Borist hafa bréf frá eftirfarandi þingmönnum um að þeir verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Frá Guðjóni S. Brjánssyni, 6. þm. Norðvest., Birgi Þórarinssyni, 3. þm. Suðurk., Guðmundi Inga Kristinssyni, 12. þm. Suðvest., Silju Dögg Gunnarsdóttur, 7. þm. Suðurk., Oddnýju G. Harðardóttur, 6. þm. Suðurk., Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, 4. þm. Reykv. s., og Höllu Signýju Kristjánsdóttur, 7. þm. Norðvest. Jafnframt hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Bryndís Haraldsdóttir, 2. þm. Suðvest., verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Þrjú bréf hafa borist frá formanni þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um að Rósa Björk Brynjólfsdóttir, 3. þm. Suðurk., Kolbeinn Óttarsson Proppé, 6. þm. Reykv. s., og Lilja Rafney Magnúsdóttir, 3. þm. Norðvest., verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Það liggur við að það væri fljótlegra að telja þá upp sem ekki eru í burtu. Í gær, mánudaginn 27. janúar, tóku því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðvesturkjördæmi, Arna Lára Jónsdóttir, 1. varamaður á lista Miðflokksins í Suðurkjördæmi, Elvar Eyvindsson, 1. varamaður á lista Flokks fólksins í Suðvesturkjördæmi, Jónína Björk Óskarsdóttir, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Suðurkjördæmi, Ásgerður K. Gylfadóttir, 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Suðurkjördæmi, Njörður Sigurðsson, 1. varamaður á lista Pírata í Reykjavíkurkjördæmi suður, Olga Margrét Cilia, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðvesturkjördæmi, Stefán Vagn Stefánsson, 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi, Karen Elísabet Halldórsdóttir, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll, 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Suðvesturkjördæmi, Una Hildardóttir, 2. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Reykjavíkurkjördæmi suður, Eydís Blöndal, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll, og 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Norðvesturkjördæmi, Bjarni Jónsson. Þau hafa öll að undanskilinni Eydísi Blöndal áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Kjörbréf Eydísar Blöndal hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Eydís Blöndal hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Í gær var þingflokksfundadagur í þinginu. Við í Viðreisn ákváðum að halda okkar þingflokksfund fyrir vestan og fórum vestur á sunnudaginn. Margt hvílir á herðum Vestfirðinga, hvort sem við erum að ræða um þá sem búa á Flateyri eða annars staðar á Vestfjörðum. Eitt af þeim málum sem mikil óvissa ríkir um er lýðskólinn. Mér finnst reyndar ágætt að hæstv. fjármálaráðherra, hinn síungi fjármálaráðherra, heyri þetta líka, að skilaboðin til okkar sem erum í stjórnmálum - ég er að reyna að forðast að tala um stjórn og stjórnarandstöðu, það er ekki ákall eftir því - eru ákall eftir því frá fólkinu að vestan og víða annars staðar að teknar séu ákvarðanir, ekki skipaðir hópar, nefndir o.s.frv., heldur að óvissu og óöryggi sé eytt. Það er hægt að nefna það sem kom fram hjá björgunarsveitunum og fólkinu á Flateyri, að byrja í sumar eða sem allra fyrst með hafnarframkvæmdir þannig að fólkið okkar fyrir vestan fari ekki inn í enn einn veturinn með þá óvissu sem veðurfarið hefur oft í för með sér. Mig minnir að þau hafi sagt að aðalfundur lýðskólans yrði um næstu helgi. Ekki hafa borist skýr svör frá ráðuneyti menntamála um lýðskólann sem hefur haft gríðarlega mikilvæg og jákvæð áhrif á alla innviði á Flateyri, skipt samfélagið allt miklu máli og ekki síst á þessum tímum. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki alveg ljóst að samið verði við lýðskólann. Hann er ekki bara fyrir Flateyringa, þetta er mikilvægt verkefni og úrræði fyrir allt menntakerfið, formlega sem óformlega, fyrir alla ólíku einstaklingana sem búa í samfélagi okkar. Verður þetta ekki gert skýrt þannig að fólkinu í lýðskólanum fyrir vestan verði svarað? Ég spyr hæstv. ráðherra: Verður það ekki örugglega gert? Verður ekki samið til þriggja eða fimm ára eða jafnvel lengur við lýðskólann á Flateyri til að reyna [[Forseti hringir.]]að eyða einu óvissuatriðinu út af borðinu hjá fólkinu þar?
Virðulegi forseti. Í fyrsta sinn er búið að setja lög um lýðskóla á Íslandi og það var gert af þessari ríkisstjórn vegna þess að hún hefur trú á þeirri hugmyndafræði sem lýðskólar standa fyrir. Áhugi á lýðskólum hefur verið talsverður á Íslandi síðustu 100 árin en það er fyrst núna sem búið er að gera sérstök lög um lýðskóla. Í þeirri ríkisfjármálaáætlun sem við erum að undirbúa núna er gert ráð fyrir talsverðum fjármunum í lýðskólana. Það er ánægjulegt að upplýsa hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um að ég hef átt samtal við skólastjórann í lýðskólanum á Flateyri og sagt henni að framtíð skólans sé tryggð. Meðan þar eru nemendur sem hafa áhuga á að læra og skólinn er vel starfræktur munum við að sjálfsögðu styðja við bakið á lýðskólanum á Flateyri. Eins og ég segi er í fyrsta sinn búið að setja góðan lagagrunn fyrir lýðskóla þannig að okkur er ekkert að vanbúnaði að styðja við skólann, enda er þar starfræktur mjög góður skóli. Okkur er ekkert að vanbúnaði og skólastjórnendur eru að fullu upplýstir um þetta þannig að ég verð að segja að þau skilaboð sem hv. þingmaður færir Alþingi koma mér nokkuð á óvart.
Virðulegi forseti. Ég fagna því og hef eindregið stutt löggjöfina um lýðskóla en það er líka ánægjulegt að stundum sprettur eitthvað sjálft úr íslenskum jarðvegi. Til að mynda var lýðskólinn á Seyðisfirði, magnað fyrirbæri líka, farinn af stað löngu áður en löggjöfin kom til. Löggjöfin er þó ákveðinn og mjög mikilvægur vegvísir og ég fagna því enn og aftur. Þess þá heldur hefði ég haldið að það væri auðveldara fyrir ríkisstjórnina að semja núna strax og segja það skýrt. Ég saknaði þess í máli ráðherra að við fengjum skýrt fram hvort samið yrði við lýðskólann eða ekki. Það er gott að öryggi verði tryggt en hvað þýðir það? Þýðir það til eins árs, þýðir það til tveggja eða þriggja ára? Hvaða fjárhæðir verða? Verður samið? Þetta er einföld spurning: Verður samið á allra næstu dögum við lýðskólann til að eyða óvissu? Reynum að eyða sem flestum óvissuatriðum Vestfirðinga. Lýðskólinn er hluti af því. Gerum framtíðina skýra og bjarta fyrir lýðskólann og það gerist með því að samið verði við hann. Síðan getum við tekið upp ýmis önnur málefni sem brenna á Vestfirðingum [[Forseti hringir.]]eða öðrum í landinu en þetta mál er á dagskrá núna og ég bið hæstv. ráðherra að svara með jái eða neii: Verður samið á næstunni við lýðskólann?
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmanni er kunnugt um að ríkisfjármálaáætlun er til fimm ára þannig að vitanlega verður samið við skólann til lengri tíma litið. Í samtölum sem ég hef sem ráðherra átt við skólastjórnendur á Flateyri hef ég gefið þeim fullvissu mína fyrir því að það verði samið. Einhvern veginn hefur þeim upplýsingum ekki verið komið á framfæri við hv. þingmann en það er alveg ljóst, og við höfum sýnt það með vandaðri löggjöf og vönduðum vinnubrögðum, að við erum að huga að lýðskólum þessa lands og að sjálfsögðu er lýðskólinn á Flateyri þar á meðal.
Virðulegi forseti. Flestum er orðið ljóst að dómur féll í máli eldri borgara gegn íslenska ríkinu þann 31. maí á síðasta ári þar sem ríkinu var gert að greiða samkvæmt dómsorði skerðingar sem höfðu verið ólögmætar í janúar og febrúar 2017. Málið tapaðist fyrir héraði en vannst í Landsrétti á grundvallarreglum réttarfars sem segir að með íþyngjandi afturvirkum hætti séu réttindi borgaranna ekki skert þannig að auðvitað leit þetta ágætlega út. Þetta er svokallað prófmál, virðulegi forseti, og það vekur athygli og hefur gert það úti um allt að í rauninni hefur aðeins aðili máls fengið dráttarvexti samkvæmt dómsorði. Allir aðrir plús aðilinn hafa fengið almenna vexti. Samkvæmt mínum athugunum er það ákvörðun ríkislögmanns burt séð frá áður gefnum fordæmum, samanber hæstaréttardóm nr. 549/2002, svokölluðum öryrkjadómi II, sem var dálítið mikið til hliðsjónar í þessu máli því að hann hefur sama brag. Samkvæmt þeim dómi sem var líka prófmál var ekki heykst á því að greiða dráttarvexti eins og á að gera. Í þessu tilviki virðist sem þeim aðilum sem eiga rétt samkvæmt dómsorði sé mismunað gróflega. Því spyr ég hæstv. félags- og barnamálaráðherra hvort hann hafi komið einhvers staðar að þessari ákvarðanatöku. Ef svo er, á hverju byggir hann það að mismuna einstaklingum svona gróflega samkvæmt dómsorði, að mínu mati? Ef ekki, hvað hyggst ráðherra gera í stöðunni, ef eitthvað? [[Forseti hringir.]]- Bjarni, hættu að hjálpa honum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég veit ekki annað en að þarna sé unnið eftir þeim lögum sem um þetta gilda. Mér er ekki kunnugt um nákvæmlega það atriði sem hv. þingmaður spyr um nema hvað ég veit að það á að vera búið að greiða út til allra þeirra sem áttu að fá greiðslur samkvæmt þessum dómi og var gert ráð fyrir því í afgreiðslu fjáraukalaga þannig að hægt væri að klára það. Ég veit ekki annað en að Tryggingastofnun sé búin að greiða það út. Varðandi dráttarvextina hvað þetta snertir er mér ekki kunnugt um það nákvæmlega. Hins vegar vil ég segja að gagnvart þessu ákveðna atriði hefur afstaða mín ekki breyst. Þeir fjármunir sem fara til efstu tekjutíundanna eftir þennan dóm eru fjármunir sem ég sé eftir. Ég sé ekki eftir þeim fjármunum sem fara til þeirra í lægri tekjutíundunum, m.a. til móður hv. þm. Ingu Sæland sem er auðsjáanlega ekki í efstu tekjutíundunum. Ég sé ekki eftir þeim fjármunum en ég sé eftir þeim fjármunum sem fara til efstu tekjutíundanna. Sumir þessara einstaklinga fá upp undir 700.000 kr. í eingreiðslu. Þar eru m.a. fyrrverandi þingmenn og fyrrverandi forstjórar. Ég sé eftir þeim fjármunum og ég myndi líka sjá eftir dráttarvöxtum til þeirra í efstu tekjutíundunum vegna þess að þeim fjármunum væri að mínu viti betur varið til lægstu tekjutíundanna. Hvað varðar fyrirspurn hv. þingmanns er mér ekki kunnugt um hana nákvæmlega. Ég mun skoða það en ég veit ekki annað en að þarna hafi verið farið eftir lögum, að allir fjármunir hafi verið tryggðir og að Tryggingastofnun hafi getað greitt út.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég verð að segja að það verður gaman þegar kórinn okkar verður settur á laggirnar, sem er alveg að gerast, því að þá getur hann kannski fengið að syngja sama sönginn. Þennan söng söng ráðherra nefnilega fyrir hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson í Flokki fólksins í síðustu viku, talaði um tekjutíundir og tekjuþríundir og tekju-þetta og tekju-hitt. Staðreyndin er sú að brotin voru lög á borgurunum. Það er ekki flóknara en það og ég spyr hæstv. ráðherra: Mælir hann þessu bót? Eigum við þá að mismuna fólki eftir efnahag, hvort löggjafinn getur brotið á þeim lög eða ekki? Hvað er hæstv. ráðherra að fara með svona málflutningi? Þar fyrir utan vona ég að mín ástkæra móðir sé að horfa á þetta fyrst hún er dregin hér inn persónulega og prívat. Ég er algjörlega steinhissa, virðulegi forseti. Fyrir utan það er hún sérstaklega varin af lögmanni sem í þessu tilviki vildi svo heppilega til að var valinn til þess að fara með málið fyrir dómskerfið þar sem hún er sennilega ein af þeim fáu sem er með svo lélegan lífeyrissjóð að hún fékk gjafsókn. Burt séð frá því hvort það er móðir mín eða móðir hæstv. ráðherra er það ekki það sem málið snýst um hér. Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera í ljósi þess að hér er enn verið að brjóta lög?
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði í svari mínu áðan höfum við tryggt fjármuni til að greiða þetta út. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns um dráttarvexti mun ég skoða það en hins vegar breytir það ekki afstöðu minni til málsins og þeirra fjármuna sem fara á grunni þessa dóms til efstu tekjutíundanna. 2–3 milljarðar af þessum 6 milljörðum fara til efstu tekjutíundanna og ég sé eftir þeim fjármunum [[Gripið fram í.]]vegna þess að þarna var um að ræða mistök við lagasetningu. Þessum fjármunum hefði ég gjarnan viljað verja til tekjulægstu hópa samfélagsins. Við erum núna með á þingmálaskrá frumvarp sem ætlað er að koma sérstaklega til móts við tekjulægstu hópana innan hóps aldraðra. Það frumvarp kostar 400–500 millj. kr. á ári. Það hefði verið hægt fyrir bara efstu tekjutíundirnar að tryggja það í fjögur til fimm ár. [[Gripið fram í.]]Ég mun skoða það sem hv. þingmaður spyr um en það breytir ekki afstöðu minni til þessa, ég sé eftir þeim fjármunum sem fara til fyrrverandi alþingismanna, fyrrverandi forstjóra [[Ég sé …]]og fyrrverandi toppa í þessu samfélagi. [[Forseti hringir.]]Ég sé ekki eftir fjármununum til tekjulægstu hópanna.
Herra forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. fjármálaráðherra um byggðastefnu og framkvæmd hennar með tilliti til uppruna skatttekna og nýtingar þeirra. Það er orðin kunnugleg mynd vítt og breitt um landið að þegar komið er í þorpin blasa við þjónustufyrirtæki á báðar hendur og eru þau flest hluti af stærri keðjum með starfsemi um allt land og nær undantekningalaust með yfirstjórn á höfuðborgarsvæðinu. Þannig er aðeins hluti starfseminnar á hverjum stað og mikilvæg stjórnunarstörf eru víðs fjarri. Tekjur heimamanna af þessari starfsemi felast í fasteignagjöldum og útsvari þeirra starfsmanna sem eiga heima á staðnum. Mestur hluti af hálaunastörfunum er þó talinn fram í öðrum sveitarfélögum og kemur ekki til tekna í hlutfalli við starfsemina á hverjum stað. Það sama gerist t.d. í ferðaþjónustunni þar sem mikill hluti af því aðdráttarafli sem fær fólk til að ferðast til landsins er á landsbyggðinni en mörgum sem þar búa finnst lítið koma í staðinn. Aðgengi að heilsugæslu eða bætt vegakerfi batnar ekki í réttu hlutfalli við fjölgun notenda. Þá er ótalin uppspretta auðlinda eins og landgæða, sjávarútvegs- og orkuauðlinda. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort einhver vinna hafi farið fram í ráðuneytinu þar sem rannsakað er hvar fjármunirnir eiga upptök sín og hvort og hvernig það megi með einhverjum hætti veita landsvæðunum aukna hlutdeild í þeirri verðmætaaukningu á landsvísu sem hvert svæði á þátt í.
Virðulegi forseti. Hér er hreyft mjög áhugaverðu og mikilvægu máli. Það er reynslan eftir mjög mikla uppbyggingu ferðaþjónustunnar á undanförnum árum að hátt hlutfall ferðamanna gistir yfir nóttina á höfuðborgarsvæðinu en sækir út, sérstaklega á Suðurlandið, til að upplifa náttúruna sem þar er. Þegar um er að ræða náttúrufyrirbrigði, fossa, Geysi eða svarta sanda og annað sem hægt er að sækja þangað og er dagleið frá Reykjavík kemur upp sú umræða sem hv. þingmaður nefnir hér. Ég myndi vilja nefna viðleitni stjórnvalda á undanförnum árum til að bregðast við þessu, m.a. með því að við settum upp fyrir nokkrum árum Framkvæmdasjóð ferðamannastaða þar sem við gerðum sveitarfélögum og öðrum þeim sem eru starfandi í ferðaþjónustu kleift að sækja stuðning til stjórnvalda til að byggja upp innviðina. Ég verð líka að nefna sóknaráætlanir sem hafa verið sífellt betur fjármagnaðar á undanförnum árum og hafa í margvíslegum tilgangi, ekki bara vegna ferðaþjónustunnar, gagnast til að dreifa af meiri sanngirni og í betra samráði við heimamenn fjármunum sem Alþingi leggur til þess málaflokks. Ég verð líka að halda því til haga að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er fyrirbrigði sem er fjármagnað af öllum almennum skatttekjum ríkissjóðs að hluta til og er m.a. ætlað að jafna stöðu sem getur haft þá birtingarmynd sem hv. þingmaður lýsir hér. Í stjórnarsáttmálanum höfum við rætt um það í tengslum við viðræður milli ríkis og sveitarfélaga um fjárhagsleg samskipti að til greina komi að gera breytingar á gistináttaskattinum en ekki er kominn skriður á þær viðræður. Það er ekki gott að segja til um hvernig það mál endar en þetta eru engu að síður liðir sem eiga að koma til móts við þær þarfir sem spretta upp vegna aukinnar ferðaþjónustu í landinu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið og áhuga hans á málefninu. Ég vil þó segja að ég tel að byggðastefnan sé oft framkvæmd með öfugum formerkjum, að í stað þess að nýta sér staðbundna þekkingu og í stað þess að nýta nálægð stjórnvalds við viðfangsefnin er það stundum fjarlægt og reynt er að setja heimafólk upp að vegg sem þiggjendur. Nýjasta dæmið er fyrirhugaður hálendisþjóðgarður. Hann nær yfir sveitarfélög sem mörg hver njóta mikillar hylli ferðamanna og hvar miklar tekjur verða til fyrir þjóðarbúið. Í stað þess að sveitarfélögin njóti í meira mæli tekna af ferðamönnum og geti með þeim byggt upp innviði og sinnt viðkvæmum og verðmætum víðernum í umdæmum sínum á að búa til fjarlægt stjórnvald og veifað er loforðum um fjölda starfa sem eiga að koma í staðinn. Þessi aðferð er bæði niðurlægjandi og niðurdrepandi. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða hvort ekki megi nýta peningana betur með því að láta landsbyggðina njóta þess auðs sem skapast á svæðunum og treysta fólkinu fyrir auknum verkefnum. Ég nefni í því dæmi möguleika á að nota virðisaukaskattskerfið og það er hægt að lesa orðið mikið í gegnum bókhaldskerfi fyrirtækja hvaðan fjármunirnir koma.
Virðulegi forseti. Ég held að í þessu samhengi sé nauðsynlegt að benda á að kviknað hefur líf víða um landið vegna tækifæra sem eru að raungerast í ferðaþjónustu. Við sjáum nýjar hótelbyggingar rísa víða, bæði á Suðurlandinu og fyrir austan og norðan, ýmiss konar tækifæri sem tengjast heimagistingu og í raun og veru er allt annað að fara um landið borið saman við það sem áður var. Það er ekki hægt að nálgast þessa umræðu þannig að landsbyggðin hafi algjörlega orðið út undan. Hins vegar eru áskoranir eins og hérna er nefnt. Varðandi þjóðgarða erum við með dæmi um þjóðgarða á Íslandi sem sveitarfélögin sem eru næst eru gríðarlega stolt af og njóta góðs af. Verkefnið sem við stöndum frammi fyrir varðandi hugmyndina um miðhálendisþjóðgarð er að ná að útfæra hana með þeim hætti að sá samtakamáttur sem hv. þingmaður vísar til glutrist ekki niður í leiðinni.
Herra forseti. Það er ekki hægt að segja að árið 2020 hafi byrjað vel. Yfir okkur dynur hvert óveðrið á fætur öðru, hörmuleg slys eiga sér stað, snjóflóð falla, Ástralía brennur, spennan eykst í Miðausturlöndum, hugsanlegt eldgos á Reykjanesi og nú síðast líklegur heimsfaraldur vegna kórónaveirunnar. Það er hið síðastnefnda sem ég vil ræða hér. Ógnvænlegar fréttir berast nú um útbreiðslu þessarar veiru og er ekki lengur talað um hvort heldur hvenær veiran berist til Íslands. Mig langar því að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra um þær aðgerðir sem þörf er á að grípa til vegna veirunnar. Hvað er verið að gera? Hvað þarf að gera? Hvernig erum við í stakk búin að mæta alvarlegum heimsfaraldri? Hvað með tæki og tól, hugsanleg lyf og aðstöðu hjá heilbrigðisstofnunum ef ástandið skyldi versna til muna? Er verið að setja viðbótarfjármuni til heilbrigðisstofnana vegna kórónaveirunnar eða ekki? Herra forseti. Þegar áföll dynja yfir okkur Íslendinga stöndum við saman. Þá er engin stjórn eða stjórnarandstaða, ekkert hægri eða vinstri, bara ein þjóð í einu landi og við öll stöndum saman í því sem þarf að gera. Herra forseti. Fyrir rúmum 100 árum glímdu Íslendingar við eldgos og alvarlegan heimsfaraldur. Við skulum vona að hið sama gerist ekki núna, en að því sögðu þurfum við að búast við hinu versta þótt við vonumst eftir hinu besta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á því sem er okkur mörgum efst í huga þessi dægrin. Ég er sammála hv. þingmanni um að hér er um að ræða verkefni af því tagi að við stöndum auðvitað saman sem þjóð um viðbrögð. Ég tók við minnisblaði frá sóttvarnalækni og landlækni um mögulegar aðgerðir sem lúta að viðbrögðum vegna veirunnar og staðan er sú að enn hefur enginn einstaklingur greinst hér á landi en svokölluð smithæfni veirunnar er meiri milli manna en áður var talið. Ljóst er nú að veiran hefur dreifst til fleiri heimsálfa og útbreiðslan er metin hröð. Á Íslandi hefur verið í gangi undirbúningsvinna fyrir mögulega komu veirunnar hingað til lands í samræmi við viðbragðsáætlanir og var lýst yfir óvissustigi almannavarna í gær. Samkvæmt fyrirliggjandi viðbragðsáætlunum verða áætlanir stofnananna virkjaðar þannig að tryggja megi sem best órofinn rekstur ef kemur til víðtæks faraldurs. Haldnir verða daglegir stöðufundir þar sem taka þátt sóttvarnalæknir, landlæknir, ríkislögreglustjóri, yfirlæknir sýkingavarna á Landspítala og framkvæmdastjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, auk starfsmanna sóttvarnasviðs og fleiri innan embættis landlæknis. Sjálf er ég í daglegum samskiptum við sóttvarnalækni, og oftar, þannig að ég fæ upplýsingar um málið. Það sem þarf að gera og er verið að gera er að fara yfir áætlanir, sérstaklega Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og Landspítala einmitt núna, og það kann að vera að grípa þurfi til sérhæfðra og sérstakra aðgerða af þessum sökum sem taka stuttan tíma og eru til skoðunar. Það verður skilningur á því að það þarf mögulega að grípa til ráðstafana sem útheimta kostnað tímabundið, bæði að því er varðar utanumhald á Landspítala en líka ráðstafanir til að tryggja bráðabirgðaúrlausnir fyrir þá [[Forseti hringir.]]sem liggja á Landspítala en hafa fengið færni- og heilsumat.
Herra forseti. Ég þakka fyrir svörin og vil bæta aðeins við. Ef þessi tiltekna veira nær ekki heimsútbreiðslu, eins og við öll vonum, er engu að síður einungis tímaspursmál hvenær alvarlegur flensufaraldur í ætt við spænsku veikina, sem lagði allt að 50 milljónir manns að velli, muni ganga aftur yfir heimsbyggðina. Þetta hafa sérfræðingar svo sem lengi sagt. Það mun gerast í heimi þar sem samgöngur eru miklu hraðari og meiri en árið 1918. Mig langar að bæta við einni spurningu til hæstv. ráðherra um mjög praktískan vinkil á málinu. Í ljósi þess að við erum núna að fara að endurskoða fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar velti ég fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé tilbúin til að beita sér fyrir því að breytingar verði gerðar á þeirri áætlun með það í huga að heilbrigðisstofnanir á Íslandi séu betur í stakk búnar til að mæta, að því er virðist, óhjákvæmilegri ógn af þessari stærðargráðu.
Virðulegur forseti. Fjármálaáætlun er auðvitað breytingum háð og þess vegna uppfærum við hana ár hvert og skoðum þær breytingar sem eiga sér stað milli ára. Til þess eru þær gerðar. Við þurfum að horfa til þess hvernig þjónustu við veitum og hvar helst sé pottur brotinn. Við horfum nú á endurtekin áföll eins og hv. þingmaður nefnir varðandi veðurfar og annað slíkt. Það kann að vera að við þurfum að horfa betur á það hversu vel stofnanirnar eru í stakk búnar til að veita bráðaviðbragð og hversu vel heilsugæslurnar eru settar. Allt þetta er verið að skoða. Ég vil nota tækifærið í ræðustól Alþingis og segja að leiðbeiningar til almennings um viðbrögð hafa verið settar á síðu Stjórnarráðsins og eru sendar til fjölmiðla núna í dag vegna þess að sóttvarnalæknir vill leggja fram tiltekna hvatningu, bæði fyrir einstaklinga á ferðalögum erlendis en ekki síður fyrir þá sem hér eru, til að draga úr líkum á því að þegar og ef þessi sjúkdómur kemur hingað breiðist hann hratt út og mikið.
Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur að eigin sögn lagt mikla áherslu á nýsköpun, tækniþróun og sprotafyrirtæki. Hins vegar samræmist sú sögn ekki fyrirliggjandi gögnum. Hlutfall samþykktra umsókna hjá Tækniþróunarsjóði hefur farið lækkandi. Fylgnilínan var um 40% árið 2004 en hún hefur lækkað stöðugt og úthlutanir 2019 voru aðeins 10% af umsóknum. Þetta er þrátt fyrir að sjóðurinn hafi verið næstum tvöfaldaður 2016 en hann hefur reyndar farið minnkandi síðan þá og á að dragast saman á komandi árum samkvæmt svokölluðum metnaðarfullum áætlunum sömu ríkisstjórnar. Þegar nánar er að gáð fara styrkirnir í auknum mæli til færri og stærri aðila á kostnað smærri sprotafyrirtækja. Aðeins 19 styrkir í hverjum flokki voru veittir árið 2018 en vitað er að mun fleiri verkefni hafa fengið hæstu einkunn matsaðila, bæði þá og í fyrra. Það virðist því hendingu háð hvort góð verkefni hljóti styrk en miðað við það fjármagn sem sjóðurinn hefur úr að spila er von að menn spyrji sig hverjum sé ætlað að njóta góðs af. Ísland hefur náð ágætisárangri í grunnrannsóknum en okkur gengur verr en æskilegt er að koma þróuninni á hærra tækniþróunarstig og loks á markað. Mig grunar að það hafi eitthvað með það að gera að sprotafyrirtæki og fyrirtæki í nýsköpun hafi kannski ekki jafn sterkt bakland hjá ríkinu og t.d. stórútgerðir. Ríkisstjórnin hefur slegið um sig með þessu en ég verð að spyrja hæstv. nýsköpunarráðherra: Hefur ríkisstjórnin sett einhvern kvóta á nýsköpun og sprotafyrirtæki? Hvort lítur ráðherra svo á að stuðningur við stærri eða minni fyrirtæki sé líklegri til að skila árangri? Hefur ráðherra skýringu á samdrætti samþykktra umsókna? Samræmist það markmiðum um nýsköpun að tryggja ekki að þau verkefni sem hljóta hæstu einkunn matsaðila geti fengið viðeigandi styrki?
Herra forseti. Hér var farið yfir nokkur atriði er snúa að nýsköpunarumhverfinu og m.a. spurt hvort það sé kvóti. Við þurfum að horfa á heildarmyndina. Við setjum gífurlega fjármuni í endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar, sem betur fer. Þar er fjármunum vel varið. Við erum búin að hækka þakið sem skiptir vissulega stærri fyrirtæki meira máli en þau smærri vegna þess að það eru meiri líkur á að þau nái upp í þakið en þau smærri, en við höfum gert breytingar með tilliti til þess hvort það sé kvóti á stuðning og að fyrirtæki þurfi bara að vera X stór til að fá stuðning. Við erum að vinna að ýmiss konar lagabreytingum til að einfalda þetta umhverfi, auka mögulega einhvers konar ívilnanir, breyta í skattalegu tilliti til að regluverkið taki í meira mæli mið af þessu umhverfi sem er að mörgu leyti ólíkt því hefðbundnara sem við þekkjum betur. Við erum með í vinnslu endurskoðun á því stuðningsumhverfi sem ríkið er með þegar kemur að nýsköpun. Við setjum marga milljarða, aðeins breytilegt eftir því hvernig er reiknað, u.þ.b. 11–14 milljarða, í stuðning til nýsköpunar á ári hverju. Við þurfum að skoða hvort þeir fjármunir eru á réttum stað. Við erum að vinna að stofnun Kríu, hvatasjóðs vísifjárfestinga sem er einmitt hugsaður fyrir þessa sprota þar sem eru góðar hugmyndir og þar sem ríkið kemur, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, með fagfjárfestum þegar þeir sjá tækifæri í hugmyndum sprotafyrirtækja og annarra nýsköpunarfyrirtækja. Við erum að koma á fót hugveitu þar sem verða fulltrúar okkar besta fólks í þessum geira í beinu samtali við bæði mig sem nýsköpunarráðherra og sömuleiðis fjármálaráðherra þar sem er einmitt pláss fyrir svona samtal. Þetta snýst um það að horfa á alla myndina, allar stuðningsaðgerðir sem við erum með og umhverfið í heild sinni. Þegar farið var yfir það, einmitt með þeim sem helstu hagsmuni hafa og þeim sem eru í grunnrannsóknum og annars staðar, var niðurstaðan að Kría, hvatasjóður vísifjárfestinga, væri mikilvægasta skrefið til að bæta nýsköpunarumhverfi á Íslandi. Þess vegna erum við að setja fjármuni í það á sama tíma og við erum þó [[Forseti hringir.]]að bæta við fjármunum annars staðar. Það er vissulega rétt að við höfum ekki sett viðbótarfjármagn í Tækniþróunarsjóð og ég veit að þar af leiðandi komast færri að þegar umsóknir verða fleiri. Það er nokkuð sem litið er til en það er ekki hægt að horfa fram hjá öllu hinu sem verið er að gera.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra skautaði fram hjá spurningunni að mestu leyti og talaði um að þegar fleiri sækja um í Tækniþróunarsjóð komist færri að. Við erum hins vegar ekki að tala um að lægra hlutfall komist að heldur að færri aðilar hljóti styrki. Það er vandamál. Þetta er farið úr 40% í 10%, ekki bara vegna aukningar á umsóknum heldur eru hreinlega færri styrkir veittir. Þá fer ráðherra að tala um allt aðra hluti, hluti sem eru vissulega ágætir en ég á að vísu eftir að sjá hvaða reglur munu gilda um Kríu. Á undanförnum árum hefur hver skýrslan á fætur annarri verið unnin um nýsköpun og sprotafyrirtæki, t.d. góð skýrsla um skapandi greinar frá 2012 þar sem er fullt af góðum tillögum sem hefur nánast ekkert verið unnið eftir. Ég verð að spyrja: Hver er tilgangurinn með fjöldaframleiðslu á öllum þessum skýrslum ef ekki er markmið, vilji eða geta hjá ríkisstjórninni til að fara eftir þeim tillögum og koma þeim í framkvæmd? Endurgreiðsluþakið hentar nánast eingöngu stórum fyrirtækjum. Hversu lengi ætlum við að lifa á fornri frægð í staðinn fyrir að undirbúa framtíðina?
Herra forseti. Ég ítreka aftur að þetta snýst um að horfa á heildarmyndina. Það snýst ekki um að lifa á fornri frægð að vilja stuðla að því að fyrirtæki hér sem verða stór og sterk verði áfram hér en fari ekki úr landi. Þá skiptir máli að vera samkeppnishæfur. Við erum með alls konar styrkleika hér á landi en við erum líka með ýmsar áskoranir hvað það varðar. Það er ekki að lifa á fornri frægð að regluverkið þróist með þróun nýsköpunarumhverfisins í heild sinni. Ég hafna alfarið þeim málflutningi að mögulega sé hvorki geta né vilji til að gera vel í nýsköpunarmálum. Ég hef ekki verið að framleiða neinar skýrslur. Með þverpólitískri nálgun höfum við með öllum helstu hagaðilum skilað af okkur nýsköpunarstefnu fyrir Ísland þar sem skýr sýn er á það hvert þetta samfélag stefnir þegar kemur að tækifærum í nýsköpun. Sú sýn er skýr og góð og það er í fyrsta sinn sem þetta samfélag hefur gert það. Það skiptir máli til að fólk gangi í takt og við höfum yfirsýn yfir það sem við erum að gera. [[Forseti hringir.]]Ég ætla ekki að halda áfram að framleiða skýrslur enda erum við að fara í markvissar aðgerðir til að stuðla enn frekar að frjóu og jákvæðu umhverfi fyrir nýsköpunargeirann á Íslandi af því að við eigum mikið undir honum.
Virðulegur forseti. Það hefur ekki farið fram hjá okkur síðan aðventustormurinn kom og svo allir þeir atburðir sem hafa gerst núna í janúar, bæði vegna náttúruvár og meiri umferðar ferðamanna og annarra um landið, að mikið hefur mætt á viðbragðsaðilum og viðbúnaði þeirra. Því langar mig að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um það í þessu sem varðar hennar málaflokk, þ.e. svokallaða utanspítalaþjónustu. Það eru þeir viðbragðsaðilar sem eru oftast fyrstir á vettvang og veita fyrstu bjargir þegar eitthvað slíkt gerist og hafa mjög fjölbreyttu hlutverki að gegna. Landspítalinn hefur mikið verið í umræðunni en það eru þessir aðilar sem mæta fyrstir á vettvang og koma svo viðkomandi í sérhæfða aðstoð eins og á Landspítalanum. Það skiptir miklu máli að þessir aðilar séu í stakk búnir til að takast á við alla þá miklu atburði sem koma upp í dreifðum byggðum, oft langt frá höfuðborginni. Við tókum þetta upp á síðasta þingi í hv. velferðarnefnd og Alþingi allt samþykkti þingsályktunartillögu um skipulag utanspítalaþjónustu og annað slíkt með áherslu á mikilvægi hennar. Það mikilvægi hefur heldur betur sýnt sig undanfarna daga og mánuði. Því langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvernig staðan sé í ráðuneytinu við að styrkja og styðja þessa mikilvægu viðbragðsaðila og þann viðbúnað sem þeir hafa aðgang að til að takast á við þessa atburði.
Virðulegi forseti. Bráðaþjónusta og sjúkraflutningar hafa verið eitt af mínum skilgreindu áherslumálum á síðasta og þessu ári. Á dögunum fékk ég skil frá starfshópi sem ég fól að gera tillögur að framtíðarskipulagi sjúkraflutninga á Íslandi í samræmi við heilbrigðisstefnu. Hópurinn hefur skilað niðurstöðum. Í þeim tillögum er mjög margt sem myndi bæta stöðu okkar til að bregðast við þeim tilvikum sem við erum að horfa á yfir vetrarmánuðina. Meginniðurstaða þessa hóps er að umsjón með sjúkraflutningum á landinu öllu þurfi að vera á einni hendi. Lagt er til að sett verði á fót miðstöð bráðaþjónustu og sjúkraflutninga sem hafi víðtækt hlutverk með það að markmiði að samræma þjónustuna, veita faglegan stuðning, annast þjálfun og þróun fagstétta á þessu sviði og sinna gæðaeftirliti. Þessum hópi var falið að gera tillögur sem snúa að mönnun og menntun, þjálfun og endurmenntun og fjalla um þjónustuviðmið, gæðamælikvarða, eftirlit með sjúkraflutningum o.s.frv. Eins var honum ætlað að endurskoða greiðslufyrirkomulag vegna sjúkraflutninga til samræmis við markmið þjónustunnar. Staðan núna er mjög mismunandi eftir landshlutum og það er ekki alveg tryggt að allir landsmenn sitji við sama borð að því er varðar aðgengi að öruggri utanspítalaþjónustu. Hv. þingmaður spyr líka um þau tilteknu tilvik sem eru nú að baki, annars vegar veðrið í desember og hins vegar snjóflóð á Flateyri. Hvað veðrið í desember varðar höfum við fyrst og fremst verið að skoða þá stöðu þegar varaafl er ekki fyrir hendi. Hvað varðar snjóflóð á Flateyri erum við miklu frekar að hugsa um viðbragðs- og bráðaliða, stöðuna á afskekktum stöðum sem ekki eru með lykilheilbrigðisþjónustu innan seilingar, stöðu bráðaþjónustu, lyfja og sjúkragagna á vettvangi, stöðu og möguleika heilsugæslunnar til að sinna bráðaþjónustu á vettvangi o.s.frv. Þetta er allt til skoðunar en mikilvægast af öllu er að núna liggja fyrir drög að heildrænni stefnu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er ánægjulegt að heyra að strax séu komnar einhvers konar niðurstöður og tillögur í þessu mikilvæga máli. Þá langar mig að færa mig aðeins aftar í atburðina, þó kannski ekki alltaf aftar, í úrvinnsluna úr atburðunum, sálrænar afleiðingar og annað sem kemur kannski með auknum þunga inn á heilbrigðisstofnanirnar, að sinna sálgæslu og vera til staðar fyrir fólkið. Það á vissulega við um óveðrið og á Flateyri og stóra atburði í fámennum samfélögum og ekki síst í stöðu sem er núna uppi á Suðurnesjum og í Grindavík þar sem mikil óvissa er í gangi. Það leiðir vonandi ekki til neinna atburða en vissulega hafa áhyggjurnar og kvíðinn vaknað og þess vegna þurfa heilbrigðisstofnanir að vera tilbúnar til að takast á við samfélagið eftir svona atburði.
Virðulegi forseti. Þegar um er að ræða almannavarnaástand, þegar búið er að lýsa yfir óvissustigi eins og nú er gert út af tveimur mögulegum atburðum, er sett í gang aðgerðastjórn almannavarna á vettvangi. Skipulagið er þannig sett upp að heilbrigðisstofnanir hafa þar aðgang og aðkomu vegna þess hversu mikilvægt nákvæmlega þetta viðbragð er sem hv. þingmaður nefnir. Það er ekki bara viðbragð þegar atburðir hafa átt sér stað heldur líka viðbragð fyrir fram því að eins og hv. þingmaður nefnir getur byggst upp kvíði og óöryggi í samfélögum gagnvart mögulegri yfirvofandi ógn. Áfallahjálp er hluti af slíku viðbragði og þá erum við að tala um áfallahjálp til skemmri og lengri tíma. Ég hef til að mynda fengið tölur frá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða um áfallahjálp þar til heimamanna þegar stofnunin tekur við, bæði til skemmri og lengri tíma. Þetta er mikilvægur hluti af þjónustu heilbrigðisstofnana í stöðu af þessu tagi.
Forseti. Persónuafsláttur frá tekjuskatti hefur verið við lýði í rúmlega 30 ár. Hann hefur reynst mjög gott tæki til að auka ráðstöfunartekjur þeirra sem minnstar tekjur hafa og aukið tækifæri lágtekjufólks. Aftur á móti hafa þeir sem engar tekjur hafa ekki notið góðs af persónuafslætti enda engar tekjur til að veita afslátt af. Þrátt fyrir að það hljómi misvísandi þá er það engu að síður hægt. Slíkt má gera með því að greiða út til einstaklinga þá fjárhæð persónuafsláttar sem viðkomandi nýtir sér ekki í hverjum mánuði. Slík útgreiðsla á ónýttum persónuafslætti, öðru nafni neikvæður tekjuskattur, myndi hér á Íslandi nýtast sérstaklega ungu fólki og námsmönnum sem margir hverjir afla lítilla tekna en safna í stað þess skuldum í formi námslána. Sífellt aukast kröfur til barna og ungmenna á Íslandi. Þar sem áður dugði að vera með stúdentspróf þarf a.m.k. eina háskólagráðu, helst tvær. Slíkt tekur auðvitað mörg ár, ár þar sem viðkomandi einstaklingur er tekjulaus eða í besta falli mjög tekjulítill. Samhliða háskólanámi hlaðast upp námslán og þrátt fyrir að fullvíst sé að námslánin þurfi að borga til baka er alls ekki á vísan að róa með örugga atvinnu að loknu námi. Allt þetta veldur streitu og vanlíðan. Ef námsmönnum væri greiddur út ónýttur persónuafsláttur á meðan á námi stæði gætu einhverjir þeirra mögulega tekið lægri námslán eða hreinlega bara látið enda ná saman. Einhverjir munu hins vegar nýta tækifærið sem svona öryggisnet veitir til að hætta að láta sig eingöngu dreyma og raungera hugmyndir sínar. Einnig mun þessi hógværa upphæð geta haft áhrif á hvenær fólk ákveður að stofna fjölskyldu og eignast börn að loknu námi því það er alveg víst að miklar skuldir þegar fólk útskrifast úr námi hljóta að hafa áhrif á ákvarðanir fólks um fjölskylduhagi og barneignir. Allt eru þetta atriði sem eru talin þjóðfélagi til tekna í nýjum velsældarmarkmiðum ríkisstjórnarinnar. Útgreiddur ónýttur persónuafsláttur nýtist ekki bara námsmönnum. Atvinnulíf um allan heim er að þróast í þá átt að fólk ræður sig til einstakra verkefna frekar en í fastlaunaða vinnu. Það sem kallast „gig economy“, og við höfum kallað harkhagkerfið, veitir atvinnurekendum aukinn sveigjanleika en er ekki beint til þess fallið að auka öryggi starfsfólksins sem um ræðir. Það gerir hins vegar að verkum að upp munu koma tilvik þar sem fólk missir út tekjur í stuttan tíma og gæti þessi aðgerð hjálpað til við að brúa þau tímabil. Krafan um símenntun er einnig komin til að vera og mun eingöngu aukast á næstu misserum. Með þessari aðgerð yrði fólki gert auðveldara um vik að sækja sér hana, mennta sig og efla sig í starfi. Útgreiðsla ónýtts persónuafsláttar nýtist þó ekki eingöngu innan menntakerfisins eða á atvinnumarkaði. Hluti öryrkja og þeirra sem búa við fjárhagsaðstoð sveitarfélaga hefur svo lágar tekjur að þær ná ekki upp í þá upphæð sem fullnýtir persónuafsláttinn. Neikvæður tekjuskattur mun geta breytt stöðu þeirra verst stöddu meðal þeirra verst stöddu og það eitt og sér gerir þessa hugmynd þess virði að láta á hana reyna. Forseti. Það er þekkt að það kostar peninga að búa til peninga. Þrátt fyrir að eiga uppruna sinn í rekstri fyrirtækja nær orðatiltækið alveg jafn vel yfir hið opinbera. Það sem átt er við er að innviðir sem styrkja einstaklinga búa til betri einstaklinga sem munu skila meiru til samfélagsins til baka. Streita, áhyggjur af skuldum og sérstaklega glötuð tækifæri frumkvöðla sem aldrei náðu flugi kostar þjóðfélagið gríðarlega mikið. Þessi hugmynd er ekki ókeypis í framkvæmd. Hún kostar um 10 milljarða en greiningar sýna að ávinningurinn yrði mun meiri. En eina leiðin til að komast að því fyrir víst er að láta af henni verða og mæla árangurinn. Ef niðurstaðan verður sparnaður í heilbrigðiskerfinu, aukin aðsókn í nám og aukin nýsköpun með tilheyrandi stofnun nýrra fyrirtækja, eins og rannsóknir benda til, mun aðgerðin borga sig margfalt til baka. Í lokin auglýsi ég hér eftir nýju heiti yfir þessa hugmynd sem þekkist nú sem neikvæður tekjuskattur, eitthvað sem er aðeins jákvæðara og fallegra. Eftir að hafa lagt höfuðið í bleyti datt mér í hug að ónýttum útgreiddum persónuafslætti, annað svona ónothæft orðskrípi, væri líklega best lýst með orðinu persónuarður, sem mér finnst vera fallegt. Ég hvet þingmenn og ráðherra til að koma með hugmyndir, annars nota ég persónuarð hér með. Forseti. Þótt orðið persónuarður sé nýtt er hugmyndin hvorki ný né frumleg. Hún er ekki einu sinni dýr en engu að síður hefur aldrei á það reynt af alvöru hvort lágmarksframfærsla muni auka velsæld fólksins í landinu. Í staðinn hefur verið reynt að plástra yfir einstaka göt gloppótts kerfis með aðgerðum sem annaðhvort ná ekki utan um vandamálið eða kosta meira í umsýslu en vandamálið sjálft. Með breyttum atvinnuháttum, snarlækkandi tryggð á vinnumarkaði og aukinni kröfu um menntun og þekkingu, gengur ekki að hið opinbera ríghaldi í gamlar kennisetningar [[Forseti hringir.]]og reyni að troða samfélaginu í þann ramma því að það er ekki nóg að tala fallega um framtíðina. Við þurfum að fara að búa hana til og til þess þurfum við að fjárfesta í fólki því fólkið er framtíðin.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að taka þessa umræðu hér í þinginu. Vissulega er þetta ekki algerlega ný hugmynd en við höfum svo sem aldrei tekið hana til djúprar athugunar. Hér virðist útgangspunkturinn vera sá að útgreiðsla ónýtts persónuafsláttar væri ekki sérlega dýr aðgerð en ávinningurinn yrði mikill, sérstaklega fyrir ungt fólk og námsmenn. Og já, hv. þingmaður nefnir 10 milljarða. Okkar úttekt á þessu sýnir að í fyrra, árið 2019, var ónýttur persónuafsláttur við álagningu ársins 11,2 milljarðar sem gefur mynd af áhrifum þessara hugmynda. Að mínu áliti eru þetta verulegar fjárhæðir. Því til viðbótar verður að teljast afar líklegt að þessi breyting myndi hafa tiltekna hvata í för með sér sem gætu orðið til þess að auka enn frekar fjárhagslegu áhrifin. Það kemur einnig fram í greiningu ráðuneytisins að af þessum 11,2 milljörðum eru það ríflega 3 milljarðar sem nýtast ekki hjá 16 og 17 ára einstaklingum og alls um 5 milljarðar hjá framteljendum sem eru undir tvítugu. Vegna þess að hér er námið nefnt til sögunnar þá vil ég láta þess getið að það liggur fyrir þinginu frumvarp til breytinga á Lánasjóði íslenskra námsmanna sem felur í sér töluvert miklar breytingar á stuðningi stjórnvalda við námsmenn sem munu hafa veruleg áhrif á kjör námsmanna til hins betra. Þar er m.a. verið að leggja til að nýtt námslánakerfi feli í sér möguleika á niðurfellingu á 30% af höfuðstóli námslána að námi loknu. Við sjáum hvernig framvinda þess máls verður en sú hugmyndafræði hefur fengið aukinn stuðning á undanförnum árum. Það er einnig ljóst að við erum í miðju verki við að vinna úr ýmsum hugmyndum sem að öðru leyti er beint sérstaklega að ungu fólki. Þar má nefna fjölþættan húsnæðisstuðning, svo sem stuðning við fyrstu kaup, auk þess sem áhrif skattkerfisbreytinganna sem tóku gildi núna um áramótin gagnast væntanlega ungu fólki sem jafnframt er fremur tekjulágt, enda eru þær aðgerðir sérstaklega sniðnar að þeim hópi. Þar var byggt m.a. á úttekt sérstaks sérfræðihóps sem taldi ekki gagnlegt að fara í útgreiðslu á ónýttum persónuafslætti, sérstaklega vegna þess að það myndi leiða til svo hárra jaðarskatta og þeir jaðarskattar yrðu þá sérlega háir á fólk með lágar tekjur. Þetta myndi með öðrum orðum hafa mjög neikvæða hvata á vilja fólks til vinnu. Það má segja að þessar hugmyndir séu í ætt við hugmyndir um borgaralaun og þeir sem hafa fylgst með þeim málum í tilraun annars staðar hafa væntanlega tekið eftir því að það hafa komið fram ýmsir vankantar á slíkum hugmyndum. Ég ætla ekki að fara út í langt mál um þau atriði, bara nota það sem eftir er af mínum tíma til að segja: Ef við viljum gera ráðstafanir upp á 10, 11, 12 milljarða þá tel ég að við ættum einfaldlega að lækka skattana. Þegar við höfum búið til kerfi sem segir við þá sem geta farið að vinna að þeir geti gert það skattlaust vegna persónuafsláttarins skil ekki hvers vegna við ættum að ganga lengra en það. Persónuafsláttarfyrirkomulagið nýtist einmitt mjög vel námsmönnum og ungu fólki. Það dregur svo verulega úr árlegri skattbyrði þessa hóps vegna þess að hann getur þá nýtt sumarmánuðina til vinnu og persónuafslátturinn tryggir að heildarskattbyrði ársins verður mun minni. Ef það er eitthvað sem við þurfum á að halda á næstu árum þá er það að auka framleiðnina í landinu og það gerum við ekki með því að senda fólki tékka heim og hvetja það til þess að fara ekki að vinna. Það er akkúrat öfugt við það sem við þurfum að gera á næstu árum. Við þurfum að auka framleiðni í landinu, m.a. vegna þess að við erum hætt að fjölga okkur eins og við áður gerðum. Það dregur úr líkunum á því að hér verði viðunandi hagvöxtur á komandi árum. Ég er ekki hrifinn af hugmyndinni. Ég tel að við gætum ráðstafað þessum fjármunum með skynsamlegri hætti og ég tel almennt að við eigum að byggja upp kerfi okkar þannig að það sé hvati til að leggja á sig og fara að vinna og skapa verðmæti.
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu. Það er gott að fá tækifæri til að fjalla aðeins um tekjuskattskerfið. Við Miðflokksmenn höfum að meginstefnu að sem mest af sjálfsaflafé einstaklinga sé í þeirra höndum. Já, að lækka skatta, að skattlagning sé einföld og hagkvæm. Að þessu leyti var fjölgun skattþrepa nýlega ekki til bóta, herra forseti. Þróun tekjuskattskerfisins undanfarna áratugi hefur einkennst af þyngingu skattbyrði á öllum tekjuhópum en þó mest á því fólki sem lægstar hefur tekjurnar. Þetta kemur glöggt fram í vandaðri skýrslu ASÍ frá því í ágúst 2017. Í nýlegri tímaritsgrein eftir dr. Axel Hall háskólakennara kemur fram, þegar litið er yfir allt tímabil staðgreiðslunnar, að tengsl persónuafsláttar við vísitölu neysluverðs á tímum hækkunar kaupmáttar hefur aukið meira skattbyrði hjá hinum tekjulægri en þeim sem hafa hærri tekjur. Þessi þróun er nefnd í þessari ritsmíð raunskattskrið og ég nefni þetta sérstaklega af því að ég veit að hv. forgöngumaður þessarar umræðu er áhugamaður um íslenskt tungutak þegar kemur að skattamálum. Herra forseti. Ríkissjóður og þá ekki síður sveitarsjóðir eru afar frekir til fjárins þegar kemur að skattlagningu á lægstu tekjur og hleypur hún á tugum milljarða. Hér erum við að tala um tekjur undir 300.000 kr., þ.e. tekjur sem ekki duga fyrir nauðþurftum samkvæmt opinberum viðmiðunum sem eru aðgengileg á vef Stjórnarráðsins. Herra forseti. Þegar kemur að tekjuskattskerfinu er sannarlega verk að vinna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að vekja máls á þessu … verkefni, skulum við segja, sem við öll höfum, þ.e. að tryggja réttlæti í samfélaginu og finna leiðir til þess að menn geti lifað af þeim tekjum sem þeir hafa á hverjum tíma. Í því sambandi er athyglisvert að taka þessa 10 milljarða sem hv. þingmaður er þarna með undir vegna þess að ég er ekki sannfærður um að það að ákveða í einu vetfangi að taka 10 milljarða og deila þeim út nánast í hugsunarleysi, óháð því hvort það liggi fyrir að þeir einstaklingar sem þar eru undir þurfi á fjármunum að halda sér til framfærslu, sé endilega besta leiðin. Það þyrfti a.m.k. einhverja betri greiningu á þörf áður en farið væri í þessa aðgerð. Sé verkefnið eða hugmyndin að reyna fremur að gagnast námsmönnum sérstaklega, þá sé ég það kannski miklu frekar sem verkefni að endurbæta námslánakerfið meira en verið er að gera ráð fyrir núna, þá annaðhvort með auknum niðurfellingum eða styrkjum, þannig að það væru fyrst og fremst þeir sem eru í námi sem hefðu hag af því. Hins vegar vil ég ítreka það að ég tel að umræðan sé af hinu góða því að markmið hv. þingmanns, að finna leiðir til að bæta stöðu námsmanna eins og ég sé þetta svona aðallega og að einhverju leyti annarra samfélagshópa, er sannarlega jákvætt og við eigum auðvitað að halda áfram á þeirri vegferð.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Halldóru Mogensen kærlega fyrir þessa umræðu og hennar seiglu í þessum hugmyndum og þeirri umræðu sem lýtur að einhverju leyti að borgaralaunum, ef ég skil þessa umræðu rétt. Að þessu sinni er verið að ræða hvort það megi kalla borgaralaun eitthvað annað, eins og t.d. að greiða ónýttan persónuafslátt út. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni að við eigum að fjárfesta í fólki en ég velti því fyrir mér hvort þessi hugmynd sé góð lausn á því. Persónuafsláttur á mánuði er 54.624 kr. á árinu 2020 og á ári 655.000 kr. og þetta er jafn há tala fyrir alla. Ég velti fyrir mér hvort við eigum að færa t.d. manneskju sem hefur allar sínar tekjur í fjármagnstekjum, hefur milljónatugi eða milljarða í fjármagnstekjur eingöngu, slíkan stuðning, persónuafslátt sem er 655.000 kr. á ári, hvort það sé nauðsynlegt eða hvort við gætum nýtt 11,2 milljarða frekar til stuðnings við þá sem virkilega þurfa á því að halda. Hv. þingmanni varð tíðrætt um námsmenn og stöðu námsmanna og það er mjög oft þannig að námsmenn reyna að nýta allar mögulegar stundir sem ekki fara í skólann til að vinna, á sumrin og í hléum, og geta þá nýtt uppsafnaðan persónuafslátt sinn. Ég held að þetta myndi bitna á námsmönnum á öðrum tímum og gera mögulega að verkum að sá uppgripstími sem oft er á sumrin myndi ekki nýtast eins og verið hefur. Þannig að um leið og ég fagna þessari umræðu sé ég í fljótu bragði ýmsa vankanta á þessari hugmynd.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir þessa sérstöku umræðu um útgreiðslu á ónýttum persónuafslætti. Þá vil ég þakka innlegg hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í þessa umræðu. Mér finnst umræðan góðra gjalda verð sem og hugmyndafræðin sem liggur að baki. Mér finnst hún hafa dregið fram einkum tvennt, í fyrsta lagi að þetta sé augljóslega rætt í samhengi við tekjuskattskerfið og hlutverk persónuafsláttar í því kerfi og í öðru lagi aukinn stuðning við þá sem hafa lægri tekjur. Hv. framsögumaður og hæstv. ráðherra fóru yfir þessa 10 milljarða tölu. Ef ég fer í svar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn frá Birni Leví Gunnarssyni sýnast mér tölurnar lítið hafa breyst. Þetta eru 10 milljarðar og tveir þriðju af þessum hópi eru augljóslega námsmenn á aldursbilinu 16–25 ára. Þá velti ég fyrir mér hvernig við styðjum þetta fólk best. Ég held að flestir séu sammála því að fjárfesting í ungu fólki og fólki almennt sé lykillinn að framtíð og nýsköpun. Það er oft sagt forsenda framtíðarhagvaxtar. Þess vegna er öflugt menntakerfi og forsendur þess í raun og veru að við tryggjum að allir geti aflað sér menntunar. Fyrir þinginu liggur frumvarp sem felur í sér þá helstu nýbreytni að auka og jafna stuðning í formi styrkja.
Herra forseti. Ég tek undir með öðrum hér og fagna þessari umræðu. Það er mjög gagnlegt að fara í gegnum umræður um útgreiðanlegan persónuafslátt. Þessi hugmynd er mjög í takt við þær skattatillögur sem unnar voru á vegum samráðsvettvangs á sínum tíma þar sem gerð var tillaga um að stokka tekjuskattskerfið upp, hækka persónuafslátt umtalsvert en láta hann hins vegar fjara út með hækkandi tekjum á móti. Viðreisn studdist við þær tillögur í sínum skattatillögum einfaldlega vegna þess að þetta einfaldar mjög margt í tekjuskattskerfinu. Það hefur verið eilíft þrætuepli varðandi tekjuskattskerfið okkar hvernig við eigum að nota persónuafsláttinn, hvernig hann eigi að fylgja verðlagi eða launaþróun o.s.frv. Staðreyndin hefur verið sú að fyrir ríkissjóð hefur það alltaf verið mjög kostnaðarsamt að hækka persónuafsláttinn vegna þess að hann gagnast öllum. Það að láta hann falla niður með hækkandi tekjum, eins og tillögur hafa verið um, myndu gera okkur mun auðveldara að stýra tekjuskattskerfinu og ekki síður mikilvægur þáttur af þeim tillögum er að hann sé þá einmitt útgreiðanlegur til þeirra sem ekki ná að nýta hann til fulls. Mér finnast það mjög áhugaverðar tillögur því að slíkt myndi nýtast tekjulægsta endanum langbest. Það yrði í raun nokkurs konar stuðningur við námsmenn. Og margítrekað hefur verið bent á að það sé löstur á okkar stuðningsfyrirkomulagi við námsmenn hversu mikið námsmenn telja sig yfir höfuð þurfa að vinna til að framfleyta sér og ná þar af leiðandi síður að einbeita sér að námi. Ég fagna þessari umræðu. Þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi valið aðra leið í tekjuskattsbreytingum tel ég að það sé fullkomlega eðlilegt að halda þessari umræðu áfram og skoða betur hvort hægt sé að breyta tekjuskattskerfinu í þessa veru.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir þessa góðu umræðu um persónuafslátt sem sannarlega er þörf á að ræða hér. Við höfum í gegnum tíðina horft á hvernig breytingar hafa verið gerðar á persónuafslætti. Við höfum séð að hjón geta nýtt persónuafslátt sem er ónýttur. Það hefur nú komið eitthvað fram um að það eigi ekki að vera lengur mögulegt. Þó að það sé ekki alveg búið að taka gildi enn þá hefur það verið í farvatninu. Við höfum mælt sérstaklega fyrir því í Flokki fólksins að við vildum taka upp svokallaðan fallandi persónuafslátt og við höfum gjarnan sagt hér og ég í þessum ræðustóli að mér finnst alveg með ólíkindum að þeir sem eru milljónamenn og -konur fái persónuafslátt. Ég get ekki alveg skilið hvernig stendur á því að við færum ekki persónuafsláttinn frá þeim sem hafa akkúrat ekkert með hann að gera yfir til þeirra sem virkilega þurfa á honum að halda. Það kom fram í ræðu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að sennilega upp undir fjórðungur þeirra sem týna sínum persónuafslætti um hver áramót séu börn undir lögaldri eða 16 og 17 ára unglingar, það eru ríflega 3 milljarðar af þeim 11,2 sem féllu niður ónýttir til um síðustu áramót. Spurningin er einfaldlega þessi þegar við erum að hugsa um nákvæmlega þetta: Hvernig getum við tekið þessa 11,2 milljarða og virkilega fært þá þangað sem þörf er fyrir þá? Það er það sem mér finnst nauðsynlegt að umræðan snúist um. Hvernig getum við forgangsraðað fjármunum þangað sem þeirra mest er þörf? Þessi umræða er mjög góð. Ég vildi ekkert frekar en að allir fengju borgaðan út sinn ónýtta persónuafslátt. En mér finnst að við verðum að útfæra það svolítið betur og við gætum gert það þannig að hann nýttist best þeim sem mest þurfa á að halda.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með framsögumanni um mikilvægi þess að styðja við ungt fólk og sérstaklega námsfólk. En grundvallarspurningin í dag er hvort útgreiðsla persónuafsláttar myndi gagnast þessum hópi best og væri í raun gagnleg til að draga úr fátækt, þ.e. hvort hún nái til þeirra hópa sem helst þurfa. Það þyrfti að skoða þetta í kjölinn og gott betur. Jafnréttismat gæti t.d. leitt í ljós að það myndi draga úr hvata fyrir því að hækka grunnlaun láglaunafólks, hóps sem er mjög oft að meiri hluta konur. Lægri grunnlaun þýða minni ávinnsla réttinda þegar kemur að töku eftirlauna og þar með myndum við ýkja enn kynbundinn mun á lífeyrisaldri sem er enn meiri en kynbundinn launamunur á vinnumarkaði eins og við þekkjum vel. Hvað varðar námsmenn þá hallast ég að því að lausnin þar sé einfaldari en einhver breyting á tekjuskattskerfinu. Þar þarf einfaldlega að styrkja námslánakerfið og hækka grunnframfærsluna sem ekki er til umræðu í þeim breytingum sem liggja fyrir þinginu í dag. En fyrir ungt fólk almennt, og þá sérstaklega ungar barnafjölskyldur sem eru að koma undir sig fótunum, er rétt að minna á skýrsluna Barnabætur á Íslandi í samanburði við hin Norðurlöndin sem unnin var fyrir BSRB á síðasta ári og sýndi svo skýrt fram á nauðsyn þess að endurskoða það mikilvæga stoðkerfi algerlega frá grunni. Ég held að það væri jafnvel meira aðkallandi að fara í slíka endurskoðun en að hræra eitthvað í tekjuskattskerfinu, að skoða bara í víðu samhengi hvernig hægt er að endurskoða stuðningskerfi við ungar fjölskyldur þar sem skilgreint er með skýrum hætti hvert markmið kerfisins eigi að vera og sníða síðan kerfi sem nær þeim markmiðum fram.
Herra forseti. Þessi hugmynd um persónuarð er auðvitað ekkert annað en hlutdeild í arðsemi samfélagsins. Sá árangur sem hefur leitt til þess að við höfum öfluga innviði og gott menntakerfi og verðmæta atvinnuvegi hefur aukið velsæld Íslendinga á marga vegu. Sparnaður samfélagsins af því að vatn berist um vatnspípur í stað þess að það þurfi að sækja það úr brunni er einhvers virði á hverjum degi. Sparnaðurinn af því að geta keyrt milli bæjarfélaga í stað þess að vera á hestbaki er einhvers virði á hverjum degi. Öll tækniþróun eykur arðsemi samfélagsins. Persónuafsláttur er auðvitað ekkert ódýrt fyrirbæri ef hugsað er um skatta sem fjármögnunarleið ríkisins, að persónuafsláttur valdi því að ríkið verði af einhverjum tekjum sem það eigi einhvern veginn rétt á. En hugsi maður persónuafslátt sem arð af því að samfélagið sem heild gekk upp í einn mánuð í viðbót og skattana sjálfa sem leið til að tempra hagkerfið þá birtist okkur önnur mynd. Hæstv. fjármálaráðherra segist hafa áhyggjur af hærri jaðarsköttum sé þetta gert en það er auðvitað þannig að þótt jaðarskatturinn kunni að vera örlítið hærri, sem hann yrði reyndar ekki, þá breytir það samt engu um það að þetta hefði eingöngu áhrif, jákvæð áhrif, á fólk sem hefur litlar sem engar tekjur. Þetta er ekki fullkomin tillaga enn sem komið er en auðvitað má útfæra hana, auðvitað má hugsa hana. Það er enginn að fara að hætta við að fara á vinnumarkað vegna örfárra þúsundkalla á mánuði, þótt þeir vissulega hjálpi. Enn fremur er fráleitt að líta á skattalækkun sem gagnlegri aðferð en hækkun persónuafsláttar, enda kemur hún aðallega þeim ríku til góða. Það er líka forvitnilegt að heyra fólk sem talar gjarnan um einföldun kerfisins tala nú gegn einföldun kerfisins. Það er eðlilegt að við ræðum um þessa hugmynd og það er eðlilegt að við reynum að skoða hvaða áhrif þetta hefði á verðbólgu og kaupmátt og velsæld. Það er eðlilegt að við áttum okkur á því að í ríkum samfélögum eiga allir að njóta góðs af. Það er mjög líklegt að alla vega 2,5 milljarðar af þessu myndu koma til baka í formi virðisaukaskatts og aukin efnahagsumsvif sem myndu fylgja þessu myndu leiða af sér stækkun hagkerfisins og ábata þar. [[Forseti hringir.]]Við getum alla vega skoðað hvernig reikningsdæmið kemur út vegna þess að þetta er forvitnileg hugmynd.
Herra forseti. Þegar við stöndum frammi fyrir því að taka ákvörðun um hvernig við eigum að verja sameiginlegum fjármunum - við skulum tala um sameiginlega fjármuni 10–12 milljarða - þá skulum við velta því fyrir okkur hvernig það er skynsamlega gert. Ég man eftir því að fyrir svona tveimur, þremur áratugum hreykti þekktur stjórnmálamaður, áhrifamaður í íslenskum stjórnmálum, sér af því að hann ætti mjög snjallan son sem stundaði háskólanám og tæki námslán sem báru þá enga vexti en hann þyrfti ekki á þeim peningum að halda vegna þess að pabbi og mamma sæju fyrir honum og hann tæki þessi námslán og keypti fyrir þau ríkisskuldabréf sem væru verðtryggð og bæru 5–6% vexti. Þetta væri fjármálasnilld - sem það var. En þetta er svipuð hugmynd. Það á sem sagt að veita þetta ungu fólki sem er í námi og þarf ekki sérstaklega á aðstoð að halda, t.d. börnum efnaðra foreldra. Þau velja þá að vinna ekki á sumrin, skella sér frekar - að vísu ekki til Tenerife, ég held að þau fari til Taílands, Japans, Nýja-Sjálands, Ástralíu, Brasilíu o.s.frv. og fá síðan tékkann frá ríkissjóði í formi ónýtts persónuafsláttar. Það eru akkúrat börn þeirra sem efnaðastir eru í þjóðfélaginu. Ég held að þeir sem eru að gæla við hugmyndir af þessu tagi ættu að velta því fyrir sér hvort þetta sé sú jafnaðarmennska sem við eigum að vera að berjast fyrir eða hvort ekki væri skynsamlegra að nota þessa 10–12 milljarða til að lækka neðsta skattþrepið enn frekar en gert hefur verið. Það kemur öllum en ekki síst láglaunafólki best.
Herra forseti. Ég vil líkt og aðrir þakka fyrir þessa umræðu sem er fyrir margra hluta sakir áhugaverð. Ég verð að segja að sú hugmynd sem frummælandi þessa máls talar fyrir er áhugaverð. Ég tek hins vegar undir með þeim sem hafa lýst efasemdum, sagt að það þurfi í það minnsta að útfæra þetta þannig að þetta skili sér á þann stað sem það á að skila sér. Ég er sammála þeim sem hafa sagt að svona aðferð megi vitanlega ekki verða til þess að mismuna fólki með neinum hætti. Ég tel ekki ástæðu til þess. Við höfum talað fyrir því í Miðflokknum að það eigi frekar að nota fjármuni sem eru til reiðu til að lækka skatta almennt. Að lækka lægsta skattþrepið er ein leið til þess. Við höfum líka talað fyrir því að með því að lækka t.d. skatta á fyrirtæki verði til svigrúm til að fara í nýsköpun og ráða til sín fólk, ekki síst ungt fólk. Það má líka hugsa sér að breyta reglum okkar og lögum þannig að tekjur námsmanna sem hafa tækifæri til þess að vinna sér inn saltið í grautinn yfir sumarmánuðina geti verið hærri en þær eru í dag þannig að skerðingar og annað dragi ekki úr þeim. Ég held að það sé mjög mikilvægt að allar hugmyndir fái umfjöllun og til þess m.a., held ég, er hv. þingmaður að taka þessa umræðu hér, að varpa fram einhverri pælingu, hugmynd, hvað sem svo verður um hana. Ég held að það sé mjög mikilvægt að reikna dæmið til enda. Hv. þingmaður nefndi hér rannsóknir sem hefðu sýnt að það væri sniðugt og snjallt að gera þetta. Það er mikilvægt að slíkt sé dregið fram þannig að hægt sé að grandskoða við hvað er átt með því, hvort það séu ábyggilegar rannsóknir og það allt saman. En ég held að það sé ágætt í raun að við förum héðan með þetta í veganesti, að hugsa þetta mál til hlítar. Vonandi verður önnur umræða síðar þegar við höfum náð að pæla betur í þessu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Ég tel þó að breytingar af þessu tagi muni ekki skila sér til þeirra sem raunverulega þurfa á stuðningi að halda. Ónýttur persónuafsláttur er mestur hjá aldurshópnum 15–20 ára og ef við horfum til núverandi uppsveiflu í hagkerfinu frá árinu 2010 hefur kaupmáttaraukning verið mest hjá aldurshópnum 65 ára og eldri annars vegar og 16–24 ára hins vegar. Þar er um að ræða í kringum 40% kaupmáttaraukningu en á meðan er aukningin minnst í aldurshópnum 24–44 en þar er hún í kringum 20%. Það má því segja að um sé að ræða tekjujöfnunaraðgerð fyrir rangan aldurshóp ungs fólks. Aðgerð sem þessi tekur ekki á þeim ójöfnuði á milli kynslóða sem myndast hefur frá hruni en ungt fólk, sem hefur vissulega setið eftir í þessari kaupmáttaraukningu, þarf á einhverjum aðgerðum að halda. Samkvæmt Tekjusögunni hefur félagslegur hreyfanleiki ungs fólks minnkað síðastliðna áratugi sem er töluvert áhyggjuefni. Það mætti rekja það beint til sífellt verri fjárhagsstöðu ungs fólks. Ég vil impra á því að það er mikilvægt að stjórnvöld vinni að því að bæta hag ungs fólks og komi til móts við þann aldurshóp sem setið hefur eftir. Ég tel þó tillögu hv. þingmanns ekki vera rétta nálgun. Frekar ættum við að horfa á námslánakerfið, húsnæðisstuðningskerfið, uppbyggingu almennra íbúða, stúdentaíbúðir, barnabótakerfið og styrki til nýsköpunar. Ef við ætlum að ráðast í breytingar á persónuafsláttarkerfinu ættum við kannski frekar að leggja áherslu á að nýta það sem tekjujöfnunartæki og beina stuðningnum til þeirra sem raunverulega þurfa á honum að halda.
Virðulegur forseti. Ég, rétt eins og aðrir þingmenn, þakka þessa umræðu. Það er gott að ræða grundvallaratriði og til þess, m.a. og ekki síst, erum við hér, til að ræða þau grundvallaratriði sem hafa þarf að leiðarljósi þegar við setjum þessu samfélagi ramma. Þetta er, eins og sumir hafa sagt hér á undan mér, áhugaverð hugmynd - og þegar ég segi áhugaverð þá meina ég áhugaverð, ekki slæm eins og fólk á gjarnan við þegar það segir að því finnist eitthvað áhugavert. Þetta er mjög áhugaverð hugmynd, þetta eru áhugaverð viðbrögð við því sem er við sjóndeildarhringinn og við erum þegar farin að verða vör við sem er sjálfvirknivæðing með þeim afleiðingum að alls konar störf hverfa og svo þetta hark-hagkerfi svokallaða sem snýst um tímabundin störf sem réttindi fylgja ekki með. En ég myndi samt telja að hér sé verið að bregðast við ástandi sem ekki er alveg komið, þ.e. ástandið þar sem tækifærin eru af mjög skornum skammti til að fá vinnu og til að framfleyta sér. Það er enn ekki svo komið. Og ég er nú enn svo gamaldags, kannski, má segja, að ég aðhyllist úrræði hefðbundinnar jafnaðarstefnu sem er að jafna kjörin í gegnum tekjuskattskerfið, námslánakerfið, húsnæðiskerfið, gegnum barnabætur, ekki síst, og almannatryggingar. Brýnast er núna að bæta aðbúnað og kjör ungs barnafólks sem [[Forseti hringir.]]þarf að leggja í allt of mikinn kostnað og allt of fjárfrekar aðgerðir við að sinna lágmarksþörfum fjölskyldunnar.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa góðu umræðu og ráðherra fyrir hans svör og í raun öllum þeim sem tekið hafa þátt í umræðunni. Það er ótrúlega margt sem hefur komið fram sem veldur því að hugurinn fer á flakk. Ég verð að segja að ég kaupi ekki alveg hugmyndina eins og hún er lögð fram en það má vinna með hana og gera ýmislegt úr henni. Það var sérstaklega talað um að þetta gæti haft í för með sér neikvæða hvata á vilja fólks til vinnu og þá ungs fólks og námsmanna. Að minni reynslu sem stjórnanda með ungt fólk í sumarvinnu er ekkert skemmtilegra en vorin þegar krakkarnir koma í vinnu og eru að kynnast nýjum störfum. Mörg hver velja sér ævistarf út frá því sem verið er að gera á sumrin. Þarna er ég helst að horfa á menntaskólaaldurinn en svo fær fólk þjálfun í því sem það velur sér til að hafa lífsviðurværi af seinna þegar það vinnur með háskólanámi eða verknámi og öðru slíku. Þannig að ég myndi segja að ég hræðist svolítið að þetta dragi úr því að krakkar komi og vinni á sumrin og kynnist þá einhverju sem þeim hafði alls ekki komið til hugar að vinna við áður og gefur þeim aukin tækifæri. Krakkar á suðvesturhorninu hafa oft ekki úr miklu að moða þannig að svæðin okkur úti á landi fyllast lífi þegar krakkarnir koma og kynnast líka bara landinu sínu. Margir fara svo jafnvel í sjálfstæðan atvinnurekstur eftir að hafa verið úti á landi. Þar gætum við t.d. nýtt þessa peninga í nýsköpun, í verkefni og annað fyrir nýútskrifaða listamenn eða fjallaleiðsögumenn eða annað slíkt, til að koma undir sig fótunum seinna í lífinu.
Forseti. Ég hef tvær mínútur, ég veit ekki hvar ég á að byrja. En mér finnst bara mikilvægt að tala aðeins um að þessi hugmynd, eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi, er ekkert ný. Einn helsti talsmaður hennar er Milton Friedman sem er þekktasti hagfræðingur frjálshyggjunnar. Sú útgáfa sem hér er til umræðu, útgreiðsla ónýtts persónuafsláttar á Íslandi, er meira að segja ívið minni í sniðum en upprunalega hugmyndin um neikvæðan tekjuskatt vegna þess að persónuafslátturinn á mánuði er mjög lágur. En tækifærin sem felast í aðgerðinni eru engu að síður fjölmörg. Það sem mér finnst kannski mikilvægt að ræða líka er hvernig eigi að borga fyrir þetta. Þetta er ekkert ódýrt, það er rétt. En það er langt frá því að vera óyfirstíganlegt vandamál. Upphæðin er hófleg og vel hægt að gera ráð fyrir henni án þess að setja rekstur ríkisins á hliðina. Ég held að við séum ekki að tala um þannig upphæðir. Fjórðungur upphæðarinnar ratar beint aftur inn í kerfið í formi virðisaukaskatts og framlög til LÍN munu lækka að einhverju marki og fljótlega mun svo árangur aðgerðarinnar tikka inn, t.d. í minni kostnaði við brottfall nemanda, en hann hleypur á tugum milljarða á hverju ári. Mikilvægi þessa sem ég er að tala um hérna er að við sem hér sitjum og ríkisstjórnin tökum að okkur smáfrumkvöðlahugsun, þ.e. nýsköpunarhugsun, horfum aðeins út fyrir kassann og prófum nýja hluti. Þetta er ekki útúrfríkuð hugmynd. The Economist er að tala um þetta. Milton Friedman hefur talað um þetta. Obama hefur talað um þetta. Það eru fjölmargir þekktir aðilar og vel metnir hagfræðingar sem hafa talað um þessa hugmynd og það er verið að setja hana í samhengi við fjórðu iðnbyltinguna og hvernig við sem samfélag eigum að bregðast við henni. Mér finnst afleitt að hlusta á þingmenn eins og hv. þm. Óli Björn Kárason tala um að það sé ekki hægt að gera þetta því að ungu fólki sé ekki treystandi fyrir þessum peningum, það muni bara eyða honum í vitleysu og fara til útlanda eða í eitthvert rugl. Hvað er þetta? Þetta er keimlíkt umræðunni um að það eigi ekki að gefa fátæku fólki pening, það fari bara beint út í búð og kaupi sér áfengi og tóbak og vímuefni. Það er bara búið að sýna það með rannsóknum og tilraunum að þetta er rangt. Þetta er rangt og við getum alveg treyst ungu fólki og 60.000 kall - við erum að tala um það, útgreiddur, ónýttur persónuafsláttur, 60.000 kall - er ekki bara að stoppa fólk við að fara í vinnuna. Af hverju er okkur svona annt um að senda ungt fólk í sumarvinnu? [[Forseti hringir.]]Það búið að vera tíu mánuði ársins í hörðu námi. Má það ekki fá sér smáfrí ? Ef sumarvinnan er svona æðislega skemmtileg fær það sér hana þrátt fyrir að fá 60.000 kr. á mánuði frá ríkinu í útgreiddan persónuafslátt eða persónuarð, eins og ég kýs að kalla það hér með.
Virðulegi forseti. Þetta er stór umræða sem krefst þess að maður taki með í reikninginn öll önnur stuðningskerfi sem við erum með í tekjuskattskerfinu og bótakerfunum. Staðreyndin er sú að tilfærslur, útgreiddar bætur af ýmsum toga, hafa verið að vaxa mjög verulega á undanförnum árum. Það er í raun og veru ekki mögulegt að taka einangraðan þátt eins og persónuafsláttinn og segja: Það eru til talsmenn þess að greiða út persónuafsláttinn ónýttan, og láta sem svo að þeir séu með slíka hugmyndafræði alveg óháð öllu öðru sem við erum að gera. Það er auðvitað ekki þannig. Við erum með fjölmörg önnur stuðningskerfi til að styðja við atvinnulausa og tekjulága. Ef við spyrjum okkur bara þessara grundvallarspurninga: Hvaða vanda er verið að reyna að leysa með þessari hugmynd? Við hverju er verið að bregðast og til hvaða hóps værum við sérstaklega að ná? finnst mér í raun og veru koma mörg svör. Eins og ég rakti hér áðan færi tæplega helmingur af heildarstuðningnum til fólks sem er undir tvítugu sem þó býr við þær aðstæður að séu menn tilbúnir til að leggja eitthvað á sig, t.d. að sumri til í vinnu, þá eru fyrstu krónurnar skattfrjálsar, skattbyrðin í algeru lágmarki. Þannig er skattkerfið okkar hvetjandi til þess að leggja eitthvað á sig. Ég veit það ekki. Ég horfi bara þannig á þetta mál að það væri eitthvað óeðlilegt við það að sumir myndu ákveða að sitja heima með hendur í vösum og þiggja 60.000 kr. meðan aðrir væru að spyrja sig: Bíddu, til hvers er ég að þessu? Mér verður hugsað til samtals sem ég átti við 15–16 ára stelpur um daginn sem hafa verið að leggja það á sig að vinna í ísbúðinni með námi til að eiga einhvern vasapening. Ég held að þær væru fljótar að sjá það í hendi sér að það hreinlega borgar sig ekki þegar sá sem er á næsta stól í bekknum fær sendan tékkann án þess að leggja neitt á sig. [[Forseti hringir.]]Ég held bara að almennt eigi ekki að vera að senda þau skilaboð út í samfélagið að það sé hægt að fá eitthvað mikið fyrir ekki neitt.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Nefndarálitið er frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar og liggur fyrir á þskj. 688. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund á annan tug gesta og farið yfir umsagnir frá 19 aðilum. Frá sumum komu fleiri en ein umsögn. Ég næ varla að fara yfir allt nefndarálitið en ætla að fara yfir helstu áherslur meiri hlutans. Fyrst vil ég nefna markmið og efni tillögunnar. Tillagan um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga er nú lögð fram í fyrsta sinn í samræmi við sveitarstjórnarlög og lagaákvæði um samræmingar á áætlunum á sviði samgöngu-, fjarskipta-, sveitarstjórnar- og byggðamála. Þar segir að ráðherra leggi á a.m.k. þriggja ára fresti fyrir Alþingi tillögu af þessu tagi um stefnu til 15 ára og fimm ára aðgerðaáætlun. Með öðrum orðum fer endurskoðun fram á a.m.k. þriggja ára fresti. Markmið stefnumótandi áætlunar í málefnum sveitarfélaga er m.a. að draga saman meginþætti langtímastefnumörkunar ríkisins sem snýr að verkefnum sveitarfélaganna og stuðla að samræmingu í stefnumótun ríkis og sveitarfélaga með heildarhagsmuni sveitarstjórnarstigsins að leiðarljósi og setja fram leiðarljós í málefnum sveitarstjórnarstigsins með eflingu þess og sjálfbærni að markmiði. Áætlunin skal byggjast á markmiðum sveitarstjórnarlaga, stefnu stjórnvalda um sjálfbæra þróun og stefnumótandi áætlunum opinberra aðila sem varða sveitarstjórnarmál. Sérstaklega er horft til stefnumörkunar í byggðaáætlun, sóknaráætlunum, samgönguáætlun, fjarskiptaáætlun og landsskipulagsstefnu. Ávallt skal gætt að sjálfstjórnarrétti sveitarfélaga. Í tillögunni er lögð áhersla á sjálfbærni og sjálfstjórn sveitarfélaga með það að markmiði að tryggja sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu í nánu samstarfi ríkis og sveitarfélaga. Til að vinna að því marki er sett fram tillaga um aðgerðaáætlun í 11 liðum og er hún til fimm ára, 2019–2023. Þá vík ég að vinnu og áherslum nefndarinnar. Í umsögnum sem nefndinni bárust og máli gesta var lýst ánægju með að fram væri komin þingsályktunartillaga um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga. Samhljómur er um þau markmið sem þar eru sett og afstaða til aðgerðaáætlunarinnar er almennt jákvæð fyrir utan 1. liðinn þar sem lagt er til að lögfestur verði lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga en um þann lið eru skiptar skoðanir. Óhjákvæmilega fór því mestur tími nefndarinnar með gestum í umfjöllun um þann lið en jafnframt komu fram nokkrar ábendingar um aðra liði, m.a. fjárhagslegan þátt sameiningar sveitarfélaga, tekjustofna og lækkun skuldaviðmiðs. Við vinnslu málsins kom skýrt fram að meðal minni sveitarfélaga er andstaða við efni 1. liðar tillögunnar og að ekki var einhugur um málið á fundum Sambands íslenskra sveitarfélaga þar sem fjallað var um stefnumörkunina. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar tekur undir markmið stefnumótandi áætlunar í málefnum sveitarfélaga og fagnar því skrefi sem hér er stigið þegar áætlunin og aðgerðaáætlunin eru lagðar fram í fyrsta sinn. Sjálfbærni er orð sem oft kemur fyrir í tillögunni enda er sjálfbærni sveitarfélaganna eitt af markmiðum tillögunnar. Fram komu sjónarmið um að skilgreina þyrfti betur hvað átt væri við með hugtakinu sjálfbær sveitarfélög, bæði í markmiðum og áherslum áætlunarinnar þannig að hún nái til félagslegra, efnahagslegra og umhverfislegra þátta. Fram kom það sjónarmið að við mat á sjálfbærni væri ekki rétt að horfa aðeins til þess hvort viðkomandi sveitarfélag gæti veitt tiltekna þjónustu þar sem smærri fjárhagslega sterk sveitarfélög gætu útvistað slíkri þjónustu á grundvelli þjónustusamninga. Slíkt væri einnig gert hjá stærri sveitarfélögunum. Einnig var velt upp þeirri spurningu hvort sveitarfélag teldist sjálfbært ef stór hluti tekna þess kæmi úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Í aðgerðaáætluninni er sjálfbærni tengd við fjárhagslega stöðu sveitarfélaga og í greinargerð segir að litið skuli til getu sveitarfélaga til að viðhalda sér á uppbyggilegan hátt, hvort sem er fjárhagslega, félagslega eða umhverfislega. Meiri hlutinn telur mikilvægt að til verði sameiginlegur skilningur og viðmið um hvað felist í markmiði og áherslum um sjálfbærni sveitarfélaga og þá ekki aðeins út frá fjárhagslegum viðmiðum. Til dæmis sé full þörf á að sameiginlegur skilningur á sjálfbærnihugtakinu taki til þess við hvaða aðstæður félagslegir þættir geti staðið framar ýtrustu fjárhagslegri hagkvæmni. Vinnu með hugtakið sjálfbærni ætti að samþætta vinnu við aðgerðirnar 11 og styrkja þannig framkvæmd þeirra. Eðlilegt væri að ráðuneyti samgöngu- og sveitarstjórnarmála, fjármála, félagsmála og umhverfismála og Samband íslenskra sveitarfélaga ynnu saman að mótun þessa sameiginlega skilnings og settu fram viðmið um félagslega og umhverfislega sjálfbærni sveitarfélaga líkt og lagt er til að gert verði varðandi fjárhagslega sjálfbærni. Meiri hlutinn leggur því til að nýjum málslið þar að lútandi verði bætt við kafla 1.1 og er það eina efnislega breytingartillaga nefndarinnar. Þá kem ég að álitamálinu um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga. Markmið um að lágmarksíbúafjöldi verði 250 íbúar frá almennum sveitarstjórnarkosningum árið 2022 en 1.000 frá almennum sveitarstjórnarkosningum 2026 eru sett fram í tillögunni sem liður í því að auka sjálfbærni sveitarfélaga og um leið að tryggja getu þeirra til að sinna lögbundnum verkefnum. Fyrir nefndinni komu fram skiptar skoðanir um lögfestingu lágmarksíbúafjöldans og var lýst andstöðu við slíkt ákvæði af hálfu smærri sveitarfélaga sem sendu inn umsagnir, auk þess sem fram komu efasemdir um heimildir til að lögfesta lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga með vísan til sjálfstjórnarréttar þeirra. Samband íslenskra sveitarfélaga fagnaði fram kominni tillögu að stefnumótun í málefnum sveitarfélaga en undirstrikaði einnig að fækkun sveitarfélaga væri þar eingöngu einn afmarkaður þáttur. Fyrir nefndinni komu einnig fram sjónarmið um að íbúafjöldi sveitarfélags ætti ekki einn og sér að vera mælikvarði á getu þess til reksturs lögbundinna verkefna. Af sama meiði voru sjónarmið um að hækkun lágmarksíbúatölu yrði jafnvel til þess að sum sveitarfélög gætu þurft að ganga í gegnum tvöfalt sameiningarferli. Fyrir nefndinni komu einnig fram sjónarmið um að við ákvörðun um lágmarksíbúafjölda skyldi litið til landfræðilegra þátta við sameiningu sveitarfélaga á strjálbýlum svæðum með miklar vegalengdir milli byggðakjarna. Þá var hvatt til þess að sameinuð yrðu þau svæði sem helst ættu saman landfræðilega í stað þess að byggja á eldri hreppamörkum. Í ljósi sjónarmiða sem fram komu vill meiri hlutinn benda á að umræða um tilgang og ávinning af sameiningu sveitarfélaga hefur breyst nokkuð á síðari árum, m.a. í kringum nýsamþykkta sameiningu sveitarfélaga á Austurlandi, að sjónum sé nú frekar beint að þeim tækifærum sem geti falist í sameiningu stjórnsýslu sveitarfélaga þar sem óraunhæft er að samfélög sameinist vegna landfræðilegra aðstæðna í stað þess að áður var yfirleitt einblínt á sameiningu samfélaga. Nú er líka litið til þess að nýta tæknina til að efla stjórnsýslu og samfélög en gæta þess um leið að viðhalda nærþjónustu við íbúa. Þar undir fellur styrking skólastarfs með samstarfi skóla í sameinuðum sveitarfélögum þar sem ekki er raunhæft að sameina skóla vegna vegalengda eða erfiðra samgangna. Jafnframt minnir meiri hlutinn á að sveitarfélög geta nú sem áður sameinast þó að sveitarfélagamörk sé ekki samliggjandi og ný sveitarfélagamörk geta orðið til innan marka núverandi sveitarfélaga. Nýsköpun í stjórnsýslu og sveigjanleiki í regluverki til að aðlaga stjórnsýsluna aðstæðum á hverjum stað er því mikilvægur þáttur, líkt og tilraunir með heimastjórnir í kjölfar sameiningar eru dæmi um. Mikilvægt er að hvata til nýsköpunar verði viðhaldið og að horft verði til tækifæra á sem flestum sviðum. Einnig þarf að halda til haga að í sameiningu felst ekki alltaf sparnaður heldur getur orðið tilfærsla á fjármunum frá yfirstjórn til öflugri þjónustu og stjórnsýslu. Rannsóknir á fyrri sameiningum sýna að það er raunin. Þá geti sameining sveitarfélaga bætt starfsaðstæður kjörinna fulltrúa, samanber lið 8 í tillögunni, og þannig tryggt að þeir hafi tækifæri til að sinna málefnum sveitarfélagsins betur en nú er með möguleika á hærra starfshlutfalli og að sinna sveitarstjórnarmálunum ekki ævinlega sem aukastarfi. Meiri hlutinn er sammála um mikilvægi frekari sameiningar sveitarfélaga og hefur umfjöllun nefndarinnar um málið styrkt sjónarmið um að með stærri sveitarfélögum eflist þau og sveitarstjórnarstigið í heild sem og að jafnræði íbúa landsins aukist. Meiri hlutinn áréttar hins vegar að leita beri allra leiða til að sveitarfélög sameinist að eigin frumkvæði án þess að þeim sé gert að sameinast vegna nýrra ákvæða um lágmarksíbúafjölda. Ráðuneyti sveitarstjórnarmála í samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga fari í því skyni í sérstakt kynningar- og hvatningarátak og samtal um allt land þar sem m.a. verði leitast við að aðstoða sveitarfélög við að uppfylla öll markmið þingsályktunartillögunnar. Mikilvægt er að stuðningur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verði sveitarfélögum hvatning í þessum efnum og að samþætting áætlana styðji við markmið um sameiningar. Meiri hlutinn telur að þrátt fyrir að erfitt geti reynst að segja til um hvert eigi að vera viðmið um lágmarksíbúafjölda að teknu tilliti til landfræðilegra og félagslegra aðstæðna og viðmiða um sjálfbærni sé ekki æskilegt að breyta því viðmiði um lágmarksíbúafjölda sem samþykkt var á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga 6. september 2019. Til að mæta mismunandi sjónarmiðum sem hafa komið fram um lögfestingu lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga leggur meiri hlutinn hins vegar ríka áherslu á að við lagalega útfærslu ákvæðisins, sem kemur væntanlega til kasta þingsins seinna á þessu ári, verði sveitarfélögum sem uppfylla ekki skilyrði laga um lágmarksíbúafjölda þegar gengið er til kosninga á viðmiðunarári, þ.e. 2022 eða 2026, veitt hæfilegt svigrúm til að uppfylla þessi ákvæði um lágmarksíbúafjölda. Við mótun ákvæðisins og eftirfylgni þess verði þá horft til landfræðilegra og félagslegra aðstæðna sveitarfélaga um hvort ástæða sé til að veita undanþágur frá meginreglum og sé sveitarfélögum gert að sameinast vegna skilyrða laga um lágmarksíbúafjölda beri í öllum tilfellum að virða vilja íbúa sveitarfélaga til sameiningarkosta. Þá vík ég að tekjustofnum sveitarfélaga. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að sveitarfélög leggja áherslu á að fjárhagslegur stuðningur til sameiningar sé grundvöllur þess að markmiðið náist um eflingu þjónustu í öllum byggðum með jafnræði íbúa að leiðarljósi og að nauðsynlegt sé að bæði stefnan og áætlanir um uppbyggingu innviða styðji markmiðin. Meiri hlutinn telur því að auk beinna fjárhagslegra hvata sé mikilvægt að hvatar til sameiningar birtist í annarri stefnumótun stjórnvalda og leggur áherslu á að í áframhaldandi vinnu við samþættingu og samræmingu áætlana skuli ávallt tekið mið af markmiðum í stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga. Við endurskoðun byggða-, fjarskipta- og samgönguáætlunar á hverjum tíma verði stuðlað að sjálfbærni sveitarfélaga og að forgangsröðun framkvæmda og fjármögnun þeirra taki mið af þörfum fyrir innviðauppbyggingu í sameinuðum sveitarfélögum. Meiri hlutinn er meðvitaður um að jöfnunarsjóður hefur annars vegar það hlutverk að tryggja jafnan aðgang að vissri grunnþjónustu sem sveitarfélög veita en einnig útdeilir hann tekjum sveitarfélaga sem þau fá sem hlutfall af skatttekjum ríkissjóðs. Á hverjum tíma þurfa sveitarfélögin að hafa hvata til að stunda góðan og ábyrgan rekstur og visst svigrúm um hvernig þau ráðstafa þeim ávinningi til borgaranna. Meiri hlutinn leggur jafnframt áherslu á gagnsæi í hvötum til að greiða fyrir sameiningu sveitarfélaga og að skýrt verði hvernig jöfnunarsjóður styðji áfram rekstur nærþjónustu í smærri byggðum þar sem fjarlægðir eru áfram miklar þó að sameiningar verði. Í einni aðgerðinni er lagt til að skuldaviðmið A-hluta sveitarsjóða verði ekki hærra en sem nemur 100% 1. janúar 2027 og að veittur verði tíu ára aðlögunartími til að ná nýju viðmiði. Nú eru skuldaviðmið A- og B-hluta 150%. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram ábendingar um að þetta væri ekki endilega skynsamlegt. Mikilvægt væri að horfa á markmið um lækkað skuldaviðmið A-hluta í samhengi við sameiningu sveitarfélaga og/eða tilfærslu verkefna frá ríki til sveitarfélaga sem gætu kallað á tímabundna lántökuþörf umfram 100% skuldaviðmiðið. Meiri hlutinn leggur áherslu á að áform um lækkun skuldahlutfalls verði skoðuð betur í því samráðsferli sem fram fer við næstu endurskoðun aðgerðaáætlunarinnar. Meðal annars þarf að hafa í huga hvort viðmiðið þrengi að svigrúmi sveitarfélaga til að bregðast við tímabundnum aðstæðum eða framkvæmdaþörf, t.d. vegna sameiningar eða skyndilegrar íbúafjölgunar sem kallar á uppbyggingu innviða og aukna þjónustu. Markmið tillögunnar um fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni og bætt aðgengi að þjónustu og stjórnsýslu með nýtingu tækninnar hvetur til nýsköpunar í stjórnsýslu og atvinnuuppbyggingu sveitarfélaga og kallast að einhverju leyti á við þau markmið sem koma fram í byggðaáætlun og fjarskiptaáætlun. Meiri hlutinn tekur undir ábendingar sem komu m.a. frá Byggðastofnun um að skýrt væri að störf án staðsetningar þyrftu að leiða til dreifingar starfa og bendir jafnframt á að mikilvægt er að við sameiningu sveitarfélaga sé innbyggður hvati til nýsköpunar í opinberri stjórnsýslu. Meiri hlutinn tekur einnig undir það sjónarmið að nýsköpun í atvinnuuppbyggingu og mótun og framkvæmd byggðastefnu og þróun opinberrar stjórnsýslu þarf að tengjast betur þróun í sveitarstjórnarmálum og stefnu sveitarfélaga um byggðaþróun innan hvers sveitarfélags. Þróun stafrænnar tækni og stjórnsýslu á ekki síst að leiða til þess að bæta þjónustu og auka atvinnutækifæri í dreifðum byggðum, styrkja veika punkta og efla þannig heildina. Í þessu skyni bendir meiri hlutinn á þau tækifæri sem geta falist í að nýta starfsaðstöðu hjá klösum eða setrum fyrir fólk sem vinnur fjarri meginstarfsstöðvum opinberra aðila eða einkaaðila. Slíkir klasar geta verið vettvangur margs konar samstarfs, orðið hvati til nýsköpunar og skapað ný samfélagsleg gæði. Fyrir nefndinni kom fram að af því að áætlunin væri nýmæli þyrfti að endurskoða hana fljótlega. Lögin gera hins vegar ráð fyrir endurskoðun á a.m.k. þriggja ára fresti og telur meiri hlutinn það hæfilegan tíma til að fara yfir reynsluna af öllum liðum aðgerðaáætlunarinnar og endurskoða ef þörf reynist. Margar aðgerðanna eru samt sem áður langtímaverkefni sem vart breytast á þriggja ára fresti. Aðgerð um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga kallar þó á sérstaka rýni að þremur árum liðnum með hliðsjón af fenginni reynslu og í ljósi ólíkra sjónarmiða. Eins þarf að rýna áform um lækkun skuldahlutfalls fyrir A-hluta eins og áður var nefnt. Lagðar eru til smávægilegar breytingar á orðalagi tillögunnar, auk þessarar einu efnislegu tillögu sem búið er að gera grein fyrir. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita Jón Gunnarsson, 1. varaformaður, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Guðjón S. Brjánsson, Orri Páll Jóhannsson og Vilhjálmur Árnason. Ari Trausti Guðmundsson og Hanna Katrín Friðriksson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Þá hef ég gert grein fyrir nefndarálitinu en mig langar aðeins að nýta það sem ég á eftir af ræðutímanum til að gera grein fyrir mínum eigin sjónarmiðum og hvernig ég upplifði vinnuna við málið í nefndinni. Ég skil mætavel þau ólíku sjónarmið sem komu fram fyrir nefndinni sem ég hef hlustað á af athygli. Ég skil sjónarmið þeirra sem hafa áhyggjur af kröfunni um sameiningu og lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga og hafði sjálf við upphaf umfjöllunarinnar blendnar tilfinningar til þess liðar aðgerðaáætlunarinnar. Eftir að hafa fjallað um málið og hlustað á sjónarmið er ég hins vegar sannfærð um að hér er verið að skapa tækifæri til bættrar þjónustu og nýsköpunar í byggðum landsins. Hér er líka verið að skapa tækifæri til að sveitarfélögin taki áherslur í byggðaþróun í auknum mæli í sínar hendur, ekki allan stuðninginn en samt áherslurnar. Það er mín sannfæring að þær aðgerðir sem hér eru lagðar til séu til þess fallnar að styrkja sveitarstjórnarstigið í heild. Auðvitað mun árangurinn fara eftir því hvernig þeir sem koma að málum nýta tækifærin sem í þeim felast. Árangur veltur alltaf á því hver á heldur, bæði hjá sveitarfélögum og ríkinu. Ég tel að það sé hægt að búa þannig um framkvæmdina í lagasetningu að gefið verði svigrúm og rými fyrir vandaðan undirbúning og gefinn sveigjanleiki þannig að t.d. þar sem fleiri en tvö sveitarfélög þurfa að hefja samtal og það getur krafist nokkurs undirbúnings nokkurra smærri sveitarfélaga til að komast að 1.000 íbúa markinu hafi menn samt sem áður tækifæri til að gera það í einu þrepi frekar en að fara í gegnum fleiri en eina sameiningu. Það getur samt verið skynsamlegt í einhverjum tilfellum að taka svona skref í þrepum, þ.e. að sameinast oftar en einu sinni. Ýmsum hefur fundist bratt farið að stefna úr 70 sveitarfélögum í u.þ.b. 30, að fækka um 40 sveitarfélög á sex til átta árum, en það er svipuð og reyndar ívið minni fækkun en varð á milli áranna 1996 og 2000. Við höfum því reynslu af því. Ef við horfum til ársins 2026 eða jafnvel 2028 þegar því sameiningarferli sem hér er lagt upp með yrði lokið fer í rauninni allur næsti áratugur í þetta verkefni en ég hvet til þess að menn gangi frekar hraðar í verkefnið en hægar. Að lokum vil ég nefna það að ég hef sjálf verið sveitarstjórnarmaður, sat í sveitarstjórn í átta ár, og á því tímabili fór ég í gegnum tvær sameiningar sveitarfélaga, þegar Búðahreppur og Stöðvarhreppur urðu að Austurbyggð og þegar Austurbyggð og fyrri Fjarðabyggð sameinuðust. Ég tel mig því hafa nokkuð mikla þekkingu á einmitt þeim ferlum sem hér er verið að fjalla um. Sveitarstjórnarstigið hefur verið upptekið af sameiningum síðustu 30 árin og ég tel að við ættum að nota næsta áratuginn, eins og ég hef rakið, í að ljúka þar ákveðnum kafla og að næsta skref yrði þá vinna við að efla sveitarfélögin enn frekar. Þó að sveitarfélög stækki verður vissulega alltaf töluverður munur á aðstæðum, en markmiðin sem sett eru í tillögunni munu skila sveitarfélögunum, sem yrðu á margan hátt sambærilegri að burðum en nú er, áfram til að styrkja landið í heild.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna á nefndaráliti meiri hlutans. Ég er búinn að setja mig á mælendaskrá í þessu máli og hef ýmsar skoðanir á því og mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig getur hv. þingmaður rökstutt það fyrir íbúum minni sveitarfélaga að þeir hafi ekki getu til að ákveða sjálfir hvort þeir sameinist eða ekki? Þessi tillaga gengur út á að segja við íbúa minni sveitarfélaga: Þið getið ekki, hafið ekki vit á eða ráðið ekki við það að ákveða sameiningu. Hvernig ætlar þingmaður að rökstyðja það fyrir þessum íbúum? Mig langar líka að spyrja þingmann hvort verið sé að ganga á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga með því að leggja málið fram með þessum hætti. Hvað vakir fyrir hv. þingmanni? Getur hún rökstutt það að ekki sé gengið á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga með tillögunni?
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Eins og hv. þingmanni er væntanlega kunnugt fylgir ítarlegt minnisblað með þingsályktunartillögunni. Það hefur fylgt henni í gegnum allt samráðsferlið og til þingsins þar sem rakin eru álit fræðimanna á því hvað felist í sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga. Þar er það mjög vel dregið fram að sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga felst í rétti íbúanna til að kjósa sér stjórnendur í því sveitarfélagi þar sem þeir búa til að vinna að þeim verkefnum sem sveitarfélögum eru falin með lögum. Þar er líka rakið vel að það sé í rauninni alltaf réttur ríkisins að skipa landinu í sveitarfélög.
Hæstv. forseti. Ég var ekkert að spyrja þingmanninn hvað einhverjir fræðimenn telja. Ég spurði þingmanninn út í það hvað henni finnist, hvort hún telji að ekki sé gengið á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga með þessu máli. Ég spurði líka hvort þetta þýddi ekki að hv. þingmaður og þeir sem vilja styðja málið treysti ekki íbúum minni sveitarfélaga til að taka ákvarðanir. Er það ekki það sem segir í þessu máli, að Alþingi og stóru sveitarfélögin, af því að hv. þingmaður og þeir sem vilja styðja þetta mál ganga erinda stóru sveitarfélaganna, eru að taka ákvarðanir fyrir íbúana af því að þeim sé ekki treystandi til að gera það? Þó hafa á löngum tíma mörg sveitarfélög sameinast einmitt vegna þess að íbúarnir höfðu frumkvæði að því og íbúarnir vildu sameinast. Nú ætlar hv. þingmaður og væntanlega fleiri þingmenn í þessum sal að taka ákvörðunarréttinn af þessu fólki, af fólkinu sem býr í sveitarfélögunum. Mig langar að heyra þingmanninn útskýra það fyrir mér. Og kannski ekki síst: Hvers vegna 250 og 1.000? Af hverju ekki 300 eða 1.500?
Virðulegi forseti. Þessi tillaga sem hér er til umræðu felur það í sér að ákvarða að sveitarfélög skuli stækka fyrir tiltekið tímamark. Til þess fái íbúarnir svigrúm til að fara í viðræður til að ákveða hvaða sveitarfélög vilji sameinast. Það er rakið m.a. í nefndaráliti með tillögunni að það skipti miklu máli að íbúar hvers sveitarfélags fari í þessa vinnu, að það sé þeirra vinna að finna út úr því hvað sé skynsamlegast. Það getur verið að það sé skynsamlegt á einum stað að sameinast í tveimur umferðum, fara í gegnum tvær sameiningar, en á öðrum stað gæti ákvörðunin verið að gera þetta í einu lagi. Það er verið að taka stefnu og fela íbúum að vinna úr verkefninu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir framsöguna. Ég mun koma betur inn á hugmynd málsins í heild í ræðu á eftir en mig langar að inna þingmanninn eftir skuldaviðmiðinu. Gert er ráð fyrir því í tillögunni að færa skuldaviðmiðið niður í 100% af tekjum fyrir A-hluta og eins og þingmanninum er kunnugt um er heildarskuldaviðmiðið í dag miðað við sveitarfélagið í heild, ef ég man rétt. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort farið hafi fram einhver greining á því hve stór hluti A-hluta sveitarsjóða er yfir því viðmiði í dag. Ég hef sjálfur eins og þingmaðurinn verið í sveitarstjórn og þekki þessa endalausu baráttu og mig langar að vita hvort þessi greining hafi komið fyrir nefndina.
Virðulegi forseti. Þessi aðgerð um skuldaviðmiðið snýr einmitt að því að það verði greint hvort þetta sé skynsamlegt. Fyrir nefndinni komu ekki fram sérstaklega upplýsingar varðandi þetta mál en mín þekking segir mér nú að það er ábyggilega víða sem skuldahlutfallið er yfir þessu viðmiði og við þekkjum það líka að það eru sveitarfélög sem hafa verið að berjast við að komast niður í 150%, sveitarfélög þar sem einhverra hluta vegna hefur þurft að bregðast við með uppbyggingu vegna mikillar íbúafjölgunar eða einhverra breytinga á aðstæðum, tilfærslna innan sveitarfélags. Við þekkjum núna t.d. lítil sveitarfélög þar sem er hröð uppbygging, við getum nefnt Vík í Mýrdal og Skútustaðahrepp, og ég get ekki ímyndað mér annað en að slíku uppbyggingartímabili fylgi ákveðin skuldasöfnun.
Herra forseti. Það er áreiðanlega rétt hjá þingmanninum að þetta er breytilegt. En það sem ég og þingmaðurinn þekkjum ágætlega er að sum sveitarfélög hafa valið að koma hluta af sínum skuldum í B-hlutafélög. Nærtækasta dæmið er sveitarfélagið Reykjavík sem er með mjög stóran hluta af sínum heildarrekstri í risastórum B-hlutafélögum. Þá langar mig að inna þingmanninn eftir því hvort fram hafi farið einhver umræða innan nefndarinnar um hvort það myndi skapa einhvers konar, eigum við að kalla það freistnivanda innan sveitarfélaga, þ.e. að þau reyni eftir megni að færa stærri hluta rekstrar yfir í B-hlutafélög til að halda sig innan þessara marka. Ég spyr hvort það væri ekki nær að halda sig áfram við það að vera með viðmiðið fyrir A- og B-hluta í einhverri tiltekinni prósentu en vera ekki að taka þetta svona í sundur eins og gert er ráð fyrir í tillögunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Ég get tekið undir það að það getur skapast freistnivandi, ég get alveg ímyndað mér það. Auðvitað gerðist það á vissan hátt þegar framkvæmdir fóru í raun að stórum hluta fram utan sveitarsjóðanna, jafnvel uppbygging grunninnviða eins og grunnskóla. Það er ekki gott að búa til hvata sem vinna í þá átt að hvetja til slíks, til ógagnsæis í bókhaldi. Hins vegar vegna fyrra svars vil ég benda á að á bls. 19 í greinargerð með tillögunni er mynd sem sýnir heildarskuldir og skuldahlutfall, það eru heildarskuldirnar, ekki A-hlutinn sérstaklega, þar sem hægt er að átta sig á því að staðan er töluvert breytileg.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna þar sem hún kynnti þessa tillögu til þingsályktunar og nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Við erum sammála í langflestum atriðum hvað þetta varðar enda viðamikið mál. Við erum sammála um að flytja störf út á land í meira mæli og efla sveitarfélögin, stuðla að fjölbreyttu atvinnulífi um allt land o.s.frv. Hv. þingmaður sagðist hafa haft blendnar tilfinningar til málsins þegar það kom, sérstaklega varðandi lögþvingaðar sameiningar sveitarfélaga, en síðan hafi þetta orðið niðurstaðan. Niðurstaðan var ekki svona fyrir hana eina heldur gjörvalla nefndina fyrir utan minni hlutann sem telur tvo þingmenn Miðflokksins. Ég ætla að spyrja hv. þingmann um [[Forseti hringir.]]fjármagn til jöfnunarsjóðs sem á að fylgja þessum sameiningum. Talað hefur verið um 19 milljarða eða 15 milljarða. Sér þess einhvers staðar stað að þetta fjármagn sé að koma?
Virðulegi forseti. 2. liður aðgerðaáætlunarinnar er fjárhagslegur stuðningur við sameiningar. Þar er lagt til að reglum um stuðning Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verði breytt með þátttöku í kostnaði við undirbúning og framkvæmd sameiningar með framlögum til að mæta tekjutapi vegna lækkunar á jöfnunarframlögum, framlögum til að stuðla að endurskipulagningu, þjónustu og stjórnsýslu í kjölfar sameiningar, framlögum til stofnkostnaðar, skólamannvirkja og nánar um það. Allt að 15 milljarðar gætu farið í þennan stuðning á tímabilinu, fram til ársins 2026 segir þar líka, þegar 1.000 íbúa lágmarkið tekur gildi, og í allt að sjö ár eftir það. Þetta á eftir að útfæra nánar, enda er hluti af verkefninu [[Forseti hringir.]]í samvinnu ríkis og sveitarfélaga að gera það.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Þetta á eftir að útfæra nánar. Þetta er orðið svolítið viðtekin venja að hlutina eigi eftir að útfæra. Þarna er um að ræða miklar fjárhæðir, 15 milljarða eins og hv. þingmaður sagði. Sér þess stað í fjárlagafrumvarpinu sem var afgreitt fyrir áramót? Sér þess stað í fjármálaáætlun sem væntanleg er? Mun þeirrar fjárhæðir sjá stað þar? Hvenær koma þær og hvernig verður þeim dreift yfir tímabilið? Nú er gert ráð fyrir sameiningum innan tveggja ára. Ég tel að það verði að fara að gera ráð fyrir þessum fjármunum. Einnig spyr ég um orð hv. þingmanns þar sem hún segir að við höfum verið upptekin af sameiningum síðustu 30 árin. Hverjir hafa verið svona uppteknir af sameiningum? [[Forseti hringir.]]Hverjir eru það?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Sveitarstjórnarstigið hefur verið upptekið af sameiningum. Það tekur tíma og orku frá öðrum verkefnum, enn meira af tekjunum og jöfnunarsjóði. Í áætluninni er 3. liðurinn að styrkja tekjustofna sveitarfélaga og auka fjárhagslega sjálfbærni þeirra. Þar er lagt til að lokið verði við heildarendurskoðun á Jöfnunarsjóði sveitarfélaga fyrir almennar sveitarstjórnarkosningar 2022 og breytingar innleiddar í áföngum á kjörtímabilinu þar á eftir. Ég geri ráð fyrir að við sjáum þessa stað í fjármálaáætlun og raunar gerum við það í fyrri fjármálaáætlun að einhverju leyti. Tökum samt eitt skref í einu. Nú erum við að afgreiða þessa tillögu og auðvitað veltur næsta skref í útfærslu á þessum stuðningi á því hvernig tillagan verður afgreidd.
Virðulegi forseti. Það er sitt lítið af hverju sem mér liggur á hjarta sem lýtur að því sem við ræðum hér um sameiningu sveitarfélaganna. Mig langar að spyrja hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur hversu djúpt þau hafi farið í að skoða þær afleiðingar sem nú þegar hafa komið fram hjá áður sameinuðum sveitarfélögum. Það er næsta víst að það hefur gengið misvel. Í öðru lagi langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga verði ekki virtur og sérstaklega litið til þess ef sveitarfélagið er sjálfbært og kærir sig alls ekkert um að fara í sameiningu við aðra. Ég er voðalega lýðræðisleg akkúrat í þessum efnum þar sem mér finnst að þeir sem málið varðar eigi sjálfir að fá að taka ákvörðun, enda hafa þeir til þess lögvarinn rétt, [[Forseti hringir.]]samanber stjórnarskrá. Þetta er það sem ég er að velta fyrir mér akkúrat núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið. Það kom fram fyrir nefndinni, m.a. í skýrslum og rannsóknum sem gerðar hafa verið á sameiningum, að engar tvær sameiningar eru eins. Það er mismunandi ávinningur og mismunandi hvaða þjónusta breytist eða batnar eftir því á hvaða svæði sameiningin fer fram. Það er mjög mikilvægt í allri vinnunni fram undan að íbúar á hverju svæði fái tækifæri og svigrúm til að gera sér grein fyrir því hvaða áherslur þeir vilja leggja til að ná markmiðunum um öflugri sveitarfélög sem eru sjálfbær og til þess að auka jafnræði íbúa á hverju svæði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er eiginlega enn þar stödd að ég er að spá í það akkúrat núna, þegar við erum að tala um þessi mál, hvaða virðing er borin fyrir sjálfbærni og sjálfstæði sveitarfélaganna. Ég velti því fyrir mér hvort þetta beri það með sér að hvað sem sveitarfélögin segja, hvort sem þau heita Fljótsdalshreppur, Hvalfjarðarsveit, Tjörneshreppur eða hvað sem er, verði þau hreinlega skikkuð í sameiningu, hvort sem þeim líkar betur eða verr, þó að þau séu algjörlega sjálfbær. Samkvæmt 78. gr. stjórnarskrárinnar er sjálfstæði sveitarfélaga óumflýjanlegt. Ég stend stundum með annan fótinn í Reykjavík og hinn í Kópavogi og svo með annan fótinn í Reykjavík og hinn á Seltjarnarnesi og svona ýmislegt og við sjáum hvernig Kraginn er uppbyggður þar sem við erum hér öll meira og minna í faðmlögum. Það væri athyglinnar virði að spyrja í allri þessari hagræðingarstefnu hvort einhvern tímann hafi komið til tals [[Forseti hringir.]]að sameina þessi stærstu sveitarfélög.
Virðulegi forseti. Ég vænti þess að einhvers staðar hafi komið til tals, og hef oft heyrt umræðu um það, að sameina stærri sveitarfélög á suðvesturhorninu. Í ljósi markmiða þeirrar tillögu sem við ræðum hér álít ég það ekki skynsamlegt. Hér er verið að reyna að skapa ákveðið jafnræði á milli sveitarfélaga og þá væri kannski ekki heppilegast að eitt sveitarfélag yrði hlutfallslega enn stærra en nú er. Varðandi stjórnarskrárákvæðið sem hv. þingmaður vitnar til er það vel rakið í þriggja blaðsíðna minnisblaði sem fylgdi frumvarpinu, bæði í samráðsgáttinni og til þingsins, hvað stjórnarskrárákvæðið merkir. Þar er skýrt kveðið á um að sveitarfélög skuli sjálf [[Forseti hringir.]]ráða málefnum sem lög ákveða að þeim séu falin.
Herra forseti. Ég tala fyrir nefndaráliti minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar með breytingartillögu við stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Undir þetta minnihlutaálit skrifa tveir þingmenn Miðflokksins, sá sem hér talar og Bergþór Ólason, formaður umhverfis- og samgöngunefndar. Minni hluti umhverfis- og samgöngunefndar tekur undir og fagnar því að tillaga til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga til næstu 15 ára ásamt aðgerðaáætlun til fimm ára sé nú lögð fram í fyrsta skipti og telur hana innihalda þá meginþætti sem snúa að verkefnum sveitarfélaga til lengri tíma. Minni hlutinn er í flestum atriðum sammála þeirri tillögu til þingsályktunar sem hér er lögð fram. Minni hlutinn telur að ríkisvaldið eigi almennt að hvetja til sameiningar sveitarfélaga svo fremi sem það er skynsamlegt út frá landfræðilegum aðstæðum og sé hagfellt út frá almennum sjónarmiðum. Það er margt gott í þessari tillögu og ég ætla örlítið að fletta henni hér. Hver er ekki sammála því sem stendur í upphafi I. kafla, um framtíðarsýn og meginmarkmið fyrir næstu 14 ár, að Ísland verði í fremstu röð með trausta og örugga innviði, öflug sveitarfélög, verðmætasköpun og framsækna þjónustu? Hver er ekki sammála þessu? Síðan kemur að markmiðum og áherslum, þar stendur í lið 1.2: „Sjálfstjórn og ábyrgð sveitarfélaga virt“- það er nefnilega það - „og tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu.“ Auðvitað erum við sammála því að virða sjálfstjórn sveitarfélaga og jafna réttindi og aðgengi íbúa í landinu að margháttaðri þjónustu ríkis og einnig þeirri þjónustu sem er á hendi sveitarfélaga. Svo kemur að aðgerðaáætluninni í II. kafla. Ég ætla að sleppa 1. lið núna, um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga, og koma að honum síðar. Ég tek það sem ég er virkilega sammála, 3. lið, um tekjustofna sveitarfélaga, að styrkja tekjustofna sveitarfélaga og auka fjárhagslega sjálfbærni þeirra. Það er löngu tímabært að styrkja tekjustofna sveitarfélaga. Það hefur verið margrætt í þinginu og víða annars staðar í samfélaginu að styrkja þá tekjustofna sem sveitarfélögin hafa. Þau hafa útsvar og fasteignagjöld en þurfa þó að bera þjónustu varðandi t.d. ferðamenn og þar er margháttuð önnur starfsemi eins og sjávarútvegur. Menn hafa rætt það t.d. að viðkomandi sveitarfélögum bæri kannski hlutdeild í veiðigjöldum, það hefur verið rætt, og hlutdeild í gistináttagjaldi, eins og reyndar er tekið fram í þessari tillögu að eigi að færa á kjörtímabilinu til sveitarfélaga. Það er löngu tímabært og ég get að sjálfsögðu skrifað undir það. Annað er að tekjustofnar sveitarfélaga hafa verið mjög byggðir á fasteignagjöldum. Undanfarin ár, með tilkomu hækkandi fasteignaverðs, sérstaklega í þéttbýlinu á suðvesturhorninu og nágrannasveitarfélögum þar sem verðið hefur hækkað umtalsvert, hefur orðið gífurleg raunhækkun fasteignagjalda svo að margir gjaldendur eru að sligast undan því, fyrirtæki og einstaklingar eru að sligast undan þessum hækkunum sem hafa einungis orðið vegna lítils framboðs á íbúðarhúsnæði, fárra bygginga og samdráttar í því lengi vel þó að úr sé að rætast núna með tilheyrandi hækkun íbúðaverðs. Þetta hefur orðið til þess að útgjöld hins venjulega manns og hins venjulega fyrirtækis hafa stóraukist. Í þessu hefur ekkert verið gert. Það hefur ekkert verið brugðist við þessu af hálfu stjórnvalda. Einstaka sveitarfélög hafa lækkað álagningarprósentuna. Þar er einungis um smáræði að ræða. Við ættum að ræða auknar álögur frekar en lögþvingaðar sameiningar sveitarfélaga. Mig langar að segja nokkur orð um 5. lið aðgerðaáætlunarinnar, um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég get auðvitað skrifað undir það að tekin sé afstaða til þess hvaða verkefni sé rétt að færa frá ríki til sveitarfélaga og öfugt. Auðvitað á að skoða það og þótt fyrr hefði verið. Þetta hefur reyndar verið á verkefnaskránni mjög lengi hjá stjórnvöldum. Menn hafa talað um það í áraraðir að þetta bæri að gera, það þyrfti að færa verkefni út á land til sveitarfélaga. Síðan þegar það hefur verið gert hefur fjármagn ekki fylgt. Sveitarfélögin hafa margkvartað yfir því varðandi margháttaða starfsemi þeirra sem öllum er kunnugt um. Þess vegna fór ég í andsvar við hv. þingmann og framsögumann meiri hluta um það fjármagn sem á að fylgja sameiningunum, hvort það sæist virkilega, hvort það væri í augsýn. Það er létt í vasa að lofa, en er það í augsýn? Megum við treysta því? Í lið 7 í aðgerðaáætluninni, um samskipti ríkis og sveitarfélaga, standa þessi ágætu orð: „Að gæta að og virða sjálfstjórn sveitarfélaga …“ Ég kem betur að því á eftir hver virðingin er við sjálfstjórn sveitarfélaga. 11. liðurinn er mér mjög hugleikinn. Þar er verkefnismarkmiðið að auka fjölbreytni í atvinnulífi um allt land og bæta forsendur fyrir jöfn tækifæri sveitarfélaga óháð stærð og staðsetningu til sjálfbærs vaxtar. Það er löngu kominn tími til að verkefni og störf verði færð meira út á land en verið hefur. Við erum í öllum færum núna, sérstaklega varðandi tæknibyltinguna þar sem það skiptir jafnvel ekki máli hvar maður býr. Það er hægt að starfa við tölvuna, í gegnum netið, að ýmsum verkefnum og miklu fleiri verkefnum en bara fyrir örfáum árum. Það er kominn tími til að setja þessi störf meira út á land en verið hefur. Ég held áfram með tillöguna í heild. Við í minni hlutanum leggjumst alfarið gegn því að ríkisvaldið gangi fram um að þvinga fram sameiningar sveitarfélaga með lögum líkt og lagt er til með tillögunni, án tillits til aðstæðna á hverju svæði eða vilja íbúa í viðkomandi sveitarfélögum. Nú á að þvinga stóran hluta af sveitarfélögum í landinu til nauðungarsameininga. Sveitarstjórnarmenn eiga sem sagt að líta í kringum sig og hafa með sér samlagningarvélina og kanna hvaða sveitarfélög í nágrenninu séu nægilega fjölmenn svo unnt sé að uppfylla lágmarksviðmið um íbúafjölda samkvæmt þessari tillögu og komandi lögum. Þeir eiga að horfa í kringum sig til að geta uppfyllt þá tölu sem þarna er sett á blað, 250 íbúar og síðan 1.000 íbúar. Þetta tekur til ansi margra sveitarfélaga þegar upp verður staðið eftir einungis sex ár. Þetta á að vera algjörlega án tillits til hagkvæmni landfræðilega eða til annarra þátta, svo sem samlegðaráhrifa sameininga eða vilja íbúanna sjálfra. Þetta minnir óneitanlega á hugmyndir sem nú eru komnar fram um miðhálendisþjóðgarð. Svo verður þingmönnum tíðrætt um að virða vilja íbúanna. Virðum vilja íbúanna. Menn endurtaka þetta í sífelldu, bæði í rituðu máli og töluðu: Virðum vilja íbúanna. Hvernig er með vilja íbúanna í miðhálendisþjóðgarðsmálinu? Hver er vilji sveitarfélaganna og þeirra íbúa sem búa nálægt því svæði? Ég heyri ekki betur á viðbrögðum þessa fólks á fundum og í rituðu máli en að þetta sé í algjörri andstöðu við vilja sveitarfélaganna sem liggja að því svæði sem leggja á undir miðhálendisþjóðgarð. Það á að gera í beinni andstöðu við flestöll sveitarfélög sem land eiga að þessu svæði. Tölum meira um vilja íbúanna um landið. Minni hlutinn hafnar því jafnframt alfarið að sameiningar sveitarfélaga séu þvingaðar fram með lögum án tillits til sjálfsákvörðunarréttar sveitarfélaga og án þess að íbúum þeirra sé veitt tækifæri til að hafa þar áhrif á niðurstöðuna - nema þá á síðari stigum til að ákveða hvaða sveitarfélagi þeirra sveitarfélag eigi að sameinast til að uppfylla lagaskilyrðin um lágmarksíbúafjölda. Lítum á fjölda sveitarfélaga. Hv. framsögumaður meiri hluta hafði orð á því í sinni ræðu að sveitarfélögin hefðu verið upptekin síðustu áratugi við sameiningar. Hvernig hefur þetta gengið undanfarin ár? Það hefur bara gengið býsna vel, herra forseti. Sveitarfélögin voru 197 árið 1992. Síðan eru ekki liðin 30 ár. Í dag eru þau 72. Þeim hefur fækkað um 125. Það er töluvert meira en helmingur af því sem þau voru fyrir 28 árum. Ég tel þetta ansi góðan árangur. Hefur einhver lögþvingun verið í því? Ég minnist þess ekki. Það hafa verið hvatningar sem ég er fylgjandi. Þetta hefur gengið ágætlega. Og til hvaða sveitarfélaga tekur þessi tillaga? Eru þau mörg eða fá? Varðar þetta kannski bara fjögur, fimm sveitarfélög? Nei, heldur betur ekki. Það eru nefnilega 16 sveitarfélög sem eru með færri íbúa en 300. Þegar komið er upp í töluna 1.000 snertir þetta rúmlega 40 sveitarfélög, rúmlega helminginn af núverandi sveitarfélögum, þannig að þetta snertir æðimarga. Ég held að það sé best í þessum efnum að hvetja minni sveitarfélög til sameiningar, hagkvæmrar sameiningar, með fullum vilja íbúa í viðkomandi sveitarfélögum. Herra forseti. Minni hluti bendir einnig á að fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að samráði við smærri sveitarfélög hefði verið ábótavant. Gagnrýndu fulltrúar smærri sveitarfélaga þar sérstaklega hvernig staðið var að því að mæla með samþykkt þingsályktunarinnar á XXXIV. landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga. Stærri sveitarfélögin hefðu því í raun samþykkt að hinum fámennari yrði gert að sameinast. Minni hlutinn telur það orka tvímælis, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, að meiri hluti sveitarfélaga geti þannig með samþykktum sínum, á þeim vettvangi allra sveitarfélaga sem sambandið er, ákveðið að leggja niður önnur sveitarfélög, þ.e. minni hlutann á þinginu, í trássi við vilja þeirra. Það orkar mjög tvímælis, herra forseti. Við bendum á að sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga er bundinn í 78. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að sveitarfélög skuli sjálf ráða málum sínum eftir því sem lög ákveða. Í 98. gr. sveitarstjórnarlaga segir að Samband íslenskra sveitarfélaga sé sameiginlegur málsvari sveitarfélaga í landinu og að öllum sveitarfélögum sé frjálst að ákveða hvort þau eigi aðild að sambandinu. Sveitarfélögunum er frjálst að ákveða hvort þau eigi aðild að þeim samtökum sem Samband íslenskra sveitarfélaga er. Það er líka athyglisvert sem kemur fram í samþykktum Sambands íslenskra sveitarfélaga, í 2. gr. um hlutverk sambandsins, með leyfi forseta: „Að vera sameiginlegur málsvari sveitarfélaga og vinna að sameiginlegum hagsmunamálum þeirra og samstarfi.“ Hvernig lítur það út, eftir að ég hef lesið þetta, þegar meiri hlutinn leggur fram tillögu um að leggja niður svo og svo mörg sveitarfélög, minni hlutann, örlítið minna en helminginn, og það er samþykkt á þingi sambandsins? Hvernig lítur það út eftir að ég hef lesið þessa grein um að sambandið eigi að vera sameiginlegur málsvari sveitarfélaganna? Það stendur einnig að sambandið eigi að vera fulltrúi sveitarfélaga gagnvart ríkisvaldinu og öðrum innlendum aðilum eftir því sem við á. Sambandið kemur fram sem fulltrúi sveitarfélaganna í heild sinni og leggur fram tillögu til ríkisvaldsins, gjörðu svo vel, leggðu nú niður þennan tæpa helming sem ekki vildi samþykkja tillögu um að leggja sig niður. Hvernig lítur þetta út með tilliti til sveitarstjórnarlaga, stjórnarskrárinnar og samþykkta sambandsins um að vera málsvari allra sveitarfélaga? Það er ekki óeðlilegt að mörg sveitarfélög hafi velt fyrir sér stöðu sinni í slíkum aðstæðum með hliðsjón af því máli sem við fjöllum hér um, þ.e. samþykkt sambandsins síðan í september sl. um að leggja til við ríkisvaldið sem bregst svo við núna með því að leggja þessa tillögu fyrir þingið í því formi sem við ræðum hér. Margir hafa velt fyrir sér stöðu minni hluta sveitarfélaganna með tilliti til ákvæða stjórnarskrár um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga og tilgang sambandsins sem á að vera málsvari allra sveitarfélaga, einnig með tilliti til þess að í landinu eru tvö stjórnsýslustig, þ.e. stjórnsýslustig framkvæmdarvaldsins, ríkisvaldið annars vegar, ráðuneytin, og hins vegar sveitarstjórnirnar sem eru svæðisbundin stjórnvöld. Hugum að því, herra forseti, hvernig þessi staða lítur út þegar við ræðum þetta mál á þinginu. Það er staðreynd að sambandið á að vinna að hagsmunum allra aðildarfélaga sinna og þá ekki síst gagnvart ríkisvaldinu. Það er frjáls aðild að sambandinu. Einhver sveitarfélög gætu kosið að eiga ekki aðild að því og eru þá ekki þátttakendur á fundum sambandsins eða samþykktum, kjósa að standa utan við sambandið. Hver er þá þeirra málsvari? Þau hafa sjálfsákvörðunarrétt og hafa svæðisbundið vald í héraði. Nokkur sveitarfélög hafa einmitt kosið að standa utan sambandsins sem á að fara með og vinna að hagsmunum allra sem í sambandinu eru. Hver er staða minni hluta sveitarfélaga á fundum sambandsins þegar slík tillaga er flutt? Getur meiri hlutinn, eins og þarna gerðist, borið minni hlutann í slíku félagi ofurliði í krafti atkvæða? Við vitum að stærri sveitarfélögin hafa auðvitað miklu fleiri fulltrúa á þingum í krafti fjöldans. Hvernig lítur það út? Ég er mjög hugsi yfir því að þetta samband eins og það er gert og eins og lagaumgjörðin er gangi fram með þessa tillögu, knýi hana í gegn, fái til þess meirihlutastuðning og leggi hana svo í hendur ríkisvaldsins sem virðist - ekki er öll nótt úti enn - ætla að stökkva á þá hugmynd að þvinga sveitarfélögin með lagasetningarvaldi til að sameinast á þeim grunni að það eigi að telja íbúana. Það á að telja íbúana, ekki vegna þess að þarna sé fjall eða fjörður, eyja eða ófærð, vegir eða vegleysur, göng eða ekki - nei, ekki út af því, það á að telja íbúana. Ef sveitarfélagið nær ekki þessari tölu, 250 eða 1.000, skal það sameinast. Hagkvæmt eða ekki hagkvæmt, landfræðilega eða fjárhagslega skiptir engu máli. Það á bara að vera einhver tala, það er búið að finna hana og þá skulu þau sameinast. Þá skulu þau gjöra svo vel að stökkva yfir næsta fjall eða í gegnum næstu göng og finna sveitarfélag til að sameinast. Sjálfsákvörðunarrétturinn nær þangað. Sveitarfélögin geta litið í kringum sig og spurt: Hverju á ég að sameinast? Þeim er uppálagt það vald að finna æskilegan sameiningarkost en hvort hann sé hagkvæmur eða eðlilegur út frá landfræðilegum aðstæðum er annað mál. Þau eru kannski neydd í óhagstæða sameiningu eða þau passa alls ekki saman og sameiningin hefur enga hagræðingu í för með sér. Við höfum mörg dæmi um það. Ég gæti nefnt þau hér en ætla ekki að fara út í það í þessari ræðu. Ég get gert það síðar. Mér dettur bara í hug fámenn sveitarfélög víða um land þar sem eru mjög erfiðar samgöngur, eins og á Ströndum á Vestfjörðum, Austfjörðum og víða annars staðar þar sem langt er á milli staða og íbúar fáir. Hverjum eiga þau að sameinast? Næsta sveitarfélagi? Kannski er það bara mjög óeðlilegur kostur, alls ekki hentugur landfræðilega. Kannski er best að sveitarfélagið, þó að það séu bara 150 íbúar, sé sérstakt sveitarfélag áfram, ég tala nú ekki um ef það er vilji íbúanna. Þingmönnum Miðflokksins hugnast ekki þessi aðferð. Við þingmenn Miðflokksins sem skipum minni hlutann í umhverfis- og samgöngunefnd, tveir í nefndinni, teljum að ríkið geti komið að sameiningu sveitarfélaga í samráði við þau með hvatningu, með því að setja fram hvata til að liðka fyrir sameiningum sem teljast hugsanlega hagkvæmar og eðlilegar og liðka fyrir þar án þess að þvinga það fram eins og gert er ráð fyrir í þessari tillögu. Ég er líka hugsi yfir sameiningum almennt á þessu stigi. Hvað er svona mikilvægt að ríkið leggi stórkostlegt fjármagn í það og leggi fram tillögu í andstöðu við sveitarfélögin, setji í lög að þetta eigi að gera svona? Hver er æskileg stærð sveitarfélags? Hver er hagkvæmnin? Ég veit ekki betur, án þess að ég nefni einstök sveitarfélög, en að þau sveitarfélög sem hafa verið í mestum fjárhagslegum vandræðum síðustu árin séu meðal stærri sveitarfélaga en ekki þeirra minni. Vex fjárhagsleg ábyrgð með auknum íbúafjölda? Nei, þvert á móti, held ég, a.m.k. sýna dæmin það hér á landi. Þegar sameiningarkostir eru metnir þarf að líta til landfræðilegra aðstæðna í hverju tilviki fyrir sig. Mikilvægt er að ganga ekki of hart að sveitarfélögunum og ýta á sameiningar enda kallar það á vandaðan undirbúning með aðkomu íbúa á lýðræðislegum vettvangi, auk þess sem tryggja þarf að gætt sé samhliða að til staðar sé fjármagn við bæði undirbúning og síðan uppbyggingu og viðhald innviða. Þetta er mikilvægt og ég fagna því að sjálfsögðu að þær sameiningar sem verða - vonandi þarf ekki að knýja það fram með lögþvingun eins og hér er lagt til - séu studdar og til þeirra hvatt með fjárframlögum úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Ég styð það. Minni hluti samgöngunefndar bendir einnig á að mörg minni sveitarfélög hafa lagst af miklum þunga gegn hugmyndum um lögþvingaðar sameiningar sveitarfélaga hér á landi eins og þær birtast í tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga og aðgerðaáætlun þar sem þær fari gegn þeim sterka þræði lýðræðis og sjálfsákvörðunarréttar sem í stjórnarskránni er hvað þetta varðar. Fyrir nefndina kom fjöldi gesta eins og framsögumaður meiri hlutans kom að og eins og hún réttilega sagði komu fram ýmis sjónarmið varðandi þetta atriði. Menn voru heitir en ég verð einnig að benda á að ekki komu bara gestir frá minni sveitarfélögum heldur einnig frá sumum stærri sveitarfélaganna sem lögðust gegn þessari lögþvingun. Fulltrúar sumra stærri sveitarfélaganna mættu fyrir nefndina og lögðust einnig gegn þessu og vöruðu sterklega við því að þetta yrði þvingað fram með lögum. Á það var auðvitað ekkert hlustað, herra forseti, ekki frekar en endranær. Ég minnist þess sem ég talaði um áðan og nefni aftur miðhálendisþjóðgarð. Það er ekkert hlustað. Það er bara í tísku í dag að hlusta ekkert á fólkið í landinu. Meiri hlutinn er einbeittur - ég get ekki einu sinni talað um meiri hluta vegna þess að það er ekki bara meiri hluti stjórnar heldur líka meiri hluti í stjórnarandstöðunni vegna þess að allir fulltrúar annarra flokka sem sitja á þingi í stjórnarandstöðu skrifuðu einnig undir meirihlutaálitið. Það er ekkert hlustað á fólkið í landinu, herra forseti. - Ég verð líklega að fara í aðra ræðu til að klára þetta efni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir yfirferð yfir álit minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Þar kom fram að við erum að mestu leyti sammála, að mér heyrist, um tíu liði í aðgerðaáætluninni og þá stefnumótun sem þar er lögð fram, en minni hlutinn er ósammála aðferðinni við að hvetja til sameininga og setja lágmarksíbúafjölda sem viðmið í þeim efnum. Mig langar til að beina til þingmannsins þeirri spurningu hverjir séu fulltrúar fólksins í landinu. Honum varð tíðrætt um sjónarmið minni sveitarfélaganna og því vil ég spyrja hann sérstaklega hvort sjónarmið frá öllum minni sveitarfélögum landsins hafi komið fram fyrir nefndinni, annaðhvort jákvæð eða neikvæð, eða hve stór hluti minni sveitarfélaga hafi gagnrýnt tillöguna. Á sama hátt spyr ég hvort sjónarmið frá öllum stærri sveitarfélögum hafi verið samhljóða og hvort öll sveitarfélög hafi tjáð sig um málið við nefndina. Ég bjóst við áliti frá stærri hluta sveitarfélaga. Mig langar síðan að snúa mér að sjálfsákvörðunarréttinum. Í greinargerð með tillögunni er fjallað um sjálfstjórnarrétt sveitarfélaga og síðan fylgir, eins og fram hefur komið í umræðunni, ítarlegt minnisblað um hvað í honum felst. Er þingmaðurinn ósammála þeirri túlkun sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu [[Forseti hringir.]]um hvað felist í sjálfstjórnarréttinum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir spurninguna. Hún fagnar því að við séum sammála um flest það sem kemur fram í þessari þingsályktunartillögu og það er alveg hárrétt hjá henni. Ég er að sjálfsögðu mjög ánægður með margt af því sem kemur þar fram án þess að hafa lesið það allt upp hér áðan. Ég renndi yfir það sem ég var hrifnastur af. Það er alveg rétt, margt af því sem þarna er horfir til framfara. Hins vegar hef ég áhyggjur af gjörðunum því að falleg orð á blaði eru lítils virði ef þeim fylgir ekki að því sem þar er lýst sé hrint í framkvæmd, eins og þetta með verkefni út á land o.s.frv. Ég hlakka til að sjá framkvæmdina á þessu og tala fyrir því að þessu verði hrint í framkvæmd svo að merki sjáist um það. Hv. þingmaður talaði um hverjir væru fulltrúar fólksins í landinu. Ég tók þannig til orða að fulltrúar minni sveitarfélaga, sannarlega ekki allra, sem komu fyrir nefndina hafi margir hverjir verið andvígir lögþvingaðri sameiningu svo að því sé haldið til haga. Auðvitað komu ekki allir fyrir nefndina og ekki voru allir á einu máli en mörg minni sveitarfélög lýstu sig andvíg lögþvingaðri sameiningu. Ég vil meina að ekki hafi verið hlustað á þau. Ég bætti því síðan við að fulltrúar annarra sveitarfélaga sem væru stærri [[Forseti hringir.]]svo að lögþvingunin tæki ekki til sumra þeirra, og ég get nefnt dæmi, hafi varað við því að þetta yrði þvingað fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum svarið og tel einmitt mikilvægt að því sé haldið til haga að fjölbreytt sjónarmið hafi komið fram frá fulltrúum bæði minni og stærri sveitarfélaga. Því fer fjarri að við höfum fengið hvort sem er umsagnir eða gesti frá öllum sveitarfélögum landsins. Að sjálfsögðu er svo hlutverk okkar sem þingmanna að vega og meta öll sjónarmiðin sem koma fram. Það er aldrei unnt að taka tillit til þeirra allra og við sitjum uppi með að taka ákvörðun um hvaða sjónarmið sé skynsamlegast til að ná þeim markmiðum sem við erum sammála um í þessu tilfelli. Ég ítreka fyrri spurningu um hvort það sé eitthvað tiltekið í álitum sérfræðinga, lögfræðinga og fræðimanna sem hafa fjallað um hvað felist í sjálfstjórnarrétti sveitarfélaga, sem þingmaðurinn er ósammála. Ég vil lesa hér upp úr greinargerðinni: „Ákvæðið um sjálfstjórn sveitarfélaga er í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar og var á sínum tíma m.a. rökstutt á þann veg að það væru mannréttindi íbúa sveitarfélags „að fá að kjósa þá sem færu með stjórn sveitarfélagsins í almennum og lýðræðislegum kosningum. Á þann hátt fengju íbúar sveitarfélagsins sjálfstjórn í eigin málum og yrðu lausir við afskipti skipaðra embættismanna konungs í sveitarstjórnarmálum“. Hugmyndin um sjálfstjórn sveitarfélaga byggist á þeirri lýðræðislegu hugsun að fólkið í landinu eigi rétt á að hafa bein áhrif á sitt nærumhverfi. Þegar rætt er um stöðu og framtíð íslenskra sveitarfélaga verður að hafa þennan rétt að leiðarljósi.“ Í minnisblaðinu kemur fram, þar sem álit fræðimanna er tekið saman, að ákvæðið sjálft hljóði á þann veg að sveitarfélög skuli sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða.
Herra forseti. Að sjálfsögðu er hlutverk sveitarfélaga skilgreint í lögum. Ég las upp úr 98. gr. sveitarstjórnarlaga áðan og úr stjórnarskrá. Við á Alþingi höfum lagasetningarvaldið, innan marka stjórnarskrárákvæða um sveitarfélögin, og þar með fulla heimild til að breyta umhverfi sveitarfélaga, verkefnum þeirra og hlutverki. Sveitarfélögin eru auðvitað bundin af því. Sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga er bundinn að lögum sem Alþingi setur. Við erum stödd hér á þinginu og sveitarfélögin verða að hlíta þeim lögum sem héðan koma. Um málefni innan síns svæðis hafa þau ákveðin völd. Þau eru framkvæmdarvald á sveitarstjórnarstigi landfræðilega á sínu svæði og fara með málefni í umboði íbúanna og innan marka þeirra laga sem við setjum.
Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni minni hluta fyrir ræðu hans. Það er ánægjulegt að það sé bara eitt atriði af þessum 11 í þingsályktunartillögunni sem ágreiningur er um á milli minni og meiri hluta nefndarinnar. Það kemur svo sem ekki á óvart að það sé þetta atriði því að eins og kom fram er ekki einhugur um það á sveitarstjórnarstiginu. Mér fannst þingmaðurinn taka svolítið djúpt í árinni þegar hann sagði að það væri verið að stjórnast og hvernig hann upplifði Samband íslenskra sveitarfélaga taka völdin. Mér fannst hann tala um að verið væri að vaða yfir ákveðin sveitarfélög. Því langar mig að spyrja þingmanninn hvort hann hafi verið á aukalandsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga 6. september sl. og upplifað atkvæðagreiðsluna sem þar fór fram. Einnig nefndi hann að mörg sveitarfélög kysu að standa utan Sambands íslenskra sveitarfélaga og mig langar að vita hvaða sveitarfélög hann á við af því að hann talar um að þau séu mörg. Þingmaðurinn talar um að þar hafi ekki verið mikið að gerast undanfarið og að verið sé að þvinga fólk inn í sameiningarviðræður og annað slíkt. Mig langar þá að spyrja í þriðja lagi hvort þingmaðurinn hafi fylgst með þeim þreifingum sem hafa verið á sveitarstjórnarstiginu síðustu fimm árin. Ýmislegt hefur verið í gangi. Sumt hefur endað með sameiningum með atkvæðagreiðslum og öðru slíku en aðrar þreifingar ekki og ég upplifi að þingmaðurinn sé að segja að sveitarfélögin séu ekki að hugsa um þetta, að það sé verið að ýta þeim inn í það að fara að huga að sameiningum og að þau séu þvinguð í það. Mig langar því að vita hvort þingmaðurinn hefur fylgst með því sem hefur verið í vinnslu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ásgerði K. Gylfadóttur fyrir spurningarnar. Henni þótti ég taka djúpt í árinni hvað varðar samþykkt sambandsins frá því í september sl. og spurði hvort ég hefði verið þar. Nei, ég var ekki þar en ég hef heyrt af þessum fundi og séð frá honum fréttir. Það sem ég var að ræða í minni ræðu var sú afstaða sem birtist á vettvangi sveitarfélaga á landsþinginu að með tilliti til þess hvert hlutverk sambandsins er sé hægt að standa frammi fyrir tillögu á landsþingi um að leggja niður einhver sveitarfélög á einhverjum grunni eins og þarna er varðandi lágmarksíbúafjölda. Það er sú afstaða sem ég velti fyrir mér. Hvort ég hafi tekið djúpt í árinni veit ég ekki en ég spyr: Hvernig er þessi afstaða á þinginu þegar kemur upp tillaga um að það eigi að leggja niður sveitarfélög einhverra hópa sem þarna eru mættir og sameina þau öðrum? Þau eru augljóslega borin atkvæðum. Hversu stór hluti var þarna á móti veit ég ekki, einhverjir voru það en þessi minni hluti er borinn atkvæðum. Stærri sveitarfélögin eru auðvitað miklu fjölmennari á þinginu og eiga auðvelt með að samþykkja slíka tillögu. Með tilliti til stjórnarskrárinnar, sveitarstjórnanna og hlutverks sambandsins spyr ég þessarar spurningar: [[Forseti hringir.]]Hvernig er þessi afstaða að sitja á þingi þar sem verið er að leggja til [[Forseti hringir.]]að sveitarfélög hluta fulltrúa sem þarna eru mættir verði sameinuð [[Forseti hringir.]]með lögþvingunum?
Forseti minnir á tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Það er fulltrúalýðræði sem ræðir málin í Sambandi íslenskra sveitarfélaga og þeim sem vilja kynna sér nánar þetta mál bendi ég á minnisblað frá sambandinu sem er undir gögnum málsins á vef þingsins. Það eru tvær spurningar sem þingmaðurinn svaraði ekki þannig að ég geri ráð fyrir að hann nýti næsta andsvar til að svara þeim. Mig langar líka að vekja athygli á nefndaráliti meiri hlutans þar sem fjallað er um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga, að sveitarfélögunum sé veitt hæfilegt svigrúm til að uppfylla skilyrði um fækkun íbúa. Þar segir, með leyfi forseta: „Við mótun ákvæðisins um lágmarksíbúafjölda og eftirfylgni þess verði horft til landfræðilegra og félagslegra aðstæðna sveitarfélaga um hvort ástæða sé til að veita undanþágur frá meginreglum.“ Mig langar til að spyrja hvort þingmaðurinn telji ekki að þarna sé smuga. Ég held að mörgum finnist ekki kveðið nógu fast að orði, að það eigi að vera tiltekin íbúatala, heldur sé þarna veitt tækifæri til að gera undanþágur frá meginreglum. Finnst þingmanninum ekki vera komið þarna til móts við þau sveitarfélög sem jafnvel landfræðilega eiga ekki auðvelt með að sameinast eða af einhverjum öðrum félagslegum aðstæðum sveitarfélaga? Telur þingmaðurinn ekki komið til móts við þau sveitarfélög?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar sem ég er ekki búinn að svara öllum en ætla að leitast við að gera í seinna andsvari mínu. Hún spurði áðan t.d. hvaða sveitarfélög stæðu utan sambandsins. Ég hef það ekki á takteinum en þau eru a.m.k. einhver. Einhvers staðar sá ég það. Vegna orða minna um að þessar sameiningar og þreifingar sveitarfélaga hafi verið baggi á þessari vinnu undanfarin ár veit ég ekki betur en að það hafi verið sameining í Suðurkjördæmi fyrir stuttu þar sem sveitarfélögin Sandgerði og Garður sameinuðust. Fleiri dæmi eru um þetta undanfarin ár. Spurt var hvort ég hefði fylgst náið með þessu og svarið er að ég hef auðvitað fylgst með þessu síðan ég kom á þing en ég er bara búinn að vera hérna í rúm tvö ár. Ég hef ekki orðið var við það sem íbúi í landinu að þetta væri eitthvert stórmál. Menn hafa fjallað um þetta og menn hafa fellt þetta og menn hafa samþykkt þetta. Þetta hefur gengið misvel en þetta hefur gengið eins og tölurnar sanna, frá 1992 hefur þeim fækkað um ríflega 120, niður í 72 eins og fjöldinn er í dag. Ég tel það ágætisárangur. Varðandi afstöðu á landsþingi sveitarfélaga sem mér hefur orðið tíðrætt um spyr ég þeirrar einföldu spurningar hvort þetta sé eðlilegt. Hvað gerist næst? Þeir geta í krafti meiri hluta ákveðið að setja þetta viðmið við 5.000. Þeir myndu fá það samþykkt í krafti meiri hluta, myndi ég halda, í krafti þess að hafa fleiri fulltrúa á þinginu. Þeir gætu gert það. [[Forseti hringir.]]Er eðlilegt að vettvangur sveitarfélaga taki svona til samþykktar og leggi til við ríkisvaldið? Ég bendi á að þessa lögþvingun [[Forseti hringir.]]á að knýja fram á þingi með stuðningi allra flokka nema Miðflokksins.
Enn minnir forseti hv. þingmenn á tímamörk.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á að taka fram að sú tillaga til þingsályktunar sem við ræðum hér, um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga, er í mörgu mjög góð. Í flestu er horft fram á veginn og ég gæti skrifað upp á flest sem þar stendur og flest þau markmið sem þar eru sett fram. Þó að ég hafi kannski aðrar hugmyndir um tekjustofna sveitarfélaga og hvernig samskiptum ríkis og sveitarfélaga eigi að vera háttað er það bitamunur en ekki fjár. Líkt og kom fram í ræðu minni í fyrri umr. er fyrst og síðast eitt atriði sem stendur í þeim þingmanni sem hér stendur. Það gengur gegn öllum grunnhugmyndum mínum að þvinga fram með lögum ákveðin markmið og svipta íbúa í fámennum sem og fjölmennum sveitarfélögum þeim rétti að taka ákvörðun um sín eigin mál. Ég mun aldrei skrifa upp á slíka lögþvingun. Ég mun alltaf berjast gegn henni vegna þess að ég lít á það sem ofbeldi. Það er ofbeldi að fara fram með þeim hætti. Þegar menn fara síðan yfir helstu rök fyrir að beita þessum þvingunum er ég ekki viss um að þau rök haldi. Herra forseti. Ég veit að þau halda ekki. Það er ekkert samhengi á milli fjárhagslegrar stöðu sveitarfélaga og stærðar eða fjölda íbúa. Við getum borið lítil sveitarfélög með 500–600 íbúum saman við Reykjavíkurborg. Það er ekkert samhengi á milli stærðar og fjárhagslegrar stöðu. Það er heldur ekkert samhengi á milli ánægju íbúanna með þjónustu sem þeir fá í sínu sveitarfélagi og fjöldans sem þar býr. Í raun er hægt að færa rök fyrir því að það sé neikvætt samband á milli stærðar sveitarfélags og ánægju íbúanna með þá þjónustu sem þeir fá í sínu sveitarfélagi. Rökin fyrir því að lögþvinga sveitarfélög til að sameinast eru því ekki til staðar. Ég held að þetta snúist líka um almennt viðhorf löggjafans til íbúa hinna dreifðu byggða, um það hvaða augum við lítum það að íbúar í fámennum sveitarfélögum hafi burði, þekkingu og vit til að taka ákvörðun í eigin málum. Ég er þar. Ég mun standa vörð um rétt íbúa í fámennum sem og fjölmennum sveitarfélögum til að taka ákvarðanir í eigin málum. Ég mótmæli því að löggjafinn gangi fram eins og boðað er að gæti gerst í væntanlegri lagasetningu í framtíðinni. Sú lögþvingun nær ekki fram með samþykkt þessarar þingsályktunartillögu sem við ræðum, en hluti af þeirri stefnumótun sem verið er að tala um í málefnum sveitarfélaganna er að fækka sveitarfélögum og ná fækkuninni fram með þvingunaraðgerðum þannig að þar skuli eftir árið 2026 að lágmarki vera 1.000 íbúar. Mér finnst dálítið hart að þingmenn skuli ekki leggja við hlustir þegar kemur að ákalli fámennra sveitarfélaga sem mörg hver standa bara ágætlega, þar sem íbúarnir eru ánægðir með sinn hag og vilja ekki miklu breyta. Það getur vel verið að sá tími komi í framtíðinni að íbúar viðkomandi sveitarfélags taki þá ákvörðun að hefja viðræður við annað sveitarfélag um sameiningu eða samvinnu en það verður gert á þeirra forsendum en ekki forsendum löggjafans, ekki á forsendum excel-manna sem vinna í ráðuneytunum og telja sig hafa komist að hinni endanlegu niðurstöðu um hagkvæmustu stærð eða fjölda í sveitarfélögum á Íslandi. Slíkt er ekki hægt. Enginn hefur burði eða þekkingu til að skera úr um það hvaða stærð og hvaða fjöldi er hagkvæmastur í sveitarfélögum á Íslandi. Það hefur enginn þá þekkingu enda er talan 1.000 bara falleg tala með þremur núllum. Sveitarstjórn Hörgársveitar mótmælir hugmyndum um lögþvingaðar sameiningar sveitarfélaga. Hörgársveit stendur bara ágætlega, þakka ykkur fyrir, og hvetur ríkisstjórn og Alþingi til að virða lýðræðislegan rétt íbúa. Svo segir í umsögn um þá þingsályktunartillögu sem við erum að fjalla um. Skagabyggð sem er fámennt sveitarfélag mótmælir harðlega öllum hugmyndum um lögþvingaðar sameiningar sveitarfélaga á Íslandi. Ráðamenn eru hvattir til að virða hagsmuni íbúanna og sjálfsákvörðunarrétt í eigin málefnum. Sameining sveitarfélaga verður að gerast á forsendum þeirra sem um ræðir en ekki með valdboðum að ofan. Þetta eru skilaboðin frá Skagabyggð, skilaboð sem á að hlusta á og taka mark á. Úr Skútustaðahreppi berast þessi skilaboð: „Sveitarstjórnir Skútustaðahrepps og Þingeyjarsveitar lýsa sig mótfallnar lögþvinguðum sameiningum sveitarfélaga og benda á að þær samræmast ekki markmiðum þingsályktunartillögunnar um að bæta aðkomu almennings að ákvarðanatöku og stefnumótun á sveitarstjórnarstigi.“ Þetta er alveg kórrétt ábending. Og hvað segja vinir mínir í Akrahreppi? Þeir mótmæla harðlega öllum hugmyndum um lögþvingaðar sameiningar. Fljótsdalshreppur mótmælir og Svalbarðsstrandarhreppur mótmælir hugmyndum um lögþvingaðar sameiningar sveitarfélaga og bendir á að sjálfsákvörðunarrétturinn sé varinn í stjórnarskrá. Sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps mótmælir harðlega þeim áformum sem boðuð eru. Vopnafjarðarhreppur lýsir yfir andstöðu við lagasetningu sem takmarkar sjálfstjórnarrétt sveitarfélaga. Skagaströnd er á svipuðum nótum, bendir að vísu á að ef menn ætluðu að vera sjálfum sér samkvæmir ættu menn að setja lágmarkið í 8.000. Þá væri hugsanlega hægt að tala um hagkvæmni stærðarinnar. Síðan eru það vinir mínir í Grýtubakkahreppi sem hafna alfarið lögþvingaðri sameiningu sveitarfélaga. Sjálfbærni fer ekki eftir íbúafjölda eingöngu. Lýðræðisleg virkni íbúa er almennt meiri í minni sveitarfélögum, segja þeir í Grýtubakkahreppi, á Grenivík. Minni sveitarfélög standast ný skuldaviðmið betur en þau stærri. Samkvæmt því sem hér er lagt til að sett verði í lög einhvern tímann í framtíðinni ætlar löggjafinn að leggja upp í þá vegferð að neyða Grenvíkinga til að sameinast öðru sveitarfélagi, ekki vegna þess að fjárhagsstaðan sé vond og ekki vegna þess að þjónusta sveitarfélagsins sé öll í lamasessi. Þar er fullburða þjónusta. Ég þekki aðeins til á Grenivík og verð ekki var við annað en að íbúar séu almennt ánægðir með það hvernig staðið er að verki í sveitarfélaginu. Hvernig ætla menn að réttlæta það í þessum þingsal að taka sjálfsákvörðunarrétt af þeim sem búa á Grenivík, Skagaströnd eða í Vopnafirði? Leyfum fólki sjálfu að ráða örlögum sínum. Ég er sannfærður um að ef menn treysta fólki, ef fólki eru gefin tækifæri til að taka ákvarðanir sem skipta það máli án hótana, þvingana og ofbeldis, verður ánægjan meiri og menn komast örugglega að réttri niðurstöðu, ekki að okkar mati kannski en að mati þeirra sjálfra. Það eru íbúarnir sjálfir sem eiga að ráða. Ég ætla ekki að ræða um hversu fráleitt það getur stundum verið, bara út frá landfræðilegum ástæðum, að þvinga fram sameiningar. Það er allt í lagi að þingheimur hafi í huga að það er ávísun á vandræði og óánægju þegar reynt er að þvinga fólk til að gera eitthvað sem það vill ekki gera. Það er hins vegar ávísun á árangur ef einstaklingarnir fá að taka sínar eigin ákvarðanir út frá eigin hagsmunum og fjölskyldna sinna. Þannig verður árangurinn bestur og þannig verður ánægjan mest. Lofum fólki að taka ákvörðun um eigin framtíð. Ég veit að þegar til lengri tíma er litið mun það skila okkur fram á veginn. Það mun styrkja sveitarfélögin. Ég er alveg klár á því að sveitarfélögunum mun fækka en sú fækkun gerist á forsendum íbúanna sjálfra en ekki löggjafans og ekki einhverra sérfræðinga í Reykjavík. Það er allt í lagi að við í þessum þingsal og ríkisbatteríið allt, Stjórnarráðið og ríkisstofnanir, lítum aðeins til sveitarfélaganna vegna þess að í mörgu hafa sveitarfélögin á Íslandi verið til fyrirmyndar þegar kemur að árangri í rekstri. Ef nota ætti rekstrarárangur sem rök fyrir því að þvinga sveitarfélögin til sameiningar ætti að tala eitthvað um íslenska ríkið og rekstur báknsins. Þar ættum við að skoða hlutina. Ég held að við eigum frekar að sækja lærdóm til sveitarfélaganna um það hvernig við eigum að standa að verki vegna þess að þau hafa sýnt alveg ótrúlegan árangur þegar á heildina er litið og þegar kemur að rekstri og hagræðingu. Hver er hagræðingin án þess að beita ofbeldi? Sveitarfélögum hefur fækkað úr 204 árið 1990 í u.þ.b. 70 núna. Það gerðist ekki vegna þess að löggjafinn setti á þau lög. Þegar menn fara yfir lagasetningu þegar kemur að sveitarfélögunum hefur það verið útgangspunktur löggjafans, og við höfum verið sameinuð um það, allir þingmenn í gegnum síðustu áratugi, að tryggja sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna. Ef menn ætla að gera breytingu þar á er það gríðarlega stórt og alvarlegt skref. Það er skref sem ég ætla ekki að fylgja öðrum þingmönnum í. Ég mun standa gegn því að fært verði í lög að svipta íbúa sveitarfélaga sjálfsákvörðunarrétti. Herra forseti. Máli mínu er lokið.
Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023, eins og kemur fram í heiti tillögunnar. Eins og hv. þingmönnum er vafalítið sumum hverjum kunnugt um þá tók ég til máls við 1. umr. og mörg af þeim sjónarmiðum sem ég hef uppi í málinu komu fram þar og ég mun kannski ekki að rekja þau sérstaklega aftur. Ég hvet hv. þingmenn eindregið til að lesa þá ágætu ræðu en hún er til á vef þingsins. Það er mikið fagnaðarefni að þessi tillaga skuli vera komin út úr vinnu nefndarinnar, þ.e. nefndin er búin að fjalla um hana og skila frá sér áliti og svona stórt séð þá skilar hún frá sér tillögunni lítið breyttri, hún leggur ekki til neinar stórkostlegar breytingar á texta tillögunnar. En það eru nokkur atriði sem mig langar að ræða af því sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans og nokkrir þingmenn hafa komið inn á, bæði í ræðum og andsvörum fram að þessu. Það er fyrst sjálfbærni sveitarfélaganna. Ég lít svolítið á það þannig að sveitarfélag sem er í færum til að sinna sjálft þeim verkefnum sem það á samkvæmt lögum að sinna sé sjálfbært sveitarfélag. Jú, auðvitað geta í einhverjum tilfellum verið færi fyrir sveitarfélög að standa í byggðasamlögum eða einhverju slíku þannig að þau taki sig saman um verkefni eins og lög heimila en stórt séð þá sé ég ekki að það geti talist almennilega sjálfbær sveitarfélög sem þurfa til að mynda, eins og við höfum heyrt frásagnir af, að vera með 10–15 þjónustu samninga við önnur sveitarfélög vegna þess að þau hafi sjálf ekki burði til að sinna verkefnunum. Þau hafi peninga en ekki burði sem sveitarfélög til að sinna verkefnunum. Fyrir mér er það ekki sjálfbært sveitarfélag sem þannig er háttað um. Það hefur aðeins verið rætt hér í dag og bent á að þrátt fyrir að núna sé ekki lögþvingun um stærð sveitarfélaga þá hafi engu að síður orðið nokkur árangur í fækkun. En við skulum muna það, hv. þingmenn, að stærsti hluti þeirrar fækkunar varð einmitt á þeim tíma sem lágmarkið 50 íbúar var þó í lögum, á árabilinu 1990–2011, ef ég man rétt, ég man það ekki nákvæmlega, hv. þingmenn geta leiðrétt mig ef þeir hafa nennu til, hvenær lögin voru sett. Stærsta hlutann af þessum tíma, frá 1990 til ársins í ár, var lágmark í gildi og það skilaði umtalsverðum árangri, vil ég meina. Þetta er mikilvægt. Það er líka mikilvægt að fram komi lýðræðisvinkillinn á þessari sjálfbærni. Sumum þingmönnum hefur orðið tíðrætt um að það skipti voðalega miklu máli að íbúarnir fái sjálfir að segja til um eigin málefni og eigin velferð. Íbúi í 50 manna sveitarfélagi sem er með 10–15 þjónustu samninga við annað sveitarfélag hefur ekkert um það að segja hvernig þjónustu sveitarfélags hans er háttað. Það er ákveðið af íbúum stóra sveitarfélagsins sem samningurinn er við og aðkoma þeirra íbúa er nánast engin að þeirri ákvörðunartöku. Það er ekki að mínu mati, herra forseti, mjög lýðræðislegt. Það er í rauninni í andstöðu við þá lýðræðishugmynd sem við ættum að hafa í heiðri. Þegar við komum að lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga er ég auðvitað ekki með einhverja töfratölu og ég ætla ekki að halda því fram að einhver viti nákvæmlega hvað sveitarfélag eigi að vera stórt til að það sé heppileg „rekstrareining“. Ég er sjálfur mjög fráhverfur því að líta á sveitarfélög sem rekstrareiningu, ég vil líta á þau sem samfélög, því að það er það sem sveitarfélag á að vera. Þetta snýst ekki bara um rekstur, þetta snýst um að búa til gott samfélag. Það hefur verið talað um að það sé hagkvæmt að slíkt samfélag sé einhvers staðar á bilinu 30.000–35.000 manns. En það sjá það náttúrlega allir þingmenn að ef við ætluðum að setja það upp á Íslandi værum við komin með víða á landinu alveg risastór sveitarfélög, alla vega landfræðilega séð, og orðið vandséð að hagsmunir íbúa sveitarfélaganna væru þeir sömu frá einum enda til annars og ekki einu sinni sambærilegir þannig að það myndi ekki ganga heldur. Þá komum við að því að í tillögunni er valið að fara þetta í tveimur skrefum, 250 og svo upp í 1.000 árið 2026. Ég er ekki sannfærður um að það þurfi þetta milliskref. Ég trúi því að sveitarfélögin muni, þegar þau sjá framan í 1.000 manna markið einhvers staðar í tillögum eða lagatexta, ekki vilja taka milliskrefið. Mér er það mjög til efs að mörg sveitarfélög eða íbúar margra sveitarfélaga hefðu sérstakan hug á því að fara í tvennar íbúakosningar með stuttu millibili þar sem fyrst ætti að kjósa sig upp í 250 manns og síðan upp í 1.000. Ég hef enga trú á að það myndi verða það sem flestir íbúar myndu velja og ég held að sveitarstjórnarmenn almennt á landinu séu það skynsamir að þeir myndu ekki leggja slíkt til, vitandi það að þeir væru að tjalda til einnar nætur. Ég held að það væri ekki málið. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra, sem ég veit að er búinn að fylgjast með þessari umræðu, til að hugleiða það gaumgæfilega hvort nauðsynlegt sé þegar frumvarp um þetta verður lagt fram að hafa milliskref eins og þetta. Mér finnst líka það hvort við eigum að miða við 1.000 íbúa eða ekki fara hreinlega eftir landafræðinni. Hvernig liggur sveitarfélagið í landi? Er t.d. skynsamlegt að vera með eitt sveitarfélag eins og staðan er í dag sem næði frá Árneshreppi á Ströndum allt suður í Búðardal? Ég veit það ekki. En ef við ætlum að komast upp í 1.000 þurfum við að fara einhverja slíka leið, a.m.k. í Reykhólasveitina. Kannski er það óþarfi. Kannski er alveg nóg að halda sig bara við gömlu Strandasýsluna eða því sem næst. Það eru þessi sjónarmið sem mér finnst að megi hugsa svolítið um. En ég kom inn á það í fyrri ræðu að ég er sammála því að við erum hreinlega komin þar í nútímasamfélagi að pínupínulítil sveitarfélög eru ekki sjálfbær. Þau hafa ekki þá lýðræðislegu þátttöku sem þarf til að íbúunum geti liðið þannig að þeir hafi eitthvert ákvörðunarvald um hvaða þjónustu þeir fá. Það er bara ekki þannig. Mig langar næst, herra forseti, að tala um tekjustofnana. Ég hef nýverið flutt hér á þingi, ekki í fyrsta sinn, tillögu um að fela sveitarstjórnarráðherra að skoða möguleika sveitarfélaganna til að taka umhverfisgjöld, sem sagt endurskoða lög um tekjustofna sveitarfélaga með tilliti til þess. Ég tel að það séu mörg tækifæri fyrir sveitarfélögin til að styrkja sig og styrkja tekjustofnana. Mér finnst sú umræða litast kannski svolítið af stærð sveitarfélaganna. Minni sveitarfélögin eru háðari jöfnunarsjóðnum en hin stærri og mér finnst þessi umræða litast einhvern veginn af umræðunni um jöfnunarsjóðinn. Auðvitað á það ekki að vera þannig. Jú, sveitarfélagið á að innheimta sína skatta og gjöld og hafa þá tekjustofna en umræðan á að vera miklu víðari en bara að hún snúi að jöfnunarsjóði. Ég tel að auk umhverfisgjalda séu margir aðrir möguleikar sem sveitarfélögin gætu farið í og við ættum að skoða að hleypa sveitarfélögunum inn í þá gjaldtöku. Gistináttagjaldið til að mynda, sem við höfum nokkrum sinnum rætt í þessum þingsal, er einn af þeim þáttum og við eigum að skoða það vegna þess að það er náttúrlega ein leið fyrir sveitarfélögin til að verða sjálfbær og ég held að það sé mikilvægt. Næst um skuldaviðmiðið. Þar er ég með vangaveltur líka. Í tillögunni er lagt til að skuldaviðmiðið sé 100% af A-hluta. Í dag erum við með 150% þegar A- og B-hluti eru lagðir saman. Ég þekki þá umræðu sem þarna er að baki mjög vel, hafandi verið í sveitarstjórn og verið í sveitarstjórn sem var langt yfir skuldaviðmiði þegar verst lét en þar sem gekk jafnframt ljómandi vel að ná þessu viðmiði niður, sem er náttúrlega mikið fagnaðarefni. Ég held að við ættum áfram að halda okkur við sameiginlegt skuldaviðmið A- og B-hluta frekar en að skipta því í sundur. Eins og ég kom inn á í andsvari við hv. framsögumann málsins áðan held ég að það sé óþarfi að búa til einhverja svona teygni í viðmiðinu með því að splitta því eða skipta með þessum hætti. Það þarf að vera einhvers konar sveigja. Sú sveigja þarf að taka tillit til aðstæðna sem geta til að mynda skapast ef það verða einhvers konar áföll, ef það verður áfall eins og hrunið, guð forði okkur frá því. Það er ekki útilokað að svoleiðis geti gerst einhvern tímann aftur, vonandi inn í einhverri mjög fjarlægri framtíð. En engu að síður fóru mjög mörg sveitarfélög í hruninu töluvert yfir það viðmið sem við erum með í dag. Nokkur sveitarfélög þurftu jafnvel að sætta sig við það að þurfa að vera undir sérstöku eftirliti og nokkur sveitarfélög þurftu að afla sér heimildar til þess að fara yfir hámarkið í útsvari til að bregðast við. Það segir manni að það þarf að vera svigrúm innan lagarammans til að mæta slíku. Sú leið sem maður kannski sér helst væri að skoða hreinlega hvort svigrúmið ætti að vera innan einhvers tiltekins tímabils, ekki svo þröngt eins og í dag, í dag er það bara eitt ár. Það væri kannski innan tímabils eins og t.d. þriggja ára og væri sveitarfélagið undir skuldaviðmiði gæti það brugðist við aðstæðum. Segjum að meðalstórt sveitarfélag þyrfti að byggja grunnskóla og sú fjárfesting myndi fyrirsjáanlega ýta því tímabundið yfir 100% viðmiðið. Það sveitarfélag gæti farið í þá fjármögnun án þess að vera að brjóta einhverjar reglur, án þess, líkt og hv. flutningsmaður benti á áðan, að fara út í eitthvert bix eins og það að taka skólahúsnæði út fyrir sviga og fela það einhverjum einkaaðilum vegna þess að annars verði það yfir skuldaviðmiði. Það hjálpar ekki neitt heldur. Sveigjanleiki þarna gæti líklega hjálpað þó að ég sé algerlega á því að það eigi að vera viðmið. Sveigjanleikinn má ekki vera svo mikill að menn geti skuldsett sveitarfélögin upp í rjáfur og látið síðan eins og það komi þeim lítið eða ekki við. Það má ekki vera þannig. Að lokum, herra forseti, langar mig aðeins að koma inn á starfsaðstæður bæjarfulltrúa eða kjörinna fulltrúa sem mér finnst kannski ekki vera mikið komið inn á í nefndaráliti hv. meiri hluta. Nú kann að vera að það sé bara vegna þess að þau eru algjörlega sammála því sem kemur fram í tillögunni og hafa ekki talið ástæðu til að rekja það eitthvað frekar. Þetta er markmið 8, fyrir þá sem kunna að vera að hlusta og fletta upp, í því sem kallað er aðgerðaáætlun. Þetta er dálítið mikið mál vegna þess að þetta snýr líka að lýðræðinu. Þetta snýr að því hvort fólk sé viljugt til að taka þátt í þessu lýðræðislega starfi sem það að starfa sem sveitarstjórnarfulltrúi er. Við vitum það að alla vega í síðustu tvennum kosningum hefur orðið gríðarleg endurnýjun á sveitarstjórnarstiginu, sérstaklega í stóru sveitarfélögunum, a.m.k. í stóru sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu. Það segir manni að það er eitthvað sem virkar ekki alveg í þeim aðstæðum sem þessum fulltrúum er boðið upp á. Meira að segja í sveitarfélagi eins og Kópavogi gerðist það við kosningarnar 2014 að eftir þær kosningar voru aðeins tveir af 11 fulltrúum í sveitarstjórn sem höfðu setið þar áður. Það hittist svo heppilega á að annar var í meiri hluta og hinn í minni hluta en það er samt sérstakt að það skuli vera svona hröð endurnýjun í svona stórum sveitarfélögum. Við þurfum að skoða hvað það er í aðstæðunum sem þarna er stýribreytan. Auðvitað kunna það að vera alls konar þættir eins og áreitið af því að vera kjörinn fulltrúi á tímum samfélagsmiðla. Það kann vel að vera að það skipti einhverju máli. Það kann vel að vera að fólk skynji einhvern veginn sveitarfélögin ekki nægilega vel sem gerendur í nærsamfélagi sínu. Ef það er ástæðan fyrir þessu þurfum við að breyta því. Þá þurfum við að fá fólk til að trúa því að sveitarfélagið þeirra sé raunverulegur gerandi í því sem snýr að þeim, að það skipti máli með tilliti til þátta eins og skóla og leikskóla og félagsþjónustu og allra þeirra þátta sem sveitarfélögin sjá um. Að það geti raunverulega haft áhrif á þá þætti með því að taka þátt og með því að bjóða sig fram til trúnaðarstarfa. Það er mikilvægt að allt þetta sé skoðað. Ég held að mér sé alveg óhætt að lýsa því yfir að ég mun við atkvæðagreiðsluna styðja þessa tillögu. Ég held að hún sé góð. En ég bendi á, eins og ég hef sagt í ræðu minni, að ráðherra mun eiga nokkurt verkefni fyrir höndum við að smíða upp úr þessum tillögum breytingartillögur um lög um sveitarstjórnir. Ég hlakka til þegar þær tillögur koma til þingsins og vona að hv. þingmenn séu með mér í því liði að fylgja þessu máli til enda þannig að við stuðlum að því að sveitarfélögin geti orðið það styrka og mikilvæga stjórnsýslustig sem a.m.k. ég vil að þau séu.
Herra forseti. Hv. þingmaður velti fyrir sér getu lítilla sveitarfélaga til að sinna þeim verkefnum sem þeim eru falin. Ég velti fyrir mér hvort mögulega kunni viðmið um 1.000 íbúa sveitarfélögin að vera of lágt. Ég kem sjálfur úr litlu sveitarfélagi, Hveragerði, þar sem búa 2.700 manns og sit þar í sveitarstjórn. Hveragerðisbær þarf að vera í samstarfi við önnur sveitarfélög í Árnessýslu um mörg mikilvæg verkefni því að sveitarfélagið er einfaldlega ekki nógu stórt og burðugt til að geta sinnt þeim verkefnum af þeim krafti sem er nauðsynlegt. Má þar nefna brunavarnir, rekstur safna, almenningssamgöngur, málefni fatlaðs fólks, skólaþjónustu o.s.frv. Samstarf sveitarfélaga þarf þó ekki að vera neikvætt ef við horfum á það þannig. En með því að fela öðrum að sinna verkefnum verður lýðræðislegt umboð, þ.e. hin svokallaða umboðskeðja frá hinum kjörna fulltrúa til þess sem sinnir verkefninu, veikara. Ljóst er að lítið sveitarfélag sem semur við leiðandi sveitarfélög um að sinna verkefni eða er í samstarfi við önnur hefur lítið eða alla vega minna að segja um það hvernig verkefnið skuli unnið, stefnu þess o.s.frv. Það er varla tilgangur sveitarfélaga að íbúar hafi lítil sem engin áhrif á stjórn og stefnu þeirra verkefna sem sveitarfélag á að sinna. Hveragerðisbær er þó næstum því þrefalt stærri en sveitarfélag yrði ef viðmiðið yrði 1.000 íbúar. Að mínu mati er Hveragerðisbær með sína 2.700 íbúa þó of lítið til að geta sinnt þeim verkefnum sem það á að sinna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það var svo sem ekki sérstök spurning í þessu en það eru oft skemmtilegustu andsvörin þar sem gefin eru færi á vangaveltum fremur en einhverjum hraðaspurningum sem stundum koma. Þingmaðurinn nefndi byggðasamlögin sérstaklega. Ég er reyndar einn þeirra sem hef stundum gagnrýnt það að lýðræðisvettvangurinn þar, lýðræðislegt umboð byggðasamlaganna, væri ekki nægilega sterkur, að lýðræðislega tengingin væri ekki nægjanlega sterk. Ég get að því leyti tekið undir með þingmanninum. En það er þó þannig innan byggðasamlaganna að þeim er stjórnað af kjörnum fulltrúum úr sínum sveitarfélögum sem er strax skömminni skárra en einhverjir þjónustusamningar. Þjónustunni sem er á bak við samningana er aldrei stjórnað af íbúum viðkomandi sveitarfélags heldur eru það íbúar stóra sveitarfélagsins sem ákveða hvernig þjónustan er. Það eru kjörnir fulltrúar í stóru sveitarfélögunum sem ákveða hvaða þjónusta er í boði. Þess vegna er svolítið mikill lýðræðishalli þarna. Þingmaðurinn nefndi stærðina á Hveragerði, 2.700 manns. Jú, í íslensku samhengi er það meðalstórt sveitarfélag. Það má alveg velta því fyrir sér hvort við ættum að fara enn hærra en upp í 1.000 í þessu skrefi. Ég held hins vegar að í því andrúmslofti sem nú er innan sveitarfélaganna sé þetta skynsamlegt fyrsta skref. En ég er sammála þingmanninum um að það kann að vera að það komi að því að stíga stærri skref.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla að halda áfram þar sem hann lauk máli sínu, þ.e. hvert viðmiðið eigi að vera. Maður veltir fyrir sér hvort viðmiðið ætti hugsanlega að vera við 8.000 manna markið en það viðmið var sett um þjónustusvæði vegna málefna fatlaðs fólks þegar málaflokkurinn var fluttur yfir til sveitarfélaganna, mig minnir að það hafi verið árið 2011 eða 2010. Ég tek þó undir það og er sammála því að mögulega verði ekki komist lengra að sinni en að þessu 1.000 íbúa marki. Að mínu mati er það gott fyrsta skref en það er auðvitað eðlilegt að þetta verði endurskoðað og haldið áfram að styrkja sveitarstjórnarstigið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Nirði Sigurðssyni andsvarið. 8.000 markið var inni í lögum sem varða málefni fatlaðs fólks en þau voru samt með undantekningum. Við veittum undantekningar frá því. Vestfirðir fengu t.d. að vera eitt þjónustusvæði þó að það væri aðeins undir 8.000 viðmiðinu og það voru landfræðileg sjónarmið, kannski meira en nokkuð annað, sem þar voru undir. Þetta kemur kannski aðeins inn á það sem ég var að tala um í ræðu minni, þ.e. að við þurfum kannski aðeins að horfa til þess að það kann að vera ankannalegt að teygja og toga mörk sveitarfélaga yfir mörg kjördæmi eða mörg gömul kjördæmi eftir því hvernig við lítum á það. En hitt er ljóst að með þessari stækkun upp í 1.000 erum við til að mynda ekki að stíga þau skref sem ég tel að væru skynsamleg í að fjölga verkefnum sveitarfélaga. 1.000 manna sveitarfélag mun sennilega að einhverju leyti geta ráðið við þau verkefni sem við erum með í dag en það myndi tæplega ráða við verkefni eins og framhaldsskólann, ef við tökum eitt af þeim verkefnum sem við höfum verið að tala um í opinberri umræðu, hvað þá enn flóknari verkefni eins og einhverja hluta heilbrigðisþjónustu og þess háttar. Það er ekki að fara að gerast í svona litlum einingum en það gæti hins vegar gert það ef við leyfðum okkur að hugsa eins og hv. þingmaður að kannski ættum við að ganga enn lengra. Ég ítreka: Við erum ekki komin þangað núna en við verðum þar áreiðanlega einhvern tímann.
Herra forseti. Við erum að fjalla um þingsályktunartillögu um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Hér hafa verið flutt nefndarálit meiri hluta og minni hluta við þingsályktunartillöguna og ég vil byrja á að lýsa yfir ánægju minni með meirihlutaálitið. Það er næstum samhljóma tillögunni eins og hún var lögð fram af ráðherra og unnin af góðum hópi víða að og þá aðallega frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Á aukalandsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga 6. september sl. sem hefur komið til tals í þessum ræðustóli í dag var mælt með því að tillagan yrði lögð fram á þennan hátt og að Alþingi samþykkti hana. Ég vil segja að ég er ánægð með það hversu litlar breytingar hafa verið gerðar, a.m.k. frá því að sveitarstjórnarmennirnir sem tóku þátt á aukalandsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga samþykktu framlagða tillögu með mjög miklum meiri hluta. Eðlilega eru ekki allir alltaf sammála, en á bls. 4 í meirihlutaálitinu finnst mér vera komið til móts við þau sveitarfélög sem mótmæla þar sem fjallað er um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga. Það er óþarfi að eyða miklum tíma í að fara mjög nákvæmlega í það mál en þarna er talað um að veita hæfilegt svigrúm til þess að uppfylla skilyrðin sem fram eru sett og að við mótun ákvæðisins um lágmarksíbúafjölda og eftirfylgni verði horft til landfræðilegra og félagslegra aðstæðna sveitarfélaga um hvort ástæða sé til að veita undanþágur frá meginreglunum. Þarna er smáglufa, hvernig svo sem hún kemur til með að verða nýtt verði það að lögum sem lagt er til í þingsályktunartillögunni. Ég er líka mjög ánægð með að það er aðeins eitt atriði sem stendur út af í nefndaráliti minni hlutans og það er þetta með lágmarksíbúatöluna. Um annað virðist vera almenn sátt og það er vel. Það verður áhugavert að fylgjast með þeirri tilraun sem er í vinnslu í nýju sveitarfélagi á Austurlandi þar sem verið er að sameina sveitarfélög sem eru á mjög víðu landfræðilegu rófi. Þar er verið að fara í ákveðna nýsköpun í stjórnsýslu sem verður mjög spennandi að fylgjast með hvernig muni ganga. Það verða örugglega viðræður og annað í framhaldinu og mun örugglega koma til þess að gerðar verða aðrar tilraunir í nýsköpun við stjórnsýslu. Ég held að það sé gott því að við þurfum að hugsa út fyrir boxið og muna að við erum að vinna að sameiningu stjórnsýslu en ekki samfélaga. Við vitum að við leggjum þessa bæi ekki saman. Þetta er hvert sitt samfélagið og að sjálfsögðu hlýtur það að vera metnaður íbúa að halda séreinkennum sínum og vinna samfélagi sínu áfram til heilla þó að stjórnsýslan sé sameinuð. Í könnun sem var gerð á síðasta kjörtímabili sveitarstjórnar þar kom fram í svörum við spurningum til íbúa að ekki skipti öllu máli hver veitti þjónustuna heldur aðallega að fólk fengi hana. Það er líka umfjöllunarefni hér að ekki verður endilega sparnaður með sameiningu sveitarfélaga, með stærri sveitarfélögum, heldur að það verði hagræðing og sterkari stjórnsýsla. Mig langar að hnykkja á því varðandi tekjustofnana að á aukalandsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga 6. september var lögð mikil áhersla á að ríkissjóður veitti sérstakt fjárframlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að fjármagna stuðning við sameiningu þeirra. Það er verið að tala um að taka frá 1 milljarð á ári næstu 15 ár og að það sé að mati sveitarfélaganna ekki ásættanlegt að tekið sé af þeim peningum sem fara nú þegar til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Ósk er um að sérfjármagn verði sett inn í jöfnunarsjóðinn til að styðja við þetta mál enda muni Alþingi, ef fram heldur sem horfir, breyta lögum um sveitarfélög og þar af leiðandi breytist umgjörðin. Þá væri rétt að Alþingi fjármagnaði þennan stuðning en ekki að það yrði tekið af jöfnunarframlögum sem annars eru nýtt til sveitarfélaganna. Fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni er markmið sem hefur oft verið skráð. Það er fallegt á blaði en við þurfum að vinna að því af auknum krafti þannig að störfin skili sér örugglega út á landsbyggðina, ekki að aðeins eitt og eitt starf flytjist sem byggir á því að starfsmaðurinn sé hæfur til að sinna starfinu á þeim tíma en starfið sé svo auglýst án staðsetningar ef viðkomandi starfsmaður hverfur til annarra starfa og starfið geti þannig hoppað á milli landshluta. Það er ekki mikil festa í því og ekki góð hugmyndafræði. Það þarf að tryggja að störfin flytjist og verði kyrr á landsbyggðinni. Hér hefur verið komið inn á starfsaðstæður kjörinna fulltrúa. Ég get tekið undir það sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson fór yfir áðan, þar er ýmislegt sem þarf að bæta. Það er allt of mikil endurnýjun á sveitarstjórnarstiginu. Það er ekki ásættanlegt að meira en helmingur sveitarstjórnarfulltrúa endurnýist í hverjum kosningum. Það þarf meiri stöðugleika. Þar þurfum við að bregðast við. Sveitarfélögin eru orðin stærri og verkefnin breytast. Dreifum þessu meira þannig að sveitarstjórnarfulltrúarnir fái fjölbreyttari verkefni sem eru meiri að umfangi, það gæti verið gott. Einnig hefur verið talað um launasetningu sveitarstjórnarfulltrúa, að þeir þurfi að fara frá sveitarstjórninni sjálfri og til einhvers annars. Það hefur verið talað um sveitarstjórnarráðuneytið og líka Samband íslenskra sveitarfélaga. Þetta eru allt útfærsluatriði sem þarf að skoða og er mikilvægt að verði gert. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra. Ég ítreka að það er gott að hér hefur verið hlustað á sveitarstjórnarfólk. 20 umsagnir bárust nefndinni um málið og í a.m.k. tveimur þeirra er talað um að fara strax í 1.000 íbúa mörkin, að taka breytinguna ekki í tveimur skrefum. Sum sveitarfélög fagna, það eru líka sveitarfélög sem gera athugasemdir en meiri hlutinn er sáttur við þessar tillögur þannig að ég tel að hér hafi verið hlustað.
Forseti. Ég fagna því að þessi áætlun er sett hér fram og á að verða hluti af heildstæðri og samþættri stefnu í samgöngumálum, fjarskiptamálum og byggðamálum. Í áætluninni er m.a. talað um sjálfbærni, meira lýðræði og að tryggt verði aðgengi íbúa að þjónustunni. Það sem mig langar helst að tala um hér er það sem kemur fram í áætluninni um að lágmarksíbúafjöldi í hverju sveitarfélagi fyrir sig eigi að verða 1.000 í stað 250. Ein leið til að gera þetta er vissulega að sveitarfélög geri staði sína meira aðlaðandi fyrir ungt fólk og kannski finna þau töfralausnina í því að fólk fari að fjölga sér aftur. Það er þó vissulega óskhyggja og ég get ekki séð af áætluninni að það eigi að taka sérstaklega á því að efla t.d. heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni, tryggja aðgengi að mæðravernd í heimabyggð, aðgengi að leikskólum og grunnskólum eða tryggja öryggi einstaklinga sem búa í smærri sveitarfélögum. Ég tel að sú tilraun að sameina sveitarfélög með það fyrir augum að auka þjónustu hafi nú þegar verið framkvæmd og hafi ekki gagnast öllum sveitarfélögum. Einnig tel ég að hugsunin sem liggur að baki því að sameina sveitarfélög á þennan hátt muni ekki skila þeim markmiðum sem fram koma í áætluninni. Í frétt á vefsíðu RÚV þann 10. október 2019 sagði hæstv. ráðherra Sigurður Ingi að þessi umrædda áætlun, með leyfi forseta, byggði „á því að efla sjálfbærni sveitarfélaganna til þess að geta veitt íbúunum sem jafnasta þjónustu“. Auk þess segir sagði hæstv. ráðherra Sigurður Ingi í þessari sömu frétt, með leyfi forseta, að verið væri „að skapa tækifæri fyrir sveitarfélögin til þess að móta það samfélag sem þau vilja skapa. „Einn þáttur í því getur verið að sameina sveitarfélög.““ Auk þess kom þar einnig fram, með leyfi forseta, að hér sé „bara tækifæri til þess að sveitarfélögin taki við boltanum“. En hvernig verða samfélög til? Er það merki um gott samfélag ef það þarf að keyra í 45 mínútur innan sveitarfélagsins til að nálgast grunnþjónustu sem er ekki boðið upp á í manns eigin íbúakjarna? Er það merki um gott samfélag þegar stofnanir og fyrirtæki leggja upp laupana í minni íbúakjörnum af því að það er hagstæðara að hafa bara eitt útibú þar sem fleiri búa? Sameining sveitarfélaganna er ekki alltaf góð og það að skuldbinda sveitarfélög til að segja að þar þurfi að búa 1.000 íbúar finnst mér einfaldlega ekki ganga upp. Og hvað þýðir það að taka við boltanum? Það segir sig sjálft, vona ég, að því stærri sem sveitarfélög verða af íbúafjölda færist valdið í auknum mæli frá fólkinu því að þótt íbúafjöldi aukist breytir það því ekki að fjarlægðir á milli kjarna og minni sveitarfélaga eru torveldar. Það eru aðrar ástæður fyrir því að fólki hefur fækkað á landsbyggðinni en að það telji sig skorta sjálfbærnimarkmið og lýðræði. Síðustu ár hafa fjöldamörg verkefni verði færð af hendi ríkisins yfir á sveitarfélögin eða lög eru sett á Alþingi sem lögbinda sveitarfélög til að sinna tiltekinni þjónustu. Það sem hefur búið því að baki er að sveitarfélög eigi að hafa sjálfstjórn yfir verkefnum sínum. Þetta hljómar vissulega vel en eins og hefur margítrekað komið fram fylgir aldrei nægilegt fjármagn þessum verkefnum. Það getur t.d. verið ein ástæðan fyrir því að fólk kýs að flytja frá heimahögum sínum. Í nærumhverfinu er einfaldlega ekki nægileg þjónusta til staðar. Þær stofnanir sem sinna eiga grunnþjónustu eru fjársveltar nú þegar. Fólk getur ekki sótt sér heilbrigðisþjónustu í heimabyggð og ég get ekki séð að það breytist þó að tveir bæir sem tekur 45 mínútur að keyra á milli sameinist, ég tala nú ekki um þar sem samgönguöryggi á landsbyggðinni er á mörgum stöðum til skammar. Þó sést líka að sveitarfélögum er mismunað eftir því hver er við völd hverju sinni. Sveitarfélögin virðast því þurfa að halda áfram að berjast um þá brauðmola sem falla af borði ríkisins. Í aðgerðaáætluninni kemur einnig m.a. fram, með leyfi forseta: „Tryggja beri fjárhagslega og rekstrarlega getu einstakra sveitarfélaga til að standa til lengri tíma undir lögbundinni þjónustu við íbúana, innviðauppbyggingu og öðrum brýnum viðfangsefnum nærsamfélagsins.“ Á þá ekki frekar að einbeita sér einmitt að því í staðinn fyrir að koma enn einu verkefni yfir á sveitarfélögin sem skerðir sjálfstæði þeirra? Þó að það líti vel út á pappír mun það aldrei ganga upp ef ráðafólk þjóðarinnar áttar sig ekki á að það vantar fjármagn og íbúa vantar öryggi hvað varðar samgöngur, atvinnu og heilbrigðisþjónustu. Í aðgerðaáætluninni kemur einnig fram, með leyfi forseta: „Gæta verði að sjálfstjórn sveitarfélaga og rétti þeirra til að ráða málefnum sínum á eigin ábyrgð, svo sem verkefnum og fjárhag.“ Ég get ekki séð að sú tillaga um að lágmarksfjöldi íbúa í sveitarfélagi eigi að vera 1.000 manns tryggi sjálfstjórn eða að fólkið, einstaklingarnir sem gefa fulltrúum sitt vald til að stýra málum sínum, hafi meira að segja um hvað gerist í heimabyggð. Ég minni einnig á það sem segir í stjórnarskránni okkar, með leyfi forseta: „Sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða.“ Hvernig samræmist það sem kemur hér fram sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga? Væri ekki nær lagi að auka sjálfræði sveitarfélaga á þann hátt að þau geti sjálf tekið ákvörðun um það hvort þau sameinist öðrum sveitarfélögum? Hvernig verður svo næsta aðgerðaáætlun? Á þá fjöldi íbúa í sveitarfélagi að verða 2.000? Mér þykir að með þessari áætlun sé verið að fara út á hálar brautir og ganga inn á sjálfstjórn sveitarfélaga með óafturkræfum og ófyrirsjáanlegum hætti. Ég tel að þarna sé verið að gera mistök og beinlínis verið að brjóta á sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga og einungis verið að segja í orði en ekki á borði að þetta muni gagnast sveitarfélögunum vel þar sem liggur í augum uppi að þetta mun kannski - ég legg áherslu á kannski - gagnast litlum hluta sveitarfélaga sem búa það vel að vera samliggjandi landfræðilega nú þegar og að samanlagður íbúafjöldi þeirra nái upp í 1.000 íbúa. Þess utan finnst mér vanta svör um hvernig eigi að tryggja öruggar samgöngur í sveitarfélögum eftir að þau verða sameinuð, til að mynda á Vestfjörðum þar sem nú þegar er töluverður akstur á milli bæjarhluta og ekki hefur verið tryggt nægt fjármagn til að viðhalda vegum eða fá mokað á veturna. Einnig væri fínt að fá upplýsingar um hvernig breytingin eigi að tryggja sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga þegar ríkið er hreint og beint að segja þeim að gera hluti sem fara beinlínis gegn sjálfsákvörðunarrétti þeirra. Einnig langar mig að spyrja hvort ekki væri betra að nýta peninga og tíma í að efla grunnþjónustu á landsbyggðinni svo við getum séð fram á að íbúum muni fjölga með eðlilegum hætti og að unnt verði að stuðla að uppbyggingu í minni sveitarfélögum með því að valdefla einstaklingana enn frekar og veita minni samfélögum aukið ákvörðunarvald um hvað gerist í þeirra nærsamfélagi í stað þess að færa valdið enn fjær einstaklingnum.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þm. Olga Margrét Cilia sagði í ræðu sinni á undan mér. Mér finnst við hins vegar hafa lítið gert af því í þessari umræðu um hugsanlega sameiningu sveitarfélaga að líta um öxl og sjá hvernig til hefur tekist með þá sameiningu sveitarfélaga sem þegar hefur átt sér stað. Eru allir sáttir þar? Hvers vegna hefur verið ráðist í slíkar aðgerðir og hvað hefur breyst í gegnum tíðina? Hvers vegna horfumst við í augu við svo margar brothættar byggðir í dag? Hvers vegna höfum við ekkert gert í því að flytja kvótann heim? Hvers vegna settum við framsal kvóta á? Hvers vegna varð sú aðstaða leynt og ljóst til í þessum sal sem nú er í gangi eins og raun ber vitni? Ég get tekið sem dæmi lítið sveitarfélag sem heitir Ólafsfjörður. Nú tilheyra Siglufjörður og Ólafsfjörður saman sveitarfélaginu Fjallabyggð. Það er yndislega fallegt sveitarfélag, umvafið fögrum fjöllum og frábæru fólki eins og er úti um allt land. Þegar ég flutti frá Ólafsfirði á sínum tíma bjuggu þar um 1.340 íbúar. Þar var allt iðandi af lífi. Þar var líf og fjör við höfnina hvern einasta dag, færri komust að en vildu. Það var barist um að komast í löndun. Gömlu karlarnir mættu á vogina niðri við höfn á hverjum degi þar sem þeir leystu heimsmálin. Þar voru fjölmargir togarar, frystitogarar, ísfiskarar, fullt af netabátum og millistórum bátum og alveg haugur af litlum trillum. Þar iðaði allt af lífi og þar voru tvö risastór frystihús og mörg sjóhús. Þar standa nú tugþúsundir fermetra ónýttir, ónothæfir og ónýtir. Hvers vegna? Vegna framsals kvótans, vegna afskipta ríkisvaldsins og löggjafans við að koma því formi á sem við horfumst í augu við í dag. Þetta er dæmi um það hvernig við á hinu háa Alþingi fórum í að búa til fyrstu milljarðamæringana kinnroðalaust. Nú búa 760 einstaklingar hinum megin við Héðinsfjarðargöngin, í Ólafsfirði. Íbúum hefur fækkað um næstum helming á síðustu 17 árum. Ég hef heyrt fréttir austan af fjörðum. Ég hef heyrt hvernig staðan verður alltaf eðli málsins samkvæmt vegna þess að þjónustan getur ekki verið alls staðar í mörgum smáum sveitarfélögum sem eiga að sameinast í eitt sveitarfélag, einhvers staðar verður miðjukjarninn að vera, einhvers staðar er stjórnsýslan í sveitarfélaginu og aðalþjónustan. Á sama tíma stöndum við hér og tölum um að við eigum ekki að mismuna fólki eftir búsetu. Við eigum ekki að mismuna því í heilbrigðisþjónustu, menntakerfi eða neinu. Við stöndum samt hér og segjumst ætla að svipta þau sjálfræði og ákveða hér hverjum við steypum saman og hverjum ekki til hagræðingar. Virðulegi forseti. Mér er misboðið þegar svona gróflega er gengið gegn lýðræðinu og sjálfræðinu í sveitarfélaginu og hvernig vilji íbúanna á þeim stöðum sem kæra sig akkúrat ekkert um þetta inngrip löggjafans verður væntanlega fótumtroðinn. Mér finnst það algjörlega síðasta sort. Það er hins vegar til fyrirmyndar ef sveitarfélögin ráða því sjálf með samtali í gegnum t.d. Eyþing og Samband íslenskra sveitarfélaga þar sem fulltrúar sveitarfélaga hittast og ráða ráðum sínum. Auðvitað er sjálfsagt að fólk tali saman en númer eitt, tvö og þrjú er það íbúanna að taka ákvörðun um það í lýðræðislegum kosningum hvort þeir vilji sameiningu eða ekki, sér í lagi þegar um er að ræða sjálfbær sveitarfélög sem eru ekki að biðja um peninga til að framfleyta sér vegna þess að þau geta staðið undir rekstrinum sjálf. Hvernig í veröldinni dettur nokkrum í hug að ætla að taka sjálfstæði og sjálfræði af slíkum sveitarfélögum, hvort sem þar búa 100 eða 500 manns? Mér er algjörlega fyrirmunað að átta mig á því. Þessi boð og bönn og sú stefna sem verið er að búa til á hinu háa Alþingi hefur einkennst af því í gegnum tíðina að segja við kjósendur og landsmenn að þeir skuli sitja og standa eins og okkur sýnist, okkur sé alveg nákvæmlega sama hvað ykkur finnist um það. Það er þannig sem mér líður gagnvart því sem við ræðum hér og nú. Það er ekki nema sjálfsagt að við fylgjum eftir og aðstoðum við sameiningu þeirra sveitarfélaga sem virkilega vilja það og hafa óskað eftir því og sjá enga aðra stöðu fyrir sig en að hagræða tilveru sinni með sameiningu. Á sama tíma segi ég enn og aftur: Það er algjörlega ólíðandi ef við ætlum að ákveða hvort sjálfbæru litlu sveitarfélagi úti á landi verði steypt saman við annað þó að það kæri sig ekkert um það. Ég virði sjálfræði og frelsi einstaklinga. Hugsið ykkur lítið sveitarfélag úti á landi þar sem allt hefur verið í blóma. Við getum litið til Færeyinga, vina okkar - það er ekki langt að líta - sem eru sjö sinnum færri en við. Þar búa hjón með börnin sín á lítilli eyju og þangað er fluttur kennari til að kenna börnunum og það þykir ekki tiltökumál. Þau börn eiga sama rétt á að læra og börnin sem búa uppi á landi, það er bara alveg sjálfsagt. En hvað gerum við hér? Ef nemendur eru orðnir örfáir í byggðarlaginu er bara sagt: Því miður, þið skuluð hætta þessu, hér verður enginn skóli. Þetta er eins og Anna litla: Engar hendur, ekkert kex. Þið verðið bara að taka ykkur saman og flytja eitthvað annað. Þið fáið enga kennslu hér, hér er enginn til að koma og kenna ykkur. Þetta eru skilaboðin sem við erum að senda. Það er með ólíkindum. Í gegnum tíðina höfum við talað um þessa og hina reglugerðina og formlegt þetta og formlegt hitt og þetta er í 11 liðum o.s.frv. Við höfum talað saman um hitt og þetta og það er eitt, annað er að tala um raunverulega ástæðu fyrir því að hlutirnir hafa þróast í þá átt sem þeir eru að þróast í dag. Það er líka annað að tala um það hvort við getum á hinu háa Alþingi reynt að vinda ofan af þeirri óheillaþróun sem hér var komið af stað í kringum árið 1990. Getum við gert það? Væri þá ekki fyrsta skrefið til að reyna að aðstoða brothættar byggðir, lítil samfélög og lítil sveitarfélög úti á landi að skila til þeirra þeim auði sem þau byggðu framfærslu sína og lifibrauð á fyrir daga framsals á sjávarauðlindinni okkar? Hugsanlega væri það ágætisbyrjun. Ég ætlaði ekki að hafa þetta öllu meira og segi bara að fyrst og síðast ættum við að horfa á sjálfstæði sveitarfélaganna. Við höfum hér, ríkisvaldið og Alþingi, hent í fangið á þeim alveg ótrúlegum verkefnum. Við setjum hér á skólaskyldu. Allir foreldrar verða að setja börnin sín í skóla en, æ, fyrirgefið, það er bara enginn skóli heima hjá ykkur. Það er ekki hægt að kenna ykkur hér. Það er með ólíkindum hvernig innviðir heilsugæslunnar hafa hreinlega drabbast niður. Ákvarðanir af þessu tagi eigum við ekki að taka án þess að fólkið sem um ræðir, einstaklingarnir sem búa í þessum byggðum, hafi allt um þær að segja. Við ættum þá eingöngu að vera hér til að fylgja því eftir og aðstoða við það svo að það yrði að veruleika, hvort heldur er í áttina að því að sameina sveitarfélög, ef þau vilja það sjálf, eða halda áfram að fylgja þeim eftir af virðingu sem eru sjálfbær og geta staðið á eigin fótum. Númer eitt, tvö og þrjú væri afskaplega elskulegt ef allir hefðu aðgang að heilbrigðisþjónustu og sjúkrabílum og þyrftu ekki að liggja eins og hráviði í allt að klukkustund eftir því að fá hjálp. Það væri líka afskaplega ánægjulegt ef gatnakerfið okkar væri þannig að hægt væri að komast þokkalega á milli staða. Það vantar sannarlega mikið upp á það. Og þá ætla ég ekki að tala um væntanlegt átak í samgöngumálum þar sem borgarinn á sjálfur að borga brúsann. Við erum að tala um sameiningu sveitarfélaga. Ég ítreka að ef þau vilja sameinast, ef íbúarnir eru sáttir við það, er það bara frábært. Ef þau eru sjálfbær og kæra sig ekki um þessa sameiningu eigum við ekki að þvinga þau til þess, enda er það lögvarinn réttur þeirra að ráða sjálf sínum málum. Þó að í 1. mgr. 77. gr. standi að þau eigi að fylgja lögum sem sett eru um þau er það svokölluð lagaáskilnaðarregla sem breytir ekki þeirri staðreynd að stjórnarskráin tryggir sjálfstæði þeirra. Það er einungis ráðherra sem hefur eftirlitsskyldu og heimild til að fylgjast með því sem þar fer fram. Við höfum enga heimild til að grípa inn í að öðru leyti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland ræðuna. Mér heyrist að hún sé ósammála því markmiði sem lagt er til í þingsályktunartillögunni, að stefna að því að sveitarfélögin í landinu verði um 1.000 íbúa markið til framtíðar litið, eftir sex til átta ár yrðum við komin þangað. Er það réttur skilningur að þingmaðurinn sé ósammála því markmiði? Síðan áttaði ég mig ekki á samhenginu eða tengingunni við rekstur grunnskóla. Nú erum við með fjölda sveitarfélaga þar sem eru reknir fleiri en einn grunnskóli, sveitarfélög sem áður voru kannski sex, sjö sveitarfélög sem nú er orðið að einu og þar eru reknir áfram sex til sjö grunnskólar. Mig langaði að fá frekari útskýringu á því hvert þingmaðurinn er að fara með umræðunni um grunnskólann. Það sama á við um leikskóla í þessum sveitarfélögum. Við höfum sveitarfélög þar sem íbúar eru ekki endilega fleiri þúsund en þar eru samt reknir margir leikskólar. Síðan langaði mig aðeins að koma að stjórnarskrárákvæðinu sem oft er vísað til og samkvæmt minnisblaði sem fylgir tillögunni er farið ítarlega yfir það hvað í því felst að mati fræðimanna. Þar kemur fram að ákvæðið tryggi tilvist sveitarfélaga og að þau skuli vera þáttur í stjórnkerfi ríkisins og þar með megi ekki leggja niður sveitarstjórnarstigið. Sveitarfélögin þurfi að vera a.m.k. eitt eða fleiri, sveitarfélagið ráði málefnum sínum og sveitarfélögin séu bundin af lögum Alþingis. Túlkar þingmaðurinn þetta á einhvern annan veg?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nei, hún skilur greinilega ekki það sem ég var að segja. Ég var aldrei að segja að ég væri ósammála einni eða neinni sameiningu eða einum eða neinum markmiðum. Það eina sem ég legg áherslu á og hef gert algerlega frá því að ég opnaði munninn hvað þetta varðar er að allur vafi sé í fanginu á íbúum sveitarfélagsins sjálfs en ekki hér. Það eru íbúarnir sjálfir sem eiga að ráða því hvort það verður ráðist í sameiningu sveitarfélagsins eða ekki. Ég er bara algerlega á móti því að þvinga í gegn sameiningu að einu eða neinu leyti. Þegar ég talaði um kennslu þá er nú lítið sveitarfélag, hvort það var í Tjörneshreppi, ég man ekki hvar það var, þar sem voru eftir það fá börn að þau höfðu ekki kennslu lengur og foreldrarnir töluðu um það í fréttum að þau sæju ekki fram á annað en þau yrðu að fara burt því að þau höfðu ekki kennslu fyrir börnin sín lengur. Það er þetta sem ég var að tala um. Ég skal reyna að finna það á eftir hvað sveitarfélagið heitir. Ég er líka búin að lesa umsagnirnar … [[Samtal í þingsal.]]Grímsey? Ég er líka búin að lesa umsagnirnar - það er athyglivert að þið skulið spjalla svona vel saman undir þessu svari. Auðvitað lítið vit í því að hlusta á það. En hvað lýtur að stjórnarskránni þá spyr ég hv. þingmann til baka: Er hv. þingmaður að meina það að sveitarfélögin í landinu, sveitarstjórnir í landinu, njóti ekki sjálfstæðis samkvæmt stjórnarskránni? Ertu að segja það? Ef svo er að niðurstaða þín sé að þau njóti ekki þess sjálfstæðis sem ég tel stjórnarskrána veita þeim, ertu þá að segja, af því að þau njóti ekki þess sjálfstæðis, að við hér eigum að þröngva þeim í sameiningu á næstu sex til átta árum, hvort sem þeim líkar betur eða verr?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland svarið. Það er þá alveg skýrt að þingmaðurinn er sammála markmiðinu en ósammála því að sveitarfélögunum verði gert að sameinast eins og tillagan gerir ráð fyrir, nái þau ekki tilteknum íbúafjölda. Varðandi skóla og rekstur skóla þekki ég vissulega dæmi þess að kennslu hafi verið hætt í tilteknum sveitarfélögum en það hefur þá oft, ég þori ekki að fullyrða að það hafi alltaf verið þannig, verið á einhvern hátt samkomulag við foreldra þegar félagslega aðstaðan er orðin sú að foreldrar og nemendur jafnvel telja betra að komast inn í skólasamfélag einhvers staðar annars staðar. En auðvitað er það alltaf afleit staða. Að mínu áliti hefur það ekkert með sameiningu sveitarfélaga að gera. Það eru aðrar ástæður, því miður, sem liggja þar að baki. Varðandi sjálfsstjórnarrétt sveitarfélaganna var ég eingöngu að spyrja út í lagalega túlkun á því. Ég er ekki lögfræðingur en hef stuðst við minnisblað sem byggir á sérfræðiálitum og fræðigreinum helstu sérfræðinga á þessu sviði og fylgdi tillögunni. Þar kemur skýrt fram að sveitarfélögin skuli ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða og samandregin niðurstaða frá fræðimönnunum er að þeir telja vald löggjafans til að skipa málefnum sveitarfélaga annaðhvort vera mjög rúmt eða segja í rauninni jafnvel með skýrum hætti að löggjafarvaldið hafi heimild til að kveða á um skipan landsins í sveitarfélög. Það er ekki það sem er verið að leggja til í þessari tillögu. Það er verið að leggja til að sveitarfélögin finni út hvaða leiðir eru heppilegastar í sameiningum til að ná því markmiði sem þarna er stefnt að.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eftir því sem lög ákveða, segir í 78. gr. stjórnarskrárinnar sem lýtur að sjálfstæði sveitarfélaganna, sem segir að við hér settum skólakerfið í fangið á þeim og ýmsa þætti í heilbrigðisþjónustu og ýmis þjónustustig til sveitarfélaga sem áður höfðu verið á höndum ríkisins. Hins vegar veit ég ekki til þess að við hér getum ákveðið t.d. útsvarsprósentur eða hvaða gjöld sveitarfélag ákveður að taka í sínum leikskóla eða annað slíkt þó að það séu einhver viðmið, þannig að frelsi sveitarfélagsins gagnvart sínum eigin málum er algjörlega skýrt í mínum huga. Þessi lagaáskilnaður sem felst í síðari málslið 1. mgr. 78. gr. um sjálfstæði sveitarfélaga, nákvæmlega, er í mínum huga alveg kýrskýr og bara alls ekkert sem ég er í vafa um hvað það varðar.
Herra forseti. Margt er jákvætt að finna í tillögunni, ekki síst er snýr að útfærslum er lúta að því að styrkja lýðræðislega aðkomu íbúa í víðlendum sveitarfélögum að ákvarðanatöku, sömuleiðis á starfsskilyrðum kjörinna fulltrúa og þá er hægt að taka undir markmið um styrkingu innviða, tekjustofna sveitarfélaga og aukið samstarf ríkis og sveitarfélaga á margvíslegum sviðum. Víða er nokkuð augljóst að ef vel er á málum haldið getur frekari sameining sveitarfélaga styrkt þau, bætt þjónustu við íbúa og gefið sveitarfélögunum aukinn slagkraft. Á sumum svæðum er þetta hins vegar ekki jafn augljóst, svo sem vegna landfræðilegrar staðsetningar eða samsetningar byggðar. Áhersla er lögð á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga í tillögunni og á honum er hnykkt í nefndarálitum sem málinu fylgja. Umdeilt ákvæði tillögunnar um lögþvingaðar sameiningar fámennari sveitarfélaga sem eiga að gerast nokkuð bratt er þó vart til þess fallið að skjóta styrkari stoðum undir sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Að því sögðu vil ég ræða málið í stærra samhengi. Það er ekki sjálfgefið að sveitarfélög verði sterkari við sameiningu eða að það efli viðkomandi byggðarlög. Það er líka hætta á að stjórnvöld hlaupist frá ábyrgð á viðhaldi og uppbyggingu innviða byggðarlaga á landsbyggðinni sem standa höllum fæti. Lögþvingaðar sameiningar geta orðið leið til að skilja enn frekar eftir erfið verkefni hjá stærri sveitarfélögunum. Víða um land hefur ríkið verið að skera niður stoðþjónustu og grunninnviði sem eru forsenda góðra búsetuskilyrða. Safn- og tengivegir liggja undir skemmdum víða um land vegna vanrækslu samgönguyfirvalda og stjórnvalda, hvað þá að gengið sé í að gera það af alvöru að byggja þá upp. Góðar samgöngur og fjarskipti eru algjör forsenda þess að greiða fyrir vel heppnuðum sameiningum sveitarfélaga þar sem tengja þarf saman byggðir og tryggja jafnræði í aðgengi að stjórnsýslu, ákvarðanatöku og þjónustu. Eftirleikur óveðurs sem gekk yfir norðanvert landið berstrípaði svo eftir var tekið hve illa leikið svæðið er af stjórnvöldum, stofnunum þess og fyrirtækjum hvað varðar innviði og viðbúnað, hversu mikið skortir á öryggi á svo mörgum sviðum. Hér þarf því allt að haldast í hendur hvað varðar innviðauppbyggingu, ekki síst bættar samgöngur samhliða sameiningum sveitarfélaga. Það var mikilvæg forsenda þeirrar ályktunar sem aukalandsþing Sambands íslenskra sveitarfélaga samþykkti sl. haust að verulegir fjármunir fylgdu frá stjórnvöldum, með sérstökum viðbótarframlögum í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, framlög sem ekki yrðu tekin af þeim fjármunum sem ætlaðir eru til að jafna stöðu þeirra til að standa undir lögbundinni þjónustu. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í þessa ályktun: „Landsþing Sambands íslenskra sveitarfélaga haldið 6. september 2019 samþykkir að mæla með því að Alþingi samþykki fyrirliggjandi þingsályktunartillögu um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Í tillögunni er gert ráð fyrir veglegum fjárhagslegum stuðningi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga við sameiningar sveitarfélaga og því er mikilvægt að ríkissjóður veiti sérstök fjárframlög til sjóðsins til að fjármagna þann stuðning.“ Forsenda samþykktarinnar var þessi tillaga. Þá vil ég víkja aftur að umsögn sambandsins um þá sömu tillögu sem hér er til umræðu. Þar er hnykkt á þessum atriðum og bent á að samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti hafi lagt fram í samráðsgátt stjórnvalda reglur um fjárhagslega aðstoð Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að greiða fyrir sameiningum sveitarfélaga en síðan eru vaxandi áhyggjur af því að ekki verði staðið við þetta atriði varðandi þessi sérstöku aukaframlög til sjóðsins vegna sameininganna, með leyfi forseta: „Í frumvarpi um breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga er gert ráð fyrir að jöfnunarsjóði sé heimilt að halda eftir 1 milljarði kr. árlega í 15 ár til að mæta kostnaði vegna framlaga til sameiningar sveitarfélaga. Að óbreyttu munu þessi framlög lækka það sem sjóðurinn hefur til ráðstöfunar til útgjaldajöfnunarframlags og framlags til jöfnunar tekna sveitarfélaga af fasteignaskatti næstu 15 árin. Eins og rakið var í upphafi lagði aukalandsþing sambandsins mikla áherslu á að ríkissjóður veiti sérstök fjárframlög til jöfnunarsjóðs til að fjármagna stuðning við sameiningu sveitarfélaga. Ekki er boðlegt að gert sé ráð fyrir að sveitarfélögin beri ein þann kostnað heldur verður ríkið að koma myndarlega að málinu.“ Hvar erum við þá stödd með forsendur þessa máls? Það virðist sem sagt hætt við því að heildaráhrif frumvarpsins verði þau að árleg framlög úr jöfnunarsjóði, önnur en sameiningarframlög, kunni að lækka um 973 milljónir næstu sex árin og síðan um 700 milljónir næstu tíu ár þar á eftir, samtals um nærri 12 milljarða á næstu 15 árum. Að meginhluta kemur þessi lækkun annarra framlaga til vegna stóraukinna sameiningarframlaga. Er það staðan sem við vildum? Það er óásættanlegt ef einstök og sérstök framlög til að greiða fyrir frekari sameiningum sveitarfélaga verða tekin af þeim fjármunum sem eiga að renna til þess að jafna aðstöðumun sveitarfélaga til að standa undir lögbundinni þjónustu. Það er ekki hægt að styðja að útgjaldajöfnunarframlög verði skert vegna þessa. Jöfnunarsjóðnum er ætlað að jafna þennan aðstöðumun. Tekjulítil sveitarfélög, víðlend og/eða fjölkjarnasveitarfélög, sum ekkert sérstaklega lítil eða fámenn, hafa nýtt þessi framlög til að halda uppi góðu skólastarfi og margvíslegri þjónustu sem er grundvöllur undir viðunandi búsetuskilyrðum. Íbúar þessara sveitarfélaga eiga ekki að gjalda þess í lífskjörum og þjónustu að stutt sé við bakið á öðrum við sameiningar. Alþingi þarf að tryggja að þeir fjármunir sem gefin hafa verið fyrirheit um að fylgi boðuðum sameiningum og sameiningarátaki komi með sérstökum framlögum. Að öðrum kosti eru forsendur fyrir samþykkt landsþings sveitarfélaga frá því í haust brostnar að mínu mati um stuðning við þingsályktunartillöguna. Fregnir af því að Reykjavíkurborg hafi gert 6 milljarða kröfu á Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem höfuðborgin telur sig hafa verið hlunnfarna um bera vitni ótrúlegum yfirgangi og það vegna framlaga sjóðsins, eins og meginhlutverk hans er, til tekjulágra sveitarfélaga, fjölkjarna og dreifbýlla, þar sem bæði er erfiðara og dýrara að halda uppi lögbundinni þjónustu. Ekki fer mikið fyrir sambærilegri ábyrgð hjá höfuðborginni okkar, langstærsta og öflugasta sveitarfélaginu, þar sem öll okkar stjórnsýsla er, tekjur af fasteignagjöldum ríkisins, skatttekjur o.fl. Ef þetta gengur eftir er jöfnunarsjóðurinn í algjöru uppnámi og óvissa um að hann geti rækt hlutverk sitt. Samstarf sveitarfélaga verður líka í uppnámi og að mínu mati jafnframt sú tillaga sem hér er til umræðu. Hún hlýtur líka að vera í uppnámi ef þetta gengur eftir. Í ljósi þessarar stöðu og efasemda minna um réttmæti lögþvingaðra sameininga sveitarfélaga get ég ekki stutt tillöguna að óbreyttu.
Virðulegi forseti. Þetta er áhugavert mál sem við glímum við hérna og mig langar til að byrja á að velta fyrir mér áhugaverðum vinkli um stjórnarskrána og þessa lögþvingun eins og umsagnaraðilar kalla hana þar sem Alþingi biður ráðherra í rauninni um að leggja fram frumvarp sem kemur til með að brjóta stjórnarskrá. Ég ætla að reyna að útskýra aðeins af hverju. Við erum annars vegar með grein eftir Sigurð Óla Kolbeinsson og Jón Jónsson þar sem þeir fjalla um stjórnskipulega stöðu sveitarfélaga og lagalega umgjörð þeirra og þar segir m.a., með leyfi forseta: „Í 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum segir: „Sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða.“ Í þessu ákvæði felst að tilvist sveitarfélaga er tryggð með stjórnskipunarlögum og verða þau því ekki afnumin með almennum lögum.“ - Það er ekki flóknara en það. Hins vegar erum við með Evrópusáttmála um sjálfstjórn sveitarfélaga sem Ísland hefur undirritað þar sem segir í 2. gr. I. hluta, með leyfi forseta: „Stjórnskipunarlegur og lagalegur grundvöllur sjálfstjórnar sveitarfélaga Meginreglan um sjálfstjórn sveitarfélaga skal viðurkennd í landslögum og í stjórnarskránni ef unnt er.“ Það sem mikilvægara er er að í 5. gr. segir, með leyfi forseta: „Vernd staðarmarka sveitarfélaga Ekki skal gera breytingar á staðarmörkum sveitarfélaga án þess að leita fyrst álits viðkomandi sveitarfélaga svo sem með almennri atkvæðagreiðslu þar sem lög leyfa.“ Það sem liggur fyrir í þingsályktunartillögunni er að setja fjöldatakmörkun á sveitarfélög og einhvern veginn útfæra það síðan í frumvarpi til laga. Hvað gerist þegar það er komið inn í frumvarp og allt er komið til alls og sveitarfélagið segir: Nei, ég ætla ekkert að sameinast neinum? Það er ekki komin nein sátt um það, því var hafnað í atkvæðagreiðslu - hvað þá? Hvað er stjórnarskrárlega hægt að gera til að segja við sveitarfélag: Jú, víst, þú ert sameinað, þú ert núna sameinað einhverju öðru? Það er ekki hægt að þvinga sveitarfélag til að sameinast öðru með almennum lögum þannig að það er dálítið holur hljómur í þessari þingsályktunartillögu að ætlast til þess að sveitarfélög sameinist. Þau geta það bara með sínum eigin sjálfsákvörðunarrétti. Það er vissulega ágætt að hvetja þau til þess en það er ekki hægt að þvinga þau. Ýmislegt annað er áhugavert að skoða í tengslum við þetta. Mikið hefur verið rætt um skipulagsvald, t.d. varðandi flugvöllinn í Reykjavík. Ýmsir hafa ætlast til þess að Reykjavík hagi skipulagsvaldi sínu eftir höfði annarra sveitarfélaga. Það hefur ítrekað verið viðurkennt að enginn annar en Reykjavíkurborg fari með skipulagsvaldið í Reykjavík. Það þýðir á sama hátt að ekki er hægt að hliðra til sveitarfélagamörkum eða skipulagsvaldi annarra sveitarfélaga á neinn hátt nema með samþykki þeirra. Þetta býr til áhugaverða vinkla gagnvart því ferli sem er verið að leggja upp með hérna miðað við stjórnarskrá og miðað við óskorað skipulagsvald sveitarfélaga. Ég vakti athygli á þessu í nefndarvinnunni, bað um greiningu á því hvort þetta gæti staðist stjórnarskrá. Ekki var mikið hlustað á það þannig að ég vek athygli á því hérna, bara svo ég endurtaki á sem einfaldastan hátt: Hérna er Alþingi að biðja ráðherra um að leggja fram frumvarp sem brýtur stjórnarskrá. Ég tel það ekki mjög vel með farið af hálfu Alþingis ef við eigum að hafa stjórnarskrána í heiðri.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni ræðuna. Ég virði það að við getum haft ólíkar skoðanir á því með hvaða hætti sé rétt að hvetja sveitarfélög til sameiningar. En það sem ég vil spyrja hv. þingmann út í er það minnisblað sem fylgt hefur tillögunni í gegnum allt ferlið, bæði umsagnaferlinu á samráðsgátt og í umsögnum til Alþingis, og er samantekt á áliti fræðimanna í lögfræði um hvað í rauninni sjálfstjórnarréttur sveitarfélaga merki í framkvæmd. Í 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar segir: „Sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða.“ Skipulagslög kveða á um það hvernig skipulag í sveitarfélögum skuli unnið og þar hafa sveitarfélögin ákveðin hlutverk. Landsskipulagsstefna er hins vegar samþykkt á Alþingi þannig að þar er ákveðið af Alþingi hvernig er farið með skipulag sveitarfélaga. Ég vil spyrja þingmanninn hvort það sé ekki einnig hans túlkun á málunum. Í samantekt í þessu sama minnisblaði er rakin afstaða nokkurra fræðimanna um rétt löggjafarvaldsins til að breyta sveitarfélagsskipan. Þar segir: „Eins og rekja má af niðurstöðum fræðimanna,“ - þeirra fjögurra sem vitnað er til þarna - „telja þeir vald löggjafans til að skipa málefnum sveitarfélaga annaðhvort vera rúmt, eða segja með skýrum hætti að löggjafarvaldið hafi heimild til að kveða á um skipan landsins í sveitarfélög.“ Þarna mætti samkvæmt þessu í rauninni ákvarða mörkin hér á Alþingi ef út í það færi. Er það einnig skilningur hv. þingmanns?
Virðulegi forseti. Ég vísa aftur í það sem ég sagði áðan. Í þessari grein um stjórnskipulega stöðu sveitarfélaga og lagalega umgjörð þeirra segir, með leyfi forseta: „Í þessu ákvæði felst að tilvist sveitarfélaga er tryggð með stjórnarskipunarlögum og verða þau því ekki afnumin með almennum lögum.“ Þetta þýðir einfaldlega það að Alþingi getur ekki sagt að sveitarfélag X hætti að vera til og sameinist sveitarfélagi Y. Það er bara ekki vald sem við höfum hér á þingi til að gera. Ef við setjum fjöldamörk við sveitarfélög þá eru þau samt bundin öllum þeim takmörkunum sem tilvist sveitarfélagsins setur í rauninni samkvæmt þeim rétti. Ef sveitarfélagið segir: Nei, ég ætla ekki að sameinast þessum, ekki þessum og samningar nást ekki og kosningar íbúa í sveitarfélaginu enda á nei, þá er ekkert sem við getum gert við því. Ekki neitt. Við getum ekki sagt: Þið voruð ósammála því að sameinast. Það var ykkar lýðræðislegi réttur að kjósa um það. Niðurstaðan var nei. Þar af leiðandi ætlum við að sameina ykkur með einhvers konar valdi. Við getum það bara ekki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Í þessu sama minnisblaði sem ég vitnaði hér í, samantekt frá fræðimönnum, þá segir um ákvæðið í stjórnarskrá: „Ef ákvæðið er skýrt samkvæmt orðanna hljóðan, er efnislegt inntak ákvæðisins fyrst og fremst eftirfarandi: 1. Ákvæðið tryggir tilvist sveitarfélaga og að þau skulu vera þáttur í stjórnkerfi ríkisins. Að óbreyttri stjórnarskrá mætti ekki leggja niður sveitarfélagastigið.“ - Sveitarstjórnarstigið í heild sinni. „2. Sveitarfélög þurfa að vera a.m.k. fleiri en eitt. 3. Sveitarfélög ráða málefnum sínum sjálf, en það ræðst af gildandi lagareglum löggjafarvaldsins hvers tíma hvaða málefni það eru.“ - Hvort það er skipulagsvaldið eða grunnskólarnir eða eitthvað annað eins og ég skil það. „4. Sveitarfélög eru bundin af lögum Alþingis.“ Eins og ég túlka þetta sé ég ekki annað en að í rauninni gæti Alþingi teiknað á blað hvernig sveitarfélögin í landinu ættu að líta út og ákveðið það. En það er þó engan veginn það sem ég myndi nokkurn tímann leggja til eða hafa áhuga á að við færum í hér. En ég tel að Alþingi hafi býsna mikið vald til þess að ákvarða skipan sveitarfélaganna samt sem áður. Svo er annað mál hvernig samvinnan tekst. Það sem er lagt upp með í þessari tillögu er að stefnt verði að ákveðnu markmiði og farið í samvinnu sveitarfélags og ríkis um að ná því.
Virðulegur forseti. Ég tel þetta bara alls ekki vera rétta túlkun á þessu ákvæði. Það varðar í rauninni stofnun sveitarfélaganna. Þegar þau eru komin á legg á annað borð er ekki hægt að rugla því fram og til baka hvaða sveitarfélag er hvar. Svo ég vitni aftur í Evrópusáttmála um sjálfstjórn sveitarfélaga sem við höfum skrifað undir, sem á einmitt að tryggja réttindi sveitarfélaganna sem slíkra, er talað um vernd staðarmarka sveitarfélaga, með leyfi forseta: „Ekki skal gera breytingar á staðarmörkum sveitarfélaga án þess að leita fyrst álits viðkomandi sveitarfélaga svo sem með almennri atkvæðagreiðslu þar sem lög leyfa.“ Það er rosalega skýrt að ef við ætlum að breyta staðarmörkum sveitarfélaga með valdi frá Alþingi erum við að brjóta þennan sáttmála, þessa grein sáttmálans, mjög skýrt og augljóst miðað við orðanna hljóðan þar. Hitt aftur á móti varðar það, ef það er ekki sveitarstjórnarstig eða eitthvað því um líkt, það þarf að stofna það upp á nýtt, að þá hægt er að stokka það upp eins og maður vill. En þegar það er komið á eru réttindi og tilvist hvers sveitarfélags skýr og sjálfstjórnarvald þess einstakt og óhagganlegt.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og henni fylgir aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Það er óhætt að segja að það sé eitt atriði sem hefur fengið hvað mesta umfjöllun í þessari umræðu og líka þegar málið var lagt fyrir í fyrri umr. Það varðar það sem sum okkar kalla lögþvingun og snýr að lágmarksíbúafjölda. Ég hef lýst efasemdum í gegnum tíðina um þessi lögþvingunarúrræði. Ég hef svo sem ekkert horfið frá þeirri skoðun en mér finnst þingsályktunartillagan og innihald hennar hafa fengið frekar litla umræðu af því að það er ótrúlega margt gott hér að finna og sannarlega drepið á ýmislegt í nefndaráliti meiri hlutans og farið svolítið, eðli máls samkvæmt, yfir lögþvingunina. Mér finnst tvö stærstu ágreiningsmálin varða íbúalágmarkið og það að gera þetta í tvennu lagi. Ég tek undir það sem hefur verið nefnt, að það sé kannski ekki skynsamlegt að fara í sameiningarferli og svo að fjórum árum liðnum þurfa að taka aðra sameiningu ef ekki er kostur á að taka stærri sameiningu fyrsta kastið. Það er mikið álag og mikið rask. Ég veit það hafandi gengið í gegnum það í sveitarfélagi mínu og fylgst með stórum sameiningum eins og fyrir austan og í Borgarfirði og víðar. Ég man að þegar við vorum að fara í þetta sameiningarferli í Fjallabyggð voru skilaboðin að austan: Ekki framkvæma það sem þið þurfið að gera þegar þið takið þessa ákvörðun, þ.e. sem varðaði innviðina, í mörgum skömmtum. Ákveðið bara hvernig þið ætlið að hafa þetta og gerið það. Við gerðum það auðvitað ekki, eins og svo oft vill verða. Sumt var ákveðið að láta bíða og annað ekki. Það hefur komið fram í dag að slíkar sameiningar hafi tekist misjafnlega. Eins og gengur og gerist lærum við oftast af öðrum en þó ekki alltaf. Það sem vekur hins vegar vonir, og ég hefði viljað sjá að við héldum þeim farvegi þrátt fyrir að ég skilji sjónarmiðin sem lúta að því að sveitarfélög þurfi að vera stærri eining til að taka að sér einhver tiltekin stjórnsýsluverkefni frá ríkinu, eru verkefnin sem er nýbúið að samþykkja á Austurlandi, sem ná yfir gríðarlegt landflæmi frá Djúpavogi niður á Borgarfjörð eystri og Seyðisfjörð og héraðið þar á milli. Þetta er gert eftir töluvert mikinn og góðan undirbúning af því að sveitarstjórnirnar og íbúarnir á hverjum stað ákváðu að gera það, upplýsingagjöf var mikil og góð og annað slíkt. Svo er það módelið sem er verið að setja upp þar, sem ég held að sé afar mikilvægt til þess einmitt að koma í veg fyrir það sem hvað mest hefur heyrst um í þeim sameiningum sem hafa átt sér stað undanfarin ár eða áratugi og eru enn í fréttum í dag, þetta með að jaðarbyggðir verði út undan. Íbúum þeirra finnst fyrirkomulagið sem verið hefur við lýði ekki endilega virka sem skyldi. Ég vona að þetta sé eitthvað sem verði hægt að taka til fyrirmyndar þegar verið er að sameina, jafnvel þótt það nái ekki yfir jafn dreift landsvæði og hér er um ræða. Síðan er það auðvitað Skútustaðahreppur og Þingeyjarsveit sem ákváðu líka að fara í þetta á eigin forsendum og horfa á nýsköpun og er mikil framsýni í gangi þar, finnst mér, til þessa að gera sameininguna sem allra besta fyrir íbúana og horfa út fyrir hinn hefðbundna ramma þegar kemur að því að sameina sveitarfélög. Ég setti fyrirvara við þetta ákvæði og vona sannarlega að þegar ráðherra fer að semja frumvarpið sem á að fylgja í kjölfarið verði hlustað á það. Þrátt fyrir að meiri hluti nefndarinnar hafi ekki tekið afstöðu til þess þá reifar hann þær áhyggjur hér. Ég nefni sérstaklega það að fara ekki í þetta með íbúafjöldann í tveimur skömmtum og jafnvel þá huga að því og taka svolítið út hvaða landfræðilegu svæði eru undir. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson nefndi einmitt svæðið fyrir vestan sem yrði landfræðilega að vera gríðarlega stórt og stjórnsýslan þá kannski fjarri stórum hluta íbúanna í dreifðustu byggðarlögunum. Það þarf að velta því upp hvort viðmiðið þurfi endilega að vera 1.000 íbúar af því það hefur ekki komið beinn rökstuðningur fyrir því hvers vegna miðað er við þá tölu, það er bara einhver niðurstaða. Það þarf að taka þetta út og horfa til þess hvaða sveitarfélög það væru sem gætu óskað eftir undanþágum frá 1.000 manna markinu, væru kannski 600 eða 700 manna og landfræðilega væri enginn akkur í því beinlínis að sameinast stærra svæði. Það væri áhugavert að sjá slíkt í ljósi þess hve þetta mál reynist snúið. Það er ekki hægt að líta fram hjá því að á þessum aukafundi Sambands íslenskra sveitarfélaga þar sem tillagan var samþykkt og studd af hálfu sambandsins voru líka lítil sveitarfélög sem voru flest hver ekki sammála þeirri nálgun og fannst yfir sig valtað. Við þurfum að koma til móts við þau með einhverjum hætti. Við þurfum ekkert að falla frá því sem hér er lagt til en við þurfum alla vega að sveigja þetta til þannig að fólk geti sæmilega við unað og m.a. taka það út og skoða. Af því að vitnað var í greinargerðina og nefndarálitið um félagslegar aðstæður sveitarfélaga og landfræðilegar þá finnst mér vanta einhverja nálgun á það hérna. Hvað getum við séð í því samhengi? Mér finnst margt mjög gott í þessari þingsályktunartillögu. Ég skil að þetta atriði hafi fengið langmesta umræðu, vegna þess að það er svo margt undir. Maður áttar sig á því að fólk hefur áhyggjur og íbúar jaðarbyggða hafa alltaf áhyggjur. Það eru auðvitað dæmi þess, eins og við vitum, að þær byggðir hafi farið halloka innan sveitarfélaga, þar sem allt hefur færst í miðjuna, þangað sem massinn er. Þess vegna er ágætt að þetta liggi að einhverju leyti fyrir. Ég ætla aðeins að drepa á það sem mér finnst gott í þingsályktunartillögunni og aðgerðaáætluninni. Það er m.a. liður 1.3 um samstarf um framkvæmd áætlunarinnar og samráð um málefni sveitarfélaga. Samráðið fer alltaf fyrst og fremst fram í gegnum Samband íslenskra sveitarfélaga og við þekkjum að þar eiga litlu sveitarfélögin ekki fulltrúa. Það eru oftast bara stóru sveitarfélögin sem eiga fulltrúa í stjórninni og þess vegna finnst litlu sveitarfélögunum að sér vegið. En hér er t.d. gert ráð fyrir því að Alþingi verði reglulega veitt skýrsla um framkvæmd stefnunnar og álitaefni sem eru til umræðu á hverjum tíma í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Það er árlegur samráðsfundur fulltrúa ríkisstjórnar og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þar sem ég hef setið í fjárlaganefnd í mörg ár þá veit ég að hin síðari ár hefur þetta oft verið með ágætum en þó eru gráu svæðin, eins og sambandið segir gjarnan, enn of mörg, m.a. finnst því kostnaðarmatsáhrifum af frumvörpum, tillögum og öðru slíku sem á þeim lenda ábótavant. Áðan var reifaður fjárhagslegur stuðningur við sameiningar. Mér finnst mikilvægt að við áttum okkur á því að nefndarálitið byggir á því að við tökum þetta út fyrir sviga. Við erum ekki að afgreiða það með þessari tillögu heldur er það eitthvað sem þarf að taka fyrir í samræðum á milli ríkis og Sambands íslenskra sveitarfélaga áður en lagt verður fram lagafrumvarp þess efnis, sem á að byggja á þessari tillögu. Það verður ekki lagt fyrir þingið fyrr en niðurstaða hefur fengist í fjármögnun. Ég held okkur sé alveg ljóst að allir þurfa að vera sáttir við það en um það hafa verið skiptar skoðanir. Í tillögunni var í upphafi lagt af stað með það að taka út úr jöfnunarsjóði milljarða á 15 árum en meiri hluti nefndarinnar ákvað að það væri ekki endilega leiðin sem best væri að fara og vildi sem sagt þetta samtal. Ég lít svo á að við séum að afgreiða þessa tillögu til að ráðherra geti útbúið frumvarp og fundið lausn á því hvernig við ætlum að styðja að það nái fram að ganga. Hér hefur verið rætt aðeins um tekjustofna sveitarfélaga og mér finnst einmitt að við eigum, eins og flokksbróðir minn sagði áðan, að ræða þetta út frá tekjustofnunum, hvar við getum og hvernig aukið tekjur sveitarfélaga, fremur en að halda áfram að horfast í augu við það að sum sveitarfélög fá 30, 40, 50% af tekjum sínum úr jöfnunarsjóði. Það er ekki sjálfbært, það held ég að við getum a.m.k. sagt. Gistináttagjaldið er alveg góðra gjalda vert en það er ekki það eina. Við þurfum að horfa út fyrir rammann í því eins og fleiru. Það var ágætlega farið yfir fjármálin og skuldaviðmiðið þannig ég ætla ekki að eyða tíma í það. Mig langar að segja varðandi landshlutasamtökin að ég tel mjög mikilvægt, eins og hér er nefnt, að skýra stöðu og hlutverk samtakanna. Þau hafa gegnt mismunandi hlutverki eftir því hvar þau eru staðsett. Ég held að það megi segja að sveitarstjórnarfólk hafni þessu þriðja stjórnsýslustigi, a.m.k. miðað við samtöl mín við það. Við erum ekki fjölmenn þjóð en til tals kom að þessi samtök gætu orðið það. Þar hefur líka verið lýðræðishalli t.d. vegna minni sveitarfélaga, þannig að ég hefði ekki heldur talið það góðan kost. Mér finnst því í ljósi þeirra breytinga sem hér eru fyrirhugaðar mikilvægt að skoða þetta. Það er okkar þingmanna að eiga samtalið við landshlutasamtök okkar og sveitarstjórnarfólk um hvernig það sjái þetta fyrir sér. Ekkert hefur verið rætt um lið 7 um samskipti ríkis og sveitarfélaga. Þar er lagt til að unnið verði að því, með leyfi forseta, „að greina kosti þess að koma á fót nefnd eða gerðardómi að norrænni fyrirmynd sem taki fyrir ágreiningsmál sem upp kunna að koma í samskiptum ríkis og sveitarfélaga og ekki eru falin öðrum stjórnvöldum til úrlausnar.“ Mér finnst þetta áhugavert. Þetta er eitthvað sem við höfum ekki haft hér en höfum svo sem fyrirmyndir um annars staðar frá þar sem þetta hefur virkað ágætlega. Að sjálfsögðu hefur það ekki í för með sér að sveitarfélög eða báðir aðilar geti ekki leitað til dómstóla. Það er tvennt í viðbót sem mig langar að nefna. Annað eru starfsaðstæður kjörinna fulltrúa, liður 8. Hafandi verið í sveitarstjórn hef ég mikið talað um að mér finnist svo mikilvægt að þessi störf í nærsamfélaginu, sem eru ótrúlega mikilvæg, séu almennilega borguð. Að þau gefi fólki tækifæri á því að geta komið vel undirbúið á fundi og þetta sé a.m.k. hálft starf í hinum minni sveitarfélögum þannig að fólk geti fjallað faglega um mál og hafi tíma til að leita sér upplýsinga o.s.frv. Við þekkjum þetta, flestir eru að sinna því starfi meðfram öðru. Það er mér algerlega óskiljanlegt, af því að það er í mínu kjördæmi, að Akureyrarbær skuli ekki vera með sveitarstjórnarfulltrúana í fullu starfi eins og það er stórt samfélag og gríðarlega mikið undir. Það hefur verið kallað eftir því að Akureyrarbær verði hin borgin og mér finnst það eitthvað sem þarf að athuga. Ég veit að t.d. fulltrúi Vinstri grænna lítur á þetta sem sitt aðalstarf og sinnir því af mikilli alúð, eins og flestir og líklega allir, en það breytir því ekki að það er mikið álag að þurfa að sinna því með annarri vinnu og ég tala nú ekki um þegar svona margt er komið undir og stórt samfélag. Við höfum rætt áður að skoða þurfi og greina, ekki bara starfsaðstæður kjörinna fulltrúa eins og hér kemur fram heldur hvers vegna það er alltaf svona mikil endurnýjun, hvers vegna konur endast styttra í því starfi en karlar. Þar finnst mér Norðurþing hafa gengið á undan með góðu fordæmi. Þeir gerðu einmitt starfið að hlutastarfi, eins og ég talaði um áðan, og funda á hefðbundnum vinnutíma þannig að það þurfi ekki að hlaupa til og fá pössun og gera og græja til þess að geta farið á síðdegisfundi eða kvöldfundi. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli ef fólk á að endast í starfinu, af því að svo þekkjum við alveg að vinnunni lýkur ekki þegar fundurinn er búinn. Þegar fulltrúar fara út í búð eru málin gjarnan tekin upp og umræðum haldið áfram, maður þekkir það í svona litlu samfélagi. Ég hef töluverðar skoðanir á þessu og finnst mjög mikilvægt að gerð verði rannsókn eða könnun á því sem allra fyrst af hverju þeir sem hafa tekið sæti síðustu 10–15 ár buðu sig ekki fram aftur. Að lokum, virðulegi forseti, er það fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni. Hér er mikið og stórt verkefnismarkmiðið sem hefur verið á lista ríkisstjórnarinnar síðustu áratugina, að auka fjölbreytni í atvinnulífi um allt land og bæta forsendur fyrir jöfn tækifæri sveitarfélaga óháð stærð og staðsetningu til sjálfbærs vaxtar. Það örlar nú þegar aðeins á því en nýverið tilkynnti hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að hann væri að flytja störf út á land. En ég hef sagt svo oft áður: Þetta eru ekki bara ráðuneytin heldur líka opinberar stofnanir. Hér kemur fram að vinna eigi greiningu sem nýtist við að móta aðgerðaáætlun um fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni. Byggðastofnun hefur auðvitað gert margar og góðar greiningar á því og ég trúi ekki öðru en að það sé til töluvert af gögnum um það sem ættu að nýtast okkur í þeirri vinnu. Að mínu mati ætti hún ekki að þurfa að taka langan tíma. Það getur skipt gríðarlega miklu máli fyrir hinar litlu og dreifðu byggðir að störfum fjölgi á landsbyggðinni og á því lýk ég máli mínu.
Herra forseti. Hér er að mínu viti komin fram mjög metnaðarfull tillaga til þingsályktunar að framtíðarskipulagi sveitarfélaganna. Í langan tíma hefur verið rætt um sameiningar sveitarfélaga og hvernig framtíð við sjáum fyrir okkur varðandi stærð og fjölda sveitarfélaga í landinu. Ýmsar hugmyndir hafa verið ræddar og komið upp og að mínu mati er sú tillaga sem hér er lögð fram skynsamleg, enda mikilvægt að framtíðarsýn náist í þessu mikilvæga máli. Ég get tekið undir þau 11 markmið sem koma fram í aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023 í tillögunni: 1. Lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga. Að auka sjálfbærni sveitarfélaga og tryggja getu þeirra til að annast lögbundin verkefni. 2. Fjárhagslegur stuðningur. Að stórauka stuðning við sameiningu sveitarfélaga. 3. Tekjustofnar sveitarfélaga. Að styrkja þá og auka fjárhagslega sjálfbærni þeirra. 4. Fjármál og skuldaviðmið. Að tryggja sjálfbærni fjármála sveitarfélaga og lækkun skuldaviðmiðs sveitarstjórnarlaga fyrir A- og B-hluta reikningsskila sveitarfélaga. - Ég kem aðeins inn á þetta á eftir. 5. Verkaskipting ríkis og sveitarfélaga. Að mótuð verði aðgerðaáætlun um breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga.- Það er mál sem hefur verið rætt mikið meðal sveitarfélaganna á undanförnum árum. 6. Landshlutasamtök sveitarfélaga og samvinna þeirra. Að skýra stöðu og hlutverk landshlutasamtakanna. - Kallað hefur verið eftir þessu í mjög mörg ár og því ber að fagna að það sé komið inn í þessa aðgerðaáætlun. 7. Samskipti ríkis og sveitarfélaga. Að gæta að og virða sjálfstjórn sveitarfélaga og rétt þeirra til að ráða málefnum sínum á eigin ábyrgð, svo sem verkefnum og fjárhag. 8. Starfsaðstæður kjörinna fulltrúa. Að bæta þær og gæta að kynjajafnrétti sveitarstjórnarfólks. - Það er enn eitt málið sem sveitarfélögin eru búin að ræða mjög mikið síðustu ár og er rætt á hverju einasta þingi sambandsins ef ég man rétt. 9. Lýðræðislegur vettvangur. Að bæta aðkomu almennings að ákvarðanatöku og stefnumótun á sveitarstjórnarstiginu. 10. Stafræn stjórnsýsla. Að bæta aðgengi almennings að þjónustu og stjórnsýslu sveitarfélaganna, bæta samskipti og tryggja gott flæði upplýsinga. 11. Fjölgun opinberra starfa. Að auka fjölbreytni í atvinnulífi um allt land og bæta forsendur fyrir jöfn tækifæri sveitarfélaga óháð stærð og staðsetningu til sjálfbærs vaxtar. Þessari framtíðarsýn er ég algjörlega sammála og ég fagna henni enda löngu tímabært að koma fram með langtímaframtíðarsýn fyrir sveitarfélögin í landinu. Að mínu mati er mikilvægt að sveitarfélögin á Íslandi eflist og stækki og verði þar með betur í stakk búin til að veita íbúum betri þjónustu en þau gera í dag. Ég er meðvitaður um að stærðin skiptir ekki öllu máli þegar kemur að þjónustu en þó verður ekki hjá því komist að líta á það að í sumum tilfellum gerir hún það. Sameiningar í Skagafirði fyrir um 20 árum, svo ég líti mér nálægt, gengu vel og ég hef ekki heyrt neinar raddir um að menn vilji snúa aftur af þeirri braut þó að málið hafi verið umdeilt á sínum tíma og skoðanir skiptar. Ljóst er að þær framkvæmdir sem ráðist hefur verið í á undanförnum árum í Sveitarfélaginu Skagafirði hefðu t.d. verið illgerlegar í því landslagi sem var fyrir sameiningu og alveg ljóst að þessar framkvæmdir hafa stóraukið þjónustu og lífsgæði íbúa á þessu svæði. Á aukaþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga sem haldið var 6. september 2019 var samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta að fara í þá vegferð sem hér er lögð til. Stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga hefur sömuleiðis gefið jákvæða umsögn um málið. Því er ljóst að málið hefur mikinn hljómgrunn meðal sveitarstjórnarmanna þó að auðvitað séu á því skiptar skoðanir enda um stórt mál að ræða fyrir sveitarfélögin í landinu. Fyrr í dag var rætt um það hvernig staðið hefði verið að ákvörðun á landsþinginu um samþykkt þessarar ályktunar. Ég var á umræddu þingi og mér er ljúft og skylt að upplýsa að það var gert með eins lýðræðislegum hætti og hægt er. Málið var tekið fyrir og rætt og um það voru greidd atkvæði. Ég veit ekki hvernig er hægt að taka ákvörðun um þetta mál á þessum vettvangi á lýðræðislegri hátt. Í þessu felst auðvitað að einhverjir urðu undir og að einhverjir voru ósáttir en þannig virkar lýðræðið þar alveg eins og á Alþingi Íslendinga. Varðandi tillöguna um íbúafjölda og hvort talan eigi að vera 250 eða 1.000, eða 8.000 eins og hefur verið rætt um hér og var viðmiðið um málefni fatlaðs fólks, er rétt að benda á að í tillögunni eru undanþáguheimildir og t.d. þarf að líta til landfræðilegra og félagslegra þátta í því tilfelli líkt og var gert varðandi íbúafjöldann í byggðasamlaginu um málefni fatlaðs fólks. Þarna er því svigrúm sem er hægt að nýta og þarna er verið að opna glufu á að litið sé til landfræðilegra og félagslegra þátta sveitarfélaganna. Ég fagna þeirri breytingu sem hér er komin um að skoðuð verði betur sú tillaga að lækka skuldaviðmið A-hluta sveitarsjóða í 100%. Mörg sveitarfélög hafa gengið í gegnum miklar hagræðingaraðgerðir á síðustu árum til að komast undir 150% skuldaviðmið. Mikil uppsöfnuð framkvæmdaþörf hefur skapast innan þessara sveitarfélaga og með sameiningu verður mögulega frekari þörf á framkvæmdum þannig að ég tel ekki skynsamlegt að þrýsta viðmiðinu niður í 100% að svo stöddu heldur eigum við aðeins að sjá hvert þetta mun leiða okkur. Það er ljóst að ef við ætlum að keyra þetta niður í 100% munu mörg sveitarfélög lenda í miklum vandræðum með uppbyggingu innviða. Hér hefur líka verið rætt um skuldahlutfall minni sveitarfélaga, að það sé í mörgum tilfellum betra en hjá þeim stærri. Í því samhengi er allt í lagi að benda á að í mörgum tilfellum hefur uppbygging á þjónustu farið fram í stærri nágrannasveitarfélögum sem hafa þurft að skuldsetja sig til að standa undir kröfum íbúa um þjónustu sem sveitarfélagið á að veita þeim. Ég veit að þetta er ekki algilt en þetta er svona í mörgum tilfellum og því er mikilvægt að þegar menn tala um að skuldahlutfall minni sveitarfélaga sé betra en þeirra stærri hafi þeir þetta bak við eyrað og átti sig á að þetta er í mörgum tilvikum raunin. Ég vil líka árétta þá skoðun mína varðandi tekjustofna sveitarfélaganna, eins og hefur komið fram í máli Sambands íslenskra sveitarfélaga og sömuleiðis var það mjög skýrt á aukaþingi sambandsins þann 6. september, að það fé sem er ætlað til þess að koma til styrkingar úr jöfnunarsjóði til stuðnings sameiningu verði nýtt fjármagn en ekki tekið af þeim fjárframlögum sem sjóðurinn hefur til ráðstöfunar í dag. Þetta er mjög stórt mál og ég hvet fólk til að skoða mjög vel að það verði gert svona en að fjármagn verði ekki tekið úr sameiginlegum sjóðum sveitarfélaganna í þetta verkefni. Gangi þetta eftir er ljóst að breytingar verða á landshlutasamtökum sveitarfélaganna þar sem fækkun sveitarfélaga mun að mínu mati kalla á endurskoðun á starfssvæði landshlutasamtakanna. Þarna eru komin að mínu mati mikil tækifæri fyrir enn frekara samstarfi og samtali sveitarfélaganna í landinu og ýtir enn frekar á betri skilgreiningu á starfsemi landshlutasamtaka sveitarfélaga. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni en vona að tillagan nái fram að ganga því að ég tel að hún verði til framdráttar fyrir íbúa sveitarfélaga landsins.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á að lýsa ánægju minni með þessa tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Ég held að það sé tímabært að leggja fram svona langtímaáætlun í málefnum sveitarfélaga og mjög þarft. Mér finnst líka útgangspunkturinn í ályktuninni um að reyna að gera sveitarfélögin sjálfbærari og styrkja þau svo þau geti tekist betur á við viðfangsefni og geti þjónustað íbúana betur gríðarlega mikilvægur. Mig langar að draga fram sérstaklega málsgrein á bls. 2 í tillögunni, með leyfi forseta: „Sveitarfélög hafi ávallt nægilegan styrk til að takast á við áskoranir framtíðarinnar, svo sem aukna sérhæfingu, breytta aldurssamsetningu, búferlaflutninga, tæknibreytingar, þróun á sviði umhverfis- og loftslagsmála, lýðheilsumál o.fl.“ Þetta er nefnilega raunveruleikinn sem við búum við, samfélögin okkar eru alltaf að verða flóknari og flóknari og kröfurnar sem íbúar gera til sveitarfélaga um þjónustu eru líka alltaf að verða flóknari. Þess vegna er svo mikilvægt að gera sveitarfélögin í stakk búin til að takast á við þessar nýju áskoranir og þau verða að vera nógu öflug til að gera það. Íbúar sveitarfélaganna kalla líka eftir sérhæfðari þjónustu sem minni sveitarfélög geta ekki veitt ein og sér. Í þessu sambandi langar mig að nefna að ég lít svo á að það séu ákveðin mannréttindi að íbúar búi við ákveðna lágmarksþjónustu en sú er því miður ekki raunin eins og staðan er í dag. Mörg sveitarfélög geta ekki sinnt skyldum sínum og við því þarf að bregðast og við verðum að horfast í augu við það. Ég held að íbúum sé mismunað, þeir fái ekki þá þjónustu sem þeim ber eftir því hvar þeir búa. Þetta verðum við að horfast í augu við og taka á. Ég held að þessi tillaga sé tilraun til þess og ég er mjög ánægð með þetta. Mig langar líka að taka aðeins upp markmið nr. 3 í aðgerðaáætluninni, um tekjustofna sveitarfélaga. Tilhneigingin síðustu ár hefur svolítið verið að auka skyldur sveitarfélaga, sem þau bregðast vel við, íbúarnir vilja meiri þjónustu en tekjurnar hafa ekki alltaf fylgt með eða tekjustofnarnir. Þetta er ekki mikið útfært í markmiðunum en mig langar að nefna í umræðunni að gerð var mjög gagnleg áfangaskýrsla árið 2017 um endurskoðun á jöfnunarframlögum jöfnunarsjóðs. Ég held að það væri ágætisupplegg þegar við förum að skoða jöfnunarsjóðinn og ég fagna því innilega að það eigi að styrkja hann. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt. Sveitarfélögin hafa með Sambandi íslenskra sveitarfélaga verið í fararbroddi með að tína til nýja tekjustofna fyrir sveitarfélögin sem stjórnvöld hafa ekki alltaf verið sérstaklega tilbúin að horfa til en ég vona að með þessu markmiði verði horft til þess í næstu skrefum. Þessi þingsályktunartillaga er í grunninn mjög góð. Þarna eru mörg markmið sem ég held að hafi ekki náð miklu flugi í umræðunni en sem eru samt sem áður gríðarlega mikilvæg eins og verkaskipting ríkis og sveitarfélaga, stafræn stjórnsýsla og starfsaðstæður kjörinna fulltrúa. Þetta hefur lítið verið rætt í umræðunni en er gríðarlega mikilvægt. Við erum svolítið föst í fyrsta markmiðinu sem er lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga. Þetta er mikið tilfinningamál fyrir marga sem er alveg skiljanlegt. Sjálf bý ég á Vestfjörðum þar sem öll sveitarfélögin nema eitt þurfa á einhverjum tímapunkti að gangast undir einhvers konar sameiningu nái markmið þessarar þingsályktunartillögu fram að ganga. Þetta hefur verið mikið hitamál í kringum mig og þegar tillagan var fyrst lögð fram var afar gaman að henda sér í heita pottinn í Bolungarvík sem ég geri mjög gjarnan af því að þetta er hluti af þeirri þjónustu sem við nýtum mjög mikið, sundlaugar, skíðasvæði og félagsþjónusta. Ég er því vel nestuð inn í umræðuna. Það kom fram áðan hjá einum þingmanni að sveitarfélög væru samfélög. Ég er ekki sammála því. Samfélög eru eitt og sveitarfélög annað. Sveitarfélag er stjórnsýsla og samfélögin eru ein og sér. Ég bý sjálf í sameinuðu sveitarfélagi sem heitir Ísafjarðarbær, við vorum sameinuð árið 1996, en ég er sami Ísfirðingurinn eftir sem áður. Það hefur ekkert breyst og ég held fast í mína sjálfsmynd hvað það varðar. Við þurfum samt að sýna tilfinningum íbúa minni sveitarfélaga virðingu, ekki síst þeim sem eru á móti þessari lágmarksíbúafjöldatölu. Þau sjónarmið eiga svo sannarlega rétt á sér en ég vil alltaf hvetja þá íbúa sem eru ósáttir við þessar fyrirætlanir til að horfa frekar á þær út frá þjónustunni. Hvernig geta sveitarfélögin þjónustað íbúana betur? Þetta snýst ekki um hver maður er, maður getur verið sami Bolvíkingurinn þótt maður deili ákveðinni þjónustu með nágrönnunum. Ég held að það væri ágætisútgangspunktur. Með því er ég ekki að segja að við verðum öll sammála þessu en ég held að það gæti skilað ákveðnum árangri í umræðunni. Þetta er mjög heitt mál fyrir marga og þetta er líka ákveðin hræðsla við breytingar. Við þekkjum það sem við höfum en við þekkjum ekki alveg hvernig þetta verður. Við höfum heldur ekki alveg nógu góða reynslu af sameiningu sveitarfélaga. Það tókst t.d. ekki nógu vel til í mínu sveitarfélagi, í þeirri sameiningu fór margt aflaga. Ég bind þó vonir að við höfum lært af því og maður horfir auðvitað til þess módels sem er fyrir austan, að við getum lært af því. Ég þori samt að fullyrða þegar ég stend hér að þjónusta við íbúa Ísafjarðarbæjar hefur stórbatnað með sameinuðu sveitarfélagi. Ég stend alveg við það. Það er margt sem við getum lært af fyrri sameiningum en ég bind miklar vonir við að við þróum nýjar leiðir í því ef við höfum grunnmarkmiðin alveg skýr. Ég spyr líka hvort við hefðum kannski átt að ganga lengra í þessum sameiningum. Ég held að það sé ekki endilega hollt, eins og einhver nefndi í dag, að fara í gegnum tvær sameiningar. Við eigum bara strax að setja markið hátt. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um að 1.000 sé rétta talan, en ég held að við getum alveg farið hærra eins og hér hefur verið nefnt. Ég var á þingi fyrst í haust þegar þetta var til umræðu og þá fannst mér koma fram áhugaverður punktur í nefndinni. Þar voru sveitarstjórnarmenn sem höfðu áhyggjur af því að ef þetta væru frjálsar sameiningar - það þyrfti að sameinast en það skipti ekki máli hvaða sveitarfélög sameinuðust - gætu sterkustu sveitarfélögin bara hópað sig saman, t.d. Hvalfjarðarsveit og Fljótsdalshreppur, þau sveitarfélög sem hafa virkjanir, og Akrahreppur. Þau sveitarfélög sem eru ekki jafn fjárhagslega sterk gætu orðið út undan. Ég varpa fram til umhugsunar fyrir þingmenn hvort við eigum kannski að ganga lengra og ákveða hvernig sameiningin skuli verða. Það var gert að vissu leyti á Grænlandi árið 2007. Grænlandi var skipt upp í fjögur sveitarfélög. Ég var þar á ferðalagi nokkru síðar og mér fannst þetta mjög áhugavert út frá íbúalýðræði og öllu því tali sem var þá frekar nýtt í umræðunni hér. Ég hitti sveitarstjórnarmann í Sisimiut sem er á vesturströnd Grænlands og spurði hvort það hefði verið almenn ánægja með þetta af því að þau höfðu ekkert um það að segja hvernig þetta yrði. Íbúar fengu ekki að greiða atkvæði um hugmyndirnar en hann sagði mér að íbúar hefðu verið mjög ánægðir með þetta og bara fegnir að þurfa ekki að vera með Austur-Grænlandi. Hugmynd þeirra um íbúalýðræði er kannski önnur en ég hafði í huga. Ég geri ekki ráð fyrir að ég verði hér þegar atkvæðagreiðslan fer fram en vil að lokum hvetja þingmenn til að samþykkja þessa þingsályktunartillögu þegar þar að kemur af því að ég held að þetta sé mikið framfaramál fyrir sveitarfélögin í landinu og íbúa þeirra. Þau þurfa að fá skýrari ramma og sterkari og þurfa að vera öflugri til að takast á við framtíðaráskoranir sínar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Örnu Láru Jónsdóttur kærlega fyrir ágætisræðu. Hún nefndi það í ræðu sinni að hún væri náttúrlega ekki sami Ísfirðingurinn og hún hefði verið fyrir mörgum árum, ég er það náttúrlega ekki heldur. En þó að ég sé kannski í grunninn núna Kópavogsbúi er ég samt svolítill Ísfirðingur í mér og fæ vonandi að vera það áfram. En það var nú ekki það sem ég ætla að ræða við þingmanninn heldur það sem hún kom inn á í ræðu sinni, hvernig íbúar mismunandi sveitarfélaga eru í raun að notfæra sér þjónustu sveitarfélaganna í kring, sem er náttúrlega mjög algengt. Til að mynda Ísfirðingar sem fara í sund í Bolungarvík og væntanlega sækja Bolvíkingar þjónustu inn á Ísafjörð og auðvitað er það bara fínt mál. Ég veit að a.m.k. mörgum Ísfirðingum hefur þótt það kyndugt að það skuli vera þörf fyrir þrjú sveitarfélög á norðanverðum Vestfjörðum. Það er svo aftur annað mál. Ég get tekið undir það með þingmanninum að kannski ættum við að taka stærra skref í þessari lotu og bjóða ekki upp á þann möguleika til að mynda, eins og þingmaðurinn ýjaði að, að menn myndu sameinast næsta sveitarfélagi heldur einhverju á allt öðrum stað sem ég held að sé ekki gott. Það sem mig langaði að spyrja þingmanninn um í fyrra andsvari er hvort hún sjái fyrir sér einhverja tiltekna „ídeal“ stærð á sveitarfélagi. Samflokksmaður hennar, hv. þm. Njörður Sigurðsson, og ég áttum spjall um þetta áðan og væri gaman að heyra sjónarmið þingmannsins, hvort hún er með einhverja draumatölu í þessu efni.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég er ekki með eina draumatölu og ég held að líta þurfi til ýmissa þátta þegar kemur að góðri stærð fyrir sveitarfélög. Það eru landfræðilegir þættir, félagslegir o.s.frv. Það er kannski líka menningarleg hefð fyrir samstarfi sveitarfélaga sem þarf að horfa til og það geta verið landfræðilegar aðstæður eins og fjöll og ár o.s.frv. Ég held líka að við þurfum að taka skrefið svolítið stórt. Þetta verður mjög átakamikið fyrir marga, þessar sameiningar, verður erfitt og þungt. Þess vegna held ég að þetta sé svolítið eins og með plástur, við þurfum bara að taka hann snöggt af. Svo getum við unnið áfram með það. Ég held að fyrir marga verði þetta mjög erfitt. En eins og ég sagði áðan þarf að horfa til félagslegra þátta, landfræðilegra þátta og svo kannski ákveðinna menningarlegra þátta í þessu samhengi.
Herra forseti. Það er annað sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni áðan og það var hvernig menn halda áfram að vera Þingeyringar eða Flateyringar þó að þeir hafi gengið inn í stærra sveitarfélag. Ég held að það sé mjög mikilvægt og ég held kannski að eitt af skýrustu dæmunum um þetta sé einmitt á norðanverðum Vestfjörðum þar sem sirka helmingur, skulum við segja, Ísfirðinga skilgreinir sig annaðhvort sem Grunnvíking eða Sléttuhrepping. Eins og allir vita er ekki lengur nein byggð í þessum hreppum en þrátt fyrir það skiptast menn svolítið í þessi tvö lið. En það var ekki þetta sem ég ætlaði að spyrja hv. þingmann um í þessu andsvari heldur hitt að hún nefndi starfsaðstæður, hver endurnýjunin er í sveitarstjórnum, ég held að það hafi örugglega verið hv. þingmaður sem kom aðeins inn á þetta, og hvort hún hafi skýringu á því af hverju tölur segja okkur það að sveitarstjórnum helst verr á kvenkynsfulltrúum en karlkyns. Hefur þingmaðurinn annars vegar einhverja skýringu á þessu og hins vegar og miklu frekar einhverja lausn á þessu? Ég vil meina að það sé ákveðið mein í sveitarstjórnunum, það er eins og konur flæmist úr sveitarstjórnum af einhverjum ástæðum. Þingmenn hafa nefnt ástæður eins og starfskjör og vinnutíma o.fl. Við þurfum að ráða bót á þessu og ég er viss um að hv. þingmaður er mér sammála um það. Mig langar að heyra hvort hún hefur lausnir.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu fyrirspurn, að taka þetta upp, af því að það er gríðarlega mikilvæg spurning af hverju konur haldast síður í stjórnmálum almennt. Það á líka við í sveitarstjórnum. Ég er algjört einsdæmi, held ég, alla vega í kringum mig, ég er á þrettánda ári ef ég man rétt í sveitarstjórn. Það er ekki algengt að ungar konur haldist svo lengi. Vandinn er að sveitarstjórnarstarfið er ekki fullt starf á landsbyggðinni. Það er eins og fyrrverandi þingmaður, Kristján Möller, nefndi, það er bara mjög dýrt hobbí að vera sveitarstjórnarmaður. Fólk er alla jafna að vinna fullan vinnudag fyrir og svo taka sveitarstjórnarmálin við. Það er gríðarlegt álag ef fólk er með fjölskyldu og heimili. Það er því miður enn þá þannig að vinna heimilis liggur enn ansi mikið og meira á konum. Það eru bara rannsóknir sem hafa sýnt það. Það gerir þeim aðeins erfiðara um vik að sinna þessu mikilvæga hlutverki sem þær eru svo nauðsynlegar í. Eitt gæti verið að sveitarfélögin skilgreini það sem ákveðið starfshlutfall að vera sveitarstjórnarmaður þannig að fólk fái bara greitt meira. Það gæti verið liður í því að sameina sveitarfélögin þannig að þetta verði meira umfangs og fólk geti gert meira úr starfinu. Ég myndi halda að það gæti verið stór þáttur í að bæta þessar aðstæður og fá konur til starfa og það þarf náttúrlega líka að hækka launin. Það þorir enginn sveitarstjórnarmaður að segja þetta almennilega við íbúana en launin eru allt of lág. Maður þarf að hafa, sem flestir hafa, gríðarlegan áhuga og eldmóð til að vera í þessu mjög lengi. En það eru ekki allir sem hafa kost á því. Ef fólk er að vinna vaktavinnu, sem konur eru mikið í, er mjög erfitt að fá sig lausa af spítölum til að hlaupa á einn bæjarstjórnarfund, það getur reynst erfitt. Þar liggur held ég líka hluti af vandanum.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að lýsa yfir stuðningi við minnihlutaálit umhverfis- og samgöngunefndar um þetta mál en það nefndarálit lögðu fram hv. þingmenn Karl Gauti Hjaltason og Bergþór Ólason. Nú verð ég að viðurkenna að ég hef ekki beinlínis spurt hv. þm. Björn Leví Gunnarsson í Pírötum hvort hann hefði skrifað undir álitið ef hann væri fullgildur meðlimur í nefndinni. Hann er sem sé áheyrnarfulltrúi og getur þess vegna ekki skilað nefndaráliti úr þeirri nefnd og er það eina nefnd þingsins þar sem Píratar geta ekki skilað nefndarálitum. Þetta nefndarálit felur í sér að 1. liður í II. kafla þingsályktunartillögunnar fellur brott en sá liður fjallar um það að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga verði 250 frá almennum sveitarstjórnarkosningum árið 2022 en 1.000 frá almennum sveitarstjórnarkosningum árið 2026. Þetta á við í lögþvingunarumræðunni sem hefur aðeins verið í gangi hér í dag. Ég hef ekki neinar skoðanir á því hvort þetta eða hitt sveitarfélagið ætti að sameinast öðru eða yfir höfuð vera til. Sömuleiðis hef ég enga skoðun á því hvort þetta eða hitt sveitarfélagið ætti að vera með lágmarksíbúafjölda þótt ég myndi sjálfur almennt vilja búa í fjölmennu sveitarfélagi. Sennilega myndi ég greiða atkvæði með sameiningu ef ég byggi í mjög fámennu sveitarfélagi en það færi eftir ýmsu. Satt best að segja veit ég það ekki, virðulegi forseti, en ég veit að ég trúi á sjálfsákvörðunarréttinn og þar af leiðandi sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Ég trúi því að ákvæði stjórnarskrárinnar um sjálfstæði sveitarfélaga eigi að þýða að Alþingi hafi ekki heimild til þess að lögþvinga í gegn eitthvað eins og lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga og neyða þannig fram sameiningar eða eitthvað þess háttar. Það er ekki nýlunda í íslenskri pólitík að fólk sé ósammála um nákvæma lagatúlkun og oft er látið hér í þingsal eins og við séum í réttarsal að reyna að komast að því hver sé raunverulega rétt lagatúlkun út frá fordæmum Hæstaréttar eða einhverju því um líku. Að mínu mati skiptir máli að stjórnarskráin setji valdinu raunverulegar skorður sem Alþingi fer með og valdinu sem sveitarstjórnir hafa gagnvart borgurum sínum og gagnvart valdastofnunum almennt. Ég trúi þessu mjög heitt en mér þykir íslensk stjórnarskrá almennt, kannski bara íslensk lögfræði, ekki gera ráð fyrir því að slík takmörk séu virt alveg upp að því marki að þau séu til óþæginda. Það er nákvæmlega tilgangurinn með takmörkun á valdi yfirvalda, að hún valdi óþægindum þegar yfirvöld vilja gera eitthvað í trássi við óskir borgaranna. Það er heili punkturinn. Það mætti segja að fyrsta hlutverk stjórnarskrár væri að koma böndum á og takmarka vald yfirvalda, banna þeim að ráða ákveðnum hlutum. Hér er í sjálfu sér ekki um lagatúlkunaratriði að ræða heldur pólitískt atriði. Viljum við eða viljum við ekki að sveitarstjórnir séu það sjálfstæðar að sveitarfélögin ráði því alfarið sjálf hvað þau telja heppilegan lágmarksíbúafjölda? Ég tel það vald eiga að vera hjá sveitarfélögunum eða íbúum þeirra. Ég trúi því pólitískt séð. Ef ég les gildandi stjórnarskrá og þá tillögu sem felur í sér að lögþvinga fram sameiningu eða lágmarksíbúafjölda þá fæ ég ekki séð hvernig hún myndi standast stjórnarskrá. Það er minn skilningur á lögunum. Það má vel vera að einhver sé mér ósammála og þá er það bara þannig, en burt séð frá því er þetta pólitísk afstaða. Ég trúi því ekki að yfirvöld eigi að hafa slíkan rétt. Ég trúi því ekki að yfirvöld eigi að hafa slíkt vald. Ég tel það vera of mikið vald í höndum Alþingis yfir sveitarfélögunum. Það er allur gangur á því hvernig þjóðríki líta á einingar innan landamæra sinna. Sem dæmi eru fylki Bandaríkjanna allt annað stjórnskipulegt fyrirbæri en sveitarfélög hér og hvað þá kjördæmi. Fylkjunum svipar kannski meira til svokallaðra landa í Þýskalandi. Í grunninn er algjört lykilatriði í öllu sem ég trúi á í sambandi við stjórnarfar að valdið eigi að koma neðan frá og fara upp á við en ekki öfugt. Konungsríkið er hugsað þannig að það er guð, almætti einhvers konar, nánar tiltekið er fjallað um það að mig minnir í 13. kafla Rómverjabréfs í Nýja testamentinu, versum 1–4. Guð ákveður að einhver sé kóngur í gegnum orrustu eða örlög eða hvaðeina og það er kóngurinn sem ræður. Í sumum ríkjum hefur kóngurinn góðfúslega eða með valdabrölti heimilað íbúum að kjósa einhvers konar þing og þannig er valdið komin niður til íbúanna, frá guði til konungs og áfram niður. Arfleifð Íslands er náttúrlega þessi þegar allt kemur til alls vegna þess að stjórnarskrá okkar er arfleifð stjórnarskrárinnar sem við fengum frá konungsríkinu Danmörku. Hin leiðin er að hugsa þetta eins og gert er í Bandaríkjunum með þeim fyrirvara að það er mjög langt frá því að vera fullkomið kerfi. Það kerfi er mjög gallað í veigamiklum atriðum að mínu mati en hugsjónin er samt sem áður sú að valdið byrji neðst og leiti upp. Það er ekkert vald þarna uppi nema það sem er samþykkt af þeim sem gáfu valdið, þ.e. almenningi sjálfum. Við eigum að nýta sveitarfélögin þannig að þau verði sjálfstæð, eins sjálfstæð og þykir yfir höfuð ganga upp. Mér finnst að þau ættu að hafa miklu meira vald yfir eigin málum. Ég verð að viðurkenna að ég er frekar opinn fyrir hugmyndum eins og þeim að sveitarfélög eða aðrar einingar lýðveldisins gætu ákveðið hluti sem við ákveðum almennt með lögum. Það er t.d. mismunandi áfengiskaupaaldur eftir fylkjum og héruðum í Kanada og Bandaríkjunum. Það er ekkert æðislega þægilegt fyrir alla, gott og vel, en þannig er það og mér finnst það skynsamlegt. Mér finnst skynsamlegt að valdi sé dreift niður á smærri einingar og það sé meira í höndum íbúanna sem búa á hverju svæði, í umboði þeirra. Ég held að það sé skynsamlegt út frá lýðræðissjónarmiðum. Það er ekki hægt að ræða sjálfstæði sveitarfélaga án þess að ræða aðeins frumvarp um nýja stjórnarskrá. Í gildandi stjórnarskrá eru tvær setningar þar sem sveitarfélög eru nefnd. Ég get lesið þær í heild sinni á skömmum tíma, með leyfi forseta: „Sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Tekjustofnar sveitarfélaga skulu ákveðnir með lögum, svo og réttur þeirra til að ákveða hvort og hvernig þeir eru nýttir.“ Fleira er ekki sagt um sveitarfélög í gildandi stjórnarskrá lýðveldisins. Það vekur athygli hvernig orðalagið er, ég get ekki að lýst því öðruvísi en sem íslensku, virðulegur forseti. Það er þannig að sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. En þá er einmitt dæmigert að lagatúlkunin sé sú að svo lengi sem það eru sett lög ráði sveitarfélögin ekki neinu, það er bara Alþingi sem ræður með því að setja lög. Ég tel þá lagatúlkun, jafnvel ef hún gengur upp sem ég er ekki sannfærður um, mjög óheppilega fyrir ákvæðið. Mér finnst einfaldlega ekki nógu mikið sjálfræði fólgið í sjálfstæði sveitarfélaga sem er bundið slíkum skilyrðum og velti því fyrir mér hvað vaki fyrir fólki þegar það setur svona ákvæði ef ekki einmitt að tryggja sjálfstæði umfram það sem Alþingi getur ákveðið. Í frumvarpi um nýja stjórnarskrá er heill kafli um sveitarfélög, nánar tiltekið fjögur ákvæði, og í nýjustu útgáfunni sem er unnin upp úr nefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar frá árinu 2013 eru þetta 107.–110. gr. Ég ætla ekki að lesa allar greinarnar en mér þykir rétt að nefna þær alla vega. Í 107. gr. er fjallað um sjálfstæði sveitarfélaga og í 108. gr. um nálægðarreglu, í 109. gr. um kosningu sveitarstjórna og íbúalýðræði og í 110. gr. um samráðsskyldu. Með öðrum orðum er sjálfstæði sveitarfélaganna sett í mun meiri forgang í frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár en gert er í þeirri núgildandi. Nýja stjórnarskráin er frelsisaukandi. Hún er lýðræðisaukandi. Hún er sjálfræðis- og sjálfstæðisaukandi fyrir sveitarfélög. Ég vil einnig nefna að í 107. gr. frumvarps til nýrrar stjórnarskrár er ákvæði sem samsvarar ákvæði í 78 gr. í gildandi stjórnarskrá. Ákvæðin eru keimlík en þó er grundavallarmunur á þeim. Í 107. gr. segir, með leyfi forseta: „Sveitarfélög skulu hafa nægilega burði og tekjur til að sinna lögbundnum verkefnum.“ Það væru nú aldeilis bylting í samskiptum ríkisvaldsins og sveitarfélaganna ef það væri stjórnarskrárbundið að sveitarfélögin skyldu hafa nægilega burði og tekjur til að sinna lögbundnum verkefnum. Við hljótum öll að kannast við réttmætar kvartanir sveitarfélaganna um að á þeim hvíli skyldur, einhver verkefni sem þau eigi að leysa af hendi en svo fylgi fjármagnið ekki. Það er sífellt kvartað undan þessu og mér finnst þetta ljótt. Mér finnst að það eigi ekki að vera þannig. Í 110. gr. um samráðsskyldu kemur fram, með leyfi forseta: „Við undirbúning laga sem með beinum hætti varða málefni sveitarfélaga skal hafa samráð við sveitarstjórnir og samtök þeirra.“ Nú er staðan í þessu þingmáli sú að það er vissulega samráð við sveitarstjórnir og samtök þeirra en mér finnst eðlilegt að það sé stjórnarskrárbundið vegna þess að ef Alþingi ætlaði að fara að taka ákvarðanir í trássi við það umboð sem kæmi frá sveitarfélögunum væri minn skilningur á því alla vega sá að slíkar ákvarðanir væru ekki í gildi ef ekki væri haft þetta samráð. Þannig finnst mér að stjórnarskrá eigi að virka. Hún á að setja raunveruleg mörk. Hún á ekki einungis að fela í sér almenn viðhorf eða beiðni um hlýhug yfirvalda til réttinda sveitarfélaga heldur á hún að ramma það inn þannig að Alþingi séu takmörk sett fyrir því hvað það má gera gagnvart sveitarfélögunum. Það að ákveða tilvist sveitarfélaga eða lágmarksíbúafjölda þeirra finnst mér vera algjörlega á forræði sveitarfélaganna sjálfra. Þannig les ég andann í það minnsta í gildandi stjórnarskrá og sjálfur myndi ég túlka lagatextann þannig en burt séð frá allri pólitík þykir mér það einnig sjálfsögð afstaða, eins og kemur skilmerkilega fram í ágætu minnihlutaáliti Miðflokksins, hv. þingmanna Karls Gauta Hjaltasonar og Bergþórs Ólasonar. Þessi afstaða er ekki aðeins persónuleg afstaða þess sem hér stendur heldur endurspeglast hún í grunnstefnu Pírata. Grunnstefnan er sennilega eitt af því fáa sem hefur aldrei breyst hjá Pírötum og við leggjum mikið út frá henni. Í þeirri stefnu er fjallað um beint lýðræði og sjálfsákvörðunarrétt og langar mig til að lesa það upp, með leyfi forseta: „Píratar telja að allir hafi rétt til að koma að ákvarðanatöku um málefni sem varða þá. Réttur er tryggður með styrkingu beins lýðræðis og eflingu gegnsærrar stjórnsýslu. Píratar telja að draga þurfi úr miðstýringu valds á öllum sviðum og efla þurfi beint lýðræði í þeim formum sem bjóðast.“ Það er margt í íslenskri pólitík sem er hægt að draga ályktanir út frá með því að líta til þessarar grunnstefnu. Við erum einnig með stefnu um stjórnsýslu á sveitarstjórnarstigi sem ég ætla að gera stuttlega grein fyrir þótt ég ætli ekki að lesa hana orðrétt. Þar er fjallað um lýðræðisuppgöngu. Eitthvað af því höfum við lagt fram nú þegar í formi frumvarpa, þ.e. að auka getu íbúa sveitarfélaga til að kalla eftir íbúakosningu um tiltekin mál. Í dag er það skilgreint þannig í lögum að 20% íbúa geti óskað eftir íbúakosningu um tiltekin mál en svo kemur fram í lögunum að það geti verið 20% eða hærra, sem er skrýtið og við höfum lagt til að það séu 20% eða annað, svo að sveitarfélög geti lækkað þá prósentu og haft hana 5% eða 10% eða hvað svo sem þykir við hæfi. Eflaust er sú prósenta svolítið háð stærð sveitarfélags. Einnig er fjallað um að sveitarstjórnir ættu að geta kosið framkvæmdastjóra sveitarfélags beinni íbúakosningu, þá sem hafa oft verið kallaðir bæjarstjórar eða borgarstjórar eða hvaðeina. Sömuleiðis er fjallað um vefkerfi og nokkur tæknimál en umfram allt að unnið verði að eflingu þátttökulýðræðis og íbúasamráðs á sveitarstjórnastigi. Fjallað er um gegnsæi og að útgjöld sveitarfélaga séu opinber og aðgengileg á vefnum og síðast en ekki síst að sveitarstjórnarlögum verði breytt til að tryggja rétt íbúa til að fresta umdeildum stjórnvaldsákvörðunum sveitarfélags í framkvæmd tímabundið og vísa þeim í bindandi íbúakosningu. Allt þetta snýr að því að auka sjálfsákvörðunarrétt íbúa sveitarfélaganna og það er viðhorfið sem við eigum að mínu mati að hafa sem leiðarljós og ekki bara þannig að við segjumst virða það, rétt eins og það að bera virðingu fyrir einhverjum snýst ekki aðeins um að þéra viðkomandi eða nota ekki fúkyrði. Virðing felst t.d. í því að hlusta á fólk þegar það talar, grípa ekki fram í fyrir því, ryðjast ekki fram fyrir það í röð og því um líkt. Þannig er virðing sýnd í verki. Það er ekki nóg að segja bara: Ég ber rosalega mikla virðingu fyrir þér, hv. þetta eða hitt - og koma síðan fram við viðkomandi af virðingarleysi, sér í lagi gagnvart sjálfsákvörðunarrétti. Sem fyrr segir teljum við hv. 11. þm. Reykv. s., og samkvæmt mínum skilningi hv. þingmenn Karl Gauti Hjaltason og Bergþór Ólason, að í það allra minnsta sé hér hoggið mjög nálægt stjórnarskrárvörðum sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga og til vara því sem hann ætti að vera. Því legg ég til í samræmi við ágætt minnihlutaálit að þetta mál, sem er ágætt að mörgu öðru leyti, verði samþykkt með þeirri breytingu að 1. liður II. kafla falli brott.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil fara svolítið yfir upphafið, það sem hann byrjaði á og flestir hafa byrjað á, þ.e. lögþvingun eða ekki lögþvingun. Hann endaði líka ræðu sína á því að taka undir að það félli brott. Þegar við tölum um sjálfbærni sveitarfélaga - af því að þingmanninum varð tíðrætt um að sveitarfélögin ættu að geta stjórnað sér svolítið sjálf, sem þau gera sannarlega - langar mig að velta upp hugtakinu sjálfbærni og hvað honum hugnist í því og hvernig hann telur sveitarfélag vera sjálfbært til að geta sinnt þeim verkefnum sem því ber að gera. Mig langar líka að velta því upp með þingmanninum, af því að ég hef haft efasemdir um lögþvingun: Er að hans mati þörf á að hafa lágmarksstærð sveitarfélags? Erum við enn þá þar að það sé í lagi að hafa 50 íbúa viðmið eða 0 eða hvernig það nú er? Um leið og sveitarfélögin kalla eftir aukinni ábyrgð á verkefnum, þau gera það, þurfum við að vera viss um að þau geti það til að ekki myndist valdaójafnvægi. Valdaójafnvægi getur nefnilega myndast í risastórum sameiningum en það getur líka myndast þegar einhver sveitarfélög sitja algjörlega eftir vegna þess þau bjóða upp á takmarkaða þjónustu af því að þau eru ekki í færum vegna smæðar sinnar og kannski margra annarra þátta. Er þörf á lágmarksstærð að mati þingmannsins?
Virðulegi forseti. Ég hugsa að ég myndi taka undir það að eflaust er æskilegt að hafa einhverja lágmarksstærð. Eflaust er einhver lágmarksstærð þannig að ef sveitarfélag er minna en það þá valdi það ýmiss konar óhagræði. En fyrir mér er algjört grundvallaratriði að það sé samt sem áður sjálfsákvörðunarréttur þess sveitarfélags sem stjórni því hvernig við því er brugðist. Frelsi felur í sér ákveðið óhagræði. Lýðræðið felur reyndar í sér gríðarlega mikið óhagræði, ef út í það er farið, nema kannski í mjög stóru samhengi. Það verður bara svolítið að hafa það. Nú bý ég í Reykjavík sem er mjög stórt sveitarfélög svo ekki sé meira sagt og mín persónulega afstaða sem borgara er að ég vil búa í sem stærstu sveitarfélagi. Ég vil búa þar sem er sem flest fólk. Ef ég byggi í afskaplega smáu sveitarfélagi þá hreinlega veit ég ekki hvað mér myndi finnast um það vegna þess að ég þyrfti að þekkja aðstæður þess sveitarfélags. Ég hef litla reynslu af því að búa í slíkum sveitarfélögum, reyndar aðeins á táningsaldri, og get í raun og veru ekki svarað hv. þingmanni hvernig ég líti á það í sambandi við sjálfbærni án þess að kynna mér málefni tiltekins sveitarfélags. Hvað varðar sjálfbærni almennt get ég hins vegar svarað því að það hefur verið mjög áberandi að það er aðallega ríkisvaldinu sjálfu, nefnilega fjárveitingavaldinu, að kenna að mínu mati að sjálfbærni er ábótavant hér og þar milli sveitarfélaga vegna þess að sveitarfélögunum eru veitt verkefni og þeim er gert skylt að sinna ákveðnum verkefnum án þess að fjármagn fylgi með. Nú er brugðist við því í þessari tillögu sem mér þykir mjög gott, enda styð ég tillöguna að öllu leyti eins og ég hef kynnt mér hana, ég verð að viðurkenna að ég hef ekki lesið hana alveg í gegn, fyrir utan að ég styð ekki 1. lið II. kafla. Grundvallaratriði fyrir mér er alltaf frelsið, sjálfsákvörðunarréttur og lýðræði. Ef það kostar eitthvert óhagræði eða hefur óheppilegar hliðarafleiðingar þá verður oft og tíðum bara að hafa það. Það eru einhver takmörk fyrir því. Ég þyrfti að hafa kynnt mér [[Forseti hringir.]]tiltekin sveitarfélög og stöðu þeirra innan núverandi fyrirkomulags til að geta svarað hv. þingmanni. [[Forseti hringir.]]En ég treysti líka þeim sveitarfélögum til þess að taka réttar ákvarðanir í þeim málum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta er nefnilega snúið og hefur verið. Hv. þm. Guðjón Brjánsson flutti ágæta ræðu við fyrri umræðu þessa máls, þar sem hann fór í gegnum söguna og það hafa alltaf verið átök um þennan lið. Mörgu öðru hefur okkur tekist að breyta en alltaf verið átök um þennan lið: Hver á lágmarksstærð sveitarfélaga á að vera, á að setja hana fram með lögþvingun eða ekki? Ég hvet hv. þingmann til að lesa ræðu hv. þingmanns, hún var bara svo skemmtileg og upplýsandi hvað þessa hluti varðar. Þegar við erum að tala um hitt stjórnsýslustigið, sem er svo mikilvægt, þá finnst mér að við megum ekki bara horfa á eitthvert eitt atriði í málinu. Hv. þingmaður segir að hann styðji tillöguna að öðru leyti. Hann nefndi stjórnarskrána og þá langar mig að spyrja hann varðandi tekjuöflun sveitarfélaga, af því að það er eitt af því sem þingmaðurinn nefndi að lokum í andsvari sínu, þ.e. gagnrýni sem hefur komið fram á það að ekki hafi fylgt fjármagn þeim verkefnum sem hafa verið færð yfir til sveitarfélaga o.s.frv. Að mínu mati þurfum við líka að fara að hugsa svolítið út fyrir boxið. Það hefur gjarnan verið sagt að þjónustan sé betri í nærsamfélaginu og á þeim grundvelli eigi að flytja verkefni til sveitarfélaga. Ég get tekið undir það að mörgu leyti. En ef við lítum svo bara almennt á þetta þá höfum við líka deilt um það mjög lengi hvaða aðra tekjustofna sveitarfélög gætu nýtt sér til að styrkja stöðu sína enn frekar gagnvart hinum ýmsu verkefnum sem þau eru að fást við og ekki bara þau sem ríkið er að færa yfir heldur bara þau sem nútímasamfélag krefst af sínu nærsamfélagi, að það fái tiltekna þjónustu. Mig langar því að spyrja hv. þingmann: Hefur hann leitt hugann að því hvaða tekjustofnar það væru sem við gætum fært til sveitarfélaga eða þau gætu búið sér til?
Virðulegi forseti. Það er einn liður sem hefur verið nefndur hérna nokkrum sinnum og fylgir tillögunni, ef ég skil rétt, að gistináttagjald renni til sveitarfélaganna. Það er líka heppilegt að það er í samræmi við stefnu Pírata sem kveður á um nákvæmlega það. Ég er enginn sérstakur sérfræðingur í tekjustofnum sveitarfélaga, verð ég að segja, en það segir sig sjálft að þegar sveitarfélög gera samninga eða samkomulag við ríkið um að veita einhverja þjónustu þá á ríkið að standa við það og ríkið á að fjármagna það sem það hefur sagst ætla að gera og á að virða það. Ef verkefni heldur áfram, segjum verkefni sem er á tilraunastigi í ákveðinn tíma, þá verður ríkið að fjármagna það í staðinn fyrir að kenna sveitarfélögunum um þegar illa fer vegna fjárskorts. Kjörið dæmi um þetta er NPA hjá Reykjavík. Núna er Reykjavík kennt um það þegar skortur er á stuðningi frá ríkinu. Þar er karpað um hvenær tilraunaverkefninu lýkur. Þar finnst mér ríkið þurfa að standa sig betur. Varðandi sjálfsákvörðunarrétt, sjálfbærni og lágmarksíbúafjölda og því um líkt geri ég mikinn greinarmun á því hvaða skoðun ég hef persónulega og hver eigi að taka ákvörðunina. Segjum sem svo að ég sé sammála því að 1.000 eða jafnvel 2.000 manns sé heppilegt lágmark og mín skoðun sé einlæglega sú að það fylgi því mikið óhagræði og það sé mjög erfitt ef sveitarfélög eru undir þeirri stærð. Það breytir því ekki og gerir það ekki sjálfkrafa að verkum að ég treysti sveitarfélögum eitthvað minna til að taka þessar ákvarðanir sjálf. Ég er þannig gerður að ég vil vera í stóru sveitarfélagi. Ef ég byggi í 500 manna sveitarfélagi myndi ég sennilega vilja sameinast öðru vegna þess að mér finnst fólk gott, mér finnst meira af fólki betra, persónulega, þannig er ég gerður. En ég myndi umfram allt alveg treysta sveitarfélögum til að taka þá ákvörðun sjálf. Þetta er sambærilegt því að oft þegar við tölum um landsbyggðina er ekki gerður greinarmunur á því hver sé rétta ákvörðunin annars vegar og hins vegar hvort landsbyggðin eða sveitarfélögin geti tekið þessa ákvörðun sjálf. Þetta eru ólíkar spurningar. [[Forseti hringir.]]Ég segi: Fólk getur almennt tekið ákvörðun fyrir sjálft sig. Sveitarfélög geta almennt tekið ákvörðun fyrir sjálf sig.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að teygja lopann mikið í þessu máli. Hér hafa farið fram töluvert miklar og prýðilegar umræður um þessa þingsályktunartillögu um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033. Ég ætla aðeins að árétta það sem kemur fram í nefndaráliti minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar hv. þingmanna Karls Gauta Hjaltasonar og Bergþórs Ólasonar. Ég tek að sjálfsögðu heils hugar undir það sem þar kemur fram. Eins kom fram í ræðu síðasta þingmanns, hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar, að minni hlutinn tekur undir þessa þingsályktunartillögu að öllu leyti nema um hvernig sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga er virtur. Mig langar að vitna í tvær setningar úr álitinu, með leyfi forseta: „Minni hlutinn bendir á að sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga er bundinn í stjórnarskrá, samanber 78. gr. hennar þar sem segir að sveitarfélög skuli sjálf ráða sínum málum eftir því sem lög ákveða. Minni hlutinn telur hins vegar að ríkið geti komið að sameiningum sveitarfélaga með því að í samráði við þau séu settir fram hvatar til að liðka fyrir slíkum sameiningum.“ Þetta er alveg kristaltært í mínum huga. Ég hef sjálfur setið í sveitarstjórn, tekið þátt í umræðum um sameiningu sveitarfélaga og er hlynntur því að sveitarfélög geti sameinast undir því merki að auka við sjálfbæran rekstur sveitarfélaganna. Það gengur misjafnlega en samt kemur glöggt fram í þingsályktunartillögunni hve mikið hefur breyst síðan 1992 þegar sveitarfélög voru 197 talsins. Í kringum 2000 voru þau 124 og svo 101 árið 2004 og hefur síðan fækkað niður í 72 sveitarfélög. Allt er þetta gert með því fororði að sveitarfélög taki sjálf ákvörðun um að sameinast eftir mislanga vinnu. Það er það sem við í mínum flokki og fleiri vilja halda til haga að sé virt algjörlega. Ég veit að við, allir þingmenn Miðflokksins, stöndum heils hugar að baki því áliti að sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga sé virtur í þessari vinnu. Það er ekki alltaf hægt að fullyrða að sveitarfélög séu endilega betur rekin þó að það séu fleiri manns í sveitarfélaginu en færri. Auðvitað er það líklegra. Við getum tekið dæmi af einum hrepp í mínu kjördæmi sem heitir Árneshreppur á Ströndum. Hann er mjög fámennur en landstór og ég veit að fólk í þeim hrepp hefur áhyggjur af því að ef það yrði þvingað til að sameinast einhverjum öðrum sveitarfélögum yrði lengra en ella í þá þjónustu sem nú er þó í sveitarfélaginu. Þau telja litlar líkur á að það myndi bæta þjónustu í þeirra sveit þannig að það myndi ekki henta þeim að sameinast undir þessum merkjum. Þau verða að finna hjá sér einhvern hvata til þess og þess vegna kemur m.a. fram í nefndaráliti minni hlutans að í samráði við þau séu settir fram hvatar til að liðka fyrir slíkum sameiningum. Það kom líka fram á fundum sem ég fór á í kjördæmaviku sl. haust um mitt kjördæmi, Norðvesturkjördæmi, að sveitarfélög sem eru þetta fámenn töluðu um að aukaþing Sambands íslenskra sveitarfélaga sem haldið var 6. september hefði verið það fámennt, að ekki hefðu verið fulltrúar frá það mörgum sveitarfélögum, að þeim hefði ekki fundist réttlætanlegt að þessi atkvæðagreiðsla skyldi tekin gild. Þau voru ósátt við það og er náttúrlega miður ef slíkt er ekki gert á réttan hátt. Ég ætla ekki að lengja umræðuna öllu meira, ég árétta bara að skoðun okkar í Miðflokknum er sú að þessi þingsályktunartillaga sé ágætistillaga að því tilskildu að 1. liður í II. kafla falli brott þar sem það boðvald er sett inn að sveitarfélög skuli vera stærri. Ég ætla að lesa þann texta í þingsályktunartillögunni sem við viljum láta falla brott, með leyfi forseta: „Lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga. Verkefnismarkmið: Að auka sjálfbærni sveitarfélaga og tryggja getu þeirra til að annast lögbundin verkefni. Lágmarksíbúafjöldi verði 250 frá almennum sveitarstjórnarkosningum árið 2022, en 1.000 frá almennum sveitarstjórnarkosningum árið 2026.“ Þetta viljum við láta fella út og þá yrðum við sennilega nokkuð sáttir og alveg örugglega við þessa breytingartillögu. Af því sögðu ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þetta mál að sinni.
Virðulegi forseti. Ég kem í aðra ræðu í þessari síðari umr. um tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Hér hefur farið fram góð umræða í dag um þessa þingsályktunartillögu sem er tímamótatillaga að því leyti að þetta er í fyrsta skipti sem verið er að leggja fram framtíðarsýn og meginmarkmið í málefnum sveitarfélaga í góðri samvinnu ríkis og sveitarfélaga. Stefnunni og sýninni fylgir svo aðgerðaáætlun um 11 samstarfsverkefni. Ég ætla aðeins að drepa á þessi verkefni aftur. Fyrsta aðgerðin er lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga. Um það verkefni eru, eins og fram hefur komið hér, nokkuð skiptar skoðanir en um hin verkefnin tíu virðist ríkja almenn sátt þótt dregin hafi verið fram ákveðin atriði varðandi nokkur þeirra sem þarf að huga að. Önnur aðgerðin er fjárhagslegur stuðningur við sameiningar sem miðar að því að auka stuðning við sameiningu sveitarfélaga með stuðningi jöfnunarsjóðs. Þar hefur verið bent á mikilvægi þess að þar komi inn viðbótarfjármagn frá ríkinu, að ekki verði látið sitja við að nýta það fjármagn sem þar er núna. Þess vegna er mjög mikilvægt að framhaldinu þar verði vel fylgt eftir af hálfu Alþingis. Þriðja aðgerðin er um að styrkja tekjustofna sveitarfélaga. Fjórða aðgerðin er skoðun á því hvert skuldaviðmið sveitarstjórnarlaga fyrir sveitarsjóði eigi að vera til framtíðar. Í nefndaráliti meiri hlutans er bent á að það sé gott að íhuga það vel áður en farið verður í breytingar á því skuldaviðmiði sem nú er í lögum. Fimmta aðgerðin felur í sér að mótuð verði aðgerðaáætlun um breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Sjötta aðgerðin miðar að því að skýra stöðu og hlutverk landshlutasamtaka sem lengi hefur verið kallað eftir og mun auðvitað breytast ef sveitarfélögunum fækkar. Þá breytist hlutverkið óhjákvæmilega. Sjöunda aðgerðin er um betri samskipti ríkis og sveitarfélaga og að tryggja virðingu fyrir sjálfstjórn sveitarfélaga og rétt þeirra til að ráða þeim málefnum sem þau eru ábyrg fyrir. Áttunda aðgerðin er um starfsaðstæður kjörinna fulltrúa. Allmargir hafa komið inn á mikilvægi þess að fylgja eftir betri starfsaðstæðum kjörinna fulltrúa, m.a. til að gæta að kynjajafnrétti sveitarstjórnarfólks og til að tryggja meiri samfellu í hópi sveitarstjórnarmanna. Níunda aðgerðin miðar að því að bæta aðkomu almennings að ákvarðanatöku og stefnumótun á sveitarstjórnarstiginu, að fara í vinnu með tilraunaverkefni í nokkrum sveitarfélögum til að prófa ólíkar leiðir í íbúalýðræði. Tíunda aðgerðin er um betri og aukna stafræna stjórnsýslu sveitarfélaga. Ellefta aðgerðin er um fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni. Inn á allar þessar aðgerðir hefur verið komið með einhverjum hætti hér. Varðandi aðgerðina um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga langar mig aðeins að draga saman umræðuna úr því. Þetta er engan veginn í fyrsta skipti sem sett yrði viðmið um lágmarksfjölda í sveitarfélagi. Um tíma á síðustu öld var miðað við 50 íbúa lágmarksfjölda og á þjóðveldisöld var viðmiðið í kringum 400 manns þannig að við erum alls ekki í fyrsta skipti á þessum slóðum. Nokkrum tíma hefur verið eytt í að ræða túlkun á ákvæðum stjórnarskrár varðandi sjálfstæði sveitarfélaganna. Vissulega hefur aldrei reynt á þá lagatúlkun en þingsályktunartillögunni fylgir ítarleg túlkun fræðimanna í lögfræði á því hvað ákvæðið þýðir og ég er sannfærð um að tillagan er í samræmi við ákvæðið. Að lokum langar mig að fara aðeins inn í hvað tekur við ef tillagan verður samþykkt með öllum þeim aðgerðum sem hún innifelur. Þá er næsta skrefið auðvitað að samstarf sveitarfélaga og ríkis hefst um verkefnin hvert og eitt. Þá þarf að leggja fram frumvarp í þinginu með bráðabirgðaákvæðum um lágmarksíbúamarkið og þá þarf að skýra hvaða ferli fara af stað ef sveitarfélög hafa ekki tekið sameiningarskrefin í íbúakosningum og eru undir lágmarksíbúatölunni eftir kosningar. Leiðarljósið þar þarf að vera lausnamiðuð samvinna og samstarf milli þeirra sveitarfélaga sem málið varða og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins. Það er það sem nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar leggur ríka áherslu á, m.a. eins og einhverjir hafa komið inn á hér, að þá verði tekið tillit til landfræðilegra og samfélagslegra aðstæðna við alla vinnu við sameiningar. Eins þarf að fara í lagabreytingar sem geta lotið að nýjungum í stjórnsýslunni, notkun fjarfundabúnaðar og dreifðri stjórnsýslu. Eins og sveitarstjórnarlögin eru í dag eru ákveðnar skorður settar við nýtingu tækninnar og það er mjög mikilvægt að taka þær hindranir í burtu þannig að það verði nýsköpun sem fylgir sameiningu og endurskoðun á aðferðum í stjórnsýslunni, auk þess að tryggja að hægt sé að dreifa störfum. Ég þakka öllum þeim sem hafa átt hér orðaskipti í dag um þessa tillögu og ég legg til eins og áður að hún verði samþykkt.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um stofnun embættis tæknistjóra ríkisins. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sigurð H. Helgason og Einar Birki Einarsson frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og Njörð Sigurðsson frá Þjóðskjalasafni Íslands. Nefndinni barst umsögn um málið frá Þjóðskjalasafni Íslands. Með tillögunni er lagt til að stofnað verði embætti tæknistjóra ríkisins sem hafi yfirumsjón með tæknilegum innviðum Stjórnarráðsins. Við meðferð málsins var lögð áhersla á mikilvægi þess að samræma tæknikerfi ríkisins, auka sjálfsafgreiðslu í rafrænni þjónustu ríkisins og samnýta tæknilega innviði þar sem það ætti við. Þá kom einnig fram að huga þyrfti að varðveislu rafrænna gagna strax við hönnun rafrænna gagnakerfa og að samræma þyrfti uppbyggingu rafrænna gagnakerfa ríkisins. Enn fremur þyrfti að tryggja að varðveisla þessara gagna yrði í samræmi við lög um opinber skjalasöfn, nr. 77/2014. Meiri hlutinn bendir á að í upphafi árs 2018 var stofnaður verkefnishópur innan fjármála- og efnahagsráðuneytisins sem gengur undir heitinu „Verkefnastofa um stafrænt Ísland“. Megináherslur verkefnastofunnar eru að auka og bæta stafræna opinbera þjónustu á Ísland.is, að byggja upp og styrkja grunninnviði upplýsingatækni og að auka samrekstur stofnana á sviði upplýsingatækni. Að auki samþykkti ríkisstjórnin fyrr á þessu ári aðgerðaáætlun um eflingu stafrænnar þjónustu sem inniheldur m.a. tillögu um að gagnasöfn verði efld og opnuð almenningi og vísindasamfélaginu. Þar kemur einnig fram að þörf sé á breytingum á lagaumgjörð til að styðja við hagnýtingu og útbreiðslu á stafrænni opinberri þjónustu. Meiri hlutinn telur ljóst að mikil uppsöfnuð þörf sé á tæknilegri vinnu við rafræna þjónustu hins opinbera og að efling stafrænnar þjónustu muni skila aukinni hagræðingu í ríkisfjármálum. Að mati meiri hlutans falla markmið tillögunnar vel að framangreindri vinnu sem hafin er hjá stjórnvöldum en nauðsynlegt er að sú vinna verði efld enn frekar. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að tæknilegir innviðir Stjórnarráðsins fái umgjörð í samræmi við mikilvægi sitt og telur að sérstakt embætti eða stofnun geti verið leið að því marki. Þó er það mat meiri hlutans að rétt sé að eftirláta ráðherra að meta hvort tilefni verði til að stofna sérstakt embætti sem hafi yfirumsjón með tæknilegum innviðum Stjórnarráðsins og hvort vinnan kalli á lagabreytingar. Meiri hlutinn leggur til orðalagsbreytingu á tillögugrein og fyrirsögn að þessu leyti. Að lokum áréttar meiri hlutinn að í slíkri vinnu verði tryggt að samræming rafrænna gagnakerfa ríkisins sem og varðveisla rafrænna gagna verði í samræmi við lög um opinber skjalasöfn. Að teknu tilliti til þess sem að framan greinir leggur meiri hlutinn til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með breytingu sem ég held að borgi sig að lesa upp af því að þetta breytir í rauninni allri tillögunni. Tillögugreinin orðast svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að stórefla vinnu er varðar tæknilega innviði Stjórnarráðsins, samþættingu vefkerfa og forritunarviðmóta og stöðlun þróunarferla og gæðastýringar við hugbúnaðargerð, utanumhald um opinber gögn sem og varðveislu og afhendingu rafrænna gagna til Þjóðskjalasafns Íslands, upplýsingaöryggismál ríkisins og annað sem snýr að því að tryggja gæði rafrænnar þjónustu hins opinbera gagnvart almenningi. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður þeirrar vinnu og leggi jafnframt til nauðsynlegar lagabreytingar, ef við á, á 151. löggjafarþingi.“ Svo breytist fyrirsögn tillögunnar þannig að hún verði: Tillaga til þingsályktunar um tæknilega innviði Stjórnarráðsins og rafræna þjónustu hins opinbera. Ólafur Þór Gunnarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undirritar álitið samkvæmt heimild í starfsreglum fastanefnda Alþingis. Undir álitið rita Óli Björn Kárason formaður, Smári McCarthy framsögumaður, Þorsteinn Víglundsson, Bryndís Haraldsdóttir og Ólafur Þór Gunnarsson. Ég vil aðeins bæta við frá sjálfum mér að það varð mjög ljóst í meðferð nefndarinnar á þessu máli hversu heimilislaus þessi málaflokkur er, bæði innan þingsins og í stjórnkerfinu. Það að nefnd sem fer yfirleitt með efnahagsmál, viðskiptamál, bankaregluverk og þess háttar skuli vera að fást við gagnagrunna og rafræna stjórnsýslu er svolítið skrýtið. Þetta er vissulega skásti staðurinn fyrir þessa vinnu en engu að síður er þetta til marks um að við höfum einhvern veginn misst sjónar af því hvert markmiðið var þegar farið var í að byggja upp gagnagrunna, vefi og rafræna stjórnsýslu í upphafi. Það að ekki hafi verið augljóst hvern ætti að tala við í stjórnkerfinu var líka svolítið áberandi. Auðvitað er komin verkefnisstjórn um stafrænt Ísland sem vinnur mjög góða vinnu og margt mjög flott kemur frá henni en engu að síður er þetta í rauninni bara lítill hópur sem starfar innan fjármálaráðuneytisins og hefur í dag, eins og kemur fram í nefndarálitinu, ekki þær lagaheimildir og þá burði sem þarf til að ná að samræma vinnu allra þeirra ríkisstofnana sem sitja á ótrúlegu magni af gögnum. Við heyrðum að jafnvel væru rúmlega 1.500 gagnagrunnar reknir af mismunandi ríkisstofnunum sem er í rauninni ekkert skýrt eftirlit með að séu afhentir Þjóðskjalasafninu, að þeir uppfylli nýjustu öryggiskröfur o.s.frv. Ég fagna því að nefndin hafi tekið svona vel í þetta mál og að fólk hafi skilið mikilvægi þess. Sú tíð er liðin að við á Íslandi leiðum einhvern veginn þessa rafrænu stjórnsýslu. Við höfum dregist verulega aftur úr. Ég held að snemma á þessari öld hafi það gerst að við héldum að við værum í svo góðri stöðu að við hættum að leggja áherslu á þetta. Nú er komið að skuldadögum á vissan hátt og ég vona að þetta verði samþykkt sem fyrst og að vinnan fari af stað sem allra fyrst við að útbúa almennilegan lagalegan grundvöll fyrir þá vinnu sem þarf að vinna. Svo má auðvitað minnast á að þetta er ekki bara til þess að fleiri tölvunarfræðingar fái vinnu í Stjórnarráðinu. Ég veit ekki einu sinni hvort það yrði æskilegt heldur er þetta til að bæta skilvirkni hjá hinu opinbera, minnka kostnað og auka bæði öryggi og þjónustugæði borgaranna. Það er markmið sem við getum náð ef við tökum almennilega á þessum málaflokki.
Virðulegi forseti. Mig langar að tala örstutt út af orðum flutningsmanns. Fjárlaganefnd fékk kynningu á verkefninu Stafrænt Ísland fyrir stuttu þar sem kom einmitt fram að ávinningur af stafvæðingu í opinberri þjónustu gæti numið allt að 30 milljörðum kr. á ári. Bara ávinningur stofnana af stafrænum þjónustuferlum og vefjum sem væru þá fluttir á Ísland.is í þetta stafræna ferli væri þá 9,35 milljarðar, ekki 9,3 eða 9,4 heldur 9,35. Þarna var gerð mjög góð áætlun. Það er til gríðarlega mikils að vinna og þetta myndi t.d. auðveldlega borga upp útgreiðslu persónuafsláttar sem var til umræðu hérna fyrr í dag.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar ásamt breytingartillögu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá Fangelsismálastofnun, Rauða krossinum, Fjölbrautaskólanum á Suðurlandi, Afstöðu, félagi fanga á Íslandi og Vernd, fangahjálp. Nefndin fékk umsagnir frá þessum sömu aðilum. Enn fremur komu fulltrúar dómsmálaráðuneytisins á fund nefndarinnar. Málefni fanga, aðbúnaður, heilbrigðismál, tækifæri til menntunar og uppbyggingar meðan á fullnustu refsingar stendur og aðlögun að samfélaginu að lokinni afplánun eru mikilvæg málefni sem sífellt þarf að hafa til endurskoðunar og úrbóta. Umsagnir sem bárust nefndinni voru allar jákvæðar um tilgang tillögunnar og fögnuðu umsagnaraðilar umræðu um málefnið en komu eins og gengur með ýmsar ábendingar. Það kom t.d. mjög skýrt fram að mikil áhersla var lögð á það að tillögur starfshópsins sem gert er ráð fyrir í tillögunni yrðu kostnaðarmetnar og að fjármagn fylgdi þeim verkum sem lagt yrði til að yrðu framkvæmd, ekki síst ef lagt yrði til að tryggja ætti öllum föngum einstaklingsbundna meðferðaráætlun. Á fundum nefndarinnar kom fram að ýmislegt hefur verið gert á þessu sviði eins og nánar er vikið að í nefndarálitinu. En að mati nefndarinnar er þó margt ógert og frekari umbóta þörf. Mikilvægt sé að hafa sýn yfir málaflokkinn í heild sinni þannig að heildstæðri stefnu sé fylgt frá refsidómi til félagslegrar aðlögunar að afplánun lokinni. Þannig skuli fangelsismálakerfið ekki byggt á refsistefnu heldur meðferðar- og endurhæfingarstefnu sem taki mið af samsetningu og þörfum þeirra sem þurfa að afplána refsidóma, en langstærstur hluti þeirra á við verulegan fíkni- og félagsvanda að stríða. Fyrir nefndinni kom fram sjónarmið þess efnis að hugtakið betrunarstefna næði ekki nógu vel yfir fyrirætlanir tillögunnar og færi því betur á því að tala um meðferðar- og endurhæfingarstefnu. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og leggur til að í stað betrunar verði talað um meðferðar- og endurhæfingarstefnu. Við umfjöllun málsins var mikið fjallað um einstaklingsmiðaða meðferðaráætlun. Skylda til að útbúa meðferðar- og vistunaráætlun fyrir hvern fanga var afnumin með gildandi lögum um fullnustu refsinga en í lögunum er kveðið á um að meðferðaráætlun skuli gerð sé það talið nauðsynlegt að mati sérfræðinga Fangelsismálastofnunar. Við meðferð málsins kom fram að gerð meðferðar- og vistunaráætlunar fyrir alla fanga hafi verið hætt vegna skorts á fjármagni en það komu líka fram sjónarmið um að það sé mjög mikilvægt að allir fái slíka áætlun enda þótt þörfin kunni að vera mismikil. Nefndin telur ástæðu til þess að kanna hvort tilefni sé til að binda innkomu- og þjónustumat í lög sem og einstaklingsbundna meðferðaráætlun. Talsvert var fjallað um menntamál fanga. Nefndin fékk m.a. á sinn fund skólameistara Fjölbrautaskóla Suðurlands en skólinn þjónustar einmitt fanga. Við umfjöllun nefndarinnar var lögð áhersla á að menntun væri málefni sem varðaði allt samfélagið og alla sem þar byggju, líka þá sem dveldu í fangelsum. Stór liður í endurhæfingu er einmitt menntun, hvort sem það er bóknám, starfsnám eða verknám. Umsagnaraðilar telja að hægt sé að gera mun betur til að efla nám í fangelsum með því að auka fjölbreytni, sérstaklega í verknámi, bæta kennsluaðstöðu og skapa í bóknáminu fjölbreyttari kennslufræði, beita fleiri aðferðum sem henta þeim sem fangelsin sitja betur. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur áherslu á að leitað sé leiða til að bjóða upp á námsleiðir sem og námskeið sem séu til þess fallin að veita föngum þá menntun og réttindi sem nýtast þeim að lokinni afplánun. Jafnframt sé mikilvægt að kanna hvort hægt sé að bjóða föngum upp á aukinn stuðning við nám en sá hópur sem sækir nám í fangelsum er einmitt á mjög misjöfnum stað þegar horft er til náms og aðstöðu til náms. Í greinargerð með tillögunni kom fram að mikilvægt sé að það sé ríkur stuðningur við fanga þegar þeir ljúka afplánun. Nefndin tekur heils hugar undir þau sjónarmið og leggur til að starfshópurinn skoði nokkra þætti sérstaklega, í fyrsta lagi hvort tilefni sé til að rýmka skilyrði fyrir að fullnusta refsingu með samfélagsþjónustu og beita úrræðinu í ríkara mæli og í öðru lagi að skoða þær hindranir sem einstaklingar standi frammi fyrir að lokinni fangelsisvist en þrátt fyrir að aðstoð sé í boði, m.a. hjá Rauða krossinum og Vernd, sé hætta á að fangar komi að lokuðum dyrum, sérstaklega varðandi vinnu og húsnæði. Loks bendir nefndin á mikilvægi þess að þeir sem mesta reynslu hafa af afplánun og félagslegri aðlögun að henni lokinni séu virkir þátttakendur í starfshópnum til jafns við þá sem koma að málefninu af hálfu opinberra aðila. Nefndin leggur ríka áherslu á að starfshópurinn horfi til málaflokksins í heild, skoði feril afplánunar frá upphafi og hvernig einstaklingi er fylgt eftir út í samfélagið að nýju. Í ljósi þess hve víðfeðmt verk starfshópurinn á fyrir höndum leggur nefndin til að frestur verði framlengdur samkvæmt tillögunni til 1. janúar 2021. Þá leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt en gerir þó á henni breytingar til samræmis við það sem að framan er greint. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra í samráði við félags- og barnamálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og heilbrigðisráðherra að setja á fót starfshóp um mótun heildstæðrar meðferðar- og endurhæfingarstefnu í fangelsismálakerfinu. Starfshópurinn leggi m.a. til nauðsynlegar breytingar á lögum og greini fjárþörf til þess að tryggja öllum föngum einstaklingsbundna meðferðaráætlun, bættan aðgang að menntun og heilbrigðisþjónustu og aukinn stuðning að afplánun lokinni. Starfshópurinn skili skýrslu með niðurstöðum eigi síðar en 1. janúar 2021. Dómsmálaráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins.“ Síðan er gerð tillaga um að breyta fyrirsögninni í samræmi við það sem fram kom hér á undan. Fyrirsögn tillögunnar orðist svo: Tillaga til þingsályktunar um meðferðar- og endurhæfingarstefnu í málefnum fanga. Undir þetta rita allir nefndarmenn, Páll Magnússon, Jón Steindór Valdimarsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Helga Vala Helgadóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þórarinn Ingi Pétursson. Þeir Páll Magnússon og Birgir Ármannsson undirrita álitið með fyrirvara. Ég legg svo að sjálfsögðu til að þessi tillaga fái skjóta og góða afgreiðslu hér í þingsal.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög einföld en gríðarlega stór tillaga þegar allt kemur til alls út frá umhverfislegu sjónarmiði og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að kanna stöðu kjötræktar og skipuleggja aðgerðaáætlun um innleiðingu tækni fyrir íslenskan landbúnað með það að markmiði að flýta fyrir því að kjötrækt verði samkeppnishæf við afurðir af hefðbundinni veiði eða ræktun dýra til manneldis. Samantekt um stöðu kjötræktar liggi fyrir eigi síðar en 1. mars 2020“ - það verður væntanlega einhver seinkun á því en nefndin tekur á því - „og ráðherra leggi fram tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda hvað varðar kjötrækt eigi síðar en 1. nóvember 2020.“ Ég myndi giska á að það myndi kannski frestast til fjármálaáætlunar á næsta ári miðað við núverandi stöðu, en því fyrr því betra, því að þetta er gríðarlega umfangsmikið mál í umhverfis- og loftslagslegu tilliti. Eins og kemur fram í greinargerðinni þá sendir kjötrækt 78–96% minna af gróðurhúsalofttegundum frá sér en hefðbundin dýrarækt og notar 99% minna landrými og 82–96% minna af vatni. Einungis fuglarækt notar minni orku, enda eru fuglarnir yfirleitt hafðir í einhverjum risastórum skemmum með engu ljósi. Annars þarf kjötrækt 7–45% minni orku en hefðbundin dýrarækt eftir tegundum. Annað sem myndi batna gríðarlega mikið með því að fara yfir í kjötrækt í staðinn fyrir verksmiðjuframleiðslu á dýrum væri sýklalyfjaónæmi sem oft á uppsprettu sína í notkun á sýklalyfjum í landbúnaði. Það væri gríðarlega mikilvægt á heimsvísu ef við næðum því markmiði að útrýma einfaldlega verksmiðjuframleiðslu á dýrum til matar. Þessi tillaga hefur verið flutt áður á 146., 147., 148. og 149. löggjafarþingi og ég vísa til flutningsræðu í þau skipti sem málið náði það langt, til að lengja ekki umræðuna um of.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hægt sé að slá því föstu að við raulum allt of sjaldan ástarlög í þessum ræðustól en sjaldan gerum við það þó. Hjúskaparlög eru reyndar að einhverju leyti okkar ástarlög þótt þar sé reyndar ekki mikið rætt um ástir eða tilfinningar hjóna yfir höfuð. Það er kannski miður og mætti gera meira af því í hjúskaparlögunum. Stundum þrýtur ástina. Þriðja hvert hjónaband endar í skilnaði og um þau hjónabönd er fjallað í því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Samkvæmt hjúskaparlögum er meginreglan sú að ef fólk vill skilja sækir það fyrst um skilnað að borði og sæng og getur síðan sex mánuðum síðar sótt um endanlegan lögskilnað. Ég verð að viðurkenna að ég hef aldrei skilið þetta almennilega. Hvort sem við köllum þetta forræðishyggju eða bara afskiptasemi ríkisins er skrýtið að fullorðnum einstaklingum sé ekki treyst til að meta upp á eigin spýtur hvenær þeir vilja hætta að vera í hjónabandi. Í þröngt afmörkuðum tilvikum er hægt að stökkva yfir þennan sex mánaða biðtíma og fá beinan lögskilnað. Þau afmarkast við tilvik þar sem um er að ræða annars vegar hjúskaparbrot og hins vegar ofbeldi innan hjónabands eða heimilis. Til að hægt sé að láta reyna á það ákvæði þarf að vera sönnun fyrir slíku broti, ýmist í formi játningar eða haldbærra sönnunargagna. Það sem manni dytti fyrst í hug að væru þröngt afmörkuð undantekningartilvik er í seinni tíð mjög langt frá því að vera undantekningin. Í svari við fyrirspurn sem ég lagði fram á 148. löggjafarþingi kemur fram að á árabilinu 2013–2017 hafi hlutfall skráðra lögskilnaða eftir beinan lögskilnað, sem sagt án þess að vera fyrst skilin að borði og sæng, verið heil 55% þannig að játning eða önnur haldbær sönnunargögn liggja fyrir um einhvers konar brot í meiri hluta tilvika. Það sem frumvarp þetta gengur út á, frumvarp til laga um breytingu á hjúskaparlögum (skilnaður án undanfara), er að við bætist ný grein sem orðist svo: „Nú eru aðilar sammála um að leita lögskilnaðar og ber þá að veita hjónum leyfi til slíks skilnaðar án undanfarandi skilnaðar að borði og sæng komi fram ósk þess efnis frá þeim báðum …“ Það þýðir að sé fólk sammála um að vilja hætta að vera gift verði fólki bara veitt það leyfi. Svo er bætt við til öryggis að hjónin eigi hvorki sameiginlegar eignir né börn undir 18 ára aldri eða hafi náð samkomulagi um skipan forsjár, um framfærslueyri og aðra skilnaðarskilmála. Þarna kemur til kasta nefndarinnar að meta hvort þetta sé óþarfavarkárni. Kannski nægir einfaldlega að fólk sé sammála um að óska eftir lögskilnaði til að það fái lögskilnað og þar með sé komið sama úrræði fyrir alla en það þyrfti hins vegar að ganga frá eignaskiptum og forsjá, lögheimili og meðlagi alveg eins og fólk gerir í dag þegar það fær leyfi til skilnaðar að borði og sæng. Með þessu þyrfti fólk ekki að játa brot eða, sem mér þykir jafnvel leiðinlegra og hef fengið að heyra nokkur dæmi frá því að þetta mál kom fyrst fram, að játa á sig brot sem ekki hafa verið framin til að sleppa við þá sex mánuði sem sumir líta einfaldlega á sem afplánun í bið eftir lögskilnaðinum sem mun að endingu óhjákvæmilega eiga sér stað vegna þess að þegar ástina þrýtur er engin ástæða fyrir fólk að halda í hjónabandið þegar það vill skilja. Þetta á ekki bara við um fólk sem vex í sundur hvað ástina áhrærir heldur líka fólk þar sem aðstæður hreinlega bara breytast, þar sem annar aðilinn í sambandinu uppgötvar að kynhneigð viðkomandi passar ekki lengur því sambandi sem sá eða sú er í og þar með vill viðkomandi hljóta skilnað. Það er ansi súrt að þurfa að játa á sig hjúskaparbrot til að ná að stíga út úr sambandi sem viðkomandi upplifir af hjartans djúpri einlægni að viðkomandi geti ekki tilheyrt lengur. Til gamans getum við skoðað hina hliðina á þessum peningi. Hver er staðan t.d. í dag ef fólk fellir hugi saman og langar að ganga í hjónaband? Þar þarf engan sex mánaða umhugsunarfrest. Á höfuðborgarsvæðinu getur fólk leitar til sýslumannsins sem reiknar sér tvær til þrjár vikur til að kanna hvort hjónaefni uppfylli öll skilyrði og finna hentugan tíma fyrir athöfnina. Þetta telst varla langur tími en er þó lengri en embættið myndi kannski vilja en sökum anna tekur það tvær til þrjár vikur í dag. Ef ástin er þeim mun sterkari hjá fólki og því liggur þeim mun meira á gæti það prófað að banka upp á hjá öðrum sýslumannsembættum. Ég hafði fyrr í dag samband við embættið á Selfossi til að heyra hver staðan væri þar og þar er reiknað með að hægt sé að koma fólki að u.þ.b. viku frá því að öllum pappírum er skilað inn. Í bónus fengi fólk að ganga í hjónaband með niðinn af Ölfusá í bakgrunni þannig að þetta væri skjótara og betra að ýmsu leyti. Herra forseti. Fólk á að geta slitið hjónabandi með jafn einföldum hætti og það getur stofnað til þess. Flóknara er málið ekki. Verði þetta frumvarp að lögum treystum við fólki einfaldlega jafn vel til að meta þessar tvær jafngildu ákvarðanir.