Virðulegur forseti. Með sölunni á Íslandsbanka í mars síðastliðnum brást ríkisstjórnin trausti þjóðarinnar og það í mjög mikilvægu máli. Seldur var 22,5% hlutur ríkisins í bankanum með tilboðsfyrirkomulagi og fengust rúmir 52,6 milljarðar kr. fyrir. Í þessu máli hvílir skuggi hrunsins enn yfir þjóðinni. Þjóðin uppgötvaði með þessu útboði að stjórnvöld, pólitíkin, Alþingi og ríkisstjórnin hafa ekkert lært af hruninu í október 2008. Það eru raunverulega skilaboðin sem hún var að senda. 82% af þjóðinni eru óánægð með þetta útboð. Það eru þrettán og hálft ár síðan hrunið var og þegar maður kemur til Íslands eða er hérna á Íslandi þá er eins og þetta hrun, þetta svokallaða hrun, hafi verið fyrir tveimur, þremur árum síðan. Úti í hinum stóra heimi eru nánast allir búnir að gleyma því sem gerðist 2008. Það hafði vissulega pólitískar afleiðingar en samfélögin eru löngu komin yfir það. Ísland er ekki komið yfir það. Þetta útboð sýnir að íslensk stjórnvöld, bæði hvað varðar hæfni, getu og pólitískan vilja til að einkavæða ríkisbanka og framkvæma jafn einfaldan hlut og selja hlutabréf í banka, virðast ekki ráða við það. Við sem sjálfstæð þjóð, sjálfstæð lítil þjóð í Norður-Atlantshafi, virðumst ekki ráða við það að hafa vel fúnkerandi og sjálfstætt fjármálakerfi. Það eru skilaboðin sem þjóðin er að fá. Við treystum því ekki. Í hruninu var þjóðin svikin. Um 18.000 fjölskyldur misstu heimili sín. Varðandi bankasöluna setti Alþingi lög árið 2012, lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, nr. 155/2012. Það mætti halda að þeir sem framkvæmdu þessa sölu hafi ekki kynnt sér meginreglur þessara laga og hvernig ætti að framkvæma þetta og fylgja þeim meginreglum. Það er svo augljóst þegar maður fer yfir þetta, þetta eru einföld lög og raunverulega eru þetta jafn sjálfsögð lög og hvað sem er. Það er margt í þessu sem er í lögunum; gagnsæi, hagkvæmni, skilyrði og annað slíkt. Það segir sig sjálft að þegar ríkið fer að selja hlut, þá þarf að setja skilyrði og, með leyfi forseta, vil ég lesa 3. gr. laganna: „Þegar ákvörðun er tekin um undirbúning og framkvæmd sölumeðferðar eignarhluta skal áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Þess skal gætt að skilyrði þau sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti jafnræðis. Þá skal við sölu kappkosta að efla virka og eðlilega samkeppni á fjármálamarkaði.“ Þarna eru sex atriði. Opið söluferli. Þessi hluti var ekki opið söluferli. Það var lokað söluferli. Gott og blessað. Gagnsæi. Var gagnsæi? Jú, á endanum var birtur listi yfir þá sem tóku þátt. Það voru vissulega birt ákveðin skjöl um það hvernig ætti að framkvæma þetta. Í kjölfar útboðsins var samt reynt að halda listanum yfir kaupendur leyndum. Stjórnendur Íslandsbanka vitnuðu í lög um persónuvernd, að það mætti ekki birta lista þeirra kaupenda sem væru undir 1%. Það er stór hluti kaupendanna, það eru hátt í 200 aðilar. Nú hef ég unnið með persónuverndarlög fjögur ár erlendis og mér blöskraði framkoma Íslandsbanka í þessu máli, það var verið að hylma yfir í málinu. Það var það sem var verið að gera. Íslenska þjóðin hefur ríka almannahagsmuni af því að fá að vita hverjir keyptu. Það er líka í lögum að það eigi að birta listana. Gagnsæið gerir kröfu til þess að listi yfir þá sem gerðu tilboð og keyptu sé birtur. Annars er ekki gagnsæi, svo einfalt er það og almannahagsmunir alveg skýrir. Stjórnarformaður Bankasýslu vitnaði í bankaleynd, að líklega - hann notaði orðið líklega - ætti ekki að birta nöfnin undir 1% út af bankaleynd. Bankaleynd lýtur að leynd gagnvart viðskiptavinum, ekki hluthöfum. Það var allt reynt. Sú framkoma var með hreinum ólíkindum og ég tel að stjórnendur Íslandsbanka eigi að segja af sér og leita annað með vinnu en að vera í bankastarfsemi, a.m.k. fyrir hönd ríkisins. Það er alger trúnaðarbrestur gagnvart stjórnendum bankans eftir þetta. En listinn var birtur þannig að það var gagnsæi að ákveðnum hluta hvað varðar kaupendur. Varðandi hlutlægnina og kaupendur sem voru endanlega samþykktir, þeir sem hringt var í - þar var ekki gætt hlutlægni. Varðandi hagkvæmnina þá var selt með afslætti umfram eftirspurn. Það er ekki hagkvæmni. Það segir í lögunum að með hagkvæmni sé átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti, þannig að það var brotið, það var ekki hagkvæmni. Jafnframt segir í lögunum: „Þess skal gætt að skilyrði þau sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti jafnræðis.“ Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra í tvígang í andsvörum áðan: Hver voru skilyrðin? Hvaða skilyrði voru sett? Einu skilyrðin sem ég veit til að hafi verið sett er að gerð var krafa um fagfjárfesta. Þetta hefur breyst yfir í hæfa fjárfesta. Hugtakið hæfir fjárfestar er ekki til. Hæstv. forsætisráðherra notaði hugtakið hæfir fjárfestar og svo núna hæstv. fjármálaráðherra. Fagfjárfestir, hver er fagfjárfestir? Það er einfaldlega aðili sem sjálfur getur tekið ákvörðun um fjárfestingu og metið áhættuna sem henni fylgir. Það er fagfjárfestir, það er ekki merkilegra en það. Það segir meira að segja í lögunum að fólk geti óskað eftir að vera talið fagfjárfestir. Það að meta áhættuna - það þarf vissulega ef þú ert með milljarðaviðskipti, en að fara að halda því fram að einstaklingur sem kaupir fyrir 1.100.000 kr., þegar almenningur keypti fyrir eina milljón í vor, að hann sé fagfjárfestir í þeim skilningi að eiga að taka þátt í lokuðu útboði, bara stenst ekki nokkra einustu skoðun, enga. Þannig að sanngjörn skilyrði og jafnræði voru ekki í þessu útboði. Það var ekki gert og ráðherrann hefur ekki svarað því hvaða skilyrði voru lögð fram önnur en það að það var fagfjárfestir. Engin skilyrði virðast hafa verið lögð fram, ekki nokkur einustu. Núna talar fjármálaráðherra um að þetta sé að hluta til vel heppnað útboð, þetta lokaða útboð. Samt á Ríkisendurskoðun að fara yfir málið. Seðlabanki Íslands er að skoða málið og Fjármálaeftirlitið er að skoða málið. Það er ekki af því þetta sé vel heppnað útboð, það bara er ekki þannig. Að sjálfsögðu þarf að skipa óháða rannsóknarnefnd til að fara yfir þetta mál, svo að hægt sé að skapa traust í samfélaginu, traust til bankakerfisins, traust til stjórnvalda og traust til Alþingis Íslendinga. Það er einungis þannig sem traustið verður endurreist, og ekki var það mikið fyrir. Við skulum hafa í huga að fjármálamarkaður á Íslandi er vanþróaður. Það er mjög reyndur íslenskur bankamaður sem stundar fjármálaviðskipti í Úkraínu. Hann var hérna fyrir hrun, var með fjármálafyrirtæki hér. Hann sagði að hann væri sérfræðingur í vanþróuðum fjármálamörkuðum. Hvar fékk hann þá sérfræðiþekkingu? Jú, á Íslandi. Við höfum ekki náð að vinna okkur upp úr því enn þá. Varðandi orðstír Íslands þá var hann nú ekki mikill fyrir. Eftir hrunið hrundi orðstír Íslands. Ísland var með, fyrir hrun og við einkavæðingu bankanna 2003, gríðarlega góðan orðstír. Þessu var öllu sólundað fyrir hrun og sá orðstír hrundi gjörsamlega. Það sem eyðilagði líka orðstír Íslands var að fyrir nokkrum árum var Ísland sett á lista yfir ósamvinnuþýð ríki þegar kemur að skilyrðum varðandi peningaþvætti og var þar í nokkur ár. Á þeim lista eru ríki sem hafa raunverulega ekki þróað fjármálakerfið á nokkurn einasta hátt. Núna kemur þetta fram aftur, þessi sala. Það er alveg klárt mál að hún er ekki til að auka orðstír Íslands á nokkurn einasta hátt. Fjármálaráðherra sagði áðan að í þessu útboði hefði verið selt á 50% hærra verði en fyrir hálfu ári síðan, 50% hærra verði. Vert er að upplýsa ráðherrann um það að hagnaður bankanna jókst um mun meira en 50% á milli áranna 2020 og 2021. Þar jókst hagnaðurinn um meira en 100%. Hann jókst úr 29 milljörðum árið 2020 í 82 milljarða árið 2021. Er þá einhver hissa á því að bankarnir skuli hækka í verði? Raunverulega er þetta ekki nægileg hækkun. Virði bankanna er metið út frá því að þarna er um sjálftöku á hagnaði að ræða. Það er það sem er verið að gera. Það er verið að selja banka hérna í samkeppnisleysi. Það þýðir að bankarnir geta nánast ákveðið sjálfir hver hagnaðurinn á að vera. Það er í raun verið að veita aðgang að sjálftöku á hagnaði hérna. Það er það sem endurspeglar verðið. Kannski ætti hæstv. fjármálaráðherra að kynna sér samkeppnisleysi á íslenskum bankamarkaði. Það er algjört. Samkeppnisleysið sýnir algjört stefnuleysi stjórnvalda og ríkisstjórnarinnar á bankamarkaði og sem eigandi tveggja af þremur stærstu bönkum landsins er um algert stefnuleysi að ræða. Það er frekar farið út í að auka hagnaðinn um tugi milljarða, úr 29 milljörðum árið 2020 í 82 milljarða í fyrra, árið 2021. Það er meira en 50 milljarða aukning á hagnaði. Það sem raunverulega keyrir áfram hagnað bankanna er ekki stefna ríkisstjórnarinnar eða stjórnvalda á bankamarkaði. Nei, það er mjög líklega bónuskerfi stjórnenda ríkisbankanna. Það er það sem keyrir áfram hagnaðinn. Það er ekki að ríkisstjórnin eða stjórnvöld hafi ákveðið að auka samkeppni svo almenningur njóti góðs af því að það sé samkeppni á bankamarkaði. Nei, það er ekki gert. Það er frekar verið að keyra upp hagnaðinn og þessi peningur, þessir 82 milljarðar, kemur beint frá almenningi og ekki neins staðar annars staðar frá. Það er afleiðingin af stefnuleysinu. Önnur afleiðingin af þessu stefnuleysi sem endurspeglast algerlega í sölunni núna er að eignamyndun Íslendinga, eignamyndun almennings, venjulegs fólks, er mun verri en í nágrannalöndunum. Mig langar nú, á þeim litla tíma sem ég á eftir, líka að benda á annað sem hefur verið til umræðu hér en það er 4. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Þar kemur fram að ráðherra skuli taka ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirriti samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins. Virðulegi forseti. Hér er verið að segja að stjórnarandstaðan sé að halda því fram að ráðherra eigi að handvelja þá sem eru samþykktir. Nei, auðvitað ekki. Það sem verið er að tala um í greininni er að ráðherra tekur ákvörðun um það hvort tilboð skuli samþykkt eða ekki. Þá er hann að samþykkja það á grundvelli þess hvort kaupendur hafi uppfyllt þau skilyrði sem hafa verið sett eða ekki. Það virðist vera að stjórnvöld, ráðherra, fjármálaráðherra og Bankasýslan, hafi ekki sett skilyrði í þessu lokaða útboði nema að það voru fagfjárfestar. Það voru engin skilyrði um gæði kaupendanna, fyrirætlan þeirra um bankana eða þá að þeir ætluðu að eiga hlutinn eitthvað áfram. Margir seldu strax og kaupandi fyrir 1.100.000 kr. er smáfjárfestir sem hefur enga þýðingu. Auðvitað átti að hafa þetta opið útboð ef eitthvað átti að gera en ekki lokað útboð fyrir útvalda fagfjárfesta sem gátu verið að kaupa upp á 1.100.000 kr., það er algerlega hlægilegt. Síðan er farið að vitna í einhverja erlenda fjárfesta, erlenda ráðgjafa og hvernig þetta er gert úti í heimi. Ef einhver fer að tala um það, ef maður skoðar lista þeirra sem keyptu, fyrir þá smápeninga sem var raunverulega vera að kaupa, miðað við þau viðskipti sem eiga sér stað - um leið og maður fer að tala um að verið sé að kaupa hérna fyrir 1.100.000 kr., fyrir smápening, þá er farið að tala um lífeyrissjóðina. Það er hellingur af fólki á Íslandi sem á tugi milljóna króna, ef ekki meira, sem eru ekki lífeyrissjóðir, mjög margt fólk sem hefði gjarnan viljað taka þátt í þessu í staðinn fyrir að vera að kaupa þriðju eða fjórðu íbúðina sína. En það var ekki gert. Það að ráðherra skuli síðan hafa framselt valdið í 4. gr. út fyrir ráðuneytið, til ytra stjórnvalds, án lagaheimildar er líka lögbrot. Það er alveg kristaltært. Ég hef unnið í ráðuneyti. Að sjálfsögðu átti ráðherra sjálfur ekki að fara yfir það. Það er allt ráðuneytið sem fer yfir þetta og það er það sem samþykkir þetta. Ráðherrann sjálfur persónulega fer ekki að gera það. Það er þannig sem er unnið. Hann lætur Bankasýsluna algerlega um þetta og ég hef aldrei nokkurn tímann á ævinni heyrt jafn mikla misnotkun á hugtökum hérna eins og armslengd og fleiri hugtökum sem eru bara til þess ætluð til að þyrla upp moldviðri og þvæla umræðuna fram og til baka þegar lögin eru mjög skýr, [[Forseti hringir.]]kristaltær. Ef ég væri fagfjárfestir í dag sem hefði lögvarða hagsmuni þá myndi ég fara með það fyrir dómstóla til að fá það staðfest að lögin væru brotin. [[Forseti hringir.]]Ég tel að hæstv. ráðherra ætti að sætta sig við það og Alþingi Íslendinga ætti að samþykkja rannsóknarnefnd í þessu máli. [[Forseti hringir.]]Annað er ekki við hæfi.
Forseti. Við þurfum að átta okkur aðeins á umfanginu og ramma þetta aðeins inn til að reyna að vera aðeins málefnaleg í þessu eins og við höfum reynt að vera í stjórnarandstöðunni, en við eigum í mjög miklum erfiðleikum með það sem fjármálaráðherra lætur vaða yfir okkur í alls konar strámannsleik. Í greinargerð fjármálaráðuneytisins - og þetta er frá fjármálaráðuneytinu sjálfu - segir: „Með tilboðsfyrirkomulagi, líkt og því er almennt beitt, er verð seldra hluta ákveðið með hliðsjón af síðasta dagslokagengi hlutabréfa og er þá veittur lítilsháttar afsláttur frá því. Ástæða þess“ - ástæðan skiptir alltaf máli - „er sú að verið er að auka framboð bréfa á markaði og óska eftir því að hæfir fagfjárfestar kaupi stærri hlut, þar sem óvissa er um nákvæma þróun dagslokagengis næstu vikur á eftir.“ Og úr greinargerð Bankasýslunnar, með leyfi forseta: „Sala með tilboðsfyrirkomulagi fer fram með lokuðu útboði til hæfra fjárfesta.“ Hér hefur aðeins verið ruglað á milli hæfra fagfjárfesta og hæfra fjárfesta, en í lögunum er þetta nákvæmlega það sama. Þetta eru bara tvö hugtök um nákvæmlega sama mál. Allt í lagi. En hér er verið að tína inn fullt af smærri fjárfestum sem eru að kaupa rétt rúmlega það sem almenningur fékk að kaupa í opnu útboði í fyrra, sem geta selt strax daginn eftir. Vissulega var það ekki meiri hlutinn sem seldi, enda hefur ekkert verið sagt um það, nema náttúrlega ráðherra eys því yfir alla, en það voru sölur daginn eftir og næstu daga og næstu vikur, þó nokkuð mikið. Ef ég sé þetta rétta á Keldunni voru seldar næstum því 400 milljónir hluta á þessum útboðsdegi og einhverjar 100 milljónir í vikunni í kjölfarið. Þessir smærri fjárfestar sem geta selt strax daginn eftir, það er verið að gefa þeim afsláttinn. Þetta eru ekki næstu vikur. Viðmiðið í þessu útboði er að ríkið er að skuldbinda sig til að setja ekki fleiri hluti á markað næstu þrjá mánuði. Í fyrsta útboðinu voru það sex mánuðir, að það ætti að vera viðmiðunartímabilið um það hvernig gengið er að þróast upp á það hvernig það er að heppnast að vera í útboðinu. Hæstv. ráðherra segir mjög oft að hitt og þetta standist enga skoðun og pælum aðeins í því, eins hæstv. ráðherra segir: „Við höfum náð langflestum af okkar markmiðum. Ef menn skoða þetta af einhverri sanngirni þá erum við með stórkostlegan árangur fyrir ríkissjóð varðandi Íslandsbanka. Við höfum séð verðmæti bankans hækka um 100 milljarða. Nú er það svo að undirverðlagður banki hækkar mjög auðveldlega. Við vorum vöruð við því að bankinn væri undirverðlagður í fyrsta útboðinu, mjög skýrt. Þegar ráðherra sér einmitt þvílíka eftirspurn sem var þá fóru engin flögg í gang: Vá, hérna er kannski offramboð, umframeftirspurn, og ég gæti selt bankann á hærra verði. Nei, hann seldi fyrir allan leyfilegan hlut, 35%, ekki bara 10% eða eitthvað svoleiðis til að reyna að ná gengi hlutabréfanna á réttan kjöl eða eitthvað því um líkt og mjatla hinu inn aðeins seinna, til þess að stærri hluti af fyrsta útboðinu væri seldur nær réttu verði. Það er mikið verið að vísa til ABN AMRO og Alight Irish Bank sem voru seldir með svipuðu fyrirkomulagi, hlutabréfaverð á þeim í sama fyrirkomulagi hélst nokkurn veginn það sama næsta hálfa árið eftir slíkt útboð, næstum því það sama, hækkaði aðeins hjá ABN í fyrstu, en eftir hálft ár var hlutabréfaverðið nákvæmlega það sama og í útboðinu. Það voru tiltölulega vel heppnuð útboð, er sagt. Við erum með 60% hækkun á hálfu ári, 60% hækkun. Það er ekki vel heppnað. Pælum aðeins í því hvernig við seljum banka samkvæmt lögum. Bankasýslan vaktar hvort aðstæður séu til að selja banka og lætur ráðherra vita. Ráðherra tekur ákvörðun um hvort fallast eigi á tillögu Bankasýslu um að það eigi að selja, að það séu góðar aðstæður. Það hefur komið fyrir að Bankasýslan hafi sagt: Hey, það eru góðar aðstæður. Og ráðherra brást við og sagði nei, enda kom Covid og eitthvað svona skemmtilegt, eða leiðinlegt, þannig að það er ákvörðun ráðherra hvort fara eigi eftir ráðleggingum Bankasýslunnar eða ekki. Ráðherra leitar síðan umsagna Seðlabanka Íslands og í greinargerð eiga að koma fram upplýsingar um helstu markmið með sölu eignarhlutarins, ýmislegt svoleiðis. Nefndum þingsins skal veittur hæfilegur frestur til að gera athugasemdir við efni greinargerðarinnar. Það eru einfaldlega bara athugasemdir um efni greinargerðarinnar. Nefndir þingsins fengu ekki mikinn tíma í þetta skipti, langt í frá. Það var í raun bara vika af vinnu þingsins, þar sem við fengum gesti tvisvar, Bankasýsluna, ráðuneytið og nokkra sérfræðinga í málinu. Að liðnum fresti skal ráðherra síðan taka ákvörðun um hvort sölumeðferð verði hafin og tekur tillit til athugasemda þingsins ef ráðherra vill, eða ekki. Svo þegar ákvörðun er tekin á að leggja áherslu á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Þar er einmitt sagt að með hagkvæmni sé leitað hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Það er alveg skiljanlegt, þegar verið er að velja ákveðnar aðstæður, eða verið að reyna að velja tiltekinn eigendahópi eða eitthvað því um líkt, að langhæsta verð hliðrist til. Það er alveg skiljanlegt. Þegar verið er að reyna að finna framtíðareigendur með tilboðsfyrirkomulaginu, eins og sagt er í greinargerðinni sem var vitnað til, er eðlilegt að veita lítils háttar afslátt. Við viðurkennum það alveg. Það er ekkert að því. Það er allt annað sem er að þessu. Bankasýsla ríkisins undirbýr sölu, leitar tilboða o.s.frv. og þegar tilboð í eignarhlut liggja fyrir skal Bankasýsla ríkisins skila ráðherra rökstuddu mati á þeim og ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað. Nú eru lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum m.a. á þennan hátt, með leyfi forseta: „Með því er átt við að þegar sala fer fram á eignarhlutum séu mögulegir kaupendur metnir með hliðsjón af því hvernig þeir hyggjast reka fyrirtækið í framtíðinni, svo sem með tilliti til samfélagslegrar ábyrgðar og framtíðaruppbyggingar þess. Með því er reynt að horfa til framtíðar og sjá fyrir sér hvernig rekstur fyrirtækisins verður í framtíðinni. Frumvarpið gerir ráð fyrir að almennt skuli eignarhlutir boðnir til sölu með opinberum hætti. Beita má mismunandi aðferðum við sölu eignarhluta í fyrirtækjum en sú leið sem til greina kemur er vitaskuld m.a. háð aðstæðum og stærð viðkomandi fyrirtækis, svo og aðstæðum á markaði þegar salan fer fram. Viðhorf og markmið stjórnvalda skipta meginmáli varðandi hvaða leið er valin hverju sinni og nauðsynlegt að þetta val sé ávallt fyrir hendi og að ekki sé þrengt að því með of íþyngjandi reglum eða lögum. Ýmsar leiðir koma til greina við sölu á eignarhlutum í fjármálafyrirtækjum, m.a. almennt útboð verðbréfa, skráning bréfa fjármálafyrirtækis á skipulegum verðbréfamarkaði eða tilboðssala.“ Og einnig segir: „Nauðsynlegt er að við mat á tilboðum og ákvörðun um töku tilboða hafi þessir aðilar að leiðarljósi þær forsendur og þau skilyrði sem lögð voru til grundvallar við sölumeðferð skv. 2. gr. og koma fram í auglýsingu eða boði til væntanlegra kaupenda um tilboðsgerð.“ En hvaða forsendur og skilyrði voru sett? Þar er skilyrði eins og að minnka áhættu ríkisins á svo stórum eignarhlut, að efla virka samkeppni eða hámarka endurheimtur ríkissjóðs, að stuðla að fjölbreyttu, heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma, að auka fjárfestingarmöguleika og minnka skuldsetningu. Það voru ekkert sérstaklega margar athugasemdir gerðar við þetta, almenna fyrirkomulagið, en það eru þarna atriði sem koma fram í greinargerðinni - það var verið að nýta tilboðsfyrirkomulagið til að selja til stærri hluthafa, að fagfjárfestar, hæfir fjárfestar, væru að kaupa stærri hlut. Og það er skýrt, í lokuðu tilboðsferli, það er mjög mikilvægt, að aðrar reglur gildi um það þegar ráðherra er að skoða hvort farið sé eftir þessum forsendum eða ekki. Í almennu útboði, eins og var í fyrsta skipti, þegar 24 til 25 þús. manns voru að kaupa, er ráðherra að sjálfsögðu ekki að fara yfir hvert og eitt einasta tilboð. Að sjálfsögðu ekki. Þær spurningar sem ráðherra hefur um hvort aðgengið hafi ekki örugglega verið fyrir alla - þannig spurninga er ráðherra að spyrja þá. En þegar það er lokað útboð þá eru allt aðrar reglur. Þá þarf ráðherra að fara yfir hvert og eitt tilboð til að athuga hvort það standist skilyrðin. Í lokuðu útboði skiptir það öllu máli - þetta er lykilatriði - að hæstv. ráðherra seldi pabba sínum hlut í ríkisfyrirtæki. Þetta er ekkert flókið. Þetta er lykilatriðið í öllu. Það er fullt af öðru klúðri en þetta er lykilatriði gagnvart ráðherra. Ráðherra seldi pabba sínum hlut í ríkisfyrirtæki. Og reynum að útskýra aðeins af hverju það er alvarlegt mál. Við erum með lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Þar er talað um einstaklinga í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla. Þegar mamma fer út í banka og ætlar að opna bankabók þá fer hún á lista. Heyrðu hér er aðili sem er með tengsl við stjórnmálamann sem þarf að skrifa undir fullt af pappírum. Þegar pabbi fjármálaráðherra er að fara að kaupa hlut í banka þá á að láta vita. Það þýðir að fjármálaráðherra á að vita, þegar hann er að kvitta undir tilboð, að pabbi hans sé að kaupa í banka. Hann á að vita af því út af þessum lögum. Við erum líka með siðareglur ráðherra, hagsmunatengsl og hagsmunaárekstra. Ráðherrar forðast árekstra milli almannahagsmuna annars vegar og fjárhagslegra og persónulegra hagsmuna sinna og fjölskyldu sinnar hins vegar og gætir þess að persónuleg tengsl hafi ekki áhrif á störf sín. Það er meira. Það eru stjórnsýslulög. Það eru vanhæfisástæður sem fjalla um að viðkomandi starfsmaður eða nefndamaður sé vanhæfur til meðferðar máls ef hann er eða hefur verið maki aðila, skyldur eða mægður aðila í beinan legg eða með öðrum hætti tengdur vegna ættleiðingar og fjölskyldutengsla. Og það er sérstaklega útskýrt að þegar ráðherra verður vanhæfur, þetta er útskýrt í greinargerð með þeim lögum, og víkur sæti - það er fullt af fordæmum fyrir því að ráðherra hafi vikið sæti. Það var t.d. verið að skipa dómara og einhver af umsækjendunum var tengdur fjölskylduböndum. Þetta á ekki að koma neinum á óvart. Ég held að nýjasta dæmið hafi verið þegar fyrrverandi umhverfisráðherra steig til hliðar út af málsókn Landverndar gagnvart ríkinu og annar ráðherra kom í staðinn. Það er ekki neitt sem ætti að koma okkur á óvart við það að þegar ráðherra ætlar að selja fjölskyldumeðlim hlut í ríkisfyrirtæki sé hann vanhæfur frá A til Ö. Hann getur ekki skorast undan því með því að segja: Ég vissi ekki. Það er ástæðan fyrir því að við setjum svona í lög, að tryggja þetta. Það eru ekki rök í málinu að þú hafir ekki vitað það, þú áttir að vita það. Ekki bara af því að í lögum um peningaþvætti og vernd gegn hryðjuverkum er sagt að það eigi að láta vita af því þegar það er að gerast heldur líka út af þeim tengslum, þeim mögulega óformlegu tengslum, sem geta átt við þessa aðila, fjölskyldumeðlimi o.s.frv., sem gerir það að verkum að þú getur ekki afsakað þig með orðunum: Ég vissi það ekki. Ráðherra hefur m.a.s. sagt að í fyrra útboðinu hafi hann látið fjölskylduna sína vita: Ekki kaupa. Hann vissi af því að það væri vandamál. Svo þegar komið er að lokuðu útboði þá á ráðherra að fara í gegnum tilboðin. Hefði hann gert það hefði hann séð: Heyrðu, hérna er pabbi. Ég er vanhæfur. Ég verð að sitja hjá. Það gerði hann ekki og það er vanræksla af því að hann á að skoða öll tilboðin. Það er ráðherra sem tekur ákvörðunina. Þetta er rosalega skýrt í öllum lögum sem við höfum sett, öllum siðareglum sem við höfum sett, að þarna er um vanhæfi að ræða. Þarna er skýrt hvað ráðherra á að gera og hvað ráðherra gerði ekki og þá er það vanræksla. Það er ekki flókið mál. Það er síðan ýmislegt annað í þessu ferli sem maður myndi vilji gera athugasemdir við en það er einhver mínúta eftir. En ég legg sérstaka áherslu á þetta sjónarmið af því að einhvers konar upphlaup virðist vera í því að redda ráðherra með því að kasta Bankasýslunni fyrir rútuna. Ég er ekki að segja að Bankasýslan sé eitthvað heilög - það er bókað mál að þar er líka klúður, að mínu mati. En það er ekki annað hvort eða. Það getur verið að bæði ráðherra og Bankasýslan, og meira að segja söluráðgjafarnir líka - það er klúðrað á öllum stigum. Það þýðir ekki að við getum leyst það vandamál með því að henda Bankasýslunni fyrir rútuna eða kannski einhverjum söluráðgjöfum og sagt: Já, þarna. Við fundum vandamálið. Hunsum síðan öll hin vandamálin. Hunsum það að fjármálaráðherra seldi pabba sínum banka. - Það gengur ekki.
Forseti. Markmiðið er að koma ríkinu frá rekstri - ég er reyndar ekki sammála þessu, ég held að höfuðmarkmiðið sé að það sé traust í samfélaginu og það ríkir ekki traust um þessa sölu. En gott og vel, við getum verið ósammála um það. Hv. þingmaður áttar sig ekki á því af hverju við erum í þessari umræðu í dag. Við áttum m.a. að vera búin að fá minnisblað frá Bankasýslunni sem við gætum verið að ræða hér, en við erum ekki að ræða í dag. Hv. þingmaður segir að öllu sé snúið á haus varðandi það að einhver hafi átt að handvelja og svo hafi hann ekki mátt handvelja og hvað og hvað. Umræðan snerist um það hvort söluráðgjafarnir hefðu handvalið vini sína og síðan hefði fjármálaráðherra bara leitt það hjá sér að 200 nöfn voru mætt á listann og viðkomandi hefði átt að gera athugasemd en ekki endilega velja þá úr. Hér er líka mörgu snúið á haus og talað um moldviðri þegar fólk er bara að reyna að komast til botns í mjög alvarlegu máli. Ég velti fyrir mér: Hvað finnst hv. þingmanni um að erlendir aðilar hafi selt sig út á örskotsstundu sem gerðu það síðast? Hvað finnst hv. þingmanni um að það hafi verið stöður sem hafi verið skuldsettar til að taka snúning í þessu útboði? Og ber enginn ábyrgð á þessum litlu aðilum sem hv. þingmaður er ósáttur við að hafi fengið að kaupa?
Herra forseti. Við höfum ekki enn fengið upplýsingar, t.d. um hlutverk minni kaupenda. Fréttir eru sagðar af því, við erum enn bara að áætla út frá fréttaflutningi, frá því var sagt í fjölmiðlum fyrir nokkrum dögum, að stórir lífeyrissjóðir hafi ekki viljað greiða nema 112 og þess vegna hafi minni fjárfestar verið mikilvægir til að hífa upp söluverðið. Við vitum þetta ekki, hv. þingmaður, því að við höfum ekki fengið nægjanleg gögn til að áætla þetta út frá, en þetta er í það minnsta fréttaflutningur af þessu máli. Hitt atriðið varðar erlendu sjóðina. Í tilkynningu Bankasýslunnar um hluthafahópinn höfum við ekki upplýsingar um það hverjir stöldruðu við í skamma stund en ég ítreka, eins og ég sagði í ræðu minni, að við vorum ekki með nein sérstök ákvæði um að halda eignarhlutum sem keyptir voru í þessu útboði í einhvern tiltekinn tíma.
Virðulegi forseti. Ég get að sumu leyti tekið undir það að það er ekki ákjósanlegt að við séum að ræða um hluti sem við vitum ekki svörin við. Hér kemur fólk engu að síður upp vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra mætir ítrekað í viðtöl og talar um að ekkert hafi farið úrskeiðis. Samt erum við öll að bíða eftir þessum upplýsingum. Hlutverk minni kaupenda í útsöluverði - já, þetta eru auðvitað bara getgátur og að einhverju leyti, myndi ég kalla, eftiráskýringar en ég ætla ekki að setjast í dómarasæti hér. Varðandi erlendu aðilana þá er þetta vitað. Það er hægt að skoða listann hjá Íslandsbanka og sjá að þessir erlendu sjóðir eru ekki lengur skráðir. Þetta eru opinberar upplýsingar ef fólk er t.d. hluthafar í bankanum. Mig langaði að lokum til að spyrja hvort hv. þingmaður deili ekki þeim skilningi hv. formanns fjárlaganefndar og flestra í fjárlaganefnd að það hafi verið stórir kjölfestufjárfestar, langtímafjárfestar, sem ættu fyrst og fremst að vera í þessum hópi líkt og 80% landsmanna virðast líka telja.
Virðulegur forseti. Öll kynning fyrir fjárlaganefnd, og ég sagði það í umræðu sem tekin var hér fyrr um sölu hlutabréfa í Íslandsbanka, og þegar við ræddum þetta í fyrra sinn í þessum þingsal, miðaðist að því að hér væru fyrst og fremst stórir fjárfestar á ferðinni sem stæðu með bankanum með þessum hætti. En rétt eins og ég sagði líka var hins vegar ekki útilokað að smærri fjárfestar gætu átt hlut að máli. Ég stend alveg með skilningi hv. formanns fjárlaganefndar á því hvernig við skildum stóra samhengi þessarar aðferðar við sölu, en við verðum að sækjast eftir stórum sterkum eignaraðilum. Og það gekk líka eftir. Umræðan snýst að langstærstum hluta um þá aðila sem halda á mjög litlum eignarhlut og þá aðila sem rifu plástur af sári sem enn er ekki fullgróið í okkar samfélagi, þeim nöfnum sem þar eru. Það hefur væntanlega aldrei nokkur maður hugsað sér að setja það með einhverjum hætti í lög hvernig hægt væri að útiloka þá aðila frá því að eignast slíka hluti í bankastarfsemi á Íslandi í dag.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann um hagnaðinn sem hann nefndi í ræðunni. Hér er verið að selja banka í samkeppnisleysi. Hagnaður Íslandsbanka árið 2020 var 6,7 milljarðar. Hagnaður Íslandsbanka í fyrra var 23,7 milljarðar. Það liggur fyrir og hefur komið fram, m.a. hjá prófessor Gylfa Zoëga, að hann telji að samkeppnisumhverfi bankanna sé þannig að Samkeppniseftirlitið ætti að hefja rannsókn á þessu samkeppnisumhverfi líkt og það gerði varðandi olíufélögin. Listi yfir þjónustugjöld er óljós, framsetning verðskrár banka er flókin og óskýr þannig að neytendur geta ekki borið saman verðskrár. Vaxtamunur er allt of mikill. Ekki er unnt að nota ódýr greiðslukort á Íslandi. Það er þetta sem stendur á bak við hagnaðinn. Þetta er hagnaður sem er ekki í samkeppnisumhverfi og mig langar að spyrja hv. þingmann: Nú er verið að selja bankann í samkeppnisleysi og telur hann að stefnuleysi ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda, [[Forseti hringir.]]að selja hann þannig að það er gefin sjálftaka á hagnaðinn - að þá muni samkeppni bara allt í einu aukast með því að þetta verði einkavætt? [[Forseti hringir.]]Heldur hann að einkaaðilar fari að haga sér öðruvísi en olíufélögin gera?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Ég segi bara í upphafi, virðulegur forseti: Ég held að samkeppni aukist þegar við brjótum upp eignarhald á tveimur þriðju hlutum bankamarkaðarins, að tveir stærstu bankarnir í eigu ríkisins séu nú komnir með eigendahóp sem er fjölbreyttur og stór, frekar en að ríkið haldi á tveimur bönkum. Mér finnst þetta svar liggja í augum uppi, að þetta sé fyrsta grundvallarskrefið sem við tökum til þess að auka samkeppni á bankamarkaði. Í öðru lagi, virðulegur forseti, vil ég segja: Það kemur mjög skýrt fram í skrifum Samkeppniseftirlitsins vegna bankasölu að varast beri stóra ráðandi eignaraðila, sérstaklega lífeyrissjóði, sem eru hér alltumlykjandi á okkar fjármálamarkaði og okkar atvinnulífi, að það sé annar þáttur sem við þurfum að horfa til til að efla samkeppni á bankamarkaði. [[Forseti hringir.]]Að öðru leyti ætla ég ekkert að lýsa mig ósammála þeim þáttum sem hv. þingmaður taldi hér upp efnislega [[Forseti hringir.]]um samkeppnisskort, þjónustukostnað og slíka þætti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi stóra aðila á markaði, eins og lífeyrissjóðina, sem eigendur bankanna, núna eru ýmsu smáu aðilarnir sem keyptu í þessu lokaða útboði búnir að selja og líka erlendu aðilarnir, eins og kom fram í máli hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur. Þeir hafa verið að selja sig strax út úr bönkunum. Hverjir eru að kaupa? Það eru lífeyrissjóðirnir. Lífeyrissjóðirnir eru einfaldlega að kaupa á hærra verði. Þeir sem borga hagnað þeirra sem tóku þátt í lokaða útboðinu eru lífeyrissjóðirnir. Af hverju var þeim ekki boðið að kaupa meira? Þeir óskuðu eftir að kaupa meira. Núna þurfa þeir að kaupa á miklu hærra verði og þeir sem borga hagnaðinn, sem söluaðilar sem fengu að taka þátt í þessu lokaða útboði fá, eru lífeyrissjóðirnir. Auðvitað átti að selja þeim strax í upphafi. Það var ekki gert. Annað sem er líka vandamál í þessu eru skilyrðin og stjórnarandstaðan er sökuð um að þyrla upp moldviðri um að ráðherrann ætti að handvelja þá sem fengju að kaupa. Það sem söluráðgjafarnir voru að gera var að þeir voru að hringja í vini sína og bestu kúnnana og [[Forseti hringir.]]bjóða þeim að kaupa af því að það voru engin alvöruskilyrði. [[Forseti hringir.]]Kannski getur hv. þingmaður upplýst þingheim um það hvaða önnur skilyrði voru sett en þau að þetta væru fagfjárfestar. [[Forseti hringir.]]Ég veit ekki um nein skilyrði og það hafa engin komið fram.
Virðulegi forseti. Ég held að fyrir það fyrsta ef við vildum auka samkeppni á Íslandi þyrftum við ekki síst að heimila lífeyrissjóðunum að fara í auknum mæli úr landi með fjárfestingar sínar. Í öðru lagi þá höfum við ekki upplýsingar um að lífeyrissjóðir hafi viljað kaupa meira á hærra gengi. Hv. þingmaður, hvaðan höfum við þær upplýsingar? Ég bíð þá eftir því að m.a. títtnefnd Bankasýsla geti upplýst okkur um það. Fyrr get ég ekki sagt hversu heilbrigt þetta er í því ljósi sem hv. þingmaður varpaði hér upp.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða skýrslu fjármálaráðherra um Bankasýsluna og það verður að segjast eins og er strax að spillingin og ömurlegheitin vella út úr hverri einustu sprungu í þessu máli. Það er ömurlegt til þess að vita að það skuli hafa viðgengist að gengið sé frá þessum málum á þennan hátt. Ef við byrjum t.d. að horfa á kostnaðinn. Það voru 1.382 millj. kr., 1 milljarður og 382 milljónir sem var kostnaður við fyrri úthlutun við sölu til almennings. Nú er talað um 700 milljónir í kostnað. Við erum orðin svo veruleikafirrt hér í þingsal að þegar við tölum um þessar tölur þurfum við að setja þær í eitthvert samhengi. Þetta er ekki bara tala á blaði. Þetta eru gífurlegir fjármunir. Á sama tíma er verið að biðja um nýja krabbameinsdeild á Landspítalanum sem kostar 1.200 milljónir, 1 milljarð og 200 millj. kr. Ríkið þarf bara að leggja fram 800 milljónir. Krabbameinsfélagið ætlaði að setja 400 milljónir á móti og búið að bíða í heilt ár. Félagið fær ekki svar vegna þess að ríkið segist ekki hafa efni á þessu eða eitthvað. En 700 milljónir, ekkert mál. Við erum að selja banka, 700 milljónir, 70 milljónir er of mikið, allt of mikið fyrir sölu á auðseljanlegum hlut, 7 milljónir jafnvel of mikið. Og við höfum heyrt um það að þeir sem eru að fá þetta eða eiga að fá þetta borgað - að þetta hafi runnið í gegnum vasa þeirra og þeir keypt. Notuðu þeir þessa peninga til þess? Eru þeir að fjárfesta samanlagt fyrir nærri 2 milljarða af söluhagnað í bankanum okkar og græða hvað? 200 millj. kr. Engin áhætta. Ríkið borgaði. Þetta eru spurningar sem við þurfum að leggja fram og við þurfum að fá svör. Við vitum að á sama tíma er búið að selja 60% í bankanum á 108 milljarða. Það kom hér fram. En horfum á gróðann, 23 milljarðar og stefnir í hvað, 30 milljarða? Svo er talað um að við verðum að selja bankann, það sé svo mikil áhætta. Það er orðin þvílík áhætta að eiga banka. Áhættan er ekki að ríkið eigi banka. Áhættan er að ríkið er að selja bankann aftur sömu aðilum og voru hér í bankahruninu. Þar liggur áhættan. Það er engin samkeppni. Það er pottþétt að vera með banka. Bankinn er bara með sína eigin verðskrá. Það er engin samkeppni milli bankanna. Ef við horfum á gróðann hjá þessum bönkum þá er hann alveg gígantískur. Ef við tökum Landsbankann, það eru ekki neinn smágróði hjá Landsbankanum á síðasta ári líka. Bankarnir eru að moka inn peningum fyrir ríkissjóð sem við getum notað í góð málefni. Af 23 milljarða gróða er nú þegar búið að eyrnamerkja 60% af því í vasa annarra en ríkisins. Ef við tökum þessi 60% og reiknum út: Þetta eru 12–13 milljarðar í tíu ár, sama upphæð í tíu ár og við erum komin í 130 milljarða en við erum búin að fá 108, en þá ættum við líka bankann. Við ættum allt. Ef við ættum bankann væri ríkið að fá á tíu árum 230 milljarða með sama ágóða. Það er hægt að gera helling fyrir það. Á sama tíma og við erum að tala um 700 milljónir, 2 milljarða í kostnað, hundruð milljarða, hvernig er þjóðfélagið? Matvara hækkar í verði upp úr öllu valdi. Mjólkurvörur og kjöt hafa hækkað mun meira en innfluttar vörur á síðasta ári. Það eru mjög miklar hækkanir á matvörum og á síðastliðnu hálfa ári hefur t.d. kjöt hækkað um 7,6%. En fólkið þarna úti sem er fátækt og á nær 6.000 börn, það kom fram á ráðstefnu að svo mörg börn byggju við fátækt - hvað fékk þetta fólk? Það fær ekki einu sinni verðbótahækkun. Ríkisstjórnin var rosalega rausnarleg við það eða 3,6% plús 1%, fór upp í 4,6% í 6,2% verðbólgu. Þetta fólk þarf að herða sultarólina. Á sama tíma segjum við: Seljum banka til vildarvina. Það er allt í lagi. Bankarnir fyrst, gróðamennirnir fyrst, fólkið síðast. Það er eins og áður og lögvitleysan og vitleysan í kringum þetta allt er með ólíkindum. Eins og ég sagði í ræðu minni fyrr í dag er alveg með ólíkindum að hlusta á málflutning þessarar ríkisstjórnar vegna þess að maður fékk einhvern veginn þá tilfinningu að það eigi að ná að selja þessa gullgæs sem er að gefa virkilega vel. Við þurfum á þessum peningum að halda. Við eigum líka að eyrnamerkja þessa peninga því að það er alltaf verið að tala um að ekki séu til peningar til að hjálpa þeim sem eru fátækir upp úr fátæktinni. Það kostar of mikið, segir Bjarni og hann fullyrti á sínum tíma að það kostaði allt of mikið sú krafa frá fólki að 350.000 skatta- og skerðingarlaust væri lágmarksframfærsla hér á landi. Það kostar ekki mikið. Það er enginn kostnaður á bak við það. Það er fólk á bak við þetta, fólk sem þarf á þessu að halda og á rétt á því. Við sjáum það í öllum þeim tölum sem við erum með hérna. Peningarnir eru til. Þeir fara bara ekki á réttan stað. Forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er algerlega kolröng. Hún segir bara: Kaupi þeir sem kaupa vilja Íslandsbanka, selji þeir sem selja vilja Íslandsbanka. Ríkisstjórnin vinnur á meðan að því að það sé tryggt að vinir, vandamenn og bankahrunsmenn fái að vera með. Flokkur fólksins var í upphafi algerlega á móti því að selja bankann vegna þess að við erum ekki tilbúin, það er of stutt frá hruni. Það kom skýrt fram, sem er ótrúlegur hroki sem fjármálaráðherra sýndi í umræðunni í dag þegar hann fullyrti það - og það sem kannski sló mig líka mikið var að hann fullyrti að hann og Sigmundur Davíð hefðu gengið í það að þeim sem misstu heimili sín hefði verið reddað. Það er bara kolrangt. Ég þekki fullt af fólki sem missti heimili sín. Þetta fólk er á leigumarkaði, borgar okurleigu. Sumir flúðu land en sumir þoldu ekki álagið og afleiðingarnar voru hörmulegar fyrir þá og fjölskyldur þeirra. Okkur ber skylda til að gera það mál upp. Við áttum að vera löngu búin að bæði setja hreinlega á rannsókn á málinu, kryfja það til mergjar hvað varð um þessar eignir, hverjir fengu þessar eignir og gera það upp þannig að fólk sem lenti í þessu fengi raunverulegar bætur. Það gæti komist af okurleigumarkaðnum eða hreinlega gæti komist heim aftur, þeir sem þurftu að flýja land á þessum tíma. Ég var úti á Austurvelli allt bankahrunið og við öll mótmælin og við vitum nákvæmlega hvernig hlutirnir fóru fram. Þetta voru 10.000–15.000 heimili og þarna voru tugþúsundir barna undir. Enginn hefur pælt í afleiðingunum og ekkert hefur verið gert upp og ekkert gert til að kanna hvaða afleiðingar það hafði fyrir fjölskyldur. Hefur einhver séð einhverjar skýrslur um það? Hefur einhver séð einhverjar rannsóknarskýrslur eða úttekt á því hvað varð um fólkið? Hvaða afleiðingar þetta hafði? Nei, við ætlum bara að selja banka aftur, við ætlum að leika sama leikinn. Eins og ég hef sagt að á meðan ríkið á bankann þá er ekkert alvarlegt að ske. En um leið og við förum að láta hrægammana fá bankana aftur þá segi ég: Guð hjálpi okkur. Við þekkjum það af bankahruninu að þegar þeir sem eru komast inn í þetta, fyrrverandi bankahrunsmenn og aðrir, þegar þeir kaupa, þegar þeir eignast bankann, þá er voðinn vís.
Forseti. Ég kem hér upp til að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir sína ræðu. Hann ræddi um upphæðina, söluþóknunina, 700 milljónirnar sem þau fengu sem fengu það verkefni að selja hluti okkar, ríkiseign okkar. Mig langaði af því tilefni að koma hér upp og segja frá því að í morgun á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar vorum við að ræða um skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi og fara þar yfir útgjöld m.a. vegna hennar og þeirrar mikilvægu þjónustu. Þar hnaut ég um tölu, 696 millj. kr., sem er sá heildarkostnaður sem ríkið greiddi fyrir annars stigs geðheilbrigðisþjónustu árið 2021. Það eru samningarnir sem Sjúkratryggingar Íslands gera við sjálfstætt starfandi heilbrigðisstéttir, sálfræðinga, geðlækna og aðra. Ég spurði sérstaklega út í það af því að það er stundum þannig að þegar maður hefur svona nærtækan samanburð vill maður ekki trúa sínum eigin augum. En það er þannig að söluaðilar eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka fengu meira greitt fyrir þessa sölu sem var kannski einhverrra daga vinna en ríkið varði til að kaupa nauðsynlega geðheilbrigðisþjónustu af sjálfstætt starfandi heilbrigðisstéttum árið 2021.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanninum fyrir andsvarið. Ég er gjörsamlega algjörlega sammála. Við getum horft á frétt sem var núna síðast í kvöld í fréttatíma RÚV, að einstaklingur, eldri borgari í hjólastól, er tekinn hreppaflutningum og fluttur út á land. Og hvað ætlar viðkomandi að gera? Hann ætlar að fara í mótmælakeyrslu til Reykjavíkur því honum finnst þetta ósanngjarnt. Hann er rifinn frá fjölskyldunni og fluttur út á land. Þá hugsar maður: Hvað eru margir í þessum aðstæðum? Það eru 200 einstaklingar undir 67 ára inni á hjúkrunarheimili, hreppafluttir, þvingaðir. Og hvers vegna skyldi það vera? Jú, afsökunin hlýtur alltaf að vera sú sama: Það eru ekki peningar til byggja hjúkrunarheimili. Á sama tíma er líka ósamið við t.d. sjúkraþjálfara. Einstaklingur sem fer núna til sjúkraþjálfara þarf að borga 1.500 og eitthvað krónur aukalega fyrir hvern einasta tíma. Fullt af fólki hefur ekki efni á því að borga 10.00–12.000 kr. aukalega á mánuði. En hvað segir ríkisstjórnin? Við erum bara með ókeypis heilsugæslu. Við erum alltaf að lækka en þeir bara færa hlutina til. Það kostaði ekki nema 500 kr. á heilsugæsluna þegar þeir lækkuðu það niður í 0 en það kostar 1.500 kr. hjá sjúkraþjálfara, þrisvar sinnum meira. Það eru svona tilfærslur. Á sama tíma er ríkisstjórnin auðvitað ekki upptekin við að leysa þessi vandamál. Nei, hún er upptekin við að selja banka og borga einhverjum einstaklingum 700 milljónir í þóknun, búnir að borga 1.300 milljónir, 2 milljarða í þóknun fyrir að selja eitthvað sem allir vilja kaupa. Hvernig í ósköpunum stendur á því að það sé verið borga fólki svona mikinn pening fyrir það að selja það sem allir vilja kaupa?
Frú forseti. Það er ömurlegt í rauninni að horfast í augu við það hvenær peningarnir eru til og hvenær ekki því á endanum er það pólitísk ákvörðun í hvað við verjum sameiginlegum sjóðum okkar og hvernig við fjármögnum, hvort sem það er heilbrigðiskerfi eða velferðarkerfi eða annað. Við vitum auðvitað öll í þessum sal að heilbrigðiskerfið er vanfjármagnað, hefur verið það árum ef ekki áratugum saman og þegar ég, eins og ég gerði í morgun, stóð frammi fyrir þessari tölu, 696 milljónum í samanburði við 700 milljónirnar, þá einhvern veginn afhjúpast fyrir manni í rauninni siðlaus framganga. Ég ætla bara að segja það. Mér finnst þetta siðlaust, frú forseti. Mér finnst það siðlaust að það sé hægt að greiða 700 millj. kr. fyrir það að selja eignarhluta ríkisins í banka - sem er jú einhver vinna, ég ætla ekki að gera lítið úr því - samanborið við það að stjórnvöld eru ekki að semja við heilbrigðisstéttir sem veita nauðsynlega þjónustu, hvort sem það eru sjúkraþjálfarar, sálfræðingar, geðlæknar eða aðrir. Minnug þess að stjórnarandstaðan kreisti út með harmkvælum 150 millj. kr. fyrir jólahlé í samninga við sálfræðinga, höfum það í huga, frú forseti, þegar við berum saman upphæðir og ríkisútgjöld og í hvað þau fara.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég gæti ekki verið meira innilega sammála henni. Við verðum líka að horfa á þessa söluþóknun sem var verið að borga, hvernig er hún fundin út? Hvað voru þessir menn að gera? Aðalklúðrið virðist hafa komið í gegnum þessa söluaðila eftir því sem upplýsingarnar komu fram. Hvað þurftu þeir að gera? Jú, það kom í ljós að þeir tóku upp símann og hringdu í einhverja valinkunna kunningja og þar á meðal fyrrverandi bankaráðsmenn. Ofboðslega erfitt, það þarf auðvitað að borga þetta alveg dýrum dómi. 700 milljónir bara fyrir þessi 22% sem var verið að selja núna og rúmlega 1,3 milljarða fyrir það sem var selt áður, 2 milljarðar. Þetta eru 2.000 milljónir. Við erum að tala um að það var hægt að kría út brot af þessari upphæð til að borga 25.000 kr. skatta- og skerðingarlaust um jólin fyrir þá sem áttu ekki fyrir mat. Ég segi bara: Ef við ættum bankann og fengjum 23 milljarða á ári í gróða og deildum þeim niður, tæpir 2 milljarðar á mánuði, hvað gætum við gert fyrir það? Jú, borgað 50.000 kr. skatta- og skerðingarlaust í hverjum mánuði. Hugsið ykkur hvað það væri geggjað fyrir fólkið þarna úti sem á ekki fyrir mat eftir viku, hálfan mánuðinn, hvað þá núna þegar vika er eftir af mánuðinum. En þá segir fjármálaráðherra: Þetta kostar svo mikið að það eru ekki til peningar fyrir þessu. Hræsni.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þakka fyrir það að við séum að ræða hér grunnpólitísk atriði. Ég ber virðingu fyrir því að Flokkur fólksins kemur hingað upp og segir: Það á ekki að selja bankana. Bara gott. Það er bara skýr stefna. En ég er algerlega ósammála því aftur á móti að bera það á borð fyrir almenning að þær arðgreiðslur sem hafa átt sér stað út úr Íslandsbanka á síðustu árum sé eitthvað sem hægt sé að reikna með í ríkissjóð á næstu árum. Það er í mesta lagi algjör fásinna því að við vitum alveg hvað hefur myndað þessar stóru upphæðir í hagnaðinum í bönkunum. Það er ekki kreditkortayfirfærslan eða yfirdrátturinn eða almenn lántaka hjá almenningi í landinu. Það er fyrst og fremst endurmat á þeim eignum sem eru þarna inni. Ég hygg að hv. þingmaður þekki það mjög vel og að flestir sem þekkja eitthvað til bankarekstrar myndu benda okkur á að þetta geti ekki verið væntar arðgreiðslur um langan tíma. Aftur á móti held ég að það sé líka mikilvægt að koma inn á það sem hv. þingmaður talar hér um, þ.e. þann hóp sem höllustum fæti stendur í samfélaginu. Ég get verið hjartanlega sammála hv. þingmanni að þar þurfi að gera betur. Hvaða upphæðir fara á ári hverju í vaxtagreiðslur ríkissjóðs? Um 6–7% af heildarútgjöldum okkar fara í að greiða vexti af lánum. Það að við höfum núna selt hlut í bankanum, tekið inn rúmlega 100 milljarða til að lækka skuldabyrðina, eigum enn þá stóran hluta af bankanum, hlýtur að vera einmitt það sem kemur þeim sem verst standa hvað best. Spurning mín til hv. þingmanns er: Áttar hv. þingmaður sig ekki örugglega á því að þær arðgreiðslur sem komið hafa út úr bankanum á síðasta ári geta engan veginn gefið fordæmisgildi á það hvað koma skal á næstu árum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, ég geri mér alveg grein fyrir að enginn veit fram í tímann en við vitum líka heldur ekki hvað skeður ef við seljum. Við höfum reynslu af því að selja banka og hvernig fór það? Bankahrunið. Þegar misvitrir einstaklingar tóku við þessum bönkum og fóru að haga sér eins og bavíanar og ég veit ekki hvað og héldu að þeir gætu keypt heiminn á einni mínútu og væru snillingar í fjármálaviðskiptum. Hverjir sátu eftir og blæddi? Almenningur á Íslandi. Á meðan við erum ekki búin að gera þetta upp þá erum við ekki tilbúin til að ræða einu sinni bankasölu. Við ættum ekki einu sinni að vera að ræða bankasöluna í dag vegna þess að það er alveg lágmark - ég veit ekki hvort hv. þingmaður er sammála mér um það - en það er lágmark að við gerum upp gamla bankahrunið, að við gerum upp við þær fjölskyldur sem misstu heimili sín á sínum tíma, heimilin voru bara rifin af þeim og þau borin út með lögregluvaldi. Ég var vitni að því, bara borin út með lögregluvaldi, heimilið tekið af viðkomandi, börn grátandi, er búið að gera það upp, er búið að ræða það? Er búið að sjá til þess að bæta þeim einstaklingum sem urðu þarna fyrir skaða algerlega að ástæðulausu - vegna þess sumir urðu ekki fyrir neinum skaða, sumir fengu lánin sín niðurfelld, gátu svo bara haldið áfram. Við erum að sjá þá koma núna og kaupa í þessum banka, einstaklinga sem áttu stóran þátt í hruninu. Meðan svona hlutir er ekki gerðir upp eigum við ekki að selja banka og ég trúi ekki öðru en hv. þingmaður sé sammála mér í því að við eigum að klára hlutina og koma því þannig fyrir að við séum með samfélagið sátt. 83% þjóðarinnar eru á móti þessu. Og hvers vegna skyldi það vera?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og get sagt það að ég er eindreginn stuðningsmaður þess að við losum um það mikla fjármagn sem ríkið á í bönkunum og færum það einmitt í það að minnka skuldir hjá ríkinu til þess að við höfum aukið fjármagn til að setja í þau góðu og gildu verkefni sem ég held að við gætum sameinast um, ég og hv. þingmaður. Ég verð að minna hv. þingmann á það, og ég held að hann þekki það svo sem líka ágætlega, að frá bankahruni sem hann nefndi höfum við farið í gegnum þetta þing með hátt í 30 lagafrumvörp sem hafa öll gengið út á að bæta regluverk í kringum bankastarfsemi á Íslandi. Regluverkin eru algerlega jafn ströng og þau gerast á Evrópska efnahagssvæðinu og við höfum jafnvel gengið enn lengra til að tryggja okkur hér á landi með þennan litla gjaldmiðil. Að segja að staðan núna sé með sama hætti og hún var á sínum tíma þegar bankarnir voru einkavæddir er auðvitað alls ekki rétt. Hitt sem mig langaði að spyrja hv. þingmann út í, vegna þess að þingmaður úr Flokki fólksins, hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir, talaði einmitt um mikilvægi þess að aðskilja fjárfestingarstarfsemi og einkabankastarfsemi og jafnvel um eitthvað sem heitir samfélagsbanki. Mér finnst þetta ofboðslega áhugaverðar pælingar og umræður. Ég er ekki sammála þessu og í ljósi þess að hv. þingmaður var að færa rök fyrir því að við ættum ekki að selja bankana vegna þess að það væru væntar arðgreiðslur en viðurkennir þó með réttu að það sé ekki hægt að reikna með sömu arðgreiðslum og verið hafa á síðustu árum. Hvernig er í rauninni hægt að færa rök fyrir því að það sé skynsamlegt fyrir ríkið að taka þá fjármuni sem ríkið sannarlega á núna í bönkunum og t.d. því sem eftir stendur í Íslandsbanka og er töluvert mikils virði og umbreyta því eitthvað sem kemur ekki með fjármuni inn í ríkissjóð eins og samfélagsbanka? Með hvaða hætti erum við þá að standa vörð um ríkissjóð og eignir ríkissjóðs
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er nefnilega líka eitt af því sem við ættum að gera, að aðskilja fjármálin frá viðskiptabönkunum. [[Gripið fram í.]]Þá tökum við áhættuna og förum með hana annað. Þá er áhættan ekki hjá almenningi. Ég heyrði í dag að það væru um 50 milljónir manna í Þýskalandi í samfélagsbanka og að sá samfélagsbanki hefði verið starfandi frá 1800 eða 1700 og eitthvað. Hvað segir það okkur? Hver er kennitalan á síðasta banka á Íslandi? [[Gripið fram í.]]Þetta ætti líka að segja okkur það að við erum ekki tilbúnir að selja bankana. Við erum ekki búnir að gera upp gamla bankahrunið. Við erum ekki búnir að taka ákvörðun um hvort eigi að skilja fjármálastarfsemina frá þessu. Við getum rætt um samfélagsbanka og að vísu voru sparisjóðirnir að ákveðnu leyti samfélagsbankar á sínum tíma. Við vitum hvernig fór með þá. Þar var grafið undan um leið og, hvað má segja, þessir svokölluðu fjárfestar, eða ég veit ekki hvað á að kalla þessa einstaklinga sem sigldu bönkunum í strand, um leið og þeir komast inn í bankana og vita af því að einhvers staðar er fé án hirðis, eins og Pétur Blöndal heitinn kallaði þetta. Það var á nokkrum stöðum í sparisjóðunum, í tryggingafélögunum og bótasjóðum og þetta var aðalbitbeinið. Við vitum líka hvað varð um t.d. bótasjóði Sjóvár sem hvarf til Tortóla, Cayman, endaði í lúxusíbúð í Kína og svo veð í sundlauginni á Álftanesi. Það er margt að hræðast. En ég held að þetta sé einmitt sú umræða sem við þyrftum að taka áður en við seljum bankana.
Frú forseti. Ég hef ítrekað gagnrýnt hvernig þessi ríkisstjórn, og reyndar síðustu ríkisstjórnir á undan, hafa staðið að einkavæðingu bankanna allt frá því að vogunarsjóðirnir fengu að endurheimta Arion banka og fram á þennan dag. Þessi ríkisstjórn og fyrri stjórnir hafa ekki brugðist mikið við þessari gagnrýni en nú er svo komið að gagnrýni á nýjasta áfangann í þessu ferli öllu hefur orðið til þess að ríkisstjórnin, að sögn, reyndar kom það nú í ljós í dag að það var ekki ríkisstjórnin raunverulega heldur einhverjir ráðherrar, ákváðu að þetta hefði ekki gengið betur en svo að það væri tilefni til að leggja niður Bankasýsluna, nokkrum dögum eftir að sömu ráðherrar lýstu yfir mikilli ánægju með árangurinn. Það hefur ítrekað verið bent á hér í dag og raunar dagana á undan að þetta hafi verið tilkynnt sem áform ríkisstjórnar Íslands en ráðherrum tókst ekki að útskýra það í dag hvers vegna ákvörðun, sem var kynnt af hálfu Stjórnarráðsins sem ákvörðun ríkisstjórnarinnar, hefði ekki verið kynnt fyrir ríkisstjórn, sem er auðvitað ákaflega sérstakt mál og vekur spurningar varðandi 17. gr. stjórnarskrárinnar og fordæmi sem hafa orðið til við túlkun hennar. Það er líka ástæða til að líta á lög um Stjórnarráð Íslands því að þar er farið yfir þetta nokkuð ítarlega. Ég ætla að leyfa mér að grípa hér niður í 6. gr. í III. kafla þeirra laga, um ríkisstjórn og samhæfingu starfa á milli ráðherra, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnarfundi skal halda um eftirfarandi mál: 1. Nýmæli í lögum, þ.e. lagafrumvörp sem ráðherrar hyggjast leggja fram á Alþingi sem stjórnarfrumvörp, og önnur málefni sem bera á upp fyrir forseta Íslands til staðfestingar, þ.m.t. tillögur til þingsályktana. 2. Mikilvæg stjórnarmálefni. Til mikilvægra stjórnarmálefna teljast t.d. reglugerðir og yfirlýsingar sem taldar eru fela í sér mikilvæga stefnumörkun eða áherslubreytingar eða ef sýnt þykir að reglugerð eða yfirlýsing geti haft áhrif á útgjöld ríkissjóðs umfram fjárheimildir eða á efnahagsmál almennt. Til mikilvægra stjórnarmálefna teljast jafnframt m.a. upplýsingar um fundi sem ráðherrar eiga um mikilvæg málefni með aðilum úr stjórnkerfinu eða utan þess ...“ Ég held að ákvörðun um að leggja af Bankasýslu ríkisins hljóti að falla undir flest af þessu og þar af leiðandi er ljóst að með tilliti til þessarar greinar hefði átt að ræða það á ríkisstjórnarfundi áður en tilkynnt var um að ríkisstjórnin væri búin að taka þessa ákvörðun. Svo er hnykkt á því að það sama eigi við um önnur mál sem ráðherrar óski eftir að bera þar upp. Svo er þetta ítrekað áfram að það þurfi sérstakt minnisblað og ef óskað skuli eftir samþykki ríkisstjórnar eigi að setja það fram í skýrt orðaðri tillögu. Ekkert af þessu var gert. Í 9. gr. er tekið fram að þótt ráðherra hafi tekið mál upp í ráðherranefnd leysi það hann ekki undan skyldu til að bera mál upp í ríkisstjórn. Reyndar liggur fyrir að þetta mál var ekki einu sinni tekið fyrir í ráðherranefnd um efnahagsmál heldur á einhvern hátt samið um það á milli, að því er virðist, einungis þriggja ráðherra. Þá koma hér upp hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra og benda á að ríkisstjórnin sé ekki fjölskipað stjórnvald og hæstv. forsætisráðherra bendir á að hæstv. fjármálaráðherrann hafi komið að ákvörðuninni af því að málið heyri undir hann. Þá dugi það til. Það vekur upp spurningar um með hvaða hætti þessi ákvörðun var tekin af hálfu þessara ráðherra, ekki á ríkisstjórnarfundi augljóslega. En hæstv. fjármálaráðherra sem fer með málaflokkinn fékk að koma að ákvörðuninni. Við fáum e.t.v. betri skýringar á þessu í umræðu hér á morgun. Það liggur líka fyrir eftir daginn að það er algerlega óljóst hvað tekur við eftir að Bankasýslan verður aflögð. Þrátt fyrir allt tal um armslengdarsjónarmið sem ég heyri hv. stjórnarliða enn státa sig af að hafa viðhaldið með því að vera með Bankasýsluna, þá vitum við ekkert um hvernig þessi armslengdarsjónarmið verði varin í því fyrirkomulagi sem tekur við, enda er ekki vitað hvaða fyrirkomulag á að taka við. Ríkisstjórnin, afsakið, frú forseti, þessir þrír ráðherrar ákveða það að senda út tilkynningu um að Bankasýslan verði lögð af án þess að, að því er virðist, hafa rætt hvað eigi að taka við í staðinn. Svo bæta þeir við að það sé orðið ljóst að ekki verði ráðist í frekari sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka, hvað þá í Landsbankanum í framhaldi af þessu og þá ekki beinlínis til marks um að menn séu enn þá stoltir af því hvernig til hafi tekist. Í stefnu Sjálfstæðisflokksins er það þó skýrt að til standi að einkavæða bankana. Þar segir samkvæmt ályktun síðasta landsfundar flokksins: „Eignarhald á bönkum þarf að breytast. Landsfundur áréttar að engin þörf er á eignarhaldi ríkisins á fjármálafyrirtækjum til lengri tíma litið. Ríkið selji eignarhlut sinn í bönkunum.“ Nú er komið annað hljóð í strokkinn að því er virðist en þá tekur við óvissan um það hvernig verði farið með þann hlut sem eftir stendur. Það hefur verið áhugavert að heyra stjórnarliða og hæstv. ráðherra ítrekað státa sig af því eða líta á það sem hið jákvæðasta af öllu í þessari stöðu hvað ríkið á þó enn stóran hlut í Íslandsbanka. Hér hefur hæstv. fjármálaráðherra og fleiri hamrað á því hvað menn eigi að vera ánægðir með að ríkið skuli eiga 42,5% í þessum verðmæta banka á sama tíma og menn fagna því að hitt hafi verið selt. Niðurstaðan um hvernig að þessu var staðið er um margt óljós en það hafa líka vaknað mjög miklar spurningar um ferlið sjálft. Frú forseti. Ég sé að ég á enn skemmri tíma en ég gerði ráð fyrir. Ég hélt ég hefði korter og næ því ekki að fara yfir nema brot af þessu en ég held að það sé samt ástæða til að nota smátíma í að rifja upp hvernig fjölmiðlar greindu frá þessum áfanga. Hér vitna ég í Morgunblaðið en þar segir 22. mars síðastliðinn: „Eins og áður var greint frá setti Bankasýsla ríkisins nokkuð óvænt af stað söluferli á að minnsta kosti 20% hlut ríkisins í Íslandsbanka með tilboðsfyrirkomulagi til innlendra og erlendra hæfra fjárfesta, þ.e. fagfjárfesta og viðurkenndra gagnaðila, eftir lokun markaða í dag. Um kvöldmatarleytið sendi Íslandsbanki frá sér tilkynningu þar sem fram kom að umsjónaraðilar útboðsins hefðu móttekið áskriftir fyrir 400 milljónum, sem er skilgreind lágmarksstærð söluferlisins og er um 20% hlutur í bankanum ...“ Með öðrum orðum gerðist þetta nokkuð óvænt að mati Morgunblaðsins. Þegar tilkynnt var um þetta eftir lokun markaða og sama kvöld, um kvöldmatarleytið, var tilkynnt að búið væri að ná í þetta 400 milljarða mark. Það vekur spurningar um hvernig menn völdust í þetta. Hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan að þetta væri mjög einfalt, ef menn hefðu uppfyllt skilyrðin þá hefðu þeir fengið að bjóða. Það er hins vegar ekki alveg á hreinu hvort allir sem uppfylltu þau skilyrði hafi verið meðvitaðir um þetta á þessum klukkustundum sem liðu þarna áður en allt var orðið klappað og klárt. Frú forseti. Ég var með fjölmargt annað sem ég hefði viljað fara yfir hér en það verður líklega bíða morgundagsins því þá heldur þessi umræða áfram og eitt og annað sem væri gott að fá álit hæstv. forsætisráðherra á. Að lokum vil ég þó nefna eitt atriði í viðbót og það er varðandi kostnaðinn við söluna, þóknunina. Hæstv. fjármálaráðherra hefur gagnrýnt að hún hafi verið heldur há, líklega 721 milljón, ef ég man rétt, en hver var þóknunin síðast í fyrri áfanganum? Yfir 1.700 milljarðar og var lítið rætt um það. Það var á Covid-tímum. En nú er ríkisstjórnin ekki lengur í skjóli Covid og tímabært fyrir hana að standa reikningsskil verka sinna.
Virðulegi forseti. Ég þakka þeim sem hér hafa tekið til máls í dag. Þetta er búin að vera áhugaverð umræða. Það væri mikið gaman ef þeir sem mestu réðu væri nú að fylgjast með þessu og taka um borð þær ábendingar sem eru eflaust til góðs og gagns, margar hverjar. Bankar eru mikilvægur hluti af innviðum hvers samfélags og það er áhættustarfsemi sem hefur því miður farið illa oftar en einu sinni á Íslandi, bæði á vegum ríkisins, samanber Landsbankann forðum í „nineties“, og svo eins og þessi blessaða einkavæðing fór nú. Maður hélt eftir hrunið ógurlega að það yrði til nýr kúltúr, nýr siður, það yrði tekin upp einhvers konar háttvísi og siðprýði í þágu viðskiptavinanna. En ég held að þær væntingar hafi því miður ekki gengið eftir sem skyldi. Við höfum fylgst með þjónustugjöldunum frekar hækka á meðan þjónustan minnkar, þ.e. verður sjálfvirkari og meira netbundin, og það er harka í aðgangi og innheimtu gagnvart viðskiptavinunum sjálfum ef þeim verður eitthvað á í messunni, eftir hrunið, það er miklu meiri þumalskrúfa. Þá þarf meira til að menn fái yfir höfuð lán fyrir þaki yfir höfuðið. Þess vegna spyr ég hv. þingmann sem flutti sína ræðu áðan hvort íslenskur almenningur, sem þarf á einhvers konar lánastarfsemi að halda eða bankastarfsemi, sem er ekki eingöngu hagnaðardrifin með þeim gróðavæntingum sem viðgengist hafa undanfarin ár, eigi það ekki skilið í ljósi þess að hann á strangt til tekið einn og hálfan banka eftir að fá einn samfélagsbanka þar sem húsnæðislánin eru ekki endilega verðtryggð, með hæstu ávöxtunarkröfum og belti og axlabönd eru bankans megin. [[Forseti hringir.]]Veðið í húsnæðinu sé látið duga. Við fáum einn samfélagsbanka út úr þessu [[Forseti hringir.]]fyrir þá sem ekki hafa efni á öðru en slíkri þjónustu.
Frú forseti. Það er rétt að byrja á að nefna að ég hef aldrei verið þeirrar skoðunar að ríkið ætti endalaust að eiga þessa banka alla þó að ég hafi gagnrýnt hér áðan með hvaða hætti var staðið að einkavæðingu þeirra fram að þessu. En þetta snýst einmitt um það, aðferðina sem hefur verið notuð og hvers konar fjármálakerfi menn vilja byggja upp, hvers konar fjármálakerfi stjórnvöld vilja koma á hér í landinu því að það var og er að einhverju leyti enn til staðar alveg einstakt tækifæri á Íslandi til að byggja upp sanngjarnara, hagkvæmara og betra fjármálakerfi fyrir allan almenning í landinu og eins fyrirtæki. Við útlistuðum það fyrir kosningarnar 2017, Miðflokkurinn, með hvaða hætti væri hægt að gera þetta. Setja heildarstefnu í þessum málum um hvernig væri hægt að breyta fjármálakerfinu og þar kom einmitt við sögu Landsbankinn í hlutverki - ja, ég veit ekki hvort ég á að nota orðið samfélagsbanki, ég veit ekki hvort ég og hv. þingmaður höfum alveg sama skilning á því orði, en a.m.k. banki með hlutverk fyrir samfélagið, til að stuðla að hagkvæmari, sanngjarnari og betri kjörum fyrir almenning. Aðrir bankar áttu svo að fá önnur hlutverk eða vera seldir með þeim hætti sem útlistað var, þar með talið lögðum við til þá og fyrir síðustu kosningar að allur almenningur fengi til jafns hlutdeild í ríkisbanka. Með öðrum orðum, það yrðu engar spurningar um það hvort einhverjir hefðu fengið að koma að sölu eða einkavæðingu eða ekki. Hver einasti Íslendingur fengi einfaldlega í sinn hlut beint í formi hlutabréfs sem viðkomandi gæti þá ákveðið að selja síðar eða átt áfram og haft beina aðkomu að fjármálakerfinu.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er alinn upp í samvinnuhreyfingunni eins og ýmsir vita. Ég hef alltaf haft trú á því félagsformi. Ég held að það sé dálítið hollt og gott að vinna í slíku umhverfi. Og það sem menn eru að reyna að finna nafn á hérna, af hverju köllum við það ekki bara samvinnubanka? Samvinnubanki sem væri kannski með bakhjarl úr, við skulum segja, heilum eða hálfum banka sem þegar er í eigu okkar allra til að geta fjármagnað bústaði venjulegs fólks og þar sem ávöxtunarkrafan væri ekki jafn dramatísk og hún er hjá einkabönkum eða bönkum í einkaeigu þar sem hluthafarnir vilja hæstu mögulegu ávöxtun. Gefum okkur bara eðlilega, heilbrigða ávöxtun og þetta væri banki sem fjárfestir í húsnæði fólks og meðalstórum fyrirtækjum þess vegna með svipuðum hætti og sparisjóðirnir gerðu eða Samvinnubankinn gerði á sínum tíma. Auðvitað er bankarekstur mikil áskorun fyrir hvern þann sem tekur slíkt að sér. Ég held að þau okkar sem fengum allt í einu senda tvöfalda þá upphæð sem við tókum að láni eftir hrunið - auðvitað var þetta gengishrun og skelfilegt í alla staði en einhvern veginn finnst mér að íslenskur almenningur eigi það inni að fá einn slíkan banka út úr þessu fyrir sig. Ég held að við ættum að halda þeirri kröfu til streitu. Það væri bara heilbrigt innlegg fyrir venjulegt fólk, fólk sem er ekki í fjárfestingum og kann ekki á þessi hlutabréfaviðskipti, vinnur bara sína eðlilegu vinnu en þurfti að borga tvisvar sinnum hærri upphæð heldur en var stofnað til á sínum tíma inn á húsnæðislán. Við förum kannski að stefna að því að innleiða betri hátt, betri siði, betra siðferði í þessari tegund þjónustu sem öðru á Íslandi þannig að við höfum eitthvað upp úr þessu þegar upp er staðið.
Frú forseti. Ég veit ekki hvort við getum notað nafnið samvinnubanki þar sem það hefur verið notað áður en ég skil hvað hv. þingmaður er að fara og tek undir þau markmið sem hann lýsir. En það þarf að hafa það í huga hvað varðar þessi markmið og réttmæti þeirra að bankastarfsemi er á margan hátt ólík annarri starfsemi í einkarekstri fyrirtækja. Bankar hafa í raun leyfi til að prenta peninga og fyrir vikið er eðlilegt að stjórnvöld geri til þeirra meiri og aðrar kröfur heldur en annarra fyrirtækja í einkarekstri. Það er hins vegar mjög erfitt að stofna banka. Það hafa verið gerðar tilraunir hér á landi á undanförnum árum setja af stað nýjan banka með einhverju slíku formi eins og hv. þingmaður vísar til, en það er af mörgum ástæðum erfitt. Hins vegar var hér til staðar, eins og ég nefndi áðan, og er að einhverju leyti enn alveg einstök staða sem kom ekki til af sjálfu sér. Hún kom til eftir áralangan slag og aðgerðir sem hafði hvergi verið ráðist í áður, með aðferðum sem hafa ekki verið notaðar annars staðar, en skilaði því að ríkið náði fyrir hönd almennings yfirráðum í öllum stóru bönkunum. Það gaf tækifæri fyrir ríkjandi stjórnvöld að endurskipuleggja kerfið. Þetta tækifæri hefur ekki verið nýtt og þess vegna gremst manni að sjá að enn sé haldið áfram á þessari braut einkavæðingar án þess, að því er virðist, tilraunar til að nýta um leið þetta tækifæri til að búa til betra fjármálakerfi og þá banka sem við getum kallað samvinnubanka eða samfélagsbanka eða hvað annað, [[Forseti hringir.]]en a.m.k. banka sem hefur það hlutverk að gera kerfið betra.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og hlustaði einmitt á hann tala fyrr í dag um þessa spurningu, um hvað tekur við þegar ríkisstjórnin, eða þau þrjú í ríkisstjórninni sem sendu út fréttatilkynninguna, hefur lagt niður ríkisstofnun sem heldur á um 400 milljörðum kr. Mér finnst mjög merkilegt að heyra hv. þingmann vísa í lög um Stjórnarráðið, 6. gr., því að þegar maður skoðar hana þá blasir við í upptalningunni að þau tvö atriði sem kalla á að það eigi, það verði, það skuli halda ríkisstjórnarfund eru nýmæli í lögum annars vegar og mikilvæg stjórnarmálefni hins vegar, hvort tveggja á við. Þetta er því í mínum huga skýrt brot á þessum lögum. Hér hefði átt að halda ríkisstjórnarfund vegna þess að það þarf að leggja fram stjórnarfrumvarp til að leggja þessa stofnun af og það held ég að hljóti að leiða af eðli máls að þegar við erum að ræða um stofnun sem heldur á 400 milljörðum kr. sé um mikilvægt stjórnarmálefni að ræða. En ég myndi vilja spyrja hv. þingmann hvað tekur við. Miðað við eðlilegan framgang frumvarps mætti gera ráð fyrir því að það sé kannski í fyrsta lagi á næsta ári sem þessi lagabreyting kæmi til framkvæmda. Maður veltir fyrir sér hvað ríkisstjórnin sér fyrir sér í þeim efnum. Eiga stjórnin og forstjóri, með allt það vantraust sem við blasir, að sitja þangað til? Felst mögulega í þessu krafa af hálfu hæstv. ráðherra um að þessir aðilar segi af sér og nýir verði skipaðir þar til eitthvað fer að teiknast upp um það hvað verður? Er hægt að fá sterkari vantraustsyfirlýsingu en við blasir í þessari stöðu?
Frú forseti. Þessi ágæta spurning undirstrikar það hvers konar flumbrugangur þetta hefur allt saman verið. Þessi ákvörðun er augljóslega ekki tekin á grundvelli umræðu í ríkisstjórn, hvað þá í þingflokkum stjórnarflokkanna, enda kannski ekki mikil hefð fyrir því hjá þessari stjórn að ræða við þá fyrr en hlutir eru orðnir. Menn hafa ekki einu sinni leitt hugann að því hvernig þetta millibilsástand yrði. Látum vera að þau hafi ekki vitað hvað ætti að taka við. Ég held að það sé rétt, sem hv. þingmaður segir, að þetta verði aldrei klárað fyrr en einhvern tímann á næsta ári. Óhjákvæmilega skapast þá óvissa og auðvitað hlýtur það að vera hálfvonlaus staða fyrir starfsmenn og stjórn Bankasýslunnar að hafa þetta yfir sér í ár, hafandi fengið tilkynningu um að starfsemin verði lögð niður, hafandi engar heimildir til að sinna hlutverki sínu, hafandi fengið staðfestingu á því að ekki verði um frekari sölu á hlut ríkisins að ræða, væntanlega ekki á þessu kjörtímabili a.m.k. - í hvaða stöðu er Bankasýslan sett í millitíðinni? Í afleita stöðu. Það er ágætt að hv. þingmaður dragi þetta fram. En um leið er þetta enn ein vísbendingin um að þessi ákvörðun hafi fyrst og fremst verið tekin, hvort sem það var með SMS-um eða símtölum um páskana, til þess að reyna að kasta einhverju fram, til að slá á umræðuna, frekar en sem liður í einhverjum áformum.
Frú forseti. Já, ég er hjartanlega sammála því og ég held að allir sem horfa kalt á atburðarásina og tímalínuna sjái það. Það blasir við að eftir margra daga þögn af hálfu forystumanna ríkisstjórnarinnar, þau virtust einhvern veginn öll horfin á sama stað í páskafrí og voru öll utan þjónustusvæðis, birtist þessi fréttatilkynning um að formennirnir þrír hafi tekið ákvörðun um að leggja niður Bankasýsluna. Þarna finnst mér líka birtast þessi rammíslenska meðvirkni á stjórnarheimilinu; það er ekki hann, ekki hæstv. fjármálaráðherra, sem ber ábyrgðina heldur hinn. Og það er Bankasýslan. Ég hef líka aðeins velt því fyrir mér, í ljósi þeirra orðaskipta sem þjóðin varð vitni að á milli forystumanna ríkisstjórnarinnar, þessara orða hæstv. viðskiptaráðherra um að hún hafi viðhaft einhver varnaðarorð í ráðherranefndinni um efnahagsmálin, hvort það sé ástæða þess að þessi SMS-samskipti, eða hvað þetta var, fóru fram á milli formannanna þriggja um að þetta yrðu örlög Bankasýslunnar en ekki á milli þeirra þriggja ráðherra sem höfðu sýslað með bankasöluna, þ.e. forsætisráðherra, fjármálaráðherra og viðskiptaráðherra. Allt í einu var viðskiptaráðherra ekki lengur hluti af samtalinu því það eru þá orðnir formennirnir sem taka þessa ákvörðun. Hvort það hafi tengst veit ég ekki. En ég er einlæglega sammála þessu mati hv. þingmanns um að það blasir auðvitað við að þetta var ákvörðun sem var tekin í einhverju dauðans ofboði, sennilega með þeirri afleiðingu að ríkisstjórnin braut þessi lög um Stjórnarráðið, um það hvernig á að taka svona ákvarðanir.
Frú forseti. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hefur nú ítrekað tjáð sig um bankamál og lýst, að því er virtist, stefnu ríkisstjórnar í þeim málaflokki, til að mynda hótað því að hækka aftur bankaskatt rétt eftir að hæstv. fjármálaráðherra var búinn að lækka þann skatt með þeim afleiðingum að ráðherrann steig fram og sagði það ekki koma til greina. Og nú síðast með yfirlýsingum sínum um varnaðarorð á fundi í ráðherranefnd sem hæstv. forsætisráðherra brást reyndar við með því að benda á að hefðu ekki verið bókuð. Ég tók eftir því að hv. þingmaður lagði fram mjög áhugaverða fyrirspurn til skriflegs svars í dag um ástæður þess að hæstv. ráðherra hefði ákveðið að taka ekki mark á hugsanlegum viðvörunum hæstv. menningarmálaráðherra og taka frekar mark á tillögum hæstv. fjármálaráðherra. Ég held reyndar að það væri mjög æskilegt að við fengjum svör við þessari góðu spurningu strax á morgun frá hæstv. forsætisráðherra frekar en að bíða í nokkra mánuði eftir svari við skriflegri fyrirspurn sem berst iðulega mjög seint eins og við þekkjum, því að þetta lýtur að því að skýra með hvaða hætti þetta ferli hefur verið. Þar er margt á reiki enn þá. Hér áðan heyrðum við hv. þm. Harald Benediktsson lýsa því að hann hefði ekki hugmynd um hvert eigi að vera hlutverk minni fjárfestanna í þessu útboði. [[Forseti hringir.]]Hann virtist bara reiða sig á það sem birtist í fréttum um það. Þingmenn stjórnarliðsins eru því greinilega [[Forseti hringir.]]margir hverjir í algjörri óvissu um þetta, frú forseti. En vonandi fáum við frekari svör á morgun, ef ekki í kvöld.
Virðulegi forseti. Einn af fyrstu stjórnarmönnum Hagsmunasamtaka heimilanna, Marinó G. Njálsson, velti því nýlega fyrir sér á Facebook hvernig illa heppnað útboð á hlutabréfum Bankasýslunnar í Íslandsbanka hefði litið út og datt þetta helst í hug: Þar væru spákaupmenn sem ætluðu bara að ná sér í skyndigróða. Talsverður hluti kaupenda hefði engan áhuga á að eiga í bankanum til lengri tíma en örfárra daga. Talsverður hluti kaupenda gæti ekki talist til hæfra fjárfesta. Talsverður hluti kaupenda gæti ekki talist til fagfjárfesta. Talsverður hluti kaupenda hefði ekki fjárhagslegan styrk til að eiga bréfin nema í nokkra daga. Meðal kaupenda væru aðilar sem eru umdeildir og með dóm á bakinu fyrir efnahagsbrot. Talsverður hluti kaupenda hefði tekið þátt í síðasta útboði og selt bréf sín innan nokkurra vikna. Söluráðgjafar og söluaðilar væru meðal kaupenda. Lítil eftirspurn væri eftir bréfunum og erfitt hefði verið að losna við þau á markaðsverði. Reglur útboðsins hefðu verið óskýrar og annað gefið í skyn en var reyndin. Val á þátttakendum var handahófskennt og lyktaði af spillingu. Mikil óánægja myndi skapast í samfélaginu með framkvæmd útboðsins. Stór hluti kaupenda hafi verið litlir fjárfestar, óhófleg þóknun til söluaðila og lítil reynsla kaupenda af rekstri eða hæfir til að vera virkir eigendur banka. Þegar þessi góði listi er borinn saman við niðurstöður útboðsins þá er greinilegt að þetta útboð var bara alveg einstaklega vel heppnað í því að vera illa heppnað. Það hefði eiginlega ekki getað verið verr heppnað fyrir utan eitt atriði: Það var mikil umframeftirspurn. Og til að tryggja jafnræði vanhæfra kaupenda fengu sumir kaupendur ekki að kaupa á markaðsverði þrátt fyrir að hafa sett fram slík tilboð. Framkvæmdin á þessu er með slíkum ólíkindum að það er erfitt að ímynda sér að verr hefði getað farið. Einhver þarf að svara fyrir það. Það er ljóst að Bankasýslan sýndi fram á fádæma vanhæfi, svo ekki sé fastar að orði kveðið og ég styð heils hugar að hún verði lögð niður með þeim hætti að engin hætta sé á að hún gangi nokkurn tímann aftur. En að því sögðu er engu að síður ljóst að ábyrgðin liggur hjá fjármálaráðherra eða jafnvel ríkisstjórninni allri. Hvorki ríkisstjórnin né fjármálaráðherra geta skorast undan henni. Í óundirbúnum fyrirspurnum fyrr í dag kom ég inn á þann bergmálshelli sem virðist umlykja alla þá sem koma að ákvörðunum fjármála á Íslandi, hvort sem er innan ríkisstjórnarinnar eða í fjármálaráðuneytinu sem virðast eingöngu hlusta á sjónarmið markaðarins og fjármagnseigenda um mikilvægi einkavæðingar og hvaðeina annað sem snertir viðskipti á fjármálamarkaði. Þannig virðast hagsmunasamtök fjármálafyrirtækja, SFF, hafa beina línu inn í fjármálaráðuneytið á meðan Hagsmunasamtök heimilanna, sem eru einu aðilarnir sem gæta réttinda neytenda á fjármálamarkaði og í bankaviðskiptum, hafa ekki þennan aðgang og að almennt sé lítið eða ekkert tekið tillit til sjónarmiða þeirra. Yfir 80% landsmanna eru á móti sölu ríkisins á eignarhlut þess í bönkunum. Kjörnum fulltrúum ber að virða vilja þjóðarinnar sem lítill vafi virðist leika á. Í opnu bréfi til fjármála- og efnahagsráðherra sem Hagsmunasamtök heimilanna birtu 22. janúar í fyrra var spurt: Hvers vegna að selja, núna eða yfir höfuð? Þessari spurningu hefur í raun aldrei verið svarað og margvíslegar ástæður og markmið með hugmyndum um sölu á eignarhlutum ríkisins í Íslandsbanka eða öðrum bönkum sem hafa verið settar fram, koma ekki heim og saman við nánari skoðun. Förum yfir það. 1. Það er ekki hlutverk ríkisins að reka banka. Þetta eru ekki rök heldur fullyrðing byggð á þeirri hugmyndafræði að allt sem geti verið einkarekið eigi að vera það. Öllum er frjálst að hafa slíka lífsskoðun en þeir sem aðhyllast hana hafa aldrei fært rök fyrir því hvers vegna það sé endilega verra að ríkið eigi banka sem þjónar samfélaginu. 2. Draga þarf úr áhættu ríkisins af bankarekstri. Vissulega þarf að takmarka áhættu af bankarekstri eins og kostur er. Það eru samt engin rök fyrir því að þeim rekstri sé betur borgið í höndum einkageirans. Ríkið hefur aldrei orðið fyrir eins miklu tjóni af bankarekstri og í kjölfarið á stuttu tímabili óhefts einkarekstrar í byrjun þessarar aldar sem lauk með þriðja stærsta gjaldþroti mannkynssögunnar haustið 2008. Á hinn bóginn hefur rekstur banka sem tóku við í kjölfarið verið blómlegur þrátt fyrir eignarhald ríkisins á tveimur af þremur þeirra. Ef lærdómur sögunnar er lagður saman er því ljóst að einkarekstur bankakerfisins er mun áhættusamari fyrir ríkið en nokkrir aðrir valkostir um fyrirkomulag eignarhalds á bönkum. 3. Efla virka samkeppni á fjármálamarkaði. Reynslan af einkavæðingu Arion banka sýndi fram á að það er alls ekkert lögmál að samkeppni aukist með einkavæðingu. Íslandsbankaumhverfi er ekki samkeppnisumhverfi heldur fákeppnisumhverfi, eins og Samkeppniseftirlitið hefur ítrekað bent á í skýrslum sínum. Jafnvel mætti færa rök fyrir því að íslenskan bankamarkað einkenni þögult samráð í skilningi samkeppnisréttar. Fyrirkomulag eignarhalds breytir litlu sem engu um þann veruleika. 4. Mikilvægt er að dreifa eignarhaldi. Ég held að það megi fullyrða að það markmið hafi ekki náðst. Og ekki má gleyma því að hvernig sem að einkavæðingu er staðið eftir hana er algjörlega úr höndum ríkisins hvort eignarhald verði áfram dreift eða safnist á hendur fárra, eins og dæmi eru um. Einkavæðing sem slík er því engin trygging fyrir varanlegri dreifingu eignarhalds eða eigendavalds til lengri tíma. 5. Ríkið þarf á peningum að halda. Ríkið hefur fyrir löngu endurheimt allt það sem það lagði í stofnun nýju bankanna og hægt er að sýna fram á að arður af núverandi eignarhlutum þess geti orðið talsvert meiri til lengri tíma en einskiptishagnaður af því að selja þá nú. Að lokum stóð í þessu opna bréfi Hagsmunasamtaka heimilanna til fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Til viðbótar við ofangreint skiptir engu máli þó regluverk hafi verið endurbætt, því hættan stafar ekki af því heldur þegar ekki er farið eftir reglunum, sama hversu góðar sem þær eru. Ekkert bendir til að einkavæðing breyti þessu, því að spillingaröflum er alveg sama um fyrirkomulag eignarhalds.“ Ég myndi segja að sannleiksgildi þessara orða hafi sýnt sig í nýlegri sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka þar sem ítrekað var fullyrt að regluverkið væri svo gott að enginn þyrfti nokkrar áhyggjur að hafa. Á blaðsíðu 24 í greinargerð hæstv. fjármálaráðherra vegna framhalds á sölu ríkisins á Íslandsbanka eru skilgreindar kröfur til fjárfesta sem eru taldir hæfir til að fara með virkan eignarhlut í banka. Þar sem þetta var eini staðurinn þar sem hæfa fjárfesta er tilgreint er ekki óvarlegt að líta svo á að þetta séu þeir hæfu fjárfestar sem Bankasýslan vildi ná til í útboðinu 22. mars. Hæfnismatið grundvallast nú á öllum eftirfarandi atriðum: Orðspori þess sem hyggst eignast banka eða auka við hlut sinn í banka, orðspori og reynslu þess sem hyggst veita banka forstöðu, fjárhagslegu heilbrigði viðkomandi sem skal tryggt, m.a. með tilliti til starfsemi viðkomandi banka, að eignarhaldið torveldi ekki eftirlit og að eignarhaldið leiði ekki til peningaþvættis eða fjármögnunar hryðjuverka. Í fyrsta lagi standast engir almennir fjárfestar þessi skilyrði. Í öðru lagi er vandséð að einstaklingar sem tengdust hruni fjármálakerfisins 2008 standist þessi skilyrði. Í þriðja lagi er útilokað að fjárfestir sem er að kaupa prósentubrot standist þessi skilyrði. Að lokum tel ég rétt að það komi skýrt fram að a.m.k. 10.000 heimili voru hirt á nauðungarsölum vegna þessarar þjónkunar við fjármálaöflin og að 5.000–10.000 í viðbót gengu að einhvers konar nauðasamningum við bankann og misstu heimili sín vegna þeirra. Þá eru ótalin þau þúsund sem náðu að halda heimili sínu með því að gera nauðasamninga við bankann sem settu þau í klafa fátæktar og skorts. Alveg sama hvað fjármálaráðherra segir þá hefur ekkert verið gert upp gagnvart þessu fólki sem var hreinlega fórnað fyrir ávinninginn sem við sjáum í dag. Það er á herðum þessa fólks sem gríðarlegur hagnaður bankanna frá hruni hvílir. Það er því ekki aðeins fráleitt heldur beinlínis ósvífið að halda því fram að ríkið hafi fengið Íslandsbanka endurgjaldslaust. Þvert á móti voru eignarhlutir ríkisins í bönkunum dýru verði keyptir á kostnað fórnarlamba þeirra í kjölfar hrunsins. Hið háa verð bankanna er ekki til komið vegna snilli fjármálamanna, bankamanna eða stjórnmálamanna því að það er lítill vandi að búa til fé þegar þú hefur veiðileyfi á fjölskyldur landsins og getur oft með ólöglegum hætti og alltaf í krafti aflsmunar hirt lífsstarfið af fjölskyldum þannig að þær beri þess aldrei bætur. Ég frábið mér útúrsnúning hvað varðar þessa 15.000 fjölskyldur því að þær hafa þurft að þola nóg og eiga það síst skilið að ráðamenn snúi hnífnum í sárum þeirra með því að afneita því sem þær gengu í gegnum. Núna verðum við að gera betur. Núna verðum við að læra af þessu og núna verðum við að koma í veg fyrir að þetta gerist nokkurn tímann aftur og það gerum við ekki með feluleikjum heldur því að horfast í augu við það sem gerðist og taka ábyrgð á því. Núna verðum við að láta gera óháða rannsóknarskýrslu sem er hafin yfir allan vafa og þar dugar ekkert fúsk.
Frú forseti. Við ræðum hér munnlega skýrslu sem hæstv. fjármálaráðherra flutti fyrr í dag, um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Það er alltaf viðkvæmt og vandmeðfarið þegar samfélagslegar eigur eru seldar. Þess vegna er mikilvægt að traust ríki hvað varðar slíkt söluferli. Það er alveg ljóst að það traust hefur brostið, annars værum við ekki hér að ræða þetta. Í mínum huga, og okkar í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, er útilokað annað en að farið verði yfir það hvernig þessari sölu var háttað. Eitt af því sem ég tel að þurfi að skoða er gagnsæi og upplýsingagjöf. Reyndar hefur verið brugðist við réttmætri gagnrýni sem kom fram strax í upphafi þegar ekki átti að birta kaupendalistann. Hann hefur nú verið birtur að frumkvæði stjórnvalda og það réttilega, enda á almenningur rétt á slíkum upplýsingum þegar kemur að sölu á ríkiseigum. En vegna þess að gagnsæi og upplýsingagjöf eru mikilvæg finnst mér mikilvægt að halda áfram að skoða þetta og fara yfir málið. Við hér á Alþingi eigum að halda því sérstaklega til haga og leita upplýsinga. Ég tel líka mikilvægt að svara verði leitað við þeirri spurningu hvort kröfur um heilbrigða viðskiptahætti hafi verið uppfylltar. Það er ýmislegt sem ég tel orka tvímælis og hæstv. fjármálaráðherra kom líka inn á það í framsögu sinni hér í dag, t.d. þátttaka söluráðgjafanna í þessu ferli. Þetta er Seðlabankinn að skoða og ég tel mjög mikilvægt að fá svör við því og yfirferð á því hvort rétt hafi verið staðið að málum. Sama gegnir um spurningar um það að aðilar sem tóku þátt í þessum kaupum hafi allir verið hæfir. Ég veit það ekki, ég er ekki sérfræðingur í þessum málefnum, en tel mikilvægt að farið verði sérstaklega yfir það og að við fjöllum svo um það þegar Seðlabankinn verður búinn að skila af sér svörum. Fjármálaeftirlit Seðlabankans og Ríkisendurskoðun, sem er algerlega sjálfstæð í vinnu sinni, hafa nú þegar hafið athugun á málinu og mér finnst mikilvægt að sú athugun sé í gangi hjá þessum aðilum en niðurstöðurnar eiga að liggja fyrir í júní. Ég tel gríðarlega mikilvægt að við verðum búin að fá þær niðurstöður áður en þing fer heim. Að þeirri rannsókn lokinni verður svo hægt að leggja mat á það hvort stofna beri sérstaka rannsóknarnefnd um málið til að upplýsa það enn frekar ef eitthvað stendur út af. Ég bind vonir við að rannsókn Fjármálaeftirlits Seðlabankans og Ríkisendurskoðunar dugi til en ég ætla ekkert að gefa mér fyrir fram um það hvað kemur út úr þeirri vinnu. Ég hef sagt það áður úr þessum ræðustól að ég tel mikilvægt að ef við teljum að fleiri spurningum sé ósvarað verði leitað svara við þeim. Að lokum þá vil ég segja að mér líst vel á það sem komið hefur fram um að ríkisstjórnin hafi ákveðið að leggja það til við Alþingi að Bankasýsla ríkisins verði lögð niður og innleitt verði nýtt fyrirkomulag til að halda utan um eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Það tengist því sem ég sagði hér í upphafi um að það er alltaf viðkvæmt og vandmeðfarið þegar verið er að selja samfélagslegar eigur. Því kerfi sem við höfum núna, með lögum um sölumeðferð á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum og með Bankasýslunni, var komið á af biturri og vondri reynslu sem við erum brennd af sem þjóð. Ég var bjartsýn og vongóð um að nú værum við með kerfi sem myndi hjálpa okkur í þeirri vegferð að selja ríkiseigur. En það hafa komið fram það sterkar vísbendingar um brotalamir á því kerfi, að ekki sé talað um óánægju almennings með það hvernig til tókst, að mér líst vel á þessa tillögu. Ég tel einmitt mjög mikilvægt að um þetta verði rækilega fjallað hér á Alþingi því að það erum við sem berum hina pólitísku ábyrgð á því hvernig farið er með eigur ríkisins. Að þessu öllu sögðu þá bind ég vonir við þær rannsóknir sem nú eru í gangi á þessu ferli og ég ætla ekkert að gefa mér um niðurstöðurnar. Ég veit hvaða spurningar ég hef og þeim hef ég varpað fram hér. Ég tel einboðið að við þurfum sem þjóðþing að halda áfram að takast á við þetta mál. Það er eitt af því sem samfélagslega kjörnir fulltrúar eiga að gera þjóð sinni til heilla því að þessi mál þurfa að vera í lagi.
Forseti. Hv. þingmaður segir að hún hafi vonast eftir að við værum komin með gott kerfi til að sjá um sölu á bönkunum. Þegar ég skoða fyrirkomulagið, tvöfalt stjórnsýslukerfi, annars vegar það sem er í höndum Bankasýslunnar og hitt sem er í höndum ráðherra, með umsögnum frá Seðlabanka og frá þinginu o.fl., sé ég í raun ekkert að ferlinu eins og það liggur fyrir en ég sé náttúrlega möguleika á því að fólk geti klúðrað því; að fólk, persónur og leikendur, fari ekki eftir ferlinu og sinni ekki einstaka atriðum sem þarf að huga að í hverju skrefi. Það eru bara mannleg mistök. Það þýðir ekki að ferlið sé brotið. Ég velti því fyrir mér af hverju, ef kerfið sem slíkt er gott, þarf að skipta um það. Eða er það í alvörunni ferlið sem er slæmt?
Frú forseti. Ég tel að það ferli sem skrifað hefur verið inn í lögin sé alla vega ekki hafið yfir vafa um að það sé nógu gott kerfi. Ég tel að það sé betra kerfi en var hér áður. Tilgangurinn var að fjarlægja ákvarðanir frá stjórnmálamönnunum og ég held að það sé góðra gjalda vert og sé mikilvægt. En ég tel að fara eigi í saumana á þessari framkvæmd, hvernig til hefur tekist, og allri umræðunni. Við erum byrjuð á því. En hvort allt við þetta ferli sé ónýtt eða að breyta þurfi öllu, það held ég ekkert endilega. En það þarf að fara yfir það og skoða.
Forseti. Hvernig skilur hv. þingmaður þá eftirfarandi tilvitnun um sölumeðferð á eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum: „Sala hluta með útboði eða skráning bréfa í kauphöll er ferli sem er frábrugðið hefðbundinni tilboðssölu. Sem dæmi er ekki um mat á einstaka tilboðum eða eiginlegar samningaviðræður við einstaka kaupendur að ræða þegar almennt útboð eða skráning bréfa fer fram.“ Eins og ég skil þetta þá þarf einmitt að skoða einstaka tilboð þegar um hefðbundið tilboðsferli er að ræða, nákvæmlega eins og var í seinni sölu Íslandsbanka. Þessi setning beinist einmitt að ráðherra. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður skilji það þannig að það sé ráðherra prívat og persónulega sem fer með rauða yfirstrikunarpennanum sínum yfir þetta eða hvort það sé ekki einmitt stjórnsýsla ráðherra, sem ráðherra ber að sjálfsögðu ábyrgð á, sem gerir þetta.
Frú forseti. Ég held að það sé þannig að ráðherra sjálfur eigi ekki að fara yfir hvert og eitt einasta tilboð sem kemur inn. Það var einmitt tilgangurinn með lögunum og með Bankasýslunni að fjarlægja stjórnmálamanninn frá því að taka ákvarðanir um einstaka aðila sem eru að kaupa hluti í eigu ríkisins. Ég get ekki skilið það öðruvísi en svo að það eigi einmitt ekki að vera ráðherrann sem er að skoða þetta. Hann á ekki að vera í þeirri stöðu að velja sérstaklega hverjir það eru sem eru að kaupa heldur þarf einmitt að vera umgjörð um það hvernig við viljum hafa þetta. Við viljum ekki að ráðherrann sé með puttana í hverju og einu tilboði, hann á ekki að vera að vasast í þessu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem flutt var hér áðan. Mig langaði aðeins að nefna hlut sem ég hef nefnt fyrr. Mér finnst þetta bara svolítið merkileg orðræða sem á sér stað. Það er tiltekið hér í hverri ræðunni á fætur annarri hjá stjórnarliðum, og einkum og sér í lagi virðist það nú vera hjá þingmönnum VG, að menn telji sér það svakalega mikið til tekna að ríkisstjórnin hafi farið þá leið, fjármálaráðherra, að birta lista alveg niður í öreindir yfir þá sem keyptu í bankanum. Mig langar bara að skjóta smáspurningu hér inn: Eigum við ekki að ganga að því gefnu að framvegis og alltaf eigi það að vera ófrávíkjanlegt skilyrði að þegar eigur almennings eru seldar, eða verið að höndla með svona mikilsverða hagsmuni almennings, þá sé bara gegnsæi í öllu? Það á ekki að þurfa að vera þess háttar fyrirkomulag að menn geti einhvern veginn gumað sig af því eftir á að hafa tekið ákvörðun um að birta lista. Auðvitað átti þetta bara að liggja fyrir. [[Forseti hringir.]]Er hv. þingmaður ekki sammála mér um það að þetta eigi bara að liggja fyrir frá fyrstu stundu og til hinnar síðustu? Svona listar eiga að liggja fyrir.
Frú forseti. Jú, ég talaði einmitt um það í ræðu minni að algjört gegnsæi ætti að ríkja um ferlið. Það var hins vegar ekki þannig, það átti ekki að birta þennan lista. Ég tel að það hefði átt að gera það strax og ég tel að stjórnvöld hefðu ekki átt að þurfa að taka ákvörðun um að birta listann, það hefði átt að vera búið að birta hann. En þar sem það var ekki gert þá var mjög mikilvægt að sú ákvörðun skyldi hafa verið tekin að birta listann. Ég tel að menn hafi ekkert verið að guma sig af því sérstaklega heldur er bara verið að halda því til haga að hann var birtur. Það skiptir máli. Þar held ég að ég og hv. þingmaður séum sammála. Mér finnst aðalatriðið vera að listinn var birtur og hann átti alltaf að birtast.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég var að reyna að koma þessu áleiðis: Jú, vissulega er það ágætisákvörðun að listinn hafi verið birtur. En það er ekki þannig að halda þurfi því sérstaklega til haga og skreyta sig með því eins og það sé einhver dyggð. Það liggur í hlutarins eðli að fjármálaráðuneytið hefði aldrei getað tekið aðra ákvörðun, hvort sem forsætisráðherra hafði þar einhver ítök í eða ekki, en þá að birta listann. Ég hjó eftir því, í viðtali við stjórnarformann Bankasýslunnar, að hann var eiginlega svolítið hneykslaður á því að til stæði að birta þennan lista. Hann sagði eitthvað í þessa áttina: Ef menn hafa áhuga á því í næsta útboði að gera eitthvað slíkt þá þyrftu að koma fram sérstakir skilmálar um það. Við erum búin að selja helminginn af Íslandsbanka og ætluðum að selja restina síðar á kjörtímabilinu, við erum komin svo langt í þessu ferli, og við erum enn að sníða agnúa af sem einhvern tímann hefði þótt sjálfsagt að hafa í fyrirrúmi. Þingmaðurinn hlýtur að geta verið sammála mér um að þetta ber þess merki að það hefur verið svolítill flumbrugangur í kringum þessa sölu hingað til.
Frú forseti. Það er nú oft þannig að þegar gengið er í hlutina, þegar þeir eru framkvæmdir, þá koma brotalamir í ljós, stundum líka styrkleikar, en í þessu tilfelli myndi ég segja brotalamir. Þess vegna finnst mér ekkert flókið að standa hér og segja að fara þurfi yfir þau lög og þær aðferðir sem við höfum komið okkur upp við að selja ríkiseigur vegna þess að það þarf svo sannarlega að gera betur. Það er kannski ágætt að ég geti notað síðustu sekúndurnar af þessu andsvari til að segja að í huga okkar í VG kemur ekki til greina að selja meira út úr þessum banka fyrr en búið er að fara kirfilega yfir þetta mál, búið að fá svar við spurningum. [[Forseti hringir.]]Ég tel nauðsynlegt að breyta regluverkinu eins og hefur verið boðað að verði gert innan einhvers tíma.
Frú forseti. Það er eitthvað dásamlega krúttlegt við það að Vinstri græn af öllum, hv. þingmenn í þeim flokki, seilist einna lengst til að koma allri ábyrgð frá ráðherra yfir á Bankasýsluna. Það kom mjög skýrt fram hjá hæstv. fjármálaráðherra áðan að hann skrifar undir og samþykkir söluna vegna þess að hann hafði fengið einhverjar upplýsingar. Það er enginn að tala um að hann hefði þurft að fara í einstakar kennitölur. En þegar það blasti við að í lokuðu útboði, þar sem meiningin var að draga að fáa langtímafjárfesta, voru nöfn 200 kaupenda hefði það mögulega átt að kveikja einhver viðvörunarljós hjá ráðherra og hann hefði átt að spyrja frekar út í það. Það er bara forseti sem er ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum. Hæstv. fjármálaráðherra er auðvitað hlekkur í allri þessari ákvarðanatöku með því að skrifa undir. [[Forseti hringir.]]Hann myndi ekki geta skrifað undir ef hann fengi ekki einhverjar lágmarksupplýsingar frá Bankasýslunni. Ekki rétt?
Frú forseti. Eitt af því sem verið er að fara yfir núna er hvort lögum hafi verið fylgt í öllu þessu ferli. Ég get ekki bent á nein dæmi um að ég sjái að þeim hafi ekki verið fylgt, en þetta er eitt af því sem verið er að skoða. Það hefur hins vegar verið bent á ýmislegt í framkvæmdinni sem er virkilega dregið í efa að standist skoðun. Varðandi það hvaða upplýsingar hæstv. fjármálaráðherra hafði eða fékk þá verður hann einn að svara til um það, því að ég hef engar upplýsingar um það og veit ekki annað en það sem hann hefur til að mynda sagt hér í þessum ræðustól.
Frú forseti. Það liggur fyrir. Hæstv. fjármálaráðherra sagði hér í dag að hann hefði fengið heildarupphæðina, hann hefði fengið fjöldann á kaupendunum. Það hefði átt að klingja viðvörunarbjöllum. Ég var ekki að halda því fram að lög væru endilega brotin. Sá möguleiki er uppi að hann hafi séð listann og vitað hverjir voru þar og þá er hann auðvitað sekur um frændhygli, í það minnsta. Ef hann hefur ekki séð þær augljósu vísbendingar sem voru um það að útboðið væri að taka aðra stefnu en kynnt hafði verið hér og fyrir honum - ef hann hefur ekki gert það, ef hann hefur skrifað undir án þess að spyrja nokkurra spurninga - þá er það vanræksla. Ekki rétt, hv. þingmaður?
Frú forseti. Líkt og ég sagði áðan þá hef ég ekki séð neitt koma fram um að það blasi við að lögum hafi ekki verið fylgt í þessu ferli. Ég endurtek það hins vegar að ég tel gríðarlega mikilvægt að bæði Seðlabankinn og Ríkisendurskoðun fari kirfilega yfir allt þetta ferli eins og nú er verið að gera. Við þurfum, svo að við skellum okkur í að segja það hér einu sinni enn, að velta við hverjum steini í því ferli. Við tökum það svo auðvitað til okkar og förum yfir það og gerum breytingar á okkar lagaumgjörð í takti við það sem þar kann að koma fram.
Frú forseti. Mér hefur fundist sérstaklega áhugavert að fylgjast með þingmönnum Vinstri grænna í ljósi þeirrar miklu áherslu þeirra, nánast frá upphafi þessa máls, að afleiðingin hljóti að vera sú að Bankasýslan eigi að víkja. Núna, þegar hv. þingmaður er að tala um að vantað hafi upp á gagnsæi og vantað hafi upp á upplýsingagjöf, sem ég er einlæglega sammála, þá spyr ég þingmanninn hvort það sé hennar skoðun að eingöngu hafi vantað upp á upplýsingagjöf og eingöngu vantað upp á gagnsæi hvað varðar þann þátt málsins sem laut að útfærslunni hjá embættismönnum. Hvað með gagnsæi og upplýsingagjöf af hálfu ríkisstjórnarinnar sjálfrar og ráðherranna sjálfra, t.d. um aðdraganda sölunnar, t.d. samskipti forsætisráðherra og viðskiptaráðherra? Það hefur komið fram í fjölmiðlum að viðskiptaráðherra talar um að hann hafi viðhaft einhver varnaðarorð í samskiptum ráðherranna. Á almenningur ekki rétt á upplýsingagjöf og gagnsæi hvað þetta varðar?
Frú forseti. Hæstv. ráðherra verður auðvitað að svara til um það hvað hún kann að hafa sagt á einhverjum fundi sem ég sat ekki á. Já, ég tel mjög mikilvægt að farið verði yfir framkvæmdina hjá Bankasýslunni, það er þar sem mér sýnast hin stóru vafaatriði liggja. Ég verð bara að segja að mér finnst það líka merkilegt hve langan tíma það hefur tekið fyrir Bankasýsluna að svara spurningum frá fjárlaganefnd. Ég tel allt í lagi að fara virkilega vel ofan í þeirra vinnu. Hvað út úr þessu kemur, þessari rýni og þessari skoðun, veit ég ekki. En ég tel að tilefni sé til þess að spyrja spurninga. Ég hef varpað því fram hér í kvöld hvað mér þyki mikilvægt að skoða, [[Forseti hringir.]]en svo verðum við að sjá hvað það er sem Seðlabankinn og Ríkisendurskoðun leggja áherslu á og eru að skoða í sinni vinnu.
Frú forseti. Það held ég að sé hluti af vandanum hér, að manni finnst einhvern veginn einsýnt að þingflokki VG hugnist sú leið að upplýsa hálfa söguna, skoða undirmennina en ekki yfirmennina. Tekin er pólitísk ákvörðun um að fara í lokað útboð með ákveðnum afleiðingum. Þá eiga sér stað pólitísk samtöl í ráðherranefnd um efnahagsmál. Auðvitað þarf að upplýsa alla anga málsins og það þarf að gera með verkfærum sem geta gert það, eins og með rannsóknarnefnd. Það er holur hljómur í því að standa hér og tala um að bæta þurfi upplýsingagjöf, að skort hafi upp á gagnsæi en neita öllu samtali um pólitísku ábyrgðina eða ætla að upplýsa um það hver var pólitískur veruleiki málsins.
Frú forseti. Ég held að það sé enginn að neita því að fara yfir og skoða þetta ferli. Hæstv. fjármálaráðherra lagði fram tillögu hér sem hann byggði á tillögu Bankasýslunnar. Ég veit ekki betur en að þar hafi allt verið eftir hinu lögformlega ferli. En ég bind vonir við að þetta sé eitt af því sem verið er að skoða og ég tel að Ríkisendurskoðun hafi þær heimildir sem til þarf til að skoða það ferli. Ég tel að Ríkisendurskoðun hafi þær heimildir, en ef það kemur í ljós að eitthvað vantar upp á þá verðum við að fara í frekari rannsóknir. Miðað við það sem ég hef lesið af lögum um Ríkisendurskoðun þá tel ég að hún hafi verulegar heimildir til að fara í rannsókn og þess vegna hlakka ég til að sjá þeirra niðurstöður og vona að þær varpi skýrara ljósi á málið.
Frú forseti. Hv. þm. Haraldur Benediktsson talaði mikið hér áðan um að það væri búið að vera að þyrla upp moldviðri. Hv. þm. Sigmar Guðmundsson benti á hið augljósa, að það eru stjórnarliðar sem hafa verið að þyrla upp moldviðri með því að gera því skóna, af því að við hefðum fengið bankana gratís og búið væri að gera svona miklar eignir úr þeim, þá skipti það nánast engu máli hvernig farið væri með þær eignir. Það er hins vegar moldviðri og það birtist í því að almenningur áttar sig ekki á því hvað átti sér stað og það hefur grafið undan trausti. Ég ætla að tala aðeins um traust. Þetta er yfirlætislaust og stutt orð en það felst dálítið mikið í því. Okkur stjórnmálafólki er m.a. trúað fyrir því að fara með eigur almennings, stundum að selja þær með hag almennings að leiðarljósi, ákveða framkvæmdir og þar fram eftir götunum. Þá er mjög mikilvægt að við njótum trausts í okkar störfum. Við stjórnmálamenn eigum allt undir að almenningur beri traust til okkar. Ef við fyrirgerum því þá erum við á hálum ís. Við þekkjum það vel að eftir hrun hvarf þetta traust almennings á stjórnmálum og smátt og smátt hefur það verið að byggjast upp aftur. Þessi stjórn var að eigin sögn ekki síst mynduð frá vinstri til hægri til að byggja upp traust þó að í reynd hafi þetta fyrst og fremst verið stjórn mynduð um kyrrstöðu og varðstöðu um sérhagsmuni. En það er önnur saga. En með vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar núna þá finnum við að þetta dýrmæta traust almennings, sem hefur verið að byggjast upp á síðustu árum, hefur beðið hnekki og við sjáum vísbendingar um það í nýrri Maskínu-könnun í kvöld. Af hverju er það? Jú, það er einfaldlega vegna þess að fólki er algjörlega misboðið. Það er fólk út um allt samfélag að tala um þessa bankasölu. Fólk er sárt og fólk er hneykslað. Fólk mætir á mótmæli, fólk tjáir sig á netinu og á vinnustöðum og hvar sem það kemur saman. Og hvers vegna er fólki misboðið? Jú, það er vegna þess að það kannast við vinnubrögðin. Það kannast við persónur og leikendur sem dúkka upp. Það horfir á leikreglurnar í þessari bankasölu og það minnir svo óþyrmilega á hluti sem tíðkuðust fyrir tíu árum. Það horfir upp á eign almennings vera selda með afslætti til útvalinna vildarvina. Það horfir upp á náin tengsl fjármálaráðherra við kaupendur sem kaupa með afslætti í lokuðu útboði og það horfir upp á ríkisstjórnina og ráðherrana rjúka upp til handa og fóta, leggja Bankasýsluna niður þegar reiðialdan rís í samfélaginu þegar nöfnin koma í ljós, nöfnin sem átti aldrei að birta, þegar leikendur og persónur koma í ljós. Og hvað gerðist svo? Við sjáum ríkisstjórnina fyrst lýsa því yfir að hún ætli að leggja niður Bankasýsluna en á sama tíma er hún ekki tilbúin til að ræða ábyrgð hæstv. fjármálaráðherra fyrr en rannsókn hefur átt sér stað einhvern tímann í sumar. Nú talar hæstv. fjármálaráðherra eins og það eigi bara að sjá til með þetta allt saman. Það er ekkert til þess fallið að auka traust í samfélaginu þegar ráðherrar tala út og suður eftir því hvaða stjórnarflokki þau tilheyra. Hæstv. forsætisráðherra sagði í viðtali 19. apríl: Það er okkar mat að það hafi sýnt sig í gegnum þessa nýjustu atburði að þetta fyrirkomulag krefjist endurskoðunar. Við viljum styrkja þátt Alþingis þegar kemur að því að taka ákvarðanir, til að mynda um sölu eignarhluta í fjármálafyrirtækjum. Sama dag segir hún í Vísi að hún sé hugsi yfir því að ekki hafi verið hafður lágmarksbinditími varðandi kaup á útboðinu. Það hafi ekki heldur verið sett lágmarksfjárhæð í kaupum. Það var þó a.m.k. þeirra hlutverk að stoppa þetta ef þau töldu að Bankasýslan væri á rangri braut. Það gerðu þau ekki. Þessi orð hæstv. forsætisráðherra eru náttúrlega sérstaklega merkileg í ljósi þess að hæstv. fjármálaráðherra sagði í viðtali um helgina að það hafi alls ekki komið honum á óvart, að það hafi verið fyrirséð, hversu margir smáir aðilar seldu bréfin sín strax. En við skulum muna að ákveðið var að fara í þetta ferli með þessum hætti og allir stjórnarliðar hafa tekið undir það. Það var beinlínis ætlast til þess að við myndum laða að okkur styrka, öfluga langtímafjárfesta. Útkoman varð hins vegar sú að það eru margir skammtímafjárfestar. Þetta var veisla fyrir útvalda og í boði almennings. Það hefur lítið heyrst frá Framsóknarflokknum nema kannski helst frá hæstv. ferða-, menningar- og viðskiptaráðherra, en hún hefur skýrt frá því að hún hafi verið andsnúin þeirri leið sem var farin. Hún segir í viðtali: „Ég var ekki hlynnt þeirri aðferðafræði sem varð ofan á við sölu á bréfum í Íslandsbanka. Vildi almennt útboð en ekki að bréfin yrðu seld til valins hóps fjárfesta. Þessum sjónarmiðum mínum kom ég skýrt á framfæri í aðdraganda útboðsins.“ Í samantekt, stuttri samantekt, hefur hæstv. forsætisráðherra talað eins og henni hafi komið á óvart að útboðið skyldi fara eins og það fór, hæstv. viðskiptaráðherra hefur talað um að hún væri beinlínis andsnúin þeirri aðferðafræði sem valin var en hæstv. fjármálaráðherra hefur aftur á móti talað um að þetta hafi allt verið eins og best verður á kosið þegar heildarmyndin væri skoðuð. Hann hljómaði kannski ekki alveg eins kokhraustur 8. apríl vegna þess að þá sagði hann: „Það er alveg augljóst að þetta útboð fór ekki eins og við helst óskuðum.“ Þau slá í og úr eftir því hvernig vindarnir og umræðan blása. Þann 19. apríl, svo að ég fari aðeins betur yfir þetta, lýsir ríkisstjórnin því svo yfir að annmarkar hafi verið varðandi gagnsæi og upplýsingagjöf og hún hyggist leggja Bankasýsluna niður, hafði ekkert rætt um það áður. Þetta eru augljós viðbrögð við því að almenningi var misboðið. 83% þjóðarinnar lýstu sig andvíg þessari sölu. Tveimur dögum síðar birtist hæstv. fjármálaráðherra í viðtali. Þá ákvað hann að nota aðra taktík, nota hrokann, og hann svarar um kaup föður síns: Var honum bannað að kaupa? Rétt eins og málið snúist um það að faðir ráðherra geti ekki verið fjárfestir. Þó að ráðherrann sjálfur komi ekki auga á hvað þetta er skrýtið og ankannalegt, og að þessi nánu tengsl eru ekki eðlileg, hefði það a.m.k. átt að kalla fram viðbrögð hjá forystumönnum hinna tveggja ríkisstjórnarflokkanna. Það er augljóst að nú ætla allir að leggjast á eitt til að halda hlífiskildi yfir algjörlega óásættanlegri aðkomu fjármálaráðherra að þessari sölu. Tónninn í þessari ríkisstjórn hefur þróast frá því að vera hugsi yfir niðurstöðu sem veldur almennri hneykslan yfir í gamaldags forherðingu þeirra sem með valdið fara. Og við heyrðum nokkrar birtingarmyndir þess í dag, bæði frá hæstv. fjármálaráðherra og einnig frá hæstv. forsætisráðherra. Tíminn er að verða búinn þannig að ég kemst ekki yfir mikið meira. Ég ætla þó að segja að það þarf ekki að rýna lengi í þessa Íslandsbankasölu til að sjá að þetta ferli er langt frá því að vera ásættanlegt og langt frá því sem við getum sætt okkur við. Ég vona svo sannarlega að stjórnarliðar komi með okkur í þá vegferð að krefjast þess að stofnuð verði rannsóknarnefnd á vegum þingsins. Þetta hefur ekki vakið traust og traust er þrátt fyrir allt dýrmætasta eign stjórnmálamanna, stjórnmálaflokka og Alþingis. Án þess að við upplýsum málið til fulls munum við ekki endurheimta það. Það er miklu meiri hætta á því að þetta haldi áfram að grafa undan öllum okkar störfum, trúverðugleika ríkisstjórnarinnar fyrst og fremst en líka trúverðugleika Alþingis.
Forseti. Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins út í rannsóknarnefndina. Ég var aðeins að pæla í þessu áðan. Nú er það þannig að við erum með fordæmi fyrir því að Ríkisendurskoðun sé að skoða einkavæðingu banka fyrir hrun og svoleiðis. Út úr því kom bara heilbrigðisvottorð, að það hafi ekki verið neitt sérstaklega mikið að. Síðan kom rannsóknarnefnd Alþingis og benti á allt sem fór úrskeiðis, og það vantaði örugglega eitthvað ef eitthvað er, ýmislegt, það var alveg gríðarlega margt að. Ég klóra mér aðeins í hausnum og sé að núna er Ríkisendurskoðun sem sagt að pæla í svipuðum málum, sölu á banka. Þá sé ég tvo möguleika. Annars vegar að Ríkisendurskoðun komist ekki að neinu, að það hafi bara allt verið í himnalagi. Þá erum við með sömu stöðu og við vorum með síðast. Ríkisendurskoðun er einfaldlega ekki með tækin og tólin sem þarf til að komast að sömu niðurstöðu og rannsóknarnefndin gerði forðum daga og við verðum engu nær um það hvort eitthvað fór úrskeiðis eða ekki ef Ríkisendurskoðun skilar ekki neinu nema heilbrigðisvottorði. Hitt er síðan að ef Ríkisendurskoðun skilar þeirri niðurstöðu að eitthvað hafi verið að, fullt að, þetta og þetta og þetta, þá erum við samt í þeirri stöðu að þurfa rannsóknarnefnd. Í báðum tilfellunum, þ.e. að Ríkisendurskoðun skili engri niðurstöðu, að allt hafi verið í fína lagi, eða að þetta hafi ekki verið í fína lagi, þá er nauðsynlegt að kalla rannsóknarnefnd saman. Hvers vegna erum við þá ekki að kalla rannsóknarnefnd saman strax?
Frú forseti. Ég ætla bara að leyfa mér að tala fyrir munn nokkurra stjórnarþingmanna hér af því að ég tel mig vita um hvað málið snýst. Þetta er ekkert óþekkt og maður hefur auðvitað gripið til þessara hluta sjálfur þegar maður þarf að vinna sér tíma. Þetta eru tafaleikir. Það er verið að reyna að vinna sér tíma. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þegar Ríkisendurskoðun skoðaði bankasölurnar á sínum tíma og gaf út heilbrigðisvottorð þá var það ekkert endilega vegna þess að þar hafi verið notað eitthvert sleifarlag, og ég hef traust á Ríkisendurskoðun til þeirra verka sem hún er best fallin. En eins og ríkisendurskoðandi sagði sjálfur þegar skýrsla rannsóknarnefndarinnar birtist og sýndi allt aðra mynd, þau sögðu að þau hefðu ekki nægar rannsóknarheimildir til þess að komast að þeirri niðurstöðu sem birti svo sannleikann á endanum, sem var ekkert sérstaklega fallegur. Ég endurtek það að ég held að ríkisstjórn í haugasjó, ríkisstjórn í kreppu, ríkisstjórn í mótbyr, sé að reyna að vinna sér tíma og ég held að stjórnarliðar, flestir gegn betri samvisku, tali fyrir því að þetta fari fyrst í gegnum Ríkisendurskoðun og svo tökum við e.t.v. ákvörðun um að fara í nánari skoðun einhvern tímann í júní til að vinna dýrmætan tíma til að lægja öldurnar á stjórnarheimili þar sem allt leikur á reiðiskjálfi.
Forseti. Mér finnst þetta nefnilega vera lykilatriði hvað rannsóknarnefndina varðar. Ef Ríkisendurskoðun skilar því að þetta sé í fínu lagi þá erum við samt engu nær. Við vitum það af fyrri reynslu af því að skoða svona hluti. Ef aðstæðurnar eru öðruvísi og Ríkisendurskoðun hefur aðgang að upplýsingum sem veita okkur innsýn í ákveðin atriði sem fóru úrskeiðis þá er niðurstaðan samt óhjákvæmilega að það þarf að kalla saman rannsóknarnefnd. Við vitum að Ríkisendurskoðun nær ekki öllum út af fyrri reynslu. Sama hvað Ríkisendurskoðun gerir, sama hvaða niðurstöðu Ríkisendurskoðun skilar, afurðin úr því frá þinginu verður að vera rannsóknarnefnd. Það er óhjákvæmilegt. Hitt sem er alltaf verið að klifa á hérna er þetta: Ráðherra á ekki að meta einstaka tilboð. Ég klóra mér dálítið í hausnum yfir því. Að sjálfsögðu er það ekki ráðherra prívat og persónulega sem tekur upp rauða yfirstrikunarpennann og strokar yfir þetta tilboðið og hitt tilboðið o.s.frv. og skrifar á spássíuna ástæður á faglegum nótum. Það er fagleg stjórnsýsla á hans vegum sem sér að sjálfsögðu um þá framkvæmd, framkvæmd sem hann ber ábyrgð á. Þar af leiðandi, ef ráðherra lætur það verk kyrrt er hann sekur um ákveðna vanrækslu. Það er það sem lögin gera ráð fyrir; Bankasýslan sér um framkvæmdina, skilar framkvæmdinni til ráðherra sem fer og vottar að það sé allt vel gert, ekki hann prívat og persónulega heldur stjórnsýsla hans sem hann ber ábyrgð á. Mig langaði til að velta því fyrir mér með [[Forseti hringir.]]hv. þingmanni hvort við séum ekki að verða vitni að smáþvælu í umræðunni frá hæstv. fjármálaráðherra [[Forseti hringir.]]sem er alltaf að varpa sinni persónu inn í þetta, eins og hann ætti að gera eitthvað prívat og persónulega, sem er bara þvæla.
Frú forseti. Já, auðvitað hefur maður heyrt hæstv. fjármálaráðherra taka til varna og þó það nú væri. En það hefur vakið meiri eftirtekt hjá mér að stjórnarliðar hinna ríkisstjórnarflokkanna hafa eiginlega gengið enn lengra til að verja hann og haldið því fram að hann ætti bara hreinlega ekki að koma neitt að þessu. En hann kemur að þessu, hann fær niðurstöðuna inn á sitt borð með einhverjum upplýsingum sem geta alveg vakið upp spurningar. Bankasýslan hefur væntanlega séð nöfnin og gefur svo einhverjar upplýsingar til ráðherra. Ég er ekkert að halda því fram að hæstv. fjármálaráðherra eigi endilega að fara yfir hverja einustu kennitölu og leggjast yfir það. En hann sér fjöldann. [[Gripið fram í.]]- Já. Hann gæti spurt: Hvernig stóðu söluaðilar að sölunni? Eru einhverjir af söluaðilunum sjálfir að kaupa? Það eru ýmsar spurningar sem honum ber að spyrja Bankasýsluna áður en hann skrifar undir. Ég er orðinn það gamall að ég þekki þá tíð þegar maður skrifaði undir víxla og maður kannaði svona lágmarksbakgrunn fólksins sem maður var að skrifa upp á hjá þó að maður hafi kannski stundum farið fullgáleysislega að því. En hér erum við að tala um heldur stærri upphæðir en að bjarga sér frá mánuði til mánaðar. Ég tel því alveg einboðið að ekki sé hægt að fría ráðherra algerlega frá þessu. Ef hans hlutverk er ekkert annað en að skrifa nafnið sitt þá er eins gott að strika það út og sleppa því vegna þess að það felst þá ekkert í því. [[Gripið fram í.]]Hann er þá kominn í sama hlutverk og forseti Íslands og það er hann ekki.
Frú forseti. Ég hjó eftir orðum hv. þingmanns um mikilvægi traustsins. Það er nú einu sinni svo að traust var svar löggjafans um það hvernig ætti að græða það sár sem varð við fjármálahrunið. Traustið hefur verið eins og rauður þráður í allri okkar lagasetningu um fjármálafyrirtækin í kjölfar bankahrunsins og mér finnst það svo grátlegt að rúmum áratug eftir bankahrunið hafi ríkisstjórnin ekki hugsað meira um þessa breytu sem sjálfstætt element í málinu, að almenningur þyrfti að geta treyst ferlinu. Traust almennings er forsenda þess að hægt sé að tala um vel heppnað útboð. Þess vegna er algerlega fráleitt að hlusta á hæstv. fjármálaráðherra hér tala um að útboðið sé vel heppnað í stóru myndinni. Svo fara stjórnarliðar að tala um framkvæmdarhliðina, að útboðið hafi verið vel heppnað, alveg þar til kom að framkvæmdinni. Var þetta þá góð hugmynd alveg þangað til að útboðið hófst? Var útboðið góð hugmynd alveg þangað til það fór af stað? En þetta útboð fór gegn skýrum markmiðum laganna um gagnsæi, skýrum markmiðum laganna um jafnræði, skýrum markmiðum laganna um að efla virka samkeppni og í stað þess að græða sárið með því að hafa gagnsæi og opið ferli sem leiðarljós þá var sárið rifið upp að nýju.
Frú forseti. Mér hefur einmitt þótt þetta alveg ótrúlega furðulegt, þetta með heildarmyndina og stóru myndina sem þau eru alltaf að tala um, bæði ráðherra og nú nýverið allir stjórnarþingmenn sem koma í viðtöl. Auðvitað er alltaf gott þegar heildarmynd hluta er í lagi en það kemur þó ekki í veg fyrir að það getur verið fullt af brotalömum inni í henni. Ég meina, árið 1985 getur hafa verið í stórum dráttum mjög gott ár en það geta hafa verið framin morð og afbrot og alls konar óáran sem þarf samt sem áður að taka á. Og hér er bara fullt af hlutum sem eru beinlínis til þess fallnir að rýra traust. Raunar var það þannig að við fórum auðvitað ekki af stað í neinum blússandi meðbyr. Það lá fyrir að stór hluti þjóðarinnar hafði bara ekki traust á þessum tiltekna fjármálaráðherra til að standa fyrir sölunni. Það út af fyrir sig er ekki gott en það er auðvitað á ábyrgð Framsóknarflokksins og Vinstri grænna að hafa leitt hann í þetta sæti, þannig að við getum talað endalaust um það. En ég tek alveg undir með hv. þingmanni að það hefur einhvern veginn smám saman molnað undan þessu trausti og við erum bara á miklu verri stað núna í lok apríl en við vorum í byrjun árs. Það er mjög alvarlegt. Án þess að ég ætli nú að fara að endurflytja það hér, þá hvet ég ykkur til að hlusta á viðtal við heimspekinginn Henry Alexander Henrysson, sem var á Rás 1 í morgun, um traust og gegnsæi. Ég ætla að gefa honum orðið. Hlustið á það á eftir.
Frú forseti. Ég held nefnilega að þetta sé dálítið lykilatriði, að ef fella á dóm um það hvort sala eða útboð hafi heppnast vel þá er ekki hægt að fullyrða, þá er ekki hægt að halda því fram að niðurstaðan sé góð þegar traustið er ekkert. Það er ekki hægt að halda því fram að niðurstaðan sé góð þegar eina leiðin fyrir þessa ríkisstjórn til að halda áfram er að hæstv. fjármálaráðherra lofi að selja ekki meir og hinir flokkarnir fá í staðinn að leggja niður Bankasýsluna. Og traust er stórt orð í þessu. Vinsælasta orð ríkisstjórnarinnar í þessari umræðu hefur mér fundist vera armslengd. Ég velti því fyrir mér hvort það þurfi ekki hreinlega armslengd frá Sjálfstæðisflokknum við sölu þessara ríkiseigna. Sagan er einfaldlega þannig, dómur sögunnar er þannig að það þurfi armslengd frá Sjálfstæðisflokknum við sölu þessara eigna. Þannig er staðan. Þegar hæstv. fjármálaráðherra stendur hér í þessum sal og talar um stóru myndina, að stóra myndin sé sú að þetta hafi gengið vel vegna þess að það átti að selja banka og bankinn var seldur, ef við horfum ekki lengra en svo þá gekk þetta allt saman vel. Það átti að selja hlut í banka, hluturinn var seldur. Ef við gerum engar aðrar kröfur um þær þá gekk þetta allt saman upp á tíu. En hvað varðar gagnsæi, hvað varðar jafnræði, hvað varðar lykilbreytuna um að efla virka samkeppni þá gekk þetta ekki vel.
Frú forseti. Ég tek undir það, við þurfum tímabundið a.m.k. armslengd frá Sjálfstæðisflokknum. Ég hjó eftir því á Sprengisandi um helgina að þar var hæstv. fjármálaráðherra spurður um bankasöluna. Hann sagði að í heildarsamhenginu og í stóru myndinni hefði þetta gengið alveg glimrandi vel. Þá var hann spurður: En af hverju lögðu þið þá niður Bankasýsluna ef þetta gekk svona vel? Þá svaraði hann: Hefur þú ekki tekið eftir því að það er víðtækt vantraust í samfélaginu á henni og þess vegna gerum við það. Þá hlýtur maður að halda áfram; ef það voru rökin fyrir að Bankasýslan var lögð niður, ekki neitt annað - það var líka vantraust á fjármálaráðherra fyrir söluna. Ætlar hann að bregðast við á sama hátt og leyfa þjóðinni, þessum 83% sem ekki hafa traust á þessari sölu, sem eru hrædd við þetta ferli - ætlar hann að bregðast við með sama hætti og stíga þá til hliðar? Það kemur í ljós á næstu dögum. Ég efast um að hann geri það og mér sýndist ekki á honum í dag að hann væri á þeim buxunum. En miðað við svörin á Sprengisandi væri auðvitað eðlilegast að hann gerði það.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að gefa þinginu þessa skýrslu. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að geta rætt þetta mál mjög ítarlega og ég ætla jafnframt að nota tækifærið og kalla eftir því að aðrir ráðherrar sem sæti eiga í ráðherranefndinni komi sömuleiðis hér fyrir þingið og tali við okkur milliliðalaust. Mér skilst nú reyndar að það standi til með forsætisráðherra á morgun og það er fagnaðarefni. En ég fagna því líka að menn eru búnir að tala svolítið mikið um traust hér í dag og í kvöld í þessari umræðu. Það er nefnilega hugtak sem skiptir mjög miklu máli en það vantar alltaf svolítið að ræða það vegna þess að þegar við erum að tala um það hvernig gekk að selja, og sérstaklega er það áberandi hjá hæstv. fjármálaráðherra, þá er talað um að merki þess að útboðið hafi verið vel heppnað sé yfirleitt verðið, dreifing, góður eftirmarkaður og þess háttar hlutir. Menn tala hins vegar minna um traust. Fyrrverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Páll Magnússon, setti þetta nú ágætlega fram í dag í grein þar sem hann nefndi það einmitt að eitt af því sem skipti höfuðmáli væri kannski ekki verðið, dreifingin eða eftirmarkaðurinn heldur það að almenningur sem á eignina treysti því að vel hafi verið gert og vel hafi verið staðið að verki. Og af hverju skiptir þetta máli? Þetta skiptir auðvitað máli vegna þess að við vorum fyrir ekki mjög löngum tíma síðan með heilt bankahrun í fanginu. Eftirmál þess tóku mörg ár, þjóðin enn í sárum og það er svo stutt niður í þessa kviku að manni finnst að þegar farið er af stað í að einkavæða banka þá hafi menn náð einhvern veginn að aftengja sig þeim veruleika sem verið er að selja eignina í. Það er kannski lærdómurinn sem hægt er að draga af þessu. Það er ekki nóg að setja alls konar fín skilyrði sem snúa að fjármálagjörningum eða slíku heldur eru þessi siðrænu þættir ekki síður mælikvarði sem við þurfum að hafa til hliðsjónar þegar við erum að selja eigur ríkisins. Annað sem hefur svolítið verið talað um í þessu er að það hefði kannski mátt standa betur að kynningu þessara mála. Það er eitt kjarnaatriðið í þessu, kynningin sem fram fór á þessu var rosalega miðuð við fjármálamarkaðinn og miðuð við fjárfesta og aðra þá sem myndu mögulega taka þátt í þessu útboði. En það var lítið gert af því að kynna fyrirkomulagið fyrir eiganda bankans, þjóðinni. Þá komum við aftur að þessu með traustið. Ef eigandinn, sá sem er að selja, er ekki sáttur við ferlið hvernig í ósköpunum getum við þá gengið hnarreist frá borði og sagt að þetta sé vel heppnað? Traustið ætti í raun að vera og ábyggilegheitin öll í kringum þetta ætti í rauninni að vera sterkasti mælikvarðinn þegar við erum að selja banka ekki þetta löngu eftir bankahrun. Það er algjört lykilatriði í þessu. Og það er alger pólitískur ómöguleiki, svo ég noti það hugtak, að ætla að halda því fram að hægt sé að tala um eitthvert traust þegar eigandalistinn lítur út eins og hann gerði þegar var búið að draga loks út þann lista með töngum og eftirgangsmunum vegna þess að mönnum hafði hugkvæmst að það ætti að vera hægt að selja eigur ríkisins án þess að almenningur fengi að vita hverjir keyptu. Við erum auðvitað með þá stöðu núna að arfleifð Sjálfstæðisflokksins í gegnum þetta ferli er að hann er sennilega eini hægri flokkurinn í heiminum sem hefur tekist í miðju einkavæðingarferli, í miðju söluferli á banka, að festa í sessi eignarhald ríkisins á bankakerfinu hérna á Íslandi. Það mun örugglega líða langur tími þangað til að restin af Íslandsbanka verður boðin út til kaups og ástæðan fyrir því er ofur einföld. Það ríkir ekki traust. Það er ekki nóg að koma hér eins og hæstv. fjármálaráðherra gerði í dag og leggja það til við þingið að leggja niður Bankasýsluna og svo ætlum við að finna út úr því í þinginu hvernig eigi að halda á framhaldinu. Það er nefnilega þannig að það er alveg hægt að selja banka þannig að sómi sé að með Bankasýslunni. En það er líka hægt að gera það án Bankasýslunnar. Vandinn er að það eru ekki fyrirkomulagið sjálft sem skapar traustið núna þegar búið er að ryðja því algerlega úr vegi með þessari mislukkuðu einkavæðingu. Núna erum við nefnilega svolítið með það andrúmsloft í fanginu að þjóðin treystir ekki þessari ríkisstjórn til að halda áfram að fara með eigur almennings og bjóða til kaups. Þannig blasir bara landslagið við okkur í dag og fram hjá því munum við örugglega ekkert komast. Mig langar að gera hér að umtalsefni að það hefur verið gert svo mikið úr forsögunni á því að ríkið hafi fengið þessar eigur í fangið og síðan hafi einhver hetjuskapur manna leitt til þess að það var hægt að búa til einhver óskapleg verðmæti. Gjarnan sett þannig upp að við höfum fengið bankann án endurgjalds. Ég er alveg hjartanlega sammála því sem kom fram hér í ræðu fyrr í kvöld hjá hv. þm. Ásthildi Lóu Þórsdóttur. Við getum ekki stillt hlutum þannig upp því að við vitum það öll að þetta ömurlega umrót sem varð til þess að ríkið fékk bankana í fangið, við getum ekki talað um að það hafi verið án endurgjalds. Það er bara lítilsvirðandi gagnvart öllu því fólki sem enn er að sleikja sárin eftir bankahrunið. Síðan verðum við aðeins að tala um ábyrgðina og þennan mikla ábyrgðarflótta sem við höfum verið að sjá í þessu máli. Ég hef haldið til haga í dag setningu sem mér finnst algjört lykilgagn í þessu öllu. Það er það sem Bankasýslan segir eftir að fram kemur tilkynning um að það eigi að leggja Bankasýsluna niður. Þetta er mjög áhugavert vegna þess að þetta segir alla söguna. „Framkvæmd útboðsins fór eins fram og því hafði verið lýst af hálfu stofnunarinnar frá upphafi til loka, í nánu samstarfi við stjórnvöld sem voru ítarlega upplýst um öll skref sem stigin voru.“ Ég ætla bara að afdulkóða þetta ef menn vilja það. Þarna er Bankasýslan í raun og veru að segja: Ef við erum ábyrg þá er fjármálaráðherra líka ábyrgur, þá eru stjórnvöld líka ábyrg. Það er ekkert annað sem felst í þessum orðum. Menn skulu hafa í huga samhengið sem þessi orð falla í, rétt eftir að búið er að lýsa því yfir að það standi til að leggja niður Bankasýsluna. En ábyrgðarflóttinn er auðvitað alger. Það á að reyna að koma sér undan ábyrgð með því að leggja niður Bankasýsluna. Svo á að láta Ríkisendurskoðun fara í gegnum einhvern hluta af þessum málum og það er verið að tala um að Fjármálaeftirlitið skoði síðan ákveðinn anga sem snýr að söluráðgjöfunum og því öllu. En menn tala hins vegar minna um það og enginn er að velta fyrir sér þessum punkti sem Bankasýslan setur upp, þ.e. að stjórnvöld voru ítarlega upplýst um öll skref sem stigin voru og bera því nákvæmlega sömu ábyrgð og Bankasýslan á sjálfri framkvæmdinni. Flóknara er það nú ekki. Við getum ekki skýlt okkur endalaust á bak við þetta tal um armslengd því armslengdinni er ætlað að tryggja ákveðna fjarlægð en hún á ekki að fjarlægja pólitíska ábyrgð. Ég get alveg sagt það hér að ég hef ekki verið í hópi þeirra sem hafa kallað eftir því að fjármálaráðherra eigi að segja af sér. Ég hef kallað eftir því að rannsóknarnefnd Alþingis eigi að skoða málið og í framhaldinu verði hægt að taka einhverja afstöðu til þess nákvæmlega hvar ábyrgðin liggur. En það er hins vegar heilmikið til í því sem hefur verið sagt. Þegar ríkisstjórnin tekur þá ákvörðun að leggja niður Bankasýsluna þá er hún að kalla yfir sig ábyrgð af þeirri stærðargráðu að hún er í raun og veru að biðja alla þjóðina, þingmenn, þingheim, um að taka afstöðu til þess hvort pólitíska ábyrgðin sé ekki jafn mikil og ábyrgðin sem Bankasýslan ber. Við sjáum hér líka hjá stjórnarþingmönnum vilja þeirra til að falla á sverðið þegar kemur að þessari ábyrgð. Þeir hafa komið hér nokkrir, stjórnarþingmennirnir, og talað mikið um það að þeir hefðu kannski átt að spyrja öðruvísi í fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd og skoða málin kannski með gagnrýnni hætti þegar þingið fékk þetta til meðferðar. Nú eru menn að reyna að kasta sér á sverðið einhvern veginn fyrir hæstv. fjármálaráðherra og fyrir ríkisstjórnina. Þeir tala um að þeir hafi kannski ekki áttað sig á því að það ætti að setja eitthvert gólf á fjárhæðir, setja lágmarksfjárhæðir í útboðinu. Þeir hafi ekki séð það fyrir að söluráðgjafarnir myndu sjálfir kaupa og þar fram eftir götunum. Það gat enginn séð þetta fyrir því að það var aldrei neitt talað um að þetta gæti farið í þá átt. Auðvitað hafa menn einhvers konar lágmarkstraust til þess, þegar verið er að kynna eitthvert ákveðið ferli, að menn séu ekki að stíga langt út fyrir þann ramma í framkvæmdinni. Það gat ekki verið þannig að neinum þingmanni hafi átt að detta það í hug að söluaðilar væru mögulega kaupa í útboðinu. Ef söluaðilar eru sjálfir að taka þátt þá þýðir það, fyrir utan augljósa vanhæfið, að hlutabréfamiðlarar fjármálastofnana [[Forseti hringir.]]voru í raun að taka háa þóknun fyrir að selja sjálfum sér [[Forseti hringir.]]eign ríkisins með afslætti. Þetta gat engum dottið í hug, ekki nokkrum manni. Tími minn er á þrotum. Ég hefði örugglega getað talað hér talsvert lengur um þetta mál en ætla að láta gott heita í bili.
Forseti. Ég myndi vilja bæta einu við í röksemdafærslu hv. þingmanns. Það er að sjálfsögðu möguleiki að Bankasýslan hafi einfaldlega ekki verið að segja satt um samráðið við stjórnvöld, sem er að sjálfsögðu alvarlegt út af fyrir sig. Það beinir sjónum enn frekar að hlutverki ráðherra, ástæðu þess að um er að ræða tvöfalt stjórnsýslufyrirkomulag þar sem Bankasýslan sér um að fylgja framkvæmd samkvæmt leiðbeiningum ráðherra og ráðherra vottar svo að Bankasýslan hafi farið eftir leiðbeiningunum. Hann er þá ekki að meta eigin verk og er ekki eins hlutdrægur gagnvart þeim. Þegar Bankasýslan segir okkur að stjórnvöld hafi allan tímann vitað hvað hún var að gera þá eru tveir möguleikar. Það getur verið satt og þá er allt alveg samkvæmt því sem hv. þingmaður er að segja. Það getur líka verið að það sé ekki satt, sem er þá mjög ámælisvert. En það fríar ekkert ráðherrann. Ráðherrann hefði átt að sjá að Bankasýslan fór ekki eftir fyrirmælum og sýndi ekki allar upplýsingar ef hann hefði sinnt sínum hluta, ráðherraábyrgðinni, og vaktað það að farið hefði verið rétt að málum. Til að fylla upp í þessa mynd og útskýra þetta kannski aðeins betur þá sé ég ráðherra varpa öllu yfir á Bankasýsluna, allir aðrir eru að misskilja allt. Það sem hv. þingmaður bendir á er einmitt dálítið lykilatriði í því að átta sig á því að ábyrgðin er einmitt hjá ráðherra. Ástæðan fyrir því að Bankasýslan segist hafa upplýst ráðherra um allt allan tímann er sú að ráðherra ber ábyrgð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þetta allt. Já, ég skal alveg tala aðeins nánar um þetta. Mér finnst þessi setning sem þarna kom fram, eftir að búið var að greina frá því að til stæði að leggja Bankasýsluna niður, segja sitt. Mér finnst það segja sitt að Bankasýslan skuli leggja lykkju á leið sína og kveða svo fast að orði með það að á hverju einasta stigi hafi stjórnvöld - þau tala reyndar um stjórnvöld en ekki ráðherra - verið upplýst ítarlega um öll skref sem stigin hafi verið. Miðað við tímasetningu þessarar yfirlýsingar Bankasýslunnar, því við vitum að þar gátu menn ekki séð það fyrir að viðbrögð stjórnvalda, sem reyndist síðan vera klúður, yrðu að loka sjoppunni og slá Bankasýsluna af, þá hljótum við að rýna þetta með þeim gleraugum að Bankasýslan sé með mjög penum hætti að benda á að ekki sé hægt að flýja frá ábyrgðinni með þeim hætti sem ríkisstjórnin er að reyna að gera. Þegar við erum að tala um ábyrgð, hversu langt svo sem við viljum velta henni, hvort menn eigi að fara út í það að segja af sér eða biðjast afsökunar eða hvernig sem menn eiga að axla þessa ábyrgð, hljótum við að halda því vel og rækilega til haga að ekki er hægt að tala með þeim hætti sem talað hefur verið, að allt hafi gengið glimrandi vel en það hafi verið atriði í framkvæmdinni sem ekki hafi gengið nógu vel. Og því sé ráðherra allt í einu stikkfrí. Ráðherra var ítarlega upplýstur um öll skref sem stigin voru, náið samstarf var haft við stjórnvöld í hverju einasta skrefi. Það er alveg hárrétt. Hvort sem þetta er nú nákvæmt af Bankasýslunni eða ekki hljótum við að lesa þetta með þeim formerkjum að þetta sé sett fram í því andrúmslofti að þarna er nýbúið að ákveða að leggja Bankasýsluna niður. Við sjáum það á þessum ummælum að Bankasýslan er ekki par sátt við það að henni sé kastað á bálið og undir rútuna, eins og sagt er.
Herra forseti. Það er til slatti af gögnum um það hvenær Bankasýslan hitti ráðuneyti og stjórnvöld, og þá sérstaklega ráðherranefnd um efnahagsmál, ég held að mér hafi verið sagt að þau hafi alla vega mætt á tvo af þeim fundum sem ráðherranefnd um efnahagsmál hélt um þetta mál. Miklu oftar, bjuggu niðri í ráðuneyti, nokkurn veginn þannig var komist að orði á nefndarfundum fjárlaganefndar. Það er mjög margt sem bendir til þess að það sé alveg rétt sem Bankasýslan segir að hún hafi upplýst stjórnvöld um hlutina reglulega. En á sama tíma sé ég hvernig Bankasýslan mætti í fjárlaganefnd og útskýrði hlutina sem var ekkert rosalega nákvæmt og alls ekki fyrir leikmenn. Við þingmenn erum leikmenn í svona atriðum. Við erum ekki sérfræðingar í því að selja banka. En fjármálaráðuneytið á að vera með aðgang að slíkum sérfræðingum þannig að Bankasýslan gat kannski talað á faglegra máli við þá en við fjárlaganefnd. Það er alveg augljóst að þeir fundir, við stjórnvöld, við bæði ráðuneyti og ráðherra, voru mun fleiri en fjárlaganefnd fékk með Bankasýslunni. Það var miklu minni tími sem þingið fékk til að komast til botns í því hvað í ósköpunum Bankasýslan meinti eiginlega og hvernig Bankasýslan skildi leiðbeiningarnar frá ráðuneytinu. Það eru kannski spurningar sem við hefðum einmitt viljað spyrja í morgun. Við fáum þó vonandi að spyrja betur út í það á fundi með Bankasýslunni á miðvikudaginn. Fylgist með því.
Virðulegur forseti. Ég myndi nú kannski bara í framhaldi af þessum orðum hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar nefna að ráðherranefndin er svolítið mikilvægt apparat í þessu öllu. Auðvitað er það alveg sérstaklega áhugavert að einn í þeirri nefnd skyldi koma, eftir að allt var farið í vaskinn, og lýsa því yfir að hann hafi verið ósáttur við að þessi leið yrði farin og séð það fyrir, við skulum taka eftir því, sá það fyrir að þetta yrði klúður. Af því að við erum að tala um ábyrgð þá veltir maður því fyrir sér: Hver er þá ábyrgð þess ráðherra sem sér fyrir að meiri háttar ákvörðun ríkisstjórnarinnar, um að selja eign upp á 50 milljarða í lokuðu útboði, myndi enda með klúðri? Það er mjög alvarlegt mál að ráðherra skyldi ekki hafa viðrað þær áhyggjur sínar opinberlega. Við hljótum að þurfa að fá nánari skýringar á því af hverju það var ekki gert. Auðvitað var það síðan þannig, eins og við þekkjum, að hæstv. forsætisráðherra fór í þann leik að tala um að ekkert hefði verið bókað formlega um málið. En hæstv. viðskiptaráðherra stígur það fast niður, eftir að allt er um garð gengið, með þessa fullyrðingu sína um að hún hafi varað við og hún hafi séð að þetta yrði klúður, að það hlýtur að verða eitt af því sem kemur til skoðunar þegar farið verður í gegnum þessa sölu. Það er ekki nóg að Ríkisendurskoðun skoði það sem snýr að Bankasýslunni og að Fjármálaeftirlitið skoði síðan það sem snýr að söluráðgjöfunum eða eitthvað slíkt. Það er enginn, eins og við erum alltaf að benda á, að velta fyrir sér þessu efsta lagi í ábyrgðarkeðjunni. Það er alveg stórfurðulegt, ef við tölum bara um þetta sem þrjú lög, að eina lagið sem við skiljum eftir er efsta lagið þar sem ábyrgðin ætti í raun að vera mest, pólitíska ábyrgðin. Þar eru kjörnir fulltrúar almennings að taka ákvarðanir um hvernig eigi að selja og einn af þremur sá það fyrir að þetta myndi enda með klúðri. Þetta þarf að skýra miklu betur, bæði hér á vettvangi þingsins og með formlegri rannsókn.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir sína skýrslu hér fyrr í dag og jafnframt fara aðeins yfir þetta mál. Tillagan um sölu á Íslandsbanka var og er í samræmi við þann stjórnarsáttmála sem í gildi er á milli ríkisstjórnarflokkanna, Framsóknar, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboð. Þar er gert ráð fyrir á kjörtímabilinu að ríkissjóður haldi áfram að draga úr eignarhaldi í fjármálakerfinu og nýta þann ábata til uppbyggingar innviða sem var orðin rík þörf á og ber þar kannski hæst að nefna samgöngukerfið okkar, vegakerfið, og auk þess að greiða niður skuldir sem er skynsamlegt og sérstaklega eftir þann heimsfaraldur sem við höfum verið að ganga í gegnum, Covid. Til viðbótar þessu verður auðvitað að nefna að skynsamlegt er að mínu mati og til lengri tíma að minnka áhættu ríkisins af eignarhlutum. Það kom m.a. fram í þeim umsögnum sem komu til okkar í efnahags- og viðskiptanefnd. Það má nefna að tækniframfarir sem hafa orðið í fjártækni og skapað hafa tækifæri í rekstri banka geta falið í sér talsverða áhættu. Því fylgir auðvitað að bankar þurfa að aðlaga sig að þeirri þróun með talsverðri fjárfestingu og áhættutöku sem ég tel að sé ekki skynsamlegt til lengri tíma að ríkið taki eitt og sér. Við þetta má auðvitað bæta og taka til ýmislegt annað en það er kannski sérstaklega það sem fram hefur komið frá Samkeppniseftirlitinu sem hefur tekið undir það sjónarmið að það sé í raun óheppilegt að ríkið sé meirihlutaeigandi í tveimur viðskiptabankanna þriggja og horfi þá sérstaklega á það út frá samkeppnislegu tilliti. Eitt af markmiðunum í þessu öllu saman er að efla virka samkeppni á þessum markaði hér á landi. Það er mín skoðun að ég tel að fyrri salan í Íslandsbanka hafi heppnast vel og á henni hafi verið nokkuð gott traust og mikið. En nú erum við að ræða seinni söluna og mér finnst ágætt að fara yfir hvernig þau mál hafa þróast. Þetta er meðal þeirra sjónarmiða sem ég hef sjálfur horft til í umfjöllun okkar í efnahags- og viðskiptanefnd og þegar við skiluðum umsögn okkar til ráðherra vegna þessarar sölu, að markmið sölunnar voru, auk þeirra sem ég hef áður nefnt, að byggja upp innviði og greiða niður skuldir, voru einnig að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af hlutnum, að stuðla að fjölbreyttu og heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma og að auka fjárfestingarmöguleika fjárfesta. Að þessu sögðu og með þetta fyrir framan okkur, sérstaklega þegar kemur að heilbrigðu eignarhaldi og dreifðu til lengri tíma, þá var það svona túlkun að þarna væri sérstaklega átt við fjárfesta sem væru stórir og, eins og fram hefur komið í umræðum fyrr í dag, að hér væri um að ræða fjárfesta sem gætu staðið með bankanum í gegnum súrt og sætt og væru komnir til að vera yfir lengri tíma og væru öflugir. Auðvitað er það í einhverjum tilfellum með þeim hætti en ég verð hreinlega að segja það að þrátt fyrir góðar kynningar Bankasýslu ríkisins til okkar í nefnd þá er það tilfinning mín að framkvæmdin hafi ekki endurspeglað að fullu það sem fram kom. Það er bara minn skilningur og upplifun af þessu máli. Auk þess verður að segjast að líklega hefði það þurft að koma fram og mátt koma fram einhvers staðar í ferlinu, alveg sama hvað hver segir, að við hefðum mögulega átt að leggja til einhvers konar þak eða lágmark eða annað slíkt, einhverjar kröfur á aðila til að tryggja það sem fram kemur og hefur komið í hvítbók fyrir fjármálakerfið um heilbrigt og fjölbreytt eignarhald á þessum fyrirtækjum. Það er að þessu leyti fullkomlega eðlilegt að um þetta ferli þessarar sölu séu skiptar skoðanir. Ég held að við höfum öll, þingmenn og aðrir, tekið eftir því að ýmislegt hefur komið upp sem gefur tilefni til þess að rýna ákveðna þætti í þessari framkvæmd. Þar má auðvitað nefna það og taka sérstaklega fram að þarna voru aðilar sem voru að kaupa fyrir lága upphæð, jafnvel með neikvætt eigið fé og orðrómur um að söluaðilar hafi sjálfir tekið þátt í útboðinu. Þetta eru allt þættir sem við þurfum að komast til botns í og fá þessi atriði á hreint fyrir fullt og allt og það gerum við að mínu mati með því að treysta þeirri rannsókn eða skoðun sem nú er farin af stað af hálfu Ríkisendurskoðunar og Fjármálaeftirlits Seðlabankans, að kanna og fara ítarlega yfir þá þætti sem ég tel að hafi valdið, og nefndi áðan, tortryggni á þessu ferli. Ég hef sjálfur sagt að komi eitthvað upp í þeirri skoðun þá mun ég að sjálfsögðu styðja að það verði rannsakað, þeir þættir, það sem upp kemur og ríkið taki ákvörðun um að fara í slíka rannsókn. Það er mikilvægt þegar við erum að tala um almannaeign eða ríkiseign og sölu á henni, eins og í þessu tilfelli sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka, að um það ferli ríki fullkomið traust. Samhliða því þarf það ferli auðvitað vera gagnsætt. Mín upplifun er að það traust sem ég nefndi að hefði verið til staðar við fyrri sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka sé ekki fullkomlega til staðar í dag. Varðandi Bankasýsluna og stöðu og framtíð hennar þá held ég að það hafi verið ákall, ég hef a.m.k. skynjað það, um breytingar á allri umgjörðinni þegar kemur að því hvernig við höndlum með eignarhlut ríkisins til framtíðar í fjármálafyrirtækjum og þess vegna sé skynsamlegt að bregðast við þessu ákalli með þessum hætti. Ég held að skoðun Ríkisendurskoðunar, sem er að taka sérstaklega út stjórnsýsluþáttinn í þessari framkvæmd, geti hjálpað okkur öllum í því verkefni að finna fyrirkomulag sem nauðsynlegt traust verði á til framtíðar.
Forseti. Tvö atriði. Fyrst, eins og hv. þingmaður segir, að ef það komi eitthvað upp þá sé hann nú alveg til í að setja rannsóknarnefnd til starfa. Vandinn við það er að við erum með fordæmi fyrir því að Ríkisendurskoðun hafi skilað niðurstöðu um einkavæðingu bankanna sem fór algerlega úrskeiðis þar sem ekki voru gerðar neinar athugasemdir við þá einkavæðingu. Þannig að ef Ríkisendurskoðun skilar svipuðum niðurstöðum núna, að það hafi ekkert verið að, þá erum við engu nær. Við vitum að rannsóknarnefnd kemst að fleiri og nánari upplýsingum en Ríkisendurskoðun getur gert, sem þýðir að ef Ríkisendurskoðun skilar niðurstöðu sem segir: Það var ekkert að þessu, þá þurfum við samt rannsóknarnefnd. Það er óhjákvæmilegt. Við vitum að fjármálaráðherra seldi pabba sínum banka, það er athugavert. Það verður að skoða það, það er ekkert flókið. Ef Ríkisendurskoðun skilar síðan hins vegar skýrslu um að hérna hafi eitthvað farið úrskeiðis, af því að aðstæður eru kannski eitthvað aðeins öðruvísi núna, þá vill hv. þingmaður rannsóknarnefnd. Í hvoru tilvikinu fyrir sig þarf rannsóknarnefnd. Af hverju erum við að bíða með það? Ég skil það ekki. Hitt sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um varðar það að hann segir að framkvæmdin hafi ekki verið góð og við hefðum átt að gera kröfur. Er það af því að fjármálaráðherra er ekki treystandi til að gera þetta sómasamlega? Í alvörunni? Þingið er hérna til að veita umsögn um greinargerð fjármálaráðherra og „treystir“ fjármálaráðherra, innan stórra gæsalappa, til þess að sinna sínu starfi, ráðherra vinnur í umboði þingsins. En ef þingið er sífellt að setja kröfur og vörður o.s.frv. fyrir ráðherra, af hverju eigum við að hafa þann ráðherra? Af hverju höfum við ekki einhvern ráðherra sem getur gert þetta almennilega?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að við verðum að horfa á þetta þannig að það eru tvær stofnanir að skoða og rannsaka. Annars vegar er það Ríkisendurskoðun sem, eins og ég sagði í ræðu minni, er með þennan stjórnsýslulega þátt. Svo er það það sem hv. þingmaður var að ýja að varðandi einhvern þátt í útboðinu sjálfu. Án þess að ég sé með það alveg á tæru þá finnst mér líklegt að Fjármálaeftirlit Seðlabankans sé nú að skoða þann þátt sem tengist söluaðilunum og þátttöku þeirra í útboðinu. Ég verð bara að segja það fyrir mitt leyti að mér finnst dapurlegt, það er bara mín einlæga skoðun, að heyra hv. þingmenn tala niður þær stofnanir sem við höfum á vegum þingsins, í þessu tilfelli Ríkisendurskoðun. Þetta er svo sem þekkt aðferð en mér þykir hún dapurleg. Ég held að við eigum að leyfa þessari rannsókn að hafa sinn gang og ítreka það sem ég sagði í ræðunni að það mun ekki standa á mér að ef einhverjir þættir koma upp muni ég styðja frekari rannsókn á málinu á vettvangi þingsins. Varðandi framkvæmdina er það bæði minn skilningur og túlkun að framkvæmdin sé og hafi verið á forræði Bankasýslunnar.
Forseti. Það væri vel þegið ef stjórnarþingmenn myndu hætta að leggja okkur í stjórnarandstöðunni alltaf orð í munn. Það hefur enginn, ekki einn einasti hallmælt Ríkisendurskoðun. Það treysta allir Ríkisendurskoðun til þeirra verka sem Ríkisendurskoðun getur sinnt. Ég skil vel að Ásthildur Lóa Þórsdóttir vantreysti Fjármálaeftirlitinu á ákveðinn hátt og út frá því sjónarmiði skil ég það bara mjög vel, ekkert að því. En það er ekkert endilega almenn skoðun við núverandi aðstæður. Þannig að ef stjórnarþingmenn gætu vinsamlegast hætt að segja okkur hvað stjórnarandstaðan er að segja, hætt að leggja okkur orð í munn, þá væri það vel þegið. Við treystum Ríkisendurskoðun til að sinna þeim verkefnum sem henni ber að sinna. En við erum að benda á að það eru fordæmi fyrir því að Ríkisendurskoðun getur ekki skoðað allt. Það er nefnilega sorglegt sem lítur út fyrir að verið sé að gera núna, að það sé verið að skoða fólkið á gólfinu en ekki ráðherra sem ber líka ábyrgð á því að selja pabba sínum banka.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann verður bara að virða það við mig að ég skildi hv. þingmann með þeim hætti, og geri jafnvel enn, [[… Vá.]]að það ríki ekki fullkomið traust þingmannsins til Ríkisendurskoðunar. Það verður bara að hafa sinn gang.
Hættu þessu.
Að hann treysti Ríkisendurskoðun til að sinna þessum verkefnum en bara ekki í þessu tilfelli. [[Gripið fram í.]]Ég skil hv. þingmann enn þá minna í dag.
Forseti. Ég kann verulega illa við það, þegar ég sagði það mjög skýrt og greinilega hérna áðan hvað ég meinti með mínum orðum, að þingmaðurinn komi hingað aftur og reyni að snúa eitthvað út úr þeim. Það er einfaldlega verið að ljúga upp á mig með því. Það er einfaldlega verið að mistúlka það sem ég er að segja þrátt fyrir að ég hafi sagt það rosalega skýrt. Þannig að ef hv. þingmaður ætlar áfram að halda þessu fram þá þarf hann að svara fyrir það í forsætisnefnd.
Virðulegi forseti. Hér er mikið talað um Ríkisendurskoðun og traust til hennar. Hv. þingmaður leggur mikið upp úr því að Ríkisendurskoðun sé með þetta mál til athugunar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist lög nr. 46/2016, um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, gefa sérstaklega til kynna að stjórnvöld geti átt sérstakt frumkvæði að athugunum ríkisendurskoðanda og að það sé góður bragur á því að stjórnvöld óski eftir úttekt Ríkisendurskoðunar á tilteknum málefnum. Ég vil heyra frá hv. þingmanni hvort það séu einhver ákvæði í þessum lögum um það. Það kemur mjög skýrt fram í þeim á hvaða lagagrundvelli Ríkisendurskoðun skoðar mál og hvaðan frumkvæðið á að koma. Það er fjallað um að það geti komið frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og frá níu þingmönnum. Ég vil kannski heyra frá honum hvort honum finnist góður bragur á því að stjórnvöld, sem eftirlitsstofnanir Alþingis rýna í hvað gera o.s.frv., eigi sérstaklega frumkvæði að því að biðja stofnanir Alþingis um að rannsaka sig.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég stend bara við það sem ég sagði í ræðu minni, ég treysti Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirlitinu til að rannsaka þá þætti sem embættin hafa þegar fengið til meðferðar. Ríkisendurskoðun hefur samþykkt að hefja rannsókn á ákveðnum þáttum og er með stjórnsýsluþáttinn til sérstakrar skoðunar og já, ég túlka það þannig að það sé réttur farvegur og að sú rannsókn og könnun sé í góðum farvegi.
Virðulegur forseti. Í tilkynningu Ríkisendurskoðunar sem hv. þingmaður vitnar til er vísað sérstaklega til 2. mgr. 8. gr. laga um ríkisendurskoðanda. Þetta er gjaldtökuheimild og hljómar svo: „Þegar sérstaklega stendur á og nauðsynlegt er að ríkisendurskoðandi skoði eða geri úttekt á meðferð ríkisfjár í tilteknu máli eða á tilteknu sviði er honum heimilt að taka gjald fyrir.“ Ég vil spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann greinilega treystir þessu ferli svo vel, hvort hann viti til þess hvaða gjaldtaka verði þarna á ferðinni, hvort Ríkisendurskoðun ætli að taka gjald af fjármálaráðuneytinu, hvort þetta verði gert með sama hætti og þegar t.d. fjárhagur Álftaness var rýndur á grundvelli þessa ákvæðis fyrir löngu með samkomulagi við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið og hvort hann telji góðan brag á því og hvort það væri í samræmi við sjónarmið um óhæði rannsóknarinnar að fjármálaráðuneytið og Ríkisendurskoðun myndu gera með sér sérstakan samning. Hann hlýtur, fyrst hann treystir þessu öllu svona vel, að vita í hvaða farvegi þetta mál er, vegna þess að ég hef ekkert séð um þetta og mér finnst þetta orka tvímælis.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég held að það sé alveg skýrt í þessu að Ríkisendurskoðun er algerlega óháð öllu í sínum störfum þó að hún sé ein af stofnunum á vettvangi þingsins. Ég bara ítreka það að ég treysti Ríkisendurskoðun fullkomlega. [[Gripið fram í.]]- Það má hlæja að því hér úti í sal. En það er einfaldlega þannig að ég treysti henni, kannski ólíkt öðrum þingmönnum sem hér sitja.
Virðulegi forseti. Fyrst ég er komin úr stólnum kem ég bara hingað upp í púlt til þess að reyna að vanda um fyrir fólki. Mig langar til að hvetja hv. þingmenn til þess að gefa þingmönnum sem standa í púlti frið til þess að tala þar og vera ekki að gjamma stöðugt frammí. Það er bara virðingarleysi og ekkert annað.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ágústi Bjarna Garðarssyni fyrir ræðuna sem hann flutti hérna áðan. Mér fannst margt mjög fínt í ræðunni en honum fataðist nú svolítið flugið þegar hann fór að tala um skoðanir stjórnarandstæðinga á því hvernig embætti Ríkisendurskoðunar ræður við rannsóknir almennt. Hér held ég að menn séu að grauta því svolítið saman. Ég ætla að fullyrða það að allir þeir stjórnarandstæðingar sem ég hef heyrt tala treysti Ríkisendurskoðun mætavel en þeir telja kannski ekki að Ríkisendurskoðun sé rétti aðilinn til að rannsaka akkúrat þetta, m.a. út af því sem ég kom inn á fyrr í ræðu, þ.e. að Ríkisendurskoðun er til að mynda ekki að skoða það sem snýr beint að ábyrgð ráðherra. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson benti á hér fyrr að við getum auðvitað verið með einhverja niðurstöðu hjá Ríkisendurskoðun sem bendir til þess að ekkert sé athugavert við þetta, en af því að embættið skoðar ekki allt þá getur eitthvað farið undir radarinn sem hefði annars getað orðið andlag einhverrar frekari skoðunar. Það er eiginlega það sem við erum að tala um. En ég vil gjarnan fá að spyrja hv. þingmann, af því að hann flutti fína ræðu hérna áðan: Hvað finnst þingmanninum um að varaformaður Framsóknarflokksins, sem á sæti í ráðherranefndinni, viðskiptaráðherrann sjálfur, hafi sagt eftir á að hann hafi mótmælt því þannig að eftir hafi verið tekið að þessi tiltekna leið ætti að fara fram í sölunni og að ráðherra hafi séð það fyrir að þetta yrði klúður og að þeim varnaðarorðum hafi ekki verið komið áleiðis til almennings í aðdraganda sölunnar? Hvað finnst hv. þingmanni um það? Er þar hæstv. viðskiptaráðherra ekki að bregðast skyldum sínum gagnvart þeim sem eiga eignarhlutinn sem til sölu var?