefin út. Mér líður svolítið þannig í dag að það sé loksins, loksins þegar ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um listamannalaun, nr. 57/2009, sem fela í sér tímabundna fjölgun starfslauna til handa sviðslistafólki og tónlistarflytjendum. Frumvarpið er liður í viðspyrnuaðgerðum ríkisstjórnarinnar til styrktar menningargeiranum vegna neikvæðra áhrifa kórónuveirufaraldursins á atvinnutækifæri listamanna. Virðulegi forseti. Það var árið 1891 sem Alþingi veitti fyrstu skáldalaunin með sérstökum lögum og lagði þannig grunninn að reglulegum styrkveitingum úr ríkissjóði til listamanna. Fyrstu viðtakendur skáldalauna íslenska ríkisins voru þau Matthías Jochumsson og Torfhildur Hólm. Alþingi hafði á árinu 1874 fengið fjárveitingavald fyrir landið og því liðu ekki mörg ár frá því að slíkar styrkveitingar voru ríkinu fyrst mögulegar og þar til þær hófust en svipaðar styrkveitingar höfðu einnig hafist í Finnlandi og Noregi eftir að þau lönd höfðu öðlast pólitískt sjálfstæði á fyrri hluta 19. aldar. Þetta minnir mann nú bara á hvað það er mikilvægt að hafa pólitískt sjálfstæði. Fræðimenn hafa talið að úthlutun styrkja til listamanna hafi tengst viðleitni til að skapa Íslandi sess meðal annarra siðmenntaðra þjóða. Það gæti þannig státað af sínu sjálfstæða listalífi enda stór þáttur í sjálfstæðisbaráttu og sjálfstæðisvitund þjóðarinnar. Frá árinu 1891 hefur því fé verið veitt á fjárlögum til að styrkja listalíf í landinu en framkvæmdin á þeim langa tíma hefur hins vegar verið með misjöfnum hætti. Lengi framan af var um ólögfest ferli að ræða sem gerðar voru margvíslegar athugasemdir við og mörg frumvörp lögð fram af þingmönnum sem ætlað var að skapa fastari ramma í kringum úthlutanir listamannalauna. Lög um listamannalaun voru fyrst sett árið 1967 á grunni framkvæmdar frá árinu 1946 sem hélst í raun að miklu leyti óbreytt til ársins 1991 þegar lög nr. 35/1991, um listamannalaun, tóku gildi. Með gildandi lögum frá 2009 voru síðan gerðar enn nokkrar breytingar á kerfinu þar sem listasjóður var m.a. lagður niður og stofnaður launasjóður sviðslistafólks og tónlistarflytjenda sem eru einmitt þeir sjóðir sem lagt er til með frumvarpi því sem ég mæli hér fyrir að fái tímabundið aukið fjárframlag. Virðulegi forseti. Þegar við ræðum um listamannalaun er mikilvægt að við séum meðvituð um langa og merka sögu þeirra, hvernig sú saga hófst og upp úr hvaða aðstæðum hún sprettur. Listalíf er hverri þjóð gríðarlega mikilvægt og styrkir til listamanna eru í mörgum tilvikum alger forsenda þess að gróskumikið listalíf geti þrifist og dafnað. Jafnvel má ganga svo langt að segja að sjálfsmynd hverrar þjóðar speglist í listinni sem þar verður til. Virðulegi forseti. Ég hitti einn af okkar fremstu listamönnum í gær, hann Víking Heiðar, og hann var einmitt að fara yfir hversu mikilvægt það hafi verið að hann hafi fengið listamannalaun eftir að hann lauk námi í Bretlandi. Hann var á listamannalaunum í þrjú ár. Það var alveg aðdáunarvert að heyra hvað hann gat framleitt mikið á þessum tíma og hvernig listamannalaunin lögðu algjöran grunn að því sem fór síðar í hönd hjá þessum listamanni. Það er ekki að sökum að spyrja heldur er auðvitað hans ferill með miklum ólíkindum og við getum verið virkilega stolt af honum. Virðulegur forseti. Að loknu þessu stutta ágripi af sögu listamannalauna er rétt að fjalla um efnisatriði þess frumvarps sem ég mæli fyrir hér, auk annarra stuðningsaðgerða í þágu menningargeirans. Heimsfaraldur kórónuveiru hefur haft afar mikil og neikvæð áhrif á einstaka atvinnugreinar en samkvæmt tölum Hagstofunnar dróst landsframleiðslan saman um 6,5% á árinu 2020. Samdráttur í verðmætasköpun í menningargeiranum, sérstaklega þeim greinum hans sem byggja tekjuöflun sína að mestu á viðburðahaldi, var gríðarlegur. Þannig voru greiðslur til rétthafa í tónlist vegna tónleikahalds á árinu 2021 87% lægri en samsvarandi tekjur árið 2019. Þessum samdrætti í tekjum einstakra atvinnugreina hefur verið mætt með almennum aðgerðum sem hafa gefið góða raun, líkt og m.a. var fjallað um í skýrslu fjármála- og efnahagsráðherra um mat á árangri aðgerða til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru. Því ákvað ríkisstjórnin að verja samtals 450 millj. kr. til viðspyrnuaðgerða í þágu menningargeirans og þar sem því var við komið var ákveðið að leggja sérstaka áherslu á að styðja við ungt listafólk. Rétt er að fjalla stuttlega um stuðningsaðgerðir til menningargeirans sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að ráðast í. Í þágu tónlistargeirans var ákveðið að veita í heild 375 millj. kr. sem skiptast þannig að 150 millj. kr. viðbótarframlag er veitt til greiðslna til tónhöfunda. Til að bæta höfundum upp tekjutap vegna lægri höfundaréttargreiðslna af viðburðahaldi verða rétthöfum veittir styrkir í samstarfi við STEF. Launasjóður tónlistarflytjenda fær auk þess viðbótarframlag sem nemur 75 millj. kr. sem byggir á því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir. Lögð var sérstök áhersla á ungt tónlistarfólk þar sem þriðjungur fjárhæðarinnar er eyrnamerktur ungu listafólki undir 35 ára aldri. Tónlistarsjóður fær einnig 50 millj. kr. viðbótarframlag til að styðja við viðburðahald á árinu 2022 og stuðla þannig að öflugri viðspyrnu menningargeirans nú þegar viðburðahald fer að taka við sér á ný. Framlög í hljóðritasjóð munu aukast um 40 millj. kr. á þessu ári en samkvæmt fjárlögum á sjóðurinn að fá 39,2 millj. kr. á árinu og er því um tvöföldun að ræða. Sjóðurinn styður við útgáfu hljóðrita en mikið hefur verið tekið upp af tónlist á meðan á samkomutakmörkunum stóð. Þá fær útflutningssjóður tónlistar viðbótarframlag sem nemur 40 millj. kr. en sjóðurinn styrkir íslenskt tónlistarfólk við að koma tónlist sinni á framfæri við stærri áhorfendahóp utan Íslands. Loks mun ÚTÓN fá 10 millj. kr. viðbótarframlag en ÚTÓN styður við útflutningsverkefni allra tónlistargeira. Tónverkamiðstöð mun einnig fá 10 millj. kr. viðbótarframlag en miðstöðin hefur það hlutverk að skrá og kynna íslenskt tónverk og gera þau aðgengileg til flutnings jafnt innan lands sem erlendis. Virðulegur forseti. Í þágu sviðslistageirans er með frumvarpinu lagt til að starfslaunum listamanna í gegnum launasjóð sviðslistafólks verði fjölgað um 50 og þau viðbótarmánaðarlaun sérstaklega skilyrt við ungt sviðslistafólk undir 35 ára aldri. Þá mun sviðslistasjóður fá aukið fjármagn sem nemur 50 millj. kr. en sviðslistasjóður er verkefnasjóður sem styður við uppsetningu og starfsemi sviðslistaverka. Sérstakar úthlutanir munu fara fram vegna þeirra viðbóta sem lagðar eru til með frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir. Nú þegar hefur verið úthlutað úr sviðslistasjóði á þessu ári og bættust við þá úthlutun 25 millj. kr. sem var helmingur þess sem ríkisstjórnin ákvað að auka við sjóðinn. Vegna fjölgunar listamannalauna til sviðslistafólks undir 35 ára aldri og 25 millj. kr. aukningar til sviðslistasjóðs verður sérstök úthlutun auglýst verði frumvarpið óbreytt að lögum. Lagt er upp með að gerðar verði tímabundnar breytingar á reglugerð um listamannalaun til að liðka fyrir skjótri úthlutun, m.a. með skemmri umsóknarfresti en almennt gerist sem í þessu tilviki er talið réttlætanlegt, enda er geirinn meðvitaður um þá viðbót sem í frumvarpinu felst. Svipað fyrirkomulag mun verða haft á með launasjóð tónlistarflytjenda. Vert er að nefna að nokkur viðbótarframlög sem ég fjallaði um áðan þarfnast ekki sérstakrar lagabreytingar til að komast til framkvæmda. Virðulegi forseti. Líkt og ég nefndi í upphafi ræðu minnar er listsköpun gríðarlega mikilvæg fyrir þjóðina og mikilvægt að ríkisvaldið styðji við hana með myndarlegum hætti. Það á sérstaklega við nú þegar menningargeirinn er að taka við sér eftir afleit undanfarin ár. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpið gangi til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir þetta góða frumvarp sem ég get ekki annað en fagnað því að ég hef beðið um þetta ásamt félögum mínum úr tónlistargeiranum í stóru og smáu. Ég veit að það að hafa verið í tveggja ára starfsbanni, eins og stéttin hefur verið að stórum hluta, hefur stefnt heill og hamingju fjölmargra einstaklinga og fjölskyldna í verulega hættu. Hér er sýnd viðleitni til þess að koma til móts við þá hópa sem ekki hafa haft margt um að velja í þessu viðvarandi banni. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það sé ekki hennar mat að menningin sé hér auðvitað til menningarinnar vegna en einnig sé hún hluti af mikilvægri tekjuskapandi atvinnustarfsemi til langrar framtíðar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góð orð í garð þessa frumvarps. Jú, ég er sannarlega sammála því að menningin og tónlistin og allar listgreinar sem eru innan vébanda menningarinnar séu geiri sem við þurfum að ýta enn frekar undir til að það séu fleiri störf innan geirans. Við erum með mjög góð áform í þá veru sem byggir á tónlistarstefnu sem var unnin á síðasta kjörtímabili og við ætlum að hrinda í framkvæmd í góðri sátt og samvinnu við tónlistargeirann.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég fagna líka þeim hugmyndum sem fram hafa komið um að gera starfsemi tónlistarlífsins á Íslandi markvissari og umgjörðina hagfelldari, m.a. hugmyndum um tónlistarmiðstöð sem verði með svipuðum hætti rekin og Kvikmyndamiðstöð. Tónlistarmenn á Íslandi hafa notið velgengni og það er talað um vegferð þeirra um víða veröld, farsæld, og stóru nöfnin á Íslandi hafa sennilega komist í gegnum þennan skafl þokkalega en ég fullyrði að stærstur hluti, sennilega um 90% íslenskra tónlistarmanna, er lágtekjufólk og á bara mjög erfitt líf. En ég held að það sé ágætt til að benda fólki á staðreyndir hér að af einu lagi, einnig bók, getur sprottið heilt leikrit, heil kvikmynd og heil sería og ég held að það sé verðugt að hafa í huga [[Forseti hringir.]]að þetta er eins og hver önnur nýsköpunarvinna sem þarfnast stuðnings og súrefnis og viðleitni til þess ber að fagna.
Virðulegur forseti. Ég vil bara nefna það hér að á síðasta kjörtímabili lögðum við sérstaka áherslu á bókmenntir og kvikmyndir. Við hófum endurgreiðsluferli., endurgreiðslur fyrir útgáfu á íslenskum bókum, og árangurinn er gríðarlegur. Við sáum strax á milli áranna 2018 og 2019 47% aukningu í útgáfu íslenskra barnabóka. Það var löngu tímabært að við færum í svona viðspyrnu. Það sama má segja um kvikmyndir. Við sömdum kvikmyndastefnu sem hefur líka verið mjög hjálplegt geiranum. Á þessu kjörtímabili munum við leggja áherslu á tónlist, hönnun og svo myndlist. Núna erum við með í drögum myndlistarstefnu. Við byggjum á tónlistarstefnunni frá síðasta kjörtímabili og þar erum við að hugsa um að setja á laggirnar tónlistarmiðstöð, eða ekki hugsa um heldur verður hún að veruleika, og við viljum að hún verði jafn öflug og Kvikmyndamiðstöðin sem hefur verið að skapa kvikmyndir og hundruð starfa á Íslandi.
Frú forseti. Loksins, loksins, sagði Kristján Albertsson eftir að hann las Vefararnn mikla frá Kasmír. Og loksins, loksins, sagði hæstv. ráðherra hér og er óhætt að taka undir það og óska henni til hamingju með þetta fyrsta þingmál nýs menningarráðuneytis. Það eru tveir mánuðir síðan þessar aðgerðir voru boðaðar og þetta var loksins lagt fram í byrjun mars og núna tekið á dagskrá í lok mánaðar. Gott og vel. Mig langar aðeins að fá að heyra frá hæstv. ráðherra um praktíkina í þessu, hvaða aðferðafræði sé lagt upp með þegar valið er úr nýjum umsóknum um viðbótarstarfslaun. Verður horft til fyrri úthlutunar? Munu þeir sem þá fengu starfslaun eiga kost á að fá úthlutað fleiri mánuðum núna ef þeir sækjast eftir því? Verður yfir höfuð eitthvað hugað að þessu? Geta umsækjendur jafnvel lagt inn [[Forseti hringir.]]sömu umsókn og var send inn í vetur og fengið viðbótarstarfslaun á grundvelli hennar? Það eru einhver svona atriði sem ég væri til í að heyra aðeins frá ráðherra með.
Virðulegur forseti. Það er þannig að ráðherra er ekki að skipta sér af einstökum efnisatriðum í úthlutun. Það er stjórn listamannalauna, starfslauna listamanna, sem sér um það og fer út í slík smáatriði, enda tel ég ekki æskilegt að ráðherra sé með þannig afskipti. Ráðherra leggur línurnar eins og við erum að gera hér í dag. Við vitum að ungt listafólk hefur átt í sérstökum erfiðleikum og þess vegna erum við með áherslu á unga fólkið og ég vona að hv. þingmaður taki undir þá áherslu. Svo vil ég gjarnan benda hv. þingmanni á að það sem hefur verið að gerast er að við hækkuðum listamannalaunin. Þau eru komin núna í tæp 500.000 og þetta er hækkun upp á 17% sem átti sér stað í byrjun árs og þetta var löngu tímabær leiðrétting. Þannig að starfsemi ráðuneytis fer ekki öll fram hér í þingsal, [[Forseti hringir.]]til að upplýsa hinn unga þingmann.
Virðulegi forseti. Mér þykir vænt um að hinn ungi þingmaður sé upplýstur um þetta allt saman. En það er auðvitað þannig að í svona lögum þá þarf að leggja línurnar um það við hverju bæði úthlutunarnefnd og umsækjendur geta búist þegar lögin koma til framkvæmda. Þess vegna spurði ég um þetta atriði áðan. Að öðru. Það kemur fram í greinargerð frumvarpsins að það hafi ekki unnist tími til hefðbundins innra og ytra samráðs fyrir framlagningu frumvarpsins. Nú er, eins og ég nefndi áðan, langt síðan það var tilkynnt um stuðningsaðgerðir og væntanlega hefur verið hafin vinna við að leggja drög að þessu öllu saman og ástandið í þessum geira verður verst kannski í desember, janúar og fyrri hluta febrúar. Af hverju var ekki hægt að viðhafa formlegt og hefðbundið samráð við vinnslu þessa máls, þessa mánuði síðan þetta var boðað?
Virðulegur forseti. Ég hugsa að við höfum verið býsna hógvær í greinargerðinni þegar við sögðum að við hefðum ekki getað verið í hefðbundnu samráði vegna þess að við vorum í raun og veru í mjög miklu samráði. Við vorum í samráði við STEF í samráði. Við vorum í samráði ÚTÓN. Við vorum í samráði við stjórn listamannalauna og við vorum í samráði við BÍL. Eins og ég held að hv. þingmaður taki eftir er þetta einstaklega vel smíðað frumvarpi. Við tökum á öllum helstu þáttum og ég er mjög stolt af því hvernig við förum í þetta. Það sem hefur verið að gerast í menningargeiranum er að mér sýnist að þegar við berum okkur saman við Norðurlöndin þá verði Ísland það ríki sem hefur stutt mest við menningu og íþróttir í gegnum Covid. Við gerðum það að algjöru markmiði í Covid að mynda svokallaða efnahagslega loftbrú og passa upp á að það væru fleiri börn sem stunduðu íþróttir eða stunduðu tónlistarnám eftir að faraldrinum lyki og það er að takast.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir framlagningu þessa frumvarps sem var eiginlega orðið löngu tímabært og ég tek undir þau orð sem hafa fallið hér um að loksins sé það komið fram. Við erum með upphæðina 450 milljónir. Það er auðvitað bara afstæð tala og dreifist á ansi marga. Hér voru nefndir tónlistarhöfundar, lánasjóðir, tónlistarsjóður, hljóðritasjóður, útflutningssjóður, ÚTÓN og hvaðeina, þannig að það eru margir aðilar sem munu njóta góðs af þessu en maður veltir fyrir sér upphæðinni sem slíkri. Það sem ég myndi vilja spyrja um hér varðandi það að þetta séu 240 styrkir eða starfslaun versus 330, þar af 50 til yngri en 35 ára: Ef það sækja fleiri en 50 yngri en 35 ára um styrk, fá þeir þá ekki styrk? Mun þetta geta flætt á milli ef það sækja færri en 50 [[Forseti hringir.]]undir 35 ára um styrk, færist það þá upp fyrir? Er einhver sveigja í þessu?
Virðulegur forseti. Ég vil ítreka að þegar við fórum í þessar stuðningsaðgerðir, þessar aukastuðningsaðgerðir, af því að við vorum auðvitað búin að fara í mjög umfangsmiklar aðgerðir áður en við komum með þennan í loka- eða aukaaðgerðapakka til handa tónlist og sviðslistum, þá gerðum við þetta þannig að þetta er sérsniðið að þeim greinum sem verst urðu úti. Ég get upplýst þingheim um að við vorum tilbúin til að þessi tala yrði hærri en eftir að hafa farið mjög gaumgæfilega yfir málið og í miklu samráði við greinina var þetta niðurstaðan. Varðandi þennan sveigjanleika þarf ég bara að leita mér frekari upplýsinga áður en ég get svarað hv. þingmanni um það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég vil hér í þessum ræðustól hrósa ríkisstjórninni fyrir að hafa þó gripið til þeirra aðgerða sem gripið hefur verið til þótt að ég hafi talið fyrirséð fyrir áramót að við þyrftum að grípa til þeirra. Það er einn hópur sem hv. þm. Jakob Frímann Magnússon hefur nefnt hér í ræðustól og það er fólkið á bak við tjöldin, sem er stór hópur. Ég á vini sem hafa unnið sem „mixer“-menn eða verið á bak við tjöldin, ljósamenn, og verið að gera hvaðeina til að halda tónleika eða standa fyrir viðburðum. Þessir aðilar hafa fallið á milli skips og bryggju og hafa verið að lepja dauðann úr skel frá því að Covid byrjaði. Mér finnst einhvern veginn eins og það vanti að horfa til þessa hóps, [[Forseti hringir.]]fólksins sem starfar á bak við tjöldin.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að þó að ég komi hér og segi að við séum mjög stolt af þessum aðgerðum þá eru þær svo sannarlega ekki hafnar yfir gagnrýni. Eftir að svona mikið áfall dynur á ákveðnum greinum þá þurfum við auðvitað líka, eins og hv. þingmaður nefnir, að líta á aðgerðir með gagnrýnum augum. Eru einhverjir sem við misstum af? Við þurfum þá bara að horfa á það. Eins og ég segi var markmiðið allan tímann að fylgjast mjög vel með börnum og ungu fólki í íþróttum, tónlistarnámi og skoða: Verður mikið brotthvarf á þessu tímabili? Ef svo er hefur þetta ekki tekist eins vel og við ætluðum. En fyrstu vísbendingar benda til þess að við höfum náð að halda öllum inni, bæði í íþróttum og tónlist, enda kom ríkisvaldið mjög vel að þeim málum. Hafandi sagt það þá ítreka ég að við eigum engu að síður að fara yfir þessar aðgerðir á gagnrýninn hátt og rýna þær.
Forseti. Ég hef helst athugasemdir við árið 2022 í þessu, sérstaklega þegar maður horfir til þess hvernig farið hefur verið með tímabundnar auknar fjárheimildir í þennan málaflokk sem hafa verið notaðar til að hækka listamannalaun, sem er gott og vel. En það er tímabundin hækkun sem þýðir að ef tímabundna hækkunin heldur ekki áfram þá fækkar samningunum eða mánaðarlaununum. Þarna er kannski eitthvað verið að koma til móts við það. En þetta á bara við 2022, sem er árið í ár, einn fjórði af því ári er að verða búinn. Mig langar til að spyrja ráðherra: Mun eitthvað svipað þessu koma í fjármálaáætlun 2023–2028?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Það skiptir mestu máli núna varðandi starfslaunakerfið að við erum að fara í ákveðna endurskoðun. Við þurfum að huga betur að unga fólkinu og þeim sem eldri eru og ég mun á næstunni kynna talsverðar breytingar á starfslaunakerfinu, sem tengist í raun breyttri lýðfræðilegri samsetningu þjóðarinnar. Ég er því að boða heildarendurskoðun sem ég hef verið að vinna mjög náið með Bandalagi íslenskra listamanna, verið að reyna að kanna hvernig við getum gert þetta betur. Varðandi fjölgun þá sjáum við hana ekki strax. En það sem ég legg áherslu á er að launin haldi líka verðgildi sínu. Eitt af því sem mér hefur þótt mjög miður er að málefnasvið 18 hefur ekki verið verðbætt. Ég mun leggja gríðarlega áherslu á að við klárum allt það sem tengist menningunni á kjörtímabilinu. Við verðum að stíga eitt skref í einu, en ég er hins vegar á því að fjölga þurfi starfslaunum listamanna vegna þess að við höfum ekki gert það í langan tíma.
Virðulegi forseti. Ég veit að ekki er búið að birta fjármálaáætlun en það hlýtur að vera búið að loka henni. Hún ætti að birtast okkur í allra síðasta lagi eftir viku eða svo. Hún er í raun tilbúin, ætti bara að fara í prentun, pdf-skjalið eða umbrotsskjalið sem sent er í prentsmiðjuna og þess háttar. Mér finnst því eðlilegt að spyrja um þessa tímabundnu aukningu sem var ekki endilega í þessu frumvarpi heldur líka í fjárlögum fyrir árið 2022: Erum við að missa þá tímabundnu aukningu á næsta ári? Þetta er Covid-aðgerð, það er verið að gefa aðeins í, sem er áhugavert, sérstaklega þegar maður vonast til þess að tækifærum sé að fjölga óháð tilkomu nýsköpunarstyrkja frá ríkinu. Þannig að ef tímabundna aðgerðin frá 2022 hverfur, og ekki bara það; ef tímabundnu framlögin sem voru á fjárlögum 2022, í desember, hverfa líka þá er það eitthvað sem við ættum að vita um upp á framtíðina að gera.
Virðulegur forseti. Eins og fram kemur þá er ekki búið að birta fjármálaáætlun og ég verð bara að viðurkenna að ég veit ekki hvort maður hafi heimild til að greina frá nokkru í henni fyrr en búið er að birta hana. Þar sem ég er ekki viss um það ætla ég ekkert að veita innsýn í það fyrr en hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra kynnir hana hér. En það sem skiptir hins vegar mestu máli er að stjórnvöld þurfa að sjálfsögðu að láta fjölgun listamannalauna þróast í takt við fjölgunina hjá þjóðinni. Ég lít því á það sem stóra áskorun fyrir mig að vinna í því að fjölga listamannalaunum. Það er með ólíkindum hversu jákvæð áhrif listamannalaunin hafa á menninguna og ég bind miklar vonir við að það sama geti tekist í fleiri listgreinum en í kvikmyndunum, þ.e. að við séum að fjölga störfum eins og við höfum gert þar.
Forseti. Hér er gríðarlega þarft mál á ferð. Helsta athugasemd mín er að þetta sé bara fyrir árið 2022 eins og ég nefndi í andsvörum áðan. Þar skortir, finnst mér, ákveðna framtíðarsýn. Þetta er sett í ákvæði til bráðabirgða og miðað við einhvern fjölda mánaðarlauna á þessu ári sem er líka dálítið skrýtið. Ég veit ekki alveg hvort búið er að gera ráð fyrir þessum samningum í einhverjum úthlutunum hingað til á árinu og hér sé þá eftir á leitað eftir heimildum eða lögum. Ég hefði kannski átt að spyrja hæstv. ráðherra að því áðan, því það er líka mismunandi hversu langir samningarnir eru og það þarf að hafa ansi hraðar hendur ef það á t.d. að ná níu mánaða samningum það sem eftir er ársins. Ég sá frétt Stjórnarráðsins frá 15. janúar 2022 sem fjallaði um úthlutun listamannalauna árið 2022, þar sem var talað um að að þessu sinni hækkuðu listamannalaun um 4,6% í úthlutun ársins 2022 en samhliða var sett sérstök 100 millj. kr. hækkun samkvæmt fjárlögum ársins 2022 til að hækka listamannalaun. Ég er ekki alveg viss um að það sé rétt túlkun á þeirri fjárheimild. Alla vega var minn skilningur sá að þessi 100 millj. kr. aukna fjárheimild væri í fleiri listamannalaun en það þurfti að gera hvort tveggja og kannski er val ráðherra að hækka listamannalaunin þá í rauninni einn liður af því sem þurfti hvort eð er að gera. En eins og ég sagði, þetta er tímabundið, þannig að spurning mín í framhaldinu er: Þegar þessi tímabundna fjárheimild hverfur, lækka þá listamannalaunin aftur eða fækkar samningum í kjölfarið? Ég óskaði eftir minnisblaði í fjárlaganefnd um það hvernig þessu væri fyrir komið á næstunni og þar spurði ég t.d. til hversu langs tíma þessi tímabundna hækkun væri. Svarið er að þá er gert ráð fyrir því að framlag til hækkunar starfsmanna listamannalauna verði gert varanlegt í fjárlögum 2023 með því að nýta hluta þess útgjaldasvigrúms sem er gert ráð fyrir í málefnasviði 18 í fjármálaáætlun 2022–2026. Það er aftur áhugavert af því að útgjaldasvigrúm sem slíkt er nýtt í ákveðin verkefni og eftir því sem ég best sá var ekki sérstaklega verið að nýta einmitt útgjaldasvigrúmið í nákvæmlega það að hækka þannig að það er eitthvað annað að fara þarna út í staðinn. Þetta er eitt af þessum vandamálum sem við eigum í erfiðleikum með við framkvæmd laga um opinber fjármál, það virðist ekki vera nein festa þrátt fyrir að það sé eitt af grunngildunum. Það er enginn fyrirsjáanleiki í því hvernig t.d. upphæð listamannalauna er að þróast. Eins og hæstv. ráðherra sagði áðan hafa þau ekki verið að taka eðlilegum neysluvísitölubreytingum eða af verðlags- og launaþróun, sem er áhugavert út af fyrir sig. Lýðfræðilegu breytingarnar eru heldur ekki teknar þar inn þannig að það verður ekki þessi raunaukning sem er t.d. á heilbrigðissviðinu þar sem er gert ráð fyrir að fólkið sé að fjölga, eða í því tilfelli eldra fólki að fjölga en fólki er samt fjölga yfir höfuð þannig að það á alveg við eins við á þessu málefnasviði. Þarna vantar, held ég, að einhver stigi dálítið fast til jarðar og setji einhverja stefnu til framtíðar, ekki bara fyrir árið 2022. Við eigum að vera í því fyrirkomulagi að setja stefnu, stjórnvöld eiga að setja sér stefnu til fimm ára. Ég hlakka rosalega til að fá í næstu viku að sjá fjármálaáætlunina og sjá hvernig þar verður tekið á þessum málaflokki. Svarinu sem ég fékk fylgdi því miður súlurit en ekki tafla. Það er svona skemmtileg súla upp á 20% aukningu starfslauna listamanna á árinu 2022. Það eru þá þessar 100 milljónir sem voru nýttar til að hækka launin aukalega um fram þessi 4,6% sem voru í grunnforsendum fjárlagafrumvarpsins, sem er einmitt langt umfram neysluverðsvísitölu og launavísitölu. Þar sést að árið 2021 var hækkunin hvað, 1%, varla það, sýnist mér. Maður sér það ekki af því að kvarðinn er í 0%, 5% og svoleiðis þannig að maður sér ekki alveg nákvæmu tölurnar. 2020 sýnist mér verða um 4% hækkun á meðan vísitala neysluverðs er að hækka þarna um 3% og launavísitalan er að hækka um 6%, svona eitthvað á réttu róli kannski, 2019 svipað en 2018 er hækkunin undir bæði neysluverðsvísitölu og launavísitölu. Það er mjög óheppilegt þegar ekki er hægt að spá fyrir um þessa þróun til næstu ára. Í fjármálaáætlun er til að mynda sett fram ákveðin upphæð fyrir þetta málefnasvið og það er yfirleitt á verðlagi þess árs sem það er sett fram og eftir því sem mig minnir helst þessi liður nokkurn veginn svipaður í gömlu fjármálaáætluninni en það þýðir náttúrlega samdrátt ef við tökum tillit til fólksfjölgunar og í rauninni líka ef tekið er tillit til launaþróunar, ekki neysluverðsvísitölu, af því að þetta er sem sagt á verðlaginu þannig að verðlagsþróunin kemur þar inn í. Launaþróun kemur þar ekki inn í. Nýsköpunarstyrkir listamanna eru að mestu leyti laun sem ættu þá að fylgja launaþróun. Það er eitthvað sem ætti að vera reynt að spá kannski fyrir um. Það er greinilega ekki þannig hérna. Svarið sem ég fékk barst 27. janúar síðastliðinn og kemur þá eftir ákvörðun ríkisstjórnarfundar 25. janúar um að veita 450 milljónir í þennan málaflokk vegna þessara tímabundnu aðgerða vegna heimsfaraldurs Covid. Þar er farið tiltölulega nákvæmlega yfir að starfslaun listamanna í gegnum launasjóð tónlistarflytjenda séu 75 milljónir, í gegnum launasjóð sviðslistafólks 50 millj. kr. viðbótarframlag, sjóð tónhöfunda 150, tónlistarsjóð 50, útflutningssjóð tónlistar 40, hljóðritasjóð 40, ÚTÓN 10, Tónverkamiðstöð 10 og sviðslistasjóð 25. Þetta frumvarp kemur síðan ekki fram fyrr en 1. mars, rúmum mánuði seinna. Þetta er ekkert mikið meira í rauninni en kom í svari til fjárlaganefndar í lok janúar. Ég velti fyrir mér, bara tímans vegna, af því að þetta er vegna listamannalauna fyrir árið 2020, hvort tíminn þarna, þessi rúmi mánuður, sé eitthvað sem var óhjákvæmilegt, því það er alveg fjallað um þann hluta sem á að fara til 35 ára og yngri og virðist allt vera þarna. Það er örlítið erfitt að bera þetta saman, það er ekki sama framsetning þannig að maður gerir tékk við þetta og tékk við hitt og þetta virðist allt standast. Ég sé ekki að það sé neitt aukalega þarna heldur, það er kannski umreikningurinn yfir í mánaðarlaun sem er ruglingslegur en það ætti að vera alveg skýrt af því að það er líka skýrt í minnisblaðinu sem við fengum hver mánaðarlaunin eru orðin. Þá nema starfslaunin 490.920 kr. á mánuði en um verktakagreiðslur er að ræða, en þar hefur verið tekið tillit til frádráttar að í fjárlögum 2021 var tímabundið 225 millj. kr. framlag til eins árs vegna fjölgunar mánaðarlauna listamanna, sem er áhugavert, annað tímabundið framlag. Ég held að þetta sé kannski lýsingin á því í heild sinni hver vandi þessa málefnasviðs er. Þetta eru allt tímabundin úrlausnarefni, vissulega að einhverju leyti út af heimsfaraldrinum, að sjálfsögðu, en það er samt heildarsýnin sem er þarna, þannig að ég fagna því þegar hæstv. ráðherra segir að hún sé að boða einhverjar endurbætur á þessum málaflokki. Ég held að við verðum bara að bíða spennt eftir bæði fjármálaáætluninni, sem er eftir viku, og svo þessari heildarendurskoðun. Kannski að ráðherra komi aðeins inn á það hérna í umræðunni seinna hvenær er von á þessari heildarendurskoðun því að heildarendurskoðanir eru alltaf eins og þær eru. Eru einhverjir hlutar laga um listamannalaun sem eru augljóslega gallaðir? Væri hægt að taka allt þetta sem er tímabundið eins og er og gera það varanlegt áður en farið er í heildarendurskoðunina, bara til að taka það skref að grundvöllurinn sé tryggður áður en er farið í mögulegar breytingar? Við lendum oft í einhvers konar reiptogi, ef má orða það þannig, þ.e. að ef það á að breyta einhverju þá er eitthvað annað undir sem þvælist fyrir. Við sjáum það í stjórnarskrármálinu. Við sjáum það t.d. þegar verið er að reyna að breyta lögum um almannatryggingar varðandi kerfi öryrkja að það strandar á einu eða tveimur atriðum sem eru ákveðinn rýtingur í kannski ákveðinn stjórnarflokk eða eitthvað því um líkt og stoppar þá allt málið. Maður veltir því fyrir sér hvort það gæti verið sniðugt að leggja þessi tímabundnu atriði sem öruggan grundvöll og vinna þaðan frá í heildarendurskoðuninni, það er bara svona tillaga. Ég hlakka alla vega til að sjá þetta betur útskýrt í meðhöndlun nefndarinnar og kalla sérstaklega eftir því en ég býst við að þetta þurfi að vinna tiltölulega hratt af því að eins og ég segi, þetta er fyrir árið 2022. Að lokum myndi ég eiginlega vilja sjá, ég nefndi það í öðru máli fyrir ekki svo löngu síðan, að svona frumvarp, sem fjallar um fjárheimildir fyrir árið 2022, fyrir núverandi ár, ætti í rauninni að fylgja fjáraukalagafrumvarp á sama tíma, það ætti að vera bandormur, af því að hérna erum við að samþykkja lög sem er ekki fjárheimild fyrir akkúrat eins og er, þó að það sé sagt að síðan eigi að taka tillit til þess í fjáraukalögum fyrir þetta ár. En það er eftir á. Við erum með fjáraukalagafrumvarp núna í höndunum sem við vorum að fjalla um áðan sem er ekki með þessar fjárheimildir, fyrirframfjárheimildir, en hérna er verið að tala um aukafjárheimildir sem eru ekki til staðar. Það verða lög sem verða birt, og það er ekki fjárheimild til þess að framkvæma lögin, bara stjórnarskrárlega séð. Það má ekki greiða neitt gjald nema fjárheimild sé fyrir því í fjárlögum eða fjáraukalögum. Þetta er „hænan og eggið“-vandamálið sem ég var að vekja athygli á síðast. Þegar komið er með nákvæmlega svona frumvarp þá á líka að vera fjáraukalagafrumvarp af því að það á strax væntanlega að bregðast við og nota þessi lög. En eins og er eru þau án fjárheimildar.
Frú forseti. Í þessu frumvarpi er verið að fjölga starfslaunum listamanna tímabundið fyrir árið 2022, úr 1.600 mánaðarlaunum í 1.800 eins og kemur fram í frumvarpinu. Árið áður voru þau 2.150 og var þar um fjölgun að ræða með 225 millj. kr. sérstöku framlagi í fjárlögum í launasjóð listamanna í ljósi veirufaraldursins. Eins og komið hefur fram hafa allar listgreinar orðið fyrir tjóni vegna faraldursins og verst hefur ástandið bitnað á tónlistarflytjendum og sviðslistafólki. Ég styð þetta aukna framlag sem lagt er hér til. Ég hjó sérstaklega eftir því að þarna er sérstaklega minnst á sviðslistarfólk og tónlistarflytjendur undir 35 ára aldri. Kannski missti ég af því í ræðu hæstv. ráðherra hvað liggur þar að baki en að sjálfsögðu er þarna sviðslistarfólk og tónlistarflytjendur sem eru eldri en 35 ára sem hafa líka orðið fyrir tjóni vegna veirufaraldursins. Mér finnst tilefni til að rifja aðeins upp sögu listamannalauna en það eru starfslaun, eins og við vitum, sem listamenn geta sótt um árlega. Það fyrirkomulag sem við þekkjum hvað listamannalaun varðar er frá árinu 1991. Lögin sem stuðst er við í dag eru frá 2009. Úthlutun launa af hálfu hins opinbera til listamanna á sér þó mun lengri sögu og mun til að mynda hafa tíðkast alla 20. öldina. Ýmist var þá úthlutað beint af alþingismönnum eða aðilum sem þeir tilnefndu. Þetta fyrirkomulag var að sjálfsögðu umdeilt og voru lögin um starfslaun sem tóku gildi árið 1991 til mikilla bóta þar sem gengið var út frá hlutlægum vinnubrögðum, bæði við umsókn og úthlutun launanna. Starfslaunin gera það að verkum að hverju sinni getur nokkur hópur manna og kvenna helgað sig list sinni sem er að sjálfsögðu mikilvægt. Það er fastur liður að listamannalaun komi til umræðu þegar þeim er úthlutað ár hvert. Oft er sú umræða því miður á neikvæðum nótum og sumir sjá ofsjónum yfir því að þessi og hinn listamaðurinn hafi fengið úthlutað listamannalaunum í nokkra mánuði og oftar en ekki er talað um hóp manna sem séu jafnvel áskrifendur að listamannalaunum eða starfslaunum. Umræðan um listamannalaun hefur haft tilhneigingu til að verða persónuleg enda er þeim í mörgum tilfellum úthlutað til þekktra einstaklinga og fólk hefur oft skoðanir á vinnuframlagi þeirra og gildi þess. Sumir tala jafnvel á þann veg að listamannalaun séu ölmusa. Þeir hinir sömu nota athugasemdakerfið á samfélagsmiðlunum óspart til að hnýta í þá sem fá listamannalaun. Oft og tíðum er umræðan um listamannalaun á þeim vettvangi óvægin eins og margt annað sem þar birtist. Þessi umræða hefur valdið því að sumir ágætir listamenn veigra sér við að sækja um listamannalaun, ekki síst fjölskyldu sinnar vegna og barna, og það er að sjálfsögðu miður. Auðvitað hefur það áhrif á fólk þegar ráðist er á það opinberlega fyrir það eitt að fá tímabundið listamannalaun. Samkvæmt fjárlögum síðasta árs eru listamannalaun rúmar 400.000 kr. og launin eru verktakalaun sem síðan þarf að draga af lífeyrisgreiðslur, orlof og skatt. Ég held að það megi segja það, frú forseti, að erfitt sé að vera ungur listamaður sem er að byrja. Það eru ekki miklir tekjumöguleikar af t.d. bókaútgáfu, sérstaklega þegar um er að ræða höfunda sem eru að hasla sér völl. Íslenskur bókamarkaður er of smár til að halda uppi atvinnuhöfundum einum og sér. Höfum það hugfast að höfundur á borð við Halldór Laxness var lengst af á hæsta skáldastyrk af hálfu hins opinbera. Aðrir höfundar sem við stærum okkur af unnu verk sín með stuðningi af listamannalaunum; Davíð Stefánsson, Þórbergur Þórðarson, Jóhannes úr Kötlum, Steinn Steinarr og fleiri. Gleymum því ekki að íslenskir höfundar skrifa fyrir eitt minnsta málsvæði í veröldinni, það er nú einu sinni þannig. Hlutverk þeirra er mjög mikilvægt fyrir íslenska tungu sérstaklega sem hefur átt undir högg að sækja eins og við þekkjum. Stór hluti af vinnu rithöfundar er sjálfboðavinna og starfs síns vegna er viðkomandi kannski kallaður í útvarp og sjónvarp, í grunnskóla, háskóla og á málþing. Oft og tíðum er þessi vinna nær án þóknunar. Hvað sviðslistirnar varðar er markaðurinn lítill og sýningar fáar. Ég held að óhætt sé að segja að listamenn séu upp til hópa lágtekjufólk. Það er hins vegar feimnismál hjá mörgum og eflaust ekki þægilegt þegar viðkomandi er sjálfur vörumerkið. Það er eflaust ekki heldur þægilegt að vera hafnað þegar kemur að listamannalaunum, neitað um úthlutun. Það getur síðan valdið því að viðkomandi hættir að skapa. Ég held að almennt séð sé fólk jákvætt gagnvart listamannalaunum og starfandi listamönnum. Ég held að þetta sé hávær minni hluti í athugasemdakerfi samfélagsmiðlanna en hann má að sjálfsögðu ekki stjórna umræðunni og ekki hafa neikvæð áhrif í þessum efnum. Þeim fjármunum sem ríkissjóður ver í listamannalaun er skilað til baka með margvíslegum hætti. Við megum ekki gleyma því. Það myndast störf í kringum listirnar og greinin skilar virðisauka. Bækur eru seldar og sömuleiðis listmunir, við sækjum sýningar og tónleika, ferðamenn sækja landið gagngert heim vegna listamanna og sá hópur er stærri en menn grunar. Mikilvægt er að sýnileiki listamannalauna sé góður. Með auknum sýnileika sjóðsins eflist vitund almennings um mikilvægi listamannalauna. Það eru t.d. ekki allir sem vita það að sjóðurinn stendur einnig fyrir nýliðun. Að lágmarki 5% úthlutaðra mánaða hvers sjóðs er úthlutað til listamanna sem ekki hafa fengið úthlutað áður og það er að sjálfsögðu afar mikilvægt. Auk þess er lögð áhersla á að úthlutanir endurspegli alla þá flóru listsköpunar sem á sér stað á hverju sviði. Þegar ég sat í fjárlaganefnd á síðasta kjörtímabili heyrði maður oft hugtakið landsframleiðsla nefnt, ekki síst þegar rætt var um skuldir ríkissjóðs en þá var gjarnan rætt um skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu. Ýmsar atvinnugreinar leggja sitt af mörkum til landsframleiðslunnar; sjávarútvegurinn, ferðaþjónustan, iðnaðurinn, landbúnaðurinn o.s.frv. Þannig er alls kyns þjónusta nátengd atvinnugreinum eins og landbúnaði og sjávarútvegi og það sama á við um menningu og listir. Höfum það í huga að allar atvinnugreinar styðja hver aðra. Það væri fróðlegt að sjá tölur um það hver hlutur lista sé í landsframleiðslunni, þær tölur liggja að sjálfsögðu fyrir, en hann er mun meiri en menn halda. Menning og listir eru mikilvæg atvinnugrein og umsvifamikill þáttur í hagkerfinu. Ekki má gleyma því að það eru verðmæti í því að koma menningu og listum á framfæri, sama í hvaða formi það er. En við getum ekki mælt allt í landsframleiðslu og peningum. Listir og menning hafa jákvæð áhrif í samfélaginu sem mælast ekki í hagvexti en það er aukin vellíðan einstaklinga. Listin og tilfinningar sem hún vekur hefur meira að segja verið notuð sem aðferð í því skyni að auka vellíðan alzheimersjúklinga. Um þetta hefur verið skrifuð bók sem heitir Listir og menning sem meðferð – íslensk söfn og Alzheimer. Þetta er athyglisverð bók sem ég vil hvetja þingmenn til að kynna sér. Bein framlög eins og listamannalaun eru ekki eina leiðin til að styðja við greinina. Skattaívilnanir geta að sjálfsögðu verið jákvæðar í þessum efnum og hugsa mætti sem svo að fyrirtækjum sem verja fé til lista og menningar væri heimilt að draga það frá tekjum með tilteknu álagi. Þessu er varpað hér fram. Þetta hefur m.a. verið lagt til á vettvangi menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna, UNESCO. Ég segi það hér að lokum, frú forseti, að það ætti að vera sameiginlegt verkefni okkar allra á Alþingi að styðja við leiðir til að auka umsvif lista og menningar í hagkerfinu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir góða og innihaldsríka ræðu sem ég skal viðurkenna að kom mér ánægjulega á óvart. Mín upplifun af hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sérstaklega og hv. þingmönnum Miðflokksins, sem eru flokkar sem hv. þingmaður hefur tilheyrt, hefur verið sú að þeir séu í eðli sínu mótfallnir listamannalaunum, finnist þau einmitt vera, eins og hv. þingmaður kom inn á, ölmusa og finnist það einhvers konar niðurlæging að hafa fengið listamannalaun. Ég upplifi það líka hér á þingi að spurningar um hvort hv. þingmenn hafi fengið listamannalaun séu notaðar til að reyna að gera lítið úr málflutningi viðkomandi. Þetta viðhorf sem hv. þm. Birgir Þórarinsson lýsir er að einhverju leyti ríkjandi hér inni, að þetta sé einhvers konar ölmusa, óþarfi og að það vanti eitthvað upp á hjá þeim sem sækjast eftir því að fá listamannalaun. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni að listamannalaun eru mikilvæg til að efla listir og menningu og mér finnst að við mættum gera betur. Raunar lít ég svo á að það búi listamaður í okkur öllum ef ekki flestum og ef við byggjum við aðeins hagfelldara efnahagskerfi, þar sem grunnþörfum allra væri mætt, væri töluvert meira um sköpun hér. Ef við þyrftum ekki stöðugt að vera týnd í brauðstritinu gætum við farið að einbeita okkur að því að skapa. Hv. þingmaður talaði um þetta aldursviðmið. Hann var að velta fyrir sér hvað lægi að baki því að skilyrða ákveðinn hluta af mánaðarlaununum við fólk sem er undir 35 ára aldri. Ég vil spyrja hvort hv. þingmaður sé samt ekki sammála því að mikilvægt sé að tryggja að ungt fólk hafi aukin tækifæri til að fá listamannalaun.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Af því að hv. þingmaður var að velta fyrir sér áhuga einstakra þingmanna og flokka á því að styðja við bakið á listamönnum, og yfir höfuð á listamannalaunum, þá get ég sagt fyrir sjálfan mig að ég hef ávallt haft mikinn áhuga á þessum geira og hef alltaf verið þessarar skoðunar. Sem ungur maður sótti ég meira að segja um í listaskóla en ekkert varð úr þeim frama, ég settist aldrei þar á skólabekk. Hefði kannski átt að gera það. Ég reyni að sækja sýningar og annað slíkt og hef alltaf haft gaman af því og af því að við höfum talað mikið um Úkraínu hér þá þekki ég vel listamenn í Úkraínu sem hafa komið hingað til Íslands á mínum vegum og m.a. myndlistarmann sem er nú kominn með nýtt hlutverk í sínu landi, er kominn í herklæði sem er alveg ótrúlegt. Mikill og flottur listamaður, hefur sýnt í þekktum söfnum víða um heim og gegnir nú herþjónustu í Úkraínu. Hann sagði við mig að það væri þekkt með myndlistina að ef maður stendur fyrir framan fallegt verk þá kallar það fram ákveðna vellíðan hjá viðkomandi einstaklingi og hann lýsti þessu svakalega vel. Ég er alveg sömu skoðunar. Þetta er mjög mikilvæg grein og við eigum að styðja við bakið á henni. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um unga fólkið og að sjálfsögðu styð ég að það sé reynt að hjálpa því sem mest því að það er kannski erfiðasti tíminn þegar menn eru að byrja og hætta á að þeir hætti og heltist úr lestinni þannig að ég styð það að sjálfsögðu. En ég hjó eftir þessu, að það var sérstaklega nefnt þetta aldursviðmið.
Virðulegi forseti. Bara til að hafa það alveg á hreinu þá taldi ég hv. þingmann ekki vera þeirrar skoðunar að listamannalaun væri einhvers konar ölmusa eða óþarfa, enda skein í gegn í ræðu hans að hann styddi listamannalaun og vildi veg lista og menningar sem mestan þannig að það sé bara algerlega á hreinu. Við hv. þingmaður erum sammála um það. Við vorum að ræða um unga fólkið og ég ætla aðeins að nýta ferðina vegna þess að mér tókst ekki að komast að í andsvör við hæstv. ráðherra hér áðan og langaði að benda á ákveðið atriði sem ég væri til í að ræða við hv. þingmann líka vegna þess að ég held að það sé bara mjög mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafi þetta til skoðunar. Það er orðalag a- og b-liðar í 1. gr. Þar kemur fram um mánaðarlaunin, með leyfi forseta, „af þeim skulu 50 mánaðarlaun ætluð sviðslistafólki undir 35 ára aldri“ og það sama segir um tónlistarflytjendur undir 35 ára aldri. Gott og vel. Mér finnst mjög gott að setja svona inn til að laða ungt fólk að borðinu; það hefur vissulega verið mjög erfitt fyrir ungt fólk að fá úthlutað úr þessum sjóðum. Það hefur verið talað um ákveðið óréttlæti í því sambandi, að það halli á ungt fólk í þessum umsóknum. En þá velti ég fyrir mér hvort ekki þurfi að bæta orðalagið þannig að það komi fram að það skuli að lágmarki 50 fá, til að fyllstu sanngirni sé gætt, því að það eru mögulega fleiri en 50 undir 35 ára aldri sem eiga skilið listamannalaun. Mér líður svolítið eins og verið sé að setja ákveðið þak á þetta líka. Ég átta mig á því að eflaust hefur það verið lægra fram að þessu. En ég velti fyrir mér hvort tilgangurinn sé raunverulega að setja þak á þetta. Ætti tilgangurinn a.m.k. ekki frekar að vera að setja gólf þarna?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég hef svo sem ekki ákveðna skoðun á því sem hv. þingmaður rakti hér. Ég var kannski meira að vekja athygli á því í ræðu minni að það eru náttúrlega fleiri sviðslistamenn og tónlistarflytjendur sem eru eldri og velti því fyrir mér af hverju þetta tiltekna aldursviðmið, 35 ára, er notað. Hvað með þá sem eru 36 ára? Það var nú það sem ég hafði í huga en það væri kannski ágætt að hæstv. ráðherra kæmi inn á þetta. Að öðru leyti þakka ég hv. þingmanni fyrir ágætisandsvör.
Virðulegi forseti. Það er afar ánægjulegt að sjá hversu ört íslenskt menningarlíf hefur vaxið á undanförnum árum og hefur ríkisstjórnin lagt áherslu á að styðja sérstaklega við menningarlíf í ljósi heimsfaraldurs þar sem listamenn hafa orðið fyrir allt að 87% tekjufalli. Farið var í viðspyrnuaðgerðir sem m.a. fólu í sér tímabundna fjölgun listamannalauna og listamönnum var bætt tekjufall og framlög í ýmsa sjóði menningar voru hækkuð, sem var mikilvægt. En íslenskt menningarlíf er okkur öllum mikilvægt og á aldrei að mæta afgangi. Því er það frumvarp sem við ræðum hér mikið fagnaðarefni. Frumvarpið er hluti af viðspyrnustefnu ríkisstjórnarinnar í þágu öflugrar menningar, ef svo má að orði komast. Þá má sérstaklega benda á þann stuðning sem frumvarpið tryggir ungum og upprennandi listamönnum, eins og hefur komið fram hér í máli þingmanna áður en það er gríðarlega jákvætt að styðja sérstaklega við ungt fólk, með sérflokki listamannalauna, listamenn sem eru að koma fram á sjónarsviðið, efla list sína og láta ljós sitt skína og segja má að séu framtíð íslenskrar menningar. Þessa listamenn viljum við efla og hvetja áfram í sinni frumsköpun og tryggja þeim sterkari umgjörð svo að hæfileikar þeirra njóti sín enn frekar. Öflugt lista- og menningarstarf er nefnilega til ávinnings fyrir samfélagið allt og er orðið órjúfanlegur hluti af þeim lífsgæðum sem við viljum hafa í kringum okkur á degi hverjum. Í þessu samhengi vil ég nýta tíma minn hér í ræðupúlti til að hvetja hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra áfram í sinni góðu vinnu í þágu menningar. Á síðasta kjörtímabili steig ráðherra stór skref í þágu allra listgreina, hvort sem það eru sviðslistir, kvikmyndir, bókmenntir eða annað, og er það von mín að við höldum áfram á þeirri braut og gerum öflugt menningarlíf enn betra.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessu frumvarpi menningarmálaráðherra því að margt sviðslistafólk hefur orðið fyrir gríðarlegum tekjumissi vegna sóttvarnaaðgerða vegna Covid á undanförnum árum. Mig langar hins vegar að benda á aðila sem oft gleymast. Þegar Spaugstofan var og hét var hún með atriði sem hét Maðurinn á bak við tjöldin. Mig langar að benda aðeins á þá. Þetta er fólkið sem við tökum yfirleitt ekki eftir þegar við förum á tónleika, fólkið á bak við tjöldin. Á öllum sýningum, hvort sem er í leikhúsi eða á tónleikum, er fólk sem aldrei sést á sviði lykillinn að því að sýningin geti yfirleitt farið fram. Þetta eru t.d. hljóðmenn og ljósamenn, þeir skapa umgjörðina um tónleikana sem þú ert á og án þeirra myndu tónleikarnir ekki eiga sér stað. Í ársskýrslu Félags tæknifólks í rafiðnaði stendur: „Veirufaraldurinn jafngilti ísöld í atvinnumálum fjölda fólks í röðum félagsins okkar en áhrifin urðu sem betur fer vægari meðal annarra hópa félagsmanna. Þegar leiksýningar, tónleikar og hvers kyns fjöldasamkomur voru bannaðar þurfti ekki að fjölyrða um afleiðingarnar fyrir atvinnumenn á öllum sviðum þessara greina. Fjölmiðlaathyglin beindist mjög að sviðslistamönnum en síður að okkur, hinu „ómissandi fólki að tjaldabaki“ sem missti lífsviðurværið að hluta til eða öllu leyti á einni nóttu.“ Eins og fram kemur í þessum stutta texta urðu áhrifin vægari fyrir suma úr þessum geira enda sumir þeirra í föstu starfi, t.d. hjá leikhúsunum eða fyrirtækjum sem starfa á þessu sviði. En svo að ég vitni aftur í fyrrnefnda skýrslu Félags tæknifólks í rafiðnaði þá stendur þar einnig, með leyfi forseta: „Stór hluti þessa fólks er ekki í skilgreindum hópum sem aðgerðir ríkisstjórnar og almannatryggingakerfisins miðuðust við. Þar má t.d. nefna einyrkja, fólk í tímabundnum störfum eða í mörgum hlutastörfum, svo eitthvað sé nefnt.“ Margir sem starfa í þessum geira eru einyrkjar. Þetta er sennilega ekki stór hópur en þar sem ég tengist þessum geira aðeins veit ég um nokkra einyrkja sem horfðu á tekjur sínar hrynja í Covid. Þar sem þessi hópur hefur passað illa eða alls ekki inn í þær stuðningsaðgerðir sem gripið var til höfðu sóttvarnaraðgerðir vegna Covid geigvænleg efnahagsleg og félagsleg áhrif á viðburða- og sviðslistageirann þar sem fjölda viðburða eða sýninga var aflýst, stundum fyrirvaralaust en einnig til lengri tíma. Hvort sem um var að ræða launafólk eða verktaka blasti skyndilegt og nær algjört tekjutap við þeim sem starfa í geiranum og voru margir þeirra ekki vel staddir fyrir. Þeir urðu margir fyrir miklum búsifjum vegna umtalsvert minni umsvifa. Samkvæmt fyrrnefndri ársskýrslu varpaði atvinnuleysi meðal tiltekinna hópa í Félagi tæknifólks í faraldrinum skýru ljósi á óvissa stöðu og réttindaleysi sem stafar af lítt eða alls ekki skilgreindu ráðningarsambandi á vinnumarkaði. Þetta er hópur sem oft býr við ótraust ráðningarform. Þetta eru þeir sem eru sjálfstætt starfandi, einyrkjar, verkefnaráðnir eða aðrir, sem á einhvern hátt hafa ekki notið sömu þjónustu eða verndar og venjulegur launamaður nýtur. Ég hvet hæstv. ráðherra til að huga einnig að þessum hópi því að hann hefur algerlega setið á hakanum. Án þessa hóps verður lítið um viðburði því að sviðslistafólk getur illa án þessa fólks verið.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra, Lilju Dögg Alfreðsdóttur, fyrir þetta mikilvæga frumvarp. Við höfum, eins og fram hefur komið í máli annarra þingmanna, verið í mjög sérstökum aðstæðum síðustu tvö ár sem hafa komið mjög hart niður á lista- og menningarlífi almennt. Ég vil kannski sérstaklega draga það hér fram og hrósa fyrir að það sé búið að skilyrða sértækan stuðning fyrir unga listamenn. Staðan er nefnilega þannig að ungt listafólk hefur óskað eftir því að komast af og hér er verið að bregðast við því. Þau hafa verið ólíklegri til að hljóta styrki vegna þess að þau hafa almennt ekki sömu reynslu og þau sem eldri eru og það getur þar af leiðandi auðvitað bitnað á, hvernig sem við orðum það, gæðum umsókna og líkindum á því að viðkomandi hljóti styrk. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að skilyrða að 50 mánaðarlaun séu ætluð ungu sviðslistafólki undir 35 ára aldri og 50 mánaðarlaun séu ætluð ungum tónlistarflytjendum undir 35 ára aldri. Megintilgangur framangreinds skilyrðis er að efla unga listamenn sem oft eru að stíga sín fyrstu skref eftir nám eða að hefja feril sinn. Með þessu er gagnrýni um að lítil nýliðun sé innan listamannalaunakerfisins mætt.“ Þetta er mikilvægt og kemur, eins og sagt er, til móts við ákall ungs listafólks. Ég vil þessu til viðbótar blanda öðrum þætti hér inn í. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að samdráttur í verðmætasköpun í menningargeiranum, og þá sérstaklega þeim greinum hans sem byggja tekjuöflun sína á viðburðahaldi, hafi verið gríðarlegur í gegnum faraldurinn. Við sjáum það einfaldlega á menningarhúsunum okkar hér um allt land að þau hafa fundið verulega fyrir þessu höggi þar sem gestum hefur fækkað, auðvitað, bæði innlendum og erlendum gestum, og þetta hefur haft veruleg áhrif á starfsemi þeirra. Auðvitað er það svo að rekstri menningarhúsa sem slíkra hefur verið mætt með öðrum aðgerðum ríkisstjórnarinnar. En það högg er auðvitað afleiðing þess að ekki hefur verið hægt að koma fram og framkvæma list sína, ef svo má segja, og þess vegna fagna ég frumvarpi ráðherra mjög. Ég vil jafnframt nýta þetta tækifæri og tala um hinn anga síðustu viðspyrnuaðgerða ríkisstjórnarinnar í þágu menningar þar sem fjármunum var varið til ýmissa sjóða á sviði tónlistar og sviðslista, t.d. var útflutningssjóður tónlistar efldur sérstaklega með 50 millj. kr. framlagi sem eykur getu okkar frábærra tónlistarfólks til að sækja fram á erlendri grund og kynna list sína ásamt auðvitað landi og þjóð í leiðinni. Ég held, virðulegur forseti, að þetta sé mjög spennandi og auki líkurnar á að fleira íslenskt tónlistarfólk nái lengra á alþjóðlegum mörkuðum með tilheyrandi verðmætasköpun fyrir þjóðina alla. En hér er gott mál og við eigum að halda áfram á þessari braut og ég hef fulla trú á því að ráðherra menningarmála muni sinna því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að ræða aðeins um þátt í greinargerð með frumvarpinu er snýr að mati á áhrifum. Það er síðasti kaflinn þar sem segir, með leyfi forseta: „Varðandi áhrif á lýðheilsu, stöðu tiltekinna þjóðfélagshópa og samfélagslegan ávinning má gera ráð fyrir að fjölgun mánaðarlauna til listamanna muni bæta afkomu þeirra sem fá úthlutun og samfélagið njóti afrakstursins.“ Gott og vel. Þetta er ágætisútlistun á því að samfélagið njóti góðs af listum og þetta er kannski smátilvísun í velsældarvísa sem hæstv. ríkisstjórn kynnti með pompi og prakt, og sagðist ætla að setja í forgang að innleiða. Mér finnst þetta, eins og með svo margt annað, svolítil eftirágreining og hefði í raun mátt vera ráðandi við alla áætlunargerð. Ég velti fyrir mér hvort við megum eiga von á því að sjá þetta gert meira fyrir fram frekar en eftir á í þeim frumvörpum sem munu koma frá stjórnarmeirihlutanum, og þá sér í lagi með fjármálaáætluninni. Væri ekki rétt að þessi velsældarsjónarmið, sem mikið er rætt um erlendis að séu innleidd hér, væru sett á dagskrá fyrir frumvörpin en ekki eftir að þau hafa verið samin en þá er lagt einhvers konar mat á hvaða áhrif þau hafi? Að það sé talað um hvaða markmiðum við viljum ná og síðan séu málin sett fram til að ná þeim markmiðum en ekki að málin séu sett fram og síðan rætt hvaða áhrif eða hliðaráhrif þau geta haft á þessi markmið.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Varðandi þessa tilteknu setningu þá held ég að heilt yfir sjáist að menningarlíf er mikilvægt. Við sjáum hvaða áhrif öflugt menningarlíf hefur í litlu samfélögunum úti um allt land, varðandi afleidd störf og allt sem þetta gefur samfélögunum, til að mynda hvað varðar rekstur veitingahúsa. Menningarlíf hefur jákvæð áhrif á þessi samfélög og skiptir alveg gríðarlegu máli. Það má líka draga það fram að í þessu felst öryggi. Ég heyrði að í öðru andsvari kom hv. þingmaður inn á það öryggi sem þetta felur í sér en þetta eykur möguleika ungs listafólks á að stunda sína listsköpun sem hefur jákvæð áhrif á andlega heilsu og heilsu almennt. En ég get tekið undir það með hv. þingmanni að víða má gera betur þegar kemur að greiningum sem þessum. Ég ítreka, svo að ég fari aftur í efnisatriði þessa frumvarps, að frumvarpið er gott og ég held að það sé mjög jákvætt skref sem ráðherra er að stíga.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er ekki viss um að við höfum verið að tala um alveg sama hlutinn. Svo að ég kannski útskýri fyrir hv. þingmanni hvað ég á við með þessum velsældarmælikvörðum, vegna þess að þeir virðast ekki alveg vera skýrir í huga hv. þingmanns, þá er ég að tala um mælikvarða sem snúa einmitt að einhverju öðru en nákvæmum efnahagslegum afleiðingum aðgerða. Það er vissulega rétt að listir og menning hafa í för með sér víðtækan efnahagslegan ábata, um það er ekki deilt. Aftur á móti er það yfirlýst stefna þessarar ríkisstjórnar að beita í auknum mæli fleiri mælikvörðum en einungis efnahagslegum ávinningi af ákveðnum aðgerðum við stefnumótun, við mótun aðgerða, við ákvörðun um hvað skuli sett í forgang og hvers vegna. Spurning mín sneri að því hvort það væri einhver meðvitund um þetta innan stjórnarliðsins og ég er svona að fá ákveðna tilfinningu fyrir því. Þetta er bara ákveðin tilhneiging sem ég hef tekið eftir. Við eigum t.d. að leggja mat á hvaða áhrif aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa, hvaða áhrif lagasetning hefur á jafnrétti kynjanna. Það hefur verið mín reynsla, mín upplifun, að það mat fari fram eftir á. Ríkisstjórnin gerir það sem hún vill gera og leggur síðanmat á hvernig það fer með kynin. Hvort sem það er jákvætt eða neikvætt fyrir jafnrétti kynjanna eða ekki þá er bara lagt mat á það og það er sett inn í mat á áhrifum. Það er náttúrlega ekki þannig sem þetta er hugsað. Hugsunin er sú að við eigum að setja okkur einhver markmið, um að aðgerðir séu til þess fallnar að efla jafnrétti kynjanna, og svo að aðgerðir séu til þess fallnar að efla velsældarvísana. Síðan á að reyna að mæta þeim markmiðum og það á að gera grein fyrir því hvernig það er gert í hverju frumvarpi fyrir sig. Ég var aðeins að setja út á það að þetta er alltaf gert eftir á. Í staðinn fyrir að leyfa þessu að ráða för er lagt mat á hvaða áhrif þetta hafi og þá skipta þessir mælikvarðar í raun engu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég skal bara viðurkenna að þetta er eitthvað sem ég þyrfti að skoða aðeins betur. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að þetta þurfi ávallt að vera til staðar. Ég vil líka vekja athygli á því að í mati á áhrifum er talað um jafnrétti kynjanna. Eins og kom fram í ræðu minni áðan var ég að fagna því sérstaklega að búið væri að skilyrða 50 mánaðarlaun til ungs sviðslistafólks og einnig önnur 50 mánaðarlaun sem ætluð eru ungum tónlistarflytjendum undir 35 ára aldri. Ég verð bara að leyfa mér, hæstv. forseti, að taka undir með þingmanninum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. mennta - nú ætla ég að fletta þessu upp, þetta er alltaf að breytast - menningar- og viðskiptaráðherra - ég er vön hæstv. ráðherra undir öðru nafni, svona er maður skilyrtur - fyrir að koma fram með þetta ágæta mál. Ég styð það. Ég vil byrja á því að gera athugasemdir við einstaka atriði í frumvarpinu áður en ég leyfi mér að ræða aðeins heildstætt um það sem hér um ræðir. En ég vil koma þessum tæknilegu atriðum frá. Í fyrsta lagi, eins og ég kom inn á áðan í andsvari við hv. þm. Birgi Þórarinsson, staldra ég við þessa hugmynd um að 50 mánaðarlaun skuli ætluð sviðslistafólki undir 35 ára aldri eða tónlistarflytjendum undir 35 ára aldri, þá ekki vegna þess að ég vilji ekki að ákveðnum hluta sé haldið gagnvart ungu fólki, vegna þess að ég tel að það sé mjög mikilvægt að gefa ungu fólki aukið tækifæri á því að fá listamannalaun, mér finnst bara ekki viðeigandi eða rétt að setja það sem einhvers konar hámark, sem er það sem ég les út úr orðalagi greinarinnar. Ég tel að það væri hægt að lagfæra þetta með því að bæta við orðunum „að lágmarki“ þarna fyrir framan. Það væri frekar einföld breyting sem myndi skýra það að a.m.k. þurfi 50 af þessum mánaðarlaunum að fara í þetta en þau megi vera fleiri sé tilefni til. Það er nú það sem ég vildi sagt hafa um efnisatriði frumvarpsins sem slíks. Ég veit að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór inn á fjárheimildirnar í ansi ítarlegu máli og fjármögnunina á þessu, sem við erum sammála um, við hv. þingmaður, að þurfi að vera trygg og örugg inn í framtíðina. Ég er líka sammála hæstv. ráðherra að það eigi auðvitað að verðbæta svona laun eins og önnur. Svona heilt yfir langaði mig að ræða nokkur atriði, það sama og ég ræddi í andsvörum við hv. þm. Ágúst Bjarna Garðarsson rétt áðan sem sneri að mati á áhrifum af þessu frumvarpi. Þetta er almenn athugasemd við þessa liði í greinargerðum, sérstaklega stjórnarfrumvarpa en þetta kemur auðvitað fyrir í þingmannafrumvörpum líka, en það er að koma alltaf með mat á áhrifum eftir á. Svo virðist vera sem flest frumvörp séu samin og síðan er mat á hinum ýmsu áhrifum, sem frumvarpið kann að hafa, sett fram eftir á. Mér finnst þarna byrjað á öfugum enda, virðulegi forseti, vegna þess að mér finnst að stjórnmálamenn, og þá sérstaklega ríkisstjórn hverju sinni, sem hefur það vald að koma málum í gegn og samþykkja og marka stefnuna í lagasetningunni, eigi að setja sér markmið fyrst og smíða svo frumvörp í kringum þau markmið en smíða ekki bara einhver frumvörp og skoða svo hvernig þau mæta einhverjum markmiðum sem verða þá að einhvers konar afgangsstærðum. Þetta höfum við ítrekað séð t.d. við fjárlagagerð, alla þessa fjárauka sem farið hafa í gegnum þingið í kórónuveirufaraldrinum og í ýmsum efnahagsviðbrögðum sem komið hafa frá ríkisstjórninni. Þar kemur fram mat á áhrifum og þá er talað um að ríkisstjórnin líti á þetta hafi svona eða hinsegin áhrif, t.d. á kynin. Auðvitað á ríkisstjórnin að meta það fyrir fram hvað þarf að gera til þess að viðbragðsáætlun ríkisstjórnarinnar, viðbrögð ríkisstjórnarinnar, aðgerðir ríkisstjórnarinnar miði að því að efla jafnrétti kynjanna. Að þau taki ekki bara einhverjar ákvarðanir um hvað þau ætla að gera og hugsi: Já, hvaða jákvæð áhrif ætli þetta hafi á jafnrétti kynjanna? Kannski bara svona nákvæmlega engin. Mér finnst það ekki vera kynjuð áætlanagerð. Mér finnst það missa marks og bera vott um lítinn skilning á tilgangi þess að setja inn þá skyldu að meta áhrif. Það sama á við um þessa velsældarvísa sem ég vísaði í hér áðan í andsvari við hv. þingmann. Þeir virðast oft á tíðum bara vera upp á punt og það er augljóst af samtölum við hv. þingmenn að það eru ekki allir einu sinni meðvitaðir um að það eigi að líta til þessara velsældarvísa eða nota þá í auknum mæli. Það er jafnvel þannig að sumir vita ekki einu sinni hvað þeir eru. Það vekur upp áleitnar spurningar um hversu mikið vægi þessir velsældarvísar hafa í raun hjá þessari ríkisstjórn og hjá þessum meiri hluta. Ef fólk skilur ekki einu sinni um hvað þetta snýst þá þetta veltir maður upp þeirri spurningu til hvers þetta sé eiginlega. Gott og blessað að tala um þetta á ráðstefnum erlendis en betra væri nú ef við sýndum þetta í verki hérlendis. Mér finnst ágætt að sjá að í þessu frumvarpi, í þessari greinargerð, er a.m.k. minnst á samfélagslegan ávinning og það er annar ávinningur en endilega efnahagslegur ávinningur. Slíkur ávinningur er alveg jafn verðmætur, ef ekki verðmætari á köflum en sá efnahagslegi, vegna þess að hann býr innra með okkur og hann eflir samfélagið okkar. Tilgangurinn með velsældarvísunum er einmitt að snúa okkur frá þessari blindu græðgi í meiri hagvöxt, meiri hagvöxt og meiri hagvöxt, sem við vitum að er gallað mælitæki, sem við vitum að er mælitæki sem ýtir undir ójöfnuð, ýtir undir loftslagsbreytingar, ýtir undir fátækt og misskiptingu. Við ættum þess í stað að horfa á markmið og mælikvarða sem snúa að því hvernig við viljum hafa samfélagið okkar. Hversu gott aðgengi að húsnæði viljum við hafa? Hversu gott aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu viljum við hafa? Hversu gott heilbrigðiskerfi viljum við hafa? Hversu ánægða þjóð viljum við hafa? Hversu litla fátækt viljum við hafa? Hversu gott skólakerfi og mikinn lesskilning viljum við hafa o.s.frv.? Þetta eru markmið sem þarf að setja sér fyrir fram og stefna þá að þeim og setja sér ekki markmið sem litast að langmestu leyti af því að viðhalda hagvexti einum og sér og hugsa þetta frekar meira heildrænt og taka inn fleiri breytur. Þær þurfa þá að liggja fyrir strax í upphafi. Þær á ekki að meta eftir á, eins og svo oft virðist vera gert. Mér er minnisstætt - ég var reyndar fjarverandi en ég náði að að lesa fréttir og fylgjast með umræðum um aðgerðir ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum - þegar hv. þm. Halldóra Mogensen spurði hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, Guðlaug Þór Þórðarson, hvað hann ætlaði að gera fyrir umhverfið annað en að botnvirkja Ísland fyrir orkuskiptin. Svar hæstv. ráðherra var einhvern veginn á þá leið, eftir einhver samskipti þeirra á milli, að við Píratar hefðum bara eitthvað á móti hagvexti, sem honum fannst hið versta mál. Þetta velti einmitt upp þessari spurningu hjá mér aftur: Er ríkisstjórnin raunverulega meðvituð um að hún er búin að setja þessar velsældarvísa á dagskrá og ætlar að nota þá ef þeim finnst svona hlægilegt að við séum að kalla eftir því að horft verði til fleiri sjónarmiða en hagvaxtar við efnahagsstjórn og við stjórn ríkisins? Er Sjálfstæðisflokkurinn, kannski alveg sérstaklega, og Framsóknarflokkurinn e.t.v. líka, þó ekki að öllu leyti, meðvitaður um að forsætisráðherra fer víða um heim að tala um velsældarvísana sem hér séu hafðir í heiðri? Hvar eru þeir í raun? Þegar kemur að raunverulegri nýtingu þeirra og raunverulegri beitingu þeirra í hagstjórn þá fæ ég ekki séð að þeir séu notaðir. Þess vegna var ég að spyrja hv. þm. Ágúst Bjarna Garðarssonar áðan hvort við mættum eiga von á því að sjá þetta sett í forvinnuna, t.d. gagnvart fjármálaáætlun sem við eigum von á. Ég væri til í að sjá það. Ég væri til að sjá að slík sjónarmið væru sett á oddinn strax við upphaf þeirrar vinnu. Hvernig ætlum við að nota fjármálaáætlun til að ná þeim markmiðum að auka velsældarvísana, þ.e. að hækka velsældarvísana frekar en bara að auka hagvöxtinn? Það er spurningin sem ég skil eftir hér vegna þess að inntak þessa frumvarps er að það er samfélagslegur ávinningur af list og menningu og listsköpun. Það er sannarlega rétt. Það er samfélagslegur ávinningur af því að við höfum hér fjölbreytta flóru listamanna, fjölbreytta flóru fólks sem skapar fyrir okkur eitthvað frábært. Það er viðhorfið sem ég væri til í að sjá einhvern veginn gagnvart svo mörgu öðru á þessu þingi og í svo mörgum málum, eins og t.d. bara þegar kemur að atvinnuleysisbótum og örorkulífeyri og öðru slíku, þ.e. að sjá samfélagslega ávinninginn af því að hafa fólk ekki í fátækt, að meta það að það er samfélagslegur ávinningur af því að fólk geti lifað með reisn. Okkur líður öllum betur ef öllum getur liðið vel og ef allir hafa öruggt húsnæði og allir geta fengið þann stuðning sem þeir þurfa, t.d. í skólunum. Til þess eiga þessir velsældarvísar að vera. Þannig að ég fagna því að ég sjái einhvers konar vísbendingu um það hér í þessu frumvarpi. En ég vil auðvitað sjá þetta á miklu heildstæðari hátt til að ég upplifi að það sé einhver alvara á bak við þetta hjá þessari ríkisstjórn. Hingað til hef ég því miður ekki séð það og ég kalla eftir því og hvet hæstv. ráðherra til dáða í því að setja þetta á oddinn við mótun fjármálaáætlunar, vegna þess að það gæti virkilega verið samfélaginu til hagsbóta. Ég læt hér staðar numið, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég er mikil áhugamanneskja um velsældarvísanna og tók þátt í starfshópi á vegum forsætisráðherra þar sem við vorum að móta þessa mælikvarða þannig að mér finnast þetta mjög áhugaverðar pælingar hjá hv. þingmanni. Þegar við vorum að setja fram þessa vísa þá vorum við að horfa á félagslega þáttinn og auðvitað líka á efnahagslega þáttinn, hefðbundinn hagvöxt og þess háttar, og svo umhverfisþáttinn. Það kom í ljós í þeirri vinnu að okkur vantaði kannski frekari mælikvarða hvað umhverfisþáttinn varðaði og höfum beint því til ríkisstjórnar að það þurfi að huga að því. En stóra málið var auðvitað að mælikvarðarnir væru til staðar. Þegar við erum að tala um þetta frumvarp sem hér er undir þá getum við held ég öll verið sammála um mikilvægi listar og menningar og við sjáum það í aðgerðum ríkisstjórnarinnar og einmitt í því að hæstv. ráðherra gegnir þeirri stöðu sem hún gegnir í dag. Við erum að horfa á skapandi greinar og listir og menningu, líka út frá þessu hagsældarsjónarmiði, hvernig við sköpum atvinnu fyrir fólk og sköpum raunveruleg verðmæti með list og menningu sem eru mæld í fjárhagslegum ávinningi þótt það sé líka annars konar ávinningur. Þannig að það sem ég vil kannski spyrja hv. þingmann um er hvort hún sé með einhverjar hugmyndir að því hvernig við gætum mælt þetta í vísunum sem við settum því að ég get ekki séð að við höfum farið í þetta. Við tölum um samfélagslegan auð, það að fólk geti tekið þátt í félagslífi, íþróttastarfi og menningarlífi og það er eitthvað sem við getum mælt, eru til mælingar yfir, og svo erum við með atvinnuþáttinn og hvort tveggja tengist kannski svolítið því máli sem hér um ræðir. En ég velti fyrir mér hvort við gætum gengið enn lengra í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Já, mér finnst að við getum vissulega gengið lengra í þessum efnum vegna þess að mér finnst að það eigi að vera sjálfstætt markmið að auka velsæld og að þegar tillögur ríkisstjórnarinnar eru mótaðar, t.d. í öllum þessum fjáraukum sem hafa farið hérna í gegn út af Covid og efnahagslegum áhrifum faraldursins, og t.d. í fjárlögum og fjármálastefnu, þá sé fyrst spurt: Hvar þurfum við að standa okkur betur þegar kemur að velsældarvísunum? Ég get nefnt dæmi sem mér detta strax í hug. Það er ekki nógu gott húsnæðisöryggi á Íslandi, leiguverð er of hátt og allt of oft fer of hár hluti af innkomu fólks í að greiða fyrir húsnæði. Fólk á leigumarkaði býr ekki við nógu öruggt húsaskjól, það þarf að flytja oft og þarf að borga mikið í leigu. Þetta býr til ákveðið ójafnvægi, bara svo eitt dæmi sé nefnt. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu er líka ójafnt eftir efnahagsstöðu fólks, hvort það þarf að bíða eftir að fá sálfræðing eða geðlækni í gegnum kerfið eða hefur ráð á því að borga fyrir sálfræðing sjálft. Það sama má segja t.d. um læsi og um getu fólks til að mennta sig og auðvitað getu öryrkja og aldraðra til að taka þátt í samfélaginu einfaldlega út frá efnahagsstöðu. Mér finnst þetta allt vera velsældarvísar. Það er einfaldlega bara það hversu vel við getum tekið þátt í samfélaginu, hversu örugg við upplifum okkur, hversu mikið öryggisnet við höfum og hversu góðu lífi við getum lifað. Mér finnst að markmiðið eigi að vera að fjölga alltaf þeim sem geta lifað mjög góðu lífi og hækka þessa stuðla alla. En ég sakna þess að sjá í áætlanagerðinni sjálfri að það sé markmiðið sem slíkt, sérstaklega þegar kemur að viðbrögðum við efnahagsáföllum vegna þess að þar fannst mér almenningur alveg sérstaklega hafa gleymst.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég held að við getum verið sammála um mjög margt í þessu. Vinnan varðandi hagsæld og lífsgæði gekk einmitt út á þetta, að búa til þessa mælikvarða og það sáust merki þess í síðustu fjármálaáætlun. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni að það þarf að sjá merki þess í komandi fjármálaáætlun að verið sé að fylgja eftir þessum vísum sem við höfum sett okkur og það þarf að fara fram regluleg mæling á þessu, alveg eins og þessi nefnd lagði áherslu á sem ég vísaði til hérna áðan og tók þátt í, þar sem við sjáum hvort við séum að fara upp í þessum markmiðum eða ekki. Og mér sýndist í fljótu bragði að það sem hv. þingmaður nefndi varðandi menntunarstig, aðgengi að heilbrigðisþjónustu og svo húsnæðismálin sé allt inni í þessum 39 mælikvörðum sem þarna voru settir niður. En ég var kannski bara að reyna að sjá hvort það væri einhver hugmynd að annars konar mælikvarða inni í þessum vísum sem tengist beint því sem við erum að fjalla um hér, sem eru listamannalaun og þá fjölgun starfandi listamanna. En ég bara ítreka að þessi vinna er þegar farin að sjást, þ.e. Stjórnarráðið er þegar farið að taka mið af þessari vinnu og við sáum það í síðustu fjármálaáætlun og við þurfum að sjá það áfram. Ég fagna því að við getum hér sameinast í þessum sal um að veita ríkisstjórninni ákveðið eftirlit hvað það varðar að vinna áfram með þessar hugmyndir því ég held að þær skipti mjög miklu máli og einmitt að við höfum þessa mælikvarða. Ég vil jafnframt ganga það langt að við getum jafnvel brotið þessa mælikvarða niður út frá landshlutum, út frá aldri, út frá kyni og öllum þessum þáttum því það er einmitt það sem mun hjálpa okkur til að fara í sértækar aðgerðir ef þeirra er þörf.
Virðulegur forseti. Ég held að við höfum kannski verið að tala svolítið um sitthvorn hlutinn vegna þess að ég var að tala um hvernig mér finnst að þessum mælikvörðum eigi að vera beitt og öðruvísi heldur en þeim er beitt, sem mér finnst vera eftir á. Við erum með einhverjar mælieiningar. Við tökum einhverjar ákvarðanir. Við sjáum eftir á hvernig þessar ákvarðanir hafa áhrif á þessar mælieiningar. Við erum ekki að hugsa um að taka ákvarðanir með það að markmiði að hækka upp þessa mælieiningar, ef ég reyni að útskýra þetta á eins einfaldan hátt og ég get. Það sama er með t.d. kynjasjónarmiðin, það er einhvern veginn ekki hugsað fyrir fram: Hvernig getum við farið í efnahagsaðgerðir sem auka jafnrétti kynjanna? Mér er mjög minnisstætt t.d. með fyrsta efnahagspakka ríkisstjórnarinnar í Covid þar sem langstærstur hlutinn fór í steypu og malbik, í alls konar vegauppbyggingu og mannvirki og ýmislegt slíkt sem við gagnrýndum á sínum tíma fyrir að vera mjög karlmiðuð efnahagsaðgerð. Þarna eru það bara karlar að langstærstum hluta sem munu fá í raun þessa peninga í gegnum þessa uppbyggingu. Þetta er mjög oft staðan líka í fjárlagagerðinni. Fjárlög eru sett og síðan er eftir á talað um að þau hafi svona og hinsegin áhrif á kynjajafnrétti. En það er ekki fyrir fram ákveðið og sagt: Við ætlum að beita þessum fjárlögum þannig að við ætlum að passa að þau hafi a.m.k. jöfn áhrif á kynin, jafnvel að reyna að ýta undir jafnrétti kynjanna. Þetta er alltaf einhvers konar mat eftir á. Það er það sem ég var að gagnrýna við velsældarvísana, þeir eru ekki notaðir sem fyrirframmarkmiðasetning heldur eru notaðir sem einhvers konar eftirámatstæki á því hvaða áhrif lagasetning hefur, þeir eru ekki leiðandi við gerð áætlananna. Hvað varðar aðra mælikvarða, vegna þess að hv. þingmaður spurði út í það, þá finnst mér mjög mikilvægt að hreint umhverfi og að baráttan gegn loftslagsvánni sé hluti af þessum mælikvörðum og mjög mikilvægt að koma þeim á fót og sömuleiðis þá finnst mér að listir, [[Forseti hringir.]]það að geta notið lista og menningar sé auðvitað líka gríðarlega mikilvægur mælikvarði á gæði samfélags.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér um breytingu á lögum um listamannalaun. Ég held að við þurfum ekkert að deila um það í þessum sal að listin er mikilvæg sem og listamenn. Hér erum við að tala um mjög gott markmið, að styðja sviðslistafólk og tónlistarflytjendur sérstaklega sem urðu fyrir barðinu á Covid-takmörkunum. Það er kannski sú athugasemd eða fyrirvari sem ég og við í þingflokki Sjálfstæðisflokksins gerum við frumvarpið. Við segjum: Markmiðið er gott, að reyna að mæta þeim, eins og höfum gert í gegnum allan faraldurinn, sem urðu fyrir skaða af þeim takmörkunum sem hið opinbera setti. Því finnst okkur ekki nógu skýrt þegar hér er verið að leggja til að fjármögnunin komi til á árinu 2022 í gegnum úthlutunarkerfi á eitthvað sem er fram undan, þannig er kerfið byggt upp, en núna á að fara að útdeila auknum listamannalaunum á árinu 2022 þegar búið er að aflétta öllum takmörkunum vegna Covid. Það skiptir miklu máli þegar þetta er gert að þessir fjármunir sem við erum að leggja til hér fari þá raunverulega í að hjálpa þeim sem ekki hafa nú þegar getað nýtt sér önnur opinber úrræði og að þetta þá mæti þeim sem sannarlega urðu fyrir skerðingum og tekjutapi út af þeim aðgerðum sem stjórnvöld stóðu fyrir. En markmiðið er gott og við styðjum frumvarpið í grunninn, að það sé létt undir með þessum hópum eins og öðrum hópum sem létt hefur verið undir með út af Covid. Ég vil líka nefna að listamannalaunin, þar sem verið er að fjárfesta í menningu og listum og skapandi greinum, eru gríðarlega mikilvæg. Það er líka ánægjulegt sem ég sé í frumvarpinu, en ég spyr aftur: Hvernig tengist það - við erum að bæta tjón sem varð út af takmörkunum - að verið sé að horfa sérstaklega til ungs fólks, fá nýtt fólk inn? Ég styð það í sjálfu sér. Því langaði mig líka í þessari stuttu ræðu minni um þetta mál að upplýsa um það, til þess m.a. að ná þessum markmiðum og setja meiri fókus á að hjálpa nýju og ungu listafólki að komast af stað með sína list og koma undir sig fótunum í því að starfa sem listamenn, að ég hyggst leggja fram frumvarp um að heiðursmannalistamannalaun verði lögð niður. Að lög um heiðursmannalistamannalaun verði felld á brott. Ég tel þau mögulega hafa átt rétt á sér hér áður fyrr, en nú hafa tímarnir breyst og annað slíkt og tel ég því rétt að setja meiri fókus á þessa nýju, ungu, skapandi listamenn. En varðandi heiðursmannalistamannalaunin þá má heiðra þá sem hafa gert vel fyrir íslenska þjóð og við getum fundið einhverjar aðrar leiðir til þess en að borga þeim heiðursmannalistamannalaun sem eru þá líka takmarkandi auðlind af því að það eru bara 25 manns á ári sem fá þau en það eru miklu fleiri listamenn á Íslandi sem standa sig vel og annað slíkt. Þannig að ég ætla bara að nefna það hér. Við tökum þá umræðu betur þegar það frumvarp verður fram komið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og hreinskilnina. Er það rétt skilið að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins hafi sett fyrirvara við þetta mál hæstv. menningarmálaráðherra? Og er það þá rétt skilið að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins geri það að skilyrði að því verði breytt í nefndinni að það sé skilyrði fyrir því að þingflokkurinn samþykki málið að þeir sem sæki um þessa styrki sýni fram á augljóst tekjufall? Skildi ég orð hv. þingmanns rétt?
Virðulegur forseti. Nei, það er ekki rétt skilið að við höfum sett einhver skilyrði eða afarkosti, það er langt í frá. Við vildum bara benda á að við höfum verið hér með almennar aðgerðir, við höfum mætt þeim sem orðið hafa fyrir tekjufalli. Hér er frumvarp sem er byggt á sama grunni, en við viljum að það sé rætt og farið yfir það í nefndinni hvort að þá sé hægt að tryggja því sviðslistafólki og tónlistarflytjendum sem urðu fyrir tekjufalli, eins og fólk í mörgum atvinnugreinum - hvort það sé þá ekki hægt að hafa þau við sama borð. Það eru þær athugasemdir eða það sem við vildum að væri rætt í við meðferð þessa máls.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég skil eiginlega ekki alveg hvað hv. þingmaður á við. Á hann við að listamenn sitji við sama borð og aðrir sem urðu fyrir tekjufalli, eða erum við að tala um að þeir listamenn sem urðu fyrir tekjufalli eigi þá möguleika á að sækja um þessi starfslaun? Þá vil ég spyrja hv. þingmann aðeins út í skilning hans á heiðurslaunum listamanna, sem hefur venju samkvæmt verið sérstaklega úthlutað þeim sem hafa átt mjög farsælan feril, aukið hróður landsins innan lands sem utan en eru alla jafna komnir af léttasta skeiði, að draga saman seglin. Telur hv. þingmaður að við eigum að hætta að veita þeim ákveðnar þakkir fyrir þeirra störf áratugum saman í þágu íslenskrar þjóðar?
Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á áðan þá eiga þeir sem hafa lagt mikið til íslenskrar menningar og listar allan heiður og þakkir skilið. Ég er bara að segja það að heiðurlistamannalaunin eru ekki rétta leiðin, enda er það mjög takmörkuð leið. Það er fjöldinn allur af listamönnum sem eiga þann heiður skilinn að fá viðurkenningu fyrir sín störf en komast ekki á þennan 25 manna lista af ýmsum ástæðum. Og ef þau starfa áfram í sinni list og vilja halda áfram geta þau t.d. sótt í listamannalaunin og haldið áfram þar, af því að það er enginn að tala um að fella þau brott.
Frú forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður sagðist ætla að leggja fram frumvarp sem myndi afnema heiðurslaun listamanna en eftir því sem ég kemst næst og man þá hafði a.m.k. meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar gefið það út að hann ætlaði að endurskoða þetta fyrirkomulag. Ég velti því bara fyrir mér hvort hann hafi ekki trú á því ferli sem þar er í gangi. Það var ákveðið að úthluta ekki lausum plássum á þessum lista núna fyrir jól einmitt vegna þess að til stæði að endurskoða þetta fyrirkomulag. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmanni finnist tilefni til þess að grípa inn í þá endurskoðun, hvort hann hafi áhyggjur af því að hún verði ekki gerð með fullnægjandi hætti eða hvort hann hafi einfaldlega aðrar hugmyndir heldur en hv. allsherjar- og menntamálanefnd um hvernig eigi að leiða þetta mál til lykta. Þá er ég að vísa í meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegur forseti. Ég var að lýsa minni persónulegu pólitísku skoðun á heiðurslaunum listamanna eins og ég hef gert frá því ég kom inn á Alþingi í apríl 2013. Það hefur alltaf legið ljóst fyrir að ég hef ekki verið stuðningsmaður þeirra. Ég er að boða það að ég ætli að setja þá umræðu hér á dagskrá með þessu frumvarpi og sjá hvort það sé meiri hluti fyrir því að gera það. Þá er ég að tala um allt þingið, ég er ekki að tala um ríkisstjórnarflokkana, þetta mun ekki verða stjórnarfrumvarp, enda er ég ekki í ríkisstjórn, þannig að það sé sagt. Ég hef fulla trú á allri allsherjar- og menntamálanefnd og að þau komist að niðurstöðu um það kerfi sem við búum við í dag. Það eru lög um þetta í dag og allsherjar- og menntamálanefnd er með það verkefni að finna út úr því hvernig við framfylgjum þeim lögum á meðan þeim er ekki breytt eða eru ekki felld brott. Ég hef fulla trú á þeirri vinnu sem þar er og fylgist með hvernig hún gengur og svo kemur bara í ljós hvort frumvarp mitt nær fram að ganga á undan því. Það verður bara að koma í ljós.
Virðulegur forseti. Ég sé að hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar er hérna í salnum þannig að hún leiðréttir mig ef ég skildi þetta rangt hérna fyrir jól. En minn skilningur var, og það var eftir að hafa lesið færslu frá hv. þm. Jódísi Skúladóttur sem á einmitt sæti í allsherjar- og menntamálanefnd, að það væri verið að skoða lagabreytingar á þessu fyrirkomulagi. Það er nú þess vegna sem ég spyr hv. þingmann, vegna þess að mér finnst hann svolítið vera að grípa fram fyrir hendurnar á allsherjar- og menntamálanefnd sem er með þetta mál til skoðunar. Nú er ég ekki sammála hv. þingmanni um að það eigi að leggja þetta niður en mér finnst hann ganga svolítið að því sem vísu að allsherjar- og menntamálanefnd, þ.e. meiri hluti hennar, sé þá heldur ekki sammála sér. Ég velti fyrir mér hvort það sé réttur skilningur, hvort hann hafi kannað í raun vilja meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar til breytinga í þessum efnum vegna þess að mögulega er bara samhljómur þarna á milli. Annaðhvort er nefndin og hv. þingmaður sammála eða ósammála um hvernig þetta eigi að fara og ég er bara að velta fyrir mér hvort það er.
Virðulegur forseti. Ég hef ekki kannað það formlega hjá öllum í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar hvort þau séu sammála mér í því að það eigi að afnema lög um heiðurslaun listamanna og ég get alveg sagt það að ég býst heldur ekki við því að allir í þeim meiri hluta séu sammála mér um það, ég býst alls ekki við því. Það byggi ég nú bara, eins og ég sagði áðan, á að verða níu ára reynslu minni hér á Alþingi þannig að ég legg þetta mál sjálfstætt fram, þetta er mín pólitíska skoðun og hún er búin að vera það frá því að ég kom fyrst inn í sal Alþingis og ég hef oft tjáð hana hér áður..
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ef ég skil hann rétt þá er hann og þingflokkur Sjálfstæðisflokksins með einhvers konar fyrirvara við þetta mál. Mig langar bara að heyra frá hv. þingmanni hvað það er aðallega sem honum finnst að þessu frumvarpi. Hvar liggja gallarnir í því? Það er auðvitað alveg ljóst að þetta frumvarp er í algjörum grundvallaratriðum, ólíkt þeim þingmálum sem lúta að almennum stuðningsaðgerðum fyrir atvinnulífið þar sem er miðað við ákveðið tekjufall o.s.frv. Hér er verið að horfa til þess að styrkja launasjóði listamanna og það fer eftir ákveðnum úthlutunarreglum þar sem er ekki tekið á nokkurn hátt mið af tekjufalli. Ef það er það sem hv. þingmaður er óánægður með þá er hann í rauninni, ef ég skil hann rétt, að kalla eftir allt, allt öðru frumvarpi. En mér þætti fróðlegt að heyra aðeins betur hvað það er sem truflar Sjálfstæðismenn í þessu máli.
Virðulegur forseti. Það sem ég og þingflokkur Sjálfstæðisflokksins höfum nefnt varðandi þetta mál er hvað við vildum að yrði tekið inn í umræðuna hér í þessu máli. Það var fullt af sviðslistafólki og tónlistarflytjendum sem urðu fyrir miklum áhrifum vegna Covid og Covid-takmarkana og því er þetta frumvarp komið fram um einmitt þessa tvo flokka listamanna - það eru miklu fleiri flokkar undir listamannalaunum, en það er búið að taka þessa tvo flokka af því að þeir urðu fyrir þessum áhrifum. Við vildum bara nefna að það yrði horft til þess hvort það væri hægt við úthlutun á þessum fjármunum, af því að það er talað um reglugerðarbreytingu og annað slíkt, að horfa til þeirra sem hafa annaðhvort ekki fengið tjón sitt bætt með öðrum úrræðum eða hafa augljóslega orðið fyrir afleiðingum af Covid-takmörkunum.
Virðulegur forseti. Ég er svolítið forvitinn að heyra hvernig á nákvæmlega að koma þessu í kring, hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér breytingar á þessu frumvarpi í þá veru að það verði ekki aðeins miðað við það að obbinn af þessum viðbótarlaunum renni til ungs fólks heldur verði líka sett sérstök skilyrði um að það sé í fjárhagskröggum eða eitthvað slíkt. Er þetta eitthvað sem hv. þingmaður og þingmenn Sjálfstæðisflokksins sjá fyrir sér að leggja fram í formi breytingartillögu eða með einhvers konar reglugerðarheimild til ráðherra? En þetta er að því er ég best veit algjörlega á skjön við listamannalaunakerfið eins og það hefur nú hingað til verið hugsað. Ef það væri markmið með þessu frumvarpi að bregðast sérstaklega við með sértækum hætti efnahagshögginu sem tilteknir listamenn hafa orðið fyrir o.s.frv., [[Forseti hringir.]]þá held ég að það þurfi algerlega að endurskoða aðferðafræðina á bak við það. [[Forseti hringir.]]Er hv. þingmaður kannski sammála mér um það? [[Forseti hringir.]]Þarf ráðherrann helst að taka þetta frumvarp aftur inn í ráðuneyti sitt og vinna það upp á nýtt?
Ég bið hv. þingmenn að virða ræðutímann.
Virðulegur forseti. Við styðjum algerlega markmið þessa frumvarps og það er að hjálpa sviðslistafólki og tónlistarflytjendum, styðja þá og setja aukinn stuðning þangað inn vegna þeirra áhrifa sem Covid hafði. Ég treysti fyllilega allsherjar- og menntamálanefnd að taka þessa umræðu og sjá, við vinnslu þessa máls, hvort það sé hægt að mæta þeim sem vissulega urðu fyrir tekjufalli í sínum listamannastörfum vegna þessara takmarkana.
Virðulegur forseti. Það er ágætt að formaður allsherjar- og menntamálanefndar var búinn að óska eftir því að koma á mælendaskrá í kjölfar þessarar umræðu, sérstaklega varðandi heiðurslistamannalaunin, vegna þess að það er einmitt það sem mig langaði að nefna hér. Þó að við séum ekki að tala um heiðurslistamannalaun hér, við erum að tala um starfslaun listamanna, þá er það samt þannig að í umræðunni blandast svolítið saman við. Það er rétt sem hér hefur komið fram og var skýr ákvörðun fyrir jól, að við í allsherjar- og menntamálanefnd hyggjumst endurskoða lög um heiðurslaun listamanna. Við erum farin af stað í þeirri vinnu og hluti af þeirri vinnu var einmitt að fá fulltrúa frá ráðuneytinu, sem hafa verið að vinna á þessum vettvangi, til að koma til fundar við okkur. Þannig að ég hef beðið þess með óþreyju að fá þetta ágæta frumvarp inn í nefndina, bæði til þess að við getum tekið samtal við ráðuneytið um það sem hér liggur fyrir, en líka um listamannalaunin og sýn ráðuneytisins á það heildstætt því að ég tel að það muni hjálpa okkur í þeirri vinnu sem fram undan er um endurskoðun heiðurslistamannalaunum. Ég vil bara segja það, svo það hafi örugglega verið sagt hér og ítrekað, að sú endurskoðun felur það ekki í sér að leggja niður lög um heiðurslistamenn. Það er ekki hluti af þeirri endurskoðun. En hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom bara heiðarlega fram með sína afstöðu, sem hann hefur svo sem oft ítrekað hér í ræðustól, að hann vilji leggja þau lög niður. Aftur á móti hafa komið upp ýmsar vangaveltur í nefndinni um heiðurslaunin og hvaða tilgangi þau eigi að þjóna, m.a. þegar tekin er ákvörðun um að setja aðila á heiðurslistamannalaun, hvort það sé þá eðlilegt að viðkomandi sé á þeim til dauðadags, eins og lögin gera raunverulega ráð fyrir í dag. Ætti að vera hægt að taka einhvern af listanum ef þingið væri sammála um það, ef svo bæri undir, eða ætti þetta að vera greiðsla til eins árs eða tveggja ára í senn? Er eðlilegt að greiðslurnar skerðist við ákveðinn aldur, eins og lögin segja til um núna, og ekki síst framkvæmdarlegi þátturinn á því hvernig heiðurslistamannalaun verða veitt. Þetta er allt það sem við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd hyggjumst skoða núna á næstu misserum. En að þessu frumvarpi sem hér liggur fyrir. Mig langar að segja að ég held að það sé alveg ofboðslega mikilvægt að við hugsum vel um listir og menningu. Ég held að listir og menning séu ekki bara - og nú nota ég orðið „bara“, það er kannski ekki rétt að nota það - það bætir lífsgæði fólks og þjóðarinnar, menningin skiptir okkur máli. En það er ekki síður það að við erum að horfa hér á fleiri stoðir í íslensku atvinnulífi. Við sjáum að hugverkaiðnaðurinn hefur fest sig í sessi sem fjórða stoðin í útflutningi þjóðarbúsins. Útflutningstekjurnar hafa hækkað umtalsvert og það er auðvitað ekki allt listir og menning en er hluti af því, svo sannarlega, og ég held að skapandi greinar og hugverkaiðnaðinum sem slíkur byggi á menningu og það byggir á kunnáttu, þekkingu og hæfni fólks til að hugsa út fyrir boxið og til að skapa nýja hluti. Ég hef alveg bullandi trú á skapandi greinum og ég hef bullandi trú á íslenskum mannauði og íslenskum listamönnum. Ég held þess vegna að við þurfum að vanda mjög til verka og leggja okkur öll fram við að búa þessari atvinnugrein góð starfsskilyrði. Ég held til að mynda að þær breytingar sem gerðar voru á Stjórnarráðinu núna í upphafi þessa kjörtímabils skipti miklu máli þó að þær hafi verið gagnrýndar hér. Eitt af því er m.a. að hæstv. ráðherra, sem nú er menningar- og viðskiptaráðherra, var áður hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, fór fyrir gríðarlega stóru ráðuneyti með undirstöðu menningar í landinu á öllum skólastigum. Þá heyrðist gjarnan í listageirann um að það vantaði sérstakt ráðuneyti fyrir menningarmál. Listamönnum fannst þeir týnast inni í þessu ofboðslega viðamikla ráðuneyti þar sem íþróttamálin og annað þess háttar var. Þannig að ég held að til að mynda það að taka saman menningu og viðskipti sé stórt og mikilvægt skref í að byggja enn frekar undir þennan starfsvettvang skapandi greina þar sem við virkjum mannauð listamanna hér á landi. Og aðeins út af því að ég sé að fólk fer hér í andsvör og það tengist örugglega einhverjum fyrirvörum - ég setti ekki fyrirvara við þetta frumvarp sem hér er, en það er alveg þannig að það eru skiptar skoðanir um listamannalaun í þingflokki Sjálfstæðisflokksins eins og mjög víða í samfélaginu og við þurfum að finna leiðir til að móta fyrirkomulag sem flestir geta sætt sig við. Þetta frumvarp er svolítið lagt fram á þeim forsendum að við séum að horfa á áhrif kórónuveirufaraldursins og við vitum auðvitað að kórónuveirufaraldurinn hafði áhrif á samfélagið allt. Það hafði samt alveg ofboðslega mikil áhrif á sviðslistafólk, sérstaklega. Ég held að það sem við þurfum að spá í í þessu efni, og ég hef skilið þessar vangaveltur um fyrirvara þannig, sé hvort það sé nokkuð þannig að þessi leið væri að umbuna einhverjum sem þegar hefðu fengið styrki úr öðrum áttum en aðrir féllu mögulega milli skips og bryggju. Við fáum þetta mál til umfjöllunar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og ég hlakka til að takast á við það og hlakka til að fá umsagnaraðila til að fjalla um þetta mál. Ég held að það gefi okkur í nefndinni góðan grunn til að undirbúa okkur fyrir næstu ár, næstu þing, þar sem ég vænti þess að skapandi greinar verði ofarlega á lista.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum sína yfirferð. Mig langar einmitt að spyrja út í fyrirvarana vegna þess að þó að hv. þingmaður hafi sjálf sagst ekki hafa gert fyrirvara við afgreiðslu málsins út úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins þá hafi einhverjir þingmenn gert það. Mér finnst eiginlega bagalegt að við séum ítrekað að fá til afgreiðslu mál sem njóta ekki fulls stuðnings stjórnarflokkanna án þess að við vitum nákvæmlega hvers vegna. Fyrirvarar hljóta alltaf að vera fyrirvarar um að eitthvað gerist í þinglegri meðferð, að fólk vilji sjá eitthvað ákveðið breytast. Ef ég man rétt á meira að segja að gera tilsvarandi ráðherra grein fyrir fyrirvara samhliða því að Stjórnarráðinu er tilkynnt um afgreiðslu máls úr þingflokki. Þannig að ég velti fyrir mér hvort við ættum kannski að fara að taka upp þann sið þegar mál ganga til nefndar að nefndinni sé bara gerð grein fyrir fyrirvörum þingflokka í heild eða hluta sem gerðir hafa verið við málin svo að við hin vitum efnislega hvernig við eigum að takast á við málin, hvort við séum að berjast við einhver atriði í málinu sem þingflokkarnir hafi hvort eð er sín á milli gert það mikinn fyrirvara við að við þurfum ekkert að taka á þeim. Þetta er kannski svona almennari vangavelta en mig langar samt að vita hver fyrirvarinn er í þessu tiltekna máli. Þó að ekki hafi það verið hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sem gerði fyrirvara, hvaða fyrirvarar koma út úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins? Hvað er það sem samflokksmenn þingmannsins vilja sjá okkur breyta á þessu máli í meðferð allsherjar- og menntamálanefndar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hef tekið eftir því að þingmönnum stjórnarandstöðunnar finnst einmitt mjög áhugavert að spyrja út í fyrirvara í einstökum þingflokkum. Ég get ekki svarað því nákvæmlega hverjir fyrirvararnir eru en það er, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel, alls ekki óalgengt og jafnvel frekar algengt að einstaka þingmenn hafi annaðhvort almenna fyrirvara við einhver frumvörp eða mjög ákveðna fyrirvara við frumvarpið. Þingmálið var samþykkt út úr ríkisstjórnarflokkunum til þess einmitt að koma hér inn í þinglega meðferð. Ég segi fyrir mitt leyti að ég gerði ekki fyrirvara við málið og geri það svo sem ekkert mjög oft. Það er auðvitað þannig að við öll hér, hvort sem við sitjum í stjórn eða stjórnarandstöðu, fáum málið til umfjöllunar, við fáum fjöldann allan af athugasemdum og ábendingum utan úr bæ og það er það sem gerir það að verkum að oft taka stjórnarmál umtalsverðum breytingum. Mér finnst það sýna ákveðið vægi og hlutverk lýðræðisins í þinglegri meðferð. Hér áður fyrr var einmitt rætt um það að þingið væri svolítill stimpilpúði á mál frá einstaka ráðherrum en sú hefur alls ekki verið raunin frá því að ég tók sæti á þingi. Það er mjög algengt að við breytum málum umtalsvert. En nú er ég að tala almennt, hv. þingmaður, ekki um þetta frumvarp sem hér er heldur bara almennt um fyrirvara. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason lýsti sínum fyrirvara áðan og það voru örugglega fleiri sem tóku undir það. Ef ég skildi umræðuna rétt þá voru ákveðnar áhyggjur af því hvort þetta frumvarp gæti falið það í sér að við værum að bæta einhverjum upp tap sem þegar hefðu fengið bætur í gegnum aðrar leiðir en á sama tíma væru mögulega einhverjir að falla milli skips og bryggju. Það hafa verið nefndar hér í ræðu áhyggjur af þeim sem starfa á bak við tjöldin. Ég er ekki viss um að við getum í umfjöllun um þetta mál leyst það heildstætt en það gæti vissulega vakið upp umræðu um þann málaflokk.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa yfirferð. Það er auðvitað áhugavert að vita hvort flokkar hafi gert fyrirvara við mál vegna þess að stundum er það þannig sem mál eru drepin. Við munum t.d. eftir hálendisþjóðgarðinum sem var hér til umfjöllunar síðasta vetur og þingflokkur Framsóknar gerði mílulangan fyrirvara við þannig að öllum varð ljóst frá þeim degi að málið myndi ekkert fara lengra. Þingflokkur Framsóknar birti einmitt þann fyrirvara og mér finnst það til fyrirmyndar. Þetta er hugtak sem truflar mig alltaf pínu, almennur fyrirvari. Ég held að fólk þurfi kannski aðeins að líta inn á við hvort það sé eitthvað sem er hægt að gera. Ég held að fyrirvari við mál þurfi að vera sértækur að því leytinu að hann segi efnislega hvað það er sem þú gerir fyrirvara við og jafnvel hvaða áhrif þú telur að sú skoðun þín eigi að hafa. Almennur fyrirvari segir ekki neitt. Það segir ekki hvort þú ætlir að þvælast fyrir málinu, hvort þú viljir sjá það breytast eða hvort þú sért bara symbólskt að segjast vera eitthvað pínu skeptískur á málið en ætlir ekkert að vera með neitt vesen. Þetta var útúrdúr, frú forseti. Ég ætlaði bara að nefna það sem ég ræddi í umræðunni um síðasta mál, fjáraukalagafrumvarpið sem er gengið til fjárlaganefndar, að allsherjar- og menntamálanefnd þurfi væntanlega að skoða í þessu máli samhengið við það frumvarp þar sem í áhrifamati á því frumvarpi sem við ræðum hér núna stendur að gert sé ráð fyrir fjárhagsáhrifum í útgjaldaramma málaflokks 18.30 í fjáraukalögum 2022 en þær 100 milljónir hef ég ekki fundið í fjáraukalagafrumvarpinu sem við vorum að afgreiða til fjárlaganefndar fyrr í dag. Þetta samskiptaleysi [[Forseti hringir.]]á milli ráðuneytanna sem hefur valdið því að þessi tvö frumvörp virðast ekki tala almennilega saman er eitthvað sem ég treysti allsherjar- og menntamálanefnd og fjárlaganefnd til að laga sín á milli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Varðandi seinni hlutann, fjárhagslegu áhrifin á þetta frumvarp, þá verð ég reyndar að viðurkenna að ég stóð fyrst í þeirri meiningu að við hefðum gert töluverðar breytingar í fjárlögunum varðandi þennan lið. Nú sit ég í hv. fjárlaganefnd líka þannig að ég minnist þess mjög. Við vorum alla vega að tala um hækkun á listamannalaunum þar. Það kann einmitt að vera að þetta frumvarp sé víðtækara en það og, eins og hér stendur, að eitthvað þurfi líka að koma fram í fjáraukalögunum. Að sjálfsögðu munum við horfa til þess og fylgja því eftir. Aðeins varðandi hinar vangaveltur hv. þingmanns um almenna fyrirvara - og hér erum við ekkert að ræða um þetta frumvarp heldur bara það áhugaverða umræðuefni sem eru fyrirvarar við stjórnarfrumvörp - þá hef ég litið þannig á, og mér finnst það reyndar mikilvægt, að þingið sé sjálfstætt í störfum sínum. Þegar stjórnarþingmaður samþykkir þingmál út úr sínum flokki þá alla jafna er hv. þingmaður að viðurkenna að hann muni styðja frumvarpið í endanlegri mynd út úr þingsal. En auðvitað sleppa ráðherrarnir tökum á sínum málum eftir að 1. umr. lýkur. Þá vísar hæstv. ráðherra þessu máli inn í þinglega meðferð. Ég tel það hafa verið þannig á síðustu árum að það hafi færst í aukana að þingnefndir séu að breyta málum. Ég held að það sé dæmi um ákveðinn styrk hjá þinginu að þingið virki ekki eins og einhver stimpilpúði heldur sé tekið mark á þeim umsögnum og því starfi sem á sér stað inni í nefndinni. Ég var sérstaklega vör við þetta á síðasta kjörtímabili þar sem ég sat til að mynda í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og við fengum töluvert af málum tengt kórónuveirunni og þau tóku töluverðum breytingum inni í nefndinni. Þannig að ég er alls ekki sammála hv. þingmanni um að einhver svona almennur fyrirvari sé algerlega óþarfur ef viðkomandi þingmaður kann að hafa einhvers konar efasemdir. Hann hleypir málinu engu að síður fyrir sitt leyti inn í þinglega meðferð [[Forseti hringir.]]en hann er ekki endilega að lofa því að ýta á græna takkann að þeirri meðferð lokinni.
Frú forseti. Frumvarpið sem við ræðum hér felur í sér að 200 mánaðarlaun koma til viðbótar þeim starfslaunum fyrir árið 2022 sem úthlutað var í janúar síðastliðnum. Ég spurði hæstv. ráðherra um það áðan hvort þeir sem þá fengu starfslaun myndu eiga kost á því að fá úthlutað fleiri mánuðum núna ef þeir sæktust eftir því. Ég hefði allt eins líka getað spurt hvort t.d. væri horft til þess hvort þetta fólk hefði fengið stuðning í einhverju öðru formi o.s.frv., en þá voru nú eiginlega svörin þau að þetta væri eitthvað sem kæmi ráðherra ekkert sérstaklega við eða þinginu, það væri meira úthlutunarnefndin sjálf og að hún starfaði eftir ákveðnum reglum og ferlum sem ákvörðuðu þetta. En nú ber hins vegar svo við að þingmenn Sjálfstæðisflokksins halda hér ræður þar sem þeir eru í rauninni að kalla eftir því að þingið hlutist til um þetta með einhverjum hætti eða sjái til þess, setji úthlutunarnefndinni eða -nefndunum einhverjar skorður um þetta nákvæmlega, tryggi að það séu ýmist kannski þeir aðilar sem urðu fyrir mestu tekjufalli eða eru í fjárhagskröggum sem fái úthlutað listamannalaunum eða að einhverjir sem fengu, hér var notað orðið bætur, yrðu útilokaðir frá listamannalaunum. Þarna er ákveðið misræmi sem mér þætti fróðlegt að heyra aðeins frá hv. þingmanni hvað henni finnst um og hvernig hún sér þetta eiginlega fyrir sér allt saman, hvert hlutverk okkar á þinginu er í þessum efnum og hlutverk ráðherra. Þetta ætti kannski að vera svolítið skýrara í greinargerð þessa frumvarps, hvernig þetta er allt saman hugsað, vera meiri leiðbeiningar um þetta í rauninni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég veit ekki alveg hvort og hvernig ég get í rauninni svarað því. Eins og kom fram setti ég sjálf ekki fyrirvara við þetta og var að reyna að lýsa því í ræðu minni. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason fór ágætlega yfir sinn fyrirvara m.a. við málið og svaraði fyrir það líka í andsvörum. Það hefur auðvitað verið svolítil umræða um þessar leiðir. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin greip til mjög viðamikilla aðgerða í kjölfar kórónuveirufaraldursins til að halda uppi atvinnustigi og til að styðja heimilin í landinu. Hlutabótaleiðin var auðvitað ein leið í þeim efnum. Hún átti líka að nýtast einyrkjum og þar af leiðandi einnig sjálfstætt starfandi listamönnum. Það kom gagnrýni á framkvæmdina og margir töldu þetta of flókið og ég stóð í þeirri meiningu að við hefðum farið þá leið að reyna að einfalda það. Það var alla vega eitt af þeim verkefnum sem við vorum með í hv. efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta kjörtímabili. En engu að síður ber svo við að við fáum skýrslu frá Bandalagi íslenskra listamanna þar sem þau lýsa því hvaða áhrif kórónuveirufaraldurinn hefur haft á þeirra starfsstétt og halda því fram að aðgerðirnar sem gripið hafi verið til hafi ekki verið nægjanlegar eða ekki þjónað þeim hópi nægjanlega vel. Ég hygg að það sé til að mynda ein af ástæðunum fyrir því að við séum með þetta mál sem hér er undir. Annars segi ég bara það sem ég sagði áðan, ég held að við verðum að athuga það svolítið hvort við erum ekki örugglega að horfa heildstætt á sviðið allt. Ég sé ekki í fljótu bragði það sem hv. þingmaður nefnir hér, það þurfi einhvern aukinn skýrleika í greinargerð. En það er vissulega eitthvað sem við getum tekið til athugunar í allsherjar- og menntamálanefnd í nefndaráliti ef þingmönnum finnst þörf á því.
Frú forseti. Ég er nú kannski fyrst og fremst að reyna að botna í málflutningi þingmanna Sjálfstæðisflokksins hér. Það er talað eins og það mætti kannski útiloka það listafólk sem hefur fengið sérstaklega mikið af bótum, það er orðið sem var notað. Það er væntanlega verið að tala um eitthvað af þeim styrkjum eða almennu stuðningsúrræðum sem hefur verið ráðist í. Ég veit það ekki. Ef það stendur eitthvað slíkt til af hálfu stjórnarliða, að fara að hræra í þessu frumvarpi og setja inn svoleiðis skilyrði eða setja úthlutunarnefndunum svoleiðis skilyrði, að það eigi að fara í einhverja rannsóknarvinnu um það hvort umsækjendur hafi fengið einhvern stuðning á fyrri stigum heimsfaraldursins, þá líst mér ofboðslega illa á það. En það sem þessi umræða endurspeglar kannski er að fólk virðist hafa mjög mismunandi hugmyndir um það í rauninni hvert markmiðið hér á að vera. Þetta er frumvarp sem felur í sér í raun að fjölga listamannalaunum og jú, það eru ákveðnar kríteríur. Þarna er verið að gera ráð fyrir að langstærsti hlutinn renni til ungs fólks. Ef meiningin væri og ef vilji fjölda fólks í stjórnarliðinu stendur til að styðja við listageirann með einhverjum allt öðrum hætti og huga sérstaklega að þeim sem hafa orðið fyrir mestu tekjufalli eða eru í fjárhagskröggum, þá þyrfti að útfæra þetta allt öðruvísi. Þá hlýtur það að vera krafa að það verði farið með málið aftur inn í ráðuneytið og þetta gert með allt öðrum hætti. Þetta er tvennt ólíkt, annars vegar að fjölga listamannalaunum og hins vegar að [[Forseti hringir.]]ráðast í sértækar aðgerðir fyrir fólk í fjárhagskröggum. Ég er bara að reyna að átta mig á því hvað það er [[Forseti hringir.]]raunverulega sem þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru að kalla eftir að sé gert með þetta frumvarp.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. En ég segi aftur: Ég er kannski ekki rétta manneskjan til að svara nákvæmlega þessari spurningu því sá þingmaður sem hér stendur gerði ekki fyrirvara við frumvarpið. En eins og hefur komið fram eru vissulega einhverjir þingmenn sem hafa gert athugasemdir og það eru svona almennar vangaveltur um þetta. Eitt af þeim sjónarmiðum sem hefur heyrst er að hér er auðvitað verið að tala um tímabundna fjölgun, ég ítreka tímabundna fjölgun, starfslauna og styrkja og það er verið að horfa til þess áfalls sem þessi grein varð sannarlega fyrir í Covid. En á sama tíma eru auðvitað mjög miklar væntingar til þess að við séum öll svo þyrst í menningu og að vera saman og hitta hvert annað og njóta tónlistar, leiklistar og njóta menningar að það kann að vera að það verði mjög mikið að gera og vonandi verður alveg ofboðslega mikið að gera hjá listamönnum á næstu misserum. Það eru örugglega einhver slíkar pælingar líka. En ég get ekki svarað hv. þingmanni neitt frekar. Ég held að það standi ekki til endilega að gera einhverjar miklar breytingar á þessu. Eins og ég sagði áðan þá tökum við þetta bara inn í nefndina og förum yfir þær umsagnir sem okkur berast og sinnum því hlutverki sem okkur er falið. Svo verður bara að koma í ljós hverjir standa með málinu að því loknu og hvort nefndin komi sér saman um einhverjar breytingar ef þörf er talin á því.
Frú forseti. Við ræðum hér um þetta frumvarp hæstv. menningarmálaráðherra um breytingu á lögum um listamannalaun er varðar tímabundna fjölgun starfslauna og styrkja í þágu listamanna. Af því tilefni langar mig að ræða aðeins umhverfi listamanna og hvernig það hefur breyst undanfarin ár, því að það er ekki bara kórónuveirufaraldur sem hefur breytt starfsumhverfi listamanna heldur líka starfsaðstæður sem þeim er boðið upp á. Árið 2011 voru starfslaun listamanna um 275.000 kr. á mánaðargrundvelli en 410.000 árið 2021 og eru núna 490.000. Hækkunin nemur auðvitað töluverðu þegar við horfum á það, 49% á tíu ára tímabili, en á sama tíma hefur launavísitalan hækkað um 96%. Ef starfslaun listamanna hefðu hækkað í samræmi við almenna launaþróun síðustu tíu ár myndu starfslaunin nema 537.000 kr. á mánuði og það munar um það, því að við megum ekki gleyma því að hér er um að ræða verktakagreiðslur. Ríkisskattstjóri gefur út viðmiðunartölur sem einyrkjum, sjálfstætt starfandi listamönnum, ber að skrá sem tekjur sínar sem lágmarksviðmið fyrir þá sem eru ekki að byrja í rekstri og talan sem ríkisskattstjóri miðar við eru 582.000 á mánuði. Þetta er næstum því 100.000 kr. hærri tala sem Skatturinn segir að sé algjört lágmark að listamaður hafi í tekjur til að lifa af og sú fjárhæð sem ríkisstjórnin treystir sér til að skaffa í tímabundinn stuðning til okkar færustu listamanna. Auðvitað fagna ég því að það eigi að fjölga mánuðum, en við verðum að skoða þetta í öllu þessu samhengi. Það hefur orðið verulegur samdráttur í hópi listamanna á undanförnum árum, verulegur, og þetta sýnir okkur greining BHM sem kom út seint á síðasta ári. Þar er dregin sú ályktun að lág starfslaun geta skýrt hluta af samdrætti í ákveðnum greinum, t.d. í bókaútgáfu en sem dæmi voru gefnar út rúmlega þrjár íslenskar bækur á 1.000 íbúa árið 2019 miðað við rúmlega fimm bækur á 1.000 íbúa 2011. Þetta er fyrir Covid. Við þurfum að taka ákvörðun um það hvort við ætlum að láta listamenn lifa af hungurlús eða hvort við ætlum í alvöru að styðja við bakið á listafólki sem ber hróður okkar út um allan heim, sem eykur verulega á fjölda ferðamanna sem hingað koma sem koma annars vegar til að berja augum íslenska náttúru og hins vegar vegna útbreiðslu íslenskrar listar á erlendri grundu. Ég þreytist ekki á að minnast á það þar sem ég var á ferðalagi með hljómsveit sem ég var umboðsmaður fyrir að eitt sumarið voru 25 íbúar Mexíkóborgar að læra íslensku - 25. Það var nær alfarið vegna þess að þeir höfðu kynnst landinu í gegnum listamenn sem fóru ýmist með tónlist sína, mjög mikið Björk og Sigurrós, en líka íslenskar kvikmyndir. Þetta er ómetanlegur fjársjóður sem við höfum hérna. Við megum ekki tala eins og við séum að veita listamönnunum okkar einhverja ölmusu. Við megum ekki hafa það í því formi. Þegar við tökum ákvörðun um að starfslaun listamanna séu 490.000 þá verðum við að muna eftir því að verktakagreiðsla jafngildir 70–75% af launum, jafnvel undir 70%, ég held að það séu 67% sem er miðað við, af því að það þarf að hugsa um launatengd gjöld. Listamenn verða að greiða í lífeyrissjóð. Listamenn verða að borga allar sína skatta og skyldur og listamannalaunin hafa dregist mjög saman í samanburði við aðra. Þetta skiptir máli. Það hefur orðið mikill samdráttur í heildarlaunagreiðslum í atvinnugreinum menningar síðustu ár og starfslaun listamanna eru með lægstu launum á markaði. Það var ótrúlega áhugavert í Covid-faraldrinum þegar við í hv. velferðarnefnd fengum inn listamenn. Ég hafði frumkvæði að því enda með rætur í þessum geira, ég þekki þetta, ég þekki það að vera í þessum bransa, að kerfið virkar svo illa fyrir þennan hóp. Þegar þau komu með pappírana sína inn í Vinnumálastofnun til þess að segja frá því að þau hefðu misst vinnuna kom alltaf þessi spurning: Já, en hvar vinnur þú? Þá þurftu listamennirnir að segja: Já, ég er hérna að kenna tvo tíma í viku hér og svo er ég spila á hljóðfæri mitt þarna. Svo er ég líka að túra með þessari hljómsveit o.s.frv. Og tölvan hjá Vinnumálastofnun skildi þetta bara ekki. Hún gat ekki fundið út úr þessu. Það er þess vegna sem þessi hópur varð undir þegar kom að því að grípa þá sem misstu bjargir sínar, misstu framfærslu sína á þessum tímum, af því að þetta er óhefðbundið starfshlutfall hjá hinum og þessum. En það er ekki bara kórónuveirufaraldurinn sem hefur valdið þessu. Það er líka pólitísk ákvörðun. Það er eitthvað í umhverfi okkar sem gerir það að verkum að það hefur orðið 25% samdráttur í fjölda starfandi einstaklinga í atvinnugreinum menningar. Það er fjórðungur sem hefur ákveðið að fara í önnur störf af því að þetta er svo ótryggt og svo lítill skilningur. Hann er ofboðslega lítill, fann ég t.d. inni í velferðarnefnd og það finnur maður oft á umræðunni hérna líka. Það er ofboðslega lítill skilningur á þessum högum. Á árinu 2008 unnu tæplega 7.000 manns í atvinnugreinum menningar. Núna vinna rúmlega 5.000 í þessum atvinnugreinum. Það munar mjög miklu. Fjöldi starfandi listamanna var, rétt áður en núverandi ríkisstjórn tók við, tæplega 6.800 manns, sem störfuðu við listir og menningu. Árið 2020, fyrir Covid, voru þetta rúmlega 5.000. Þetta hefur gerst á tímum þessarar ríkisstjórnar. Ég held að það væri gott að hugsa aðeins út í það. Getur verið að þótt starfslaunin hafi hækkað sé allt umhverfið þeim ekki hagstætt? Þessar ofboðslega ótryggu tekjur sem þú þarft að sækja um. Þú ferð í lottóið á hverju ári. Færð 490.000 í verktakagreiðslur, sem er auðvitað miklu minna í ráðstöfunartekjur og mánuðirnir eru auðvitað mjög fáir. Í launasjóði rithöfunda voru 555 mánuðir til úthlutunar en það var sótt um 2.700 mánuði á síðasta ári. Launasjóður sviðslistafólks var 190 mánuðir til úthlutunar og það voru 2.100 mánuðir í umsóknum. Þetta sýnir svolítið á hvaða stað þetta er. Það þarf að marka stefnu um aukinn stuðning við listir og menningu og það þarf að gera það þannig að það sé einhver fyrirsjáanleiki. Ég heyri frá þeim sem reka húsin núna, og ég heyri líka frá þeim sem eru að bíða eftir þessum stuðningi sem hér er verið að lofa, að tímasetningin skiptir líka mjög miklu máli. Það var boðað að farið yrði í þessar aðgerðir um áramót, þá fengum við fréttir af því. En núna, þegar er að líða að lokum marsmánaðar, kemur þetta frumvarp og þeir sem sækja um, eins og t.d. sviðslistafólk, á það á hættu að geta ekki nýtt mögulegan stuðning vegna þess að það er búið að bóka í öll húsin. Af hverju? Af því að húsunum hefur fækkað verulega í tíð þessarar ríkisstjórnar, húsunum þar sem sviðslistahóparnir geta átt inni, þar sem sviðslistahóparnir geta átt möguleika á að koma með sínar sýningar. Mörg þeirra hafa orðið ferðaþjónustunni að bráð, ef svo má segja, það eru komin hótel úti um allt. En það er líka af því að stjórnvöld veita ekki neinn stuðning eins og þekkist víða á Norðurlöndunum t.d. og víða um Evrópu, veita engan stuðning til húsanna sjálfra sem þurfa að hýsa þessar listgreinar. Það var leikhús hérna úti á Nesi. Það var leikhús í Héðinshúsinu, Loftkastalinn, sem hýsti alveg ótrúlega skemmtilega sýningar. Það var leikhús á NASA. Tjarnarbíó er auðvitað frábært hús. Þetta voru alls konar lítil leikhús. En rekstrargrundvöllurinn hefur einhvern veginn verið þeim gríðarlega erfiður. Mig langar síðustu tvær mínúturnar aðeins að leyfa mér að hafa orð á þessari dæmalausu hugmynd hv. þm. Vilhjálms Árnasonar um að leggja niður heiðurslaun listamanna. Heiðurslaun listamanna geta einungis þeir fengið sem hafa varið starfsævi sinni eða verulegum hluta hennar til liststarfa eða skarað fram úr við listsköpun sína eða ef störf þeirra að listum hafa skilað miklum árangri á Íslandi eða á alþjóðavettvangi. Taka skal tillit til skiptingar í hópi heiðurslauna listamanna eftir listgreinum og kyni og skulu þau veitt listamanni að fullu til 72 ára aldurs og skulu þau vera sömu og starfslaun listamanna eru á hverjum tíma, en eftir sjötugt verði þau 80% af starfslaunum. Nú er það svo, frú forseti, að ef við ætlum að gera einstaklingum það, sem við höfum tekið ákvörðun um að sæti heiðurslaunum listamanna, að fara í þessa púlíu, mörg hundruð listamanna púlíu á hverju ári þar sem listamenn þurfa að færa fram nákvæma lýsingu á því sem þeir ætla að gera fyrir stuðninginn, þá munum við kasta þessum verðmætum okkar algerlega á glæ og möguleikum okkar á að þakka þessum listamönnum fyrir ótrúlega óeigingjarnt starf alla starfsævina. Þá munum við bara fleygja því. Og fyrir hvað? Ég skal hundur heita ef ég mun ekki standa hér dögum og kvöldum saman og rökræða þetta við þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem virðast ótrúlega lítinn skilning hafa á listum og menningu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu. Hjarta mitt slær í svipuðum takti og hún talaði um og með mikilli virðingu fyrir þessum hópi sem hefur litað líf okkar bara frá því að manneskjan varð til. Við lesum í bókum um fátæka listamenn sem hafa ekki haft til hnífs og skeiðar en voru alltaf kallaðir til þegar eitthvað skemmtilegt átti að gerast og þannig er það líka hjá okkur. Ef við ætlum að hafa gaman þá er það listin sem gerir hlutina skemmtilega þannig að heimurinn án menningar væri lítilfjörlegur heimur að mínu mati. Hv. þingmaður nefnir fjölda samninga og fjölda þeirra sem sækja um en fá ekki. Hvar standa þeir? Ég nefndi það hérna í andsvari í dag að það er hópur fólks sem vinnur á bak við tjöldin og sinnir listviðburðum án þess að vera endilega í framlínunni. Hvar stendur sá hópur? Sjáum við að það sé verið að standa með þessum hópi? Þeir sem eru í harki, þeir sem eru að spila á pöbbunum, hafa verið að spila á árshátíðum, fólk sem er ekki endilega metið sem frábærir listamenn við að selja diska eða gefa út eitthvað en þetta er fólk sem er samt að veita okkur lífsfyllingu sem við þurfum svo sannarlega á að halda. Sjáum við að það sé verið að gæta hagsmuna þessa hóps?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nei, auðvitað ekki. Þeir tónlistarmenn sem mér fannst hv. þingmaður vera helst að beina sjónum sínum að, þeir sem hafa verið í dægurtónlistinni, hafa sjaldnast náð inn á starfslaun listamanna en þó eru til undantekningar. Við erum að sjá einhver bönd komast inn. En bara til að upplýsa þá sem kunna að vera að fylgjast með þá er það ekki þannig að þú bara setjir nafnið þitt í pott og það sé dregið út. Þegar sótt er um starfslaun skilar þú bara doðranti um það hvað þú hefur í hyggju að gera. Allir þeir sem ég þekki og eru í þessu vonast auðvitað til að fá úthlutað mögulega jafn mörgum mánuðum og þeir vita að verkið mun taka en það er sjaldnast þannig. Þá reyna þeir að drýgja tekjurnar, láta fjárhæðina ná yfir fleiri mánuði til að geta lokið verkefninu. En þeir sem úthluta starfslaunum þurfa líka að sjá að það sé einhver afrakstur þannig að ég veit ekki hvort þau sem eru í þessum giggum séu að sækja um, a.m.k. sér maður ekki mikið af þeim í úthlutununum.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Ég hef áhyggjur af þessum hópi sem telst ekki til - ég vil kannski ekki nefna orðið elíta en samt kemur það upp í huga minn, af því að það er bara fullt af fólki, listamenn og aðrir, við getum kallað það götulistamenn, fólkið sem er með okkur og sinnir okkur þegar við erum að njóta lista en er ekkert endilega hátt á tindinum, í sinfóníugeiranum eða einhvers staðar þar. Við vitum líka um leikhúsin, ekki Þjóðleikhúsið eða Borgarleikhúsið heldur sjálfstæð lítil leikhús, fólk sem hefur ekki komist á samninga hjá stóru leikhúsunum og hefur verið sem einyrkjar að rembast við að setja upp sýningar þegar þannig hefur viðrað en í Covid ekki neitt. En manni hefur fundist eins og þessar aðgerðir ættu að vera einhvers konar Covid-aðgerðir. Veitingageirinn fékk styrki og það eru búnir að vera viðspyrnustyrkir alls konar. Ég upplifi það þannig að þarna sé stór hópur listamanna og fólks sem tengist list á einhvern hátt og vinnur við það að koma list á framfæri sem er bara gjörsamlega gleymdur. Ég sagði það áðan, ég á vini sem hafa bara lifað við fátæktarmörk og ekki átt fyrir mat af því að þeir voru einyrkjar, voru kannski hljóðmenn einhvers staðar og unnu hjá hljóðfæraleigu sem einyrkjar og svo bara var ekkert gigg og þá eru þeir bara heima. Þeir fá ekki neitt. Ég hef áhyggjur af þessum gleymda hópi sem er okkur svo mikilvægur samt sem áður.
Frú forseti. Þegar allur grundvöllur fyrir listsköpun hverfur, ekki bara á Covid-tímum heldur bara vegna þess að það er ekki boðið upp á nægilegt stuðningsnet, þá hrökklast fólk út úr stéttinni. Það er það sem ég var að benda á að hefði gerst í tíð þessarar ríkisstjórnar. Einstaklingum sem starfa við þennan geira, sem eru skráðir hjá ríkisskattstjóra, starfa í þessum geira, hefur fækkað um 25% síðan ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við. Það er bara þannig. Það er staðreynd. Í mínum huga er þetta alveg ótrúleg sóun af því að meiri hlutinn af þessu fólki hefur menntað sig í sínum listgreinum eða a.m.k. mjög margir. Það er auðvitað ótrúleg gæfa að geta verið í föstu starfi sem listamaður, hvort sem þú ert í sviðslistum, tónlist, ritlist, myndlist eða öðru. En ég held að það séu nánast engir sem eru í föstu starfi sem myndlistarmenn eða föstu starfi sem rithöfundar nema þá að þeir geri samning við forlag um að skila einhverju og fái fastar greiðslur fyrir það. Það er algengara í sviðslistunum og auðvitað erum við með hljóðfæraleikara, t.d. hjá Sinfó, en aðrir í rauninni ekki. Það er bara brotabrot af menntuðu sviðslistafólki sem fær að fara á samning, aðrir eru í harkinu. Fá laun fyrir miðainnkomu en það dugar ekki til. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er svo mikilvægt að stjórnvöld skilji umfangið og skilji umhverfið og styðji við þannig að við drepum ekki menninguna.
Frú forseti. Loksins, loksins, sagði hæstv. ráðherra í framsöguræðu sinni. Ég hugsaði nú líka það sama en ég held að höfum kannski átt við ólík „loksins“ þegar við hugsuðum um þetta. Hæstv. ráðherra heyrðist mér vera að vísa til þess að hafa þurft að bíða í heila viku eftir því að koma málinu á dagskrá til umræðu eftir að það komst fyrst á dagskrá hér á þingi. Ég hugsaði: Loksins er komið frumvarp um starfslaun fólks í listgreinum árið 2022, þegar fyrsti ársfjórðungur þess árs er við það að líða, hefði jafnvel mátt vera aðeins fyrr þannig að fólk í þessum bransa hefði smá fyrirsjáanleika um eigin afkomu. Þessi seinagangur ríkisstjórnarinnar, sem hefur verið einkennandi í gegnum allt tímabilið, í öllum viðspyrnuaðgerðum, er í þessu tilviki mögulega að fara að spilla sumum af þeim verkefnum sem sótt er um, því eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, hokin af reynslu sem umboðsmaður hljómsveita í fyrri tíð, benti svo réttilega á þá er bara ekkert auðvelt endilega að bóka út árið, þegar komið er langt inn á það, aðstöðu til að sýna list, hvort sem það er tónlist eða sviðslistir. Segjum að ég tilheyri fimm manna sviðslistahópi og mig langi að setja á stokkana verk einhvern tímann næsta haust. Þá hefði ég kannski þurft að fá vilyrði um launagreiðslur sem byrjuðu strax í janúar til þess að ég gæti gert og græjað og æft og samið og séð fyrir öllu sem þarf að gera til að setja almennilegt „sjó“ í gang. Núna þarf allt þetta fólk að hlaupa hraðar til þess að ná launum sem eru ekki einu sinni það há, hafa ekki verið verðlagsuppbætt og eru verktakagreiðslur upp á 490.000 á mánuði á mann. En jú, loksins er þetta komið og mig langar sérstaklega að lýsa ánægju með að hérna er gerð tilraun til að eyrnamerkja hluta mánaðarlauna fólki í ákveðnum aldurshópi. Ungt sviðslistafólk og ungir tónlistarflytjendur fá hér eyrnamerkt 50 mánaðarlaun í hvorum flokki. Mér finnst það dálítið smart til að tryggja það að nýliðar í bransanum, sem ég gæti líka ímyndað mér að ættu kannski erfiðara með að fóta sig en þeir sem eldri eru, eru kannski líka ekki í jafn tryggu húsnæði, þetta er fólk sem hefur allt aðrar og jafnvel meiri fjárhagsáhyggjur en eldra fólk í bransanum - bara gott að við tökum sérstaklega utan um þann hóp og eitthvað sem mætti skoða síðan við þá heildarendurskoðun sem verður á þessu kerfi á næstu árum. Þar finnst mér að við mættum líka fara að líta til aukins sveigjanleika. Nú er það svo að lögin eins og þau eru gera ráð fyrir 50 mánuðum til hönnuða, 435 til myndlistarmanna, 555 til rithöfunda, sem mér finnst reyndar svo falleg tala að ég vil helst ekki sleppa henni fyrir nokkra muni, 190 mánuðir fara til sviðslistafólks, 180 til tónlistarflytjenda og 190 til tónskálda. Þetta eru hlutföll og tölur sem eru fundnar út í einhverju samtali við Bandalag listamanna, við fólkið í grasrótinni, fólkið sem veit hvernig bransinn lítur út og hvernig kannski væri eðlilegast að skipta kökunni. Að því leytinu til er sniðugt að byrja á þeim punkti. Út úr þessu fær kerfið að 1.600 mánuði þurfi inn í listamannalaunin, en væri ekki sniðugt að segja að þetta væri svona einhver lágmarksfjöldi mánaða í hvern geira og svo væru kannski 800 eða 1.600 mánuðir til viðbótar sem væru ekki eyrnamerktir heldur myndu fljóta þarna dálítið á milli? Þannig að ef eitt árið væri alveg dúndurvertíð hjá sviðslistafólki, það væri hugmyndaríkt, það væri með góðar umsóknir sem kæmu í massavís inn til matsnefndarinnar, þá myndi sá hópur stækka, þá myndi sá geiri vaxa, ekki á forsendum forskriftar í lagatexta frá árinu 2009 heldur á forsendum hugmyndanna sem spretta í samfélaginu í dag. Þetta er bara eitthvað sem mig langaði að leggja inn hjá þeim sem fara að fjalla um þessi mál í allsherjar- og menntamálanefnd á næstu vikum. Síðan, sem ég ræddi við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, sem er svo heppin að sitja bæði í allsherjar- og menntamálanefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, og fjárlaganefnd, þarf að passa upp á að fjármagnið vanti ekki í þessa aðgerð, vegna þess að það kemur fram í greinargerð með frumvarpi menningar- og viðskiptaráðherra að gert sé ráð fyrir þeim 100 milljónum sem er bætt í kerfið á fjáraukalögum 2022. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hélt reyndar að þetta hefði komið inn í fjárlögum þessa árs en greinilega sér menningarráðuneytið þetta öðrum augum. En vandinn er að þessar 100 milljónir sjást ekki í fjáraukalögunum sem við ræddum fyrr í dag. Við þurfum bara að vera með belti og axlabönd í því að við lendum ekki allt í einu í einhverri fjárþörf þegar fólk kemur og innheimtir þau viðbótarlistamannalaun sem til ráðstöfunar eiga að vera. Ég ætlaði nú alls ekki að lengja þessa umræðu sem er búin að fara vel yfir sviðið og kannski fátt sem þarf að bæta við, en svo langaði mig bara örstutt, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, að lýsa verulegum efasemdum um að afleggja heiðurslaunakerfið með öllu. Það má breyta því, svo sannarlega, eins og öllum kerfum sem við höfum smíðað, en ég myndi vilja breyta því á þann hátt að við snarstækkum það. Þetta er hugmynd sem kom fram í umsögn frá Bandalagi íslenskra listamanna fyrir að mig minnir sjö, átta, jafnvel tíu árum þar sem þau lögðu til að í stað þess að við værum með þennan litla hóp á lágum launum, lágum heiðurslaunum, þá værum við með stærri hóp sem spannaði hið menningarlega svið dálítið vel, sýndi ákveðna breidd. Þetta væri fólk sem væri búið að skila nokkuð góðu ævistarfi, væri þá komið á þann aldur að það væri kannski að leggja minni áherslu á listsköpunina, væri að setjast í helgan stein, en fengi þarna bæði nokkra framfærslu en fengi líka eitthvert hlutverk. Bandalagið lagði nefnilega til að heiðurslaunakerfið myndi umbyltast í einhverja, ég held að þau hafi kallað það akademíu, akademíu lista og menningar. Þarna væri, við gætum kallað það öldungaráð, ég held að við værum ekki að móðga neinn ef við segðum það, sem gæti verið til ráðgjafar fyrir stjórnvöld um ýmislegt, gæti haldið úti opinberri umræðu um menningarmál, gæti bara verið dálítið skemmtilegt, svona leikskóli fyrir gamla listamenn. Þetta er átt sem ég myndi miklu frekar vilja fara í heldur en sú átt sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason nefndi, að láta bara allt loft puðrast úr þessari blöðru. En það er seinni tíma umræðuefni og eitthvað sem ég ætla ekki að orðlengja, mig langaði bara rétt að nefna það hér.
Virðulegur forseti. Mér þótti athyglisvert að hlusta á hv. þingmann nefna aukinn sveigjanleika sem mér finnst spennandi að horfa til. Hann nefndi þarna tvöföldun, að það væru til einhverjir aðrir 1.600 sem gætu verið verkefnatengdir með einhverjum hætti. Mér hugnast þetta. Ég held að þarna værum við að búa til möguleika fyrir þá sem falla á milli skips og bryggju. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi að hátt á þriðja þúsund manns væru að sækja um þessa styrki en það væru ekki nema sirka 400 manns sem fengju þá. Það er bara lítið brot af þeim sem þurfa á þessu að halda sem njóta. Ég væri spenntur fyrir því að svona hugmynd væri útfærð með einhverjum hætti, ef hv. þingmaður hefur eitthvað velt þessu meira fyrir sér. Það er fullt af hugmyndaríku fólki þarna úti sem hefur ekki endilega aðgang að fjármagni en myndi svo sannarlega hafa áhrif á okkur og geta glatt okkur og sitt samfélag og sitt umhverfi með því að hafa aðgang að fjármagni til að setja á laggirnar verkefni, sem er í raun og veru rétt að styrkja með einhverjum hætti þó að fólk sé ekki endilega sett á laun heldur að það geti staðið fyrir einhverjum viðburðum og uppákomum sem gætu þá þjónað samfélaginu. Mér finnst þetta áhugavert og myndi gjarnan viljað heyra hv. þingmann tjá sig aðeins meira um þetta.
Frú forseti. Nei, ég er nú ekki mikið búinn að spá í þetta. Ég er ekki með fullmótaða hugmynd hér. Þetta er eitthvað sem kviknaði í kaffispjalli í þingflokksherbergi Pírata þar sem við vorum að ræða samspil hugmynda um starfslaun listamanna og hugmynda sem Píratar hafa lengi haldið á lofti varðandi borgaralaun, skilyrðislausa grunnframfærslu þar sem sveigjanleikinn er alger. Þá fær fólk bara grunnframfærslu í hendurnar og getur gert það með líf sitt sem því sýnist. Það getur verið mjög þægilegt öryggisnet fyrir t.d. fólk sem vill leiðast út í hinar skapandi greinar að þurfa ekki að hafa áhyggjur af grunnframfærslunni. Það sem við fórum að hugsa var einmitt þetta: Það getur verið jákvætt í svona framfærslukerfi eins og starfslaun listamanna er að vera með einhverja skilyrðingu eða að flokka þetta eftir listgreinum vegna þess að við viljum standa vörð um ákveðna fjölbreytni, við viljum ekki að allt í einu þorni bara allt upp hjá tónlistarflytjendum vegna þess að það koma svo brjálæðislega góðir rithöfundar eitt árið með umsóknir. Með því að viðhalda einhverjum þröskuldi verði fjölbreytni tryggð og með því síðan að toppa það upp með frjálsum mánuðum sem geta flotið þarna á milli þá geta töfrarnir farið að birtast. Þar kemur sveigjanleikinn inn í kerfið þannig að það geti lagað sig að hugmyndunum eins og þær eru í samfélaginu á þeim tímapunkti. Ef það koma rosalega margir rithöfundar það árið þá fái allar greinar grunninn en rithöfundasúlan verði bara dálítið stór. Síðan það sama með hinar greinarnar. En ég er sammála hv. þingmanni, mér finnst þetta spennandi hugmynd og hún lyfti mér dálítið þegar við ræddum hana niðri í herbergi fyrr í dag.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Orð eru til alls fyrst. Þannig er það. Hugmyndirnar verða til í samtalinu. Þegar við förum að ræða saman sprettur upp ýmislegt sem síðan er hægt að vinna með í framtíðinni. Þess vegna held ég að þessi umræða sé af hinu góða og geti nýst í frekari umræðu um það umhverfi sem við höfum verið að búa listamönnum og listafólkinu okkar öllu sem hefur í gegnum sætt og súrt gert þetta samfélag fjölbreyttara og skemmtilegra. Mér datt bara í hug, þegar ég hlustaði á hv. þingmann tala um þetta, að við erum með fyrirkomulag sem heitir sóknaráætlanir landshlutanna og í þessar sóknaráætlanir hafa verið veittir fjármunir til að standa með landshlutunum á ýmsa vegu, frumkvöðlum sem eru að vinna að sérstökum verkefnum en líka áhugasömum aðilum sem vilja setja upp listviðburði sem hafa þá verið settir upp í heimahéraði. Ég vil nefna sem dæmi að ég heyrði á þingi Sambands sveitarfélaga á Suðurlandi flottar og framsæknar hugmyndir um Sinfóníuhljómsveit Suðurlands, sem þarf auðvitað að fá fjármuni til að reka sig. Það voru háleitar hugmyndir um hana og það var kominn þar framkvæmdastjóri og stjórnandi. Allt kostar það peninga. Það væri gaman að heyra viðhorf um hvernig við gætum þá ræktað græðlingana sem eru úti á landsbyggðinni til að vinna að menningunni víðs vegar.
Frú forseti. Frumvarpið sem við ræðum hér í dag snýst um laun listafólks en hugmyndirnar sem hv. þingmaður nefnir snúa kannski meira að verkefnunum, því sem við gætum bara kallað sprotastyrki skapandi greina. Þess vegna þykir mér alltaf dálítið skrýtið þegar ákveðinn hópur í samfélaginu talar niður fjárfestingu í skemmtilegra samfélagi, meira skapandi samfélagi, vegna þess að þetta er alveg ofboðslega ódýr fjárfesting miðað við það sem við fáum til baka, ekki bara í formi gleðistunda heldur líka, ef við viljum vera leiðinleg, í gjaldeyristekjum af útflutningi og allt það. En það er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er list listarinnar vegna. Við eigum ýmsa verkefnasprota í dag sem við eigum að styrkja og við eigum að fjölga þeim. Við eigum akkúrat að leggja áherslu á að þeir nái út um landið vegna þess að listsköpun er hægt að stunda hvar sem er. Hún er mannaflsfrek og hún auðgar nærsamfélagið. Það er allt sem mælir með því að setja pening í verkefni af þessu tagi til þess akkúrat að styrkja byggð hringinn í kringum landið.
Frú forseti. Mig langar að þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra Lilju Alfreðsdóttur fyrir þetta frumvarp. Það er nú einu sinni þannig að menningin er grundvöllur góðs samfélags og listin er eitthvað sem við þurfum virkilega að fjárfesta í sem samfélag. Já, ef ég hefði kunnað að syngja og dansa þá hefði ég sennilega endað sem sviðslistamaður því að fyrir einum 33 árum síðan sótti ég um í leiklistarskólanum, ætlaði að feta í fótspor móður minnar sem var lærður leikari en endaði reyndar sem stærðfræðikennari. En þó svo að við séum að tala hér um aukningu á styrkjum eða stuðningi við listamenn hefði ég viljað sjá miklu meira. En ég veit að það er barátta sem hæstv. ráðherra þarf að heyja inni í ríkisstjórninni, hún hefði eflaust viljað setja dálítið mikið meira í þetta. En við þurfum einmitt að hugsa það sem samfélag hvernig við getum stutt við list, og þá vil ég sérstaklega horfa til nýrra listamanna, ungra listamanna. Ég man að fyrir kosningarnar hitti ég nokkra unga hönnuði sem sögðu að þær þyrðu eiginlega ekki að sækja um listamannalaun, að það væru svo fáir mánuðir í boði að þeim fyndust þær vera að taka eitthvað frá eldra fólkinu. Þess vegna finnst mér mjög gott að sjá að í þessu frumvarpi er verið að eyrnamerkja styrki fyrir fólk undir 35 ára aldri. Við þurfum að finna út úr því saman sem samfélag hvernig við getum stutt við nýsköpun og listafólk, sérstaklega unga fólkið. Mér finnst hafa komið upp góðar hugmyndir hér eins og að stækka pottinn en kannski ekki eyrnamerkja hann allan og o.s.frv. Mér finnst það ágætt. En það er einn hlutur sem mér krossbrá við að heyra og það er að þetta séu verktakagreiðslur. Ég hélt alltaf að þetta væru greiðslur sem færu alla leið. Það er svolítið asnalegt að við séum að taka úr einum vasa og svo fer þetta aftur inn í ríkið að hluta til. Við þyrftum að finna leið til þess að stuðningur við list sé skattfrjáls. Ég vona að við getum einhvern veginn komið því í gegn hjá hæstv. fjármálaráðherra, kannski þegar við erum búin að gefa honum of mikið af súkkulaði eða kökum eða eitthvað hérna frammi í kaffiteríunni. En það er af hinu góða, við þurfum að gera meira og ég veit að það er vilji til þess. Við þurfum bara að finna út úr því hvernig við fáum þingið allt til að styðja slíkt.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans góðu yfirferð og öðrum sem hafa tjáð sig hér í dag um þetta góða frumvarp hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra. Við eigum eftir að fara yfir það eins og gengur. Ég er mjög ánægður með að frumvarpið sé komið fram og ég vona að okkur takist að afgreiða það hratt og vel í gegnum þingið. Eins og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson benti á þá liggur ansi mörgum mikið á eftir tveggja ára starfsbann, og það þarf auðvitað líka að huga að þeim stoðstéttum sem nefndar hafa verið hér í dag. Ég minni bara á það að lokum að ef við erum sérdeilis góð og farsæl í einhverju, allt frá landnámi til vorra daga, allt frá dögum Snorra til Laxness og allra þeirra sem hafa komið á eftir, skrifað bækur, tónlist, tölvuleiki og sitthvað, þá er það einmitt í hugverkageiranum. Af þessum verkum erum við þekktust um alla veröld og það eru 3 milljarðar í nýsköpunarsjóðum hér sem gagnast í þeim geira sem er náskyldur þessum. Það mætti alveg kalla þetta nýsköpunarsjóð listanna eða hvað annað sem við kjósum. Ég held að við eigum að vera skjót að afgreiða þetta mál og bent hefur verið á margt prýðilegt. Ég ætla ekkert að orðlengja þetta enn frekar vegna þess að ég veit að hæstv. ráðherra er á leiðinni á sinfóníutónleika í nafni Úkraínu. Ég óska hæstv. ráðherra til hamingju með þetta góða frumvarp og ykkur sem hafið komið með góðar ábendingar.
Forseti. Ég segi bara örstutt: Öll fjárfesting í list á eftir að skila sér margfalt til baka. Við höfum séð það með tónlistarfólkið okkar. Við höfum séð það með leikarana okkar. Við höfum séð það með myndlistarfólkið okkar. Það skapar gjaldeyristekjur, það skapar ferðamennsku og við þurfum bara að finna út úr því hvernig við fáum alla til að skilja það.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum fyrir mjög góðar umræður. Það er margt sem ég vil aðeins koma inn á áður en frumvarpið gengur til hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Ég vil bara segja um þær hugmyndir sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason hefur um að við ætlum að leggja niður listamannalaunin, að það er auðvitað ekki svo að mínu mati. Hugmyndin er að við ætlum að endurskoða kerfið, auka gagnsæi og fyrirsjáanleika. Ég get bara sagt það hér að eitt af því sem við sjáum vísi að í þessu frumvarpi er að við verðum með flokk sem er 35 ára og yngri. Svo verðum við með starfslaun listamanna og svokallaða heiðursmannadeild. Við höfum fengið gagnrýni á starfslaun listamanna eftir síðustu úthlutun þar sem margir af okkar, leyfi ég mér að segja, allra bestu rithöfundum féllu af listamannalaunum, jafnvel fólk sem búið er að skrifa tugi bóka. Og þetta er auðvitað eitthvað sem við þurfum að hugsa betur og endurskoðunin gengur út á það. Það kom fram í máli Helgu Völu Helgadóttur að orðið hefði fækkun í ákveðnum listgreinum. Ég vil benda á að í öðrum listgreinum eins og í sviðslistum er talsverð fjölgun og það sama á líka við um kvikmyndir. Hins vegar er það rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að við eigum auðvitað að líta í eigin barm og huga að því hvers vegna þessi fækkun er að eiga sér stað og ég er sammála hv. þingmanni, við getum gert betur varðandi starfsumhverfi listamanna. Þess vegna hækkuðum við listamannalaunin verulega núna. Ég segi það bara við þingheim: Ég vildi að við hefðum gert það fyrr. Núna erum við svolítið að leggja grunninn að því að efla þetta starfsumhverfi og við erum líka að huga að því - og ekki bara huga að því, ég tel að það sé mjög eðlilegt að þessi málaflokkur sé verðbættur eins og önnur málefnasvið og við vinnum að því. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason var með spurningar um það hvers vegna þessi úthlutun ætti sér stað núna þegar við værum búin að aflétta öllu. Þá vil ég bara benda hv. þingmanni á, ef við berum til að mynda listamenn saman við fyrirtæki sem eru í ferðaþjónustu, að það sem hefur gerst hjá þeim er að eigið fé þeirra er uppurið og það eru miklar skammtímaskuldir. Varðandi þær atvinnugreinar sem hafa lent illa í Covid þá ber okkur samfélagsleg og siðferðisleg skylda til að styðja við bakið á viðkomandi einstaklingum. Ég var sjálf mjög hlynnt því að við myndum beita svokallaðri keynesískri hagfræði í upphafi Covid-faraldursins og það tókst mjög vel hjá ríkisstjórninni. Efnahagsstjórnin tókst vel. Við sjáum fram á hægan efnahagsbata, atvinnuleysið er komið niður í 4,9%. Það sem ógnar stöðunni helst núna er verðbólguþrýstingur sem er bæði alþjóðlegur og því miður líka heimatilbúinn og þar þurfum við að sjálfsögðu að standa vaktina Margar góðar hugmyndir komu hér fram og ég tel að við munum eiga í mjög góðu samstarfi við þingið og ráðuneytið og ég treysti því líka að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari yfir málið og taki tillit til umræðunnar sem hefur átt sér stað hér í dag. Ég vil að lokum taka undir með þeim þingmönnum sem hafa talað með þeim hætti að það er í raun og veru menningin sem er okkar sterkasta stoð, hvort heldur hér innan lands eða í útflutningi. Það er tónlistarfólk á borð við Björk, hina ungu Laufeyju Lín, Monsters of men, myndlistarmenn eins og Ragnar Kjartansson. Ég get svo sem staðið hér í allt kvöld og talið upp allt okkar stórkostlega listafólk. Við skulum ekki gleyma því að það eru auðvitað margir sem hófu sinn feril á því að fá starfslaun listamanna. Ég mun leggja mikinn metnað í það að hlúa að og styrkja þetta starfsumhverfi. Bara að lokum, hér var aðeins minnst á hönnun og við munum líka leggja sérstaka áherslu á hana.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð hér undir lokin. Mig langar að beina til hennar spurningu, mig langar að heyra aðeins frá henni hvað henni finnst um þá gagnrýni sem hefur komið fram hér í dag og hefur kannski verið fyrirferðarmest frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins og sérstaklega frá hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni. Hann hefur velt því fyrir sér hvort þetta frumvarp sé til þess fallið að bæta tjón sem varð út af takmörkunum, hvort sú leið sem hér er lagt upp með skili sér raunverulega til þeirra sem þurfa á hjálp að halda og hefur áhyggjur af því að þetta geti runnið til einhverra sem þegar hafa fengið önnur opinber úrræði. Þetta er sami málflutningur sem kom fram hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, en þó tók hún ekki alveg sömu sterku afstöðu og sagðist ekki vera með fyrirvara á þessu máli. Hún velti því þó fyrir sér hvort með þessari leið væri verið að, svo ég vitni orðrétt í hana, umbuna einhverjum sem þegar hefðu fengið styrki úr öðrum áttum. Svo sagði hún aftur í seinni ræðu að það væru ákveðnar áhyggjur af því að þetta frumvarp gæti falið það í sér að við værum að bæta upp tap til einhverra sem þegar hefðu fengið bætur í gegnum aðrar leiðir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvað henni finnist um þennan málflutning og þessar hugmyndir sem hér koma fram um að í rauninni skilyrða listamannalaun, veitingu starfslauna, út frá því hvort fólk hafi fengið einhverja styrki eða bætur, eins og hér er sagt, á fyrri stigum heimsfaraldursins. Hvað finnst hæstv. ráðherra um þennan málflutning Sjálfstæðismanna?
Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á þá tel ég að þessi málflutningur eigi ekki við. Ef við lítum á það sem hefur verið að gerast, og þar erum við með tölur fyrir framan okkur, þ.e. að sumir hafa upplifað 87% tekjufall, þá ber okkur siðferðisleg skylda til að ná utan um þá hópa sem lentu mjög illa í Covid. Þetta er liður í því. Ég vil upplýsa hv. þingmann um að við fórum í mikið og umtalsvert samráð við Bandalag íslenskra listamanna, við ÚTÓN, við alla sem koma að þessu máli. Þetta eru sértækar aðgerðir til handa þeim listamönnum sem fóru sérstaklega illa út úr Covid. Við sjáum sjálf að rithöfundar eru í annarri stöðu en við ákváðum að beina sjónum okkar að þeim hópum sem gátu til að mynda ekki haldið sína viðburði. Við sáum að með ómíkron datt jólavertíðin út líka. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta sé til heilla og ég hvet þingheim og alla þingmenn til að taka undir og styðja þetta frumvarp.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta svar og vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún geri ráð fyrir víðtækum stuðningi við þetta mál frá stjórnarmeirihlutanum. Þrátt fyrir það hvernig einstakir þingmenn hafa talað hér í dag hafa orðið einhverjar tafir á málinu vegna óeiningar í stjórnarliðinu. Það væri kannski fróðlegt að heyra það líka fyrst það kom ekki fram fyrr en 1. mars. Já, það væri kannski fróðlegt að heyra það sérstaklega hvort þetta mál hafi tafist vegna óeiningar innan ríkisstjórnar eða meðal stjórnarliða.
Virðulegur forseti. Það var engin óeining í ríkisstjórn. Ég var fyrst núna að heyra af þessari skoðun hv. þm. Vilhjálms Árnasonar. Ég held að hann sé nú upplýstari um stöðuna, af hverju við erum að fara í þessar aðgerðir. Ég vil ítreka að þær eru sértækar og ég tel að þannig eigum við að fara í þetta. Auðvitað hefur ómíkron verið að þróast og við höfum séð hvernig þetta er. Ég er ekki í nokkrum vafa um að frumvarpið muni verða samþykkt hér og ég vonast eftir því að allsherjar- og menntamálanefnd muni líka taka frumvarpið fyrir og bæta það. Það sem er gott við þinglega meðferð eru einmitt athugasemdirnar og þær umræður sem eiga sér stað hér í þingsal og sérstaklega í nefndarstarfinu. Það er mín reynsla, eftir að hafa verið mennta- og menningarmálaráðherra og áður utanríkisráðherra, að það sé mjög gott að koma með frumvörp inn í þingið og eiga þessar umræður og flestar nefndir gera þessa hluti mjög vel.
Herra forseti. Ég vil byrja á að spyrja út í 89. gr. frumvarpsins sem er efnislega og eiginlega orðrétt samhljóða 42. gr. núverandi laga og inniheldur gagnageymda tilskipun Evrópusambandsins, sem svo hefur verið kölluð, frá árunum 2004 eða 2005, ég man ekki hvort það var. Vandamálið er að sú tilskipun var dæmd ógild af Evrópudómstólnum árið 2014. Er ekki kominn tími til að fella þá tilskipun úr gildi - hún er ekki lengur brúkleg í þeim löndum sem settu hana upphaflega - frekar en að viðhalda þessari ofboðslega víðtæku heimild? Fjölskipaður Evrópudómstóll komst að þeirri niðurstöðu að hún gengi allt of langt í að skerða friðhelgi einkalífs fólks.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vísar hér í grein sem er einmitt efnislega óbreytt og fjallar um þessi gögn um fjarskipti, eða svokallaðar fjarskiptaumferðarupplýsingar, en hún er óbreytt samkvæmt gildandi lögum. Það þyrfti að skoða þessa ábendingu og það er mikilvægt að við göngum ekki harðar að friðhelgi einkalífsins en þörf krefur og að uppbyggingin sé samhljóða þeim gildandi ákvæðum sem við höfum verið að taka upp í EES-samninginn, sem gerðist eftir að frumvarpið var lagt fram síðast. Það hefur því verið uppfært í takti við þær ábendingar sem hafa komið fram í millitíðinni. Ef þetta er eins og hv. þingmaður lýsir mun ég auðvitað taka tillit til þess og býst við að nefndin muni skoða það.
Herra forseti. Af því að ég reikna með að ráðherrann sé með einhvern á vakt að fylgjast með okkur þá auðveldum við okkur kannski starfið í nefndinni og biðjum bara núna um minnisblað um áhrif þessa dóms. Fyrir áheyrendur þá er það dómur C-293/12. Það væri gott að fá lögfræðiálit á því hvort þessi dómur þýði ekki að 89. gr. geti einfaldlega ekki staðið eins og hún er í frumvarpinu. Við ræddum hér fyrr í vetur svokallað Mílumál þar sem fjarskiptalög fléttuðust saman við eignarhald erlendra aðila á þjóðfélagslega mikilvægum innviðum. Það voru tvær hliðar á sama peningi þegar við vorum að ræða það hér fyrir jól. En nú háttar svo til að forsætisráðherra hefur horfið frá þeim fyrirætlunum sínum að leggja fram frumvarp til laga um rýni fjárfestinga erlendra aðila í þýðingarmiklum samfélagsinnviðum og tengdri starfsemi vegna þjóðaröryggis, eins og ég hafði alltaf séð fyrir mér, og við töluðum hér í tengslum við Mílumálið um að það þyrfti að haldast hönd í hönd við innleiðingu kóðans til að við lentum ekki með allt niðrum okkur eins og gerðist þegar Míla var allt í einu seld úr landi. Hvað finnst ráðherranum um að þetta frumvarp forsætisráðherra eigi ekki að líta dagsins ljós á þessu þingi?
Virðulegi forseti. Varðandi fyrra atriðið sem hv. þingmaður nefndi þá munum við að sjálfsögðu skoða það í ráðuneytinu. Það gæti verið tengt nýrri EES-gerð um persónuvernd í fjarskiptum sem leysa mun af hólmi gildandi tilskipun um persónuvernd í fjarskiptum. Upphaflega stóð til að hún væri með kóðanum en vegna ýmissa vandkvæða samhliða kóðatilskipuninni reyndist erfitt að klára hana. Hún mun því væntanlega koma síðar og gæti því svarað þessum dómi, en við munum skoða það betur. Varðandi frumvarpið um rýni erlendra fjárfestinga þá sé ég ekki að neitt standi í vegi fyrir því að klára þetta frumvarp þó að það frestist. Hæstv. forsætisráðherra hefur ekki hætt við það frumvarp heldur ætlar að vanda vel til verka, enda er það verulega stórt mál sem þarf að vinna vandlega og ég býst við að það komi fram á næsta þingi. En frumvarpið sem hér er til umræðu er það mikilvægt fyrir framgang fjarskiptamála í landinu, þau tækifæri sem felast þar, og þjóðaröryggisgreinin, að ég tel mjög mikilvægt að það klárist á þessu þingi, enda fékk það líka mikla þinglega umræðu á síðasta þingi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Þetta er mjög mikilvægt mál, ekki síst í ljósi breyttrar heimsmyndar eftir innrásina í Úkraínu. Eitt af því sem kveðið er á um í frumvarpinu eru auknar eftirlitsskyldur Póst- og fjarskiptastofnunar varðandi svokallaða birgðakeðju fjarskiptafyrirtækja um 5G-búnað. Mig langaði að fá að heyra frá hæstv. ráðherra hvort kostnaður vegna þessa eftirlits hefði verið metinn og hvort stofnuninni verði tryggt nægt fjármagn til að geta sinnt þessu eftirliti svo vel sé. Ég bendi á umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar þar sem kallað er eftir uppfærðu kostnaðarmati og að það þurfi að gera ráð fyrir a.m.k. einu starfsgildi sérfræðings til að geta sinnt einmitt þessu.
Virðulegi forseti. Já, ég fór nokkuð ítarlega í ræðu minni yfir ýmsan aukakostnað sem fellur til vegna eftirlits Fjarskiptastofu og það hefur verið metið af henni sem og ráðuneytinu og þarf að fjármagna þegar frumvarpið er komið í gegn, það er enn þá hér til 1. umr. á þinginu. Í 78. gr., í kaflanum um öryggi fjarskipta, felst mat á kostnaði við 87. gr. og við teljum óskynsamlegt að reiða okkur um of á einn framleiðanda búnaðar í fjarskiptanetum og í því er fólgin áhætta. En með líka breyttri heimsmynd þá þurfum við að huga að öllu netöryggi stofnunarinnar og styrkja hana til þess að við séum sem best í stakk búin til að takast á við þær ógnir sem steðja að okkur í netöryggismálum og erum líka að vinna sérstaka aðgerðaáætlun eftir netöryggisstefnunni sem var birt í fyrra. Þannig að þetta er stórt verkefni og eins og hv. þingmaður kemur inn á er mikilvægt að [[Forseti hringir.]]Fjarskiptastofa hafi það sem hún þarf til að sinna því og ekki síður CERT-IS sem heyrir undir hana.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessi skýru svör. Nú er alveg ljóst að þetta er frumvarp sem ætti að leiða til fjárhagstjóns fyrir farsímafyrirtæki sem eiga nú þegar búnað frá aðilum utan EES, þannig að mér leikur hugur á að vita hvort hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að það verði gripið til einhverra ráðstafana til að koma til móts við þá aðila á markaði sem nota búnað frá fyrirtækjum sem standa utan þess svæðis sem er þarna markað í frumvarpinu og þá sérstaklega með hliðsjón af hagsmunum neytenda.
Virðulegur forseti. Hérna er hv. þingmaður að tala um þessa 87. gr. og mögulega beitingu heimildarákvæðis sem felst í henni og það liggur ekkert fyrir um beitingu þeirrar greinar eða þörf á henni eins og stendur í dag á íslenskum fjarskiptamarkaði, heldur er þetta mikilvægt fyrir ráðherra í takti við þjóðaröryggi að hafa þessa heimild ef upp koma einhverjar slíkar aðstæður. Það krefst verulegrar afmörkunar og mjög skýrs rökstuðnings hvaða hlutar fjarskiptaneta, mögulega í heild sinni eða bara í ákveðnu hlutfalli, teljast viðkvæmir með tilliti til almannahagsmuna og þjóðaröryggis ef eitthvað kemur upp sem þarfnast þess að láta skoða það. Þannig að hér er einungis um að ræða heimild sem mun að óbreyttu ekki hafa áhrif sem stendur nema eitthvað komi upp en er talið afar mikilvægt að hafa vegna þess að umræðan um 5G snýst ekki bara um fjarskiptamál heldur traust og varnarmál.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu þessa mikilvæga máls. Ég er með þrjár spurningar. Ég er reyndar með miklu fleiri spurningar en ég tel mig geta komið að þremur spurningum. Fyrst varðandi rannsókn sakamála. Það segir að Fjarskiptastofu beri að aðstoða lögreglu við rannsókn sakamála. Er ekki nauðsynlegt að efla þekkingu á þessum málaflokki og þá innan lögreglunnar sérstaklega sem fer að sjálfsögðu með forræði á rannsókn sakamála að þessu leyti? Annað sem mig langar að spyrja um er varðandi stjórnvaldssektir. Það kemur fram í frumvarpinu að þær geti verið 4% af veltu fyrirtækjanna. Það var frumvarp um daginn í svokölluðu Mílumáli um breytingu á lögum um Fjarskiptastofu. Þar var ákvæðið tekið út og settar á dagsektir. Getum við ekki treyst því að þetta ákvæði um veltu verði inni í ljósi mikilvægis markaðarins? Þetta er ákvæði sem kemur úr samkeppnisrétti sem er mjög mikilvægt að sé inni. Annað um úthlutun tíðna sem ráðherra minntist á: Verður ekki farið í uppboð á þessum tíðnum [[Forseti hringir.]]nú í ár þegar verður endurnýjað? Og ég vek athygli á bráðabirgðaákvæðinu, hver tilgangur þess er. [[Forseti hringir.]]Gefur það til kynna að það verði ekki farið í uppboð?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Fyrst varðandi þekkingu lögreglunnar á netglæpum og að Fjarskiptastofa þurfi að aðstoða lögreglu við rannsókn sakamála. Lögreglan hefur verið að byggja sig upp á svo mörgum öðrum sviðum en bara í götulögreglunni, þar sem oft hefur verið kvartað yfir að hún sé ekki sýnileg, af því að það eru svo margir við löggæslustörf fyrir framan tölvur í dag sem einmitt sérhæfa sig í þessu. Við höfum verið að efla þessa deild og auðvitað þarf að halda því áfram með nýrri ógn sem þar steðjar að. Varðandi stjórnvaldssektina þá koma þær hér inn með almennri heimild til álagningar stjórnvaldssekta en samkvæmt gildandi lögum eru eingöngu lagðar á dagsektir. Beiting viðurlaga þarf að vera fyrir hendi. Það er mjög líklegt að eftirlitsstofnunum með sektarheimildir muni fjölga enda gert ráð fyrir í kóðanum að eftirlitsstjórnvöld geti þá lagt á þessar sektir. Niðurstaða samanburðarathugunar, af því að hv. þingmaður vísaði þessi 4%, [[Forseti hringir.]]er að það er ekki á skjön við framkvæmd í Evrópu. [[Forseti hringir.]] Varðandi tíðnina er það mikilvægt og Fjarskiptastofa er eingöngu að bíða eftir þessu frumvarpi til að geta farið í uppboð á tíðniheimildum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góð svör. Ég bara undirstrika að mér þótti mjög sérstakt þegar veltuákvæðið eða sektarákvæðið varðandi heildarveltu var tekið út, 4%. Ég tek fram að ég er ekki í samgöngunefnd. Þetta er ákvæði sem er tekið úr samkeppnisrétti og byggir á því að ef þú ert að svindla á fjarskiptamarkaði þá ertu raunverulega að vissu leyti að fremja samkeppnisbrot þar sem hagnaðurinn getur verið gríðarlegur samkvæmt veltu. Það er gott að heyra að það verði farið í uppboð á árinu á útflutningstíðnum og að þetta sektarákvæði verði inni og einnig með rannsókn sakamála, að verið sé að efla lögreglu þegar kemur að netglæpum. Það er í takt við tímann og við þá upplýsingabyltingu sem við erum í. Við eigum eftir að sjá enn þá meiri glæpi á þessu sviði. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hún gæti útlistað aðeins nánar hvernig uppboðinu verður háttað, hvort það sé búið að leggja einhverjar línur hvað varðar [[Forseti hringir.]]uppboð á úthlutun tíðna sem mun væntanlega verða hæstbjóðandi og hvort það verður þá eitthvert forval á þeim sem bjóða.
Virðulegi forseti. Aðeins varðandi sektarákvæðið fyrst. Það var upphaflega hjá fyrrverandi samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í samráðsgátt kveðið á um 10% mark. Eftir skoðun og ýmsar athugasemdir var því breytt í 4% sem er í takt við ýmislegt annað og erum við búin að skoða betur hvernig þetta er í löndunum í kringum okkur. Varðandi uppboðið á tíðniheimildum hjá Fjarskiptastofu þá er það alveg lögbundið ferli, hún fer með þessa heimild samkvæmt fjarskiptalögum. Ég er ekki með það fyrir framan mig nákvæmlega hvernig það er en það fer algerlega eftir því lögbundna ferli. Þeim er mikið í mun að þetta nýja frumvarp geti klárast hratt og örugglega á þinginu þar sem það fékk mikla þinglega umræðu á síðasta þingi og er aðeins lítils háttar breytt, einmitt svo að við getum farið í þá úthlutun enda falla ýmsar heimildir niður strax á þessu ári sem og á því næsta.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu um frumvarp til nýrra laga um fjarskipti, þskj. 666. Þegar frumvarpið var síðast lagt fram af þáverandi ráðherra barst umsögn frá Neytendasamtökunum. Mig langar aðeins til að ræða hér um neytendaverndarvinkilinn því að þar var gerð athugasemd við 72. gr. frumvarpsins varðandi það að verið sé að tvöfalda hámarksbinditíma á þeim fjarskiptasamningum sem heimilt er að gera, en að mati Neytendasamtakanna samræmist það illa markmiði laganna sem lýtur að því að auka vernd og valmöguleika neytenda og stuðla að virkri samkeppni. Skammur hámarksbinditími heldur fjarskiptafyrirtækjum á tánum og veitir neytendum aukið frelsi. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort gerðar hafi verið breytingar á þessu ákvæði í samræmi við athugasemdir Neytendasamtakanna og hvort hæstv. ráðherra sé sammála því að gera þurfi breytingar á þessu ákvæði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er rétt, þessar vangaveltur bárust og við skoðuðum þetta. Í heimildum kóðans er heimild til 24 mánaða bindingar og við erum núna að lengja úr 6 í 12 í þessari 72. gr. sem hv. þingmaður vísar í og er það binding að hámarki. Þetta er ekki lögbundin binding, þetta er binding að hámarki og er talin rétt skref í átt að þessu 24 mánaða marki sem er í Evróputilskipuninni til þess líka að geta aukið alla þá neytendavernd sem kveðið er á um annars staðar í frumvarpinu sem er gríðarlega mikilvægt skref fyrir neytendur. Við sjáum gjörbyltingu á fjarskiptamarkaði, í samkeppninni, á tækifærunum en líka í netörygginu og ógninni sem þar felst. Ég held því að það sé skýr lína að stíga þetta skref úr 6 í 12, en við göngum ekki alla leið upp í 24.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Það er gott að verið sé að huga að neytendavernd. Ég er enn á þeirri skoðun að því lægri sem hámarksbinditíminn sé, þeim mun betra sé það fyrir neytandann, enda er ákveðinn aðstöðumunur á milli neytanda og fyrirtækis sem gerir samninginn við hann. Neytendur þurfa þessa vernd í samningsgerð sinni við stærri og öflugri aðila. Mig langar líka til að vekja athygli á hinum liðnum í athugasemd Neytendasamtakanna sem varðaði 69. gr. frumvarpsins um upplýsingagjöf. Þar lögðu Neytendasamtökin til að fjarskiptafyrirtækjum yrði gert að koma skriflegum skilaboðum áleiðis til neytanda í kjölfar samnings sem er gerður í gegnum síma. Mig langaði bara til að kanna hvort brugðist hefði verið við þeirri athugasemd og hver afstaða ráðherra sé til þess vinkils í upplýsingagjöf til neytenda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Varðandi hámarksbinditímann myndi ég kannski vilja bæta því við að samkeppnisaðstæður eru auðvitað líka breyttar, eins og staðan er í dag á íslenskum fjarskiptamarkaði, frá því sem áður var. Við bindum líka vonir við að það verði ákveðið aukið svigrúm í formi aðeins lengri hámarksbindingar, sem getur reynst neytendum í hag með tilliti til framboðs, þjónustu, vöru og verðlagningar. Það eru tækifæri þarna og við sjáum miklu meiri samkeppnisaðstæður á íslenskum markaði í dag en var bara fyrir örfáum árum. Við búum í samkeppnisumhverfi í fjarskiptum og það er eðlilegt að fjarskiptafyrirtækjum sé þá frjálst að binda tímann í allt að 12 mánuði. Varðandi hina athugasemd Neytendasamtakanna þá þyrfti ég að fá að skoða það betur. Ég held að ekki hafi verið brugðist við því með beinum hætti en það er eitthvað sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd mun eflaust skoða.
Herra forseti. Mig langar til að ræða í þessu samhengi ákvæði sem er í frumvarpinu sem við erum að ræða hér en er einnig í núgildandi lögum. Það hefur áður verið gagnrýnt en er enn þá inni í þessu frumvarpi að heildarlögum um fjarskipti. Í frumvarpinu sem við erum að ræða hér í dag er um að ræða 89. gr. sem er árétting á 42. gr. gildandi laga um fjarskipti. Það er fyrst og fremst 3. mgr. 89. gr. frumvarpsins sem að mínu mati ætti að fella út. Í þessari grein, svo að ég fari bara aðeins yfir hana, er um að ræða ákvæði um svokallaða gagnageymd. Í 1. mgr. 89. gr. segir, með leyfi forseta: „Gögnum um fjarskiptaumferð notenda sem geymd eru og fjarskiptafyrirtæki vinnur úr skal eyða eða gera nafnlaus þegar þeirra er ekki lengur þörf við afgreiðslu ákveðinnar fjarskiptasendingar.“ Í 3. mgr. ákvæðisins, þeirri grein sem ég tel ekki þörf á og eigi ekki rétt á sér, segir, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. skulu fjarskiptafyrirtæki, í þágu rannsókna sakamála og almannaöryggis, varðveita lágmarksskráningu gagna um fjarskiptaumferð notenda í sex mánuði. Lágmarksskráningin skal tryggja að fjarskiptafyrirtæki geti upplýst hver af viðskiptavinum þess var notandi tiltekins símanúmers, IP-tölu eða notandanafns, jafnframt því að upplýsa um allar tengingar sem notandinn hefur gert, dagsetningar þeirra, hverjum var tengst og magn gagnaflutnings til viðkomandi notanda, svo og hvaða símanúmer tiltekinn viðskiptavinur var með á tilteknu tímabili. Fjarskiptafyrirtæki skal tryggja vörslu framangreindra gagna og er óheimilt að nota eða afhenda umræddar upplýsingar öðrum en lögreglu eða ákæruvaldi í samræmi við 92. gr.“ Þetta ákvæði á rætur að rekja til umræðu sem átti sér stað í Evrópu í kringum 2005 sem leiddi af sér svokallaða gagnageymdartilskipun, sem var tilskipun 2006/24/EC. Þessi tilskipun var felld brott eða ógild af Evrópudómstólnum árið 2014 þar sem hún þótti stríða gegn grundvallarréttindum borgaranna. Þá segir maður bara: Hverjum hefði dottið í hug að það að njósna alltaf allt um alla í þágu þess að upplýsa hugsanlega eða mögulega um einhvern framtíðarglæp gæti gengið gegn réttindum fólks? Í öllu falli hafa flest Evrópuríki síðan fellt þetta úr sínum lögum. Það gæti komið fólki eðlilega fyrir sjónir að hafa svona ákvæði í lögum og þá ekki síst með tilliti til þess að þarna væri kannski hægt að nota þessar upplýsingar til að upplýsa um afbrot og annað. Ég ætla hins vegar að tala gegn þessu ákvæði og nefna nokkrar ástæður þess að gagnageymd yfir höfuð sem þessi, á ensku „data retention“ með leyfi forseta, er aðferðafræði sem við eigum að hafna í dag. Ástæðurnar eru nokkrar. Í fyrsta lagi skapar gagnageymd hættu fyrir persónuvernd. Þarna eru fjarskiptafyrirtæki að safna umtalsverðum og mjög nákvæmum gögnum um hegðun og atferli netnotenda og þurfa að geyma til nokkuð langs tíma. Þessi gögn eru álíka viðkvæm og sjúkraskýrslur en samt hafa ekki verið gerðar kröfur um öryggisstaðla við geymslu þeirra. Í öðru lagi brýtur gagnageymd verulega gegn meðalhófsreglu. Þetta er gróft inngrip, þetta er stórvirk aðgerð, hefur umtalsverð áhrif á réttindi fólks án þess að það hafi í raun verið færð sannfærandi eða fullnægjandi rök fyrir því að þetta sé nauðsynlegt. Ekki hefur heldur verið sýnt fram á að alvarleiki þeirra brota sem upplýsast með geymdum fjarskiptagögnum sé í neinu samræmi við þau áhrif sem geymd þeirra hefur á persónuvernd. Í þriðja lagi þá ógnar gagnageymd þjóðaröryggi. Með gagnageymd er fylgst með öllum fjarskiptum allra, þar með um leið fylgst með fjarskiptum lögreglu, landhelgisgæslu, ráðherrum, þingmönnum, forseta, starfsmönnum utanríkisþjónustu, fulltrúum almannavarna og öðrum þeim sem hafa með þjóðaröryggisráðstafanir að gera. Hugsanlegir árásaraðilar, glæpasamtök og aðrir, gætu nálgast gögnin með netinnbrotum í gegnum tölvukerfi eða gagnaver og notað þau gegn íslenskum þjóðaröryggishagsmunum á ýmsa vegu. Í fjórða lagi kemur gagnageymd í veg fyrir nafnleynd og vernd heimildarmanna. Fjölmiðlar hafa oft nafnlaus samskipti við heimildarmenn. Í dag er sífellt meiri meðvitund um það hversu mikilvægt er að fjölmiðlar geti tryggt leynd sinna heimildarmanna. Þessi nafnlausu samskipti fara hins vegar gjarnan fram í gegnum fjarskiptabúnað ýmiss konar og með gagnageymd er hætt við því að aðilar sem hafa aðgang að þessum eftirlitsgögnum gætu komið upp um heimildarmennina. Þar með eru ákvæði laga um vernd heimildarmanna í uppnámi, svo að ekki sé meira sagt. Í fimmta lagi hefur gagnageymd kælandi áhrif á tjáningu og tjáningarfrelsi. Það eru kannski slík kælingaráhrif sem eru á mörgum sviðum ein helsta ógnin við tjáningarfrelsi í dag og upplýsingafrelsi og upplýsingaöryggi þar sem aðilar sem gætu óttast ofsóknir vegna sinna skoðana og tjáningar gætu orðið mun tregari til að tjá sig í gegnum fjarskiptakerfi og á veraldarvefnum þegar hægt er að rekja uppruna sendinganna. Nú er fjölmiðlun að færa sig í síauknum mæli yfir á veraldarvefinn. Þá verður þetta virkilega alvarlegt vandamál. Þá gerir gagnageymd ráð fyrir sekt. Hún gefur þá ímynd að allir geti hugsanlega verið sekir um glæpi áður en ákæra er lögð fram, áður en nokkuð brot hefur í rauninni verið afhjúpað. Þetta er vitanlega ekki í samræmi við okkar grundvallarhugsun um að við séum saklaus að jafnaði uns sekt er sönnuð eða, í almennu tali, eitthvað bendir til þess að við séum sek. Ekki síst er gagnageymd tæknilega gagnslaus og hún er tæknileg gagnslaus vegna þess að fyrir þá aðila sem ætla sér að fela spor sín er mjög auðvelt að komast hjá því að þau verði skráð, t.d. með því að nota svokallaða, á íslensku miðlaraþjóna, á ensku kallað „proxy server“, dulkóðuð einkanet eða svokölluð lauknet, „onion routing“ með leyfi forseta. Þó að tiltölulega fáir almennir borgarar séu færir í öllum þessum leiðum eru þetta aðgengileg tól sem ljóst má vera að hryðjuverkamenn eða glæpahópar, barnaníðingar eða aðrir sem hyggjast nýta sér fjarskiptakerfi í glæpsamlegum tilgangi, hafa greiðan aðgang að og eru ekki lengi að læra það. Þá sýnir tölfræðin að gagnageymd er nánast gagnslaust við sakamálarannsóknir, sem er það sem fólk við fyrstu sýn heldur að verið sé að reyna að tryggja með þessu ákvæði. Í velflestum málum þar sem gagnageymd hefur komið að einhverju gagni við að upplýsa mál hafa önnur gögn verið nægileg til að upplýsa málið, reikningsgögn. Ekki er þörf á að geyma allar þessar virkilega viðkvæmu persónuupplýsingar um allt athæfi og liggur við alla smelli og uppflettingar fólks á internetinu. Þá hefur gagnageymd heldur ekki fjölgað leystum málum. Þau mál sem hafa verið upplýst eru ekki fleiri eftir að fundið var upp á þessari aðferð. Að lokum er gagnageymd verulega kostnaðarsöm. Hún er kostnaðarsöm, ávinningurinn er lítill og hún brýtur gegn mannréttindum fólks að óþörfu. Það er kostnaður sem er borinn af fjarskiptafyrirtækjunum en lendir eðlilega á neytendum. Það kemur pínulítið á óvart að sjá þessi ákvæði í frumvarpinu þar sem þetta er í trássi við þá umræðu sem er og kannski þá þróun sem er á þessu í heiminum í dag. Við verðum sífellt meðvitaðri um mikilvægi þess að vernda einkalíf fólks. Þá leyfi ég mér að leggja til og hvetja hæstv. ráðherra til að falla frá þessari grein. Hef ég þá lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er mikilvægt að frumvarpið fái umræðu hér í þinginu eins og það fékk á síðasta þingvetri. Ég vil ítreka stuttlega það sem kom fram í andsvari mínu áðan um að ný EES-gerð um persónuvernd í fjarskiptum er væntanleg. Við fyrirsjáanlega innleiðingu hennar mun þetta ákvæði koma til skoðunar. Hvað mögulega lengingu varðveislutímans varðar þykir rétt að bíða með þá vinnu í ljósi yfirvofandi samþykktar á þeirri reglugerð. Hún átti að vera meðfylgjandi kóðanum en vegna ýmissa spurninga sem vöknuðu er hún væntanleg, en hún kveður á um persónuvernd í fjarskiptum. Minnast má á skýrslu hóps á vegum forsætisráðuneytisins um gagnageymdarfrumvarpið þar sem leggja átti til styttingu en slíkt myndi skerða getu við rannsókn mála. Það er mikilvægt að benda á að einungis má afhenda gögnin lögreglu og ákæruvaldi og gerð er krafa um dómsúrskurð til að fá þessi gögn, það er mjög skýrt. Varðveislan er líka háð mjög ríkum kröfum. Þau má ekki nota eða afhenda öðrum en lögreglu og ákæruvaldi. Án hennar skerðast möguleikar lögreglu, ef hún væri ekki til staðar, þar á meðal hvað varðar netárásir gegn mikilvægum innviðum samfélagsins sem eru helst nefndar í þessu samhengi. Gögnin eru ekki persónugreinanleg nema með sérstökum aðgerðum og gerðar eru stífar kröfur til þeirra starfsmanna fjarskiptafyrirtækja sem afhenda þessi gögn, m.a. bakgrunnsskoðun o.fl. Það er skýrt, þetta sem ég var búin að koma inn á með dómsúrskurðinn ef aðrir þurfa aðgang að þessum gögnum. Ég vildi bara koma hér og upplýsa um þessa tilskipun eða reglugerð varðandi persónuvernd í fjarskiptum og svo þessi atriði sem varða stöðuna í þessum málum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Þegar reglugerð er á leiðinni, er ekki komin og vaknað hafa upp spurningar um réttmæti ákvæða á borð við þetta, og beinlínis fallið dómar um að þetta stríði gegn réttindum borgaranna, þá velti ég tvennu fyrir mér. Í fyrsta lagi: Þegar vafi leikur á því hvort eitthvað stríði gegn mannréttindum borgaranna eða ekki er ekki réttara að geyma það, bíða með það þar til annað kemur í ljós fremur en að fara á hinn veginn sem er að halda því til streitu þangað til annað kemur í ljós? Er það ekki meira í samræmi við grundvallargildi okkar og grundvallarlöggjöf að láta mannréttindi borgaranna og frelsi þeirra njóta vafans? Það er kannski mín mótspurning til hæstv. ráðherra. Í öðru lagi: Erlend tölfræði sýnir mjög glöggt - úr því að hæstv. ráðherra nefnir hér að um mikilvæg gögn sé að ræða við rannsókn sakamála - að þessi gögn, líkt og ég minntist á í ræðu minni, eru ekki raunverulega gagnleg. Þau eru hvorki þörf né leiða þau til þess að mál séu frekar upplýst og því síður að endilega sé um að ræða mál sem varða jafn mikilvæga hagsmuni og þá að vernda einkalíf fólks. Mig langar því til að spyrja hæstv. ráðherra, þar sem ég hef ekki fundið það, hvort til séu einhverjar upplýsingar, einhver gögn eða tölfræði um nýtingu þessara gagna á Íslandi og gagnsemi þeirra sem réttlæta það að við höldum slíku ákvæði inni í okkar lögum áður en búið er að skera almennilega úr um það hvernig best sé að haga þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Að sjálfsögðu ætlum við ekki að standa hér með frumvarp sem í er ákvæði sem stríðir gegn mannréttindum borgaranna. Það eru ekki þær upplýsingar sem við höfum um þessa grein. Ef slíkt kemur upp í meðförum þingsins þá tek ég ekki annað í mál en að nefndin bregðist við því. Það kemur fram í umfjöllun í greinargerð, um 3. mgr. 89. gr., þar sem kveðið er á um þessa skyldu til að varðveita ákveðna lágmarksskráningu gagna, sem er óbreytt frá gildandi lögum, að þetta kom upphaflega inn að ósk ríkislögreglustjóra með breytingarlögum nr. 78/2005 en ekki í innleiðingu á tilvitnaðri tilskipun frá 15. mars 2006 sem ógilt var af Evrópudómstólnum með því máli sem hefur verið nefnt hér af hv. þingmanni sem og af hv. þingmanni í andsvari áðan. Við vitum ekki til þess að slík tölfræði sé til en ríkisstjórnin þyrfti að svara því. Það er ekki samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef að þessi gögn séu ekki gagnleg við rannsókn sakamála eða þegar upp koma netglæpir gegn innlendum stofnunum. Þetta á uppruna sinn þar en ekki beint í þessari tilskipun. Aftur á móti er mikilvægt að skoða þann dóm sem bent var á hér. Þetta er skýrt í umfjöllun í greinargerð um 3. mgr. 89. gr. en er væntanlega eitthvað sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd mun síðan taka til skoðunar, og ég ítreka þau orð sem ég sagði hér í upphafi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er sannarlega svo að þetta kemur inn í íslensk lög akkúrat á sama tíma og þessi umræða er uppi í Evrópu, sem varð til innleiðingar þessarar tilskipunar. Ég átti ekki við að þetta ákvæði kæmi til vegna tilskipunarinnar heldur vegna þeirra sjónarmiða sem voru ríkjandi þá og hafa síðan verið vefengd. Ég fæ ekki séð að í greinargerð með ákvæðinu sé fjallað um dóminn en þar er reyndar vísað í greinargerð með fyrri lögum sem ég er ekki með fyrir framan mig. Varðandi það að beðið sé um þetta ákvæði, eða að þetta ákvæði sé lagt til af hálfu ríkislögreglustjóra, þá kemur það sannarlega ekki á óvart. Það er í raun ekkert skrýtið. Þó að það sé í prinsippinu vafasamt er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt við að lögregluyfirvöld biðji um frekari valdheimildir. Við höfum svo sem séð það á Íslandi sem annars staðar að þau hika sjaldnast við að biðja um frekari valdheimildir þó að kannski megi deila um gagnsemi þeirra valdheimilda og réttmæti. Það fellur því ekki síst í hlut okkar sem erum lýðræðislega kjörnir fulltrúar hér á Alþingi að tryggja að slíkar heimildir séu ekki veittar lögreglu nema búið sé að ganga algjörlega úr skugga um að þær gangi ekki gegn réttindum borgaranna. Slíkar heimildir ganga gegn réttindum borgaranna ef vægið á milli markmiðanna og þeirra réttinda sem eru skert er ekki rétt og ekki eðlileg. Þarna eru mörg grundvallarréttindi að baki og ég vona að þetta verði skoðað vandlega í þinglegri meðferð. Ég treysti því að þegar búið er að skoða þetta nánar, fara í þessa dóma og annað, komi fram tillaga um að fjarlægja þetta úr lögunum. Ég tel þetta ákvæði ekki eiga rétt á sér eins og staðan er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er gagnageymdin og 88. gr. og 89. gr. Ég hef aðeins unnið með persónuverndarlöggjöf erlendis, GDPR. Ég get ekki séð þetta öðruvísi en þannig - þetta mál varðar reyndar fjarskipti og er ekki algerlega það sama, ég tek það fram - að þessi gögn geti verið geymd hvar sem er á Evrópska efnahagssvæðinu. Það er ekkert sem bannar það og alla vega er persónuverndarlöggjöfinni þannig. Þetta er reyndar vitlaust þýtt á íslensku, það er talað um miðlun upplýsinga en það er flutningur upplýsinga, „free movement of personal data“, en ekki „dissemination“. Þetta getur verið hvar sem er á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég get ekki séð annað en að bæði þessi ákvæði þurfi að lúta Evrópureglunum. Ég tel að Evrópudómstóllinn hafið staðið vel vörð um persónuvernd hvað varðar fjarskipti og persónugögn og bendi þar á „Safe Harbor“ og „Privacy Shield“-samninginn við Bandaríkin. En telur þingmaðurinn að Íslendingar geti sett sérlöggjöf hvað þetta varðar sem gæti stangast á við Evrópurétt og þá hvernig? Ég sé það ekki fyrir mér a.m.k. Ef ég man rétt er sérstök tilskipun varðandi persónuupplýsingar hjá lögreglu en þær lúta ekki algerlega að þessu. En alla vega 89. gr. fjallar um rannsókn sakamála og að gögn séu geymd í sex mánuði. Ég sé ekki alveg mannréttindavinkilinn út frá því að við ætlum að reyna að hafa strangari löggjöf en er í Evrópusambandinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan þá er þetta ákvæði ekki í samræmi við þá þróun sem hefur verið í öðrum löndum. Ég skil spurningu þingmannsins þannig hvort við getum verið með eitthvað sem stangast á við það allt saman. Ég fæ ekki séð annað en að við séum akkúrat að gera það hér, að setja löggjöf sem stangast á við þá þróun sem er í gangi. Mig langar til þess að ítreka það hversu mikið persónulegt inngrip í einkalíf fólks þetta ákvæði er. Þetta er gríðarlega mikið af upplýsingum. Þetta eru ofboðslega mikil smáatriði í samskiptum fólks sem þarna er heimilað að skrá og skylt að geyma. Það má nefna t.d. að tölfræði frá Danmörku sýnir að hver einasti einstaklingur er skrásettur vegna fjarskipta einhvers konar að meðaltali 225 sinnum á dag eða á sex mínútna fresti. Þetta eru talsvert miklar og nákvæmar upplýsingar um athæfi okkar. Meira og minna öll samskipti okkar og meira og minna allt sem við gerum fer í gegnum fjarskiptabúnað nú til dags. Þetta er gríðarlega mikil og nákvæm skráning á öllu sem við gerum og það hefur ekki verið sýnt fram á að alvarleiki þeirra brota sem hægt er að rannsaka með þessum upplýsingum eða sem hefur tekist að upplýsa sé í nokkru samræmi við áhrifin sem þessi gagnageymd hefur. Og þetta er sannarlega eitthvað sem lýtur að mannréttindum, fyrst hv. þingmaður átt í basli með að sjá mannréttindavinkilinn þarna. Fyrir mér er hann ansi augljós.
Virðulegur forseti. Ég vona að hæstv. hv. þingmaður hafi ekki misskilið mig. Það sem ég átti erfitt með að sjá er hvort það eru brotin mannréttindi hérna út frá Evrópureglunum. Hv. þingmaður notar hugtakið gagnageymd. Ég fór strax og fletti því upp hvort hugtakið er í frumvarpinu en ég sá það ekki. Ég veit að þetta eru lög um fjarskipti en í persónuverndarlögunum og allt varðandi upplýsingabyltinguna - um leið og hv. þingmaður og hæstv. ráðherra er í símanum sínum og á netinu þá er hann yfirleitt ekki kúnninn. Hann er mjög oft varan í þeim forritum sem hann er að nota. Windows 10 var gefið út ókeypis til einstaklinga og það var af því að einstaklingurinn var varan. Það sama þegar þú ferð á Facebook, kúnninn hjá Facebook er auglýsendur, ekki einstaklingarnir, þar fá þeir peningana, þar er tekjuinnstreymi. Varan er einstaklingurinn og öll löggjöf Evrópusambandsins, GDPR, persónuverndarlöggjöfin, miðast að því að vernda mannréttindi, friðhelgi einkalífsins. Ég sé að það er ákvæði hérna um geymslu á gögnum, gagnageymd, sem ég tek fram að er mjög gott hugtak og væri mjög gott að hafa í lögunum, en það sem ég ströggla við að sjá er hvort 89. gr., um gögn um fjarskipti, brjóti á mannréttindum einstaklingsins út frá persónuverndarlöggjöfinni, sem er mjög öflug. Þetta er alþjóðleg staðall í heiminum. Yfirleitt þegar þú notar ákveðin forrit á Íslandi, Google Analytics, Windows, þá eru gögnin yfirleitt geymd í Bandaríkjunum, mjög oft, ekki á Írlandi, í vöruhúsunum þar eða fer í skýin. Evrópudómstóllinn hefur sagt að Bandaríkjamenn væru að brjóta á mannréttindum Evrópubúa, út af Snowden-málinu, út af NSA og því að þeir voru að fara að gramsa í þessum persónuupplýsingum. En Evrópa hefur staðið styrkum fótum hvað þetta varðar og samdi aftur við Bandaríkin í svokölluðu „Privacy Shield“-máli. En þegar ég sé Evrópulöggjöf [[Forseti hringir.]]á þessu sviði þá geri ég ráð fyrir að það sé horft út frá vernd einstaklingsins, [[Forseti hringir.]]friðhelgi einkalífsins. Það er þannig sem ég skoða það. Og mannréttindin tel ég vera varin. Það væri mjög fróðlegt að sjá [[Forseti hringir.]]- ég kannski náði ekki öllu sem hv. þingmaður sagði - hvar er brotið á einstaklingum í þessum ákvæðum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið að nýju. Ég veit hreinlega ekki alveg hvernig ég á að fara því að útskýra nánar hvernig þetta ákvæði er sannarlega mjög gróft inngrip í mannréttindi fólks. Hins vegar er áhugavert að hv. þingmaður skuli nefna persónuverndarlöggjöf Evrópusambandsins sem var bylting í persónuvernd í heiminum og hefur sannað sig gríðarlega sem áhrifavaldur á persónuvernd, líka í Bandaríkjunum. Það má segja að sá slagur hafi unnist að mörgu leyti sem þó átti sannarlega að heyja af hálfu fjarskiptafyrirtækja í Bandaríkjunum. Það sem mig langaði einmitt að benda á er að þessi dómur sem féll hérna árið 2014, sem ógilti sambærileg ákvæði um gagnageymd og taldi þau ganga gegn mannréttindum borgaranna, það gerist allt saman áður en þessi persónuverndarlöggjöf er gengin í gildi og orðin að því sem hún er í dag. Ef þetta var talið stríða gegn persónuvernd borgaranna á þeim tíma þá er ekki efi í mínum huga um að það væri talið gera það enn þann dag í dag. En hvort það muni reyna á þetta ákvæði íslenskra laga eða að það þurfi að reyna á það sérstaklega - við getum sannarlega sett alls konar lög og það sem okkur í sjálfu sér dettur í hug á þessu þingi og svo kemur í ljós fyrir dómstólum og í framkvæmd hvort það standist þær ströngu kröfur sem við gerum til þess að lög okkar séu í samræmi við stjórnarskrá og mannréttindasamninga. Ég tel alveg ljóst að þetta ákvæði sé ekki komið til að vera og tel að við ættum bara að sætta okkur við það strax.