Borist hefur tilkynningu um breytingu á stjórn þingflokks Sjálfstæðisflokksins þannig að Vilhjálmur Árnason verði varaformaður þingflokksins í stað Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur og Bryndís Haraldsdóttir verði ritari þingflokksins.
Þá hefur borist tilkynning um mannabreytingar frá þingflokki Sjálfstæðisflokksins, samanber 16. gr. þingskapa. Sigríður Á. Andersen mun taka sæti sem aðalmaður í utanríkismálanefnd í stað Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur. Jafnframt mun Sigríður Á. Andersen taka sæti sem aðalmaður í Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins í stað Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur. Birgir Ármannsson mun taka sæti sem varamaður í Íslandsdeild NATO-þingsins í stað Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Þá hefur einnig borist tilkynning um mannabreytingar í nefndum þingsins. Frá þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs: Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir mun taka sæti sem aðalmaður í allsherjar- og menntamálanefnd í stað Steinunnar Þóru Árnadóttur sem verður varamaður. Rósa Björk Brynjólfsdóttir mun taka sæti sem aðalmaður í atvinnuveganefnd í stað Kolbeins Óttarssonar Proppés sem verður varamaður. Steinunn Þóra Árnadóttir mun taka sæti sem varamaður í efnahags- og viðskiptanefnd í stað Andrésar Inga Jónssonar. Í fjárlaganefnd mun Steinunn Þóra Árnadóttir taka sæti sem aðalmaður í stað Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur sem verður varamaður. Andrés Ingi Jónsson mun taka sæti sem varamaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í stað Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur. Í umhverfis- og samgöngunefnd mun Kolbeinn Óttarsson Proppé taka sæti sem aðalmaður í stað Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur sem verður varamaður. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir mun taka sæti sem varamaður í utanríkismálanefnd. Loks mun Lilja Rafney Magnúsdóttir taka sæti sem aðalmaður í velferðarnefnd í stað Andrésar Inga Jónssonar sem verður varamaður ásamt Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Þessar mannabreytingar skoðast sömuleiðis samþykktar ef enginn hreyfir andmælum.
Samkomulag er um það milli forseta og þingflokksformanna að þingfundur geti staðið lengur í dag en til kl. 20 ef þörf krefur. Í dag verður almenn umræða um fjárlagafrumvarpið í framhaldi af framsögu fjármála- og efnahagsráðherra. Á morgun munu svo einstakir fagráðherrar taka þátt í umræðum um sína málaflokka. Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar, samanber 3. mgr. 67. gr. þingskapa. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur allt að 15 mínútur til framsögu nú í upphafi. Réttur til andsvara verður rýmkaður, þ.e. tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt full andsvör við ræðu ráðherra. Því næst talar einn talsmaður frá hverjum þingflokki í tíu mínútur hver og síðan aðrir þingmenn sem óska eftir að taka þátt í umræðunni og hafa allt að tíu mínútum. Hefðbundinn andsvararéttur gildir út umræðuna að frátalinni rýmkun á eftir ræðu hæstv. fjármálaráðherra, en þó þannig að aðeins fjármálaráðherra og/eða talsmenn þingflokkanna hafa rétt til andsvara í fyrstu umferð umræðunnar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2020 sem er 1. mál 150. löggjafarþings. Samkvæmt 42. gr. stjórnarskrárinnar ber að leggja fram frumvarp til fjárlaga fyrir Alþingi þegar það kemur saman og í 25. gr. þingskapalaga er kveðið á um að frumvarpið skuli lagt fram á fyrsta fundi haustþings. Fjárlagafrumvarpið er byggt á grundvelli fjármálaáætlunar fyrir árin 2020–2024 og endurskoðaðrar fjármálastefnu, en hvort tveggja var samþykkt 20. júní sl. Eins og kunnugt er var nauðsynlegt að endurskoða stefnumið fjármálastefnu og þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun sem lögð var fram í lok mars vegna breyttra efnahagshorfa. Þetta var gert til að stuðla að því að aðhaldsstig opinberra fjármála yki ekki á samdrátt eða hjöðnun hagvaxtar umfram þá aðlögun sem hagkerfið gengur í gegnum og fólu endurskoðuð stefnumið í sér lækkun afkomumarkmiða. Í fjárlagafrumvarpinu er dregið úr áður fyrirhuguðum afgangi af rekstri ríkissjóðs á meðan hagkerfið leitar jafnvægis og fær fótfestu fyrir nýtt hagvaxtarskeið. Fjárlagafrumvarpið, eins og það er lagt fram núna, er nokkru efnisminna en verið hefur undanfarin ár, ég tek árið í fyrra til samanburðar í því efni. Við erum smám saman að reyna að finna rétta taktinn í því að endurbirta ekki um of efni úr fjármálastefnu að vori aftur að hausti í fjárlagafrumvarpinu. Frá einni fjármálaáætlun ríkisstjórnar til hinnar næstu ætti að draga sem mest úr endurtekningum. Ég læt þessa getið hér og tel að við munum halda áfram að leita að rétta taktinum í þessu efni. Virðulegur forseti. Fjárlagafrumvarpið endurspeglar markmið ríkisstjórnarinnar um að vinna gegn skammvinnri niðursveiflu í hagkerfinu. Fjárhagslegur styrkur ríkissjóðs er afleiðing þess góða árangurs sem náðst hefur undanfarin ár og leiðir hann til þess að unnt er að halda áfram uppbyggingu innviða og grunnþjónustu ríkisins. Við þær aðstæður sem nú hafa skapast kemur í ljós hversu miklu hefur skipt að nýta góðu árin til að búa í haginn fyrir magrari ár. Með því að ríkissjóður hefur verið rekinn með góðum afgangi á toppi hagsveiflunnar og skuldir lækkaðar er nú mögulegt að mæta breyttum aðstæðum án þess að hefja skuldasöfnun og fara í niðurskurðaraðgerðir, eins og allt of oft hefur orðið niðurstaðan í fyrri niðursveiflum. Ríkisfjármálum verður leyft að sinna hlutverki sínu við að dempa hagsveifluna með því að slaka á afkomumarkmiðunum. Leiðarljós þeirrar hagstjórnar er að stuðla að stöðugleika og bættum lífskjörum. Þá er einnig vert að minnast á að nú fara saman peningastefna og fjármálastefna ríkisins á réttum tíma í hagsveiflunni, þökk sé hagstjórn undanfarinna ára sem hefur m.a. skapað svigrúm til vaxtalækkana nú þegar hægir á í hagkerfinu. Sveigjanleiki gengis íslensku krónunnar, sem hefur að undanförnu endurspeglað undirliggjandi hagþróun, og lækkandi vextir Seðlabankans leggjast einnig á sömu sveif. Meginvextir bankans hafa aldrei verið lægri. Þá hafa aðilar vinnumarkaðarins lagt sitt af mörkum til að varna efnahagslegum óstöðugleika með nýlegum kjarasamningum sín á milli. Ég held að það sé nokkuð einstakt í hagsögu okkar hvernig þessir þrír undirliggjandi og mikilvægu þættir vinna saman nú um mundir og það er mjög til hagsbóta fyrir landsmenn. Samkvæmt frumvarpinu verður rekstur ríkissjóðs í jafnvægi árið 2020 sem er í samræmi við afkomumarkmið fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Ný afkomumarkmið stuðla að stöðugleika í efnahagslífinu þannig að sjálfbærni opinberra fjármála verði viðhaldið til lengri tíma en þau eru til þess fallin að leyfa sjálfvirkum sveiflujöfnurum ríkisfjármálanna að virka á meðan hagkerfið leitar jafnvægis. Gert er ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs aukist um 56 milljarða kr. milli ára en tekjur aftur á móti aðeins um 27 milljarða kr. Þrátt fyrir þetta verður frumjöfnuður ársins jákvæður um 1,6% og heildarafkoma jákvæð um 400 millj. kr. Afgangur á frumjöfnuði ríkissjóðs hefur raunar aldrei áður verið jákvæður þegar hagvöxtur er minni en 1,5% sem telst til nokkurra tíðinda. Hér er horft 20 ár aftur í tímann eins og rakið er í fjárlagafrumvarpinu. Til að setja þessar tölur í samhengi er Ísland enn á meðal þeirra ríkja Evrópu sem skila hvað mestum frumjöfnuði. Sú staðreynd er merki þess hvernig ábyrg fjármálastefna síðustu ára hefur gert það að verkum að hagkerfið er mun betur í stakk búið en áður til að takast á við þær aðstæður sem við stöndum nú frammi fyrir. Það er í raun sama á hvaða mælikvarða er rýnt, alls staðar birtist sterk staða þjóðarbúsins. Atvinnustig er það hæsta meðal landa í OECD, tekist hefur að halda verðbólgu lágri og vextir hafa lækkað umtalsvert á þessu ári. Þróunin hefur m.a. birst í því að fleiri geta nú fjárfest í eigin húsnæði og hefur hlutfall fyrstu íbúðarkaupenda vaxið hratt undanfarin misseri. Þá hafa útflutningsverðmæti sjávarafurða aldrei verið hærri, auk þess sem fleiri nýjar stoðir eru að verða til í hagkerfi okkar sem standa þá undir því. Má þar nefna fyrirtæki í þekkingariðnaði en laxeldið vex líka mjög að umsvifum og skapar sífellt aukin útflutningsverðmæti. Virðulegur forseti. Allt frá árinu 2013 hefur lækkun skatta á einstaklinga verið forgangsmál stjórnvalda. Á tímabilinu 2014–2018 voru skattar lækkaðir um nærri 25 milljarða á ársgrundvelli og ráðstöfunartekjur stórjukust í kjölfarið. Í því samhengi má nefna nýlega úttekt á kaupmætti meðallauna sem sýnir að árið 2018 var kaupmáttur meðal OECD-ríkja hvergi meiri en á Íslandi. Það ættu að vera stórfréttir. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar var kveðið á um frekari lækkun tekjuskatts, þ.e. sem næmi allt að einu prósentustigi á kjörtímabilinu. Í aðdraganda kjarasamninga kynnti ríkisstjórnin enn umfangsmeiri lækkun tekjuskatts og breytingar á skattkerfinu. Alls munu breytingarnar fela í sér 21 milljarðs kr. lægri álögur þegar þær verða að fullu innleiddar en það samsvarar um 10% af tekjum ríkisins af tekjuskatti einstaklinga. Þá mun lækkunin koma að fullu fram á tveimur árum en ekki þremur eins og áður hafði verið boðað í tengslum við fjármálaáætlun. Tekjuskattslækkunin léttir til muna skattbyrði lág- og millitekjuhópa og eykur ráðstöfunartekjur þeirra. Stuðlar hún þannig að efnahagslegum stöðugleika vegna tímasetningarinnar í hagsveiflunni, léttir undir með einkaneyslunni þegar dregur saman og þannig spila ríkisfjármálin mjög vel með þeirri stöðu sem við horfum fram á. Ný útfærsla skattkerfisins felur í sér nýtt grunnþrep, auk nýs viðmiðs í þróun persónuafsláttar og þrepa, sem fylgir þróun samanlagðra breytinga á vísitölu neysluverðs og þróun framleiðni. Allt eru þetta meiri háttar tímamót í mínum huga, nýja viðmiðið fyrir persónuafsláttinn, lífskjarasamningar sem horfa til hagvaxtar á mann í framtíðinni og breytingar á tekjuskattskerfinu sem eru auðvitað fyrst og fremst hugsaðar til að lækka skatta. Allt eru þetta stór tímamót. Einnig kemur til framkvæmdar síðari hluti 0,5 prósentustiga lækkunar tryggingagjalds um áramót, en gjaldið var lækkað um 0,25 prósentustig í upphafi árs 2019. Lækkun tryggingagjaldsins styrkir augljóslega rekstrargrundvöll og samkeppnishæfni fyrirtækja og styður almennt við vinnumarkaðinn, ekki síst fyrir smærri fyrirtæki með há launahlutföll. Lægra tryggingagjald dregur þannig úr hættu á enn meira atvinnuleysi en nú er spáð. Ég verð að nefna í þessu sambandi að við erum á sama tíma að hækka fæðingarorlofsgreiðslur og lengja fæðingarorlofið og það dregur úr möguleikum okkar til enn frekari lækkunar á tryggingagjaldi. Það er þó önnur umræða sem við getum kannski tekið síðar. Virðulegi forseti. Í fjárlögum næsta árs munu framlög til lykilmálaflokka halda áfram að aukast. Í því endurspeglast sá ásetningur ríkisstjórnarinnar að standa vörð um mikilvæga uppbyggingu innviða og þjónustu ríkisins. Framlög verða stóraukin til opinberra framkvæmda til að vega upp á móti minnkandi atvinnuvegafjárfestingu og er það liður í aðgerðum til að milda áhrif niðursveiflunnar. Hlutfallsleg útgjaldaaukning hefur verið mest í samgöngu- og fjarskiptamálum á kjörtímabilinu, 25% að raungildi. Alls munu framlög til fjárfestinga nema ríflega 78 milljörðum kr. og hafa þau aukist um 27 milljarða að raungildi frá árinu 2017. Gert er ráð fyrir að aukin opinber fjárfesting á árinu 2020 muni m.a. skapa um 600 störf fram til ársins 2021. Á árinu 2020 er gert ráð fyrir ríflega 28 milljörðum í framlög til fjárfestinga í samgöngum og aukinn kraftur verður settur í uppbyggingu nýs Landspítala. Framlög til hans verða 8,5 milljarðar á árinu 2020 en bygging spítalans er stærsta einstaka fjárfestingarverkefni ríkisins. Meðal annarra stórra fjárfestingarverkefna má nefna kaup á þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna sem við höfum lengi beðið eftir að yrðu að veruleika. Framlög vegna smíði nýs hafrannsóknaskips eru einnig mjög mikilvæg og við tókum ákvörðun um að ráðast í það verkefni í tengslum við stór tímamót í sögu þjóðarinnar. Sömuleiðis er bygging Húss íslenskunnar. Í þessu fjárlagafrumvarpi eru velferðar- og heilbrigðismál einnig í forgrunni. Í tengslum við gerð kjarasamninga á almenna vinnumarkaðnum gaf ríkisstjórnin út yfirlýsingu um aðgerðir til stuðnings samningunum. Heildarumfang boðaðra aðgerða á tímabili samninganna er áætlað í kringum 80 milljarðar kr. en áhrif aðgerðanna á árinu 2020 munu nema ríflega 16 milljörðum. Auk breytinga á tekjuskattskerfinu fela aðgerðir ríkisins í sér lengra fæðingarorlof, hærri barnabætur og fjölmargar aðgerðir til að auðvelda íbúðarkaup. Flestar þessara aðgerða koma til framkvæmda á næsta ári. Áætlað er að útgjöld til félags-, húsnæðis- og tryggingamála muni aukast um 8%, þ.e. 18 milljarða kr., en aukið atvinnuleysi kallar einnig á aukin framlög frá ríkinu. Framlög til heilbrigðismála halda áfram að vaxa og hækka milli ára um 5%, 12 milljarða kr. Í fjárlögum ársins 2020 er einnig áhersla á umhverfismál. Þau skipa veglegan sess í áherslum ríkisstjórnarinnar. Aukin áhersla er á baráttuna gegn loftslagsvá, t.d. með nýjum grænum sköttum á flúoraðar gróðurhúsalofttegundir. Þar er sérstaklega bent á að til eru aðrar umhverfisvænni lausnir sem hvatt er til að verði frekar nýttar. Einnig eru með í för aðrir jákvæðir hvatar í umhverfismálum. Gert er ráð fyrir auknum stuðningi við kaup á heimahleðslustöðvum og útleigu umhverfisvænna bifreiða, það eru tveir öflugir hvatar til að hraða orkuskiptum. Grænir skattar sem styðja við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum skapa nýjar tekjur fyrir ríkissjóð en augljóslega verður að líta til þess að slíkum sköttum er ekki ætlað að vera tekjuskapandi til frambúðar heldur að leiða fram breytinguna. Það er beinlínis markmiðið að tekjustofninn gefi eftir enda nái hið undirliggjandi markmið fram að ganga sem er bætt umhverfi, bætt loftslag, betri umgengni og betri valkostir. Virðulegi forseti. Með fjárlagafrumvarpinu er haldið áfram á þeirri braut að bæta lífskjör og styðja við stöðugleika sem veitt getur viðspyrnu fyrir nýtt hagvaxtarskeið. Afkoma ríkissjóðs einkennist öðru fremur af yfirstandandi hagsveifluskilum. Ríkissjóður er þó í þeirri öfundsverðu stöðu að geta tekist á við þessar aðstæður án þess að bregðast þurfi við með harkalegum aðgerðum, með niðurskurði í þjónustu eða að draga úr fjárfestingum. Það væri skelfilegt að standa frammi fyrir slíku. Við erum þvert á móti í færum til þess að auka framlög til þarfra verkefna og við gerum það án þess að fara í halla. Aukin framleiðni hagkerfisins er þáttur sem ég tel að við þurfum að veita sérstaka athygli. Þegar hægir á og við höfum stillt útgjaldastigið jafn hátt og raun ber vitni verðum við að fara að kalla eftir aukinni framleiðni, ekki bara hjá ríkinu heldur í hagkerfinu öllu. Það er frumforsenda þess að lífskjör á Íslandi verði áfram meðal þess sem best þekkist. Aukin fjárfesting í hefðbundnum efnislegum og óefnislegum innviðum á borð við menntun og rannsóknir er grundvallarþáttur og mikilvægur hlekkur í aukinni framleiðni ásamt bættu regluverki og góðu aðgengi að alþjóðlegum mörkuðum. Það skiptir máli að halda áfram að vinna eftir og finna gott jafnvægi á milli hinna fimm grunngilda opinberra fjármála, sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæis, samhliða því að takast á við þær áskoranir sem felast í hagstjórnarhlutverki stjórnvalda á ólíkum tíma hagsveiflunnar. Aðalatriðið er þó að lög um opinber fjármál þjóni þeim tilgangi sínum að skapa umgjörð um fjárlagagerð sem gerir stjórnvöldum kleift að koma stefnumálum sínum í framkvæmd með ábyrgum og árangursríkum hætti. Með fjárlögum ársins 2020 sýnir ríkisstjórnin í verki áform sín um að stuðla að stöðugleika, bættum lífskjörum, áframhaldandi uppbyggingu þjónustu og fjárfestingu í innviðum landsins, þjóðinni allri til heilla. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguræðuna. Í fyrsta lagi vil ég byrja á að spyrja hann aðeins út í samnýtingu skattþrepa. Í fjárlagafrumvarpinu og fjármálaáætlun kemur fram skýr vilji ríkisstjórnarinnar til að draga úr umfangi samnýtingar skattþrepa. Í fjárlagafrumvarpinu segir um breytingar á tekjuskatti einstaklinga að um áramót komi til framkvæmda fyrri áfangi innleiðingar nýs tekjuskattskerfis. Þar kemur fram að dregið verði úr umfangi samnýtingar skattþrepa. Ef við skoðum síðan fjármálaáætlun fyrir 2020–2024 kemur þar fram að samnýting skattþrepa sambúðaraðila verði felld brott. Það hefur að sjálfsögðu áhrif á þá sem hafa nýtt sér þetta úrræði. Síðan gerist það bara fyrir þremur dögum að þá kemur tilkynning á vef fjármála- og efnahagsráðuneytisins þar sem segir: „[Er] rétt að árétta að heimild til samnýtingar skattþrepa, sem innleidd var í skattkerfið 2010, verður einnig óbreytt í nýju skattkerfi.“ Ég verð að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hverju á að taka mark á hér? Á að taka mark á fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpinu eða einhverjum tilkynningum embættismanna í fjármálaráðuneytinu? Hvað er það sem gildir? Á að draga úr, hæstv. fjármálaráðherra, samnýtingu skattþrepa eða á ekki að gera það? Ég held að það verði að fá þetta fram. Þetta er mjög óskýr framsetning og stefnumörkun sem er bara þvers og kruss.
Virðulegi forseti. Við erum ekki hér að ræða tekjuskattsfrumvarpið, við erum að ræða fjárlagafrumvarpið. Það er út af fyrir sig rétt sem hv. þingmaður bendir á, að í undirliggjandi forsendum fjármálaáætlunar, þegar metið var umfang og kostnaður við skattalækkanir, hafði verið gert ráð fyrir því að hluti fjármögnunar byggði á því að dregið yrði úr möguleikum til samnýtingar skattþrepa. Það er hins vegar ekki verið að leggja það til hér, það er annað frumvarp. Þetta er fjárlagafrumvarpið, það fjallar um tekjur og gjöld, en í tekjuskattsfrumvarpinu er fjallað um samsköttun hjóna og slíka þætti, bara þannig að þessu sé komið skýrt til skila. Hjón hafa haft heimild til að telja sameiginlega fram og samnýta t.d. persónuafslátt. Samsköttun hjóna hefur í almennu tali vísað sérstaklega til heimildarinnar til að samnýta persónuafsláttinn. Það hefur aldrei komið til tals að breyta því. Síðan var fyrir nokkrum árum innleidd regla um samnýtingu skattþrepa. Það á rætur sínar að rekja til þess tíma þegar við tókum upp þriðja skattþrepið. Í millitíðinni var milliþrepið afnumið og núna þegar við tökum upp nýtt lægsta skattþrep til að skila skattalækkuninni sérstaklega til tekjulágra og lægri millitekjuhópanna verður engin breyting gerð á lagareglunni um samnýtingu þrepa. Lagareglan er hins vegar þannig úr garði gerð að hún heimilar bara samnýtingu þrepa niður í næsta þrep fyrir neðan. Þegar til verður nýtt lægsta þrep mun það hafa áhrif á það hvernig framkvæmd samsköttunar milli þrepa fer fram en lagareglan er algjörlega óbreytt. Ég vona að þetta sé nægilega skýrt. Mér fannst menn aðeins hlaupa á sig áður en [[Forseti hringir.]]sjálft frumvarpið sem um þetta fjallar var gert opinbert. Það er ekki verið að fella niður heimild, [[Forseti hringir.]]hvorki til samsköttunar hjóna né til samnýtingar á þrepum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég verð að segja að þetta er afar óskýrt og það eru þversagnir þarna á milli, hvað varðar frumvarpið, áætlunina og svo þessa tilkynningu sem kemur frá ráðuneytinu. Þá verður náttúrlega að fá fram hvort þetta hefur ekki einhver áhrif á tekjutíundir. Ef hæstv. ráðherra segir að það verði engin breyting, er þá ekkert að marka það sem kemur fram í fjármálaáætlun? Að öðru, ég vildi aðeins koma inn á kolefnisgjaldið. Nú á að hækka það og grænir skattar hækka þá um 1,5 milljarða. Við gerum ekki lítið úr því í Miðflokknum að það er mikilvægt að horfast í augu við loftslagsvána en við leggjum líka töluverða áherslu á að þessir skattar skili árangri. Það er bara sjálfsögð krafa skattgreiðenda í þessu landi að þeir viti að sértækir skattar eins og kolefnisgjald beri árangur. Nú er verið að hækka kolefnisgjaldið um 10%. Ég held að það sé 12–13 kr. á bensín- og dísillítra, ef það er rétt hjá mér. Það kemur til með að þýða hækkun á lítra af bensíni og dísilolíu. Nú hefur umhverfisráðuneytið staðfest á fundi fjárlaganefndar að það er ekkert hægt að segja til um það hvaða árangri þessi skattheimta skilar, ekkert hægt að segja til um það. Er það ekki bara krafa, hæstv. fjármálaráðherra, að lögð sé fram einhvers konar skýrsla um það hvaða árangri þetta skilar yfir höfuð? Er það ekki í anda laganna um opinber fjármál að sértækir skattar skili árangri? Ég held að það verði að fara ofan í saumana á þessu máli, hæstv. ráðherra, vegna þess að það er óeðlilegt að skattleggja almenning með þessum hætti [[Forseti hringir.]]þegar ekkert er vitað um árangurinn.
Virðulegi forseti. Varðandi heimildina til samnýtingar þrepa segi ég bara aftur að það var gert ráð fyrir því í kostnaðarmati við aðgerðir ríkisstjórnarinnar að það kynni að koma til þess að dregið yrði verulega úr heimildum til samnýtingar þrepa, en það er ekki niðurstaðan. Sömuleiðis var gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun að við myndum innleiða tekjuskattslækkunina í þremur þrepum en við ætlum að gera það í tveimur. Ég sakna þess að hv. þingmaður, sem hefur mikinn áhuga á þessu máli og tekjuskattsmálum yfir höfuð, skuli ekki nýta tímann í þinginu til að fagna þeirri gríðarlega miklu skattalækkun sem við boðum hér og að við skulum flýta henni, að við þurfum ekki að fjármagna hana með því að fara inn í samsköttun, t.d. út af þrepanýtingunni, og slíka þætti. Varðandi aðra skatta er það þannig með kolefnisgjöldin að það er löngu afgreitt mál. Það var afgreitt fyrir tæpu ári. Það er rétt að þá var ákveðið inn í framtíðina að láta kolefnisgjaldið hækka í skrefum. Spurt er: Hver er árangurinn? Ég hefði viljað heyra frá hv. þingmanni hvaða mælistiku hann myndi sjálfur leggja á árangur í þessum efnum. Getum við mögulega horft til þess að hvergi í heiminum er verið að innleiða rafbíla jafn hratt og á Íslandi nema í Noregi? Er það kannski vísbending um að við séum á réttri leið? Við gáfum í fyrra eftir 3 milljarða í virðisaukaskattskerfinu út af 3.500 umhverfisvænum bílum sem fluttir voru inn til landsins. Er það árangur? Ég myndi segja að það væri árangur. Við skiluðum til baka álögum sem við ella hefðum tekið af innfluttum bílum upp á marga milljarða til fólks sem valdi umhverfisvænni lausnir. Já, þeir sem voru ekki í umhverfisvænu lausnunum þurftu að borga eitthvað fyrir það. Breytingin er að eiga sér stað og það mjög hratt og ég held að það sé fagnaðarefni og sé algjörlega ótvíræður árangur af því ívilnunarkerfi sem við erum með annars vegar og svo grænu sköttunum hins vegar.
Herra forseti. Í greinargerð með fjárlagafrumvarpinu eru raktir helstu óvissuþættir í efnahagsmálum og þar er dregið fram að meiri líkur en minni séu á því að horfur versni á árinu 2020 miðað við þá spá sem frumvarpið er byggt á. Það er ekki bara óvissa um innlendar stærðir, um ferðaþjónustu og aðrar atvinnugreinar og atvinnutækifæri í niðursveiflu, heldur eru einnig blikur á lofti í viðskiptalífi stærri þjóða. Nefnt er sem dæmi viðskiptastríð Bandaríkjanna og Kína sem við urðum áþreifanlega vör við á dögunum þegar varaforseti Bandaríkjanna sótti okkur heim. Það viðskiptastríð eykur líkur á samdrætti í fjárfestingu og á vinnumarkaði í helstu viðskiptalöndum okkar. Við þetta bætist óvissa um hvernig útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu verður háttað og áhrif á önnur lönd, m.a. Ísland. Við þurfum að taka mið af þessu þegar ríkisfjármálin eru ákveðin. Því vekur það athygli og áhyggjur að í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir neinum tekjuöflunarleiðum. Til dæmis er ekki gerð krafa til þeirra sem allra best standa í samfélaginu og nutu uppsveiflunnar um að leggja meira til samfélagsins í gegnum skattkerfið í niðursveiflunni. Þvert á móti eru boðaðar breytingar á því hvernig skattstofn fyrir fjármagnstekjur er reiknaður sem ver fjármagnseigendur fyrir verðbólgu og er til lækkunar á skattinum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að óskhyggjan sem mér sýnist birtast í frumvarpinu, um að allt fari á betri veg þó að útlit sé fyrir annað, sé í anda laga um opinber fjármál, hvernig brugðist verði við verri stöðu og hvort gripið verður til niðurskurðar í velferðarkerfinu frekar en að afla tekna ef næsta hagspá verður verri en sú síðasta.
Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að það er alltaf einhver óvissa um framtíðina og það eru blikur á lofti víða í alþjóðaviðskiptum. Það getur bitnað á viðskiptakjörum okkar Íslendinga, það getur dregið úr hagvexti á öðrum svæðum, við getum farið inn í langt skeið lágvaxta og lítils vaxtar. Þetta eru allt saman óvissuþættir. Það sem við notum til grundvallar eru hins vegar opinberar hagspár. Það er það sem við höfum í höndunum. Við gerum ekki okkar eigin hagspá. Við gerum ekki ráð fyrir betri eða verri niðurstöðu, við bara notum opinberar tölur og það er í samræmi við lögin. Í fjármálastefnunni sem var uppfærð núna í júní var skapað nýtt óvissusvigrúm. Það má alveg deila um hvort það sé nægilega mikið. Við höfum áður rætt um það hvort við eigum að fara í hagsveifluleiðrétt afkomumarkmið. Sú umræða mun halda áfram. Aðalatriðið er að ríkissjóður er í góðri stöðu til að taka á því ef samdráttarskeiðið verður langdregnara en fyrirséð er í dag. Í frumvarpinu er birt tafla sem sýnir að spá Hagstofunnar er með þeim bjartsýnni af mörgum sem úr er að velja en allar gera þær þó ráð fyrir vexti á næsta og þarnæsta ári. Í því samhengi eru svo sem ekki erfiðir tímar fram undan þó að það hafi verið mjög kraftmikið hagvaxtarskeið í langan tíma að undanförnu. Samfylkingin saknar þess eins og venjulega að sjá ekki skattahækkanir. Ég á voðalega erfitt með að skilja um hvaða fólk er nákvæmlega verið að tala. Það er talað um fólkið í hátekjuþrepinu. Þetta er sama fólkið og var verið að tala um í þingsal fyrir ekki mörgum misserum og tengdist læknadeilunni. Þá komu menn hingað upp og sögðu: Það verður að hækka laun lækna. Þau þurfa að hækka um 30–40%, jafnvel 50%, annars fara þeir allir úr landi. Við verðum að gera þetta og fjármálaráðherra ber ábyrgð á því að ekki sé búið að ganga frá samningum við lækna. [[Forseti hringir.]]Svo koma menn í annarri ræðu og segja um þetta sama fólk: Það verður að hækka skatta á þetta fólk. Ég skil ekki þessa pólitík.
Herra forseti. Ég skil hæstv. ráðherra þannig að honum sé umhugað um kjör þeirra sem best standa í samfélaginu, en hvað um þá sem eru fátækastir? Lágmarksframfærslutrygging þeirra sem fá örorku- og endurhæfingarlífeyri er 247.183 kr. á mánuði. Hámarkslífeyrir með öllum tengdum greiðslum er 310.800 kr. á mánuði. Ljóst er að margir ná ekki þeirri upphæð. Um 70% lífeyrisþega sem búa við lökustu kjörin eru konur sem hafa unnið hlutastarf meðfram heimilisstörfum á árum áður eða verið heimavinnandi af einhverjum ástæðum. Meðal þeirra sem eru allra verst staddar eru konur af erlendum uppruna. Sá hópur kvenna hefur unnið sér inn lítil eða jafnvel engin réttindi til greiðslna úr lífeyrissjóðum og hafa mjög takmörkuð efni og úrræði sér til framfærslu. Stór hópur aldraðra og öryrkja býr við fátækt. Tæplega fjórðungur öryrkja býr við skort á efnislegum gæðum samkvæmt nýjustu rannsókn Hagstofu Íslands. Með fjárlagafrumvarpinu er lagt til að lífeyrisgreiðslur hækki aðeins um 3,5% um áramótin á meðan lægstu laun hækka meira, þ.e. 5,7%, frá 1. apríl á næsta ári. Þau hækkuðu reyndar 1. apríl í ár og það er hækkun sem lífeyrisþegar fengu ekki. Ef svo heldur áfram sem horfir mun bilið á milli lífeyrisþega og launþega á lægsta launataxta breikka mikið á næstu árum. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort ekki hafi komið til tals innan ríkisstjórnarinnar að lífeyrisþegar fengju sömu hækkun og gert er ráð fyrir í kjarasamningum um lægstu launataxta, en samkvæmt þeim verða þær mánaðargreiðslur 341.000 á næsta ári og 390.000 kr. á mánuði 1. janúar 2022.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það eru stórir hópar í þjóðfélaginu sem okkur finnst að hafi úr of litlu að spila. Fyrir því eru ýmiss konar ástæður. Ein var nefnd hér, það eru stórir hópar í þjóðfélaginu sem eru komnir á efri ár, inn á lífeyrisárin, án þess að hafa byggt upp nein réttindi neins staðar. Fyrir því eru margvíslegar ástæður sem ég ætla ekki að rekja hér en það er mjög íþyngjandi fyrir eitt samfélag að taka á slíkum vanda. Sá vandi er að sliga heilu þjóðirnar víða annars staðar. Okkur hefur þó tekist, eins og t.d. má sjá í gögnum á tekjusagan.is, að stórbæta þessi kjör. Við höfum sömuleiðis gögn sem hafa komið fram í þingskjölum sem sýna að stóra breytingin sem var gerð undir lok árs 2016 hefur snarlagað þessa stöðu. En vinnan verður að halda áfram. Hér er spurt hvort það sé rétt að þessi hópur hækki eins og lægstu laun en ekki eins og laun almennt eins og samið hefur verið um í kjarasamningum. Breytingar núna um áramótin byggjum við á lagaákvæðinu eins og hefur verið gert. Við höfum hins vegar á undanförnum árum hækkað í gegnum kerfisbreytingar þessa hópa sérstaklega umfram aðra. Þar er ég að vísa til lífeyrisþeganna. Þessi vinna þarf að halda áfram. Það sem ég vil vekja athygli á er ef við spyrjum: Hvað einkennir þá hópa sem njóta mest þeirrar skattalækkunar sem við erum hér að boða? Hvaða hópar eru einmitt við 325.000 kr. mánaðarlaunamarkið eða tekjumarkið? Þá er svarið: Hóparnir sem hv. þingmaður er að spyrja um, öryrkjar, aldraðir og fólk á lágmarkslaunum er fjölmennasti hópurinn á því tekjubili. Tekjuskattslækkun okkar er sérstaklega [[Forseti hringir.]]beint að þessum hópum til að ná til þeirra og bæta þeirra kjör. Umræða um það hvað við ætlum að gera fyrir þessa hópa þarf að taka mark af því sem við erum að gera í skattamálunum.
Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja um nokkur atriði en ég ætla að halda mig við það sem mér finnst einna mikilvægast á þessum dögum og mánuðum, innleiðingu laga um opinber fjármál. Lögin eru í fullu gildi. Það eru engar undanþágur frá neinu í lögunum en við skilum samt ekki fjármálaáætlun eða fjárlögum samkvæmt þeim lögum. Þegar embættismenn ráðuneyta koma á fund fjárlaganefndar tala þeir mikið um að menn séu enn að læra mjög mikið, enn sé verið að gera betur. Allt í lagi, það er verið að taka skref í áttina en lögin eru samt í fullu gildi. Þess vegna langar mig til að spyrja fjármálaráðherra um þessa innleiðingu sem er alltaf verið að segja að sé enn þá í gangi þrátt fyrir að það sé engin lagaheimild fyrir henni: Hvert er planið? Hvenær verðum við komin á þann stað að við förum eftir lögum um opinber fjármál að fullu? Hver eru skrefin í áttina að því að ná því? Við erum ekki þar núna þrátt fyrir að lögin segi annað. Í einföldum atriðum má þá spyrja: Væri ekki eðlilegt að ráðherra kæmi með breytingu á lögum um opinber fjármál sem væri með tímasettum skrefum um það hvenær hinu og þessu sem vantar upp á sé bætt við þannig að við vitum nákvæmlega við hverju er að búast í næstu fjármálaáætlun og við hvað í lögunum verður staðið og hvað ekki, hvað væri næst á dagskrá o.s.frv.?
Virðulegi forseti. Nú er mér ekki alveg að fullu ljóst hvað hv. þingmaður er að hugsa um eða í hvað hann er að vísa. Við getum skoðað frávikin í einstökum liðum, t.d. brotið þetta niður á málefnasvið, skoðað frumgjaldatöfluna og spurt: Er verið að fylgja frumgjaldatöflunni eins og henni var stillt upp í fjármálaáætlun? Þá myndi ég segja: Já, við erum að gera það. Frávik sem er að finna eru smávægileg. Hafi það verið hugmyndin með þingsályktun um fjármálaáætlun að leggja allar meginlínurnar um það hvernig fjárlagafrumvarp ætti að líta út náum við því markmiði fullkomlega. Það getur einfaldlega ekki verið markmið í sjálfu sér að semja sjálft fjárlagafrumvarpið á vorin niður í smáatriði. Við erum að ákveða með þingsályktun, ekki með lögum heldur með þingsályktun, að leggja allar breiðu línurnar og fjalla um forsendurnar fyrir tekju- og gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins sem kemur síðan fram að hausti. Þetta finnst mér hafa tekist vel. Ef hv. þingmaður telur að það séu alvarleg frávik frá því sem þingið samþykkir sem grundvöll fjárlagafrumvarpsins og síðan þess frumvarps sem við ræðum hér í dag vildi ég gjarnan sjá dæmin vegna þess að ég hugsa bara alltaf um tilganginn með þessu öllu saman. Erum við að ná tilganginum? Ég er minna upptekinn af því að setja mjög stífa reglustiku á það hvort þetta er akkúrat allt saman á línunni. Það er meginhugsunin sem hlýtur að vera aðalatriðið, að við séum í öllum grundvallaratriðum búin að ræða forsendur fyrir tekju- og gjaldahlið og útfærslu þeirra í fjármálaáætlun þannig að það birtist þar.
Virðulegi forseti. Þetta endurspeglar pínulítið gamla fyrirkomulagið í opinberum fjármálum þar sem er bætt við síðar. Í lögum um opinber fjármál er einmitt kostnaðaráætlun sem á að gera, forgangsröðun sem á að gera og á að koma fram í fjármálaáætlun og fjárlögum. Hana vantar. Þetta er fyrsta skilyrðið sem þarf að uppfylla til að geta klárað allt annað samkvæmt lögum um opinber fjármál. Ég er að tala um lög um opinber fjármál en ekki þingsályktun um fjármálaáætlun. Það vantaði ýmislegt í hana varðandi forgangsáætlun, kostnaðargreiningu og ábatamat. Það vantar skýrslu um tölur um íbúaþróun til framtíðar næstu áratuga. Hún er ekki komin enn þá, samt á hún að vera komin. Það eru þessi atriði sem mér finnst einmitt vanta. Það er byrjað á röngum fæti, það er byrjað á fjárlögunum eins og þau voru alltaf, ekki eins og þau eiga að vera. Það er byrjað á því að fylla upp í þennan risatexta, sem er sem betur fer aðeins minni en hann hefur verið, en ekki byrjað á kostnaðarmati og ábatagreiningu þeirra verkefna sem stjórnvöld leggja til. Ef við byrjum þar er afgangurinn ekkert mál, ekki neitt. Þá sjáum við af hverju við ættum að fjármagna hitt og þetta verkefni. Meginlínan, meginreglustikan sem ég er að kalla eftir, sem er ekki verið að fara eftir, er að þegar ég sé upphæð til stofnunar eða til verkefnis verð ég að spyrja: Af hverju þessi upphæð en ekki einhver önnur? Þannig er það t.d. með Landspítalann, heilbrigðiskerfið. Af hverju er verið að segja að það sé rekstrarvandi? Af hverju er ekki sagt að þar sé fjármögnunarvandi? Við vitum það ekki af því að við vitum ekki hver krafan er um þjónustu. Við vitum ekki markmiðin sem eru þar undir og þar af leiðandi er sú upphæð sem við samþykkjum í fjárlögum bara ágiskun. Það er ekki eitthvað sem við eigum að sætta okkur við á þingi [[Forseti hringir.]]þar sem fjárveitingavaldið er.
Virðulegur forseti. Ég skil núna betur til hvers hv. þingmaður er að vísa, þ.e. hann vísar til einstakra lagagreina í lögum um opinber fjármál. Ég get tekið undir með hv. þingmanni um að ábatagreiningar og markmið þurfi að vera skýr, en ég held hins vegar að hv. þingmaður sé með of miklar væntingar um að við getum svarað öllu fyrir fram. Ég er ósammála því að við getum einfaldlega með því að láta reikna og skýra einstök verkefni svarað öllum spurningum meira og minna. Munurinn þarna á milli er einfaldlega það sem við köllum stjórnmál. Flokkarnir trúa á mismunandi leiðir í einstökum málum. Við höfum mismunandi sýn á það hvað skiptir miklu og hvað ætti að vera í forgangi. Það er ekki hægt að leggja algildan mælikvarða á það hversu mikið fjármagn þarf í einstök verkefni, hversu mikilvægt er að eyða einbreiðum brúm á móti því að setja aukna fjármuni í betri lyf. Við setjum þetta ekki í eitthvert excel-skjal og fáum út niðurstöðu. Forgangsröðun fjármunanna er í raun og veru eitt af kjarnaverkefnum stjórnmálanna, að finna rétta jafnvægið þar á milli og geta tekið umræðu um það í þingsal og kynnt það í fjárlagafrumvarpi og í fjármálaáætlun. Ég er sammála hv. þingmanni um að menn þurfi að gera þinginu reikningsskil á nýtingu fjármuna og geta setið fyrir svörum um það hvers vegna er verið að auka við á einstaka sviðum og hvaða árangri það á að skila. En ef þessi umræða á að fara fram af einhverri sanngirni held ég að við höfum aldrei í þingsögunni gert jafn alvarlega atlögu að því að svara þessum spurningum eins og við erum að gera í dag þar sem við erum í alvörunni að ræða í fyrsta skipti fimm ár fram í tímann. [[Forseti hringir.]]Hv. þingmaður vísar til gamla tímans. Í gamla tímanum var engin fimm ára áætlun. Í gamla tímanum kom fjárlagafrumvarp í október, [[Forseti hringir.]]í gamla tímanum komu tekjuráðstafanir í nóvember. [[Forseti hringir.]]Í gamla tímanum kláruðust fjárheimildir í febrúar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta framsögu á því sem mætti kalla fjárlagafrumvarp eins og ráðherra myndi gjarnan vilja hafa það, einhvers konar draumsýn á ríkisfjármálin á næsta ári. En því miður, enn eina ferðina, í engum tengslum við þann efnahagslega veruleika sem við stöndum frammi fyrir. Við höfum ítrekað gagnrýnt þessa ríkisstjórn fyrir óskhyggju þegar kemur að fjárlagagerðinni og þá yfirlýstu stórsókn í ríkisútgjöldum sem þessi stjórn er stofnuð um. Þessi draumsýn hefur sennilega aldrei verið meiri en einmitt núna. Ég velti því fyrir mér, hæstv. ráðherra, hvernig í ósköpunum standi á því, þegar við stóðum hér fyrir ári síðan og ræddum fjárlagagerð fyrir árið 2019, yfirstandandi ár, þurftum síðan að endurskoða hana frá grunni í vinnu fjárlaganefndar í nóvember, þurftum síðan að endurskoða efnahagslegar forsendur hennar enn eina ferðina í umræðu um nýja fjármálastefnu hér í vetur, sjáum síðan í útkomuspá fyrir þetta ár að ekki einu sinni þær forsendur ætla að ganga eftir heldur er hér a.m.k. 40 milljarða veikleiki í framkvæmd fjárlaga fyrir árið 2019 - að engu að síður er, eins og ekkert hafi í skorist, komið fram með fjárlagafrumvarp fyrir árið 2020 og hér er rósrauð og björt framtíð. Tekjur munu, fyrir eitthvert kraftaverk, taka við sér strax á næsta ári. Útgjöld munu ekki fara neitt úr böndunum þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi misst tökin á ríkisfjármálunum nú þegar. Það er 20 milljarða tekjuveikleiki á árinu 2019. Það eru a.m.k. 20–30 milljarða útgjaldaaukning frá endurskoðuðum forsendum ársins 2019. Hvernig í ósköpunum, hæstv. fjármálaráðherra, eigum við að taka þetta plagg trúanlegt nú?
Virðulegi forseti. Þetta var mikil lesning yfir hausamótunum - á hagfræðingunum. Það eru hagfræðingarnir sem hv. þingmaður er að beina sjónum sínum að. Hv. þingmaður verður bara að gera upp við sig: Á ríkisstjórnin að byggja á opinberum hagspám eða einhverri tilfinningu fyrir því sem kynni að gerast? Það er hægt að gagnrýna þá sem hafa sett saman hagspárnar - og við höfum notað þær til grundvallar. Það er alveg rétt að þær hafa ekki gengið eftir og stundum hafa stórir, ófyrirséðir atburðir komi upp á. Ég nefni loðnubrestinn, ég nefni augljóst gjaldþrot í ferðaþjónustu. Undirliggjandi spurningin er þessi: Hvert er hið raunverulega vandamál sem hv. þingmaður er að lýsa og hvar er það að bitna á fólkinu í landinu? Hvar eru mistökin við áætlanagerð að koma fram sem skellur fyrir heimilin? Er það í verðbólgunni? Nei, það getur nú varla verið, hún er alveg innan marka. Er það í vaxtastiginu? Vaxtastig hefur aldrei verið lægra. Er það að birtast í því að við náum ekki að standa við áætlun um uppgreiðslu skulda? Nei, við erum á undan áætlun í uppgreiðslu skulda. Er það í atvinnustiginu? Hvar er það sem þessi rosalegi vandi sem hv. þingmaður hefur verið að tala um svo misserum skiptir brýst fram og kemur niður á fyrirtækjum og almenningi? Hvað er það í opinberum fjármálum sem við ættum að vera að gera með allt öðrum hætti við þessar aðstæður? Þeir sem hafa verið að svara þessum spurningum hafa svarað þeim þannig gagnvart ríkisstjórninni að hún sé á réttri braut, ella hefði ekki tekist að gera langtímakjarasamninga, ella væru vextir Seðlabankans ekki á niðurleið, ella værum við ekki í færum til að taka á þeim áföllum sem nú hafa orðið án þess að hefja strax mikla skuldasöfnun. Þannig að ég spyr bara: Er það eitthvað alvarlegt mál í sjálfu sér að menn stilli fram áætlun á grundvelli hagspár og aðlagi sig síðan að henni og hafi getu til þess, eins og við erum að sýna fram á að við höfum í þessu fjárlagafrumvarpi? Hvert er vandamálið við [[Forseti hringir.]]að það sé ekki 30 milljarða afgangur á næsta ári heldur bara ríkisfjármálin í jafnvægi, ef það hentar hagkerfinu betur?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þessa spurningu því að kjarni máls er einmitt hvar þetta vandamál brýst fram. Það brýst fram í þeirri staðreynd að við erum enn eina ferðina að svelta opinbera fjárfestingu. Þegar við horfum á langtímameðaltal opinberrar fjárfestingar hér á landi vantar a.m.k. 400 milljarða til að við náum í skottið á okkur eftir langvarandi áratugasvelti í opinberri fjárfestingu, langt undir meðaltali. Um þetta eru opinberar skýrslur sammála. Samtök iðnaðarins hafa m.a. tekið þetta saman og eyrnamerkt hvar þetta fjárfestingarsvelti liggur. Enn eina ferðina erum við að horfa á fjárlagafrumvarp þar sem fjárfestingarstigið er, þrátt fyrir digurbarkalegar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um hið gagnstæða, langt undir sögulegu meðaltali. Sögulegt meðaltal eðlilegs ástands hér á landi er 4,5% af landsframleiðslu og ríkisstjórnin, með yfirlýstri stórsókn í fjárfestingum, er í 3,7–3,8% af landsframleiðslu í fjárfestingarstigi. Þetta heitir að éta útsæðið, hæstv. fjármálaráðherra, þegar reglubundin útgjöld ríkissjóðs eru belgd út, þegar báknið er blásið út í hið óendanlega, en við höfum ekki efni á því að standa undir nauðsynlegum fjárfestingum í innviðum okkar. Það eru innviðirnir sem er verið að svelta enn eina ferðina á kostnað stórsóknar ríkisstjórnarinnar í útgjaldaaukningu á öllum sviðum, reyndar ótrúlega markmiðslausrar stórsóknar því að markmiðið virðist vera útgjaldaaukningin ein og sér. Við sjáum enn og aftur í þessu fjárlagafrumvarpi engin skýr markmið um hvernig við erum að ráðstafa fjármunum, þessum 900 milljörðum sem við erum að tala um, hvað við erum að fá fyrir þá eða hvað eigi að sækja með þeirri útgjaldaaukningu sem þar er boðuð. Það er alla vega alveg klárt mál að það er ekki verið að sækja í opinberri fjárfestingu, nauðsynlegri opinberri fjárfestingu. Skilaboðin sem við fáum, sér í lagi íbúar á suðvesturhorninu, eru: Ef það á að ráðast í nauðsynlegar fjárfestingar sem hafa verið sveltar [[Forseti hringir.]]árum saman þá verðið þið að borga aukalega fyrir það. Það heitir skattahækkun, hæstv. fjármálaráðherra.
Virðulegi forseti. Gott og vel, menn vilja sjá hærra fjárfestingarstig ríkisins og ég er sammála þeim sem segja að fjárfestingarstigið hafi verið dregið of mikið saman á eftirhrunsárunum. Það var einfalda leiðin. Það var fyrirséð að menn færu í liði sem væri auðveldara að fást við. Menn kölluðu það á þeim tíma blandaða leið. En það var gengið mjög langt í því að draga úr fjárfestingu hins opinbera. Reyndar var atvinnuvegafjárfestingin á sama tíma á niðurleið. En það er ekki hægt að deila um það að í þessu frumvarpi erum við á réttri leið. Við erum að auka við á hverju ári og við höfum verið að forgangsraða í þágu aukinnar fjárfestingar. Ég er ósammála því sem sagt er, að það séu hin reglubundnu útgjöld til báknsins sem séu að ryðja fjárfestingunni til hliðar. Ef við skoðum hagræna skiptingu útgjaldanna, sem er ágætlega gerð grein fyrir í fjárlagafrumvarpinu, sjáum við að við höfum verið að setja óvanalega mikið í tilfærslurnar. Í raun og veru eru menn að vekja athygli á því að ef við ætlum að halda áfram þeirri þróun að styrkja svo mjög almannatryggingar eins og við höfum verið að gera með því að bæta lífskjör ellilífeyris- og örorkulífeyrisþega muni það bitna á getu okkar til að stunda fjárfestingar þannig að við viðhöldum innviðum landsins. Og þetta er alvörupunktur. Þetta er stórmál. Þetta eru ein af tíðindunum í fjárlagafrumvarpinu, að draga það fram hvernig hagræn skipting útgjaldanna hefur verið. Við verðum að fara að veita því athygli hversu gríðarlega háar fjárhæðir fara til almannatryggingakerfisins og í stóru tilfærslukerfin. En ég verð að hafna því að það séu merki um það í fjárlagafrumvarpinu að einhver önnur reglubundin útgjöld séu komin úr böndunum. Skoðið skiptingu útgjaldanna. Til hvaða málaflokka fer vöxturinn? Hann fer til heilbrigðismálanna sem við höfum öll verið sammála um að þyrfti að bæta í. Hann fer til þeirra málaflokka sem ég er að nefna, eins og heilbrigðismála.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir góða framsögu. Ég saknaði þess að heyra ekki frekar um það sem mér finnst persónulega eitthvað það jákvæðasta sem virðist vera í sjónmáli núna og það er lækkun vaxta, það að peningastefnan og ríkisbúskapurinn skuli vera farin að harmónera það vel saman að ekki bara nýráðinn seðlabankastjóri heldur og hæstv. fjármálaráðherra hafa sagt að hér væru í rauninni allar forsendur til frekari vaxtalækkunar. Ég tel það vera mestu búbót fyrir íslenskan almenning og fyrirtæki í landinu. Burt séð frá því er líka talað um skattalækkun sem kemur til framkvæmda á tveimur árum í staðinn fyrir þremur. Hún á að gefa 70.000–120.000 kr. á ári þegar hún er komin til fullra framkvæmda. Einn þriðji komi á næsta ári, ég veit ekki hvort það eru kannski 3.700 kr. á mánuði, í mesta lagi. Á sama tíma er verið að boða endalausar álögur, kolefnisgjald, urðunargjald, græna skatta hingað og þangað. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra í beinu framhaldi af því þegar hann talar um hvað þessi skattalækkun muni létta miklu á láglaunafólki og millitekjufólki: Hvernig er hægt að fá það út á sama tíma og verið er að leggja auknar álögur á nákvæmlega þessa hópa? Hvernig munu þeir standa uppi eftir tvö ár þegar allt er komið til framkvæmda fyrr en áætlað var? Hvernig mun það skila sér í bættum kjörum þegar upp er staðið?
Virðulegi forseti. Ég tel að þegar horft er sérstaklega til þeirra hópa sem hv. þingmaður tiltekur, lágtekjuhópanna á Íslandi, þurfi að skoða stóru myndina. Ég myndi byrja á því að skoða lífskjarasamninganna, það sem um var samið í þeim. Með því hefur dálítið verið lögð línan fyrir kjarasamninga á opinberum markaði. Þar er sérstaklega lögð áhersla á að lyfta undir með þeim hópum sem hv. þingmaður nefnir. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar koma síðan því til viðbótar. Þær koma barnafólki til hjálpar með hærri barnabótum og hækkuðum viðmiðunum fyrir skerðingar þannig að t.d. tekjulágar barnafjölskyldur fá mun meiri stuðning, sömuleiðis með hækkun í fæðingarorlofsgreiðslum og lengingu fæðingarorlofsins sem getur skipt þessar sömu fjölskyldur verulega miklu máli. Skattaaðgerðirnar koma þessum hópum sérstaklega til góða vegna þess að sú skattalækkun hefur áhrif um hver einustu mánaðamót. Ég held að í sögunni hafi aldrei verið farið í jafn stóra skattaaðgerð og heldur ekki yfir höfuð í skattaaðgerð sem er svona sérstaklega sniðin að því að lækka skatta umfram allt hjá þeim hópum sem er hér verið að ræða um. Þetta er 21 milljarður sem verður eftir hjá heimilunum. Það eru nefnd önnur gjöld, en ég verð að halda því til haga að við höfum lagt áherslu á að slík gjöld feli í sér skilaboð um að það séu valkostir. Hér er t.d. nefnt urðunargjaldið, valkosturinn við það er þá að flokka meira. Af því að hér er nefnt kolefnisgjaldið erum við annars staðar að segja: Notið umhverfisvænni bíla, [[Forseti hringir.]]bíla sem brenna minna af eldsneyti, rafmagnsbíla og aðra slíka. Þar erum við að slá af sköttunum, [[Forseti hringir.]]gefa afslátt af virðisaukaskatti, aðflutningsgjöldum o.s.frv. Þannig að svarið við spurningunni er: Þetta mun allt skila sér.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég ætla bara að taka einn punkt út úr svarinu sem er kolefnisgjaldið. Hæstv. ráðherra talar um að við kaupum bara rafmagnsbíl og verðum umhverfisvæn um leið. Í fyrsta lagi gefur Hagstofan út að 50% af öllum launþegum í landinu eru með undir 441.000 kr. á mánuði í tekjur. Telur hæstv. fjármálaráðherra að einstaklingur sem fær útborgað rúmlega 300.000 kr. hafi ráð á því að fjárfesta í rafmagnsbíl? Hvað kostar rafmagnsbíll í dag? Á hverjum mun það bitna í rauninni að þurfa að greiða hækkað kolefnisgjald? Fátæku fólki sem keyrir um á gömlu druslunni, varla nógu dekkjaðri til að komast áfram í umferðinni. Það hefur hvorki ráð á því að endurnýja gamla bílinn né kaupa sér rafmagnsbíl. Við getum ekki horft fram hjá því að það er svona hópur í samfélaginu, allt of stór hópur. Ef við ætlum virkilega að vera samkvæm sjálfum okkur og fara í orkuskipti verðum við að gera miklu betur fyrir þennan hóp til að gefa honum kost á því að komast í þau ökutæki sem hér er gjarnan verið að boða. Þá er líka spurning um annað þegar við erum að tala um væntanleg veggjöld og ég veit ekki hvað og hvað. Telur ekki hæstv. fjármálaráðherra ástæðu til þess núna að skoða, í því breytta landslagi sem við horfum upp á, okkar miklum vinsældum hvað lýtur að okkar hnattrænu staðsetningu á norðurslóðum, að hugsanlega mættum við gera ótrúlega góða samninga við þessa frábæru vini sem eru svona æstir í að koma hingað og vera hér? Við gætum gert samninga sem væru einstakir í Íslandssögunni.
Virðulegi forseti. Ég skil vel það sem hv. þingmaður á við. Auðvitað henta ekki allar aðgerðir ríkisins hverjum og einum landsmanni. Sá sem ekur um á gömlum bíl, illa dekkjuðum eins og hv. þingmaður nefnir, hlýtur líka að horfa til einhverra annarra valkosta í þessari stöðu en rafbílanna. Ég nefni rafbílana bara sem dæmi vegna þess að við erum líka að veita ívilnanir annars staðar. Við veitum t.d. ívilnanir til tengiltvinnbifreiða og við erum með áform um að taka opinber gjöld af rafhjólum og þau eru að verða sífellt ákjósanlegri valkostur eftir því sem göngustígakerfið á höfuðborgarsvæðinu verður þéttriðnara eins og við tökum öll eftir. Þetta eru allt saman þættir sem þarf að horfa til. Ég held hins vegar að megintilgangnum verði náð með þessari stóru kerfisbreytingu sem við erum að boða sem felst í því að við erum annars vegar að veita mjög miklar ívilnanir til þess að hvetja til breytingarinnar og hins vegar höfum við t.d. í efsta gjaldflokki þá bíla sem menga langmest, 65% vörugjald. Við erum sem sagt að reyna að ýta þeim ökutækjum út af markaðnum smám saman. Það tekur langan tíma. Undirliggjandi spurningin sem hv. þingmaður er með er sú hvort við séum að taka til baka allan ávinninginn af skattalækkuninni eða öðrum kjarabótum og ég svara því mjög afdráttarlaust að svo er ekki.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að fara yfir eiginlega mikilvægasta kaflann í þessu frumvarpi sem er að finna á bls. 88 og áfram, Staða og horfur í efnahagsmálum. Það skiptir verulegu máli hvað frumvarpið varðar hver framtíðin verður í efnahagsmálum á komandi misserum og hefur að sjálfsögðu áhrif á tekjuhlið frumvarpsins og gjaldahliðina líka. Hæstv. fjármálaráðherra hefur lagt áherslu á að það sé verið að fylgja hagspám, fjármála- og efnahagsráðuneytið hafi sína eigin hagspá sem er frá Hagstofu Íslands. En það kemur reyndar fram á bls. 88 að enginn greiningaraðili spái meiri hagvexti árið 2020 en Hagstofan. Herra forseti. Ég hefði talið eðlilegra að menn bæru saman spár og reyndu að finna eitthvert meðaltali til að fá raunsærri sýn á það hvernig framhaldið verður í efnahagsmálum. Það vekur upp spurningar um hvort það eigi alltaf að fara eftir spánni sem spáir mestum hagvexti, eins og í þessu tilfelli Á bls. 91 í frumvarpinu er kafli um efnahagslega óvissuþætti. Það er mjög athyglisverður kafli og ég held að allir þingmenn ættu að lesa hann og kynna sér hann vel vegna þess að það er margt mjög áhugavert sem kemur þar fram sem getur haft áhrif á þetta frumvarp og getur gert að verkum að það þurfi að endurskoða tekjuáætlun o.s.frv., innan skamms, jafnvel þegar ný hagvaxtarspá kemur núna á haustmánuðum. Það segir t.d. á bls. 91: „Óvissa í alþjóðlegum efnahagsmálum er meiri um þessar mundir en oft áður.“ Það er að sjálfsögðu áhyggjuefni. Það segir líka: „Meiri líkur eru á því að efnahagshorfur ársins 2020 breytist til verri vegar en að þær batni að ráði.“ Það kemur líka fram að hætta sé á niðursveiflu í okkar helstu viðskiptalöndum og það er að sjálfsögðu áhyggjuefni. Og eins og minnst var á hér fyrr er viðskiptastríð Bandaríkjanna við Kína. Þetta er allt áhyggjuefni. Það kemur fram í kaflanum að vextir á tíu ára ríkisskuldabréfum í Bandaríkjunum séu nú lægri en á þriggja mánaða víxlum og að slíkt hafi sögulega verið fyrirboði efnahagsþrenginga þar í landi. Þetta er mjög athyglisvert vegna þess að við þekkjum það að upphafið að efnahagskreppunni sem dundi yfir fyrir ekki svo löngu átti rætur sínar að rekja til Bandaríkjanna. Hér eru teikn á lofti sem eru vissulega áhyggjuefni. Síðan höfum við útgöngu Breta úr Evrópusambandinu, það er mikil óvissa varðandi t.d. vöruútflutning okkar til Bretlands o.s.frv. Hvernig þessir þættir þróast getur haft neikvæð áhrif á útflutningstekjur okkar. Síðan er talað um að enn ríki óvissa um þróun í ferðaþjónustu og að eftirspurn eftir ferðalögum til Íslands gæti einnig minnkað. Þetta er að sjálfsögðu áhyggjuefni, ekki síst vegna þess að nú kemur það fram í frumvarpinu að það á að hækka álögur á ferðaþjónustuna um 2,5 milljarða kr. Það á sem sagt að setja á komugjöld. Þær upplýsingar sem ég hef eru þær að ekki hafi verið haft neitt samráð við ferðaþjónustuna hvað þetta varðar. Það var svokallaður samráðshópur að störfum en hann lognaðist út af um síðustu áramót. Hér er ekkert samráð. Við vitum ekki með hvaða hætti útfærslan verður en þetta er töluverð upphæð, 2,5 milljarðar, sem leggst á þessa mikilvægu atvinnugrein og væntanlega með einhvers konar brottfarargjöldum, að mér skilst, og hefur þá áhrif á flugið. Þar ríkir mikil samkeppni. Kemur þetta til með að hafa áhrif á innanlandsflugið? Við höfum engar upplýsingar um það. Það er nauðsynlegt að fá þær upplýsingar. Áfram er talað um óvissu varðandi íbúðafjárfestingar og þar er rétt að minnast þess að á lofti eru teikn um minni umsvif í byggingariðnaði og Samtök iðnaðarins hafa spáð samdrætti og fækkun starfa í byggingariðnaði á komandi vetri. Það eru u.þ.b. 14.500 manns sem starfa í byggingariðnaðinum á Íslandi og búist er við fækkun starfa. Það eru u.þ.b. 14% færri íbúðir í smíðum á höfuðborgarsvæðinu en hafa verið og í nágrenni höfuðborgarsvæðisins er talan mun hærri eða 37,5%. Þetta er áhyggjuefni vegna þess að byggingariðnaðurinn er meðal stærstu atvinnugreina. Það eru því teikn á lofti sem eru áhyggjuefni, herra forseti, og geta haft áhrif til þess að hér þurfi að endurskoða allar forsendur. Ég sé að tíminn líður hratt og ég vildi koma inn á eitt atriði. Ég minntist áðan sérstaklega á samnýtingu skattþrepa og fór aðeins yfir að það ríkir misræmi milli þess sem segir í fjárlagafrumvarpinu og fjármálaáætlun og síðan þessarar yfirlýsingar sem kemur frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Þetta kom eitthvað óþægilega við hæstv. fjármálaráðherra og hann sagði að málið væri ekki hér til umræðu, við værum að ræða fjárlagafrumvarpið en ekki tekjuhliðina. En auðvitað kemur þetta málinu við vegna þess að þetta er jú í fjárlögum og í fjármálaáætlun. En ég fagna því þá að þetta sé niðurstaðan, tilkynningin sem kemur frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu er það sem gildir, sem er náttúrlega mjög óvenjulegt í ljósi þess að við höfum fjármálaáætlun sem við förum eftir. En ég fagna því bara ef þetta er niðurstaðan, að það eigi ekkert að breyta þessu. Þá hefur málflutningur okkar Miðflokksmanna kannski haft einhver áhrif í þessum efnum þannig að við fögnum því. Ég vil síðan aðeins koma inn á nauðsyn þess að fá útlistun á því hvaða áhrif það hefur að hækka skattlagningu á millitekjufólk um 1 prósentustig. Hvaða fjárhæðir er verið að tala um? Það er nauðsynlegt að fá það fram. Og hvaða hópur er það sem þarf að mæta skattalækkuninni á lægstu tekjur? Ég vil taka það fram að Miðflokkurinn fagnar öllum skattalækkunum. En það er alveg ljóst að þetta kemur til með að hafa áhrif á millistéttina í landinu og það er nú einu sinni þannig að hún þarf oft að blæða fyrir ýmislegt. Ég tel nauðsynlegt að fá það fram hvaða áhrif þetta kemur til með að hafa á þennan sérstaka hóp. Það vantar greiningu og útlistun á því. Ég kom inn á kolefnisgjaldið í andsvari við hæstv. ráðherra áðan. Það kom fram í andsvari fjármálaráðherra áðan að tilgangurinn væri sá að fá landsmenn til að nota umhverfisvænni bíla. Hv. þm. Inga Sæland kom réttilega inn á það að það hafa ekki allir efni á því að kaupa sér rafmagnsbifreið og þær eru tiltölulega dýrar. En það er búið að hækka þetta gjald verulega frá því að þessi ríkisstjórn tók við. Þetta kemur til með að hækka verð á bensíni og dísilolíu, eins og ég nefndi áðan. Það er búið að sýna fram á að það er ekki hægt að segja hver árangurinn verður. Hæstv. fjármálaráðherra segir að árangurinn sé sá að það sé verið að innleiða mun fleiri rafmagnsbíla. En þá spyr maður sig: Er ekki hægt að fara líka aðrar leiðir, t.d. að reyna að stuðla að því að þeir sem eru á gömlum bílum taki þá úr umferð? Í flestum tilfellum er það fólk sem hefur ekki efni á að kaupa rafmagnsbíla. Ég vek athygli á því að nú þurfa bílaleigurnar ekki að greiða virðisaukaskatt af rafmagnsbílum sem leigðir eru út. Mér finnst þetta svolítið athyglisvert. Hvað kemur þetta til með að kosta ríkissjóð? Hvers vegna á að leggja áherslu á þetta? Það eru yfirleitt ferðamenn sem koma til með að njóta þessarar ívilnunar. Hvað með almenning, okkur Íslendinga sem notum vegina? Er ekki eðlilegt að reyna að styrkja þá sem eru á gömlum bílum? Þarna er verið að ívilna ákveðnum fyrirtækjum umfram önnur. Ég sé að tíminn er útrunninn en ég hefði gjarnan viljað koma inn á skatteftirlit. Herra forseti, ég verð þá að koma inn í þessa umræðu síðar. Það er nauðsynlegt að ræða það frekar í tengslum við þetta frumvarp.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir gott innlegg í þessa umræðu. Ég vil nefna í upphafi að það er hárrétt að við erum mjög háð því að efnahagsframvindan í viðskiptalöndum okkar verði jákvæð. Það er ákveðin óvissa uppi um þessar mundir, eins og segir í fjárlagafrumvarpinu og vitnað var til, og kannski óvenjumikil óvissa með vísan í nokkra lykilþætti. Í því sambandi er mjög mikilvægt að við Íslendingar höfum sjálfir forræði yfir fríverslunarmálum okkar, svo að dæmi sé tekið, samskiptum við önnur lönd. Við erum með fríverslunarsamning við Kína. Að því leytinu til erum við í skjóli frá átökum milli Kínverja og Bandaríkjamanna. Það eru smitáhrifin af þeim deilum, sem geta borist víða, sem eru áhyggjuefnið. Það er sömuleiðis gott að við erum sjálf á eigin forsendum að ræða við Breta vegna væntanlegrar útgöngu þeirra úr Evrópusambandinu, sem verður annaðhvort nú á næstu vikum eða innan skamms. Þetta eru allt mikilvægir þættir og það er mikilvægt að við höfum í huga að ekki er sjálfgefið að útlitið sé gott. Það eru bara svo og svo margir þættir sem við getum sjálf ráðið við og aðrir þættir eru óviðráðanlegir fyrir okkur. Við tökum bara afleiðingum þeirra. Varðandi millitekjurnar nefndi hv. þingmaður að miðþrepið muni hækka. Það er rétt, en það breytir því ekki að enginn sem greiðir skatta í miðþrepinu er á nokkrum tímapunkti með meiri skattbyrði eftir tekjuskattsbreytinguna en fyrir hana. Það er vegna þess hversu mjög mikil lækkun felst í lægsta þrepinu. Það eru sem sagt allir að fá skattalækkun upp í gegnum allt miðþrepið. Ég vil síðan segja að hv. þingmaður kemur með áhugaverða þætti inn í umræðuna um orkuskiptin og ég er bara sammála því að við þurfum að ræða þá áfram og finna réttu leiðirnar, hvatana og grænu skattana, [[Forseti hringir.]]í hvaða blöndu þetta virki best. En það byrjar á því að við séum sammála um að það sé æskilegt að orkuskiptin eigi sér stað.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að þessi skattalækkun á lægstu laun kemur til með að hafa áhrif upp allar tekjutíundir, eins og sagt er. En ég held að það sé nauðsynlegt að fá einhvers konar útlistun á þessu og væntanlega þá í vinnu nefndarinnar sem fram undan er, áhrifunum á tekjutíundir, launabil o.s.frv. Vissulega hafa menn áhyggjur af því þegar segir hér að hækka eigi skattprósentu á þennan hóp um 1%. Þá halda menn að það þýði aukna skattbyrði. Ef svo er ekki þarf þetta náttúrlega að vera svolítið útlistað í greiningu. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Vonandi getum við fengið í nefndinni einhvers konar greiningu á þessu. Það er nauðsynlegt að mínu viti. Auk þess hefði ég viljað fá frekari útlistun á kolefnisgjaldinu vegna þess að þetta hefur heilmikil áhrif á landsbyggðina. Ég hef verið þeirrar skoðunar að þessum skatti sé ekki jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti. Það er verið að hækka gjaldið. Það hefur áhrif á bensín og dísilolíu þannig að það er nauðsynlegt að fá einhvers konar greiningu á áhrifum. Nú voru ráðuneytin að koma fyrir nefndina og ræða skýrslur ráðuneytanna eða ráðherra og það fannst mér vera gegnumgangandi, herra forseti, í þeirri umræðu að ekki væri hægt að segja til um hvaða áhrif tilteknar breytingar hefðu haft. Því finnst mér vera mjög ábótavant. Við verðum að hafa mælikvarða um áhrif, eins og t.d. af svona sértækum sköttum eins og kolefnisgjaldið er vissulega.
Virðulegi forseti. Það er mikilvæg umræða sem hv. þingmaður kemur inn á sem varðar landsbyggðirnar, að við gáum eftir því að aðgerðir stjórnvalda komi ekki verr niður á hinum dreifðari byggðum. Þar hefur umræðan m.a. hverfst um það hvort sú saga sé rétt - eða ekki - að almennt ferðist fólk sem býr á landsbyggðinni meira á ökutækjum sínum en fólk sem býr á höfuðborgarsvæðinu. Við höfum séð aðeins misvísandi upplýsingar um það. Síðustu upplýsingar sem ég sá um þetta voru á hinn veginn, þ.e. að fólk á höfuðborgarsvæðinu ferðist almennt meira á ökutækjum sínum. En sú umræða bíður kannski betri tíma. Mig langar bara að vekja athygli á efnahagslegu mikilvægi orkuskiptanna. Við ræðum almennt um þetta í tengslum við loftslagsmál og umhverfismál en ég vil biðja menn að opna augun fyrir því hversu stórkostlegt tækifæri liggur í því efnahagslega fyrir okkur Íslendinga að orkuskiptin eigi sér stað með því að við hættum að kaupa orku frá útlendingum til að flytja inn og notum okkar eigin orku til að knýja hér samskipti og samgöngur.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir marga athyglisverða punkta sem hann kom hér inn á. Ég ætla að byrja á því að fjalla aðeins um það sem hv. þingmaður byrjaði sína ræðu á, að benda á kafla í greinargerð með frumvarpinu. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er ansi vandaður kafli. Það ber að taka mið af þeirri óvissu sem þar er farið í gegnum, óvissuþáttum ekki síst í tengslum við Brexit, útgöngu Breta úr Evrópusambandinu og hvaða áhrif hún hefur. Þar er viðskiptastríð Bandaríkjanna og Kína nefnt og þar er farið yfir hagvaxtarþróun í viðskiptalöndunum og það er auðvitað mikilvægt að setja þetta fram í því frumvarpi sem við ræðum. Hv. þingmaður tengdi síðan þessa óvissu við þær hagspár sem við miðum við og leggjum til grundvallar þegar við setjum fram fjárlagafrumvarp og byggjum útgjöld og tekjur á. Hv. þingmaður, sem situr í fjárlaganefnd, fór í gegnum þessa vinnu þar sem ríkisstjórnin setur inn óvissusvigrúm, akkúrat til þess að mæta þessu, og kom inn á að ekki væri tekið tillit til annarra spáa og gerð einhver meðaltalsspá. Þá er til að nefna að þar tókum við - ekki satt, hv. þingmaður? - einmitt tillit til annarra spáa þegar hv. fjárlaganefnd var að fara í gegnum þessa óvissuþætti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Vissulega er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að óvissusvigrúmið var hækkað og það var mjög nauðsynlegt vegna þeirrar óvissu sem er fram undan í efnahagsmálum. Ég held að það sé rétt, í þeirri vinnu sem fram undan er í fjárlaganefnd, að fleiri hagspár verði skoðaðar, spár greiningardeilda bankanna o.s.frv. Þegar við vorum að skoða þessa hluti í tengslum við fjármálaáætlun kom bersýnilega í ljós að þessar spár voru ekki samhljóða og reyndar var töluverður munur á því hvort það voru greiningardeildir bankanna sem fóru í gegnum efnahagsmálin eða hvort það var Hagstofan. Það er því mjög mikilvægt í fjárlagagerðinni að þessir hlutir séu skoðaðir mjög vandlega. Vegna þess að, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, þá er ekki síður óvissa í alþjóðaviðskiptum sem hefur sannarlega áhrif. Og það má líka nefna, bara af því að hér hafa menn verið að nefna loftslagsmálin, sem eru vissulega mikilvæg, að þau hafa áhrif á sjávarútveginn og hlýnun sjávar hefur áhrif á fiskstofna. Þá væri eðlilegt að nú, í ljósi þess t.d. að loðnubrestur hafði töluverð áhrif og óvissa ríkir um loðnuveiðar á næstu vertíð, yrði aukið við rannsóknir hjá Hafrannsóknastofnun vegna málefna eins og þessa; alveg eins og verið er að auka útgjöld til loftslagsmála. Ég nefni bara kolefnisgjaldið, það er verið að hækka það núna. Það er verið að hækka það um tæpar 400 millj. kr. milli ára þannig að þar er líka atriði sem við verðum að skoða í tengslum við fjárlagagerðina.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og langar að taka aðeins áfram þetta með óvissusvigrúmið og þær aðgerðir sem farið var í til að breyta stefnu. Hér í þessu fjárlagafrumvarpi birtist okkur sú staðreynd að hæstv. ríkisstjórn hefur gefið eftir frá upprunalegri stefnu 0,9% afgang, hlutfall af vergri landsframleiðslu, hátt í 30 milljarða. Og svo er óvissusvigrúm byggt inn í stefnuna til að mæta þeirri óvissu sem uppi er og við fórum yfir í fyrra andsvari. Ég vildi draga þetta fram vegna þess að þarna sjáum við raungerast þá vísbendingu sem við horfum á í hagstjórn á Íslandi þar sem eru sterkar vísbendingar sem birtast í vaxtalækkunum Seðlabankans og leggjast á sveif með fjármálastefnunni um að mæta þessari skammvinnu sveiflu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Vissulega var réttilega mælt hjá hæstv. fjármálaráðherra þegar hann sagði að nú kæmi það sér vel að skuldastaða ríkissjóðs hefði batnað mikið og búið hefði verið í haginn. Við drögum ekki úr mikilvægi þess og kemur sér vel þegar við göngum inn í óvissutíma í efnahagsmálum. Varðandi stefnuna, sem vissulega var endurskoðuð í ljósi alls þessa, er aldrei að vita hver þróunin verður, hvort endurskoða þurfi hana aftur. Það er ómögulegt að segja til um það en teikn eru á lofti, eins og kemur fram í þessum ágæta kafla um efnahagshorfur, um að hlutirnir gætu versnað enn frekar. Og maður getur lesið það út úr þessu að það sé frekar líklegt að svo verði. Þannig að ég held að það verði að skoða þetta í tengslum við fjárlagagerðina, hvort það óvissusvigrúm sem var lagt upp með [[Forseti hringir.]]sé í raun og veru nægilegt. Eins og staðan er núna bendir margt til þess, því miður, sérstaklega hvað varðar alþjóðaviðskipti, að staðan muni versna.
Herra forseti. Hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á margt í sinni ræðu hér á undan, enda af nógu að taka þegar að því kemur að ræða um fjárlög og ýmislegt af því hefur verið rætt hér í andsvörum. Mig langar hins vegar að halda áfram með þann þráð sem snýr að aðgerðum til þess að takast á við loftslagsbreytingar. Hv. þingmaður talaði sérstaklega um kolefnisgjald og að hann telji að það muni leggjast á suma frekar en aðra, sem það vitanlega gerir. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum í vetur, í samræðum um fjárlögin, eftir að ræða öll þau mál sem snerta á loftslagsmálunum mun meira en við höfum gert hingað til, bæði í tengslum við þær aðgerðir sem lagðar eru til í fjárlagafrumvarpinu með grænum sköttum en einnig í tengslum við öll önnur mál sem við ræðum hér og að þessi mál eigi hreinlega eftir að verða þyngri og þyngri í umræðunni á næstu misserum. Ég hef grun um að ég og hv. þingmaður séum ekki alltaf alveg sammála um þær leiðir sem eigi að fara en ég heyrði hins vegar líka að hv. þingmaður hefur áhyggjur af loftslagsmálunum og setti þetta einmitt í tengsl við þær breytingar sem geta orðið á lífríki sjávar. Mig langar þess vegna til að spyrja hv. þingmann, ég veit að hann hefur bara tvær mínútur til þess að svara: Hvernig myndi hann, ef hann væri í aðstöðu til þess, forgangsraða í aðgerðum sem ríkisstjórnin getur beitt, m.a. með hagrænum hvötum, til að bregðast við loftslagsvánni?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þetta er mjög athyglisverð spurning og svolítið viðamikil. Ég held að kjarni málsins í þessu sé sá, hv. þingmaður, að við getum sýnt fram á árangur skattheimtunnar. Það finnst mér vera lykilatriði í þessu. Ég er alveg sannfærður um að íbúar sýna því meiri skilning að greiða umhverfisskatta þegar sýnt er fram á að þeir beri árangur og auk þess verður líka að gæta jafnræðis í þessum efnum. Ég held að heildargjöld á eldsneyti og bifreiðar séu 50 milljarðar. Þetta eru verulega háar upphæðir og bifreiðaeigendur eru skattlagðir verulega hér á landi. Það er bara staðreynd. Kolefnisgjaldið kemur til með að hafa hækkandi áhrif á bensín og dísilolíu en á sama tíma sjáum við skemmtiferðaskip koma í Reykjavíkurhöfn og menga gríðarlega. Ég held að skattborgararnir sjái það og hugsi: Bíddu við, ég er að greiða þessi gjöld til að leggja mitt fram í baráttunni við loftslagsmálin en á sama tíma er hér skemmtiferðaskip sem mengar á tiltölulega skömmum tíma á við 40.000 bifreiðar eða þar um bil, ég þekki ekki nákvæmlega þessar tölur. Við verðum að gera þetta með þeim hætti að við getum sýnt fram á árangur. Það finnst mér vera lykilatriði í þessu. Öllum ber saman um að loftslagsbreytingar og hækkun hitastigs á jörðinni eru alvarlegt mál. Þetta hefur áhrif á allt okkar líf. Ég held að stutta svarið sé að í skattheimtunni almennt verði að vera hægt að sýna fram á að hún beri árangur.
Herra forseti. Ég tel að hæstv. fjármálaráðherra hafi farið ágætlega yfir það að við höfum vissulega náð ákveðnum árangri þegar kemur að rafbílavæðingu. Ég held að árangurinn þurfi hins vegar að verða miklu meiri. Ég er þeirrar skoðunar að við verðum að einhverju leyti að prófa okkur áfram með þessi mál inn í framtíðina vegna þess að loftslagsmálin hafa áhrif á okkur öll og allt samfélagið. Ég er ekki svo bjartsýn að ég telji að allt sem við ákveðum nú komi endilega til með að skila besta árangri. Við verðum auðvitað að læra af reynslunni. Ég bað hv. þingmann um að lýsa fyrir mér tillögum sínum að því hvernig hann sæi þetta fyrir sér og hann nefndi skemmtiferðaskipin. Ég er alveg sammála því að skemmtiferðaskipin menga. Er það eitthvað sem við ættum kannski að skoða, hv. þingmaður? [[Forseti hringir.]]Þurfum við að leggja hærri álögur á þau skemmtiferðaskip sem hingað koma til að þau borgi í samræmi við þá mengun sem þau valda?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hv. þingmaður nefndi skemmtiferðaskipin og vil ég taka undir með hæstv. fjármálaráðherra þegar hann sagði að við ættum að reyna að nýta okkar innlendu orkugjafa og stuðla að því að þau tengist við rafmagn þegar þau koma í höfn, svo að þau þurfi ekki að keyra dísilvélar sem menga. Við getum lagt okkur fram í þeim efnum. Alveg eins og á að fara að styrkja heimahleðslustöðvar o.s.frv., sem er bara jákvætt mál. Það eru ákveðnir hlutir sem við getum gert til þess að koma í veg fyrir að skipin mengi jafn mikið og þau vissulega gera. Kjarni málsins er sá að þetta sýnir að það eru þversagnir í þessum málum sem við verðum að vinna bug á þannig að almenningur taki þátt í þessu stóra verkefni, sem felst jú [[Forseti hringir.]]í ákveðinni skattlagningu, í fullri sátt og viti að verið er að berjast gegn ákveðinni vá. [[Forseti hringir.]]Hún verður þá að bera árangur, það skiptir mestu máli og að við fáum ráðgjöf frá helstu sérfræðingum í þeim efnum.
Herra forseti. Við í Samfylkingunni höfum ýmislegt við fjárlagafrumvarpið 2020 að athuga. Reyndar lögðum við fram breytingartillögur í vor við fjármálaáætlun sem fjárlagafrumvarpið byggir á. Í þeim voru tvö meginþemu, annars vegar að verja velferðina í niðursveiflu og hins vegar að fjárfesta í framtíðinni, menntun, nýsköpun, rannsóknum og metnaðarfullum áætlunum í loftslagsmálum. Þær skynsamlegu tillögur voru allar felldar og við sitjum uppi með óraunhæft fjárlagafrumvarp sem virðist vera byggt á óskhyggju um að efnahagurinn verði betri á næsta ári en allar líkur standa til. Eins og áður hefur komið fram í umræðunni þá er það ekki bara óvissa um innlendar stærðir, um ferðaþjónustuna og aðrar atvinnugreinar, og atvinnutækifæri í niðursveiflu heldur eru einnig blikur á lofti í viðskiptalífi stærri þjóða. Um þetta er ágætlega rætt í fjárlagafrumvarpinu eins og fram hefur komið. Þar er nefnt að óvissa í alþjóðlegum efnahagsmálum sé meiri um þessar mundir en oft áður og svigrúm stjórnvalda stærstu hagkerfa heims til að bregðast við áföllum minna. Af þeim ástæðum og vegna óvissu í einstökum atvinnugreinum og á mörkuðum innan lands séu meiri líkur á því að efnahagshorfur ársins 2020 breytist til verri vegar en að þær batni að ráði. Nefnt er sem dæmi viðskiptastríð Bandaríkjanna og Kína, sem við urðum áþreifanlega vör við á dögunum þegar varaforseti Bandaríkjanna sótti okkur heim. Það viðskiptastríð eykur líkur á samdrætti í fjárfestingu og á vinnumarkaði í helstu viðskiptalöndum okkar. Við það bætist óvissa um hvernig útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu verður háttað. Ef útganga verður án samkomulags mun það leiða til efnahagsvanda í Bretlandi sem hefur aftur neikvæð áhrif á önnur lönd, m.a. Ísland. Í fjárlagafrumvarpinu er ekki útlistað hvernig tekið yrði á versnandi stöðu og engin skref sýnd í frumvarpinu sem taka ætti til að undirbúa harkalegri niðursveiflu. Eina sem við vitum um viðbrögð við verri hagspá er það sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði, aðspurður af fréttamanni RÚV eftir kynningu á frumvarpinu 6. september sl., að afleiðingarnar kæmu fram bæði á gjalda- og tekjuhliðinni og jafnvel í verri afkomu. Það er ekki mikið gagnsæi í því. Hvað merkir þetta, herra forseti? Frekari niðurskurður í velferðarkerfinu? Ekkert er gefið upp um það en því er hvorki játað né neitað. Það er með ólíkindum að tiltaka í greinargerð fjárlagafrumvarpsins alla óvissuþætti og tilgreina að miklar líkur séu á að staðan verði verri en frumvarpið gerir ráð fyrir en gera engar ráðstafanir til að verjast og tryggja að þeir sem þurfa á þjónustu ríkisins að halda í gegnum heilbrigðiskerfið og velferðarkerfið verði ekki látnir bera þessa niðursveiflu. Engar kröfur eru gerðar til þeirra sem fengu að njóta uppsveiflunnar, að þeir leggi sitt af mörkum í niðursveiflunni. Þeir efnamestu eru varðir. Engar breytingar eru boðaðar á tekjuskattskerfinu til að taka á ofurlaunum. Engin hugmynd um stóreignaskatt, engin breyting sem gefur aukinn arð af auðlindum okkar. Það eru boðaðar breytingar á fjármagnstekjuskatti en ekki til hækkunar heldur til lækkunar. Hugmynd ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er að verja fjármagnseigendur fyrir verðbólgu. Slíkar trakteringar frá ríkisstjórninni fær almenningur ekki. Sú staðreynd er þekkt að um 5% landsmanna eiga næstum jafn mikið og hin 95% samanlagt og eignir þeirra hafa vaxið jafnt og þétt undanfarin ár. Ísland er langneðst allra Norðurlandanna þegar kemur að aðgerðum til að bregðast við ójöfnuði. Samfylkingin gagnrýnir þá stefnu ríkisstjórnarinnar harðlega að gera aðhaldskröfu á velferðarkerfið í niðursveiflunni og halda lífeyrisþegum langt undir lágmarkslaunum en standa vörð um ríkasta fólkið í landinu. Stjórnarflokkarnir lofuðu bættum kjörum lífeyrisþega fyrir kosningar en lífeyrisgreiðslur eru nú innan við 250.000 kr. á mánuði og allir hljóta að vera sammála um að það eru lök kjör sem þarf að bæta. Einungis þeir sem búa einir ná 300.000 kr. markinu með heimilisuppbót. Og ég vil enn og aftur minna á að um 70% lífeyrisþega sem búa við lökust kjörin eru konur sem hafa unnið hlutastörf meðfram heimilisstörfum á árum áður eða verið heimavinnandi af einhverjum ástæðum. Meðal þeirra sem eru allra verst staddar eru konur af erlendum uppruna. Sá hópur er í miklum vanda, hefur takmörkuð efni og úrræði sér til framfærslu. Með fjárlagafrumvarpinu er lagt til að lífeyrisgreiðslur hækki aðeins um 3,5% um áramótin á meðan lægstu laun hækka meira, eða um 5,7%, þremur mánuðum seinna eða 1. apríl nk., og lægstu launataxtarnir hækkuðu líka 1. apríl í ár. Bilið á milli þeirra fátæku og ríku breikkar og ríkisstjórnin virðist hæstánægð með þá þróun, ef ég skildi hæstv. fjármálaráðherra rétt hér í umræðunni fyrr í dag. Herra forseti. Með lögum um opinber fjármál er okkur skylt, samkvæmt 18. gr., að meta fjármálaáætlanir og fjárlög út frá kynjasjónarmiði. Hafa á að leiðarljósi að jafnrétti fylgi efnahagslegur ávinningur en misrétti sé dýrkeypt. Ég leyfi mér að efast um að markmiðum kynjaðrar fjárlagagerðar hafi verið beitt við samningu fjárlagafrumvarpsins 2020. Nægir þar að nefna að aðhaldskrafa er gerð á ýmsar opinberar stofnanir þar sem stórar kvennastéttir vinna en hins vegar er innspýting í framkvæmdir þar sem einkum karlar starfa. Álag eykst á stóru kvennastéttirnar og störfum er þar fækkað en stjórnvöld mæta niðursveiflunni með fleiri atvinnutækifærum fyrir karla. Við í Samfylkingunni fögnum lækkun tryggingagjalds en köllum jafnframt eftir auknum stuðningi við minni fyrirtæki í nýsköpun og rannsóknum. Stjórnvöld verða að gyrða sig í brók þegar kemur að heilbrigðiskerfinu. Það nægir ekki að hæstv. heilbrigðisráðherra sé öll af vilja gerð, fjárhæðir þurfa að fylgja og taka verður myndarlega á rekstrarvanda innan heilbrigðiskerfisins og á mönnunarvanda. Það er fínt að byggja nýjan spítala en það er fráleitt að taka milljarðana sem settir eru í nýbygginguna og leggja þá við rekstrarfjárhæðir, launa- og verðlagsuppbætur og stæra sig svo af því að aldrei hafi meira verið lagt til heilbrigðiskerfisins. Heilbrigðisstofnanir úti um landið eiga í rekstrarvanda, mismiklum þó eftir aðstæðum á hverjum stað. Landspítalinn, sjúkrahúsið okkar allra, á við mikinn rekstrarvanda að stríða. Spítalinn ber halla frá fyrra ári inn á árið í ár og glímir einnig við vanda vegna of lágra framlaga í fjárlögum ársins í ár. Fyrirsjáanlegt er að hallinn í ár verði tæpir 4 milljarðar kr. Það dylst engum sem hefur þurft að leggjast inn á Landspítalann eða aðstandendum þeirra að álagið á starfsfólkið er gífurlegt. Það er slæmt fyrir starfsfólkið sjálft en einnig fyrir sjúklinga og það er sorglegt í þeirri stöðu að skoða þær aðhaldsaðgerðir sem Landspítalinn stendur frammi fyrir í ár. Hér eru nokkur dæmi: Aðhald í nýráðningum, sérstök aðhaldskrafa til stoðsviða og deilda, aðhald í lyfjakostnaði, draga á úr rannsóknum og myndgreiningu, aðhald í vöru-, tækja- og hugbúnaðarkaupum, fella á niður vaktaálagsauka. Eru hv. stjórnarþingmenn virkilega ánægðir með þá mynd sem hér er dregin upp eða ætla þeir að gera kröfu um að staðan verði bætt? Ég vona að það verði niðurstaðan eftir vinnu fjárlaganefndar við frumvarpið og að þau geri sér grein fyrir því að það er ekki mikilvægara fyrir samfélagið að verja auðmenn fyrir skattahækkunum en að huga að öldruðum og sjúkum. Fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar uppfyllir ekki loforð sem gefin voru öryrkjum, námsmönnum eða fjölskyldufólki og aðhaldskrafa er gerð á sjúkrahús, öldrunarstofnanir og skóla og hvergi glittir í margboðaða stórsókn í menntamálum enda eru fjárveitingar til framhaldsskóla og háskóla lækkaðar. Aukningin til aldraðra er einungis vegna fjölgunar í þeirra hópi. Framlög til endurhæfingarþjónustu lækka. Það gera framlög til réttindagæslu fatlaðra einnig og hækkun til SÁÁ frá því í ár er felld niður þó að augljóslega sé þörf fyrir þá fjármuni í glímunni við fíknivanda. Fjármunir til þróunarsamvinnu eru lækkaðir, m.a. vegna flutnings fjármuna frá fátækustu ríkjum heims til hernaðaruppbyggingar á Keflavíkurflugvelli. Ekki er mikil reisn yfir þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Framlög Íslendinga til þróunarmála eru langt frá viðmiði Sameinuðu þjóðanna fyrir framlög ríkra þjóða til hinna fátæku en viðmið Sameinuðu þjóðanna er um 0,7% af þjóðartekjum. Hvernig í ósköpunum gat ríkisstjórnin komist að þeirri niðurstöðu að það væri góð hugmynd að lækka framlög til almennrar löggæslu þegar bæði íbúum hefur fjölgað og mikill skortur hefur verið á löggæslu vegna fjölgunar ferðamanna? Og þau tala um að auka eftirlit og styrkja eftirlitsstofnanir en gera síðan aðhaldskröfur í fjárlagafrumvarpinu til þeirra sömu stofnana. Nú á að selja bankana, forseti. Við skulum ekki gleyma því að það tók einkarekna banka aðeins fjögur ár að keyra íslenskt samfélag í þrot. Við verðum að koma í veg fyrir að skattgreiðendur, ríkissjóður og sparifjáreigendur fjármagni áhættusömustu bankaviðskiptin. Bankahrunið kenndi þjóðinni að breyta þyrfti bankakerfinu þannig að það þjóni hag almennings en ekki bara þeim sem vilja fá aðgang að sparifé almennings. Hugum að sölu fjárfestingarhluta kerfisins eftir breytinguna en ekki fyrr. Hver treystir Sjálfstæðisflokknum til að einkavæða bankana aftur? Gera allir stjórnarliðar það? Er það virkilega svo?
Virðulegi forseti. Ég vil nefna tvo þætti sem komu fram í máli hv. þingmanns. Í fyrsta lagi það að ekki sé svarað til um hvað standi til að gera ef forsendur fjárlagafrumvarpsins bresta. Ég verð að segja að mér þykir þetta dálítið langsótt nálgun á umræðuefnið hér í dag. Við höfum í fjármálastefnunni ákveðið óvissusvigrúm. Ef það hjálpar eitthvað til að dýpka skilning á því hvað myndi gerast ef efnahagssamdrátturinn yrði langvinnari þá hef ég nefnt það hér í dag að frumjöfnuður ríkissjóðs, þ.e. staðan áður en kemur að greiðslu fjármagnsliða og annarra slíkra þátta, hefur ekki áður verið jafn sterkur og við sjáum nú við það hagvaxtarstig sem við búum við. Þetta þýðir að við erum í ágætisfærum til þess að gefa eitthvað eftir af frumjöfnuðinum verði niðursveiflan langvinnari. Hvernig það kallast síðan á við fjármálastefnuna er annað mál. Það fer auðvitað eftir umfangi áhrifanna hvort það fer að rekast á afkomumarkmiðin í fjármálastefnunni. Með þessu er ég að segja að það er ekkert að því, ef forsendur fjárlagafrumvarpsins og fjármálaáætlunar bresta, ef hagspár reynast rangar og niðursveiflan verður dýpri, að ríkissjóður hjálpi til við að örva eftirspurn í hagkerfinu með því að vera rekinn í einhvern tíma öfugu megin við núllið. Með þessu er ég að svara því hvort gripið verði til harkalegra niðurskurðaraðgerða eða ekki. Mér finnst mikilvægt að þetta komi fram.
Herra forseti. Skil ég hæstv. ráðherra þá svo að verði hagspáin sem von er á í október verri en sú sem fjárlagafrumvarpið byggir á þá verði ríkissjóður keyrður í mínus, í hallarekstur, og reksturinn fjármagnaður með lánum og skuldasöfnun hafin að nýju? Það sem ég hef gagnrýnt og gagnrýni við þetta fjárlagafrumvarp er að gildin sem eru undir, samkvæmt lögum um opinber fjármál, virðast ekki vera virt; gagnsæi, varfærni og sjálfbærni. Það þarf að sýna okkur betur hvernig á að takast á við vanda á óvissutímum. Nú segir hæstv. ráðherra, ef ég skil hann rétt, að ef við lendum í vanda þá ætlum við ekki að skera niður í velferðarkerfinu heldur ætlum við að setja ríkissjóð í mínus. Ég hefði kosið að áður en við færum að safna skuldum að nýju hefðum við nýtt þá tekjuöflunarmöguleika sem við eigum og augljósir eru. Herra forseti. Jafnvel þó að við miðum við hagspá Hagstofunnar og það sé fullkomlega eðlilegt að halda sig við eina hagspá og út í hött að rugla þeim öllum saman megum við samt vera varkárari og okkur er hreinlega gert að gera það samkvæmt lögum um opinber fjármál. Okkur er gert að vera varfærin og okkur er gert að stuðla að sjálfbærni í ríkisrekstrinum.
Virðulegi forseti. Það sem ég vil vekja athygli á og ég nefndi í fyrri ræðu minni er að fjármálastefnan gerir sjálf ráð fyrir því að ef forsendur efnahagsspár bresta og ekki er hægt að gera ráðstafanir, ekki þyki eðlilegt að gera kröfu um ráðstafanir til að mæta því, geti afkoman verið neikvæð. Mitt sjónarmið er að það geti vel verið eðlilegt við einhverjar slíkar aðstæður. En við erum hér að ræða um hluti sem enginn er að spá, enginn af spáaðilunum í þessu fjárlagafrumvarpi sem við tiltökum, hvorki Hagstofan né nokkur af hinum sem eru tilteknir, og dregin er upp mynd í efnahagskaflanum um þetta, gerir ráð fyrir samdrætti á næsta ári. Ég vil síðan nefna það, af því að hér er komið inn á sölu banka, að sala banka er tækifæri til að losa um mikla fjármuni og fara í sókn í innviðauppbyggingu. [[Forseti hringir.]]Maður spyr sig hvort hv. þingmaður sé hreinlega andvíg því að farið verði í sölu banka og losað um fjármuni til að forgangsraða upp á nýtt.
Herra forseti. Ég er andvíg því að farið verði í sölu bankanna áður en við höfum sett það niður fyrir okkur nákvæmlega hvernig við sjáum fyrir okkur að bankakerfið þróist á næstu árum og hvernig það muni helst þjóna almenningi í landinu. Ég vil ekki að bankarnir verði seldir í því formi sem þeir eru í dag. Ég vil að þeim verði skipt upp og ríkið grípi það tækifæri sem það hefur núna, þegar það á stærstan hluta í bankakerfinu, og aðskilji viðskiptabankastarfsemi frá fjárfestingarbankastarfsemi, að viðskiptabankastarfsemin verði fjármögnuð með innlánum og hugað að þjónustu við almenning, ódýrri og góðri þjónustu við almenning, en fjárfestingarbankastarfsemin verði fjármögnuð með öðrum hætti. Og þegar búið er að skipta upp kerfinu þá skulum við endilega selja fjárfestingarhlutann.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir hennar ágæta innlegg í þessa umræðu. Ég ætlaði að koma inn á umræðuna um óvissu en hæstv. ráðherra fór í andsvar við hv. þingmann um það. Ég get tekið undir ýmislegt en ég ætla að gera athugasemdir við tvennt. Hv. þingmaður kom inn á að hugmyndum Samfylkingarinnar hefði verið hafnað í tengslum við ríkisfjármálaáætlun og ef ég tók rétt eftir nefndi hún hugmyndir um að verja velferð og menntun og nýsköpun og að þeirra áherslna sjái ekki stað hér. Ég hafna því alfarið. Ég held að menntun og menning hafi sjaldan eða aldrei verið jafn sterkt á dagskrá og við sjáum í þessu frumvarpi og þeim frumvörpum sem við höfum samþykkt í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Ég nefni aðgerðir til að hlúa að kennarastarfinu og hvatningu til kennaranáms. Ég nefni stuðning við bókaútgáfu. Ég nefni áform um að auka jöfnuð í lánakerfi íslenskra námsmanna. Ég nefni áform um að bæta rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Ég nefni framlög til framhaldsskóla og háskóla, framlög til starfsnáms, máltækniverkefnið til að efla íslensku sem opinbert mál, aðgerðaáætlun sem kemur í kjölfarið og þingsályktun sem við samþykktum hér og fleira gæti ég nefnt. Ef við horfum eingöngu á útgjaldaaukninguna hlutfallslega höfum við blessunarlega sett aukna fjármuni í að styðja við nýsköpun og rannsóknir. Og ég tek undir með hv. þingmanni að það er afar mikilvægt, þar erum við algjörlega sammála. Ég hafna því alfarið að þetta sé ekki á dagskrá í þessu frumvarpi eða í undangengnum fjárlögum sem við höfum samþykkt.
Herra forseti. Það er mikið talað um menntun og menningu en þegar við förum að rýna í tölurnar standast þær ekki skoðun. Mér finnst athyglisvert að framlag til framhaldsskóla skuli bókstaflega lækka á milli ára. Það gefur okkur alla vega ekki von um stórkostlega menntasókn. Ég er algjörlega sammála því að við þurfum að leggja meiri áherslu á starfsmenntun. Við eigum fyrst og fremst að leggja áherslu á menntun þegar við horfum á breytingar sem fjórða iðnbyltingin mun hafa í för með sér. Þar verður menntakerfið að standa sig og vera burðugt til að taka við fólki og þjálfa það upp í að takast á við þær breytingar sem verða hraðar og munu gerast mjög hratt á næstu árum. Því miður sé ég ekki að menntakerfinu sé gert kleift að taka á sig það stóra hlutverk sem það þarf að gera, ekki með þeim fjárveitingum sem til þess eru settar í fjárlagafrumvarpinu. Það þarf að gera enn betur. Ef við ætlum að takast almennilega á við breytingarnar sem fram undan eru þannig að ekki verði til hér enn stéttskiptara samfélag, þannig að fólk sem missir sín störf fái tækifæri til að mennta sig og gera sig færari á vinnumarkaði, verðum við að setja meira í menntun, bæði í grunnmenntun en einnig í símenntun og starfsmenntun með vinnu.
Hæstv. forseti. Við hv. þm. Oddný G. Harðardóttir erum sammála um mikilvægi menntunar. Ég ætla bara að ítreka að menntun og menning hefur verið skýrar á dagskrá þessarar hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra en nokkru sinni fyrr. Ég fullyrði það. Það er rangt að við höfum ekki aukið framlög til skólastiganna, framhaldsskólans og háskólans. Þess sér stað í tölunum. Við tengdum þetta nýsköpun og rannsóknum og erum að horfa á rammasettu útgjöldin á tímabili hæstv. ríkisstjórnar og ef við tökum það saman eru það 17,6% en rammasett önnur útgjöld til þeirra málasviða sem eru í forgangi eru 16%. Framhaldsskólastigið fær í þessu frumvarpi 36 milljarða og hefur aukist um 5 milljarða frá því að hæstv. ríkisstjórn tók við. Tölurnar eru til staðar. Tíminn er á þrotum. [[Forseti hringir.]]Ég vildi gjarnan koma inn á margt fleira enda kom hv. þingmaður víða við sögu.
Herra forseti. Við eigum auðvitað eftir að rýna fjárlagafrumvarpið í fjárlaganefnd en ég get ekki séð á þeim tölum sem ég hef skoðað að stytting framhaldsskólastigsins og sá sparnaður sem sú kerfisbreyting gaf skili sér til kerfisins eins og lofað var. Ég sé það ekki. Ég sé ekki heldur á þeim tölum sem gefnar eru upp fyrir háskólastigið að við séum að ná OECD-meðaltalinu eins og lofað var. Við erum langt frá Norðurlandameðaltalinu. Ég vil minna á að framlög til menningar-, lista- og æskulýðsmála lækka og þau eiga að lækka næstu fimm árin samkvæmt fjármálaáætlun sem hv. stjórnarliðar hafa samþykkt í þessum sal. Ég get ekki séð þessa miklu stórsókn, hvorki í menntamálum né menningarmálum eða æskulýðsmálum.
Herra forseti. Hv. þm. Oddný Harðardóttir kom eðlilega víða við í ræðu sinni um fjármálin og ekkert óeðlilegt við það. Hún var gagnrýnin og kom með ýmsar ábendingar um hluti sem hún telur betur mega fara í fjárlagafrumvarpinu og það er bara vel. Hv. þingmaður er í stjórnarandstöðu og á að veita okkur aðhald og ég hlustaði. Mig langar að nefna nokkur atriði, svo sem að fjármagnstekjuskattur hefur verið hækkaður í tíð þessarar ríkisstjórnar, úr 20% upp í 22%, og tekjur af honum hafa verið að hækka. Því þarf að halda til haga. Svo liggur líka alveg ljóst fyrir að það er markmið þessarar ríkisstjórnar að hlutfall til þróunarsamvinnu eigi að vera 0,35% af vergri landsframleiðslu. Ég mun fylgjast vel með því í fjárlaganefnd þar sem ég er nú að taka sæti að við fylgjum þeirri stefnumótun eftir í fjárlagavinnunni. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í nokkur atriði vegna þess að réttilega var hún gagnrýnin í sinni ræðu. Mig langar að heyra aðeins í hv. þingmanni um þær aðgerðir sem hér eru lagðar til varðandi græna skatta og loftslagsmálin. Ég held að það sé umræða sem við verðum að taka núna og halda áfram með. Hér er að mínu mati verið að stíga gríðarlega [[Forseti hringir.]]mikilvæg skref en við munum þurfa að halda áfram í þessa átt. Mig langar að heyra sjónarhorn hv. þingmanns á það og hvað hún leggur til í þeim efnum.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi að þessi ríkisstjórn hefði hækkað fjármagnstekjuskattinn og hann hefði skilað auknum tekjum. Hann var hækkaður um 2 prósentustig, úr 20% í 22%, en gert er ráð fyrir að tekjurnar lækki úr 32 milljörðum í 30. Auk þess er boðað að gera eigi breytingar á skattstofninum þannig að fjármagnseigendur séu varðir fyrir verðbólgu. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan þá fær almenningur ekki slíkar trakteringar en þá sem eru umfram frítekjumarkið í fjármagnstekjunum á að verja sérstaklega. Það finnst mér ekki góð pólitík. Þróunarsamvinnan. Já, ég bind vonir við að hv. þingmaður standi vaktina í fjárlaganefnd en hins vegar er markmið ríkisstjórnarinnar langt undir viðmiði Sameinuðu þjóðanna. 0,7% af þjóðartekjum er viðmið Sameinuðu þjóðanna. Við erum langt þar undir. Hv. þingmaður spyr um aðgerðir til loftslagsmála. Ég er sammála því að beita þarf hvötum til að flýta fyrir breytingunni og ég er sammála því að stjórnvöld þurfi að leiða vagninn. Almenningur hefur sýnt að hann er viljugur til að taka þátt. En það þarf að gera miklu betur og ég vil nefna tvennt sem ég sakna að sjá ekki í þessu fjárlagafrumvarpi. Það er t.d. styrkur til að rafvæða hafnir. Fyrr í umræðunni í dag var talað um mengun frá skemmtiferðaskipum o.s.frv. Til að rafvæða hafnir þarf aukið opinbert fjármagn. Og ég sakna þess að sjá ekki styrk við íslenska garðyrkju og það ætti auðvitað að vera partur af loftslagsstefnu, en líka partur af matvælastefnu. [[Forseti hringir.]]Ég gæti nefnt margt fleira en þetta tvennt æpir á mann.
Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um það að til framtíðar þurfum við að gera betur í þróunarsamvinnumálum og ég hef talað fyrir því hingað til og hætti ekkert að gera það þótt minn flokkur sé kominn í ríkisstjórn. Þess vegna fagna ég þeim árangri sem við þó náðum í því að hækka framlögin því það skiptir gríðarlega miklu máli. En við þurfum að fara lengra í þá átt. Mér finnast áhugaverðar þær tillögur sem hv. þingmaður leggur hér fram varðandi það sem hægt er að gera í loftslagsmálum. En ég skil það sem svo að hún styðji líka þær aðgerðir sem eru lagðar til í fjárlagafrumvarpinu þó svo að hún vilji sjá fleira gert til framtíðar. Að lokum langar mig aðeins að nefna, vegna þess að hv. þingmaður kom ekkert inn á það í sinni ræðu og mér fannst það svolítið áhugavert, þær skattbreytingar sem verið er að fara í [[Forseti hringir.]]í kjölfar lífskjarasamninganna og hvort hv. þingmaður telji ekki að verið sé að stíga mikilvægt skref til þess að jafna kjörin í landinu og [[Forseti hringir.]]auka ráðstöfunartekjur þeirra sem eru í lægsta tekjuþrepinu.
Herra forseti. Ísland er að hækka hlutfallsleg framlög til þróunaraðstoðar miðað við þjóðartekjur. En þjóðartekjur rokka upp og niður og eru frekar á niðurleið hjá okkur núna. Það er pínulítið plat í því að nota hlutfall af þjóðartekjum og segja að við séum að gera betur. Hv. þingmaður nefndi skattbreytingar sem verkalýðsfélögin knúðu fram. Mér finnast útfærslurnar jákvæðari en sýndar voru hér í vor þegar þetta var allt til umræðu. Það er gott og blessað en það er óásættanlegt að við skulum ekki líta á hinn endann og að við skulum ekki ætla að gera þær kröfur til fólksins sem naut uppsveiflunnar sannarlega og er að bæta við sig eignum og tekjum að það leggi fram sinn [[Forseti hringir.]]réttláta skerf í gegnum tekjuskattskerfið þegar við erum að fara í niðursveiflu. Það er óásættanlegt. [[Forseti hringir.]]En auðvitað fagna ég breytingum sem eru til batnaðar fyrir þá sem eru tekjulægstir.
Herra forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur unnið ötullega að því að koma til framkvæmda þjóðþrifaverkum, málum sem hafa liðið fyrir það að hér hefur ekki verið varið nægu fjármagni til að styrkja þær stoðir sem samfélag okkar byggir á, hina svokölluðu innviði, auk þess sem pólitískur óstöðugleiki hefur verið mikill á undanförnum árum með tíðum ríkisstjórnarskiptum. Við þetta bætast svo ný og umfangsmikil verkefni vegna þeirra breytinga sem blasir við að þurfi að ráðast í vegna loftslagsbreytinga. Fjárlagafrumvarpið sem hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir fyrr í morgun tekur mið af þessu öllu og kemur að auki í kjölfar þess að í vor var gengið frá langtímakjarasamningi á hinum almenna vinnumarkaði, svonefndum lífskjarasamningum, og taka fjárlögin mið af skuldbindingum ríkisins við frágang þeirra. Nú þegar hefur þessi ríkisstjórn komið fjöldanum öllum af verkefnum til framkvæmdar líkt og tvenn síðustu fjárlög hennar bera vitni um. Um leið kemur sér vel að ríkissjóður hefur verið rekinn með myndarlegum afgangi síðustu ár, nú þegar hægir á hagkerfinu. Ríkissjóður verður í jafnvægi á næsta ári þrátt fyrir áföll á þessu ári en við þekkjum öll þessi áföll, algjör aflabrestur í loðnu og vandræði í flugrekstri, bæði gjaldþrot og kyrrsetning Boeing Max vélanna og auðvitað hefur þetta áhrif inn í ríkisreksturinn. En hér er til að mynda enn þá jákvæður viðskiptajöfnuður við útlönd þrátt fyrir þá þætti sem ég nefndi áðan og sem samfélag eigum við meira en við skuldum. Ríkissjóður hefur aldrei tekið lán með lægri vöxtum og er vel í stakk búinn til að takast á við samdrátt í hagkerfinu. Mín skoðun er sú að hér sé verið að haga sér skynsamlega í ríkisfjármálunum miðað við það hvernig hagkerfið er statt akkúrat núna. Mig langar að nefna það, vegna þess að í gær var í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra aðeins talað um krónutölugjöld, að samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að þau hækki um 2,5% í samræmi við verðbólgumarkmið Seðlabankans þrátt fyrir að hækkun á vísitölu neysluverðs sé meiri, þ.e. 3,4%. Þetta hefur áhrif á alla og meira að segja á ríkissjóð því að hann fær aðeins minni peninga en aðrir græða á því. Ég ætla að stikla á stóru þegar kemur að málefnunum í fjárlagafrumvarpinu, enda ekki með ótakmarkaðan ræðutíma. Ég vil byrja á nokkrum atriðum sem öll lúta að því að vinna gegn misskiptingu og auka jöfnuð. Mig langar að byrja á að ræða skattkerfisbreytingar á tekjuskatti einstaklinga sem lagðar eru til í fjárlagafrumvarpinu. Þær breytingar eru hluti af lífskjarasamningunum og miða að því að koma á fót nýju þriggja þrepa skattkerfi. Þannig verður til nýtt skattþrep sem dregur úr skattbyrði tekjulægsta hópsins og eykur þar með ráðstöfunartekjur hans. Nú er verið að fara í hluta af þessum breytingum og afgangurinn af breytingunni kemur til framkvæmda á árinu 2021. Það er verið að hraða þeim frá því sem áður var talað um, að þær kæmu til framkvæmda á þremur árum. Nú er verið að stytta þann tíma niður í tvö ár og ég tel það mjög jákvætt. Líkt og hæstv. fjármálaráðherra nefndi í framsögu sinni hefur þessi breyting ekki neikvæð áhrif á neinn tekjuhóp en kemur sér hins vegar best fyrir tekjulægsta hópinn. Þessu til viðbótar er stuðningur við barnafjölskyldur aukinn með því að stíga fyrra skrefið af tveimur í því að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði. Það er hagsmunamál fyrir allar barnafjölskyldur og öll börn í landinu, en rannsóknir hafa sýnt að ein áhrifamesta leiðin til að draga úr líkum á fátækt barnafjölskyldna sé að brúa umönnunarbilið frá lokum fæðingarorlofs og upp í leikskóla, ásamt því að hækka barnabætur. Barnabætur hækkuðu 1. janúar á þessu ári og munu aftur hækka með þessum fjárlögum. Svo finnst mér heldur ekki hægt að ræða fjárlagafrumvarpið og jöfnuð án þess að ræða um heilbrigðiskerfið okkar en uppbygging þess heldur áfram. Framlög til þjónustu við aldraða eru hækkuð. Haldið er áfram að efla heilsugæsluna og gera hana að fyrsta viðkomustað fólks í heilbrigðiskerfinu, nokkuð sem ég held að almenn sátt sé um í samfélaginu, þvert á allar pólitískar skoðanir. Geðheilbrigðismál fá forgang með því að byggja áfram upp geðheilbrigðisteymi um land allt. Áfram verður dregið úr greiðsluþátttöku sjúklinga og það er gríðarlega mikilvægt jöfnunartæki því að öll eigum við að hafa jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Auk þess er sett fé í að innleiða ný lyf og fjármagn sett í að bæta heilbrigðisþjónustu við fanga. Það er kannski ekki eitt af stóru atriðunum í þessu fjárlagafrumvarpi en engu að síður gríðarlega mikilvægt mál. Svo eru framkvæmdir við byggingu Landspítala að komast á næsta stig. Auðvitað er það partur af uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu. Þó að ekki sé bara hægt að horfa til þess fjármagns sem fer í steinsteypu er það fjárfesting og uppbygging sem ekki verður komist hjá. En mig langar til að nota síðustu mínúturnar mínar hér til að ræða loftslagsmálin sérstaklega, enda á framtíðin allt undir því að tekist sé á við þau. Þessi fjárlög sýna glöggt að okkur er alvara í að því að leggja okkar af mörkum þegar kemur að því að bregðast við loftslagsbreytingum. Þessi ríkisstjórn hefur metnaðarfulla stefnu í loftslagsmálum og fjárlögin sýna að verið er að hrinda henni í framkvæmd. Við ætlum að draga markvisst úr losun gróðurhúsalofttegunda með því að stuðla að orkuskiptum í samgöngum og gera landið kolefnishlutlaust árið 2040. Til að það náist þarf skýra forgangsröðun og stefnumótun frá ríki, sveitarfélögum og einkageiranum, atvinnulífinu, og það þarf að grípa til beinna aðgerða sem hafa þau áhrif að draga úr útblæstri og mengun. Í fjárlagafrumvarpinu er að finna aukinn stuðning við orkuskipti en þar eru einnig áform um að leggja gjöld á losun úrgangs og mengun, svo sem flúoraðar gróðurhúsalofttegundir sem er nýyrði sem ég varð að læra í þessari viku. Flúoraðar gróðurhúsalofttegundir eru til að mynda notaðir í kælikerfum. Jafnhliða þessu ætlum við að auka bindingu með því að græða upp rofið land og endurheimta votlendi. Það eru allir að velta fyrir sér loftslagsmálunum, hvað sé hægt að gera, og táningurinn á heimilinu hjá mér spurði mig einmitt að því um daginn hvort þessi ríkisstjórn gæti ekki farið að láta fólk borga fyrir það að menga, að hækka skatta á mengun og nota peningana sem þannig verða til til að endurheimta votlendi. Við erum að tala um 14 ára krakka í grunnskólum sem eru að ræða það hvað hægt sé að gera, hvernig hægt sé að nota skattkerfið til að vinna gegn loftslagsbreytingunum og leggja þar með okkar af mörkum til að uppfylla Parísarsáttmálanum og til að ná tökum á loftslagsmálunum. Mér finnst þetta vita á gott. Mér finnst frábært þegar unglingar eru í hópum sín á milli [[Forseti hringir.]]farnir að ræða um fjárlög og hvernig hægt sé að nota þau til að hafa áhrif til góðs á samfélagið okkar. Ég er að taka sæti í fyrsta skipti í fjárlaganefnd og ég hlakka gríðarlega til þeirrar miklu vinnu sem þar á eftir að fara fram um fjárlögin.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þó að í 69. gr. laga um almannatryggingar sé gert ráð fyrir því að lífeyrir eigi að hækka um áramót og miða við almennar launahækkanir, ef þær eru hærri en verðlagsbreytingar, er það ekki svo að ekki megi gera betur. Þegar Samfylkingin og Vinstri grænir voru saman í ríkisstjórn og kjarasamningar voru gerðir 2011 fengu lífeyrisþegar líka hækkanir á sama tíma og aðrir fengu sínar kjarabætur. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir 3,5% hækkun lífeyris um áramótin en þeir sem eru á lægstu launatöxtunum fá 5,7% 1. apríl 2020 og fengu hækkun líka í apríl í ár. Það er gert ráð fyrir því að í janúar 2022 verði þeir sem eru á lægstu launatöxtunum með 390.000 kr. á mánuði. Ef hv. stjórnarliðar ætla að halda sig við þetta, að halda þeim sem eru nú þegar fátækastir enn fátækari miðað við hina, held ég að við séum komin í vond mál. Ég vil spyrja hv. þingmann, sem nú er sest ný í fjárlaganefnd, hvort hún muni ekki fara yfir þessa stöðu í nefndinni. Við erum með gögn sem sýna okkur að þegar við horfum á kjör öryrkja hefur átt sér stað kjaragliðnun upp á 60% síðustu 20 árin. Ætlar hún að skoða hvort sú þróun sem verið er að boða með fjárlagafrumvarpinu [[Forseti hringir.]]muni ekki enn ýta undir það óréttlæti?
Herra forseti. Bætur almannatrygginga hækka um 3,5% með þessum fjárlögum. Kjör þessa hóps voru bætt umtalsvert við lok síðasta þings með því að draga úr vægi sérstöku framfærsluuppbótarinnar og sú breyting hefur jákvæð áhrif á hluta hópsins. Það eru kjarabætur sem gagnast einnig örorkulífeyrisþegum þó að því verði að halda til haga að þær gagnast ekki öllum. Hins vegar hefur verið lögð mikil áhersla á að draga úr vægi tekjutengingar sérstöku framfærsluuppbótarinnar, bæði í þingsal en einnig af hálfu Öryrkjabandalags Íslands. Þar eru líka kjarabætur sem gagnast þeim hópi. Svo eru tekjuskattsbreytingar í fjárlagafrumvarpinu, eins og ég fór yfir áðan, sem munu gagnast lífeyrisþegum eins og öðrum láglaunahópum sem og aðgerðir í húsnæðis- og heilbrigðismálum. Í heilbrigðismálunum hefur einmitt verið lögð áhersla á að létta álögurnar á lífeyrisþegum. Þetta skiptir allt saman máli þegar við skoðum heildarmynd af kjörum örorkulífeyrisþega. Að þessu öllu sögðu tel ég að hér með séum við ekki búin að setja punktinn yfir i-ið og komin á þann stað að við ætlum ekki að gera meira fyrir þennan hóp. Þar þarf að sjálfsögðu að halda áfram [[Forseti hringir.]]og ég bind vonir við það að við höldum áfram með þá vinnu sem fór fram í samráðshópi um breytingar á almannatryggingakerfinu um það hvernig megi bæta kjör þessa hóps sérstaklega og að á henni verði byggt.
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að það slær ekki á áhyggjur mínar og efasemdir um að þessi ríkisstjórn ætli að bæta kjör þeirra sem fátækastir eru í landinu þegar ég hlusta á hæstv. fjármálaráðherra tala um almennar skattbreytingar í sömu andrá og spurt er út í sérstaka stöðu fátækasta fólksins á Íslandi. Þar á meðal eru þeir sem þurfa að treysta eingöngu á greiðslur frá Tryggingastofnun og þær eru undir 250.000 kr. Aðeins þeir sem fá uppbótina fá rétt um 300.000 kr. Ég varð fyrir vonbrigðum með svar hv. þingmanns. Það er ekki réttlætanlegt að benda á almennar aðgerðir, það þarf að skoða þennan hóp alveg sérstaklega og ég vona að það verði gert þó að svona hafi verið svarað að þessu sinni. Ég vil spyrja hv. þingmann út í barnabætur vegna þess að hún nefndi þær í ræðu sinni. Milli áranna 2013 og 2018 fækkaði barnafjölskyldum sem fengu barnabætur um 13.000. Með breytingunum sem voru gerðar í ár átti þeim að fjölga um 2.000 en þegar ég hringdi um mitt ár til að kanna fjöldann hafði þeim fjölgað um rétt 1.000 á árinu 2019. 1 milljarður til viðbótar gerir varla mikið meira en að fjölga þeim lítillega þannig að við eigum langt í land með að ná árinu 2013, en það skref sem við tókum þá var hugsað sem skref í áttina að því að jafna stöðu barnafólks við stöðu þeirra sem ekki eru með börn á framfæri. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sé sátt við það að ríkisstjórnin líti til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til fyrirmyndar um barnabætur en ekki til Norðurlanda.
Herra forseti. Ég er ósammála hv. þingmanni að því leyti að ég tel að það verði auðvitað að líta til kerfisins í heild þegar kemur að lífeyrisþegum líkt og öllum öðrum hópum í samfélaginu þegar við tölum um kerfisbreytingar, svo sem skattkerfisbreytingar. Örorkulífeyrisþegar eru partur af samfélaginu og allar almennar aðgerðir sem farið er í eiga að hafa áhrif á þennan hóp. Það á ekki alltaf bara að tala um sértækar aðgerðir fyrir hópinn. Að því sögðu er ég þeirrar skoðunar að það næsta sem þurfi að gera, og ég veit að það er farin vinna í gang við það, er að vinna að því að bæta sérstaklega kjör þeirra sem búa við lökustu fjárhagsafkomuna. Það er breidd innan þessa hóps eins og hjá öðrum og ég tel að þar þurfi að ráðstafa fjármagninu sérstaklega til þeirra sem búa við lökustu kjörin vegna þess að kjör þeirra sem geta til að mynda sinnt einhverri atvinnu hafa batnað með breytingum á sérstöku framfærsluuppbótinni. Hvað varðar barnabæturnar hafa þær verið að hækka til þeirra sem hafa lægstu ráðstöfunartekjurnar. Það er að mínu mati hárrétt forgangsröðun og gríðarlega gott. Svo getum við rætt það hvort við eigum að ganga lengra í þeim efnum. Það held ég að sé nokkuð sem þurfi að taka til nánari umræðu [[Forseti hringir.]]en forgangsröðunin sem sett er fram í þessu fjárlagafrumvarpi er hárrétt.
Virðulegi forseti. Ég býð hv. þingmann velkomna í fjárlaganefnd. Hv. þingmaður nefndi í andsvörum áðan aðhald stjórnarandstöðu og sagðist hlusta. Nú er meiri hluti þingmanna í öllum nefndum stjórnarþingmenn. Ég velti fyrir mér aðhaldshlutverki þeirra því að vissulega eru þeir líka þingmenn með eftirlitshlutverk eins og allir aðrir þingmenn, eins og stjórnarandstöðuþingmenn. Það er enginn munur á stjórnarþingmönnum eða stjórnarandstöðuþingmönnum þar. Ég velti fyrir mér hvað það þýddi að stjórnarþingmaður dásamaði aðhald stjórnarandstöðunnar og segðist hlusta og hvernig það spilaði saman við almennt eftirlits- og aðhaldshlutverk þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Mér fannst það áhugavert og hefði áhuga á að taka smásamtal hvað þetta varðar, sérstaklega um innleiðingu laga um opinber fjármál, eins og ég minntist á í andsvari við fjármálaráðherra. Við höfum farið yfir ansi mikið í fjárlaganefnd og ég hlakka til að eiga orðastað við hv. þingmann einmitt um þetta í nefndinni því að það eru mjög mörg verkefni sem eru þar eftir. Það er forgangsröðun verkefna, kostnaðar- og ábatagreining, það vantar skýrsluna um framtíðarþróun lýðstærða og ýmislegt sem spilar inn í allt fjárlagaferlið, alveg til ársskýrslna ráðherra sem eru í raun tiltölulega gagnslausar, ef maður á að skoða ávinning þess að setja fjármuni hingað og þangað, ef greininguna á því hver áhrifin eigi að vera vantar. Aðhaldshlutverkið tengt þessum skorti á innleiðingu og réttri framkvæmd laga um opinber fjármál; hvernig finnst hv. þingmanni staðan vera á því?
Herra forseti. Ég legg það reyndar í vana minn að reyna að hlusta, sama hver það er sem talar, hvort sem hann tilheyrir stjórn eða stjórnarandstöðu. Ég tel hins vegar að það sé einstaklega mikilvægt að hlusta þegar einhver talar sem er ósammála manni sjálfum eða er enn fremur í því hlutverki að benda á það sem betur mætti fara við störfin hér á Alþingi eða við stjórn ríkisins. Það má því ekki lesa of mikið í það að ég hafi sagt í samtali við hv. þm. Oddnýju Harðardóttur að ég hafi hlustað á það sem hún var að segja. Að sjálfsögðu er ég líka í aðhaldshlutverki þegar kemur að stjórnarmeirihlutanum og ríkisstjórnarsamstarfinu en ég hef vitaskuld aðrar leiðir til þess að eiga samtal við til að mynda þá hæstv. ráðherra sem einnig sitja í mínum þingflokki og kem skoðunum mínum þar á framfæri og líka í þessum ræðustól. Ég ítreka að ég tel mjög mikilvægt að hlusta á það sem gagnrýnt er en ég þarf ekki endilega alltaf að vera sammála því þó svo að ég hlusti eftir því og skoði hvernig megi vinna með það. Svo vil ég bara segja við hv. þingmann að það er gríðarlega margt sem ég mun þurfa að setja mig inn í á næstu dögum og næstu vikum í hv. fjárlaganefnd. [[Forseti hringir.]]Ég hef eingöngu dottið þar inn á staka fundi og veit að það er margt sem ég þarf að læra þar og það mjög hratt.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugavert, að hlusta og heyra. Og svo er talað um aðrar leiðir, mér finnst það dálítið merkilegt líka. Hvað gerir það að verkum að einn þingmaður hefur aðrar leiðir til þess að sinna eftirlitshlutverki sínu og aðhaldshlutverki en hinir þingmennirnir? Er það í raun eðlilegt þegar allt kemur til alls? Eigum við ekki að vera dálítið formlegri í samskiptum við framkvæmdarvaldið til þess að hafa allt uppi á borðum með það hvernig ákvarðanir eru teknar? Ég held t.d. að vandamálið með Landsréttarmálið hafi að hluta til verið það að það var ekki allt uppi á borðum, ýmsar aðrar samskiptaleiðir voru innan ráðuneytis o.s.frv. sem við komumst að seinna, og sumir höfðu aðgang að en aðrir ekki. Ég velti því fyrir mér þegar ég nefni þessi atriði varðandi innleiðingu um lög um opinber fjármál: Hvernig verður hlustað á það? Er miðað við einfaldan lestur á lögum um opinber fjármál? Ég hef nefnt að það eru vandamál við ýmsar greinar sem eru ekki uppfylltar við framlagningu fjármálaáætlunar og fjárlaga. Hvernig heyrir hv. þingmaður gagnrýni varðandi það hvað hægt er að gera? Er hún sammála því að þessum atriðum sé ábótavant og hvaða hugmyndir hefur hún um hvað hægt sé að gera til þess að komast á réttan stað?
Herra forseti. Svo að það sé alveg á hreinu þá fer ákvarðanataka fram fyrir opnum tjöldum og við tökum umræðuna hér í þingsal um þingmál. Þannig á það að vera og þannig verður það að vera. Það sem ég á hins vegar við er að ég get í samtölum við mína eigin flokksmenn komið með hugmyndir, vangaveltur, sjónarmið, rætt málin og fengið endurgjöf frá þeim. Það breytir ekki því að ákvarðanirnar eru teknar í þingsal með atkvæðagreiðslu að lokinni umræðu hér. Þessu tvennu má alls ekki rugla saman. Á sama hátt og ég hef aðgang að mínum samflokksmönnum til að eiga samtal hefur hv. þingmaður aðgang að sínum eigin samflokksmönnum til að eiga þar samtal. En það breytir svo engu um það hvernig við vinnum að því að taka hinar formlegu ákvarðanir. Hvað varðar breytingu á lögum um opinber fjármál tel ég mikilvægt að missa ekki sjónar á því að lög um opinber fjármál og allt sem tengist fjárlögum og fjárveitingu snýr að því að þjóna samfélaginu og við þurfum að hafa þau þannig að það gagnist samfélaginu sem best. Við eigum ekki að sníða samfélagið að lögum um opinber fjármál. Ef þarna er eitthvert misræmi á milli [[Forseti hringir.]]þá tel ég að skoða þurfi lögin um opinber fjármál með tilliti til þess því að það er alltaf [[Forseti hringir.]]samfélagið sem er grunnurinn. Svo höfum við alls konar reglur og lög sem við notum til að hafa áhrif þar á.
Virðulegi forseti. Ég býst við að fjármálaráðherra mæti hingað hvað úr hverju. Mig langar að byrja á hrósinu og það væri kannski ágætt að hann heyrði a.m.k. það. Það sést að tekið hefur verið tillit til nokkurra ábendinga við vinnslu þessa fjárlagafrumvarps. Þar má helst nefna sundurliðun á útgjaldabrúnni svokölluðu þar sem reynt er að sundurliða betur upphæðir mismunandi atriða. Framsetningin er samt ekki alveg eins og best verður á kosið. Maður þarf að setja smávinnu í að pikka úr texta hvaða upphæð stemmir í hvaða hólf, hvað fer í útgjaldasvigrúm, hvað fer í bundin útgjöld o.s.frv. Maður þarf að leggja þetta sjálfur saman til að athuga hvort það stemmir. Þegar það stemmir ekki er ekki endilega augljóst hvaða vitleysu maður gerði, hvort það vanti eitthvað eða hvort maður setti í rangt hólf. Þetta er þó tvímælalaust betra en það var síðast. 1., 2. og 3. kafli í greinargerðinni eru mjög góðir. Það er almennt aðgengilegur, nákvæmur og greinargóður texti. Mér tókst hins vegar að klúðra dálitlu þegar ég fór yfir skattkerfisbreytingarnar og komst að niðurstöðu um að það væru skattahækkanir árið 2020. Ég get bara sjálfum mér um kennt af því að ég dró aðeins of snemma ályktanir út frá þeim tölum sem ég sá. Mér til varnar hefðu þær tölur mátt vera í fjárlagafrumvarpinu sjálfu en ekki bara í einhverjum glærukynningum til hliðar. Ég sá meira að segja aðra villu í þeim glærukynningum og það hjálpar sannarlega ekki. Það að hafa nákvæmar tölur um persónuafslátt á hverju ári sem skattbreytingarnar taka til í frumvarpinu sjálfu hefði verið hjálplegt og komið í veg fyrir misskilning sem ég sá að fleiri flöskuðu á, t.d. í grein í Morgunblaðinu. Ef ég get komið með eina almenna ábendingu um framsetningu í fjárlagafrumvarpi myndi ég vilja að samanburður á milli talna væri samræmdari, bæði þegar verið er að bera saman tölur fyrri ára og á hvaða verðlagi tölurnar eru settar fram og sérstaklega að sá samanburður sé víðar. Þegar verið er að sýna tölur til framtíðar verður einnig að sýna grunnsviðsmynd um hvernig allt myndi líta út ef engu væri breytt, t.d. verður með skattkerfisbreytingar að sýna hvernig persónuafsláttur, skattleysismörk og skattgreiðslur hefðu orðið árin 2020 og 2021 í óbreyttu kerfi og bera síðan saman við breytingartillögurnar þannig að maður sjái muninn á milli tekjuhópa og ýmislegt svoleiðis á milli ára. Það sem ég vil aðallega tala um í þetta skipti er hversu langt við erum frá því að ná að uppfylla lög um opinber fjármál. Við mjökumst í þá átt. Mig langar að tala um hvernig við komumst þangað sem fyrst. Í því sambandi tel ég að stjórnvöld þurfi að gera eitt, fyrst af öllu að sýna okkur innleiðingaráætlun sem á að hjálpa okkur til að uppfylla lög um opinber fjármál. Það er nefnilega staðreynd að ekki hefur verið farið eftir lögum um opinber fjármál eins og er. Allir tímafrestir samkvæmt lögunum eru liðnir. Ég heyri iðulega afsökunina að önnur lönd hafi gefið sér tíu ár í innleiðingu og þess háttar. Mig langar ekki að heyra þá afsökun lengur. Við gáfum okkur ekki þessi tíu ár, það er bara þannig í lögunum. Ef fólk vill endilega hafa tíu ára innleiðingu ætti það að leggja fram innleiðingaráætlun sem við vissum þá að farið yrði eftir. Lögin eru í gildi og þeim á að fylgja. Maður hefur oft heyrt að engin lög hafi verið brotin en svo þegar það gerist þegja allir. Hvernig komumst við þangað sem fyrst? Til að byrja með er innleiðingaráætlun. Í öðru lagi að hætta því sem við höfum alltaf gert og byrja að vinna samkvæmt lögunum, sem sagt innleiðingarferlinu ef það verður lagt fram. Miðað við það sem ég sé og heyri fer mjög mikill tími í fjárlagavinnunni í að gera ýmislegt sem þarf ekki að gera og væri ekki eins tímafrekt ef byrjað væri á réttu hlutunum sem eru líka tímafrekir. Þá á ég aðallega við stefnumótun þar sem sérstök áhersla er lögð á kostnaðar- og ábatagreiningu opinberra verkefna. Þegar það liggur fyrir er allt annað að mínu mati bara uppfyllingarefni. Það er tímafrekt og erfitt að gera þessar kostnaðar- og ábatagreiningar fyrir öll opinber verkefni en einmitt þess vegna verður það að vera fyrsta og aðalverkið. Ef við byrjum að gera eitthvað annað verður aldrei tími til að gera það sem er mikilvægast, kostnaðargreininguna sem leiðir svo af sér forgangsröðun. Þá get ég sagt: Sýndu mér forgangsröðunina með kostnaðargreiningu og ég skal sýna þér fjárlög byggð á þeim gögnum, bara með spegli. Gjörðu svo vel, þetta eru fjárlög. Við vitum sem sagt hvað þarf að gera. Við vitum að það er erfitt. Ég veit um leið til þess að gera það auðveldara. Í nokkur ár höfum við Píratar og svo sem margir aðrir talað um hvað hagkerfið og uppsetningin á því er galin. Kerfið er ómannúðlegt og það er þurrt að nota orð eins og verga landsframleiðslu, hagsveifluleiðréttan frumjöfnuð og þess háttar. Svo er líka talað um köku sem alltaf þarf að stækka og stækka þrátt fyrir að fæstir fái að sjá kökuna og hvað þá að fá sneið af henni, í mesta lagi mola af skreytingunni. Við Píratar höfum talað um borgaralaun, styttri vinnuviku og að hætta að vaxa endalaust. Ekkert getur vaxið út í hið óendanlega. Fyrr á árinu fengum við loks nafn á þessar pælingar okkar þegar Nýja-Sjáland gerði í fyrsta sinn fjárlög byggð á velsæld eins og OECD mælir hana. Það er svo sem hægt að gagnrýna nafnið en innihaldið skiptir mestu. Við í Pírötum höfðum notað lífskjaramarkmið OECD í þó nokkurn tíma í vinnslu þingmála. Þau eru hluti af velsældarramma OECD, á ensku „Well-Being Framework“. Nafnið skiptir svo sem ekki öllu máli en þetta er það sem hefur verið valið. Það er innihaldið sem skiptir máli. Samkvæmt þeim lífskjaramarkmiðum var augljóst að mikið ójafnvægi var á milli vinnu og tómstunda hvað Ísland varðaði miðað við hinar OECD-þjóðirnar. Þar var okkar slæma staða notuð til að leggja fram tillögu um verkefni til að bæta þá stöðu. Þannig stefnumótun gæti verið eitthvað sem við ættum að horfa á til framtíðar. Ég var nýbúinn að vera að vesenast í fjármálaáætlun og því hversu ómarkviss framsetning á stefnu stjórnvalda var í áætluninni þegar ég sá fréttir um velsældarfjárlagafrumvarp Nýja-Sjálands. Þá púslaðist allt saman. Það var nafnið á myndinni sem við vorum búin að tala um undanfarin ár, stóru myndinni sem vantaði í umræðuna. Þarna voru notaðir mælikvarðarnir, sem við notuðum t.d. í þingmáli okkar um styttingu vinnuviku, til að byggja upp stefnu stjórnvalda. Þessir mælikvarðar eru akkerið sem vantar í þessa stefnumótun, það sem vantar til viðbótar við grunngildi laga um opinber fjármál til að kjarna stefnumótun stjórnvalda í fjármálaáætlun. Við fórum strax í að setja saman þingmál til að innleiða velsældarrammann í lög um opinber fjármál og afurð þess ætti að birtast í þingskjölum á allra næstu dögum. En þegar við byrjum að vinna að þessari breytingartillögu við lög um opinber fjármál urðum við vör við áhuga í fleiri flokkum og breyttum henni í þingsályktunartillögu til að gefa betra rými fyrir aðra sem hefðu áhuga á málinu. Velsældarrammi OECD er frekar einfaldur. Á bak við liggja fjölmargar rannsóknir og gagnagreining. Í stuttu máli má tala um þetta sem úrræði fyrir framtíðarvelsæld. Þar er byggt á náttúruauði, mannauði, félagslegum auði og svo fjármagns- og efnahagslegum auði, sem er nokkurn veginn það sem við miðum bara við núna. Náttúruauður vísar til allra sviða náttúru sem þarf að stuðla að lífi og starfsemi manna. Þar undir fellur land, jarðvegur, plöntur, dýr, jarðefni og orkulindir samkvæmt útfærslu Nýja-Sjálands. Mannauður felur í sér færni fólks, þekkingu og líkamlega og andlega heilsu sem gerir fólki kleift að taka að fullu þátt í vinnu, rannsóknum, tómstundum og taka almennt þátt í samfélaginu. Þetta er mælikvarðinn á það. Félagsleg auðlegð lýsir reglum og gildum sem eru undirstaða samfélags og felur í sér þætti eins og traust og löggjöf. Í tilviki Nýja-Sjálands felur það í sér samband krúnunnar og Maoría, það yrði væntanlega eitthvað annað fyrir okkur. Svo er menningarleg sjálfsmynd og tengsl fólks og samfélaga. Undir efnislegan auð falla hlutir eins og hús, vegir, byggingar, sjúkrahús, verksmiðjur, búnaður, fjárfestingar sem skapa framleiddar eignir þjóðarinnar sem gegna hlutverki við að halda við tekjum og efnahagslegum lífsgæðum. Innan þessa er hvernig við mælum núverandi hagsæld og þar er fjallað um lífsgæði annars vegar og efnislegar aðstæður hins vegar. Lífsgæði fela í sér heilsufar, jafnvægi starfs og ævi, menntun og færni, félagsleg tengsl, ráðningu og stjórnun, umhverfisgæði, persónulegt öryggi og huglæga velsæld. Efnahagslegar aðstæður eru t.d. tekjur, auður, störf, laun og húsnæði. Þetta er það sem stefna stjórnvalda í áttina að velsæld ætti að grundvallast á. Þetta passar fullkomlega inn í lög um opinber fjármál til að stefna samkvæmt stefnumörkun geti verið markviss. - Þetta er allt of stuttur tími eins og ég hef áður kvartað undan og fagráðherrar fá enn minni tíma, finnst mér, þannig að það mætti aðeins endurskoða tímann. Mig langaði að tala örstutt um kirkjujarðasamkomulagið sem er í dálítilli geðveiki. Þar finn ég þrjár mismunandi tölur um hvernig eigi að uppfylla kirkjujarðasamkomulagið. Það eru 783,5 milljónir á bls. 119, 856,9 milljónir á bls. 212 og svo eru 903 milljónir á bls. 140 í fylgiriti. Við erum í dálitlum vanda með þetta. Það á að koma einhver samningur sem við höfum ekki séð og við eigum að uppfylla hann á einhvern hátt til margra ára inn í framtíðina ef við samþykkjum það án þess að geta gert neinar athugasemdir. Þetta er samningur um óendanlegan pening fyrir endanlegar eignir þegar allt kemur til alls. Ég myndi vilja geta selt fjármálaráðherra húsið mitt fyrir óendanlegar afborganir [[Forseti hringir.]]til mín og afkomenda minna um ókomna ævi en það myndi enginn gera svoleiðis samning. Samt gerum við svoleiðis samning við kirkjuna og mér finnst það fáránlegt.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka fram að ég tel mikilvægt að áætlunum ríkisins um útgjöld fylgi skýr áform og að þau séu vel ígrunduð, sérstaklega þegar um ný verkefni er að ræða. Eitt af verkefnunum sem við höfum beitt okkur fyrir er hið svonefnda endurmat útgjalda þar sem við förum markvisst yfir stóra útgjaldaliði hjá ríkinu og spyrjum hvort það sé hægt að gera hlutina betur, fá meira fyrir minna, endurraða og forgangsraða upp á nýtt. Hv. þingmaður talar talsvert um þörfina fyrir nánari kostnaðar- og ábatagreiningu og mér finnst hann ganga býsna langt í því að segja að slík greining gæti jafnvel svarað öllum spurningum og þá myndu hlutirnir einhvern veginn leysa sig sjálfir í framhaldinu. Ég hef hins vegar séð þetta þannig að stjórnmálin snúist einmitt um að svara öllum spurningunum hvað sem líður kostnaðar- og ábatagreiningu vegna þess að sýn okkar á samfélagið er kannski ekki nákvæmlega sú sama eftir því hvar við höfum stillt okkur upp á ási stjórnmálanna. Þetta snýst að einhverju marki um það hvernig samfélag við sjáum fyrir okkur verða til þannig að sem flestir njóti lífshamingju. Ég held að kostnaðar- og ábatagreining muni t.d. lítið hjálpa til þess að svara því hversu miklu það skiptir að tryggja frelsi einstaklinga, svara spurningum um umfang ríkisins, hvort lágir skattar séu betri en háir skattar eða hversu langt eigi að ganga í því að tryggja tekju- eða eignajöfnuð með stjórnvaldsaðgerðum. Getum við með kostnaðar- og ábatagreiningu svarað spurningum eins og þeirri hvort það sé betri ráðstöfun að auka framlög í lífeyrisgreiðslur til öryrkja eða hvort við ættum kannski frekar að [[Forseti hringir.]]tryggja frekari fjármögnun á bak við lyfjakaup? Það eru svona vangaveltur sem mér finnst hv. þingmaður dálítið skauta fram hjá þó að ég sé í grunninn sammála því að útgjaldaáformum eigi að fylgja góðar greiningar.
Virðulegi forseti. Getum við hvað sem líður kostnaðar- og ábatagreiningum í stjórnmálum bara horft fram hjá öllu því og tekið geðþóttaákvarðanir fram og til baka um hvað sem okkur finnst? Nei, til að byrja með segja lög um opinber fjármál okkur að gera þetta. Í öðru lagi getum við með kostnaðar- og ábatagreiningum grundvallað stjórnmálin og stjórnmálarifrildið sem slíkt um hægri og vinstri, forræðishyggju eða hvernig sem maður vill hafa það. Vissulega er hægt að gagnrýna aðferðafræði og ýmislegt svoleiðis, og það væri mjög áhugavert ef við gætum rætt það hérna líka, en þá kemur bara mun betur í ljós ef það er mikill munur á mismunandi áherslum hægri og vinstri eða markaðshyggju og rekstri á opinberum forsendum. Ef það er mikill munur á kostnaðar- og ábatagreiningum og miklu ódýrara að reka eitthvað á opinberum forsendum og ágóðinn er miklu meiri koma stjórnmálin málinu ekkert við. Það er það sem ég er að reyna að segja. Ef það er sama og enginn munur á kostnaði og ábata af því að reka eitthvað á markaðslegum forsendum eða opinberum forsendum getum við tvímælalaust tekið stjórnmálin á málin. Þegar munurinn er hins vegar mjög mikill, ef það er miklu ódýrara að velja markaðskerfi og ágóðinn fyrir ríkissjóð og samfélagið væri t.d. meiri við að setja kvótann í markaðsfyrirkomulag í staðinn fyrir opinbert úthlutunarapparat eins og er núna, ætti valkosturinn að vera augljós. Lög um opinber fjármál snúast um að allir valkostir séu metnir á þennan hátt. Síðan eigum við að forgangsraða og tvímælalaust verður tekin pólitísk ákvörðun um að velja annan kostinn umfram hinn. Þá standa stjórnmálin með þeirri ákvörðun, ekkert mál með það, en við grundvöllum þetta á þeim ábata sem við getum [[Forseti hringir.]]fengið fyrir land og þjóð.
Virðulegur forseti. Ég verð að segja að mér finnst þetta töluvert mikil einföldun þó að ég vilji ekki gera lítið úr því að kostnaðar- og ábatagreiningar geta þjónað sínum tilgangi. Með þessari hugmyndafræði finnst mér eiginlega eins og við þurfum að kostnaðar- og ábatagreina alla mögulega valkosti. Við þurfum að kostnaðar- og ábatagreina allt sem mögulega kæmi til greina, allt frá því að gera ekki neitt yfir í að gera alveg rosalega mikið og láta ríkið, sveitarfélög eða einhverja einkaaðila sjá um málin og kostnaðar- og ábatagreina þetta allt saman. Þá getum við valið á milli þess sem við vorum að hugsa um að gera eða bara alveg sleppt því og gert eitthvað allt annað. Lög um opinber fjármál fjalla bara um það, í tengslum við þá ákvörðun sem maður ætlar að fylgja eftir og leggja til við þingið, að gerð sé tilraun til að sýna fram á að sú ákvörðun geti gengið. Endalaus samanburður við alla valkosti er auðvitað útilokaður. Ef maður tekur bara sjávarútveginn sem dæmi held ég að jafnvel kostnaðar- og ábatagreining á sjávarútvegsstefnu myndi leiða til orðaskipta í þinginu vegna þess að við sjáum ekkert endilega fyrir okkur [[Forseti hringir.]]að sama fyrirkomulagið fái jafn marga plúsa og aðrir myndu vilja gefa því. Segjum sem dæmi að ef menn vildu taka allan arð úr sjávarútveginum og deila honum til þjóðarinnar sæi ég mikla galla við það.
Virðulegur forseti. Það eru einmitt stjórnmál eins og venjulega sem eru ofureinföldun á hlutunum og án þeirra upplýsinga sem lög um opinber fjármál gera réttilega ráð fyrir að séu hluti af stefnumörkun, ákvarðanatöku og forgangsröðun stjórnvalda erum við einfaldlega að giska. Hvernig erum við betur komin með að taka ákvarðanir án þessara gagna? Fyrir mér er það galið. Já, það er kannski erfitt að fara út í rosalega margar og nákvæmar greiningar á öllum valkostum en yfirleitt þegar maður er að gera svona valkostagreiningu liggja þeir valkostir sem eru líklegastir augljóslega fyrir. Maður byrjar á að flokka aðeins í hvað er raunhæft og hvað ekki og tekur síðan þá valkosti sem eru raunhæfir og útfærir betur og nákvæmar. Svo er hægt að koma með pólitískt rifrildi um af hverju þetta var skilið út undan og þá er það kannski dregið inn á þeim forsendum - eða ekki. Það er fullt af svoleiðis atriðum en það að taka ákvarðanir og forgangsraða án þess að hafa þessi gögn [[Forseti hringir.]]er glapræði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir mjög gott innlegg í þessa umræðu. Hann var í andsvari við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um það sem snýr að því sem við höfum rætt mikið um í hv. fjárlaganefnd, innleiðingarferlið, um innleiðingu á lögum um opinber fjármál frá því að við samþykktum þau 2015 og tókum upp í ársbyrjun 2016. Mér finnst þetta ekki bara eðlilegar vangaveltur heldur hluti af því að bæta þetta verklag, fjárlagaferlið allt í heild sinni. Hv. þingmaður nefnir hér grunnsviðsmynd og samanburðartölur og það er mjög margt sem maður horfir til, m.a. þess að það er mjög gagnlegt að hafa tölur til samanburðar. Fjárlagafrumvarpið er mjög viðamikið, enda tekur það til allra málefnasviða, og við þurfum í raun að ákveða hvaða tölur við viljum hafa til samanburðar. Hvernig viljum við hafa formið? Ég er líka sammála hv. þingmanni varðandi grunnsviðsmynd, hún hjálpar alltaf og eiginlega í öllu sem maður gerir þegar kemur að áætlanagerð og stefnumótun. Svo er það umfangið. Ég held að það sé til bóta, eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra kom inn á í ræðu sinni, að tekinn hefur verið út texti sem liggur fyrir í fjármálaáætlun sem er hluti af ferlinu og liggur til grundvallar frumvarpinu. Á móti kemur að þessi texti er oft mjög vandaður og faglegur og nýtist mjög vel. En ég myndi vilja heyra frekari hugmyndir varðandi kostnaðar- og ábatagreiningu, ég veit að hv. þingmaður var í andsvari við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um það. Mig vantar svolítið að ná betur utan um það hvernig við formum það.
Virðulegur forseti. Já, við byrjum einmitt á því að skoða hvernig landið liggur og hvernig þróunin er án breytinga. Það er grunnsviðsmynd okkar. Skattkerfisbreytingar t.d., hvernig myndi skattkerfið og innheimtan í því vera á næstu árum ef við myndum ekki breyta neinu? Svo eru lagðar til breytingar og tilgreint hvaða áhrif þær myndu hafa. Það eru þá kannski nokkrir kostir sem stjórnin hefur úr að velja þegar stefnan er valin. Hún getur þá alla vega útskýrt af hverju hún velur einn kost umfram annan. Hvað varðar kostnaðarmatið og ábatagreiningu vísa ég beint í álit fjármálaráðs sem minntist strax á þetta í fyrstu álitum á fjármálaáætlun. Kostnaðar- og ábatagreining getur haft gríðarleg áhrif á afkomu ríkissjóðs. Það þarf ekki endilega að skila eins gríðarlega miklum afgangi ef kostnaðar- og ábatagreining liggur fyrir, hún skilar okkur þá í þeim mun meiri plús fyrir framtíðina að gera. Það voru ákveðin atriði sem komu þar fram sem renna stoðum undir það að þetta eigi að gera og var auðvitað ástæðan fyrir því að þetta var sett í lögin. Það er mjög greinilegt í greinargerð frumvarpsins að þetta snýst um stefnu stjórnvalda. Númer eitt að taka þau markmið sem eru þar, skoða hugmyndir að leiðum til þess að komast að þeim markmiðum og meta hverja og eina hugmynd, meta hver er ábatinn og hver er kostnaðurinn af hverri leið. Hversu mikið kostar hver leið, hver er ábatinn af hverri leið? Þá er hægt að segja: Við völdum þennan kost en ekki hinn af því að það kemur einfaldlega betur út, miklu betur út. Ef munurinn er lítill þarf að taka pólitíska ákvörðun um hvort eitt er valið en ekki annað. Hitt, sem var einmitt minnst á hér, er endurmat útgjalda sem er endurskoðun á þeim ramma sem er þegar í gangi og hefur verið samþykktur inn í heildarupphæðina. Við þurfum að sjálfsögðu alltaf að vera að skoða það mjög vel [[Forseti hringir.]]hvort enn sé verið að nýta þá fjármuni vel en ekki bara þá nýju sem eru að koma inn eða fara út.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég held að það sé alveg einnar messu virði og nokkurra að ræða innleiðingarferlið og við erum að tala um til þriggja ára. Við erum auðvitað að vinna eftir lögum um opinber fjármál, ég er sammála hv. þingmanni um það, en á það hefur verið bent að aðrar þjóðir sem hafa farið þessa leið hafi kannski gefið sér meira rými og kannski hefðum við átt að gera það fyrr í ferlinu. En þetta er svolítið oft íslenska leiðin, bara að setja þetta af stað og vinna eftir því. Að því leyti til erum við að fikra okkur áfram með þetta. En ástæðan fyrir því að ég hef áhuga á þessu og vil bæta úr er að hluti af þessari vinnu, það sem við þurfum að efla, er mælaborðið sem við þurfum á hlutina, hvað við fáum fyrir peningana. Það tengist auðvitað endurmati útgjalda. Hv. þingmaður kom inn á velsældarmælikvarða og ég vildi gjarnan spyrja hvernig hann sjái það fyrir sér í auknum mæli í fjárlagavinnunni.
Virðulegi forseti. Velsældarhagkerfið og þau lífskjaraviðmið sem eru þar undir eru augljóslega byrjunin, það eru ákveðin grunnskilyrði sem þarf að setja á mælaborðið. Margar rannsóknir liggja að baki lífskjaraviðmiðum OECD. Það er mjög auðvelt að byrja þar. Við eigum að vera að safna þeim gögnum saman hvort sem er þannig að það á að vera mjög auðvelt að byrja þar. Í andsvari fjármálaráðherra áðan var talað um að kostnaðarmeta og ábatagreina allt, en málið snýst ekki um það. Það snýst um að kostnaðargreina og ábatameta stefnu stjórnvalda, breytingar sem verið er að gera á núverandi fyrirkomulagi. Umfangið á því er miklu minna en kannski var látið í veðri vaka hér áðan. Þar fyrir utan erum við síðan alltaf með þetta verkefni um endurmat útgjalda sem er alveg jafn mikilvægt, það þarf stöðugt að vinna að kostnaðarmati þar fyrir innan. Aðalatriðið er að þegar verið er að leggja fram stefnu stjórnvalda og breytingar á núverandi fyrirkomulagi, sé það vel útskýrt af hverju og hvaða ábata við höfum af þeim breytingum.
Herra forseti. Ég er að reyna að setja mig inn í þessar hugmyndir hv. þingmanns um annars vegar velsældarhagkerfið og hins vegar kostnaðar- og ábatagreiningu. Ég vil byrja á að segja að í grunninn tel ég mjög mikilvægt að hafa góðar upplýsingar um samfélagið og byggja á þeim og ég held að tekjusagan.is sé dæmi um vettvang sem er gríðarlega mikilvægur til að hafa upplýsingar um hluti. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í hugmyndir hans um kostnaðar- og ábatagreiningu. Mér finnst þetta hljóma pinkulítið eins og einhvers konar sjálfvirknivæðing eða geta verið það fyrir ríkisfjármálin. Ég held að við þurfum alltaf að spyrja: Kostnaður fyrir hvern og ábati fyrir hvern? Hvernig dreifist kostnaðurinn á ólíka hópa og hvernig dreifist ábatinn á ólíka hópa? Það skiptir sem sagt máli hvernig þetta er, en ekki bara einhver meðaltöl. Þess vegna þurfum við alltaf að taka pólitískar ákvarðanir um það hvernig við ráðstöfum fjármagninu. Mig langar að biðja hv. þingmann að fjalla aðeins nánar um það og líka um velsældarhagkerfið. Þetta er hugtak sem við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði höfum notað og teljum mikilvægt en það er þá til mótvægis við það hagvaxtardrifna hagkerfi sem við höfum notast við síðustu árhundruðin og tengist því hvernig við getum tekist á við loftslagsmarkmið okkar því að þar gengur ekki alltaf að stækka kökuna. [[Forseti hringir.]]Mig langar að biðja hv. þingmann að fjalla um hugmyndir sínar í því pólitíska samhengi.
Virðulegi forseti. Ég get tekið alveg heils hugar undir ástæðu til að hafa aðgengilegri gögn. Tekjusöguvefurinn mætti líka vera aðgengilegri. Maður mætti geta tekið meira af grunngögnunum, ekki bara séð línurit og slíkt, til að geta fiktað með þau sjálfur, til að geta skoðað það jafnvel sjálfur, t.d. ef ég legði til smábreytingar á tekjuskatti hér eða þar eða persónuafslætti vildi ég geta séð hvaða áhrif það hefði á ýmsa hópa. Hv. þingmaður tengdi dálítið vel saman kostnaðarmat og ábatagreininguna og svo velsældarhagkerfið og mælaborðið. Nei, þetta er ekki alveg sjálfvirknivæðing því að mjög mikil vinna fer í kostnaðar- og ábatagreininguna og að velja hvaða hluti á að skoða varðandi dreifingu o.s.frv. Það er tvímælalaust pólitík í því hvaða atriði eru skoðuð og hvaða atriði ekki og tvímælalaust yrðu pólitískar deilur um það. Af hverju skoðuðuð þið ekki hitt og þetta? yrði spurt. Við viljum sjá hver ábatinn væri af því að fara þessa leið en ekki hina. Það er fullt af málum sem er hægt að tala um þar. Þar væri engin sjálfvirkni sem slík. Þetta hnýtir samt saman þessi mál um kostnaðar- og ábatagreininguna og síðan velsældarhagkerfið. Í velsældarhagkerfinu erum við með fjölbreytta mælikvarða sem ég taldi upp í ræðunni áðan, hvernig líf og starf er, húsnæði, samfélagsleg þátttaka og ýmislegt svoleiðis. Markmið stjórnvalda er að gera betur. Við stöndum okkur illa í húsnæðisliðnum í velsældarhagkerfinu og við ætlum að leggja til aðgerðir til að gera betur þar. Þá er það strax orðið mælanlegt upp á það hvort aðgerðirnar skili sér að lokum. Þær aðgerðir sem eru lagðar til þarf að kostnaðarmeta og ábatagreina hverja fyrir sig og velja síðan í fjárlögum hvort við förum þessa eða hina leiðina eða hvort við bætum jafnvel við og gerum tvær eða þrjár af þeim aðgerðum sem eru lagðar til af því að það myndi skila okkur það miklu framar á þessum mælikvarða en ekki bara út frá hagvexti. [[Forseti hringir.]]Við getum séð samfélagslegan ábata þó að hann endurspegli ekki nákvæmlega hagvaxtarlegan ábata.
Frú forseti. Ég held að í lokaorðum hv. þingmanns sé nokkuð sem við getum verið sammála um, þ.e. að það þurfi að líta til ábatans í miklu víðara samhengi en því sem lýtur að hagvexti eða meira að segja hreinlega efnahagslegum stærðum. Ég hlakka til áframhaldandi samtals um þetta. Það sem ég skil ekki alveg í málflutningi hv. þingmanns er það sem við hljótum alltaf að standa frammi fyrir sem samfélag, þ.e. hvernig við ætlum að afla tekna fyrir samfélagið. Ætlum við að gera það með sköttum eða með því að láta fólk borga fyrir þá þjónustu sem það fær? Hefur hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]skoðun á því hvaða leið eigi að fara í því efni eða telur hann að það sé eitthvað [[Forseti hringir.]]sem megi líka taka inn í þetta módel? [[Forseti hringir.]]Þar er ég ekki alveg viss um að ég sé jafn sammála hv. þingmanni.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörkin. Þau eru í seinni umferð ein mínúta þegar þrír veita andsvar.
Virðulegi forseti. Þarna kemur pólitíkin alveg í hnotskurn. Ég segi einmitt: Nei, við getum ekki valið fyrir fram hvaða leið við ætlum að fara. Það er það sem ég er að benda á, að við giskum á það fyrir fram að þetta sé betri leiðin án þess að hafa nokkur gögn fyrir því. Þegar gögnin koma getum við séð það og sagt: Nei, fyrirgefið, hin leiðin er eiginlega betri miðað við allar þær forsendur sem við náum að skoða. Við verðum aldrei hárnákvæm, það er bara gefið. Við búum í breytilegu samfélagi sem hreyfist á ógnarhraða þannig að hlutirnir breytast tvímælalaust fram og til baka en við reynum að taka bestu ákvarðanir byggðar á bestu gögnum hverju sinni. Það getur verið rétt að þessi leið sé góð núna en eftir fimm ár verður hún ekki góð lengur. Það er ýmislegt annað sem getur gerst í millitíðinni. Þetta er pólitíkin sem ég er að reyna að forðast, pólitíkin að giska á það fyrir fram, áður en ég fæ upplýsingarnar, hvaða leið er best. Það eru þessi gömlu stjórnmál [[Forseti hringir.]]sem ég tel að við eigum að forðast og þess vegna skiptir hægri og vinstri ekki máli í framtíðinni heldur gagnadrifin ákvarðanataka.
Hæstv. forseti. Við fjöllum hér í 1. umr. um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2020. Frumvarpið hefur, held ég að megi segja, aldrei verið kynnt fjárlaganefnd og fjölmiðlum jafn snemma, þ.e. áður en það kemur á dagskrá þingsins. Það er að einhverju marki til marks um bætt vinnubrögð, skilvirkara ferli í öllu falli. Það hefur auðvitað þá kosti að þingmenn hafa meiri tíma til að kynna sér frumvarpið, sem er eðli máls viðamikið og spannar allt sviðið. Þrátt fyrir að hafa haft meiri tíma en áður til að fara yfir helstu svið og flokka finnst mér við hæfi í 1. umr. að skoða heildarmyndina eins og hún birtist í formi gjalda og tekna og einnig áhrif og hlutverk ríkisfjármálastefnunnar í samhengi hagstjórnar, og mér finnst umræðan hafa verið svolítið þar í dag, hingað til alla vega, og máta hana við efnahagslega þróun í okkar hagkerfi, sem er að vissu marki háð því sem annars staðar gerist í okkar helstu viðskiptalöndum. Í greinargerð í kafla 2.3 með frumvarpinu er fjallað allítarlega um hagþróun í helstu viðskiptalöndum okkar. Eins finnst mér það eðlileg nálgun í umræðunni að tengja hana þeirri mynd sem við skildum við í umfjöllun um ríkisfjármálaáætlun fyrir tímabilið 2020–2024. Í umfjöllun um fjármálaáætlun og samþykkt fjármálaáætlunar fórum við samhliða í breytingar á fjármálastefnu þar sem óvissusvigrúm var byggt inn í stefnuna. Það er til þess fallið að auka áreiðanleika þess að áætlanir haldi, sem skilar sér síðan inn í fjárlagafrumvarpið. Þetta er mikilvægt og fjármálaráð hefur margoft bent á það. Á þeim tíma var uppi óvissa í ferðaþjónustu um afdrif flugfélagsins WOW air og um loðnuveiðar og má segja að við höfum á þeim tíma sem við fjölluðum um málið, og hagspár voru að breytast hratt, upplifað skelli á framboðshliðinni. Í samþykktri ríkisfjármálaáætlun er boðað að halda sig við fyrri áform um uppbyggingu og útgjöld og gefa eftir fyrirhugaðan afgang frá fyrri stefnu. Þetta fjárlagafrumvarp er í raun staðfesting á þeim áformum, sem er gríðarlega mikilvægt þegar við horfum til árangurs og hagstjórnar. Það hefur lengi verið gagnrýnt að fjármálastefna og peningamálastefna spili ekki saman. En nú sjáum við það gerast, alla vega eru sterkari vísbendingar um slíkt samspil, að ríkisfjármálin og peningastefnan leggist á sömu sveif um að umgjörðin og breytingar sem við höfum gert á henni, þá er ég að tala um lög um opinber fjármál, sé til þess fallin í þessu tilviki, horfandi á þetta frumvarp, að mæta hjaðnandi hagvexti eða samdrætti, eftir því hvernig það fer. Það liggur fyrir og staðfestist í frumvarpinu. Í þriðja lagi horfum við á sama tíma til vaxtaákvarðana Seðlabankans í samspili við peningastefnuna og sjáum að í raun hafa ábyrgir kjarasamningar skapað þær forsendur að hægt sé að lækka vexti eins og Seðlabankinn hefur gert. Meginvextir Seðlabankans hafa ekki verið lægri áður eins og fram hefur komið í umræðunni. Það má spyrja sig hvort ekki væri sama togstreitan uppi og fyrr varðandi ríkisfjármálastefnu og peningastefnu ef ekki væri fyrir skynsamlega ráðstöfun ríkisfjár, aukinn aga og fyrirsjáanleika, hvort slíkt samspil væri til staðar sem við sjáum í vaxtalækkunarferli Seðlabankans. Nú þegar dregur úr hagvexti hefði slíkt samspil auðvitað ekki verið mögulegt nema fyrir skynsamlega ríkisfjármálastefnu, markvissar áætlanir og fjárlög sem uppfylla grunngildi ríkisfjármála með áherslu á að greiða niður skuldir og minnka vaxtabyrði og þar með styrkja stöðu ríkissjóðs. Mér finnst þetta vera stóra myndin. Mér finnst þetta vera skilaboðin. Og þetta er mikilvægt í samhengi hagstjórnar. Ég verð að taka fram hér mikilsvert framlag vinnumarkaðarins með ábyrgum kjarasamningum. Það samtal sem þeir aðilar áttu við ríkisstjórnina um framlag til þeirra samninga birtist nú í algjörlega nýrri hugsun og útfærslu á tekjuskatti einstaklinga með nýju grunnþrepi og innbyggðum neysluverðs- og framleiðniviðmiðum, þannig að launþegar munu njóta þess hagvaxtar þegar fram í sækir. Þessar aðgerðir létta skattbyrðinni mest af lægri tekjuhópum og millitekjuhópum. Það er mjög fróðlegt að líta aðeins á þá mynd hvernig þetta fer eftir mismunandi launum. Það er augljóst að skattbyrðin rénar í rúmlega 900.000 kr., frá lægstu launum. Mest lækkar hún í lægri tekjum og millitekjum. Það er mjög mikilvægt að horfa á raundæmi þar. Þá má ekki gleyma hinni hlið vinnumarkaðarins, rekstrargrundvelli fyrirtækja. Þar er atvinnustigið undir og tryggingagjaldið vegur þungt í því efni. Það verður lækkað um 0,25 prósentustig, um sama hlutfall og á þessu ári. Þessar aðgerðir og fleiri til - það má nefna aðgerðir til lengingar fæðingarorlofs, hækkun barnabóta og hækkun skerðingarmarka barnabóta, aðgerðir í húsnæðismálum, uppbyggingu félagslegs húsnæðis, aukinn stuðning við fyrstu kaupendur, stuðningur við húsnæðisuppbyggingu á köldum svæðum - gera meira en að bæta hag og lífskjör. Allar eru þær til þess fallnar að jafna kjör og auka jöfnuð, sem við Framsóknarmenn leggjum mikla áherslu á í okkar stefnu og birtist svo um munar í þessu fjárlagafrumvarpi. Þetta er að finna einnig í sáttmála og aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Nú gefur ríkisstjórnin eftir, eins og ég kom að, fyrirhugaðan afgang frá fyrri stefnu, frá því að vera 0,9% af vergri landsframleiðslu, u.þ.b. 30 milljarðar, og skilar ríkissjóði í jafnvægi og getur á sama tíma haldið áfram að uppfylla loforð stjórnarsáttmála um auknar innviðafjárfestingar. Ég segi haldið áfram vegna þess að fjárfestingar hafa verið auknar allt kjörtímabilið frá ári til þess næsta, hlutfallslega mest til samgöngu- og fjarskiptainnviða. Áfram er áhersla á heilbrigðismál og efling velferðarmála er í forgangi, aukinn kraftur settur í uppbyggingu nýs meðferðarkjarna Landspítalans, en 8,5 milljarðar eru settir í verkefnið 2020. Það er mikilvægt við svo stóra framkvæmd að við fylgjumst vel með og að þær tefjist ekki vegna þess að allar tafir á slíku stórverkefni geti orðið kostnaðarsamar. Hæstv. ríkisstjórn leggur áherslu á umhverfis- og loftslagsmál og leggur kapp á að koma í veg fyrir áhrif loftslagsbreytinga á lífríki og lífríki hafsins. Þar gegna rannsóknir lykilhlutverki og smíði nýs hafrannsóknaskips er mikilvægt framlag til að efla rannsóknir á því sviði. Ríkisstjórnin fylgir þessu eftir með raunverulegum aðgerðum, með uppbyggingu innviða, með grænum sköttum. Auðvitað eru slíkir skattar ávallt umdeildir en þeir eru hluti af því ef árangur á að nást. Þá dugar ekkert minna en raunverulegar aðgerðir og hvatar í þá veru og sameiginlegt átak. En þessum sköttum er ekki beinlínis ætlað að afla tekna heldur að vera hvati til þess að ná fram hraðari orkuskiptum í samgöngum. Um leið og það er ánægjulegt að sjá áherslur stjórnarsáttmálans raungerast í fjármálaáætlun og svo fjárlagafrumvarpi í þeim verkefnum sem ég hef komið inn á í minni ræðu, forgangi og eflingu heilbrigðis- og velferðarþjónustu, heilbrigðisstefnu og þjónustu við landsmenn í forgrunni má auðvitað nefna margt annað. Hækkun á frítekjumarki atvinnutekna aldraðra þessu tengt, styrkingu heilsugæslunnar, aukin framlög til að draga úr tannlæknakostnaði aldraðra, átaki í samgönguframkvæmdum og stóraukin framlög til málaflokksins. Aukin framlög til byggðamála um uppbyggingu innviða, fjárfestingar ýmiss konar þessu tengdar, til löggæslu og landhelgisgæslu, þyrlukaup, aðgerðir á sviði umhverfis- og loftslagsmála. Og ég vil koma að lokum inn á nýsköpun, rannsóknir og menntamál þar sem við erum að leggja verulega til. Þar horfum við auðvitað til eflingar mannauðs, atvinnulífs og framtíðar hagvaxtar. Mikil sókn er í menntamálum og farið í raunverulegar aðgerðir til að hlúa að kennarastarfinu, fjármagna aðgerðir fyrir umgjörð lánasjóðsins til að auka aðgengi og jöfnuð námsmanna, aðgerðaáætlun fyrir tungumálið, stuðningur við bókaútgáfu og breytingar á rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Sjaldan eða bara aldrei fullyrði ég er menntun og menningu jafn sterkt á dagskrá og nú. Það er verið að auka framlög útgjöld til þessara mála í samræmi við sáttmála og áætlanir allt tímabilið og er aukning heildarútgjalda mismunandi eftir málaflokkum en 4,9% að raunvirði. Ef við skoðum málefnasviðin er hlutfallsleg aukning á tímabili ríkisstjórnarinnar mest til samgöngu- og fjarskiptamála. Að lokum, virðulegi forseti, þetta: Með jafnvægi í ríkisfjármálum er stuðlað að áframhaldandi efnahagslegum stöðugleika og sjálfbærni ríkisfjármála.
Herra forseti. Ég vil spyrja hv. þingmann út í framlög til sjúkrahúsþjónustu en á bls. 297 í fjárlagafrumvarpinu er ágætismynd sem sýnir hvernig staðan er. Það eru bundin útgjöld, það eru laun og verðlagsbætur og síðan er útgjaldasvigrúm sem er upp á rúma 3 milljarða og svo í greinargerð er gert ráð fyrir að meginhluti framlagsins sé til byggingar spítala við Hringbraut. Aðhaldskrafa er upp á 528 millj. kr. og þarna eru sjúkrahúsin undir, Landspítalinn auðvitað að langstærstum hluta en síðan sjúkrahúsið á Akureyri. Nú er það svo að allar líkur eru á því að Landspítalinn fari inn í árið 2020 með 4 milljarða kr. halla. Til viðbótar gerir ríkisstjórnin kröfur um aðhald, ríkisstjórnin sem ætlaði að gera svo afskaplega vel í heilbrigðismálum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji forsvaranlegt að senda frumvarpið svona umbúið til afgreiðslu eða hvort hann geri sér vonir um að gera þarna á breytingar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir spurninguna sem snýr að framlögum til sjúkrahúsþjónustu og Landspítalans sérstaklega. Fyrst vil ég segja að það er á dagskrá að efla heilbrigðisþjónustu við landsmenn. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á, það er uppsafnaður halli á Landspítalanum. Þetta höfum við í hv. fjárlaganefnd verið að greina og draga fram upplýsingar um hvers vegna sá halli er til kominn. Hann hefur þyngst verulega og hratt þegar hefur liðið á þetta ár. Það kemur fram í sex mánaða uppgjöri. Stór hluti af því virðist vera launabætur, sem gefur vísbendingu um að kjarasamningar komi þyngra inn í reksturinn þegar liðið hefur á tímabil samningsins. Það eru viðræður í gangi á milli ráðuneyta, fjármála- og efnahagsráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis um það hver reikningurinn á þessu sé. [[Forseti hringir.]]Ég held að þetta sé stóra atriðið eins og staðan er akkúrat núna.
Frú forseti. Það má vera að hv. stjórnarliðar hafi hugsað sér að setja betri heilbrigðismál einhvern tímann á dagskrá en þau eru greinilega ekki á dagskrá á árinu 2020. Það getur ekki gengið að Landspítalinn eigi að bera einhverjar reiknivillur úr fjármálaráðuneytinu og láta það koma niður á þjónustu við sjúklinga. Það dylst engum sem hefur þurft að leggjast inn á Landspítalann eða Sjúkrahúsið á Akureyri, né aðstandendum þeirra, að þar er óhemju mikið álag á fólki og þörf mikil fyrir bæði fjármagn og mannskap. Ég fór í gegnum þá reynslu í sumar að skoða bæði aðstæður á Sjúkrahúsinu á Akureyri og á Landspítalanum. Það kemur ekki til greina, frú forseti, að þetta þing geti samþykkt að senda Landspítalann með 4 milljarða kr. halla inn í árið 2020 og gera auk þess aðhaldskröfu upp á hálfan milljarð til viðbótar og standa svo hér í pontu og segja, eins og hv. formaður fjárlaganefndar gerir, að það sé á dagskrá að bæta heilbrigðiskerfið á Íslandi. Þetta gengur ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið eða spurninguna í seinna andsvari. Auðvitað gengur þetta upp, en við verðum að fá að vita í hvað peningarnir eru að fara. Það eru að fara sirka 70 milljarðar í þennan spítala, í Landspítalann. Og ég segi á sama tíma og þar eru framkölluð kraftaverk á hverjum degi til að bæta líðan og líf borgaranna að við erum búnir að setja 10 milljarða síðustu tvö ár í spítalann. Hann er hér tæpa 5 milljarða fram úr. Þetta er 15 milljarða aukning. Það er okkar hlutverk að draga fram í hverju það felst, og það talaði enginn um reiknivillu. Nú er það þannig að framleiðslukostnaðarverð er reiknað á spítalanum, svokallað DRG, sem er hærra en fyrirhugað var og svona tölur byggjast svolítið á og það er auðvitað vísbending um það sem hv. þingmaður kom réttilega inn á, [[Forseti hringir.]]að mikið álag er á starfsfólki spítalans. Við erum að vinna í því að ná utan um þetta. Ég man þá tíð langt aftur þar sem var kvartað og kveinað miklu meira en núna og umræðan núna er á miklu [[Forseti hringir.]]faglegri nótum um mikilvægi þess [[Forseti hringir.]]í hvað við eyðum peningunum og hvað við fáum fyrir þá. Í því verkefni erum við í hv. fjárlaganefnd.
Forseti vill minna hv. þingmenn aftur á að virða tímamörkin, þau eru knöpp þegar um fjögur andsvör er að ræða.
Virðulegi forseti. Að öllum öðrum málefnum ólöstuðum langar mig að spyrja um kirkjujarðasamkomulagið sem ég hef ekki miklar mætur á. Nú er verið að gera einhvern viðbótarsamning sem fjárlaganefnd, eftir því sem ég best veit, hefur ekki fengið að sjá enn þá. Samt er þetta lagt fram í fjárlagafrumvarpinu. Þegar allt kemur til alls verður sá samningur samþykktur, væntanlega með atkvæði Alþingis, eða ekki. Ég býst við því að samningurinn, eins og margir aðrir samningar, sé gerður með fyrirvara um samþykki Alþingis af því að annað væri brot á stjórnarskránni. Kirkjujarðasamkomulagið - við höfum ekki hugmynd um hvað við vorum að fá fyrir það að borga óendanlega mikinn pening til eilífðar. Hvaða jarðir voru þar undir? Það virðist enginn geta svarað því hvað samfélagið fékk í raun og veru fyrir þann pening sem það greiddi, fyrir það skattfé sem er verið að greiða. Ef við myndum t.d. hætta þessu væri hægt að lækka skatta um 1.000 kr. á mánuði [[Forseti hringir.]]eða fjármagna heilbrigðiskerfið einhvern veginn öðruvísi, eins og minnst var á áðan.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir spurninguna um kirkjujarðasamkomulagið. Þetta er orðið ansi … [[Vandræðalegt.]]- Hv. þingmaður notar orðið vandræðalegt, þetta er alla vega seigdrepandi þótt ég segi að klippt hafi verið á þetta í kjölfar hruns en einhvern veginn hafa menn ekki náð saman um þetta. Ég segi nú bara: Semja, takk. Það þarf einmitt að fara yfir það í hverju samningarnir eru fólgnir, í hvað peningarnir munu fara og um hvað það snýst. Því miður höfum við ekki fyrirliggjandi nægar upplýsingar um það akkúrat á þessari stundu. Það verður að segjast eins og er, af því ég veit að hv. þingmaður talaði áðan í andsvari við hv. þingmann Steinunni Þóru Árnadóttur um hlutverk okkar í fjárlaganefnd og ábyrgð okkar gagnvart eftirliti og aðhaldi, að þetta mál er skýrt dæmi um það.
Virðulegur forseti. Þá langar mig að spyrja einfaldrar spurningar. Við höfum ekki fengið gögnin enn þá þrátt fyrir að hafa spurt ítrekað og fyrirspurn hafi legið hjá fjármálaráðuneytinu síðan í nóvember í fyrra og verður lögð fram aftur á þessu þingi, því að henni var ekki svarað. Miðað við það að við höfum ekki þau gögn í höndunum, væri það ábyrgðarleysi af þinginu að samþykkja þennan samning? Ég tel svo vera. Gæti hv. þingmaður hugsað sér að greiða atkvæði með samningnum án þeirra gagna?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna sem snýr að kirkjujarðasamkomulaginu. Við erum í 1. umr. um frumvarpið og það er í höndum þingsins og fer til fjárlaganefndar því að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur vísað því þangað. Nú fer ansi viðamikið ferli í gang þar sem við sendum málið til umsagnar. Þetta er auðvitað eitt af þeim málum þar sem við köllum ráðuneyti til og förum yfir hvað felst í þessum tölum, í framlaginu og þeim samningi sem liggur á bak við. Áður en við erum búin að vinna okkar vinnu og fara yfir það og fjölmörg önnur mál get ég auðvitað ekki staðið hér og svarað þessari spurningu sérstaklega. [[Gripið fram í.]]Já, það er ef og hefði í öllu. Við förum yfir þetta mál. Það er vinnan fram undan, annars værum við að gera lítið úr því ferli sem við vinnum eftir.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir framsögu hans. Ég vildi aðeins ræða við hv. þingmann um skatteftirlit. Nú er í frumvarpinu á bls. 119 gert ráð fyrir 200 millj. kr. til aukins skatteftirlits. Síðan kemur fram að það eigi að skila um 250 milljónum kr. í ríkissjóð umfram kostnað. En nú hefur það verið kynnt fyrir okkur, m.a. var það kynnt fyrir fjárlaganefnd á sínum tíma, að umfang skattsvika gæti verið allt að 100 milljarðar. Það kemur fram í skýrslu frá því í júní 2017. Hvað sér hv. þingmaður fyrir sér? Hvernig getum við tekið á þeim vanda, sem er náttúrlega gríðarlegur? 250 milljónir eru bara smáaurar miðað við umfang skattsvika sem kemur fram í skýrslunni. [[Forseti hringir.]]Það væri fróðlegt að fá að heyra frá hv. þingmanni hvað hann sér fyrir sér, hvernig við getum bætt þau mál.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ágæta spurningu sem snýr að skatteftirliti. Hann vísar í bls. 119 þar sem er framlag til aukins eftirlits með skattheimtu og síðan eru tekjur sem áætlað er að skili sér umfram þann kostnað sem fer í eftirlitið. Heildarumfang skattsvika eða þess sem við förum á mis við er kannski ekki alveg ljóst. Jú, hv. þingmaður nefndi tölur, en einfalda svarið við því er að einfalda skattkerfið, auka skilvirkni og samábyrgð borgaranna. Ég held að sú menning sem hefur byggst hér upp sé eitthvað sem við þurfum að horfa til. En jafnframt er nauðsynlegt eftirlit með því kerfi sem við höfum í dag [[Forseti hringir.]]og svo vinnum við á Alþingi stöðugt að því að bæta og einfalda kerfið svo það verði skilvirkara.
Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég hjó eftir því að hann nefndi það sérstaklega að einfalda skattkerfið. En nú er ríkisstjórnin að fara að flækja það frekar með því að bæta við skattþrepi. Það segir einnig í frumvarpinu á einum stað, frú forseti, að það eru afskrifaðir áður tekjufærðir skattar upp á 17 milljarða kr. Þetta er gríðarlega há upphæð og fróðlegt væri að vita hvort hv. þingmaður hefði vitneskju um það hvers lags skattar þetta væru að meginstofni til. Síðan langar mig aðeins að spyrja hv. þingmann um erfðafjárskattinn sem á að skila u.þ.b. 5,1 milljarði í frumvarpinu, hvort það séu einhverjar hugmyndir um að breyta honum. Það hefur verið svolítið rætt og komið fram í ræðu og riti þingmanna Sjálfstæðisflokksins. [[Forseti hringir.]]Eru hugmyndir um breytingar í þá veru að draga úr skattheimtu á því sviði?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna í síðara andsvari. Ég held að skattkröfurnar sem er verið að fella niður, 17 milljarðar, gefi kannski sterkari vísbendingar en þær áætlanir sem við erum að horfa á og sýna mun hærri tölur um það sem við erum að fara á mis við í skattheimtunni. Ég hef ekki nákvæma sundurliðun á þeirri fjárhæð en það er eitt af verkefnum okkar í fjárlaganefnd að kalla eftir minnisblöðum þegar við viljum fá nánari upplýsingar um ákveðnar stærðir eins og þessa. Ég skrái það bara hjá mér, ég held að áður en ég fer að gefa mér eitthvað í því efni sé það skynsamlegasta leiðin. Við köllum eftir þeim upplýsingum. Maður gæti auðvitað gert sér í hugarlund hvers konar [[Forseti hringir.]]skattkröfur það eru sem hér falla niður.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar ágæta yfirferð. Þetta var býsna löng upptalning á mörgum verkefnum sem við getum örugglega sammælst um að séu öll hin ágætustu en nú fer í hönd vinna fjárlaganefndar með þetta frumvarp. Við munum senda það fjölmörgum hagsmunaaðilum til umsagnar og fá mat þeirra á þeim áformum sem þarna eru kynnt. En þá veltir maður auðvitað fyrir sér: Byggjum við þetta frumvarp á raunhæfum forsendum? Erum við að kalla eftir umsögnum hagsmunaaðila um þann veruleika sem við er að glíma? Verðum við í stöðu til að standa við þau loforð sem eru gefin? Þess vegna hlýt ég að spyrja hv. þingmann og formann fjárlaganefndar: Hefur hann trú á þeim efnahagsforsendum sem þetta frumvarp er byggt á, sérstaklega þegar við sjáum birtast á hverjum degi í hverri viku fréttir af því að hér séu hlutir að þróast til verri vegar? Vissulega er margt ágætt í efnahagslífinu sem betur fer en engu að síður [[Forseti hringir.]]er hvergi að sjá þá miklu bjartsýni sem einkennir hagspá Hagstofunnar, m.a. bara í orðum aðstoðarseðlabankastjóra sem sagði [[Forseti hringir.]]nýverið að botninum væri ekki náð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir spurninguna. Þetta er í raun stóra spurningin sem við eigum að spyrja okkur. Ég kom inn á í ræðu á mjög faglega og gagnlega umfjöllun, að mér finnst, í kafla 2.3 um hagþróun í viðskiptalöndunum og ýmsar vísbendingar, jafnvel hér heima fyrir, um að ekki verði jafn mikill hagvöxtur eða snögg umskipti í hagsveiflunni og við kjósum kannski að horfa til og liggja sannarlega til grundvallar þessu fjárlagafrumvarpi. Ég get auðvitað staðið keikur og sagt: Ég hef fulla trú á þessu, en maður horfir bara á veruleikann eins og hann er og það getur brugðið til beggja vona. Ég met það svo að við höfum lagt grunninn mjög vel í endurskoðaðri stefnu og ríkisfjármálaáætlun sem liggur til grundvallar fjárlagafrumvarpinu, sem eykur líkurnar á því að þetta gangi upp. Vonandi gerir það það og ég hef fulla trú á því. Ég get fullyrt að sú vinna eykur líkurnar á því. [[Forseti hringir.]]Ég vil jafnframt nefna að við erum að vinna á móti hagsveiflunni. Þær aðgerðir sem ég taldi upp koma til með að gagnast [[Forseti hringir.]]til að vinna gegn niðursveiflunni.
Frú forseti. Ég óttast að efnahagslegar forsendur þessara fjárlaga muni ekki standast og hvergi nærri. Hér er t.d. tveir einfaldir þættir sem hægt er að benda á. Byggingariðnaðurinn er í samdrætti, ekki myndarlegum vexti eins og gert er ráð fyrir í hagspá næsta árs. Það hefur veruleg áhrif á tekjur ríkissjóðs enda er þetta mjög umsvifamikil atvinnugrein í hagkerfinu. Það hefur líka áhrif á útgjöld því að vænta má, vegna þess hversu margir starfa í byggingariðnaði, að atvinnuleysi verði meira en ella. Þetta kemur m.a. fram í nýlegum gögnum Samtaka iðnaðarins í morgun þar sem talað er um að það sé tekið að dragast saman. Þetta sést í sementssölu þar sem er fimmtungssamdráttur á milli ára. Það segir okkur að þessi atvinnugrein er komin í samdrátt og þar af leiðandi er algerlega óraunhæft að búast við 10% vexti á næsta ári. Við sjáum líka að innflutningur er að dragast verulega saman. Innflutningur er verulega tekjuskapandi fyrir ríkissjóð, t.d. er bílainnflutningur mjög tekjumyndandi fyrir ríkissjóð, [[Forseti hringir.]]þannig að væntingar um myndarlegan vöxt í innflutningi á næsta ári eru í besta falli bjartsýnar. Ég óttast að hér sjáum við settar fram vísvitandi allt of bjartar horfur, sem okkur ber engin skylda til að gera, [[Forseti hringir.]]bara til þess að ríkisstjórnin geti staðið hér og veitt innstæðulaus loforð í umræðu um fjárlög.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nei, þetta eru loforð sem við getum staðið við. Ef fer á verri veg, ef þessar horfur raungerast að einhverju marki, þá höfum við svigrúm til að bregðast við. Við ætlum í þessu frumvarpi að skila ríkissjóði í jafnvægi svo að við horfum áfram til sjálfbærni ríkisfjármála, og við höfum þrátt fyrir allt svigrúm til að gefa meira eftir en þann afgang sem þegar er fyrirhugað að gefa eftir. Þetta tengist því að stefnt er að því að opinber fjárfesting verði meiri en atvinnuvegafjárfestingin. Ég er sammála öllu sem hv. þingmaður kom inn á, við eigum að horfa á þetta og hafa alltaf örlitlar áhyggjur af því hvernig þróunin er í byggingariðnaði, ferðaþjónustu og þessum atvinnugreinum upp á eftirspurnarhliðina. Þess ber að geta að ef innflutningur dregst saman þá verður viðskiptajöfnuðurinn hagstæðari. [[Forseti hringir.]]Þetta er flókið samspil en við höfum sannarlega [[Forseti hringir.]]breytt stefnunni í þá veru og gert þær áætlanir sem liggja til grundvallar sem gefa okkur færi á því að mæta þessari óvissu.
Virðulegi forseti. Fjárlögin 2020, ég hef orðið þess heiðurs aðnjótandi að fá í heimsókn fulltrúa ráðuneytanna til að kynna fyrir okkur sín útgjöld, sinn samdrátt og sinn rekstrarvanda og allt þar á milli. Mig langar sérstaklega að byrja á því að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir hans vösku framgöngu og mikla aðhald sem ég upplifi að hann skili í fjárlaganefnd. Hann er einn af þeim sem ég myndi segja að væru virkilega með puttann á púlsinum. Ef við værum fleiri eins klók og hann í peningamálunum, hvað lýtur að ríkissjóði, væri staðan kannski pínulítið önnur. En þrátt fyrir að þetta fjárlagafrumvarp einkennist af mikilli bjartsýni, djörfung og dug eru ýmsir óvissuþættir og margir endar sem maður nær ekki alveg utan um, t.d. sú frábæra bjartsýna hagspá sem boðuð er strax á næsta ári, aukinn hagvöxtur strax á næsta ári. Það er kannski ekkert leiðinlegt að vera bjartsýnn hvað það varðar eftir þá niðursveiflu sem við höfum þurft að horfast í augu við á því ári sem nú fer í hönd. Við þekkjum öll fall flugfélagsins, loðnubrest og annað slíkt og auðvitað spilar þetta allt saman inn í en það breytir ekki þeirri staðreynd að þarna eru ákveðnir vendipunktar sem mér finnast verulega jákvæðir. Eins og ég hef svo sem nefnt áður í morgun er það í fyrsta lagi að tala um yfirlýst markmið, bæði hæstv. fjármálaráðherra og nýskipaðs seðlabankastjóra, um að hér sé að skapast og hafi skapast grundvöllur til frekari vaxtalækkana. Það er sú kjarabót sem sérstaklega var verið að kalla eftir, ekki síst í vor þegar í hönd fóru lífskjarasamningarnir. Mér þykir það afskaplega jákvætt en það breytir ekki þeirri staðreynd að við vitum öll að fjárlagafrumvarpið byggir á fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem við höfum svo sannarlega þurft að fjalla um. Þegar hún var prentuð fyrst í fyrra hafði maður á tilfinningunni að þá þegar hefðu allar forsendur hennar brostið og enn frekar þegar í ljós kom það sem ég áður nefndi, hrun flugfélags og loðnubrestur, þannig að við þurftum að taka hana upp alveg upp á nýtt. Hún kom aftur fram í júní sl. Hvað fjárlagafrumvarpið sjálft varðar langar mig sérstaklega að tala um hvernig staða heilbrigðisþjónustunnar er. Við fengum til okkar fulltrúa Landspítala – háskólasjúkrahúss sem sýndi okkur þann mikla rekstrarvanda sem sjúkrahúsið á við að glíma, hvernig við forgangsröðum fjármunum þar sem við eigum að vera aðhaldið, hvernig við förum með fjármuni almennings, hvernig fráflæðisvandinn sem kostar meira en nokkurt annað hjúkrunarrými eða nokkurt annað úrræði sem upp á er að bjóða er viðvarandi á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og hve erfitt virðist vera að ná utan um þá manneklu sem er í heilbrigðiskerfinu. Það vantar hjúkrunarfræðinga og fleira starfsfólk til þess a.m.k. manna þó það sem við höfum upp á að bjóða, samanber nýtt hjúkrunarheimili sem reist var á Seltjarnarnesi. Eins og ég sagði líka er í raun alveg sama hvert litið er, það er vandi. Við erum í virkilegum vanda með heilbrigðiskerfið og landsmenn eru almennt mjög ósáttir við endalausa bið. Það skiptir ekki máli hvort það er bið eftir því að komast til læknis eða bið eftir því að láta laga á sér eyrað eða hnéð eða hvað annað sem er. Ég hef þurft að ganga í gegnum það upp á síðkastið að heimsækja þessa blessuðu heilbrigðisþjónustu þó að það sé ekki fyrir mig heldur sem aðstandandi. Ég verð að viðurkenna að við hefðum hreinlega öll gott af því að kíkja á þá og þykjast vera einhver önnur en við erum þannig að við fengjum ekki að ganga fram fyrir röðina, að vera hinn almenni Íslendingur sem þarf að leita á náðir heilbrigðiskerfisins. Það er sannarlega þess virði að skoða. Ég ætla að venda mínu kvæði í kross og tala um að þótt sannarlega sé verið að boða skattalækkanir sem fram eiga að koma á næstu tveimur árum breytir það ekki þeirri staðreynd að það er ekkert gert til að taka utan um þá sem einungis lifa á framfærslu frá almannatryggingum og hafa ekkert annað. Í skattalækkunarkynningu hæstv. fjármálaráðherra er talað um þá sem eru á launabilinu 325.000–600.000. Mér þætti gaman að hitta þann öryrkja sem er með 325.000 kr. á mánuði. Ég efast um að þeir séu fleiri en fingur annarrar handar. Við verðum að átta okkur á því að um 22.000 öryrkjar eru í landinu, einhverjir hafa lífeyrisréttindi, einhverjir hafa slasast hrikalega og dottið til baka og farið inn á kerfi, en hvað verður þá um þá þar? Lífeyrissjóðurinn þeirra verður að engu og þau eru náttúrlega skert og ef þau hafa átt eignir fyrir, húsnæði og annað slíkt, geta þau bara gleymt því. Þau geta skilað því inn eða látið gera sig gjaldþrota eða hvaðeina. Það er ekki tekið nógu vel utan um þessa hópa. Ef við viljum reyna að standa undir því að fá að vera hamingjusöm, og helst hamingjusamasta land í heimi eins og við ættum að geta gert, verðum við að reyna að láta það gilda fyrir alla. Þarna segi ég, eins og með fjárlögin okkar: Hugsa sér að við skulum ítrekað þurfa að koma inn með fjárauka - og nú ætla ég að tala um Sjúkrahúsið Vog. Ég er að tala um SÁÁ. Ég ætla að tala um bráðaþjónustu. Nú er t.d. viðurkennt að hér sé kominn kókaínfaraldur ofan í ópíóíðafaraldurinn, sterkari lyf á markaði, ítrekað er komið inn með fólk á öllum aldri og úr öllum stéttum sem er búið að taka þetta í nefið og er gjörsamlega við dauðans dyr. Hvað erum við að gera í því? Ég spyr: Hvar eru allar forvarnirnar? Hvað erum við að gera í því? Mér finnst það lítið og löðurmannlegt, ég verð að segja alveg eins og er. Fjárveitingavaldið, fjárlaganefnd, kom með inn í þingið í desember í fyrra viðbótarframlög til SÁÁ. Hver einasti þingmaður sem ég hef talað við hér inni skildi fjárveitinguna eins og ég. Við vildum sannarlega koma til móts við bráðavandann á Sjúkrahúsinu Vogi og fárveikt fólk sem þurfti á fyrstu meðferð að halda. Ef ég á að segja ykkur alveg eins og er hefur engin varanleg aukafjárveiting verði sett inn til SÁÁ í fjárlagafrumvarpinu, ekki króna. Það þarf enn að koma bónleiðina og athuga hvort einhvern veginn verði hægt að koma því aftur í gegn á hinu háa Alþingi að fjárveitingavaldið sjái aumur á fólkinu okkar og komi með aukafjárveitingu inn í málaflokkinn. Að hugsa sér. Væri ekki einfaldara og betra fyrir okkur öll að við kæmum þessu þangað sem það á heima, inn í fjárlögin, að við viðurkenndum vandann? Ég get sagt ykkur það að miðvikudaginn fyrir verslunarmannahelgi var hringt af Vogi í fársjúkt fólk sem var búið að pakka niður í tösku og átti að leggjast inn daginn eftir og sagt: Því miður, við getum ekki tekið á móti ykkur. Það er svo mikill bráðavandi að við eigum ekki rúm. Við eigum ekki rúm fyrir ykkur, þið verðið að hætta við. Hvað verður um fíkilinn, hvað verður um eiturlyfjafíkilinn okkar og alkóhólistann þegar hann loksins er búinn að taka ákvörðun og tilbúinn að fara inn á Sjúkrahúsið Vog þegar hann fær svona skilaboð? Því miður, þú verður að bíða aðeins lengur. Ég held að flestir fari þá bara út og detti í það, ég verð að segja það. Hvað um það, við getum gert betur og ég veit það. Í stóra samhenginu, til að koma til móts við þetta og laga þetta eins og við virkilega getum gert, erum við að tala um smáaura. Við erum að tala um minna en þegar við vorum að innleiða nýtt Microsoft-kerfi, þjónustukerfi við Microsoft. Við erum búin að vera að greiða af því í meira en eitt og hálft ár áður en kerfið kemur til framkvæmda. Er þetta flott meðferð á almannafé? Síðan kemur í ljós hjá yfirstjórn Landspítala – háskólasjúkrahúss, þegar það kemur fyrir fjárlaganefnd, að í stað þess að borga 50 milljónir fyrir þessar tölvuþjónustu þarf Landspítalinn að greiða núna 200 milljónum meira. Þjónustan sem við erum að gera svona frábæra kostar Landspítala – háskólasjúkrahús núna 250 milljónir í stað 50 milljóna áður. Ef þetta er snilldarfjárfesting og vel farið með almannafé segi ég: Nei. Ég vildi hafa fengið þessar 200 milljónir strax, sett þær beint inn á Sjúkrahúsið Vog og hjálpað unga fólkinu okkar og fíklunum okkar sem eru allt of margir við dauðans dyr.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið í þessa umræðu. Það skiptir miklu að við ræðum um stöðu þeirra sem minnst hafa og hvað verið er að gera til að bæta hana, bæði með skattalegum úrræðum en líka víða í velferðarþjónustu og heilbrigðisþjónustu. Það er komið inn á mikilvægi þess að við styðjum við heilbrigðisstofnanir, bæði ríkisreknar og þær sem starfa á grundvelli sjálfseignarfyrirkomulags eins og á við um SÁÁ og undir það get ég tekið að þessar stofnanir gegna mikilvægu hlutverki og við þurfum að fylgjast með því hvernig þeim er gert kleift að sinna því hlutverki. Mig langar til að koma aðeins inn á orð hv. þingmanns um örorkulífeyrisþega og hvort það séu yfir höfuð margir örorkulífeyrisþegar á því tekjubili sem við erum hér að ræða. Hv. þingmaður notaði orðalagið að þeir væru teljandi á fingrum annarrar handar eða eitthvað því um líkt. Ég veit að það var ekki meint bókstaflega. Það var gefið í skyn að þeir væru ekki svo margir. Ef við skoðum sérstaklega hversu margir örorkulífeyrisþegar telja fram skattstofna á bilinu 300.000–350.000 eru það rúmlega 3.300 manns. Þetta eru ekki litlir hópar, þeir telja í þúsundum. Staðreyndin er sú að þegar við tökum sérstaklega til skoðunar til hverra við erum að teygja okkur með skattalækkuninni þar sem hún nær hámarki við 325.000 kr. kemur í ljós að þar eru fjölmennir hópar öryrkja, þar eru fjölmennir hópar ellilífeyrisþega og þar eru að sjálfsögðu, eins og við vitum, margir á lágmarkslaunum en á þessu bili, frá 300.000–350.000 kr., [[Forseti hringir.]]er fjöldinn vel yfir 3.000.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið. Rúmlega 3.000 öryrkjar af 21.000 á þessu tekjubili sem hæstv. ráðherra nefnir segir okkur væntanlega að ríflega 18.000 heyra undir það sem ég er að tala um, sem eingöngu hafa framfærslu frá Tryggingastofnun og lítið sem ekkert annað. Það segir sig sjálft að þegar maður fær útborgaðar 246.000 kr. eða svo og á að fá á næstu tveimur árum sennilega 5.800 kr. - er það ekki upphæðin sem þessi hópur fær, ef ég skil rétt, þegar það er komið til fullra framkvæmda? - guð minn góður. Ég bara skammast mín að tala um það, þetta er svo lítið. Við erum að tala um 21 milljarð sem þessar skattalækkanir kosta. Hefðum við ekki hugsanlega getað nýtt það pínulítið betur? Er alveg gjörsamlega ómögulegt að hætta við að lækka bankaskatt? Hvað sýndu bankarnir t.d. mikinn arð núna? Er ekki hægt að taka meira af auðlindunum okkar? Er ekki hægt að færa til fé og fjármuni á augljósari hátt og sýna virkilega í verki að við viljum hjálpa öllum en ekki bara sumum? Alþingi Íslendinga skrapar botninn hvað lýtur að trausti almennings, trausti þjóðarinnar til okkar. Það er svona sem við förum að því að byggja upp traust, með að sýna í verki að við vinnum fyrir alla.
Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á því að gera smáleiðréttingu. Ég hafði aðeins lesið vitlaust í gögnin hjá mér en það eru ekki 3.300 heldur rúmlega 5.300 öryrkjar sem eru með tekjuskattsstofn á bilinu 300.000–350.000. Ég er ekki kominn hingað upp til að halda því fram að það séu háar tekjur, þvert á móti geri ég mér grein fyrir því að við erum að tala um lágtekjuhópa. Þetta tek ég fram vegna þess að því var haldið fram að langflestir væru langt þar frá. Þetta eru stórir hópar og þeir telja um 5.300 sem þiggja örorkubætur og eru á þessu tekjubili. Að öðru leyti vil ég vísa í svar frá 148. löggjafarþingi, 2017–2018, til hv. þm. Óla Björns Kárasonar, um greiðslur Tryggingastofnunar til eldri borgara og öryrkja. Þetta er svar sem félags- og jafnréttismálaráðherra lagði fram á þskj. 174, 57. mál. Þar kemur fram [[Forseti hringir.]]að við höfum verið í mjög miklu átaki til að bæta kjör þessara hópa en vinnan heldur áfram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Þá færi ég mig niður úr 18.000 niður í 17.000 til að við hæstv. ráðherra séum alveg samstiga með tölur um þá öryrkja sem eru með undir 300.000. Þeir eru með langt undir 300.000 útborgað, það er staðreynd. Flokkur fólksins hefur hins vegar boðað að það er ekkert vandamál, ekki neitt, það er enginn vandi að koma lægstu framfærslu í 300.000 kr., skatta- og skerðingarlaust. Það eina sem þarf er viljinn.
Frú forseti. Ég vil byrja á að mótmæla því sem mér fannst mega skilja á ræðu hv. þm. Ingu Sæland áðan um að alþingismenn nytu einhvers konar forgangs í heilbrigðisþjónustunni, að við þyrftum að prófa að bíða eftir að að okkur kæmi eins og annar almenningur í landinu. Þvílíkt og annað eins bull, frú forseti. Að sjálfsögðu förum við inn í heilbrigðiskerfið eins og allir aðrir í þessu samfélagi og okkar góða heilbrigðisstarfsfólk mismunar ekki fólki eftir því hvort það er alþingismenn eða gegnir einhverjum öðrum stöðum. Þessu finnst mér bara ekki hægt að láta ósvarað úr þessum ræðustól. Á morgun verður nánari umræða á fagsviði hvers og eins ráðherra en af því að hv. þingmaður kom aðeins inn á fráflæðisvandann og að það þurfi að koma fólki annars staðar fyrir er einmitt tekið á því í þessu fjárlagafrumvarpi þar sem er verið að setja aukið fjármagn, 1,8 milljarða, í uppbyggingu á hjúkrunarrýmum. Svo er líka verið að setja tæpa 2 milljarða í reksturinn á hjúkrunarrýmum vegna þess að auðvitað hækkar rekstrarkostnaður þegar við fjölgum hjúkrunarrýmunum. Á þessu er verið að taka í fjárlagafrumvarpinu. Svo verð ég að lokum að segja um kjör öryrkja að það er gott og það er mikilvægt og við eigum að bæta kjör öryrkja en það er líka mikill ábyrgðarhluti að tala rétt um þessi mál. Það á ekki að gefa í skyn að almennar breytingar [[Forseti hringir.]]sem gerðar eru til að mynda á skattkerfinu nýtist ekki öllum. Að sjálfsögðu nýtist það [[Forseti hringir.]]líka örorkulífeyrisþegum því að þeir eru partur af þessu samfélagi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég veit ekki hvernig stendur á því að hún hefur ekki áttað sig á því að við tilheyrum forréttindahópi. Ég hef alla vega gert það. Síðan ég varð þingmaður hefur líf mitt gjörbreyst í allri þjónustu sem lýtur að mér úti í samfélaginu, allri. Það skiptir ekki máli hvort ég hringi í Tryggingastofnun og bið um að fá einhverja þjónustu sem áður tók langan tíma að fá og aldrei gat ég fengið samband við lögfræðing af því að þeir höfðu ekki tíma. Núna er mér bara gefið samband beint á hann þótt ég hafi ekki einu sinni beðið um það um leið og vitað er að þingmaður er í símanum, svo það sé sagt. Í öðru lagi þegar er verið að tala um öryrkja - hv. þingmaður hefur aldrei vitað það alla sína ævi, held ég, hvernig er að lifa á örorkubótum. Ég held ekki. Ég held að ég sé ekki fara með fleipur þegar ég segi það. Það hvernig maður upplifir sína stöðu, að þurfa að reiða sig á þá ölmusu eða hafa ekki gert það. Ég legg það ekki að jöfnu. Ég býst ekki við að það sé sambærilegt. Þegar verið er að tala um eins og hv. þingmaður - ég man ekki það sem hún sagði í miðjunni, ég skrifa aldrei neitt niður en kannski vill hv. þingmaður minna mig á það. [[Gripið fram í.]]Já, nákvæmlega. Nú eru 375 manns á biðlistum eftir rými á hjúkrunarheimilum. Það er alveg sama þó að það sé verið að reyna að gefa í núna, það þarf að gera miklu betur og miklu meira ef það á að virka.
Frú forseti. Ég er hreint út sagt gáttuð á því sem kom fram í máli hv. þingmanns, um að hún fái allt aðra þjónustu eftir að hún varð alþingismaður. Ég veit það ekki, kynnir hv. þingmaður sig alltaf sem alþingismann þegar hún sækir sér þjónustu? Það er hægt að gera hlutina á marga vegu en mín reynsla er sú að þeir sem starfa í okkar opinberu kerfum eru faglegir og hvort sem þeir kannast við nafnið manns eða ekki veita þeir manni þá þjónustu sem maður á rétt á. Þar breytir engu hvaða titil maður hefur. Ég ætla ekki að detta niður í það að fara að þræta um það hver er mesti öryrkinn hér inni eða hefur verið það lengst. Það skiptir einfaldlega engu máli. Þetta er ekki keppni í því hver hefur lifað við einhver kjör í hvað lengstan tíma, heldur snýst þetta um það að við erum að forgangsraða fjármunum inn í samfélagið og það er mikilvægt að fólk með alls konar þekkingu [[Forseti hringir.]]og alls konar reynslu komi að málum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er ánægjulegt að við skulum hafa svona skemmtilega alþingismenn hérna sem heyja og húrra og hlæja og skella hér allt í kring. Það er svakalega mikið þroskastig, þetta er næstum því eins og ég upplifði mig í gær þegar ég hélt ræðu hér og talaði um fátækt. Það breytir samt ekki þeirri staðreynd að ég kynni mig aldrei sem alþingismann. Það er sennilega nóg að heita Inga Sæland, sú eina á allri jörðinni, þannig að ég kynni mig venjulega svoleiðis, svo það sé sagt. Hvort það sé keppni í heppni um það hvor okkar er meiri öryrki er ekki það sem ég var að tala um. Það er ekki það sem ég var að meina. Hv. þingmaður snýr út úr því sem ég var að segja og ég býst við að hún hafi algjörlega skilið mig.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir hennar ræðu og innlegg í þessa umræðu. Hv. þingmaður situr í hv. fjárlaganefnd og kom aðeins inn á störf nefndarinnar. Nú eru þetta þriðju fjárlögin sem nefndin tekur til umræðu og umfjöllunar. Þar á milli hefur þessi sama nefnd farið í gegnum ríkisfjármálastefnu í tvígang og ríkisfjármálaáætlun, allt sem þar liggur til grundvallar, og sinnt sínu hlutverki, sem er auðvitað mikilvægt, í öllu aðhaldi ríkisfjármála og eftirliti með ríkisfjármunum sem hv. þingmaður kom inn á. Hv. þingmaður kom inn á störf nefndarinnar og tilgreindi hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Ég get alveg staðfest að hann stendur sig afar vel. En ég vil segja það um hv. fjárlaganefnd að í heild sinni sinnir hún mjög mikilvægu hlutverki og hefur lagt sig fram um það, þann tíma sem ég hef setið í nefndinni. Þar er bæði fjölþætt þekking og mikil reynsla og ég get hrósað allri nefndinni og öllum hv. þingmönnum sem eiga sæti í henni fyrir afar gott vinnuframlag. Ég held að allir nefndarmenn séu mjög meðvitaðir um sitt hlutverk. Hv. þingmaður kom inn á og hefur ítrekað bent á hvað það er mikilvægt fyrir bætt kjör landsmanna að vextir lækki í landinu. Meginvextir Seðlabankans hafa aldrei verið lægri. Nú vil ég spyrja hv. þingmann um ástæður og forsendur þess að vextir eru að lækka í landinu, sem hv. þingmaður er svo ánægð með, eins og við eigum að sjálfsögðu öll að vera.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir andsvarið. Ég tek undir hvert orð. Ég er náttúrlega afskaplega stolt af allri fjárlaganefnd og ekki síst sköruglegri stjórnun formannsins. En ég gat ekki stillt mig um að taka sérstaklega út fyrir sviga hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, eins og formaðurinn veit er hann einstaklega kappsamur. En hvað lýtur að vaxtalækkun, sem ég tel að sé einhver mesta kjarabót okkar, þá spila ýmsir þættir þar inn í. Þar skiptir sérstaklega máli, eins og hefur komið fram og hv. þm. Willum Þór tiltók sjálfur í sinni ræðu áðan og hæstv. fjármálaráðherra kynnti okkur sérstaklega þegar hann kynnti fyrir okkur fjárlagafrumvarpið á sínum tíma, þetta samspil sem er núna á milli peningastefnunnar og ríkisbúskapsins, þetta er farið að harmónera betur saman. Það þýðir ekki síst að það gætu jafnvel verið forsendur lengra séð fram í tímann til að lækka vexti. Það finnst mér algjörlega frábært. Svo við tölum ekki um lífskjarasamningana og þann stöðugleika sem við höfum náð og lága verðbólgu. Umgjörðin er öll í þá átt núna. Það var ekki heldur farið fram með neinu offorsi í kjaramálunum í vor, eins og við vitum öll, heldur var meira kallað eftir breytingum og við reyndum að koma til móts við það og fólkið í landinu og fyrirtækin með lækkun vaxta. Það er nákvæmlega það sem við sjáum nú og ég vona svo sannarlega að gangi eftir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég gat auðvitað ekki stillt mig um, sem gamall þjálfari, fyrst hv. þingmaður gaf færi á því og fór að nefna einstaka nefndarmenn í hv. fjárlaganefnd og frammistöðu þeirra, að tala um liðsheildina og skerpa á því hlutverki sem við höfum og hrósa liðinu. Ég get tekið undir hvert orð varðandi vaxtalækkun og forsendur vaxtalækkunar. Í þessari orrahríð hér og umræðu um fjárlög þá tökumst við á og eigum auðvitað að takast á um ólík sjónarmið en líka að draga fram það sem er mikilsvert, sérstaklega þegar kemur að hagstjórn. Það eru vísbendingar um að ábyrg ríkisfjármálastefna og ábyrgir kjarasamningar vinni nú saman en lengi hefur verið gagnrýnt að það sé skortur á samspili. Í fyrsta sinn gefur margt til kynna að þetta sé að vinna saman og við erum þá í færum að leggjast á sveif gegn niðursveiflunni þannig að við náum okkur hratt út úr henni og hraðar en ella. Ég get tekið undir hvert orð og við eigum auðvitað að fagna því þegar svona hlutir gerast og [[Forseti hringir.]]vonandi í framhaldinu náum við enn betri tökum á hagstjórn að þessu leyti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið sem fól ekki í sér neina sérstaka spurningu. Ég þakka bara fyrir hvað við erum samstiga sem liðsheild í fjármálanefnd. Við höfum ærin verkefni fyrir höndum og ég hlakka til að takast á við þau krefjandi og miklu verkefni sem skipta okkur öll miklu máli. Þannig að ég segi bara: Áfram fjárlaganefnd. Við skulum halda áfram að standa okkur hér eftir sem hingað til.
Virðulegur forseti. Við ræðum fjárlagafrumvarp fyrir árið 2020. Í upphafi máls er rétt að taka fram að þó að gagnrýnin geti oft verið mikil og óvægin í þessum sal er auðvitað margt mjög vel gert og margt sem við getum öll verið sammála um, t.d. mikilvægi þess að forgangsraða í þágu bættrar menntunar, aukna áherslu á velferðarmál og heilbrigðismál og um mörg af þeim verkefnum sem hér er lagður grunnur að er vafalítið þverpólitísk samstaða í þessum sal. Ég vil hins vegar gera þrjú atriði að umræðuefni í máli mínu sem ég held að við þurfum að gæta sérstaklega að. Það skiptir mjög miklu máli að við reisum áform okkar og áætlanir á raunhæfum forsendum og þá vil ég ræða sérstaklega efnahagslegar forsendur þessa fjárlagafrumvarps. Ég vil líka ræða þann skort sem er á opinberri fjárfestingu sem kemur mjög skýrt fram í frumvarpinu og er orðið viðvarandi og langvinnt vandamál í opinberum fjármálum og síðast en ekki síst þann algera skort sem er á skýrum markmiðum með útgjaldaaukningu þeirri sem hér er stefnt að og raunar hversu lítið mat við leggjum á nýtingu fjármuna í ríkisrekstri frá ári til árs. Ef við horfum fyrst á efnahagslegu forsendurnar er gert ráð fyrir tæplega 3% hagvexti í þjóðhagsspá Hagstofunnar sem er ein sú bjartsýnasta sem við höfum til viðmiðunar. Mér þykir ríkisstjórnin nálgast þetta viðfangsefni þannig að henni sé nauðugur einn kostur að nota þjóðhagsspá Hagstofunnar til viðmiðunar, alveg sama hvað aðrir sérfræðingar á markaði segja. Það er einfaldlega ekki rétt. Það segir skýrt í lögum um opinber fjármál að horfa skuli til opinberra þjóðhagsspáa. Þær eru fleiri en ein, m.a. vinnur Seðlabankinn sína hagspá, sem er ekki jafn bjartsýn og hagspá Hagstofunnar, og til eru spár annarra sérfróðra aðila, svo sem greiningardeilda bankanna. Það vekur upp spurninguna: Hvers vegna hengir ríkisstjórnin sig aftur og aftur í bjartsýnustu spána? Þetta hefur verið viðvarandi vandamál. Við tókum þá umræðu þegar við ræddum forsendur fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar í fyrsta skipti þar sem ítrekað var talað um af hálfu fjölda sérfróðra aðila að forsendur væru allt of bjartsýnar. Við tókum þá umræðu aftur í fjárlagaumræðunni fyrir ári síðan. Við tókum þá umræðu aftur þegar við þurftum að taka fjármálaáætlun og fjármálastefnu upp frá grunni fyrr á þessu ári. Í öllum tilfellum hefur sú gagnrýni reynst fyllilega réttmæt. Það er unnið út frá allt of bjartsýnum forsendum. Það er unnið út frá von um hagþróun sem aldrei hefur gengið eftir í hinu sveiflukennda íslenska hagkerfi. Hagstofan spáir tæplega 3% hagvexti á næsta ári og þá er m.a. horft til verulegrar aukningar á fjárfestingu sem hvergi sér merki um í hagkerfinu í dag. Það er þvert á móti að kólna. Það er engin ástæða til að draga upp of dökka mynd. Hagkerfið stendur alveg ágætlega. Þetta er ekki einhver kreppa eða hrunástand sem við erum að fara í gegnum. Þetta er bara spurningin um að sýna hæfilega varfærni þannig að tekjur ríkissjóðs standi undir því útgjaldastigi sem verið er að stilla af af þessari ríkisstjórn. Við sjáum samdráttinn sem á sér stað í byggingariðnaði, fréttir frá Samtökum iðnaðarins í morgun þar sem taldir hafa verið umtalsvert færri grunnar sem verið er að byrja á en frá því í vor eða fyrir ári síðan. Við sjáum sömu tölur í kranavísitölu Vinnueftirlitsins og í sementsölu. Það er einfaldlega ekki ástæða til að ætla að hagspá Hagstofunnar gangi eftir hvað varðar fjárfestingu í íbúðarhúsnæði, að það verði vöxtur á næsta ári upp á 10% og fjárfesting í íbúðarhúsnæði verði fjórðungur af allri fjárfestingu eða fjármunamyndun í hagkerfinu. Það eitt og sér gefur tilefni strax til að gæta varkárni í þeim efnum. Þetta verðum við að hafa í huga, ekki hvað síst þegar kemur að þeirri staðreynd, sem er annar punkturinn sem ég myndi vilja gera að sérstöku umræðuefni, sem er lágt fjárfestingarstig hins opinbera. Það er búið að vera allar götur frá hruni viðbragð allra ríkisstjórna til að reyna að forgangsraða í málaflokkana að skera niður eða skera við nögl opinberar fjárfestingar. Það er einfaldlega svo að þegar við horfum á langtímameðaltal fjárfestingar hér á landi þá vantar á undanförnum tíu árum eða svo nærri 400 milljarða í innviðafjárfestingar til að við stöndum undir því meðaltali. Þetta er raunar mjög sambærileg tala og Samtök iðnaðarins birtu fyrir ári síðan eða svo. Mat þeirra á fjárfestingarsvelti innviða hér á landi, hvort sem horft væri til flugvalla, dreifikerfis raforku eða vegakerfisins ekki hvað síst, var að það vantaði nærri 400 milljarða. Það er gríðarleg há tala þegar við horfum á að ríkisstjórnin áformar að auka fjárfestingar um 10 milljarða þannig að þær séu áfram undir langtímameðaltali. Það dugar ekki einu sinni til að byrja að vinna á þessum halla. Það þyrfti að auka fjárfestingar hins opinbera a.m.k. um 30–50 milljarða á næstu tveimur til þremur árum. Ég spyr: Ef ekki nú, hvenær þá? Það er slaki í hagkerfinu. Það er þörf fyrir slíka örvun. Það er ekkert vandamál að ríkissjóður sé rekinn með litlum sem engum afgangi eða jafnvel halla við þessar kringumstæður en það er mikið atriði að sá halli sé rétt samsettur, að við séum að forgangsraða í fjárfestingu, í skammtímaátaksverkefni en ekki að belgja út ríkisreksturinn þannig að við stöndum ekki undir útgjöldum ríkissjóðs í eðlilegu árferði. Það má ekki gleyma í því samhengi að þessi ríkisstjórn tók við búi þar sem við vorum í mikilli þenslu sem var mikil tekjuinnspýting fyrir ríkissjóð. Það er óábyrgt að byggja útgjaldaáform til langs tíma á slíkri froðu, eins og hún var kölluð á hrunárunum. Ég vil ekki nota það orð en við þekkjum það mjög vel í þessu sveiflukennda hagkerfi hvernig þenslan skilar ríkissjóði gríðarlega miklum tekjum. Á þeirri þenslu verða ekki áætlanir til margra ára byggðar og það er að koma á daginn eins og var varað við svo ítarlega. Það þarf augljóslega að stokka upp fjárlagafrumvarpið og forgangsraða betur í átt til aukinna fjárfestinga. Mér finnst óásættanlegt að ríkisstjórn sem talar um að hún sé að lækka skatta boði á sama tíma að eina leiðin til þess að standa undir eðlilegu fjárfestingarstigi í hagkerfinu sé að rukka notendur líkt og í vegakerfinu um veggjöld. Það heitir skattahækkun. Þá er ekki verið að lækka skatta, það er verið að hækka skatta, þvert á það sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur ítrekað haldið fram í umræðu um opinber fjármál. Hér verðum við að gera bragarbót. Þriðja og síðasta atriðið sem ég vil nefna er skortur á markmiðum. Ríkisstjórnin hefur frá upphafi talað um stórsókn á öllum sviðum hins opinbera rekstrar og talað fjálglega, hvort heldur sem er ráðherrar Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna eða Framsóknar, um þá gríðarlegu útgjaldaaukningu sem stefnt sé að í hverjum einasta málaflokki. Útgjaldaaukning er hins vegar ekki markmið í sjálfu sér. Það er hvergi að sjá, hvorki í þessu fjárlagafrumvarpi, í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar né fyrri fjárlagafrumvörpum, nein mælanleg markmið um hverju sú mikla útgjaldaaukning eigi að skila. Við höfum aukið útgjöld til heilbrigðismála um nærri 50 milljarða á þremur árum. Við erum enn þá að glíma við sambærilega biðlista og við glímdum við áður. Við heyrum enn þá sömu fréttir af sumarlokunum og svo mætti áfram telja. Við erum með hallarekstur á Landspítalanum við þær kringumstæður. Ég spyr: Hvar er árangurinn? Að hverju var stefnt með útgjaldaaukningunni? Það hlýtur að vera markmiðið sem við göngum út frá til að byrja með; bætt þjónusta í heilbrigðiskerfinu. Ekki að útgjöld til heilbrigðismála séu 11% af landsframleiðslu eins og hefur verið eiginlega eina markmiðið sem ríkisstjórnin hefur sett fram í þeim efnum. Það er þjónustan sem skiptir máli og hana má líka oft veita með hagkvæmari hætti, leita leiða til að veita hana með hagkvæmari hætti en ekki bara ausa fjármagni í vandamálið. Við þurfum að geta staðið undir heilbrigðiskerfi okkar til langs tíma og við vitum það, samhliða öldrun þjóðarinnar, að kostnaður þess mun aukast verulega, þjónustuþörfin mun aukast verulega. Þess vegna verðum við alltaf að gæta aðhalds. Sama á auðvitað við í menntakerfinu og víðar. Það er árangurinn sem skiptir öllu máli. Markmiðið um tilkostnaðinn getur ekki verið sjálfstætt markmið út af fyrir sig. Ég vona að við náum umræðu um opinber fjármál á það stig að við ræðum meira um meginmarkmið útgjaldaaukningarinnar eða þeirra breytinga sem að er stefnt frá ári til árs í þjónustumarkmiðum en ekki kostnaðarmarkmiðum. Ekki hvað síst að við höfum einhverja mælikvarða á það hvaða árangri þeir fjármunir sem við erum að vinna með í opinberum rekstri skila frá ári til árs. Er sá árangur betri en á síðasta ári? Fáum við meira fyrir krónurnar í ár en í fyrra? [[Forseti hringir.]]Það skiptir gríðarlega miklu máli um ráðdeild í opinberum rekstri.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir greinargóða ræðu sem hann skipti í þrjá þætti. Ég ætla í fyrra andsvari að koma inn á áætlun á raunhæfum forsendum. Frumvarpið tekur mið af spá Hagstofunnar sem er, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, bjartsýnasta spáin. Þá vil ég aðeins fara til baka þegar við í hv. fjárlaganefnd og hv. þingmaður með okkur, í vinnu við endurskoðun stefnu, ræddum um óvissusvigrúm. Þá fengum við aðra aðila, aðra spáaðila, til að koma fyrir nefndina og fara yfir sínar spár og við tókum vissulega tillit til þeirra spáa þegar við enduðum með óvissusvigrúmið niður í 0,8% af vergri landsframleiðslu þannig að við höfum svigrúm til að mæta niðursveiflu, eins og hv. þingmaður veit. Ef mig rekur rétt minni til vildi Viðreisn auka þetta óvissusvigrúm. Það kann að vera að hér fari á verri veg. Um það er rætt í greinargerð með frumvarpinu, bæði er alþjóðleg óvissa í viðskiptalöndum okkar og svo fór hv. þingmaður ágætlega inn á sterkar vísbendingar sem við eigum alltaf að lesa í eins og í byggingariðnaði o.fl. Þá velti ég fyrir mér: Ef við hefðum mögulega gengið lengra til að mæta svörtustu spám, sem spáðu ef ég man rétt 1,9% samdrætti, hvaða áhrif kynnu slíkar ákvarðanir að hafa t.d. á samspil ríkisfjármálastefnu og peningastefnu við vaxtaákvarðanir peningastefnunefndar Seðlabankans?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það eru margir áhugaverðir punktar þarna og kannski best að byrja á áhrifunum á peningastefnu. Það er augljóst að vextir eru að lækka svona ört núna, ekki út af einhverjum frábærum árangri í efnahagsstjórninni heldur af því að hagkerfið er að kólna. Seðlabankinn er að bregðast við kólnandi hagkerfi, ekki að klappa ríkisstjórninni lof í lófa fyrir að hafa staðið sig frábærlega í hagstjórninni. En vissulega er bent á að hóflegir kjarasamningar hafa skipt máli við að draga úr verðbólguvæntingum. Við þær kringumstæður er hins vegar ekkert vandamál að auka sér í lagi opinberar fjárfestingar. Það er svigrúm til þess að örva hagkerfið af nákvæmlega sömu ástæðu og Seðlabankinn er að lækka vexti. Það er einfaldlega að myndast slaki í hagkerfinu. Þar geta ríkisfjármálin komið inn í. Þá skiptir svo miklu máli að beina því af þunga í fjárfestinguna en ekki bara í viðvarandi ríkisútgjöld, ekki belgja út báknið heldur fara í tímabundið fjárfestingarátak. Það eru margs konar tækifæri sem við gætum nýtt. Það er rétt að Viðreisn vildi hafa þetta óvissusvigrúm jafnvel enn meira. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að við stefndum að því beinlínis að reka ríkissjóð við þessar kringumstæður með halla, 0,5–1% halla, í eitt til tvö ár. Það er ekki vandamál ef þeim fjármunum er beint í réttan farveg, þ.e. fyrst og fremst í átak í fjárfestingum. Að sama skapi má auðvitað gagnrýna í þessu fjárlagafrumvarpi - hvað ætlum við að sitja lengi á þeim hundruðum milljarða sem bundnir eru í eigið fé bankakerfisins, hundruð milljarða sem ríkið getur beint í mikilvægar innviðafjárfestingar einmitt á þessum tíma? Ég held að þetta sé tímapunkturinn sem við ættum að vera að byrja að losa um það eignarhald til að breyta í raun og veru bönkum í brýr í stað þess að fara að skattleggja íbúa landsins meira til að geta ráðist í nauðsynlegar innviðafjárfestingar. Það er skynsamleg aðgerð og mjög í takt við þá forgangsröðun sem við í Viðreisn lögðum upp með í umræðum um breytingar á fjármálastefnu og fjármálaáætlun í vor.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Okkur greinir á um vaxtalækkunina. Ég held þvert á móti að það sé ekki bara fyrir ábyrga kjarasamninga, ábyrga lífskjarasamninga með aðkomu ríkisstjórnarinnar heldur sé ábyrg ríkisfjármálastefna einnig algjört grundvallaratriði til að þetta vinni saman. Ég sé sterkar vísbendingar um það. Ég held að ef við göngum of langt þegar við skoðum aðhaldsstig ríkisfjármála hafi það mikið að segja. Að opinberri fjárfestingu. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er mikilvægt að horfa til þess hvert við setjum fjármunina. Við erum að ná vopnum okkar, skulum við segja, í opinberri fjárfestingu. Illu heilli þurftum við að fara í sársaukafullar aðgerðir á því sviði sem öðrum í kjölfarið á hruninu. En nú er skellurinn, niðursveiflan, á framboðshliðina. Ef við horfum á þjóðhagsjöfnunina [[Forseti hringir.]]hafa margar af þeim aðgerðum sem við sjáum hér kannski áhrif á eftirspurnarhliðina. Og hv. þingmaður þekkir það að vægi tilfærslukerfanna [[Forseti hringir.]]er að aukast í heildarútgjöldum þannig að við erum alltaf í minni og minni færum. Þetta er eitthvað sem er verkefni inn í framtíðina fyrir okkur [[Forseti hringir.]]í fjárlaganefnd, í þinginu og fyrir ríkisstjórnir að horfa á það jafnvægi.
Herra forseti. Ég held að við hv. þingmaður verðum bara að vera ósammála um ábyrgð ríkisfjármálanna. Stefna þessarar ríkisstjórnar hefur verið að eyða öllum þeim krónum sem hún hefur komist yfir. Ríkisfjármálin voru þensluhvetjandi og gagnrýnd fyrir það 2018. Svo datt hagkerfið undan ríkisfjármálunum og skyndilega er í lagi að þau séu örvandi. Ég segi bara: Það er í góðu lagi á þessum tímapunkti að ríkisfjármálin séu örvandi, það er mikilvægt að þeim sé beint í réttan farveg, til að örva fjárfestingu. Ef ekki núna, hvenær þá? Við getum ekki endalaust búið við það að fjárfestingarstigið sé langt undir langtímameðaltali, langt undir þörf og síðan þegar réttir úr kútnum verður enn eina ferðina, líkt og eftir síðasta hrun, ekki svigrúm til þess að auka fjárfestingu. Hvenær ætlum við að fara að vinna á fjárfestingarskuldinni, þeirri innviðaskuld sem við stöndum frammi fyrir? Það er orðið löngu tímabært og þetta væri rakinn tímapunktur til þess. Þess vegna hryggir það mig að sjá ekki meiri áherslu á fjárfestingar í fjárlagafrumvarpinu en raun ber vitni.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að segja að fullyrðingin um að ríkisstjórnin hafi haft það sem sjálfstætt markmið að eyða hverri einustu krónu stenst auðvitað enga skoðun þegar skoðaður er afgangur á ríkisfjármálum undanfarin ár. Ef við skoðum nýjasta ríkisreikninginn sem kom út fyrr í sumar var ríkissjóður rekinn í fyrra með 84,4 milljarða afgangi. Þetta er ekki ríkisstjórn sem hefur eytt hverri einustu krónu. Hins vegar vil ég taka undir margt sem hv. þingmaður kemur inn á og gera athugasemdir við annað. Í fyrsta lagi: Hagstofan er ekki alltaf með hagfelldustu hagspána, það er ekki þannig. Það er miklu nær að segja að Hagstofan og Seðlabankinn séu mjög nálægt í sínum spám og ef maður skoðar þær spár sem verið er að vísa til í umræðunni þá liggja þær á bilinu 1–2,5%. Það er bilið sem við erum að tala um. Það mætti kannski segja að menn hefðu átt að skjóta einhvers staðar þarna í miðjuna en við höfum um langt árabil miðað við spá Hagstofunnar sem hefur legið mjög nálægt því sem Seðlabankinn segir og það er opinbert og það eru forsendur sem við gefum okkur. Þegar sagt er að við séum með mjög óábyrga útgjaldastefnu þá vaknar auðvitað spurningin: Hvar birtist það? Hv. þingmaður hefur velt upp þeirri spurningu: Hvar er árangurinn af því að auka útgjöldin? Svarið sést í því að við höfum verið að auka fjárfestinguna sem kallað er eftir að við gerum. Við höfum líka náð að gera mjög miklar kjarabætur, t.d. í gegnum almannatryggingar, það er gríðarlega fjárfrekt. Ætli það muni ekki einhvers staðar í kringum 70 milljörðum að raunvirði á ári hvað við höfum aukið útgjöld úr almannatryggingum borið saman við það þegar ég byrjaði í fjármálaráðuneytinu 2013. Það fer til öryrkja og ellilífeyrisþega. Við hljótum að mæla það sem einhvern árangur, að ná að lyfta undir kjör þeirra sem minnst hafa milli handanna. Síðan eru margir aðrir útgjaldaliðir eins og lyf og núna erum við að tala um þyrlukaup og margt fleira. Það er árangur í því. Í seinna andsvari ætla ég að koma aðeins inn á tækifærin sem ég er sammála hv. þingmanni um að liggja í því að losa um fjárfestingu í fjármálafyrirtækjum.
Herra forseti. Við skulum svo sem ekki að eyða löngum tíma í að deila um nákvæmni hagspáa. Við vitum hins vegar að þeim er hætt við að vanspá hagvexti í uppsveiflu og vanspá samdrætti í niðursveiflu. Það er bjögun sem við þekkjum mjög vel í hagspám og er m.a. ein ástæðan fyrir því að þessi mikli afgangur varð á árinu 2018 í ríkisreikningi, hagvöxtur þess árs varð á endanum mun meiri en menn höfðu gert ráð fyrir. Ríkisstjórninni tókst þar af leiðandi ekki að eyða hverri einustu krónu og stefndi raunar að því að vera með mun minni afgang en raunin varð. Að sama skapi stefnir í að afkoman á þessu ári verði mun lakari en að var stefnt, einmitt af sömu ástæðu, þ.e. við sjáum hvaða miklu áhrif sveiflur í hagvexti hafa á afkomu ríkissjóðs, bæði á tekju- og gjaldahlið. Það er kannski kjarni míns máls. Það þarf að sýna miklu meiri varfærni þegar við erum í kólnandi hagkerfi. Þá vitum við að okkur hættir frekar til að ofspá um hagvöxt heldur en hitt og þess vegna þarf að gæta enn betur að sér þannig að við lendum ekki aftur í því eins og á síðasta ári, að í nóvember, eftir að búið er að hitta alla hagsmunaaðila og fara yfir með þeim hvaða áform séu í gangi á útgjaldahliðinni, þurfum við síðan að skera þetta allt saman niður af því það reynist ekki innstæða fyrir þeim loforðum sem gefin voru. Þetta skiptir höfuðmáli. Varðandi árangursmælikvarða er rétt t.d. að útgjaldaaukning til eldri borgara og öryrkja er mjög mikil á tiltölulega stuttum tíma. Að stórum hluta skýrist það af tvennum breytum varðandi eldri borgaranna, þeim breytingum sem gerðar voru á ellilífeyriskerfinu árið 2016, sem var mikil kjarabót fyrir ellilífeyrisþega, en hins vegar er auðvitað undirliggjandi mikil fjölgun. Þjóðin er að eldast. Það er líka varasöm þróun varðandi örorkulífeyri hvað örorkulífeyrisþegum hefur fjölgað mikið sem endurspeglar ekki árangur heldur árangursleysi okkar í t.d. starfsendurhæfingu og í leiðum til að stemma stigu [[Forseti hringir.]]við þeirri þróun og leiðum til að hjálpa fólki til virkni að nýju [[Forseti hringir.]]sem lendir í tímabundnum starfsorkumissi.
Virðulegi forseti. Það er langt frá því að ég hafi viljað lenda í orðaskaki við hv. þingmann um að það bæri að fara vel með hverja krónu, að við þyrftum örugglega að gæta að því að útgjaldavöxturinn yrði ekki of mikill á sviðum þar sem árangur væri ekki að nást í samræmi við framlögin. Ég er mikill talsmaður þess að nú séu að renna upp þeir tímar að við þurfum að auka skilvirkni, hagkvæmni, leita leiða til að gera það t.d. með nýrri tækni, meiri úttektum. Ég er mikill talsmaður þess að þingið sé betur í færum til að veita framkvæmdarvaldinu aðhald um þá þætti, að við styrkjum nefndasviðið til að sinna því o.s.frv. Varðandi bankana er ég mjög sammála hv. þingmanni og er með nákvæmlega sömu sýn á það að við eigum að losa um þetta eignarhald. Það mun opna tækifæri til að bæta enn frekar í innviðafjárfestingar. Sú umræða er eftir. Það sem mér finnst mikilvægt að halda til haga varðandi hagspárnar og forsendurnar er að við erum alltaf að tala um að við gerum hluti að gefnum tilteknum forsendum. Ef forsendurnar breytast þá hljótum við að vera sammála um að það leiði til einhverrar annarrar niðurstöðu. [[Forseti hringir.]]Maður kemst ekki einhverja ákveðna leið ef maður lendir skyndilega í umferðaröngþveiti, en þá er það í sjálfu sér ekki vandamál að maður sagðist ætla að koma, að gefnum forsendum um að það væri ekki umferðaröngþveiti.
Herra forseti. Það gleður mig að ég og hæstv. fjármálaráðherra séum sammála um að fara þurfi vel með opinbert fé. Mér hefur nefnilega óað dálítið við málgleði Sjálfstæðismanna um útgjaldaaukningu í tíð þessarar ríkisstjórnar en vonandi hillir undir endann á því. Það helgast ekki af neinni mannvonsku eða að við í Viðreisn viljum ekki sinna vel þeim mikilvægu málaflokkum sem undir liggja. Það er bara svo mikilvægt að við gætum alltaf að aðhaldi í ríkisrekstri til þess að við missum ekki tökin á ríkisfjármálunum, eins og ég fullyrði að núverandi ríkisstjórn sé að gera. Útgjaldavöxturinn er einfaldlega kominn úr böndunum og við sjáum í afkomuspá þessa árs að hallinn verður langt umfram það sem að var stefnt. Það er kannski kjarni máls þegar við tölum um það óvissusvigrúm sem er í fjárlagafrumvarpinu og þá fjárlögum fyrir yfirstandandi ár. Það er óvissusvigrúm. Það er ekki svigrúm til að mæta þróun sem við getum séð fyrir. Þessa þróun fyrir næsta ár getum við einfaldlega séð fyrir. Við getum ekki gengið út frá því fyrir fram að fara af stað með allt of bjartsýnar áætlanir og ætla svo að nota óvissusvigrúmið til að mæta því sem við máttum alveg vita [[Forseti hringir.]]og munum væntanlega vita í nóvember þegar ný hagspá kemur. Það er ekki til þess sem óvissusvigrúmið var sett.
Herra forseti. Ég er að spá í að nota þetta andsvar ekki til að tala mikið meira um hagspár og hvernig með þær sé farið og hverju eigi að byggja á annað en að segja að það er Hagstofunnar að gera hagspár en kannski ekki hlutverk okkar á Alþingi að vinna þær. En auðvitað getum við haft skoðun á þeim hagspám sem gefnar eru út og unnið með þær þannig. Hv. þingmaður telur fjárfestingu hafa verið of litla, gott og vel. Það sem mig langar er að biðja hann um að vera pinkulítið meira konkret. Hvar telur hv. þingmaður að fjárfestingin ætti að vera meiri? Og svo hins vegar, vegna þess að hann talar um að bæta ekki í báknið, hvort honum finnist einhvers staðar vera of aukið þegar kemur að heilbrigðiskerfinu, að skólunum, því sem við erum að setja í umhverfismálin. Ég tel skipta máli að tala meira konkret um það sem hv. þingmaður myndi vilja sjá fara meira í og hvað það er sem hann telur, miðað við þær krónur sem við höfum til skiptanna, að mætti setja minna í eða hvort það ætti að gefa einhvern veginn allt öðruvísi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og fyrir að draga mig út úr umræðunni um hagspárnar. Þetta er mjög góð spurning: Er einhvers staðar of lítið gert? Ef við byrjum á fjárfestingunni, alveg klárlega. Við sjáum það á götum Reykjavíkurborgar og höfuðborgarsvæðisins í umferðaröngþveitinu og í þeim mikilvægu fjárfestingum sem setið hafa á hakanum í gatnakerfinu á suðvesturhorninu í áratug. Gatnakerfið hefur verið fjársvelt. Við erum að tala um mikilvægar fjárfestingar eins og að ljúka tvöföldun á Reykjanesbrautinni, ljúka tvöföldun á Suðurlandsvegi, ný brú yfir Ölfusá o.s.frv., sem nú er boðað að við þurfum að greiða fyrir sérstaklega með veggjöldum. Þetta hefur allt saman verið svelt á þeim tímapunkti í hagkerfinu sem hefði verið mjög gott að geta ráðist í slíkar framkvæmdir, t.d. strax eftir hrun og núna þegar við sjáum þennan slaka. Við sjáum þetta auðvitað á vegakerfinu um allt land, á ástandi malbiksslitlags og hversu margar einbreiðar brýr eru hér enn þá. Fjárfesting okkar í vegakerfinu hefur engan veginn haldið í við þá miklu aukningu sem hefur orðið á umferð samhliða þeirri sprengju sem hefur orðið í ferðamannaiðnaði. Við höfum þegið tekjurnar af ferðaþjónustunni en við höfum ekki fjárfest í innviðum okkar til að mæta þeim sömu ferðamönnum. Það er mjög skýrt merki um þetta fjársvelti. Við sjáum það líka í skorti á uppbyggingu hjúkrunarrýma. Aftur og aftur er verið að slá á frest áformum um uppbyggingu hjúkrunarrýma, nú síðast í fjárlagaumræðunni fyrir tæpu ári, þá var verkefnum þar slegið á frest og dregið úr. Við sjáum einfaldlega að við erum að lenda í miklum vandræðum þar. Þarna getum við víða gert mun betur. Hvað varðar rekstur heilbrigðiskerfisins vil ég og við í Viðreisn auka við og bæta þá þjónustu sem við veitum í heilbrigðiskerfinu. En við viljum um leið benda á að það þurfa að vera skýr árangursmiðuð markmið en ekki einungis útgjaldamarkmið. Það að láta reka á reiðanum í rekstri er ekki árangursrík stjórnunaraðferð og það er bara reynslan í stjórnun alls staðar, [[Forseti hringir.]]hvort sem er í opinberum rekstri eða einkarekstri, að oft, nánast alltaf, er hægt að finna leiðir til að veita þjónustu [[Forseti hringir.]]betur en um leið með skilvirkari hætti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Mér finnst þetta gaman því að við erum að tala svolítið konkret um pólitík. Ég vil taka fram að verið er að gera ýmsa hluti í vegamálunum en það liggur alveg fyrir að gera þarf enn meira. Öll þau mál sem hv. þingmaður nefndi voru brýn en þetta eru líka mál sem spila að sumu leyti inn í lofslagsmarkmiðin, kannski sér í lagi umferðarlausnirnar á höfuðborgarsvæðinu. Ég veit að ein mínúta er ekki langur tími en mig langar að biðja hv. þingmann að færa sig aðeins inn á það hvernig hægt er að láta fjárfestingarmarkmið að hans mati ríma við loftslagsmarkmið okkar. Og vegna þess að hv. þingmaður nefndi fjárfestingar í hjúkrunarheimilum langar mig að taka fram að það eru auðvitað peningar í fjárlagafrumvarpinu [[Forseti hringir.]]sem fara í uppbyggingu á hjúkrunarheimilum og það tel ég vera mjög mikilvægt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið síðara sinni. Varðandi það hvernig fjárfestingarmarkmið t.d. á höfuðborgarsvæðinu ríma við loftslagsmarkmiðin er hið augljósasta markmiðið um borgarlínu. Það er ein mikilvægasta fjárfestingin sem við þurfum að ráðast í á suðvesturhorninu og er fagnaðarefni að sjá að það horfir loks til lands með samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga. Ég vona að það takist að hraða þeim markmiðum enn frekar og að setja aukinn metnað í orkuskiptin og nauðsynlega innviðafjárfestingu, ekki hvað síst að horfa til bæði hleðslustöðva til þungaflutninga og til umhverfisvænni orkugjafa hvað það varðar. Hér þurfum við virkilega að bretta upp ermar því að staðreyndin er sú að við náum ekki markmiðum okkar í loftslagsmálum. Losun jókst á síðasta ári og það hillir ekkert undir það að við munum að óbreyttu ná [[Forseti hringir.]]markmiðum okkar árið 2030. Það verður með ærnum tilkostnaði fyrir ríkissjóð ef okkur tekst ekki að bæta úr.
Herra forseti. Við ræðum fjárlagafrumvarp fyrir árið 2020. Mig langar í ljósi þeirrar umræðu sem hefur verið síðustu klukkutímana og þeirra áherslna sem hafa verið lagðar undanfarið að reyna að átta mig svolítið aftur á og draga aftur upp þá stóru mynd sem mér finnst við eigum að horfa á þetta fjárlagafrumvarp í. Fjárlagafrumvarpið endurspeglar markmið ríkisstjórnarinnar um að vinna gegn skammvinnri niðursveiflu í hagkerfinu í kjölfar samdráttar í ferðamennsku og loðnubrests. Það er gert án þess að hverfa frá áformum um uppbyggingu innviða og grunnþjónustu ríkisins, gert með því að slaka á í ríkisfjármálunum og dregið er úr áður fyrirhuguðum afgangi á rekstri ríkissjóðs. Það verður gert í von um að hagkerfið leiti jafnvægis og nýtt hagvaxtarskeið sé handan við hornið. Leiðarljós þessarar hagstjórnar er að stuðla að stöðugleika og bættum lífskjörum. Það er hlutverk fjárlagafrumvarpsins í ríkisfjármálunum að sinna hlutverki sínu, að dempa hagsveifluna með lægri skatttekjum, verulegri hækkun framlaga til atvinnuleysisbóta og auknum innviðaframkvæmdum. Í fjárlagafrumvarpinu er lagt upp með að sveigjanleiki í gengi íslensku krónunnar, sem hefur að undanförnu endurspeglað undirliggjandi hagþróun og lækkandi vexti Seðlabankans, leggist einnig á sömu sveif. Meginvextir bankans hafa aldrei verið lægri. Þá hafa aðilar vinnumarkaðarins lagt sitt af mörkum til varnar efnahagslegum stöðugleika með nýlegum kjarasamningum sín á milli. Fjárlagagerðin markast af því að ytri staða þjóðarbúsins hefur sjaldan eða aldrei verið betri. Afgangur hefur verið af viðskiptum við útlönd samfellt frá árinu 2009 og hrein erlend staða var jákvæð sem nam 10% af landsframleiðslu í árslok 2018 og verður mun meiri við fyrsta ársfjórðung eða við uppgjör ársins 2019. Þetta er einstök staða og skuldir ríkissjóðs hafa helmingast frá árinu 2012. Önnur birtingarmynd þessa er aukinn sparnaður heimila og fyrirtækja og lægri skuldastaða þeirra þar sem aukinn er viðnámsþróttur vegna slaka í efnahagslífinu. Við þær aðstæður er það veruleikinn að ríkisfjármálin hafa veitt stuðning við heildareftirspurn samhliða því að svigrúm er gefið innan peningamálastefnunnar til að lækka vexti á réttum tímapunkti í hagsveiflunni. Aukin tiltrú á tökum stjórnvalda á hagstjórninni hefur að sama skapi endurspeglast í góðu lánshæfismati ríkissjóðs og þeim greiningum og rökstuðningi sem þar býr að baki. Sú tiltrú hefur margvíslega þýðingu, ekki síst fjárhagslega. Ríkissjóði hafa aldrei áður boðist jafn góð kjör á skuldabréfamörkuðum en um þessar mundir, hvort sem er í íslenskum krónum eða öðrum myntum. Svigrúm ríkissjóðs til þess að bregðast við hægari gangi í hagþróuninni má þakka ýmsum þáttum. Öguð fjármálastjórn er einn þeirra og einnig stöðugleikaframlög vegna losunar fjármagnshafta. Þá hafa aðrar óreglulegar tekjur á borð við arðgreiðslur verið nýttar til að lækka skuldir ríkisins verulega. Mikilvægt er að við drögum þetta fram á þessum tímapunkti í umræðunni um fjárlög fyrir næsta ár til að átta okkur á því að við erum að láta fjárlagafrumvarpið vinna sem það sveiflujafnandi tæki sem við höfum tök á að láta það gera. Það getum við gert vegna þess að við höfum einfaldlega haldið skynsamlega á fjármálum á undanförnum árum. Við erum í færum til að geta það og erum að gera það. Mig langaði, virðulegi forseti, að ræða gjörbreytta stöðu fjárlagafrumvarps. Við höfum núna loksins lokað hringnum í beitingu laga um opinber fjármál. Fjárlagafrumvarpið er ekki lengur það þungamiðjuplagg sem það var til skamms tíma þar sem hulunni var endanlega lyft af við setningu Alþingis á hausti, sem þá var mun seinna en nú. Fjárlagafrumvarpið er núna afurð eða úrvinnsla á samþykktri fjármálaáætlun sem rædd er að vori. Því er ekki lengur um jafn stór tímamót að ræða þegar fjárlagafrumvarp er lagt fram og oftast var á þeim tíma sem ég vísaði til áðan, heldur nánari útfærslu á vel undirbyggðri stefnu. Ég vil leyfa mér að segja að hvorki er tilefni né ástæða til að þingið fari í jafn fyrirferðarmikla fjárlagaumræðu eða umræðu um fjárlög og hefur verið á undanförnum árum. Við tökum þá stóru umræðu að vori við framlagningu fjármálaáætlunar og úrvinnslu á henni. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að við horfum til þess núna þegar við höfum þróað áfram þetta vinnulag. Við erum að komast í þá stöðu að loka því vinnuferli okkar sem við höfum stefnt að í mjög langan tíma. Það má alveg taka undir þá umræðu sem hefur farið fram í dag um nauðsyn þess að auka innviðafjárfestingar. Það hefur hins vegar ekki verið til skamms tíma sérstök ástæða til þess í þeirri uppsveiflu sem hefur verið á því lengsta hagvaxtarskeiði sem við höfum verið í hingað til. Með nokkuð dramatískum og snöggum hætti dró úr hagvexti. Það varð loðnubrestur. Það varð áfall í ferðaþjónustu. Ég vil hins vegar segja - og það hefur greinilega og glögglega komið fram í vinnu fjárlaganefndar á undanförnum vikum og mánuðum - að vegna þess hvernig við fengumst við hagspár í vinnu við fjármálaáætlun á liðnu vori og hvernig þær hagspár hafa síðan raungerst og hvernig veruleikinn hefur birst okkur frá þeim tíma hefur ýmislegt fallið með okkur en ekki á móti í þeim efnum. Ég er alls ekki svartsýnn á að samdrátturinn og kreppan verði eins djúp og við óttuðumst í vinnu við fjármálaáætlun í vor. Ég vona að það muni standast. Það er við slíkar aðstæður sem okkur ber að horfa á að við séum þá alla vega ekki að bregðast við með þeim hætti að kippa að okkur höndum. Það er þess vegna sem opinber fjárfesting er aukin verulega. Það er þess vegna sem eru birt áform í fjárlagafrumvarpinu um 75–76 milljarða opinberar fjárfestingar sem eru 3,8% af vergri landsframleiðslu og hafa þær ekki verið jafn miklar í mjög langan tíma. Það má hins vegar alveg deila um hvort nóg sé gert í þeim efnum og ég get alveg verið í því liði sem vill sjá hraðari fjárfestingu í vegum og öðrum innviðum. Ég get alveg tekið undir það. En við erum að gera þetta af styrkleika en ekki veikleika. Við gerum það vegna þess að við höfum undirbúið ríkissjóðinn undir þá stöðu. Við erum ekki í skuldsettri fjárfestingu núna eins og stundum var fyrr á árum. Við gerum þetta vegna þess að við höfum skilað afgangi og við höfum haldið utan um ríkisfjármálin með mjög ábyrgum hætti. Við höfum rekið ríkissjóð með ágætum afgangi á undanförnum árum og ég vísa í framlagðan ríkisreikning fyrir árið 2018 sem sýnir mjög góða útkomu. Ég ætla meira að segja leyfa mér, virðulegi forseti, að vísa í niðurstöður fjárlaga 2017 sem sett voru við mikinn óróleika í íslenskum stjórnmálum, sem ég ætla ekki að rifja upp í löngu máli. En allt þetta segir okkur að við höfum náð að koma mun traustari böndum á og náð tryggari tökum á beitingu ríkisfjármála, fjárlagagerð og stýringu hinna opinberu fjármála en hefur verið í mjög langan tíma. Við erum alltaf að læra. Við erum alltaf að gera betur og vonandi heldur það áfram. Forsenda þess að við förum í meiri opinberar fjárfestingar og hraðari hlýtur alltaf að verða að skoða í samhengi við hvort hagkerfið okkar er að rísa og hvort það rís hratt því að við verðum að fara mjög varlega með eldspýturnar þegar nóg er af eldsmati í boði. Í því samhengi vil ég draga fram mynd fjárlagafrumvarpsins sem hér birtist. Hún er raunverulega afurð af því að okkur hefur tekist á samstilltan hátt, með aðilum vinnumarkaðar, með ábyrgri beitingu ríkisfjármála- og peningastefnu Seðlabankans að búa til þær aðstæður núna að við erum ekki að dýpka kreppu eða dýpka samdrátt. Við erum hins vegar að byggja okkur hægt og rólega upp á nýjan leik og ég trúi að svo muni verða. Það má ýmislegt ræða um áherslur fjárlagafrumvarpsins. Það verður vinna hv. fjárlaganefndar á næstu vikum og mánuðum, eins og venjan er, og ég ætla ekki að tíunda einstök dæmi sem koma í hugann við lestur á því plaggi. Ýmislegt af því hefur komið fram við 1. umr. Við munum síðan eiga fundi með umsagnaraðilum okkar og gestum. Ég ætla hins vegar aftur að draga fram þá stóru breytingu sem hefur orðið og er að raungerast í fjárlagafrumvarpinu, að stóra, þunga umræðan um beitingu ríkisfjármála, útgjalda og tekjur fer nú fram að vori en ekki við fjárlagagerðina að hausti eins og hefur verið til skamms tíma. Ég held að á margan hátt endurspegli umræðan í dag þá stöðu og þau sterku tök sem við höfum á ríkisfjármálum og þakka fyrir mjög málefnalegar umræður sem hafa orðið um þetta fjárlagafrumvarp sem rætt er á þessu hausti.
Virðulegi forseti. Það eru tvö atriði aðallega, sem ég vill minnast á. Það er annars vegar innleiðingin, sem ég hef rosalega mikinn áhuga á. Ég væri til í að heyra skoðun hv. þingmanns á því hvar við erum stödd í hinu svokallaða innleiðingarferli á lögum sem eru í fullu gildi og skoðun á þeim atriðum sem ég hef bent á að vanti og séu alger lykilatriði til þess að hægt sé að segja að við séum að fara eftir lögum um opinber fjármál, séum að starfa samkvæmt þeim skilyrðum sem þar eru sett fram, þar á meðal um kostnaðarábatagreiningu, forgangsröðun og skýrslu, sem vantar, um þróun lýðfræðilegra stærða o.s.frv. á næstu árum og áratugum. Hitt er síðan athugasemdin um þessa innviðaskuld sem mér finnst æðislegt að farin sé að ná aðeins meira umtali; þetta var ekki til fyrir löngu. Við tökum nefnilega mjög oft ákvarðanir um að greiða niður skuldir út frá þeim kostnaði sem við sjáum af þeim skuldum, en skuldin af innviðunum okkar, eins og hún hefur verið sett fram og hefur komið fram í greinargerðum, er mikil uppsöfnuð fjárfestingarþörf. Það er mikið uppsafnað viðhald. Það er nákvæmlega eins og lán. Vegirnir grotna niður og það eru vextir. Við sjáum ekki nákvæmlega hversu háir þeir vextir eru en ef við sæjum það betur myndum við taka aðrar ákvarðanir, borga niður aðrar skuldir sem kosta okkur þegar allt kemur til alls meira. [[Forseti hringir.]] Mér þætti áhugavert að sjá þetta í samhengi við innleiðingarferli á lögum um opinber fjármál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni hans andsvar og skal eftir fremsta megni reyna að svara spurningum. Ég er almennt séð mjög ánægður með hvar við stöndum varðandi innleiðingarferlið og hvernig við látum þessa löggjöf virka. Við erum eitt fárra ríkja sem hafa tekið þessa löggjöf upp og ég var að rekja það í ræðu minni að við erum farin að sjá afurðir hennar og þá fyrst og fremst í þeirri mynd að við erum komin, að mínu viti, með miklu traustari tök á beitingu ríkisfjármála. Það eru til sögur, og maður þarf ekki að lesa mörg ár aftur í tímann, þar sem við getum séð að mun meiri lausatök voru á rekstri ríkissjóðs en við höfum séð undanfarin ár, sirka síðustu tíu ár, þar sem við vorum að ganga í gegnum mjög óeðlilega tíma. Þannig að við erum almennt sátt við innleiðinguna og hvernig við erum að beita þessum lögum. Hv. þingmaður ræðir mikið um kostnaðarmat og kostnaðargreiningar. Við getum örugglega fikrað okkur lengra fram eftir veginum í þeim efnum og metið áhrifin, kostnaðinn. En einhvers staðar þarf að slá utan um það ramma þannig að þetta verði okkur að einhverju gagni. Um innviðaskuldir höfum við hv. þingmaður oft rætt í tengslum við fjármál ríkisins, um innviðaskuldir sem helgast af því að við erum ekki að halda við vegakerfi og öðrum innviðum. Það er einfaldlega pólitíski veruleikinn okkar að við getum líka litið á það sem ákveðnar skuldir sem við höfum verið að greiða af undanfarið með því að bæta fjármunum inn í heilbrigðiskerfið og almenna félagskerfið okkar. Það hefur verið áherslan. Ég get hins vegar alveg sagt úr þessum ræðustól að mér finnst áherslan líka vera komin á vegi, brýr, flugvelli og aðra slíka þætti sem eru þessir efnahagslegu innviðir okkar sem þurfa að standa til lengri tíma. En svo að maður segi það enn og aftur í þessum ræðustól: Við fórum í gegnum næstum tíu ár af kyrrstöðu í kjölfar atvika sem við þurfum ekki að rifja upp hér.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa samantekt því að þetta er einmitt það sem hefur verið minnst á með velsældarhagkerfið. Það er þessi félagslegi auður og það er þessi efnahagslegi auður og skuldir innan hans sem við þurfum að taka ákvarðanir um en fáum aldrei mælingar á í raun. Við fáum ekki mælingar á því hversu mikið skortur á viðhaldi á efnislegum innviðum sem við eigum, eins og flugvöllum o.s.frv., kostar okkur. Við fáum fullt af svoleiðis upplýsingum um fjárhagslegu innviðina, hvað þeir kosta okkur í vöxtum og því um líku. Án þess að hafa betri upplýsingar þar um, um félagslega auðinn og skuldina þar, innviðaskuldina og efnislegu skuldina hvað vegi og flugvelli varðar - ef við vitum ekki kostnaðinn af þeim skuldum getum við ekki tekið nægjanlega góðar og upplýstar ákvarðanir um það hvert við deilum fjármunum. Ef fólk vissi hversu mikið innviðaskuldin kostar okkur væri kannski hvatning í kosningum eða umboð í kosningum allt öðruvísi eða áherslur allt aðrar. Ég fagna því svona áherslum í áttina að velsældarhagkerfinu, eða hvaða nafni sem maður vill nefna það. Mér finnst það gott orð. Aðferðirnar þar á bak við eru enn betri, óháð orðinu. Og að lokum vil ég bæta því við að það er auðvelt að segja í uppsveiflu og miklum hagvexti að vel hafi verið haldið á efnahagsmálum hér. En ég er ekki alveg til í að „bekenna“ að það sé beint orsakasamhengi þar á milli, þ.e. að styrk efnahagsstjórn hafi valdið þessum mikla hagvexti og miklu uppsveiflu þannig að ég myndi vilja hafa varúð á hrósi þar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar hans og ég vil bara segja: Ónei, ónei. Það gerðist ekkert af sjálfu sér að við komumst í þessa stöðu. Það gerðist vegna þess að við höfðum fókusinn á að laga skuldastöðu ríkissjóðs. Við höfum breytt vaxtagreiðslum ríkissjóðs í fjárfestingar í sjúkrahúsi og vegum í vaxandi mæli. Við erum komin í 3,8% af landsframleiðslu í opinbera fjárfestingu. Við höfum farið ofar. Við þurfum að gera betur en við erum, eins og ég sagði í minni ræðu, að gera þetta í styrkleika en ekki veikleika. Það þurfti sterk bein til að halda þannig á málum að við værum ekki að nota þá miklu fjármuni sem t.d. voru losaðir með losun fjármagnshafta til að þenja út rekstur ríkisins. En við vorum hins vegar að bæta í heilbrigðiskerfið, í menntakerfið, til þess að laga það sem við þurftum að bæta eftir samdrátt liðinna ára og það höfum við gert. Það hefur verið forgangsatriði og ég held að það hafi ekki þurft mikil og flókin excel-skjöl til að sjá að sú forgangsröðun var einfaldlega rétt og hefur staðið með okkur. Að öðru leyti vil ég segja í tilefni fyrri fyrirspurnar hv. þingmanns, af því að ég gleymdi að nefna það, um innleiðinguna og allt það ferli: Það sem mér finnst aftur á móti vanta og við þurfum að gera betur, og við gerum betur í sameiningu í vinnu í hv. fjárlaganefnd, ég og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, er að við þurfum að taka betur utan um eftirlitshlutverk okkar. Við þurfum að vera markvissari í því þegar við fáum þriggja mánaða uppgjör ríkissjóðs að taka betur utan um þá liði sem sýna skekkju, sama í hvora átt það er, og reyna að afla skýringa og grípa til eðlilegra viðbragða. Okkur tókst þetta ágætlega sumarið 2017 þar sem við tókum einn málaflokk sérstaklega fyrir í fjárlaganefnd og grófum okkur til botns í orsökum og afleiðingum í þeim efnum. Ég rek það ekki nánar hér.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Ég hefði gjarnan viljað spyrja hv. þingmann aðeins út í kolefnisgjaldið. Nú á að fara að hækka það um 10% og hefur það hækkað umtalsvert á kjörtímabilinu, þ.e. í tíð þessarar ríkisstjórnar. Við í Miðflokknum teljum að þessum skatti, þessari gjaldtöku, sé ekki jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti og bitnar þá tiltölulega verr á landsbyggðinni. Þetta þýðir hækkun á bensín- og dísillítrann. Í dag eru þetta u.þ.b. 12–13 kr. og svo kemur 10% hækkun ofan á það í þessu frumvarpi. Einnig hefur komið fram, og ég hef nefnt það í ræðustól, að umhverfisráðuneytið hefur sagt að ekki sé hægt að segja til um hvort árangur sé af þessari gjaldheimtu. Mig langaði að fá svör frá hv. þingmanni eða hans álit á því hvað þetta gjald hefur hækkað mikið og hvernig það horfi við honum sem landsbyggðarþingmanni. Hann þekkir t.d. til í landbúnaðinum. Ég spyr hvort hann sjái fyrir sér að þetta komi ekki til með að hafa neikvæð áhrif á dreifðari byggðir landsins og hvernig hann sjái fyrir sér að þessu sé þá mætt. Nú hefur t.d. verið talað um að þetta sé liður í orkuskiptum, liður í því að að fólk skipti yfir í rafmagnsbíla. Nú er töluvert erfiðara um vik með það þegar kemur að landsbyggðinni og sérstaklega landbúnaðinum. Það væri fróðlegt að fá skoðun hv. þingmanns á þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir hans andsvar. Hann gaf mér tækifæri til að ræða um kolefnisgjöld og orkuskipti sem ég vildi gjarnan taka þátt í meiri umræðu um. Ég vil bara segja: Við höfum stigið þetta skref, að leggja skatt á þá sem eru að menga, og ég geri ekki athugasemdir við það því að inni í því eiga að felast hvatar til þess að við förum betur með það sem við erum að nota, í þessu tilfelli jarðefnaeldsneyti, og finnum aðrar lausnir þegar heimili og fyrirtæki fara að hagræða í sínum rekstri. Það er áhugavert sem hv. þingmaður nefnir, og ég þekki ágætlega af störfum í hv. fjárlaganefnd, að umhverfisráðuneytið gat ekki dregið upp úr hatti sínum hverju það hefði skilað að hækka þessi kolefnisgjöld. Ég vil hins vegar draga það fram hér í umræðunni að á vegum Orkusjóðs og aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum hafa verið veittir verulegir fjármunir til að styrkja uppsetningu á hleðslustöðvum fyrir ökutæki. Í fyrra voru það 200 milljónir. Á þessu ári er verið að leggja lokahönd á að úthluta öðrum 200 milljónum. Þannig að þéttni hleðslustöðva, af því að hv. þingmaður nefndi samgöngur á landsbyggðinni, er nú í fyrstu skrefum að verða slík að það er algjörlega og fullkomlega raunhæfur möguleiki að ferðast allt í kringum landið og milli flestra byggðarlaga á rafknúnum ökutækjum. Og Orkusjóður mun á næstu vikum birta úthlutun þessa árs þar sem enn er verið að þétta þetta net. Ég ætla bara að segja að mér kom á óvart sá mikli áhugi sem birtist í umsóknum á því að setja upp þessi tæki og setja upp þessar stöðvar, sem eykur aftur bjartsýni mína á að orkuskipti í samgöngum geti gengið tiltölulega hratt og vel fyrir sig. En hins vegar ætla ég að svara hv. þingmanni um áhyggjur hans af landbúnaði þannig til að við bíðum enn eftir rafknúnum dráttarvélum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og tek undir með honum. Það verður spennandi að sjá þegar rafknúnar dráttarvélar koma hér á markað. En annað sem mig langaði að fá álit á hjá hv. þingmanni í tengslum við þetta er, eins og hefur komið fram í ræðum, að það hafa náttúrlega ekki allir efni á því að kaupa sér rafmagnsbifreið. Þær eru tiltölulega dýrar enn þá, því miður. En hafa menn t.d. íhugað að nú á að fara að endurgreiða virðisaukaskatt af bílaleigubílum sem eru rafmagnsbílar. Þarna er sértækri aðgerð beint að sérstökum hópi, sem eru þá fyrst og fremst ferðamenn sem leigja þessa bíla. En hvað með þá sem búa hér og eiga t.d. gamla bíla sem menga tiltölulega mikið? Er það eitthvað sem væri hægt að skoða, hvort styrkja ætti fólk til að taka einfaldlega slíkar bifreiðar úr umferð? Það þarf að skoða alla möguleika og gæta jafnræðis hvað það varðar og að vera með ívilnun hvað varðar bílaleigur vekur upp spurningar. Hvað með sendibifreiðar? Hvað með leigubifreiðar o.s.frv.? Er ekki rík nauðsyn á því að þar sé hvatt til þess að fara yfir í rafmagnsbíla þar sem þessar bifreiðar eru mikið notaðar? Það eru ýmsir kantar á þessu sem vert er að skoða þannig að ég væri ánægður ef hv. þingmaður gæti komið með smáinnlegg varðandi það að einblína ekki bara á einhvern ákveðinn hóp, eins og t.d. bílaleigurnar, heldur þá breiðari hóp og t.d. gamla bíla, svo að dæmi sé tekið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar. Þeirri umræðu sem hefur farið fram okkar í milli, um kolefnisgjöld og ívilnanir til bílaleigubíla, ætla ég að svara með þeim hætti að segja að þessi umræða á að taka nákvæmlega á umræðunni um það hvernig við ætlum að leggja skatta á umferð í landinu. Ég held að mjög hratt dragi að því að við verðum að gera það upp við okkur, bæði til þess að fjármagna nauðsynlegar samgöngubætur og líka til þess að mæta því að bílaflotinn okkar er að breytast mjög hratt og við viljum hvetja til notkunar á vistvænum orkugjöfum. Þess vegna eigum við að setja kíkinn okkar á það hvernig við ætlum að skattleggja umferð, miklu frekar en að ræða ívilnanir á bílaleigubíla eða ekki, sendibíla eða einhverja slíka hluti, og láta hvatana koma fram með almennari hætti en við gerum í dag. Þetta vildi ég segja vegna þessara vangaveltna þingmannsins í hans andsvari hér því að við slítum þessa umræðu ekki úr samhengi við þann stóra skattstofn sem ríkið hefur af tekjum af umferð sem auðsýnilega eru að dragast saman. Við verðum að geta svarað því hvernig við ætlum síðan að fella það við aðrar breytingar um fjármögnun, t.d. ef sækja á fjármagn til samgöngubóta með öðrum hætti en gert er í dag, sem ég held að við eigum að skoða og ræða - en ekki slíta það úr samhengi og segja veggjöld og veghlið, í engu samhengi við það hvernig við skattleggjum umferð.
Herra forseti. Mér þóttu áhugaverð skoðanaskipti hv. þm. Birgis Þórarinssonar og hæstv. fjármálaráðherra í morgun um stóra samsköttunarmálið. Í fjárlagafrumvarpi 2020 segir að umfangsmesta skattbreytingin í fjárlagafrumvarpinu sé á tekjuskatti einstaklinga og segir á bls. 107, með leyfi forseta: „Dregið verður úr umfangi samnýtingar skattþrepa með innleiðingu nýs grunnþreps og hækkun skattprósentu miðþreps.“ Þessi afdráttarlausa yfirlýsing kemur heim og saman við það sem segir um sama málefni í tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024. Þar segir á bls. 79 að í febrúar 2019 hafi fjármála- og efnahagsráðherra kynnt fyrirætlanir stjórnvalda sem feli í sér þrenns konar veigamiklar breytingar á tekjuskatti einstaklinga. Á bls. 82 segir síðan, með leyfi forseta: „Í þriðja lagi að samnýting skattþrepa sambúðaraðila verði felld brott. Brottfall samnýtingar skattþrepa er skref í þágu bæði einfaldara skattkerfis og kynjajafnréttis. Samnýtingin hefur falið í sér að í þeim sambúðum þar sem annar aðilinn er yfir þrepamörkum tekjuskatts og hinn undir fær tekjuhærri einstaklingurinn endurgreiðslu við álagningu tekjuskatts.“ Mat á fjárhæðum í þessu sambandi kemur fram í skýrslu sérfræðingahóps um endurskoðun tekjuskatts og bótakerfa sem kynnt var í febrúar. Með leyfi forseta: „Eftir breytingu í tveggja þrepa kerfi verður hæsta mögulega upphæð sem færist á milli skattþrepa rúmar 5 millj. kr.“ Síðan segir, með leyfi forseta: „Við álagningu ársins 2018 á tekjur ársins 2017 nam þessi fjárhæð nálægt 3,5 milljörðum kr.“ Þar hafa menn fjárhæðina sem liggur undir, 3,5 milljarðar. Eftir að tveir þingmenn Miðflokksins höfðu vakið athygli á þessum fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar sem svo ótvírætt er lýst í fjárlagafrumvarpi og tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2020–2024 brá svo við að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og flokksbróðir hans, hv. þm. Óli Björn Kárason, vildu ekki kannast við hina mörkuðu stefnu. Greip hinn síðarnefndi til stóryrða, m.a. með því að kalla ábendingar þingmanna Miðflokksins um hvað stæði í umræddum þingskjölum gaspur. Hinn 9. september sl. birti fjármála- og efnahagsráðuneytið frétt undir yfirskriftinni „Rangfærslur um skattalækkun leiðréttar“ þar sem segir að samsköttun hjóna og sambúðarfólks sem geri fólki kleift að samnýta persónuafslátt verði áfram heimil í skattkerfinu. Herra forseti. Ég fagna þessari stefnubreytingu sem fjármálaráðherra staðfesti í umræðunum í morgun. Það er gott til þess að hugsa að Miðflokkurinn hafi með málflutningi sínum átt þátt í betri niðurstöðu í þessu mikilvæga máli um samsköttun sem ríkisstjórnin hafði skýr áform um. Herra forseti. Í tengslum við nýkynnt fjárlagafrumvarp hafa orðið umræður um sífellt aukin útgjöld ríkisins og er ekki vanþörf á. Það er sérstakt skoðunarefni hvernig báknið er að þenjast út og er að sumu leyti til marks um ófullnægjandi aðhald með útgjöldum hins opinbera. Og hvað segja stjórnarþingmenn sjálfur um þetta? Í grein hv. þm. Óla Björns Kárasonar í Morgunblaðinu í vikunni kom fram að frá árinu 2017 til næsta árs, á þremur árum, sé gert ráð fyrir að útgjöld ríkisins aukist um 139 milljarða kr. eða um 18% að raungildi. Þessar tölur eru til marks um hamslausa útþenslu báknsins. Ef horft er lengra aftur verða tölurnar enn meira sláandi og ættu að vekja fólk til umhugsunar um að nauðsynlegt sé að stöðva útgjaldaaukninguna eigi ekki illa að fara. Á vef Hagstofunnar má sjá línurit yfir þróun útgjalda hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, frá árinu 1980–2018 eða 38 ára tímabili. Árið 1980 voru útgjöld hins opinbera 34% af landsframleiðslunni en voru 42% í fyrra. Haldi þessi vöxtur áfram verður hlutur hins opinbera kominn í u.þ.b. helming landsframleiðslunnar um miðja öldina. Flestir hljóta að vera sammála um að slík þróun er ískyggileg. Hluti af þessum vexti kemur fram hjá ríkinu sem er með rúm 30% af landsframleiðslu en ört vaxandi hlutur sveitarfélaganna, sem hafa farið úr 7% í 13% landsframleiðslunnar, er enn meira áhyggjuefni. Nauðsynlegt er, herra forseti, að stjórnmálamenn, bæði í sveitarstjórnum og á Alþingi, séu meðvitaðir um þessa hættulegu þróun og grípi til ráðstafana til að draga úr umsvifunum áður en það verður um seinan. Herra forseti. Undanfarið hefur verið dæmafátt góðæri og ríkisstjórnin hefur á sama tíma látið það viðgangast að stjórnkerfið hefur vaxið stjórnlítið. Sífellt bætast við nýjar stofnanir og þær sem fyrir eru bólgna út með hverju árinu. Starfsmönnum fjölgar og húsnæðið stækkar, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu. Ef upp koma hugmyndir um að draga saman seglin í ríkisrekstri er fyrsta svarið alltaf að leggja niður þær örfáu ríkisstofnanir sem staðsettar eru úti á landi. Það nýjasta eru sýslumannsembættin. Þeim hefur fækkað úr 27 í níu á nokkrum árum og enn skal haldið áfram svo að nefnt sé nýlegt dæmi úr Vestmannaeyjum. Fyrir nokkrum dögum var stungið upp á því hér í borginni að fækka lögregluembættum og helst ætti bara að vera eitt slíkt. Og hvar ætli það muni verða staðsett? Báknið í höfuðborginni vex eins og gorkúlur á fjóshaug. Nýstofnuð Íslandsstofa telur nú tæplega 40 starfsmenn nokkrum mánuðum eftir að hún var stofnsett. Forsætisráðuneytið hefur bólgnað út í tíð núverandi ríkisstjórnar og hliðarherbergjum þar fjölgar stöðugt. Það nýjasta eru áform um að stofna sérstakan samstarfsvettvang á vegum forsætisráðuneytisins um ævi og minningu Jóns forseta, sem er í sjálfu sér hið besta mál. Hugmyndir eru uppi um að stofna þjóðgarðastofnun og ekki er erfitt að gera sér í hugarlund hver starfsmannafjöldinn verður þar innan dyra fljótlega miðað við þann veldisvöxt sem hefur verið á gæluverkefnum ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin virðist staðráðin í því að setja á stofn þjóðarsjóð sem er einhvers konar smáborgararstæll okkar til að líkja eftir Norðmönnum og skaffa vildarvinum hálaunastörf við umsýslu fjárins. Herra forseti. Er ekki réttara að gera hlutina einfalda hér í okkar ágæta landi og geyma þá aura sem kunna að verða afgangs í okkar gamla, góða ríkissjóði eða einfaldlega nýta þá til fjárfestinga, t.d. í samgöngukerfinu? Stöðugt sjóðasukk hjá örþjóð eins og Ísland er tel ég ekki auka líkur á ráðdeild og aga í fjármálum. Verkefnin virðast oft og tíðum vera stjórnendum og ráðamönnum ofviða og eina ráðið er að setja á stofn ný embætti, nýjar stofnanir, flækja kerfið og auka kostnað sem leggst síðan með auknum þunga á skattgreiðendur, einstaklinga og fyrirtæki í landinu. Báknið blæs út sem aldrei fyrr. Herra forseti. Mikilvægt er, og þá sérstaklega í góðæri, að sýna festu og aga í ríkisfjármálum. Það er augljóst að ríkisstjórnin hefur nægar hugmyndir um að stofnsetja ný embætti og auka við þau sem fyrir eru, enda verkefnin mörg og flokkarnir í ríkisstjórn með afskaplega breiðan hóp sem höfða á til og leitast á við að halda ánægðum. En ef samdráttur verður er erfitt að snúa til baka og það er erfitt að draga saman seglin einmitt þegar áríðandi er að stjórnvöld hafi borð fyrir báru til að örva atvinnulífið með því að halda uppi atvinnu og framkvæmdum. Herra forseti. Ríkisstjórnin tilkynnir undir trommuslætti að nú skuli lækka skatta, þó aðallega síðar eða á árinu 2021, þ.e. á kosningaárinu. Þau ætla sem sagt að eftirláta næstu ríkisstjórn útgjöldin sem þau slá sig til riddara með nú. Látum það vera. En hver eru áhrifin af þessum skattalækkunum samanborið við þær skattahækkanir sem ríkisstjórnin boðar og áformar á sama tíma og jafnvel fyrr? 2,5% hækkun á útvarpsgjaldi til að standa undir risavöxnum rekstri ríkisfjölmiðilsins sem alltaf er í járnum, hækkun tóbaks- og áfengisgjalds, áframhaldandi hækkun kolefnisgjalds sem lagt er á þótt bent hafi verið á að það sé fullkomlega órannsakað hvort álagning þess hafi einhver minnstu áhrif til minnkunar á losun gróðurhúsalofttegunda og er þannig einungis enn einn skatturinn, bara færður í fallegri búning. Á það hefur verið bent að áform stjórnvalda um álagningu sykurskatta koma e.t.v. harðast niður á þeim sem síst skyldi og væri nær að beina sjónum að því að styrkja fremur framleiðslu og neyslu á hollum afurðum, en sykurskattar hafa reyndar yfir sér miklu indælla yfirbragð og eru undir sömu sök seldir og hinir afskaplega ljúfu kolefnisskattar.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að halda áfram samtalinu um samnýtingu skattþrepa og reyna að gera grein fyrir því hvernig þau skjöl sem hafa verið lögð fyrir þingið kallast á um það atriði. Þá vil ég fyrst minnast á fjármálaáætlunina og kynningu á hugmyndum um skattbreytingar sem fór fram í vor. Í þeirri kynningu og í undirliggjandi forsendum fjármálaáætlunarinnar var gert ráð fyrir að kostnaður við tekjuskattskerfið yrði tiltekin fjárhæð og að við breytinguna sem þá var boðuð yrði dregið úr heimildum til að samnýta skattþrep samsköttunaraðila. Frá þessu hefur verið fallið. Það mun leiða til þess að skattkerfisbreytingarnar verða umfangsmeiri, í einhverjum skilningi dýrari, kostnaðarmeiri fyrir ríkið. Það stendur hins vegar sem kemur fram á bls. 107 í fjárlagafrumvarpinu og hv. þingmaður vísaði til. Það leiðir einfaldlega af lagareglunni sem stendur óbreytt í gegnum þessar skattkerfisbreytingar. Lagaheimildin til samsköttunar milli þrepa stendur óbreytt en hún er þannig að hún heimilar mönnum að nýta miðþrepið til samsköttunar. Með því að tekið er upp nýtt lægsta þrep þá hefur það áhrif, eins og segir á bls. 107, á umfang samsköttunar. En heimildin eins og hún er í lögunum er óhreyfð. Það er ekki verið að loka fyrir samnýtingu þrepa og samnýting þrepa mun spara skatta upp á milljarða, kannski 2 milljarða eða meira.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir þessar skýringar og ég er afskaplega ánægður með að þær áætlanir sem komu fram í fjármálaáætlun skyldu ekki raungerast. Hann endurtekur hér það sem hann sagði áður í dag, að þetta eigi ekki að verða, og ég fagna því afskaplega. Það er gott ef við höfum lagt þarna hönd á plóg til að ríkisstjórnin hafi fallið frá þessum áætlunum vegna þess að það er mjög mikilvægt fyrir hjón og sambúðarfólk að geta nýtt persónuafslátt hvor annars og sérstaklega ef annar aðilinn er án atvinnu eða með mjög lágar tekjur. Það er mjög mikill fjöldi fólks sem nýtir sér einmitt þessa leið til þess að reka heimili og þau eru sannarlega tvö sem reka heimili og eðlilegt að fólk eigi að geta nýtt sér þetta. En ég vil endurtaka það að ég fagna þessu svari ráðherra og því að ríkisstjórnin skyldi snúa af þessari braut.
Virðulegi forseti. Ef það má verða til enn frekari skýringar þá vil ég taka það fram að við vorum aldrei að ræða um það í neinu samhengi að draga úr möguleikum til að samnýta persónuafsláttinn. Hann verður áfram nýtanlegur milli samsköttunaraðila. Þetta snerist allan tímann um samnýtingu þrepanna. Bara svo að allt sé uppi á borðum þá var verið að skoða þann valkost í þeim eina tilgangi að fjármagna sem best lækkun skatta á lágtekjufólk og lægra millitekjufólk. Til að ná endum saman í þeim áætlunum sem voru til skoðunar kom þetta til athugunar og við gerðum grein fyrir því að kostnaðarmatið byggði á því að dregið yrði úr samsköttun. Það er síðan ekki gert eins og hér kemur fram. En ég vil á sama tíma að það sé alveg kristaltært að það hefur áhrif á umfang samsköttunar aðila, umfang samnýtingar þrepanna, að komið sé eins konar gólf með nýja lægsta þrepinu því að heimildin tekur bara til þess að nýta næsta þrep fyrir neðan. Að því leyti til stendur allt það sem er á bls. 107 í fjárlagafrumvarpinu. Það er til áhrifa. Það hefur auðvitað líka áhrif í því sambandi að prósentan í miðþrepinu er aðeins að breytast. En grunnprinsippið um að sambúðaraðilar geti nýtt persónuafslátt og að þeir geti nýtt vannnýtt skattþrep maka, samsköttunaraðila, stendur. Lagareglan verður áfram alveg óbreytt.
Herra forseti. Já, ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir þessar útskýringar enn og aftur, þar sem hann ítrekar þetta. Auðvitað er það skiljanlegt og ég skil það fullvel að ríkisstjórnin þarf einhvers staðar að taka þann aur sem hún hyggst nýta til að getað lækkað skatta á þá lægst launuðu. Auðvitað átta ég mig á því og ég skil það mætavel en þetta verður að vera skýrt. Þetta verður að vera skýrt í fjármálaáætlun. Þetta verður að vera skýrt í fjárlagafrumvarpinu þannig að fólk skilji og átti sig á því. En þetta voru sannarlega fyrirætlanir og þarna var athugun í gangi. Við bentum á þetta og við erum kallaðir gasprarar sem ég vil algjörlega mótmæla. Við höfum rökstutt okkar mál algjörlega og hæstv. ráðherra hefur tekið undir það og tilkynnt okkur að ekki standi til að skerða rétt sambúðarfólks og hjóna til samsköttunar eins og verið hefur í fjöldamörg ár.
Herra forseti. Þingmaðurinn kom mjög mikið inn á báknið í ræðu sinni og talaði um mikinn vöxt ýmissa stofnana og annarra gæluverkefna. Mig langar að ræða aðeins nánar við hann um það sem hann veltir upp. Hann talaði líka um að ef bera þyrfti niður með niðurskurðarhníf væri verið að skera niður störf úti á landi. Það á við rök að styðjast, það hefur oft verið þannig. Ég myndi vilja spyrja þingmanninn um þessi störf sem eru að verða til í höfuðborginni, þar sem hann talar um að báknið sé að stækka, hvort hann væri sáttur við það ef þau væru úti á landi, hvort báknið mætti stækka ef störfin færu út á land. Og hvað er báknið? Í hvað erum við að setja fjármuni? Hann talar um gæluverkefni ríkisstjórnarinnar. Stærsti hluti fjármuna í þessu fjárlagafrumvarpi getur varla talist fara í gæluverkefni, virðulegi forseti. Heilbrigðismálin eru ekki gæluverkefni, þyrlukaup er ekki gæluverkefni. Bygging hafrannsóknaskips er ekki gæluverkefni, að styðja við kennara getur varla talist vera gæluverkefni. Við erum að tala um stóra samhengið. Við getum verið ósammála um alls konar smærri hluti sem okkur fyndist að fjármunirnir ættu að fara í. En þegar við erum að tala um að báknið sé að stækka verð ég líka að spyrja þingmanninn: Hvar vill hann bera niður í bákninu miðað við það sem stóru peningarnir fara í í fjárlagafrumvarpinu og skera niður? Hvar vill þingmaðurinn bera niður?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég kannast ekki við það í minni ræðu, sem tók nú samt tíu mínútur, að hafa nefnt orðið gæluverkefni. Ég kannast ekki við að hafa nefnt það. Ég var aðallega að fjalla um stækkun stofnana og fjölgun stofnana. Ég talaði ekki um gæluverkefni. Ég get haldið langa ræðu um þetta. Ég vann í stjórnsýslunni í 30 ár og stofnanir hafa tilhneigingu til að vaxa og stækka og það er að gerast. Það er að gerast í tíð þessarar ríkisstjórnar sem er ekki einsdæmi, alls ekki, en það er frumskilyrði og sérstaklega í góðæri að halda aga og festu í ríkisfjármálum, þ.e. í stjórn ríkisfjármála, og senda skýr skilaboð til stofnana ríkissjóðs um að þær sýni það sama í sínum rekstri hvar sem er í kerfinu. Þetta er ekki bara bundið við höfuðborgina en það vill svo til að þegar koma upp hugmyndir um hvar eigi að bera niður þegar á að skera niður stofnanir, hugmyndir sem oft koma upp, þá er yfirleitt fyrsta hugmynd að skera niður úti á landi. Því hef ég mótmælt og ég mótmælti því í minni ræðu áðan. Það var það sem ég meinti. Ég tel að það megi alveg skoða það af fullum þunga að minnka umfang margra stofnana hér á höfuðborgarsvæðinu, ekki síður en úti á landi, en ekki bera alltaf niður úti á landi þegar menn byrja að tala um niðurskurð og fækkun stofnana. Það var umfjöllunarefnið í lok minnar ræðu. Ég talaði ekki um gæluverkefni.
Herra forseti. Það er hægt að kíkja á ræðurnar á eftir, ég skrifaði beint niður eftir þingmanninum. En hann svaraði ekki þeim spurningum sem ég bar upp. Hvaða stofnanir myndi þingmaðurinn vilja minnka? Væri hann til í að þau störf, sem hann vill fækka á höfuðborgarsvæðinu, fari út á land, t.d. til að styrkja einhverjar stofnanir þar, bæta þeim við? Eða hvað er báknið? Því svaraði þingmaðurinn ekki. Um hvað er hann að tala þegar hann talar um að báknið sé að stækka í fjárlagafrumvarpinu þegar stærstu fjármunirnir fara í það sem ég var að telja upp áðan? Það fara 44 milljarðar í félags- og tryggingamál og heilbrigðismál. Stóru peningarnir eru í þessum geirum, þ.e. heilbrigðis- og tryggingamálunum og í samgöngumálunum og menntamálunum. Hvar vill þingmaðurinn bera niður? Hér eru framlög til Alþingis og eftirlitsstofnana og æðstu stjórnsýslu. Vill hann hætta við að byggja við Alþingishúsið og að starfsemin verði áfram dreifð um allar koppagrundir? Er það hagkvæmt fyrir ríkissjóð? Nei, það hefur komið fram í fjárlaganefnd að það er það bara alls ekki. Útgjaldaaukningin þar skýrist fyrst og síðast af því en það eru ekki miklir peningar í stóra samhenginu í ríkisfjármálunum og þess vegna spyr ég. Það er óábyrgt að tala um bákn þegar við erum að tala um það sem við erum að reka sameiginlega. Þar eru þessir stóru fjármunir og mér finnst að þingmaðurinn eigi ekki að reyna að skauta fram hjá því með því að fara í einhvern orðhengilshátt við mig, hvort hann hafi sagt gæluverkefni eða ekki gæluverkefni. Þegar Miðflokkurinn kemur fram með tillögur eða hugmyndir þá hlýtur þingmaðurinn að geta svarað því hverjar þær eru. Hvar berum við niður til að fækka stofnunum varðandi þau fjárlög sem hér eru til umræðu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, hvar á að bera niður til að minnka báknið? Til dæmis í forsætisráðuneytinu. Þar hefur orðið gífurleg fjölgun starfsmanna bara síðustu tvö árin, gífurleg fjölgun, það er hægt að athuga það, það er hægt að skoða tölur um það. Það er mín uppástunga, að byrja þar, að byrja bara efst, á forsætisráðuneytinu. Hvaða stofnanir eiga að fara út á land? Ráðuneytin. Það á að flytja eitt ef ekki tvö ráðuneyti úti á land, t.d. til Akureyrar. Umhverfisráðuneytið t.d. Það væri góð byrjun. Þetta er uppástunga. Ég er búinn að svara hv. þingmanni [[Nei.]]um þessa spurningu. Flytja ráðuneyti út á land, það væri gott fyrsta skref og hugrakkt skref. Hún nefndi heilbrigðiskerfið. Ég var að lesa það fyrir nokkrum dögum að Landspítalinn væri hátt í 5 milljarða yfir á fjárlögum. Er þetta agi?
…skera niður.
Er þetta festa? Ég er að tala um stjórnun, ég er ekki að tala um að skera niður. [[Gripið fram í.]]Ef menn hafa svo og svo mikinn pening til að ráðstafa [[Gripið fram í.]]þá eiga þeir að standast fjárlögin. Ég er að tala um aga og festu í stjórn stofnana ríkissjóðs. Það eruð þið ekki að gera.
Svaraðu spurningunni.
Ég er búinn að svara spurningunni.
Nei. Hvar á að skera niður í bákninu?
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til fjárlaga. Það er undarlegt að tekjuaukning fjárlaga frá 2017–2020 hefur verið um á fimmta tug milljarða á ári eða um 140 milljarða á þremur árum. Ríkisbáknið þenst stjórnlaust út og er á nokkrum tugum ára komið úr 32% af vergri landsframleiðslu í 42% af vergri landsframleiðslu í dag. Af þessari köku á ríkið 30% og tekjuaukning sveitarfélaga hefur nær tvöfaldast á sama tíma eða úr 7% í 14%. En hefur þessi aukning skilað sér til þeirra sem mest þurfa á henni að halda? Til eldri borgara, öryrkja, láglaunafólks? Nei, það hefur hún ekki gert. Það er mjög sorglegt til þess að vita að fjárlögin eru komin í um 1.000 milljarða og það hefur alltaf verið sagt að þegar góðærið kæmi fengju eldri borgarar, öryrkjar og láglaunafólk bætur sínar og hækkanir. Hæstv. fjármálaráðherra talaði í ræðu sinni að kaupmáttur launa hefði aldrei verið meiri. Fólk sem er á lægstu launum og bótum og á lífeyri kaupir ekki inn fyrir kaupmátt. Það veit ekki af kaupmættinum. Það fær ekki kaupmátt. Þess vegna er það með ólíkindum að tala um að kaupmáttur skili sér til allra. Hann gerir það ekki og það er grafalvarlegt mál þegar þeim sem verst hafa það hér á landi er gefin fölsk von. Það er alvarlegt mál að segja við fólk: Árið 2021 verðið þið búin að fá 10.000 kr. lækkun á skatta. Þetta er ekki rétt. Þetta stenst ekki. Það gleymist að segja frá að á sama tíma og þessi skattprósenta, nýi skattstofn, á að koma, lægsti skattstofninn, á að lækka persónuafsláttinn um 5.000 kr. á móti. Hver gerir svona? Ef það væri einhver meining í þessu og að það ætti að fara að skila einhverjum raunverulegum skattalækkunum til þeirra sem þurfa á þeim að halda og gefa þeim von og segja þeim að þeir fengju þær raunverulega, þá segir maður ekki: Við gefum lægri skattprósentu með annarri hendinni en við tökum af þér með persónuafslætti. Látið a.m.k. persónuafsláttinn vera. Það hefði verið frábært skref, að láta hann bara vera eða hækka samkvæmt neysluvísitölu eins og á að gera. Nei, það er allt of mikið fyrir þessa ríkisstjórn. Það varð að sjá til þess að þeir sem minnst hefðu fengju ekki þessa hungurlús sem átti að skammta þeim. Þá segir hæstv. fjármálaráðherra að nýja skattþrepið eigi að gagnast eitthvað. En við erum að tala um fólk sem lifir í dag á 215.000 kr. útborguðum. 70% af öryrkjum fá það. Og það er með ólíkindum að á sama tíma er stór hópur af launafólki sem vinnur fulla vinnu. Hvað er hún að skila því? Jú, 230.000 kr. útborguðum. Ég er viss um það og ég veit það að enginn okkar í þessum þingsal myndi vilja lifa á þeim kjörum. Þess vegna er það fáránlegt að við skulum skammta öðrum þessi kjör. Hækkun á lífeyrislaunum eldri borgara og öryrkja verður bara 3,5% eða nær helmingi minna en laun eiga að hækka á næsta ári. Enn og aftur er verið að viðhalda fjárhagslegu ofbeldi undanfarinna áratuga gagnvart þeim hópi fólks sem hefur það verst í okkar þjóðfélagi. Er í fjárlagafrumvarpinu leiðrétting gagnvart þessum hópi aftur í tímann eins og við þingmenn, ráðherrar og allir aðrir launamenn hafa fengið? Nei, nei, nei. Ekki til umræðu. Loforð um leiðréttingu og að þeirra tími væri kominn? Nei, ekkert. Yfirlýsing um að þessi hópur gæti ekki beðið lengur? Innantóm orð, enn og aftur. Þeir 5.300 öryrkjar, sumir á launabilinu 300.000–350.000 kr. á mánuði í lífeyrislaun, eins og var talað um hjá hæstv. fjármálaráðherra áðan, er fólk sem fær úr lífeyrissjóði og laun og verður skert fjárhagslega að öllum líkindum ári seinna. Því miður er í flestum tilfellum ekkert að marka heildarútborgun launa öryrkja vegna skerðingar eftir á. Það tel ég vera mannréttindabrot því að þeirra réttu greiðslur leiðréttast ári seinna en það kemur hvergi fram. Það er alveg með ólíkindum að það skuli vera leyft að hafa kerfið svona, að það skuli vera hægt að setja á blað að einhver sé með 350.000 kr. á mánuði í heildarlaun yfir árið en lendi svo í skerðingum ári seinna. Ég hef lent í því sjálfur að hver einasta króna frá Tryggingastofnun ríkisins í heilt ár var tekin af mér ári seinna. En kom það fram á skattskýrslu? Kom það fram einhvers staðar? Nei, svona fela þeir gjörðirnar, sem er ömurlegt vegna þess að það er engin þörf á því, það á að vera hægt að sýna þessar tölur í rauntíma. Þá talaði hæstv. fjármálaráðherra um 8 milljarða kr. framlag til byggingar nýs Landspítala, þ.e. hækkunin. En á sama tíma er þar rekstrarhalli. Það virðist ekki vera hægt að koma rekstri spítalans í viðunandi horf. Þá benti hæstv. fjármálaráðherra á að margir lífeyrisþegar hefðu ekki byggt upp réttindi í lífeyrissjóði og stæðu því verr. En hvað um að hætta að skerða fyrstu 60.000 kr. af mánaðargreiðslum úr lífeyrissjóði? Það sparkar verst fjárhagslega í konur. Svokallaðar skerðingar upp á 60.000 kr. eru í mörgum tilfellum eignaupptaka á öllum lífeyrissjóðsgreiðslum viðkomandi. 100% skattur í boði þessarar ríkisstjórnar. Er það ekki óvirðing við fólk sem er að fá úr lífeyrissjóði, að stórum hluta konur sem hafa unnið sér ótrúlega lítinn rétt úr lífeyrissjóði, frá 10, 15, 20, 30 upp í 60.000, að það sé allt tekið? Auðvitað er þarna mismunun líka vegna þess að á sama tíma höfum við sett 25.000 kr. frítekjumark fyrir eldri borgara. Hvers vegna mismunum við þessu fólki? Og hvers vegna í ósköpunum erum við líka að mismuna að því leyti til að þeir sem eru á atvinnuleysisbótum fá 30.000 kr. meira en öryrkjar? Öryrkjar þurfa örugglega á 30.000 kr. að halda vegna lyfjakostnaðar og ýmiss kostnaðar sem þeir þurfa að standa undir. Hækkun barnabóta og hækkun skerðingarmarka þeirra dugar engan veginn til því að það er verið að hækka öll gjöld. Gjöld eru ekkert annað en skattur. Hvað í ósköpunum ætlum við að segja við fólk sem á að fá 3,5% hækkun um næstu áramót, sem eru 8.645 kr. fyrir skatt, þegar búið er að hækka fasteignagjöldin, hækka bifreiðagjöldin, sóknargjöldin, útvarpsgjöldin, búa til nýtt sorpurðunargjald, alls konar gjöld? Ber ríkinu ekki og fjármálaráðherra skylda til þess, þegar hann gefur fólki von um að það fái 10.000 kall, að segja að það komi á móti skerðing persónuafsláttar og öll þessi gjöld sem ríkið leggur á, draga þau frá og segja það hreint út hversu mikið sé eftir? Hvað er það í raun sem þetta fólk er að fá? Af hverju gerir hann það ekki? Jú, vegna þess einfaldlega að hann veit það og er búinn að reikna það út og ríkisstjórnin líka að það er ekki neitt. Það er verið að rétta 10.000 kallinn með vinstri hendi og taka 20.000 kall með hægri hendinni. Og það er skelfilegt og ömurlegt fyrir það fólk sem treystir á að það sé loksins kominn tími á að það fái eitthvert réttlæti. Loksins er búið að segja og reyna að fegra það: Núna er ykkar tími kominn. Þið fáið 10.000 kr. lækkun á sköttum. Ekki trúa því það er rangt vegna þess að það á eftir að draga allt frá, persónuafsláttinn og öll gjöld og nýja skatta sem verða lagðir á viðkomandi.
Herra forseti. Hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni er annt um kjör öryrkja og gerir þau að umtalsefni sínu og það er gott. Það er mikilvægt að öryrkjar hafi góða málsvara inni á þingi og það er því miður staðreynd að allt of margir í hópi örorkulífeyrisþega búa við fátækt. Það er ástand sem þarf að breyta og ég tel að þó svo að hér sé verið að bæta 3,5% við og þrátt fyrir þær breytingar sem hafa verið gerðar, til að mynda á krónu á móti krónu skerðingum á síðasta ári, þá séum við ekki búin þegar kemur að málaflokki öryrkja, þar þurfi að gera betur. Ég er sammála hv. þingmanni í því. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann út í það þegar hann talar um að ríkisbáknið sé sífellt að þenjast út, hvað hann eigi við með því. Í mínum huga er ríkisbáknið einmitt það að setja peninga í velferðarkerfið, setja peninga í að greiða til lífeyrisþega, í heilbrigðismálin, í málefni aldraðra, í samgöngur og menntamál. Hvernig fer það saman að vilja draga saman í ríkisrekstri en gera um leið betur við tiltekna hópa samfélagsins? Ég skil það sjónarmið að vilja gera betur við tiltekna hópa samfélagsins [[Forseti hringir.]]en ég sé ekki hvernig það fer saman við að draga úr umfangi ríkisins, því að það er einmitt það sem er svo mikilvægt í þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir spurningarnar og andsvarið. Ef við byrjum á krónu á móti krónu. Jú, það er komið í 65 aura á móti krónu, það er gott. En það er langt frá því að vera rétt vegna þess að við vitum að bara með þessari breytingu, í 65 aura, er enn þá verið að taka 8–9 milljarða á hverju ári sem eldri borgarar eru þegar búnir að fá en öryrkjar fá ekki. Það er því miður ekki gott afspurnar. Og hitt líka, 3,5% kauphækkun öryrkja er rétt rúmlega helmingur af því sem launþegar fá 1. apríl. Af hverju fá öryrkjar og eldri borgarar aldrei það sama og launþegar? Af hverju fá eldri borgarar og öryrkjar ekki lífskjarasamninginn eins og aðrir fengu? En hvernig eigum við að skera þetta bákn niður? Jú, við gætum byrjað á því að skera eitt stórt bákn í burtu og láta það bara vera eins og alla hina, á venjulegum markaði, RÚV, Ríkisútvarpið, 4–5 milljarðar þar. Við gætum líka hugað að utanríkismálum. Þurfum við að vera með öll sendiráðin, alla þessa sendiráðsfulltrúa? Við getum farið í svona naflaskoðun úti um allt og ég segi fyrir mitt leyti að ég vil frekar að við förum í að skera eitthvað svona niður til þess einfaldlega að þeir sem eiga ekki fyrir mat í dag, ekki fyrir sjálfa sig heldur hafa áhyggjur af því hvort þeir eigi mat fyrir börnin sín, fái framfærslu sem þeir geti lifað af og þurfi ekki að kvíða næsta degi.
Herra forseti. Það vill svo til að þegar kemur að fjármunum inn í almannatryggingakerfið eru þar mjög háar upphæðir. Ég held að við eigum ekki að skauta fram hjá því. Ég veit raunar ekki hvort ég skildi hv. þingmann rétt með það að hann vilji að ríkið komi engan veginn að fjármögnun RÚV. Hann talaði um 5 milljarða. Ég veit ekki hvort þingmaðurinn er að tala um að við eigum algerlega að hætta stuðningi við RÚV. Það myndi engan veginn duga til. Það þarf miklu meira til. Það þarf að afla peninganna með einhverjum öðrum aðferðum. Hv. þingmaður talaði einnig um að skera niður í utanríkisþjónustunni. Jú, það er ýmislegt sem má skera niður þar. En þarna er líka gríðarlega mikilvæg hagsmunagæsla almennt fyrir Ísland sem gerir að verkum að við fáum meiri peninga inn í kassann þannig að þar tel ég heldur ekki að sé um einhverjar risastórar upphæðir að ræða. Og ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er að mér finnst þetta vera ábyrgðarmál, það eigi ekki að kasta fram frösum eins og þeim að skera ríkisbáknið niður og nota það sem einhvers konar töfralausn til að geta bætt stöðu hópa. Svo einfalt er málið ekki. Ef það væri svo einfalt held ég nefnilega að það væri búið að koma með fjármögnun í það. Ég held að þessi málflutningur sé varhugaverður, þ.e. að blanda því saman að vilja tala fyrir [[Forseti hringir.]]bættum kjörum hóps sem þarf virkilega á því að halda en nota innantóma frasa eins og þá að skera ríkisbáknið niður á sama tíma á móti eins og það sé lausnin. Það er hættuleg pólitík.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það hrekkur alltaf allt í baklás þegar maður talar um niðurskurð. Ég stakk t.d. upp á því að það væri hægt að minnka bákn RÚV niður í eina einfalda rás, öryggisrás. Og það er hægt að skoða allt báknið í heild sinni. Ef við tökum bara heildarfjármálapakkann, 1.000 milljarða, og tökum 2% af því erum við komin með 20 milljarða. Hvað kostar að hækka laun eldri borgara og öryrkja þannig að þau verði skatta- og skerðingarlaus og fari upp í 300.000? Það myndi kosta eitthvað svipað. En við getum fjármagnað það á stundinni með því að styðja frumvarp Flokks fólksins, um sköttun á inngreiðslur í lífeyrissjóði. Það eru 72 milljarðar. Við komum öllu í lag, sjúkrahúsinu, heilbrigðiskerfinu í heild sinni, eldri borgurum, öryrkjum, komum öllu þannig fyrir að allir geti lifað með. Það segir sig sjálft að það að lifa af 215.000 kr. á mánuði, að reyna að lifa af því, er ekki hægt. Við vitum það. Við þurfum ekkert að ræða það meira. Að koma hingað upp og segja að maður sé með einhverja frasa og það sé ekki hægt að skera niður og ekki hægt að finna peninga í þessi gæluverkefni? Þetta eru ekki gæluverkefni, þetta eru alvarleg mál, fólk sem er veikt þarna úti sem er að hugsa núna á þessari mínútu: Á ég fyrir mat í dag fyrir sjálfan mig? Og ef ég á mat fyrir sjálfan mig, eða ekki, á ég þá mat fyrir börnin? Þetta er staðreynd. Það er hægt að hlæja að því eða gera grín að því, því miður. En það er staðreynd.
Herra forseti. Eftir langt vaxtarskeið og efnahagslegan uppgang horfum við nú fram á örlítið breyttan veruleika. Jafnvel björtustu hagspár sýna að róðurinn fram undan getur orðið býsna erfiður, bæði heimilum og fyrirtækjum sem hafa keyrt áfram þennan vöxt. Þetta á við um ýmsar atvinnugreinar, t.d. ferðaþjónustu og byggingariðnaðinn. Fjölmargir óvissu- og áhættuþættir eru taldir upp í fjárlagafrumvarpi hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi er ekki vitað hvernig þróun ferðaþjónustunnar verður. Í öðru lagi er óljóst um áframhaldandi vöxt íbúðafjárfestinga. Það ríkir enn ákveðin óvissa á vinnumarkaði þar sem á enn þá eftir að semja við tugþúsundir opinberra starfsmanna og við vitum ekki hvernig gengi og atvinnuleysi mun þróast. Auk þess höfum við ekki hugmynd um hvernig heimsbúskapurinn muni arta sig og hvernig helstu viðskiptalöndum okkar mun reiða af. Þetta getur allt haft mikil áhrif á okkar efnahag líka. Það liggur þó alveg ljóst fyrir hvað ríkisstjórnin ætlar að gera fyrir allra ríkasta fólkið og stærstu fyrirtækin. Það á að lækka veiðigjöldin, afnema bankaskattinn, verja fjármagnseigendur fyrir verðbólgu og fjármagnstekjuskattur verður áfram sá lægsti á Norðurlöndunum. Hv. þm. Oddný Harðardóttir fór ágætlega yfir áherslur Samfylkingarinnar varðandi þetta fjárlagafrumvarp og ég ætla því að einbeita mér að afmörkuðum þætti. Mig langar að tala sérstaklega um aðgerðir í þágu smæstu fyrirtækjanna sem eru hryggjarstykkið í íslensku atvinnulífi. Langflest fyrirtæki í landinu teljast til lítilla fyrirtækja eða örfyrirtækja en aðgerðir ríkisstjórna hafa miklu frekar tekið mið af stærstu fyrirtækjunum. Hér er kannski rétt að árétta að lítil fyrirtæki eru þau sem hafa 49 eða færri starfsmenn á meðan örfyrirtæki hafa níu eða færri. Þessi fyrirtæki eru auðvitað mjög fjölbreytt, bæði að stærð og gerð. Sum byrja með fáum starfsmönnum og tekst að stækka og eflast jafnt og þétt. Þetta á ekki síst við um nýsköpunarfyrirtæki sem oft byggjast fyrst og fremst á hugviti, eru núna í miðri hringiðu stafrænu tæknibyltingarinnar og hafa allan heiminn sem markað. Þessi fyrirtæki þurfa að verða stærri hluti af verðmætasköpun okkar og útflutningi ef okkur á að farnast vel í framtíðinni. Síðan eru það hin fyrirtækin sem ætla sér alls ekki að verða stór eða stækka, eru og vilja vera lítil en eru engu að síður gríðarlega mikilvæg fyrir okkar samfélag. Þetta eru oft þjónustufyrirtæki, stundum fjölskyldufyrirtæki, og megintilgangurinn er kannski bara að skapa sér og sínum og e.t.v. nokkrum öðrum lifibrauð. Þessi fyrirtæki eru hlutfallslega fleiri á höfuðborgarsvæðinu og eru því mjög mikilvæg á þessum þyngdarpunkti þar sem 70% landsmanna búa, en þau eru hins vegar alger lífsnauðsyn fyrir minni byggðir. Undir þetta fellur hin týpíska nærþjónusta, t.d. hárgreiðslustofa, pípulagningarfyrirtæki, verslun eða lítil hönnunarstofa, en einnig einstakir starfsmenn hjá fyrirtækjum, oft sprotafyrirtækjum, sem hafa höfuðstöðvar víðs fjarri byggðinni, jafnvel í útlöndum. Þessi fyrirtæki gera með öðrum orðum litlu bæina allt í kringum landið lífvænlegri, tryggja nauðsynlega þjónustu, fjölbreytni, en geta líka verið segull og aðdráttarafl fyrir ungt fólk sem leitar hingað og út í heim í nám þannig að það snúi til baka. Hjá Evrópusambandinu notast menn við þumalputtareglu sem kallast, með leyfi forseta, „Think small first“ eða hugsum fyrst smátt. Þannig er hvatt til þess þegar reglur eru settar, gjöld ákvörðuð, skattar lagðir á eða þegar samin er löggjöf tengd fyrirtækjum í rekstri, að fyrst sé hugsað um smærri fyrirtæki og hvaða áhrif umhverfið hefur á þau áður en það er yfirfært á allt. Ég held að þetta sé hugsunarháttur sem við verðum að fara að temja okkur hérna. Lítil fyrirtæki eru drifkraftur einstaklingsframtaks og sköpunar og leiða oft til nýhugsunar. Þarna er oft fólkið sem kveikir fyrst á hugmyndunum. En þau eiga mjög erfitt og sérstaklega erfitt með að fóta sig í óstöðugu umhverfi og standa oft frammi fyrir erfiðleikum og hindrunum sem reynast risastórum fyrirtækjum ekki jafn þungbærar af ýmsum ástæðum. Þess vegna þurfum við að taka markviss skref til að bæta umhverfi örfyrirtækja og lítilla fyrirtækja, til að örva vöxt, sköpun og frumkvöðlastarf og ekki síst styðja við rannsóknir og þróun, sérstaklega núna þegar hagkerfi okkar er farið að kólna. Einn helsti vaxtarsproti íslensks atvinnulífs er hugverkaiðnaðurinn sem margir hafa rætt um hérna en innan hans starfa fyrirtæki sem byggja sitt samkeppnishæfi fyrst og fremst á mannauðnum sem starfar þar. Þau byggja viðskiptalíkanið á nýsköpun, þróun, tækni, hönnun, sérstöðu og tengslum en lykilatriðið er í raun verðmætasköpun fyrirtækis sem byggir á þekkingarauðlindinni frekar en nýtingu náttúruauðlinda. Þau hafa umtalsverða kosti á mörgum sviðum fram yfir okkar gömlu, góðu atvinnuvegi, sem verða auðvitað að vera til staðar áfram. Þessi fyrirtæki hafa mikla vaxtarmöguleika - við eigum vel menntað fólk, þótt við verðum að gera betur. Þau krefjast oft minna fjármagns í upphafi. Launakostnaður á Íslandi er samkeppnishæfur í augnablikinu og fjarlægðir skipta minna máli en ella þegar um er að ræða að koma vöru á markað. Ísland hefur því mikla möguleika á þessu sviði og við þurfum að hlúa að þessu. Það er hins vegar áhyggjuefni að fjöldi nýskráninga fyrirtækja sem tengd eru nýsköpun hefur minnkað frá árinu 2014. Þetta er öfugþróun sem verður að snúa við. Íslensk þekkingar- og nýsköpunarfyrirtæki hafa gagnrýnt þakið sem er á endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar og fjöldi fyrirtækja hefur flutt starfsemi sína annað. Ísland er neðst á lista OECD yfir þau ríki sem beita endurgreiðsluaðferð til að styðja rannsóknar- og þróunarverkefni og jafnvel þreföldun hámarksins er kannski ekki nóg til að breyta þeirri mynd. Ég held að fullt afnám væri í rauninni réttasta svarið. Þá er heldur ekki nóg að lækka tryggingagjaldið örlítið upp allan stigann, þótt það sé jákvætt skref. Ég tel að það þurfi að lækka tryggingagjald enn meira á fyrirtæki sem verða fyrir mest íþyngjandi áhrifum, þ.e. þau fyrirtæki sem hafa hlutfallslega háan launakostnað. Þetta eru oft lítil fyrirtæki. Það er sérstaklega mikilvægt áður en fyrirtækin fara að berjast í bökkum og niðursveifla verður erfið. Ég geri mér grein fyrir að slík lækkun hefði í för með sér talsvert tekjutap fyrir ríkissjóð og það verður að tryggja að nægt fjármagn renni í Atvinnuleysistryggingasjóð og Fæðingarorlofssjóð þrátt fyrir slíka lækkun. Aftur á móti gæti slík aðgerð komið í veg fyrir uppsagnir og jafnvel gjaldþrot fyrirtækja í mikilvægum greinum þar sem launakostnaður vegur þungt og gæti bjargað mörgum slíkum fyrirtækjum í dreifðari byggðum landsins. Ein leið til að fjármagna þetta er t.d. að fresta fyrirhugaðri lækkun bankaskatts, sem er u.þ.b. sama tala og þetta myndi kosta. Á Íslandi er framlag örfyrirtækja til vergrar landsframleiðslu óvenjuhátt í samanburði við Evrópusambandsríkin. Flest fyrirtæki hér teljast reyndar til örfyrirtækja þegar þau eru stofnuð. En við þurfum að skapa þeim vaxtarskilyrði til að þau geti stækkað, ef fólk hefur yfir höfuð áhuga á því. Það er ekkert ósvipað og að gefa börnunum sínum lýsi og hollan mat þegar þau eru ung. Rétt í lokin, af því að ég hef ekki nógan tíma til að klára ræðuna, þá er reglugerðarumhverfi hér óþarflega flókið og lítið um ívilnanir, sérstaklega fyrir smærri einingar. Reglugerðir eru auðvitað gríðarlega mikilvægar til að skapa festu, jafnræði og gagnsæi, ásamt félagslegu aðhaldi, en ef þær eiga að skila tilætluðum árangri verður að hafa þær skýrar og einfaldar. Ég hef sjálfur rekið hönnunarfyrirtæki í byggingariðnaði í 15 ár og ég þekki afar vel hvað er erfitt að halda slíku á floti þegar eru miklar sveiflur upp og niður. Gengi krónunnar hefur t.d. alveg svakalega vond áhrif á slík fyrirtæki en ég býst ekki við að ríkisstjórnin hafi hugsað sér að skipta um mynt. Ég verð að koma hingað aftur seinna og klára þessa ræðu en er tilbúinn í andsvör ef einhver eru.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni, formanni Samfylkingarinnar, fyrir mjög athyglisverða ræðu. Stór hluti af ræðunni fór í hin litlu fyrirtæki, sprotana úti um allt land, og ég get tekið undir hvert orð. Við eigum að huga að því að hlúa að þessum fyrirtækjum. Mér fannst þetta mjög frískandi og athyglisvert innlegg í þessa umræðu. Ég vil nú meina að ríkisstjórnin hafi gert ýmislegt á þessu sviði og vil ég þar nefna endurgreiðslur í gegnum skattkerfið til rannsókna og þróunar sem eiga að nýtast öllum fyrirtækjum. En vissulega eru kannski stærri fyrirtækin, eins og hv. þingmaður kom inn á, betur í stakk búin til að sinna rannsóknum og þróun. Ég hef sjálfur lagt ítrekað fram þingsályktunartillögu sem snýr að opinberri klasastefnu. Hún er einmitt til þess fallin að nýta framleiðsluþættina um allt land og hlúa að slíkum fyrirtækjum með því að byggja brú á milli þekkingarsamfélagsins, skólanna og litlu fyrirtækjanna sem geta í gegnum samvinnu og þátttöku í svona klasasamstarfi nýtt þekkinguna í sínu starfi. En ég vil þó benda á mjög athyglisvert innlegg frá ríkisstjórninni, þ.e. tækniyfirfærsluskrifstofu. Hún hljómar ekki neitt sérstaklega vel en kom í kjölfar skýrslu sem snýr að þessum efnum. Henni er ætlað að vera brú á milli rannsókna og nýsköpunar sem kemur ávöxtum vísinda og þekkingar til skila og á að nýtast minni fyrirtækjum, litlum fyrirtækjum sem kannski hafa ekki afl ein og sér til að nýta þessa þekkingu og, eins og hv. þingmaður kom inn á, vera nýskapandi eins og þau svo sannarlega eru.
Herra forseti. Ég þekki þetta klasamál aðeins, er búinn að skoða það og ekki skal standa á mér að reyna að greiða götu þess. Ég held að það sé bara lóð á þessar vogarskálar. Ég held að það sé kannski enginn einn flokkur sem hefur öðrum fremur staðið að því að einbeita sér of mikið að þessum risafyrirtækjum og risagreinum. En ég held hins vegar að það sé alveg kominn tími til, bara vegna breyttrar þróunar, að við förum að hugsa öðruvísi. Mér fyndist áhugavert að heyra sjónarmið, hvort fólk getur tekið undir með mér að það ætti kannski að skoða stigvaxandi eða stiglækkandi tryggingagjald og ívilna þannig litlum fyrirtækjum. Ég er líka að tala um breytingar á skattalögum sem hvetja til fjárfestinga, einföldun regluverks og þjónustu þannig að lítil fyrirtæki þurfi ekki að vera á þönum úti um allan bæ ef á bara að stofna lítið fyrirtæki. Ég nefni skattahvata til að styrkja vaxandi fyrirtæki, innan t.d. hugverkageirans, og stoðkerfi atvinnulífsins þannig að fólk sem vill byrja lítinn atvinnurekstur hafi einhvern til að leita til eftir aðstoð og hjálp. Síðast en ekki síst held ég að grundvöllurinn fyrir því að svona samfélag geti í rauninni lifað og dafnað sé að við aukum enn áhersluna á iðn- og tæknimenntun og skapandi greinar. Þar eru náttúrlega mínar áhyggjur töluverðar vegna þess að mér sýnist í fjárlagafrumvarpinu að það séu frekar lækkanir á framlögum til skólanna en hækkanir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir svarið. Ég kom inn á tækniyfirfærsluskrifstofu sem hlaut nafnið Auðna. Ég held að hún ætti að nýtast smærri fyrirtækjum, þótt ég verði að viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér starfið síðan þessi nýopnaða skrifstofa byrjaði fyrir ári síðan og hvernig hún hafi nýst. Á bak við liggur skýrsla sem unnin var af Boston Consulting Group, ef ég man rétt. Hún snýr einmitt að hinum kraftmiklu minni einingum um allt land. Ég held að við verðum að huga betur að nýsköpun, rannsóknum og þróun inn í framtíðina og það er auðvitað þessi fagri texti um hagvöxt til framtíðar sem við verðum að hafa í huga. Okkur hefur sem betur fer lánast að auka stöðugt, alveg síðasta áratuginn, framlög til nýsköpunar, rannsókna, þróunar og menntunar. Ef við tökum saman framlög til rannsókna, þróunar og menntunar eru það, ef ég man þetta rétt, um 17,6% sem við höfum aukið um frá því að þessi ríkisstjórn tók við. Ef við tökum heildarframlögin þá vil ég meina að þau séu að aukast til skólanna og get ekki betur séð á fjárlagafrumvarpinu en að svo sé. En svo verðum við að horfa á menntun í víðara samhengi. Það er menntun og menning. Þar erum við auðvitað að gera mjög margt. Kannski vil ég helst nefna markverðan árangur í því að gera loksins eitthvað í því sem snýr að kennslu og kennarastarfi og hlúa að kennarastarfinu.
Herra forseti. Já, við hv. þingmaður leggjumst kannski yfir töflurnar í fjárlagafrumvarpinu saman. Mér sýnist þetta vera heldur lækkun. En gott og vel, við erum alla vega sammála um að það þurfi að sækja fram á þessum sviðum og ég held að við getum verið sammála um ansi margt þegar kemur að þróun atvinnulífsins, bæði til að skjóta styrkari og fjölbreyttari stoðum undir það en einnig að nýta okkur þá eðlisbreytingu sem er að verða á framleiðslu. Við þekkjum í rauninni bara þessa fýsísku framleiðslu þar sem maður ákveður að opna pennaverksmiðju og svo þarf að búa til nýjan penna, nýjan penna og nýjan penna, á meðan hin stafræna vara er þannig að það getur tekið mjög langan tíma að þróa eina vöru en eftir það er varan ókeypis. Hún ferðast á milli heimshluta á broti úr sekúndu án þess að það hafi í för með sér kolefnisspor eða kostnað þannig að fyrir litla þjóð með hátt menntunarstig er það svo áhugaverður kostur. Við erum öll orðin sammála eftir maraþonumræðuna hér í vor að meira að segja orkuauðlindin sem við héldum að væri óþrjótandi er það alls ekki. Fiskveiðiauðlindin er það ekki heldur en hugvitið, ef við kunnum að beisla það, er svo sannarlega algerlega ótakmarkað. Og reyndar er svo merkilegt með mannsheilann að auðlindin stækkar eftir því sem við notum hausinn á okkur meira og minnkar ef við gleymum því og verðum gagnrýnislaus og tökum öllu sem sjálfsögðum hlut. Þannig að ég bind vonir við að við hv. þingmaður getum unnið saman að góðum málum sem lúta að þessu.
Herra forseti. Ég vil eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson, formaður fjárlaganefndar, taka undir og þakka þingmanninum fyrir þessa ræðu. Hann varpaði því fram í salinn hvort menn myndu vilja fylgja sér í því að ræða eflingu atvinnulífs á þeim nótum sem hann rakti hér og ég svara þeirri spurningu játandi. Ég sperrti nefnilega eyrun þegar hann fór að tala um hvernig við gætum beitt tryggingagjaldinu og öðrum þáttum til þess. Mér finnst þetta afar áhugavert innlegg og þörf umræða sem hv. þingmaður hefur hér. Mig langaði kannski að taka meira innan úr þingmanninum, þó að ég bíði spenntur eftir framhaldinu sem hann boðaði. Bæði í yfirstandandi fjárlögum, í fjárlögum seinustu ára og síðan í fjármálaáætlun höfum við lagt 2.500 milljónir til þess að auðvelda ljósleiðaralagnir um byggðir landsins. Ég trúi því og veit að það er þegar farið að breyta atvinnuháttum í dreifðum byggðum og skjóta stoðum undir þau fyrirtæki sem hv. þingmaður nefndi, eins og hugverkaiðnað og ýmsa þjónustu sem hægt er að sinna í gegnum internetið. Ég vil líka nefna átak sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra boðaði í stefnuræðuumræðum í gærkvöldi sem er endurskoðun eftirlitskerfis sem atvinnuvegaráðherrarnir báðir hafa hleypt af stokkunum. Þar er um talsvert flókið og viðamikið verkefni að ræða og mig langar að heyra hjá hv. þingmanni viðhorf til þess. Það er ekki einfalt að endurskoða eftirlitskerfi. En það eru ákveðin grunnelement sem við viljum hafa í lagi og megum ekki sleppa. En ef þingmaður gæti kannski aðeins stigið inn í þau átaksverkefni sem ég var að lýsa hér, ljósleiðaraverkefnið og síðan endurskoðun eftirlitskerfis, og rætt hvernig hann myndi áfram vilja vinna þau mál.
Herra forseti. Já, ljósleiðaraverkefnið er afar mikilvægt. Ég held að við getum verið sammála um að það hefur haft gríðarlega góð áhrif. Ég þekki dæmi víða í dreifðum byggðum t.d. Norðausturlands, þar sem ungt fólk, sprenglært, hefur getað komið heim, stundað jafnvel einhvern búskap með en unnið að þýðingum, grafískri hönnun og alls konar hlutum sem krefjast ekki ákveðinnar staðsetningar. Það sem hefur verið verra við þetta verkefni er að sveitarfélögin hafa kannski verið að bjóða í þetta og þau síst fengið af þeim sem þyrftu mest á því að halda. Það er alla vega upplifunin sem ég hafði af því. Það kann þó að vera misskilningur. En það þarf að tryggja að þetta nái víðar og sé alls staðar og helst í dreifðustu byggðirnar. Hvað varðar eftirlitskerfið er ég svo sannarlega til í að vera með í að skoða að hvaða leyti hægt er að einfalda það. En eins og hv. þingmaður segir réttilega þurfum við að passa að það sé einhver festa og skýrleiki vegna þess að við þurfum líka að verja félagslega stöðu og félagsleg réttindi fólks og annað slíkt. Mér hefur hins vegar alltaf þótt merkilegt, komandi úr byggingargeiranum þar sem ég vinn stundum með byggingarfyrirtækjum þar sem starfa 70–80 manns og svo eru tveir, þrír smiðir með lítið fyrirtæki sem sinna alveg gríðarlega mikilvægri í þjónustu í litla bænum, að það skuli vera sömu kvaðir á stóra fyrirtækið og það litla þegar kemur að gæðastjórnunarkerfum, ábyrgð og tryggingum og slíku. Þetta er auðvitað algerlega langt umfram það sem þarf að vera. Þannig að stundum gerum við okkur lífið óþarflega flókið. Þetta eru tvö mál sem ég mun örugglega ekki þvælast fyrir í.
Herra forseti. Áfram um ljósleiðaraverkefnið og veikustu byggðirnar. Undanfarið hefur það einfaldlega verið þannig að þeim fjármunum sem ætlaðir eru til byggðamála hefur verið beint þar inn til að jafna þá stöðu sem þingmaður bendir á og er öllum ljós. Ég tek algjörlega undir það sem hv. þingmaður sagði í fyrra andsvari sínu um hversu lítinn greinarmun við gerum á litlum einyrkjarekstri og stórum fyrirtækjum í öllum þessum þungu kerfum sem við ætlumst til að fyrirtækin fylgi. Ég held að það sé bara eitt og sér alveg sjálfstætt verkefni að vinda ofan af því. En það sem mig langar að teyma umræðuna inn á aftur í mínu seinna andsvari er áhugi okkar á að losa þannig um störf að þau verði unnin án staðsetningar og biðja þingmanninn kannski að fjalla um það. Ég held að í grundvallaratriðum séum við nú ekkert ósammála um mikilvægi þess að við hættum að líta á stofnanir ríkisins og hins opinbera sem eitt fast lögheimili. En mig langar að ræða hvaða leiðir og hvaða hvata við gætum virkjað til að þetta gangi hraðar fram. Rétt eins og við höfum rætt um ljósleiðaraverkefnið og hvaða aðstæður það skapi fólki til þess að vinna störf óháð staðsetningu er nauðsynlegt að við förum að einangra og stýra þeim hvötum sem við getum beitt til þess að þetta raungerist, að við flytjum störfin aftur út og þau verði raunverulega án staðsetningar. Varðandi eftirlitskerfið, að lokum, virðulegi forseti: Við eigum líka að beita eftirlitskerfinu til að vera bætandi. Þá nefni ég t.d. samkeppniseftirlit þar sem Samkeppniseftirlitið getur orðið meiri liðsmaður í því að nýta fjárfestingar betur í stað þess að vera bara löggan og segja hvað ekki má, heldur líka benda á hvaða leiðir hægt er að fara.
Herra forseti. Já, ég held að þetta síðasta hjá hv. þm. Haraldi Benediktssyni sé alveg rétt og áhugavert. Ég man hvernig skattstjóraembættið breyttist: Um leið og maður setti aðra tána yfir þröskuldinn hér áður fyrr var horft á mann eins og maður hefði orðið ber að einhverju misjöfnu, en það fór yfir í það að vera mjög gott og upplýsandi leiðbeiningarapparat. Þannig á eftirlitið auðvitað að vera. Ég tek undir að það skiptir ofboðslega miklu máli að við hvetjum til starfa án staðsetningar. Það er bara ekki þannig í lífinu að 75% allra íbúa á höfuðborgarsvæðinu séu þar bara vegna þess að þau langi svo að búa í höfuðborginni. Það er bara vegna þess að mörg okkar neyddumst til að gera það, þó að hér sé afskaplega gott að vera. Við erum fámenn þjóð í risastóru landi og við þurftum einfaldlega að setja heilbrigðisþjónustuna, menninguna, dómstólana, löggjafann og allt á sama staðinn, þannig að við þurfum svo mikið að sækja hingað. En með þessari nýju tækni gefst fólki tækifæri á að búa, ef það vill, í heimabyggð. Mér finnst að ríkið eigi að ganga á undan. Umhverfisstofnun er til fyrirmyndar þarna. Hún hreinlega býður að maður geti sótt um hvaðan sem er á landinu og unnið hvar sem er. Ég held hins vegar að það myndi styrkja þessa hugmyndafræði ef við ákveddum að á nokkrum stöðum á landinu, Akureyri, Egilsstöðum, Vestmannaeyjum, Ísafirði - á Hornafirði er svoleiðis setur - væru setur þar sem nokkrar stofnanir og fyrirtæki væru saman og þar sem fólk gæti haft gagn og ekki síður gaman hvert af öðru, drukkið saman kaffi. Einvera fyrir framan tölvu getur verið ágæt í takmarkaðan tíma. Ég held að hitt yrði frjórra og skemmtilegra og mér finnst að ríkisvaldið ætti að beita sér fyrir því að efla slíkar miðstöðvar.
Herra forseti. Við ræðum fjárlög fyrir árið 2020 sem þingmenn hafa verið að fara yfir í dag. Ég ætla kannski að einbeita mér að tiltölulega fáum málaflokkum. Svona almennt má segja, eins og margir þingmenn stjórnarflokkanna hafa komið inn á í dag, að verið sé að gera gagngerar breytingar, m.a. á skattkerfinu, í tengslum við þessi fjárlög sem munu nýtast vel í að jafna kjör í landinu, dreifa byrðunum af skattinum jafnar og réttlátar og eftirgjöfinni í skattkerfinu mest til þeirra sem hafa lægstu tekjurnar. En ég ætla að fókusera meira á nokkra þætti, eins og ég nefndi í upphafi. Það er merkilegt, ef við horfum á það með opnum huga og reynum að rýna það svolítið, að á fjárlögum þessa árs er enn verið að bæta í þau framlög sem við ætlum til heilbrigðiskerfisins og á málaflokkum hæstv. heilbrigðisráðherra er u.þ.b. 8% útgjaldaaukning á milli ára. Þegar allt er tekið saman er aukningin á valdatíma þessarar ríkisstjórnar komin upp í um 32%. Það segir náttúrlega ekki allt en upphæðin fer vel yfir 60 milljarða, er eitthvað í kringum 63 milljarðar, sem hefur verið bætt í þetta meginkerfi. Þarna sjást, vil ég meina, býsna vel áherslur núverandi ríkisstjórnar. Það er augljóst að þau loforð sem farið var af stað með um að bæta myndarlega í þetta meginkerfi okkar og bæta einnig í innviðina hafa gengið eftir. Í undirþáttum þessa mikilvæga kerfis er sérstaklega ánægjulegt að sjá hve styrking heilsugæslunnar hefur verið mikil. Það er ánægjulegt að sjá þær viðbætur sem hafa orðið í málaflokknum rekstur hjúkrunarheimila. Þar er verið að bæta umtalsvert í á milli ára, á þessu ári um 13%, og þó að stór hluti af því sé vegna fjölgunar hjúkrunarrýma er það einmitt sú innviðauppbygging sem hefur verið kallað eftir. Það er einmitt það sem menn hafa verið að biðja um. Það er hins vegar ekki þannig að allt sé fullkomið, ekki enn þá. Sem betur fer eru verkefnin áfram til staðar. Ég beini því sérstaklega til nefndarmanna í hv. fjárlaganefnd, bæði úr stjórn og stjórnarandstöðu, að skoðaður verði sérstaklega í meðförum hv. fjárlaganefndar rekstrargrunnur hjúkrunarheimilanna. Þetta er nokkuð sem hefur verið og er inni í stjórnarsáttmálanum, eða er nefnt þar, og er mikilvægt að við reynum að bregðast við þeim áhyggjum sem hafa komið fram á opinberum vettvangi vegna stöðu þessara stofnanna. Það tel ég mikilvægt. Í annan stað eru í öðrum þáttum velferðarmála, þ.e. málum sem heyra undir ráðuneyti hæstv. félags- og barnamálaráðherra, verið að gera umtalsverðar breytingar. Það er kannski rétt að nefna það, af því að menn átta sig ekki á því, að í málaflokki hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur aukningin á valdatíma þessarar ríkisstjórnar verið 36%, þ.e. um 76 milljörðum hefur verið bætt í hann. Við höfum svo sem heyrt það í umræðunni í dag og í stefnuræðuumræðunni í gær að þingmenn tali um að þarna hafi lítið verið að gert og að þess sjáist engin merki að ríkisstjórnin sé að gera sæmilega hluti. En engu að síður er þarna verið að bæta í. Auðvitað tekur rekstur fyrirbæris eins og ríkisins ekki neinum risastórum breytingum á einu ári eða tveimur, en smátt og smátt er okkur að takast að snúa, skulum við segja, þessu skipi meira í velferðarátt, meira í uppbyggingarátt í heilbrigðiskerfinu, í innviðum, eins og farið var af stað með þegar þessi ríkisstjórn var stofnuð - og það er vel. Það er alltaf ánægjulegt að sjá að ríkisstjórnir geti staðið við þau loforð sem þær gefa þegar þær fara af stað. Það er annað sem ekki hefur fengið nægilega mikla athygli í umræðunni í dag og raunar hafa sumir þingmenn í umræðunni í dag tínt til 2,5% hækkanir á hinum og þessum gjöldum hins opinbera á milli ára. Það er að mörgu leyti sérstakt vegna þess að það sem er raunar verið að gera er að hækka fastar krónutöluhækkanir og fastar gjaldahækkanir minna á milli ára heldur en verið hefur áður, þ.e. ekki er fullbætt vísitöluhækkun. Þetta þýðir að ríkisvaldið er með þessum hætti beinlínis að stuðla að því að ýta ekki undir verðbólguna, að draga úr hitanum og pressunni sem er til verðlagshækkana. Þetta er afar jákvætt og mun að því leyti til hafa áhrif til að mynda til að lækka kostnað heimilanna, m.a. vegna verðbóta og vaxta. Það er gleðilegt. Að lokum langar mig aðeins að nefna þau gleðitíðindi sem eru í fjárlagafrumvarpinu um jákvæðar ívilnanir vegna umhverfisþátta. Það er sérstaklega gleðilegt að verið sé að ívilna áfram og víkka út þær ívilnanir sem koma til vegna umhverfisvænna farartækja. Þar er til að mynda verið að bæta í eftirgjöf af virðisaukaskatti af umhverfisvænum bílum í bílaleigum, sem getur skipt miklu máli og getur skipt miklu máli fyrir ímynd okkar sem umhverfisvæns hagkerfis og lands sem vill raunverulega taka eitthvað til í sínum málum hvað þetta varðar. Þarna er líka verið að bæta í svokallaða græna skatta og þar held ég að við séum á mikilvægri braut. Auðvitað eru þetta ekki nein risaskref en það er engu að síður stefnt eindregið í þá átt að þeir sem menga borgi en þeir sem leiti leiða til að draga úr mengun njóti þess og það held ég að sé mikilvægt. Mig langar í blálokin, af því það hefur verið nefnt, ekki bara við þessa fjárlagaumræðu heldur einnig fjárlagaumræðu undanfarinna ára, að ríkisstjórnin sé ekki að gera nægilega mikið til þess að mæta barnafólki, að benda á að einmitt í þessum fjárlögum er eina ferðina til aukið við framlög til barnabóta um ríflega 8%. Á starfstíma þessarar ríkisstjórnar er hækkunin á barnabótum núna ríflega 37% og það er gríðarlega mikilvægt. Þetta eru mjög mikilvæg skilaboð til barnafjölskyldna í landinu og í rauninni mjög mikilvæg skilaboð til samfélagsins alls: Þessi ríkisstjórn ætlar að leggja sitt af mörkum til að hafa hag barna og fjölskyldufólks í fyrirrúmi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og tek heils hugar undir með honum þegar hann vekur athygli á takmarkaðri hækkun krónutölugjalda og að hún fylgi ekki verðlagi. Það er í raun skattalækkun ef við reiknum það til enda. En það sem vakti athygli mína í ræðu hans og ég vildi fá að eiga við hann orðastað aðeins meira um er rekstur hjúkrunarheimila. Þetta hefur verið talsvert rætt á vettvangi hv. fjárlaganefndar á undanförnum árum og við höfum tekið nokkrum sinnum utan um það mál en í afgreiðslu og nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar í vor ræddum við sérstaklega um hjúkrunarheimilin. Ég ætla þá að varpa því til hv. þm. Ólafs Gunnarssonar að ræða hvaða leiðir við eigum mögulegar. Ég held að með ákveðnum hætti geti hjúkrunarheimilauppbygging ein og sér eins og við höfum hugsað hana hingað til ekki verið lausnin heldur þurfum við líka að leita annarra leiða. Það er annar þáttur sem ég vil líka draga fram. Það er rekstrarform eða flókið eignarhald, rekstrarform og ábyrgð á rekstrinum, sem er nokkuð sérstakt hversu flókin er. Í mörgum tilfellum lendir ábyrgðin á rekstrinum á sveitarfélögunum. Ég skal draga inn í umræðuna eitt lítið dæmi sem á sér margar hliðstæður, ábyrgð sveitarfélagsins Dalabyggðar á rekstri hjúkrunarheimilisins Silfurtúns. Fyrir lítið sveitarfélag með lágar meðaltekjur á svæðinu er þetta mjög þungur baggi. Við þurfum að ræða meira, nákvæmar og ítarlegar í þessum sal hvernig við ætlum að koma rekstrinum fyrir þannig að það séu ekki aðeins aukin fjárútgjöld [[Forseti hringir.]]heldur aðrar leiðir sem við getum mögulega fundið og bið ég hv. þingmann að hugleiða það með okkur.
Herra forseti. Hvað höfum við mikinn tíma? Við hv. þm. Haraldur Benediktsson gætum líklega hjalað megnið af deginum og inn í nóttina án þess að komast endilega að niðurstöðu. En það er rétt sem þingmaðurinn kemur inn á, að sumu leyti er sérkennilegt hvernig fyrirkomulag rekstrar hjúkrunarheimila á Íslandi er, hvað það er óskaplega margvíslegt. Það er allt frá því að vera í hreinum og klárum einkarekstri yfir í að vera í hreinum og klárum ríkisrekstri. Þarna á milli eru síðan frjáls félagasamtök, sveitarfélög, stundum stofnanir ríkisins að hluta, stofnanir sveitarfélaganna að hluta o.s.frv. Þetta er sannarlega flókið. Eins og þingmaðurinn veit hef ég eytt drjúgum hluta af starfsævi minni í að vinna við slíkar stofnanir og hef a.m.k. fengið innsýn í það hvernig væri hægt að vinna málin. Það er bagalegt, eins og þingmaðurinn kom inn á, að það skuli ekki alltaf vera á hreinu hvar rekstrarábyrgð stofnananna liggur og að jafnvel lítil sveitarfélög þurfi stundum að taka slakann af rekstri hjúkrunarheimilis þegar, eins og þingmenn vita, eitt rými kostar kannski 14–15 millj. kr. í rekstri á ári. Þá er mjög fljótt að verða mikill halli ef skekkjan er nokkur. Ég er ekki með patentlausn á því en þingmaðurinn kom inn á að við þyrftum að fara að finna aðrar leiðir. Þar er ég þingmanninum algerlega sammála. Við munum sprengja ríkissjóð mjög hratt og örugglega ef við höldum áfram í því fyrirkomulagi sem við erum í núna, [[Forseti hringir.]]að byggja sífellt fleiri og fleiri hjúkrunarheimili til að mæta vaxandi fjölda eldra fólks. Við þurfum að finna aðrar lausnir, þar með talið auka þjónustu í heimahúsum á vegum sveitarfélaga og ríkis.
Herra forseti. Mér er alveg kunnugt um að hv. forsætisnefnd vildi koma í veg fyrir samsvör í ræðustól Alþingis. En mér fannst áhugavert að heyra þingmanninn svara þessu því að ég held að fáir hafi jafn mikla sérfræðiþekkingu á því sviði sem hér starfa nú um stundir. Ég vil aftur taka utan um það að við höfum á undanförnum árum í hv. fjárlaganefnd reynt að koma til móts við lítil heimili í fámennum sveitarfélögum, til að taka utan um rekstur þeirra svo þau verði ekki íþyngjandi sveitarsjóði eins og raun ber vitni allt of víða. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að boða það að ég held að það verði að vera nokkuð ítarleg umræða við þessa fjárlagagerð núna um hvaða leiða við ætlum að leita út úr þessu. Ég veit að hæstv. heilbrigðismálaráðherra er liðsmaður okkar í því og hefur tekið utan um þetta þó að hún hafi ekki verið langan tíma í embætti. Við eigum líka ágæta liðsmenn í samtökum þeirra heilbrigðisfyrirtækja sem bjóða þessa þjónustu, sjálfseignarstofnana, sem við eigum að nýta. En ég afla mér liðsinnis við að við ræðum í tengslum við fjárlagagerðina núna og setjum í farveg hvernig við ætlum að þróa þá þjónustu til lengri tíma og ná betur utan um framlög og rekstur slíkra heimila þannig að þau verði okkur ekki það áhyggjuefni sem þau eru sannarlega í dag.
Herra forseti. Já, það er rétt sem þingmaðurinn kom inn á að víða eru litlar rekstrareiningar mjög erfiðar og þungar. Auðvitað hefur verið brugðist við því í gegnum tíðina, bæði beinlínis af hv. fjárlaganefnd en líka á stundum hreinlega með beinum inngripum af hálfu heilbrigðisráðuneytisins. En eins og hv. þingmaður var í rauninni að segja verðum við að hætta þessu plástraverki. Við verðum að hætta að taka á þessu með smáskammtalækningum. Við verðum að leyfa okkur að fara inn í þá umræðu hvernig við viljum raunverulega hafa þetta og hvernig við viljum bæta rekstrargrunn slíkra heimila. Hvernig viljum við tryggja það að heimilin geti raunverulega starfað og veitt þá þjónustu sem ríkið vill kaupa? Einn hluti af svarinu gæti legið í því að með því að sveitarfélögin stækka, eins og núna er boðað af hálfu hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, geta þau kannski tekið meiri ábyrgð á rekstri þessara heimila. Það er engin launung á því að ég hef lengi verið talsmaður þess að öldrunarmálin ættu að vera málefni sveitarfélaganna, en ég er hins vegar ekki svo bláeygur að halda því fram að það sé hægt að gera það við það fyrirkomulag sem við erum með í dag og að óbreyttum rekstrargrunni. Það er algerlega útilokað. Til að geta tekið þau skref þurfa sveitarfélögin að hafa meiri slagkraft. Þau þurfa að vera stærri og það þarf að liggja fyrir af hálfu hins opinbera hvaða þjónustu það vill kaupa af heimilunum og hvaða þjónustu eigi að veita á þeim heimilum, íbúum þeirra til hagsbóta.
Herra forseti. Ég ætla að koma aðeins inn á málefni sem ég náði ekki að koma inn á í fyrri ræðu þar sem tíminn er naumur. Ég vil byrja á því að fara aðeins yfir erfðafjárskatt. Hann á að skila í ríkissjóð í þessu frumvarpi um 5,1 milljarði. Nú er verið að lækka skatta á lægstu laun í landinu og við í Miðflokknum fögnum öllum skattalækkunum. En eins og nefnt hefur verið er svolítið óljóst hvort þetta kemur til með að hafa áhrif á millistéttina í landinu, hvort hún þurfi að standa straum af þeim kostnaði sem af þessu hlýst. En ég held að það sé rétt að velta svolítið fyrir okkur nauðsyn þess að lækka erfðafjárskattinn. Hann var hækkaður eftir efnahagshrunið úr 5% í 10% af skattstofni. Það var gert undir sérstökum kringumstæðum og ástæðum og þær voru fyrst og fremst að tryggja ríkissjóði tekjur í erfiðleikum. Nú er staða ríkissjóðs mun betri en engu að síður er skattprósentan enn í 10%. Það er auk þess athyglisvert að skoða það að Sjálfstæðismenn fluttu á síðasta þingi frumvarp, sem náði ekki fram að ganga, um lækkun á erfðafjárskattinum. Ég sakna þess svolítið að þeir hafi ekki farið með þetta mál lengra í umræðu um fjárlagafrumvarpið vegna þess að þetta frumvarp var bara gott og ég studdi það. Það fól í sér áætlanir um að gera erfðafjárskattinn frekar þrepaskiptan og hann væri 5% af fyrstu 75 milljónum af skattstofni dánarbús og svo 10% af 75 milljónum og yfir. Við verðum að hafa það í huga í því sambandi að verðmætin sem mynda skattstofn erfðafjárskattsins hafa verið skattlögð áður, bæði í formi tekjuskatta, fjármagnstekjuskatta og eignarskatta. Þá er sá stofn sem er til útreiknings á erfðafjárskattinum í raun og veru tvískattaður með þessum skatti. Því vildi ég koma á framfæri, herra forseti, vegna þess að ég tel að það sé sanngjarnt og eðlilegt að þetta mál verði skoðað í tengslum við það að hér er verið að lækka skatta. Þarna var skattheimta sem var hækkuð verulega, úr 5% í 10% eftir efnahagshrunið, og aðstæður eru allt aðrar en voru þá og ekki eins mikil þörf á því að hafa skattprósentuna þetta háa. Ég vildi líka aðeins koma inn á, náði ekki að koma inn á það í ræðunni áðan, framlög til landbúnaðarmála og sérstaklega það að undir liðnum Rannsóknir, þróun og nýsköpun í landbúnaðarmálum er hækkun upp á 42 milljónir eða svo, sem verður að teljast frekar lágt framlag í ljósi þess sem fram undan er í landbúnaðinum. Hér verður innflutningur á landbúnaðarvörum, þ.e. kjöti og kjötvörum, eggjum og mjólkurvörum, frjáls frá Evrópusambandinu og það kemur til með að hafa veruleg áhrif á landbúnaðinn og nauðsynlegt að styrkja þróun og nýsköpun í landbúnaði og mæta þeim miklu breytingum sem verða í íslenskum landbúnaði. Því miður verð ég að segja að hagsmunagæsla okkar gagnvart Evrópusambandinu í þessu máli og fyrir hönd landbúnaðarins brást hrapallega og við sitjum uppi með það að hér verða aðstæður í landbúnaði allt aðrar en þær hafa verið. En ég sé að tíminn er að hlaupa frá mér og segi þetta gott og kem svo inn í umræðuna síðar við 2. umr.
Herra forseti. Vegna orða hv. þm. Birgis Þórarinssonar um framlög til rannsókna í landbúnaði vil ég bara veita andsvar eins og orðanna hljóðan er, án þess að leggja fram sérstaka spurningu við hv. þingmann. Nú í fyrsta sinn í mjög langan tíma erum við þó að stíga það skref að auka framlög til landbúnaðarrannsókna. Það kemur ekki einungis úr einni átt, það eru fleiri stoðir þar undir. Við höfum líka gengið í það að auka framlög til háskóla og síðan fjármagn til rannsókna. Ég held að það megi ekki gleyma því í þessu samhengi, í umræðunni, hvernig við búum rannsókna- og vísindafólk í þessari atvinnugrein undir það að sækja sér síðan rannsóknaframlög annars staðar frá. Það veit ég og vil upplýsa hv. þingmann um að ný stefna Landbúnaðarháskóla Íslands er mjög hnitmiðuð í því að skapa aðstæður fyrir starfsmenn sína og vísindafólk sitt til að sækja í rannsóknasjóði. Það er því miður þannig, og við getum haft á því sterkar skoðanir og rætt það lengi dags, að hlutur landsbyggðarinnar í rannsóknasjóðum og ýmsum þróunarsjóðum er frekar dapur og það er umræða sem við ættum að taka og jafnvel rannsaka í hv. fjárlaganefnd í fjárlagavinnunni, hvernig dreifing styrkjanna er. Því vildi ég koma á framfæri, við erum að sönnu að endurreisa aftur rannsóknir í landbúnaði og við erum að búa þær grundvallarstofnanir sem þeim geta sinnt undir það að geta sótt sér fjármagn annars staðar frá til að sinna rannsóknum sem ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að eru mikilvægar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta ágæta innlegg og get tekið heils hugar undir með honum að landsbyggðin hefur borið skarðan hlut frá borði þegar kemur að rannsóknarstyrkjum. Ég held að það séu um 35 milljónir ætlaðar fyrir rannsóknir á sýklaónæmi í landbúnaði og ég hefði viljað sjá þá upphæð hærri, sérstaklega í ljósi þess sem hefur gerst og er fram undan í landbúnaðinum, en auk þess er mjög mikilvægt að eiga aðgang að öðrum styrkjum. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni. Það er nauðsynlegt til að við verðum undir það búin þegar hingað fer að berast, eins og við þekkjum, hrátt kjöt, því miður. Það er raunin og það styttist í það. Önnur hlið á því máli eru okkar hreinu bústofnar, við vitum ekki hvernig þeim kemur til með að reiða af ef hingað bærust einhverjir sjúkdómar sem góðir búfjárstofnar okkar eru viðkvæmir fyrir. Það gæti kostað verulegar fjárhæðir ef það myndi gerast og það kom reyndar fram í fyrirspurn minni við hæstv. landbúnaðarráðherra að ef hingað til lands bærust alvarlegir búfjársjúkdómar þá væri það ríkisins að standa straum af skaðabótum í þeim efnum. Það hefur komið fram og rétt að halda því til haga. [[Forseti hringir.]]En kjarni málsins er sá að það er mjög mikilvægt að auka rannsóknir í ljósi þess sem fram undan er í okkar mikilvæga landbúnaði.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Það er tvennt sem ég vildi í seinna andsvari mínu við ræðu hans taka upp. Í fyrsta lagi sú þingsályktun sem fylgdi afgreiðslu frumvarpsins sem oft var kallað frumvarp um hrátt kjöt. Ég hef velkst lengi í heimi landbúnaðarpólitíkur og ég ætla að leyfa mér að segja að sú þingsályktun og sú stefna sem hún markaði er líklega einhver mestu tíðindi sem hafa verið boðuð til breytinga fyrir umhverfi íslensks landbúnaðar í mjög langan tíma. Ég vil bara taka það fram að ég hef ekki í mjög langan tíma séð afgreidda frá Alþingi Íslendinga jafn metnaðarfulla áætlun eins og þar kom. Í annan stað vil ég ræða sérstaklega um framlög til landbúnaðarins og þróun þeirra, sem ég veit að hv. þingmaður hefur stundum tekið upp og rætt. Lækkun framlaga sem er núna áberandi á milli fjárlaga og fjárlagafrumvarpa og nemur allverulegri fjárhæð ber líka að skoða í því ljósi að það var einfaldlega verið að leysa úr gömlum hnút þar sem voru eftirlaunaskuldbindingar í gömlu landbúnaðarkerfi sem urðu til hjá stofnun sem hét Búnaðarfélag Íslands og var hálfgildingsríkisstofnun þess tíma. Eftirlaunaskuldbindingar starfsmanna sem þar störfuðu og hjá fleiri stofnunum voru skildar eftir hjá Bændasamtökum Íslands. Það var margra ára baráttumál að fá einhverja hreinsun á þeim fjárhagslegum samskiptum ríkisins og samtaka bænda sem náðist á síðasta ári. Það skýrir að verulegu leyti lækkun þeirra framlaga sem birtast okkur núna í fjárlagafrumvarpi þessa árs og síðasta árs. [[Forseti hringir.]]Það er nefnilega ekki allt sem sýnist í þeim efnum og nauðsynlegt að við ræðum það opinskátt að við höfum lengi, í raun í mörg ár og áratugi, [[Forseti hringir.]]þurft að slást svolítið fyrir því að hreinsa upp gömul kerfi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta innlegg. Ég held að þetta sé lækkun um 279 milljónir í þessu frumvarpi og um 237 milljónir vegna búvörusamninga, ef ég fer rétt með. Auðvitað er þetta svolítið á skjön við aðrar atvinnugreinar og hækkanir almennt í fjárlagafrumvörpum, landbúnaðurinn hefur fengið minni fjárveitingar ár frá ári og það sýnir náttúrlega ákveðna stefnu stjórnvalda. Ég held að það sé nokkuð ljóst að landbúnaðurinn er kannski ekki efst á umhugsunarlistanum, ef það má orða það þannig. En við verðum að hlúa að landbúnaði okkar og ég hef sagt að allar þjóðir styðja við landbúnað sinn. Nú í loftslagsumræðunni, sem er að sjálfsögðu mjög mikilvæg, um kolefnisjöfnun og í öllu því er innlend matvælaframleiðsla mjög mikilvæg til að vinna gegn loftslagsvánni að því leytinu til að það dregur úr kolefnissporinu, eins og sagt er. Allir stjórnmálaflokkar eiga að taka sig saman í þeim efnum og styðja við íslenskan landbúnað og reyna að auka íslenska landbúnaðarframleiðslu sem mest. Þess vegna hef ég aldrei skilið þennan mikla áhuga sumra stjórnmálaflokka á því að flytja inn sem mest af matvælum en í sömu andrá tala þeir um mikilvægi þess að draga úr kolefnisspori. Það er svolítil [[Forseti hringir.]]þversögn í því. En ég tel afar brýnt að við tryggjum að landbúnaðurinn fái eðlilegar fjárveitingar.
Herra forseti. Það er kannski við hæfi að ég ljúki þessari umræðu af hálfu óbreyttra þingmanna í dag þar sem ég er að færa mig um set úr fjárlaganefnd eftir sex ára dvöl held ég. En ég verð að taka undir mjög margt sem hefur komið fram í dag hjá félögum mínum. Ég er afskaplega ánægð með þetta fjárlagafrumvarp, enda endurspeglar það markmið þessarar ríkisstjórnar. Við erum að reyna að takast á við þá niðursveiflu sem við horfumst nú í augu við vegna aðstæðna sem við þekkjum, bæði ferðamennskuna og loðnubrest, eins og hefur verið reifað í dag. Það gerum við m.a. með því að sýna á spilin varðandi fjárfestingu í því sem við gjarnan tölum um sem innviði, sumir telja að við höfum gjaldfellt það orð, þ.e. fjárfestingu í grunnþjónustu ríkisins, kannski á maður bara að segja það. Það gerum við með því að draga úr þeim afgangi af rekstrinum sem við höfðum áður gert ráð fyrir. Það er hlutverk okkar og við höfum litið á það þannig að þegar svona árar þá tökumst við á við það með akkúrat þeim aðgerðum sem m.a. má finna í fjárlagafrumvarpinu, með því að setja smáinnspýtingu í kerfið. Það er mjög margt sem segir að við séum á réttri leið, ég held að það hljóti að vera þegar við erum með sögulega lága vexti. Það er líka margt sem spilar með okkur. Með atvinnulífinu og stéttarfélögunum tókust svokallaðir lífskjarasamningar og þar kom ríkisstjórnin töluvert að, það eru líklega einir 16 milljarðar sem þær aðgerðir kosta eða eru innlegg frá ríkisstjórninni til að koma þeim samningum á. Það hefur sitt að segja til að viðhalda bæði félagslegum og efnahagslegum stöðugleika. Þó að við setjum töluvert mikla fjármuni, eða í kringum 80 milljarða, í innviðafjárfestingar og það hafi ekki verið svo mikið í afskaplega langan tíma þá vitum við að þörfinni er hvergi nærri fullnægt. En við erum sannarlega á réttri leið. Mig langar aðeins að koma inn á það, í ljósi þess að ég er að færa mig um set, að ég held að fjárlaganefndarfólk eigi að fylgja því eftir sem við höfum rætt um áður, þ.e. nú er komin reynsla á fjárlagavinnuna frá upphafi til enda með sömu ríkisstjórn sem hefur lagt fram málin eftir sama ferli og á vorönninni ætti kannski að fara í gegnum hvað það er sem við viljum gera öðruvísi. Þá meina ég að það verði mikið samráð með ráðuneytinu, með nefndinni, jafnvel þinginu, alla vega var forseti búinn að ámálga að gera það á einhvern slíkan hátt. Ég held að við ættum að gera það vegna þess að það eru skiptar skoðanir um framkvæmdina. Þetta er alltaf að verða gagnsærra, hægt og sígandi, það gerist ekki mjög hratt en það gerist þó. Inn á vef fjármálaráðuneytisins er komin miklu skýrari og skemmtilegri framsetning á frumvarpinu og fylgigögnum þess þannig að það er að verða auðveldara að sjá á bak við eins og oft hefur verið talað um. En okkur í fjárlaganefnd hefur stundum fundist að okkur væri þröngt skorinn stakkur og við fengjum úr litlu að moða og það þarf líka að breyta verklagi þannig að þingið fái raunveruleg völd hvað þetta varðar en taki ekki bara við eins og hefur oft verið í gegnum tíðina. Ég brýni ykkur í því að fylgja því eftir sem við höfum áður rætt. Mig langar að koma inn á nokkur atriði, þetta er ekki langur tími, sem vert er að segja frá og er að finna í fjárlagafrumvarpinu. Það hefur verið eitt af forgangsmálum okkar Vinstri grænna að hafa fæðingarorlofskerfið þannig að bæði verði orlofið lengra og greiðslur hærri. Miðað við það sem hér er boðað er hvort tveggja að verða að veruleika, hægt og sígandi. Heildarútgjöldin verða í kringum 20 milljarðar árið 2022 samanborið við 10 milljarða árið 2017 á verðlagi hvors árs þannig að við erum að tvöfalda þau og það er gríðarlega mikilvægt fyrir barnafjölskyldur. Sem betur fer er aukning í því að fólk taki fæðingarorlof og það er afskaplega ánægjulegt. Foreldrar 91% barna sem fæddust 2015 fengu greitt fæðingarorlof úr Fæðingarorlofssjóði en á síðasta ári voru það 95%, þannig að hlutfallið er kannski að fara eins hátt og það mögulega gæti gert. Hér hefur verið rætt töluvert um loftslagsmál og var gert í gær líka í ræðum um stefnuræðu forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur. Það hlýtur að teljast afar jákvætt í því umhverfi sem við horfumst í augu við að framlög til umhverfismála hækka núna milli áranna 2019 og 2020 um 1 milljarð. Það fer líka tæpur hálfur milljarður til loftslagstengdra verkefna þannig að við stöndum við það sem stendur í stjórnarsáttmálanum. Fyrst og fremst snýr þetta auðvitað að loftslagsmálunum en við erum einnig að tala um rannsóknir og vöktun á svæðum í náttúrunni upp á stórar fjárhæðir, aukna landvörslu og fleira slíkt svo að það er verið að spýta vel í þarna. Mig langar líka að koma inn á framhaldsskólann því að hér hefur verið sagt að þar séu framlög að lækka en þegar málaflokkurinn er skoðaður í heild er ekki svo. Framlögin hafa hækkað úr 1.732.000 í 1.819.800 kr. á hvern nema þannig að þau eru að hækka. Samkvæmt fjármálaáætlun á þetta að halda áfram svo að frá árinu 2017 erum við búin að auka fjárframlög til framhaldsskólakerfisins um 1,3 milljarða. Það getur ekki talist samdráttur þegar um slíkar fjárhæðir er að ræða. Við þurfum að standa vörð um það, enda ekkert í rauninni mikilvægara en menntun fólks til að við getum tekist á við þau verkefni sem eru fram undan. Við þurfum ekki bara að tala um að starfsnámið þurfi aukinn styrk, við þurfum að standa við það. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að efla iðn-, starfs- og verknám þannig að reiknilíkan framhaldsskólanna taki meira mið af því en verið hefur, það hafa miklar athugasemdir verið gerðar við það. Í þetta er bætt 172 milljónum sem hefur kannski eitthvað að segja. Svo eru margar aðgerðir sem við þekkjum og hafa verið í fjölmiðlum undanfarið sem snúa að skólamálum. Og af því að það er sífellt verið að tala um OECD og samanburðinn í háskólanum þá kom það fram hjá ráðherra á dögunum að það hefði verið sent beinlínis til OECD hvernig þeir gætu hjálpað okkur að mæla þau viðmið og það kom fram á fundi hennar með fjárlaganefnd, ég held ég fari rétt með, að það væri eiginlega ómögulegt að gera þetta. Við eigum eftir að sjá hvernig því vindur fram en málið er komið a.m.k. í þann farveg. Síðan er það leiguhúsnæði sem má ekki gleyma. Það er eitt af því í frumvarpinu sem kemur þeim sem kannski minnst hafa á milli handanna til góða. Það er líka partur af lífskjarasamningunum að stofnframlög ríkis og sveitarfélaga verða líklega frá árinu 2016 og fram til ársins 2023 á bilinu 60–75 milljarðar þannig að þetta eru stærstu og umfangsmestu húsnæðisframkvæmdir sem efnt hefur verið til af hálfu stjórnvalda í Íslandssögunni. Við erum að reyna okkar besta til að koma til móts við þá sem hafa kannski ekki getað komið sér þaki yfir höfuðið sómasamlega. Þeir sem eru m.a. að reisa þessar íbúðir og eru nú þegar búnir að því er íbúðafélagið Bjarg og fleiri sem eru í óhagnaðardrifnum byggingum. Svo er það samgöngumálin. Þau hækka núna um 4,5 milljarða frá þessu ári sem er 11% hækkun. Það eru gríðarlega háar tölur. Stærsti hlutinn fer til framkvæmda og viðhalds, síðan eru framlög til annarrar þjónustu og annarra verkefna í samgöngumálunum. Svo eru fjárveitingar sem tengjast byggðaáætlun sem koma inn í þetta líka. Ég vil biðja fjárlaganefndarfólk að hafa auga með peningunum í sóknaráætlanir, að þær upphæðir lækki ekki. Það er ákall um að þær hækki frekar en hitt og við höfum talað fyrir því að færa verkefni [[Forseti hringir.]]yfir til landshlutasamtakanna í gegnum sóknaráætlanir. Það fara peningar inn í byggðaáætlun en þeir fara líka beint til sóknaráætlana.
Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að sjá eftir hv. þingmanni úr fjárlaganefnd, mikil reynsla bundin þar. Ég vil kannski aðeins grípa inn í þá reynslu núna þar sem hv. þingmaður hefur setið þar allt tímabilið, bæði fyrir og eftir breytinguna með lögum um opinber fjármál. Hluti af fyrirspurnaröð minni hérna er svolítið að fá álit fólks á stöðunni á þessari svokölluðu innleiðingu. Ég tel að við séum þó nokkuð langt frá því að vera komin á réttan stað og að við höfum ekki byrjað á réttu pörtunum, þ.e. við erum í rauninni ekki einu sinni byrjuð á aðalatriðunum samkvæmt lögum um opinber fjármál. Það er kostnaðarmat, ábatagreining, forgangsröðun verkefna o.s.frv. varðandi stefnu stjórnvalda. Þegar ég skoða lög um opinber fjármál sé ég þetta sem algjört aðalatriði til þess að geta tekið ákveðnar og upplýstar ákvarðanir um það hvort stefnan sé raunsæ eða ekki og hvort verið sé að fara vel með fjármuni almennings eða ekki. Mér þætti vænt um að fá örstutta yfirferð yfir söguna í þessu og stöðuna núna frá hv. þingmanni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er alveg sammála honum í því að við þyrftum oft og tíðum að hafa mun ítarlegri gögn en við höfum. Ég sagði áðan að við værum á réttri leið. Það er verið að opna þetta betur. Fjármálaráðuneytið er að sýna betur á spilin, gera þetta grafískara, þægilegra til vinnu og allt það. En ég get alveg tekið undir það að maður verður óþolinmóður þegar maður er að vinna með doðranta sem eru ekki skemmtilegir aflestrar eins og fjárlagafrumvarpið er. Það er tyrfið og okkur sem erum búin að starfa í nefndinni í kannski nokkur ár finnst það svo sem ekkert auðveldara nema maður veit sirka hvernig á að fletta því. Þó get ég sagt þingmanninum, en eins og hann benti á hef ég setið í nefndinni fyrir og eftir lög um opinber fjármál, að mér finnst við vera að færast í áttina að betra fyrirkomulagi. Við í fjárlaganefnd fórum til Svíþjóðar og hittum þar bæði ríkisendurskoðanda og fjárlaganefndarfólk og fleiri og mér fannst það mjög áhugavert, margar upplýsingar sem maður tók með sér þaðan. En mér fannst við alltaf allt of bjartsýn að halda að við gætum umbreytt sniglinum sem opinbert kerfi er á þremur árum. Mér fannst það mjög óraunhæft, enda hefur það komið á daginn, það gengur ekkert upp. Okkur miðar mjög hægt en okkur miðar áfram. Það sem ég endaði áðan á að segja var að mér finnst svolítið eins og við tökum við fullbúnu verkefni sem við eigum bara að afgreiða, mér finnst vanta að nefndin hafi meira svigrúm innan rammans til þess að vinna með þegar hún er búin að fá gesti, fá ábendingar og geti tekist [[Forseti hringir.]]á við það sem þar kemur fram í staðinn fyrir að hefðin hefur verið á Íslandi, bæði fyrir og eftir breytingu, að nánast allt er nýtt. En það er reyndar kannski ekki gert núna.
Virðulegur forseti. Maður verður einmitt að skella einu hressu hrósi til fjármálaráðuneytisins vegna gagnvirku vefsíðunnar sem við fengum aðgang að og allir eru með aðgang að og geta flett upp fjárlagaliðum og leitað, mjög sniðug, maður fær góðan samanburð milli ára, mjög flott. Hverjar eru þá ábendingar hv. þingmanns á leiðinni út? Nú þarf hún ekki að pæla í því lengur, komin í aðra nefnd, getur stungið upp á hvaða vitleysu sem er. Hver eru næstu skrefin í innleiðingu á þessu hjá okkur? Mér finnst alla vega að framkvæmdarvaldið ætti að sýna okkur innleiðingaráætlun. Allt í lagi, það er ekki í lögunum, en a.m.k. að sýna okkur að þetta eigi að vera tilbúið á næsta ári, þetta á þarnæsta ári o.s.frv., þannig að við höfum það fyrir framan okkur. Ef við viljum fá einhverja alvöru í það þá myndum við skella því inn í lög um opinber fjármál til þess að framkvæmdarvaldið fari eftir því en brjóti ekki loforðið. Maður býst við miklu meiru en er raunin núna, miðað við hvernig lögin eru og þau eru í fullu gildi. Maður býst við ákveðnum tölum og gögnum og upplýsingum sem maður fær ekki. Þá verður maður frekar vonsvikinn og fallast hendur. Í mörgum tilvikum hefur maður lent í því að sjá einhverja tölu, t.d. varðandi Landspítalann, og maður pælir í því: Af hverju er þetta þessi tala en ekki einhver hærri tala eða lægri tala? Og þegar talað er um rekstrarvanda, af hverju er það ekki frekar fjármögnunarvandi? Maður fær aldrei svör. Þess vegna bið ég einmitt um kostnaðar- og ábatagreiningu þegar nýir fjármunir fara inn í rammann, þá er alla vega hægt að rekja það í kjölfarið. Það vantar náttúrlega að kostnaðargreina allt það sem er í rammanum en smám saman skiptist það út og smám saman bætist við þannig að lokum fengjum við kannski miklu betri og gagnsærri gögn sem myndu útskýra fyrir okkur af hverju það er þessi tala en ekki einhver önnur.
Virðulegur forseti. Ég get alveg tekið undir það að ef við hefðum sett upp eitthvert skema sem heitir innleiðingaráætlun strax í upphafi þá hefðu menn kannski ekki verið alveg svona bjartsýnir á að þetta gæti tekist, fyrir það fyrsta. Ég held að það hefði getað verið skynsamlegt og það er skynsamlegt að reyna að horfa á stöðuna eins og hún er. Þess vegna nefndi ég áðan mikið samráð sem við vorum að tala um og höfum aðeins reifað og ég held að tími sé kominn á að það verði. Þá getum við skipst á skoðunum án þess að vera að ræða endilega innihald, heldur bara framkvæmd og verklag og annað slíkt. Ég held að eitthvað gæti komið fram í vinnunni af því að við getum leyst þetta betur saman. Við nefndum bæði vefinn og það hefur sýnt sig að þetta er að tikka smám saman inn. Eins og hefur komið fram er hægt að kostnaðarmeta sumt, annað er öllu erfiðara og menn eru að áætla. En það búa þó auðvitað einhverjar áætlanir þar að baki. Ég get tekið undir það að við eigum að geta fengið ítarlegri grunngögn og upplýsingar um það. Þingmaðurinn nefndi t.d. Landspítalann. Landspítalinn sjálfur hefur svo sem komið með, ég man ekki hvort það var í fyrra eða hittiðfyrra, nokkuð ítarlega greiningu þannig að spítalinn sjálfur á þetta, hann veit á hverju hann byggir. Í sjálfu sér getur umsögn hans beinlínis verið kostnaðarmatið. En svo er það ábatagreiningin, það er með sumt sem maður setur fingurinn upp í loft. Það er ekki beinlínis hægt að ábatameta allt en við getum byrjað, ég tek undir það, við getum byrjað með einhverjum mælingum þar sem við segjum að það sé þetta sem við viljum fá [[Forseti hringir.]]og heilbrigðisráðherra gerir það töluvert í vinnu sinni. Hún segir: Við erum að kaupa heilbrigðisþjónustu [[Forseti hringir.]]og við viljum hafa hana svona en ekki einhvern veginn öðruvísi og við viljum fá þetta út úr henni en ekki eitthvað annað, [[Forseti hringir.]]þannig að hún viti hvað hún er að fá fyrir peningana. Það getum við auðvitað kallað ábatagreiningu eða mælingu eða eitthvað slíkt.
Virðulegi forseti. Ég vil undir lok þessarar umræðu lýsa yfir ágætri ánægju með það fyrirkomulag sem hér var ákveðið. Ég geri mér grein fyrir að öllum framsögumönnum flokka hefur þótt þetta knappur tími, eins og mér sjálfum. Það er dálítið sérkennilegt að þingsköpin geri ráð fyrir því að undir venjulegum kringumstæðum fái maður 30 mínútur til að kynna frumvarp, stórt eða smátt, en þegar eitt stærsta málið kemur, sem er fjárlagafrumvarpið sjálft, sé tíminn skorinn niður um helming, eða niður í 15 mínútur fyrir framsögumann, og talsmenn flokkanna og aðrir fá tíu mínútur. En engu að síður hefur verið ágætis taktur í þessari umræðu og kannski hefur það tekist með þessu fyrirkomulagi, sem er það sama og var í fyrra, að hafa aðeins snarpari skoðanaskipti. Ekkert okkar hefur neina sérstaka ánægju af því að hlusta á hálftímalangar ræður. Það ekki það sem ég sakna í þessu. Ég vildi samt sem áður nefna að mér finnst hafa verið ágætisflæði í umræðunni og margt mjög gagnlegt komið fram. Fyrir mig sjálfan stendur það mjög upp úr í stóra samhengi hlutanna að það kemur okkur að gagni núna að hafa búið í haginn fyrir minni vöxt í hagkerfinu. Ég man eftir því að hafa stundum verið í bílnum á leiðinni heim úr vinnunni eða á leiðinni í vinnuna fyrir nokkrum árum síðan að hlusta á útvarpsþætti þar sem menn sögðu: Ja, það eru verkefni sem þarf að leysa, af hverju er ríkið að leggja áherslu á að vera með 30 milljarða afgang? Hvers vegna í ósköpunum þarf að leggja upp með að skila miklum afgangi á ríkisfjármálunum? Það er kannski að birtast okkur núna og er lærdómur sem við verðum að taka með okkur inn í framtíðina að það er ekki á vísan að róa ef menn stilla útgjaldastigið meðan vel gengur það hátt að þeir eiga ekki fyrir útgjöldum þegar hægir á. Það stendur þannig á hjá okkur að við getum núna lagt upp með, á grundvelli þeirrar þjóðhagsspár sem við höfum til að spila með - eða úr að spila, ætti ég kannski frekar að segja - að við stöndum við öll okkar útgjaldaáform án þess að fara í halla. Það er merkilegt sem fram kemur í fjárlagafrumvarpinu að við höfum aldrei áður í þeirri 20 ára sögu sem er tekin til skoðunar í efnahagskafla frumvarpsins verið með frumjöfnuð á sama tíma og hagvöxtur er 1,5% eða minna. Að þessu leyti til höfum við verið að vinna til góðs með því hvernig þingið hefur afgreitt ríkisfjármálin með fjárlögum á undanförnum árum. Við höfum augljóslega lækkað skuldir og við njótum góðs af því að alþjóðlega vaxtaumhverfið er okkur hagstætt um þessar mundir, stutt síðan við tókum erlend lán á 5,5% vöxtum, nú borgum við 0,1%. 0,1 á móti 5,5 fyrir nokkrum árum síðan. Lægri vaxtabyrði hefur augljóslega skilað sér í því að svigrúm vex til að forgangsraða fjármunum með öðrum hætti. Við segjum stundum að við viljum frekar setja fjármuni í velferð en vexti og við höfum svo sannarlega verið að gera það. Þeir útgjaldaþættir í ríkisfjármálunum sem hafa tekið til sín mestan vöxt eru heilbrigðismál og velferðarmál frá árinu 2017 og það munar mjög miklu hvað þessir tveir málaflokkar, þessi málefnasvið, standa ofar öðrum varðandi forgangsröðun. Heilbrigðismálin hafa tekið u.þ.b. 35% af aukningunni frá 2017 þegar við horfum á þetta fjárlagafrumvarp til samanburðar. Þar erum við að tala um 35% af 110 milljarða aukningu á ári. Þetta eru gríðarlega háar fjárhæðir en þær gagnast úti í samfélaginu til þess að reka öflugri þjónustu. Ég vona að enginn taki það óstinnt upp þó að ég nefni að það er mikill munur á umræðunni í dag þegar fram kemur til umræðu fjárlagafrumvarp og þeirri sem var fyrir ekki mörgum árum þegar t.d. nokkrar vikur liðu þar til forstjóri Landspítalans sagðist ekki treysta sér til að vinna við þessar aðstæður, eins og þá gerðist, eða að uppi voru stór orð í þingsal um að fjöldi stofnana og lykilþjónustuþátta á ábyrgð ríkisins væri vanfjármagnaður. Það er mjög mikill munur á umræðunni í dag borið saman við það sem var fyrir einungis örfáum árum um þetta efni. Bara til upprifjunar var líka brugðist við þeirri umræðu á sínum tíma. Við fengum hagstæðari hagspá og við jukum útgjöldin til samræmis við aukið svigrúm sem kom með hagfelldari hagspá að hausti. Ég man ekki betur en að við ykjum útgjöldin í meðförum þingsins um allt að 20 milljarða einn veturinn frá framlagningu fjárlagafrumvarpsins þar til að fjárlög voru afgreidd. Þannig að það er stutt síðan í árum talið. En í efnahagslegu samhengi er einhvern veginn orðið ofboðslega langt síðan þetta var. Við erum komin á allt annan stað hvað þetta snertir. Það breytir því ekki að það bíða þingsins mörg gríðarlega brýn úrlausnarefni og umræðan í dag sýnir að við höfum sem þing mjög mikinn metnað til þess að þetta sé gert vel. Það hafa komið fram ábendingar um að menn vilji fá betri rökstuðning, betri gögn, betri áætlanagerð, til að réttlæta þau útgjöld sem er verið að leggja til. Það hafa sömuleiðis komið fram í umræðunni sjónarmið um að forgangsröðun sé ekki alveg rétt, að við ættum að vera með hærra hlutfall útgjalda í fjárfestingu. Ég bendi í því samhengi á hagræna skiptingu útgjaldanna sem er listuð upp í fjárlagafrumvarpinu. Það eru alveg rök fyrir því að við ættum við þær aðstæður sem eru uppi í dag að leggja enn meiri áherslu á að fjárfesta í innviðum sem munu gagnast til lengri tíma. Þannig mætti áfram telja ýmis álitamál sem hafa verið tekin upp og skoðanaskipti sem hafa átt sér stað í dag en ég tel að við séum vel í sveit sett núna til að taka á öllum þessum málum. Við komum eins og undanfarin ár tiltölulega snemma að hausti fram með fjárlagafrumvarp og tekjuráðstafanir sömuleiðis. Nú fær nefndin þessi mál til skoðunar. Fjármálaráðuneytið mun leggja allt kapp á að veita svör og upplýsingar, eftir því sem eftir því verður kallað, og ég óska nefndinni góðs gengis í þessari vinnu, býð fram okkar krafta og óska eftir góðu samstarfi við nefndina.