Samkomulag er um það milli forseta og þingflokksformanna að þingfundur geti í dag staðið lengur en til kl. 20, þ.e. þar til síðari hluta 1. umr. um fjárlög 2019 er lokið. Ráðherrar gera nú grein fyrir sínum málaflokkum og taka þátt í umræðum um þá. Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherrar hafa fimm mínútur til framsögu. Svo getur einn þingmaður frá hverjum þingflokki beint fyrirspurn til ráðherra og hefur til þess tvær mínútur tvisvar sinnum. Þó geta þingflokkar ákveðið að tveir þingmenn tali frá flokki og fái þá aðeins tvær mínútur hvor. Andsvör verða ekki leyfð. Röð ráðherranna verður eftirfarandi: Forsætisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, heilbrigðisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, utanríkisráðherra, dómsmálaráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og að síðustu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Við lok umræðunnar talar fjármála- og efnahagsráðherra í allt að tíu mínútur, talsmenn þingflokka í allt að tíu mínútur hver og loks koma lokaorð frá ráðherra í fimm mínútur. Andsvör verða ekki leyfð nema á eftir lokaorðum ráðherra. Forseti vill einnig beina þeim eindregnu tilmælum til hv. þingmanna og hæstv. ráðherra að þeir virði tímamörk. Það er langur dagur fram undan og forseti mun því ekki sýna mikið umburðarlyndi ef menn fara fram yfir umsaminn ræðutíma.
Herra forseti. Við leggjum nú fram annað fjárlagafrumvarp þessarar ríkisstjórnar og það fyrsta sem lagt er fram með hæfilegum aðdraganda, ef við getum orðað það þannig, í því umhverfi að staða efnahagsmála á Íslandi er sterk. Mikill vöxtur hefur átt sér stað í efnahagslífinu undanfarin ár. Óreglulegar tekjur sem ríkið hefur fengið, til að mynda í tilefni af svokölluðum stöðugleikaframlögum, hafa gert ríkissjóði kleift að greiða niður skuldir og styrkt stöðu hans verulega með þeim afleiðingum að skuldir ríkissjóðs hafa lækkað um 88 milljarða á undanförnum 12 mánuðum og vaxtagjöld ríkissjóðs hafa þar af leiðandi lækkað verulega. Hrein vaxtagjöld verða um 26 milljörðum lægri árið 2019 en árið 2011, sem er mikill áfangi í endurreisn efnahagskerfisins og uppbyggingu þess eftir hrun. Við horfum hins vegar fram á ýmsar áskoranir. Það sem þessi ríkisstjórn hefur lagt áherslu á er að ráðast í uppbyggingu samfélagslegra innviða sem ekki hefur fylgt efnahagsbatanum. Þetta fjárlagafrumvarp er annar áfangi, getum við sagt, á þeirri leið, eftir þann fyrsta sem kom hér í fyrra. Fjármálaáætlunin leggur líka línurnar um þá uppbyggingu. Þar horfum við til uppbyggingar í ýmsum málaflokkum sem við höfum held ég öll hér í þessum sal skynjað sterkar kröfur almennings um að ráðist verði í. Þar vildi ég sérstaklega nefna heilbrigðismálin sem verið hafa efst á dagskrá landsmanna í ítrekuðum skoðanakönnunum þar sem við sjáum annars vegar stór uppbyggingarverkefni þegar kemur að fjárfestingum, og þá vitna ég sérstaklega í nýjan Landspítala, en líka í rekstur heilbrigðiskerfisins. Þar eru tvö mál sem ég vil nefna sérstaklega, annars vegar lækkandi greiðsluþátttöku sjúklinga sem áfram er gert ráð fyrir í þessu fjárlagafrumvarpi, sem er mjög mikilvæg jöfnunaraðgerð og mikilvæg til þess að við komum Íslandi í samanburðarhæft form til að mynda við önnur Norðurlönd þar sem greiðsluþátttaka sjúklinga hér á landi hefur verið hærri en annars staðar á Norðurlöndum. Síðan vil ég nefna sérstaklega geðheilbrigðismálin sem ég tel að séu eitt stóra verkefnið fram undan fyrir okkur öll. Þar hafa verið stigin fyrstu skrefin í að auka aðgengi til að mynda að sálfræðingum um land allt, sem er mikilvægt, og ekki síst fyrir ungt fólk. Þar tel ég þó að við þurfum að horfa til stefnumótunar til lengri tíma því að þetta tel ég vera eina af stóru áskorununum fyrir okkar heilbrigðiskerfi, þ.e. hvernig við ætlum koma í veg fyrir, líka, að geðheilbrigðismálin verði það vandamál sem við teljum þau vera orðin í dag. Við sjáum til að mynda aðvaranir frá landlækni um að andleg heilsa ungs fólks, svo ég vitni í rannsókn landlæknis frá árinu 2017, sé á niðurleið. Ég talaði um kostnað sjúklinga. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga hér að þær ráðstafanir sem lagðar eru til í skatta- og bótamálum, þó að vafalaust finnist einhverjum ekki nægjanlega langt gengið, miða allar að því að styrkja stöðu tekjulágra og lægri millitekjuhópa. Þar munar kannski mestu um aukningu barnabóta til tekjulágra barnafjölskyldna. Ég veit að ýmsir í þessum sal hafa talað fyrir því. Það er fagnaðarefni að við horfum núna á að staða þessara fjölskyldna er að batna verulega með viðbót í barnabótakerfið. Ég vil líka nefna það sem hefur kannski ekki verið mikið rætt, að efri mörkin í skattkerfinu eru núna fest við neysluvísitölu eins og lægri mörkin. Þessi mörk hafa færst til með ólíkum hætti, þ.e. efri mörkin hafa færst til með launavísitölu en neðri mörkin með neysluvísitölu. Það hefur verið gagnrýnt verulega. Það er mjög mikilvægt að við séum með samræmi þarna á milli. Og síðan er persónuafsláttur hækkaður um 1% umfram vísitölu neysluverðs. Allt er þetta til jöfnunar. Ég hlýt síðan að nefna umhverfismálin. Þar höfum við séð straumhvörf í fjárveitingum. Það kann að vera að einhverjum þyki þetta ekki vera stóra forgangsmálið en það er nú svo að ef við förum ekki að fjárfesta í loftslagsmálum verður hreinlega of seint að gera eitthvað í þeim. Það er alveg gríðarlega mikilvægt að við förum að bregðast við núna til þess að við náum að uppfylla skuldbindingar Parísarsamkomulagsins um minni losun. Við vitum að ef við náum því ekki er það ekki bara alvarlegt mál á heimsvísu heldur er það líka risastórt efnahagsmál. Við höfum undirgengist þessar skuldbindingar og munum greiða það dýru verði ef við uppfyllum þær ekki. Síðan er það auðvitað hin stóra umhverfislega ábyrgð. Hvað varðar málaflokka forsætisráðuneytisins mun ég ekki hafa mörg orð um það. Ég vænti að þingmenn nýti tækifæri sitt hér til að spyrja út í málaflokka forsætisráðuneytisins og þær breytingar sem þar eru gerðar á. Ég mun svara þeim spurningum með gleði og eftir bestu getu.
Herra forseti. Við hæstv. forsætisráðherra erum bæði aðdáendur franska hagfræðingsins Pikettys. Hann segir stefna í að eign vestrænna þjóða verði álíka ójafnt skipt milli íbúa landanna og á 18. og 19. öld. Við séum á leið til miðalda. Frá millistéttarsamfélagi að auðræðissamfélagi. Fáir auðmenn munu ráða för, við stefnum í átt þar sem lýðræðið víkur fyrir auðræðinu. Ísland er auðvitað engin undantekning þegar kemur að vaxandi eignaójöfnuði. Fimm ríkustu prósentin eiga jafn mikið og hin 95%, árið 2016 jókst eigið fé 90% landsmanna um 209 milljarða, sem sagt 1 millj. kr. á 200 þúsund fjölskyldur á meðan hver og ein fjölskylda ríkasta prósentsins fékk 25 milljarða. Við þekkjum líka stöðu almennings þegar harðnar á dalnum, gengið fellur, verðbólgan eykst, vextir hækka, almenningi blæðir. Efsta lagið finnur svo möguleika til að verja sig fyrir þessu með einum með öðrum hætti, m.a. að fara með peningana sína til Panama eða annarra landa. Í góðærinu finna auðmenn líka leiðir til þess að hagnast. Auðurinn safnast á færri hendur og almenningur þarf alltaf að bera uppi stöðugleikann. Og nú í vetur með því að stilla launakröfum sínum í hóf. Þetta er ekki fallegt, hæstv. forsætisráðherra. Eftir lestur fjárlagafrumvarpsins finnst mér ekkert vera gert til að minnka eignaójöfnuð. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra hvernig henni líði með þennan skort á þessum hluta í fjárlagafrumvarpinu, hvort hún sé búin að leggja Piketty-bókina sína á hilluna eða hvernig hún ætli að bregðast við í þessari ríkisstjórn, hvaða aðgerðum við getum búist við, hvaða leiðir hún muni fara til að ná þessum jöfnuði í betra horf.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á mikilvægu efni. Það er hárrétt sem hv. þingmaður sagði og við erum sammála um, að þegar við horfum og skoðum jöfnuð á Íslandi og í alþjóðlegu sambandi vitum við að tekjujöfnuður er tiltölulega mikill á Íslandi, þó að við hér inni í þessum sal höfum kannski aðeins mismunandi skoðanir á því hversu mikill hann eigi að vera. Til þess að bregðast við því að skapa aukinn jöfnuð þegar kemur að tekjum er mjög mikilvægt að sú endurskoðun sem stendur yfir á samspili bóta- og skattkerfa nýtist ekki síst þeim tekjulægri. Ég tel þó, þótt hv. þingmaður segi að ekkert sé gert þegar kemur að eignaójöfnuði, að mikilvægt sé að halda því til haga að bæði það sem er gert varðandi barnabætur, persónuafslátt og breytinguna á efra þrepinu, allt er þetta í þá átt að stuðla að auknum jöfnuði þegar kemur að tekjunum. Þá komum við að eignunum. Hv. þingmaður segir að hér sé ekkert gert í því máli og það er alveg rétt að í þessu fjárlagafrumvarpi eru ekki lagðar til breytingar á fjármagnstekjuskatti, enda var hann hækkaður um 10% í síðasta fjárlagafrumvarpi, úr 20% í 22%. Sú vinna stendur hins vegar yfir að meta þennan skattstofn til samanburðar við önnur ríki, hvort við metum það að þetta sé nægjanlegt því að lengi hefur verið rifist um það hvort þetta sé sambærileg skattlagning og sambærilegur skattstofn. Þeirri vinnu er ekki lokið. Ég vil hins vegar vekja athygli hv. þingmanns á því, af því að lækkunin á fjármagnstekjuskatti um 2 milljarða frá áætluninni sem birtist í fjármálaáætluninni skýrist að mestum leyti af þeirri tilhögun, að það er ekki vegna þess að skatturinn hafi ekki hækkað og sé ekki innheimtur, að árið 2016 voru inni í framreikningsgrunni tekjur ríkisins vegna stöðugleikaframlaga, en svo er ekki lengur. Þannig að það er í raun og veru bókhaldslegt atriði sem þar ræður för, þó að fjármagnstekjuskatturinn sé sveiflukenndur skattstofn. Þetta skýrist líka að hluta til af því að framteljendum þar hefur fækkað. Hv. þingmaður nefnir skattaskjól og skattsvik. Við samþykktum á vormánuðum frumvarp til þess einmitt að herða enn frekar róðurinn gegn skattsvikum. Ég mun gjarnan vilja ræða það frekar ef ég fæ kost á því í seinni ræðu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta. Það er gott að ráðherra gengst við því að í þessari ríkisstjórn er ekkert verið að gera svo mikið í þessum hluta málsins. Það er auðvitað ekki gott að hún boði ekki frekari aðgerðir með einhverjum konkret hætti. Ef við skoðum bara fjármagnstekjuskattinn, hvernig hann birtist í OECD-löndunum, er Ísland meðal neðstu þjóðanna. Við erum á milli Sviss og Spánar eftir að við hækkuðum skattinn upp í 22%. Ég get ekki sætt mig við það að menn ætli að flækja þetta í einhver ár með því að vinna og gera skýrslur sem birtast svo eftir tvö ár þar sem menn eru að skoða hvort þetta sé með sambærilegum hætti og annars staðar. Hér er alveg klárt mál að menn eru að raka til sín peningum. Um þúsund manns eiga t.d. 98% af öllu eigin fé í fyrirtækjum á Íslandi sem eru í eigu einstaklinga og við þurfum ekkert annað en setja fingurinn upp í loftið og horfa í kringum okkur til að sjá hvernig fólk er að græða hér á meðan aðrir gera það ekki. Ég vil spyrja beinlínis hvort ráðherra muni í næstu kosningum tala aftur fyrir enn hærri fjármagnstekjuskatti, hvort hún muni ásamt mér tala fyrir auðlegðarskatti á langríkasta fólkið. Hvort hún geti hugsað sér að við setjum hátekjuþrep á fólk eins og okkur sem erum með ofurlaun og getum þá lækkað lægsta tekjuþrepið á móti. Og hvort hún sjái ekki fyrir sér að það sé eðlilegt um leið og við verjum auðvitað veikustu fyrirtækin í sjávarútvegi að við getum alla vega náð böndum á það að ríkustu fyrirtækin séu ekki að borga sér marga tugi milljarða á nokkrum árum.
Herra forseti. Þetta voru margar spurningar hjá hv. þingmanni. Ég mun gera mitt besta til að svara þeim. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, að auknir fjármunir og bætt regluverk og fleiri upplýsingaskiptasamningar til að koma í veg fyrir skattsvik er allt eitthvað sem er á dagskrá og hefur þegar verið ráðist í í tíð ríkisstjórnarinnar. Svo vil ég andmæla því að hv. þingmaður skilji orð mín þannig að ekki sé verið að gera neitt í fjármagnstekjuskattinum. Ég fór yfir það áðan að hann var hækkaður um 10% fyrir minna en ári að tillögu þessarar ríkisstjórnar. En ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það sé ekki nóg að setja bara fingurinn upp í loftið og taka vindinn, heldur eigum við einmitt að ráðast í þessa greiningu á samanburði skattstofna. Það er nákvæmlega það sem ég sagði fyrir síðustu kosningar. Við höfum séð ótrúlegan fjölda skattbreytinga á undanförnum tíu árum. Ég boðaði það að mér fyndist mikilvægt að við hefðum vandaðri undirbúning að skattkerfisbreytingum og aukið samráð um þær. Það er nákvæmlega það sem við erum að gera. Ég lít hins vegar svo á að eignaójöfnuður sé það sem við þurfum að vera mest meðvituð um. Þó að það sé líka mikilvægt að horfa til teknanna er það þar sem ójöfnuðurinn birtist, í eignastöðunni. Hv. þingmaður nefndi ýmsa skattstofna, veiðigjöld og fleira. Ég vil segja að hv. þingmaður er þó væntanlega sammála þeirri breytingu sem komið var á á kjörtímabilinu 2009–2013 þar sem farið var að afkomutengja veiðigjöldin. Þáverandi stjórnarandstaða var raunar á móti því að setja slíka afkomutengingu inn í þennan gjaldstofn. Ég er þeirrar skoðunar að hún eigi að vera inni, að veiðigjöldin eigi að vera afkomutengd, en það þýðir að sjálfsögðu, alveg eins og skattheimta er í raun og veru afkomutengd, að veiðigjöldin verða afkomutengd. Við getum svo rætt nákvæmlega hvernig við viljum útfæra gjaldstofninn. Sjávarútvegsráðherra boðar frumvarp um það. Við verðum líka að horfast í augu við það að ef við föllumst á þessa forsendu munu veiðigjöld hækka [[Forseti hringir.]]og lækka. Þau hafa gert það svo sannarlega ef við skoðum bara nokkur ár aftur í tímann.
Herra forseti. Við hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir áttum gott samtal í fjárlaganefnd í vor þar sem hún útskýrði fyrir mér að í forsetaúrskurði um ábyrgðarsvið forsætisráðherra er talað um samskipti stjórnvalda við Alþingi. Grundvöllurinn fyrir því að þetta fjárlagafrumvarp vinnist faglega í þinginu er að upplýsingar frá stjórnvöldum séu þannig að við getum unnið með þær, t.d. upplýsingar um kjaramál sem án efa þýða breytingar á fjárlagafrumvarpinu í þinginu og ætti þá að þýða breytingar. Varðandi upplýsingar sem við í þinginu fáum beint frá ráðherra eða í gegnum yfirlýsingar þeirra í ríkisstjórninni þurfum við að geta fengið skýr svör við spurningum okkar fljótt ef við eigum að vinna vinnuna okkar faglega. Ef við teljum upplýsingar ekki nógu góðar eða jafnvel villandi er gríðarlega mikilvægt fyrir traustið í samfélaginu og gott samstarf okkar á þinginu við stjórnvöld að geta fengið skýr og skjót svör. Það er á ábyrgðarsviði forsætisráðherra ef aðrir ráðherrar sinna því ekki. Við ættum ekki að bíða þar til upplýsingagjöfin verður vandamál og vantraust fer að grassera og krafa myndast um að kalla ráðherra fyrir nefndir þingsins til að fá skýr svör, sem þrír af nýjum nefndarmönnum geta gert og við höfum beitt í meira mæli. Á endanum myndi þurfa að kalla forsætisráðherra fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, ef ráðherrarnir sinntu ekki sínu. Í stað þess að fara í þann óþarfa dans vil ég freista þess að biðja forsætisráðherra um 15 mínútur til að hefja strax samtal um upplýsingagjöf stjórnvalda til Alþingis. Rammi þeirrar umræðu er að þingmenn fái upplýsingar sem þeir sannarlega þurfa til að geta sinnt lögbundnu hlutverki sínu, lögbundnum skyldum. Það er ekki þannig í dag og það verður að laga. Ég spyr því hvort forsætisráðherra eigi fyrir mig 15 mínútur á eftir eða fyrri partinn í næstu viku til að hefja samtalið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugaverða spurningu. Hann spyr mig fyrst og fremst hvort ég eigi handa honum 15 mínútur. Ég á alltaf 15 mínútur handa hv. þingmanni, ég veit ekki hvort hann vill hafa þær í þessum sal eða persónulegar, en [[Gripið fram í.]]þær á ég til. Hvað varðar upplýsingagjöfina vil ég segja, af því að hv. þingmaður segir að það sé á ábyrgðarsviði forsætisráðherra á hverjum tíma að aðrir ráðherrar gefi upplýsingar, að við verðum að halda því til haga að ríkisstjórn Íslands er ekki fjölskipað stjórnvald og lög okkar um ráðherraábyrgð gera ráð fyrir því að hver ráðherra beri ábyrgð á málaflokki sínum en forsætisráðherra hafi samhæfingarhlutverk. Ég verð því að líta svo á að hæstv. ráðherrar séu hver og einn ábyrgur fyrir þeim upplýsingum sem þeir gefa og þær séu að sjálfsögðu gefnar eftir bestu vitund. En það er hlutverk forsætisráðherra að hafa forystu um að ramminn sé þannig að þetta sé sem best, sem skýrast. Ég vil taka undir með hv. þingmanni, kröfur okkar um upplýsingagjöf hafa gjörbreyst með samfélagsbreytingum. Það er allt annar veruleiki en var fyrir tíu árum, eins og ég kom raunar aðeins að í stefnuræðu minni. Við þurfum að laga okkur að þeim veruleika og m.a. þess vegna óskaði ég eftir skýrslu frá starfshópi um eflingu trausts. Ein af lykiltillögunum er að Stjórnarráðið sníði sér stefnu um upplýsingagjöf. Það er verkefni sem við munum ráðast í. Endurskoðun upplýsingalaga er hafin. Hluti af þeirri endurskoðun verður, eða ég mun gera það að tillögu minni, að Alþingi og dómstólar muni fara undir upplýsingalög, sem þeir heyra ekki undir í dag, og að við lítum til Noregs sem hefur þótt með hvað framsæknustu upplýsingalöggjöfina. Mín trú er sú að þrátt fyrir framfarir sem hafa orðið í upplýsingagjöf og upplýsingalögum eigum við verk að vinna í þeim efnum til þess að við getum talist vera að gera eins og mér sýnist vera best gert. Þar hef ég sérstaklega litið til Noregs.
Herra forseti. Það er margt ánægjulegt í fjárlagafrumvarpinu og óvenjufátt sem stuðar þótt alltaf sé eitthvað sem gerir það. Auðvitað þurfum við að ræða það nánar á eftir og þetta er ekki eins og það verður best á kosið, en forgangsröðunin virðist endurspegla þær hugmyndir sem ríkisstjórnin hefur gefið sér. Gott og vel, við munum fara betur í það. Þegar ég horfi á fjárlagafrumvarpið á þessu ári, eins og í fyrra og hittiðfyrra, er alltaf einn þáttur sem stendur upp úr sem stór óvissuþáttur sem veldur áhyggjum og það er hreinlega íslenska krónan. Hún er einn af stærstu óvissuþáttunum okkar. Það virðist sem nokkurra prósenta flökt á krónunni geti grafið nokkuð mikið undan ríkisfjármálunum, eins og áður. Ég velti því fyrir mér: Eigum við ekki að fara að hætta þessu? Viðhald krónunnar í núverandi mynd er einhvers konar þjóðrembingslegur masókismi. Við gerum okkur ekki neina greiða með því. Þetta er risastórt dæmi um að með því að gera hlutina allt öðruvísi en allir aðrir gerum við sjálfum okkur erfitt fyrir. Þar sem hæstv. forsætisráðherra fer með málefni Seðlabanka Íslands langar mig að vita hvort hún hyggist stíga einhver skref til að draga úr óstöðugleika og óáreiðanleika íslensku krónunnar og treysti þar með bæði ríkisfjármálin og hagkerfið í heild. Þetta er mál sem kemur reglulega upp. Það er búið að vinna ýmsar greiningar og nýjustu greiningarnar virðast benda til þess að ekki sé mikill skilningur á eðli þeirrar verðtryggingar sem er mikið til staðar í kerfinu okkar, en það eru stórir gallar á henni. Ég hef ekki enn séð neina greiningu sem er í takt við raunveruleikann. Getum við fengið aðeins betri gjaldmiðil eða alla vega betra fyrirkomulag?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég hjó eftir því að hann talaði um að við hefðum engar greiningar sem væru í takt við raunveruleikann. Þá rifja ég upp fyrir mér orð hagfræðings sem ég þekki sem sagði að hagfræðingar væru í raun guðfræðingar okkar tíma, þeir væru aðeins að spá fyrir um hlutina út frá trúnni og helstu væntingum. Ég sé hagfræðing í salnum sem horfir á mig strangur á svip núna. En að öllu gamni slepptu vil ég svara þeirri spurning hv. þingmanns hvort við eigum ekki að hætta með íslensku krónuna þannig að það er ekki mín trú. Hafandi lesið þær greiningar sem liggja fyrir hefur ítrekað verið bent á að hinn raunhæfi valkosturinn sé að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru og það tel ég miklu stærri ákvörðun en svo að hún eigi eingöngu við um peningastefnuna. Aðrar millileiðir sem hafa verið nefndar, og ég nefni þar til að mynda myntráðsleið sem hefur verið nefnd sérstaklega í þessum sal, tel ég ekki trúverðugar. Ég hef ekki tíma til að fara í það en vona að ég fái spurningu um það síðar, ef ég er heppin. Það er hins vegar mikilvægt að við styrkjum ramma peningastefnunnar, það er hárrétt hjá hv. þingmanni. Þetta eru þrír þættir: Vinnumarkaðurinn, ríkisfjármálin, peningastefnan. Hvernig getum við styrkt peningastefnuna? Við erum með ítarlega skýrslu með tillögum m.a. um fasteignaliðinn sem hluta af neysluvísitölunni, þar sem lagt er til að hann verði tekinn út. Lagt er til að fjármálastöðugleiki fari að spila stærra hlutverk við stjórn peningastefnunnar. Þar er lagt til að það verði beinlínis jafngilt verðbólgumarkmiði sem er umræða sem ég tel að við eigum eftir að taka betur á á vettvangi þingsins, hvort við teljum það skynsamlega ráðstöfun. Í öllu falli liggur fyrir að ég mun leggja til breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands þar sem atlaga verður gerð að því að styrkja ramma peningastefnunnar. Hins vegar eigum við að mínu viti eftir að ræða á vettvangi þingsins þær tillögur sem nefnd sem fyrrverandi ríkisstjórn skipaði um endurskoðun peningastefnunnar [[Forseti hringir.]]skilaði þannig að við fáum þá efnislegu umræðu sem mér finnst hv. þingmaður kalla eftir. Ég myndi vilja óska eftir því við forseta að tækifæri gæfist til að gera grein fyrir niðurstöðu þeirrar skýrslu til að fá þá umræðu fram.
Við höfum ekki tíma í það núna.
Hæstv. forseti. Það er ánægjulegt að sjá áherslur í nýju fjárlagafrumvarpi þar sem áherslan er greinilega á nauðsynlegum áformum um uppbyggingu innviða. Nú er lag því að spár gera ráð fyrir minni hagvexti og því gott tækifæri fyrir hið opinbera að koma með myndarlega innspýtingu. Áfram er haldið á þeirri braut að greiða niður skuldir og létta vaxtabyrði. Við sjáum merki um kröftuga sókn í styrkingu grunnkerfa í heilbrigðismálum, menntamálum og samgöngukerfum um leið og haldið er í þau nauðsynlegu markmið að viðhalda efnahagslegum ávinningi sem náðst hefur í að viðhalda kaupmáttaraukningu sem náðst hefur með skynsamlegri hagstjórn. Ég hvet því hæstv. forsætisráðherra til áframhaldandi sóknar en jafnframt að haldið sé áfram á þeirri braut að hér raskist ekki efnahagslegur stöðugleiki svo áfram verði haldið á þeirri braut uppbyggingar sem við erum klárlega á. Styrk efnahagsstjórn og áframhaldandi niðurgreiðsla skulda er leiðin til að halda þeim stöðugleika sem hér ríkir nú. Við komum sterk út úr flestum mælikvörðum sem við mælum okkur á. Það er jákvætt og gefur kraft til áframhaldandi verka og svigrúm til að huga að þeim sem veikast standa og halda utan um þann hóp. Í því fjárlagafrumvarpi sem hér ræðir um sjáum við margar aðgerðir til jöfnuðar. Við getum talað um barnabætur og breytingar á vaxtabótum. Það er stóraukið framlag inn í húsnæðismálin, þar erum við að tala um 25,5 milljarða. Það er verið að vinna að skoðun á samspili bótakerfa og skattkerfa. Hér er meiri tekjujöfnuður en víða þekkist. Núna stöndum við frammi fyrir þeirri spurningu hversu langt við viljum ganga í því. Er þetta kannski spurningin um hversu afgerandi jöfnuður þurfi að vera til að sátt skapist í þessu samfélagi? Þetta er stór spurning sem mig langar til að varpa hérna fram.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er stór spurning hversu jafnt þurfi að vera til að við getum talað um jöfnuð. Þótt við teljumst með mikinn tekjujöfnuð í alþjóðlegu samhengi vitum við líka að við erum með hópa sem eru með lág laun og eiga erfitt með að ná endum saman. Ég get rætt þar örorkulífeyrisþega, ég get nefnt hluta aldraðra og ég get nefnt þá sem eru á lægstu laununum í þessu samfélagi, þá sem eru á lægstu töxtum sem eru 300.000 kr. í ár þar sem verulega erfitt er að draga fram lífið á slíkum tekjum. Þess vegna segi ég að það sé mikilvægt sem við erum að gera þegar kemur að til að mynda barnabótum og persónuafslætti. Það gagnast hlutfallslega best þeim sem lægstar hafa tekjurnar. Eins og samflokksmaður hv. þingmanns, hæstv. félagsmálaráðherra, benti á í umræðum þurfum við síðan að taka heildstæða umræðu um launaþróun í þessu samfélagi. Mikið hefur verið rætt um launaákvarðanir æðstu embættismanna og það er mikilvægt að við ræðum það líka í samhengi við launaákvarðanir sem tengjast forstjórum opinberra fyrirtækja en líka forstjórum á almennum markaði. Þetta er stór og mikil umræða sem við þurfum að eiga í þessum sal. Þrátt fyrir að eins og ég segi tekjujöfnuður sé mikill í alþjóðlegu samhengi upplifum við að það er ekki mikil sátt um launaþróunina í samfélaginu. Það er alvarlegt því að við erum að fara inn í kjarasamninga þar sem skiptir miklu máli að við náum saman um ákveðna þætti. Hvað geta stjórnvöld gert? Kjarasamningar eru á almennum markaði. Þar hef ég talað fyrir því að stjórnvöld geti liðkað fyrir með því að huga sérstaklega að tekjulægstu hópunum í því sem gert er í skattamálum og bótamálum. Húsnæðismálin skipta máli en líka ákveðin réttlætismál þegar kemur að vinnuumhverfi þeirra hópa sem ég talaði um hér áðan, lægst launaða fólksins í samfélaginu sem vinnur oft í umhverfi þar sem við sjáum félagsleg undirboð og umhverfi [[Forseti hringir.]]sem er í raun og veru alls ekki í lagi. Þar getum við gert betur.
Virðulegi forseti. Hér er mikið rætt um tekjujöfnuð. Ég ætla að segja að ég er um margt mjög ánægð með fjárlagafrumvarpið sem liggur fyrir núna. Það er greinilega vilji til sóknar í innviðauppbyggingu, sérstaklega þegar við lítum til heilbrigðismála hvað varðar Landspítala – háskólasjúkrahús og þann vettvang. Hæstv. forsætisráðherra minntist í upphafi ræðu sinnar á andlega erfiðleika ungs fólks og aukinn vilja til sjálfsvíga. Hins vegar er aldrei talað um hvers vegna þessi þróun er að verða í samfélaginu. Hvers vegna eru börnin okkar svona vansæl? Hvers vegna voru tæplega 30 einstaklingar dánir eftir mitt ár vegna ofneyslu fíknilyfja, ópíóíða, morfínsskyldra lyfja? Hvað er í stöðunni núna? Það er verið að loka göngudeild SÁÁ á Akureyri, það kostar 19 millj. kr. Jú, það á að setja 25 millj. kr. í að sporna við þeirri vá sem felst í því að börnin okkar, unga fólkið okkar, er með þessar miklu sjálfsvígshugsanir. 25 milljónir, hugsið ykkur, þetta er ekki einu sinni fyrir lélegustu gerð af kjallaraíbúð í Reykjavík í dag. En það á að heita nóg. Ég segi: Er ekki forgangsröðunin svolítið dapurleg þegar við horfum upp á staðreyndirnar sem tala sínu máli? Hvað er til ráða? Eigum við að sætta okkur við þetta, hæstv. forsætisráðherra? Megum við kannski eiga von á því að í meðförum á fjárlagafrumvarpinu, þegar við förum lengra inn í haustið, gefum við pínulítið í og tökum alvarlega þá stöðu sem við horfumst í augu við í dag?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Fyrst vil ég segja að mér fannst rösklega gert hjá hæstv. heilbrigðisráðherra að stíga fram með 25 millj. kr. framlag í aðgerðaáætlun gegn sjálfsvígum. Það er ekki eina framlagið til geðheilbrigðismála eða andlegrar heilsu. Ég nefndi geðheilbrigðismálin sérstaklega því að þau vega þungt í fjárlagafrumvarpinu. Þar er gert ráð fyrir 650 millj. kr. til heilsugæslunnar til að fylgja því eftir sem Alþingi samþykkti í geðheilbrigðisáætlun til fjögurra ára fyrir nokkrum misserum. Þetta er nefnilega stórmál og við þurfum að ræða það, ekki bara út frá viðbrögðum heilbrigðiskerfisins við þessari andlegu vanlíðan, heldur þurfum við líka að velta fyrir okkur hvað við getum gert til að koma í veg fyrir þessa andlegu vanlíðan. Ég tel að við getum og eigum að ræða forvarnir og lýðheilsu í miklu meira mæli á vettvangi þingsins og hvernig við getum búið okkar unga fólki sterkt samfélagslegt umhverfi, t.d. í skólunum. Það var til að mynda stórmál í þeirri námskrá sem var samþykkt árið 2011 að velferð ungmenna væri beinlínis hluti af hlutverkum leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Þetta eru stór mál. Ég vil segja um heilbrigðismálin af því að hv. þingmaður nefnir líka aðra þætti þar að þar er svo sannarlega verið að auka í. Ég nefndi kostnað sjúklinga. Þar erum við búin að sjá núna nýtt samkomulag við tannlækna vegna tannlæknakostnaðar aldraðra og öryrkja. Ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur hug á því að halda áfram í þeirri vinnu til að draga enn úr þessum kostnaði sem hefur verið mjög íþyngjandi og dregið úr því að þessir hópar hafi sótt sér þá þjónustu sem þeir þurfa. Að sjálfsögðu vegur bygging Landspítala þungt, eins og hv. þingmaður nefndi, en eigi að síður er líka verið að verja sérstökum fjármunum í mönnun á sjúkrahúsum og heilbrigðisstofnunum. Þar er líka horft [[Forseti hringir.]]til heilbrigðisstofnana úti um land því að heilbrigðisþjónustan getur ekki bara verið á höfuðborgarsvæðinu. [[Forseti hringir.]]Það er líka stórmál að tryggja betri heilbrigðisþjónustu úti um land.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir skelegg svör að vanda. Væri kannski ástæða til að líta pínulítið inn á við, þangað sem við vorum á síðasta kjörtímabili þar sem var ástæða til að skerða tekjur ríkissjóðs um 21 milljarð kr. með því að lækka bankaskatt um 63% sem kostar okkur 7 milljarða? Við vitum öll hvaða kæra hug landsmenn bera til þess kerfis eins og það fór með okkur 2008. Var vert að lækka neðra þrep skattkerfisins um 1% sem kostaði okkur 14 milljarða? Við erum að tala um 21 milljarð. Þetta eina prósent sem er talið eiga að nýtast láglaunafólki gefur því ekki hálfa pítsu á mánuði. Núna er líka verið að tala um að gefa í persónuafsláttinn. Ég ætla að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að segja hér hreint út að væri verið að lækka hann um 1% umfram hina lögbundnu vísitöluhækkun neysluverðs sem er 3%. Það er í fyrsta skipti sem ég hef fengið að heyra það og það var hér. Það finnst mér vel vegna þess að í veðri hefur verið látið vaka að það væri hreinlega verið að koma mjög rösklega fram við láglaunafólkið og hækka persónuafsláttinn um 4% sem var náttúrlega ekki nema bara að hluta til sannleikurinn. Þegar við getum lækkað innkomu í ríkissjóð svona augljóslega um 21 milljarð án þess að það nýtist þeim sem það myndi gera frekar ef við hefðum haldið þessu inni, 21 milljarður í það vandamál sem við horfum upp á núna í sambandi við fíkn, í sambandi við sjúkleika, í sambandi við andlega annmarka og vanlíðan - ég segi bara: Vá, hvað ég hefði viljað hafa þá peninga hér til að nota í þágu þeirra sem á þurfa að halda.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ég hlýt þó að þurfa að skýra þessa stöðu aðeins. Í fjármálaáætlun er talað um 14 milljarða svigrúm til lækkunar á tekjuskatti einstaklinga. Í því fjárlagafrumvarpi sem við ræðum nú eru þær aðgerðir hins vegar lagðar til, í ætt við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem tengist endurskoðun kjarasamninga í vor, að fjármunum verði að þessu sinni varið í hækkun barnabóta, hækkun persónuafsláttar eins og ég fór yfir áðan og sömuleiðis lækkun tryggingagjalds. Það eru annars vegar aðgerðir sem við teljum að skipti máli fyrir tekjulægsta fólkið í samfélaginu og hins vegar til að auka svigrúm atvinnulífsins inn í komandi kjarasamninga, ekki síst lítilla og meðalstórra fyrirtækja því að tryggingagjaldslækkunin kemur þeim best. Hér erum við þannig ekki að lækka tekjuskattinn þó að svigrúmið sem við gerum ráð fyrir í fjármálaáætlun samsvari 1% lækkun á lægra þrepi tekjuskatts. Síðan vil ég segja um lækkun bankaskatts, sem er heldur ekki til umræðu á þessu ári en gert ráð fyrir í fjármálaáætlun, að við þurfum líka að greina, og sú vinna stendur yfir, að það eru vísbendingar um að kostnaður í innlenda bankakerfinu okkar sé meiri en í bankakerfum annars staðar á Norðurlöndum. Og hver greiðir kostnaðinn af því? Er það ekki væntanlega almenningur í gegnum hærri vexti en annars staðar á Norðurlöndum? Þess vegna höfum við óskað eftir því að sú nefnd sem á að skila til okkar hvítbók um fjármálakerfið, sem við ræðum vonandi hér fyrir jólin, á að skila af sér í nóvember ef allt gengur eftir, komi með greiningu á því til að mynda hvort lækkun bankaskatts gæti skipt máli til að lækka vexti fyrir almenning í landinu. Það er líka risastórt lífskjaramál ef kostnaður í bankakerfinu er hluti af þeim ástæðum að vextir eru hér hærri en annars staðar. Það er þó örugglega ekki eina ástæðan því að við gerum mjög ríka kröfu um sterkt eiginfjárhlutfall í íslenskum bönkum. Það er stefna sem ég tel að hafi skipt okkur mjög miklu máli hvað varðar fjármálastöðugleika. Þetta þurfum við allt að hafa undir þegar við ræðum þetta. Þetta vil ég einfaldlega setja í þetta samhengi vegna orða hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Það kemur kannski ekki á óvart að ég ætla ekki að gagnrýna hæstv. forsætisráðherra fyrir að auka ríkisútgjöld ekki nægilega mikið. Það sem er alveg ljóst að í fjárlagaupplegginu núna er vissulega af ákveðnum metnaði lagt upp í ýmisleg og mikilvæg verkefni og forgangsröðun svipuð og hjá síðustu ríkisstjórn, að setja velferðarkerfið og heilbrigðiskerfið í algjöran forgang í uppbyggingu. Það sem ég sakna hins vegar mjög mikið í uppleggi ríkisstjórnarinnar, þessarar eyðslustjórnar, er að það er engin ráðdeild, það er engin leið í rauninni að meta árangurinn af þeirri útgjaldaaukningu sem hér er verið að heita, sem er fordæmalaus, myndi ég fullyrða. Því að ef áform fjármálaráðherra ganga eftir munum við auka ríkisútgjöld á hvern íbúa landsins um tæplega fimmtung á gildistíma fjármálaáætlunar. Ég held að slíkt hafi ekki gerst í seinni tíð, á föstu verðlagi, að ríkisútgjöld séu aukin svo mikið. Þess vegna sakna ég mælikvarða á árangur, t.d. af auknum útgjöldum í heilbrigðiskerfinu. Hver er árangurinn í að stytta biðlista eða sinna þjónustunni betur, að sjúklingar séu raunverulega að njóta góðs af því, því að enn heyrum við fréttir af miklum biðlistum, jafnvel er verið að senda fólk utan í aðgerðir sem hægt væri að sinna hér, en er þó hægt að sinna á stöðum sem stjórnvöldum eru ekki þóknanlegir að því er virðist, og raun virðist að með stórkostlegum kredduhætti sé verið að setja heilbrigðiskerfið okkar í mikla hættu. Víðar mætti bera niður í þessum efnum. Það er nefnilega svo að það er ekki alltaf trygging á árangri að auka útgjöld og það er svo sannarlega mikilvægt eftir jafn mikla útgjaldaaukningu og verið hefur, þegar við horfum á 200 milljarða útgjaldaaukningu hjá ríkissjóði á undanförnum fimm árum, að það hlýtur að þurfa að horfa til þess hverju þetta hefur skilað og hvar við getum gert betur. Þess sakna ég mjög í forystu forsætisráðherra fyrir þessari ríkisstjórn, að leggja ríkari áherslu á þetta.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa athugasemd um skort á ráðdeild. Ég get þó ekki tekið undir hana að öllu leyti. Það sem við sjáum er að vaxtagjöld hafa lækkað stórkostlega vegna þess að áherslan hefur verið lögð á að niðurgreiða skuldir. Það gerði síðasta ríkisstjórn líka og þarsíðasta. Það má segja að þessi þróun hafi staðið allt frá hruni, hér hefur markvisst verið unnið að því að lækka vaxtagjöld ríkissjóðs sem náðu ákveðnu hámarki á árunum eftir hrun vegna þess að allar þær ríkisstjórnir sem hafa setið frá hruni hafa verið mjög einbeittar í því að reisa við efnahagslífið. Það sem hefur hins vegar skort á að mínu viti er að efnahagsleg hagsæld, sem við höfum átt bæði vegna skynsamlegra aðgerða, sem hefur verið fjallað mikið um á alþjóðavettvangi, en líka vegna vaxtar í ferðaþjónustu og annars vaxtar í öðrum útflutningsgreinum, hafi skilað sér inn í þessa samfélagslegu uppbyggingu. Við verðum að horfa til þess sem hæstv. fjármálaráðherra benti ítrekað á, að við erum kannski ekki endilega að sjá hlutfallslegan vöxt útgjalda þegar við horfum á hann sem hlutfall af þjóðartekjum. Hins vegar er auðvitað vöxtur í útgjöldum vegna þess að kakan hefur stækkað. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra. Ég tel hins vegar að verið sé að beita mjög skarpri forgangsröðun í því hvað við erum að gera. Ég nefndi þær jöfnunaraðgerðir sem ég tel að felist í fjárlagafrumvarpinu. Ég tel líka af því að hv. þingmaður nefnir sérstaklega heilbrigðismálin, og mér finnst gott að við fáum tækifæri til að ræða þau aðeins þó að hæstv. heilbrigðisráðherra komi hér síðar í dag, að þar stendur einmitt yfir mótun heilbrigðisstefnu. Þar hefur skort á að við nýtum skattfé með eins skipulegum hætti og við gætum gert. Ég þekki algerlega sambærileg dæmi frá tíma mínum í mennta- og menningarmálaráðuneytinu þar sem skiptir einmitt svo miklu að þegar við erum t.d. að kaupa af þjónustuaðilum að það sé mjög skýrt hver þörfin sé, að hún sé skilgreind af ríkinu, hver þörfin sé fyrir kaup á þjónustu, að það séu skýr gæðaviðmið þegar slík þjónusta er keypt. [[Forseti hringir.]]Ég tel að unnið hafi verið mikið verk á sínum tíma í menntamálaráðuneytinu þegar kom að samningum við einkaaðila, því að hv. þingmaður vísaði til þess, um ákveðna menntun, að það væri í mjög [[Forseti hringir.]]skýrum ramma. Ég held að það ætti bara að vera fagnaðarefni fyrir okkur öll að við séum að nýta almannafé með skynsamlegum hætti.
Forseti. Ríkisstjórnin er alltaf að stæra sig af árangri sem hefur alltaf verið endurtekinn, þ.e. ef við horfum til hagsögu síðastliðinna þriggja áratuga til dæmis, og þó að lengra væri aftur litið, ríkisstjórnir hafa alltaf greitt niður skuldir við þessar kringumstæður, myndarlega. Það voru greiddar niður skuldir mjög myndarlega á árunum 1995–2000. Greiddar voru niður skuldir mjög myndarlega á árunum 2003–2007. En einhverra hluta vegna verða þær alltaf til aftur, því að óstjórnin í ríkisfjármálunum var líka alger á sömu tímabilum og útgjaldaaukningin mikil og útgjaldaaukningin nú er enn meiri, hún er fordæmalaus í þessu samhengi. Það leiðir dálítið hugann að því sem hefur verið alger skortur á í íslensku samfélagi, efnahagsstefna stjórnvalda. Ekki bara þessarar ríkisstjórnar, þetta hefur einkennt ríkisstjórnir undanfarna áratugi. Kostnaðurinn af því er hátt vaxtastig. Kostnaðurinn af því er óstöðug króna, gjaldmiðill. Kostnaðurinn af því er há verðbólga. Allt bitnar þetta á endanum hvað mest einmitt á tekjulægstu einstaklingunum. Það er þetta fólk sem verður harðast úti í þessum miklu sveiflum. Nú boðar hæstv. forsætisráðherra frumvörp um Seðlabankann. Niðurstaða peningastefnunefndarinnar frá því í vor var alveg skýr, þar voru lagðar fram 11 tillögur um mögulegar úrbætur á núverandi peningastefnu í trausti þess að hægt væri að vinna eftir leikreglunum. Á sama tíma og ríkisstjórn boðar þessar breytingar, að koma með þær inn í þingið, þverbrýtur hún þessar sömu leikreglur sem er alltaf kallað eftir að unnið sé eftir. Útgjaldaaukningin hefur aldrei verið jafn mikil. Það hefur aldrei jafn myndarlega verið farið út af sporinu í efnahagsstjórn og nú er verið að gera og búið að halda áfram með í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þetta hefur aldrei gengið upp hjá okkur í hagstjórninni og ég hef enga trú á því að nein breyting sé á því núna. Það er alveg rétt að hagkerfið stendur að vissu leyti traustar í fæturna en fyrir áratug, það er rétt að við höfum fengið nýja atvinnugrein sem heitir ferðaþjónusta, en það sést líka mjög berlega hvaða áhrif þetta efnahagslega ójafnvægi sem við erum í í dag, hátt raungengi, mikil þensla, hefur á þá sömu atvinnugrein. Við erum að mylja [[Forseti hringir.]]undan þeirri atvinnugrein sem var undirstaða efnahagsuppgangs okkar á undanförnum fimm árum. Við höfum gert þetta áður. Og ætlum greinilega að gera það aftur.
Herra forseti. Hv. þingmaður talar um hagsögu undanfarinna 30 ára. Ég ætla bara að benda hv. þingmanni á að það hefur orðið gerbreyting á því hvernig við stöndum að skipulagningu opinberra útgjalda. Sú gerbreyting hefur orðið á undanförnum tíu árum, allt frá hruni. Þar sem ólíkar ríkisstjórnir hafa komið að málum, m.a. með lagarammanum um opinber fjármál og það sem við vorum öll sammála um hér inni, þótt við værum ekki nákvæmlega sammála um þær reiknireglur sem settar eru inn í 7. gr. laganna, vorum við öll sammála um að nú þyrfti að bæta áætlanagerð ríkisins. Nú leggjum við fram fjármálaáætlun með tilteknum mælanlegum markmiðum og þetta er gerbreyting á því hvernig við skipuleggjum ríkisútgjöld. Hv. þingmaður var auðvitað ekki hér þegar þessi lög voru samþykkt en þetta hefur gerbreytt því hvernig ríkisútgjöld eru skilgreind. Ársskýrslur ráðuneyta voru birtar í gær þar sem má fara yfir hvernig nýting fjármuna hefur farið fram. Ég tel að við höfum verið í miklu ferli með það að vinna miklu betur að skipulagningu ríkisútgjalda. [[Gripið fram í.]]Þetta er raunveruleg ráðdeild og árangur og ég vil vitna til þess sömuleiðis að mjög mikilvægt er hins vegar að ríkið setji sér einmitt skýr markmið, greini þarfir áður en peningum er eytt. Ég nefndi dæmi úr menntamálaráðuneytinu frá fyrri tíð sem skiluðu raunverulegum árangri í því máli og umbreyttu gæðaeftirliti og gæðastarfi háskólanna, markvissri fjárfestingu í skapandi greinum, rannsóknum og nýsköpun sem eru að skila sér núna í vaxandi hugverkageira. Þannig að hv. þingmaður ætti kannski að íhuga það betur áður en hann sakar þá sem hér stendur um að hafa ekki sýnt ráðdeild og framsýni í meðferð almannafjár. Nákvæmlega sama verkefni blasir við í heilbrigðismálunum og öðrum málaflokkum, þar sem skiptir máli að setja stefnu og fjárfesta í raunverulegum efnahagslegum málum. Þessi ríkisstjórn hefur sett það á sína dagskrá að hún ætlar að fjárfesta meira í nýsköpun og þekkingariðnaði. Af hverju ætlar hún að gera það? Það er risastórt efnahagsmál. Það er risastórt efnahagsmál og við skjótum fjölbreyttari stoðum undir atvinnulífið. Það er raunveruleg efnahagsstefna [[Forseti hringir.]]fyrir lítið hagkerfi sem þarf á fjölbreyttum stoðum að halda og það sjáum við beinlínis á tölum dagsins í dag að hefur skipt máli.
Herra forseti. Það er tvennt sem ég vil aðeins ræða við hæstv. forsætisráðherra. Í fyrsta lagi eru það fjárveitingar til ríkisstjórnarinnar en þær nema 635 milljónum í þessu frumvarpi. Um er að ræða hækkun upp á 175 milljónir milli áranna 2018 og 2019. Það er svo að þróun aðstoðarmanna ríkisstjórnarinnar er sláandi. Engin ríkisstjórn hefur haft eins marga pólitíska aðstoðarmenn. Kostnaðurinn vegna aðstoðarmanna hefur aldrei verið nálægt því eins mikill og nú. Hann nemur um 430 milljónum á ári. Það eru miklir peningar. Ef við setjum þá upphæð í samhengi myndi hún nægja til að hækka árslaun allra 280 til rúmlega 350 starfandi ljósmæðra um 1,5 millj. kr. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra: Er ekki hægt að komast af með færri aðstoðarmenn? Fyrrverandi forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, komst t.d. ágætlega af með einn aðstoðarmann. Hefur hæstv. forsætisráðherra hvatt ráðherra ríkisstjórnarinnar til að hafa eins fáa pólitíska aðstoðarmenn og hægt er? Síðan langar mig að koma inn á það sem ráðherra sagði rétt áðan varðandi það að nýta skattfé skynsamlega. Þetta snýr að sjálfsögðu að því en það er auk þess annar málaflokkur sem ég hefði viljað nefna, en ég sé að tímans vegna mun ég koma því að síðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir góða spurningu. Það sem er að gerast í þessu fjárlagafrumvarpi er að verið er að koma fjárveitingum til launa aðstoðarmanna í gagnsætt horf. Það sem hefur verið lenskan á undanförnum árum er að áætla fyrir tiltekinn fjölda aðstoðarmanna í fjárlagafrumvarpinu. Síðan hafa fleiri aðstoðarmenn verið ráðnir en gert hefur verið ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu og það bætt upp í fjáraukalögum eftir á þó að slíkur kostnaður geti ekki talist ófyrirséður. Ég vissi að sjálfsögðu að ég yrði gagnrýnd fyrir að setja þann kostnað fram með gagnsæjum hætti í fyrsta sinn, en ég hef enga trú á að standa í því að vera með tilfærslur til að draga úr raunverulegum kostnaði í ásýnd fjárlaga. Ég held að hv. þingmenn ættu að fagna því. Hér eru tölurnar á blaði eins og þær líta út. Það er rétt hjá hv. þingmanni að aðstoðarmönnum hefur fjölgað. Þeim fjölgaði verulega milli t.d. áranna 2016 og 2017, fyrst úr 16 í 21 og svo úr 21 í 24. Það er gert ráð fyrir því í þessum fjárlögum að allir ráðherrar geti ráðið þá aðstoðarmenn sem gert er ráð fyrir í lögum. Þau lög eru ekki ný af nálinni, verð ég að segja við hv. þingmann. Þau voru samþykkt þegar ég sat síðast í ríkisstjórn, ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar. Þá var lagt til að fjölga aðstoðarmönnum þannig að allir ráðherrar hefðu tvo aðstoðarmenn og að auki hefði ríkisstjórn þrjá sameiginlega aðstoðarmenn. Eins og staðan er núna hafa allir ráðherrar tvo aðstoðarmenn, eftir því sem ég best veit, og ríkisstjórn er með tvo aðstoðarmenn af þremur sem hægt er að ráða inn samkvæmt lögum. En af hverju var þetta gert? Jú, í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis var rætt sérstaklega að mikilvægt væri að ráðuneyti eða ráðherrar hefðu sterkara pólitískt bakland inni í ráðuneytum sínum. Það var ástæðan fyrir þeirri breytingu sem var lögð fram á þeim tíma, í lögum um Stjórnarráðið, og ástæðan fyrir því að ég studdi hana. Það var metið mikilvægt eftir þá miklu [[Forseti hringir.]]umræðu sem var um þá skýrslu að ráðherrar hefðu sterkara pólitískt bakland. Það er hins vegar mjög mikilvægt að kostnaðurinn sé allur uppi á borðum á eins gagnsæjan hátt og mögulegt er.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa yfirferð og tek undir að með þessu frumvarpi lítur út fyrir að við séum í góðum málum með ríkisbúskapinn. En mig langar til að ympra á því sem kom fram í sambandi við umhverfismálin og framlög til þeirra mála, um það sem er í gangi hjá okkur. Ég hef fylgst svolítið vel með þessu vegna þess að ég er seinþreyttur í þessu, eða tregur í taumi, ef má segja sem svo. Mér hefur fundist stefnan í þessum málum, að mæta þessari CO2-holskeflu, svolítið fálmkennd því að við erum ekki komin með heildarmyndina að sjálfsögðu. Í fyrsta lagi eru teknir fyrst fyrir bílarnir en svo þegar maður sér skífurit er uppgufun frá framræslu jarða jafnvel 72% en bílarnir þar 4%. Finnst mér það svolítið óábyrgt að fara í svona aðgerð án þess að vera með heildarmyndina á hreinu. En mér er þá sagt að við verðum einhvers staðar að byrja. Ég get alveg verið sammála því og ætla ekki að gera lítið úr því að ástandið sé versnandi. En ég tek líka eftir því, af því að við erum að tala um heilsufar ungs fólks, að það hefur áhyggjur af þessu vegna þess að það er verið að segja því að við verðum að afhenda því jörðina eins og við tókum við henni. Þau verða líka að fá að vita [[Forseti hringir.]]við hverju þau taka. Við megum ekki hræða þau of mikið í þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka hér upp loftslagsmálin. Mér þykir vænt um að fá tækifæri til að ræða þau því að eins og ég sagði áðan held ég að þetta sé eitt stærsta verkefni sem við höfum með höndum, þó að við munum ekki sjá árangurinn á þessu kjörtímabili. Hv. þingmaður nefnir hér mikilvægan þátt sem er einmitt verið að taka á með þeirri áætlun sem við kynntum á mánudaginn, þ.e. að stór hluti þessarar áætlunar er einmitt endurheimt votlendis, landgræðsla og skógrækt, til þess ætluð að koma í veg fyrir losun frá landi en líka til þess að binda hreinlega meira kolefni. Þar sé ég fram á að við munum ekki bara vinna með fagstofnunum á þessu sviði heldur getum vonandi virkjað bændur um land allt í þetta verkefni með okkur. Ég vil sérstaklega halda því til haga að sauðfjárbændur hafa stigið fram og tekið ákveðið frumkvæði í þessari umræðu og lýst þeirri skoðun að bændur eigi að vera lykilaðilar í þessu stóra verkefni. Hv. þingmaður nefnir að bílarnir séu kannski ekki stór hluti af þessu, en við þurfum auðvitað að huga að þeirri losun gróðurhúsalofttegunda sem heyrir undir landsbókhald okkar. Þetta er dálítið sérkennileg mynd þar sem flugsamgöngur og stóriðja eru í alþjóðlegu losunarbókhaldi en svo er annað losunarbókhald sem við festum við landið. Þar vega bílarnir þungt. Við töldum þetta vera góðan fyrsta áfanga til að takast á við það að draga úr bruna olíu sem losar gróðurhúsalofttegundir. Þarna geta stjórnvöld skipt verulegu máli bara með uppbyggingu innviða en um leið sjáum við þá tilhneigingu að 20% til að mynda af nýjum heimilisbílum á Íslandi eru bílar sem ganga ekki fyrir bensíni og dísli. Það eru loftslagsvænir bílar. Tilhneigingin er greinilega í þessa átt. Hv. þingmaður segir að hann sé tregur í taumi, sem ég er nú ekki viss um að hann sé, en það er eðlilegt að spyrja sig spurninga um þessi mál. Við sjáum fram á bæði að framleiðslukostnaður rafbílanna muni fara niður á við á næstu árum og að rekstrarkostnaður þeirra, þrátt fyrir að fólk borgi ýmis gjöld til að [[Forseti hringir.]]halda uppi vegakerfi landsins, verður miklu minni. Þetta gæti líka orðið stórt efnahagslegt umbótamál fyrir fjölskyldurnar í landinu.
Hæstv. forseti. Ég geri í stuttu máli grein fyrir helstu atriðum frumvarps til fjárlaga ársins 2019 hvað varðar þau fjögur málefnasvið sem heyra undir mig sem ráðherra að öllu leyti eða að hluta. Sem fyrr er það ferðaþjónustan sem tekur til sín mest af því svigrúmi útgjaldaaukningar sem fellur til á þeim málefnasviðum. Það sama var uppi á teningnum í fjárlögum yfirstandandi árs. Það er svo sem ósköp eðlilegt því að við erum enn að elta gífurlegan vöxt, þó að hægt hafi á honum, undanfarinna ára til að ná betur utan um málefni greinarinnar. Útgjaldaramminn hækkar um næstum 10% frá síðustu fjárlögum, sem er auðvitað umtalsvert. Við styrkjum í frumvarpinu Ferðamálastofu til að gera henni kleift að sinna nýjum verkefnum sem henni voru falin með lögum frá því í vor. Þau nýju verkefni eru aðallega á sviði rannsókna og gagnaöflunar sem öllum ber saman um að nauðsynlegt sé að auka og bæta. Á meðal annarra verkefna sem við fjármögnum eru Hæfnisetur ferðaþjónustunnar, öryggisverkefnið Safe Travel sem Landsbjörg vinnur að mestu, salernisaðstaða við þjóðvegi landsins og tímabundið átak í eftirliti með skammtímaleigu á íbúðum til að framfylgja lögum og reglum sem gilda um slíka leigu. Stærsti einstaki útgjaldaliður málefnasviðsins, Framkvæmdasjóður ferðamannastaða, dregst saman á milli ára en það ber að skoða í samhengi við eflingu landsáætlunar á vegum umhverfisráðuneytisins um uppbyggingu innviða til að vernda náttúru og menningarminjar fyrir álagi af völdum ferðamennsku. Við hæstv. umhverfisráðherra kynntum í sameiningu fyrr á árinu stórfellt átak í innviðauppbyggingu sem framkvæmt verður með tveimur verkfærum, Framkvæmdasjóðnum og landsáætluninni. Fer vel á því að þau séu kynnt saman, enda eru þau náskyld þótt áherslur og gildissvið séu ekki hin sömu. Útgjaldasvigrúm málefnasviðsins, nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar, eykst lítið eitt frá síðustu fjárlögum. Stærstu fréttirnar hvað varðar nýsköpun sjást þó ekki í tölum næsta árs því að þær varða stórfellda hækkun á endurgreiðslum vegna rannsókna og þróunar, sem mun að vísu gilda strax á næsta ári um verkefni sem unnin verða 2019, sem sagt hjá fyrirtækjunum, en áhrifin á ríkissjóð koma ekki fram fyrr en árið þar á eftir, þ.e. 2020. Ríkisstjórnin boðaði í stjórnarsáttmála að þakið yrði afnumið og þarna verður fyrsta skrefið stigið. Hér er um að ræða mikið hagsmunamál fyrir nýsköpunarfyrirtæki og verulega eflingu á samkeppnishæfni Íslands þegar kemur að starfsumhverfi slíkra fyrirtækja. Að því sögðu er rétt að skýra í stórum dráttum frá lækkun sem verður í útgjaldasvigrúmi málaflokksins. Ofmat í áætlunum Nýsköpunarmiðstöðvar um sértekjur til stofnunarinnar er leiðrétt um tæpar 170 milljónir sem felur að sjálfsögðu hvorki í sér að framlög úr ríkissjóði skerðist né heldur að stofnunin hafi minna til ráðstöfunar en áður. Endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar lækka um 130 milljónir, rúmlega 100 milljónir falla niður vegna þess að þjálfunaraðstoð til kísilversins á Bakka er lokið, liðlega 100 milljónir sem teknar voru frá ferðaþjónustu á yfirstandandi ári fara nú aftur yfir á það málefnasvið og tæplega 70 milljónir skýrast af því að þriggja ára átaki í innviðum fyrir rafbíla er lokið, en þá komum við inn á aðgerðaáætlun sem nú er fram undan hjá umhverfisráðherra og ríkisstjórninni. Þá er rétt að minna á að átaki til atvinnusköpunar sem hefur staðið óslitið frá árinu 1996 og hefur haft tæpar 70 milljónir á ári til ráðstöfunar hefur nýlega verið slitið, enda hefur Tækniþróunarsjóður að mestu ef ekki öllu leyti tekið yfir hlutverk þess. Ég hef sagt það áður og ítreka að málaflokkurinn snýst ekki eingöngu um útgjöld. Við erum t.d. að hefja metnaðarfulla vinnu með fulltrúum allra þingflokka við að móta nýsköpunarstefnu fyrir Ísland, eins og kveðið er á um í stjórnarsáttmálanum. Það verður eitt af okkar mikilvægustu verkefnum þótt það kosti ekki stórkostlega fjármuni. Það sama má segja um orkumálefni. Mörg af okkar mikilvægustu verkefnum þar varða stefnumótun og þróun á nýjum leiðum og lausnum á meðan stærstur hluti útgjaldanna er beintengdur við lögbundin verkefni. Fyrst ber að nefna vinnu við langtímaorkustefnu með aðkomu allra þingflokka en auk þess eru fjölmörg viðfangsefni til meðferðar, svo sem hvernig tryggja megi orkuöryggi á heildsölumarkaði, athugun á hagkvæmni jarðstrengja, gjaldskrármál raforkudreifingar og þrífösun og orkuöryggi einstakra landshluta. Engin stakkaskipti verða í fjárveitingum til markaðseftirlits en þar eru þó einnig mjög mikilvæg verkefni fram undan. Ég vil sérstaklega nefna samstarf við OECD um samkeppnismat atvinnugreina sem miðar að því að tryggja að lög og reglur feli ekki í sér óþarfa reglubyrði eða hindranir á samkeppni og í öðru lagi verkefni um einföldun regluverks þar sem góð greining hefur þegar farið fram sem hægt er að byggja næstu skref á. Virðulegur forseti. Ég hlakka til að eiga samtal við þingheim um alla þá mikilvægu málaflokka sem hefur verið stiklað á stóru um.
Herra forseti. Eins og fram hefur komið í fyrri ræðum er margt áhugavert í þessum fjárlögum og mjög margt sem snýr að hæstv. ferðamála-, nýsköpunar- og iðnaðarráðherra enda víðfeðmur málaflokkur, eða málaflokkar til þess að hafa það rétt. Það er margt jákvætt þarna, en auðvitað eins og alltaf er annað ekki eins jákvætt. Hæstv. forsætisráðherra hefur talað um mikilvægi nýsköpunar nú síðast áðan og lagði töluverða áherslu á fjórðu iðnbyltinguna í stefnuræðu sinni og mikilvægi þess að bregðast hratt við henni til að ná ákveðnu forskoti. Sömuleiðis hafa aðilar í atvinnulífinu, svo sem Samtök iðnaðarins, kallað nokkuð sterklega eftir að ríkið styðji betur við nýsköpun, enda segir í skýrslu þeirra um samkeppnishæfni Íslands, með leyfi forseta: „Með nýsköpun er hugmyndum breytt í verðmæti og um leið skapast forskot í samkeppni, innan lands og utan.“ En því miður virðist kristallast í þessu frumvarpi að þetta er engin nýsköpunarstjórn. Þrátt fyrir að mikið sé talað um nýsköpun og skrifuð inn verðug markmið eru fjárframlög til málaflokks ráðherra nýsköpunarmála skorin niður um tæp 9% eins og hæstv. ráðherra kom sjálf inn á áðan. Auðvitað eru einhverjar skýringar á því, en ég trúi því varla að hæstv. ráðherra sé sérstaklega ánægð með þennan niðurskurð til málaflokksins. Að auki, þrátt fyrir að það sé umtalsverð aukning til vísinda- og samkeppnissjóða í rannsóknum, er þar skorið niður líka í ráðuneyti hæstv. ráðherra. Hefði ekki frekar verið tækifæri í þessu fjárlagafrumvarpi og ástæða til að gefa myndarlega í? Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig sér hún fyrir sér að ná markmiðum þeim sem sett eru fram í málaflokknum og standa undir þeim miklu væntingum sem gerðar eru um aukna nýsköpun og fjölgun einkaleyfa í landinu?
Herra forseti. Líkt og ég rakti í stuttu máli í ræðu minni eru góðar og gildar skýringar á þessari lækkun, t.d. tæpar 170 milljónir sem er ofmetin tekjuáætlun Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, það var einungis leiðrétting. Þetta er stofnun sem hefur aldrei fengið þessar tekjur og þær hafa aldrei verið til ráðstöfunar þannig að það er ekki niðurskurður heldur leiðrétting á ofáætlun í væntingum stofnunarinnar um sínar sértekjur. Það er alveg skýrt. Rúmar 100 milljónir eru vegna niðurfellingar þjálfunaraðstoðar á Bakka. Ég sé ekki eftir því og finnst fínt að því sé lokið. Svo erum við með tæpar 70 milljónir varðandi innviðauppbyggingu í rafbílum en við munum áfram, og það er stefnt að því í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar, byggja upp innviði fyrir rafbíla, en það mun í framhaldinu koma af öðrum stað og Orkusjóði væntanlega falið að útfæra það og vinna. Ég finn fyrir væntingum og sérstaklega frá þeim sem í þessum geira starfa, sem eru mjög víða í samfélaginu. Ég trúi því að við munum standa undir þeim væntingum. Nýsköpunarstefnan er auðvitað algjört lykilatriði. Þar ætlum við að leyfa okkur að horfa á hlutina upp á nýtt, horfa algjörlega á kerfið eins og það er og skoða hver leiðarljósin eru, hver eru markmiðin og hafa þá kjark til þess að breyta því sem þarf að breyta. Svo má ekki gleyma hækkun endurgreiðslunnar sem er í rauninni það sem allir þessir aðilar setja efst á lista hjá sér, að fá þessa endurgreiðslu fyrir rannsóknir og þróun. Það mun taka gildi hjá þeim fyrir þeirra vinnu árið 2019 þrátt fyrir að áhrifin komi ekki fram hjá ríkissjóði fyrr en árið 2020. Þetta er algjört lykilatriði. Við þá hækkun og nýsköpunarstefnuna, sem á að ljúka núna í vor og munu þá væntanlega sjást ákveðnar tillögur og breytingar í næstu fjárlögum, bind ég mjög miklar vonir.
Herra forseti. Það eru mikil tækifæri til vaxtar, ekki síst með frekari virkjun hugvits og nýsköpunar. Í kaflanum um nýsköpun, samkeppni og þekkingargreinar er talað um þrjú markmið og fimm aðgerðir til þess að styðja við þróun atvinnulífs á grundvelli nýsköpunarstarfs. Þau eru mjög góð og gild eins og ég nefndi áðan og aðgerðirnar sömuleiðis þó að ég persónulega hefði mögulega viljað fara einhverjar aðrar leiðir og horfa víðar. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á er einmitt talað í einni aðgerðinni um nýsköpunarstefnuna og gerð hennar. Þar er m.a. verið að horfa á endurskoðað umhverfi nýsköpunar, stuðningskerfi nýsköpunar, áhrif þekkingargreina, framþróun atvinnugreina o.s.frv. Vinna er hafin eins og hæstv. ráðherra kom inn á og miðað við að henni ljúki einmitt á árinu 2019. Mig langar því til þess að spyrja hæstv. ráðherra: Sér hún fyrir sér miklar breytingar á stoðkerfi nýsköpunar og atvinnulífs með nýrri nýsköpunarstefnu? Væri ekki eðlilegt að gera ráð fyrir einhverjum kostnaði vegna þess? Það er alltaf einhver kostnaður þegar verið er að gera breytingar sem skila sér síðan vonandi í auknum tekjum. Þá langar mig einnig að spyrja, af því að ég á hér eftir smátíma, um framlög til Tækniþróunarsjóðs. Þau eru dregin saman um 45 millj. kr. eða tæp 2%, sem skýtur sömuleiðis nokkuð skökku við, miðað við allt talið um stuðning við nýsköpun. Aðgerð tvö er einmitt að meta árangurinn af starfsemi Tækniþróunarsjóðs og móta aukið hlutverk hans. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér aukið hlutverk Tækniþróunarsjóðs á sama tíma og framlögin eru skorin niður? Sömuleiðis hefur sjóðurinn sjálfur bent á og vakið athygli á hversu fáar umsóknir berast utan höfuðborgarsvæðisins. Hvernig sér ráðherra fyrir sér að reyna að bregðast við því?
Herra forseti. Ég segi það bara aftur að ég er ekki ósátt við þá fjármuni sem fara í nýsköpunarmál. Ég hef trú á því að við munum geta unnið stefnuna þannig að við séum að fara í ákveðnar kerfisbreytingar sem leyfir okkur að sækja fram án þess að það muni kosta aukafjármuni. Þess fyrir utan ef það koma fram ákveðnar tillögur sem kunna að kalla á aukið fjármagn er það eitthvað sem mun birtast í mögulega fjármálaáætlun eða í framhaldi af því hér á þingi um það hvernig við förum með fjármuni skattgreiðenda. Hluti af því sem þarf að hugsa og er hluti af vinnu við nýsköpunarstefnuna er t.d. spurningin: Er þetta of flókið? Getum við haft þetta einfaldara? Er aðgengi að erlendum sérfræðingum nægilega mikið? Er of mikið vesen fyrir þá að koma hingað? Getum við létt undir með því öllu saman til þess að fá meiri gerjun hér á landi? Hluti af því sem fólk kallar eftir er að það þurfi fleiri sérfræðinga í ýmiss konar störf og rannsóknir og þróun. Það er einmitt í því, rannsóknum og þróun, sem við höfum tekið ákvörðun um að þar ætlum við að vera framúrskarandi. Lítið land eins og Ísland mun ekki geta verið framúrskarandi í öllum hlekkjum keðjunnar og við höfum markað þá stöðu undanfarin ár að við ætlum að vera sterk þar sem er m.a. ástæðan fyrir því að Tækniþróunarsjóður hefur stækkað mjög verulega undanfarin ár. En það er alveg rétt, þessi aðhaldskrafa er þar eins og alls staðar annars staðar. Hún er stefnumörkun ríkisstjórnar og hefur verið undanfarin ár. Ég sé svo sem ekkert athugavert við það að það sé jöfn aðhaldskrafa almennt á kerfið. Við erum síðan með á þingmálaskrá svokallaðan þjóðarsjóð. Hugmyndin hefur verið að mögulega getum við notað hluta af því í nýsköpun. Það á eftir að útfæra það. Það er dæmi um nýtt verkefni sem skiptir öllu máli hvernig er útfært og framkvæmt en væri mögulega til þess gert að fjárfesta einmitt í nýsköpun sem er algjört lykilatriði, ekki bara fyrir fyrirtæki [[Forseti hringir.]]úti í bæ til að búa til verðmæti, heldur líka fyrir hið opinbera, að við séum að fjárfesta í fólki sem hefur góðar hugmyndir til að [[Forseti hringir.]]hjálpa okkur að leysa þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir, t.d. í heilbrigðiskerfinu.
Herra forseti. Í fjárlagafrumvarpinu koma fram aukin framlög til ferðaþjónustu um 200 milljónir, 9,5% hækkun. Það er mjög mikilvægt að ræða ákveðinn hlut í því samhengi sem er mikilvægi þolmarka í ferðaþjónustunni. Það liggur fyrir skýrsla sem var tilbúin snemma árs 2018 um þolmörk og aðgangsstýringu fyrir ferðaþjónustu. Samkvæmt frumvarpi til fjárlaga á áframhaldandi vinna að fara fram við greiningu þolmarka og nú á vegum Ferðamálastofu, færist sem sagt frá Stjórnstöð ferðamála til Ferðamálastofu. Mig langar að biðja hæstv. ferðamálaráðherra að skýra hvernig sú vinna á að fara fram og hverju stefnt er að. Á könnu hæstv. ferðamálaráðherra eru líka markaðsstofur landshluta. Þær eru eins og allir vita mjög mikilvægar fyrir þróun ferðaþjónustunnar utan höfuðborgarinnar. Þetta er hluti af byggðastefnu okkar. Þær óska væntanlega allar eftir hærri framlögum í samningum við Ferðamálastofu. Það kemur fram í frumvarpinu að styðja skuli myndarlega við þær áfram og þá er spurningin hvernig það verður gert. Það mætti skýra þá ætlun, hvaða fjármunir fara í það úr hinum 200 millj. kr. potti og hvernig við getum aukið stuðning við þróun ferðaþjónustu á landsbyggðinni.
Herra forseti. Fyrst aðeins um rannsóknir, gagnaöflun og þolmörkin. Það er vinna sem hingað til hefur verið unnin hér og þar, frekar tilviljanakennt, eftir því hvaðan peningar koma í ákveðin verkefni og annað slíkt. Þeir sem hafa unnið að rannsóknum undanfarin ár, undanfarna áratugi, hafa í rauninni alltaf gagnrýnt að stefnumótun vanti í því. Ég tek undir það. Þegar menn ætluðu að fara í langtímastefnumótun árið 2015 kom í ljós að það var ekki hægt vegna þess að gögn vantaði. Stjórnstöð tók það svolítið til sín og hefur gert mjög vel í mælaborði ferðaþjónustunnar þar sem eru komin á einn stað mjög mörg gögn og er áfram unnið að því að fjölga þeim og þróa mælaborðið þannig að það verði aðalfyrirbæri gagna í ferðaþjónustu. Ég hef verið að tala um litlu Hafró. Þá á ég við að við höfum sáð því fræi í Stjórnstöðinni. Nú er það fært inn í Ferðamálastofu þar sem það á að eiga heima, þar sem við setjum gagnaöflunina og bætum við fleiri gögnum og svo er það rannsóknahlutverkið. Hugmyndin er að nýta áfram krafta þeirra sem hafa unnið að rannsóknum en að það sé stefnumótun hjá stofnuninni. Að því koma líka hagsmunaaðilar og aðrir sem hafa eitthvað um málið að segja til að meta í hvaða rannsóknir þarf að fara. Nú munu þau formlega bera þá ábyrgð 1. janúar samkvæmt lögum en vinnan er farin af stað. Það er búið að ráða öfluga manneskju sem mun halda utan um þetta og aðrir starfsmenn sem sinna því. Ég bind miklar vonir við það og held að við munum sjá þegar fram líða stundir hversu mikilvægt er að vera með almennileg gögn og rannsóknir í þessari atvinnugrein, rétt eins og við höfum í öðrum undirstöðuatvinnugreinum sem byggja á nýtingu takmarkaðra auðlinda að miklu leyti. Varðandi markaðsstofurnar verð ég að fá að koma inn á það í seinna svari.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og fagna því auðvitað að verið sé að efla og styrkja þessa vinnu við þolmarkagreiningu og aðgangsstýringu. Það er mjög mikilvægt að flýta henni og ljúka þessari stefnumótun þannig að leiðbeiningar og reglur og annað slíkt séu nokkuð skýrar. Það er nú þegar verið að vinna við svona verkefni. Það er Silfra á Þingvöllum. Þar er kannski að sumu leyti verið að vinna ákveðna frumkvæðisvinnu sem gæti skipt máli í þessu sambandi. Mig langar aðeins að koma inn á aðra spurningu til hæstv. ráðherra úr því að ég hef tíma, það er um smávirkjanir. Það á að skoða sérstaklega svokallaðar smávirkjanir, þ.e. virkjanir undir tíu megavatta afli. Ég vil meina að þær virkjanir, við skulum segja milli fimm og tíu megavött, geti haft umtalsverð umhverfisáhrif. Því er mjög mikilvægt að þar inni sé mat á umhverfisáhrifum slíkra virkjana sem eru núna undanþegnar því. Mig langar að heyra hvort hæstv. ráðherra er mér sammála um þetta þó að þetta komi ekki beinlínis við fjármálum ríkisins að svo stöddu.
Herra forseti. Fyrst til að klára að svara varðandi markaðsstofurnar hef ég sagt að starf þeirra skiptir miklu máli. Það er ákveðinn lykill á milli ríkisins og t.d. sveitarfélaga og sömuleiðis fyrirtækjanna sem að markaðsstofunum standa. Það sem við höfum verið að skoða og er auðvitað alltaf tækifæri til að gera er að útdeila einfaldlega fleiri verkefnum til markaðsstofanna. Það skiptir þá máli að það séu rétt verkefni. Ég er viss um að hægt er að gera enn betur í því. Hin svokallaða DMP-vinna, áfangastaðaáætlanirnar, er auðvitað hjá markaðsstofunum og hefur gengið þokkalega, en það á eftir að klára það almennilega. Það þarf síðan að haldast í hendur við alla skipulagsvinnu sveitarfélaga o.s.frv. Samstarf við sveitarfélögin er líka eitthvað sem ég trúi að verði enn ríkara í framtíðinni. Það sem er pínulítið snúið varðandi markaðsstofurnar er að þær eru mjög mismunandi uppbyggðar. Það er kannski partur af því sem mun verða á komandi misserum, hvort við eigum einhvern veginn að reyna að samræma það, en það er alltaf áskorun vegna þess að þetta er síðan að sumu leyti auðvitað sjálfsprottið og maður vill heldur ekki taka eitthvað yfir sem er sjálfsprottið og virkar eins og það gerir. En samstarfið hefur gengið vel. Nú er búið að undirrita samninga við allar markaðsstofurnar. Varðandi síðan álagsmatið og þolmörkin er það auðvitað mjög spennandi verkefni sem skiptir miklu máli að vinna vel. Við höfum verið að vinna með það innan stjórnstöðvarinnar, og svo auðvitað þessi skýrsla. Silfra er dæmi um það. Við erum alltaf að tala um að það vanti stýringu. Það er verið að taka alls konar skref innan þjóðgarða og annars staðar að stýringu. En við þurfum mögulega að fara að taka fyrir einhvern einn stærri stað og láta reyna á þetta allt saman, líka til að rekast á hindranir. Þá getum við kannski farið að huga að því hvernig við lögum það sem getur orðið fyrirmynd að því hvernig við gerum þetta annars staðar. Varðandi smávirkjanirnar er ég þeirrar skoðunar að þær séu mikilvægar, þær geta hjálpað til, bæði fyrir kerfið og sem búbót fyrir bændur. En ég er alveg sammála því [[Forseti hringir.]]að hugmyndin er auðvitað að þetta séu smávirkjanir. [[Forseti hringir.]]Menn eru mjög viljandi að fara í 9,9 megavött og þá finnst mér ekkert óeðlilegt [[Forseti hringir.]]að menn velti því upp hvert markmið reglnanna er að þær séu undanþegnar öðrum strangari kröfum.
Herra forseti. Ein af aðgerðum ráðherra í nýsköpunarmálum er að einfalda regluverk og verkferla í þágu atvinnulífsins. Nú þykir mér vanta einhverjar nánari útskýringar á því í hverju þetta felst vegna þess að það er afskaplega mikilvægt eins og ég hef rakið hér í ræðum áður að starfsumhverfi fyrirtækja á Íslandi verði bætt. Það eru fjölmargar þrautir sem eru að þvælast fyrir þeim sem vilja fara út í atvinnustarfsemi. Á öllum stigum atvinnurekstrar eru tækifæri til þess að létta fyrirtækjum, stofnendum þeirra og starfsfólki róðurinn. En það hefur mjög lítið sést hingað til af raunverulegum tillögum og aðgerðum í þá átt. Það er því ánægjulegt að sjá þessa tilteknu aðgerð í tillögum hæstv. ráðherra en mér finnst vanta einhvers konar útskýringu á því hverju við megum búast við. Er einfaldlega verið að tala um reglugerðarbreytingar? Er verið að tala um lagafrumvörp eða hvað? Í þessu samhengi er kannski rétt að minnast á að tækniþróunarstig fyrirtækja er almennt séð ekki mjög hátt á Íslandi. Það eru auðvitað til fyrirtæki sem eru komin mjög langt í tækniþróun, en þau fyrirtæki sem eru mjög nálægt grunnrannsóknum eru mjög mörg. Það hefur verið mikil þörf á því að gera starfsumhverfið auðveldara til þess að fleiri fyrirtæki komist lengra í vöruþróun og framleiðslu á verðmætari vörum. Það væri gaman að heyra hvað hæstv. ráðherra ætlar sér í þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverðar vangaveltur og spurningar. Það er rétt, ég legg mikla áherslu á slíka einföldun. Það getur verið auðvitað hvort tveggja, að við séum einfaldlega að fella brott einhverjar reglugerðir og það mun vonandi líka felast í því að ég komi hér inn með einhvers konar bandorm þar sem við munum breyta ýmsum lögum, það er þá lagafrumvarp sem tekur aðeins lengri tíma. Rafræn stjórnsýsla er síðan risaþáttur í þessu. Það sem ég myndi vilja sjá er að það sé einfaldlega miklu auðveldara fyrir fólk og fyrirtæki að eiga í samskiptum við ríkið og það skipti fólk og fyrirtæki minna máli í hvaða súlu viðkomandi stofnun er, leyfi eða kröfur eða hvað, heldur sendi fólk og fyrirtæki inn í einhvern glugga og svo er það ríkisins að finna út úr því hvar það á heima. Það eru svona atriði sem ég held að skipti miklu máli, að við séum að stytta í rauninni tímann, fækka vinnustundum og minnka vesen fyrir fólk, það eykur þá líka skilvirkni hins opinbera. Sömuleiðis finnst mér kominn tími á það að við yfirförum mjög vandlega og ítarlega allar þær kröfur og ég segi hindranir sem við erum með. Oft eru réttmætar ástæður fyrir hindrununum og við viljum ekki taka þær burt, en við þurfum að vera meðvituð um að þær séu til staðar. OECD-verkefnið er liður í því, þar ætlum við að taka fyrir byggingariðnaðinn frá því að einstaklingur eða aðili fær úthlutað lóð þangað til hann er búinn að byggja. Sömuleiðis þennan feril í ferðaþjónustu. Þetta er síðan hægt að yfirfæra yfir á aðra lagabálka. Varðandi grunnrannsóknirnar og tækniuppbygginguna á þessi tækniyfirfærsluskrifstofa sem er verið að vinna að því að reyna að koma einmitt til móts við þetta. Við vitum af mjög öflugum rannsóknum í háskólasamfélaginu og annars staðar, en við vitum líka að við getum gert miklu betur í að yfirfæra þá þekkingu þannig að hún komist á framkvæmdastig og við getum farið að búa til meiri verðmæti úr þessari þekkingu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta. Að fella brott reglugerðir, að koma með bandorm, gæti að vísu þýtt í rauninni hvað sem er. Það væri áhugavert að fá nánari útlistun á því hvaða tilteknu aðgerðir í raun menn eru með í huga. Rafræn stjórnsýsla er að sjálfsögðu af hinu góða og alveg frábært að það verði auðveldara fyrir fyrirtæki að eiga í samskiptum við ríkið. Auðvitað held ég að allir geti verið sammála um ágæti þess að reyna að fækka vinnustundum og veseni fyrir fólk. Það er algjörlega frábært. Gætum við talað um raunverulegar konkret aðgerðir, t.d. að lækka kostnað við stofnsetningu fyrirtækja, að minnka lausafjárkröfur, að bæta regluverkið þannig að frumkvöðlar þurfi ekki endilega að borga sér markaðslaun ef þeir eru sjálfir eigendur fyrirtækjanna? Er hægt að bæta, þétta, sameina jafnvel einhverja samkeppnissjóði? Það er svo margt sem væri hægt að gera til þess að gera allan rekstur fyrirtækja miklu auðveldari á Íslandi og það er þörf á því að heyra einhverjar raunverulegar og konkret hugmyndir um hvað eigi að gera.
Já, við ráðherrarnir tveir í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu erum til að mynda að vinna að því að fá utanaðkomandi aðila til þess að yfirfara allt það sem undir okkur heyrir - það getur vonandi nýst öðrum ráðuneytum líka en þetta er auðvitað atvinnuvegaráðuneyti - til þess einfaldlega að taka til í reglunum. Það er til ákveðinn gagnagrunnur þar sem er tekið fram, t.d. varðandi öll leyfi og annað slíkt, hvort það sé bundið við EES-innleiðingu eða hvort það sé bara eitthvað sem við höfum búið til. Við viljum fara algjörlega í gegnum þann lista og tína út það sem mögulega er hægt að gera hvað það varðar. Varðandi markaðslaunin er það eitt atriði sem ég hef verið að skoða og er opin fyrir því að reyna að vinna það áfram. Mér finnst það sanngirnisatriði, að hægt væri að koma til móts við minni aðila á þessu stigi, að þeir þyrftu ekki að greiða sér markaðslaun á ákveðnu tímabili. Hvort það eigi að sameina sjóði er nokkuð sem ég myndi líta svo á að væri hlutverk þeirra sem koma að vinnunni við nýsköpunarstefnuna að leggja til og það er partur af því þegar ég spyr: Eru allir fjármunirnir þarna úti á réttum stað, getum við nýtt þá betur o.s.frv.? Þegar ég horfi á listann af fólkinu sem er að fara að taka þátt í þessari nýsköpunarstefnu, og hv. þingmaður er þar fyrir hönd Pírata, bind ég miklar vonir við þessa stefnu. Ég held að vinnan við hana verði svolítið öðruvísi en hefur verið hingað til í stefnumótun fyrir hið opinbera. Mér finnst það mjög áhugavert. Ég er mjög spennt fyrir því að við séum í einhvers konar nýsköpun við nýsköpunarstefnuna. Þær hugmyndir sem hv. þingmaður fer hér yfir eiga mjög vel heima í þeirri vinnu og ég mun taka þær tillögur og gera mitt allra besta til að vinna kröftuglega úr þeim. Það er nefnilega svo margt í þessu sem er hægt að gera sem mig grunar að sé ágæt samstaða um hér og úti í samfélaginu. Við þurfum bara að fara að demba okkur í verkið. Þess vegna fagna ég því að vinnan við þessa stefnu er nú að hefjast.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra iðnaðar, nýsköpunar og ferðamála greinargóða yfirferð yfir verkefnin. Ég ætla að koma inn á tvö málefnasvið sem heyra undir ráðherra og eru á ábyrgðarsviði ráðherra. Það eru annars vegar nýsköpun og rannsóknir, sem við finnum í fjárlagafrumvarpi á bls. 234, og svo ferðaþjónustan, sem er á bls. 289 í frumvarpinu. Spurningar mínar snúa að stefnumótun og auðvitað erum við alltaf hér með í huga í þessari umræðu bætta nýtingu og ráðstöfun fjármuna. Það hlýtur að vera lykilatriði í þessu. Með öflugri stefnumótun erum við alltaf að leitast við að bæta ráðstöfun og fá fram markvissari ráðstöfun fjármuna. Við settum á fót Stjórnstöð ferðamála í ferðaþjónustunni og við vorum fyrir með Ferðamálastofu. Hæstv. ráðherra boðar að við munum efla starf Ferðamálastofu, sem er vel. Ég hygg að við höfum sett á fót Stjórnstöð ferðamála í og með til þess að ná betri yfirsýn yfir þetta mjög flókna og margþætta umhverfi þar sem margir aðilar og margar, ólíkar atvinnugreinar koma að því að byggja upp ferðaþjónustuna. Kallað er eftir meiri greiningu og ekki síst hagrænum tölum til að við getum metið hagræn og efnahagsleg áhrif ferðaþjónustu í landinu. Hvernig stendur sú vinna og hvar liggur hún á milli Ferðamálastofu og Stjórnstöðvar ferðamála?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Stjórnstöð ferðamála var sett á fót 2015 og á að renna sitt skeið 2020. Ég hef lagt á það áherslu að hún geri það, að stjórnkerfið verði tilbúið til þess að taka við þeim verkefnum og vera búið að vinna vinnu sína, sem vantaði þegar stjórnstöðin var sett af stað. Þegar hún var sett á fót var ég aðstoðarmaður í öðru ráðuneyti og viðurkenni alveg að ég skildi ekki hugmyndina, en mér hefur fundist hún sanna það algjörlega hversu mikilvæg hún er. Þarna sitja þeir ráðherrar sem fara með mörg mál sem snúa beint að ferðaþjónustunni. En það sem við erum að reyna að gera núna er einmitt að taka verkefnin sem sett voru af stað í stjórnstöðinni og færa þau þannig að þau fari á sinn lokastað í bili, alla vega þannig að stjórnstöðin geti hægt og bítandi trappað sig niður. Þess vegna settum við aukafjármuni í Ferðamálastofu þar sem við erum einfaldlega að færa peninga sem áður fóru í gegnum stjórnstöðina til þess að geta sinnt þessari gagnaöflun og rannsóknarvinnu. Það er algjört lykilatriði. Við erum síðan líka að vinna álagsmat eða þolmarkavinnu innan stjórnstöðvarinnar þar sem við erum að reyna að meta álag á hverju sviði fyrir sig, umhverfi, efnahag og samfélagi. Komin eru drög að fyrsta áfanga. Nú hefjum við annan áfanga. Það má því segja að við séum núna búin að ákveða að við ætlum að hafa einhvern hámarkshraða. Næsta skref er að ákveða að sá hámarkshraði eigi að vera 50, 70, 90 kílómetrar, auðvitað mismunandi eftir svæðum. Það er síðan grunnurinn að þeirri stefnumótun sem við förum í, sem er þá unnin með öðrum hætti en t.d. nýsköpunarstefnan vegna þess að þar ætlum við að nýta stjórnstöðina sem er samstarfsvettvangur til þess að vinna þá stefnu. Þá þarf auðvitað að vera komið ákveðið leiðarljós frá ríkisstjórn og hinu opinbera og stefnumótun þarf náttúrlega að passa fyrir það leiðarljós. Álagsmat er algjör grunnur [[Forseti hringir.]]að stefnumótunarvinnu. Þetta helst algjörlega í hendur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra greinargóð svör. Það er mjög mikilvægt að skýrt liggi fyrir hvaða hlutverk þessum stofnunum er ætlað og eins varðandi stjórnstöðina. Ég get tekið undir hvert orð hæstv. ráðherra. Lykillinn að öflugri stefnumótun er auðvitað góð og skýr greiningarvinna bæði til skilnings og til þess að taka ákvarðanir inn í framtíðina með þessa sístækkandi og mikilvægu atvinnugrein í samfélagslegu og efnahagslegu samhengi. Nýsköpunarþátturinn tengist þessu af því að þegar við segjum að hlutverk stjórnstöðvar sé í og með að fá yfirlit yfir þessa víðtæku atvinnugrein er í stjórnarsáttmála talað um opinbera klasastefnu. Ég veit að ég og hæstv. ráðherra erum sammála um að sjálfsprottnir klasar séu af hinu góða og hafi skilað góðum árangri. Verkefnið er ekkert ósvipað í stefnumótun og með Stjórnstöð ferðamála, þ.e. að ná fram samvinnuþættinum, samtakamættinum og meiri árangri en ella í margfeldi samvinnunnar. Í stjórnarsáttmála er kveðið á um að við munum fara í þá vinnu að móta opinbera klasastefnu sem ég tel að hafi vantað. Norðmenn hafa gert slíkt með góðum árangri. Danir hafa gert það með góðum árangri. Í áratugi hefur slíkt starf verið í samvinnu Evrópuþjóða. Ég vil spyrja ráðherra hvar sú vinna [[Forseti hringir.]]stendur.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi það að best sé að þetta klasastarf sé eins sjálfsprottið og hægt er. Það hefur í rauninni verið það fram til þessa og það er þróun í því starfi. Í stjórnarsáttmála er talað um þessa vinnu. Hún er í undirbúningi í ráðuneytinu. Teknir eru frá fjármunir til þess að fara í þá vinnu og klára. Það verður ekki gert öðruvísi en með þeim sem nú þegar eru í því verkefni og drifið áfram í því vegna þess að maður finnur það alveg að krafturinn er í þessu samstarfi. Samstarfið er mismunandi eftir klösum, en við sjáum líka mjög skýrt árangurinn af klasasamstarfi. Ég reikna með að þeirri vinnu verði fram haldið og að hún komi að endingu hingað í þingið.
Herra forseti. Ferðaþjónustan mun skila einna mestum tekjum í þjóðarbúið. Ég tek eftir því við lestur fjárlagafrumvarpsins að útgjöld til málaflokksins, eins og það heitir í fjárlagafrumvarpinu, er 1/4 úr prósenti fjárlaga. Auðvitað geri ég mér fulla grein fyrir því að það eru útgjöld víða annars staðar til málaflokksins, eins og samgangna, heilbrigðiskerfis o.s.frv. En það eru blikur á lofti í ferðaþjónustunni og hún virðist glíma við ákveðna erfiðleika. Hægt hefur á komum erlendra ferðamanna til landsins og eiga fjölmörg fyrirtæki í greininni í vanda. Nægir þar að nefna erfiðleika hjá stóru flugfélögunum tveimur. Þar kemur margt til eins og sterkt gengi krónunnar og hörð samkeppni sem íslensk ferðaþjónusta á í. Samkeppnishæfni Íslands sem áfangastaðar hefur þannig versnað til muna að undanförnu. Komið hefur fram í fjölmiðlum að vinna sé í gangi á vegum stjórnvalda sem gengur út á að skoða möguleika á frekari gjaldtöku í ferðaþjónustunni. Hafa ber í huga að ferðaþjónustan er í dag stærsta gjaldeyrisskapandi atvinnugrein landsins. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra ferðamála hvort skynsamlegt sé í ljósi þeirrar viðkvæmu stöðu sem ferðaþjónustan virðist vera í að vinna að frekari gjaldtöku í greininni, á sama tíma og hún glímir við erfiðleika. Einnig vil ég spyrja ráðherra hvers konar gjaldtaka hefur komið upp á borð hjá ríkisstjórninni og er fyrirhugað að fara í. Hvers lags gjaldtaka er það? Er það einhvers konar náttúrupassi eða komugjöld eða gistináttaskattur eða þjónustugjöld á ákveðnum ferðamannastöðum eða eitthvað annað?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar og yfirferð. Um gjaldtökumálin í heild sinni er það, eins og ég hef margoft rakið, orðin áralöng saga af alls konar hugmyndum. Að mörgu leyti er hægt að segja að það hefði átt að gera hitt og þetta öðruvísi en að sumu leyti held ég að þetta sé partur af því að bregðast við ótrúlega breyttum tímum. Varðandi það sem vinnan gengur út á núna eru í fyrsta lagi engar tillögur komnar inn á borð ríkisstjórnar. Ríkisstjórnin hefur ekki fjallað um neinar mögulegar gjaldtökuleiðir á ferðaþjónustuna, enda er vinnuhópur að störfum sem í eru fulltrúar allra aðila í stjórnstöðinni og á sú vinna að klárast eftir um þrjá mánuði, ef ég fer rétt með. Mér finnst umhverfið vera þannig nú, og verður örugglega áfram, að menn þurfi að fara varlega í sérstaka gjaldtöku og hugsa hana vel. Við erum auðvitað með alls konar gjaldtöku. Hv. þingmaður nefnir gistináttaskatt. Hann er til staðar. Hér eru bílastæðagjöld. Hér eru ýmiss konar þjónustugjöld innan þjóðgarða og annars staðar. Þegar menn tala um gjaldtöku segi ég: Það er ekkert sjálfstætt markmið hjá mér að vera með einhvers konar gjaldtöku. Ég vil miklu frekar að það haldist í hendur við verkefni okkar um stýringu, um vernd náttúru, að hvert og eitt svæði sé sem sjálfbærast þegar kemur að því að geta byggt upp innviði og starfsemi sem það vill sjá. Í mínum huga er mikilvægt t.d. varðandi þjóðgarða að þeir hafi þau verkfæri sem þeir þurfa til að geta brugðist við, að það sé ekki allt of miðstýrt héðan og við segjum þeim vinsamlegast að byggja gestastofur fyrir 400 milljónir þegar staðan er sú að það vantar 700 milljónir. En lykilatriðið er að aðhald sé með því að gagnsæi sé í því hvað verið er að nota slíka fjármuni í og að það sé sá fyrirsjáanleiki sem fyrirtæki í rekstri þurfa til að geta brugðist við slíku. Ég held að það sé heilt yfir lykilatriði. Varðandi blikur á lofti er það eitthvað sem við tökum á ef til þess kemur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Varðandi svar hennar vil ég leggja áherslu á að það er ekki að ástæðulausu sem ég spyr. Það hefur legið í loftinu í mörg ár að stjórnvöld hafa verið að undirbúa ákveðna og oftnefnda gjaldtöku á ferðaþjónustuna. Það verður að vera skýrt hjá ríkisstjórninni til framtíðar hvernig sú gjaldtaka á að vera. Það gengur ekki að stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar búi við slíkt óöryggi að þetta sé ekki ákveðið og ekki lögð fram stefna fyrir atvinnuveginn. Það er ekki hægt að láta þetta liggja í lausu lofti heldur verða að koma skýr svör. Ríkisstjórnin verður að mynda sér og gefa út stefnu í því hvort þetta á að vera og hvernig. Það má ekki bara liggja í loftinu. Ég ætlaði að bæta við nokkrum spurningum þótt kannski gefist ekki tími til þess. Hvað varðar gjaldtökuna, hvernig sem henni verður háttað á atvinnuveginn, verður hún að vera vel skilgreind og hún verður að styðja við álagsstýringu eins og við viljum sjá hana um landið. Hún verður líka að vera til þess að bæta gæði og þjónustu á ferðamannastöðum. Þarna komum við að rannsóknum, sem er reyndar búið að spyrja ráðherra um. Þetta verður að byggjast á rannsóknum sem eru unnar af einhverju viti, leggja verður þunga í rannsóknir þannig að við vitum hvert við erum að fara. Ég ætla að bæta við einni spurningu til hæstv. ráðherra og hún er varðandi orkuverin. Hvað líður vinnu ríkisstjórnarinnar að undirbúningi lagasetningar á sviði vindorkuvera og sjávarfallaorkuvera?
Herra forseti. Markmiðið með gjaldtökuhópnum sem nú er að störfum er að ljúka umræðunni og setja ákveðinn punkt aftan við, þrátt fyrir að ég viti vel að sá punktur verði ekki þar að eilífu. Ég myndi gjarnan vilja sjá okkur ná viðunandi samstöðu um að ljúka þeirri umræðu, þó þannig að eðlileg þróun geti verið í slíkri gjaldtöku, ef ég mætti orða það svo. Þá er ég aðallega að meina að markmiðið með gjaldtökunni sé skýrt. Markmiðið er að vernda náttúruna, tryggja upplifun ferðamanna og að gæðin séu til staðar. Það þýðir að svæði geti haft þau verkfæri sem þau þurfa til að byggja sig upp til þess að vernda náttúruna og tryggja upplifun ferðamannanna. Ég bind vonir við að hópurinn klári og við getum þá farið að snúa okkur í meira mæli að öðru. Það hefur oft verið sagt að stjórnvöld hugsi ekki um neitt annað í ferðaþjónustu en gjaldtöku. Það er algjör fásinna. Ég held að langminnsti tími minn í ráðuneytinu fari í að huga því, þvert á móti fer hann í allt hitt sem við höfum verið að gera. Ég yrði sú fyrsta til að fagna því að geta klárað þetta verkefni. Við erum að vinna stefnuna sem hv. þingmaður nefnir. Ég er sammála því að rauði þráðurinn í gegnum þá vinnu er álagsstýring. Það finnst mér mikilvægast. Varðandi rannsóknir og gagnaöflun og að þurfa að fara af krafti í það gleðst ég mjög yfir áhuga þingmanna á því. Það segir mér að ákveðin samstaða sé um þá forgangsröðun sem við höfum verið með undanfarin misseri, að setja svigrúmið að mestu leyti í rannsóknir og gagnaöflun. Ég horfi að mörgu leyti til sjávarútvegskerfisins þegar við skoðum hvernig við þurfum að þróa ferðaþjónustuna áfram, sérstaklega þegar kemur að [[Forseti hringir.]]náttúrunni, sem er langstærsti hlutinn. Varðandi vindorkuna er sú vinna í gangi. Það er ekki á þingmálaskrá [[Forseti hringir.]]og er samstarf milli umhverfisráðherra og mín.
Herra forseti. Við fáum nær daglega slæmar fréttir af helstu atvinnuvegum sem hæstv. ráðherra er með á sviði sínu. Ég nefni sem dæmi ýmiss konar nýsköpunarfyrirtæki, kvikmyndageirann og ferðaþjónustuna. Sögurnar hafa allar sama meginstefið: Það er mjög dýrt að reka fyrirtæki hér á landi fyrir utan þann óstöðugleika sem gjaldmiðillinn veldur. Það er dýrt fyrir lítil sprotafyrirtæki, svo dæmi sé tekið, að sérhæfa sig í gjaldmiðlamálum til að geta gert sæmilega raunhæfar áætlanir og til að geta búið sig undir óhjákvæmilegar en jafnframt illa útreiknanlegar sveiflur í rekstri vegna gengisins. Ríkisstjórnin hefur fyrstu mánuði í starfi miðað aðstoð sína við þær aðstæður út frá hinu gamla vonda vinstra stefi að koma inn með ríkisaðstoð, niðurgreiðslu í ýmsu formi. Sú aðferð er ekki einungis slæm fyrir það að ráðast ekki að rótum vandans heldur er hún líka slæm af því að hún skapar ójafnvægi í atvinnulífinu, vegna þess að stjórnvöld virðast samtvinna þær greinar sem fá aðstoð, jafnvel fyrirtæki sem eru verð slíkrar aðstoðar. Í fyrri umferð langar mig að spyrja hæstv. ráðherra nýsköpunar- og þekkingargreina: Hverjar eru líkurnar á því að ríkisstjórnin fari að vinna í raunverulegum bótum á efnahagsumhverfinu, koma með raunverulegar lausnir gegn gengisóstöðugleika og raunverulegar lausnir gegn svimandi háum vaxtakostnaði í stað smáskammtalækninga? Ég veit að hæstv. ráðherra ber ekki ábyrgð á svarinu ein, en sem ráðherra í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti ættu akkúrat þau mál að vera henni hugleikin. Ég þrengi því spurninguna og segi: Hvað, ef eitthvað, má lesa út úr fjárlagafrumvarpinu sem svar við þeirri ógn að lítil og lofandi sprotafyrirtæki og hálfvaxin nýsköpunarfyrirtæki vilja eða neyðast til að taka það skref að fara úr landi í leit að hagfelldara rekstrarumhverfi? Hvar sér þess stað í fjárlagafrumvarpinu að virkilega sé tekið mark á þeim sem hrópa á hjálp og lausna leitað?
Herra forseti. Ég ætla fyrst að vera ósammála því að hér sé rosalega óheppilegt umhverfi fyrir nýsköpunarfyrirtæki. Mér finnst fréttir síðustu daga hafa sýnt að ýmislegt mjög gott er að gerast, sem er nánast að öllu leyti þeim að þakka og þrotlausri vinnu þeirra. Það er þó þannig að stjórnvöld hafa líka stigið inn með markvissum hætti til að bæta umhverfi fyrirtækjanna. Það skilar árangri, til að mynda ef horft er til þess að við höfum stóraukið samkeppnissjóði. Það tekur auðvitað mörg ár að sjá árangur slíkrar innspýtingar en ég held að við séum að fara að horfa á það. Við erum búin að hækka þakið varðandi endurgreiðslur, rannsóknir og þróun. Ef spurt er hver stefna ríkisstjórnar er og hvað við ætlum að gera ætlum við einmitt að vera þar. Við höfum tekið ákvörðun um að við ætlum að leggja sérstaka áherslu á að vera framúrskarandi umhverfi fyrir rannsóknir og þróun. Það er endurgreiðsla, það má segja að það sé ívilnun en það er samt heilt yfir fyrir hvers konar starfsemi. Það er ekki verið að handvelja ákveðna tegund. Ef fyrirtæki stunda rannsóknir og þróun, sem er í nánast hvers kyns verðmætasköpun, viljum við að þær einingar séu hér. Auðvitað vill maður ekki sjá á eftir sterkum fyrirtækjum úr landi. Að hluta til er það líka eðlilegt. Öll lönd glíma við að reyna að hafa umhverfið þannig að fyrirtæki geti orðið sem stærst í heimalandinu. Við höfum fengið röð ánægjulegra tíðinda úr þessum geira undanfarna daga. Ég hef fulla trú á því að með skýrri stefnumótun, sem ég vona að komi eitthvert stefnumótandi plagg úr sem við fylgjum þá eftir með aðgerðum, tökum við frekara skref í átt að því að vera framúrskarandi og hafa upp á ákveðna þætti að bjóða. Við getum aldrei boðið upp á allt það besta fyrir alla, fyrir allt umhverfið. Það skiptir líka máli að ákveða hvar maður ætlar að staðsetja sig í virðiskeðjunni. Það er t.d. varðandi rannsóknir og þróun.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er alveg hárrétt að heilmikið hefur verið gert og það er ýmsar góðar fréttir að fá. En það breytir ekki þeirri staðreynd að lykilmarkmið hlýtur að vera að búa til stöðugt umhverfi fyrir fyrirtæki þannig að þau geti blómstrað á eigin forsendum og séu ekki háð aðstoð. Ég fagna því að ráðherra skuli segja að á næsta ári eigi að sjá þess stað í fjárlögum fyrir árið 2020 að þakinu verði lyft samkvæmt því sem segir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og hefur verið stefnt að lengi í tíð annarrar ríkisstjórnar. En mig langar að vita af hverju það er ekki akkúrat núna. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan er ætlunin að fyrirtæki hefji vegferð sína árið 2019 treystandi því að þetta komi inn í frumvarpið 2020. Ég velti fyrir mér hvort óhætt sé fyrir fyrirtæki að treysta því að svo verði, hvort hér verði það efnahagslega ástand að ári að stjórnvöld treysti sér í þá vegferð. Ég velti líka fyrir mér hvort ástæða sé til að hafa áhyggjur af brostnum loforðum. Ég minni t.d. á loforð stjórnvalda varðandi Lánasjóð íslenskra námsmanna. Þar hafa menn beðið heldur lengi eftir að loforð um úrbætur verði uppfyllt. Spurningin er: Af hverju er þetta ekki núna? Hver er ástæðan? Síðan velti ég fyrir mér varðandi þjóðarsjóðinn ágæta sem á að setja á laggirnar, á hann að vera sveiflujafnandi fyrir nýsköpunarfyrirtæki og önnur fyrirtæki í landinu gegn því ótrausta efnahagsástandi sem gengið veldur? Ég átta mig á því að það er flóknara fyrir stjórnvöld að tryggja efnahagsumhverfið og miða að því að hér verði gengisstöðugleiki og vaxtastöðugleiki en ef til lengri tíma er litið, [[Forseti hringir.]]er það ekki markmið frekar en að búa til þá umgjörð að fyrirtæki neyðist til að treysta á ríkisaðstoð í ýmsu formi?
Herra forseti. Fyrst ætla ég aðeins að vísa í orð hv. þingmanns um að betra væri ef ekki væri þörf á slíkum stuðningi. Ég bendi þá á að í hinu alþjóðlega umhverfi sem hv. þingmaður vísar til og við viljum öll vera partur af er ívilnun, vegna þess að löndin keppast um [[Gripið fram í.]]sterkasta fólkið okkar, að fá fólkið sem vinnur við að fá góðar hugmyndir og búa til úr þeim verðmæti. Ég er talsmaður þess að í staðinn fyrir að vera með ómarkvissan stuðning við ýmislegt og alls konar tökum við ákvörðun um hvar raunhæft sé að við verðum framúrskarandi og það er í rannsókn og þróun. Svo eru afleiddu áhrifin af því að vera með öflugt rannsóknar- og þróunarumhverfi ótvíræð og ótrúlega mikil. Við sjáum það t.d. í sjávarútvegi. Ég held að ef við lítum á markaðssetningu sé frekar langsótt að ætla að Ísland verði framúrskarandi á því sviði, einfaldlega vegna þess að við erum smá og fá og langt í burtu. Það eru slíkar ákvarðanir sem mér finnst skipta máli að við tökum, en ekki að við ætlum okkur að verða rosalega góð í öllu. Varðandi hækkun á þakinu mun það taka gildi fyrir fyrirtækin árið 2019. Þau geta gert ráð fyrir því að frá 1. janúar og út árið sé það endurgreiðsluhæft. Það var ekki gert árið 2018 vegna þess að ekki vannst tími til þess við ríkisstjórnarskipti o.s.frv. En áhrifin koma síðan árið 2020. Af því að hv. þingmaður spyr hvort hægt sé að treysta á þetta og hvað ef forsendur breytast sem kallar á að menn líti yfir öll útgjöld hjá hinu opinbera myndi ég segja að það væri einmitt þá sem við þyrftum slíka innspýtingu og slíkt umhverfi til þess að fá fólkið okkar sem býr til verðmætin, vegna þess að það gerum við ekki, það er fólkið [[Forseti hringir.]]í landinu sem býr til verðmætin og við viljum halda því hér og fjárfesta í því til þess að hjálpa okkur út úr slíkri stöðu.
Herra forseti. Ég hef hér nokkur atriði, sérstaklega eitt sem ég vil ræða við hæstv. ráðherra. Í fjárlagafrumvarpinu er liður sem ber heitið rammaáætlanir Evrópusambandsins um menntun, rannsóknir og tækniþróun. Fjárveitingin nemur um 2,6 milljörðum fyrir 2019 í þennan lið og er hækkun milli ára 812 millj. kr. Þetta eru miklir peningar. Það sem ég hefði viljað fá fram hjá ráðherra er hvað valdi þessari hækkun og hvort ráðherra geti upplýst hvar við Íslendingar stöndum þegar kemur að styrkveitingum úr þessari rammaáætlun, hversu háar fjárhæðir íslenskir aðilar, einstaklingar eða fyrirtæki hafa fengið. Þetta varðar rammaáætlanir Evrópusambandsins. Síðan vil ég aðeins koma inn á lið í frumvarpinu sem heitir endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Þar er lækkun milli ára um 134 millj. kr. Eins og við þekkjum er kvikmyndagerð atvinnuskapandi og arðbær grein hér á Íslandi. Það má halda því fram að ríkissjóður sé í raun að tapa ef skorið er niður á þessum lið því að kvikmyndageirinn færir okkur mörg störf og mörg afleidd störf tengjast honum. Við vitum að menningarlegt gildi íslenskrar kvikmyndagerðar út frá hagfræðilegum sjónarmiðum er mikið.
Herra forseti. Fyrst varðandi rannsóknaráætlanir Evrópusambandsins geri ég ráð fyrir því að þetta sé einfaldlega vegna þess að íslensk fyrirtæki og fólk eru að senda inn þannig umsóknir að hlutfallið er bara þetta hátt. Þessi liður málefnasviðs 7 skiptist á milli annars vegar mín og hins vegar mennta- og menningarmálaráðherra og þessi hlutur er undir menntamálaráðherra þannig að hann ætti að gera svarað því nákvæmlega af hverju þessi upphæð er svona há. Ég held að það sé vegna þess að við séum bara að skila það góðum umsóknum inn í þennan sjóð að við fáum í raun hærra hlutfall en sem svarar stærð okkar innan samstarfsins. Varðandi endurgreiðslur kvikmyndagerðar þurfti ég einfaldlega að forgangsraða hjá mér. Aðhaldið er lagt á þennan þátt. Það er mín ákvörðun en það er m.a. gert vegna þess að við höfum séð að það er að draga örlítið úr umfanginu. Ég mat það svo að í rauninni væri óhætt að gera það. Ef til þess kemur að það verður mikil sprenging í því er það svokallað lúxusvandamál sem við myndum taka á. En af því að hv. þingmaður kom inn á íslenska kvikmyndagerð og menningarlegt mikilvægi hennar tek ég algjörlega undir það en bæti því við að þessar endurgreiðslur eru auðvitað vegna hvers konar verkefna. Það eru myndir um kappakstursbíla í Hollywood sem fá líka endurgreiðslur vegna þess að það er umfangið á Íslandi sem er endurgreiðsluhæft. Ég vildi bara nefna að þetta snertir hvers konar starfsemi hér á landi sem varðar kvikmyndagerð en ekki bara íslenskar kvikmyndar um íslenska menningu eða náttúru.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég vil nota tækifærið og koma aðeins inn á ferðaþjónustuna. Nettótekjur ríkis og sveitarfélaga fyrir árið 2017 af ferðaþjónustunni voru um 60 milljarðar. Þetta er upphæð sem er nálægt því að kosta rekstur Landspítalans á einu ári. Gjaldeyristekjurnar einar og sér námu um 530 milljörðum. Við þekkjum það og það hefur komið hér fram margoft að þetta er orðin ein mikilvægasta atvinnugreinin okkar. Mikill meiri hluti ferðamanna kemur til landsins vegna okkar fallegu náttúru og álag á helstu ferðamannastaðina er orðið mjög mikið. Uppbygging á ferðamannastöðum er því lykilatriði í móttöku ferðamanna. Í fjárlagafrumvarpinu fer hækkun á fjárveitingum vegna uppbyggingar á ferðamannastöðum úr 700 milljónum í 1 milljarð, eða um 300 milljónir ef ég man rétt. Ég tel hins vegar að þetta sé engan veginn nægilegt. Það sem ég vildi spyrja hæstv. ráðherra er hvort hún muni beita sér fyrir betri og réttlátari forgangsröðun fjármuna til ferðaþjónustunnar. Miðað við þær miklu tekjur sem ríkissjóður fær af ferðaþjónustunni ætti að verja mun meiri fjármunum í uppbyggingu á aðstöðu, meiri fjármunum í nauðsynleg verkefni. Það verður að forgangsraða í hlutfalli við mikilvægi greinarinnar. Það er í raun og veru réttlætismál. Ég vildi fá það fram hjá hæstv. ráðherra hvort hún muni beita sér fyrir þessari forgangsröðun sem greinin telur mjög mikilvæga.
Frú forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að tekjur til ríkisins og sveitarfélaga eru auðvitað gífurlegar af ferðaþjónustu og útflutningstekjurnar mjög háar líkt og hv. þingmaður kom inn á. Við höfum verið að setja mun meiri fjármuni til hennar en fyrir töluverðu síðan, t.d. í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Ég nefni líka mikilvægi þess að horfa á þetta í samhengi við landsáætlunina sem heyrir undir umhverfisráðherra sem er ný. Fyrst þegar hún kom fram voru ekki miklir fjármunir í henni. Nú hefur verið bætt verulega í þar. Mér finnst Framkvæmdasjóður ferðamannastaða og landsáætlun um uppbygginguna fara vel saman, mér finnst það spila vel saman. Annað er samkeppnissjóður og hitt er stefnumótun til lengri tíma með ákveðinni forgangsröðun. Þetta eru auðvitað mjög miklir fjármunir. Hv. þingmaður nefnir að það eigi að forgangsraða í hlutfalli við mikilvægi greinarinnar. Ég veit ekki hvort ég tek undir það. Það sem skiptir máli er að við séum með þá uppbyggingu sem þarf til. Ég veit að ferðaþjónustan hefur ekki alltaf verið á þeirri skoðun að það sé þannig, en við erum líka með ýmis önnur verkefni sem við viljum fjármagna. Ef t.d. er horft til þess hversu miklir fjármunir fara í heilbrigðiskerfi og velferðarkerfi eru það atvinnugreinar og fólk sem býr til verðmæti sem borgar fyrir þá þjónustu sem við einmitt viljum. Það er nú einfaldlega þannig. Þegar þau útgjöld aukast mjög er það bara fólkið í þessu landi sem býr til verðmætin til þess að eiga fyrir því. Það getur því verið erfitt að forgangsraða í hlutfalli við mikilvægi greinarinnar. Auðvitað er það líka þannig að þarfir ferðaþjónustunnar snúast síðan að miklu leyti um vegasamgöngur og aðra þætti sem heyra undir aðra ráðherra, löggæslumál og heilbrigðismál svo sem líka. En þarna kemur það líka inn sem ég nefndi áðan varðandi þjónustugjöld. Ég vil sjá það þannig. Ég vil frekar sjá meiri dreifstýringu en miðstýringu þegar kemur að uppbyggingu innviða á ákveðnum stöðum, að þessi svæði séu efnahagslega sjálfbær þegar kemur að því að byggja sig upp og þau hafi þá verkfæri til þess að rukka ferðamennina sem koma þannig að við getum verndað náttúruna og tryggt jákvæða upplifun fyrir þá.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjárlagafrumvarp fyrir árið 2019 og undir þessum dagskrárlið skiptum við ráðherrar með okkur verkum og nú er komið að því að ræða fyrst og fremst málaflokkinn heilbrigðismál og þá fjárlagaliði sem þar undir heyra. Eins og fram hefur komið, og kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra og ekki síður hæstv. forsætisráðherra fyrr í dag, er uppbygging samfélagslegra innviða forgangsverkefni núverandi ríkisstjórnar. Það er sannast sagna þannig að þrátt fyrir að efnahagslífið hér á landi hafi rétt verulega úr kútnum eftir efnahagshrunið er enn verulegt verk að vinna hvað varðar uppbyggingu innviða velferðarkerfisins. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að íslenska heilbrigðiskerfið eigi að standast samanburð við það sem best gerist í heiminum, að allir landsmenn eigi að fá notið góðrar þjónustu óháð efnahag og búsetu. Til að því takmarki verði náð verðum við að halda áfram styrkingu velferðarkerfisins, heilbrigðisþjónustunnar og félagslegra þátta. Sú styrking ríkisstjórnarinnar hófst með samþykkt Alþingis á fjárlögum ársins 2018 þar sem framlög til heilbrigðismála voru aukin verulega en einnig með samþykkt fjármálaáætlunar sem Alþingi afgreiddi í vor fyrir árin 2019–2023 þar sem gert er ráð fyrir því að útgjöld til reksturs heilbrigðismála muni aukast um 79 milljarða alls á tíma fjármálaáætlunarinnar og að stofnkostnaður vegna byggingarframkvæmda verði 101 milljarður á því sama tímabili. Fjárlagafrumvarp ársins 2019 endurspeglar þær áherslur sem lagðar eru í stjórnarsáttmálanum. Í fjármálaáætluninni og því fjárlagafrumvarpi sem hér er til umfjöllunar má sjá umtalsverða hækkun á framlögum til heilbrigðismála. Hækkunin nemur samtals um 12,6 milljörðum kr. að frátöldum launa- og verðlagshækkunum. Í frumvarpi til fjárlaga sem við ræðum nú birtast nokkrar megináherslur á sviði heilbrigðismála. Mig langar til að nefna nokkra þætti: Eflingu heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar í heilbrigðiskerfinu, lækkun greiðsluþátttöku sjúklinga, byggingu nýs Landspítala, öflugri göngudeildarþjónustu og bætta geðheilbrigðisþjónustu. Þessir þættir eru fjármagnaðir í fjármálaáætluninni og sérstök áhersla á þá í umræddu fjárlagafrumvarpi. Samkvæmt frumvarpinu verða framlög til heilsugæslu aukin um tæpan 1 milljarð kr. og þar af renna um 650 milljónir sérstaklega í að styrkja geðheilbrigðisþjónustuna innan heilsugæslunnar, m.a. til að fjölga stöðugildum sálfræðinga í heilsugæslunni og fjölga geðheilsuteymum. 200 milljónum verður varið til þess að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað í heilbrigðiskerfinu og í því samhengi verður teymisvinna innan heilsugæslunnar aukin, forvarnir og fræðsla til sjúklinga. Framlög til heimahjúkrunar verða aukin um 100 milljónir og 70 milljónum verður varið til að innleiða fyrsta áfanga skimunar fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi. Áfram verður unnið að því að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga, framlög til framkvæmda vegna uppbyggingar Landspítala við Hringbraut aukast um 4,5 milljarða kr., framkvæmdir við nýjan meðferðarkjarna hefjast í haust og fullnaðarhönnun rannsóknahúss er fyrirhuguð á næsta ári. Efling göngudeildarþjónustu verður forgangsmál og í því skyni verður veitt sérstakt 200 millj. kr. viðbótarframlag til Landspítala. Mönnun á Landspítalanum verður einnig styrkt, m.a. viðvera sérfræðilækna en til þess verkefnis renna 250 millj. kr. Hér er rétt að nefna einnig styrkingu heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni en á fjárlögum þessa árs voru veittar 400 millj. kr. til að styrkja rekstrargrundvöll heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og í frumvarpinu er miðað við að þessi umframstyrkur, ef svo má að orði komast, þessi stuðningur, þessi innspýting, verði varanlegur með föstu framlagi sem því nemur þannig að ekki þurfi að berjast fyrir því sérstaklega frá ári til árs. Utanspítalaþjónusta verður efld en framlög til sjúkraflutninga aukast um 200 milljónir með sérstöku viðbótarframlagi til að standa straum af samningum um sjúkraflutninga, þar með talið sjúkraflug. Framlög til framkvæmdaáætlunar uppbyggingar hjúkrunarrýma verða aukin um milljónir króna og 100 milljónum verður varið til að fjölga dagdvalarrýmum. Eins og gefur að skilja, virðulegur forseti, næ ég ekki að ljúka við allan málaflokkinn á fimm mínútum en ég drap hér á helstu þætti og vænti þess að eiga gott samtal við þingmenn um það sem hugur þeirra stendur til í þessum málaflokki.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra. Heilbrigðisþjónustan er snúinn og krefjandi málaflokkur. Landsmenn treysta á vandaða uppbyggingu og trausta umgjörð, reiða sig á opinberu þjónustuna og vilja veg hennar sem mestan, raunar að hún sé í algjörum forgangi. Það hefur þjóðin ítrekað látið í ljós í könnunum og áskorunum. Það er kannski ekki sanngjarnt að segja að stjórnvöld skelli alveg skollaeyrum við ákalli almennings í frumvarpi því sem nú liggur fyrir. Þau sýna málamyndalit en blása sannarlega út bæði fyrir sjálfum sér og öðrum með ríkulegum hætti það litla sem gert er. Sjúkrahúsaþjónustan fær einungis 2,5 milljarða kr. hækkun sem rímar nokkurn veginn bara við hækkandi aldur og íbúafjölgun. Þetta er ríflega helmingurinn af því sem landsbyggðin taldi sig hafa þörf fyrir og þá eru eftir aðrar sjúkrastofnanir, Sjúkrahúsið á Akureyri og sjúkrasvið annarra heilbrigðisstofnana sem um árabil hafa búið við erfið kjör, bæði varðandi rekstur og viðhald húsnæðis. Þarna er ekki verið að auka við og styrkja. Liðskiptaaðgerðum verður að öllum líkindum ekki fjölgað og erfiðar aðgerðir í þágu kvenna svo dæmi sé tekið verða ekki fleiri en verið hefur, biðlistar munu lengjast að óbreyttu. Ofan í kaupið er svo gerð aðhaldskrafa upp á 402 millj. kr. til sjúkrahúsanna. Er ráðherra virkilega sáttur við að bera þetta á borð? Heilsugæslan í landinu hangir á horriminni, þessi mikilvægasta grunnþjónusta í heilbrigðiskerfinu. Það eru ekki merki um viðsnúning á landsbyggðinni hvað heilsugæsluna varðar og það eru engin teikn um það í fjárlagafrumvarpinu að þetta sé slíkt áhersluatriði sem aðstæður hrópa á. Heilsugæslustöðvar hafa víða ekki lengur fjármuni til að fastráða til sín lækna en treysta á farandþjónustu. Er þetta það sem við munum búa við, hæstv. ráðherra?
Virðulegur forseti. Hv. þingmanni er nokkur vorkunn að stilla sér upp í andstöðu við þetta frumvarp en ég hef nú reynt hann að því að vera sanngjarn maður og mig langar til að reyna að nálgast þetta þannig. Mig langar að nefna nokkra punkta sem hann kom hér inn á. Þegar við erum að bæta milljarði inn í heilsugæsluhlutann kemur það auðvitað til með að endurspeglast í öllum landshlutum og áhersla á geðheilbrigðismál og geðheilsuteymi kemur líka til með að sjást þar. Áhersla á nýja þróunarmiðstöð heilsugæslunnar sem þjónar landinu öllu endurspeglar líka áhersluna á byggðasjónarmið í heilbrigðismálum. Af því að hv. þingmaður orðaði það svo að biðlistar myndu lengjast áfram vona ég að honum hafi þá yfirsést að biðlistaátakið sem var upp á milli 800 og 900 milljónir á ári og hefði samkvæmt áætlun lokið á þessu ári er komið varanlega inn og mun áfram vera til þess ætlað að þjóna því að stytta biðlista eftir mikilvægum aðgerðum enda hefur íslensk heilbrigðisþjónusta náð umtalsverðum árangri í þeim efnum. Ég vil líka nefna þá tölu sem ég nefndi áðan varðandi varanlega upphæð inn í rekstrargrunn heilbrigðisstofnananna úti um land. Ég vil líka nefna að það kom fram í viðtali við forstjóra Landspítalans – háskólasjúkrahúss, og ég held að það ætti að vera okkur öllum fagnaðarefni, að Landspítalinn telur að hér sé í raun og veru vel gert. Hann nefnir líka það sem mér finnst skipta miklu máli þegar við erum að ræða um heilbrigðisþjónustuna að hún hangir öll saman og þegar við erum að byggja upp hjúkrunarrými og heilsugæsluna kemur það líka til [[Forseti hringir.]]með að hafa góð og styrkjandi áhrif á aðra heilbrigðisþjónustu og þar með talið Landspítalann og heilbrigðisstofnanir úti um land.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það þarf miklu meira til en það sem gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi til að saxa á biðlista. Þeir hafa vissulega styst en það þarf meira til og við þurfum að nýta miklu betur þann búnað sem við eigum í landinu. Ég sakna þess að sjá ekki í þessu frumvarpi miklu ríkari teikn um framtíðarhugsun og þá umgjörð sem við viljum búa eldri kynslóðinni. Hún felst ekki í að byggja 100, 200 eða 300 hjúkrunarrými, loforð um hjúkrunarrými sem ekki er svo staðið við, sem heldur eru ekki til peningar til að reka. Þar fyrir utan eru starfandi hjúkrunarheimili fjársvelt og sennilega vantar inn í rekstur núverandi hjúkrunarheimila 4,5 milljarða. Þótt kallað sé mjög eftir fjölgun hjúkrunarrýma er vandinn að verulegu leyti fólginn í öðrum þáttum. Hann er ekki bundinn við steinsteypu heldur sterka, skýra sýn, breytt viðhorf, breyttar áherslur, bætt búsetuskilyrði og stuðning heima. Við höfum óskað eftir miklu skýrari áherslum í þessu. Þarna þurfum við auðvitað öll að taka okkur á, við þurfum að breyta samtalinu. Mantran í þessum málaflokki hæstv. ráðherra sem fram kemur í frumvarpinu er þessi og kemur ítrekað fram: Mörkun heildstæðrar stefnu í heilbrigðisþjónustu í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnar. Þetta er áréttað í hverjum reit í yfirliti frumvarpsins. Ég spyr því ráðherra því að tímasetningar skipta máli í þessu sambandi: Hvað líður þessari heildstæðu stefnu? Á hvaða stigi er hún og hvaða áætlanir eru um birtingar á einhverjum útlínum hennar? Telur ráðherra að ný og heildstæð stefna muni hafa áhrif á heilbrigðisþjónustuna þegar á næsta ári, bæði það sem lýtur að þjónustunni sjálfri og kostnaði?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni afar góðar spurningar og kannski fyrst og fremst það sem hann segir hér sem lýtur að þjónustu við eldra fólk. Ég er bara sammála hverju orði af því sem kemur fram í máli hv. þingmanns og held að við þurfum um leið og það er sannarlega þörf fyrir uppbyggingu hjúkrunarrýma að horfa miklu meira til sveigjanlegri úrræða og möguleika fólks á því að vera heima eins lengi og kostur er og að njóta þjónustunnar meira heima. Á dögunum var kynnt fyrir mér mjög áhugavert verkefni á Akureyri þar sem verið er að nýta það sem hefði verið rekstur tíu hjúkrunarrýma fyrir miklu stærri hóp í sveigjanlegri dagdvöl sem er 365 daga á árinu. Þessi sveigjanleiki þarf að vera fyrir hendi í öllu kerfinu og það verður þess vegna ekki þannig að það verði einhver miðstýrð nálgun á það hvernig á að nálgast þessa þætti. Og af því að hv. þingmaður talar hér um að hjúkrunarrými séu engin lausn og steinsteypa o.s.frv., bið ég hann um að hægja aðeins á sér í að tala um loforð sem ekki er staðið við því að ég er búin að vera ráðherra í níu mánuði þannig að ég er ekki búin að byggja öll hjúkrunarrýmin sem voru á planinu. Mér finnst mikilvægt að við hönnun þessara hjúkrunarrýma horfum við til þess að þau ráði við sveigjanleg úrræði en séu ekki svo stíf að þau komi ekki til móts við það. Ég býst við að við hv. þingmaður séum sammála um það. Hv. þingmaður spyr líka um heilbrigðisstefnuna og tímasetningar í henni. Unnið hefur verið að undirbúningi í ráðuneytinu síðan í vor og ritstjóri heilbrigðisstefnunnar er aðstoðarmann minn, Birgir Jakobsson, fyrrverandi landlæknir, og það eru tveir vinnudagar skipulagðir með framkvæmdastjórum opinberra heilbrigðisstofnana og embætta sem heyra undir ráðuneytin í byrjun október. Síðan verður opið heilbrigðisþing 2. nóvember og stefnan verður síðan sett í samráðsgátt í einhverjar vikur og upp úr henni unnin þingsályktunartillaga sem er á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar og verður lögð fram á vorþingi.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessa yfirferð um frumvarpið. Eins og allir vita er þetta stór og mikill málaflokkur, heilbrigðismálin. Heilbrigðisráðherra er mikill vandi á höndum að vinna sig í gegnum þetta allt, ég geri mér alveg grein fyrir því. Það hafa líka orðið gríðarlegar tækniframfarir, bæði í lyfjum og lækningum. Þetta kallar á aukið fjármagn og er mikill vandi. Lífaldur fólks hækkar vegna þessara framfara og þar fram eftir götunum. Ég ætla að einskorða mig við spurningu og yfirferð til ráðherra um það sem ég hef áður rætt, áfengis- og vímuefnameðferðir. Ég leitaði eftir fjárframlögum til áfengis- og vímuefnameðferða í frumvarpinu en ég gat ekki fundið aukið fjármagn. Nú hefur verið unnið eftir útrunnum þjónustusamningi við SÁÁ á síðasta ári og dugði framlag hins opinbera fyrir móttöku á rúmlega 1.500 sjúklingum en 2.200 sjúklingar komu í meðferð á árinu. Með söfnunarfé brúuðu menn bilið. Forsvarsmenn SÁÁ segja að það væri hægt að taka á móti 2.700 sjúklingum ef nægilegt fjármagn fengist. Það er staðreynd, hvað sem tautar og raular, að 600 manns eru á biðlista inn á Sjúkrahúsið Vog, hvernig sem það er til komið. Það stefnir í lokun göngudeildar hjá SÁÁ vegna fjárskorts. SÁÁ er með sérmeðferð eða aukadeild í meðferð ópíóíðafíknisjúklinga sem er vanfjármögnuð og langar mig að fá ráðherra til að bregðast við þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Við höfum nú áður rætt þessi mál hér í þingsal og það gladdi mig sérstaklega við umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra að hv. þingmaður hafði þar orð á því að hann hefði áform um sérstaka umræðu við mig um forvarnir og annars stigs forvarnir eins og hann nefndi þar. Ég held að það sé afar mikilvæg umræða. Ég vil geta þess að þeir þættir sem hv. þingmaður nefnir hér, áfengis- og vímuefnavarnir, eru í vissum skilningi líka angi geðheilbrigðisþjónustunnar. Þetta spilar allt saman. Undanfarna mánuði höfum við sérstaklega beint sjónum okkar að vanda barna og ungmenna með tvíþættan vanda eins og velferðarnefnd hefur sérstaklega tekið upp og var þá bæði að fjalla um börn og ungmenni en ekki síður fólk sem er komið á fullorðinsár. Við félagsmálaráðherra höfum ákveðið að taka þetta tiltekna verkefni föstum tökum og höfum sett á stofn starfshóp sem er ætlað að fjalla sérstaklega um úrræði við börn og ungmenni með neysluvanda. Ég veit að hv. þingmaður spyr ekki nákvæmlega um þetta. Ég held að það sé samt mikilvægt að nefna það hér vegna þess að hlutverk hópsins er m.a. að skoða sérstaklega stofnun meðferðarstöðvar fyrir þann hóp barna og ungmenna sem eiga við hvað bráðastan vanda að etja. Staðan er þannig núna að SÁÁ hefur í raun og veru beðist undan því að sinna ólögráða fólki. Við erum núna í millibilsástandi sem við vitum ekki nákvæmlega hvernig endar. Ég vil líka segja að styrking heilsugæslunnar, fjölgun sérfræðinga innan hennar, stofnun fleiri geðheilsuteyma, skiptir líka hér lykilmáli. Þar erum við að bæta umtalsvert í í þessu frumvarpi. Það skiptir máli og hefur áhrif á þá starfsemi sem hv. þingmaður ber sérstaklega fyrir brjósti. Ég vænti þess að hann hafi tækifæri á að fylgja spurningu sinni eftir. En þróunin í dag er sú að vímuefnameðferð eigi að sinna meira í nærumhverfi þannig að við þurfum að tala [[Forseti hringir.]]um þessi mál bæði við SÁÁ og aðra og geðheilbrigðisþjónustuna í heild til að samþætta þá þjónustu sem er fyrir hendi [[Forseti hringir.]]þannig að hún kallist á við nýjustu strauma og stefnur í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Svo ég grípi boltann þar sem hæstv. ráðherra lauk máli sínu þá svaraði hún því ekki hvort hún ætlar að auka fjármagn til SÁÁ vegna þeirra talna sem kollegi minn kom með hér að framan. Ég las í nýlegri grein eftir hæstv. ráðherra að hún telur skorta á yfirsýn í heilbrigðismálum. Þess vegna er áhyggjuefni að hún mæti til leiks með rörsýn. Rörsýnin birtist í því að höggva á á allt sem ekki er ríkisrekið. Síðan segir ráðherra í greininni, með leyfi forseta, eitthvað á þá leið að í sérfræðingakerfinu sem við höfum á Íslandi ráði tilviljun hverjir sinna hverjum og hvar. Það er svo að sá sérfræðingahópur sem við höfum, sérfræðilæknar, tekur á móti jafn mörgum sjúklingum á ári og heilsugæslan og Landspítali til samans. Þetta er býsna víðfeðm tilviljun, verð ég að segja. Sem notandi kerfisins get ég ekki tekið undir að það sé tilviljunum háð hvernig tekið er á móti fólki og hvaða meðferð það hlýtur. 300 sérfræðingar fara undan þjónustusamningi um áramótin og því spyr ég ráðherra, sem mætir til leiks með þessi skilaboð fyrir þann hóp vel menntaðra lækna, hvort hún ætli, vegna þess að ég hef ekki séð þess stað í frumvarpinu, að ganga til samninga við þá sérfræðinga og tryggja að þetta kerfi virki eins og það hefur gert með heilsugæslunni og spítalakerfinu. Mig langar að spyrja ráðherrann [[Forseti hringir.]]hvort vilji hennar standi til þess og hvort tryggt sé fjármagn í frumvarpinu til að hægt sé að gera samninga við sérfræðingana.
Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi verður auðvitað samið. Það gefur augaleið. Ég veit að talnaglöggur þingmaður eins og sá sem talaði á undan mér, þótt ég virði honum það til vorkunnar að vera ekki búinn að lesa allt frumvarpið frá einni blaðsíðu til annarrar, ætti að geta áttað sig á því að gert er ráð fyrir fjármagni í slíka samninga á næsta ári.
Gleður mig.
Fyrst hann velur að fara mikinn í tali um rörsýn og að höggva á allt sem ekki er ríkisrekið o.s.frv. ætla ég að reyna að halda mig við efnisatriði málsins og segja [[Sem eru?]]að það sem ég er að gera og við í heilbrigðisráðuneytinu og velferðarráðuneytinu þegar við ræðum um að yfirsýn skorti í málaflokknum er að taka undir með Ríkisendurskoðun sem talar um ómarkviss kaup heilbrigðisþjónustu. Við tökum undir með McKinsey og fleirum sem hafa gert úttekt á íslenskri heilbrigðisþjónustu og segja að kerfið sé ósamstætt, brotakennt og leiði af sér samspil biðlista á annan vænginn og oflækninga á hinn. Ég geri ekki ráð fyrir að hv. þingmaður myndi segja ríkisendurskoðanda vera í þeirri vegferð að höggva á allt sem ekki er ríkisrekið, eða að McKinsey þjáðist af rörsýn. En það kann þó að vera því að hv. þingmaður hefur svo sem stundum komið á óvart í orðalagi sínu og á kannski eftir að halda því áfram.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem hér fer fram í dag. Ég vil líka óska hæstv. heilbrigðisráðherra til hamingju með starfið eins og ég hef nú gert áður og óska henni góðs gengis, en sný mér þá að fyrstu spurningunni sem mig langar að spyrja hana. Við fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2019–2023 er eftirfarandi bókað: „Fordæmalaus fjölgun íbúa á Suðurnesjum og fjölgun ferðamanna um land allt kallar á skoðun á því hvort fjárveitingar geti í ríkari mæli færst á milli svæða. Meiri hlutinn beinir því til heilbrigðisráðherra að gera endurskoðun fjárveitinga gagnsærri en verið hefur og upplýsa um þá þætti sem ráða úthlutun fjármuna. Þar þarf sérstaklega að horfa til íbúaþróunar á Suðurnesjum þar sem heilbrigðisframlög á íbúa eru lægri en annars staðar á landinu.“ Ég spyr því ráðherrann: Hvar má sjá þess stað í fjárlögum 2019 að mætt sé þeirri sjálfsögðu kröfu Suðurnesjamanna að þeir sitji við sama borð og aðrir landsmenn þegar kemur að útdeilingum á fé til heilbrigðisþjónustu? Á liðnum árum hefur íbúum á Suðurnesjum fjölgað um 24%, 5.100 manns, og eru nú um 26.500. Á sama tíma, á síðustu tveimur árum, hefur íbúum Reykjanesbæjar eins fjölgað um 15%, 2.400 manns, sem samsvarar Sveitarfélaginu Hornafirði. Á þeim tíma hafa framlög til heilbrigðisþjónustu þar eins og víðast annars staðar hækkað um 1% og síðan er gerð 0,5% hagræðingarkrafa á þessar stofnanir. Ég spyr ráðherrann: Hvar sjáum við þess stað í núverandi fjárlagafrumvarpi að bókun ríkisstjórnarinnar við fimm ára fjármálaáætlun standist?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar og góðar óskir. Ég vil geta þess að ég hef verið í miklum samskiptum við Suðurnesjamenn og starfsfólk heilbrigðisstofnunarinnar þar en ekki síður sveitarstjórnarmenn og fulltrúa og forystu öldungaráðsins sem var hjá mér á fundi á dögunum. Heimamenn halda mér mjög vel við efnið þannig að það sé klárt og þingmaðurinn er þar fremstur meðal jafningja. Fjárframlög til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja sérstaklega hækkuðu um 50 milljónir í fjárlögum 2017 og var það vegna fjölgunar á svæðinu og fjölgunar ferðamanna í gegnum Leifsstöð. Í ár hækkuðu framlög til stofnunarinnar enn frekar eða um 54 milljónir þannig að fjárframlögin hafa í raun og veru hækkað um rúmar 100 millj. kr. á tveimur árum. Gerðar hafa verið ítarlegar og endurteknar úttektir á starfseminni á stofnuninni og þar eru tilteknar áskoranir til viðbótar við það sem hv. þingmaður fer hér yfir og stafa sérstaklega af fjölguninni. Ekki síst vegna þess að fjölgunin gengur svo hratt reynir hún mjög á innviði samfélagsins og ekki bara á heilbrigðisþjónustuna heldur alla innviði samfélagsins. Þess verðum við áskynja þegar við ræðum við sveitarstjórnarmenn og aðra. Það er rétt að nefna líka læknamönnunina þarna sem snýst ekki beint um fjárframlög á fjárlögum heldur þá staðreynd að margir af þeim læknum sem starfa á heilbrigðisstofnuninni sinna verktakaþjónustu annars staðar. Það eru margar og fjölþættar áskoranir sem verða ekki allar leystar með auknum fjárframlögum þó að það sé sannarlega partur af viðfangsefninu. Í mínum huga eru öll þessi verkefni undir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég vil benda henni á að aðeins launahækkun sjúkraliða og hjúkrunarfræðinga til að koma til móts við Landspítalann, það þarf einhvern veginn 150 milljónir á ári í það. Við þurfum líka að ná þangað. Ég veit að í dag, af því að ég hringdi upp á sjúkrahús, eru bara fjórir eða fimm læknar að störfum en þurfa að vera 15–16 á þessu svæði þannig að það er ekki vel mannað þessa dagana og ekki hægt að fá tíma fyrr en seinni partinn í október hjá lækni í dag. Mig langar að halda áfram og spyrja ráðherrann hvort hann telji ekki tímabært að láta fara fram faglega úttekt og greiningu á húsnæði Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja, gera áætlun um endurbætur og uppbyggingu til að mæta kröfum tímans. Ég kom inn á fjölgun íbúa og á hverju ári til ársins 2040 mun t.d. starfsmönnum á Keflavíkurflugvelli fjölga um 400–500 manns, þ.e. eitt álver á ári eða sem nemur helmingnum af starfsmönnum Bláa lónsins. Þá vil ég spyrja ráðherrann varðandi mönnun á dvalarheimilum á landsbyggðinni, hvort viðmið Landspítalans sé eðlilegt þegar um er að ræða þyngri sjúklinga, að það hvernig mönnun Landspítalans er í slíkum tilfellum og hvernig þeir bæta við starfsfólki sé viðmið á dvalarheimili á landsbyggðinni þar sem læknir býr kannski í tuga kílómetra fjarlægð, jafnvel 100, og á næturnar séu kannski tveir sjúkraliðar á vakt og það er jafnvel ekki bakvakt hjúkrunarfræðings. Þurfum við ekki að gera ríkari kröfur til þess að á landsbyggðinni sé öryggið aukið og þegar í hlut eiga þyngri sjúklingar þarf þá ekki að taka til greina aðstæðurnar á svæðinu versus aðstæðurnar á Landspítalanum þar sem eru tugir lækna [[Forseti hringir.]]og hjúkrunarfræðinga að störfum allan sólarhringinn og geta gripið inn í?
Virðulegur forseti. Það kann að vera að ég hafi ekki heyrt nægilega vel þann hluta spurningarinnar sem laut að starfsmönnum í umönnun á dvalarheimilum á landsbyggðinni, þar sé miðað við mönnun á Landspítalanum. Samkvæmt mínum upplýsingum, ef það var spurningin - hv. þingmaður kinkar hér kolli mér til hugarhægðar - er það ekki svo að þessi viðmið séu lögð til grundvallar. Embætti landlæknis hefur gefið út mönnunarviðmið fyrir hjúkrunarrými sérstaklega. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um húsnæðið og ég hef heyrt ýmsar athugasemdir hvað varðar það, að sumu leyti snýst það um nýtingu þess og hvernig henni er best fyrir komið en að sumu leyti snýst þetta um aukna rýmisþörf í takt við breytta þjónustu. Þess ber að geta að fjármálaráðuneytið fer með ríkiseignir og ef það þarf að gera tiltekna úttekt á húsnæðinu og hvernig það þjónar starfseminni sem best þyrfti það væntanlega að vera verkefni sem væri í einhverjum skilningi sameiginlegt verkefni fjármálaráðuneytis og ráðuneytis heilbrigðismála. En vegna þess sem við vorum að ræða almennt held ég að það sé mjög mikilvægt að við endurmetum svolítið hvernig við ræðum um þessi mönnunarmál því að að hluta til er mönnun í heilbrigðisþjónustu auðvitað viðfangsefni heilbrigðisyfirvalda í stóru samhengi en það verður samt ekki og má ekki taka það af þeim sem bera ábyrgð á rekstri hverrar heilbrigðisstofnunar fyrir sig að sinna því að tryggja viðunandi mönnun á sinni starfsstöð. Þannig verður það að vera. Við verðum að koma okkur út úr miðstýringarhugsun yfir í það að ábyrgðin sé heima, hún sé í héraði, hún sé þar sem fólk upplifir og skilur þörfina fyrir þjónustu, skilur sérstöðuna eins og hv. þingmaður heldur hér vandlega til haga vegna þess að ef við ætlum að leysa öll mál við skrifborð [[Forseti hringir.]]í Reykjavík erum við ekki í takti við fjölbreytta búsetu á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég fór í stjórnmál upphaflega var staða Landspítalans. Það var því mjög ánægjulegt símtal sem ég átti í gær við Pál Matthíasson, forstjóra Landspítalans, þegar hann tjáði mér að hann væri mjög sáttur við fjárlagafrumvarpið eins og það lítur út. Ég þráspurði hann hvort það væri virkilega satt og spurði um alla málaflokka sem snúa að rekstri spítalans og, já, hann var, eins og er líka hægt að sjá í grein í Morgunblaðinu í dag, mjög sáttur við þetta. Síðustu daga hef ég fengið gagnrýni fyrir að hrósa ríkisstjórninni og einstaka ráðherrum fyrir það sem ég lít á sem mjög vel unnin störf vegna þess að þá sé ég mögulega að fórna mína pólitíska kapítali. Ég hef engan áhuga á pólitísku kapítali sem snýst um það að ég sé ekki að starfa hér af heilindum fyrir þing og þjóð. Upphaflega voru Píratar stofnaðir til að þurfa ekki að vera til sem stjórnmálaafl en við þurfum enn þá að vera til, en mér finnst þetta bara ánægjulegt og ég vil hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir hennar störf svo það sé skjalfest. Páll Matthíasson talaði hins vegar um mönnun. Ó, hvað ég vildi að ég hefði meiri tíma. Ókei, ég ætla að fara þá mjög hratt yfir sögu. Það sem ég sé og lít á að þurfi að lækna í þessu samfélagi - okkar núverandi samfélagsgerð hefur fengið falleinkunn. Við sjáum hræðilegar forsíðufréttir um ungmenni sem eru að deyja af völdum fíknar og sjálfsvígs. [[Forseti hringir.]]Ég féll þarna innilega á tíma. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún hafi áform um áframhaldandi meðferðarúrræði fyrir ungmenni og hvort hún hafi hug á því að gera lyfið Naloxon aðgengilegra, það er nefúðalyf sem getur bjargað mannslífum. [[Forseti hringir.]]Nei, ég ætla að halda aðeins áfram, nokkrar sekúndur. [[Hlátur í þingsal.]]Við þurfum samfélagslegt átak núna, fíkn er svo mikið heilbrigðisvandamál. [[Forseti hringir.]]Við Píratar höfum talað fyrir því og höfum sagt að við þurfum að afglæpavæða fíkniefni. Við þurfum að afglæpavæða [[Forseti hringir.]]veikindi.
Ég bið þingmenn alla sem einn að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar inngang. Ég hef stundum sagt að Píratar hafa oft verið hér í fylkingarbrjósti í varðstöðu fyrir Landspítalann og ég hef stundum sagt að við gætum myndað sérstök hollvinasamtök Landspítalans hér innan húss. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir og það er kannski efni í einhverja stærri og heimspekilegri umræðu um það til hvers við erum hér og um hvað snýst pólitík og þessi krafa um heilindi. Ég vil segja það við hv. þingmann að ég held að við lifum miklu lengur sem stjórnmálafólk ef við höfum kjark í það að vera heil. Það er mín skoðun. Það er rétt og auðvitað mjög mikilvægt sem hv. þingmaður er að segja, við vorum báðar á sérstöku málþingi um sjálfsvíg á dögunum. Sú aðgerðaáætlun sem þar var til umfjöllunar er í raun og veru afurð af miklu starfi þeirra sem best þekkja í þessum málaflokki og þeim hóp var gert að skila til heilbrigðisráðherra skýrslu með gagnreyndum aðferðum til að stemma stigu við fjölda sjálfsvíga, ekki vangaveltum heldur gagnreyndum aðferðum. Ég hef skoðað þessi gögn. Embætti landlæknis heldur á þessu verkefni en ekki síður grasrótarsamtök og fulltrúar aðstandenda o.s.frv. sem hafa á eigin skinni orðið fyrir höggum af þessu tagi. Mér finnst afar mikilvægt að halda svona vinnu lifandi, þ.e. leyfa henni að virka áfram og nota slagkraftinn sem er núna í umræðunni um þessa hræðilegu hluti til að beina okkar kröftum, en þá verðum við líka að muna að halda alltaf samhenginu öllu undir. Hv. þingmaður var pínu dramatískur þegar hann talaði um að samfélagsgerðin væri búin að renna sitt skeið o.s.frv., en það er samt svolítið [[Forseti hringir.]]umhugsunarefni ef svona mörgum líður illa í ríku samfélagi. Þá er eitthvað sem er ekki alveg rétt að því er varðar [[Forseti hringir.]]gildismat og forgangsröðun í samfélaginu okkar. Ég þakka bara hv. þingmanni fyrir spurninguna og vænti þess að eiga liðsmann [[Forseti hringir.]]í henni hér eftir sem hingað til í þessum efnum.
Tíminn er naumur og ég er með margar spurningar til ráðherra þannig að ég ætla að leyfa mér að demba mér beint í þær án nokkurrar framsögu og vona að ráðherrann nái að svara sem flestu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í fyrsta markmiðið í kafla um lýðheilsu, forvarnir og eftirlit, en þar á að efla heilsu og heilbrigða lifnaðarhætti. Ein af aðgerðunum sem á að fara í til að mæta því markmiði er að hvetja til og styðja við heilsueflandi samfélag. Mig langar að spyrja ráðherra: Hvað felur sú aðgerð í sér? Hvað þýðir það? Varðandi markmið 3 í kafla 24, sem fjallar um heilsugæslu, sem snýr að því að lækka tíðni sjúkdóma sem rekja má til lífshátta langar mig að forvitnast hvort verið sé að tala um reykingar og vímuefni eða hvort horft sé til mataræðis, mengunar, álags, vanlíðunar og áfalla. Þar sem sjúkdómar sem rekja má til lífshátta eiga við um svo marga þætti samfélagsins sakna ég þess að sjá ekki heildrænni nálgun þar sem aðgerðir eru samræmdar þvert yfir málasvið og yfir ráðherra. Mun ráðherra vinna að því markmiði í samstarfi við aðra ráðherra eða mun hver og einn vinna í sínu horni? Síðan óska ég ráðherra til hamingju með meðmæli forstjóra Landspítalans með fjárlagafrumvarpinu. Það er frábært. En mig langar líka að spyrja um endurreisn heilbrigðiskerfisins sem hefur verið í gangi og hvar við erum stödd í því verkefni. Erum við enn þá í enduruppbyggingarfasanum? Ég geng út frá því að við séum enn þá þar, en hvenær verður þá þeim fasa lokið og skila þessi fjárlög okkur þangað? Er með fjárlagafrumvarpinu dekkuð þörfin hvað varðar fjármagn og starfsfólk? Ég spyr að lokum, afsakið hvað þetta eru margar spurningar: Mun ráðherra koma til með að koma kostnaðargreiningu til þingmanna og nefnda svo að við getum gert okkur grein fyrir því hvað fer mikið fjármagn í hverja aðgerð og þannig tekið upplýstari afstöðu til fjárlaganna? Það er svo erfitt að átta sig á því varðandi aðgerðirnar hvað fer í hvaða verkefni.
Virðulegur forseti. Ég ætla þá að dengja mér líka beint í svörin. Hv. þingmaður spurði fyrst um alveg gríðarlega mikilvægt verkefni sem er heilsueflandi samfélög. Mér finnst spurning hv. þingmanns brýna mig og ráðuneyti mitt og líka embætti landlæknis í því að við þurfum að tala meira um það verkefni vegna þess að þar er undir allt sem hv. þingmaður nefndi, allt sem lýtur að mataræði, svefni og alls konar öðrum þáttum sem lúta að heilsu og lýðheilsu alla ævi. Landlæknisembættið hefur unnið, og það er mjög löng og ítarleg vinna sem liggur þar að baki, í því að setja saman lýðheilsuvísa sem eru mælikvarðar til þess að skoða, bæði á milli landshluta en ekki síður frá einu ári til annars, hvort við séum á réttri leið eða ekki. Sú staðreynd að 85% íbúa Íslands búa í sveitarfélagi sem hefur undirgengist það að fara í slíkt verkefni með landlæknisembættinu segir okkur að sveitarfélögin eru a.m.k. mjög meðvituð um að þetta er verkfæri sem við getum notað betur. En ég held að við eigum að nota brýninguna til að leggja til við landlæknisembættið að sérstök kynning verði á lýðheilsuvísum í hv. velferðarnefnd, á því hvernig utan um þá er haldið, hvernig þeir eru þróaðir og hvers konar verkefni þeir eru um heilsueflandi samfélag og annað slíkt. Ég held að það sé mikilvægt. Við verðum að fara að setja meiri og vaxandi þunga á lýðheilsu og forvarnir. Hv. þingmaður spurði hvar við værum stödd í umbreytingaferlinu. Það er alveg rétt hjá henni að við erum stödd mjög snemma í því en mín afstaða er sú að um leið og við vitum a.m.k. hvert við erum að fara - við erum að leitast við að tryggja að við séum með heildstæða heilbrigðisþjónustu sem er skiljanleg, sem er góð og rétt fyrir sjúklinga, sem er góð og rétt fyrir þá sem þjónustuna veita og sem skilar því besta sem mögulegt er, bestu heilbrigðisþjónustunni fyrir okkar sameiginlega framlag úr sameiginlegum sjóðum. Þetta er líka það sem Íslendingar vilja, við höfum sé það í rannsóknum og undirskriftasöfnunum o.s.frv., þannig að við vinnum í samræmi við vilja samfélagsins.
Virðulegi forseti. Hér er til umræðu og hefur verið í dag frumvarp ríkisstjórnarinnar til fjárlaga fyrir 2019 og mig langar aðeins að rýna ofan í heilbrigðisþjónustuna. Það er ánægjulegt að sjá að áætlað er að heildarútgjöld sjúkrahúsþjónustu á næsta ári aukist um 6,8 milljarða á föstu verðlagi, sem svarar til 7,4% hækkunar. Það er vel. Það er sérstaklega ánægjulegt að aðgengi að sérfræðiþjónustu, svo sem sálfræðingum úti um allt land, sé komið í forgang. Það á auðvitað að vera markmiðið að allir landsmenn hafi aðgang að slíkri sérhæfðri þjónustu óháð búsetu og efnahag. Svo maður nefni sérþjónustu þá leit ég ofan í frumvarpið og sá að verja á 20 milljónum til Bjarkarhlíðar, sem býður upp á meðferð vegna kynferðisafbrota auk forvarna og fræðslu, og til styrkingar neyðarmóttöku á Landspítalanum. Þetta er mjög mikilvægur málaflokkur og seint of miklum fjármunum eða krafti varið í forvarnir og eftirfylgni með brotaþolum kynferðisofbeldis. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún telji að þetta sé nægilegt til forvarna og starfsemi í þeim málaflokki og hvort einhverjir fjármunir séu ætlaðir til slíkrar starfsemi úti á landsbyggðinni. Nú veit ég að hafin er vinna við að opna miðstöð fyrir þolendur ofbeldis á Norður- og Austurlandi sem á að vera staðsett á Akureyri og gæti orðið sproti að slíkum miðstöðvum víðar á landsbyggðinni. Eftir því sem mér skilst er þetta samstarfsverkefni nokkurra aðila, eins og lögreglu, sveitarfélaga og Háskólans á Akureyri, og horft til sams konar miðstöðvar og rekin er í Bjarkarhlíð. Þetta er mikilvæg starfsemi og ég spyr hæstv. ráðherra hvort áhersla verði á þennan málaflokk og hvort horft verði út á land í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Þessi umræða er alveg gríðarlega mikilvæg, ekki síst ef við horfum aðeins um öxl, ekkert ógurlega langt, á umfjöllunina sem var hér fyrir rúmu ári, eða kannski nákvæmlega ári, að því er varðar brotaþola kynferðisbrota og stöðu þeirra og réttindi í íslensku samfélagi. Myllumerkið #höfumhátt gekk ljósum logum á internetinu og á svipuðum tíma kom aðgerðaáætlun, sem var þá á forræði dómsmálaráðherra, um aðgerðir í þágu brotaþola kynferðisbrota. Þegar þessi ríkisstjórn er sett á laggirnar í desember 2017 er tekin ákvörðun um að fullfjármagna þá aðgerðaáætlun, bæði vegna þess að þörfin var gríðarleg en ekki síst vegna þess að það hefði verið furðulegt annað en að setja þetta mál mjög framarlega á dagskrá eftir það sem á undan gekk í íslenskum stjórnmálum og í umræðunni um þennan alvarlega þátt í íslensku samfélagi og þá baráttu sem fólk hafði háð fyrir réttarbótum. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að þetta er auðvitað verkefni margra ráðuneyta, þarna er dómsmálaráðuneytið, menntamálaráðuneytið, félagsmálaráðuneytið og ekki síður sveitarfélögin. Varðandi það sem lýtur að ráðuneyti mínu og þeim verkefnum sem þar eru undir eru þessir þættir alls staðar á blaði, hvort sem varðar þjónustuna sem veitt er á Landspítalanum og við höfum stutt við og eflt eða annað. Svo er það mikilvægur þáttur varðandi neyðarmóttöku fyrir fórnarlömb kynferðisbrota á Landspítalanum að sú þjónusta sem þar er verið að byggja upp geti verið bakland fyrir sambærilega þjónustu úti um land þar sem þörf er á. Það þarf aukna faglega handleiðslu sem víðast um landið vegna þess að þetta er viðkvæm þjónusta sem þarf að vera fagleg og skýr.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin og hvet hann til dáða í þessum efnum. Það verður sjaldan ofsagt, mikilvægi þessara þátta í forvörnum, og skiptir miklu máli að grípa snemma og örugglega utan um einstaklinga sem hafa lent í slíku ofbeldi. Ég vil líka nefna heilbrigðisstefnuna sem ég hef áður nefnt í þessum stól og mikilvægi þess að vinna að stefnumörkun innan heilbrigðisþjónustunnar og bregðast við sem fyrst sem þannig að við getum tekist á við þetta stóra verkefni með fagmennsku að leiðarljósi. Ég fagna því að lögð er áhersla á það og enn þá er verið að vinna að þessu plaggi. Virðulegur forseti. Ég fagna einnig þeim markmiðum sem má finna í tillögum að fjárlögum að það eigi að beina kastljósinu að þörfum aldraðra sem glíma við samþættan geðheilbrigðis- og fíkniefnavanda. Þá langar mig aðeins að nefna málaflokk fatlaðra einstaklinga í sama vanda. Þá er ég að tala um fólk með þroskaskerðingu og er með áfengis- og fíkniefnavanda. Aðstandendur þessa hóps hafa oft komið að lokuðum dyrum og lítið er fjallað um þetta málefni og engin úrræði í raun til fyrir þennan hóp. Mig langar því að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort einhver vinna sé hafin til að koma til móts við þennan hóp eða hvort hún viti eitthvað um það. Annað var það ekki í bili.
Virðulegur forseti. Sem betur fer hefur Alþingi horfst í augu við þau mikilvægu verkefni á undanförnum misserum að tryggja eins og nokkur er kostur réttindi fatlaðs fólks í íslensku samfélagi. Við vitum að það eru enn þá brotalamir mjög víða, ekki bara í framkvæmdinni heldur þarf líka að taka til í löggjöfinni hvað þetta varðar. Það vil ég nefna með almennum hætti. Hins vegar er það þannig að um leið og við leggjum aukna áherslu á aukna teymisvinnu í öllu heilbrigðiskerfinu, allri heilbrigðisþjónustunni, sama hvort það er í heilsugæslunni, á sjúkrahúsunum, heilbrigðisstofnunum úti um land eða annars staðar, erum við að styrkja faglega færni íslenskrar heilbrigðisþjónustu til að takast á við samsettan vanda. Með því að við hverfum frá því að sjúklingurinn sé einn og viðmælandinn í heilbrigðisþjónustunni sé einn og við gætum að því að einstaklingurinn sprettur úr einhverju félagslegu samhengi, bæði í sínu nærumhverfi, í sinni fjölskyldu, í bakgrunni, menntun og væntingum o.s.frv. og að heilbrigðisþjónustan mæti viðkomandi líka á breiðum grunni með teymisnálgun og fjölbreytta sérfræðiþekkingu, erum við að draga úr hættunni á því að flókin samsett viðfangsefni, eins og til að mynda fötlun, geðraskanir, fíkn og aðrir slíkir þættir, lendi út á jaðrinum. Ég vil svara þessu með þeim hætti almennt að ég tel að með því sem verið er að gera, og auðvitað ekki bara á Íslandi heldur er þetta almenn tilhneiging í þróun heilbrigðisþjónustunnar um veröld víða, að auka teymisvinnu og fjölga fjölbreyttum starfsstéttum í heilbrigðisþjónustu, erum við að tryggja betri þjónustu fyrir alla og þar með talið þann hóp sem hv. þingmaður nefnir.
Virðulegi forseti. Það er mér sannarlega heiður að fá að standa hér í þessum æðsta stól þjóðarinnar og fá að segja mín fyrstu orð hér. Á bls. 362 í fjárlagafrumvarpinu kemur fram að fjárveitingar til sjúkra- og iðjuþjálfa hafa verið 5.300 milljónir á síðasta ári en eru nú 5.500 milljónir sem er aukning um 4,4% og er vel. En nú má alltaf spyrja hvernig þessu er forgangsraðað hjá Iðjuþjálfafélaginu. Til dæmis nefni ég að í dagvistarúrræði er sjúkra- og iðjuþjálfun sem er til þess að halda hreyfi- og færnigetu einstaklingsins til athafna og daglegs lífs sem bestri. Svo verður þessi sjúklingur því miður aðeins verr á sig kominn og þó sérstaklega einstaklingurinn sem annast um hann heima. Þá kemur það úrræði að viðkomandi er sendur í sex vikna hvíldarinnlögn sem er vel en á móti kemur að í hvíldarinnlögninni fær hann ekki þessa sjúkra- eða iðjuþjálfun. Þar af leiðandi horfum við upp á að einstaklingur eftir þessa hvíldarinnlögn kemur heim mjög illa á sig kominn. Heima er aðstandandi sem var að hugsa um hann og við getum bara séð fyrir okkur hvernig ástatt verður fyrir þeim sem þarf að taka á móti og annast viðkomandi sem er algjörlega óhæfur til athafna daglegs lífs. Þetta mál fer á milli velferðarráðherra og heilbrigðisráðherra. [[Forseti hringir.]]Þetta er í einhverri skúffu sem við þurfum að opna og því biðla ég til hæstv. heilbrigðisráðherra að opna nú þessa skúffu og fara ofan í þennan pakka.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að óska hv. þingmanni til hamingju með jómfrúrræðuna sína. Ég verð að segja að það var mjög snöfurmannlega gert að tala hér blaðlaust í þessum dagskrárlið og sýnir að viðkomandi hefur örugglega yfir reynslu að ráða. Mig langar til að nefna varðandi þá mikilvægu þætti sem hv. þingmaður nefndi hér, og ætla að taka áskorun hennar um að fara dýpra ofan í skúffuna og skoða hvað þar er, að ég hef átt fundi með þeim sem best þekkja til í þessum efnum og sérstaklega sjúkraþjálfurum. Ég hef verið mjög hugsi yfir því hversu mikilvægt það er að þessi þjónusta sé aðgengileg þannig að hún sé valkostur í flóru heilbrigðisúrræða ef svo má segja. Það er mín trú og vissa að þjálfun sé oftar en ekki leið til þess að koma í veg fyrir til að mynda ofnotkun verkjalyfja sem er sjálfstætt viðfangsefni og við höfum verið að ræða hér. Í ágætri skýrslu sem ég fékk um að stemma stigu við ofneyslu slíkra lyfja var á það bent að við þyrftum fleiri úrræði til að takast líka á við kvíða, þunglyndi, ADHD, svefnvandamál o.s.frv. og þau kynnu að vera fólgin í öðrum atriðum en þeim sem við erum vön að hugsa um. Það er gríðarlega mikilvægt en ekki síður í þeim þáttum sem hv. þingmaður nefnir hér. Af því að hér hefur verið í samfélaginu mikil umræða um til að mynda göngudeildarþjónustu á spítala og allt sem henni fylgir þurfum við að muna að þegar maður er kominn inn á t.d. Landspítalann – háskólasjúkrahús eða Sjúkrahúsið á Akureyri eða öfluga heilbrigðisstofnun erum við þar með aðgang að þessum stéttum líka. Þar getur þjónustan komið best til móts við þessa þörf, [[Forseti hringir.]]sérstaklega þegar um er að ræða langveikt fólk sem er með flókna samsetta sjúkdóma sem [[Forseti hringir.]]verða ekki leystir á einfaldan hátt með samtali við einn sérfræðing.
Herra forseti. Þessi mál eru mér mjög hugleikin vegna þess að ég er búin að starfa við öldrunarmál í 30 ár og kom svo að geðfötlunarmálum líka í fjögur ár. Þetta er mér mjög hugleikið vegna þess að geðfatlaðir einstaklingar eða þeir sem eiga við geðraskanir að stríða og eru utan sjúkrahúss eru mjög úrræðalausir. Sveitarfélögin hafa reynt að vinna teymisvinnu með þeim með þeirra geðlækni en ég hef alltaf verið að spyrja mig betur og betur um þetta og alltaf komist að, held ég, betri og betri niðurstöðu og það er dagvistarúrræði, ef það yrði svipað og er fyrir eldri borgara og fyrir heilabilaða. Það væri dagvistarúrræði fyrir einstaklinga með geðraskanir þannig að þeir geti komið, það sé náð í þá og þeir fái þessa föstu rútínu, að þeir snúi ekki sólarhringnum alveg við. Þetta held ég að sé mjög sterkt og gott, þetta er ódýrt úrræði. Við erum að vísu með dagdvalir, það er Dvöl, það er Bjarg og það er Lækur. Þessi úrræði hafa nýst vel en samt má alltaf betur gera vegna þess að í þeim úrræðum sem fyrir eru koma einstaklingar af fúsum og frjálsum vilja en við þurfum oft miklu betra utanumhald fyrir skjólstæðinga sem eru að koma beint af stofnun og eru úrræðalausir, sitja bara heima, horfa í gaupnir sér og jafnvel gráta. Þá fer hugurinn á flug og þá er allra veðra von hjá þessum skjólstæðingum. En ég vil einnig af því að ég er að tala um forvarnir … [[Forseti hringir.]]Æ, æ. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegur forseti. Þetta er örugglega ekki í síðasta skiptið sem við tölum saman, en ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og hugleiðingar. Mér finnst hennar innlegg í þessa umræðu halda okkur við efnið í því að muna eftir því hversu mikilvægt er að hlusta á þá sem hafa reynsluna, sem hafa þekkinguna af því að vinna verkin og vinna vinnuna. Þess vegna finnst mér afar mikilvægt þegar við erum að vinna okkar heilbrigðisstefnu sem stendur núna yfir að sú vinna verði, eftir því sem henni vindur fram, í sífellt opnara ferli, þ.e. að raddir af þessu tagi geti komið inn í umræðuna. Að sumu leyti er það sem hv. þingmaður bendir á komið til framkvæmda einhvers staðar, þ.e. aukin áhersla á sveigjanleg úrræði í geðheilbrigðisþjónustu. Eitt af því sem við erum auðvitað að halda til haga er aukin áhersla á andlega heilsu í heilsugæslunni. Við höfum kannski til skamms tíma fyrst og fremst litið á heilsugæsluna sem vettvang fyrir líkamlega kvilla en annað hafi átt heima annars staðar. Nú erum við í sífellt ríkari mæli farin að hugsa sem svo að þetta sé allt ein og sama manneskjan og allt eitt og sama heilbrigðisviðfangsefnið ef svo má að orði komast. Ef manni líður illa í andanum er hætt við því að manni fari að líða illa annars staðar og öfugt. Hv. þingmaður bendir líka á þá staðreynd hversu mikilvægt það er að það sé eftirfylgni eftir meðferð og að opin úrræði standi fólki til boða eftir slíkt. Þar koma auðvitað geðheilbrigðisteymin sterk inn, að viðkomandi geti án þess að þurfa að fara í gegnum eitthvert flókið ferli að panta sér tíma o.s.frv., geti leitað til heilsugæslunnar þegar hefðbundinni meðferð er lokið eða þegar hlé er á henni eða hvað annað er þar undir. Nú er ég í sömu stöðu og hv. þingmaður og gæti sagt ýmislegt meira en tíminn er búinn.
Herra forseti. Þótt tíminn sé stuttur langar mig að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að sýna í verki áherslur sínar í geðheilbrigðismálum. Það var sannarlega tímabært. En það er rétt að vinda sér í spurningar. Það fyrsta sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um varðar greiðslukerfið sem liggur undir kaupum heilbrigðisyfirvalda á heilbrigðisþjónustunni. Ég spyr: Hver er ástæða þess að ríkissjóður greiðir ekki sama verð fyrir sömu verk alls staðar í kerfinu, óháð því hvar því verki er sinnt, hvort um er að ræða mismunandi landsvæði, almenna sjúkrahúsþjónustu eða í gegnum samninga hjá Sjúkratryggingum Íslands? Af hverju gildir t.d. annað verð fyrir hjúkrunarrými í heilbrigðisstofnun í ríkisrekstri en fyrir hjúkrunarrými á rammasamningum hjá Sjúkratryggingum? Af hverju á að fjármagna aðgerðir á Landspítala með öðru verði en sömu aðgerðir á sjúkrahúsi á Akureyri eru fjármagnaðar, hjá öðrum heilbrigðisstofnunum eða öðrum læknastofum? Hvað fer t.d., ef hæstv. ráðherra getur svarað því, stór hluti af auknum framlögum til sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu til að tryggja Landspítala öðruvísi verðlagningu á eðlilegri fæðingu en Heilbrigðisstofnun Vesturlands fær? Þetta eru vissulega atriði sem núverandi heilbrigðisráðherra ber ekki ábyrgð á ein en það er ekki annað að sjá í því frumvarpi sem við höfum hér en að þessi óheillaþróun haldi áfram að vinda upp á sig. Ráðherrar síðustu ríkisstjórna stöldruðu við og reyndu að vinda ofan af þeirri óheillaþróun. Ég nefni sem dæmi greiðslukerfi sem Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins tók upp og notaði, bæði fyrir ríkisreknar og einkareknar heilsugæslur í höfuðborginni. Þetta sama greiðslukerfi átti síðan að taka gildi fyrir heilsugæslur á landsbyggðinni. Ég get ekki séð þess merki í fjárlögunum. Ég spyr: Hefur ráðherra snúið af þeirri braut að hafa sama greiðslukerfi fyrir allar heilsugæslur landsins? Ég held að ég komist ekki lengra núna en treysti því að ég fái svör við spurningunum svo ég geti undið mér í önnur mál í næstu umferð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Ég ætla að byrja á öfugum enda. Hún spyr um greiðslukerfið í heilsugæslunni sem búið er að innleiða á höfuðborgarsvæðinu. Því er til að svara að það er auðvitað eðlilegt og það er markmið að sama greiðslukerfið verði líka í heilsugæsluhluta heilbrigðisstofnana úti um land. Sú breyting er í farvatninu. Þess mun vonandi sjá stað á allra næstu mánuðum, misserum í mesta lagi, en samkvæmt upplýsingum mínum úr ráðuneytinu er það í ferli. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður um mismunandi einingaverð, ef svo má að orði komast, annars vegar á Landspítalanum og hins vegar á öðrum heilbrigðisstofnunum. Hún segir að það sé óheillaþróun og spyr hverju sæti og hvort við þurfum ekki að jafna það, ef ég skil spurningarnar rétt. Í því efni þurfum við að gæta að því að í heilbrigðislögum er ein heilbrigðisstofnun sem hefur skilgreininguna háskólasjúkrahús og það er Landspítalinn. Sjúkrahúsið á Akureyri sem er líka sérhæft sjúkrahús hefur til viðbótar þá skilgreiningu að vera kennslusjúkrahús. Þegar um slíkar viðbætur í skilgreiningu á hlutverki heilbrigðisstofnunar er að ræða sér þess stað í fjárframlögum til viðkomandi stofnunar. Þarna erum við að tala um það grundvallarhlutverk að sinna menntun heilbrigðisstétta til framtíðar. Þetta er númer eitt. Númer tvö er það sem lýtur að rannsóknum og þróun. Það er þekkt viðmið í þeim efnum að háskólasjúkrahús sem eru slík móðurskip í heilbrigðiskerfi séu að jafnaði með um 15% hærra framlag á einingu en aðrir aðilar, og það er engin uppfinning hér á Íslandi. Við þurfum að tryggja að háskólasjúkrahúsið standi undir [[Forseti hringir.]]þeim væntingum að geta verið móðurskip fyrir heilbrigðisþjónustuna í heild.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Þetta eru hlutir sem ég veit fullvel. Það sem ég spyr að er: Af hverju skilar þetta sér í greiðslu til mismunandi stofnana fyrir tiltekin læknisverk? Það er ekkert samband þar á milli. Það er auðveldlega hægt og ætti að vera hægt að hafa það þannig að sértækar heilbrigðisstofnanir sem gegna einar sérstöku hlutverki fái það greitt. En að hafa ekki tilgreind verk, greiða ekki fyrir þau sama verð, eykur á ógagnsæi. Mér var nær að vera svona jákvæð í byrjun áðan, það fór svo mikill tími í það. Ég þarf að finna aftur fókusinn. Mig langar að nefna eitt. Í fjárlagafrumvarpinu er töluvert um fjárfestingar. Hæstv. ráðherra hefur margoft komið inn á að það er mikilvægt og allt slíkt en minna er talað um framlög til reksturs og breytingarnar í sjálfu sér ekki svo miklar sé tekið tillit til mismunandi fjárlaga þessara tveggja ára og síðan millifærslna af safnliðum þar á milli - en það er samt ekki umræðuefnið hér. Mig langar aðeins að benda á að fjárlagafrumvarpið tekur lítið á því máli sem þó er bleiki fíllinn, þ.e. gegnsæi í fjármögnun í rekstri heilbrigðiskerfisins. Nefndur er sérstaklega DRG-samningur Landspítalans. Þetta sjúkdómaflokkunarkerfi hefur lengi verið notað á sjúkrahúsum sem kostnaðargreiningartæki, svona grunnur undir framleiðslutengda fjármögnun ef svo má segja. Það er fínt en mér sýnist, og spyr hvort það sé rétt, að það eigi líka að vera greiðslugrunnurinn í nýju fjárlögunum fyrir Landspítala. Það hefur verið reynt víða. Það hefur verið reynt í Svíþjóð eins og menn þekkja, sem grunnur, en horfið hefur verið frá því og farið að hluta til baka vegna þess að þetta eykur kostnað. Þarna er sá sem selur þjónustuna kominn með mjög góð tækifæri til ofþjónustu. Ég spyr hvort það sé rétt skilið að DRG-kostnaðargreining Landspítalans sé ekki aðeins kostnaðargreiningartæki heldur líka notuð sem greiðslugrunnur. Og í tengslum við það, vegna þess [[Forseti hringir.]]að ég veit að vinnan við kostnaðargreininguna hefur nær öll verið í höndum Landspítalans, spyr ég: Hver er þekking sérfræðinga innan ráðuneytis heilbrigðismála og innan Sjúkratrygginga á því kerfi? Líður hæstv. heilbrigðisráðherra vel með það? Er hún sannfærð um að stýring heilbrigðismála, stefnumótun og eftirlit sé raunverulega á höndum heilbrigðisyfirvalda með þessu fyrirkomulagi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir brýninguna í því hvar yfirsýnin á að vera. Mig langar að segja í því samhengi að mér finnst umhugsunarefni þegar ég kem inn í heilbrigðisráðuneytið hversu miklu betur við gætum gert í því að hafa sterkan, tölulegan grunn bak við ákvarðanir í ráðuneytinu sjálfu. Oft er það allt of mikið þannig að við þurfum að sækja upplýsingar annað til að byggja ákvarðanir okkar á. Það er sérstakt áhyggjuefni eða a.m.k. umhugsunarefni. Hv. þingmaður fer yfir framleiðslutengda fjármögnun og DRG-kerfið o.s.frv. Það er í farvatninu hjá Landspítalanum að innleiða þá framkvæmd til að tryggja gagnsæi. Ég er sammála hv. þingmanni að það verður að vera hafið yfir vafa en það sleppir okkur ekki við það sem ég fór yfir áðan um mismunandi hlutverk einstakra heilbrigðisstofnana, sem hv. þingmaður tók reyndar undir. Ég legg mjög mikla áherslu á að gegnsæi sé í öllum þeim efnum og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef undir höndum er kannski hvergi í íslensku heilbrigðiskerfi eins skýr og góð greining bak við það sem verið er að gera og á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Sú þekking sem þar liggur til grundvallar á því hvað er verið að gera og hvað það kostar er töluverð. Þetta kom fram í skýrslu McKinseys. Þar var farið mjög ítarlega yfir það. En það er löngu tímabært að fara yfir í kerfið sem hv. þingmaður nefnir til að tryggja að fjármögnunin sé gagnsæ, á pari við þær aðferðir sem verið er að beita annars staðar í kerfinu, til þess að það sé sambærilegt sem er rétt að bera saman, svo við sitjum ekki uppi með að bera saman epli og appelsínur í kerfinu. Ef við erum með sameiginlegan staðreyndagrunn er líka auðveldara fyrir okkur að taka ákvarðanir.
Herra forseti. Við ræðum hér þátt heilbrigðisráðherra og heilbrigðisráðuneytisins í fjárlagafrumvarpinu. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt um erum við hér að tala um eina 230 milljarða, gríðarlega mikla peninga. Það er víða verið að gera vel. Það er verið að bæta peningum inn í Landspítalann, auka fjármögnun á uppbyggingu spítalans, stórauka framlög til heilsugæslunnar, geðheilbrigðisstefnan er fullfjármögnuð og það er stefnt að lækkun kostnaðar fyrir sjúklinga. Allt afar mikilvægir þættir. En það sem mig langar í fyrri ræðu að spyrja hæstv. ráðherra er: Hvar stendur vinnan varðandi heilbrigðisstefnuna? Hvenær megum við búast við að sú vinna og það grundvallarplagg sem heilbrigðisstefnan væntanlega verður líti dagsins ljós? Það er kallað eftir þessari stefnu, ekki bara hér á Alþingi heldur líka úti í samfélaginu. Það er kallað eftir því að við stýrum heilbrigðiskerfinu eftir vitum en ekki eftir tilfinningu, að við vitum hvert við ætlum að fara og að þau tæki sem við erum með í höndunum á hverjum tíma hjálpi okkur að komast þangað.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr um stöðu heilbrigðisstefnunnar og þeirrar vinnu. Ég vék aðeins að þessu í andsvari fyrr í umræðunni. Staðan er þannig núna að vinna hefur staðið yfir síðan í vor. Við stefnum að því á allra næstu vikum eða raunar í byrjun október að halda fund um stefnuna ásamt heilbrigðisstofnunum okkar, þ.e. spítölum og heilbrigðisstofnunum og heilsugæslunni og stjórnendum þar, til að fara yfir einstaka þætti. Síðan er komin dagsetning á heilbrigðisþing sem er fyrirhugað 2. nóvember. Þar gefst tækifæri til opinnar umræðu. Ég held að það sé afar mikilvægt, í ljósi þess að við erum vonandi að tala hér um stefnu sem stendur af sér pólitískar sviptingar og breytingar á ríkisstjórnum o.s.frv., að það sé skýr aðkoma þeirra sem best þekkja til. Hins vegar verður að vera alveg skýrt að heilbrigðisstefna er stefna stjórnvalda í málaflokknum, sem yrði þá með stuðningi frá Alþingi. Heilbrigðisstefna verður aldrei lægstur samnefnari allra sem hafa einhverja hagsmuni af því að vera annaðhvort þiggjendur eða veitendur heilbrigðisþjónustu. En samtalið verður að eiga sér stað og þar verður að hlusta. Það er að taka á sig mynd með hvaða hætti köflum er skipt í heilbrigðisstefnunni svoleiðis að nú ætla ég að nota þetta æsispennandi tækifæri þar sem eru ekki mjög margir þingmenn í þingsal til að segja þjóðinni frá því að þar verður m.a. kafli um stjórnun heilbrigðisþjónustu sérstaklega, veitingu þjónustu, um gæði og gæðaviðmið, um vísindi, um mannauð og fleiri tiltekna [[Forseti hringir.]]þætti þar sem sjónum er beint þangað sem við þurfum helst að skerpa fókus.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Í seinni ræðu minni langar mig að ræða aðeins það sem ég hef áhyggjur af varðandi fjárveitingar í fjárlagafrumvarpinu með tilliti til heilbrigðisþjónustunnar. Það er í fyrsta lagi það sem snýr að rekstrargrundvelli hjúkrunarheimilanna. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er komið inn á að skoðað verði hvort sá rekstrargrunnur sé nægilega góður. Ég vil inna hæstv. ráðherra eftir því hvort sú vinna sé ekki örugglega farin af stað í ráðuneyti hennar og þá hvenær við megum búast við að sjá til lands í þeim efnum. Hjúkrunarheimilin kalla eftir því og við höfum heyrt ákall þeirra þar um. Í öðru lagi vil ég inna ráðherra eftir því hvort það sé ekki örugglega rétt skilið hjá mér, og raunar held ég að ráðherra hafi komið aðeins inn á það fyrr í dag, að þær fjárveitingar sem ætlaðar eru til Sjúkratrygginga vegna sérfræðiþjónustu verði örugglega notaðar og gerður verði samningur við sérfræðilækna. Það hefur því miður verið þannig umræða úti í samfélaginu og jafnvel verið dreift, við skulum segja þeim ranghugmyndum að ekki standi til að semja um þann þjónustuþátt. Ég held að mjög mikilvægt sé að ráðherra tali skýrt hvað það varðar og myndi vilja heyra sjónarmið hennar með tilliti til þess hvort það standi til eða hafi verið rætt að skoða tilvísanir eða einhvers konar slíkt kerfi inn í þeim samningum til að hjálpa heilbrigðisyfirvöldum að hafa stjórn á þeim kostnaði sem þar er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn fyrir spurningar hans og vangaveltur. Ég vil segja í fyrsta lagi varðandi það sem hv. þingmaður nefnir, og hefur verið töluvert í umræðunni í samfélaginu að undanförnu og lýtur að þjónustu sérgreinalækna og samningi Sjúkratrygginga Íslands við þá og rammasamninginn sem er að renna út núna um áramót, að það liggur algjörlega í hlutarins eðli og þarf ekki meira en að horfa á fjárlagafrumvarpið til að sjá að þar er gert ráð fyrir tilteknum upphæðum og tölum í samningi við sérgreinalækna. Mér reiknast til að sú tala gæti verið 9–10 milljarðar kr. á árinu 2019. Ég vænti þess að sérgreinalæknar hafi áhuga á að semja um þau mál með einhverju móti en það er líka ljóst að við í ráðuneytinu þurfum í samræmi við ábendingar og gildandi lög um opinber innkaup og ábendingar ríkisendurskoðanda o.s.frv. að tryggja að þau samskipti séu rétt, þ.e. að þjónusta sé boðin út og að gengið sé til samninga um tiltekna þætti. Ég vænti þess að þeir sem eru þátttakendur í þeim hluta íslenska heilbrigðiskerfisins hafi áhuga á því að eiga slíkt samtal. Ég hef það alltént. Hv. þingmaður nefndi tilvísunarkerfi eða einhvers konar þjónustustýringu og það er eitt af því sem okkur er bent ítrekað á að taka þurfi til skoðunar, að með einhverju móti þurfi að vera hliðvarsla í heilbrigðiskerfinu þar sem heilsugæslan stendur undir nafni sem fyrsti viðkomustaður og beini þá sjúklingum áfram sé þess þörf með öllum þeim fyrirvörum. Loks spurði hv. þingmaður um rekstrargrunn hjúkrunarheimila. Um það er fjallað sérstaklega í stjórnarsáttmálanum. Þar er vikið orðum að því atriði [[Forseti hringir.]]og það er partur af stóru myndinni sem er undir þegar við skoðum breytingu á aldurssamsetningu þjóðarinnar og aukna þjónustu fyrir þá sem eru að komast á efri ár.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir fjárlögum fyrir málaflokka 12 og 13 sem eru landbúnaður annars vegar og sjávarútvegur og fiskeldi hins vegar. Samkvæmt því frumvarpi sem liggur fyrir eru heildarútgjöld þessara tveggja málefnasviða rétt tæpir 23 milljarðar og skiptast þannig að tæpir 6,4 milljarðar eru til sjávarútvegs og fiskeldis og 16,5 milljarðar, rétt rúmir, til málefnasviðsins landbúnaður. Samanlagt renna því um 2,5% prósent af ráðgerðum heildarútgjöldum ríkisins á árinu 2019 til þessara tveggja málaflokka. Ef ég fer aðeins í málaflokkana og byrja á sjávarútvegsmálum háttar þannig til að megináherslan í sjávarútvegsmálum er lögð á að efla hafrannsóknir þannig að Íslendingar geti haldið áfram að bæta þekkingu sína á lífríki sjávar með það að meginmarkmiði að stuðla að því að fiskveiðiráðgjöfin á hverjum tíma byggi á bestu fáanlegu þekkingu sem völ er á. Eins og við þekkjum öll gegnir Hafrannsóknastofnun lykilhlutverki og verkefni hennar hafa aukist stórum á undanförnum árum. Um þessar mundir er stofnunin að vinna að og framkvæma viðamikla rannsókn og kortlagningu á hafsbotninum við Ísland og fá yfirlit yfir auðlindir þar, auk þess sem unnið er að kortlagningu búsvæða lífvera. Jafnframt hefur stofnunin fengið núna á síðustu árum æ veigameira hlutverk á sviði fiskeldismála. Hins vegar er svo komið á þessu málefnasviði að við þurfum að fara að einbeita okkur að því að bæta aðbúnað og skipaflota stofnunarinnar svo hún verði betur í stakk búin til þess að sinna hlutverki sínu miðað við þær kröfur sem gerðar eru til hafrannsókna í dag. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að Hafró fái aukin framlög til húsnæðismála og komi sér fyrir í nýju og glæsilegu húsnæði í Hafnarfirði. Gert er ráð fyrir að það gerist á árinu 2019 þar sem bryggjuaðstæður fyrir skipin og geymslur eru góðar fyrir búnað vegna útgerðar. Við erum að vinna að því að styrkja stjórnsýslu fiskeldis í ráðuneytinu og í stofnunum þess til að bregðast við auknum umsvifum á því sviði. Meðal annars í þeim tilgangi mælti ég í vor fyrir frumvarpi til laga um fiskeldi. Ég mun endurtaka þann leik í haust þar sem lagt verður upp með að styrkja rannsóknir, vöktun, starfsumhverfi, stjórnsýslu fiskeldismála og sömuleiðis gjaldtöku af þeirri starfsemi sem þarna er. En í tengslum við sjávarútvegsmálin vil ég fagna sérstaklega þeirri samþykkt og einróma ákvörðun sem Alþingi tók á hátíðarfundinum í sumar um byggingu hafrannsóknarskipsins sem er langþráð verkefni á þessum sviðum og mun stuðla að því að við verðum áfram í fremstu röð þjóða á sviði rannsókna og lífríki og umhverfisþáttum í hafinu. Í landbúnaðarmálum er flestallt í föstum skorðum, eðlilega. Þar eru útgjöld nokkuð stöðug frá ári til árs, enda byggja þau fyrst og fremst á þeim búvörusamningum sem eru í gildi á hverjum tíma. Þannig háttar til að við erum með búvörusamning núna sem er í gildi til ársins 2026 með endurskoðunarákvæðum inni árið 2019 og 2023. Ég óskaði hins vegar eftir því við starfshóp um endurskoðun búvörusamninganna að þeir einbeittu sér að því að endurskoða fyrst af öllu starfsskilyrði sauðfjárræktarinnar. Það verk stendur yfir núna. Ég vænti þess að við getum komið fram með tillögur í því efni síðar í haust. Ég vil nefna í því sambandi varðandi landbúnaðarmálin að í nýrri aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er gert ráð fyrir að sauðfjárbændum standi til boða þátttaka þar í verkefnum, m.a. á sviði landnotkunar, og tel að þar inni geti falist veruleg tækifæri fyrir bændur. Loks vil ég nefna að við erum að vinna að ýmsum verkefnum til að efla nýsköpun og orðspor Íslands sem matvælaframleiðanda. Þar vil ég sérstaklega nefna tvö verkefni, annars vegar gerð matvælastefnu og síðan er verið að vinna að stefnu um opinber innkaup matvæla. Til viðbótar þessu má svo nefna að við erum með í ákveðnu ferli að samþætta starfandi sjóði á sviði landbúnaðar- og sjávarútvegsmála með það í huga að geta staðið betur að því [[Forseti hringir.]]að efla nýsköpun á þessu sviði matvæla.
Herra forseti. Eins og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fór yfir eru fjölmörg áhugaverð verkefni sem heyra undir hæstv. ráðherra. Það er ýmislegt sem vekur athygli í frumvarpinu hvað varðar málaflokka hæstv. ráðherra. Mögulega hefði verið augljósast ef ég færi að velta upp spurningum í tengslum við boðaða lækkun veiðigjalds með tilliti til þess sem fram kemur í frumvarpinu á bls. 90, með leyfi forseta: „Stofnunin leggur til að aflamark þorskveiða verði aukið um 3% á næsta fiskveiðiári, aflamark ýsu verði aukið um 40% og aflamark ufsa um 30%.“ Neðar á blaðsíðunni kemur svo fram: „Talið er að ný ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar geti leitt til aukinna útflutningsverðmæta eða sem nemur 8 milljörðum kr. Það svarar til u.þ.b. 4% aukningar í útflutningsverðmætum.“ Sannarlega jákvæðar fréttir þar á ferð og hefði verið gaman að spyrja hæstv. ráðherra út í hvort hann sjái ekki tækifæri í því að bjóða út þessa viðbót. Ég ætla ekki að spyrja um það og ég ætla ekki að taka það samtal við ráðherra nú, heldur langar mig til að ræða landbúnað og það metnaðarleysi sem virðist endurspeglast í framlögum til rannsókna, þróunar og nýsköpunar í landbúnaðarmálum. Mikil umræða hefur verið undanfarið um stöðu landbúnaðar, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, einkum um erfiða stöðu sauðfjárbænda. Eitt af því sem hefur verið rætt til þess að reyna að styrkja stöðu þeirra og auka verðmæti afurða þeirra er einmitt nýsköpun í landbúnaði með áherslu á að auka verðmæti bæði grunn- og hliðarafurða framleiðslunnar. Það er hins vegar ekki að sjá í frumvarpinu að hæstv. ráðherra telji ástæðu til að styðja við slíka nýsköpun, því að eins og víðar í frumvarpinu gagnvart nýsköpun eru fjárheimildir til rannsókna, þróunar og nýsköpunar í landbúnaði lækkaðar um 27,9% sem skýrast reyndar að einhverju leyti vegna niðurfellingar tímabundinna framlaga, en niðurskurður samt sem áður og engin aukning. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig sér hann fyrir sér stuðning við uppbyggingu nýsköpunar í landbúnaði?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hér er spurt hvernig sá sem hér stendur sjái fyrir sér stuðning við uppbyggingu og nýsköpun í landbúnaði. Ég sé það með ýmsum hætti. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir að það er niðurskurður eða lækkun á framlögum í þennan þátt í fjárlögunum sem stafar af því að framlög til Landbúnaðarháskóla Íslands, sem heyrir raunar undir annað ráðuneyti en mitt, lækka vegna þess að felld eru niður tímabundin framlög sem komu inn í fjárlög síðasta árs og þingmaðurinn þekkir. Það eru tækifæri til nýsköpunar í landbúnaðarmálum, en að minni hyggju koma þau ekki og við getum ekki gripið þau nægilega vel í óbreyttu umhverfi bænda. Meginatriðið sem við erum að ræða t.d. núna við sauðfjárbændur, í viðræðum við þá um endurnýjun starfsskilyrða þeirra, er að gefa þeim kost á að hafa aukið vægi og frelsi til þess að nýta, eins og ég segi sjálfur á fundum með þeim, þau réttindi sem þeir hafa samkvæmt núgildandi sauðfjársamningi til að spila úr með öðrum hætti en gert er í dag. Ég tel að það sé fullt af færum þarna. Ég skynja mikinn kraft hjá sauðfjárbændum og vilja til þess að geta unnið úr þeim fjárheimildum sem við erum þó með bundnar þarna inni með öðrum hætti en við erum að gera í dag. Það er hins vegar vandasamt að vinna úr því. Við sitjum yfir því þessa dagana, fulltrúar mínir, í viðræðum við bændur. Ég vil sömuleiðis nefna tækifæri sem bændum mun gefast í tengslum við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Þar eru tækifæri sömuleiðis. Sem betur fer tel ég að bændur landsins séu hvað lengst komnir í hugsuninni í þá veru að leggja meira til loftslagsmála en margar aðrar starfsgreinar sem við sjáum í umræðum um breytingar í vinnu landsins á sviði loftslagsmála.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar og gaman að heyra að hann telji mikilvægi nýsköpunar í landbúnaði þetta mikið þótt mér finnist reyndar ekki fara mjög fyrir þessum metnaði í fjárlagafrumvarpinu 2019, hvorki í orði né í tölum. En það eru gríðarleg tækifæri fyrir innlenda matvælaframleiðslu og þróun ýmissa sérvara með auknum ferðamannastraumi til Íslands sem dæmi. Síðustu ár og raunar áratugi hefur átt sér stað eftirtektarverð þróun nýsköpunar í sjávarútvegi sem hefur, eins og hæstv. ráðherra þekkir manna best, skilað sér í auknum verðmætum, bæði í verðmætari afurðum og í verðmætri þekkingu sem íslensk fyrirtæki hafa svo verið að flytja út um allan heim. Þetta snertir líka loftslagsmál, eins og hæstv. ráðherra kom inn á sömuleiðis, á svo ótal marga vegu. En það skiptir ekki aðeins máli að minnka kolefnisspor framleiðslunnar hér á landi eins og lagt er til í tillögum ríkisstjórnarinnar um aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, heldur er ekki síður mikilvægt að auka framleiðslu hér á landi. Þess saknaði ég í aðgerðaáætluninni, til að mynda á grænmeti og ávöxtum. Það er staðreynd að stórauka þarf matvælaframleiðslu í heiminum. Þar hljótum við að bera nokkra ábyrgð með aðgengi okkar að sjálfbærri orku. Við eigum til að mynda ofgnótt heits vatns og við hljótum að vilja nýta það og getum nýtt þá orku til að framleiða margfalt meira af innlendum matvörum yfir höfuð og minnkað þar með kolefnisspor Íslands í heild þar sem við getum þá þar með flutt minna magn inn sem væri sannarlega í samræmi við sjálfbærnimarkmið Sameinuðu þjóðanna. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái fyrir sér að hægt væri að koma í meira mæli til móts við til að mynda garðyrkjubændur til að styðja við nýsköpun, ræktun, verðmætari og fjölbreyttari afurðir og fyrir minni tilkostnað, þ.e. með því að tryggja aðgengi þeirra að rafmagni á lægra verði.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður segir að ekki fari mikið fyrir tillögum um nýsköpun og annað í fjárlagafrumvarpinu. Það kann vel að vera að svo sé ekki í tölum, ekki í fjárhæðum, en í fjárlagafrumvarpinu eru engu að síður nefnd ákveðin verkefni sem gefa full færi á þessum sviðum, t.d. möguleg samþætting sjóða á þessu sviði, AVS-sjóðsins og Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, þar sem við myndum leiða saman landbúnað og sjávarútveg og taka það besta frá báðum hliðum til þess að styrkja matvælaframleiðsluna. Ég vil sömuleiðis nefna það sem ég gat um í framsöguræðu minni varðandi matvælastefnu fyrir Ísland, þ.e. að við mörkum okkur stefnu til lengri tíma sem matvælaframleiðsluland, sem hefur ekki verið gert áður. Það tengist öllum þáttum hvors tveggja, landbúnaðar og sjávarútvegs. Ég vil sömuleiðis nefna stefnumótun á sviði opinberra innkaupa þar sem innlend framleiðsla ætti að hafa mjög mikla möguleika o.s.frv., ef tekið væri tillit til allra þátta varðandi kolefnisspor. Ég nefndi áðan hluti varðandi búvörusamningana. Þar undir heyrir m.a. garðyrkja. Það setur hins vegar þessum málaflokki ákveðnar skorður að við erum með búvörusamning sem tók gildi 1. janúar 2017, þ.e. fyrir rúmu einu og hálfu ári. Hann gildir í tíu ár, til 2026. Ef við viljum breyta t.d. áherslum varðandi garðyrkjuna verðum við að efna til þess samtals og við endurskoðun þess hluta búvörusamninganna. En fyrirmæli mín til endurskoðunarhópanna eru þau að við vinnum út frá þeim fjárhagsramma sem samningunum er markaður í fjárlögum og fjármálaáætlun. Það er kannski þess vegna sem ekki ber mikið á tilraun til endurnýjunar eða nýsköpunar. En ég get fullvissað hv. þingmann um að sú vinna er á fullu gasi, eins og stundum er sagt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fyrir þessa yfirferð. Ég ætla að drepa á atriðum úr sjávarútvegsmálunum í frumvarpinu varðandi fiskeldið. Ráðherra kom inn á það áðan og þau auknu umsvif sem sannarlega hafa verið í fiskeldismálum. Nú er á leiðinni í atvinnuveganefnd frumvarp um fiskeldi. Ég veit ekki hvort það er óbreytt frá því í fyrra, en ég tók eftir því í allri þeirri vinnu sem var í atvinnuveganefnd um þetta mál síðasta vetur að það flæktist meira eftir því sem við fengum fleiri umsagnir og fleiri gesti. En eitt aðalmálið sem ég hnaut um og menn lögðu þunga áherslu á var áhættumat Hafró, sérstaklega í Ísafjarðardjúpi, sem mörgum þótti ekki vel unnið og vildu fá breytingar á. Mig langar að spyrja ráðherrann: Megum við eiga von á breytingum í frumvarpinu sem kemur í haust? Svo er það auðlindagjaldið, sem ég vil kalla auðlindagjöld, í sjávarútvegi. Það er staðreynd að útgerðin er alltaf að færast á færri hendur, búin að fara úr um 950 útgerðum árið 2005 niður í 380 í dag. Forsætisráðherra talaði um að hún vildi hafa afkomutengd auðlindagjöld áfram. Það er alveg á hreinu að það er ekki gott að afkomutengja litlar og meðalstórar útgerðir. Eins og þetta er í dag er þetta tekið úr stóru púllíunni. [[Forseti hringir.]]Megum við eiga von á því að tekið verði meira tillit til lítilla og meðalstórra útgerða í því frumvarpi sem von er á um auðlindagjöld í haust, vegna þess að fleiri og fleiri útgerðir stefna í þrot og selja nú frá sér fyrirtækin?
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Fyrst varðandi fiskeldið er það rétt að frumvarpið um fiskeldið kom í vor og dagaði uppi í nefndinni af ýmsum ástæðum. Ég held raunar að þegar frumvarpið kom fram hafi allir hagsmunahópar farið á stjá sem telja sig á einhvern hátt tengda þessu viðfangsefni, fiskeldinu, og komið sjónarmiðum sínum á framfæri, m.a. við nefndarmenn. Áherslurnar eru svo breiðar. Þær eru svo miklar og þungar og það er mikil sannfæring hjá öllum sem þessu tengjast að erfitt er fyrir nefndina að vinna úr slíkum athugasemdum á þeim knappa tíma sem henni var skammtaður í vor. Það kann að vera skýringin á því hvernig fór með það mál. Ég reikna með því að koma fram með frumvarp á þessu sviði núna í nóvember. Það verður eitthvað breytt. Það er alveg ljóst að við þurfum að takast eitthvað á við það áhættumat sem þarna var boðað og reyna að skoða með hvaða hætti við getum nálgast þau sjónarmið sem þar eru uppi. Það verður dálítið snúið, en það er hins vegar algjört grundvallaratriði í mínum huga að allt sem við munum gera á þessu sviði verðum við að byggja á grunni vísindalegrar ráðgjafar og rannsókna. Það er atriði sem ég mun aldrei hvika frá meðan ég ber ábyrgð á þessum málaflokki. Veiðigjöldin, afkomutenging eða litlar og meðalstórar útgerðir. Ég svara því með þeim hætti að ég legg fram frumvarp vonandi öðrum hvorum megin við mánaðamót, helst fyrir mánaðamót. Ég vænti þess [[Forseti hringir.]]að um það muni verða gríðarlega góðar og miklar og málefnalegar umræður, eins og jafnan er um sérstaka skatta á útgerð í landinu. Ég efast ekki um það eitt andartak.
Herra forseti. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar kemur fram að fyrirhugað sé að leggja fram frumvarp til laga um breytingu á veiðigjöldum í kringum mánaðamótin, eins og fram hefur komið í ræðustól. Fram kemur að gildandi lög um veiðigjöld falli úr gildi í lok árs og því sé nauðsynlegt að endurnýja þau. Líka kemur fram að endurskoðun laganna sé í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að við endurskoðun laga um veiðigjöld þurfum við að hafa það að meginmarkmiði að tryggja þjóðinni réttlátan hlut af arðsemi auðlindarinnar og að þau taki tillit til afkomu. Auðlindagjöld eigi annars vegar að vera greiðsla fyrir aðgang að takmarkaðri auðlind og hins vegar arðgreiðslur af nýtingu hennar. Í vor var lagt fram frumvarp af stjórnarmeirihlutanum, sællar minningar, um lækkun veiðigjalda, sem meiri hlutinn var reyndar gerður afturreka með. Hefði það frumvarp orðið að veruleika hefði stærsti hluti ágóða lækkunarinnar farið til aðila á borð við Samherja, en fram kom fyrir stuttu að Samherji hefði skilað hagnaði upp á 14,4 milljarða kr. og greitt út talsverðan arð. [[Gripið fram í.]] Í ljósi hagnaðar Samherja og fleiri sjávarútvegsfyrirtækja virðist ekki vera þörf á því að lækka veiðigjöld eftir því formi sem reynt var í vor. Ég spyr ráðherra hvort slík lækkun standi til og hvort ekki væri betra að halda veiðigjöldunum óbreyttum og geta þá nýtt fjármunina til að efla sjálfbæra auðlindanýtingu, rannsóknir og þróun, eins og talað er um í stjórnarsáttmálanum. Þykir ráðherra jafnvel tilefni til þess að hækka veiðigjöld í ljósi góðrar afkomu? Á sviði sjávarútvegs ætlaði ég að bæta við einni örstuttri spurningu í lokin. Ráðherra minntist á nýtt hafrannsóknaskip en við finnum hvergi hvernig eigi að fjármagna það skip. Við fáum ekki séð að framlögin séu greind neins staðar, hvar eigi að leggja fram peninga í nýtt hafrannsóknaskip. Ég spyr ráðherra einfaldlega: Hvar er þá fjármögnun að finna?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þegar spurt er um veiðigjöldin svara ég hv. þingmanni eins og ég svaraði síðasta fyrirspyrjanda: Frumvarp frá mér um þau kemur fram, eins og hv. þingmaður gat réttilega um, öðrum hvorum megin við mánaðamótin. Ég vænti þess og vona að við getum gert það fyrir mánaðamót. Ég held að við þurfum tíma til þess að komast í gegnum þá umræðu sem frumvörp á því sviði kalla á. Það er rétt að stjórnarsáttmálinn kveður á um að veiðigjöldin standi undir kostnaði sem ríkið hefur af umsýslu með auðlindinni og sömuleiðis að tryggja ríkinu einhverja hlutdeild í afkomu fyrirtækjanna. Þegar spurt er um hvort ég vilji að veiðigjöldin séu óbreytt svara ég með þeim hætti að þau eiga í mínum huga að taka mið af því hvernig afkoma útgerðarinnar í landinu sveiflast. Ég vek athygli hv. þingmanns á því að sennilega eru nokkur hundruð kennitölur í útgerð á landinu. Varðandi veiðigjöldin er það þannig að afkoma þeirra sem standa í útgerðinni er afar breytileg, eins og kom fram í andsvari áðan. Við getum fundið fullt af dæmum um fyrirtæki sem ganga vel og um önnur sem ganga mjög illa. Þannig er það í öllum öðrum atvinnurekstri. Meginsjónarmið mitt er að við eigum að leggja þann skatt á með það í huga að hann taki þeim breytingum sem verða á starfsaðstæðum útgerðarinnar hverju sinni. Varðandi hafrannsóknaskipið er það hárrétt hjá hv. þingmanni. Eins og kemur fram í texta frumvarpsins gerum við ráð fyrir því að það komi inn í fjárlögin. Mínar upplýsingar herma að ástæðan fyrir því [[Forseti hringir.]]að það er ekki komið inn í fjármögnunina þrátt fyrir einróma samþykkt Alþingis á hátíðarfundinum á Alþingi sé sú að talnabálkurinn var kominn í gang og það var einfaldlega of seint að koma samþykkt Alþingis [[Forseti hringir.]]inn í gögnin til að prenta inn í frumvarpið.
Herra forseti. Ég þakka heldur óljós svör. Mér þykir svolítið skrýtið að fá ekki svör við því og að ráðherra lýsi sig ekki viljugan til að svara hvort til standi að hækka veiðigjöldin, lækka eða láta þau standa í stað. Er rétt skilið hjá mér að ráðherra viti einfaldlega ekki hvað eigi að gerast í kringum mánaðamótin þegar kemur að hækkun eða lækkun veiðigjalda? Það hlýtur að hafa einhver áhrif á fjárlögin sem við ræðum. Hvað varðar fjármögnun þessa skips, getur ráðherra upplýst mig hversu mikið er áætlað að fari í skipið á þessu ári? Ætlar fjárlaganefnd að bæta því inn? Hvernig ætlum við að ráðstafa þeim peningum og hvaðan eiga þeir að koma? Aðeins að landbúnaði. Mig langar að spyrja sérstaklega út í EFTA-dóminn sem hefur komið nokkuð oft upp. Í nóvember á síðasta ári komst EFTA-dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að leyfisveitingakerfið fyrir innflutningi á hrárri og unninni kjötvöru, eggjum og mjólk, samrýmdist ekki ákvæðum EES-samningsins. Dómstóllinn taldi það vera ósamrýmanlegt 5. gr. tilskipunarinnar að skilyrða innflutning á slíkum vörum. Við getum séð á þingmálaskrá að fyrirhugað er að leggja fram frumvarp í febrúar um innflutning á hráum kjötvörum og þar með eigi að bregðast við þeim dómi. Á bls. 280 í fjárlagafrumvarpinu kemur fram að fjárheimild málaflokks landbúnaðarmála hækki um 85 millj. kr. vegna aðgerða í tengslum við niðurstöður EFTA-dómstólsins varðandi innflutning á hráu kjöti. Í hvað nákvæmlega á að nota þá fjármuni? Eru einhverjar aðgerðir sem ráðherra er að fara í umfram þá lagabreytingu sem er að vænta á næsta ári? Í hvað á að eyða þeim 85 milljónum sem eiga að bregðast við því? Hvað á að gera við peningana? Ég fæ ekki séð út úr fjárlagafrumvarpinu nákvæmlega hvað eigi að gera við þær 85 milljónir.
Virðulegi forseti. Veiðigjöldin eiga í mínum huga að taka mið af þeim athugasemdum sem m.a. komu fram í umræðunni í vor, þ.e. að færa álagningu þeirra nær í tíma og sníða af ýmsa vankanta sem lúta að álagningunni, sem allir sem tóku til máls í vor játuðu að þyrfti að bæta. Hvort veiðigjöld hækka, lækka eða standa í stað mun sveiflast með afkomu útgerðarinnar. Þannig háttar til að við sjáum í öllum tölum yfir heildarafkomu útgerðar að því miður gengur verr hjá henni en gerði t.d. fyrir þremur, fjórum árum. Það er bara þannig og það er staðreynd. Gjöldin munu taka mið af þeim veruleika. Ég bendi á að bæði í fjármálaáætluninni sem samþykkt var í vor og í fjárlagafrumvarpinu núna er gert ráð fyrir því að afkoma í sjávarútvegi í heildina versni. Þess vegna til að mynda er sú tala í fjárlögunum og fjármálaáætluninni, sem ef ég man rétt er um 7 milljarðar kr. Varðandi skipið er það samþykkt sem Alþingi Íslendinga gerði. Þetta var sameiginleg tillaga frá formönnum allra stjórnmálaflokka, sem þeir settu fram. Ég vænti þess og treysti því eðlilega að fjárlaganefndin, sem er skipuð fulltrúum allra flokka, fari að þeirri tillögu sem Alþingi sjálft hefur sett. Það er von mín og trú að svo verði. Mér þætti annað óeðlilegt, svo að ég svari hv. þingmanni hreint út, og geri ráð fyrir því að þetta verkefni komi inn. Gert er ráð fyrir því í tillögunni að þetta séu 3,4 milljarðar sem falli til á árunum 2019–2023. Varðandi EFTA-dóminn erum við að vinna að viðbrögðum við honum. Við höfum átt viðræður m.a. við bæði ESA og Evrópusambandið. Þessar 85 milljónir fara að stærstum hluta í að styrkja Matvælastofnun, t.d. í eftirlit á markaði, uppsetningu einhvers kerfis, sem var ekki til til þess að mæta [[Forseti hringir.]]áhrifum af þeirri niðurstöðu sem við fengum í nóvember í fyrra. [[Forseti hringir.]]Við erum einfaldlega að byggja upp innviði okkar til að takast á við nýjan veruleika.
Virðulegi forseti. Hér er til umræðu og hefur verið í dag frumvarp ríkisstjórnarinnar til fjárlaga fyrir árið 2019. Efnahagslíf undanfarinna ára hefur einkennst af vexti og má sjá þá þróun víða í þjóðfélaginu, atvinnugreinar blómstra og gott atvinnuástand, launahækkanir og kaupmáttur góður. Heildarútgjöld til landbúnaðar fyrir árið 2019 eru áætluð 16,5 milljarðar og lækka um 33,5 milljarða á föstu verðlagi. Ég ætlaði eins og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir að minnast á lækkun á liðnum Rannsóknir, þróun og nýsköpun í landbúnaðarmálum, sem ég hef nokkrar áhyggjur af, en hæstv. landbúnaðarráðherra hefur útskýrt að það sé vegna lækkunar til Landbúnaðarháskólans. Ég teldi að þetta ætti að vera í einhverjum forgangi núna þar sem ríkisstjórnin er að leggja fram mjög metnaðarfulla stefnu í loftslagsmálum og þessi geiri ætti að vera nokkuð ofarlega hvað varðar rannsóknir og þróun. Ég vona að þetta sé eitthvað sem hægt er að beina meiri athygli að. Þá langaði mig samt til að nefna eina grein hér á landi sem ekki hefur fylgt hagvextinum, það er sauðfjárræktin. Það er ekki ofsagt að vandi sauðfjárbænda sé mikill þessi misseri. Afkoman í greininni hefur verið á niðurleið síðustu þrjú ár. Afurðaverð hefur hríðfallið og markaðir lokast og verið að gefa eftir og ekki eftirsóknarvert að elta þá uppi. Í því sambandi vil ég nefna í fyrri ræðu minni að það sem er mjög mikilvægt í þessu máli og í landbúnaðarmálum er matvælastefnan. Mig langar til að spyrja hæstv. landbúnaðarráðherra hvar sú vinna er stödd og hvenær megi vænta niðurstöðu úr henni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, það er rétt að afkoma sauðfjárbænda er ekki góð. Ég vil engu að síður meina að Alþingi hafi brugðist ágætlega við í desember á síðasta ári þegar samþykkt voru aukaframlög inn í þessa grein sérstaklega, upp á 665 millj. kr. Engu að síður er hljóðið úr greininni með þessum hætti og við vitum að við erum að framleiða töluvert umfram innanlandsneyslu og höfum lent í erfiðleikum með það að afsetja aðra framleiðslu erlendis, þó svo að óvenjuvel hafi gengið í ár þannig að birgðir eru með lægsta móti á þessu ári. Eins og ég nef nefnt í fyrri andsvörum erum við í ágætisviðræðum við sauðfjárbændur. Ég vænti þess og treysti að við munum ná saman á grundvelli þeirra ákvæða sem í stjórnarsáttmálanum eru sem kveða á um nýja nálgun á þessu verkefni. Ég vona heitt og innilega að við berum gæfu til að komast að samkomulagi tímanlega í haust þannig að við getum keyrt þessar breytingar helst í gang um áramót. Hv. þingmaður spyr um matvælastefnuna. Þessi vinna er tiltölulega nýlega farin af stað. Verkefnisstjórnin sem þarna er að störfum á að hafa forgöngu um það að móta matvælastefnu fyrir landið og draga fram áherslur stjórnvalda eins og þær birtast í stjórnarsáttmálanum ásamt því að við reynum að fá einhverjar tillögur sem snúa að framtíðarsýn fyrir málaflokkana. Verkefnaskil í þessu eru þannig að ég á að fá til mín áfangaskýrslur í janúar 2019 og september 2019 með það að markmiði að við getum verið með heildstæða stefnu á þessu sviði í árslok á næsta ári, þ.e. í lok ársins 2019.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Svo ég víki aftur máli mínu að sauðfjárbændum þá erum við með, eins og hæstv. ráðherra talaði um áðan, búvörusamning sem er nú ekki nema tveggja ára og átti að gilda í tíu ár sem ég tel að við eigum að nýta okkur. Sauðfjárbændur sjálfir hafa talað um að til þess að mæta þessum vanda þyrftum við kannski að horfa til framleiðslunnar, minnka hana í samræmi við eftirspurn og markaði til þess að ná jafnvægi. Inni í þessum samningi sem er mjög góður og við gætum fylgt eru kannski framleiðsluhvetjandi þættir sem við þyrftum að endurskoða og ég vona að í vinnu með sauðfjárbændum og fulltrúum þeirra verði þessi samningur nýttur. Mig langar kannski aðeins að spyrja hæstv. ráðherra hvort verið sé að horfa til þess eða til nýrra leiða í þessu sambandi. Við þurfum að ná utan um sauðfjárbændur og mér finnst við þurfa að hlusta á þeirra raddir vegna þess að þeir hafa komið með góðar hugmyndir í þeim vanda sem hefur verið að byggjast upp á síðustu tveimur, þremur árum. Þó að maður geti séð það í þessu frumvarpi að þessi samningur sé ekki einhver draumsýn, enda ætti það kannski heldur ekki að vera, vil ég spyrja hvort fylgt verði eftir samningnum sem er í gildi, hvernig þeirri vinnu er háttað og hvar hún sé stödd.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að í samningnum eru framleiðsluhvetjandi þættir. Það er einhver staða sem bæði sauðfjárbændur og við viljum einhvern veginn taka úr sambandi. Sauðfjárbændur sjálfir hafa sett fram ákveðnar hugmyndir um að gera 67 ára og eldri bændum kleift að hætta búskap eða draga úr búskap. Þeir hafa sett fram hugmyndir um að lækka ásetningshlutfall. Þeir hafa sett fram hugmyndir um að frysta gæðastýringargreiðslur. Allar þessar þrjár aðgerðir kalla á lagabreytingar og áður en ég get komið fram með frumvarp í þá veru þarf að eiga sér stað eitthvert samtal um það með hvaða hætti útfærslan á þessu yrði. Ég hef ekki neitað nokkurri einustu tillögu frá sauðfjárbændum en ég hef sett það sem algjört skilyrði fyrir því að við tökum upp samninginn að áherslur stjórnvalda eins og þær birtast í stjórnarsáttmálanum um breytingar á starfsskilyrðum greinarinnar nái fram að ganga. Það er algjörlega útilokað í mínum huga að framlengja óbreyttan samning eins og hann er. Þá lendum við bara í sömu stöðu og við erum í núna. Með öðrum orðum, það sem ég held til streitu inni í þessum viðræðum er að þær hugmyndir sem stjórnarsáttmálinn byggir á komi inn í þessar viðræður líka. Sem betur fer tekur forysta sauðfjárbænda því ágætlega, vissulega sumu með ákveðnum fyrirvörum eins og ég hef fyrirvara á sumu sem kemur þaðan en við erum þó að ræða þetta með það að markmiði að ná saman. Það verða breytingar á gildandi ákvæðum í búvörusamningnum en sömuleiðis þættir þar sem horft er til lengri tíma og inn í framtíðina með einhverjum breytingum á starfsskilyrðum greinarinnar. Þar verður meginatriðið í mínum huga að bændur hafi meira frelsi til athafna en þeir hafa í dag.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera laxeldi að umtalsefni mínu við sjávarútvegsráðherra. Ég er nýkomin frá Færeyjum þar sem Vestnorræna ráðið var í heimsókn. Þar sem sjávarútvegsráðherra verður tíðrætt um vísindarannsóknir og öruggari umgjörð um sjávarauðlindina með því að fylgja eftir því sem er best og gerst fyrir hana langar mig sérstaklega að vekja athygli á því að við þurfum ekki að finna upp hjólið aftur hvað það varðar og ráða til okkar marga aðila umfram það sem við getum lært af t.d. Norðmönnum, sem eru langt á undan okkur hvað varðar umgjörðina um sitt laxeldi, og af Færeyingum, sem tóku upp nánast óbreytt regluverk Norðmanna og aðlöguðu að sínu. Það kemur líka í ljós þegar talað er um vernd náttúrunnar að á tveggja vikna fresti mæla þeir lús, sýklalyf og óhreinindi, úrgang og mengun við kvíarnar. Spurningin er þessi, hæstv. sjávarútvegsráðherra: Hvernig er mögulegt fyrir okkar að ætla að halda því fram að hér sé ekki endalaust að sleppa fiskur? Tvívegis á þessu ári hefur sloppið fiskur úr Arnarlaxi. Það hafa veiðst eldislaxar í Staðará og Vatnsdalsá, báðum ánum sem renna í Húnaflóa. Í Selá var eldishrygna full af hrognsekkjum og í fleiri ám. Í Tálknafirði veiddust fjórir í net eftir að slysið varð hjá Arnarlaxi. Mér er þetta virkilega hugleikið. Ég vil endilega að við byggjum laxeldið upp af skynsemi en það er of seint í rassinn gripið þegar allt er komið í buxurnar í þeim efnum. Ég segi: Horfum til þeirra sem hafa virkilega unnið að þessu með stæl og lært af reynslunni og gerum það virkilega að okkar. Það kemur svo pínulítið meira á eftir, hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Við lærum af bæði Færeyingum og Norðmönnum. Það frumvarp sem ég kom fram með í vor dró lærdóm af því sem þar er gert á báðum stöðum. Frumvarpið byggði á sameiginlegri sýn fiskeldisfyrirtækja og veiðiréttarhafa. Því miður náði þingið ekki að vinna með það og þar voru inni atriði sem m.a. lúta að þeim þáttum sem hv. þingmaður nefndi varðandi vöktun á lús, mengun o.fl. Það er í frumvarpinu sem ég skilaði af mér í vor. Við höfum sömuleiðis átt fundi með Færeyingum. Ég sat fundi fyrir hálfum mánuði í Færeyjum þar sem við fórum sérstaklega yfir alla þá þætti. Í síðustu viku var hér sendinefnd frá norska ráðuneytinu og við fórum í gegnum fiskeldið þar. Þetta er allt til undirbúnings því verki sem kemur vonandi inn í nóvember, sem er nýtt frumvarp til fiskeldismála. Hins vegar eru aðstæður á svæðunum mjög mismunandi. Eins og hv. þingmaður þekkir eru straumar á eldissvæðum t.d. í Færeyjum allt aðrir en í tiltölulega grunnum, lygnum fjörðum á Íslandi. Firðir í Noregi eru kaldir, djúpir staðir, firðir á Íslandi eru uppeldisstöðvar, m.a. fæðu botnfisksseiða. Það er því aldrei og verður aldrei hægt að heimfæra eina tiltekna aðferð frá fjarlægu svæði yfir á aðstæður sem við glímum við. Við munum alltaf hafa okkar sérstöku aðstæður á Íslandi. Ég fagna því þegar hv. þingmaður segir að hún vilji vinna að því að byggja upp laxeldi á Íslandi. [[Forseti hringir.]]Ég held að við deilum alveg skoðun í því [[Forseti hringir.]]en við erum, vænti ég, á sama stað í því að ekki er sama hvernig það verður gert. Þar þurfa menn að vanda sig [[Forseti hringir.]]og ég tek undir þau orð þingmannsins. [[Forseti hringir.]]En ég er talsmaður þess, eins og raunar kemur fram í stjórnarsáttmálanum, [[Forseti hringir.]]að við höfum fulla trú á því að fiskeldinu muni vaxa fiskur um hrygg.
Forseti áminnir ræðumenn að halda ræðutíma í hófi.
Afsakið, forseti.
Afsökunin móttekin og þakka sömuleiðis.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegsráðherra svarið. Þótt ég tali um að við eigum að efla og styrkja laxeldi vil ég byrja á því að þrykkja því öllu upp á land einn, tveir og þrír. Hæstv. sjávarútvegsráðherra talar um að hér séu grynnri og lygnari firðir en það þýðir að mengunarhættan er enn meiri og enn frekari ástæða til að huga að því þegar slátrað er úr ákveðnum kerjum til að setja ný seiði að haldið sé það regluverk sem þegar er byggt utan um laxeldið. Það eiga a.m.k. að líða sex til átta mánuðir en ekki þrír mánuðir eins og Arnarlax framkvæmdi í vor. Þar var tæmt úr eldiskvíunum í mars og búið að breyta um og setja ný seiði í staðinn í júní. Fyrirtækið fékk pínulitlar ákúrur fyrir það eða ofanígjöf en síðan ekki neitt meira. Þegar maður hugsar um vernd náttúrunnar spyr maður sig hvort ekki verði að senda skýr skilaboð til fyrirtækja um að fylgja lágmarksregluverki í þeim efnum. Það er dauðans alvara ef við ætlum að eyðileggja árnar okkar og þann vöxt sem við höfum í sambandi við villta laxinn. Það er líka alvarlegt ef við ætlum að koma í veg fyrir að brothættar byggðir geti haldið áfram að byggja upp laxeldi sitt. Við verðum að gera það í fullri sátt við náttúruna. Hvað með það þótt það kosti nokkrum krónum meira? Þeir segja að það sé tvisvar til þrisvar sinnum dýrara að setja þetta upp á land en þeir græða bara á því vegna þess að ekki þurfa þeir að borga eins mikið fyrir leyfi til að fá að vera með laxeldi hér eins og þeir þyrftu að gera í Noregi, þangað sem þeir ætla að koma því í kauphöllina. Að lokum ein spurning til hæstv. ráðherra, sem einnig er landbúnaðarráðherra: Hvar er kjötfjallið sem var hérna í fyrra þegar átti að slagta 20% af öllum búfjárstofni sauðfjárbænda? Ég veit að hæstv. ráðherra var heilbrigðisráðherra í þeirri ríkisstjórn en einhvern veginn virðist þetta kjötfjall hafa gufað upp og maður gat ekki fengið eina einustu kótelettu í heilan mánuð.
Virðulegi forseti. Það erfitt að þurfa að kyngja því ef hv. þingmaður er bara með brúnaðar kartöflur, rauðkál, rabarbarasultu, grænar baunir og sósu.
Og engar kótelettur.
- Og engar kótelettur. Það er [[Gripið fram í.]]ekki nógu gott. En eins og við munum frá ágætri ræðu hv. þingmanns í stefnuræðunni á þriðjudaginn má alla vega fá sér rauðvín með því.
… já, já, já.
Það er held ég miklu auðveldara um að tala en í að komast að ætla að þrykkja öllu laxeldinu á land. Af hverju er þá ekki búið að gera það í öðrum löndum? Það er meira mál en svo að það sé gert. Við erum með örlítið laxeldi á landi á Íslandi [[Gripið fram í.]]- Já, já, það gengur ágætlega. Við höfum hins vegar verið að ala miklu meira af bleikju en laxi á landi og það er einhver ástæða fyrir því. [[Gripið fram í.]] Ég er raunar þeirrar trúar að laxeldi á Íslandi verði aldrei annað en framleiðsla á hágæðavöru. Við erum alltaf á einhverjum endamarkaði. Við munum aldrei vera í magnframleiðslu á þeirri afurð, að minni hyggju. Ég hef ekki trú á því að svo verði. Af því að ég svaraði því ekki áðan þá heldur enginn því fram að hér veiðist ekki eldislax annað slagið í laxveiðiám. Það er þannig og við skulum ræða það á þann veg. Við höfum hins vegar ekki búið okkur undir það með mótvægisaðgerðum, en erum þó að byrja það núna. Hafrannsóknastofnun er að byggja undir að geta tekið á því vandamáli á skynsamlegan hátt. Við erum m.a. að setja upp myndaeftirlit í þremur ám á landinu sem greina eldislaxa og þess vegna lýs á viðkomandi fiskum. Við tökum því ákveðin en hæg skref. Vonandi getum við gert þetta skynsamlega með það í huga að bæði brothættum byggðum og fyrirtækjum geti gengið þokkalega vel.
Þú náðir ekki …
Forseti. Það er mjög áhugavert að skoða þá málaflokka sem hæstv. ráðherra fer fyrir. Í sjávarútveginn leggjum við um 6,5 milljarða í eina stærstu útflutningsatvinnugrein okkar á ári, fyrst og fremst til rannsókna og vísindastyrkja. Við bárum gæfu til þess fyrir rúmum þremur áratugum að breyta starfsskilyrðum rekstrarumhverfis þeirra greina með þeim hætti að í dag kýtum við kannski fyrst og fremst um hvernig eigi að skattleggja hana. Verðmætasköpun hefur verið stóraukin, nýtingin hefur stóraukist og greinin sjálfbær í alla staði. En þegar kemur hins vegar að landbúnaði virðumst við hafa fest í tíma. Án þess að dregið sé úr mikilvægi greinarinnar erum við þar með atvinnugrein sem átt hefur á brattann að sækja á undanförnum áratugum, stöðugt minnkandi vægi, fækkandi hvað varðar fjölda starfsmanna o.s.frv. sem starfa í greininni. Hún telst varla sjálfbær því að hún þrífst ekki án verulegs ríkisstuðnings. Mér leikur forvitni á að vita sýn hæstv. landbúnaðarráðherra: Hvernig höldum við eiginlega áfram á þessari braut? Það eru fá ríki sem eru með hærri verndartolla á landbúnaðarafurðir en við, alla vega í vestrænum heimi. Það eru fá ríki sem styðja með beinum hætti landbúnaðarframleiðslu í hærra hlutfalli. Árangurinn fyrir bændur er ekki sjáanlegur. Bændur geta ekki státað sig af góðri afkomu í þessu rekstrarumhverfi, sem hlýtur að vera gríðarlega mikilvægt fyrir okkur þegar við horfum til byggðaþróunar í landinu til lengri tíma litið. Ávinningur neytenda er enginn og raunar verri en enginn því að matvælaverð er óvíða hærra. Sennilega myndi fjögurra manna fjölskylda spara um 70–80 þús. kr. í mánaðarlegum útgjöldum sínum ef matvælaverð væri hér á pari við hin Norðurlöndin. Það er fyrst og fremst innlenda landbúnaðarvaran sem skýrir þennan mikla mun. Neytendur hafa því ekki notið góðs af miklum stuðningi okkar við landbúnað. Ég spyr hæstv. landbúnaðarráðherra: Hvernig í ósköpunum brjótumst við út úr þeim vítahring sem við erum í þegar kemur að landbúnaðarframleiðslu í landinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Stutta svarið er í rauninni neitun. Ég held að við brjótumst ekki út úr þessum vítahring eins og hv. þingmaður kallar í gegnum fjárlög íslenska ríkisins sem við erum að ræða hérna. Spurningarnar sem hv. þingmaður kemur með eru góðar og gildar. Ég vil gjarnan taka þá umræðu við hv. þingmann. Þær eru meira utan fjárlagavinnunnar sjálfrar, en ég skal glaður koma aðeins inn á það. Ég sé það gerast í gegnum samninga sem við erum að byrja að vinna að. Ég minni hv. þingmann á það sem ég hef áður sagt í umræðunni nú í dag að við erum í viðræðum við sauðfjárbændur um að gera breytingar á því með hvaða hætti stuðningsgreiðslurnar virka á grundvelli aðlögunarsamninga. Ég leyfi mér líka að fullyrða að umræðan um landbúnað eins og hér kemur fram er ekki alls kostar rétt. Ég bendi á t.d. gríðarlegar breytingar sem mjólkurframleiðendur, mjólkurbændur, hafa gengið í gegnum á síðustu árum. Ég fullyrði að framleiðsla þeirra og sá atvinnurekstur sem mjólkurgeirinn er hjá bændum á Íslandi hefur gert mjög góða hluti, og fyrst hv. þingmaður nefndi sjávarútveginn sem dæmi voru sóttar fyrirmyndir þar til sjávarútvegsins. Við verðum líka þegar við erum að ræða um landbúnaðarmálin að muna það sem vel er gert. Og garðyrkjan er sömuleiðis að gera góða hluti. Við erum komin í þá stöðu þrátt fyrir gengið eins og það er að garðyrkjubændur á Íslandi eru farnir að flytja út framleiðslu sína. Þannig að þetta er nú ekki allt á leið til fjandans, eins og stundum mætti draga ályktanir um.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna því sérstaklega að hann skyldi nefna garðyrkjuna því að hún er gott dæmi um hvernig skynsamleg umgjörð, með því að hætta tollvernd en auka beingreiðslur til bænda, varð til þess að bændur náðu að byggja greinina verulega upp. Þeir hafa staðist fyllilega snúning þeirri samkeppni sem er í innflutningi að því er virðist og náð að auka fjölbreytni og vöruþróun. Og, það sem er meira um vert, hækkun á grænmeti er kannski helmingurinn af því sem aðrar innlendar landbúnaðarafurðir hafa hækkað um á undanförnum tveimur áratugum eða svo, eða rétt frá þeim tíma sem þessar breytingar tóku gildi. Af því að hæstv. ráðherra nefnir mjólkurframleiðsluna er ég alveg sammála því að breytingarnar í mjólkurkvótanum á sínum tíma þar sem sótt var í fyrirmynd til sjávarútvegs breyttu framleiðsluskilyrðum í greininni alveg gríðarlega. Það sem er hins vegar sorglegt að horfa upp á þegar horft er til þeirra mistaka sem þar voru gerð er að greinin var um leið undanþegin samkeppnislögum en er enn undirsett einhvers konar opinberri verðlagningu. Og þrátt fyrir alla þessa byltingu í framleiðsluháttum í mjólkuriðnaði, þrátt fyrir stóraukna hagkvæmni, hafa neytendur í engu notið góðs af því, því að mjólkurafurðir hafa hækkað talsvert umfram matvælaverð almennt, eins og frægt er orðið, nú síðast með 15% hækkun á smjöri og liðlega 5% veginni hækkun á mjólkurafurðum heilt yfir ofan í u.þ.b. 2% verðbólgu. Þarna er eitthvað athugavert. Við höfum í raun og veru umbunað þessari hagræðingu með ríflegri opinberri verðlagningu og aukinni tollvernd á greinina ofan í aukið hagræði. Það er það sem kallað er eftir þegar við ræðum fjárlög, þá skiptir ekki minna máli hvað við fáum fyrir það fjármagn sem við setjum í viðkomandi atvinnugreinar, [[Forseti hringir.]]og að við tryggjum þá líka að við sem almenningur í þessu landi, neytendur í þessu landi, njótum einnig góðs af því sem við erum að gera í einstökum atvinnugreinum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur. Hárrétt, við eigum að ræða hvað neytendur og skattgreiðendur fá fyrir þetta. En ég get ekki samþykkt að neytendur hafi ekki í neinu notið þess sem gert hefur verið, t.d. í mjólkinni, það er ósanngjarnt að slengja slíkri fullyrðingu fram. Ég hef heyrt önnur sjónarmið og menn verða að rökstyðja mál sitt betur en svo að bara fullyrða það og leggja ekki meiri rök inn í það. Þau rök sem færð hafa verið á móti þeirri fullyrðingu eru jafngild. Þegar við tölum um samkeppnishluta í mjólkuriðnaðinum, sem er mjög umdeildur, geta þessi ákvæði vissulega verið með öðrum hætti en þau eru í dag, en engu að síður verður að horfa til þess að við erum þó búin að ná fram ákveðinni hagkvæmni með því sem þarna var gert. Það er einhver ástæða fyrir því að t.d. fjarskiptafyrirtæki hafa heimild í samkeppnislögum til þess að starfa saman. Getum við þá ekki gert þetta með sama hætti á þeim sviðum þegar við ræðum mjólkina? Ég ætla að nefna dæmi um það: Getum við ekki með sama hætti haft ákveðinn hátt á í sauðfjárræktinni til þess að greiða þar fyrir ákveðnum hlutum þannig að hagræðingin aukist og það skili sér til neytenda og framleiðenda? Ég held að það sé hægt. Það er kallað eftir því. Það kann vel að vera að við þurfum að breyta ákvæðunum eins og þau eru í samkeppnislögum í dag vegna þess að þau hafa greinilega skapað ákveðna tortryggni. Væntanlega er ekki sami skilningur á þeim alls staðar. Ég lýsi mig alveg reiðubúinn til þess að ræða það og vil það gjarnan. Það sem ég er bara að nefna er að við þurfum í umræðunni um landbúnaðinn líka að halda því á lofti sem vel er gert. Ég fullyrði að það er fullt sem þar hefur verið gert, af því að við vorum að þrátta aðeins um mjólkuriðnaðinn, en þar er líka fullt af nýjungum sem hafa sprottið fram á síðustu árum.
Herra forseti. Á síðasta þingi óskaði Miðflokkurinn eftir sérstakri umræðu um tollasamning Íslands og Evrópusambandsins um landbúnaðarvörur. Áttum við þar í hreinskiptnum skoðanaskiptum við hæstv. landbúnaðarráðherra um málið. Ég hef ekki farið leynt með skoðanir mínar á þessum samningi sem ég tel mjög óhagstæðan Íslandi og íslenskri landbúnaðarframleiðslu. Miðflokkurinn mun flytja á þessu þingi þingsályktunartillögu um að þessum óhagstæða samningi verði sagt upp og samið upp á nýtt, ekki síst í ljósi þeirrar óvissu sem hefur skapast með þennan samning, nú þegar eitt af okkar helstu viðskiptalöndum, Bretland, er að fara úr Evrópusambandinu og þar með úr tollasamningnum um leið. Herra forseti. Í áðurnefndri sérstakri umræðu um tollasamninginn sagði hæstv. ráðherra að gripið yrði til mótvægisaðgerða fyrir íslenska framleiðendur til að mæta þeirri miklu aukningu á innfluttum landbúnaðarvörum sem nú þegar er hafin vegna samningsins. Afleiðingar þessa samnings fyrir innlenda framleiðendur eru miklar og fram hefur komið í máli Samtaka afurðastöðva í mjólkuriðnaði að verði þessi mikla aukning á tollkvótum til innflutnings fullnýtt gæti svo farið að loka þyrfti starfsstöð MS í Búðardal þar sem 25 manns starfa og er stærsti vinnustaðurinn í Dölunum. Ég vil því spyrja hæstv. landbúnaðarráðherra: Hvar er að finna fjárveitingar til þeirra mótvægisaðgerða sem hann hefur boðað í þessu fjárlagafrumvarpi? Auk þess hef ég ekki komið auga á fjárveitingar til að mæta vanda sauðfjárbænda og loðdýrabænda. [[Forseti hringir.]]Það væri fróðlegt að heyra hvað ráðherra hyggst gera í þeim málum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það var ánægjuleg og góð umræða um tollasamninginn við Evrópusambandið, margar hliðar á því máli, mjög skemmtilegar ræðurnar, sumar hverjar. Það er annað hljóð núna í strokknum gagnvart þeim samningi hjá mörgum þeim sem komu að því að gera hann, en ég held að við þurfum líka að hafa í huga að ástæðurnar fyrir því að til þess verks var gengið á sínum tíma voru m.a. hvernig áraði í landbúnaði á Íslandi. Það kom hvatning til íslenskra stjórnvalda einhvern tímann upp úr 2010 eða 2011 um að ganga til samninga við Evrópusambandið um auknar útflutningsheimildir frá Íslandi inn á þann markað. Íslensk stjórnvöld urðu á þeim tíma við þeim óskum, en þurftu að gefa eitthvað á móti. Ef við segjum upp þessum samningi kann vel að vera að við þurfum að setja niður einhver markmið, þ.e. ef við sjáum þá þingsályktunartillögu sem hér er boðuð verða að veruleika. Ég hef að vísu ekki séð hana og ætla ekkert að tjá mig frekar um hana fyrr en hún kemur fram. Varðandi það sem hér er nefnt um fjárveitingar til mótvægisaðgerða eða fjárveitingar til stuðnings sauðfjárræktinni eða loðdýraræktinni er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það eru engar sérmerktar fjárveitingar inn í þetta. Eins og ég sagði í framsögu minni áðan er hægur gangur í fjárveitingum eða fjárlögum að því er snertir landbúnaðarmál. Stærsta ástæðan fyrir því er í mínum huga sú að fjárveitingar til málaflokksins eru bundnar í samningi til tíu ára. Hann er allur virtur, það er farið eftir honum af hálfu ríkisins í hvívetna. Það er það svigrúm sem þeim sem hér stendur er skapað af Alþingi [[Forseti hringir.]]til að gera breytingar á starfsskilyrðum einstakra búgreina.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans áðan og ágætlega skýr svör við því sem hann hefur verið spurður um. Ég er kannski á einhverjum svipuðum nótum og sumir aðrir hér. Ég vil annars vegar beina athyglinni að landbúnaðarmálum og hins vegar að sjávarútvegsmálum. Ég tek eftir því að þegar ríkisstjórnin kynnti metnaðarfulla áætlun í loftslagsmálum, 6,8 milljarðar á næstu fimm árum, eru m.a. boðaðar aðgerðir er varða kolefnisbindingu og bætta landnotkun. Við erum að horfa að einhverju leyti á endurheimt votlendis og skógrækt. Það sem truflaði mig hins vegar aðeins í þeirri umræðu var að komið hefur í ljós að í þeim samningum sem við eigum núna við Evrópusambandið varðandi það að taka þátt í þessum metnaðarfullu aðgerðum um að minnka losun hér um 40% vegur kolefnisbindingin í sjálfu sér ekkert, þ.e. við fáum ekkert fyrir trjáræktina, skógræktina eða breytta landnýtingu, endurheimt votlendis o.s.frv., það er bara þar sem við drögum úr útblæstri sem við eigum að ná markmiðunum. Við erum því ekki að nýta þau tækifæri sem við höfum en eru kannski ekki til staðar í Evrópusambandinu. Mig langar til að vita hjá hæstv. ráðherra hvort það væri ekki skynsamlegt, vegna þess að enn þá er hægt að gera einhverjar breytingar, a.m.k. reyna að vinna að breytingum, og ná samkomulagi um að þessi tækifæri okkar verði nýtt og teljist og hvort það sé ekki skynsamlegt að gera það áður en tími rennur út og við verið samstiga í því. Og hvort þetta hafi komið til umræðu í ríkisstjórninni með þessum hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Varðandi loftslagsmálin og aðgerðaáætlunina er þetta eins og kom fram í máli hv. þingmanns gríðarlega mikið og stórt skref sem verið er að stíga og eðlilegt að spurningar komi um það hvernig þeir fjármunir nýtast sem verið er að leggja í þetta. Umræðan hefur verið töluverð um það og bundin því hvort þetta telji inn í bókhaldið okkar, áformin um votlendið, áformin um skógræktina. Það eru skiptar skoðanir um það. Ég held að meginlínan sé sú að þetta telji ekki inn strax. Það þykir mér mjög miður og ræddi það í þessu sambandi út frá mínum málaflokki að landbúnaðurinn á Íslandi, þ.e. matvælahluti hans, landbúnaðurinn, er næststærsti losunargeirinn á eftir samgöngum. Það eru því mörg tækifæri á sviði landbúnaðarmála sem eru þess eðlis að greinin getur lagt inn í það verkefni að stuðla að því að við náum þeim markmiðum sem sett hafa verið. Mest um vert er að þeir sem starfa í atvinnugreininni, landbúnaði, eru mjög áfram um að leggja sig fram á þessu sviði. Þar eru tækifæri fyrir stjórnvöld til þess að vinna með og í samstarfi við atvinnugreinina. Það er raunar hafið. Sauðfjárræktin er þar fremst í flokki. Við erum með samkomulag milli sauðfjárbænda, umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og landbúnaðarráðuneytisins um verkefni sem við komum m.a. inn í sem fyrsta skref. Ég er á þeim stað að hafa fulla trú á því að við getum gert mun betur á því sviði sem snertir landbúnaðinn en við sjáum í áætlun eins og hún lítur út. En það er fullur vilji til þess að taka fleiri og stærri áfanga.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Við erum á sömu nótum og kemur ekki á óvart. Ég hefði að vísu viljað ganga töluvert lengra en ég var að tala um. Ég hefði viljað sjá í þessari aðgerðaáætlun sem boðuð er hjá ríkisstjórninni, 6,8 milljarðar, að þegar kemur að kolefnisbindingunni og breyttri landnotkun ætti þetta að vera hluti af nýjum búvörusamningum. Við þurfum að taka miklu lengri umræðu um það. Ég ætla aðeins að fá að ræða um sjávarútveginn vegna þess að hv. þingmenn hafa verið að rukka hæstv. ráðherra um skýr svör er varða auðlindagjaldið í sjávarútvegi. Það er eins og sumum hér inni þyki óeðlilegt að auðlindagjöldin sveiflist upp og niður eftir afkomu. Ég á erfitt með að skilja af hverju erfitt er að skilja að það skuli vera svo. En allt í lagi. Ég tek hins vegar eftir því að í fjárlagafrumvarpi um markmið og leiðir kemur fram að það eigi að meta heildstætt samkeppnisstöðu Íslands í sjávarútvegi og fiskeldi í samanburði við nágrannalönd og gera úrbætur þar um. Eitt af því sem hefur vissulega áhrif á samkeppnisstöðu sjávarútvegsins er auðvitað auðlindagjöldin. Það er ekkert land, eftir því sem ég kemst næst, nema örfáar fisktegundir í Færeyjum, sem er bundið auðlindagjaldi, sjávarútvegurinn er meira eða minna ríkisstyrktur. Ég spyr: Hvenær sér hæstv. ráðherra einhverja niðurstöðu í þessu heildstæða mati? Síðan er spurningin um það hvenær við eigum von á því að á borð okkar komi tillögur eða hugmyndir að auðlindagjaldi er varða fiskeldi.
Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér ekkert skrýtið þó að ég og hv. þingmaður séum á sömu nótum, ekki höfum við lagt það í vana okkar að snuða hvorn annan, svo ég skjóti nú örlítið á hann. Það er alveg rétt að í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum væri æskilegt að hafa hluta af nýjum búvörusamningi. Hluti af hugsuninni er sá að þetta komi inn í það. Það sem rætt er um t.d. varðandi sauðfjárræktina núna eru aðlögunarsamningar og ég tel full færi til þess að tengja þetta því. Já, það er merkilegt þegar við ræðum skattlagningu, hvort sem það er sjávarútvegur eða aðrar atvinnugreinar, að menn líti á það sem stöðugan tekjustofn, að hann breytist ekkert og við getum alltaf gengið að því sem vísu að fá sömu krónutölu út úr skattlagningu á tekjur einstaklinga eða fyrirtækja. Það er ekki þannig. Tekjuskatturinn sveiflast upp og niður. Með sama hætti hefur álagningu veiðigjalds í sjávarútvegi verið ætlað að taka mið af afkomunni og eðlilega sveiflast hún til. Ég heyri hins vegar að þingmenn gráta það mjög að sjávarútvegur skuli ekki alltaf vera í hæstu hæðum í afkomu. Á margan hátt get ég grátið það líka, hann leggur það mikið til þjóðfélagsins, en það er því miður bara ekki veruleikinn. Afkoman sveiflast eftir fjölda þátta eins og mörkuðum og öðru því um líku, samkeppnisstöðu sjávarútvegsins á erlendum mörkuðum. Við erum á margan hátt að skekkja hana, t.d. með álagningu síðasta skatts ofan á tekjuskatta, sem er auðlindagjaldið, með álagningu sérstaks skatts á eldsneyti, sem er kolefnisgjaldið. Þetta eru skattar sem sjávarútvegur í næstu löndum okkar greiða ekki með sama hætti. Auðlindagjald í fiskeldi kemur vonandi fram í febrúar. Vinnan við þessa úttekt hefst, [[Forseti hringir.]]ég hef reyndar ekki dagsetningu á því. Við erum enn að ræða með hvaða hætti við förum til þessa verks, en það verður unnið.
Virðulegi forseti Í frumvarpi til fjárlaga 2019 er gert ráð fyrir ríflega 68 milljörðum kr. til verkefna og framkvæmda á ábyrgðarsviði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis, þ.e. 7,4% af heildargjöldum ríkissjóðs. Hækkunin á milli ára er rúmlega 5,6 milljarðar sem bætast ofan á 4,5 milljarða kr. hækkun ársins á undan. Gert er ráð fyrir að heildarframlag til samgöngumála nemi um 41,3 milljörðum sem er aukning um 12,3% á milli ára. Samgönguframkvæmdir ná yfir framkvæmdir á vegum, innanlandsflugi og höfnum og er hlutfall þeirra um 1,5% af vergri landsframleiðslu. Aukningin er mest til vegaframkvæmda, til þeirra fara 23,5 milljarðar. Alls hafa framlög til vegaframkvæmda verið hækkuð um þriðjung frá fjárlögum 2017 á verðlagi hvers árs, úr 17,7 milljörðum í 23,5 eins og áður sagði. Það er gert ráð fyrir hækkun í nánast öllum öðrum verkefnum sem falla undir samgöngumál. Má þar nefna snjómokstur, hálkuvarnir, styrki til almenningssamgangna og framlög til flugvalla. Þrátt fyrir verulega hækkun er enn þörf á að bæta í bæði viðhald og framkvæmdir á vegum en það er ljóst að mikið verk er óunnið við að byggja upp samgöngukerfið allt og færa til ásættanlegs horfs. Engu að síður munar verulega um þá hækkun framlaga sem kynnt er í frumvarpi til fjárlaga næsta árs. Landsmenn munu vonandi fljótt verða varir við þann ávinning sem hlýst af stórauknu fé til viðhalds vega en það eykst um 2 milljarða á milli ára og verður 10 milljarðar á næsta ári. Skemmst er frá því að segja að einungis fyrir þremur árum var viðhaldsfé innan við 6 milljarða. Þá nema framlög til nýframkvæmda í vegakerfinu tæplega 14 milljörðum á næsta ári. Síðar í mánuðinum vonast ég til að geta kynnt í þinginu samgönguáætlun til næstu fimm og fimmtán ára og ég hlakka til uppbyggilegrar umræðu um það við þingmenn. Af fjarskiptum er það helst að áfram er unnið að landsátakinu í lagningu ljósleiðara, Ísland ljóstengt, þar sem er markaðsbrestur en áætlað er að verkefnið klárist 2021 samkvæmt áætlunum. Komandi ár er fjórða árið sem ríkið styrkir ljósleiðaravæðingu sveitarfélaga með fjárveitingum gegnum fjarskiptasjóð en sá stuðningur hefur numið um 450 milljónum á ári hverju. Nú þegar hefur verið samið um styrki til ljósleiðaratengingar á 4.000 stöðum og á næstu þremur árum verður samið um þá 1.500 staði sem eftir standa. Þá verða netöryggismál tekin föstum tökum, en hér á landi stöndum við veikar að vígi hvað varðar netöryggi í sambandi við varnarmál og gæði hugbúnaðar hérlendis en víða í sambærilegum löndum. Mikilvægt er að efla þessi mál og mun ég leggja fram fjarskiptaáætlun sem og frumvarp um netöryggismál innan skamms í haust og treysti á samstöðu þingsins í að koma þeim mikilvægu málum í betra horf. Í póstmálum er áformað að afnema einkarétt og opna markaðinn fyrir samkeppni um leið og alþjónusta verður tryggð. Framlög til byggðamála aukast um 4,9% og nema nú ríflega 2 milljörðum kr. Þar af fer ríflega helmingur til byggðaáætlunar og sóknaráætlana landshluta, tæplega 1,1 milljarður kr. Fjárveitingar til þessara áætlana hafa hækkað mikið frá árinu 2014 þegar þær námu ríflega 400 millj. kr. Fjárveitingin verður vel nýtt eins og þingmenn geta kynnt sér í nýsamþykktri byggðaáætlun sem fór í gegnum þingið í vor, þ.e. fyrir árin 2018–2024. Um síðustu mánaðamót var opnað fyrir umsóknir um framlög sem veitt eru til sértækra verkefna sóknaráætlanasvæða og á næstunni verður opnað fyrir umsóknir um framlög á grundvelli einstakra aðgerða byggðaáætlunar, m.a. á sviði almenningssamgangna, verslunar í strjálbýli og fjarvinnslustöðva. Að lokum má geta þess að fjárheimildir til Þjóðskrár Íslands lækka um 3,6% á milli ára og verða tæplega 1,9 milljarðar kr. Það skýrist einkum af því að tímabundin framlög falla niður, annars vegar framlag tengt landamærum og hins vegar framlag til smíði á nýju þjóðskrárkerfi, en að því er unnið í áföngum og því mun hægja á þróun þess kerfis. Endurbætur á þjóðskrárkerfinu hafa þegar leitt til þess að öll vottorð og tilkynningar úr þjóðskrá og fasteignaskrá eru nú afhent með rafrænum hætti á island.is. Þá eru nú í fyrsta skipti einstaklingar skráðir niður á íbúðir og upplýsingar um fjölskylduvensl og forsjá aðgengilegar. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti, og farið yfir helstu þætti varðandi fjárlagafrumvarp 2019.
Forseti vill upplýsa talsmenn flokkanna um að röðin hefur eitthvað riðlast þannig að þið kíkið á hvernig mælendaskráin lítur út.
Herra forseti. Mig langar að þakka fyrir þetta frá hæstv. ráðherra. Í örstuttu máli langar mig rétt að ræða um það sem snýr að viðhaldi og nýframkvæmdum á flugvöllum landsins. Það kemur í ljós þegar maður skoðar gögn sem snúa að því að undanfarinn áratug hafa framlög til nýframkvæmda og viðhalds flugvalla á Íslandi verið ákaflega lág. Þegar menn skoða þetta í samhengi hlutanna eftir bankahrunið sýnist mér þetta geta raunverulega verið sá þáttur í ríkisfjármálunum sem við höfum kannski lent verst í. Tölur frá því sem var síðustu sjö, átta, níu ár hafa nánast þurrkast upp. Nú spyr ég hæstv. ráðherra um það sem snýr að því: Hvernig hyggjast menn taka á þessum málum í fjárlögum næsta árs og síðan á næstu árum? Annað er bygging nýrrar flugstöðvar á Reykjavíkurflugvelli. Nefnd skilaði af sér í júnímánuði til samgönguráðuneytisins varðandi val á staðsetningu fyrir flugstöð á Reykjavíkurflugvelli. Ég hef áhuga á að heyra frá hæstv. ráðherra hvort það sé einhver framvinda í þeim málum og hvað menn hyggjast fyrir. Síðan spyr ég um byggðamálin og fína byggðaáætlun sem við samþykktum hér í júnímánuði, þá samþættingu sem er kannski svolítið nýtt verklag miðað við hvernig þetta hefur verið gert áður. Þar er búið að samþætta í 52 áherslupunktum og draga þá saman inn í byggðaáætlunina héðan og þaðan, punkta eins og jöfnun á þotueldsneyti í landinu. Þar er rætt um flugþróunarsjóði, fleiri gáttir inn í landið og þá uppbyggingu. Svo langar mig að heyra frá hæstv. ráðherra um eigandastefnu Isavia og mögulega aðild samgönguráðuneytisins að eigandastefnu fyrir Isavia um hvernig á að standa að rekstri fyrirtækisins, hver sé tilgangur ríkisins með rekstrinum og hvaða markmið menn vilji sjá í rekstrinum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fínar spurningar og get tekið undir með honum að ég held einmitt að það sé veikleiki í fjárveitingum okkar til flugvalla sem stafi í það minnsta frá hruninu. Það hafa bæði orðið ýmsar breytingar á tekjugrunninum frá þeim tíma þar sem mjög mörg gjöld voru felld niður og farið í einföldun sem var ábyggilega nauðsynleg og skýr. Svo voru líka teknir fjármunir út úr Isavia til að fjármagna aðra hluti sem hafa runnið í ríkissjóð. Ef ég man rétt er uppsöfnuð fjárhæð einhvers staðar á bilinu 3,5–4 milljarðar. Ef þeir hefðu runnið til innanlandsflugsins á þessum tíma værum við ekki að tala um þann vanda hér. Þá værum við í sömu öfundsverðu stöðu og kollegar mínir á Norðurlöndum. Ég var á ráðstefnu í sumar, talaði um tekjugrunna í mismunandi samgöngukerfum og þá sögðu þeir allir: Já, varðandi innanlandsflugið, við þurfum ekki að ræða það, það sér um sig sjálft. Það er einmitt hluti af þessari eigandastefnu sem hefur kannski skort hjá Isavia, hjá stjórnvöldum, að setja stofnunum og fyrirtækjum ríkisins sérstaka eigandastefnu. Þetta verkefni er samstarfsverkefni fjármálaráðuneytisins sem fer með hlutabréfið í Isavia og okkar sem erum þá með faghlutann í samgönguráðuneytinu. Þar inni eru alls konar hugmyndir sem gætu tryggt rekstrargrundvöll flugvallanna í landinu, breytt þeim umtalsvert, hvaða leið sem væri farin, hvort sem farin yrði sú leið að Isavia yfirtæki fleiri flugvelli í beinum rekstri eins og Keflavík og Reykjavík, Akureyri og Egilsstaði, t.d. alla millilandaflugvellina, og síðan yrði gerður þjónustusamningur um hina, eða hvort menn færu þá leið sem sums staðar hefur líka verið farin, að gera arðsemiskröfu á Isavia sem síðan væri nýtt til að styðja við flugið. Nú náði ég ekki að svara öllum spurningunum af því að þær voru fjölmargar [[Forseti hringir.]]og áhugaverðar en skal reyna að koma því að í seinna svari.
Herra forseti. Takk fyrir þessi svör. Mig langar líka úr pontu Alþingis að vekja athygli á því að á næsta ári er 100 ára afmæli flugs á Íslandi. 3. september á næsta ári eru 100 ár síðan fyrsta flugvélin hóf sig til lofts í Vatnsmýrinni. Ég vil bara koma þeim skilaboðum til hæstv. ráðherra og biðja hann að hafa í huga hvort ekki sé hægt að taka tillit til þess að vinna með grasrótinni í landinu að því að fagna þeim tímamótum sem verða á næsta ári. Ef við lítum á einstök verkefni í byggðamálum og það sem ég tel að á síðustu árum hafi heppnast best er ljósleiðaravæðing, Ísland ljóstengt, og ljósleiðaravæðing landsins sem hæstv. ráðherra kom inn á í sínu máli áðan. Það eru komnar 4.000 tengingar og u.þ.b. 1.500 eftir. Ég held að nánast ekkert hafi byggt upp landið og sveitir þess jafn hratt. Þessi þjónusta og tækninýjungar inn í sveitirnar hafa haft mestu áhrifin á byggðaþróun á síðustu árum. Ég var ásamt hv. þm. Þórunni Egilsdóttur á fundi í Þórshöfn fyrir viku eða tveimur síðan og í tengslum við Ísland ljóstengt sem á meira við sveitirnar velti ég því upp hvort við eigum að skoða það að minni þorpin vítt og breitt um landið eigi með einhverjum hætti að geta haft aðkomu inn í slíkt verkefni. Mér sýnist sem þau lendi jafnvel svolítið út undan vegna þess að samkeppnishliðin verður aldrei til í 200–300 manna, 400 manna, 500 manna þorpum vítt og breitt um landið. Þannig tel ég að það væri mjög sterkt verkefni að útfæra Ísland allt ljóstengt til þessara þorpa sem myndi styrkja þau mjög.
Virðulegi forseti. Já, ég tek undir með hv. þingmanni, verkefnið Ísland ljóstengt er sennilega okkar albesta byggðaverkefni. Þegar við ræðum það á erlendum vettvangi finnst mönnum líka mikið til þess koma. Það er alveg rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni, að þrátt fyrir að markaðsfyrirtækin hafi átt að sjá um þéttbýliskjarnana og hafa í mörgum tilvikum gert það getur verið að það sé ekki hægt alls staðar. Tæknin hefur verið þannig að það er hægt að vera með örbylgjusenda og líka hægt að magna upp í gamla þráðakerfinu. Mér finnst góð hugmynd að velta fyrir sér hvort við þyrftum að skoða það hvort einhverjir staðir munu verða út undan þegar fer að nálgast lokin á verkefninu og að markaðsfyrirtækin hafi ekki tekið á hinum þáttunum en auðvitað hefur verkefnið falist í því að 99,9% heimila og fyrirtækja verði tengd beint með þræði. Mig langaði aðeins að koma inn á það sem hv. þingmaður spurði um í fyrra svarinu, um framlög til flugvalla og hvernig við svörum því á næsta ári. Þá er það þannig að framlag til flugvalla hækkar um 336 milljónir á milli ára sem bætast við um 370 millj. kr. hækkun frá fjárlögum 2017 og stefnir þá í að verða sirka 2,5 milljarðar en var innan við 2 milljarðar fyrir tveimur árum. Menn hafa viðurkennt að þessi vandi er fyrir hendi og að við þurfum að gera betur. Varðandi þann merka viðburð að flug eigi 100 ára afmæli á næsta ári má geta þess hér þó að það tengist ekki beint fjárlögum að við höfum sett af stað vinnu við flugstefnu - kannski ekki seinna vænna eftir 100 ár - og það væri auðvitað frábært ef við gætum lanserað því á 100 ára afmæli flugs en jafnframt kannski að gera eitthvað meira úr því og vonandi að svara allflestum spurningum sem við höfum verið með á lofti í nokkra mánuði er varða stuðninginn við innanlandsflugið einnig.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir yfirferð hans á þeim málefnasviðum sem honum tilheyra. Í liðinni viku kynntu sjö ráðherrar metnaðarfull áform í loftslagsmálum. Rétt eins og hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sagði á þeirri kynningu eiga loftslagsbreytingar sér engin landamæri. Loftslagsbreytingar birtast okkur með ógnarþunga og við erum minnt á þær á hverjum degi víða um heim. Vegna hinnar miklu áherslu stjórnarinnar á loftslagsmál rýndi ég aftur í kafla fjárlagafrumvarpsins um samgöngur á vegum í leit að aðgerðum gegn kolefnislosun vegna einkabílanotkunar landsmanna. Það bara hlaut að birtast í kafla þessa ráðuneytis samgangna, enda er mengandi einkabíllinn sá sem veldur hvað mestri kolefnislosun hér á landi vegna skorts okkar á alvörualmenningssamgöngum. Hvað sé ég? Nei, styrkir til almenningssamgangna hækka um 150 millj. kr., sem svo skemmtilega vill til að er sama fjárhæð og ríkisstjórnin ákvað að auka í stuðning við sig sjálfa í formi aðstoðarmanna. 150 millj. kr. aukning til almenningssamgangna um allt Ísland. Í fjárlagafrumvarpinu er sagt að þetta fjármagn eigi m.a. að nota vegna núgildandi samninga um áætlunarakstur á landsbyggðinni. Ekkert er fjallað um fjármagn til nýframkvæmda í almenningssamgöngum og ekkert um langstærsta byggðakjarna Íslands, höfuðborgarsvæðið, hvar 70% landsmanna búa, fyrir utan alla ferðamennina. Ekkert um að stórefla almenningssamgöngur til að sýna að stjórninni sé alvara með stórsókn í loftslagsmálum. Höfuðborgarsvæðið er ekki það stórt. Við eigum auðveldlega að geta gert kraftaverk þar. Þess vegna spyr ég hæstv. samgönguráðherra: Hvenær hyggst ríkisstjórnin taka þátt í þessu gríðarmikla verkefni sem varðar framtíð allra jarðarbúa?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir að vekja athygli á þessum mikilvægu málum og taka hér til umræðu aðgerðir og aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Eins og hv. þingmaður veit sjálfsagt vel var á kynningunni kynnt að til orkuskipta í samgöngum er umhverfisráðherra með um 1,5 milljarða kr. Það er rétt að hækkunin til almenningssamgangna fer úr 3,2 milljörðum á yfirstandandi ári yfir í 3,4 milljarða. Ég held að þetta sé nákvæmlega 161 millj. kr., alla vega samkvæmt gögnum sem ég er með hér. Þar er fyrst og fremst horft til þess að þetta fimm ára verkefni sem hefur verið í almenningssamgöngum um allt land sem kannski fór svolítið brösuglega af stað hefur engu að síður skilað þeim árangri að fjöldi þeirra sem hefur nýtt sér almenningssamgöngur á landinu hefur þrefaldast. Auðvitað er þetta ekki hátt hlutfall af þeim sem fara um þá vegi, en fer úr 1% í 3% ef ég man rétt. Því má halda fram að verkefnið hafi gengið býsna vel. Þess vegna þarf að endurmóta það. Það er það sem við erum að gera í ráðuneytinu og vinna að stuðningi við slíkt verkefni. Engu að síður er það þannig að almenningssamgöngur heyra líka undir sveitarfélögin. Í samstarfi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu var á síðasta ári unnið með Vegagerðinni og ráðuneytinu að því að koma saman pakka sem gæti litið þannig út að þar væru framkvæmdir upp á rúma 80 milljarða, 85 milljarða, sem tengjast annars vegar almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu og hins vegar nauðsynlegum framkvæmdum sem þarf að gera á stofnkerfinu. Sumt hefur samlegðaráhrif, þ.e. sumar framkvæmdirnar nýtast hvoru tveggja. Í samgönguáætlun erum við að reyna að svara þessum hluta. Síðan þurfum við að taka upp samtal [[Forseti hringir.]]við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu til að ljúka hinum þættinum.
Herra forseti. Það er einmitt þetta með tölurnar, 150 eða 161 millj. kr. Því sem er í frumvarpinu ber nefnilega ekki saman við þær upplýsingar sem eru á heimasíðu ráðuneytisins. Ég skil því vel að ráðherra sé eilítið óviss með tölurnar. Við erum það líka þótt þetta séu ekki háar fjárhæðir. En við erum að ræða önnur fjárlög ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og tíminn er ótrúlega fljótur að líka, hveitibrauðsdagarnir eru á enda. Það þarf að fara að koma með einhverjar aðgerðir, hæstv. ráðherra, ef þetta á ekki að verða verklausasta ríkisstjórn allra tíma. Það þýðir ekki bara að mala og lofa heldur verða aðgerðir að eiga sér stað. Kolefnishlutleysi verður náð með varanlegum samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda. Það er ekki hægt að gera það með neinu öðru, ekki með því að skipa hópa eða sitja fundi. Það er einkabíllinn sem framleiðir helming þess útblásturs sem hér myndast. Á höfuðborgarsvæðinu búa um 70% landsmanna og að segjast ætla að byggja upp almenningssamgöngur krefst þess að hafist sé handa. Borgarlínan, sem öll sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu eru sammála um að ráðast í, verður að fara að komast af stað. Það fjárlagafrumvarp sem við erum beðin um að samþykkja á að gilda allt næsta ár, 2019. Næstu kosningar eru hins vegar 2021 þannig að við höfum innan við þrjú ár. Við verðum að bretta upp ermar. Þegar því fjárlagaári sem við erum að fjalla um lýkur er aðeins eitt ár og svo kemur kosningaár. Almenningssamgöngur verða ekki reistar á einni nóttu. Það er búið að ræða við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og þar eru allir sammála, en það er beðið eftir ráðherra.
Virðulegur forseti. Ég held að segja megi að framkvæmdir á vegakerfinu síðustu mánuðina séu mjög lýsandi fyrir það hversu verkmikil ríkisstjórnin er. Það hefur sjaldan verið eins mikið unnið og á síðustu mánuðum í viðhaldi og við að lagfæra skemmdir og undirbyggja og varðveita verðmæti ríkisins, eins og margir hafa upplifað og orðið fyrir töfum í umferðinni fyrir þær sakir. Það sama gildir um aðgerðir okkar í loftslagsmálum. Þær voru kynntar í síðustu viku. Þær eru til næstu 12 ára, til 2030, þar sem við ætlum að ná ákveðnum markmiðum. Þær aðgerðir eru það skýrar og vel fram settar að þetta verður hægt. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa líka verið með plön sem ná til 2030. Þau ætluðu ekki að byggja allar þær aðreinar og gera allar þær breytingar sem þyrfti að gera á vegakerfinu á einu ári. Það mun taka allan þennan tíma. Samtalið milli ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu var aldrei klárað á síðasta ári fyrir sveitarstjórnarkosningar. En það er hægt að gera núna og við munum stefna að því, vegna þess að við deilum þeirri sameiginlegu sýn, bæði sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og ríkisstjórnin og að ég held stærstur hluta þingheims, að mikilvægt sé að efla almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu þannig að stór hluti íbúanna getur nýtt sér þær í mun meira mæli en hann hefur gert. En til þess þarf betra kerfi en við höfum og við þurfum líka að horfa á möguleikana annars staðar á landinu. Orkuskiptin í samgöngum, þar sem við förum yfir á nýorkubíla, að stærstum hluta rafmagnsbíla, munu hjálpa okkur alveg gríðarlega til að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur fyrir árið 2030. Það áhugaverða í því er að þetta er ekki eingöngu skuldbinding, einhvern ógn og áskorun sem við þurfum að taka á okkur. Þetta er líka efnahagslega jákvætt, bæði fyrir samfélagið, við notum innlenda orku, og fyrir fólkið í landinu sem mun eignast þessa bíla sem eru ódýrari í rekstri en núverandi bílar.
Virðulegi forseti. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er ekki skýrari en svo að við vitum ekki hvað aðgerðirnar kosta og vitum ekki hve miklum árangri hver aðgerð skilar. Hún er alveg eins og flest annað í þessu fjárlagafrumvarpi; einn stór pakki af „við ætlum að gera svona þetta, láta þau fá 6,8 milljarða fyrir það og við skulum gera hvað við getum“. Það er vandamálið í hnotskurn, bæði í fjárlögum og fjármálaáætlun og í aðgerðaáætluninni. Mig langar til þess að fjalla aðeins um samgönguáætlunina sem er væntanleg. Fjárlögin munu hafa áhrif á þá samgönguáætlun. Við samþykkjum peninga sem eiga að fara í þá samgönguáætlun sem ekki er enn komin fram. Þá er byrjað á röngum enda. Við eigum að taka umræðuna um samgönguáætlun á réttum stað, þ.e. með fjármálaáætluninni þar sem við skilgreinum rammann um þessar áætlanir sem eiga að kosta svona mikla peninga. Núna eigum við væntanlega að fara að samþykkja einhverja samgönguáætlun og bæta þá við fjárlögin eða eitthvað svoleiðis. Maður áttar sig ekki alveg á því í hvaða röð þetta á allt að gerast. Það eru fleiri atriði í kaflanum um samgöngumál sem mig langar til þess að spyrja ráðherra um. Á bls. 271 er sagt að unnið sé að framkvæmdum við Dýrafjarðargöng. Minn skilningur var sá að þetta væri fullfjármagnað verkefni. Ég skil því ekki af hverju bundin útgjöld eru þar í mínus. Það er væntanlega ekki hluti af útgjaldasvigrúminu. Sama á við um nýjan aðflutningsbúnað á Akureyrarflugvelli. Það var fullfjármagnað á síðustu fjárlögum eftir því sem ég best veit. Ég spyr: Hvað var gert við peninginn í fyrra ef gera á það sama núna, eyða í sama verkefni?
Virðulegur forseti. Nokkrar spurningar. Takk fyrir þær, þær eru fínar. Varðandi loftslagsmálin og kostnað við hverja aðgerð hefur komið fram að verið er að vinna það áfram. Þetta var fyrsti áfangi í kynningu á því sem við erum að fara að gera og er mikilvægt að koma því á framfæri í upphafi þings hver stefna ríkisstjórnarinnar er, hvernig aðgerðapakkinn lítur út. Síðan mun það skýrast koll af kolli og er komið mismunandi langt. Varðandi samgönguáætlun og fjármálaáætlun tel ég að við séum að leggja það fram í réttu samhengi. Fjármálaáætlun til næstu fimm ára var samþykkt í vor, svo kemur samgönguáætlun núna og verður aðgerðaáætlun til fimm ára í samræmi við fjármálaáætlun. Vissulega kemur ný fjármálaáætlun á næsta ári og þannig gengur það koll af kolli. En það getur kannski verið allt að þriggja ára bið eftir því að ný samgönguáætlun komi nema við tökum hana hérna upp vegna þess að það er meira að gera, meira fært. Ég held að við séum akkúrat í réttum takti. Það er mjög mikilvægt að samgönguáætlun, sérstaklega fimm ára áætlunin, sé í góðu samræmi við fjármálaáætlun. Hún þarf ekki að vera upp á krónu af því að við þekkjum að útboð geta verið bæði lægri og hærri og það geta verið tafir á framkvæmdum þar sem þetta getur breyst í greiðslugrunni. Þetta þarf að vera nokkurn veginn sambærilegt þannig að skilaboðin úr þessum sal séu þau sömu hvort sem við samþykkjum fjármál eða áætlanir í samgöngumálum. Varðandi bundin útgjöld og Dýrafjarðargöng þá eru felld niður ákveðin bundin útgjöld. Til að mynda er Herjólfsferjan að klárast þannig að þar falla niður tiltekin bundin útgjöld, en Dýrafjarðargöngin eru áfram inni samkvæmt gildandi samgönguáætlun. Það þurfa auðvitað að vera fjármunir til og þeir eru þarna, ef ég hef skilið þingmanninn rétt.
Virðulegi forseti. Ekki láta mig byrja að tala um Herjólf. En varðandi aðgerðir í loftslagsmálum er verið að biðja um pening fyrir þeim núna þannig að við ættum að fá að vita hvað þær kosta. Það er ekki hægt að vera með tóman tékka hérna og láta okkur fá einhverja peninga fyrir fullt af aðgerðum sem við ætlum að gera en við vitum ekki hvaða árangri þær munu skila eða hvað þær kosta. Flettum aðeins yfir í byggðamálin og uppáhaldsmarkmiðið mitt, að stuðla að sjálfbærri þróun byggða í fjármálaáætluninni þar sem mæla á árangurinn af því með framfærsluhlutfalli eftir landshlutum. Nú hafa nokkur atriði, aðgerðir, til þess að ná þessu markmiði fallið út, verkefnið Brothættar byggðir er ekki lengur í fjármálaáætlun, þ.e. það er í fjármálaáætlun en ekki í fjárlögum. Einhver alþjóðleg verkefni hafa bæst við, svo sem þátttaka í ESPON, NPA og NORA, svo og rannsóknir á sviði byggðamála. Ég velti fyrir mér hvernig þessar aðgerðir, þ.e. höfuðborgarstefna, sértæk verkefni sóknaráætlanasvæða, alþjóðleg verkefni og rannsóknir á sviðum byggðamála, munu ná markmiðum um að framfærsluhlutfall eftir landshlutum verði óbreytt miðað við stöðuna 2017, miðað við hvernig lýðfræðilegar breytingar munu hafa áhrif á þetta sama framfærsluhlutfall. Eina leiðin sem ég sé til að hægt sé að halda sama framfærsluhlutfalli er einfaldlega að flytja til fólk sem er á aldrinum 14–65 ára eða 15–64 ára, eða að flytja til fólk á því aldursbili sem vantar inn í til þess að jafna út því að aldursdreifingin á að vera jöfn í öllum landshlutum, líka höfuðborgarsvæðinu. Það þýðir ekkert að flytja fólk af höfuðborgarsvæðinu út á land til þess að halda jöfnu hlutfalli því að þá skekkist það meira á höfuðborgarsvæðinu eða öfugt. Mig langaði aðeins að fræðast um hvernig þær aðgerðir sem eru settar fram í fjárlögunum [[Forseti hringir.]]munu ná þessum markmiðum.
Virðulegi forseti. Við hv. þingmaður höfum áður rætt mælikvarðana á hvernig gengur, hvaða markmið menn setja sér og hvort hægt sé að ná þeim. Við höfum ekki náð alveg saman annars vegar um sjónarmið þingmannsins og hins vegar þá stefnu sem hér er búið að samþykkja, þannig að ég veit svo sem ekki hvort við getum dýpkað hana hér á þessum stutta tíma. En tilgangurinn er auðvitað sá að búa til það samfélag að í einstökum landshlutum verði ekki mikil skekkja á aldurspíramídanum heldur verði nokkur öflug samfélög, nokkuð jöfn og eðlileg samfélög í ólíkum landshlutum í ólíkum byggðum. Varðandi einstök verkefni, eins og hv. þingmaður nefndi um Brothættar byggðir er það mikilvægt verkefni. Það er áfram í gangi. Þó að það sé ekki með einhvern sérstakan fjármálalið eru undir þessum lið byggðaaðgerðir, kannski einar þær mikilvægustu þar sem við tökum á þeim byggðum sem eru brothættastar. Við erum samt að reyna, og það var skilgreint upphaflega, að grípa inn í áður en þær brotna. Þessar byggðir eru brothættar og satt best að segja hafa í það minnsta tvö byggðarlög verið útskrifuð úr þessum pakka. Ef ég man rétt eru um sjö byggðarlög í þessu verkefni í dag. Ég held að við getum alveg sagt að þetta verkefni eitt og sér hafi gefist vel, það hafi verið skynsamlegt. Lagst hefur verið yfir það með árangursmælikvörðum, með rannsóknum, til að meta hvernig gekk. Matið var að við skyldum halda áfram á þeirri braut og væri aðeins hægt að lagfæra einstök verkefni. Þó að það standi ekki nákvæmlega í þessum knappa texta um allt [[Forseti hringir.]]sem ríkið er að gera eru Brothættar byggðir eftir sem áður hluti af verkefnunum í byggðaáætlun.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir innlegg hans hér í dag. Ég verð að segja, líklega eins og flestir, að ég bíð spennt eftir því að sjá títtnefnda samgönguáætlun. Það er auðvitað margt þar undir sem við þingmenn tökumst á um og höfum gert í gegnum tíðina, en ég held að við getum þó alltaf gert betur, ég hef ævinlega sagt það, og alltaf vantar peninga alls staðar og ekki síst í þennan risavaxna málaflokk sem samgönguhlutinn er. Þá er samt sem áður ríflega 12% hækkun á milli ára sem hlýtur að teljast nokkuð gott. Ég er því þokkalega ánægð með þá 42 milljarða sem eru undir í þessu frumvarpi. Líka var viðbót sett í nýframkvæmdir og hið brýna viðhald sem hér er undir sem ég held að mjög margir hafi orðið varir við þegar þeir fóru um landið í sumar, hafi þeir gert það. Alls staðar var eitthvað um að vera í vegalagningu. Mig langar líka að fagna aukinni vetrarþjónustu. Ég vona að það sé ekki bara í hálkuvörnum á höfuðborgarsvæðinu þó að það sé afar brýnt því að hér er auðvitað gríðarlega mikill umferðarþungi. En við þekkjum það líka sem búum í dreifðum byggðum og þurfum yfir stór svæði að fara að þar þarf og hefur þurft góða vetrarþjónustu, og hefur hún reyndar verið aukin að einhverju leyti. Mig langar aðeins að koma inn í umræðu um almenningssamgöngurnar og spyrja hæstv. ráðherra út í þær, en þetta er afar stuttur tími. Það eru uppi efasemdir um að nýju lögin um farþegaflutninga og farmflutninga tryggi nægjanlega möguleika landshlutanna til reksturs almenningssamgangna. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann telji að þau nái utan um það. Ef svo er ekki, hvort og hvað við þurfum þá að gera til að svo megi vera. Eins og við þekkjum eru lagðir til fjármunir í almenningssamgöngur til að styðja við þær, t.d. í mínu kjördæmi þar sem hefur [[Forseti hringir.]]verið mikill halli undanfarin ár. En fyrst og fremst er þessi spurning um hið lagalega umhverfi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina um almenningssamgöngurnar og lagalega grunninn. Þetta er nokkuð sem við þurfum auðvitað að skoða. Það sem ég kom inn á í fyrri ræðu við annan hv. þingmann var að þetta verkefni, almenningssamgöngur á landsbyggðinni, er ekki margra ára og það haltraði af stað m.a. vegna þess að lagagrunnurinn í kringum það var ekki í lagi. Því miður urðu deilur um allt of margar akstursleiðir milli annars vegar sveitarfélaganna, landshlutanna, sem tóku að sér þessar almenningssamgöngur og hins vegar einstakra fyrirtækja sem voru að keyra á þeim leiðum sem gáfu sem mest af sér og tóku fyrir vikið kannski svolítið undan þessum almenningssamgöngum. Ég hef staðið í þeirri meiningu að lögin væru orðin nægilega skýr, en það er ekki langt síðan þau tóku gildi. Ég veit að margir hafa verið svolítið hræddir við að beita sér innan þeirra vegna þeirra tíma sem voru fyrir þá lagasetningu. Ég held að það væri mjög skynsamlegt bæði fyrir okkur í ráðuneytinu sem og þingnefndina að leggjast yfir það og fá skýrari sýn á það. Varðandi það sem hv. þingmaður nefndi með framkvæmdirnar held ég að fullyrða megi að aldrei fyrr hafi verið eins mikið framkvæmt í viðhaldi í vegakerfinu og síðustu mánuðina enda bættum við 4.000 milljónum ofan á 8 milljarða. Þess hefur einfaldlega séð stað á öllum vegum í öllum landshlutum enda veitti ekkert af. Margir vegir voru gjörónýtir. Það er allt önnur staða uppi en fyrir þann tíma. Á sama tíma jukum við einnig þjónustuna á síðastliðnu ári, vetrarþjónustu, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur líka úti um land, bæði fyrir ferðaþjónustuna [[Forseti hringir.]]og líka innan vinnu- og skólasóknarsvæða. Aukningin á næsta ári er um 708 milljónir í þann lið þannig að við verðum og munum [[Forseti hringir.]]halda áfram á þeirri braut.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það sem ég var kannski að velta upp hérna er að af því að landshlutasamtökin eru ekki stjórnvald hafa þau ekki lagalegan grunn á bak við sig. Ég held að það sé það sem þau eru að velta fyrir sér. Sveitarfélögin hafa eins og við þekkjum verið að útvista til þeirra þessu verkefni. Eins og hjá Eyþingi og víðar annars staðar fyrir austan skiptir máli að það sé á hreinu hvort þessi grunnur sé til staðar, hvort við viljum yfir höfuð setja hann og hvort það sé hægt af því að það er ekki nein eiginleg stjórnsýsla í kringum landshlutasamtökin. Þeim var líka misskipt í upphafi, þ.e. framlögum til handa þeim þegar byrjað var á þessu verkefni, að færa það til landshlutasamtakanna. Það var ótrúlega skrýtin skipting sem við höfum áður rætt hér, a.m.k. ég nokkuð oft. Mig langaði í restina að spyrja hæstv. ráðherra um innanlandsflugið. Við höfum heyrt það mikið og oft og setið marga fundi þar sem talað er um hina skosku leið og ég veit að hæstv. ráðherra var með hóp sem var að vinna í þeim málum. Mig minnir að hann hafi átt að skila á haustdögum einhverjum tillögum um hvort innanlandsflugið geti flokkast sem almenningssamgöngur eða hvort þessi skoska leið verði ein og sér eða partur af einhverju stærra. Við vitum að allt þetta tekur tíma að innleiða því að mikilvægt er að huga að því, og ég segi allan hringinn, það er ekki nóg að íbúar komist frá svæði sínu í gegnum einhverja niðurgreiðsluleið heldur viljum við að ættingjarnir komist þangað líka án þess að hálf höndin fari af vegna kostnaðar. Þetta er eitt af því sem mig langar að spyrja ráðherrann [[Forseti hringir.]]um: Er búið að skila einhverjum tillögum, eða hvenær er þeirra að vænta?
Herra forseti. Þessi nefnd sem hefur verið að skoða innanlandsflugið þar sem hún hefur m.a. verið að skoða útfærsluna á skosku leiðinni er ekki búin að skila af sér enda tengist þetta að nokkru leyti því sem við ræddum um, við hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson, sem er reyndar formaður þeirrar nefndar, samráðshópsins. Það tengist auðvitað öðrum stuðningi ríkisins við flugið, sem sagt almenningsþjónustusamningnum og hvernig við erum að reyna að niðurgreiða eða greiða með uppbyggingunni á innanlandsflugvöllum. Þar erum við að bæta í. Við bættum verulega í í fyrra, um 370 milljónum, erum að bæta sambærilegri upphæð við aftur í ár. Stuðningurinn er þá að verða um 2,5 milljarðar. Í skosku leiðinni, þeirri útfærslu sem var kynnt hér á haustdögum 2017, þess hóps sem hafði kannað það þá, voru menn að tala um að það gætu verið á bilinu 600–800 milljónir. Auðvitað er möguleiki að stokka upp þetta stuðningskerfi þannig að þeir fjármunir kæmu í það minnsta að hluta til úr þessum 2,5 milljörðum, vegna þess að staðreyndin er sú að þessir 2,5 milljarðar okkar hafa ekki skilað sér í fjölgun farþega eða í verulega lægri flugfargjöldum né því að aðrir hafi nýtt sér þetta. Að vísu má benda á, það er það sem kom fram hjá Viðskiptaráði um daginn, að innanlandsflug hafi hlutfallslega aldrei verið jafn ódýrt, var það þó borið saman við kaupmátt launa. En það sem skekkir myndina er að verð á flugi milli Íslands og annarra landa er orðið svo fáránlega lágt, hlutfallslega, að okkur finnist þetta dýrt en ef það er borið saman í raun er það það ekki. Engu að síður er það staðreynd að það kostar 30.000–40.000 kr., jafnvel meira, [[Forseti hringir.]]allt að 200.000 kr. fyrir fjögurra manna fjölskyldu, að fljúga að austan. Það er augljóslega ekki líklegt til árangurs og þess vegna verðum við að halda áfram að vinna á þessum nótum, en það er ekki búið.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir framsögu hans í dag. Ég velti því nú fyrir mér eftir þessar umræður að vissulega höfum við séð að lagt hefur verið í samgöngumálin á undanförnum mánuðum og misserum og við urðum vör við það í sumar að malbikunarvélar voru að störfum víða um land. En það er bara svo miklu meira sem þarf og við erum sammála um það, ég og hæstv. samgönguráðherra, að það þarf að gefa verulega í varðandi vegakerfi landsins. Ég ætla nú ekki að þreyta hann á því að nefna öll þessi verkefni sem eru gífurlega umfangsmikil og mjög dýr og kosta miklu meira en 4 milljarða eða 8 milljarða. Þó að þetta komi sér vel til viðgerða er þetta ekkert í nýframkvæmdir. Sundabrautin t.d. og Kjalarnesið, tvöföldun þar á akstursleiðum, og svo má lengi telja. Ég ber þá von í brjósti að þegar við sjáum samgönguáætlun birtast verði tekið á þessu og landsmönnum og ferðamönnum boðið upp á framsýna og heildstæða samgönguáætlun sem tekur á öllu þessu. Það er allt annað umhverfi í dag en bara fyrir nokkrum árum. Við erum ekki bara að tala um aukinn fjölda íbúa, aukinn fjölda af bifreiðum, aukinn fjölda af ferðamönnum, við erum líka að tala um mikla aukningu á þungaflutningum á vegunum, fiskflutningum, líka í sambandi við fiskeldi, miklu meiri flutningum alls staðar að. Við erum að horfa á allt annan veruleika en bara fyrir nokkrum árum. Ég ætla að koma með eina spurningu í þessari fyrri ræðu, [[Forseti hringir.]]um innleiðingu EES-reglna varðandi atvinnuréttindi bílstjóra flutningabifreiða og rútubifreiða. [[Forseti hringir.]]Nú leið þetta undir lok 10. september sl. [[Forseti hringir.]]Er í bígerð hjá ráðherra að framlengja frest sem þessir bílstjórar hafa til endurnýja sín réttindi?
Forseti brýnir fyrir þingmönnum að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og spurninguna. Við erum í umræðu þingsins um fjárlög árið 2019 og þótt það væri freistandi að fara að ræða hér um samgönguáætlun ætla ég að standast þá freistingu. Ég er hins vegar sammála þingmanninum um vegaframkvæmdirnar og ég var glaður að heyra hann segja það hér í pontu vegna þess að ég hlustaði líka á þingmanninn fyrir stuttu síðan og þá var hann ekki á þeirri skoðun að hér hefði verið mikill gangur í vegaframkvæmdum á síðustu mánuðum. Ég er glaður að menn hafi áttað sig á því að þannig er það. Ég er sammála þingmanninum um að það þarf verulega mikið til. Þegar kemur að samgönguáætlun munum við ræða hana, einstaka vegi og framkvæmdir, og hvort hún sé nægilega framsýn og hvort við séum að gera nægilega mikið á þeim tíma sem þar verður undir. Það er mikilvægt að við áttum okkur á því að það er ekki hægt að gera allt í einu á hverjum stað. Við sáum það á síðasta ári þegar við vorum að bjóða út framkvæmdir. Þá var ég hér að ræða tilteknar framkvæmdir í Hafnarfirði við hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson, samflokksþingmann þingmannsins, við nákvæmlega sömu umræðu, fjárlög. Þá var ég að lýsa þeim framkvæmdum sem við ætluðum að gera á yfirstandandi ári. Þær voru boðnar út, en það bauð bara enginn í þær, það var það mikið að gera hér á höfuðborgarsvæðinu. Þó að við viljum gera mjög mikið verða auðvitað allir að vera tilbúnir að taka þátt í því. Varðandi þá spurningu sem hér kom fram um endurnýjun réttinda þeirra sem hafa meirapróf rann það út 10. september. Ég held að langflestir séu búnir að fara í gegnum slíkt. Auðvitað ekki nærri allir. Ég hef allan tímann talið nauðsynlegt að fara yfir þetta verklag, hvernig við framkvæmum það, bæði er það verulega íþyngjandi [[Forseti hringir.]]að þurfa að sitja á námskeiði í marga daga, auk þess sem það er kostnaðarsamt. Ég tel að við þurfum að skoða þetta. [[Forseti hringir.]]Ég hef átt samtöl við þó nokkra aðila á síðustu vikum um þetta [[Forseti hringir.]]og við munum í ráðuneytinu skoða hvernig við framfylgjum þessu, [[Forseti hringir.]]en undan þessu varð ekki komist á sínum tíma.
Enn biður forseti um að ráðherrar og þingmenn virði tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svar hans og þó að ég geti verið ánægður með að malbikunarvélarnar hafi verið settar í gang í sumar á það alls ekki við um það sem ég var að tala um, ég var að tala um nýframkvæmdir. Við köllum eftir nýframkvæmdum. Minn flokkur hefur áður tekið fasteignagjöld til umræðu í sölum Alþingis. Allir vita að grundvöllur þessara gjalda er fasteignamatið sem ákveðið er af stofnun úti í bæ. Reyndin hefur orðið sú að greiðendur fasteignagjalda hafa þurft að þola stórfelldar hækkanir á þessari skattlagningu án þess að nokkur kjörinn fulltrúi hafi átt aðkomu að grunni þeirrar skattlagningar. Fasteignagjöld hafa á undanförnum misserum verið mjög sveiflukennd og hækkað stórkostlega og langt umfram almennt verðlag. Það er einn hópur sem hefur orðið sérstaklega illa úti í þessu sambandi, það er eldra fólk sem á sumarhús og á í mestu erfiðleikum með að greiða af þessum sælureit sínum og fjölskyldunnar. Hvaða áform hefur ráðherra um endurskoðun þessara gjalda og grunns þeirra og hver yrðu markmið hans við þá endurskoðun? Mig langar líka að spyrja ráðherra um Herjólf. Í fyrsta lagi: Þegar ný ferja kemur í vetur, hver er viðbúnaðurinn ef Landeyjahöfn lokast eftir að hún kemur? Er t.d. til áætlun um viðbúnað og notkun á gamla Herjólfi? Og er í bígerð einhver úttekt á því hvernig þurfi að stækka Landeyjahöfn svo hún geti betur gegnt hlutverki sínu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á fasteignagjöldunum og það er rétt að að þingmenn Flokks fólksins hafa gert það áður. Þeir hafa ekki endilega verið ánægðir með þau svör sem ég hef gefið enda hef ég bent á að það er í valdi sveitarfélaganna, þetta er það form, þetta eru tekjur sveitarfélaganna en ekki ríkisins. Lögin eru vissulega ríkisins og það er ekkert mál að taka slíka umræðu í þinginu um það. Það að fasteignamat hækki er auðvitað staðreynd vegna þess að markaðsverð eignanna hækkar. Í mörgum tilvikum er það jákvætt fyrir þá sem eiga slík hús en er um leið íþyngjandi þegar farið er að greiða af þeim. Ég get alveg tekið undir það að það getur verið verulega íþyngjandi fyrir eldra fólk sem hefur átt sinn sumarbústað um langa hríð og er ekki að fara að selja hann að slík gjöld hækki verulega, vegna þess að einhver sala á markaði á því svæði hefur orðið til þess að reiknireglan hækkar verðmat þeirra eigna. Það er hins vegar í höndum hverrar sveitarstjórnar að yfirfara það og þær geta innan ákveðins ramma fært til prósentuna og í mörgum tilvikum hafa sveitarfélög gert það. Það er kannski við þau að ræða nákvæmlega þennan þátt, nema menn vilji taka hér upp tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga sem væri auðvitað hægt líka, af einhverju verða sveitarfélögin að hafa tekjur, og það mætti ræða hvort þetta sé ósanngjörn leið til þess og annað í þeim dúr en það eru engin áform uppi um að breyta slíku í augnablikinu. Við erum hins vegar stöðugt í viðræðum við sveitarfélögin um eðlilega tekjuskiptingu þannig að þau hafi nægilegar tekjur og þá gæti þetta mál þess vegna komið inn á það borð. Ég fell á tíma hérna með Herjólf en auðvitað siglir Herjólfur þegar hann kemur í Landeyjahöfn þegar hann getur, ef það er ekki hægt siglir hann í Þorlákshöfn. [[Forseti hringir.]]Viðbúnaðurinn sem við höfum gert og hv. þingmaður þekkir er að gamli Herjólfur verði til taks á meðan við erum að læra á nýja ferju.
Herra forseti. Í ljósi nýkynntrar loftslagsáætlunar er forvitnilegt að skoða hvernig samgöngukafli fjárlaga talar til umhverfismarkmiða ríkisstjórnarinnar og Parísarsáttmálans. Það geta ekki allir keypt Teslu, sagði hæstv. ráðherra í þessum stóli fyrir sléttu ári síðan, upp á dag, og mögulega er það þetta viðhorf hæstv. ráðherra sem réð því að helmingur fyrirhugaðrar hækkunar á kolefnisgjöldum síðustu ríkisstjórnar var tekinn til baka. Þó virðist ráðherrann hafa tekið sönsum ef marka má stuðning hans við bann á nýskráningum bensín- og dísilbíla og því ber að fagna. Þessi hugleiðing leiðir mig að höfuðborgarsvæðinu þar sem raunverulega munar um loftslagsáhrif af samgöngum. Eðlilega vaknar þá sú spurning, af því að við erum að ræða fjárlög næsta árs: Hvar er höfuðborgin í samgöngukafla fjárlaganna? Hvar er forgangsröðun til nauðsynlegra samgöngubóta í Reykjavík? Hvar er borgarlínan? Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig standa viðræður samgönguyfirvalda við borgaryfirvöld um fjármögnun þess verkefnis? Hvernig væri að nýta fjárfestingarframlögin, sem hæstv. ráðherra verður tíðrætt um, þar sem umferðin er þyngst og slys tíðust? Talandi um háa slysatíðni vakti það líka athygli að Grindavíkurvegur er nefndur í framhjáhlaupi í kafla fjárlaganna um efnahagshorfur en hann er hvorki í fjárheimildum í samgöngumálum né í aðgerðaáætlun ráðherra. Þó er það skárra en umræðan um Reykjavík því að um samgöngur í borginni er ekki stafkrókur. Þó stendur í stjórnarsáttmála, með leyfi forseta: „Við forgangsröðun í vegamálum verður sérstaklega litið til ólíkrar stöðu svæða, ferðaþjónustu og öryggissjónarmiða.“ Hvers vegna er höfuðborgarsvæðið ekki mjög ofarlega, ef ekki efst, í forgangsröðun út frá þeim orðum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar sem mér fannst á margan hátt athyglisverðar. Nei, það geta ekki allir keypt Teslu og munu ekki geta en svo fannst mér þingmaðurinn vísa til þess að hugsanlega væri það hægt á höfuðborgarsvæðinu. [[Gripið fram í.]]Ég hef ekki skipt um skoðun, það geta ekki allir keypt Teslu. Þróunin er hins vegar sú að sífellt verða til ódýrari bílar. Þess vegna skiptir máli að við byggjum upp innviðina á sama tíma og við leggjum á álög og íþyngjandi skatta og ýmislegt annað sem gerir að verkum að fólk er þvingað eða hefur ekki val og þarf bara að greiða, svo það eigi þennan möguleika. Þess vegna gerum við þetta í takt. Þess vegna tókum við hugmynd, væntanlega frá hv. þingmanni og flokki hennar þegar viðkomandi var í ríkisstjórn, sem ætlaði að setja á mikinn landsbyggðarskatt. Við drógum úr því en erum að setja það inn vegna þess að smátt og smátt er okkur að takast að byggja upp innviðina. Þetta er það sem mér þótti athyglisverðast hjá hv. þingmanni. Þingmaðurinn spurði látlaust: Hvar eru fjárframlögin til höfuðborgarsvæðisins? Hvar eru þau hér? Hvar eru þau hér og hvar eru þau hér og hvar eru þau hér? Varaformaður sama flokks [[Gripið fram í.]]hefur gagnrýnt okkur og þessi fjárlög fyrir eyðslusemi hægri og vinstri. En hér er kallað: Hvar eru fjárframlögin í þetta og hvar er hitt? [[Gripið fram í.]]Mér heyrist hv. þingmaður vera að tala um samgönguáætlun. Við erum að tala um fjárlögin. Það er veruleg aukning í samgöngur á Íslandi en við erum ekki búin að sundurliða hvert þeir fjármunir fara. Það mun gerast í samgönguáætlun þegar við förum að ræða hana, þá getum við tekið umræðuna um það hvort óeðlilega stór eða lítill hluti fer á höfuðborgarsvæðið. Mér þótti þetta athyglisvert vegna þess að í allri umræðu um fjármál og fjárlög þessarar ríkisstjórnar hafa fjárlögin verið kölluð eyðslufjárlög og fjárlög án undirbúnings og ég veit ekki hvað og hvað af hálfu þess flokks sem hv. þingmaður er í, sem núna kallar á alls konar útgjöld í þágu höfuðborgarsvæðisins.
Herra forseti. Hér lætur nærri að vísvitandi hafi verið snúið út úr orðum mínum. Ég ætla að endurtaka: Hvar er forgangsröðun til nauðsynlegra samgöngubóta á höfuðborgarsvæðinu? Af hverju er höfuðborgarsvæðið ekki ofarlega á forgangslista? Þetta er ekki sérstaklega flókin spurning. Kannski kemur svarið á eftir. Ég er með aðra spurningu sem tengist landsbyggðinni. Samkvæmt fjárlögum er áætlað að 25 milljörðum verði varið til vegagerðar. Það eru ýmis góð mál í aðgerðaáætluninni á borð við framkvæmd Dýrafjarðarganga, uppbyggingu Dettifossvegar og aukna áherslu á uppbyggingu hjólastíga. En það grípur augað að ekki hefur enn verið tekin ákvörðun um lagningu Vestfjarðavegar um Gufudalssveit sem heimamenn í Reykhólahreppi hafa beðið eftir í hátt á annan áratug. Í fjárlögunum segir, með leyfi forseta: „… og veg um Gufudalssveit ef niðurstaða fæst.“ Nú hefur sveitarstjórn Reykhólahrepps fest veginn sem Vegagerðin telur vænstan inn í aðalskipulag sitt og skoðanakönnun Gallups sýnir að ríkur meiri hluti íbúa, tæp 90%, er sammála. Er það ekki niðurstaða, hæstv. ráðherra? Eins og við þekkjum er bitbeinið Teigsskógur. Til að koma til móts við umhverfissjónarmið hefur Vegagerðin breytt upphaflegri tillögu að veglínu. Núna myndu framkvæmdir, ef af yrði, skerða um 1,1% af skóginum og efnistaka ekki ganga á skóglendið. Það er með öðrum orðum búið að endurskipuleggja framkvæmdirnar til að lágmarka umhverfisáhrifin. Ég spyr aftur: Hvað tefur? Ef það er hæstv. ráðherra hjálp í baráttu sinni fyrir mannsæmandi samgöngum fyrir Vestfirðinga get ég upplýst að ég mun leggja fram breytingartillögu við samgönguáætlun - og ég ætla að leyfa mér að nefna samgönguáætlun hér - þegar hún kemur fram, verði þess þörf. Í þeirri breytingartillögu verður gert ráð fyrir að farið verði í þessar framkvæmdir hið fyrsta og ég treysti því og þykist vita að þingheimur sé mér sammála í því. Ég spyr enn og aftur: Eftir hverju eru Vestfirðingar látnir bíða, hæstv. ráðherra? Af hverju og eftir hverju? Ég óska svara en ekki útúrsnúninga.
Virðulegur forseti. Það er fullkomlega eðlilegt að menn vilji fá svör en ekki útúrsnúninga en þá verða spurningarnar líka að vera án fullyrðinga sem eru rangar. Þess vegna þarf maður að svara þeim. Ég er til að mynda með kaflann um markmiðin og ég get ekki séð að verið sé að forgangsraða gegn höfuðborgarsvæðinu. Hérna hafa verið settir ákveðnir hlutir. Við erum með ótal framkvæmdir í gangi. Ég veit ekki hvernig í ósköpunum hv. þingmanni hefur tekist að skilja það svo að Vestfirðir verði settir á áframhaldandi bið, af því það er ekki skýrt í hvaða línu eigi að fara. Það er skýrt að það er til. Það eru mismunandi leiðir, það er ekki búið að taka ákvörðun. Í því er m.a. við þennan sal að sakast, en líka stjórnkerfið í heild sinni. Eins og ég hef áður sagt, og ég býst við að hv. þingmaður sé mér sammála um það, er það er hörmungarsaga stjórnsýslunnar frá A til Ö hvernig þetta hefur verið látið dankast, sem hefur komið niður á lífsgæðum þeirra sem búa þarna og fara um svæðið. Ég get alveg fullyrt og tek undir með hv. þingmanni að við skulum sameinast um að koma því kerfi í gang. Þess vegna er svo mikilvægt að við horfum á stóru forgangsröðina, án þess að við séum að ræða samgönguáætlun, sem er erfitt að sleppa vegna þess að hún skiptir miklu máli. En stóra forgangsröðunin er sú að við þurfum að klára grunnkerfið á Íslandi. Það erum við ekki búin með. Vestfirðirnir standa þar að stærstu leyti út af, suðurfirðirnir. Ég held að við hljótum að geta sammælst um það í þessum sal að það er eitt af því sem við þurfum að ljúka. Þar eru umtalsverðar framkvæmdir, bæði vegurinn um Gufudal eða á því svæði, Dýrafjarðargöngin, Dynjandisheiði og tengingarnar þar. Þetta eru umtalsverðir fjármunir. En grunnkerfið er eftir. Það þurfum við að setja í mikinn forgang en um leið [[Forseti hringir.]]umferðarþyngstu leiðirnar á höfuðborgarsvæðinu og slysastaðina. Þetta er flókið.
Virðulegur forseti. Það er af mörgu að taka í tengslum við fjárlög þegar kemur að samgöngumálum, en það eru nokkur atriði sem mig langaði til að nefna hér og spyrja hæstv. samgönguráðherra út í. Í fyrsta lagi, þó að það komi ekki fram í fjárlögum þessa árs sést ef við horfum á fjármálaáætlunina til fimm ára að fall verður í fjárveitingum til nýframkvæmda eftir að þriggja ára átaki lýkur á árinu 2021 sem nemur viðbótarfjárhæðinni. Það fær mig til þess að koma þeirri ábendingu til hæstv. ráðherra að í undirbúningi fjárlaga núna eða þeirri vinnu sem fram undan er til loka árs verði unnið vel að því annars vegar að tryggja svigrúm til aukinna útgjalda til samgöngumála til framtíðar, sérstaklega til næstu ára til þess að vega upp á móti lækkun fjárveitinga til nýframkvæmda, og hins vegar að tryggja að inn í fjárlög komi þær heimildir sem nauðsynlegar eru til þess að menn geti unnið slík mál áfram næsta árið. Hitt atriðið sem mig langar að nefna við hæstv. ráðherra, ég gerði það líka á síðasta þingi, er að mig langar að forvitnast um stöðu mála er varða samning ríkisins og höfuðborgarinnar um frestun stórframkvæmda og að á sama tíma verði aukið um u.þ.b. milljarð á ári í stuðning við almenningssamgöngur. Hver er staðan á þeim samningi, hæstv. samgönguráðherra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir þessar fínu spurningar. Það er rétt, sem kom fram hjá honum, að í fjármálaáætlun næstu fimm ára eru sérstakir viðbótarfjármunir settir í vegamál, 5,5 milljarðar á ári, 16,5 á þessum þremur árum, sem síðan falla út á seinni tveimur hlutunum. Við getum glaðst yfir því að á næsta ári í fjárlögum, af því að við erum að ræða þau hér, höfum við úr ágætum fjármunum að spila - ef ég man rétt 13,5 milljörðum, eitthvað slíkt. Við getum á næsta ári verið sátt við að við séum að bæta verulega í. En til lengri tíma verðum við að horfast í augu við að fjórða og fimmta árið í þessari fjármálaáætlun verða erfið, og þá væntanlega líka í samgönguáætlun sem er í flútti við fjármálaáætlunina. Eins og hv. þingmaður kom inn á er grundvöllur gjaldtökunnar í vegakerfið smátt og smátt að molna vegna þess að það eru fyrst og fremst eldsneytisgjöld á bensín og dísil. Við erum að reyna að fjölga nýorkubílunum og þar af leiðandi minnkar tekjustreymið til ríkisins til að standa undir uppbyggingu og rekstri vegakerfisins. Þess vegna hefur ríkisvaldið nú í nokkurn tíma verið að skoða þessa hluti. Skýrsla á vegum fjármálaráðuneytisins var kynnt opinberlega nú síðsumars og í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu höfum við einnig verið að skoða hvort við getum samtvinnað þetta, þ.e. það að tryggja betur tekjugrunnana undir vegakerfið, einhvers konar gjaldtöku við notkun á vegunum, eða við einstaka framkvæmdir, m.a. til þess að koma inn á næsta ári, í samtali við þingið, með frumvarp - það er á þingmálaskránni hjá ráðherra - [[Forseti hringir.]]og hugmyndir um það hvernig við gætum búið til lagagrunn undir slíkt. Ef það gengur [[Forseti hringir.]]vel eftir gætum við bætt í þessi tvö ár sem við munum fara niður. Ég held að það sé spennandi verkefni og ég hlakka til samtalsins hér í þessum þingsal um það.
Herra forseti. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir fjárveitingu upp á 730 milljónir í botndælubúnað í Landeyjahöfn. Sá búnaður er þannig úr garði gerður að kranar eru beggja megin við innsiglinguna og þeir eiga að moka upp sandi sem berst fyrir innsiglinguna. Kranarnir ná hins vegar ekki upp á land þannig að sandinum er ekki mokað upp á land heldur er hann settur aftur í sjóinn. Það eru því mjög skiptar skoðanir um það hvort þessi búnaður kemur yfir höfuð til með að gagnast nokkuð. Það sem ég vildi ræða hér við ráðherra er það hvenær hann sjái fyrir sér að þessi búnaður verði tekinn í notkun og hver rekstrarkostnaður hans sé áætlaður á ári. Í upphafi þessa árs höfnuðu Ríkiskaup öllum tilboðum sem bárust í fastan dælubúnað við Landeyjahöfn. Spurningin er þá þessi: Kemur þessi fjárveiting til með að duga? Við komum svo aftur að þessu: Er tryggt að þessi dælubúnaður leysi það erfiða og kostnaðarsama mál sem sandburðurinn er fyrir innsiglinguna? Hæstv. ráðherra hefur verið þeirrar skoðunar, ef ég man rétt, að þriðji aðili taki út vandamálið sem þarna hefur verið og komi með tillögu til úrbóta. Þá er fróðlegt að fá að vita hvort ráðherra hafi beitt sér í þá veru í málinu og þá sérstaklega þegar ákvörðun um að kaupa botndælubúnaðinn var tekin. Það væri líka gott að fá skoðun ráðherrans á þessum búnaði eins og ég sagði áðan; [[Forseti hringir.]]það eru mjög skiptar skoðanir um hvort hann gagnist en hann kostar mikla peninga.
Virðulegur forseti. Nú verður sá sem hér stendur að viðurkenna, kannski ólíkt þingmanninum, að hann er ekki sérfræðingur í tæknilausnum þeim sem þarna hafa verið kynntar til sögunnar. Ég get þar af leiðandi ekki sagt til um það hvernig þetta á að virka og hvort þetta muni virka. En ég get vitnað til sérfræðinganna sem hafa hannað búnaðinn og verið að þróa hann. Við þekkjum það, bæði ég og hv. þingmaður, að sandhafnir víða um heim taka tíma. Við þekkjum það líka hér á Íslandi að þær hafa tekið tíma í þróun áður en þær verða nægilega vel þekktar. Landeyjahöfn hefur svo sannarlega ekki farið varhluta af því að fá sinn sand; reyndar líka náttúruhamfarir á borð við Eyjafjallagos og mikinn sandburð í kjölfar þess. Auðvitað vænta þeir sem um málið hafa vélað og hannað búnaðinn, sérfræðingarnir, þess að hann muni virka, annars væru menn ekki að fara þessa leið. Varðandi þá spurningu hvort hæstv. ráðherra hafi beitt sér sérstaklega í málinu hefur þessi ákvörðun verið mjög langan tíma á leiðinni; löngu áður en hæstv. ráðherra settist í ráðherrastól. Þessi hönnun hefur tekið miklu lengri tíma. Menn hafa verið að þróa þetta í mjög langan tíma. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni stóð til að bjóða þetta út og var gert, en ekki komu nægilega góð tilboð, þannig að þetta hefur verið tilbúið lengi. Fjárveitingin hefur líka verið tilbúin í þetta verkefni og auðvitað vonumst við öll eftir því að í þróun Landeyjahafnar, þar á meðal í þessum búnaði, nýtist þeir til þess að gera höfnina öruggari og betri svo hægt sé að sigla oftar þangað inn. Ég get því miður ekki svarað þingmanninum betur hvað þetta varðar. Ég hef ekki tæknilega þekkingu á þessu sviði.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við málefnasvið sem heyra undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið við 1. umr. um fjárlög ársins 2019. Það er mikið fagnaðarefni að sjá aukningu í málaflokkum sem þar heyra undir, í byggðamálum, samgöngumálum og fjarskiptamálum, sem skipta okkur öll miklu máli, en þessir málaflokkar hafa setið á hakanum tímabundið undanfarin ár. Þarna eru mörg mikilvæg mál sem mætti nefna og hafa verið nefnd í umræðunni. Sérstaklega finnst mér ánægjulegt að sjá að fjárlögin fylgja vel eftir byggðaáætlun sem hér var samþykkt síðastliðið vor. En í málaflokknum Byggðamál er talað um flutningsjöfnun. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í vinnu sem er fram undan á því sviði, annars vegar varðandi jöfnun á eldsneytiskostnaði á varaflugvöllum fyrir millilandaflug og hins vegar varðandi svæðisbundna flutningsjöfnun, sem ég tel mikilvægan lið og ákveðna undirstöðu fyrir nýsköpun í framleiðslu í dreifbýli og sérstaklega strjálbýlli hluta dreifbýlisins. Það er ákveðin flutningsjöfnun innbyggð t.d. í starfsskilyrði afurðastöðva í mjólkurframleiðslu, en ekki á það sama við þegar kemur að grænmetisframleiðendum eða þeim sem selja skógarafurðir, sem nú er ný framleiðsla bænda. Ég tel mikilvægt að þarna fari fram ákveðin endurskoðun akkúrat í tengslum við vinnuna við nýja byggðaáætlun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir að taka þetta upp við umræðuna um fjárlögin, þ.e. þær flutningsjöfnunarleiðir sem við höfum. Við höfum sjóð sem jafnar flutninga á olíuvörum almennt og er grundvöllur þess að allir búi við sams konar kostnað og aðstæður í uppbyggingu í rekstri fyrirtækja sinna, líka einstaklingar. Bensínverð og olíuverð er þar af leiðandi með líkari hætti þó að það sé auðvitað ekki eins, enda getur samkeppni kallað fram lægra verð á einstaka svæðum. Varðandi fyrirspurnina um jöfnun eldsneytisverðs á flugvélabensíni hefur sú umræða - og hv. þingmaður hefur lagt fram mál á þingi um það. Þetta er eitt af því sem við höfum aðeins fengið mismunandi svör við. Eins og sakir standa er verið að vinna að því í ráðuneytinu að fá saman þá aðila sem gætu svarað því best til þess að skera úr því í eitt skipti fyrir öll. Sumir hafa sagt að þetta skipti engu máli varðandi það að draga að ný flugfélög til þess að fljúga til að mynda á Egilsstaði og Akureyri, á meðan aðrir hafa sagt að þetta sé grundvöllur alls. Við þurfum að fá úr því skorið hvort sé raunin. Ég er sammála hv. þingmanni, þá verður þetta mikilvægt mál og við ættum að gera það með nákvæmlega sama hætti og varðandi jöfnun olíuverðs. Hitt atriðið sem hv. þingmaður nefndi er hin svæðisbundna flutningsjöfnun. Hún er gríðarlega mikilvæg. Það er rétt að kúabændur sjálfir hafa tekið á sig samvinnufrumkvæði. Þeir tryggja að sami kostnaður sé við að sækja mjólk heim til hvers og eins. Aðrar atvinnugreinar hafa það ekki. Í núverandi kerfi eru sumir þar undanskildir. Það er einmitt að koma frumvarp frá ráðuneytinu í haust um það þar sem við erum aðeins að víkka þetta út, vegna þess að við höfum ekki nýtt fjárheimildir nægilega vel innan þessa kerfis. En það er vaxandi eftirspurn og vonandi eru fleiri framleiðslufyrirtæki sem gætu nýtt sér [[Forseti hringir.]]þessa flutningsjöfnun og setið við sama borð og aðrir, til að mynda þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka svörin og vil þá benda á varðandi tilfellið með flugvélaeldsneytið að það eru náttúrlega líka flugfélög sem starfa eingöngu á þessum flugvöllum, eins og á Norðurlandi, og fljúga m.a. til Grænlands. Annað mál sem mig langar að koma inn á er að eitt af markmiðunum í málefnasviðinu Samgöngu- og fjarskiptamál er undirbúningur afnáms einkaréttar á póstþjónustu árið 2020. Í þingmálaskrá kemur fram að von er á frumvarpi til laga um póstþjónustu. Ég held að öllum sé ljóst sem fylgst hafa með þróun póstþjónustu síðustu árin að forsendur rekstrar á því sviði eins og við höfum þekkt hana síðustu árin, áratugina eða aldirnar eru hrundar, ekki bara á Íslandi heldur líka í Evrópu, Norður-Ameríku og víðar. Ein ástæða þess er alþjóðlegir samningar á þessum sviðum sem byggja á gömlum grunni þar sem samgöngur og efnahagur í heiminum voru með allt öðrum hætti en núna. Það leiðir til þess að kostnaður við að þjónusta vörusendingar í póstverslun eins og t.d. frá Kína fellur fyrst og fremst til í móttökulandi vörunnar án þess að henni fylgi greiðslur til að standa undir þeim kostnaði. Önnur ástæða fyrir breyttum forsendum póstþjónustu er hrun í bréfapóstsendingum sem fara enn minnkandi, m.a. vegna markmiða annars staðar í fjárlagafrumvarpinu um aukningu í rafrænni þjónustu innan lands. Þrátt fyrir þetta er það mikið hagsmunamál fyrir einstaklinga um allt land að geta notið þjónustu sem flytur póst. Ekki síst á það við um atvinnurekendur í strjálbýli. Ég vil þess vegna spyrja hvort ráðherra sé kunnugt um að unnið sé að breytingum á alþjóðasamningum varðandi póstþjónustu, hvort unnar hafi verið greiningar á því að hve miklu leyti markaðslausnir geta leyst af póstþjónustu á Íslandi [[Forseti hringir.]]og hvort og þá hvernig unnið sé að því að finna leiðir til að samþætta póstþjónustu í strjálbýli [[Forseti hringir.]]annarri þjónustu sem þar er rekin.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem fram kom hjá hv. þingmanni að það er tvennt sem haft hefur veruleg áhrif á póstþjónustu síðustu ára. Það er auðvitað sú staðreynd að menn virðast smátt og smátt vera að hverfa frá því að nota bréf og færa sig yfir í rafrænar sendingar eða jafnvel að senda ekki jólakort, eins og við þekkjum. Það er svo mikil fækkun að menn hafa brugðist við með því að fækka lögboðnum dögum til þess að bera út póst og erum við nú komin niður í tvo daga, ekki bara á landsbyggðinni heldur alls staðar á Íslandi, það er sama kerfi alls staðar. Hins vegar er Íslandspóstur með þær kvaðir á sér að hann á að sinna því líka í dreifbýli þar sem það er kannski ekki mjög gefandi að keyra út eitt bréf einstaka sinnum eða þá að keyra út dagblöð tvisvar í viku. Það er ekki gaman að lesa þau. Hin ástæðan fyrir þessu er einmitt það sem hv. þingmaður kom inn á, að póstþjónusta hefur í sífellt meira mæli verið að breytast yfir í bögglapóst, pakkapóst og eru það þá gjarnan pakkar úr einhverri vefverslun, oft er nefnd ein stór í Kína, AliExpress, sem sendir mikið af vörum til Vesturlanda. En í alþjóðapóstkerfinu er það þannig að það gildir alþjóðleg gjaldskrá sem gerir það að verkum að þessar sendingar standa ekki undir sér. Vesturlönd eru einfaldlega í minni hluta í þessu efni. Ég veit að menn vilja taka á þeirri stöðu. Hvort þeim verður ágengt skal ég ekki fullyrða, en menn eru að leita leiða. Hér á Vesturlöndum hafa menn líka verið að leita leiða til þess að tryggja að þessar sendingar standi undir sér því að það er með öllu óskiljanlegt og ekki hæft að mínu viti að íslenskir skattgreiðendur séu að niðurgreiða erlenda vefverslun með því að greiða peninga til Íslandspósts til þess að standa undir óarðbærum [[Forseti hringir.]]sendingum frá erlendum framleiðendum sem eru í samkeppni við íslenska verslun.
Virðulegi forseti. Hér geri ég grein fyrir þeim þáttum sem heyra undir mennta- og menningarmálaráðuneyti er varðar frumvarp til fjárlaga árið 2019. Við höldum að sjálfsögðu áfram að sækja fram í þágu mennta-, vísinda- og menningarmála, en heildarframlög málefnasviðanna vaxa úr rúmum 104 milljörðum kr. í 109 milljarða. Það er hækkun upp á tæp 5% frá fjárlögunum 2018. Fjárfesting til háskólastigsins eykst áfram, en framlög til þess nema 47 milljörðum kr. og er hækkunin um 5% frá fjárlögum síðasta árs. Háskólar okkar gegna lykilhlutverki í að stuðla að framsæknu samfélagi og við leggjum áherslu á að auka kennslu- og rannsóknarframlög til háskóla til að auka gæði náms og námsumhverfis. Þá aukum við stuðning við námsmenn um 3,5% á milli ára. Ég vil taka það fram að vinnu við endurskoðun á Lánasjóði íslenskra námsmanna miðar vel og frumvarp þess efnis verður lagt fyrir þingið haustið 2019. Í fjárlagafrumvarpinu fylgjum við eftir áherslum um nýliðun kennara og er sérstakt 50 millj. kr. framlag til endurskoðunar á kennaranáminu. Að auki tókum við sérstakt tillit til þeirrar aukningar sem hefur orðið á fjölda umsókna um kennaranám. Sú þróun er auðvitað mikið fagnaðarefni. Það er ánægjulegt að sjá hvað rektorar landsins eru sammála um að farið sé að birta til hvað varðar fjármögnun háskólanna. Sé miðað við nýjasta meðaltal OECD-ríkjanna frá árinu 2015 um framlag á hvern háskólanemanda stefnir í að árið 2020 hafi Ísland náð því markmiði eins og stefnt er að í stjórnarsáttmálanum. Því má aðallega þakka auknum framlögum til háskólanna síðastliðin ár. Einnig hafa ný viðmið frá OECD verið að breytast. Virðulegi forseti. Nú víkur að framhaldsskólastiginu. Nemendur í öllum landshlutum hafa aðgengi að fjölbreyttu bók- og starfsnámi. 98% nemenda innritast á þetta námsstig. Heildarútgjöld á framhaldsskólastiginu eru tæpir 33 milljarðar og hækka um 3,1% á milli ára. Hækkun framlags á hvern nemanda er 12% á milli ára. Slík aukning hefur ekki sést í langan tíma. Að auki erum við að fjárfesta í bættum húsakosti framhaldsskólanna. Við erum til að mynda með verkefnisstjórn um húsnæðisþörf Menntaskólans í Reykjavík og vænti ég þess að hún skili mér tillögum síðar á árinu. Einnig gerum við vel við verk- og iðnnám í landinu og verður verknámsaðstaðan í Fjölbrautaskólanum í Breiðholti og Borgarholtsskóla bætt. Í fjárlagafrumvarpinu 2019 er gert ráð fyrir 224 millj. kr. hækkun til reksturs framhaldsskólanna og er sérstök áhersla lögð á að hækka verð reikniflokka í starfs- og verknámi. Það er auðvitað líka í takt við stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar. Virðulegi forseti. Við ætlum að styðja við áframhaldandi sókn í rannsóknum og vísindum og gera íslenskt efnahagslíf betur í stakk búið til þess að takast á við áskoranir framtíðarinnar. Heildarútgjöld eru um 5,5 milljarðar og erum við að tala um aukningu um 9% á milli ára. Ég er mjög ánægð með þessa aukningu og fagna innilega þeim árangri sem okkar vísindamenn eru að ná í hinu alþjóðlega rannsóknarumhverfi. Virðulegi forseti. Við höldum áfram að vinna í þágu menningar, lista, íþrótta og æskulýðsmála fyrir alla landsmenn. Við ætlum m.a. að bæta aðgengi og miðlun menningar og lista og setja íslenskuna í öndvegi í samræmi við ýmsar aðgerðir og heildstæða nálgun til þess að efla íslenskuna. Það var kynnt í vikunni. Framlög til ofangreindra málaflokka munu nema 15 milljörðum kr. sem er 500 millj. kr. hærri upphæð en kemur fram í fjárlagafrumvarpinu. Þetta skýrist vegna 400 millj. kr. sem við áætlum til endurgreiðslu á 25% hluta af kostnaði sem fellur til við útgáfu bóka á íslensku, sem og 100 millj. kr. sem renna í nýjan barnamenningarsjóð sem settur verður á laggirnar. Þetta eru tímamótaaðgerðir og til þess fallnar að efla menningarlíf þjóðarinnar. Þessi stefnumótun nýtur stuðnings landsmanna, en í könnun sem nýlega var gerð telja um 90% landsmanna mikilvægt að íslensk bókmenning njóti stuðnings. Virðulegi forseti. Það er sannarlega ánægjulegt að standa hér og standa við þau orð að um stórsókn í mennta- og menningarmálum sé að ræða og ánægjulegt að geta greint frá þessari þróun [[Forseti hringir.]]hér með ykkur, ágætu þingmenn.
Herra forseti. Síðastliðinn miðvikudag kynnti hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra á blaðamannafundi hugmyndir sínar um stuðning ríkisins við einkarekna fjölmiðla og þar með talið aðgerðir til að minnka umsvif Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði um 560 millj. kr. Hugmyndin virðist vera að með því að draga úr auglýsingatekjum Ríkisútvarpsins skapist meira svigrúm fyrir einkarekna fjölmiðla til tekjuöflunar. Viðleitni hæstv. ráðherra til að bæta stöðu einkarekinna fjölmiðla er góðra gjalda verð. Það er mikilvægt að til séu fréttamiðlar sem vinna vandaðar fréttaskýringar, sinni rannsóknarblaðamennsku, séu vettvangur fyrir umræðu í samfélaginu og gæti þannig almannahagsmuna. Það er mikilvægt í lýðræðisþjóðfélagi. Í fjölmiðlum undanfarna daga hefur ekki komið skýrt fram hvort og hvernig Ríkisútvarpinu verði bættar þær 560 millj. kr. sem tillögur hæstv. ráðherra gera ráð fyrir að tekjur stofnunarinnar dragist saman um. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi í hyggju að bæta Ríkisútvarpinu þessar 560 millj. kr. Ef svo er, hvernig hann hyggst gera það? Verður það með hækkun útvarpsgjaldsins eða á annan hátt? Í kynningu hæstv. ráðherra kom jafnframt fram að hann hefði í hyggju að 400 millj. kr. færu í einkarekna fjölmiðla og þær greiðslur úr ríkissjóði ættu að hefjast strax á árinu 2019. Við skoðun á fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er þó hvergi að finna neitt um þetta. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, þar sem ekkert er um þetta í fjárlagafrumvarpinu [[Forseti hringir.]]sem ræður auðvitað fjárveitingum ríkisins, hvaðan fjármagnið eigi að koma.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að það er skýr stefna þessarar ríkisstjórnar að við viljum hafa öflugt ríkisútvarp. Við leggjum til að það eigi að banna kostun og fækka auglýsingamínútum enda má segja að við viljum skapa aukið jafnvægi milli ríkisfjölmiðilsins og einkarekinna fjölmiðla. Við erum að skoða núna leiðir með Ríkisútvarpinu hvernig við ætlum að bæta því þetta upp. Því verður sannarlega bætt þetta. Það kann að vera að það verði í gegnum hliðrun á milli málefnasviða eða öðru slíku, en við höfum ekki útfært þetta. Það má heldur ekki gleyma því að það hefur verið að fá talsverðar hækkanir á milli ára, en við munum bæta þetta. Hv. þingmaður spurði einnig út í þá tillögu að við ætlum að endurgreiða sérstakan ritstjórnarkostnað til rit- og ljósvakamiðla eins og var kynnt á blaðamannafundi nú í vikunni. Við gerum ráð fyrir því að þegar frumvarp þess efnis lítur dagsins ljós og við erum komin með nákvæma kostnaðargreiningu muni þessir fjármunir koma inn í meðferð þingsins. Það stendur skýrum stöfum í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar að við ætlum að bæta starfsumhverfi einkarekinna fjölmiðla enda skiptir mjög miklu máli að það sé meira jafnvægi. Við skerum okkur úr er varðar Norðurlöndin. Við erum eina landið á Norðurlöndunum sem styður ekkert við sína einkareknu fjölmiðla og eina landið þar sem ríkisútvarpið er jafn umsvifamikið á auglýsingamarkaði.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er gott að heyra að RÚV verði bætt þessi fjárhæð. Mér fannst áhugavert að heyra útskýringar hæstv. ráðherra á því hvers vegna ekki er að finna stafkrók um það í fjárlagafrumvarpinu að greiðslur úr ríkissjóði til einkarekinna fjölmiðla eigi að koma til framkvæmda strax á næsta ári. Það er auðvitað þannig að fjárlög ráða fjárveitingu ríkisins. Því á að vera hægt að finna upplýsingar um þetta í fjárlagafrumvarpinu en það er ekki. Af skýringum hæstv. ráðherra má ætla að ekki sé samstaða í ríkisstjórn um tillögu hæstv. ráðherra. Mig langar því að spyrja hvort ekki sé einhugur um tillögu hæstv. ráðherra um stuðning ríkisins við einkarekna fjölmiðla og þar með talið aðgerðir til að minnka umsvif Ríkisútvarpsins, hvort það sé ástæðan fyrir því að tillögur hæstv. ráðherra finnast ekki í fjárlagafrumvarpinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það er sannarlega einhugur í ríkisstjórninni um að styðja betur við bakið á einkareknum fjölmiðlum. Ástæða þess að þetta er ekki í fjárlagafrumvarpinu er einkum sú að við erum að vinna að þessu frumvarpi og nákvæm kostnaðargreining liggur ekki fyrir en við erum búin að áætla hvað þetta verður. Það er einfaldlega svo að við skerum okkur svo verulega frá Norðurlöndunum hvað þetta varðar að það er tími aðgerða núna. Við verðum að fara í þetta ef við ætlum að hafa eðlilegt starfsumhverfi fjölmiðla hér á landi. Eins og hv. þingmaður veit sjálfsagt er samkeppnin um auglýsingatekjur alltaf að verða erfiðari og erfiðari með tæknibreytingum og öðru slíku. Stór hluti þeirra, m.a. á Norðurlöndunum, er farinn að fara til stórra upplýsingaveita eða samfélagsmiðla. Eitt af því sem við erum að gera með þessum aðgerðum er að reyna að ná utan um þetta þannig að það sé samræming í skattlagningu er varðar innlendar og erlendar auglýsingatekjur. Það er afskaplega brýnt. Við erum ekki eina landið sem er í slíkum leiðangri. Það eru áskoranir fyrir alla aðra fjölmiðla út af þessum tæknibreytingum og þessari þróun. Því var ekki hægt að bíða neitt með það að koma fram með heildstæða aðgerðaáætlun. Hún miðast auðvitað ekki bara við fjölmiðla, hún gengur út á það að styðja betur við íslenskuna. Þessi aðgerðaáætlun er í fjórum liðum, fyrst er varðar bókaútgáfu, í öðru lagi varðandi fjölmiðla, í þriðja lagi vegna stafrænnar framtíðar íslenskunnar og í fjórða lagi mun ég kynna hér þingsályktunartillögu í 22 liðum sem miðar öll að því að styðja betur við íslenskuna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð þar sem hún fór yfir málaflokk sinn. Ég hygg að það sé svo að hjörtu okkar ráðherrans slái nokkuð líkt þegar minnst er á aðgerðir til að lágmarka brottfall úr skólum og þátt iðnmenntunar eða verkmenntunar í því. Ég sé á bls. 335 að gert er ráð fyrir því að 250 millj. kr. framlagi verði dreift á framhaldsskóla út af undanþágu frá innheimtu efnisgjalda. Það er út af fyrir sig gott. En ég veit að nú er hafin í ráðuneyti ráðherrans vinna við stefnu til ársins 2030 og ég veit að þar hefur valist til forystu ágætur einstaklingur. Mig langar að forvitnast aðeins nánar um það hvernig ráðherrann sér þá vinnu fara fram vegna þess að sjálfur hef ég verið svolítið hallur undir það vegna þess að ég er búinn að heimsækja iðnfyrirtæki undanfarin nokkur ár sem hafa verið í vandræðum með að manna sig vegna þess að okkur skortir iðnmenntað fólk, við höfum ekki útskrifað plötusmiði í líklega 20, 30 ár o.s.frv. Ég kom í eitt mjög framsækið fyrirtæki í fyrra sem rekur m.a. stærsta renniverkstæði á Íslandi. Það er nú prik í kladda ráðherrans ef hún veit hvaða fyrirtæki þetta er, ég segi það á eftir. Ég spurði hvort þetta fyrirtæki væri til í að taka til sín jafnvel nema. Það virtist ekki vera neitt því til fyrirstöðu. Ég sagði: Hvers vegna hefur þetta ekki verið gert? Svarið var: Það hefur enginn beðið okkur um þetta. Þess vegna spyr ég þegar við erum að tala um þetta til lengri tíma, en auðvitað verðum við að taka á þessu til skemmri tíma. Mig langar til að vita hvernig ráðherra sér þessa vinnu fara [[Forseti hringir.]]fram í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir fyrirspurn hv. þingmanns. Það er auðvitað ekkert skrýtið að hjörtu okkar slái stundum saman í takt. Við vorum nú einu sinni saman í stjórnmálaflokki þannig að það er auðvitað ekkert skrýtið. Og ég sakna þín, Þorsteinn, verð bara að segja það, afsakið, hv. þingmaður. Varðandi brotthvarf af framhaldsskólastiginu og verk-, iðn- og starfsnám. Þetta mun skipa mjög stóran sess er varðar mótun menntastefnu til ársins 2030. Það verður sérstök verkefnisstjórn sem fjallar um þetta. Ef við berum okkur saman við önnur ríki þá innritast mun færri inn í þessar greinar hjá okkur en til að mynda í Noregi eða Finnlandi eða bara í Evrópu. Auðvitað er það nokkuð sérstakt. Við höfum lagt meiri áherslu á bóknám en þessar þjóðir. Þess vegna erum við að setja okkur ákveðin markmið um að auka við og styðja við innritun í þessi fög. En það ánægjulega gerðist núna í vor að 33% aukning varð t.d. í rafiðn, svipuð aukning í húsasmíði. Við erum því vonandi að sjá einhvern viðsnúning en ég held hins vegar að ekki sé hægt að gera ráð fyrir því að þetta haldi áfram, við sjáum bara nokkrar vísbendingar. Eitt af því sem ég hef tekið eftir þegar ég hef verið að heimsækja framhaldsskóla er að það eru nokkrir þættir sem skipta máli til að ná góðu hlutfalli er varðar innritun. Það er í fyrsta lagi að það sé góð kynning á náminu til foreldra og nemenda, í öðru lagi að hugað sé verulega að valgreinum á grunnskólastiginu. Það þarf að opna grunnskólana mun betur gagnvart mismunandi valgreinum er varðar iðn-, verk- og starfsnámið. Það eru margir þættir sem við getum unnið mun betur í.
Herra forseti. Ríkisstjórnin boðaði afnám virðisaukaskatts á bókum í fjármálaáætlun og málið var m.a. kynnt á vef Stjórnarráðsins. Hæstv. menntamálaráðherra skrifaði einnig grein í Morgunblaðið í apríl sl., minnir mig, um mikilvægi þess að afnema virðisaukaskatt af bókum. Nú hefur ríkisstjórnin fallið frá þessum áformum sínum og kom það nokkuð á óvart, sérstaklega í ljósi þess hversu rækilega það var auglýst af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þess í stað á að styrkja bókaútgefendur beint, væntanlega í því augnamiði að þeir geti svo lækkað verð á bókum. Það sem skiptir máli í þessu er að fá upplýsingar um það hvort það sé tryggt að þessi leið sé a.m.k. jafn verðmæt bókaútgefendum og lesendum bóka. Ég vil því spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Kemur þessi leið til með að gagnast verndun menningararfsins og verndun íslenskrar tungu? Hvernig telur hæstv. ráðherra tryggt að þessi aðferð muni skila sama árangri og ef virðisaukaskatturinn hefði verið afnuminn? Þetta er svolítið mikilvæg spurning. Vonandi hefur hæstv. ráðherra ágætissvör við henni. Síðan er einnig spurning hvort tryggt sé að þetta skili sama árangri gagnvart kaupendum bóka. Ef árangurinn á að vera sá sami, hvernig felur þetta þá í sér minni tilkostnað fyrir ríkissjóð eins og fram kemur í fjárlagafrumvarpinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja út í þetta mál því að þetta er mitt hjartans mál. Við höfum tekið eftir því að bóksala hefur dregist saman um 36% á síðustu tíu árum á Íslandi, hjá sjálfri bókaþjóðinni. Þess vegna fór ég ásamt fleiri hv. þingmönnum fram með frumvarp fyrir tæpu ári síðan þar sem lagt var til að virðisaukaskattur af bókum yrði afnuminn. Við nánari skoðun kom í ljós að það yrði árangursríkara að vera með beinan stuðning, 25% beinan stuðning við útgáfu hverrar bókar vegna þess að þá vorum við sérstaklega og eingöngu að ná til þeirra bóka sem eru á íslensku. Hin aðgerðin hefði líklega ekki verið eins markviss vegna þess að hún hefði þurft að ná til allra bóka sem eru til sölu. Þess vegna þótti okkur þegar við vorum búin að skoða nokkrar leiðir að þetta væri skilvirkari leið. Ég verð að segja að ráðherrann sem stendur hér er bara þannig gerður að ef hann sér að það séu ný og jafnvel betri rök til að fara aðra leið að sama marki er hann tilbúinn til þess að breyta aðeins um aðferð til að ná sama markmiði. Ég hef verið sannfærð um að þetta muni skila meiri og betri árangri. Ég geri fastlega ráð fyrir því að verð á bókum muni lækka vegna þess að þetta er þannig stuðningur við útgáfu bóka á Íslandi að við höfum aldrei farið í aðra slíka vegferð. Ég held því að þeir sem eru í slíkri útgáfu taki tillit til þess.
Virðulegi forseti. Ég deili ekki þeim áhyggjum sem hafa kom fram út af þeim fyrirætlunum hæstv. menntamálaráðherra að minnka umfang ríkisins á auglýsingamarkaði sem nemur um fjórðungi eða svo. Það er einkum af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi hefur umfang Ríkisútvarpsins á þeim markaði aukist ár frá ári, hlutfallslegt umfang, og er nú svo komið að heildarhlutur Ríkisútvarpsins af auglýsingamarkaði á Íslandi er um 25% og er sennilega kominn yfir helming, yfir 50%, sé bara tekið tillit til auglýsinga í ljósvakamiðlum. Í annan stað kemur það fram, öfugt við allar aðrar stofnanir og félög á vegum ríkisins, á bls. 329 í fjárlagafrumvarpinu að rauntekjur Ríkisútvarpsins af útvarpsgjaldinu á milli ára, þ.e. rauntekjur Ríkisútvarpsins í heild á milli ára að frátöldum launa- og verðlagsbreytingum, séu 12,9%, 13% raunaukning á tekjum umfram verðlagsbætur. Það felst að mestu leyti í því að fleiri gjaldendur koma til sögunnar með útvarpsgjaldið, það eru tæpar 400 milljónir sem skila sér þar. Með öðrum orðum: Ein stofnana ríkisins hefur Ríkisútvarpið, hvort sem litið er til stofnana eða félaga, sjálfvirka raunhækkun sem nemur um 400 milljónum á ári, á tekjunum. Ég vil byrja á því að spyrja í fyrstu lotunni hæstv. menntamálaráðherra hvað má ætla að rauntekjur ríkisins, Ríkisútvarpsins, hafi hækkað mikið umfram verðlag á gildistíma þess þjónustusamnings sem núna er í gildi milli ráðuneytisins og Ríkisútvarpsins.
Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að Ríkisútvarpið hefur fengið hækkanir. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir hvað það varðar. Ef ég miða við síðustu tvö ár hefur raunaukningin verið 332 millj. kr., bara með nýjum greiðendum. Á því tveggja ára tímabili hefur orðið umfangsmikil aukning og þá er ekki tekið tillit til þróunar vísitölu neysluverðs. Ég held að afar brýnt sé, eins og fram kom í kynningu hjá mér í vikunni, að við jöfnum þann leik. Við þurfum að hafa frjálsa fjölmiðla og líka ríkisútvarp, en það þarf að jafna leikinn. Við þurfum að fara í aðgerðir til að stuðla að því að einkareknir fjölmiðlar nái að blómstra og dafna. Þær breytingar sem hafa átt sér stað á rekstrarumhverfi fjölmiðla hafa verið ansi hraðar. Það verður auðvitað að vera þannig að við getum haft umhverfið sjálfbært og skilvirkt og þess vegna þurfum við líka að taka tillit til þess hvernig þróunin hefur verið hjá Ríkisútvarpinu á auglýsingamarkaði og hvernig sú þróun er yfir höfuð. Mér finnst afar brýnt að fram komi að við viljum öflugt ríkisútvarp, en við þurfum líka að horfa til þess hver tekju- og rauntekjuaukningin hefur verið á síðustu árum. Eins og ég sagði er raunaukningin 332 milljónir á tveggja ára tímabili.
Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé eiginlega mergurinn málsins. Ég sagði áðan að líklega losaði hlutur Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði í ljósvakamiðlum á Íslandi ríflega 50%. Við erum þar með stöðu sem er fáheyrð og leyfi ég mér að fullyrða að hvergi annars staðar á Vesturlöndum sé staða ríkisins á auglýsingamarkaði í fjölmiðlum neitt í námunda við þetta. Líklega þyrfti að fara jafn austarlega og til Rússlands til að komast í eitthvað sambærilegt. Þá er ég með spurningu til ráðherra út af bótatalinu um að bæta þyrfti Ríkisútvarpinu það sérstaklega ef umsvif þess minnkuðu á auglýsingamarkaði. Ég ítreka að Ríkisútvarpið er með innbyggða raunaukningu á tekjum milli ára umfram allar aðrar ríkisstofnanir sem ég þekki til. Umfang þess eykst hlutfallslega á íslenskum fjölmiðlamarkaði frá ári til árs. Við sjáum svo sem hvert það myndi leiða varðandi einkareknu fjölmiðlana ef það gengi svona áfram. Ég sé að á milli áranna 2018 og 2019 þýðir raunaukningin á tekjum umfram verðlagsbætur 360 millj. kr. Má þá ekki segja sem svo, hæstv. ráðherra, að minnkandi umfang Ríkisútvarpsins, en reiknað var með eitthvað um 500 millj. kr., sé svo gott sem fullbætt í þeirri raunaukningu á tekjum?
Hæstv. ráðherra má koma nær áður en ég nefni nafnið.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir ágætar leiðbeiningar og met þær mikils. Það má segja að við séum að tala um þannig tölur og fjárhæðir að taka verður tillit til þeirra þegar við skoðum breytta stöðu. Mér finnst mjög mikilvægt þegar við fjöllum um þetta að við gerum það af ákveðinni sanngirni. Við viljum ekki hafa markaðinn þannig að alltaf sé minna og minna rými fyrir sjálfstætt rekna fjölmiðla. Eitt leiðarljósið í þeim aðgerðum sem ég kynnti í vikunni snýr ekki bara að fjölmiðlum heldur líka því hvernig við ætlum að styðja við íslenskuna okkar. Við viljum hafa fjölbreytta flóru fjölmiðla sem land og samfélag þar sem við viljum hafa upplýsta og gagnrýna umræðu. Ég lagði mikla áherslu á það þegar ég kynnti aðgerðirnar að þær væru í fjórum liðum, að við værum að fjalla um bækurnar, að við værum að fjalla um fjölmiðla - og tillögurnar varðandi fjölmiðla eru í sex liðum og lúta að einkareknum fjölmiðlum og skattalegu umhverfi þeirra. Ég vil minna á að við vorum að lækka virðisaukaskattinn á rafræna áskrift úr 24% í 11%. Það er einn liður í aðgerðunum. En eins og fram kemur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar viljum við bæta rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla og við ætlum að gera það. Nú eru fram komnar tillögur sem við erum að fara að hrinda í framkvæmd og það er afar brýnt að þokkaleg sátt náist um þær í þinginu.
Virðulegi forseti. Íslendingar eru menntuð þjóð og þykja í alþjóðlegu samhengi standa vel hvað safnamenningu varðar. Því skýtur skökku við að Ísland sé eina landið í vestrænu samfélagi sem býr ekki yfir vísindasafni. Vísindasöfn eru sá hluti óformlegrar menntunar sem styður einna helst við formlega menntun í vísindum og tækni á öllum skólastigum. Ljóst er að það er mikil þörf fyrir hendi, þörf fyrir að komast upp úr bókunum með gagnvirkum og þrívíðum hætti. Stórar og vandaðar rannsóknir hafa verið gerðar á gagnsemi vísindasafna á samfélög. Þar hefur ótvírætt og endurtekið verið sýnt fram á að vönduð vísindasöfn örva gagnrýna hugsun, draga fram hæfileikann til að finna skapandi og óvenjulegar lausnir. Eins sýna rannsóknir fram á að bæði börn og almenningur öðlast meira tækni- og vísindalæsi við að komast í tæri við og hafa aðgang að gagnvirkum vísindasöfnum. Fjórða iðnbyltingin er ekkert að hægja á sér nema síður sé og því er það ábyrgð okkar allra að taka strax þau nauðsynlegu skref sem þarf til að búa svo um hnútana að börn og ungmenni þessa lands hafi það veganesti sem þarf til að halda í við alþjóðasamhengið í þessum efnum. Nú þegar við ræðum fjárlög ársins 2019 er við hæfi að spyrja ráðherra um afstöðu hennar til stofnunar gagnvirks vísindasafns eða -miðstöðvar á Íslandi. Hvernig líst ráðherra á hugmyndina og er það eitthvað sem hún gæti séð fyrir sér verða að veruleika á kjörtímabilinu? Er mögulega eitthvert svigrúm í núverandi fjárlögum til að taka fyrstu skrefin? Þetta er það sem ég vildi aðallega segja en ég má til með bæta einu við. Það er áþreifanlega miklu betri starfsandi á Alþingi en var þegar ég var að vinna hérna í vor. Mér finnst það mjög ánægjulegt og mér sýnist eins og að menn hafi hlustað á orð Guðna Th. Jóhannessonar, forseta Íslands, [[Forseti hringir.]]þegar hann sagði á þriðjudaginn að Alþingi Íslendinga yrði að dusta vitleysuna burt. Ég vonast til að þetta haldist svona.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða fyrirspurn og ég tek undir með hv. þingmanni, stofnun vísindasafns væri mjög gagnlegt verkefni, þjóðfélagsverkefni. Þegar ég ferðast sjálf fer ég oftast inn á vísindasöfn, ekki síst sem miða að þörfum barna og ungmenna. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, þetta er til þess gert að vekja áhuga á vísindum og tækni og hægt að gera ákveðnar tilraunir. Hv. þingmaður spyr mig út í svigrúm og ég held að við ættum að skoða það. Við gætum tekið fyrstu skrefin í að móta stefnu um vísindasafn. Mér finnst þetta mjög spennandi hugmynd og ég held að þetta yrði til þess fallið að auka áhuga á söfnum. Ég legg sjálf mikla áherslu á það að söfnin séu aðgengileg og opin og ég held að aukin fræðsla um það sem er á söfnum sé eitt af því sem við eigum að leggja áherslu á. Eins og hv. þingmaður tekur líka eftir aukum við verulega fjármuni til rannsókna, um 9% á milli ára. Ég held að það sé líka mjög brýnt að við kynnum betur fyrir börnunum hvaða tækifæri eru í þessu þannig að safn sem einblínir á vísindi og vísindasögu finnst mér vera prýðishugmynd.
Virðulegi forseti. Á sömu nótum tek ég undir þessa tillögu og bæti við safn fyrir börn. Þau eru mjög merkileg og skemmtileg í þeim löndum sem ég hef heimsótt þau í. Áfram meira svona. Til viðbótar ætla ég að spyrja hæstv. ráðherra um þrjú atriði. Í fyrsta lagi um bókaskattinn og niðurfellingu hans, eða ekki niðurfellingu á virðisaukaskattinum, hvaða áhrif breytingin á þeirri stefnu yfir í það sem er sett fram í fjárlagafrumvarpinu hefur á höfunda, því að þeir eru líka hlutaðeigendur þarna og réttara sagt mjög mikilvægir því að annars væru bækurnar ekki til. Í öðru lagi rannsóknir, t.d. í háskóla eða annars staðar. Markmið Vísinda- og tækniráðs, heildarmarkmiðið sem hefur verið lagt mjög upp með, en er ekki bein aðgerð í núverandi stefnu, er að 3% af vergri landsframleiðslu verði varið til rannsóknarvinnu. Hvar er sú stefna í kortunum? Hvar erum við stödd miðað við þá stefnu í þessu fjárlagafrumvarpi? Þá spyr ég á svipaðan hátt um þau markmið að komast í meðaltal OECD sem er að sjálfsögðu ekki þar sem við eigum að vera, við eigum að vera ofar miðað við hversu rík þjóð við erum, og, jú, næst er að stefna á meðaltal Norðurlanda. Hæstv. ráðherra sagði einmitt í framsöguræðu sinni að miðað við hækkun, aðallega háskóla, undanfarin ár værum við óvænt að fara að ná þessu markmiði 2020. Mig langar til að fræðast aðeins meira um þetta því að t.d. á málefnasviði háskóla er stór hluti, 1,5 milljarðar, í bundnum útgjöldum sem væntanlega fellur burt þegar búið er að klára þau verkefni. Hvernig stöndum við þá?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður beindi þremur spurningum til mín og ætla ég að svara þeim í þeirri röð. Í fyrsta lagi um þennan beina stuðning sem bókaútgefendur eru að fá, 25% endurgreiðslan. Eftir að við fórum mjög vandlega yfir hvað væri árangursríkast þá varð þessi leið ofan á og hún er líka í samræmi við endurgreiðslur er varðar kvikmyndir og önnur þau endurgreiðslukerfi sem við erum með þannig að það er ákveðið samræmi og jafnræði í því. Það er alveg ljóst að það verða engar bækur án höfunda og þessi aðgerð er auðvitað til þess fallin að auka bóksölu. Allt rekstrarumhverfi styrkist með þessari aðgerð sem við höfum aldrei gert áður og við munum fylgjast gaumgæfilega með því hvernig þróun verðlags verður. Um leið og verð á bókum lækkar þá erum við líklegri til þess að selja fleiri bækur og höfundar munu njóta góðs af því. Svo er það auðvitað bara þannig að öll velta í bókaútgáfu mun aukast með þessari innspýtingu en við munum fylgjast mjög vel með því og athuga hvort að þessi aðgerð muni ekki örugglega skila árangri. Í öðru lagi eins og kom fram í framsögu minni þá erum við að auka talsvert í framlög til vísinda og rannsókna og ég þarf bara að fá frekari upplýsingar um það hversu nálægt þessum 3% við erum, ég held að við séum farin að nálgast það þokkalega. Varðandi OECD-meðaltalið þá settum við strax af stað vinnu eftir að ný ríkisstjórn var mynduð til þess að skoða þetta, fara yfir þessar tölur og athuga hversu langt væri í þetta. Ég var að fá það inn á borð til mín að við værum mun nær þessu markmiði en ég hafði gert mér áður grein fyrir og það er mjög ánægjulegt [[Forseti hringir.]]en ég er sammála hv. þingmanni að við eigum auðvitað að vera þarna og það er tími til kominn.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir innleggið um mennta- og menningarmálin sem mér hefur gjarnan þótt talsvert mikið spennandi í því sem við erum að fjalla um í fjárlögunum. Ég ætla að byrja á að gleðjast yfir aukinni aðsókn í kennaranám sem hefur ekki verið nefnt í umræðunni. Það hefur verið svo þungt undanfarin ár hvað hefur fækkað og mér finnst breytingin mjög ánægjuleg. Það er eitt af því sem kemur vonandi til með að skila okkur miklu. Ég ætla að fara yfir nokkra hluti sem mér finnst áhugaverðir og þurfi að draga hérna fram sem er verið að bregðast við. Það er m.a. könnun um þjónustu framhaldsskóla vegna nemenda af erlendum uppruna. Það á að kalla eftir móttökuáætlun vegna framhaldsskóla sem ég held að sé afar mikilvægt sem og auðvitað að greina þátttöku barna af erlendum uppruna í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Þetta eru hópar sem verða oft undir. Líka er verið að tala um stöðu barna með annað móðurmál en íslensku. Þar á að vinna eftir framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda. Ekki síst á að skima fyrir brotthvarfi á unglingastigi í grunnskólanum með þessa erlendu nemendur sérstaklega að leiðarljósi. Ég fagna líka þeirri breytingu í framhaldsskólanum að skólinn fær nú greitt fyrir nemanda sem er í skólanum þremur vikur eftir að önnin hefst og er í 75% námi í staðinn fyrir gamla kerfið þar sem miðað er við þá sem þreyta próf. Ég þekki það þar sem ég var í þessum geira að það skiptir máli að slíkt sé gert. Eins er með áhrifin af því að telja einingarnar sem breytir því að þetta er reiknað sem 6% fleiri en ef miðað væri við fyrri aðferð. Tíminn sem maður fær er endalaust og alltaf svo stuttur. Best að ég komi á eftir inn á það sem mig langaði að spyrja um. Ég fagna breytingu á reiknilíkaninu. [[Forseti hringir.]]Ég hef talað mjög mikið um það á fundum fjárlaganefndar og vona svo sannarlega að það sé raunverulega að líta dagsins ljós.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er auðvitað mjög ánægjulegt að sjá þessa auknu aðsókn í kennaranám. Við erum að tala um tuga prósenta aukningu á milli ára, bæði í Háskólanum á Akureyri og Háskóla Íslands. Ég fór með forsvarsmönnum beggja þessara háskóla til Noregs til að læra af þeim vegna þess að þeir standa frammi fyrir svipuðum áskorunum og við. Ég held að á næstu tíu árum vanti 34.000 kennara í norska menntakerfinu. Þó að þessi aukning sé mjög ánægjuleg er ekki þar með sagt að við vitum eða sjáum endanlega til lands. Við fögnum þessu auðvitað. Ég legg mikla áherslu á að við höldum áfram á þessari vegferð. Við aukum fjármuni til að styðja sérstaklega við þetta og svo tókum við líka tillit til þess að geta tekið á móti þessum nýju nemum. Ég tek undir með hv. þingmanni, þetta er afar brýnt. Í öðru lagi varðandi börn ef erlendum uppruna er það mjög skemmtileg áskorun sem við stöndum frammi fyrir. Við getum gert ýmislegt og lærum af öðrum þjóðum. Í þessari ferð til Noregs voru tvö meginmarkmið, annað að læra og kynna sér hvað Norðmenn væru að gera varðandi kennaranámið og hitt með börn af erlendum uppruna. Þar kemur margt mjög áhugavert fram. Móttaka skiptir máli og líka mikil norskukennsla. Með þessari aðgerðaáætlun leggjum við t.d. mikla áherslu á það að efla íslenskt mál. Þar horfum við líka sérstaklega til barna af erlendum uppruna til að auka aðgengi þeirra að íslensku. Ég horfi líka til þess að fjölga þeim stundum sem nemar hafa við það að læra íslenskt mál í grunnskóla. Við tökum eftir því, af því að ég er að bera saman við Danmörku, að það eru helmingi fleiri dönskutímar í dönsku námskránni [[Forseti hringir.]]en eru í íslensku í þeirri íslensku.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Eins og ég segi er þetta svo stuttur tími. Ég ætlaði líka að nefna aukna áherslu á starfs- og verknámið sem ég upplifi að verði loksins raungert. Það er búið að tala um það í svo mörg ár að lyfta því hærra en svo gerist einhvern veginn afskaplega lítið. Ég er líka ánægð með að sjá að það á að bregðast við vegna endurbóta á húsnæði Háskólans á Akureyri vegna rakaskemmda og ekki síður að það á að bjóða upp á meistaranám í sjávarbyggðafræði við Háskólasetur Vestfjarða undir stjórn HA. Ég sat áhugavert spjall með rektori HA á LÝSU um síðustu helgi á Akureyri. Hann hugsar gjarnan stórt og út fyrir rammann og þar er mjög margt sem varðar framtíðarsýn Háskólans á Akureyri sem væri áhugavert að taka sérstakt samtal um. Ég hef fengið athugasemdir um að framhaldsskólana vanti ráðleggingar eða upplýsingar um persónuverndarmálin, skjalamálin og jafnlaunavottun. Þeir segja að það sé lítill stuðningur úr ráðuneytinu. Þá vantar einhverja miðlæga aðstoð og mig langar að spyrja ráðherrann út í það. Eins er þetta með að erfitt eða kostnaðarsamt sé að setja skjalakerfið upp. Eru sérstaklega eyrnamerktir fjármunir til þess? Þess eru dæmi að skólar þurfi að ráða starfsfólk í þetta sérstaklega. Persónuverndarfulltrúi má ekki vera einn af stjórnendunum og þá verður til nýtt starf innan skólanna. Er eitthvert fyrirkomulag eða samtal á milli t.d. minni skóla? Ég er frekar að hugsa um þá þar sem maður hefur séð víða í stjórnsýslunni að það sé samtal á milli sveitarfélaga um persónuverndarvinnuna alla saman. Er þá eitthvert sérstakt fjármagn með því? Þetta eru þær ábendingar sem maður hefur fengið núna þegar fjárlagafrumvarpið [[Forseti hringir.]]hefur litið dagsins ljós.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns, innleiðingin á persónuverndarlöggjöfinni hefur tekið talsverðan tíma og þetta er mikil vinna. Ég viðurkenni fúslega sem ráðherra málaflokksins að við þurfum að aðstoða framhaldsskólastigið við innleiðinguna. Ég hef rætt í mínu ráðuneyti um mikilvægi þess að menn geti nálgast þetta á miðlægan hátt. Ég hef hvatt til samstarfs milli framhaldsskólanna þannig að þeir geti aðstoðað hver annan. Mér er ljúft og skylt að greina frá því að það er hugur ráðherrans að aðstoða skólana betur hvað þetta varðar. Eins hef ég heyrt þetta með skjalavörsluna. Það er afar brýnt vegna þess að framhaldsskólastigið hefur tekið miklum breytingum eins og með styttingunni. Annað sem við þurfum að skoða þegar við lítum á framhaldsskólastigið er áhrif þessarar styttingar. Mér eru sérstaklega hugleikin áhrifin á verk-, iðn- og starfsnámið vegna þess að menn hafa tekið á því kannski á svolítið annan hátt en bóklega náminu. Ég fylgist mjög vel með því og það er mikill hugur í okkur að vel takist til. Varðandi reiknilíkanið er ég mjög ánægð með að við getum kynnt breytt reiknilíkan þannig að það sé verið að miða við nemandann en ekki hverjir þreyta prófið. Þá er meiri vissa í fjármögnun framhaldsskólastigsins. Eins og kom fram í framsöguræðu minni erum við að tala um 12% aukningu á hvern nemanda á framhaldsskólastiginu. Allt tal um að við værum að minnka og skera niður á framhaldsskólastiginu er bara ekki rétt og þess vegna er mjög brýnt að það komi fram hér.
Herra forseti. Ég vil gera að umtalsefni hér hið unga karlkyn, drengi, pilta og unga menn. Fram hefur komið í fjölmiðlum og með ýmsum hætti að svo virðist sem hið unga karlkyn eigi að sumu leyti erfitt með að fóta sig í skólum landsins og jafnvel í lífinu sjálfu í allt of mörgum tilfellum. Þannig hafa borist fregnir af að í leikskólum sé talin ástæða til að gefa þeim lyf við andlegum vandamálum í meira mæli en á við um telpur. Í grunnskólum útskrifast drengirnir með lakari lesskilning og almennt lakar læsir en á við um skólasystur þeirra. Í framhaldsskólum verður brottfall úr skóla frekar meðal pilta en stúlkna. Á háskólastigi hallar mjög á unga menn sem eru mun færri meðal stúdenta og útskriftarnemenda en á við um ungar konur. Herra forseti. Lífið sjálft reynist of mörgu ungu fólki mótdrægt og eiga allt of margir við geðrænan vanda að glíma. Erfiðar hugsanir leita á ungt fólk eins og nýlega var rakið í dagblaði, en helst eru það ungir karlmenn sem falla fyrir eigin hendi. Er þungbært að horfa upp á þann faraldur sem hefur gengið yfir landið í þessu efni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvaða rannsóknir stuðst er við í stefnumótun um málefni skólakerfisins þegar kemur að vanda drengja, pilta og ungra manna og hvaða áform ráðherra hefur um viðbrögð í þessu efni. Hvernig ætlar ráðherra að ná því markmiði að nemendum líði vel í skólanum af hvoru kyninu sem þeir eru? Hvaða fjármuni hefur ráðherra til að beita sér í þessum efnum? Sjást þess merki í fjárlagafrumvarpinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu vegna þess að þetta skiptir mjög miklu máli. Ég ætla ekki að fara yfir þá greinargóðu yfirferð sem hv. þingmaður veitti þingheimi hér, en þetta er mikið og brýnt samfélagsmál að mínu mati. Ég vil nefna það að sú vinna sem hafin er við mótun menntastefnu til ársins 2030 tekur mið af þessu. Við erum með tvær verkefnisstjórnir, annars vegar eina sem ber heitið Velferð og heilbrigði og einblínir sérstaklega á vellíðan á öllum skólastigum, hvernig börnin okkar hafa það, hins vegar er það Rannsóknir og greining og fleiri aðilar, við styðjumst við gögn frá þeim og mælingar. Það er mjög sláandi að sjá að það er vaxandi kvíði meðal ungmenna sem við erum að kljást við. Við þurfum að bregðast við því og erum að gera það, ég og hæstv. heilbrigðisráðherra, með því að auka aðgengi að sálfræðiþjónustu í heilbrigðiskerfinu og á heilsugæslum. Varðandi ungu drengina okkar þá erum við mjög meðvituð um það. Í allri vinnu sem tengist brotthvarfi skoðum við þá sérstaklega og hvernig koma megi betur til móts við þarfir þeirra af því að það er hreinlega staðreynd, út frá þeim tölum og þeirri vitneskju sem við fáum, að við horfum hugsanlega upp á það að við erum að bregðast þeim. Ég tek það mjög alvarlega. Ein verkefnisstjórnin við mótun þessarar menntastefnu fjallar sérstaklega um þetta. Við verðum auðvitað að setja okkur markmið til að minnka brotthvarf þeirra. Þegar við horfum upp á það að brautskráðir frá Háskóla Íslands 2017 eru orðnir 70% kvenkyns þurfum við að taka mið af því, það er bara þannig.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra svar hennar og lýsi ánægju með það að hún virðist gera sér grein fyrir alvarleika þess vanda sem er hér við að eiga og þeim áherslum sem hún hefur lagt. Ég vil nota þetta tækifæri og hvetja hana til dáða í þessum efnum. Það er eins og það liggi eitthvert farg yfir sérstaklega ungum mönnum, piltum, drengjum, sem leita verður sérstakra skýringa á hvað það er í okkar samfélagi sem veldur þessari vanlíðan. Það er ekki hægt að orða það með neinum öðrum hætti. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka ráðherra fyrir svar við fyrirspurn sem ég beindi til ráðherra á liðnu þingi og barst í sumar og varðar kennslubækur í framhaldsskólum. Ég tel afar brýnt að í framhaldsskólum hafi nemendur aðgang að kennsluefni á íslensku. Í framhaldsskólum eru fólki kynntar alls kyns námsgreinar og það er ágætt, en síðan kemur að því að fólkið velur sér grein í háskóla, þá þarf það náttúrlega að geta lesið á erlendu máli. En í framhaldsskólanum, þegar þannig stendur á að um kynningu er að ræða, yfirferð sem fólk hefur með sér út í lífið, er mjög mikilvægt að fólk hafi góðar kennslubækur á íslensku. Þetta er auðvitað líka þáttur í ræktun og verndun íslenskrar tungu í okkar samfélagi sem ég veit að ráðherra hefur mikinn áhuga fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu, námsefni á íslensku. Eins og fram hefur komið erum við í mikilli vegferð og mikilli stefnumótun varðandi það að efla íslenskt mál. Sú þingsályktunartillaga sem ég hef boðað er í 22 liðum og tíu liðir ná til menntunar og hvernig við aukum aðgengi og styðjum við íslenskuna. Eins og fram hefur komið finnst mér svolítið brýnt að við jafnvel fjölgum tímum í íslensku og færum okkur þá nær Norðurlöndunum, hvernig þeir nálgast þetta. Þetta kemur líka svolítið inn á stöðu ungra drengja. Eitt af því sem kemur fram er að þeir standa oft ekki jafnfætis stúlkum á svipuðum aldri í lesskilningi. Ég legg mikla áherslu á það í allri stefnumótun að við leggjum mikla rækt við lesskilning vegna þess að ég tel að hann sé lykillinn að góðum lífsgæðum, sama hvað maður tekur sér fyrir hendur. Sá sem er með góðan lesskilning er líklegri til þess að fóta sig í tilverunni. Eitt af því sem við erum auðvitað að horfa fram á og er liður líka í þessari áætlun um að efla íslenskt mál er að styðja við bækur, styðja við íslenska bókaútgáfu og hafa fjölbreytt efni. Annað sem ég vil nefna er að við erum að setja á laggirnar sérstakan sjóð fyrir barna- og unglingabækur vegna þess að það hefur skort. Það getur fælt drengi frá því að lesa ef þeir eru ekki með bækur á íslensku. Við viljum bæta sérstaklega úr því.
Herra forseti. Það er vissulega að mörgu að hyggja í ráðuneyti hæstv. menntamálaráðherra og því ekki hægt að drepa á nema fátt eitt. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að fylgja ekki eftir loforðum sínum um að lækka virðisaukaskatt á bókum. Ég held að það hafi verið afar skynsamlegt. Það á alltaf að hrósa fólki þegar það sér villu síns vegar, ekki síst þegar hæstv. ráðherrar eiga í hlut, og fikt í virðisaukaskattskerfinu er ákaflega óskynsamlegt. Hins vegar er erfitt að átta sig á því hvað ráðherra ætlar nákvæmlega að gera varðandi bókaútgáfuna, hvernig bæta eigi mönnum upp að virðisaukaskattur verður ekki felldur niður og hvernig gæta á jafnræðis þar. Þá langar mig líka að þakka hæstv. ráðherra, þetta er mikil þakkarræða eins og hæstv. ráðherra heyrir, fyrir að hafa lagt fram tillögur um stuðning við frjálsa fjölmiðla. Það er svolítið svipað þar að þetta er ekki mjög mikið útfært enn þá, eftir því sem ég fæ best séð, og þarf væntanlega að skoða í samhengi við hvernig menn sjá framtíð Ríkisútvarpsins fyrir sér. Eitt vil ég gjarnan fá að spyrja hæstv. ráðherra um og það er um fjármögnun þessara tveggja aðgerða sem, ef ég kann að reikna, nálgast það að vera milljarður. Ég átta mig ekki á því hvar það er að finna í fjárlagafrumvarpinu, hvort fjárheimildir [[Forseti hringir.]]ráðherrans eru þegar fullnýttar, hvaðan þetta fé á að koma, hvort bæta eigi í eða hvort ráðherra hyggist skera niður í öðrum málaflokkum.
Virðulegi forseti. Ég mun á næstu dögum leggja fram frumvarp sem tengist stuðningi við útgáfu bóka á Íslandi. Þar verður mjög góð útfærsla á því í hverju sá stuðningur felst og nákvæmlega hvað það þýðir. Það er mjög góð greinargerð sem lýsir markmiðunum og hvernig við nálgumst þetta. Ég tel því að hv. þingmaður þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að hann fái ekki nægilega góðar skýringar. Ég skil þó vel þegar frumvarpið liggur ekki fyrir og þingflokkar hafa ekki séð það að hv. þingmenn hafi spurningar og þess vegna upplýsi ég þetta hér með. Eins og sjá má á þingmálaskránni liggur frumvarpið fyrir og ég vonast til að geta kynnt það strax í næstu viku. Þá eyðum við allri óvissu hvað það varðar. Annað sem ég vil nefna er að fram kemur í frumvarpinu, og það hefur verið gert ráð fyrir því, að stuðningur við bókaútgáfu verði um 300–400 millj. kr. Eins og ég nefndi í framsögu minni er búið að gera ráð fyrir því en ég tek undir með hv. þingmanni um gagnsæið, þingmenn eiga auðvitað að hafa vissu fyrir því sem framkvæmdarvaldið er að segja og gera og það á að standa þarna. En stundum er þetta eins og varðandi tillögurnar um einkarekna fjölmiðla, við erum að vinna hörðum höndum að því að klára frumvarpið um að endurgreiða ritstjórnarkostnað til ljós- og ritmiðla. Það var mjög brýnt að bregðast hratt við vegna þess að staðan er hreinlega ósjálfbær. Við viljum færa okkur í átt að Norðurlöndunum. Þess vegna erum við að gera það sem við erum að gera.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin þótt ég hafi ekki alveg enn þá áttað mig á því hvar peningarnir eru í báðar þessar aðgerðir. En hæstv. ráðherra hefur tækifæri til að bæta úr á eftir. Mig langaði aðeins að víkja að allt öðru máli. Það hefur orðið mikil bylting í samskiptum og samskiptaháttum eða samskiptaleiðum, má segja, ekki síst á meðal ungs fólk. Allt það hefur mjög mikil áhrif á daglegt líf. Margt af því er auðvitað mjög jákvætt en skuggahliðarnar eru líka dálítið margar. Þar má nefna stafrænt ofbeldi, ekki síst kynferðislegt, gagnvart börnum og ungmennum. Þá virðast mörk hins persónulega og þess opinbera riðlast mjög og það hvað má og má ekki í samskiptum fólks í bland við margvísleg bein og óbein skilaboð til ungmenna um kynferðislega hegðun. Í kaflanum um leik- og grunnskólastig er að finna margvíslegar aðgerðir til að stuðla að bættri menntun. Auðvitað er það allt þakkarvert og ekki síst í íslensku. Ég hjó eftir því að þar er sérstaklega lögð áhersla á fjármálalæsi vegna undirbúnings fyrir PISA-könnun. Ég sakna þess svolítið að sjá ekkert um kennslu um samfélagsmiðla, samskipti, persónuleg mörk og kynferðisleg samskipti. Þess vegna langar mig að spyrja ráðherrann hvort áform séu uppi um fjármagn til hluta af því tagi og hvort það sé í áherslum ráðuneytisins. Ef svo er, hver eru þau og hversu miklum fjármunum hyggst ráðuneytið verja í þann málaflokk, sem er orðinn umfangsmikill og hefur mjög víðtæk áhrif víða í samfélaginu og getur í mörgum tilvikum leitt til mikils skaða og afbrota?
Virðulegi forseti. Varðandi beinan stuðning við bókaútgáfu er gert ráð fyrir því á tekjuhliðinni. Ég vil taka það skýrt fram. Hv. þingmaður nefnir samskiptamiðla og hina stafrænu veröld en það verður sérstakur liður í því þegar við mótum menntastefnu til ársins 2030 sem heitir hreinlega Stafræn tækni og menntun. Öll sú þróun gerist svo rosalega hratt þessa dagana að við sem erum foreldrar eigum fullt í fangi með að fylgjast með því hvað börnin okkar eru að gera í samskiptum, leikjum og öðru slíku. Auðvitað hefur maður áhyggjur af því að ein stærsta skýribreytan fyrir vaxandi kvíða sé mögulega aukin þátttaka á samfélagsmiðlum. Það sem við gerum í mótun menntastefnu er að skoða sérstaklega heilbrigði og vellíðan og tengja það við stafræna tækni, menntun og geðheilbrigði. Við sjáum í erlendum rannsóknum að bæði sjálfsmorðstíðni og annað hefur aukist í takt við aukna notkun á slíkum miðlum. Það er mjög erfitt að segja til um nákvæmlega hver helsta skýribreytan er en við lítum til þess. Ég vil líka taka fram að það er ráðherranefnd sem fjallar um jafnréttismál. Þar tökum við sérstaklega á ofbeldi af þessu tagi. Ég vil einnig taka fram að við erum búin að móta mjög markvissar tillögur er varða #églíka-byltinguna og íþróttir og erum með heilan samskiptafulltrúa sem á að fást miðlægt við það. Ég mun svo leggja fram frumvarp þess efnis á haustdögum.
Virðulegur forseti. Í ár fögnum við Íslendingar aldarafmæli fullveldis. Ég er stoltur af okkur Íslendingum sem höfum sýnt umheiminum að þrátt fyrir fámenni erum við sjálfstæð þjóð sem hefur rödd í alþjóðasamfélaginu og getum staðið á eigin fótum. Ísland sækir, eins og önnur ríki, sjálfstæði sitt og fullveldi til viðurkenningar annarra ríkja og þjóðaréttar. Utanríkisþjónustan stendur vörð um hagsmuni lands og þjóðar á alþjóðavettvangi, á sviði stjórnmála, viðskipta og menningar og veitir skilvirka borgaraþjónustu. Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna eru leiðarljós í utanríkisstefnunni enda miða þau að því að tryggja sjálfbæra framtíð okkar allra. Fjárlagafrumvarpið byggir á fimm ára fjármálaáætlun sem Alþingi samþykkti sl. vor. Frumvarpið gerir ráð fyrir að fjárheimildir til utanríkismála hækki samtals um 1,7 milljarða kr., fari úr tæplega 15 milljörðum kr. í 16,7 milljarða kr. Fjórðungur þessarar hækkunar skýrist af hækkuðum framlögum til þróunar- og mannúðarmála sem nú munu nema 0,28% af vergum þjóðartekjum í samræmi við stjórnarsáttmálann. Er þeim ætlað að stuðla að bættum lífsgæðum íbúa fátækra ríkja og öryggi á alþjóðavettvangi. Síðar í haust mun ég leggja fram þingsályktunartillögu um þróunarsamvinnustefnu sem áfram mun miða að því að nýta íslenska sérþekkingu sem best í aukinni samvinnu við atvinnulífið. Hagsmunagæsla á sviði utanríkisviðskipta er lykilþáttur í starfsemi utanríkisþjónustunnar. Tæplega fjórðungur af framlögum til utanríkismála varðar verkefni sem tengjast utanríkisviðskiptum en þau eru að mestu fjármögnuð af málaflokknum Utanríkisþjónusta og stjórnsýsla utanríkismála. Einungis framlög til Íslandsstofu, sem nema 796 millj. kr., falla undir málaflokkinn Utanríkisviðskipti eins og það birtist í fjárlagafrumvarpinu. Í vor samþykkti Alþingi breytingar á lögum um Íslandsstofu sem lúta að því að efla samstarf atvinnulífs og stjórnvalda í markaðsstarfi á erlendum mörkuðum. Tryggja á bætta nýtingu fjármuna og skýra stjórnsýslu Íslandsstofu. Viðskiptasamningar við önnur ríki hafa skilað íslensku þjóðarbúi umtalsverðum ávinningi en þar ber hæst EES-samninginn. Í samræmi við sáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð aukin áhersla á framkvæmd hans og er gert ráð fyrir 162 milljóna framlagi til að fylgja því eftir, með því að styrkja starfsemi ráðuneyta og sendiráðs í Brussel. Þá eru viðskiptaþjónusta og menningartengd verkefni umtalsverður hluti af starfsemi sendiskrifstofa okkar í samstarfi við Íslandsstofu. Meginmarkmið með samstarfi um öryggis- og varnarmál er að vinna að friði og öryggi í alþjóða- og svæðisbundnu samstarfi og tryggja varnir landsins með samstarfsríkjum. Gert er ráð fyrir að 13% af fjárheimildum til utanríkismála verði varið til þess málaflokks. Framlög aukast um ríflega 286 millj. kr. á milli ára og fer aukningin að mestu í að bæta uppsafnaða viðhaldsþörf og endurnýjun varnarmannvirkja á Íslandi. Um 17% fjárframlaga er varið til borgaraþjónustu og hefðbundinna utanríkismála. Mikilvægi borgaraþjónustu utanríkisráðuneytisins hefur vaxið undanfarin ár með auknum fjölda Íslendinga erlendis. Nú búa yfir 40.000 Íslendingar víðs vegar um heiminn og þeir sem búa hér á landi fara í yfir 500.000 ferðir til útlanda á ári. Þessar tölur undirstrika vaxandi umfang þessarar þjónustu. Verkefnin eru margvísleg, allt frá því að útvega neyðarvegabréf í það að skipuleggja umfangsmiklar aðgerðir vegna neyðarástands erlendis. Þessum verkefnum gæti okkar fámenna utanríkisþjónusta ekki sinnt án sjálfboðavinnu um 230 kjörræðismanna um allan heim. Þjónusta við erlenda ferðamenn er einnig vaxandi þáttur í utanríkisþjónustunni, m.a. útgáfa vegabréfsáritana til landsins. Mikil og hröð fjölgun ferðamanna til landsins gerir það að verkum að við getum ekki lengur reitt okkur á afgreiðslu grannríkja okkar við afgreiðslu vegabréfsáritana í sama mæli og áður. Við þurfum því að axla aukna ábyrgð á því verkefni í samræmi við skuldbindingar okkar í Schengen-samstarfinu. Ekki er þó gert ráð fyrir áhrifum á afkomu ríkissjóðs þar sem auknar tekjur af áritunargjöldum renna í ríkissjóð og vega upp á móti auknum útgjöldum til að mæta auknu umfangi vegabréfsáritana sem nema 160 millj. kr. samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. Til utanríkismála verjum við í allt rétt ríflega 1,8% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Þrátt fyrir að umsvif málefnisins hafi aukist á öllum sviðum undanfarin ár hefur þetta hlutfall lækkað lítillega á milli ára. Þessum árangri hefur verið náð með umtalsverðri hagræðingu og bættri nýtingu fjármuna. Virðulegi forseti. Mikilvægi utanríkismála á eftir að vaxa á næstu misserum. Við stöndum ávallt frammi fyrir nýjum áskorunum í utanríkismálum. Á næsta ári förum við með formennsku í Norðurskautsráðinu, Norrænu ráðherranefndinni og leiðum samstarf utanríkisráðherra Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna sem og innan Alþjóðabankans. Við þetta bætist seta Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna en þar er mikilvægur vettvangur til að tala fyrir grunngildum okkar. Þá standa íslensk stjórnvöld nú frammi fyrir því brýna verkefni að tryggja greiðan aðgang íslenskra fyrirtækja að breskum mörkuðum eftir útgöngu Breta úr ESB. Verkefnin eru því ærin og er mikilvægt að haldist góð samstaða um megináherslur Íslands í utanríkismálum.
Frú forseti. Ég ætla að koma inn á tvennt. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágætisyfirferð. Það er ánægjulegt að við deilum skoðun um að bæta þarf viðveru okkar og efla hagsmuni þegar kemur að EES-samningnum og gott að það sjáist aukin fjárframlög til þess. Það kemur hins vegar á óvart í því samhengi að ekki eigi að taka fyrir þriðja orkupakkann á þingi fyrr en í febrúar á næsta ári. Þótt það tengist ekki beint fjárlögum langar mig að spyrja hæstv. ráðherra, sem er vel inni í þeim málum, hvaða áhrif það geti haft á EES-samninginn og samskipti Íslands við önnur EES-lönd ef við innleiðum hann ekki og hvaða efnahagslegu áhrif það geti haft fyrir þjóðina. Að öðru leyti vil ég spyrja ráðherra um framlög Íslands til þróunarsamvinnu. Þau eru hluti af alþjóðlegum skuldbindingum okkar til að ráðast gegn fátækt og mér finnst ríkisstjórnin vera fullmetnaðarlítil. Vissulega vex krónutalan með auknum þjóðartekjum en hækkun á framlaginu er þó langt frá því sem við getum verið fullsæmd af. Áform eru um að þau verði 0,35% í lok fimm ára fjármálaáætlunar. Samkvæmt núverandi þingsályktunartillögu áttu þau að vera 0,4% 2016 og við erum langt frá 0,7% markmiði Sameinuðu þjóðanna. Það er líka algjörlega ólíðandi að hátt í 40% af þeim fjármunum sem talað er um að fari til þróunarsamvinnu skuli vera vegna innanlandsaðstoðar. Mig langar að vita hvort ráðherra sé sammála mér í því og hvort hann hyggist beita sér fyrir því, vegna þess að ekkert er talað um það í kaflanum um utanríkismál. Einnig spyr ég ráðherra að lokum hvort honum hefði ekki þótt ánægjulegra að kynna þetta núna þar sem við miðuðum við þingsályktunartillöguna frá 2013.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilegt innlegg. Það er gott að við erum sammála um að efla hagsmunagæslu varðandi EES. Þetta er eitt af því sem ég hef lagt sérstaka áherslu á og fór strax í þegar ég settist í stól utanríkisráðherra því að við getum haft áhrif á fyrstu stigum. Því miður var það fyrirkomulag sem við vorum með í Brussel veikt mjög þegar við fórum í aðildarviðræður við ESB og var ekki sett aftur á fyrr en núna, með því að við setjum 160 milljónir í hagsmunagæslu. Það þýðir að við verðum með fulltrúa allra ráðuneyta í Brussel þegar því er lokið. Varðandi þriðja orkupakkann ræðum við þau mál við annað tækifæri. Þau mál eiga ekki alveg við hér en eru þó nokkuð sem við þurfum að ræða gaumgæfilega sem og EES-samninginn. Ég held að við séum búin að gleyma mörgu því góða sem sá samningur hefur veitt okkur og tökum því ýmsu sem sjálfsögðum hlut. En ég get ekki farið yfir það í stuttu andsvari. Varðandi framlög til þróunarmála met ég efst, í það minnsta hlutfallslega, að fáir útgjaldaliðir hafa hækkað jafn mikið á undanförnum og framlög til þróunarmála. Við erum að tala um að frá 2013–2017 er hækkunin 3.000 milljónir á ári. Ef við ætlum að ná 0,7% hækkuninni eru það 19 milljarðar, sem er náttúrlega þó nokkuð meira en öll framlögin sem við erum með núna til utanríkismála. Ég er þeirrar skoðunar að sígandi lukka sé almennt góð og skynsamlegt sé, sérstaklega þegar við förum í aukningu núna og á það legg ég áherslu, að við vöndum mjög vel til verka varðandi hvernig við nýtum þá fjármuni. Þetta eru fjármunir almennings og mikilvægt að við gerum þetta vel. Ég legg áherslu á að við eigum umræðu í þinginu og að þingið veiti ráðuneytinu og stjórnvöldum aðhald þegar kemur að því. En við erum með gríðarlega hækkun. Við skulum ekki tala hana niður.
Frú forseti. Já, hagsmunir almennings - en hvað er almenningur? Heimurinn er að breytast og við erum að verða hluti af því sem getur kallast heimsfjölskylda. Við eigum auðvitað að styðja við þessi göfugu markmið. Ég er hins vegar ekki að gera athugasemd við það þótt við þurfum að gera það í einhverjum skrefum. En ég hnýt um að í tillögu til þingsályktunar um nýja þróunarsamvinnustefnu 2019–2023 stendur að þetta sé áþekkt þeirri tillögu sem samþykkt var 2013. Það er ekki rétt. Þetta er ekki líkt. Þar á er stigsmunur ef ekki eðlismunur vegna þess að í þeirri tillögu er beinlínis talað um að við ætlum og hvenær við ætlum að ná 0,7%. Í þeirri tillögu sem nú liggur fyrir er aðeins talað um að íslensk stjórnvöld styðji markmið Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki skuli veita 0,7%. Ég hefði viljað fá inn í þingsályktunartillöguna að Ísland muni líka uppfylla það, en ætlist ekki bara til þess að aðrir geri það. Ráðherra gafst ekki tími til að svara hvað varðar 40% af þróunarsamvinnu sem fara til innanlandsaðstoðar. Sum aðildarríki innan DAC hafa viljað leyfa ríkjum að nota þetta nánast ótakmarkað meðan önnur hafa talað um að við ættum að halda okkur í einhverju meðaltali, sem er 12,5%. Væri ekki klókt og manndómur í því, hæstv. ráðherra, að við myndum núna í meðförum fjárlaga breyta textanum og segja að við stefnum að því að hlutur innanlandsaðstoðar af þróunarsamvinnu verði ekki meiri en 12,5%?
Virðulegur forseti. Ég held að það sem hv. þingmaður vísar til sé kostnaður vegna umsækjenda um vernd og vegna kvótaflóttafólks í hlutfalli af framlögum. Það sem hv. þingmaður hefði líka getað verið að tala um er hlutfall af þeim peningum sem við setjum í þetta sem fer til þróunarlanda. Við erum með langhæsta hlutfallið af Norðurlöndunum.
Það er ekki rétt.
Þá er ég að vísa til þess að við setjum mest til þróunarlandanna af því sem við setjum inn, miðað við þær tölur sem ég hef séð. Ég er ekki að tala um kvótaflóttafólk, ég er að tala um annað, það hvernig menn framfylgja þróunaraðstoð sinni.
Við erum miklu stærra hlutfall af …
- Af því að þetta er tvennt. Það er annars vegar þetta. Þetta er í rauninni hvernig menn setja hlutina fram. Við förum eftir reglum DAC. Við ætlum ekki að breyta bókhaldinu hjá okkur. Síðan geta menn sagt að við eigum að setja meira eða minna o.s.frv. En þetta snýst um það hvernig menn bera saman á milli landa. Það sem ég vek athygli á, vegna þess að við erum að tala um hvað við setjum hátt hlutfall af peningunum til þróunarlanda, er að við setjum hlutfallslega meira af þróunarfénu okkar til þróunarlandanna en hin Norðurlöndin. Þá er ég ekki að vísa í vernd eða til kvótaflóttafólksins. Hv. þingmaður getur kynnt sér þetta í utanríkismálanefnd, getur kallað eftir þeim upplýsingum. Það er alveg rétt að menn framfylgja þessu eftir ýmsum leiðum. Við erum með mjög lágt hlutfalli sem við notum innan lands, ætli það sé ekki fyrst og fremst það sem snýr að háskólum Sameinuðu þjóðanna. Norðurlandaþjóðirnar og aðrar þjóðir eru með ýmislegt annað sem þær nota til að hjálpa þróunarríkjunum sem er hins vegar nýtt í heimalandinu. Eitt land Evrópu eyðir 90% eða 95% af því sem það setur í þróunaraðstoð í heimalandinu. Það er í mörg horn að líta. Þess vegna skiptir miklu máli, og ég hvet til þess, [[Forseti hringir.]]að við ræðum þau mál á dýptina. Ég er ánægður að heyra að hv. þingmaður er alveg sammála mér hvað það varðar.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð. Það sem vekur athygli mína í þessu fjárlagafrumvarpi sem kemur að utanríkisþjónustunni er að það er töluverð útþensla á þjónustunni, það er verið að auka verulega í. Samkvæmt fylgiriti því sem fylgir fjárlagafrumvarpinu er m.a. verið að auka um 135 milljónir í aðalskrifstofu, sendiráðin fá 481 milljón, varnarmál 286 milljónir, alþjóðleg þróunarsamvinna 422 og Uppbyggingasjóður EES 290 milljónir. Það má með sanni segja að undir forystu núverandi utanríkisráðherra sé þjónustan að fá aukna fjármuni og þenjast út sem ég held að sé ekki vanþörf á, en það er hins vegar ákveðinn nýr tónn sem hæstv. ráðherra er að slá frá því að hann var þingmaður. Þá kvað við svolítið annan tón þegar kom að utanríkisþjónustunni. Þetta er allt spurning um áherslur. Hvaða línur er verið að leggja í þjónustunni? Mig langar hins vegar að spyrja hér nokkurra spurninga. Það kemur fram að það eigi að lækka útgjöld um 78 millj. kr. á móti hækkunum. Hvaðan verða þeir fjármunir teknir? Síðan eru það framlög til þróunarsamvinnu, þau virðast vera að aukast sem er áhugavert í ljósi þess sem áður hefur verið sagt af hálfu þingmannsins hér í þessum sal og annars staðar. Er þetta raunveruleg hækkun á framlögum vegna þjóðartekna? Eða eru þetta einhverjar reikningskúnstir? Er einfaldlega verið að reikna meira inn í alþjóðlegu þróunarsamvinnuna en áður hefur verið gert? Eða er raunverulega verið að bæta í? Mig langar líka að spyrja út í fjármuni sem lagðir eru til vegna framboðs til stjórnarsetu í UNESCO. Ég hef miklar spurningar og set stórt spurningarmerki við þetta framboð. Ég hefði haldið að við ættum frekar að bjóða okkur fram og okkar aðstoð á staði eða í samninga eða stofnanir þar sem við erum sterk fyrir í rauninni eins og eyðimerkursamningurinn svo eitthvað sé talað um eða jarðhiti o.s.frv. Mig langar að fá að vita hvert heildarframlag Íslands verður til þessa framboðs til UNESCO. Síðan langar mig að spyrja um Uppbyggingasjóð EES. Árið 2015 sagði hv. þingmaður, með leyfi forseta, „Við erum með tvenns konar framlög, annars vegar til þeirra landa sem kölluð eru þróunarríki og síðan setjum við gríðarlega fjármuni í þróunaraðstoð til ESB. Ég hef beitt mér fyrir því og ég vona að hv. stjórnarandstaða styðji mig og okkur í því að þeir fjármunir [[Forseti hringir.]]verði veittir til þeirra sem þurfa meira á því að halda.“ [[Forseti hringir.]] Ætlar hæstv. ráðherra þá að beita sér fyrir því að þeir fjármunir sem fara til þróunarsjóðs EES fari núna í alþjóðlega þróunarsamvinnu eins og hann talaði um árið 2015?
Virðulegur forseti. Það er enginn annar tónn hjá þeim sem hér stendur frá því að hann var þingmaður. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér hagræðingartillögur ríkisstjórnarinnar sem ég og Vigdís Hauksdóttir og Ásmundur Einar Daðason og Unnur Brá Konráðsdóttir komum með á sínum tíma. Ég hvet hann til að skoða kaflann um utanríkismál. [[Gripið fram í.]]Það er nákvæmlega það sem ég er að gera, hv. þingmaður. Hvenær áður hefur sendiráði verið lokað í góðæri? Hvenær áður hefur það verið gert? Það er búið að loka tveimur. Við fórum nákvæmlega yfir það hvar þörfin var mest. Við lokuðum þar sem við þurftum ekki að hafa sendiráð. Við tókumst á í þingsal, hv. þingmaður, og annars staðar um að þeir fjármunir sem voru komnir aukalega í utanríkisþjónustuna færu í að opna sendiskrifstofu í Strassborg. Það gerði ég ekki. Ég nýtti þá … [[Gripið fram í.]]Ég er að tala, hv. þingmaður, þú kemst að á eftir. Ég nýtti þá fjármuni í hagsmunagæslu okkar, bæði varðandi Brexit og sömuleiðis það sem snýr að EES-samningnum. Það er augljóslega ekki vanþörf á. Það nýtist að vísu ekki utanríkisþjónustunni beint, heldur er verið að fjármagna fulltrúa sem eru úr viðkomandi ráðuneytum sem hafa ekki verið þar lengur vegna þess að því miður var ekki búið að setja aftur fjármuni í það, ekki forgangsraða fjármunum í það að gæta hagsmuna okkar hvað varðar EES. Varðandi Íslandsstofu, virðulegur forseti, er það nákvæmlega í samræmi við það sem var rætt í hagræðingartölum þess hóps sem ég vísaði hér sérstaklega til. Það eru engar breyttar áherslur hvað þetta varðar. Við skulum bara fara lið fyrir lið í aukninguna. Við erum að setja 50 milljónir í norðurslóðasamstarfið af því að við erum að taka við formennsku. Við erum að setja 48 milljónir í Norrænu ráðherranefndina vegna þess að við erum að taka við formennsku. Ég er búinn að fara í gegnum EES-samninginn. Það fara 160 milljónir í vegabréfsáritanirnar sem við fáum inn, það kemur bara ekki í reikninga utanríkisráðuneytisins heldur reikninga fjármálaráðuneytisins. Ég get farið, virðulegur forseti, áfram [[Forseti hringir.]]í gegnum þetta og það er bara sjálfsagt og er mér gleði og ánægja.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir yfirferð hans um fjármál ráðuneytisins. Eins og komið hefur fram eru miklar hækkanir á milli ára, eða um 1,7 milljarðar kr. Það má eiginlega segja að fjárlagafrumvarpið hvað þetta varðar beri þess glöggt merki að vinstri menn ráði þarna ríkjum. Þetta er þeirra helsta áhugamál að þenja út ríkisbáknið og Sjálfstæðisflokkurinn tekur nú þátt í veislunni. Ég hélt satt best að segja að hæstv. utanríkisráðherra væri ekki talsmaður þess að þenja ríkisbáknið svona út. Ég veit ekki betur en að þegar hann var heilbrigðisráðherra og síðan varaformaður fjárlaganefndar hafi hann verið sérstakur vinur niðurskurðarhnífsins svo eftir var tekið og talsmaður sparnaðar. Aðeins til að fá skemmtilegt tilsvar frá hæstv. ráðherra um mál sem varðar kannski ekki beint ráðuneytið væri gaman að vita hvort hann væri enn þeirra skoðunar að leggja ætti niður Bankasýslu ríkisins, en hún fær nú 60 milljónir í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2019. Það sem ég vildi spyrja hæstv. ráðherra út í er þessi hækkun til sendiráðanna og þá sérstaklega er nefnd í frumvarpinu hækkun til sendiráðsins á Indlandi. Kannski tengist það vegabréfsáritunum og aukinni starfsemi hvað það varðar og væntanlega því að til stendur að eitt af íslensku millilandaflugfélögunum hyggst fljúga til Indlands, en mér skilst að þau áform séu einhvers staðar í hálfgerðu uppnámi. Spurningin er því hvort þörf sé fyrir þetta. Síðan minntist hæstv. ráðherra á þessa formennsku í ráðherranefndinni og Norðurskautsráðinu, 50 milljónir og aftur 50 milljónir, 100 milljónir. Ég vil bara spyrja ráðherra: Er ekki hægt að nýta starfskrafta ráðuneytisins [[Forseti hringir.]]eitthvað betur hvað þetta varðar, t.d. sendiherra sem eru brátt að komast á eftirlaun [[Forseti hringir.]]til að starfa að þessu með þeim hætti að ekki þurfi kannski [[Forseti hringir.]]þessi miklu útgjöld þegar við tökum að okkur svona formennsku?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður getur verið alveg viss um það að ég var, er og verð talsmaður þess að fara vel með opinbert fé. Það verður gert í þessu fjárlagafrumvarpi, sérstaklega varðandi það sem snýr að utanríkismálunum. Hv. þingmaður verður auðvitað að fara rétt með staðreyndir þegar við förum að tala hérna um hækkun, og hann vísar til formennsku, hann hefur áttað sig á því að um formennsku er að ræða. Ég tel það að vísu vera til fyrirmyndar og ætti að vera það almennt í ríkisrekstrinum að við erum að skilgreina hvað við erum að gera nákvæmlega. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um að þeir starfskraftar sem eru þar inni eru auðvitað nýttir. Eitt af því sem ég gerði til að skerpa á því sem kemur í tillögum um utanríkisþjónustu til framtíðar er að setja sérstaklega deild heimasendiherra til þess að nýta starfskrafta þessara einstaklinga sem hann vísaði sérstaklega til. Þegar formennsku er lokið - þetta hefur eðlilega kostnað í för með sér, það er ráðstefnukostnaður, ferðakostnaður og ýmislegt annað fyrir utan það að kalla þarf til sérfræðiaðstoð í mörgum tilfellum. Ef við tökum bara norðurslóðasamstarfið hefur verið eftir því tekið á þessum mikilvæga tíma hvernig okkur tekst til þar. Það er búið að setja 50 milljónir á ári í þetta gríðarlega mikilvæga verkefni þar sem horft er til okkar úti um allan heim, þar held ég að enginn geti haldið fram að menn séu eitthvað að spenna bogann of hátt þegar kemur að fjármunum. Ég hvet hv. þingmann til að bera saman hvað aðrar þjóðir leggja í slíkt. Ég vek athygli á því að þeir peningar sem eru settir í vegabréfaskoðanirnar koma til baka. Þess sér ekki bara stað í utanríkisráðuneytinu. Þær tekjur koma inn í fjármálaráðuneytið. Ég held að enginn sé á móti því að við setjum kraft í vegabréfsáritanir og við vonumst til þess að þeim flugfélögum okkar sem starfa í þessu gangi vel og standi styrkum fótum og haldi [[Forseti hringir.]]áfram að koma með ferðamenn til landsins því að það er nokkuð sem við lifum á. Þess vegna [[Forseti hringir.]]hefur hagvöxturinn verið hér uppi eins og við þekkjum.
Frú forseti. Við ræðum hér fjárlög og þann kafla í fjárlögunum er varðar utanríkismálin. Hér er hæstv. utanríkisráðherra til svara. Í umræðu í tengslum við fjármálaáætlun til næstu fimm ára á síðasta þingvetri fagnaði ég þeim ágætu og góðu hlutum sem þar komu fram er vörðuðu utanríkismál sem sýndu aukna áherslu á auðlinda- og umhverfismál í utanríkismálum og verkefni á alþjóðavísu sem Ísland hefur undirgengist er varða loftslagsbreytingar. Mig langar til þess að beina spurningum til hæstv. utanríkisráðherra er varða áframhald á verulega beinni aukningu á fjármunum og mikla hlutfallsaukningu á beinu framlagi Íslands innan NATO til að tryggja varnir Íslands, sem þarfnast sérstakra skýringa og sérstakrar umræðu í þingsal. Vil ég óska eftir skýringum á þeim auknu fjárframlögum sem fram koma í fjárlögunum við hæstv. utanríkisráðherra, frú forseti. Svo verð ég að taka undir með formanni Samfylkingarinnar sem talaði um móttöku kvótaflóttamanna. Eins og fram kemur á bls. 217 í fjárlögunum er þjónusta og móttaka kvótaflóttamanna flokkuð sem framlög til þróunarsamvinnu. Andstætt því sem fram kom í máli hæstv. utanríkisráðherra áðan eru ekki öll lönd innan DAC á þeirri skoðun að flokka eigi það með þessum hætti. Þess vegna vil ég gjarnan fá að heyra frá hæstv. utanríkisráðherra hvort það sé stefna Íslands að slá þessu saman og hvort við höfum unnið að því með markvissum hætti innan DAC að flokka þetta saman, vegna þess að hér er um að ræða verulegar fjárhæðir eins og fram kemur á bls. 217. Hluti þessara útgjalda er áætlaður um 1.707 millj. kr. á næsta ári. Það væri mjög gott að fá útskýringar á því, frú forseti.
Virðulegi forseti. Ég er algjörlega til í að ræða varnarmálin og önnur mál, það er ekki nema sjálfsagt. Við erum í Atlantshafsbandalaginu, höfum ákveðna sérstöðu þar, þannig að það sem við höfum tekið þátt í snýr eðlilega að beinum þáttum eins og ratsjárkerfinu okkar og ýmsum viðhaldsverkefnum sem eru á Keflavíkurflugvelli, svo dæmi sé tekið. Síðan tökum við þátt í borgaralegum verkefnum á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og er sómi að. Við erum stolt af því að vera í Atlantshafsbandalaginu. Sem betur fer höfum við verið þar. Það er bara hluti af þjóðaröryggisstefnu okkar. Ég held að enginn geti haldið því fram með neinni sanngirni að það sem við leggjum fram í þennan málaflokk - þó að erfitt sé að bera saman framlög okkar til varnarmála við önnur lönd vegna þess að við erum ekki með her og verðum ekki með her. Það er ýmislegt sem heyrir undir varnarmál í öðrum löndum sem ekki heyrir undir varnarmál hjá okkur. Engu að síður tökum við þátt í þessu eins og aðrar Atlantshafsbandalagsþjóðir og eftir því er tekið hvað við gerum. Það er vel. Varðandi hvort og hvernig bera eigi saman fjárframlög til þróunarmála á milli landa verð ég að viðurkenna að mér finnst það vera svolítið aukaatriði. Aðalatriði málsins hlýtur náttúrlega að vera hvað við leggjum fram til málanna og hvernig við gerum það. Þess vegna verðum við að geta borið saman framlög okkar við önnur ríki með réttum hætti. Ég geri engan ágreining um það, mér finnst ekkert óeðlilegt við að þetta sé lagt fram með þessum hætti eins og aðrar þjóðir gera, bara alls ekki. Mér finnst það ekki vera aðalatriðið. Við hljótum að tala um hvað við leggjum fram og hvernig það nýtist. Ég hef lýst því yfir áður í þessum stól í dag og hef gert það oftar að ég er [[Forseti hringir.]]mjög fús til þess að ræða þessi mál bæði við þing og þjóð.
Frú forseti. Það er gott að sjá í frumvarpinu að aukið fjármagn sé sett til sendiráðsins í Brussel sem endurspeglar alvörueflingu á hagsmunagæslu okkar gagnvart EES-samningnum. Við hæstv. utanríkisráðherra erum nefnilega sammála um mikilvægi þess að leggja mikla áherslu á hagsmuni Íslands í alþjóðaviðskiptum. Þá kemur aðgerðapunkturinn um að móta heildarstefnu á sviði utanríkisviðskipta, sem er jákvætt skref, að ég held. En það mætti svo sem segja að heildarstefna hingað til hafi verið m.a. að fylgja EES og vinna með EFTA-ríkjunum hvað fríverslunarsamninga varðar, þó með undantekningum í tilfellum Kína og Færeyja, og svo að vera með Íslandsstofu, sem nýlega er búið að breyta um rekstrarform á, og viðskiptafulltrúa í sendiráðum og þannig markaðssetja landið. Mörgum gæti þótt það gott, öðrum gætu fundist þetta vera heldur mikil lausatök. Ég er opinn fyrir framþróun. Mig langar til þess að spyrja: Hver mun móta þessa nýju utanríkisviðskiptastefnu? Hvenær hefst sú vinna? Hvaða áherslur mun ráðherra leggja sérstaklega gagnvart þriðju ríkjum? Munum við horfa fram á fleiri tvíhliða samninga og þá við hvaða lönd? Hvað er hæstv. ráðherra helst að hugsa í þeim efnum? Hvernig rímar sú vinna við EES-samninginn? Auðvitað verðum við að hugsa svolítið í samhengi við Brexit, sem nú eru 196 dagar í. Gerir hæstv. ráðherra ráð fyrir því að við förum út í tvíhliða viðskiptasamninga við Breta? Eða er kannski markmiðið að fylgja EFTA-ríkjunum í því? Svo verður að spyrja út í fjármagnið varðandi þetta. Það er engin tiltekin aukning í fjárlagafrumvarpinu fyrir þetta markmið. Ég velti því fyrir mér hvað þetta muni kosta og hvað verði þá ekki gert á móti. Svo er að lokum kannski rétt að spyrja, úr því að þetta er eingöngu um alþjóðaviðskiptapartinn: [[Forseti hringir.]]Á Ísland ekki loksins að fá almenna heildarstefnu varðandi utanríkismál almennt?
Virðulegur forseti. Þetta var svolítil súpa af spurningum. Ég ætla að reyna að fara yfir eitthvað af því eins og ég kemst yfir. EES-samningurinn er mjög góður að mörgu leyti, en sérstaklega að því leytinu til að við erum ekki læst í tollabandalagi Evrópusambandsins. Það væri náttúrlega alveg gríðarlegur skaði fyrir okkur ef við værum þar inni. Þetta þýðir að við getum samið við þá sem við viljum. EFTA-ríkin voru fyrst einungis að reyna að vera með samninga við sömu lönd og ESB, en síðan hafa þau stigið önnur skref. Við höfum síðan gert samninga við Kína og Færeyjar, eins og hv. þingmaður vísar til. Eitt EFTA-ríkið, Sviss, hefur gert samning við Japan þannig að við þurfum ekki að gera það á vettvangi EFTA nema tekin sé sérstök ákvörðun um það. Við erum virkir þátttakendur í Alþjóðaviðskiptastofnuninni og höfum gert hvað við getum og munum halda áfram að standa vörð um það umhverfi. Við hvetjum EFTA og leggjum framlag okkar til EFTA til þess að við gerum meira en minna og leggjum harðar að okkur þegar kemur að fríverslunarsamningum. Það er okkar helsti vettvangur. Varðandi Brexit þekkir hv. þingmaður, sem situr í utanríkismálanefnd, hvaða sviðsmynd við höfum dregið upp þar. Það er ekki alveg í okkar höndum hvernig það er. Við höfum verið í samskiptum við ekki bara bresk yfirvöld heldur einnig Evrópusambandið og EFTA-ríkin þannig að við erum að reyna að búa okkur undir allar þær aðstæður sem komið geta upp. Viðbrögð breskra stjórnvalda hafa verið mjög jákvæð, en það er engin ástæða til þess að fagna fyrr en niðurstaða er komin. Hvort það verður með EFTA-ríkjunum, EES-ríkjunum eða þeim sem eru fyrir utan ESB, í EES eða tvíhliða á bara eftir að koma í ljós. Við erum ekki stödd á þeim tímapunkti að við getum talað um það. Varðandi kostnaðinn þá fórum við í heildarendurskoðun og stefnumótun á utanríkisþjónustunni. Þar reynum við að forgangsraða, t.d. að nýta meira staðarráðna starfsmenn. Við höfum verið að loka sendiráðum og skipa viðskiptafulltrúa þar sem þeir voru ekki, á fjarlægum mörkuðum. Ef við ætlum að halda uppi góðum lífskjörum hér verðum við að semja á fleiri mörkuðum en er gert núna. [[Forseti hringir.]]Það liggur fyrir. Meðal annars þess vegna var ég í Kína.
Frú forseti. Ég vil gjarnan taka upp þráðinn þaðan sem frá var horfið hjá hv. samflokksmanni mínum. Mig langar að spyrja svolítið út í mannréttindamál og áherslur hæstv. ráðherra í þeim. Ég horfi þá sérstaklega til nokkurra aðgerða sem finna má á bls. 210 í fjárlagafrumvarpinu, fyrst og fremst aðgerða 4 og 5 þar sem fram kemur að ætlunin sé að styrkja málsvarastarf, samvinnu og þátttöku á vettvangi alþjóðastofnana og í svæðisbundnu samstarfi, auka samráð innan utanríkisþjónustunnar og Stjórnarráðsins alls, að styrkja stofnanir, verkefni og viðburði sem stuðla að aukinni virðingu fyrir mannréttindum, jafnrétti, þjóðarétti og mannúð á heimsvísu sem og að fullgilda og staðfesta alþjóðlega samninga. Það kemur þarna fram líka. Ég velti fyrir mér nokkrum samverkandi þáttum. Í fyrsta lagi erum við ekki með neitt sendiráð í Strassborg eins og hefur komið fram og þá gagnvart Evrópuráðinu, en þar munum við einnig taka við formennsku fljótlega, í ráðherraráði Evrópuráðsins. Við eigum sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Við eigum líka sæti í barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna. Íslendingur gegnir hlutverki forstjóra ODIHR sem er mannréttindastofnun Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og sú sem hér stendur gegnir formennsku í laga- og mannréttindanefnd Evrópuráðsþingsins. Ég veit ekki til þess að neinn formlegur samráðsvettvangur eða einhvers konar samhæfingarvettvangur sé til fyrir þessi mörgu hlutverk sem við gegnum sameiginlega. Það leiðir mig að öðru markmiði sem finna má neðst á sömu síðu, að staðið verði vel að setu Íslands í mannréttindaráðinu á árinu 2019 og unnið að áherslum sem lúta m.a. að jafnréttismálum, réttindum hinsegin fólks og umbótum innan ráðsins. Mér finnst ég oft greina mjög misvísandi stefnur Íslands gagnvart mannréttindamálum. Við ætlum t.d. að fara að fullgilda einhvern fríverslunarsamning við Filippseyjar, við ætlum að taka þátt í söngvakeppni [[Forseti hringir.]]sjónvarpsstöðva í Tel Aviv í Ísrael en höfum enga sértæka mannréttindastefnu. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann hafi áhuga á því að koma á slíkri stefnu og hvort hann vilji koma á samræmingu þeirra mannréttindastofnana sem við tökum þátt í.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar innlegg. Við stöndum okkur ekki verr í mannréttindamálum en það að þess var farið á leit við okkur að við tækjum sæti Bandaríkjamanna þegar það losnaði, eins og menn þekkja, í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Þetta er nú ekki verra en það.
Ég er bara að spyrja um stefnu.
Bara svo menn haldi alveg línu hvað það varðar, þetta er ekki verra en það. Þess var farið á leit við okkur og það var víðtækur stuðningur í Vesturlandahópunum á bak við okkur að fara þangað inn. Við höfum farið yfir það hvernig við ætlum að vinna þessi mál í hv. utanríkismálanefnd og ég sé ekki nein misvísandi skilaboð þegar við gerum fríverslunarsamninga, sem við erum að gera og höfum gert í mjög langan tíma, við lönd sem uppfylla ekki þau skilyrði sem við viljum sjá í mannréttindamálum. Það hefur verið niðurstaða á íslenskri utanríkispólitík fram til þessa, og ég held að flestir séu sammála þar, að það eru meiri líkur á því að við sjáum betri og bætt mannréttindi í viðkomandi löndum þegar meiri viðskipti verða. Það er t.d. grundvöllurinn fyrir fríverslunarsamningum við Kína svo dæmi sé tekið og kom fram í áliti hv. utanríkismálanefndar á þeim tíma. Hv. þingmaður nefndi sendiráðið í Strassborg. Ég fór aðeins yfir það áðan að við erum að taka fyrir í hvert skipti þegar eitthvert sérstakt verkefni kemur upp því að hv. þingmaður nefnir réttilega að við erum að taka við formennsku þar. Þá þurfum við að nálgast það sérstaklega. Ég held að það sé óskynsamlegt að nálgast þetta með öðrum þeim hætti að þegar við tökum ákveðið verkefni að okkur setjum við fjármuni í það, þegar því verkefni er lokið hættum við því. Ef allur ríkisreksturinn væri byggður upp með þeim hætti væri aðhaldið og sparnaðurinn mun meiri. Þegar kemur að því að taka við formennsku í Strassborg munum við auðvitað leggja okkur öll fram við að láta það gerast. Það mun líka kalla á einhverja fjármuni og forgangsröðun innan utanríkisþjónustunnar [[Forseti hringir.]]en svarið varðandi mannréttindamálin almennt, stefnuna, samráðið og slíkt, er að það er eitt af þessu sem við erum að vinna að og munum halda áfram að vinna að eins og kemur fram í fjárlagafrumvarpinu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferð hans um málaflokkinn eins og hann blasir við í hinu fjármálalega tilliti. Mig langar að leggja fyrir nokkrar spurningar til ráðherra. Ég vil í fyrsta lagi spyrja í tengslum við viðskiptaþvinganir gagnvart Rússlandi hvort ráðuneyti utanríkismála hafi borið sérstakan kostnað vegna þátttöku landsins í þessum aðgerðum og hvort þess sjái stað í fjárlagafrumvarpinu. Ég vil jafnframt spyrja ráðherra um framlög til þróunarsamvinnu. Í fylgiriti með fjárlagafrumvarpi kemur fram að gert er ráð fyrir að framlög til þróunarsamvinnu verði sem næst 6 milljarðar á næsta ári borið saman við sem næst hálfum sjötta milljarði, 5,5 milljörðum, á yfirstandandi ári. Hækkunin milli ára nemur samkvæmt þessu nálægt hálfum milljarði kr. Ég spyr ráðherra: Hvaða markmiðssetning liggur að baki þessum tölum og hvaða mælikvörðum um árangur er beitt þegar kemur að ákvörðunum í þessum efnum? Hvaða kröfur gerir ráðherra til árangurs af þessu starfi? Ég vil í þessu sambandi spyrja hvort ráðherra geti upplýst um hvað almennt gerist meðal nágrannaþjóða þegar kemur að spurningunni um hvort reikna eigi kostnað vegna hælisleitenda með útgjöldum til þróunarsamvinnu, einnig í alþjóðlegum samanburði. Loks vil ég spyrja um Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi og vildi gjarnan heyra frá ráðherra um árangur og aðkomu ráðuneytisins að málefnum hans. [[Forseti hringir.]]Hver er framtíðarsýn ráðherra um þetta starf sem ýmsir hafa borið lof á?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisfyrirspurnir. Fyrst varðandi viðskiptaþvinganir við Rússland og kostnað. Það er nú ekki bókað sérstaklega en við höfum náttúrlega átt mjög mikil samskipti við Rússa, þó að það hafi að vísu breyst eftir Skripal-málið varðandi æðstu ráðamenn. Þessi samskipti þýða auðvitað vinnu hjá ráðuneytisstarfsmönnum og reyndar ráðherrum, sérstaklega þeim ráðherra sem hér stendur. Það snýr ekki bara að því að þeir beittu okkur viðskiptaþvingunum sem komu illa niður heldur hafa þeir líka tekið út ákveðna afurðastöð sem þeir segja að uppfylli ekki heilbrigðisskilyrði sem ekkert bendir til að sé rétt. En það er ekki bókað neitt sérstaklega. Það eru mikil samskipti við Rússland og rússnesk yfirvöld og sérstaklega núna út af Norðurskautsráðinu en það er ekki tekið neitt sérstaklega út. Framlög til þróunarsamvinnu eru nú svolítið hærri en hv. þingmaður vísaði til. Varðandi mælitækin þá látum við erlenda aðila, þ.e. alþjóðastofnanir, koma að því og DAC, sem er undirstofnun eða tengslastofnun OECD, hefur verið að taka út þróunarsamvinnu okkar og hefur gefið henni góðan vitnisburð og síðan komið með ákveðnar athugasemdir sem við erum að vinna eftir. Ég geri auðvitað kröfu til þess að féð nýtist með sem allra bestum hætti. Þetta skiptist nokkuð, það er þessi mannúðaraðstoð sem við leggjum til þegar neyðarmál koma upp. Við tökum þátt í ákveðnum stofnunum, sérstökum stofnunum Sameinuðu þjóðanna, og síðan er það tvíhliða aðstoð. Kostnaður vegna hælisleitenda er inni. Það er ekki íslensk uppfinning, þetta er með þessum hætti vegna alþjóðlegs samanburðar. Varðandi Háskóla Sameinuðu þjóðanna held ég að það verkefni sé eitt af því sem við getum verið mjög ánægð með og sé að mörgu leyti ákveðin þungamiðja, í það minnsta í þeim málaflokkum sem varða þróunarmálin. Við þurfum hins vegar að sjá [[Forseti hringir.]]hvernig við getum nýtt þetta enn þá betur. Við erum að bæta verulega í og við erum búin að bæta við á nokkrum árum [[Forseti hringir.]]3.000 milljónum á ári í þróunarmálin. Eitt af því sem við munum auðvitað bæta í er þessi skóli [[Forseti hringir.]]og þá er spurning hvernig getum við nýtt þá fjármuni sem allra best.
Frú forseti. Ég stóð nú bara upp hérna til að þakka ráðherra fyrir einkar skýr og glögg svör. Ég vil kannski nefna það að þær tölur sem ég bar hérna fram voru sem næst lesnar upp af bls. 56 í fylgiriti með fjárlagafrumvarpinu þannig að ég vil bara treysta því sem þar stendur.
Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þm. Ólafur Ísleifsson fer vel með tölur en þetta er eitt af því sem menn eru náttúrlega að takast á um. Þetta er meira en þetta beina framlag. Það sem snýr að hælisleitendum er að hluta til líka sett inn í þróunarmálin og þar skilur á milli. Ég veit að hv. þingmaður er bæði talnaglöggur og les rétt upp þannig að ekki má skilja það með neinum þeim hætti að ég hafi verið að bera brigður á það. Þetta er eitt af því sem menn takast hér á um, segja að það sé óeðlilegt að taka tölur með hælisleitendur inn en það er bara til að hafa alþjóðlegan samanburð réttan. Við eigum þá náttúrlega frekar að takast á um það hvort menn vilja að við setjum meira í málaflokkinn. Þetta er til þess að við séum að bera saman epli og epli en ekki epli og appelsínur.
Frú forseti. Það á alltaf að hrósa fyrir það sem vel er gert. Hæstv. utanríkisráðherra leggur mikla áherslu á að styrkja EES-samstarfið og þess sér stað með auknum fjármunum í þann málaflokk. Hins vegar hef ég örlitlar áhyggjur af því hvort nóg sé að gert. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. ráðherra deili áhyggjum mínum yfir því að sótt sé að EES-samningnum, m.a. af sumum hv. þingmönnum, og honum fundið flest til foráttu. Í því samhengi langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort ekki sé rétt að forgangsraða enn betur í fjárframlögum til framkvæmdar EES-samningsins innan ráðuneytisins. Í öðru lagi: Hvernig líst honum á að efna til sérstakrar herferðar um þýðingu og ágæti EES-samningsins meðal landsmanna og verja til þess fjármunum? Þar væri t.d. hægt að fylgja fordæmi Norðmanna. Loks vil ég hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hafa ákveðið að taka a.m.k. tíu mánuði, ef ég tók rétt eftir, til að fara yfir kosti og galla EES-samningsins í tilefni af skýrslubeiðni sem hér var lögð fram. Ég held reyndar að rétt hefði verið að taka til þess lengri tíma, en hvað um það. Þá er rétt að bæta enn í hrósið vegna þess snilldarbragðs að fá víðsýnan og alþjóðlega sinnaðan mann til þess að leiða það starf og tryggja þannig að þar verði vel að verki staðið. Ef vel á að standa að þeirri úttekt, sem ég er sannfærður um að hæstv. ráðherra vill, hef ég verulegar áhyggjur af fjármögnun hennar. Því spyr ég: Hver er áætlaður kostnaður við þá úttekt og hvar er gert ráð fyrir þeim kostnaði í frumvarpi til fjárlaga?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég er aðeins að jafna mig, ég man ekki eftir að hv. þingmaður hafi hrósað mér svona mikið, en ég reyni að jafna mig hratt og vel af því að ég hef svo stuttan tíma. Við erum að tala um EES-samninginn og eitt af því fyrsta sem ég gerði þegar ég kom í ráðuneytið var að setja af stað vinnu til að koma með tillögur um það hvernig við gætum gætt hagsmuna okkar betur hvað varðar samninginn. Því miður var það kerfi sem við vorum með, eins og við höfum farið í gegnum, tekið að stórum hluta niður þegar við vorum í aðlögunarviðræðunum og ekki sett upp aftur og við erum að stórum hluta að taka það upp aftur. En þetta snýr í rauninni ekki aðeins að utanríkisráðuneytinu heldur líka að öðrum ráðuneytum og það er gert ráð fyrir því í þessum tillögum. Aukningin núna upp á 160 milljónir gengur út á að við erum að fjármagna fulltrúa úr fagráðuneytunum þannig að það verða fulltrúar allra fagráðuneyta í Brussel til þess að fylgjast með þeim málaflokkum þar sem þetta gæti tengst hagsmunum Íslands. Þegar kemur að herferðinni sem hv. þingmaður vísar til, og er að vísu líka í tillögunum, verður að vanda vel til verka. Í mínum huga snýst þetta um að reyna að leggja staðreyndir á borðið og þetta má ekki verða neins konar trúboð. Eitt af því sem við heyrðum frá Norðmönnum var að ekki er alveg sama hvernig er farið að. Ég held að það sé gríðarlega mikið atriði að við tökum umræðu um EES-samninginn því að við höfum haft fjórðung úr öld og erum búin að gleyma ýmsum kosti sem fylgja honum, við ræðum þá a.m.k. ekki mikið, gerðum það bara þegar við fundum fyrir því. Ég held að það sé mikill styrkur að fá ekki bara Björn Bjarnason í þessa skýrslu heldur líka Kristrúnu Heimisdóttur og Bergþóru Halldórsdóttur. Björn Bjarnason stýrði skýrslu sem kom út 2007 um EES-samninginn. Í þeirri nefnd voru Össur Skarphéðinsson og Katrín Jakobsdóttir og fleiri öflugir einstaklingar. Það var mjög góð skýrsla sem menn hefðu betur framfylgt betur og þeim tillögum sem þar voru. [[Forseti hringir.]]Hann þekkir þessi mál fram og til baka og mikill kostur að fá hann og hina tvo nefndarmennina í þetta starf en þau þurfa að kalla til miklu fleiri [[Forseti hringir.]]því að þótt þetta sé öflugt fólk mun það ekki klára þetta sjálft.
Frú forseti. Ég veit að hæstv. utanríkisráðherra verður mjög fljótur að jafna sig eftir óvænta fyrirsát mína í ræðustól Alþingis. Mig langar helst að ítreka spurningu mína um kostnað við skýrslugerðina sem Björn Bjarnason mun stýra. Mig langar að taka upp annan þráð og það er aðgerð nr. 13 sem er ætlað að styðja við markmið nr. 5 í kaflanum um utanríkismál þar sem segir að aðgerðin eigi að tryggja hagsmuni Íslands í samningaviðræðum sem fara fram vegna útgöngu Bretlands úr ESB í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar. Ég átta mig ekki alveg á því hvaða samningar þetta eru, hvort þetta eru samningarnir milli Evrópusambandsins og Bretlands eða samningar Íslands við Breta sem við er átt, og væri ágætt að fá útskýringar á því. Svo tók ég eftir því að í þingmálaskránni er gert ráð fyrir frumvarpi um samninga sem á að leggja fram í nóvember. Ég held að enn sé dálítill vegur í land hjá Bretum og Evrópusambandinu að ná saman þannig að ég átta mig ekki alveg á þeim tímaramma, en hvað um það. Eru þetta raunverulegir samningar um efnisatriði eða gengur frumvarpið út á tæknilega lúkningu af því að það fækkar um eitt ríki í Evrópusambandinu o.s.frv.? Það væri ágætt að fá útskýringar á því og þá líka, af því að við erum að tala um fjárlögin, hvaða kostnaður fylgir því ef einhver.
Virðulegi forseti. Fyrst út af kostnaðinum við EES-nefndina, gert er ráð fyrir einhverjum tugum milljóna þar. Ég vil biðja hv. þingmann afsökunar á því að ég skuli ekki vera með það á hraðbergi, en það liggur alveg fyrir að kalla þarf til ýmsa sérfræðinga og leggja mikla vinnu í málið, fyrir utan að nýta þá vinnu sem er til staðar í ráðuneytinu. Eins og ég vísaði í áðan snýst þetta ekki um að einhverjir þrír einstaklingar geti gert þetta öðruvísi, þeir stýra þessu og þurfa að kalla ýmsa til. Ég held að hv. þingmaður þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að hérna verði sparað til því að málið er mjög mikilvægt. Við þekkjum það af þeim skýrslum sem hafa verið gefnar út að þeim hefur fylgt umtalsverður kostnaður en við sjáum ekki eftir þeim kostnaði því að þetta er slíkt hagsmunamál að við þurfum að hafa eins góðar og skýrar upplýsingar og mögulegt er. Varðandi það sem hv. þingmaður vísar í í sambandi Brexit höfum við verið með þær sviðsmyndir sem ég nefndi. Alveg frá því að ég tók við sem ráðherra hefur stefna okkar verið að vera tilbúin í öllum þeim sviðsmyndum sem upp kunna að koma. Núna liggur fyrir að væntanlega verða lögð fram frumvörp sem tengjast útgöngutímabilinu, réttindum borgara og vöruskiptum, ef ég man þetta rétt. Það erum við að vinna í þéttu sambandi, ekki aðeins við bresk yfirvöld heldur ekki síður við önnur EES-ríki og Evrópusambandið. Við reynum að hafa gott og náið samstarf við alla þessa aðila. Þetta eru nánir bandamenn okkar allir saman og hagur allra að þetta gangi jafn vel og raun ber vitni. Annar hv. þingmaður spurði mig áðan hvaða leið við munum fara. Við erum ekki komin á þann stað. Við munum ekki ráða því ein og sér. Það mun mikið velta á því hvað kemur út úr samningaviðræðum Breta og Evrópusambandsins. Það eina sem við getum gert er að vera eins vel undirbúin og mögulegt er fyrir allar mögulegar sviðsmyndir [[Forseti hringir.]]þannig að þegar hlutirnir gerast, og þeir gætu gerst mjög hratt, þurfum [[Forseti hringir.]]við ekki að undirbúa eitthvað sem við hefðum átt að vera búin að undirbúa.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svörin við þeim spurningum sem ég beindi til hans áðan er varða öryggis- og varnarmál og fjárframlög til þeirra. Við verðum seint sammála um þau en ég legg þrátt fyrir það áherslu á að við ræðum með reglubundnum hætti öryggis- og varnarmál í þingsal. Ég held að það sé af hinu góða sem og skipulegar umræður um utanríkismál yfir höfuð og yfirleitt. Annað sem við þurfum greinilega að ræða hér með reglubundnum hætti eru þróunarsamvinnumálin. Við erum að gera vel og betur en áður. Þó að við uppfyllum ekki 0,7% markmið Sameinuðu þjóðanna er varðar hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu erum við að gera betur en áður. Þegar kemur að því að flokka þjónustu við kvótaflóttamenn innan lands sem þróunarsamvinnuframlag þurfum við að mínu mati líka að ræða þá ákvörðun og það sérstaklega í þingsal. Við höfum greinilega um nóg að tala á þessum þingvetri er varðar utanríkismál og ég veit að hæstv. ráðherra er mér sammála um það. Mig langar undir lokin, og get ekki staðist þá freistingu, að tala um þá ákvörðun að endurreisa ekki sendiskrifstofu Íslands við Evrópuráðsþingið í Strassborg sem þýðir að við erum eina þjóðin af 47 sem eiga sæti í Evrópuráðsþinginu sem ekki er með sendiskrifstofu við þingið, ólíkt því sem var fyrir hrun og ákveðið var að endurvekja 2016. Það eru vissulega vonbrigði því að þó að búið sé að setja á fót sendiherraembætti á Rauðarárstíg sem fer m.a. með málefni Evrópuráðsins, sem er vel og gott, mun Ísland fara með formennsku í Evrópuráðinu árið 2021. Það þarf ekki að ítreka það, hvorki fyrir hæstv. ráðherra né öðrum í þessum sal, hversu mikilvægar grundvallarstoðir Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið eru á sviði mannréttinda, laga og lýðræðis. Stofnanir Evrópuráðsins, þar með talin ráðherranefndin, Evrópuráðsþingið og Mannréttindadómstóll Evrópu, eru mikilvægustu mannréttindastofnanir álfunnar og viðvera okkar í Strassborg skiptir þar höfuðmáli. Ég vil, ekki síst sem formaður Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins og varaforseti þess, hvetja hæstv. utanríkisráðherra til að auka fjárframlög þegar kemur að styrkingu á viðveru okkar Íslendinga við Evrópuráðið. Þar eigum við að [[Forseti hringir.]]gera okkur gildandi þegar kemur að mannréttindamálum, réttindum borgaranna og því að tryggja lýðræði okkar allra í þessari álfu.
Virðulegi forseti. Það er ágætt að vera skammaður úr báðum áttum, meðaltalið er þá bara prýðilegt. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það sem hún fór yfir. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að við þurfum að ræða ýmis mál. Öryggis- og varnarmál eru t.d. nokkuð sem við verðum að ræða. Ég held að það sé mjög mikilvægt að vera meðvitaður um það hversu mikið hefur breyst í þessu á örfáum árum. Hin aukna áhersla Norðurlandanna, sem ég hef sömuleiðis lagt áherslu á á þessu sviði, er nokkuð sem ég held að hafi aldrei gerst áður. Samstarf Norðurlandanna í öryggis- og varnarmálum er alltaf að þéttast og það á bæði við um löndin sem eru í NATO og fyrir utan. Svíþjóð og Finnland eru í mjög þéttu samstarfi, hafa mjög mikinn áhuga á því og reyndar eru þau nánustu samstarfsríki Atlantshafsbandalagsins. Ég tel að þetta sé góð þróun, það er að vísu ekki góð þróun að við þurfum að ræða öryggis- og varnarmál jafn mikið og mögulegt er en ég held að sé góð þróun að Norðurlöndin vinni þétt saman. Það er styrkur fyrir okkur öll. Varðandi Strassborg liggur alveg fyrir að þegar við tökum að okkur verkefni eins og formennsku þar munum við leggja meira í það, alveg eins og ég fór yfir áðan. Ég held að það sé gott að í staðinn fyrir að við setjum eitthvað af stað - síðan hætta menn ekki við það og stundum reyna menn að breyta því með einhverjum hætti - tökum við einhver verkefni að okkur, setjum fjármagn í þau í tvö, þrjú, fjögur ár, reynum að gera það með eins hagkvæmum hætti og hægt er og síðan er það verkefni búið og við tökum annað verkefni að okkur sem við leggjum alveg sérstaklega áherslu á að gera sömuleiðis vel. Ég er ekki með listann frá 2007 og segi: Mig vantar þetta af því að þetta var 2007. Ég nálgast það ekki þannig. Ég nálgast það svona: Hvernig eru hagsmunir okkar best tryggðir? Ef við værum að byrja með autt blað, hvernig utanríkisþjónustu myndum við búa til? Við eigum ekki að miða þetta við það sem var einhvern tímann bara af því bara. Við eigum að gera það vegna þess að við erum að gæta hagsmuna okkar Íslendinga á mörgum sviðum og við eigum að gera þetta með eins hagkvæmum og góðum hætti [[Forseti hringir.]]og mögulegt er. Þess vegna er ég sammála hv. þingmanni um margt og er ekkert að segja að hv. þingmaður vilji fara þangað. [[Forseti hringir.]]Ég segi bara að ég nálgast þetta ekki þannig að menn hafi náð fullkomnun [[Forseti hringir.]]2007 og að við þurfum að komast þangað aftur. Ég held að það sé ekki nálgunin.
Forseti vill árétta að samkomulag liggur fyrir um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur fimm mínútur til framsögu, svo getur einn þingmaður frá hverjum þingflokki beint fyrirspurn til ráðherra og hefur til þess tvær mínútur tvisvar sinnum. Þó geta þingflokkar ákveðið að tveir þingmenn tali frá flokki og fái þá aðeins tvær mínútur hvor. Andsvör verða ekki leyfð. Forseti hvetur bæði ráðherra og þingmenn til að virða tímamörkin eins og kostur er.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir það tækifæri að fá að stikla á stóru í frumvarpi til fjárlaga fyrir næsta ár og vík eðli málsins samkvæmt sérstaklega að þeim málefnasviðum sem undir dómsmálaráðuneytið heyra. Þau eru í raun þrjú. Það er málefnasvið sem er töluliður 2 í fjárlagafrumvarpinu sem varðar dómstólana og það er töluliður 9 í fjárlagafrumvarpinu sem er málefnasvið almanna- og réttaröryggis og það er málefnasvið 10 sem varðar réttindi einstaklinga og trúmál. Heildarútgjöld málefnasviðanna þriggja eru áætluð 47,7 milljarðar kr. í fjárlagafrumvarpinu og aukast um tæpa 5,2 milljarða kr. sem er um 12,2% hækkun. Ég vil nefna að í þessum útgjaldatölum eru tveir liðir sem heyra undir málefnasvið dómsmálaráðuneytisins en eru þó á verksviði forsætisráðuneytisins, það er óbyggðanefnd og ríkislögmaður, en í krónum talið er það kannski óverulegur hluti heildarfjárhæðarinnar. Ég vil þá gera stuttlega grein fyrir þessum þremur málefnasviðum og víkja fyrst að dómstólunum. Til dómstólanna er gert ráð fyrir að verði varið 3,2 milljörðum kr., það er 70 millj. kr. hækkun frá yfirstandandi ári, um 2,2%. Ef við horfum til raunbreytinga á framlögum í einstaka málaflokkum málefnasviðsins munar þarna mest um 39 millj. kr. lækkun framlags til Hæstaréttar. Það er vegna fækkunar um eitt stöðugildi hæstaréttardómara og um eitt stöðugildi aðstoðarmanns. Þetta er í samræmi við áhrif vegna breytinga sem gerðar voru á lögum um dómstóla. Það er svo sem lítið um dómstólasviðið í rauninni að fjalla. Það hafa auðvitað orðið miklar breytingar, eins og menn þekkja, á dómskerfinu hér á landi með stofnun Landsréttar og dómstólasýslunnar en ég hef miklar væntingar um að dómstólasýslan láti til sín taka við að efla stjórnsýslu dómstólanna og mér hefur virst Landsréttur hafa farið vel af stað og allt saman í samræmi við fjármálaáætlun. Þá vil ég víkja næst að málefnasviðinu sem heitir almanna- og réttaröryggi. Til þess verður varið á næsta ári 29 milljörðum kr. og gott betur, tæpum 30 milljörðum kr., og það er 4,8 milljarða hækkun, 19% hækkun. Helstu raunbreytingum framlaganna má skipta í rauninni í fernt. Það er í fyrsta lagi framlag til Landhelgisgæslunnar, þar af 1.900 millj. kr. sem varið er til útborgunar í kaupum á þremur nýjum þyrlum. Í öðru lagi er 1.300 millj. kr. framlag til löggæslunnar og þar af er rúmlega 800 milljónum varið til fjármögnunar aðgerðaáætlunar vegna framkvæmdar við landamæravörslu og samþætta landamærastjórnun. 410 milljónir til að bregðast við auknu álagi á löggæsluna vegna fjölgunar ferðamanna, svo ég stikli nú á stóru á þeim skamma tíma sem ég hef. Í þriðja lagi er verulegum fjárhæðum, 100 millj. kr., ætlað að fara til fullnustumála til að tryggja full afköst fangelsanna hér á landi, sérstaklega fangelsinu á Hólmsheiði sem hefur ekki verið í fullri notkun en stefnir í það núna undir lok þessa árs. Í fjórða og síðasta lagi gerir frumvarpið ráð fyrir 62 millj. kr. framlagi til ákæruvaldsins og réttarvörslu til að styrkja peningaþvættisskrifstofu héraðssaksóknara. Það er gert til að mæta athugasemdum alþjóðlegrar peningaþvættisúttektar sem hefur verið gerð hér á Íslandi. Ég vil þá víkja örstutt að málefnasviðinu um réttindi einstaklinga og trúmál. Undir það heyrir líka stjórnsýsla dómsmálaráðuneytisins. Í þetta málefnasvið er áætlað að fari 14,5 milljarðar, það er 306 millj. kr. hækkun, 2,1% hækkun. [[Kliður í þingsal.]]Þarna munar kannski mest um 77 millj. kr. framlag til Persónuverndar til að mæta innleiðingu nýrra laga eins og þingheimur þekkir. Á móti lækka framlög til kosninga. Við höfum væntingar til þess að það verði ekki kosningar á næsta ári þannig að þetta er hækkun til Persónuverndar. Nú sé ég að tíminn er eiginlega úti, en ég vil nefna það sérstaklega að það standa yfir samningaviðræður við þjóðkirkjuna sem sér núna vonandi loksins fyrir endann á. Varðandi útlendingamálin virðist okkur að það áhlaup sem dundi hérna á Útlendingastofnun sé í einhverri rénun en gert er ráð fyrir lítils háttar aukningu til þessa málaflokks. [[Forseti hringir.]]Annars hlakka ég til að taka þátt í umræðunni hér um málefnasvið dómsmálaráðuneytisins.
Frú forseti. Ég kem hingað upp til að ræða þá grunnstoð samfélagsins sem hæstv. dómsmálaráðherra fer með, nefnilega löggæsluna. Fjárheimild málaflokksins hækkar um tæplega 1.150 millj. kr., sem er dágóð fjárhæð, og það er nauðsynleg til að efla löggæslu í landinu sem hefur fengið að drabbast hættulega mikið niður á vakt Sjálfstæðisflokksins þrátt fyrir ítrekuð aðvörunarorð lögreglustjóra landsins, ríkislögreglustjóra og formanns Landssambands lögreglumanna. Áætluð fjárþörf til að hægt sé að hafa hér lágmarksmönnun í löggæslu landsins eru 3 milljarðar kr. Þegar sást glitta í þessar tölur, rúmlega 1 milljarð kr., var ekki laust við að vonarneisti hafi kviknað í brjósti þingmannsins. Er loksins verið að efla löggæsluna? Á loksins að tryggja lágmarksmönnun hjá lögreglunni? Víða um land eru tómar lögreglustöðvar, enginn á vakt, einn sofandi lögreglumaður með símann á náttborðinu, þrír lögreglumenn gæta 60.000 borgara á höfuðborgarsvæðinu og þar fram eftir götunum. Má sjá þess merki í fjárlögum að hæstv. ráðherrar dómsmála og fjármála séu loksins að svara neyðarkalli sem borist hefur frá lögreglu um árabil? Nei, frú forseti. Þegar fjárlög eru rýnd kemur í ljós að af þessum rúmlega 1.100 milljónum, sem verið er að bæta við í málaflokkinn, eru rétt um 850 að fara í landamæravörslu og þar af 230 í búnað. Ekkert er fjallað um fjölgun í almennri löggæslu. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Hefur hún virkilega engar áhyggjur af undirmönnun í lögreglunni, í hinni almennu löggæslu?
Virðulegur forseti. Það er enn og aftur ánægjulegt að hv. þingmaður lýsi yfir áhyggjum af stöðu löggæslumála og mönnun lögreglunnar á götum úti - hún hefur reynslu af afskiptum lögreglunnar við borgarana, ekki síst í búsáhaldabyltingunni. Það var einmitt í kjölfarið á þeirri byltingu sem farið var í að skera niður löggæsluna svo um munaði í algjörri andstöðu við a.m.k. afstöðu þeirrar sem hér stendur og alls Sjálfstæðisflokksins. Ég lét taka saman fyrir skemmstu þróun útgjalda til löggæslumála allt aftur til ársins 2007. Þá sést einmitt þessi niðurskurður sem vinstri stjórnin stóð fyrir mitt í búsáhaldabyltingunni, sem hv. þingmaður lét ekki fram hjá sér fara með eftirminnilegum hætti og hafði samskipti við lögregluna í þeim efnum. Um leið og Sjálfstæðisflokknum var falin aftur umsjón með þessum mikilvæga málaflokki, þessari grunnstoð þjóðfélagsins, árin 2013 og 2014 sést að orðið hefur gríðarleg aukning fjárheimilda til löggæslu; svo mikil að hún hefur bara ekki verið meiri svo langt aftur sem augað eygir og ég er hér með töfluna. Jafnvel á verðlagi ársins í ár eru fjárheimildir til lögreglunnar komnar verulega fram úr fjárheimildum sem löggæslan hafði árið 2007, á því herrans ánægjulega ári 2007 sem og 2008. 2008 voru það 12,6 milljarðar en við leggjum til að fjárheimildir lögreglunnar fyrir næsta ár verði 16,5 milljarðar. Það er gríðarleg aukning. Ég hef að sjálfsögðu áhyggjur af því ef lögreglan getur ekki mannað sínar stöður. Við höfum lagt mikla áherslu á það, og ég hef gert það, að tryggja að endurnýjun geti átt sér stað með nýliðun í lögreglunni. Það er endalaust verkefni. Það var farið í sérstakt átak til að fjölga lögreglumönnum í tengslum [[Forseti hringir.]]við meðferð kynferðisbrota og ég árétta það og ítreka að það er almenn löggæsla; það eru ekki bara lögreglumenn á fæti úti á götu sem eru þar undir. Þar var um að ræða verulega fjölgun á þessu ári.
Frú forseti. Það vekur ákveðna furðu að hæstv. dómsmálaráðherra skuli gleðjast svona mjög yfir áhyggjum þingmanna og borgara, lögreglunnar sjálfrar, fyrrverandi gegnheils Sjálfstæðismanns og fyrrverandi yfirlögregluþjóns, Geirs Jóns Þórissonar, af gríðarlegri manneklu í almennri löggæslu á landinu. Talandi um búsáhaldabyltinguna þá stóð einmitt umræddur Geir Jón Þórisson, fyrrverandi varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins, í ströngu hér ásamt öðrum lögreglumönnum og voru þar allir kallaðir á dekk. Frá þeim tíma hefur flokkur hæstv. dómsmálaráðherra nánast linnulaust annast málefni löggæslunnar og í dag, tíu árum seinna - þegar íbúum hefur fjölgað umtalsvert, þegar ferðamönnum hefur fjölgað umtalsvert, þegar staðan í þeim verkefnum sem lögreglan þarf að annast er þannig að það þarf mun fleiri á vakt en áður var - hefur lögreglumönnum fækkað. Þetta veit hæstv. dómsmálaráðherra þó að hún hafi, að því er virðist, enga reynslu af löggæslumálum, öfugt við þá sem hér stendur sem hefur starfað sem lögmaður, verjandi og réttargæslumaður árum saman. Já, sú sem hér stendur hefur góða reynslu af því ástandi sem ríkir í löggæslumálum og hefur bara kynnst frábærum lögreglumönnum í sínum störfum sem eru að bugast undan álagi, sem fara í langtímaveikindi, sem flýja til annarra starfa. Það er eiginlega alveg ótrúlegt að hæstv. dómsmálaráðherra sitji hér glottandi yfir því ástandi sem hún býður þjóðinni upp á í löggæslumálum landsins. [[Forseti hringir.]]Ég held að hún ætti frekar að reyna að ná eyrum hæstv. fjármálaráðherra og reyna mögulega að fá einhverja fjármuni inn í málaflokkinn því að þar er svo sannarlega þörf. Það er talið að 3 milljarða þurfi til að hafa lágmarksmönnun í löggæslu á landinu.
Forseti minnir hv. þingmenn á tímamörkin.
Virðulegur forseti. Ég nefndi einungis að ég gleðst yfir því að hv. þingmaður hefur kannski snúið frá villu síns vegar í afstöðu sinni til lögreglunnar og vill standa vörð um lögregluna og nefnir að fyrrverandi varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins hafi staðið vörð hér eins og fleiri lögreglumenn í búsáhaldabyltingunni, ekki síst til þess að hafa afskipti af mönnum, fólki eins og hv. þingmanni sem stóð hér og gargaði og gólaði á torgum úti, talaði niðrandi til lögreglunnar, vísaði til talibana og hryðjuverkalögreglumanna sem hefðu þurft að hafa afskipti af mótmælendum hér úti. Á þeim tíma tók þáverandi ríkisstjórn þá ákvörðun að skera sérstaklega niður til lögreglunnar, [[Eftir hrun.]]skera sérstaklega niður til lögreglunnar og bætti ekki í og horfði ekki frá villu síns vegar [[Eftir stjórnarsetu Sjálfstæðisflokksins.]]þar til Sjálfstæðisflokkurinn tók við stjórnartaumunum í þessum málaflokki og hefur síðan þá bætt verulega í fjárheimildir, til aukningar fjárheimilda til lögreglunnar.
Þetta er …
Ég hvet hv. þingmann og aðra sem hér hlusta til að fara inn á heimasíðu dómsmálaráðuneytisins og sjá þar hlutlaust yfirlit yfir þær auknu fjárheimildir sem hafa orðið til löggæslunnar frá árinu 2007. Það þarf enginn að velkjast í vafa um það [[Þyrlur eru ekki löggæsla.]]- Forseti. Fæ ég frið til þess að svara andsvari hv. þingmanns?
Hæstv. ráðherra hefur orðið.
Ég hvet menn til þess að skoða þetta. Það er alveg óyggjandi að fjárheimildir hafa verið auknar til löggæslunnar allt að því, má segja, umfram öll önnur málefnasvið innan Stjórnarráðsins. Það er alveg sama hvað hv. þingmanni kann að finnast um það og vilji ekki kannast við það, þannig er það. Lögreglan sjálf og fagmenn sem þar starfa forgangsraða þessu fé til þeirra verkefna þar sem þeirra er helst þörf á hverjum tíma. Það er verið að fjölga lögreglumönnum á götunni, það er verið að fjölga lögreglumönnum í vandasömum verkefnum við rannsóknastörf, m.a. í kynferðisbrotum sem hafa setið á hakanum og gerðu það, ekki síst á þeim tíma þegar flokkur hv. þingmanns fór [[Forseti hringir.]]með þann málaflokk. Ég hef ekki heyrt neitt annað en mikla ánægju hjá lögreglunni almennt um þróun þessara mála. Þótt menn taki eitthvert fjölmiðlauppistand [[Forseti hringir.]]þegar kjaraumræður standa hér rétt yfir er það þannig að mikil ánægja hefur verið hjá lögreglunni með þróun þessara mála og jafnvel þannig að menn hafa nú fjárheimildir til að fjölga en hafa [[Forseti hringir.]]ekki einu sinni haft tök á því að fjölga nógu hratt þótt þeir hafi fjárheimildir til þess.
Forseti minnir bæði hv. þingmenn og hæstv. ráðherra aftur á að virða tímamörkin og gefa þeim sem stendur í ræðustól hverju sinni orðið.
Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að mér þykir þessi umræða hafa farið illa af stað. Fyrst ber að þakka það sem vel er gert, auðvitað er það vel gert að bæta í landmæragæslu á Keflavíkurflugvelli, ég þekki þar bærilega til, og bæta þar við um fimm mönnum á vakt, eins og mér sýnist ef þarna er um að ræða vaktavinnumönnun. Ég set hins vegar spurningarmerki við að verið sé að dreifa kröftum landamæravörslu og setja hluta hennar til ríkislögreglustjóra. Ég set reyndar einnig spurningarmerki við það hvernig ríkislögreglustjóraembættið hefur vaxið á kostnað hinna hefðbundnu lögregluembætta í landinu. Það er óyggjandi. Ég ætla ekki að fara að hengja mig í 2007, ég ætla að fara til ársins 2000. Ef við ætlum að færa fjölda lögreglumanna á höfuðborgarsvæðinu til þess sem var árið 2000 þurfum við 1 milljarð kr. Við þurfum 83 stöðugildi sem, nota bene, eru ekki nema 17 sólarhringsmenn vegna þess að það eru fimm stöðugildi í einum sólarhringsmanni. Ég verð að viðurkenna að ég óttast það skilningsleysi sem mér finnst skína úr orðum hæstv. ráðherra á almennri löggæslu. Ég bara skil hana ekki, ég verð að viðurkenna það. Ég er þakklátur fyrir það átak sem gert var í kynferðisbrotadeildinni í fyrra, það kemur sér mjög vel. Það olli að vísu kúfi í rannsóknardeildinni af því að þetta er sífelldur bútasaumur. Það er engin ein stefna. Ég ætla ekki að karpa við hæstv. ráðherra um hvort mönnun í lögreglunni sé eins og hún var árið 2000. Ég ætla að leggja fram skriflega fyrirspurn eftir helgina þar sem það kemur í ljós. Þá þurfum við ekki að karpa um skilningsleysi ráðherrans á þessum málum. Ég óttast líka það sem virðist vera á fylgiblaði með fjárlagafrumvarpinu, þ.e. að ekki er að sjá neina varanlega aukningu í fjárheimildum lögreglu höfuðborgarsvæðisins til ársins 2021. Ég ætla ekki að standa í karpi við þennan hæstv. ráðherra. Ég mun leggja fram skriflega fyrirspurn og svo skulum við lesa hana saman, ég og ráðherrann.
Virðulegur forseti. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns er lúta að mönnun lögreglunnar. Ég held hins vegar, og mér hefur fundist það í þessari umræðu, bæði innan þings og utan líka, að menn hafi mismunandi sýn á það hver hin almenna löggæsla er. Þegar menn tala um almenna löggæslu hefur mér fundist því svolítið bera við að menn vísi þá til lögreglumanna á götum úti. Það er auðvitað mikið rétt, það er hluti af almennri löggæslu en almenn löggæsla í dag, árið 2018, er bara orðin svo miklu víðtækari en það. Kynferðisbrot af áður óþekktum toga, bæði að eðli og umfangi, berast lögreglunni í dag. Þetta er almenn löggæsla og ég þreytist ekki á að benda á það vegna þess að mér finnst menn líta fram hjá því að rannsókn kynferðisbrota og rannsókn efnahagsbrota og rannsókn netglæpa og rannsókn á skipulagðri glæpastarfsemi sem fer ekki fram á götum úti er almenn löggæsla. Hún er almenn löggæsla. Embættin, m.a. á höfuðborgarsvæðinu, hafa fjölgað rannsakendum sem ekki eru endilega lögreglumenn. Þetta er þróun sem er óhjákvæmileg, hún breytir því ekki að löggæslan er öll að eflast. Hún breytir því ekki og ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns af því að við þurfum líka að tryggja fjölgun í liði almennra lögreglumanna og það erum við að gera með m.a. ráðstöfunum sem ég greip sérstaklega til, að tryggja fleiri pláss fyrir nemendur í Háskólanum á Akureyri, í löggæslunáminu. Það þarf að tryggja að við fáum útskrifaða lögreglumenn og breyting sem varð á náminu á sínum tíma og núna er að koma í ljós hvernig mun virka. Okkur líst öllum vel á það en það þarf að tryggja að þetta fólk skili sér síðan til löggæslustarfa. Áhuginn hefur verið mikill þannig að ég hef ekki áhyggjur af nýliðuninni til lengri tíma.
Frú forseti. Þjóðkirkjan fær rúma 2 milljarða í fjárlagafrumvarpinu og rúmlega 2,5 milljarða í sóknargjöld. Ég er stuðningsmaður þjóðkirkjunnar, enda gegnir hún mikilvægu hlutverki í þjóðlífinu og viðheldur hinum trúarlega menningararfi þjóðarinnar. Ég er ekki kominn hingað til að ræða fjárveitingar til kirkjunnar með beinum hætti, enda byggjast þær að stórum hluta á svokölluðu kirkjujarðasamkomulagi sem ég tel að beri að virða. Það sem ég vildi hins vegar sagt hafa varðandi kirkjuna í þessari umræðu og við hæstv. dómsmálaráðherra og yfirmann kirkjumála eru fréttir sem birst hafa um ýmis málaferli sem kirkjan hefur staðið í í gegnum árin. Málaferli kosta peninga og það er staðreynd að kirkjan hefur tapað mörgum af þeim málum. Ég tel að kirkjan eigi að leggja sig alla fram um að ná sáttum, það er í anda þess sem kirkjan stendur fyrir og boðar. Verst þykir mér þegar kirkjan brýtur á réttindum eigin starfsmanna. Nýlega sá ég t.d. að kirkjan hefur áfrýjað máli sem hún tapaði í héraði gegn presti vegna starfskjara hans. Í því máli var tekið fram af hálfu dómsins að biskup hefði brotið gegn ákvæðum laga við ákvörðun sína í málinu. Ég hefði fremur viljað sjá að þeim peningum sem kirkjan hefur varið í málaferli yrði varið til uppbyggingar kirkjustarfinu. Það sem mig langar að vita er hvort hæstv. dómsmálaráðherra hafi rætt þau mál við biskup. Eins og ég nefndi fyrr kosta málaferli alltaf peninga og þau ber að forðast ef mögulegt er, ekki síst ef þau beinast gegn vígðum þjónum kirkjunnar. Kirkjan á að vera til fyrirmyndar í þessu sem öðru. Almennt vil ég segja að fréttir undanfarin ár um ýmsar stjórnsýslulegar ákvarðanir innan kirkjunnar gefa tilefni til að spyrja ráðherra með hvaða hætti er haft eftirlit með stjórnsýslu [[Forseti hringir.]]stofnana á vegum ráðuneytisins og hvaða ráð hæstv. ráðherra sjái til úrbóta í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður og ég deilum áhuga á kirkjunnar málum og höfum bæði áhuga á, vænti ég, að kirkjunni vegni vel í öllu tilliti. Það er hins vegar þannig að kirkjan hefur fengið meira og meira sjálfstæði og að mínu mati, og að ég held kirkjunnar líka, er það til framtíðar litið þróun sem mun halda áfram. Kirkjan er og á að vera sjálfstæð, sjálfstæðari en hún er. Ég held að þau málaferli sem hv. þingmaður rakti í andsvari séu dæmi um mál þar sem kirkjan er algjörlega sjálfstæð. Það kemur aldrei inn á borð ráðherra eða ráðuneytis að meta slík mál sem upp koma. Auðvitað er það hvað kirkjuna varðar og alla aðra vont ef menn þurfa að leita til dómstóla en það er þó ekki alslæmt. Það er einmitt vettvangurinn til þess að gera út um hluti, fá niðurstöðu, þótt menn reyni auðvitað eins og hægt er að ná sáttum. Ef það gengur ekki verður að útkljá málið fyrir dómi. Úr því að báðar stofnanirnar heyra undir dómsmálaráðuneytið, þ.e. kirkjan að svo miklu leyti sem hún er ekki sjálfstæð og dómstólarnir líka, held ég að þær geti átt ágætissamstarf og að skorið verði úr þeim ágreiningi. Þar sem fjárlagafrumvarpið er til umræðu vil ég árétta varðandi fjárhæðirnar sem hv. þingmaður nefndi og vísaði til í fjárlagafrumvarpinu að það hefur verið jafnað upp með fjáraukalögum sem nemur fjárhæð til að mæta kirkjujarðasamkomulaginu. Við erum sammála um, hv. þingmaður og ég, að það samkomulag beri að efna. Það hefur ríkið gert undanfarin ár eftir brotalöm árin eftir hrun.
Virðulegi forseti. Mig langaði til að ræða við hæstv. dómsmálaráðherra um mansal, um það sem við höfum verið að horfa upp á undanfarið í samfélaginu, þar sem ég sé hvergi orðið mansal nefnt í fjárlagafrumvarpinu. Af hálfu ráðherra var boðuð aðgerðaáætlun gegn mansali sem ég held að hafi átt að líta dagsins ljós nú í haust. Mig langar aðeins að forvitnast um það hver staðan á þeirri aðgerðaáætlun er. Mig langar líka til að velta því upp með ráðherra og spyrja hvort þeir aðilar sem best þekkja til, verkalýðshreyfingin, hafi verið með í vinnu við þessa aðgerðaáætlun. Ég held að það sé alveg ljóst að við þurfum að hafa verkalýðshreyfinguna virka með okkur; það eru þau sem eru að takast á við þetta fyrst og fremst. Ég hef líka áhyggjur af því að löggæslan hafi ekki fjármagn til að sinna þessum hluta starfsins, þ.e. að fylgja mansali eftir, hvort sem um er að ræða vinnumansal eða annars konar mansal. Það er nú bara þannig, eða var a.m.k., að á borð lögreglunnar koma vikulega ábendingar um mansal. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður aðgerðaáætluninni? Eru fjármunir settir í að fylgja slíkri áætlun eftir?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurn um þetta umfangsmikla mál og mikilvæga. Það gefur mér líka tækifæri til að nefna það sem ég gat ekki nefnt í svörum við andsvörum hv. þingmanns sem taldi lítið fé renna til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Fyrst vil ég nefna það að aðgerðaáætlun um mansal hefur verið í vinnslu í ráðuneytinu. Það er rétt, þeirri vinnu mun vonandi ljúka nú á haustdögum. Ég mun vonandi leggja fram skýrslu eða aðgerðaáætlun um mansal fyrir jól. Mansal er í eðli sínu og í þessum fræðum hluti af skipulagðri brotastarfsemi. Sem slíkt heyrir það undir rannsókn á skipulagðri brotastarfsemi hjá lögreglunni. Á þessu ári var sérstaklega gert ráð fyrir 80 millj. kr., og kom það inn í fjárlögin fyrir þetta ár, vegna skipulegrar brotastarfsemi. Það mun halda áfram. Það fé, 80 milljónir vildi ég sagt hafa, hefur runnið til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu svo það er nú ekki rétt sem menn hafa haldið hér fram í andsvörum við mína ræðu um að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi ekki fengið neina aukningu fjármuna. Það er þvert á móti. Þetta er hluti af þeirri aukningu sem hefur runnið til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, 80 milljónir til rannsóknar á brotastarfsemi. Þess utan kynnti ég fyrr á þessu ári, því var hrundið strax í framkvæmd, fjölgun lögreglumanna til rannsóknar á kynferðisbrotum um allt land, í öllum embættum. Það er auðvitað líka málaflokkur sem getur komið inn á mansal, þannig að mikil vitundarvakning hefur orðið hjá löggæslunni um þetta; námskeið og alls kyns [[Forseti hringir.]]fræðsla hefur farið fram innan löggæslunnar í þessum málum. Það er vel.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Við eyrnamerktum sérstaklega fjármagn í þetta, eins og hæstv. ráðherra benti á, í yfirstandandi fjárlögum. Ég sakna þess að sjá það ekki gert áfram, sérstaklega í ljósi þess að við vitum að þörfin er til staðar og við erum vonandi, eins og ráðherrann segir, að ljúka fljótlega við þessa aðgerðaáætlun. Ég hefði viljað sjá því gerð betri skil en hér er gert. Ég get ekki látið hjá líða að spyrja líka um sýslumennina sem ég hef talað töluvert mikið um hér; löggæslan fær gjarnan meira vægi og kannski er það eðli málsins samkvæmt. Sýslumenn fá ekki mikla hækkun hér á milli ára, einungis verðlagshækkanir, sýnist mér a.m.k. að mestu. Einhverjir þeirra hafa verið í húsnæði sem hefur verið þeim mjög íþyngjandi, það hefur jafnvel staðið ónotað að stórum hluta og lítið gagnast. Ég minnist enn og aftur á verkefnin sem aldrei hafa verið flutt yfir, sem átti að gera þegar þetta var aðgreint. Það er eitt af því sem ég hefði viljað sjá að ríkisstjórnin beitti sér fyrir, þ.e. að styrkja sýslumannsembættin enn frekar. Ég veit að reynt var að eiga við það fyrir ekki svo löngu. Ég talaði við þáverandi innanríkisráðherra sem hreinlega óskaði liðsinnis, þó að ég væri þá í stjórnarandstöðu, varðandi önnur ráðuneyti sem ekki voru tilbúin að láta af hendi störf til að styðja við sýslumenn. Mig langar til að spyrja, í framhaldi af hinu, hvort til standi að styrkja embættin og hvort húsnæðismál sumra sýslumanna séu enn á sama stað, þ.e. þar sem húsnæði er íþyngjandi og lítið notað.
Virðulegur forseti. Ég verð að fá að nota tækifærið og leiðrétta mig; ég nefndi 80 millj. kr. framlag til rannsókna á skipulagðri glæpastarfsemi hér á höfuðborgarsvæðinu en það kemur fyrst inn árið 2019, svo því sé haldið til haga, og verður áfram. En lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur hins vegar fengið verulega aukningu fjárheimilda; 180 milljónir mun hún líka fá vegna fjölgunar ferðamanna. Sýslumennirnir, það er rétt - við erum enn að skoða starfsemi þeirra embætta eftir að við skiptum upp, eftir að löggæslan var skilin frá sýslumönnum. Sýslumennirnir standa núna einir með sín verkefni. Ég hef lagt á það áherslu og brýnt allt Stjórnarráðið til að skoða hjá sér hvort ekki megi færa til einhver verkefni, fela sýslumönnum frekari verkefni. Sýslumenn eru í eðli sínu handhafar framkvæmdarvaldsins úti í héruðum og stjórnvöld geta fengið góða þjónustu hjá þeim með mjög hagkvæmum hætti og skilvirkum til gagns fyrir borgarana, enda er það markmiðið fyrst og fremst. Hækkun til þeirra hefur verið frá 3,5% upp í 9,5% og mest hér á höfuðborgarsvæðinu, enda umsvifin mest þar enn sem komið er. Þetta eru kannski ekki háar fjárhæðir enda eru sýslumannsembættin ekki fjárfrekar stofnanir í krónum talið. Þeim fylgdu við uppskiptinguna miklir halar sem voru klipptir af en þeir halar virðast einhvern veginn vera skringilegar skepnur, virðast alltaf vaxa aftur og aftur á. Sýslumenn hafa verið mjög viljugir og virðingarvert að þeir hafa náð að hagræða eins og þeir geta í rekstri sínum. Það er alveg ljóst að það mun eitthvað þurfa að halda áfram. Húsnæðið er óhentugt. Ég þekki húsnæðið á Austurlandi sem þarf að skoða. Við erum að skoða það mjög gaumgæfilega með Fasteignum ríkisins að koma því [[Forseti hringir.]]húsnæði í ásættanlegra horf, bæði ódýrara og skilvirkara húsnæði, hagkvæmara og þægilegra fyrir sýslumenn og löggæslu líka.
Frú forseti. Ég ætlaði að ræða löggæslumál við hæstv. ráðherra en mér heyrist sú umræða vera komin ansi langt þannig að ég læt það eiga sig í bili þótt ég eigi mögulega tvær mjög sértækar spurningar í pokahorninu sem ég skil eftir þangað til seinna. Mig langar að byrja á því að ræða við hæstv. ráðherra um fyrirætlun sína um að setja á fót sérstaka mannréttindastofnun, sjálfstæða mannréttindastofnun sem hefur m.a. það hlutverk, eins og kemur fram í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, að veita stjórnvöldum ráðgjöf í mannréttindamálum, stuðla að því að löggjöf og stjórnsýsla sé í samræmi við mannréttindasamninga og fjalla um ástand mannréttindasáttmála í landinu. Fram kemur í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar að til standi að leggja fram frumvarp þess efnis í febrúar. Ég vil því gjarnan spyrja hæstv. ráðherra hvort einhverjir fjármunir liggi fyrir til að standa að því. Ég finn ekki neinn stað í fjárlögunum þar sem fram kemur að leggja eigi peninga í það. Ég tel að bara undirbúningsvinnan við að setja á fót slíka stofnun muni kosta peninga. Ég velti því fyrir mér hvort búið sé að gera ráð fyrir fjármunum í það. Ef við tökum fyrir frumvarp um það í febrúar, hvenær er áætlað að slík stofnun geti farið af stað og er gert ráð fyrir einhvers konar fjármunum í þeim efnum? Þessar mjög svo sértæku spurningar sem mig langaði að spyrja, og ég spyr einfaldlega fyrir forvitni sakir fyrst að ég hef ráðherra hér, snúast um að ég sé að það eiga að fara 86 milljónir í lífkennaupplýsingakerfi fyrir lögregluna. Ég spyr mig hvað það sé nákvæmlega. Svo veit ég líka að sex starfsmenn lögreglunnar eða landamæragæslumenn eiga að sjá um samkeyrslu og mynstursgreiningu á farþegum og spyr aftur: Hvað er það? [[Forseti hringir.]]Hverju er verið að leita að og hvaða þörf er verið að uppfylla með því?
Virðulegur forseti. Þetta eru efnismiklar spurningar. Hvað varðar mannréttindastofnun sem kynnt er á þingmálaskrá minni fyrir framlagningu eftir áramót hefur það mál verið skoðað nokkuð í ráðuneytinu og stjórnsýslunni. Fyrir liggur að mælst er til þess á alþjóðavettvangi að Ísland komi sér upp slíkri stofnun sem yrði alhliða hlutlaus, eins hlutlaus og hægt er, það verður náttúrlega engin stofnun svo hlutlaus að hún falli af himnum ofan, einhvern veginn þarf að fjármagna hana, en að hún verði hlutlausari en t.d. það sem við höfum í dag sem er Mannréttindaskrifstofa Íslands. Mér hefur reyndar líkað ákaflega vel við hana vegna þess að það er nokkurs konar sjálfsprottinn vettvangur mannréttindasamtaka á borð við Amnesty International og fleiri sem koma að rekstrinum en ríkið hefur styrkt árlega með fjárhæð og gert stofnuninni kleift að vera með starfsmann. Dómsmálaráðuneytið hefur styrkt hana, gott ef ekki fleiri ráðuneyti líka, ég held það, t.d. velferðarráðuneytið. Frá mínum bæjardyrum séð finnst mér það fyrirkomulag meira aðlaðandi en ný ríkisstofnun. En ég hef verið að láta skoða sérstaklega hvernig hægt væri að koma til móts við þau tilmæli sem við höfum fengið af alþjóðavettvangi. Þetta er með ýmsum hætti gert t.d. annars staðar á Norðurlöndum og í löndunum í kringum okkur. Á sumum stöðum er háskólunum falið að gera þetta, mannréttindastofnunum innan háskólans. Við höfum eina slíka starfandi líka. Mér fannst það einnar messu virði a.m.k. að skoða alla möguleika í stöðunni. Allt að einu hyggst ég leggja til að slík stofnun verði sett á laggirnar og um leið verði dregið úr stuðningi við Mannréttindaskrifstofu Íslands, bæði af hálfu dómsmálaráðuneytisins og annarra ráðuneyta, þannig að það fé myndi þá [[Forseti hringir.]]renna inn í þá stofnun. Það verður áhugavert að ræða þetta við þingið vegna þess að ég held að uppi séu mörg sjónarmið sem [[Forseti hringir.]]væri vel þess virði að fara yfir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég geri þá ráð fyrir því að hvergi sé gert ráð fyrir sérstökum peningum í þetta og að ekki sé búið að pæla neitt í því. Ég bæti við að mögulega er það ekki frábært að dómsmálaráðherra sé ánægð með núverandi aðhaldsstofnun, en ég set það til hliðar. Sjálfstæð aðhaldsstofnun eða sjálfstæð mannréttindastofnun ætti náttúrlega að hafa nægilegt fjármagn og nægileg umráð mannafla til að geta sinnt virku aðhaldshlutverki og þurfa einmitt ekki að hafa áhyggjur af því hvort hún fái nóg fjármagn frá dómsmálaráðuneytinu þetta árið eða ekki fyrir vinnu sína. Ég fékk ekki svar við þeim sértæku spurningum sem ég spurði áðan en ég læt það vera að ítreka þær og sný mér frekar að öðru. Mig langar að spyrja út í útlendingamál. Ég sé í fjárlagafrumvarpinu að til stendur að draga fjárheimild málaflokksins saman um 39 millj. kr. til að uppfylla aðhaldskröfu. Þetta er ekki sérstaklega mikið en breytir því þó ekki að um samdrátt er að ræða. Samt sem áður kemur fram í fjárlögunum að mikil óvissa sé um fjölda umsókna. Á bls. 267 kemur fram, með leyfi forseta: „Sveiflum í málaflokknum, bæði hvað varðar fjölda og eðli mála, fylgir tilheyrandi ófyrirsjáanleiki varðandi kostnað. Með hraðari málsmeðferð má lækka kostnað við þjónustu.“ Nú liggur alls ekki fyrir hvernig þetta verður. Hæstv. ráðherra hefur verið frekar dugleg að þrengja að því sem yfirvöld í þeim málaflokki hafa kallað tilhæfulausar umsóknir, m.a. með þeim rökum að með því að þrengja að getu þeirra til að teppa kerfið, eins og oft var sagt, verði hlúð betur að þeim sem hafi hér raunverulegar og virkilega réttlætanlegar umsóknir. Ég spyr: Hvernig rímar þetta saman, [[Forseti hringir.]]að draga saman í útlendingamálum, þrengja að þeim umsóknum sem eiga að heita að séu ekki [[Forseti hringir.]]réttmætar, ef rökin voru alltaf að með því að þrengja að málaflokknum ætti að vera hægt [[Forseti hringir.]]að hlúa betur að hinum? Af hverju drögum við þá ekki saman í þessum málaflokki?
Virðulegur forseti. Varðandi mannréttindastofnun vil ég nefna að engin stofnun er svo sjálfstæð að hún sé engum háð. Ef hún á að vera styrkt af fé frá skattgreiðendum koma fjárframlögin auðvitað frá löggjafarvaldinu, undan því verður ekki komist. Það er engin stofnun svo sjálfstæð þótt ég heyri í auknum mæli kallað eftir því af hálfu stofnana, að vegna þess að þær séu svo mikilvægar þurfi þær að vera sjálfstæðar og það megi helst ekki sjást hvaðan peningarnir koma. Það er alveg þvert á það sem við vinnum eftir í dómsmálaráðuneytinu þessa dagana við uppfærslu á peningaþvættistilskipun og gagnsæismálum og öllu því. Við þurfum að geta rakið peningaslóðina og í tilfelli reksturs opinberra stofnana er slóðin alltaf rakin til skattgreiðenda í gegnum þetta ágæta þing hér. Hvað varðar útlendingamálin er rétt að þarna er sett inn hefðbundin aðhaldskrafa og það er ekkert sem ég hef sérstaklega áhyggjur af í ljósi þróunar mála. Við horfum sem betur fer á einhvern samdrátt í umsóknum um hæli en ég hef nefnt að það eru oft erfiðari umsóknir sem kalla á meiri tíma og þar af leiðandi meiri kostnað. Ég hef ekki sérstakar áhyggjur af því hvernig þetta hefur verið sett fram í fjárlagafrumvarpinu, enda verður ekkert undan því vikist að við þurfum að standa straum af kostnaði þeirra sem hingað leita og dvelja hér í lögmætri dvöl og af brottflutningi þeirra sem dvelja hér í ólögmætri dvöl. Það verður ekki undan því vikist, enda hefur það verið auðsótt mál hjá þinginu og fjármálaráðherra að búa svo um hnútana að hægt sé að bregðast við því ef óvænt atvik koma upp. Hvað sértæku spurningarnar varðar vísaði hv. þingmaður til aðgerða sem við stöndum í sem eru til komnar vegna kröfu um aðgerðir hér vegna Schengen-samstarfsins og þar eru m.a. farþegalistagreiningar og fjölgun landamæravarða. Fjölgað verður um hátt í 70 [[Forseti hringir.]]stöðugildi á næsta ári við löggæslustörf og stór hluti þeirra við landamæravörslu, m.a. farþegagreiningu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og greinargóða yfirferð. Hér hefur löggæslumál borið á góma. Þau hafa gert það undanfarið í fjölmiðlum og verða sjálfsagt alltaf til umræðu, eðlilega. Það ber svolítinn keim af því að fullyrðingar fljúgi á milli í umræðunni, og ekki bara nú heldur oft áður. Það á við um fjölmörg önnur málefnasvið sem við fjöllum um í fjárlagafrumvarpi. Ég ætla að koma aðeins inn á það í þessari umræðu að mikilvægt er þegar við skoðum þróun fjárveitinga og þróun ársverka að við séum að tala um sama hlutinn þegar við fjöllum um þessa þætti. Þá er ekki síður mikilvægt að við séum að taka sama tímabil. Þá erum við auðvitað farin að sjá það að á fjölmörgum málefnasviðum, ef við tökum tímabilið frá 2010 til 2018 og svo frumvarpið sem við horfum á hér, varð breyting, t.d. á skipan lögregluembætta 2015, sama ár og við samþykktum lög um opinber fjármál þar sem við breyttum framsetningu á málaflokkum og málefnasviðum. Þetta verður allt að hafa í huga. Þess vegna þarf að hafa svolítið fyrir því að taka gögnin á sama form þannig að við séum að ræða sama hlutinn þegar við fullyrðum það hvernig þetta hefur þróast. Þess utan fór hæstv. ráðherra ágætlega yfir þann breytta heim sem orðið hefur á þessum árum, um harðari fíkniefnaheim og aukið álag í löggæslu almennt, þess vegna skipulagða glæpastarfsemi o.s.frv. Ég ætla að koma [[Forseti hringir.]]í seinna andsvari að spurningunni, hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Þá svarar hæstv. ráðherra. Ég heyrði hins vegar undir lok andsvars hv. þingmanns að hann ætlaði að koma að spurningunni í næsta andsvari en ég greindi enga spurningu sérstaklega í þessu andsvari. En það er rétt sem hv. þingmaður segir - og ég þakka fyrir að fá tækifæri til að árétta að það skiptir máli að menn beri saman réttar eða sambærilegar tölur, hvort heldur er á milli ára eða á milli verkefna, af því að löggæsla, ég rak mig á það þegar ég fór að skoða þennan málaflokk aftur í tímann - að kafa þarf svolítið djúpt til þess að átta sig á því hvaða fjárhæðum hefur verið varið til löggæslumála síðustu árin þegar löggæslan var úti um landið, t.d. hjá sýslumönnum. Þær tölur eru til og þess vegna lagði ég mikla áherslu á að særa þær fram og kynnti þær á heimasíðu dómsmálaráðuneytisins í ágætu yfirliti þar sem menn geta séð heildarútgjöld til löggæslumála eins og þau hafa verið á árunum áður en sýslumannsembættin voru slitin frá lögreglunni. Þar sést glöggt að aukning fjárheimilda hefur öll orðið, og veruleg, á árunum eftir 2014. Á árunum frá og með 2014 varð veruleg aukning fjárheimilda til löggæslunnar. Þótt maður geti haft gaman af góðum þrætum finnst mér heldur tilgangslítið að þræta um þá staðreynd. Embættin úti um landið skiptast auðvitað eftir þörfum og áherslum á hverjum tíma. Farið verður í sérstakt átak vegna löggæslumála í kjölfar fordæmalausrar aukningar ferðamanna. Þá var litið sérstaklega til Suðurlands og höfuðborgarsvæðisins og hálendisins, þannig að þetta fer [[Forseti hringir.]]allt eftir efnum og ástæðum á hverjum tíma.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Auðvitað er mjög gott að fá greinargott svar þegar spurningin er ekki til staðar. Ég þakka kærlega fyrir það. Það er akkúrat kjarni málsins þegar við erum farin að taka þetta saman á ákveðin tímabil, og hæstv. ráðherra kom inn á það, og eins og er á fjölmörgum öðrum málefnasviðum er viðmiðsárið 2013 má segja og svo verður raunaukning til flestra málefnasviða í kjölfarið. Það á við um fjárveitingar og fjárheimildir til lögregluembætta jafnframt. Spurningin var í raun og veru sú að ef við skoðum fjölda ársverka hefur þeim fjölgað mismikið eftir embættum, einhvers staðar fækkað, en það fer væntanlega eftir því hvar brýnasta þörfin er. Fjárveitingar og fjárheimildir hafa að raungildi aukist. Það hefur orðið viðsnúningur á fjárhagsstöðu lögregluembætta sem gefur manni von um að hægt sé að ná betur til framtíðar um þetta mikilvæga málefni. Spurningin var því hvort þetta væri sú áætlun sem mætti draga af samanburði þegar við erum búin að taka allt hér til skoðunar út frá þróun launavísitölu og verðlagsvísitölu vegna þess að það er gríðarlegur munur þar á milli og laun vega auðvitað mjög misþungt eftir því hversu mannaflsfrek málefnasviðin eru. Þegar allt er tiltekið ætti fjárhagsstaðan að vera betri og við ættum að vera í færum að ná betur utan um þennan málaflokk.
Virðulegur forseti. Þegar rætt er um mannaflann eða ársverkin er það auðvitað mismunandi eftir landshlutum, en á höfuðborgarsvæðinu hefur ársverkum fjölgað eitthvað, ef ég man rétt, eftir að ég sá einhvern tímann tölur um það sérstaklega. Ég nefndi það fyrr í dag að í ljósi breytts fyrirkomulags eða breyttra tíma eru það ekki endilega alltaf lögreglumenn sem eru fengnir til að rannsaka mál, það þarf stundum að leita til sérfræðinga á öðrum sviðum sem sinna þá lögreglumálum og löggæslumálum. Allt þetta varðar réttaröryggi og almannaöryggi, þetta er allt í almannaþágu. Það þarf stundum að líta á þetta í víðara samhengi en bara til fjölda lögreglumanna að störfum. Þó er það þannig að lögreglumönnum hefur verið fjölgað eins og ég hef nefnt í ýmis verkefni og það stendur til. Í því fjárlagafrumvarpi sem nú er til umræðu og gefur fyrirheit um árið 2019 liggur alveg fyrir að veruleg aukning verði í löggæslunni, hátt í 70 manns, fjölgun um 70 stöðugildi í löggæslunni. Stór hluti þeirra er við verkefni við landamæravörslu til að mæta skuldbindingum í Schengen-samstarfi okkar. Þá er ekki bara verið að vísa til landamæravarða við Flugstöð Leifs Eiríkssonar, heldur er t.d. líka sérstaklega eyrnamerkt fjölgun stöðugilda á höfuðborgarsvæðinu, á Akureyri og þar sem gæta þarf að landamærum annars staðar. Það er líka fjölgun á höfuðborgarsvæðinu. Mönnum verður tíðrætt um þetta og ég árétta að þau framlög sem við horfum á eru sérstaklega vegna fjölgunar ferðamanna. Þar hafa verið bæði tímabundin framlög sem hafa verið gerð varanleg, og einnig tímabundin framlög til þess að mæta ákveðnum álagspunktum í ýmsum umdæmum. [[Forseti hringir.]]Það verður haldið áfram á þeirri braut árið 2019.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hennar í málaflokknum. Við ræðum um lögregluna. Margir eru búnir að koma inn í það mál og ég ætlaði að bæta örlitlu við áður en ég fer í annað. Það sem skiptir máli og menn hafa áhyggjur af er löggæslan, aðallega úti á landi, í dreifðum byggðum. Þar eru lögreglumenn oft einir á ferð og langt í aðstoð. Það slæma við stöðuna eins og hún er í dag er að það er fámenn lögregla úti á landi í dreifðum byggðum. Ég fagna því auðvitað með hæstv. ráðherra ef hún ætlar að gefa í varðandi löggæsluna, landamæralöggæslu og rannsóknir einstakra brota, en það sem ég hef kallað eftir og kalla áfram eftir er að meira fé sé sett í almenna löggæslu. Hæstv. ráðherra segir að hún ætli að fjölga lögreglumönnum um 70. Er þá verið að tala um hreina fjölgun eða er tekið tillit til þess að á hverju ári hætta einhverjir tugir lögreglumanna, sérstaklega undanfarin ár? Fjöldi lögreglumannanna náði þeim hæðum þegar best lét á árum áður að vera um 1,7 eða 1,8 lögreglumenn á hverja þúsund íbúa. Það hlutfall hefur dalað síðustu áratugi og var komið niður í 1,4 í fyrra. Þannig að ég spyr ráðherra: Hversu marga lögreglumenn telur hún að æskilegt væri að hafa á næstu árum þegar gefur verður í í þessum málaflokki miðað við hverja þúsund íbúa? Hversu marga lögreglumenn telur hún að ætti að stefna að því að hafa? Í fyrra voru þeir 1,4 á hverja þúsund íbúa, hugsanlega 1,5 í ár. Hversu hátt telur hún að fara ætti í þessu? Annað sem ég vil spyrja hana: Er hæstv. ráðherra sátt við ástand löggæslumála á Íslandi? Telur hæstv. ráðherra fjölda starfandi lögreglumanna vera ásættanlegan miðað við aukinn fjölda ferðamanna og sífellt fleiri og flóknari verkefni lögreglu, [[Forseti hringir.]]ekki síst aukna skipulagða glæpastarfsemi yfir landamæri?
Virðulegur forseti. Ég er spurð að því hvort ég sé ánægð með löggæsluna á Íslandi. Já, ég er ánægð með löggæsluna á Íslandi. Ég hjó líka eftir könnun sem Gallup gerði á alþjóðavettvangi, alþjóðlega könnun sem Gallup gerði um viðhorf til löggæslumála úti um allan heim, hvaða land er öruggast. Ísland lenti í 3. sæti í þeirri könnun á eftir Singapúr sem var í 1. sæti og Noregi í 2. sæti. Tel ég það gefa ákveðna vísbendingu um stöðu íslenskrar löggæslu í alþjóðasamanburði. Ég held að við ættum að vera ánægð með það. Ég tek hins vegar undir áhyggjur hv. þingmanns um stöðu löggæslumála á landsbyggðinni þar sem það er rétt að þar eru lögreglumenn oft einir á ferð og þurfa að fara um langan veg. Ég heimsótti lögregluna á Suðurlandi fyrir skemmstu og kynnti mér aðstæður, það er náttúrlega víðfeðmasta lögreglusvæðið á landinu. Það er auðvitað ekki boðlegt að menn séu einir að keyra og bregðast við slysum og atburðum, eins og menn þurfa stundum að gera þar. Þar hefur þó orðið veruleg fjölgun á menntuðum lögreglumönnum frá árinu 2014. 31 lögreglumaður var þar 2014 en núna eru þeir 45, held ég, eða 49, hátt í 50. Menn mega ekki tala eins og ekkert sé að gert eða tala niður lögregluna. Það hefur mikið verið gert. Lögreglan á allt það hrós skilið sem hún fær frá almenningi og langoftast stjórnmálamönnum líka. En við þurfum auðvitað að standa vörð um hana og það verður gert. Ég nefni aftur sem ég sagði áðan, menn verða líka að vera sanngjarnir í því þegar talað er um löggæsluna og skilgreiningu á því hvað lögreglan er. Hvernig er löggæslan? Hún er orðin miklu umfangsmeiri, og almenningur gerir kröfu um það, en að það séu bara lögreglumenn á bílum eða lögreglumenn úti á vegum. Löggæslumál eru orðin miklu flóknari en svo að allt leysist með því að fjölga lögreglumönnum.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Eins og allir vita hefur undanfarna mánuði og ár verið urgur í lögreglunni út af stöðu lögreglunnar. Það hefur ekki farið fram hjá neinum. Menn hafa fullyrt að lögreglumönnum fari fækkandi, lögreglubifreiðum fari fækkandi. Akstur lögreglubifreiða hefur dregist saman. Einhvers staðar sá ég að á tíu ára tímabili hafi akstur þeirra dregist saman um 40% og lögreglubifreiðum fækkað um 20%. Það þarf auðvitað að ræða við þessar stéttir og hagsmunaaðila í lögreglunni út af þessu ástandi, hefja samtal, reyna að ná sátt. Þess vegna spyr ég ráðherra: Hefur hæstv. ráðherra rætt við fulltrúa lögreglumanna, þ.e. stjórn Landssambands lögreglumanna, á fundi, rætt stöðu lögreglunnar og hvernig hún blasir við lögreglumönnum? Ég tek undir þau orð hæstv. ráðherra að þessi umræða um lögregluna geti skaðað hana. Það viljum við ekki. Samdráttur í löggæslu undanfarin ár hefur valdið því að lögreglumenn eru undir miklu álagi, líka í síbreytilegum heimi með flóknari afbrotum o.s.frv. Þá spyr ég ráðherra: Hefur hæstv. ráðherra einhver áform um að styðja við bakið á lögreglumönnum, líkt og nýleg dæmi eru um frá Landssambandi slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna, og tryggja þeim viðunandi stuðningsúrræði til að sporna við kulnun í starfi vegna álags? Ég ætla einnig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig gengur vinna við gerð löggæsluáætlunar? Við höfum beðið eftir henni í ansi mörg ár, ég hugsa að það séu að nálgast tíu ár síðan boðað var að hún kæmi fljótlega. Ég ætlaði að spyrja um sýslumennina, það hafa fleiri gert, og ýmislegt annað.
Virðulegur forseti. Ég hef af því örlitlar áhyggjur að málflutningur í tengslum við löggæslumál verði frasakenndur. Mér fannst svolítið á máli hv. þingmanns eins og hann væri á sjálfstýringu þegar hann sagði: Þrátt fyrir niðurskurð undanfarinna ára. Ég er búin að segja það nokkuð oft hér í dag og hef brugðið upp súluriti og bent á súlurit á heimasíðu dómsmálaráðuneytisins, dmr.is, og þreytist ekki á að segja það enn og aftur að ekki hefur verið skorið niður til lögreglunnar frá því að Sjálfstæðisflokkurinn tók við stjórn þessara mála árið 2013. Það hefur bara ekki verið niðurskurður. Fjárheimildir hafa ekki verið auknar eins mikið í háa herrans tíð. Við kunnum síðan að hafa á því hvort sína skoðunina hvort nóg sé að gert. En þetta er staðan. Allt tal um niðurskurð síðustu ára er ósanngjarnt og ekki til þess fallið að varpa réttu ljósi á stöðu lögreglunnar. Ég vil miklu frekar ræða hvað við getum betur gert, hvernig við getum forgangsraðað betur þessum peningum, fengið meira út hverri krónu. Ef menn ætla ekki að horfast í augu við þá aukningu sem verið hefur nær sú umræða aldrei upp á vitrænt plan. Ég vildi árétta það sérstaklega. Það er rétt að löggæsluáætlunin hefur beðið lengi. Ég er reyndar fegin því að hún hafi beðið lengi vegna þess að það hefur gefið lögreglustjórum um allt land frekara tækifæri á að koma með ábendingar. Ég hef brugðist við þeim ábendingum, verið þeim sammála og hef breytt löggæsluáætluninni til samræmis við ábendingar lögreglustjóra. Þegar ég mun kynna hana nú í haust held ég að hún verði plagg sem leitt geti til skilvirkrar mælingar á árangri löggæslunnar og þeim árangri og væntingum sem við höfum til hverrar krónu sem við setjum í löggæsluna.
Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem mig langar að nefna við hæstv. ráðherra. Það fyrsta þeirra er Schengen-samstarfið en það gleður mig mjög að sjá að verulegir fjármunir eru settir í það mikilvæga samstarf sem er einmitt mjög mikilvægur hlekkur í því að tryggja öryggi borgara landsins og annarra borgara sem hér eru á ferðinni. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki óhætt að túlka þá áherslu að sinna Schengen vel sé til marks um ætlun ríkisstjórnarinnar og hæstv. ráðherra hennar að styðja við og sinna mjög vel þessari stoð í evrópskri samvinnu. Það er nú einu sinni þannig að mjög mikilvægt er að talað sé ákaflega skýrt í þessum efnum, ekki síst á þessum tímum þar sem einangrunarhyggja og aflokunarstefna virðist eiga mjög upp á pallborðið víða og sumu af því skolar á land á Íslandsstrendur. Mig langar því að spyrja ráðherrann mjög ákveðið og beint um það hvort ekki megi treysta því að hæstv. dómsmálaráðherra og ríkisstjórnin muni standa vörð um Schengen-samstarfið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina um þetta mikilvæga samstarf, ég er sammála honum um það, sem við eigum í á vettvangi Schengen. Það er verst að svo virðist vera sem hv. þingmaður og sú sem hér stendur hafi ein áhuga á þessu máli því að salurinn er orðinn tómur, en það er ágætt, þá getum við átt einlægt og innilegt samtal um þetta. Það er mín afstaða og ríkisstjórnarinnar að vera okkar í Schengen sé algjör forsenda þess að við getum tryggt hér löggæslu og öryggismál eins og gerð er krafa um í dag. Ekki bara með samstarfi varðandi landamæragæslu heldur með samstarfi á vettvangi löggæslumála almennt og sem hefur reyndar líka leitt til víðtæks samstarfs á vettvangi jafnvel ákærumála líka. Schengen-samstarfið hefur auðvitað tekið stakkaskiptum undanfarin ár í ljósi þeirra áskorana sem öll ríkin í Evrópu hafa staðið frammi fyrir í öryggismálum vegna fordæmalausra fólksflutninga til Evrópu. Ekki bara flóttamanna eða hælisleitenda, heldur líka efnahagslegra ástæðna, fólks sem er að flýja efnahagslegar aðstæður utan við Evrópu, mögulega innan Evrópu líka. Menn ræða stundum svolítið og slengja því fram, vonandi í hálfkæringi, að við hefðum fulla burði til að verja landamæri okkar þótt við værum ekki í Schengen og vissulega væri það að einhverju leyti rétt, að við gætum gert það. Það breytir því hins vegar ekki að við hefðum staðið frammi fyrir sömu áskorunum og ógnum og við gerum í dag, og hefðum haft færri tækifæri til að bregðast við þeim með jafn skilvirkum hætti og við höfum getað gert á vettvangi Schengen. Ég mun því í öllu falli standa vörð um Schengen-samstarfið á meðan það er eins og það er, en auðvitað tekur það breytingum og við höfum náttúrlega málfrelsi á þeim vettvangi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra kærlega fyrir svarið og gleður mig að hún talaði mjög skýrt í þessum efnum. Ég velti fyrir mér hvort ég eigi að minnast á trúmál og kirkjuna. Þetta bar nú aðeins á góma í fyrri samræðum við þessa umræðu. 6,5 milljörðum er varið til málaflokksins trúmál og það eru gríðarlega miklir fjármunir. Það liggur í augum uppi, sérstaklega ef maður setur það í samhengi við mörg mjög brýn verkefni sem sinna þarf. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann sé sáttur við þessa skipan mála, þ.e. að svona miklir peningar fari til þessa málaflokks. Ég geri mér fulla grein fyrir því að að hluta til byggist þetta á samningum og þess háttar, en samningum er nú oft hægt að breyta og forsendur samninga breytast líka. Þess vegna langar mig að vita hvort unnið er með einhverjum skipulögðum hætti innan ráðuneytisins að því að draga úr framlögum til trúmála. Og kannski fá viðhorf hæstv. ráðherra til þess hvort að hann hafi svigrúm til þess að gera eitthvað meira í þessum málum. Af því að tíminn er ekki alveg útrunninn langar mig aðeins að minnast á áætlunina um kynferðisafbrotamál sem er í gangi. Ég sá að á borði ríkisstjórnarinnar í dag var verið að fjalla um þau mál með einhverjum hætti líka. Mjög mikið er talað um að þetta sé allt saman fullfjármagnað. Þess vegna langar mig að spyrja hvort allar tillögur og ábendingar sem komu fram í skýrslunni sem ráðherra fékk fyrir nokkrum mánuðum sé að finna í hinni endanlegu aðgerðaáætlun [[Forseti hringir.]]ráðuneytisins og hvernig var staðið að því mati hvað telst full fjármögnun. Voru þeir sem eiga að annast þau verkefni sem eru í áætluninni hafðir með í ráðum og hafa þeir fallist á [[Forseti hringir.]]að það sé fullfjármagnað það sem þeir eiga að sinna?
Virðulegi forseti. Já, hvað varðar aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota í réttarvörslukerfinu lá hún fyrir og var samin eftir mjög víðtækt samráð af hópi sem samanstóð af öllum í rauninni er koma með einhverjum hætti að meðferð kynferðisbrota í réttarvörslukerfinu. Ekki bara lögreglu, dómstólum og þar fram eftir götunum, heldur miklu fleirum líka, heilbrigðiskerfinu og hvað á maður að segja, baráttuhópum líka. Það var auðvitað ómetanlegt og hefði kannski ekki verið hægt að vinna þetta með öðrum hætti en að fá einmitt sjónarmið margra í þessu. Í aðgerðaáætluninni eru margar góðar aðgerðir, þetta eru margar aðgerðir. Það sem er gott við þessa aðgerðaáætlun er að margar þeirra kölluðu ekkert endilega á mikil fjárútlát og það er einmitt það sem oft fæst með vinnu sem þessari þegar menn koma saman sem þekkja gerst til að fram komi fram ábendingar um breytt verklag sem kostar ekki mikið. Varðandi þá þætti sem virkilega kosta og sumir kosta þó nokkuð, jú, þá var lagt á það kostnaðarmat, það var kostnaðarmetið í dómsmálaráðuneytinu að höfðu samráði við alla þá sem þurfa að bera þann kostnað eða gera grein fyrir honum. Það á að vera allt í föstum skorðum og ég hef ekki heyrt enn þá að einhver vanáætlun hafi orðið af því eða ofáætlun, þannig að þetta er í ágætum farvegi að minnsta kosti hingað til. Hvað kirkjuna varðar hef ég lýst því yfir að ég sé fyrir mér að kirkjan verði sjálfstæð, enn þá sjálfstæðari en hún er. Ég vil helst sjá það þegar kemur að fjármögnun hennar. En ég bendi á að verkefni kirkjunnar eru auðvitað gríðarlega mikil og mörg á sviði félagsmála og velferðarmála. Mér finnst því ekki að menn geti talað svona í hálfkæringi til kirkjunnar þannig að þetta séu bara fjárframlög til trúmála vegna þess að hún hefur gegnt mjög mikilvægu hlutverki sem ég er ekki viss um að þorri landsmanna myndi vilja vera án ef í hart færi.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjárlagafrumvarp fyrir árið 2019. Það er með þetta fjárlagafrumvarp eins og örugglega öll önnur fjárlagafrumvörp sem samþykkt hafa verið eða komið til umræðu hér á Alþingi Íslendinga að það er ekki fullkomið, en það er hins vegar margt jákvætt í því. Vissulega eru þættir þar sem við þurfum að gera betur og í þeim málaflokki sem sá sem hér stendur mælir fyrir er alltaf verk að vinna og það skal enginn efast um það. Ég ætla að fara í fljótu bragði yfir nokkur atriði sem þó eru jákvæð í frumvarpinu. Við erum með þessu frumvarpi að bæta kjör öryrkja. Við erum að hækka greiðslur til foreldra í fæðingarorlofi. Við erum að auka stuðning við börn og barnafjölskyldur. Það er áhersla á uppbyggingu félagslegs húsnæðis og það er aukinn stuðningur við atvinnuleitendur og þessar tölur sjást allar í frumvarpinu. Heildarútgjöld til málaflokksins sem heyrir undir félags- og jafnréttismál eykst að raunvirði um 8,5% á milli ára, gangi þetta fjárlagafrumvarp eftir. Útgjöld til félags- og jafnréttismála aukast um 15,6 milljarða kr. á næsta ári sem og það er að frátöldum launa- og verðlagsbótum en heildaraukningin, ef við bætum við launa- og verðlagsbótum, er 21,4 milljarðar, það er vegna þess að verðlagsbætur eru um 5,9 milljarðar í frumvarpinu. Það er auðvitað gríðarlega mikil aukning á milli ára og ég er mjög ánægður með að við skulum vera að auka fjárveitingar til þessa málaflokks milli ára. Helstu atriði sem þarna eru undir og er verið að hækka eru m.a. 4 milljarða kr. aukin fjárveiting til að bæta kjör öryrkja og til þess að stíga fyrstu skref, og ég ítreka fyrstu skref, í endurbótum á almannatryggingakerfinu. Það eru 4 milljarðar eins og ég sagði en jafnframt því eru 3,6 milljarðar kr. sem eru til komnir til þess að mæta fjölgun aldraðra og öryrkja. Það er líka verið að auka fjárhagslegan stuðning við börn og barnafjölskyldur og þar munar mest um að verið er að hækka greiðslur í fæðingarorlofi úr 520.000 kr. í 600.000 kr. á næsta ári. Heildarkostnaður vegna þessa nemur 1,8 milljörðum. Þetta var eitt af stefnumálum ríkisstjórnarinnar, bæði að hækka greiðslur í fæðingarorlofi og lengja fæðingarorlof og þarna erum við búin að stíga annað skrefið en enn þá er eftir að stíga skrefið varðandi lenginguna. Auk þessa er gert ráð fyrir að kostnaður fæðingarorlofs vegna hækkunar á mótframlagi í lífeyrissjóði fari úr 8% í 11,5% og það kosti um 400 milljónir á næsta ári og gert er ráð fyrir því. Jafnframt þessu er gert ráð fyrir í frumvarpinu 200 millj. kr. sem eru ný fjárveiting til þess að styrkja stöðu barna og barnafjölskyldna. Auk þess er fleira sem snýr að börnum og ungmennum vegna þess að á næsta ári er gert ráð fyrir auknu framlagi vegna uppbyggingar á sérstökum búsetuúrræðum fyrir börn með alvarlegar þroska- og geðraskanir, þar er verið að auka fjárveitingar um 150 millj. kr. á næsta ári til þeirrar uppbyggingar, auk þess sem 80 millj. kr. er varið til nýs stuðningsheimilis með eftirfylgd fyrir unglinga í fikniefnavanda. Það er líka svo að samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar er verið að auka fjárframlög til móttöku flóttafólks. Verið er að auka endurgreiðslur til sveitarfélaga vegna fjárhagslegrar aðstoðar við fólk sem hefur verið veitt alþjóðleg vernd og sú aukning nemur á næsta ári í heildina 400 millj. kr. samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. Það er líka svo að í framhaldi af ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að hækka atvinnuleysisbætur í 90% verða framlög í Atvinnuleysistryggingasjóð aukin um 2,3 milljarða kr. á næsta ári og enn fremur verða framlög til Ábyrgðasjóðs launa aukin um 200 milljónir í samræmi við yfirlýsingu stjórnvalda í tengslum við kjarasamninga, sem undirrituð var í lok febrúar á þessu ári. En þar sem spár gera því miður ráð fyrir að atvinnuleysi aukist lítillega á næsta ári er líka gert ráð fyrir auknum fjárframlögum sem því nemur eða um 1,7 milljörðum kr. í fjárlagafrumvarpinu. Síðan er aukning til húsnæðismála en þar er verið að auka í stofnframlög um 800 millj. kr., það er til uppbyggingar á félagslegu húsnæði með stofnframlögum þar sem ríkið hefur átt samstarf við sveitarfélögin, við verkalýðshreyfinguna og við stúdentahreyfingarnar um byggingu félagslegra íbúða. Eins og ég sagði áðan eru þetta talsverðar aukningar en betur má ef duga skal og það er gríðarlega mikilvægt líka að við hugum að ýmsum kerfisbreytingum í þessum málaflokki og það er í vinnslu einnig. Ég þykist vita að ég verði hugsanlega spurður út í eitthvað af því hér á eftir þannig að við látum það bíða.
Virðulegi forseti. Á málasviði ráðherra eru mikilvæg samfélagsverkefni, húsnæðismálin, barnaverndarmál og ýmsir þættir atvinnumarkaðar svo fátt eitt sé nefnt. Það sem leitar mjög á landsmenn þessa dagana eru málefni barna og ungmenna og vanlíðan þeirra. Það fellur einn ungur einstaklingur af völdum fíkniefna í viku hverri, ekki bara fellur heldur deyr. Ef þetta væri inflúensufaraldur eða eldgos væri hér uppi fótur og fit. Hvað með viðbrögð við því, virðulegi ráðherra? Er ráðherra hlynntur þeim úrræðum sem þekkt eru, og voru raunar rædd hér fyrr í dag, og hafa reynst vel í löndunum í kringum okkur og skaðaminnkandi verkefni sem Frú Ragnheiður hefur talað mjög fyrir? Alfa og omega alls í því sambandi eru auðvitað forvarnaúrræði og heilsueflandi verkefni. Við Íslendingar erum vön skammtímahugsun, erum til í að henda okkur í átaksverkefni á flestum sviðum. Við þurfum að temja okkur langtímasýn í velferðarkerfinu. Mér finnst enn skorta á það í frumvarpinu. Ég spyr því ráðherra hvort þetta séu ekki atriði sem þurfi að leggja miklu meiri áherslu á. Því verður ekki breytt að börn og ungmenni á Íslandi eru í miklum vanda akkúrat núna og úrræði þola enga bið. Í vor kynnti ráðherra að unnið væri að því að koma upp úrræði þar sem einstaklingar sem hafa verið lengi í kerfinu fengju aðstoð við að aðlagast fyrra lífi, jafnvel ætti að opna það eftir sex vikur. Hvernig er staðan í því verkefni? Rekstrarframlög til málefnasviðsins örorka og málefni fatlaðs fólks eru áætluð 294 millj. kr. í fjárlagafrumvarpinu og hækka um 47 millj. kr. að sögn vegna notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, sem er mikilvægt verkefni sem við samþykktum í vor. Telur ráðherra að þetta sé í samræmi við það samkomulag sem gert var? Finnst ráðherra það ásættanlegt í ljósi [[Forseti hringir.]]þess hversu mikil bylting það er í lífsgæðum fatlaðra og þeirra miklu væntinga sem uppi eru?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Guðjóni Brjánssyni um mikilvægi þess að fjárveitingum sé forgangsraðað í þágu barna og ungmenna. Við stígum skref í átt til þess í frumvarpinu, eins og ég sagði áðan. Við erum með nýjar 80 milljónir á næsta ári til opnunar á sérstöku úrræði á höfuðborgarsvæðinu. Við aukum um 150 millj. kr. til uppbyggingar á sérstökum búsetuúrræðum fyrir börn með alvarlegar þroska- og geðraskanir. Það eru einnig 200 millj. kr. í frumvarpinu til að styrkja stöðu barna almennt. Þetta er því hátt í hálfur milljarður sem kemur nýr á milli ára umfram það sem þegar er. Ég fundaði með Barnaverndarstofu síðast í síðustu viku til að fá upplýsingar um hver staðan væri á meðferðarúrræðum og öðru því sem sneri að þeim málum. Ég veit ekki annað en að þar sé verið að leggja lokahönd á vinnu við að opna úrræðið sem ég nefndi áðan. Það hefur tekið langan tíma og fyrir það hef ég svarað. Ég harma það og finnst það skelfilegt en hef fullvissu fyrir því frá Barnaverndarstofu að eins og staðan er núna er laust í fleiri úrræði þannig að þeir gera ekki ráð fyrir því að úrræðið sem á að opna fljótlega verði fullnýtt á næstu dögum. Ég get því alveg sagt að þetta fær mjög mikinn forgang í ráðuneytinu og hjá ríkisstjórninni og það kemur fram í fjárlagafrumvarpinu. Hins vegar þurfum við að ráðast í miklu róttækari stefnubreytingar varðandi velferðarkerfið í heild þegar kemur að börnum. Sú vinna hefur verið sett af stað af stjórnvöldum og af ráðuneytinu og í gang er að fara þverpólitísk nefnd sem á einmitt að skoða hvernig við getum umbylt velferðarkerfinu þannig að börnin séu alltaf í fyrsta sæti. Ég held að það þurfi enn lengri umræðu. Varðandi örorkulífeyrisþega og málefni fatlaðs fólks og NPA verð ég að fá að svara því í seinna andsvari.
Herra forseti. Hæstv. félagsmálaráðherra sagði í ræðu á þessum stað 9. apríl að um sex vikur væru þangað til úrræðið yrði opnað. Var það bara blekking? Félagsmálaráðherra sagði í mars 2017 að hálfum milljarði yrði varið til að reisa meðferðarheimili fyrir börn í fíkniefnaneyslu. Ekkert hefur gerst. Heimilið hefur enn ekki risið. Síðast þegar ég vissi var ekki búið að finna lóð. Þetta er hneisa, hæstv. ráðherra. Við erum að fjalla um börn sem eru á heljarþröm. Það eru ekki ásættanlegar skýringar að ekki sé búið að finna lóð, ef það er rétt, fyrir nýtt meðferðarheimili. Ef við værum að planleggja bensínstöð eða sjoppu væri búið að finna lóð fyrir löngu. Það er enginn hugur í mönnum. Hvað dvelur orminum langa? Bætt kjör öryrkja eru og hafa verið baráttumál Samfylkingarinnar. Þar ríkir hróplegt óréttlæti. Það er ekki annað sjá í frumvarpinu en að skerðingar verði áfram við lýði þótt einhver skref verði stigin til að telja niður, en þau skref eru stutt og þau eru allt of hæg. Í umræðunni um kjaralega umgjörð er í sömu andránni gjarnan fjallað um svokallað starfsgetumat. Ég spyr ráðherra: Er við því að búast að starfsgetumat verði að veruleika á komandi fjárlagaári? Á hvaða ári telur ráðherra að sú breyting hafi áhrif á lífskjör öryrkja og hugsanlega á einstaka liði fjárlagafrumvarps? Lögin um jafnlaunavottun komu til framkvæmda um áramót. Fram hefur komið að mikið vantar upp á að fyrirtæki og stofnanir hafi undirgengist ákvæðin og skammur tími er til stefnu. Eru áætlanir um hvernig því kerfi verður fylgt eftir? Eru opinberar stofnanir undir innleiðingu búnar fjárhagslega? Á Íslandi búa nú um 36.000 innflytjendur, fólk af erlendu bergi brotið sem auðgar mannlífið og leggur ríkulega til samfélagsins með atvinnuþátttöku, menningu og listum. Það er okkur mikilvægt að ferskir kraftar fái að njóta sín sem best. Til þess þarf samfélagið að styðja, leiðbeina og vísa leiðina [[Forseti hringir.]]um völundarhús kerfisins. Framlög og nýbreytni í þjónustu við útlendinga og innflytjendur er fátækleg samkvæmt frumvarpinu. Við eigum þó ágætar stofnanir [[Forseti hringir.]]sem eru reiðubúnar en fjárhagslega vanbúnar. Ég nefni Fjölmenningarsetur og þróunarsjóð innflytjendamála. [[Forseti hringir.]]Ætlar ráðherra ekki að bæta hér um betur?
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi opnun á nýju meðferðarheimili. Annars vegar er það svo að til stendur að opna úrræði í útjaðri höfuðborgarinnar innan tíðar og er gert ráð fyrir fjármagni til þess í fjárlagafrumvarpinu. Það hefur dregist og fyrir það hefur verið svarað. Ég hef sagt að það er enginn hryggari yfir því en sá sem hér stendur. Varðandi nýtt meðferðarheimili er alveg ljóst að við glímum við sama vandamál þar og varðandi það sem á að opna á næstunni, það er ekki sérstaklega vinsælt, því miður, hvorki hjá sveitarfélögum né íbúum þeirra hverfa þar sem reisa á heimilin. Við það höfum við glímt og m.a. verið í bréfaskriftum við lögfræðinga og aðra sem eru í forsvari fyrir fólkið sem býr í hverfunum. Það hryggir að í samfélagi sem gagnrýnir á hverjum degi að við getum ekki byggt slík heimili sé á sama tíma ekki vilji til þess að hafa eitt slíkt í túnfætinum. Það er dapurlegt. Við aukum fjárveitingar umtalsvert til allra þeirra liða sem hv. þingmaður nefndi. Ég talaði um það áðan að nýjar fjárveitingar væru til málefna barnaúrræða í fjárlögum, hátt í hálfur milljarður. Það eru 4 milljarðar til öryrkja. Þar vinnum við að því að koma upp starfsgetumati. Í gangi er starfshópur sem væntanlega lýkur störfum á næstunni. Gert er ráð fyrir því að lagt verði fram frumvarp fyrir þingið en innleiðingartími starfsgetumatsins getur hugsanlega orðið eitt til eitt og hálft ár. Jafnframt er gert ráð fyrir því að þegar við innleiðum starfsgetumatið, og það verður kynnt hérna, verði farið yfir hvernig fjárveitingar verða auknar til málaflokksins á grundvelli þeirrar nýju hugsunar sem byggð er upp í starfsgetumatinu. Það er gert ráð fyrir því að samhliða því að kynna nýtt starfsgetumat [[Forseti hringir.]]verði kynnt áætlun og áherslur um það hvernig fjárveitingar til málaflokksins muni þróast á næstu tveimur til þremur [[Forseti hringir.]]árum, umfram þá 4 milljarða sem eru nýir í [[Forseti hringir.]]frumvarpinu. Ég náði því miður ekki að svara öðrum spurningum [[Forseti hringir.]]sem hv. þingmaður var með. Ég get [[Forseti hringir.]]það kannski í lokaræðu.
Hæstv. forseti. Mig langar að ræða við hæstv. ráðherra um tvö atriði þar sem ríkisstjórn sú sem hann situr í og hann sjálfur skila auðu. Það eru annars vegar málefni aldraðra og hins vegar málefni öryrkja. Greiðslur til aldraðra hækka samkvæmt þessu frumvarpi rétt því sem nemur fjölgun í aldurshópum sem taka ellilaun. En þarna er ekki að sjá neina aukningu, þarna er ekki að sjá neina hækkun og þarna er heldur ekki að sjá, sem ég átti svo sem ekki von á, viðbrögð við tillögu sem við Miðflokksmenn fluttum við fjárlagaumræðuna í fyrra, um að öldruðum yrði gert kleift að vinna sér inn tekjur án þess að þær skertu lífeyri. Það hefði verið tiltölulega sársaukalítil aðgerð fyrir ríkissjóð en það hefði skipt nokkur þúsund aldraða töluverðu máli. Það hefði aukið lífsgæði þeirra. Það hefði aukið virkni þeirra. Það hefði komið í veg fyrir einangrun og einsemd. En þessi tillaga okkar Miðflokksmanna var felld að viðhöfðu nafnakalli. Ríkisstjórnarflokkarnir felldu allir og Samfylkingin sat hjá. Ég sé að þessi tillaga er ekki inni í frumvarpinu og hvet því hæstv. ráðherra til þess að styðja tillögu sem mun koma fram aftur af hálfu Miðflokksins um þetta mál og á sömu forsendum. Ég hvet hann til dáða í því efni vegna þess þetta er kannski einfaldasta leiðin til þess að gera vel við stóran hluta aldraðra og auka lífsgæði þeirra og hamingju.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir þessa hvatningu. Núverandi ríkisstjórn hefur þegar hækkað frítekjumark upp í 100.000 kr. Ég kannast við þá tillögu sem hv. þingmaður vitnar hér til. Ég vil þó segja tvennt um þetta: Í fyrsta lagi hefur það verið gefið út, sá sem hér stendur hefur gert það og forsætisráðherra líka, að við erum að vinna í því sem snýr að örorkulífeyrisþegum, aukningu í þeim efnum og innleiðingu á nýju kerfi. Eins og hv. þingmaður veit sjálfur var það ekki klárað í þeirri nefnd sem hann veitti forystu á sínum tíma og tók við af Pétri Blöndal. Við ætlum okkur að klára þá vinnu og ég hef sagt það og að því ætlum við að einbeita okkur núna. Við erum hins vegar jafnframt í samtali og samstarfi við Landssamband eldri borgara um hvernig við getum komið til móts við þá hópa innan eldri borgara sem lægstar hafa tekjurnar og bágust hafa kjörin. Sú vinna er í gangi, það samtal er í gangi og þeirri vinnu er ekki lokið. En ég segi þó líka við hv. þingmann, sem tilheyrir Miðflokknum, að Miðflokkurinn hefur verið mjög gagnrýninn á fjárlagafrumvarpið vegna þess að það sé mikil útgjaldaþensla í því. Ég fór yfir hvernig fjárveitingar munu aukist til þess málaflokks sem ég stend fyrir, þær munu aukast að raunaukningu um 8–9% á næsta ári. Ég fagna því auðvitað ef Miðflokkurinn er hættur að berjast gegn aukningu til félagslegra málefna, samanber það hvernig formaðurinn talaði hér í fyrradag, og er kominn til liðs við okkur hin. Ég tel, rétt eins og hv. þingmaður segir, að við þurfum að veita meira fé í félagslega kerfið, en það gerist ekki með innantómum frösum og upphrópunum, vegna þess að við verðum samhliða því að skoða kerfisbreytingar og tryggja að þær fjárveitingar sem við setjum inn í kerfið nýtist raunverulega fyrir þá sem minnstar hafa tekjurnar og þurfa á því að halda.
Hæstv. forseti. Það er víst að kjör aldraðra verða heldur ekki bætt með útúrsnúningum. Ég ætla bara að áminna hæstv. ráðherra um að þær tillögur sem Miðflokkurinn hefur komið fram með og kom fram með í fjárlagaumræðunni í fyrra voru að fullu fjármagnaðar. Þar var ekki um neina útgjaldaaukningu að ræða en að sjálfsögðu lögðum við til og höfum lagt til að félagsleg aðstoð sé aukin eins og hægt er. Ég var nú svo sem ánægður með að hæstv. ráðherra byrjaði á að svara spurningu sem ég var ekki búinn að bera upp, sem er út af fyrir sig ágætt. Hann svaraði henni reyndar rangt. - Og mér þætti vænt um ef hann sýndi mér athygli. Varðandi öryrkja er út af fyrir sig það sama uppi á teningnum. Þar heykist ríkisstjórnin á að afnema það sem kallað er króna á móti krónu skerðing og er mjög ósanngjörn. En hæstv. ráðherra boðar hér að í gangi sé eitthvert viðtal við öryrkja. Það er rétt sem hæstv. ráðherra segir að nefnd sú sem ég stýrði undir lokin var komin með mjög góðan grunn varðandi starfsgetumat. Það er hægt að vinna mjög vel á þeim grunni og það er hægt að vinna mjög hratt á þeim grunni. Það er í sjálfu sér ekki eftir neinu að bíða. Þess vegna hnykkti mér við að í þessu fjárlagafrumvarpi eða fylgiritinu á bls. 93 segir að ekki eigi að setja krónu í VIRK eða aðra endurhæfingu eða slíkt til að örva fólk aftur til vinnu. Það er náttúrlega nauðsynlegur hluti þess þegar menn gera starfsgetumat, þá verða menn líka að tryggja að til séu hlutastörf við hæfi fyrir það góða fólk sem búið er að endurhæfa og virkja að nýju þannig að það komi ekki að lokuðum dyrum þegar búið er að vekja vonir með því. Ríkisstjórnin skilar minna en auðu því að dregið er saman um 200.000 kr. framlög til VIRK í þessu frumvarpi. Það er skömm að því.
Virðulegi forseti. Örlítið varðandi tekjur eldri borgara og örorkulífeyris. Ég má til með að lesa upp kafla á bls. 126 í þessu ágæta fjárlagafrumvarpi. Þar stendur: „Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að prósentuhækkun bóta almannatrygginga, þ.e. elli- og örorkulífeyris ásamt bóta samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, verði 3,4% frá og með 1. janúar 2019. Hækkun bótanna tekur mið af spá Hagstofu Íslands um þróun vísitölu neysluverðs að viðbættri 0,5% kaupmáttaraukningu.“ Þannig að það er aukning inni … [[Gripið fram í.]]- Nei, kaupmáttaraukningu. En eins og ég sagði áðan við hv. þingmann erum við að einbeita okkur að því sem snýr að örorkulífeyrisþegum og ætlum okkur að klára starfsgetumat og koma því inn í þingið. Mér finnst hv. þingmaður eiginlega vera kominn í hring núna vegna þess að akkúrat í sambærilegri umræðu fyrr á þessu ári sagði hv. þingmaður að hann vissi það mikið um innleiðingu starfsgetumats og annað að aldrei yrði hægt að ljúka þeirri vinnu og koma með frumvarp um það innan eins árs, hann lét að því liggja. Nú segir hv. þingmaður að hægt sé að gera það hratt og vel, og ég veit að við erum sammála um það, ég og hv. þingmaður. [[Gripið fram í.]]Hins vegar mun taka við innleiðingartími þegar slíkt frumvarp kemur fram og ég sagði það í upphafsræðu minni. Að sjálfsögðu munum við á þeim innleiðingartíma og þegar frumvarpið kemur fram gera ráð fyrir því hvernig við getum styrkt alla umgjörð í kringum starfsgetumat, ekki bara VIRK, heldur líka Vinnumálastofnun. Hvernig getum við byggt upp kerfi með atvinnulífinu til þess að fjölga störfum fyrir þá sem á því þurfa að halda í tengslum við starfsgetumat? Öll sú vinna verður unnin samhliða á innleiðingartímanum. Ég sagði það skýrt áðan og það liggur algjörlega ljóst fyrir að ríkisstjórnin er að einbeita sér að örorkulífeyrisþegum, [[Gripið fram í.]]aukningu bóta þar, það er aukning núna á þessu ári um 4 milljarða í frumvarpinu, það þarf meira til. [[Gripið fram í.]]- Já, það hef ég sagt opinberlega. Það hef ég sagt við hagsmunasamtök örorkulífeyrisþega og fleiri aðila. En það á að styðjast við starfsgetumatið sem hv. þingmaður talar um að sé hægt að gera hratt og vel. Það er einmitt það sem ríkisstjórnin ætlar að gera og það er einmitt það sem hv. þingmaður mun sjá að verður gert.
Frú forseti. Þau voru áhugaverð, orðaskiptin á milli hæstv. ráðherra og míns góða vinar, hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar. Ég ætla kannski ekki að blanda mér alveg inn í þær umræður, en það er þó ánægjulegt að vita að það er verið að slá í klárinn þegar kemur að endurskoðun tryggingakerfis öryrkja. Ég á von á því að við sameinumst um það þegar frumvarpið kemur fram að um það náist góð sátt og kannski þær breytingar sem við þurfum að gera. Ég geri ráð fyrir því að það verði ýmislegt sem við viljum kannski skoða betur og gera breytingar á, en við reynum að gefa sjálfum okkur og ekki síst öryrkjum það loforð að við brettum upp ermar í þeim efnum. Ég ætla hins vegar aðeins að eiga orðastað við hæstv. ráðherra sem tengist endurskoðun á tekjuskattskerfinu og bótakerfinu. Það er auðvitað samvinnuverkefni milli fjármálaráðuneytisins og velferðarráðuneytisins, þ.e. félagsmálaráðuneytisins, það er m.a. verið að endurskoða barnabótakerfið, sem er auðvitað á ábyrgð hæstv. fjármálaráðherra, til einföldunar í tengslum við heildarendurskoðun á tekjuskatti einstaklinga. En að þessu verki kemur hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra. Ég vil inna hann eftir því [[Forseti hringir.]]hvaða sjónarmiðum hann kemur á framfæri, hvernig vinnunni miðar og hvenær við megum [[Forseti hringir.]]sjá eitthvað birtast opinberlega þannig að við áttum okkur á hvert þetta kerfi er að þróast.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar og til þess að fyrirbyggja allan misskilning er sá þingmaður sem ég átti andsvar við hér áður, minn ágæti vinur, Þorsteinn Sæmundsson, líka ágætur vinur þess sem hér stendur en ekki eingöngu hv. þm. Óla Björns Kárasonar. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns um endurskoðun á tekjuskattskerfi og bótakerfi er það alveg rétt sem hv. þingmaður vitnar til, að það er í gangi vinna milli velferðarráðuneytisins eða félagsmálaráðuneytisins, fjármálaráðuneytisins og að því kemur líka forsætisráðuneytið, við að endurskoða bóta- og tekjuskattskerfið með það að markmiði að það nýtist betur þeim sem hafa lægri tekjur og lægri millitekjur. Mín sýn á það er að við þurfum talsvert róttækar breytingar á þessu kerfi og við þurfum að létta byrði af þeim sem hafa lægri tekjurnar og við eigum að horfa til þess mögulega að sækja auknar tekjur til þeirra sem hafa hærri tekjur. Í þessari vinnu hefur verið gott samstarf við verkalýðshreyfinguna enda var kveðið á um það við endurskoðun kjarasamninga fyrri hluta þessa árs, þá var óskað sérstaklega eftir því að verkalýðshreyfingin fengi aðkomu að vinnunni. Ég held að það sé jákvætt vegna þess, ég segi það fyrir mitt leyti, að þar er sú sýn líka ríkjandi að bæta þurfi stöðu þeirra sem hafa lægri tekjur og lægri millitekjur. Hvenær þeirri endurskoðun lýkur nákvæmlega er ekki gott að segja á þessari stundu, en ég á von á því að það gerist öðru hvorum megin við næstu áramót og hugsanlega í tengslum við kjarasamninga sem margir hverjir eru lausir, eða eiginlega allir, á almennum vinnumarkaði í lok þessa árs, á opinberum markaði í byrjun næsta árs.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágætt svar. Ég vil benda á að það er auðvitað hægt að nálgast viðfangsefnið með ýmsum hætti. Ég hef haft tilhneigingu til þess að horfa á þetta svona: Ríkissjóður mun hafa í kringum 186 milljarða kr. í tekjur af tekjuskatti einstaklinga. Kostnaður eða útgjöld eða framlög ríkissjóðs til almannatryggingakerfisins og til annarra bótagreiðslna, barnabóta, húsnæðisstuðnings o.s.frv. er svipuð upphæð. Þá segi ég: Þetta eru 350–400 milljarðar sem við erum að horfa á, þetta er auðvitað tekjumegin og hins vegar gjaldamegin, þetta eru samt 350 og upp undir 400 milljarðar. Þá segi ég: Það hlýtur að vera þannig að við getum sniðið tekjuskattskerfið með þeim hætti að við tökum stóran hluta t.d. af almannatryggingakerfi og allt bótakerfið, allar barnabætur og vaxtabætur, inn í tekjuskattskerfið. Ég hef sjálfur bent á og er ekki upphafsmaður þeirrar umræðu að það eigi að innleiða hér stiglækkandi persónuafslátt, hann eigi að vera mjög hár og síðan eigi hann að lækka og hverfa við einhverjar ákveðnar tekjur, milljón eða 1,2 milljónir eða hvar sem menn vilja hafa það. Það mun leiða til þess að [[Forseti hringir.]]kerfið verður miklu hagkvæmara fyrir láglaunamenn. Við höfum líka séð að þegar menn eru t.d. að hækka persónuafsláttinn [[Forseti hringir.]]sem gengur upp allan stigann er ekki verið að nýta fjármuni sem annars ættu [[Forseti hringir.]]kannski að nýtast til þess að koma til móts við þá sem lægri tekjur hafa.
Virðulegi forseti. Það er margt áhugavert sem hv. þingmaður segir um þessi mál. Ég fylgist jafnan með þegar hann tjáir sig um þau. Ég er nú ekki viss um að við séum alveg sammála í öllum smáatriðum, en ég held að það væri líka óhætt fyrir hv. þingmann, vegna þess að hann er að skoða tekjuskattskerfið og þetta eru svolítið róttækar breytingar sem hann nefnir þarna, að skoða líka þrepakerfið sem við erum með og fara yfir hvernig þrepakerfið er á Norðurlöndunum, hversu mörg þrep eru þar og hvað efstu lög samfélagsins leggja til í prósentum talið í tekjuskattskerfinu þar. Ég hygg að við gætum nýtt tekjuskattskerfið til róttækari breytinga í átt til jöfnunar ef við myndum stíga lengra í átt til Norðurlandanna. Af því að hv. þingmaður er svona mikill áhugamaður um að beita tekjuskattskerfinu í þessa veru þyrftum við jafnvel að skoða það í sameiningu hvernig við getum fjölgað þrepunum þannig að þeir sem eru í efri lögum samfélagsins leggi hlutfallslega meira til samneyslunnar. [[Gripið fram í.]]Ég held að það sé svoleiðis í lok dags að það sem skipti mestu máli sé að þeir sem eru í lægri þrepum samfélagsins og jafnvel barnmargar fjölskyldur hafi sem flestar krónur milli handanna til þess að geta framfleytt sér og börnum sínum í hverjum mánuði. Ég hvet hv. þingmann til þess að skoða svolítið skandinavíska módelið líka. Svo tökum við þessa umræðu betur síðar.
Forseti. Ég er ekki frá því að hv. þm. Óli Björn Kárason hafi verið að tala um ágæti borgaralauna hér rétt áðan í pontu, eða neikvæðan tekjuskatt, eins og Milton Friedman kallar það, sem er sami hluturinn. Ég ætla að fara beint í spurningar til ráðherra. Samkvæmt þingmálaskrá er áætlað að frumvarp til laga um starfsendurhæfingu og greiðslur vegna skertrar starfsgetu, eða það sem kallast starfsgetumat, komi á dagskrá þingsins í október. Mig langar að spyrja ráðherra hvort komin sé einhver niðurstaða úr vinnu nefndarinnar sem var falið að fjalla um starfsgetumatið og ef svo er hvort sátt ríki um þá niðurstöðu. Ég skil ekki alveg hvernig ráðherra ætlar að hafa tíma til að klára þingmálið og koma því á dagskrá þingsins í næsta mánuði ef nefndin hefur ekki skilað af sér, sem mér skilst að hafi ekki verið búið, alla vega ekki í gær. Er vinna við frumvarpið kannski hafin? Einnig langar mig að spyrja ráðherra út í afnám krónu á móti krónu skerðingar örorkulífeyrisþega, en krafan um að afnema þær skerðingar er mjög hávær og skiljanlega þar sem öryrkjar hafa þurft að sæta mismunun í þessum efnum í dágóðan tíma því að ellilífeyrisþegar losnuðu við þetta böl árið 2016. Í kaflanum um bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar kemur fram að koma eigi í veg fyrir víxlverkanir í samspili örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris lífeyrissjóða. Er þarna ætlunin að afnema þessar skerðingar? Ef svo er, með hvaða hætti? Hvað mun það kosta og hvaðan kemur fjármagnið? Í kafla 27, sem fjallar um örorku og málefni fatlaðs fólks, er minnst á 4 milljarða í framlag vegna kerfisbreytinga í almannatryggingum til að bæta kjör öryrkja. Í hvað verða þeir fjármunir nýttir? Svo spyr ég að lokum: Mun ráðherra koma kostnaðargreiningu til þingmanna og nefnda svo við getum gert okkur grein fyrir því hve mikið fjármagn fer í hverja aðgerð og þannig tekið upplýsta afstöðu til fjárlaga? Ég spurði hæstv. heilbrigðisráðherra sömu spurningar í dag og fékk reyndar ekki svör. Ég á við að einhver kostnaðargreining á aðgerðunum komi fram. Þar er listi af aðgerðum undir hverju markmiði. Það er engin leið [[Forseti hringir.]]að sjá hve mikið fjármagn fer í hverja aðgerð. Það væri mjög gagnlegt að fá að vita hvernig verið er að hugsa þetta. Einnig langar mig bara til þess að skjóta mjög fljótt varðandi [[Forseti hringir.]]heildræna nálgun þar sem aðgerðir eru samræmdar þvert yfir málasvið ráðherra. Mig langar til að heyra dálítið í ráðherra [[Forseti hringir.]]hvort það sé eitthvað sem hann hefur hugsað um þegar kemur að mikilvægum málaflokkum, eins og tvíþættur vandi sem fellur undir tvö ráðuneyti.
Virðulegi forseti. Það liggur ljóst fyrir að mikill kraftur hefur verið í starfi þessarar nefndar. Ég held að það sé óhætt að segja það, án þess að ég sé að tjá mig um það sem gerist þar, að menn séu komnir mjög nálægt því að vera á sömu blaðsíðu um grundvallaruppbyggingu kerfisins, hvernig manngangurinn á að virka í því o.s.frv. Um það snýr frumvarpsgerðin að stórum hluta þannig að það á að vera mögulegt að leggja þetta frumvarp fram í október. Það er alla vega stefna þess sem hér stendur að gera það. Hvað varðar fjárveitingarnar sem koma þarna inn, aukningar á einstaka liði, víxlverkanir o.s.frv., þarf það svo að koma samhliða. En ég geri fastlega ráð fyrir að það verði kannski meiri pólitísk umræða um nákvæmlega þann þátt en um uppbyggingu kerfisins sjálfs. Síðan vil ég ítreka það sem ég sagði hér áðan, að gert er ráð fyrir því að innleiðingin á þessu gerist ekki 1. janúar. Gert er ráð fyrir því að við þurfum tíma til að aðlaga okkur við innleiðingu á þessu og sérstaklega fá atvinnurekendur og opinbera kerfið til að koma með inn í það, undirbúa Vinnumálastofnun, undirbúa VIRK, heilbrigðiskerfið og alla þá aðila sem þurfa að koma að því. Þeir 4 milljarðar sem eru í frumvarpinu nú - gert er ráð fyrir að þeir verði nýttir á þann veg að þeir styðji við þá hugsun sem verði í nýja kerfinu. Ég hef þegar rætt það við Öryrkjabandalagið, við Þroskahjálp og aðra aðila að koma að því að vinna það hvernig við munum ráðstafa þessum 4 milljörðum samhliða því sem þessari vinnu lýkur. Mér finnst trúlegt, miðað við þær umræður sem þar hafa átt sér stað, að það verði einmitt í þá veru að [[Forseti hringir.]]draga úr krónu á móti krónu skerðingunum og öðrum þeim þáttum sem koma sér verst fyrir þá einstaklinga sem verst hafa kjörin í þessum hóp. Síðan þurfum við meiri aukningar. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni.
Forseti. Ég fagna því ef minnka á þessar krónu á móti krónu skerðingar þó að ég telji að afnema eigi þær alveg. Það er kannski aðeins dýrari pakki. En í kafla um fæðingarorlof er eitt markmið og ein aðgerð sem snýr að því að draga úr röskun á tekjuinnkomu foreldra í fæðingarorlofi með því að hækka hámarksgreiðslur í 600.000 kr. á mánuði. Þetta er fín aðgerð sem mun vonandi gera fleirum kleift að verja mikilvægum tíma með nýfæddum börnum sínum. Nú búum við yfir þekkingu um hversu mikilvægt það er fyrir þroska barna að verja miklum tíma með foreldrum sínum á fyrstu árum og er því brýnt að fara í aðgerðir til að lengja fæðingarorlofið og þá sérstaklega með það í huga að börn einstæðra foreldra fái einnig að njóta þeirrar lengingar, þ.e. að jafnræðis sé gætt á milli þeirra barna sem hafa báða foreldra og þeirra sem hafa eitt foreldri. Einstæðir foreldrar eru oft þeir sem þurfa á mestri aðstoð að halda. Er þetta eitthvað sem ráðherra hyggst taka til greina í þeirri vinnu sem er fram undan við lengingu fæðingarorlofs? Hvenær má búast við frumvarpi þess efnis? Í kafla um húsnæðismál virðist ráðherra setja mestan þunga í að aðstoða fólk við kaup á húsnæði á meðan viðkvæmasti hópur samfélagsins er sá sem ekki getur keypt sér og sér ekki fram á að geta nokkurn tímann keypt sér þar sem leigukostnaður étur upp meginþorra ráðstöfunartekna. Hvað, ef eitthvað, hyggst ráðherra gera fyrir fólk á leigumarkaðnum? Svo undra ég mig aðeins á forgangsröðun í málefnum aldraðra þar sem tvær af sex aðgerðum snúa að því að fá sem flesta aldraða á vinnumarkaðinn. Ég spyr því: Á hvaða tímapunkti, þegar fólk er búið að strita og erfiða í 50 ár eða meira, má fólk fara að hægja á sér og sinna áhugamálum sínum í friði fyrir hvatningarherferðum yfirvalda til að halda áfram að strita? Mér þykir þetta furðuleg forgangsröðun. Í lokin: Felur aðgerð ráðherra til að tækla launajafnrétti kynjanna í sér að lyfta kvennastéttum upp úr láglaunafeninu? Það er ljóst að jafnlaunavottun mun ekki koma því til leiðar.
Virðulegur forseti. Ef ég legg saman þær spurningar sem ég átti ósvarað áðan reiknast mér til að ég eigi eftir að svara átta spurningum á 1,50 mín. [[Gripið fram í: Byrjaðu! Byrjaðu!]]þannig að ég ætla bara að byrja strax. Ég ætla að byrja á því sem hv. þingmaður kom inn á hér áðan og sneri að tvíþættum vanda og í raun hvernig kerfi geta unnið saman. Ég held að þar, sérstaklega gagnvart börnum, þurfum við að gera róttækar breytingar. Ég er að setja þverpólitíska nefnd í að skoða hvernig við getum brotið niður múarana í kerfunum, sérstaklega þegar kemur að tvíþættum vanda, þ.e. þegar sækja þarf þjónustu til fleiri en eins aðila innan ríkiskerfisins og jafnvel innan sveitarfélaganna líka. Sú vinna er farin af stað. Varðandi hækkun greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði er ríkisstjórnin með það á stefnuskrá sinni að hækka greiðslur í fæðingarorlofi og lengja fæðingarorlof. Við erum nú annað árið í röð að stíga skref til þess að hækka greiðslur í fæðingarorlofi. Það liggur ljóst fyrir að ríkisstjórnin hefur ekki einu sinni starfað í ár þannig að ég kalla það nokkuð gott að vera búin að ná öðru af þessum tveimur markmiðum. Við ætlum okkur að lengja greiðslur í fæðingarorlofi. Það eru nú þrjú ár eftir af þessu kjörtímabili. Þá þurfum við einmitt að skoða ýmsar aðrar breytingar varðandi fæðingarorlofskerfið vegna þess að það eru ýmis smáatriði sem þarf að skoða í því sambandi og ekki síður gagnvart fæðingarstyrkskerfinu sem hefur verið til hliðar og hefur ekki þróast og þroskast með nægilega góðum hætti. Varðandi húsnæðismálin höfum við undanfarið átt í mjög góðu samtali við bæði sveitarfélögin og verkalýðshreyfinguna. Í stefnuræðu hér í fyrrakvöld kom ég inn á róttækari nálgun á þau mál en við höfum verið að sjá. Það er ekki komin lending í það, en ég hef verið að kalla eftir því að menn hugsi þar út fyrir boxið, séu tilbúnir í róttækar aðgerðir á félagslegum grunni. Ég vænti þess að það samtal sem þar er í gangi við verkalýðshreyfinguna og sveitarfélögin [[Forseti hringir.]]geti af sér einhverja afurð. Því miður er nokkrum spurningum ósvarað. Ég held að við þyrftum enn lengri tíma til að klára þær því að ég myndi svo gjarnan vilja svara þeim öllum.
Frú forseti. Við ræðum málaflokka hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra. Það er margt ágætt í þeim. Ég vil halda því til haga, sem hæstv. ráðherra hefur raunar gert líka, að það skiptir verulegu máli að verið er að bæta 4 milljörðum í málaflokkinn örorka og málefni fatlaðs fólks. Verið er að bæta 5 milljörðum í málefni aldraðra. Verið er að hækka barnabætur, auka framlög þar í um 15% og svo mætti lengi telja. Þarna er alls ekki fullgert í neinum málaflokki enda eins og hæstv. ráðherra kom inn á erum við rétt að byrja. En svo ég leyfi mér að klappa hæstv. ráðherra á bakið, þetta gengur bara býsna vel. Það er einn málaflokkur sem hæstv. ráðherra var byrjaður að ræða aðeins áðan sem ég vil ræða betur, þ.e. húsnæðismálin. Þar finnst mér a.m.k. að okkur mætti ganga betur. Ég hef talað fyrir því alllengi að við yrðum að fara að endurhugsa hugmyndafræðina á bak við húsnæðisstuðning, fara upp úr þessum hjólförum vaxtabóta sem í rauninni eru arfur af gömlu séreignarstefnunni sem var það eina sem menn gátu hugsað sér og yfir í það að markmið húsnæðisbótakerfisins eigi að vera að tryggja fólki þak yfir höfuðið, tryggja fólki öruggt húsaskjól. Það er hægt að gera með fleiri aðferðum en bara þeim að niðurgreiða vexti bankanna með vaxtabótum, sem vaxtabæturnar eru í raun og veru og gera bönkunum þess vegna að sumu leyti kleift að halda uppi vaxtastiginu á þessum lánum.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fara beint í húsnæðismálin og segja að ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að við þurfum að nálgast þann málaflokk með öðrum hætti en við höfum gert. Við erum komin vel af stað gagnvart landsbyggðinni í þessu efni. Þar hefur verið sett af stað vinna við að taka upp aðgerðir að norskri fyrirmynd til að stuðla að uppbyggingu í hinum dreifðu byggðum vegna þess að það hefur látið á sér standa. Það er líka í vinnslu að stofna leigufélag á landsbyggðinni af hálfu Íbúðalánasjóðs til þess að nýta þær eignir sem þar eru til að byggja upp leigufélag og hvor tveggja þessara aðgerða er í mjög góðu samstarfi og samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga. Gagnvart höfuðborgarsvæðinu þar sem lausn á vandanum er gríðarlega aðkallandi held ég að menn þurfi að hugsa þetta í miklu róttækari lausnum og miklu víðtækar en gert hefur verið með það að markmiði að byggja upp leigumarkað sem er raunverulega óhagnaðardrifinn. Við höfum verið að stíga tilraunaskref í því með almenna íbúðakerfinu, en ég held að við þurfum að koma miklu sterkar inn í það. Við höfum að undanförnu verið að horfa til þess hvar það hefur gengið best á Norðurlöndunum. Það hefur m.a. verið í Finnlandi þar sem Helsinki er eina höfuðborgin á Norðurlöndunum þar sem húsnæðisverð hefur nánast haldist óbreytt á undanförnum árum. Af hverju er það? Það er hugsanlega vegna þess að í Helsinki leyfir ríkið sér í krafti húsnæðisstofnunar að stofna leigufélag sem er í eigu ríkisins og byggir upp leiguhúsnæði, ekki bara úti á landi og í dreifðum byggðum, heldur líka í höfuðborginni sjálfri. Vegna þess að húsnæðismálin eru velferðarmál. Það er gríðarlega mikilvægt að við hugsum það þannig. Við erum að skoða það núna hvernig við getum eflt og aukið samstarf við Norðurlöndin til þess að læra af þeim hvernig hlutirnir eru gerðir, en við þurfum líka að fá sveitarfélögin með okkur og þurfum að hugsa svolítið víðar í því samhengi og hugsa kannski ekki eingöngu [[Forseti hringir.]]út frá Reykjavík, heldur nágrannasveitarfélögunum í kringum Reykjavík og höfuðborgarsvæðið. Það þarf róttæka uppbyggingu þar. [[Forseti hringir.]]Samtalið er í gangi bæði við Samband íslenskra sveitarfélaga og við verkalýðshreyfinguna. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni [[Forseti hringir.]]um þá nálgun sem við þurfum að hafa í þeim efnum.
Forseti vill minna bæði hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að virða tímamörk.
Frú forseti. Nú erum við að tala saman. Það er nefnilega þannig að við höfum sennilega í a.m.k. átta ár, ef ekki lengur, verið að tala um það með hvaða hætti við getum breytt húsnæðiskerfinu, með hvaða hætti við getum breytt húsnæðisstuðningi, en við höfum stigið alveg ógurlega lítil skref í rauninni. Það er rétt, almenna íbúðakerfið sem þáverandi félags- og jafnréttisráðherra, Eygló Harðardóttir, kom af stað var mikilvægt skref, en betur má ef duga skal. Hæstv. ráðherra nefndi m.a. þátt sveitarfélaganna. Ég held að samtalið sem þarf að fara fram í þessum málum sé einmitt á milli sveitarfélaganna, aðila vinnumarkaðarins og ráðuneytisins. Þarna eru að mínu viti lykilaðilarnir, lífeyrissjóðirnir mega gjarnan vera með, en þeir eiga ekki endilega að vera í ökusætinu í þessum efnum. Mér finnst að það sé miklu nær að þessir aðilar, þ.e. sveitarfélögin sem bera í rauninni í grunninn ábyrgð á því að allir hafi öruggt þak yfir höfuðið, verði að vera þarna, ráðuneytið náttúrlega sem ábyrgðaraðili málaflokksins og sambandið með sveitarfélögunum. Þarna erum við í rauninni að tala um það að sveitarfélögin geta það alveg og hafa alveg tækin, eins og hæstv. ráðherra kom hérna inn á, til þess að halda niðri íbúðaverði, a.m.k. að einhverju leyti. Þau geta lagt fram framlög til að mynda í formi lóða með sérstökum aðgerðum. Það er mjög mikilvægt að þetta samtal verði tekið á einhverjum vitrænum grunni þannig að menn, eins og ráðherra orðaði það svo ágætlega áðan, komist einhvern veginn út fyrir kassann [[Forseti hringir.]]og fari að tala á þeim nótum að þetta snúist um öruggt húsnæði. [[Forseti hringir.]]Þetta snýst ekki um eignir einstaklinga.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég held eða vil a.m.k. vona að það skref sem stigið var þegar lög um almennar íbúðir voru samþykkt á Alþingi og sú vinna sem farið hefur fram í framhaldi af því hafi valdið kannski einhverri hugarfarsbreytingu, ekki bara hjá almenningi heldur líka innan stjórnkerfisins hvernig við eigum að nálgast húsnæðismálin. Í því sambandi held ég að við séum tilbúin núna til að stíga stærri og róttækari skref í því efni. Það hefur verið rætt einmitt við þá aðila sem hv. þingmaður vitnar til, sveitarfélögin. Þar hefur farið fram samtal við Samband íslenskra sveitarfélaga. Ég hef líka átt fundi með forystumönnum í Reykjavík og Reykjavíkurborg um aðkomu að því. Og við Íbúðalánasjóð sem nýja húsnæðisstofnun. Eftir þær breytingar sem samþykktar voru á Alþingi á síðasta þingi er Íbúðalánasjóður að breytast miklu meira í raunverulega húsnæðisstofnun sem á að hafa afgerandi hlutverk á húsnæðismarkaðnum en ekki bara lánasjóður eins og hann var á sínum tíma. Ríkið á að geta komið virkar inn í þessi mál með það að markmiði að tengja saman þessa aðila og að ráðast í róttækari uppbyggingu í leiguhúsnæðismálum en við höfum séð. Verkalýðshreyfingin hefur lýst miklum áhuga á að koma að slíku. Ég held að þetta verði næsta vetur, við sjáum það bara í umræðum um kjarasamninga, eitt af stóru málunum sem þar verða undir í samtali til hliðar við hin raunverulegu kjaramál hvernig við komum skikkan á húsnæðismálin hér á landi. Það er margt sem við höfum gert vel á undanförnum árum. Við höfum verið að læra, en við erum tilbúin [[Forseti hringir.]]í stærri skref og eigum að undirbúa það að stíga þau.
Virðulegi forseti. Ég ætla að snúa mér beint að efninu og ætla að byrja á því að tala um öryrkja. Hæstv. velferðarráðherra talar um 4 milljarða sem eigi að leggja í málaflokkinn. Ég get ekki séð að ein einasta króna eigi að fara í það að gefa öryrkja kost á því að kaupa sér einni kartöflu meira á mánuði þegar hann er í rauninni í manngerðri fátæktargildru sem er nánast ómögulegt fyrir hann að komast úr. Það er í rauninni ekkert gert hér til þess að reyna að liðka til fyrir því. Ég hef áður komið með lausn á þessum svokallaða vanda sem er talinn vera vegna mikillar fjölgunar öryrkja. Við getum fækkað öryrkjum án þess að hrinda þeim fyrir björg og við getum hjálpað öryrkjum upp úr manngerðri fátæktargildru án þess að það kosti 4 milljarða, án þess að það kosti krónu, en í staðinn myndum við auka stórlega innstreymi í ríkissjóð. Það liggja fyrir gögn og skýrslur frá löndum eins og Svíþjóð og Ungverjalandi frekar en Hollandi, ég held að það sé Hollandi frekar ef ég man rétt. Svíarnir ákveða að gefa öryrkjum kost á því að fara út á vinnumarkaðinn og vinna og reyna að bjarga sér sjálfir ef þeir mögulega geta. Það er kannski öflugasta starfsgetumatið sem við getum mögulega fengið og þarf engar nefndir og engin ráð eða eitt eða neitt til þess. Það gerist ekkert annað en að hvatningin er það mikil að þeir reyna eins og þeir mögulega geta. Margir hverjir geta það í rauninni ekki og þar leiðandi þurfa þeir að snúa við og fara aftur inn í kerfið. En aðrir gátu það svo sannarlega, margir sem eru að kafna í þunglyndi og vanlíðan höfðu líkamlega burði. 30% af þeim einstaklingum í Svíþjóð sem reyndu fyrir sér á þennan hátt skiluðu sér aftur inn á bótakerfið, en 70% héldu áfram á fullri ferð úti í samfélaginu. Þegar hæstv. velferðarráðherra talar um að hugsa út fyrir boxið, að reyna að gera eitthvað sem er virkilega nýtt í stöðunni, finnst mér ástæða til að skoða þetta sem við þurfum þó a.m.k. ekki að segja að kosti krónu heldur yrði þvert á móti stórkostleg bragarbót.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Ingu Sæland að við eigum að hugsa út fyrir boxið. Það erum við að gera með þeim breytingum og þeirri nálgun sem hefur verið varðandi starfsgetumat síðasta ár. Við ætlum okkur að innleiða þetta nýja starfsgetumat en þó með talsvert breyttri hugsun og breyttri nálgun í því hvernig við aðstoðum fólk við það að fara út á vinnumarkaðinn. Við erum með 4 milljarða í aukningu á milli ára. Það er ætlunin að nýta þá fjármuni þannig að þeir nýtist sem best í að hvetja fólk til þess að fara út á vinnumarkaðinn. Þar horfum við auðvitað til krónu á móti krónu skerðinganna. Ég hef þegar rætt það við bæði Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp hvernig við stígum næstu skref í því. Hins vegar er gríðarlega mikilvægt ef við horfum á þróunina og þá aukningu sem gert er ráð fyrir að verði á næstu árum í hópi örorkuþega á Íslandi - það er líka að gerast í Svíþjóð af því að hv. þingmaður minnist á það - þá þurfum við líka róttækar breytingar í því hvernig við nálgumst það að byggja upp atvinnu fyrir þennan hóp, hvernig atvinnulífið kemur að því. Núna í Svíþjóð eru stjórnvöld að huga að því að gera þríhliða kjarasamninga á milli ríkisvaldsins, atvinnurekenda og síðan samtaka örorkulífeyrisþega, vegna þess að atvinnulífið er ekki að koma inn. Jafnvel þótt fólki sé gefið færi á því að fara út á vinnumarkaðinn er atvinnulífið ekki tilbúið til þess að taka við því. Það er eitt af því sem þarf að skoða í þessu sambandi líka, hvernig við nálgumst það. Þess vegna er svo mikilvægt að við klárum þessa vinnu með starfsgetumatið. Það er svo mikilvægt að við komum með löggjöfina hérna inn, klárum það og hefjum undirbúningstímabilið, hvernig við aðstoðum fólk við að taka þátt í samfélaginu og fara út á vinnumarkaðinn, vegna þess að öll erum við ólík. Við viljum að við getum verið ólík og við viljum að við getum tekið þátt á vinnumarkaðnum. Við verðum að taka þessar breytingar samhliða. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er sammála um það, en við erum sammála um að það þarf síðan auknar fjárveitingar [[Forseti hringir.]]inn í kerfið. Ég ætla ekki að neita því, en það eru samt 4 milljarðar núna. Það er skref áfram, en við þurfum [[Forseti hringir.]]að auka fjárveitingar í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, en staðreyndin er sú að ég er ekki að tala um neina aukningu í útgjöldum frá ríkissjóði. Spurningin snerist ekki um það hvort viðkomandi einstaklingar fengu vinnu heldur þá staðreynd sem skýrslur Svíþjóðar sýna. Þessir einstaklingar fengu vinnu, þeir voru ekki skertir á þessum reynslutíma sem þeir fengu, þannig að það var ekki um það að ræða. Svo ég vindi mér yfir í eldri borgarana. Við í Flokki fólksins höfum lagt fram frumvarp þar sem lagt er til að afnema frítekjumark á launagreiðslur eldri borgara. Staðreyndin er sú að samkvæmt skýrslu sem ágætur maður, Haukur Arnþórsson, vann fyrir Félag eldri borgara er það alveg á hreinu og hafið yfir vafa að það myndi gagnast í auknu streymi fjármagns inn í ríkissjóð. Þetta eru einstaklingar sem eru orðnir eldri. Þeir eiga ekki mörg ár eftir á vinnumarkaði. Þeir eiga möguleika á að rífa sig upp úr manngerðu fátæktargildrunni, en, nei, það er ekki gert. Það er alveg með ólíkindum miðað við það að þetta kostar ekki krónu. Það er ekki eins og ég sé að tala um eitthvað sem kosti marga milljarða á milljarða ofan að leggja í þennan og hinn málaflokkinn. Það kostar ekki neitt. Það kostar bara það að þora að stíga skrefið og sýna djörfung og dug, hugsa út fyrir boxið, stíga út fyrir rammann og láta vaða. Að endingu segi ég: Endurreisum verkamannabústaðakerfið og reynum að hugsa stórt í húsnæðismálum og hættum þessum smábarnaskrefum vegna þess að grunnurinn að allri framtíð barnanna okkar, sem líður illa mjög mörgum núna, er heimilisfesti, öruggt húsnæði, ekki að þurfa að flytja 10, 20 sinnum áður en þau verða 12 ára, vegna þess að þau hafa hvergi stöðu. Það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði hér um daginn, að aldrei hefðu verið önnur eins skil á húsnæðislánum, hlýtur að tengjast því að yfir 10.000 heimili fuku út á guð og gaddinn, þannig að allar þær fjölskyldur eru örugglega ekki skuldum vafðar vegna húsnæðislána; þær geta ekki einu sinnið farið í greiðslumat.
Virðulegi forseti. Bara rétt til þess að botna umræðuna um örorkulífeyrisþegana og til þess að undirstrika mikilvægi þess að við innleiðum þá hugsun þar sem fólk er aðstoðað við að fara út á vinnumarkaðinn er gert ráð fyrir því að örorkulífeyrisþegum muni fjölga um 30% til ársins 2030 frá árinu 2016, þessi áætlun var gerð þá. Áætlað er að framreiknaðar greiðslur miðað við þá þróun, ef við aukum ekkert til einstakra aðila, ef við aukum ekki greiðslurnar til hópsins, aukist engu að síður úr 41 milljarði í 90 milljarða. Það sem er svo mikilvægt er að við útbúum kerfi til að aðstoða fólk við að fara út á vinnumarkaðinn svo það lendi ekki á örorkubótum þannig að við getum í framtíðinni, 2030 er ótrúlega stutt í burtu, aukið greiðslur við þá sem raunverulega þurfa á því að halda, sem raunverulega geta ekki annað en verið á örorkubótum. Við getum það ekki meðan það er að fjölga svona rosalega í þessum hópi. Þess vegna er það eitthvað í kerfinu okkar sem við þurfum að breyta. Það erum við að gera með róttækum hætti. Varðandi eldri borgara er það svo að núverandi ríkisstjórn hefur þegar hækkað frítekjumarkið upp í 100.000 kr. Ég hef sagt það áður í þessari umræðu að við erum núna að einbeita okkur að örorkulífeyrisþegunum, en við erum engu að síður að skoða stöðu þeirra eldri borgara sem hafa lakasta afkomu og lakastar tekjur. Þar er samvinna og samtal í gangi á milli stjórnvalda og samtaka eldri borgara. Það er ekki komin niðurstaða út úr því, það verður vonandi sem fyrst, og þar er horft sérstaklega á þann hóp sem hefur bágastar tekjurnar. Varðandi húsnæðismálin tek ég undir með hv. þm. Ingu Sæland, að þar þurfum við svo sannarlega róttækar breytingar og nýja nálgun og nýja hugsun í þeim málum. Ég er mjög opinn fyrir því og mjög jákvæður fyrir því. Við verðum saman í byltingunni þar, ég og hv. þingmaður.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Ég er dálítið hugsi eftir málflutning hans því að mér heyrist hann vera að lofa hér talsvert miklu upp í ermina á sér, miðað við þær fjárveitingar sem lagðar eru til, bæði í þessum fjárlögum og í fjármálaáætlun á næstu árum. Byrjum á örorkulífeyriskerfinu, af því að frumvarp er boðað eftir röskan mánuð. Það er alveg ljóst að breytingar á starfsgetumati, afnám krónu fyrir krónu skerðingar, auk þeirrar fjölgunar sem er að eiga sér stað í kerfinu, mun kosta talsvert meira en 4 milljarða á ársgrundvelli. Ráðherra segir að innleiða eigi þetta í þrepum en í fjármálaáætlun held ég að gert sé ráð fyrir 1–1,5 milljörðum í viðbót í málaflokkinn árið 2020. Ég spyr því og vil fá skýrt svar: Hvert er kostnaðarmat ráðherra á þeim aðgerðum sem hann mun leggja til? Það hlýtur að liggja fyrir ef frumvarpið er í fæðingu. Og hvernig á þá að fjármagna þetta ef við samþykktum í vor fjármálaáætlun sem gerir á engan hátt ráð fyrir þessu? Þetta er gríðarlega mikilvægt mál og í þinginu er þverpólitísk samstaða, held ég, um að afnema krónu fyrir krónu skerðinguna. Sú fjölgun öryrkja sem ráðherra vísar til er stórt vandamál en stór hluti þess liggur auðvitað í þeim neikvæðu hvötum til atvinnuþátttöku sem eru í núverandi kerfi. Það er því gríðarlega mikilvægt að þarna takist vel til. Ég horfi líka til þess sama varðandi þau útgjaldaloforð sem hér eru gefin um fæðingarorlofskerfið. Það er alveg ljóst að í fjármálaáætlun og í umræðum um hana var ekki gert ráð fyrir lengingu fæðingarorlofs. Það er ekki fjárveiting til lengingar fæðingarorlofs en hér talar hæstv. ráðherra aftur um lengingu þess. Ég sé ekki að þess sjái stað því að gert er ráð fyrir u.þ.b. milljarði til viðbótar í fæðingarorlof á árinu 2020. Það er alveg ljóst að það eitt og sér gerir ekkert í lengingu þess sem myndi væntanlega kosta hið minnsta 4 til 5 milljarða miðað við núverandi útgjöld. Hvar er fjármögnunin á þeim loforðum sem ráðherra er að ýta hér undir?
Virðulegi forseti. Það liggur auðvitað ljóst fyrir og kemur skýrt fram í lögum um opinber fjármál hvernig þessi mál eru unnin. Fjármálaáætlun er endurskoðuð árlega líkt og fjárlög og það liggur líka ljóst fyrir að á hverjum tíma eru stjórnvöld að vinna að stefnumálum, hvort sem er innan félagsmálaráðuneytisins eða heilbrigðisráðuneytisins eða samgönguráðuneytisins. Þegar stefnumótun er í gangi og þegar kerfisbreytingar verða eru í framhaldinu áætlanir ríkisins sjálfkrafa endurskoðaðar í sambandi við það. Það verður auðvitað gert í framhaldinu, það liggur ljóst fyrir og ég get hjálpað hv. þingmanni, vegna þess að hann nefndi það ekki áðan í ræðu sinni, að bæta við þessa upptalningu því að það þarf líka að styðja úrræði á vinnumarkaði ef við ætlum að innleiða starfsgetumat, ýmis úrræði hjá Vinnumálastofnun. Það er ljóst að við erum að fara í heljarinnar kerfisbreytingu og með kerfisbreytingum eins og þessum skoðum við auðvitað allar áætlanir ríkissjóðs og hvaða áhrif þetta hefur á aðra þætti. Skárra væri það nú. Þannig virkar fjárlagakerfið. Varðandi hækkun fæðingarorlofs og lengingu fæðingarorlofs er það skýrt í stefnu ríkisstjórnarinnar að það stendur til á kjörtímabilinu en ég vil líka minna hv. þingmann á að þessi ríkisstjórn hefur ekki enn starfað í eitt ár. Hún á enn eftir þrjú ár af þessu kjörtímabili. Það þýðir þrenn fjárlög, endurskoðun á fjármálaáætlun þrisvar sinnum og ég fagna því auðvitað að ég sá glitta í það hjá hv. þingmanni áðan að hann fagnaði því að það væri aukning til málaflokka eða þyrfti aukningu til málaflokka eins og örorkulífeyrisþega, eins og í aðra málaflokka. Það er auðvitað ákveðin stefnubreyting frá þeim upphrópunum sem hann var með í þingsal fyrir ekki nema tveimur dögum síðan, þegar hann var að gagnrýna það hvernig ríkisútgjöldin væru að aukast til félagsmála. Þau [[Forseti hringir.]]aukast um 8–9% á þessu ári að raungildi og það er fagnaðarefni og það er gott að hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]sem einu sinni var félagsmálaráðherra sé kominn í þann hóp sem fagnar því en gagnrýnir það ekki eins og hann gerði fyrir tveimur dögum.
Frú forseti. Ég spurði tveggja einfaldra spurninga og fékk svar við hvorugri: Hvert er kostnaðamatið á þeim aðgerðum sem ráðherra er að boða þarna og hvar er þá fjármagnið? Báðar þessar aðgerðir eru tilgreindar í stefnu ríkisstjórnarinnar og það hlýtur að hafa verið tekið tillit til þeirra í fjármálaáætlun. Ég trúi ekki að ráðherra hafi bara lagt fram einhverja ágiskun um hvað hann ætlaði að gera á kjörtímabilinu án þess að hafa neina kostnaðargreiningu á bak við þau stefnumál sem hann væri að leggja fram. Ég sé hana ekki og það grefur undan trúverðugleika fjármálaáætlunar ef ríkisstjórn leggur af stað með skýra stefnu, kostnaðarmetur hana ekki í fyrstu fjármálaáætlun sinni og segir: Þetta er nú svona til viðmiðunar og við bara uppfærum hana eftir þörfum. Það er ekki boðlegt. Ég nenni ekki að svara útúrsnúningum ráðherra varðandi mína gagnrýni á útgjaldaaukningu. Ég hef sagt mjög skýrt að ég gagnrýni ekki forgangsröðun ríkisstjórnarinnar varðandi velferðarmál eða heilbrigðismál, hún er sú sama og hjá fyrri ríkisstjórn. Ég gagnrýni hins vegar að það verður ekki innstæða fyrir þeim útgjaldaloforðum sem hér eru gefin til lengdar nema farið verði í umtalsverðar skattbreytingar, skattahækkanir, svo við tölum nú skýrt. Það sem vakti hins vegar athygli mína voru yfirlýsingar hæstv. ráðherra varðandi mögulegar skattbreytingar og ágætar hugleiðingar hv. þm. Óla Björns Kárasonar um stiglækkandi persónuafslátt sem eiga uppruna sinn í samráðsvettvangi um aukna hagsæld. Ég held að það væri einmitt mjög öflug og góð breyting, sérstaklega fyrir örorkulífeyrisþega, fyrir eldri borgara, fyrir lágtekjufólk almennt í samfélaginu þar sem við beinum þessum stuðningi raunverulega að lágtekjuhópum. Þetta var eitt af stefnumálum okkar fyrir síðustu kosningar og þarsíðustu kosningar og ég veit ekki betur en að það hafi verið stefnumál Framsóknarflokksins og kosningaloforð Framsóknarflokksins að ráðast í slíkar breytingar á tekjuskattskerfinu, en ráðherra blés á það í raun og veru og sagðist ætla að fara einhverja allt aðra leið. Ég spyr nú bara: Ætlar Framsóknarflokkurinn ekki að standa við kosningaloforð sín um breytingar á skattkerfinu sem voru ágætlega útfærðar í fyrrnefndum kosningaloforðum?
Virðulegi forseti. Bara til þess að taka þennan seinni hluta þá fagna ég því að við séum komin með sjálfskipaðan eftirlitsmann með kosningaloforðum Framsóknarflokksins vegna þess að þá getur hv. þm. Þorsteinn Víglundsson bæst í hóp þeirra Miðflokksmanna sem þegar eru í þessu eftirliti hérna í þingsalnum, það er bara gott að fá fleiri til liðs við þá, vegna þess að mér hefur [[Kosningaloforð …]]fundist þeir vera að dala eilítið upp á síðkastið. Það er gott fyrir þá að fá styrk frá hv. þm. Þorsteini Víglundssyni. Það liggur auðvitað ljóst fyrir að skattkerfisbreytingar sem við viljum ráðast í, ríkisstjórnin, eru breytingar sem miða að því að styrkja lægri og lægri millitekjuhópa. Við erum opin fyrir öllu í þeim efnum. Það samtal er m.a. í gangi við verkalýðshreyfinguna og aðila vinnumarkaðarins vegna þess að það var eitt af því sem var í yfirlýsingu sem undirrituð var á fyrri hluta ársins varðandi skattkerfisbreytingar. Eftir því erum við að vinna. Eftir því er ríkisstjórnin að vinna. Það ætti að vera fagnaðarefni. Ég veit ekki hvernig ég á að geta útskýrt þetta fyrir hv. þingmanni. Þegar við ráðumst í kerfisbreytingar hafa þær áhrif á ýmsa málaflokka, plús eða mínus hér og þar. Það er nákvæmlega það sem mun gerast með starfsgetumatið, við erum að stíga skref upp á 4 milljarða í þessum fjárlögum. Það liggur ljóst fyrir að þegar frumvarp kemur [[Hvað kosta breytingar …?]]inn í þingið, og það ætti hv. þingmaður líka að vita sem áhugamaður um fjárlagagerð, fer slíkt frumvarp í kostnaðarmat í fjármálaráðuneytinu, líka í forsætisráðuneytinu. Hv. þingmaður þarf ekki að hafa neinar áhyggjur af því að slíkt frumvarp sem kemur inn í þingið verði ekki kostnaðarmetið. Sú áætlun sem fylgir því fer inn í þá ferla sem við erum búin að skapa í fjárlagagerð, bæði við fjármálaáætlun til fimm ára og til fjárlaga. Hv. þingmaður getur bara beðið rólegur. Þetta mun koma. Þetta verður kostnaðarmetið. [[Gripið fram í.]] Væntanlega fer þetta í [[Forseti hringir.]]þann farveg og þá ferla sem við erum þegar búin að ákveða. Fjármálaáætlun á við um það líka. [[Forseti hringir.]]Ég veit ekki hvernig þetta getur verið skýrara fyrir hv. þingmann.
Með því að svara spurningunum.
Hæstv. forseti. Málefnasviðin eru þrjú sem heyra undir umhverfis- og auðlindaráðherra að öllu eða einhverju leyti. Starfsemi málefnasviðs 17 er þar umfangsmest. Þá tilheyrir starfsemi Landmælinga Íslands á málefnasviði 6 ráðuneytinu sem og verkefni Skipulagssjóðs á málefnasviði 8. Í því fjárlagafrumvarpi sem nú er til umræðu eru heildargjöld til málefnasviðs 17, umhverfismála, áætluð rúmir 19,5 milljarðar kr. og aukast um rúman 1,5 milljarða kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2018. Það samsvarar um 8,8% raunaukningu. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum, sem áætlaðar eru 528 milljónir kr., nemur hækkunin rúmum 2 milljörðum kr., 11,8%. Gert er ráð fyrir niðurfellingu tímabundinna framlaga til málefnasviðsins sem nema um 517 millj. kr., þar af 325 milljónir vegna tímabundinna fjárfestingarframlaga til byggingar gestastofa þjóðgarða, 147 millj. kr. vegna Sóknaráætlunar í loftslagsmálum 2016–2018, sem rennur sitt skeið í lok þessa árs, og 44,8 millj. kr. tímabundin fjárveiting til náttúrustofa. Gerðar verða ráðstafanir til að lækka útgjöld á málefnasviðinu um 126 millj. kr. í samræmi við markmið í gildandi fjármálaáætlun, svokölluð aðhaldskrafa. Bundin útgjöld nema alls 850 millj. kr. Ég vil vekja athygli á því að í frumvarpinu er misritun þar sem talað er um að þyngst vegi gjaldaaukning vegna breytinga á áætluðum sértekjum ríkisaðila. Þessi tala á að vera 782,2 millj. kr. vegna vanáætlunar í fyrri fjárlögum en aukningin hefur þó ekki áhrif á greiðslur úr ríkissjóði. Raunaukning þessa liðar nemur því 67,9 millj. kr. Gert er ráð fyrir að útgjaldasvigrúm innan ramma málefnasviðsins aukist um 1.320 millj. kr. og er það fyrst og fremst veitt í ný og aukin verkefni vegna loftslagsmála, til styrkingar innviða á náttúruverndarsvæðum og til landvörslu. Þessi megináhersla endurspeglar þær áskoranir í loftslagsmálum og náttúruvernd sem við stöndum frammi fyrir. Fyrr í þessari viku var fyrsta útgáfa aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum kynnt. Eins og fram kom af því tilefni er ráðgert að veita 6,8 milljarða kr. á næstu fimm árum til sérstakra aðgerða í loftslagsmálum. Alls er gert ráð fyrir því að 600 millj. kr. verði varið til þessa verkefnis strax á næsta ári, þar af um 255 millj. kr. til þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, 250 millj. kr. til kolefnisbindingarverkefna og 60 millj. kr. í nýsköpun í gegnum sérstakan loftslagssjóð. Jafnframt er gert ráð fyrir um 35 millj. kr. af þessum 600 vegna starfsemi loftslagsráðs, eflingar stjórnsýslunnar og innleiðingar þaktilskipunar Evrópusambandsins. Eins og fleiri en ég hafa bent á er ekki spurning hvort við eigum að ráðast í aðgerðir vegna loftslagsbreytinga heldur erum við skuldbundin til þess, bæði gagnvart alþjóðasamfélaginu en ekki síður gagnvart komandi kynslóðum. Hæstv. forseti. Ég hef látið eftir mér hafa að náttúra Íslands sé gulleggið okkar. Hana þurfum við að vernda og virða og jafnframt tryggja að við göngum ekki á gæði hennar. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að 7,5 milljörðum kr. verði varið í aðgerðir til verndar náttúrunni á næstu fimm árum. Með þessu fjárlagafrumvarpi er lagt til að 0,5 milljörðum kr. verði varið á næsta ári til þessara brýnu verkefna og 200 millj. kr. til landvörslu. Af þessum 0,5 milljörðum er gert ráð fyrir að 350 milljónir fari til uppbyggingar innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum. Verður fjármununum útdeilt á grundvelli landsáætlunar þar um og verkefnaáætlun 2018–2020, sem kynnt var í mars sl., uppfærð með tilliti til þessa aukna fjármagns. Það mun þýða að rúmur 1 milljarður kr. mun fara til þessa brýna verkefnis þar sem Alþingi hefur áður tryggt 660 millj. kr. til verkefnisins. Þá er ráðgert að efla rannsóknir og vöktun á náttúruverndarsvæðum með 80 millj. kr. fjárframlagi og starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs, sem dekkar um 15% landsins, styrkt með 40 millj. kr. framlagi til að mæta auknu álagi á náttúruna vegna ferðamanna. Umsjón með náttúruverndarsvæðum verður efld með 200 millj. kr. framlagi vegna landvörslu, bæði heilsárs- og árstíðabundinnar, á næsta ári. Ég vil einnig láta hér fylgja að á árinu 2020 er gert ráð fyrir að 300 millj. kr. bætist við árlega vegna landvörslu á landinu öllu, sem hluti af því 7,5 milljarða kr. framlagi sem verja á til aukinna verkefna tengdum náttúruvernd svo tryggja megi verndun náttúrunnar og sjálfbæra nýtingu hennar.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir yfirferð hans á þeim málefnasviðum sem honum tilheyra. Ég vil líka óska hæstv. ráðherra til hamingju með framsæknar tillögur í loftslagsmálum. Það var ánægjulegt að fylgjast með kynningu sjö ráðherra á þeim áætlunum sem ríkisstjórnin hefur komið sér saman um. Ég held og trúi því að hæstv. umhverfisráðherra hafi borið hitann og þungann af því starfi. Nú eigum við eftir að sjá hvernig þetta fer allt saman, hvernig framkvæmdin verður þegar áætlunar- og umræðustigi lýkur, en áætlunin er metnaðarfull og það er vel. Óska ég honum því til hamingju af því að loftslagsmálin eru stærsta viðfangsefni nútímastjórnmála og það þarf svo sannarlega að bregðast við af festu. Því vona ég að efndir fylgi orðum um áætlun. Það er eitt og annað í þeirri áætlun sem og svo sem í fjárlögunum sem ég staldra aðeins við af því að vissulega er hækkun á fjárframlögum til málaflokksins, en þarna undir eru auðvitað ekki umtalsverðar fjárhæðir. Loftslagsbreytingarnar birtast okkur hins vegar með slíkum ógnarþunga á hverjum degi um allan heim að við verðum að bregðast við af festu. Ég verð að segja, nú er tíminn að hlaupa frá mér, að ég hef töluverðar áhyggjur af losun. Mér finnst einhvern veginn ekki vera tekið af nægri festu á losun frá einkabílum á Íslandi og vil því spyrja hæstv. umhverfisráðherra [[Forseti hringir.]]hvers vegna ekki er horft meira til uppbyggingar almenningssamgangna á Íslandi. [[Forseti hringir.]]Þótt hann sé vissulega ekki samgönguráðherra veltir maður fyrir sér hvort ráðherra hafi ekki áhyggjur af mengun einkabíla á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið og fyrir að tala fallega um nýja aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem er náttúrlega sameiginlegt verkefni okkar allra. Ég fagna því að heyra orð þingmannsins. Ef við berum aðeins saman fjármagnið, af því að hv. þingmaður kom inn á það, hafa á síðustu þremur árum verið um 750 millj. kr. í sérstakri sóknaráætlun í loftslagsmálum sem lýkur núna í lok þessa árs, meðan við erum að tala um 6,8 milljarða á næstu fimm árum. Það er því um umtalsverða aukningu að ræða sem ég er að sjálfsögðu mjög ánægður með að sjá. En spurning hv. þingmanns sneri að losun frá einkabílum. Jú, ég hef vissulega áhyggjur af því, ég hef nú áhyggjur af ýmsu en þetta er einmitt eitt af því. Það þarf að leggja aukna áherslu á almenningssamgöngur, að gera okkur betur kleift að nýta okkur þær, hvort sem það er að fara á reiðhjólum eða ganga eða taka strætó, en það þarf líka að gera almenningssamgöngurnar sem eru knúnar jarðefnaeldsneyti umhverfisvænni. Það eru tillögur frá starfshópi fjármálaráðherra um að ráðast í ívilnanir vegna kaupa og innflutnings á slíkum bifreiðum sem eru þá þessir stærri vagnar. Ég tek undir það með hv. þingmanni að þetta er mjög mikilvægt atriði, enda gengur líka stór hluti áætlunarinnar út á það að breyta einkabílnum í annars konar bíla, með tækni, með rafvæðingu samgangna, þannig að þeir sem nota einkabílinn, sem mjög margir gera, hafi þá tækifæri til þess að skipta honum út fyrir umhverfisvænni bifreiðar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svarið. Það er auðvitað góðra gjalda vert að fara í orkuskipti, breyta spúandi einkabílnum í eitthvað umhverfisvænna, en það er engu að síður svo að við erum eiginlega með alveg hörmulegar almenningssamgöngur. Ef við ætlum einfaldlega að breyta mengandi einkabíl í örlítið umhverfisvænni einkabíl erum við samt sem áður með þá stöðu að við erum einhvern veginn að teygja alltaf á öllum samgöngum og hugsum ekki um að koma fjöldanum á milli. Það er góðra gjalda vert að setja aukafjárveitingar í skógrækt, setja aukafjárveitingar í landgræðslu og ýmiss konar náttúruvernd, en ég velti fyrir mér hvort við þurfum ekki að horfa á þennan aðalskaðvald sem er mengunin, þessi losun. Þá spyr ég bara hreinlega: Þurfum við ekki að gera betur þar? Getur verið að það sé hægt að nýta fjármuni þar eða hreinlega taka höndum saman með öðrum ráðherrum sem fara með þá málaflokka í ríkisstjórninni og reyna að knýja áfram einhvers konar byltingu þegar kemur að losuninni?
Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að meginverkefnið er að draga úr losun. Ég sé það akkúrat þannig fyrir mér að það er stóra verkefnið, að draga úr losuninni eins mikið og við mögulega getum, eins og tæknin leyfir, má kannski segja. Þegar því er lokið þurfum við með einhverjum hætti að halda áfram að draga úr því umframmagni koltvísýrings sem er í andrúmsloftinu og landgræðsla og skógrækt er mjög skilvirkur máti til þess að gera það. Sú áhersla sem lögð er á þann þátt í aðgerðaáætluninni snýr náttúrlega ekki síst að þeim markmiðum um að ná kolefnishlutleysi árið 2040. Það að byrja strax er mikilvægt vegna þess hvernig kúrfan um bindingu er, á fyrstu árunum er verið að binda lítið, svo verður það meira og meira eftir því sem skógurinn eða landið safnar meira af kolefni, bæði í jarðveg og í gróðurinn sjálfan. Svo er það náttúrlega endurheimt votlendisins sem felur í sér að moka ofan í skurði sem er kannski eins og að setja tappa í baðkar, baðkarið lekur og við erum að missa losun út, en með því að moka ofan í skurðina setjum við tappann í og komum í veg fyrir að um eins mikla losun sé að ræða. Þegar við tölum um kolefnisbindingu er yfirleitt endurheimt votlendis sett þar undir þó að það sé ekki kannski alveg rétt að gera það akkúrat þannig. En þar er líka til mjög mikils að vinna þegar við erum að hugsa um loftslagið í heild sinni að takast á við þau mál.
Frú forseti. Ég vil víkja hér aðeins að kolefnisgjaldinu en þar er um háar fjárhæðir að ræða. Tekjur af gjaldinu eru áætlaðar 5,9 milljarðar á árinu 2019, hækkun milli ára um 550 milljónir. Hér er um síhækkandi skattheimtu að ræða á hinn almenna bifreiðaeiganda, ekki síst þá sem búa á landsbyggðinni, þar sem notkun rafmagnsbifreiða er mjög takmörkuð. Auk þess má ekki gleyma því að alls ekki allir hafa efni á því að kaupa sér rafmagnsbíl og þeir henta ekki öllum. Gjaldið bitnar verst á tekjulægsta hópnum sem hefur ekki efni á að fá sér bifreið sem losar minna. Ríkisstjórnin ætlar að setja 6,8 milljarða í kolefnisbindingu á kjörtímabilinu. Þetta eru miklir peningar og eins gott að þetta beri einhvern árangur. Hæstv. umhverfisráðherra hefur viðurkennt að erfitt sé að meta árangur af kolefnisgjaldinu. Það kom fram í svari ráðherrans á síðasta löggjafarþingi við fyrirspurn frá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni. Síðan er það Katla, nýjustu fréttir af eldstöðinni eru mjög athyglisverðar. Nýjar rannsóknir sýna að hún losar gríðarlegt magn af koltvísýringi út í andrúmsloftið, um 20 kílótonn á dag. Á ársgrundvelli er það meira en öll losun Íslands til samans ef ég skil þetta rétt. Þetta vissi bara enginn og enginn veit hversu lengi þetta hefur staðið yfir. Þetta sýnir einfaldlega að þessi kolefnisjöfnunarmál eru meira og minna órannsökuð og á meðan svo er er ekki hægt að skattleggja almenning eins og gert er. Það vantar alla yfirsýn yfir stöðu þessara mála. Ég vil því spyrja hæstv. umhverfisráðherra: Er þessi gjaldtaka á almenning forsvaranleg í ljósi þeirrar óvissu sem ríkir um árangurinn og mælingarnar og annað slíkt sem við höfum fengið fréttir af?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Það er þannig að kolefnisgjaldi er fyrst og fremst ætlað að reyna að breyta venjum og hvetja til þess að einstaklingar og aðrir aðilar fari meira út í umhverfisvænni fararmáta. Það sem ég vil segja um útlosun sem kemur frá náttúrulegum ferlum, eins og hv. þingmaður nefndi hérna varðandi Kötlu, hefur það kannski ekki mikið með kolefnisjöfnunaraðgerðir ríkisstjórnarinnar að gera, einfaldlega vegna þess að það verður útlosun á gróðurhúsalofttegundum frá mjög mörgum náttúrulegum ferlum sem við getum í rauninni ekki svo auðveldlega stýrt, eins og gefur að skilja. Þær jöfnunaraðgerðir eða sú kolefnisjöfnun sem við erum að ráðast í beinist náttúrlega að þeim þáttum sem hafa með útlosun frá manninum sjálfum að gera. Það er kannski ákveðinn munur þar á. Ég tel að kolefnisgjaldið sé mjög mikilvægt til þess að hvetja til breyttra hátta þegar kemur að því hvaða fararmáta við nýtum okkur. En ég get tekið undir það með hv. þingmanni að mikilvægt er að bæta rannsóknir um hverju það skilar nákvæmlega og það á við um margar aðrar aðgerðir. Það er ekki ómögulegt að gera þetta að öllu leyti, en það er erfitt og er að sjálfsögðu til skoðunar.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð yfir sitt málefnasvið og ég vil segja það strax að ég fagna mjög áherslum um aukna landvörslu og aukna vörn á fjölsóttum ferðamannastöðum. Ég fagna því einnig að menn ætli að taka á uppbyggingu á þegar friðlýstum svæðum, mér líst mjög vel á það. Það er hins vegar eitt atriði sem ég hef staldrað aðeins við og það er í sambandi við útblástur og bindingu. Svo illa vill til að núna líklega á síðustu útmánuðum töpuðum við einni stærstu gróðrarstöð sem við áttum, sem er Barri á Egilsstöðum, sem hafði lengi barist í bökkum og gafst að lokum upp, því miður. Hún hefði væntanlega gagnast vel núna þegar við ætlum að gera gangskör í kolefnisbindingu. Það er annað sem vakti athygli mína, yfirlýsing ríkisstjórnarinnar sem gæti kallast bensínlaust Ísland 2030, að menn skuli leggja svo mikla áherslu á að taka útblástur sem er 4% af heildarlosun. Ég hefði líka viljað sjá að ríkisstjórnin setti alvörukraft í það að almenningssamgöngur yrðu vistvænni. Ég vek athygli á því að ég held að það sé ekki til einn einasti strætisvagn til á Íslandi sem er með svona tvinnbúnaði, þ.e. bæði rafmagn og dísil, sem er þó mjög algengt víða erlendis. Eins er með hópferðabíla. Sú herferð gegn einkabílnum sem birtist hér og mun einkum bitna á þeim sem búa fjarri Reykjavík er að mínu mati ekki skynsamleg og ég held að menn hefðu frekar átt að beina kröftum sínum að því að taka á losuninni með því að ryðja ofan í skurði og snúa sér að almenningssamgöngum af fullu afli.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Það er nú svo að þegar skoðaðar eru beinar skuldbindingar Íslands gagnvart Parísarsamkomulaginu taka þær fyrst og fremst til þátta eins og vegasamgangna, sjávarútvegs, landbúnaðar, úrgangs og að hluta til iðnaðar. Olía er um 60% af heildarskuldbindingum Íslands eða sem sagt losun frá olíu. Sú olía kemur mestmegnis frá vegasamgöngum, um 60% af olíunotkuninni er í vegasamgöngum. Þess vegna eru vegasamgöngurnar svona mikilvægar. Þess vegna er svo mikilvægt að takast á við þær. Þar eru mestu möguleikar Íslands til að standa við skuldbindingar sínar gagnvart Parísarsamkomulaginu. Það er staðreynd sem við erum að vinna eftir. Varðandi nýskráningar á dísil- og bensínbifreiðum árið 2030 sem lagt er til og stefnt að að verði bannaðar er verið að fylgja fordæmi margra annarra þjóða. Noregur miðar við 2025, Frakkland og Bretland miða við 2040. Þetta eru skýr skilaboð í rauninni til bæði bílaframleiðenda, sem eru engir á Íslandi en eru erlendis, og innflytjenda, að á þeim tímapunkti verði ekki hægt að skrá nýjar bensín- og dísilbifreiðar. Það verður hins vegar áfram hægt að kaupa og selja þær sem þegar eru fyrir hendi. Varðandi rafmagnsstrætisvagna eða önnur slík farartæki eru í tillögum nefndar fjármálaráðherra um breytingar á skattumhverfi eldsneytis á bíla hugmyndir um að ívilnanir muni koma fyrir umhverfisvænni strætisvagna. Ég bind vonir við að á næstu árum sjáum við það koma inn. Svo er vissulega í þessari áætlun líka heilmikið um áætlanir um að fara í endurheimt votlendis.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir innleggið. Það eru tvö mál sem ég myndi vilja eiga orðastað við hann um. Í fyrra andsvari mínu vil ég beina sjónum að þeirri metnaðarfullu aðgerðaáætlun sem ríkisstjórnin hefur kynnt, það eru 6,8 milljarðar sem fara á næstu fimm árum. Ég hef verið pínulítið upptekinn af því, ég skal viðurkenna það, að horfa á bindingu, ekki einungis losun heldur hvaða árangri við getum náð í bindingu; breytt landnýting, endurheimt votlendis þar sem það á við og skógrækt. Mér finnst eins og við séum að einhverju leyti að missa af tækifærinu með því að samþætta ekki betur í aðgerðaáætluninni markmiðin þegar kemur að bindingunni og stefnu okkar í landbúnaðarmálum og búvörusamninga. Ég átti orðastað fyrr í dag við hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og innti eftir þessu. Ég velti fyrir mér hvernig þessir tveir hæstv. ráðherrar ætli í framhaldinu að reyna að samþætta þetta. Það skiptir alveg gríðarlega miklu máli. Þetta er ekki aðeins spurning um umhverfismál, þetta er ekki aðeins spurning um að við náum markmiðum okkar í loftslagsmálum, þetta er líka spurningin [[Forseti hringir.]]um að við getum nýtt okkur tækifærið til að byggja undir og styrkja búsetu í landinu. [[Forseti hringir.]]Mér finnst við vera að missa af tækifærinu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Ég held að við deilum mjög svipuðum skoðunum þegar kemur að þessum málum. Ég tel einmitt mjög mikilvægt að samþætta stefnu í landbúnaði og stefnu í loftslagsmálum. Það er tekið fram í aðgerðaáætluninni að vinna eigi með bændum og þar eru sauðfjárbændur nefndir sérstaklega, enda kemur það fram í stjórnarsáttmálanum að vinna eigi að því. Við hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra settum í gang vinnu einhvern tímann fyrr á árinu sem miðar að því að koma fram með hugmyndir og tillögur um hvernig megi nálgast það markmið sauðfjárbænda að kolefnisjafna sig. Við eigum von á því að fá þær tillögur í hús til okkar um mánaðamótin október/nóvember og viljum byggja á þeim grunni aðgerðir í þá átt. Ég vísa því í þá vinnu að svo komnu máli, en ég held að við deilum þeirri sýn, ég og hæstv. ráðherra og hv. þingmaður, að þessir tveir þættir þurfi að vinna saman. Ég tek undir að mikil tækifæri eru fólgin í því að styrkja búsetu víða um land akkúrat í þessum geira og reyndar líka í náttúruverndinni, að bændur geti í auknum mæli orðið vörslumenn lands, ef við getum kallað það svo. Ég hlakka til að greina síðar frá ákveðnum hugmyndum um það en ætla að láta það vera núna.
Frú forseti. Ég þakka ráðherranum ágæt svör. Ég bíð spenntur og mun taka þátt í umræðunni þegar þar að kemur og tillögurnar liggja fyrir. Það hefur að vísu valdið mér pínu hugarangri að við skyldum ekki halda möguleikum okkar þegar við erum að ná og ganga inn í það markmið með Evrópusambandinu, að bindingin vigtar í rauninni ekki neitt þegar við reynum að ná markmiðum okkar. Það er ekki of seint að tryggja að svo sé. Það er nefnilega efnahagslegur ávinningur af því að fara í þetta á margan hátt. Víkjum aðeins að orkuskiptum í samgöngumálum eða í rauninni að orkuþörf okkar Íslendinga á komandi áratugum. Fyrir nokkrum dögum var birt ný orkuspá og því er spáð að orkuþörf Íslendinga muni aukast um 80% fram til ársins 2050. Mér er sagt að það sé ígildi þriggja Blönduvirkjana. Þá spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig sér hann fram á að við getum mætt þeirri þörf? Það er alveg ljóst að töluverður ágreiningur hefur verið t.d. um hvernig við nýtum fallvötnin og hvar við eigum að virkja eða yfir höfuð hvort við eigum að virkja. Það eru tilbúnar áætlanir t.d. um virkjun í neðri hluta Þjórsár, sem er umdeilanlegt. Það er einnig uppi ágreiningur um Hvalárvirkjun o.s.frv. Við ræðum loftslagsmálin og það að við ætlum að ná háleitum markmiðum og það skal ég styðja. Við horfum fram á gríðarlega aukningu á orkuþörf okkar og [[Forseti hringir.]]þá hljótum við að verða að svara því um leið hvernig við ætlum að mæta henni, [[Forseti hringir.]]ef við ætlum að halda okkur við hina hreinu orku.
Hæstv. forseti. Það er rétt að nýlega kom út ný spá raforkuspárnefndar sem nær til ársins 2050. Varðandi raforkuþörfina á næstu 30 árum er þar talað um að það gæti þurft að bæta við um 464 megavöttum. Þegar við svörum þeirri spurningu hvernig við getum mætt þeirri þörf er í fyrsta lagi ef við lítum til núverandi nýtingarflokks rammaáætlunar, sem samþykktur var á Alþingi árið 2013, í honum a.m.k. tvöföld sú raforkuþörf. Þó að svæði sé í orkunýtingarflokki þýðir það ekki endilega að ráðist verði í viðkomandi virkjun en það gefur okkur samt ákveðna vísbendingu um það magn sem hér er um að ræða. Ég vil líka benda á að núna í sumar var opnuð og sett í gang Búrfellsvirkjun II sem er um 100 megavött, sem er nærri því fjórðungur af því sem þarna er nefnt, til að gefa dæmi um stærðargráðu. Við megum heldur ekki gleyma því að við erum að horfa til næstu 30 ára. Það geta orðið miklar tækniframfarir á þeim tíma og það geta komið inn kostir til orkunýtingar sem við treystum jafnvel ekki eins mikið á í dag. Svo getur vel verið að einhvers staðar losni um orku á næstu 30 árum án þess að við vitum nákvæmlega um það í dag. Ég hef ekkert ofboðslega miklar áhyggjur af orkuskiptum í samgöngum þegar að því kemur. Þegar við tölum um rafbílavæðinguna eru það smánotendur sem koma smátt og smátt inn í kerfið, en vissulega þarf að hafa spá orkuspárnefndar til hliðsjónar inn í framtíðina.
Virðulegi forseti. Ég ætla að gerast aðeins smámunasamur og í stærra samhengi líka. Hér er frétt frá því fyrir tæpu ári: Glæný fiskiskip nota svartolíu sem er hagkvæmasta, ódýrasta olían peningalega séð en alls ekki umhverfislega séð. Ef ætlunin er að draga úr losun kolefnis, af hverju erum við ekki fastmiðaðri á þetta vandamál frekar en kannski fólksbílinn án þess ég fari út í baráttu um einkabílinn eða eitthvað slíkt? Til að vera smámunasamur þá er sagt í fjárlagafrumvarpinu að hækkun á kolefnisgjaldinu leiði til u.þ.b. 0,05% hækkunar á vísitölu neysluverðs. Það hljómar ekkert rosalega mikið, 1 milljarður á lán heimilanna, 15.000 kr. á 30 millj. kr. lán á ári, en það er einhver peningur. Það sem meira er er að hækkunin hefur líka áhrif á þá sem nota ekki ökutæki, á þá sem t.d. hafa tamið sér bíllausan lífsstíl. Það er af því að við erum í þessu æðislega verðbólguhagkerfi, sem er svo gaman eða þannig. Við erum að taka í burt afslátt af bílaleigubílum en það leiðir væntanlega til þess að bílaleigur fara meira í eldri bíla upp á hagkvæmnina að gera, nýrri bílar verða dýrari. Ég er pínu smámunasamur í þessu en þá erum við í raun að ýta þeim í áttina að meira mengandi bílum, kostnaðarlega séð. Ég spyr hvort ekki væri betra, jafnara eða árangursríkara að fara bara beint í meiri afslætti af rafmagnsbílunum til að það sé í boði fyrir það fólk sem er að nota kolefni núna. Við viljum fá kolefnið út án þess að hafa endilega áhrif á þá sem lifa bíllausum lífsstíl.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Það er alltaf mjög gaman að tala við hv. þingmann hér á Alþingi, hann spyr spurninga sem margir aðrir gera ekki. Sá útblástur gróðurhúsalofttegunda sem kemur frá svartolíu er reyndar ekki stærsta vandamálið okkar. Það eru eiginlega önnur vandamál sem fylgja svartolíunni og hafa meira með loftgæði að gera. En þarna vinna þessi mál saman eins og svo oft er raunin í umhverfismálunum og sérstaklega þegar kemur að loftslagsmálum og loftgæðamálum, þ.e. að þetta fer saman. Varðandi bílaleigurnar er ég þeirrar skoðunar að ýta þurfi þeim yfir í að nota umhverfisvænni bíla. Það er staðreynd að nýskráningar rafbíla og annarra umhverfisvænni bíla hjá bílaleigum eru um 1% en eru 20% á hinum almenna markaði. Þetta er viðfangsefni sem við þurfum að takast á við með ferðaþjónustunni. Í ráðuneytinu höfum við átt viðræður við ferðaþjónustuna um það hvernig við getum reynt að mæta þessu. Það eru ákveðnir flöskuhálsar í kerfinu, t.d. í Leifsstöð og á nokkrum ferðamannastöðum úti um landið. Með því að setja fjármagn í aukna innviðauppbyggingu erum við vissulega að horfa til þessa sem eins af þeim þáttum. Ég tel það því ákveðið grundvallaratriði, þegar við förum að líta til þess að skipta fjármagninu nákvæmlega niður fyrir innviðina, að takast á við þetta. Innflutningur bílaleigna er líka það mikill að endursalan, þegar þeir fara aftur á markaðinn, er stór hlutdeild af þeim bílum sem eru á markaði í dag.
Frú forseti. Eins og mönnum er kannski ljóst áttaði ég mig ekki á því að ég væri á mælendaskrá en ég fagna því að fá að koma hingað upp. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir framlag hans í því að bjarga þessu landi og vernda það fallega, dýrmæta og einstaka land sem við eigum. Ég hef eiginlega ekki öllu meira um það að segja. Ég fagna fréttum dagsins um að tillögur að friðlýsingu vatnasvæða Hólmsár hafa verið sendar út til umsagnar en svæðin þrjú eru öll í verndarflokki rammaáætlunar sem samþykkt var 2013. Ég þakka fyrir það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir hlý orð og veit að hún er með okkur í þessari vegferð sem bæði tengist loftslagsmálunum sem hún kom inn á og náttúruverndarmálunum. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það var einstaklega ánægjulegt að geta greint frá því í dag að það er hafin sú vegferð að byrja að auglýsa tillögur að friðlýsingu svæða í verndarflokki rammaáætlunar og þarna komin fram þrjú svæði og fleiri á leiðinni. Ég hlakka bara til að geta tilkynnt um fleiri svæði síðar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna þeim viðbótarframlögum sem áætluð eru til málefnasviðsins umhverfismál á fjárlögum ársins 2019 og því mikilvæga skrefi sem fyrsta útgáfa aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum er. Það er mikilvægt að við náum skuldbindingum okkar um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda en ég er mjög sammála því sem kemur fram í aðgerðaáætluninni, að markmið okkar í loftslagsmálum megi ekki að einskorðast við það. Þess vegna eru aðgerðir til að binda kolefni ekki síður mikilvægar. Það er mikilvægt að samræma þær aðgerðir öðrum umhverfismarkmiðum og horfa þannig á skyldur okkar gagnvart heimsbyggðinni og komandi kynslóðum við að vernda gróður og jarðveg og binda kolefni sem eina heild. Í framhaldi af því langar mig að halda áfram með það sem hv. þm. Óli Björn Kárason ræddi. Nú hafa Skógræktin og Landgræðslan átt samstarf við bændur um verkefni sín um langt árabil og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig vinnan við að samræma ný og eldri markmið í því samstarfi fer fram og hvort einhverjar grundvallarbreytingar séu á rammanum utan um það samstarf, hvort við eigum von á slíku. Svo vil ég líka leggja áherslu á það sem kemur fram í aðgerðaáætluninni um rannsóknir og vöktun, um grunnþekkingu á þeim ferlum sem liggja að baki bindingunni. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort skráning á ástandi lands og mismunandi ræktun sé nægilega markviss. Erum við að skrá í marga gagnagrunna, getum við eitthvað einfaldað þá vinnu og gert hana aðgengilegri fyrir alla sem koma að henni?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni þegar hún ræðir um að samræma þurfi markmið um kolefnisbindingu út frá loftslagsmarkmiðum við markmið um líffræðilega fjölbreytni og hreinlega markmið um að auka gróðurhulu í landinu. Það er gríðarlega mikilvægt og er sú samþætting sem í auknum mæli er litið til á erlendum vettvangi, á vettvangi þriggja stórra alþjóðlegra samninga, samningsins um líffræðilega fjölbreytni, samningsins um eyðimerkurmyndun og samningsins um loftslagsmál. Hvað varðar þá vinnu sem fram undan er, við getum sagt vinnu við að móta tillögur í landgræðslu, skógrækt og endurheimt votlendis, hef ég þegar sett hana í gang með Skógræktinni og Landgræðslunni. Ég hef falið þeim það verkefni að koma með áætlanir er lúta að endurheimt votlendis, hvernig ná megi meiri árangri í því að stöðva jarðvegsrof, sem er náttúrulega stórt og mikið verkefni enn þann dag í dag, þannig að við töpum ekki auðlindum og frjósemi og kolefni út í andrúmsloftið í meira mæli en nauðsynlegt er, um endurheimt birkiskóga og víðikjarrs og um nýskógrækt. Það eru áherslur sem ég hef lagt og það er með þessi fleiri markmið í huga eins og hv. þingmaðurinn benti á í upphafi máls síns. Varðandi rannsóknir og vöktun erum við, vegna aukinnar áherslu á kolefnisbindingu, að gera Landgræðslunni og Skógræktinni kleift að vinna betur í því bæði að skrá og ná betur utan um þá þætti sem ekki eru eins vel þekktir, þ.e. hvað varðar t.d. votlendið, á meðan við þekkjum betur hvernig kolefnisbókhaldinu er háttað fyrir landgræðslu og skógrækt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar aðeins að skipta um gír en áður en ég geri það vil ég eiginlega biðja ráðherra að halda áfram með svarið við skráningunni á upplýsingum og spyrja bara beint: Eru Landgræðslan og Skógræktin að nota sama gagnagrunninn til að skrá þau verkefni sem þær stofnanir bera ábyrgð á? Er það samþætt við gagnagrunna sem bændur eru að skrá í jörð.is? Ég kann nú ekki nafnið á þessu öllu en mig langar að fá upplýsingar um það. Síðan langar mig að skipta aðeins um og ræða varnir gegn náttúruvá, verkefni ofanflóðasjóðs. Það kemur fram í fjárlagafrumvarpinu að í raun standa fjárheimildir á þessu sviði í stað milli ára og ég tel það í sjálfu sér mikilvægt, en ég vil líka draga það fram að þetta er mjög mikilvægur málaflokkur og meðan áætluð verkefni eru óunnin sem falla undir ofanflóðasjóð er mikilvægt að halda jafnt og þétt áfram. Fram kemur að hefja eigi verkframkvæmdir í tveimur sveitarfélögum á árinu 2019, Vesturbyggð og Fjarðabyggð. Ég vil því spyrja hvaða verkefni taki við eftir það. Síðan langar mig að koma aðeins inn á umræðu um strandsvæðisskipulagið. Eins og kunnugt er var samþykkt frumvarp um strandsvæðisskipulag í júní og fram kemur í fjárlagafrumvarpinu að hafinn verði undirbúningur að strandsvæðisskipulagi fyrir Austfirði og Vestfirði. Ég verð eiginlega að líta þannig á að það sé þá vinnan við gerð skipulagsins sem fari fram á árinu 2019. En mig langar að spyrja ráðherra hvað undirbúningnum líði því að hann stendur væntanlega yfir núna.
Hæstv. forseti. Varðandi gagnagrunnana er ég ekki alveg með það 100% á hreinu en ég veit til þess að Landgræðslan og Skógræktin beita í kolefnisbókhaldi sínu ákveðinni aðferðafræði sem gengur út á það að mæla bæði í ofanjarðarhlutum og neðanjarðarhlutum það magn kolefnis sem er bundið en hvort það sé algjörlega samræmt, það þekki ég ekki nógu vel, við getum komist að því hins vegar. Ég tel að það sé ekki sérstaklega samræmt við þá aðra þætti sem hv. þingmaðurinn nefndi, en kannski skilur sá sem hér stendur ekki spurninguna alveg 100% , svo það sé sagt alveg eins og er. Varðandi haf- og strandsvæðisvinnuna eða haf- og strandsvæðisskipulagsvinnuna kallaði ég strax í júní eftir tilnefningum í svæðisráðin sem eiga að vinna þetta með aðstoð Skipulagsstofnunar og þær tilnefningar eru að koma í hús, þannig að við stefnum á að þessi vinna hefjist í haust. En hvað hún mun taka langan tíma fer svolítið eftir því hversu vel gengur og hversu mikið fjármagn er í þessu en minn hugur stendur til þess að geta stutt vel við það. Varðandi náttúruvána deili ég algjörlega þeirri skoðun hv. þingmanns að hér er um mjög mikilvæg mál að ræða og framkvæmdarverkefni á næsta ári fara af stað í Neskaupstað, framkvæmdir eru sem sagt að hefjast þar undir Urðarbotnum. Síðan er þá hönnun á Patreksfirði að fara í gang á næsta ári og frumathuganir á allmörgum stöðum, í Hnífsdal, á Patreksfirði, Bíldudal og Seyðisfirði. Vinnan heldur því áfram en hún fer náttúrlega mjög mikið eftir því fjármagni sem til staðar er. Og þá er tíminn búinn.
Frú forseti. Ég vil fyrst þakka fyrir þetta tækifæri til að skiptast á skoðunum við hæstv. umhverfisráðherra. Ég ætla að byrja á því að ræða um framkvæmd aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum til næstu 12 ára og byrja á lið merktum C, sem heitir Átak í kolefnisbindingu og bættri landnotkun. Ég er þá sérstaklega að huga að nokkrum þáttum þar eins og skógrækt og eflingu nýskógræktar til kolefnisbindingar, landgræðslu, átaki í endurheimt votlendis, samstarfi við sauðfjárbændur - þetta eru liðir 18, 19, 21 og 22. Ég veit ekki hvaða tölur gætu legið til grundvallar áætlunum um kolefnisbindingu með landgræðslu eða endurheimt votlendis, a.m.k. hafa þær hvergi verið birtar þannig að óyggjandi rannsóknir búi þar að baki. En ég vil benda á að í skógræktinni liggja traustar tölur fyrir. Mig langar að fá aðeins fram álit hæstv. ráðherra á þessu. Hafa stjórnvöld sett fram markmið um hvernig fjármögnun skuli skiptast milli einstakra aðgerða í kolefnisbindingu, sem ég nefndi áðan, og bættri landnotkun, markmið um það hvaða ávinningi einstaka aðgerðir eigi að geta skilað í formi kolefnisbindingar og kostnað þann sem hlýst af hverju bundnu tonni af kolefni í hverri af þessum aðgerðum sem voru taldar upp hér áðan? Ég geri mér alveg grein fyrir því að það þarf að bæta greiningu stórkostlega. Það stendur reyndar í aðgerðaáætlun að bæta þurfi stórkostlega greiningu á árangri og kostnaði við flestar af þessum aðgerðum. En ég vil samt benda á að í skógræktinni liggja þessar tölur fyrir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta innlegg. Það er alveg hárrétt, sem þingmaðurinn nefnir, að í skógrækt eigum við allgóðar tölur þegar kemur að kolefnisbókhaldinu. Ef við horfum 20 ár eða jafnvel lengra aftur í tímann var skógræktin á þeim stað að þessar tölur voru ekki til. En unnið hefur verið mjög markvisst í því á síðustu árum að bæta úr því. Varðandi Landgræðsluna eru líka til traustar tölur því að Landgræðslan hefur verið að vinna í þessum málum mjög lengi. Það er helst þegar kemur að losun frá votlendi og áhrifum þess að moka aftur ofan í skurði þar sem þekkingin er minni. Hún er hins vegar á þeim stað að það er ekkert sem bendir til annars en að hún sé mjög lík því sem gerist á svipuðum breiddargráðum, í svipuðum vistkerfum eða svipuðum gerðum af votlendi. Þess vegna er alveg ljóst að aðgerðir sem hafa með endurheimt votlendis að gera eru að skila okkur árangri í því að koma í veg fyrir losun; það er ekki deilt um það. Hins vegar er fjármagn sett með þessari áætlun einmitt í það að treysta þennan vísindalega grunn. Er það mjög vel. Það er gert bæði fyrir skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis. Hvað varðar skiptingu fjármagnsins lét ég þess getið hér áðan að ég hef falið Landgræðslunni og Skógræktinni að koma með áætlun í öllum þessum geirum til mín með tillögum að því hvernig þetta muni líta út. Þá getum við betur áttað okkur á því hverju mismunandi aðgerðir geta skilað. Líkt og ég sagði í svari til hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur erum við að líta til fjölmargra markmiða með þessari kolefnisbindingu sem einnig taka til líffræðilegs fjölbreytileika og þess að stöðva landeyðingu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta fína svar. Það er ekki og verður aldrei ofmælt að það verður að fara skynsamlegustu leiðina í nýtingu á almannafé; það er það sem ég er að reyna að fá fram hér og benda á. Við verðum að fara þá leið sem gefur mest til framtíðar í þessum efnum með tilliti til nýtingar á almannafé. Hæstv. ráðherra nefndi það hér áðan að endurheimta birkikjarr. Gott og vel. Ég er hér með grein um kolefnisbindingu trjátegunda. Birki - það var ekki talað um birkikjarr - bindur kannski 2,7–3,4 tonn á ári á hektara, stafafura 4,6–4,9, sitkagreni frá 6–10 og alaskaösp frá 8–23 tonn á ári á hektara. Þessar tölur þekkjast kannski. Á að fara að setja mikið fjármagn í að endurheimta birkikjarr sem bindur langminnst? Ég segi þetta bara svona til ábendingar. Það er bara sigurstaða að rækta skóg, bæði ræktunin, grisjunin, hráefnið sem kemur, atvinna sem skapast til langrar framtíðar. Ég ætla að nota tíma minn hér á síðustu sekúndunum til að spyrja um það sem snýr að hæstv. umhverfisráðherra varðandi mengunarvarnir við sjókvíaeldi. Varðandi lagaumhverfið: Hvenær á að taka upp eftirlit sambærilegt því og er erlendis varðandi mengun frá þeim, hversu ört á t.d. að skipta um stað fyrir kvíarnar eða hvíla þær? Ég spyr líka um mótvægisaðgerðir varðandi erfðamengun frá þessum kvíum. Það er vitað að fiskur sleppur úr þessu. Ég spyr hvort ráðgerð sé einhver [[Forseti hringir.]]lagaumgjörð um það hvernig [[Forseti hringir.]]vinna eigi á móti þessu, t.d. að ná þessum fiski til baka.
Hæstv. forseti. Því er til að svara að það skiptir miklu máli hversu mikið er bundið þegar ráðist er í aðgerðir sem snúa að kolefnisbindingu, en það skiptir líka máli að við ráðumst í fjölbreyttar aðgerðir sem geta nýst víða um land og kannski ekki síst bændum, bæði til þess að byggja upp skógarauðlind en líka til þess að byggja upp gróðurauðlindina almennt. Ég vil líka benda á að við þurfum, eins og ágætlega kom fram í máli hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur, að líta til fleiri markmiða en þess eins hversu mikið magn við bindum, við þurfum líka að líta til markmiða um líffræðilega fjölbreytni og markmiða um að stöðva gróðureyðingu. Við erum hér að vinna með fjölbreytt markmið. Ég treysti fullkomlega þeim stofnunum sem mest vita um þetta, Landgræðslunni og Skógræktinni, til að koma með skynsamlegar tillögur hvað það varðar. Varðandi sjókvíaeldi er það mín skoðun að við þurfum í auknum mæli að horfa til þess hvernig við getum látið þennan atvinnuveg blómstra hér á landi án þess að þurfa að hafa áhyggjur af því að erfðamengun verði í villtum laxi á Íslandi. Það þýðir að við þurfum að horfa langt fram í tímann, horfa 10 til 15 ár fram í tímann, og horfa til þess að við getum í auknum mæli farið úr því kerfi sem við erum með í dag og í kerfi sem annaðhvort er uppi á landi eða að það sé tryggt, þar sem það er úti í sjó, að allar slíkar mengunarvarnir séu sem allra bestar, hvort sem það er lokað kerfi eða þannig úr garði gert að komið verði í veg fyrir sleppingar og þar sem hægt verður að nýta það sem kemur frá þessum kvíum hreinlega sem áburðarefni.
Herra forseti. Ég vil byrja á að hrósa hæstv. ráðherra og ríkisstjórninni fyrir þá kynningu á áformum í loftslagsmálum sem virðast ætla að vera við fyrstu sýn mjög metnaðarfull og góð áform um raunverulegar aðgerðir til þess að draga úr losun. Það er auðvitað ánægjulegt að sjá að ríkisstjórnin ætli að setja þetta mál í forgrunn. Við getum vonandi flest verið sammála um það hér í þessum sal að þetta sé gríðarlega mikilvægt verkefni, ekki bara hér á landi heldur um allan heim. Mig langar líka til að hrósa hæstv. ráðherra fyrir að þessi áætlun sé fjármögnuð í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og þá fjárlögum næsta árs því að í fjárlagafrumvarpinu sem við erum að ræða, að mér sýnist, er nokkur misbrestur á því í áformum ýmissa annarra ráðherra. Er það auðvitað miður þegar við erum að leggja áherslu á vandaðri vinnubrögð við áætlunargerð ríkisins að ráðherrar séu að kynna aðgerðir eða áform sem hvergi finnst staður hvað varðar kostnað. Hér er því ekki til að dreifa. Það er auðvitað mjög ánægjulegt að sjá. Það sem ég hnýt hins vegar um er einmitt þessi mikla áhersla á mótvægisaðgerðir. Mönnum finnst mikill þungi í áformum stjórnvalda vera bundinn við skógrækt og endurheimt votlendis sem hvort um sig geta verið alveg ágætisverkefni en eru þó að því er virðist bundin talsverðri óvissu um hvernig í fyrsta lagi þau verða færð til bókar og hver bókhaldsskilin af því verði í loftslagsuppgjöri okkar. Væri kannski ágætt ef ráðherra gæti upplýst aðeins betur um hvort dregið hafi úr þeirri óvissu. Þarna hefur verið talað um að talsverð vísindaleg óvissa sé á bak við þetta líka, en ekki síður hvernig Evrópusambandið muni meðhöndla þessi úrræði í loftslagsbókhaldi einstakra landa. Og ekki síður þá þegar kemur að [[Forseti hringir.]]áformum um að draga raunverulega úr losun, eins og t.d. kolefnisgjaldinu. Það er kannski tvennt sem ég staldra við þar: Er stuðningur miðað við yfirlýsingar [[Forseti hringir.]]ýmissa þingmanna í ríkisstjórnarsamstarfinu varðandi kolefnisgjaldið, er stuðningur við þá hækkun sem þar er áformuð? Væri ekki [[Forseti hringir.]]nauðsynlegt í raun og veru að ganga lengra til þess að búa til nægilega hagræna hvata til að draga úr losun?
Forseti vill biðja hv. þingmenn að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir þetta fína innlegg. Ég fer eiginlega hjá mér þegar hann hælir mér svona mikið, en takk fyrir það. Það er rétt að ef litið er til skiptingar fjármunanna í aðgerðaáætlun loftslagsmála er áherslan meiri á kolefnisbindingu en á hinar aðgerðirnar. Það er mjög víða í þessum málum, held ég, þörf fyrir fjármagn, en aðalatriðið er og ég vil taka það mjög skýrt fram að fyrst reynum við að draga hvað mest við getum úr losun eins og tæknin leyfir okkur hverju sinni, svo klárum við dæmið ef svo má að orði komast með því að ráðast í bindiaðgerðir. Ríkisstjórnin hefur sett sér það markmið í stjórnarsáttmála að ná kolefnishlutleysi árið 2040. Það er gríðarlega mikilvægt að sú binding sem mun alltaf þurfa að eiga sér stað hefjist strax, vegna þess að kúrfan, bindingarkúrfan yfir tíma, er með þeim hætti að það binst minnst fyrst og svo eykst það eftir því sem líður á tímann, svo flest það út á einhverjum tímapunkti. Þess vegna erum við að leggja áherslu á þetta. Ég hef hins vegar sagt að það er náttúrlega ekki útilokað að breyta þurfi áherslum eitthvað þegar líður á þann tíma sem áætlunin hefur verið í gangi hvert fjármagnið fer nákvæmlega. Við verðum að horfa til þess að vera sveigjanleg með það, það er algjört grundvallaratriði í svona áætlun. Hvað varðar kolefnisgjaldið njóta þær breytingar, sem þarna eru boðaðar og eru þær sömu og eru í fjármálaáætlun, að sjálfsögðu stuðnings stjórnarflokkanna. Hvort það ætti að vera meira, ég get sjálfsagt sagt að ég væri örugglega þeim megin sem myndi vilja að svo væri, en þarna er komin a.m.k. í bili niðurstaða í [[Forseti hringir.]]hvar línan er sett niður um það.
Ég vona, forseti, að ég fari ekki alveg með hæstv. ráðherra þegar ég hrósa honum aftur fyrir að svara spurningunum sem ég spurði. Það er líka ánægjuleg nýbreytni í þessum spurningatíma hér. Ég velti aðeins fyrir mér þegar kemur að því sem mætti kalla, við getum deilt um það vafalítið, sumir hér sérstaklega, þ.e. hvort það teljist jákvæðir eða neikvæðir hvatar þegar við beitum skattlagningu, þ.e. þessu grundvallarsjónarmiði að sá borgar sem mengar, þegar við horfum á markmiðið um að við skrúfum fyrir innflutning á fólksbílum knúnum jarðefnaeldsneyti 2030 með banni, eins og hér er reyndar lagt til, sem ég er kannski ekki sérstaklega hrifinn af sjálfur. Hefur ríkisstjórnin látið meta út frá þeim áformum sem eru varðandi kolefnisgjöldin? Hvort þau muni ein og sér, ásamt t.d. niðurgreiðslu eða ívilnunum gagnvart vistvænum bílum, duga til að ná þessu markmiði án banns fyrir 2030, þ.e. að hinn efnahagslegi ávinningur af vistvænum bíl væri einfaldlega orðinn nægilega mikill til þess að skrúfa meira og minna fyrir kaup á nýjum bifreiðum knúnum jarðefnaeldsneyti. Ég held að það væri eitt og sér besta leiðin til þess að tryggja orkuskiptin í samgöngum, ekki að þau áform eða þeir hagrænu hvatar sem við stillum af í upphafi séu metnaðarlitlir og að grípa þurfi til banns að einhverjum tíma liðnum, heldur að þetta gerist meira af sjálfu sér. Síðan að lokum það sem ég sakna helst í þessari umræðu allri og sér í lagi þegar kemur að fjárlagafrumvarpinu og svo sem líka fjármálaáætlun, það eru áformin um borgarlínu. Það er ansi fátækleg umfjöllun, ef nokkur raunar, í báðum þessum skýrslum hvað hana varðar. Ég bið hæstv. ráðherra að upplýsa mig aðeins betur um hvaða áhersla verður þar raunverulega í áætlun um [[Forseti hringir.]]orkuskipti og að draga úr losun.
Hæstv. forseti. Ég átti eftir að svara einni spurningu hv. þingmanns frá fyrri ræðu hans, ætla að gera það hér með, varðandi óvissu um hvernig kolefnisbindingin er færð til bókar. Vísindunum fer fram hvað þetta varðar frá ári til árs. Það er alveg rétt að við vitum kannski minna um endurheimt votlendis en í hinum, en þó alla vega nóg til þess að við erum örugg á því að aðgerðir í þá veru að endurheimta votlendi skila klárlega árangri. Varðandi Evrópusambandið og hvernig kolefnisbindingin yrði meðhöndluð þar kemur fram í aðgerðaáætlunarplagginu frá okkur að líklegt sé að það gæti orðið kannski 1–2% sem myndi gilda inn í Parísarsamkomulagið. Hvað varðar mat á kolefnisgjaldinu plús ívilnanir varðandi rafbíla á móti því að banna hefur það ekki verið greint nákvæmlega. Þetta markmið með að banna nýskráningar, ég tek skýrt fram að það eru nýskráningar á bensín- og dísilbifreiðum árið 2030, er sett fram til að gefa skýr skilaboð um að á þeim tíma þurfum við einfaldlega að vera komin á þann stað að ekki sé lengur fýsilegt að ráðast í aðgerð sem slíka. Ef við horfum á þróunina sem hefur verið t.d. varðandi rafbíla er líklegt að jafnvel árið 2025 verði þeir orðnir samkeppnishæfir í verði við venjulega bensínbíla. Þá held ég að boltinn fari hratt að rúlla. Ég er kannski svona bjartsýnn en ég held að þessi mál muni taka skemmri tíma en við höfum haldið. Borgarlínuna verð ég að eiga inni hjá hv. þingmanni.
Herra forseti. Fyrst ber að þakka þær málefnalegu og ágætu umræður sem hafa verið hér í allan dag. Ef við skoðum þessa miklu bók, 448 síður, eru auðvitað margir jákvæðir og áhugaverðir kimar í henni og svo er fylgirit með sem ég rek ekki. Þegar kemur að loftslagsmálum finnst mér að hér hafi komið fram að nú er við völd ríkisstjórn sem þorir í loftslagsmálum. Það er ákaflega mikilvægt. Ég tala um hina og þessa kima. Það á að auka framlög til sérstakra aðgerða í loftslagsmálum, það hefur komið fram hér áður, auka landvörslu, vöktun og rannsóknir á náttúruverndarsvæðum. Annað sem hefur ekki verið nefnt er að það á að auka fé til og vanda betur úrvinnslu úrgangs, sem er mikilvægt. Þetta eru allt umtalsverðar upphæðir, öfugt við það sem var haldið fram fyrr í umræðunni. Þetta eru umtalsverðar upphæðir og fara hækkandi á næstu árum. Ef maður lúsarleitar svo frumvarpið kemur tvennt í ljós sem ég ætla að nefna. Annars vegar eru náttúrustofurnar. Það þarf ekkert að fjölyrða um þær, þessar átta náttúrustofur. Þær gera mikið gagn og eru mikilvægur þáttur í byggðastefnu. Þar eiga framlög að lækka um 45 milljónir. Að vísu koma 16 á móti, en þetta er umtalsverð lækkun fyrir þessar stofur því að þær taka ekki mikinn pening. Það þarf sem sagt að seilast dýpra í ríkiskassann. Um það ætla ég að spyrja ráðherra. Hitt varðar beinar varnir gegn náttúruvá. Þar lækka líka framlög. Ég veit að það er vegna ýmissa snjóflóðaaðgerða sem er búið að vinna, en það eru aðrar mjög mikilvægar ógnanir sem eru þá vatnsflóð, [[Forseti hringir.]]bæði vegna aukinnar úrkomu og jökulhlaupa, og einnig aurflóð. Það er ekki reiknað með nema 70 millj. kr. í fyrirhleðslur og auknar flóðavarnir. Þarna hefði þurft að láta lækkunina eiga sig og taka til ráðstöfunar þá peninga sem þarna hefðu e.t.v. orðið til og setja í auknar varnir gegn þess konar náttúruvá.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni kærlega fyrir þetta innlegg. Ég tek undir með honum um mikilvægi náttúrustofa. Það er hægt að greina frá þeim gleðilegu tíðindum að þrátt fyrir að hér sé sýnd lækkun beint á stofurnar í fylgiritinu eru, eins og þingmaðurinn kom inn á, 16 milljónir teknar annars staðar frá, sem þeim sem hér stendur tókst að finna annars staðar ef svo má að orði komast. Til viðbótar við þetta hafa verið sérstök verkefni til tveggja náttúrustofa, náttúrustofunnar á Húsavík og náttúrustofunnar í Bolungarvík, sem við munum líka tryggja og eru upp á 20 milljónir. Þá erum við komin langt í að vera á þeim stað sem fjárlaganefnd tryggði í fyrra. Að auki erum við að horfa til þess að á næsta ári koma 80 millj. kr. inn til vöktunar á náttúru Íslands sem verður verkefni sem bæði Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur munu njóta góðs af. Þetta er gríðarlega mikilvægt til að tryggja og styðja alla ákvarðanatöku. Varðandi beinar varnir gegn náttúruvá er hægt að taka undir það að ég hefði alveg gjarnan viljað sjá meira fjármagn koma þar inn. Ég vil sérstaklega læra meira og taka umræðuna lengra með hv. þingmanni hvað varðar þær 70 millj. kr. sem hann nefnir í varnirnar og tek undir það að við þurfum að skoða þetta mál mun betur og munum vonandi eiga frekari umræður um það á þingi sem og utan þess.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir hamingjuóskir til hæstv. umhverfisráðherra og okkar allra með langþráða aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Hún er mikilvægt skref í baráttunni gegn þeirri miklu vá sem að okkur steðjar. Mikið vill meira og ég tilheyri þeim hópi að ég hefði gjarnan viljað sjá djarfari og framsýnni skref stigin í umræddri aðgerðaáætlun. Mig langar til að fá fram skoðanir hæstv. umhverfisráðherra á nokkrum atriðum. Samgönguráðherra hefur boðað hér stórátak í samgöngumálum. Ég verð því miður að segja að ég sé ekki það stórátak í því fjárlagafrumvarpi sem við ræðum. Í þeim línum þar sem talað er um almenningssamgöngur, sem eru grundvöllurinn að því draga úr losun og breyta ferðavenjum, er heil 161 millj. kr. veitt í þær og hvergi minnst á borgarlínu eins og fram hefur komið. Mig langar mjög mikið til að fá það fram hjá hæstv. umhverfisráðherra hvort hann deili þeirri skoðun með mér og vonandi fleirum að væntingar og þrár til eflingar almenningssamgangna séu meiri en 161 millj. kr. er til marks um. Ég tel líka of mikla áherslu lagða í aðgerðaáætluninni á mótvægisaðgerðir og breytta landnotkun á borð við endurheimt votlendis og skógrækt. Endurheimt votlendis er ekki viðurkennd aðferð í því að standa við Parísarsamkomulagið. Ég velti líka fyrir mér hver staðan sé á samningaviðræðum við ESB um losunartölur, sem margir segja að sé grunnforsenda fyrir áframhaldandi vegferð Íslands í baráttunni gegn loftslagsbreytingunum, og spyr hæstv. umhverfisráðherra getur upplýst okkur um það hér. Mig langar líka til að heyra afstöðu hæstv. umhverfisráðherra [[Forseti hringir.]]hvað varðar græna tekjumöguleika sem ég hefði viljað sjá koma fram í þessu fjárlagafrumvarpi á borð við græna skatta á flugfélögin, [[Forseti hringir.]]eins og sænska ríkisstjórnin setti á fyrir tæpum þremur árum, hraðari hækkun kolefnisgjaldsins, niðurfellingu á ívilnunum á bílaleigur, útgáfu [[Forseti hringir.]]á grænum skuldabréfum o.s.frv. Ég held að við hefðum getað stigið þarna djarfari og framsýnni skref, [[Forseti hringir.]]bæði er varðar tekjumöguleikana og líka að gefa í þegar kemur að fjármögnun og aðgerðum gegn loftslagsbreytingum. Þær eru [[Forseti hringir.]]hraðar og við höfum [[Forseti hringir.]]ekki verið að standa [[Forseti hringir.]]við okkar síðustu ár. Ég hefði, virðulegi forseti, [[Forseti hringir.]]viljað sjá djarfari skref stigin, bæði í fjárlagafrumvarpinu og í aðgerðaáætluninni.
Forseti vill árétta það við hv. þingmenn að virða tímamörkin.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingmanninum kærlega fyrir innleggið og ég get tekið undir mjög margt af því sem þingmaðurinn setur þar fram. Ég er þeirrar skoðunar varðandi samgöngumálin, og deili henni með þingmanninum, að borgarlínan sé mjög áhugavert og spennandi verkefni. Koma þarf á frekari umræðu á milli ríkisvaldsins og sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu um hana og verður mjög spennandi að sjá hvernig við getum unnið í sameiningu að því máli. Það þarf kannski ekki að brýna mig á þeim vettvangi, ég mun að sjálfsögðu taka þátt í því. Síðan er það þetta ágæta innlegg varðandi mótvægisaðgerðirnar. Í fyrsta lagi eru þetta allt mótvægisaðgerðir. Sumar beinast meira beint að beinum skuldbindingum Íslands vegna Parísarsamkomulagsins. Það gera þær mótvægisaðgerðir sem hafa með kolefnisbindingu að gera vissulega í minna mæli, við munum ekki geta teflt þeim eins mikið fram gagnvart Parísarsamningnum og menn höfðu gert sér vonir um. Það er talað um að þetta gætu kannski verið 1–2% í aðgerðaáætluninni hjá okkur, en ekki eins mikið og búist var við. Það breytir ekki þeirri staðreynd að aðgerðirnar sem slíkar nýtast loftslaginu. Því megum við aldrei gleyma. Það að draga úr útlosun frá votlendi nýtist loftslaginu eins mikið og það að draga úr mengun frá olíu þó að áherslan sé mjög mikil þar. Svo ég fari nú ekki yfir tímamörkin ætla ég að taka undir það með þingmanninum að ég held að við þurfum að skoða í framhaldinu hvaða grænu tekjumöguleika og hvaða grænu fjárfestingar - ég veit að þingmaðurinn hefur áður komið inn á það - við gætum mögulega séð fram á og [[Forseti hringir.]]við þurfum líka að skoða neyslu og aðra þætti sem ég veit að við þingmaðurinn deilum skoðun á.
Virðulegi forseti. Nú líður að lokum þessarar 1. umr. um fjárlög. Ég lét þess getið hér undir lok gærdagsins að mig langaði til þess að segja sitthvað um formið. Ég ætla svo sem ekki að fara að endurtaka það, en ég held að við höfum séð það að breytingar á forminu, framsetningu fjárlagafrumvarpsins og eftirfylgni þess á undanförnum árum, hafa á margan hátt verið til góðs, sérstaklega sú nýbreytni sem við erum að þróa áfram hér, að eiga orðastað við einstaka ráðherra sem bera samkvæmt lögum um opinber fjármál sífellt meiri ábyrgð á sínum málaflokkum í framkvæmd fjárlaga. Það birtist m.a. í því að þeir geta gert breytingar á fylgiritinu sem fylgir fjárlagafrumvarpinu og þeir eru sömuleiðis ábyrgir fyrir stefnumótun á sínum málefnasviðum og bera ábyrgð á því að skila ársskýrslu um framgang þeirra verkefna sem þeir hafa sett sér mælanleg markmið um, líkt og fram hefur komið í nýbirtum ársskýrslum. Þetta held ég að hafi allt verið til bóta. En ég kem þessu svona að í umræðunni vegna þess að ég tel að við eigum áfram að þróa þetta fyrirkomulag þannig að það gagnist best til þess að velta upp ólíkum hliðum á öllum þeim málum sem um er rætt. Mig langar að ítreka sömuleiðis að ég vonast til þess að okkur takist að standast starfsáætlun um það hvenær 3. umr. fjárlaga fer fram. Það er að sjálfsögðu samstarfsverkefni og ég hef boðið fram alla aðstoð. Ég veit að fagráðherrar hver á sínu sviði eru reiðubúnir til þess að greiða fyrir störfum þingsins í þingnefndinni til þess að svo megi verða sömuleiðis, en ég veit að þetta er mikið verk að vinna. Við höfum loks rætt um það hvort við getum mögulega fært birtingu fjárlagafrumvarpsins fram. Ég hef tekið vel í það. Ég sé í fljótu bragði ekkert sérstakt því til fyrirstöðu að við birtum fjárlagafrumvarpið opinberlega áður en þing kemur saman nema það er þó eitt sem getur orðið þröskuldur í því, þ.e. einfaldlega það að stjórnkerfið verði ekki búið að ljúka allri vinnunni. Við munum áfram ræða það í fjármálaráðuneytinu. Ég hef síðast í dag velt upp þeim möguleika að við gefum þinginu einhverja sólarhringa áður en málið kemst á dagskrá hér. Við skulum sjá hvað við komumst með það, hvort sem það verður á næsta ári eða næstu árum, að veita betra svigrúm fyrir upphafsumræðu á þinginu um fjárlögin með því að menn hafi fengið nokkra sólarhringa að lágmarki til þess að kynna sér efnið og koma betur undirbúnir til umræðunnar. Þetta var aðeins um formið og umbúnaðinn og fyrirkomulag umræðunnar. Varðandi efnið held ég að ég verði bara að segja að ég fékk gott tækifæri til þess að eiga orðastað við þingmenn í gær og síðan fagráðherrar í allan dag. Við og flokkarnir sem erum að baki þessu frumvarpi stöndum stolt við það. Þetta er frumvarp sem sýnir góða stöðu. Við getum tekist á um það hvort við þurfum að búa okkur enn undir óvænt áföll sem ekki eru komin í spákortin eða ekki. Í það minnsta er ljóst af öllum tölum sem fylgja þessu frumvarpi að við höfum verið að gera það, uppsafnað, á undanförnum árum að búa í haginn fyrir framtíðina. Við byggjum sömuleiðis á opinberum spám. Við getum síðan sett það í eitthvert stærra samhengi umræðunnar um fjármálaáætlun til langs tíma hvort afkomumarkmiðið sem slíkt eða markmið okkar um skuldalækkun séu nægjanlega metnaðarfull eða nægjanlega vel afstillt miðað við stað okkar í hagsveiflunni í dag. En ég tel að það hafi sýnt sig, bæði með verðbólgutölum, atvinnuleysistölum og því að vextir hafa á undanförnum misserum verið á niðurleið, að við höfum fundið ágætisjafnvægi í þessu efni þótt það sé svo sem ekki hægt að horfa fram hjá því að í nýjustu skýrslunni um efnahagsmál sem Gylfi Zoëga skilaði af sér fyrir skemmstu lætur hann að því liggja að opinberu fjármálin hefðu getað stutt örlítið betur við peningastefnuna þannig að vextir hefðu þá mögulega orðið eitthvað lægri. Þetta togast auðvitað allt á við pólitískan veruleika sem við þekkjum best sem erum saman komin hér, ákall landsmanna um aukna fjármögnun á tilteknum sviðum. Það sem ég tek frá þessari umræðu hér þegar henni er að ljúka, 1. umr., er kannski það að tónninn í umræðum um ríkisfjármálin er að breytast mjög sterklega ár frá ári, t.d. frá því að snúast fyrst og fremst um vanfjármögnun á svo mörgum sviðum yfir í umræðu um það hvort við séum að gera of mikið á einstaka sviðum og ættum að fara að íhuga að draga úr. Vissulega hafa sumir þingmenn nefnt það til sögunnar að aðhaldinu gæti líka verið sinnt á skattahliðinni, en ég hef þó minna heyrt ákall um skattahækkanir en oft áður. Í þessu frumvarpi er svo sem hvorki verið að lækka verulega skatta né að breyta þeim til hækkunar, en þó verð ég að nefna að fyrir atvinnulífið skiptir miklu að það skref er stigið núna og það veitir ákveðinn fyrirsjáanleika að lækka almenna tryggingagjaldið um u.þ.b. 9% af heildargjaldinu, eða um hálft prósentustig. Hér er ég að vísa til almenna tryggingagjaldsins. Þetta eru um 8 milljarðar af 100 milljarða skattstofni sem við erum að gefa eftir. Ég vísa aftur til þess sem sagt var í stjórnarsáttmálanum um það að samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs hefur farið þverrandi á undanförnum árum með hærra gengi og miklum launahækkunum. Þetta er eitt af því sem stjórnvöld telja mikilvægt að leggja inn í þá stöðu til þess að greiða fyrir kjarasamningum á komandi misserum. Sömuleiðis höfum við farið ágætlega yfir aðrar skatt- og bótabreytingar. Þar skiptir kannski hvað mestu að halda því til haga að í langtímaáætlun okkar er meiningin að ganga lengra, og vinna við samþættingu bótakerfa og tekjuskattskerfisins stendur enn yfir. Það sem við eigum við þegar við segjum að við ætlum að samþætta betur bótakerfin og tekjuskattskerfið er að það er ekki fyrir hvern sem er og reyndar nánast engan án þess að hann hafi til þess svolítið vel undirbúið eða vel forritað excel-skjal að átta sig nákvæmlega á því hvaða áhrif það hefur fyrir ólíkar fjölskyldugerðir að auka heimilistekjurnar. Það er vegna þess að við erum að vinna með svo mörg og ólík kerfi í bóta- og stuðningskerfum heimilanna og hvert fyrir sig var sérsniðið á sínum tíma með ólík tekjuskerðingarmörk, með ólík eignamörk, eins og vaxtabótakerfið og barnabótakerfið. Svo við stöldrum aðeins við barnabótakerfið þá horfir það auðvitað til fjölda barna og tekna. Á móti því er síðan annað kerfi sem heitir húsnæðisbótakerfið, sem sömuleiðis horfir til fjölda barna og tekna. Saman hafa þau áhrif sem við höfum ekki fulla yfirsýn yfir nema setja inn í flóknar reikniformúlur allar nákvæmar heimilisaðstæður þeirra sem eiga að geta gert tilkall til þessara bótaflokka. Bætum svo við eins og ég sagði vaxtabótakerfinu, skoðum síðan önnur skattaleg úrræði til ívilnunar sem við höfum haft. Eigum við síðan að ræða um persónuafsláttinn ofan á allt þetta? Reynum svo að átta okkur á því hvaða áhrif á heildarmyndina krafa t.d. stéttarfélaga um sérstaka launahækkun til lægstu launahópanna hefur inn í þessa flóknu jöfnu. Þetta er bara orðið svo flókið og svo stagbætt kerfi að við töldum þess virði að leggja í margra mánaða vinnu við að greina kerfið. Það gengur ágætlega, en þeirri vinnu er ekki lokið. Okkar markmið við breytingar á kerfinu verður að ná betur með þeim ívilnunum sem kerfið hefur upp á að bjóða í heild sinni til þeirra sem teljast til lægri tekjuhópa og lægri millitekjuhópa. Ég sé fyrir mér kerfi þar sem við munum þá draga úr ívilnunum til þeirra sem eru komnir langt yfir meðaltal, kannski hátt í tvöfaldar meðaltekjur, og nýtum frekar það svigrúm [[Forseti hringir.]]sem við ætlum til þess að ná betur til hinna. Þetta er umræða sem við munum taka síðar. En mér fannst rétt að koma henni að í tengslum við umræðu um þessi mál þessa síðustu tvo daga.
Virðulegi forseti. Andsvar á alla talsmenn, engin andsvör við lokaræðu. Það er tvennt sem mig langar til að ítreka hér og spyrja fjármálaráðherra um í lok umræðunnar. Það sem hefur vakið athygli mína í þessari umræðu er það sem vantar í fjárlagafrumvarpið. Það hefur komið fram hjá fagráðherrum að von sé á ýmsum lagafrumvörpum með sitt kostnaðarmat sem er þá ekki, að því er virðist, í fjárlögunum. Þá langar mig til að fá grófa áætlun um það hve miklu er ætlast til að þingið reddi aukalega inn í fjárlögin; væntanlega er það ekki þingið því að um er að ræða ríkisstjórnarmál, en áhugavert væri að heyra það. Við höfum verið að klóra okkur í kollinum yfir þessum tölum, sérstaklega samanburðartölum milli ára í fjárlagafrumvarpinu, þar sem stendur annars vegar fjárlög 2018 og hins vegar frumvarp 2019. Tölurnar pössuðu bara alls ekki. Eftir að hafa spurt nokkra sem kunna aðeins á þetta kom upp úr dúrnum að þessar tölur eru á ólíku verðlagi sem gerir það að verkum að þegar við erum að tala um hækkun á milli fjárlaga 2018 og frumvarps 2019 er verið að bæta við verðlagshækkunum eftir því sem ég fæ best skilið. Þá virðist verðbólgunni vera bætt ofan á töluna 2019 sem aukalegri hækkun, ríkisstjórnin var í raun að monta sig af verðbólgunni. Segjum sem svo að verðbólga væri 10%. Þá væru allar tölurnar 2019 þeim mun hærri en fjárlög 2018. Þá sjáið þið hvað við erum að auka útgjöldin rosalega mikið. Hluti af aukningunni er til kominn vegna verðbólgu, en samt erum við að auka útgjöldin rosalega mikið. Þetta finnst mér rosalega óþægilegt. Ég skil framsetninguna vissulega, en þetta gerir yfirlesturinn mun erfiðari. Mér þætti vænt um að fá athugasemdir fjármálaráðherra hvað þetta varðar.
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi kostnaðarmat út af áherslumálum á ólíkum málefnasviðum: Með áherslu okkar á endurmat útgjalda erum við að segja að ekki sé bara mikilvægt að meta kostnað við ný verkefni heldur líka gömul verkefni. Allt það sem er á útgjaldahlið ríkisfjármálanna þarf að koma til reglulegrar endurskoðunar. Þó að ég geti tekið undir það með hv. þingmanni að mjög æskilegt væri að ráðherrar gætu komið með sundurgreint og nákvæmt kostnaðarmat um einstaka málaflokka er alltaf spurning hversu mikla vinnu ráðherrarnir eiga að leggja í að reikna það nákvæmlega fyrir fram. Ég held að það sé hægt að segja, þannig að sanngirni sé gætt, að menn hafi a.m.k. getu til að gera gróflega grein fyrir því hvernig þeir sjái fjármununum varið í þágu þess málefnis sem um er rætt hverju sinni. Í öðrum tilvikum er kannski bara algjörlega augljóst að fjárheimildirnar sem eru undir munu ekki duga til neins nema koma okkur af stað í átt að einhverju markmiði. Það koma mörg dæmi upp í kollinn hér. Þegar við segjum að við ætlum að halda til haga í fjármálaáætlun 4 milljörðum til að gera umbætur á almannatryggingum í þágu öryrkja væri hægt að spyrja: Nákvæmlega hvernig ætlið þið að verja þessum 4 milljörðum? Svarið liggur auðvitað í útfærslunni sem á eftir að kynna. [[Gripið fram í.]]Að því leyti til erum við kannski ekki að stíga lengra en það að segja að af þeim heildarfjárveitingum sem við höfum úr að spila eða fjárheimildum sem við getum skipt á milli málefnasviðanna sé forgangsröðunin þessi. Þetta er kannski munurinn á því [[Forseti hringir.]]þegar við tökum umræðu um stóru myndina og breiðu línurnar - hvernig er þróunin á milli ára á milli einstakra málaflokka eða hvernig er skiptingin [[Forseti hringir.]]á milli þeirra - og um það hvernig við brjótum það niður í fjárlögum. Ég hef síðan ekkert um verðlagsspurninguna að segja annað en það að menn þurfa bara að gæta sín á því hvort þetta er á föstu verðlagi eða ekki.
Virðulegi forseti. Með verðlagshlutann væri a.m.k. gott að það væri merkt á hvaða verðlagi viðkomandi tölur eru til þess að hægt sé að taka tillit til þess; það vantar upplýsingar um að þetta sé á mismunandi verðlagi. Ráðherra kom inn á lykilinn í þessu, 4 milljarðar teknir frá fyrir örorku, en við eigum eftir að ákveða hvað það er. Af hverju ætti Alþingi að veita fjárheimild til stjórnarinnar til að gera bara eitthvað? Kannski verður útfærslan á þann hátt að Alþingi gæti sagt: Fyrirgefið, við viljum ekki að þið eyðið 4 milljörðum svona, við viljum að þið eyðið þeim öðruvísi. Hvernig öðruvísi? Segið okkur það, þá skulum við veita ykkur fjárheimildina. Það er rétt röð að gera þetta þannig. Vissulega þarf kostnaðarmatið ekki að vera hárnákvæmt. Og vissulega vitum við að það tekur breytingum, það kemur endurmat og fleira. Það er bara gott. Þá komast menn nær því að vera nákvæmir í kostnaðarmati eftir því sem fram líða stundir. Við þurfum að æfa okkur í því til þess að verða betri í því. Alþingi á alls ekki að sætta sig við að menn biðji um peninga án þess að þeir tilgreini í hvað á að nota þá. Ég held að það sé ákveðið lykilatriði sem við þurfum á að halda til þess að skapa alvöruaðhald og alvörueftirlit með framkvæmd fjárlaga á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég skil alveg hvað hv. þingmaður er að fara. Það er samt spurning hversu langt við eigum að ganga í niðurbroti á viðbótarútgjöldum þegar okkur tekst ekki nægilega vel að fara reglulega yfir hin útgjöldin. Við getum tekið sem dæmi að við erum hér með hátt í 900 milljarða útgjöld og viðbótarútgjöldin nema rúmum 50 milljörðum. Ef við tökum heildarviðbótina og tökum launaliðinn frá og skoðum bara það sem er að fara til frumútgjalda án launaliðar þá hleypur það á bilinu 30 til 40 milljarðar. Vissulega er mikilvægt að fara vel ofan í það hvaða kostnaðarmat liggur þar að baki. Yfirleitt er það nokkuð ljóst, svo að dæmi sé tekið um vegamálin, að ef menn ætla að bæta 4,5 milljörðum í viðhald í vegum þá er spurning hversu langt við eigum að ganga í að brjóta það niður eftir einstaka vegum, kostnaðarmatið á hvern veg o.s.frv. Við settum rúma 4 milljarða í S-merkt lyf á þessu ári, hversu langt eigum við að fara í niðurbrot á kostnaðarmati vegna þeirra lyfja? Ég held að við verðum að finna eitthvert jafnvægi á milli þess að vinna þá vinnu og hinnar vinnunnar sem er að skoða betur heildarþróunina og hvort ekki séu leiðir til að ná fram meiri sparnaði, auknu hagræði, meiri framleiðni í opinbera rekstrinum, t.d. með því að taka í gagnið nýja tækni, samanber það sem dómsmálaráðherra er að kynna til sögunnar núna við rafrænar þinglýsingar.
Herra forseti. Ég ætla nú að byrja á jákvæðum nótum. Samfylkingin fagnar hverri krónu sem sett er í grunninnviði samfélagsins. Í þessu frumvarpi má þó þrátt fyrir allt finna fjármuni sem munu renna á réttan stað, þó það nú væri, enda snerust síðustu kosningar meira eða minna um fjárfestingar í opinbera innviði. Eftir tæplega mánuð verða tíu ár liðin frá hruni. Á morgun verða tíu ár liðin frá því Lehman-bræður í New York fóru á hausinn, sem olli skjálfta um allan heim. Fordæmalaust hrun, ekki síst hér. Gjaldþrot íslensku bankanna hefði verið fjórða stærsta gjaldþrot í sögu Bandaríkjanna hefðu þeir verið staðsettir þar. Í kjölfar hrunsins fóru mörg íslensk fyrirtæki á hausinn og almenningur þurfti að taka á sig miklar byrðar og erfiðleika. Það eru margir sem ekki hafa enn jafnað sig á því. Ríkissjóður var rekinn með milljarða króna halla í nokkur ár og hið opinbera velferðarkerfi lét mikið á sjá. Okkur tókst hins vegar að rétta úr kútnum að mestu leyti. Nú hefur hagvöxtur verið samfleytt í sjö ár, sem er einstakt í sögu okkar. Við slíkar aðstæður eiga að skapast möguleikar til að bæta þann skort á opinberum fjárfestingum og rétta stöðu fólks. Sums staðar hefur það gengið ágætlega, annars staðar alls ekki. Herra forseti. Það er óþarfi að endurtaka allt sem hér hefur verið sagt í gær og dag en mig langar að nefna nokkra hluti. Í fjárlagafrumvarpinu eru lítil merki þess að ríkisstjórnin sé tilbúin að ráðast gegn þeim mikla eignaójöfnuði sem ógnar hér stöðugleika, m.a. á vinnumarkaði. Það er þó barátta sem mikilvægt er að heyja. Í dag á 1% landsmanna meiri hreinar eignir en 80% landsmanna. Þá tóku 10% landsmanna til sín tæpan helming þeirra hreinu eigna sem urðu til árið 2016. Í því sambandi er ágætt að minnast á vannýtt tekjuúrræði, svo sem hækkun fjármagnstekjuskatts, álagningu auðlegðarskatts og aukin auðlindagjöld. Áfram verða auðlindagjöld minna en 1% af tekjum ríkisins, sem verður að teljast mjög sérstakt í ljósi þess að um er að ræða eina helstu sameiginlegu auðlind þjóðarinnar. Veiðileyfagjald næsta árs stefnir í að verða einungis 7 milljarðar. Í fjárlagafrumvarpi síðustu ríkisstjórnar var gert ráð fyrir um 10 milljörðum fyrir árið 2018. Því er um að ræða 3 milljarða lækkun veiðigjalda milli ára. Ég minni á að hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja var tæpir 300 milljarðar kr. á sjö ára tímabili og arðgreiðslur 50 milljarðar á fimm árum. Nú berast fréttir af risahagnaði og arðgreiðslum til fáeinna útgerðarmanna og þá, akkúrat þá, vill ríkisstjórnin lækka veiðileyfagjöldin. Það er líka athyglisvert að samkvæmt fréttum eru fiskstofnar nú í sögulega sterkri stöðu og því er einstakt tækifæri til að setja viðbótarkvótann á markað. Þar ákvarða útgerðarfyrirtækin sjálf hver veiðileyfagjöldin verða í stað þess að stjórnmálamenn séu að krukka í því tilviljunarkennt. Það var mjög fróðlegt að fylgjast með uppboðunum sem áttu sér stað hjá frændum okkar Færeyingum. Þeir fá töluvert meira, í sumum tilfellum margfalt það sem við fáum, fyrir einstaka tegundir. Það var einnig athyglisvert að fjármagnstekjuskattur mun skila 2 milljörðum kr. minna í ríkiskassann á næsta ári en það sem fjármálaáætlun gerði ráð fyrir. Einungis 2% fjölskyldna greiddu fjármagnstekjuskatt vegna söluhagnaðar af hlutabréfum meðan 98% greiddu þennan hluta ekki. Auðvitað segir það sitt um eignastöðu og eignaójöfnuð. Þá stendur til að lækka bankaskattinn um 7 milljarða, þó kannski ekki strax. Það verður líka að teljast sérkennileg forgangsröðun. Hins vegar er lækkun tryggingagjalds mjög jákvæð og löngu tímabær, enda skiptir það miklu máli fyrir ýmis fyrirtæki, ekki síst lítil og meðalstór og ekki síst á sviði nýsköpunar. Þeir fjármunir sem eiga að renna til öryrkja umfram það sem er vegna fjölgunar þeirra í frumvarpinu duga hins vegar einungis fyrir þriðjungi af því sem það kostar að afnema svokallaða krónu á móti krónu skerðingu, sem við hljótum öll að vera sammála um að er mjög óréttlát. Samkvæmt bandorminum sem við ræðum í næstu viku er líka gert ráð fyrir óbreyttu frítekjumarki vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega. Það er sérkennilegt. Aukningin til aldraðra er að mestu vegna fjölgunar í þeirra hópi og enn vantar talsvert á fjármuni í þann málaflokk svo þeir megi vel við una. Nokkra milljarða vantar t.d. í rekstur öldrunarheimila. Öryrkjar og eldri borgarar þurfa því að bíða enn eitt árið eftir réttlæti og nauðsynlegum kjarabótum. Háskólarnir fá enn helmingi minni fjármuni en það sem lofað var í stjórnarsáttmálanum. Og framhaldsskólarnir þurfa beinlínis að sæta lækkun milli ára. Það er áhyggjuefni, enda er þetta ein mikilvægasta fjárfesting okkar Íslendinga til að tryggja betri framtíð. Sjúkrahúsþjónusta, heilsugæsla um allt land, samgöngur, löggæsla. Þetta eru allt illa eða vanfjármagnaðir málaflokkar. Við þurfum svo sannarlega að gera betur í þeim líka. Við erum rík þjóð og við getum gert miklu betur. Við þurfum og hefðum þurft að nýta þá uppsveiflu sem hér hefur verið til þess að byggja upp innviðina enn betur, því að þegar harðnar á dalnum er mjög óvíst og raunar ólíkt að okkur takist að gera það. Herra forseti. Ég vil líka vekja sérstaka athygli á algjöru metnaðarleysi þegar kemur að húsnæðisstuðningi á tímum þar sem stór hópur stendur frammi fyrir algjöru úrræðaleysi. Framlög til húsnæðismála haldast nánast óbreytt milli ára. Árið 2019 verða vaxtabætur einungis 3,4 milljarðar, sem er minna en til stóð árið 2018, þegar gert var ráð fyrir að þeir yrðu 4 milljarðar. Þeir verða einungis 3 milljarðar í ár vegna skerðinga. Ég minni á að helmingur er dottinn út úr vaxtabótakerfinu, en þegar Samfylkingin var síðast í ríkisstjórn með VG settum við 100 milljarða í vaxtabætur og barnabætur á kjörtímabilinu, sem er auðvitað miklu hærri upphæð en það sem ríkisstjórnin er að gera núna. Svona gætum við haldið lengi áfram. Herra forseti. Framlög til þróunarsamvinnu eru líka einungis helmingurinn af því sem sum nágrannaríkin leggja í málaflokkinn og markmið Sameinuðu þjóðanna hljóða upp á. Við erum ellefta ríkasta land í heimi og við verðum með tíð og tíma að sýna meiri metnað í því. Einnig vekur athygli að ríkisstjórnin fellur frá loforði sínu um að fella niður virðisaukaskatt á bókum en stefnir þó á að auka beinan stuðning á móti. Hér þurfum við að fylgjast vel með því að það skiptir máli að útfærslan sem valin verði sé skilvirk. Ég bíð spenntur eftir að fá frekari upplýsingar frá menntamálaráðherra um þessi mál og efasemdir eftir samtöl hennar við þingmenn í dag. Hún skuldar okkur líka svör við því hvernig hún ætlar að bæta upp fyrirhugað tekjutap Ríkisútvarpsins og tryggja fjármagn til einkarekinna fjölmiðla, sem er sannarlega nauðsynlegt. Það er ekki gert í þessu frumvarpi. Það sem þó er jákvætt er að ríkisstjórnarflokkarnir eru sammála okkur í Samfylkingunni um að barnabætur eigi ekki að skerðast langt undir lágmarkslaunum. Hins vegar eru einungis nokkrir mánuðir síðan ríkisstjórnarflokkarnir felldu slíka tillögu frá okkur, síðast í vor. Barnabótakerfið er enn fjársvelt enda hefur fjórðungur dottið út úr kerfinu undanfarin ár vegna skerðinga. Samkvæmt frumvarpinu á beinlínis að auka skerðinguna hjá millitekjufólki. Hafi maður 460.000 kr. eða meira á mánuði mun skerðingin bíta verulega. Ég er hins vegar jákvæður út í þá áherslu sem færst hefur frá flatri tekjuskattslækkun yfir í að hækka persónuafsláttinn, en það er of lítið og betur má ef duga skal. Hugmyndir um aðgerðir í umhverfismálum eru líka jákvæðar og löngu tímabærar þó að þær séu auðvitað ekki fullmótaðar. Hækkun kolefnisgjalds er þó enn lægri en lagt var fram í fjárlögum síðustu ríkisstjórnar haustið 2016. Mér finnst óverjandi að ekki fari meiri fjármunir til almenningssamgangna og ekkert í borgarlínu, sem vekur spurningar um hvort þekking ráðherrans á hinu byggða umhverfi sé eitthvað sérstaklega mikil. Að lokum verð ég að benda á að forsendur fjármálaáætlunarinnar og að sumu leyti fjárlagafrumvarpsins eru sennilega nokkuð óraunsæjar. Þær byggja á því að hér verði 13 ára samfleytt hagvaxtarskeið, sem hefur aldrei gerst í sögu Íslandsbyggðar. Þá er gert ráð fyrir óbreyttu raungengi krónunnar næstu fimm ár, en raungengið hefur sjaldan verið eins sterkt og nú og sagan sýnir okkur að slíkt varir ekki að eilífu. Gengi krónunnar hefur bein áhrif á hagvöxt, verðbólgu, vexti, skatttekjur, einkaneyslu o.s.frv. og lítið verður þá eftir af svigrúmi fjárlaganna sem fjármálaráðherra sagði að væri þanið til hins ýtrasta. [[Forseti hringir.]]Frumvarpið er málamiðlun tveggja ólíkra flokka, flokka sem hafa tvö gjörólík markmið, Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna, og einkennist af moði. En [[Forseti hringir.]]líklega var það kaldhæðni örlaganna að sama dag og fjárlagafrumvarpið var lagt fram féll gengið verulega.
Forseti vill þakka hv. þingmanni fyrir þessa bréfþurrku að gjöf, en þurfti ekki að nota hana í þetta sinn.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir umræðu um fjárlagafrumvarpið og það fyrirkomulag sem viðhaft hefur verið hér. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra að það var gott að fá fagráðherrana alla í dag og heyra sjónarmið þeirra, spyrja um málefnasvið þeirra o.s.frv., þetta er búinn að vera langur dagur hjá okkur öllum en árangursríkur. Hér hefur margt gott komið fram. Ég þakka fyrir þau svör sem ráðherrar hafa gefið í þessum umræðum. Þannig að ég tek undir með hæstv. ráðherra að þetta hefur gefist vel. Eins og hann sagði sjálfur í umræðunum hér í gær erum við að læra inn á þessi nýju lög og það er vel. Ég ætla ekki að endurtaka það sem ég sagði í upphafi þessarar umræðu, ég vil frekar nota tækifærið og koma aðeins inn á það sem ég kom ekki að tímans vegna í fyrri ræðum mínum. Mig langar að koma aðeins inn á skattkerfisbreytingar. Á bls. 111 í frumvarpinu er komið inn á viðbótarlífeyrissparnaðinn og hið almenna úrræði um úttekt iðgjalda sem greidd eru í séreignarlífeyrissjóð til kaupa á íbúð eða greiða niður lán. Þau verða felld niður um mitt næsta ár. Það hefur fengið litla umræðu í umræðu um fjárlagafrumvarpið og það kemur svolítið á óvart. Í fjárlagafrumvarpinu segir að nýting þessa úrræðis hafi farið ört vaxandi, sem ég tel vera jákvætt. Þá spyrjum við: Hvers vegna skyldi það vera? Vegna þess að húsnæðisverð er í hæstu hæðum. Þetta er mjög mikilvæg heimild. Ég verð að segja að hún hefur gefist vel. Þannig að það vekur nokkra undrun að mínu mati að ríkisstjórnin ætli að fella þessa heimild úr gildi á sama tíma og húsnæðismarkaðurinn er í þeirri alvarlegu stöðu sem hér hefur verið lýst og fjallað hefur verið um. Þetta mun hafa það í för með sér að draga mun úr greiðslum í séreignarsparnaðarsjóði. Það er erfitt að átta sig á því hvort ríkisstjórnin sjái ekki að það er slæmt að það dragi úr sparnaði landsmanna einmitt þegar hvetja þarf til sparnaðar, ekki síst vegna þess að það ríkir ríkisútgjaldahvatning og þensla í þessu fjárlagafrumvarpi, eins og ég hef sagt. Það er kristaltært. Ég held að við getum verið sammála um að verið er að spenna bogann nokkuð hátt í þeim efnum. Kjarasamningar eru lausir um áramótin og þróun verðbólgu er óviss. Þá koma menn með að nauðsynlegt sé að draga úr sparnaði landsmanna og afnema þessa mikilvægu heimild. Það tel ég mjög óskynsamlega ráðstöfun og hefði viljað sjá að þessi möguleiki væri enn fyrir hendi, en ríkisstjórnin hefur ákveðið að svo verði ekki. Einnig kemur fram í frumvarpinu að með þessu fáist viðbótartekjur af tekjuskatti einstaklinga sem taldar eru gefa 1,1 milljarð, minnir mig að standi í frumvarpinu. Það er svolítið dæmigert fyrir þessa ríkisstjórn að mínu mati að almenningi er talin trú um að verið sé að bæta kjör hans eins og með þessari litlu hækkun á persónuafslætti á sama tíma og annar mikilvægur skattafsláttur er afnuminn, eins og ég hef lýst hér. Það tel ég vera slæmt og vanhugsað. Ég vil þá segja jákvætt um þessa fjármálastjórn á vegum ríkisins og fjármálaráðherra að verið er að greiða niður skuldir og greiða inn á lífeyrisskuldbindingar. Eins og komið hefur fram í umræðunni held ég að ekki sé annað hægt en að hafa gert það með myndarlegum hætti í því góðæri sem ríkt hefur. Það er líka slæmt að ekki skuli hafa verið hægt að nota tækifærið til þess að afnema eða draga úr skerðingum, einkum og sér í lagi til eldri borgara sem hafa áhuga, vilja og getu til þess að vinna að hluta. Að afnema þær skerðingar sem því fylgir að hluta til held ég að sé lýðheilsumál og skipti eldri borgara mjög miklu máli. Í því efnahagsástandi sem við höfum verið í, þessum jákvæðu aðstæðum, hefði svo sannarlega verið hægt að stíga fyrsta skrefið svo einhverju næmi í þeim efnum. Herra forseti. Ég sé að tíminn líður hratt. Ég vildi einnig hnykkja aðeins á því sem mér finnst ekki hafa verið horft nægilega í, það eru hinir efnahagslegu óvissuþættir. Við sjáum að það eru aðvaranir úr ýmsum áttum. Ekki er hlustað nægilega vel á þær að mínu mati. Það er mjög athyglisverður kafli í frumvarpinu á bls. 91 sem heitir Efnahagslegir óvissuþættir. Þar segir að eftir mikinn og langvarandi hagvöxt undanfarinna ára virðist flestir óvissuþættir nú fremur til þess fallnir að hafa neikvæð áhrif á framvindu efnahagsmála. Þar er vitnað í könnun sem Gallup gerði meðal stjórnenda 400 stærstu fyrirtækja landsins. Hún sýnir að 40% stjórnenda telja aðstæður í atvinnulífinu versna á næstu sex mánuðum. Einungis 7% telja að þær muni batna. Þetta er mjög alvarlegt að því leytinu til að óvissan getur breytt öllum forsendum í frumvarpinu. Þá sjáum við hversu dýrmætt það hefði verið í fjármálaáætluninni ef við hefðum fengið að sjá einhverjar sviðsmyndir dregnar upp um hvaða áhrif það getur haft á efnahagslífið og framvindu efnahagsmála, t.d. varðandi ferðaþjónustuna ef mikill samdráttur yrði þar á skömmum tíma. Við ræddum það í umræðum um fjármálaáætlunina og fjármálastefnuna að það væri mjög mikilvægt og hæstv. fjármálaráðherra kom einmitt inn á formið. Ég vænti þess og vona að unnin verði bragarbót á því þannig að hægt sé að meta betur aðstæður til framtíðar vegna þess að þær eru svo mikilvægar í þessari vinnu. Þegar við höfum óraunsæjar forsendur eins og þær birtast okkur, eins og t.d. að hagvöxtur verði óbreyttur, er svo mikil hætta á því að það sem kemur í framhaldi verði óraunhæft. Ég hefði viljað sjá að hlustað hefði verið meira á þau aðvörunarorð sem birtast í frumvarpinu. Nú líður nú að lokum. Ég segi og ítreka að það er afar mikilvægt, t.d. varðandi vaxtabætur og barnabætur, að þessum skerðingum og niðurfellingamörkum verði breytt. Það kjarninn [[Forseti hringir.]]í því að þessar tillögur nái fram að ganga. Að lokum vil ég segja það sem ég sagði í upphafi umræðunnar að [[Forseti hringir.]]ég tel að það vanti aga í þetta fjárlagafrumvarp. [[Forseti hringir.]]Þarna er farið í ákveðna vegferð án fyrirhyggju.
Forseti óskar eftir því að hv. þingmenn virði tímamörkin. Forseti tekur jafnframt fram að það er ekki skylda að tala allan leyfilegan tíma. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Ég hef einmitt fengið áskorun um að tala ekki í fullan tíma. Það er ekki mikil trú á því að það gangi eftir. En ég ætla nú að leggja mig fram um það samt sem áður. Ég vil byrja á því að þakka fyrir umræðuna hér í dag. Ég er búin að fylgjast með henni allri og hefur þótt hún málefnaleg. Það hafa komið fram margar afskaplega góðar spurningar til ráðherranna og eins og gefur að skilja er fólk missátt við svörin, það er ósköp eðlilegt, en mér hefur fundist umræðan vera góð og ég er sammála hv. þm. Söru Elísu Þórðardóttur sem situr hér í salnum og sagði að hún fyndi að andrúmsloftið væri öðruvísi en í vor. Undir það tek ég. Mér finnst það vera jákvæðara, þ.e. almennt, burt séð frá því málefni sem við erum hér að fjalla um. Það er vel og verður til þess að umræðan verður betri. Efnahagsstaðan er góð og ráðdeildin felst í því að við höfum verið að greiða niður skuldir undanfarin ár af því að við höfum haft tækifæri til þess að gera það eins og hefur verið komið inn á varðandi lífeyrisskuldbindingarnar. Allt skiptir þetta máli og þetta er ráðdeild í fjármálum. Mig langar líka að tala um það sem mér finnst kannski skipta mestu máli í þessu frumvarpi, það er jöfnuðurinn. Við erum að reyna að auka jöfnuð eins og hér hefur komið fram. Það er mikilvægt fyrir okkur öll, ekki bara þá sem illa standa heldur alla í samfélaginu því að jöfnuður hefur jákvæðar afleiðingar. Það þarf að taka margt inn í þegar við tölum um jöfnuð. Sumir hafa talað bara um rúmlega 500 kr. í persónuafslátt. Auðvitað er það ekki eina aðgerðin og það á ekki að draga eitthvað eitt út fyrir sviga. Þegar talað er um jöfnunaraðgerðir erum við að tala um persónuafsláttinn. Við erum að tala um barnabæturnar. Við erum að tala um húsnæðisstuðninginn, niðurgreiðslu tannlæknakostnaðar fyrir eldri borgara og öryrkja og minnkandi greiðsluþátttöku í heilbrigðisþjónustu. Þetta skiptir allt saman máli. En því miður er það gjarnan þannig að eitthvað eitt er dregið út og sagt: Þið eruð ekkert að gera. Er þetta nú allur jöfnuðurinn? Auðvitað er það ekki svo. Ég held að þegar upp verður staðið sjái fólk það auðvitað. Ég hef líka sagt að við getum alltaf gert betur og við eigum að gera það. Á hverjum einasta tíma eigum við að reyna að gera betur því að það er ekkert samfélag svo gott að ekki megi bæta það. Það eru þessi stóru mál. Við erum að efla heilbrigðisþjónustuna. Við erum að leggja mikla peninga í heilsugæsluna til þess að gera hana að fyrsta viðkomustað sem verður vonandi til þess að minni þörf verði fyrir sérhæfðu, dýru sjúkrahúsþjónustuna, þörfin fyrir hana verði ekki eins mikil og verið hefur undanfarið. Við erum og ætlum okkur að verða fyrirmynd í loftslagsmálum. Hér var umhverfisráðherra síðasti ráðherrann í málaflokkum á dagskrá áðan. Við getum gert það, getum verið kyndilberar í loftslagsmálum alveg eins og við höfum verið það í jafnréttismálum. Þetta eru risavaxin skref sem við erum að stíga í þeim málaflokki. Því má ekki gleyma. Allt skiptir þetta máli. Við erum líka að leggja til töluvert aukna fjármuni í menntamálin þótt öðru sé haldið fram, það er bara þannig. Við erum að auka útgjöld á hvern nemanda um 7% á milli áranna 2018 og 2019. Við megum ekki gleyma því að nemendum er að fækka. Við erum líka að auka framlög til höfuðsafnanna okkar þriggja. Það hefur lítið verið talað hér um menningu, eiginlega bara ekki neitt. Við erum að auka framlög til Kvikmyndasjóðs. Við erum líka að auka fjármuni til nýsköpunar sem kemur bæði í gegnum menntamálaráðherra og nýsköpunarráðherrann okkar. Við erum að fara inn í framtíðina með þau verkefni sem við þurfum á að halda og þetta eru alla vega fyrstu skrefin í því að reyna að gera gott samfélag enn betra. Ég held, virðulegi forseti, að það sem ég hef hér farið yfir sýni fingraför Vinstri grænna eins og ég sagði í gær og segi aftur, því að ég er ekki sannfærð um að fjárlagafrumvarpið liti svona vel út ef við værum ekki í þessari ríkisstjórn. Það skiptir auðvitað máli þegar ólíkir hópar nálgast að við reynum að mætast. Ég tel að það hafi gengið vel hérna. Ég tek undir með með hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um að vinnan við fjárlagafrumvarpið gangi nokkuð hratt og vel fyrir sig. Ég held að það ætti alveg að geta gengið. Ég tek líka undir þau sjónarmið að við eigum að reyna að gera umræðuna dýpri strax í upphafi með því að reyna að afhenda fjárlaganefndarfólki frumvarpið fyrr. Ég held að það væri gott. Ég hlakka til starfsins fram undan í nefndinni. Ég býst við að það verði gott. Það er mikil dagskrá fram undan hjá fjárlaganefnd sem búið er að skipuleggja eins langt fram í tímann og við getum séð, þ.e. fram undir jól. Ég hef trú á því að við, félagar mínir í fjárlaganefnd sem hér sitja, stöndum saman að því að vinna málið ekki bara hratt heldur líka vel. Mér finnst umræðan hafa borið þess merki í dag að við erum svo sannarlega á réttri leið.
Virðulegi forseti. Ég skal hrósa þér. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kláraði hérna á sex mínútum. Ég legg það ekki í vana minn að þakka fyrir umræðuna af því að mér finnst það sjálfsagt en ég ætla samt að þakka fyrir þátttöku stjórnarliða í þessari umræðu, bæði í andsvörum við ráðherra og almennt, það er til eftirbreytni. Takk fyrir. Ég ætla að endurtaka aðeins og ítarlegar það sem ég sagði í andsvari við fjármálaráðherra áðan um það sem vantar í frumvarpið. Það kom í ljós í andsvörum við ráðherra að það var ýmislegt á leiðinni sem virðist ekki vera í fjárlagafrumvarpinu, t.d. endurgreiðsla bóka hjá menntamálaráðherra, hafrannsóknaskip hjá sjávarútvegsráðherra, örorkulífeyrir hjá félagsmálaráðherra, svo voru það Dýrafjarðargöngin, þau eru ekki inni í bundnu útgjöldunum, þau virðast vera inni í útgjaldasvigrúminu þannig að það sem er þegar búið að fullfjármagna við Dýrafjarðargöngin er einhvern veginn notað til þess að segja að verið sé að bæta meira í samgöngur en annars væri, miðað við allt sem stendur þarna. Það er ýmislegt ónákvæmt, það kom fram að það er ekki sama verðlag á tölunum í fjárlögum 2018 og frumvarpi fyrir 2019 sem gerir samanburðinn erfiðan af því að það vantar verðbólguna inn í. Þegar ríkisstjórnin segir: Við erum að auka framlögin um þetta mikið í eitthvert málefnasvið eru þau að monta sig af verðbólgunni. Það er eitthvert svona verðbólgumont inni í útgjaldaaukningunni sem er dálítið áhugavert. Þriðja atriðið í umræðunni sem ég myndi vilja koma aftur að er umræðan um skuldir. Þetta var dálítið merkileg umræða vegna þess að við erum með það mjög vel skilgreint hversu miklar peningalegar skuldir við erum með, hverjir vextirnir eru af þeim, vaxtakostnaðurinn o.s.frv. Það sem við erum ekki með eins nákvæmt er í hvaða skuld við erum gagnvart þeim kerfum og innviðum sem við höfum látið drabbast niður á undanförnum árum. Það er ákveðin skuld líka sem við þurfum að endurgreiða en það er mjög óljóst hver kostnaður okkar er af þeirri skuld. Ef við hefðum mun nákvæmari tölur um þann kostnað myndum við kannski frekar velja að byggja upp innviði en að borga niður peningalegu skuldirnar. Ef við gætum séð þetta væri ekki ólíklegt að í sumum tilvikum myndi það borga sig betur til lengri tíma að byggja t.d. upp heilbrigðiskerfið hraðar frekar en að borga niður beinar peningalegar skuldir þegar allt kemur til alls. Áhugaverður punktur til að huga að í framtíðinni. Í fjórða lagi er fjárlagafrumvarpið, eins og það lítur út núna, ég orðaði það þannig að það væri tómur tékki en það er ekki alveg rétt. Ef ég nota gamalt líkingamál sem fólk skilur kannski ekki vel lengur erum við að samþykkja tékka sem er ritaður á handhafa. Gjörið svo vel, hérna eru 4 milljarðar í örorku-eitthvað. En ríkisstjórnin segir okkur ekkert hvað þetta eitthvað er, heldur að hún ætli að nota þetta til að láta öryrkja fá peninga á einn eða annan hátt með einhverri endurskipulagningu o.s.frv. Vandamálið er að Alþingi vill kannski ekki láta ríkisstjórnina fá 4 milljarða í það sem hún kemur til með að ákveða að gera. Aðgerðirnar sem verða ákveðnar eru kannski Alþingi ekki að skapi en þá er búið að veita fjárheimildina. Þetta er algjörlega öfug röð. Ríkisstjórnin á fyrst að koma og segja: Þetta ætlum við að gera, það kostar þetta mikið, við fáum þetta mikið út úr því. Fáum við peninginn til þess að gera það? Það er rétt röð. Á heildina litið eru öll fjárlögin svona. Það eru markmið og aðgerðir sem ríkisstjórnin ætlar að leggja í og það hefur líka komið fram hérna að það eru ýmsar aðgerðir sem eru ekki lengur í fjárlögunum en eru í fjármálaáætluninni og væntanlega eru ýmsar aðgerðir hvorki í fjármálaáætluninni né fjárlögunum sem ríkisstjórnin er samt að kosta til og það er mjög erfitt að sjá það. Eru þetta nýjar aðgerðir eða er þetta unnið innan ramma? Þetta flæðir allt fram og til baka og það er uppi mikil óvissa í rauninni um hvað er verið að biðja. Þegar allt kemur til alls virðist vera sem við samþykkjum þennan tékka upp á 900 milljarða, réttum ríkisstjórninni hann og segjum: Þið gerið nokkurn veginn hvað sem þið viljið við þetta, jú, haldið ykkur innan ramma hvers málefnasviðs. Allt umfram það virðist vera voðalega frjálslegt sem gerir hitt lykilhlutverk Alþingis mjög erfitt, þ.e. eftirlit með framkvæmd fjárlaga, hvort við fáum það sem við erum að veita fjárheimildir til, hvort það sem við fáum er peninganna virði, hvort við séum að fara vel með almannafé. Það er nauðsynlegt að vita í hvað peningarnir eiga að fara áður en við gefum heimildina svo ekki sé hægt að segja eftir á: Já, við notuðum peningana í þetta og það gekk rosalega vel. Ég veit ekki hvort það sé rétt eða ekki því að það er eftirámat. Eftirámat þýðir ekki neitt, það segir bara til um hvernig mér leið og þar fram eftir götunum. Fimmta og síðasta málið sem ég ætlaði að minnast á er loftslagsmálin en í umræðunni kom kolefnisbinding upp nokkrum sinnum. Þá voru nokkrir þingmenn að velta fyrir sér hvað Katla lætur frá sér mikið af koltvísýring. En það sem jörðin gerir er bara það sem jörðin gerir, það kemur okkur ekkert við. Við erum að einbeita okkur að því hvað menn gera og þeir bæta við það sem jörðin gerir náttúrulega. Það að grafa skurði og ræsa fram mýrar býr til ákveðna losun, það er mannanna verk. Ef við ætlum að kolefnisjafna allt annað sem við gerum með því að moka aftur ofan í skurðinn virkar það ekki. Þá erum við bara búin að gera það hlutlaust sem við skemmdum til að byrja með. Við getum ekki notað það til að mínusa allt annað og það sem bílar losa frá sér stöðugt. Þarna var bara mínus tekinn burt og svo lokað aftur, mokað ofan í skurðinn, og það er orðið núll. Það jafnar ekki annað út. Þá værum við með tvöfalt bókhald ef slíkt myndi teljast á móti útblæstri bíla líka. Ég myndi vilja biðja þingmenn að kynna sér aðeins þær skýrslur sem hafa verið gefnar út hvað þetta mál varðar, áður en þeir fara að tjá sig um það hvernig Katla skemmir þetta allt fyrir okkur. Jörðin gerir bara sitt. Við höfum áhyggjur af því sem við bætum við og það er ekki lítið, alls ekki lítið. Í lokin vil ég segja að þetta er áhugaverð uppsetning á umræðunni. Ég myndi kannski mælast til þess að upphafið á umræðunni yrði aðeins lengra, fjármálaráðherra og talsmenn fengju aðeins lengri tíma í upphafi umræðunnar til þess að leggja upp og fara yfir fjárlögin, 15 mínútur og 10 mínútur voru tiltölulega lítið. Það væri ágætt að taka síðasta hlutann kannski í upphafi dags næst en ekki svona í lok dags, hver veit. En þetta var áhugaverð tilraun sem ég held að hafi tekist mjög vel.
Hæstv. forseti. Við erum hér að ljúka 1. umr. um fjárlagafrumvarpið í eins konar samantektarræðum. Það má skipta þessu upp í annars vegar form og svo efnisinnihald umræðunnar. Ég ætla að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa hrósað því formi sem hefur verið á umræðunni og mér finnst hafa gefist vel, herra forseti. Efni umræðunnar hefur auðvitað markast svolítið af uppsetningunni. Það er eðlilegt að stóra mynd ríkisfjármálanna sé undir í 1. umr. eins og var reyndin hér fyrri dag umræðunnar. Tenging efnahagsmála almennt var mjög áberandi í umræðunni, rætt um stöðu þjóðarbúsins og áhrif opinberra fjármála á hagkerfið, um hagstjórn, um hagspár, um hagvöxt og hagvaxtarhorfur, um þróun gengis og áhrif á útflutning og stórar atvinnugreinar sem byggja að miklu leyti afkomu sína á útflutningi, um peningamál önnur en gjaldmiðil og gengi, vexti, verðtryggingu, vísitölur, um kjarasamninga og innlegg sem finna má í frumvarpinu um komandi kjaraviðræður en einnig var farið yfir útgjaldaaukningu og hvert fjárveitingunum er beint. Eins hafa menn rætt þær skattbreytingar sem boðaðar eru og tengjast jafnframt breytingum á tekjuhlið fjárlaga sem er að finna í öðrum þingskjölum, í máli 2 þar sem fjallað er um ýmsar forsendur fjárlaga fyrir árið 2019 og í tveimur öðrum málum, frumvörpum sem kalla á breytingar á ýmsum lögum og verðlagsuppfærslu margvíslegra gjalda. Þessi þrjú mál eru í beinum tengslum við fjárlagafrumvarpið, eru nauðsynlegar breytingar og forsendur þess og fjárlaga sem bíður frekari umræðu og afgreiðslu í þinginu og hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Í umræðunni í dag, seinni dag 1. umr. um fjárlagafrumvarpið, átti sér stað samtal við ráðherra hæstv. ríkisstjórnar um þau málefnasvið sem undir hvern og einn heyra. Lög um opinber fjármál eru býsna skýr um þá ábyrgð sem hver ráðherra ber á sínu málefnasviði. Sú umræða var kjarnaðri, virðulegi forseti, eðli máls samkvæmt og sneri meira að aðgerðum og markmiðum, einstökum útgjöldum og fjárhæðum þeim eyrnamerktum. Mér fannst þessi umræða góð í kjölfarið á umræðum um stóru myndina og spegla um margt pólitíkina meira. Það er hægt að draga fram marga þætti sem komu fram hér í umræðunni og flesta vil ég segja jákvæða. Það er staðreynd að staða ríkissjóðs er traustari nú en um árabil og það birtist í fjárlagafrumvarpinu. Það er staða sem gerir okkur kleift að ráðast í aukna uppbyggingu innviða og auka útgjöld til okkar stóru grunnkerfa. Mér fannst vera samhljómur þvert á flokka um nauðsyn þess að auka útgjöld til heilbrigðismála, velferðarmála, menntamála, umhverfismála, samgöngumála. Það kom mér eilítið á óvart að það var reyndar ekki alveg sami samhljómurinn þegar kom að aðgerðum í loftslagsmálum, eins og ég hefði fyrir fram trúað að yrði. Það var líka góður samhljómur um aðgerðir sem hér eru boðaðar til að treysta félagslegan stöðugleika, ég nefni hækkun á barnabótum, aukningu í húsnæðisstuðningi, lækkun tryggingagjalds fyrir atvinnulífið og það var almennt gerður góður rómur að þeim aðgerðum sem eru til þess fallnar að bæta kjör hópa með lægri tekjur og millitekjuhópa. Jafnframt voru áberandi í umræðunni áhyggjur af því að útgjöld séu að aukast mikið sem þau hafa sannarlega verið að gera á liðnum árum. Jafnframt kom fram það sjónarmið að óvarlegt sé að ætla að hægt verði að viðhalda jafn miklum útgjaldavexti ár frá ári á komandi árum og um það fannst mér almennt í umræðunni vera samhljómur. Þess vegna er mikilvægt að styrkja og fara yfir tekjuöflunarkerfin en ekki síður mikilvægt er eftirlit og endurmat útgjalda, markvisst og reglulega, og að menn skoði nákvæmlega og byggi upp mælikvarða á það í hvað útgjöldin fara, í hvað skattpeningarnir fara og hverju það skilar. Þetta er mikilvægt, virðulegi forseti, til þess að tryggja til framtíðar sjálfbærni ríkisfjármála sem á auðvitað að vera sameiginlegt markmið okkar allra. Heilt yfir, herra forseti, situr eftir gagnleg og góð umræða, mér finnst hún yfirveguð, sanngjörn, mér fannst formið koma vel út en ekki síst er hún gott veganesti fyrir hv. fjárlaganefnd. Við í hv. fjárlaganefnd tökum frumvarpinu fagnandi og til frekari greiningar fyrir 2. umr. Þessi umræða er gott veganesti fyrir þá vinnu.
Herra forseti. Skýrt hefur komið í ljós á undanförnum vikum að forsendur fjárlagafrumvarpsins geta orðið úreltar skjótar en hendi væri veifað. Til marks um þetta eru hreyfingar á gengi krónunnar og blikur á lofti í ferðaþjónustunni sem nú gegnir lykilhlutverki í hinu nýja íslenska efnahagslífi. Báðir þættirnir sem ég gat um geta skekið undirstöður frumvarpsins. Ég get tekið undir þá stefnu að búa í haginn fyrir framtíðina undir formerkjum sjálfbærni í ríkisfjármálum með því að lækka skuldir og greiða inn á lífeyrisskuldbindingar gagnvart opinberum starfsmönnum. Ég get hins vegar ekki tekið undir þá forgangsröðun sem í frumvarpinu felst. Mestu skiptir í því sambandi að með frumvarpinu er ekki gripið það tækifæri sem nú gefst til að rétta hlut þeirra sem höllum fæti standa í íslensku samfélagi. Svo að dæmi sé tekið heldur ríkisstjórnin sig enn við þann leista að aftra bótaþegum að bæta hag sinn með aukinni vinnu. Fjármálaráðherra og ráðuneyti hans hafa haldið fram ýmsum tölum um kostnað við afnám frítekjumarksins, að þetta kosti 1 milljarð, 2 eða 3 eftir því hvernig vindar blása á þeim bæ. Ekki er borið við að sýna neina útreikninga en vitað er að ekki er tekið tillit til skatttekna af auknum tekjum skattgreiðenda. Til grundvallar frumvarpi Flokks fólksins liggur vönduð greinargerð viðurkennds fræðimanns þar sem tekið er tillit til þessara þátta og niðurstaða hans er að afnám frítekjumarksins kosti ríkissjóð ekki neitt. Ekki krónu, herra forseti. Ég get heldur ekki tekið undir áherslur ríkisstjórnarinnar í skattamálum. Stórfelld lækkun bankaskatts með fingraförum Vinstri grænna, svo að notað sé orðalag hv. formanns þingflokks þess ágæta flokks hér í kvöld, kemur á óvart svo að ekki sé meira sagt. Við í Flokki fólksins viljum beita stiglækkandi persónuafslætti til að geta hækkað skattleysismörk gagnvart þeim sem lægstar tekjur hafa. Við munum leggja fram frumvarp þessa efnis sem nú bíður lokafrágangs sem verður meðal forgangsmála flokksins. Ég fagna ákvörðun um hækkun framlags til barnabóta og vaxtabóta en það mun reynast haldlítið ef óraunhæf viðmið um eignir standa í vegi fyrir því að fjölskyldur sem þurfa á vaxtabótum að halda fái notið þeirra. Hæstv. ráðherra hlýtur að huga vel að þessu atriði ef hann er áhugasamur um að fé þetta nýtist sem skyldi sem ég dreg ekki í efa. Fyrir dyrum standa kjarasamningar. Ég tel umfram allt að niðurstaða þeirra megi ekki verða á þá lund að hér fari af stað ný verðbólguhrina. Hún myndi skaða mest þá sem lægstar hafa tekjurnar og standa að öðru leyti höllustum fæti. Fyrir flestar fjölskyldur með lán til að fjármagna húsnæði yrði slík þróun mjög skaðvænleg. Mikið vatn á eftir að falla til sjávar áður frá kjarasamningum verður gengið. Kannski er það svo að nýlegir atburðir, sem ég gat um í upphafi, auki þrýsting á að kjarasamningarnir skaði ekki það sem áunnist hefur í auknum kaupmætti undanfarin misseri og leiði ekki af sér skriðu verðhækkana, enda hafa engar varnir verið reistar í þágu heimilanna gagnvart áhrifum verðbólgu á verðtryggð íbúðalán. Kannski liggur lausnin í fjölþættum aðgerðum sem koma tekjulágu fólki og bótaþegum helst til góða, átaki í húsnæðismálum sem ég tel eftir samtöl við verkalýðsforingja að verkalýðshreyfingin sé mjög áfram um, aðgerðum gagnvart ofurvöxtum og verðtryggingu og þar fram eftir götunum. Kannski skapa kjarasamningarnir - og það væri óskandi - tækifæri til að leggja grunn að nýju jafnvægi þar sem hlutur þeirra sem minnst hafa verði réttur; jafnvægi sem byggja má á frekari sókn til bættra lífskjara í landinu, lífskjara sem allir njóta en ekki bara sumir meðan aðrir eru gleymdir. Umræðurnar hafa leitt ýmislegt í ljós og ég tek undir orð þeirra sem hér hafa sagt að þær hafi verið málefnalegar, upplýsandi og gagnlegar. Ég ætla að víkja að nokkrum þáttum í örstuttu máli. Varðandi þjóðarsjóð, sem teflt er fram hér af hálfu ríkisstjórnarinnar, er alls óljóst hvernig honum verður beitt. Það fæst með engu móti upplýst hverjir gætu notið fjár úr sjóðnum. Allt er óljóst um stjórn sjóðsins, ég vona að mér hafi misheyrst þegar mér heyrðist ráðherra tala um að aðilar sem ekki hefðu lýðræðislegt umboð ættu að fara með málefni hans. Varðandi þennan sjóð er allt um tengsl hans við ríkissjóð á huldu. Við kynningu á þessum sjóðum hefur verið talað um hjúkrunarheimili og rannsóknir. Þetta er nánast vandræðalegt, herra forseti. Þessa þætti í okkar þjóðlífi á að fjármagna eftir mörkuðum leiðum varðandi hjúkrunarheimilin um farveg Framkvæmdasjóðs aldraðra, ríkissjóð og þar fram eftir götunum. Hið sama á við um rannsóknir og vekja þessir þættir þá spurningu hvort þeir séu nefndir í fegrunarskyni og sem sölupunktar um hugmynd sem sýnist ómótuð miðað við hve litlar upplýsingar fást um svo stórt mál en virðist samt mikið áhugamál á sumum bæjum. Það er hins vegar jákvætt að fá fram það viðhorf ráðherra að fé sem kynni að safnast vegna arðgreiðslna af raforkuauðlindum og e.t.v. öðrum auðlindum verði ávaxtað utan landsteinanna og ýti með því ekki undir verðbólu á eignamarkaði eins og nýleg dæmi eru um. Varðandi kolefnisgjaldið hefur verið leitt í ljós, með svari umhverfis- og auðlindaráðherra við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur, að stjórnvöld reka í því efni stefnu sem þau hafa ekki hugmynd um hvaða áhrif hefur og verður að telja þetta umhugsunarefni, svo að ekki sé meira sagt, að þessari skattlagningu sé haldið til streitu og með þeim áhrifum sem hún hefur, m.a. á verðlag í landinu og þar á meðal á hina illræmdu vísitölu neysluverðs sem allir þekkja. Varðandi varasjóð vekja ummæli fjármálaráðherra um það efni í umræðum í gær nokkra undrun. Þau voru á þá leið, ef rétt var tekið eftir, að hann teldi enn kost á að fjármagna framkvæmdir í samgöngumálum, sem út af fyrir sig eru góðar og brýnar, með því að sækja fé í varasjóðinn. Fyrir fram hefði mátt búast við að ráðherra hefði séð að sér um slíka beitingu varasjóðsins til verkefna sem bersýnilega fullnægja ekki kröfum 24. gr. laga um opinber fjármál, þar á meðal um ófyrirsjáanleika, og sem að réttu lagi ættu að vera fjármagnaðar með ákvörðunum í fjárlögum og fjármálaáætlun. Ég vil geta húsnæðisliðarins því að hann kom upp hér í samtali þingmanna og ráðherra í gær. Í ljósi hins takmarkaða áhuga sem virtist mega greina hjá ráðherra um ábendingar um að húsnæðisliður vísitölunnar, svo sérkennilega fráleitur sem hann er, hefði bakað ríkissjóði stórfelld útgjöld, verður ekki hjá því komist að inna ráðherra eftir skriflegu svari um þennan kostnað. Má þá öllum vera ljóst hvað þessi húsnæðisliður hefur kostað skattgreiðendur, rétt eins og við vitum nú hvað hann hefur kostað heimilin vegna íbúðakaupa; og þakka ég svar hans, nota þetta tækifæri, við fyrirspurn minni um það efni.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að taka undir með þeim þingmönnum sem hafa talað á undan mér um gagnsemi þessarar umræðu sem hefur um margt verið mjög góð. Ég held að að stærstum hluta hafi hún verið málefnaleg, yfirgripsmikil og fyrir 1. umr. fjárlagafrumvarps alveg klárlega framför frá því sem áður hefur verið. Við fáum meiri dýpt í umræðuna strax í upphafi og hér er auðvitað mjög mikilvægt að vel takist til við þær breytingar sem lagt var upp með á umgjörð ríkisfjármálanna fram á veginn með lögum um opinber fjármál og hvernig við vinnum úr þeim. Það er margt í þessu fjárlagafrumvarpi sem ber að lofa. Forgangsröðunin er skýr, hún er skýr í átt að velferðarkerfunum okkar, að heilbrigðiskerfinu, að menntakerfinu að hluta. Allt er þetta vel og í takt við þá kröfu sem hefur verið uppi í samfélaginu og í takt við áherslur t.d. síðustu ríkisstjórnar í forgangsröðun. Það kemur hins vegar kannski ekki á óvart úr þessari átt að það sem helst er ámælisvert við þessi fjárlög, og er í anda fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar, er algjör skortur á aðhaldssemi, á ráðdeild í rekstri ríkissjóðs og raun þeirri hugsun að mörg kerfi ríkissjóðs má bæta án þess að endilega þurfi að fylgja því stórkostleg útgjaldaaukning. Bætta nýtingu fjármagns mætti nefna. Auðvitað snýst þetta á endanum allt um forgangsröðun og hvað hægt er að gera á hverjum tíma. Þar þurfum við auðvitað að horfa á eitt af lykilgildum laganna um opinber fjármál sem er sjálfbærni ríkisfjármálanna til lengri tíma litið, að við getum staðið undir þeim útgjaldaloforðum sem við erum að veita, líka þegar verr árar, án þess að ríkissjóði eða afkomu hans sé stefnt í voða. Það er auðvitað reynsla undangenginna ára og áratuga að við höfum því miður þurft að skera niður í mjög mikilvægum velferðarkerfum hjá okkur á tímum niðursveiflu þegar almenningur má síst við slíkum niðurskurði og jafnvel grípa samhliða til skattahækkana eins og í síðustu kreppu. Það er auðvitað afleit sveiflujöfnun, getum við sagt, í ríkissjóð, því þetta er í raun og veru sveiflumögnun. Mér sýnist því miður, þegar horft er á fjármálastefnu og fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar, að hér sé verið að endurtaka hagstjórnarmistök fyrri ára og raunar áratuga. Það er ágætt að grípa niður í nýlegri skýrslu peningastefnunefndar, með leyfi forseta: „Á þriðja áratug tuttugustu aldar varð til nýtt flokkakerfi sem byggðist á stéttabaráttu og er gjarnan vísað til sem fjórflokksins. Af einhverjum ástæðum hefur hefðbundin hagstjórn - sem byggir á því að beita stjórntækjum peninga- og ríkisfjármála til þess að dempa hagsveiflur - aldrei átt afdrep í þessu „nýja“ kerfi. Önnur pólitísk markmið - atvinnumál, velferðarmál, byggðastefna eða einfaldlega óskin um að vinna næstu kosningar - hafa alltaf haft forgang yfir það verkefni að viðhalda efnahagslegum stöðugleika.“ Þetta er auðvitað það sem hæstv. fjármálaráðherra vísaði til í umræðunni fyrr í kvöld, það sem hann nefndi pólitískan veruleika. En það er á ábyrgð okkar sem hér sitjum að tryggja einmitt stöðugleika. Hvernig náum við þessum efnahagslega stöðugleika, hvernig náum við vaxtastigi niður? Hvernig náum við verðbólgu niður? Við höfum jafnvel frá þjóðarsátt upplifað miklar sveiflur og þrátt fyrir að okkur hafi tekist betur upp en á fyrri áratugum er meðalverðbólga á þessu tímabili samt um 5%. Meðalvaxtamunur okkar við þau ríki sem við viljum bera okkur saman við er líka um 5%. Þetta er það sem almenningur greiðir fyrir agaleysi okkar í hagstjórninni og ekki hvað síst í ríkisfjármálum. Þar er síendurtekið stef að auka útgjöld á tímum uppsveiflu, magna uppsveifluna og þurfa síðan að draga aftur úr útgjöldum á tímum niðursveiflu af því að það eru ekki til fjármunir í ríkissjóði til að standa við þau loforð sem gefin voru á betri tímum. Þetta er sá veruleiki, vissulega ekki pólitískur, en sá veruleiki sem við verðum að horfast í augu við. Þegar ég hlusta eftir útskýringum hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra á þessu umhverfi er tvennt helst tínt til, að við höfum gert svo mikið í að bæta vinnubrögðin í kringum fjárlagavinnuna og í kringum fjármálastefnuna. Það er vissulega rétt að við höfum stórbætt áætlanagerðina. Við höfum stórbætt upplýsingagjöfina, en þetta minnir mig dálítið samt á skipstjóra sem keyrir alltaf upp á sama skerið en endurnýjar bara siglingatækin. Hann leggur út stefnuna betur en stefnan er óbreytt. Það er ekki til úrbóta í þeim vanda sem við glímum við. Við höfum alltaf siglt ríkisfjármálunum upp á sker. Í þetta skiptið sé ég ekki að stefnunni hafi verið neitt breytt hvað það varðar. Við höldum áfram sama kúrs, munum vafalítið enda með sömu afleiðingar og fyrr. Það er auðvitað afleitt að horfa upp á það að við séum ekki að draga ríkari lærdóm af nýlegri sögu en raun ber vitni. Það verður að stýra ríkisfjármálunum í takt við hagsveiflu. Ríkisfjármál verða að taka undir með Seðlabanka í stjórn hagkerfisins, ef svo mætti að orði komast. Þetta er auðvitað það sem hefur verið ítrekað bent á í öllum þeim skýrslum sem gerðar hafa verið í kjölfar hrunsins. Ráðleggingar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, ráðleggingar samráðsvettvangs um aukna hagsæld, athugasemdir hinna fjölmörgu hagsmunaaðila og hagfræðinga, hafa allar verið á þennan sama veg; við verðum að bæta hagstjórnina. Það er miður þegar við horfum síðan upp á það að ríkisstjórn sem er andvíg róttækum breytingum í peningastjórn en hyggst leggja fram frumvarp um seðlabanka síðar í vetur með lagfæringum á núgildandi peningastjórn tekur ekki á grunnvandanum sem var einmitt niðurstaða þessarar sömu peningastefnunefndar, að við yrðum að spila eftir leikreglunum ef við ætluðum að ná bættum árangri. Það er ýmislegt sem má tína til sem ég held að sé mjög mikilvægt fyrir okkur að bæta verulega. Í fyrsta lagi er það auðvitað markmiðssetning og árangursmat. Við erum með mjög óljósa mælikvarða á árangur þeirrar stefnu sem mörkuð er í ríkisfjármálum, hvað við erum að fá fyrir þá fjármuni sem settir eru í einstaka málaflokka. Við erum með mjög óljóst kostnaðarmat til grundvallar áformum ráðherra um aukin útgjöld. Það er mjög óljóst hvað aðgerðirnar muni kosta eða hvaða árangri þær muni skila. Enn fremur hefur komið fram í umræðunni hér að það er fjöldinn allur af aðgerðum eða áformum sem ekki er tekið á, hvorki í fjármálastefnu né fjárlagafrumvarpi þessa árs, og talað um að úr því verði bætt síðar. Það eru ekki öguð eða bætt vinnubrögð. Það hlýtur að þurfa að gera þá kröfu til þessara sömu ráðherra að þeir skeri einfaldlega niður önnur áform sín. Um það snýst forgangsröðunin í ríkisfjármálum. Það sem við sjáum líka er það sem gagnrýnt hefur verið varðandi fjármálastefnuna sem slíka. Markmið hennar eða afkomumarkmið sem hlutfall af landsframleiðslu eru einmitt góð. Við sjáum það mjög skýrt í framlagningu þessa fjárlagafrumvarps að frá samþykkt fjármálastefnunnar fyrr á þessu ári er verið að auka frumútgjöld umtalsvert af því að vaxtakostnaður dróst meira saman en ráð var fyrir gert. Því svigrúmi er umsvifalaust eytt, það er ekki nýtt til bættrar afkomu ríkissjóðs. Það sýnir að afkomumarkmið sem sett er fram í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar er ekkert annað en hreint og klárt gólf, mætti nánast kalla það þak, á afkomu ríkissjóðs á hverjum tíma. Úr þessu held ég að við verðum að bæta. Niðurstaðan blasir hins vegar alveg skýrt við hjá okkur. Ríkisstjórnin stefnir hér að einhvers konar og frekar vafasömu Íslandsmeti í aukningu ríkisútgjalda. Ef við horfum bara á tiltölulega einfaldan mælikvarða sem eru ríkisútgjöld á mann á föstu verðlagi stefnir hér á gildistíma þessarar fjármálaáætlunar í tæplega fjórðungsaukningu þessara sömu útgjalda, úr u.þ.b. 2,2 milljónum á mann í 2,7 milljónir. Ég hygg að í seinni tíð höfum við ekki séð jafn mikla eða hraða aukningu ríkisútgjalda og hér er stefnt að. Ég endurtek fyrri aðvörunarorð mín: Fyrir þessu mun ekki reynast innstæða nú frekar en fyrr og afleiðingar þessarar eyðslustefnu ríkisstjórnarinnar munu verða hinar sömu. Við munum búa við óstöðugra efnahagslíf, sveiflukenndara efnahagslíf, hærra vaxtastig en ella og hærri verðbólgu en ella.
Það er komið að lokum 1. umr. um fjárlög fyrir árið 2019. Forseti vill þakka góða umræðu og hversu vel samkomulag um fyrirkomulag umræðunnar hefur haldið.