Forseta hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 402, um eftirlit landlæknis með heilbrigðisþjónustu, frá Helgu Völu Helgadóttur.
Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar um að Þórunn Sveinbjarnardóttir geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Eins og tilkynnt var um á vef Alþingis tók því Guðmundur Andri Thorsson sæti á Alþingi föstudaginn 18. febrúar síðastliðinn. Guðmundur Andri Thorsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju. Þá hefur borist bréf frá formanni þingflokks Flokks fólksins um að Jakob Frímann Magnússon muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, mánudaginn 22. febrúar, tekur því Katrín Sif Árnadóttir, 1. varamaður á lista í kjördæminu, sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann. Kjörbréf Katrínar Sifjar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni en undirritun drengskaparheits er frestað.
Virðulegi forseti. Í dag mun ég leggja fram tillögu um endurskoðun á tekjugrundvelli grunnskólakerfisins. Rekstrargrundvöllur sveitarfélaga hefur versnað undanfarna áratugi. Afkoma þeirra hefur verið neikvæð frá árinu 2007. Samband íslenskra sveitarfélaga tilkynnti í gær að sveitarfélög verði rekin með 6,4 milljarða kr. halla á þessu ári. Ljóst er að tekjustofnar sveitarfélaganna duga ekki að óbreyttu til að fjármagna lögbundna þjónustu, þar með talið grunnskólakennslu. Þá er löngu tímabært að endurskoða reglur um úthlutun jöfnunarframlaga vegna grunnskólakennslu. Reykjavík hefur allt frá stofnun jöfnunarsjóðs verið fyrir utan sviga að ákveðnu leyti vegna stærðar sinnar og nýtur ekki framlaga til jöfnunar á rekstri grunnskóla né framlaga vegna nemenda með íslensku sem annað tungumál. Nemendur með íslensku sem annað tungumál eru hvergi fleiri en í Reykjavík. Lýðfræðileg samsetning, tekjur og útgjöld eða önnur málefnaleg sjónarmið geta engu breytt um hvort Reykjavík eigi rétt til tilvitnað framlags af þeirri einu ástæðu að íbúar Reykjavíkur eru fleiri en 70.000. Til að tryggja jafnræði þarf að endurskoða lög og reglur þannig að öll sveitarfélög geti átt rétt til jöfnunarframlaga. Þá er löngu kominn tími til að endurskoða fjármögnun grunnskólakerfisins enda hefur rekstur grunnskóla tekið miklum breytingum frá því að reksturinn færðist yfir til sveitarfélaganna árið 1996. Dregið hefur úr fjölda nemenda fyrir hvert stöðugildi í grunnskólum og því ber að fagna enda mikilvægt að hvert barn fái viðeigandi stuðning. Fjármagn þarf að fylgja og því þarf að endurskoða tekjugrundvöll grunnskólakerfisins með tilliti til þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað á undanförnum áratugum og tryggja öllum sveitarfélögum tekjustofna sem duga til að veita börnum góða menntun.
Virðulegi forseti. Eins og við þekkjum flest hafa ákvæði um styttingu vinnuvikunnar verið sett inn í flesta kjarasamninga. Framkvæmd styttingarinnar fer síðan eftir samkomulagi starfsmanna og atvinnurekanda hverju sinni, en hún felst í því að heildarvinnuvika starfsmannsins styttist. Markmiðið með styttingu vinnuvikunnar er að gera vinnustaðinn fjölskylduvænni, nýtingu vinnutímans markvissari og bæta vinnustaðamenningu. Þetta eru allt markmið sem eru eftirsóknarverð og leiðarljós inn í framtíðina. Í flestum kjarasamningum eru ákvæði um styttingu á vinnutíma ákvæði sem vinnuveitendum ber að fylgja, t.d. hjá opinberum stofnunum. Ákvörðun um að stytta vinnuvikuna var tekin með það í huga að styttingin hefði engin áhrif á þjónustustig og myndi ekki kosta aukin fjárútlát. Ljóst er að ákvæðið gengur ekki upp á mörgum stöðum. Þetta er sérstaklega erfitt á vinnustöðum þar sem eðli starfa er þannig að starfsmaður verður að vera til staðar á ákveðnum tímum, t.d. í skólum eða á heilbrigðisstofnunum. Í sumum tilfellum leiðir ákvæðið óhjákvæmilega til aukins kostnaðar eða skerðingar á þjónustustigi, en annars staðar eiga stjórnendur auðveldara með að framfylgja þessu. Ef fram fer sem horfir gæti farið svo að við munum ekki sjá allt það góða sem stytting vinnuvikunnar getur haft í för með sér. Stjórnendur gætu neyðst til að hagræða til að mæta auknum kostnaði sem getur aftur leitt til áhrifa á þjónustustig viðkomandi stofnunar. Í komandi kjaraviðræðum er mikilvægt að við horfumst í augu við stöðuna. Öll sækjumst við eftir fjölskylduvænum vinnutíma og markmiðið er eftirsóknarvert. En það þarf að ganga upp fyrir alla, starfsfólk, fyrirtæki, sveitarfélög og ríkið.
Virðulegi forseti. Mig langar að nota þetta tækifæri sem hér gefst til að nefna tillögu til þingsályktunar sem ég vonast til að geta lagt fram þessa fáu daga sem ég sit hér að þessu sinni. Þetta er eitt af litlu málunum sem er svo stórt. Ályktunin snýst um vald og orð. Hún snýst um að fela ráðherra að skipa nefnd sem gerir tillögur að breyttum starfsheitum ráðherra. Orð, virðulegi forseti, skipta máli þó að við hugsum ekki oft út í merkingu þeirra í daglegri önn. Orð eru nefnilega mannanna verk og hafa merkingu, endurspegla samfélag og hugmyndir. Mig langar að ganga í þetta sinn á hólm við orðið ráðherra. Orðið leysti á sínum tíma af hólmi öllu þekkilegra orð, ráðgjafi, árið 1904 þegar konur voru ekki einu sinni með kosningarrétt og það þótti með öllu óhugsandi að konur gætu orðið ráðherrar. Orðið herra er vissulega ágætt til síns brúks, virðingartitill karlmanns sem gefur líka stundum til kynna hærri sess. En orðið er afskaplega afkáralegt þegar það er notað í starfsheiti sem vísar ekki einungis til karla eins og lengst af var. Enginn sagði herra Vigdís. Enginn segir herra biskup, nú þegar kona gegnir því starfi. Ísland sker sig úr þegar kemur að þessu starfsheiti; það er „minister“, „landsstýrimaður“, lögmaður, „chancellor“, „secretary“. Þetta eru dæmi um sambærileg heiti í öðrum löndum. Þetta starfsheiti, „herra forseti“, er úrelt menningarleif frá þeim tímum þegar karlar voru eina sýnilega kynið á opinberum vettvangi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Í síðustu viku bárust frábærar fréttir fyrir ferðaþjónustu í landinu um tilkomu flugfélagsins Niceair og áform þess um reglubundið flug milli Akureyrar og Evrópu. Markaðsstofa Norðurlands og Austurbrú hafa lengi unnið saman að markaðssetningu þess helmings landsins sem þær starfa fyrir. Þessar fréttir skapa alveg nýjan grundvöll fyrir frekari samvinnu og eflingu ferðaþjónustunnar á Norður- og Austurlandi. Meðan millilandaflugið er undirstaða nýrra tækifæra er innanlandsflugið grunnþjónusta og liður í almenningssamgöngum. Loftbrúin, sem hleypt var af stokkunum í september 2020, er einmitt viðurkenning og staðfesting á því. Tilgangur hennar er að bæta aðgengi íbúa að miðlægri þjónustu og efla byggðir. Loftbrúin veitir 40% afslátt af heildarfargjaldi í áætlunarflugi innan lands fyrir fólk sem býr fjarri höfuðborgarsvæðinu. Hún er fyrir fólk sem býr á Vestfjörðum, Norðurlandi eystra og að hluta vestra, Austurlandi, Hornafirði og Vestmannaeyjum, en rúmlega 60.000 íbúar geta nýtt sér loftbrúna og hver einstaklingur getur fengið allt að sex flugleggi á ári. Loftbrúnni hefur verið mjög vel tekið og tæplega 70.000 flugleggir hafa verið bókaðir á fyrstu 18 mánuðunum. Verkefnið þarf hins vegar að halda áfram að þróa með samfélaginu og tækninni. Það er fagnaðarefni að nú frá 7. febrúar var Loftbrúin víkkuð út og nú er tryggt að börn sem eiga foreldra sem búsettir eru á svæði sem hún nær til en eiga sjálf lögheimili utan þess, geta nýtt hana í flugferðir til og frá höfuðborgarsvæðinu til foreldra. Loftbrúna þarf að þróa áfram eins og áður sagði í samvinnu við flugfélögin. Vefir flugfélaganna verða að vinna með. Það er hægt að nota tæknina við að leysa [[Forseti hringir.]]þær áskoranir sem þar eru. Tölvurnar segja aldrei nei ef fólkið sem forritar gerir það ekki.
Virðulegi forseti. Á morgun mun fara fram hér í þinginu sérstök umræða um dýravelferð, bann við blóðmerahaldi. Þessi sérstaka umræða verður á milli mín og hæstv. matvælaráðherra, Svandísar Svavarsdóttur, og vonandi ykkar allra, kæru samþingmenn. Þetta er mjög mikilvægt mál. Í fáum málum hefur annar eins fjöldi umsagna borist til fastanefnda. Atvinnuveganefnd bárust um 137 umsagnir. Það bárust vel á þriðja hundrað umsagnir til Umhverfisstofnunar sem var að endurnýja og þrefalda leyfi Ísteka til sinna starfa. Ég hvet því alla til að fylgjast með umræðunni á morgun. Ef við lítum heildstætt á málið þá erum við ekki bara að tala um velferð dýra - við getum kannski ekki sagt „bara“ þegar við erum að tala um velferð dýra, við getum ekki sagt það þannig. En hér erum við að fagna því að ferðamannaiðnaður okkar nái að blómstra á ný eftir erfiðleikana sem við höfum gengið í gegnum út af Covid-heimsfaraldrinum og þetta hlýtur líka að vera spurning, þegar við lítum heildstætt á málið, um þá ímynd sem við höfum á erlendri grund, nánast eins og þriðja heims ríki hvað varðar meðferð á dýrum eins og kom fram í myndinni sem hefur farið eins og eldur í sinu um heimsbyggðina. Svisslendingar voru nú nýlega að banna innflutning á PMSG-hormóninu sem er unnið úr blóði fylfullra mera og þetta mál hefur verið fyrir danska þinginu. Æ hærri raddir heyrast um þetta mál út um alla Evrópu, svo að ég tali ekki um Evrópuþingið. Ég hvet ykkur til að fylgjast með umræðunni á morgun vegna þess að þá [[Forseti hringir.]]hef ég meira en tvær mínútur til að láta ljós mitt skína hvað þetta varðar og mun gera það óspart.
Forseti. Fyrir rétt rúmu ári var ég hér í þessum ræðustól að kynna nefndarálit allsherjar- og menntamálanefndar. Sem framsögumaður þess álits í þessu gríðarlega mikilvæga máli sem Píratar hafa látið sig varða gegnum tíðina, máli sem við fögnuðum ákaft að hæstv. dómsmálaráðherra þess tíma hefði lagt fram, þ.e. að leggja blátt bann við stafrænu kynferðisofbeldi og setja það inn í hegningarlögin okkar. Þetta var gríðarlega mikilvægt skref, skref sem var stigið eftir mikla grasrótarbaráttu, eftir Free the Nipple, eftir #metoo, eftir mikið ákall í samfélaginu eftir því að kynferðisleg friðhelgi yrði vernduð, einnig í hinum stafræna heimi. Ég var gríðarlega stolt af því að hafa fengið að mæla fyrir sameiginlegu nefndaráliti allrar allsherjar- og menntamálanefndar til að bregðast við þeim ófögnuði sem stafrænt kynferðisofbeldi sannarlega er. Við vinnslu þessa máls var líka farið í það að uppfæra friðhelgiskafla almennra hegningarlaga og var ákveðið að til að vernda betur friðhelgi einkalífsins hjá borgurum þessa lands skyldu brot á þessum ákvæðum jafnvel varða opinbera ákæru, sem þau höfðu ekki gert áður. Allt var þetta ætlað til þess að vernda kynferðislega friðhelgi fólks vegna mikils ákalls í samfélaginu. Ég sá þá það sem er að raungerast nú; möguleikana á að þessi ákvæði 228. gr. og 9. gr. almennra hegningarlaga yrðu misnotuð til þess að hafa kælingaráhrif á frjálsa fjölmiðlun á Íslandi. Ég taldi, og sá það í nefndaráliti okkar allra í allsherjar- og menntamálanefnd, okkur hafa tekið fyrir það með því að undanskilja fjölmiðla þessu ákvæði. Nú hefur lögreglan á Akureyri ákveðið að hunsa þann skýra vilja löggjafans. Það hryggir mig [[Forseti hringir.]]og skemmir fyrir því stolti sem ég fann fyrir þegar ég stóð hér að mæla fyrir þessu nefndaráliti.
Herra forseti. Ofan í árlegar haustlægðir bætast við vandamál og áhyggjur varðandi þróun mála í Úkraínu. Nú þegar Rússar hafa brotið alþjóðalög er mjög mikilvægt að við séum skýr um að það verði ekki liðið. Flestir leiðtogar vestrænna ríkja hafa fordæmt þetta harðlega og þó að hæstv. utanríkisráðherra hafi vissulega sagt að við munum fylgja efnahagsaðgerðum nágrannaþjóða okkar skilar hæstv. forsætisráðherra algerlega auðu í málinu. Við verðum einfaldlega að gera ráð fyrir meiri skörungsskap af þeim bænum. Ófriðurinn austur frá mun hafa áhrif á alla okkar heimsmynd og hann mun hafa áhrif á öryggis- og varnarmál um álfuna okkar. Hann mun líka hafa áhrif á pólitíkina hér innan lands. Það er líklegt að neysluvörur hækki og olíuverð hækki enn meira, sem kyndir undir verðbólgu sem hefur áhrif á efnahagsmál hér og er sérstaklega alvarlegt þar sem ríkisstjórnin er í grundvallarafstöðu ósammála um hvernig skuli bregðast við núverandi ástandi. Atburðarásin mun líka kalla á aukinn vígbúnað hingað og þangað um heiminn og örugglega verður farið fram á aðsetur, varanlegt jafnvel, varnarliðs hér á Íslandi. Þá geta menn rétt ímyndað sér hvort hitni í kolunum á ríkisstjórnarheimilinu. En aðalatriðið er auðvitað það að við gerum allt sem við getum til að koma í veg fyrir meiri átök. Það er nauðsynlegt að bandamenn okkar og við séum miklu skýrari gagnvart Rússlandi þegar kemur að því hvaða meðulum verður beitt. Það gildir ekki síður um Ísland og ég kalla eftir skýrari afstöðu forsætisráðherra.
Herra forseti. Rússneski herinn hefur hafið innrás í Úkraínu. Þetta er að gerast í Evrópu í næsta nágrenni við okkur. Ég hitti unga konu, unga móður í gær sem sagðist vera hrædd. Fjölmiðlar tala um mögulega yfirvofandi heimsstyrjöld og það heyrist ekkert í leiðtoga ríkisstjórnarinnar. Af hverju eru íslensk stjórnvöld ekki að tala við þjóðina? Af hverju er þingið ekki að fjalla um málið? Af hverju fellir formaður utanríkismálanefndar niður fasta fundi á tímum sem þessum? Síðasti fundur utanríkismálanefndar var 2. febrúar. Hvað veldur þessu öskrandi áhugaleysi? Ef stríðsógn og átök í næsta nágrenni við okkur kalla ekki á viðbrögð utanríkismálanefndar Alþingis, til hvers er þessi nefnd? Reyndar hefur minni hlutinn tryggt það að um málið verði fjallað á fundi nefndarinnar á morgun. Hver hafa svo önnur viðbrögð stjórnvalda verið við því að við erum hér mögulega á barmi heimsstyrjaldar? Forseti Íslands hefur áréttað samstöðu Íslands með aðildarríkjum NATO og það hefur utanríkisráðherra sömuleiðis gert, reyndar á samfélagsmiðlum á ensku svo það er e.t.v. frekar til alþjóðabrúks, en samt. Katrín Jakobsdóttir. hæstv. forsætisráðherra og formaður VG, hefur látið bíða eftir viðbrögðum sínum líkt og formaður utanríkismálanefndar, flokksbróðir hennar. Það heyrðist ekkert frá forsætisráðherra fyrr en í gærkvöldi þegar fjölmiðlar eltu hana uppi og inntu eftir viðbrögðum og þau voru sú að líklega væri von um diplómatíska lausn fyrir bí. Herra forseti. Ég lýsi eftir viðbrögðum forsætisráðherra og formanns utanríkismálanefndar við þessari stöðu. Ég styð þau viðbrögð sem fram hafa komið hjá forseta Íslands og hjá utanríkisráðherra. En mér er spurn: Styður hæstv. forsætisráðherra þau viðbrögð?
Forseti. Þróun mála í austurhluta Úkraínu og framganga Rússlands er grafalvarlegt mál. Við erum að horfa upp á hættulegt og kolólöglegt þjóðréttarlegt fordæmi, ekki ósvipað því að eitthvert stórveldið myndi óvænt lýsa yfir sjálfstæði Vestfjarða og senda síðan herlið til Hólmavíkur. Við Íslendingar, peð í valdatafli heimsveldanna, sem eigum allt okkar undir alþjóðlegri samstöðu, þurfum að beita okkur gegn slíkum yfirgangi. Ef við stöndum ekki með vinum okkar, af hverju ættu þeir þá að standa með okkur? Það er allra hagur að halda friðinn og því ætti að vera forgangsmál að fá stríðandi fylkingar að samningaborðinu áður en til eiginlegra átaka kemur og Íslendingar ættu að leggja allan sinn þunga á að svo megi verða. Takist það hins vegar ekki og bandalagsþjóðir okkar láta verða af þeim viðskiptaþvingunum sem þær hafa boðað gegn Rússum ættum við að reyna að tryggja að aðgerðirnar beinist gegn efstu lögum rússnesks samfélags en ekki að almennum borgurum í Rússlandi sem hafa ekkert sér til saka unnið. Að sama skapi þurfum við Íslendingar að spyrja okkur stórra spurninga á næstu dögum ef til átaka kemur, t.d. hvort við munum bjóðast til þess að taka við úkraínsku flóttafólki sem gæti þurft að leita hér skjóls. Ég á von á að hæstv. utanríkisráðherra upplýsi þingið um stöðu mála við fyrsta mögulega tækifæri, ekki síst um viðbrögð íslenskra stjórnvalda og mögulega þátttöku í sameiginlegum aðgerðum með bandalagsþjóðum. Það hefði jafnframt mátt boða til fundar í hv. utanríkismálanefnd og ræða þessar vendingar á vettvangi þingsins. Þó svo að ég efist ekki um að samstaða sé með Úkraínumönnum hjá meiri hluta þingheims, samanber yfirlýsingar hæstv. ráðherra síðustu daga, hefur stjórnmálasagan sýnt okkur að einhliða stuðningur ráðherra við hernaðaraðgerðir er ekki líklegur til vinsælda.
Virðulegi forseti. Mig langar að hefja vegferð mína hér í ræðustóli á brýningu hvað varðar verkefnið Störf án staðsetningar. Samantekt Byggðastofnunar frá því í ágúst síðastliðnum dregur fram að 64% landsmanna búa hér á höfuðborgarsvæðinu en þar er hlutfall stöðugilda ríkisins 71%. Hins vegar er hlutfall íbúa á landsbyggðinni 36% og stöðugildin 29%. Þennan mismun þarf að leiðrétta. Samkvæmt nýrri skýrslu Ríkisendurskoðunar, hvað varðar fjölda, stærð og stærðarhagkvæmni stofnana, störfuðu árið 2021 22.000 manns í um 17.000 stöðugildum hjá ríkinu. Þar er frátalið starfsfólk ráðuneyta og hlutafélaga í eigu ríkisins. Könnun sem beint var til stofnana á höfuðborgarsvæðinu frá í mars 2020 sýndi fram á að mögulegt væri að auglýsa um 890 störf án staðsetningar. Svigrúmið er því sannarlega til staðar. Auglýsingar á Starfatorgi á störfum án staðsetningar eru hins vegar enn of fáar og ekki alltaf augljóst í auglýsingunni að um starf án staðsetningar sé að ræða. Þessu þarf að breyta og betur má ef duga skal, sérstaklega ef breyta á stöðunni með jafnræði íbúa landsins hvað varðar aðgengi að opinberum störfum í forgrunni. Nauðsynlegt er að fjármagn fylgi góðum hug. Þá er ég vísa til þess að borið hefur á skorti á fjárheimildum til greiðslu fyrir starfsaðstöðu og hamlar það stofnunum hvað varðar flutning verkefna til landsbyggðarinnar. Brýnt er að leiðrétta þetta. Reynslan sýnir að staðsetning opinberra starfa og stofnana er ekki einungis byggðaaðgerð heldur góð ráðstöfun á fjármagni. Starfsmannavelta er lítil [[Forseti hringir.]]og vel helst í sérhæfingu og sérþekkingu starfsmanna.
Virðulegur forseti. Það er súrrealískt að á sama tíma og hæstv. dómsmálaráðherra kemur inn í þingið með lagafrumvarp til að bregðast við mútubrotum sé aðstoðarmaður hans að hamast á blaðamanni í útvarpsþætti og þráspyrja hann um gögn sem vísað gætu á heimildarmenn, og ekki bara hvaða gögn sem er heldur gögn sem tengjast einum anga stærsta mútumáls Íslandssögunnar sem hefur verið til rannsóknar í nokkrum löndum. Þetta er svo sérstakt að ég verð eiginlega að fá að árétta: Á meðan dómsmálaráðherra er í þinginu að reyna að efla viðbragð gegn mútubrotum er aðstoðarmaður hans opinberlega að pönkast í blaðamanni og krefjast þess að hann brjóti fjölmiðlalög með því að upplýsa um gögn sem vísað gætu á heimildarmenn sem tengjast risastóru mútumáli. Samhengið er einfalt. Stórfyrirtæki er grunað um alvarlegt brot. Það voru fjölmiðlar sem upplýstu um brotið. Fyrirtækið bregst við með árásum á blaðamenn. Fjölmiðlar upplýsa um hverjir eru á bak við árásirnar. Þeir sem taka sér sjálfkrafa stöðu gegn fjölmiðlunum í þessari atburðarás en þegja yfir framgöngu fyrirtækisins eða verja það jafnvel eru á glerhálum villigötum. En þótt Baldur og Konni séu víða vona ég heitt og innilega að aðstoðarmaðurinn sé ekki að bergmála einhver viðhorf ráðherrans um að fjölmiðlar upplýsi um gögn sín og heimildarmenn sem njóta verndar samkvæmt lögum. Að þessi rödd komi úr ráðuneytinu sem er yfir löggæslu, ákæruvaldi og dómurum í landinu er hins vegar ekki traustvekjandi. Að þessi rödd heyrist hæst þegar hagsmunir útgerðarfyrirtækis kalla á er ekki þægilegt. Þetta viðhorf afhjúpar hvers vegna við höfum áhyggjur af stöðu blaðamanna sem afhjúpa spillingu. Svona skilningsleysi, byggt á trénuðu viðhorfi til fjölmiðlafrelsis, er hættulegt. Það er ekki bara einhver sérviska blaðamanna eða nöldur í stjórnarandstöðu að halda slíku fram. Tveir ráðherrar í ríkisstjórninni hafa stigið fram og sagst vera brugðið og þungt skref að blaðamenn séu með réttarstöðu sakbornings. Samherjamálið er ein ástæða þess að Ísland er fallið í 16. sæti yfir fjölmiðlafrelsi í heiminum. Það er talsvert alvarlegra mál en að lenda ítrekað í 16. sæti í Eurovision. Það er hins vegar alvarlegast af öllu að afmarkaður hluti þjóðarinnar skuli ekki átta sig á þessari einföldu staðreynd.
Virðulegi forseti. 145 dagar, fimm mánuðir. Það er tíminn síðan ungri konu var nauðgað á mjög ofbeldisfullan hátt eftir að hafa verið byrlað. 145 dagar síðan hún mætti í áfalli á neyðarmóttöku vegna kynferðisbrota. 145 dagar síðan henni var tjáð að hún væri með eina alvarlegustu áverka eftir slíkt brot sem sést hefðu á neyðarmóttökunni. Hún treysti sér ekki til að kæra brotið sama dag en fékk úthlutað tíma í skýrslutöku þremur dögum eftir brotið. Nú, 145 dögum seinna, hefur gerandi ekki verið kallaður til skýrslutöku, gerenda hefur ekki einu sinni verið tilkynnt um kæruna og gerandinn hefur ekki hlotið réttarstöðu sakbornings. Ástæðan sem lögreglan gefur er tímaskortur og að þar sem brotið var tilkynnt þremur dögum eftir að það var framið þá flokkist það sem gamalt brot og fái því ekki forgang. Þetta er sá raunveruleiki sem þolendur kynferðisbrota búa við. Fögur loforð um efndir eða áætlanir til að bæta hlutina breyta ekki miklu. Það er á ábyrgð okkar þingmanna að tryggja að það fjármagn og sá stuðningur sem þörf er á til að fyrirbyggja þennan raunveruleika sé sýndur í verki. 145 dagar af óvissu, 145 dagar af óréttlæti og 145 dagar af ótta.
Virðulegur forseti. Það opnaðist óvænt gluggi inn í stjórnkerfi Reykjavíkurborgar nú nýlega þegar bréf sem starfsmenn vetrarþjónustu borgarinnar höfðu sent yfirmönnum sínum komst í almenna umræðu. Starfsmenn vetrarþjónustunnar höfðu fengið sig fullsadda af ástandinu sem þeir lýstu, með leyfi forseta, þannig að afstaða borgarinnar mótaðist af hringlandahætti, þekkingar- og skilningsleysi á verkefninu og virðingarleysi í garð þeirra sem því sinna. Í lok bréfsins var svo kvartað undan mismunun, hroka og einelti sem væri rótgróið í Reykjavíkurborg og bréfritarar vildu rekja til þess að þeir væru ekki langskólagengnir. Þetta er nöturleg lýsing þeirra sem vinna baki brotnu við að tryggja að íbúar höfuðborgarinnar komist leiðar sinnar, götur og stígar séu mokaðir með forsvaranlegum hætti og hálkuvörnum sinnt. Þetta snýst nefnilega ekki bara um að íbúar borgarinnar og þeir sem sækja hana heim komist leiðar sinnar í hefðbundnum erindisrekstri hversdags heldur er þetta mikilvægt öryggisatriði. Sjúkrabílar, slökkviliðsbílar, lögregla og fleiri þurfa að komast leiðar sinnar. Sérstaklega þótti mér nöturlegt þegar fréttir voru sagðar af því að fólk í sambýlum borgarinnar hefði gleymst en það hafði verið innilokað svo dögum skipti vegna færðar. Virðulegur forseti. Hvað er það sem veldur? Er þetta misskilin leið meiri hlutans í borginni til að minna á hatur sitt á fjölskyldubílnum? Er meiri hlutinn tilbúinn til að fórna svo miklu að hjólandi og gangandi séu látnir líða fyrir, enda öllum orðið ljóst að svokallaðir virkir ferðamátar, sem eru t.d. gangandi og hjólandi, verða nú um stundir að líða fyrir þetta stríð borgarinnar við fjölskyldubílinn? Stefna Reykjavíkurborgar gagnvart nagladekkjum verður síðan einn stór brandari þegar viðbrögð síðustu daga eru skoðuð. Þessum árásum á samgöngukerfið verður að linna. Það þarf kannski ekki að koma á óvart að starfsmenn vetrarþjónustu Reykjavíkurborgar séu ekki virtir viðlits af þeim sem ofar sitja í skipuritinu en þegar það fólk sem mest þarf á þjónustu að halda er farið að líða fyrir þá er mál að linni.
Virðulegi forseti. Ég vil tileinka þessa fyrstu ræðu mína landsbyggðinni, áherslumálum sem brýnt er að vinna að og mikilvægi þess að landsbyggðin eigi sína rödd, sterka rödd. Í aðdraganda alþingiskosninga komu áherslur íbúa á landsbyggðinni glöggt fram. Öflugar samgöngur og aðgangur að góðri heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðisþjónustu við landsbyggðina þarf að stórbæta. Það er hægt á mjög hagkvæman hátt með fjarheilbrigðisþjónustu, auknu fjármagni í nauðsynlegan tækjakost og því að auka viðveru sérfræðinga í heimabyggð. Þessu þarf að koma í verk. Í Reykjavík er sérhæfða heilbrigðisþjónustan staðsett. Bregðast þarf því skjótt við veikindum í kjölfar bráðagreiningar á landsbyggðinni og kalla til sjúkraflug. Þá tekur við biðin eftir sjúkraflugi og flugtíminn suður. Ég hef því gríðarlegar áhyggjur af Reykjavíkurflugvelli. Líf og heilsa okkar landsmanna liggur með þeirri ákvörðun að ekki verði hreyft við honum og ég vil hvetja þingmenn til að vinna að því að hann verði áfram í Vatnsmýrinni, byggt á lögum um almannahagsmuni. Öflugar samgöngubætur eru kostnaðarsamar en vilji meiri hluta íbúa og sveitarstjórnarfólks á landsbyggðinni er að koma að fjármögnuninni með blandaðri leið sem felur í sér að íbúar greiði hálfa framkvæmdina með veggjöldum og ríkið hinn helminginn. Með þessari aðferðafræði má ekki gleymast að fara verður hraðar í uppbyggingu á öflugum samgöngubótum um allt land. Landsbyggðin er gjöful með gríðarlega verðmætasköpun og aðlaðandi er fyrir fólk og fyrirtæki að setjast þar að. Tryggjum því öflugar samgöngur milli byggðakjarna, góða heilbrigðisþjónustu í heimabyggð, störf án staðsetningar, áframhaldandi þróun Loftbrúar og nauðsynlega uppbyggingu í takt við verðmætasköpun á svæðinu. Þetta eru mál sem brenna á landsbyggðinni og urðu öll að fá að komast fyrir í fyrstu ræðu minni.
Virðulegi forseti. Mig langar að staldra aðeins við og ræða tengslin milli gagnrýninnar sjálfstæðrar blaðamennsku og lýðræðis. Svo að ég vitni í Nelson Mandela, með leyfi forseta, eru frjálsir fjölmiðlar einn af hornsteinum lýðræðisins. Þegar grafið er undan faglegri blaðamennsku í almannaþágu er það merki um veikara lýðræði. Hæstv. forsætisráðherra fór í gær yfir þann sterka lagalega grundvöll sem hún hefur komið í gegnum þingið til að styrkja stöðu fjölmiðla, til að mynda tillögu um endurskoðun upplýsingalaga, sem var samþykkt 2019, og tillögu um vernd uppljóstrara, sem var samþykkt árið 2020. Ég nefni þetta hér af því að þessi lagalegi grunnur er gríðarlega mikilvæg forsenda þess að hér á landi sé blaðamönnum og öðrum fjölmiðlum fært að stunda sína vinnu, án ótta við afleiðingar, og sjá landsmönnum þannig fyrir flæði upplýsinga um málefni sem varða samfélagið allt; upplýsingum sem geta komið sér illa fyrir valdamikla einstaklinga og fyrirtæki þegar sannleikurinn leiðir eitthvað misjafnt í ljós. En lög eru túlkunaratriði. Við sjáum það þegar fjórir blaðamenn eru kallaðar til yfirheyrslu lögreglu með réttarstöðu grunaðra. Það er gert með vísun í hegningarlög um kynferðislega friðhelgi sem að mínu viti ætti að vera ljóst að eiga ekki við hér. Svona frjálslegum túlkunum á lagarömmum þurfum við að sporna gegn því að þær skapa óöryggi og ógn fyrir fjölmiðlastéttina, fjórða valdið. Þetta atvik er ástæðan fyrir því að Ungir sósíalistar, Ung Vinstri græn, Uppreisn, ungliðahreyfing Viðreisnar, Ungir jafnaðarmenn og Ungir Píratar efndu til mótmæla gegn aðför að fjölmiðlafólki síðastliðinn laugardag. Á næstu dögum munu þessar ungliðahreyfingar, auk ungliðahreyfingar Framsóknarflokksins, koma saman og gefa út sameiginlega yfirlýsingu. Þetta er til fyrirmyndar og vil ég nýta vettvanginn til að biðla til þingheims að við myndum skjaldborg um að lög séu túlkuð með lýðræði og mannréttindi að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Það er nú kannski ekki beint tengt fundarstjórn forseta, en hér voru fluttar ræður áðan í störfum þingsins þar sem talað var um hið hræðilega ástand sem er í Úkraínu í dag. Ég er glöð að heyra þá samstöðu sem virðist ríkja hjá þingmönnum hér í íslenska þinginu, samstöðu með þeim ákvörðunum og yfirlýsingum sem hæstv. utanríkisráðherra hefur gefið, samstöðu með vinum okkar í vestrænum löndum og þeirri ákvörðun að við munum auðvitað standa þétt á bak við okkar vini og nágranna. Það var einnig rætt hér að skortur væri á fundum í utanríkismálanefnd. Mér skilst að haldinn verði fundur bæði í fyrramálið og jafnframt seinni partinn um leið og hæstv. utanríkisráðherra kemur til landsins og ég held að það sé mjög gott. Á morgun er ég á leið til Vínarborgar þar sem ég mun taka þátt í vetrarfundi ÖSE-þingsins og það er alveg ljóst að málflutningur minn verður í sama anda og íslenskra stjórnvalda og vina okkar í vestrænni samstöðu. Ég hvet aðra þingmenn til að nýta tækifærið í alþjóðasamstarfi okkar til að tala ávallt fyrir mannréttindum og því að alþjóðalög séu ávallt virt því að það eru örugglega fá ríki í heiminum sem eiga jafn mikið undir því og einmitt litla Ísland, herlausa þjóðin í norðri.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp á þingskjali 589 sem er 349. mál um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Hér á eftir fer framsöguræða mín um málið. Þetta frumvarp varðar veiðistjórn á sandkola og hryggleysingjum. Markmið frumvarpsins er að stuðla að verndun og hagkvæmni þeirra stofna sem hér er rætt um og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu á sama hátt og á við um nýtingu annarra nytjastofna. Markmiðið með þessu frumvarpi er að koma á betri stjórn veiða á hryggleysingjum og sandkola í samræmi við ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar og stuðla að meiri hagkvæmni við þessar veiðar. Með frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að heimilað verði að úthluta aflahlutdeild til veiða á nytjastofnum hryggleysingja með staðbundnum hætti. Þar sem gildandi lög gera ekki ráð fyrir staðbundinni aflamarksstýringu þessara nytjastofna er með frumvarpinu lagt til að ráðherra verði veitt heimild til að úthluta aflahlutdeild þannig að sérstök aflahlutdeild komi fyrir hvert afmarkað veiðisvæði, enda eru þessir nytjastofnar lítt hreyfanlegir og tekur aflaráðgjöf Hafrannsóknastofnunar mið af því. Í öðru lagi er lagt til að tekin verði upp aflamagnsstjórn á sæbjúgum, sem er tegund hryggleysingja. Með því að stjórna veiðum með aflamarki er sjálfbær nýting stofnanna betur tryggð þar sem úthlutun byggist á vísindalegum grunni. Aukin sókn hefur verið í veiðar sem getur leitt til kapphlaups þegar lokunum er beitt í kjölfar þess að hámarksafla samkvæmt ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar er náð. Þá er tekið á vafa um það hvort ráðherra sé yfir höfuð heimilt að úthluta aflamarki til veiða á sæbjúgum og lagastoð fyrir því þá tryggð. Þannig er lagt til að við lög um stjórn fiskveiða bætist ákvæði til bráðabirgða þar sem mælt er fyrir um að við upphaf fiskveiðiársins 2022–2023 skuli setja sjálfstæða aflahlutdeild í sæbjúgum á hverju veiðisvæði sem skilgreint er í reglugerð um veiðar á sæbjúgum. Auk þess er lagt til að aflahlutdeild í sandkola verði afmörkuð nánar en í dag eru veiðar á sandkola frjálsar frá Snæfellsnesi norður um og að Eystrahorni en lúta aflamagnsstjórn utan þess svæðis. Tillagan er í samræmi við ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar sem hefur lagt til að öll sandkolamið verði undir aflamarki. Þannig er lagt til að sett verði bráðabirgðaákvæði við lög um stjórn fiskveiða sem mæli fyrir um hlutdeildarsetningu sandkola í allri landhelginni. Síðustu ár hefur sókn í sandkola verið talsvert langt umfram veiðiráðgjöf Hafrannsóknastofnunar en fiskveiðiárið 2020–2021 var landaður sandkoli 540 tonn en ráðgjöf hljóðaði upp á 319 tonn. Blandað kerfi frjálsra veiða og aflahlutdeildar hefur því ekki virkað sem skyldi til að tryggja að veiðar séu innan vísindalegrar ráðgjafar í þessu tilviki. Virðulegi forseti. Mál þetta kom áður fram á 151. löggjafarþingi, hér vetur sem leið, en varð ekki útrætt í atvinnuveganefnd. Frumvarpið er mikið breytt, svo að því sé til haga haldið, þar sem úr frumvarpinu hafa verið felld ákvæði sem vörðuðu veiðistjórn grásleppu en um hana voru skoðanir skiptar í nefndinni og í umsögnum sem bárust. Það er von mín að frumvarpið muni nú ná fram að ganga enda um framfaramál að ræða fyrir veiðistjórn á hryggleysingjum og sandkola. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið meginefni frumvarpsins sem slíks en vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir þar sem ítarlega er fjallað um efni frumvarpsins. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Um efnisatriði málsins eins og þau liggja fyrir hér held ég að sé ekkert nema gott að segja. En mig langar til að biðja hæstv. ráðherrann að fara aðeins dýpra yfir það hvað orsakar það að grásleppan er tekin út úr málinu. Vissulega var ekki full sátt um það en hæstv. ráðherra hefur nú hingað til ekki haft orð á sér fyrir að heykjast þegar umdeild mál koma fyrir þingið og þarfnast afgreiðslu. Getur hæstv. ráðherra útskýrt annars vegar hvað veldur þessari miklu breytingu á frumvarpinu og hvernig sér hæstv. ráðherra hins vegar fyrir sér að grásleppuveiðar og kerfi grásleppuveiða verði á þessu ári? Er þá horft til þess að það verði óbreytt frá því sem verið hefur? Með hvaða hætti sér hæstv. ráðherra fyrir sér að mæta t.d. þeirri stöðu sem kom upp í hittiðfyrra, því nú byrja veiðimenn veiðar á mismunandi tíma ársins, þegar menn á Vesturlandi, Vestfjörðum og Breiðafirði voru í rauninni ekki byrjaðir þegar heildarkvótinn var uppveiddur. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að útskýra hvað veldur því að ráðherrann ákveður að sleppa því að grásleppan sé hér undir og án þess að mér vitanlega sé flaggað neinni annarri aðgerð sem snýr að veiðireglum þess stofns.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Sannast sagna þá gerði ég ráð fyrir því að þessi spurning kæmi upp og þó að ég þurfi að gera athugasemd við það sem fram kemur hjá hv. þingmanni að full sátt hafi ekki náðst var kannski, svo öllu sé til haga haldið, verulegur ágreiningur um nákvæmlega þetta atriði. Þegar ég kem að þingmálaskrá fráfarandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þarf ég að taka afstöðu til þess hvaða mál af þeirri þingmálaskrá skuli lögð fram um leið og ný ríkisstjórn tekur við. Ég taldi rétt að leggja fram öll þau mál sem væru til þess fallin að ná afgreiðslu hér í þinginu og þess vegna skynsamlegra að hluta þetta tiltekna mál í sundur og freista þess að ljúka við þann hluta frumvarpsins sem sátt væri um. Það er ekki þar með sagt að það þurfi ekki að fara betur yfir veiðistjórn á grásleppu og um það eru, eins og kemur fram í máli hv. þingmanns, töluvert andstæð sjónarmið. Svo öllu sé til haga haldið þá eru grásleppuveiðimenn víðast hvar sjálfir á því að rétt sé að hlutdeildarsetja grásleppu þó að Landssamband smábátaeigenda sé á öndverðum meiði. Þessi niðurstaða varð úr, að leggja fram þennan hluta frumvarpsins óbreyttan þar sem um er að ræða veiðistjórn á sandkola og hryggleysingjum þar sem um þann hluta frumvarpsins væri ekki ágreiningur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er rétt að halda því til haga að ríflegur meiri hluti aðila með virk grásleppuveiðileyfi skilaði inn undirskrift til fyrrverandi hæstv. ráðherra til stuðnings þess að grásleppuveiðar yrðu settar undir aflamark. Mér fannst hæstv. ráðherra kannski ekki koma nægilega vel inn á með hvaða hætti ráðherrann sæi fyrir sér veiðar þar sem nú er ekki nema tæpur mánuður í að fyrstu svæði opnist. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að það verði með óbreyttum hætti frá því sem verið hefur þannig að aflist vel verði uppi það ófremdarástand sem við kynntumst hér fyrir tveimur árum síðan?
Virðulegur forseti. Eins og kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns erum við núna í raun og veru í miðjum klíðum og það verður ekki hjá því komist að nýr ráðherra taki við þegar við erum í raun og veru á miðju fiskveiðiári. Þá liggja fyrir ýmist þær ákvarðanir sem áður hafa verið teknar og þær ákvarðanir sem í loftinu liggja og síðan þær tillögur sem við komum til með að vinna úr á hv. Alþingi. Það er annar vettvangur til að ræða veiðistjórn grásleppu, og við komum til með að gera það, sem er ekki hluti af þessari umfjöllun hér. Að mínu mati, virðulegur forseti, væri tilefni til þess að taka þessa umræðu, til að mynda undir flaggi sérstakrar umræðu á þinginu og ég legg til að við hv. þingmaður efnum í slíka.
Virðulegi forseti. Varðandi þetta frumvarp þá er með því verið að setja sandkola í gjafakvótakerfið sem gerir þeim sem fá úthlutað veiðiréttindum kleift að selja hann og leigja þessa auðlind þjóðarinnar. Varðandi grásleppuna segi ég bara: Hver vill ekki eignast grásleppukvóta til að eiga, til sölu, leigu og annars slíks? Varðandi sandkolann er spurning til hæstv. ráðherra: Hvernig dettur nokkrum heilvita manni í hug að setja tegund í aflamark sem er fyrst og fremst meðafli og aukaafli? Það er eiginlega enginn á sandkolaveiðum. Þetta er meðafli með öðrum tegundum. Það sem þetta frumvarp mun gera, eini hvatinn sem það mun leiða til, er að það mun auka brottkast. Þeir sem fá sandkola sem meðafla munu henda honum frá borði strax ef þeir hafa ekki kvóta. Þeir þurfa annaðhvort að leigja hann eða eiga fyrir. Það er það eina sem mun gerast. Það er annað sem vil ég benda á varðandi rökin fyrir frumvarpinu. Það er vitnað til Hafrannsóknastofnunar og ég mun koma að því seinna. Hafrannsóknastofnun hefur ekki getað metið stöðu stofns sandkola í mörg ár. Það er ekki hægt. Hver eru rök Hafrannsóknastofnunar - þetta er spurning númer tvö -fyrir því að setja þetta í kvóta? Það eru engin vísindaleg rök og það eru engin rök til að takmarka atvinnufrelsi landsmanna til að stunda sandkolaveiðar. Þessi tegund á klárlega að vera fyrir utan kvóta og ekki halda áfram með Verbúðina 2, 3 og 4. Það er smátt og smátt verið að setja tegundir í kvóta. Það voru sex tegundir í kvóta 1998 og nú eru þær yfir 30.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vil nú kannski í fyrsta lagi segja að það er mín afstaða sem ráðherra sjávarútvegsmála, en ekki síður bara almennt sem þátttakandi í löggjöf á Alþingi, að fara að vísindalegri ráðgjöf hvað varðar úthlutun aflaheimilda. Ég held að það sé ekki hjálplegt að efast um að það sé heilvita fólk sem ráðleggur okkur í þeim efnum. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um að hér séum við að endurtaka söguna úr Verbúðinni, eins og hv. þingmaður komst að orði, og afhenda verðmæti endurgjaldslaust er á þessu tvennu grundvallarmunur. Sandkoli var hlutdeildarsettur fyrir aldarfjórðungi á hluta landsins en veiðar frjálsar utan þess svæðis. Síðustu ár hefur aflinn þar sem veiðar eru frjálsar aukist mjög þannig að við því þarf að bregðast. Þetta er staðan sem við horfumst í augu við og þarf að bregðast við. Það skiptir mjög miklu máli líka þegar við erum að tala um aflamarksstjórn - þó að ég greini það af orðum hv. þingmanns að hann geri ekki ágreining um til að mynda aflamarksstjórn á sæbjúgum nema hann vilji leiðrétta það í sínu seinna andsvari - að það eru mjög mörg atriði sem greina í sundur þar sem við erum að tala um staðbundna hlutdeildarsetningu sem mun þá ekki undir nokkrum kringumstæðum leiða til byggðaröskunar þar sem þessar heimildir eru staðbundnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Ég er með gögn frá Hafrannsóknastofnun frá 2021 varðandi sandkolann, með leyfi forseta. „Hafrannsóknastofnun getur ekki metið stöðu stofnsins og veiðiálag …“ - Áfram: „Ekki er hægt að framkvæma tölfræðilegt stofnmat …“ og svo áfram: „Óvissa er um þróun stofnstærðar á komandi árum þar sem takmarkaðar upplýsingar eru til um stærð árganga sem eru að bætast í veiðistofninn.“ Svo er verið að vísa í vísindalega ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar þegar svona skýrsla liggur fyrir. Þeir vita ekkert um stofninn, það er alveg augljóst mál. Það kemur fram líka í greinargerðinni. Það er ekkert fjallað á nokkurn hátt um vísindalega ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Þetta virðist vera einhver hagræðing. Það er léleg afkoma á veiðunum og annað slíkt, fyrirtækjunum gengur illa. En það réttlætir ekki takmörkun á atvinnufrelsi landsmanna varðandi þessar veiðar. Ég ítreka að þetta er meðafli og það á að gefa þetta frjálst áfram. Ég tel að rökin [[Forseti hringir.]]hafi ekki komið fram en ég óska eftir að hæstv. ráðherra bendi mér á þau.
Virðulegur forseti. Það er nú svo að í samræmi við löggjöfina sem Alþingi hefur sett hér og í raun og veru myndað þann ramma um nýtingu sjávarauðlindarinnar sem við erum öll bundin af þá er gert ráð fyrir því að Hafrannsóknastofnun sé sú stofnun sem veitir okkur vísindalega ráðgjöf. Ég tel afar mikilvægt að virða þá ráðgjöf. Ég tel afar mikilvægt, ekki síður sem stjórnmálamaður sem leggur mikla áherslu á græn sjónarmið í einu og öllu, að varúðarnálgun sé viðhöfð í þessu efni sem öðrum þegar við erum að glíma við og eiga við nýtingu vistkerfa. Virðulegur forseti. Þótt þingmaður sá sem hér spyr telji sig vita betur þá dugar það mér ekki sem ráðgjöf um aflahlutdeild.
Forseti. Í greinargerð með frumvarpinu stendur, með leyfi forseta: „Lög um stjórn fiskveiða eru öðrum þræði reist á mati á því að sú hagkvæmni, sem leiði af varanleika aflahlutdeildar og heimildum til framsals hennar og aflamarks, stuðli að arðbærri nýtingu fiskstofna fyrir þjóðarbúið í samræmi við markmið 1. gr. laganna.“ Sem hljómar svo, með leyfi forseta: „Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.“ Þá langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra um nákvæmlega það: óafturkallanlegt forræði og eignarhald. Mér skildist á hæstv. ráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum fyrir nokkru að það væri mögulega glæta á því að það væri eitthvað sem ætti að gera í þessu gjafakvótakerfi sem við erum í. En svo kemur þetta frumvarp sem dettur inn í nákvæmlega sama far og við erum einmitt búin að kynnast dálítið náið á ný í dramatíseraðri sjónvarpsþáttaseríu. Þá velti ég því fyrir mér hvort fólk meini í alvörunni eitthvað með því að það þurfi að gera eitthvað í þessu kerfi til að koma í veg fyrir það hvernig auðurinn safnast á mjög fáar hendur en ekki til sameignar okkar allra. Af því að 2020 var staðan sú að ríkissjóður þurfti að borga með eftirliti með sjávarauðlindinni 500 millj. kr., hálfan milljarð, af því að veiðigjöldin [[Forseti hringir.]]dugðu ekki fyrir rekstrinum á Landhelgisgæslunni, Hafrannsóknastofnun og fleiri stofnunum.
Virðulegur forseti. Eins og kom fram í mínu fyrra andsvari þá finnst mér mikilvægt að halda því til haga að það er grundvallarmunur á því sem hér er verið að leggja til og því sem varðar þorsk til að mynda og þann umbúnað sem þar er og ég held að það sé mikilvægt að við höldum því til haga. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að við þurfum á skýrara eftirliti að halda. Við þurfum ekki síst á skýrara eftirliti að halda með því sem lýtur að tengdum aðilum í sjávarútvegi og því að aflaheimildir séu að safnast á mjög fárra hendur. Þetta skiptir máli og þetta skiptir ekki bara máli vegna þess að við höfum sett okkur reglur heldur skiptir þetta líka máli vegna þess að það er gegnumsneitt sú tilfinning og sú sannfæring meðal almennings í landinu að kerfið sé ekki sanngjarnt og við því þarf að bregðast. Mig langar líka til þess vegna þess sem kom fram í fyrra andsvari um varúðarreglu og af því að þetta er mikilvægur þáttur að þegar við erum að tala um umgengni við náttúruna, það á við hvort sem er á sjó eða landi, að þegar varúðarreglu er beitt þýðir það að við getum aldrei borið því við að við höfum ekki nægilegar upplýsingar og að þar með getum við gengið um auðlindina eins og okkur sýnist. Við getum aldrei borið því við að okkur vanti upplýsingar og að þess vegna getum við yppt öxlum. Ef okkur vantar upplýsingar eigum við að gæta varúðar og það er þess vegna sem ég legg áherslu á að þótt við höfum ekki fullnægjandi upplýsingar að öllu leyti að því er varðar grundvöll ráðgjafar þá eigum við að láta náttúruna njóta vafans.
Forseti. Gott og vel að hæstv. ráðherra vilji svara einhverri annarri spurningu í andsvari en þeirri sem ég var að velta fyrir mér. Kannski fæ svar seinna í umræðunni, ég veit það ekki. Ég er bara að velta fyrir mér: Er þetta ekki einmitt nákvæmlega sama kerfi og allar aðrar kvótasettar tegundir eru að lenda í með framsal og annað slíkt? Er eitthvað öðruvísi við þetta sem við, eins og ráðherra segir, þurfum að gera eitthvað í? Hvernig er hægt að gera eitthvað í því þegar við erum að setja fram einhverjar nýjar tegundir eða aukalega í kvótasetningu, að það fari ekki bara í gamla kerfið? Ég spyr einfaldlega: Hvernig er þetta öðruvísi?
Virðulegi forseti. Það segir sig sjálft að það er töluverður munur á 220.000 tonnum af þorski og 319 tonnum af sandkola. Það segir sig líka sjálft að við þurfum núna að bregðast við því að það er gengið of nærri nákvæmlega þessari tegund. Það liggur fyrir. En það breytir því ekki að við þurfum að ganga fram að því er varðar skýrara eftirlit, skýrari afstöðu stjórnvalda og beitingu stjórntækja í þá veru að almannasjóðir séu að njóta arðsins af auðlindinni og að við gætum vel að því að þau félagslegu sjónarmið, sama hvort það eru atvinnu- eða byggðapottar, nýtist í þá veru sem upphaflega var stofnað til. Ég geri ráð fyrir því, virðulegur forseti, að í lok þessarar viku muni ég kynna bæði efnisatriði og tímalínu þess verkefnis að fara í skoðun á þessum málum.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, veiðistjórn sandkola og hryggleysingja. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hérna hafa líka verið forvitnilegar fyrirspurnir og andsvör sem snúa kannski mikið frekar að kvótakerfinu í heild sinni sem mér finnst eðlilegt að sé rætt. Það er svolítið öðruvísi að ræða um t.d. kvótasetningu á makríl sem kemur hérna syndandi inn í landhelgina sem nýr stofn eða stofn sem sjómenn og útgerðarmenn hafa eytt löngum tíma í, miklum peningum og lent í alls konar brasi við að finna. Það tók síðan langan tíma í þessu tilfelli að búa hann til útflutnings og skapa markaði í Kína þannig að það er til líka frumkvöðlaréttur og frumkvöðlakvóti. Um það var nú deilt þegar makríllinn var hlutdeildarsettur á sínum tíma og er útgerðin enn þá í málaferlum við ríkissjóð út af því. En þrátt fyrir að hlutdeildarsetning sé umdeild þá er þessi hlutdeildarsetning sérstaklega vel heppnuð í ljósi sögunnar. Á blómaskeiði sæbjúgnanna var veltan upp undir 2 milljarðar og þá starfaði fjöldi manns bæði við veiðar og vinnslu. Aflabrögðin í sæbjúgnaveiðum á Íslandi hafa í raun birst á svipaðan hátt og annars staðar í heiminum. Þau byrja með mjög mikilli veiði og síðan dregur ótrúlega skjótt úr veiðinni og það gerðist hér líka þegar var búið að virkja flest veiðisvæðin. Það hefur komið fram að u.þ.b. 6.000 tonn voru veidd þegar mest var og nú er búið að skera það niður í rúmlega 2.000 tonn. Það sem hefur gerst er að þegar útgerðarmennirnir sjálfir og sjómennirnir sáu það að það voru ólympískar veiðar á sæbjúgum sem höfðu það í för með sér að heildarkvótinn var veiddur upp á örskömmum tíma og það sem átti að vera heilsársvinnsla og -störf urðu hlutastörf nokkrar vikur á ári og markaðurinn skrapp saman og tekjurnar sömuleiðis, þá voru það útgerðaraðilar sjálfir sem tóku ákvörðun sín á milli um að skipta veiðunum niður. Þannig unnu þeir sjálfir, tóku fram fyrir hendur okkar í þinginu og skiptu á sig veiðisvæðum og heimildum til þess að aflabrögðin og vinnslan myndu haldast í hendur og markaðirnir myndu lifa og gefa eins hátt verð og mögulegt væri. Þetta var verulega athyglisvert samstarf sjómanna og útgerða, að skipuleggja sjálfir veiðarnar til að koma í veg fyrir ólympískar veiðar. Þetta frumvarp kallast mjög vel á við það sem sjómennirnir hafa sjálfir óskað eftir. Síðan hefur líka komið hérna fram að Hafró hafi gefið ráðgjöf um veiðar á sæbjúgum. Ég er alveg sannfærður um að Hafrannsóknastofnun hefur fengið allt of lítinn pening til að sinna þeim rannsóknum og hefur nú kannski byggt sínar skoðanir á því, að ég hygg - ég man eftir samtölum sem ég átti við starfsmenn þar - og hefur litið til þess hverju rannsóknir annars staðar í heiminum hafa skilað og tekið svolítið mið af þeim og það er ekki óeðlilegt. Á sama tíma og við erum að tala um að náttúran njóti vafans þá hef ég líka verið þeirrar skoðunar, af því að það er nú háloðnuvertíð núna þó að bátarnir liggi allir í vari hérna undir Reykjanesi í augnablikinu, að veiðar á loðnu í troll séu ekki það að láta náttúruna njóta vafans. Við heyrum nú hvað Norðmennirnir eru æfir yfir því að fá ekki að veiða í troll. Það er vegna þess að þeir náðu engum árangri af því að loðna er fyrst og fremst nótafiskur og þannig veiddum við hana lengst framan af. En þetta var auðvitað útúrdúr. Ég held að ráðherrann sé hér með gott frumvarp. Þegar við ræddum þetta í fyrra var grásleppan inni, hún er ekki inni núna. Það er mikill ágreiningur um hana þannig að hún er tekin út. Ég held að svæðaskiptingin og kvótasetning á svæðin sé bara mjög eðlileg niðurstaða í ljósi þess hvers konar veiðar þetta eru. Þær eru á mjög takmörkuðum svæðum sem gefa mjög takmarkað og mismunandi af sér og ég held að á meðan við erum að fóta okkur í þessum veiðum þá sé það bara afskaplega gott að fara þessa leið. Svæðisbundin úthlutun sé því ásættanleg og muni verða til þess að vernda stofninn enn frekar og gera hann sterkari og veiðar og vinnsla geti vaxið og dafnað og við náum innan tíðar að skapa heilsársstörf bæði á sjó og landi. Hér hefur verið rætt um framsalið og komið þar inn á Verbúðina, sjónvarpsþættina sem voru nú bara með ágæt skilaboð að mörgu leyti þó að ég hafi gagnrýnt ákveðna hluti þar og ætla ekki að endurtaka það hér. En þættirnir hafa vakið þessa umræðu og spurningar um framsal veiðiheimilda sem við erum alltaf að tala um hér - eða við erum ekki alltaf að tala um það nema kannski hérna á bak við. Við tölum kannski of lítið um það hérna í þinginu, mjög mikið feimnismál. En af því að við erum alltaf að reyna að finna leiðir til að skapa meiri sátt um þetta kerfi og það er ekki alveg auðvelt að skapa sátt um þetta kerfi þá væri kannski eðlilegt í ljósi þeirrar sögu að skoða þetta mál aðeins. Hér er nýbúið að úthluta makríl árið 2019. Mér er ekki alveg kunnugt um það hversu mikið af þeim veiðiheimildum sem var úthlutað hefur síðan verið selt á almennum markaði á milli útgerðanna. Ég var að reyna að afla upplýsinga um það en því miður náði það ekki inn í hús áður en ég fór í ræðupúltið. En ég man að þegar við hlutdeildarsettum löngu og blálöngu á sínum tíma þá voru einhver dæmi um það, sem ég þekki, þar sem úthlutaður afli var seldur bara nánast á sama degi og honum var úthlutað. Það er auðvitað ekki hugsun löggjafans að slíkt sé mögulegt. Ég held að það hafi aldrei verið hugsunin hjá þeim sem voru sammála því að framsal ætti að vera heimilt, þó að Sjálfstæðisflokkurinn hafi þá verið á móti því, eins og kom fram í Verbúðinni. Ég held að það væri alveg þess virði þegar þetta mál fer til atvinnuveganefndar, ef við horfum til þess að við þurfum að skapa meiri sátt um þetta kerfi og við þurfum að fara að taka fyrstu skrefin í því hér í þessum sal, ekki úti í bæ heldur hér inni. Ég tel eðlilegt að þar verði rætt að takmarka t.d. framsal á úthlutuðum afla í tiltekinn tíma, kannski fimm ár, og innan þeirra tímamarka mætti eingöngu skiptast á aflaheimildum en ekki leigja gegn peningum eða selja aflaheimildir, vegna þess að þeir sem fá aflaheimildir og ætla að selja þær innan nokkurra daga eða stutts tíma hafa nú lítið við þær að gera annað en að við séum að búa til fjármagn fyrir þá. Ég held að það væri ágætissnúningur. Ég beini því til hv. atvinnuveganefndar að skoða hvort það væri rétt að gera þetta í þessu dæmi hér, hér er hryggleysingi sem við erum að kvótasetja og það er allt sem mælir með því að þannig verði veiðum og vinnslu á þessum fiski stjórnað af því að það hafa sjómennirnir sjálfir og vinnslan og allir lagt grunninn að. Þess vegna legg ég til að það verði skoðað til að auka sátt.
Virðulegi forseti. Ég var að hlusta á ræðu hv. þingmanns og vil þakka fyrir þá ræðu og fagna um leið ákveðnum tóni sem kemur fram hjá hv. þingmanni um að stíga þurfi skref til þess að ná meiri sátt, meiri sanngirni í sjávarútvegi. Ég vil hins vegar draga fram að þessi ríkisstjórn hefur haft ótal tækifæri til þess einmitt að stíga skref í átt að sátt. Ákveðnar málamiðlanir hafa verið lagðar hér fram og ég vil nefna dæmi. Auðlindaákvæðið sem rætt var um í stjórnarskrá, tillaga frá forsætisráðherra, margt ágætt í því nema þar vantaði grundvallaratriðið um að tímabinda samninga. Viðreisn var tilbúin til að samþykkja það ákvæði eins og það var lagt fram nema flokkurinn vildi setja inn eitt orð: tímabinda samninga. Það fékkst ekki í gegn. Það sama gildir um það þegar við vorum að ræða breytingar á veiðigjöldunum. Þá lögðum við í Viðreisn fram tillögu til málamiðlunar, til sátta, um að hrófla ekki við veiðigjöldunum. Allir vita að við viljum markaðsleiðina en við sögðum: Gott og vel, við ætlum ekki að hrófla við þeim hluta frumvarpsins. En við skulum tímabinda samninga, stíga það skref sem til að mynda Einar Kristinn Guðfinnsson, fyrrum þingmaður Sjálfstæðisflokksins, lagði til og studdi í svonefndri Guðbjartsnefnd sem skilaði af sér 2012 frekar en 2013, en Vinstri græn hlupu frá þeirri sáttargjörð. Það hafa einmitt borist tónar, m.a. frá Sjálfstæðisflokknum, í þá veru að það sé hægt að stíga þessi skref en þegar til stykkisins kemur er alltaf ýtt á rauða takkann hérna í salnum. Þess vegna vil ég hvetja hv. þingmann [[Forseti hringir.]]til að fylgja þessu eftir í atvinnuveganefnd og mér þætti vænt um ef hann gæti lýst því [[Forseti hringir.]]aðeins betur hvaða pælingar hann vill setja hér fram.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið eða hugvekjuna öllu heldur. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum það í huga, og ég verð að segja það án ábyrgðar að mér sýnist, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, að makríll sem var úthlutað 2019, t.d. til smábáta, 6.000 tonn, hafi allur verður seldur til annars aðila. Auðvitað hafa aðstæður við makrílveiðar breyst mjög mikið. Hér var makríll vaðandi í hverjum flóa, hverjum firði, hverri vík, uppi í landsteinum en nú er tveggja og hálfs sólarhrings stím norður í Smugu til að veiða hann og þangað fer auðvitað enginn smábátur. Þá er eina leiðin til að búa til einhver verðmæti úr þessu að selja þetta frá sér. Ég held að það sé óheppilega fljótt að gerast að við séum að búa til þessi verðmæti og þau verða síðan ekki að verðmæti fyrir þá sjómenn sem höfðu hugsað til þess. Ég held að það sé bara mjög mikilvægt að núna stígum við skref, hænuskref, til þess að binda þetta aðeins og festa í sessi að það verði einhvers konar takmörk á úthlutuðum aflaheimildum til að byrja með. Ég held að í leiðinni þurfi hæstv. ráðherra að skoða það með okkur þegar koma nýir deilistofnar inn í landhelgina - og það þarf í rauninni ekkert að hafa fyrir því að finna þá, þeir synda bara á okkur eins og makríllinn gerði - að þá þarf auðvitað að vera einhvers konar kerfi sem segir til um hvers konar verðmæti það eru, hver á þau og hver greiðir fyrir þau ef hann ætlar að nýta þau.
Virðulegi forseti. Aðeins varðandi nýja deilistofna. Við vitum að mikil verðmæti eru fólgin í uppsjávarstofnum og náttúrlega makrílnum sem kom hressilega inn í landhelgi okkar 2010 eða 2011. Ótrúleg verðmæti sköpuðust. Ég vil frekar mótmæla því að við eigum að bíða eftir nýjum deilistofni. Við í Viðreisn höfum lagt fram frumvarp um það einmitt að stíga þessi skref. Þá tökum við þessa nýju stofna, makríl, sem við skulum taka sem tilraun í x ár, tíu ár, tímabundna samninga, taka hluta og setja á markað til að fá eðlilegt, sanngjarnt verð með gegnsæi að leiðarljósi. Þetta hefur reyndar líka verið fellt af ríkisstjórnarflokkunum, Vinstri grænum, Framsókn og Sjálfstæðisflokki. Það sem ég greini hér er að það er samt veikur vilji til þess að fara einhverja leið, til þess að hlusta m.a. á þessi 80% sem segja nei við óbreyttu ástandi en ekki hlusta á þau 7% sem öllu virðast ráða í fiskveiðistjórnarkerfinu. Ég vil hvetja hv. þingmenn áfram til að fá félaga sína til að stíga þetta skref. Já, þetta er agnarsmátt skref. En skref er það samt sem hv. þingmaður er að tala um og ýta á að gerðir verði a.m.k. tímabundnir samningar um okkar sameiginlegu auðlind. Ég vil hvetja hv. þingmann til dáða og til að tala við sitt fólk.
Virðulegur forseti. Ég hef ekki talað fyrir því að hér verði gerðir sérstakir samningar. Ég hef ekkert verið að tala um það. Ég hef ekki verið á móti þessu kvótakerfi sem slíku. Það er margt í þessu kvótakerfi sem er margsnúið, margir angar í því sem þarf að laga og má laga án þess að við séum að breyta grunninum í þessu kvótakerfi sem verndar fiskinn og við höfum séð fram á það. Varaformaður Viðreisnar, Daði Már Kristófersson, sagði í útvarpsviðtali nýlega að þegar fiskveiðiheimildunum var úthlutað á sínum tíma í kringum 1980, þegar ég var að starfa í þessari grein, hefði engin útgerð haft efni á því að borga fyrir þær heimildir á þeim tíma, ekki nokkur útgerð. Við munum alveg hvernig þetta var. Þetta var allt á rassgatinu. Hver einasta útgerð í landinu var meira og minna á rassgatinu, allt of margir bátar og það þurfti að hagræða. Þetta var leiðin. Margar þjóðir voru að gera þetta. Við fórum þessa leið og hún heppnaðist mjög vel hjá okkur vegna þess að útgerðin gengur vel og við eigum að fagna því. En það breytir því ekki að við megum alveg ræða hvernig við viljum gjaldtöku og annað slíkt á sjávarauðlindinni. Mér finnst sjálfsagt mál að ræða það. Hér barst í tal að deilistofnar kæmu til landsins. Ég er ekki að tala um að það þurfi eitthvað að bíða eftir þeim, við eigum auðvitað að hafa tilbúin lög eða reglur um það hvernig því verður útbýtt þegar þar að kemur. Við vorum tekin í bólinu þegar makríllinn kom, vissum ekki hvernig ætti að bregðast við. Núna vitum við að ef þetta gerist aftur þá þurfum við auðvitað að vera tilbúin í það og ég fagna því bara ef það verður gert.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við aðkallandi frumvarp um veiðistjórn sandkola og hryggleysingja. Á síðastliðnum árum höfum við séð nauðsyn þess að veiðistjórn þessara sjávartegunda verði skilvirkari, sjálfbærri og fyrirsjáanlegri. Veiðinni hefur hingað til verið stjórnað með ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar á hverju veiðisvæði fyrir sig. Það hafa nær allir aðilar sem málið varðar sammælst um að setning aflahlutdeildar á svæðisbundnum tegundum sé til hagsbóta. Það á við um bæði þær opinberu stofnanir og þá einkaaðila sem vinna í geiranum. Það er því tímabært að farið verði í slíkar aðgerðir t.d. varðandi sæbjúgu. Sumar svæðisbundnar tegundir eru ekki hlutdeildarsettar og skaðleg veiðistjórn er við lýði. Hafrannsóknastofnun lokar hverju svæði fyrir sig með reglugerð þegar stofnunin telur aflann hafa farið yfir það sem ráðlagt er. Ekki er hægt að vita nákvæma dagsetningu þeirrar reglugerðar. Í því felst ákveðin óskilvirkni og ófyrirsjáanleiki fyrir þá sem stunda þessar veiðar að atvinnu. Þetta hefur ítrekað gerst á síðustu fiskveiðiárum og í kjölfarið hefur afli sæbjúgna dregist saman, sem leiðir til mikils kapphlaups um veiðarnar, verri umgengni um afla og minni verðmætasköpunar. Úr þessu öllu verður afkoman verri og áhuginn á veiðunum dvínar. Varðandi sandkola þá er verið að gera veiðarnar aðgengilegri um allt land með frumvarpi þessu. Nauðsynlegt er að endurreikna aflahlutdeild í sandkola sem tekur mið af landhelginni í heild. Núverandi fyrirkomulag er ekki nógu markvisst yfir landið. Með frumvarpinu náum við skilvirkari stjórn á veiðunum og tryggjum að tækifærin verði til staðar þvert yfir landið. Með þessum breytingum auðveldum við aðgengi að starfsgreininni í þokkabót. Sú staða hefur komið upp í veiðistjórn að veiðar hafa verið stoppaðar þegar heildarafla er talið náð, þó að veiði hafi ekki verið hafin á sumum svæðum. Þetta hefur t.d. gerst í veiðistjórn grásleppu, og það eru einmitt svona tilfelli sem þetta frumvarp kemur í veg fyrir varðandi sandkola og hryggleysingja. Þessar breytingar eru taldar til bóta í aðkallandi málum og ég fagna því að við ætlum að gera veiðarnar markvissari, sjálfbærari og aðgengilegri. Við komum í veg fyrir ofveiði og brottkast ásamt því að gera líf veiðimanna fyrirsjáanlegra og auðveldara. Hins vegar er vert að minnast á að frumvarp þetta er í raun endurflutt frá síðasta kjörtímabili. Það hefur tekið töluverðum breytingum líkt og hæstv. ráðherra kom inn á áðan. Helsta breytingin er án efa að öll ákvæði um breytingu á veiðistjórn grásleppu hafa verið felld brott eins og fram kemur í greinargerð. Fyrrverandi sjávarútvegsráðherra hafði flutt frumvarp sem varðaði veiðistjórn þeirra tegunda sem við ræðum hér í dag sem og veiðistjórn grásleppu. Virðulegi forseti. Þó svo að efni þess frumvarps sem við ræðum í dag sé gott og nauðsynlegt þá liggur fyrir að þörf er á frekari aðgerðum varðandi veiðistjórn grásleppu. Núverandi fyrirkomulag hefur lengi sætt gagnrýni ýmissa aðila vegna ófyrirsjáanleika og ofveiði, það sé ómarkvisst o.fl. Til dæmis hefur þurft að stöðva grásleppuveiðar fyrr en áætlað var á síðustu árum vegna tilmæla frá Hafrannsóknastofnun. Þeir sem veiða grásleppu hafa knappan tíma eða almennt í kringum mánuð, en á hverju fiskveiðiári er dagafjöldinn tilviljunarkenndur. Hver dagur verður því mjög dýrmætur og fyrirkomulagið tekur ekki tillit til veðurs, veikinda, bilana eða slíkra þátta sem leiða til þess að fiskveiðiskip missa af degi. Annað dæmi væri að veiðar eru sum staðar heimilaðar síðar en á öðrum svæðum vegna reglna um friðanir, þá sérstaklega vegna æðarvarps og dúntekju. Þetta allt leiðir til þess að veiði á grásleppu er óþarflega erfið. Mikið kapphlaup myndast, ofveiði verður og nýliðun er lítil. Það er nær óraunhæft að stíga sín fyrstu skref í þessum iðnaði vegna þessa. Á síðasta ári hafa 150 grásleppuútgerðir lagt árar í bát. Talið er að það sé aðallega sökum fyrrgreindra aðstæðna. Grásleppuútgerðir og handhafar grásleppuleyfa hafa ítrekað kallað eftir breytingum á fyrirkomulaginu. Meiri hluti þeirra er hlynntur því að grásleppa lúti veiðistjórn með aflamarki og hafði samþykkt efni fyrra frumvarps. Þetta eru einstaklingarnir sem vita hvað þarf að bæta innan greinarinnar og mikilvægt er að við hlustum á sjónarmið þeirra. Við getum lengi rætt þær erfiðu aðstæður sem umræddir aðilar glíma við á hverju fiskveiðiári, en ég vil nýta tækifærið hér og spyrja hæstv. ráðherra hver næstu skref hans eru varðandi grásleppu. Hyggst ráðherra leggja fram frumvarp þess efnis að fyrirkomulag við veiðistjórn grásleppu sæti breytingum? Ef svo er, þá vil ég spyrja hvernig breytingar hæstv. ráðherra hefur í huga.
Virðulegi forseti. Ég fór aðeins yfir þessi sjónarmið hér í fyrri samskiptum undir umræðunni og skýri í raun og veru þá stöðu sem við erum í núna að því er varðar þetta tiltekna frumvarp með þeirri staðreynd að það var ekki síst mitt pólitíska mat að það færi betur á því að ljúka við þann hluta frumvarpsins sem ekki sætti svo miklum ágreiningi sem var um þann þátt sem laut að grásleppunni. Sú stjórn sem er núna fyrir hendi er sú að það er takmarkaður fjöldi leyfa sem er einhvers konar kvótasetning þó að hún heiti eitthvað annað. Það kerfi er auðvitað vandasamt og það er augljóslega ekki sátt um þá leið þannig að ég hef gert mér far um að hlusta eftir sjónarmiðum, ekki síst hjá þeim sem eru í þessum veiðum, stunda þessar veiðar. Ég hef hitt grásleppusjómenn sem stunda þessar veiðar við Breiðafjörð og er með á minni dagskrá að hitta fleiri. Ég hef ekki sett frumvarp af þessu tagi á mína þingmálaskrá á þessu þingi en tel að við eigum að halda þessari umræðu hér vakandi í ljósi þess að um þessi mál þarf að búa með einhverjum þeim hætti að að það sé fullnægjandi, bæði fyrir stofninn sem slíkan og þau sem stunda þessar veiðar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og mér finnst afar ánægjulegt að heyra að ráðherra hefur það í hyggju að hlusta eftir sjónarmiðum grásleppuútgerða og handhafa grásleppuleyfa. Það er starfsgreininni til hagsbóta að auka fyrirsjáanleika, aðgengi nýrra aðila og gera hana markvissari, líkt og ég kom inn á hérna áðan, og afar mikilvægt því að í þessari starfsgrein eru tækifærin mörg og hlutverk okkar hér á Alþingi er m.a. að stuðla að þeim. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra til að vinna vel í þessu máli og brýna hana til þess að vinna frekar í þessu máli því að það er þörf á breytingum í starfsgreininni, bara virkilega. Og ef núverandi ástand verður áfram við lýði gætum við horft upp á frekara brottfall innan greinarinnar ásamt takmarkaðri nýliðun sem er alvarleg staða. Þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til að vinna þetta frekar.
Forseti. Það er alltaf gott að byrja á 1. gr. laga um stjórn fiskveiða þegar verið er að ræða um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, með leyfi forseta: „Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.“ Nú var það tuggið ansi vel ofan í okkur í sjónvarpsseríu á liðnum vikum að framkvæmdin væri samt ekki svona, að framkvæmdin væri sú að það væri eignarhald, það væri fast eignarhald hvað sem stendur í lögum. Það hefur í rauninni enginn látið á það reyna hvort svo sé eða ekki. Það finnst mér mjög merkilegt frá sjónarhóli þess að við erum með frumvarp í höndunum um að bæta við tegundum í núverandi kerfi okkar þegar hæstv. ráðherra segir að bara í lok vikunnar sé von á tímalínu og áætlun um það hvernig eigi að breyta því á einhvern hátt. Ég hlakka mjög til að sjá í lok vikunnar hvernig hæstv. ráðherra sér það fyrir sér. Í tilefni þessa frumvarps og þess almenna vandamáls sem við erum að glíma við í íslensku samfélagi að það þurfi að skapa meiri sátt um fiskveiðistjórnarkerfið myndi ég vilja segja að kannski er rangt til orða tekið að það eigi að skapa meiri sátt. Við þurfum að tryggja sanngirni. Það er lykilatriði. Ef við höfum á tilfinningunni að það sé sanngjarnt kerfi þá er sjálfkrafa sátt um það. Tilfinningin núna er ekki að það sé sanngjarnt kerfi, langt í frá, heldur að það gangi einmitt gegn 1. gr. laga um stjórn fiskveiða. Af því tilefni er hér þetta æðislega spil, Útvegsspilið, sem er nefnt óviðjafnanlegt fræðslu- og skemmtispil. Þetta er endurútgáfa á spilinu frá 1977. Ég er einu ári eldri en þetta spil. Það er orðið ansi gamalt. Það er annað sem er merkilegt við þetta. Það er einmitt eldra en kvótakerfið. Það mætti leggja aðeins meira í. spilaspjaldið. Venjulega er það svona frekar þunnt á að líta en það kannski segir sitt um þetta umhverfi. Með þessu fylgir þetta fína fiskiplakat sem segir okkur hvaða stofnar eru hérna. Nú vantar heilan helling. Það er enginn makríll, sýnist mér en hann er orðinn stórstjarna hér við strendur núna. Þessi kassi er gríðarlega upplýsandi gagn um það hvað við erum að glíma við þrátt fyrir að spilið sé búið til fyrir tíma kvótakerfisins, gefið út 1977. Þetta er áður en við erum komin í það ástand sem við erum enn þá í. Formálann ritar núverandi forseti Íslands, Guðni Th. Jóhannesson, sem er mjög áhugavert. Það er ýmislegt í þessu sem er - hvernig á ég að orða það? Þetta er jólagjöf ársins 1977 t.d. Það er mjög áhugavert. Þetta er svona skírskotun í þau vandamál sem við erum að glíma við enn þann dag í dag. Það er t.d. - það er alltaf gaman að fletta í reglunum en svo er minnsti hlutinn af þessu reglurnar - verið að tala um bankana. Látum okkur nú sjá, alltaf gaman að fletta upp á því; Hallærisplanið og svona. Já, það er hægt að krota í þetta. Það er gaman að opna þetta og skoða. Þetta er nýtt, endurútgefið. Já, hérna er það, nákvæmlega. - Það er talað um að einnig sé hægt að ákveða hversu lengi fólk ætli að spila, hvernig leikurinn klárast. Það er hægt að ákveða að spila t.d. klukkustund í einu eða þangað til bankinn er tómur. Mér finnst það mjög áhugavert í ljósi sögunnar með þessa gömlu góðu banka, Útvegsbankann og svoleiðis. Tæmdist hann ekki einmitt? Spiluðum við ekki of lengi í þessu kerfi? Er það ekki einmitt vandamálið sem við erum að glíma við, kerfið sem við erum að segja að þurfi að mynda sátt um, ekki að það þurfi að vera sanngjarnt heldur að það þurfi að mynda sátt um það? Ég tel að það eigi einmitt að vera sanngjarnt. Við erum búin að spila of lengi í því. Bankinn er tómur. Þetta er endurútgáfa á spili sem er frá 1977 og ég held að það sé lýsing á því hvað við þurfum ekki að gera. Við þurfum ekki að endurútgefa þetta spil. Við þurfum ekki að endurútgefa kvótakerfið. Við þurfum að gera nýtt.
Virðulegur forseti. Með frumvarpi því sem hér er lagt fram er verið að setja sandkola og sæbjúgu, hryggleysingja, í gjafakvótakerfið. Með frumvarpinu er verið að úthluta veiðiréttindum sem gerir mönnum kleift að selja eða leigja þessa auðlind þjóðarinnar. Með frumvarpinu er verið að mismuna þegnum landsins, þ.e. fáir fá auðlind þjóðarinnar endurgjaldslaust á meðan almenningur fær ekkert. Sandkoli veiðist að mestu í hlýja sjónum sunnan og vestan lands í dragnót. Það er vel þekkt að útbreiðsla fiska breytist með breytingum á hitastigi. Það gerðist t.d. með skötuselinn hér um árið. Ef sjórinn hlýnar þá fer hann að veiðast meira fyrir norðan hjá útgerðum sem ekki hafa yfir neinum kvóta að ráða. Með þessu frumvarpi er matvælaráðherra að búa til enn einn hvata til brottkasts og matarsóunar. Þegar fiskurinn sandkoli fer að veiðast fyrir norðan mun hann verða meðafli hjá útgerðum fyrir norðan og hvað munu þær gera? Þær geta annaðhvort farið að leigja eða það verður brottkast. Þetta er eingöngu meðafli sem er þarna á ferðinni. Þetta frumvarp mun eingöngu leiða til brottkasts svo það sé tekið fram. Ég vil taka fram og ég bendi á að það er fiskifræðingur í þingflokki Vinstri grænna, hv. þm. Bjarni Jónsson. Hann hefði gjarnan mátt koma að samningu þessa frumvarps og ég efast ekki um að hann hefði bent á þetta atriði, að sandkoli muni örugglega fara að veiðast fyrir norðan. Fiskveiðirökin í frumvarpinu eru engin. Þegar ég les frumvarpið þá er ekkert minnst á verndun fiskstofna, ég vek athygli á því. Það er minnst á það á einum stað, með leyfi forseta: „Heildarafli við veiðar á sæbjúgum undanfarin fiskveiðiár hefur verið umfram veiðiráðgjöf og veiðar á mismunandi ráðgjafarsvæðum verið stöðvaðar fyrir lok veiðitímabils. Vegna endurskoðunar ráðgjafar hefur afli við sæbjúgnaveiðar auk þess dregist mikið saman. Þetta er óheppilegt, leiðir til kapphlaups um veiðarnar […]. Léleg afkoma mun vera af veiðunum.“ Rökin á bak við þetta frumvarp, eins og kemur fram í 3. kafla greinargerðarinnar, um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar, eru fyrst og fremst efnahagsleg rök. Það eru engin rök um verndun fiskstofna. Verndun fiskstofna er grundvöllur kvótakerfisins og hér í þessu plaggi er ekkert minnst á það. Það er talað um að þetta sé „reist á mati á því að sú hagkvæmni, sem leiði af varanleika aflahlutdeildar og heimildum til framsals hennar og aflamarks, stuðli að arðbærri nýtingu fiskstofna fyrir þjóðarbúið í samræmi við markmið 1. gr. laganna“. Það er bara verið að taka efnahagslegu rökin, eingöngu, ekki það að vernda sandkola eða slíkt. Ég get tekið dæmi úr skýrslu Hafrannsóknastofnunar um sandkolann. Þar kemur alveg skýrt fram að Hafrannsóknastofnun veit ekki um ástand stofnsins. Það er alveg klárt mál. Ég get tekið dæmi. Í skýrslunni frá 2021 þar segir bara hreint og beint: „Óvissa er um þróun stofnstærðar á komandi árum þar sem takmarkaðar upplýsingar eru til um stærð árganga sem eru að bætast í veiðistofninn.“ Svo er talað um að það séu ekki til nægilega góðar upplýsingar um nýliðun sandkola þar sem ungfiskur heldur sig að hluta grynnra en stöðvanetið nær til. Þetta er margendurtekið. Það er engin óvissa. Ég spurði hæstv. ráðherra að þessu áðan og hann minntist reyndar á það að ég hefði gleymt að minnast á sæbjúgun og það er alveg hárrétt. Það er nákvæmlega það sama uppi á teningnum varðandi sæbjúgun. Ég er með skýrslu frá 2021 frá Hafrannsóknastofnun, stofnmatsskýrslu, og þar segir, með leyfi forseta: „Sæbjúgnastofnar við Ísland eru taldir meðal þeirra stofna þar sem undirliggjandi gögn fyrir stofnmat eru rýr eða takmörkuð “ Það eru ekki upplýsingar um þessa stofna. Það eru engin líffræðileg rök fyrir því að setja þá undir kvóta. Það er alveg kristaltært. Hæstv. ráðherra minntist hér á varúðarregluna. Við skulum fjalla aðeins um hana líka hér. Þekktasta varúðarreglan kemur fram í 15. meginreglu Ríó-sáttmálans og þar segir, með leyfi forseta: „Í því skyni að vernda umhverfið skulu ríki í ríkum mæli beita varúðarreglunni eftir því sem þau hafa getu til. Skorti á vísindalegri fullvissu, þar sem hætta er á alvarlegu eða óbætanlegu tjóni, skal ekki beitt sem rökum til að fresta kostnaðarhagkvæmum aðgerðum sem koma í veg fyrir umhverfisspjöll.“ Ég vek athygli á þessu, þar sem hætta er á alvarlegu og óbætanlegu tjóni. Það er engin hætta á óbætanlegu eða alvarlegu tjóni ef sandkoli og sæbjúgu fara ekki í kvóta. Það er alveg kristaltært og ég get sagt af hverju. Í fyrsta lagi eru ekki líffræðileg rök fyrir því og í öðru lagi getum við tekið samanburð við grásleppuna. Núna er búið að vera að baksa við að reyna að koma henni í kvóta, það hefur ekki verið gert. Það er engin hætta, stofninn er ekkert að fara að hrynja, hann lifir enn þá góðu lífi í hafinu og það er heldur engin fyrirsjáanleg hætta að sandkoli muni deyja út við Íslandsstrendur. Þetta er meðafli með öðrum tegundum. Það er grundvallaratriði. Það sem er undir hérna er að það gengur eitthvað illa í þessum geira. Það kemur svo bersýnilega fram í greinargerðinni að þess vegna er verið að gera þetta. Ég leyfi mér að lesa hér upp úr greinargerðinni með frumvarpinu: „Léleg afkoma mun vera af veiðunum. Hefur þetta raunar leitt útgerðir skipa á þessum veiðum til að leita gagnkvæmra samninga sín á milli um skiptingu veiðimagns.“ Þær eru sjálfar byrjaðar að finna út hvað er hagkvæmast fyrir þær, útgerðirnar sín á milli, í núverandi kerfi. Ef horft er út frá atvinnufrelsissjónarmiði þá eru engin líffræðileg rök til að takmarka atvinnufrelsi í veiðum á sandkola og sæbjúgum eins og gert er í þessu frumvarpi, engin. Líka það að varúðarreglan sem ráðherrann minntist á stenst ekki skoðun. Það er bara svo einfalt. Það er engin hætta á alvarlegu eða óbætanlegu tjóni. Það hafa engar fréttir verið að því og Hafrannsóknastofnun veit ekki hvort þessi stofn sé að fara að hrynja, hvorki sandkoli né sæbjúgu. Ég er nú ekki oft sammála Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi eða LÍÚ, þau mættu nú breyta gjarnan um nafn, LÍÚ er inngreypt í þjóðarsálina, en það kemur fram í greinargerðinni að þau leggja áherslu á að brýnt sé að efla hafrannsóknir á Íslandsmiðum, m.a. þar sem stofnar eins og sandkoli eigi í hlut. Það þarf að efla rannsóknir áður en menn fara að skoða það að setja þetta hér í kvóta. Það á ekki að gera það. Þannig að það er alveg kristaltært að einu rökin eru efnahagsleg. Það að það gangi illa í einhverri atvinnugrein og það hjá útgerðum sem eru þegar farnar að leita gagnkvæmra samninga til að hagræða hjá sér - það á bara atvinnulífið að sjá um sjálft. Þannig virkar nú hinn frjálsi heimur og markaðshagkerfið. Það var minnst hér áðan á makrílinn, að smábátar hefðu fengið makrílkvóta og þeir seldu hann strax. Kvótakerfið - það kemur svo vel fram í síðasta þætti Verbúðarinnar hvað verið er að gera. Það er verið að búa til fjármagn, það er verið að búa til eign með löggjöf. Það er verið að takmarka eitthvað. Ef við myndum takmarka utanlandsferðir og þeim yrði úthlutað þá gæti ég farið að selja réttinn til utanlandsferða, alveg eins og hérna, það er verið að búa til eign, búa til fjármagn, búa til sjálfstæð verðmæti sem er kvótinn. Það er hægt að veðsetja kvóta, leigja hann út eins og gert er í ríkum mæli og það er verið að takmarka aðgang annarra að honum. Það er grundvallaratriði. Löggjafinn á ekki að vera að búa til verðmæti með þessum hætti, hann á bara að gera það í alveg lengstu lög. Síðan var leyft frjálst framsal á þessum kvóta og þá byrjaði ballið. Við erum enn þá að standa í sama stappi. Þetta er sennilega orðin 40 ára barátta núna til að leyfa atvinnufrelsi í þessari grein. Meira að segja frjálsar handfæraveiðar sem ógna ekki fiskstofnum eru bannaðar. Þær eru takmarkaðar við 48 daga á ári, alveg með hreinum ólíkindum. Það var komið inn á tímabundna samninga varðandi kvótann. Jú, það má sjálfsagt gera það. Það mætti koma inn tímabundnum samningum í þessu máli. Aðeins um þá hagræðingu sem hér er verið að fara fram á, sem ríkisvaldið á að koma með til að útgerðirnar fái nú kvóta og geti selt hann og leigt hann eða veðsett hann, hvernig sem það verður. Ég man svo vel fyrir mörgum árum síðan að það var dagakerfi við strandveiðarnar. Hverjir kröfðust þess að fá kvóta? Jú, það voru fiskimennirnir, veiðimennirnir sjálfir. Þeir fengu hundruð milljóna. Dögum var breytt í kvóta og þú varst allt í einu kominn með 140–150 milljónir. Ég þekki þessa sögu. Allir ættu að þekkja þessa sögu. Það sem er að eiga sér stað er alveg klassískt. Þetta er „capitalisation“, það er verið að skipta upp markaðnum og svo geta menn farið að selja sína hluta á milli. Hérna er það í krafti þess að það verði aukin hagkvæmni og meiri arður af greininni. Hv. þingmaður minntist á það að áður fyrr var verið að veiða fisk á gríðarlega óhagkvæman hátt. Af hverju var það? Það var af því að ríkisvaldið gerði aldrei kröfu um hagræðingu. Þetta var þannig að aumasta útgerð landsins, sama hver það var, árið 1970, 1980, það var farið í þingmanninn, þingmaður fór í ráðherrann, ráðherrann fór í seðlabankastjórann og hann felldi gengið. Frekar var öll þjóðin gerð fátækari sem nam gengisfellingunni en að gera kröfu um að þessi atvinnugrein hagræddi. Þessi hagræðing kemur ekki fyrr en með kvótasetningunni, þessi hagræðing sem hefði þurft að koma miklu fyrr og við erum enn þá að bíta úr nálinni með krónu sem enginn trúir á. Það á uppruna sinn í því að atvinnugreinin gat stýrt genginu eins og henni hentaði, algjörlega. Það var aldrei gerð nein krafa um samruna innan greinarinnar eða neitt svoleiðis. Aumasta útgerð landsins gat farið fram á gengisfellingu og þannig var það. Það er nákvæmlega sama þegar maður les þetta frumvarp hérna, maður hugsar: Já, það er enn þá sama hugsunin í gangi. En núna bætti ráðherra við varúðarreglunni og ég vona að ég sé búinn að svara því að það sé ekkert óbætanlegt tjón þó að sandkoli og sæbjúga fari ekki í kvóta, enda eiga þær tegundir ekki að fara í kvóta. Það er engin þörf á því. Það mun bara auka brottkast, mun auka spillingu í kerfinu og við erum að halda áfram með sömu þróun. Ef ég man rétt þá voru árið 1998 sex tegundir í kvóta. Smátt og smátt er verið að fjölga þeim. Ég held að þær séu komnar yfir 32, það var einhver fróður maður sem sagði mér það nýlega. Núna er verið að bæta tveimur við og þá eru komnar 34 og svo kemur grásleppan, þá eru komnar 35 og svona mun það halda áfram þannig að þessu verður algerlega lokað. Núna höfum við smá von innan strandveiðanna, sem er bara mannréttindabarátta. Við höfum fyrirliggjandi mannréttindaálit Sameinuðu þjóðanna sem lýtur að því að íslenska fiskveiðistjórnarkerfið hafi brotið jafnræðisregluna sem tryggð er í mannréttindasáttmálum sem Ísland hefur gerst aðili að. Ég efast ekki um að sá úrskurður er ekki tekinn létt þarna úti, að svona kerfi brjóti mannréttindasáttmála, en það var gert. Svarið við því af Íslands hálfu voru strandveiðarnar. Gefa smá frelsi, gefa smá atvinnufrelsi. Núna er verið að takmarka atvinnufrelsi gagnvart þessum tegundum sem eru meðafli, sérstaklega sandkola. Það er alveg með ólíkindum að flokkur eins og Sjálfstæðisflokkurinn, sem kennir sig við frelsi og einstaklingsframtak, skuli vera að skrifa upp á svona eina ferðina enn. En það er einföld skýring á því. Það er vegna þess að flokknum er algjörlega stjórnað af atvinnugreininni og svo eru Vinstri grænir komnir um borð í þessa baráttu um að halda þjóðinni í heljargreipum, áratugaþrasi og með rökum sem einfaldlega standast ekki skoðun. Það eru engin líffræðileg rök. Það er fyrst og fremst einhver krafa um hagkvæmni sem stenst ekki. Ef það á að auka hagkvæmni í þessari atvinnugrein í veiðum á sandkola og sæbjúgum þá á atvinnugreinin að gera það sjálf. Þeir eru þegar byrjaðir á því eins og ég vitnaði til. Þeir eru þegar farnir að leita samninga sín á milli. Hér kemur það fram: „Hefur þetta raunar leitt útgerðir skipa á þessum veiðum til að leita gagnkvæmra samninga sín á milli um skiptingu veiðimagns.“ Þær eru sjálfar að auka hagkvæmnina. Þannig á að vera. Þannig er það í öllum markaðshagkerfum heimsins nema kannski á Ísland í þessari atvinnugrein.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir prýðisræðu. Ég held engu að síður að í ákveðnum grundvallaratriðum sé ég kannski ekki alveg sammála hv. þingmanni í öllu því sem hann sagði. Engu að síður benti hann á mjög athyglisverða þætti. Mér fannst náttúrlega undirliggjandi þegar var verið að ræða gengisfellingar að kröfu hagsmunaaðila að þá kallaði bara á mig: Krónan, íslenska krónan. Er ekki kominn tími til að skipta um gjaldmiðil? Það er bara aukasetning í þessu andsvari. Hitt sem mér fannst áhugavert er að hann dregur fram og ég held og ég vil beina því til atvinnuveganefndar og þeirra sem eru í nefndinni að skoða nákvæmlega og hlusta á það sem Hafrannsóknastofnun setur fram. Ég heyrði ráðherra aðeins koma inn á það og ég held að skerpa þurfi á því að ef það á að fara að kvótasetja þessa þætti, sæbjúgun og sandkolann, þá verðum við að hafa skýr vísindaleg rök til þess. Það er ekkert ómögulegt að efnahagsleg rök búi á bak við svona kvótasetningu, það er ekkert að því, en það er betra að það sé blanda af þessu tvennu af því að efnahagslegu rökin ýta undir að það náist ákveðin hagræðing í greininni sem ýtir oft undir nýsköpun og ýtir oft undir betri nýtingu afla. Það er það sem reynsla okkar hefur sagt þó að það séu grundvallaratriði sem við erum kannski ósammála um í stóra kerfinu ef við förum inn á það. Mig langar því að spyrja hv. þingmann: Ef þetta mál verður afgreitt með þeim hætti út úr nefndinni sem hv. þingmaður er ósammála myndi hann engu að síður taka undir tillögu um að tímabinda [[Forseti hringir.]]samninga á þessum tegundum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég mun styðja allt sem takmarkar kvótasetningu á fiski. Tímasetning gerir það í tíma jú. Það er allt betra en núverandi kerfi. Ég myndi samþykkja tímasetningu ef ekki er hægt að vísa þessu máli frá. Ég tel að það séu engin rök fyrir því. Þegar vísindalegu rökin eru ekki fyrir hendi þá er vísað í efnahagslegu rökin. Ef þú skoðar 1. mgr. laga um stjórn fiskveiða þá eru þetta fyrst og fremst vísindaleg rök. Þegar er verið að takmarka fiskstofna á grundvelli vísindanna þá koma efnahagslegu rökin fram. Þá er það gert. Þegar við erum að takmarka þetta erum við að gera það með hagkvæmum hætti. Og hakvæmasti hátturinn sem var fundinn út var kvótasetning til að takmarka veiðarnar. Þetta eru ekki tvenn sjálfstæð rök. Ég get ekki lesið það þannig. Það er fyrst og fremst verndun sjávarstofna og það er varúðarreglan. Og varúðarreglan á ekki við varðandi sandkola og sæbjúgu vegna þess að við erum ekki að verða fyrir óbætanlegu tjóni við að setja það ekki í kvóta. Líka það að Hafrannsóknastofnun veit ekkert um ástand stofnanna. Þetta eru ekki stórir stofnar, þetta er meðafli, sandkoli fyrst og fremst, og þetta mun auka brottkast. Þetta mun auka sóun á verðmætum. Það er það sem er undir. Ég tel að efnahagslegu rökin - í frjálsu markaðshagkerfi á markaðurinn sjálfur að leiða það í ljós eins og útgerðirnar eru þegar farnar að gera. Það á ekki að vera þannig að ríkið eigi að fara að hjálpa með „cartelisation“. Þegar markaðsmisnotkun er, þegar hún á sér stað ofan á allt, menn fara að skipta á milli sín markaðnum þegar hann er farinn að minnka, það er alveg klassískt í samkeppnisrétti. Ísland er með fullkomna einokun. Vandamálið í hinum frjálsa heimi er að það vantar eftirlitsaðilann. Íslenska kvótakerfið er hin fullkomna einokun af því að ríkisvaldið sér um eftirlitið. Það eru þeir sem setja lögin, það eru þeir sem fylgjast með að allir taki sína prósentu af kökunni. Það er ekki hægt þegar þú ert að skipta markaði varðandi sápuframleiðslu eða hvað sem er í heiminum. Þetta er algjört „cartelisation“ og þetta er „cartelisation“ með stuðningi ríkisins.
Virðulegi forseti. Það hefur verið áhugavert að hlýða á ræður hér í dag og þó að þetta sé ekki risamál þá er þetta samt ákveðin tegund af fiskveiðistjórn og við verðum þá að hafa ákveðin grundvallaratriði í lagi. Ég held að það sé alveg ljóst, m.a. miðað við hv. síðasta ræðumann, að nefndin þurfi að fara mjög vel yfir þá þætti sem hann hefur gert málefnalegar athugasemdir við. Það er þannig að þegar ákveðin eftirspurn og ásókn er í stofna eins og bæði sandkola og sæbjúgu og þeir eru að hluta til á einhverri niðurleið, þá kemur þessi þrýstingur um að setja á kvóta. Það verður löggjafinn að hugsa um hverju sinni og þá verðum við að hafa vísindaleg rök með okkur. Við verðum að átta okkur á því að hvaða þýðingu þetta hefur fyrir í fyrsta lagi stofnana á grunni vísinda. Við þurfum að hafa ákveðnar hugmyndir um hvaða þýðingu þetta hefur fyrir greinina, sem er misfjölmenn, fyrir bæina, sjávarþorpin víða um land og síðast en ekki síst hvaða grundvallarprinsipp eru undirliggjandi þegar kemur að rétti þjóðarinnar. Við megum ekki gleyma því að fiskurinn í sjónum er sameign þjóðarinnar og þó að við höfum upplifað á síðustu dögum mikla hysteríu og særindi hvort sem er af hálfu þingmanna, bæði núverandi og fyrrverandi þingmanna og ráðherra Vinstri grænna eða af hálfu Sjálfstæðismanna sem tala um allar tillögur til breytinga á núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sem þjóðnýtingu. Það segir náttúrlega út af fyrir sig mjög mikið um það hvernig þeir líta á veiðiréttinn. Þeir líta á veiðiréttinn sem einkarétt útgerðanna. Ég vil mótmæla því en umræðan síðustu daga hefur verið mjög upplýsandi. Í þessu máli þurfum við að hafa varann á þó að þetta sé ekki risamál. Það eru þessi grundvallarprinsipp sem við þurfum að hugsa um. Eftir fjögur ár af þessari stjórn og við komum að stýringu á fiskstofnunum þá er ótrúlega grátlegt að við höfum ekki einu sinni getað komið okkur upp almennilegu auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Af hverju? Er það forystuleysi í ríkisstjórninni? Ég ætla ekki að segja að svo hafi verið því ég tel að forsætisráðherra hafi að mörgu leyti átt frumkvæði að prýðisvinnu í upphafi vinnunnar á síðasta kjörtímabili þar sem voru kallaðir til formenn allra stjórnmálaflokkanna. Við komum okkur saman um átta ára plan um að breyta ákveðnum þáttum stjórnarskrárinnar. Fyrsta kjörtímabilið eða fyrra kjörtímabilið ætluðum við m.a. að gera auðlindaákvæði og umhverfisákvæði. Við ætluðum líka að tala um framsal valds til erlendra stofnana. Það voru fleiri þættir sem við ætluðum að taka á síðasta kjörtímabili. Á þessu kjörtímabili, sem nú er að hefjast, ætluðum við að fara í það m.a. að skoða jafnt vægi atkvæða, einn maður eitt atkvæði. Hluti af óréttlætinu í sjávarútvegi og almennt í íslensku samfélagi á rætur sínar að rekja til þess að við erum ekki með jafnt atkvæðavægi. Við ætluðum að skoða fleiri þætti og núna erum við komin inn í annað kjörtímabilið. Ég hef sagt það áður og ég segi það aftur: Ég tel samkomulag frá síðasta kjörtímabili vera enn til staðar þegar kemur að breytingu á stjórnarskránni. Fyrst við náðum ekki að klára þetta á síðasta kjörtímabili þá tökum við það sem við náðum að vinna, þessi fjögur atriði eins og auðlindaákvæðið, íslenskuákvæðið, umhverfisákvæðið og forsetakaflann og getum unnið það núna ásamt því að fara í þau ákvæði sem ég nefndi hér áðan. Er það forystuleysi, spurði ég áðan, af hálfu Vinstri grænna og forsætisráðherra í stjórnarskrármálinu? Nei, eins og ég segi, ekki endilega. Ég studdi aðferðafræði hæstv. forsætisráðherra í þessu en þegar til stykkisins kom var ekki hægt að gera málamiðlun við okkur t.d. í Viðreisn sem sögðum: Gott og vel. Við ætlum að fella okkur við auðlindaákvæðið sem forsætisráðherra setur fram fyrir utan forsetakaflann sem við samþykktum, jafnt og umhverfisákvæðið og íslenskuákvæðið. Við samþykktum þetta nema við sögðum eitt ákveðið orð, það var tímabundnir samningar, ekki ótímabundnir heldur tímabundnir samningar. Það merkilega er að þegar maður skoðar bakgrunninn þá sjáum við að í þeirri sáttanefnd sem ég setti á laggirnar sem sjávarútvegsráðherra í maí 2017 og núverandi sjávarútvegsráðherra sat í og aðrir flokkar líka, þá kom alveg skýrt fram að allir flokkar voru reiðubúnir að máta inn tímabundna samninga með einum eða öðrum hætti nema einn flokkur. Það var Sjálfstæðisflokkurinn. Framsóknarflokkurinn kom alveg skýr til leiks. Það var mikið fagnaðarefni. Hann tók frumvarp frá núverandi formanni Framsóknarflokksins og þáverandi sjávarútvegsráðherra, Sigurði Inga Jóhannssyni, um tímabundna samninga sem fólu í sér samninga til 18–23 ára. Það var alveg skýrt. En í staðinn fyrir að forsætisráðherra léti reyna á það að fá þessi mál til umræðu í þinginu, að við næðum að afgreiða þessi mál, auðlindaákvæði með tímabundnum samningum, koma til móts við í rauninni alla aðra flokka en Sjálfstæðisflokkinn þá var ákveðið að salta bara allt og ekkert var afgreitt. Þess vegna er það sárgrætilegt að núna, þó að þetta mál sé ekki stóra málið í fiskveiðistjórninni, skulum við samt ekki hafa haft manndóm til þess að byggja grunninn betur þegar við erum að ræða svona mál, að það sé ekki kominn fram kjarni í gegnum stjórnarskrána til þess að verja réttindi þjóðar, hvernig sem við á endanum samþykkjum þetta mál út úr þinginu, að við séum einhvers staðar búin að ná haldfestu fyrir þjóðina. Það hefur okkur ekki tekist í fjögur ár. Þess vegna finnst mér þessi umræða núna í kjölfarið á þessum dásamlegu þáttum Verbúðin, en um leið og þeir eru dásamlegir eru þeir líka að einhverju leyti nöturlegir, sýna okkur á ákveðinn hátt hversu hrópandi óréttlætið getur verið í tengslum við sjávarútveg. Ég hef margoft sagt það að ég er fylgjandi kvótakerfinu. Ég tel að það hafi verið eina rétta skrefið á sínum tíma eftir svörtu skýrsluna frá Hafró 1978. Við vorum búin að upplifa hrunið á síldarstofninum einhverju áður og það varð að grípa til aðgerða og þurfti ákveðinn pólitískan kjark til þess. Menn sáu ekki allt fyrir. Þannig er það. Allir flokkar hafa komið að því með einum eða öðrum hætti að byggja upp kvótakerfið og ég skynja að það eru örlítil sárindi að minna Vinstri græna og vinstri flokkana á að þeir hafi átt í þátt í framsalinu, örlítil beiskja, eitthvað sem ekki má nefna, svona eins og að segja Voldemort í Harry Potter-myndunum. En þannig var það og ég held að menn eigi ekkert að skammast sín fyrir það að samþykkja framsalið. Það er líka rétt sem komið hefur fram til að mynda hjá Daða Má Kristóferssyni, varaformanni Viðreisnar, að á sínum tíma þegar þetta var sett á laggirnar var útgerðin ekki í standi til þess að greiða mjög mikið. Það var hallarekstur á útgerðinni, sjávarútvegurinn átti undir högg að sækja. Þess vegna var farið í að byggja upp kerfi til þess að vernda stofnana, til þess að búa til umhverfi sem gerði það hagkvæmt og arðbært fyrir okkur að starfrækja hér sjávarútveg og sem á endanum átti líka taka tillit til réttinda þjóðarinnar. Við erum búin að gera fyrstu tvö atriðin. Þjóðin hefur verið skilin eftir í síðasta atriðinu. Það var ekki fyrr en eftir framsalið og eftir þá hagkvæmni sem fer af stað í gegnum framsalið og oft og tíðum mjög erfiða tíma, bæði samruna og það að sjávarútvegsfyrirtæki voru að leggja upp laupana og færa sig á milli, yfir í það að þau gátu síðan farið að reka sig og við gátum séð fram á myndarlegri og betri tíma í sjávarútvegi. Það var ekki fyrr en á tíunda áratugnum sem við sáum fram á að sjávarútvegurinn gat farið að greiða auðlindagjöld og þá var m.a. mikil umræða um það í samfélaginu hvort útvegurinn ætti ekkert að borga fyrir einkarétt af auðlindinni. Svo leyfa menn sér að segja að íslenskur sjávarútvegur sé ekki ríkisrekinn eða ríkisstyrktur, ekki ríkisrekinn en að hann sé ekki ríkisstyrktur þegar þetta er sú atvinnugrein sem fær aðgang að, einkarétt á, fiskveiðiauðlind, auðlind þjóðar, á slikk. Er það ekki niðurgreiðsla hjá ríkinu í formi þessa í rauninni ótakmarkaða aðgangs útgerðarinnar að auðlindinni sem kostar skít og kanel? Ekki koma hingað upp og reyna að segja mér að við höfum ekki að hluta til ríkisstyrkt sjávarútveginn með þessum hætti. Auðlindanefndin 2000 kom fram með sínar tillögur alveg skýrar. Það var lengstum samhljómur og það var farsæl skipun á þeirri auðlindanefnd, þvert yfir flokka. Þar voru fulltrúar almennings í gegnum flokkanna en ekki bara handpikkaðir af ráðherra hverju sinni og LÍÚ var þarna líka og stóð með þessu samkomulagi í nokkur ár en voru síðan fljótir að hlaupa frá samkomulaginu þegar átti að fara að standa við það, þegar átti að fara að gera tímabundna samninga, þegar átti að fara að setja á almennileg auðlindagjöld sem þeir og þau eiga að borga fyrir þennan einkarétt á veiðirétti í sameiginlegri auðlind. Kerfið já, er hægt að bæta það? Já, það er hægt að bæta það. Það er hægt að laga það. Það þarf að taka tillit til minna kerfisins. Við þurfum að skoða breytingar bæði á byggðakvótanum og almenna byggðakvótanum sérstaklega. Við þurfum að skoða fyrirkomulag á strandveiðunum, bæði með tilliti til lífríkis, sjávarþorpa og greinarinnar sem slíks. Síðan er það stóra kerfið og það liggja fyrir ítrekaðar tillögur frá okkur í Viðreisn og fleiri flokkum um það hvernig hægt er að ná því sem þjóðin er að kalla eftir, hrópa á, en meistarar lobbýismans koma alltaf í veg fyrir að það verði hreyft almennilega við hlutum, hvort sem það er í gegnum SFS eða LÍÚ eða að hluta til innan þeirra sem skipa stjórnarflokkana í dag. Það má engu breyta. Ég fagna því sem kom fram hjá einum hv. þm. Sjálfstæðisflokksins að það megi taka einhver hænuskref. Fínt ef menn vilja taka hænuskref en það verður ekki til að sleppa þeim frá því að þjóðin á og verður að fá sinn rétt sem er sanngjarnt eðlilegt gjald fyrir eign hennar á fiskveiðiauðlindinni í kringum landið. Hvernig gerum við það? Við erum búin að fá þá reynslu að það sé togað í spotta og búið til eitthvert kerfi sem öllum er óskiljanlegt og á endanum umbun fyrir þá í sjávarútvegi sem eru hvað mestir skussar í rekstri. Á endanum treystum við einfaldlega markaðnum til þess að ákveða hvað er rétt og eðlilegt verð fyrir þennan aðgang að auðlindinni. Virðulegur forseti. Ég sé að ég hef ekki mikið meiri tíma í þessari ræðu. Það er margt eftir ósagt en þetta frumvarp sem við erum með er ekki stórt en við þurfum að gæta að þessum prinsippum. Við munum spyrja: Hvað með rétt þjóðarinnar í þessu á endanum, því við sjáum ekki allt fyrir? Við munum spyrja og við munum koma með tillögu, ef þetta kemur svona inn, um tímabundna samninga. Við munum láta reyna á raunverulegan vilja stjórnarflokkanna og stjórnarþingmanna sem segjast oft í orði vilja sjá lagfæringar á kerfinu en í hvert einasta skipti öll síðastliðin fjögur ár [[Forseti hringir.]]hafa stjórnarflokkarnir komið í veg fyrir að við fáum að afgreiða tillögur okkar eða einfaldlega ýtt á rauða takkann. Þetta þarf að hafa í huga og þetta þarf að afhjúpa.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Hún minntist á óréttlæti í sjávarútveginum og breytingar á stjórnarskránni og mig langar að spyrja hv. þingmann. Segjum að það komi auðlindaákvæði inn í stjórnarskrána, telur hún að það muni leiða til þess þá að núverandi kvótakerfi, núverandi stjórn fiskveiða muni brjóta í bága við stjórnarskrána, annaðhvort í heild eða að hluta? Mun það leysa eitthvað í þessu elífðardeilumáli? Kvótakerfið er algerlega pólitískt mál, tel ég, og það væri gaman að heyra álit hv. þingmanns á þessu. Hún kom í andsvör við mig áðan og ég get ekki stillt mig um að svara varðandi íslensku krónuna og evruna. Áður fyrr var það þannig að útgerðin, fiskvinnslan sem var að fara á hausinn, fór í þingmanninn sem fór ráðherrann sem fór í seðlabankastjóra sem felldi gengið og gerði okkur öll fátækari, um 10% ef gengið var fellt um 10%. Í dag, og þetta frumvarp hér virðist benda til þess, er það þannig að ef það gengur illa fer útgerðin í þingmanninn, í ráðherrann, sem kemur með kvótasetningu. Það virðist vera svolítið þannig varðandi tegundir sem eiga eftir að fara í kvóta. Ef það gefur á bátinn er þetta leiðin sem þeir fara. Saga íslensku krónunnar er að miklu leyti saga stjórnkerfisins sem var fyrir kvótasetningu og við höfum ekki enn þá náð að vinna okkur út úr því.
Virðulegi forseti. Mun auðlindaákvæði með tímabundnum samningum leiða til þess að kvótakerfið verði þá andstætt stjórnarskrá? Nei, það mun það ekki gera. Það sem fylgir því hins vegar, eins og kom m.a. fram í auðlindanefndinni frá árinu 2000, að vera með svona auðlindaákvæði í stjórnarskrá er að það leggst skylda á þingið að koma með lagabreytingar á kvótakerfinu. Við erum með okkar tillögur þar. Við höfum verið að tala um tímabindingu samninga til 20, 25 ára. Undir eins og tímabundnir samningar eru komnir inn í auðlindaákvæðið í stjórnarskrá er búið að tryggja rétt þjóðarinnar. Þá er ekki gert eins og í dag þar sem útgerðum er afhentur ótímabundið einkarétturinn á veiðiheimildum. Þannig er það í dag, eina atvinnugreinin sem nýtir auðlindir þjóðarinnar sem ekki eru gerðir tímabundnir samningar um. Þannig að með auðlindaákvæðið, sem ég vona að við náum að afgreiða á þessu kjörtímabili, ef Sjálfstæðisflokkurinn leyfir, við munum þurfa að taka aðeins til í fiskveiðilöggjöfinni til að samræma hana auðlindaákvæðinu. Það er risa hagsmunamál að tryggja rétt þjóðarinnar. Hinni spurningunni sem tengist krónunni ætla ég að svara á eftir. Ég ætla ekki að taka 15 sekúndur í það að svara varðandi íslensku krónuna. Ég held að menn ættu einfaldlega að kíkja á bankamarkaðinn og fjármálamarkaðinn. Þar er fákeppni. Af hverju er fákeppni? Það er út af íslensku krónunni. Það vill enginn koma hingað frá erlendum fyrirtækjum og stunda hér [[Forseti hringir.]]fjármála- og tryggingastarfsemi meðan við búum við svona ótryggan gjaldmiðil. [[Forseti hringir.]]Það leiðir síðan af sér óheyrilegt vaxtaokur á íslenskar fjölskyldur og fyrirtæki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Höldum okkur við íslensku krónuna. Ég er með aðra spurningu. Það er mjög mikilvægt að þetta ákvæði komi inn í stjórnarskrána og afleiðingarnar geta verið lagaáskilnaðarregla og annað slíkt að sjálfsögðu sem kemur inn. En ég tók eftir því í ræðu hv. þingmanns að hún er fylgjandi kvótakerfinu. Nú er árangurinn af kvótakerfinu enginn. Árið 1983 veiddum við 220.000 tonn. Í dag eru sett á 220.000 tonn, hvort það eru 220.417 tonn. Meðaltal í kvótakerfinu frá 1984–2021 er 219.000 tonn af þorski. Fyrir kvótakerfið, 1960–1983, voru það 287.000 tonn og það var án Bretanna, ég tek það fram. Við vorum að veiða miklu meira þá þannig að árangurinn er enginn. Það væri gott að heyra álit hv. þingmanns á því. Til hvers að vera fylgjandi kvótakerfi sem skilar ekki þeim árangri sem ætlast er til? Og annað: Er hún fylgjandi frjálsum strandveiðum, sem munu þá vera veiðar utan kvóta, og telur hún þær fiskveiðar, sem sagt frjálsar handfæraveiðar, ógna fiskstofnum við Ísland og hvernig þá? Það væri gott að fá að heyra afstöðu hv. þingmanns til frjálsra strandveiða sem ég tel mjög mikilvægt að verði leyfðar sem allra fyrst. Þetta er búseturéttur. Þetta eru réttindi landsbyggðarinnar, þetta er atvinnufrelsi og hrein og klár mannréttindi.
Virðulegi forseti. Ég vil enn og aftur draga fram að ávinningur af kvótakerfinu verður ekki mikill meðan þjóðin er ekki búin að fá sinn réttmæta hlut. Þannig er hægt að gagnrýna kvótakerfið og ég gagnrýni það fyrst og fremst út frá því. Þjóðin eru ekki búin að fá sinn hlut. Útgerðin er búin að fá sinn hlut en bæði þjóðin og í rauninni sjómenn líka eiga eftir að fá sinn sanngjarna hlut því að þeir mælikvarðar sem við erum að nota innan kvótakerfisins og í samningum á milli sjómanna og útgerðar eru ekki réttir. Þetta vitum við m.a. af því hver viðmiðin eru á lönduðum afla, ísprósentu o.s.frv. Ég ætla ekki að fara út í þau atriði hér. En meðan kvótakerfið skilar ekki réttindunum til þjóðarinnar er það ekki fullkomið kerfi. Þegar kemur að nýtingu fiskstofna get ég ekki annað sagt en að við verðum að treysta vísindunum. Við verðum að treysta Hafró. Ég velti fyrir mér með þá sem eru á móti kvótakerfinu: Eruð þið þá á móti því að við förum að ráðgjöf Hafró? Ég er ekki að segja að það sé endilega málið en það er verið að draga fram hér 220.000 tonn sem voru veidd á sínum tíma og er sambærilegt núna, mig minnir að við höfum meira að segja farið niður í 130.000 tonn 2008. Það var mikið áfall en við náðum að vinna okkur upp úr því, m.a. á grunni vísindalegrar ráðgjafar. Ég tel að kvótakerfið hafi skilað því að ef við notum sama afla þá erum við að fá meiri verðmæti í dag, þessi 220.000 tonn, heldur en við fengum á sínum tíma fyrir þau 220.000 tonn sem við veiddum núna. Af hverju? Af því að það er verið að nýta aflann betur. Við erum að fá meira á hvert kíló í dag en við fengum þá. Það er allt upp í 80–82% nýting á hverjum fiski sem er landað miðað við að á sínum tíma voru það um 50–60%. [[Forseti hringir.]]Það er því gríðarlegur munur og hvati í kerfinu til þess að nýta betur auðlindina. En eftir stendur að þjóðin á eftir að fá sitt og við hættum ekki fyrr en hún fær það.
Virðulegi forseti. Enginn veit sína ævina fyrr en öll er eins og þar stendur. Ég velti því fyrir mér hvort við séum að slá hérna í nýja Verbúð, hvort önnur sería Verbúðarinnar verði um þá gjörninga sem eru hér á ferðinni akkúrat núna, byrjunina á áframhaldandi samþjöppun með áframhaldandi tilfærslu á auðæfum okkar í kringum landið, til fárra útvalinna sægreifa sem munu framselja eða leigja eða hvað annað sem er. Nú þekkjum við öll þessi 5,3%, þennan pott sem er til úthlutunar fyrir strandveiðarnar. 1.400 tonn af þeim 8.500 tonnum eru rækju- og skelfiskbætur, rækjubætur, t.d. þar sem innfjarðarækja hefur ekki verið veidd svo árum skiptir. En þrátt fyrir það eru einstaklingar sem voru á rækju fyrir mörgum árum að fá sínar rækjubætur, bara reglulega, þeir eru bara með ávísun á það, hvorki meira né minna. Þeir eru ekki einu sinni með úthald. Margir eiga ekki einu sinni bát. Þvílík stjórnun. Þvílík óráðsía í þessu sem og öðru. Þvílík vanvirðing, virðulegi forseti, við landsmenn alla og auðlindina okkar sem á að heita að við eigum sameiginlega. Koli, hugsa sér, koli sem veiðist sem meðafli og ég veit ekki um einn einasta bát sem sérstaklega er gerður út á sandkola, ekki einn, en ég veit að koli er meðafli og mikið er nú yndislegt að borða steiktan kola í brúnni sósu að hætti mömmu. Mikið er nú skemmtilegra að hafa hann á pönnunni heima en að henda honum í hafið ónýttum, vannýttum eins og verður gert ef þetta frumvarp nær fram að ganga. Ég segi, virðulegi forseti: Við fengum Verbúðina og ég þakka fyrir hana svo sannarlega vegna þess að hún vakti okkur upp af þeim doða sem við erum búin að vera í allan þennan tíma frá því að kvótakerfið var sett á. Vísindalega þetta og vísindalega hitt og Hafró - þá ætla ég bara að benda á að síðast í fyrra vor týndi Hafrannsóknastofnun þriðjungi þorskkvótans, hann bara gufaði upp. Það var ekki í fyrsta skiptið og ekki í eina skiptið þannig að vísindin eru ekki 100% óskeikul. Eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson bendir réttilega á vorum við að veiða svo mörgum, mörgum sinnum meira áður en þetta kerfi var sett á til að vernda fiskstofnana sem talið var að væru í mikilli hættu. Gott og vel. En á sama tíma, hvað gerðum við? Þá losnuðum við við mörg hundruð erlendra skipa úr lögsögu okkar sem voru búin að vera að skrapa upp aflann okkar örugglega í meira mæli en Íslendingar sjálfir. Það verður kannski líka að líta á heildarmyndina. Hvernig stendur á því að okkur hefur ekki auðnast sú gifta sem sérfræðingarnir lögðu upp með hjá Hafró þegar kvótakerfið kom á; að með því að kvótasetja eða binda veiðarnar við ákveðið magn hverju sinni þá munum við efla fiskstofnana svo sannarlega og þegar upp er staðið ætti aflinn a.m.k. að hafa tvöfaldast á fimm til átta árum, hann ætti a.m.k. að ná í 500.000 tonn. Hér erum við árið 2022, enn með okkar ríflega 200.000 tonn og ekki tonni meira eins og í fyrra þegar Hafró var búin að gefa út afla og týndi þriðjungnum af þorskstofninum. Þá varð jú að draga úr heimildinni í fiskinn. En það er verulega athyglisvert að sjá hvernig þetta er tekið skref fyrir skref, hvernig verið er að kvótasetja hverja tegundina á fætur annarri og til hvers? Það er algerlega óskiljanlegt til hvers, nema einungis ef það er til að koma henni á fárra hendur eins og nú er og lofa þeim að halda áfram að gambla með sameiginlega auðlind þjóðarinnar eins og nú er gert. Við fáum ekki brotabrot af þeirri rentu sem kemur af sjávarauðlindinni, ekki brotabrot, og ef við gætum nefnt það hvernig er verið að fara með sjómennina okkar, hvort heldur það er til strandveiða eða á stærri skipum til úthafs. Strax við aflann eru 30% tekin fram hjá skiptum. Mér finnst ástæða til að ítreka að þegar togari kemur að landi kaupir hann oft aflann af sjálfum sér mun ódýrara en hann selur sjálfum sér hann seinna og kemur svo öðruvísi í gegnum hitt og þetta félagið hingað og þangað og úti um allar koppagrundir. Þá er mjög athyglivert, í orðsins fyllstu merkingu, að sjá að af 100% afla eru 30% tekin fram hjá skiptum, 70% skiptast síðan með útgerðinni og sjómönnunum sem fá af þessum 70% um 28–34% en þeir eru líka skikkaðir til að greiða olíugjald með skipunum. Þeir eru líka skikkaðir til að greiða umbúðakostnað, og það nýjasta og það furðulegasta sem kom fyrir nokkrum árum síðan var að þá voru þeir líka skikkaðir til að taka þátt í nýsmíði. Hugsið ykkur. Í dag búum við við tvöfalt vigtakerfi þar sem í rauninni er alveg ótrúlegt hvað getur munað miklu eftir því hvort útgerðaraðilarnir sjálfir eru að vigta aflann sinn eða það er gert af hlutlausum aðila. Þessi þrautaganga samfélagsins í kringum sjávarauðlindina okkar er orðin sárgrætileg og var það fyrir langa löngu síðan. Verbúðin sýnir það og sannar og hún kveikir upp í rauninni allt það sem áður var og okkur veitti ekki af að rifja upp. Það skyldi þó ekki vera, virðulegi forseti, að við yrðum allt í einu einir af aðalleikendunum í nýrri Verbúð sem örugglega á eftir að vera sett á laggirnar, því það er í þessum sal sem allar þessar ákvarðanir hafa verið teknar, hvort sem það var til góðs eða ills. Ég kalla það til ills þegar við höfum horft upp á það hvernig sjávarplássin okkar hafa hreinlega þurrkast upp og núna heyra flest þeirra til þess sem við köllum brothættar byggðir. Samt, virðulegur forseti, er verið að ströggla gegn því að gefa þessum litlu sjávarplássum tækifæri á því að stunda strandveiðar, handfæraveiðar á smátrillum með krók. Ég vil leyfa mér að halda að þetta frumvarp sé ekki búið til af hæstv. matvælaráðherra nema að hluta til. Hún kemur og flytur það hér en hefur fengið það í hendurnar frá einhverjum allt öðrum. Ég trúi því ekki að Vinstrihreyfingin – grænt framboð - eins og þau hafa talað, með strandveiðum, með sjávarútvegi, með brothættum byggðum og með því að ganga harkalega fram gegn okkur sem eigendum að sjávarauðlindinni - vilji kvótasetja meira af aflanum í sjónum en nú þegar er gert. Við megum þakka fyrir ef maður getur farið með stöng út á hafnargarð og veitt sér sporð í matinn án þess að vera hnepptur í varðhald fyrir það. Slíkar og þvílíkar eru hömlurnar orðnar að allt sem heitir frelsi, atvinnufrelsi, gleðin í kringum það að vera t.d. í sjávarplássi, þetta er allt farið eins og það leggur sig. Hvað skyldu nú þessar stóru útgerðir vera búnar að maka krókinn sem eiga orðið landið og miðin? Í raun og veru er varla til það fyrirtæki á Íslandi í dag sem sægreifi hefur ekki náð að kaupa hlutabréf í eða er búinn að söðla undir sig að stórum hluta. Þannig er Ísland í dag og þá er ég ekki að tala um hvernig þeir hafa þeysireist út um allan heim og eru búnir að koma sér upp veldi úti um allan heim fyrir okkar peninga, fyrir okkar auðlind, fyrir sameiginlega auðlind þjóðarinnar. Hvað fáum við fyrir það? Jú, virðulegi forseti, auðlindagjaldið var lækkað. Við höfðum fengið ríflega 11 milljarða en núna held ég að við séum að fá í kringum 5 á ári. Þetta eru smáaurar, virðulegi forseti. Það er þingheimi og ráðamönnum til ævarandi skammar að þeir skuli ekki grípa inn í og gera það strax. Það er komið nóg.
Virðulegi forseti. Við vitum það öll og finnum að það er mikil umræða í samfélaginu í dag um þessa réttlætisspurningu í sjávarútveginum. Mér finnst ástæða til þess núna, bæði í tilefni af því að við erum komin með nýjan ráðherra, hæstv. matvælaráðherra, í þetta ráðuneyti og að komið er fram frumvarp þess ráðherra um afmarkaðan hluta fiskveiðistjórnarkerfisins, að við ræðum aðeins heildarmyndina. Ég held að vel fari á því að gera það einmitt í samhengi við þá umræðu sem á sér stað í samfélaginu og í samhengi við þá umræðu sem er hávær núna, en er svo sem stöðug í íslensku samfélagi, um það hver ítök stórútgerðar eru í íslensku samfélagi. Mig langaði til að gera það fyrst í samhengi við stjórnarskrána okkar og kannski líka í samhengi við hlutverk stjórnmálanna, sem er auðvitað að verja hagsmuni almennings. Í stjórnarskrá eru skráðar heilögustu reglur samfélagsins, grundvallarreglurnar sem öll önnur lög þurfa að standast. Þegar hagsmunirnir eru jafn miklir og almennir og á við um auðlindir landsins þá er ástæða til að fjalla um þær í stjórnarskránni sjálfri og ramma þá inn þær meginreglur sem stjórnvöld verða að virða við alla aðra lagasetningu um auðlindanýtingu. Við sem hér störfum vitum og þekkjum þá sögu að í gegnum tíðina hafa verið lögð fram allnokkur frumvörp þar sem gert er ráð fyrir auðlindaákvæði. En mig langaði til að ræða um það frumvarp sem hæstv. forsætisráðherra lagði hér fram á síðasta þingi því að þar fannst mér hrópa á mann hvað það var sem ekki stóð í ákvæðinu. Frumvarpið notaði orðið þjóðareign og talaði um orðið þjóðareign en án þess þó að gefa hugtakinu þjóðareign raunverulegt inntak og raunverulega merkingu. Það er gert með því að nefna að rétturinn til að nýta þjóðareignina sé tímabundinn og með því að nefna gjaldtökuna, að greiða þurfi eðlilegt gjald fyrir. Í frumvarpi forsætisráðherra var talað um að í lögum ætti að kveða á um gjaldtöku fyrir heimildir til nýtingar en sú er staðan í dag. Hin almennu lög fjalla um þetta. Í fiskveiðistjórnarlögunum er kveðið á um það og við þekkjum hverju það hefur skilað. Þetta sagði mér að viljinn til breytinga var með frumvarpinu mjög lítill því að þetta orðalag hefði haft í för með sér og styrkt í sessi óbreytt ástand fyrir almenning og óbreytt ástand fyrir stórútgerðina. Frumvarpið var þögult um stærstu pólitísku spurningarnar, þögult um þá þætti sem mestu máli skipta. Ég ætla ekki að segja að þaggað hafi verið niður í því en það var a.m.k. þögult um að mæta ákalli þjóðarinnar um eðlilegar leikreglur hvað varðar sjávarauðlindina, þögult um réttlæti í sjávarútvegi. Frú forseti. Þó að við séum hér með frumvarp sem lýtur að afmörkuðum þáttum þá eru alltaf undirliggjandi þessar grundvallarspurningar að baki. Ég ætla að leyfa mér að segja að undirliggjandi sé líka bara sár í þjóðfélaginu sem ekki grær vegna þess að niðurstaðan gengur fram af réttlætiskennd almennings. Mig langar til að rifja upp orð Ásgeirs Jónssonar seðlabankastjóra, með leyfi forseta, sem vöktu mikla athygli fyrir ekki svo löngu síðan þar sem hann sagði um ástandið á Íslandi að því væri að miklu leyti stjórnað af hagsmunahópum og það væri meiri háttar mál að lenda upp á kant við þá. Við þekkjum þessi orð og þau vöktu gríðarlega athygli. Þar var seðlabankastjóri m.a. að vísa til þess að opinberir starfsmenn sem vinna við eftirlit í þágu þjóðarinnar hafa lent í því að stórfyrirtæki kæri þá persónulega vegna starfa sinna fyrir almannahag. Flestir geta séð valdaójafnvægið í þeim leik og að slíkar aðgerðir þjóni þeim tilgangi að taka þróttinn úr almannahagsmunagæslunni til að styrkja sérhagsmunina. Þetta voru orð eins æðsta embættismanns þjóðarinnar og orðin vöktu athygli vegna þess. Og þetta voru orð sem féllu í umfjöllun um hvernig forsvarsmenn Samherja höfðu farið fram. Þarna var auðvitað ekkert verið að færa þjóðinni glænýjan sannleika. Það skipti bara máli hver það var sem orðin flutti og þjóðin tengdi. Eins og ég nefndi áðan vantaði í frumvarp hæstv. forsætisráðherra að undirstrika þar mjög rækilega í orðalagi ákvæðisins sjálfs að rétturinn til nýtingar sé tímabundinn og að eðlilegt gjald komi fyrir nýtinguna. Þetta hefur lagalega þýðingu. Þetta hefur pólitíska þýðingu. Þetta hefur samfélagslega þýðingu. Ef stjórnarskráin er skýr um það að þjóðareignina eigi að varðveita og verja þannig að bara séu gerðir tímabundnir samningar um nýtingu þá getur löggjafinn, þá getur ríkisstjórnin á hverjum tíma, þá getur Alþingi ekki farið gegn þeirri reglu. Þá verður ekki hægt að afhenda sjávarauðlindina nema með tímabundnum samningum. Þetta er það atriði sem í mínum huga skiptir öllu máli í hinu pólitíska og lagalega samhengi og myndi framkalla annað andrúmsloft í samfélaginu en er í dag. Mér hefði fundist að útgerðin sjálf ætti að taka undir, að útgerðin sjálf ætti að nálgast málið þannig að hún sé í leit að lausninni með stjórnmálunum en sitji ekki bara á hliðarlínunni. Það er áhugavert hversu mikil tregða er við þetta því að tímabinding réttinda, réttinda til aðgangs að takmörkuðum gæðum, að náttúruauðlindum í þjóðareign, meginreglan þar eru tímabundnir samningar. Ég nefni orkuframleiðsluna sem er á forræði ríkis og sveitarfélaga. Orkulögin heimila sveitarfélögum að framselja einkaleyfi til að starfrækja hitaveitu tiltekið tímabil í einu. Við sjáum þetta í rannsóknum og nýtingu auðlinda í jörðu; tímabundin leyfi. Lög um fiskeldi; mælt fyrir um rekstrarleyfi í tiltekinn tíma, til 16 ára. Frumvarp ríkisstjórnarinnar um hálendisþjóðgarð, hvað gerði það? Skilgreindi hálendi Íslands sem náttúruauðlind í þjóðareign. Þar kom skýrt fram að óheimilt væri að reka atvinnustarfsemi í þjóðgarðinum nema með tímabundnum samningi. Það er sérstakt en kannski ekki svo flókið að átta sig á hvað það er sem veldur því að undantekningin eigi við um sjávarútveginn. Stundum felast nefnilega sterkustu skilaboðin í því sem ekki er sagt, í þögninni um þetta atriði sem öllu máli skiptir. Frú forseti. Í Verbúðarlok hefur skapast töluverð umræða um tíðarandann og þá mynd sem var dregin upp af íslensku samfélagi. Þetta er auðvitað saga tíma sem var. Vitaskuld er ekki um heimildarmynd að ræða en þetta er miklu meira en vel gerð sjónvarpsþáttasería. Það er áhugavert að heyra fólkið á bak við þættina lýsa því yfir að það sem varðaði pólitíkina sjálfa í þessum þáttum sé satt og rétt, vitaskuld í þrengri tímaramma en engu að síður rétt. Það er samhengi sem varpar ljósi á tímann sem var en ætti ekki að þurfa að varpa ljósi á tímann sem er, hvers vegna pólitíkin er læst inni í þessum þankagangi. Kvótakerfið var sett á vegna slæms ástands fiskstofnanna við landið. Síldin hafði hrunið. Þetta er held ég saga sem er kennd í skólum landsins. Kvótakerfið var lausnin á ofveiðinni. Ég styð kvótakerfi sem tæki til þess hvernig við nálgumst miðin. Ákvarðanir um veiðar eru í dag teknar út frá vísindalegum forsendum sem hefur vitaskuld grundvallarþýðingu. Þetta er samfélagslega mikilvægt markmið og markmið sem þjónar umhverfinu. Afleiðingin er að framleiðni, hagræðing, verðmætasköpun, allt hefur þetta aukist með fyrirkomulaginu og það þjónar hagsmunum þjóðfélagsins alls. En af hálfu hagsmunaaðila og af hálfu fulltrúa Sjálfstæðisflokksins er aftur og aftur farið í að reyna að afvegaleiða umræðuna með því að láta að því liggja að sjálfbærar veiðar séu átakapunkturinn í samtalinu, að sjálfbærar veiðar séu hluti af því sem gagnrýni þjóðarinnar lýtur að. Ég veit að hagsmunaöflin og ég veit að þeir Sjálfstæðismenn sem þannig tala vita ósköp vel að þetta er ekki átakapunkturinn í málinu heldur hvað þjóðin fær fyrir það að veita útgerðinni aðgang að þjóðareigninni sem sjávarauðlindin er. Aftur og aftur höfum við séð mælingar og kannanir sem sýna að þjóðin er ekki hlynnt því hver gjaldtakan er. Það er reyndar þannig að samkvæmt könnunum eru fá mál sem þjóðin er jafn samstiga um. Samkvæmt einni könnuninni frá Gallup eru 7,1% þjóðarinnar á móti því að útgerðirnar greiði markaðsgjald fyrir afnotin. Engu að síður virðist ekki eiga að hagga þessu. Arðgreiðslur út úr sjávarútvegi frá 2016–2020 námu meira en 70 milljörðum kr. Útgerðirnar greiddu á sama tíma um 35 milljarða í veiðigjöld, helming þess sem eigendur sjávarútvegsfyrirtækjanna fengu í arð. Hagnaður útgerðar fyrir skatta og gjöld frá 2011–2020 var um 616 milljarðar að mér skilst. Á þessum tíma greiddi sjávarútvegurinn um 30% í skatta og opinber gjöld og veiðigjöld. 70% fóru þá til útgerðarinnar sjálfrar. Þetta er atriði sem svíður. Hérna eru póliltísku átakalínurnar óskaplega skýrar. Ég vildi því nýta tækifærið, nú þegar þetta mál er hér á dagskrá á sama tíma og enn á ný er hávær umræða í samfélaginu um þessa atvinnugrein og um hlut þjóðarinnar, og ræða þessi mál heildstætt. Ég er þeirrar skoðunar að markaðsgjald fyrir aðgang að fiskimiðunum sé hin skynsamlega leið, sé hin réttláta leið, sé hin trúverðuga leið, það sé sanngjörn leið fyrir þjóðina, það sé sanngjörn leið fyrir sjómennina og það muni fela í sér sanngjarnar leikreglur fyrir atvinnugreinina í heild sinni. Þeir sem veiða núna munu vitaskuld geta gert það áfram en munu borga eðlilegt gjald fyrir afnot af auðlindinni. Það er það sem málið allt saman snýst um. Ég myndi kannski vilja nefna það í lokin að við höfum nálgast málið þannig að þeir milljarðar sem við þetta fengjust færu í sérstakan innviðasjóð sem kæmi byggðunum sem fiskinn veiða til góða. Þessir fjármunir myndu því nýtast í innviðauppbyggingu sem við vitum að sannarlega er þörf á víða um landið, í uppbyggingu á þeim svæðum þar sem kvótinn upprunninn.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þingskjali 490 sem er 350. mál um breytingu á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og á lögum nr. 145/2018, um veiðigjald, er varðar öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni. Með lögum nr. 49/2017, um ýmsar breytingar á lögum á sviði sjávarútvegs vegna öflunar sjávargróðurs í atvinnuskyni, voru í fyrsta sinn settar sérstakar reglur um nýtingu á sjávarplöntum í náttúru Íslands. Með þessu komu ítarleg ákvæði um þangslátt í lög um stjórn fiskveiða og er í lögunum mælt fyrir um skyldu til að hefja endurskoðun laganna um ákvæði um öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni eigi síðar en í október 2020, en auk þess er mælt fyrir um að ákvæði laganna falli í heild úr gildi þann 1. janúar 2023, sbr. XIX. ákvæði til bráðabirgða við lög um stjórn fiskveiða. Þannig eru gildandi lög þeirrar gerðar að þau munu falla úr gildi um næstu áramót og þá munu engin lög gilda um þessa tilteknu nýtingu en um þetta var búið með þessum hætti í afgreiðslu Alþingis á sínum tíma. Í samræmi við þessi lög frá árinu 2017 og þá umræðu sem var töluverð í kringum þá lagasetningu hefur Hafrannsóknastofnun aukið verulega rannsóknir á sjávargróðri. Með frumvarpinu er fylgiskjal með minnisblaði Hafrannsóknastofnunar um rannsóknarverkefni sem unnið hefur verið að á vegum stofnunarinnar í tengslum við þang- og þaratekju í Breiðafirði frá 2016–2020. Í fylgiskjali með frumvarpinu er einnig að finna greinargerð Hafrannsóknastofnunar um þang og þara og nýtingu þeirra en með frumvarpi þessu er lagt til að regluverk verði einfaldað. Segja má að það sé byggt á þeirri reynslu sem er nú fyrir hendi og í ljósi þeirrar reynslu er ekki talin þörf á sértækum lagaákvæðum um rannsóknarskyldur Hafrannsóknastofnunar og annarra stofnana á sjávargróðri umfram almennar reglur sem um þessar stofnanir gilda og rannsóknaráherslur þeirra þannig að sértækt lagaákvæði um rannsóknarskyldu er ekki talið nauðsynlegt í ljósi almennrar löggjafar þar um. Lagt er til að nýting vinnsluaðila á þangi í atvinnuskyni verði leyfisbundin hjá Fiskistofu á grundvelli nýtingaráætlunar og Fiskistofa muni veita leyfi til nýtingar á þangi fyrir hverja sláttutíð eða til allt að fimm ára. Helsti grundvöllur leyfisins er ætíð svonefnd nýtingaráætlun sem skuli þar með lögð til grundvallar. Þar er svo aftur nauðsynlegt að byggja á bestu fáanlegu upplýsingum um útbreiðslu þangs og möguleika til hagnýtingar að teknu tilliti til umhverfisaðstæðna. Innan netlaga verður síðan að vera samkomulag við eiganda eða ábúanda sjávarjarðar. Þá er lagt til að afnumin verði heimild til að leyfisbinda móttökustöðvar fyrir þang en þessi heimild hefur ekki verið hagnýtt og vegna þeirra tillagna sem frumvarp þetta hefur að geyma um gerð nýtingaráætlana fyrir þangslátt er ekki lengur þörf talin á þeirri heimild. Þá er lagt til að svæðastjórn verði viðhaldið við öflun sjávargróðurs utan fjöru. Með þessu hafa stjórnvöld möguleika á að afmarka þau svæði þar sem sláttur á sjávargróðri er heimilaður á ári hverju og tryggja að ekki sé við nýtingu farið umfram ráðgjöf fyrir hlutaðeigandi svæði, samanber tilvísun til 2. mgr. 7. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, um heimildir ráðherra til að gera kröfu um sérstakt leyfi Fiskistofu til öflunar sjávargróðurs í atvinnuskyni utan fjörusvæða. Ég legg því til að ekki verði lagt veiðigjald á sjávargróður enda er um nýja atvinnugrein að ræða og auðlindin hefur ekki verið hlutdeildarsett. Til stuðnings við þessa nýju atvinnugrein og möguleika hennar til vaxtar og nýsköpunar, og ekki síður fyrir byggðafestu og atvinnusköpun á landsbyggðinni, þá tel ég þetta skipta miklu máli. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er lagt fram í nokkuð óvenjulegu samhengi í ljósi þess að núverandi lagaumhverfi mun falla úr gildi um næstu áramót og um leið tel ég rétt, við framsögu þessa máls, að gera grein fyrir því að við umfjöllun málsins, bæði í samráðsgátt stjórnvalda og í því samráði sem ráðuneytið hefur getað átt í aðdraganda málsins, hafa komið fram mjög mörg og fjölbreytt sjónarmið. Alþingi afgreiddi málið með þeim hætti sem hér er vikið að á sínum tíma í ljósi þess hversu mikilvægt það var að ná einhverjum lagaramma utan um þessa nýtingu en jafnframt taldi þingið á þeim tíma mjög mikilvægt að Hafrannsóknastofnun aflaði sér frekari upplýsinga og rannsókna á þeim tíma sem lögin væru í gildi. Þess vegna vil ég geta þess strax við framsögu málsins að mér finnst mikilvægt að þingið taki þetta frumvarp til mjög ítarlegrar skoðunar. Ég tel að það sé mikilvægt að atvinnuveganefnd fari mjög vel í saumana á málinu og hlusti mjög vel eftir þeim sjónarmiðum sem fram koma, bæði af hendi þeirra sem hafa verið að sinna þessum rekstri og þessari atvinnugrein en ekki síður af hálfu þeirra sem hafa stundað vísindarannsóknir á þessu sviði. Nýtingin er auðvitað alltaf gríðarlega viðkvæmur þáttur og við höfum áður fjallað hér um mikilvægi þess að farið sé af aðgát og varfærni í nýtingu á hverju svæði um sig en ég vil brýna nefndina ekki síst að því er varðar varúðarreglu vegna þess að ljóst er að þarna er um að ræða þá hluta vistkerfanna sem hafa mjög mikilvægu hlutverki að gegna varðandi aðrar tegundir sjávarfangs. Ég vil árétta þetta í ljósi þess að ákvörðunin er auðvitað alltaf þingsins þegar um löggjöf er að ræða og hér er frumvarpið fram borið af mér í hlutverki ráðherra sjávargróðurs en ég árétta hér við 1. umr. málsins hversu mikilvægt það er að fara varfærnum höndum um þetta verkefni þó að það kunni að fela í sér frávik frá þeim áherslum sem lagðar eru hér við 1. umr. málsins.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu þessa mikilvæga frumvarps. Hér er um nýja atvinnugrein að ræða, eða ekki alveg nýja, öflun sjávarfangs er stunduð við þörungaverksmiðjuna á Reykhólum. Mig langar að spyrja ráðherrann af hverju þetta frumvarp og reglur um öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni séu í lögum um stjórn fiskveiða. Þetta er reyndar líka í breytingu á lögum um veiðigjald. Ég tel að þetta eigi ekki heima í lögum um stjórn fiskveiða. Ástæðan fyrir því er sú, eins og kemur fram í 4. gr. frumvarpsins, að um heimild til þangsláttar í fjöru og netlögum sjávarjarðar fer samkvæmt samkomulagi við ábúanda eða landeiganda. Ég veit ekki alveg hversu mikið af öflun er fyrir utan netlög og hvort ekki væri rétt að þetta væri í sérlögum og áherslan væri þá á samkomulag við landeigendur. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir landeigendurna. Ég get tekið dæmi og líka sagt það að netlög er jú skilgreind sem 110 m frá stórstraumsfjöruborði í jarðalögum. Það er líka til ákvæði í Jónsbók, sem hefur aldrei verið tekið úr gildi af Alþingi Íslendinga, sem er óljósara og gengur lengra. Þannig að það mætti skoða það líka. En aðalatriðið er að að ég tel að þetta eigi ekki heima í þessum lögum, það eigi að vera sérlög. Það væri líka gott ef ráðherra gæti upplýst um það hversu mikið af öflun sjávarfangs er fyrir utan netlög. Ég get ekki annað en minnst á þjóðlendumálið og ég mun koma að því líka í ræðu á eftir. Síðasta svæðið sem óbyggðanefnd tekur fyrir er eyjar og sker. Þar eru þau ósköp þannig [[Forseti hringir.]]að landeigendur, eigendur eyja og skerja, þurfa að gera grein fyrir jörðum sínum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Í sjálfu sér er það alltaf lagatæknilegt atriði með hvaða hætti búið er um sértæka nýtingu eins og hér er um að ræða. Mínir sérfræðingar segja mér að þetta snúist um að nýta þá innviði sem fyrir eru í kerfinu. Í sjálfu sér er ekkert efnislega sem mælir á móti því að hafa sérlög um nýtingu sjávargróðurs eða sérlög um sjávargróður heldur snýst það miklu frekar um með hvaða hætti eðlilegast er að koma því fyrir í löggjöfinni. Aðalatriðið er efnisatriði þeirra mála sem hér er verið að ræða. Þannig að ég hef ekki svar við því sem hv. þingmaður spyr um hér um um umfang innan og utan netlaga. Ég mun leita þeirra upplýsinga og koma þeim til hv. þingmanns að aflokinni umræðu og vonast til að það muni skerpa á málinu enn þá frekar. Að því er varðar þau sjónarmið sem eru rædd í þessu frumvarp er mikilvægt að ná utan um þessa nýtingu með einhverju móti þegar núgildandi lögum sleppir og mitt ráðuneyti telur að það sé gert með bestu móti á þann hátt sem hér er lagt til í frumvarpi.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ég tel um stærra mál að ræða en lagatæknilegt atriði. Við vorum að tala hér í umræðunni áðan um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða varðandi kvótasetningu sandkola og sæbjúgna og hryggleysingja. Þetta mál, sem lýtur að öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni, snýr mjög mikið að landeigendum. Ég hef unnið að þjóðlendumálum og þar eru óbyggðanefnd og ríkisvaldið að ráðast á bændur og landeigendur varðandi hálendið. Í öllum landamerkjabréfum, sem byrjuðu með fyrstu lögum árið 1881, skilgreindu bændur aldrei land ofan fjallsbrúnar því að þeir treystu Jónsbókarákvæði um vatnaskil. Þeir fjölluðu ekki um netlög heldur af því að þeir treystu netlagaákvæði Jónsbókar. Svo kemur löggjafinn seinna og segir hvað þau eigi að ná langt, 110 m frá sjávarmáli. Ég tel að þetta mál hér lúti að stórum hluta að rétti landeigenda. Öll nýting í atvinnuskyni á öflun sjávargróðurs verður að gerast samkvæmt samkomulagi við landeigendur sjávarjarða sem eiga netlög. Leyfið ætti þá að byggjast á því samkomulagi. Mér finnst fljótt á litið að í þessu frumvarpi sé það leyfið sem er í forgrunni en samkomulagið í bakgrunni. Það á að vera algjörlega öfugt. Ég fagna því sem ráðherra sagði varðandi það að þetta mál verði tekið til ítarlegrar skoðunar í nefnd sem svo sannarlega þarf að gera. Þá væri vert að þetta yrði skoðað alveg í grunninn hvað það varðar. Nú eru þetta stjórnarskrárvarin eignarréttindi sem hér er verið að nýta hvað varðar sjávargróður innan netlaga. Ég tel að netlög - það má skoða það og ég verð vonandi með þingmál um það síðar í vetur ef tími vinnst til þar sem ákvæði Jónsbókar verður skoðað, ekki síst varðandi land og sérstaklega varðandi netlög. Ég veit að það kom fram þingsályktunartillaga [[Forseti hringir.]]um að skoða ákvæði Jónsbókar varðandi netlög.
Virðulegur forseti. Þessi umræða sem hv. þingmaður er að taka hér upp er auðvitað hluti af stóru myndinni. Þang er í fjörum og þari er utan fjöru og getur náð út fyrir netlög og eignaryfirráð landeigenda. Þetta skiptir auðvitað máli í þessari umræðu eins og hefur komið fram í vangaveltum hv. þingmanns. Landeigendur vísa til eignarréttarákvæðis stjórnarskrár þegar þang er tekið innan netlaga og það er partur af því regluverki sem við erum að fara yfir hér. Það hvar reglur um sjávargróður eru nákvæmlega staðsettar getur skipt máli efnislega þó að það sé kannski fyrst og fremst spurning um inntak þeirra reglna. Ég endurtek það sem kom fram í mínu fyrra andsvari, að ég held að það sé mikilvægt að hv. atvinnuveganefnd skoði þetta vel í meðferð málsins.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir að ég held að nefndin verði að fara vel yfir þetta mál þó að margt sé skiljanlegt og jafnvel kunnuglegt í þessu en það hafa líka orðið einhverjar breytingar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um skýrslu Háskólaseturs Vestfjarða frá 2018 en þar er m.a. sagt að vinnsla úr þörungum hér við land, úr þangi og þara, geti orðið stærri iðnaður í framtíðinni - sem er fagnaðarefni. Þess vegna er verið, eins og ég skil þetta, að breyta ákveðnum áherslum. Er þá verið að tala um nýtingu á þangi og þara innan einmitt netlaga eða er þetta á almennu hafsvæði? Í öðru lagi vil ég spyrja: Af hverju er eðlilegast, eins og segir í greinargerðinni, að setja ótímabundin lög um þessa nýtingu til að tryggja fyrirsjáanleika í rekstri atvinnufyrirtækja? Af hverju samt ótímabundin lög? Ég hefði einmitt haldið að tímabundin lög hefðu átt að veita ákveðinn fyrirsjáanleika í þessu, hvað þá einhverjir samningar, ef þetta er fyrir utan netlögin. Síðan langar mig að spyrja: Af hverju dragast tekjur ríkissjóðs saman um 8,5 milljónir kr. þegar verið er að undanskilja sjávargróður veiðigjaldi? Þetta eru þrjár spurningar og svo fyrir forvitnissakir er fjórða spurningin sú hvort kræklingaræktun hafi eitthvað verið skoðuð í þessu samhengi af því að þar liggja mikil sóknarfæri. Mig langar að vita í samhengi þessa máls sem við erum að ræða hvaða athuganir ráðuneytið hefur gert í samvinnu við bæði landeigendur og aðra í tengslum við kræklingaræktun sem þá væri hægt að fara af stað með víða um land og gæti styrkt um leið hinar ýmsu sjávarbyggðir landsins ef rétt er að málum staðið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Ef ég byrja á öfugum enda, af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um krækling og möguleika sem þar eru fyrir hendi, þá er það alveg kýrskýrt að það eru mjög miklir möguleikar þar á ferðinni. Ég hef nú þegar fundað með þeim sem hafa stundað þessa kræklingarækt í atvinnuskyni og talað fyrir því að það séu mjög mikil sóknarfæri að finna í þessari atvinnugrein. Hv. þingmaður spurði sérstaklega um þessi álögðu veiðigjöld sem hafa verið fyrir hendi og hafa verið rúmlega 8 milljónir á ári hjá Fiskistofu. Því er til að svara að það hefur verið erfitt að innheimta hluta þeirra vegna þess að það hafa einmitt komið upp deilur um það hvort sjávargróður hafi verið tekinn innan eða utan netlaga. Eins og áður kom fram þá hafa landeigendur í þessu efni vísað til eignarréttarákvæða stjórnarskrárinnar þegar þang er tekið innan netlaga og telja þar með að grundvöllurinn sé ekki fyrir hendi. Þar með eru í raun og veru að mati ráðuneytisins forsendurnar ekki fyrirliggjandi fyrir því að leggja á veiðigjöld. Þessi nýting og þessi umfjöllun er náttúrlega alltaf byggð á samkomulagi við jarðareigendur og það hlýtur að vera með þeim hætti. Eins og kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns er þetta vandmeðfarið vegna þessara marka sem eru við netlög og það hvað gerist innan þeirra og hvað utan. Ég veit að hv. þingmaður þekkir þetta mál vel vegna þess að núgildandi lög voru einmitt sett í hennar tíð í ráðuneyti [[Forseti hringir.]]sjávarútvegsmála og veit og skilur [[Forseti hringir.]]að við þurfum að byggja mjög vel þennan vísindalega grunn undir þessar ákvarðanir en um leið gæta mjög vel að öðrum reglum og lögum í þessu efni.
Virðulegur forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vil hnykkja á. Ég er sammála því að ef við höldum rétt á málum og höldum rétt á spilunum eru gríðarleg sóknarfæri í þessum málum, hvort sem við erum að tala um þang og þara, klóþangið o.s.frv. En ég ítreka að við verðum einmitt að hafa í huga eignarrétt og réttindi landeigenda í þessu. Alveg eins og þau eru skýr innan netlaga þá vil ég um leið hnykkja á hver réttindi þjóðarinnar eru fyrir utan netlög, að hvaða réttindum við þurfum að gæta þar. Það er náttúrlega annað sem við höfum verið að takast á um í stóru myndinni. Ég set líka alla fyrirvara og skil hæstv. ráðherra að fara þá leið að fella niður þessar 8,5 milljónir og vil þakka fyrir góðar útskýringar á því hvers vegna þetta verði undanskilið veiðigjaldi. Af því að þarna eru vafaatriði þá tel ég einmitt að vafaatriðin eigi að túlka landeigendum og þeim sem hafa yfir eignarréttinum að ráða í netlögunum, sem er alveg skýr samkvæmt Jónsbók og er líka skýlt af stjórnarskránni, í vil. En ég vil brýna ráðherra til að halda áfram þessu samtali varðandi kræklingaræktina. Talandi um sóknarfæri í þangi og þara þá tel ég að sóknarfærin í kræklingaræktinni séu líka mikil. Það má kannski skoða það að ræktun á þara í sjó geti einmitt átt góða samleið með skelræktinni, ef vísindin leyfa það, bæði tæknilega og líffræðilega. Mínar upplýsingar eru örugglega þær sömu og ráðherra, að árleg heimsframleiðsla og markaður fyrir skel eru núna um 17 milljónir tonna. 90% af allri skel eru ræktuð. Ef við náum að rækta skel og höfum það í huga að fiskeldi er búið að fara mörgum sinnum á hausinn, alveg eins og gerðist í Noregi, en síðan náði það í gegn og [[Forseti hringir.]]ég held að þetta sé eitthvað sem við verðum að hafa ákveðna þolinmæði fyrir og búa til þannig umhverfi [[Forseti hringir.]]að það verði heppilegt eða hvetjandi til þess að skoða þessi mál og sóknarfæri betur.
Virðulegur forseti. Ég er algjörlega sammála því sem kemur fram í máli hv. þingmanns að það eru mjög mikil sóknarfæri í skelræktinni. Ég held að ég megi til með að hvetja hv. atvinnuveganefnd til að kalla eftir upplýsingum frá frumkvöðlum í þessari grein og öðrum óhefðbundnum greinum nýtingar sjávarfangs því að víða er um að ræða mjög spennandi starfsemi þar sem sóknarfærin eru mikil. Það kann að vera rétt að huga sérstaklega að ramma og regluverki að því er varðar þá hvata eða þær hindranir sem þarna eru fyrir hendi. Ég treysti því að hv. atvinnuveganefnd fari vel yfir þau sjónarmið sem komu fram í umræðunni og ekki síður þær ábendingar sem komu frá hv. þingmanni að því er varðar þetta viðkvæma samspil. Ég held að það sé mikilvægt að þingið horfist líka í augu við þá ábyrgð sem við stöndum öll frammi fyrir, að við þurfum að tryggja að það verði viðunandi reglusetning um þessa atvinnugrein í lok árs þannig að það sé skýrt hvað tekur við þegar þessu umhverfi sem nú er við lýði sleppir.
Virðulegur forseti. Mig langar að taka þátt í 1. umr. um þetta merkilega frumvarp sem hæstv. ráðherra mælti hér fyrir og lýsti í sjálfu sér ákveðinni umgjörð sem búin var um samsvarandi mál árið 2017 og hvers vegna hún þarf að taka það upp aftur á Alþingi og við þurfum að endurnýja löggjöfina af því að vinna þingsins á þeim tíma var ákveðin þróunarvinna eða tilraunastarfsemi til að ná utan um nýtingu á þessari auðlind sem ekki hafði verið reglusett með skýrum hætti. Vegna þeirrar umræðu sem varð hérna áðan vil ég, virðulegur forseti, til gamans geta þess að það eru kannski ófá mál sem tengja betur saman landbúnað og sjávarútveg en einmitt þetta mál. Hvar sleppir hefðbundinni nýtingu bújarða og hvar tekur hafsvæðið við, hin almenna eign og nýting þeirra auðlinda sem þar eru? Þetta var einmitt meginglíma þingsins árið 2017 þegar var verið að ræða þessi lög. Gríðarleg tækifæri felast í nýtingu þangs og þara. Þau tækifæri eru stöðugt að koma nær okkur og verða raunhæfari og sýnilegri og það er aukinn og vaxandi áhugi á að byggja upp atvinnustarfsemi sem byggist á þessari nýtingu. Það var einmitt kannski þess vegna sem brugðist var við með lagasetningunni árið 2017 til að ná utan um það. Það hefur kannski ekki orðið sama þróun og við bjuggumst við á þeim tíma og kannski ekki mikið fjölgað í hópi þeirra fyrirtækja sem nýta þennan sjávargróður eins og þá leit út fyrir en meginefni frumvarpsins er fyrst og fremst það að hverfa frá þeirri stýringu sem þingið ákvað þá yfir í nýtingaráætlunaraðferð sem ég held að geti verið mjög góð aðferð og skynsamleg til að byggja á. Þingið kallaði á sínum tíma eftir rannsóknum á afkastagetu þessa sjávargróðurs, svo maður einfaldi myndina sem best, þ.e. hver afkastageta sjávargróðurs væri til nýtingar. Þegar við förum að ræða málið út frá nýtingaráætlunum og með þá þennan bakgrunn í þeim rannsóknum sem þegar eru komnar þá má ná betur utan um ráðgjöf og ábyrga nýtingu. Hins vegar er það að segja að hér ræðum við kannski fyrst og fremst um Breiðafjörðinn sem slíkan. Ég held að okkur beri rík skylda til að ganga gætilega um og nýta með ábyrgum hætti það hafsvæði og þá matarkistu sem Breiðafjörðurinn er og þær gríðarlegu auðlindir sem eru í Breiðafirði. Hins vegar eru fleiri svæði á landinu sem hafa þennan möguleika á nýtingu sjávargróðurs og áhugi að vakna víðar um það. Það sem ég vildi leggja inn í 1. umr. málsins, og beina því til hv. atvinnuveganefndar að ræða kannski í framhaldi af þeim rannsóknum sem búið er að gera um sjávargróðurinn og afkastagetu hans, er hlutverk sjávargróðurs fyrir t.d. fiskstofna og uppeldisskilyrði ýmissa fisktegunda og hvaða áhrif gróðurinn og nýting hans hefur í þeim efnum. Auðvitað er hægt að segja að það sé hægt að rannsaka mikið og aldrei nóg að gert í þeim efnum en ég skynja það á íbúum við Breiðafjörð að þetta er kannski sú spurning sem núna er hvað sterkust þegar við horfum framan í það að búið er að gera ákveðnar grunnrannsóknir, verið að undirbúa byggingu verksmiðju og fleiri aðilar að láta vita að þeir vilji koma að nýtingu sjávargróðurs, að við þekkjum meira og betur áhrif þess að nýta gróðurinn og slá hann og á lífríkið að öðru leyti í firðinum. Á þessu er aðeins tæpt í greinargerð með frumvarpinu en sannarlega ástæða til að hnykkja á því í meðferð málsins hvar sú þekking stendur því að það er eins með þetta og svo marga aðra þætti og lífríki allt, þetta helst allt í hendur. Inngrip á einum stað getur haft mikil áhrif á öðrum stað. Það er hins vegar hægt að segja að frá því að við ræddum frumvarpið sem lagt var fram 2017 til dagsins í dag hefur verið aflað mikillar þekkingar og við erum á allt öðrum stað til að setja reglur um nýtingu sjávargróðurs en við vorum þá. Þess vegna held ég að það framfaraskref sem stigið er í þessu frumvarpi geti orðið til mikilla heilla en það er fyrst og fremst þessi þáttur um hlutverk sjávargróðursins fyrir aðra nytjastofna í Breiðafirði og annars staðar í kringum landið sem við þyrftum að ná betur utan um og hafa í huga þegar við erum að leggja út reglur sem byggjast á þeirri nýtingaráætlun sem hér er talað um þannig að við getum með góðri samvisku sagt: Við erum að stefna að sjálfbærri nýtingu sem á að vera og er grunnstefið í allri auðlindanýtingu okkar, hvort sem við tölum þá um land innan marka bújarða eða almennt hafsvæði eða hverjar aðrar auðlindir sem eru á þessu landi.
Virðulegi forseti. Hér er svo sannarlega um mikilvægt frumvarp að ræða sem lýtur að umgjörð greinar sem á eftir að vaxa mikið í framtíðinni, sem er nýting sjávargróðurs til margþættrar efnavinnslu. Ég ítreka það sem ég benti á í andsvörum áðan að ég tel mjög mikilvægt að atvinnuveganefnd skoði að setja þetta í sérlög sem gætu heitið lög um öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni. Nóg er nú búið að tala um lög um stjórn fiskveiða og að setja þetta inn í þau lög held ég að sé ekki rétt. Það væri mjög mikilvægt að það kæmi sérlöggjöf um þessa nýju atvinnugrein, ekki að tengja þetta núgildandi lögum um stjórn fiskveiða. Nóg er nú búið að þrasa um þau og deila. Þegar maður les frumvarpið þá tel ég líka að það væri vert að horfa á þetta meira út frá landi, það sé horft á þetta meira út frá landeigendum, eigendum sjávarjarða. Nýtingin er mikið innan netlaga. Ég spurði hér áðan hvort það væri vitað hversu mikið af þessu væri fyrir utan netlög. Það kom ekki fram, kannski liggja ekki fyrir tölur um það en það væri mjög fróðlegt að fá að sjá þær tölur. Netlögin eru skilgreind í jarðalögum, 110 metrar frá stórstraumsfjöruborði. Það er önnur skilgreining til á netlögum í Jónsbók, eins og kom fram í þingsályktunartillögu á síðasta þingi, sem er líka mikilvæg. Ég tek fram að það er ekkert sem liggur fyrir um að hún hafi verið tekin úr gildi. Ef netlögin eru lengri en 110 metrar samkvæmt fornum lögum, einni mikilvægustu löggjöf sem Íslendingar hafa nokkurn tímann átt, sett 1282, þá er það varið stjórnarskrá. Ef nýtingin er fyrst og fremst innan netlaga þá verður þessi atvinnugrein fyrst og fremst byggð upp á vilja landeiganda og það verður að virða hann. Ég get ekki annað, þar sem ég er farinn að tala um landeigendur, en minnst á það að í þjóðlendumálum sendi ríkið núna kröfu varðandi Austfirði og síðasta svæðið sem óbyggðanefnd tekur fyrir eru eyjar og sker. Þar er heimild, svo ótrúlegt sem það kann að hljóma, til þess að landeigandi sjálfur geri ríkisvaldinu, stjórnvöldum grein fyrir eign sinni. Það er ekki þannig að lögmaður ríkisins geri kröfur á svæði og svo verjist landeigendur heldur er þessu snúið við, eigendur eyja og skerja þurfa að gera grein fyrir landi sínu. Við getum ímyndað okkur hvað það þýðir varðandi friðhelgi eignarréttarins. Þeir fá ekki að hafa eignir sínar í friði, þurfa að gera grein fyrir landamerkjum sínum, landamerkjum sem hafa ávallt frá landnámi verið miðuð við nágrannann, menn marka landamerki gagnvart nágrönnum sínum. Það var talað um veiðigjald sjávargróðurs hér áðan, veiðigjald og slíkt og ég tel alla vega þegar kemur að veiðigjaldi að það eigi að sjálfsögðu að greiða það til landeiganda. Það er þá samkomulagsatriði milli nýtandans sem er að afla sjávargróðurs í atvinnuskyni og landeigandans sem á netlögin og hann greiðir þá gjald samkvæmt samningi við landeiganda. Það kemur fram í greinargerðinni, ég get ekki lesið það öðruvísi en svo, að svo er gert í þörungavinnslunni á Reykhólum. Varðandi gjald til ríkissjóðs fyrir utan netlög þá hef ég ekki kannað það hreinlega nægilega mikið en það er þá bara seinni tíma mál. Þetta á fyrst og fremst að vera gagnvart landeigendum. Mér finnst að í 4. gr. frumvarpsins eins og það er í dag sé gert meira úr leyfinu en samkomulagi við landeiganda. Ég myndi telja að það væri réttara að í forgrunni væri samkomulag landeigenda og notanda og Fiskistofa eða jafnvel Umhverfisstofnun, þar sem þetta eru landeigendur, veitti aðstoð við þá samningsgerð. Það yrði þá bara ákveðið form og þar væri nýtingaráætlun, nýtingaráætlun væri hluti af samkomulaginu eða samningnum sem er á ákveðnu formi. Þannig sé leyfið raunverulega gefið og svo sé það bara samþykkt af stjórnvöldum til að koma í veg fyrir ofnýtingu og annað slíkt. Þannig að mér finnst nálgunin fullmikið á leyfi stjórnvalda en ekki samkomulag landeigenda og þess sem ætlar að nýta. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Haraldar Benediktssonar að þetta mál tengir svolítið landbúnað og sjávarútveg saman á skemmtilegan hátt og ég get minnt hér á fjörubeit sem hefur verið stunduð frá landnámi og er mjög mikilvæg fyrir sauðfjárbændur, þar er að sjálfsögðu verið að nýta þang og þara. Það eru ákveðin atriði í frumvarpinu sem ég sé, m.a. áform um að reist verði verksmiðja til vinnslu á þangi í Stykkishólmi. Það er mjög vel og mikilvægt og gott að sjá að það sé aukinn áhugi á nýtingu á þessari náttúruauðlind. Í greinargerðinni er líka komið inn á það að í umsögn Reykhólahrepps sé lögð áhersla á mikilvægi þörungavinnslu fyrir byggðina á Reykhólum og í umsögn sveitarstjórnar leggur hún áherslu á að varlega verði farið í allar breytingar sem varða öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni og horft verði til byggðasjónarmiða og þróunar byggðar á landsbyggðinni sem er mjög mikilvægt atriði. Þar leggst sveitarstjórn einnig gegn breytingum sem fela í sér afslátt á rannsóknarskyldu áður en leyfi er veitt fyrir nýtingu. Það er náttúrlega grundvallaratriði að það séu stundaðar rannsóknir á þessu sviði og það verði ekkert veittur afsláttur á þeirri rannsóknarskyldu sem þegar er greinilega varðandi verksmiðjuna á Reykhólum. Ég tel líka mikilvægt að Hafrannsóknastofnun leggi þá út í frekari rannsóknir, og því er hér með komið á framfæri, þar sem um nýja atvinnugrein er að ræða. Það er mjög mikilvægt að þekking byggist upp á þessu sviði. Það á við um aðrar nýjar atvinnugreinar eins og fiskeldi og ég mun leggja fram mál sem verður væntanlega skráð á morgun um aukna þekkingu á Vestfjörðum varðandi fiskeldi. Ég vil líka minna á umsögn Þörungaverksmiðjunnar eins og kemur fram í greinargerð: „Í umsögn Þörungaverksmiðjunnar segir að með frumvarpinu sé kastað fyrir róða viðurkenningu á nýtingarrétti sem byggist á sögulegri nýtingarreynslu. Bent er á að réttur til að slá þang í fjöru heyrir til eiganda sjávarjarðar. Sláttur á þangi byggist samkvæmt frumvarpsdrögum áfram á samkomulagi milli fulltrúa fyrirtækja og eigenda sjávarjarða. Þá þykir, svo sem kemur fram á öðrum stað í greinargerð, eigi rétt út frá samkeppnissjónarmiðum að binda eigendur sjávarjarða við heimild til sölu á aðgengi að fjörum við takmarkaðan hóp vinnsluaðila.“ Það er sérstaklega síðasta setningin, það á náttúrlega að vera algerlega í höndum eigenda sjávarjarða að semja við þá sem þeir vilja semja á grundvelli samningsfrelsis í landinu, að stjórnvöld séu ekki með puttana í því nema hvað varðar nýtingaráætlunina, að það sé ekki verið að ganga of mikið á sjávargróður þannig að hann eyðist. Það á raunverulega að vera það eina sem takmarkar samningsfrelsi landeiganda sjávarjarða og þess sem nýtir, það er að gæta hagsmuna náttúrunnar. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla meira um þetta en vona að þetta fái mjög ítarlega umfjöllun í nefnd og hún skili nefndaráliti sem muni skapa grundvöll til góðrar umræðu um þetta mikilvæga mál. Ég er því miður ekki nefndarmaður í atvinnuveganefnd en mun fylgja þessu máli eftir eins og kostur er. Þetta ætti ekki að vera deilumál á nokkurn hátt, þetta er spurning um framsetningu og ég vona að þetta fari ekki í þær deilur sem hafa verið um lög um stjórn fiskveiða síðustu 40 árin. Ég tel að þetta sé mál sem allir eiga að geta verið sammála um sé litið til stjórnarskrárinnar og geti verið til hagsbóta fyrir íslenskt samfélag og hægt verði að skapa öfluga atvinnugrein í framtíðinni.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Sem fyrsti varaformaður atvinnuveganefndar held ég að við, ég og hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson formaður, hljótum að geta tekið þetta vel fyrir þar og rætt. Það er mikilvægt að styðja vel við nýsköpun og stundum þarf að gera það með lagasetningu, t.d. tímabundinni lagasetningu, prófa sig áfram eins og var gert með þau lög sem renna út í lok ársins. Það þarf nefnilega að vera hægt að prófa hluti, það er ekki víst að allt gangi upp og þá er allt í lagi að koma hingað tveimur árum seinna og segja: Við gerðum þetta allt of flókið, við getum einfaldað. Flestar setningar í þessu frumvarpi fella burt regluverk sem við héldum að við þyrftum kannski að vera með fyrir tveimur árum en erum kannski búin að átta okkur á að við þurfum ekki. Við þurfum svona nýsköpun í lagagerð, þ.e. að vera tilbúin að prófa, finna hvað virkar og hvað virkar ekki. En þegar kemur að þangi og þara hefur það svo sem verið nýtt hér á landi í langan tíma. Forfeður okkar borðuðu þetta og svo hefur þetta verið unnið bæði til notkunar í matvæli og eins sem áburður og þar að auki í dýrafóður. En ef horft er til þeirra nýsköpunarfyrirtækja sem frumvarpið talar um - það talar um a.m.k. 14 nýsköpunarfyrirtæki, ég fann nú fljótlega á vefnum 15 þannig að þau hljóta að vera að spretta upp eins og þörungagorkúlur - horfa þau á jafnvel enn meiri verðmætasköpun út úr þessu hráefni. Ég veit um eitt slíkt sem ég fékk tækifæri til að veita aðeins ráð, sem var að horfa á það hvernig hægt væri að nýta þörunga, ákveðnar tegundir þörunga, til að búa til lífrænt efni til að sleppa við að nota plast utan um matvæli. Þarna eru miklir möguleikar ef þetta gengur eftir. Það er nefnilega svona sem við þurfum stundum að hugsa, við þurfum að muna að þó að við séum búin að nota þetta kannski og gefa sem fóður í áratugi þá gæti þetta verið enn verðmætari hlutur ef við notum það einhvern veginn öðruvísi. Það er mikilvægt að við gerum það á þann hátt að það sé hægt að prófa, það sé ekki of flókið. Ég man að einu sinni las ég fréttir frá Kenýa þar sem þeir höfðu fækkað skrefunum við að stofna fyrirtæki úr 123 í 12. Það var kannski með því að búa til frumvarp eins og þetta þar sem helmingurinn segir „fellur brott“. Það er nefnilega þannig að við þurfum að gera nýsköpun auðveldari. Við þurfum að passa okkur og eitt af því sem við sem sitjum í atvinnuveganefnd þurfum að gera er að skoða hvort það sé örugglega enn þá þannig að við séum ekki að flækja þetta um of. Á sama tíma þurfum við að sjálfsögðu líka að passa upp á að öll nýting á þessum auðlindum, þessum nýju auðlindum, sé á þann máta að umhverfið og lífríkið sé sátt. Ég held að við séum með þann þroska í dag að geta fundið leiðir til þess að tryggja það og vinna saman í því að opna tækifæri á því að nýta þær auðlindir sem eru hér í kring fyrir okkur öll.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar vegna þingsályktunartillögu um fjármálastefnu á árunum 2022–2026. Í upphafi framsögunnar myndi ég aðeins vilja nefna það, sem við höfum reyndar stundum rætt í umræðum um ýmis stjórnarmál og málefni út úr fjárlaganefnd, hvernig þessi umgjörð fjárlagaumræðu og efnahagsumræðu hefur breyst á undanförnum árum eftir að við tókum upp þá löggjöf sem við styðjumst við í dag og er einmitt ágætlega spegluð í umræðu um fjármálastefnu til næstu ára; hvernig við beitum ríkisfjármálum í samhengi við peningastefnuna. Við erum kannski að ræða ýmsa þætti efnahagslífsins ítarlegar en við gerðum á Alþingi meðan að við ræddum aðeins fjárlagafrumvarp hvers árs fyrir sig. Sú þingsályktunartillaga sem við ræðum hér byggist á 4. gr. laga um opinber fjármál, nr. 26/2015, lögum um opinber fjármál. Þar kemur fram að markmið stefnunnar skuli sett fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu og að stefnan skuli vera í samræmi við grunngildi um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi, sem skilgreind eru í 6. gr. sömu laga. Þingsályktanir um fjármálaáætlun skulu byggjast á samþykktri fjármálastefnu. Mikilvægi þinglegrar meðferðar stefnunnar felur í sér að eftirlit Alþingis með framkvæmd stefnumörkunar í opinberum fjármálum verður markvissara en ella enda felur stefnan í sér heildarmarkmið til fimm ára sem eru útfærð nánar í árlegri fjármálaáætlun. Mikilvægt er að fjármálastefna hins opinbera og peningamálastefna séu í takt hvor við aðra og stuðli saman að því markmiði að halda verðbólgu niðri og viðhalda stöðugleika í hagkerfinu. Leiðarljós stefnunnar er að hækkun á skuldum hins opinbera sem hlutfall af vergri landsframleiðslu stöðvist á árinu 2026. Tillagan er sett fram í einni töflu en með henni fylgir ítarleg greinargerð sem ekki verður tíunduð hér. Stefnan er lögum samkvæmt eingöngu sett fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu en nefndin hefur reiknað hlutföllin í fjárhæðir miðað við þjóðhagsspá Hagstofu Íslands og þannig kemur fram fjárhagslegt umfang stefnunnar í milljörðum kr. mjög skýrt fram og er birt á bls. 2 í áliti meiri hlutans. Ég vek athygli á því að í álitinu er fjallað nokkuð um nokkra lykilþætti í efnahagsmálunum á Íslandi, svo sem um þróun hagvaxtar, atvinnuleysis og verðbólgu. Gerður er samanburður á þjóðhagsspám Hagstofunnar og Seðlabankans. Eins og fram kemur í álitinu er nokkur munur á spá um verðbólgu þar sem Seðlabankinn spáir mun meiri verðbólgu í ár en spá Hagstofunnar. Einnig spáir Seðlabankinn heldur minna atvinnuleysi miðað við Hagstofuna. En spá Hagstofunnar er grundvöllur að stefnunni eins og mælt er fyrir í lögum sem stefnan byggir á. Virðulegi forseti. Við leitumst við að skoða helstu hagspár og bera þær saman en lögin eru skýr um að við eigum að nota spá Hagstofunnar sem grundvöll að stefnunni. Um þessa spágerð má svo sem hafa mörg orð. Stundum er sagt að það sé erfitt að spá og sérstaklega til um framtíðina, en það reynist reyndar mörgum örðugt líka að spá til um fortíðina. Þetta veltur líka á hvernig við túlkum viðkomandi spár og hvernig við höfum undirbyggt þær og hvert viðhorf okkar er til þeirra á hverjum tíma. Eins og kunnugt er nú fyrirséð að skuldir ríkisins komi til með að aukast verulega á næstu árum sem er bein afleiðing af efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Fjallað er um þessa þróun í álitinu. Samkvæmt fyrirliggjandi fjármálastefnu er áætlað að skuldir hins opinbera muni aukast úr rúmlega 40% í allt að 51,5% af vergri landsframleiðslu til ársins 2026, sem er þak skuldaviðmiðsins á tímabilinu. Áætlun gerir þó ráð fyrir að skuldir hins opinbera fari ekki alveg upp í skuldaþakið heldur verði um 49,5% af vergri landsframleiðslu við lok tímabils fjármálastefnunnar. Á árinu 2026 er ráðgert að skuldaaukning hins opinbera stöðvist, mælt sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Á tímabili fjármálastefnunnar munu lántökur standa að hluta til undir fjármögnun á rekstri hins opinbera. Skuldastýring hins opinbera snýst að miklu leyti um endurfjármögnun lána. Þar verður að hafa í huga hvernig matsfyrirtæki bregðast við efnahagsþróun á Íslandi og hvaða lánskjör eru í boði. Eins og sakir standa getur hið opinbera tekið lán á hagstæðum kjörum. Ávöxtunarkrafa óverðtryggðra skuldabréfa ríkissjóðs er nú um 4,6% og 0% á verðtryggðum skuldabréfum. Sveitarfélög geta fengið verðtryggð lán á um 1,2% vöxtum. Til skamms tíma gætu alþjóðlegir vextir hækkað í ljósi mikillar verðbólgu. Til lengri tíma litið er þó líklegt að áfram muni bjóðast góð kjör á skuldabréfum hins opinbera. Miðað við flest önnur lönd í Evrópu er skuldastaða hins opinbera á Íslandi góð. Ljóst er að skuldahlutfallið sem kynnt er í fjármálastefnunni er viðráðanlegt, eins og fram kemur í áliti fjármálaráðs. Í lögum eru tilgreind fimm grunngildi, sem eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Grunngildin eru ákveðin viðmið eða meginreglur sem fylgja ber við mótun og framfylgd fjármálastefnu og fjármálaáætlana. Grunngildin eru nú þeim mun mikilvægari í stefnumörkuninni þegar tölulegar fjármálareglur hafa verið teknar úr sambandi. Þegar vikið er frá fjármálareglum eða þær settar til hliðar bendir fjármálaráð á að það kalli á vel skilgreint og gagnsætt ferli til að viðhalda trúverðugleika með festu, sem er hluti grunngildanna, að leiðarljósi. Þá bendir fjármálaráð á að nú, þegar stefni í þjóðhagslegt jafnvægi, leggist grunngildin um stöðugleika og sjálfbærni á eitt. Eðlilegt er þar með að draga úr mótvægisaðgerðum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og vinna að því að rétta af halla í rekstri hins opinbera. Með því er dregið úr framleiðsluspennu sem styður við peningastefnuna. Fjármálaráð telur að aðgerðir sem stuðla að stöðugleika styðji nú einnig við sjálfbærni. Í álitinu er fjallað um margvíslegar áskoranir sem hafa mikil áhrif á fjármál hins opinbera. Þar má nefna aldurssamsetningu þjóðarinnar, drifkrafta hagvaxtar og framleiðni til lengri tíma. Sérstakur kafli vekur athygli á meginniðurstöðum sem koma fram í áliti fjármálaráðs og tekur meiri hlutinn undir þá lykilþætti sem eru, með leyfi forseta: Ráðið telur að markmið um stöðvun skuldasöfnunar 2026 standist miðað við forsendur stefnunnar. Bent er á að fjárfestingarstig fari lækkandi samkvæmt þeim tölum sem birtast í fjármálastefnunni. Þá kallar fjármálaráð eftir skýrari stefnu um fjárfestingar og verklag varðandi eignir hins opinbera. Þar eiga langtímasjónarmið, arðsemi og forgangsröðun að ráða för. Fjármálaráð telur að ekki verði hægt að endurtaka útgjaldavöxt áranna 2016–2019 án þess að grípa til frekari tekjuöflunar. Tímabundinn vöxtur umfram langtímaleitni hagvaxtar skapar þó ekki rúm fyrir ófjármögnuð áform til lengri tíma litið. Þá telur fjármálaráð framfaraskref að stjórnvöld hafi sett óvissubil sem byggist á tölfræðilegum útreikningum. Þessir útreikningar koma í stað setts gólfs á afkomunni. Auk þess er bent á að þröng afkoma sveitarfélaga geri það að verkum að lítið rúm verður til fjárfestinga, en það getur komið niður á sjálfbærni. Fjármálaráð bendir á nauðsyn þess að tengja umræðu um sjálfbærni opinberra skulda við þróun frumjafnaðar, vaxtastigs og hagvaxtar. Með því samhengi er hægt að leggja mat á sjálfbærni skuldanna hvað stöðvun vaxtar skuldahlutfallsins snertir. Þó telur fjármálaráð að sjálfbærni skulda hins opinbera sé ekki áhyggjuefni eins og sakir standa en það er vegna þess að skuldahlutfallið verður áfram tiltölulega lágt. Að lokum bendir fjármálaráð á að staða opinberra fjármála sé almennt góð, bæði í samanburði við önnur lönd og fortíðina. Þar hefur sá lagarammi sem gildir um stefnumörkun í opinberum fjármálum og um verklag sannað gildi sitt. Virðulegur forseti. Ég vil taka eindregið undir þennan punkt fjármálaráðs sem ég las upp hér síðast þar sem fjármálaráð er raunverulega að staðfesta það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, að þessi lagaumgjörð sem við erum að beita núna við stefnumörkun og framkvæmd fjármála ríkissjóðs hafi sannað gildi sitt. Þótt það þjóni í sjálfu sér ekki miklum tilgangi að velta því fyrir sér í langri ræðu í seinni umræðu um þingsályktun um fjármálastefnu næstu ára hverju það hafi skilað þá hefur alla vega þessi umgjörð og framkvæmd hennar stuðlað að því að við fórum inn í þessa óvæntu kreppu okkar með öllu styrkari stoðir og stöðu ríkissjóðs en oft hefur verið við óvænt áföll. Virðulegi forseti. Ég ætla næst að staðnæmast í nefndaráliti meiri hlutans við ábendingar meiri hlutans og fjalla aðeins um óvissusvigrúmið. Sérstök umfjöllun í álitinu er um óvissusvigrúmið. Þar kemur fram og er bent á að til að fylgja grunngildum, sem kveða á um varfærni í stefnumörkuninni, reyndist nauðsynlegt að hafa svigrúm í gólfi afkomunnar nægilega mikið til að taka tillit til óvissu um efnahagsframvinduna. Eins og fjármálaráð hefur bent á hefur þetta í för með sér þann freistnivanda að tilhneiging varð til að afkoman lenti í gólfi stefnunnar enda þótt framvindan yrði betri en ráð var fyrir gert. Í greinargerð með tillögunni er boðað að verði hagvöxtur umtalsvert meiri en gert er ráð fyrir muni afkoman batna sem því nemi. Meiri hlutinn bendir á að þótt sett hafi verið tölulegt markmið um afkomugólf stefnunnar með óvissu, ef framvindan verður verri en gert er ráð fyrir í þjóðhagsspá, þá hefur ekki verið sett tölulegt viðmið jafnhliða, ef framvindan verður betri. Þetta vill meiri hluti fjárlaganefndar árétta. Þó svo að meiri hlutinn leggi ekki til töluleg markmið í þeim efnum eða teikni í raun og veru inn útgjaldareglu fyrir hið opinbera eða fyrir ríkissjóð í þessu samhengi þá er mjög mikilvægt að þingið ræði það og hafi á hreinu þá meginstefnu að þroskist og vaxi efnahagslífið af meiri krafti en áætlanir gera ráð fyrir leiði það ekki sjálfkrafa til útgjaldaaukningar sem því nemur. Við munum vafalaust í þessari umræðu ræða einmitt þennan punkt miklu meira en oft áður, ekki síður en þann punkt að við höfum þurft að grípa til þess að taka upp fjármálastefnur sem hafa verið samþykktar vegna óvæntra atvika. Fréttir dagsins í dag eru ekkert endilega uppörvandi þar sem ýmislegt í umhverfi okkar getur haft mjög afgerandi áhrif. Þá er líka mikilvægt að við höfum meginkraftana á hreinu þar sem við erum að fylgja því eftir að þó að sveiflur verði þá notum við ekki uppsveifluna til að auka útgjöldin. Að sama skapi er sérstaklega tekið utan um óvissustigið og óvissusvigrúmið sem við höfum núna innleitt í fjármálastefnu og ekki var í fyrri fjármálastefnu, alla vega er sett undir það að við getum mætt óvissusveiflum upp að ákveðnu marki án þess að taka upp stefnuna sjálfa. Varðandi fjárfestingar bendir meiri hluti fjárlaganefndar á eftirfarandi: Meiri hlutinn tekur sérstaklega undir ábendingar fjármálaráðs um fjárfestingar þar sem bent er á að fjárfestingarstig fari lækkandi og kallar eftir skýrari stefnu um fjárfestingar og verklag varðandi eignir hins opinbera. Þar eiga langtímasjónarmið, arðsemi og forgangsröðun að ráða för. Meiri hlutinn hefur áhyggjur af því að lítil fjárfestingargeta sveitarfélaga geti komið á sjálfbærni með því að svokölluð innviðaskuld safnist upp, eins og gerðist í allt of miklum mæli í kjölfar bankahrunsins 2008, bæði hjá ríki og sveitarfélögum. Umræða um það hvernig fjárfesting hins opinbera birtist í fjármálastefnu þarf nánari greiningar við. Framsetningin tekur til heildarútgjalda án tillits til þess hvers eðlis útgjöldin séu, þ.e. ekki er gerður greinarmunur á rekstrarkostnaði, tilfærsluútgjöldum og fjárfestingu. Meiri hlutinn leggur til að framvegis verði meiri umfjöllun um fjárfestingar í greinargerð með stefnunni. Virðulegur forseti. Við höfum orðið vör við umræðu um hvernig við færum fjárfestingar og hvernig við meðhöndlum fjárfestingar hins opinbera í mikilvægum stoðum samfélagsins sem eru þá stoðir til lengri tíma sem byggja undir framtíðarsamkeppnisstöðu landsins og eru raunverulega meðhöndlaðar í ríkisreikningi þannig að hann sé sambærilegur. Umræðan um þetta er að þroskast, ekki bara hér á landi heldur í mörgum ríkjum í kringum okkur sem hafa sambærilega löggjöf um opinber fjármál og við. Það verður síðan verkefni okkar hér í þinginu, hvort sem það verður við næstu fjármálaáætlun eða seinni þingmál er varða ríkisfjármálin, hvernig við tökum þá umræðu lengra þar sem við erum raunverulega að nota þá mælikvarða að arðbærar fjárfestingar geti verið mjög mikilvægar án þess að við teljum þær með inni í heildarríkisútgjöldum til afkomulækkunar og brjótum þar með reglur sem við höfum sett okkur. Það er því álit meiri hlutans að gjalda beri varhug við lækkandi fjárfestingarstigi, þar sem við erum einfaldlega að tala um að við megum ekki gefa eftir í fjárfestingum. Fjárfestingar geta verið mikill aflvaki í samdrætti og mikilvægar sem viðnám við honum. En til lengri tíma getur samdráttur í fjárfestingum unnið gegn möguleikum til vaxtar. Þegar hagsveiflan kallar á að nauðsynlegt sé að auka aðhaldsstig opinberra fjármála þarf því að horfa til útgjalda sem fara í daglegan rekstur ríkisins, og til þess hvernig hann þróast, fremur en til arðsamra langtímafjárfestinga. Þar með er enn brýnna en áður að ítarlegri arðsemisútreikningar liggi að baki fjárfestingarvalkostum. Eitt af meginmarkmiðum laga um opinber fjármál er að fjármálastefna og peningamálastefna séu í takt hvor við aðra, en nokkur misbrestur var á því fyrir gildistöku þeirra laga sem við styðjumst við í dag. Meiri hlutinn bendir á að á undanförnum árum hefur stjórnvöldum tekist vel upp við að ná þessu markmiði. Eftir mikla skuldsetningu í kjölfar bankahrunsins, þar sem skuldir hins opinbera urðu mest 92% af vergri landsframleiðslu árið 2011, voru hagvaxtarárin þar á eftir og stöðugleikaframlögin nýtt til að lækka opinberar skuldir. Skuldir ríkissjóðs samkvæmt skuldareglu laganna námu tæplega 1.100 milljörðum kr. í árslok 2021. Þessi hagstæða skuldastaða hefur gert það kleift að bregðast við heimsfaraldrinum með þeim hætti að auka opinbera fjárfestingu og styðja við bæði fyrirtæki og einstaklinga, auk þess sem unnt hefur verið að láta sjálfvirka sveiflujafnara virka til fulls og vega þannig upp á móti niðursveiflunni. Á sama tíma beitti Seðlabankinn einnig áhrifum sínum, t.d. með lækkun stýrivaxta, sem studdi við ríkisfjármálastefnuna. Meiri hlutinn tekur undir með fjármálaráði í því að lagaramminn sem gildir um stefnumörkun í opinberum fjármálum hafi sannað gildi sitt. Nú þegar efnahagsleg áhrif faraldursins eru í rénun snýst þetta við og nauðsynlegt að áframhald verði á því að opinber fjármálastefna og peningamálastefnan séu í takt hvor við aðra í aðgerðum til þess að viðhalda stöðugleika og jafnvægi í hagkerfinu. Stuðla þarf að aðhaldi í opinberum rekstri eftir því sem efnahagsbatanum vindur fram samhliða því sem Seðlabankinn hefur nú hækkað stýrivexti í 2,75% líkt og var fyrir heimsfaraldur. Grunngildin í lögum um opinber fjármál eru hér höfð að leiðarljósi, sérstaklega varðandi stöðugleika og sjálfbærni. Virðulegur forseti. Að lokum vil ég rekja hér breytingartillögur sem meiri hluti fjárlaganefndar gerir við framlagða þingsályktunartillögu. Afkoma samkvæmt fjárlögum fyrir árið er 0,5% lakari sem hlutfall af vergri landsframleiðslu en gert var ráð fyrir í frumvarpi til fjárlaga og því hækkar lánsfjárþörfin. Auk þess þarf að fjármagna hækkun gjalda um 0,2% af vergri landsframleiðslu sakir útvíkkaðra ráðstafana vegna heimsfaraldurs á þessu ári. Þetta tvennt, ásamt endurmati á verðbótum í árslok 2021 vegna hærri verðbólgu en spáð var, leiðir til þess að óhjákvæmilegt er að gera ráð fyrr hækkun skulda ríkissjóðs sem hlutfalli af vergri landsframleiðslu. Af þeim sökum gerir meiri hlutinn tillögu um breytingu á stefnunni sem felur í sér aðlögun að þessum veruleika með því að hámarkshalli á afkomu ríkissjóðs og fyrir opinbera aðila í heild sinni verði aukinn um 0,5% af vergri landsframleiðslu fyrir árið 2022. Þannig verði hámarkshalli fyrir hið opinbera -6,5% af vergri landsframleiðslu í stað þess að vera -6,0%. Afkomumarkmið síðari ára stefnunnar verða óbreytt. Þá er einnig lagt til að hámark skulda hins opinbera samkvæmt stefnunni verði hækkað um 2% af vergri landsframleiðslu fyrir öll árin 2022–2026. Það byggist á því sem ég áður nefndi um lakari afkomu ársins 2022 auk endurmats á skuldum ríkissjóðs miðað við árslok 2021. Þessi aðlögun að stefnunni með hliðsjón af afgreiðslu fjárlaga árið 2022 og tímabundinni framlengingu ráðstafana vegna heimsfaraldurs breytir því ekki að áfram er gengið út frá þeirri stefnumörkun að stöðva hækkun skuldahlutfalls fyrir árslok 2026 og vega gegn því að ríkisfjármálin hafi þenslu- og verðbólguáhrif þegar uppsveifla er í hagkerfinu. Að lokum bendi ég á að meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef nú rakið og skýrt. Undir þetta nefndarálit skrifa hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, formaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson, Stefán Vagn Stefánsson, Þórarinn Ingi Pétursson, Bryndís Haraldsdóttir og Ásmundur Friðriksson.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. varaformanni fjárlaganefndar fyrir þessa framsögu. Mig langaði aðeins til að varpa upp þeirri spurningu strax í upphafi hvernig hv. varaformaður fjárlaganefndar sér stjórnarsáttmálann endurspeglast í þeirri fjármálastefnu sem hér er verið að fara yfir. Þessi vangavelta kemur ekki aðeins frá mér heldur einnig frá fjármálaráði. Komið er inn á þetta að hluta til í umsögn meiri hlutans, en þar er varpað upp þeirri athugasemd sem kemur frá fjármálaráði að kannski fari hljóð og mynd ekki alveg saman, a.m.k. liggur fyrir að ákveðin kerfisbundin vanfjármögnun er til staðar í kerfinu, annaðhvort þurfi að styrkja tekjustofna eða draga úr útgjöldum. Að mínu mati er mjög skýr pólitík í ríkisfjármálunum í stefnunni. Tekjur ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu undir lok tímabils þessarar stefnu hafa ekki verið lægri á þessari öld. Gott og vel, það er ákveðin pólitík sem verið er að reka, en það er bara mjög erfitt að reka þá velferðarpólitík sem boðuð er í sáttmála ríkisstjórnarinnar undir þessum ramma. Það er a.m.k. mín upplifun og virðist að hluta til vera upplifun fjármálaráðs líka. Þess vegna langar mig til að beina þeirri spurningu til hv. varaformanns hvort honum hugnist af þessu tvennu annaðhvort að falla fá frá loforðum í stjórnarsáttmála eða þá að styrkja tekjustoðir ríkissjóðs umfram það sem boðað er í þessari fjármálastefnu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og fyrir að draga strax fram í upphafi þessarar umræðu þessi orð um að fjármálaráð hafi ekki séð stjórnarsáttmálann endurspeglast í stefnunni. Mér finnast það að því leyti vera - ég veit ekki hvernig ég á að orða það, virðulegur forseti, bara kerfislæg mistök eða einhver túlkunaratriði varðandi það hvernig við ræðum fjármálastefnu til næstu ára og síðan álit fjármálaráðs að því leyti að grunnþáttur þessarar stefnu er að við ætlum að vaxa og við ætlum að efla hér efnahagslífið. Efnahagslífið mun stækka. Þá verður að hafa í huga spurninguna: Hvernig ætlið þið þá að gera allt það sem þið segist ætla að gera í stjórnarsáttmálanum? Það er það sem spurning hv. þingmanns snýst um. Með stækkandi efnahag, með meiri landsframleiðslu aukast tekjur ríkissjóðs og þá verður að setja það í samhengi við þær viðbætur sem settar hafa verið í flest grunnkerfi hins opinbera á undanförnum árum og það er [[Forseti hringir.]]frá þeim stað sem við byggjum útgjöldin. [[Forseti hringir.]]Það er ekkert sem segir að með hækkandi landsframleiðslu þurfi fleiri krónur til að ná fram sömu markmiðum.
Forseti minnir á styttan ræðutíma vegna þess að fjórir þingmenn hafa óskað eftir því að veita andsvar.
Ég þakka hv. varaformanni fyrir svarið. En mig langar hins vegar að benda á þá útreikninga sem koma beint frá fjármálaráði og ASÍ hefur líka bent á að þrátt fyrir að við gerum ráð fyrir því á þessu tímabili að hagkerfið muni vaxa um 10% þá eru útreikningarnir þess eðlis að útgjöld munu bara vaxa um 0,7% á þessu tímabili. ASÍ hefur varpað því upp að það virðist sem beita eigi velferðarkerfinu fyrir sig sem hagstjórnartæki. Hv. varaformaður nefndi hér að við ætluðum ekki að veita fjárfestingarstiginu þar fyrir okkur. Eitthvað hlýtur eftir að gefa í þessum ramma, þ.e. á útgjaldahliðinni og tekjuhliðinni. Því varpa ég því fram að í ljósi þess að útreikningarnir á bak við rammann, sem við munum vissulega sjá útfærðan núna í vor, hvort ramminn sé nógu rúmur til þess að taka utan um öll þau loforð sem til staðar eru í ljósi þess að þetta eru ofboðslegar lágar upphæðir sem uppreiknast milli ára.
Virðulegi forseti. Þegar efnahagslífið styrkist og landsframleiðslan eykst styrkjast tekjustofnarnir. Það verða fleiri krónur. Þess vegna sagði ég hér áðan í mínu fyrra svari að við yrðum að skoða þetta í samhengi við þá útgjaldaaukningu sem orðið hefur til flestra málaflokka hins opinbera á undanförnum árum og frá þeim stað ætlum við að byggja. Það þýðir hins vegar ekki að það verði ekki einhver önnur verkefni til þess að ná fram stefnumiðum ríkisstjórnarinnar sem birtast í stjórnarsáttmála, um endurskoðun ýmissa kerfa, verkefni sem mögulega hafa runnið sitt skeið og við munum hætta að leggja fjármuni til eða annarra þátta sem við viljum gera betur, að við getum ekki náð þeim markmiðum okkar með stækkandi efnahagslífi. En grundvallaratriðið er þetta: Fjármálastefnan, framkvæmd ríkisfjármála, verður að styðja hér við stöðugleika, verður að styðja hér við vöxt þannig að við náum þeim markmiðum okkar sem við setjum okkur, m.a. um fjárfestingar.
Forseti. Ég ætla að halda áfram með þessa fyrirspurn því að útskýring hv. framsögumanns gengur ekki upp. Í greinargerð þingsályktunartillögunnar segir að raunvöxtur útgjalda verði á tímabilinu innan við 1% á ári hjá ríkissjóði. Það eru útgjöldin óháð því hverjar tekjurnar eru, miðað við hvernig efnahagskerfi eru að þróast o.s.frv. Við þurfum samt að standa undir öldrun þjóðar og ýmsum öðrum verkefnum sem eru talin upp sem áskoranir nákvæmlega í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu. Og bara hækkunin á útgjöldum sem spáð er samkvæmt þessari greinargerð til heilbrigðiskerfisins, úr 8% af vergri landsframleiðslu í 11% af vergri landsframleiðslu, dugar bara rétt svo fyrir þessu 1% í útgjöldum á ári, raunvexti útgjalda. Þá er allt hitt eftir, öldrun þjóðarinnar o.s.frv.
Virðulegur forseti. Ég get flutt þessa ræðu nokkrum sinnum ef hv. þingmaður trúir ekki á að efnahagslífið vaxi, að við getum ekki náð fram markmiðum okkar um þessar tekjur sem við ætlum að leggja til grundvallar. Hann nefnir réttilega þennan útreikning á raunvextinum. Raunvöxtur útgjalda hangir einfaldlega saman við þær spár sem við byggjum stefnuna á. Þá verður hv. þingmaður líka að viðurkenna að við höfum aukið útgjöld til flestra þessara málaflokka verulega á undanförnum árum og það er frá þeim stað sem við erum að leggja af stað. Ég vil bara að minna á það, virðulegi forseti, að í gegnum þessa kreppu höfum við ekki skorið niður ríkisútgjöld. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga þegar menn ætla að túlka framtíðina með þeim hætti að hér sé veikleiki út frá því að við höfum veikt tekjuhliðina. Svo er ekki, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Síðast þegar við vorum að glíma við þetta, í kringum 2019, þá kom álit frá fjármálaráði sem sagði einfaldlega að efnahagur ríkisins væri ekki sjálfbær. Það væri ekki sjálfbærni þar á bak við, það þyrfti eitthvað að gefa eftir. Það stendur hérna í greinargerðinni um tekjuhliðina: „Á komandi árum verður áfram unnið að endurbótum á skattkerfinu þannig að tekjuöflun hins opinbera nægir til að standa undir verkefnum þess.“ Og um gjaldahliðina segir: „Fyrirsjáanlegt er að tryggja þarf sjálfbæran vöxt útgjaldakerfisins eigi að viðhalda núverandi velferðarstigi.“ Það er af því að það er beinlínis viðurkennt hérna að þetta er ekki sjálfbært eins og er. Fyrirsjáanlegur útgjaldavöxtur vegna öldrunar þjóðar sem hefur áhrif á bæði ellilífeyrisþjónustuna og heilbrigðiskerfið dugar rétt fyrir þessu 1% sem á að fara í reiknaðan útgjaldavöxt. Þá er allt hitt eftir. Þá erum við komin umfram þann vöxt og við erum í ósjálfbæru módeli. Og það er miðað við 2019 sem var hámark þenslunnar og við vorum rétt að detta inn í þar sem átti að kallast mjúk lending. Þó að við komumst aftur þangað, í einhverja hámarksþenslu eftir að vera búin að ná okkur upp úr gröfinni sem Covid skapaði, þá er það samt ósjálfbært ástand. Hvernig ætlum við með þessari fjármálastefnu - sem ég sé ekki að [[Forseti hringir.]]sé með einhverja tekjustefnu eða útgjaldastefnu, það eru einhver orð um áskoranir o.s.frv. en engin alvörustefna um það sem á að gera - að losna við þessa ósjálfbærni?
Virðulegi forseti. Ég vil bara segja að það sem hv. þingmaður nefnir hér, að ekki sé tekið tillit til öldrunar þjóðar og fjölgunar í þeim hópi, er einfaldlega rangt. Þær spár eða sú þróun næstu ára á gildistíma þessarar stefnu er þar inni nákvæmlega eins og þær tölur liggja fyrir. Efnahagur dróst saman skyndilega 2019 og við þurfum ekkert að rekja þær ástæður hér. Við höfum ekki sagt að það áfall sem varð 2019 hafi ekki komið ríkisfjármálunum í þröngar skorður, en meginhlutverk okkar í gegnum þessa óvæntu kreppu sem við höfum siglt í gegnum hefur verið að verja atvinnutækin og fyrirtækin, fólkið og afkomu þess og síðan að efla þær stofnanir og þau kerfi sem við höfum bætt í á undanförnum árum og í gegnum þessa kreppu. Þess vegna ítreka ég aftur, virðulegur forseti: [[Forseti hringir.]]Við erum að byggja á uppbyggingarstarfi seinasta kjörtímabils í þessari fjármálastefnu.
Virðulegi forseti. Eins og við munum þá gagnrýndu Samtök atvinnulífsins fjármálastefnuna mjög harkalega og líka fjárlögin fyrir að færa skuldavandann yfir á næstu ríkisstjórn og kynda í rauninni þannig undir verðbólguna. Og þegar ég er búin að hlusta á ræðu hv. þingmanns þá finnst mér þetta vera ákveðinn blekkingarleikur. Árið 2019, eins og hefur komið fram, þá var ríkissjóður orðinn ósjálfbær og þó að við komum okkur þangað þá eigum við samt eftir að útskýra fyrir fólki hvernig við ætlum að gera hann sjálfbæran. Núna þegar verðbólgan er að vaxa, m.a. vegna þess að ríkissjóður leggur ekki sitt af mörkum til þess að berjast gegn verðbólgu, þá aukast eðlilega kröfur frá launþegum um að ríkissjóður bæti þeim skaðann sem verða fyrir mestu tjóni vegna verðbólgunnar. Þetta á ekki síst við vegna óðaverðbólgu á húsnæðismarkaði. Er þingmaðurinn tilbúinn til þess að auka útgjöld ríkissjóðs enn frekar til að koma til móts við nákvæmlega þessar kröfur verkalýðshreyfingarinnar í kjarasamningum? Og fari svo að það verði niðurstaðan, hvernig á þá að gera þetta? [[Forseti hringir.]]Á að auka hallann eða afla tekna með hagræðingu eða nýjum sköttum? Og ég vil einnig spyrja [[Forseti hringir.]]hv. þingmann: Mun hann gera þá kröfu vegna aðkomu ríkissjóðs að kjarasamningarnir sjálfir [[Forseti hringir.]]verði í samræmi við verðbólgumarkmið ríkisstjórnar?
Forseti minnir ræðumenn á að virða ræðutíma.
Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á hvert hv. þingmaður var að fara með þessari fyrirspurn. Þingmaðurinn sem hér stendur vill að fjármálastefnan styðji við peningastöðugleikann. Það er beittasta vopnið sem við höfum til að bregðast við vaxandi verðbólgu; að sýna ábyrgð í ríkisfjármálum. Það er í raun og veru það svar sem ég get gefið í umræðu um fjármálastefnu. Við erum ekki að ræða hér fjármálaáætlun eða fjárlög að þessu sinni. Ástæður verðbólgunnar núna þurfum við ekkert að ræða í andsvörum eða stuttum ræðum hér um fjármálastefnu og hv. fjárlaganefnd mun sérstaklega ræða á fundum sínum um húsnæðismarkaðinn og helstu orsakir stöðunnar þar. Um þá spurningu hv. þingmanns hvort ég vilji að ríkisstjórnin beiti sér fyrir ákveðinni niðurstöðu í kjaraviðræðum ætla ég ekki að svara með stuttum hætti. En meginatriðið er þetta: Í fjármálastefnu eru hinar stóru útlínur um markmið og innan þeirra markmiða held ég að væri best að halda sig til að halda hérna efnahagslegum stöðugleika.
Frú forseti. Það kemur mér að sjálfsögðu ekki á óvart og það er ósanngjarnt af mér að ætla þingmanni að geta svarað þessu þegar ekki einu sinni forsætisráðherra getur komið með skýr plön um það hver verði skilaboð ríkisstjórnarinnar inn í kjaraviðræður. Það var kannski svolítið ósanngjarnt af mér að ætlast til þess að viðkomandi þingmaður gæti svarað þessu. En gott og vel. Það er verið að tala um að vaxa út úr vandanum. Núna er gengið búið að hækka, krónan er búin að styrkjast. Hvernig sér hv. þingmaður útflutningsatvinnuvegina styðja við það að við getum vaxið út úr vandanum þegar verðbólga er eins og hún er og vextir eru orðnir mun hærri en verið hefur í viðmiðun við okkar samkeppnislönd og síðast en ekki síst þegar samkeppnisstaða atvinnulífsins er orðin slakari þegar gengi krónunnar hefur styrkst svona mikið? Hvernig sér hv. þingmaður að við getum stutt við útflutningsgreinarnar þegar staðan er með þessum hætti? Hvar og hvernig ætlum við þá að vaxa út úr vandanum?
Virðulegur forseti. Einn meginþáttur hækkandi vaxta er ósjálfbærni ríkissjóðs og eftirspurn ríkissjóðs eftir lánsfé. Þess vegna held ég að markmið um stöðvun skuldasöfnunar árið 2026 sé grundvallaratriði í því hvernig við horfum á þróun vaxtastigs hér í landinu. Ég vil líka minna á það, virðulegi forseti, að vaxtastig Seðlabankans í dag er orðið áþekkt því eða það sama og var í upphafi kórónuveirunnar, það er nú ekki hærra en það að þessu sinni. Það er síðan hlutverk ríkisfjármálanna og samspil ríkisfjármála við peningastefnuna og hlutverk Seðlabankans að gæta hér að því jafnvægi að krónan styrkist ekki um of þannig að það geri öðrum atvinnuvegum erfitt fyrir. Það er það jafnvægi sem m.a. þarf að vera undirbyggt í skýrri sýn í ríkisfjármálum. Það er mitt svar við því.
Virðulegur forseti. Hv. varaformaður fjárlaganefndar hefur hér hafnað því sjónarmiði fjármálaráðs að það sé ákveðið misræmi milli stjórnarsáttmála og fjármálastefnu. Í álitsgerð fjármálaráðs segir orðrétt: „Í stjórnarsáttmálanum koma oft fyrir orð eins og efla, styrkja og bæta. Þau gefa til kynna að útgjöld skuli aukin fremur en hitt.“ Í þessari fjármálastefnu er hins vegar gert ráð fyrir alveg gríðarlegu útgjaldaaðhaldi á næstu árum. Við erum að tala um að raunvexti útgjalda á hverju ári verði haldið svona einhvers staðar í kringum 0,7%. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann: Þegar talað er um það í stjórnarsáttmála að efla styrkja og bæta, þegar talað er um að byggja upp samgönguinnviði, þegar talað er um aukin réttindi í almannatryggingakerfinu, aukna þjónustu við börn, er þá verið að tala um eitthvað allt annað en að leggja vegi, fjölga stöðugildum til að vinna niður biðlista eða bæta kjör fólks í almannatryggingakerfinu? Hvað er þá verið að tala um? Hvaða merkingu leggur hv. þingmaður í þessi orð í stjórnarsáttmálanum?
Virðulegi forseti. Fordæmalaus vöxtur ríkisútgjalda á undanförnum árum ætti okkur að vera verulegt umtalsefni eða verulegt áhyggjuefni. Þegar við höfum bætt í með þeim hætti sem við höfum gert á undanförnum árum þá skiptir grundvallaratriði að við nýtum þá fjármuni sem best á hverjum tíma. Og þegar við tölum um að efla og bæta vil ég ekki síst leggja þann skilning í þau orð að við viljum nýta þá fjármuni betur. Hv. þingmaður nefnir í þessu sambandi samgönguframkvæmdir. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar er einmitt talað um nýjar leiðir í að efla samgönguframkvæmdir, hvort sem það er stofnun félags um jarðgangagerð eða blandaða fjármögnun í samgönguframkvæmdum. Í þessu efni vil ég að hv. þingmaður tileinki sér skilning á orðum stjórnarsáttmálans að bæta og efla, nýta fjármunina betur, leita annarra leiða og vaxa þannig líka með þeim hætti.
Virðulegi forseti. Hér í þessari umræðu er hv. þingmaður mjög upptekinn af fortíðinni en vill kannski síður tala um framtíðina og þau fyrirheit sem þessi fjármálastefna, þetta plagg, felur í sér. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvað nákvæmlega mun þetta útgjaldaaðhald;, raunvöxtur útgjalda á hverju ári upp á 0,65% á tímabilinu? 2023–2026, þýða fyrir opinbera velferðarþjónustu? Hvað mun þetta þýða t.d. fyrir börnin sem Framsókn háði kosningabaráttu sína í kringum, XB fyrir börn o.s.frv.? Ókei, við fengum þarna svör um vegaframkvæmdirnar. Það verður leyst með bókhaldsbrellum með einkaframkvæmd, nokkuð sem Vinstri græn voru voða skeptísk á í gamla daga. En hvað mun þetta þýða fyrir opinbera velferðarþjónustu og hvað mun þetta þýða fyrir opinbera fjárfestingu almennt, ekki bara samgönguframkvæmdir heldur opinbera fjárfestingu almennt?
Virðulegur forseti. Ég vil nú ekki nota orðið bókhaldsbrellur í þessu sambandi einfaldlega vegna þess að eftirspurn eftir arðsemi samgönguframkvæmda gera þau líka að áhugaverðum ávöxtunarkosti fyrir fjármuni sem þarf að koma í vinnu. Hvar mun aðhaldið lenda? Ég vil bara ítreka það, virðulegi forseti, að við erum að koma út úr fordæmalausum útgjaldavexti og í fjármálastefnunni er ekki boðað aðhald. Það hefur verið boðaður vöxtur. Það er boðuð stöðvun skuldasöfnunar. Það er stefnan sem við erum að ræða hér. Þannig að það er algerlega rangtúlkun í mínum huga, virðulegur forseti, að það munu verða einhver uppskurður og sérstakar aðhaldsaðgerðir að einhverjum einstökum kerfum hins opinbera. Ég hafna þeim málflutningi.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta um þingsályktunartillögu um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Við hefðum í eðlilegu árferði verið að ræða þetta í nóvember áður en við samþykktum fjárlög en það er svo sem annað mál og snýr kannski að verklagi í tengslum við lög um opinber fjármál og ríkisstjórnarmyndun. Orðið hefur umhugsunarverð þróun í velferðarsamfélagi okkar allt frá síðustu kreppu, í að verða 14 ár. Reynslan af kreppunni 2008 varpaði ljósi á mikilvægi þess að halda samfélaginu gangandi þrátt fyrir erfiða stöðu ríkisfjármála. Lærdómurinn á heimsvísu var dýrmætur. Niðurskurður er ekki leið út úr kreppu. Yfirborðsútreikningar á fjármálahliðinni geta ekki verið frumforsendur ákvarðanatöku eftir svona stór átök í samfélaginu. Skuldir er að finna á fleiri stöðum en í opinberu bókhaldi ríkisins. Hvernig samfélag við afhendum ungu fólki og komandi kynslóðum þarf að taka með inn í myndina. Hvar er sparað til að draga úr bókhaldslegum skuldum og hvað þýðir slíkur sparnaður fyrir kynslóðaójöfnuð og byrði og tækifæri komandi kynslóða? Skilningur hefur aukist á síðustu árum á áhrifum niðurskurðar, hvernig hrörnandi innviðir, bæði efnislegir og félagslegir, draga úr getu fólks til að sækja fram, draga úr virkni fólks og veikja þannig grunninn sem samfélagið stendur á. Hvernig hinar svokölluðu „erfiðu ákvarðanir“ í niðurskurði eða vanfjárfestingu geta raunverulega verið „rangar ákvarðanir“. Þegar kórónuveirufaraldurinn skall á á Íslandi var umræða um halla ríkissjóðs og bókhaldslegar skuldir strax yfirráðandi. Öll umræðan snerist um fjárhagsáfallið sem dundi á ríkissjóði. Þeirri umræðu hafa þó nær alltaf fylgt þær viðbótarupplýsingar að viðbrögðin við þessari krísu séu allt öðruvísi en síðustu þar sem niðurskurður réð ríkjum, en nú sé verið að gefa í - þetta heyrðum við síðast áðan - fjárfesta í hagkerfinu og verja velferðarkerfið. En er það svo? Stundum virðumst við gleyma hvar í ferlinu við erum stödd því að við stöndum enn þá í auga stormsins þótt veiran sjálf sé orðin veikari. Ríkissjóður var nefnilega rekinn með halla í sex ár eftir síðustu kreppu. Á árunum 2008–2013 var uppsafnaður halli ríkissjóðs 36% af landsframleiðslu. Miðað við núverandi áætlanir stjórnvalda verður ríkissjóður rekinn með halla í sjö ár frá og með fyrsta ári kórónukreppunnar og uppsafnaður halli eftir þetta ástand rúmlega 30% af landsframleiðslu. Þetta er ekkert ósvipað. Það er ekki augljóst af þessari tölfræði að þrátt fyrir að við séum að sigla inn í þriðja ár þessarar ríkisfjármálakreppu og hér verði halli næstu árin muni enginn niðurskurður eiga sér stað og eigi sér ekki nú þegar stað. Í áfallastjórnun getur nefnilega reynst auðveldara að fela stórpólitískar ákvarðanir um undirliggjandi rekstur samfélagsins af því að ekki gefst tími til að tala um raunverulegu pólitíkina sem er allsráðandi. Ríkissjóður var sem fyrr segir rekinn með halla í sex ár eftir síðustu kreppu og þar með meiri halla en talið er að muni myndast í þessari kreppu. En á sama tíma var verulegur niðurskurður og sérstaklega undir lok þess tímabils og á þeim árum sem eftir komu þar sem var barist við að skila jákvæðri fjárhagslegri afkomu og það hratt. Undirliggjandi efnahags- og samfélagspólitík kemur nefnilega í ljós á næstu árum, ekki á fyrstu árum kreppunnar. Erfiðu ákvarðanirnar eru ekki endilega teknar í viðbragðinu af því að viðbragðspólitík er sjálfgefnari. Nú fer nefnilega að sjást hverjir synda naktir þegar við förum að ræða um grunninn, kerfin og framtíðina. Talsvert hefur borið á þeirri skilgreiningu á núverandi ríkisstjórn að hér sé um sístöðustjórn að ræða. Afturhald, íhald, ekkert breytist - en ég er ekki sammála því. Raunverulegar breytingar hafa nefnilega verið gerðar á undanförnum árum, hægfara breytingar í krafti þessa stjórnarfars sem hafa að miklu leyti farið fram hjá almenningi. Vandinn er sá að við ofmetum oft hversu mikil áhrif er hægt að hafa á einu til tveimur árum, jafnvel kjörtímabili, en vanmetum hversu ótrúlega miklar breytingar geta átt sér stað á áratug. Nú er næstum áratugur frá því að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar tók við árið 2013 og þeirra efnahagsstjórn hefur ráðið ríkjum alla tíð síðan. Andlit ríkisstjórnarinnar hefur breyst en staðreyndin er sú að þeir sem stýra efnahagsmálunum, fjármálunum, stýra velferðarmálunum. Ekki allar breytingar kosta peninga en alvörubreytingar verða ekki ef fólk ber ekki skynbragð á hvernig efnahagspólitík er rekin. Og sú pólitík hefur verið hægri pólitík í að verða áratug. Afleiðingar þessara hægfara breytinga eru farnar að sýna sig. Íbúðamarkaðurinn er í engu samhengi við samfélagslegar þarfir. Heilbrigðiskerfið er rekið á plástrum, skammtímafjárveitingum, því að grunnurinn þar hefur verið skertur í takt við ríkisfjármálapólitíkina undanfarinn áratug. Jaðarsetning öryrkja er að ná hámarki þar sem við göngum í gegnum enn ein áramótin þar sem kjaragliðnun eykst á milli öryrkja og fólks á almennum vinnumarkaði. Peningarnir virðast ekki til. Hallinn á rekstri ríkissjóðs er þrautseigur næstu árin en sjaldan er talað um undirliggjandi ástæður þess. Það er nefnilega kerfisbundin vanfjármögnun til staðar. Strax á þessu ári verða útgjöld ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu orðin aðeins lægri en þau voru að meðaltali á árunum 2016–2019 þegar ríkissjóður var að komast á lygnari sjó eftir kreppuna 2008. Frá 2019 höfum við lent í kórónuveirufaraldrinum, erum enn þá með innviðaskuldirnar á bakinu frá síðustu og þarsíðustu ríkisstjórn, höfum safnað loftslagsskuldum og enn ekki gert við göt í velferðarkerfinu okkar en ríkisútgjöld sem hlutföll af hagkerfinu á þessu ári verða samt lægri að meðaltali en á árabilinu 2016–2019. Hallinn á ríkissjóði undir lok spátímabilsins, 2026, er því ekki vegna þess að engum böndum hafi verið komið á útgjöldin. Þvert á móti verða útgjöldin þá 29% af landsframleiðslu, þau lægstu á öldinni, og sömu sögu má segja ef sveitarfélögunum er bætt við. En af hverju er þá halli allt til ársins 2026? Það er tekjuhliðin sem er brostin. Um þá hlið er aldrei talað nema kannski í tengslum við markmið ríkisstjórnarinnar um að lækka skatta. Það markmið er eiginlega aldrei sett í samhengi við hvað teljist eðlilegt tekjustig til að halda úti norrænu velferðarríki, hvað þá hvort hér á landi eigi við einhvers konar smæðarálag af því við þurfum jú ákveðna yfirbyggingu líkt og fjölmennari lönd. Núverandi spár ríkisstjórnarinnar gera ráð fyrir lágum tekjum ríkissjóðs næstu árin og 2026 verða þær þær lægstu á öldinni, í 28%. Ef við tökum tekjur sveitarfélaga með verða tekjur hins opinbera 39% 2026 og ef frá eru talin fyrstu tvö árin eftir fjármálakreppuna 2008 er þetta lægsta prósentan á öldinni. Hvað veldur? Annars vegar er um að ræða grunnbreytingar á tekjustoðum ríkisins, skattalækkanir og lækkanir á vöru- og þjónustugjöldum. Í staðinn fyrir að hliðra skattbyrðinni til er um hreina minnkun á tekjum að ræða miðað við hagkerfið. Það er bara pólitík sumra flokka, gott og vel. En vandamálið er, eins og ég sagði áðan, þegar reynt er að reka velferðarríki sem er samanburðarhæft við norrænu ríkin undir svona pólitískri stefnu. Fjármálaráð bendir á þetta í umsögn sinni um fjármálastefnu. Það má líka sjá þetta í umsögn Alþýðusambandsins og BSRB. Hjá fjármálaráði er talað um að undirliggjandi afkoma árið 2019 hafi þá þegar verið orðin neikvæð um 2,2% af landsframleiðslu. Afkomuhorfur ríkissjóðs út tímabil þessarar fjármálastefnu eru því langt í frá aðeins undir áhrifum af kórónuveirufaraldrinum. Fjármálaráð nefnir að styrkja verði tekjuöflunina eða minnka útgjöld. Hið síðarnefnda virðist hins vegar ekki vera í takti við stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar og það er ljóst af lestri fjármálastefnunnar að reksturinn sem ríkisstjórnin boðar næstu árin er ekki í takti við málflutninginn í dag. Það er siglt undir fölsku velferðarflaggi. Fjármálaráð vekur líka athygli á nákvæmlega þessu misræmi í orðum stjórnarliða, texta í stjórnarsáttmála og svo þeim tölum sem birtast í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Á því er beinlínis haft orð að samhljóm skorti milli stjórnarsáttmála og stefnu. Í þessu samhengi má benda á athugasemd frá hinu sama fjármálaráði um mikilvægi þess að stefnumörkunin sem fylgi í lögum um opinber fjármál sé raunsæ. Fram kemur í umsögninni, með leyfi forseta, að það „væri ákjósanlegt að draga saman stjórnmálalegar og fjármálalegar áherslur til að gefa skýrt til kynna hvernig stjórnvöld hafa hugsað sér að framfylgja stefnumiðum sínum næstu fjögur árin.“ Til marks um það misræmi sem er á milli stjórnarsáttmála og fjármálastefnu má vitna til að mynda í útreikninga fjármálaráðs sem benda til þess að áætlaður raunvöxtur útgjalda í fjármálastefnunni verði 2,6% á þessu tímabili, 2022–2026, á meðan hagkerfið vex um 10%, 0,7% raunaukning á ári. Alþýðusambandið bendir á að hvergi sé fjallað um það í greinargerð með stefnunni hvað árleg raunaukning upp á 0,7% hafi í raun í för með sér fyrir opinbera velferðarþjónustu. Þar kemur fram að, með leyfi forseta: „að öllu jöfnu hækki opinber útgjöld þótt þjónustustigið haldist óbreytt, t.d. vegna launahækkana. Það er erfitt að sjá hvernig jafn lágur útgjaldavöxtur geti staðið undir velferðarkerfinu og því eru vísbendingar um að þar geti komið til skerðinga.“ Jafnframt segir í umsögn ASÍ, með leyfi forseta: „Í greinargerð með fjármálastefnu kemur fram að stefnt er að því að auka aðhald á næstu árum með það að markmiði að draga úr þenslu í hagkerfinu. Umfjöllun um tekju- og gjaldastefnu sýnir með skýrum hætti að aukið aðhald mun fyrst og fremst koma fram á útgjaldahliðinni. Það þýðir að aðhaldið í stefnunni byggir á því að velferðarkerfið verði notað sem helsta hagstjórnartækið.“ Þetta er algerlega úr takti við orðræðuna í stjórnarsáttmála þar sem er gefið í skyn að verið sé að ráðast í stórsókn í velferðarmálum. Þessi pólitíski vinkill á stefnu, sem er oft stillt upp sem einhverju teknókratísku plaggi, skiptir máli af því að skulda- og afkomureglur hljóta alltaf að vera settar á grundvelli ríkisfjármálastefnu sem þarf að vera skýr. Hvers konar hlutverk ætlum við ríkissjóði í hagkerfinu? Það er nefnilega alls kostar óljóst hvernig verður fyllt út í ramma þessarar fjármálastefnu í vor í fjármálaáætlun. Lög um opinber fjármál eiga að stuðla að stöðugleika og sjálfbærni í rekstri. Viðmiðin eru afkoma og heildarskuldir. Leiðarljós fjármálastefnunnar er að hækkun á skuldum hins opinbera sem hlutfall af landsframleiðslu stöðvist árið 2026. Það er líka tekið fram að landsframleiðslan verði við framleiðslugetu á þessu ári og þess vegna þurfi að draga úr sértækum stuðningi við einstaklinga og fyrirtæki. En í þessari greinargerð er ekkert fjallað um ójafnvægið sem er til staðar í hagkerfinu og getur bókstaflega aftrað vaxtargetu þess til lengri tíma og þar með gert hinu opinbera mjög erfitt fyrir þegar kemur að því að halda skuldahlutfallinu sjálfbæru. Það er bara talað um áherslu á að draga úr stuðningi hins opinbera við hagkerfið, tempra þensluna í hagkerfinu, en engin umfjöllun um hvernig eigi að forgangsraða fjármunum á tímabilinu til að draga úr því ójafnvægi sem hefur skapast. Það er öllum ljóst að eignaverðshækkanir hafa skapað ójafnvægi auk þess sem hópur fólks líður sérstaklega fyrir eftirköst þessarar veiru. Það er mikil verðbólga til staðar og ljóst að eðli útgjalda hins opinbera mun skipta sköpum á næstu árum. Þrátt fyrir þetta virðist engin vinna vera í gangi innan fjármála- og efnahagsráðuneytisins við að greina þensluáhrif einstakra útgjaldaflokka og forgangsraða þannig verkefnum og fjármagni til að draga úr ójafnvægi í hagkerfinu. Þó hafa reyndar birst greiningar á nýsamþykktum úrræðum ríkisstjórnarinnar sem meiri hluti fjárlaganefndar samþykkti milli jóla og nýárs, sem benti til þess að um mjög slæma forgangsröðun væri að ræða. Hér er átt við samþykkt á úrræðinu Allir vinna sem bætti 7 milljörðum kr. við halla ríkissjóðs og er ein af ástæðunum fyrir því að endurskoða þurfti þessa fjármálastefnu áður en hún kom aftur inn í þingið nokkrum vikum eftir hún var lögð fram. Hér fór meiri hluti fjárlaganefndar gegn ráðum fjármála- og efnahagsráðuneytisins og samþykkti fjárveitingu sem hefur þensluhvetjandi áhrif á hagkerfið og bætir því í verðbólguna og dregur þess vegna úr svigrúmi til að vinna á móti öðru ójafnvægi í hagkerfinu. Þá er tekið fram í greinargerð fjármálastefnu að stöðvun á skuldahlutfalli sé nauðsynleg til að byggja upp svigrúm til að mæta auknum útgjöldum vegna fyrirsjáanlegra lýðfræðibreytinga. Í greinargerðinni kemur fram að minni hagvöxtur muni draga úr skatttekjum að óbreyttu og því þeim útgjöldum sem ríkið getur staðið undir til lengdar. Þá kalli lægri framleiðnivöxtur og öldrun þjóðar á aukin útgjöld. Ályktað er að þessar langtímabreytingar séu þess eðlis að koma þurfi böndum á hækkun skuldahlutfalls hins opinbera og mynda svigrúm til útgjaldanna þegar fram í sækir. Þessu tengt kemur líka fram í greinargerð með stefnunni að samsetning tekna hins opinbera muni líklega breytast einmitt þess vegna, vegna þess að skattbyrði sé að færast og breytast. Hún muni, eins og fram kemur í greinargerðinni, færast frá launum yfir á neyslu þar sem skattstofnar sem byggjast á tekjum og launum vaxi hægar en íbúafjöldi þar sem hlutfallslega færri verða á vinnumarkaði. Það er mjög áhugavert að sjá þessa framsetningu, líkt og um kaldar staðreyndir sé að ræða. Neysluskattar eru í fyrsta lagi allt öðruvísi en skattar á laun af því að þeir eru flatir. Í eðli sínu eru þeir til þess fallnir að draga úr jöfnuði í samfélaginu af því að þeir leggjast þyngst á fólk á lágum tekjum. Svo virðist sem ríkisstjórnin sé því að boða grundvallarbreytingu á skattkerfinu sem er í átt til ójafnaðar án þess eiginlega að neitt fari fyrir því. Í öðru lagi er hvergi minnst á aðra tegund skatta, svo sem eignarskatta, þrátt fyrir umræðu víða erlendis um aukinn eignaójöfnuð fremur en tekjuójöfnuð. Þá er áhugavert að ekkert er fjallað um skatta á fjármagn líkt og var gert í stjórnarsáttmála. Þetta er bara enn eitt dæmið um að stjórnarsáttmáli og rekstraráætlanir þessarar ríkisstjórnar fara einfaldlega ekki saman. Í endurmati á fjármálastefnunni eftir að breytingar voru gerðar á fjárlögum fyrir árið 2022 var gert mat á skuldastöðu ríkissjóðs fyrir áramót. Þá kom fram að það þurfti að bæta 2% við skuldastöðuna í fjármálastefnunni. Þá versnar afkoman fyrir þetta ár núna um hálft prósent af vergri landsframleiðslu, m.a. vegna útgjaldanna sem bættust við núna milli jóla og nýárs. Fram kom í máli fjármála- og efnahagsráðuneytisins að afkoman versni um 14 milljarða kr. aukalega en þar af væru hátt í 9 milljarðar sem væru varanleg aukning út tímabilið. Þetta er breytingin sem er að koma núna inn í tillögum. Þetta er sirka 0,3% af vergri landsframleiðslu. Þrátt fyrir þessar breytingar sem duttu inn undir lokin er ekki gert ráð fyrir að afkoman eða skuldastaðan versni á komandi árum, þ.e. eftir þetta ár. Hvað þýðir það? Jú, hér er um innbyggðan niðurskurð að ræða upp á 9 milljarða sem bætast nú við rammann sem ríkisstjórnin vinnur eftir, nema það stefni í auknar skatttekjur á tímabilinu og eitthvað breytist í þeirri stefnu. Ekkert er þó fjallað um þau áform í fjármálastefnunni og það kom líka fram í samræðum við fjármála- og efnahagsráðuneytið að útfærsla á aðhaldsaðgerðum á gjalda- og tekjuhliðinni kæmi ekki fram fyrr en í fjármálaáætlun í vor. Í því samhengi er vert að vekja athygli á því að í síðustu fjármálaáætlun sem birtist fyrir tæpu ári, þar sem boðaðar voru aðhaldsaðgerðir út tímabilið, kom samt hvergi fram hvar slíkt aðhald myndi birtast. Ég geri mér því miklar vonir um að við munum sjá breytt verklag í næstu fjármálaáætlun. Þess má geta að fjármálaráð bendir einmitt á í umsögn sinni að athugavert sé að í síðustu fjármálaáætlun hafi verið lagðar línur um afkomubætandi ráðstafanir en þær verið tilgreindar án þess að sundurliða hvernig það yrði gert. Var tekið fram að ráðstafanir gætu mögulega skipst jafnt milli útgjalda- og tekjuhliðar en ekki með hvaða hætti. Fjármálaráð gerir athugasemd við þetta og segir að framsetning fjármálastefnu sé eins núna en hljóti þó að vera til marks um að fjármála- og efnahagsráðuneytið sýni á spilin varðandi áherslur núna í fjármálaáætlun. En það kemur samt mjög skýrt fram í umsögn fjármálaráðs að það sé alger óþarfi að skilja þetta eftir. Það hefði alveg verið hægt í fjármálastefnu að sýna með skýrari umfjöllun fram á samhengi skattkerfisbreytinga, margumrædds hagvaxtar og áforma um tekjuþróun, en því var einfaldlega sleppt. Svo er það fjárfestingin. Ég held að taka verði alvarlega þær athugasemdir sem hafa birst frá umsagnaraðilum, þar á meðal fjármálaráði, þar sem áhyggjur eru af fjárfestingarstiginu í hagkerfinu á næstu árum og kom það meira að segja fram í áliti meiri hlutans. Í umsögn fjármálaráðs kemur til að mynda fram að fjármunastofninn hér á landi sé metinn lægri en í flestum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Mikilvægt sé að ekki sé gengið um of á eignahlið efnahagsreiknings hins opinbera með vanfjárfestingu - þetta eru kynslóðaskuldirnar okkar - og ljóst sé að þörf sé til staðar fyrir uppbyggingu og viðhald víða. Þó að stjórnarsáttmáli feli í sér ýmis fyrirheit um uppbyggingu og fjárfestingarverkefni - og athugið að þetta eru athugasemdir frá fjármálaráði - þá virðast þau ekki endurspeglast með skýrum hætti í fjármálastefnunni. Þá kom líka fram í máli fjármálaráðs að það hafi einfaldlega ekki tekist vel í gegnum tíðina að nota fjárfestingar sem sveiflujöfnun í hagkerfinu. Verkefnin færu hægt af stað og hættan væri sú að þegar þau færu loks af stað væri komin full fjárfestingargeta annars staðar í hagkerfinu. Í þessu samhengi virðist ljóst að mínu mati að íhuga þurfi alvarlega að endurskoða lög um opinber fjármál hér á landi eins og þau snúa að fjárfestingu. Evrópusambandið er nú að skoða svokallaða „gullna reglu“ í sínum reglum um opinber fjármál þar sem hugmyndin er að skilja fjárfestingar frá útreikningum um skulda- og afkomureglur ríkjanna þannig að svigrúm gefist til uppbyggingar eftir áralangt tímabil vanfjárfestingar, en að sama skapi koma í veg fyrir að innviðafjárfestingar og grunnuppbygging víki á tímum samdráttar, þ.e. losna undan þeirri hugmynd að fjárfesting sé gott hagstjórnartæki í ljósi þess hversu seigfljótandi hún er. Undir lok þessa kjörtímabils falla aftur í gildi fjármálareglurnar sem gætu brostið á með talsverðum þunga. Það gæti bitnað á opinberri fjárfestingu þannig að mínu mati ætti að ráðast í alvöruskoðun á svipaðri gullinni reglu á Íslandi. Að lokum langar mig að koma aðeins inn á stöðu sveitarfélaganna vegna þess að þau falla líka undir þessa fjármálastefnu. Sú vanfjárfesting sem hér um ræðir á sér ekki aðeins stað hjá ríkinu, vandinn er í rauninni miklu, miklu verri á sveitarstjórnarstiginu. Þrátt fyrir að afkomuhorfur og skuldastaða ríkissjóðs hafi batnað verulega frá síðustu fjármálaáætlun og miðað við það sem við sjáum núna í fjármálastefnunni þá er staðan einmitt öfug hjá sveitarfélögum. Þar hafa afkomuhorfurnar versnað frá því að síðustu tölur komu út og skuldastaðan líka. Fjárfesting sem hlutfall af landsframleiðslu hefur fallið verulega hjá sveitarfélögum og það bendir allt til þess að núverandi fjármálastefna, sem við ræðum hér í dag, og undirliggjandi fjármálaáætlun geri ráð fyrir að fjárfestingarhlutfallið lækki allt til ársins 2026. Þetta kemur m.a. til vegna vanfjármögnunar sveitarstjórnarstigsins eftir yfirfærslu verkefna í gegnum árin frá ríki til sveitarfélaga án þess að fjármagn fylgi með. Sem dæmi má nefna málaflokk fatlaðs fólks sem var fluttur á árabilinu 2012–2013 frá ríki til sveitarfélaga og greiningar hafa bent á að þar vanti um 9 milljarða kr. Fjárfesting sveitarfélaga hefur sögulega verið um 1,9% af landsframleiðslu en verður undir lok tímabils þessarar stefnu um 1,2% af landsframleiðslu. Þessi 0,7% munur er ígildi 20 milljarða kr. í dag. Því mætti segja að vanfjármögnun á málaflokki fatlaðs fólks skýri um helming af þessari vanfjárfestingu. A.m.k. er alveg ljóst að vanfjármögnun hefur bitnað á fjárfestingargetu sveitarfélaganna og aðra málaflokka mætti vissulega telja til í því samhengi. Hér er um að ræða eins konar niðurskurð bakdyramegin í rekstri ríkissjóðs þar sem málaflokkar eru fluttir yfir til sveitarfélaga til að hreinsa borð ríkissjóðs og bæta afkomustöðuna en á móti dregur úr getu sveitarfélaga til að sækja fram. Þetta er sérstaklega alvarlegt í ljósi þess að svigrúm sveitarfélaga til að bæta tekjur sínar er takmarkað af því að tekjustofnar eru fáir, ólíkt ríkissjóði, auk þess sem sveitarfélögin eiga erfiðara með að nálgast lánsfjármagn og þegar það er mögulegt er það á hærri vöxtum en ríkissjóður fær. Virðulegi forseti. Mig langar að velta því upp í lokin til hvers stjórnmálin séu eiginlega. Mikil áhersla er í greinargerðinni um fjármálastefnu á að þar sem áföll dynji reglulega á og séu tíðari en áður sé enn mikilvægara að ríkið búi yfir nægum fjárhagslegum styrk til að mæta tíðum áföllum. Það vekur athygli í þessu samhengi að ekki sé meira fjallað um hvernig ætti þá að þróa hin opinberu kerfi, hagstjórnarstefnu, samspil við vinnumarkað og einkageirann, í þeim tilgangi að draga úr tíðni slíkra áfalla. Að ekkert sé fjallað um að ríkið sé gerandi í samfélaginu og geri atlögu að því að draga úr undirliggjandi ójafnvægi í stað þess að haga ríkisfjármálunum með varnarhætti. Sjálfbærnihugtak laga um opinber fjármál birtist því fyrst og fremst í þessari fjármálastefnu sem uppbygging fjárhagslegs styrks. Áherslan er á að bókhaldið líti vel út fremur en að styrkja getu hagkerfisins, samfélagsins og ríkisins til að takast á við viðfangsefni framtíðarinnar. Það þarf að fjárfesta í kerfi sem er ekki jafn viðkvæmt fyrir áföllum. Það þarf að sækja fram fremur en að bakka í vörn sem viðbragð við þessum stóru samfélagslegu viðfangsefnum. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég lesa upp sameiginlega yfirlýsingu 1., 2. og 3. minni hluta sem áheyrnarfulltrúi í nefndinni, Guðbrandur Einarsson, tekur undir: „Lítið samræmi er á milli stjórnarsáttmála og þess reksturs sem boðaður er í fjármálastefnu út kjörtímabilið. Engin merki eru um eflingu almannaþjónustu og öflugt velferðarkerfi. Meintur vöxtur til velsældar er ekki í takti við þann ramma sem ríkisstjórnin setur sér næstu fjögur árin. Fjármálastefnan fjallar bara um áskoranir en inniheldur engar pólitískar lausnir. Það er nauðsynlegt í því samhengi að næsta fjármálaáætlun, sem kemur út síðar í vor, innihaldi pólitíska stefnumótun varðandi þær afkomubætandi ráðstafanir sem augljóst er að ráðast þarf í á næstu árum miðað við þann ramma sem ríkisstjórnin hefur sniðið sér með fjármálastefnu. Lög um opinber fjármál gera ráð fyrir gagnsæi og raunsæi í framsetningu áætlana og því ljóst að ríkisstjórnin getur ekki skilað auðu í næstu fjármálaáætlun.“
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, sem var endurspeglun á ákveðnum pólitískum veruleika sem er einfaldlega kannski besti vitnisburður þess hvers vegna ríkisstjórnin leggur fram þessa stefnu og hv. þingmaður mælir fyrir öðrum áherslum og annarri stefnu. Mér finnst bara ágætt að við komum svona hreinskiptin til leiks í þessum efnum. Það eru nokkur atriði þar sem ég var bara ágætlega sammála áherslum hv. þingmanns, t.d. vandinn við að beita fjárfestingum sem hagstjórnartæki. Það er einmitt sá póstur sem við erum að tæpa á í nefndaráliti okkar. En við höfum upplifað það þegar við grípum til þeirra mótvægisaðgerða að auka hér fjárfestingu að það hefur verið seigfljótandi hraun, eins og við getum nefnt, að koma þeim fjármunum í vinnu. Þess vegna er alveg ástæða til að skoða þessa ferla, ég vil alveg taka undir það, og síðan hvernig við meðhöndlum opinbera fjárfestingu varðandi fjármálareglurnar. Það er nákvæmlega þessi póstur sem við erum að benda á. Það sem ég er aftur á móti ósammála hv. þingmanni um er að hún nefndi það í ræðu sinni að útlitið hafi skánað frá fjármálaáætlun í vor, eða þegar við lögðum hana fram í vor. Það er meiri vöxtur í efnahagslífinu en við gerðum ráð fyrir og þess vegna eru aðhaldskröfurnar, sem þar voru ekki útfærðar, eins og hv. þingmaður nefndi, orðnar mun sársaukaminni. Meginpunkturinn minn er þessi: Hér endurspeglast aðeins pólitískar áherslur. Við verðum að horfa til þeirra viðbóta eða þeirra endurbóta sem við höfum gert á helstu kerfum okkar og taka umræðuna þaðan. Það vil ég bara láta liggja hér eftir fyrir hv. þingmann að svara í fyrra andsvari, hvort það sé ekki á þeim stað sem við eigum að ræða um fjármálastefnuna [[Forseti hringir.]]og slíta hana ekki úr samhengi við það sem við höfum gert á undanförnum árum.
Forseti. Já, ég þakka hv. þingmanni, hv. varaformanni fjárlaganefndar, fyrir spurninguna. Ég er ánægð að heyra að við getum sammælst um að mögulega þurfi að fara í endurskoðun á reglum um opinber fjármál hvað varðar fjárfestingu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við horfum einmitt til þess hvað er að gerast á alþjóðavísu. Varðandi í raun, ef ég skil þetta rétt, hvaðan við erum að koma, að við þurfum að skoða samhengið þar: Staðreyndin er sú, eins og ég tæpti aðeins á áðan, að frá 2019 höfum við lent í alls konar vandræðum sem við þurfum að vinna upp, við lentum í kórónuveirufaraldrinum og erum enn þá með innviðaskuldir á bakinu frá þarsíðustu og síðustu ríkisstjórn. Við höfum líka, eins og ég sagði áðan, safnað loftslagsskuldum. Svo erum við að eiga við þá staðreynd að til að mynda í að á tíunda ár hefur orðið kjaragliðnun milli öryrkja og fólks á almennum vinnumarkaði. Þetta eru dýrar breytingar. Munurinn á minni pólitík og þeirri pólitík sem er stunduð í flokki hv. þingmanns er kannski sá að ég vil líka bara tala um hlutina eins og þeir eru. Þetta kostar peninga. Við gerum ákveðinn samfélagssáttmála okkar á milli um að reka velferðarkerfi, að fólk greiði í samtryggingu. Það sem angrar mig er þetta velferðarflagg sem verið er að stilla upp. Ef fólk vill reka pólitík þar sem við viljum ekki vera með fullfjármagnað, norrænt velferðarkerfi, þá gott og vel. En ef verið er að auglýsa kerfið sem slíkt og ekki fjármagna það sem skyldi þegar fyrir liggur að það var fullt af hlutum sem við áttum eftir að vinna upp eftir síðustu krísu þá er það bara rangt með farið. Þannig að það er mín upplifun af þessu að það hafi verið margt, já, sem þurfti að bæta eftir síðustu krísu, 2019, þegar við lentum í þessu ástandi, og því sé ekki hægt að segja sem svo að það hafi ekkert - að grunnurinn sem við vorum að vaxa í hafi verið ágætur. Ég held að flestir hér inni viti alveg hvað er búið að ræða hér um í mörg ár að kosti pening; almannatryggingakerfi, fjárfestingar, og þetta er m.a. komið inn á í stjórnarsáttmála.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé alveg ástæða til að við tökum betur utan um umræðuna um þessar innviðaskuldir sem hafa verið títtnefndar í þessari umræðu af því að það endurspeglar svo vel grundvallarmuninn á því hvernig þessi ríkisstjórn og ríkisstjórn hér á árum áður brást við kreppu. Þegar við erum á þeim tíma að verja velferðarkerfin okkar, viðhalda útgjaldastiginu sem við höfum byggt upp á undanförnum árum, þá erum við ekki með þeim hætti að búa til nýjar innviðaskuldir. Það er hins vegar margt ógert og ég tek alveg undir það með hv. þingmanni. Enn og aftur kristallast í raun og veru bara pólitískar áherslur í þessum umræðum. En sá punktur í ræðu hv. þingmanns, framsögumanns 1. minni hluta fjárlaganefndar, sem mig langar aðeins að taka utan um og ég sagði frá í framsögu hér áðan er einmitt að helsti hvati verðbólgunnar í dag er húsnæðismarkaðurinn. Ég sagði líka í framsöguræðunni, virðulegi forseti, að fjárlaganefnd ætlar í vinnu á komandi dögum að ræða kannski sérstaklega húsnæðismarkaðinn og ástandið þar. En ég vil þá minna á og eiginlega skilja eftir hjá hv. þingmanni í seinni fyrirspurn minni við framsögu hennar að nú hefur ríkissjóður á undanförnum árum líklega aldrei lagt jafn háar fjárhæðir eða jafn mikla fjármuni til húsnæðismála eins og hann hefur gert á undanförnum misserum. Hvers vegna er þá ástandið á húsnæðismarkaðnum með þeim hætti sem það er? Ég ætla ekki að hengja sökina á einhvern einn aðila í þessum efnum. Ég hef sagt áður í þessum ræðustól að það eru margir samverkandi þættir. Þess vegna vil ég dýpka umræðuna um þennan þátt. Hverjar eru ástæðurnar og hverjir eru lausnirnar í þeim stóra vanda sem við stöndum frammi fyrir á húsnæðismarkaði? Það er ekki að skort hafi útgjöld frá hendi ríkissjóðs.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og langar að byrja á því að benda á að þessi samanburður við síðustu kreppu - eins og ég sagði áðan í ræðu minni: Við erum ekki komin þangað. Við erum á þriðja ári af mögulega - við erum í rauninni enn þá í auga stormsins þegar kemur að þessu. Það var halli í sex ár eftir síðustu kreppu, 36% af landsframleiðslu sem við borguðum fyrir það. Ef það er mælikvarði, halli í mörg ár, á hversu vel við erum að sinna hagkerfinu okkar þá vitum við ekkert hvar við erum stödd þar vegna þess að það er bara svipaður halli og er boðaður núna. Erfiðu ákvarðanirnar komu eftir á. Þær komu ekki í viðbragðinu. Þær liggja í því hversu hratt við ætlum að reyna að koma okkur út úr þessu og þar kannski liggur einmitt pólitíski munurinn, að ég er á þeirri skoðun að okkur liggi ekki eins mikið á að vinna okkur upp úr þessu. Það þýðir ekki að við eigum að eyða bara í eitthvað en það þýðir að við eigum að vera meðvituð um það hversu hratt við eigum að koma okkur út úr ástandinu. Varðandi húsnæðismálin - nú hef ég mínútu hér eftir, við þyrftum eiginlega að vera með sérstaka umræðu um þetta - þá held að það liggi alveg fyrir að þetta er bara afleiðing af efnahagspólitík sem hefur verið rekin hér undanfarinn aldarfjórðung, myndi ég segja. Það er í rauninni sú staða að húsnæðismarkaðurinn hefur verið afskiptur af stjórnvöldum. Það er ekki mælikvarði á það þó að nokkrir milljarðar renni inn í húsnæðiskerfið. Í því samhengi má nefna til að mynda að þeir tæpu 4 milljarðar sem fara í almenna íbúðakerfið eru eiginlega bara ígildi þess sem var greitt í verðbætur, hækkandi verðbætur, vegna verðbólgunnar í fyrra. Þetta eru engar upphæðir í stóru myndinni. Við erum að tala um að í dag er félagslegt húsnæði í kringum 5% af húsnæðisstokki landsins. Á sínum tíma, áður en verkamannabústaðakerfið var lagt niður, var það 11–12%. Það er ekki hægt að tala um verulegar upphæðir í þessu samhengi. 450 milljarðar kr. er önnur tala, húsnæðisskuldir sem heimilin bættu við sig. Við erum að tala um 5–10 milljarða til að vinna upp úrelt kerfi. Ég bara hafna því að mikið hafi verið gert í þessum málum.
Í lögum um opinber fjármál er fjallað um hvernig stefnumörkun opinberra fjármála skuli hagað. Þegar ný ríkisstjórn tekur til starfa skal hún leggja fram fjármálastefnu sem hefur að geyma ákveðinn ramma. Hvert vor skal hún leggja fram fjármálaáætlun til næstu fimm ára og skal sú áætlun rúmast innan þess ramma sem kveðið er á um í fjármálastefnu. Við upphaf haustþings leggur ráðherra svo fram frumvarp til fjárlaga sem skal vera í samræmi við markmið fjármálaáætlunar. Þannig myndar fjármálastefna hverrar ríkisstjórnar þann ramma sem ríkisfjármálin þurfa að rúmast innan. Alþingi hefur þegar vikið frá hefðbundnu verklagi stefnumörkunar í opinberum fjármálum með því að samþykkja fjárlög áður en fjármálastefna er afgreidd. Þetta er síður en svo ákjósanlegt, enda á fjármálastefnan að mynda þann ramma sem fjárlög þurfa að rúmast innan hverju sinni. Ljóst er að þeir verkferlar sem lögin teikna upp gera ráð fyrir kosningu til Alþingis að vori til en ekki að hausti. Auk þess hefur Alþingi vikið til hliðar skuldareglu laga um opinber fjármál vegna efnahagslegra áhrifa heimsfaraldurs. Samhliða hefur Alþingi falið fjármálaráði að leggja mat á það hvort yfirlýst markmið stjórnvalda í opinberum fjármálum og framfylgd þeirra muni gera kleift að skuldareglan taki gildi á ný. Sú tillaga sem hér er til umfjöllunar leggur til að stöðvun vaxtar skuldahlutfallsins frestist um eitt ár frá gildandi fjármálastefnu. Það er kjarninn í núverandi fjármálastefnu, að stöðvun vaxtar skuldahlutfallsins frestist um eitt ár. Mig langar aðeins að fjalla um það hver ramminn er í fjármálastefnunni. Ný ríkisstjórn tók við völdum nú í haust og hún var á grundvelli stjórnarsáttmála. Það ætti þá að vera ramminn í fjármálastefnunni en hann er ekki að finna í fjármálastefnunni, þ.e. hinn pólitíski sáttmáli sem er grundvöllur þessarar ríkisstjórnar kemur ekki fram í fjármálastefnunni. Ef maður les stjórnarsáttmálann og síðan fjármálastefnuna er ekki hægt að sjá að það sé sama ríkisstjórnin sem er með þessa fjármálastefnu og gerir ríkisstjórnarsáttmálann. Fjármálaráð hefur skilað áliti sínu um tillögu að fjármálastefnu og gert grein fyrir því á fundi fjárlaganefndar. Ráðið telur þá stefnu sem hér er til umfjöllunar uppfylla kröfur laga um opinber fjármál en engu að síður er rauði þráðurinn í umfjöllun þess gagnrýni á efni stefnunnar og stefnumótun ríkisstjórnarinnar. Ráðið bendir á að samhljóm skorti milli fjármálastefnu og ríkisstjórnarsáttmála. Í stefnunni sé öll áhersla lögð á að vaxa út úr vandanum á meðan ríkisstjórnarsáttmálinn hafi að geyma ýmis fyrirheit um að stofna til aukinna ríkisútgjalda. Þá ítrekar fjármálaráð varnaðarorð sín um þann freistnivanda sem kunni að myndast hjá ríkisstjórnum hverju sinni og hve óheppilegt það sé að fresta erfiðum aðgerðum fram yfir kosningar. Mig langar að vitna beint í orð fjármálaráðs, með leyfi forseta: „Samhljóm skortir milli stjórnarsáttmála og framlagðrar fjármálastefnu. Stjórnvöld hafa boðað að hagkerfið muni vaxa til velsældar með jákvæðum áhrifum á afkomu og skuldir hins opinbera. Ekki er vísað til þeirra sjónarmiða með beinum hætti í framlagðri fjármálastefnu og er slíkt ekki í anda grunngildis um gagnsæi.“ Þetta þýðir að þú lest ríkisstjórnarsáttmálann og lest svo fjármálastefnuna og þú veist ekkert hvað er í gangi. Þessi fjármálastefna er klárlega unnin af hagfræðingum í fjármálaráðuneytinu og raunverulega, þegar maður les lögin, mætti velta því fyrir sér hvort það ætti ekki bara að breyta nafninu á þessu plaggi. Það mætti hugsa sér að þetta sé bara fjármálaviðhorf hagfræðideildar fjármálaráðuneytisins, eitthvað slíkt. Það eina sem er í þessu plaggi er að það á að vaxa upp úr vandanum og það er stefna ríkisstjórnarinnar. Samkvæmt þeirri stefnu sem hér er til umfjöllunar og skuldareglu 7. gr. laga um opinber fjármál mun skuldasöfnun ríkissjóðs ná hámarki árið 2026 og í kjölfarið þarf að vinna niður skuldir úr 49,5% af vergri landsframleiðslu (VLF) í 30% á fjórum árum. Sú stefna sem hér er til umfjöllunar gerir því ráð fyrir sögulegum afkomubata en felur jafnframt næstu ríkisstjórn það erfiða verkefni. Sem sagt, það á að taka á vandanum síðar, næsta ríkisstjórn eftir þetta kjörtímabil. Þá á að taka á hinum undirliggjandi vanda en ekki á næstu fjórum árum. Fjármálaráð bendir á að ef ekki tekst að stöðva vöxt skuldahlutfallsins fyrir 2026 geti trúverðugleiki stefnumörkunar í opinberum fjármálum til lengri tíma beðið hnekki. Það er algerlega kristaltært í kortunum ef maður les þessa fjármálastefnu að hér er ekki verið að taka á undirliggjandi vanda. Það er ekki verið að gera það. Við erum að koma út úr Covid og það eina sem á að gera er að stöðva vöxt skuldahlutfallsins fyrir 2026 og svo á allt annað að gerast af sjálfu sér. Það er óskandi að efnahagshorfur batni á næstu misserum og að stefna þessi gangi eftir þannig að hægt verði að stöðva skuldasöfnun á tilsettum tíma. Hins vegar valda nýjustu hagtölur óvissu um hvort það muni ganga eftir. Verðbólga hefur aukist verulega umfram verðbólguspár og greiningaraðilar telja að vöruverð og húsnæðisverð muni hækka enn frekar á næstu misserum. Ef ekki tekst að draga úr verðbólgunni er erfitt að sjá að sú stefnumörkun sem hér er lögð til geti gengið eftir. Ríkisstjórnin þarf að koma með skýr svör á tekjuhliðinni ef við eigum að geta stöðvað skuldasöfnun og brúað fjárlagahalla. Við þurfum jákvæð tekjuúrræði til lengri tíma, eins og aukna auðlindarentu í samræmi við arðsemi sjávarauðlindarinnar, í stað þess að grípa í sífellu til einskiptisaðgerða, eins og sölu arðbærra ríkiseigna. Við getum ekki treyst á það að önnur eins gósentíð taki við, eins og með uppgangi ferðaþjónustunnar í kjölfar hrunsins. Við vorum heppin í kjölfar hrunsins að ferðamennirnir fóru að koma til Íslands við gengishrunið. Það var engin stefna. Það var engin stefna stjórnvalda. Það var vegna þess að það varð gengishrun, Ísland var ódýrt land, það kom Eyjafjallajökulsgosið og við vorum góð í fótbolta, við vöktum heimsathygli og heimurinn er alltaf að minnka og minnka og ferðamennirnir ákváðu að koma. Mig langar aðeins að nefna kaflann um tekjustefnuna í fjármálastefnunni og vitna í orð fjármálastefnunnar sjálfrar svo við getum örugglega verið viss um það hver stefnan er. Ef maður vill vita hver tekjustefnan er þá les maður um tekjustefnu. Þetta byrjar svona, með leyfi forseta: „Stefnumörkun um tekjuöflun ræðst af pólitískum markmiðum en ekki síður af efnahagshorfum og áskorunum hvers tíma.“ Ég hélt, eftir að hafa lesið lög um opinber fjármál og eftir að hafa tekið sæti í fjárlaganefnd, að stefnumörkun og tekjustefna ættu að koma hér fram. En ef ég les kaflann þá er það ekki þannig. Ef ég les áfram, með leyfi forseta, þá segir í sömu málsgrein: „Að mörgu er að huga við mótun stefnunnar þar sem hún hefur bein áhrif á hag fólks og fyrirtækja. Stefnan þarf að stuðla að skilvirku og réttlátu skattkerfi ásamt því að styðja við efnahagslegan stöðugleika.“ Þetta er engin stefna, það er bara verið að tala um stefnuna. Það verður að móta stefnuna, ekki svona snakk. Það er það sem þetta gengur út á. En allur kaflinn gengur út á að tala um það sem á að gera en ekki hvað verður gert. Það er verið að tala um það hver raunverulega stefna sé en ekki innihaldið. Það er það sem þetta gengur allt út á. Svo heldur áfram, með leyfi forseta: „Tekjuöfluninni þarf að haga með þeim hætti að hún hafi ekki neikvæð eða letjandi áhrif, heldur stuðli að sem mestri velsæld og verðmætasköpun.“ Já, takk fyrir. Þetta vita allir. Það vita það allir að tekjuöflun þarf að gera þetta. En hver er skattstefnan? Hver er hún? Það kemur einfaldlega ekki fram hér. Svo segir, með leyfi forseta: „Fram undan eru margvíslegar áskoranir í skattamálum og mun skattastefnan taka mið af því.“ Þegar ég las þetta hugsaði ég: Bíddu, á ekki skattstefnan að koma fram í kaflanum um tekjuöflun? Ég hélt það. Ég fór beint í lög um opinber fjármál, las 4. gr., um hvernig fjármálastefnunni skal skipt í þætti, og í 2. tölulið segir: „Greinargerð um hvernig grunngildum skv. 2. mgr. 6. gr. verði fylgt, bæði hvað varðar stefnumörkun um þróun gjalda og skattastefnu og aðra tekjuöflun hins opinbera.“ Í fjármálastefnunni er verið að tala um það hvernig hún mun verða, „fram undan eru margvíslegar áskoranir í skattamálum og mun skattstefnan taka mið af því“. Ég auglýsi hér með eftir skattstefnunni. Ég hlakka til að sjá hana, ég verð bara að segja alveg eins og er. En þetta eru fyrirheit um það að hún muni koma í framtíðinni því að það er ekki að sjá, þegar maður les þetta, að hún sé í fjármálastefnunni. Hún er það ekki og það er beinlínis sagt þegar maður les textann. Í stefnunni kemur líka fram, með leyfi forseta: „Notast verður við jákvæða hvata til að greiða fyrir grænum lausnum samhliða gjaldtöku á losunarvalda gróðurhúsalofttegunda. Markmið stjórnvalda um samdrátt í losun kalla á áframhaldandi endurskoðun regluverks …“ Það kemur fram í ríkisstjórnarsáttmálanum að það eigi að stefna á að vera best í heimi í loftslagsmálum. Við erum samt ekki búin að uppfylla Kyoto-samninginn, munum ekki gera það og við munum alveg örugglega ekki uppfylla Parísarsáttmálann. Við þurfum að kaupa milljarða loftslagskvóta svo að við getum staðið við skuldbindingar þar. Samt ætlum við að vera best í heimi. Þannig að ég auglýsi eftir skattstefnunni og hún er hluti af tekjustefnunni, væntanlega, það kemur þá nýr kafli í framtíðinni. En svona er plaggið út í gegn. Það er engin stefna. Þetta heitir fjármálastefna, það er fjallað um gjaldastefnu og tekjustefnu, en hún er engin. ASÍ bendir á það í umsögn sinni að fjármálastefnan geri ráð fyrir 2,6% raunvexti útgjalda á tíma stefnunnar, eða 0,7% á ári, á sama tíma og hagkerfið vaxi um 10%. Erfitt sé að sjá hvernig svo lágur útgjaldavöxtur geti staðið undir velferðarkerfinu. Og það er rétt sem kom fram í ræðu hérna áðan varðandi velferðarkerfið, það er talað um íslenska velferðarkerfið en það er það ekki í raun og fjármálastefnan ber þess merki. Ég vitna hér í umsögn ASÍ, Alþýðusamband Íslands, sem ég tel vera með mjög góða umsögn. Með leyfi forseta, segir þar: „Alþýðusambandið telur að sú fjármálastefna sem lögð hefur verið fram skapi ekki grundvöll fyrir félagslegan stöðugleika og þar með stöðugleika á vinnumarkaði. Stefnan er ekki í takti við áform stjórnvalda eins og þau eru sett fram í stjórnarsáttmála.“ - ASÍ er alveg sammála fjármálaráði hér. - „Stefnan felur í sér aukið aðhald á næstu árum með það að markmiði að draga úr þenslu í hagkerfinu. Sú tekju- og gjaldastefna sem boðuð er sýnir með skýrum hætti að aukið aðhald mun fyrst og fremst koma fram á útgjaldahliðinni og er því fyrirboði um niðurskurð í velferðarkerfinu.“ Það er alveg klárt mál ef fjármálastefnan er skoðuð, það litla rýra sem þar er, að það á að nota velferðarkerfið sem hagstjórnartæki. Það er þar sem á að draga úr útgjöldunum og ekki að huga að tekjuhliðinni á nokkurn hátt. Jú, það á að selja Íslandsbanka, það er einskiptisgreiðsla. En það er ekki verið að huga að því að greiða fyrir velferðarkerfi með norrænum hætti. Undir orð ASÍ má taka. Undirfjármögnun er viðvarandi á fjölmörgum sviðum og kerfið hefur ekki vaxið til samræmis við fólksfjölgun. Biðlistavandinn er óleystur, fráflæðisvandinn er óleystur. Síðustu fjárlög gerðu ekki ráð fyrir reiknuðum raunvexti Landspítalans og er rekstur hans því undirfjármagnaður á þessu ári. Við munum örugglega sjá þess merki í fjáraukalögum í lok árs. Ef þessi stefna er lögð til grundvallar lítur út fyrir að ekki verði tekið tillit til raunvaxtar opinberrar þjónustu það sem eftir er af kjörtímabilinu. Öll áhersla er lögð á að vaxa út úr vandanum en ekkert svigrúm er gefið fyrir raunvöxt í opinberri þjónustu, jafnvel uppsafnaðan raunvöxt. Þetta kemur ASÍ mjög vel inn á í sinni umsögn. Hæpið er að treysta á það að samfélagið muni „vaxa úr vandanum“ ef verðbólgan étur upp allan ávinning jafnóðum. Sagan hefur sýnt það aftur og aftur að agi í ríkisfjármálum er besta vopnið gegn verðbólgu. Sú stefna sem hér er til umfjöllunar og leggur til að fresta erfiðum aðgerðum er ekki til marks um öguð vinnubrögð, svo það sé tekið fram. Það verkefni bíður næstu ríkisstjórnar og næstu fjármálastefnu. Ef við ætlum að ná tökum á verðbólgunni og skuldasöfnun þá þarf að grípa til aðgerða miklu fyrr. Ef við ætlum að vaxa úr vandanum verða stjórnvöld að kynna aðgerðir sem fyrst, aðgerðir sem eru til þess fallnar að stuðla að auknum vexti. Við verðum að ráða bót á húsnæðisvandanum og finna leiðir til að auka fjárfestingu í almenna íbúðakerfinu og auka framboð á lóðum. Við þurfum að auka framboð á raforku svo að flýta megi orkuskiptum og skapa ný tækifæri fyrir innlenda framleiðslu. Fjárfestum í framtíðinni með því að efla menntakerfið og heilbrigðiskerfið. Þetta eru atriði sem ríkisstjórnin verður að setja í forgang ef við eigum að vaxa út úr vandanum. Ef fjármálastefna þessi á að halda út kjörtímabilið, sem er ólíklegt, verður ríkisstjórnin að sýna fram á raunhæfar aðgerðir til að sporna gegn áhrifum verðbólgu, stuðla að raunvexti og stöðva skuldasöfnun. Mig langar að fjalla um nokkur atriði sem ætti að fjalla um í fjármálastefnu. Fjárfestingarstigið er of lágt. Það kom fram í fyrri ræðu að vandi er við að beita fjárfestingum sem hagstjórnartæki. Það er alveg hárrétt og ég vona að við munum ræða það í fjárlaganefnd. Ég tel að þetta tengist líka öðrum áætlunum stjórnvalda. Ég get tekið sem dæmi samgönguáætlun og jarðgangaáætlun og aðrar, ég er ekki búinn að skoða það sérstaklega, en mér finnast þær bara svo verkefnabundnar. Ég myndi telja að það væri rétt, og það er innlegg í þá umræðu, að hafa samgöngustefnu líka og svo samgönguáætlun, svipað fyrirkomulag og við erum með í lögum um opinber fjármál. Við værum með samgöngustefnu og svo samgönguáætlun, alveg eins og við erum með fjármálastefnu og svo fjármálaáætlun. Svo vonandi getum við greitt fyrir þetta allt saman í fjárlögum. En það er mjög mikilvægt að hafa hina stóru sýn, sjá markmiðið fram undan og gera svo áætlun um það hvernig við ætlum að ná því. Það er grundvallaratriði í samgöngumálum og þeim fjárfestingaráætlunum sem við ætlum að hafa í framtíðinni og erum með núna þegar, þ.e. að hafa sýnina á hreinu og þá þyrfti hún að koma fram í stefnu. Ég hef ekki skoðað þessar áætlanir gaumgæfilega þar sem ég er nýr þingmaður en það virðist vera og ég veit að íslenskt stjórnkerfi á erfitt með að innleiða stefnur og halda sig við þær. Það er ákveðið vandamál. Við lifum svolítið mikið í núinu á Íslandi og eins og Halldór Laxness sagði á sínum tíma: Þetta fer jú alltaf einhvern veginn. Ég get tekið fram að ég er mjög bjartsýnn á framtíðina eftir Covid og ég efast ekki um að íslenskt hagkerfi muni taka við sér. En það er bara spurning hvernig og líka hvernig samfélag við viljum hafa. Framkvæmdastjóri SA talaði um það fyrir nokkrum vikum að við þyrftum sennilega flytja inn 30.000 manns til að manna atvinnugreinar, þar á meðal ferðaþjónustuna. Hér var minnst á öldrun þjóðarinnar, það sé ákveðinn íþyngjandi baggi á heilbrigðiskerfinu. Það mun vissulega auka útgjöld en ég tel hvað hlutfallslega öldrun þjóðarinnar varðar þá sé mjög einfalt að fá erlent vinnuafl til að bæta úr þeim halla, það verða fleiri vinnandi hendur með innflutningi á fólki sem mun koma í veg fyrir tekjutap þar. Það sem málið snýst um er að við þurfum að ákveða þetta sjálf. Viljum við bara að vera láglaunaland þar sem ferðaþjónustan er langstærsta atvinnugreinin, allt snýst um ferðaþjónustu eins og allt snerist um sjávarútveginn á sínum tíma. Þá var gengið alveg upp að seðlabankastjóra. Áður var það þannig að útgerðarmaðurinn fór í þingmanninn, sem fór í ráðherrann, sem fór í seðlabankastjóra sem felldi gengið svo að fiskvinnslan á eyrinni gat lifað af. Á hagstjórnin á Íslandi að snúast eingöngu um ferðaþjónustu? Við þurfum að byggja upp alvöru þekkingariðnað, komast inn í þekkingarhagkerfi og út úr auðlindahagkerfi til að geta haldið í menntað fólk á Íslandi. Það er það sem fjármálastefna á að gera. Við þurfum að ákveða þetta. Það á að taka skrefin, taka skref fyrir skref í áttina að þekkingarhagkerfi. Það eru vel þekktar formúlur til í heiminum um hvernig á að gera það og það er bara að setjast niður og ákveða að gera það og setja stefnu um það. Það er annað atriði sem varðar húsnæðismálin sem er lítið minnst á í fjármálastefnunni en ég tel vera mjög stórt atriði. Minni hlutinn lagði til 3,5 milljarða í stofnframlag ríkissjóðs til að auka framleiðslu og framboð á húsnæði og það er gríðarlega mikilvægt að það verði gert. Ég tel líka að húsnæðisliðurinn ætti ekki heima í verðbólguútreikningum. Annað atriði sem mig langar að koma inn á er fjármál sveitarfélaga og á mínum stutta tíma í fjárlaganefnd og ég hef hugsað þetta svolítið og lesið mér til um það og þekki þetta reyndar aðeins úr mínu fyrra starfi hjá Skipulagsstofnun, en sveitarfélagakerfið sem stjórnkerfi þarf að taka til gagngerrar endurskoðunar. Ríkisvaldið getur líka ekki verið að flytja verkefni á sveitarfélögin sem þau ráða ekki við og ef tekjustofnar fylgja ekki með. Þetta er kerfi sem þarf að taka til gagngerrar endurskoðunar. Þau eru allt of mörg, allt of vanfjármögnuð. Þetta er hluti af hagstjórninni og ætti að fjalla um í fjármálastefnu. En því miður er ekki fjallað um þetta í fjármálastefnunni og ég tel að það sé miður. En það breytir því ekki að ég auglýsi eftir skattstefnu og reyndar líka gjaldastefnu. Ég tel að þetta plagg, fjármálastefnan, sé allt of almennt orðað, pólitísk stefnumörkun kemur þar ekki fram. Stefnan er raunverulega sú að það eigi að fara að lækka skuldir 2026 en það verða kosningar á undan og það verður verkefni nýrrar ríkisstjórnar að taka þær erfiðu ákvarðanir.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langaði einmitt að ræða aðeins um útgjaldastefnu. Ég er nefnilega sammála hv. þingmanni um að hún virðist kannski ekki beint vera til staðar en þarna er ákveðinn rammi sem er engu að síður mjög pólitískur. 0,7% raunaukning útgjalda ári er eins konar útgjaldastefna. Þetta er langt undir hagvexti næstu árin og þetta er í raun mjög hröð aðhaldskrafa í útgjöldum. Fólk talar um þenslu, áhyggjur af verðbólgu. Það eru aðrar leiðir til að eiga við það. Það er tekjuhliðin í því samhengi. Við vitum vissulega ekki hvernig þetta birtist. Talað er um góða grunnstöðu 2019 en mig langaði til að stilla þessu aðeins upp. 0,7% raunaukning er, eins og ég sagði áðan, 20 milljarðar. Málaflokk fatlaðs fólks skortir helming þessarar upphæðar. Þannig að ef þessi ríkisstjórn ætlaði að laga t.d. til í þeim málaflokki og bæta upp vanfjármögnun á sveitarfélagsstiginu eru 10 milljarðar farnir. Þá eru 10 milljarðar eftir á ári hverju til að framfylgja öllum stefnumálum ríkisstjórnarinnar og þar undir er ekki einu sinni talað um launahækkanir. Mig langar því að varpa þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort hann taki undir með mér að úrræðaleysi þessa dagana hjá ríkisstjórninni í aðgerðum, mótvægisaðgerðum þegar kemur að verðbólgu og vaxtahækkunum, muni þrýsta t.d. á laun í haust og þar með þrengja enn meira stakk ríkissjóðs til að framfylgja þessari fjármálastefnu. Er þetta úrræðaleysi í dag og óvilji til að komast til að mynda undan þessum vanda ekki að vinna gegn markmiðum í fjármálastefnunni um stöðugleika hérna næstu árin? Það liggur alveg fyrir að við munum hafa mjög lítið svigrúm ef það á að virða þessa stefnu, 10 milljarða. Hvar mun þetta enda?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem mig grunar varðandi útgjaldastefnuna og líka skattstefnuna er að ríkisstjórnin vilji ekki sýna á spilin fyrir komandi kjarasamninga. Það er alveg klárt mál að komandi kjarasamningar verða erfiðir og þá mun ríkisstjórnin þurfa að fara í aðgerðir varðandi útgjöld, varðandi tekjuhliðina, sem koma ekki fram í fjármálastefnunni. Ég tel að það sé raunverulega kjarnaástæðan fyrir þessu, það verði að vera friður á vinnumarkaði og þar muni hin eiginlega fjármálastefna, efnahagsstefna, koma fram sem skiptir máli. Ég tel varðandi útgjöldin og aðhaldið að það samræmist ekki því að við ætlum að reka velferðarsamfélag. Mér finnst hugtakið velferðarsamfélag vera notað hérna svolítið í plati og það samræmist ekki aðhaldi í ríkissjóði. Eins og hv. þingmaður kom að áður þá kostar velferðarkerfið, þar eru útgjöld, það þarf að fjármagna kerfið. Og ég get hvorki séð það í skattstefnu né í gjaldastefnu. Það gæti verið að það komi sem útspil í komandi kjarasamningum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þarna liggja áhyggjur mínar í dag. Við sáum til að mynda í fyrra að útgjöld ríkissjóðs bara vegna verðbólgu og þrýstings, annars vegar launaþrýstings en hins vegar af verðbólgu á verðbótum af lánum, voru hátt í 15 milljarðar. Ég nefni þær tölur í þessu samhengi af því að fólk er að tala um einhverja raunaukningu útgjalda eins og það sé til marks um þenslu í hagkerfinu. Hagvöxtur á ári hverju undir eðlilegum kringumstæðum er 2,5–3%. Við erum að tala um 0,7%. 10 milljarðar ef við ætlum að laga stöðuna í málaflokki fatlaðs fólks. 15 milljarðar fóru óvart í verðbætur í fyrra. Mig langar að beina þeirri almennu spurningu til hv. þingmanns hvort hann geti tekið undir með mér í greiningu á þeirri þróun sem hefur orðið í ríkismálum, eða málefnum ríkisstjórnar og í pólitíkinni undanfarinn áratug, að búið sé að rjúfa ákveðna samstöðu þegar kemur að vinnumarkaðnum. Í hefðbundnum norrænum velferðarkerfum þar sem verið er að hugsa um heilbrigða hagstjórn, koma í veg fyrir spíral launahækkana og húsnæðishækkana, er unnið að markvissri húsnæðisstefnu til að draga úr þrýstingi. Þar er gripið inn í þegar sést að hlutirnir eru að fara miður, eins og er til að mynda að gerast í dag. En það hefur ekkert heyrst frá ríkisstjórninni í þessum málaflokki, reyndar virðist einn stjórnmálaflokkur í ríkisstjórninni vera sammála stjórnarandstöðunni. Er ekki búið að rjúfa tengslin milli vinnumarkaðar og ríkis þegar það eina sem við heyrum er: Við ætlum ekki að koma að þessu, þetta kemur okkur ekki við? Þegar það liggur fyrir að ríkið mun fá þetta í fangið í haust í formi launahækkana og fjármálastefnan verður sprungin fyrir lok þessa árs?
Virðulegur forseti. Jú, það er hárrétt, það er búið að rjúfa þessi tengsl. Ekki nóg með það heldur verður það örugglega þannig, eins og svo oft áður, að launafólk mun þurfa að bera byrðarnar, og heimilin í landinu, líkt og gerðist eftir hrun. Við erum með þingmann sem er formaður Hagsmunasamtaka heimilanna og hrun heimilanna er í raun óuppgert. Þar voru heimilin í landinu látin bera byrðarnar sem og launþegar og það sama er uppi núna. Það sem maður sér líka er að það eru engin tengsl á milli fjármálastefnunnar og húsnæðismálanna. Við sjáum það einnig á skerðingum til aldraðra og öryrkja. Þessar skerðingar eru svartur blettur á íslensku velferðarkerfi og draga úr sjálfsbjargarviðleitni aldraðra og öryrkja. Og skerðingar eru líka komnar í barnabæturnar þannig að allt velferðarkerfið, ef velferðarkerfi skyldi kalla, er rekið á skerðingum. Núna munu launþegar, lántakar húsnæðislána og annarra lána, verðtryggðra lána, bera byrðarnar af verðbólgunni. Það er svo sannarlega búið að rjúfa þessi tengsl. Og hagstjórnin - þessi stefna er eiginlega ekki stefna. Þetta er eiginlega meira viljayfirlýsing hagfræðings í fjármálaráðuneytinu um að ætla að fara að byrja að greiða niður skuldir 2026. Mikið er þægilegt fyrir ríkisstjórnina að segjast ætla að gera eitthvað 2026, eftir að kjörtímabilinu lýkur. Það eru kosningar eftir fjögur ár og ríkisstjórnin sem þá kemst til valda verður ekki sama ríkisstjórn og nú er.
Virðulegur forseti. Ég stenst ekki mátið að koma hér upp eftir framsögu hv. þingmanns 2. minni hluta hv. fjárlaganefndar og svara nokkrum þáttum og vangaveltum sem hann var með. Í fyrsta lagi vil ég að grípa boltann þar sem hann ræddi um stefnu í samgöngumálum. Ég bið hv. þingmann að kynna sér að samgönguáætlun er sett upp með þeim hætti að það er horft til skamms tíma og það er horft til lengri tíma. Með því móti myndi ég nú segja að það sé stefna til lengri tíma í samgöngumálum. Það sem við höfum aftur á móti þurft að glíma við eftir að við ákváðum að auka fjármagn til fjárfestingar í samgöngukerfi er að hönnun og undirbúningur framkvæmda var kannski ekki á þeim stað sem við héldum. Það var úrelt umhverfismat og fleiri slíkir þættir sem hafa allir sínar skýringar. Það kennir okkur alla vega að við þurfum, og líka samgönguyfirvöldin, framkvæmdaraðilinn í þessu tilfelli, að geta treyst á áætlanagerðinni þannig að þau horfi ekki á einhver óvænt útspil í þeim efnum, mögulegan skyndilegan niðurskurð og slíkt, því að það úreldir líka til lengri tíma góða áætlanagerð. Ég vil bara taka undir, virðulegur forseti, þann þátt sem hv. þingmaður kom hér að, að við þyrftum að fjárfesta meira í þekkingu og auka vægi hennar í efnahagslífi okkar. Það er nákvæmlega það sem þessi ríkisstjórn hefur verið að gera á undanförnum árum, auka framlög til nýsköpunar og þekkingariðnaðar. Það ætlum við að gera áfram og það er m.a. í þessari fjármálastefnu. Virðulegi forseti. Ég vil líka benda á að sumt af því sem við ræðum hérna undir hatti fjármálastefnunnar á kannski meira heima undir fjármálaáætlun og útfærslum og áherslum í þeim efnum. En spurningin sem ég vil skilja eftir fyrir hv. þingmann er: Er það endilega best að útgjöld fylgi hagvexti?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Samgönguáætlun hún vissulega til lengri og skemmri tíma en það þarf líka að hafa eftirlit með þessum áætlunum. Ef verkefnið er komið inn á áætlun, hvort sem er til lengri og skemmri tíma, þá þurfa samgönguyfirvöld að gera mat á umhverfisáhrifum af því verkefni, af þeirri framkvæmd, og líka fara í skipulagshlutann. Þetta þarf að vera tilbúið. Ef áætlun er til 15 ára þurfa samgönguyfirvöld að fara strax í mat á umhverfisáhrifum af þeirri framkvæmd. Sama á við um skipulagþáttinn. Þetta þarf náttúrlega bara að vera til á lager. En það virðist alltaf sem það eigi að gera skipulagsþáttinn og meta umhverfisáhrifin helst í gær. En það þarf að hugsa til framtíðar ef gera á áætlun. Það þarf að vinna undirbúningsvinnuna líka og þar skiptir eftirlit þingsins máli varðandi framkvæmdaáætlunina. Varðandi útgjöld og hagvöxt vil ég segja að ef hagkerfið eykst, stækkar - já, það getur vel verið, ég myndi telja það að mörgu leyti. En það er allst ekkert algilt að þá þurfi útgjöld líka aukast. Það sem er vandamálið er freistnivandinn. Ef það kemur góðæri fara menn í útgjöld, fara í fjárfestingarátök sem þeir hafa ekki haft efni á áður og ætla sér að vinna upp það sem ekki var gert í kreppunni. Það er óstöðugleikinn í ríkisfjármálunum. Ég sé bara hérna í tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu að þar er talað um stöðugleika og sjálfbærni. Það er ekki hægt að vera alltaf rokkandi upp og niður heldur þarf að vinna þetta smátt og smátt, bæði fjárfestingar og útgjöld, það á að vaxa hægt og rólega í samræmi við þróun hagkerfisins. En ég er ekki að segja að ef það kemur bullandi góðæri eigi ríkisútgjöldum fara upp í loftið, alls ekki. Þá á að greiða niður skuldir, að sjálfsögðu, og ég vona að íslenska ríkinu takist að greiða niður skuldir áður en næsta kreppa skellur á. [[Forseti hringir.]]Ég er ekkert ósammála því að það eigi að byrja að greiða niður skuldir 2026.
Virðulegur forseti. Ég held að þarna höfum við hitt á kjarna máls, að við þurfum á hverjum tíma að nýta hagvaxtarskeiðið til að búa ríkissjóð undir óvænt áföll því að óvænt áföll, kreppur, munu alltaf skella á okkur með einhverjum hætti. Ég held að þetta sé grundvallarþáttur í því að hv. þingmaður hóf framsögu sína áðan á því að vera mjög svartsýnn en varð síðan mjög bjartsýnn á að okkur myndi ganga vel næstu áramót. Öll teikn eru um það, alla vega til þessa dags í dag, að það sé raunverulega meiri vöxtur en við erum að greina í þeim áætlunum sem við höfum hérna til grundvallar þessari stefnu. Það sé meiri þróttur í efnahagslífinu heldur en við höfum kannski verið er að vinna með hingað til. Þess vegna vil ég aftur taka utan um þá umræðu að helsti vandi okkar er að auka útgjöld til málaflokka sem er erfitt að taka á þegar kreppir að aftur í brjáluðum hagvexti, að við séum að auka varanlega útgjöld í brjáluðum hagvexti. Ég hef minni áhyggjur af fjárfestingum í þeim efnum. Það stendur ekki til að nota velferðarkerfin til hagstjórnar. Við höfum varið velferðarkerfin og aukið í velferðarkerfin á undanförnum árum. Þess vegna ætlum við að stækka út úr þessari kreppu og ég held að það sé ágætt útliti til þess. Síðan nefnir hv. þingmaður húsnæðismarkaðurinn og það að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni sem er allt önnur umræða sem ég ætla ekki að taka þátt í hér. Af hverju er ég oft að ræða um húsnæðisþáttinn í andsvörum? Vegna þess að hann virðist vera aðaleldsneytið á verðbólgubálið í dag. Þá verðum við að þora að horfa til þeirra þátta sem valda þar óstöðugleikanum. Það er ekki skortur á framlögum hins opinbera á undanförnum árum til húsnæðismála. Meira að segja er veruleikinn sá að þau framlög hafa ekki öll gengið út, kannski vantar upp á lóðir eða slíka ýmsa þætti sem þurfa að vera til staðar.
Nei.
Ég er með orðið hv. þingmaður. [[Forseti hringir.]]Þetta er einfaldlega staðreyndin. Virðulegi forseti. Það sem ég skil eftir í seinni innkomu minni hér er að við eigum að varast það að láta útgjöldin fylgja hagvexti á hverjum tíma.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður talaði um að þessi ríkisstjórn, þingmeirihluti, ætlaði ekki að nota velferðarkerfið sem hagstjórnartæki. Ég minni bara á allar skerðingar til öryrkja og aldraða sem eru við lýði. Þær draga úr efnahagslegri virkni þessara hópa í samfélaginu og eru fátæktargildra. Það er ekki velferðarkerfi. Þessi fátæktarumræða á Íslandi er ekki komin til út af neinu. Hún er komin til út af því að hópi fólks er haldið í fátækt með tekjuskerðingum, með lágu frítekjumarki. Það getur ekki sjálft aflað sér tekna. Það er alveg með ólíkindum að flokkur eins og Sjálfstæðisflokkurinn, sem trúir á einstaklinginn og framtakssemi hans, skuli stuðla að slíku skerðingarkerfi. Það sama má raunverulega segja um Vinstri græna, sem er sósíalískur, róttækur vinstri flokkur sem talar um sósíalisma og velferð. Það er alveg með ólíkindum að þeir skuli standa á bak við þessi kerfi, báðir flokkarnir, algjört hneyksli. [[Gripið fram í: …Framsókn …]] Varðandi útgjöldin þá þurfa auðvitað að vera útgjöld til velferðarmála. Það þarf að taka tekjurnar, skattkerfið þarf að vera til tekjujöfnunar og tekjuöflunar og það á að flytjast yfir í velferðarkerfið. Það þarf að rekja þetta stöðugt. Það sama á við um fjárfestingarstefnuna, hún þarf að gerast hægt og rólega. Ef við ætlum að fara úr auðlindahagkerfi yfir í þekkingarhagkerfi svo við getum haldið menntuðu fólki hérna og háu launastigi þá verðum við að gera það hægt og rólega, ekki með einhverjum fjárfestingarátökum eða vegna þess að loðnan er komin eða komin vertíð eða vegna þess að einhver hafi fundið upp tölvuleik og þá eru allt í einu bara að koma jól. Þetta gerist hægt og sígandi með því að mennta ungdóminn þannig að við fáum menntafólk úr góðu skólakerfi. Það er þannig sem þetta vinnst, með þekkingu í samfélaginu en ekki með því að það koma aflahrotur eða af því að einhver bjó til nýtt app og þá eru komin jól á Íslandi.
Þegar við ræðum fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar er nauðsynlegt að skilja hvað fjármálastefna er, hvað hún á að vera. Hvað á þetta plagg að gera? Til hvers er það? Það er frekar augljóst út frá bæði ályktuninni um fjármálastefnu og greinargerðinni ef maður horfir á lög um opinber fjármál, en ef við reynum að horfa á þetta bara pólitískt séð, hið augljósa, þ.e. hvað fjármálastefnan ætti að gera í öllu samhengi hlutanna, þá er verið að vinna opinber fjármál ofan á þjóðhagsspá til næstu ára. Það er stóra myndin um það hvað er að fara að gerast hérna á næstu árum. Það sem stjórnvöld þurfa að svara er í rauninni: Hvaða áhrif ætla stjórnvöld að hafa á stóru myndina efnahagslega séð? Hver er stefna stjórnvalda gagnvart samneyslunni, gagnvart opinberum fjárfestingum? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að hafa áhrif á stóru stærðirnar í efnahagslegu samhengi? Lög um opinber fjármál eru mjög skýr með þetta. Það á einfaldlega að fylgja greinargerð um hvernig grunngildum verður fylgt, bæði hvað varðar stefnumörkun um þróun gjalda og skattstefnu og aðra tekjuöflun. Mjög einfalt. Það á að vera skatt- og tekjustefna. Í ályktuninni sjálfri, greinargerðinni þar, er þetta ein blaðsíða hvort um sig, tekjustefnan ein blaðsíða, gjaldastefnan ein blaðsíða. En innihald hennar á ekki að vera neitt annað en helstu áskoranir í tekju- og gjaldastefnu, ekki í raun og veru hvað á að gera. Þetta er dálítið merkilegt. Að grunni til hljótum við að þurfa að pæla í því hverjar áskoranirnar fram undan eru, t.d. á húsnæðismarkaði, þegar þær eru af þeirri stærð að það hefur áhrif á verðbólgu í því magni sem við sjáum núna. Til dæmis hefur vísitala neysluverðs hækkað um tæp 9% - munið þessa tölu, tæp 9% - frá því að faraldurinn hófst. Meiri hlutinn setur hérna fram uppreiknað í tölum hvað þetta þýðir í milljörðum króna, A-hluti hins opinbera og heildarafkoma o.s.frv. Ef maður fer aðeins lengra með þá hugsun, bara smá, og skoðar hver hlutdeild ríkissjóðs er í því og miðað við hagvöxt á næstu árum hver verg landsframleiðsla á næstu árum verður - því er bara sleppt og ekki sett þarna inn. Dálítið merkilegt. En hvert er stóra samhengið? Hver verður verg landsframleiðsla á árum fjármálastefnunnar? Þær tölur eru ekki til. Merkilegt. Það er hægt að fara í þjóðhagsspána og þá kemur hún fram á verðgildi hvers árs. Það er gjörsamlega ósamanburðarhæft við þau gögn sem við erum að vinna með. Við þurfum þá að mínusa burt verðbólguna og þess háttar og þegar maður gerir það miðað við spána fær maður ekki sömu tölur, sem er mjög áhugavert. Við klóruðum okkur aðeins í hausnum yfir því. Hagdeildin hérna hjá okkur hafði samband við Hagstofuna um þetta og við náðum að komast nálægt því, það skeikaði einhverjum 5 milljörðum til eða frá í lok stefnunnar. Þá þýðir þetta að verg landsframleiðsla verður um 3.932 milljarðar árið 2026 og mun hafa hækkað um 367 milljarða á því árabili, nokkuð gott. Við erum að glíma við halla upp á tæpa 200 milljarða þannig að plús upp á 367 milljarða vegur það ágætlega upp. Við erum komin í rúmlega 160 milljarða í plús miðað við hallann sem við erum að glíma við 2022, ekki satt? Nei, þá eigum við auðvitað eftir að taka tillit til verðbólgunnar á sama tíma. Þarna er bara tekið tillit til þess hversu mikið landsframleiðslan hækkar miðað við hagvöxt, ekki raunverulegt verðgildi, þetta er sem sagt á verðgildi ársins 2022. Hækkunin sem kemur á móti þarna er um 2,8%, 2,3%, 2,4% í hagvexti. Útgjöld eiga að hækka á sama tíma um tæplega 1%, sem sagt reiknuð raunútgjöld. Það eru um 36 milljarðar aukalega í lok tímabilsins. Það sem er áhugavert við þetta er að ef verðbólgan verður hærri en hagvextinum nemur þá þarf ekki nema um 9% á tímabilinu til að eyða þessum hagvexti út hvað raungildi varðar. Það eru þessi 9% sem eru búin að vera í mínus í hækkun vísitölu neysluverðs síðan faraldurinn hófst. Við erum tala um svipaða stærðargráðu þar á fleiri árum hins vegar. Þetta gerðist á mjög fáum árum enda hallinn þó nokkuð mikill. Spennan hins vegar er sögð vera þó nokkuð mikil núna á verðbólguna þannig að það er ekkert ólíklegt, segir í umfjöllun um verðbólguna í nefndaráliti meiri hlutans, að það sé einmitt verðbólguspenna í kortunum og hún eigi eftir að koma mögulega sterkar fram en spár gerðu ráð fyrir. Það er annað áhugavert í tölum sem koma fram nefndaráliti meiri hlutans þegar fjallað er um skuldir ríkissjóðs og sveitarfélaga. Þar er gert ráð fyrir því að skuldir sveitarfélaga aukist hlutfallslega meira en skuldir ríkissjóðs. Mér finnst það mjög áhugaverð stefna, sérstaklega miðað við umræður á undanförnum mörgum árum um vandamál í tekjustofnaskiptingu milli sveitarfélaga og ríkisins þar sem ýmis verkefni hafa verið færð til sveitarfélaga, eins og þegar grunnskólarnir voru færðir yfir, síðan er lögum breytt og auknar skyldur settar á rekstur skóla sem kostar þá meira án þess að það sé uppfært í tekjustofninum sem fluttist líka þarna á milli. Sama á við um þjónustu við fatlaða. Það eru þó nokkrir milljarðar í halla þar í dag. Að hluta til einmitt af því að kröfurnar hafa aukist en líka vegna þess að sveitarfélögin hafa einfaldlega ekki haft samvisku til að sinna þeim málaflokki eins illa og ríkið gerði. Sveitarfélögin lögðu einfaldlega meira í að sinna þessari þjónustu, sinna því betur og nær þeim réttindum sem fatlað fólk á að hafa samkvæmt lögum en nær því samt ekki af því að tekjustofnaskiptingin er rosalega röng hvað sveitarfélögin varðar. Ofan á það er ætlast til þess að sveitarfélögin skuldsetji sig hlutfallslega meira en ríkissjóður í þessari fjármálastefnu. Og þetta er stefna. Hún er ekki sögð með orðum en hún kemur fram í tölum. Það munar ekki miklu, það munar hlutfallslega prósenti, en það er samt sá munur þrátt fyrir allt. Geymum þetta aðeins og pælum í stóra samhenginu. Horfum einfaldlega á grunnframfærslu samkvæmt reiknivél Stjórnarráðsins, hver grunnframfærsla fólks er miðað við lágmarkslaun hjá VR, grunntaxtann þar. Þá reiknum við okkur yfir í framfærsluna á móti; hver er kostnaður vegna húsnæðis og ýmislegs svoleiðis? Sá sem er á lágmarkslaunum, er í þriðja eða fjórða tekjuþrepinu, er í mínus í lok hvers mánaðar miðað við framfærsluviðmið ríkisins. Það sem er áhugavert í því samhengi er þegar við skoðum þessa blessuðu vísitölu neysluverðs, verðbólguna. Hún er samsett úr hinum ýmsu vísitölum, þar á meðal húsnæðis. Skoðum undirliði vísitölu neysluverðs. Í heildina hefur hún hækkað um tæp 9% á þessu tímabili, eins og ég nefndi áðan, en matvæli hafa hækkað um 10%, húsnæðiskostnaður og rekstur ökutækja um rúmlega 12% og tryggingar um tæp 10,5%. Þetta þýðir einfaldlega verri lífsgæði, sérstaklega fyrir þá hópa þar sem matvæla- og húsnæðiskostnaður eru helstu kostnaðarliðir. Fyrir þá hópa er verðbólgan í reynd rúmlega 10% en ekki 9% eins og fyrir flesta aðra sem eru þá með hærri tekjur. Það vantar nefnilega allt svoleiðis í allar greiningar. Við fáum alltaf fjármálaráðherra upp í ræðustól Alþingis sem segir: Kaupmátturinn er frábær, hann hefur hækkað rosalega mikið og aldrei verið betri. En hvernig skiptist hann á milli mismunandi tekjuhópa? Þar komum við einfaldlega inn á það að launataxtar miðað við framfærslukostnað skila fólki í mínus, þannig að einhvers staðar þarf það að herða sultarólina og er undir framfærsluviðmiðum stjórnvalda. Það er staðan í dag. Þá myndi maður vilja að fjármálastefna stjórnvalda, tekjustefna og gjaldastefna, myndi á einhvern hátt fjalla um þessa áskorun og útskýra fyrir okkur hvernig eigi að leysa það vandamál. Hvernig á að leysa húsnæðisvandann? Það stendur ekki í þessari stefnu. Hvernig á að leysa framfærslu lægri tekjuhópa? Það stendur ekki í þessari fjármálastefnu. Hún er gjörsamlega ren þegar kemur að því. Tökum dæmi um svar við spurningunni: Hvað er fjármálastefna? Þar á að grunngildamiða og þar á að vera stefnumörkun um þróun gjalda og skattstefnu. Það á að miða við fimm grunngildi; sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Í þessari greinargerð eru kaflar sem heita Tekjustefna og Gjaldastefna og þar birtist þessi stefnumörkun en það er ekki gerð minnsta tilraun til að rökstyðja hvernig grunngildum verður fylgt með þessari tekju- og gjaldastefnu. Að lágmarki þyrfti að útskýra áhrif tekju- og gjaldastefnu stjórnvalda á þessa grunnþætti þjóðhagsspár og hvaða áhrif stefna stjórnvalda ætti að hafa á þá þætti. Er t.d. stefna stjórnvalda að auka, minnka eða halda opinberri fjárfestingu óbreyttri? Ég hef ekki hugmynd um það. Það er nefnt að undanfarið hafi verið aukið við opinbera fjárfestingu þannig að hún er komin upp í meðaltal áranna 1998–2020 en það segir ekkert um það hvað eigi að gera á næstu fimm árum, bara hvað er búið að gera. Þá erum við að segja að opinber fjárfestingarstefna sé búin að vera í algerri lægð og sé bara rétt komin upp í meðaltalið núna. Það er staðan núna. Segjum sem svo að stjórnvöld setji sér stefnu um að ná jákvæðum vöru- og þjónustujöfnuði og í gjaldastefnu stjórnvalda væri t.d. gert ráð fyrir aukinni áherslu á hugverkaiðnað til útflutnings og orkuskipti til að minnka innflutning á olíu. Það eru einhverjir 100 milljarðar þar. Ef við þyrftum ekki að flytja inn neina olíu myndum við spara 100 milljarða á ári í gjaldeyristekjur. Það munar nú um minna. Stefna um jákvæðan vöru- og þjónustujöfnuð stuðlar að sjálfbærni gjaldmiðils og heldur stöðugleika með því að lágmarka innflutta verðbólgu. Það er varfærin stefna til að lágmarka áhættu gagnvart ytri efnahagsþróun. Slík stefna stuðlar að festu til framtíðar þar sem síður þarf að bregðast við ytri efnahagssveiflum. Til að uppfylla grunngildi um gagnsæi væru sett fram skýr markmið um áhrif stefnunnar á hverju ári á vöru- og þjónustujöfnuð. Þetta er bara örstutt dæmi um það hvernig er reynt að nálgast það að rökstyðja markmið með stefnu stjórnvalda gagnvart grunngildunum. Að sjálfsögðu býst ég fastlega við því að fagleg stjórnsýsla skili þarna nánari tölum og lengri og ítarlegri útskýringum, þetta er aðeins stutt lýsing, stikkorð, á því hvernig þetta gæti byrjað að líta út. En það er ekki einu sinni reynt að fara þetta langt í stefnunni. Hver er þá fjármálastefna ríkisstjórnarinnar? Í tekjustefnu ríkisstjórnarinnar er fjallað um fimm atriði. Tvö af þeim eru sett fram sem langtímavandamál sem ríkisstjórnin hyggst ekki gera neitt í á tíma þessarar fjármálastefnu, að því er mér sýnist. Það þýðir að þrjú áherslumál eru til staðar í tekjustefnu ríkisstjórnarinnar. Þetta er ekki gagnrýni á fjölda áhersluatriða heldur á innihald og rökstuðning þeirra. Það getur verið í fína lagi að það séu bara þrjú áhersluatriði, ekkert að því. En það vantar innihald og rökstuðning, það er það sem er vandamálið. Fyrsta stefnumarkmið stjórnvalda í tekjumálum er framtíðarvandamál, með leyfi forseta: „Á komandi árum verður áfram unnið að endurbótum á skattkerfinu þannig að tekjuöflun hins opinbera nægi til að standa undir verkefnum þess.“ - sem segir bókstaflega að núna geri hún það ekki. Það er alveg margstaðfest í álitum fjármálaráðs frá fyrri árum að við séum með ósjálfbæra tekjustefnu miðað við útgjaldastefnu, ekkert flóknara en það. Þetta stendur skýrum stöfum hérna. Þetta er áskorun vegna þess að núverandi kerfi tekju og gjalda er ósjálfbært og það ætti ekki að koma neinum á óvart. Í fyrirspurnum í störfum nefndarinnar kom skýrt fram hjá fulltrúum fjármálaráðuneytis að það væri ekki von á skattbreytingum vegna þessarar áskorunar á tímabili þessarar fjármálastefnu. Annað stefnumarkmiðið fjallar um samdrátt í tekjum ríkisins af samgöngum: „Stefnt er að heildarendurskoðun á þessum hluta skattkerfisins til að tryggja sambærilegar skatttekjur af ökutækjum og á árunum 2010–2017.“ Þetta er nokkuð nákvæm stefna en engin tilraun gerð til þess að útskýra áhrifin í þjóðhagslegu samhengi, ekki nein. Við vitum líka að álag hefur aukist á samgöngur og vegi sem þarfnast þá meira viðhalds og ýmislegs svoleiðis, en það á samt ekki að ná þeirri þörf heldur bara eins og hún var 2010–2017. Áhugavert. Þriðja stefnumarkmiðið er að, með leyfi forseta, „… draga úr undanskotum og styrkja með því tekjustofna hins opinbera.“ Þetta á að gera einmitt með aukinni stafvæðingu og alþjóðlegri samvinnu. Fínt markmið en við höfum enga hugmynd um þjóðhagslegt umfang þessarar stefnu né hvernig hún er grunngildamiðuð. Hvaða umfang erum við að tala um hérna? Hefur það einhver áhrif? Er þetta dropi í hafið? Eða er þetta í alvörunni í þeim stærðarhlutföllum að það mun hafa áhrif á möguleika til þess að hækka eða lækka tekjuskatt eða hækka persónuafslátt eða hvað, eða einfaldlega fjármagna heilbrigðiskerfið sem vantar þá líka? Í hvaða stærðarhlutföllum erum við að tala hérna? Fjórða áskorunin er síðan loftslagsmálin. Þar á að notast við jákvæða hvata og gjaldtöku af losun gróðurhúsalofttegunda. Aftur ekkert umfang eða grunngildamiðaður rökstuðningur. Tæknilega séð væri hægt að hækka t.d. kolefnisgjald um 0,1% og segja: Við náðum þessu markmiði, við hækkuðum gjöld á þá sem losa, við erum búin að ná stefnunni, jeij. Það er vandamálið þegar það er ekki sagt hvert umfangið er, þá er hægt að gera hvað sem er til að geta sagt: Við náðum því, við sögðumst ætla að gera þetta og náðum því, sjáið þið bara. Tæknilega séð er það rétt og það eru þessir tæknilegu útúrsnúningar sem maður er alltaf að sjá hérna, þeir eru gegnumgangandi. En lög um opinber fjármál segja einfaldlega að stjórnvöld eigi að leggja fram mælanleg markmið til að segja hverju stjórnvöld ætla að ná, hvaða vörðu, til þess að það sé hægt að meta eftir á hvort fénu var vel varið, hvort þetta var góð aðgerð fyrir almannafé, hvort hægt sé að gera eitthvað betur, öðruvísi. Bara þannig lærum við á það hvernig tillögur framkvæmdarvaldsins skila sér. Við erum búin að glíma við það allan faraldur að það hefur verið hrúgað inn alls konar mismunandi verkfærum til að hjálpa fyrirtækjum og einstaklingum hingað og þangað. Hvaða áhrif höfðu þau í raun og veru? Við höfum ekki hugmynd um það. Það er búið að hella hundruðum milljarða í alls konar aðgerðir, og hvað? Var þessi aðgerð betri en hin? Ekki hugmynd. Hefði einhver önnur aðgerð verið betri en það sem var gert? Ekki hugmynd. Fullt af svoleiðis, ekkert nema svoleiðis. Síðasta stefnumálið er síðan hvernig skatttekjur eigi að þróast frá skattlagningu á laun yfir á neyslu. Í greinargerð fjármálastefnu segir: „Hér er um að ræða hægfara þróun sem hefur ekki veruleg áhrif á tímabili fjármálastefnunnar …“ Enginn hefur hugmynd um hvað „ekki veruleg áhrif“ þýðir. Líklega er það minna en veruleg áhrif en það gæti þýtt „nokkur áhrif“. Ég hef ekki hugmynd. Ég veit ekkert hvað það er í þjóðhagslegu samhengi. Ekkert grunngildi, engin, ekki neitt. Það er vandamálið við þessa stefnumótunarvinnu hérna hjá ríkisstjórninni. Hún er í alvörunni engin, ekki nein. Gjaldastefnan er síðan jafn óskýr og tekjustefnan. Þar eru tiltekin tvö framtíðarvandamál og ein aðgerð sem þó er óljóst hvort komi til framkvæmda á tímabili fjármálastefnunnar. Í greinargerð er sagt: „Raunvöxtur útgjalda verði því hóflegur á tímabilinu eða innan við 1% á ári hjá ríkissjóði“. Hérna er tiltekið að öldrun þjóðarinnar og ósjálfbærni ríkissjóðs vegna þess sé framtíðarvandamálið sem fjallað er um í gjaldastefnunni. Sú áskorun lýsir sér í auknum kostnaði við heilbrigðisþjónustu og umönnun og lífeyriskerfið að sjálfsögðu líka. Einnig er fjallað um hvernig vaxandi framlög til örorku- og ellilífeyrisþega og aukin réttindi t.d. í fæðingarorlofi auki ósjálfbærni tilfærslukerfanna. Engin lausn, ekki neitt, ekkert mat á umfangi til þess að mæta réttindum, t.d. með tilliti til þess hver framfærslukostnaður er miðað við þróun á raunkostnaði, ekki neitt. Hitt framtíðarvandamálið eru skuldbindingar vegna B-deildar LSR og ÍL-sjóðs. Í hversu miklum mæli á að vinna niður þessar skuldbindingar á tímabili fjármálaáætlunarinnar er óljóst, ekki hugmynd. Við erum að tala um rosalegar upphæðir hérna en samt ekki tekið með, höfum það bara til hliðar, geymum það, þetta er seinni tíma vandamál. Eina aðgerðin sem er lögð til er fjárfesting í tæknilegum innviðum með nýsköpun. Það á stuðla að hagræðingu og bættri þjónustu. Gott og blessað. En aftur ekkert umfang, ekki neitt. Þessi gjaldastefna er í rauninni stórfurðuleg, sérstaklega miðað við stjórnarsáttmálann sem talar um að „horft verður til frekari eflingar almannaþjónustu og skattalækkana í samræmi við þróun ríkisfjármála“. Það er vissulega sagt að það eigi að efla lífskjör í gjaldastefnunni en það virðist ekki tengjast opinberum útgjöldum á neinn sérstakan hátt. Samneyslan hefur minnkað, opinber fjárfesting hefur minnkað og á bara rétt að ná meðaltali áranna 1998–2020. Það á að búa í haginn fyrir sjálfbærni velferðarkerfisins, hvað sem það þýðir. Ef við reynum að setja eitthvert samhengi í þessa stefnu má sjá að áskorunin næstu 30 ár er að auka hlutdeild heilbrigðiskerfisins úr 8% af vergri landsframleiðslu í 11% vegna öldrunar þjóðarinnar. Þetta er bara beint úr langtímaáskorunum í efnahagsmálum, það er bara skýrsla sem fjármálaráðherra hefur skilað inn. Þetta þarf að gera. Núverandi kostnaður heilbrigðiskerfisins er u.þ.b. 250 milljarðar á ári en yrði þá 330 milljarðar ef við færum upp í 11% af vergri landsframleiðslu. Raunvöxtur útgjalda á að vera tæpt 1% hins vegar, talað um 0,7% en gerum ráð fyrir 1%. Það þýðir u.þ.b. 10 milljarðar kr. á ári sem það er að aukast hérna. Það þýðir ekki að við séum þá búin að ná 11% viðmiðinu eftir átta ár ef allur raunvöxturinn færi í heilbrigðiskerfið vegna þess að það er einnig gert ráð fyrir bættum lífskjörum með því að vaxa út úr vandanum sem faraldurinn skilur eftir sig, að stækka kökuna, það verður sjálfbær vöxtur og hvað það er sem allar möntrurnar segja um þetta. Það þýðir að ef raunvöxtur hagkerfisins verður meiri en raunvöxtur útgjalda ríkisins þá næst markmið um 11% hlutfall af vergri landsframleiðslu aldrei nema ef skiptingin innan ríkisfjármálanna breytist á móti. Ef við gefum okkur að hlutfall ríkisútgjalda haldist óbreytt miðað við verga landsframleiðslu þá þýðir það að raunvöxtur hagkerfisins þarf einnig að vera tæplega 1% á ári. Það þýðir 34,8% hækkun á bæði útgjöldum ríkissjóðs og vergri landsframleiðslu á 30 árum. 11% af vergri landsframleiðslu miðað við slíkan raunvöxt eftir 30 ár eru um 445 milljarðar kr. í kostnað fyrir heilbrigðiskerfið. Það þýðir að það þarf ekki að auka raunútgjöld til heilbrigðismála um 80 milljarða kr. heldur um tæplega 200 milljarða kr. á 30 árum. Það eru um 6,7 milljarðar kr. á ári sem er minna en 10 milljarðar kr. sem 1% raunávöxtun skilar. Ef raunávöxtunin er hins vegar 0,7%, eins og hefur verið nefnt, þurfa nær öll útgjöld að renna í heilbrigðiskerfið til þess að ná þeim langtímaviðmiðum sem sett eru fram í fjármálastefnunni. Þarna er eftir lífeyriskerfið og allt annað sem tengist fólksfjölgun og ýmsu slíku. Þetta virðist allt passa svona næstum allt passa innan þess ramma sem gjaldastefnan setur, rétt svo. En hið opinbera gerir meira. Ef við höldum áfram að greina bara það sem er innan heilbrigðiskerfisins þá átti reiknaður raunvöxtur þar að vera 1,8% til þess að mæta lýðfræðilegum breytingum fyrir árið 2022 en þær fjárheimildir voru felldar brott í síðasta fjárlagafrumvarpi og færðar í rauninni yfir í aðrar, í Betri vinnutíma. Dálítið áhugavert. Þarna er líka gert ráð fyrir síðan 1,5% raunvexti í lyfjakostnaði en greiningar Landspítalans gerir ráð fyrir 10% hækkun þar á næstunni. Einnig var bent á að 1,8% raunvöxturinn væri of lítill og hann þyrfti að vera nær 2,5% til að halda í við lýðfræðilegar breytingar. Allt annað væri hagræðingarkrafa á heilbrigðiskerfi. Þetta kom frá umsagnaraðilum. Niðurstaðan í þessari laufléttu - það er erfitt að fara með svona mikið af tölum í ræðu - greiningu á gjaldastefnu ríkisstjórnarinnar sýnir að til þess að uppfylla langtímastefnu í heilbrigðismálum vegna öldrunar þjóðarinnar þá þarf öll raunútgjaldaaukningin að renna til heilbrigðismála, ef gert er ráð fyrir tæplega 1% raunaukningu. Vandinn er að hið opinbera er með fleiri verkefni eins og málefni aldraðra, lífeyriskerfið er ekki inni í þessu heilbrigðiskerfi og það eftir að kosta aukalega líka. Ef öldrun þjóðarinnar er hins vegar framtíðaráskorun þá hlýtur það einnig að hafa áhrif á málefni aldraðra í fjárlögum. - Það er mikið eftir hérna. Skelltu mér í aðra ræðu, herra forseti, á mælendaskrá.. Ég ætla að klára nefndarálitið í næstu ræðu og fara yfir í sameiginlega yfirlýsingu 1., 2. og 3. minni hluta og áheyrnarfulltrúa í nefndinni: Lítið samræmi er á milli stjórnarsáttmála og þess reksturs sem boðaður er í fjármálastefnu út kjörtímabilið. Engin merki eru um eflingu almannaþjónustu og öflugt velferðarkerfi. Meintur vöxtur til velsældar er ekki í takt við þann ramma sem ríkisstjórnin setur sér næstu fjögur árin. Fjármálastefnan fjallar bara um áskoranir en inniheldur engar pólitískar lausnir. Það er nauðsynlegt í því samhengi að næsta fjármálaáætlun, sem kemur út síðar í vor, innihaldi pólitíska stefnumótun varðandi þær afkomubætandi ráðstafanir sem augljóst er að ráðast þarf í á næstu árum miðað við þann ramma sem ríkisstjórnin hefur sniðið sér með fjármálastefnu. Lög um opinber fjármál gera ráð fyrir gagnsæi og raunsæi í framsetningu áætlana og því ljóst að ríkisstjórnin getur ekki skilað auðu í næstu fjármálaáætlun. Ég verð að segja að ég verð enn og aftur fyrir vonbrigðum með framkvæmd laga um opinber fjármál. Það er einfaldlega ekki verið að sinna þeim. Það þýðir að allt fjárlagaferlið, frá skýrslu um langtímahorfur í efnahagsmálum til fjármálastefnu, til fjármálaáætlunar, til fjárlaga og til ársskýrslna ráðherra, er í rauninni gagnslaust af því að í ársskýrslum ráðherra á að útskýra hvernig var farið með fjárheimildir í stefnu stjórnvalda og af hverju það var góð hugmynd að fylgja stefnu stjórnvalda á annað borð. Þegar það er ekki útskýrt, þegar það kemur ekki fram hvaða markmiðum við ætlum að ná, þá er alltaf hægt að útskýra sig fram hjá því og segja bara: Þetta var æðislegt hjá okkur, við náðum öllum okkar markmiðum. Og ef maður spyr á móti: Hvaða markmið voru það? Ja, þessi sem við sögðumst ætla að ná. Nákvæmlega hvaða? Það sést í fjármálaáætlun. Og maður þarf að fletta í einhverju risastóru skjali og kemst svo að því að lokum að það var ekki neitt, það er alltaf þannig. Þannig að ég verð enn og aftur verð fyrir vonbrigðum með framsetningu og útfærslu á lögum um opinber fjármál.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta framsögu 3. minni hluta um tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2022–2006. Hv. þingmaður byrjaði á að spyrja: Hvað er fjármálastefna? Hann segir í upphafi að þetta sé í raun bara ein tafla með fullt af tölum um heil0darafkomu, óvissubil og skuldir o.s.frv. og að þarna sé stuðst við nútíma-Nostradamus sem búi á Hagstofunni. Ég vissi ekki að hann byggi þar, en allt í lagi. Í lögum um opinber fjármál, um fjármálastefnu, segir að fjármálastefnu skuli m.a. skipt í eftirfarandi þætti: stefnu um umfang, afkomu og þróun eigna. Sér hv. þingmaður eitthvað um þróun eigna í fjármálastefnunni? Og ef svo er, hvar er það? Mér finnst þetta ekki vera samkvæmt lögunum hvað þetta varðar. Ég fjallaði um það sjálfur varðandi skattastefnuna og las upp úr greinargerð um tekjuhlutann, en ég sé ágætisgreiningu hjá hv. þingmanni um tekjustefnuna og stefnumarkmið stjórnvalda í tekjumálum. Hann segir: Tekjustefna ríkisstjórnarinnar fjallar um fimm atriði. Þar kemur m.a. fram að það er framtíðarvandamál í fyrsta hlutanum, í öðrum hlutanum er það samdráttur í tekjum ríkissjóðs af samgöngum, í þriðja hluta er talað um að draga úr undanskotum og styrkja með því tekjustofna hins opinbera. Svo eru það loftslagsmálin og þá öldrun þjóðarinnar. Þetta eru þessi fimm atriði. Svo minntist hv. þingmaður aðeins í lokin á auðlindanýtingu og við vitum öll hvert veiðileyfagjaldið er, en ekki er minnst á Íslandsbanka. Svo er líka minnst á gjaldastefnuna. En las hv. þingmaður þessi fimm atriði beint upp? Ég sá þau ekki talin upp í fjármálastefnunni. Hvernig lítur hv. þingmaður á tekjustefnuna? Gæti hann súmmerað upp þessi fimm atriði? Ég sé þau atriði ekki sjálfur.
Forseti. Nei, það er einmitt kjarnavandamálið að það er einfaldlega ekki verið að fylgja þeim punktum sem koma fram í lögum um opinber fjármál, um það sem á að skila þinginu, rökstuðningnum sem þingið á að hafa til grundvallar því að taka ákvörðun: Já, þetta er eðlilegur rammi ríkisfjármála fyrir næstu fimm árin, a.m.k., má vera lengur. Eitt af því sem vantar líka, finnst mér, og fjármálaráð gagnrýnir er: Já, það er stefna um að hætta skuldasöfnun, en vinsamlegast útskýrið fyrir okkur hvernig þið ætlið síðan að greiða þær skuldir. Erum við að tala um 30 ár fram í tímann, er það svona viðmiðið? Eða erum við að tala um fimm ár? Við erum ekki með neinar uppsafnaðar eignir eins og stöðugleikaframlögin eftir síðasta hrun sem munu bara koma og greiða upp allan mínusinn. Það er ekkert svoleiðis. Hérna var peningum dælt út í fyrirtæki fram og til baka án þess að það væri einhver eignamyndun á móti hjá ríkinu, eins og var hjá bönkunum síðast. En tekjustefnan í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar er, eins og ég tel upp í nefndaráliti mínu, í raun engin, alla vega ekki í þjóðhagslegum stærðum. Ég myndi vilja sjá stóru - samkvæmt því er engin breyting en það er sagt að það þurfi breytingu. Þá myndi ég vilja sjá hvar þau skref væru stigin. Það virðist eiga að gera það í neyslu, þ.e. færa það frá tekjum yfir í neyslu, en það er sagt að það sé langtímavandamál þannig að það verði líklega ekki gert á tímabili þessarar stefnu. Ég myndi t.d. vilja að náð yrði í meiri arð úr auðlindum, en það er ekki gert.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þegar ég les nefndarálit hv. þingmanns þá finnst mér svolítið - hann talar um nútíma-Nostradamus sem búi á Hagstofunni. Mér finnst, þegar hv. þingmaður greinir þetta á sinn ágæta hátt með þessum töluliðum, bæði gjaldastefnuna og tekjustefnuna, að hann sé orðinn hálfgerður Nostradamus vegna þess að í greinargerð með fjármálastefnunni, og ég tek tilvitnanir úr nefndaráliti hv. þingmanns varðandi framtíðarvandamál, segir: „Á komandi árum verður áfram unnið að endurbótum á skattkerfinu þannig að tekjuöflun hins opinbera nægi til að standa undir verkefnum þess.“ Það er áætlun um að fara að gera eitthvað, það er ekki stefna. Það á að fara að gera þetta á komandi árum. Það er líka í 2. lið, varðandi samdrátt í tekjum ríkissjóðs af samgöngum. Þar segir: „Stefnt er að heildarendurskoðun á þessum hluta skattkerfisins til að tryggja sambærilegar skatttekjur af ökutækjum.“ Það er stefnt á að gera eitthvað en það er ekki stefna. Ef þú ætlar að gera eitthvað þá ertu ekki að gera það, þú ætlar bara að gera það, það er á áætlun, þannig að mér finnst þetta nánast vera stefna um stefnu. Svo getum við haldið áfram, t.d. um loftslagsmálin. Það á að notast við jákvæða hvata. Það er ekki stefna að nota jákvæða hvata. Hverjir eru hvatarnir? Það er stefnan. Þá ertu með stefnu, þá ertu með hvatningu, „initiative“ - fyrirgefið, hvata til að gera eitthvað ákveðið, en það er ekki sagt hverjir þeir eru. Það er nákvæmlega sama með öldrun þjóðarinnar, þar er verið að ræða hægfara þróun, en það er ekkert sagt hvernig eigi að taka á málinu. Ég les fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar, þessa þingmeirihluta, sem stefnulaust plagg. Ég velti því fyrir mér hvort við eigum ekki bara að breyta nafninu. Ég tel að næsta fjármálastefna komi í kjölfar kjarasamninganna, að þar verði mörkuð stefna og þar ætti raunverulega að endurskoða fjármálastefnuna, þegar aðilar vinnumarkaðarins verða búnir að komast að samkomulagi. Þar mun verða óskað eftir útspili ríkisstjórnarinnar og þá sjáum við fjármálastefnu sem mark er á takandi.
Forseti. Ég vitna hér í upphafi í texta úr laginu Nostradamus eftir Nýdönsk: „Nostradamus var ekkert merkilegri en ég“. Það virðist í raun hver sem er geta dregið upp einhvers konar lýsingu á framtíðinni, eins og bara: „Komandi tíð mun verða hörð en bærileg.“ Ég held að það sé fjármálastefnan í hnotskurn, þ.e. að við erum að hætta að safna skuldum, það er dálítið hart en það verður svona bærilegt af því að það er spáð ágætishagvexti á meðan. Ég held persónulega að um vanspá sé að ræða hvað þróunina varðar, að hún verði betri, að við stöðvum skuldasöfnunina hraðar. Hvort það er gáfulegt eða ekki er eitthvað sem ætti líka heima í fjármálastefnunni af því að við þekkjum innviðaskuldina sem hefur oft verið rædd hérna, og kostnaður af því að vanrækja viðhald er líka fjármagnskostnaður. Við erum bara ekki með hann útreiknaðan eins og á venjulegum peningalegum skuldum þannig að við getum ekki borið saman hvora skuldina er betra að borga niður. Og það er vandamál. Það er vandamál sem er ekki svarað og hefur aldrei verið svarað í stefnu ríkisstjórnarinnar. Ég held að það sé alveg rétt hjá hv. þingmanni að stefna ríkisstjórnarinnar komi ekki fyrr en í kjarasamningaviðræðum og þá eru það ekki stjórnvöld sem marka þá stefnu heldur aðilar vinnumarkaðarins, af því að við erum í rauninni með stefnulausa ríkisstjórn sem ætlast bara til þess að einhverjir aðrir semji stefnuna fyrir hana af því að hún hefur engan pólitískan tilgang.
Virðulegur forseti. Nefndarálit 3. minni hluta fjárlaganefndar hefst með þessum orðum: Nostradamus var ekkert merkilegri en ég. Ég get ráðið framtíðina alveg eins og hann. Komandi tíð mun verða hörð en bærileg. Frétti það á spjalli við löngu látinn mann. Þetta eru tvímælalaust bestu setningarnar í nefndaráliti 3. minni hluta fjárlaganefndar en auðvitað er það ekki svo að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson eigi þennan fallega texta heldur er það hin merka hljómsveit Nýdönsk. Þegar ég hóf lestur á þessu nefndaráliti þá hugsaði ég: Jæja, nú bíður eitthvað skemmtilegt og spennandi. Ég sá fjöldann allan af töflum og hugsaði: Jæja, loksins, loksins. Þá veit ég núna hvernig einhverjum í minni hlutanum finnst að fjármálastefna ætti raunverulega að líta út því að við skulum muna að fjármálastefnan er í grunninn ekki mjög löng. Hún er þessi tafla og það er auðvitað greinargerð með henni og hún er mun ítarlegri. En ég er alltaf að bíða eftir því, þegar ég heyri gagnrýni á fjármálastefnuna, og það er kannski spurning mín til hv. þingmanns: Hvaða afkomutölur myndi hv. þingmaður vilja sjá hér? Hvers konar ramma vill hv. þingmaður setja fyrir opinber fjármál fyrir næstu ár? Ég verð að viðurkenna að ef það er eitthvað sem hræðir mig varðandi þessa fjármálastefnu þá er það einmitt frekar í hversu langan tíma við ætlum að keyra ríkissjóð á neikvæðri afkomu og það að við ætlum ekki að hætta skuldasöfnun fyrr en árið 2026. Spurning mín til hv. þingmanns er: Hvar er taflan hans? Hvar er áætlun hans eða sýn Pírata á það hvernig fjármálastefna ríkisins ætti að líta út?
Forseti. Mér finnst merkilegt að hv. þingmanni finnist þetta vera bestu orðin í nefndarálitinu, ekki einu sinni tilvitnanirnar í fjármálastefnuna sjálfa eða álit meiri hlutans. Læt það hanga aðeins.
… þínum texta.
Já, það er heill hellingur af mínum texta þarna. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að fjármálastefnan sé taflan sem þar er því að það er mjög skýrt að í fjármálastefnu, samkvæmt 4. gr. laga um opinber fjármál, á að vera stefna um umfang, afkomu og þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga opinberra aðila í heild og það á að fylgja greinargerð um hvernig grunngildum skuli vera fylgt, bæði hvað varðar stefnumörkun um þróun gjalda og skattstefnu og aðra tekjuöflun hins opinbera. Það er í greinargerð, vissulega. En það er algerlega hluti af fjármálastefnunni að stjórnvöld útskýri nákvæmlega þessa töflu sem er þarna og áhrifin á stóru þjóðhagslegu stærðirnar sem fjallað er um í þjóðhagsspám Hagstofunnar. [[Gripið fram í.]]- Ég er að koma að því hérna. Ég held að þetta sé ekkert svo óraunhæf tafla þegar allt kemur til alls. Ég býst við að hún komi betur út en tölurnar sem eru hérna, einfaldlega af því að í hagspám er vanspáð um það hvernig þróun næstu ára verður. Við erum einfaldlega með [[Forseti hringir.]]þannig stjórnkerfi hérna, það er ógagnsætt og gefur ekki möguleika á því að einhver utan fjármálaráðuneytisins geti sett eitthvað gáfulegt fram um það, [[Forseti hringir.]]að ég get ómögulega sett fram einhverja töflu um þetta sjálfur. Ég get einungis gagnrýnt það hvað stjórnvöld sjálf gleyma að gera samkvæmt lögum um opinber fjármál.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og það er áhugavert að heyra það, eins og ég skildi hann, að hann er svo sem ekkert ósammála töflunni sem slíkri og telur hana ekki óraunhæfa. En þar segir einmitt líka í textanum, og þá vitna ég í texta hv. þingmanns í nefndarálitinu: „Fyrir flest okkar er þetta bara einn samhengislaus talnagrautur. Sérstaklega af því að framsetningin er í hlutfalli af landsframleiðslu sem enginn veit hver verður fram í tímann.“ Þá er hann væntanlega að vísa í Nostradamus einan sem gæti sagt til um það. En ég furða mig á þessu vegna þess að hv. þingmaður er oft svo upptekinn einmitt af lögunum og framsetningunni og þetta er nákvæmlega það sem segir, í 4. gr. laga um opinber fjármál, um fjármálastefnu, það er svona sem á að setja stefnuna fram og það er svo sannarlega gert hér. Ég verð að viðurkenna að ég hélt að það væri það sem ég væri að fara að sjá hjá hv. þingmanni í töflunum. En nei, þá er þetta þjóðhagsspáin. Nú höfum við svolítið oft rætt um þjóðhagsspá á síðustu misserum. Ég velti fyrir mér með þessa umræðu og gagnrýni sem hefur verið á þjóðhagsspána hvort fólk vilji sjá annars konar vinnubrögð varðandi þjóðhagsspána sjálfa. Ég vísa oft í það að þjóðhagsspá er unnin af fagfólki, algjörlega óháð því hvað ríkisstjórnin er að gera. Þau eru bara að leggja mat á stöðuna eins og hún er á þeim tímapunkti og spá út frá því hver framtíðin verður ef ekki verður brugðist við með einhverjum hætti. Ríkisstjórnin hefur svo ítrekað í gegnum Covid-faraldurinn brugðist við sem hefur einmitt haft þau áhrif að spárnar þurfa að breytast aftur. Ég spyr hv. þingmann: Er hann með þessum töflum öllum yfir þjóðhagsspár nokkurra ára að gagnrýna þjóðhagsspána sem slíka, lögin á bak við það eða er hreinlega verið að kalla eftir því, eins og stundum er gert hér í umræðunni um ríkisfjármál, að ríkisstjórnin noti sína eigin spá í stefnum og áætlunum? Ég ætla þá að vísa í það að ekki eru mjög mörg ár síðan, ef skoðaðar voru fjármálaáætlanir sveitarfélaga, að gert var ráð fyrir mismunandi verðbólgu [[Forseti hringir.]]ef horft var til Garðabæjar, Reykjavíkur eða Mosfellsbæjar. Ég fagna því mjög að við séum alla vega komin í þá átt að við byggjum á tölum fagfólks frá Hagstofunni varðandi þjóðhagsspá.
Forseti. Í 8. gr. laga um opinber fjármál er fjallað um hagrænar forsendur stefnumörkunar og þar segir: „Stefnumörkun í opinberum fjármálum skal byggjast á traustum forsendum og gögnum, sem unnin eru hlutlægt og kerfisbundið, og opinberum hagtölum og þjóðhagsspám þar sem tekið er mið af fjárhagslegum og efnahagslegum áhrifum af áformum stjórnvalda.“ Hvaða áhrif hafa áform stjórnvalda í þjóðhagslegu samhengi? Það er það sem ég er að gagnrýna að vanti. Það er ekki hérna. Ástæðan fyrir því að ég dreg upp þessar þjóðhagsspár í álitinu er t.d. sú að í októberspánni 2020 er gert ráð fyrir 15,8% aukningu í opinberri fjárfestingu en niðurstaðan varð samdráttur upp á 5,2%. Þetta er alveg ótrúlegur munur á umfangi opinberrar fjárfestingar í tveimur aðliggjandi þjóðhagsspám. Það er eins og hið opinbera hafi ekki hugmynd um hvað það er sjálft að gera í eigin opinberum fjárfestingum. Það er það sem ég er að gagnrýna með því að leggja fram þessar mismunandi þjóðhagsspár í fjármálaáætlun 2019, 2020, 2021 og 2022. Hið opinbera nær ekki að setja sér markmið um þróun, t.d. í opinberri fjárfestingu, og svo stenst hún alls ekki, þ.e. við sjáum ekki stefnuna. Við sjáum einhverja endurspeglun af henni í þjóðhagsspá sem skeikar um heil 20 prósentustig, sem er rosalegt. Það er það sem vantar hérna. Ég vil að það sé unnið samkvæmt 8. gr. og ég vil að áform stjórnvalda séu opin og gagnsæ okkur öllum til þess að við getum skoðað á hvaða hátt stefna stjórnvalda hefur jákvæð eða neikvæð áhrif á samneysluna eða opinberar fjárfestingar eða þess háttar. Það er það sem vantar og þess vegna kvarta ég.
Virðulegi forseti. Við erum hér að fjalla um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Þetta hafa bara verið ljómandi góðar og áhugaverðar umræður hér í dag, vil ég segja, og margt áhugavert og gott sem komið hefur fram. Auðvitað endurspeglast umræðan hér dálítið af því sem átt hefur sér stað í fjárlaganefnd og í sjálfu sér er ekkert sem kemur beinlínis á óvart í því samhengi. Hv. þm. Haraldur Benediktsson fór hér ágætlega yfir nefndarálit okkar í meiri hluta nefndarinnar og helstu tölur í því. En mig langar líka aðeins til að fara örlítið yfir þessi mál. Ég ætla að byrja á því að segja að ég get alveg tekið undir það varðandi þá vinnu sem við erum að fara að hefja og ég hef rætt hér áður og í nefndinni varðandi framsetningu og annað slíkt á LOF-inu eða lögum um opinber fjármál. Það er eitt og annað sem við þurfum að bæta og sem við þurfum að segja við framkvæmdarvaldið að við viljum hafa framsetningu á með öðrum hætti. Það á jafnt við um stefnu sem fjárlög sem fjármálaáætlun. Þetta er allt undir í því samhengi. Ég hef svo sem ekki trú á því að við náum fram miklum breytingum akkúrat núna á þeirri önn hér sem fram undan er, því að það er ekki nema rétt um mánuður í framlagða fjármálaáætlun. En samt held ég að við eigum að reyna að koma einhverju áleiðis um það hvernig við myndum a.m.k. vilja létta á framsetningunni í fjármálaáætluninni. Þessi stefna byggir á 4. gr. laga um opinber fjármál. Undirliggjandi markmið er að létta á skuldum ríkissjóðs til að vera viðbúin því að takast á við áföll sem sagt er að geti orðið tíðari en verið hefur í ljósi breytts veruleika. Þess vegna er það afar mikilvægt að við reynum að vinna okkur hægt og rólega út úr því. Og sem betur fer virðist allt í hagkerfinu stefna hraðar í betri átt en við bjuggumst við. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli. Ég ætla þó samt að segja það hér, og ég hef sagt það áður, að skuldahlutfallið, þ.e. þessi 7. gr. laga, sem ég var ekki hlynnt á sínum tíma þegar lögin voru sett, er eitthvað sem við þurfum að velta fyrir okkur. Þetta eru ansi stíf viðmið og 30% skuldahlutfall er líka afar stíft viðmið, það sem undir er. En ég vil líka segja að þó að hér sé sett fram að við eigum að vera komin í sæmilegt jafnvægi 2026 þá held ég að við verðum að horfast í augu við það að ef eitthvað gerist á leiðinni á þessum árum þá þurfum við auðvitað að vera tilbúin til að endurskoða það og fara hægar í sakirnar í því að ná þeim markmiðum aftur. Það hlýtur alltaf að vera undir að við stöndum undir þeim kerfum sem við setjum upp og ef það þýðir að við þurfum að teygja aðeins á þessu þá eigum við að gera það. Hér er verið að tala um að skuldirnar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eigi að vera í kringum 40,5% þetta ár, 2026, og fara lækkandi frá þeim tíma. En eins og ég segi þá held ég að við eigum alveg að vera meðvituð um að það getur eitthvað orðið til þess að við þurfum að endurskoða það. En vonandi nær hagkerfið sér hratt af stað þannig að við getum búist við betri stöðu jafnvel fyrr en hér er gert ráð fyrir. Af því að hér hefur verið rætt um óvissubilið og mikið verið rætt um það hvort við eigum að láta gott gengi í kerfinu verða alltaf til þess að við aukum útgjöld - það held ég að eigi ekki endilega að vera og fjármálaráð hefur lagt til að svo sé ekki. Það er auðvitað sá freistnivandi sem hér hefur verið ræddur í því samhengi. En ég held að það sem við þurfum fyrst og fremst að velta fyrir okkur sé hvernig við getum þá náð þeim markmiðum sem við setjum okkur í stjórnarsáttmálanum innan þeirra marka sem við leggjum fram í þessari stefnu. Það er sannarlega vegna þessara vikmarka sem sett eru hér inn, þá er búinn til sveigjanleiki í fjármálaáætlunum þannig að við getum horft til þessara markmiða, bæði um að skuldahlutfallið lækki og að við getum nýtt þær til uppbyggingar í velferðarkerfum okkar. Það eru góðar horfur; uppgjörstölur síðasta árs hjá opinberum fyrirtækjum og annað slíkt og svo það sem við heyrum frá ferðaþjónustunni í dag gefur allt til kynna að þetta gerist hraðar en við gerum ráð fyrir hér með þessari stefnu, þrátt fyrir að við höfum verið að breyta henni örlítið, eins og kemur fram í tillögu meiri hlutans í lok nefndarálitsins þar sem við leggjum til örlitla hækkun á skuldaviðmiðinu. En það er líka það sem mig langar að fara aðeins yfir, það er búið að fara vel yfir hagvöxtinn, verðbólguna og öll þessi viðmið sem rakin eru í nefndaráliti meiri hlutans og eru skiptar skoðanir á. Ég ætla ekki að teygja tímann og endurtaka það neitt sérstaklega mikið. Mig langar bara rétt að tala um þessa punkta sem við setjum hér inn, meiri hlutinn, varðandi álit fjármálaráðs þar sem við tökum undir eitt og annað sem þar kemur fram. Ég vil líka segja það hér að nefndin hefur fjallað um að við fáum fjármálaráð oftar að borðinu til okkar til þess að fylgja þessu eftir, þ.e. hvernig gengur á tímabili stefnu eða áætlana. Ég held að það sé afar mikilvægt fyrir þingið að við tökum það samtal með reglubundnari hætti og oftar en gert hefur verið fram til þessa. Það er líka ákveðið aðhald fólgið í því af hálfu óháðra aðila þannig að það er ekki bara pólitíkin sem talar þegar kemur að því. Ég get alveg tekið undir margt sem farið hefur verið yfir hér í dag um skýrleika, sérstaklega að við náum betur utan um hlutina með einhvers konar markmiðum og mælingu um það sem við erum hér að setja fram. En það er auðvitað ánægjulegt að fjármálaráð telur að sjálfbærni skulda hins opinbera sé ekki áhyggjuefni eins og sakir standa og að skuldahlutfallið verði áfram lágt. Ég tek líka undir það að sannarlega má segja að þessi lagarammi sem við erum að vinna eftir núna sé búinn að sanna gildi sitt þrátt fyrir ákveðna annmarka sem á honum eru og við stöndum frammi fyrir og höfum verið að ræða hér í dag og viljum kannski breyta. Mig langar að segja varðandi það sem við höfum líka oft rætt þegar við erum að ræða fjármál hins opinbera, þ.e. um margs konar sviðsmyndir, að þær þurfi að verða ítarlegri en við höfum haft fram til þessa, að sannarlega hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið verið að bregðast við. Þeim sviðsmyndum hefur fjölgað og það eru fleiri undir núna en voru bara þegar ég byrjaði í fjárlaganefnd og fyrstu árin sem við vorum að innleiða þetta kerfi. En það skiptir gríðarlega miklu máli þegar við erum í sveiflukenndu hagkerfi eins og þessu að við höfum fleiri viðmið en bara eitt. Það hefur verið að gerast hægt og rólega. Varðandi fjárfestingarnar, af því að þær hafa verið nefndar hérna, þá nefndi hv. þm. Kristrún Frostadóttir fyrst hina gullnu reglu sem Evrópusambandið er að skoða. Ég held að það sé eitthvað sem við eigum að velta fyrir okkur og að við eigum að taka alvarlegt samtal um það hvort þetta sé eitthvað sem er framkvæmanlegt og eins að fylgjast með umræðunni innan Evrópusambandsins um þessi mál. En mig langar samt aðeins að drepa á þessu varðandi fjárfestingarnar af því að það er jú alltaf forsendan sem hér er lögð til, þ.e. að langtímasjónarmið, arðsemi og forgangsröðun eigi að ráða för. Sannarlega þarf það að vera undir og ég ætla ekki að gera lítið úr því, en við þurfum samt líka að vera með opin augu fyrir því að sumar fjárfestingar, t.d. í samgöngumálum, eru ekki endilega fjárhagslega arðsamar en þær eru samfélagslega arðsamar. Mér finnst að það verði líka að hafa það undir þegar við erum að tala um fjárfestingu og arðsemi. Ég vildi velta þessu upp af því að það hefur ekki verið dregið hér fram. Við erum sannarlega með þessa innviðaskuld víða og þurfum að halda áfram og gera betur þar en verið hefur. Hér hefur líka verið umræða um alls konar átök og ég get alveg fallist á það, hvort sem það heitir átök eða bara auknir fjármunir í einhver verkefni, að þeir aðilar sem eiga um að véla og framkvæma, eins og hér hefur verið rætt - það er afar óheppilegt að hafa ekki komið öllum þeim peningum í vinnu sem við erum þó búin að útdeila, hvort sem það er í vegaframkvæmdir eða húsnæðismál eða annað slíkt. Það er auðvitað afar óheppilegt því að alls staðar er þörfin til staðar. Það þurfum við að ræða á alvarlegum nótum, eins og komið var inn á áðan, við verðum horfum lengra fram í tímann til að undirbúa okkur, hvort heldur það er vegagerð, skipulagsmál eða annað slíkt, þar sem þarf mikinn undirbúning, af því að peningarnir fara ekki í vinnu þegar undirbúningurinn er ekki klár. Það er það sem ég vildi helst drepa á hérna varðandi þessar fjárfestingar. Það segir líka hérna, og við tökum undir það, að við þurfum að gæta að því að fjárfestingarstigið lækki ekki af því að samdrátturinn getur auðvitað unnið gegn þessum vaxtarmöguleikum sem hér hafa verið ræddir í dag. Það sem er undirliggjandi í þessari gullnu reglu er að hagsveiflan kallar þá ekki á það að við drögum úr fjárfestingu og verði ekki í rauninni það stýritæki sem það hefur verið fram til þessa. Við höfum rætt talsvert hér í dag, minni hluti og meiri hluti, um að opinber fjármál og peningastefnan starfi og gangi í takt og lög um opinber fjármál hafa sannarlega dregið það talsvert fram og náð þeim markmiðum sem þeim var ætlað hvað þetta samspil varðar. Vegna stöðu ríkissjóðs vorum við sem betur fer vel í stakk búin þegar heimsfaraldur skall á til að takast á við þetta og Seðlabankinn hefur líka gengið í takt með okkur með því að lækka stýrivexti og stutt við fjármálastefnuna, þannig að sannarlega má segja að þetta hafi náð fram að ganga. En ég ætla bara að segja hér í restina að það er auðvitað margt undir, stór verkefni og áskoranir fram undan sem hér hefur verið farið yfir af mörgum hv. þingmönnum í dag. Hér hefur m.a. verið rætt um samspil fjármálastefnunnar og stjórnarsáttmálans og ég tel að við eigum að geta náð þeim markmiðum sem sett eru fram í stjórnarsáttmála. Hins vegar má auðvitað með sanni segja að kerfisbreytingar sem fram undan eru - og margt hefur verið gert nú þegar, við skulum ekki gleyma því, af því að því hefur verið haldið fram hér í dag að sáralítið eða ekkert hafi verið gert í velferðarkerfunum. Það er ekki rétt, það hefur afskaplega margt verið gert. En betur má ef duga skal. Tilfærslukerfi hafa auðvitað vaxið talsvert, bæði heilbrigðis- og almannatryggingakerfið. Svigrúmið sem er vegna þeirra bila sem við erum hér að leggja til þannig að raunvöxtur verði til, og þá er hægt að uppfylla að mínu mati markmið sáttmálans. Ég held að við þurfum ekki að hafa svona miklar áhyggjur af því að stefnan verði sprungin um áramót vegna þess að kjarasamningar eru fram undan og annað slíkt. Það eru auðvitað ákveðin ráð til að bregðast við því. En sannarlega má segja, eins og verið hefur og við megum ekki gleyma því, að það voru gerðir góðir kjarasamningar og verkalýðsforystan var afskaplega sátt við þá. Og af því að hér hafa húsnæðismálin líka verið nefnd þá var auðvitað ákveðinn hópur stofnaður í tengslum við það. Sá hópur hefur verið endurvakinn til þess m.a. að undirbúa ferlið varðandi þær áskoranir sem fram undan eru og við stöndum frammi fyrir núna. Þá vil ég líka minna á það að við þurfum bæði að horfa til þess að styrkja leigumarkaðinn og byggja húsnæði fyrir alla. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég geri ráð fyrir því að ég fái hér andsvör. Mér heyrist það vera svo þannig að ég reyni eftir bestu getu að svara þeim.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir ræðuna og mig langaði til að fjalla aðeins meira um útgjaldasvigrúmið sem við ræddum aðeins áðan. Mér nefnilega misreiknaðist aðeins áðan. Ég talaði um 20 milljarða og það er ekki rétt hjá mér. Þá var ég að tala um 0,7% af landsframleiðslu en þetta eru 0,7% af útgjaldstofnunum eins og þeir eru í dag. Það eru því 8 milljarðar á ári árin 2023–2026 sem við erum að tala um, miðað við útreikninga fjármálaráðs, að sé svigrúmið til útgjaldaaukningar ef ég hef rétt fyrir mér. Sveitarfélögin vantar 9 milljarða þannig að ef ríkisstjórnin ætlar að bæta upp þetta gat hjá sveitarfélögunum þá er allt svigrúmið horfið 2023–2026. Ég beini þeirri spurningu til hv nefndarformanns: Hvar á að skera niður til að koma þessum breytingum í gegn þegar fyrir liggur að málefni fatlaðs fólks verða ekki styrkt á sveitarfélagastiginu? Því ef þetta verður styrkt að fullu þá kemur ríkisstjórnin engum öðrum málefnum í gegn nema ráðast í niðurskurð. [[Forseti hringir.]]Hvar telur hún að megi skera niður?
Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður hefur kannski fengið svör við í dag þá tel ég að með því að hagkerfi okkar taki að vaxa og dafna aftur verði til það svigrúm sem þarf til þess að mæta þeim áskorunum sem fram undan eru. Eins og kemur líka fram í stjórnarsáttmála og í fjármálastefnunni eru auðvitað undir ákveðnar skattbreytingar og annað slíkt sem alls ekki er útilokað. Hér hafa ráðherrar líka farið yfir það að ef - já, það er ekkert ef heldur er gert ráð fyrir ákveðnum breytingum þar að lútandi. En fyrst og fremst byggjum við þetta á því að við reynum að finna hagræðingu í kerfinu án þess endilega að skera niður. Það þarf ekki að fylgja því að það verði skorið niður. Með því að hagvöxturinn verði aukinn, eins og við gerum ráð fyrir og eins og við sjáum nú þegar eiga sér stað, þá náum við að mæta þessu.
Ég þakka hv. nefndarformanni svarið en vek samt athygli á því að þessir 8 milljarðar eru bara ramminn. Það er sem sagt búið að taka ákvörðun, með þessari stefnu, um að nýta ekki allan hagvöxtinn almennilega vegna þess að við ætlum að fara svo hratt í skuldastöðvunina. Þetta er því bara svigrúmið eins og staðan er. Þar sem það er önnur hlið á þessu langaði mig í þessu samhengi að spyrja hv. formann fjárlaganefndar um tekjuhliðina. Það er talað um neysluskatta, til að mynda í greinargerðinni með þessari þingsályktunartillögu. Þetta eru flatir skattar, þetta eru mjög ójafnir skattar. Hugnast hv. nefndarformanni þessi skattlagning eða tekur hún undir með hæstv. viðskiptaráðherra sem vill, svo að dæmi sé tekið, fara í hækkun bankaskatts? Eru einhverjar aðrar tekjulindir sem hv. nefndarformaður myndi frekar vilja líta til en þessir neysluskattar sem hamrað er á í greinargerðinni?
Virðulegi forseti. Það má sannarlega segja að margt sé okkur hagfellt þó að ekki sé talað um annað en betri afkomu Landsvirkjunar. Það er aukinn arður í ríkissjóð og það eru ýmsar tekjur sem við fáum inn sem ég tel að geti hjálpað til við að mæta ýmsum þeim áskorunum sem fram undan eru. Varðandi neysluskattana vil ég bara segja: Við erum auðvitað með virðisaukaskattinn og annað slíkt sem allir þurfa að greiða. Við erum búin að lækka hann niður í 11%. Hann er frekar lágur þannig að ég hef ekki miklar áhyggjur af því. Varðandi bankaskattinn get ég alveg staðið hér og nefnt að ég hef talað fyrir því, sagði það á sínum tíma þegar hann var lækkaður, að ef við sæjum ekki að bankarnir skiluðu því til baka til fólksins væri ég tilbúin til að hækka þann skatt aftur. Ég hef alltaf talað fyrir því þó að það sé ekki endilega samhljómur innan allrar ríkisstjórnarinnar eða allra flokkanna um það. Það er bara eins og það er. En ég hef talað fyrir því og gerði það hér í pontu [[Forseti hringir.]]þegar sá skattur var lækkaður.
Virðulegi forseti. Ég vil fá að spyrja hv. formann fjárlaganefndar tveggja spurninga. Annars vegar langar mig að vita hvers vegna ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggur þessa ofboðslegu áherslu á að draga úr umfangi ríkisins og hins opinbera í hagkerfinu á komandi árum, bæði á útgjaldahliðinni og tekjuhliðinni. Hefur Vinstrihreyfingin – grænt framboð einhverja óbeit á samneyslu og opinberri þjónustu? Er það þannig? Hin spurningin er þessi: Telur hv. þingmaður ástæðu til að stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar verði kannski tekinn upp og endurskoðaður til samræmis við það sögulega útgjaldaaðhald sem birtist í þessari fjármálastefnu og til samræmis við það lága opinbera fjárfestingarstig sem gert er ráð fyrir í þessari fjármálastefnu? Væri það kannski hreinlegast gagnvart fólki sem kaus þessa stjórnmálaflokka, las jafnvel stjórnarsáttmálann og hélt að það væri eitthvað að marka orðin sem þar eru sett á blað?
Virðulegi forseti. Ég ætla að segja að mér finnst þetta dálítið djúpt í árinni tekið. Ég ætla að leyfa mér að segja að mér finnst tal um það að Vinstri græn hafi óbeit á samneyslu ósmekklegt. Ég ætla bara að segja það hér. Við erum ekki að leggja áherslu á að umfang ríkisins, útgjalda- og tekjuhlið, verði margfalt minna en verið hefur. Við höfum stækkað - og heyrum það reglulega í þingsal og það veit hv. þingmaður, að okkur er brigslað um það, af Sjálfstæðisflokknum sérstaklega, að stækka báknið. Ég tel að það svari sér dálítið sjálft þegar hv. þingmaður horfir til baka á það sem gerðist á síðasta kjörtímabili þar sem, fyrir utan fjármuni sem farið hafa í ráðstafanir vegna Covid, búið er að leggja gríðarlega aukna fjármuni í allt innviðakerfið okkar, heilbrigðiskerfið, velferðarkerfið, tilfærslukerfið. Ég get ekki tekið undir það að við séum að leggja til að allt þetta verði í einhverju sögulegu lágmarki.
Herra forseti. Við erum hér með plagg sem felur í sér að árlegur raunvöxtur útgjalda verður mjög lítill í sögulegu samhengi, 0,7%. Opinbert fjárfestingarstig verður líka óvenjulágt. Fjármálaráð bendir á þetta. Þetta er ekki eitthvað sem ég er að finna upp hjá mér. Það er dapurlegt ef hv. þingmanni finnst þetta ósmekklegt, en svona er þetta bara í þessari ömurlegu fjármálastefnu. Samkvæmt fjármálaáætluninni, sem ríkisstjórnin lagði fram í fyrra, á hlutfall ríkisútgjalda af vergri landsframleiðslu að vera orðið lægra í lok þessa kjörtímabils en sést hefur á þessari öld. Hið sama gildir um umfang hins opinbera í heild. Það er ekki bara verið að bakka eitthvað aðeins með útgjaldaaukningu síðustu ára, það er verið að taka pólitíska ákvörðun um að ríkið og hið opinbera dragi saman seglin, haldi að sér höndum, komi minna að því að takast á við þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir sem samfélag. Það er ekkert vinstri við þetta. [[Forseti hringir.]]Þetta er hægri stefna og þess vegna spyr ég aftur: [[Forseti hringir.]]Hvers vegna finnst fólkinu sem var kosið á þing fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð svona ofboðslega [[Forseti hringir.]]mikilvægt að draga úr umfangi hins opinbera og ríkisins í hagkerfinu?
Virðulegi forseti. Ég sagði áðan, af því að ég hafði það eftir hv. þingmanni að Vinstri græn hefðu óbeit á samneyslu, að mér þættu þau orð ósmekkleg og mér þykir það. Ég held því til haga hér. Og varðandi það að endurskoða þurfi stjórnarsáttmálann miðað við framlagða stefnu segi ég: Nei, það þarf ekki að gera neitt slíkt. Ég hef rakið það í andsvörum og í ræðu minni að ég tel að við getum staðið við það sem við þurfum að gera og eiginlega ótrúlega vel. Og miðað við hvað við erum búin að standa þétt við bakið á fólki og fyrirtækjum í gegnum það ástand sem við höfum búið við þá hef ég ekki miklar áhyggjur af því að við náum ekki að taka utan um þau viðfangsefni sem fram undan eru. Við eigum líka að tala samfélagið okkar upp. Það er allt á uppleið aftur eftir þessi rúmlega tvö ár sem við höfum átt í erfiðleikum, hvort sem það er ferðaþjónustan eða annað. Við hljótum að fagna því að það býr til aukinn hagvöxt sem skilar sér inn í ríkissjóð til góðra verka. [[Gripið fram í.]]Og að því stöndum við Vinstri græn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir ræðuna. Mig langar reyndar að koma svona fjórum til fimm sinnum í andsvör, svo það liggi fyrir, ekki bara einu sinni. Hv. formaður fjárlaganefndar kom að framsetningu fjármálastefnunnar og mig langar að nota tækifærið og spyrja hann um það. Nú hef ég skoðað fjárlagastefnuna í ár. Stefnan sjálf er tvær A4-síður. Markmiðin koma fram, skv. 1. tölulið 2. mgr. 4. gr., í þessari töflu. Stefnan sjálf, tillagan sjálf, er mjög rýr en kjötið er allt í greinargerðinni. Það eru jú þessi tölulegu markmið. En væri ekki rétt að breyta framsetningunni, að gerðar væru meiri kröfur til þess að þetta væri stefnumiðaðra, að þetta væri eiginleg stefna? Stefnan í skattamálum - hvað ætli þið að gera, hvernig sjáið þið það fyrir ykkur? Hvar á að auka neysluskatta o.s.frv.?
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég sagði áðan hef ég mikinn áhuga á því að við reynum að laga framsetningu þeirra plagga sem við fjöllum um á hverjum tíma. Lögin kveða á um þessi tölulegu viðmið og þá er það spurning: Viljum við breyta lögunum sérstaklega varðandi framsetninguna? Ég veit ekki hvort það er endilega rétta stefnan að gera það. En ég tek undir að það má vera skýrara og koma betur fram í greinargerð með stefnunni að stjórnvöld séu skikkuð til þess einmitt að setja stefnuna fram í fastara formi, ef maður getur orðað það þannig, eins og hér hefur verið rætt, þannig að við sjáum fyrirætlanir betur fyrir okkur en í einhverjum setningum sem geta þýtt eitt og annað. Undir það tek ég. Ég hef alltaf sagt að við eigum að gera okkar besta til að hafa þetta skýrt og hafa þetta gagnsætt. Það er það sem skiptir máli. Okkur hefur miðað í einu og öðru en við þurfum að halda áfram.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Í 2. tölulið 2. mgr. 4. gr. segir að það skuli vera greinargerð um hvernig grunngildum skv. 2. mgr. 6. gr. verði fylgt, bæði hvað varðar stefnumörkun um þróun gjalda og skattastefnu og aðra tekjuöflun hins opinbera - greinargerð um það. Ég get ekki lesið þetta öðruvísi en svo að greinargerðin eigi að vera í fjármálastefnunni sjálfri, eigi sem sagt að vera í tillögunni sjálfri en ekki greinargerð um tillöguna. Ég skil það þannig að greinargerðin sé í fjármálastefnunni, ekki greinargerð um fjármálastefnuna. Varðandi framsetninguna, það er sjálfsagt að breyta lögunum upp á skýrleika að gera en fyrir mér er greinargerð lögskýringargagn, greinargerð er skýringin á þingsályktunartillögunni. En ég ætla ekki að dvelja mikið við þetta en vonandi njótum við góðrar vinnu varðandi það. Varðandi gullnu regluna og fjárfestingarnar, ESB, ætla ég rétt að vona að við búum til okkar eigin reglur. Við þurfum ekki að taka allt frá Brussel. Varðandi fjárhagslega arðsamar fjárfestingar tel ég mjög mikilvægt að [[Forseti hringir.]]jöfn búsetuskilyrði verði tekin þar inn sem veigamikill þáttur í fjárfestingum í landinu. Það er algjört grundvallaratriði þegar á að fara að taka á vanfjárfestingum.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni varðandi skýrleikann, svo ég byrji á því sem hann sagði um lögin. Það er alveg sjálfsagt að við tökum það atriði inn í samtal okkar þegar við drífum okkur í þá vinnu. Eins og ég kom inn á áðan, varðandi fjárfestingarnar, finnst mér það skipta miklu máli hvað arðbær fjárfesting þýðir. Arðbær fjárfesting er líka samfélagsleg; þ.e. einmitt þetta atriði, að tryggja jafna búsetu. Sjálf bý ég í sveitarfélagi með fern jarðgöng sem eru engan veginn arðsöm framkvæmd ef horft er til þess að hún eigi að skila ríkinu einhverjum peningum, en sannarlega hefur hún gjörbylt búsetu og byggð í samfélaginu. Ég hef líka haldið því fram, svo ég haldi mig við jarðgöngin, að við eigum bara að taka lán og gera eins og Færeyingar og vera með nokkur göng í gangi í einu. Það er eitthvað sem við þurfum að gera, burt séð frá því hvort mjög margir búi á stöðunum eða ekki. Við þekkjum það þaðan að það þarf ekki marga til að bora göng. Í alls konar innviðafjárfestingum þurfum við að huga að því að það sem er samfélagslega arðbært er líka arðbært.
Forseti. Í raun er eina haldbæra atriðið í gjaldastefnu ríkisstjórnarinnar þessi tæpi 1% raunvöxtur, sem hefur verið reiknaður í 0,7% í umsögnum ASÍ. Markmið ríkisstjórnarinnar er á sama tíma að vaxa út úr hallanum. Verið er að reyna að halda óbreyttum útgjöldum, eða 1% raunvexti, og hagvöxturinn á að aukast til að brúa bilið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Gengur þessi gjaldastefna upp? Erum við að fresta sjálfbærninni, miðað við neikvæðari afkomu á meðan? Er það ekki rétt að þrátt fyrir hagsveifluna sé ríkissjóður ósjálfbær eins og er? [[Forseti hringir.]]Þýðir það ekki að við séum með hagvaxtarháða afkomu? Ef svo er, gengur þá gjaldastefnan upp?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, þetta með að vaxa út úr hallanum eins og við höfum gert - við erum með ósjálfbæra stöðu, við vitum það. Það þýðir sannarlega að við gætum þurft að fresta því að staðan verði sjálfbær. Ég held að það liggi alveg fyrir. Ég sagði áðan að hagvöxturinn væri allur á uppleið, og kannski hraðar en við höfðum gert ráð fyrir, en ef eitthvað kemur upp á, á þeim árum sem stefnan gildir, sem verður til þess að við þurfum jafnvel að taka stefnuna upp aftur eða endurskoða hana, getum við þurft að horfast í augu við það að hún verði ósjálfbær. Hagvaxtarháð - sannarlega má segja að það sé stór hluti af því að stefnan gangi upp að hagvöxtur haldist hér góður og verði áfram góður til framtíðar. En það þýðir ekki að allt annað sé útilokað til að laga stöðu ríkissjóðs ef til þess kemur að þess þurfi.
Forseti. Þetta er það sem mér finnst einmitt vera skýrt viðurkennt í þessari fjármálastefnu, þ.e. að það er undirliggjandi vandamál og einfaldlega verið að fresta því að laga það vandamál. Það er hluti af stefnunni að laga ekki þann halla sem er á afkomunni heldur taka hann einfaldlega á meðan hagvöxtur er upp á móti, til að vega upp á móti þeim halla, og reyna þá að þrýsta hagvextinum hærra en hann væri í sjálfbærum langtímahagvexti, ef þannig má orða það, til að vega upp á móti undirliggjandi afkomuvanda ríkissjóðs. Hvenær á þá að laga undirliggjandi vanda? Við verðum alltaf að miða við sjálfbærnina hagsveifluleiðrétta, þ.e. óháð því hvort það sé einhver smániðursveifla eða smáuppsveifla. Hvenær á þá að laga vandann sem er undirliggjandi, ef ekki á tímabili þessarar fjármálastefnu?
Virðulegi forseti. Við erum auðvitað í þessu sveiflukennda hagkerfi og komumst ekki hjá því. Við erum svo lítið hagkerfi og það fer alltaf eftir því hver langtímahagvöxtur er í einhverri jöfnu hér. Það er eitthvað sem við þekkjum ekki mjög vel á Íslandi, að vera með hagvöxt sem seytlar svona rólega. Það er þetta undirliggjandi vandamál, eins og hv. þingmaður nefnir, og það þýðir að á hverjum tíma, hjá hverri ríkisstjórn, geta forsendurnar breyst, hvort heldur varðar útgjöld eða tekjur. Maður leysir það ekki í eitt skipti fyrir öll vegna þess að það eru alltaf ný verkefni sem þarf að takast á við á hverjum tíma. Það sem hv. þingmaður er að tala um, að við getum siglt svona þægilegan sjó, þrátt fyrir að það komi einhverjar örlitlar dýfur, er varla mögulegt í jafn litlu hagkerfi og við erum, hagkerfi sem verður alltaf talsvert sveiflukennt.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá umræðu sem átt hefur sér stað hér um þá þingsályktunartillögu sem við ræðum hér sem varðar fjármálastefnu til 2026. Hér hafa nefndarmenn rætt sín á milli í fjárlaganefndinni. Áhugaverð umræða og gaman að hlusta á að fólk nálgast þessa hluti á misjafnan hátt, hvert úr sinni áttinni. Ég hef nú þann titil í fjárlaganefnd að vera áheyrnarfulltrúi. Ég má ekki samt bara hlusta, ég má líka segja mína skoðun, ég fæ tækifæri til þess að lýsa minni skoðun hér. Það eru nokkur atriði sem mér finnast athyglisverð og langar til að nefna, sem mér finnast skipta máli og vil vekja athygli á þegar verið er að fara yfir þetta. Margt hefur verið sagt hér í dag og eitthvað sem ég verð þá bara að endurtaka, en ég ætla að reyna að halda mig við nokkur atriði sem mér finnast skipta máli núna á þessum tímapunkti. Mig langar að byrja, með leyfi forseta, að lesa upp úr greinargerðinni í innganginum þar sem segir: „Leiðarljós fjármálastefnunnar er að hækkun á skuldum hins opinbera sem hlutfall af landsframleiðslu stöðvist á árinu 2026. Markmiðið með því er að standa vörð um fjárhagslegan viðnámsþrótt hins opinbera og getu stjórnvalda til þess að milda áhrif óvæntra efnahagsáfalla á heimili og fyrirtæki samhliða því sem staðinn verður vörður um almannaþjónustu og tilfærslukerfi. Jafnframt byggir það upp svigrúm til þess að mæta auknum útgjöldum vegna fyrirsjáanlegra lýðfræðibreytinga.“ Sem við þekkjum líka bara sem öldrun þjóðar. Þegar maður horfir á þennan texta þá er margt og mikið þar sem skiptir máli, að þarna eigi að standa vörð um almannaþjónustu, styrkja tilfærslukerfin og stöðva skuldasöfnun. En þegar maður les það sem þarna kemur fram þá sér maður þess hvergi stað að verið sé að stöðva skuldasöfnun heldur þvert á móti. Skuldir aukast allan tímann á meðan þessi stefna er í gangi. Við fengum nú inn í nefndina umsagnaraðila um þessa fjármálastefnu og þar á meðal fjárhagsráð, sem er nú sá aðili sem á að hafa eftirlit með því að eftir fjármálareglum sé farið og eftir lögum um opinber fjármál og maður vill taka mark á því sem þar er sagt og sett á borð. Ég hnýt um nokkur atriði í því sem fjárhagsráð nefnir. Þeir tala um festu í stefnumörkun. Þar er sagt, með leyfi forseta: „Lögum um opinber fjármál er ætlað að búa þannig um hnútana að til verði formföst umgjörð um stefnumörkun í opinberum fjármálum sem m.a. stuðli að festu.“ Síðan segja þeir: Freistnivandi í opinberum fjölmiðlum. Of stutt horft til framtíðar og áhrif hagsmunagæslu. Þetta finnst mér vera mjög merkilegt að lesa. Síðan segja þeir, af því að það er búið að færa þetta til ársins 2026, að í þessari fjármálastefnu sé fyrri stefnumiðum um afkomubætandi ráðstafanir og stöðvum vaxtar skuldahlutfalls 2025 breytt. Vandanum er slegið á frest og út fyrir kjörtímabil ríkisstjórnarinnar. Það er merkilegt að lesa þetta. Þarna er fjárhagsáð að segja að þessi ríkisstjórn taki ekkert á málunum, hún ætli að eftirláta næstu ríkisstjórn að gera það. Ég get ekki lesið þetta neitt öðruvísi en að þeir horfi þannig á málin. Síðan segja þeir, undir liðnum um hringrás stefnumörkunar, að það skorti samhljóm fjármálastefnunnar og stjórnarsáttmála. Þetta ber að taka alvarlega. Ef sú fjármálastefna sem á að reka hér næstu fjögur árin er ekki í takt við þann stjórnarsáttmála sem meiri hlutinn undirgekkst núna í haust þá er okkur vandi á ferðum. Síðan finnst mér merkilegt að lesa kafla um þróun eigna þar sem sagt er, með leyfi forseta, að stefnumið um skuldir megi ekki valda því að eignahlið efnahagsreiknings hins opinbera rýrni. Hvað á ráðið við með þessu? Eru þeir að segja að við eigum ekki að selja Íslandsbanka eða hvað er ráðið að segja? Þeir eru að vara við því að nýta eignir ríkisins í að greiða niður skuldir, það verði gert með einhverjum öðrum hætti. En talað er um það í þessari fjármálastefnu að það eigi t.d. að nýta sölu á Íslandsbanka til að greiða niður skuldir. Virðulegur forseti. Mig langar að nefna hér sérstaklega, af því að það var nefnt í ræðu hv. þingmanns og formanns fjárlaganefndar hér á undan, að það þyrfti að vera meira samráð milli fjárlaganefndar og fjárhagsráðs. Þá langar mig að fara aðeins yfir stöðu sveitarfélaga sem þarf að ræða samhliða því sem er að gerast, því að þrátt fyrir að þetta sé sitt hvort stjórnsýslustigið þá eru þau háð hvort öðru, vinna saman og veita oftast og yfirleitt sömu þjónustu. Þannig að það skiptir máli að samráð sé á milli sveitarfélaga og ríkisins um með hvaða hætti eigi að afla tekna og síðan hver eigi að veita þjónustuna og fyrir hvaða fjármuni. Þegar maður fer inn á heimasíðu Sambands íslenskra sveitarfélaga þá finnur maður þar merkilegar upplýsingar, m.a. þær að laun eru að aukast og hafa verið að aukast sem hluti af rekstrargjöldum sveitarfélaganna, úr því að vera u.þ.b. 50% í það að vera rúmlega 58% samkvæmt útkomuspá fyrir 2021. Þetta mun auðvitað gera það að verkum að svigrúm sveitarfélaga minnkar verulega til að veita aðra þjónustu sem þeim er ætlað að veita, og fara í fjárfestingar sem þarf að ráðast í. Þarna kemur einnig fram að það þurfi að fara í fjárfestingarverkefni á árinu fyrir 55 milljarða, en á móti á að greiða upp afborganir fyrir 19 milljarða, þannig að nettófjárfestingin er þá 36 milljarðar plús áætlaður halli á sveitarfélögunum, sem er 6 milljarðar. Sveitarfélögin þurfa þá með einhverjum hætti að fjármagna 40 milljarða og það er ekki tekið upp af götunni þegar skuldahlutfallið er orðið 117% að meðaltali hjá sveitarfélögunum. Það eru mörg atriði sem vert er að nefna um stöðu sveitarfélaganna. Við fundum það í kjördæmavikunni þegar við hittum sveitarstjórnarfólk víðs vegar að mörg þeirra eru uggandi yfir stöðunni. Við heyrum nefnda fábreytta og smáa tekjustofna. En á sama tíma fjölgar verkefnum. Það er talað um málaflokk fatlaðs fólks og hér hefur verið nefnt að þar vanti 9 milljarða. Það hefur verið talað um kostnað vegna barna með sértækan vanda. Ég veit ekki kostnaðinn við það. Það er verið að breyta lagaumhverfi um sorp og meðhöndlun þess. Þetta mun kosta sveitarfélög eitthvað. Breyttar áherslur í fráveitumálum. Flest sveitarfélög eru bara með allt niður um sig þegar kemur að fráveitumálum. Þetta er ekki kosningamál og ekki vinsælt til að fara með í kosningar og eyða mörg hundruð milljónum. Síðan eru þessi farsældarfrumvörp sem ráðgerð eru og eiga að veita betri þjónustu en fjármögnunin á þeim er ekki til staðar. Þó að það hafi verið spýtt inn í þetta rúmum milljarði til að setja málið í gang þá liggur fjármögnun til framtíðar ekkert fyrir. Það á að auka þjónustu en það að auka þjónusta kostar og hver á að borga það? Eiga sveitarfélögin að gera það? Fyrir hvaða peninga? Á sama tíma eru allir að rífast yfir því að fasteignagjöldin í sveitarfélögunum séu að hækka. Þannig að það þarf þá að finna sveitarfélögunum einhverja aðra tekjustofna til þess að vinna með. Síðan má lesa þarna að sveitarfélögin þurfa að gera núna breytingar á fjárhagsáætlunum með viðauka vegna atriða sem er íþyngjandi og búið er að leggja á sveitarfélögin, annars vegar um að sveitarfélög verði að taka inn í ársreikninga hlut sinn í byggðasamlögum. Það getur skipt máli um stöðu sveitarfélaganna. Og hins vegar, sem verður verulega íþyngjandi fyrir mörg sveitarfélög, að fjármálaráðherra staðfesti fyrir jól í fyrra tillögur frá Félagi íslenskra tryggingastærðfræðinga um lífslíkur sem hafa veruleg áhrif á mat á lífeyrisskuldbindingum. Þetta mun hækka skuldbindingar sveitarfélaganna verulega hjá mörgum þeirra um hundruð milljarða. Þetta mun auðvitað hafa áhrif á rekstrarafgang sveitarfélaganna, ef einhver verður. Það vekur athygli mína í þessari fjármálastefnu að það er eins og nefndarmenn, eða kannski bara fjármálaráðuneytið og fjármálaráðherra, séu mjög uppteknir af því hvað gerist í kjarasamningum, mjög uppteknir. Mig langar að nefna hérna atriði, með leyfi forseta, þar sem segir: „Laun hér á landi hafa kerfisbundið hækkað umfram það svigrúm sem leiðir af verðbólgu og framleiðnivexti. Afleiðing þess er að hér á landi er hlutfall launa í verðmætasköpun nú með því hæsta sem þekkist í samanburðarríkjum og lífskjör og jöfnuður með því mesta sem gerist.“ Þetta eru auðvitað stórar og miklar fullyrðingar. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur nú komið hér ítrekað í pontu og sagt að kaupmáttur á Íslandi hafi vaxið svo mikið. En sá sem er með 700.000 kr. í laun og fékk 25.000 kr. hækkun hefur ekki aukið kaupmátt sinn umfram verðbólgu þegar verðbólga er 5,7%. Það liggur bara fyrir. Því að 25.000 kallinn er 3,5%. Jú, kannski sá sem er með 300.000 kall, hann náði að auka kaupmátt sinn en ekki sá sem var með meðaltekjur. Kaupmáttur hefur rýrnað. Þannig að þegar talað er um að launahlutfall sé með því hæsta sem gerist, borið saman við OECD, þá er náttúrlega verið að taka inn lönd eins og Ungverjaland, Slóvakíu, Tékkland, Pólland, Spán, þar sem kaupmáttur launa hefur ekki verið mikill. Það er nefnt að hlutfallið sé 60% á Íslandi. Í Finnlandi er það 54%, í Svíþjóð vera 55%, í Noregi er það 58%. Í Sviss er það 61% og í Þýskalandi 61%, þannig að við erum bara á pari við það sem er að gerast í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Þannig er það bara, hvorki meira né minna. Við stöndumst ágætlega samanburð við þau lönd sem við viljum bera okkur saman við af því að við viljum vera velferðarsamfélag. Það er sýknt og heilagt talað um að kjarasamningar verði að vera innan stöðugleikamarka. Ég spyr: Hver eru þau? Hver eru þessi stöðugleikamörk sem íslenskt launafólk á að semja innan? Stundum er verðbólga 2%, stundum eru hún 20%. Hver er stöðugleikinn? Tilfærslukerfin rokka út og suður og þegar verið er að óska eftir nýju vinnumarkaðslíkani á Íslandi þá verða menn að fara í það að búa til þann velferðarstöðugleika og félagslegan stöðugleika sem ríkir á Norðurlöndunum. Þar er ekkert verið að taka barnabætur af fólki af því að launin hækkuðu pínulítið eða af því að eignin hækkaði í einhverri þenslu. Fólk heldur sínum bótum, tilfærslukerfið haggast ekki, persónuafslátturinn fylgir ekki þeim launabreytingum sem eiga sér stað þar. Allt þetta verður að fara saman. Það er ekki hægt að ætlast til þess að íslenskt launafólk sé alltaf tilbúið til þess að taka á sig skertan hlut. Það verður þá okkar verkefni hér inni á þingi að vinna að því að búa til þennan stöðugleika. En einhverra hluta vegna virðist okkur ekki ganga neitt með það. Við erum með fljótandi krónu og það er talið svo hagfellt að vera með fljótandi krónu, en samt erum við með þessa krónu - hún er bæði með belti og axlabönd. Við erum með einhver þjóðhagsvarúðartæki til að verja hvað? Ónýtan gjaldmiðil sem sveiflast upp og niður. Við eigum gjaldeyrisvarasjóð til að reyna að halda krónunni svona sæmilegri. Við bönnum lífeyrissjóðunum að fara úr landi til að fjárfesta þar sem þeir telja að þeir geti notið bestrar ávöxtunar. Ég skil því ekki hvers vegna við höldum áfram að reyna að viðhalda stöðugleika í þessu skrýtna umhverfi og legg til að það verði áskorun sem við förum að takast á við.
Virðulegi forseti. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir innlegg hans í þessa umræðu. Mestur hluti af tíma hans fór í að ræða stöðu sveitarfélaganna en ég ætla samt sem áður að byrja á því að spyrja hann að öðru. Það kom ekki fram hjá hv. þingmanni hvaða leiðir hann eða Viðreisn vill fara til að hægja eða flýta niðurgreiðslu skulda þegar hann talaði um að skuldir væru í rauninni að aukast á þessu tímabili. Hvaða leiðir sér hann fyrir sér til að takast á við það? Síðan vil ég fara inn á sveitarfélagamálin. Ég er alveg sammála því að við þurfum að huga að tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Við höfum margrætt það hér og það eina sem hefur svo sem komið út úr því er skattur tengdur ferðaþjónustunni sem hefur svo verið aflagður, gistináttaskatturinn, eða lagður til hliðar í bili þannig að það er nú lítið að koma inn þar. Hvaða hugmyndir hefur hv. þingmaður um hvað gæti komið þar til til að búa til nýja tekjustofna eða annað slíkt? Ég er alveg hjartanlega sammála því að við höfum sem hitt stjórnvaldið verið að leggja auknar álögur á sveitarfélögin með alls konar nýjum frumvörpum og reglugerðum og hvað það nú heitir allt saman. Ég vil þó segja, af því að hv. þingmaður vitnaði í samband íslenskra sveitarfélaga, að það kemur samt sem áður fram þar að gert er ráð fyrir því að af 67 sveitarfélögum sem eru með 99,9% íbúa verði 32 rekin með halla en 35 með afgangi, þannig að þau seinni eru örlítið fleiri. Sem betur fer er það þannig því að útkomuspáin miðað við síðasta ár var að 27 yrðu rekin með afgangi en 42 með halla. Það er sem betur fer eitthvað gott að gerast, það er að virka að atvinnuvegurinn er greinilega farinn í gang.
Virðulegur forseti. Það er talað um að leiðarljós fjármálastefnunnar sé stöðvun skuldasöfnunar og ég var bara að benda á að ég sé þess ekki stað í stefnunni sjálfri með hvað hætti eigi að gera það. Ég er ekki viss um að ég sé endilega tilbúinn til þess að skera niður til þess að minnka velferð, ég er ekki þar. Viðreisn hefur m.a. bent á tækifæri til að auka tekjur með því að hækka auðlindagjöld og það má nefna fleiri hluti. Hér hafa verið nefndir bankaskattur og auðlegðarskattur og hvaðeina sem möguleikar til tekjuöflunar. En þetta þarf auðvitað að spila saman. Velferðin kostar pening og við þurfum að fjármagna hana með einhverjum hætti, þannig að ég verð bara þar. Varðandi sveitarfélögin standa mörg þeirra frammi fyrir því núna að hafa ekki einu sinni fjárfest fyrir afskriftum. Þannig er það bara. Það þarf með einhverjum hætti að breyta því að fjárfestingarþörfin liggi í sveitarfélögunum. Það þarf að byggja leikskóla, þess er að krafist að sveitarfélögin veiti úrræði fyrir börn frá eins árs þegar fæðingarorlofi lýkur. Það er ekki lögbundið verkefni sveitarfélaganna að gera slíkt en sú krafa er á sveitarfélögunum. Sveitarfélögin sinna miklu meira en bara lögbundnum verkefnum. Það þarf auðvitað að skoða tekjumöguleika sveitarfélaganna. Hv. þingmaður nefndi gistináttaskattinn sem hefði komið mörgum sveitarfélögum til góða. Það er heldur ekki lögmál að skipting á milli tekjuskatts og útsvars sé alltaf sú sama. Það má alveg breyta því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið, það var áhugavert að heyra. Hér er nefnt auðlindagjald og auðlegðarskattur og annað slíkt og það væri áhugavert að vita hvort Viðreisn hafi rætt eitthvað sérstaklega hvað auðlindagjaldið ætti að vera ef ekki þessi 33% t.d. af auðlindum hafsins. Erum við að tala um önnur auðlindagjöld, því að við gleymum dálítið hinum auðlindunum, jarðvarmanum og öllu því sem við höfum um að ræða í því samhengi? Það væri ágætt að fá svar við því. Ég er fyrrverandi sveitarstjórnarmaður þannig að ég átta mig alveg á því um hvað er að ræða. Það er gert ráð fyrir því núna að neikvæð rekstrarniðurstaða samkvæmt upplýsingum hjá sambandinu verði um 1,5% af tekjum sveitarfélaga. Það eru ríflega 6 milljarðar sem eru miklir peningar. Við þekkjum líka að það eru mörg minni sveitarfélög sem eiga erfiðara með að takast á við þau verkefni sem voru nefnd, m.a. sorphirðumálin og fráveiturnar. En það hlýtur að vera eitthvað sem við viljum og verðum að gera. Við getum ekki ýtt því lengur frá okkur. Eins og hv. þingmaður nefndi eru sumir með allt niðrum sig í þessum málum en annars staðar er verið að gera þetta mjög vel og búið að vera að gera þetta vel, hvort heldur eru fráveiturnar eða sorphirðumálin. Við heyrðum það líka í kjördæmavikunni að það eru áhyggjur af því að innleiðingartíminn sé ekki nægilega langur. Ég veit að sambandið átti t.d. að gera handbók um miðlægan grunn fyrir sorphirðumálin. Ég er ekki búin að kanna hver staðan er núna að þessum mánuðum liðnum, hálfu ári eða svo, hvort það liggur ekki enn þá fyrir. Það er auðvitað bagalegt ef svo er ekki því að það voru veittir sérstakir fjármunir til að gera þetta. Við getum ekki ýtt þessum málum endalaust frá okkur en við þurfum kannski að horfa samt sem áður til einhvers annars en bara útsvarsins. Ég held að við þurfum að vera með einhverja hugmyndaauðgi í því að velta fyrir okkur hvar annars staðar við getum við borið niður án þess að það sé mjög íþyngjandi fyrir íbúana.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég lít þannig á að það eigi að greiða fyrir afnot af sameiginlegum auðlindum. Hver útfærslan ætti að vera er ég ekki alveg klár á en ég þykist vita að sú útfærsla sem er til staðar í dag skili þjóðinni ekki þeim arði sem mér finnst þjóðin eiga rétt á. Ég held að við ættum þá bara að sameinast um það á þessu kjörtímabili að skoða möguleikana á því, bæði hverjar tekjur ríkissjóðs eigi að vera og síðan hverjar tekjur sveitarfélaganna eigi að vera. Það skiptir máli að allt þetta sé í lagi. Við heyrðum í kjördæmavikunni að það er talað um heilbrigðisþjónustuna, það er talað um löggæsluna, það er talað um tengivegina. Hvernig eiga sveitarfélög að sameinast ef það er ekki hægt að keyra rútur á tengivegum, skólabílinn á tengivegum? Það eru mýmörg verkefni sem bíða okkar, bæði í þingsal og síðan heima í héruðunum, [[Forseti hringir.]]og við eigum að sameinast um að leysa þau.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og langar til að grípa aðeins inn í umræðuna um stöðunni á vinnumarkaði vegna þess að það kemur þessari fjármálastefnu mjög mikið við. Launakostnaður er mjög stór partur af rekstrarkostnaði sveitarfélaga, 50%, það eru í kringum 30% hjá ríkinu. Ríkið hefur ítrekað vanreiknað þennan kostnað hjá sér. Við höfum sniðið okkur mjög þröngan stakk í þessari fjármálastefnu, 8 milljarða svigrúm núna. Á sama tíma er ekkert rætt um og virðist algjört áhugaleysi á að skoða úrræði sem gætu mögulega komið í veg fyrir að við fáum miklar launahækkanir í fangið í haust, vegna þess að húsnæðisverðshækkanir éta upp allan kaupmátt núna og við lendum í sama vítahring launahækkana. Ég ætla því að varpa þeirri spurningu og hugvekju til hv. þingmanns hvort það skorti þessa sýn inn í fjármálastefnuna, veruleikann á vinnumarkaði, og hvort fólk í fjármálaráðuneytinu og ríkisstjórninni sé svo upptekið við að plana eitthvað fram í tímann, eitthvað óljóst, einhvern ramma, að grundvallarforsendur hagstjórnarinnar í dag gleymist, sem eru að taka mið af stöðunni á vinnumarkaðnum, viðurkenna hagstjórnarmistök sem hafa átt sér stað m.a. á húsnæðismarkaði og taka ábyrgð núna. Vandinn er sá að þessi stefna er sprungin ef ekkert er að gert í dag. Mig langar til að heyra sjónarmið hv. þingmanns á mikilvægi aðgerða í dag til þess að koma í veg fyrir að þessi stefna springi strax í haust.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu. Ég sjálfur starfaði á þessum vinnumarkaði í 20 ár, verandi formaður stéttarfélags, og mér finnst staðan núna að vera að teiknast upp eins og hún teiknaðist upp í gamla daga þegar við sáum verðbólgu aukast og grafa undan þeirri velferð sem fólk hafði reiknað með. Það er verið að henda því á borð fyrir okkur að opinberir aðilar séu að leiða launabreytingar, sem ég vil bara andmæla vegna þess að þegar farið var í að hækka lægstu laun hafði það mest áhrif, beit mest, þar sem laun voru lægst. Það var hjá BSRB- félögum og verkafólki innan sveitarfélaganna. Í prósentum virkaði það meira þar. Við vitum að það eru verulegar áskoranir fram undan hjá sveitarfélögunum. Kennararnir felldu t.d. nýverið kjarasamning sem byggði á lífskjarasamningi og eru núna í viðræðum um eitthvert framhald. Við vitum ekki hvað BHM gerir. Þeir hafa teiknað upp þá stefnu að vilja láta meta menntun til launa og vilja fá eitthvað aðeins fyrir sinn snúð. Svo erum við með þessa verðbólgu og það semur enginn um lægra en sem nemur verðbólgunni ef menn ætla að búa til kaupmátt. Já, ég hef miklar áhyggjur af þessu og þetta gæti valdið verulegum erfiðleikum þegar fram í sækir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og langar til að fylgja þessu eftir í tengslum við umræðuna sem var hér í upphafi varðandi skort á útgjalda- og tekjustefnu í þessari fjármálastefnu, hvort það sé skoðun hv. þingmanns að ef það hefði til að mynda komið fram í þessari stefnu einhver umræða um þróun í barnabótakerfinu, þróun á vaxtabótum og þess háttar myndi það mögulega undirbyggja aðeins meiri frið á vinnumarkaði farandi inn í haustið. Er það ekki ábyrgðarleysi af hálfu stjórnvalda að setja fram svona mikilvægt plagg þar sem jafn lítið svigrúm er til athafna og raun ber vitni í verðbólguhækkunum og mikilli verðbólgu núna án þess að minnast einu orði á hvort mögulega ætti að styrkja tilfærslukerfin til þess að við sjáum ekki höfrungahlaup á vinnumarkaði í haust? Fólk getur ekki treyst á að viðhalda kaupmætti sínum með aðstoð annars staðar úr tilfærslukerfunum heldur þarf bara að sækja hann beint til vinnuveitenda.
Virðulegur forseti. Það gefur auðvitað augaleið að ef tilfærslukerfin eru stöðug og fólk getur gengið að hlutunum vísum þá skapast eitthvert það umhverfi sem hægt er að vinna með. Það hefur lengi loðað við þetta samfélag okkar að hér eru allir tekjutengdir í bak og fyrir og bara í þessari þenslu á fasteignamarkaði er fólk að tapa vaxtabótum eða húsnæðisstuðningi af því að eignastaða þeirra jókst þrátt fyrir að ekkert annað hafi breyst, það er með sömu laun og meira að segja afborgunin af láninu hækkaði af því að verðbólgan jókst. Þetta er auðvitað forsendan fyrir því að við búum til eitthvað sem heitir norrænt samningalíkan sem við ætlum að byggja á til framtíðar, að við höfum þennan stöðuga grunn sem fólk getur treyst á. Annars verður þetta alltaf eins og frumskógur hér, höfrungahlaup, og það kom alltaf einhverjir illa út úr því.
Forseti. Mér finnst dálítið áhugavert að stjórnarliðar komi hingað upp og spyrji hvað stjórnarandstaðan myndi vilja gera í gjalda- og tekjumálum o.s.frv., sérstaklega af því að það er engin gjalda- eða tekjustefna í fjármálastefnunni. Kannski ekki nema von að þau spyrji og leiti ráða. Hv. þingmaður kom inn á nokkrar hugmyndir áðan. Grundvöllurinn sem við erum að glíma við er að þrátt fyrir stöðuna eins og hún lítur út, þar sem á að vera góður hagvöxtur á komandi árum - við erum auðvitað að koma úr mikilli lægð og þá er oft auðvelt að stíga upp úr því - var hagvöxtur 2,8% árið 2019 og sá hagvöxtur var ósjálfbær fyrir rekstur ríkisins. Langtímahagvöxtur á að vera u.þ.b. á því bili þar sem við ættum að vera stöðug, eiga nóg fyrir útgjöldum og slíku, en hann er ósjálfbær. Allt í lagi. Við eigum að vaxa út úr þessari efnahagslægð núna sem þýðir að það á að spenna hagvöxtinn hærra en langtímameðaltal til þess að vinna upp tekjur á móti. Meiri hagvöxtur, við fáum meiri tekjur inn og það nær þá að vinna upp á móti hallanum sem er á þessum ósjálfbæra rekstri. Ef það væri einhver tekjustefna myndum við vinna þessa skuldasöfnun hraðar niður. Við myndum ná sjálfbærum ríkisrekstri fyrr en það er ekki gert. Það er merkilegt, í samhengi alls þess sem við sjáum varðandi stöðuna í heilbrigðismálum, stöðuna á húsnæðismarkaði, kjarasamninga, [[Forseti hringir.]]öldrun þjóðarinnar, að ekkert sé gert. Það er áhugavert að stjórnarliðar skuli vera að spyrja okkur í stjórnarandstöðunni hvað eigi að gera.
Virðulegur forseti. Það er orðið ansi mikið þegar þingmenn úr stjórnarmeirihlutanum eru farnir að stilla okkur upp við vegg um lausnir í þessu. Ég hef ekki lausnirnar en við getum sameiginlega unnið að þeim. Þegar ég fer í pólitík þá er mín hugsun og mitt aðalmarkmið að auka velferð. Það skiptir mig máli að ég geti stuðlað að því með einhverjum hætti að auka velferð í samfélagi okkar. Hvernig gerum við það? Við verðum að afla tekna af því að velferð kostar. Þá þurfum við bara að horfast í augu við það að til þess að afla tekna verðum við að skattleggja. Við verðum að skattleggja. Við verðum líka að taka eðlilegan og réttlætanlegan skatt af nýtingu þeirra auðlinda sem við eigum. En við eigum að þora að horfast í augu við það að við þurfum að skattleggja. Það er ekkert að því að borga mikinn skatt ef þú hefur góðar tekjur. Við eigum auðvitað bara að þora að taka þessa umræðu. Við eigum ekkert að vera eins og Bandaríkin þar sem allir keppast við að reyna að stela undan skatti. Við eigum að gera eins og Skandínavar af því að við viljum telja okkur til Norðurlandaþjóðanna. Við viljum vera norrænt velferðarsamfélag.
Forseti. Það er einmitt óhjákvæmileg staðreynd að það þarf að afla meiri tekna til lengri tíma miðað við þá þróun sem er máluð upp í fjármálastefnunni, t.d. vegna öldrunar þjóðar sem veldur meira álagi á lífeyriskerfið og meira álagi á heilbrigðiskerfið. Það er bara óhjákvæmilegt. Stefnan virðist hins vegar vera að gera það ekki á tímabili þessarar fjármálastefnu og þar af leiðandi á að safna meiri halla en ella af því að þarna undir er ósjálfbærni. Það á að reyna að vega hvort tveggja upp, hallann vegna faraldursins og þessa ósjálfbærni með meiri hagvexti en langtímahagvöxtur gerir ráð fyrir. Ég sé ekkert í fjármálaáætlun og fjármálastefnu sem segir hvernig ríkisstjórnin ætlar að búa til aukinn hagvöxt, það er ekkert um það. Ég sé ekkert um það hvernig á að leysa vandamálið sem er undirliggjandi. Eftir stend ég og klóra mér í hausnum. Ég er með fullt af hugmyndum. Ég hef bara ekki aðstöðu til að meta hversu umfangsmiklar þær hugmyndir eru, hversu langt þær myndu ná til að bæta upp þessa ósjálfbærni. [[Forseti hringir.]]Við í stjórnarandstöðunni höfum ekki það svigrúm að geta farið í stjórnsýsluna og safnað því saman. [[Forseti hringir.]]Það er ómögulegt. Hvar stöndum við þegar stjórnarflokkarnir geta það ekki einu sinni? .
Virðulegur forseti. Þegar stórt er spurt er lítið um svör. Við þurfum alltaf á öllum tímum að vita hvað við ætlum að gera og hvað það sem við gerum kostar. Það þarf að verðleggja það sem við erum að gera. Ég sé ekki í þessari stefnu að það sé gert af því að það bíður okkar verulegur kostnaðarauki. Það þarf að byggja vegi til að þjóna túristum. Það þarf að byggja hjúkrunarheimili og það þarf að byggja heilsugæslur og það eru alls konar útgjöld sem þurfa að eiga sér stað. Það er talað um vaxtarsvæði. Það er talað um brothættar byggðir og allt þetta. Við þurfum að huga að öllu þessu en við sjáum þess ekki stað í þessari fjármálastefnu. Vonandi er einhvers að vænta í þeirri fjármálaáætlun sem á að leggja fram í vor þannig að við getum þá farið að reikna okkur niður á einhverja hluti sem skipta verulegu máli.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér mikilvægt plagg, fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, og ég ætla að byrja á því að segja að það er gaman að sjá hversu margir þingmenn hafa tekið þátt í að ræða þessa stefnu hér í dag og í kvöld. Ég held að það sé mikilvægt því þetta er auðvitað mikilvægt grunnplagg. Þegar þessi stefna kom til fyrri umræðu var mjög lítil þátttaka í umræðunum og ég furðaði mig mjög á því hversu fáir þingmenn tóku til máls í þeirri umræðu en það hefur svo sannarlega verið bætt við það hér í dag og í kvöld. Mig langar að byrja á því að segja að ég held að lög um opinber fjármál, sem þessi fjármálastefna byggir á, skipti okkur ofboðslega miklu máli. Ég heyri svolítið í umræðunni núna og einnig um fyrri fjármálastefnu gagnrýni, oft er verið að rýna til gagns og það getur verið gott en stundum er hægt að taka það þannig að þetta sé allt saman algjörlega ómögulegt. Mér finnst þess vegna svo mikilvægt að við séum komin inn í þann farveg sem lög um opinber fjármál beina okkur, þ.e. hér liggur fyrir stefna og hér er ákveðinn rammi þannig að þegar kallað er eftir aðgerðum ríkisstjórnarinnar og hvernig ríkisstjórnin ætlar að ná fram þeim markmiðum sem hún hefur sett í stjórnarsáttmála og birtist í fjármálastefnu og svo í fjárlögum fyrir ár hvert, þá verður það að passa innan þessa ramma. Ég held að það skipti alveg ofboðslega miklu máli. Ég veit að þegar var verið að setja þessi lög þá voru ekkert allir á eitt sáttir um það, margir óttuðust einmitt að svona rammi gæti bundið hendur ríkisstjórnarinnar of mikið. Ég held að það sé bara mikilvægt að það sé gert vegna þess að mér er mjög umhugað um ríkisfjármál. Ég held að þessi stefna sem liggur fyrir hér sé að mörgu leyti raunsæ. Þegar ég hef gengið eftir því hér í andsvörum þá hef ég ekki getað séð neinn hér leggja fram í rauninni aðra fjármálastefnu. Ég hef ekki séð neinar nýjar tillögur frá stjórnarandstöðunni í þeim efnum. Ég tel að þetta sé raunhæf stefna. Ef eitthvað er þá er hún kannski of svartsýn. Við ræddum það aðeins í hv. fjárlaganefnd hvort okkur gæti tekist að snúa bátnum við fyrr, þ.e. hvort hægt væri að stefna að því að skuldasöfnun myndi hætta fyrr en áætlunin segir til um. Við komumst í rauninni ekki á núllpunktinn fyrr en 2026 samkvæmt þessu. Það er kannski eitt af þeim áhyggjuefnum sem ég hef haft. Ég verð þó að viðurkenna að nýjustu fréttir gærdagsins eða í nótt raunar eru kannski einn helsti áhyggjuþátturinn varðandi það hvort það takist mögulega ekki. Við höfum rætt svolítið þær sveiflur sem íslenskt efnahagslíf hefur sögulega búið við. Við getum þó sagt það að á síðustu misserum höfum við náð mun meiri stöðugleika heldur en sagan segir okkur þó að við höfum gengið í gegnum einhverja sveiflu. Nú glímum við við vaxandi verðbólgu og vextir hafa verið hækkaðir, sem þó eru mjög lágir í sögulegu samhengi. Ef það er eitthvað sem ég hræðist að gæti mögulega haft áhrif á það plagg sem við ræðum hér og samþykkjum vonandi á morgun eða næstu daga, er það að utanaðkomandi áhrif yrðu þannig að við þyrftum með einhverjum hætti að bregðast við því. Þá er ég auðvitað að vísa í ástandið í Úkraínu og hvaða áhrif það getur haft í Evrópu þar sem við sjáum fyrir okkur hækkandi orkuverð þar. Við vitum að hluti af ástæðunni fyrir því að verðbólgan hefur farið vaxandi hér er innflutt verðbólga. Við vitum að nágrannaríki okkar öll eru að glíma við verðbólgu. Það má alveg velta fyrir sér hvort þetta hryllilega ástand þarna gæti haft enn alvarlegri afleiðingar í för með sér hvað þetta varðar. Að því sögðu þá langar mig líka að segja að þegar við ræðum fjármálastefnu þá langar mann svolítið að ræða enn lengri framtíð. Það er reyndar líka tekið fram í lögum um opinber fjármál og við fengum skýrslu undir lok síðasta kjörtímabils um áskoranirnar til framtíðar í ríkisfjármálum og ég fagna því mjög. Við höfum tekið þá umræðu hér í þessum sal, þeim hefur aðeins verið varpað fram, þessum framtíðaráskorunum sem við stöndum frammi fyrir sem þjóð, öldrun þjóðarinnar hefur verið nefnd í því. Það er alls ekki svo að það að þjóðin sé að eldast og lifi lengur sé neikvætt heldur er það bara mjög jákvæð og góð þróun. Barneignir mættu reyndar vera meiri til að vega upp á móti því. Sjálfvirknivæðingin og fleira hefur nefnt. En eins og ég sagði hér við fyrri umræðu um fjármálastefnu þá var það risastórt skref sem við tókum á sínum tíma með lögum um opinber fjármál, að vera þó að horfa fimm ár fram í tímann. Áður en þessi lög voru sett þá var það bara ekki gert. Það var bara verið að vinna með fjárlög hvers árs fyrir sig sem oft voru afgreidd undir lok desember. Þegar við færumst þó í þessa átt sem við höfum gert með þessum lögum þá langar mann eiginlega að fara í enn frekari vangaveltur inn í lengri framtíð. Ég held að þessi rammi hér sé góður, ég lít á þetta sem ramma, þetta er stefna og í áætlun okkar þurfum við að halda okkur innan þessa ramma. Ég legg aftur á móti áherslu á það og það er ekki bara núna við þessar aðstæður heldur finnst mér það eigi alltaf að vera þannig að við eigum stöðugt að vera að endurmeta útgjöld ríkisins. Markvisst endurmat útgjalda tel ég vera mikilvægt. Við eigum alltaf að spyrja okkur: Hvað erum við að fá fyrir peninginn? Það er ekki endilega samasemmerki á milli þess að dýr vara og þjónusta sé endilega góð vara eða þjónusta. Það er hlutverk okkar sem fjárveitingavaldsins ekki bara að útdeila peningum í einstök verkefni heldur líka að tryggja það að fyrir þessa fjármuni veitum við borgurunum sem allra bestu þjónustu. Þá langar mig að koma inn á sveitarfélögin sem eru jú hluti af þessari fjármálastefnu og ég tek undir þá umræðu sem hefur svolítið skapast um að það þurfi í rauninni að draga þau kannski enn frekar inn í þessa umræðu. Við vitum að rekstrargrundvöllur of margra sveitarfélaga er algerlega ósjálfbær og þess vegna tel ég að við verðum að sjá öflugri einingar í sveitarfélögunum. Með þessu er ég að segja að minnstu sveitarfélögin þurfa að sameinast og verða að stærri einingum til þess að hafa burði til að veita þá mikilvægu þjónustu sem við höfum sem samfélag ákveðið að eigi heima hjá sveitarfélögunum, þ.e. nærþjónustan. Ég var að spá í að fara í andsvar áðan við hv. þm. Guðbrand Einarsson þegar hann var að ræða um málefni sveitarfélaganna af því að hann nefndi sérstaklega tvo málaflokka sem væru sveitarfélögunum dýrir og það voru sorpmál og fráveitumál. Ég hef nefnilega oft haldið því fram hér í þessum ræðustól og víðar að þetta séu málaflokkar sem ríkið ætti að taka yfir. Þegar við ræðum um fjárhagsstöðu sveitarfélaganna eru þetta vissulega dýrir liðir en þetta eru líka verkefni sem í mínum huga eru ekki nærþjónusta. Þetta eru stór umhverfis- og loftslagsmál og það þarf að horfa á þessa málaflokka heildstætt yfir landið allt til að ná fram hagkvæmustu og skynsamlegustu lausnunum. Ég ætla að leggja þessa hugmynd í púkkið þegar kemur að umræðu um fjárhagslega stöðu sveitarfélaganna. Ég held að alltaf þegar ég hef rætt fjármálastefnu hér á þingi þá hafi ég rætt um sveitarfélögin því þau eru mér hugleikin, ég starfaði mjög lengi á þeim vettvangi og mér er mjög umhugað um þessa mikilvægu grunnþjónustu sem er á herðum sveitarfélaganna. Það er svo mikilvægt að þau hafi fjárhagslega burði til að sinna þeirri þjónustu vel. Nú eru fram undan kosningar í sveitarstjórnum, og ég vil kannski líka segja þar sem ég var nú á fundi í mínu sveitarfélagi í dag þar sem verið var að samþykkja framboðslista Sjálfstæðisflokksins, og óska flottum fulltrúum til hamingju, en ég vil jafnframt brýna þá einmitt í því að ganga ekki of langt í einhverjum kosningaloforðum því það er mikilvægt að horfa til þess tíma sem við lifum og að fólk verður að velta því mjög fyrir sér. Þetta er ákveðinn freistnivandi á þessum tímum þegar verið er að ganga til kosninga. En þegar við ræðum um sveitarfélögin þá eru tekjustofnar þeirra of fáir og veikir og ég held að við þurfum að taka dýpri umræðu um það að fjármagnstekjur þurfi með einhverjum hætti að renna líka til sveitarfélaga. Ég er ekki síður að velta því fyrir mér sem svona framtíðaráskorun okkar út frá sjálfvirknivæðingu og út frá breyttu samfélagi að fjármagnstekjur gætu orðið stærri hluti og þar af leiðandi mikilvægt að sveitarfélögin fái notið þeirra líka. Að þessu sögðu þá skrifa ég auðvitað undir nefndarálit meiri hluta þar sem ég sit í fjárlaganefnd og tek undir það sem þar segir. Ég verð líka að segja að ég hlakka mikið til umræðunnar um fjármálaáætlun, sem kemur fram fljótlega, vegna þess að mikið af þeirri umræðu sem hefur átt sér stað hér í kvöld er auðvitað verkefni fjármálaáætlunar þar sem þessi stefna er brotin niður á raunverulegar aðgerðir.
Forseti. Í andsvörum áðan sagðist hv. þingmaður hræðast afkomutölur fjármálastefnunnar, hefði viljað hafa þær aðeins hærri, tölurnar sjálfar, nær núlli alla vega, væntanlega frekar í plús. Það hefur komið fram á undanförnum árum í áliti fjármálaráðs og í fjármálastefnunni sjálfri, í greinargerðinni þar undir, að ríkissjóður sé ósjálfbær eins og er miðað við langtímahagvaxtartölur, þ.e. óháð hagsveiflunum. Þá velti ég fyrir mér hvort hv. þingmanni finnst verra, skuldasöfnun eða skattahækkanir? Síðasti möguleikinn er einmitt að skera niður útgjöld einhvers staðar. Af þessu þrennu, hvað þarf að gera að lokum til þess að laga sjálfbærnivanda ríkissjóðs? Að lokum höfum við vaxið upp úr vandanum en þá erum við með hagvöxt sem er yfir langtímaspá um hagvöxt, sem við komum ekki til með að geta viðhaldið að eilífu, sem þýðir að við munum sveiflast fram og til baka. Ef við spennum bogann hátt búum við til bólu sem springur, þetta er bara þannig. Auðvitað er gott, og það er markmið laga um opinber fjármál, að reyna að sveiflast sem minnst í kringum langtímahagvöxt. Af því að þessi fjármálastefna lagar ekki undirliggjandi afkomuvanda, hvað eigum við að gera þegar allt kemur til alls? Á að skera niður útgjöld? Á að styrkja tekjuhliðina? Eða eigum við bara áfram að vera í mínus?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt, hann vísar hér í andsvar sem ég fór í við ræðu hv. þingmanns fyrr í kvöld, þar sem ég sagði: Ef eitthvað er þá óttast ég einmitt frekar að við séum að stöðva skuldasöfnun of seint, þ.e. ekki fyrr en á síðasta ári þessarar stefnu. Ég ítreka að ég hræðist það að einhverju leyti. Mér finnst það slæm þróun að skuldir ríkisins séu að aukast ár frá ári. Að því sögðu þá er ég líka á þeirri skoðun að ríkisfjármálin þurfi að vinna með peningastefnunni og því ástandi sem er í hagkerfinu hverju sinni. Við erum að koma út úr Covid-kreppu og ákvörðun var tekin um að við ætluðum að vaxa út úr henni, við ætluðum að taka höggið á ríkissjóð. Það var pólitísk ákvörðun sem ég held í grunninn að við höfum flest verið nokkuð sammála um, hvort sem við höfum verið í stjórn eða stjórnarandstöðu. Það er nákvæmlega sú stefna sem birtist í þessu plaggi. Svar mitt er því: Já, ef ég hef áhyggjur af einhverju þá er það það að við séum að stöðva hana fullseint. Ég held samt sem áður að við séum að beita réttum aðferðum. Ég held að Íslendingar og aðrar þjóðir hafi lært mjög mikið af fjármálahruninu og þeim aðgerðum sem þá var farið í, þ.e. að farið var of hratt í niðurskurð. Það gerði það að verkum að hagkerfin voru mun lengur að ná sér upp úr öldudalnum. Ég held því að sú stefna sem við höfum ákveðið að taka hér sé kórrétt. Ég ætla samt alltaf að hafa áhyggjur þegar verið er að auka skuldir ríkisins og mér finnst að við eigum að hafa áhyggjur af því. Með því að safna skuldum erum við að auka greiðslubyrði komandi kynslóða. Við erum að safna skuldum sem börnin okkar þurfa að greiða. Við megum ekki líta á það með léttvægum hætti.
Forseti. Nei, einmitt ekki samkvæmt áliti fjármálaráðs, þar sem hægt er að fara í arðbærar fjárfestingar á lánum án þess að það hafi slæm áhrif á afkomu ríkissjóðs til lengri tíma. Það sem ég hef alltaf reynt að benda á er: Já, ég er sammála því að neikvæð afkoma til langs tíma er að sjálfsögðu ósjálfbær en ef ástæðan er ákveðin fjárfesting, sem kemur til með að skila sér til lengri tíma, þá er það alveg réttlætanlegt. Það er einmitt það sem mér finnst vanta og ég skildi þá stefnu að vaxa út úr vandanum á þann veg að ríkissjóður myndi taka fjárfestingaráætlanir og leggja að auki við það sem myndi teljast eðlilegt til að búa til aukaverðmæti, til að borga fyrir hallann sem hafði myndast. En hins vegar var bara farið í að bjarga því sem bjargað varð, því sem hægt var að bjarga. Það var rosalega lítið lagt í að gefa í. Til dæmis má benda á nýsköpunaráherslurnar. Þær voru vissulega einhverjar en í því umfangi sem var mögulegt var bara brot nýtt. Það sáum við strax í úthlutun Tækniþróunarsjóðs sumarið eftir að Covid byrjaði. Þar var rosalega lágt úthlutunarhlutfall í gæðaverkefni. Þar eru glötuð tækifæri. Ég sá það að vaxa út úr vandanum sem fjármögnun á slíkum tækifærum sem myndu auka hagvöxt umfram eðlilegan langtímahagvöxt sem myndi þá borga þetta. Núna erum við hins vegar að glíma við ákveðið jafnvægi og [[Forseti hringir.]]leitni í kringum jafnan hagvöxt, langtímahagvöxt, sem á þá að borga þetta í staðinn og það mun taka miklu lengri tíma.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég verð að viðurkenna að hann byrjaði mjög vel og ég skildi vel það sem hann sagði um arðbæra fjárfestingu. Ég týndi honum samt aðeins þegar leið á andsvarið en það kann vel að vera mér að kenna en ekki hv. þingmanni. Ég þakka honum fyrir að nefna að ég tel skuldir ríkisins áhyggjuefni. Mér finnst að við eigum að standa vörð um ríkissjóð út af því að ég veit að þessar skuldir verða greiddar af komandi kynslóðum. En þá er það alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það skiptir máli í hvað fjármunirnir fara og ef fjármunirnir fara í arðbærar fjárfestingar er það tækifæri til að búa til tekjur til framtíðar, ég tek heils hugar undir það. Ég nefni hér sem dæmi arðbæra fjárfestingu eins og Sundabraut. Ég nefni líka borgarlínuna sem ég held að sé samfélagslega mjög arðbær fjárfesting. En svo kom hv. þingmaður inn á nýsköpunargeirann, þ.e. þá staðreynd að hann er raunverulega orðinn fjórða stoðin í íslensku efnahagslífi. Hann er það raunverulega, svo segja tölurnar okkur. Það er m.a. vegna þess að ríkið hefur farið í mjög markvissar aðgerðir til að ýta undir nýsköpun í íslensku atvinnulífi og það er ekki bara eitthvert tískuorð eða eitthvað sem ráðherrar eða fyrirmenni nota í fallegum ræðum. Við sjáum raunverulega öflugar atvinnugreinar sem byggja á nýsköpun og tækniþróun og ég held að ríkisstjórnin og hið opinbera hafi gert mjög mikið til að tryggja þá þróun. Ég er algerlega sammála því að við eigum að halda því áfram. Svo er auðvitað alltaf hægt að tala um að við eigum að fara í enn meiri tækniþróun og rannsóknir og nýsköpun. Þarna kemur forgangsröðunin auðvitað til sögunnar, sem við ræðum í tengslum við fjármálaáætlun og fjárlög hvers árs.
Virðulegi forseti. Nú er það alveg á hreinu að tekjugrunnur ríkisins hefur verið rýrður um tugi milljarða á undanförnum árum með ósjálfbærum skattalækkunum. Fyrir vikið var afkoma ríkisins orðin veik og ákveðið misræmi milli tekna og gjalda til staðar löngu fyrir Covid. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að styrkja tekjugrunn ríkisins á næstu árum til að leiðrétta þessa stöðu? Telur hv. þingmaður t.d. æskilegt að hækka skatta á tekjuhæstu og eignamestu hópana á Íslandi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður ræðir hér tekjugrunn ríkisins og velta því fyrir sér hvort ég vilji hækka skatta á þá sem mest hafa, ef ég skildi spurninguna rétt. Hv. þingmanni ætti að vera ljóst að stefna þess stjórnmálaflokks sem ég starfa fyrir er ekki í þá áttina, nei. Aftur á móti höfum við lagt mikið upp úr því, og ég held að það sé kannski grunnur að einhverju sem ég náði ekki að svara hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni áðan, að þetta snúist um skattstofninn, hver skattstofninn er. Það eru tækifærin okkar þegar við segjum hér að við ætlum að vaxa út úr þessu, það er að skattstofninn okkar stækki, að atvinnulífið og efnahagslífið stækki allt saman. Eitt af því sem ég nefndi í andsvari áðan er einmitt þessi fjórða stoð okkar, nýsköpun og tæknigeiri. Við erum allt í einu raunverulega komin með nýja stoð inn í íslenskt atvinnulíf, ný fyrirtæki, nýjar atvinnugreinar. Ekki aðeins greiða fyrirtækin sjálf háa skatta heldur er það líka þannig að starfsfólkið sem vinnur hjá þessum fyrirtækjum er sem betur fer á býsna góðum launum og greiðir þar af leiðandi hærri skatta. Hv. þingmanni ætti að vera það ljóst en bara ágætt að ég ítreki það. Mín sýn er fyrst og fremst sú að stjórnvöld eigi að byggja hér upp ákveðinn grunn, svo einstaklingar og fyrirtæki geti blómstrað og greitt vel til samfélagsins þar sem við viljum bjóða upp á góða þjónustu.
Herra forseti. Ágætt að fá skýr svör um þetta, áminningu um þetta. Ræðum aðeins betur tekjugrunn ríkisins. Nú hefur hæstv. viðskiptaráðherra, sem er nota bene ekki viðskipta- og bankamálaráðherra heldur bara viðskiptaráðherra, sett fram hugmyndir um að hækka bankaskatt. Ráðherra hefur líka sett fram hugmyndir um að ofsagróði í sjávarútvegi verði skattlagður, að lagður verði aukinn skattur á ofurhagnað í sjávarútvegi. Mér þætti fróðlegt að heyra frá hv. þingmanni hvort þetta séu hugmyndir sem henni hugnast, hvort hún myndi styðja hugmyndir í þá veru og ef ekki hvað henni finnist um þessar hugmyndir yfir höfuð.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður gefur mér frábært tækifæri til að ræða um áhugavert mál sem er bankaskattur og skattur á ofurhagnað. Hækkun bankaskatts er ekki góð hugmynd að mínu viti. Ég sat á síðasta kjörtímabili í efnahags- og viðskiptanefnd og eitt af því sem við fjöllum aðeins um þá í upphafi var einmitt framtíð íslensks fjármálamarkaðs. Þar var þetta sérstaklega tekið fram, þetta hét hvítbók held ég örugglega. Þar var ein af tillögunum að lækka bankaskatt og voru nefnd fyrir því mörg rök því að við höfum svolítið viljað horfa á samkeppnismarkaðinn eða á nærsamfélagið hvað þetta varðar og bankaskatturinn hafði vissulega þau áhrif að fjármálastofnanir hér á landi voru undir öðrum hatti en erlendir bankar. Staðan var þá á þeim tíma líka að ríkið átti að fullu tvo af þremur bönkum sem er ekki alveg staðan í dag og er vonandi að fara að breytast mjög hratt þegar við klárum sölu á Íslandsbanka. En bankaskatturinn er eitt af þeim fyrirbrigðum sem var einmitt talið óæskilegt því að við viljum gjarnan að íslenskir bankar starfi með einhverjum hætt í sama umhverfi og erlendir bankar og mörg okkar hefur jafnframt dreymt um að við gætum séð hér frekari samkeppni á bankamarkaði, að erlendir aðilar myndu vilja koma inn á þann markað. Ein af ástæðunum fyrir því að bankaskatturinn var ekki talinn mjög æskileg þróun var sú að þeir eru ekki lagðir á lífeyrissjóði þannig að samkeppnisstaða lífeyrissjóða banka þegar kom að fasteignalánum var ekki jöfn. Ég held því að það hafi frekar verið góð aðgerð að lækka bankaskattinn. Hv. þingmaður spurði mig líka um skatt á ofurhagnað og ég verð að viðurkenna að mér finnst sú umræða [[Forseti hringir.]]á köflum mjög popúlísk því að hvað er ofurhagnaður? Það er líka rosalega gott þegar við ræðum [[Forseti hringir.]]hagnaðartölur eða arðgreiðslur að fólk horfi á arðsemi [[Forseti hringir.]]af eigin fé. Hvaða fé liggur þarna inni þegar fólk er að tala um mikla arðsemi? [[Gripið fram í: Spurðu ráðherra.]]
Herra forseti. Hér hefur áhugaverð umræða átt hefur sér stað um fjármálastefnuna. Ég fór að rifja það upp, þegar þingmenn voru hér að kasta því sín á milli hvað væri í stefnunni og hvað ekki, og hvað ætti að vera þar og hvað ekki, að við erum hér að vinna samkvæmt lögum um opinber fjármál sem tóku gildi, ef ég man rétt, 2015. Ég kem hingað inn á þing 2016 og er þá í fjárlaganefnd og við förum að vinna samkvæmt þeirri stefnu, vorum að fóta okkur í því, annars vegar með stefnuna sem er lögð fram af nýrri ríkisstjórn til fimm ára og síðan fjármálaáætlun sem er lögð fram árlega innan ramma þeirrar stefnu. Nú, á því herrans ári 2022, erum við í þeim veruleika að við höfum ekki farið í gegnum heilt tímabil. Það hafa orðið hér ýmis áföll, sum algerlega séríslensk, eins og fall WOW haustið 2019, og síðan ekki svo mjög séríslenskt fyrirbæri sem var kórónuveirufaraldurinn sem hafði líka áhrif. [[Gripið fram í.]]- Já, svo það aukaatriði þarna á milli, sem ég var búin að gleyma, rétt hv. þingmaður. Við erum því ekki enn komin á þann stað, að ég held, að ná að nýta okkur það ágæta tól sem felst í þessu. Það breytir því ekki að umræðan er áhugaverð og kannski er það bara akkúrat svona sem þetta þarf að vera, ekki fall WOW og ekki kórónuveirufaraldurinn en þessi gerjun í því hvernig við nýtum okkur þessi lög. Þetta var heljarinnar breyting, var og er. Ég sit ekki í fjárlaganefnd og þekki því ekki þá umræðu og vinnu sem hefur átt sér stað þar við vinnslu á þessu plaggi. En ég hef fylgst vel með umræðunni í dag og langaði eiginlega að koma hér upp og leggja einhverja punkta á borðið sem tengjast þeim verkefnum sem við erum að fást við, pólitískt litaða punkta. Ég beini sjónum aðeins að hallarekstrinum og skuldasöfnuninni sem hefur mjög eðlilega verið hér til umræðu. Gert er ráð fyrir því í þessari fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar að skuldir ríkissjóðs aukist hratt og muni halda áfram að gera það til ársins 2026. Það er mikilvægt í umræðunni hér að halda því til haga að ríkissjóður var í járnum áður en heimsfaraldurinn skall á. Fyrir því voru ákveðnar ástæður, ákveðin áföll sem höfðu orðið, og síðan var ekki gengið mjög hægt um gleðinnar dyr þegar kom að ríkisútgjöldum, ég ætla bara að leyfa mér að segja það. Undirliggjandi afkomuhalli var orðinn 2,2% strax á árinu 2019 og auðvitað var það til þess fallið að draga úr svigrúmi ríkisins til að bregðast við þegar efnahagsleg niðursveifla kemur. Afkoman hefur því í raun farið versnandi frá árinu 2019 þó svo að við lítum fram hjá beinum útgjöldum, beinum og óbeinum, sem tengd eru faraldrinum. Síðan hafa allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar byggst á aukinni lántöku. Það er alveg rétt, sem komið hefur fram í umræðunni, að lántökur tengdar viðbrögðum við kórónuveirufaraldrinum áttu sér mikinn stuðning hér í þingsal. Það var fátt um fína drætti og þetta voru bara hlutir sem þurfti að gera. Það lá á að bregðast hratt og vel við stöðunni og það hefur á margan hátt tekist vel. En það kemur auðvitað að skuldadögum. Þegar þannig stendur á að við erum að nota lántökur til að fjármagna viðvarandi hallarekstur er náttúrlega verið að ógna sjálfbærni ríkisfjármála. Þó að skuldahlutfallið sé enn nokkuð hóflegt, miðað við sum viðmiðunarlönd okkar a.m.k., þá er það staðreynd að vaxtabyrðin hér er mun þyngri en í löndunum í kringum okkur og staðreyndin er sú að vaxtagjöld eru nú orðin fimmti stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs. Það er ekkert sérstaklega þægileg mynd að horfa á, það verður að segjast eins og er. Við eigum vissulega langt í land með að ná því sem var verst í kjölfar fjármálahrunsins og ég ætla rétt að vona að við náum því aldrei aftur. Ég fæ hroll við tilhugsunina um þá mynd sem þar blasti við. En fimmti stærsti útgjaldaliðurinn, að það fari í vaxtagjöld, er býsna stór biti og fámenn þjóð með litla mynt á einfaldlega erfitt með að lifa við þá stöðu til lengri tíma. Skuldir hins opinbera, samkvæmt gögnum, munu aukast um 70% frá árinu 2019 til 2026 og síðan gerir sviðsmyndin ráð fyrir enn frekari skuldaaukningu að óbreyttu tekjufyrirkomulagi. Auðvitað er þetta til þess fallið að skerða svigrúm og getu hins opinbera til að standa undir þeirri grunnþjónustu sem við erum öll sammála um að þurfi að vera til staðar, og ef eitthvað er eykst eftirspurnin eftir slíkri þjónustu frá ári til árs. En það stendur ekki til að stöðva skuldasöfnunina eins fljótt og hægt er, það er stefnan. Skuldalækkun á samkvæmt fjármálastefnunni að hefjast eftir að stefnan rennur úr gildi og eftir að kjörtímabili sitjandi ríkisstjórnar lýkur. Það er eitt og sér ekki gagnrýnisvert. Við höfum farið yfir það hér að því fylgir líka kostnaður fyrir komandi kynslóðir þegar farið er svo bratt í að greiða upp skuldir að það er gert á kostnað innviðauppbyggingar eða einhverrar sýnar. Það er jafn íþyngjandi fyrir komandi kynslóðir að slíkt gat eigi sér stað í innviðafjárfestingu, jafn íþyngjandi og skuldasöfnunin sem slík eða skuldirnar sem slíkar. Það skiptir t.d. máli hvort skuldasöfnunin er nýtt í arðbærar fjárfestingar eða hvort við erum á það slæmum stað að við erum að nýta hana til að fjármagna þjónustu, eitthvað sem í öðrum rekstri heitir að fjármagna neyslu. Þá erum við raunverulega orðin verulega ósjálfbær. Það breytir því kannski ekki að þrátt fyrir að um það ríki, held ég að telja megi, ágæt samstaða að ekki sé skynsamlegt og ekki í þágu almennings að fara bratt í skuldalækkunina, jafn bratt t.d. og áður hefur þekkst, þá er fátt um fína drætti þegar kemur að tillögum um hvernig eigi að uppfylla það markmið, þó svo að það sé eftir 2026, eftir þetta kjörtímabil, eftir að starfstíma þessarar ríkisstjórnar lýkur. Boltanum er einhvern veginn öllum ýtt áfram nema að því leyti að það ríkir bjartsýni um hagvöxt án þess að lagðar séu línur um það hvernig sú bjartsýni raungerist. Það má því segja að allar áætlanir þessarar stefnu treysti á mjög kröftugan hagvöxt. Það liggur fyrir að án hans er fyrirséð að það muni þurfa að grípa til verulegra skattahækkana eða jafnvel líka verulegs niðurskurðar. Hagvöxturinn er gríðarlega nauðsynlegur þegar við erum með þessa stefnu um að anda inn í skuldaaukninguna. Við höfum upplifað það áður að gríðarlegur vöxtur í ferðaþjónustu hafi næstum því komið sem happdrættisvinningur. Það er mögulegt að það gerist aftur, að ferðaþjónustan fari á flug af meiri hraða en við gerum ráð fyrir en þó virðist stefnan treysta á að það gerist býsna hratt. Þá koma inn í breytur eins og raungengi krónunnar sem er mun hærra nú en þegar uppgangur ferðaþjónustunnar hófst. Við búum líka við það að á sama tímabili hefur launakostnaður aukist töluvert og auðvitað hefur það áhrif á möguleika atvinnugreinarinnar til enduruppbyggingar þannig að það er eitthvað sem þarf að huga að. Ef hagvaxtarspár sem fjármálastefnan byggir á eiga að geta gengið eftir þarf að tryggja að frjór jarðvegur sé fyrir atvinnuuppbyggingu í landinu. Við þurfum regluverk sem styður við atvinnulífið en á það ekki til að standa í vegi fyrir því. Á þetta hefur OECD bent okkur. Þar mættum við vera með skýrari sýn og hlutirnir mættu gerast svolítið hraðar, þ.e. að ramminn í kringum atvinnulífið fylgi svolítið þeirri öru uppbyggingu sem við erum að vonast til að eigi sér stað þar. Ég stend svo ekki hér og ræði þessi mál án þess að nefna mikilvægi þess að við höfum stöðugan gjaldmiðil og hagstæðara vaxtaumhverfi en við búum við. Við höfum alltaf þurft að berjast við þetta. Við erum í samkeppni við aðrar þjóðir. Við erum í samkeppni um starfsfólk, um viðskiptavini, um fyrirtækjarekstur og við búum við allt annað og óhentugra vaxtaumhverfi en þær þjóðir sem við eigum í samkeppni við. Við eigum líka í samkeppni við þessar þjóðir um lífskjör og hreinlega um það að skapa eftirsóknarvert rekstrarumhverfi fyrir fyrirtæki og eftirsóknarvert umhverfi fyrir heimili að blómstra í. Við í Viðreisn höldum áfram að benda á það að sveiflukenndur gjaldmiðill er það sem helst stendur í vegi fyrir aðgengi fyrirtækja, ekki síst nýsköpunarfyrirtækja, að erlendri fjárfestingu og vaxtaumhverfi sem fylgir krónunni gerir þeim enn erfiðara um vik. Aðild að Evrópusambandinu og evran myndi auka verulega líkur á því að hagvaxtarspá fjármálastefnunnar gangi eftir og íslenskur almenningur muni ekki þurfa að þola verulegar skattahækkanir og niðurskurð á komandi árum. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að það er ástæða fyrir því að þetta er ekki nefnt í fjármálastefnunni en þó er mikilvægt, þegar við erum að ræða vænlegar leiðir til að ná settu marki um lífskjör almennings og um rekstrarskilyrði fyrirtækja, að við ræðum þessa hluti jafnhliða, að þetta sé uppi á borðinu líka þannig að við vitum hvað við erum að tala um. Ég veit satt best að segja ekki til hvers fjármálastefna og fjármálastefnuumræða er ætluð ef ekki til að taka þessa hluti með í reikninginn. Þegar kemur að stjórn efnahagsmála langar mig aðeins að nefna það sem ég sá í umsögn ASÍ um fjármálastefnuna, hörð varnaðarorð Seðlabanka Íslands sem ég ætla að leyfa mér að lesa, með leyfi forseta: „Eftir því sem efnahagsumsvif rétta úr kútnum í kjölfar farsóttarinnar og slakinn í þjóðarbúinu snýst í spennu telur Seðlabankinn brýna þörf á að undið verði ofan af örvunaraðgerðum síðustu ára með sem allra mestri aðhaldssemi í ríkisfjármálum og að ekki verði vikið frá markmiðinu um stöðvun skuldaaukningarinnar svo að jafnvægi náist sem fyrst.“ Seðlabankinn brýnir fyrir stjórnvöldum að hafa þessa hluti í huga og ég er svo sem búin að eyða lunganum af ræðunni í að ræða það að það var ákveðið, það er pólitísk ákvörðun sem nokkuð góð samstaða var um, að stíga hægar niður en það þarf þá að hafa í huga hvaða áhrif það getur haft að halda þessari stefnu áfram þegar fer að birta yfir. Þensluaukandi aðgerðir við slíkar aðstæður geta haft áhrif til aukningar á verðbólgu og það verður enn erfiðara að vinda ofan af hlutunum. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, og ég geri svo sem ráð fyrir því að fjármálaáætlun muni gera það, að taka enn sterkar á þessu. Við fáum að sjá hana í næsta eða þarnæsta mánuði. Það eru fleiri smáatriði þar. Þetta er bara hlutur sem þarf að hafa í huga. Við búum við þetta gríðarlega sveiflukennda efnahagsumhverfi þannig að skrefin þurfa að vera mjög varkár og það þarf að vera hægt að stíga á bremsurnar þegar lítur út fyrir að við séum að missa tökin. Það er eitt að fara rólega í uppgreiðslu skulda og annað að missa tökin með tilheyrandi verðbólgubáli og þenslu í hagkerfinu. Mig langaði kannski aðeins að nefna tekjuhliðina af því að við höfum rætt mikið um skuldahliðina. Við erum að ræða um að hér þurfi að ýta undir og það hefur komið fram í umræðunni, m.a. hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, sem ræddi um að nýsköpun væri orðin fjórða stoðin í efnahagslífinu. Það er vel að við skulum sjá fram á vöxt þar. Næsta skref er að búa svo um hnútana að þau frjóu korn sem sáð er hér á landi endi ekki sem blómleg tré utan landsteinanna heldur þrífist þau hér á landi og byggi undir öflugt atvinnulíf hér á landi. Ég hef rætt mikilvægi vaxta og stöðugs gjaldmiðils í því tilfelli. Það er annar þáttur sem tengist tekjuöflun ríkissjóðs og það er auðlindastefnan okkar. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum á því að halda að hér, í okkar auðlindadrifna hagkerfi, séum við með mjög skýra auðlindastefnu þar sem kveðið er á um það í eitt skipti fyrir öll hverjar tekjur íslenskrar þjóðar eigi að vera fyrir þær auðlindir og hún þarf væntanlega að vera flæðandi í þeim skilningi að ég er þess fullviss að við eigum náttúruauðlindir sem við höfum ekki hugmynd um í dag að geti orðið tekjuaflandi fyrir ríkissjóð. En síðan eigum við þær auðlindir sem við bítumst um nær daglega, t.d. sjávarútvegsauðlindina, en þær eru fleiri. Ég held að það sé bara orðið mjög mikilvægt að við förum vel í gegnum þessa hluti og reynum að ná hér samstöðu. Ég segi fyrir mína parta, talandi um skattlagningu, að ég myndi vilja sjá, ég og minn flokkur, aðrar leiðir t.d. í sjávarútveginum. Við viljum sjá markaðsleiðina nýtta þar til að mynda um verð en ég hef ekki tíma til að fara yfir það hér núna. En ef um er að ræða skatt, ef við erum á annað borð að tala um skatt eða gjöld til tekjuöflunar, þá er ég miklu hrifnari af því að íslensk þjóð, ríkissjóður, fái tekjur af því að leggja skatt á þær eignir sem íslenskur almenningur, íslensk þjóð, raunverulega á en að leggja skatt á tekjur einhverra annarra eins og að hækka tekjuskatt upp úr öllu valdi eða hvaða skatt sem er. Ég vil miklu frekar sjá þessa leið á undan þannig að þetta er mikilvægt innlegg í umræðuna um styrkari tekjugrunn fyrir ríkissjóð sem þessi stefna snýst meðal annars um. Það hefur töluvert mikið verið rætt um stöðu sveitarfélaga. Ég sé að ég er að renna út á tíma, svona fljótlega, ég er að reyna að velja og hafna, hvað það er sem mig langar mest að nýta tímann í að ræða. Sveitarfélögin hafa verið rædd töluvert og það gefur augaleið að þar þarf að fara vel yfir málin og það hefur komið skýrt fram hér, ekki síst í máli þeirra þingmanna sem hafa reynslu og þekkingu af starfi úr sveitarstjórnum. Mig langaði aðeins að nefna þá staðreynd, og aftur gríp ég niður í umsagnir sem ég skoðaði, að það var töluvert um þá gagnrýni að þessi fjármálastefna skapaði ekki grundvöll fyrir félagslegan stöðugleika og stöðugleika á vinnumarkaði og ef við ætluðum að halda núverandi velferðarstigi myndi óbreytt fyrirkomulag útgjalda og tekjuöflunar leiða til þess að afkoma hins opinbera yrði verulega neikvæð. Í skýrslu fjármálaráðuneytisins er talað um langtímahorfur í efnahagsmálum og opinberum fjármálum, að frumútgjöld muni vaxa um 1,5% af vergri landsframleiðslu frá 2027–2050, m.a. vegna stóraukinna útgjalda til heilbrigðismála vegna öldrunar þjóðarinnar á sama tíma og vinnandi höndum fækkar hlutfallslega þannig að það reynir á tekjustofna ríkisins. Þetta eru hin stóru viðfangsefni, hvernig við ætlum að tryggja velferðarkerfið við þessar aðstæður. Þá erum við komin að því hvernig við ætlum að nýta tímann til þess að skipuleggja hlutina og átta okkur á því hvað fellur undir þá grunnþjónustu sem við ætlum okkur að reka á tekjum ríkissjóðs, hvað þarf til. Mér hefur stundum þótt vanta á heildstæða umræðu þar. Við erum upptekin af því að takast á um mikilvæga hluti en heildarmyndin verður stundum eftir, þessi áminning. Við erum að tala um tímann til 2050, það er bara hinum megin við hornið þannig að við verðum að fara að taka þessa umræðu í stóru myndinni. Ég held, herra forseti, að ég láti þessari yfirferð lokið og ég hef það á tilfinningunni að hún hafi verið býsna brotakennd. En það er nú bara svo. Ég kem mjög aftarlega í langri röð ágætra ræðumanna og fulltrúar fjárlaganefndar hafi farið vel yfir vinnuna á bak við þetta. Stóra málið er kannski það að við erum vonandi á lokaskrefum þessa kórónuveirufaraldurs og erum að kljást við ríkisfjármálin í skugga afleiðinga hans. Þessi veira fór alls ekki í manngreinarálit en ég held að ýmislegt bendi til að efnahagsáhrifin hafi bitnað mest á þeim verst settu. Það þarf að hafa það í huga, þegar við búum nú við aukna skuldasöfnun og hallarekstur, að þeirri þróun verði snúið við þannig að áherslan verði sem fyrst á það að rétta hag þeirra. Fyrirsjáanleiki og gegnsæi í næstu skrefum er lykilorðið. Ég held að stóra málið sé kannski það að þegar stjórnvöld tala um að vaxa út úr vandanum verði það gert á þann hátt að það sé ekki látið undir happ leggjast hvernig við gerum það, að við sitjum ekki hér og bíðum eftir næsta happdrættisvinningi á borð við ferðaþjónustuna, heldur höfum beinlínis skýra sýn um hvert við ætlum að stefna og hvernig við ætlum að ná markmiðinu. Það hlýtur að vera verkefni okkar allra hér.
Herra forseti. Ég hjó eftir í ræðu hv. þingmanns viðhorfi hennar til auðlindagjalda sem mig langar að leggja aðeins út af og spyrja hv. þingmann um. Ekki kannski að flækja það mjög mikið en við vitum af nýtingu ýmissa auðlinda og ein þeirra er varmaorka í jörðu eða bara heitt vatn. Við vitum að aðgengi að þeim lífsgæðum sem því fylgja að nýta þá orku til húshitunar og til baða og hvað við ekki gerum er mismunandi á milli landsmanna. Mig langar því að vita, í framhaldi af orðum hv. þingmanns í hennar ræðu, hvort hún sé t.d. að tala fyrir auðlindagjöldum á nýtingu á t.d. heitu vatni sem myndi þá væntanlega birtast í orkureikningum heimilanna. Ég tek það fram, virðulegi forseti, að ég er ekki að reyna að flækja þetta eða leiða hv. þingmann í gildru því að ég held að það geti verið ágætt að við áttum okkur á hvaða umræðu við erum að tala um í auðlindagjöldum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég var fyrst og fremst að tala um mikilvægi auðlindastefnu að mínu mati, þannig að við værum svolítið skýrt með þá hluti, þ.e. hvernig við ætluðum að nýta þessar auðlindir okkar, hvar væri greitt fyrir notkunina og hvert sú greiðsla rynni. Ég veit að hv. þingmaður er ekki að reyna að flækja málin núna en þetta er svolítið stórt mál og stærra en að ná því akkúrat hér. En bara svo að ég sé algerlega skýr með það, og ég hef verið það þegar kemur að t.d. raforkusamningum svo að dæmi sé tekið, þá er algerlega skýrt að grunnskylda stjórnvalda og okkar sem hér stöndum er að tryggja jafnræði íbúa um land allt. Það á líka við um aðgengi þeirra og kostnað sem nýta sér þessar auðlindir og að geta notið jafnræðis í lífsháttum. Það liggur algerlega skýrt fyrir. Þannig að nei, hvorki hér né fyrr né mun ég gera það að leggja til skattlagningu, auðlindagjald eða auðlindastefnu sem felur það í sér að það verði misræmi á milli íbúa þessa lands þegar þeir nýta sér auðlindir okkar til búsetu.
Herra forseti. Við ræðum hérna fjármálastefnu og í fjármálastefnu eru útgjöld ríkissjóðs mörkuð að einhverju marki og líka tekjur ríkissjóðs. Einn af stærri útgjaldaliðum ríkissjóðs, sem sannarlega myndi hafa áhrif á fjármálastefnu, útgjaldastefnu ríkissjóðs til lengri tíma, er þegar við erum að ráðstafa fjármunum til að jafna lífskjör í landinu, t.d. í gegnum niðurgreiðslu dreifikostnaðar til húshitunar og slíkra þátta. Eins og ég tók þessi orð hv. þingmanns, og hún kom inn á það í sínu andsvari að hún væri meira að tala um auðlindastefnuna en skattlagninguna, þá langar mig að skilja hér eftir í seinna andsvari einfaldlega þetta viðhorf: Hvers vegna ekki auðlindagjald af t.d. notkun á heitu vatni?
Hvers vegna ekki auðlindagjald af heitu vatni? Ég er bara til í þá umræðu hvenær sem er en hún verður þá að vera þess eðlis að það gangi jafnt yfir alla aðila. Ég veit ekki hvernig sú útfærsla gæti orðið. Ef hér færi t.d. að verða til blómlegur atvinnuvegur sem fæli í sér nýtingu á þessu heita vatni sem jafnframt yrði af skornum skammti og það yrði frjálst framsal á slíku og það gengi í arf á milli kynslóða og aðrir hefðu ekki nýtingu af þessu vatni og það hækkaði verðið á mörkuðum, erum við þá ekki komin með óæskilega stöðu? Þetta er það sem ég myndi vilja sjá auðlindastefnu kalla eftir. Ég myndi ekki vilja umræðu um þetta fyrr en við færum yfir í alvöru auðlindastefnu. Ég stend ekki hér og er með spurningar til hv. þingmanns en ég bara velti því fyrir mér hvernig standi á því að við séum ekki löngu farin í þessa vinnu? Mér finnst það næstum því jafn merkilegt að við skulum ekki vera löngu farin í vinnu við að marka ríkisfyrirtækjum alvöru eigendastefnu. Það er raunverulega nátengt þessari spurningu hv. þingmanns: Hvernig förum við með sameignirnar okkar? Hvernig vinnum við með þetta í þágu almennings? Okkur vantar stefnu um þetta mál. Við þurfum bara að fara að ræða þetta. Og aftur segi ég að við erum stundum föst í einhverjum gömlum hjólförum, gömlum deiluefnum og gömlum þrætuefnum og gleymum í hita þess leiks og þeirrar leikjafræði að mörgu leyti held ég að það sé bara miklu meira sem sameinar okkur en sundrar þegar lokatakmarkið er haft í huga.
Virðulegi forseti. Við erum að ræða fjármálastefnu. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er ekki áætlun en hér er sannarlega um stóru myndina að ræða og sem varaþingmaður Flokks fólksins vil ég gjarnan skoða hana í samhengi við það hvernig hún mátast við fólkið í landinu, því að kjörorð okkar er eins og allir vita: Fólkið fyrst. Í gær var ég með fyrirspurn til mennta- og barnamálaráðherra þar sem ég spurði m.a. hvort búið væri að ræða við börnin á biðlistum og foreldra þeirra til að taka stöðuna á því hvernig þau hefðu það og hvernig þau höndluðu biðina. Hæstv. ráðherra kom í svör og vísaði í farsældarlöggjöfina sem var sett á síðasta ári við mikinn fögnuð. Ég verð að segja að þegar sú umræða var öll í gangi hér á síðasta ári voru margir spenntir. Ég sem borgarfulltrúi fylgdist auðvitað vel með og lengi vel upplifði ég að það ætti að bíða og sjá hvort þetta myndi fara í gegn og ef það gerði það þá yrði allt gott. Þá gæti borgin kannski bara slakað svolítið á því að þarna myndi ríkið, ríkisvaldið, koma sterkt inn. Eins og hæstv. ráðherra sagði ítrekað í svörum sínum þá tengist þetta þessari innleiðingu farsældarlöggjafarinnar, þarna verður grundvallarbreyting á og það mun létta á þriðja stigs úrræði og verða meira samráð og samband við heilsugæsluna og síðan mun þrýstingur líka minnka, eins og orðað var, á þörfinni þegar þessi frábæra löggjöf kemst í innleiðingu. En á meðan á þessu gekk kom alltaf upp þessi spurning hjá mér: Hvaðan koma peningarnir til að styrkja þetta allt og til þess einmitt að tryggja að það verði innleiðing? Ég man eiginlega ekki eftir að hafa heyrt hvert ætti að sækja þetta fé og verð að segja að ég var oft með hnút í maganum í þessari umræðu og sérstaklega þegar því var fagnað að málið væri komið í gegn. En hvar er fjármagnið? Þetta er ekki í fyrsta sinn sem verið er að setja löggjöf, flotta og fallega, en það er ekki mikið talað um hvaðan peningarnir eiga að koma í þetta allt. Og þetta er ekkert smáræði, við erum ekki að tala um neina smápeninga hér. Það leiðir hugann að sálfræðiþjónustuumræðunni sem er nú aldeilis búin að vera í gangi hérna árum saman. Það eru 20 ár síðan ég sem sálfræðingur sat í samninganefnd Sálfræðingafélags Íslands við ríkisvaldið þar sem semja átti við sálfræðinga og við vitum alveg hvar við erum stödd í því. En það hefur tekist að kreista út eða tryggja alla vega 150 millj. kr., sem er náttúrlega dropi í hafið og verður nánast búið á einum sólarhring. Þetta er alltaf spurningin um hvaðan peningarnir koma og við í Flokki fólksins viljum að fólkið sé sett í fyrsta sæti í einu og öllu þegar kemur að ákvörðunum sem snúa að fólkinu í landinu og þörfum þess og þjónustu við fólkið. Þetta er spurning um hvernig við viljum fara með skattféð. Hvernig viljum við útdeila því? Síðan ef við horfum til sveitarfélagsmálanna og til ríkisvaldsins þá er það alltaf þessi spurning: Hvernig er farið með fjármagn? Er verið að bruðla og sóa? Það hefur heilmikið verið rætt hérna um sveitarfélagsmálin og það er algjörlega frábært, finnst mér, verandi þar líka. Auðvitað er það misjafnt hvernig sveitarfélög fara með sitt fjármagn. Sum eru kannski að vanda sig og fara vel með peningana meðan önnur sveitarfélög leika sér meira að peningunum og sumir hafa talað um gæluverkefni o.s.frv. En sveitarfélög eru náttúrlega mjög misstór. Áðan var talað um málaflokk fatlaðs fólks og auðvitað er það þannig þegar verið er að færa stór verkefni yfir til sveitarfélaga að það þarf að fylgja fjármagn og það hefur, eins og við vitum, alls ekki verið þannig nema upp að litlu marki. Síðast í dag vorum við einmitt að ræða um jöfnunarsjóðinn og allt það. En ef við horfum bara á NPA-samningana, hvar erum við stödd með þá? Það bíða mjög margir samningar eftir að vera teknir upp hjá sveitarfélaginu, t.d. Reykjavíkurborg, en það vantar fjármagnið. Það fólk sem óskar eftir að fá NPA-samninga þarf því bara að sætta sig við að það verður ekki að raunveruleika. Að svelta málaflokk með þessum hætti leiðir aldrei til góðs. Það kallar á enn meiri útgjöld síðar, vandinn vex, tekur á sig aðrar birtingarmyndir, og þegar upp er staðið verða útgjöldin enn þá meiri en nokkurn tíma hefði þurft að vera hefði strax verið tekið á málum og þörfum fólksins og þjónustu við það sinnt. Þannig er það. Þeir eru margir mínusarnir og búið að ræða þessi mál býsna vel í dag en mig langar samt aðeins að koma inn á sveitarfélagsmálin. Það var verið að tala um sorpmálin og það kom fram í ræðu hv. þingmanns að sorpmálin væru ekki nærþjónusta heldur loftslagsmál. Ég held þau séu hvort tveggja. Ég held að það hljóti að vera. Þetta er auðvitað þjónusta við fólkið og loftslagsmál og stundum eru margar flugur slegnar í einu höggi. Það er bara dásamlegt. En auðvitað hefði þessi samræming átt að verða fyrir löngu. Það eru fjögur ár síðan tillögur í borgarstjórn voru um það að samræma og að flokka lífrænan úrgang á söfnunarstað. Þá var að því hlegið en það er að gerast núna og það á heldur betur að gera það myndarlega með miklum metnaði. Það er gott en það mun kosta og hvernig mun þetta koma við pyngju þeirra verst settu, þeirra efnaminnstu? Gjöldin eru að hækka gríðarlega núna, sem verður að gera vegna þess að þetta kostar, og það eru auðvitað þeir efnaminnstu sem verða mest fyrir barðinu á því. Það er líka búið að ræða sameiningu sveitarfélaga og það leiðir huga minn að öllum þessum bs. byggðasamlögum. Ef það þarf svona mikið af byggðasamlögum, af hverju er þá ekki alveg eins gott að sameina sveitarfélög og af hverju má ekki horfa til höfuðborgarsvæðisins og sameina? Þá þurfum við ekki byggðasamlög. Og hvernig eru þessi byggðasamlög? Það er ekki mikið lýðræðislegt varðandi þau. Við vitum mjög vel að fjárhagsleg ábyrgð er ekki í neinum takti við áhrifin og völdin í byggðasamlögunum og það hefur verið margrætt hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og hefur verið fengið sérstakt fyrirtæki til að finna leiðir svo hægt sé að bjóða eigendunum betur að ákvarðanatökunni. Það horfir svo sem til aðeins betri vegar en ég held að niðurstaðan verði samt aldrei góð fyrr en eitthvað af þessum sveitarfélögum sameinast. Við vitum líka að sum sveitarfélaganna hafa engan áhuga á að sinna félagslegu húsnæði og talað er um að verið sé að vísa fólki til Reykjavíkur þar sem biðlistinn er býsna langur þótt hann hafi aðeins styst. Þetta er auðvitað umræða sem þarf að fara fram hjá Samtökum íslenskra sveitarfélaga og ég hef óskað eftir sérstakri umræðu og fundi um þessi mál þar sem ég spyr hvernig væri að skoða ábyrgð sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hvað varðar félagslegt húsnæðiskerfi og þá ekki bara sumra sveitarfélaga heldur allra. Það er því af mörgu að taka sem hægt er að ræða í tengslum við þessa fjármálastefnu og enn þá meira spennandi verður að skoða áætlunina af því að þá fær fólk virkilega að sjá hvernig þetta mun allt saman leggjast út. Engu að síður er þetta heildarmyndin og mér hefur þótt virkilega mikilvægt að sitja og hlusta á þessa umræðu. Hún hefur verið mjög fræðandi út frá þessum punkti hér, frá ríkisvaldinu á Alþingi. Að sjá þetta koma báðum megin frá, frá ríki og borg, er ákveðin upplifun. Ég vil bara segja að við þurfum að vita hvernig við ætlum að borga brúsann, að þetta séu ekki bara orðin tóm og verið að tala út í loftið. Stundum upplifir maður að það sé einhver vinsældakeppni í gangi, sérstaklega þegar kemur að kosningum, þá er um að gera að vera með fögur orð og falleg frumvörp og reyna að fá þau í gegn. En síðan er kannski ekkert á bak við það og það nýtist engum. En ég spyr enn: Hvernig á að fjármagna innleiðingu farsældarlöggjafarinnar sem er risastórt verkefni og mjög kostnaðarsamt? Það væri afskaplega gaman að sjá hvar á að taka þann pening og á hverjum það kemur mögulega niður. Þetta er jú allt úr einum vasanum í annan þegar verið er að færa til fjármagn nema sérstaklega verði farið að skoða sparnað. Síðan er það bara eins og Flokkur fólksins vill láta gera, að það sé fólkið fyrst sem er í algjörum forgangi og annað sem er ekki bein þjónusta við fólkið fyrst bíði. Það eru líka börnin sem við hljótum að verða og vilja leggja áherslu á. Tilhugsunin um öll þessi börn, nú tala ég aðeins út frá því að vera sálfræðingur til meira en 30 ára sem hefur unnið víða með börnum og foreldrum þeirra, sem eru á biðlista í meira en ár jafnvel og hvernig þeim líður og hvað er gerast með þau, er ótrúlega erfið. Ég þekki mál þar sem börn eru með sjálfsvígshugsanir vegna vanlíðunar og þessar tölur sem birtast okkur frá landlæknisembætti, frá velferðarvaktinni, um versnandi líðan barna í Covid - maður verður bara hræddur. Mér finnst að verið sé að leika sér hér að eldi. Hver vill taka þátt í svona leik? Ég held ekkert okkar hérna, hvorki á þingi né í borg. Það dugar ekki að segja að þetta sé verkefni sem við ætlum að fara að taka á, að þetta muni verða gert og sé grundvallarbreyting, þetta muni allt saman koma. Ég vil fá nákvæma tímaáætlun. Ég vil vita nákvæman kostnað og ég vil vita hvaðan eigi að taka þennan pening, til þess að þetta sé eitthvert alvörudæmi. Ég þekki allt of mikið af því, m.a. úr borginni, að það eru endalausar fallegar og flottar stefnur, maður fær alveg tár í augunum við að lesa þessar stefnur, en svo spyr maður sig: Hvar raunveruleikinn? Hvenær verður þetta gert? Að segja bara að þetta sé verkefni sem við ætlum að gera dugar ekki til. Það þarf að sýna fram á framkvæmdina og hvernig eigi að fjármagna hana til þess að þetta verði trúverðugt og til þess að fólkið í landinu yfir höfuð treysti á ríkisvald, að það sé að gera hluti og ætli að gera hluti sem það segist ætla að gera. Virðulegi forseti. Ég læt þetta duga að sinni. Það er af mörgu að taka en hér eru allir orðnir þreyttir og vilja komast heim. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa umræðu og eins og ég sagði áðan hefur verið afar fróðlegt og reynslumikið að hlusta á alla þessa góðu hv. þingmenn tala hér í dag.
Forseti. Ég ætla að renna yfir og klára nefndarálitið hjá mér. Ég var komin að álitsgerð fjármálaráðs og átti eftir að renna yfir það hvað yrði um Covid-skuldina og álit meiri hluta. En mig langar samt að byrja á einu sem ég var að pæla í út af spurningu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur sem var að velta fyrir sér hvaða tillögur við í stjórnarandstöðunni værum með. Þá fór ég að grufla meira í þessum tölum sem ég fékk um landsframleiðslu á hverju ári á verðlagi 2022 og var að reyna að skoða hvernig útgjöld og tekjur væru að þróast með tilliti til hlutfalls af vergri landsframleiðslu. Út tímabil fjármálastefnunnar eru útgjöldin sem hlutfall af vergri landsframleiðslu að lækka. Hlutfall útgjalda miðað við landsframleiðsluna lækkar. Það er eðlilegt af því að kakan er að stækka. Gott og vel. En það sem ég skil ekki er að tekjuhlutinn sem hlutfall af vergri landsframleiðslu er að stækka. Fyrirgefið, ég ætla að vera alveg viss um að ég segi þetta rétt, sem sagt: Útgjöldin sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eru að minnka úr 31,95% niður í 29,87%. Minna hlutfall, sömu útgjöldin en stærri kaka. Tekjur eru núna 26,7% af vergri landsframleiðslu, 952 milljarðar af 3.565 milljörðum sem landsframleiðslan er. Svo hækka tekjurnar smám saman, 990 á næsta ári, rúmlega 1.000 2024, tæplega 1.100 árið 2025 og rúmlega 1.100 2026. En þær eru orðnar 29% af vergri landsframleiðslu. Hlutdeild teknanna í vergri landsframleiðslu jókst, en án þess að það sé tekjustefna um einhvers konar aukna skattheimtu. Tökum dæmi: Við erum með 30% skatt, rosalega flatan, og það eru 100 milljarðar í vergri landsframleiðslu. Það eru 30%. Ef verga landsframleiðslan hækkar í 110% og við erum enn þá með 30% flatan skatt þá eru tekjur enn þá 30% af vergri landsframleiðslu. Hlutfallið breytist ekki, ekki nema við hækkum skattinn. Krónurnar sem er á bak við hækka af því að landsframleiðslan hækkaði en hlutfallið er óbreytt, 30%. En hérna, miðað við þessar tölur í fjármálastefnunni, er hlutfallið að hækka og ég veit ekki hvaðan það kemur af því að það er engin tekjustefna um aukna skattstofna. Ég potaði í framsögumann út af þessu og hann er kannski að bjalla í nefndarritara og athuga hvort það séu einhver svör við þessu því að það var ekki farið yfir þetta í nefndarvinnunni. Þetta er hluti af því sem ég var að vinna með efnahagsdeildinni í fjárlaganefnd, að reyna að fá tölurnar sem voru á verðlagi hvers árs í þjóðhagsspánni niður á verðlag 2022 til þess að það væri hægt að bera saman tölurnar í þjóðhagsspánni við tölurnar í fjármálastefnunni og tölurnar sem eru í áliti meiri hlutans. Þegar maður er búinn að púsla þessu saman og deila í tekjur og gjöld sem hlutfall af vergri landsframleiðslu þá sjáum við allt í einu að tekjurnar aukast hlutfallslega. Ég skil ekki hvernig það gerist. Ég hlakka til að fá svar við því og vona að það komi fyrst við erum nú rétt að klára þetta. En dýfum okkur aðeins í álitsgerð fjármálaráðs. Ég segi í áliti mínu að álitsgerð fjármálaráðs skýri sig sjálf en það er nauðsynlegt að draga fram nokkrar áherslur í áliti ráðsins fyrir afgreiðslu þingsins á þessu máli. Í álitsgerðinni segir: „Samhljóm skortir milli stjórnarsáttmála og framlagðrar fjármálastefnu. Stjórnvöld hafa boðað að hagkerfið muni vaxa til velsældar með jákvæðum áhrifum á afkomu og skuldir hins opinbera. Ekki er vísað til þeirra sjónarmiða með beinum hætti í framlagðri fjármálastefnu og er slíkt ekki í anda grunngildis um gagnsæi.“ Þessi umsögn fjármálaráðs lýsir fjármálastefnunni í hnotskurn að mínu mati. Stefnuleysi stjórnvalda í opinberum fjármálum er ekkert nema feluleikur með orðum þegar allt kemur til alls. Það er eitt sagt í stjórnarsáttmálanum og svo þegar maður fær fjármálastefna í hendurnar þá finnur maður ekkert um stefnuna sem ríkisstjórnin var sett saman um. Enn fremur segir þar, og er sama gagnrýni og ég var með áðan í andsvörum: „Á sama tíma og æskilegt er að örva hagvöxt þarf engu að síður að útskýra hvernig stjórnvöld hyggjast gera það og hvers opinber fjármál eru almennt megnug til að stuðla að sjálfbærum hagvexti yfir höfuð. Hér er þörf á dýpri og umfangsmeiri umfjöllun.“ Þetta rímar algerlega við umfjöllun mína um þjóðhagslegt samhengi fjármálastefnunnar sem stjórnvöld sleppa algerlega að fjalla um. Einnig kemur eftirfarandi fram í áliti fjármálaráðs: „Þrátt fyrir þann ólgusjó sem efnahagslífið hefur siglt í gegnum á síðustu árum verður ekki annað sagt en að staða opinberra fjármála sé góð, sérstaklega í samanburði við mörg önnur lönd og fortíðina. Fjármálaráð telur að hér hafi sá lagarammi sem gildir um stefnumörkun í opinberum fjármálum og mótar verklag við hana, enn og aftur sannað gildi sitt.“ Hér er ég hins vegar ósammála fjármálaráði og tel stöðuna hafa aðeins verið góða á yfirborðinu þrátt fyrir lög um opinber fjármál, enda tóku lögin ekki gildi fyrr en 2015, eftir að línurnar voru að mestu leyti lagðar um afgreiðslu stöðugleikaeigna. Og þó að skuldastaða ríkissjóðs hafi verið góð eftir stöðugleikaframlögin og ferðamannabylgjuna var mikil undirliggjandi viðhalds- og uppbyggingarþörf, sem ég nefndi í umræðu um fjárlög 2019 sem innviðaskuld. Bak við þá skuld er vaxtakostnaður sem er ótilgreindur en ellegar hefði áhrif á forgangsröðun skuldaniðurgreiðslna. Ef það er arðbærara að sinna viðhaldi vegna þess að það kostar meira til lengri tíma að hunsa það verkefni heldur en að greiða niður vexti af hreinum lánum þá ætti að sjálfsögðu að veita fjármagn í viðhald frekar en að greiða niður hreinar peningalegar skuldir, arðurinn af því til lengri tíma er einfaldlega meiri. Það að borga niður innviðaskuld væri hagkvæmara, þ.e. ef við hefðum þær tölur fyrir framan okkur, þann valmöguleika, sem við höfum ekki. Ég andmæli því ekki að lög um opinber fjármál hafi haft jákvæð áhrif. En það er margt eftir ógert, fyrir utan innleiðingar á ákveðnum stöðlum varðandi reikningsskil. Helstu áhrifin eru í rauninni bara ítarlegri greining á efnahagsástandi, sem er jákvætt og fellur mjög vel að sérsviði fjármálaráðs, en það vantar alla eftirfylgni inn í eiginlega stefnu stjórnvalda, hvernig stefna stjórnvalda kemur til móts við efnahagsaðstæður á grunngildamiðuðum forsendum. Stefna ríkisstjórnarinnar uppfyllir einfaldlega ekki þau skilyrði laga um opinber fjármál. Þá vísa ég í áður tilvitnaðan texta úr fjármálaráði sem segir svipaða hluti. Síðan faraldurinn hófst hefur halli á rekstri ríkisins verið brúaður með lántöku. Í þessari fjármálastefnu er gert ráð fyrir því að svo muni verða til og með 2026 þar sem afkoma ríkissjóðs á að vera í 35 milljarða kr. halla á verðlagi ársins 2022. Ég held að afkoma ríkissjóðs verði jákvæð mun fyrr, ekki vegna stefnu stjórnvalda hins vegar heldur þrátt fyrir stefnu stjórnvalda. Sú framsetning sem birtist okkur í framlagðri tillögu til fjármálastefnu er niðurstaðan á stefnu stjórnvalda að þeirra mati. Því fylgir að sjálfsögðu enginn rökstuðningur, eins og er rakið í álitinu. Það sem við stöndum þá með í lok þessarar fjármálastefnu eru skuldir upp á 2.138 milljarða kr., fyrir utan ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar, sem voru um 746 milljarðar kr. í lok ársins 2020 og hafa a.m.k. ekki lækkað síðan þá, og skuldbindingar vegna ÍL-sjóðs Íbúðalánasjóðs upp á 200–250 milljarða í viðbót. Þá erum við komin í 3.200 milljarða, eitthvað svoleiðis, í rauninni verga landsframleiðslu eins og hún leggur sig eitt árið næstum því. Það sem vantar í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, sem sagðist ætla að vaxa út úr faraldurskreppunni, eru útskýringar um hvernig á að fara að því. Því ólíkt síðustu kreppu þar sem við vorum með eignir sem voru settar til hliðar sem áttu að ganga upp í skuldirnar sem stofnað var til út af bankahruninu þá eignaðist hið opinbera engar eignir á móti í útgjöldum sínum vegna faraldursins. Í þessari kreppu var fjármagni hellt í það að halda fyrirtækjum í skjóli. Engin áætlun er til um hvernig það fjármagn kemur til baka, nema einfaldlega von um betri hagvöxt o.s.frv., sem ég sé ekki að sé rosalega mikil áhersla lögð á, menn bara krossleggja fingur og vona að þetta verði þannig. Loforðið að vaxa út úr vandanum hlýtur að þýða aukningu umfram langtímahagvöxt á einhvern hátt þannig að sú fjárfesting sem farið er í fyrr borgi upp uppsafnaðar skuldir á meðan eðlilegur langtímahagvöxtur sinnir því að bæta lífskjör til lengri tíma. Annars erum við að taka lán hjá framtíðarkynslóðum. Það hefði því verið eðlilegt að sýna framreiknaða sviðsmynd um þróun skulda alveg þangað til þær hafa verið greiddar niður í eðlilegt hlutfall. Það þyrfti að sýna þróun án aðgerða til að vaxa út úr faraldrinum og hvaða áhrif aðgerðir stjórnvalda hafa á þá þróun. En fyrst stjórnvöld geta ekki einu sinni lagt fram tekju- og gjaldastefnu fyrir næstu fimm ár er auðvitað ekki mögulegt að þau geti metið þróun skulda til lengri tíma. Fjármálaráð orðar þetta svona í sínu áliti, með leyfi forseta: „Framlögð stefna er fámál um hvernig skuldahlutfallið verði lækkað þegar fjármálareglur laganna taka aftur gildi. Þrátt fyrir að áform stjórnvalda miði að því að skuldalækkunarferlið hefjist utan tímabils framlagðrar stefnu hefði farið vel á því, í ljósi grunngildis um sjálfbærni, að birst hefði útfærsla stjórnvalda á því ferli í stefnunni.“ Ég hef ekki nægan tíma fyrir allt í álitinu en að lokum vil ég segja að ég tek undir gagnrýni fjármálaráðs varðandi þörfina á dýpri og umfangsmeiri umfjöllun um stefnu ríkisstjórnar. Lög um opinber fjármál fjalla ítarlega um skyldur stjórnvalda til þess að rökstyðja stefnu sína út frá grunngildum um varfærni, festu, stöðugleika, sjálfbærni og gagnsæi. Sjaldan er þörfin á slíkum rökstuðningi meiri en einmitt í efnahagslegri kreppu. Ég tel það vera á ábyrgð meiri hlutans í fjárlaganefnd að standa með fjárveitingavaldinu, sem er þingið, gagnvart stefnuleysi ríkisstjórnarinnar. Í áliti meiri hlutans er fjallað um hvernig sviðsmyndagreiningu sé ábótavant, að það þurfi nánari umfjöllun um opinberar framkvæmdir og að ekki séu töluleg viðmið um afkomu ef efnahagsþróun verður jákvæðari en spár gerir ráð fyrir. Ef meiri hlutanum er alvara með þessar ábendingar sínar ætti þingið ekki að afgreiða fjármálastefnuna fyrr en þeim ábendingum hefur verið svarað. Fjármálastefnan er ekki lögð fram á hverju ári eins og fjármálaáætlun og fjárlög þar sem hægt er að gera betur á næsta ári. Þetta er fjármálastefna núverandi ríkisstjórnar fyrir allt kjörtímabilið. Þessi fjármálastefna gefur þingi og þjóð enga innsýn í þróun opinberra fjármála á þessu kjörtímabili. Ég mæli því með því að stefnunni verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar og ég legg þess vegna ekki fram formlega breytingartillögu. Ég mæli með því og ég vonast til þess að meiri hlutinn taki það til sín. Það er ekkert flóknara en það. Að öðru leyti tek ég undir sameiginlega yfirlýsingu 1., 2. og 3. minni hluta og áheyrnarfulltrúa í nefndinni, eins og ég talaði um áðan. Varaformaður nefndarinnar er kominn hingað aftur inn í þingsal eftir vonandi heppilegt samtal við efnahagsdeild fjárlaganefndar sem þarf alltaf að angra að kvöldi til, þegar við erum að afgreiða fjármálastefnu klukkan hálfellefu að kvöldi til. Þingið alltaf að skipuleggja. Ég vonast til þess að fá kannski einhverjar hugmyndir um það af hverju tekjuhlutdeild ríkisins er að aukast um rúmlega 2% á næstu fimm árum án þess að það sé nein sérstök stefna um aukna tekjustofna. Mér fyndist það alla vega fróðlegt.
Herra forseti. Þetta er nú nokkuð sérstök samvinna en ágæt og vinna hv. þingmanns í fjárlaganefnd er nú yfirleitt alltaf ágæt. Það er ágætissamstarf þar og eðlilegt að við séum að velta þessu upp. Ég vil byrja á því í fyrra andsvari mínu að taka undir með hv. þingmanni, ég hef líka þá trú að við munum rísa hraðar og að efnahagslífið muni stækka hraðar. Ég hafði þá trú alveg þangað til í dag. Síðan er ófriðvænlegra í heiminum í dag og það getur haft mikil áhrif hér hjá okkur líka, við skulum ekkert loka augunum fyrir því. En almennt held ég að það sé meiri kraftur til viðspyrnu en við sjáum endilega birtast og þær spár sem litið hafa dagsins ljós, eftir að þingmálið kom fram, tala einmitt í þá átt. Nú háttar þannig til að við leggjum í raun fjármálastefnuna fram í prósentum eða gildum. Það er síðan vinna fjárlaganefndar að reyna að átta sig á hvaða tölur við erum að tala um, en tillagan sjálf er ekki birt í tölum. Það bíður fjármálaáætlunar sem við ræðum væntanlega í vor. Ég er að reyna, eftir að hafa ráðfært mig við þá sem eru að vinna málin með okkur, að átta mig á hvar þingmaðurinn dregur fram þessar upplýsingar um tekjur og gjöld, af því að við sundurliðum það ekki sérstaklega í álitinu og ekki í þeirri töflu sem við birtum þar sem við reynum að gera prósenturnar að tölum. Svar mitt til hv. þingmanns er kannski bara að biðja hann að skýra aðeins þá mynd sem hann er að reyna draga upp út frá þessari töflu svo að ég sé betur undirbúinn fyrir seinna andsvarið.
Takk fyrir það. Í nefndaráliti meiri hlutans eru tölur settar í þessa töflu þar sem fjármálastefnan er í staðinn fyrir hlutföll. Þjóðhagsspáin til næstu ára sýnir verga landsframleiðslu á verðlagi hvers árs fyrir sig. Ég sendi nefndarriturum spurningar: Hvernig get ég reiknað þetta niður á verðlag ársins 2022 til þess að það sé sambærilegt við tölurnar í stefnunni og þá töfluna í áliti meiri hlutans? Ég veit hver útgjöldin eru og hverjar tekjurnar eru í fjárlögum 2022 og ég get uppreiknað það miðað við 1% ætlaðan útgjaldavöxt. Ég sé hver landsframleiðslan er á næstu árum og ég get dregið frá útgjöldin eftir útgjaldavöxtinn, afkomutöluna sem á að vera hjá ríkissjóði til að fá tekjurnar sem þarf á móti útgjöldunum til að fá í raun rétta mínusafkomu. Þá get ég tekið þær tekjur og deilt þeim með vergu landsframleiðslunni, sem ég dró út úr þessari vinnu með nefndarritaranum, og séð hvert tekjuhlutfallið er af vergu landsframleiðslunni. Ég tek þetta skref fyrir skref til þess að reyna að fá heildarsamhengi í það hvernig stefnan gengur upp. Og þetta er niðurstaðan. Ég veit að nefndarritarar spurðu Hagstofuna, af því að þetta gekk ekki alveg upp í fyrstu atrennu, og Hagstofan gaf þumal á lokaútfærsluna hjá nefndarriturum, þar skeikaði 5 milljörðum eða eitthvað svoleiðis, í lok tímabilsins. En það eru ekki upphæðir sem breyta 2% muninum á hlutfalli tekna af vergri landsframleiðslu milli 2022 og 2026.
Herra forseti. Nú háttar þannig til að ég hef ekki sömu töflu og hv. þingmaður er að vitna til. Hún er ekki í nefndaráliti meiri hlutans þannig að það verður að virða mér það til forláts að ég er ekki með sömu gögn og sama niðurbrot og á sömu vegferð og hv. þingmaður í sinni spurningu. Svar mitt er aftur á móti, og það endurspeglast í töflunni sem nefndin birtir í meirihlutaáliti sínu, þar sem reynt er að setja tölur á bak við hlutföllin eða prósenturnar, að á tímabilinu mun ljúka ýmsum aðgerðum vegna Covid-faraldurs og efnahagslífið mun stækka. Sú niðurstaða sést endanlega í betri afkomu ríkissjóðs þegar líður á spátíma stefnunnar. Ég held, hv. þingmaður og virðulegur forseti, að við tæmum ekki þessa umræðu hér, hún á miklu frekar heima í umfjöllun um fjármálaáætlunina sjálfa. Ég nálgast þetta því einfaldlega þannig að þarna er verið að blanda saman við þetta - virðulegur forseti, ég veit ekki hvaða hugtak ég á að nota yfir það - bættri afkomu ríkissjóðs, með stækkandi þjóðarbúskap, öflugra efnahagslífi og því að það dregur úr þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til á líðandi ári vegna kórónuveirufaraldursins. Þess vegna birtist þar betri afkoma ríkissjóðs og að einhverju leyti blandast það inn í þetta niðurbrot sem hv. þingmaður vísar til en ég hef ekki séð þá töflu og veit ekki hvernig hún er búin til.
Forseti. Já, sko, allt í lagi. Hv. þingmaður er ekki með þessa töflu. Ég var búinn að vinna hluta af þessari töflu til að reyna að átta mig á samhenginu og vann þessa útreikninga núna - var aðeins að átta mig á þeim í umræðunni út af spurningum annarra hv. þingmanna í andsvörum. Ég velti því þá fyrir mér hvort fjárlaganefnd ætti ekki að kíkja aðeins á þessi gögn, þessar upplýsingar, áður en við afgreiðum stefnuna, bara til þess að vera alveg viss um að þetta gangi upp. Gefum okkur að þetta sé eins og ég segi - ég skal alveg viðurkenna að excel-inn getur klúðrast á einhvern hátt. Þetta er ekkert rosalega flókið en maður er hérna seint að kvöldi og ýmislegt svoleiðis. Gefum okkur að það sé rétt að hlutfall tekna af vergri landsframleiðslu hækki um rúmlega 2% á þessum fimm árum án þess að það sé stefna um auknar tekjur, umfram það bara að taka sama hlutfall af stærri köku - hærri tekjur í krónum, en hærri tekjur í hlutfalli er allt annað mál. Ég veit ekki alveg hvernig það virkar en þá legg ég til að málið fari aftur í nefnd fyrir atkvæðagreiðslu. Ég veit ekki hvernig það fúnkerar, hvort það þarf að gera hlé á umræðunni eða hvernig það virkar. Mér finnst þetta alla vega áhugavert því að 2% af vergri landsframleiðslu aukalega í hlutfallslegar tekjur eru ekkert smáræði og eitthvað sem ég held að þyrfti að útskýra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni sína seinni ræðu. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að ég tel að við munum greiða skuldir hraðar niður en kemur fram í fjármálastefnunni. Ég er mjög bjartsýnn fyrir hönd íslensks efnahagslífs á næstu árum og á þá stefnu sem íslenskt hagkerfi mun taka á næstu árum. Ég held að það verði mikill vöxtur, mikill uppgangur, á næstu árum og við getum tekið til dæmi í sögulegu samhengi. Eftir spænsku veikina og eftir fyrri heimsstyrjöldina varð gríðarlegur uppgangur í íslensku samfélagi en ég tel að það sé stefna sem íslenskt samfélag tekur en ekki stefna ríkisstjórnarinnar. Við erum með frekar veikt miðstjórnarvald en við erum með sterkt samfélag og það er það sem mun keyra þetta áfram. Það vakna spurningar þegar þessi uppgangur hefst og við þurfum að greiða niður skuldir. Ég vil taka fram að við erum í dag teoretískt séð að brjóta reglu 7. gr. um að skuldir séu lægri en sem nemur 30% af vergri landsframleiðslu. Þær verða 49,6% við lok tímabilsins og þegar svo er eigum við að byrja að greiða strax niður um 5%. Við erum í mjög óvenjulegu ástandi núna. Þegar uppgangurinn hefst er mikilvægt að við útrýmum fátækt og skerðingunum fyrir öryrkja og aldraða. Í nefndaráliti hv. þingmanns, áliti 3. minni hluta, rýnir hann mjög í tekjustefnuna og gjaldastefnuna og telur upp í fimm liðum hvað tekjustefnuna varðar og þremur liðum varðandi gjaldastefnuna. Ég las enga sérstaka stefnu þar, tek ég fram, en það voru hins vegar áætlanir um að koma á stefnu. Mig langar því að spyrja hv. þingmann: Les hann eitthvað út úr gjaldastefnunni og tekjustefnunni, eða gjaldastefnunni sérstaklega, um að það eigi að leggja meira til velferðarmála, leggja meira til öryrkja og aldraðra til að afnema tekjuskerðingarnar og afnema fátæktargildrurnar? Sér hann eitthvað í fjármálastefnu [[Forseti hringir.]]sem muni auka samneysluna með þeim hætti að við þurfum ekki að vera í umræðu í lok tímabilsins um fátækt á Íslandi?
Virðulegi forseti. Það er mjög skýrt í gjaldastefnunni að stefnt er að um 1% raunvexti á hverju ári út tímabilið. Allir útreikningar segja okkur, miðað við lýðfræðilega þróun varðandi öldrun þjóðar, að langmestur hluti af þeirri aukningu fer í heilbrigðiskerfið og lífeyriskerfið. Þá er ekkert rosalega mikið eftir í kjarabætur fyrir lífeyrisþega heldur bara í raunaukninguna þeirra vegna. Svarið við því er þannig mjög einfalt: Nei.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er leitt að heyra að svarið skuli vera nei, vegna þess að ég tel að við séum að fara inn í gríðarlegt hagvaxtarskeið og þegar svo er verðum við að taka á því vandamáli sem er fátækt á Íslandi og fátæktargildrur. Samfélagið er allt of lítið til að þola það að 30% af þjóðinni lifi við fátækt, svo að ég tali nú ekki um öryrkja og aldraða. Öryrkjar, sem eru margir á vinnualdri, fá ekki að njóta sín og reyna að stika sína lífsför sjálfir, finna út hvar starfsgetan liggur og hvernig þeir geta aflað tekna án þess að fara strax í skerðingar. Það var búið að lofa endurskoðun almannatryggingakerfisins. Sú endurskoðun var fyrir jól notuð sem afsökun fyrir því að allt ætti að bíða, allt að vera stopp, varðandi þennan málaflokk. Það þýðir ekki að byrja á því að leggja starfsgetumat á öryrkja og síðan að segja hvað þeir geta. Þeir eiga að finna það út sjálfir hver starfsgeta þeirra er með því að fara út á vinnumarkaðinn og reyna fyrir sér, þeir sem vilja og hafa getu til. Ég tel gríðarlega mikilvægt að tekið verði á þessu máli á næstu árum og fjármálastefnan þarf að endurspegla það. Ég sé það ekki í fjármálastefnunni. Ég sé heldur ekki í fjármálastefnunni að hætt verði að undirfjármagna Landspítalann svo að dæmi sé tekið. Við sáum það í fjárlögunum síðast, og það mun örugglega koma fram í fjáraukalögunum, að það þarf að setja meiri pening í það. En spurningin er þessi: Sér hv. þingmaður einhvers staðar í fjármálastefnunni stefnu um það að við séum ekki að undirfjármagna Landspítalann og heilbrigðiskerfið? Að við ætlum raunverulega að taka á þessum svarta bletti sem er á íslensku samfélagi. Flokkurinn sem ég er fulltrúi fyrir var stofnaður til að berjast gegn þessu og hann mun örugglega lifa lengur en fjármálastefnan og umræðan um hana?
Forseti. Það er alveg séns á því að hægt sé að vinna þetta svona. Það er þarna 1% útgjaldaaukning sem gæti dekkað heilbrigðiskerfið, kannski eitthvað pínulítið meira. Það fer eftir því hversu nálægt við erum 1%. Ef það eru 0,7% þá er það bara heilbrigðiskerfið en með 1% er það heilbrigðiskerfið plús eitthvað, líklega raunaukning í lífeyriskerfinu. Annað yrði að fjármagna með einhvers konar útgjaldaskerðingum á öðrum málefnasviðum til að auka þá til lífeyriskerfins eða eitthvað svoleiðis. Það yrðu þá að vera hliðranir innan rammans en ekki aukin útgjöld eða neitt svoleiðis. Það sjáum við ekki fyrr en í fjármálaáætluninni. Það eru engin merki um að breyta eigi einhverju í fjármálastefnunni og ekkert endilega nauðsynlegt að það komi fram þar. Það er í rauninni stóra myndin um heildarrammann og hvernig tekjur, eignir, skuldir, gjöld o.s.frv. hafa áhrif á stóru myndina. Síðan kemur nákvæm útfærsla á stefnu stjórnvalda í fjármálaáætlun varðandi aðgerðir á einstaka málefnasviðum og málaflokkum. Það er alveg séns en það myndi þýða samdrátt einhvers staðar. Kannski minni opinberar framkvæmdir þegar Landspítalinn klárast, að það verði dregið úr framkvæmdum og farið í að efla eitthvað annað á móti eða eitthvað því um líkt, en við verðum bara að sjá í fjármálaáætlun hvernig það leggst út.
Herra forseti. Ég ætlaði bara að koma upp í lok umræðunnar og þakka fyrir hana en svo sýndist mér á mælendaskrá að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson væri líka búinn að biðja um orðið. Þetta er því kannski ekki alveg lokaumræðan. Ég ætla samt ekki að láta hjá líða að þakka fyrir þátttöku í þessari umræðu. Hún hefur einnig verið ágætlega efnisleg. Það sem mér finnst kannski standa upp úr, þegar líður á umræðuna, er að við þingmenn flestra flokka höfum þær væntingar að efnahagslífið taki hraðar og betur við sér en við förum kannski fram með í þessari tillögu, sem er þá varfærnisleg áætlun sem undirbyggir þá stefnu sem hér er til umræðu. Stefnan er birt með hlutfallstölum, hún er ekki birt í upphæðum. Þess vegna er eiginlega ekki verið að reyna að brjóta þetta niður á tekjur og gjöld með þeim hætti sem hv. þingmaður var að lýsa að hann hefði verið að vinna að í dag. Að mínu viti hefði það þá átt að koma miklu skýrar fram í nefndaráliti hans. Okkur er ekkert að vanbúnaði að afgreiða þingsályktunartillöguna sem slíka þrátt fyrir þessar vangaveltur sem eru allra góðra gjalda verðar. Mér sýnist í fljótu bragði, þegar maður fer að reyna að átta sig á þessum málflutningi, að menn séu kannski að blanda eilítið saman, að taka útgjaldastofninn á verðlagi ársins 2022 - og hv. þingmaður bregst þá við því þegar hann kemur upp í sína ræðu hér á eftir - og framreikna þau útgjöld. En útgjöld stefnunnar eru fyrst og fremst á rammasettum útgjöldum og 1% vextir á þeim en ekki þessir óreglulegu liðir. Við erum að vonast til og reikna með að stórir útgjaldapóstar eins og sjálfvirku sveiflujafnararnir séu smám saman að hjaðna við batnandi efnahag, minna atvinnuleysi o.s.frv. Sú útgjaldatala er því ekki góður grunnur að því að framreikna sig áfram með þeim hætti sem mér fannst hv. þingmaður vera að reyna að gera í ræðu sinni. Meginatriðið er það að mér finnst almennt séð hafa verið trú á efnahagslífið og trú á sterka viðspyrnu og að sú fjármálastefna sem hér er til umræðu, við þær aðstæður og þær spár sem að baki henni eru, sé ágætlega trúverðug. Ég vil að lokum þakka fyrir þessa umræðu. Ekkert er því að vanbúnaði að taka tillöguna hér til afgreiðslu, virðulegur forseti, eins og meiri hluti fjárlaganefndar mælir með, og að hún verði samþykkt.
Virðulegi forseti. Afsakið þetta. Hérna er ég bara að stússast í excel í ræðu. Það má hafa gaman af því. Ef ég lækka útgjaldavöxtinn niður í 0,35% þá er ég samt með 1,5% aukningu á tekjunum, þ.e. ég er ekki að reikna með 1% hækkun á öll útgjöld ríkisins og fer niður í 0,35%. Nú var 0,7% notað hjá ASÍ. Segjum að ég helmingi það bara á rammasettu útgjöldin. Þá ætti ég að vera vel undir þeim markmiðum sem talað er um þar. Þá erum við að tala um að útgjöld 2022 séu 1.139 milljarðar, 1.140 í rauninni árið á eftir, hækkunin er sama og ekki neitt, einhver milljarður á milli ára. En af því að verg landsframleiðsla er að hækka svona mikið eru tekjur samt alveg 28,1%. Kíkjum alla vega á þetta í fjárlaganefnd og spjöllum aðeins um þetta þar. Ég held að það sé áhugavert. Þó að fjármálastefnan sé lögð fram í hlutfalli í þessum ramma þá var farið út í þær æfingar í áliti meiri hlutans að setja þetta í tölur miðað við hvaða tölur eru í þjóðhagsspánni. Þar er landsframleiðslan í hráum krónutölum. Það er því alveg hægt að miða við þær tölur, taka hlutföllin sem eru í fjármálastefnunni og skoða u.þ.b. hvað það væri í milljörðum. Ég mæli með því að við kippum þessu upp á á borð nefndarritara, að sýna okkur aðeins hvernig þetta lítur út, á næsta fjárlaganefndarfundi eða eitthvað svoleiðis. Ég held að það væri gagnlegt. Annars: Takk fyrir umræðuna og þá höfum við þetta bara þannig.