Forseta barst tilkynning fyrr í dag, fimmtudaginn 2. maí, frá þingflokki Pírata um mannabreytingar í nefndum þingsins, samanber 16. gr. þingskapa. Í atvinnuveganefnd tekur Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sæti Helga Hrafns Gunnarssonar sem aðalmaður og Jón Þór Ólafsson verður varamaður. Í allsherjar- og menntamálanefnd tekur Helgi Hrafn Gunnarsson sæti Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur sem aðalmaður en hún verður varamaður í nefndinni. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Borist hefur bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1175, um greiðslur lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til sérfræðinga, frá Söru Elísu Þórðardóttur. Einnig hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1087, um nefndir, starfshópa, faghópa og ráð á vegum ráðuneytisins, frá Ingu Sæland.
Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Til svara eru: Mennta- og menningarmálaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og heilbrigðisráðherra.
Herra forseti. Í síðasta mánuði var samið við tæplega helming alls launafólks í landinu og óhætt að hrósa verkalýðshreyfingunni og Samtökum atvinnulífsins fyrir ábyrgð og skapandi hugsun við þessa nálgun. Seint og um síðir, mig minnir í annarri atrennu, komu stjórnvöld svo með pakka sem nægði til að hnýta síðasta hnútinn í þessari lotu vegna þess að enn er ósamið við stóran hluta launafólks, m.a. fjölmennar opinberar stéttir, margar stórar kvennastéttir, og þar er viðsemjandinn einmitt ríki og sveitarfélög. Það er býsna holur hljómur í hugtakinu lífskjarasamningur ef hann nær ekki til allra þegna landsins. Því leikur mér forvitni á að vita hvernig ríkisstjórnin hyggst efna slíkan samning við fjölda fólks sem hefur engan verkfallsrétt og lifir margt á afar lágum launum. Þá á ég auðvitað við 66.000 öryrkja og eldri borgara í landinu. Það eru fjölmörg dæmi um að einstaklingar þurfi að framfleyta sér á 247.183 kr. á mánuði og augljóst að það nægir ekki til að draga fram lífið. Það liggur fyrir frumvarp Samfylkingarinnar um hækkun lífeyris almannatrygginga til jafns við lægstu launin. Ef öryrkjar og eldri borgarar fá ekki sambærilegar hækkanir munu þessir hópar dragast enn lengra aftur úr og þetta er sumt af fátækasta fólkinu í okkar samfélagi. Spurningar mínar til ráðherra eru því sáraeinfaldar: Mun lífeyrir taka sömu hækkunum og launataxtar þeirra lægst launuðu? Ef ekki, í hvaða aðgerðir ætlar ríkisstjórnin að ráðast til að bæta kjör þessa hóps? Og í þriðja lagi: Hvenær er von á þessum aðgerðum?
Virðulegi forseti. Mér finnst ekki alveg rétt nálgun, ef ég má orða það þannig, að líta svo á að ríkið standi í kjarasamningagerð við öryrkja eða aldraða. Við höfum ákveðið að skipa því þannig með lögum hvernig við bætum kjör þeirra sem ekki hafa náð að byggja upp lífeyrisréttindi yfir starfsævina í tilviki eldri borgara og hvernig við byggjum upp bótakerfi fyrir þá sem hafa orðið fyrir áföllum eða koma inn í heiminn með skerta starfsgetu. Þar er gert ráð fyrir því að frá ári til árs verði breytingar til hækkunar í samræmi við almenna kjaraþróun í landinu. Það er ekki vísað sérstaklega til þess sem gerist með lægstu taxta, en við erum á undanförnum árum búin að gera annars vegar mjög mikla og jákvæða breytingu á kjörum eldri borgara þar sem við getum t.d. séð inni á tekjusögunni svo að ekki verður um villst að sá hópur Íslendinga sem hefur notið mestrar hækkunar kaupmáttar á undanförnum árum er einmitt eldri borgarar. Þar spila saman nokkrir þættir, það eru fleiri og fleiri að koma inn með betri lífeyrisréttindi en hækkun bóta skiptir líka verulega miklu máli. Við höfum sömuleiðis verið í tilviki öryrkjanna með samtal í gangi í mörg ár og tekið frá fjármuni til að styrkja stuðningskerfi þeirra og ég vonast til að við fáum niðurstöðu í það. En hinar árlegu breytingar verða í samræmi við lög. Það er út frá því gengið a.m.k. í áætlunum okkar í dag.
Herra forseti. Ég talaði um að fram undan væru kjarasamningar ríkis og sveitarfélaga við opinbera starfsmenn en ég nefndi svo hvort aldraðir og öryrkjar ættu ekki að fá sömu kjarabætur. Ég held að við hæstv. ráðherra eigum að muna að eldri borgarar þessa lands eru þeir sem skiluðu okkur því samfélagi sem við búum í í dag og eiga rétt á að lifa öruggu lífi síðustu ár ævinnar. Og við getum ekki sætt okkur við það að öryrkjar séu dæmdir til fátæktar, bara ef svo ólánlega vill til að eitthvað gerist, svo ég tali nú ekki um ef þeir fæðast án þess að geta lagt af mörkum með vinnu. Svo er ekki rétt, hæstv. ráðherra, að aldrei hafi verið horft til þessara hluta vegna þess að 2011 var brugðið út frá því. Þá fengu þessir hópar hækkun strax í kjölfar kjarasamninga. Og ég spyr: Stendur til að gera það aftur?
Virðulegi forseti. Já, það er rétt að við eigum eftir að ljúka kjarasamningum við opinbera starfsmenn og við þurfum að fá góða niðurstöðu í því máli. Það er hins vegar þannig að allir opinberir starfsmenn njóta góðs af aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Svo við tökum skattaaðgerðirnar sérstaklega, þar sem við vorum að bæta í miðað við upphaflegar hugmyndir okkar, eru þær þannig sniðnar að þær gagnast lægst launaða fólkinu mest. Í þeim hópi sem lifir á um 325.000 kr. á mánuði eru öryrkjar mjög fjölmennir og eldri borgarar. Ef við ættum að taka einhverja hópa út sem helst njóta góðs af skattalækkuninni er það fólk á lægstu laununum, það eru öryrkjar og það eru aldraðir. Ríkisstjórnin er að teygja sig sérstaklega til þeirra hópa sem hv. þingmaður ber hér fyrir brjósti. Ég þarf ekki að láta segja mér að gera þurfi betur við eldri borgara vegna þess að ég held að sá tími í lýðveldissögunni verði vandfundinn þar sem meiri framfarir hafi orðið á kjörum eldri borgara en einmitt undanfarin ár.
Herra forseti. Ég vil sérstaklega fagna þeirri viðhorfsbreytingu sem ég hef orðið vör við, ekki bara hjá borgarfulltrúum Sjálfstæðisflokksins heldur ekki síður þingmönnum, gagnvart sjálfstætt starfandi aðilum í heilbrigðiskerfinu. Það er gott að finna fyrir þeirri afgerandi viðhorfsbreytingu. Við sjáum mjög skynsamlegar yfirlýsingar frá þingmönnum á samfélagsmiðlum sem og annars staðar. En við verðum líka að hafa í huga að það er ekki langt síðan sömu þingmenn höfnuðu tillögu okkar í Viðreisn um 200 millj. kr. til að koma til móts við Sjúkratryggingar Íslands meðan ríkisstjórnin væri að koma sér saman um heilbrigðisáætlun og heilbrigðisstefnu, sem er eðlilegt að hún fái tíma til að vinna. En fólkið á biðlistunum getur ekki beðið lengur. Þjáningum þess verður að linna. Við vitum að það eru biðlistar á biðlista ofan. Þetta leysist ekki nema allir taki höndum saman. Þess vegna vil ég spyrja formann Sjálfstæðisflokksins og hæstv. fjármálaráðherra hvort hann í ljósi viðhorfsbreytingar Sjálfstæðismanna - og það er gott að menn átta sig á því að rekstrarform á ekki að skipta máli þegar þjónusta er veitt, opinber þjónusta, hægt er að sinna henni eins vel og hún er skilgreind af bæði opinberum aðilum og sjálfstætt starfandi aðilum - muni beita sér sem fjármálaráðherra og einn af forystumönnum flokkanna í ríkisstjórn fyrir því að Sjúkratryggingar fái auknar heimildir, þótt væri ekki nema tímabundið, til að koma til móts við það að leysa biðlista, sem eru ekki síst í liðskiptaaðgerðum, og m.a. til að Sjúkratryggingar fái þá heimild til að semja við sjálfstætt starfandi aðila. Ég skil vel að það eru mismunandi skoðanir innan ríkisstjórnarinnar en getum við komið okkur saman um að gera þetta a.m.k. tímabundið meðan ríkisstjórnin kemur sér saman um heilbrigðisáætlun og heilbrigðisstefnu? Veitum fólki á biðlistum ákveðna von [[Forseti hringir.]]um að þjáningum þess linni meðan ríkisstjórnin kemur sér saman um þetta.
Virðulegi forseti. Ég kannast ekki við hina miklu viðhorfsbreytingu sem var rauði þráðurinn í þessari ræðu. Ég get hins vegar tekið undir með hv. þingmanni um að það skiptir miklu máli að við náum að auka skilvirkni í heilbrigðiskerfinu þannig að við losnum við biðlista. Það er stórt heilsufarslegt mál en líka mjög mikilvægt fyrir vinnumarkað og fleiri þætti að við komum sem fyrst niður biðlistunum fyrir liðskiptaaðgerðir. Þetta er hins vegar mjög flókið mál og það verður að horfa á það með heildstæðum hætti. Það er ekki hægt að hafa einhverja rörasýn á einn biðlista og segja: Er ekki hægt að leysa þennan biðlista? Það þarf að spyrja um orsakirnar fyrir biðlistunum. Við vitum t.d. af því að á Landspítalanum erum við með allt of margt eldra fólk sem hefur ekki fengið úrlausn sinna mála fast inni á spítalanum. Það er sérstakt vandamál og er hluti af ástæðunum fyrir því að það myndast biðlistar annars staðar. Það sem ég hefði gjarnan viljað að við gerðum er að horfa oftar á heilbrigðiskerfið út frá hagsmunum sjúklinganna fyrst og fremst. Ég held að við höfum of oft fest okkur í því að horfa á heilbrigðiskerfið jafnvel út frá hagsmunum einstakra stofnana eða kerfisins. Við höfum séð viðleitni í þessa átt t.d. í heilsugæslunni þar sem við látum fjármagn fylgja sjúklingum á höfuðborgarsvæðinu. Með þeirri hugmyndafræði held ég að við gætum losað mikla krafta úr læðingi. Hér skipta hjúkrunarheimilin máli út af ástandinu á Landspítalanum og ég held að við ættum t.d. að spyrja okkur að því hvort það sé til lengri tíma góð eða skynsamleg stefna hjá okkur að láta það ráðast af fjárlögum [[Forseti hringir.]]hvers tíma hvaða fjármagn er til ráðstöfunar til uppbyggingar á hjúkrunarheimilum. Ef við myndum bara festa réttinn við þá sem [[Forseti hringir.]]þurfa á hjúkrunarheimili að halda þurfum við ekki að velta því endilega mikið fyrir okkur hversu mikið fjármagn er á fjárlögum hvers tíma [[Forseti hringir.]]heldur láta markaðslausnir koma hér að notum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið sem ég er að mörgu leyti sammála. Ég fagna því sérstaklega að þetta er ekki einhver viðhorfsbreyting hjá Sjálfstæðisflokknum. Það er ekki að ástæðulausu sem ég tala um viðhorfsbreytingu því að það var fyrir nokkrum mánuðum síðan við fjárlagaafgreiðsluna sem við lögðum fram þessa 200 millj. kr. tillögu vitandi að þetta væri bara tímabundið til að leysa og koma til móts við biðlistana, en allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins höfnuðu því og felldu tillöguna. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að ríkisstjórnin þarf að koma sér saman um heildstæða stefnu. Ég óska og kalla eiginlega eftir því að sú heildstæða stefna, ekki síst varðandi hjúkrunarheimilin, birtist betur í fjármálaáætlun en ekki síður innan heilbrigðisáætlunar. Það er verið að vinna að henni og við skulum gæta sannmælis um það. Það sem er brýnt núna er að við getum í rauninni ekki sent út þau skilaboð til fólksins sem er á biðlistum að við þurfum að skoða þetta enn betur. Það er búið að vera að skoða þetta heildstætt. Það er hægt að laga þetta tímabundið núna, grynnka á biðlistum [[Forseti hringir.]]með því að leita til sjálfstætt starfandi aðila í samfélaginu og fá þannig tækifæri, líka fyrir heilbrigðisráðherra, [[Forseti hringir.]]til að vinna að sínum málum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að tala [[Forseti hringir.]]eins og hann talaði í svarinu við ríkisstjórnarborðið.
Forseti minnir á tímamörk, tvær mínútur í fyrri umferð og ein mínúta í seinni. Það gildir um þingmenn og ráðherra.
Virðulegi forseti. Við greiddum ekki atkvæði með tillögunni á sínum tíma vegna þess að hún var ekki nein frambúðarlausn á málinu og leysti ekki úr þeim álitaefnum sem við höfum oft verið að ræða hér, sem snúa að heimildum Sjúkratrygginga til að gera samninga við einkareknar stofur. Þar hefði viðbótarfjármagn í sjálfu sér engu skipt og ekki vandamálið heldur það, sem ég hef nefnt hér, að við erum með ákveðið ástand á Landspítalanum sem tengist síðan aftur uppbyggingu hjúkrunarrýma í landinu. Ég vil gerast talsmaður þess að við reynum að skilgreina betur réttinn sem felst í sjúkratryggingum og horfum meira á heilbrigðiskerfið út frá réttindum sjúklinganna en festum okkur ekki í því hvar lausnirnar verða til. Það skiptir máli vegna þess að ef við værum ekki með opinbert kerfi heldur eingöngu almennt einkarekið heilbrigðiskerfi á landinu þyrfti fólk að kaupa sér sjúkratryggingar. Þá held ég að það væri nokkuð ljóst, í skilmálum þeirra keyptu sjúkratrygginga, hver réttindi viðkomandi sjúklings væru, [[Forseti hringir.]]það væri skilgreint og skrifað út, en þetta er kannski dálítið óljóst í opinbera kerfinu í dag.
Virðulegi forseti. Það var um miðjan desember sl. sem löggjafinn ákvað að veita aukafjárframlag til starfsemi SÁÁ. Við ákváðum líka að veita 276 millj. kr. í aukaframlag til hjúkrunarheimila, þjónustunnar þar. Ég ætla að snúa mér að SÁÁ að þessu sinni, sem hefur verið mér afskaplega hugleikið. Ég hef ekki tölur á takteinum núna um hversu mörg ungmenni hafa dáið af völdum fíknar það sem af er árinu á meðan þau biðu jafnvel eftir því að komast í meðferð á Vog. Hæstv. heilbrigðisráðherra þekkir kannski þá tölu, ég er ekki með hana, en ég veit að upp á síðkastið hef ég lesið sorglegar fréttir um dauða ungra fíkla. Ég fékk bréf frá framkvæmdastjóra SÁÁ 27. apríl sl. Ég veit að búið er að semja við Sjúkratryggingar um 100 millj. kr. af þessu fjárframlagi, aukafjárframlagi okkar, sem á að nýta í göngudeildir. Ég hef aldrei almennilega áttað mig á því hvers vegna ekki er byrjað á því að afeitra fólk og koma því í meðferð og síðan í göngudeildarþjónustuna. Mér finnst þessi forgangsröðun pínulítið öfugsnúin miðað við það að nú á að fækka um 400 sjúklinga í innlögn á Vogi á árinu. Fjármagnið hafði ekki skilað sér 24. apríl þrátt fyrir samninginn. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Hefur þetta fjármagn skilað sér frá því 24. apríl? Við erum búin að bíða eftir því ansi lengi að það rati heim. Ef svo er ekki vildi ég gjarnan fá að vita hvað tefur, því að samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef hefur SÁÁ, stjórnendur þar, samviskusamlega reynt að koma til móts við allar þær kröfur sem Sjúkratryggingar Íslands hafa farið fram á í sambandi við að senda öll gögn og allar upplýsingar sem í þeirra valdi stendur til að liðka fyrir því að fá þetta fjármagn.
Virðulegur forseti. Það eru orðin nokkuð regluleg samskipti hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma að hv. þingmaður vitnar í nýfenginn tölvupóst frá SÁÁ um eitt og annað. Það sem ég vil segja í fyrsta lagi er að það er áhugavert að hv. þingmaður vísar ítrekað í samþykkt Alþingis við afgreiðslu fjárlaga um að bæta við 150 milljónum til að styrkja starfsemi göngudeilda SÁÁ. Það er jafn áhugavert að hv. þingmaður sat hjá í þeirri atkvæðagreiðslu og greiddi ekki atkvæði með þessum 150 milljónum. Það er líka áhugavert að þegar hv. þingmaður greiðir ekki atkvæði með þessum 150 milljónum til göngudeildarþjónustu skilji hún vilja þingsins með einhverjum þeim hætti að þessa peninga hafi átt að nota í annað, þ.e. í starfsemi sjúkrahússins Vogs. Ég ætla að biðja hv. þingmann aðeins að gæta að þessu. Ég vil halda því til haga að Sjúkratryggingar Íslands fara með það verkefni fyrir hönd heilbrigðisyfirvalda að eiga samskipti við veitendur heilbrigðisþjónustu og það gildir líka um SÁÁ. Þetta ferli er eðlilegur hluti af samstarfi ábyrgra aðila um kaup og sölu á heilbrigðisþjónustu. Þegar það gerist ítrekað að upplýsingar berast ekki með þeim hætti sem þær eiga að berast, þ.e. gögn sem berast Sjúkratryggingum Íslands frá viðkomandi aðila, eru ekki rétt, þá þarf að biðja um þau aftur. Því miður hefur þetta gerst ítrekað í samskiptum SÁÁ og Sjúkratrygginga Íslands. Ég vænti þess að samskiptin sem þarf að eiga um sölu og kaup á þessari þjónustu geti átt sér stað milli upplýstra og ábyrgra aðila við borð Sjúkratrygginga Íslands, milli SÁÁ og Sjúkratrygginga, en ekki ítrekað hér á milli hv. þm. Ingu Sæland og þess heilbrigðisráðherra sem hér stendur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Hvernig ég greiddi atkvæði með þessu frumvarpi eða þessum breytingartillögum og aukafjárveitingu í haust - ég er búin að rökstyðja að það var eingöngu vegna þess að mér þótti þetta vera röng forgangsröðun. Mér þótti meira virði að koma í veg fyrir ótímabær dauðsföll. Mér þótti forgangsröðunin mun öflugri ef reynt yrði að fækka á 600 manna biðlista, af fólki sem var á allt of háum þröskuldi að biðja um hjálp á sjúkrahúsi. Það vantar hér fagaðstoð umfram það sem við sjáum hjá SÁÁ þannig að ég segi: Á meðan þetta ófremdarástand ríkir að þessu leyti í kerfinu mun ég halda áfram að spjalla við hæstv. heilbrigðisráðherra um þessi mál og kannski, ef löggjöfin er það broguð að ekki er hægt að fá fram vilja Alþingis skilyrðislausan, er tímabært að hæstv. heilbrigðisráðherra líti til þess að breyta löggjöfinni í þá átt að það sé yfir allan vafa hafið hvað löggjafinn vill þegar við köllum eftir því að setja ákveðið aukið framlag í ákveðna nauðsynlega málaflokka til hagsbóta fyrir fólkið í landinu.
Virðulegur forseti. Það var afar skýrt þegar Alþingi tók ákvörðun um viðbótarfjármagn. Það var eyrnamerkt og skilgreint af Alþingi, af fjárlaganefnd og við afgreiðslu í þinginu. Ég er fegin að það er þannig. Það er rétt að það sé þannig, að Alþingi geti tekið ákvörðun um að forgangsraða fé með tilteknum hætti og það gerði Alþingi við þessa atkvæðagreiðslu. Þannig á það að vera og þegar Alþingi skilar vilja sínum á svo afgerandi hátt til ráðherra á hverjum tíma ber ráðherra [[Gripið fram í.]]að fylgja ákvörðun Alþingis. Þannig er það. Fullyrðingar um að greiðslur til Sjúkrahússins Vogs hafi dregist saman eru ekki réttar. Það er sérstakt áhyggjuefni að stjórn SÁÁ hafi kosið að draga úr framboði á þjónustu og ég fæ ekki séð að sú ákvörðun standist eða styðjist við nein eðlileg rök.
Herra forseti. Mig langar fyrst, með leyfi forseta, að lesa úr ályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins frá því í fyrra þar sem segir: „Sjálfstæðisflokkurinn hafnar frekara framsali á yfirráðum yfir íslenskum orkumarkaði til stofnana Evrópusambandsins.“ Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort hann kannist við þá ályktun og hvort hann hafi jafnvel staðið að samþykkt hennar á sínum tíma. Ég spyr vegna þess að í mars í fyrra urðu nokkrar umræður um þetta mál þar sem hæstv. ráðherra sagði, með leyfi forseta: „Veltum því fyrir okkur hvað við höfum með það að gera á innri markaði Evrópu að vera að ræða raforkumál sem eru í eingangruðu mengi á Íslandi úti í Brussel. Hvað höfum með það að gera að vera að ræða við önnur ríki Evrópusambandsins raforkumál af eyjunni Íslandi?“ Mér þykja þetta mjög athyglisverðar yfirlýsingar og langar að vita hvort ráðherra er enn sama sinnis, hvort honum þykir jafn út í hött að við séum að ræða, hvað þá heldur að samþykkja, þingmál sem ganga í þá átt sem ráðherra varaði við í fyrra. Ég geri ráð fyrir að ráðherra styðji málið sem fram hefur komið, þau fjögur mál, vegna þess að þau fóru í gegnum ríkisstjórn. Ég verð að spyrja ráðherra í ljósi ummælanna sem hann viðhafði í fyrra og í ljósi þess hver ályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins var í fyrra hvort hann sé enn þá sama sinnis, að þetta sé ekki á dagskrá. Mun hann þá á þeim tíma sem gefst enn í þinginu til að koma í veg fyrir að þau fjögur mál sem hér eru til afgreiðslu fari fram leggjast á sveif með þeim sem vilja koma í veg fyrir það? Mig langar að fá skýr svör.
Virðulegi forseti. Það er margt í ályktunum Sjálfstæðisflokksins sem hv. þingmaður gerði rétt í að kynna sér vel. Ég er viss um að ef hann er að hugsa um að skipta um flokk aftur á næstunni er ýmislegt þar að finna sem honum myndi hugnast. Ef hann myndi lesa ræðu mína er ég viss um að hann yrði líka ánægður með margt af því sem þar kemur fram, ef hann hlustaði vel eftir því sem þar kemur fram um hin ýmsu mál. Varðandi þetta mál sérstaklega ályktaði Sjálfstæðisflokkurinn með þeim hætti að yfirráð yfir íslenskum raforkumarkaði ættu ekki að flytjast til stofnana Evrópusambandsins. Ég tel að þau mál sem liggja fyrir þinginu séu þess eðlis að það sé ekki að gerast, að yfirráð yfir íslenskum raforkumarkaði séu að flytjast til stofnana Evrópusambandsins. Telur hv. þingmaður að það sé að gerast eða hvað? Hvaða stofnanir Evrópusambandsins eru það þá sem eru að fá yfirráð yfir íslenskum raforkumarkaði? Við þurfum að gera greinarmun - og nú er ég að vísa til þess hvernig málið er lagt fyrir þingið - á orkumálum sem hluta af Evrópska efnahagssvæðinu, þar sem raforka hefur frá upphafi verið skilgreind sem vara sem samræma þurfi reglur um, og fjórði hluti samningsins er grundvöllur undir viðskiptum margra innlendra aðila á Evrópska efnahagssvæðinu. Það þarf að gera greinarmun á þessu og síðan hinu sem er raforkustefna í einstaka löndum. Nú er það þannig að við erum ekki bundin raforkustefnu, orkumálastefnu Evrópusambandsins, heldur högum við þeim málum eftir eigin óskum á Íslandi. Við setjum okkar eigin stefnu um orkumál, erum með orkuauðlindir í opinberri eigu og almennt vinnsluna í opinberum fyrirtækjum. Að því leyti til eru raforkumálefni Íslands enn í okkar höndum og verða áfram.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að svara mér með spurningu. Mig langar að svara þeirri spurningu með orðum hæstv. ráðherra frá því í fyrra. Þá sagði hann, með leyfi forseta, og ég er honum gjörsamlega sammála: „Það sem ég á svo erfitt með að skilja er áhugi hv. þingmanns“ - sem þá var í viðræðum við ráðherrann - „og sumra hér á þinginu á að komast undir boðvald samevrópskra stofnana. Hvað í ósköpunum liggur mönnum á að komast undir sameiginlega raforkustofnun Evrópu á okkar einangraða landi með okkar eigið raforkukerfi? Hvers vegna í ósköpunum hafa menn áhuga á því að komast undir boðvald þessara stofnana?“ Ég spyr hæstv. ráðherra: Já, hvers vegna í ósköpunum? Hvers vegna í ósköpunum halda menn áfram? Hvað veldur sinnaskiptum hæstv. ráðherra frá því í fyrra? Hvað hefur orðið þess valdandi að hann skiptir svo gjörsamlega um skoðun í þessu máli á þessu ári sem nú er liðið? Svo vil ég taka það fram að lokum að ég er ekkert óánægður með það sem hæstv. ráðherra hefur fram að færa á hverjum tíma, af því að það kom fram í hans orðum, ég hlusta með athygli í hvert skipti.
Virðulegi forseti. Það sem hv. þingmaður gat ekki gert í þessari ræðu var að greina frá því hvað það er í fyrirliggjandi þingskjölum sem felur í sér framsal á yfirráðum yfir íslenskum raforkumarkaði til stofnana Evrópusambandsins. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það er ástæða fyrir því, vegna þess að það er ekkert í þeim málum sem liggja fyrir þinginu sem gerir neitt slíkt. Það dugar ekki að vísa í ræðu mína í samtali við hv. þm. Þorstein Víglundsson sem hafði miklar athugasemdir við ályktun Sjálfstæðisflokksins frá því í fyrra og eðlilegt var að ég spyrði þingmanninn. Ef Sjálfstæðisflokkurinn segir í landsfundarályktun að hann vilji ekki framselja yfirráð yfir raforkumálefnum til evrópskra stofnana, er það tilefni fyrir hv. þingmann til að koma hér upp og hreyfa andmælum? Og ég spurði hv. þingmann: Hvers vegna vill hann færa yfirráð yfir íslenskum raforkumálefni til evrópskra stofnana? Það var spurningin. Ég var í samtali við hv. þingmann sem var að gera athugasemd við landsfundarályktun. En nú erum við með ákveðin þingmál [[Forseti hringir.]]og þau fjalla um orkumálefni. Þau taka ekki yfirráð yfir [[Forseti hringir.]]raforkumálum Íslendinga af okkur og flytja það til Brussel. Það er ekki að gerast.
Virðulegi forseti. Árið 2007 setti ríkisstjórn Íslands stefnu um frjálsan og opinn hugbúnað þar sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2010 að við ákvörðun um innkaup skuli gefa slíkum hugbúnaði sömu tækifæri og séreignarhugbúnaði. Einnig segir að stefnt skuli að því að opinberir aðilar verði ekki of háðir einstökum hugbúnaðarframleiðendum og þjónustuaðilum. Þar segir enn fremur að hugbúnaður sem opinberir aðilar láta hanna fyrir sig skuli vera endurnýjanlegur, þ.e. að fleiri en ein stofnun geti notað hann. Fyrir tæpu ári síðan voru undirritaðir samningar við Microsoft og Advania um hugbúnaðarleyfi fyrir ríkisstofnanir. Í tilkynningu sem fylgdi þeim samningum var talað um 200 millj. kr. sparnað fyrir ríkið á ári. Samningurinn sameinaði 104 mismunandi samninga í einn og getur ekki verið annað en góð einföldun. Nýlega sendi hv. varaþingmaður Pírata, Álfheiður Eymarsdóttir, fyrirspurn til allra ráðherra um kostnað ráðuneyta og stofnana við Microsoft-hugbúnað. Svörin sem hafa borist hingað til gefa ekki þá vísbendingu um sparnað sem kemur fram í tilkynningu vegna samninganna. Sex ráðherrar hafa svarað fyrirspurninni. Svo virðist sem stofnunum hafi gengið ágætlega að lækka kostnað við hugbúnaðarleyfin undanfarin ár en á milli áranna 2017 og 2018, þegar samningurinn var undirritaður, hækkaði hann um 4%, eða tæplega 11 milljónir. Tölurnar í því tala sínu máli og sýna ekki þann sparnað sem samningarnir áttu að gefa. Enn fremur fer samningurinn gegn stefnu stjórnvalda um frjálsan og opinn hugbúnað. Ég spyr því ráðherra: Hvernig getur það verið góður samningur fyrir skattborgara?
Afsakið, forseti. Ég hafði tekið því þannig að fyrirspurninni væri beint til annars ráðherra. Ég var bara ekki að fylgjast nægilega vel með, ég verð að taka það á mig þó að ég hafi verið hér í þingsal.
Þá er úr vöndu að ráða. Forseti leggur til að hv. fyrirspyrjandi fái aftur orðið og geri grein fyrir spurningum sínum og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hlusti vel.
Virðulegi forseti. Árið 2007 var sett stefna um frjálsan og opinn hugbúnað þar sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2010 að við ákvörðun um innkaup skuli gefa slíkum hugbúnaði sömu tækifæri og séreignarhugbúnaði. Einnig segir að stefnt skuli að því að opinberir aðilar verði ekki of háðir einstökum hugbúnaðarframleiðendum og þjónustuaðilum. Þar segir enn fremur að hugbúnaður sem opinberir aðilar láta hanna fyrir sig skuli vera endurnýjanlegur, þ.e. að fleiri en ein stofnun geti notað hann. Fyrir tæpu ári síðan voru undirritaðir samningar við Microsoft og Advania um hugbúnaðarleyfi fyrir ríkisstofnanir. Í tilkynningu sem fylgdi þeim samningum var talað um 200 millj. kr. sparnað fyrir ríkið á ári. Samningurinn sameinaði 104 mismunandi samninga í einn, sem er ágætiseinföldun. Nýlega sendi hv. varaþingmaður Pírata, Álfheiður Eymarsdóttir, fyrirspurn til allra ráðherra um kostnað ráðuneyta og stofnana við Microsoft-hugbúnað. Svörin sem hafa borist hingað til gefa ekki vísbendingu um þann sparnað sem fram kom í tilkynningunni vegna samninganna. Sex ráðherrar hafa svarað fyrirspurninni. Svo virðist sem stofnunum hafi gengið ágætlega að lækka kostnað við hugbúnaðarleyfi undanfarin ár en á milli áranna 2017 og 2018, þegar samningurinn var undirritaður, hækkaði hann um 4%, eða tæplega 11 milljónir. Þær tölur tala sínu máli og sýna ekki þann sparnað sem samningarnir áttu að gefa. Enn fremur fer samningurinn gegn stefnu stjórnvalda um frjálsan og opinn hugbúnað. Því spyr ég ráðherra aftur: Hvernig getur það verið góður samningur fyrir skattborgara?
Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á þessu. En já, ég tel alveg sjálfsagt að gerð verði góð grein fyrir því í hverju menn telja sparnaðinn liggja og ég vil að menn gæti sín aðeins á því að reyna að tína innan úr einstökum ráðuneytum í litlum skrefum og safna saman í einhverja heildarmynd. Það er nær að við nýtum þá vinnu sem þegar hefur átt sér stað og sjálfsagt að fjármála- og efnahagsráðuneytið deili því sem við höfum af yfirsýn yfir kostnað að því leytinu til. Það var hins vegar í aðdraganda þessarar samningsgerðar alveg augljóst að í ríkiskerfinu var verið að greiða fyrir fjölmörg leyfi sem voru ekki í notkun. Það var líka verið að greiða á ólíkum töxtum og það var nákvæmlega ekkert samræmi sem lýsir sér í því að við förum úr um 140 samningum niður í einn. Út frá öllum þeim gögnum sem lágu fyrir framan mig í ráðuneytinu þegar samningurinn var gerður var augljóst að þetta var gríðarlega mikið framfaraskref. Það verður auðvitað að huga líka að magni. Það er ekki bara heildarkostnaðurinn sem segir alla söguna um það hvort við erum að ná fram hagræðingu. En af þessu tilefni mun ég kalla eftir frekari svörum. Ég tel rétt að við ýtum á eftir því að hagræðingin sem lofað var skili sér og að það sé ljóst af samanburði við fyrri ár að þetta sé að þróast í rétta átt. Varðandi opinn hugbúnað er alltaf matsatriði hvaða leið eigi að fara í þeim efnum. En við erum ekki komin þangað að við treystum okkur að byggja upplýsingakerfi hins opinbera alfarið upp á opnum hugbúnaði.
Virðulegur forseti. Vissulega verðum við að skoða heildarkostnaðinn því að það var í tilkynningu samninganna að þetta myndi lækka heildarkostnaðinum um 200 milljónir á ári. Það er það sem ég er að reyna að gera með því að fá öllum tölunum safnað saman, eða hv. þm. Álfheiður Eymarsdóttir, til þess að fá heildarkostnaðinn. Svarið hjá þeim stofnunum sem ég hef spurt er að aðstæður innan stofnana hafi verið þannig eftir hrunið að búið var að skera mjög mikið við nögl í hugbúnaðarleyfum og einungis þær tölvur sem þurftu hugbúnað voru með hugbúnað, voru með slíkt leyfi. Með tilkomu samninganna höfðu stofnanirnar jafnvel þurft að greiða leyfi fyrir allar tölvur, líka þær sem þurftu ekki á þeim að halda. Það er hitt dæmið, að það voru jafnvel einhver leyfi sem ekki voru í notkun, þar var búið að hagræða eins mikið og hægt var að út af hrunárunum og þeim litlu peningum sem þar var að hafa. Aukinn kostnaður hjá einni stofnun hljóðaði upp á 200 milljónir í aukinn kostnað, [[Forseti hringir.]]bara út af þessu.
Virðulegi forseti. Jú, heildarkostnaðurinn skiptir vissulega máli. En það sem ég er að benda á er að við getum ekki bara borið saman kostnað án tillits til magns, fjölda leyfa og annars þess háttar. Það er líka fjölmargt annað mikilvægt virði í samningunum eins og skuldbindingar Microsoft sem tengjast íslenskunni. Ég tók það fram áðan að af þessu tilefni þá mun ég ganga á eftir því að fá upplýsingar um það hvernig hagræðið af nýjum samningi er að skila sér. En þetta er bara eitt dæmi af mörgum þar sem ég tel að ríkið hafi verið að dreifa kröftunum allt of mikið með því að láta 140 stofnanir hverja um sig gera hugbúnaðarsamninga. Þá vorum við að dreifa kröftunum allt of mikið í ýmsum vöru- og þjónustukaupum sem við höfum tekið til endurskoðunar á undanförnum árum í samvinnu við Ríkiskaup.
Herra forseti. Ég vil bara að gera grein fyrir því hvað þetta er, þetta er sem sagt skýrslubeiðni um að tekin séu saman heildstætt öll réttindi sem börn hafa á Íslandi samkvæmt sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna, sem er lög á Íslandi, öðrum réttarheimildum og ákvörðun og svoleiðis, þannig að við fáum heildstæða mynd af því hver réttindi barna eru og hver er ábyrgur á hvaða stigi málsins til þess að tryggja að því réttlæti sé framfylgt. Ég kallaði eftir því fyrst þegar ég fór að skoða þetta mikið. Það er óljóst, maður er að reyna að spyrja ráðherra, ráðherrarnir vísa stundum hver á annan o.s.frv. Þarna fáum við algjörlega kýrskýrt hver ber ábyrgð á því að tryggja að réttindi barna séu uppfyllt. Þetta mun gagnast okkur á þinginu, þetta mun gagnast fólki í samfélaginu, bæði foreldrum og öðrum sem berjast fyrir hagsmunum barna.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 63/2018. Nefndin hefur fjallað um málið en með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta þessa ákvörðun um breytingu á viðauka um fjármálaþjónustu. Það sem er fellt inn í samninginn eru tvær gerðir. Í fyrsta lagi er framseld reglugerð framkvæmdastjórnar ESB 2016/438 frá 17. desember 2015, um viðbætur við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/65/EB að því er varðar skyldur vörsluaðila. Í öðru lagi er það framkvæmdarreglugerð framkvæmdastjórnarinnar, ESB, 2016/1212 frá 25. júlí 2016 um tæknilega framkvæmdastaðla að því er varðar staðlaðar málsmeðferðir og form fyrir framlagningu upplýsinga í samræmi við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/65. Það er sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara og var hann veittur til 24. september 2019en framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Í reglugerðinni er kveðið á um nánari útfærslu á tilteknum ákvæðum tilskipunarinnar og um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum er varðar verðbréfasjóði og með þeim breytingum sem gerðar hafa verið á þeirri tilskipun með tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins. Reglugerðin fjallar einkum um ferla við veitingu upplýsinga frá eftirlitsaðila innan aðildarríkja, m.a. til Evrópsku verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunarinnar. Gert er ráð fyrir að reglugerðirnar verði innleiddar með setningu reglugerða. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt og undir það rita sú sem hér stendur, Áslaug Sigurbjörnsdóttir, Logi Einarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Smári McCarthy og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 20/2018. Þingsályktunartillagan er um fjármálaþjónustu og breytingu á þeim viðauka. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín aðila úr utanríkis- og fjármála- og efnahagsráðuneytinu en með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun vegna fjármálaþjónustuviðaukans við EES-samninginn og fella inn í samninginn tvær gerðir. 1. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2013/14/ESB frá 21. maí 2013 um breytingu á tilskipun 2003/41/EB um starfsemi og eftirlit með stofnunum sem sjá um starfstengdan lífeyri, tilskipun 2009/65/EB um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum um verðbréfasjóði og tilskipun 2011/61/ESB um rekstraraðila sérhæfðra sjóða að því er varðar oftraust á lánshæfismat. 2. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/91/ESB frá 23. júlí 2014 um breytingu á tilskipun 2009/65/EB um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum um verðbréfasjóði að því er varðar störf vörsluaðila, starfskjarastefnu og viðurlög. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 10. ágúst 2019 vegna þessa máls. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Með tilskipun 2013/14/ESB eru gerðar breytingar á þremur tilskipunum á sviði sjóða, þ.e. tilskipun 2003/41, um starfstengda eftirlaunasjóði, tilskipun 2009/65, um verðbréfasjóði og tilskipun 2011/61, um rekstraraðila sérhæfðra sjóða. Í tilskipuninni er kveðið á um að lífeyrissjóðir, verðbréfasjóðir og fagfjárfestasjóðir skuli ekki notast eingöngu við lánshæfismatseinkunn þriðja aðila þegar áhætta við mat á fjárfestingu er metin. Markmiðið er að auka gæði fjárfestinga nefndra sjóða og auka fjárfestavernd. Gerðin hefur engin áhrif á íslenska lífeyrissjóði. Með tilskipun 2014/91/ESB eru gerðar breytingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2009/65/EB um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum að því er varðar verðbréfasjóði. Tilskipuninni er ætlað að bæta upp þá veikleika sem hafa komið í ljós í þessu verðbréfasjóðs-regluverki og sem leitt hafa til eignataps fyrir fjárfesta. Þá er leitast við að auka öryggi fjárfesta með ákvæðum um skýrara hlutverk vörsluaðila, nýjum reglum sem fela í sér að rekstrarfélögum beri að setja sér sérstaka starfskjarastefnu fyrir starfsmenn og aðra aðila sem taka ákvarðanir sem hafa áhrif á áhættutöku verðbréfasjóða og rekstrarfélaga og með ákvæðum um samræmingu á lágmarksvaldheimildum eftirlitsaðila. Innleiðing tilskipananna kallar á lagabreytingar og er gert ráð fyrir að fjármála- og efnahagsráðherra leggi á haustþingi 2019 fram frumvarp til breytinga á lögum nr. 128/2011, um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði, auk afleiddra breytinga. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt og undir það rita sú sem hér stendur, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Logi Einarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Smári McCarthy og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 64/2018, sem er einnig breyting á viðauka um fjármálaþjónustu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á fund til sín fólk frá utanríkisráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneytinu, en með þessari þingsályktun er lagt til að fella inn í samninginn fjórar gerðir. Í fyrsta lagi reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins, nr. 345/2013, frá 17. apríl 2013, um evrópska áhættufjármagnssjóði. Í öðru lagi eru það reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins, nr. 346/2013, um félagslega framtakssjóði. Í þriðja lagi er það framkvæmdarreglugerð framkvæmdastjórnarinnar, nr. 593/2014, frá 3. júní 2014, um tæknilega framkvæmdarstaðla að því er varðar form tilkynninga skv. 1. mgr. 16. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins, nr. 345/2013, um evrópska áhættufjármagnssjóði. Og í fjórða lagi er það framkvæmdarreglugerð framkvæmdastjórnarinnar, nr. 594/2014, frá 3. júní 2014, um tæknilega framkvæmdarstaðla að því er varðar form tilkynninga skv. 1. mgr. 17. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins, nr. 346/2013, um evrópska félagslega framtakssjóði. Líkt í öðrum málum er sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara en hann var veittur í þessu máli til 24. september 2019 og framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð slíkra mála. Með reglugerðum nr. 345/2013 og 346/2013 er komið á samræmdu regluverki um evrópska félagslega framtakssjóði og áhættufjármagnssjóði, en markmiðið er að stuðla að vexti og nýsköpun lítilla og meðalstórra fyrirtækja á Evrópska efnahagssvæðinu. Er markmið reglugerðarinnar nr. 346 að auðvelda fjárfestum sem vilja fjárfesta í fyrirtækjum með félagsleg markmið að finna og velja evrópska félagslega framtakssjóði, en reglugerðir 593/2014 og 594/2014 kveða á um nánari útfærslu á reglugerðum 345/2013 og 376/2013 og mæla fyrir um form tilkynninga eftirlitsstjórnvalds, heimaaðildarríkis evrópsks áhættufjármagnssjóðs til eftirlitsstjórnvalda í gistiríki á milli eftirlitsstjórnvalda og frá eftirlitsstjórnvaldi til Evrópsku verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunarinnar. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingu og er gert ráð fyrir að fjármála- og efnahagsráðherra leggi á komandi löggjafarþingi fram frumvarp til innleiðingar á því, Nefndin leggur því til að tillagan verði samþykkt. Undir það rita sú sem hér stendur, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Logi Einarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Smári McCarthy og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Virðulegur forseti. Við höldum hér áfram með þingsályktunartillögur er lúta að fjármálaþjónustunni, þ.e. breytingum sem gerðar hafa verið á regluverki Evrópusambandsins og við höfum tekið upp í EES-samninginn. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um þingsályktunartillögu sem staðfestir ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 21/2019, um breytingar á IX. viðaukanum við EES-samninginn er lýtur að fjármálaþjónustu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneytinu og Ernu Hjaltested, Gunnlaug Helgason og Mörtu Margréti Rúnarsdóttir frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, sem tekin var 8. febrúar 2019, um breytingu á umræddum viðauka er varðar fjármálaþjónustuna og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins um milligjöld fyrir kortatengdar greiðslur. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 9. ágúst 2019. Framsetning tillögunnar telst að mati hv. utanríkismálanefndar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Reglugerðinni er ætlað að lækka kostnað söluaðila og neytenda, bæta samkeppni og stuðla að samþættingu greiðslukortamarkaða þvert á landamæri innan Evrópu. Í reglugerðinni er sett hámark á milligjöld sem færsluhirðar greiða kortaútgefendum vegna notkunar neytanda greiðslukorta, 0,2% af fjárhæð greiðslu vegna debetkorta og 0,3% vegna kreditkorta. Þá er kveðið á um bann við svæðisbundnum takmörkunum í leyfissamningnum eða í reglum um greiðslukortakerfi og mælt fyrir um aðskilnað greiðslukortakerfa og vinnsluaðila, aukin úrræði korthafa og söluaðila til að ákveða greiðslumáta, sundurliðun þjónustugjalda, færsluhirða og upplýsingagjöf færsluhirða til söluaðilanna. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar og hefur fjármála- og efnahagsráðherra lagt fram frumvarp til innleiðingar á gerðinni. Það frumvarp er mál nr. 636 á þessu þingi og hefur verið tekið til umfjöllunar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og liggur nú fyrir nefndarálit hennar. Það er skemmst frá því að segja að það virðist vera mikil lukka með þetta frumvarp, enda er hér fyrst og fremst um bætta neytendavernd að ræða. Undir nefndarálit utanríkismálanefndar skrifa, ásamt mér Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður nefndarinnar, Gunnar Bragi Sveinsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Logi Einarsson, Smári McCarthy, Ari Trausti Guðmundsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan erum við hér með pakka er lýtur að breytingum á löggjöf utan um fjármálaþjónustu og álit utanríkismálanefndar um þessa þingsályktunartillögu er varðar ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 18/2019, um breytingu á IX. viðaukanum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneytinu og Ernu Hjaltested, Gunnlaug Helgason og Mörtu Margréti Rúnarsdóttur frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 18/2019 frá 8. febrúar 2019 um breytingu á IX. viðauka, er lýtur að fjármálaþjónustu, við EES-samninginn og að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 909/2014 frá 23. júlí 2014 um bætt verðbréfauppgjör í Evrópusambandinu og um verðbréfamiðstöðvar, og um breytingu á tilskipunum 98/26/EB og 2014/65/ESB og reglugerð (ESB) nr. 236/2012. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 9. ágúst 2019. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Reglugerðinni er ætlað að auka öryggi og aga í verðbréfaviðskiptum. Í henni felast reglur um bætt verðbréfauppgjör og samræmdar kröfur til verðbréfamiðstöðva. Starfandi verðbréfamiðstöðvar þurfa að sækja um nýtt starfsleyfi og geta boðið þjónustu sína yfir landamæri innan EES-svæðisins. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar og er fyrirhugað að fjármála- og efnahagsráðherra leggi á yfirstandandi löggjafarþingi fram frumvarp til innleiðingar á gerðinni. Það mál er á málaskrá hæstv. ráðherra en hefur ekki enn verið lagt fram. Ég geri ráð fyrir því að það komi þá fram á haustþinginu eins og mörg af þeim málum sem við ræðum hér í dag. Undir þetta nefndarálit skrifa ásamt mér Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður nefndarinnar, Gunnar Bragi Sveinsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Logi Einarsson, Smári McCarthy, Ari Trausti Guðmundsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Virðulegur forseti. Þetta er þá þriðja og jafnframt síðasta nefndarálitið sem ég mæli fyrir í dag. Þau lúta öll að fjármálaþjónustunni. Undir liggur þingsályktunartillaga um heimild til staðfestingar á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á IX. viðaukanum er fjallar um fjármálaþjónustu við EES-samninginn og á að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1129/2017 varðandi lýsingu sem birta skal við útboð verðbréfa á almennum markaði eða þegar þau eru tekin til viðskipta. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneytinu og Ernu Hjaltested, Gunnlaug Helgason og Mörtu Margréti Rúnarsdóttir frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd fyrirhugaða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar og fella inn í samninginn reglugerðir Evrópuþingsins er lúta að þessu. Þær fjalla um lýsingar sem birta skal við útboð verðbréfa á almennum markaði eða þegar þau eru tekin til viðskipta, og um niðurfellingu á tilskipun nr. 71 frá árinu 2003. Reglugerð þessi, nr. 1129/2017, kemur í stað núgildandi regluverks um lýsingar. Gerðin kveður á um ákveðnar breytingar á samræmdum reglum frá fyrri regluverkum en hún felur einnig í sér kerfi tilkynninga eftirlitsstjórnvalda á staðfestum lýsingum til annarra eftirlitsstjórnvalda innan ESB vegna viðskipta yfir landamærin, sem á enskri tungu nefnast „passporting“. Markmið reglugerðarinnar er að tryggja fjárfestavernd og skilvirkni markaða samhliða því að bæta innri markaðinn varðandi fjármagn. Greiða á aðgengi fyrirtækja að fjármögnun, sérstaklega lítilla og meðalstórra fyrirtækja, með ýmiss konar einföldun á regluverki og stjórnsýslumeðferð. Tillögunni var vísað til nefndarinnar 19. mars síðastliðinn og reglugerðin var tekin upp í EES-samninginn 29. mars síðastliðinn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 84/2019, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn er varðar fjármálaþjónustu. Í ljósi þessa telur nefndin rétt að leggja til breytingu á tillögunni svo vísað sé til ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar með hefðbundnum hætti. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 30. september 2019. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar sem eru í forgangi af hálfu fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Fyrirhugað er að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fram frumvörp til innleiðingar á gerðinni á haustþingi 2019. Nefndin leggur því til að tillagan verði samþykkt með þeirri breytingartillögu sem getið er um í nefndarálitinu. Hún orðist svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstjórninni að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 84/2019 [frá 29. mars 2019] um breytingu á IX. viðauka (Fjármálaþjónusta) við EES-samninginn frá 2. maí 1992 og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2017/1129 frá 14. júní 2017 um lýsingu sem birta skal við útboð verðbréfa á almennum markaði eða þegar þau eru tekin til viðskipta og um niðurfellingu á tilskipun 2003/71/EB.“ Fyrirsögn tillögunnar er að hún verði tillaga til þingsályktunar um staðfestingu á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 84/2019, um breytingar á IX. viðaukanum (Fjármálaþjónusta) við EES-samninginn. Þetta eru eingöngu tæknilegar breytingar í ljósi þess að búið er að taka málið upp í sameiginlegu EES-nefndinni frá því að það var lagt fram í upphafi. Undir þetta nefndarálit skrifa ásamt mér, Bryndísi Haraldsdóttur; Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður, Gunnar Bragi Sveinsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Logi Einarsson, Smári McCarthy, Ari Trausti Guðmundsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Virðulegur forseti. Ég sé að það er bullandi áhugi á því að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara þegar kemur að svona máli í þingsal.
Hæstv. forseti. Mér mikil ánægja að mæla hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2019–2023 frá hv. utanríkismálanefnd. Nefndin fjallaði um málið og fékk til sín talsverðan fjölda gesta til að fjalla um það, sem höfðu einnig sent inn umsagnir. Þeirra á meðal voru gestir frá utanríkisráðuneytinu, félagsvísindasviði Háskóla Íslands, Jafnréttisskóla og Landgræðsluskóla Sameinuðu þjóðanna, Landgræðslu ríkisins, Barnaheillum, SOS – Barnaþorpum, Hjálparstarfi kirkjunnar og Rauða krossinum á Íslandi. Í lögum um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands, nr. 121/2008, er kveðið á um að ráðherra skuli fimmta hvert ár leggja fram tillögu til þingsályktunar á Alþingi um stefnu stjórnvalda um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands til fimm ára í senn þar sem fram komi markmið og áherslur í málaflokkum. Tillögunni er ætlað að marka þessa stefnu fyrir árin 2019–2023 að þessu sinni. Þá er lögð fyrir aðgerðaáætlun á tveggja ára fresti, samanber fylgiskjal I með tillögunni. Grundvöllur stefnunnar eru heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og áðurnefnd lög um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands og lög um íslensku friðargæsluna og þátttöku hennar í alþjóðlegri friðargæslu, nr. 73/2008. Tillagan var lögð fyrir þróunarsamvinnunefnd í samræmi við lög um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands og fylgir umsögn hennar sem fylgiskjal II með tillögunni. Drög að tillögu til þingsályktunar voru sett í samráðsgátt stjórnvalda og í lokadrögum að stefnunni var reynt eftir fremsta megni að taka tillit til þeirra þriggja umsagna sem þar bárust. Þá fylgir skýrsla um framkvæmd þingsályktunar um áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands fyrir árin 2013–2016 sem fylgiskjal III með tillögunni. Í skýrslunni kemur fram að þróunarsamvinna Íslands skilar árangri og leiðir til aukinnar hagsældar og framfara í fátækum samfélögum, en tillagan felur í sér að Ísland styðji framtíðarsýn heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra veröld og að stefna Íslands taki jafnframt mið af þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland hefur gerst aðili að, samþykkt eða fullgilt, til að mynda á sviði mannréttinda, og Parísarsamkomulaginu um loftslagsmál. Sérstaklega er tilgreint að Ísland styðji það markmið Sameinuðu þjóðanna að iðnríki skuli veita sem nemur 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu auk þess markmiðs að veita í það minnsta 0,2% af vergum þjóðartekjum til fátækustu þróunarlandanna. Þá er í tillögunni kveðið á um að alþjóðleg þróunarsamvinna haldi sessi sínum sem ein af meginstoðum íslenskrar utanríkisstefnu og mikilvægur hlekkur í þjóðaröryggisstefnu landsins en aðild að Sameinuðu þjóðunum verði áfram kjarninn í þróunarsamvinnu Íslands. Nauðsynlegt sé einnig að virkja ólíka aðila til samstarfs svo ná megi settum markmiðum. Mannréttindi skuli höfð að leiðarljósi í allri stefnunni þar sem jafnrétti kynjanna og réttindi barna og annarra berskjaldaðra hópa skuli ávallt vera í forgangi. Meginhugtök stefnunnar að þessu sinni eru: Ábyrgð, árangur og áreiðanleiki. Í þeim umsögnum sem bárust nefndinni og við meðferð málsins ríkti samhljómur um að tillagan væri jákvæð og að henni bæri að fagna. Helstu athugasemdirnar sneru að því að ekki væri gengið nægilega langt í að ná því yfirlýsta markmiði að framlög Íslands til þróunarsamvinnu yrðu 0,7% af vergum þjóðartekjum. Þó væri vissulega jákvætt skref að stefnt væri að því að framlögin yrðu 0,35% af árið 2022. Jafnframt var vakin athygli á mikilvægi aukinnar þátttöku borgarasamfélagsins og atvinnulífsins á sviði alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Loks var bent á að skoða þyrfti nánar það fyrirkomulag að hluta af því fjármagni sem fer í málaflokkinn sé varið til aðstoðar flóttafólki og umsækjendum um alþjóðlega vernd á Íslandi, en í stefnunni er vísað í fjármálaáætlun varðandi framlögin. Nefndin fagnar því að tillagan sé fram komin og telur hana vera til bóta. Mikilvægt sé að íslensk stjórnvöld styðji áðurnefnd markmið Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki veiti sem nemur 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu og að íslensk stjórnvöld veiti í það minnsta 0,2% af vergum þjóðartekjum til fátækustu þróunarlandanna. Nefndin fagnar þeirri verulegu hækkun sem varð á framlögum til þróunarsamvinnu á tímabilinu frá 2013–2017 og telur lykilatriði að framlögin séu vel nýtt og að sýnt sé fram á árangur af starfi Íslands. Nefndin tekur jafnframt undir þau sjónarmið sem fram komu við meðferð málsins að mikilvægt sé að vinna ötullega að því að ná 0,7% markmiðinu. Nefndin telur jákvætt að Háskóli Sameinuðu þjóðanna hafi veglegan sess í stefnunni líkt og raunin er og telur mikilvægt að áfram verði lögð áhersla á að byggja upp færni einstaklinga og styrk stofnana í þróunarríkjum með starfsemi Jafnréttisskólans, Jarðhitaskólans, Landgræðsluskólans og Sjávarútvegsskólans. Þá tekur nefndin einnig undir þau sjónarmið sem fram komu við meðferð málsins að til bóta sé að landgræðsla sé orðin sérstakt áherslusvið undir sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda, auk loftslags- og umhverfismála. Nefndin telur jafnframt að áhugavert gæti verið að kanna nánar möguleika á aukinni þátttöku borgarasamfélagsins og atvinnulífsins. Nefndin leggur til breytingar á orðalagi í samræmi við ábendingar sem nefndinni bárust í umsögnum um tillöguna. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við kaflann Áherslur og markmið: 1. C-liður 2. töluliðar 4. mgr. orðist svo: Endurheimt vistkerfa, sjálfbær landnýting og takmörkun landhnignunar. 2. 1. mgr. II. undirkafla, Verndun jarðarinnar og sjálfbær nýting náttúruauðlinda, orðist svo: Íslensk stjórnvöld stuðli að því að auka viðnámsþrótt samfélaga til að örva hagvöxt á grundvelli jafnaðar og sjálfbærrar auðlindanýtingar, auk þess sem gripið verði til aðgerða vegna loftslagsbreytinga. Áhersla verði einkum lögð á nýtingu jarðhita og endurnýjanlega orku, sjálfbæra nýtingu auðlinda hafs, vatna og lands, endurheimt vistkerfa og ráðstafanir til að auka mótvægisaðgerðir og aðlögunarhæfni samfélaga vegna áhrifa af völdum loftslagsbreytinga. 3. 4. mgr. II. undirkafla, Verndun jarðarinnar og sjálfbær nýting náttúruauðlinda, orðist svo: Veitt verði aðstoð til að takmarka landhnignun og endurheimta vistkerfi sem hafa raskast. Slíkar aðgerðir stuðli m.a. að auknu fæðuframboði, bættri vatnsmiðlun og aukinni kolefnisupptöku í jarðvegi og gróðri. Þannig verði dregið úr skaðlegum áhrifum loftslagsbreytinga. Sérstök áhersla verði lögð á uppbyggingu þekkingar og færni á sviði sjálfbærrar landnýtingar og landgræðsluvistfræði. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson og Smári McCarthy skrifa undir álit þetta með fyrirvara sem þeir hyggjast gera grein fyrir í ræðu. Mig langar að nýta tækifærið og þakka hv. utanríkismálanefnd fyrir samstarfið í málinu. Það gekk afar vel og það var gaman að fjalla um þetta mál í nefndinni, ekki síst eftir ferðalag tveggja nefndarmanna vegna tvíhliða samstarfs okkar í Mangochi-hérað í Malaví þar sem hægt var að sjá með berum augum þann árangur sem næst af slíku samstarfi, eins og hægt er að kynna sér nánar í skýrslu utanríkisráðherra sem var lögð hér fram fyrr í þessari viku. Undir þetta nefndarálit skrifar sú sem hér stendur, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Ásgerður K. Gylfadóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, báðir með fyrirvara, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Smári McCarthy, með fyrirvara, og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Frú forseti. Já, það er rétt að ég styð þetta mál. Það er alltaf gott þegar við verjum meira fé og öxlum ábyrgð sem rík þjóð gagnvart fátækt, órétti, ójöfnuði og örbirgð annars staðar í heiminum. Það er líka rétt, sem kom fram í máli hv. þm. Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, að hún og ég fengum tækifæri til að sjá með eigin augum árangur af slíku starfi í Malaví fyrr á þessu ári. Það var bókstaflega stórkostlegt að sjá að lítið land geti, með skynsamlegri aðferð tvíhliða samstarfs, áorkað svona miklu og ekki síst hjálpað til við að byggja upp innviði og þekkingu í stjórnsýslunni þarna niður frá til að ráðast gegn fátækt, kynjamisrétti og öðru slíku. Það er kannski þess vegna sem ég er á þessu máli með fyrirvara að ég tel að við ættum að gera betur. Stór hluti af alþjóðlegum skuldbindingum okkar er einmitt að ráðast gegn fátækt með þróunarsamvinnu. Mér finnst rétt og slétt þessi þingsályktunartillaga fullmetnaðarlítil. Þó að krónutalan hafi verið að hækka síðustu ár, m.a. með auknum þjóðartekjum, breytingum á gengi og öðru slíku, er þetta langt frá því að við getum verið fullsæmd af. Áform eru um að framlag okkar verði 0,35% í lok fimm ára fjármálaáætlunar og erum við þá enn langt frá því að ná þeim markmiðum Sameinuðu þjóðanna sem nefndin hnykkir á og reyndar stendur það líka í þingsályktunartillögunni að við eigum sem iðnríki að geta náð því. Það sem ég hef við tillöguna að athuga, auk þess að við hækkum þetta ekki meira en gert er ráð fyrir, er að mér finnst það ekki koma nógu skýrt fram í þingsályktunartillögunni hvenær við ætlum að gera það. Ég átta mig á því að þetta er fimm ára áætlun og talað hefur verið um að það geti verið flókið að setja tímasett markmið þar. En mér finnst samt að víkja hefði mátt að því. Mig langar að bera saman hvernig þessu er háttað meðal nágranna okkar, þ.e. í þeim löndum sem við berum okkur saman við og viljum bera okkur saman við. Við erum í forystu í norrænu ráðherranefndinni og hæstv. utanríkisráðherra skrifar í skýrslu sína að við séum í forystu meðal frændþjóða. Mér finnst holur hljómur í slíkum yfirlýsingum þegar við erum mjög aftarlega á merinni í mörgu þó að við getum auðvitað sýnt fram á góðan árangur, jafnvel í samanburði við þau, á öðrum sviðum. Það land sem leggur mest til þróunarsamvinnu er Svíþjóð með 1,4%, Noregur er með 1,05%, Danmörk með 0,85% og Finnland með 0,56%. Sú upphæð hefur reyndar verið að lækka í tíð hægri stjórnarinnar þar á síðustu árum, en ég bind vonir við að það muni breytast vegna þess að einhverjir flokkar hafa lýst yfir tímasettum markmiðum um að ná þessu aftur upp í 0,7%. Auk okkar eru Finnar þeir einu sem ekki hafa náð þessu. Þar fyrir utan finnst mér að enn skýrar hefði átt að ræða hversu stór hluti af eyrnamerktri þróunarsamvinnu fari til innanlandsaðstoðar við hælisleitendur og flóttamenn. Ég átta mig á því að það getur alltaf þurft að vera eitthvað og mér skilst að meðaltalið hjá þessum DAC-þjóðum sé 12%. Hér eru þetta 36%, að mig minnir, og það er allt of mikið, a.m.k. þarf þá að vera mjög skilgreint hvað liggur á bak við. Vinna er hafin við að uppfylla þessi nýju markmið DAC eins og ráðherra lýst yfir vilja til að gera. Mér skilst að frá og með 2019 breytist það þannig að auðvitað horfir margt til betri vegar. Hér er ekki um neinn ágreining í þinginu að ræða. Ég held að við séum öll, sem betur fer, samstillt um að við verðum að gera vel á þessu sviði. Okkur greinir þá einungis á um hversu hratt okkur tekst að gera það. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við stígum fast til jarðar og sýnum með afdráttarlausum hætti að við ætlum okkur að sýna metnað í þessu. Við horfum upp á jarðarkringlu sem glímir við gríðarleg vandamál. Þar getum við nefnt ójöfnuð, við getum nefnt ófrið og svo loftslagsógnina sem ekki mun síst bitna á þeim þjóðum sem reiða sig á þróunarsamvinnu. Ég held að við á Vesturlöndum skuldum hreinlega mörgum ríkjum í fjarlægari heimshlutum það að koma með myndarlegum hætti að málum. Fyrir utan að það er auðvitað öllu mannkyninu til góða ef lönd ná almennt að reisa sig upp úr fátækt. Við náum aldrei að vinna bug á þessum þremur ógnum, ófriði ójöfnuði og loftslagsógninni, nema lönd verði jafnsettari þegar kemur að lífsgæðum. Ég fagna því auðvitað að þessi þingsályktunartillaga sé komin fram og mun greiða henni atkvæði mitt vegna þess hún stefnir í rétta átt. En að því sögðu finnst mér hún ganga of skammt og vera of metnaðarlaus. Við ættum að geta gert betur.
Frú forseti. Það er full ástæða til að styðja þetta mál, enda er nauðsynlegt að við stöndum okkur vel í öllu sem snýr að þróunarsamvinnu. En ég gerði engu að síður fyrirvara við nefndarálitið, aðallega vegna þess að mér finnst, rétt eins og hv. þm. Loga Einarssyni, mikilvægt að árétta nauðsyn þess að við stöndum við þær skuldbindingar sem við höfum gert. Þá er ég auðvitað að vísa í hin 0,7% vergrar landsframleiðslu til þróunarmála sem hafa verið markmið mjög lengi. Þeim hefur aldrei verið náð. Og þegar yfirlýstu markmiði er ekki náð árum og jafnvel áratugum saman fer maður auðvitað að spyrja sig hvort því sé lýst yfir til þess að hafa lýst því yfir - eða hvort því sé lýst yfir til þess að hugsanlega ná því. Mann er farið að gruna að það sé hið fyrrnefnda, að það sé ekkert endilega á bak við þetta. Auðvitað er í krónum talið búið að hækka töluvert mikið til þróunarmála á undanförnum árum, en það er náttúrlega svolítið kjánalegt að slá um sig með krónutöluhækkun, sem er ekki í anda þess skilnings sem liggur til grundvallar þessum 0,7% af vergri landsframleiðslutölu sem hefur verið ákveðið að skuli miða við í alþjóðlegu samhengi. Þegar við vísum í krónutöluhækkun erum við hreinlega að segja að þar sem við erum ögn ríkari í dag en í gær séum við á einhvern hátt orðin að betra fólki. Ég held að það sé í besta falli rangt og líklega töluvert verra en það. Enn fremur er mjög alvarlegur galli á okkar bókhaldi þegar aðgerðir sem snúa að löggæslu og aðstoð við flóttafólk hér á landi eru taldar sem þróunaraðstoð í einhverjum skilningi. Það er auðvitað bókhald sem þarf að leiðrétta, vegna þess að þegar fólk er komið hingað er það ekki lengur fólk í löndum sem þarfnast þróunaraðstoðar, heldur er það fólk í vestrænu, þróuðu ríki sem er að biðja um persónulega aðstoð sökum þess að það gat ekki fengið þá aðstoð sem það þurfti heima fyrir. Þetta er frekar augljóst. Og það að við skulum halda áfram að telja okkur það til tekna að sinna okkar grundvallarábyrgð að einhverju leyti er svolítið vandræðalegt. Það er ástæða til að nefna í þessu samhengi, svo ég vísi í ágæta bók eftir Branko Milanovic, sem heitir Global Inequality, eða Ójöfnuður í heiminum, að við erum enn þá í þeirri stöðu að fæðingarstaður fólks í heiminum er líklega stærsti þátturinn sem ákvarðar hversu miklar tekjur fólk getur haft yfir lífstíðina. Samkvæmt Milanovic getur fæðingarlandið eitt og sér ráðið allt að tveimur þriðju af lífsafkomunni. Í sömu bók er bent á að á síðustu áratugum hefur fólk í fyrstu og öðrum tekjutíundum á heimsvísu hækkað hvað mest í tekjum. Það þýðir í rauninni ekkert annað en að fólk sem var með sirka einn dollara á dag, eða 100 kr. á dag, í tekjur, er núna komið upp í 200 kr. á dag, sem þykir töluverður árangur í prósentum talið en er engu að síður við hungurmörk, alveg sama í hvaða landi fólk býr. Á sama tíma er sá hópur sem hefur hækkað næstmest í tíundu tekjutíund á heimsvísu. Það er auðvitað næstum því ógerlegt að bera þessa hópa saman: Þegar þeir sem eru í tíundu tekjutíund hækka um 60% miðað við fyrri stöðu á einum áratug, þýðir það hækkun upp á fleiri hundruð þúsund dollara og/eða fleiri milljónir kr. á ári. Í þessu samhengi er kannski rétt líka að hugsa út í þær stóru breytingar sem eru að eiga sér stað í heiminum, vegna þess að ástandið er slæmt núna, og það vita allir, en ástandið kemur hugsanlega til með að verða miklu, miklu verra. Í ágætri bók David Wallace-Wells, sem heitir The Uninhabitable Earth, eða Óbyggileg jörð, kemur fram að við 2° meðalhlýnun andrúmsloftsins, sem er nánast ógerlegt að koma í veg fyrir að svo komnu máli, horfum við upp á hrun íshellnanna og að fleiri en 400 milljón manns á heimsvísu muni búa við vatnsskort. Stórborgir í kringum miðbaug munu verða óbyggilegar og jafnvel tiltölulega norðarlega á heimskringlunni og sunnarlega munu hitabylgjur drepa þúsundir manna á hverju ári. Þá erum við að tala um t.d. 32 sinnum fleiri öfgafullar hitabylgjur á Indlandi, sem er land þar sem er mikil fátækt nú þegar. Þetta er auðvitað skásta tilfelli - miðað við 2° hækkun. Ef við tölum um 3° hækkun erum við að tala um hrun landbúnaðar í Evrópu og þá er rétt hægt að ímynda sér hvernig ástandið verður sunnar eða nær miðbaug. Þannig að ábyrgð okkar á að koma í veg fyrir loftslagsbreytingar er gríðarlega mikil í þessu samhengi. Við verðum að átta okkur á því að ef okkur þykja þessi 0,7% erfið núna getum við beðið fyrir okkur um hvernig það verður ef allt fer á versta veg. Þessu til viðbótar verðum við líka að skoða áhrif iðnvæðingar. Nú er það svo að þegar iðnbyltingin byrjaði á sínum tíma magnaði hún upp bilið milli fátækasta og ríkasta fólks heims svo mjög að enn hefur ekki verið bætt fyrir. Og nú eru mörg lönd sem töldust og hafa talist þróunarlönd mjög lengi búin að vera að iðnvæðast mjög hratt, og þá er kannski nærtækasta dæmið Kína. En eftir stendur að mörg lönd eru enn þá að berjast við að ná jafnvel þeim grundvallartækniframförum, eins og rennandi vatni í öllum húsum og rafmagni í öllum húsum, sem við teljum vera fullkomlega eðlilegan og sjálfsagðan part af okkar lífi núna. En ef við bætum því ofan á, þessari svokölluðu fjórðu iðnbyltingu sem verið er að spá, má búast við því að áhrif sjálfvirknivæðingar og gervigreindar muni jafnvel magna enn frekar bilið milli ríkasta og fátækasta fólks heims. Þá verður enn ríkari ástæða til þess að við hugum vel að því hvernig þessum málum verði háttað á næstunni. Það er mjög ríkt samhengi milli þess hversu mikill ójöfnuður er í heiminum og þess hversu margir þurfa á aðstoð að halda. Og best væri ef við mundum búa þannig um hnútana að ákveðinn innviða- og tæknijöfnuður ríkti milli landa þannig að ekki þyrfti lengur á þróunaraðstoð að halda, að markaðir og eðlileg viðskipti í heiminum næðu yfir alla þá jöfnunareiginleika sem þurfum. En við erum ekki komin þangað og við munum ekki komast þangað með því að standa okkur jafn illa og raun ber vitni. Það að, eins og ég sagði áðan, slá um sig með 0,35% af vergri landsframleiðslu árið 2022 og láta eins og það sé á einhvern hátt gott er í rauninni hlægilegt, forseti, í því ástandi sem við vitum að við stöndum frammi fyrir, að möguleiki er á að ef loftslagið hitnar eins og spár hafa gert ráð fyrir gætum við horft upp á milljarð manna á flótta í verstu tilfellum - eða reyndar ekki einu sinni verstu tilfellum, en það er svona ein af líklegri niðurstöðum ef við förum upp fyrir tvær gráðurnar. Þannig að þá eru milljón flóttamenn frá Sýrlandi allt í einu orðið að svona þægilegu og meðfærilegu vandamáli sem við hefðum alveg getað brugðist rétt við á sínum tíma. Ef lönd heimsins ætla að taka þróun og þróunaraðstoð alvarlega mega þau ekki setja það fyrir sig að eyða aðeins fleiri krónum í dag, hreinlega vegna þess að það er í þeirra eigin þágu að standa sig betur svo að þau lendi ekki í því að þurfa að fást við stærri vandamál í framtíðinni. Það er hreint hagsmunamat, án þess að maður vísi í hin fjölmörgu mannréttinda- og mannúðarrök sem eru til staðar í svona málum. Ef við stöndum okkur illa í þessu munum við þurfa að fást við töluvert fleiri flóttamenn í framtíðinni og við munum þurfa að fást við töluvert stærri vandamál í hagkerfi okkar í framtíðinni. Það verður erfiðara fyrir okkur að nálgast mat og annað. Mér finnst það í sjálfu sér ekki vera ástæðan sem við ættum að vera að horfa á. En ef fólk er ekki tilbúið til þess að ná 0,7% markmiðinu af hreinum mannúðarástæðum einum og sér ætti það alla vega að horfa til eigin hagsmuni og komast að þeirri niðurstöðu að við eigum að standa okkur vel.
Forseti. Við ræðum hér nefndarálit með breytingartillögu varðandi tillögu til þingsályktunar um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2019–2023. Ég ætla á eftir að skýra örstuttan fyrirvara sem ég hafði við samþykkt nefndarálitsins. Hann lýtur ekki að meginefni þingsályktunartillögunnar eða nefndarálitsins. Þar er allt frekar hefðbundið. Þar er verið að bæta í. Það er jákvætt að við sjáum að það er ákveðinn metnaður varðandi það að auka framlögin. Ég fagna því sérstaklega að sjá það í ljósi þess að fyrir nokkrum árum voru þeir sem nú halda um stjórnvölinn ekkert sérstaklega ginnkeyptir fyrir því að auka mikið til þróunaraðstoðar. Hvað um það. Það er ánægjulegt að sjá að horft sé til hækkunar á framlögum Íslands. Auðvitað eigum við enn þá langt í land með að komast þangað sem við höfum lofað að gera. Velta má fyrir sér hvort það sé í rauninni heilbrigt fyrir okkur að vera með markmið sem við erum sífellt að draga lappirnar við að ná í staðinn fyrir að setja fram trúverðuga áætlun þar sem allir geta sammælst um að ná markmiðinu á skemmri tíma en nú er áætlað. Þegar birta tók til eftir hrunárin voru sett fram mikil loforð af hálfu þáverandi ríkisstjórnar, ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur, sem vitanlega stóðust engan veginn, sem engin innistæða var fyrir. Við eigum samt sem áður að vera svolítið brött þegar við horfum á þessi mikilvægu mál því að þróunarmál snúast ekki bara um að hjálpa fátæku fólki, þau snúast vitanlega líka um að vernda allan heiminn, að gera sem flestum íbúum heims kleift að búa við mannsæmandi kjör og aðstæður. Þróunarmál snúast um að reyna að koma í veg fyrir áframhaldandi neikvæða þróun þegar kemur að loftslagsmálum, hlýnun jarðar, eyðimerkurmyndun o.s.frv. Þróunarmál og slíkt snúast um að jafna kjör fólks með það að markmiði að fleiri hafi það þokkalegt, að fleiri geti barist gegn vánni sem klárlega fylgir umhverfisbreytingum. Eitt af því sem skiptir þar miklu máli og mig langar að nefna hér, forseti, er að í ljósi þeirrar miklu áherslu sem Ísland hefur lagt í gegnum árin á jafnréttismál og jafnan hlut kvenna og karla held ég að áhugavert væri að sjá hvar við getum beitt okkur enn frekar í því að berjast fyrir því að konur geti eignast t.d. land og landgæði eða fyrirtæki og farið í rekstur á við karlmenn. Það er ekki sjálfgefið í allt of mörgum löndum. Það eru hins vegar tækifæri sem við ættum að ræða, eða áætlun sem við ættum að skoða. Í þingsályktunartillögunni sjálfri er talað frekar stutt, finnst mér, um þennan málaflokk þegar kemur að þeim sóknarfærum sem við höfum í því að efla, nefnilega konur. Minnst er á ályktun Sameinuðu þjóðanna 13/25 sem er mjög mikilvæg, um konur, frið og öryggi, en ekki síst þurfum við að huga að efnahagslegum þáttum þar sem við getum lagt okkur fram til þess að bæta stöðu og hag kvenna. Það minnir mig á sögu sem ég heyrði þegar ég heimsótti Malaví, eins og margir hér hafa gert. Þar voru fjármunir veittir til hóps kvenna til að kaupa reiðhjól. Þær áttu að geta keypt tvö reiðhjól, minnir mig, til að geta ferðast um á og heimsótt konur í barnsnauð eða til að aðstoða þær. Þessar ágætu konur tóku þá ákvörðun að leigja annað reiðhjólið. Þær leigðu það manni sem gat nýtt það í annað, og fengu fyrir það umtalsverða fjármuni sem þær gátu síðan nýtt til þess að styrkja og efla enn frekar það umhverfi sem þær voru að vinna í. Þarna sjáum við að það þarf ekki mikið til að kveikja neista hjá fólki sem er alla daga að reyna að bjarga sér. Þarna sáum við það í verki. Mig langar líka að nefna grein úr greinargerðinni með þingsályktunartillögunni. Á blaðsíðu 8 í greinargerðinni er talað um alþjóðlega þróunarsamvinnu og það þekkjum við. Að sjálfsögðu eigum við að fylgja eftir þeim samningum eða því sem við höfum skrifað undir og höfum ákveðið að taka þátt í, eins og Parísarmarkmiðunum og fjármögnun þróunar í Addis Ababa og allt það. Ég hef þó áhyggjur af því að mér finnst vanta sérstaklega inn í þá hugsun hjá stjórnvöldum að reyna að búa til jákvæða hvata til að berjast gegn auknum útblæstri og gróðurhúsaáhrifunum. Ég hefði viljað sjá að í stað þess að horfa sífellt á að hækka gjöld eins og kolefnisskatta og kolefnisgjöldin og slíkt þá færum við hina leiðina, myndum t.d. hreinlega veita skattafslátt þeim sem tilbúnir eru til að leggja jarðefnaeldsneytisökutækinu sínu og fara í umhverfisvænni ökutæki, að búa til einhvers konar skattafsláttarkerfi frekar en að reyna að þvinga - ég held reyndar að það hafi ósköp lítil áhrif að hækka kolefnisgjaldið því að menn þurfa áfram að komast leiðar sinnar. Því held ég að nær væri að gera það með jákvæðum hætti. Nóg um það. Ástæðan fyrir því að ég er með ákveðinn fyrirvara á nefndarálitinu er sá að mér finnst ekki alveg - ég veit ekki hvernig á að orða það í réttri röð - samhljómur vera á milli þess sem við sáum í fjármálaáætlun og þess sem við sjáum í þróunarsamvinnuáætluninni. Því að við vitum, og það hefur komið fram, að von er á úttekt eða breytingum, ef ég skil þetta rétt, á því hvernig við getum reiknað út framlög okkar og að það á að koma núna á þessu ári. Mér finnst svolítið sérstakt að ekkert sé tekið á því, ekki veittar neinar upplýsingar í sjálfu sér almennilega fyrir nefndinni. Það kann vel að vera að það sé eðlilegt að menn séu ekki komnir nógu langt. Mér finnst svolítið sérstakt þá að vera að samþykkja hér einhverja áætlun þar sem gert er ráð fyrir einhverri skiptingu og prósentum og slíku þegar þetta getur jafnvel allt saman breyst, eins og ég hef skilið málið, ekki síst ef við þurfum að endurreikna öll framlög okkar út frá því hvað við megum taka inn og hvað ekki. Að því lýtur sá fyrirvari sem ég hafði við þetta mál allt saman. Síðan langar mig að nefna að við höfum í gegnum árin beint athygli okkar mjög mikið að jarðhita og jafnréttismálum, sjávarútvegi, sem er gríðarlega gott. Ég held hins vegar að við eigum að gefa enn þá meiri gaum og jafnvel að horfa til þess hvort við getum forgangsraðað - alltaf vont að segja það því að það getur verið misskilið á alla vegu - og horfa meira til þess þáttar sem ég held að við getum beitt okkur miklu meira fyrir en við gerum í dag, það er þegar kemur að sjálfbærri landnýtingu, landgræðsluvistfræði, sem er einmitt merkt og komin fram í breytingartillögu nefndarinnar. Landgræðsluskólinn, einn af háskólum Sameinuðu þjóðanna, er alveg ótrúlega mögnuð stofnun. Þar er unnið gríðarlega merkilegt starf og gott, ekki síður en í hinum skólunum. Ég held að það væri áhugavert fyrir íslensk stjórnvöld að reyna að nýta betur þá sérþekkingu sem þar er og koma henni enn þá betur á framfæri því að landeyðing er eitt af stærstu vandamálum okkar í dag. Hún ekki síst, er áhrifavaldur á versnandi heilsufar umhverfis okkar.
Frú forseti. Við ræðum hér, eins og fram hefur komið, þingsályktunartillögu um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2019–2023. Við vitum að öflugasta tæki til að stuðla að friði í heiminum er að draga úr ójöfnuði. Áherslur íslenskra stjórnvalda í utanríkismálum verða að mínu mati að bera þess rækilegt vitni, því að hægt er að stuðla markvisst að því að draga úr ójöfnuði með beinum aðgerðum, í ræðum og ritum. Og þegar talað er um beinar aðgerðir eru það aðgerðir á borð við þróunarsamvinnu. Þetta getum við gert á alþjóðavísu til að jafna kjör fólks um allan heim, en líkt og við vitum er sívaxandi ójöfnuður ein mesta ógn við heimsfrið. Þegar kemur að aðgangi að auðlindum og náttúrulegum gæðum er ójöfnuður oft uppspretta átaka, fátæktar og félagslegrar niðurlægingar, sem býr til ósanngjarna misskiptingu gæða á milli heimsbúa og leiðir til harðvítugra átaka á milli fólks. Jöfnuður á milli manna er grundvöllur friðar og um það verður Ísland að tala og beita sér fyrir í hvívetna. Við verðum að vera óhrædd í áherslum okkar í alþjóðamálum, að stuðla að og beita okkur með beinum og markvissum hætti að því að koma á fót róttækum breytingum hvernig við útdeilum völdum gæðum milli ríkja sem og innan þeirra, svo sem á milli stétta, kynja og kynþátta. Ísland á að mínu viti að beita sér alþjóðlega fyrir efnahagslegum jöfnuði á milli fólks sem dregur úr líkum á því að átök brjótist út. Þá kemur að áherslum okkar í þróunarsamvinnu sem eru hér til umræðu í þetta skiptið. Tillaga þessi kemur inn á þróunarsamvinnu okkar til næstu ára og hafa fjármál og fjárveitingar til málaflokksins verið mikið til umfjöllunar í umræðunni. Í þeim umsögnum sem bárust við meðferð málsins í nefndinni ríkti samhljómur um að tillagan væri jákvæð og henni bæri að fagna. Helstu athugasemdir sneru að því að ekki væri gengið nægilega langt í að ná yfirlýstu markmiði um að framlög Íslands til þróunarsamvinnunnar yrðu 0,7% af vergri þjóðarframleiðslu. Þó væri vissulega jákvætt skref að stefnt væri að því að framlögin verði 0,35% árið 2022. Það er vissulega mjög jákvætt að loksins skuli nú áætlað að framlag Íslands til þróunarsamvinnu skuli hækka smátt og smátt næstu árin. Líkt og áður fagna ég þeim áherslum í þróunarsamvinnu Íslands sem fram koma í þingsályktunartillögunni um að valdefla konur og stúlkur í þróunarríkjum og efla aðgang þeirra að menntun. En ég hefði viljað sjá, líkt og fleiri þingmenn sem hér hafa talað, enn metnaðarfyllri markmið í fjárframlögum Íslands til þróunarsamvinnunnar, að við myndum loksins standa við loforð okkar um að uppfylla markmið Sameinuðu þjóðanna um að veita 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu og þar með skipa okkur loksins við hlið þeirra landa sem við miðum okkur alla jafna við. Þetta á kannski sérstaklega við þegar ríkissjóður hefur sjaldan eða aldrei staðið jafn vel. Eins og fram kemur í nefndarálitinu er mikilvægt að íslensk stjórnvöld styðji áðurnefnd markmið Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki veiti sem nemi 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu og að Ísland veiti í það minnsta 0,2% af vergum þjóðartekjum til fátækustu þróunarlandanna. Nefndin tekur að sjálfsögðu undir þau sjónarmið sem fram komu við meðferð málsins að mikilvægt sé að vinna ötullega að því að ná þessu 0,7% markmiði. En ég vil líka vekja athygli á því sem fram kemur í nefndarálitinu að skoða þarf nánar það fyrirkomulag að hluta af því fjármagni sem fer í málaflokkinn er varið til aðstoðar flóttafólki og umsækjendum um alþjóðlega vernd á Íslandi. Því miður er það enn þá svo að Ísland veitir of stóran hluta af þeim framlögum til þróunarsamvinnunnar í aðstoð við flóttamenn og hælisleitendur hér innan lands. Og þó að þeir fjármunir séu hluti af opinberri þróunaraðstoð Íslands á erlendri grundu fellur það einfaldlega alls ekki undir almennar skilgreiningar á þróunarsamvinnu og er alls ekki í samræmi við áherslur Íslands í þeim málaflokki. Í síðustu jafningjaúttekt DAC-nefndarinnar er minnst á þetta hlutfall, sem er tæplega 12–13% af þeim fjármunum Íslands sem fara í málefni flóttafólks og hælisleitenda af þróunarsamvinnufjármunum. Við getum vonandi flest verið sammála um að það þarf sannarlega að auka fjármuni í málaflokkinn sem snýst um hælisleitendur og móttöku fólks sem hingað leitar eftir alþjóðlegri vernd en ekki að taka þá fjármuni af fjármunum þróunarsamvinnunnar. Málefni flóttafólks og hælisleitenda hér á landi falla undir verkefnasvið velferðar- og innanríkisráðuneytisins og eiga að vera aðskilin framlagi Íslands til þróunarsamvinnu á alþjóðavettvangi. Að því sögðu þarf Ísland að axla ábyrgð og koma fólki í neyð til hjálpar eins og mögulegt er, bæði með því að taka á móti fleira flóttafólki og styðja það í því að geta lifað með reisn annars staðar í heiminum. En það gerist líka í gegnum þróunarsamvinnu og meiri fjármuni í þá vinnu. Íslandi ber siðferðisleg skylda til að auka framlag sitt í þróunar- og mannúðarmál og að því eigum við að stefna af alefli, því að enginn vill flýja. Enginn kýs það hlutskipti í lífinu að flýja heimahaga sína vegna stríðsátaka, ófriðar eða fátæktar. Ég vil líka nota þetta tækifæri í umræðunni um þingsályktunartillöguna og hrósa því sem hefur verið vel gert í þróunarsamvinnu á vegum íslenskra stjórnvalda og því sem íslensk stjórnvöld og íslenskir starfsmenn þróunarsamvinnu hafa komið til leiðar í gegnum þá vinnu. Íslensk verkefni hafa vakið mikla athygli og fjármunir hafa verið vel nýttir. Mig langar að lokum að vekja athygli á breytingum á orðalagi er varðar umhverfisþáttinn sem er sífellt að verða stærri og umfangsmeiri þáttur þróunarsamvinnu. Við sjáum það á ýmsum stöðum að fólk er farið að flýja heimahaga sína, ekki eingöngu vegna stríðsátaka eða skerandi fátæktar, heldur vegna loftslagsbreytinga. Við sjáum það og því er spáð að næstu stóru fólksflutningar á heimsvísu verði vegna loftslagsbreytinga. Þar erum við helst að líta til þeirra landa í kringum Sahara-eyðimörkina í Afríku og þess vegna ríður svo mikið á að við setjum mikla vinnu í það að sporna gegn þeim loftslagsbreytingum sem við stöndum frammi fyrir og að við tengjum það líka við þróunarsamvinnuna. Þessar breytingar á orðalagi eru í takt við ábendingar sem nefndinni bárust í umsögnum um tillöguna. Ég vil vekja athygli á þeim vegna þess að við stöndum á miklum tímamótum er varðar loftslagsmálin. Þau snerta okkur öll sem á jörðinni búa, ekki síst fátækasta fólkið sem býr við mestu neyðina og hefur minni tækifæri en við sem búum við meiri allsnægtir til að snúa þessari þróun við og beita okkur af alefli gegn loftslagsbreytingum. Frú forseti. Þrátt fyrir þessar miklu athugasemdir sem ég kem á framfæri í ræðu minni varðandi framlög okkar til þróunarsamvinnu og þær ítrekuðu óskir mínar og annarra þingmanna um að hækka þau framlög í takt við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við höfum axlað og styðjum við, þá er það samt sem áður jákvætt að þau framlög séu að hækka og að við beitum okkur af alefli fyrir því að aðskilja þessa fjármuni frá þeim fjármunum sem notaðir eru til móttöku hælisleitenda og fólks sem hingað leitar eftir alþjóðlegri vernd. Í báða þessa málaflokka þurfum við að setja meiri fjármuni til að axla þær siðferðislegu skyldur okkar í alþjóðlegu samhengi.
Frú forseti. Við ræðum, eins og fram hefur komið, tillögu til þingsályktunar um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands til ársins 2023. Ég vil í þessari ræðu minni aðeins halda áfram þar sem frá var horfið í fyrri umræðu þar sem ég ræddi svolítið eitt af áherslulöndunum okkar í tvíhliða samstarfi, Palestínu. Ég vil í upphafi byrja á því að þakka hinu ágæta starfsfólki utanríkisráðuneytisins sem hefur unnið að þessum málaflokki og hefur staðið sig mjög vel að mínu mati. Það hefur gert marga góða hluti á þessu sviði svo eftir er tekið á alþjóðavettvangi, myndi ég segja. Einnig vil ég þakka störf nefndarinnar sem hafa verið ágæt. Það er ákaflega dýrmætt í þessum málaflokki að við eigum gott og hæft starfsfólk sem vinnur bæði hér heima og erlendis á vettvangi. Það fer gott orð af íslenskum starfsmönnum sem starfa erlendis, ég þekki það sjálfur. Það er okkur mjög dýrmætt og dýrmætur mannauður sem við eigum þar. Það segir hér á bls. 4 varðandi þverlæg málefni að nálgun íslenskra stjórnvalda í allri þróunarsamvinnu byggist á mannréttindum með vísun í alþjóðleg viðmið í mannréttindamálum. Síðan er rætt um jafnrétti kynjanna, sem grundvallast á mannréttindum, það verði áfram forgangsmál í þróunarsamvinnu á vegum Íslands. Ég fagna að sjálfsögðu þessari áherslu sem er mjög mikilvæg. Þá vildi ég koma að málefnum Palestínu vegna þess að það er land sem þarf svo sannarlega á aðstoð að halda. Það sem skiptir líka máli í þessu sambandi er að orðstír okkar er góður meðal palestínskra stjórnvalda og Palestínumanna almennt. Þeir líta upp til Íslands. Við erum eins og við þekkjum fyrsta vestræna ríkið sem samþykkti sjálfstæði Palestínu og Palestínumenn kunna mjög svo að meta það. Það er mjög mikilvægt í þessu starfi öllu að hafa góðan orðstír. Hann er gulli líkastur, ef svo má að orði komast, þegar kemur að þessum málaflokki. Þarna er fólk sem hefur gengið í gegnum miklar hörmungar og erfiðleika og vantraust almennt er mikið meðal þessa fólks. Við þekkjum það náttúrlega að nálægðin við Ísrael hefur mikil áhrif og sú langa og mikla deila sem ríkir á milli þessara tveggja ríkja hefur veruleg áhrif í Miðausturlöndum, en það er líka jákvætt að við eigum góð samskipti við Ísrael og mikilvægt til þess að við getum tekið samtalið við stjórnvöld í Ísrael um það sem betur má fara í samskiptum við nágrannaríkið Palestínu. Ég hef verið talsmaður þess, frú forseti, að við látum meira að okkur kveða þegar kemur að friðarumleitunum. Ég tel að við eigum þar mjög góða möguleika og ekki síst vegna þess að við erum herlaus þjóð. Við erum þjóð án vopnaframleiðslu. Það skiptir verulegu máli þegar kemur að friðarumleitunum. Ég fullyrði það hér að þó að við séum lítil þjóð þá erum við stór þjóð á alþjóðavettvangi þegar kemur að friðarmálum. Þetta er sérstaða sem við ættum svo sannarlega að nýta okkur og vera óhrædd við að nýta okkur. Þá vísa ég til þess að traustið skiptir verulegu máli. Hvað varðar deilu Ísraelsmanna og Palestínumanna þá bera báðar þessar þjóðir virðingu fyrir okkur. Við vorum, eins og ég sagði, fyrst vestrænna þjóða til að viðurkenna sjálfstæði Palestínu, en við skiptum líka verulegu máli þegar stofnun Ísraelsríkis átti sér stað 1948 og Ísraelsmenn líta upp til okkar í þeim efnum. Þarna er því ákveðið tækifæri sem mér finnst að sé vannýtt og við ættum að stíga frekari skref í því að undirbúa það að reyna að koma að einhvers konar friðarumleitunum. Ég er kannski ekki að tala um deiluna í heild sinni sem slíka, heldur eru ákveðin málefni sem hægt er að leggja sig fram um í samtali við bæði stjórnvöld Palestínu og stjórnvöld Ísraels. Ég nefni t.d. ferðafrelsi. Stór hluti Palestínumanna býr ekki við ferðafrelsi. Þeir sem búa á Vesturbakkanum, í Ramallah, Nablus, Jenin og fleiri borgum, þurfa, ef þeir ætla að ferðast til útlanda, að ferðast til Jórdaníu til að geta farið utan. Þeir þurfa að leggja á sig töluvert ferðalag til að geta farið til útlanda, í staðinn fyrir það ef þeir hefðu heimild til að fljúga einfaldlega frá Tel Aviv. Það tekur ekki nema hálftíma fyrir Palestínumenn á Vesturbakkanum að keyra til Tel Aviv, ef það væri heimilt. En hins vegar tekur það heilan dag, og stundum rúmlega það, jafnvel tvo daga, að ferðast til Jórdaníu. Þarna eru sjálfsögð mannréttindi sem við getum svo sannarlega talað fyrir og átt samtal við þessi stjórnvöld um það hvort ekki sé hægt að liðka til í þessum efnum. Það þarf alltaf í svona málum þriðja aðila til þess að koma að málum og reyna að finna lausnir. Ég vil líka nefna annað sem ég tel að við ættum að skoða, það er atvinna ungs fólks meðal Palestínumanna. Það ríkir mjög mikið atvinnuleysi á Vesturbakkanum og á Gaza. Það vill svo til að Palestínumenn eru vel menntaðir, þeir halda því mjög til haga og eru stoltir af því. Mjög margt ungt fólk er með háskólagráðu en að háskólanámi loknu þá er mjög lítið um atvinnutækifæri og atvinnuleysi er mikið meðal ungs fólks. Hins vegar er þörf fyrir mikið af þessu unga fólki í störf í Ísrael. Mér finnst að við ættum að reyna að tala fyrir því að unga fólkið fái greiðari aðgang að atvinnu í Ísrael. Það er mjög þungt kerfi fyrir Palestínumenn að fá atvinnu í Ísrael. Leyfisveitingar og umsóknir taka marga mánuði, upp í ár, og mjög takmarkaður fjöldi er veittur af atvinnuleyfum. Þótt þörf sé fyrir starfsfólk gengur mjög erfiðlega að fá Ísraelsmenn til að liðka til í þessum efnum. Þetta skiptir verulegu máli. Þegar rætt er við unga fólkið í Palestínu þá eru áherslur þess alveg þær sömu og hér heima á Íslandi, þ.e. fólk vill koma sér upp heimili, það vill hafa atvinnu og stofna fjölskyldu. Það á hins vegar mjög erfitt með það vegna þess að atvinna er af mjög skornum skammti fyrir þetta unga fólk. Ég held að við gætum látið gott af okkur leiða með því að eiga samtal við ísraelsk stjórnvöld um þetta. Þetta er félagslega mjög mikilvægt og það eru ýmis og mörg vandamál sem skapast vegna atvinnuleysis, sérstaklega á þessu svæði, og mjög brýnt að reyna að bæta úr þessu. Þarna höfum við tækifæri sem við ættum að nýta okkur og væri óskandi að við gætum látið að okkur kveða í þessum efnum. Við eigum að vera óhrædd við það að nálgast ísraelsk stjórnvöld með þetta. Síðan langar mig að koma inn á annað þar sem ég tel að við gætum látið að okkur kveða í þessum samskiptum, það eru ættleiðingar. Það vill svo til að í Palestínu eru fjölmörg heimili fyrir munaðarlaus börn. Það eru fjölmörg börn sem eru munaðarlaus í Palestínu og ástæðan á m.a. rætur að rekja í þeirri menningu sem þar ríkir. Þá komum við svolítið að þessarar áherslu okkar sem er kvenfrelsi. Það vill þannig til að ef stúlkur verða barnshafandi utan hjónabands hjá Palestínumönnum, og það á reyndar við um Arabalöndin almennt, þá er það afar illa séð. Þessar stúlkur fæða sín börn en verða að gefa þau frá sér vegna þess að fjölskyldur þeirra viðurkenna ekki og taka ekki að sér þessi börn sem eru þá óskilgetin eins og sagt er. Ég hef heimsótt svona munaðarleysingjaheimili í Palestínu. Aðbúnaðurinn var ágætur en það var mjög átakanlegt að sjá bara fjöldann. Það eru dæmi þess að þegar starfsmenn koma til vinnu að morgni þá sé barn í vöggu fyrir utan dyrnar sem er búið að yfirgefa og þess bíður að verða alið upp á munaðarleysingjaheimili. Ég tel að þarna gætum við reynt að liðka til. Við gætum átt samtal við palestínsk stjórnvöld um að greiða fyrir ættleiðingum hingað til lands frá Palestínu. Það er þörf hér á Íslandi. Það eru, samkvæmt síðustu tölum sem ég hef heyrt, rúmlega 50 manns á biðlista eftir ættleiðingum hér á Íslandi þannig að þarna væri svo sannarlega hægt að koma til hjálpar. Ég tel að þarna sé tækifæri sem við gætum nýtt okkur og reynt að greiða fyrir þessu í ljósi þess að við eigum gott stjórnmálasamband við Palestínu. Síðan fagna ég því að sjálfsögðu að við styrkjum alþjóðlegar stofnanir eins og t.d. UNRWA, sem starfar fyrir palestínska flóttamenn, er eiginlega flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna fyrir palestínska flóttamenn í fimm löndum. Við höfum stutt ágætlega við bakið á þeim með fjárframlögum og útsendum starfsmönnum, sem hafa staðið sig vel og mikil þörf er fyrir. Ég held það sé líka nauðsynlegt í þessu sambandi að við skoðum aðeins hvar þörfin er mest. Ég þekki það t.d. frá þessari stofnun að mikil þörf er fyrir heilbrigðisstarfsfólk. Álag á það er mjög mikið. Þessi stofnun sem ég nefndi rekur heilbrigðiskerfi, félagslegt kerfi og menntakerfi fyrir rúmlega 5 milljónir palestínskra flóttamanna í fimm löndum. Þetta er stærsta stofnun Sameinuðu þjóðanna sem er rekin að stærstum hluta fyrir styrktarfé. Hún gerir mjög góða hluti og mjög mikilvæga í því erfiða ástandi sem ríkir á þessu svæði. En það er ekki síst á sviði heilbrigðismála sem þörfin er mest. Álagið á hjúkrunarfólk og lækna er gríðarlegt og t.d. niður á Gaza, á heilbrigðisstofnunum, heilsugæslum þar, tekur læknir á móti rúmlega 100 sjúklingum á dag. Einn sjúklingur fær sirka þrjár mínútur hjá lækni. Álagið er því gríðarlegt og þarna held ég að við getum látið að okkur kveða með því að senda hjúkrunarfræðinga, ljósmæður t.d., mikil þörf fyrir þær á þessu svæði líka. Þetta er áhersluþáttur sem ég tel að við eigum að horfa til og auka okkar hlutdeild í. Það er auk þess annað sem ég vildi nefna að lokum, frú forseti, í þessu samhengi. Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna fyrir Palestínumenn starfar í Jórdaníu og Sýrlandi og Líbanon. Ég vil beina í lokin athyglinni að Líbanon vegna þess að þar er ástandið mjög erfitt í flóttamannabúðum. Stjórnvöld í Líbanon hafa ekki viljað greiða götu þessa flóttafólks. Það heldur því algjörlega einangruðu. Það fær ekki atvinnuleyfi í Líbanon og ástandið er almennt erfitt. Þarna er auk þess töluverður hópur kristinna flóttamanna í flóttamannabúðum sem hefur átt undir högg að sækja og sætt ofsóknum. Ég hef talað fyrir því, og gerði það hér í þessum ræðustól, að íslensk stjórnvöld beiti sér fyrir því innan mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna, þar sem við eigum sæti, að tala fyrir því að fordæma ofsóknir gegn kristnu fólki. Kristnir eru sá trúarhópur í heiminum sem sætir mestum ofsóknum. Ég held að þegar við tökum á móti flóttafólki hingað til lands - við höfum einmitt tekið á móti flóttafólki úr flóttamannabúðum frá Líbanon - þá horfum við svolítið til þessa kristna hluta vegna þess að hann sætir ofsóknum og hefur svo sannarlega þörf fyrir því að komast frá þessum stað. Það er nú þannig að aðlögun flóttamanna á Íslandi er öll mun auðveldari ef um kristna flóttamenn er að ræða. Ég er að sjálfsögðu fylgjandi því að við tökum á móti flóttamönnum hverrar trúar sem þeir eru, en aðlögunin er erfiðari. Það er staðreynd að þegar við tökum á móti flóttamönnum hingað til Íslands sem eru t.d. islamstrúar að öll aðlögun er erfiðari. Menningin er öðruvísi og trúin og þeir hafa átt erfiðara uppdráttar en þeir sem eru kristnir. Ég tel að við ættum að skoða þennan þátt vegna þess að það er horft upp til okkar í þessum efnum, eins og ég segi, svo ég ljúki þessari ræðu minni, og borin virðing fyrir Íslandi á þessum vettvangi. Við njótum trausts. Það er ákaflega mikilvægt í þessu samhengi. Ég vil að lokum þakka fyrir þessa tillögu og þær upplýsingar sem koma hér fram og fagna því að sjálfsögðu að verið sé að auka framlög til þessa málaflokks. Það er eitthvað sem við eigum að sjálfsögðu að gera og við höfum algerlega efni á því sem vel megandi þjóð. Þörfin er víða mikil eins og komið hefur fram hér. Það er verið að gera góða hluti og það er að sjálfsögðu þakkarvert. En við eigum að halda áfram á sömu braut og bæta í.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti velferðarnefndar með frávísunartillögu um tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2022 til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á fund sinn nokkra aðila frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, fulltrúa frá UNICEF, fulltrúa frá embætti landlæknis og fulltrúa frá embætti umboðsmanns barna. Umsagnir bárust frá allnokkrum aðilum, frá embætti landlæknis, embætti umboðsmanns barna, Félagi fósturforeldra, Landspítalanum, Landssamtökunum Þroskahjálp, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Miðstöð foreldra og barna, Öryrkjabandalagi Íslands, Persónuvernd, Samtökum kvenna af erlendum uppruna á Íslandi, Umhyggju – félagi langveikra barna og Ungmennafélagi Íslands. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til þess að styrkja stöðu barna og ungmenna og fjölskyldna þeirra hér á landi. Tillögurnar eru settar fram í sjö köflum og 49 liðum og innihalda aðgerðir þess til að bæta afkomu barnafjölskyldna, styðja við uppeldi og efla forvarnir. Með lögum um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, nr. 19/2013, var barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna lögfestur. Í almennum athugasemdum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna um innleiðingu sáttmálans, nr. 5/2003, áréttar nefndin nauðsyn þess að aðildarríkin setji sér samræmda og heildstæða aðgerðaáætlun sem þau vinni samkvæmt í þeim tilgangi að styrkja og tryggja virðingu fyrir réttindum barna. Er vísað til þess m.a. að í slíkri aðgerðaáætlun skuli tekið mið af aðstæðum allra barna og skuli í því sambandi sérstaklega litið til þess hvernig megi styrkja stöðu viðkvæmra hópa. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að íslenska ríkið hefði ekki sett sér slíka aðgerðaáætlun. Hins vegar kom fram að þáverandi félags- og jafnréttismálaráðherra hefði skipað samráðsnefnd þingmanna sem hefði verið falið að endurskoða barnaverndarlög og leggja til aðrar breytingar sem kynnu að vera nauðsynlegar til að skapa heildarsýn í málefnum barna og þjónustu við þau. Telur nefndin að þær hugmyndir sem fram koma í þingsályktunartillögunni samræmist þeim verkefnum sem þingmannanefndinni hafa verið falin. Í samræmi við ábendingar barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna telur nefndin þó mikilvægt að þróun í málefnum barna birtist með skýrum hætti í fjármagnaðri aðgerðaáætlun sem unnin verði í samráði allra ráðuneyta til þess að tryggja að hugmyndir að úrbótum komi til framkvæmda og íslenska ríkið geti staðið að fullu við skuldbindingar sínar samkvæmt barnasáttmálanum. Í þingsályktunartillögunni er lagt til að ríkisstjórnin vinni slíka aðgerðaáætlun í málefnum barna. Tillagan er yfirgripsmikil og stefnir að því að bæta afkomu barnafjölskyldna, styðja við uppeldi og efla forvarnir. Lagðar eru til tillögur að úrbótum í þágu barna og ungmenna með þroskafrávik og geðraskanir, langveikra barna, innflytjenda, barna og ungmenna sem glíma við vímuefnavanda eða hegðunarvanda og til að vernda börn gegn heimilisofbeldi, kynferðisbrotum og vanrækslu. Þótt nefndin taki undir þau sjónarmið sem fram koma í þingsályktunartillögunni telur nefndin rétt að efni hennar verði nýtt við vinnu ríkisstjórnarinnar við að bregðast við athugasemdum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna. Undirstrikar nefndin í því sambandi almennar athugasemdir barnaréttarnefndarinnar, nr. 5/2003, um að unnin verði aðgerðaáætlun í málefnum barna. Telur nefndin nauðsynlegt að ríkisstjórnin vinni þá aðgerðaáætlun svo tryggja megi þverfaglegt samráð allra ráðuneyta. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Guðjón S. Brjánsson framsögumaður og Vilhjálmur Árnason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir þetta nefndarálit rita Halldóra Mogensen formaður, Guðjón S. Brjánsson framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Frú forseti. Þingsályktunartillögu þeirri sem hér hefur verið lýst og reifuð í stuttu máli er vísað til frekari umfjöllunar og úrvinnslu ríkisstjórnarinnar. Hún var lögð fram af hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur og hennar samflokksmönnum öllum í Samfylkingunni. Eins og fram hefur komið er þessi tillaga umfangsmikil. Hún er ítarleg og henni er skipt í sjö kafla, eins og fyrr hefur verið drepið á, sem hver um sig tekur á mikilvægum þáttum til að styrkja stöðu barna og fjölskyldna þeirra hér á landi. Þessi málaflokkur er, eins og komið hefur fram, eitt af hjartans málum þingflokks Samfylkingarinnar. Það kom fram í umræðum í nefndinni að enginn efnislegur ágreiningur er á ferðinni. Það var eindrægni í málinu en það var sátt um það, í ljósi þess í hvaða ferli þessi málefni eru um þessar mundir, að vísa tillögunni til frekari umfjöllunar ríkisstjórnar - og væntanlega þeirrar þverfaglegu nefndar sem er að störfum. Umsagnir sem bárust nefndinni voru allar á sömu lund, að tillaga þessi væri gagnleg, þörf og tímabær. Orð eru vissulega til alls fyrst en við viljum ekki láta sitja við orðin tóm og köllum auðvitað eftir raunverulegum og ábyrgum aðgerðum. Málefni barna hafa verið talsvert mikið til umræðu á hinum pólitíska vettvangi að undanförnu, eins og gjarnan áður. Það eru mörg bráð og brýn verkefni sem við þurfum að vinna að og koma til framkvæmda. Til marks um þær áherslur sem greina má í málaflokknum um þessar mundir er auðvitað það, sem dæmi, að 1. janúar varð sú breyting að skipaður var sérstakur barnamálaráðherra, þ.e. áherslur ráðherra urðu á þá lund að félagsmálaráðherra heitir nú félags- og barnamálaráðherra. Auk þess er starfandi, eins og fyrr er getið, þverpólitísk þingmannanefnd um málefni barna, með stuðningi og í samstarfi við stýrihóp Stjórnarráðsins í málefnum barna, til að fara með endurskoðun barnaverndarlaga og eftir atvikum annarra laga sem breyta þarf samhliða til að fá heildarsýn í málefnum barna, eins og drepið er á í nefndarálitinu. Síðan má geta þess að ráðherra lagði fyrr í þessari viku fram tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar fyrir árin 2019–2022 en samkvæmt 5. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002, skal ráðherra leggja fram slíka stefnumótun að loknum hverjum sveitarstjórnarkosningum, en þær voru síðast fyrir u.þ.b. 11 mánuðum. Slíka stefnumótun á að leggja fram á fjögurra ára fresti. Við gerð áætlunarinnar að þessu sinni er boðað nýtt verklag með víðtæku og virku samráði við helstu hagsmunaaðila, sveitarfélög og stofnanir um áhersluatriði og forgangsröðun. Frú forseti. Efni þeirrar tillögu sem hér hefur verið reifuð í nefndaráliti fellur mjög vel að því starfi sem er í deiglunni og ætti að geta auðveldað og ýtt undir raunverulega og mikilvæga aðgerðaáætlun til heilla fyrir öll börn í þessu samfélagi.
Herra forseti. Mér þykir ástæða til að koma hér og undirstrika og margundirstrika að þó svo að við styðjum þessa ágætu áætlun, sem er skref fram á við, er ekki viðunandi að setja sér það markmið ár eftir ár að ná 0,7% af vergri landsframleiðslu í framlög til þróunarsamvinnu og ná aldrei því markmiði og reyna raunverulega ekki að ná því markmiði. Við myndum óska eftir því í þingflokki Pírata að þessu markmiði yrði náð með miklu meiri hraða og af meira raunsæi í framtíðinni.
Herra forseti. Málið sem við ræðum er eitt af fremstu forgangsmálum okkar í Samfylkingunni og fjallar um aðgerðaáætlun fyrir næstu fjögur ár til að styrkja stöðu barna og ungmenna. 1. mgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til fjögurra ára, fyrir árin 2019–2022, til að styrkja stöðu barna og ungmenna og fjölskyldna þeirra hér á landi. Aðgerðirnar byggist m.a. á rétti barna eins og hann er skilgreindur í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.“ Þegar ég var að undirbúa þetta mál fór ég yfir tilmæli barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna frá janúar 2012 um framkvæmd barnasáttmálans á Íslandi, tilmæli ráðherranefndar Evrópuráðsins frá 2011 til aðildarríkja um réttindi barna og barnvæna félagsþjónustu við börn og fjölskyldur og Evrópuráðssamning um vernd barna gegn kynferðislegri misbeitingu og kynferðislegri misnotkun. Einnig fór ég yfir skýrslu umboðsmanns barna frá árinu 2017 um helstu áhyggjuefni ásamt nýlegum skýrslum umboðsmanns barna. Við lögðum til í þessari þingsályktunartillögu að þriðja valfrjálsa bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins yrði lögfest á árinu 2019. Slíkt sjálfstætt frumvarp liggur fyrir þinginu þannig að þingið getur enn þá tekið það í sínar hendur þó að þessari þingsályktunartillögu sé vísað til ríkisstjórnarinnar. Einnig var litið til þess við samningu þessarar þingsályktunartillögu hvernig tryggja megi að fyrirtæki setji sér fjölskyldustefnu, stytti vinnutíma og geri vinnutíma sveigjanlegri og hvernig unnt sé að tryggja að foreldrar geti betur sinnt börnum sínum, t.d. vegna veikinda þeirra eða fötlunar. Umsagnir sem bárust um tillöguna voru afar jákvæðar. Nokkrar voru með ábendingar sem sannarlega er þess virði að skoða og ég vona að þó að hv. velferðarnefnd hafi ákveðið þessa afgreiðslu á málinu sé það ekki bara þingsályktunartillagan með þeim tillögum sem þar eru settar fram heldur verði einnig farið vandlega yfir umsagnirnar sem bárust nefndinni vegna þessa máls. Það er gagnlegt að skoða umsagnir frá landlækni, svo að dæmi sé tekið, en allar voru þær mjög jákvæðar og umsagnaraðilar vonuðust flestir til að þessi þingsályktunartillaga yrði samþykkt. Okkur í Samfylkingunni hefði fundist langbest ef Alþingi hefði getað hugsað sér að samþykkja að fela ríkisstjórninni að fara í aðgerðaáætlun sem væri tímasett og fjármögnuð og tæki á öllum helstu athugasemdum sem fram hafa komið bæði innan lands, frá embættum eins og umboðsmanni barna en líka frá Sameinuðu þjóðunum og nefndum Evrópuráðsins. Það var hins vegar ekki gert. Það sem er næstbest er einmitt það sem hv. velferðarnefnd gerir, að vísa tillögunni til ríkisstjórnarinnar. Ég er sannarlega ánægð með að þessi tillaga detti ekki dauð niður og sofni í nefnd heldur komist a.m.k. út úr nefndinni þó að það sé á þennan hátt. Það er auðvitað þannig að sumt af því sem er í tillögunni skarast við það sem verið er að vinna, annað ekki, þannig að tillagan er sannarlega viðbót við það sem ríkisstjórnin og ráðherra barnamála hefur verið að vinna að. Það er samt svolítið ruglingslegt af því að það var bara í síðustu viku sem hæstv. barnamálaráðherra mælti fyrir máli um að gera áætlanir í barnavernd. Á sama tíma er stór pólitísk nefnd að vinna að málefnum barna. Hún hefur ekki lokið sínum störfum. Maður veit ekki alveg á hvaða vígstöðvum lokaafurðin verður en vonandi fáum við að taka myndarlega á málefnum barna innan skamms á þingi. Ég efast um að það verði á þessu löggjafarþingi en vonandi á því næsta, af því að nú er stutt eftir, fáir dagar eftir geri ég ráð fyrir. Forseti. Mig langar aðeins að renna yfir helstu atriði þeirrar þingsályktunartillögu sem nú er verið að vísa til ríkisstjórnarinnar. Verði sú tillaga samþykkt sem hv. velferðarnefnd leggur til er það þingið sem felur ríkisstjórninni að notast við þær tillögur og nýta þær inn í áætlanir sínar eins og við á. Þessi þingsályktunartillaga er í sjö köflum og I. kaflinn varðar aðgerðir sem bæta afkomu barnafjölskyldna. Þar er talað um barnabætur, að viðmiðin hækki og að fleiri fjölskyldur fái barnabætur. Það er talað um stöðu nemenda í framhaldsskólum, að þeir njóti stuðnings við kaup á bókum og öðrum námsgögnum og fái hádegisverðinn niðurgreiddan, þeir sem eru undir 18 ára aldri. Það er talað um að stuðningur við umgengnisforeldra verði meiri en nú er og síðan að stjórnvöld safni upplýsingum um hag barna og þjónustu við þau og noti þær til að tryggja réttindi og velferð allra barna, að upplýsingarnar verði greindar eftir aldri, kyni, búsetu og félagslegum bakgrunni. Eftir að þingsályktunartillagan var lögð fram lagði hæstv. forsætisráðherra fram breytingar á hlutverki umboðsmanns barna þar sem umboðsmanni barna var m.a. falið að afla slíkra upplýsinga. Ég fagna því en segi þetta hér til að benda á að ýmislegt skarast við það sem stjórnvöld eru að gera en annað ekki. Eitt af því sem skarast er 1. liðurinn í II. kafla, um aðgerðir í þágu barna, ungmenna og foreldra og stuðningur í uppeldisstarfi: Fæðingarorlof verði lengt í 12 mánuði. Þetta er á stefnuskrá, þetta tengdist kjarasamningum og verður vonandi að raunveruleika innan tíðar. Meðal þess sem talað er um í II. kafla er að tryggt verði að börn, fullorðið fólk, stofnanir og fagstéttir sem fást við málefni barna fái góða og markvissa fræðslu um barnasáttmálann og þær kröfur sem hann gerir. Í námi starfsstétta verði gert ráð fyrir fræðslu um barnasáttmálann. Opinberir aðilar nýti sér barnasáttmálann til að tryggja réttindi barna í störfum sínum og framkvæmi mat á hagsmunum barna þegar taka á ákvarðanir sem snerta börn. Ég held að það sé afar mikilvægt að t.d. hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar fái reglulega upprifjun á því hvað stendur í barnasáttmálanum vegna þess að við höfum lögfest hann og með því höfum við lofað að í öllum lögum sem við samþykkjum tökum við mið af hag barna, í öllu sem við samþykkjum í þessum sal. Ég vona sannarlega að það sé alltaf brýnt og skoðað út frá sjónarhóli barna, hvert einasta mál, en mig grunar að svo sé ekki alltaf. Við hv. þingmenn þurfum að passa það að hagur barna sé ávallt fremstur, eins og við erum búin að lofa að gera með barnasáttmálanum og lögfestingu hans. 5. tillagan í II. kafla er að dómstólar og sýslumenn virði rétt barna til að tjá sig áður en teknar eru eða endurmetnar ákvarðanir um forsjá, umgengni eða búsetu, óháð því hvort deilur eru á milli foreldra eða ekki. 6. tillagan er að sifjadeildir sýslumannsembættanna verði efldar þannig að þær geti sinnt betur lögbundnum skyldum sínum um flýtimeðferðir í málefnum sem varða börn þannig að t.d. umgengnismál fái hraða meðferð. 7. tillagan er að komið verði á fót barnahúsi sem vinni með börnum foreldra sem eiga í forsjárdeilum, búa við heimilisofbeldi eða leita eftir alþjóðlegri vernd og þar sem jafnframt verði boðið upp á barnamiðaða fjölskylduráðgjöf. Sú tillaga er viðbót við það sem Barnahúsið, með B, sem við eigum og er starfandi er að gera. Síðan kemur III. kafli í tillögunni sem er um forvarnir og þar stendur m.a. að beitt verði forvörnum í vaxandi mæli til að bæta heilsu og líðan barna og ungmenna, að tryggt verði greitt aðgengi allra barna að sálfræðiþjónustu, bæði í skólum og heilsugæslum um allt land, ásamt því að kynnt verði fyrir börnum sérstaklega sú þjónusta sem í boði er og þær reglur sem gilda, svo sem um rétt barna til trúnaðarsamskipta. Við höfum verið að ræða í þessum sal að þetta sé nauðsynlegt og þarna er gengið aðeins lengra kannski en við höfum verið að tala um. Svo segir að lokum að fötluðum börnum verði tryggður allur nauðsynlegur stuðningur og þjónusta og þau efld og styrkt til virkni. Eigi síðar en á árinu 2019 verði samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks lögfestur. Það getur orðið þannig að hér er ýmislegt sem við getum unnið að þó að við samþykkjum ekki þingsályktunartillöguna í heild sinni. Í IV. kafla er talað um aðgerðir í þágu barna og ungmenna með geðraskanir og þroskafrávik og langveikra barna. Þar er lögð mest áhersla á að stytta biðtímann eftir aðstoð sem er allt of langur og á ekki að líðast og er einnig talað um hvernig auka megi eftirfylgni þegar börnin hafa farið í meðferð. Í V. kafla er talað um aðgerðir í þágu barna og ungmenna með hegðunarerfiðleika og vímuefnavanda. Þar er sérstaklega talað um fjölbreytni meðferðarúrræða og að reynt sé að mæta börnunum þar sem þau eru. Það þarf þá ýmiss konar úrræði sem henta hverjum og einum til að leysa úr oft og tíðum flóknum vanda. Í VI. kafla er talað um aðgerðir er vernda börn og ungmenni gegn heimilisofbeldi og kynferðisbrotum. Þetta er ákaflega mikilvægur kafli, eins og þeir eru reyndar allir sjö, en þarna eru aðgerðir sem ég hef ekki séð áður á prenti en koma vonandi til framkvæmda sem allra fyrst. Í 1. lið er talað um að forvarnastarf gegn kynferðisofbeldi, þar með talið barnaklámi, verði eflt. Aðgerðaáætlunin taki einkum til barna og ungmenna í áhættuhópum, t.d. vegna fötlunar, og þeirra sem dveljast á stofnunum eða búa við veika félagslega stöðu Í 2. lið er talað um að barnavernd verði efld þannig að málafjöldi á hvern barnaverndarstarfsmann verði ásættanlegur og að börn geti alltaf hringt eða sent skilaboð til barnaverndarstarfsmanns á vakt. Í 3. lið er talað um að tilkynningarskylda þeirra sem starfa með börnum og tilkynningarskylda almennings verði kynnt og skref tekin í þá átt að starfsfólk stofnana geti tilkynnt nafnlaust grun um ofbeldi gegn barni. Í 4. lið er talað um að komið verði á virkri löggæslu á netinu. Þetta held ég að sé mjög mikilvægt mál. Sérfræðingar þyrftu að finna út úr því hvernig hægt er að koma því við til að vernda börn. Í 5. lið er talað um að teknar verði til skoðunar lagaheimildir svo að gera megi öryggisráðstafanir eftir afplánun refsidóma gagnvart kynferðisafbrotamönnum með barnagirnd á háu stigi, þar með talið vöktun og aðrar eftirlitsráðstafanir. Í 6. lið er talað um að unnið verði að markvissri íhlutun í málum ungra gerenda og meðferðarúrræðum fyrir þann hóp, m.a. með samvinnu réttarvörslukerfisins og barnaverndaryfirvalda. Í 7. lið er talað um að starfsemi Barnahúss verði styrkt sem þverfagleg miðstöð vegna kynferðisbrota gegn börnum, einkum að því er varðar skýrslutöku og faglega meðferð barna alveg til 18 ára aldurs. Það þarf að vera alveg til 18 ára aldurs, ekki 15 eða 16 ára, á meðan börn eru börn eiga þau að fá þá aðstoð. Meðferð fyrir fjölskyldur þar sem hvers kyns ofbeldi hefur verið beitt verði í boði í Barnahúsi. Í 8. lið er talað um að komið verði á virkri teymisvinnu barnaverndarnefnda, lögreglu og heilsugæslu um allt land um hvers konar ofbeldi gegn börnum. Svona tilraun hefur verið gerð. Að hluta til var teymisvinna virk á Suðurnesjum fyrir nokkrum árum. Mér er sagt að í Hafnarfirði sé verið að stíga slík skref. Það er afskaplega mikilvægt að barnavernd, lögreglan og heilsugæsla tali vel saman um málefni barna og hjálpist að. Í 9. lið er að lokum talað um að komið verði á miðlægu landsvöktunarkerfi þannig að tryggt verði að gripið verði strax til aðgerða ef grunur er um að barn verði fyrir ofbeldi. Þannig verði t.d. safnað upplýsingum á sama stað frá heilsugæslustöðvum, skólum og lögreglu og komið í veg fyrir að flakkað sé með börn á milli sveitarfélaga til að komast hjá aðgerðum til verndar þeim. Þetta er mjög mikilvægt atriði en það þýðir að búa þarf til kerfi sem gerir kleift að reisa upp flögg þegar grunur kemur einhvers staðar upp og þá verði strax gripið til aðgerða. Persónuvernd sendi inn umsögn um þessa þingsályktunartillögu og sagði að það væri ekkert í henni sem kæmi henni við eða hún þyrfti að gera athugasemdir við. Ég túlka það þannig að í lagi sé að búa til svona kerfi og þá ættum við auðvitað að gera það. Í VII. og síðasta kafla er talað um aðgerðir í þágu barna innflytjenda. Það er talað um þjálfun og móttöku í skólum og atvinnulífinu og að samfélagið allt standi saman í baráttu gegn fordómum gagnvart minnihlutahópum með sérstakri aðgerðaáætlun. Það sem mig langar sérstaklega að nefna í því er að skólarnir eru með ákveðin hlutverk og margir skólar standa sig afskaplega vel. Brottfall barna af erlendum uppruna úr framhaldsskólunum hefur hins vegar verið afskaplega og óásættanlega mikið og framhaldsskólarnir verða að taka sig á hvað það varðar. En þar sem ég held að við stöndum afskaplega höllum fæti er þegar við tökum á móti börnum á flótta. Hér eru 13 tillögur í þágu barna innflytjenda og nr. 12 er: Þegar tekið er á móti börnum og fjölskyldum í leit að alþjóðlegri vernd verði börnum tryggð sérstök hagsmunagæsla og réttur þeirra virtur, m.a. til menntunar og heilbrigðisþjónustu og til að leika sér, fá upplýsingar um eigin stöðu og hafa áhrif á eigið líf. 13. tillagan er: Stjórnvöld sjái til þess að börn séu aldrei sett í hættulegar aðstæður og að ákvarðanir um brottvísun og veitingu dvalarleyfis séu teknar með það í huga sem er börnum fyrir bestu. Forseti. Ég hef stiklað á stóru. Ég hef auðvitað ekki farið ofan í hverja einustu tillögu, þær eru 49, en auðvelt er að lesa sér til í greinargerð um alla kaflana. Eins og ég sagði áðan gerðist það næstbesta. Ég hef verið í áratug á þingi og veit að svona viðamiklar þingmannatillögur renna ekki í gegnum þingið. Meiri hlutinn vill hafa fingraför sín á málinu og það er allt í lagi ef alveg tryggt er að þessi ríkisstjórn muni taka á málefnum barna, sérstaklega viðkvæmum hópum, og ekki aðeins efnahagslega og félagslega og passa upp á ofbeldið o.s.frv., heldur þarf líka að horfa á börn sem eru vanrækt. Það versta í uppeldinu sem hefur flestar aukaverkanirnar er vanræksla, auðvitað á eftir hryllilegu ofbeldi en ég er að tala um daglegt líf barna. Ég vona að ríkisstjórnin taki tillöguna og geri hana að raunveruleika, ekki fyrir Samfylkinguna heldur fyrir börnin á Íslandi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir ágæta ræðu og þakka henni fyrir að leggja tillöguna fram og þar með þingmönnum Samfylkingarinnar sem að henni standa. Andsvar mitt hér er fyrst og fremst í þeim tilgangi að koma á framfæri þökkum til þingmanna sem þarna standa að máli en jafnframt vil ég fullvissa hv. þingmann um mína afstöðu. Þegar þessi tillaga verður rædd, sem ég geri fastlega ráð fyrir, í starfi þingmannanefndarinnar mun verða tekið á þeim liðum sem þarna er talað um og þingmaðurinn reifaði ágætlega. Margt er þegar í fullri vinnslu í starfi þingmannanefndarinnar og undirhópa þeirra. Ég vona að við komumst langt með að klára þá vinnu sem snýr að þeim málefnum sem þingmaðurinn nefndi einmitt til þess að styrkja stöðu barna í íslensku samfélagi.
Herra forseti. Þetta er gott að heyra og ég óska stóru nefndinni alls hins besta. Ég hef fylgst með starfi þessarar nefndar og það er ýmislegt í tillögunni sem við ræðum hér sem verið er að vinna með. Það eru líka nokkrir þættir sem ekki hefur borið á góma í nefndinni. Ég treysti hv. þingmanni til að fylgja þessu máli vel eftir í nefndinni.
Virðulegi forseti. Ég er á svipuðum slóðum og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson í andsvörum við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur hér áðan. Ég segi líka: Kærar þakkir fyrir þessa vel unnu þingsályktunartillögu. Þetta er mikið verk og í 49 liðum eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir sagði okkur hér áðan, og ég hef lesið. Þetta er metnaðarfullt verk. Ég er svo lánsöm að vera í þessari þingmannanefnd um málefni barna sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra skipaði á dögunum og þetta snýr allt að því. Okkur hefur gengið vel. Þetta er mjög mikið starf og ég get glatt hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur með því að segja að þarna er mikill metnaður og gríðarlega mikil samstaða um að taka utan um börnin okkar eins og við best getum. Það breytir ekki þeirri staðreynd að ég hefði viljað sjá pínulítið meira. Það hefur komið fram að um 10–15% barna á Íslandi búa við fátækt. Það kom í ljós í skýrslu sem Kolbeinn Stefánsson vann fyrir Velferðarvaktina og birti 28. febrúar sl. Það er í raun þyngra en tárum taki að standa í þessum sporum árið 2019, með barnasáttmálann í gildi frá því í janúar 2013, hann er orðinn ríflega sex ára gamall. Það er ekki bara að við séum að svipta börnin okkar, mörg hver, æskunni, gleðinni sem felst í því að geta tekið þátt í félagsstarfi með öðrum börnum, geta látið sína meðfæddu hæfileika blómstra, hvort sem er á sviði afreksíþrótta, tónlistar eða hvers sem er - nei, þau þurfa að sitja heima af því að þau eru of fátæk, það er of dýrt að taka þátt í hinu svokallaða velferðarsamfélagi sem við búum við í dag. Mér finnst með ólíkindum að maður skuli þurfa að segja þetta hér á hinu háa Alþingi í dag. Það er eiginlega ótrúlegt en þetta er samt satt. Barnasáttmálinn hefur verið í gildi hér, var lögfestur fyrir rúmum sex árum, og enn erum við að glíma við tálmun þar sem börnum er í raun meinað að umgangast báða foreldra sína. Virðulegi forseti, það er með ólíkindum. Við erum komin með þessa þingmannanefnd og mér finnst hún vera öll af vilja gerð. Við höfum virkilega tekið saman höndum, fengið fólk alls staðar að úr samfélaginu sem kemur að málefnum barna. Ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýn, hóflega bjartsýn þó. Það vantar ekki viljann, en það er einhvern veginn - ég skil það ekki. Ég hef aldrei skilið það, ég er kannski ekki eins mikill pólitíkus og maður ætti kannski að vera miðað við það að vera kjörinn fulltrúa á Alþingi Íslendinga. Ég get ekki skilið hvers vegna ríkisstjórn, meiri hluti, og stjórnarandstaða geta ekki tekið höndum saman um góð málefni sem virkilega varða velferð fólksins í landinu. Og nú erum við að tala um börnin okkar. Ég get ekki skilið hvers vegna í veröldinni ekki ætti að taka utan um virkilega vel fram færðar og vel gerðar tillögur til breytinga þó að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki haft hugmyndaflug til að leggja þær fram sjálf. Ég segi: Betur má ef duga skal og rót alls ills er fátæktin í þessu landi. Rót alls ills í samfélaginu er fátækt. Hún á ekki að eiga sér stað. Hvernig væri að við byrjuðum á grunninum og byrjuðum á því að útrýma fátækt þessara barna og gefa þeim kost á að taka þátt í samfélaginu? Í öðru lagi að gefa þeim kost á því að umgangast báða foreldra sína. Í þriðja lagi að koma í veg fyrir, þegar verið er að grípa inn í aðstöðu barna sem eiga erfitt í foreldrahúsum, að þau séu látin daga uppi í kerfinu í allt að tvö ár án þess að fá úrlausn sinna mála, hvað um þau á að verða. Það er lítilsvirðing fyrir þau að þau séu bara eins og partur af prógrammi, kerfi - og við erum að tala um litlar manneskjur sem þurfa fyrst og síðast á hjálp okkar og stuðningi að halda. Það hefur komið í ljós að sú staða kemur jafnvel upp að barnið er það lengi að velkjast um í kerfinu að það er bara sagt: Já, félagslega og fyrir barnið er ekki líðandi að ætla að kippa því aftur til baka. Það er búið að týna öllum tengslum við foreldri sitt þannig að því er fyrir bestu að sleppa því alveg að vera í samneyti við það foreldri. Hvers lags samfélag er þetta sem við lifum í? Það er með ólíkindum að standa hér, vera kjörinn fulltrúi - og fólkið gengur í kjörklefann í góðri trú um að það sé að velja sér valdhafa sem hugsi um þess hag. Við erum þau sem setjum reglurnar. Það fer allt fram hér á hinu háa Alþingi. Svo erum við með allt á hælunum þegar kemur að því að hlúa að okkar minnstu bræðrum og systrum og taka utan um börnin okkar þó að við höfum haft barnasáttmálann í gildi í rúm sex ár. Það er miklu meira en þess virði, fyrir alla þá sem kjörnir eru á Alþingi Íslendinga, að taka utan um þá 49 liði sem Samfylkingin hefur lagt fram til að bæta stöðu barna. Mér er alveg sama hvaðan gott kemur og mér er alveg sama þó að það sé talið furðulegt að maður skuli ganga yfir einhverjar flokkslínur. Mér er alveg sama þó að ég sé ekki pólitíkus. Ég vil bara sanngirni, réttlæti og hugsjón í þessum háu sölum hér, og fyrst og síðast að við reynum að koma vel fram við fólkið sem kom okkur í þá stöðu sem við erum í hér á Alþingi Íslendinga.
Virðulegur forseti. Fínasta tillaga og mjög gott að þessi mál séu í vinnslu. En það er ýmislegt annað sem við getum gert til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Fyrir þinginu liggja ansi margar tillögur í þeim efnum. Til að byrja má með má nefna frumvarp hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um að færa kosningaaldur niður í 16 ára aldur sem kláraðist ekki alveg á síðasta þingi, endaði einhvers staðar í miðri 3. umr., sem er mjög merkilegt. Núna situr málið í nefnd. Það var búið að afgreiða nákvæmlega sama mál út úr nefnd á síðasta þingi og ég skil ekki alveg af hverju málið er ekki komið strax inn í þingið aftur þannig að við gætum alla vega klárað það í þetta skipti, ekki látið það daga uppi einhvers staðar í miðri 3. umr. Þetta er eitt sem Alþingi gæti gert núna til þess að bæta stöðu barna og ungmenna. Annað er þingsályktunartillaga sem liggur fyrir þinginu um þriðju valfrjálsu bókun við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það mál snýst um að skilgreina samskipta- og kæruleið fyrir börn. Bókunin gerir börnum og fulltrúum þeirra kleift að áfrýja sérstökum málum til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna - sömu barnaréttarnefndar og við erum rosalega stolt af því að hafa fulltrúa í, á einhverjum forsendum alla vega. En samt erum við ekki tilbúin til að gangast undir það að börn og ungmenni á Íslandi geti sent sín mál til þessarar nefndar sem við erum með fulltrúa í. Hvers konar bull er það, hæstv. forseti? Aftur: Það er ýmislegt sem við getum gert. Enn eitt sem liggur fyrir þinginu er þingsályktunatillaga um bætta stjórnsýslu í umgengnismálum. Það er nefnilega óþolandi að það þurfi að bíða eftir hinu opinbera í úrvinnslu þessara mála. Um það snýst sú þingsályktun. Að það sé gætt að góðri stjórnsýslu þannig að biðtími í þessum viðkvæmu málum, eftir að hið opinbera geri það sem er rétt og gott til þess að vernda rétt barna, er óþolandi. Það er óþolandi að það þurfi að vera óþarfur biðtími þar á. Síðast en ekki síst mætti minnast á mótmælin sem eru hér fyrir utan Alþingishúsið á hverjum föstudegi og hafa verið undanfarnar vikur, þar sem börn og ungmenni koma og hvetja okkur til að huga að því sem ég held að styrki stöðu barna og ungmenna til framtíðar einna mest - að jörðinni sem við búum á sé skilað í viðunandi ástandi til næstu kynslóða. Við þurfum að hlusta á þessi mótmæli. Við þurfum að hlusta á þessar raddir og við þurfum að gera eitthvað. Jú, það eru nokkrir milljarðar settir á næstu fimm árum í fjármálaáætlun til aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum. Það er mjög óljóst hvaða árangri sú aðgerðaáætlun mun ná. Það er mjög óljóst hvort þar sé lagður fram réttur kostnaður við aðgerðir. Það er allt mjög óljóst í þessu og það á tímum þar sem ýmis lönd víðs vegar um heim eru farin að lýsa yfir neyðarástandi í loftslagsmálum, út af nákvæmlega þessum mótmælum sem fara fram víða um heiminn. Því að þar er fólk að hlusta. Hérna erum við að vísa máli til ríkisstjórnar til þess að hún geti haldið áfram vinnunni sem er í gangi, í staðinn fyrir að klára a.m.k. þau mál sem liggja fyrir þinginu. Í staðinn fyrir að hlusta og bregðast við þeim varnaðarorðum sem framtíðarkynslóð sendir okkur þingmönnum.
Herra forseti. Við hefðum líka getað samþykkt þessa tillögu. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því að hann nefnir nokkur mál, sum þeirra eru nefnd í þessari stóru tillögu af því að hún er partur af stórri heild, hvort honum hugnist ekki að gera tímasetta og fjármagnaða áætlun sem tekur stóru myndina og tekur utan um stöðu barna og samstarf á milli stjórnsýslustiga o.s.frv., þar sem sérstaklega er hugað að börnum í veikri stöðu. Hefur hv. þingmaður eitthvað á móti því að slík áætlun sé unnin eða vill hann frekar að við tökum eitt og eitt mál og sjáum svo til með stóru myndina?
Virðulegi forseti. Svo að ég vitni í auglýsingu sem var með börnum í aðalhlutverki: Bæði betra. Þessi tímasetta áætlun, fjármagnaða áætlun, það er bara fjármálaáætlun og ekkert að finna um þetta í henni, því miður. Vandamálið sem er lagt upp með með þessari tillögu er einmitt vandamál sem mætti vera tæklað í fjármálaáætlun með tímasettum aðgerðum, með fjármagni. Að sjálfsögðu er mjög fínt, eins og með fjarskiptaáætlun og samgönguáætlun og annað svoleiðis, að hafa sérstaka áætlun sem er yfirgripsmeiri og fer betur og nákvæmar yfir hverja aðgerð fyrir sig og kannski til lengri tíma til viðbótar, eins og lagt er til. En það á auðvitað að vera í fjármálaáætlun. Ég hef ekkert á móti því að sett sé fram svona stefna, tímasett, aðgerðasett, ábatasett, ávinningssett og fjármögnuð. Ég hef heldur ekkert á móti því að við klárum einstaka mál sem hafa meira að segja komist langt inn í 3. umr. og eru einhverra hluta vegna enn þá lokuð inni í nefnd á þessu þingi þrátt fyrir að hafa nánast klárast á síðasta þingi.
Herra forseti. Í fjármálaáætluninni er sett fram stefna og þar þarf að hengja peninga á málasvið og auðvitað þyrfti að gera eins og með öll mál og allar stórar stefnur. Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna hefur gert athugasemdir varðandi framkvæmd barnasáttmálans á Íslandi og síðast 2012 og það er von á næsta pakka. Sú athugasemd hefur verið gerð að ekki sé til tímasett aðgerðaáætlun yfir málefni barna á Íslandi, að skipulagið og ferlarnir og stefnan sé ekki í nægilega föstum skorðum og það þurfi að laga og gera. Það er í þeim anda sem þessi þingsályktunartillaga var lögð fram af hálfu þingflokks Samfylkingarinnar og það er í þeim anda sem ég vona að okkur lánist að vinna með málefni barna.
Virðulegur forseti. Þetta rímar mjög vel við þriðju valfrjálsu bókun við barnasáttmálann, af því að við fáum þegar ábendingar frá barnaréttarnefnd. Við fáum einnig þegar ábendingar frá sambærilegri nefnd innan Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg-, félagsleg- og menningarleg réttindi, sem er líka þingsályktunartillaga sem liggur fyrir þinginu og í nefnd og kemst ekki úr nefnd af því að einhverjir vilja ekki fá hana út úr nefnd o.s.frv. Þetta eru nefndir á vegum Sameinuðu þjóðanna sem senda okkur ábendingar en við neitum að innleiða bókanirnar þannig að íslenskir ríkisborgarar geti sent ábendingar til nefndanna. Það eina sem gerist þá er að við fáum ábendingar frá þeim nefndum, sem fáum þegar hvort sem er. Að við skulum ekki geta klárað bæði efnahagslegu, félagslegu og menningarlegu réttindin og hvað þá þriðju valfrjálsu bókun við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna upp á barnaréttarnefndina sem við erum með fulltrúa í. Þótt að við séum með fulltrúa í nefndinni getum við ekki klárað að veita borgurum okkar þau réttindi að geta sent mál til hennar. Þetta er kjarninn, held ég, í því vandamáli sem við stöndum frammi fyrir við að styrkja stöðu barna og ungmenna á Íslandi. Við neitum meira að segja eigin borgurum um þau réttindi sem við stærum okkur af að vera aðilar að með fulltrúa í nefndinni. Afsakið, en mér finnst það ákveðin hræsni að geta ekki klárað þetta sómasamlega og veitt fólki réttindin sem við sinnum þegar. Við fáum þegar ábendingar frá þessum nefndum en leyfum ekki að borgarar okkar og börn og ungmenni geti leitað til þeirra. Það er tvímælalaust þörf á þessari tillögu.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með frávísunartillögu um tillögu til þingsályktunar um eflingu björgunarskipaflota Landsbjargar, frá umhverfis- og samgöngunefnd. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund Ásgrím L. Ásgrímsson frá Landhelgisgæslu Íslands og Jón Svanberg Hjartarson frá Slysavarnafélaginu Landsbjörg. Nefndinni bárust umsagnir frá Hafnasambandi Íslands, Landssambandi smábátaeigenda, Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi, Sjómannasambandi Íslands og Slysavarnafélaginu Landsbjörg. Með tillögunni er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að stuðla að endurnýjun stærri björgunarskipa Slysavarnafélagsins Landsbjargar með fjárframlagi úr ríkissjóði sem nemi allt að 100 millj. kr. á ári næstu tíu árin. Slysavarnafélagið Landsbjörg verði ábyrgt fyrir rekstri skipanna með sambærilegum hætti og nú er. Umsagnaraðilar tóku allir undir efni tillögunnar og töldu endurbætur á skipaflota félagsins nauðsynlegar og löngu tímabærar. Fyrir nefndinni kom fram að björgunarskip félagsins eru flest á bilinu 30–40 ára gömul en þau eru 13 talsins. Þau séu viðhaldsfrek og í raun barn síns tíma. Ljóst sé að það þurfi að endurnýja helming flotans á næstu fimm árum. Þá þurfi að vera búið að endurnýja öll skipin innan tíu ára. Á fundi nefndarinnar kom jafnframt fram að skipin sinntu 50 útköllum á síðasta ári, þar af 29 útköllum þar sem neyðarástand ríkti. Mikilvægi skipanna við björgun á sjó er ótvírætt að mati nefndarinnar og skiptir sköpum að skipin standist nútímakröfur, m.a. um ganghraða, til að tryggja lágmarksviðbragðstíma við leit og björgun. Miklar framfarir hafa orðið á hönnun og smíði skipa í þessu tilliti á undanförnum árum og telur nefndin nauðsynlegt að skip sem ætluð eru til björgunar sitji ekki eftir heldur njóti hags af þeirri þróun. Heildarkostnaður endurnýjunar skipaflotans er áætlaður um 2 milljarðar kr. og er ljóst að slík fjárfesting verður ekki gerð með sjálfsaflafé einu. Nefndin tekur undir sjónarmið flutningsmanna tillögunnar um að eðlilegt sé að ríkið komi að fjármögnun verkefnisins, þ.e. allt að helmingi kostnaðar þess, en ljóst er að útgjöld ríkissjóðs vegna þess verða umtalsverð. Þar sem ekki er búið að greina endanlegan kostnað verkefnisins og þar með hlut ríkisins telur nefndin rétt að málið verði útfært nánar, skipulagt og unnið í samstarfi við Slysavarnafélagið Landsbjörg. Í ljósi þess að um háar fjárhæðir er að ræða leggur nefndin áherslu á að vandað sé til verka og viðeigandi reglum og sjónarmiðum, svo sem um útboð og skynsamlega nýtingu opinbers fjár, sé fylgt við útfærslu verkefnisins. Málið snertir starfssvið nokkurra ráðuneyta, þar á meðal samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis, dómsmálaráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis. Að mati nefndarinnar er æskilegt að forsætisráðherra, sem gegnir samræmingar- og samhæfingarhlutverki að því er varðar samstarf ráðuneyta, taki málið til skoðunar og tryggi þessu brýna verkefni framgang og fjármagn landsmönnum öllum til heilla. Samkvæmt framangreindu leggur nefndin til að þingsályktunartillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Vilhjálmur Árnason, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Bergþór Ólason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Undir það skrifa Jón Gunnarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Bergþór Ólason, Hanna Katrín Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Virðulegur forseti. Hér er um mjög brýnt mál að ræða. Þetta er stærsta fjárfestingarverkefni sem Slysavarnafélagið hefur ráðist í í 90 ára sögu félagsins. Vinna við undirbúning gengur ágætlega og eins og fram kemur í nefndaráliti og í tillögunni sjálfri er áætlað að kostnaðurinn sé um 2 milljarðar. Það er félaginu ofviða að ráða við slíka fjárfestingu eitt og sér. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það, virðulegi forseti, hversu hagkvæmt skipulag ríkir hér þegar kemur að leit og björgun og stöðu björgunarmála í okkar samfélagi. Slysavarnafélagið Landsbjörg með allt sitt öfluga sjálfboðaliðastarf gegnir þar lykilhlutverki og er burðarásinn í öllu almannavarnakerfi landsins. Fámenn þjóð í stóru landi hefur auðvitað ómældan hag af því hversu vel hefur tekist til við uppbyggingu, þjálfun og fjárfestingar í tækjabúnaði sem tengjast þessu starfi. Ríkið hefur lagt sitt á vogarskálarnar. Við fellum niður aðflutningsgjöld af tækjum og búnaði fyrir björgunarsveitirnar. Þær njóta nokkurs styrks úr ríkissjóði til fastra verkefna en að öðru leyti fjármagna björgunarsveitirnar starfsemi sína sjálfar. Fagmennska á þessum vettvangi er eftirtektarverð. Það er sama hvort um er að ræða björgunarstörf á alþjóðavettvangi eða innan lands. Það eru fá lönd sem búa við jafn öfluga og víðtæka starfsemi þegar kemur að leit og björgun eins og við Íslendingar gerum og einhvern veginn er það samofið þjóðarsálinni hvernig þetta hefur byggst upp. Þetta öfluga starf skipar stóran sess í samfélaginu og við stöndum í þakkarskuld við það fólk sem á hverjum tíma leggur fram krafta sína í þessu fórnfúsa starfi. Við stöndum í þakkarskuld við vinnuveitendur þeirra sem taka þátt í þessu starfi með því að hleypa fólki yfirleitt til starfa á neyðarstundu án þess að draga af því laun. Þannig er þetta sameiginlegt átak allra landsmanna, þeirra einstaklinga sem í þessu starfa, fyrirtækjanna sem fólkið starfar hjá og ríkisvaldsins. Hér er verið að fara í mjög mikilvæga endurnýjun björgunarskipaflota félagsins sem er orðinn gamall. Þessi skip voru endurnýjuð á árunum eftir 2000 og þá var stærri björgunarskipum fjölgað hringinn í kringum landið og eru nú 13 talsins. Þau gegna mjög veigamiklu hlutverki í nánu samstarfi við Landhelgisgæsluna og stjórnstöðvar hennar. Oft eru þetta einu viðbragðsaðilarnir sem eru til reiðu víða á landinu þegar um er að ræða hættuástand á sjó og bregðast við ásamt skipum og bátum sem eru í nágrenninu. Kröfurnar hafa breyst í gegnum tíðina og þörfin hefur breyst og má tengja það að hluta til við breytt munstur í samfélaginu og fjölgun ferðamanna. Það færist sífellt meira í vöxt að björgunarskip félagsins og áhafnir þeirra þurfi að bregðast við í sjúkraflutningum til einangraðra staða á landinu. Vil ég nefna til að mynda Austfirði og Vestfirði og reyndar víðar og þá skiptir hraðinn orðið meira máli en kannski áður og ekki síður skiptir máli sú aðstaða sem er um borð fyrir áhafnir skipanna. Í þessu verkefni verður ekki farið í að finna upp hjólið. Nágrannaþjóðir okkar, samstarfsþjóðir á þessum vettvangi, samstarfsfélög Landsbjargar í Evrópu, hafa í áratugi og jafnvel lengri tíma þróað með sér samstarf á þessum vettvangi. Nokkrar skipasmíðastöðvar eru til sem hafa sérhæft sig í byggingu á skipum fyrir sjóbjörgunarfélög, sambærileg því sem Slysavarnafélagið Landsbjörg er. Það er nú verið að meta og kostnaðargreina verkefnið en það liggur nokkurn veginn fyrir hver stærðin er, hún verður ekki langt frá þeim upphæðum sem hér hafa verið nefndar. Einhugur var í nefndinni með að afgreiða málið og ég á ekki von á öðru en að einhugur verði í þinginu um þetta mikilvæga mál. Ég hef rætt þetta við hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra og finn ekki annað en velvilja hjá ríkisstjórninni til að taka þátt í þessu í samræmi við þann vilja sem kemur fram í nefndarálitinu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti fjárlaganefndar um frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings 2017. Um árabil var ríkisreikningur staðfestur af Alþingi með óbeinum hætti, með samþykkt frumvarps um lokafjárlög, þar sem veittar voru heimildir til þess að færa rekstrarafgang og umframgjöld milli ára fyrir einstaka ríkisaðila. Lög um staðfestingu ríkisreiknings taka við hlutverki lokafjárlaga með nýlegum lögum um opinber fjármál. Með nýju lögunum verður sú grundvallarbreyting að flutningur fjárheimilda milli ára miðast við málefnasvið og málefnaflokka fjárlaga í stað þess að miðast við einstaka ríkisaðila. Eitt af markmiðum nýju laganna um opinber fjármál var að tryggja að ríkisreikningurinn væri áfram samanburðarhæfur við fjárlög. Samanburðurinn er reyndar mun flóknari heldur en áður var sökum þess að 1. gr. fjárlaga og fjárhæðir fjármálaáætlunar miðast við alþjóðlegan hagskýrslustaðal, svokallaðan GFS-staðal, en ekki alþjóðlega reikningsskilastaðla, IPSAS, eins og ríkisreikningurinn. GFS-staðallinn er notaður af hagstofum víða um heim til þess að auðvelda samanburð á rekstri hins opinbera milli ríkja. Megináhersla GFS-staðalsins er að meta efnahagsleg áhrif opinbers reksturs en áhersla IPSAS-staðalsins er á rekstrarafkomu og stöðu efnahags. Í þessu fyrsta frumvarpi um staðfestingu ríkisreiknings er bæði óskað eftir heimildum og vakin athygli á reikningsfærslum sem tengjast stofnefnahagsreikningi A-hluta ríkissjóðs eins og hann er áætlaður í ársbyrjun 2017. Með stofnefnahagsreikningi 1. janúar 2017 verða umfangsmeiri breytingar á efnahagsreikningi ríkissjóðs heldur en nokkurn tíma áður. Nú eru varanlegir rekstrarfjármunir í fyrsta sinn eignfærðir og afskrifaðir í samræmi við endingartíma í stað þess að gjaldfærast að fullu á kaupári. Einnig eru eignir ríkissjóðs í félögum metin með hlutdeildaraðferð, þ.e. ríkið eignfærir hlutdeild sína í eigin fé þeirra. Einnig eru ýmsar aðrar breytingar sem vega minna, svo sem að skuldir vegna orlofsskuldbindinga ríkisstarfsmanna eru færðar í efnahagsreikning og gjaldfærðar á rétt ár. Fastafjármunir eru metnir á 1.847 milljarða kr. í ársbyrjun 2017 og 1.745 milljarða kr. í árslok. Veltufjármunir eru metnir á 497 milljarða kr. í ársbyrjun og 412 milljarða kr. í árslok 2017. Það gera samtals 2.345 milljarða kr. eignir í ársbyrjun en til samanburðar má nefna að árið áður voru eignir í heild metnar á 1.141 milljarð kr. samkvæmt þágildandi reikningsskilareglum. Eignahlið efnahagsreikningsins hækkar því um 1.204 milljarða kr. eingöngu vegna breyttra reikningsskilareglna. Þar af nema varanlegir rekstrarfjármunir 816 milljörðum kr. og mat á eignarhlutum í félögum hækkar um 372 milljarða kr. vegna breyttra matsaðferða. Þar sem rekstrarfjármunir hafa ekki verið eignfærðir þar til nú hefur eigið fé í efnahagsreikningi ríkissjóðs verið neikvætt. Það var neikvætt um 694 milljarða kr. í árslok 2016 en með breyttum reikningsskilum er það jákvætt um 474 milljarða kr. í stofnefnahagsreikningi í ársbyrjun 2017. Mismunurinn er 1.168 milljarðar kr. og til samanburðar má nefna að það er 35% hærri fjárhæð heldur en öll útgjöld A-hluta ríkissjóðs á yfirstandandi ári. Miklar breytingar verða á rekstrarreikningi með innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla en þær vega fjárhagslega mun minna heldur en breytingar á efnahagsreikningi ríkissjóðs. Mest munar um að nú eru áfallnar orlofsskuldbindingar færðar til gjalda í fyrsta sinn. Eignakaup eru eignfærð í stað þess að gjaldfærast og er því óskað eftir heimild Alþingis til þess að færa á milli rekstrarframlags og fjárfestingarframlags og einnig heimild til tekjufærslu á móti gjaldfærslu afskrifta ársins. Heimild af því tagi ætti að öllu jöfnu heima í fjárlögum hvers árs en þar sem hún kemur nú til í fyrsta sinn þá er óskað eftir henni eftir að árið er liðið. Ef heimildin er ekki veitt verður afkoma ríkisaðila lakari sem nemur gjaldföllnum afskriftum ársins. Með ríkisreikningi ársins 2017 fylgja skýringar sem fjalla um innleiðingu alþjóðlegu reikningsskilastaðlanna og stofnefnahagsreikninginn í ársbyrjun. Þar er ítarlega farið yfir innleiðingaráætlun þar sem gert er ráð fyrir að þrjú ár taki að innleiða staðlana að fullu. Það verður því ekki fyrr en með ríkisreikningi ársins 2019 sem reikningsskilin verða að fullu í samræmi við IPSAS. Í skýringum er fjallað um hvaða hluta staðlanna er búið að innleiða og hvað á eftir að koma til framkvæmda. Meðal þess sem vantar eru samanburðartölur fyrra árs auk þess sem einnig vantar samstæðureikning fyrir ríkissjóð í heild sinni. Fyrir þessu er gerð mjög ítarleg grein í skýringu tvö í ríkisreikningi. Ríkisendurskoðandi áritar ríkisreikninginn án þess að gefa sérstakt álit á því hvort hann gefi glögga mynd af afkomu og efnahag ríkissjóðs. Er þá vísað til þess að ekki hefur reynst unnt að afla viðeigandi upplýsinga til að byggja álit á og því ekki hægt að taka afstöðu til þess hvort hugsanlegir annmarkar séu það miklir að þeir hafi áhrif á mat á niðurstöðu reikningsins. Ríkisendurskoðun getur því hvorki dregið fram í áritun sinni ábendingar eða athugasemdir vegna fjárhagslegra áhrifa þess sem ólokið er vegna innleiðingar IPSAS né metið hvort fullnægjandi upplýsingar séu að öðru leyti í ríkisreikningnum vegna þess. Eigi að síður leggur Ríkisendurskoðun til að Alþingi staðfesti reikninginn. Fyrir utan gildistökuákvæði eru greinar frumvarpsins fjórar talsins. Fjárlaganefnd telur að til framtíðar sé óþarft að nefna sérstaklega og sækja um heimildir sem leiðir beinlínis af innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Undir það falla t.d. heimild til innfærslu orlofsskuldbindinga, samanber 1. gr., heimild til að færa upp eignarhluti félaga samkvæmt hlutdeildaraðferð, einnig í 1. gr., heimild til færslu óráðstafaðra heimilda til fjárfestinga á efnahagsreikning, samanber 2. gr., og heimild til að flytja 7,3 milljarða kr. gjöld umfram heimildir yfir á árið 2018, samanber 4. gr. Þessar reikningshaldslegu breytingar koma nú fram í fyrsta sinn og því telur nefndin að ekki komi að sök að þeirra sé sérstaklega getið í frumvarpinu en bendir á að framvegis geti frumvarpið verið einfaldara þar sem fyrst og fremst er verið að staðfesta ríkisreikning og leita heimilda til að fella niður þær árslokastöður sem ekki er ætlunin að flytja til næsta árs. Í frumvarpinu er einnig óskað eftir heimildum sem færast til tekna hjá ríkisaðilum til að vega á móti áhrifum orlofsskuldbindinga og gjaldfærslu afskrifta varanlegra rekstrarfjármuna en í lögum um opinber fjármál er ekki gert ráð fyrir að aflað sé viðbótarheimilda í frumvarpi sem þessu. Þess í stað hefði farið betur á því að heimildanna hefði verið aflað í frumvarpi til fjáraukalaga ársins 2017. Það var ekki gert sökum þess að þá lá ekki enn fyrir hvernig innleiðingu reikningsskilastaðla yrði háttað. Nefndin gerir ekki athugasemdir við þetta fyrirkomulag nú en telur að framvegis verði ekki leitað útgjaldaheimilda í frumvarpi til staðfestingar ríkisreikningi heldur eingöngu í fjárlögum og fjáraukalögum hvers árs. Nefndin kallaði eftir viðbótarupplýsingum frá ráðuneytinu bæði er varðar alþjóðlega reikningsskilastaðla og ítarlega sundurliðun á tillögum um flutning fjárheimilda og umframgjalda á milli ára. Nefndin kallaði því eftir skýringum á mismunandi uppgjörsaðferðum og samanburði á heildarafkomu ríkissjóðs miðað við GFS-staðalinn. Þá kemur í ljós að uppgjör Hagstofunnar er ekki alveg sambærilegt við uppgjör fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Að lokinni greiningarvinnu ráðuneytisins með samtals níu aðlögunum á milli staðla er niðurstaðan sú að jákvæð afkoma ríkisreiknings, á IPSAS-grunni, að fjárhæð 39,1 milljarður kr. mælist einnig jákvæð en um 45,6 milljarða kr. samkvæmt GFS-staðlinum. Í fjárlögum var áætlaður 24,7 milljarða kr. afgangur. Bæði tekjur og gjöld reyndust hærri en áætlað var í fjárlögum, tekjurnar um 74,5 milljarða kr. og gjöldin um 53,6 milljarða kr. Skýringa má að verulegu leyti rekja til þess að GFS-uppgjör Hagstofunnar er ekki fyllilega samræmt við forsendur fjárlaga. Nefndin leggur til að yfirlit sem sýnir uppgjör beggja staðlanna og skýringar á mismun þeirra verði framvegis hluti af skýringum við ríkisreikning. Eftir sem áður byggist uppgjörið á IPSAS-grunni, en uppgjör á GFS-grunni er nauðsynlegt til að ná samanburði við fjárlög og fjármálaáætlun. Nefndin kallaði einnig eftir ítarlegri sundurliðun á fylgiskjali II sem sýnir ráðstöfun árslokastöðu málaflokka. Óskað var eftir því að birta sundurliðun fyrir einstaka ríkisaðila. Við yfirferð á fjárhagsstöðum sem lagt er til að falli niður um áramót vekur athygli að niðurfellingar eru því sem næst sambærilegar við það sem tíðkaðist í lokafjárlögum þrátt fyrir tilkomu nýrra laga. Kallað var eftir skýringum frá ráðuneytum vegna liða þar sem lögð er til niðurfelling stöðu, hvort sem hún var jákvæð eða neikvæð, ef frávikið var meira en 4% af fjárheimildum. Samtals voru það 78 verkefni fylgirits fjárlaga sem féllu undir þessa skilgreiningu. Fjöldi og umfang frávika bendir til þess að í mörgum tilfellum sé nauðsynlegt að bæta áætlanagerð í því skyni að draga úr frávikum í árslok. Í eldri fjárreiðulögum var heimilt að geyma ónýttar fjárveitingar milli ára og jafnframt heimilt að draga skuldir frá fyrra ári frá fjárveitingum ársins. Með 30. gr. laga um opinber fjármál er kveðið mun fastar að orði varðandi útgjöld umfram heimildir þar sem fram kemur að þær skuli dragast frá fjárheimild næsta árs. Eins og áður er heimilt að færa ónýttar heimildir til næsta árs. Í greinargerð eru reyndar nefndar undantekningar frá því að færa stöðu milli ára, svo sem framlög til almannatrygginga, lífeyrisskuldbindingar og vaxtagjöld ríkissjóðs. Fjárlaganefnd telur að markvisst beri að fækka þeim liðum þar sem staða um áramót er felld niður frá því sem áður tíðkaðist með lokafjárlögum. Nefna má að útgjöldum flestallra viðfangsefna sjúkratrygginga er hægt að stýra innan fjárlagaársins með breytingum á reglugerðum og öðrum verkfærum samningsstjórnunar. Sama á við um liði eins og málskostnað í opinberum málum. Sökum þess hve langt er liðið frá lokum ársins 2017 eru þó ekki gerðar breytingartillögur að þessu sinni. Nefndin bendir á að samkvæmt 67. gr. laga um opinber fjármál skal í reglugerð mæla fyrir um flutning fjárheimilda milli ára. Enn er ekki búið að birta reglugerðina þrátt fyrir að fjárlaganefnd og aðrir umsagnaraðilar hafi veitt umsögn um drög að henni fyrir um ári síðan. Reglugerðinni þarf að fylgja listi yfir þá ríkisaðila og verkefni þar sem ætlunin er að fella niður árslokastöður. Brýnt er að bæta úr þessu sem allra fyrst og áður en kemur að staðfestingu ríkisreiknings fyrir árið 2018. Nefndin hefur nýlega kynnt sér endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar vegna ríkisreiknings 2017 og óskaði í kjölfarið eftir skriflegum svörum við fjölmörgum spurningum sem vöknuðu við lestur hennar. Stofnunin hefur nú þegar veitt ítarleg svör og er þar m.a. að finna skýringar á því hvers vegna ríkisreikningur er áritaður án álits auk fjölmargra annarra álitamála er varða innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Nefndin mun einnig fylgja skýrslunni eftir og stefnir að því að gera grein fyrir frekari gagnaöflun og vinnu vegna endurskoðunar ríkisreiknings í sérstakri skýrslu til þingsins. Framvegis mun nefndin leggja áherslu á að endurskoðunarskýrslan liggi fyrir samhliða frumvarpi um staðfestingu viðkomandi ríkisreiknings til þess að umfjöllun nefndarinnar um þessi tvö mál sem eru af sama meiði falli saman í tíma. Virðulegur forseti. Ég rek ekki hér helstu ábendingar nefndarinnar sem birtar eru í nefndaráliti okkar. Undir álitið ritar öll fjárlaganefnd, fulltrúar sem þar sitja. Einnig sat þar áheyrnarfulltrúi Þorsteinn Víglundsson. Inga Sæland ritar undir með fyrirvara. Ég vil aðeins að lokum til áréttingar, virðulegi forseti, nefna í þessu sambandi og á þessum tímamótum sem við erum nú stödd á að staðfesta ríkisreikning 2017, að fjárlög þess árs voru sett við fordæmalaus skilyrði sem ég rek ekki nánar hér. En almennt má segja að niðurstaða fjárlagaársins og ríkisreiknings sé ánægjuleg, sérstaklega í því ljósi hvernig það bar allt saman til. Ég vek aftur athygli á ábendingum og skýringum tvö á blaðsíðu 26 í ríkisreikningi, sem fylgja frumvarpinu, þar sem farið er yfir stöðu ýmissa innleiðinga og þeirra undanþága sem þar eru veittar. En eftir rannsókn nefndarinnar komumst við að þeirri niðurstöðu að í sjálfu sér væri verið að vinna eftir þeirri innleiðingaráætlun sem í upphafi var sett. Það er rétt að draga fram sérstaklega að Ísland er eitt þeirra ríkja sem eru í fararbroddi við að innleiða slíka staðla og Ísland er raunverulega eitt af örfáum ríkjum sem feta þennan stíg nú um stundir. Eftir því sem fram hefur komið á fundum fjárlaganefndar er Ísland nánast eina ríkið sem áætlar að innleiða staðlana án undantekninga. Önnur ríki sem eru að fást við sama verkefni hafa þurft og munu þurfa að beita undantekningum til að ná utan um verkefni sín. Allt þetta verkefni þýðir í raun að hér verður um gjörbreytta upplýsingagjöf að ræða, ekki síst er varðar eignir ríkisins. Önnur ríki vita alla jafnan lítið um verðmæti eigna sinna, t.d. vegakerfis eða slíkra innviða. Hér drögum við fram eignir ríkisins og leggjum þar á mat með þeim aðferðum og þeim stöðlum sem um það hafa verið settir og sýnum kannski miklu gleggri stöðu af fjárhagsstöðu ríkissjóðs heldur en okkur hefur áður tekist. Einnig er rétt að taka fram, eins og kemur fram í nefndaráliti hv. fjárlaganefndar, að innleiðingin á að taka þrjú ár. Þess vegna er rétt að geta þess, virðulegi forseti, að ársreikningur næsta árs, eða eignareikningur eða stofnefnahagsreikningur ríkisins, verður vart samanburðarhæfur milli áranna 2017 og 2018 og líklega ekki heldur milli 2018 og 2019, því að við erum einungis á upphafsskrefum í því að fást við þetta stóra og mikla verkefni sem þessar breytingar hafa í för með sér. Það má ýmislegt segja um þetta að öðru leyti og mætti þess vegna ræða um hversu gagnsætt það er að nota slíka staðla og þennan mismun á milli þeirra tveggja staðla sem við erum helst að vinna með. Við geymum kannski þá umræðu. En allt saman dregið er það niðurstaða fjárlaganefndar að gera ekki breytingartillögur við frumvarpið og leggur til að Alþingi samþykki það eins og það var lagt fram. En ég ítreka aftur að áfram verður unnið á vettvangi hv. fjárlaganefndar um ýmis atriði er tengjast úrvinnslu á skoðun ríkisreiknings fyrir árið 2017, auk þeirra ábendinga sem við leggjum fram í nefndaráliti okkar, og þeim sterku tilmælum sem við beinum til framkvæmdarvaldsins um birtingu næsta ársreiknings og síðan hvernig við byggjum upp sambærileg þingmál á næstu árum. Í lokin má segja að þetta þingmál er kannski óþarflega mikið líkt því sem við þekktum hérna áður í meðförum Alþingis og hétu lokafjárlög. Það er alls ekki ætlunin að staðfesting ríkisreiknings beri þess merki í framtíðinni. En svona hefjast nú allar góðar vegferðir, það verður einhvers staðar að leggja af stað. Ég vil að lokum ítreka að fjárlaganefnd leggur til að Alþingi samþykki frumvarpið óbreytt.
Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða staðfestingu ríkisreiknings 2017, frumvarp til laga þar um, og nefndarálit hv. fjárlaganefndar sem hv. þm. Haraldur Benediktsson fór hér mjög vel yfir í sinni greinargóðu framsögu. Vil ég þakka hv. þingmanni fyrir þá yfirferð. Í sjálfu sér er ekki miklu við hana að bæta, enda fór hv. þingmaður afar vel yfir helstu álitaefni og ábendingar þær sem nefndin setur fram hér aftast í nefndarálitinu. Viðamikil breyting hefur sannarlega orðið á reikningsskilum og má segja að að einhverju leyti marki hún byltingu frá því sem verið hefur. Það eru aðeins örfá ríki sem hafa innleitt alþjóðlega reikningsskilastaðla að fullu, eins og Ísland er í ferli með að gera. Sérstaða reikningsins nú er sú að þetta er fyrsta árið af þremur sem þetta ferli á við um. Verið er að innleiða þessa alþjóðlega reikningsskilastaðla. Þannig er í 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins gert ráð fyrir því að stofnefnahagsreikningur A-hluta ríkissjóðs, 1. janúar 2017, verði staðfestur. Eins og reyndar kemur fram í 2. gr. er það í samræmi við 58. gr. laga um opinber fjármál, þar sem segir að ráðherra skuli leggja fram frumvarp á Alþingi til staðfestingar á ríkisreikningi. Þannig er staðan. Þess vegna er reikningurinn hvorki samanburðarhæfur við fyrri ár né næstu tvö árin þar til áætlaðri innleiðingu er lokið, þannig að endanlegur stofnefnahagsreikningur 1. janúar 2017 liggi fyrir í endanlegri mynd. Mesta breytingin og sú sem langmest munar um er að í efnahagsreikningnum er nú í fyrsta sinn verið að verðmeta annað en peningalegar eignir. Til þessa hafa fjárfestingar í varanlegum rekstrarfjármunum verið gjaldfærðar að fullu við kaup og því hafa slíkar eignir, eins og fasteignir, jarðir, lóðir, vélar og tæki, ekki verið sýndar í efnahagsreikningi en eru nú eignfærðar í fyrsta sinn og metnar á uppfærðu, áætluðu, afskrifuðu kostnaðarverði. Eins og fram hefur komið áritar ríkisendurskoðandi reikninginn án álits. Ríkisendurskoðandi velur þá leið og gerir ágætlega grein fyrir þeirri áritun til Alþingis í ríkisreikningi þar sem kemur m.a. fram að í ákvæði 52. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um að ríkisreikningur skuli settur fram samkvæmt alþjóðlegum reikningsskilastöðlum sem miða við rekstrargrunn, eða IPSAS. Það er skammstöfunin, virðulegi forseti, fyrir; „International Public Sector Accounting Standards“. Það er gert ráð fyrir að taki nokkur ár að þróa þær breytingar sem hér eru og má, þegar ríkisreikningur er lesinn, sjá að þær eru margháttaðar og flóknar og geti því verið allt að þremur árum í þessu ferli - og er það heimilt. Það eru ákvæði í þessum stöðlum um að það geti tekið þann tíma þar til fullri innleiðingu á nýjum reikningsskilareglum sé lokið. Lætur ríkisendurskoðandi þar af leiðandi ekki í ljós álit sitt á reikningnum. Í svari ríkisendurskoðanda til nefndarinnar um það hvort Alþingi sé þá fært að staðfesta ríkisreikning án fyrirvara segir orðrétt, með leyfi forseta: „Áritun ríkisendurskoðanda felur í sér að ekki er hægt að leggja mat á hvort ríkisreikningurinn gefi glögga mynd af rekstri og fjárhagslegri stöðu og fjárhagslegri þróun ríkissjóðs í samræmi við reikningsskilareglur sem um það gilda.“ Það er samkvæmt lögum um opinber fjármál. Í því sambandi er vísað til þess að innleiðing nýrra reikningsskilareglna er yfirstandandi og því ekki hægt að leggja mat á áhrif þess að IPSAS-staðlarnir hafi einungis verið innleiddir að hluta. Að áliti ríkisendurskoðanda getur Alþingi staðfest ríkisreikning eins og hann er lagður fram með vísan til endurskoðunarskýrslu ríkisendurskoðanda og á þeirri forsendu að verið sé að innleiða nýjar reikningsskilareglur. Þetta kemur fram í svari ríkisendurskoðanda við spurningum sem nefndin sendi á ríkisendurskoðanda í framhaldi af vinnu með skýrslu ríkisendurskoðanda. Á móti kemur að þegar innleiðingu er lokið með ríkisreikningi 2019 kemur fram raunveruleg eignastaða ríkisins í fyrsta sinn. Í framhaldi af því er hægt að leggja mat á hvort viðhald eigna sé viðunandi og er það mjög mikilvægt innlegg í umræðuna um innviðafjárfestingar, til að mynda. Þannig mun ríkisreikningur framvegis gefa miklu fyllri upplýsingar en verið hefur fram til þessa. Gera má ráð fyrir að í kjölfarið verði ákvarðanir um fjárfestingar teknar á betri grunni en áður. Þar er m.a. vísað í reynslu erlendis frá, eins og hv. framsögumaður kom að í sínu erindi. Ljóst er að uppgjör ríkisins verður flóknara en verið hefur fram til þessa og til að ná fram samanburði við fjárlögin er nauðsynlegt að sýna uppgjörið líka með svokölluðum hagskýrslustaðli, GFS. Með leyfi forseta útleggst GFS: „Government Finance Statistics“. Nefndin gerir í raun og veru gerir kröfu um að framvegis verði þennan samanburð að finna í ríkisreikningi hvers árs. Það er viðvarandi viðfangsefni að ná fram bæði skýrum og innihaldsríkum reikningi en líka þannig að framsetningin sé með þeim hætti að það sé einfalt og aðgengilegt fyrir hinn almenna lesanda að skilja og geta lesið í breytingar á milli ára. Það kann einhver að spyrja sig hvers vegna Alþingi sé að staðfesta ríkisreikning umfram þá lagalegu skyldu sem fram kemur í 58. gr. laga um opinber fjármál, hvar fram kemur að ráðherra skuli leggja fram frumvarp til Alþingis til staðfestingar á ríkisreikningi eins og það frumvarp sem við samþykkjum hér. Þá er með frumvarpinu verið að breyta fjárheimildum málefnasviða og málaflokka og þar með er óhjákvæmilegt að komi til kasta þingsins að staðfesta þær breytingar, ekki einungis gjöld og tekjur heldur og þær breytingar á heimildum sem í frumvarpinu felast, og að slíkar breytingar verði ávallt til staðar í frumvarpi til staðfestingar ríkisreiknings þar sem óhjákvæmilegt er að fella niður, eftir atvikum, árslokastöðu, eða flytja á milli ára, og hvort tveggja kallar á breytingar upphaflegra fjárheimilda. Slíkar breytingar geta ekki orðið án atbeina Alþingis. Það kemur fram í nefndaráliti að hv. fjárlaganefnd hyggst fylgja eftir skýrslu ríkisendurskoðanda frekar. Nefndin hefur þegar sent ítarlegan spurningalista og fengið svör við honum og hyggst vinna áfram með þann þátt. Ég fór m.a. yfir og nýtti þau svör til að svara hér þeirri sérstöku áritun sem um ræðir. Nefndin telur ástæðu til að fara í frekari gagnaöflun og gera frekari grein fyrir þeirri vinnu síðar. Ekki síst vegna þess að við erum í innleiðingarferli sem stendur yfir en framvegis mundum við telja eðlilegt að umfjöllun um staðfestingu ríkisreiknings og skýrsla um ríkisendurskoðanda falli saman í tíma. Ég vil bara af því tilefni nefna ábendingu nr. fjögur sem kemur fram hjá nefndinni hér í lok nefndarálits. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að svo stöddu, virðulegi forseti, og þakka sérstaklega hv. þm. Haraldi Benediktssyni, framsögumanni málsins, fyrir að fara ítarlega yfir þær ábendingar sem nefndin hafði og úrvinnslu málsins.
Virðulegur forseti. Bara örstutt um þetta innleiðingarferli sem við erum í - sem við eigum ekkert að vera í af því að lögin eru eins og þau eru. Það eru nokkrar undanþágur frá því hvenær eigi að byrja að gefa út ársskýrslur og ýmislegt svoleiðis í lögum um opinber fjármál, sem tefja það hvenær hitt og þetta á að gerast. En það er mjög lítið um hvenær við eigum að klára ýmis önnur atriði. Við erum í raun komin fram hjá öllum þeim dagsetningum. Við eigum í rauninni að hafa lagt að baki allar þær dagsetningar sem mætti kannski skilja sem innleiðingarferli. Jú, þetta er fyrir 2017, þannig að á þeim tíma voru vissulega einhverjar dagsetningar í gildi hvaða innleiðingarferli varðar en aðrar ekki. Þegar allt kemur til alls, eins og hv. þingmaður sagði, er það skýrleikinn sem er áhugaverðastur í þessu. Mér finnst hann skorta. Ábendingar komu fram um að hann verði að vera leiðarljósið fram á veginn. Á sama tíma erum við sem sagt með undirskrift Ríkisendurskoðunar sem segist ekki búast við að geta undirritað ríkisreikning næstu tveggja ára, þ.e. 2018 og 2019. Ég kvartaði pínulítið yfir því að Ríkisendurskoðun kom ekki með lista um það hvað vantaði. Þá væri hægt að fara í betrumbætur á nákvæmlega því, svo það væri líklegra að það mundi vera skilað greinargóðri greiningu og áliti frá Ríkisendurskoðun. Þannig er einhver togstreita um það hvort innleiðingartímabilinu sé lokið hjá ráðuneytinu en [[Forseti hringir.]]líka hvort að innleiðingarferlið sé tilbúið og komið hjá Ríkisendurskoðun sjálfri, að hún gæti farið yfir ríkisreikning samkvæmt nýjum lögum á réttan hátt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir hans spurningu, sem var nú kannski meira vangaveltur sem við höfum verið að fara í gegnum í nefndinni. Allar eru þær, vil ég bara leyfa mér að segja, eðlilegar og allt eru þetta eðlilegar spurningar sem við í nefndinni höfum farið yfir og við höfum fengið á fund nefndarinnar ráðuneytið og ríkisendurskoðanda. Og kannski þess vegna, þrátt fyrir að hv. þm. Haraldur Benediktsson, framsögumaður nefndarinnar, hafi rakið vinnu nefndarinnar afar vel og engin ástæða kannski til að fylgja því eftir í sérstakri ræðu, fannst mér ástæða til að koma upp og ræða þetta sem innleiðingarferli. Mér fannst hv. þingmaður koma hér í andsvari inn á það sem er kannski önugt í þessu. Það er svo langt um liðið; í fyrsta lagi erum við að tala um í svona tímarúmi 2017, stofnefnahaginn; og svo eru ákvæði í IPSAS-stöðlunum sem gera ráð fyrir að þetta taki einhvern tíma, allt að þremur árum. Þau þrjú ár eru liðin. Við erum samt að horfa á hliðrun í tíma. Ég get bara tekið undir með hv. þingmanni. Við vorum með ítarlegan spurningalista sem sneri að endurskoðun á skýrslunni, sem er mjög upplýsandi, kannski umfram það sem kemur í ályktuninni í sjálfum reikningnum, um það, því að auðvitað blasir við þessi spurning um áritun án álits, sem hangir auðvitað bara á því að þetta er í þessu ferli. Þess vegna sá ég ástæðu til að fara ítarlegar yfir það, án þess að kannski getað svarað beint þeim vangaveltum sem hv. þingmaður réttilega, vil ég segja, kom með hér.
Virðulegur forseti. Það er náttúrlega Alþingi sem samþykkir þessi lög og hefur væntanlega ákveðnar væntingar um hvernig ferlið eigi að virka þegar allt kemur til alls. Það hefur tvímælalaust verið reynt að eiga í ákveðnum samskiptum, vissulega hafa ráðuneyti og Ríkisendurskoðun komið á fund nefndarinnar, um hvernig sé best að koma lögum um opinber fjármál til skila, til bæði þingsins og annarra aðila, hagaðila og borgara landsins. Á sama tíma eru þessir GFS og IPSAS-staðlar og ýmislegt svoleiðis tiltölulega ólæsilegir fyrir alla. Það eru tæknilegar útfærslur á fjárlögunum sem gagnast alveg örugglega gagnanördum hingað og þangað. Ég er ekki alveg inni í þessum parti „gagnanördunarinnar“ en alla vega kann ég að meta hana. En þá finnst mér einmitt tvímælalaust vanta þessa eldri framsetningu. Það má alveg gera hana eitthvað straumlínulagaðri, en bara svo hún sé læsilegri. Að það sé grunnkjarni, alveg frá fjármálastefnu í fjármálaáætlun og í fjárlögum, í ársskýrslu ráðherra og núna inn í ríkisreikninginn, þegar við klárum hann. Að það sé aðgengilegt gagnsæi, eins og er hluti af grunnþáttunum. Að það sé í heiðri haft þegar verið er að vinna með fjárlögin. Því að við eigum að vera að samþykkja og erum með fjárveitingavaldið og við verðum að geta skilið hvað við erum að samþykkja að veita fjármagn í. Þegar allt kemur til alls er það bara mjög óaðgengilegt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir hans andsvar og þær vangaveltur og áhyggjur sem hann veltir upp í sínu andsvari - og það með réttu. Kannski var það þess vegna sem ég sá ástæðu til að koma hingað í ræðu, vegna þess að það er auðvitað líka á sama tíma mikilvægt fyrir hv. fjárlaganefnd og fyrir aðra hv. þingmenn. Því að í þessu felst að staðfesta ríkisreikning. Einhver kann að spyrja: Af hverju er Alþingi að staðfesta ríkisreikning? Ég fór yfir það og tengdi það fjárheimildum. Þannig að óhjákvæmilega verður það að gerast fyrir atbeina Alþingis. Svona til stuðnings þessu - ég tek undir með hv. þingmanni og kom inn á það í minni ræðu með skýrleikann til framtíðar - er það einmitt þess vegna sem nefndin í heild sinni setur fram ábendingar hér, í fyrsta lagi nr. tvö, að framvegis þurfi séryfirlit sem skýri að fullu mismunandi afkomu ríkissjóðs eftir því hvort mælt sé samkvæmt GFS-staðli eða IPSAS-staðli að fylgja ríkisreikningi. Um það erum við sammála. Þriðja ábendingin er að einsdæmi er að ríkisreikningur sé áritaður án álits af hálfu ríkisendurskoðanda. Óheppilegt er að framhald verði á því þrátt fyrir að innleiðingu IPSAS ljúki ekki fyrr en með reikningsárinu 2019. Þar erum við í raun og veru að segja: Ja, það eru einhver ákvæði sem heimila að þetta taki einhvern tíma en við viljum ekkert endilega að það verði ekki um slíka áritun að ræða að ári liðnu. Í fjórða lagi er að framvegis þarf endurskoðunarskýrsla ríkisreiknings að berast Alþingi á sama tíma og frumvarp til staðfestingar viðkomandi ríkisreiknings er lagt fram. Þannig að við getum þá tekið þessi mál samhliða og þetta liggi allt skýrt fyrir. En umfram allt að til framtíðar verði ríkisreikningur með þeim hætti að hinn almenni lesandi geti haft gagn af og séð glögga mynd af fjárhagi ríkissjóðs og afkomu.
Herra forseti. Þetta hafa verið gagnlegar umræður. Ég þakka hv. framsögumanni Haraldi Benediktssyni fyrir yfirferðina. Við erum bæði búin að fylgjast með mótun þessara laga frá því að við komum á þing og það verður að segja að þetta hefur óneitanlega ekki verið þrautalaus fæðing og við erum ekki endilega sátt við gengi, framsetningu eða allt sem snýr að lögum um opinber fjármál. Það er enn þá mjög margt sem við þurfum að lagfæra þannig að þetta verði á endanum eins og við vildum hafa það. Ríkisreikningur er hluti af þeirri vinnu. Mér hefur fundist meira koma í ljós en maður átti von á þegar verið var að vinna textann að lögunum og við vorum að fara í gegnum hann, eins og reyndar kom fram á fundi ríkisendurskoðanda með fjárlaganefnd. Það er gjarnan þannig að þegar maður les texta á blaði þá virka hlutirnir kannski framkvæmanlegir en svo þegar til kastanna kemur þá getur það reynst flókið. Það hefur orðið svo m.a. í þessu tilfelli enda hafa gríðarlega miklar breytingar átt sér stað. Eins og hér hefur komið fram er verið að innleiða staðla án undantekninga og litla örþjóðin Ísland ætlar að standa mjög framarlega í því. Þótt við séum lítil þá er engin smávinna fólgin í því að leggja mat á allar okkar eignir, hvort sem það eru vegir, fasteignir eða lönd eða hvað það nú er. Um leið og þetta er búinn að vera mjög lærdómsríkur ferill þá verðum við að horfast í augu við annmarkana sem við höfum rekist á. Ferlið sem við vorum í með lokafjárlögum var líka gagnrýnt af því að þá erum við alltaf að fjalla um eitthvað sem löngu er liðið og þannig var það með lokafjárlög. Eitt af því sem þarf að gerast er auðvitað að ríkisreikningur sé nær í tíma, komi fram mun fyrr. Það er bagalegt að vera að vinna með ríkisreikning fyrir árið 2017 þegar við erum komin fram á mitt ár 2019. Það er í sjálfu sér lítið sem við gerum með það, alveg eins og var í rauninni með lokafjárlögin. Ríkisreikningur er að taka við þessu hlutverki. Eins og hér kom fram af hálfu formanns fjárlaganefndar þá snýr þetta mál svolítið að flutningi fjárheimilda milli ára á málefnasviðum og málefnaflokkum en ekki að hverjum og einum ríkisaðila. Það að setja ríkisreikning fram í fyrsta skipti þar sem hann er nær fyrirtækjaframsetningu en áður var og að rekstrarfjármunir séu núna eignfærðir og afskrifaðir í samræmi við endingartíma eins og gert er í fyrirtækjum í stað þess að gjaldfærast að fullu, er mjög mikil breyting og eitthvað sem tekur tíma, eðli máls samkvæmt. Eignakaupin eru að eignfærast og í þessu frumvarpi er óskað eftir heimild Alþingis til að færa á milli í rekstrarframlagi og fjárfestingarframlagi og svo gjaldfæra afskriftir ársins. Þetta erum við að innleiða. Ég man þegar við í fjárlaganefnd vorum að hlusta á tal um IPSAS og GFS-uppgjör, maður varð hálfringlaður og það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt, ég man að við fengum heilu doðrantana um þetta. Það var talað um að þetta ætti að verða betra, meira upplýsandi og skýrara og við erum alltaf að kalla eftir því. Við sem höfum verið að vasast í þessu frá því í árdaga þessara laga, þegar þau urðu til, erum rétt að ná utan um það, finnst mér alla vega, hvernig þetta kemur til með að virka. Það er auðvitað bagalegt að það er erfitt að bera saman uppgjör nú og verður ekki hægt að gera með eðlilegum hætti alveg strax. Hér hefur verið rætt um að ríkisendurskoðandi áriti ekki ríkisreikninginn eða öllu heldur gefi ekki sérstakt álit á því hvort hann gefi glögga mynd eins og venja er til. Þá finnst mér líka ástæða til að nefna það, eins og er svo sem sagt hér í einni setningu, að Ríkisendurskoðun leggur til að Alþingi staðfesti reikninginn. Ég spurði um það þegar þeir komu á okkar fund hvort þeir hefðu áritað ef gert hefði verið upp á gamla mátann. Það var svo. Það væri gott að hafa hvort tveggja meðan innleiðingarferlið gengur yfir eins og hér var reifað og væri að mínu mati gagnlegt en ég átta mig á því líka að það er gríðarleg vinna og það var sagt á þessum fundi okkar að þá hefði þetta dregist enn frekar. Það er ekki sérstaklega gott. Hvorugt er eiginlega gott. Hér erum við með þetta fyrir framan okkur og mér finnst ábendingar nefndarinnar góðar og umræðan í nefndinni hefur verið mjög góð um þessi mál. Við höfum verið einhuga um hvað það er sem við þurfum að gera betur af því að öll viljum við að þetta sé sett fram þannig að allir skilji og að ríkisreikningur gefi sem besta mynd á hverjum tíma. Hér hefur verið áréttað að nefndin hefur kallað eftir viðbótarupplýsingum, bæði frá ráðuneytinu og um þessar mismunandi uppgjörsaðferðir og samanburð á heildarafkomu ríkissjóðs miðað við GFS-staðal af því að það kom svo í ljós að uppgjör Hagstofunnar er ekki alveg sambærilegt við uppgjör fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Þess vegna leggur nefndin til, eins og hér hefur verið komið inn á, að yfirlit sem sýni báða staðlana og gerir grein fyrir þeim mismun sem þar kemur fram, verði framvegis lagt fram um leið og reikningurinn. Eins er það með árslokastöðuna. Við höfum fjallað einmitt um árslokastöðu í gegnum lokafjárlög fram til þessa á hverjum tíma, þ.e. þetta með að fella niður eða fella ekki niður, hvað má taka með yfir og hvers vegna o.s.frv. Við kölluðum eftir skýringum hvað það varðaði, það skipti ekki máli hvort staðan var jákvæð eða neikvæð heldur vildum við bara vita ef hún var yfir 4% sem hefur verið gegnumgangandi viðmið í fjöldamörg ár. Þá kom fram, eins og við höfum svo sem orðið vör við, alla vega í þessi ár sem ég hef setið í fjárlaganefnd, að það þyrfti að bæta áætlanagerð mjög víða. Ég ætla ekki að segja að það hafi ekki áunnist töluvert. Mér finnst við hafa séð breytingar hjá ráðuneytunum, hjá stofnunum sem ráðuneytin hafa þá fylgt eftir að væri gert. Ég held að þetta vinnist allt þótt sumt fari hægar en annað og maður myndi gjarnan vilja sjá hlutina fara hraðar. Þetta er eitt af því sem við í nefndinni þurfum að halda áfram að fylgja eftir. Það þarf að fækka þeim liðum sem eru felldir niður um hver áramót. Það á að vera þannig að stofnanir ríkisins geti áætlað starfsemi sína innan fjárheimilda þannig að ekki sé farið fram úr þeim. Við erum auðvitað búin að vera með vandræðabörn í mjög mörg ár sem eru m.a. sjúkratryggingar, málskostnaður í opinberum málum og fleiri sem hafa verið verulega umfram. Við erum ekki að tala um neina smáaura þar. Vonandi er betri árangur að nást og mér hefur heyrst það á ráðuneytunum að staðan gefi alla vega til kynna að menn séu að ná betur utan um þetta. Þess vegna er auðvitað vont að í þessu sambandi átti samkvæmt 67. gr. laga um opinber fjármál, varðandi flutning fjárheimilda milli ára, að vera löngu búið að birta reglugerð. Við ítrekum í þessu nefndaráliti að það verði gert og ráðuneytið hlýtur að taka það til sín. Því miður eru of fáir sem hafa nennu, vil ég segja, til að hlusta á það sem viðkemur fjármálum ríkisins hér í þingsal. Ég man þegar ég kom fyrst inn sem varaþingmaður þá sat ég hér ein með fyrrverandi hv. þm. Ásbirni Óttarssyni. Hann var í pontu og ég sat og hlustaði eins og varaþingmenn gera gjarnan, eru duglegir að sitja og hlusta. Ég sat reyndar í fjárlaganefnd en alla tíð síðan hefur mér fundist of lítill áhugi fyrir því að fylgjast með umræðu almennt um fjármál ríkisins. Ég þarf ekki að lengja þetta mál mikið. Nefndin ætlar að fylgja skýrslunni eftir og gera grein fyrir þeim svörum sem við höfum verið óska eftir, höfum fengið svör við og eigum eflaust eftir að óska eftir viðbótargögnum. Við munum draga það saman og skila því til þingsins. Ég hef líka sagt það og það hefur svo sem verið ámálgað af fleirum að við þyrftum að halda vinnufund eða ráðstefnu, ég veit ekki hvað við viljum kalla það, málþing eða eitthvað slíkt, um lögin. Ég myndi vilja að það yrði á næsta ári. Þá er ein og sama ríkisstjórn búin að leggja fram sína stefnu og leggja fram fjármálaáætlun tvisvar sinnum, búin að leggja fram í raun þrenn fjárlög, við farin að sjá ársskýrslur ráðherra, farin að sjá mynstur og hvað er það sem við þurfum að gera betur og hvað hefur tekist vel. Þetta er eitthvað sem við í fjárlaganefnd þurfum að taka þátt í og fjármálaráðuneytið sem hefur auðvitað séð um þessa innleiðingu og líka fleiri þingmenn. Við finnum það að margir þingmenn upplifa það þannig að búið sé að taka völdin af Alþingi með nýju lögunum, við fáum litlu ráðið o.s.frv. Kannski verðum við þá líka búin að fá næsta ríkisreikning til að staðfesta. Núna þegar við erum búin að ganga í gegnum þetta ekki bara einu sinni heldur ríflega tvisvar þá þyrftum við að fara vel í þessa vinnu. Það eitt og sér að vinna þetta í fjárlaganefnd finnst mér ekki duga til því að það vantar þetta fýsíska samtal sem myndast á svona vinnufundum eða málþingum eða hvað við myndum kalla þetta og fleiri komi að borðinu og geti sagt hvað það er sem betur mætti fara. Virðulegi forseti. Ég þakka nefndinni fyrir samstarfið og framsögumanni fyrir þessa góðu samantekt sem hér liggur undir og vona að við verðum með styttri skýrslu næst eins og hér er bent á.
Virðulegi forseti. Ég er með athugasemd um ferli laga um opinber fjármál yfirleitt. Ég tel að verið sé að reyna að fara eftir lögum um opinber fjármál en það tekst ekki, m.a. af því að ekki er byrjað á réttum stað, þ.e. í samskiptum stofnana við ráðuneyti varðandi verkefnalista, forgangsröðunarlista, árangurstengingu, sem nær síðan alla leið inn í fjármálastefnu eða fjármálaáætlun. Það er einhver hindrun þar. Ég fæ alla vega þær upplýsingar að margar stofnanir, kannski ekki allar en einhverjar, sendi forgangsraðaða lista sína, sem jafnvel eru kostnaðarmetnir, en að þær upplýsingar ná ekki inn í fjármálaáætlun. Það eru gögn sem okkur þingmenn vantar til að leggja mat á hvort upphæðir sem lagðar eru til í fjármálaáætlun muni duga fyrir þeim verkefnum sem lögð eru til eða ekki, samanber stefnu um loftslagsáætlun. Við höfum ekki hugmynd um hvort sá peningur sem settur er í hana dugi fyrir þeim aðgerðum sem eru lagðar fram, eins og með margt annað. Þetta smitar alla leiðina inn í ríkisreikninginn, þegar vantar upp á þann anda sem lög um opinber fjármál eiga að ná fram, að fjárlögin séu árangurstengd. Ef það ferli stoppar einhvers staðar, ef kostnaðarmatið dettur út sem og tenging við verkefnin og ávinninginn sem á að nást af þeim, er ekki hægt að gera grein fyrir því í fjármálaáætlun, þar sem það á að byrja. Það er heldur ekki hægt að gera grein fyrir því í fjárlögunum eða í ársskýrslum ráðherra og hvað þá í ríkisreikningi þegar á að loka upphæðinni og segja: Þetta var það sem var klárað með. Eitt af vandamálunum sem koma berlega í ljós í staðfestingu ríkisreiknings 2017 er hraðinn eða skortur á honum. Við erum að klára staðfestingu ríkisreiknings 2017 um mitt ár 2019. Það er algjörlega nauðsynlegt að þau gögn sem um ræðir, fjárlagagögn sem koma úr fjármálakerfum, séu aðgengileg miklu fyrr. Ég kaupi ekki athugasemdir um að það sé gríðarleg vinna. Þetta á ekki að vera handavinna. Þetta er allt í tölvukerfum og það á að vera hægt að keyra tölurnar út eftir pöntun. Þarna virðist vanta að mánuðum sé lokað, ársfjórðungum sé lokað. Það líður allt of langur tími þangað til að mánuðum, ársfjórðungum, helmingi árs eða árinu er lokað bókhaldslega séð, til þess að hægt sé að gera upp lokatölurnar. Þetta er eitthvað sem ætti klára innan mánaðar í hverju tilviki fyrir sig. Og hvernig er það hægt? Það getur vel verið að einhverjir segi að það sé ekki hægt en þá verðum við að komast þangað. Kannski er hægt að vera með hálft uppgjör eða eitthvað því um líkt til að byrja með, þar sem vantar nokkra reikninga til eða frá í fyrsta uppgjöri, til að hægt sé að sjá myndina birtast aðeins. Þá sjáum við líka eftir því sem líður á og þegar lokauppgjör kemur hversu miklu munaði. Hvar eru vandamálin? Hvað stendur út af í ferlinu? Eftir hverjum erum við að bíða? Þannig fengjum við jafnt og þétt upplýsingar um það sem verið er að gera með þær fjárheimildir sem við samþykkjum á Alþingi, frekar en tveimur árum seinna eða einu og hálfu ári seinna. Þá örstutt varðandi reglugerð um flutning fjárheimilda. Eitt af lykilatriðunum í lögum um opinber fjármál er flutningur fjárheimilda milli ára, ekki að hætta niðurfellingum eða fjáraukalögum í lok árs o.s.frv. heldur ef fjárlagaliður er í plús eða mínus er gert ráð fyrir ákveðnum aðgerðum hjá ráðherra til að útskýra af hverju eigi að flytja fjárheimild yfir á næsta ár ellegar falli hún niður. Það þarf ekki neinar reglugerð til að fara eftir því, þetta bara gerist. Ef setja á reglugerð um að fjárheimildir færist sjálfkrafa er það hægt, þá þarf ekki neina útskýringu, þá væri bara hægt að vísa í reglugerðina. En annars á að útskýra af hverju á að færa fjármuni yfir á næsta ár. Þannig eru lögin eins og er. Reglugerð gæti búið til þægilegra ferli fyrir það en þangað til hún er komin á að útskýra hverja einustu færslu. Ég get alveg skilið að það sé mikil vinna en ef við krefjumst þess að ráðuneytin fari eftir lögunum og það er svona rosaleg vinna ætti að fara í að klára að gera slíka reglugerð. Við getum alveg krafist þess að ráðuneytin fari eftir lögunum með því að standa dálítið föst á því að ekki sé boðlegt að vinna þetta svona og sagt: Nei, þið þurfið að koma með útskýringar samkvæmt lögunum. Ef þið viljið ekki útskýra þurfið þið að setja almenna reglu í reglugerð. Þangað til þið eruð búin að útvega þá reglugerð þurfið þið að útskýra þetta lið fyrir lið. Það er okkar ábyrgð, okkar frumkvæði að standa í lappirnar gagnvart ráðuneytunum þegar kemur að þessu. Það á við allt ferlið, finnst mér, bæði um forgangsraðaða listann sem mér finnst allt byggja á, upplýsta ákvörðun um það af hverju eitthvert málefnasvið kostar þetta mikið; af því að hérna erum við með forgangsraðaðan lista þar sem hvert atriðið kostar þetta og ávinningurinn af því er þessi og því góð hugmynd að fara í verkefnin, af því að ávinningurinn er bæði fjárhagslegur og samfélagslegur. Svo væru ýmsir aðrir mælikvarða sem við legðum mat á, byggðasjónarmið o.fl. Ef við höfum ekki þennan lista og ef við höfum ekki kostnaðarmatið - sem er ekki enn þá komið inn í þá fjármálaáætlun sem við erum að vinna með, það er ekki enn þá komið kostnaðarmat á verkefnin, við erum ekki enn með forgangsraðaða listann sem allt byggir á - þá skemmir það allt í kjölfarið. Ársskýrslurnar verða tiltölulega gagnslausar. Þar á ráðherra að gera grein fyrir því hvernig tókst til með stefnu stjórnvalda en ef við vitum ekki hvað stefna stjórnvalda kostar eða hvaða ávinningi er búist við af stefnu stjórnvalda er ekki hægt að segja: Við náðum markmiðunum. Það eru líka markmið og mælikvarðar inni í stefnunni og við vitum alveg hversu ónákvæmt það er í mörgum tilvikum. Heilbrigðisráðuneytið montaði sig af því hversu góða mælikvarða það var með á ýmis lyf og aðgengi að lyfjum en á sama tíma og það stóðst alla mælikvarða, náði öllum markmiðum eru fréttir um að fólk fái ekki lyf. Það er lyfjaskortur. En mælikvarðarnir mældu ekki hvort fólk væri að fá lyf heldur hversu mörg lyf voru útgefin. Það kemur því ekkert við hvort fólk fái lyfið í hendurnar eða ekki. Þetta er áskorun okkar. Þetta eru þær reglur sem við settum framkvæmdarvaldinu að fylgja. Að mínu áliti eru ráðuneytin og stofnanirnar dálítið föst í gamla laginu enn þá og kannski einhverjir þingmenn líka, af því að þannig höfum við gert þetta í langan tíma. Það er erfitt að bregða út af og breyta hefðum, breyta því hvernig höfum gert þetta áður. Það er alls ekki sjálfsagt, langt frá því. Ég tel að þingið þurfi að standa í lappirnar gagnvart því að við förum rétta leið í þessu, förum leiðina sem lög um opinber fjármál setur okkur og við settum okkur sjálf og ráðuneytunum. Það er hverjum augljóst sem fer í gegnum fjármálaáætlun, fjármálastefnu, ársskýrslurnar, fjárlögin o.s.frv. að ekki er farið eftir lögum um opinber fjármál í einu og öllu og í rauninni ekki unnið í anda þeirra eða að heildarmarkmiði þeirra. Það sýnir sig bæði í ríkisreikningnum núna og þeim skilaboðum sem ríkisendurskoðandi sendir frá sér varðandi næstu ríkisreikninga, hann veit nú þegar að hann getur ekki kvittað undir þá reikninga af því að ekki var búið að ljúka innleiðingunni þrátt fyrir að lögin væru skýr. Það er ákveðin hvatning til að fara í alla vega tvennt. Númer eitt er að fá kostnaðarmat, fá forgangsraðaða listann, fá kostnaðarábatagreininguna sem fjármálaráð hefur ítrekað hvatt okkur til að vinna með. Númer tvö er vinnuhraðinn, að klára og loka mánuðum og ársfjórðungum og árum mikið fyrr, að við séum ekki að fá 2017 árið 2019. Ef við lögum þetta tvennt erum við miklu nær því að geta stundað eðlilegt eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Þá erum við miklu nær því að geta sett stefnu, því að það að loka ársfjórðungum og árum svona seint hefur tvímælalaust áhrif á stefnu næsta árs. Það er ekki hægt að taka saman allar upplýsingarnar, af því að þær vantar, þegar unnin er stefna til framtíðar. Það er ákveðin óvissa til staðar og ekki hægt að taka mið af því að hlutirnir geti farið á annan veg en búist var við þegar stefnan fyrir næsta ár eða næstu fimm ár er sett. Ef við klárum ekki allan grunninn og byggjum á þeim staðreyndum og þeirri stöðu sem er uppi í raun og veru, en við vitum ekki hver er, getum við ekki unnið stefnuna eins vel og við vildum. Ég held að þetta tvennt, að klára forgangsraðaða listann, að það komi í næstu fjármálaáætlun, og að vinna að því að ráðuneyti og stofnanir geti lokað bókhaldinu sínu hraðar, myndi breyta gríðarlega miklu og sé algjört lykilatriði til þess að við fáum að lokum ríkisreikning sem við getum auðveldlega kvittað undir og skilið.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp um breytingu á lögum um opinber innkaup, nr. 120/2016 (markviss innkaup, keðjuábyrgð o.fl.). Nefndin tók málið til umfjöllunar eftir að því var vísað til hennar 21. janúar sl. Það var tekið fyrir á sjö fundum og allir umsagnaraðilar komu á fundi nefndarinnar. Með frumvarpinu er stefnt að því að tryggja betur en verið hefur að regluverk opinberra innkaupa styðji við stefnu hins opinbera í málaflokknum ásamt því að koma í veg fyrir ósamræmi milli EES-réttar og innlendra reglna við túlkun þeirra. Markmið málaflokksins er einnig að regluverkið stuðli að aukinni framleiðni í opinberri þjónustu til hagsbóta fyrir notendur, starfsmenn og skattgreiðendur. Með gildistöku nýrra heildarlaga um opinber innkaup breikkaði gildissvið laganna og náðu þau í auknum mæli til félagsþjónustu og annarrar sértækrar þjónustu. Þeim fylgdu líka íþyngjandi áhrif á ríkisaðila og sérstaklega lítil sveitarfélög að því leyti að flóknara regluverk tók gildi um kaup á slíkri þjónustu. Þessu frumvarpi er ætlað að skýra reglurnar og einfalda þannig framkvæmd þessara ákvæða og draga úr óvissu. Á fundum nefndarinnar voru þrír þættir frumvarpsins ræddir umfram önnur ákvæði. Þeir snúa að rétti kaupenda til að hafna öllum tilboðum, svokallaðri keðjuábyrgð og niðurlagningu Ríkiskaupa samhliða heimild til að stofna sérstaka starfseiningu um innkaupaþjónustu. Að mestu hefur verið fjallað um keðjuábyrgð í tengslum við verklegar framkvæmdir. Með frumvarpinu er heimilt að fara fram á að aðalverktaki tryggi og beri ábyrgð á að starfsmenn undirverktaka eða starfsmannaleigna fái laun, sjúkra- og slysatryggingar og önnur starfskjör og réttindi í samræmi við gildandi kjarasamninga hverju sinni. Í janúarmánuði skilaði starfshópur um félagsleg undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði skýrslu þar sem fram koma tillögur í tíu liðum, þar á meðal um að sett verði skylda til keðjuábyrgðar í lög um opinber innkaup. Nokkrir umsagnaraðilar, svo sem ASÍ og BSRB, lögðu einnig áherslu á að til bóta væri að kveðið yrði á um skyldu en ekki aðeins heimild eins og miðað er við í frumvarpinu sjálfu. Nefndin er sammála þeim umsagnaraðilum en tekur jafnframt tillit til þeirra sjónarmiða sem fram komu hjá öðrum umsagnaraðilum, einkum Samtökum iðnaðarins, að töluvert skorti á að fullnægjandi leiðbeiningar lægju fyrir um framkvæmd keðjuábyrgðar, þ.e. hvernig aðalverktaki ætti að fylgja ábyrgðinni eftir. Ekki liggur fyrir alþjóðleg skilgreining á keðjuábyrgð. Verkefnið felst m.a. í því að skilgreina hvað sé aðalverktaki og hvort eigi að gera að skilyrði að hann safni miklu magni af persónugreinanlegum gögnum, svo sem launaseðlum starfsmanna undirverktaka. Það getur tekið til launa samkeppnisaðila og koma þarf í veg fyrir að það stangist á við samkeppnisrétt. Einnig þarf að skilgreina á hvaða launum verktaki á að bera ábyrgð þannig að það skarist ekki á við lög um Ábyrgðasjóð launa. Ákvæði um keðjuábyrgð er nú þegar að finna í lögum um starfsmannaleigur og lögum um útsenda starfsmenn og skyldur erlendra þjónustuveitenda. Nokkrir aðilar hafa nú þegar tekið keðjuábyrgð inn í samninga um verklegar framkvæmdir, svo sem Landsvirkjun og Reykjavíkurborg. Ákvæðin eru ekki samræmd og geta skapað óvissu hjá bjóðendum enda í sumum tilfellum mjög óljóst hvernig eigi að framfylgja umræddum skilmálum. Ekki hefur reynt á þessi ákvæði fyrir dómi enn sem komið er. - Þarna kom fram hjá fulltrúum Reykjavíkurborgar, sem komu á fund nefndarinnar, að þetta væri svolítið laust í reipunum og erfiðleikum háð að fylgja eftir sökum skorts á upplýsingum um hvað það væri sem undir lægi. Nefndin leggur til að í stað þess að kaupanda sé heimilt að fara fram á keðjuábyrgð verði það gert að skyldu. Lagt er til að gildistaka ákvæðis um keðjuábyrgð verði ekki fyrr en 1. janúar 2020. Í millitíðinni er nauðsynlegt að fjármála- og efnahagsráðuneytið gefi út nánari leiðbeiningar um útfærslu ákvæðisins í nánu samráði við aðila vinnumarkaðarins, samkeppnisyfirvöld og aðra hagaðila. Í frumvarpinu eru lagðar til töluverðar breytingar á X. kafla laganna þar sem í stað núgildandi ákvæða um starfsemi Ríkiskaupa er fjallað almennt um ábyrgð ráðherra á þessu sviði. Markmiðið er að auka sveigjanleika í regluverki fyrir innkaupaþjónustu ríkisins þannig að það samræmist betur nýjum áherslum í opinberum innkaupum. Nefndin bendir á að hætta er á því að það dragi úr vægi miðlægrar innkaupastarfsemi ef hlutverk hennar er ekki nægilega skýrt og skilgreint í lögum, jafnvel þó að ekki sé ætlunin að leggja af miðlæga innkaupastarfsemi. Í öllum nágrannalöndum okkar sem og í tilskipun Evrópusambandsins er fjallað um miðlæga innkaupastofnun. Áhersluatriðin í stefnu ESB varðandi opinber innkaup eru öll þess eðlis að heppilegast er að koma þeim í framkvæmd með öflugri miðlægri innkaupastofnun sérstaklega þar sem flestir opinberir aðilar hérlendis eru mjög smáir í sniðum miðað við Evrópuríki. Ef innkaupastofnun verður deild í ráðuneytinu myndast þörf á að koma á fót stofnun sem hafi eftirlit með innkaupum ríkisins til að tryggja aðhald í ríkisrekstri og að ákvæðum laganna sé framfylgt. Nefndin leggur því til að fallið verði frá því að leggja Ríkiskaup niður. Nefndin telur að nú þegar sé töluverður sveigjanleiki í lögum um opinber innkaup til að breyta starfsemi stofnunarinnar eftir því sem þörf krefur. Í því sambandi er bent á að nú þegar er ráðherra heimilt að fela Ríkiskaupum að annast önnur verkefni sem eru í nánum tengslum við starfsemi stofnunarinnar, samanber niðurlag 99. gr. laganna. Þá leggur nefndin áherslu á að fyrirkomulag verkefna Ríkiskaupa gagnvart sveitarfélögum verði með sambærilegum hætti og verið hefur. - Af því að við erum að tala um þessa breytingu þá höfum við fregnir af því að breytingar eru fyrirhugaðar í fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem unnið er að aukinni samhæfingu á sviði innkaupa- og upplýsingatæknimála til að tryggja hagkvæmni í stoðþjónustu með sambærilegum hætti og gert hefur verið í nágrannalöndum okkar. Þar undir er m.a. Ríkiskaup sem gæti verið hluti af þessari umbóta- og nýsköpunarstofnun sem þar verður undir og gæti orðið stuðningur við stofnanir sem byggja á upplýsingatækni, mannauðsstjórnun og þessari hefðbundnu og almennu fræðslu. Við vitum að samrekstur skiptir máli, að samstarf stoðþjónustunnar sé meira og betra og getur kannski orðið til þess að forgangsröðun verður enn öflugri. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að stafræn þjónusta verði meginleiðin í samskiptum hins opinbera, á milli ríkis og sveitarfélaga og almennings og fyrirtækja. Innan ráðuneytis fjármála og efnahags er verkefnastofa sem heitir Stafrænt Ísland og af því að það er jú markmiðið að innleiða stafræna tækni í opinbera þjónustu og bæta aðgengi að henni þannig að það sé sama hvar við búum, að mögulegt sé að bjóða opinber störf án þess að ákveðinnar staðsetningar sé krafist. Gert er ráð fyrir að þetta sé eitt af því sem geti átt sér stað í kringum árslok 2020, þannig að það sé orðinn svona meginfarvegur. Fjárlaganefnd, eða meiri hluti hennar a.m.k., er sammála því að það geti verið betri farvegur að sett verði á laggirnar einhvers konar umbótastofnun sem getur tekið við þeim verkefnum sem liggja fyrir, m.a. á sviði upplýsingatækni og stafrænnar þjónustu og öðru því sem Ríkiskaup hafa svo líka verið að vinna að. Í ljósi þess sem hér er lagt til, að við erum ekki sammála þeim - okkur finnst rökstuðningurinn ekki nægjanlegur í því frumvarpi sem hér er undir varðandi það að leggja Ríkiskaup niður - höfum við áréttað að við séum jákvæð fyrir þeim breytingum sem ráðuneytið hefur lagt upp með en myndum vilja fá sérstakt frumvarp þess efnis á haustdögum og gætum afgreitt það á tiltölulega skömmum tíma ef svo bæri undir. Ég tel ekki að nokkur aðili gæti verið mótfallinn því að gera stjórnsýsluna enn skilvirkari en hún er og, eins og ég sagði áðan, samhæfðari en hún er nú þegar. Virðulegi forseti. Til viðbótar fjölluðum við um heimild til að hafna öllum tilboðum. Nokkrir umsagnaraðilar fjölluðu um 6. gr. frumvarpsins þar sem skýrt er hvað telst vera óaðgengilegt tilboð og hvenær heimilt er að beita samkeppnisútboði eða samkeppnisviðræðum í stað þess að taka tilboði. Þá var fjallað um 7. gr. þar sem lagt er til að lögfest verði heimild til að hafna öllum tilboðum standi málefnalegar ástæður til þess. Þar er t.d. hægt að minnast á eitt mál sem tekið var sem dæmi og getur skipt gríðarlega miklu máli, þ.e. ef tilboð í litlu sveitarfélagi í þokkalega stóru verkefni fer 300 millj. kr. fram úr því sem lagt var upp með þá eru það mikil frávik fyrir það sveitarfélag þó að það sé ekki endilega annars staðar í öðrum verkum. Umsagnaraðilar töldu að um réttarbót væri að ræða í þessum tilfellum og tekur nefndin undir það. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að ef öll tilboð reynast yfir fjárhagsáætlun kaupanda geti það fallið undir þetta ákvæði. Nefndin gerir ekki tillögu um breytingu á fyrrgreindum greinum en telur nauðsynlegt að túlka þær á þann hátt að sveigjanleiki verði meiri en fram kemur í greinargerð með frumvarpinu. Nefndin telur að þessi heimild sé til staðar þegar aðeins berast tilboð sem eru verulega yfir kostnaðaráætlun kaupanda sem liggur fyrir áður en tilboð eru opnuð. Það verði síðan í höndum úrskurðaraðila að meta í hvert sinn hvort og hvenær tilboð teljast verulega umfram kostnaðaráætlun kaupanda. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Inga Sæland var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Þorsteinn Víglundsson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu. Undir þetta rita hv. formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, sú sem hér stendur, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Haraldur Benediktsson, Oddný G. Harðardóttir, Birgir Þórarinsson, Björn Leví Gunnarsson, Páll Magnússon, Njáll Trausti Friðbertsson og Inga Sæland.
Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinber innkaup, markviss innkaup, keðjuábyrgð og fleira, og nefndarálit hv. fjárlaganefndar. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni nefndarinnar, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir greinargóða framsögu og í sjálfu sér er ekki miklu að bæta við þá ítarlegu framsögu og greinargerð sem hv. þingmaður fór hér yfir. Ég vil þó koma frekar inn á aðallega tvennt, er varðar keðjuábyrgð og svo skipulag innkaupa sem snýr að þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu, sem er sannarlega ætlað að bæta úr nokkrum atriðum sem komið hafa fram eftir heildarendurskoðun á opinberum innkaupum sem fór fram árið 2015 og tók gildi frá og með ársbyrjun 2016. Markmiðið er að gera innkaup hagkvæmari og skilvirkari en verið hefur. Gildissvið opinberra innkaupa var aukið með breytingunni 2016 og nú er ástæða til að skerpa á nokkrum þáttum þeirra og lagt er upp með það í þessu frumvarpi, til að stuðla að aukinni framleiðni í opinberri þjónustu til hagsbóta fyrir notendur, starfsmenn og skattgreiðendur. Aðeins að keðjuábyrgðinni, virðulegi forseti. Hér er í samræmi við stefnu hæstv. ríkisstjórnar um innleiðingu slíks ákvæðis um að ræða að gera það að skyldu. Það hefur ekki verið litið svo á að óheimilt hafi verið að krefjast keðjuábyrgðar fram til þessa og nokkrir opinberir aðilar hafa haft slík ákvæði í sínum útboðsgögnum. Meginmarkmið ákvæðisins er að sporna við misnotkun á vinnuafli hérlendis, ásamt því að auka vitund kaupenda um slíkt og er það í fullu samræmi, jafnframt, við stefnu hæstv. ríkisstjórnar, stjórnarsáttmála og niðurstöður skýrslu samstarfshóps hæstv. félags- og barnamálaráðherra um félagsleg undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði um að sett verði slík skylda til ábyrgðar í lög um opinber innkaup. Það var nefnd sem vann þessa skýrslu. Sá hópur sammæltist um að gera það að tillögu sinni að skylda til keðjuábyrgðar yrði sett í lög um opinber innkaup. Fram kemur í skýrslunni, með leyfi forseta, að að mati fulltrúa ríkisskattstjóra þurfi að „skilgreina vel ábyrgð verkkaupa, takmarka fjölda fyrirtækja í verktakakeðju og auka skyldur verkkaupa til að kalla eftir upplýsingum frá hverjum verktaka um launagreiðslur og skil á opinberum gjöldum.“ Mikilvægt er að keðjuábyrgð verkkaupa nái til réttinda starfsmanna og til skila á sköttum og skyldum. Þá kom fram sú afstaða Alþýðusambands Íslands að keðjuábyrgð verði sett yfir allan vinnumarkaðinn. Varðandi þá hugmynd komu þau mótrök fram af hálfu fulltrúa Samtaka atvinnulífsins að frekar ætti að grípa til sértækra aðgerða þar sem vandamálin væru til staðar á vinnumarkaðnum. Almenn keðjuábyrgð sem myndi kalla á kostnaðarsamt eftirlit væri of víðtæk aðgerð. Það blasir við út frá þessu að það er mikilvægt að fyrir liggi mótaðar tillögur og leiðbeiningar um útfærslu og að ráðuneytið, líkt og nefndin leggur til hér í sínu áliti og hv. framsögumaður fór mjög vel yfir, hafi samráð við aðila vinnumarkaðarins þar um og að gefinn verði tími til þess, eins og lagt er til í breytingartillögu nefndarinnar við frumvarpið. Að lokum vil ég koma að fyrirhuguðum breytingum er varða Ríkiskaup og verkefnum innkaupamála. Eins og fram kemur í nefndarálitinu og hv. framsögumaður nefndarinnar fór í raun vel yfir fellur nefndin frá ákvæðum sem gera ráð fyrir niðurlagningu Ríkiskaupa og heimild til að stofna sérstaka starfseiningu með ýmsum verkefnum, þar með talin innkaupamál. Nefndin telur nauðsynlegt að þróa þau mál áfram áður en kemur að lagabreytingum um niðurlagningu Ríkiskaupa og er tilbúin til að skoða með jákvæðum hætti sérstakt frumvarp um þau mál, þess vegna í haust, um skipulagsbreytingar og breytt verklag og stjórnun sem væru til þess fallin að auka sveigjanleika og getu til að takast á við síbreytilegt umhverfi og leiðir til að auka hagkvæmni í innkaupum ríkisins með áherslu á hagkvæm innkaup og skoða þá fyrirmyndir annars staðar frá, eins og til að mynda frá Danmörku þar sem áherslan hefur verið á aukna samhæfingu á sviði innkaupa og upplýsingatæknimála með umbætur og nýsköpun á því sviði að leiðarljósi. Það hefur komið fram sá vilji ráðuneytisins, í samtölum við nefndina, að einn af lykilþáttum í þessari viðleitni og hagkvæmni sé að breyta formi Ríkiskaupa yfir í almennari umbóta- og nýsköpunarstofnun. Innkaupaþjónusta verði vissulega áfram mikilvægur þáttur í starfseminni en mikil tækifæri geti legið í auknum stuðningi við stofnanir, einkum á sviði upplýsingatækni, mannauðsstjórnunar og almennar fræðslu. Þar sem um verulega breytingu á víðtækara hlutverki stofnunarinnar yrði að ræða er talið að núverandi heimild til að fela stofnuninni slík verkefni sé ekki fullnægjandi. Þá er hér til að taka í kafla 6.3 í fyrirliggjandi tillögu til þingsályktunar um ríkisfjármálaáætlun. Þar kemur fram að unnið sé að breytingum á stofnanaumgjörð umbótamála hjá ríkinu. Yrðu slíkar breytingar hluti af þeirri áætlun, með breytingu á Ríkiskaupum, með það að markmiði að stofnunin yrði sérstök starfseining ráðuneytisins sem stuðlaði að bættum rekstri og árangri í starfsemi ríkisins. Ég vil bara hér, virðulegi forseti, í lok ræðu minnar taka undir með hv. framsögumanni um að það færi vel á því að slíkra breytinga sæi stað í sérstöku frumvarpi með ítarlegri greinargerð. Og nefndin er til í þá vinnu í framhaldinu. Ég vil jafnframt nota tækifærið hér og þakka hv. fjárlaganefnd fyrir vinnu að úrvinnslu þessa máls.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar fyrir 2. umr. um frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, nr. 3/2003, með síðari breytingum, samfjármögnun alþjóðlegra rannsóknaráætlana og sjálfstæða stjórn Innviðasjóðs. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ásdísi Jónsdóttur, Eirík Stephensen og Jón Vilberg Guðjónsson frá mennta- og menningarmálaráðuneyti, Eirík Steingrímsson og Sigríði Klöru Böðvarsdóttur frá Lífvísindasetri í Háskóla Íslands, Hafliða Pétur Gíslason frá Raunvísindastofnun Háskóla Íslands og Sveinbjörn Gizurarson prófessor. Nefndinni bárust umsagnir frá Háskóla Íslands, Lífvísindasetri Háskóla Íslands, Náttúrufræðistofnun Íslands, Raunvísindastofnun háskólans og Sveinbirni Gizurarsyni. Með frumvarpinu er lagt til að stjórn Innviðasjóðs verði aðskilin frá stjórn Rannsóknasjóðs og að hún verði skipuð sameiginlega af vísindanefnd og tækninefnd Vísinda- og tækniráðs, að formanni undanskildum sem skipaður verði af ráðherra, einnig að stjórn Rannsóknasjóðs fái heimild til að taka þátt í samfjármögnun alþjóðlegra rannsóknaráætlana í samstarfi við erlenda rannsóknarsjóði. Það var samhljómur á meðal gesta um mikilvægi alþjóðlegs samstarfs. Hins vegar komu fram sjónarmið um nauðsyn þess að tryggja meira fjármagn í Rannsóknasjóð og tryggja að árangurshlutfall sjóðsins verði að lágmarki 25% ef samfjármögnun rannsóknarverkefna eigi ekki að hafa mögulega neikvæð áhrif á vísindastarf hér á landi. Þá komu fram sjónarmið um hvort setja ætti þak á sjóðinn. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins tekur stjórn sjóðsins ákvarðanir um fjárveitingar úr Rannsóknasjóði að fengnum umsögnum fagráða sem skipuð eru samkvæmt 5. gr. laganna. Stjórnin leitar ráðgjafar umfram það sem fagráð sjóðsins getur veitt ef þurfa þykir. Nefndin bendir á að gert er ráð fyrir að stjórn Rannsóknasjóðs hafi almennar áherslur Vísinda- og tækniráðs til viðmiðunar við úthlutun jafnhliða faglegu mati. Þær gætu t.d. falið í sér tímabundnar áherslur á tiltekin rannsóknarsvið eða mikilvægi þátttöku í alþjóðlegum verkefnum. Nefndin áréttar að með ákvæðum frumvarpsins er Rannsóknasjóði heimild veitt til að taka þátt í alþjóðlegri samfjármögnun en ekki er um að ræða skuldbindingu stjórnar til þátttöku. Útfærsla á þeirri heimild yrði síðan mótuð af vísindanefnd og stjórn Rannsóknasjóðs með úthlutunarstefnu, svo sem skilyrði þess að sjóðurinn taki þátt í alþjóðlegum verkefnum og þess háttar, en að svo stöddu liggur ekki fyrir hvert umfangið verður af slíkri samfjármögnun. Við meðferð málsins var nefndinni bent á að framhaldsnemendur eiga ekki að geta skuldbundið verkefnastjóra eða stofnanir án þeirra samþykkis enda beri þeir ekki rekstrarlega ábyrgð á innviðum eða rannsóknarbúnaði. Þessir aðilar þurfi því að senda inn sameiginlega umsókn. Nefndin tekur fram að þessi athugasemd snýr ekki beinlínis að 1. gr. frumvarpsins heldur á í raun við verklag Rannsóknamiðstöðvar Íslands í umsóknar- og samningsferli Rannsóknasjóðs. Samkvæmt leiðbeiningum Rannsóknamiðstöðvarinnar til umsækjanda um styrki úr Rannsóknasjóði kemur fram að umsókn þurfi að fylgja undirrituð samstarfsyfirlýsing þeirra sem skráðir eru sem meðumsækjendur. Þannig ætti leiðbeinandi að vera skráður sem meðumsækjandi þegar framhaldsnemi sækir um styrk í sjóðinn gegnum rafrænt umsóknarkerfi. Meðumsækjandi sé síðan upplýstur um umsóknina enda fái hann tilkynningu um að umsókn hafi verið send inn í samstarfi hans og viðkomandi framhaldsnema. Þá þarf framhaldsnemi einnig að skila inn staðfestingu á því að hann hafi verið samþykktur inn í nám og greitt skólagjöld. Að mati nefndarinnar ætti þetta fyrirkomulag að koma í veg fyrir að nemi geti skuldbundið nokkurn án samþykkis en beinir því til mennta- og menningarmálaráðuneytis að tryggja að verklag umsókna sé með þeim hætti að ávallt liggi fyrir samþykki meðumsækjenda. Að auki telur nefndin það gott fyrirkomulag að kveðið sé á um slíkar verklagsreglur í reglum um umsóknir, málsmeðferð þeirra og úthlutun sem stjórn sjóðsins gefur út, samanber 5. gr. frumvarpsins. Nefndin beinir því til mennta- og menningarmálaráðuneytis að farið verði yfir reglur sjóðsins og eftir atvikum að þær verði uppfærðar með hliðsjón af framangreindu. Þá var á fundum nefndarinnar rætt um þann möguleika að setja upp sjóð sem styrkir vísindarannsóknir og þróunarverkefni sem eiga að gagnast þeim þjóðum sem þarfnast þróunaraðstoðar. Slíkur sjóður hefur verið settur á fót í Bretlandi til að mynda, kom það fram í umsögn um málið þar að lútandi, og heitir á enska tungu, virðulegur forseti, Global Challenges Researches Fund. Sá sjóður styrkir rannsóknarverkefni sem gagnast vanþróuðum ríkjum en styrkurinn telst jafnframt hluti af fjármagni sem ríkið leggur fram í formi þróunaraðstoðar. Þannig gæti íslenska ríkið eyrnamerkt hluta af þeim fjármunum sem fari til opinbers stuðnings við vísindarannsóknir í styrki til að efla rannsóknir sem hafi bein áhrif á þau lönd sem þarfnast þróunaraðstoðar. Nefndin telur þó það mál annars eðlis en það sem efni frumvarpsins lýtur að og þarfnast óhjákvæmilega nánari skoðunar og samráðs hlutaðeigandi ráðuneyta. Nefndin beinir því þess vegna til mennta- og menningarmálaráðuneytisins, í samvinnu við utanríkisráðuneytið, að taka þetta atriði til nánari skoðunar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álit þetta rita eftirtaldir hv. þingmenn: Páll Magnússon, formaður hv. nefndar, Willum Þór Þórsson, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, með fyrirvara, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni nefndarinnar fyrir ágæta yfirferð yfir málið og nefndarálitið. Fram kom í máli hv. framsögumanns að sá sem hér stendur ritaði undir nefndarálitið með fyrirvara og langar mig til að gera grein fyrir honum. Fyrirvari minn lýtur fyrst og fremst að Rannsóknasjóði og samfjármögnun með erlendum verkefnum. Fram kom í máli hv. framsögumanns að stjórn sjóðsins, þeir sem úthluta fjármagni úr sjóðnum, ættu að geta haft stýringu á því. En fram kom í umsögnum og hjá gestum sem komu fyrir nefndina að a.m.k. hluti þeirra hafði nokkrar áhyggjur af því að það verðuga verkefni að efla og gera samfjármögnun mögulega gæti hugsanlega haft neikvæð áhrif á sjóðinn. Lögðu þeir mikla áherslu á að styrkja þyrfti sjóðinn fjárhagslega til að verulegt gagn gæti orðið af slíkri samfjármögnun án þess að skerða það fé sem er til úthlutunar til annarra verkefna á vegum sjóðsins. Með leyfi forseta, ætla ég að vitna í umsögn frá Lífvísindasetri Háskóla Íslands. Þar segir: „Tillagan um samfjármögnun á rætur sínar að rekja til metnaðarfullrar stefnu Vísinda- og tækniráðs áranna 2013–2016. Ljóst er að markmið stefnunnar hafa því miður að mjög litlu leyti náð fram að ganga. Til að mynda gerði stefnan ráð fyrir því að árið 2016 næðu fjárveitingar til vísinda og nýsköpunar 3% af vergri landsframleiðslu. Tölur OECD sýna að langt er í land að þetta markmið hafi náðst þar sem hlutfall Íslands til vísinda og nýsköpunar árið 2016 var einungis 2,07% af vergri landsframleiðslu, sem er töluvert fyrir neðan OECD-meðaltal, sem var 2,34% sama ár, og langt fyrir neðan meðaltal hinna Norðurlandanna, sem var 2,73%. Frá árinu 2016 hefur sama krónutala verði sett í Rannsóknasjóð óháð verðlagsþróun, sem hefur gert það að verkum að árangurshlutfallið hefur lækkað úr 25% árið 2016 í aðeins 17% árið 2019. Með hliðsjón af bágri stöðu Rannsóknasjóðs er hætt við að breytingin sem hér er lögð til, ef framkvæmd ein og sér, muni veikja íslenskt vísindastarf.“ Ég tel rétt að vekja athygli á þessu og það komi skýrt fram, a.m.k. af minni hálfu, að Rannsóknasjóður er verulega vanfjármagnaður. Það er ekki að sjá að áætlanir ríkisstjórnarinnar gerir ráð fyrir aukningu í sjóðinn. Þrátt fyrir að markmiðið um að auka samfjármögnun sé gott og göfugt kann þetta að leiða til þess að önnur verkefni líði fyrir það. Þess vegna tel ég rétt að ítreka og hvetja stjórnvöld til þess að tryggja sjóðnum viðunandi fjármagn til þess að hægt sé að standa vel að væntanlegum samfjármögnunarverkefnum án þess að það komi niður á öðrum úthlutunum til vísindastarfs hér innan lands. Þetta vildi ég taka fram. Eftir sem áður er ég á álitinu og styð frumvarpið en þó með þeim fyrirvara að það sé mjög mikilvægt að þessi mál verði tekin til ítarlegrar skoðunar þannig að hinn góði vilji sem felst í frumvarpinu líði ekki fyrir það að Rannsóknasjóður sé vanfjármagnaður og tilætlaður árangur náist ekki.
Herra forseti. Ég geri hér, eins og fram hefur komið, grein fyrir nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, með síðari breytingum. Þetta er EES-reglugerð eins og við segjum stundum eða innleiðing og við köllum þetta oft burðarpokafrumvarpið í daglegu tali. Nefndin hefur fjallað um málið eins og vera ber og fengið á fund sinn gesti frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sorpu, Viðskiptaráði Íslands, Samtökum verslunar og þjónustu og enn fremur fengið umsagnir frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins og Samtökum verslunar og þjónustu, Sorpu og viðskiptaráðuneytinu, og farið mjög vandlega yfir þær. Í stuttu máli er með frumvarpinu tilskipun Evrópuráðsins og þingsins frá 29. apríl 2015, um breytingu á tilskipun nr. 94/62, að því er varðar að draga úr notkun á þunnum burðarpokum úr plasti, leidd í íslenskan rétt. Í frumvarpinu er kveðið á um markmið um notkun á burðarpokum úr plasti. Þá eru í frumvarpinu lagðar til ákveðnar ráðstafanir til að draga úr notkun burðarpoka úr plasti. Annars vegar að óheimilt verði að afhenda slíka burðarpoka, þar með talið burðarpoka úr plasti, án endurgjalds á sölustöðum vara og að gjaldið skuli vera sýnilegt á kassakvittun. Hins vegar að frá og með 1. janúar 2021 verði óheimilt að afhenda burðarpoka úr plasti hvort sem endurgjald komi fyrir eða ekki. Það má þá velta því fyrir sér hvort bannið eigi við margnota burðarpoka úr plasti sem eru seldir í búðum eftir 2021. Ég lít svo á. Hvað varðar innleiðinguna er gengið er lengra en tilskipunin gerir ráð fyrir. Var við gestakomur bent á að ákvæði frumvarpsins um bann við afhendingu burðarpoka án endurgjalds, óháð því úr hvaða efni þeir eru, gengi lengra en Evróputilskipunin gæfi tilefni til. Einnig kom fram að ástæða þessa væri óljós sem og markmiðið með því að útvíkka bannið yfir allar tegundir burðarpoka eins og gert er. Því er til að svara að frumvarpið gengur lengra en lágmarkskröfur tilskipunarinnar gera ráð fyrir á þremur sviðum. Í fyrsta lagi er það krafa um endurgjald fyrir alla burðarpoka óháð efni, en sú skylda nær einungis til þunnra burðarpoka úr plasti samkvæmt tilskipuninni. Í öðru lagi nær frumvarpið til hefðbundinna burðarpoka úr plasti óháð þykkt þeirra, en tilskipunin tekur til burðarpoka úr plasti sem eru þynnri en svokölluð 50 míkrón. Í þriðja lagi er í frumvarpinu lagt til að óheimilt verði að afhenda burðarpoka úr plasti, hvort sem er með eða án endurgjalds, á sölustöðum vara frá og með 1. janúar 2021. Samkvæmt tilskipuninni er aðildarríkjum heimilt að velja til hvaða aðgerða er gripið til þess að stuðla að því að dregið verði úr notkun burðarpoka úr plasti en slíkar aðgerðir geta falið í sér notkun á efnahagslegum stjórntækjum, svo sem verðlagningu, sköttum og markaðshindrunum. Nefndin áréttar að samkvæmt b-lið 3. mgr. 8. gr. laga um þinglega meðferð EES-mála sem settar eru af forsætisnefnd Alþingis skal í greinargerð með frumvarpi koma fram að hvaða marki frumvarpið hafi að geyma frávik frá upphaflegu EES-gerðinni. Þá skal sérstaklega tilgreint ef gengið er lengra en lágmarksákvæði viðkomandi gerðar kveður á um og skal rökstuðningur fylgja slíkri ákvörðun. Í greinargerð frumvarpsins er þess getið að með frumvarpinu sé gengið lengra en nauðsynlegt er, en hvergi er að finna rökstuðning fyrir því að sú leið er valin. Nefndin beindi því til ráðuneytisins að tryggja að nefndum reglum væri fylgt og óskaði eftir rökstuðningi frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu hvað þetta varðar. Ráðuneytið brást við því og benti á að nauðsynlegt væri að takast af krafti á við plastmengun og neyslu. Með banni á afhendingu burðarpoka án endurgjalds óháð efni væri lögð áhersla á mikilvægi fjölnota poka en nauðsynlegt væri að auka hlut þeirra, draga úr ofnotkun burðarpoka og koma í veg fyrir að einnota neysla færðist yfir á aðra. Í því samhengi bendir nefndin á að fram hafi komið á fundi nefndarinnar að ef sett væri vax á bréfpoka, t.d. fyrir merki verslunar, væri ekki hægt að endurvinna pokann. Varðandi það að frumvarpið taki til allra plastpoka óháð þykkt benti ráðuneytið á að aðildarríki væru hvött til að undanskilja ekki þynnstu pokana, þ.e. þá sem eru þynnri en 15 míkrón. Ísland yrði við þeirri hvatningu auk þess sem plastpokar þykkari en 50 míkrón féllu undir ákvæði frumvarpsins. Með því að láta frumvarpið ná til burðarpoka óháð þykkt væri stuðlað að því að notkun á burðarpokum úr plasti drægist saman. Ef ákveðnar þykktir væru undanskildar væri viss hætta á því að notkun á þeim burðarpokum ykist. Ráðuneytið benti loks á að í aðildarríkjum væri heimilt að velja til hvaða aðgerða væri gripið til að draga úr notkun burðarpoka úr plasti en ein af slíkum aðgerðum væri bann við afhendingu slíkra poka. Með því að leggja til að bannað yrði frá og með 1. janúar 2021 að afhenda burðarpoka úr plasti á sölustöðum vara, óháð því hvort endurgjald kæmi fyrir, væru send skýr skilaboð um að draga skyldi úr notkun á burðarpokum úr plasti. Nefndin tekur undir framangreind sjónarmið ráðuneytisins og leggur jafnframt áherslu á nauðsyn þess að samfélagið allt leggist á árar með að nýta umhverfisvæna valkosti. Varðandi staðsetningu ákvæða í lögum um hollustu og mengunarvarnir er þess að geta að fram kom í gestakomum að betur færi á því að þessari innleiðingu yrði fundinn staður í lögum um meðhöndlun úrgangs heldur en í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir þar sem með frumvarpinu væri verið að leggja til úrgangsforvarnir. Þá er því til að svara að nefndin fór yfir þetta og niðurstaðan er sú að samkvæmt. 2. gr. laga nr. 55/2003 gilda lögin um meðhöndlun úrgangs sem skilgreindur er sem hvers kyns efni eða hlutir sem handhafi úrgangs ákveður að losa sig við, ætlar að losa sig við eða er gert að losa sig við. Þá bendir nefndin á að með innleiðingu tilskipunarinnar sé verið að leggja nýjar skyldur og kvaðir á tiltekna vöru, þ.e. burðarpoka úr plasti, en ekki eingöngu verið að kveða á um meðhöndlun á vörunni þegar hún er orðin að úrgangi. Með vísan til þessa tekur nefndin undir með ráðuneytinu að betur fari á því að kveða á um að þær skyldur varðandi burðarpoka úr plasti í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Fram kom að óljóst væri hvaða opinberi aðili ætti að framfylgja ákvæðum kafla um burðarpoka, enda félli stór hluti þeirra fyrirtækja sem ákvæði frumvarpsins beindust að ekki undir heilbrigðiseftirlitið eða eftirlit heilbrigðisnefnda. Varðandi eftirlit með ákvæðum um burðarpoka bendir nefndin á að samkvæmt 51. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir annist Umhverfisstofnun eftirlit með framkvæmd laganna, þar með talið þeim ákvæðum um burðarpoka sem hér er lagt til að bætist við lögin. Það er stofnunarinnar að útfæra með hvaða hætti hún stendur að eftirlitinu. Í 6. gr. frumvarpsins er kveðið á um að lögin öðlist gildi 1. júlí 2019 nema ákvæði 4. gr., bann við burðarpokum úr plasti, sem öðlast gildi 1. janúar 2021. Nefndin minnir á að á undanförnum misserum hafa þó nokkrar verslanir gripið til aðgerða í þeim tilgangi að skipta út einnota burðarpokum og fagnar nefndin sérstaklega því framtaki. Fram kom að verslunarfyrirtæki skipuleggja innkaup rekstrarvara, þar með burðarpoka, með nokkrum fyrirvara og sé álitamál hvort forsendur verði til innheimtu gjalds vegna afhendingar hnútapoka, þ.e. þunnra poka úr plasti sem gjarnan liggja frammi í grænmetisdeildum verslana. Fyrirtæki kunni því að standa frammi fyrir því að farga nokkrum birgðum á pokum sem þegar eru til en það sé ekki til þess fallið að stuðla að því að frumvarpið nái tilgangi sínum. Til að vinna gegn sóun verðmæta og stuðla að góðri sátt um efni frumvarpsins er lagt til að gildistöku b-liðar. 4. gr. frumvarpsins verði frestað um tvo mánuði. Nefndin telur brýnt að ná víðtækri sátt um efni frumvarpsins og leggur því til að gildistöku b-liðar 4. gr. verði frestað til 1. september 2019. Nefndin leggur hins vegar áherslu á að markmið frumvarpsins er að draga úr notkun burðarpoka úr plasti og þess vegna er kjarnaatriði að í því ljósi áréttar nefndin mikilvægi þess að fyrirtæki bregðist hratt við, t.d. með því að hefja gjaldtöku fyrir alla burðarpoka úr plasti sem fyrst, sem og hraði eins og kostur er skiptum á plastpokum fyrir aðra umhverfisvæna kosti, bæði hvað varðar burðarpoka sem eru fáanlegar á afgreiðslukössum verslana og umrædda hnútapoka. Að lokum vill nefndin árétta að í a-lið 4. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði um markmið um notkun burðarpoka úr plasti. Þar er kveðið á um að stefnt skuli að því að eigi síðar en 31. desember 2019 verði árlegur fjöldi burðarpoka úr plasti sem hver einstaklingur notar 90 eða færri og 40 eða færri eigi síðar en 31. desember 2025. Ákvæði þetta er í samræmi við 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar um ráðstafanir aðildarríkja til að ná fram viðvarandi minni notkun á þunnum burðarpokum úr plasti á yfirráðasvæði sínu. Nefndin áréttar mikilvægi þess að þeim markmiðum verði náð, m.a. með vísan til þess að plastpokar sem verða að úrgangi ógna vistkerfum og lífríki í vatni og sjó. Með hliðsjón af því að lögum er almennt ætlað að gilda til framtíðar telur nefndin betur fara á því að tölulegum og tímasettum markmiðum sé komið fyrir í reglugerð. Nefndin leggur því til breytingu á a-lið 4. gr. þess efnis að stefnt skuli að því að ná þeim tilteknu tölulegu markmiðum um notkun burðarpoka úr plasti. Þá sé ráðherra heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um tölulegu markmiðin varðandi notkun slíkra burðarpoka. Við setningu slíkra markmiða skuli m.a. höfð hliðsjón af kröfum í löggjöf Evrópusambandsins, stefnu um meðhöndlun úrgangs og svæðisáætlunum sveitarfélaga. Þá eru gerðar nokkrar breytingar lagatæknilegs eðlis á frumvarpinu. Niðurstaða nefndarinnar er í stuttu máli þessi: Burðarpokar úr plasti eru einungis lítið brot af þeim vanda sem leiðir af plastnokun og neyslu. Nefndin tekur undir að þörf er á umfangsmiklum aðgerðum og hugarfarsbreytingum í samfélaginu svo að draga megi úr plastmengun. Að mati nefndarinnar er frumvarpið hins vegar ótvírætt skref í rétta átt í baráttunni gegn plasti yfir höfuð. Í ljósi allra framangreindra sjónarmiða leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem eru í fjórum liðum. Sá fyrsti varðar töluleg markmið um notkun burðarpoka úr plasti. Annar liður varðar hin tölulegu markmið, þ.e. að stefnt skuli að því að ná tilteknum tölulegum markmiðum, og enn fremur að ráðherra sé heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um þau tölulegu markmið. Í þriðja lagi er smá lagatæknileg breyting og eins í fjórða lið, sem ég ætla ekki að fjölyrða um hér. Þá er komið að því að gera grein fyrir samþykktum og undirskriftum. Undir álitið skrifa hv. þingmenn Jón Gunnarsson, formaður hv. umhverfis- og samgöngunefndar, og sá er hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson flutningsmaður. Hanna Katrín Friðriksson skrifar undir með þeim fyrirvara að í þessu máli og öðrum sem tengjast markmiðum um að draga úr plastpokanotkun verði litið til tillagna starfshóps fulltrúa stjórnvalda og atvinnulífs frá 2016 og einnig að stofnað verði til samstarfs verslunar og Umhverfisstofnunar sem m.a. undirbúi að stýra neytendum frá plastpokum í ríkara mæli með verðlagningu samhliða því að leggja áherslu á fræðslu og nýsköpun. Aðrir sem skrifa undir eru Helga Vala Helgadóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Bergþór Ólason og Karl Gauti Hjaltason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Jón Gunnarsson var fjarverandi við afgreiðsluna en skrifar undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Síðast en ekki síst er Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, samþykkur þessu áliti. Herra forseti. Ég hef þá lokið máli mínu í bili.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni framsöguna. Ég ætla ekki að lengja þetta mál mjög en þótti ástæða til þess að koma hér upp þar sem ég var partur af þessum samráðshópi og hv. framsögumaður minn varamaður og við skiptum þessari vinnu bróðurlega á milli okkar. Mér fannst þess vegna ástæða til að koma hér og taka til máls. Ég er afskaplega ánægð með að hér sé ákveðið að ganga lengra, þ.e. að undanskilja ekki þynnstu pokana sem margur grípur til þegar á að sefa samviskubitið. Það er talað um flugviskubit en þetta er náttúrlega bara hefðbundið samviskubit. Ekki er það plastbit, held ég. Þegar fólk vill ekki kaupa hefðbundna plastpoka í verslunum þá tekur það kannski þrjá, fjóra litla og heldur að það sé skárra. En auðvitað er það það ekki. Þessir pokar eru sýnu verri held ég en hinir. Ég er því afskaplega ánægð með að hér er gengið lengra. Samkvæmt stjórnarsáttmála og áherslum umhverfisráðherra er lögð mikil áhersla á þessi plastmál. Starfshópurinn lagði eitt og annað til. Það var 18 þrepa aðgerðaáætlun sem gekk út á það hvernig draga mætti úr notkun plasts, bæta endurvinnsluna og takast á við plastmengun í hafi. Hópurinn lagði m.a. til að banna plastdiska, plasthnífapör, plaströr og annað einnota plast, sem kveðið er á um í drögum að tilskipuninni að verði flýtt og komið á og innleitt frá og með 1. janúar 2020. Það var líka lagt til að ráðist yrði í markvissa vitundarvakningu um hversu gríðarlega mikið við notum plast og plastvörur og að komið yrði á fót sérstökum rannsóknar- og þróunarsjóði sem styddi við nýjar lausnir. Plast er svo víða. Örplast og trefjaplast og frauðplast. Við notum það í gríðarlega miklum mæli. Það sem við kaupum er því miður oft á tíðum innpakkað í plast. Það þarf líka að gera fyrirtækjum kleift að takast á við þetta. Ef stór lönd eins og Frakkland geta bannað þessa plastdiska og hnífapör og annað slíkt þá hlýtur Ísland að vera kjörland til þess að takast á það að losa okkur við vörur sem innihalda plast. Ég nefni líka að á síðasta ári tókust Bretar á við það að banna hreinlætisvörur sem innihalda örplast frá og með árinu 2020. Hér er talað um að standa fyrir miklu átaki um að hreinsa strendur landsins og hjálpa fyrirtækjum og rekstraraðilum með miðlægri upplýsingagjöf að velja umhverfisvænni lausnir, t.d. undir matvöru. Einhvern veginn verðum við að komast í þá stöðu, hvort sem það er t.d. að geta komið með dallana okkar í fiskbúðina og keypt okkur fisk þar ofan í. Það er ekki heimilt samkvæmt heilbrigðiseftirlitsreglum í dag, skilst mér. Nokkrir kjötframleiðendur hafa verið að leita leiða við að pakka inn í umhverfisvænni umbúðir og það er vel. En því miður er allt of mikið af því sem er utan um matvöru sem við kaupum óendurvinnanlegt. Það er eitthvað sem við sjálf sem neytendur þurfum að takast á við. Auðvitað á ekki að þurfa að setja allt í lög og reglur til að við gerum það, framkvæmum slíka hluti, í ljósi allrar þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað, allrar þeirra plastmengunar sem við sjáum í hafinu. Plokkið á dögunum, sem var töluvert í fjölmiðlum, sýndi okkur gríðarlegt magn af alls konar drasli, plasti sem og öðru. Auðvitað er það undir okkur sjálfum komið að við breytum um hegðun í þessum málum. Þetta er skref. Pínulítið skref. En þetta er gott skref og þetta er áleiðis. Eins og ég segi þá vildi ég bara koma hér rétt til að segja frá því að það var margt sem þessi hópur lagði til og ráðherrann er byrjaður að starfa út frá því og koma með tillögur þess eðlis. Ég lýsi mig afskaplega ánægða með að ferlið er hafið af hálfu ráðherra.
Herra forseti. Ég vil bara nota tækifærið og þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að minnast á þennan starfshóp sem hún starfaði í og ég kom inn í sem varamaður í einhver skipti. Þetta er þessi plastaðgerðaáætlun, ef við getum kallað hana það. Hún er inni á samráðsgáttinni og þar eru 18 liðir sem allir miða í þá átt að þrengja mjög að plastinu. Það sem er gleðilegt við þá áætlun er að það eru jú einhver bönn fyrirsjáanleg, en það er mikið lagt upp úr bæði nýsköpun, fræðslu og við skulum segja nokkuð mjúkum leiðum í þá átt að banna. Þannig að ég held að það sé mjög mikilvægt að það komi fram hér í umræðunni að þetta frumvarp, sem ég gerði hér grein fyrir nefndarálitinu um, er ekki nema lítið skref af þeim sem taka þarf. Eins langar mig að minnast á eitt atriði. Það komu svo sem fram áhyggjur hjá gestum sem komu fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd varðandi frumvarpið, að það væri hægt að fara fram hjá þessum bönnum, þessum þrengingum að burðarpokum í verslunum með ýmsu móti. En á móti komu þau sjónarmið að neytendur, kaupendur, sem koma í þessar verslanir til að kaupa inn, veita mesta aðhaldið og sjá til þess að ekki verði farið í kringum reglur eða bönn - miklu auðveldar og betur en einhverjir tilgreindir eftirlitsaðilar, ef svo bæri undir. Þannig að ég held að við getum verið mjög bjartsýn á að þetta nái þeim árangri sem að er stefnt.
Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um siglingavernd, nr. 50/2004, með síðari breytingum. Það fjallar sem sagt um dagsektir, laumufarþega og fleira. Þetta er frá hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég geri það í fjarveru framsögumanns, sem var Vilhjálmur Árnason, en hann er við önnur þingstörf og fjarverandi þar með. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ástu Sóllilju Sigurbjörnsdóttur frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Nefndinni barst ein umsögn, frá Hafnasambandi Íslands. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um siglingavernd og lúta þær annars vegar að því að mæla fyrir um heimild Samgöngustofu til þess að beita eftirlitsskylda aðila dagsektum, uppfylli þeir ekki skyldur sínar samkvæmt ákvæðum laganna, og hins vegar að mæla fyrir um refsingu við brotum á banni við að fara í heimildarleysi inn á haftasvæði siglingaverndar, þ.e. inn á sérstök svæði sem þannig eru skilgreind í höfnum landsins.. Líkt og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu er það lagt fram í kjölfar samþykktar laga nr. 71/2018, um breytingu á lögum um siglingavernd og lögum um loftferðir, frá 8. júní 2018. Þetta kemur sem sagt í kjölfar ákveðinna laga. Í meðförum nefndarinnar á því máli (263. mál á 148. löggjafarþingi) voru ákvæði um refsingar, stjórnvaldssektir og dagsektir felld brott og því beint til ráðuneytisins að endurskoða tillögu sína um slík ákvæði með hliðsjón af nánar tilgreindum sjónarmiðum, m.a. sjónarmiðum um meðalhóf. Nefndin lýsir ánægju sinni með vinnslu málsins hjá ráðuneytinu og telur að með frumvarpi þessu sé brugðist við þeim ábendingum og athugasemdum sem nefndin gerði við málið í áliti sínu á þingskjali 1056. Leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu, ásamt formanni, Jóni Gunnarssyni, framsögumanni, sem hér átti að vera, Vilhjálmi Árnasyni og þeim sem hér stendur, Ara Trausta Guðmundssyni. Fleiri skrifa undir: hv. þm. Bergþór Ólason, Helga Vala Helgadóttir, Hanna Kristín Friðriksson, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir og Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Ég hef þá þar með gert grein fyrir þessu stutta nefndaráliti sem hefur að niðurstöðu að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti hv. velferðarnefndar um frumvarp til laga um ófrjósemisaðgerðir. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt er þetta frumvarp hluti af þeirri vegferð að skipta upp lagabálknum um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir frá 1975, þ.e. lögum nr. 21/1975. Því er ákveðið að fara þá leið að vera með sérstaka löggjöf um ófrjósemisaðgerðir, eins og ágætlega er skýrt í greinargerð með frumvarpinu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti eins og tíundað er í nefndarálitinu. Nefndinni bárust einnig umsagnir frá embætti landlæknis, Félagi íslenskra fæðinga- og kvensjúkdómalækna, Kvenréttindafélagi Íslands, Landspítalanum, Landssamtökunum Þroskahjálp, Siðfræðistofnun Háskóla Íslands, embætti umboðsmanns barna og Öryrkjabandalaginu. Þá fékk nefndin einnig minnisblað frá heilbrigðisráðuneytinu vegna málsins. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns er frumvarpið hluti af heildarendurskoðun laga um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, nr. 25/1975. Með því er lagt til að III. kafli laganna falli úr gildi og í staðinn komi þessi nýju heildarlög. Það er gert ráð fyrir að á réttur til ófrjósemisaðgerða verði skýr, þær verði gjaldfrjálsar og framkvæmdar af þeim sem hafa til þess tilskilda menntun og reynslu. Jafnframt er gert ráð fyrir því að fólki verði tryggðar upplýsingar um afleiðingar aðgerðarinnar. Samhliða frumvarpinu var lagt fram frumvarp til laga um þungunarrof, eins og ég gat um áðan. Við umfjöllun nefndarinnar var fyrst og fremst fjallað um ákvæði 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins sem hljóðar, með leyfi forseta, eins og hér segir: „Einungis er heimilt að framkvæma ófrjósemisaðgerð á einstaklingum sem eru ólögráða fyrir æsku sakir þegar ætla má að frjósemi viðkomandi hafi alvarleg áhrif á líf eða heilsu einstaklingsins og skal liggja fyrir staðfesting tveggja lækna um slíkt, auk samþykkis sérstaklega skipaðs lögráðamanns skv. 53. gr. lögræðislaga.“ Umræðan í nefndinni um þetta ákvæði var allmikil og m.a. var vitnað töluvert til fyrri sögu um ófrjósemisaðgerðir þar sem þær voru stundum gerðar hér á árum áður hreinlega án þess að fólk væri spurt. Það er augljóst að í nútímasamfélagi og með þeim mannréttindum sem við teljum okkur öll hafa sættum við okkur ekki við að slíkar aðgerðir verði áfram, enda telur nefndin að það sé ágætlega um það búið í frumvarpinu. Í umsögnum um málið og við umfjöllun nefndarinnar var lýst áhyggjum af því að úrræðinu hefði verið beitt óhóflega, eins og ég kom að áðan, og að viðkomandi forspurðum. Þá var líka lýst yfir áhyggjum af reynslu fyrri ára, eins og ég nefndi. Nefndin áréttar að markmið ákvæðisins er ekki að koma í veg fyrir að ákveðnir hópar einstaklinga eignist börn. Aðgerð verður því einungis framkvæmd á grundvelli heimildarinnar ef læknisfræðileg nauðsyn krefur. Auk þess bendir nefndin á að í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir að úrræðinu verði beitt ef önnur og vægari inngrip koma til greina, þar með talið til að mynda langvarandi getnaðarvarnir með svokölluðum stöfum eða sambærilegar aðgerðir. Fremur yrði leitast við að beita þá langtímagetnaðarvörnum. Þá er einnig mikilvægt að benda á að kröfur 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins, einkum þær er varða skipun sérstaks lögráðamanns, samanber 53. gr. lögræðislaga, tryggja að hagsmunir hins ólögráða einstaklings séu sérstaklega tryggðir í tilfellum sem þessum. Þá komu fram fyrir nefndinni ábendingar um mikilvægi þess að hafa í lögum heimildarákvæði sem þetta, enda væri tryggt að því yrði ekki misbeitt. Nefndin telur rétt að undirstrika sérstaklega að ákvæði 2. mgr. 3. gr. felur í sér undanþágu frá þeirri almennu reglu að ófrjósemisaðgerð sé aðeins heimil að ósk einstaklings sem hefur náð 18 ára aldri og að ákvæðið eigi að túlka þröngt. Þá kom fram það sjónarmið að ófrjósemisaðgerðir væru að jafnaði óafturkræfar og yrði að vanda sérstaklega til allrar ákvarðanatöku. Nefndin tekur undir þetta sjónarmið, en telur jafnframt rétt að benda á að ófrjósemisaðgerðir eins og þær eru skilgreindar í frumvarpinu fela í sér lokun á eggjaleiðara eða sáðrás, en ekki að kynkirtlar séu fjarlægðir. Því er við undirbúning aðgerðar mögulegt að tryggja, m.a. með frystingu eggfruma eða sæðis, að viðkomandi geti með aðstoð nútímatækni aukið kyn sitt ef vilji stendur til þess síðar. Að framangreindu virtu telur nefndin því ekki tilefni til breytinga á frumvarpinu vegna þessara atriða. Fyrir nefndinni komu einnig fram þau sjónarmið að sérstaklega þyrfti að huga að fræðslu fyrir aðgerð, líkt og fram kemur í 4. gr. frumvarpsins. Var bent á að íhuga þyrfti sérstaklega fræðslu til þeirra einstaklinga sem vegna fatlana, seinfærni eða andlegra veikinda, ættu erfitt með að tileinka sér þær upplýsingar sem í boði eru. Í skýringu við 4. gr. frumvarpsins segir að fræðslan skuli einstaklingsmiðuð. Þá kemur skýrt fram í skýringu við 8. gr. frumvarpsins að fræðsluskyldan sé ein af starfsskyldum heilbrigðisstarfsmanns. Brot á skyldunni varðar viðurlögum samkvæmt almennum hegningarlögum og lögum um heilbrigðisstarfsmenn. Áréttar nefndin þó mikilvægi þess að tryggja að heilbrigðisstarfsmenn séu upplýstir um þarfir einstaklingsins fyrir fræðslu og tryggi rétt hans til að taka upplýsta ákvörðun. Í 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins segir að ófrjósemisaðgerðir skuli framkvæmdar í samræmi við ákvæði laga um heilbrigðisþjónustu, laga um réttindi sjúklinga og annarra laga eftir því sem við á. Í umsögn embættis landlæknis kom fram að mikilvægt væri að skráning upplýsinga um aðgerðirnar væri nákvæm og haldið yrði utan um fjölda aðgerða með skráningu í sjúkraskrá, því kynni að fara betur á því að tilgreina sérstaklega lög um sjúkraskrár í ákvæðinu. Í minnisblaði heilbrigðisráðuneytisins um málið kemur fram að óþarfi sé að tilgreina lög um sjúkraskrár sérstaklega í ljósi þess að vísað sé til annarra laga eftir því sem við á. Þrátt fyrir það telur nefndin fara betur á því að lög um sjúkraskrár séu sérstaklega tilgreind í ákvæðinu þar sem lögin gilda um allar ófrjósemisaðgerðir. Með hliðsjón af því leggur nefndin til þá breytingartillögu að lögum um sjúkraskrár verði bætt inn í upptalningu 1. mgr. 5. gr. Jafnframt kom fram í umsögn landlæknis að synjun um aðgerð eigi að vera skrifleg og rökstudd. Í því sambandi tekur nefndin fram að ákvörðun um synjun um aðgerð er stjórnvaldsákvörðun og aðili máls á alltaf rétt á rökstuðningi fyrir ákvörðun á grundvelli 1. mgr. 21. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Þá leggur nefndin til smávægilegar orðalagsbreytingar sem hafa ekki efnislega þýðingu og þarfnast því ekki sérstaks rökstuðnings. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma í nefndarálitinu í þremur liðum. Ásmundur Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Vilhjálmur Árnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita síðan Halldóra Mogensen, Ólafur Þór Gunnarsson, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir yfirferðina yfir nefndarálit þessa viðkvæma frumvarps sem hér er verið að fjalla um, um ófrjósemisaðgerðir. Ég kem hingað upp í rauninni vegna minna fyrri starfa sem lögmaður. Þá varð ég nokkrum sinnum, örsjaldan, beðin um að vera lögráðamaður einstaklings sem sökum skerðingar var í rauninni ekki - af mannúðarástæðum - látinn ganga í gegnum þungun. Mig langaði aðeins að spyrja hv. þingmann hvort sú umræða hafi ekki átt sér stað í nefndinni varðandi það þegar sótt hefur verið sérstaklega um ófrjósemisaðgerð á einstaklingum sem búa við miklar þroskaskerðingar, hvernig umræðan hafi verið í nefndinni varðandi þá einstaklinga og heimild fyrir ófrjósemisaðgerðum á þessum einstaklingum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir andsvarið. Jú, það fór fram, eðlilega, eins og þingmaðurinn gat sér til um, umræða um þessi mál í nefndinni. Þau sjónarmið komu m.a. fram hvort yfirleitt væri þörf á að hafa heimildarákvæðið. Það var samt niðurstaða nefndarinnar, bæði eftir heimsóknir og umræður í nefndinni, að það væri skynsamlegt. Hins vegar, eins og ég gat um áðan, telur nefndin að heimildarákvæðið sé einmitt það - heimildarákvæði. Því eigi að beita í algerum undantekningartilvikum og það eigi alltaf að reyna að beita öðrum aðgerðum fyrr en að fara beinlínis í að gera ófrjósemisaðgerðir á einstaklingi sem kannski getur ekki sagt til um það. Það fóru einnig fram miklar umræður um að það væri mikilvægt að tryggja að jafnvel þessir einstaklingar ættu kost á upplýsingum og fræðslu sem væru í samræmi við þeirra getu til að taka við slíkum upplýsingum og að til að mynda starfsfólk eins og þroskaþjálfar, félagsráðgjafar, eftir atvikum, sem væru sérstaklega færir til að sinna slíkri fræðslu, væru fengnir til þeirra verka.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Vil kannski spyrja áfram, þar sem ég er ekki í umræddri nefnd, hvort það hafi ekki komið alveg skýrt fram hjá þeim sem hafa starfað í þessari nefnd, innan Landspítala og hjá þeim fagaðilum sem að komu, að það hefur á síðustu árum síður en svo verið neins konar - hvað skal maður segja? - lausung í þessum málum? Að það hefur verið bæði mjög sjaldgæft og í algjörum undantekningartilvikum sem þessi leið hefur verið farin og þá jafnframt í þeim tilvikum þar sem einstaklingurinn sjálfur getur í rauninni ekki tjáð hug sinn gagnvart þessu. Hvernig var umræðan um það?
Herra forseti. Jú, það er rétt að auðvitað kom það fram í umræðum í nefndinni að sem betur fer eru aðgerðir sem þessar orðnar afar sjaldgæfar. Það er a.m.k. mín tilfinning, og ég held annarra nefndarmanna, að þær ákvarðanir sem teknar eru um slíkar aðgerðir séu vel undirbúnar, teknar af yfirvegun og það sé sannarlega engin lausung eða lausatök á ákvarðanatökunni. Þær heyra sem betur fer núorðið til algerra undantekninga og við erum, eins og ég nefndi hér áðan, komin þar í - við skulum segja vegferð okkar í réttindamálum fatlaðs fólks - að það er ekki lengur þannig sem betur fer að við séum að taka ákvarðanir sérstaklega um viðkvæm mál eins og þessi, án þess að það sé vel undirbúið. Menn ganga ekki lengur að því gruflandi að slíkt er í rauninni ekkert í samræmi við þá mannréttindastaðla sem við viljum búa við sem þjóð.
Hæstv. forseti. Mig langar að draga fram þá þætti saman sem mér finnast skipta hvað mestu máli í nefndaráliti velferðarnefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um ófrjósemisaðgerðir. Fyrst vil ég taka eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Í umsögnum um málið og við umfjöllun nefndarinnar var lýst áhyggjum af því að úrræðinu verði beitt óhóflega og að viðkomandi forspurðum. Þá var lýst yfir áhyggjum af reynslu fyrri ára hvað varðar ófrjósemisaðgerðir seinfærra og fatlaðra einstaklinga og að ákvæðinu yrði beitt gegn vilja og í einhverjum tilfellum án vitundar viðkomandi.“ Mér finnst mikilvægt að fram komi að með nefndarálitinu sé lögð sérstök áhersla á að koma til móts við þetta sjónarmið. Einnig kom fram það sjónarmið að alla jafna væru slíkar ófrjósemisaðgerðir óafturkræfar. Þess vegna er mikilvægt að vanda alla ákvarðanatöku. Huga þarf sérstaklega að fræðslu til einstaklinga. Að lokum vil ég segja og leggja þá sérstaklega áherslu á það sem rætt var rétt áðan þar sem fram kemur að frekar eigi að leitast við að nota úrræði eins og langtímagetnaðarvarnir. Það er að mínu mati lykilatriði í þessu nefndaráliti.
Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um þungunarrof. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði ný heildarlög um þungunarrof með það að markmiði að tryggja og undirstrika rétt kvenna til sjálfsforræðis yfir líkama sínum og rétt hvers einstaklings til að taka ákvörðun um barneignir. Að mati meiri hlutans er tímabært að endurskoða lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, nr. 25/1975. Almenn ánægja var með þá áherslu sem er í frumvarpinu á sjálfsákvörðunarrétt kvenna og afnám orðalags gildandi laga sem fela í sér mismunun á grundvelli fötlunar. Eigi að síður gerðu ýmsir umsagnaraðilar og hagsmunasamtök fatlaðs fólks athugasemdir við að heimila þungunarrof til loka 22. viku líkt og lagt er til í 4. gr. frumvarpsins. Var á það bent að þótt frumvarpið fæli í sér afnám á orðalagi eldri laga, sem heimila mismunun á grundvelli fötlunar, væri afnám mismununar ekki tryggt í raun. Þannig kæmu margar fatlanir í ljós við 20 vikna fósturskimun sem gætu enn orðið grundvöllur ákvörðunar um þungunarrof. Í því sambandi komu fram hugmyndir um að binda heimildina við lok 18. viku, líkt og lagt var upp með í frumvarpsdrögum, eða við lok 20. viku. Umfjöllun um hvort heimila eigi þungunarrof fram til loka 22. viku var umfangsmikil í nefndinni. Að mati meiri hlutans eru rökin fyrir því að heimila þungunarrof fram til loka 22. viku tvíþætt. Annars vegar geti ýmis alvarleg frávik komið í ljós við 20 vikna fósturskimun sem ekki sé hægt að greina á fyrri stigum þungunar. Hins vegar hafi konur sem búi við erfiðar félagslegar aðstæður ekki alltaf möguleika á því að átta sig á því að þær séu þungaðar fyrr en seint á meðgöngu. Því hafi þær konur takmarkaða möguleika á að leita hjálpar til að rjúfa þungun sína vegna félagslegra aðstæðna. Hvað fyrra atriðið varðar kom fram að almennt væri skimað eftir 20 vikna meðgöngu þar sem þá fáist fyrst nógu skýr mynd af fóstrinu. Væri skimunin gerð fyrr væri illmögulegt að greina niðurstöðurnar með fullnægjandi hætti og auknir möguleikar á því að kona fengi óljósar eða misvísandi upplýsingar. Með því móti gæti konan ekki tekið ákvörðun sem væri að fullu upplýst. Þá væri jafnframt mikilvægt að veita svigrúm til að greina niðurstöður skimunar sem og að veita konunni tíma til þess að taka ákvörðun. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið. Hvað síðara atriðið varðar kom fram að í undantekningartilfellum hefðu íslenskar konur, sem byggju við afar slæmar félagslegar aðstæður, þurft að fara til Bretlands í þungunarrof. Þetta ætti t.d. við um konur sem ættu við alvarleg fíkniefnavandamál að stríða og konur sem væru í ofbeldissambandi og gætu ekki hugsað sér að eignast barn með ofbeldismanninum. Í þeim tilvikum þyrftu konurnar, sem almennt væru afar illa fjárhagslega settar, að greiða að fullu fyrir þær aðgerðir. Meiri hlutinn telur alvarlegt að heilbrigðiskerfið komi ekki til móts við konur í þessum aðstæðum en með samþykkt frumvarpsins verði stigið mikilvægt framfaraskref sem bæti stöðu þessara kvenna. Þá bendir meiri hlutinn á að með því að takmarka heimild til þungunarrofs við lok 18. viku væri aðgengi kvenna að þungunarrofi takmarkað meira en gert er í gildandi lögum. Slík breyting eigi sér því ekki stoð í markmiði laganna um að auka sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Í ljósi þeirra atriða sem hér hafa verið rakin telur meiri hlutinn veigamikil rök fyrir því að heimila þungunarrof fram til loka 22. viku en leggur til orðalagsbreytingu á 1. mgr. 4. gr. sem taki af allan vafa um að það sé réttur konunnar að láta binda enda á þungun. Að mati meiri hlutans er óhjákvæmilegt að fjalla samhliða um heimild til þungunarrofs fram til loka 22. viku, samanber 4. gr. frumvarpsins, og þá fræðslu sem kona á rétt á við töku ákvörðunar um þungunarrof, samanber 8. gr. Meiri hlutinn leggur áherslu á að sjálfsákvörðunarréttur kvenna verði ótvíræður. Í því felist að konan ein fái ráðið þeim forsendum sem liggja að baki ákvörðun um að rjúfa þungun. Að því sögðu sé nauðsynlegt að tryggja eftir fremsta megni að ákvörðun verði alltaf upplýst og ekki tekin á grundvelli fordóma, upplýsingaskorts eða vanþekkingar. Að því skilyrði uppfylltu að ráðgjöf og fræðsla sé veitt á óhlutdrægan hátt, með virðingu fyrir mannréttindum og með mannlega reisn að leiðarljósi er það álit meiri hlutans að enginn geti tekið ákvörðun um hvort bundinn verði endi á þungun nema konan sjálf. Eigi að síður sé ekki hægt að skikka konur í fræðslu, enda fæli slík skylda í sér annars konar takmörkun á sjálfsákvörðunarrétti kvenna auk þess sem vandséð er hvernig slík fræðsla gagnast konum sem ekki vilja hana. Því verður að tryggja eftir fremsta megni að konur sem þurfa að taka ákvörðun um hvort þær bindi enda á þungun veigri sér ekki við að nýta sér þá fræðslu sem í boði er vegna hræðslu við þá fordóma sem þær kunni sjálfar að mæta innan heilbrigðiskerfisins. Leggur meiri hlutinn því til þá breytingu á 8. gr. frumvarpsins að skýrt verði tekið fram að kona eigi rétt á fræðslu og ráðgjöf læknis, hjúkrunarfræðings, ljósmóður og félagsráðgjafa, eftir því sem þörf krefur. Samhliða framangreindri breytingartillögu beinir meiri hlutinn því til heilbrigðisráðuneytisins að koma á samstarfi við undirstofnanir sínar til að tryggja að þeir heilbrigðisstarfsmenn sem komi að framkvæmd þungunarrofs og ráðgjöf samhliða því fái fræðslu um efni frumvarpsins, þær breytingar sem það hefur í för með sér og skyldu þeirra til að veita konum sem hyggjast undirgangast þungunarrof óhlutdræga fræðslu. Í því sambandi bendir meiri hlutinn einnig á að fræðsluskyldan er ein af starfsskyldum heilbrigðisstarfsmanns samkvæmt frumvarpinu og varði brot á henni viðurlögum skv. 11. gr. þess. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram sú spurning hver staða heilbrigðisstarfsmanns væri þegar kona óskar eftir þungunarrofi þrátt fyrir ráðleggingar læknis um annað eða þegar framkvæmd þungunarrofs stangast á við trúarleg eða siðferðileg viðhorf hans. Í því sambandi bendir meiri hlutinn á að samkvæmt 14. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012, er heilbrigðisstarfsmanni heimilt að skorast undan störfum sem stangast á við trúarleg eða siðferðileg viðhorf hans, enda sé tryggt að sjúklingur fái nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Auk þess var bent á að fæðing barns væri í öllum tilvikum hættulegri en þungunarrof og því væru rök heilbrigðisstarfsmanns fyrir því að víkjast undan því að framkvæma þungunarrof með vísan til þess að lífi konu væri stefnt í hættu afar takmörkuð. Meiri hlutinn tekur undir þetta sjónarmið en bendir þó á að erfitt geti verið að skikka heilbrigðisstarfsmann til þess að veita þjónustu sem stangast á við trúarleg eða siðferðileg viðhorf hans. Þótt ákvæði laga um heilbrigðisstarfsmenn gildi við framkvæmd þungunarrofs er það mat meiri hlutans að það auki á skýrleika og festi í sessi rétt kvenna til að binda enda á þungun að bæta nýrri málsgrein við 4. gr. laganna um að skorist heilbrigðisstarfsmaður undan skyldu sinni skuli réttur konunnar eigi að síður tryggður. Leggur meiri hlutinn til breytingartillögu þess efnis. Í umsögnum Félags íslenskra fæðinga- og kvensjúkdómalækna og Skurðlæknafélags Íslands voru gerðar athugasemdir við ákvæði 7. gr. frumvarpsins um framkvæmd þungunarrofs. Töldu framangreind félög það skilyrði að þungunarrof yrði framkvæmt undir handleiðslu sérfræðings á sviði kvenlækninga fela í sér of þrönga afmörkun á því hvaða sérfræðingar mættu annast aðgerð. Með ákvæðinu væri ekki tryggt að hægt yrði að veita heilbrigðisþjónustu vegna þungunarrofs í öllum heilbrigðisumdæmum landsins, líkt og gert væri ráð fyrir í 6. gr. Þannig hefðu almennir skurðlæknar, m.a. á Ísafirði og í Neskaupstað, gert aðgerðir á meðgöngu og í fæðingu, svo sem tæmingu á legi vegna þungunarrofa og fósturláta og keisaraskurð. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og leggur til þá breytingu á ákvæðinu að á eftir orðunum „sérfræðings á sviði kvenlækninga“ komi: eða sérfræðings í almennum skurðlækningum með reynslu og þjálfun í tæmingu á legi. Samkvæmt gildistökuákvæði 12. gr. frumvarpsins áttu lög um þungunarrof að taka gildi 1. febrúar 2019. Meiri hlutinn leggur til að gildistöku laganna verði frestað til 1. september 2019 m.a. svo að heilbrigðisráðuneytinu gefist kostur á að koma á samstarfi um fræðslu til þeirra heilbrigðisstarfsmanna sem munu starfa á grundvelli laganna og svo að svigrúm gefist til að aðlaga nauðsynleg skráningarkerfi sjúkraskrár að þeim kröfum sem leiðir af frumvarpinu, í samræmi við athugasemdir í umsögn embættis landlæknis. Þá leggur meiri hlutinn til breytingu á 13. gr. til að tryggja samræmi við frumvarp til laga um ófrjósemisaðgerðir sem lagt var fram samhliða frumvarpi þessu. Undir nefndarálitið rita sú sem hér stendur, Ólafur Þór Gunnarsson, Andrés Ingi Jónsson, Guðjón S. Brjánsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Hanna Katrín Friðriksson, sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk þessu áliti. Að lokum leggur meiri hluti til að málið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir hér að framan og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Ég bæti kannski við alveg í lokin. Í greinargerð frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Rúmlega 43 ár eru liðin frá því að lög nr. 25/1975 voru samþykkt á Alþingi. Má í raun segja að niðurstaða þingsins á þeim tíma hafi að vissu leyti verið málamiðlun þegar litið er til þess frumvarps sem lagt var fram á Alþingi árið 1973 og nánar er greint frá í kafla 3. Byggðist það frumvarp á því að virða ætti sjálfsákvörðunarrétt kvenna til að taka ákvörðun um barneignir. Frumvarpið mætti mikilli andstöðu og varð úr að breytingar voru gerðar á því þess efnis að dregið væri úr heimildum kvenna til að taka sjálfar ákvörðun um þungunarrof, takmarkanir settar fyrir heimildunum og vald til ákvarðanatöku var fært að hluta til í hendur tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa.“ Mér þykir áhugavert að líta til þess að á þeim tíma sem þessar ákvarðanir voru teknar höfðu níu konur tekið sæti á Alþingi. Okkur ber að hafa í huga að núna, þegar við erum í raun og veru að tryggja sjálfsákvörðunarrétt kvenna, þá erum við mun fleiri. Það er kannski ástæða þess að við erum að ná þessum mikilvægu breytingum í gegn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir framsögu hennar hér. Samkvæmt frumvarpinu er ákvörðunin um þungunarrof eingöngu konunnar til loka 22. viku, þ.e. hún þarf ekki að fara í neina ráðgjöf eða leita sér ráðgjafar. Það er valkvætt. Ég velti því fyrir mér, og það væri gott að fá sjónarmið hv. þingmanns á því, hvort sú hætta sé ekki fyrir hendi að kona sem eingöngu vill eignast annað kynið geti misnotað lögin og farið í fóstureyðingu eða þungunarrof eingöngu af þeirri ástæðu. Sú staða mun koma upp þar sem kona biður um fóstureyðingu vegna kyns og það væri gott að fá álit hv. þingmanns á því.
Forseti. Ég þakka fyrirspurnina en ég sé ekkert því til fyrirstöðu að slíkt verði gert miðað við núverandi löggjöf. Þegar við erum að tala um að auka sjálfsákvörðunarrétt kvenna, að þetta sé val konunnar, þá eru skilaboðin sem við erum að gefa þau að við treystum konum til að taka þessa ákvörðun. Mikilvægasta breytingin núna er sú að í stað þess að það séu læknir og félagsráðgjafi eða tveir læknar sem taka ákvörðunina fyrir konuna þá er konan að taka þessa ákvörðun sjálf. Að velta fyrir sér ástæðum þess að kona fari í þungunarrof, hvort það sé út af því að hún vill strák frekar en stelpu eða eitthvað annað, lýsir ofboðslega miklu vantrausti á konur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er ekki að lýsa vantrausti á konur hvað þetta varðar. Þessi tilvik hafa komið upp og ég hef rætt við fæðingarlækna þar sem þessi tilvik hafa komið upp. Þá spyr maður sig: Í hvaða aðstöðu setur það heilbrigðisstarfsfólk? Í 1. umr. um frumvarpið var rætt um þá sem eru fylgjandi rétti konunnar til að ráða yfir eigin líkama. Þá spyr maður sig: Hver er réttur hins ófædda barns? Auk þess spyr maður: Hver er réttur föðurins? Er hann aukaatriði í þessu sambandi? Nú á að fella út úr lögunum ákvæði um að faðirinn geti tekið þátt í umsókn konunnar um þungunarrof. Hver er skoðun hv. þingmanns á þessu?
Forseti. Ég held að svarið við þessu sé bara að það sé barn síns tíma að karlmenn hafi yfirráð yfir líkama kvenna. Við erum loksins komin á þann stað að allir hljóta að átta sig á því að það er konan sem þarf að taka þessa ákvörðun, enda ber hún barnið og veit best sjálf hvað er henni fyrir bestu. Ég get ekki séð að hægt sé að færa þessa ákvarðanatöku til karlmannsins. Ég velti því fyrir mér hvers vegna þingmaður telji að konur séu einhverra hluta vegna að taka ákvarðanir um að eignast börn út frá kyni. Af hverju erum við að tala um það?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Það er eiginlega bara ein spurning sem vaknaði þegar ég var að hlusta á ræðu hv. þingmanns, eitt atriði sem mig langar að spyrja út í. Það er partur af rökstuðningi meiri hluta nefndarinnar fyrir því að frumvarpið gangi fram óbreytt, þá er ég að tala um viknafjöldann, að konur sem búa við erfiðar félagslegar aðstæður, séu langt leiddar af fíkn o.s.frv., hafi þurft að leita til Bretlands í fóstureyðingu undanfarin ár. Mig langaði til að vita hvort meiri hluti nefndarinnar búi yfir upplýsingum um það hversu mörg tilvik þetta eru, t.d. á ári undanfarandi fimm, sex ár, hvort hv. þingmaður geti svarað mér því.
Forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Þær upplýsingar sem við fengum frá þeim sérfræðingum sem komu á fund nefndarinnar voru að þetta væri fjórar til fimm konur á ári, en þetta er væntanlega hvergi skráð. Þetta eru upplýsingar sem við fáum frá þeim aðilum sem vinna með þessum konum og aðstoða þær. Mér finnst mikilvægt að árétta að í dag hefur kona rétt á því að fara í þungunarrof alveg upp að 22. viku. Breytingin sem á sér stað núna er sú að það er konan sjálf sem ákveður það en ekki læknir, tveir læknar eða læknir og félagsráðgjafi, sem tekur ákvörðun fyrir hönd konunnar. Það eru þessar konur sem eru í erfiðustu og viðkvæmustu stöðunni sem hafa ekki getað farið í þungunarrof hér á landi sem hafa þurft að fara utan í þungunarrof. Að sjálfsögðu myndi þessi breyting opna á það að þessar konur gætu sótt þessa þjónustu hér heima.
Já, þetta er sem sagt fjórar konur af þúsund. En það er annað sem mig langar að spyrja hv. þingmann um, varðandi gildistökuna 1. september 2019. Nú veit ég ekki hvort þingmaðurinn hefur fulla athygli á því sem ég er að spyrja um, en mig langar til að spyrja hvort meiri hluti nefndarinnar telji í raun og veru að tíminn fram að gildistökunni 1. september 2019, 100 dagar eða svo, muni duga heilbrigðisráðuneytinu til að undirbúa þessa breytingu á þokkalegan hátt, þ.e. að allir séu sem sagt á sama fæti, ef ég get orðað það þannig, strax 1. september. Ég hefði sjálfur talið, miðað við hvernig ríkið hreyfir sig, að það þyrfti ár jafnvel til að koma breytingu eins og þessari á koppinn. Mig langar því að spyrja hvort þessi skammi tími hafi ekki hringt neinum bjöllum hjá meiri hlutanum.
Forseti. Ég tek einnig fram að þessar fjórar til fimm konur sem við fengum upplýsingar um sem eru í mjög erfiðum félagslegum aðstæðum og hafa þurft að fara utan í þungunarrof, eru bara þær sem við vitum af sem hafa haft ráð á því að gera það. Það getur vel verið að það séu mun fleiri sem hafa ekki efni á því. Mér skilst að það kosti mörg hundruð þúsund krónur að fara til Bretlands í þungunarrof. Það er kannski ágætt að hafa það í huga. Varðandi tímann þá eru þetta þær upplýsingar sem við fengum frá landlækni, það þyrfti að fresta gildistökunni og við fengum þær upplýsingar að þetta væri nægur tími.
Virðulegi forseti. Mér ber skylda til þess að segja: Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna, en ég var samt sem áður að vona að til þessa þyrfti ekki að koma. Mig langar til þess að spyrja, þar sem stærstu rökin eru sjálfsákvörðunarréttur konunnar og mikilvægi þess að við ráðum því sjálfar hvort og hvenær við látum eyða barni sem við göngum með: Hefur einhverri konu verið neitað um fóstureyðingu á Íslandi árið 2017 eða 2018?
Forseti. Nei, það hefur - ja, nema þær konur sem ekki falla undir lögin núna og geta ekki fengið þungunarrof af því að þær búa við erfiðar félagslegar aðstæður. Þá hafa þær ekki völ á því að fara í þungunarrof hér heima og hafa farið til Bretlands til að fara í þungunarrof. Þannig að eftir 16. viku getur kona sem býr við erfiðar félagslegar aðstæður ekki farið í þungunarrof hér heima. Það eru ekki skráð tilfelli. Við vitum ekki hversu margar konur það eru, þannig að það er ekki alveg sanngjarnt að segja að það hafi engin kona fengið neitun. En þær konur geta ekki einu sinni sótt um það, það eru þær konur sem myndu hafa það val núna að fara í þungunarrof ef þær þyrftu á því að halda.
Þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Er ekki svolítið langt seilst að tala um konur sem hafa þurft að leita til Bretlands til að fara í fóstureyðingu án þess í rauninni að þær hafi sótt um hér heima? Þú ert að segja að þú vitir ekki hvað þær séu margar. Það er ekkert til á skrá um það, ekki neitt. Hvers lags málflutningur er þetta, virðulegi forseti? Ég segi: Mér er eiginlega of mikið niðri fyrir til þess að ég geti haldið áfram. En þú ert sem sagt að segja, hv. þingmaður, að eftir 16. viku hafi engu fóstri verið eytt á Íslandi vegna umsóknar á þessum árum, 2017 og 2018. Engu barni eytt.
Mér finnst við færa okkur allt of mikið frá raunverulegu markmiði frumvarpsins. Í dag á kona rétt á að fara í þungunarrof upp að 22. viku. Þannig er það bara. Það eru bara einhverjir aðrir aðilar sem taka ákvörðun fyrir hana um hvort að það sé samkvæmt lögum að hún fari í þungunarrof. Fötlunarfordómar eru innbyggðir í lögin sem við ætlum að taka út og við erum að færa sjálfsákvörðunarréttinn til konunnar, að hún ákveði þetta sjálf af því að það er enginn betur til þess fallinn að taka ákvörðun um það en konan sjálf. Við megum ekki missa sjónar á því. Við megum heldur ekki vantreysta konum. Öll gögn benda til þess að við munum ekki að fjölga þungunarrofum með því að leyfa konum að ákveða þetta sjálfar. Það er engin hætta á því að konur fari að flykkjast í þungunarrof af því að við erum ekki að víkka út neina löggjöf. Við erum bara að setja ákvörðunina í hendur konunnar í stað þess að einhverjir aðrir aðilar taki ákvörðunina fyrir hana. Það er það sem þetta snýst um og mér þætti vænt um að umræðan héldist þar.
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp vegna þess að tölfræðin segir okkur að fimmta hverju fóstri sé eytt. 20%. Af 4.000 meðgöngum er nær 1.000 fóstrum eytt á hverju ári. Við erum að tala um þrjú til fjögur á dag. Það er skelfileg tilhugsun. Af þessum 1.000 eyddum fóstrum eru 30–40 tilfelli þar sem fóstri er eytt af læknisfræðilegum ástæðum. Hitt er hvað? Ég segi fyrir mitt leyti að ég tel að við eigum að bera virðingu fyrir lífi. Í mínu tilfelli vildi ég ekki gera flugu mein. En ég spyr: Er eðlilegt að víkka þetta út? Því að samkvæmt þessu er ekkert sem stoppar þetta, það er engum neitað. Hvers vegna í ósköpunum þurfum við þá að fara með þetta í 22 vikur?
Forseti. Ég velti því fyrir mér hvort ég tjái mig svona ofboðslega illa. Við erum ekki að víkka neitt út. Við erum ekki að víkka út neinar heimildir. Kona getur farið í þungunarrof í dag við 22. viku. Það er bara einhver annar sem tekur ákvörðun um það. Þeim hefur ekki verið synjað - nema þeim konum sem geta ekki einu sinni sótt um þungunarrof því að það er ekki lagaleg heimild fyrir því í dag, þær þurfa þá augljóslega að sækja þessa þjónustu annars staðar. Við erum ekki að tala um neina útvíkkun. Við erum að tala um að bera virðingu fyrir því að kona viti best hvort hún vilji eiga barn eða ekki.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. En jú, við erum víst að útvíkka þetta. Við erum að gera þetta auðveldara. Með þessari beinu ákvörðun konunnar er verið að gera þetta auðveldara. Þessi óljósu tilfelli, þar sem farið hefur verið til útlanda, þessi tilfelli sem eru hvergi skráð og enginn veit um en eru í umræðunni. Ég spyr mig bara hvort við séum að tala þarna um kannski eitt eða tvö tilfelli. Og ég segi fyrir mitt leyti: Af hverju hefur í þessum tilfellum, einu eða tveimur á ári, ekki verið látið reyna á þetta? Ég sé engan tilgang í því að útvíkka þessa heimild á þeim forsendum að e.t.v. hugsanlega séu eitt eða tvö tilfelli á ári þar sem einhver hefur ekki getað fengið framgengt viðkomandi fóstureyðingu.
Forseti. Ég velti fyrir mér: Á það að vera erfitt fyrir konur að sækja sér heilbrigðisþjónustu? Að fara í þungunarrof? Er það ásættanlegt? Þarf kona að ganga píslargöngu til að fá heilbrigðisþjónustu? Er ekki eðlilegt að við gerum þetta ekki erfiðara en þetta er nú þegar? Þessi hugmynd um að við séum að víkka þetta út. Ég get ekki séð annað en að hún snúist um að við treystum ekki konum til þess að taka þessa ákvörðun. [[Gripið fram í.]]Ef við erum að víkka þetta út er verið að segja að það muni aukast að konur fari í þungunarrof. Það er það sem hv. þingmaður er að segja. Sú er bara alls ekki raunin. Og að halda þessu fram er í raun og veru bara dálítið ógeðfellt - afsakið forseti. Í Kanada eru með hverju árinu færri þungunarrof framkvæmd á spítölum, sem er vísbending um að framkvæmd er í auknum mæli með lyfjagjöf á klíníkum, sem þýðir að konur fara fyrr í þungunarrof. Þar sem sjálfsákvörðunarréttur hefur í auknum mæli verið færður til konunnar er þungunarrofum að fækka, [[Forseti hringir.]]ekki að fjölga. Þetta er ekki aukast. Konur gera þetta ekki að gamni sínu.
Hæstv. forseti. Fyrsti minni hluti tekur að mörgu leyti undir þau sjónarmið sem fram koma í greinargerð frumvarpsins um að leggja áherslu á sjálfsákvörðunarrétt kvenna og rétt einstaklinga til að taka eigin ákvarðanir um barneignir. Fyrsti minni hluti bendir þó á að markmiðið með því að fella ákvæðið þungunarrof úr lögum um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, nr. 25/1975, og víkja frá ákvæðum þeirra laga sem fela í sér heimild til mismununar á grundvelli fötlunar, hljóti að vera afnám mismununar á grundvelli fötlunar. Telur 1. minni hluti það ekki vera í samræmi við framangreind markmið að heimila þungunarrof þegar svo langt er liðið á þungun og lagt er til í frumvarpinu, þ.e. til loka 22. viku. Leggur 1. minni hluti því til að þungunarrof verði heimilt til loka 18. viku líkt og lagt var upp með í frumvarpsdrögunum. Í því sambandi tekur 1. minni hluti undir þau sjónarmið sem fram koma í umsögn ÖBÍ og sameiginlegri umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar og Félags áhugafólks um Downs-heilkenni. Nánar tiltekið leggur 1. minni hluti áherslu á að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks bannar mismunun á grundvelli fötlunar. Með því að heimila þungunarrof fram til loka 22. viku sé ekki komið í veg fyrir mismunun í raun enda sé rökstuðningurinn fyrir því að heimila þungunarrof svo seint á meðgöngu að hægt verði að bregðast við þegar fötlun kemur í ljós við 20 vikna fósturskimun. Telur 1. minni hluti þá leið sem farin er í frumvarpinu ekki fela í sér afnám mismununar í raun. Þá getur 1. minni hluti ekki fallist á það sjónarmið sem fram kemur í áliti meiri hlutans að með því að heimila þungunarrof svo seint á meðgöngu muni konur í erfiðum félagslegum aðstæðum njóta verndar. Telur 1. minni hluti að enn verði hægt að bregðast við aðstæðum þeirra kvenna fyrir lok 18. viku og að fjöldi kvenna sem fer í þungunarrof muni ekki breytast með því að heimila þungunarrof fram til loka 22. viku. Þá leggur 1. minni hluti áherslu á þá fræðslu sem lagt er til að standi konum til boða samhliða þungunarrofi. Telur 1. minni hluti ekki fullnægjandi að konur fái fræðslu heilbrigðisstarfsfólks, þar á meðal félagsfræðinga, líkt og lagt er til í áliti meiri hlutans, heldur skuli konur einnig eiga rétt á fræðslu frá óháðum aðilum eða sjálfstætt starfandi sérfræðingum. Að öðru leyti tekur 1. minni hluti undir þau sjónarmið sem fram koma í umfjöllun meiri hlutans um þungunarrof gegn læknisráði og framkvæmd þungunarrofs.
Herra forseti. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttur gerði vel grein fyrir sjónarmiðum sínum sem lögð eru fram í áliti 1. minni hluta velferðarnefndar. Það er þó eitt atriði sem ég átta mig ekki alveg á. Mig langar að biðja þingmanninn um að útskýra aðeins betur fyrir mér hvað við er átt. Í næstsíðustu efnisgreininni í álitinu segir að 1. minni hluti telji ekki fullnægjandi að konur fái fræðslu frá heilbrigðisstarfsfólki, þar á meðal félagsfræðingum, heldur skuli konur einnig eiga rétt á fræðslu frá óháðum aðilum eða sjálfstætt starfandi sérfræðingum. Mig langar biðja hv. þingmann að varpa ljósi á hvað hún á við með þessum orðum. Hvaða aðilar eru það sem hér er átt við?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa spurningu. Ég á sérstaklega við það að við fengum til okkar gesti, m.a. frá Félagi áhugafólks um Downs-heilkenni, sem sögðu að ekki væri oft leitað til þeirra. Það er það sem ég legg áherslu á, að fólk sé upplýst um tilvist samtaka og sérstakra hópa sem taka utan um þessa málaflokka, þannig að öllum sé ljóst að það er ekki aðeins heilbrigðisstarfsfólk sem býr yfir þekkingu á því hvað verður og hvernig.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta skýrir málið talsvert í mínum huga. Mig langar samt að spyrja áfram, af því að nú hef ég ekki setið í velferðarnefnd við meðferð þessa máls, hvort hv. þingmaður sé að leggja það til að þessi fræðsla skuli vera einhvers konar skylda eða eitthvað því um líkt. Ég er alveg sammála því sjónarmiði að í takti við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er mjög mikilvægt að verðandi foreldrar hafi greiðan aðgang að upplýsingum, m.a. um fötlun. Þó svo að ég sé þeirrar skoðunar tel ég hins vegar að sjálfsákvörðunarréttur kvenna gangi alltaf lengra og hann sé aðalatriðið. Að sjálfsögðu sé mikilvægt að fá góða fræðslu. Ég spyr hvort þingmaðurinn sé að leggja það til með þessu að slík fræðsla verði gerð að skyldu. Ég er ekki viss um að ég sé sammála því að ég myndi vilja ganga svo langt þó svo að ég sé sammála því að þarna þarf að vera gott aðgengi að upplýsingum. Ég ítreka það aftur sem ég hef sagt að auðvitað fylgjum við samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hann er hins vegar ekkert í andstöðu við það að konur ráði alltaf yfir eigin líkama, eða þannig á það að vera.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Ég get vel tekið undir sjálfsákvörðunarrétt kvenna, að hann sé það sem stendur kannski hvað fremst í þessu í mínum huga. Ef við ræðum um skyldu til fræðslu þá er ég ekki alveg þar að hægt sé að skylda og skikka alla í fræðslu. Það sem ég mundi gjarnan vilja sjá væri að heilbrigðisstarfsfólk væri skyldað til að upplýsa um þá aðila sem eru þarna úti sem geta veitt frekari ráðgjöf og oft og tíðum á þeim grunni sem við köllum „notendavænan“, ef ég get notað það orðalag. Það er eiginlega það sem ég er að meina.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um þungunarrof frá 2. minni hluta velferðarnefndar. 2. minni hluti er sammála því sem fram kemur í áliti meiri hlutans um að heildarendurskoðun laga um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, nr. 25/1975, sé tímabær þrátt fyrir að vera að hluta ósammála nokkrum meginatriðum frumvarpsins. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði ný heildarlög um þungunarrof með það að markmiði að tryggja og undirstrika rétt kvenna til sjálfsforræðis yfir líkama sínum og rétt hvers einstaklings til þess að taka ákvörðun um barneignir. Þegar líf er myndað af tveimur einstaklingum þá er að mati 2. minni hluta of langt gengið að annar einstaklingurinn hafi einn ákvörðunarvald um það hvort enda skuli meðgönguna. Þannig er mikil ábyrgð lögð á verðandi móður eina. Annar minni hluti fagnar þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu varðandi það að ekki verði lengur heimilt að framkvæma þungunarrof nema að uppfylltum læknisfræðilegum skilyrðum, þannig verði ekki lengur um að ræða heimildir sem byggjast á vansköpun, erfðagöllum eða sköddun fósturs. Það er þó vert að velta því upp á tíma mikilla tækniframfara að skimanir verða fullkomnari með hverjum deginum sem líður og því mikilvægt að sett séu einhver mörk um hvað sé túlkað sem læknisfræðileg skilyrði. Það fallega við lífið er að það eru mörg mislit blóm í garðinum. Hvar á að setja mörkin ef á að binda enda á líf í móðurkviði? Við lok 12. viku þungunar, lok 22. viku þungunar eða á foreldri að geta ákveðið að binda enda á þetta líf strax eftir fæðingu? Lífið er heilagt og það er sannfæring 2. minni hluta að það beri að vernda með öllum tiltækum ráðum. Fóstureyðing eða þungunarrof hljóti alltaf að vera neyðarráðstöfun og að mati 2. minni hluta hlýtur hún helst að koma til greina ef þungunin ógnar lífi eða heilsu hinnar verðandi móður eða ef ljóst þykir að fóstrið sé ekki lífvænlegt. Fremur en að tala um að rýmka rétt til fóstureyðinga væri okkur nær að finna leiðir til að hjálpa verðandi mæðrum í vanda að eignast börn sín. Í umsögn biskups Íslands um frumvarpið segir: „Samkvæmt kristinni trú okkar er lífið heilagt, náðargjöf sem Guð gefur og Guð tekur. Það er hlutverk mannsins að varðveita það og vernda eftir fremsta megni og bera virðingu fyrir mannhelginni, sköpuninni og skaparanum.“ Annar minni hluti tekur undir þau orð. Um frumvarpið bárust 57 erindi og umsagnir sem sýnir að margir láta sig málið varða. Drjúgur meiri hluti þeirra sem sendu umsagnir leggst gegn frumvarpinu eða hvetur til þess að málið fái meiri skoðun. Ljóst er að mjög skiptar skoðanir eru um málið og spurning hvort það þurfi ekki lengri umræðu. Í því sambandi bendir 2. minni hluti á niðurstöðu Siðfræðistofnunar þar sem segir: „Það er niðurstaða Siðfræðistofnunar að mikilvægt sé að flýta ekki um of afgreiðslu þessa frumvarps. Í fyrsta lagi telur Siðfræðistofnun varasamt að heimila þungunarrof allt til 22. viku því þá getur fóstur verið orðið lífvænlegt utan líkama móður, í öðru lagi þarf að huga vel að þeirri spennu sem er á milli þessa frumvarps og samnings Sameinuðu þjóðanna um rétt fatlaðs fólks. Hér eru í húfi grundvallarspurningar og álitamál um siðferðisstöðu fósturs, rétt fatlaðs fólks og sjálfsákvörðunarrétt kvenna sem þarfnast djúprar og upplýstrar umræðu í samfélaginu.“ Að framangreindu virtu leggst 2. minni hluti gegn því að frumvarpið verði samþykkt.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Ásmund Friðriksson hvernig hann sjái fyrir sér aðkomu þess sem hann kallar föður að þessu ákvörðunartökuferli. Mun hann hafa neitunarvald um ákvörðun konunnar um að fara í fóstureyðingu í veruleika hv. þingmanns þar sem tveir þurfa að koma til? Mun hann geta komið í veg fyrir að kona sem hann hugsanlega nauðgaði geti farið í þungunarrof? Eða er skilyrðið að viðkomandi sé giftur konunni og að það færi honum yfirráð yfir líkama hennar? Ég velti því bara fyrir mér hvernig hv. þingmaður sjái fyrir sér að framfylgja sameiginlegum ákvörðunarrétti tveggja aðila yfir líkama einnar manneskju. Hvernig sér hann það fyrir sér?
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Það er alveg ljóst í mínum huga að í tilfelli nauðgunar ætti fóstureyðing rétt á sér. Það er mín skoðun. [[Gripið fram í.]]Hvað segirðu? [[Gripið fram í.]]Það er hérna þingmaður sem hefur líka skoðanir á þessu máli. Var það kannski hún sem hló áðan? Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir að það er mjög mikil ábyrgð sem lögð er á móður - að bera ein þessa ábyrgð. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er afar vandasamt. Í því sambandi minni ég á það sem Siðfræðistofnun segir, að þetta þurfi að ræða mjög vel. Ég hef ekki endilega svörin við öllu því sem þingmaðurinn spyr um hér. Þetta er mjög erfið spurning. En ég velti því auðvitað fyrir mér þegar 40 læknisfræðilegar fóstureyðingar eru af 1.000 - þá hljóta væntanlega 960 að vera af einhverjum öðrum toga. Ef það er ósætti milli para með það, finnst mér það geta skipt máli. Þótt karlmaðurinn ráði ekki yfir líkama eiginkonu sinnar eða sambýliskonu hlýtur í slíkum tilfellum að vera talað um það. Ég held að fóstureyðing geti ekki verið getnaðarvörn. Ég held að það sé alveg klárt. Það verður ekki til líf nema tveir aðilar komi að.
Herra forseti. Já, þetta eru erfiðar spurningar vegna þess að það er erfitt að svara til um hvernig ein manneskja eigi að geta ákveðið fyrir hönd annarrar manneskju hvað mun koma fyrir hennar líkama næstu níu mánuðina. Sama hvort þau eru gift, sátt eða ósátt, hvort um nauðgun hafi verið að ræða eða kannski bara 13 ára unglinga sem sváfu hjá í fyrsta skipti. Hv. þingmaður leggur til að ríkisvaldið eigi frekar að hjálpa verðandi mæðrum í vanda en að hleypa þeim í fóstureyðingu. Vill hann hjálpa 13 ára börnum að verða mæður ef þeir vilja það ekki? En 14 ára? En 15 ára börnum? Eiga strákarnir sem börnuðu þær að fá að ákveða með þeim hvort þær treysti sér til að ganga með barn - ef við gefum okkur að ekki hafi verið um nauðgun að ræða? Eiga þeir að fá að vera með í því, eða er það faðir stúlkunnar sem fær í því tilfelli að ákveða hvað kemur fyrir líkama dóttur sinnar? Ég velti því fyrir mér hversu mikið patríarkí er á bak við þetta nefndarálit hv. þingmanns. Hv. þingmaður talar um að nauðgun réttlæti þungunarrof. Hv. þingmaður virðist hafa mjög sterkar skoðanir á því hvað það sé sem réttlæti þungunarrof hjá konum sem hann þekkir ekki nokkurn skapaðan hlut. Mér þætti gott að heyra frá hv. þingmanni hver hans skoðun er á öllum þessum körlum sem stunda óvarið kynlíf með öllum þessum 1.000 konum á ári sem fara í þungunarrof. Hver er ábyrgð þeirra áður en þangað er komið? Af hverju einbeitir hv. þingmaður sér ekki að því að tala við kynbræður sína um að stöðva allar þessar þunganir sem ekki er vilji fyrir? Eigum við ekki bara að fara í smá smokkaátak, hv. þingmaður? Vegna þess að þeir einu sem geta stöðvað óviljandi þunganir í raun og veru eru karlarnir - með því að sleppa því bara að fara svona óvarlega. En við skulum tala endalaust áfram um konur sem fara í þungunarrof af illum hug, af ekki nógu góðum ásetningi, að þær virði ekki hið heilaga líf sem guð skapaði. Ég velti fyrir mér: [[Forseti hringir.]]Hvað ef þær fá einhvers konar köllun frá guði um að þær eigi ekki að ganga með þetta barn? Mega þær þetta þá? Hvað er þóknanlegt hv. þingmanni þegar kemur að rétti kvenna yfir sínum eigin líkama?
Virðulegur forseti. Ég ætlaði nú ekki að fara að tala um næturlífið í Reykjavík, hvernig karlmenn eða konur hagi sér hérna á nóttunni. Ég held að það sé ekki neitt nýtt undir sólinni í því. Þegar það er í gangi eru það nú bara báðir aðilar sem taka þátt í því. Oftast er það svo að báðir aðilar taka þátt í því og bera ábyrgð á því. Ég þekki nokkur dæmi þess að mjög ungar stúlkur hafi eignast börn [[Já.]]og ég veit hvernig þau börn eru í dag. Ég held að ekki nokkur maður hefði viljað að þau börn hefðu ekki komið í heiminn. Vegna þess að það er alltaf fallegasta fréttin: „Hún er barnshafandi.“ Það er alveg ótrúlegt að sitja hér og horfa á þessa þingmenn hér sem góna upp í loftið, hlæja að manni og tala svona um þessi mál sem eru afar viðkvæm - þau eru mjög viðkvæm fyrir stóran hluta þjóðarinnar, fyrir fullt af fólki sem getur ekki eignast börn. Ég held að það að tala um þetta á þeim nótum að þetta sé bara einkamál þeirra kvenna sem séu óléttar og ef þær verði óléttar sé það einhverjum körlum úti í bæ að kenna. Þetta er bara ekki boðleg umræða, að tala um þetta á þessum nótum. Þið megið alveg hlæja að þessu ef þið viljið. En mér finnst það bara ekki boðleg umræða að vera að tala um næturlífið og að stoppa einhverja kalla með smokkasjálfsölum. Mér finnst það bara reyndar góð hugmynd. Það kannski kæmi í veg fyrir einhverjar af þessum 960 þungunum sem virðast ekki vera mjög tímabærar.
Herra forseti. Það er áhugavert að lesa yfir nefndarálit frá 2. minni hluta velferðarnefndar og skynja ákveðið þröngt sjónarhorn sem ég a.m.k. upplifði í umræddu nefndaráliti. Ég verð að taka undir með þingmanninum að það fallega við lífið er að það eru mörg mislit blóm í garðinum. Það getur líka, herra forseti, verið það ljóta við lífið. Það eru einmitt misjöfn blóm í garðinum og sum blómin eru algjört illgresi sem beitir annað fólk ofbeldi. Þingmaðurinn kom inn á það og fullyrti að það ætti að sjálfsögðu að leyfa þungunarrof þegar um nauðgun væri að ræða. Þá get ég ekki látið hjá líða að spyrja þingmanninn hvort sú sem óskar eftir þungunarrofi þurfi á einhvern hátt að sanna nauðgunina og hvernig hún geri það. Gerir hún það með því að færa fram lögregluskýrslur? Þarf að hafa verið gefin út ákæra í málinu? Þarf að hafa fallið dómur? Hvernig á þetta allt saman að rúmast innan níu mánaða, 40 vikna meðgöngu? Hvernig sér þingmaðurinn fyrir sér að þetta eigi að vera framkvæmanlegt? Hvernig sér þingmaðurinn fyrir sér að það eigi að vera framkvæmanlegt þegar fíkill kemur til læknis gengin 20 vikur með, vitandi ekki að hún væri þunguð og alls óvíst er um hversu vel fóstrið hefur þroskast hjá fíklinum sem hefur verið í harðri neyslu allar 20 vikurnar? Hvernig sér þingmaðurinn fyrir sér að læknir eigi að taka við slíkri beiðni sem kemur frá konu sem óskar eftir þungunarrofi þegar hún veit loksins af því að hún kann að vera þunguð?
Ég þakka fyrirspyrjanda þessa fyrirspurn. Ég verð nú að viðurkenna að ég veit ekki hvert er verið að leiða mann í þessari umræðu. Ég get varla svarað því á þessari stundu með skömmum fyrirvara hvernig nákvæmlega eigi að bregðast við meintri nauðgun. Ég hygg að löggjafinn hljóti að taka á því að einhverju leyti.
Þú ert löggjafinn.
Viltu svara þessu?
Þú ert löggjafinn, sagði ég.
Ég er að segja það. Það kemur fram í mínu áliti að það séu mjög margar spurningar sem þarf lengri tíma til að svara. Ég get ekki svarað svona fyrirspurn um hvað læknir eigi að gera þegar kona kemur og segist hafa vera nauðgað. Hvernig í ósköpunum á ég að geta svarað því? Það er náttúrlega nógu ömurleg staða, en ég get sagt fyrirspyrjanda að ég hef talað við fíkil sem var í afar erfiðri stöðu og hugsaði um að láta fara fram fóstureyðingu. Hún segir núna að sem betur fer gerði hún það aldrei, á lífvænleg börn. Það er það líf sem er heilagt. Það er ekki hægt af alþingiskonum í þessu húsi að setja þetta mál svart/hvítt upp, þetta sé eitthvert mál þar sem er barátta á milli karla og kvenna. Það er afar ósmekklegt. Það er í besta lagi hægt að tala um það á kaffistofunni en fyrir framan alþjóð er ekki hægt að tala svona, að hér sé eitthvert stríð á milli karla og kvenna og leggja það þannig upp og segja að það sé þá bara körlunum að kenna og þeim komi þetta ekkert við. Þetta er ekki svona einfalt. Þeir sem hafa misst börn vita hvernig það er.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég vil nú bara, vegna þess að við eigum hér orðastað, leiðrétta þetta. Ég gerði á engan hátt tilraun til að stilla þessu upp eins og þetta væri einhvers konar samtal milli karla og kvenna, einhvers konar deilur milli karla og kvenna. Ég óska eftir að þingmaðurinn dragi það til baka ef hann var að leggja mér þau orð í munn. Þar sem þingmaðurinn leggst gegn því að þetta frumvarp verði samþykkt og þar sem hann á sæti í velferðarnefnd og ég geri ráð fyrir að hann hafi verið viðstaddur, hafi hann sótt nefndarfundi, þegar sérfræðingar komu fyrir nefndina, þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi, fyrst hann er svona afgerandi í því að að sjálfsögðu eigi að heimila þungunarrof þegar um er að ræða nauðgun, spurt sérfræðingana að því hvernig eigi að færa sönnur á það eða hvort það sé nóg að konan greini frá nauðgun. Þetta er ekki léttvægt, þetta er ekkert minni háttar mál. Það er ekkert minni háttar mál að missa barn. Það er heldur ekkert minni háttar mál að sækja um þungunarrof. Það er enginn að segja það. Þess vegna verður það líka mjög skrýtin umræða þegar þessu er stillt þannig upp að það séu tveir einstaklingar sem geti saman fóstur og eigi að taka saman ákvörðun um það, þegar, eins og þingmaðurinn segir sjálfur í nefndarálitinu, blómin eru misjöfn í garðinum. Sums staðar leynist illgresi sem beitir ofbeldi, jafnvel innan hjónabands. Það eru dæmi um að kona hafi ekki komist út af heimilinu í tæka tíð til að óska eftir þungunarrofi af því að hún er fangi á eigin heimili. [[Forseti hringir.]]Þetta segi ég af reynslu, hafandi starfað sem lögmaður á Íslandi, lögmaður á neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisofbeldis og heimilisofbeldis. [[Forseti hringir.]]Mig langaði bara að teikna upp þessa mynd, að börn og fóstur eru ekki bara getin í hamingjusömum hjónaböndum eða samböndum.
Virðulegur forseti. Það voru mjög miklar umræður um þetta mál í nefndinni. Ég spurði marga sérfræðinga sem komu fyrir nefndina spurninga. Ég minnist ekki þess sérstaklega að hafa spurt um hvernig ætti að sýna fram á sannanir vegna nauðgunar. Það kannast ég ekki við að hafa spurt um. Það viðurkenni ég. Ég spurði mjög mikið um skimanir. Hér er hv. þingmaður að tala um illgresi í samfélaginu. Á að fara að skima fyrir þeim? Ætlum við að fara að skima fyrir alkóhólistunum?
Ha?
Nei, það er þetta sem var rætt í nefndinni. Skimanir. Læknisfræðinni fleytir fram og þú ert að tala um að það sé allt of mikið af illgresi í samfélaginu sem … [[Gripið fram í.]]Ég er að reyna að skilja þetta.
Ég sagði aldrei allt of mikið illgresi.
Þú sagðir að það væri illgresi í samfélaginu, í garðinum, þú sagðir það. Ertu að tala [[Gripið fram í.]]um að það þurfi sérstaklega … [[Gripið fram í: Ásmundur, hættu að snúa út úr.]]
Við skulum forðast samtal í þingsalnum. Hv. þingmaður hefur orðið.
Það er sérstakt að eiga orðastað við þetta fólk. En þú sagðir rétt áðan að það væri illgresi í garðinum. Þegar kona gengur með barn undir belti þá getur hún auðvitað ekki áttað sig á því hvort barnið verði góður eða erfiður einstaklingur. Við erum alltaf að sjá að það gerist. Hér fæðast börn sem eru mjög erfiðir einstaklingar. Ef ég skil þetta rétt þá er hv. þingmaður að tala um að það þurfi að skima fyrir þessum erfiðu einstaklingum. [[Gripið fram í: Nei. Viltu hætta að ljúga. Þú ert að ljúga, Ásmundur, enn einu sinni.]]Ég sagði, ef ég skil rétt …
Þögn í þingsalnum.
Þú ert nú mesti lygarinn í þingsalnum. Háreysti í þingsal. [[Gripið fram í: …enn einu sinni.]] [[Forseti hringir.]]Þú ert nú eini lygarinn í þingsalnum. [[Forseti hringir.]]
Ég tek ekki þátt í þessu. Ég vil fá að bera af mér sakir. Þetta er í enn eitt skiptið sem þessi þingmaður lýgur upp á mig. Ég óska eftir að fá að bera af mér sakir.
Herra forseti. Í enn eitt skiptið leyfir þingmaðurinn sér að ljúga hér upp á mig um það sem ég á að hafa sagt í ræðustól. Ég ætla ekki að sitja undir því að þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Ásmundur Friðriksson, standi hér í pontu og segi mig hafa sagt að það ætti að skima fyrir illgresinu. Þegar ég er að tala um illgresi í garðinum þá er ég að vísa í nefndarálit hans um ólíku blómin í garðinum, sem eru ofbeldismennirnir sem beita konur ofbeldi, nauðga þeim og úr verður fóstur. Ég talaði aldrei um það að um væri að ræða skimun á einhverju ólánsfólki. Og þingmaðurinn getur bara átt það sjálfur.
Ég vil ítreka það að við ávörpum hér með orðinu háttvirtur, þegar við ávörpum hvert annað. En hv. þingmaður, 4. þm. Suðurkjördæmis, Ásmundur Friðriksson, hefur óskað eftir því að bera af sér sakir.
Virðulegur forseti. Ég held að hér sé þingmaðurinn eða ég - við erum greinilega að misskilja hvort annað. Hér var talað um illgresi í garðinum. Þannig skildi ég það og það var það sem var sagt við mig. En nú er sagt að illgresið í garðinum séu gerendurnir. Þeir eru sannarlega illgresi. Höfum við ekki verið að tala um sama illgresið get ég alveg beðið hv. þingmann afsökunar á því. En klárlega vorum við að tala um illgresi sem er þá ekki lífvænlegt.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um breytingu á frumvarpi til laga um þungunarrof frá 3. minni hluta velferðarnefndar. Með frumvarpinu er lagt til að fóstureyðingar verði heimilar til loka 22. viku þungunar. Í gildandi lögum er kveðið á um að fóstureyðingar skuli framkvæma helst fyrir lok 12. viku meðgöngutímans og aldrei eftir 16. viku, nema fyrir hendi séu ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður og lífi og heilsu konunnar stefnt í meiri hættu með lengri meðgöngu og/eða fæðingu eða að miklar líkur séu á vansköpun, erfðagöllum eða sköddun fósturs. Ekki eru slíkir fyrirvarar í frumvarpinu og því heimilar frumvarpið fóstureyðingar í öllum tilvikum til loka 22. viku. Þriðji minni hluti telur þessa útvíkkun heimildar til fóstureyðinga algjörlega óverjandi, siðferðilega ranga og ganga gegn lífsrétti ófæddra barna. Við lok 22. viku er meðganga hins ófædda barns rúmlega hálfnuð. Einungis 18 vikur eru þá í fæðingu barnsins miðað við fulla meðgöngu. Það er langt í frá að vera hafið yfir allan vafa að ótímabær fæðing við lok 22. viku þýði að fyrirburinn geti ekki lifað af. Um er að ræða aðgerð sem bindur enda á líf ófædds barns sem gæti hugsanlega lifað af fæðingu á þessu stigi meðgöngunnar. Læknar sverja eið að því að bjarga og vernda líf ef þess er nokkur kostur, ekki að eyða því. Þessi óhóflega rýmkun á fóstureyðingarlöggjöfinni gengur þvert gegn sannfæringu og siðferði allra þeirra sem virða rétt ófædda barnsins til lífs. Þriðji minni hluti telur að miða beri heimild til fóstureyðinga við núgildandi löggjöf, þ.e. við 12 vikur nema fyrir hendi séu ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður og lífi og heilsu konunnar sé stefnt í meiri hættu með lengri meðgöngu og/eða fæðingu. Það er almennt viðurkennt að í nær öllum tilvikum er konum fullkunnugt um þungun sína fyrir 12. viku meðgöngu og því ætti það að heyra til undantekninga ef konur geta ekki leitað þess úrræðis sem fóstureyðing er fyrir þann tíma. 3. minni hluti virðir að sjálfsögðu sjálfsákvörðunarrétt kvenna og yfirráð þeirra yfir eigin líkama, en dregur að þessu leyti mörkin gagnvart lífsrétti hins ófædda barns. Þá leggst 3. minni hluti alfarið gegn þeirri hugtakanotkun sem frumvarpið byggist á. Fóstureyðing er hugtak sem endurspeglar þann verknað sem felst í aðgerðinni. Hugtakið þungunarrof er hins vegar tilraun til þess að horfa fram hjá alvarleika aðgerðarinnar og freista þess að færa hana í búning hefðbundinnar læknisaðgerðar svo mögulega verði horft fram hjá því að verið er að binda enda á líf ófædds barns í móðurkviði. Benda má á þá staðreynd að samkvæmt upplýsingum frá embætti landlæknis voru 1.044 fóstureyðingar framkvæmdar á árinu 2017, eða að jafnaði fjórar fóstureyðingar hvern virkan dag ársins. Engri konu var neitað um aðgerðina. Engri. Þriðji minni hluti leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Í stað orðsins „þungunarrofi“ í 1. mgr. 1. gr. og hvarvetna annars staðar í frumvarpinu komi, í viðeigandi beygingarfalli: fóstureyðingu. 2. 3. tölul. 2. gr. orðist svo: Fóstureyðing: Lyfjagjöf eða önnur læknisaðgerð sem framkvæmd er að beiðni konu í því skyni að binda enda á líf fósturs. Við 4. gr.: a. Í stað „22.“ í 1. og 2. mgr. komi: 12. b. 2. málsl. 1. mgr. orðist svo: Fóstureyðing skal ætíð framkvæmd eins fljótt og auðið er. c. Á eftir 1. mgr. komi ný málsgrein, svohljóðandi: Skorist heilbrigðisstarfsmaður undan framkvæmd á grundvelli 14. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012, skal tryggt að kona njóti réttinda skv. 1. mgr. Flokkur fólksins stendur algerlega að þessari breytingartillögu. Eins og fram hefur komið í umræðunni er um mjög viðkvæmt mál að ræða. Þetta er það viðkvæmt mál að það segir sig sjálft að það hlýtur að vera skelfilegt að einhver þurfi að standa frammi fyrir því að taka ákvörðun um að eyða lífi. Ef maður setur það í samhengi þá er það eiginlega ekki í manns verkahring að taka ákvörðun um líf og dauða einhverrar veru, hvort sem það er fóstur, fullburða barn eða annað. Við horfum stundum fram hjá því að við erum svolítið skrýtin í sambandi við hræsni hvað varðar líf fólks. Hvar liggja mörkin? Af því að við verðum að átta okkur á - ég var að enda við að lesa það upp - að hér voru gerðar 1.044 fóstureyðingar á einu ári. Af þeim voru um 40 gerðar af læknisfræðilegum ástæðum. Við erum að rífast um það hérna hvort við eigum að taka inn tilfelli nauðgana, tilfelli þar sem fólk sem er með fíkniefnavandamál. Það er bara smáhluti af þessu. Það sem við eigum að spyrja okkur að er: Hvers vegna í ósköpunum erum við að eyða 1.000 fóstrum? Hvað er það í þjóðarsál okkar sem veldur því og hvernig stendur á því að við erum búin að búa til svona þjóðfélag? Við eigum aldrei og höfum aldrei haft rétt til þess að eyða, nema, eins og ég segi, ef um líf og dauða er að tefla. Mér er líka fyrirmunað að skilja að í meðferð nefndarinnar, sem fékk sérfræðinga á sinn fund á nefndasviði - og ég fór að spyrja einfaldra spurninga: Ef maður stendur fyrir framan lækninn og hann segir: Heyrðu, það er eitthvað að fóstrinu. Nú skuluð þið gera fóstureyðingu.
Læknirinn gerir það ekki.
- Hann gerir það víst og hann hefur gert það og ég hef lent í því, þannig að ég er ekki að fara með fleipur. Það er ömurlegt til þess að vita að fólk tekur þá ákvörðun að fara í fóstureyðingu á þeirri forsendu að læknirinn segir eitthvað vera að. Hvað skeður? Hvaða ferli fer þá í gang? Er gerð athugun á fóstrinu hvort viðkomandi gallar hafa verið til staðar? Nei, ekki í einu einasta tilfelli. Er það skráð hvað verður um fóstrið? Hvert er ferlið eftir þetta? Ekki er til stafur um það. Það segir mér að við erum á villigötum. Við byrjum á röngum enda, við erum að opna þessa leið og víkka hana út. Það er alveg með ólíkindum að við skulum leyfa okkur það vegna þess að við eigum að byrja á hinum endanum, þ.e. að koma í veg fyrir að fóstureyðingar þurfi að fara fram. Það er okkar verk, með ókeypis vörnum. Við þurfum að sjá til þess. Með fræðslu. Byrjum að þeim enda, en byrjum ekki að víkka út hluti þar sem búið er að sýna fram á svart á hvítu - að færa það úr 12 vikum í 22 vikur. Hvað á það að gera? Engri konu á Íslandi er neitað um fóstureyðingu. Þannig að ég sé ekki nokkra leið til að átta mig á því hvaða tilgangi þetta á að þjóna. Við verðum líka að átta okkur á því hvenær fóstur verður lífvænlegt. Er það eðlilegt í þessu samhengi: Ef við förum á sjúkrahús og það eru tvær sjúkrastofur hlið við hlið. Í annarri er verið að eyða lífi kannski eftir 22 vikna meðgöngu, en í hinni stofunni er verið að bjarga lífi með öllum ráðum, sem fæðst hefur fyrir 22. viku? Er ekki eitthvað rangt við þetta eða er þetta bara eðlilegt? Ég fór að spá í það í dag í þegar ég var að hugsa um þetta mál hversu undarlegar skoðanir við erum með um lífið og tilveruna. Við vorum að ræða áðan um rétt feðra. Feður sem standa í skilnaði hafa yfirleitt farið mjög halloka gagnvart því að fá að umgangast börnin sín eða hafa forræði yfir þeim. Það þykir núna orðið sjálfsagt jafnrétti að foreldrar hafi jafnt forræði yfir börnunum sínum, bæði feður og mæður, en í því tilfelli þegar um fóstur er að ræða eiga feður ekki að hafa neinn rétt, ekki þó að þeir séu giftir. Þeim kemur það bara ekki við. Er það eðlilegt? Ég meina, hvar jafnréttið? Á það ekki að virka í allar áttir? Eða á það bara að virka stundum og ekki þess á milli? Ég veit að það hlýtur að vera alveg hrikalega erfitt að standa frammi fyrir því að þurfa að taka ákvörðun um að eyða fóstri vegna þess að það er eitthvað að fóstrinu, að einhverjar líkur eru á því að viðkomandi barn fæðist fatlað og þurfi að lifa við þær aðstæður. Hefði ég getað tekið þá ákvörðun fyrir um 40 árum síðan? Nei. Það á enginn að þurfa að taka svoleiðis ákvarðanir. Það hlýtur að vera hrikalega erfitt að þurfa að velja. Ég tel að við eigum ekki þennan rétt, að taka líf, nema af mjög vel undirbúinni ástæðu og góðum rökum. Jú, það er t.d. eins og ef um nauðgun er að ræða og annað, hvort líf barns eða móður er í hættu, þá verðum við að grípa inn í og við gerum það. Við grípum meira að segja inn í og gerum aðgerðir á fóstri til að reyna að bjarga því svo það fæðist heilbrigt. Þess vegna erum við í andstöðu við sjálf okkur þegar við segjum að það sé bara í fínasta lagi að einhver taki ákvörðun um að fara í fóstureyðingu. Það er bara ekki í fínasta lagi. Það er erfið ákvörðun og á að vera erfið ákvörðun. Við verðum nefnilega að átta okkur á því hvað við erum að tala um, ég tel að við séum hætt að tala um fóstur þegar við erum komin að 22. viku. Við erum hætt að tala um fóstur, eftir því sem ég best veit, eftir 16. viku. Ég tel að við séum farin að tala um barn. Setjum það í ákveðið samhengi. Ég hef oft hugsað: Bíddu, erum við tilbúin að samþykkja dauðarefsingar? Ég bara spyr. Erum við tilbúin til þess? Í hvaða tilfellum værum við tilbúin til þess? Hver ætti að taka ákvörðunina? Ég er á móti því. Ég er að tala um menn sem framið hafa ógeðslega glæpi. Samt gæti ég ekki tekið þá ákvörðun. Samt gæti ég ekki réttlætt það að ég hefði rétt til þess, þó að glæpurinn væri framinn gagnvart mér, að drepa viðkomandi. En í þessu tilfelli erum við að tala um ófætt barn. Þess vegna verðum við að vanda okkur. Við verðum að tryggja að í öllum tilfellum sé þetta neyðarúrræði og síðasta úrræðið sem við ætlum að grípa til. Ég er búinn að fara í gegnum umsagnir við frumvarpið. Í flestum tilfellum sendir fólk inn athugasemd sem er á móti og í flestum tilfellum er fólk að biðja um að við hugsum málið betur, ígrundum það betur, skoðum það betur, að við förum betur ofan í lögin, vegna þess að við verðum að átta okkur á því að þó að við teljum að læknavísindin séu komin langt á veg eru þau ekki óskeikul. Það hefur algjörlega sannað sig. Ég spyr líka varðandi þetta skráningarleysi. Þegar læknir bendir á að eitthvað sé að barni og því er eytt, er það þá gert í því tilfelli til að koma í veg fyrir áfallið eftir á þegar kemur kannski í ljós að það var ekkert að. Þá er læknirinn kannski að firra sig ábyrgð á að hafa lagt þetta til, í þessu tilfelli að eyða lífinu. Ég mundi ekki vilja vera í þeirra stöðu, ekki eina mínútu, ekki eina sekúndu. Þess vegna segi ég það að við verðum að vanda okkur í þessu máli og ég tel að við eigum að fresta þessu frumvarpi. Við eigum að hafna því og vinna það betur. Við eigum að kafa ofan í hvert einasta skúmaskot í þessu máli og sjá til þess að öllum steinum sé velt við og kíkt vel undir þá þannig að ekkert sé þar undir sem ekki er til þess fallið en að vernda líf, eins og okkur ber að gera.
Forseti. Það var svo margt í þessari ræðu að ég veit eiginlega ekki hvar ég á að byrja. Mér finnst vera svo mikið ósamræmi í orðum hv. þingmanns. Hann talar um að 3. minni hluti virði að sjálfsögðu sjálfsákvörðunarrétt kvenna og yfirráð þeirra yfir eigin líkama. En á sama tíma ætlar hann að takmarka rétt kvenna til að fara í þungunarrof - og mig langar kannski bara til að fá að heyra frá hv. þingmanni hvort ég skilji þetta rétt, hann er að leggja til að ef kona fer ekki í þungunarrof fyrir 12. viku, eða ef ekki eru ótvíræðar, læknisfræðilegar ástæður og lífi og heilsu konu sé stefnt í meiri hættu með lengri meðgöngu eða fæðingu, þá eigi bara að neyða þá konu til að eignast barnið? Skil ég hv. þingmann rétt, að það sé niðurstaðan af þessu ferli?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina og svar mitt er: Já, skýrt og skorinort, nema auðvitað að það sé einhver hætta fyrir barn eða móður. Ég tel að þegar á þetta skeið er komið þá þurfi mjög sterk rök fyrir þessu. Svarið er einfaldlega: Já.
Gott og vel. Það er alveg sjónarmið að neyða eigi konur til að eignast börn sem þær treysta sér ekki til að eiga; skiptir ekki máli hverjar aðstæðurnar eru, það eigi bara að neyða þær til að eignast börnin. En þá er ekki hægt að tala um að „að sjálfsögðu eigi að virða sjálfsákvörðunarrétt kvenna og yfirráð þeirra yfir eigin líkama“. Það rímar ekki saman. Þá er bara best að vera heiðarlegur og segja [[Gripið fram í: Það stendur hérna …]]- já, við ætlum bara að taka þessa ákvörðun fyrir konuna, um að hún neyðist til þess að eiga barnið ef hún uppgötvar ekki að hún sé ólétt fyrr en aðeins of seint eða hefur ekki treyst sér til að fara í þungunarrof fyrr eða hverjar sem ástæðurnar gætu verið. Mig langar líka til að árétta að það hafa ofboðslega margar persónulegar reynslusögur verðið sagðar í þessari pontu í þessari umræðu. Við getum ekki byggt löggjöf á persónulegum reynslusögum. [[Gripið fram í.]]Það er galið að tala á þann máta. En ég sé ekki annað [[Forseti hringir.]]- og mér líkar ágætlega við hv. þingmann, [[Forseti hringir.]]þannig að ég vona að hann virði þá [[Forseti hringir.]]niðurstöðu mína - [[Forseti hringir.]]að það sé gífurlega mikið vantraust, fyrirlitning, á konum sem komi í ljós í þessu áliti. Því miður.
Forseti gerir sér grein fyrir að ræðutími er knappur en fer fram á það við hv. þingmenn að þeir virði ræðutímann.
Virðulegi forseti. Ég bara harðneita því að ég virði ekki konur. Vegna þess að ég tel - og við vitum það - að í flestöllum tilfellum hafa þessar fóstureyðingar farið fram yfir þennan tíma. Það eru undantekningartilfellin - og að ætla að klína því á mann að bara af því að það séu undantekningartilfelli sé maður með einhverja kvenfyrirlitningu. Það stenst ekki. Það er bara alveg út í hött. Ég vísa því beint til föðurhúsanna. Ég tel því og stend við það að þegar komið er fram yfir 16. viku séum við ekki að tala um fóstur. Við erum að tala um barn. Við erum að tala um líf. Okkur ber að vernda það, ekki eyða því.
Herra forseti. Ég myndi vilja fá aðeins betri skýringu frá hv. þingmanni á þeirri línu sem hann segist draga á milli sjálfsákvörðunarréttar konunnar og lífs ófædds barns og öðrum ummælum sem hann hefur látið falla hér, m.a. þegar kemur að fóstureyðingu eða þungunarrofi í kjölfar nauðgunar. Hv . þingmaður sagði í ræðu sinni að honum fyndist að við ættum að fresta þessu máli og vinna það betur. En það er ekki það sem hv. þingmaður leggur til í nefndarálitinu sínu. Hann leggur ekki til frávísun til ríkisstjórnarinnar. Hann leggur til að markið verði fært niður í 12 vikur og eina undanþágan sé ef líf móður er í hættu eða barn eða fóstur telst ekki lífvænlegt. Ég velti fyrir mér, af því að hv. þingmaður minntist á 16 vikur rétt áðan: Er það eitthvað á reiki hjá honum hvar þau mörk eigi að liggja? Núna eru þau til 22. viku í sumum tilfellum. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður átti sig á því að með [[Forseti hringir.]]breytingartillögum sínum sé hann að þrengja [[Forseti hringir.]]verulega að rétti kvenna til heilbrigðisþjónustu frá því sem nú er.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Nei, ég er ekki að þrengja að einu né neinu. Við erum með löggjöfina í dag og hún virkar flott, engri er neitað, 1.044 fóstureyðingar á ári, 40 vegna læknisfræðilegra ástæðna. Það eru hinar, þessar þúsund fóstureyðingar sem við erum að ræða. Ég skil ekki að það skuli ekki hringja neinum viðvörunarbjöllum. Það er ekkert sem segir okkur það að þurfi að breyta. Af hverju þarf þessi ákvörðunarréttur að vera þannig að það sé einn aðili, konan, búið - alveg upp að 22. viku? Í hvaða tilgangi? Ég spyr: Af hverju þarf að breyta ef hitt virkar svona vel og engri hefur verið neitað?
Herra forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi einmitt komist að kjarna málsins í málflutningi sínum og hann er: Af hverju þarf konan að vera með sjálfsákvörðunarrétt yfir eigin líkama þegar kemur að því að ganga með barn eða ekki? Það er það sem þetta snýst um hjá hv. þingmanni, hvort kona fái að ráða því sjálf hvort hún fari í þungunarrof eða ekki. Um það snýst málið. Ég spyr hv. þingmann: Hvernig sér hann fyrir sér að aðkoma karlsins í því verði? Ef eiginmaður í hamingjusömu hjónabandi vill að kona sín gangi með barn sem hún vill ekki ganga með, sér hv. þingmaður fyrir sér að lögreglumenn komi og sæki konuna og tryggi að hún fari sér ekki að voða, að hún losi sig ekki við fóstrið? Verður hún neydd til að ganga með barn sem hún vill ekki ganga með? Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að framfylgja vilja mannsins? Ef við snúum því við og segjum að karlmaður vilji að konan fari í þungunarrof. Hvernig sér hann fyrir sér að framkvæma þann vilja karlsins? Hvernig eiga tveir aðilar að komast að niðurstöðu, [[Forseti hringir.]]að sameiginlegri ákvörðun um líkama annars þeirra? [[Forseti hringir.]]Hvernig á að framkvæma það?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Ég segi bara: Ef þetta væri svona flókið eins og þú ert að segja, lögreglan og ég veit ekki hvað og hvað, þá væru engar fóstureyðingar. Ég sé ekki fyrir mér að þessar 1.000 fóstureyðingar hefðu þá verið gerðar. Það segir sig sjálft og ég ætla bara að vona að í þeim [[Gripið fram í.]]tilfellum þegar um hjón er að ræða hafi þau rætt málin og komist að niðurstöðu um að viðkomandi kona fari í fóstureyðingu, að einhvern veginn hafi þau komist að þeirri niðurstöðu. Ég hef aldrei heyrt um að hringt hafi verið á lögreglu eða að það hafi orðið einhver slagsmál út af því. Ég held að það sé hvergi skráð.
… konan ræður þessu.
- Ha?
Hvernig viltu framkvæma þetta? Að neyða einhverja …
Það á ekkert að neyða einn né neinn. Við erum ekki í samfélagi til að neyða einn né neinn.
Þú vilt að gera það.
Það eru 1.044 fóstureyðingar og engri neitað. [[Gripið fram í.]]Hvern erum við þá að neyða? Ég er að segja að við eigum að passa okkur að útvíkka þetta ekki svo mikið að það verði einhver getnaðarvörn. [[Gripið fram í: Þarna er vantraustið.]]
Ég bið hv. þingmenn um að hafa hljóð í þingsalnum og gefa ræðumönnum færi á að klára ræðu.
Virðulegur forseti. Ég sit í velferðarnefnd með hv. þingmanni þannig að ég kannast við ýmsar af þeim áhyggjum sem hér koma fram. Ég held að það sé alveg eðlilegt að fólk hafi sterkar skoðanir á málinu þar sem enn eimir eftir af fötlunar- og kvenfordómum áttunda áratugarins. Þær breytingar sem eru gerðar með þessu frumvarpi eru í framfaraátt - en eru engin útvíkkun, þvert á það sem þingmaðurinn segir. Eins og fram hefur komið leyfa gildandi lög, eins og þetta frumvarp, fóstureyðingu upp að 22. viku. Hins vegar átta ég mig ekki á því hvers vegna þingmaðurinn leggur til þrengingu í breytingartillögu sinni. Því að gildandi lög leyfa konu að velja fóstureyðingu upp að 16. viku, en hér er troðið inn 12. viku. Þingmaðurinn nefndi 16. viku í ræðu sinni og andsvari, en ef [[Forseti hringir.]]frumvarpið yrði að lögum með breytingartillögu hans samþykktri yrði hvergi minnst á 16. viku í þessum lögum. Á hverju byggir þingmaðurinn að hér sé verið [[Forseti hringir.]]að standa vörð um gildandi lög?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Jú, það er vegna þess, eins og við mundum segja, að í öllum tilfellum, ég mundi segja í níutíu og eitthvað prósent tilfella, ætti að vera hægt að taka ákvörðun um þessar fóstureyðingar fyrir 12. viku. Ég held að það séu allir sammála um að það væri best ef það væri hægt að taka slíka ákvörðun í öllum tilfellum fyrir 12. viku. Við hljótum að geta verið sammála um það. Því lengra sem líður ... Ég segi fyrir mitt leyti að ég get aldrei samþykkt 22. viku. Það er bara ekki inni í minni mynd. Mér finnst það bara alveg út úr kortunum, því miður. Það er bara mín skoðun.
Virðulegur forseti. Ég lét hjá líða að nefna að ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna þingmaðurinn, eftir allt sem hann sagði um læknastéttina og það vantraust sem hann ber til hennar, treystir læknum betur en konunni sjálfri til að ákveða hvort þungun sé rofin eða ekki. Ég læt það liggja milli hluta. Því mig langar að spyrja áfram út í þessar 12 vikur sem þingmaðurinn er að leggja til, sem eru þrenging frá gildandi rétti um fjórar vikur. Á tímum þegar um allan heim er verið að berjast fyrir frjósemisfrelsi kvenna, rétti kvenna til að ákveða hvort, hvenær og hvernig þær eignast börn - hvernig í ósköpunum stendur á því að Flokkur fólksins vill þrengja rétt kvenna til þungunarrofs frá því sem nú er? Af hverju?
Virðulegur forseti. Í 10. gr. núgildandi laga segir: „Fóstureyðing skal framkvæmd eins fljótt og auðið er og helst fyrir lok 12. viku meðgöngutímans.“
Lestu næstu línu. 16 vikur.
„Fóstureyðing skal aldrei framkvæmd eftir 16. viku meðgöngutímans, nema fyrir hendi séu ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður og lífi og heilsu konunnar stefnt í því meiri hættu með lengri meðgöngu og/eða fæðingu. Einnig skal fóstureyðing leyfileg eftir 16 vikur, séu miklar líkur á vansköpun, erfðagöllum eða sköddun fósturs. Slíkar undanþágur eru aðeins heimilar að fenginni skriflegri heimild nefndar.“ Jú, jú, en hérna erum við að tala um 12 vikur og 16. Hvers vegna þá 22? Hver eru rökin fyrir 22? Skýrið það út fyrir mér og komið með þau rök - hvers vegna 22 vikur? [[Gripið fram í.]]Ég hef ekki fengið það fram.
Svaraðu: Af hverju 12? Þetta var ein spurning.
Það er mjög eðlilega vegna þess að læknisfræðilega er það viðmiðið [[Nei.]] [[Forseti hringir.]]
Gildandi lög eru 16, Guðmundur.
Herra forseti. Það er nú ýmislegt sem ég myndi vilja ræða hér við hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson, þar á meðal hugmyndir hans um þrengingu á löggjöfinni sem um ræðir. Ég myndi gjarnan vilja að hv. þingmaður útskýrði fyrir mér orð sem féllu í ræðu hans um að bera saman dauðarefsingu og þungunarrof. Mér finnst það í hæsta máta óviðeigandi og óvirðing við allar þær konur og stúlkur sem hafa farið í þungunarrof. Mér finnst það ekki sæma þingmanni á Alþingi Íslendinga að tala með þeim hætti sem hann gerir, að bera saman þungunarrof og dauðarefsingu. Ákvörðun um að eyða lífi er skelfileg, segir hv. þingmaður. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um að það er nú einu sinni svo að þungunarrof er ekkert gamanmál eða léttúðleg ákvörðun sem konur og stúlkur taka að gamni sínu eða noti það sem getnaðarvörn, eins og fram kom í máli hv. þingmanns. Ég get ekki heldur séð að þessi samanburður rími við setninguna hjá hv. þingmanni um að hann virði sjálfsákvörðunarrétt kvenna og yfirráð þeirra yfir eigin líkama. Mig langar að spyrja hv. þingmann um setninguna sem fram kemur í nefndaráliti hans: [[Forseti hringir.]]Það er almennt viðurkennt að í nær öllum tilvikum er konum fullkunnugt um þungun sína fyrir 12. viku meðgöngu. Ég spyr: Hvað með þær konur [[Forseti hringir.]]og stúlkur sem búa við erfiðar [[Forseti hringir.]]félagslegar aðstæður? Hvernig getur [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]fullyrt að þær viti um þungun sína fyrir 12 viku?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Ég var ekki að gera lítið úr einum né neinum. Ég var að tala um að það hlyti í öllum tilfellum að vera mjög erfitt að taka ákvörðun um það hver eigi að lifa og hver ekki. Það hlýtur að vera erfiðast í þeim tilfellum sem við erum að tala um, þegar um er að ræða ófætt barn. Ég segi fyrir mitt leyti að 22 vikna gamalt barn er barn, það getur lifað af fyrir utan líkamann, [[Gripið fram í: Nei.]]- það gerir það víst. Þarna er komin öll myndun á viðkomandi barn eins og fætur, hendur, líffæri. Þetta er allt komið. Það eina sem er eftir er að það stækki og lungun þroskist.
Herra forseti. Mér þykir miður að hv. þingmaður fór í hártoganir um vikur, um 23 eða 22 vikur, og svaraði ekki spurningunni sem ég beindi til hans um þá fullyrðingu sem fram kemur í nefndaráliti hans að það sé almennt viðurkennt að í nær öllum tilvikum sé konum fullkunnugt um þungun sína fyrir 12. viku meðgöngu og því ætti það að heyra til undantekninga að konur geti ekki leitað þess úrræðis sem er fóstureyðing fyrir þann tíma. Ég spyr enn og aftur: Hvað með þær ungu stúlkur sem hafa þurft að fara í þungunarrof og þær konur sem búa við afar erfiðar félagslegar aðstæður, hvernig blasir þetta við þeim? Eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans hafa þær, vegna félagslegra aðstæðna sinna, ekki alltaf möguleika á því að átta sig á því hvort þær séu þungaðar fyrr en seint á meðgöngunni. Mig langar líka að nýta seinna andsvar mitt til að spyrja hann um andstöðu hans við hugtakið þungunarrof og tillögu hans, breytingartillögu hans, um að fella út orðið þungunarrof og koma orðinu [[Forseti hringir.]]fóstureyðing í staðinn inn í frumvarpið. En vonandi getur hv. þingmaður svarað mér hinu fyrra andsvari sem [[Forseti hringir.]]hann gerði ekki í andsvari sínu hér á undan.
Virðulegur forseti. Ég náði ekki að svara spurningunni vegna þess að tíminn var bara búinn. Auðvitað þekki ég ekki þau undantekningartilfelli að kona veit ekki að hún er þunguð en það hlýtur að vera undantekningartilfelli að kona viti ekki að hún er orðin þunguð á 12. viku, það hlýtur að vera undantekningartilfelli. Ég get ekki ímyndað mér að það sé í 900 eða 1.000 tilfellum sem það skeður. Þannig að það hlýtur að vera. Þungunarrof. Ég segi: Af hverju vil ég hafa orðið fóstureyðing? Þungunarrof finnst mér vera einfalt orð og fela það í sér að um sé að ræða einfalda aðgerð, að verið sé að reyna að fegra viðkomandi framkvæmd. Af hverju má þetta ekki vera fóstureyðing? Þetta er fóstureyðing. Það er verið að eyða einhverju þarna, en það er ekki verið að rjúfa eitthvað. Það er verið að eyða. Það er verið að deyða líf. Þess vegna er þetta fóstureyðing. Ekkert annað.
Herra forseti. Ég ætla að segja nokkur orð um þetta mál. Mig langar til að byrja á því að segja að markmið þessara laga um að tryggja sjálfsforræði kvenna sem óska eftir þungunarrofi og að virða það forræði með því að veita konum öruggan aðgang að heilbrigðisþjónustu í samræmi við ákvæði þessara laga og tryggja yfir höfuð forræði þeirra yfir eigin líkama er nokkuð sem ég styð 100%. Ég er áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd sem hefur haft þetta mál til umfjöllunar og skoðað það vel og vandlega. 60 umsagnir bárust um málið og ég verð að segja að ég er að ákveðnu leyti þakklát þeim ríflega 1.000 konum sem ekki sendu inn sérumsögn heldur voru með á umsögn Kvenréttindafélags Íslands sem var jákvæð gagnvart málinu. Annars hefðum við setið uppi með 1.060 umsagnir, þar af rúmlega 1.040 jákvæðar, og það hefði verið heilmikill lestur til viðbótar við allt annað. En þetta var nú kannski útúrdúr. Við upphaf þessa máls leggur hæstv. heilbrigðisráðherra fram á samráðsgáttina frumvarpsdrög þar sem kveðið er á um heimildir kvenna, óskoraðar heimildir, til þungunarrofs fram að lokum 18. viku. Málið lá þá ágætlega fyrir, þetta var gott mál, jákvætt hvað varðaði sjálfsákvörðunarrétt kvenna en engu að síður, það var ákveðin truflun, þrengdi það rétt til þungunarrofs frá því sem nú er. Síðan kemur frumvarp hæstv. ráðherra inn í velferðarnefnd og þá með 22 vikna hámarkinu og það eru þá sömu tímamörk og eru höfð við framkvæmd núgildandi laga. Þar er þrengt að sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Þessi tímamörk, 18 vikur annars vegar og 22 vikur hins vegar, ollu því að ég fór í mikla skoðun á gögnum til að athuga hvar mín skoðun á þessum málum myndi liggja. Samkvæmt þeim tölum og þeim gögnum sem velferðarnefnd hefur haft undir höndum og fjallað er sérstaklega um við gerð skýrslu til ráðherra á sínum tíma kemur fram að rúm löggjöf hvað þetta varðar, hvort sem er í Kanada þar sem eru engin tímamörk eða í Bretlandi og Hollandi þar sem þau eru svipuð því sem verið er að leggja til, eru engar vísbendingar um að það verði til þess að konur færi þungunarrofið síðar á meðgönguna eða að þungunarrofum fjölgi. Eins og kom fram í máli hv. formanns velferðarnefndar áðan eru þvert á móti vísbendingar um að það færist framar. Hér hefur verið spurt úr ræðustól: Af hverju þessar 22 vikur? Byggt á þessum gögnum get ég tekið undir spurninguna: Af hverju einhver tímamörk yfir höfuð ef þetta er þróunin? Við erum að tala um sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Mig langar líka í því samhengi að gera athugasemd við það að þeir sem hér hafa talað um hvað þetta sé erfið ákvörðun, ofboðslega íþyngjandi ákvörðun, virðast hafa meiri áhyggjur af heilbrigðisstarfsmönnum þar að lútandi og tala síðan um að konurnar myndu nota þetta sem getnaðarvörn. Hvað á þetta að þýða? Þetta er gríðarlega erfið ákvörðun fyrir konurnar. Örugglega líka erfið ákvörðun fyrir einhverja heilbrigðisstarfsmenn en fyrst og fremst fyrir konurnar. Ég ætla ekki að halda því til streitu að við breytum þessu í engin tímamörk enda er ég samþykk áliti meiri hluta velferðarnefndar. Mig langaði hins vegar að varpa því fram hér að þetta er það sem tölurnar segja okkur. Síðan langaði mig að koma inn á annað. Ég hef töluvert oft hlustað á þá spurningu, allt að því í formi fullyrðingar, hvort þetta sé ekki allt óþarfi. Þetta sé í lagi eins og það er. Þrátt fyrir að lagabókstafurinn eins og hann er núna sé vægast sagt ekki mjög nútímalegur, þótt við séum með einhverjar uppfærslur, þá hafa ekki margar konur fengið höfnun við beiðni um þungunarrof. Þá getum við bara haft þetta eins og þetta er og allir glaðir. Það er hins vegar staðreynd að það felst hindrun í því að þurfa að fá kvittun frá einhverjum öðrum um að maður uppfylli skilyrði um að taka ákvörðun sem hefur fyrst og fremst áhrif á eigið líf, óháð því hvort beiðnin er síðan samþykkt eða ekki. Bara það að þurfa að fara í gegnum þetta ferli tekur ákvörðunarréttinn af konunni. Þess utan er það hættulegt, mér liggur því miður við að segja ekki síst á þeim tímum sem við lifum núna, að treysta á að almenn viðhorf í samfélaginu bjargi málum, að það þurfi ekki að uppfæra úrelt lög af því að það er hvort eð er ekkert farið eftir þeim. Það getur nefnilega gerst mjög hratt að ráðandi öfl hætti að fara eftir almennum frjálslyndum viðhorfum í samfélaginu og þá er gott að hafa lagarammann til staðar, tryggja með lögum að konur njóti sjálfsagðs sjálfsákvörðunarréttar síns. Það er erfiðara að vinda ofan af slíkum réttindum þegar þau hafa verið tryggð með lögum. Ég trúi því að þetta frumvarp, verði það að lögum, muni hafa mjög jákvæð áhrif fyrir konur sem þurfa af einni eða annarri ástæðu að ganga í gegnum það gríðarlega erfiða ferli sem það er fyrir þær margar að velta fyrir sér og taka síðan ákvörðun um þungunarrof. Ég er sannfærð um að slíkt gerir enginn að gamni sínu. Ég er sannfærð um að þegar búið er að breyta lögunum þannig að konur hafi sjálfar þennan rétt, þurfi ekki að setjast niður og flytja mál sitt eða biðja um leyfi, þá verði það þeim léttbærara. Það felst í þessari löggjöf engin mótstaða við það að þær fái aðstoð ef þær óska eftir henni. Það gera líka velflestar. Þetta er erfið ákvörðun. Síðan stuttlega að lokum. Það er eins og það gleymist svolítið að það er alltaf einhver sem tekur ákvörðun um þungunarrofið, við erum bara að tala um hver það er. Þungunarrof er ekki framkvæmt nema einhver taki ákvörðun um það. Breytingin sem hér er lögð til og ég styð er sú að það sé óumdeilanlega konan sem um ræðir sem hefur rétt til að taka þá ákvörðun. Henni stendur til boða fræðsla og ráðgjöf ef hún kýs svo, til viðbótar við nauðsynlega og eðlilega heilbrigðisþjónustu sem aðgerð af þessu tagi kallar á, en ákvörðunin er hennar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Einn af þeim aðilum, eða stofnunum, sem sendi inn umsögn við frumvarpið var Siðfræðistofnun Háskóla Íslands. Þar kemur fram að stofnunin telji varasamt að farið sé óðslega í þessu máli því að hér sé um mjög mörg siðferðisleg álitamál að ræða sem þarfnist djúprar og upplýstrar umræðu í samfélaginu. Siðfræðistofnun telur varasamt að heimila fóstureyðingar allt að 22. vikum af meðgöngu. Síðan leggur stofnunin til að tímamörkin verði þrengd niður í 18 vikur. Jafnframt kemur fram að leggja skuli áherslu á að fötluð fóstur eigi jafnan rétt til lífsins og ófötluð og bendir stofnunin því til stuðnings á sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann að varðandi þetta er hvort hv. þingmaður telji þetta ekki vera veigamikil rök fyrir því að fram fari mun víðtækari og meira upplýsandi umræða í samfélaginu um málið. Telur hv. þingmaður að það sé bara nægilegt að þetta sé rætt í þinginu? Almenningur hefur vissulega haft aðkomu að þessu í gegnum umsagnarferlið í nefndinni. En í ljósi þessarar umsagnar: Er ekki rétt að fara í miklu dýpri og víðtækari umræðu um málið í samfélaginu?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andmælin. Það er alveg ljóst að þetta er einn af þeim hlutum sem mér finnast mikilvægastir í þessari umræðu allri. Staðreyndin er hins vegar sú að við erum búin að vera að ræða þetta í hálfa öld. Ég tel að við komumst ekki mikið lengra með umræðuna. Ég veit svo sem ekki hvert hún ætti að fara. Mér sýnist menn hafa skipað sér í ansi svona góðar fylkingar varðandi það að leyfa þetta eða ekki. Tímamörkin einhvern veginn lenda þarna inni á milli og maður heyrir eftir því sem umræðunni vindur áfram að oft eru þau einhvers konar dulbúningur, það kemur gjarnan upp úr dúrnum þegar maður er búinn að tala lengi við fólk að menn eru bara almennt á móti þungunarrofi eða ekki. Þannig að ég held að það að samþykkja frumvarpið og það verði þannig gert að lögum að konur ráði yfir eigin líkama að þessu leyti eins og öðru, muni ekki valda neinum skaða á siðferðislegri umræðu um þessi mál, síður en svo. Ég get hins vegar tekið fyllilega undir að það sem er áhugavert að taka umræðu um er bara sú aðstaða sem fötluðum er búin í samfélaginu. Mig langar að vísa hérna í eina ágæta setningu úr bók sem ég er að glugga í, sem er Saga erfðafræði út frá vísindum og persónuvernd: „Fötlun er ekki ágalli heldur afleiðing mismunandi eiginleika einstaklings og umhverfis.“ Þarna á áherslan okkar að vera þegar við erum að tala um fatlaða einstaklinga. Tölur sem ég hef rýnt varðandi þungunarrof, fóstureyðingar - hvort orðið sem er nú notað - hér á Íslandi í dag: Mikill minni hluti þeirra er vegna einhvers konar ágalla á fóstri miðað við þessar tölur sem ég hef séð. Þetta er eitthvað sem mér finnst miklu stærra samfélagslegt mál, hvernig við búum yfir höfuð að þessum einstaklingum. Mér finnst ekki það réttlæta [[Forseti hringir.]]að við beitum hálfa þjóðina því ofbeldi sem mér finnst það vera að veita þeim ekki sjálfsákvörðunarrétt í þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður kom einmitt inn á það að málið er umdeilt í samfélaginu öllu. Mig langar t.d. bara að nefna, sem dæmi, umsögn Læknafélags Íslands um frumvarpið. Læknafélagið er mótfallið því að þungunarrof verði heimilað til loka 22. viku. „Læknafélagið sér ekki ástæðu til að Ísland gangi í þessu frumvarpi lengra en nokkurt hinna Norðurlandanna hefur séð ástæðu til að gera og leggur Læknafélagið til að fyrirkomulag gildandi laga að þessu leyti verði áfram viðhaft.“ Rök félagsins eru með tvennum hætti. Í fyrsta lagi tekur Læknafélagið fram að í núgildandi lögum séu hvort eð er tímamörkin sett fram með þeim hætti að þau gefi konum ætíð kost á því að leita þungunarrofs; og síðan vísar félagið til Norðurlandanna, að við eigum ekkert að skera okkur úr hvað Norðurlöndin varðar. Eins og við þekkjum berum við okkur oft saman við Norðurlöndin. En nú gerist það að þessi umsögn er dregin til baka. Hvað segir það okkur? Það segir okkur það að það ríkir mikið ósætti innan heilbrigðisstéttarinnar, meðal lækna, um þetta mál. Ég held að það séu fyrst og fremst skilaboðin sem liggja í því að þetta er dregið til baka. Þannig að ósættið er víða í samfélaginu. Það er ekki bara meðal almennings. Það er auk þess meðal heilbrigðisstarfsfólks og lækna, sem við sjáum hér greinilega. Telur hv. þingmaður ekki að þetta sé mikið áhyggjuefni?
Herra forseti. Já, ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Ég þekki það að þetta álit kemur fram og er dregið til baka - og ég hef ekki hugmynd um, frekar en, held ég, hv. þingmaður, af hverju það var. Það getur svo sem hver dregið sínar ályktanir af því. Aðeins varðandi spurninguna hvort akkúrat ósætti, ef það er ástæðan, eða skoðanaágreiningur á meðal lækna og heilbrigðisstarfsmanna um þetta mál sé ekki áhyggjuefni ætla ég að segja þá skoðun mína, með fullri virðingu fyrir læknum og öðrum heilbrigðissérfræðingum, að þetta er ekki þeirra mál. Það hefur líka verið rætt töluvert hér í þingsal um að við séum að fara að leyfa þungunarrof og við séum að gera þetta. Við erum við ekkert að því. Við erum að tala um að konur eigi að fá að taka ákvörðun um þetta, hver kona sína ákvörðun, ein, ein og ein. Við erum ekki að gera þetta. Þetta er ekki okkar mál, að setja lög og skerða sjálfsákvörðunarrétt kvenna - yfir höfuð fólks almennt, sem sjaldnast - og ekki sérfræðinga heldur. Þannig að þetta er ekki umræða sem veldur mér neinum heilabrotum. Ég velti fyrir mér þessari siðfræðilegu nálgun. Ég tel hana vera fullrædda í bili. Ég tel að eins og ég fór í gegnum og tölfræðin sýnir fram á að við munum ekki, með því að samþykkja þetta frumvarp og gera það að lögum, að konur taki ákvörðunina en ekki sérfræðingar úti í bæ, ég tel ekki - eða öllu heldur, ég ætla að snúa þessu við: Ég tel að sú vegferð verði til góðs og sé líklegri til að sætta andstæðar fylkingar um þetta mál í samfélaginu. Ég held að við verðum bara að láta það koma í ljós hvort ég hafi rétt fyrir mér.
Herra forseti. Ég kem hingað til að lýsa sömu eða svipuðum sjónarmiðum í þessu máli og fram koma í niðurstöðum umsagnar Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands. Undir lok þeirrar umsagnar stendur eftirfarandi, með leyfi forseta: „Það er niðurstaða Siðfræðistofnunar að mikilvægt sé að flýta ekki um of afgreiðslu þessa frumvarps.“ Þessu er ég sammála og til þess liggja margar ástæður, einkum þær að hér er ekki bara um að ræða einhvers konar læknisfræðilegt úrlausnarefni heldur líka siðferðilegt, tilfinningalegt, trúarlegt, menningarlegt og jafnvel eitthvað fleira. Ég vil einnig andmæla þeim skilningi sem mér finnst hafa komið fram hjá nokkrum ræðumönnum í dag að það sé einhvers konar mælikvarði á stuðning við kvenfrelsi hversu margar vikur af meðgöngu maður telji að megi líða áður en frelsi til fóstureyðinga skerðist. Umræðan um þetta mál er ekki keppni í kvenfrelsi. Erindi mitt í þennan ræðustól er fyrst og fremst að hvetja til varfærni og mér liggur við að segja meiri hæversku og tillitssemi við sjónarmið þeirra sem eru mótfallnir þessu máli, eins og það stendur, af einlægum og tilfinningaríkum ástæðum. Ég vil, með leyfi forseta, fá að vitna í annan kafla í áliti Siðfræðistofnunar Háskólans. Hann er þessi, með leyfi forseta: „Í annars mjög ítarlegri og góðri greinargerð með frumvarpinu er lítið fjallað um siðferðilega stöðu fósturs. Það er rétt í þessu samhengi að draga betur fram þann þátt. Almennt er litið svo á að siðferðileg staða fósturs styrkist eftir því sem á meðgönguna líður. Inngrip sem hafa það að markmiði að rjúfa þungun og þar með eyða fóstri verði því þungbærari og siðferðilega vafasamari því lengra sem líður á meðgönguna. Á einhverju stigi er litið svo á að þungunarrof sé ekki lengur siðferðilega réttlætanlegt. Hvar þessi lína skuli dregin er erfitt siðferðilegt mat. Í lögum nr. 25/1975 var hún dregin við 12. viku meðgöngu og til viðbótar leyfð undantekningartilvik frá reglunni. Líta verður svo á að þessi tímamörk marki ekki einvörðungu þann tíma þar sem kona getur tekið ákvörðun um þungun eða ekki þungun, heldur sé þetta einnig sú siðferðilega lína sem sátt ríkir um að draga og marka þar með rétt fósturs til verndar. Flestir telja að fóstur sem er komið með getu til að lifa sjálfstæðu lífi utan líkama móður eigi rétt á vernd óháð vilja móður eða nokkurs annars (nema líf eða heilsa móður sé í hættu eða fóstur eigi sér ekki lífsvon). Í þessum tilvikum er litið svo á að fóstrið (barnið) þiggi ekki siðferðilegt gildi sitt frá vilja móður eða annarra sem að því standa heldur hafi það eigið gildi og eigi þar með sjálfstæðan rétt til lífs. Lífvænleiki utan líkama móður er í greinargerð miðaður við 21. viku og 6 daga. Þar liggur grundvöllur þeirrar 22 vikna viðmiðunarlínu sem fram kemur í frumvarpinu. Velta má upp þeirri spurningu“ - segir Siðfræðistofnun Háskólans - „hvort hún liggi ekki of nálægt þeim mörkum sem hér um ræðir.“ Ég vil aftur vitna til lokaorða í umsögn Siðfræðistofnunar Háskólans, með leyfi forseta: „Það er niðurstaða Siðfræðistofnunar að mikilvægt sé að flýta ekki um of afgreiðslu þessa frumvarps. Í fyrsta lagi telur Siðfræðistofnun varasamt að heimila þungunarrof allt til 22. viku því þá getur fóstur verið orðið lífvænlegt utan líkama móður. Í öðru lagi þarf að huga vel að þeirri spennu sem er á milli þessa frumvarps og samnings Sameinuðu þjóðanna um rétt fatlaðs fólks. Hér eru í húfi grundvallarspurningar og álitamál um siðferðisstöðu fósturs, rétt fatlaðs fólks og sjálfsákvörðunarrétt kvenna sem þarfnast djúprar og upplýstrar umræðu í samfélaginu. Umsögn þessi er hugsuð sem innlegg í þá umræðu.“ Í því ljósi og með þessari röksemdafærslu, sem ég er að mestu leyti sammála, vil ég einfaldlega hvetja til þess að farið verði hægar yfir í þessu máli og helst af meiri hæversku en mér finnst liggja í þessu frumvarpi.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mér fannst mikilvægt að koma hér upp, af því að við erum að tala um lífvænleika fósturs, og nefna að það kom fram að á Landspítalanum, samkvæmt nýburalækni þar, er litið á lífvænleika fósturs frá 23. viku. Þeir reyna aktíft að bjarga börnum frá þeirri viku. Börn fyrir viku 22 eru ekki lífvænleg þó svo að það séu til jaðartilvik utan úr heimi þar sem börn hafa lifað. Það yngsta er 21 vikna plús sex dagar en þau börn eru hins vegar öll mjög mikið sködduð. Þetta eru þær upplýsingar sem ég hef fengið. Í raun er þetta forsenda þessarar ákvörðunar. Ég er alveg sammála því að einhvers staðar þurfum við að setja mörkin og ákveða þau og lífvænleiki fósturs er væntanlega gott mark. Þetta frumvarp byggir á því. Það er mikilvægt að hafa það á hreinu hverjar staðreyndirnar eru. Varðandi hvernig þetta mál hefur verið unnið þá tók ég sérstakt tillit til þess í nefndinni þegar umsögnin kom frá siðanefnd og við ákváðum að taka þetta mál fyrir og tókum okkur mjög langan tíma. Það komu alveg ótrúlega margir gestir, við hlustuðum á allar raddirnar og allar umsagnirnar og það er ekkert verið að flýta þessu máli í gegn. Mér finnst mikilvægt að það komi einnig fram. Ég segi það aftur, ég hef sagt það oft í þessari umræðu: Eins og staðan er núna þá getur kona fari í þungunarrof við 22. viku miðað við núverandi löggjöf. Breytingin hér er sú að við erum að færa ákvörðunarrétt yfir eigin líkama til konunnar. Það eru þá ekki læknar sem ákveða fyrir hennar hönd hvort hún megi eða megi ekki fara í þungunarrof.
Virðulegi forseti. Já, ég er í sjálfu sér ekki að gera ágreining um það og ætla mér ekki þá dul að fara að hafa einhverja viti borna skoðun á því hvar mörkin liggja varðandi lífvænleika fósturs. Ég var einfaldlega að vitna til þeirra sjónarmiða sem fram koma í áliti Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands að það væri kannski varlegra, ég notaði orðið hæverskara áðan, að færa þessi mörk aðeins fjær þessari óskaplega nákvæmu markalínu sem hér var dregin, 21 vika og sex dagar. Það þyrfti kannski ekki að ganga svo nærri þessari markalínu. Það er í línu við það sem ég hef sagt hér að öðru leyti að ósk mín eða tillaga eða hvatning er fyrst og fremst í þá veru að það verði farið aðeins hægar yfir og af meiri hæversku.
Forseti. Ég bið hv. þingmann afsökunar en ég spurði eiginlega engrar spurningar í fyrra andsvari. Ég spyr þá núna af því að mér heyrist á hv. þingmanni að hann sé efins um hvar eigi að draga línuna, að 22 vikur séu of nálægt þeim 23 vikum sem eru taldar mörkin þegar skilgreindur er lífvænleiki fósturs. Ástæðan fyrir því að mörkin eru í 22 vikum er m.a. sú að réttur kvenna er þar í dag samkvæmt núverandi löggjöf en einnig að allir þeir sérfræðingar sem hafa komið til okkar hafa sagt að það sé mikilvægt vegna 20 vikna sónars, sem er mjög mikilvægur. Þarna eru greinast mjög alvarlegir hjartagallar, miðtaugakerfisgallar, nýrnagallar. Það er í ofboðslega fáum tilvikum sem kona fer í þungunarrof á þessum tíma. Þetta eru samt tilvik sem við verðum að koma til móts við, það er álit meiri hlutans og álit mitt að við þurfum að koma til móts við þær konur. Svo eru þær konur sem eru í mjög erfiðum félagslegum aðstæðum sem við fengum sérstaka umfjöllun um í nefndinni sem hafa ekki getað sótt um til að fá þungunarrof, hafa ekki getað óskað eftir þungunarrofi og eru þá annaðhvort eignast börnin eða fara utan til að sækja sér heilbrigðisþjónustu. Við höfum fengið þær upplýsingar og það er faglegt mat sérfræðinga að það eigi að vera réttur konu upp í 22. viku til að óska eftir þungunarrofi. Þá velti ég fyrir mér: Ef við byggjum ekki ákvarðanatöku okkar og löggjöf á faglegu mati sérfræðinga, á hverju byggjum við þá? Það er búið að vera ótrúlega mikið af tilfinningum í þessu máli. Á hverju eigum við að byggja? Ég spyr kannski hv. þingmann að því hvað hann telji vænlegast að gera þegar við erum að setja svona lög og á hverju eigi að byggja, ef ekki faglegri ráðgjöf sérfræðinga í málaflokknum.
Virðulegi forseti. Ég vil taka það skýrt fram að þær athugasemdir sem ég hef haft fram að færa við þetta frumvarp eru ekki þess eðlis að ég sé að draga í efa eða leggjast gegn sjálfsákvörðunarrétti kvenna í þessu máli. Ég hélt því fram áðan að þetta væri ekki bara læknisfræðilegt úrlausnarefni. Hv. þingmaður spurði á hverju við ættum að byggja ef ekki sjónarmiðum og skoðunum okkar fremsta fagfólks í þessu efni. Þá verð ég að segja að við eigum líka að byggja á fólki á borð við það sem skipar Siðfræðistofnun Háskóla Íslands. Þetta er ekki að mínu viti bara læknisfræðilegt úrlausnarefni. Það eru ekki læknisfræðileg mörk einvörðungu sem verið er að draga þarna á milli þeirra vikna sem hér er um að ræða. Þetta eru líka siðferðislegar spurningar sem við verðum að svara. Ég held ekki, með fullri virðingu fyrir læknunum sem hafa tjáð sig um þetta og samtökum þeirra, að þeir séu neitt betur í stakk búnir til að svara þeirri spurningu en bara sá sem hér stendur eða hv. þingmaður sem var að beina til mín spurningu í þessum andsvörum. Ég held að þetta sé siðferðislegt. Þetta er pólitísk spurning og siðferðisleg ef þannig mætti orða þetta. Ég held með öðrum orðum ekki að þetta sé læknisfræðilegt úrlausnarefni. Það gætu önnur fagleg sjónarmið komið til greina en bara þau sem læknar hafa fram að færa.
Herra forseti. Ég vil byrja á því í þessari umræðu að gera hér að umtalsefni breytingu á hugtakanotkun sem lögð er til í frumvarpinu, þ.e. að í stað hugtaksins fóstureyðing er nú notað hugtakið þungunarrof. Mér hugnast ekki sú breyting og í þeim efnum er ég sammála því sem fram kemur í umsögn biskups Íslands, Agnesar M. Sigurðardóttur, við frumvarpið. Þar segir, með leyfi forseta: „Hið nýja hugtak vísar á engan hátt til þess lífs sem sannarlega bærist undir belti og er vísir að nýrri mannveru. Samkvæmt kristinni trú okkar er lífið heilagt, náðargjöf sem Guð gefur og Guð tekur. Það er hlutverk mannsins að varðveita það og vernda eftir fremsta megni og bera virðingu fyrir mannhelginni, sköpuninni og skaparanum. Það er misvísandi að nota þetta nýja hugtak í þessu viðkvæma samhengi, þar sem hugtakið vísar ekki til þessa vaxandi nýja lífs.“ Þetta kemur fram í umsögn biskups Íslands. Vil ég taka heils hugar undir þessi orð, eins og áður segir. Það verður að segjast eins og er að með þessu nýja hugtaki er fókusinn tekin frá fóstrinu og færður alfarið yfir á móðurina. Má spyrja sig hvort verið sé að gera lítið úr lífinu sem kviknað hefur í móðurkviði. Hér er á ferðinni hugtak sem gefur tilefni til að ætla að verið sé að milda það sem raunverulega er að gerast. Verið er að binda endi á líf, það er óumdeilt. Ég vil víkja næst að því sem ég kýs að kalla fóstureyðingu og utanaðkomandi þrýsting. Ungar konur sem verða óvænt þungaðar eru margar hverjar beittar þrýstingi til að fara í fóstureyðingu af sínum nánustu, vinum og félagslegu umhverfi. Í þess háttar aðstæðum og kringumstæðum má spyrja sig hvar sjálfsákvörðunarrétturinn sé. Spyrja má: Ef eina lausnin fyrir ungar stúlkur sem verða óvænt þungaðar er að fara í fóstureyðingu, er þá sjálfsákvörðunarréttur kvenna ekki mýta? Í þessu sambandi má geta þess að Evrópuráðið gaf út skýrslu árið 2017 um aðstæður kvenna á vinnumarkaði í Evrópu. Í skýrslunni er þess sérstaklega getið að vinnuveitendur megi ekki undir neinum kringumstæðum beita konur þrýstingi til að fara í fóstureyðingu. Því miður eru fjölmörg dæmi um annað í ríkjum Evrópu. Auk þess er lögð áhersla á það í skýrslunni að vinnuveitendur styðji vel við bakið á barnshafandi konum. En þrátt fyrir þessa mikilvægu ályktun Evrópuráðsins, sem er vettvangur 47 Evrópulanda, þar með talið Íslands, er því miður tilhneiging til þess að draga úr þeim takmörkunum sem gilda um fóstureyðingar. Dæmi um það er einmitt frumvarp heilbrigðisráðherra sem við ræðum hér og heimilar fóstureyðingu til loka 22. viku meðgöngu. Fóstureyðingar svo seint á meðgöngu eru mjög umdeildar og þær eru umdeildar í samfélagi okkar. Höfum hugfast að hjá 12 vikna fóstrum eru öll líffæri sköpuð og eiga einungis eftir að stækka. Þeir sem þetta frumvarp styðja hafa gjarnan nefnt tiltekna fósturgalla sem uppgötvist ekki fyrr en við 20 vikna sónar. Þess vegna verði þessi möguleiki að vera fyrir hendi. Raunin er hins vegar önnur ef marka má rannsókn sem gerð var við háskólann í Kaliforníu, eða University of California í San Diego í Bandaríkjunum, 2013. Rannsóknin ber yfirskriftina: Hver óskar eftir fóstureyðingu eftir 20 vikna meðgöngu? Tekin voru viðtöl við 272 konur víðs vegar um Bandaríkin sem farið höfðu í fóstureyðingu eftir 20 vikna meðgöngu. Niðurstaðan var sú að mikill meiri hluti fóstranna var heilbrigður og viðkomandi konur fóru ekki í fóstureyðingu vegna alvarlegs galla á fóstri heldur vegna félagslegra aðstæðna. Með þessu frumvarpi er verið að heimila fóstureyðingar út 22. viku meðgöngu án þess að þurfa að tilgreina ástæðu. Ég hef áhyggjur af því að þetta bjóði upp á misnotkun eins og það þegar kona vill einungis ala annað kynið. Þær aðstæður munu koma upp og þær hafa komið upp þar sem kona biður um fóstureyðingu vegna kyns eða einhverjar aðstæður breytast hjá henni á meðgöngunni. Höfum það hugfast að þá er barnið einungis nokkrum dögum frá því að vera lífvænlegt. Ég endurtek: nokkrum dögum. Ég spyr, herra forseti, í ljósi þessa sem ég hef sagt hér: Er þetta frumvarp virkilega nauðsynlegt? Erum við ekki í stakk búin að mæta þessum konum með öðrum hætti? Efla félagslegan stuðning og auðvelda ættleiðingar? Er það auk þess nauðsynlegt þar sem staðreynd málsins er sú, samkvæmt tölum frá landlækni, að engum konum hér á landi hefur verið synjað um fóstureyðingu við 20. viku meðgöngu ef um alvarlegan fæðingargalla er að ræða? Það er skylda stjórnvalda að sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin. Í því felast vandaðir stjórnsýsluhættir. Að sama skapi má segja að það sé vönduð heilbrigðisþjónusta að sá sem leitar eftir þjónustunni sé nægilega upplýstur um hvað í henni felst og eftir atvikum hvaða afleiðingar hún getur haft, enda eru slík vinnubrögð viðhöfð þegar sjúklingar eru undirbúnir undir aðgerðir og annars konar læknismeðferðir. Víkjum í þessu samhengi aðeins að því sem segir í frumvarpinu, að verið sé að styðja sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Á það hefur hæstv. heilbrigðisráðherra lagt ríka áherslu. Herra forseti. Þetta snýst ekki bara um rétt kvenna að mínu mati. Það er grafalvarlegt að framkvæma 1.000 fóstureyðingar á ári eins og gerðar eru hér á landi og rúmlega það. Það þarf að stórauka fræðslu um ábyrgt kynlíf og getnaðarvarnir eiga að vera ókeypis. Fyrir þinginu liggur frumvarp um að getnaðarvarnir verði í lægra skattþrepi í virðisauka. Hér er um mikilvægt skref í rétta átt að ræða og vonandi verður frumvarpið að lögum, en fyrsti flutningsmaður frumvarpsins er hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Í núgildandi löggjöf verða konur að ræða við félagsráðgjafa áður en þær taka ákvörðun um að láta eyða fóstri. Frumvarpið gerir hins vegar ráð fyrir því að ráðgjöfin sé valkvæð, þ.e. að ekki sé skylda að ræða við félagsráðgjafa. Það skýtur óneitanlega skökku við að í frumvarpi sem bæta á rétt kvenna til að taka sjálfstæða ákvörðun skuli ráðgjöfin vera felld út. Og spyrja má hvernig það rímar við að taka upplýsta ákvörðun. Sýnt hefur verið fram á það með rannsóknum að fóstureyðingar geta haft neikvæðar afleiðingar fyrir konur, bæði andlega og líkamlega. Þessar rannsóknir hrekja fullyrðingar ákveðinna þingmanna sem settar voru fram í 1. umr. málsins hér í þingsal um að fóstureyðing hafi lítil sem engin áhrif á andlega og líkamlega heilsu kvenna. Rannsóknir frá Finnlandi, Danmörku og Bandaríkjunum sýna að almenn dánartíðni kvenna er hærri hjá þeim sem farið hafa í fóstureyðingu á lífsleiðinni en þeirra sem hafa það ekki. Þær sýndu að í 20% tilfella þar sem fóstureyðing var ýmist framkvæmd með skurðaðgerð eða lyfjum, leiddi hún til alvarlegra aukaverkana síðar á lífsleiðinni á borð við ófrjósemi og fósturlát. Í Bandaríkjunum taldist hin aukna dánartíðni tengjast sjálfskaðandi hegðun, þunglyndi og öðrum óheilbrigðum lifnaðarháttum, sem mátti rekja til afleiðinga fóstureyðinga. Heilbrigðisráðherra er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins. Það er lagt fram með samþykki ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Frumvarpið er lagt fram þrátt fyrir töluverða andstöðu í grasrót Sjálfstæðisflokks og Framsóknar. Ráðherra var tíðrætt í flutningsræðu sinni í þinginu um sjálfsákvörðunarrétt, öryggi og heilbrigði kvenna. Spyrja má hvort þessar áherslur samrýmist beint frumvarpinu um þungunarrof sem felur það í sér að rýmka heimildir til að binda endi á líf sem hefur kviknað. Þungunarrof felur í sér ákvörðun, það snýr ekki aðeins að konunni heldur einnig hinu nýja lífi í líkama konunnar. Þá vil ég í því sambandi vitna í orð séra Bjarna Karlssonar sóknarprests, með leyfi forseta. Hann segir að fóstur í móðurkviði eigi sér stærra samhengi en líkama móðurinnar. Við tilheyrum samfélagi sem bindur enda á sjöttu hverja þungun. Ég spyr eins og séra Bjarni: Þurfum við þess? Er það ekki áhyggjuefni? Er það ekki áhyggjuefni að Alþingi ætlar að rýmka þessa heimild enn frekar? Ég tel svo vera. Herra forseti. Ég tel heillavænlegt að fylgja ráðleggingum og umsögn Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands sem telur varasamt að fara sér óðslega í þessu máli því að hér sé um mörg siðferðileg álitamál að ræða sem þarfnist djúprar og upplýstrar umræðu í samfélaginu. Siðfræðistofnun telur varasamt að heimila fóstureyðingar allt að 22. viku meðgöngu. Stofnunin leggur til að tímamörkin verði þrengd niður að 18. viku. Leggja skuli áherslu á að fötluð fóstur eigi jafnan rétt til lífsins og ófötluð og er bent því til stuðnings á sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Siðfræðistofnun tekur undir þau sjónarmið að ákvarðanir um þungunarrof séu teknar af konunni. Samkvæmt tölum frá landlækni eru 95% fóstureyðinga undir 12. viku meðgöngu og 3,5% frá 13. til 16. viku meðgöngu. Einungis 1% er eftir 16 vikna meðgöngu. Þurfa þá að liggja fyrir læknisfræðileg rök fyrir aðgerðinni, svo sem vegna fósturgalla. Samkvæmt upplýsingum frá landlækni hefur engum verið synjað um þessa aðgerð eftir 16. viku. Því spyr ég: Er þá yfir höfuð nauðsyn á þessu frumvarpi og þeim breytingum sem þar eru lagðar til? Herra forseti. Ég vil næst víkja að ekki síður viðkvæmu málefni, sem er framkvæmd fóstureyðingar. Framkvæmdin er á höndum ljósmæðra og fæðingarlækna. Það getur reynst þeim mjög erfitt siðfræðilega, því að þetta samræmist oft og tíðum ekki lífsgildum þeirra. Allt er gert til að bjarga ófæddum sem fæddum börnum, en á sama tíma þarf þetta sama starfsfólk að enda óvelkomnar þunganir. Verði frumvarpið að lögum þarf starfsfólkið að framkvæma fóstureyðingu þar sem barnið er aðeins örfáum dögum frá því að geta fæðst og lifað af. Eins og við þekkjum er skortur á heilbrigðisstarfsfólki og hafa stjórnvöld ekki gert neinar raunhæfar áætlanir um hvernig bregðast skuli við þeim vanda. Þó svo að lögin kveði á um að starfsfólk geti neitað að taka þátt í að framkvæma fóstureyðingar eru aðstæðurnar oft slíkar sökum manneklu að heilbrigðisstarfsfólk hefur oft og tíðum ekkert val um annað og verður því miður að segjast eins og er að í sumum tilfellum er starfsfólki þröngvað til að framkvæma fóstureyðingar þó svo að því finnist það alls ekki rétt. Stjórnvöld mega ekki og geta ekki sett starfsfólk í þessar aðstæður og má minna á í læknaeiðnum er kveðið skýrt á um að vernda líf. Ég vil í þessu sambandi aðeins koma inn á það sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson sagði hér áðan í andsvari. Hún sagði að þetta mál, þetta frumvarp um þungunarrof og að framlengja tímamörkin með þessum hætti - ég held að hv. þingmaður hafi orðað það þannig að það kæmi ekki læknum eða heilbrigðisstarfsfólki við. Ég verð að lýsa miklum vonbrigðum mínum með þá framsetningu hv. þingmanns, vegna þess að þetta skiptir heilbrigðisstarfsfólk verulegu máli, eins og við þekkjum. Verulegu máli. Ég vil víkja næst að Læknafélagi Íslands, en félagið er mótfallið því að þungunarrof verði heimilað til loka 22. viku. Læknafélagið sér ekki ástæðu til að Ísland gangi í þessu frumvarpi lengra en nokkurt hinna Norðurlandanna hefur séð ástæðu til að gera og leggur Læknafélagið til að fyrirkomulag gildandi laga að þessu leyti verði áfram viðhaft. Rök félagsins eru með tvennum hætti. Í fyrsta lagi tekur Læknafélagið fram að í núgildandi lögum séu tímamörkin hvort eð er sett fram með þeim hætti að þau gefi konum ætíð kost á því að leita þungunarrofs. Í öðru lagi að hvergi á Norðurlöndunum sé miðað við jafn langa meðgöngu gagnvart þungunarrofi og lagt er til í þessu frumvarpi. Hins vegar er rétt að geta þess, og ég gat þess áðan í andsvari, að umsögn Læknafélagsins við frumvarpið var óvænt dregin til baka, sem bendir til þess að málefnið sé mjög umdeilt innan raða heilbrigðisstarfsfólks. Ég kannaði það sérstaklega og ástæðan fyrir því að umsögnin var dregin til baka var einfaldlega mikið ósætti um málið og ósamstaða. Það undirstrikar mikilvægi þess sem fram kemur í áliti Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands um að mikilvægt sé að afgreiðslu frumvarpsins verði ekki flýtt um of vegna grundvallarspurninga um siðferðileg álitamál sem þarfnist upplýstrar umræðu í samfélaginu. Herra forseti. Það á ekki að vera hlutverk stjórnvalda að mínum dómi að rýmka svo mikið heimildir til fóstureyðinga. Málið er mjög umdeilt og viðkvæmt. Það á að vera hlutverk stjórnvalda að tryggja bestu fáanlegu mæðravernd og efnahagslegar og félagslegar aðstæður sem hvetja konur til að standa með lífinu, lífinu sem guð gaf og hefur heitið okkur að blessa.
Herra forseti. Ég heyri það á ræðu hv. þingmanns að honum þykir ekki tilefni til að breyta núverandi löggjöf og vill halda henni eins og hún er og spyr hann hver tilgangurinn sé með því að breyta henni. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður setji það í samhengi við umsögn Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands, sem hann vísaði í, þar sem talað er um að lækka ætti vikufjöldann í fyrirliggjandi frumvarpi niður í 18 vikur, hvort honum finnist tilefni til þess. Mér hefur fundist gæta ákveðins misskilnings hjá andstæðingum frumvarpsins um hvernig staðan er raunverulega í dag. Hún er raunverulega þannig að konur geta farið í þungunarrof fram á 22. viku ef um alvarlega fæðingargalla er að ræða eða ef líf eða heilsa konunnar er í húfi. Það hefur líka verið talað um ef um alvarlega vansköpun er að ræða og hefur það þótt lýsa miklum fötlunarfordómum að hafa undanþágu frá gildandi lögum til að bregðast við ef fötlun greinist í fóstri og óæskilegt af löggjafanum að setja það sem sérstaka undanþágu við hina almennu reglu að fara megi í þungunarrof ef fóstur er fatlað en ekki ef það er ófatlað. Sú regla, eins og hún er í lögunum núna, þykir innihalda fötlunarmismunun. Ég spyr hv. þingmann hvort honum finnist ekki tilefni til að afnema þá mismunun úr lögunum. Er það ekki eitt og sér næg ástæða til að endurskoða löggjöfina, að bregðast við samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og afnema fötlunarmismunun úr lögunum? Eins og staðan er núna eru einu ástæðurnar fyrir því að leyft er að fara fram yfir mörkin þau að barn eða fóstur sé alvarlega fatlað eða lífi konunnar stefnt í voða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður spurði um tímamörkin sem talað er um í umsögn Siðfræðistofnunar Háskólans, en þar er lagt til að mörkin verði færð í 18 vikur. Ég styð núverandi tímamörk eins og þau koma fyrir í lögunum. Varðandi fatlaða hefur það væntanlega verið rætt í nefndinni. Ég tek fram að ég sit ekki í velferðarnefnd og hafði ekki tök á því að fylgjast með umræðum sem fóru fram um málið þar, sérstaklega hvað varðar fatlaða. Ég hef hins vegar tekið eftir því að samtök eins og samtök um Downs-heilkenni o.s.frv. eru andsnúin frumvarpinu. Það þykir mér benda til þess að ekki sé komið til móts við - ef svo má orða, kannski er það óviðeigandi orðalag í þessu, ég þekki það ekki - það sem hv. þingmaður talaði um, að afnema mismununina sem hún nefndi. Í því ljósi tel ég að þessi breyting breyti í raun engu hvað varðar núverandi löggjöf.
Herra forseti. Það er nú einu sinni svo að núverandi löggjöf gerir ráð fyrir undanþágu á gildandi lögum á þeim grunni að fóstur sé fatlað. Það er bein lagaleg mismunun á grundvelli fötlunar. Þannig er það einfaldlega og þess vegna spyr ég. Ég ætla að víkja að öðru sem fram kom í máli hv. þingmanns. Hann vísar í rannsóknir sem tala um vanlíðan kvenna eftir þungunarrof og segist hafa áhyggjur af því að fella eigi út ráðgjöfina sem konu er skylt að sækja núna vilji hún fara í þungunarrof. Ég vil í fyrsta lagi leiðrétta það, ekki er verið að fella út þá ráðgjöf heldur einfaldlega gera hana valkvæða. Ekki þurfa allar konur á félagslegri ráðgjöf að halda þegar þær fara í þungunarrof. Það er alla vega ekki verið að fjarlægja ráðgjöfina heldur aðeins þá skyldu að fullorðin kona sitji undir einhvers konar félagslegri ráðgjöf um það hvort hún þurfi á heilbrigðisþjónustu að halda eða ekki. Mig langar að spyrja í samhengi við þær rannsóknir sem hv. þingmaður vísar í hvort hann þekki hvernig konum sem eru neyddar til þess að ganga með börn sem þær vilja ekki ganga með líður að því loknu, hvort hann þekki þær afleiðingar sem fæðingar geta haft á konur, þá hættu sem meðganga og fæðing setja líf kvenna í, hversu alvarleg áhrifin eru og hversu mikil þau geta verið á líf kvenna. Ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi lesið opið bréf sem fæðingarlæknir skrifaði til annars hv. þingmanns, Ingu Sæland, sem er á sömu skoðun og hv. þingmaður. Læknirinn talaði um ástæðurnar fyrir því að við þurfum að gefa rýmra leyfi fyrir alvarleg félagsleg tilfelli og í því samhengi vanlíðan. Ég vil biðja hv. þingmann um að ímynda sér 13 ára barn sem móður, sem er í erfiðum félagslegum aðstæðum og hefur ekki rétt á að sækja sér þungunarrof eftir þennan tíma eins og lögin eru núna. Hvað finnst honum um vanlíðan þessa barns yfir því að þurfa að ganga með barn vegna þess að einhverjum körlum finnst lífið heilagt?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nú þekki ég ekki til í þeim efnum, kannski gerir hv. þingmaður það, og veit ekki um hversu margar konur er að ræða í því sem hv. þingmaður talar um. Þekkir hv. þingmaður hversu margar konur eru neyddar til að ganga með börn? Ég persónulega þekki það ekki, en vonandi eru til einhverjar tölur um það. Ég vil minna á, eins og ég nefndi í ræðu áðan, að samkvæmt tölum frá landlækni eru 95% fóstureyðinga gerðar undir 12. viku. Einungis 1% þeirra eru gerðar eftir 16 vikna meðgöngu og fyrir því þurfa að vera læknisfræðileg rök. Í því samhengi tel ég að áhyggjuefni hv. þingmanns eigi ekki alveg við. Ég verð bara að segja það. Það er verið að breyta tímamörkunum og ég tel það áhyggjuefni vegna þess að þá er það langt liðið á meðgönguna að við erum farin að tala um barn. Það hljóta að vera afar þungbær spor fyrir konu að taka ef hún þarf að fara í fóstureyðingu þegar svo langt er liðið á meðgönguna. En ég þekki ekki dæmi um það sem hv. þingmaður talar um. Að sjálfsögðu á ekki að neyða neina konu til að ganga með barn sem hún vill ekki ganga með. Það þarf hins vegar að veita alla þá félagslegu aðstoð og upplýsingar sem nauðsynlegar eru. Þess vegna er mikilvægt í mínum huga að halda slíkri ráðgjöf, vegna þess [[Forseti hringir.]]að hún kemur til með að hjálpa fólki. Það eru ekki allir sem nýta sér valkvæðu þættina og því tel ég að núverandi fyrirkomulag eigi að vera áfram við lýði.
Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um þungunarrof. Ég vil taka fram, líkt og ég gerði við 1. umr. sem fram fór fyrir áramót, að ég tel að með frumvarpinu séum við fyrst og fremst að taka framfaraskref í þágu réttinda íslenskra kvenna. Það er fyrst og síðast það sem við erum að gera. Við erum að taka ákvörðun um að íslenskar konur hafi sjálfræði yfir því hvernig þær velja að notfæra sér þá þjónustu sem er í boði í heilbrigðiskerfinu. Þetta er grundvallarmál og í rauninni þarf ekkert meira að segja um málið en það. Þetta er gríðarlega mikið framfaraspor og ég held að við sem þjóð og þing eigum að vera stolt af því. Ég vil sérstaklega hrósa hv. formanni velferðarnefndar fyrir það hvernig hún hefur haldið á málinu, hvernig hún hefur leitt málið í nefndinni og stýrt því á þann stað sem það er núna. Það er til fyrirmyndar því að auðvitað er þetta ekki auðvelt mál. Það er ekki auðvelt að taka fyrir mál sem eru líkleg til að valda skiptum skoðunum í samfélaginu, sem eru líkleg til að vekja upp tilfinningar, en hún hefur gert það af stakri prýði og full ástæða til að nefna það. Komið hefur fram í umræðunni í dag, eins og hv. þingmenn hafa tekið eftir, að ekki eru allar skoðanir eins. Það eru þrjú minnihlutaálit í málinu sem ég er ekki sammála og kýs að ræða þau ekkert frekar. Ég tel ekki þegar um er að ræða tilfinningamál eins og þetta, sem að vissu leyti velkist með siðferðilegar spurningar og siðfræðilegar spurningar, að umræða í þingsal muni breyta skoðun eða afstöðu manna. Menn verða svolítið eiga það við sig sjálfa. Ég held að hvaða siðfræðilegu eða siðferðilegu afstöðu sem ég eða einhverjir aðrir þingmenn kunna að hafa til málsins ætti í rauninni að vera hliðaratriði í málinu vegna þess að grundvallarrétturinn er það sem skiptir öllu máli. Það er það sem við erum að tala um og við eigum að einblína á það og ég tel að þá sé nóg sagt.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um lagafrumvarp um þungunarrof, viðkvæmt og ágengt efni. Það snertir lagaleg viðhorf, trúarleg og siðferðisleg, alla mannlífsflóruna. Sitt sýnist hverjum og fyrr en varir erum við á valdi tilfinninganna. Þetta snertir menningu okkar. Þetta er mannréttindamál. Þess vegna telur þingflokkur Samfylkingarinnar mikilvægt að Ísland taki frumkvæði í þessu efni en sé ekki farþegi í samfélagi þjóðanna. Við viljum að sjálfsákvörðunarréttur kvenna skuli vera öðru yfirsterkari þegar kemur að þungunarrofi og kynfrelsi. Það er sterki þráðurinn í þessu frumvarpi að mínu áliti. Það er mikilvægt að konur fái að taka ákvörðun um þungunarrof sjálfar. Það er ekki hlutverk heilbrigðisstarfsmanna, lögfræðinga, félagsráðgjafa né annarra að taka ákvörðun fyrir konu um hvort hún skuli eiga barn. Konum sjálfum er fyllilega treystandi til að taka slíka ákvörðun. Hins vegar verðum við stöðugt að sjá til þess að í boði sé fræðsla og stuðningur eða önnur aðstoð frá fagfólki í tengslum við þessa ákvörðun. Fagfólk, segi ég, því að hér hefur borið á góma að það séu fjölmargir aðrir sem geta veitt aðstoð og það er álitamál en við skulum ekki útiloka neitt í þeim efnum. Mikilvægi þessa er áréttað með skýrum hætti í frumvarpinu. Það er líka mikilvægt að tryggja aðgengi að ráðgjöf á stofnunum, heilsugæslustöðvum og heilbrigðisstofnunum um allt land í ljósi þess að meiri hluti þungunarrofa er af félagslegum ástæðum og því mikilvægt að þeir fagaðilar, sem ráðgjöf og stuðning veita í aðdraganda og eftir þungunarrof, séu með faglega þekkingu að þessu leyti og þá þekkingu verðum við að byggja upp um allt land. Látið hefur verið að því liggja, í umræðunni um efni þessa frumvarps, að konur kynnu að nýta sér þungunarrof í meira mæli muni það ná fram að ganga. Ég tel það fráleitt og tel það niðurlægjandi umræðu í alla staði. Það er ekkert sem gefur slíkt til kynna sé horft til annarra landa. Aukningin yrði að líkindum ekki meiri en sem nemur hugsanlega þeim fáu tilfellum þar sem konur fara til útlanda í þessar aðgerðir eftir lok 16. viku. Þetta eru konur sem óska þungunarrofs vegna samfélagslegra aðstæðna og geta ekki fengið þungunarrof framkvæmt hér á landi á löglegan hátt. Nákvæmar tölur um fjölda þessara kvenna liggja ekki fyrir vegna þess að það er ekki skráð á Íslandi og það liggja ekki fyrir neinar heilbrigðisupplýsingar um þá einstaklinga sem er miður gott. Í núgildandi lögum og í þessari umræðu er hluti breytinganna sá að við erum að breyta orðræðunni. Við höfum til þessa talað um þetta hugtak, fóstureyðingu, en notum nú í auknum mæli og samkvæmt þessu lagafrumvarpi hugtakið þungunarrof. Fóstureyðing er mjög gildishlaðið orð og hefur mjög neikvætt yfirbragð. Þungunarrof er auðvitað þungt í sjálfu sér líka en það er að mínu áliti a.m.k. mun hlutlausara og ekki jafn gildishlaðið. Í núgildandi lögum er kveðið á um að heimild til fóstureyðingar verði að grundvallast á læknisfræðilegum eða félagslegum ástæðum eða að þungun sé afleiðing refsiverðrar háttsemi. Við þessar aðstæður er fóstureyðing heimil til loka 16. viku meðgöngu. Auk þessa er í gildandi lögum kveðið á um heimild til fóstureyðingar eftir 16 vikur séu, eins og í lögunum segir, miklar líkur á vansköpun, erfðagöllum eða sköddun fósturs. Virðulegur forseti. Við vinnu við frumvarpið í velferðarnefnd var lögð áhersla á að ákvæði þess gangi ekki gegn réttindum og markmiðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í umfjöllun velferðarnefndar var þetta viðkvæma atriði sérstaklega fyrirferðarmikið í umræðunni og bar mjög oft á góma, bæði í máli gesta sem komu til fundar við nefndina og meðal nefndarmanna. Menn leituðust við að gæta þess að slá nægilega varnagla í frumvarpið og höfðu í huga reynslu sögunnar. Þess má geta í þessu sambandi að eftirlitsnefnd samnings Sameinuðu þjóðanna hefur gert athugasemdir við löggjöf ríkja þar sem veittar eru heimildir til að framkvæma þungunarrof á öllum stigum meðgöngu þegar fóstur er talið alvarlega fatlað. Þetta er raunin í íslenskri löggjöf þar sem sérstaklega er kveðið á um heimild til fóstureyðingar eftir 16 vikur, eins og nefnt var áðan, og vísað til lagabókstafsins, séu miklar líkur á vansköpun, erfðagöllum eða sköddun fósturs. Þetta orðalag stríðir líka gegn 8. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, um vitundarvakningu sem skuldbindur ríki til að vinna á móti staðalímyndum og fordómum sem tengjast fötluðu fólki. Virðulegur forseti. Eitt af þeim atriðum sem tekist er á um eru tímamörk þungunarrofs á meðgöngu. Í umfjöllun um þetta málefni hafa fagaðilar skipst að meginstefnu til í tvennt hvað varðar viðhorf. Flestir fagaðilar fjölluðu um að tilteknir fósturgallar greindust ekki fyrr en seint á meðgöngu, um eða eftir 20 vikna skoðun í sónar, og því væri mikilvægt að konur gætu tekið ákvörðun um þungunarrof fram að lokum 22. viku þungunar. Fagaðilarnir undirstrikuðu allir hve erfið ákvörðun þetta væri fyrir þær konur, og oft maka þeirra, sem í hlut ættu. Það að takmarka þessi réttindi væri neikvætt skref. Allir fagaðilar vörpuðu ljósi á að afar mikilvægt væri að þungunarrof yrði heimilt sem lengst vegna þess að þær konur sem eru í hvað verstu félagslegu aðstæðunum eru oft einmitt þær konur sem ekki átta sig á að þær eru þungaðar fyrr en mjög seint, eiga erfitt með að nálgast þjónustu vegna þungunarrofs vegna þeirra aðstæðna sem þær eru hugsanlega í, mögulega í hjónabandi eða einhvers konar bindandi sambandi. Oft er birtingarmyndin þvingun eða jafnvel ofbeldi. Þetta getur verið vegna tungumálaörðugleika og félagslegrar einangrunar af þeim sökum eða vegna annarra aðstæðna eða blöndunar af þessu. Við veltum oft fyrir okkur, það kemur upp í umræðunni og hefur m.a. komið upp í umræðunni í dag, hver eigi að ákveða, hver eigi að ráða, hver sé best til þess fallinn að ákveða hvort þungunarrof eigi að eiga sér stað eða ekki. Og hver er betur til þess fallinn að meta sínar aðstæður en konan sjálf? Er löggjafinn betur til þess fallinn að skipta niður í flokka þeim skilyrðum þeim konan þarf að uppfylla til að geta fengið að ganga hér um frjáls og örugg? Eru tveir læknar betur til þess fallnir? Er nefnd skipuð lækni, félagsráðgjafa og lögfræðingi betur til þess fallin? Svo leitar á hugann spurningin um hugtökin fóstur, sjálfstætt líf og barn. Hvenær nýtur fóstur réttar til lífs? Það er erfitt að gefa skýrt svar. Að einhverju leyti erum við að ræða um heimspekilegar vangaveltur og auðvitað siðferðislegar spurningar, menningarlegar líka. Það er viðtekið að ekki sé litið svo á að um barn sé að ræða fyrr en fóstur telst hafa lífvænlegan þroska og því er ekki litið svo á að horfa eigi til réttinda barna í þessu samhengi. Sérfræðingar á sviði fæðingarlækninga mæla þroska fósturs í mánuðum, vikum og dögum. Svo engrar óvissu gæti í umræðunni um þau viðmið sem til umfjöllunar eru er talað um lok 22. viku þegar konan er gengin 21 viku plús sex daga. Þannig er 22. vika vikan þegar konan er gengin 21 viku og engan dag til 21. viku plús sex daga. Þetta eru þau viðmið sem sérfræðingar á sviðinu nota. Samkvæmt upplýsingum frá sérfræðingum á þessu sviði eru barnalæknar almennt ekki kallaðir til við fæðingu á fyrirbura nema fóstur hafi þroska upp á a.m.k. 23 vikur eða við upphaf 24. viku þar sem líkur eru taldar engar á að barn lifi af. Þeir eru teljandi á fingrum annarrar handar, þeir fyrirburar sem lifað hafa af eftir fæðingu um miðja 24. viku hér á landi. Þau mörk sem lögð eru til, þ.e. lok 22. viku eða 21 vika plús sex dagar, eru því á tímamarki þar sem ekki er reynt að bjarga fóstrum innan heilbrigðisþjónustunnar. Virðulegur forseti. Markmið frumvarps þessa er skýrt, að tryggja að sjálfsforræði kvenna, sem óska eftir þungunarrofi, sé virt með öruggum aðgangi að heilbrigðisþjónustu vegna þessa úrræðis. Sjálfsákvörðunarréttur kvenna er þungamiðja þessa frumvarps. Sjálfsforræði kvenna til ákvarðanatöku um barneign er nátengt rétti kvenna til öryggis og frelsis. Við erum að tala um mannréttindi. Það orkar mjög tvímælis, svo að ekki sé meira sagt, að heilbrigðisstarfsmenn, lögfræðingar og félagsráðgjafar eða aðrir séu settir í það hlutverk að taka ákvörðun fyrir konuna eða hafa afgerandi áhrif á þá ákvörðun. Konum er, eins og fyrr er sagt, fyllilega treystandi til að taka þessa ákvörðun sjálfar. Ef konan telur sig hins vegar þurfa ráðgjöf, fræðslu, stuðning eða aðra aðstoð frá heilbrigðisstarfsmönnum eða fagfólki í tengslum við ákvörðun sína er kveðið skýrt á um það í frumvarpinu að henni skuli boðin slík þjónusta. Sú þjónusta getur verið mjög mikilvæg. Hún þarf að vera vönduð og við þurfum að hafa þjálfað fólk til starfa í þeim verkefnum. Við erum almennt á þeirri skoðun að lögráða einstaklingar beri ábyrgð á lífi sínu og gjörðum og hafi til þess burði og getu. Þess vegna eigum við að horfa til þess í þessari umræðu í auknum mæli. Í frumvarpinu er hugtakið heilbrigðisþjónusta vegna þungunarrofs skýrt á þann veg að í því felist hvers konar heilbrigðisþjónusta sem veitt er þungaðri konu í tengslum við þungunarrof, þar á meðal fræðsla og ráðgjöf sem og framkvæmd þungunarrofs o.fl. Það er vert að velta fyrir sér hve margar konur hafa leitað eftir þungunarrofi og hefur verið synjað um það eftir 16. viku. Heildarfjöldi mála hefur verið frá 11 og upp í 26 á ári frá árinu 2006. Örsjaldan hefur komið til þess að úrskurðarnefnd um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir synji og hefur það þó verið í tilvikum þar sem lagaskilyrði eru ekki uppfyllt og samkvæmt formanni nefndarinnar hefur í slíkum tilvikum yfirleitt verið um félagslegar aðstæður að ræða. Um og yfir 80% þungunarrofa eiga sér stað fyrir lok 9. viku, um og yfir 95% eru framkvæmd fyrir lok 12. viku og því innan við 5% eftir lok 16. viku. Tilvikin eftir lok 20. viku eru yfirleitt innan við tíu á ári. Virðulegur forseti. Efni þessa frumvarps snertir viðkvæma strengi hjá fjölda fólks, líklega öllum almenningi sem upplifir umfjöllunarefni þetta hver með sínum hætti. Lífssagan er svo fjölbreytileg og í mörgum tilvikum tengist þessi upplifun dapurlegri reynslu, persónulegum raunum eða sorg. Við erum í raun líka að fjalla um upprunann, rætur lífsins. Þetta heggur því nærri hverri lifandi sál. Það er eðlilegt en firrir okkur ekki þeirri ábyrgð að takast á við umræðuna og það líf sem við kjósum að lifa. Það krefur okkur um að setja leikreglur sem hljóta viðurkenningu og njóta eftir atvikum almennrar sáttar. Þetta er ekki auðvelt því að samhliða heyrast þær raddir að þetta séu málefni af þeim toga, svo stór, að maðurinn eigi ekki að voga sér inn á þetta svið, hér eigi sterkari öfl en mannlegt vald að ákveða og að enginn megi fjalla um þetta en æðri máttarvöld, örlögin eigi að ráða, lífið sé heilagt, enginn megi sköpum renna. Sömu öfl segja jafnvel að maðurinn sé orðinn allt of umsvifamikill, djarftækur, uppivöðslusamur og óábyrgur í umhverfi sínu og í samneyti við sitt náttúrulega umhverfi. Hvernig er nú staðan nákvæmlega í því samhengi? Þarf ekki hvert okkar um sig að líta sér nær í því efni með ærlegum hætti? Virðulegur forseti. Það er einmitt hugtakið virðing sem kemur upp í hugann. Það sem mikilvægt er að hafa sem leiðarljós er einmitt virðing, virðingin fyrir lífinu og, í þessu samhengi sem öðrum, að bera virðingu fyrir ákvörðun og afstöðu konunnar, virðing fyrir siðum og lífsskoðun annars fólks, taka tillit til þess og bera virðingu fyrir trúarskoðunum, jafn breytilegum og þær eru, alls almennings, að bera virðingu fyrir samferðafólkinu og þeim sem þurfa á öllum stigum að koma til liðs þegar og ef þessi lög verða samþykkt hér á hinu háa Alþingi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það var í desember síðastliðnum sem þessi kona stóð hér og við vorum við 1. umr. að þessu frumvarpi um fóstureyðingar, þungunarrof eins og kosið er að kalla það. Mér líður ekkert betur núna en mér gerði þá. Og rökin sem eru færð fyrir því að heimila fóstureyðingar til loka 22. viku meðgöngu eru svo ömurlega innantóm, finnst mér, að það tekur varla nokkru tali. Það er gert svo lítið úr okkur konum með því að reyna að halda því fram í fyrsta lagi t.d. að við njótum ekki sjálfsákvörðunarréttar yfir eigin líkama. Almennt vil ég meina, virðulegi forseti, að það sé nákvæmlega það sem við gerum. Og einnig hitt, ég vil líka meina að það sé almennt að við ráðum því hvort við förum í fóstureyðingu eða ekki. Það sem ég er að boða hér er þessi tímalengd, þessi ótrúlega tímalengd, á því að ætla að heimila, bara að eigin geðþótta, fóstureyðingu til loka 22. viku meðgöngu þegar ég get í rauninni ekki lengur talað um fóstur heldur tala ég um barn. Ég er búinn að eiga fjögur börn. Þegar ég var komin 18 vikur á leið voru þau farin að sparka. Þegar ég var komin 20 vikur á leið, hálfnuð með meðgöngu, voru þau farin að sprikla. Þegar ég var komin 22 vikur á leið þá er ég komin með kúlu, stærðarinnar kúlu. Ég verð að viðurkenna það, virðulegi forseti, að það er eiginlega sárara en tárum taki, í ljósi þess að við höfum enga ástæðu til að vera að ræða þetta hér og nú. Við höfum enga ástæðu til að efast um að nokkurri einustu konu - það eru bara upplýsingar, opinberar upplýsingar sem liggja fyrir hjá landlæknisembættinu, að árið 2017 voru framkallaðar 1.044 fóstureyðingar og engri konu - ég ætla að endurtaka það: engri einustu konu í sínum sjálfsákvörðunarrétti og ákvörðunarvaldi um það hvort hún treysti sér til að eiga barnið sitt eða ekki, var meinað um þá fóstureyðingu. Það eru ekki komin opinber gögn á vef landlæknisembættisins um árið 2018, en ég hef samt sem áður heimildir þaðan sem ég aflaði mér símleiðis við fulltrúa: Það er mjög svipaður fjöldi fóstureyðinga sem var framkallaður árið 2018. Við erum að tala um, virðulegi forseti, fjórar fóstureyðingar hvern einasta virkan dag ársins. Ég bara spyr: Þegar er verið að tala um sjálfsákvörðunarrétt okkar, hver er lífsréttur barnsins? Er hann einskis virði? Við státum af því að vera hér með fulltrúa barna á Alþingi. Hvernig getur ófætt 22. vikna gamalt barn í móðurkviði varið sig? Hvernig getur það gert það? Hver á að tala máli þessa óborna einstaklings? Hver á að gera það? Enginn? Svo eru ítrekað dregin fram jaðartilvik um hugsanlegt 13 ára gamalt stúlkubarn sem hefur verið nauðgað, um hugsanlega fíkilinn sem veit ekki fyrr en hann er kominn 20 vikur eða þaðan af lengra á leið eða hefur verið haldið fanginni heima hjá sér af vondum barnsföður. Það er verið að draga fram furðuleg jaðartilvik sem þarf að reyna að leita logandi ljósi að ef á að vera mögulegt að finna. En það skiptir engu máli um þau jaðartilvik - þessir einstaklingar, þá og þegar þeir óska eftir því að fara í fóstureyðingu, fá ekki nei. Það er tryggt að félagslega er tekið utan um allar konur sem þurfa að taka þessa erfiðu ákvörðun. Mér finnst, miðað við hve mörgum í rauninni svíður, og þar á meðal mér - mér er bara illt í hjartanu að tala um þetta. Fyrir utan lítilsvirðinguna sem maður hefur orðið var við hér í þingsal í dag þegar heilu hóparnir af þingmönnum sitja hér í hliðarherbergi flissandi og hlæjandi að þingmönnum sem hafa komið hingað til að ræða mál sem er þeim hjartans mál. Ég er að hugsa um að fá mér smá vatn áður en lengra er haldið. Breytingartillaga Flokks fólksins, 3. minni hluta, segir að við drögum línuna við 12 vikur. Hér hefur ítrekað komið fram, t.d. hjá hv. formanni velferðarnefndar, að það sé í rauninni ekki verið að breyta neinu, það sé heimild alveg til 22 vikna. Hún hefur sagt ítrekað hér í dag að það sé litlu verið að breyta. Það er rangt. Meginreglan er í 10. gr. núgildandi laga, í 2. mgr. kemur fram: Það er ætlast til og tilmæli um að fóstureyðing hafi farið fram fyrir 12. viku. Fram að 16. viku er það frekar undantekning. Undantekningarnar sem við erum að tala um, sem ég er að tala um hér og nú, þar sem er þörf á því, þar sem hafa komið upp jaðartilvik - eftir þann tíma er það algjör undantekning. Algjör. Það er meira að segja farið að draga fram að einhverjar konur hafi á einhverju tímabili þurft að leita til annarra landa til að fara í fóstureyðingu af því það hefur ekki verið hægt að framkvæma þær hér heima eða þeim hefur verið meinað um þær. Ég vil fá að sjá þessi dæmi, virðulegi forseti. Það er ekki nóg að standa hér og tala um eitthvað sem hvergi er skráð á blað. Ég stend hér og er stolt af því að tala fyrir munn ófæddra barna sem eru gengin 22 vikur. Ég var að horfa á mynd af einu slíku rétt áðan. Ég meira að segja var búin að prenta hana út risastóra og ég var að hugsa um að setja hana hérna upp en ég hætti við það. Og að ætla að halda því fram að við séum með einhverja andúð á sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Það er bara ljótt að gera það. Að reyna að draga fram að við séum á móti fóstureyðingum, þó að mann svíði í hjartanu þegar hefur skapast líf, að skuli koma upp þær erfiðu aðstæður að þurfi að eyða því. Ég bara neita því harðlega að á nokkrum tímapunkti höfum við talað um það að eigi að meina konum um að leita sér hjálpar þegar þær þurfa á því að halda. Þessi tilhneiging sem maður horfir upp á - ég ætla að nefna lítið dæmi sem kannski allir muna eftir. Það var hér í fyrrasumar dregin á land í hvalstöðinni í Hvalfirði hvalkýr sem hafði verið drepin og þegar hún var rist á hol datt út lítill hvalkálfur. Það ætlaði gjörsamlega allt af göflunum að ganga. Þvílík mannvonska, þvílík mannvonska! Í stað þess að standa hér, í stað þess að vinna saman að því að taka utan um sérstaklega - hugsið ykkur - þá sem af félagslegum ástæðum, fátækt, vanlíðan og kannski þrá eftir því að geta fætt barnið sitt en neyðast til að fara í fóstureyðingu, í stað þess að vera hér og taka utan um þann þjóðfélagshóp kvenna, í stað þess að hjálpa þeim - nei, þá erum við að tala um hvernig við eigum að auðvelda þeim að láta eyða barninu sínu. Virðulegi forseti. Ég þarf í rauninni ekki að segja mikið meira. Mín skilaboð eru skýr. Það er algerlega á hreinu hver afstaða mín er gagnvart þessu. Og komiði svo og veriði velkomin í andsvör við mig.
Forseti. Ég held að það sé enginn að tala um að það sé ekki mikilvægt að taka utan um þær konur sem eru í viðkvæmum félagslegum aðstæðum. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Ég vil kannski bara minna hv. þingmann á að eitt af mínum helstu baráttumálum á þingi hefur verið að uppræta fátækt, passa að það hafi allir efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Það skiptir rosalega miklu máli. En ég bara dreg í efa að svarið sé að neita þeim konum sem eru í erfiðum aðstæðum núna, út af því að við erum ekki búin að redda málunum, um að fara og fá þessa heilbrigðisþjónustu og fara í þungunarrof. En mig langar til að spyrja hv. þingmann, því mér finnst dálítið ruglingslegur málflutningurinn hjá henni og líka hjá hv. þm. Guðmundi Inga [[Gripið fram í.]]Kristinssyni: Er hv. þingmaður hlynntur núverandi fyrirkomulagi, þ.e. lögunum eins og þau eru í dag? Það er í raun bara stutt og einföld spurning.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held ég hafi sagt það skýrt áðan: Mér er illt í hjartanu yfir öllu lífi sem er eytt. En, já, miðað við það sem við höfum haft síðan 1975 og í rauninni hefur verið víkkað út, farið umfram meginregluna um 12 vikur, og við höfum verið að framkvæma þessar aðgerðir til loka 16. viku - já, þá vildi ég gjarnan hafa haft það svona. Hins vegar í því frumvarpi sem er frá 1975 er ég hlynnt því að aðskilja t.d. ófrjósemisaðgerðir því frumvarpi. Að öðru leyti, eins og margir vita sem þekkja pínulítið til lögfræðinnar, er ekki einu sinni hægt að tala um gamla löggjöf að þessu leyti. Svo er það annað sem er sérstaklega athyglisvert sem ég tók eftir. Það er verið að tala um heilbrigðisþjónustu. Eru barnshafandi konur veikar? Eru þær mjög veikar? Og hefur einhverri konu verið neitað um þessa aðgerð? Er það ekki það sem málið snýst um, að við fáum þá úrlausn sem við erum að óska eftir hverju sinni?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Mér skildist á þessu svari að hv. þingmaður sé hlynntur núverandi fyrirkomulagi og það vekur spurningar þar sem breytingin sem þetta frumvarp sem við erum að fjalla um hér í dag felur í sér sömu réttindin. Þetta er sami vikufjöldi, 22 vikur. Í dag getur kona farið í þungunarrof alveg upp að 22. viku, það er tryggt. Og eins og hv. þingmaður réttilega segir hefur konum ekki verið neitað um þessar aðgerðir. Þannig að hvað er það raunverulega sem hv. þingmanni er illa við? Því að það kemur þá væntanlega vikufjöldanum ekki við, því að vikufjöldinn er sá sami. Nú snýst þetta bara um það að konan getur tekið ákvörðun sjálf, en eins og fyrirkomulagið er í dag eru það læknar sem þurfa að ákveða fyrir konuna. Er það grunnurinn að málinu? Er hv. þingmaður sammála því að það eigi að vera einhver læknir sem tekur þessa ákvörðun fyrir hönd konunnar frekar en að hún taki ákvarðanirnar sjálf? Því að það er meginbreytingin sem á sér stað með þessu frumvarpi. Hún hefur ekkert með vikufjöldann að gera. Þessi „furðulegu jaðartilvik“ sem hv. þingmaður talar um, sem eru svo fá að væntanlega er hv. þingmaður að ýja að því að við eigum ekki einu sinni að pæla í þeim því að þau eru svo fá. En er það ekki einmitt hlutverk okkar, löggjafans, að koma til móts við þær konur, þessi jaðartilvik, sem eiga í mestum erfiðleikum og eru væntanlega viðkvæmasti hópur kvenna? Rökin eru ekkert innantóm. Það er búinn að koma aragrúi af rökum fyrir þessu. En fyrst og fremst snýst þetta um sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Hv. þingmaður talar um að heimila að „eigin geðþótta“. Það [[Forseti hringir.]]er frekar neikvætt orðalag um að kona taki ákvörðun fyrir sig. Þannig ég spyr hv. þingmann: Fyrst vikufjöldinn er ekkert að breytast og við erum ekki að víkka [[Forseti hringir.]]hann út, hvað er það nákvæmlega sem hv. þingmaður er hræddur við?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég bara átta mig alls ekki á því hvernig stendur á því að hv. þingmaður talar ítrekað um að núgildandi löggjöf heimili fóstureyðingar til loka 22. viku. Það er bara alrangt. Ég ætla að lesa úr 10. gr. núgildandi laga þar sem stendur skýrum stöfum í 2. mgr.: „Fóstureyðing skal aldrei framkvæmd eftir 16. viku meðgöngutímans, nema fyrir hendi séu ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður og lífi og heilsu konunnar stefnt í því meiri hættu með lengri meðgöngu og/eða fæðingu.“ Í 1. mgr. stendur náttúrlega: „Fóstureyðing skal framkvæmd eins fljótt og auðið er og helst fyrir lok 12. viku meðgöngutímans.“ Það er alveg ljóst, hv. þingmaður, að það er verið að útvíkka virkilega þessa grein þegar kemur að því núna. Það þarf ekki einu sinni að koma til sjúkleiki, veikindi, neitt. Það getur bara verið alheilbrigt fóstur - eða barn - 22. vikna óburða barn, bara nákvæmlega þannig. Og þegar verið er að tala um jaðartilvik, að ég sé að draga þau fram eða spyrja hvort eigi að gera lítið úr þeim jaðartilvikum. Nei, alls ekki. En mér finnst fáránlegt að reyna að gera þau að einhverri aðaláherslu og rökstuðningi við þetta erfiða, viðkvæma mál, þessi skelfilegu jaðartilvik - sem væri gaman að fá að vita hvort séu skráð hvað séu mörg.
Herra forseti. Ég er ekki sú fyrsta til þess að minnast á jaðartilvik í þessum ræðustóli eða við hv. þingmann. Ég las opið bréf til hv. þm. Ingu Sæland frá fæðingarlækni sem mér fannst mjög mikilvægt innlegg inn í þessa umræðu og mjög mikilvægt andsvar við þann málflutning sem hv. þm. Inga Sæland hefur haft í frammi um þetta frumvarp og um ástæðurnar að baki því. Ég ætla að leyfa mér að lesa aðeins úr þessu opna bréfi til hv. þm. Ingu Sæland. Bréfið er frá Sigurlaugu Benediktsdóttur sem starfar sem fæðingar- og kvensjúkdómalæknir á Landspítalanum og hefur unnið sem fæðingarlæknir síðastliðin 15 ár á Íslandi og í Svíþjóð: „Mig langar svo að vekja athygli þína á litlum hópi kvenna, sem eiga sér engan málsvara í ofannefndri frumvarpsumræðu, nema ef vera skyldi einhvern eins og mig. Þetta eru konur sem leita á kvennadeildina eftir 16. viku þungunar og óska eftir fóstureyðingu af félagslegum ástæðum. Þessum örfáu tilfellum er best lýst með dæmum ….“ Hún tekur það fram að hún er ekki að nefna konkret dæmi, alvörudæmi, heldur týpisk dæmi um þau tilfelli sem hún hefur staðið frammi fyrir í starfi sínu. Hún nefnir þrjú dæmi og dæmi nr. tvö hljóðar svo: „13 ára gömul stúlka kemur í fylgd með 29 ára gamalli móður sinni sem er einstæð með þrjú börn og vinnur sem kennari. Móðirin hafði tekið eftir breyttu vaxtarlagi hjá stúlkunni og þráfaldlega spurt hana hvort hún sé farin að sofa hjá, en stelpan neitar. Mamman krafðist þess að stelpan gerði þungunarpróf í gær sem var jákvætt. Stúlkan kemur til skoðunar á kvennadeild og reynist vera gengin 17 vikur. Stelpan er í grunnskóla. Mamman fær ekkert fæðingarorlof. Mamman getur ekki tekið langt frí frá vinnu sem hún var að byrja í. [[Forseti hringir.]]Mamman rétt nær endum saman með sín þrjú börn og hefur ekkert aflögu. Ég þarf að sitja og horfa í augun [[Forseti hringir.]]á þessum mæðgum og segja: Nei, þú skalt ganga með þetta barn.“ Hefur hv. þingmaður lesið þetta opna bréf sem stílað er á hana? Hverju svarar hún því?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir andsvarið. Já, ég las þetta opna bréf. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að lesa það fyrir mig aftur. Ég veit ekki hvaða skilaboð hún er að reyna að senda því að ég hef aldrei heyrt um að 13 ára gamalli stúlku í þessari stöðu hafi verið neitað um fóstureyðingu. Ég veit ekki til þess. Hins vegar heyrði ég hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur tala í dag í andsvari og nota orðalagið „einhverjum körlum sem finnst lífið heilagt“. Hér stendur hins vegar einhver kerling sem finnst lífið heilagt. Það sem þessi ágæti læknir skrifaði er ekki í takt við það sem margir aðrir hafa skrifað. Ég er ekki með á takteinum til að lesa upp úr einni eða tveimur af 62 umsögnum sem bárust velferðarnefnd um frumvarpið, sem í raun voru ekki allar jákvæðar gagnvart því heldur þvert á móti.
Herra forseti. Ég skal bara útskýra hvað mér gengur til með því að lesa upp úr þessu opna bréfi. Ég hefði haldið að það væri algerlega augljóst. Hv. þingmaður hefur staðið hér í pontu og talað um að fólk sé að grípa einhver dæmi úr lausu lofti, einhver fáránleg jaðartilvik. Ég er að drepa niður í bréf sem var skrifað til hv. þingmanns, með einlægri bón til hennar, um að taka tillit til þeirra kvenna sem geta ekki fengið þungunarrof eftir 16. viku meðgöngu á Íslandi í dag þrátt fyrir bráða þörf. Ég er að spyrja hv. þingmann: Hvað vill hún gera í þeim tilfellum? Heldur hv. þingmaður virkilega að konur fari í þungunarrof eftir 16. viku meðgöngu að gamni sínu, af engri ástæðu, af því þær héldu í 16 vikur að þær væru alveg til í þetta en föttuðu svo á 17. viku að þær nenntu þessu ekki, og stökkvi þá bara á kvennadeildina? Er það afstaða hv. þingmanns að konur séu ekki skynsamari eða ábyrgari verur en svo? Ég spyr hv. þingmann út af þessu bréfi, út af aðstæðum þeirra kvenna sem þessi fæðingarlæknir finnur sig knúinn til að skrifa um í bréfi til hv. þingmanns, vegna þess málflutnings sem hún hefur haft í frammi um frumvarpið og annað. Mér heyrist á hv. þingmanni að hún skilji ekki að verið sé að meina konum sem raunverulega þurfa á þungunarrofi að halda um þungunarrof vegna þess að þær uppfylli ekki skilyrði núgildandi löggjafar. Skilur hv. þingmaður að það er verið að meina 13 ára börnum um að fara í þungunarrof vegna þess að þau uppfylli ekki skilyrði um tíma, ekki eftir 16. viku?
Komdu með dæmi um það.
Ég var að lesa upp dæmi fyrir hv. þingmann. Hún hlýtur að hafa lesið opið bréf til sín eins og hún sagði. Þar eru ítrekuð dæmi og m.a. um þessa 13 ára stúlku sem hv. þingmaður var svo hneyksluð á að skyldi vera tekin inn í umræðuna. Við erum að tala um börn sem eru neydd til að ganga með börn. [[Forseti hringir.]]Er það í lagi í augum hv. þingmanns? Er það í alvörunni í lagi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir andsvarið, hún veit betur en ég hvað ég meina, hvað ég segi og hvað ég hugsa. Það er alveg ótrúlegt hvað hv. þingmaður er orðin rammskyggn. En ég hef aldrei nokkurn tíma í neinni orðræðu talað um að ekki eigi að hjálpa þeim sem þurfa á hjálp að halda, enda hefur engum verið neitað um fóstureyðingu, ekki einum einasta einstaklingi síðustu tvö árin [[Jú.]]- engum síðustu tvö árin.
Jú.
Þá er bara alveg rosalega dapurlegt að landlæknisembættið skuli ekki hafa betri skráningu en raun ber vitni og segi mér hreinlega ósatt um það sem ég spyr um og segi hreinlega ósatt um það sem það birtir á sinni eigin heimasíðu, hjá landlæknisembættinu. En eins og ég segi, það er skýrt og skorinort að nema eitthvað komi upp á, eins og kemur fram í 2. mgr. 10. gr. - og hv. þingmaður ætti alveg að geta lesið þetta ekki síður en ég og jafnvel betur - skuli fóstureyðing aldrei framkvæmd eftir 16. viku meðgöngu, ekki nema að fyrir hendi séu ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður og lífi og heilsu konunnar stefnt í því meiri hættu með lengri meðgöngu og/eða fæðingu. Einnig skal fóstureyðing leyfileg eftir 16. viku séu miklar líkur á vansköpun og öðru slíku. Ef 13 ára gamalt barn er að ganga með barn, eins og virðist vera uppáhaldsdæmisaga hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, hlýtur það að koma til álita lækna að meta hvort barn er tilbúið til að ganga með barn. Ég vil leyfa mér að efast um það, hv. þingmaður, að nokkur læknir myndi mæla með því að svo ungt barn væri látið fæða barn.
Virðulegur forseti. Það er nú svo að í þessari umræðu, bæði nú og jafnframt þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir frumvarpinu, hef ég reglulega þurft að draga andann inn og út. Ég held að við höfum svo sem öll gott af því, því að umræðan verður ansi heit á köflum. Mig langar að byrja á því, virðulegur forseti, að þakka hv. velferðarnefnd kærlega fyrir vinnuna og öllum þeim líka sem hafa sent inn umsagnir. Eins og fram hefur komið hefur fjöldi fólks, samtaka og stofnana sent inn umsagnir og ég vil þakka öllum þeim aðilum sem hafa komið að málinu og lagt hönd á plóg við að gera frumvarpið að því sem það er, og nú þetta nefndarálit. Ég sagði í desember síðastliðnum þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir málinu eitthvað á þá leið: Loksins, loksins kom fram frumvarp um breytingar á þessum lögum. Vegna þess að í mínum huga eru lögin sem við búum við í dag úrelt. Lögin heita: Lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Þetta eru lög sem eru eldri en sú sem hér stendur og er hún þó komin á miðjan aldur. Lögin blanda saman alls konar ólíkum hlutum og í rauninni er það svo að framkvæmdin á því sem samkvæmt lögunum í dag heitir fóstureyðing er varla í fullu samræmi við lagatextann. Samfélagið hefur að sjálfsögðu breyst mikið á þessum tíma. Það breytist auðvitað ekkert að konur verða ófrískar og sömu aðferðinni er iðulega beitt við það tilefni. Ef texti gildandi laga er skoðaður ætti að mínu viti öllum að vera ljóst að þörf er á breytingum. Það er nefnilega svo að fóstureyðingar, eins og það heitir í dag - ég ítreka að ég er mjög hlynnt því að við breytum því í löggjöfinni í það að tala um þungunarrof - eru ekki frjálsar hér á landi. Þó að umræðan hafi farið í það hvort einhverjum hafi verið neitað eða ekki, þá erum við með ákveðin lög. Og ef fólk uppfyllir ekki skilyrðin þá getur það ekki sótt um það og þar af leiðandi fær það ekki neitun né fær það já við sinni bón. Í dag eru tilgreindar ákveðnar ástæður sem heimila þungunarrof og tveir aðilar þurfa að skrifa upp á það, tveir læknar eða læknir og félagsráðgjafi. Þannig má segja að ábyrgðin sé að einhverju leyti tekin af konunni. Hún þarf vissulega að óska eftir aðgerð, en einhver þarf að skrifa upp á það að þetta sé eitthvað sem hún má gera. Ég held líka að ágætt sé í umræðunni, því að mér hefur heyrst sumir tala fyrir því að það eigi helst ekki að gera neinar breytingar, að fara aðeins til baka og átta okkur á því að búið er að kalla eftir breytingum á þessum lögum í svolítinn tíma. Það kom einmitt kall frá sérfræðingum á þessu sviði frá kvensjúkdóma- og fæðingarlæknum í grein í Læknablaðinu fyrir allnokkrum árum. Einhvern tímann í kjölfarið skipaði svo fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, starfshóp sem fór yfir lögin og kom með tillögur að breytingum og þess vegna erum við stödd á þeim stað í dag þar sem ég tel mjög tímabært að ráðast í breytingar á lögunum. Það sem hvað mestu umræðuna fær varðandi breytingar á lögunum er vikufjöldinn. Mér finnst mjög mikilvægt að því sé haldið skýrt til haga í umræðunni um 22 vikurnar að mörkin liggja við það að fóstur er ekki lífvænlegt á þeim tíma. Þrátt fyrir að hér sé rætt um spriklandi barn í móðurkviði eða jafnvel fædda hvalskálfa við 22 vikur, þá er fóstur ekki lífvænlegt. Ef kona kemur inn á fæðingardeild á þeim tímapunkti þá er ekki kallað eftir barnalækni vegna þess að því miður er það svo að ekki er hægt að bjarga börnum á þeim tímapunkti ef þau koma í heiminn. Við skulum líka átta okkur á því að tillagan um 22 vikurnar kom frá sérfræðingum á þessu sviði. Hún kemur frá fæðingar- og kvensjúkdómalæknum og Ljósmæðrafélag Íslands hefur líka tekið undir hana. Mig langar líka að nefna að Ljósmæðrafélag Íslands á 100 ára afmæli í ár og stendur fyrir veigamikilli ráðstefnu í Hörpu þar sem 700 gestir frá 27 löndum koma saman. Þó að ég skilji svo vel að við hér í þessum sal séum að tala út frá tilfinningum, ég hef fullan skilning á því að fólk hafi mismunandi tilfinningar í þessu máli, þá finnst mér líka mjög mikilvægt að þeim staðreyndum sé haldið til haga að það eru sérfræðingarnir sem leggja til þennan tímafjölda og fyrir því hafa verið færð góð rök. Annars vegar að fóstur er ekki lífvænlegt á þeim tímapunkti og hins vegar er verið að horfa á það sem hægt er að gera í dag með nútímatækni að skima fyrir við 20 vikna sónar. Þá kemur kannski að öðru sem mér finnst líka mjög mikilvægt að nefna og það er að tæknin er af hinu góða. Það er gott að hægt sé að skima fyrir alls konar hlutum. Mér finnst líka mjög mikilvægt að kerfið sé ekki þannig fram sett hér á landi að allir fari ósjálfrátt upp á eitthvert færiband. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að fræðsla sé til staðar fyrir þær konur sem óska eftir skimun. Þær átti sig líka á því hvað getur komið út úr slíkri skimun og þá mögulega hvaða ákvörðun kunni að bíða þeirra í kjölfarið. Með öðrum orðum, við þurfum að horfa á það hversu hátt hlutfall kvenna virðist óska eftir skimun og hvort það sé eðlilegt. Ef við horfum á lönd víða í kringum okkur virðist hlutfallið hér vera mun hærra en í mörgum löndum sem við berum okkur saman við. Ég ætla að leyfa mér að segja að mér þykir meiri hluti velferðarnefndar hafa komist að réttri niðurstöðu. Ég hef aftur á móti skilning á því að fólk hafi mjög mismunandi skoðanir og sjónarmið þegar kemur að þessu máli. Þá held ég, virðulegur forseti, að svo mikilvægt sé að hafa í huga hvort við veltum fyrir okkur skoðunum okkar sjálfra á því hvort þungunarrof sé réttlætanlegt í mínu tilfelli eða þínu tilfelli eða tilfelli okkar nánustu eða hvort við séum að setja lög fyrir landið allt sem þurfa að ná utan um öll möguleg og ómöguleg tilfelli sem koma upp. Það er einmitt kannski þess vegna sem umræðan hefur farið út í marga hluti, hvort sem talað er um 13 ára stúlkuna eða hvað það er sem nefnt hefur verið nefnt hér í dag, vegna þess að við erum svo margbreytileg og atvik sem kunna að koma upp eru svo ótrúlega mörg og ótrúlega ólík. En við sem setjum lögin þurfum að tryggja að þau nái utan um alla, öll atvik. Þó að ég geti haft skilning á því að fólk hafi mjög mismunandi skoðanir á þessu, þá hefur það verið niðurstaða mín eftir mjög ítarlegar vangaveltur að við hér getum aldrei skrifað inn nákvæman lagaramma um það hvenær svona sé réttlætanlegt og hvenær ekki, í hvaða tilfellum, á hvaða aldri, í hvaða aðstæðum sem kunna að vera uppi o.s.frv. Það var að hluta til reynt með þeim lögum sem nú eru í gildi. Við vitum það frá sérfræðingum sem starfa í þessu að þar er í rauninni ekki í fullt samræmi. Hvernig félagslegar aðstæður kvenna eru og það sem er tilgreint í lögunum, ef textinn er lesinn, er augljóst að hann var skrifaður um 1975 en ekki 2019. Auðvitað eru félagslegar aðstæður fólks mjög breytilegar. Ég held því, hvað sem okkur kann að finnast um svona hluti, að í grunninn sé aldrei hægt að setja ábyrgðina og þar af leiðandi ákvörðunina um jafn stórt mál og þungunarrof er á aðra en þá konu sem er þunguð. Í eðlilegu sambandi fólks efast ég ekki um að slíkt sé rætt og báðir aðilar fái að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, en að fara að skrifa inn í einhver lög hver á að samþykkja eða hver ekki, ég sé það bara ekki ganga upp, virðulegi forseti. Í fullkomnum heimi yrði engin kona þunguð nema óska þess sérstaklega, en við búum ekki í fullkomnum heimi og hvernig sem við ætlum að reyna að nálgast þetta í flóknum lagatexta er alltaf besta lausnin sú, eins og hér er lagt til, að ákvörðunin sé konunnar. Á sama tíma finnst mér líka mjög mikilvægt að konan hafi gott aðgengi að upplýsingum, ráðgjöf og fræðslu. Það á ekki að vera lögbundið, hún á að hafa fullt frelsi til að velja það sem hún hefur í hyggju. Við þurfum einmitt að huga að því að ráðgjöf sé til staðar alls staðar á landinu. Ég sé til að mynda að félagsfræðingar hafa sent inn umsögn þar sem bent er á og ítrekað mikilvægi þess að ráðgjöf sé í boði alls staðar. Það er einfaldlega þannig að við leggjum ábyrgðina almennt á lögráða einstaklinga. Þeir þurfa að bera ábyrgð á lífi sínu og sínum gjörðum og ég held að við verðum að gera það sama í þessu máli. Hvað sem okkur sem persónum kann að finnast um þungunarrof verðum við að átta okkur á því að hér setjum við lagaramma í kringum alla sem á landinu búa. Þegar við heyrum sögur af því að fólk sé farið að leita út fyrir landsteinana eftir slíkri þjónustu og höfum staðfest dæmi um slíkt, sem kom fram á fundi hjá velferðarnefnd, þá hryggir það mig mjög ef við á Íslandi getum ekki boðið fólki upp á þá þjónustu og haldið þannig utan um það, hvað sem okkur kann að finnast um það ef það sækir hana annars staðar, að fólk fái þjónustu í öruggu heilbrigðiskerfi hér á landi. Ég ætla ekki að lengja þetta miklu meira. Ég segi bara við hv. velferðarnefnd: Takk kærlega fyrir ykkar vinnu. Ég ber virðingu fyrir öllum þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram og hef skilning á því að fólk kunni að hafa mismunandi sjónarmið í málinu. Það er eitt þegar við hugsum um okkur sem persónur eða okkar nánustu, en annað þegar kemur að því að semja lög sem eiga að gilda um alla.
Herra forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér, frumvarp til laga um þungunarrof, er líklegast með erfiðari málum sem við ræðum og ég hygg að það séu fá mál sem snerta svona viðkvæmar og erfiðar siðferðilegar spurningar sem hver og einn þingmaður og í rauninni hver og einn landsmaður þarf að svara fyrir sig. Þess vegna er mikilvægt að okkur takist að ræða það frumvarp sem hér er af mikilli yfirvegun. Við eigum líka hugsanlega eftir að ræða hér önnur mál með svipuðum hætti sem vekja upp líka ákveðnar siðferðilegar spurningar þótt ég ætli ekki að gera neinn samjöfnuð þar á milli. Það er þegar við þurfum örugglega að taka afstöðu til þess hvort og með hvaða hætti við leyfum aðstoð við líknardauða. Ég vil hins vegar byrja á því að fagna að þetta frumvarp sé komið fram. Þau lög sem gilda um fóstureyðingar - og ég verð að biðja hv. félaga mína í þingsalnum að sýna smá biðlund, mér er tamt að tala um fóstureyðingar en ég er að reyna að temja mér nýtt orð, þungunarrof, sem er í sjálfu sér ágætisorð - eru 44 ára gömul og auðvitað barn síns tíma. Ákveðið framfaraspor þegar það skref var tekið en sá galli var kannski fyrst og fremst á þeim lögum að sjálfsákvörðunarréttur kvenna var ekki tryggður, sjálfsákvörðunarréttur kvenna sem standa frammi fyrir þessari ákvörðun, sem er líklegast einhver sú erfiðasta sem nokkur kona getur tekið, að binda enda á þungun. Hann var ekki tryggður. Þetta frumvarp gerir það. Og við eigum öll að virða það. Við opnum varla rit um siðfræði öðruvísi en að það hafi að geyma kafla sem inniheldur vangaveltur um siðferðilega stöðu fósturs, fóstureyðingar eða þungunarrofs, fósturgreininga og réttmæti þeirra afleiðinga. Og innan siðfræðinnar eru deildar meiningar einmitt vegna þess að þetta eru svo erfið álitamál sem við erum hér á tiltölulega skömmum tíma að taka ákvörðun um. Ég hygg að við öll í þessum sal leggjum áherslu á að það sé staðinn vörður um helgi lífsins, að það beri að virða mannlegt líf og þá reglu eigi að hafa að leiðarljósi innan læknisfræðinnar, í rauninni í öllum störfum okkar líka hér. Um leið verður að hafa í huga að sú virðing fyrir helgi lífsins er líka fólgin í því að sýna líkn. Líknin er ekki endilega fólgin í því að viðhalda og bjarga öllu lífi. Það er nefnilega þannig að því miður er dauðinn ekki alltaf versti kosturinn. Það sem situr í mér í þessu frumvarpi er sú staðreynd að hér er verið að fara mjög langt inn í það sem ég myndi kalla lífvænleika fósturs, 22. viku. Það er þröskuldur sem ég skal viðurkenna að ég á mjög erfitt með að komast yfir. Ég las með mikilli athygli þær umsagnir sem bárust til velferðarnefndar. Ég staldraði alveg sérstaklega við tvær, aðra frá hv. fyrrverandi þingmanni, Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur, sem varð til þess að ég ákvað að blanda mér í þessa umræðu í kvöld, líka vegna þess að þetta er mál sem snertir mig eins og alla aðra. Ég vil fá, með leyfi hæstv. forseta, að vitna í umsögn fyrrum kollega okkar hér í þingsal, Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur, í lok umsagnarinnar: „Í hnotskurn: Undirrituð leggst alfarið gegn 4. gr. frumvarpsins sem felur í sér útvíkkun tímamarka til fóstureyðinga til loka 22. viku. Eðlilegt hefði verið að halda fast í óbreytt tímaviðmið samhliða því að taka upp fortakslausan sjálfsákvörðunarrétt kvenna til að binda endi á þungun. Yrði það gert má segja að hugtakið „þungunarrof“ geti átt rétt á sér og verið til áréttingar því sjónarmiði sem liggur til grundvallar sjálfsákvörðunarréttinum. Að óbreyttu reynir þetta frumvarp mjög á siðferðilegt þanþol þeirra sem að málum þessum koma ekki aðeins heilbrigðisstarfsfólks heldur allra sem láta sig málið varða. Fari frumvarpið óbreytt í gegn er hætt við því að sú sátt sem hefur verið um fóstureyðingar á Íslandi sé rofin. Það yrði óbætanlegur skaði fyrir íslensk kvenréttindi og mannréttindi í víðara samhengi.“ Það er auðvitað að sumu leyti dálítið sérstakt að vera karlmaður að ræða um fóstureyðingar eða þungunarrof vegna þess að ég viðurkenni það að ég get aldrei sett mig í spor þeirra kvenna sem standa frammi fyrir þessari ótrúlega þungbæru ákvörðun að þurfa að binda endi á þungun. Ég ætla aldrei að þykjast skilja slíka ákvörðun og þá byrði sem lögð er á konu. En ef við teygjum okkur upp í 22 vikur þá erum við a.m.k. búin að teygja okkur eins langt og hægt er að gera þangað til að við getum talað um að fóstur, óumdeilanlega samkvæmt læknisfræðinni, sé lífvænlegt og hafi þar af leiðandi siðferðilegan rétt með sama hætti og við sem hér erum sem einstaklingar. Og þá vaknar sú spurning hvort löggjafinn ætli sér að setja slík viðmið, sem eru vissulega alveg á grensunni, vitandi það að framfarir í læknisfræði eru með þeim hætti að við getum búist við því að á komandi árum, ég tala nú ekki um áratugum, verði framfarirnar þær að við getum sagt að fóstur, 20 vikna fóstur, jafnvel 18 vikna fóstur, sé lífvænlegt, verði lífvænlegur einstaklingur. Þá stendur löggjafinn frammi fyrir þeirri spurningu hvort hann ætli að færa viðmiðið niður. Hæstv. forseti. Eins og bent er á í umsögn Siðfræðistofnunar þá er almennt litið þannig á að siðferðileg staða fósturs styrkist eftir því sem á meðgönguna líður. Ég hef ekki orðið var við að það sé neinn ágreiningur um þetta í þessum þingsal í sjálfu sér. Inngrip sem hafa það að markmiði að rjúfa þungun, eins og segir í umsögninni, og þar með eyða fóstri, verði því þungbærari og siðferðilega vafasamari því lengra sem á meðgönguna líður. Ég hef heldur ekki orðið var við að það sé neinn ágreiningur um þetta viðhorf sem kemur fram hjá Siðfræðistofnun. Með leyfi hæstv. forseta, segir síðan orðrétt: „Á einhverju stigi er litið svo á þungunarrof sé ekki lengur siðferðilega réttlætanlegt. Hvar þessi lína skuli dregin er erfitt siðferðilegt mat. “ Ágreiningurinn sem ég hef við þetta frumvarp snýst í rauninni ekki um neitt annað en þessa línu. Ég fagna hins vegar frumvarpinu sem slíku. Ég held að það sé nauðsynlegt. Ég held að það sé í takt við þá tíma sem við lifum þar sem tryggður er sjálfsákvörðunarréttur konu, en þó tökum við þá ákvörðun að sá sjálfsákvörðunarréttur sé bundinn ákveðnum mörkum í þessu frumvarpi og í meirihlutaáliti hv. velferðarnefndar er lagt til að sá ákvörðunarréttur verði þó ekki lengri en til 22. viku meðgöngu. Þannig að ágreiningurinn sem ég er að gera snýst um þessa línu, þetta siðferðilega mat. Hann snýst líka um spurninguna: Eru menn þá um leið að gefa fyrirheit um það að þegar læknisfræðinni, læknavísindunum, fleygir svo fram að fóstur verða lífvænleg við 18. viku, svo dæmi sé tekið, verði lögunum breytt? Vegna þess að það er það sem er útgangspunkturinn í þessu frumvarpi. Að lokum, herra forseti, vil ég vitna aftur í umsögn Siðfræðistofnunar, í lokaorð hennar: „Það er niðurstaða Siðfræðistofnunar að mikilvægt sé að flýta ekki um of afgreiðslu þessa frumvarps. Í fyrsta lagi telur Siðfræðistofnun varasamt að heimila þungunarrof allt til 22. viku því þá getur fóstur verið orðið lífvænlegt utan líkama móður, í öðru lagi þarf að huga vel að þeirri spennu sem er á milli þessa frumvarps og samnings Sameinuðu þjóðanna um rétt fatlaðs fólks. Hér eru í húfi grundvallarspurningar og álitamál um siðferðisstöðu fósturs, rétt fatlaðs fólks og sjálfsákvörðunarrétt kvenna sem þarfnast djúprar og upplýstrar umræðu í samfélaginu. Umsögn þessi er hugsuð sem innlegg í þá umræðu.“ Herra forseti. Eins og ég sagði í upphafi er þetta mál af þeim toga að það snertir tilfinningar. Það snertir tilfinningar allra, hygg ég, og þess vegna er svo mikilvægt að okkur takist í þessum þingsal að ræða þetta mál af stillingu og hófsemd og bera virðingu fyrir ólíkum sjónarmiðum okkar. Ég skil þau sjónarmið sem liggja að baki því að það skuli miða við viku 22. Ég er ósammála þeim, en ég skil þau. En við skulum a.m.k. sameinast um það, sem ég hygg að sé stærsta skrefið í þessu frumvarpi, að tryggja sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Um það eitt ættum við að geta sameinast.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni, fyrir ágæta ræðu. Í henni kristallast kannski áhyggjur flestra sem hafa áhyggjur af þessu frumvarpi og það hefur að gera með tímalengdina, vikufjöldann. Einmitt á þessum forsendum langar mig að ræða við hv. þingmann og þá sérstaklega það sem hann nefndi undir lok ræðu sinnar sem sneri að spennunni á milli tímamarkanna og þessa frumvarps og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks eins og farið er inn á í greinargerð Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands. Það vill svo til að ég er ósammála Siðfræðistofnun um akkúrat þetta atriði. Ástæðan fyrir því að ég er ósammála er m.a. skoðun sérstakrar nefndar Sameinuðu þjóðanna um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem hefur einmitt gagnrýnt löggjöf ríkja sem hafa sérstakt undanþáguákvæði í sínum lögum sem heimila þungunarrof eftir ákveðinn tímaramma á grundvelli fötlunar. Þannig er lagaramminn okkar í dag. Þar sem talað er um að verið sé að víkka út þennan tímaramma þá vil ég setja það í smásamhengi fyrir hv. þingmann við það hvernig lögin eru núna. Þar er heimilt að framkvæma þungunarrof eftir 16. viku, í 10. gr. núgildandi laga, með leyfi forseta: „Einnig skal fóstureyðing leyfileg eftir 16 vikur, séu miklar líkur á vansköpun, erfðagöllum eða sköddun fósturs.“ Svona er staðan í dag. Það er hægt að framkvæma þungunarrof á þeim grundvelli að fóstur sé líklegt til að vera fatlað. Þarna finnst mér vera spenna við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Mig langar að heyra hvað hv. þingmanni finnst um að það sé sérstakt ákvæði í lögum okkar sem veitir undanþágur frá hinni almennu reglu á grundvelli þess að fóstur sé líklegt til að verða fatlað, hvort þar liggi ekki frekar spennan.
Herra forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi alveg kórrétt fyrir sér. Ég held að akkúrat þetta ákvæði í gildandi lögum sé með þeim hætti að það eigi ekki að vera. Ég er hins vegar á því að það eigi að vera til úrræði þar sem lífi móður er ógnað. Þá held ég að vika 22 sé ekki línan. Nú horfi ég inn í hliðarsal á hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson, sem veit miklu meira um málið en ég, og ég hygg að það geti komið upp atvik í 25. viku, jafnvel 30. viku, jafnvel síðar þar sem menn þurfa að taka ákvörðun um að ljúka þungun vegna þess að það er verið að bjarga lífi. En við getum hins vegar ekki verið að heimila með sérstökum hætti að enda þungun á grundvelli þess að það sé einhver galli eða fóstrið er ekki fullkomið. Við getum ekki búið til samfélag þar sem við tökum ákvarðanir um að það séu bara fullkomnir einstaklingar sem skuli fæðast vegna þess að þá komum við í veg fyrir margbreytileika mannlífsins. Þannig samfélag viljum við ekki búa til. Ég er hjartanlega sammála þeirri gagnrýni sem hv. þingmaður kemur hér með.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það gleður mig að við erum bæði sammála um sjálfsákvörðunarrétt kvenna og mikilvægi hans. Þá situr spurningin eftir: Hvar skal draga línuna? Línan eins og hún er lögð til af sérfræðingum eins og sakir standa núna er 22. vika vegna þess að þá er fóstur ekki talið lífvænlegt. Ef við viljum setja undanþágur - gefum okkur móður sem á fjögur börn og það kemur í ljós að hún gengur með alvarlega fatlað barn. Ætlum við að meina þeirri konu um að fara í þungunarrof af því að hún treystir sér ekki til að bæta fimmta barninu við sem er alvarlega fatlað og hún getur ekki séð fyrir því? Þurfum við að segja henni: Nei, þú getur ekki fengið undanþágu vegna þess að við gefum bara undanþágu ef lífi þínu er ógnað? Það sem er verið að gera með þessari löggjöf er að draga línu í sandinn. Fram að þessu ræður konan hvað kemur fyrir hennar líkama. Það er ekki talið líklegt, miðað við gögn frá öllum löndum sem hafa frjálslegri löggjöf en við, að fjöldi þeirra kvenna sem fara í þungunarrof eftir 12. viku, eftir 16. viku, eigi eftir að aukast. Það sýna okkur gögn frá Kanada, frá Bretlandi, frá öðrum stöðum þar sem löggjöfin er töluvert frjálslegri en hér. Þar er það enn þá yfirgnæfandi meiri hluti allra kvenna sem fer í þungunarrof fyrir 12. viku, enda hefur það minnst inngrip inn í líf kvenna að gera það þá, minnst hætta, minnst vesen, minnstir erfiðleikar. Auðvitað gera þær það þá. Konur eru skynsemisverur rétt eins og menn. Línan sem er verið að draga í sandinn, 22 vikur, getur vissulega breyst. Þá er fullt tilefni til þess að endurskoða hvar við drögum hana. En ef spurningin er sjálfsákvörðunarréttur konunnar gagnvart rétti [[Forseti hringir.]]fósturs til lífs þá er þetta lína sem sérfræðingar segja okkur. Og ég spyr: Hver annar ætti [[Forseti hringir.]]að leggja til þessa línu en einmitt þeir?
Herra forseti. Það er nákvæmlega þetta vandamál sem ég stríði við, það er þessi lína og hvar hún er. Mér sýnist að ágreiningurinn á milli mín og hv. þingmanns sé í rauninni bara sá. Ég varpaði því fram áðan í ræðu minni að ef menn ætla að miða við viku 22 á grunni þess að fyrir þann tíma sé fóstrið ekki lífvænlegt, eins og er kallað, þá hljóta menn líka að vera tilbúnir til þess að segja það, þegar læknavísindunum fleygir fram, að þá muni línan færast niður og taka undir það sem landlæknir bendir á í sinni umsögn, að þessi mörk muni breytast í framtíðinni með enn betri umönnun fyrirbura. Þetta sé spurningin um það. Menn eru þá að velta því fyrir sér og gefa fyrirheit um það, þar á meðal hv. þingmaður ef ég skil hann rétt, en hv. þingmaður leiðréttir mig, að það eigi að miða við lífvænleikann og löggjafinn verði að vera tilbúinn til þess að færa mörkin neðar og neðar eftir því sem framfarir í læknavísindum gefa okkur tilefni til.
Forseti. Ég ætlaði aðeins að fylgja eftir fyrirspurn hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur. Klukkan er orðin dálítið margt. Ég vona að ég haldi rænu hérna í pontu. En ég velti því fyrir mér, út af því eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir minntist á, er í gildandi lögum kveðið á um að ef fóstureyðing er framkvæmd eftir 16. viku skuli það ekki vera nema ef lífi og heilsu konu sé stefnt í hættu eða miklar líkur séu á vansköpun, erfðagöllum eða sköddun fósturs. Þannig að þetta undanþáguákvæði er til staðar. Við áttum mikla umræðu um þetta í hv. velferðarnefnd. Það var mikið rætt hvort þyrfti að færa vikufjölda niður. Það var rætt um 18 vikur eða 20 vikur. En þá stóð alltaf eftir þessi spurning: Hvað gerum við þá ef við fjarlægjum þessar undanþágur úr lögunum, sem við verðum að gera? Við getum ekki haft fötlunarfordóma í lögunum. Hvernig getur kona þá fengið þungunarrof eftir 18. viku ef hún er að fara í sónar í 20. viku þar sem koma fram kannski mjög alvarlegir gallar á fóstri? Oft og tíðum eru þetta hjartagallar, miðtaugakerfisgallar, nýrnagallar sem koma þarna fram. Þá er bara spurningin: Eigum við þá ekki að hafa það í boði fyrir konu að fara í þungunarrof á þessum tíma? Og nú er ég bara að tala um þær konur sem lenda í alvarlegum atvikum sem koma í ljós eftir 20 vikna sónar. Nú er ég ekki búin að taka inn í dæmið þær konur sem eiga við mjög erfiðar félagslegar aðstæður að stríða, sem við erum búin að ræða hérna og ég er viss um að hv. þingmaður hefur fylgst aðeins með umræðunni varðandi þær konur. Erum við komin á þann stað, ef við förum að taka þetta niður í 18 vikur? Sumir eru bara þar. [[Forseti hringir.]]Ef við hreinlega tökum allar undanþágur út, erum við að fara að sníða einhverjar nýjar undanþágur inn í lögin til að reyna að taka utan um [[Forseti hringir.]]allan þann fjölda frávika og hugsanlegra undanþágutilvika sem til koma? [[Forseti hringir.]]Eða erum við bara að fara að segja við konur: Nei, þú verður bara að eignast barnið núna.
Herra forseti. Það er orðið dálítið síðan ég áttaði mig á því að það eru svo mörg siðferðisleg álitaefni sem ég glími við að ég er ekki alltaf með svör á reiðum höndum. Og það er stundum þannig að þegar maður tekur ákvörðun rekur maður sig stundum á einhver horn, vegna þess að það er alveg sama hvað við gerum, m.a. í þessu máli, og meira að segja 22 vikur leysa ekki heldur endilega allan þann vanda sem hv. þingmaður telur. Það getur líka verið að eftir 22. vikur komi með svipuðum hætti ýmislegt fram. Þannig að ég verð bara að segja: Ég nálgast málið kannski á tiltölulega einfaldan hátt og kannski gæti hv. þingmaður haldið því fram - með rökum meira að segja - að það sé einfeldningslegt að nálgast málið með þeim hætti að virða helgi lífsins. En ég sagði líka í ræðu minni: Þessi virðing fyrir helgi lífsins felur líka í sér að við séum tilbúin að líkna, vegna þess að líknin er auðvitað fólgin í því að taka ákvörðun um það, jafn erfitt og það getur verið, að dauðinn sé ekki versti kostur sem við blasir, jafn ömurlegur kostur og hann annars er, jafn endanlegur og hann er. En ég skal viðurkenna það, hv. þingmaður. Ég kann ekki að svara þér betur en ég geri hér.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég veit það er erfitt að svara þessu. Það var líka erfitt fyrir okkur í velferðarnefndinni. En þetta var skynsamlegasta niðurstaðan, alla vega að mati meiri hlutans, einmitt vegna þess að það er ómögulegt að sjá fyrir allar mismunandi aðstæður hjá konum í samfélaginu. Það er ómögulegt fyrir okkur sem löggjafa að sníða undanþágur við öllu sem mögulega gæti komið upp. Þannig að þegar upp er staðið verðum við bara eiginlega að treysta konunni til þess að vita hver er besta ákvörðun fyrir hana, fyrir hennar líf. Hv. þingmaður talaði hér áðan um að tækninni fleygði fram og hugsanlega muni lífvænleiki fósturs aukast fyrir 22. viku. En þá mun tækninni mjög líklega líka fleygja fram þegar kemur að skimun og 20. vikna sónarinn færist þá framar, færist á 18 vikna sónarinn, eða hvernig sem það nú er. Þannig að við eigum ekkert að þurfa að hafa áhyggjur af því, svo lengi sem við vitum að það er engin kona - og við viðurkennum það - að fara í þungunarrof svona seint á meðgöngunni nema eitthvað alvarlegt sé að, nema það sé eini valmöguleikinn sem konan stendur frammi fyrir. Og enginn annar getur tekið þessa ákvörðun fyrir konuna, hún þarf bara að taka hana sjálf. Öll þau rök sem koma á móti þessari breytingu hljóma í mín eyru eins og sé verið að halda því fram að konur séu eitthvað í auknum mæli að fara í þungunarrof seint á meðgöngu út af því að nú er það bara einhvern veginn í boði og opið og löglegt og ekkert mál að gera það, eins og það sé eitthvað léttvægt og sjálfsagt að kona fari seint í þungunarrof. Það er það sem ég á svo erfitt með. Fagfólk mælir með því að þetta sé á 22 vikum. Það eru faglegar ástæður fyrir því. Ætli spurningin mín sé ekki bara til hv. þingmanns hvort hann telji skynsamlegt að við séum að krukka í þessum vikufjölda út frá tilfinningum einstakra þingmanna frekar en [[Forseti hringir.]]út frá faglegu mati sérfræðinga?
Herra forseti. Að „krukka í“ málinu út frá tilfinningum einstakra þingmanna? Ég veit satt að segja ekki, frú forseti, hverju á að svara svona spurningu, vegna þess að ég held að á hverjum einasta degi stjórnist ég töluvert af tilfinningum mínum og taki töluvert mikið af ákvörðunum út frá tilfinningum. Ég bara bið um að menn hlusti á viðhorf sem ég stend fyrir og mjög margir standa fyrir þegar við biðjum a.m.k. um að menn skilji hversu erfitt það er að taka það skref að samþykkja að þungunarrof, eða fóstureyðing, geti orðið allt fram að 22 vikum. Það er bara erfitt að samþykkja það. Það er erfitt að samþykkja það þegar það eru meira að segja deildar meiningar um það hversu lífvænlegt fóstur er og það getur verið lífvænlegt á 22. viku. Læknisfræðilega eru dæmi um að fóstur, fyrirburar, hafi lifað, jafnvel yngri. Þannig að við skulum nú fara hægt í að vera með fullyrðingar. Ég bið um að við stígum hægt til jarðar. Það eru varnaðarorð, m.a. frá Siðfræðistofnun. Ég er ekki alltaf og var ekki alltaf sammála ágætri vinkonu minni Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur hér, en hennar umsögn er alveg einstök. Hún er vel sett fram. Hún er vel rökstudd. Ég hygg að það væri skynsamlegt fyrir okkur hér að lesa hana aftur yfir [[Forseti hringir.]]áður en við greiðum atkvæði um þetta frumvarp.
Virðulegur forseti. Það eru fyrst og fremst tvö atriði sem ég hef hug á að koma inn á í þessari ræðu minni um það frumvarp sem við ræðum nú í 2. umr. Annars vegar er það breytt hugtakanotkun sem ég verð að viðurkenna að mér þykir vera heldur algengt orðið að notað sé til að breyta þeim hughrifum sem mögulega eiga sér stað í tengslum við bæði mál eins og hér er rætt, hvort sem við köllum það þungunarrof eða fóstureyðingu, eða þá bara í almennum rekstri hins opinbera þar sem hlutir annaðhvort heita orðið stofur eða eitthvað þaðan af saklausara, sem eru hreinar stjórnsýslustofnanir. En það er umræða fyrir síðari tíma. Við þetta mál vakna auðvitað margar siðferðilegar spurningar, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á í ræðunni á undan, prýðisgóðri ræðu sem kom inn á margt af því sem ég ætla mér að koma inn á á eftir, og hitt atriðið sem ég geri athugasemdir við í málinu er meginatriðið, þ.e. sú sem dregin er hvað 22 vikurnar varðar. Ef ég fæ, með leyfi forseta, að stinga niður í umsögn biskups varðandi þetta atriði þá segir svo ágætlega þar: „Samfélag okkar hefur á undanförnum áratugum fundið jafnvægi á milli hinna ólíku sjónarmiða um rétt hinnar verðandi móður yfir eigin líkama og rétt fósturs til lífs, þrátt fyrir þær mótsagnir sem því fylgir. Þar sem 12 vikna tímaramminn hefur verið studdur sjónarmiðum heilbrigðisvísinda, mannréttinda og í framkvæmd sem bestri þjónustu félagsráðgjafa og annarra fagstétta við þær faglegustu aðstæður sem völ er á. Hinar nýju tillögur raska því jafnvægi, að mínu mati, og vekja jafnvel upp á ný grundvallarspurningar, sem við ættum auðvitað alltaf að spyrja okkur að varðandi mannhelgina og framgang lífs hér í heimi.“ Þetta eru sjónarmið biskups í því samhengi, sem eru vel þess virði að veita athygli. Það er, leyfi ég mér að segja, eins góð samfélagsleg sátt um núverandi tímaviðmið og ég held að mögulegt sé að komast að í máli eins og þessu. Það má vel vera að ég hafi rangt fyrir mér. Ég hef oft rangt fyrir mér, en ég held einhvern veginn að þessi nálgun, sem er gamla viðmiðið með þeim undanþágum sem þar eru tilgreindar, sé nálgun sem samfélagið í heild getur lifað í bærilegri sátt með. Eins og komið hefur fram í umræðunum í dag þarf enginn að reyna að halda því fram að um þetta sé alger sátt hjá sérfræðingum. Það er umtalsvert af umsögnum lækna sem leggja til aðra útfærslu en farin er. Það þarf því í rauninni ekkert að fjölyrða um að málið er umdeilt, þetta er og verður viðkvæmt og ég vil fyrir alla muni að við sem hér erum nálgumst málið af mikilli varfærni. Þetta er sennilega það mál sem við afgreiðum eða förum yfir á þessu þingi þar sem mestar tilfinningar verða undir, mér segir svo hugur um. Ég hef fylgst með umræðunni í allan dag og hefur oft kastast í kekki. Ég skora á okkur öll að virða sjónarmið hvert annars. En sjónarmið mín sem snúa að tímamarkinu liggja svona. Eins og frumvarpið liggur fyrir í samræmi við meirihlutaálitið er horft til þess að heimila fóstureyðingar eftir allt að 22 vikna meðgöngu, þ.e. til og með 22. viku ef ég skil meirihlutaálitið rétt. Upphaflega gerði frumvarpið ráð fyrir 18 vikum en því var breytt og gengur það nú lengra en í flestum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Þau álit sem send hafa verið inn skiptast alveg í tvær fylkingar, það verður að segjast eins og er. En það eru tvö álit sem mig langar að vekja sérstaklega athygli á. Það hittir þannig á að það eru sömu umsagnir og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á í ræðu sinni á undan. Annars vegar er það prýðisgóð umsögn frá fyrrverandi alþingiskonu Samfylkingarinnar, Ólínu Þorvarðardóttur, sem ég ætla að leyfa mér að vitna til. Það er margt í umsögn Ólínu Þorvarðardóttur sem væri tilefni til að koma inn á og ég hvet þá sem á hlýða til að lesa umsögn hennar. Í niðurlagi umsagnarinnar segir hún: „Undirrituð leggst alfarið gegn 4. gr. frumvarpsins sem felur í sér útvíkkun tímamarka til fóstureyðinga til loka 22. viku. Eðlilegt hefði verið að halda fast í óbreytt tímaviðmið samhliða því að taka upp fortakslausan sjálfsákvörðunarrétt kvenna til að binda endi á þungun. Yrði það gert má segja að hugtakið „þungunarrof“ geti átt rétt á sér og verið til áréttingar því sjónarmiði sem liggur til grundvallar sjálfsákvörðunarréttinum. Að óbreyttu reynir þetta frumvarp mjög á siðferðilegt þanþol þeirra sem að málum þessum koma ekki aðeins heilbrigðisstarfsfólks heldur allra sem láta sig málið varða. Fari frumvarpið óbreytt í gegn er hætt við því að sú sátt sem hefur verið um fóstureyðingar á Íslandi sé rofin. Það yrði óbætanlegur skaði fyrir íslensk kvenréttindi og mannréttindi í víðara samhengi.“ Þarna má segja að sjónarmið biskups og fyrrverandi þingmanns, Ólínu Þorvarðardóttur, fari prýðilega saman. Ég ætla að leyfa mér að gera þau í meginatriðum að mínum. Til viðbótar við þetta er umsögn sem ég tel ástæðu til vekja sérstaklega athygli á og það er umsögn Siðfræðistofnunar og þá sérstaklega niðurlag hennar. Rétt er að taka fram að meginþungi umsagnar Siðfræðistofnunar snýr að 22. vikna tímaviðmiðinu og röksemdum þar að lútandi. Ég ætla, með leyfi forseta, að koma inn á niðurstöðu Siðfræðistofnunar þar sem segir í lokamálsgrein umsagnar stofnunarinnar: „Það er niðurstaða Siðfræðistofnunar að mikilvægt sé að flýta ekki um of afgreiðslu þessa frumvarps. Í fyrsta lagi telur Siðfræðistofnun varasamt að heimila þungunarrof allt til 22. viku því þá getur fóstur verið orðið lífvænlegt utan líkama móður. Í öðru lagi þarf að huga vel að þeirri spennu sem er á milli þessa frumvarps og samnings Sameinuðu þjóðanna um rétt fatlaðs fólks. Hér eru í húfi grundvallarspurningar og álitamál um siðferðisstöðu fósturs, rétt fatlaðs fólks og sjálfsákvörðunarrétt kvenna sem þarfnast djúprar og upplýstrar umræðu í samfélaginu. Umsögn þessi er hugsuð sem innlegg í þá umræðu.“ Ég vona að hv. velferðarnefnd taki málið til ígrundaðrar skoðunar á milli umræðna. Það er ljóst að mikill skoðanamunur er í málinu og fjarri lagi að allir sérfræðingar sem um málið fjallað séu sammála, þannig að því sé haldið til haga. Að endingu vil ég leggja til að menn fari varlega með afgreiðslu frumvarpsins og ítreka áður fram komin sjónarmið mín.
Frú forseti. Ég hef fylgst mjög vel með þeirri umræðu sem hefur átt sér stað í dag, 2. umr. um nýtt frumvarp til laga um þungunarrof og þeim sjónarmiðum sem hafa komið hér fram. Ég hef fylgst vel með þessu máli frá upphafi og raunar vel fyrir þann tíma. Þrátt fyrir það sem sumir hv. þingmenn, og aðrir sem hafa talað um þetta frumvarp, hafa haldið fram þá á þetta mál sér töluverðan aðdraganda og heldur langan. Það var þannig að þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra skipaði starfshóp til að fara yfir núgildandi lög um fóstureyðingar - lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, eins og þau heita núna - en þau eru komin töluvert til ára sinna, eru alveg frá árinu 1975. Þessi starfshópur var skipaður sérfræðingum og á grundvelli vinnu þeirra var hafist handa við þetta frumvarp. Þetta hefur því alla vega legið frá því ég settist á þing. Skýrslan sem kom frá þessum sérfræðingum var kynnt og ég hef því fylgst með þessu máli í ágætistíma. Mér finnst alls ekki verið að fara bratt í þetta mál heldur finnst mér það einmitt hafa verið skoðað mjög gaumgæfilega. Mér finnst ítarlegt og mjög víðtækt samráðsferli hafa átt sér stað. Mér finnst gríðarlega mikilvægt samráð við sérfræðinga, og þá sérstaklega þá sérfræðinga sem sinna þessum aðgerðum, hafa átt sér stað og mér sýnist þessi vinna að öllu leyti byggjast á því sem talið er vera besta niðurstaðan, byggjast á því hvað þarf að gerast til þess að framkvæmdin verði sem aðgengilegust fyrir þær konur sem á því þurfa að halda. Ég virði að sama skapi þau siðferðislegu mörk sem ýmsum þingmönnum er tamt að tala um í þessari umræðu, um lífvænleika fósturs, um rétt fósturs til lífs gagnvart sjálfsákvörðunarrétti konunnar. Í inngangi vil ég einfaldlega segja að mér finnst alls ekki verið að fara of bratt í þetta. Ég veit líka til þess að hv. velferðarnefnd hefur fjallað mjög ítarlega um þetta mál í talsvert langan tíma og ég held ekki að verið sé að hlaupa af stað í þetta. Ég hef áður komið hér upp og lýst sjónarmiðum mínum gagnvart þessu frumvarpi. Ég gerði það í 1. umr. og ég lýsti yfir eindregnum stuðningi mínum við frumvarpið. Það gleður mig að geta gert það nú líka og geta lýst yfir stuðningi við meirihlutaálit velferðarnefndar. Ég er mjög ánægð með að þau hafi haldið sig við þann vikufjölda sem sérfræðingar mæla með til viðmiðunar frekar en að fara mögulega að versla með það sem einhvers konar pólitíska skiptimynt til að vinna málinu brautargengi á þingi. Mér finnst ekki hægt að eiga viðskipti með þessar vikur í ljósi þeirra upplýsinga sem við höfum frá sérfræðingum um hvers konar mál þeir eru að meðhöndla og þá sérstaklega þær konur sem falla utan gildandi lagaramma en þurfa þó á þessari heilbrigðisþjónustu að halda - og ég kalla þetta heilbrigðisþjónustu kinnroðalaust, rétt eins og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin gerir eða heilbrigðisstarfsmenn og aðrir sem sinna heilbrigðisþjónustu. Mér finnst ekkert athugavert við að gera það öfugt við suma hv. þingmenn hér. Ég ætlaði af þessum sökum ekki að fara neitt sérstaklega djúpt í mínar skoðanir á þessu frumvarpi eins og það liggur fyrir vegna þess að ég hef nú þegar gert það. Ég hef lýst yfir miklum stuðningi við frumvarpið. Ég vil ítreka hvað mér finnst mikilvægt að endurnýja þessa löggjöf, að koma henni í takt við nútímann, að setja hana þannig fram að sjálfsákvörðunarréttur konunnar sé hafður í fyrirrúmi, að hún þurfi ekki samþykki tveggja embættismanna til þess að fá heilbrigðisþjónustu sem hún telur sig hafa þörf fyrir og að það sé ekki lengur þannig að fötlun eða ætluð fötlun fósturs veiti undanþágu frá almennri reglu, heldur sé það val konunnar, ákvörðun konunnar, hvort hún treysti sér til þess að ganga með alvarlega fatlað barn eða ekki, hvort hún treysti sér til þess að ganga með barn ef hún kemst að því töluvert eftir að núgildandi frestur er liðinn og er kannski í mjög erfiðum félagslegum aðstæðum eins og við höfum heyrt af. Grundvallarspurningin í þessari umræðu allri finnst mér vera hvort við treystum konum. Punktur. Treystum við konum til að taka ákvarðanir um sitt eigið líf, ákvarðanir um siðferðisleg álitaefni varðandi þungunarrof, ákvarðanir um getu sína til að ganga með barn, eiga það, sinna því, ala það upp, takast á hendur þessa skuldbindingu? Treystum við konum eða ekki? Um það snýst þessi umræða að langmestu leyti. Þetta er vissulega erfið umræða eins og sumir þingmenn hafa komið inn á. Mér finnst hún alveg sérstaklega erfið gagnvart þeim sem tala af mikilli vanþekkingu og á mjög niðrandi hátt, að mér finnst, um konur sem kjósa að fara í þungunarrof. Það er talað um að tala verði fyrir hönd ófæddra barna. Breytingartillaga er sett fram af þriðja minni hluta velferðarnefndar, hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni, um að skilgreiningin á orðinu „þungunarrof“ - sem hann vill reyndar endilega kalla „fóstureyðingu“ - verði, með leyfi forseta: „Lyfjagjöf eða önnur læknisaðgerð sem framkvæmd er að beiðni konu í því skyni að binda enda á líf fósturs.“ Það sem hv. þingmaður er að gera með þessu tali, með því að bera saman fóstureyðingu eða þungunarrof og dauðarefsingu, er að segja okkur, undir rós, að hann líti á konur sem fari í þungunarrof sem morðingja. Það er hans skoðun, að þær drepi börn. Það er kannski ekki vinsælt að halda því nákvæmlega fram en það er gefið rækilega í skyn vegna þess að orðalagið sem hv. þingmaður leggur til á ekkert skylt við orðalagið í núgildandi löggjöf. Það er ekki eins og hann sé að reyna að halda í horfinu. Hann vill að það komi fram í lögum að með þungunarrofi sé verið að binda endi á líf fósturs. Hann talar mikið um líf og dauða og rétt okkar til að ákvarða um það í málflutningi sínum. Í núgildandi löggjöf er ekki talað um að binda endi á líf fósturs eins og hv. þingmaður vill gera með breytingartillögu sinni. Bara svo að því sé haldið til haga. Og til að því sé haldið til haga þá vill hv. þingmaður þetta, með þessum málflutningi sínum, með breytingartillögum sínum - án þess að hann átti sig endilega á því sjálfur, ég á mjög erfitt með að átta mig á því, þegar ég ræði við hv. þingmann og sömuleiðis hv. þm. Ingu Sæland, hvort þau skilja almennilega hvað þau eru að leggja til í breytingartillögum sínum og nefndaráliti. Þau eru að tala um að þrengja réttinn frá því sem er nú þegar, þrengja aðgengi kvenna að heilbrigðisþjónustu, að þungunarrofi, og það töluvert með því að setja mörkin við 12 vikur en ekki 16, eins og raunin er núna. Það er afleiðingin ef breytingartillaga nefndarmanns velferðarnefndar af hálfu Flokks fólksins verður samþykkt og það er eitthvað sem ég get ekki stutt. Aðrir hv. þingmenn en Guðmundur Ingi Kristinsson hafa verið að tala um sjálfsákvörðunarrétt konunnar, að þeir virði sjálfsákvörðunarrétt konunnar en að karlmaðurinn eigi að hafa einhvers konar aðkomu að slíkri ákvarðanatöku eða að báðir aðilar eigi að fá að taka þessa ákvörðun. Þegar hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson og Guðmundur Ingi Kristinsson voru spurðir hvernig þeir sjái fyrir sér að slík sameiginleg ákvarðanataka fari fram varð fátt um svör. Hvernig skal framkvæma vilja þessara tveggja ef konan vill gangast undir þungunarrof en karlinn vill það ekki eða öfugt? Ef vilji þessara tveggja stangast á, hvor skal hafa yfirhöndina? Hvor ræður meiru? Hvernig skal framkvæma vilja karlsins ef hann er andstæður vilja konunnar? Þeir hafa ekki getað gefið skýr svör um hvernig eigi að standa að því enda hafa þeir ekki hugsað þá hugsun til enda. Þeim finnst bara að karlar eigi að hafa eitthvað um það að segja hvort konur fari í þungunarrof eða ekki. Þeir geta ekki útskýrt hvernig þeir sjá það fyrir sér að vilji þessara karla verði framkvæmdur sé hann á skjön við vilja konunnar. Enda er erfitt að sjá fyrir sér að það verði öðruvísi en í einhvers konar hryllingsmynd eða dystópískri framtíðarsýn þar sem konur eru aftur orðnar að húsþrælum karla. Í núgildandi löggjöf er gert ráð fyrir því að leitað skuli eftir áliti karlsins ef unnt er. Það er kannski einmitt líka barn síns tíma. Ég held að flest venjuleg pör myndu ræða það hvort binda eigi endi á þungun eða ekki. Mér finnst ekki að það sé eitthvað sem löggjöfin eigi að fyrirskipa eða framkvæma, hvernig sem við ætluðum svo að fara að því. Núgildandi lög innihalda líka ákvæði eins og þetta, með leyfi forseta, úr 13. gr.: „Sé kona vegna geðsjúkdóms, mikils greindarskorts eða af öðrum ástæðum ófær um að gera sér grein fyrir nauðsyn aðgerðarinnar, þá er heimilt að veita leyfi til aðgerðarinnar samkvæmt umsókn lögráðamanns.“ Núgildandi löggjöf gerir sem sagt ráð fyrir því að lögráðamaður geti ákveðið fyrir hönd lögræðissviptrar konu að hún skuli gangast undir þungunarrof. Ég fékk nýverið svar frá hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísi Svavarsdóttur um að það tíðkaðist ekki á kvennadeild Landspítalans að beita þvingunum þegar kemur að aðgerðum sem þessum, sem er mikið gleðiefni. Á sama tíma finnst mér varhugavert að hafa það í okkar löggjöf að það sé ásættanlegt, eða tekið fram í löggjöfinni, að einhver annar en konan sjálf geti tekið ákvörðun um að binda endi á þungun og þannig er löggjöfin í dag. Hv. þingmenn Inga Sæland, Guðmundur Ingi Kristinsson og aðrir hafa ítrekað minnst á að engum konum sé neitað um að fara í þungunarrof eins og sakir standa. Við þessu langar mig að segja tvennt. Í fyrsta lagi eru mjög skýr dæmi til um þær konur sem geta ekki sótt um vegna þess að þær uppfylla ekki undanþáguskilyrðin, þ.e. að fóstrið sem þær bera sé líklegt til að vera alvarlega fatlað eða hafi ekki lífvænleika, nú eða að það stofni lífi þeirra í hættu - og það á líka við um 13 ára börn sem verða þunguð. Ef lífi þeirra er ekki stefnt í hættu með því að ganga með barn þá falla þær ekki undir umrætt undanþáguákvæði og þurfa þar af leiðandi að leita til Bretlands þar sem reglurnar eru rýmri til að börn þurfi ekki að ganga með börn. Það er tímaskekkja, virðulegi forseti, að lögin okkar geri ekki ráð fyrir því að við getum komið til móts við og veitt börnum heilbrigðisþjónustu sem á því þurfa að halda. Svo er annað sem er undirliggjandi í þessum málflutningi sem veldur mér ákveðnum áhyggjum. Hv. þingmenn vilja ekki breyta núgildandi löggjöf, þau segja það í aðra röndin. Þau segja það í hina röndina að þau séu mótfallin þessum vikufjölda. Þau tala um ófædd börn og rétt þeirra til lífs og þetta eru hv. þingmenn sem sitja á Alþingi Íslendinga og eiga alveg raunhæfa möguleika á að komast í ríkisstjórn. Það vill svo til, hæstv. forseti, að lögin eins og þau eru núna koma ekki í veg fyrir verulega áherslubreytingu, koma ekki í veg fyrir að sífellt fleiri konum verði neitað um þungunarrof komist íhaldssamari öfl til valda. Lögin frá 1975 eru töluvert íhaldssöm og berist boð frá ráðherra viðkomandi málaflokks um að þeim skuli framfylgt töluvert harðar en gert hefur verið fram að þessu gætum við heldur betur farið að sjá fleiri synjanir byggðar á siðferðislegu viðmiði þeirra hv. þingmanna sem hér hafa tekið til máls. Og mér hrýs hugur við því, hæstv. forseti, að komist þessir hv. þingmenn í ríkisstjórn þá fari einmitt leyfum kvenna til þungunarrofs töluvert fækkandi vegna þeirra viðhorfa sem þeir hafa og það mun ekki verða byggt á vísindalegri nálgun heldur siðferðislegri sannfæringu þeirra þingmanna um að konur, eftir 12 vikur, að mér skilst, á þeim flestum, hafi ekki yfirráðarétt yfir eigin líkama. Og eiginlega finnst þeim að konur eigi bara alls ekki að gera þetta og ef þær langi ekki í barnið þá eigi þær bara að gefa það til ættleiðingar frekar en að fara í þungunarrof. Það virðist vera viðtekin skoðun líka. Þetta er ástæðan fyrir því að mér finnst mjög mikilvægt að endurnýja löggjöfina. Þá er það alla vega ekki bara spurning um sinnaskipti ráðandi afla hvort konur hafa aðgengi að sjálfsagðri heilbrigðisþjónustu eða ekki, heldur þarf þá að fara fram annað ferli eins og það sem við erum að fara í gegnum núna, ferli sem nota bene hefur verið mjög vandað, mjög ítarlegt og hefur átt sér langan aðdraganda. Þessi lög eru frá 1975 og þau byggjast á vantrausti í garð kvenna. Upphaflega, þegar þau komu fram, var lagt til að konur fengju að ráða því sjálfar fram að 12. viku hvort þær færu í þungunarrof eða ekki. Þau lög þurfti að draga til baka vegna þess að konum væri ekki treystandi til að taka þessa ákvörðun fyrir sjálfar sig á þeim tíma. Þessi sömu viðhorf eru viðhorfin sem við erum að upplifa núna í umræðunni í þessum sal. Konum er ekki treystandi til að taka siðferðislega og sanna ákvörðun fyrir sjálfar sig um hvað sé þeim og þeirra lífi fyrir bestu. Það er grundvöllurinn, um það snýst þetta allt saman. Vikufjöldinn kemur frá helstu sérfræðingum okkar, öllum þeim sem sinna þessari þjónustu, öllum þeim læknum og öllu því heilbrigðisstarfsfólki sem sinnir þessari þjónustu ber saman um að þetta sé góður viðmiðunartími fyrir allar aðgerðir sem ekki eru beinlínis framkvæmdar til að bjarga lífi móður. Þetta segja okkar færustu sérfræðingar og þeir sem tala um að það eigi að minnka þetta, að þetta eigi að vera minna, vita held ég ekki að nú þegar eru þungunarrof framkvæmd fram á 22. viku en einungis með undanþágum byggðum á alvarlegri fötlun fósturs eða ógn við líf og heilsu móður. Þannig er ástandið í dag. Við ætlum að fjarlægja þessa fötlunarmismunun úr lögunum og leyfa konunum að ráða því sjálfar hvort þær fari í þungunarrof eða ekki fram á 22. viku sem er vikufjöldinn sem er ástundaður núna. Engar tölur, engin gögn sýna fram á það, í þeim löndum þar sem réttur til þungunarrofs hefur verið víkkaður, þar sem réttur til þungunarrofs hefur verið lengdur, að fleiri konur fari í þungunarrof síðar á meðgöngunni. Það er ekki svoleiðis. Konur eru skynsemisgæddar verur, rétt eins og menn. Þeim er treystandi til að taka skynsamlegar ákvarðanir um líf sitt og það er skynsamlegra að fara í þungunarrof fyrir 12. viku, það er miklu minna inngrip inn í líf þegar konu en ef ákveðið er að gera það síðar. Þetta vita konur alveg. Þær þurfa að hafa sínar ástæður fyrir því að fara síðar og þær gera það ekki út af því að þær nenni ekki að fara fyrr. Og þó það væri svoleiðis, hæstv. forseti. Hver erum við að ákveða fyrir konur hvað þær eigi að gera við líkama sinn? Mér finnst mjög sorglegt að heyra þau viðhorf til kvenna sem ég hef heyrt frá nokkrum hv. þingmönnum í þessari umræðu. Þau lýsa vantrausti í okkar garð og ákveðinni fyrirlitningu. Sem betur fer held ég að þessi viðhorf séu í minni hluta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir ræðu hennar. Það er eitt atriði sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í sem ég heyrði hana ekki koma inn á. Það snýr að réttindum fósturs eða hins ófædda barns. Telur hv. þingmaður að þarna verði skurðpunktur við þau tímamörk er barn verður lífvænlegt, sem sagt við 22 vikur, þegar það á möguleika á að komast af utan móðurkviðs, sem sagt við 22 vikna markið? Eða telur hv. þingmaður að það gerist fyrr eða bara fyrst við fæðingu? Spurningin er sem sagt: Telur hv. þingmaður að sjónarmið um réttindi fóstursins sjálfs komi eitthvað inn í þetta mál?
Frú forseti. Ég sagði í ræðu minni að fóstur væru ekki metin lífvænleg á 22. viku. Ég árétta það hér með.
Frú forseti. Ég verð að ítreka spurningu mína. Hún hefur greinilega eitthvað misskilist. Hvenær telur hv. þingmaður að fóstur eða ófætt barn öðlist sjálfstæð réttindi, ef hv. þingmaður telur tímamörk yfir höfuð koma til í því samhengi fyrir fæðingu?
Frú forseti. Fóstur eru ekki metin lífvænleg við 22. viku. Því kemur réttur þess til lífs málinu ekki við fram að þeim tímapunkti.
Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um þungunarrof sem við höfum rætt hér í allnokkurn tíma í dag. Mér hefur þótt umræðan afskaplega góð. Eðli máls samkvæmt er þetta viðkvæmt mál, eins og hér hefur líka komið fram, mjög skiptar skoðanir, tilfinningaþrungnar, og sitt sýnist hverjum í þessu eins og svo mörgu öðru sem við tökum hér fyrir og ekkert að því. Ég virði þær skoðanir sem hér hafa komið fram þó að ég sé mörgum þeirra afskaplega ósammála. Væntanlega eru líka margir ósammála minni nálgun. Markmið þessa frumvarps er mjög mikilvægt, en kannski illu heilli hefur umræðan snúist ótrúlega mikið um vikur, 18, 20, 22, í staðinn fyrir að tala um það sem segir í 1. gr. um markmið laganna, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að tryggja að sjálfsforræði kvenna sem óska eftir þungunarrofi sé virt með því að veita þeim öruggan aðgang að heilbrigðisþjónustu í samræmi við ákvæði laganna.“ Í greinargerð segir svo: „Með sjálfsforræði kvenna er átt við rétt kvenna til að taka sjálfar ákvarðanir um eigið líf og framtíð. Liður í sjálfsforræði kvenna er réttur til að taka ákvörðun um eigin barneignir og er slíkur réttur mikilvægur til að tryggja öryggi og frelsi kvenna.“ Þetta er inntak frumvarpsins. Vikur til eða frá er ekki hið eiginlega inntak frumvarpsins en það hefur tekið meira og minna allt pláss í umræðum dagsins og hitt fengið mun minni nálgun. Það sem mér þótti áhugavert og hefur verið mikið rætt í dag eru jaðardæmi og annað slíkt sem eru kannski sannarlega það sem veldur því að ákvörðun er tekin svona seint. Ég segi það sem kona að það er klárlega þannig að konur velja það ekki sérstaklega að fara í þungunarrof fyrr en undir 22. viku. Að mínu mati er það ekki svo því að þetta er afar þungbær ákvörðun. Hún er ekki tekin nema af yfirvegun og væntanlega eftir að konan er búin að hugleiða það mjög mikið hvort hún vilji gera þetta eða ekki. Og mér finnst líka ástæða til að draga það fram að það er ekki út í loftið sem nefnt er í nefndaráliti meiri hlutans að um er að ræða konur í erfiðum aðstæðum, hvort sem um er að ræða félagslegar eða annars konar aðstæður. Það eru dæmin sem við erum fyrst og síðast að horfa á þegar kemur að þessu. Ég fagna þessu frumvarpi og er afskaplega ánægð með að það sé loksins komið fram. Það hefur kannski ekki verið mikið rætt hér um framkvæmdina sem slíka. Það var lagt til að einungis sérfræðingar á sviði kvenlækninga myndu framkvæma slíkar aðgerðir. En eins og bent er á í nefndarálitinu eru auðvitað færir skurðlæknar víða, t.d. eins og á sjúkrahúsinu á Ísafirði og í Neskaupstað, sem gera keisaraaðgerðir og annað slíkt og eru þess vegna í færum til að framkvæma aðgerðir sem þessar. Nefndin leggur til breytingu í þá veru. Það tryggir auðvitað jafnræði sem við tölum mjög mikið um þegar kemur að þessum málum sem og svo mörgum öðrum. Það er líka mikilvægt að halda því til haga eins og gert er grein fyrir í nefndaráliti meiri hlutans að konan fái ein ráðið þeim forsendum sem liggja að baki ákvörðuninni. Svo er talað um að það sé tryggt eftir fremsta megni að ákvörðunin sé upplýst, hún sé ekki tekin á grundvelli einhvers konar fordóma, upplýsingaskorts eða vanþekkingar og veitt almenn fræðsla, vilji konan þiggja hana. Við getum ekki skikkað konur til að þiggja fræðslu, en það er a.m.k. gert ráð fyrir því að hún sé til staðar. Svo langar mig að fara aðeins yfir 5. gr. Við vitnum í ýmsar umsagnir sem við veljum vegna þess að þær styðja kannski þann málstað og rökstuðning sem hvert og eitt okkar leggur fram í þessa umræðu. Í 5. gr. er lagt til að heimilt verði að framkvæma þungunarrof hjá stúlku sem er ólögráða án þess að þurfa að bera það undir foreldra eða forráðamenn. Það er til að tryggja þann rétt að hún taki þessa ákvörðun sjálfstætt án þess að aðrir þurfi að koma að. Í núgildandi lögum frá 1975 er skilyrði um að sé kona yngri en 16 ára eða svipt sjálfræði skuli foreldrar eða lögráðamaður taka þátt í umsókn með henni nema eitthvað sérstakt mæli gegn því. Þetta samræmist ekki því sem við höfum rætt um þegar við hugum að réttindum barna til eigin forræðis, hvað þá ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs. Þess vegna er tekin sú ákvörðun að heimila þetta án aðkomu foreldra eða forráðamanns. Þetta er að undirlagi umboðsmanns barna. Við höfum jú talað um það hver sjái um börnin. Það er m.a. umboðsmaður barna sem leggur þetta til og þótti ekki nógu langt gengið í upphaflegu frumvarpi. Það hefur líka komið fram hjá dómsmálaráðuneytinu, af því að þetta er auðvitað mjög persónuleg og afdrifarík ákvörðun, að það samræmist betur barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins að stúlkur eigi þennan rétt til ákvörðunar um það hvort þær fara í þungunarrof eða ekki. Svo er að sjálfsögðu lagt til líka að það sé boðin fræðsla og getnaðarvarnir og annað slíkt til að þær þurfi ekki að nýta sér þessa heimild aftur. Hér er því mikið undir og mörgu breytt til batnaðar, þessi gömlu lög sem hér eru undir eru uppfærð og er það löngu tímabært eins og komið hefur fram og kom fram í 1. umr. Ég vil líta þannig á að alla jafna lítum við þannig á okkur sjálf að við berum á ábyrgð á okkar gjörðum og því sem við tökum okkur fyrir hendur og trúi því að það eigi hvorki að vera í höndum heilbrigðisstarfsmanna né einhverra félagsráðgjafa né okkar sem erum á Alþingi og setjum lög, að taka þá ákvörðun fyrir konu hvort hún skuli eiga barn. Um leið má segja eins og ég nefndi áðan að ef kona telur sig þurfa fræðslu eða aðstoð eða eitthvað slíkt þá er hún auðvitað í boði. Við erum með afar góða ljósmóðurþjónustu á Íslandi og hjá öðrum heilbrigðisstarfsmönnum. Við erum með góða og öfluga heilsugæslu o.s.frv. þannig að það er víða hægt að sækja þjónustu og konur gera það almennt, nema kannski helst þær sem eru t.d. af erlendu bergi brotnar og þekkja ekki þann stuðning sem samfélagið býður upp á og þann rétt sem þær eiga til þjónustu, t.d. að þær þurfa ekki að borga sérstaklega fyrir það að fara í þungunarrof. Það er mjög mikilvægt. Þetta er kannski partur af því sem hér hefur verið nefnt sem félagslegur þáttur, fólk sem á við erfiðleika að stríða, hvort sem það er ofbeldi eða annað slíkt. Þetta er hópur sem við eigum einmitt að hafa betur í sigtinu og þurfum í rauninni að kynna þessa heilbrigðisþjónustu miklu betur fyrir þeim hópi. En svo erum við með dæmi, eins og hér hefur komið fram í dag, um konur sem hafa búið í ofbeldissambandi og geta ekki einhverra hluta vegna, hvað á ég að segja, tekið þessa ákvörðun nægjanlega snemma eins og þær kannski sjálfar myndu vilja gera. Ég trúi því einlæglega að það sé neyðarúrræði þegar fram í sækir að fara mjög seint. Eins og hér hefur komið fram þá sýna tölur að þar sem þetta er heimilt og löggjöfin er víðtækari þá eru í kringum 80% þungunarrofa framkvæmd fyrir lok níundu viku, 95% eru framkvæmd fyrir lok 12. viku og það eru því 5% og innan við það sem fara fram eftir lok 16. viku. Eftir 20. viku eru það innan við tíu tilvik á ári. Svo þessar vikur séu undir þá eru tölur sem segja að fjöldi tilvika á bilinu 17.–20. viku séu fjögur og svo örfá eftir það. Virðulegi forseti. Það þarf svo sem ekkert að lengja þessa umræðu. Það bætist ekki mikið við hana. Ég held að sjónarmið hafi komið mjög vel fram í dag. Fólk er á móti þessu máli af ýmsum ástæðum, ýmist vegna trúarlegra ástæðna eða annarra ástæðna, alveg eins og þeir sem eru fylgjandi þessu eru einlæglega stuðningsmenn þess að konur ráði yfir sínum líkama. Það styður þá skoðun að þetta er ekki eitthvað sem er misnotað eða konur gera af því bara. Það held ég að allar konur viti ef þær vilja horfa á þetta einlæglega. Mig langar í lokin að lesa upp, með leyfi forseta, pistil sem kona, sem sat hér í dag á pöllunum, skrifaði á Facebook. Ég fékk heimild hennar til að lesa hann óbreyttan: „Rauðsokkahreyfingin gerði sjálfsákvörðunarrétt kvenna til að ráða yfir sínum eigin líkama að einu af sínum aðalbaráttumálum fljótlega eftir stofnun 1970. Þá voru fóstureyðingar bannaðar nema móðirin væri í lífshættu. Ég“ - sú sem talar er Guðrún Ágústsdóttir - „var í aðgerðarhópnum og það þurfti hugrekki til að standa utan við verslanir og dreifa ágætum einblöðungi með okkar helstu rökum. Málið var viðkvæmt. 1970 skipaði ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins nefnd þriggja karla til að endurskoða lög um fóstureyðingar. Rauðsokkahreyfingin og Kvenréttindafélagið gerðu athugasemdir við skipan nefndarinnar. Vilborg Harðardóttir og Guðrún Erlendsdóttir bættust við nefndina þegar vinstri stjórnin kom til valda og Magnús Kjartansson var orðinn heilbrigðisráðherra. Nefndin samdi frumvarp að nýrri löggjöf sem lagt var fram á Alþingi 1973. Í leiðara í blaðinu okkar Forvitinnar rauðrar í janúar 1974 sögðum við: „Hér er á ferðinni eitt af stærstu málum jafnréttisbaráttunnar, því styðjum við, sem stöndum að þessu blaði, af alhug það frumvarp um fóstureyðingar, sem lagt hefur verið fram á Alþingi og treystum þjóðkjörnum fulltrúum okkar til að koma því í örugga höfn.“ Vinstri stjórnin fór frá sumarið 1974 og þá skipaði ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins nýja nefnd þriggja karla til að undirbúa framlagningu frumvarpsins á nýjan leik. Frumvarpið breytt varð að lögum 1975 og félagslegar og læknisfræðilegar aðstæður eru þar taldar nauðsynlegar ástæður til fóstureyðingar þannig að réttindi kvenna voru þrengd verulega frá því sem gert hafði verið ráð fyrir í frumvarpinu sem Vilborg Harðardóttir hafði forystu um að samið var. Fyrir þurfti að liggja rökstudd greinargerð frá lækni og félagsráðgjafa eða tveimur læknum. Sem sagt ekki yfirráð kvenna yfir eigin líkama. En þetta var stórt skref. Nú tæpum 50 árum síðar eygjum við von um að konur fái sjálfar að ráða yfir sínum eigin líkama. Mig langaði að upplifa þessa merku stund þegar rætt var um frumvarp heilbrigðisráðherra um að konur ráði yfir sínum eigin líkama og mætti þess vegna á pallana. Við breytingarnar síðast voru konur á þingi aðeins níu. Nú tæpum 50 árum síðar eru þær mun fleiri. Stórkostlegt að vera á pöllunum í dag - ég var að vísu alein! - og hlusta á hverja konuna eftir aðra og líka karla tala fyrir þessu eldgamla baráttumáli okkar Rauðsokkanna. Heimurinn breytist til hins betra - stundum.“ Virðulegi forseti. Svo mörg voru þau orð sem Guðrún Ágústsdóttir lét falla í kvöld eftir að hafa setið hér og hlustað á umræðuna hluta úr degi. Ég get ekki annað en sagt við þá sem hafa talað um að við þurfum að gefa þessu örlítið meiri tíma, við þurfum að ígrunda þetta eitthvað betur, að 50 ár eru drjúgur tími. Ég held að við getum sammælst um það að 50 ár eru drjúgur tími. Þótt við sem hér stöndum akkúrat núna séum ekki endilega búin að fjalla um þetta mál í 50 ár þá þarf þetta mál ekki lengri tíma í ferlinu. Ég fagna því og ég treysti að við samþykkjum þetta mál þannig að konur geti staðið hér keikar og ákveðið um eigin líkama og það hvort þær vilji eiga börn.
Hæstv. forseti. Ég kem upp í dag svona til þessa að ljúka málinu. Í umræðunni í dag, sem hefur verið mjög góð, hafa vaknað hjá mér margar spurningar. Ég hef setið og fylgst með hverri einustu ræðu sem hefur verið flutt og mér finnst fólk, margt hvert, ekki vera með það algjörlega á hreinu hvert við erum að fara með þetta mál. Hv. þingmenn hafa vissulega reynt að gera vel grein fyrir skoðunum sínum, eins og við öll í salnum, en vegna þess að ég er ekki með allt á hreinu óska ég eftir því að við vísum málinu aftur til hv. velferðarnefndar. Það er þá sérstaklega gert til þess að skerpa enn betur á þeim álitaefnum sem hafa komið upp í dag, þó svo að umræðan hafi verið mjög góð. Ég hef skrifað hjá mér ýmsar spurningar sem ég hef hug á að fara með fyrir nefndina og vona að mér verði vel tekið, þannig að við getum öll í næstu umferð - ég vona að málinu ljúki svo - tekið upplýsta ákvörðun um þetta viðkvæma mál, eins og sagt hefur verið áður.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um vátryggingastarfsemi, nr. 100/2016, með síðari breytingum, þ.e. fjöldi fulltrúa í slitastjórn. Þetta er á þingskjali 1300. Eins og segir í greinargerð var það þannig að við umfjöllun efnahags- og viðskiptanefndar um mál 632, sem varðar m.a. breytingar á lögum um vátryggingastarfsemi, benti Fjármálaeftirlitið nefndinni á að brýnt væri að gera breytingu á 1. málslið. 1. mgr. 152. gr. laganna þannig að kveðið yrði á um að stofnunin skyldi skipa allt að þriggja manna slitastjórn vegna slitameðferðar vátryggingafélags, en gildandi ákvæði girðir fyrir að færri en þrír skipi slitastjórn í slíkum tilfellum. Benti Fjármálaeftirlitið á að þó svo að í upphafi í slitameðferð vátryggingafélags væri nánast undantekningarlaust þörf á þriggja manna slitastjórn væri þess ekki endilega þörf til loka slitameðferðar, sem gæti tekið mörg ár vegna lengdar á kröfulýsingarfresti vátrygginga. Fjármálaeftirlitið teldi því nauðsynlegt að orðalagi ákvæðisins yrði breytt, m.a. til að koma í veg fyrir að launakostnaður slitastjórnar meðlima yrði óhóflega stór hluti rekstrarkostnaðar og endaði á því að rýra það sem eftir stæði fyrir kröfuhafa félagsins, svo sem vátryggingartaka og vátryggða. Þessu til stuðnings mætti benda á að í lögum um fjármálafyrirtæki væri kveðið á um að í slitastjórn skyldu sitja allt að fimm menn. Nefndin fellst á framangreind sjónarmið með Fjármálaeftirlitinu og leggur með þessu frumvarpi til viðeigandi breytingu á 1. mgr. 152. gr. laga vátryggingastarfsemi. Herra forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað beint til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með síðari breytingum, um varmadælur. Í 1. gr. segir: „Heimilt er að endurgreiða virðisaukaskatt vegna kaupa á varmadælu til upphitunar íbúðarhúsnæðis.“ Í greinargerð kemur fram að í frumvarpinu sé lagt til að heimilt verði að endurgreiða virðisaukaskatt vegna kaupa á varmadælu til upphitunar íbúðarhúsnæðis. Tímabundin heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts er til staðar en í gildisákvæði þeirra laga sem eru í gildi kemur fram að þau falli úr gildi að fimm árum liðnum frá gildistöku þeirra. Lögin voru birt 5. júní 2014 og falla því að óbreyttu úr gildi 5. júní næstkomandi. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, sem ég tel ekki ástæðu til að fara mjög ítarlega yfir að svo komnu máli, hefur sú ráðstöfun að endurgreiða varmadælur skipt verulegu máli víða um land enda hefur húshitunarkostnaður víða á landsbyggðinni verið mjög sligandi fyrir afkomu heimila, sérstaklega á svokölluðum köldum svæðum. Vegna þess mikla kostnaðar sem leggst á heimili hefur verulegum fjármunum ríkisins verið ráðstafað til ýmissa aðgerða til að minnka orkukostnað notenda á þeim svæðum á landinu þar sem hann hefur verið mestur. Þetta hefur m.a. verið gert með heimild til að niðurgreiða húshitunarkostnað, svo sem þegar íbúð sem ekki er á veitusvæði hitaveitu er hituð með raforku með það að markmiði að tryggja öllum landsmönnum aðgang að orku á viðráðanlegu verði, samanber lög um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar. Einnig hefur verið gripið til aðgerða, líkt og lagt er til í frumvarpi þessu, sem felast í endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna kaupa á varmadælu til upphitunar íbúðarhúsnæðis. Hæstv. forseti. Ég hygg að ég þurfi ekki að fylgja frumvarpinu frekar úr hlaði og vísa til greinargerðarinnar. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað beint til 2. umr. að lokinni þessari.