Herra forseti. Í síðustu viku skilaði starfshópur sem ég fór fyrir skýrslu til hæstv. heilbrigðisráðherra um hjálpartæki og hvernig við sjáum fyrir okkur framtíðarfyrirkomulag þeirra. Mig langaði að gera Alþingi örstutta grein fyrir þessari vinnu. Í starfshópnum sátu ásamt mér fulltrúar frá hagsmunasamtökum notenda hjálpartækja og fagaðilar sem aðstoða fólk við að velja rétt hjálpartæki, svo sem iðjuþjálfar og sjúkraþjálfarar, en einnig fulltrúi frá Sjúkratryggingum Íslands sem hefur lokaumsjón með því að útdeila stórum hluta hjálpartækja. Ég bind miklar vonir við að nú verði farið í tiltekt í þessum málum. Þó að við Íslendingar gerum ýmislegt ágætlega þegar kemur að hjálpartækjum er svo sannarlega margt sem betur má fara. Eitt af því sem þarf að gera er hreinlega að endurskoða reglugerðir og uppfæra þær í samhengi við lög. Þetta kann að hljóma í eyrum einhverra sem óttalegur tittlingaskítur og eitthvað sem skiptir ekki máli en svo er alls ekki. Það skiptir máli hvernig við tölum um hlutina, þar er nefnilega ákveðin lína sett. Hér eru einnig lagðar til stærri og flóknari breytingar, svo sem að taka til endurskoðunar hvort leggja eigi virðisaukaskatt á hjálpartæki og hvort rétt sé að sameina hlutina þannig að mál sem snerta hjálpartæki og fara núna í gegnum tvö ráðuneyti og eru einnig í höndum sveitarfélaganna verði öll á höndum ríkisins og heyri undir eitt ráðuneyti. [[Forseti hringir.]]Ég bind miklar vonir við að hér sé komin af stað vinna sem verði notendum hjálpartækja til mikilla hagsbóta.
Virðulegi forseti. Í gildandi búvörusamningum er samningur um starfsskilyrði nautgriparæktar frá 2016. Sá samningur felur í sér stefnumörkun um breytingar á því kerfi sem hefur verið við lýði síðasta aldarfjórðung. Meginstefið er að greiðslumark í mjólk ætti að fjara út á samningstímanum, bæði sem viðmiðun fyrir beingreiðslur og kvóti sem tryggir forgang á innanlandsmarkaði. Önnur markmið með þessum samningi eru að efla íslenska nautgriparækt, skapa greininni sem fjölbreyttust sóknarfæri og búa hana undir áskoranir næstu ára. Samningnum er ætlað að hvetja til þróunar og nýsköpunar í greininni með heilnæmi og gæði afurða, velferð dýra og samfélagslega ábyrgð að leiðarljósi. Í samningnum er líka gert ráð fyrir að það verði tekið upp á þessu ári og endurskoðað hvort markmiðum samningsins hafi verið náð og hvort ástæða sé til að gera á þeim breytingar og að sú ákvörðun sem stefnt var að um afnám kvótans árið 2021 verði tekin til endurskoðunar. Ráðherra setti á samráðshóp um endurskoðun búvörusamnings og skilaði hann af sér tillögu til ráðherrans í febrúar sl. en ekkert hefur borið á viðbrögðum stjórnvalda. Þetta hefur skapað óvissu hjá bændum og frost hefur ríkt á mjólkurkvótamarkaðnum. Þetta hefur valdið erfiðleikum, m.a. við nýliðun. Þeir sem hafa verið í uppbyggingu með aukningu í huga geta ekki nálgast framleiðslurétt til þess. Segja má að bændur hafi lokast inni í þessum aðstæðum. Könnun var gerð meðal bænda og þá voru 90% á því að halda óbreyttu ástandi áfram, þ.e. að halda í greiðslumarkið í mjólk. Sú niðurstaða ber auðvitað keim af því að ekki er komin fram nein önnur stefna sem er betri eða valkostur við núverandi kerfi heldur dvelja þeir áfram í óvissunni. Þess vegna skora ég á ráðherra að gera skurk í þessum málum og leysa þennan hnút.
Virðulegur forseti. Ég ætla að nota tækifærið og ræða um sorpmál og tilfærslu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga. Mér er mjög annt um sveitarfélögin og ég átta mig á því að þau sinna gríðarlega mikilvægri nærþjónustu við íbúa í þessu landi. En í mínum huga er úrgangsstjórnun hreinlega ekki nærþjónusta og horfa þarf á hana yfir landið allt. Því miður hefur okkur ekki tekist það enn. Sveitarfélögin sinna þessu í sínum byggðasamlögum og allt of mikill tími virðist fara í það milli sveitarfélaga að rífast um hvar eigi að koma næstu brennslustöð eða næstu urðunarstöð fyrir eða hvar gas- og jarðgerðarstöð eigi að vera. Á fundi í hv. efnahags- og viðskiptanefnd í morgun ræddum við um urðunarskattinn og fengum til okkar gesti, bæði frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Sorpu. Allir geta lesið þær umsagnir sem borist hafa um urðunarskattinn og þær eru því miður ekki jákvæðar. Það er kannski ekki miður, það er alltaf mjög gott að fólk hafi miklar skoðanir á því þegar við tölum um skatta, það á ekki að vera auðvelt að hækka skatta eða leggja á nýja skatta og mjög gott að fólk sé vakandi yfir því. En þarna held ég að við þurfum aðeins að fara að huga að útfærslunni. Hugmyndafræðin á bak við urðunarskatt er sú að við hættum að urða eða að urðun minnki eins mikið og mögulegt er. Hugmyndin gengur út á það að þeir borgi sem menga. En við þurfum þá að geta útfært hlutina með þeim hætti að það sé raunverulega þannig. Því miður höfum við ekki þau tæki og tól í dag, að mér sýnist, til að útfæra þetta með þeim hætti. Ég hef reyndar nokkrum sinnum velt því fyrir mér í þessum ræðustól hvort ekki sé tímabært að ríkið taki yfir úrgangsstjórnunina. Það er nærþjónusta að sjá um sorphirðu og það eiga sveitarfélögin að sjálfsögðu að gera með því að bjóða þá þjónustu út, einkaaðilar sinna henni meira og minna á flestum stöðum fyrir utan Reykjavík. En horfa á heildstætt og yfir landið allt á það hvernig við endurvinnum efni og hvort við setjum það í brennslu, urðun eða gas- og jarðgerð.
Herra forseti. Guðrún Bachmann, Guðmundur Kamban, Borghildur Fanning, Jón Maron, Björn Blöndal. Þarna er hún Guðrún, amma mín, og bræður hennar og systir. Önnur systkin báru kenninöfnin Jónsdóttir eða Jónsson. Og hvaðan kom svo Bachmann-nafnið sem amma mín bar? Jú, það ku hafa verið Jón Hallgrímsson sem fór utan til náms til Þýskalands. En af því að Hallgrímssonar-nafnið var svo flókið þótti betra að kenna sig við Bakka. Þetta var um þarsíðustu aldamót. Þá mátti nefnilega velja hvað maður hét. Af hverju er ég að rifja þetta upp? Vegna þess að á dögunum fengum við fregnir af því að systurnar Ingibjörg Sædís og Eydís Rán sem búa á Íslandi árið 2019, ólust upp við mikla fátækt og vanrækslu og hafa ekki átt í neinum samskiptum við föður sinn í rúman áratug, vilji nú hætta að bera nafn hans, vilji hætta að kenna sig við föður sinn, og taka upp nýtt kenninafn. Er það ekki auðsótt mál, myndi maður ætla? Nei, hin alls ráðandi hönd ríkisvaldsins bannar þeim það. Ríkisvaldið bannar þeim að breyta um kenninafn af því að þær bera ekki ættarnafn langt aftur í ættir. Þær fá ekki að velja. Við reyndum á síðasta þingi að breyta þeim óskapnaði sem mannanafnalög eru en meiri hluti á þingi, stjórnarflokkarnir, ríkisstjórnarþingmennirnir, komu í veg fyrir nauðsynlega breytingu. Þess vegna höfum við ákveðið að þær systur fái ekki að breyta um kenninafn. Þær skulu áfram bera nafnið Bergsteinsdóttir, sem veldur þeim vanlíðan, vegna þess að ríkisvaldið vill það. Ríkisvaldið hefur ákveðið að velja það að þær megi ekki heita Bergvík eða Brimberg eins og þær hafa sjálfar óskað eftir, heldur skulu þær áfram bera nafn sem þær óska ekki eftir að heita.
Hæstv. forseti. Síðan árið 1995 hefur samfélagið með markvissum hætti rannsakað hagi ungs fólks og niðurstöður könnunarinnar eru taldar mjög áreiðanlegar. Rannsóknir og greining heldur utan um þessa könnun og grunnskólar landsins framkvæmir hana og ég vil nota þetta tækifæri til að þakka þessum aðilum fyrir, en rannsóknin er unnin fyrir mennta- og menningarmálaráðuneyti. Nýlega birtust okkur niðurstöður könnunarinnar Ungt fólk 2018 sem varðar hagi nemenda í 8., 9. og 10. bekk. Ég vil hvetja ráðherra, þingmenn og sveitarstjórnarfulltrúa til þess að nýta þessar niðurstöður og horfa til þeirra þegar kemur að ákvarðanatöku en í skýrslunni er samanburður frá árinu 2000. Skoðum helstu niðurstöður. Almennt dregur úr skipulegu félags- og tómstundastarfi. Hlutfallslegur fjöldi ungmenna sem fara í partí hefur dregist saman. Á sama tíma hefur dregið úr aðsókn í félagsmiðstöðvar. Um fjórði hver nemandi í 9. og 10. bekk ver engum tíma í lestur utan skóla. Samvera með foreldrum eykst. Hlutfall foreldra sem fylgjast með því hvar börnin þeirra eru hefur hækkað. Ungmennum sem fara út eftir kl. tíu á kvöldin fækkar verulega. Sömuleiðis fækkar ungmennum sem fara út eftir miðnætti. Koffínneysla hefur aukist talsvert. Ungmennum, sérstaklega drengjum, sem finnst námið sitt tilgangslaust fjölgar og sömuleiðis fjölgar ungmennum sem leggja minni rækt við nám sitt. Og ungmenni vinna mjög mikið með náminu. Hæstv. forseti. Við höfum náð stórkostlegum árangri varðandi vímuefnaneyslu ungs fólks með markvissum hætti. Árið 1998 höfðu 48% ungmenna í 10. bekk neytt áfengis síðastliðna 30 daga. Sú tala stendur nú í 5%. Sömuleiðis hefur dregið verulega úr reykingum á sígarettum. Þetta er hægt. Það er hægt að ná árangri ef við látum okkur unga fólkið varða og viljum gera betur. Langflest ungmenni í samfélaginu okkar eru okkur til mikils sóma. Höldum því á lofti og gerum enn betur.
Herra forseti. Eitt helsta markmið lífskjarasamninga sem undirritaðir voru í vor var að skapa skilyrði til vaxtalækkunar sem kæmi bæði heimilunum og atvinnulífinu til góða. Þannig ætti vaxtalækkun samkvæmt samkomulaginu að auka ráðstöfunartekjur heimila með fasteignalán en jafnframt að stuðla að því að fólk sem væri úti á leigumarkaðnum fengi að njóta hennar í gegnum lægri húsaleigu. Þá ætti vaxtalækkunin að gera atvinnulífinu kleift að standa undir launahækkunum en að auki má segja að það gefi atvinnulífinu einnig möguleika á að ráðast í arðbærar fjárfestingar sem er sérlega mikilvægt nú þegar tekur að hægja á í hagkerfinu. Því er ánægjulegt að frá undirritun lífskjarasamninga hafi stýrivextir Seðlabankans lækkað úr 4,5% niður í 3,25% í nokkrum skrefum. Er það mikið gleðiefni að sú vaxtalækkun virðist vera að skila sér inn í vaxtastigið en samkvæmt mánaðarskýrslu frá Íbúðalánasjóði hafa vextir á fasteignalánum lækkað um allt að 1,7 prósentustig á þessu tímabili. Þessi árangur hingað til sýnir mikilvægi öflugs þríhliða samtals og samvinnu verkalýðshreyfingar, atvinnurekenda og ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þó er mikilvægt að fylgjast vel með að heimilin, hvort sem þau eru með fasteignalán eða á leigumarkaði, fái sannarlega að njóta ávinningsins sem hefur hlotist í gegnum bætt vaxtakjör á lánum eða lægri leigu. Lífskjarasamningar byggja á því að allir leggi sitt á vogarskálarnar til að byggja upp betra samfélag. Stjórnvöld munu standa við sitt í samræmi við lífskjarasamninginn. Í fjárlagafrumvarpinu var t.d. kynnt nýtt þrepaskipt tekjuskattskerfi sem mun fyrst og fremst gagnast þeim sem lægstar hafa tekjurnar. Það er og jákvætt að breytingarnar á tekjuskattskerfinu í réttlætisátt verða innleiddar að fullu á tveimur árum en ekki þremur eins og lagt var af stað með í upphafi. Þá er lenging fæðingarorlofsins í tíu mánuði nú um áramótin og síðan eitt ár um áramótin þar á eftir mikil framför. Það er ekki einungis mikið framfaraskref fyrir barnafólk heldur líka lykilatriði í baráttunni fyrir kynjajafnrétti. Eins og alltaf eru aukin lífsgæði samspil margra þátta og allt starf ríkisstjórnarinnar miðar að því.
Virðulegi forseti. Sjaldan eða aldrei hefur verið meiri ástæða en nú til að eiga góða rödd með vinum okkar, Grænlendingum og Færeyingum, hvað lýtur að sérstöðu okkar hér á norðurslóðum. Við erum nýlega búin að halda hér einhverja glæsilegustu ráðstefnu sem haldin hefur verið þar sem voru um 60 lönd og 2.000 þátttakendur. Mér er sá sómi sýndur að vera í svokölluðu Vestnorrænu ráði og við erum að fara í næstu viku, fulltrúar Alþingis, fulltrúar Íslendinga, til Grænlands til að ræða þar við vini okkar, félaga og nágranna um stöðuna eins og hún er. Frá því að ég kom á hið háa Alþingi og var boðið að vera í Vestnorræna ráðinu hef ég barist fyrir því, verð ég að viðurkenna, að skilja yfir höfuð hvað fer fram á þeim ráðstefnum sem ég sæki þegar ég sæki frændur okkar heim. Mér þykir við vera að spara aurinn og fleygja krónunni þegar hluti af okkur, ég veit ekki hversu mörg, en ég sé það á þessum samkomum okkar að við erum ansi mörg ekki bær til þess að tjá sig af neinu viti eða neinni skynsemi um það sem þar fer fram. Ég skora á alla sem geta komið að því og segi: Ef einhvern tíma var þörf á að sendinefnd Íslendinga í Vestnorrænu ráði geti tjáð sig og talað og tekið þátt í starfinu þá er það akkúrat núna.
Herra forseti. Við þekkjum umræðuna um þær kröfur sem settar voru á atvinnubílstjóra, kröfur sem kostuðu bílstjóra og þau fyrirtæki sem starfa á sviði vöru-, efnis- og fólksflutninga mikla peninga. Sú umræða hefur verið tekin í þingsal áður. Það sem er þó alvarlegast við innleiðingu þessarar Evróputilskipunar er ekki sá kostnaður sem lagður var á fyrirtækin og neytendur þeirra eða sú staðreynd að hún var ekki einu sinni hugsuð fyrir eyland heldur hitt að almennt eru einstaklingar ekki sviptir áunnum starfsréttindum. Stæði vilji framkvæmdarvaldsins til þess að breyta reglum er gilda um starfsréttindi í ákveðnum geirum atvinnulífsins skyldu þær alla jafna ekki vera afturvirkar. Í því tilfelli sem hér um ræðir var ekki einu sinni um að ræða klára námskrá til að dekka þau fimm námskeið sem hver og einn þurfti að ljúka. Í besta falli var u.þ.b. einn þriðji námskeiðsgagna nægjanlega vel undirbúinn. Þetta viðurkenndu kennarar þeirra námskeiða sem sá er hér stendur sat. Dýrmætum tíma vinnandi fólks var m.a. eytt í að spjalla og horfa á YouTube-vídeó um allt og ekkert. Þá átti ég spjall við ökukennara sem hafði verið beðinn um að taka að sér kennslu á slíkum námskeiðum en hann afþakkaði, m.a. vegna þess hversu illa málið var undirbúið. Hann taldi sig hafa lítið að kenna, í sumum tilfellum bílstjórum með margra áratuga farsælan feril. Á þessum forsendum, herra forseti, stóð og stendur enn til að svipta einstaklinga áður áunnum starfsréttindum. Hér er enn eitt dæmið um óvandaða innleiðingu á Evrópureglugerðum og það er með öllu óásættanlegt gagnvart einstaklingum og atvinnulífi. Ég mótmæli þess háttar vinnubrögðum og skora á Alþingi að finna leiðir til að endurskoða þessar reglur.
Hæstv. forseti. Áhugi ungs fólks á loftslagsmálum og áhyggjur þess af framtíðinni hafa varla farið fram hjá nokkrum manni. Við sem sitjum á Alþingi þurfum að sjálfsögðu að hugsa okkar gang um hvernig við viljum bregðast við. Nú eru til efasemdarmenn um að loftslagsbreytingar séu af mannavöldum. Þær raddir heyrast aðallega erlendis frá, þá frá Bandaríkjunum og Ástralíu, og eru oft hægra megin við miðju í stjórnmálunum. Röksemdir efasemdarmanna eru í fyrsta lagi iðulega þær að þetta séu einfaldlega einhverjir vinstri menn að pípa og í öðru lagi sé þetta stuðningur stjórnmálamanna við stórfyrirtæki á kostnað umhverfisins. Í þriðja lagi er oft um að ræða popúlista sem telja loftslagsbreytingar og umræðu um hana vera eitt allsherjarsamsæri, runnið úr smiðju fólks sem ætli sér sjálft að hagnast á þessu öllu. Við erum að mestu leyti blessunarlega laus við þessi sjónarmið í stjórnmálum á Íslandi. Ég er þeirrar skoðanir að það sé auðvitað ágætt að efast um allt. Það er ágætt að efast um vísindamennina og það sem þeir halda fram. En á sviði loftslagsmála eru mjög sterk vísindi. Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna er þar fremst í flokki. Þar fyrir utan getum við Íslendingar sjálfir séð þetta í okkar nærumhverfi. Við sjáum þetta á nýjum fiskstofnum sem hingað leita. Við sjáum þetta á breytingum í hafinu. Við getum talað við hvaða sjómenn sem er um það. Við sjáum þetta á bráðnun jökla og hv. þm. Inga Sæland sér þetta strax þegar hún fer til Grænlands með Vestnorræna ráðinu í næstu viku. Það eru umskipti fram undan og það er okkar hlutverk að velja hvaða leið á að fara til að bregðast við. Ætlum við að fara leið boða og banna eða ætlum við að tala um nýsköpun? Ætlum við að tala um tæknilausnir? Ætlum við að tala um samstarf þvert á atvinnulífið? Ég tel að það sé leiðin fram undan. Við verðum öll að taka þátt, hægri menn jafnt sem vinstri menn. Við eigum öll börn og unglinga á heimilum okkar og í okkar nærumhverfi og það er alveg sama hvort maður er forstjóri álfyrirtækis eða alþingismaður, maður heyrir raddirnar frá unga fólkinu. Það er okkar að koma fram með lausnirnar og það er mikilvægt að þær lausnir innihaldi bæði sjónarmið hægri og vinstri manna.
Virðulegur forseti. Eins og við þekkjum, flestir þingmenn ef ekki allir, fáum við oft bréf frá ýmsum hagsmunahópum, oft mjög góð bréf og góðar ábendingar. Ég ætla að gera hér að umtalsefni bréf sem ég fékk, og reikna með að aðrir þingmenn hafi fengið líka, frá félagsskap sem heitir Líf án ofbeldis. Miðað við innihald bréfsins er félagsskapurinn samansettur af mæðrum eingöngu sem gera þær kröfur að þingmenn bregðist við því sem þeir sem fara með úrskurðarvald í forsjár- og umgengnismálum, þ.e. sýslumenn og dómstólar, gera. Félagsskapurinn vill að við skiptum okkur af því og breytum einhvern veginn umhverfinu vegna þess að niðurstaðan hentar ekki. Ég vara þingmenn við því að bregðast við tilmælum sem þessum því að bréf af þessu tagi eru aðför að réttarríkinu. Þetta er aðför að þeim aðilum sem ber að úrskurða um ágreining og krafa um að annar aðilinn hafi sjálfdæmi um það hvernig niðurstaða í slíkum málum verður. Ég mun ekki taka þátt í slíku og ég vona að öðrum þingmönnum detti það ekki í hug. Fólk er hér í þeirri baráttu að það gerir kröfu um að við víkjum til hliðar reglum réttarríkisins sem við erum búin að strögla við að koma á árum, áratugum og jafnvel öldum saman. Ég bið hv. þingmenn að íhuga þetta.
Virðulegi forseti. Örstutt um þetta sama bréf. Ég skildi það ekki á þann hátt sem hv. þm. Brynjar Níelsson kynnti hér áðan, langt í frá. En að einhverju skemmtilegra, aksturskostnaði þingmanna. Árið 2017 42,7 milljónir, 2018 30,7 milljónir, 12 millj. kr. lækkun, kannski ekki stórir peningar í samhengi fjárlaga og ýmislegs svoleiðis en samt. Áætlaður kostnaður 2019 26,1 milljón, 16,6 millj. kr. lækkun. Ég myndi alveg glaður geta kvittað undir, ég er búinn að sinna starfi mínu hér og borga launin mín og rúmlega það miðað við þetta. Mér finnst þetta mjög góð niðurstaða og sýnir hvernig gagnsæi borgar sig einfaldlega. Við þurfum að gera þetta meira og víðar, m.a. í dagpeningum ráðherra og þingmanna líka. Það er skjalfest í svörum þingsins við fyrirspurn minni um dagpeninga ráðherra að akstur á flugvöll er tvígreiddur, að matarboð eru ekki talin sem hlunnindi, að endurgreiðsla vegna útlagðs kostnaðar dagpeninga er ekki talin sem hlunnindi. Það er rosalega mikilvægt að átta sig á því hvað þetta þýðir. Þetta er ákveðið skattamál sem þarf að huga að. Þetta er viðurkennt í svarinu, opinberum gögnum þingsins, og enn er ekki búið að gera neitt í þessu. Það er enn ekki búið að skoða hversu mikið ráðherrar skulda í endurgreiðslu vegna þeirra hlunninda sem þeir fengu með útgreiðslu dagpeninga. Eftirlitshlutverk okkar allra er mikilvægt. Mér finnst kannski gott að enda þetta með tilvitnun í svarið við fyrirspurn minni: „Hefð hefur ekki skapast fyrir því að leggja sérstakt mat á umfangið þannig að það hafi leitt til frádráttar frá almennum dagpeningagreiðslum.“ Ekki hefur skapast hefð, segir hér, og það brýtur í raun lög og reglur. Hvað eftirlitshlutverk okkar þingmanna varðar er þetta [[Forseti hringir.]]gríðarlega alvarlegt og mér finnst mjög alvarlegt að ekki hafi verið brugðist við þessu.
Virðulegi forseti. Manneskjur gera margt áberandi betur en skyldustu dýrategundir. Manneskjur hafa góða sjón, eru góðar í langhlaupi, ganga uppréttar og geta auðveldlega handfjatlað hluti. Eitt af því sem manneskjur eru líka afspyrnugóðar í og er sjaldnar talað um er að hafa rangt fyrir sér. Þessi undraverði hæfileiki er líklega til kominn vegna þess að við höfum svo margar og fjölbreyttar leiðir til að komast að kolrangri niðurstöðu. Við höfum sterkt ímyndunarafl, setjum hlutina auðveldlega í algjörlega óskylt samhengi og síðan höfum við mikilvægasta eiginleikann sem þarf til að dreifa ranghugmyndum og þvælu - tungumál. Við getum ímyndað okkur eitthvað í engum tengslum við raunveruleikann og dreift þeirri ímyndun villt og galið út um allan heim og í seinni tíð án teljandi kostnaðar eða erfiðis. Áhrif þessa ótrúlega hæfileika sjást víða í stjórnkerfum, trúarbrögðum, læknisfræði og réttlætishugmyndum ýmissa þjóðfélaga í gegnum söguna. Síðustu örfáu aldir höfum við haft ákveðið leynivopn gegn neikvæðum áhrifum þessara áhrifaríku eiginleika og það er vísindaleg aðferð. Vísindin eru ástæðan fyrir því að við erum nú fleiri en 7 milljarðar, göngum á tunglinu og getum vel gengið á mars á þessari öld, vel hugsanlega á fyrri hluta hennar. Það eru vísindin sem gera okkur kleift að lækna sjúkdóma, lengja líf og auka heilbrigði. Það eru vísindin sem gera okkur kleift að ferðast á þann hátt sem við gerum og eiga samskipti. En umfram allt eru það vísindin sem gera okkur kleift að vita, skilja og þekkja muninn á því sem er satt og því sem er ósatt um hinn holdlega raunveruleika sem við deilum öll saman. Þróunarkenningin er u.þ.b. jafn vel staðfest og það að jörðin sé hnöttótt, það að loftslagsbreytingar af manna völdum eigi sér stað og ógni áframhaldandi velgengni okkar sem dýrategundar, en við tökum því kannski fullmikið sem sjálfsögðum hlut þessa dagana. Það er auðvelt þegar hin náttúrulega eftirspurn mannkyns eftir trúlegri þvælu er meiri en eftir óþægilegum sannleika en þess heldur ber okkur að horfast í augu við heiminn eins og hann birtist okkur. Það þýðir að við tökum á móti og styðjum vísindalega aðferð í öllum okkar verkum.
Virðulegi forseti. 15. október var lengi helgaður konum búsettum í dreifbýli hjá Sameinuðu þjóðunum, þ.e. 1/5 af íbúum jarðar. Í tilefni dagsins vöktu framkvæmdastjórar Sameinuðu þjóðanna oftar en einu sinni athygli á því að á heimsvísu hafni konur og stúlkur í dreifbýli oft neðst þegar litið er til hagfræðilegra, félagslegra og pólitískra þátta, allt frá tekjum og menntun til heilbrigðis og ákvarðanatöku. Ef þessi hópur hefði gott aðgengi að menntun og þekkingu um nýsköpun og auðlindanýtingu myndi framleiðni í landbúnaði aukast, matvæla- og fæðuöryggi batna og hægt væri að bjarga fleirum frá hungri. Þessi vinna fellur nú undir vinnu að heimsmarkmiðunum hjá Sameinuðu þjóðunum. En hver er staðan hér? Konur í dreifbýli hér á landi búa í sveitum og minni þéttbýliskjörnum. Yfirleitt búa færri konur en karlar í dreifbýlustu samfélögunum og rannsóknir sýna að í sumum þeirra er launamunur kynjanna áberandi meiri en að landsmeðaltali. Vitum við hvort þær hafa jafnan aðgang að menntun, þjálfun í vísindum og tækni á við aðra íbúa þessa lands? Er aðgengi að atvinnu sambærilegt? Hver er staða þeirra í fæðingarorlofskerfinu? Hvað keyra konur í sveitum marga kílómetra á holóttum malarvegum daglega? Hvert er aðgengi innflytjenda í þessum hópi að þekkingu? Til er skýrsla um stöðu kvenna í landbúnaði og tengdum greinum sem var unnin af Byggðastofnun 2015. Þar kemur fram að fleiri konur en karlar stunda aðra vinnu með búrekstri og að vinnuframlag kvenna sé skilgreint sem hluti af heimilisstörfum en ekki sem bústörf. Hvaða áhrif hefur það? Það skortir a.m.k. verulega á tölfræði um stöðuna. Við þurfum að beina sjónum að þessum hópi. Jafnrétti næst ekki ef konur í dreifbýli gleymast og það er sérstaklega mikilvægt í byggðaþróunarverkefnum eins og Brothættum byggðum.
Virðulegur forseti. Kolbeinn H. Stefánsson var að skila og kynna fyrir velferðarnefnd og allsherjar- og menntamálanefnd skýrslu um fjöldaþróun örorkulífeyrisþega. Í samantekt hans segir m.a.: „Örorkulífeyrisþegum fjölgaði á milli 2008 og 2019 og fóru frá því að vera 7% af mannfjölda á vinnualdri í janúar 2008 í 7,8% í janúar 2019. Um 0,4 prósentustig af hækkuninni er hægt að rekja til breytingar á aldurssamsetningu íbúa landsins og 0,4% til annarra þátta. … Stærstur hluti fjölgunar örorkulífeyrisþega verður rakinn til kvenna 50 ára og eldri (rúm 40%), bæði vegna þess að vægi hópsins í mannfjöldanum hefur aukist, en einnig vegna hækkandi tíðni örorkulífeyrisþega í hópnum. Konur eru á hverjum tíma um 60% af örorkulífeyrisþegum og munurinn á milli karla og kvenna eykst með aldri, sem bendir til þess að stefnumótun þurfi að taka á því sem er ólíkt í lífshlaupi karla og kvenna og veldur þessum mun. … Frá janúar 2017 hefur fjöldi örorkulífeyrisþega svo gott sem staðið í stað við 18.000 einstaklinga en hlutfall hópsins af mannfjölda á vinnualdri hefur hins vegar lækkað, úr 8,2% í 7,8%.“ Mýtan, Grýlan sem hefur verið notuð sem risahækja til að lemja á kjörum öryrkja, um að öryrkjum fjölgi svo rosalega í hverju einasta skúmaskoti og horni þessa lands er dauð. Nú er kominn tími til að hætta að tala um að fjölgun öryrkja valdi tugmilljarðakostnaði sem er ekki til staðar nema í huga þeirra sem hafa notað þetta undanfarin ár. Við þurfum að sýna í verki að það þarf að hífa öryrkja upp og koma þeim á sama stað og láglaunafólk er á í dag, hækka þá strax um 70.000 kr. á mánuði þannig að þeir geti lifað mannsæmandi lífi.
Herra forseti. Þingflokkur Viðreisnar hefur lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um erfðafjárskatt og í því felst algjörlega ný nálgun. Í hnotskurn felst í frumvarpi Viðreisnar að hætt verður að líta á dánarbú sem skattstofn en í stað þess verður hann arfur hvers og eins erfingja. Gert er ráð fyrir að hver og einn erfingi fái afslátt af skattstofni sem nemur 6,5 millj. kr. Í dag er heimilt að draga 1,5 millj. kr. frá skattstofni dánarbúsins í heild. Erfðafjárskatturinn verður þrepaskiptur þannig að hann verði 10% af næstu 8,5 millj. kr. umfram afsláttinn af skattstofninum, 15% af næstu 15 millj. kr. og eftir það 20%. Frumvarpið felur í sér verulega skattalækkun til alls þorra erfingja og er mikið réttlætismál. Samkvæmt gögnum frá ríkisskattstjóra var miðgildi verðmætis dánarbúa 14,5 millj. kr. árið 2017 og sama ár var miðgildi þess arfs sem féll í hluta hvers erfingja 3,5 millj. kr. Sömu gögn sýna að 81% þeirra sem fengu arf þetta ár fékk 10 millj. kr. eða minna í arf. Erfðafjárskatturinn sem þessi hópur greiddi var um 1,3 milljarðar kr. Frumvarp Viðreisnar felur í sér að þessi stóri hópur mun ýmist greiða engan skatt eða mun lægri skatt en samkvæmt núgildandi lögum. Skattheimta ríkisins af þessum hópi mun því minnka um a.m.k. 1 milljarð kr. Þeir sem fá meira en 25 millj. kr. í arf munu á hinn bóginn greiða hærri skatt en nú er. Sem dæmi má nefna að sá sem fær 50 millj. kr. í arf mun greiða í virkan skatt u.þ.b. 14,2% og þeir sem fá 100 millj. kr. munu greiða um 17,1% í virkan skatt. Með þessu frumvarpi er sleginn nýr tónn sem mun minnka skattbyrðina hjá 80% erfingja en hækka hana [[Forseti hringir.]]hjá þeim 20% sem mest fá í arf.
Borist hefur ósk um það að 2. og 3. dagskrármálið verði rædd saman, samanber 4. mgr. 77. gr. þingskapa, en þau eru efnislega skyld. Er um þetta samkomulag meðal formanna þingflokka. Skoðast þetta samþykkt ef enginn hreyfir andmælum. Forseti vill í því sambandi taka fram að talsmenn þingflokka geta ef þeir svo kjósa nýtt sér rýmkaðan ræðutíma, þ.e. talað í allt að 15 mínútur í stað tíu.
Virðulegur forseti. Verði því ekki andmælt af hálfu hv. þingmanna hyggst ég fjalla um tvö dagskrármál í einni og sömu ræðunni. Fjalla bæði málin um framkvæmd EES-samningsins af hálfu okkar Íslendinga. Annars vegar er um að ræða sérstaka skýrslu um framkvæmd EES-samningsins sem nú er gefin Alþingi í fyrsta sinn. Fram til þessa hefur slík upplýsingagjöf fallið undir skýrslu utanríkisráðherra um utanríkismál. Að mínu mati fer afskaplega vel á því að Alþingi sé sérstaklega gerð grein fyrir framkvæmd EES-samningsins með árlegri skýrslu og umræðu í þingsal. Það undirstrikar mikilvægi þessa einstaka samnings fyrir okkur Íslendinga. Hins vegar hyggst ég fjalla um nýútkomna skýrslu um kosti og galla aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Síðarnefnda skýrslan, sem verður þá tekin fyrst til umfjöllunar, er unnin samkvæmt beiðni frá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni og fleiri hv. þingmönnum, þess efnis að utanríkisráðherra flytti Alþingi skýrslu um kosti og galla aðildar Íslands að EES-samningnum og þau áhrif sem samningurinn hefur haft hér á landi. Beiðnin var upphaflega lögð fram á 148. löggjafarþingi og endurflutt á 149. löggjafarþingi. Aldarfjórðungsafmæli EES-samningsins var gott tilefni til að ráðast í slíka úttekt. Við höfum á síðustu 25 árum notið ríkulega góðs af kostum EES-samningsins. Þá er ég ekki bara að vísa til aukningar í landsframleiðslu og ráðstöfunartekna einstaklinga samhliða stórauknum útflutningi og utanríkisverslun almennt. EES-samningurinn hefur einnig fært okkur umbætur á laga- og samkeppnisumhverfi, bæði fyrir neytendur og atvinnulífið, sem við í dag teljum sjálfsagðar að ónefndum fjölmörgum tækifærum á sviði vísinda, rannsókna og menntamála. Það er svo margt í okkar umhverfi og í daglegu lífi sem við teljum sjálfsagt en er í reynd grundvallað á þeim réttindum sem við njótum samkvæmt EES-samningnum. Ekki síst af þessum sökum er mikilvægt að efna til almennrar umræðu um EES-samninginn og þýðingu hans fyrir Ísland. Til að bregðast við áðurnefndri beiðni ákvað ég að skipa þriggja manna starfshóp undir forystu Björns Bjarnasonar en auk hans voru í hópnum þær Bergþóra Halldórsdóttir og Kristrún Heimisdóttir. Í erindisbréfi til starfshópsins kom fram að efnistök skýrslunnar skyldu fyrst og fremst taka mið af eftirfarandi: Í fyrsta lagi yrði tekið saman yfirlit yfir og mat lagt á þann ávinning sem Ísland hefur haft af þátttökunni í EES-samstarfinu og þau helstu úrlausnarefni sem stjórnvöld hafa tekist á við í framkvæmd EES-samningsins. Í öðru lagi yrði lagt mat á lagarammann sem hefur verið innleiddur á Íslandi á þeim sviðum sem EES-samningurinn nær yfir, en viðskiptalegir, efnahagslegir, pólitískir og lýðræðislegir þættir greindir að auki. Í þriðja lagi að litið yrði til þróunar í samskiptum EES/EFTA-ríkja og ESB. Lagt verði mat á breytingar vegna úrsagnar Breta úr ESB og litið til stöðu samskipta ESB og Svisslendinga. Í fjórða lagi að tekið yrði mið af þeim skýrslum sem komið hafa út á síðastliðnum árum sem fjalla um samskipti Íslands og ESB og svo að litið yrði til skýrslu Norðmanna um samband Noregs við ESB. Í fimmta lagi að tekin yrði saman heimildaskrá um skýrslur og fræðiritgerðir sem tengjast aðild Íslands að EES-samningnum. Skýrsla starfshópsins liggur nú fyrir og er lögð fram sem fylgiskjal við þá skýrslu sem hér er til umfjöllunar. Skýrsla starfshópsins skiptist í sjö eftirfarandi meginkafla: Í fyrsta kafla er lýst sögulegum aðdraganda þess að Ísland hóf viðræður um aðild að EES á árinu 1989. Í öðrum kafla skýrslunnar er m.a. gerð grein fyrir því hvernig staðið er að framkvæmd EES-samningsins og hver áhrif aðildarinnar hafi verið hér á landi. Í þriðja kafla er fjallað um hvaða áhrif aðild að EES hefur haft hvað varðar hinar þrjár greinar ríkisvaldsins; framkvæmdarvald, löggjafarvald og dómsvald. Í fjórða kafla er einstökum sviðum EES-samningsins lýst og gerð grein fyrir þróun þeirra með upptöku nýrra gerða í samninginn. Í fimmta kafla er fjallað um tveggja stoða kerfi EES-samningsins, m.a. er gerð grein fyrir stofnanakerfi samningsins í EFTA-stoðinni og lýst þeirri þróun sem hefur orðið á stofnanakerfi ESB og hvernig sú þróun hefur verið endurspegluð í EFTA-stoðinni. Í sjötta kafla er fjallað um íslenskar eftirlitsstofnanir sem gegna hlutverki á grundvelli EES-samningsins, þátttöku Sambands íslenskra sveitarfélaga í Evrópusamstarfi, Uppbyggingarsjóði EES og ríki í Vestur-Evrópu sem eru eða verða fyrirsjáanlega í næstu framtíð utan EES-samstarfsins. Loks er í sjöunda kafla fjallað um þróun íslensks löggjafarstarfs vegna EES frá árinu 1992 og til dagsins í dag. Starfshópurinn telur ýmis tækifæri vera til úrbóta þegar kemur að framkvæmd samningsins og setur hann fram 15 úrbótapunkta í því sambandi. Í þeim tillögum miðar flest að því að áhersla verði lögð á þau atriði sem mestu máli skipta fyrir íslenska hagsmuni og að skerpt verði á faglegri umgjörð um aðild Íslands að samningnum og stjórnsýslu sem honum tengist. Virðulegi forseti. Með skýrslu starfshópsins er lagður grundvöllur að upplýstu samtali um þau áhrif sem samningurinn hefur haft hér á landi og þær áskoranir sem Ísland stendur frammi fyrir í tengslum við aðild að samningnum. Niðurstaða starfshópsins er afdráttarlaus. Íslenskt þjóðfélag hefur tekið stakkaskiptum við aðild að EES og fram kemur að allir viðmælendur starfshópsins, aðrir en fulltrúar samtakanna Frjálst land hér á landi og Nei til EU í Noregi, hafi talið EES-samninginn vera til gagns og ávinnings fyrir þá sem innan ramma hans starfa. Í aðfaraorðum skýrslunnar er tekið fram að hópurinn hafi leitast við að setjast ekki í dómarasæti um kosti og galla EES-samstarfsins heldur draga fram staðreyndir svo að lesendur skýrslu hans gerðu sjálfir upp hug sinn. Leitast hafi verið við að gera skipulega grein fyrir málum sem reynst hafa flókin og erfið úrlausnar en tengjast EES-aðildinni á einn eða annan hátt. Markmiðið væri að auðvelda stjórnmálamönnum og öllum almenningi að vega og meta réttindi, skyldur og ávinning íslensku þjóðarinnar af EES-aðildinni. Að mínu mati markar þessi skýrsla starfshópsins vatnaskil í umræðu um EES-samninginn hér á landi. Þriðjungur núlifandi Íslendinga er fæddur eftir gildistöku samningsins og enn fleiri voru hvorki komnir til vits né ára þegar samningurinn gekk í gildi. Mjög lítil umræða hefur í raun farið fram um samninginn frá gildistöku hans ef frá er talin fræðileg umfjöllun um afmarkaða og mjög svo lögfræðilega þætti samningsins. Skýrsla starfshópsins er grundvöllur vandaðrar umræðu um mikilvægi samningsins og hvernig bæta má framkvæmd hans enn frekar. Í því efni hafa skýrsluhöfundar sett fram gagnmerkar tillögur sem koma nú til frekari skoðunar. Ég tel sérstaklega mikilvægt að efni og niðurstöður skýrslunnar verði greindar og ræddar nánar í viðkomandi þingnefndum Alþingis. Skýrsla starfshópsins sýnir að mínu mati ótvíræðan ávinning af aðild okkar en hún er okkur jafnframt hvatning til að bæta framkvæmd samningsins enn frekar. Þetta er meginniðurstaðan. Í skýrslunni er að finna málefnalega gagnrýni á framkvæmd EES-samningsins og lagðar til leiðir til úrbóta. Það er nefnilega svo að á grundvelli EES-samningsins erum við Íslendingar okkar eigin gæfu smiðir. Öflug þátttaka og virk hagsmunagæsla er lykillinn að árangri í EES-samstarfinu. Það þýðir ekki að sitja á hliðarlínunni þó að samningurinn sé okkur hagfelldur. Virðulegi forseti. Þá vil ég víkja máli mínu að hinu fyrrnefnda dagskrármáli sem ég gat um í upphafi ræðu minnar, skýrslu utanríkisráðherra um framkvæmd EES-samningsins. Skýrslan er lögð fram í samræmi við breytingar sem gerðar voru við endurskoðun á reglum Alþingis um þinglega meðferð EES-mála á síðasta ári en í 9. gr. endurskoðaðra reglna er kveðið á um að utanríkisráðherra skuli árlega leggja fyrir Alþingi sérstaka skýrslu um EES-mál og kynna hana. Til samræmis við þessar reglur er skýrsla þessi lögð fram, í stað þess að fjallað sé um EES-mál í árlegri skýrslu utanríkisráðherra til Alþingis um utanríkis- og alþjóðamál eins og tíðkast hefur. Í skýrslunni er leitast við að gefa heildstætt yfirlit yfir framkvæmd EES-samningsins á síðasta ári og fyrri hluta þessa árs. Þannig er m.a. fjallað um upptöku ESB-gerða í EES-samninginn og innleiðingu þeirra hér á landi. Það hefur verið viðvarandi verkefni að tryggja að ESB-gerðir verði teknar tímanlega upp í EES-samninginn og innleiddar hér á landi þannig að lagaumhverfi hér á landi sé sem mest í samræmi við reglur innri markaðar EES-svæðis á hverjum tíma og íslenskum fyrirtækjum tryggt jafnræði við keppinauta á innri markaði. Fram kemur að svonefndur upptökuhalli á ESB-gerðum er enn þó nokkur, einkum á sviði fjármálaþjónustu en fjöldi gerða á þessu sviði bíður upptöku í samninginn. Á fyrri hluta þessa árs náðist þó talsverður árangur í að fækka þeim gerðum sem bíða upptöku í samninginn og verður áfram lögð áhersla á að draga úr upptökuhallanum. Einnig kemur fram að árangur íslenskra stjórnvalda við innleiðingu EES-gerða hefur farið batnandi á undanförnum misserum. Frammistöðumat Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, er framkvæmt tvisvar á ári og sýnir hvernig EFTA-ríkin innan EES standa sig við innleiðingu ESB-tilskipana sem teknar eru upp í samninginn. Á því tímabili sem umfjöllun skýrslunnar tekur fóru fram þrjú frammistöðumöt. Í öll skiptin náði Ísland viðmiðinu um að innleiðingarhallinn fari ekki yfir 1% og er það í fyrsta skipti í sögu EES-samningsins sem Ísland nær þessum árangri í þrjú skipti í röð. Þessi árangur undirstrikar að þær aðgerðir sem ráðist hefur verið í við að bæta innleiðingu, m.a. með tímabundnum fjárveitingum til að fjölga þeim sérfræðingum sem sinna innleiðingum EES-gerða í einstökum ráðuneytum, hafa skipt máli. Í kjölfar endurskoðunar á reglum Alþingis um þinglega meðferð EES-mála á árinu 2010 og á ný á síðasta ári hefur samráð og upplýsingagjöf ráðuneyta og stofnana sem koma að upptöku og innleiðingu ESB-gerða við Alþingi aukist verulega. Viðkomandi þingnefndir Alþingis fá nú til meðferðar allar gerðir sem kalla á lagabreytingar áður en þær eru teknar upp í EES-samninginn og geta sett fram afstöðu sína til þeirra og leiðbeiningar um aðlögunartexta. Jafnframt hefur upplýsingaskylda utanríkisráðherra gagnvart Alþingi og utanríkismálanefnd þess verið aukin. Er í skýrslunni gerð grein fyrir helstu tillögum sem fram hafa komið um bætta framkvæmd EES-samningsins og með hvaða hætti þeim tillögum yrði hrint í framkvæmd. Rakið er að hagsmunagæsla Íslands í EES-samstarfinu hefur verið aukin. Fram kemur að leitast er við að greina betur hagsmuni Íslands á mótunarstigi ESB-gerða. Út frá þeirri greiningu var gerður forgangslisti yfir ESB-gerðir á mótunarstigi yfir þau mál sem varða grundvallarhagsmuni Íslands. Starfsemi fastanefndar Íslands í Brussel hefur jafnframt verið styrkt verulega með aukinni þátttöku fulltrúa einstakra fagráðuneyta í starfsemi fastanefndarinnar. Þessi aukna þátttaka fagráðuneyta í starfinu í Brussel var tryggð með samþykkt Alþingis á sérstökum fjárveitingum til að standa straum af þeim kostnaði sem þátttökunni fylgir. Þá er rakið í skýrslunni að stofnsetning á miðlægum EES-gagnagrunni hefur bætt mjög allt utanumhald um ESB-gerðir á mótunarstigi og ESB-gerðir sem til skoðunar er að taka upp í samninginn. Fyrr á þessu ári var aðgangur að gagnagrunninum opnaður fyrir Alþingi og í kjölfarið fyrir almenningi. Virðulegi forseti. Í skýrslunni er gerð grein fyrir nokkrum af þeim málum sem hafa verið ofarlega á baugi í EES-samstarfinu. Mikil umræða hefur verið á undanförnum árum um EES-samninginn og upptöku einstakra gerða í samninginn. Má þar nefna þriðja orkupakkann, kjötmálið og almennu persónuverndarreglugerðina. Umræðan hefur ekki síst stafað af því að gerðir ESB kveða í auknum mæli á um framsal valdheimilda til stofnana sambandsins. Við upptöku viðkomandi gerða í EES-samninginn hefur verið leitast við að tryggja að eftirlitsstofnunum ESA séu fengnar slíkar valdheimildir EES hvað EFTA-ríkin varðar. Eftir sem áður leiðir skortur á ákvæðum í stjórnarskránni um heimild til valdaframsals til þess að niðurstaða um hvort heimild sé til valdaframsals í einstökum tilfellum er ætíð háð huglægu mati og byggir fyrst og fremst á tilvísun til eldri fordæma um valdaframsal. Brýnt er orðið að línur séu skýrðar hvað varðar heimild til valdaframsals. Í þeirri skýrslu sem ég fjallaði um í fyrri hluta ræðu minnar eru nefndir tveir kostir í því sambandi, annars vegar að setja ákvæði þessi í stjórnarskrá eða viðurkenna að um stjórnskipunarvenju sé að ræða. Virðulegi forseti. Ég vil gera hér að sérstöku umræðuefni eitt tiltekið mál sem vakin er athygli á í skýrslu minni um framkvæmd EES-samningsins. Nú er til skoðunar á vettvangi EES-samstarfsins upptaka nýjustu tilskipunar ESB um starfsemi innstæðutryggingakerfa í EES-samninginn. Tilskipunin, sem nefnd hefur verið DSG III, hefur verið til skoðunar í vinnuhópi EFTA um fjármálaþjónustu, sem sérfræðingar fjármála- og efnahagsráðuneytisins eiga sæti í. Gerðin var send utanríkismálanefnd til umfjöllunar í september 2014 á grundvelli reglna um þinglega meðferð EES-mála. Í álitum, bæði meiri hluta og 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, er skýrt tekið fram að við upptöku á gerðinni í EES-samninginn verði að liggja ljóst fyrir að tilskipunin feli ekki í sér ríkisábyrgð á innstæðum. Sérfræðingar fjármála- og efnahagsráðuneytisins hafa í kjölfarið leitað eftir svörum frá sérfræðingum ESB um það hvort sambandið túlki ákvæði tilskipunarinnar með sama hætti, þ.e. að engin ríkisábyrgð sé á innstæðum. Samkvæmt þeim samskiptum líta sérfræðingar ESB hins vegar svo á að ríkisábyrgð sé til staðar vegna bankainnstæðna. Ég hef lengi varað við þessari lagasetningu Evrópusambandsins og því að hún yrði tekin upp í EES-samninginn af hálfu Íslands með þeim hætti að hér yrði ríkisábyrgð á bankainnstæðum. Þegar frumvarp þess efnis kom inn í þingið árið 2011, þrátt fyrir að regluverkið hefði ekki verið samþykkt af EES-ríkjunum á þeim tíma, andmælti ég því harðlega, eins og hv. þingmenn og aðrir geta kynnt sér í ræðusafni Alþingis. Hér gefst ekki tími til að reifa með ítarlegum hætti öll þau rök sem standa gegn ríkisábyrgð á bankainnstæðum hér á landi. Nægir að nefna að Icesave-mál framtíðarinnar munu tapast verði slíkt ákvæði tekið upp í íslensk lög. Það er alveg sama hversu góð kerfi Evrópusambandið eða aðrir aðilar finna upp, bankar munu fara á hausinn. Gleymum því ekki að kerfið sem var til staðar þegar alþjóðlega bankakreppan skall á árið 2008 var að sögn hannað til að koma í veg fyrir slíkt áfall. Virðulegi forseti. Ég ætla að lýsa því hér yfir að ég sem utanríkisráðherra Íslands mun aldrei standa að því að Ísland samþykki í sameiginlegu EES-nefndinni eða á vettvangi EES-samstarfsins upptöku og innleiðingu þessarar löggjafar með þeim hætti að hún feli í sér ríkisábyrgð á bankainnstæðum. Aldrei. Lengdarmet var sett hér í þingræðum um þriðja orkupakkann fyrr á þessu ári af litlu tilefni eins og það mál var lagt fyrir þingið. Ríkisábyrgð á bankainnstæðum er hins vegar alvörumál. Í því máli er því full ástæða fyrir okkur Íslendinga að standa föst á öllum þeim réttindum sem við höfum samkvæmt EES-samningnum þegar kemur að upptöku og innleiðingu þessarar tilskipunar. Það er blessunarlega til marks um aukna hagsmunagæslu núverandi ríkisstjórnar að Ísland sé að móta sér skýra afstöðu til þessarar löggjafar á fyrstu stigum málsins. Það eykur mjög líkur á því að við getum haft á það áhrif og fengið þær undanþágur sem nauðsynlegar eru í ljósi aðstæðna hér á landi þar sem kerfislæg áhætta bankakerfis er eðli málsins samkvæmt allt önnur en í stærri ríkjum. Ég hef þegar gert grein fyrir þeirri afstöðu minni á vettvangi EES-ráðsins, á vettvangi EFTA og í tvíhliða samskiptum að ríkisábyrgð á bankainnstæðum komi ekki til greina af hálfu Íslands. Ég vil líka árétta að þetta mál er eðlilega á forgangslista ríkisstjórnarinnar. Virðulegi forseti. Í skýrslu minni til Alþingis um framkvæmd EES-samningsins er að finna fleiri atriði sem hér gefst ekki tími til að fjalla um en verða vonandi til umræðu hér á eftir og í nefndum þingsins í framhaldinu. Ég ítreka aftur hversu mikil og góð breyting það er að umræða um framkvæmd samningsins á grundvelli skýrslu utanríkisráðherra sé nú orðin að árlegum viðburði. Í lokaorðum skýrslunnar kemur fram að EES-samstarfið stendur traustum fótum og að ávinningur Íslands af þátttöku í samstarfinu er mikill og ótvíræður. Framkvæmd samningsins hefur verið að styrkjast undanfarin misseri og verður áfram stefnt að því að gera þar enn betur. Miklu máli skiptir í því sambandi að hagsmunagæsla Íslands í EES-samstarfinu hefur verið efld og aukin áhersla lögð á hagsmunagæslu á mótunarstigi ESB-gerða með fjölgun fulltrúa fagráðuneyta í starfi fastanefndar Íslands í Brussel á grundvelli sérstakra fjárveitinga og gerð forgangslista. Af hálfu íslenskra stjórnvalda verður áfram unnið á þeirri braut sem mörkuð hefur verið um að bæta framkvæmd samningsins sem mest má verða og tryggja sem best hagsmuni Íslands í samstarfinu.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir prýðilega skýrslu og góða yfirferð í sinni ræðu. Ég verð að segja að oftar en ekki er ég mjög sammála honum um áhersluatriðin sem komu fram í þessari ræðu. Ég fagna því sérstaklega að á ákveðnum sviðum, eins og t.d. varðandi bankainnstæður, ætlum við Íslendingar að fara strax í hagsmunagæslu frá upphafi en ekki að koma síðar meir í einhverju pólitísku offorsi eða tækifærismennsku og reyna að grípa í neyðarhemil. Neyðarhemill er til staðar en það er varla hægt að taka í hann nema við höfum unnið heimavinnuna okkar. Þannig að ég fagna því sérstaklega að ráðherrann leggi áherslu á þennan hluta og að Evrópusambandið og samstarfsþjóðir okkar séu mjög meðvituð um afstöðu okkar. Í þeirri prýðilegu skýrslu sem Björn Bjarnason, Bergþóra Halldórsdóttir og Kristrún Heimisdóttir sömdu koma m.a. skýrt fram ráðleggingar um að setja upp stjórnstöð EES-mála og að EES-ráðherra verði settur yfir málin líkt og er gert varðandi Norðurlandaráðherrana og Norðurlandasamstarfið. Það hefur gefið góða raun. Mig langar að vita hvað ríkisstjórnin hefur gert til að fara að tillögum nefndarinnar, hvaða undirbúningur hafi átt sér stað, hvaða umræða hafi átt sér stað innan ríkisstjórnar og hvort þessar ráðleggingar séu komnar eitthvað áleiðis innan stjórnkerfisins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er gott að heyra að það er samstaða um málið sem snýr að bankainnstæðunum. Það munaði ekki mjög miklu að það færi í gegnum þingið 2011, ef ég man rétt. Menn geta fundið bæði í greinaskrifum mínum og ræðum hvernig það mál stóð. En ég er sammála hv. þingmanni um að það er mjög mikilvægt að við mótum okkur stefnu strax og það er mjög mikilvægt að það sé þverpólitísk samstaða um hana. Ég hef tekið þetta mál upp, eins og kom fram í ræðu minni, og viðmælendur mínir, alla vega á þeim fundum, hafa allir haft skilning á því. En það er ekki nóg. Við þurfum að klára vinnuna. Varðandi stjórnstöðina og aðrar tillögur verð ég bara að segja að við höfum nýhafið þessa vegferð og það er góð samstaða um það í ríkisstjórninni að efla hagsmunagæslu enn frekar. Við höfum náttúrlega stigið mjög ákveðin skref. Ég held að það skipti líka svolítið miklu máli að heyra sjónarmið þingmanna í þessari umræðu. Ég held að áherslan í niðurstöðum skýrslunnar sé að líta á þetta meira sem innanríkismál þó að þetta séu svo sannarlega þjóðréttarlegir samningar. En þetta snýr að því og þannig er hagsmunagæslan byggð upp og þess vegna settum við fulltrúa inn í Brussel frá hverju fagráðuneyti. Það er hvert fagráðuneyti sem vinnur þessa vinnu og þannig verður það að vera nema menn vilji búa til nýtt stjórnarráð í utanríkisráðuneytinu sem ég held að sé afskaplega óskynsamlegt. Ég held að það sé skynsamlegt að yfirsýnin sé hjá einum ráðherra, hvort það er forsætisráðherra eða einhver annar ráðherra kemur í ljós. Við eigum auðvitað eftir að fara yfir þessar tillögur. Stutta svarið við spurningunni er einfaldlega þetta: Það er mikill vilji hjá ríkisstjórninni að efla hagsmunagæsluna enn frekar og m.a. mjög mikilvægt að kryfja þessa skýrslu með þinginu og þingnefndum.
Herra forseti. Ég vil taka undir með hæstv. utanríkisráðherra. Það er mikilvægt að þingnefndir komi að þessu máli og það verði meira og dýpra samstarf þvert á flokka og síðan náttúrlega við ráðuneytið og framkvæmdarvaldið og ríkisstjórnina. Mér fannst ég ekki alveg greina nægilega skýrt í svari ráðherra hvert hans viðhorf væri gagnvart því að koma upp stjórnstöð EES-mála annars vegar og síðan hvort hann teldi rétt að koma upp svipuðu fyrirkomulagi í EES-samstarfinu og ég nefndi varðandi ráðherra í Norðurlandasamstarfinu. Mér fannst ég skynja að hann vildi ekki að þetta færi úr utanríkisráðuneytinu eða að þetta væri allt saman á einni hendi. Ég bið um að hæstv. ráðherra útskýri það betur. Ég er líka sammála því sem kemur fram í skýrslunni og fagna því að utanríkisráðherra taki það upp, að EES-málin eru fyrst og fremst orðin innanríkismál. Þau eru það. Það sýnir hvernig við Íslendingar höfum beitt okkur í alþjóðasamstarfi. Framsýnir stjórnmálamenn þvert á alla flokka, eða velflestir myndi ég kannski viljað sagt hafa, sáu tækifæri til að efla íslenskt samfélag í gegnum alþjóðasamstarf. Þeir beittu fullveldinu og fullveldisrétti til að styrkja innanríkismálin, styrkja stöðu okkar samfélags. Þess vegna er þessi skýrsla sem ég og fleiri munum ræða enn frekar á eftir gott dæmi um að það er verið að draga fram staðreyndir um atriði sem samstarf okkar við aðrar þjóðir hefur skilað til hagsbóta fyrir íslenskt samfélag, fólk og fyrirtæki. Svo að ég haldi áfram spurningum mínum til hæstv. ráðherra til viðbótar við stjórnstöðina og EES-ráðherrann: Hvernig sér hann þessum málum vinda fram? Hefur hann gefið sér tímalínu um hvernig við getum styrkt EES-málin, ekki bara innan ráðuneytis heldur líka héðan innan þingsins?
Virðulegi forseti. Til að svara fyrst spurningu hv. þingmanns er auðvitað eilífðarmál að gæta hagsmuna Íslands, m.a. í þessu samstarfi. Það er einhver misskilningur, ég hef væntanlega ekki talað nógu skýrt, ef menn halda að ég vilji hafa þetta allt í inni í utanríkisráðuneytinu. Ég var einmitt að fara yfir það að í fyrsta lagi er þetta ekki allt inni í utanríkisráðuneytinu og í öðru lagi vil ég alls ekki að þetta fari allt saman inn í utanríkisráðuneytið. Það þýddi að við þyrftum að setja annað stjórnarráð inn í utanríkisráðuneytið. Ég tel að við höfum verið mjög lánsöm á þeim tíma þegar þessi samningur var gerður. EFTA var stærra en það er núna og þar voru ríki sem menn töldu á þeim tíma engar líkur á að færu inn í ESB. Þá er ég að vísa í Svíþjóð, Finnland og Austurríki. Þegar menn fóru í þessa vegferð stóð kalda stríðið yfir og menn töldu víst að út af hlutleysisstefnu myndu þau aldrei fara í ESB. Það var þess vegna búinn til samningur sem var að heita má nokkurn veginn á jafnræðisgrundvelli og átti að nýtast þessum þjóðum til langs tíma, þótt þau hafi síðan farið inn í Evrópusambandið. Við njótum góðs af því. Við vorum bara rétt þjóð á réttum tíma. Reyndar tel ég að ef ég ætti að velja núna þá myndi ég taka nokkurn veginn allt það sem er inni í samningnum núna, þó svo að maður vildi auðvitað breyta einhverju. Varðandi stjórnstöðina og EES-ráðherrann er ég bara mjög opinn fyrir því. Hins vegar varðandi tímalínuna hefur það verið forgangsmál hjá mér frá því að ég kom inn sem utanríkisráðherra að efla hagsmunagæslu varðandi EES. Þetta mál og skýrslan eru grundvöllur til þess að við förum mjög gaumgæfilega yfir það. Þegar maður segir að maður hafi samstarf við þingið og þingnefndir þýðir það auðvitað samstarf. Þess vegna er þessi umræða hér. Við erum ekki í sérstakri tímaþröng, þetta er ekki eitthvert viknaspursmál, en við eigum hins vegar að vinna þetta hratt og örugglega og það væri langbest ef um það væri breið pólitísk samstaða þannig að þetta yrði ekki háð duttlungum einstakra stjórnmálamanna eða ríkisstjórnar og [[Forseti hringir.]]það er mín von að svo geti orðið.
Herra forseti. Mér þykir hlýða að hefja mál mitt á að þakka ráðherra fyrir yfirferð yfir þessar tvær skýrslur. Ég vil undirstrika að mjög brýna nauðsyn ber til þess að Alþingi sé upplýst á öllum tímum og eigi virkan þátt í því samstarfi sem fer fram á þeim vettvangi sem hér er til umræðu. Ég mun í máli mínu ekki síst víkja að skýrslunni sem liggur hér frammi í framhaldi af skýrslubeiðni um kosti og galla aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég hef haft tækifæri til að fjalla um það á opinberum vettvangi og í ljósi þess knappa tíma sem hér er til ráðstöfunar ætla ég að einbeita mér að því að fjalla um nokkra þætti sem lúta að þessu samstarfi sem ég tel að þurfi ítarlega greiningu og umræðu með það fyrir augum, sem hlýtur að vera okkar höfuðviðfangsefni á hverjum tíma, að gæta íslenskra hagsmuna sem allra best, íslenskra atvinnufyrirtækja, íslenskra heimila, hagsmuna lands og lýðs. Það verður að gera, herra forseti, á grundvelli þekkingar og á grundvelli þess að líta hlutina með greinandi og gagnrýnum hætti á hverjum tíma. Svo að ég víki máli mínu sérstaklega að skýrslu starfshópsins um kostina og gallana þá þakka ég fyrir hana, og auðvitað fyrir báðar skýrslurnar sem hér eru, en ég þakka fyrir þá skýrslu sem hér liggur fyrir og er augljóslega unnin af metnaði og fagmennsku. Einn helsti kostur hennar er að hún sýnir glögglega hve EES-samstarfið er víðfeðmt og teygir anga sína víða í þjóðlífinu. Markmiðið með skýrslubeiðninni, sem ég minni á að Alþingi samþykkti hér í þrígang eins og ráðherra reyndar rakti, vorið 2018, haustið 2018 og svo núna haustið 2019, var að fá með skýrslu góðan grunn undir umræður um aðild okkar Íslendinga að Evrópska efnahagssvæðinu og um leið góðan grunn undir stefnumótun um hvernig við gætum á hverjum tíma hagsmuna okkar á grundvelli staðgóðrar þekkingar og raunsæis. Vitaskuld getur verið álitaefni hversu langt ber að ganga í skýrslu við að draga fram veikleika eða vandamál í samstarfi af því tagi sem hér er við að fást. Skýrsluhöfundar hafa með sínum hætti gert grein fyrir því hvernig þeir nálgast það viðfangsefni. Herra forseti. Mér virðast ýmsir nýlegir atburðir, sem reyndar var vikið að í ræðu utanríkisráðherra, gefa tilefni til slíkrar greiningar og umræðu. Áður en lengra er haldið og meðan ég man vil ég þakka ráðherra fyrir yfirlýsingu hans varðandi ríkisábyrgð á bankainnstæðum. Ég geri mér grein fyrir því að hæstv. utanríkisráðherra og ég lítum orkupakkann ekki nákvæmlega sömu augum. Ég hefði náttúrlega fagnað því ef hann hefði sýnt sams konar einbeitingu og afstöðu í því máli. Margumtalað orkupakkamál varpaði með allóvæntum hætti, leyfi ég mér að segja, nýju ljósi á þýðingarmikið atriði sem er höfnunarvald einstakra aðildarríkja EES þegar kemur að innleiðingu nýrra reglugerða. Málið sem snýr að öryggisráðstöfunum þegar kemur að innflutningi ófrosins kjöts gerði að sínu leyti hið sama. Það hafa komið fram þau sjónarmið, herra forseti, að þótt EES-samningurinn feli í sér skýr ákvæði um heimild til að taka upp mál í sameiginlegu EES-nefndinni, á grundvelli skýrra ákvæða um málsmeðferð, eigi þau ákvæði að einhverju leyti ekki við í raun. Þannig lét þekktur erlendur lögmaður og álitsgjafi á vegum utanríkisráðherra, dr. Baudenbacher, í ljósi það álit, bæði skriflega og á fundi utanríkismálanefndar 9. maí sl., að aðildarríki EES-samningsins eigi þann rétt sem kveðið er á um en lét jafnframt uppi efasemdir og varnaðarorð um að þessi leið væri í raun fær. Baudenbacher taldi því að myndi Ísland hafna þriðja orkupakkanum gæti það teflt aðildinni að EES-samningnum í tvísýnu. Athygli vakti að Baudenbacher sá ástæðu til að minna Íslendinga á hollustuskyldur sínar við Norðmenn og að taka yrði tillit til hagsmuna þeirra. Samandregið réð sérfræðingurinn íslenskum stjórnvöldum frá því að beita samningsbundnu ákvæði sem hann taldi þó að þau væru í fullum rétti að lögum til að virkja. Ekki var að sjá að ítarlegur lögfræðilegur rökstuðningur fylgdi þessari ráðgjöf heldur var henni einkanlega teflt fram sem hugleiðingum um pólitískar afleiðingar þess að umræddu ákvæði yrði beitt. Utanríkisráðuneytið fór þess á leit við Alþjóða- og Evrópuréttarstofnun Háskólans í Reykjavík að stofnunin veitti sérfræðilegt álit sitt á því hverjar yrðu lagalegar afleiðingar þess ef Alþingi hafnaði afléttingu stjórnskipulegs fyrirvara vegna þriðja orkupakkans. Skemmst er frá því að segja að í umsögn stofnunarinnar er vísað til bókar Sigurðar Líndals og Skúla Magnússonar, Réttarkerfi Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins, þar sem segir að rétturinn til að synja laganýmælum ESB á þeim sviðum sem EES-samningurinn nær til sé vissulega fyrir hendi frá formlegu sjónarhorni. Frá pólitísku sjónarhorni telja þeir hann þó vart fyrir hendi, a.m.k. svo framarlega sem stjórnvöld EFTA-ríkjanna vilja halda í EES-samninginn. Á hinn bóginn segja þeir, og kannski er þarna örlítið slegið úr og í, ef má leyfa sér að taka þannig til orða, að líta megi á heimild EFTA-ríkjanna eins og neyðarhemil sem til greina kæmi að nota við sérstakar aðstæður. Herra forseti. Eðlilegt sýnist að skilja ummæli tilvitnaðra fræðimanna á þann hátt að við sérstakar aðstæður komi til greina að nota umræddan neyðarhemil en að því tilskildu að pólitískur jarðvegur í garði viðsemjenda hafi verið vel undirbúinn áður. Í ýmsum fræðilegum ritgerðum sem hafa birst á undanförnum árum gætir allnokkurrar gagnrýni á Evrópusambandið, fulltrúa þess og framkvæmd samningsins. Mig langar til að vísa örstutt í það og ég tel að það sé mjög nauðsynlegt fyrir Alþingi, alþingismenn, að gera sér þessa gagnrýni fræðimanna ljósa. Það segir í umsögn Alþjóða- og Evrópuréttarstofnunar Háskólans í Reykjavík að ESB hafi, með leyfi forseta, „sýnt mikinn samstarfsvilja til að ná samkomulagi þegar dregist hefur von úr viti að ná samkomulagi um upptöku gerða í EES-samninginn“. Athygli vekur þó það sem segir í framhaldinu: „Þó hefur það gerst að þolinmæði ESB hefur þrotið og sambandið virkjað þau úrræði sem er að finna í 4. mgr. 102. gr. EES-samningsins, en í því felst hótun“ - herra forseti, ég ítreka, hótun - „um að fresta hluta EES-samningsins til bráðabirgða, samanber 5. mgr. sama ákvæðis.“ Tekin er sem dæmi tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/38/EB, en málið dróst á langinn vegna andstöðu íslenska ríkisins við sum ákvæði tilskipunarinnar. Segir í umsögninni að eftir að ESB virkjaði 4. mgr. 102. gr. samningsins hafi frekari samningaviðræður átt sér stað á milli samningsaðila og að lokum hafi íslenska ríkið samþykkt að umrædd tilskipun yrði tekin upp í EES-samninginn. Ekki hafi því komið til að ESB beitti heimild 5. mgr. 102. gr. um að fresta hluta viðaukans. Ályktun höfunda umsagnarinnar er að framangreint dæmi sýni að ESB virðist vera tilbúið til að beita heimildum í 5. mgr. 102. gr., sem áður er vitnað til, ef sambandið telur ástæðu til. Athygli vekur að höfundar lýsa framgöngu af hálfu ESB á þann veg að beitt sé hótun. Einn höfunda umsagnar stofnunarinnar, Margrét Einarsdóttir, rakti í ritrýndri grein sinni, sem ber heitið „Vaxandi vandkvæði við framkvæmd EES-samningsins – upptaka afleiddrar löggjafar“, sem birt var í Tímariti lögfræðinga 2016, samskipti við ESB þegar risið hafa álitaefni um hvort tilteknar Evrópugerðir falli undir gildissvið EES-samningsins. Segir þar um upptöku fyrrgreindrar tilskipunar nr. 2004/38 að Alþingi hefði, með leyfi forseta, „í raun enga möguleika“ haft til að koma í veg fyrir upptöku hennar í samninginn „öðruvísi en að setja framkvæmd EES-samningsins í algjört uppnám“. Í greininni er útskýrt að íslensk stjórnvöld byggðu á því frá upphafi að umrædd tilskipun félli ekki undir gildissvið EES-samningsins en að ESB virðist frá upphafi hafa verið staðráðið í því að tilskipunin félli undir gildissvið samningsins og að EFTA-ríkin yrðu að taka hann upp í samninginn. Þá segir í fræðigreininni, með leyfi forseta: „Þessi skoðun virðist ekki hafa verið byggð á lagarökum heldur var fremur um að ræða pólitískt mat þeirra á mikilvægi tilskipunarinnar fyrir innri markaðinn.“ Herra forseti. Hér verður að telja að gæti af hálfu höfundar allharðrar gagnrýni á framgöngu ESB eða fulltrúa þess gagnvart viðsemjendum sínum. Þá er í umræddri grein vitnað til viðtals við embættismann framkvæmdastjórnar ESB sem tekið var í nóvember 2008. Eftirfarandi texti er tekinn, eftir því sem best er vitað, upp úr doktorsritgerð og þessir textar eru á leiðinni í aðra doktorsritgerð þannig að það er ástæða til að leggja við hlustir. Hér eru orð embættismannsins frá Evrópusambandinu, með leyfi forseta: „Stundum er afstaða okkar sú að gerðir falli undir gildissvið EES-samningsins af því að við viljum að gerðirnar fari inn í samninginn. Í þessum málum ræðum við ekki lagarökin. Gerðirnar falla undir gildissviðið af því að við segjum að þær falli undir gildissviðið…“ Hér er lýst í fræðilegri grein viðhorfi sem telja verður með ólíkindum. Ég ætla að leyfa mér að vitna líka til nýlegrar fræðigreinar Stefáns Más Stefánssonar og Margrétar Einarsdóttur um valdmörk og valdheimildir stofnana Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins, en þar er vikið að möguleikunum á að stofnanir EES fari út fyrir valdsvið sitt. Framarlega í ritgerðinni, sem birtist í Tímariti lögfræðinga 2018, er vikið að dæmum um að slíkt gerist af hálfu stofnana ESB. Er bent á möguleikann á að stofnanir EES samþykki gerðir sem kjarni EES-réttar tekur ekki til. Sömuleiðis er bent á möguleikann á að EFTA-dómstóllinn túlki meginmál EES-samningsins eða afleidda löggjöf þannig að niðurstaðan feli í raun í sér breytingu á samningnum. Rakin eru í umræddri fræðigrein dæmi þessa á vettvangi Evrópska efnahagssvæðisins og lýtur annað þessara dæma að samningsbrotamáli gegn Íslandi vegna innflutnings á hráum kjötvörum. Þá vil ég í þriðja lagi nefna að í álitsgerð Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts og Stefáns Más Stefánssonar, vegna þriðja orkupakkans, er rakið hvernig reynir á þanþol tveggja stoða kerfisins þegar kemur að samskiptum evrópsku orkustofnunarinnar ACER og Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA. Er þetta dæmi vel þekkt. Hér hafa, herra forseti, verið rakin nokkur dæmi um veikleika eða vandamál í samstarfinu eftir því hvaða orð menn kjósa. Þó svo að við séum sannfærð um að samstarfið hafi að mörgu leyti verið okkur mjög hagfellt verðum við ávallt að vera með opin augu og líta með gagnrýnum hætti á EES-samstarfið og þær kröfur sem gerðar eru á hendur okkur og þær kröfur sem rétt er að við höfum uppi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og er sammála honum um að þessi skýrsla er unnin af metnaði og fagmennsku og er góður grunnur að umræðu sem er grundvöllur góðrar stefnumótunar. Ég hvet menn sérstaklega til að skoða tillögurnar um aðkomu Alþingis að hagsmunagæslunni. Ég er ánægður að fá líka stuðningsmenn í þessu máli mínu um ríkisábyrgð bankainnstæðna. Ég man ekki eftir því, hvorki innan þings né utan, að ég hafi fengið mikinn stuðning á sínum tíma þegar ég tók það mál upp. En það er nú bara eins og það er. Hins vegar er það alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að við þurfum að gæta hagsmuna okkar. Seint mun sá sem hér stendur halda því fram að það þurfi ekki að gæta hagsmuna okkar gagnvart Evrópusambandinu en það er stór munur á því að vera búinn að undirbyggja það og taka á því á fyrstu stigum og bara að hlaupa til þegar menn eru búnir að vinna þetta jafnvel í áratug. Hv. þingmaður fer í gamalgróna umræðu um þriðja orkupakkann. Það stendur eftir af þeirri umræðu að einni spurningu er ósvarað, um stefnubreytingu forystumanna Miðflokksins sem komu að þessum undirbúningi og lögðu til við þingið að þetta yrði samþykkt óbreytt. Ég vil nota tækifærið, virðulegi forseti, og spyrja hv. þingmann: Veit hann af því? Hefur hann spurt formann og varaformann Miðflokksins af hverju þeir skiptu um skoðun? Það liggur fyrir skjalfest að þeir lögðu til að þetta færi í gegnum þingið og þá ekki með þeim ráðstöfunum sem við gerðum seinna, af því að hv. þingmaður er hér að vísa til þess að fara ágætlega yfir mótunarferlið og þá hluti sem við þurfum að gera og vera á varðbergi, án nokkurs vafa, ekki síst gagnvart Evrópusambandinu og embættismönnum þeirra. Ég er forvitinn, virðulegur forseti, hvort hv. þingmaður geti upplýst okkur um það sem við vitum ekki. Af hverju skipti Miðflokkurinn eða forystumenn hans um skoðun?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ég verð að segja það, herra forseti, að ég tel að það sé ákveðin hátíðarstund á ráðherraferli utanríkisráðherra þegar hann kemur og kynnir mikilvægar skýrslur um mikilvæg mál á sínu starfssviði fyrir Alþingi. Hann er búinn að kynna og gera grein fyrir tveimur skýrslum, annars vegar skýrslu starfshóps sem var settur á laggirnar samkvæmt sérstakri beiðni sem var samþykkt á Alþingi í þrígang og svo kynnir hann reglubundna skýrslu um framkvæmd EES-samstarfsins sem er unnin í hans háa ráðuneyti. Við erum í umræðu um það með hvaða hætti við stöndum að því að gæta sem allra best íslenskra hagsmuna í þessu samstarfi, svo víðfeðmt sem það er, svo krefjandi sem það er að sumu leyti, eins og við þekkjum, líka með tilliti til mannafla og þekkingar og alls þess sem uppi er. Ég kemst ekki hjá því að játa að ég verð eilítið undrandi að á slíkri hátíðarstundu á ráðherraferli hæstv. ráðherra skuli hann kjósa að fara í einhverjar flokkspólitískar ýfingar gagnvart einhverjum mönnum, sem eru reyndar fjarstaddir, a.m.k. annar þeirra er staddur erlendis vegna skyldustarfa á vegum Alþingis. Ég ætla bara að leiða þetta hjá mér og árna ráðherranum áframhaldandi velgengni í embætti sínu. Ég er ánægður að heyra að við séum samtaka í því að vilja gæta íslenskra hagsmuna. Ég saknaði þess að ráðherrann viðurkenndi að orkupakkamálið var í raun og sanni stórmál. Hann gerði það ekki meðan á því stóð, [[Forseti hringir.]]gerði lítið úr því. En það skilur eftir mjög alvarlegar spurningar í hugum landsmanna.
Virðulegur forseti. Eftir ræðu hv. þingmanns líður mér svolítið eins og ég hafi eyðilagt jólin. Ég áttaði mig ekki alveg á því hversu mikil hátíðarstund þetta væri. En úr því að hv. þingmaður vísar til þess skulum við bara halda því þar. Ég ætla ekkert að pína hv. þingmann með þessari spurningu lengur. Við skulum bara taka þessu eins og það er og halda okkur við tilefnið, það er alveg hárrétt, og ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir skýrslubeiðnina. Ég er sammála honum um að hún er góður grunnur til þess að ræða þessi mikilvægu mál. Þó við séum ekki sammála um öll mál - og ég ætla ekki að rekja það til að eyðileggja nú ekki hátíðarstundina - vona ég að í framhaldinu förum við að ræða hvernig við getum bæði byggt upp það fyrirkomulag sem tryggir að hagsmunagæslan sé í sem bestu lagi og hvernig m.a. [[Forseti hringir.]]við getum rætt þessa hluti sem skipta máli, sérstaklega á fyrstu stigum. Það þýðir að við munum öll gera hvað við getum til þess að taka á móti þegar á þarf að halda því að þess mun þurfa í þessu samstarfi eins og öllu öðru.
Herra forseti, bara örstutt. Ég vil gjarnan taka undir með hæstv. ráðherra og öðrum sem hafa lagt áherslu á að við beitum okkur miklu ákveðnar í þessu ferli öllu saman, sem er langt og strangt. Ég reyndar tel að orkupakkamálið sé mjög gagnlegur leiðarvísir í því máli. Í skýrslu sem er dagsett 19. mars og er lögfræðileg álitsgerð, lögð fram af hálfu lögfræðilegra ráðunauta utanríkisráðherra, eru slík viðvörunarorð að það hefði verið alveg nauðsynlegt að þau hefðu komið fram miklu fyrr og hægt hefði verið að beita sér miklu fyrr í þessu ferli, m.a. á grundvelli þeirra [[Forseti hringir.]]eindregnu viðvörunarorða sem mikilsmetnir lögfræðilegir ráðunautar ríkisstjórnarinnar vörpuðu ljósi á með álitsgerð sinni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og fagna þessum hátíðardegi, þetta er hátíðarstund. Mig langaði aðeins að velta upp framtíðinni og framtíðarsýn hv. þingmanns á veru okkar í EES. Mig langar að spyrja, ef ég mætti leyfa mér það, hvernig hv. þingmaður sér það fyrir sér. Verðum við ekki örugglega áfram í EES? Munum við ekki örugglega verða við einhverjum af þeim tillögum sem birtast í þessari skýrslu? Er það ekki okkar sameiginlegi skilningur að það hafi verið gott skref sem var tekið á hátíðarstundu á sínum tíma að gerast aðilar að EES?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð að viðurkenna að efni þeirrar spurningar sem hv. þingmaður beinir til mín kemur mér eilítið spánskt fyrir sjónir að því leyti til að ég hef haft tækifæri til að fjalla alllengi opinberlega um ýmis mál, þjóðmál og annað, og hef ávallt lagt mikla áherslu á virka þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi. Það vill svo til að þegar maður hefur haft með höndum kennslu í hagvísindum við háskóla þá er nemendum mjög snemma gert það ljóst að hagsæld er ekki síst undir því komin að viðskipti takist á milli aðila. Það er mjög lýsandi dæmi sem hægt væri að draga upp hvernig Íslendingum tókst að brjótast úr fátækt eða úr örbirgð til bjargálna og síðar ríkidæmis. Það var vegna þess að þá stóð þannig á hjá okkur að við áttum alltaf opna markaði fyrir okkar afurðir. Ég hef því verið stuðningsmaður samkomulagsins um Evrópska efnahagssvæðið frá fyrsta degi. Það var lagt upp með á sínum tíma að þetta væri fyrst og fremst samkomulag sem hefði það að markmiði að greiða fyrir aðgangi íslenskra afurða inn á samhæfðan og samstilltan evrópskan markað og á þeim grundvelli hef ég stutt það til þessa dags. Ég leyfi mér það hins vegar, [[Forseti hringir.]]herra forseti, að líta þetta samstarf gagnrýnum augum á hverjum tíma [[Forseti hringir.]]með það fyrir augum að við getum sem best gætt hagsmuna okkar þegar þeir eru uppi.
Hæstv. forseti. Ég biðst afsökunar á því að hafa gerst svo djörf að spyrja að þessu, en mér var bara, hafandi ekki setið hér í þinginu undir allri orkupakkaumræðunni heldur verið áhorfandi úti í bæ, ekki alveg ljóst á hvaða vegferð Miðflokkurinn væri, sérstaklega gagnvart áframhaldandi veru okkar í Evrópska efnahagssvæðinu. Ég verð að biðjast afsökunar af því að það er afskaplega dónalegt að spyrja svona spurningar. En mér finnst bara mjög mikilvægt að þjóðin og þeir sem horfa á þessar útsendingar skilji hvert þingmenn eru að fara.
Herra forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni og það er engin ástæða fyrir hv. þingmann til að vera með neina afsökunarbeiðni, ég bara ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns. Orkupakkaumræðan snerist um orkupakkann. Allan tímann. En hins vegar, eins og ég leitaðist við að draga fram í ræðu minni áðan, varpaði orkupakkaumræðan óvæntu ljósi á vissa þætti í þessu samstarfi. Mest undrandi varð ég nú þegar ég gerði mér grein fyrir því að hæstv. utanríkisráðherra virtist líta þannig á að við ættum allan samninginn undir ef við leyfðum okkur, ef við dirfðumst að fara að ráðum lögfræðilegra ráðunauta ríkisstjórnarinnar sem þeirra aðaltillögu í málinu, þeirra Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts og Stefáns Más Stefánssonar, að fara með málið aftur fyrir sameiginlegu nefndina. Það er þessi óvænta sýn sem ég verð að viðurkenna að kom mér á óvart. Í ræðu minni áðan [[Forseti hringir.]]tengdi ég þetta líka við málið um öryggisráðstafanir gagnvart ófrosnu kjöti og ég styðst í [[Forseti hringir.]]þessu efni við traustan fræðilegan grundvöll og ég vitnaði í ritrýndar greinar í Tímariti lögfræðinga og víðar.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði að reyna að koma í andsvar án þess að tala um þriðja orkupakkann. Ég veit ekki alveg hvort það takist í kjölfar þeirra orða sem hv. þingmaður hefur látið falla í síðustu andsvörum. Ég var á svipaðri leið og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir. Ég verð svolítið ringlaður yfir því hvernig nákvæmlega Miðflokkurinn og hv. þingmaður sjá fyrir sér áframhaldandi samstarf í EES ef þriðji orkupakkinn var hornsteinn í því máli vegna þess að eins og hv. þingmaður man eflaust jafn vel og ég vorum við að tala um reglugerðir og tilskipanir frá árinu 2009, þ.e. tíu ára gömul verk Evrópusambandsins sem voru búin að vera í mikilli umræðu í Evrópusambandinu og innan stjórnsýslunnar hér í mjög langan tíma. Eins og hæstv. utanríkisráðherra fór inn á áðan komu hv. þingmenn Miðflokksins að því á sínum tíma að leggja til að það yrði samþykkt þegar þeir voru í ríkisstjórn. Mér er persónulega alveg sama hvers vegna sá viðsnúningur varð sem hæstv. utanríkisráðherra talaði um. Mér finnst það ekki koma málinu við. Rök eru rök, óháð því hvort þau voru lögð fram í fyrra eða hittiðfyrra. Það sem ég er að reyna að segja er að allt þetta samanlagt finnst mér gera málflutning hv. þingmanns gagnvart sambandi Íslands við EES afskaplega flókinn. Ef við ætlum að vera þar áfram hlýtur það að vera á þeim grunni sem við erum á núna. Og ef ekki, þá á hvaða grunni? Hvernig myndi hv. þingmaður vilja breyta fyrirkomulaginu eða breyta því hvernig Ísland tekur þátt í samstarfinu? Ég þori varla að stinga upp á því að við reynum að halda þriðja orkupakkanum utan við efnið vegna þess að ef hann er eitthvað sem veldur viðsnúningi eða sérstökum vangaveltum er ég mjög ringlaður yfir því hvernig þingmaður sjái fyrir sér framhaldið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég tel að við munum halda áfram öllu því alþjóðlega samstarfi sem við höfum efnt til og tekið þátt í áfram eins og við höfum gert, með því að vera með opin augu, með því að vera vakandi, með því að starfa á grundvelli þekkingar og vitsmuna, upplýsingar. Það er mikilvægt að þátttaka okkar í alþjóðlegu samstarfi og stefnumótun og framganga okkar þar sé rædd ítarlega á Alþingi og styðjist við þinglegan vilja. Þess vegna lagði ég mikið upp úr því í ræðu minni áðan við umræðuna í dag, þar sem eru undir tvær skýrslur sem lúta að samstarfinu um Evrópska efnahagssvæðið, að við erum þátttakendur í ýmsu öðru samstarfi. Við erum stofnaðilar að Atlantshafsbandalaginu sem ég hef lýst áður sem einhverri mikilvægustu ákvörðun sem hefur verið tekin frá stofnun lýðveldisins og hún hefur skipað okkur í raðir vestrænna lýðræðisríkja. Ég tel að við höfum notið mjög góðs af því samstarfi. Við erum stofnaðilar að systurstofnununum Alþjóðabankanum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og við höfum óhikað í krafti fullveldis okkar tekið þátt í samstarfi sem við höfum talið að við ættum erindi í og sem þjónaði okkar hagsmunum. Við eigum gífurlega mikilla hagsmuna að gæta gagnvart því að eiga opna og greiða markaði fyrir okkar afurðir. Við þurfum mjög á því að halda og þess vegna hef ég stutt samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. En ég hef leyft mér, m.a. í dag og á fyrri stigum, að benda á vissar [[Forseti hringir.]]áskoranir, sem við getum kallað svo, sem við stöndum frammi fyrir í þeim efnum og ég hvet til þess að við tökum á þeim [[Forseti hringir.]]en stingum ekki höfðinu í sandinn og látum eins og þær séu ekki til.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er eiginlega enn þá ringlaðri en áður. Hv. þingmaður sagði að hann vildi að við tækjum þátt í þessu samstarfi með opin augun, með vitsmuni og þekkingu að leiðarljósi og að þau málefni fengju góða umræðu og að við ættum ekki að stinga hausnum í sandinn o.s.frv. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Ég fæ ekki betur séð en að það sé nákvæmlega það sem hafi verið gert í þriðja orkupakkanum - ég nefni hann sérstaklega að það var þingflokkur hv. þingmanns sem varði góðum tíma í sumar að ræða það mál, það fékk aldeilis góða umræðu. Ég velti fyrir mér: Hvernig getum við verið með opnari augun? Hvernig getum við byggt meira á vitsmunum? Hvernig getum við byggt meira á þekkingu og hvernig getum við fengið fram betri umræðu, að sögn hv. þingmanns, en þá sem við höfum fengið um þriðja orkupakkann? Að mínu viti er það það mál, sem ég hugsa að Alþingi hafi farið í með hvað opnust augun og byggt hvað mest á vitsmunum, hvað mest á þekkingu og fengið hvað mesta umræðu um. Ég velti fyrir mér hvað sé hægt að gera betur.
Herra forseti. Það var ekki að ófyrirsynju að ég nefndi ákveðna dagsetningu í fyrri ræðu. Ég nefndi dagsetninguna 19. mars. Ég þarf að hugsa mig um hvort ég fari alveg örugglega rétt með hana en það er dagsetningin á lögfræðilegri álitsgerð þeirra tvímenninga Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts og Stefáns Más Stefánssonar, sem var auðvitað lykilplagg ásamt með öðrum ágætum gögnum sem lágu fyrir í orkupakkanum. Ástæðan fyrir því að ég geri þetta er að þarna kemur fram lögfræðileg álitsgerð af hálfu sérfræðinga, viðurkenndra sérfræðinga sem eru í fremstu röð og eru kallaðir til starfa af utanríkisráðherra sjálfum. Þarna eru slík viðvörunarorð, annars vegar um mögulegan árekstur við stjórnarskrá og hins vegar um að erlendir aðilar fái við ákveðin skilyrði, ítök í mikilvægum orkuauðlindum þjóðarinnar, að þessi skýrsla hefði þurft að koma fram miklu, miklu fyrr. Þess vegna fagna ég þeirri umræðu sem er hér um að við beitum okkur í þessu ferli öllu saman á fyrri stigum [[Forseti hringir.]]en okkur auðnaðist að gera í orkupakkamálinu.
Herra forseti. Ég er með handrit að ræðu sem ég ætlaði að flytja og geri það eftir nokkurn tíma. En það er auðvitað freistandi að dvelja aðeins við andsvörin sem hafa komið hérna. Andsvar hv. þingkonu Unnar Brár Konráðsdóttur við hv. þm. Ólaf Ísleifsson var mjög áhugavert. Ég er búinn að hlusta mikið á skýrslubeiðanda fjalla um skýrsluna eftir að hún kom út, bæði í útvarpi og hérna. Hann minnir mig pínu á kunningja minn sem fór einu sinni á tónleika og þegar ég hitti hann á eftir og spurði hann sagði hann: Tónleikarnir voru frábærir. En síðan kom 20 mínútna upptalning þar sem hann rakkaði niður hvert einasta lag og var orðinn svolítið súr. Þannig hefur mér fundist hv. þingmaður vera. Hann byrjar alltaf á að lýsa yfir stuðningi og hvað allt sé frábært við ávinninginn sem við höfum haft af þessum samningi. En síðan fer nú að síga á ógæfuhliðina eftir því sem hann talar lengur. Hann talar um að við eigum að ræða þessi mál af vitsmunum og þekkingu, eins og slíkt sé eingöngu að finna hjá Miðflokknum. 19. mars kom vissulega álitsgerð sem tveir ágætir fræðimenn lögðu fram fyrir ráðuneytið og innihélt ábendingu. Ég man ekki betur en að ríkisstjórnin hafi einmitt brugðist við og lagt fram aukafrumvörp og miðað við hana, þrátt fyrir að ég og mörg önnur teldum reyndar ekki neina þörf á því. En það er nú önnur saga. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson bað ásamt 12 þingmönnum um heildstæða úttekt á afleiðingum og virkni EES-samningsins á Íslandi. Hæstv. utanríkisráðherra brást við þeirri beiðni mjög fljótt og örugglega og setti á laggirnar þriggja manna starfshóp sem hafði það verkefni að leggja mat á ávinning Íslands af þátttökunni af EES-samstarfinu. Það var rætt við 147 einstaklinga frá fjórum ríkjum. Aðildin var sett í sögulegt samhengi og farið ítarlega yfir flesta þætti samningsins. Það er ástæða til að þakka í upphafi hæstv. utanríkisráðherra fyrir mjög snör og góð handtök í málinu en auðvitað ekki síður skýrsluhöfundunum, Birni Bjarnasyni, Kristrúnu Heimisdóttur og Bergþóru Halldórsdóttur, og öðrum sem komu að vinnu þessarar skýrslu. Ég held að ég verði í upphafi að lýsa ánægju minni og raunar undrun því að ég held ég hafi sjaldan eða aldrei lesið jafn afdráttarlausan og skýran texta tengdan utanríkismálum á Íslandi. Þessi afdráttarlausa niðurstaða er sú að aðild að innri markaði Evrópu hafi verið hið mesta gæfuspor. Langflestum er ljóst að íslenskt samfélag tók stakkaskiptum við aðildina og án samningsins værum við miklu frekar í hættu á því að verða einangruð, stöðnuð. Það hefði hugsanlega kallað á afturför í íslensku þjóðlífi miðað við hvernig heimurinn í kringum okkur er. Með öðrum orðum: EES-samningurinn kom okkur kannski inn í nútímann. Ef það hefur verið hugmyndin á bak við þessa skýrslubeiðni að auka tortryggni í garð samningsins hefur sú svaðilför mistekist allhrapallega því staðreyndin er sú að Evrópusamvinnan, sem mætti auðvitað vera miklu meiri, hefur skilað okkur meiri velgengni, nýsköpun, samkeppnishæfi og almennri velsæld en ég held að flesta hafi grunað. Hún gegnir auðvitað líka miklu hlutverki þegar kemur að ströngum kröfum í félagsmálum, neytendamálum og umhverfismálum, sem eru stóru málin í dag. Okkur hafa í aldarfjórðung verið tryggð jöfn tækifæri og jöfn staða hvarvetna í Evrópu. Þetta er mikilvægt fyrir vinnandi fólk en ekki síður námsmenn sem skilar sér aftur í meiri þekkingu og betra samfélagi hérna á Íslandi. Þannig að ég held að það sé hafið yfir allan vafa að það er stórkostlegur ávinningur af þessum samningi. Ég gleymi auðvitað að nefna nokkuð sem skiptir miklu máli og er ekki bara ber á trjánum heldur kannski ræturnar að okkar samfélagi, sem er auðvitað hvað menningarstarfsemi og menntastofnanir hafa notið góðs af samstarfinu. Mér heyrist samt á einhverjum ræðum sem hafa verið fluttar hérna að það sé full ástæða til þess að stíga fast í lappirnar og vera á varðbergi vegna þess að gagnrýnistónarnir eru þannig settir fram að mig grunar að það sé hægt og bítandi verið að reyna að gera þetta allt tortryggilegt. Í því ljósi var kannski bara frábært að við tókum rúman mánuð í umræðuna um orkupakka þrjú vegna þess að ég held að það hafi þjappað okkur hinum saman og aðrir flokkar sem kannski höfðu lýst yfir efasemdum komu á fullu og töluðu fyrir mikilvægi samningsins. Ég er því sammála hv. þm. Ólafi Ísleifssyni að umræðan um orkupakka þrjú var stórmál en kannski ekki í sama skilningi og hann leggur í það vegna þess að orkupakkinn var auðvitað lítið mál. Ég er heldur ekki sammála honum um að það mál eigi að vera sérstakur leiðarvísir fyrir þingið, a.m.k. ekki er varðar þingsköpin. Hv. þingmaður talaði aðeins um heimsókn Baudenbachers og ég eiginlega verð að staldra aðeins við þar. Það hefði auðvitað verið miklu gagnlegra fyrir Miðflokkinn og Ólaf Ísleifsson ef það fólk hefði séð sér fært að sitja fundinn og hlusta á það sem þar fór fram. En Baudenbacher þessi er fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins, hann er hættur þar og sinnir ráðgjöf og gat þess vegna, og tók það fram í upphafi fundarins, fjallað um hlutina frá víðara sjónarhorni en lögmenn sem fengu mjög afmarkað og tiltekið verkefni og þurftu að svara. Hann er Evrópumaður, búinn að lifa í hringiðu þessa samnings og evrópsku mannlífi í áratugi. Hann ræddi hlutina bæði frá lögfræðilegu sjónarhorni en ekki síður pólitísku. Hann tjáði sig býsna hressilega og afgerandi. Meðal þess sem hann nefndi var að það þyrfti að horfa á þessa hluti frá tveimur sjónarhornum. Annars vegar er sú lögfræðilega staða sem er í málinu en hins vegar pólitísk staða. Um þá pólitísku ætla ég ekki að fjölyrða neitt hér en þó held ég að öllum sé ljóst að með útgöngu Breta úr Evrópusambandinu og með þeim flóttamannamálum sem Evrópusambandið hefur verið að glíma við og vandræðum í Grikklandi, á Ítalíu og á Spáni hlýtur Evrópusambandið að nálgast viðfangsefnið út frá öðrum vinkli en ef allt hefði leikið í lyndi. Það er eðlilegt, það hefðum við líka gert. Ég ætla aðeins að staldra við lögfræðilega hlutann. Þar sagði Baudenbacher að vissulega væri það rétt að Ísland hefði þann möguleika á að skjóta málinu aftur inn í sameiginlegu EES-nefndinni í prinsippinu en ef ekki næðist neitt samkomulag þar, sem væntanlega myndi litast af pólitísku umhverfi af því að EES-samningurinn getur aldrei orðið bara lögfræðilegt plagg heldur verður alltaf pólitískt og mótast af þeim sem búa samninginn til og hverjir semja, og ef málið færi fyrir dómstóla, sagði hann og var mjög skýr, væru harla litlar líkur á því að við riðum feitum hesti frá þeim hluta málsins. Vegna þess að þá skiptir tímalínan öllu máli. Og hvað á hann við með því? Jú, það er hvernig við höfum hagað okkur fram að þeim degi sem við komum aftur inn með málið. Ef við skoðum það liggur fyrir að við erum búin að vera með málið í höndunum í tíu ár og á engum tímapunkti gerðum við athugasemd við þá þætti málsins sem Miðflokkurinn gerði að umtalsefni í vor. Málið er enn þá afkáralegra þegar horft er til þess að núverandi formaður Miðflokksins og núverandi þingflokksformaður voru lykilspilararnir á þeim tíma. Mér fannst því ekkert óeðlilegt, og reyndar mjög eðlilegt og rétt af hæstv. utanríkisráðherra, að velta þessu einmitt upp í andsvari við hv. þm. Ólaf Ísleifsson vegna þess að þetta skiptir máli. Þetta er kjarni málsins, hvernig við höguðum okkur í aðdraganda málsins. Ýmsir stjórnmálamenn hafa á síðustu vikum og mánuðum gefið í skyn að í Evrópu sé fátt annað að finna en öfl og erlend ríki sem ásælist íslenskar auðlindir. Niðurstaða skýrslunnar hins vegar kýrskýr. Hún er sú að frekari aðkoma Íslendinga að fagstofnunum Evrópusambandsins sé til þess fallin að auka áhrif okkar á mótun EES-mála og þar með að víkka út og styrkja fullveldið. En til þess þurfum við auðvitað að huga að nauðsynlegri hagsmunagæslu. Nú ætla ég að stökkva yfir kafla í ræðu minni því að ég eyddi of miklum tíma í andsvörin, en vil nefna samt nokkra hluti. Í fyrsta lagi verðum við að gera úrbætur í tengslum við stjórnarskrá Íslands. Við í Samfylkingunni höfum lengi talað fyrir því að það þurfi nýja stjórnarskrá og það þurfi að breyta og gera skýrara ákvæði sem heimilar okkur alþjóðasamvinnu, þ.e. framsalsákvæði. Mér finnst skýrsluhöfundar taka undir þetta og segja vafa um að t.d. stjórnarskrá Íslands heimili fulla aðild að EES-samstarfinu og að það veiki stöðu okkar gagnvart samstarfsríkjum okkar, einkum Noregi og Liechtenstein. Að mínu áliti þarf íslenska þjóðin þá að ganga lengra og setja sér opnara framsalsákvæði sem gerir þjóðinni mögulegt og kleift, vilji hún það, að takast á hendur frekari og stærri alþjóðlegar skuldbindingar og samstarf. Ég held að það blasi við í þeim málum sem bíða okkar, fjórðu tæknibyltingunni, loftslagsvandanum og öðru slíku, að þar eru viðsjár sem eru þess eðlis að það er ekki hægt að taka þátt að fullu og ekki einu sinni hægt að vinna bug á vandamálunum sem bíða okkar öðruvísi en með miklu meira samstarfi þjóða. Þess vegna segir í skýrslunni að EES-aðild móti allt þjóðlífið og það eigi að forðast að skilgreina hana sem erlenda ásælni. Skýrsluhöfundar eru einnig með áhugaverðar úrbætur þegar kemur að okkur stjórnmálamönnunum og segja reyndar að við verðum að sinna þessu betur og fylgja betur eftir þeim skyldum sem á okkur eru lagðar, að hafa áhrif á málin fyrr. Ég er sammála því að það þarf að samhæfa á öflugan hátt frumkvæði, hagsmunagæslu og eftirfylgni við framkvæmd EES-samningsins. Það er ágætt að fara yfir þessa vel uppsettu og góðu skýrslu. Þar eru, að mig minnir, 15 úrbótaliðir og það er hægt að taka undir marga þeirra. Ég held hins vegar að við eigum að ganga lengra en það er önnur saga og kannski ekki til umræðu hér. Ég held að það hafi margsýnt sig að aðgengi okkar að stöðugri og öflugri gjaldmiðli myndi skapa ný og betri tækifæri, öryggi fyrir heimilin og sóknarfæri og stöðugleika fyrir lítil og meðalstór nýsköpunarfyrirtæki sem vilja vaxa en þurfa á endanum að hrökklast út úr hagkerfi okkar eins og staðan er í dag. Ég skil að um það er meiri ágreiningur en sjálfan EES-samninginn en ég held að tíminn muni á endanum leiða okkur þangað inn og ég fagna því. Þetta er löngu tímabær umræða sem við þurfum að eyða miklu meiri tíma í. Um leið og við þurfum að vera dugleg og nota hvert tækifæri til að halda staðreyndum til haga þurfum við líka alveg örugglega, heyrist mér, að vera á varðbergi gagnvart popúlískum, þjóðernissinnuðum öflum sem vilja helst reisa girðingu í kringum landið og halda að tímabundið sé best um okkur búið þannig.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega ræðu hans og ég er sammála mörgu sem þar kom fram. Ég vonaðist til þess að þingmaður myndi lýsa því yfir að við ættum að geta náð sátt um það í íslenskum stjórnmálum að standa vörð um EES-samstarfið en ekki að vera að takast á um það, eins og við höfum gert, hvort fara eigi inn í Evrópusambandið, en mér varð ekki að ósk minni. Ég spyr hv. þingmann fyrst, úr því að hann fór inn á þær brautir, um mikilvægi þess að fara í Evrópusambandið, hvort hv. þingmaður hafi einhverjar áhyggjur í þessu sambandi. Nú er það svo að við getum ekki gert ráð fyrir að alltaf verði uppgangur í íslensku samfélagi. Við fundum harkalega fyrir því í alþjóðlega fjármálahruninu hvernig það lék okkur. Ég held að flestir, ef ekki allir, séu sammála um að þá var gott fyrir okkur að eiga okkar eigin gjaldmiðil sem hjálpaði okkur mjög í því. Ef það hefði ekki verið hefðum við örugglega séð mun meira atvinnuleysi en raun varð á og var það nú samt nægt, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Sömuleiðis erum við svo lánsöm í EES-samstarfinu að við erum með okkar eigin viðskiptamál og við þurfum ekki að borga þann dýra aðgangseyri sem er í Evrópusambandið og sömuleiðis þurfum við ekki að taka þátt í sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni og landbúnaðarstefnunni svo eitthvað sé nefnt. Er eitthvað sem hv. þingmaður hefði áhyggjur af í því sem ég nefndi sem myndi óhjákvæmilega felast í því að fara í Evrópusambandið?
Herra forseti. Fyrst vil ég að lýsa því yfir, af því að hæstv. utanríkisráðherra saknaði þess úr ræðu minni, að auðvitað vil ég standa vörð um EES-samninginn. Ég tel einmitt að orkupakkaumræðan hafi þjappað okkur frekar saman um það. En ég vil í fyllingu tímans ganga enn lengra. Jú, ég hef vissulega áhyggjur af ýmsu og ég hef í rauninni áhyggjur af öllu sem ég geri í lífinu og stundum hefur það verið þannig að það sem ég hef haft mestar áhyggjur af hefur á endanum skilað mér mestu. Þegar talað er um að það hafi verið gott fyrir okkur að hafa okkar eigin gjaldmiðil þegar hlutirnir fóru á verri veg og hrundu, þá skulum við líka muna hverjir það voru sem virkilega töpuðu á því. Hverjir eru það yfirleitt sem tapa á því þegar gjaldmiðill hrynur eða gengið fellur? Þá eru það útflutningsgreinarnar sem þurfa aðstoð og þá er farið ofan í vasann á launafólki og kjör þess rýrð. Það þarf því að horfa á hlutina í ýmsu samhengi og ég held að kostir og gallar séu við hvort tveggja. Sumir hafa sagt að íslensk króna sé góð vegna þess að hún deili í rauninni byrðinni sem verður af hruni eða falli gjaldmiðils á alla. En það er ekki þannig. Henni hefur verið deilt á allt venjulegt fólk skulum við segja, allt launafólk í landinu á meðan stórútgerðin hefur á síðustu 10–15 árum grætt bæði í niðursveiflu og uppsveiflu. Það er líka áhyggjuefni sem mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra um, hvort honum finnist það ekki sérkennilegt. Með eigin viðskiptamál er því til að svara að ég held að innan Evrópusambandsins fengjum við einfaldlega betri aðgang að fleiri mörkuðum vegna þess að ég held að fyrir litla þjóð séu tvíhliða samningar veikari. Hvað varðar landbúnaðinn þá væri nú ágætt að fá smáuppbrot á honum, ekki síst fyrir bændur þannig að þeir geti farið að fá mannsæmandi kjör.
Virðulegi forseti. Ég er ánægður að heyra að samstaða er um að halda vörð um EES-samninginn. Ég áttaði mig ekki alveg á hvað hv. þingmaður var að fara varðandi gengi krónunnar. Þegar það fellur þá kemur það ekki niður á útflutningnum. Það eru útflutningsgreinarnar sem alla jafna hagnast á því, en almenningur verður fyrir því og ýmsir fleiri því að við erum mjög háð innflutningi, vörur hækka og síðan sjáum við oft verðbólgu og það er svo sannarlega galli. Okkur hefur líka fundist það vera galli að vextir hafa verið hærri en í mörgum þeim löndum sem við berum okkur saman við þó að það virðist vera að breytast núna, sem er vel. Það er ekkert fullkomið og svo sannarlega ekki að hafa eigin gjaldmiðil, en ég held að íslenskt þjóðfélag muni fara mjög illa út úr því ef mikið atvinnuleysi verður, sérstaklega meðal ungs fólks eins og við sjáum t.d. í evrulöndunum og síðan er ekki bitið úr nálinni með evruna því að ljóst er að ef hún á að virka þurfa menn að fara í miklar aðgerðir sem ekki er pólitísk samstaða um. Varðandi viðskiptamálin getum við borið saman viðskiptanet ESB og EES. Við þekkjum það sömuleiðis að við erum með mun frjálslyndari viðskiptastefnu en ESB. Við erum með 90% tollfrelsi meðan það er um 26% í Evrópusambandinu, sem þýddi það að ef við gengjum inn myndi verð hækka mikið á vörum hér sem eru ekki með neina tolla núna. Þetta hefur allt saman komið fram. Það er ekki þannig að landbúnaðurinn sé ekki niðurgreiddur í Evrópusambandinu. Sá aðgangseyrir sem við myndum greiða í inngöngu færi nú að stórum hluta í það að niðurgreiða landbúnað í öðrum löndum. En ef við ætlum að stokka upp landbúnaðinn þá getum við gert það sjálf, enda höfum við alveg fulla stjórn á því.
Herra forseti. Ég er sammála því að við getum alveg stokkað landbúnaðinn upp sjálf en til þess þurfum við öðruvísi ríkisstjórn. Ég hef kannski ekki verið nógu skýr áðan en ég var einmitt að lýsa því að þegar gengið fellur eru teknir peningar úr veski almennings og útflutningsgreinarnar hagnast. Þær taka ekki þátt, þær taka ekki þátt í þeirri ógæfu sem þá dynur yfir venjulegt fólk í landinu. [[Gripið fram í: Atvinnuleysi.]]Það er alveg rétt, atvinnuleysi getur verið erfið áskorun og það er einn af þessum plúsum og mínusum sem við þurfum að fást við. En hér hefur hins vegar frekar vantað vinnuafl og ég hef enga trú á því að við munum ekki geta haft meiri ávinning heldur en hitt. Það er líka rétt að hér hefur vaxtastig verið sögulega lágt að undanförnu, það lægsta sem hefur þekkst mjög lengi. En það er hins vegar ekki rétt að það sé ekki samt umtalsverður munur á vaxtastigi milli Evrópusambandslandanna og Norðurlandanna annars vegar og Íslands hins vegar. Ég held að við þurfum einfaldlega að virða yfirlýsingu flestra formanna stjórnmálaflokka, þar með talið formanns Sjálfstæðisflokksins, um að leyfa þjóðinni að taka ákvörðun um áframhaldandi aðildarviðræður við ESB. Síðan gerum við bara eins og skynsamt fólk, við setjumst niður, vegum kostina á móti göllunum og greiðum atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég held hins vegar að við eigum líka, þegar við tölum um alþjóðasamstarf og samskipti við útlönd, að hefja okkur stundum yfir það að metast um hvort við fáum fleiri krónur eða látum frá okkur fleiri krónur vegna þess að á endanum snýst þetta um alls konar hluti, um manngildi og þar eigum við samleið með Evrópuþjóðunum.
Herra forseti. Ég óska Íslendingum öllum til hamingju með 25 ára farsælt samstarf á EES-svæðinu, ég á mjög bágt með að trúa því að liðin séu 25 ár. Ég held að Viðeyjarstjórninni þáverandi verði seint fullþökkuð sú framsýni að koma okkur í þetta samstarf. Ég er sammála því sem hér hefur komið fram að þetta var stökk inn í nútímann. Við stukkum inn í nútímann fyrst í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar og þetta var kannski stökk númer tvö. Ég lít svolítið á þessi tímamót, þegar þessi samningur var undirritaður af hálfu Íslands, sem endalok helmingaskiptakerfisins eða helmingaskiptasamfélagsins eins og við mörg þekktum það. Þessi skýrsla er mjög góð og ég fékk þann heiður að fá kynningu á henni frá nefndinni sem stóð að henni í utanríkismálanefnd og áttum við þar mjög fróðlegar og góðar samræður. Ég held að skýrslan sýni svart á hvítu kosti samstarfsins fyrir okkur Íslendinga. En það er alltaf galli á gjöf Njarðar og ég held að það hafi kannski sýnt sig. Á þessum 25 árum eru kannski lélegir leikarar sem kunna sér ekki hóf á þessu stóra leiksviði, stærra leiksviðinu. En ég get ekki kennt leiksviðinu um. Ég held að lélegir leikarar séu lélegir leikarar, alveg sama hvort leiksviðið er eingöngu Ísland eða Evrópska efnahagssvæðið. Ég vil því segja eitt við efasemdarmenn þessa samstarfs, hvort sem það er á grundvelli auðlinda, sem er þá orkan, sjávarútvegurinn, landbúnaðurinn, náttúran og vatnið, eða hvort það er út af framsali á fullveldi, að við myndum sjálfsagt leysa margt með nýrri stjórnarskrá því að þar er kveðið skýrt á um að allar auðlindir séu í ævarandi sameign þjóðarinnar. Þar er ákvæði um framsal á fullveldi, og ég tek undir það sem kom fram hér áðan að það mætti jafnvel vera skýrara og nútímalegra. En það er líka eitt í nýju stjórnarskránni sem gleymist kannski í þessu samhengi, þ.e. að það er sett í hendur þjóðarinnar að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu ef eitthvað fer á milli mála eða einhver óánægja er um einstök mál innan samstarfsins, og svo er líka frumkvæðisréttur þjóðarinnar þannig að þjóðin getur lagt fyrir Alþingi að skoða ákveðin mál sem almenningur hefur áhyggjur af en þingheimur hefur ekki rænu á að taka til athugunar. Ég held að ný stjórnarskrá myndi leysa mikið af þessum málum þannig að efasemdarmenn um samstarf ættu að geta unað sáttir við sitt. Mig langar í sambandi við skýrsluna að tala sérstaklega um áhrifin á ungu kynslóðina en við búum svo vel að eiga menntuðustu ungu kynslóð í sögu lýðveldisins. Mig langar að tala sérstaklega um möguleika og tækifæri ungu kynslóðarinnar og framtíðar okkar sem ríkis og þá einkum samstarfsáætlanir Evrópusambandsins sem okkur gefst kostur á að taka þátt í í gegnum EES-samninginn. Rannís áætlar að frá 1992 hafi yfir 40.000 Íslendingar tekið þátt í evrópsku samstarfi með stuðningi frá samstarfsáætlunum ESB. Það er meira en tíundi hver Íslendingur. Styrkveitingar til íslenskra aðila hafa verið umtalsvert hærri en fjárhagslegar skuldbindingar Íslands vegna þátttökunnar á tímabilinu og veruleg hækkun verður á styrkveitingum frá árinu 2014. Rannís hefur haft umsjón með þátttöku Íslands í þremur stærstu áætlununum frá 2014 og hefur unnið ítarlega greiningu á árangri Íslands frá þeim tíma og borið hann saman við árangur annars vegar Norðurlandanna og hins vegar Írlands, Lúxemborgar og Möltu. Þar kemur fram að árangurshlutfall íslenskra umsækjenda í opinni samkeppni er fyrir ofan meðaltal og styrkveitingar á hvern íbúa er hæstar á Íslandi af samanburðarlöndunum, bæði samanlagt og í hverri áætlun fyrir sig. Fjárveitingar til þeirra þriggja samstarfsáætlana Evrópusambandsins sem mest þátttaka er í hækkuðu umtalsvert þrátt fyrir samdrátt í heildarfjárlögum Evrópusambandsins á þessu tímabili. Þetta eru einmitt áætlanir á sviði rannsókna og nýsköpunar, menntunar, æskulýðsmála og skapandi greina, kvikmynda og á sviði menningar. En mikilvægt er þó að leggja áherslu á að mesti ávinningurinn af þátttöku í samstarfsáætlunum ESB er ekki alltaf eins augljós og sá fjárhagslegi, heldur ávinningur sem snýr að þekkingarauka, nýsköpun, tengslamyndun íslenskra vísindamanna, kennara, nemenda og allra annarra þátttakenda frá fyrirtækjum, félagasamtökum og stofnunum. EES-samstarfið hefur reynst gífurlega mikilvægt fyrirtækjum í frumkvöðlastarfsemi og nýsköpun. Fyrirtæki eins og Marel og Nox Medical hefðu ekki orðið eins farsæl ef þessa samstarfs nyti ekki við. Nox Medical sem sérhæfir sig í smíði tækja og hugbúnaðar til svefnrannsókna hefur fært á annan tug milljarða í þjóðarbúið í formi gjaldeyristekna. Fimm milljónir manna hafa fengið greiningu svefnvandamála með búnaði fyrirtækisins frá því það var stofnað. Aðgengi að mörkuðum Evrópu og að falla undir evrópskt regluverk skiptir sköpum fyrir fyrirtæki sem þessi og er forsenda þess að þau geti byggt upp starfsemi sína á Íslandi. Fjórfrelsið, þ.e. frjálst flæði á vöru, þjónustu, fjármagni og fólki sem er einstakt í viðskiptasamningi, gerir fyrirtækjum eins og Nox Medical kleift að ráða stóran hluta sérfræðinga sinna frá öðrum EES-ríkjum. Eins getur fyrirtækið, sem er íslenskt, rekið starfsemi í Þýskalandi og Englandi sem ekki bæri við ef við hefðum ekki fjórfrelsið. Svo má auðvitað ekki gleyma hversu mikilvægur menntunarþáttur ESB-samstarfsins er fyrir samstarf fyrirtækja við háskóla og alþjóðlegt rannsóknarsamfélag. Frá árinu 2011 hafa íslensk fyrirtæki og stofnanir tekið þátt í 211 verkefnum er tengjast samstarfsáætlunum Evrópusambandsins á sviði rannsókna og nýsköpunar. Þetta hefur skilað 92 milljónum evra til íslensks vísinda- og nýsköpunarsamfélags. Þegar við horfum á hlutfall samþykktra ESB-styrkja hjá íslenskum fyrirtækjum og stofnunum hefur hlutfallið verið 18–20% fyrir Ísland en til samanburðar er hlutfallið almennt 14–15% í öðrum ESB-ríkjum. Fjöldi íslenskra fyrirtækja, félagasamtaka, stofnana, og sérstaklega ungs fólks, hafa verið virkir þátttakendur í samstarfinu. Matís, Össur, Skaginn, Curio, Nox Medical, IceWind, Genis, Aurora Seafood, GEORG – Rannsóknarklasi í jarðhita, Strætó, MarkMar, NýOrka - ég gæti talið fleiri upp í allan dag. Þessi fyrirtæki væru varla með starfsemi hér á landi ef ekki væri fyrir EES-samstarfið, alla vega hluti af þeim. Ég geri ráð fyrir að flestir hafi heyrt um Erasmus. Það eru óendanlegir möguleikar á menntun ungs fólks víða um Evrópu. Við erum með best menntuðu kynslóð í lýðveldissögunni. Það er að stórum hluta EES-samstarfinu að þakka. Ég vil ekki að við takmörkum þessa möguleika ungs fólks til menntunar, nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi. Þess vegna vil ég helst að við tökum þátt í þessu samstarfi með óbreyttum hætti, samþykkjum nýja stjórnarskrá, tökum þátt í samstarfinu, a.m.k. 25 ár í viðbót, ef ekki lengur. Ég held að það sé forsenda framtíðarinnar á Íslandi og forsenda fyrir framtíð ungs fólks á Íslandi. Við viljum ekki missa unga fólkið okkar varanlega úr landi. Með EES-samstarfinu getum við átt í samstarfi um alla Evrópu án þess að hreyfa á okkur lappirnar. Við getum verið hér heima. Ég vonast því til að sjá áframhaldandi mjög farsælt samstarf fyrir unga fólkið og framtíðina.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Við deilum þeirri skoðun að EES-samningurinn hafi verið góður fyrir Ísland og að þátttaka okkar í því samstarfi skapi grundvöll fyrir betra samfélag sem er til þess fallið að laða til sín ungt fólk þannig að ungt fólk geti valið sér að búa hér en ekki erlendis, þ.e. að Ísland sé samkeppnishæft við aðrar þjóðir. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í framtíðina. Þegar ég bað um andsvarið var hv. þingmaður ekki búinn að lýsa yfir þeirri ósk sinni að við tækjum þátt í samstarfinu í 25 ár í viðbót þannig að ég átta mig á því að þingmaðurinn óskar eftir því. En hvað um aðild að Evrópusambandinu? Er hv. þingmaður þar með að lýsa því yfir að Íslandi sé best borgið fyrir utan Evrópusambandið sjálft en í sterkum og góðum samskiptum við Evrópu í gegnum EES?
Herra forseti. Já, þetta er áhugaverð spurning. Hér ræðum við skýrslu um EES-samstarfið og ég held að það sé alveg hægt að ræða um það samstarf án þess að hver og einn þurfi að svara til um skoðanir sínar á því hvort ganga eigi í Evrópusambandið eða ekki. Ég tel að þetta hafi verið mjög farsælt samstarf. Píratar eru ekki með stefnu varðandi Evrópusambandsaðild en ég get lýst því yfir að ég er dálítill tækifærissinni sjálf þegar kemur að Evrópusambandinu. Ég er ekki mjög hrifin af því að mörgu leyti, það á bæði kosti og galla. En á meðan það er þarna held ég að Íslandi sé illa stætt á því að standa fyrir utan, en EES-samningurinn gerir það vissulega mun auðveldara en ella. Ég held að EES-samstarfið sé farsælt og að við getum vel haldið því áfram. En til lengri framtíðar myndi ég vilja sjá Evrópusambandsaðild. Auðvitað getum við ráðið því hversu djúpt við viljum fara í samstarfið í gegnum EES-samninginn sem við eigum kannski erfiðara með innan Evrópusambandsins. En þá tel ég að við eigum alltaf nýja stjórnarskrá okkur til varnar. Ef okkur lánast að samþykkja nýja stjórnarskrá held ég að okkur verði borgið og að framtíðin verði okkar, alveg sama hvort það yrði á Evrópska efnahagssvæðinu eða innan Evrópusambandsins sjálfs.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Eins og þingmaðurinn fór yfir er það unga fólkið sem við bindum auðvitað vonir við að sjái hag sinn í því að velja sér búsetu á Íslandi og á þeim grunni sem þetta samstarf gefur okkur getum við tryggt það enn frekar. En það er gríðarlega mikilvægt að við höldum jafnframt vel á spilunum varðandi innleiðingar, að við stöndum alltaf vörð og pössum upp á hagsmuni okkar þegar við innleiðum gerðirnar og að við fylgjumst vel með strax frá upphafi hvað er í pípunum og að við setjum kannski aðeins meiri kraft í það. Ég held að við hljótum að vera sammála um að það áhersluatriði sem hæstv. utanríkisráðherra hefur talað mikið fyrir verði ofarlega á baugi á næstu árum. Mig langar í lokin að varpa einni spurningu til hv. þingmanns um neytendavernd. Vera okkar í EES hefur auðvitað haft gríðarlega mikil áhrif á neytendur og í raun orðið umbylting á íslenskri löggjöf varðandi neytendavernd frá því að við gengum í sambandið, nei, í EES, og við erum ekki búin með það. Það mun áfram vera þungi á neytendavernd. Sú umræða hefur aðeins skapast hér í öðrum málum sem tengjast neytendavernd og EES-samningnum að við gætum bara alveg gert þetta sjálf. En það hefði kannski orðið þyngra í vöfum að innleiða alla þá réttarvernd sem íslenskir neytendur hafa hlotið í kjölfar aðildar okkar að EES-samningnum en ella. Ég held að þetta sé svolítið grunnurinn að því sem hv. þingmaður var að tala um, að íslenskt samfélag sé samkeppnishæft í augum ungs fólks sem er að velja sér búsetu.
Herra forseti. Ég veit ekki hvort mér misheyrðist að þingmaðurinn væri að óska eftir sambandsaðild á grundvelli neytendaverndar eða hvort um mismæli var að ræða. En jú, neytendaverndin er mikill kostur, einn af mörgum á Evrópska efnahagssvæðinu. Það er svo margt í þessu. Ég hef t.d. verið mjög jákvæð gagnvart ýmsum reglugerðum og tilmælum sem hafa komið þaðan vegna þess að ég held að íslenska stjórnkerfið sé að mörgu leyti óþroskað. Við höfum ekki burði til að vinna að t.d. vandaðri neytendavernd. Við höfum ekki borið gæfu til þess. Við höfum ekki burði til þess, að ég tel, í svona litlu samfélagi, og stjórnkerfið og stjórnsýslan hefur grætt stórkostlega á þessu samstarfi, ekki bara neytendavernd. Mér heyrist við vera sammála um að það sé kannski ekki skynsamlegt að hlusta á orð efasemdarfólks varðandi evrópska samstarfið og loka svolítið á tækifæri og möguleika unga fólksins og einangra það hér heima með því að gagnrýna þetta samstarf og kannski einblína á gallana. Í því sambandið langar mig að minnast á eitt en það er samstarfsáætlun sem við höfum ekki tekið þátt í hingað til en mættum alveg hugsa tvisvar um. Þetta er sérstakt áhugamál Pírata og er evrópska geimáætlunin, eða, með leyfi forseta, The European Space Program.
Virðulegi forseti. Það er ótrúlega gaman að fá að sitja úti í sal í þessu dásamlega húsi, í þingsal í þessu mesta vígi lýðræðisins hér á landi og við getum talað um elsta þingið og allt það, og hlusta á málefnalega umræðu um eitt mikilvægasta skref sem við Íslendingar stigum á sínum tíma. Ég þakka sérstaklega fyrir það að þessi skýrsla hafi verið gerð, bæði skýrslubeiðendum fyrir að setja beiðnina fram en líka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hafa tekið vel í þetta og ekkert fum eða fát verið á því að skipa fólk strax til verka. Það hefur þýðingu hverjir setjast í svona nefnd. Ég tel að það hafi verið mikil gæfa að við fengum þessa þrjá einstaklinga til að gera úttektina, draga fram staðreyndirnar sem hafa fylgt okkur og við fengum fram í gegnum EES-samstarfið. Þessir einstaklingar eru Björn Bjarnason, sem hefur einna yfirgripsmestu þekkingu hér á íslenskri sögu og utanríkismálum, Kristrún Heimisdóttir og Bergþóra Halldórsdóttir. Ólíkt fólk og kemur víða að en dregur að mínu mati fram það sem skiptir okkur máli; nálgast hlutina af hófsemd og virðingu en fyrst og fremst miðla þau á endanum þessari skýrslu sem er staðreyndamiðuð. Þau fara þá leið að draga fram staðreyndirnar og ég vil fagna því, sérstaklega fyrst ekki var gefinn meiri tími. Við hefðum þurft meiri tíma til þess að fara dýpra ofan í þetta, kortleggja kostina og gallana. Þá er það okkar sem hér erum að reyna að meta það út frá okkar sjónarmiðum, okkar viðmiðum og hagsmunum fyrir íslenskt samfélag hvernig við metum síðan EES-samninginn. Það er gríðarlega mikilvægt að það sést svart á hvítu í þessari skýrslu hver ábatinn er og hverjar staðreyndirnar eru sem við stöndum frammi fyrir eftir þetta gifturíka samstarf í 25 ár. Ég kom heim í gærkvöldi frá NATO-þinginu þar sem kom fram að það vantar upplýsingar til kynslóðanna sem koma á eftir mér og flestum hér á þingi, og það er umhugsunarefni. Yngri kynslóðir hafa ekki mikla þekkingu á mikilvægi, eðli og inntaki NATO. Það kemur fram í könnunum. Þetta er ekki eitthvað sem ég er að skálda heldur sjá menn að það vantar meiri upplýsingar um það af hverju við tökum þátt í samstarfinu, mikilvægi þess fyrir íslenskt samfélag. Það sama gildir að mörgu leyti varðandi EES-samninginn. Mér finnst gott að skýrsluhöfundar draga það fram að við göngum að ákveðnum hlutum gefnum. Þeir nefna sjúkrakortið sem þúsundir Íslendinga hafa nýtt sér og það sem börnin mín, vinir mínir, hafa gengið að sem vísu, að geta farið og lært hvar sem er, sótt um styrki í gegnum menningarmál og vísindamál sem við hefðum ekki fengið nema af því að við erum aðilar að EES-samningnum. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Mikilvægi samningsins hefur víða komið fram og síðast í kjördæmavikunni drógu ýmis fyrirtæki sem við í Viðreisn heimsóttum einmitt fram mikilvægi þess að við urðum aðilar að EES-samningnum. Ég get nefnt dæmi og ekki bara þau fyrirtæki sem við höfum blessunarlega séð vaxa og dafna og styrkjast eins og Nox Medical, Marel, Völku, Curio og Össur og öll þessi stóru frábæru fyrirtæki sem hafa haft gríðarlega mikla þýðingu fyrir okkur og íslenskt samfélag upp á það að veita unga fólkinu okkar tækifæri, heldur ekki síður til að mynda í fluggeiranum. Það kom skýrt fram hjá því stóra fyrirtæki Airport Associates að þeir lögðu af stað eftir að EES-samningurinn kom til skjalanna. Þá opnaðist sá markaður, þá opnaðist ákveðið samkeppnisumhverfi á flugmarkaði þótt íslenskt regluverk hafi verið lengi að taka við sér, mótaðist svolítið af þeim eina stóra aðila sem fyrir var á markaði er það engu að síður þannig að við erum með öflugt fyrirtæki sem veitir hundruðum manna tækifæri og vinnu og við getum þjónustað fleiri. Og talandi um flugið: Aðildin að EES-samningnum opnaði m.a. möguleika fyrir íslenskar flugvélar til að lenda í Bandaríkjunum í gegnum EES-samstarfið. Þá opnuðust margar dyr. Það hjálpaði okkur að geta lent þar á hvaða flugvelli sem er. Auðvitað er líka hægt að spyrja: Hvað gerum við Íslendingar við þá þætti sem eru ekki í EES-samningnum? Þá hefði ég nú haldið í gegnum áraraðirnar að við myndum nýta tækifærið til að ýta enn frekar á það því að þar höfum við svigrúm til þess að sýna meiri djörfung og höfum meira frelsi til að móta okkar reglur. Hvað gerum við þar? Ég bendi á landbúnaðinn. Þar er ekki verið að auka frelsið. Þar er ekki verið að opna markaðinn eða ýta undir samkeppni heldur mótum við okkar séríslensku reglur. Þá er minni neytendavernd. Þá erum við með undanþágur frá almennum reglum samkeppnismarkaðar. Gott dæmi um það er þegar við höfum ekki aðhald, m.a. að utan, í gegnum virkt öflugt alþjóðasamstarf, að við séum fullir þátttakendur í alþjóðasamstarfi. Það höfum við Íslendingar blessunarlega nýtt okkur þegar kemur að EES-samningnum. Orkupakkinn hefur verið mikið hér til umræðu og ég er sammála því sem menn hafa sagt: Það var ekki málið til þess að blása upp. En það er engu að síður viðvörun til okkar sem viljum að EES-samningurinn lifi og dafni, svo lengi sem við erum ekki aðilar að Evrópusambandinu. Ég heyri að þingmenn Sjálfstæðisflokksins og ráðherra koma hér upp og spyrja hvað við viljum með EES-samninginn. Það er alveg ótvírætt af hálfu okkar Viðreisnar að við viljum að hann dafni og vaxi meðan við erum ekki aðilar að ESB. Auðvitað var margt annað sem orkupakkaumræðan sýndi okkur. Hún er viðvörun til okkar allra að spyrna við fótum þegar ákveðin öfl, M-hópurinn, eins og ég kalla hann, í íslensku samfélagi, hvort sem það er Miðflokkurinn, Mogginn eða menn jafnvel innan Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins, hafa sýnt ákveðna tilhneigingu til að tala EES-samninginn niður og ég vil vara við því. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að við létum í okkur heyra, við svöruðum fullyrðingum sem sumir hverjir kölluðu rugl og bull. Það er hægt að taka undir það að einhverju leyti, alla vega var ekki hlustað á svörin sem voru veitt mjög gaumgæfilega. Ég vil hrósa m.a. hæstv. utanríkisráðherra fyrir þau svör sem voru veitt og utanríkismálanefnd sem fór markvisst í þá umræðu að svara spurningum sem voru settar fram, hugsanlega með góðum ásetningi eða í einhverjum öðrum tilgangi. Því var öllu gaumgæfilega svarað. Þegar við skoðum tímalínuna þá eru þetta tíu ár og við Íslendingar gerðum einmitt það sem EES-samningurinn ýtir undir að við eigum að gera og eigum að sinna og þessi skýrsla hvetur okkur öll til þess að gera, þ.e. að passa upp á samstarfið, vera fullir þátttakendur í því og koma að okkar athugasemdum, reyna að leysa ágreining, ekki á seinni stigum heldur á fyrri stigum, að leyfa sérfræðingahópunum og fulltrúum stjórnvalda að takast á á fyrri stigum og leysa málin þar. Það tel ég að sé gríðarlega mikilvægt og mér fannst gott að sjá að skýrsluhöfundar voru nákvæmlega á sama máli, að vera ábyrgur þátttakandi alveg frá upphafi. Það var mikið rætt um neyðarhemilinn á sínum tíma í tengslum við orkupakkaumræðuna. Er hann til staðar? Já, hann er til staðar. En ef neyðarhemillinn er nýttur vegna þess að menn unnu ekki heimavinnuna sína eða af því að einhverjir flokkar eru í vandræðum og þurfa að beina athyglinni að einhverju öðru en sjálfum sér, þá getur það verið stórskaðlegt fyrir EES-samstarfið. En auðvitað er hann til staðar ef það er raunverulegt neyðarástand. Það er alla vega mín afstaða til þessa þáttar. Ég fagna því sérstaklega sem segir líka í skýrslunni að líta beri á fagstofnanir og starf þeirra sem tækifæri fyrir EES-ríkin en ekki ógn. Þetta er ekki ásælni eins og margir reyna að benda á, m.a. innan Miðflokksins, heldur er þetta samkomulag um að hafa samræmi á reglum. Við skulum hafa í huga að talað var við 147 aðila. Hver var tónninn hjá þeim öllum? Nema tveimur: Nei til EU, sem eru norskir aðilar, sem er náttúrlega umhugsunarefni. Það hefði nú heyrst hljóð úr horni ef Ja til EU hefði verið að skipta sér af þessu, þá hefðu menn talað um að það væru afskipti af fullveldi okkar Íslendinga. Síðan var það Frjálst Ísland sem er að mínu mati öfugmæli fyrir þann hóp. En það voru bara þessir tveir aðilar. Allir aðrir, og það var undirstrikað af hálfu skýrsluhöfunda á fundi okkar í utanríkismálanefnd, reyndu að beina athyglinni að því að tilheyra regluverki sem er alþjóðlegt. Þegar okkar fólk, hvort sem það er ungt eða gamalt, fer af stað með sprotafyrirtæki þá getur það gengið að því vísu að það geti farið til útlanda og sagt: Kæru vinir, við erum með nákvæmlega sama regluverk og þið. Það er ótrúlega mikilvæg hindrun sem hefur verið ýtt úr vegi með EES-samningnum. Það var dregið fram af hálfu eins skýrsluhöfundar að þau reyndu í þessum viðtölum við aðila vinnumarkaðarins og fleiri að toga fram hvað væri raunverulega að EES-samningnum. Alltaf sögðu viðmælendur að þeir ýttu þeim parti til hliðar út af þeim gríðarlega miklu hagsmunum sem fælust í því að tilheyra heild, tilheyra samfélagi þjóða og hafa eitthvað um það að segja. Og við Íslendingar, eins og kemur fram í skýrslunni, höfum mjög mikið um það að segja. Ef það er þannig, og þar er m.a. orkupakkaumræðan viðvörunarljós fyrir okkur sem viljum vera í alþjóðasamstarfi, viljum styðja við EES-samninginn, viljum náttúrlega helst fara í ESB en viljum engu að síður passa upp á EES-samninginn, að hann er ekki bara talaðar niður heldur sé grafið undan honum - og það er mjög auðvelt, eins og var reynt með markvissum hætti, að grafa undan EES-samningnum - þá verða menn að spyrja: Hvað vilja menn þá? Það er alveg skýrt og dregið mjög vel fram í skýrslunni og fleiri sérfræðingar hafa bent á það líka að við Íslendingar munum ekki fá annan eins samning. Tvíhliða samningar í dag munu ekki komast í hálfkvisti við það sem EES-samningurinn er. Hvað er það þá sem menn vilja bjóða upp á? Það er allt í lagi að endurskoða samninga sem eru okkur óhagstæðir í þeirri von að þeir verði betri en það er ekki í þessu tilfelli. Það er alveg ljóst að við fáum ekki betri samning, fjölþjóðasamning, en EES-samninginn, ekki nema kannski að fara eins og ég segi í ESB. Þetta hljóta menn að hugsa. Þróunin núna í tvíhliða samningum sem og fríverslunarsamningum er að reyna að fara í áttina að EES. Menn munu engu að síður ekki ná því. Það er alveg ljóst ef samningur Kanada við ESB er rýndur að hann veitir Kanada ekki nándar nærri sömu tækifæri eða sömu möguleika og sömu réttindi og EES-samningurinn veitir okkur Íslendingum. Þó að við Íslendingar viljum af góðum hug ná öflugum samningi við Bandaríkin - ég vara við því að ætla að fara að blanda viðskiptum við Bandaríkin saman við okkar varnarhagsmuni - og ef og þegar við semjum við Bandaríkin þá er mjög ólíklegt að við náum jafn umfangsmiklu samstarfi og samningi við Bandaríkin og við höfum varðandi mennta- og vísindasamstarf, sjúkrakort eða réttindi einstaklinga í gegnum EES-samstarfið. Þetta er ákveðinn gullmoli sem við verðum að passa sameiginlega upp á. Þess vegna fagna ég því sem kom í ljós í gegnum orkupakkaumræðuna að við sem viljum passa upp á EES-samninginn stóðum okkar vakt. Það er þó náttúrlega best varðveitta leyndarmálið að ég hefði viljað sjá þá umræðu tekna miklu fyrr og við komumst að vissu leyti í þessi vandræði af því að ríkisstjórnarflokkarnir, eða kannski sérstaklega menn innan Sjálfstæðisflokksins, voru ekki nógu einarðir í því að taka þessa afstöðu, hugsanlega vegna þessara ýfinga Miðflokksins. En gott og vel. Þessi skref voru síðan stigin og það skiptir máli og ég undirstrika aftur að ég er ánægð með það hvernig menn héldu á málinu eftir að þeir tóku loksins þessa ákvörðun. Virðulegur forseti. Ég sé að tíminn er að renna út. Ég var rétt að byrja. Ég vil undirstrika það fyrir hönd okkar í Viðreisn að við viljum standa vörð um EES-samninginn. Við fögnum þessari skýrslu sem dregur einmitt fram mikilvægi þess að þau skref sem við höfum stigið í alþjóðasamstarfi sem fullvalda þjóð hafi styrkt fullveldi okkar og aukið hagsæld okkar Íslendinga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem mér fannst um margt mjög góð og málefnaleg. Ég veit hins vegar ekki að hverju hv. þingmaður er að ýja gagnvart okkur Sjálfstæðismönnum í tengslum við það mál og hvet hv. þingmann til að tala skýrt hvað það varðar, svona dylgjur eru ekki til fyrirmyndar. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður er að vísa í varðandi varnarhagsmuni Íslands við hugsanlega fríverslunarsamninga við Bandaríkin. Engar fríverslunarsamningaviðræður við Bandaríkin eru hafnar og við vitum alveg hvernig samskiptum Íslands og Bandaríkjanna er háttað. Við erum með tvíhliða varnarsamning, við erum saman í NATO. Ég hvet hv. þingmann til að tala skýrt um það sem hann vísar til. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður er að fara, hún talar oft með þessum hætti án þess að botna það. Við Íslendingar höfum hins vegar beitt þessu hér fyrir löngu og ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur verið ósátt við það. Við þekkjum það í landhelgisdeilunni - ekki var ég hér og ekki hv. þingmaður heldur - að menn beittu því miskunnarlaust fyrir sig þegar við börðumst í þorskastríðunum við Breta á sínum tíma. Kannski hv. þingmanni finnist sem þeir sem voru þá í ríkisstjórn og á þingi, ég held að vísu að góð sátt hafi verið um það á þingi að ganga þannig fram, hafa gengið of langt. En það er ekkert slíkt uppi á borðum núna og ég hvet hv. þingmann annaðhvort til að hætta þessum dylgjum eða tala hreint út um það til hvers hún er að vísa.
Herra forseti. Nú fer ég að kannast aðeins betur við hæstv. utanríkisráðherra en ég vil líka þakka honum vinsamleg orð í minn garð varðandi umræðuna um EES-samninginn. Það liggur alveg ljóst fyrir að hæstv. utanríkisráðherra hefur talað um efnahags- og viðskiptasamráð Íslendinga gagnvart Bandaríkjamönnum á sama tíma og utanríkisráðherra og varaforseti Bandaríkjanna koma hingað í augljósum tilgangi. Ég trúi ekki að utanríkisráðherra hafi ekki áttað sig á því að Pence mætti hingað á fund til að ræða varnarhagsmuni meðan Íslendingar voru að reyna að ræða eitthvað allt annað. Það hefði líka mátt ræða eitthvað annað, eins og t.d. loftslagsmál, með markvissari hætti. Það sem ég er að segja, m.a. í ljósi þekkingar á sögu þess flokks sem hæstv. ráðherra er í, er að varnarhagsmunum hefur ekki verið blandað saman við viðskiptahagsmuni. Menn hafa reynt að draga strik í sandinn þar. Af hverju eru menn að draga þetta fram núna? Við vorum að tala um NATO í gær og NATO-fundinn sem var núna. Það er verið að vara við þessu um allt, t.d. með Kínverja. Kínverjar og Bandaríkjamenn eru í blússandi kapphlaupi um að ná yfirráðum víða, m.a. á norðurslóðum, og þá verðum við einfaldlega að hafa unnið okkar heimavinnu, ákveða hvað það er sem við ætlum að setja fram í krafti varnarhagsmuna okkar og síðan getum við talað sjálfstætt um efnahags- og viðskiptasamráð. Þetta eru engar dylgjur, menn verða einfaldlega að þora að horfast í augu við veruleikann eins og hann er. Við þurfum að gæta að öryggishagsmunum okkar á norðurslóðum og þeir hagsmunir eru nátengdir loftslagsbreytingum. Þeir eru nátengdir ýmsu öðru, m.a. því hvernig við viljum sjá skipulagið á norðurslóðum verða. Þess vegna tel ég miklu betra fyrir okkur Íslendinga að vera í hópi Evrópuþjóða sem leggja áherslu á loftslagsmálin á þeim forsendum sem við Íslendingar getum tekið undir en ekki á forsendum Bandaríkjaforseta sem er enn í blússandi afneitun gagnvart loftslagsbreytingum dagsins.
Virðulegur forseti. Ekki varð þetta nú til að skýra málið. Hv. þingmaður vísaði til heimsóknar varaforsetans Mikes Pence. Við tókum sérstaka umræðu í Höfða með leiðtogum í viðskiptalífinu, bæði frá Bandaríkjunum og á Íslandi, um efnahagssamráð. Eins og alltaf þegar við hittum fulltrúa Bandaríkjanna, og það er engin frétt, ég held að það hafi alltaf gerst, ræddum við eðli málsins samkvæmt öryggis- og varnarmál. Nema hvað? Hvert var helsta umræðuefnið á milli Norðurlandanna, á fundi utanríkisráðherra í Borgarnesi? Það voru öryggis- og varnarmál. Hvað er hv. þingmaður að fara? Ég skil það bara ekki. Hv. þingmaður gerir ekkert til að útskýra þessar dylgjur sínar. Við höfum keyrt á það að auka fríverslun okkar Íslendinga, það hefur gengið ágætlega varðandi Kínasamninginn á þessu kjörtímabili, sömuleiðis er efnahagssamráð byrjað varðandi Japan og einnig Bandaríkin. Aukinn kraftur hefur síðan færst í EFTA og við sjáum hér bæði fríverslunarsamning við Indónesíu og Mercosur svo að eitthvað sé nefnt. En ég verð að biðja hv. þingmann um að útskýra hvað er hér á ferð, hún hefur svo sannarlega ekki gert það. Ég er hjartanlega sammála henni um að ekki megi grafa undan EES-samstarfinu en þeir sem hafa grafið undan því fram til þessa eru ESB-sinnar, m.a. með fullyrðingum um að við tökum 90% af öllum gerðum frá Evrópusambandinu upp í EES-samninginn, sem er augljóslega ósatt eins og kemur fram í skýrslunni, ásamt ýmsum öðrum fullyrðingum. Ég spyr hv. þingmann í mestu vinsemd hvort við getum ekki treyst því að ESB-sinnar reyni að finna önnur rök fyrir máli sínu en að grafa undan EES-samningnum. Ef svo væri yrði það stefnubreyting sem ég myndi fagna mjög og hrósa hv. þingmanni og öðrum ESB-sinnum fyrir hvar sem ég gæti.
Herra forseti. Hér var utanríkisráðherra Íslands að tala sem hittir fólk á fundi, aðra ráðherra, sem setur fram ákveðna hluti. Ég veit í raun ekki í hvaða veruleika hæstv. ráðherra er þegar hann talar um að ESB-sinnar séu að grafa undan EES-samningnum. Öðruvísi mér áður brá. Hvers konar útúrsnúningar eru þetta? Hvers konar Morfís-ræðumennska er þetta? Hvað er eiginlega í gangi? Þetta er alveg með ólíkindum. Það er margsannað, og við sýndum það m.a. í orkupakkaumræðunni, að ef stjórnarandstaðan hefði ekki verið til staðar, Viðreisn, Samfylkingin og Píratar, hefði stjórnin verið í blússandi vandræðum með orkupakkamálið, bullandi vandræðum. Það var líka forvitnilegt að vera á fundi utanríkismálanefndar þar sem einn af skýrsluhöfundunum varaði við því, m.a. eftir orð formanns, að tala niður EES-samninginn, að ekki mætti gera lítið úr EES-samningnum, segja að hann væri svo flókinn, svo erfiður og við mættum ekki gera samninginn þannig og fyrirkomulagið að það myndi flækja stjórnsýsluna. Það vita allir sem fylgjast með íslenskri pólitík að þetta hefur verið vandræðamál og erfitt innan Sjálfstæðisflokksins. Það er ekkert að því að viðurkenna það. Ég er búin að hrósa hæstv. ráðherra fyrir að vera kominn á réttu brautina. Og talandi um skilaboð af fundum utanríkisráðherra með öðrum ráðherrum eða forystumönnum annarra þjóða þá voru þau bara ekkert mjög skýr þegar Pence var hér. Hvað var rætt? Það var rætt um Belti og braut, það voru síðan einhverjar leiðréttingar á eftir. Ef það er einhver sem þarf að tala af meiri skýrleika þá er það ráðherrann sjálfur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var ágæt að mörgu leyti og við deilum þeirri skoðun að EES-samningurinn hefur reynst okkur Íslendingum vel og hefur styrkt okkur í alþjóðasamstarfi, og viðskiptahagsmunir okkar krefjast þess beinlínis að við verðum áfram í EES. En ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns að hún minntist á það að í umræðunni um orkupakkann hefðu verið hér aðilar sem tóku sér það leyfi að grafa undan EES-samningnum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað hún átti við með þeim orðum og eins hvaða afleiðingar hv. þingmaður telur að slíkt hafi bæði hér innan húss og eins gagnvart Íslandi í alþjóðasamhengi.
Herra forseti. Ég þakka fyrir spurningarnar. Það sem ég reyndi að draga fram var að orkupakkaumræðan er umræða sem ég spái að við eigum eftir að upplifa aftur og aftur. Annað mál verður tekið upp og reynt verður að hertaka það þannig að öllum staðreyndum verður snúið á hvolf, reynt verður að gera staðreyndir tortryggilegar og einhver annar veruleiki settur upp en til staðar er. Það sem ég upplifði í orkupakkaumræðunni var að ekki var hlustað á svörin heldur var farið út í einhverja allt aðra sálma. Hvað gerum við með því? Þá erum við að grafa undan EES-samningnum. Við Íslendingar þurfum - ég kom því ekki að áðan í ræðu minni - að treysta stjórnskipulegan grundvöll EES-samningsins. Það þarf ekki endilega að vera gert í gegnum framsal, eins og skýrsluhöfundar benda á, heldur líka með því að styrkja stjórnlagaregluna í kringum EES-samninginn með því að festa hana betur í sessi. Hægt er að fara tvær leiðir. Það er það sem ég er að tala um, að grafið hafi verið undan samningnum sem slíkum. Ég vona því að orkupakkaumræðan verði okkur ákveðinn lærdómur. Og ég skil hv. þingmann þannig að hún sé einlægur stuðningsmaður EES-samningsins, ég fagna því. Þess vegna held ég að sú umræða hafi verið okkur öllum ákveðið víti til varnaðar af því að Ísland verður ekkert undanskilið þeirri þróun sem við erum að upplifa í lýðræðislegum ríkjum, m.a. innan EES-ríkjanna eða ESB-ríkjanna, og þess vegna þurfum við að vera á varðbergi. Ég er enn þeirrar skoðunar - ég tók eftir því að við fögnum frelsi og markaði og öllu því góða sem EES-samningurinn er. Ég held, talandi um landbúnað, að hann gæti orðið enn öflugri, enn sterkari innan ESB ef við færum þangað af því að við erum enn ekki með opinn markað þar. Við eigum að stokka upp kerfið okkar með það að markmiði að styrkja bændur og auka frelsið samhliða.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég á ekki fast sæti hér á þingi, ég er varaþingmaður og verð að segja, eftir að hafa fylgst með umræðunni um orkupakkamálið utan úr bæ, að ekki var hægt að skilja andann í umræðunni öðruvísi en að hér væru aðilar innan Miðflokksins að tala gegn aðild Íslands að EES-samningnum, alla vega upplifði þessi borgari þá hluti og fannst leiðinlegt að horfa upp á það. En aðeins annar tónn er í umræðunni hér af hálfu þess sem nú hefur talað af hálfu Miðflokksins og það er svo sem ágætt. En ég verð að segja fyrst hv. þingmaður fer aðeins inn á landbúnaðinn að við deilum ekki þeirri skoðun að það sé gott fyrir íslenskan landbúnað að Ísland verði aðili að ESB. Það tel ég ekki vera. En við getum hins vegar styrkt íslenskan landbúnað. Það er alveg hægt að gera og við getum valið okkur að gera það. Ég trúi því að sú ríkisstjórn sem nú situr hafi einmitt það markmið. Sú ríkisstjórn sem nú situr er m.a. að vinna að gerð matvælastefnu fyrir Ísland sem verður gríðarlega mikilvægt leiðarljós fyrir okkur öll um hvert við ætlum að stefna. En umræður um landbúnaðarmál eru tilefni til sérstakra umræðna við hv. þingmann.
Forseti. Aðeins um landbúnaðinn, við þurfum fyrst og fremst að auka frelsi í landbúnaði. Ég hef margítrekað að við í Viðreisn erum ekki að tala um minni stuðning til bænda. Við erum einfaldlega að tala um að taka þennan beina og óbeina stuðning, sem samtals getur verið 35 milljarðar, og setja hann beint inn í landbúnaðarkerfið gegn þeim skilyrðum að menn hugsi enn meira til jarðræktar, styrki það sem hægt er að gera á landinu frekar en að það fari beint í framleiðslustyrki eins og er í dag. Ég held að það væri mikið gæfuspor fyrir íslenska bændur, alla vega að hugsa það. Við þurfum kannski ekki að vera aðilar að ESB til að gera það, en það hefur sýnt sig að einmitt á landbúnaðarsviðinu höfum við ekki nýtt tækifæri til að vera algjörlega óháð öllum öðrum og nýtt skrefið til fulls og verið með aukið frelsi innan landbúnaðar. Miklu frekar höfum við hert upp reglur, komið upp kerfi sem passar milliliðunum frekar en bændum og neytendum o.s.frv. Ég vil bara sjá uppstokkun á því. Ég er fegin að hv. þingmaður horfir á umræðuna um orkupakkann sömu augum og ég, eins og ég skildi hana. Ég óttaðist það af því að verið var að ræða við og hringja í þingmenn, m.a. frá hópnum Nei til EU sem er líka byrjaður að tala gegn EES-samningnum, það var verið að hafa samband við íslenska þingmenn út af því og vara við þessu skrefi - mér finnst það stóralvarlegt mál. Það undirstrikar að miklu meira hékk á spýtunni en bara orkumálin sem slík þar sem við erum búin að tryggja með ráðum og dáð að allar ákvarðanir tengdar orkunýtingu eru okkar, ekki annarra. Þannig höfum við að mínu mati unnið vel okkar heimavinnu, þvert á flokka, og má þakka það.
Herra forseti. Eins og aðrir ræðumenn hér í dag vil ég þakka fyrir þær skýrslur sem hér liggja fyrir. Annars vegar er skýrsla utanríkisráðherra um framkvæmd EES-samningsins, sem verður árleg skýrsla og er gagnlegt að fá hana inn hér; áður hefur hún verið hluti af skýrslu utanríkisráðherra um alþjóðamál sem að jafnaði er rædd á vorin en það er, held, ég mjög gott að fá sérstaka umræðu um þann mikilvæga þátt í okkar störfum sem lýtur að EES-samstarfinu og fagnaðarefni að við tökum hana nú í fyrsta sinn. Síðan vil ég líka þakka fyrir skýrslu sem utanríkisráðherra lét gera, m.a. á grundvelli skýrslubeiðni sem kom fram í þinginu, og ritstýrt var af Birni Bjarnasyni, Kristrúnu Heimisdóttur og Bergljótu Halldórsdóttur. Sú skýrsla er mikill fengur fyrir okkur í mörgum skilningi. Hún dregur skýrt fram innihald og eðli EES-samningsins og hvernig framkvæmd hans hefur verið og er þess vegna mikilvægur grunnur undir umræður um þau mál í framtíðinni. Svona skýrsla svarar auðvitað aldrei öllum spurningum en hún er hins vegar samantekt upplýsinga og staðreynda sem við getum nýtt okkur til þess að umræðan í framhaldinu sé á þokkalega vitrænum grundvelli. Ég ætla ekki að fara yfir einstaka efnisþætti mála nema í nokkrum atriðum sem ég vil nefna sérstaklega á eftir en ég vildi hins vegar, áður en lengra er haldið, taka undir það sem komið hefur fram í ræðum allra ræðumanna í dag, EES-samningurinn hefur reynst okkur afar hagstæður. Þessi skýrsla undirstrikar það og ég held að allar aðrar athuganir og skýrslur, hvort sem það hefur verið á vegum opinberra aðila eða félagasamtaka á undanförnum árum, hafi leitt í ljós að EES-samningurinn hefur reynst okkur mjög vel, fært okkur tækifæri sem við Íslendingar höfum í meginatriðum nýtt vel. Þrátt fyrir að EES-samningurinn sé ekki með öllu yfir gagnrýni hafinn, fremur en önnur mannanna verk, held ég að niðurstaðan sé ótvírætt sú að kostirnir við aðild okkar að EES eru miklu fleiri en gallarnir. Það væri mikið óráð að stofna þessum samningi á nokkurn hátt í hættu, enda liggja ekki fyrir neinir sannfærandi valkostir. Hvorki ESB-aðild né uppsögn EES-samningsins fela í sér betri kosti fyrir okkur Íslendinga en það fyrirkomulag sem við höfum byggt upp á grundvelli EES-samningsins. Þetta vildi ég segja í upphafi en þar sem hv. þingmenn hafa farið nánast einhliða lofsamlegum orðum um EES-samninginn í þessari umræðu er um leið rétt að hafa í huga að samningurinn er ekki til okkar kominn með einhverjum yfirnáttúrulegum hætti sem boðorð frá guði. Hann er mannanna verk og eins og önnur mannanna verk er ástæða til að ræða bæði kosti og galla og líka hugsanlega það sem við getum kallað áskoranir í sambandi við samningsfyrirkomulag af þessu tagi. Slíkar áskoranir eru vissulega fyrir hendi þegar að EES-samningnum kemur. Ég lít ekki svo á að það sé með nokkrum hætti verið að grafa undan EES-samningnum þó að slíkir þættir séu ræddir, sérstaklega ef það er gert á grundvelli röksemda og staðreynda en ekki á grundvelli einhverra draugasagna eða að verið sé að reyna að draga upp einhverja hryllingsmynd eins og örlaði á þegar við fórum í gegnum umræðuna um þriðja orkupakkann í vor. Málflutningur andstæðinga orkupakkans einkenndist mjög af einhverju sem ég get ekki annað en kallað draugasögur og hræðsluáróður sem átti sér enga stoð í þeim þingmálum sem voru undir í umræðunni. Þegar við horfum á skýrsluna og kannski sérstaklega þær tillögur sem skýrsluhöfundar setja fram um breytt vinnubrögð af hálfu stjórnvalda, þá held ég að við eigum að hlusta. Það er ljóst og okkur hefur verið það ljóst um margra ára skeið að við gætum gert betur í sambandi við okkar aðkomu, bæði þingsins og eins stjórnvalda, að undirbúningi mála á vettvangi EES. Sú umræða er ekki ný af nálinni. Þess er skemmst að minnast að það hafa verið stigin ákveðin skref á undanförnum árum í þeim efnum. Í kjölfar skýrslu sem Björn Bjarnason leiddi 2007 voru gerðar ákveðnar tillögur og það var farið í ákveðnar breytingar á þinglegri meðferð EES-mála í framhaldinu til þess að auka aðkomu þingsins á fyrri stigum. Það sama gerðist raunar 2012, 2013 í kjölfar þingsályktunartillögu sem Einar K. Guðfinnsson flutti og fékk góðan stuðning, þvert á flokka, um bætta framkvæmd sem leiddi líka til bættra vinnubragða í sambandi við aðkomu þingsins að EES-málum. Nú síðast fyrr á þessu ári hefur utanríkismálanefnd enn haft til umfjöllunar breytingar sem eiga að tryggja bætta aðkomu þingsins. Þannig að ýmislegt hefur nú verið gert í þeim efnum. En ég er sammála skýrsluhöfundum um að hægt er að gera betur og ástæða til þess að bæði þingið og stjórnvöld setji þann kraft í vinnu mála á þessu sviði sem nauðsynlegur er til þess að gæta íslenskra hagsmuna og til þess að geta haft áhrif á fyrri stigum þegar möguleikar eru meiri á því stýra því í hvaða átt lagasetning eða undirbúningur lagasetningar stefnir, að þau tækifæri séu nýtt betur en verið hefur. Það má velta fyrir sér hvort það gerist með því að það verði sett á fót einhver formleg stjórnstöð Evrópumála innan Stjórnarráðsins eða hvort það er hægt að nálgast það með einhverjum öðrum hætti. Ég er alveg á því að það sé þörf á að bæta samræmingu og verkefnastýringu milli ráðuneyta að þessu leyti en hvort við erum að tala um stjórnstöð, eins og skýrsluhöfundar tala um, með sérstöku starfsliði og þess háttar - ég hef alla vega ekki enn þá sannfæringu fyrir því að sú leið sé rétt. Það kann að vera að ég komi mér upp þeirri sannfæringu síðar. Ég er hins vegar sammála markmiðinu og dreg ekki í efa að það er mikilvægt að samræming að því leyti þurfi að aukast og batna. Hið sama má segja um tillögu sem hefur verið orðuð í þessu samhengi, um að aðkoma þingsins verði styrkt með því að koma upp sérstökum tengslafulltrúa við Evrópuþingið. Ég veit ekki alveg hvort sú aðgerð sem slík sé endilega lausnin, að hafa einhvern einn útsendan starfsmann sem eigi að fylgjast með öllu sem gerist í Evrópuþinginu og miðla því til Alþingis Íslendinga. Kannski er ekkert að því að fara þá leið en ég hef ekki sannfæringu fyrir því að það endilega muni hafa gríðarlegar breytingar í för með sér eða bæta upplýsingastreymi. Við skulum bara ræða það og fara yfir það. Á hinn bóginn held ég að það geti skipt máli að þingmenn almennt, hvort sem það er í gegnum einstakar þingnefndir eða í tengslum við þingflokka eða hópa hjá Evrópuþinginu, fylgist betur með því sem er að gerast og að það sé ástæða til að efla tengslin í því skyni svo að menn hafi jafnvel möguleika á því að koma einhverjum sjónarmiðum á framfæri þar ef málefni eru þess eðlis að þau varði hagsmuni Íslands. Ég held hins vegar að menn eigi að varast að fara í einhverjar einfaldar, sýnilegar aðgerðir eins og að smella fingri og ráða starfsmann sem hefur aðsetur í Brussel og halda að málið sé leyst þannig. Ég held að miklu meira þurfi að koma til til að menn raunverulega nái að hafa áhrif þar sem það skiptir máli. Þetta vildi ég sagt hafa um skýrsluna. Áður en ég skil alveg við hana í þessari umræðu vildi ég nefna að skýrslan varpar ágætu ljósi á tvo þætti, getum við sagt, sem stundum hafa blandast inn í almennar umræður um Evrópumál hér. Annars vegar dregur hún ágætlega fram hver munurinn er á EES-aðild og ESB-aðild. Í opinberri umræðu verður þetta stundum svolítið óljóst í huga margra og vil ég í því sambandi nefna fullyrðingar sem fram hafa komið um það hversu hátt hlutfall t.d. íslenskrar löggjafar eigi sér rætur í Evrópulöggjöf. Það hlutfall er töluvert lægra en menn vilja oft meina í opinberri umræðu. Það er líka mikilvægt að það sé dregið fram að stórir hlutar af regluverki Evrópusambandsins koma ekki inn í EES-samstarfið. Þarna hafa menn alla vega ákveðinn grunn að byggja á þegar þeir fullyrða að við séum nú eiginlega alveg aðilar að ESB af því að við tökum upp svo mikið af reglunum þaðan og eins að það sé ekki slíkur munur á okkur og ESB þegar greint er hvaða svið falli utan gildissviðs EES-samningsins. Í skýrslunni má líka sjá að það er töluverður munur á stofnanauppbyggingu og innleiðingu löggjafar sem alla vega fyrir mitt leyti gerir að verkum að ég get stutt EES-samninginn en myndi ekki getað stutt ESB-aðild. Ég held að út frá fullveldi landsins og möguleikum okkar til að taka sjálf ákvarðanir í okkar málum sé hagsmuna okkar mun betur gætt með fyrirkomulagi EES-samningsins en með ESB-aðild. Lesi menn skýrsluna sjá þeir auðvitað að þarna er verulegur munur á. Þetta eiga auðvitað ekki að vera nýjar upplýsingar en það er hins vegar alltaf gagnlegt þegar svona er sett fram skýrt og skilmerkilega eins og ráða má af lestri þessarar skýrslu. Skýrslan sem slík er mikilvægt innlegg. Við þurfum auðvitað að halda umræðum um nálgun okkar gagnvart EES-samningnum áfram. Við getum bætt okkur í sambandi við það hvernig við vinnum innan ramma EES-samningsins. Við þurfum að gæta þess að álíta svo sem ekkert sjálfgefið og öllum spurningum svarað fyrir fram. Við verðum að nálgast mál þegar við fáum þau til afgreiðslu hér í þinginu með gagnrýnu hugarfari en EES-samningurinn er engu að síður skynsamlegur og góður grunnur til að byggja okkar samstarf við Evrópuþjóðir á og meðan svo er og meðan ekki eru valkostir sem eru skynsamlegir á borðinu held ég að okkur sé best og skynsamlegast að vinna á þeim grundvelli og reyna að bæta stöðu okkar á grundvelli EES-samningsins en ekki að víkja frá honum.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir ágæta og yfirvegaða yfirferð. Ég deili algjörlega þeirri sýn hans að EES-samstarfið sé mikilvægt og að við eigum að beita þeim ráðum sem við höfum, t.d. sem þingmenn í alþjóðastarfi, til að minna samstarfsaðila okkar á að við erum í EES-samstarfinu og það er mikilvægur samningur. Ég tek líka undir það að EES-samningurinn kemur náttúrlega ekki frá guði, eins og ég held að hv. þingmaður hafi talað um. Auðvitað á að ræða hann efnislega, eftir atvikum kosti og galla. Við hv. þingmaður erum alveg sammála um það. Það kemur skýrt fram, held ég, bæði í skýrslu utanríkisráðherra og skýrslunni um EES-samstarfið sem er hér í fögru bandi að EES-samningurinn hefur haft gríðarleg áhrif á íslenskt samfélag og íslenskt þjóðlíf. Ég held að þau áhrif verði ekki mæld í fjölda þeirra reglna sem við höfum tekið upp í gegnum EES-samninginn frekar en að hugsanleg aðild að Evrópusambandinu verði vegin og metin út frá hlutfalli reglna sem eru teknar upp heldur verðum við að horfa á hið efnislega innihald og þau áhrif sem þær reglur og það samstarf sem við göngumst undir hefur á íslenskt [[Forseti hringir.]]samfélag. Er ekki hv. þingmaður sammála mér um að það sé giska fánýtt að vera að tala um hlutföll og fjölda reglna í þessu samhengi?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að gefa mér tækifæri til að fjalla aðeins nánar um þetta. Ég er alveg sammála því að talning á reglum eða hlutföllum í þessu sambandi er afar ófullkominn mælikvarði. Hún gefur auðvitað mjög takmarkaða mynd en þó einhverja og ég held að það þjóni kannski fyrst og fremst tilgangi að draga fram upplýsingar af þessu tagi til að átta sig á því að fullyrðingar um það að við séum 85% í Evrópusambandinu eða 75% - það fer eftir því hver viðmælandinn er hverju sinni hvað sagt er í því sambandi - eru dálítið langt frá veruleikanum þegar horft er á þennan mælikvarða. Auðvitað er þetta misjafnt eftir sviðum og á sviði verslunar og viðskipta og tengdum sviðum er um að ræða mjög samræmdar reglur, enda er það grundvöllur EES-samstarfsins. Til þess var leikurinn gerður að samræma reglur á því sviði þannig að áhrifin eru mjög mikil á ákveðnum sviðum en miklu minni á öðrum sviðum. Við hv. þingmaður getum verið sammála um að tal af þessu tagi, hvort sem það er verið að telja fjölda reglugerða sem við höfum innleitt miðað við þær reglugerðir sem settar eru í Evrópusambandinu eða horft til annarra gerða, eða hversu hátt hlutfall nýrra laga á Íslandi á beina rót í EES-reglum, er ófullkominn mælikvarði. En það er þó einhver mælikvarði. Ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um að niðurstaðan, hvernig sem við skoðum þetta, er sú að á vissum sviðum felur EES-samningurinn í sér mikla samræmingu en á öðrum sviðum miklu minni samræmingu. Þó að við séum ósammála um aðild að Evrópusambandinu erum við væntanlega sammála um [[Forseti hringir.]]að það er verulegur munur á EES-samstarfinu og ESB-aðild.
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég er algerlega sammála honum um að það er mikill munur á því að vera aðili að Evrópusambandinu og aðili að EES-samningnum. Um það er hægt að halda langt mál sem ég ætla í sjálfu sér ekki að gera hér. Það sem ég vildi kannski fyrst og fremst með andsvörum mínum vekja athygli á er að nú höfum við staðið í pontu, a.m.k. allir hingað til, og lýst því hversu gríðarleg áhrif EES-samningurinn hafi haft á íslenskt samfélag og flest allt til bóta, þótt sumir séu ekki alveg sammála um það. En ef ég man rétt kemur fram í ágætri skýrslu, ég held að það hafi verið í skýrslu utanríkisráðherra, að það megi rekja um 13% af íslenskri löggjöf beint til EES-samningsins. Ef við lítum á þessa mælikvarða myndi einhver vilja segja: Að vera í EES hefur sáralítil áhrif á Íslandi af því að það hefur bara áhrif á 13% af þeim lögum sem Alþingi setur þannig að þetta skiptir faktískt engu máli. En staðreyndin er sú og við tölum um það öll að þetta skiptir gríðarlega miklu máli og ég held að það skipti meira en 13%-máli. Er hv. þingmaður sammála mér um það?
Herra forseti. Það getur verið að við hv. þingmaður getum gert okkur þetta að ágreiningsefni með einhverjum hætti. Við nálgumst hlutina frá mismunandi sjónarmiði í þessu sambandi. Ég endurtek bara það sem ég sagði, á ákveðnum sviðum eru áhrif EES-samningsins gríðarlega mikil og gríðarlega mikilvæg. Ég held að við hv. þingmaður séum líka sammála um að hann hefur víðtækari áhrif þegar vel gengur í atvinnu- og efnahagslífi. Hann hefur áhrif um allt þjóðfélagið, kannski meiri en hægt er að mæla á grundvelli þess að svo og svo margar reglur séu innleiddar eða þess háttar. Alveg ótvírætt. Ég held hins vegar að þetta sýni okkur kannski fram á að með sama hætti og það er hugsanlega ófullkominn mælikvarði að telja fjölda reglugerða eða lagaákvæða sem eiga rót í EES-samstarfinu eða mæla að miklu leyti íslenskar reglur sem eiga bakgrunn í EES-reglum, er það líka áminning um að það er varasamt að fara fram með fullyrðingar eins og hafa stundum verið hafðar uppi, kannski einkum á fyrri árum - ég hugsa það hafi kannski minna kveðið að þeim nú síðari árin - að skrefið úr EES-aðild yfir í ESB-aðild væri svo stutt vegna þess að við hefðum hvort sem er tekið meira og minna reglur Evrópusambandsins upp í gegnum EES-samninginn. Ég held að þetta ætti að vera þeim sem vilja koma okkur inn í ESB ákveðið umhugsunarefni en hugsanlega líka þeim sem vilja að við hverfum frá EES-samningnum á þeim grundvelli að [[Forseti hringir.]]hann sé eiginlega bara full ESB-aðild.
Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um EES-samstarfið sem ákveðið var á síðasta ári að yrði rætt reglubundið í þingsal einu sinni á ári. Því ber að fagna að við séum loksins komin á þann stað þegar 25 ár eru liðin frá því að EES-samningurinn tók gildi að samstarfið og samningurinn sé rætt hér reglulega. Mun það án efa gera samningnum, EES-samstarfinu og íslenskri löggjöf sem byggist á samningnum hærra undir höfði og skýra enn fremur hvaða hluta íslenskrar löggjafar er hægt að rekja beint til samningsins og hver áhrif hans eru á íslenskt samfélag. Ég vil hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir samantektina og skýrsluna um framkvæmd EES-samningsins sem er í raun samantekt á ítarlegri skýrslu starfshóps sem hæstv. ráðherra kom á fót um EES-samstarfið. Þessi reglubundna skýrslugjöf til Alþingis er afrakstur endurskoðunar á síðasta ári á reglum Alþingis um þinglega meðferð EES-mála og í 9. gr. þeirra er einmitt kveðið á um reglubundna skýrslugjöf til þingsins. Það er vel enda þurfum við að eiga reglulegar umræður um EES-samninginn, kosti hans og galla og ekki síst áherslumál hverrar ríkisstjórnar fyrir sig í EES-samstarfinu. Umræður í þingsal eru þó ekki nóg. Samráð við Alþingi verður að vera þétt og reglulegt. Það hefur vissulega aukist verulega á undanförnum árum, sem og upplýsingagjöf, enda var þinglegu samráði komið í fastari skorður við endurskoðun reglna um þinglega meðferð EES-mála árið 2010. Við þá endurskoðun fær utanríkismálanefnd Alþingis sendar allar gerðir sem fyrirhugað er að taka upp í EES-samninginn og kalla á lagabreytingar. Við endurskoðun reglnanna á nýjan leik á síðasta ári var kveðið á um að ráðherra skuli eigi sjaldnar en á hálfs árs fresti kynna fyrir utanríkismálanefnd þau mál sem efst eru á baugi innan ESB og varða EES-samstarfið. Þetta gerði hæstv. utanríkisráðherra á síðasta ári en við bíðum enn í hv. utanríkismálanefnd eftir kynningunni á forgangsmálum EES-samnings þessa þingvetrar og hvet ég hæstv. ráðherra til að koma hið fyrsta til okkar í hv. utanríkismálanefnd með þessa kynningu þar sem sérstaklega er kveðið á um þetta. Ég efast ekki um hans góða vilja til að eiga þessa kynningu með okkur í nefndinni. Í endurskoðuðum reglum Alþingis um að áhersla skuli lögð á virka þátttöku þingsins í undirbúningi og mótun ESB-gerða er líka kveðið á um að leitast skuli við að tryggja hagsmuni Íslands eins framarlega í lagasetningarferli ESB og unnt er. Þessar áherslur, eins og áður hefur verið sagt í þingsal í dag, á virka hagsmunagæslu Íslands eins framarlega í lagasetningarferli ESB og hægt er, eru alls ekki nýjar af nálinni. Fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, Halldór Ásgrímsson heitinn, lagði einmitt áherslu á virka hagsmunagæslu 1995 þegar hann tók við sem utanríkisráðherra ári eftir fullgildingu samningsins hér. Þingmenn hafa líka lagt mikla áherslu á virka hagsmunagæslu í þingsal og í þingstörfum sínum þannig að ég legg áherslu á virkt samráð hæstv. utanríkisráðherra við utanríkismálanefnd um þau mál í lagasetningarferlinu, eins og ég sagði áðan, sem ríkisstjórnin metur sem forgangsmál út frá íslenskum hagsmunum. Ég hvet líka fagráðuneyti ríkisstjórnarinnar til að fjölga fulltrúum sínum í Brussel þar sem yfirlýst markmið ríkisstjórnarinnar er að stefna að því að fjölga fulltrúum ráðuneyta til þess einmitt að gera þeim kleift að leggja meiri áherslu á greiningar ESB-gerða í lagasetningarferlinu og þar með koma slíkri greiningu á framfæri við utanríkismálanefnd og sömuleiðis í þinginu. Þarna hvet ég eindregið ráðherra ríkisstjórnarinnar til að standa við yfirlýst markmið um þetta. Ef alvara er í því að gæta að hagsmunum Íslands verða einfaldlega öll ráðuneytin að senda sína fulltrúa til Brussel og ekki bara ráðuneytin heldur þarf íslenskt atvinnulíf sömuleiðis að senda öfluga fulltrúa. Mig langar að víkja að mikilvægi EES-samningsins sem er ótvírætt og mikið. Hann er einn mikilvægasti alþjóðasamningur sem Ísland hefur gert enda hefur hann gert Íslendingum kleift að starfa nánast hindrunarlaust á 500 milljóna manna innri markaði aðildarríkja samningsins. Mig langar sérstaklega að nefna hér og leggja áherslu á það að í krafti aðildar okkar að þessum samningi er lagður einstakur grundvöllur að samstarfi við Evrópusambandið, ekki aðeins á sviði viðskipta og í fjármálageiranum, þau mál taka að mínu viti oft og tíðum of mikið pláss en það var kannski ekki heldur skrýtið á árunum eftir efnahagshrunið, heldur sérstaklega á sviði umhverfismála, rannsókna, menntunar, neytendaverndar og menningar. Hefur aðildin að samningnum stuðlað að gríðarlega mikilvægum umbótum á íslenskri löggjöf á þessum sviðum. Vegna aðildar að samningnum er íslenskum fræði- og vísindamönnum gefið tækifæri til einstaks mennta- og vísindasamstarfs við aðila innan svæðisins þar sem Íslendingar eiga kost á því að starfa og læra. Þetta má sjá skýrt á bls. 26 í skýrslu utanríkisráðherra þar sem segir m.a. að mennta- og menningarmálaráðuneytið hafi látið gera úttekt á þátttöku Íslands í sjöttu og sjöundu samstarfsáætlun ESB um rannsóknir og þróun á árunum 2003–2011. Niðurstöðurnar voru að þátttakan hefði markað kaflaskipti í rannsóknum og þróun á Íslandi. Það var einróma álit einstaklinga innan háskólasamfélagsins, stjórnsýslunnar og atvinnulífsins að þátttakan hefði leitt til stóraukins alþjóðlegs samstarfs á sviði menntunar, rannsókna og nýsköpunar og opnað íslenskum vísindamönnum aðgang að þekkingu og aðstöðu sem ekki var fyrir hendi hér á landi og skilað sér í auknum gæðum rannsókna, nýsköpun hjá fyrirtækjum og bættri samkeppnishæfni. Þetta er ekki lítið fyrir 340.000 manna þjóð og fyrir komandi kynslóðir hér á landi og ekki síst á tímum vaxandi einangrunarhyggju og sífellt neikvæðari afstöðu til alþjóðasamstarfs í heiminum í dag. Mig langar til að víkja máli mínu að skýrslu starfshóps um EES-samstarfið sem skilaði af sér góðri skýrslu sem unnin var á einu ári. Skýrslan er stórgott yfirlit og prýðisgóð samantekt um EES-samninginn, sögulega þróun hans, hlut Íslands í EES-samningnum og hindranir, sérálit, kosti og galla. Á bls. 21 í skýrslu starfshópsins eru dregnir fram 15 svokallaðir úrbótapunktar sem eru sumir hverjir mjög gott leiðarstef til að halda umræðunni um EES-samninginn sem mestri en ekki síður virkni hans sem bestri. Helstu tíðindi skýrslunnar sem hér liggur fyrir eru þær niðurstöður er varða stjórnarskrána og stjórnskipulegt gildi innleiðinga. Inn á það er komið í úrbótapunkti nr. 2 þar sem segir að binda verði enda á stjórnlagaþrætur vegna EES-aðildarinnar, annaðhvort með því að viðurkenna að hún hafi áunnið sér stjórnlagasess eins og aðrar óskráðar stjórnlagareglur eða með því að skrá ákvæði um aðildina í stjórnarskrána. Þetta eru að mínu viti helstu tíðindi skýrslu starfshópsins. Það er skýr skoðun formanns stýrihópsins að skráning ákvæða um aðildina í stjórnarskrá eigi ekki við. Þetta hefur hann tjáð sig um og er nokkuð sem býður upp á frekari umræður, bæði í þinginu og annars staðar í samfélaginu, enda hafa 18 opinber lögfræðiálit um þetta verið gerð og birt þannig að við erum með nægan efnivið til að ræða þetta. Mig langar líka að tæpa á nokkrum öðrum úrbótapunktum. Í punkti nr. 9 er talað um að skýrslur á vegum Alþingis og ríkisstjórna sýni að oft hafi verið lagt á ráðin um hvernig best yrði staðið að framkvæmd EES-samstarfsins og að taka beri af skarið um ábyrgð á EES-málum innan stjórnkerfisins með forsetaúrskurði um skiptingu starfa milli ráðherra. Þetta tel ég góða tillögu sem skýri og skerpi betur ábyrgð á þeim hliðum EES-samningsins sem við erum að innleiða í okkar löggjöf. Í 10. punkti er fjallað um að leggja beri grunn að meiri festu í allri stjórn og meðferð EES-mála á heimavelli og að komið verði á fót stjórnstöð EES-mála innan stjórnsýslunnar með föstu starfsliði sem fylgist viðvarandi með öllu er varðar málaflokkinn á mótunar- og framkvæmdastigi. Þetta hafa nokkrir hv. þingmenn rætt hér í umræðunni í dag. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir spurði hæstv. utanríkisráðherra um þetta atriði. Hæstv. ráðherra tók vel í þá hugmynd sem fram kemur í úrbótapunkti nr. 10 og var jákvæður í garð þess að koma á fót svokallaðri stjórnsýslu. Að mínu viti er þetta góð hugmynd og mun gera okkur einbeittari í framkvæmdinni á EES-samningnum. Síðan er það úrbótapunktur nr. 11 þar sem er talað um að forgangslista ríkisstjórnarinnar um helstu EES-mál sem sinna ber hverju sinni verði fylgt eftir á markvissan hátt, reynslan sýni að með málefnalegri eftirfylgni nái EES/EFTA-ríkin verulegum árangri í þágu hagsmuna sinna. Þetta er líka rauði þráðurinn sem hefur birst í umræðunum í dag um virka hagsmunagæslu okkar, um að skerpa á forgangslistanum, og fjallar í raun um að við séum virkir aðilar að EES-samningnum en ekki viðtakendur. Síðan er það úrbótapunktur nr. 12 sem fjallar um að móta þurfi mannauðsstefnu sem snúi að opinberri þátttöku í EES-samstarfinu og að gefa verði þeim sem því starfi sinna færi á að afla sér sérhæfðrar þekkingar með leyfi til rannsókna við erlenda háskóla og fræða- eða rannsóknastofnanir. Ég held að þetta sé gríðarlega mikilvægt atriði sem ýtir undir þekkingarmiðlun, kennslu og rannsóknir yfir landamæri sem er alltaf gott. Höggvið er í sama knérunn í úrbótapunkti nr. 13 þar sem talað er um að stuðla beri að meiri rannsóknarstarfsemi á EES-málum og á fleiri fræðasviðum en lögfræðilegum. Ég held að þarna sé líka um að ræða afskaplega góða tillögu um það hvernig við getum aukið vægi samningsins í íslensku samfélagi þannig að við fáum skarpari mynd af því hver áhrif samningsins eru nákvæmlega. Að lokum vil ég draga fram í minni ræðu umhverfismálin sem koma lóðrétt inn í okkar löggjöf í gegnum aðild okkar að EES-samningnum. Það eru ótal umbætur á þeim vettvangi sem hafa komið inn í íslenska löggjöf frá þeim tíma sem Ísland varð aðili að EES-samningnum. Eins og fram kemur á bls. 160 í skýrslu starfshópsins setja loftslagsmálin sífellt meiri svip á EES-samstarfið samhliða umhverfisvernd. Síðari ár hefur samstarf EES-þjóðanna í umhverfismálum stóraukist, sérstaklega loftslagsmálum. Dæmi um þetta má sjá bara á þingmálaskrá hæstv. umhverfisráðherra fyrir þetta þing en fimm þingmál er varða umhverfis- og loftslagsmál sem koma munu inn í þingið í vetur eru annaðhvort innleiðingar eða tilskipanir í gegnum EES-samninginn. Alls hafa 658 gerðir er varða umhverfismál verið teknar upp í íslenska löggjöf gegnum EES-samninginn sem sýnir okkur mikilvægi hans í þessum málaflokki. Síðari ár hefur samstarf EES-þjóðanna í umhverfismálum og sérstaklega loftslagsmálum stóraukist og stjórnvöld á Íslandi og í Noregi standa að sameiginlegu markmiði með ESB-ríkjunum gagnvart Parísarsamkomulaginu. Nú er rætt um það hvernig innleiða skuli reglugerðir um sameiginlega markmiðið inn í EES-samninginn og þeim viðræðum lýkur vonandi í lok árs 2019. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að umhverfis- og loftslagsmál verði að vera stöðugt umfangsmeiri og mikilvægari í tengslum við EES-samninginn. Slíkum málum mun og á að fjölga hratt í allra nánustu framtíð. Vonandi verður þar mikil fjölgun á og vonandi heldur EES-samningurinn áfram að gera okkur Íslendingum kleift að gerast aðilar að sameiginlegri stefnumótun ESB á sviði umhverfismála. Regluverk ESB á sviði umhverfismála er að mestu leyti innleitt hér á landi. Aðild Íslands að EES-samningnum hefur stuðlað að umhverfisvernd hér á landi, eins og segir í skýrslu starfshópsins. Dæmi því til staðfestingar má nefna að markvissar reglur um mengunarvarnir, sorphirðu og mat á umhverfisáhrifum hafa verið settar og upplýsingagjöf til almennings um umhverfismál og vöktun margra þátta á sviði umhverfismála hefur verið bætt. Önnur dæmi um þetta eru að EES-reglur leggja skyldur á herðar sveitarfélögum á sviði umhverfismála. Umhverfisstofnun Íslands tekur þátt í starfi Umhverfisstofnunar Evrópu og svona mætti lengi telja um jákvæðar hliðar og afleiðingar EES-samningsins í því er varðar loftslags- og umhverfismál. Þetta er, ásamt áherslu á þær framfarir sem íslenskt samfélag hefur tekið í menntun, menningu, rannsóknum og vísindum, að mínu viti allra mesti og besti mælikvarðinn á það hvort EES-samningurinn hafi haft góð áhrif á íslenskt samfélag eða ekki. Það er vonandi að svo verði áfram og þar skiptir mestu að Ísland hverfi af þeirri braut að fá sérstakar undanþágur eða ívilnanir sem við höfum allt of oft verið að taka upp og leggja áherslu á í innleiðingum gerða í umhverfis- og loftslagsmálum. Þess vegna tel ég, herra forseti, að við þurfum að nýta þetta mikla tækifæri sem aðild að EES-samningnum er fyrir íslenskt samfélag, að við séum virkir aðilar, ekki viðtakendur. Fullvalda ríki ber að vera virkt og við eigum að skerpa okkar áherslur [[Forseti hringir.]]í þessu gríðarlega mikilvæga samstarfi sem hefur sýnt sig ótvírætt að er mikill ávinningur fyrir Ísland.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var ágæt. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í tvö atriði. Í fyrra andsvari mínu ætla ég að spyrja út í stjórnarskrána. Hv. þingmaður talaði um að í einni tillögunni sem varðar stjórnarskrána komi fram að binda þurfi enda á stjórnlagaþrætur vegna EES-aðildarinnar og það þurfi annaðhvort að gera með því að viðurkenna að hún hafi áunnið sér stjórnlagasess eins og aðrar óskráðar stjórnlagareglur eða með því að setja inn ákvæði í stjórnarskrá. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi myndað sér skoðun á því hvor leiðin sé heppilegri, hvor leiðin sé færari og hvort hún sé nú þegar búin að mynda sér skoðun á því hvor leiðin sé betri.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að leggja áherslu á þetta. Ég var óhrædd við að halda því fram að þetta væru helstu tíðindin í skýrslu starfshópsins um EES-samninginn en ég verð að játa að ég er ekki sjálf búin að taka ákvörðun um það hvor leiðin sé færari. Ég held samt sem áður að þessi 18 opinberu lögfræðiálit sem ég vísaði í hafi í raun hverfst um akkúrat að þessi atriði geti legið til grundvallar þeirri umræðu og þeirri vinnu við stjórnarskrána sem er í gangi. Ég held að þetta sé samt sem áður það mikilvægt að við þurfum að eiga um það virkar samræður hvora leiðin við eigum að fara. Það verður forvitnilegt að sjá framhaldið og hvort og þá hvernig þessi úrbótapunktur muni rata í vinnu um breytingar á stjórnarskránni sem nú er yfirstandandi. Ég held að það geti verið ágætisnesti inn í þá vinnu.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður minntist á umhverfismálin og tengsl þeirra við EES-réttinn. Við þekkjum það að íslensk löggjöf á sviði umhverfismála er að stórum hluta reist á regluverki ESB sem tekið hefur verið upp í EES-samninginn. Við erum með umhverfismat, förgun á úrgangi, vatnsvernd, eftirlit með mengandi starfsemi o.s.frv., og svo eru það loftslagsmálin. Við erum auðvitað ekki aðilar að ESB en við veljum okkur varðandi Parísarsamkomulagið að vera í samfloti með Noregi og ESB um sameiginlega framkvæmd á Parísarsamkomulaginu í loftslagsmálum til ársins 2030. Þetta hefur það í för með sér að Ísland á að hafa náð 29% samdrætti í losun utan ETS fyrir árið 2030. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sé sátt við þessa niðurstöðu, hvort hún sé sátt við að veljum þessa leið vegna þess að það var ekkert sjálfgefið að fara hana. Ég sakna þess svolítið að það hefur verið afskaplega lítil umræða um þetta. En þar sem hv. þingmaður ræddi umhverfismálin væri ágætt að draga það fram í umræðunni hvort hv. þingmaður sé ánægð og telji þetta í raun vera fullnægjandi.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Hún hefur áttað sig á því að ég er ekki alltaf alveg 100% ánægð þegar kemur að loftslagsmálunum, hef verið gagnrýnin á það sem við höfum verið að gera og einmitt krafist þess að við göngum hraðar fram í þeim. Ég er sammála því sem kom fram í máli hv. þingmanns um að það var gott að við ákváðum þó þessa leið, að við myndum halda okkur við ESB-markmiðin. Eins og ég minntist á í ræðu minni munum við vonandi klára þær samningaviðræður sem fyrst þannig að þær dragist ekki enn frekar á langinn og við munum sjá afrakstur þeirra fyrir lok árs 2019. Eins og ég minntist líka á í ræðu minni höfum við mikið reynt að fá undanþágur frá ákveðnum þáttum þegar kemur að umhverfis- og loftslagsmálum. Ég held að við eigum frekar að fara að hætta því og minnka þær undanþágur og taka þátt af öllu hjarta. Þó að sumt eigi kannski ekki við á Íslandi eigum við ekki að vera með þetta meginstef íslenskrar utanríkisstefnu í áratugi, að vera alltaf með séríslenska lausn eða séríslenskar undanþágur í utanríkismálum. Loftslagsmálin eru orðin það stórt utanríkismál að við þurfum að haldast í hendur við þau lönd sem fremst eru í flokki í loftslags- og umhverfismálum. Þar held ég að það sé góðs viti að við bindum enn frekari innleiðingar í EES-samstarfið og að við séum aldrei eftirbátar ESB í loftslagsmálum.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við sérstaka skýrslu utanríkisráðherra um framkvæmd EES-samningsins í fyrsta sinn á Alþingi samkvæmt nýju verklagi þar um. Auk þess ræðum við um skýrslu starfshóps um EES-samstarfið frá því í september 2019. Ég vil þakka fyrir þessar skýrslur eins og fleiri hafa gert og tel þær mjög mikilvægan grunn fyrir upplýsta umræðu um framkvæmd og þýðingu samningsins fyrir Ísland. Auk þess er mikilvægt að muna eftir eldri skýrslum um samninginn og upplýsingaveitunni ees.is sem opnuð var í mars sl. Það er við hæfi að þessi umræða fari hér fram í fyrsta sinn með þessum hætti eftir aldarfjórðungs reynslu af samstarfinu. Ávinningur Íslands af samstarfinu og EES-samningnum er dreginn skýrt fram í skýrslunum sem liggja til grundvallar þessari umræðu. Samningurinn er tvímælalaust mikilvægasti viðskiptasamningur okkar Íslendinga. Hann er líka réttindasamningur um réttindi einstaklinga og fyrirtækja auk þess sem samningurinn rammar inn fjölþætt samstarf um menningu, menntun og vísindi. Eins og ýmsir þingmenn hafa komið inn á í umræðunni hafa þessir rammar tryggt okkur aðgang að tækifærum til nýsköpunar og markaðssetningar og mun fjölbreyttari menntunartækifæri en annars gæfust. Sú sem hér stendur er fulltrúi flokks, Framsóknarflokksins, sem telur hagsmunum Íslendinga best borgið utan Evrópusambandsins en leggur ríka áherslu á gott samstarf við Evrópusambandið á grundvelli EES-samningsins. EES-samstarfið og fjórfrelsið sem því fylgir á drjúgan þátt í þeirri hagsæld sem við búum við á Íslandi í dag. Hagsældin byggist að miklu leyti á því að við höfum aðgang að innri markaði Evrópu á jafningjagrundvelli. Samningurinn hefur líka fært okkur mikilvægar umbætur á lagaumhverfinu og samkeppnisumhverfi sem skiptir atvinnulífið og neytendur máli. Í dag lítum við á margt sem sjálfsagðan hlut sem var það ekki fyrir 25 árum. Þetta eru ýmsir kostir sem samstarfið og samningurinn hafa fært okkur eins og Evrópska sjúkrakortið, Erasmus-samstarfið sem hefur áhrif á stöðugt fleiri og fleiri nemendur og starfsmenn í íslensku menntakerfi, Horizon 2020-samstarfið og fleira mætti nefna. Ég tel að það væri fásinna að kasta þessum ávinningi fyrir róða. Við þrífumst á utanríkisverslun og þurfum að hafa greiðan aðgang að erlendum mörkuðum auk þess sem virkt samstarf og samvinna á sviði menningar, mennta og vísinda eiga stöðugt þátt í nýsköpun og vaxandi verðmætasköpun í samfélaginu. Ég tel hins vegar fullt tilefni til að skoða hvernig við nálgumst samstarfið og tel það raunar hafa verið og verða áfram viðvarandi verkefni íslenskra stjórnmála. Það eru auðvitað ýmsar áskoranir í samstarfi eins og þessu. Ein er auðvitað sú að í jafn umfangsmiklu samstarfi er ekki alltaf gagnsæi í því hvernig endanleg niðurstaða er fengin. Það er viðvarandi verkefni að fylgjast með áskorunum og greina hvað raunverulega skipti máli. Lykilatriðið er að í þessu samstarfi eins og öðru erum við, Íslendingar okkar eigin gæfu smiðir. Þótt ávinningur okkar af samningnum síðastliðinn aldarfjórðung sé mikill og ótvíræður hefur reynslan kennt okkur að við getum bætt framkvæmdina og við höfum nú nýlega stigið mikilvæg skref í því sambandi, eins og fram hefur komið hér í umræðunni. Við þurfum að gæta þess tímanlega að sækja um undanþágur og aðlögun að þeim ákvæðum sem við teljum að eigi ekki erindi við okkur. Okkur ber skylda til að gæta hagsmuna okkar í hvívetna. Horfum fram á við. Við þurfum að nýta krafta okkar til að skerpa á því hvar hagsmunir okkar liggja og greina EES-gerðir á mótunarstigi með tilliti til okkar hagsmuna. Þannig verðum við áfram okkar gæfu smiðir. Á sama hátt þurfum við þegar að innleiðingu og upptöku EES-gerða kemur að vinna betri greiningar á áhrifum þeirra og samfélagsþróun á Íslandi og nýta öll tækifæri til mæta fjölbreyttum hagsmunum við innleiðinguna. Þannig tryggjum við áframhaldandi þróun íslensks samfélags til aukinnar sjálfbærni og verðmætasköpunar. Aðkoma Alþingis í þessum efnum er mikilvæg og því fagna ég nýlegri styrkingu á henni þar sem áhersla er lögð á virka þátttöku í undirbúningi og mótun EES-gerða og að leitast skuli við að tryggja hagsmuni Íslands eins framarlega í lagasetningarferli ESB og unnt er. Aukið samráð utanríkisráðherra við þingið, bætt hagsmunagæsla í Brussel og betri greining EES-gerða, m.a. með fjölgun fulltrúa fagráðuneyta í Brussel, eru allt mjög mikilvæg skref. EES-samstarfið er mikilvægt. Við eigum að nýta öll tækifæri sem í því felast, greina stöðu, tækifæri og áskoranir og aldrei að nota samninginn sem afsökun fyrir mistökum hjá framkvæmdarvaldinu eða í lagasetningu hér á landi.
Virðulegi forseti. Hér hefur átt sér stað málefnaleg og ágæt umræða um þessar skýrslur, sem ég þakka. Ég þakka skýrslurnar og þakka umræðuna. Ég hyggst ekki í stuttu máli mínu endurtaka það sem fram hefur komið en mig langar, virðulegi forseti, til að hefja mál mitt á því að fara með nokkrar hendingar úr þekktum sálmi. Ímyndið ykkur ekkert himnaríki, sem er auðvelt ef maður reynir, og yfir okkur einungis himinn, ekkert helvíti undir okkur. Ímyndið ykkur allt fólkið láta hverjum degi nægja sína þjáningu. Ímyndið ykkur engin lönd, sem er ekkert erfitt, ekkert til að drepa og deyja fyrir og engin trúarbrögð heldur. Ímyndið ykkur allt fólkið búa saman í friði. Virðulegi forseti. Þannig hljóða, mjög hraðsnarað, fyrstu línurnar úr ljóði John Lennon, Imagine, þar sem skáldið reynir að leiða efasemdamönnum og úrtölumönnum fyrir sjónir að hugsjónirnar um frið og kærleika og samfélag manna séu ekkert endilega óraunhæfari en stríðsæsingar og hatursáróður og hann biður þau sem eru orðin kaldrifjuð og neikvæð að reyna bara að ímynda sér þetta allt saman. Þannig hljóðar Bítlaávarpið. Það er að vísu leitun á jafn óskáldlegu fyrirbrigði og Evrópusambandinu með allar sínar smásmugulegu reglugerðir og ákvæði og samviskusamlegu og húmorlausu texta sem er reynt að gera eins lítið tvíræða eða margræða og hægt er, með allt sitt þras um kjötframleiðslu og alla sína staðla og faggildingu og vottanir og samræmismat og hagsýslugerðir og samstarfsáætlanir. En samt, þrátt fyrir það, er Evrópusambandið einmitt friðarviðleitni þeirrar kynslóðar sem hreifst af Bítlunum og kærleiksboðskap þeirra og mundi síðustu stóru stríðin í Evrópu á árunum milli 1914–1918 og 1939–1945, mundi kalda stríðið og kjarnorkuógnina. Evrópusambandið er framlag þeirrar kynslóðar til þess að raungera þær hugsjónir sem John Lennon gerði ódauðlegar í söng sínum Imagine. Evrópusambandið er Imagine. Það snýst ekki um að rækta ágreining heldur að finna sátt í hverju máli, leita niðurstöðu sem allir geta unað við. Það snýst ekki um að standa vörð um rétt hins sterka til ofríkis gagnvart hinum veika heldur en hitt að búa til reglur sem allir verða að lúta jafnt, meira að segja gömul nýlenduveldi, að skapa umhverfi þar sem allir hafa jafna möguleika til að lifa og starfa í samræmi við hæfileika sína. Er þá Evrópusambandið „Sæludalur! sveitin best!“? Er þetta himnaríki á jörðu? Því fer auðvitað fjarri. Slíkir staðir eru aðeins til í hugum okkar og í trúarbrögðum. Í Evrópusambandinu hafa ótal hlutir farið aflaga. Þar er óréttlæti og misrétti og atvinnuleysi og misskipting og alls konar óáran og erfiðleikar. En þetta samband er engu að síður viðleitni þjóða til að taka höndum saman og vinna saman að sameiginlegum úrlausnarefnum sem blasa við í netvæddum heimi þar sem þarf að takast á við hamfarahlýnun og áskoranir sem fylgja nýrri tækni á vinnumarkaði, takast á við ofvöxt stórfyrirtækja, risafyrirtækja sem telja sig vera yfir þjóðríkin hafin, einokun, offramleiðslu, rányrkju, réttindi vinnandi fólks og neytenda og ótal önnur mál sem verða ekki leyst með því að hinn sterki sitji yfir hlut hins veika. En eins og annað skáld, Megas, orðaði það í öðru kvæði: „Af hundingsspotti höfum vér best næmi”. Við erum iðulega móttækilegri fyrir afkáralegum og jafnvel upplognum fréttum af bognum bananatilskipunum heldur en fréttum af því að neytendur og framleiðendur sitji við sama borð þvert yfir landamæri. Það er auðveldara að skapa ugg og ótta í hugum margra en umburðarlyndi og félagsanda gagnvart öðru fólki. Virðulegi forseti. Ég þakka skýrslu hæstv. utanríkisráðherra og þetta er öndvegisskýrsla hjá starfshópi um EES-samstarfið sem Björn Bjarnason, fyrrverandi ráðherra, hefur leitt og þær Kristrún Heimisdóttir og Bergþóra Halldórsdóttir hafa skrifað með honum og Pétur Gunnarsson kom þar líka að málum. Það þarf í rauninni ekki að fara ýkja mörgum orðum um það hversu mikilvægt þetta samstarf er Íslendingum og hversu mikilvægt það er íslensku samfélagi að tengjast Evrópusambandinu, þó ekki væri nema fyrir þá sök að EES-samningurinn opnar fyrir okkur 500 milljóna manna markað sem upp undir 80% af útflutningi okkar rennur til. Íslensk fyrirtæki starfa þannig á milljónamarkaði en ekki örmarkaði eins og áður, sem breytir öllu. Þessi samningur hefur breytt samfélagi okkar á ótal sviðum. Hann hefur fært launafólki og neytendum margvísleg réttindi, almenningi. Hann hefur gert ungu fólki kleift að fara til Evrópu til náms og starfa og koma til baka reynslunni ríkara. Hann hefur gert ungu fólki víðs vegar úr Evrópu kleift að koma hingað til Íslands til náms og starfa og auðga þannig samfélag okkar víða um land. Hann hefur hreinlega innleitt neytendavernd hér á Íslandi en fyrir tíma þessa samnings voru engin sérákvæði í íslenskri löggjöf um neytendavernd. Samningurinn hefur skipt sköpum um það hvernig lagaumgjörð í umhverfismálum er háttað hér á landi: Umhverfismat, förgun á úrgangi, vatnsvernd, eftirlit með mengandi starfsemi, loftslagsmál, já, og orkunýtingarmál þar sem Evrópusambandið hefur verið í fararbroddi þjóða. Við erum Evrópuþjóð. Við eigum menningarlega og hugmyndalega og sögulega samleið með öðrum Evrópuþjóðum sem langflestar hafa kosið að tengjast þessu bandalagi með einum eða öðrum hætti. Þarna eru þær þjóðir sem okkur standa næst. Ég nefni bara Norðurlandaþjóðirnar og Íra. Þessar þjóðir una sér þarna vel og þær hafa dafnað og náð að virkja það afl sem í þessum samfélögum býr og má alveg sérstaklega nefna Íra í þessu sambandi sem svo lengi voru undir járnhæl Englendinga með tilheyrandi kúgun og volæði og eymd en blómstra nú í samfélagi jafningja innan Evrópusambandsins. Við getum líka nefnt Finna sem fengu sitt fullveldi sama ár og Íslendingar, 1918, en bjuggu áratugum saman í skugganum af þeim gráa ógnarmúr sem Sovétríkin voru en hafa blómstrað hin seinni ár, meðal jafningja innan Evrópusambandsins. Við eigum að líta til þessara þjóða sem eiga sér svipaða sögu og við um erlent vald með tilheyrandi kúgun og doða en hafa náð að blómstra meðal jafningja, innan Evrópusambandsins, og hafa náð að hafa þar ómæld áhrif umfram stærð á gildismat og hugsjónir sem til grundvallar eru margháttuðu regluverki. Evrópusambandið er þungt og flókið og það þarf að taka þar tillit til margra sjónarmiða, það er ekki himnaríki á jörðu, enda himnaríki ekki til nema í þjóðsögum og ævintýrum. Það er heldur ekki heimsveldi hins illa, ekki erlent stórveldi sem ásælist auðlindir okkar. Evrópusambandið er Evrópusamband, net fullvalda þjóða sem tala saman, semja og finna leiðir til að lifa saman í friði en ekki stríðandi. Þið getið kallað mig draumóramann en ég er ekki sá eini. Ég vona að þið sláist í hópinn einn daginn. Þá verður heimurinn sem einn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem lyftir umræðunni á skemmtilegt plan eins og oft hjá hv. þingmanni. Mér fannst nálgun hans góð og er sammála honum um að það skipti ekki máli hvort það sé Evrópusambandið eða eitthvað annað, menn eiga að segja satt og rétt frá. Það er rétt hjá hv. þingmanni að reglugerðin um banana er ósönn. Þetta var reglugerð um agúrkur. Af hverju einhverjum datt í hug að búa til reglugerð um agúrkur, hvernig þær væru í laginu o.s.frv., er mér hulin ráðgáta en hún kemur að vísu inn á þá gagnrýni sem Evrópusambandið verður fyrir, að það þurfi að gera reglur um allt sem þyrfti ekki að gera reglur um. Ég er að vísu ekki alveg viss um að söguskýring hv. þingmanns standist að öllu leyti. Ég held að hún hafi verið svolítið skreytt en mér finnst gott hjá hv. þingmanni að hann nálgast þetta hugmyndafræðilega eins og ég skil hv. þingmann og hann trúir á að þetta sé leiðin. Ég hef hins vegar mjög miklar efasemdir um það. Ég held að ekkert sé yfir gagnrýni hafið og það er mjög hættulegt þegar menn þola illa gagnrýni. Ég er ekki að tala um hv. þingmann en forsvarsmenn Evrópusambandsins eru mjög viðkvæmir fyrir gagnrýni sem ég held að sé meðal vandamála sambandsins. Það er alveg skýrt hvað þeir sem keyra áfram Evrópusambandið vilja, þeir vilja sambandsríki Evrópu. Það er alveg kýrskýrt og þessi einarða stefna er náttúrlega ein af ástæðum vandans, en hvernig sér hv. þingmaður þetta fyrir sér? Vill hv. þingmaður að Ísland sé þátttakandi í slíku?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á þessu með bananana og agúrkurnar. Ég vona að hæstv. forseti áminni mig fyrir að bera fjarstaddan mann sökum vegna þess að ég hef fyrir satt að sá blaðamaður sem bjó til þessar tröllasögur frá Brussel hafi verið enginn annar en hæstv. forsætisráðherra Bretlands um þessar mundir, Boris Johnson. Hann uppskar eins og hann sáði. Hæstv. ráðherra spyr hvernig ég sjái fyrir mér Evrópusambandið og aðild Íslendinga að því. Ég reyndi að útskýra það í þeim kafla ræðu minnar sem ég þurfti að skauta yfir sökum tímaskorts. Ég sé Evrópusambandið fyrir mér sem nokkurs konar net. Það er net fullvalda þjóða sem hver um sig framselur hluta af valdi sínu til sameiginlegrar stjórnar og sameiginlegs þings sem er kosið af viðkomandi þjóðum. Síðan ræður þetta net fram úr ýmsum málum. Sambandsríki er orð sem ég myndi ekki nota í þessu sambandi og ég hygg að nú sé nokkurt vatn runnið til sjávar síðan þær hugmyndir voru mest áberandi meðal forsvarsmanna Evrópusambandsins að gera nokkurs konar ríki úr því, svona eins og Bandaríki Norður-Ameríku eru, og ég held að sú stefna hafi nokkuð hopað og að flestir séu á því að þetta sé laustengt bandalag.
Virðulegi forseti. Við höldum áfram í agúrkureglugerðinni. Hún var til, það liggur alveg fyrir. Það liggur líka fyrir að Boris Johnson var eitt sinn blaðamaður í Brussel. Hvort hann geti eignað sér það að hafa upplýst um þetta veit ég ekki en það liggur alveg fyrir að agúrkureglugerðin um að þær næðu ekki skilgreiningu sem agúrkur nema þær væru réttar í laginu o.s.frv. var til. Það er ekki eina skrýtna reglugerðin sem hefur komið frá Evrópusambandinu. Ástæðan fyrir því að ég spyr ítrekað er sú að það er ekkert leyndarmál að t.d. bæði flokkagrúppan Sósíaldemókratarnir og sömuleiðis EPP sem eru langstærstu flokkagrúppurnar hægra megin við miðju, og svo sannarlega þeir sem eru í framkvæmdastjórninni, að ég tali ekki um embættismenn - ég hef aldrei hitt embættismann frá Evrópusambandinu sem öðruvísi er farið með og hef þó hitt nokkur bretti af þeim síðustu áratugi og það er ekkert breytt - vilja fá sambandsríki Evrópu. Það er alveg kýrskýrt, það liggur alveg fyrir að það er markmiðið. Rökin eru að það verði að vera mótvægi við önnur stórveldi og ýmislegt annað. Ég held að það sé alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það hefur ekki gengið mjög vel að koma því áleiðis, a.m.k. ekki meðal almennings, en m.a. er tortryggni vegna þess að mönnum finnst þeir sem stýra og ráða ekki hlusta á almenning heldur fara sínu fram og ætla sér að komast áfram með þetta, sama hvað verður. Við getum farið í það eins og þegar menn reyndu að koma stjórnarskránni í gegn og það var fellt og þá var gagnrýnt að menn hefðu farið aðrar leiðir að sama marki en ekki hlustað á fólkið hjá viðkomandi þjóðum. Ef þær fella viðkomandi sáttmála er reynt að koma þeim inn með einhverjum öðrum hætti. En þetta er alveg skýrt. Gæti hv. þingmaður verið aðeins skýrari? Styður hann það, vill hann fá sambandsríki Evrópu eins og forystumenn Evrópu [[Forseti hringir.]]og stærstu flokkagrúppurnar, þar á meðal Sósíaldemókratar, berjast fyrir?
Virðulegur forseti. Ég held að við þurfum alltaf að hefja þessi orðaskipti á því að ræða aðeins um banana og agúrkur. Ég hef fyrir satt að Boris Johnson hafi skáldað upp sögur um banana og raunar skáldað upp fleiri sögur um fáránlegar reglugerðir og lög Evrópusambandsins. En nóg um það. Auðvitað þarf Evrópusambandið að hafa styrk á alþjóðavísu. Þau ríki sem eru aðilar að Evrópusambandinu þurfa að hafa þá tilfinningu að þau fái afl af því að vera í þessu sambandi og það gefi þeim afl á alþjóðavísu. Evrópusambandið þarf að hafa rödd gagnvart stórveldunum, þótt ekki væri nema í loftslagsmálum þar sem Evrópusambandið hefur að mínu mati framsækna og góða stefnu. Það þarf að geta talað skýrri röddu. Ég tel hins vegar að það eigi ekki að ganga of langt í því að gera eitt ríki úr Evrópusambandinu og ég er ekki viss um að sú hugmynd hafi endilega hljómgrunn utan miðborgar Brussel.
Virðulegur forseti. Mér finnst að ég þurfi helst að finna einhvern ávöxt eða grænmeti sem asnaleg reglugerð er til um til að taka þátt í þessari skemmtilegu umræðu en ég ætla að byrja á því að þakka fyrir skýrsluna. Skýrsla starfshóps um EES-samstarfið er gríðarlega góð og mikilvæg inn í þá umræðu sem þarf að eiga sér stað í íslensku samfélagi og hefði kannski átt að eiga sér stað örlítið fyrr. Ég er ein af þeim sem aðhyllast ekki inngöngu Íslands í Evrópusambandið en ég er algjörlega sannfærð um að þessi samningur er okkur gríðarlega mikilvægur. Ég var reyndar þátttakandi í skýrslubeiðninni upphaflega þar sem kallað var eftir þessari skýrslu sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson var 1. flutningsmaður að. Ég gerði það á þeim forsendum að mér fannst mikilvægt að við fengjum svona skýrslu fram í þinginu og að við myndum ræða kosti og galla EES-samningsins. Í niðurstöðuorðum skýrslu utanríkisráðherra um skýrslu starfshópsins segir: „Starfshópurinn telur að við aðildina að EES hafi íslenskt þjóðfélag tekið stakkaskiptum og ítarlegur samanburður á því sem var og væri nú hefði kallað á mun víðtækari úttekt á þróun íslensks samfélags en starfshópurinn hefði haft tök á eða tíma til að gera. Þá er gerð grein fyrir því að allir viðmælendur starfshópsins, aðrir en fulltrúar samtakanna Frjálst land hér á landi og Nei til EU í Noregi, hafi talið EES-samninginn lifa góðu lífi og vera til gagns og ávinnings fyrir þá sem innan ramma hans starfa.“ Ég get mjög vel skilið þá gagnrýni sem ég hef heyrt um, að skýrslan taki ekki á þeirri spurningu hvað hefði orðið ef við hefðum ekki tekið þátt í EES-samstarfinu. Ég tek undir að það hljóti að vera býsna erfitt. Frá því að ég kom inn á þing og í öllum þeim samskiptum sem ég hef átt í, hvort sem er í atvinnulífinu eða fræðasamfélaginu, við embættismenn eða stjórnmálamenn, finnst mér hafa verið mikill samhugur um það hversu mikilvægur samningurinn er fyrir okkur og hvað hann hefur gert okkur mikið gagn. Ég heyri fólk í atvinnulífinu segja það algjörlega óhikað að það líti á EES-samninginn sem ákveðna líflínu. Ég held samt að ýmislegt megi betur fara í framkvæmd samningsins eins og kemur einmitt fram í skýrslunni. Hæstv. utanríkisráðherra hefur reyndar líka fjallað ítrekað um það í skýrslum sínum og máli, þ.e. að við getum og eigum að bæta hagsmunagæslu okkar í Brussel. Það hefur líka komið oft til tals að það sé ekki bara framkvæmdarvaldið sem eigi að huga enn frekar að hagsmunagæslunni heldur ætti þingið að gera það líka, jafnvel þyrfti starfsmann þingsins úti í Brussel. Ég hafði svolitlar áhyggjur af því þegar ég fór fyrst að kynna mér málið hvað öll þessi hagsmunagæsla okkar ætti að kosta og mér finnst mjög áhugavert að velta upp í því samhengi hvort einhver annar möguleiki sé í stöðunni. Ég held nefnilega að svo sé ekki. Mér fannst áhugavert þegar ég fór að skoða það að í raun skiptir ekki máli hvort maður sé aðili að ESB eða, eins og við, aðili að EES-samningnum. Jafnvel þó að við værum það ekki held ég að við þyrftum alltaf að gæta hagsmuna okkar í Brussel. Við sjáum að ESB-ríkin sjálf eru með gríðarlega mikla viðveru og hagsmunagæslu í Brussel, einmitt til þess að koma að málunum á fyrsta stigi. Ég get tekið undir að það koma oft alveg ótrúlegustu hlutir út úr vinnu embættismanna í Brussel sem ég held heilt yfir að sé gott og þá er gott til þess að vita hvað öll sú vinna er opin og gegnsæ. Ég hafði tækifæri í upphafi ársins til að dvelja í næstum tvær vikur í Brussel og Strassborg og kynna mér innviði Evrópusambandsins. Ég hitti þar marga embættismenn og þingmenn og fékk frekari fræðslu um það hvernig þetta virkar allt saman. Ég heimsótti líka ráðuneytið okkar í Brussel og ræddi þar við starfsmenn og fulltrúa mismunandi ráðuneyta og þau ítrekuðu einmitt hvað það væri auðvelt og ekkert vandamál í því fólgið ef Ísland hefur áhuga, ef Ísland hefur eitthvað fram að færa, ef við höfum sérfræðinga á hverju sviði, að þeir aðilar taki þátt í vinnu sérfræðingahópa sem er yfirleitt fyrsta skrefið að komandi löggjöf. Við eigum að sjálfsögðu að nota okkur það og höfum gert það en við þurfum að forgangsraða og horfa á þau mál sem við viljum leggja sérstaka áherslu á. Það er mikilvægt að muna líka að þó að þetta sé risastór fríverslunarsamningur er hann miklu meira en það, til að mynda það sem við fáum út úr rannsókna- og vísindasjóðum. Það er bæði áhugavert og ánægjulegt að fylgjast með því hversu vel íslenskum aðilum hefur gengið í að sækja um í þá sjóði. Ef við viljum fara út í krónur og aura er hægt að reikna okkur það til tekna sem íslenskar rannsóknastofnanir og háskólar fá út úr rannsóknarrammaáætlunum. Við höfum nýtt okkur Erasmus-styrki mikið, sjúkrakortið hefur verið nefnt hér og fleira mætti telja upp. Þá ætla ég að koma inn á það sem ég held að sé svo mikilvægt, þ.e. að við höfum þessa skýrslu og að umræða um samninginn eigi sér stað í samfélaginu. Ég tek undir það sem einhverjir hv. þingmenn sögðu á undan mér, við höfum kannski svolítið misst boltann í því að tala um gildi samningsins, að svo mikið sé falið í samningnum sem samfélagið og íslenskir þegnar líta á sem sjálfsagðan hlut og átta sig ekki endilega á að séu réttindi og ákveðin gæði sem komin eru til vegna þess að við erum með þennan samning. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að halda því á lofti. Nýleg umræða um t.d. orkupakkann hefur gefið okkur tækifæri til að ræða um kosti EES-samstarfsins og það sem íslenskir ríkisborgarar fá út úr EES-samstarfinu á hverjum einasta degi. Það eru þó ekki bara kostir, það eru líka ákveðnir gallar og þá umræðu þarf líka að taka. Ég sagði t.d. blákalt í mínum samtölum við aðila í Brussel að það væri tvennt sem við þyrftum að vinna sérstaklega með. Annars vegar þyrftu íslensk stjórnvöld að standa sig betur í því að tala samninginn upp, tala um gildi hans og hvað við fáum út úr honum, og hins vegar þyrftum við að krefja Evrópusambandið um að virða samninginn, virða tveggja stoða lausnina. Það er óásættanlegt hversu langan tíma það hefur tekið að finna tveggja stoða lausnir í nýju regluverki sem hefur komið fram. Ég verð að viðurkenna líka að ég var stundum svolítið móðguð því að þeir tala ekkert endilega um EES-samninginn sem slíkan. Þeir tala um, með leyfi forseta, „the Norwegian way“, norsku leiðina, þeir eru ekkert að vísa sérstaklega í Íslendinga í þeim efnum, þeir tala um norsku leiðina sem særði auðvitað íslenska sjálfstæðishjartað örlítið. Á síðustu mínútunum langar mig að koma inn á ábyrgðina. Ég held að samningurinn hafi goldið svolítið fyrir það að íslenskir stjórnmálamenn hafa ekki verið nógu duglegir að taka ábyrgð á störfum sínum á síðustu árum. Ábyrgðinni er of oft kastað á EES-samninginn. Það kom vel fram þegar við áttum skemmtilegt samtal í hv. utanríkismálanefnd þegar skýrsluhöfundar komu til okkar að þingmenn hafa verið að afgreiða lög án þess að vera fullkomlega meðvitaðir um hvað Evrópulöggjöfin gerði kröfu um. Embættismenn í ráðuneytunum hafa stundum fallið í þá gryfju að reyna að koma meiru inn í löggjöfina en er nákvæmlega tilgreint í Evrópureglunum. Þarna á milli þurfum við að greina mjög vel. Ég held að nýjasta verklagið okkar geri það að verkum að þegar lesnar eru greinargerðir á að vera öllum ljóst og alveg skýrt hvað Evrópureglan fer fram á, hvar við göngum lengra og hvernig við nýtum okkur þær heimildir sem þar koma fram. Svo þurfum við sem sitjum í þessum sal, erum á takkanum og greiðum atkvæði að bera ábyrgð á okkar gerðum. Ég hygg að of oft hafi ábyrgðinni verið kastað yfir á eitthvert stórt apparat í Brussel. Ég fagna skýrslunni. Mér finnst úrbótapunktarnir af hinu góða og ég veit að ráðuneytið er farið að skoða það og ég hvet líka ráðuneytið til að vera í góðu samstarfi við utanríkismálanefnd. Umræðan hér og umræðan innan nefndarinnar á að verða til þess [[Forseti hringir.]]að við getum valið úr hvað okkur hentar og hvernig við ætlum að vinna með þá úrbótapunkta sem hér eru.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir góða skýrslu um EES-samninginn og yfirferð yfir skýrslu starfshóps um EES-samstarfið. Eins og kemur fram í skýrslunni kann að vera að við séum farin að taka þeim réttindum og ávinningi sem samningurinn færir okkur sem sjálfsögðum hlut og gerum okkur ekki grein fyrir því að það tengist þessum ágæta samningi. Bætt vinnulag hvað varðar samráð við Alþingi er til bóta og sú upplýsingagjöf sem utanríkisráðherra og öðrum ráðherrum er eftir atvikum ætlað að hafa til utanríkismálanefndar er varðar þær gerðir sem fyrirhugað er að taka upp í samninginn. Umræðan undanfarið um EES-samninginn, og þá ekki síst í tengslum við þriðja orkupakkann, fólst að miklu leyti í gagnrýni á hagsmunagæslu Íslands, að hún væri ekki nógu góð á fyrstu stigum mála þar sem bestu tækifærin væru til að hafa áhrif á málin. Partur af þeirri umræðu var að við tækjum við öllu því sem kæmi frá Evrópusambandinu gagnrýnislaust og værum of sein að taka við okkur til að óska eftir undanþágum eða sérstökum aðlögunum að íslenskum aðstæðum. Margir þingmenn hafa einmitt komið inn á þessa þætti í ræðum sínum hér í dag. Í því samhengi er bent á í skýrslunni að í endurskoðuðum reglum Alþingis, um þinglega meðferð EES-mála, sé lögð áhersla á virka þátttöku Alþingis í undirbúningi og mótun ESB-gerða og að leitast skuli við að tryggja hagsmuni Íslands eins framarlega í lagasetningarferli ESB og unnt er. Einnig er talað um aukið samráð ráðherra við utanríkismálanefnd um þau mál sem ríkisstjórnin meti sem forgangsmál út frá íslenskum hagsmunum. Ég held að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hafi farið ágætlega yfir þessa þætti í ræðu sinni hér áðan. Unnið hefur verið metnaðarfullt starf í að rýna framkvæmd EES-samningsins og komið fram tillögur um hvernig bæta megi framkvæmd samningsins hér á landi. Í skýrslu ráðherra er gerð grein fyrir fjölmörgum tillögum í skýrslum frá árinu 2015 og 2017 og rakin framkvæmd þeirra tillagna sem komnar eru til framkvæmda. Síðan er það skýrsla starfshópsins, um EES-samstarfið, frá því í september sl. sem hér var farið yfir. Það bætir verulega í, lagðar eru fram skýrar og ákveðnar tillögur sem nú eru í skoðun. Mig langar að beina athyglinni aðeins að íslenskum sveitarfélögum og EES-samningnum. Samningurinn hefur víðtæk áhrif á starfsemi íslenskra sveitarfélaga og leggja EES-reglur skyldur á herðar sveitarfélaganna á sviði umhverfismála vegna stöðu sveitarfélaganna sem vinnuveitenda, veitenda opinberrar þjónustu og vegna innkaupa og fyrirtækjareksturs. Samband íslenskra sveitarfélaga er með einn starfsmann á skrifstofu sambandsins í Brussel og heyrir hann undir þróunar- og alþjóðasvið sambandsins. Skrifstofan hefur það mikla og mikilvæga hlutverk að annast virka og almenna hagsmunagæslu fyrir sveitarfélögin gagnvart ESB og íslenskum stjórnvöldum. Það kemur fram í skýrslu starfshópsins að stór hluti reglna ESB varðar sveitarfélög og hefur áhrif á ríflega helming viðfangsefna sveitarfélaga en allt að 70% löggjafar ESB eru á sviðum sem varða sveitarfélögin. Viðfangsefnið er því mjög umfangsmikið og hefur Samband íslenskra sveitarfélaga gott samstarf við evrópsk hagsmunasamtök sveitarfélaga, CEMR, í þessum málum. Í ljósi þess hve mikil áhrif eru á sveitarfélögin í gegnum EES-samninginn tel ég að tækifæri sé til þess að bæta hagsmunagæslu enn frekar á því sviði og ekki síður kynningu og fræðslu til sveitarstjórnarmanna um málið. En tilfinning mín er sú, eftir að hafa setið í tíu ár í sveitarstjórn, að sveitarstjórnarmenn séu almennt ekki meðvitaðir um þessi miklu áhrif fyrr en tilskipanirnar koma til framkvæmda á Íslandi og þá oft með tilheyrandi kostnaði sem leggst á sveitarfélögin og þá er þeim tilskipunum sem þaðan koma bölvað. En við vitum oft ekki af þessu fyrir fram eða fylgjumst ekki nógu vel með. Þá velti ég því líka fyrir mér hvort við göngum ekki stundum of langt. Sem dæmi þarf samkvæmt nýjum lögum um opinber innkaup að bjóða skólaakstur í sveitarfélaginu Hornafirði út á Evrópska efnahagssvæðinu með öllum þeim kostnaði sem því fylgir. Og það er rétt að upplýsa það hér að engin tilboð bárust utan sveitarfélagsins þrátt fyrir auglýsingu á Evrópska efnahagssvæðinu. En það er margt ánægjulegt í þessu starfi og ég vil taka það fram að það var mjög ánægjulegt að lesa í skýrslunni að þátttaka Íslendinga í uppbyggingarsjóði ESB er almennt mjög góð, að 180 íslenskir aðilar hafi tekið þátt í 390 verkefnum í þeim 15 löndum sem sjóðurinn styrkti á síðasta tímabili, sem var tímabilið 2009–2014, og að þegar hafa mörg verkefni með íslenskri þátttöku verið samþykkt á yfirstandandi tímabili. Einnig hefur mikið verið talað í dag um þátttöku Íslands í samstarfsáætlunum ESB og erum við þar mjög umfangsmikil. Þátttaka íslenskra stofnana, fyrirtækja og einstaklinga hefur skilað miklum fjárhagslegum ávinningi til Íslendinga, auk þekkingarauka, nýsköpunar og mikilvægrar tengslamyndunar. Í mínum huga er það mjög ánægjulegt að EES-samstarfið stendur traustum fótum og að ávinningur Íslands af samstarfinu er mikill. Þetta er samstarf sem við skulum efla og halda áfram í.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og allir aðrir sem hafa komið hér í dag þakka fyrir þessa ágætu skýrslu sem færir okkur heim sanninn um það sem marga hafði grunað, að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur haft mikil og jákvæð áhrif á þróun atvinnulífs, menntunar og menningar og á fleiri sviðum hér á landi. Það eru að vísu sannindi sem margir þóttust vita fyrir, að ekkert væri mikilvægara afskekktri smáþjóð en að einangrast ekki með tilheyrandi stöðnun og forpokun. Því meira lifandi og gagnvirk sem samskipti okkar eru við aðrar þjóðir þeim mun líklegri erum við til að skapa um okkur gróandi þjóðlíf með velmegun og blómstrandi menningu. Ég hef heyrt menn tala um að fyrir u.þ.b. þúsund árum hefðum við tekið upp samband við einhvers konar miðaldaútgáfu af Evrópusambandinu, þ.e. með kristnitökunni í kringum árið 1000 þegar við tengdumst Rómarkirkjunni og hennar deildum víða um Evrópulönd. Sá atburður, hvað sem trúarbrögðum líður, hafði feikilega mikil og jákvæð áhrif á þjóðlíf á Íslandi eins og allir sem þekkja söguna vita. Með Rómarkirkjunni kynntumst við galdraverkum eins og prentuðu máli, lestri og skrift. Við kynntumst menningu annarra þjóða, heimspeki og sögu og í gegnum það urðu til mikil og jákvæð samskipti um alla Evrópu. Upp úr þessu varð stórkostlegur blómatími hér á landi sem náði að sjálfsögðu hámarki með gullöld íslenskra bókmennta á 13. öld þegar hér voru skrifaðar allar þær bækur sem enn eru lesnar og menn undrast víða um heim. Það er dálítið merkilegt, þegar maður les sögu þessa tíma, hversu mikil efnahagsleg velmegun virðist hafa tengst þessu. Íslendingar streymdu til útlanda, fóru niður til Rómar í stríðum straumum, hvort sem það var til að fá aflát eða einhvers konar leyfi eða bara til að hitta þá heilagleika sem þar voru. Í það minnsta héldu menn sig eins og höfðingjar á þessum ferðum sem stóðu oft árum saman. Í einangrun afskekktra þjóða, að ég tali nú ekki um fámennra, er mikil ógnun falin. Mér var boðið á þing af menningarlegra taginu í Kákasuslýðveldinu Kirgisistan fyrir fimm eða sex árum. Þetta var ekki mjög mörgum árum eftir að þeir losnuðu upp úr frystikistu Sovétríkjanna sem var þeim að sjálfsögðu mikill léttir eins og öðrum þjóðum sem þar hafði verið þröngvað inn. Það sem mér fannst merkilegt var að þeir héldu þetta þing til þess að reyna að ná menningarlegum tengslum við umheiminn á nýjan leik. Hver á fætur öðrum komu ráðamenn, forsætisráðherrar, borgarstjórar o.s.frv., og sögðu við okkur að þrátt fyrir allt það sem fylgt hefði því að tilheyra Sovétríkjunum hefðu þeir þó verið í tengslum við einhverja meðan á því stóð. Þeir sögðu: Ef eitthvað var gert merkilegt, skrifað eða sagt, ef einhver atburður varð í þessu landi okkar, sem er á milli Úsbekistan, Kasakstan og Kína, var það á þeim tíma komið í fréttir og það var lesið og fylgst með því í heimsborgum eins og Moskvu og Leníngrad og jafnvel í Varsjá og Búkarest. En nú vill enginn vita af okkur, við höfum ekki nokkur tengsl við nokkurn skapaðan hlut. Við þurfum að búa okkur til einhvers konar tengslanet á ný. Hér er allt að koðna niður, sögðu þeir í Kirgisistan, og bættu því við að þeir söknuðu jafnframt þess tíma þegar þeir tilheyrðu Tyrkjaveldi nokkrum öldum fyrr því að þá hefðu þeir líka haft þessi lifandi tengsl við einhverja aðra í heiminum sem hefðu áhuga á þeim og tengdust þeim. Að sjálfsögðu brutu þau veldi sem við erum hér að tala um, hvort sem það var Tyrkjaveldi eða Sovétríkin, undir sig lönd með hernaði og yfirgangssemi. Evrópusambandið er hins vegar frjáls samtök fullvalda þjóða. Þau lönd sem því hafa tengst hafa gert það vegna þess að það hefur verið vilji þjóðarinnar hverju sinni. Við erum því að tala um allt annars konar batterí. Þegar ég hugsa um þetta mál koma upp í hugann frasar sem fóru mikið í taugarnar á mér þegar ég var um tvítugt, þá erum við að tala um vestrænar lýðræðisþjóðir. Ég hef ekki alltaf verið hrifinn af miklu samstarfi vestrænna lýðræðisþjóða. Ég gekk um hér á árum áður undir fánum og skiltum og hrópaði: Ísland úr NATO og herinn burt. Mér var svarað af mönnum sem voru í samtökum eins og Varðbergi sem eru samtök um vestræna samvinnu sem sögðu: Þetta eru vestrænar lýðræðisþjóðir, þetta eru þær frændþjóðir sem tilheyra okkur og við tengjumst mest og að sjálfsögðu eigum við að vera í samstarfi við þær. Ég er fyrir löngu búinn að sjá að það er alveg rétt sem þessir menn sögðu. Við eigum að vera í sem nánustum tengslum og samstarfi við þær lýðræðisþjóðir í okkar heimshluta sem standa okkur næst og eru okkur skyldastar. Mér finnst það því dálítið merkilegt að nú þegar ég er kominn á þá skoðun, og læt hvarfla að mér að ganga í þetta félag, Varðberg, samtök um vestræna samvinnu, þá eru menn þar mjög þversum þegar kemur að því samstarfi vestrænna lýðræðisþjóða sem kannski hefur lukkast best á síðustu áratugum, þ.e. Evrópusambandinu. Mér finnst það dálítið merkilegt vegna þess að NATO og Evrópusambandið hafa höfuðstöðvar í sömu borginni, Brussel, að þegar menn sem aðhyllast samstarf vestrænna lýðræðisþjóða koma í höfuðstöðvar NATO hitta þeir fyrir vini og þá sem okkur eru hlynntir og bræðraþjóðir, mæta mikilli elskusemi. Ef þeir fara síðan yfir götuna í höfuðstöðvar Evrópusambandsins og hitta fulltrúa nákvæmlega sömu þjóða þar, það geta verið Danir, Hollendingar og Þjóðverjar eða Bretar, þá eru það orðin nýlenduveldi sem ásælast frelsi okkar og auðlindir. Svona fer nú fyrir manni að maður verður á endanum kaþólskari en páfinn og er ekki vært í félögum um vestræna samvinnu vegna þess að maður er allt of hlynntur henni. Við getum dregið lærdóm af þessari skýrslu um kosti þess að vera í Evrópska efnahagssvæðinu. Við getum líka velt því fyrir okkur hvort við getum lesið út úr þessari stöðu einhverja galla. Ég held að þetta eigi að vera okkur áminning. Menn hafa sagt að í Evrópska efnahagssvæðinu felist einhvers konar aukaaðild að Evrópusambandinu. Því hefur ekki verið neitað. Menn hafa jafnvel sagt að þetta sé eins og að vera 66% í Evrópusambandinu eða eitthvað slíkt. Við hljótum að spyrja okkur hvort hugsanlega sé skynsamlegt á einhverju augnabliki að stíga alla leið. Við vitum að með því að vera í EES höfum við engin áhrif, þ.e. við komum ekki að ákvörðunum um mál sem skipta okkur miklu, það eru aðrar þjóðir sem ákveða það. Í þessu Brexit-klúðri sem uppi er hafa menn stundum verið að tala um að Bretar geti hugsanlega tekið upp þessa norsku leið, EES-systemið. En hvernig? Ég held það yrði upplit á þegnum gamla heimsveldisins ef þeir fengju að vita að þeir yrðu að taka hrátt og gleypa allt sem Þjóðverjar, Frakkar og Hollendingar hafa ákveðið handa þeim. Þetta er það sem við þurfum að hugsa.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hún var fróðleg og skemmtileg, einkum framan af þegar hann ræddi um forna hluti og tengsl Íslands og Evrópu á miðöldum sem hann hefur mikla þekkingu á. Ég vildi hins vegar bregðast örlítið við ákveðnum atriðum í síðari hluta ræðu hans, ekki síst til að útskýra afstöðu manns sem styður vestræna samvinnu og styður tengsl við Evrópuríki en styður ekki aðild að Evrópusambandinu, því að tiltölulega auðvelt er að gera það. Það er ekki þannig að þetta sé alveg svart og hvítt, annaðhvort sértu með alþjóðasamvinnu, í hvaða formi sem hún birtist, eða á móti henni. Þetta er ekki alveg þannig. Grundvöllurinn að aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu byggir einmitt á því að menn tóku þá ákvörðun á sínum tíma, fyrir á 25 árum, að eðlilegt væri og skynsamlegt að tengjast Evrópusambandinu með tilteknum hætti og á þeim grundvelli er EES-samningurinn reistur. Á skýrslunni sem hér er til umræðu er hins vegar hægt að sjá að töluverður munur er á aðild að Evrópusambandinu og EES-samningnum. Hv. þingmaður nefndi að enginn hefði andmælt því að þetta væri aukaaðild að Evrópusambandinu, en ég vil andmæla því. Ég held að það sé ekki aukaaðild að Evrópusambandinu. EES-samningurinn er tiltekinn samningur sem felur í sér ákveðið fyrirkomulag á tengslum þessara þriggja EFTA-landa við Evrópusambandið. Það er ekki um að ræða aukaaðild. Ég held að það sé ekki rétt nálgun. En ef við horfum á efni skýrslunnar sjáum við að það er töluvert mikill munur á bæði formlegum og efnislegum tengslum við Evrópusambandið eftir því hvort [[Forseti hringir.]]um aðild er að ræða eða þeim tengslum sem felast í EES-samningnum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir andsvarið. Ég ætla ekki að fara út í neinar hártoganir um það hvort við köllum þetta aukaaðild eða ekki. Að forminu til er þetta að sjálfsögðu ekki aukaaðild, en menn hafa talað um að það megi upplifa þetta þannig. Það sem ég held að hafi breyst frá því fyrir 25 árum þegar við gerðumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu er að þá var það svo almenn skoðun að hún var sorteruð undir heilagan sannleik á Íslandi, að við gætum ekki verið með í Evrópusambandinu vegna þess að þá myndum við missa yfirráð yfir fiskimiðum okkar, okkar helstu auðlind, til einhvers Brussel-valds. Síðan hefur það verið rannsakað og skoðað, fyrir utan það að mikið vatn hefur runnið til sjávar, og þá þykjast allir sem hafa mest rannsakað það mál komist að þeirri niðurstöðu að það muni engu breyta um yfirráð okkar yfir þeirri auðlind. Ég er ekki að segja eða leggja það fram hér að við eigum að ganga í Evrópusambandið umfram það að hafa sótt um og vonandi er sú umsókn enn þá gild og við getum þá tekið tillit til hennar. Það eru ýmsir kostir. Við gætum t.d. tekið upp miklu stabílli mynt en þá hrungjörnu og hverflyndu íslensku krónu sem við höfum búið við. Við gætum notið mjög geðugrar landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins, eins og sérstaklega hefur sýnt sig þar sem þeir skilgreina sem heimskautasvæði. Jafnframt er byggðastefna Evrópusambandsins þannig að ég held að það myndi gagnast mjög byggðum landsins. Ég er bara að segja að við þurfum að skoða kostina og gallana.
Hæstv. forseti. Það er auðvitað svo að hér í þessum sölum heyrast stundum þær raddir að sækja beri um aðild að Evrópusambandinu en segja má að þrýstingurinn á það hafi nú sjaldan verið minni. Ef horft er út fyrir veggi Samfylkingarinnar og Viðreisnar er ekki mikill þrýstingur í þá átt. Þeir flokkar sem hafa gert þetta að baráttumáli sínu á undanförnum árum hafa ekki fengið mikinn hljómgrunn þannig að ég held að burt séð frá öllu öðru sé pólitískt ólíklegt að þær aðstæður skapist hér á næstu árum að aðild að Evrópusambandinu verði raunhæfur kostur. Hvernig fór um aðildarumsóknina og aðlögunarferlið sem var sett í gang árið 2009 gefur ekki tilefni til að ætla að þetta verði tekið upp á næstunni. En auðvitað veit enginn hvað framtíðin ber í skauti sér. Ég held hins vegar að ef við förum yfir einstök svið myndu menn sjá bæði kosti og galla á ýmsum atriðum sem Evrópusambandið felur í sér og skilur sig frá Evrópska efnahagssvæðinu. Ég hygg t.d. að hægt sé að fara til margra mismunandi landa í Evrópusambandinu og fá mjög mismunandi svör um það hvernig evran hefur reynst þeim sem mynt á undanförnum árum. Ég held líka, ef við tökum bara afmörkuð svið eins og sjávarútvegsmál, landbúnaðarmál eða aðra slíka þætti, myndu menn segja mjög misjafna sögu eftir því hvar væri borið niður innan Evrópusambandsins í þeim efnum. En hins vegar er einnig rétt að hafa í huga [[Forseti hringir.]]að Evrópusambandsaðild felur auðvitað líka í sér mun ríkara framsal ríkisvalds [[Forseti hringir.]]en fyrirkomulag Evrópusambandsins og við höfum kannski lítið og allt of lítið rætt það í dag. [[Forseti hringir.]]Það er fyrir marga, alla vega mig, [[Forseti hringir.]]töluvert viðkvæmt svið sem verður að nálgast af varfærni.
Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörkin.
Virðulegur forseti. Ég þakka síðara andsvarið. Það er alveg rétt að sú stemning sem var fyrir því að menn skoðuðu aðild að Evrópusambandinu eftir hrun hefur að sjálfsögðu hjaðnað töluvert. Ég er hins vegar á þeirri skoðun að þar sem við sóttum um aðild, þar sem við lögðum í það mikla vinnu að semja okkur í áttina að einhvers konar samningi sem væri hægt að bera undir þjóðina, hafi það verið feiknalega misráðið og mikill klaufagangur hjá ríkisstjórninni sem tók við af vinstri stjórninni, að senda eitthvert skringilegt bréf til Brussel, bréf sem vel að merkja ekki einu sinni ritstjóri Morgunblaðsins tekur mark á. Ég held að það væri miklu verklegra á allan hátt að klára þetta mál og leggja síðan samning fyrir þjóðina. Séu menn svona sannfærðir um að engin stemning sé fyrir þessu í þjóðfélaginu lengur, þá þurfa menn engar áhyggjur að hafa, þeir geti reiknað með að þetta verði fellt. Það sem ég held hins vegar að menn óttist sé að fólki muni lítast vel á þennan samning þegar það sæi framan í hann. En við, sem tilheyrum þeim flokkum sem vilja að þetta mál sem við hófum verði klárað, förum náttúrlega ekkert að guggna og draga okkur í hlé af því að við finnum að stemningin í samfélaginu hafi eitthvað minnkað fyrir þessu. Það er þá okkar verkefni að reyna að píska þá stemningu upp á ný.
Virðulegur forseti. Frelsið er gott. Það er ekki gott vegna þess að maður græði peninga á því. Það er bara gott, á sama hátt og hamingjan er góð og lífið er gott. Frelsið er eitt af þeim grunnatriðum sem krefjast engrar undirliggjandi réttlætingar eða málsvarnar. Það er bara gott fyrirbæri sem við eigum að hafa sem mest af. En alveg eins og með líf og heilsu og ríkidæmi eru því auðvitað einhver takmörk sett af ýmsum ástæðum. Það þarf alltaf að gefa upp skýrt hverjar þær ástæður eru. Ég nefni þetta vegna þess að EES-samningurinn er oft ræddur í samhengi við að hann skerði frelsi Íslands og ég er því mjög ósammála. Það er kannski spurning um hvort maður geri greinarmun á Íslandi eða Íslendingum. Ég er ekki alveg viss um að það sé sniðugt að gera þann greinarmun, né veit ég nákvæmlega hvað væri þá átt við. Vissulega höfum við gengist undir skuldbindingar með því að gerast aðilar að EES-samningnum en það er ekki þar með sagt að við höfum glatað frelsi. Þvert á móti höfum við grætt fjórfalt, hið svokallaða fjórfrelsi sem tekur til flutninga á vörum, fólki, fjármagni og þjónustu. Það þýðir að hver einasti Íslendingur getur, ef honum dettur í hug, ef hann bara langar, flutt til Grikklands og búið þar til æviloka, fengið sér þar vinnu eða ekki, ef þeim sama Íslendingi sýnist svo. Það er frelsið, virðulegi forseti, og það er gott. Að sjálfsögðu virkar þetta frelsi í báðar áttir, eðlilega, sem er líka gott. Það eru u.þ.b. 500 milljón manns, til eða frá, sem mega flytja til Íslands og búa hér í dag. Gjörvallt Grikkland gæti bara tekið upp á því að flytja til Íslands ef gjörvöllu Grikklandi dytti það í hug og það langaði til þess. En eins og sést er það ekki tilfellið. Skyldi kannski engan undra vegna þess að það er nú þannig með fólk að það vill almennt vera heima hjá sér. Fullt af fólki vill reyndar vera annars staðar, er eiginlega alveg sama hvar það býr, en flest fólk vill bara vera heima hjá sér. Það er yfirleitt út af einhverjum aðstæðum heima fyrir þegar fólk flytur sig um set í stórum hópum. Þá er það vandamál sem við eigum að díla við á þeim grundvelli. Ég nefni þetta vegna þess að það er ákveðinn ótti við EES. Eða hvað eigum við að segja? Einhvers konar undirliggjandi andúð hjá einstaka öflum í samfélaginu við frjálst flæði fólks, sérstaklega auðvitað óttinn við flóðið, um að hingað komi flóð af fólki. Nú höfum við verið í EES í dágóðan tíma og enn er ekkert flóð komið. Óháð því ættum við ekki að líta á EES-samninginn eða aðild okkar að honum sem frelsisskerðingu Íslands. Hann er frelsisaukning Íslands. Hann veitir okkur aukið frelsi og það frelsi er gott. Það er annað sem er þess virði að nefna í þessu sem er það að við erum í EES. EES er ekki bara einhver fjarlæg stofnun sem við höfum ákveðið að dásama og beygja okkur undir. Þetta er stofnun sem við tókum þátt í að búa til og við erum hluti af. Við gerðum það af fúsum og frjálsum vilja sem þjóðríki. Við getum sagt upp EES-samningnum þegar við viljum. Ástæðan fyrir því að enginn hér á þingi stingur upp á því, jafnvel ekki úr þeim áttum sem eiga víst að hafa hvað mestar efasemdir um ágæti þessa samnings, er sú að það vill enginn afleiðingarnar af því að segja honum upp. Afleiðingarnar eru ekki einhver refsing. Afleiðingin er bara sú að við myndum ekki lengur njóta þessa frelsis. Það yrði afleiðingin. Alveg eins og einhver sem er kannski svolítið þreyttur á vinnunni en fær bara svo fjári vel borgað. Hann vill ekki segja upp. Það er bara of mikið frelsi sem fylgir vinnunni. Hún er of vel borguð. Það eru of mikil fríðindi og of mikið af útlandaferðum eða hvað svo sem fólk vill í sínu starfi. Og það er því alveg eðlileg tilfinning sumra, sem kannski eru í vinnu sem þá langar ekki endilega til að inna af hendi að eilífu, að vilja ekki hætta í þeirri vinnu vegna þess að hún sé bara svo rosalega vel launuð. En það er líka til fólk sem hættir í vel launaðri vinnu vegna þess að það vill t.d. meira frelsi, fólk sem vinnur 12–14 tíma á dag í mjög vel launaðri vinnu en finnst það einn daginn bara ekki nógu gaman, er kannski með óskaplega há laun á mánuði en segir við sjálft sig: Nei, ég ætla að hætta í þessari vinnu, fara í vinnu með lægri launum. Það er það sem ég vil gera. Það er ekkert að því. Fólk tekur slíkar ákvarðanir á degi hverjum, sennilega að minni hluta til, býst ég við, geri ég fastlega ráð fyrir. En það er hægt og það má. Til að fara í slíkt samtal um EES þurfum við fyrst að velta fyrir okkur sem þjóð/þjóðríki/hvaðeina hvort við viljum ekki vera frjáls. Ég segi alla vega fyrir sjálfan mig: Jú, ég vil vera frjáls. Ég vil að Íslendingar séu frjálsir, ég vil að allir hafi sem mest frelsi, að sjálfsögðu með þeim takmörkunum sem af einhverjum ástæðum fólki þykir svo mikilvægt að minnast á í hverri einustu andrá þegar á frelsið er minnst. En það þýðir auðvitað, alveg eins og þegar maður ræður sig í vinnu og fær fáránlega vel borgað, að maður þarf að færa einhverjar fórnir. Ef við metum þær fórnir sem við færum til að vera hluti af EES-samstarfinu í samanburði á móti því frelsi sem við fáum og einfaldlega þá efnahagslegu velsæld sem við fáum, sem er þó nokkuð mikil, gríðarleg, myndi ég segja, þá er þetta mjög augljós díll fyrir mér. Mér finnst mjög augljóst að það sé góður díll að vera í EES, finnst við þurfa að færa mjög lítið af fórnum. Þær eru til. Við þurfum stundum að samþykkja löggjöf sem við myndum annars ekki samþykkja. Ég get nefnt dæmi. Það er núna í samráðsgátt stjórnvalda frumvarp um neytendavernd með ákvæði sem mér er mjög illa við, um lögbann. Við komum til með að ræða það hér, væntanlega einhvern tímann á næstunni. Mér er meinilla við það ákvæði og ég mun sennilega halda eld- og brennisteinsræðu um það. Sjáum til hvernig fer með útfærsluna á því öllu saman. En það er fórn ef svo fer að mínu mati. En þegar ég ber þá fórn saman við þetta frelsi, fjórfrelsið, er fórnin samt sem áður enn þá lítil. Það er nefnilega annað líka sem við gleymum svolítið í umræðunni um EES. Við tölum yfirleitt um EES alfarið á efnahagslegum nótum. Við ræðum aukinn hagvöxt í kjölfar þess að við fengum ferðafrelsi og þjónustufrelsi og allt þetta frelsi. En það er annað sem við fáum sem fólk úti í samfélaginu tekur kannski ekki eftir en ég held að glöggir þingmenn átti sig á, við fáum fullt af mjög vandaðri löggjöf, löggjöf sem er búið að pæla rosalega mikið í, miklu fleira fólk en Ísland hefur burði til að ráða er búið að pæla miklu lengur og meira í hlutunum en Ísland hefur burði til að gera. Það er búin til löggjöf og eftir allt það ferli fer hún til EES og síðan hingað og er þá yfirleitt orðin mjög fáguð. Svo tekur við útfærsla Íslands og þar getur að vísu ýmislegt farið úrskeiðis. En ég er þeirrar skoðunar að stóran hluta - ég veit svo sem ekki hvað skal kalla stóran hluta, einhver nefndi 13% áðan, en alla vega einhvern hluta íslenskrar löggjafar, mjög mikilvægrar löggjafar - hefði Ísland ekki tekið upp ef ekki væri fyrir EES. Til að nefna eitt mjög nýlegt dæmi er persónuverndarreglugerðin. Ég hef enga trú á því að íslensk stjórnvöld, hvort sem er ríkisstjórnin eða Alþingi, hefðu að eigin frumkvæði búið til þetta fágaða, vel úthugsaða og góða löggjöf og komið henni í gegn. Ég hef enga trú á því. Það er ekki mín reynsla á þeim tíma sem ég hef verið á þingi. Sömuleiðis er ýmis löggjöf í kringum fjármál og þess háttar sem er mun flóknari og viðameiri. Þá kem ég inn á að kannski er helsti gallinn sá að við höfum ekki endilega burði til að geta séð út nákvæmlega hvað henti okkar hagsmunum best, sér í lagi þegar það eru tækifæri til að laga reglugerð að okkar aðstæðum sérstaklega en við komum ekki auga á þau nógu snemma til að bregðast við í tæka tíð. Það er vandamál. Það er fórn. Það er eitthvað sem við getum kannski lagað eða gert skárra en það er ella. En ég hygg ekki að það sé stór fórn miðað við það sem aðild okkar að EES-samningnum gefur okkur yfir höfuð. Nú hef ég því miður ekki tíma til að fara út í stjórnarskráratriðin en það hafa svo sem ágætar ræður verið haldnar um þau og verður eflaust tilefni til að halda fleiri í framhaldi þess að við ljúkum umræðu um þetta mál. Ég þakka fyrir tímann, virðulegi forseti, og vona að hvað svo sem við gerum, hvort sem það varðar EES eða ESB, þá gerum við það í nafni frelsis.
Hæstv. forseti. Ég beið spennt eftir þeim hluta ræðunnar sem myndi fjalla um stjórnarskrármálefni. Ég kem því hingað upp í andsvar þar sem hv. þingmaður opnaði örstutt á þau. Í tillögunum eða þeim 15 úrbótapunktum sem birtast í skýrslunni er einmitt fjallað um stjórnlagaþrætur vegna EES-aðildarinnar og sagt að binda þurfi enda á þær, annaðhvort með því að viðurkenna að hún hafi áunnið sér stjórnlagasess eins og aðrar óskráðar stjórnlagareglur eða með því að skrá ákvæði um aðildina í stjórnarskrá. Þarna er bent á tvær leiðir sem þarf að kanna. Ég veit að hv. þingmaður hefur mikið rætt um stjórnarskrármálefni og hefur ýmsar skoðanir á þeim. Hefur hv. þingmaður myndað sér afstöðu til þess hvort báðar þessar leiðir séu færar? Hvor leiðin hugnast þingmanninum betur?
Virðulegi forseti. Ég fæ ekki betur séð en fyrri leiðin sé sú sem við erum á núna, hvort sem okkur líkar betur eða verr, en mér hugnast betur sú síðari, þ.e. að setja skýrt framsalsákvæði í stjórnarskrá. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að gefa mér tíma til að ræða þetta. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Af öllum þeim mikilvægu stjórnarskrárbreytingum sem við ættum að ráðast í er þetta ein af þeim mikilvægari. Ekki vegna þess að það sé svo brýnt að auka heimildir yfirvalda til að framselja vald heldur til að gera það skýrt hvar línan sé eða hvort það sé yfir til höfuð lína vegna þess að það er nær algjört tómarúm í stjórnarskrá lýðveldisins um þetta í dag. Það er minnst á að forseti geti gert einhverja samninga en það er engin leiðsögn. Það eru engin viðmið. Það er engin lína. Línan sem við lifum við í dag er í raun og veru sú að það er hringt í þennan fræðimanninn og síðan hinn fræðimanninn og svo er karpað og engin niðurstaða fæst fyrr en Alþingi tekur ákvörðun með atkvæðagreiðslu í þingsal. Það finnst mér ein afleitasta leiðin sem er hugsanleg til að ákvarða stjórnarskrárlegt samhæfi, að löggjafinn sjálfur, sem á jú að vera bundinn og takmarkaður af þeirri sömu stjórnarskrá, skuli ákveða hvað standist stjórnarskrá og hvað ekki. Mér finnst það persónulega afleitt. Mér finnst að slíkt eigi alltaf á endanum á einn hátt eða annan að vera hjá dómstólum og þá þurfa dómstólar auðvitað að hafa eitthvað fyrirsjáanlegt til að vinna úr. Í tilfelli framsals valds, sama hvernig á það er litið, hlýtur það að þurfa að vera skýrt. Ég hygg að vegna þess að þetta tómarúm er til staðar í stjórnarskránni eins og hún er í dag séu í raun og veru engin takmörk fyrir því hversu langt er hægt að ganga, svo lengi sem það er gengið nógu hægt og í raun og veru líka þótt gengið væri hratt. Ég held að það væri bara meira rifist um það, það væri heitara umræða, hún væri leiðinlegri, að öllum líkindum, og lengri. En þegar allt kemur til alls tel ég tómarúmið í gildandi stjórnarskrá varðandi þessi efni vera mjög raunverulegt vandamál og eitt af þeim brýnustu sem þarf að laga með nýrri stjórnarskrá.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann nánar út í stjórnskipunarvenju. Við erum alveg sammála um það að hér er þrískipting ríkisvaldsins og hún er tiltölulega vakandi í hugum þingmanna. En er þingmaðurinn, miðað við þetta svar, á þeirri skoðun að stjórnlagavenja eigi aldrei rétt á sér og sé aldrei til?
Virðulegur forseti. Jú, vitaskuld er hún til. Hún er til vegna þess að hún verður að vera til. Ég get ekki séð fyrir mér að það geti nokkurn tíma orðið öðruvísi. Mér finnst hins vegar í grundvallaratriðum slæmt að reiða sig á hana, sérstaklega ef hinn almenni skilningur - ég veit svo sem ekki einu sinni sjálfur hvað ég á við með almennum skilningi, hvort ég sé að tala um almennan skilning lögfræðinga eða almennan skilning kjósenda eða yfirvalda - hver sem hann er, er á einum tímapunkti, segjum 1991, alveg skýr en hvergi skrifaðar niður og ekki til í fullmótaðri stjórnskipunarvenju og svo líða árin og áratugirnir og þá fer stjórnskipunarvenjan að breytast en einhvern veginn á samtalið sér aldrei stað um hvernig hlutirnir eigi endanlega að vera. Ég vil alltaf hafa sem skýrasta leiðsögn í stjórnarskrá, sérstaklega þegar kemur að takmörkunum á valdi. Þegar allt kemur til alls er það takmörkun á valdi sem við erum að tala um. Við erum að tala um framsalsákvæði í stjórnarskrá, ákvæði til að takmarka getu yfirvalda til að framselja vald. Ég ber fulla virðingu fyrir og þakka fyrir alla þá umræðu sem á sér stað meðal fræðimanna og verður til í gegnum dóm sögunnar og hvaðeina. Það er samt grundvallaratriði að hinn almenni borgari geti lesið stjórnarskrána og skilið hana. Það er ákveðið grundvallaratriði í mínum huga. Ég fullyrði að hugtakið stjórnskipunarvenja eitt og sér ruglar sennilega flesta áheyrendur sem hlusta á Alþingi. Það eitt og sér er vandamál. Það þarf ekkert að vera það. Það er hægt að hafa þetta einfaldlega skýrt í stjórnarskrá. En auðvitað verða alltaf stjórnskipunarvenjur, það verða alltaf dómafordæmi. Það verður alltaf eitthvað sem flækir hlutina. Þetta er ekki fullkomið kerfi og getur ekki verið það, hvorki lagakerfið né stjórnarskráin né neitt. En þetta finnst mér vera mjög augljós galli á stjórnarskrá og tiltölulega augljóst að mínu mati hvernig eigi að laga hann og mér finnst við eigum að gera það og mér finnst mjög mikilvægt að við gerum það. Ég vona að það svari spurningu hv. þingmanns.
Frú forseti. Við ræðum hér skýrslur hæstv. utanríkisráðherra, annars vegar um framkvæmd EES-samningsins og hins vegar um kosti og galla aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sem ber reyndar heitið Skýrsla starfshóps um EES-samstarfið. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir hans yfirferð yfir þessa skýrslu fyrr í dag. Herra forseti. Ég ætla í máli mínu að fjalla um skýrslu starfshóps um EES-samstarfið, sem er afskaplega greinargóð og kemur að margvíslegum notum þegar EES-samstarfið er skoðað. Fyrir vinnu þessa starfshóps ber að þakka. Það er enginn vafi á því að EES-samstarfið hefur verið okkur hagfellt á margan hátt. Við höfum í þessu samstarfi gengið í gegnum einstakt hagvaxtartímabil sem hefur einkennst af miklum og fordæmalausum framförum hér á landi. Undanfari þessarar skýrslu er skýrslubeiðni frá þinginu. Skýrslubeiðnin var samþykkt á Alþingi þrisvar sinnum, á 148. þingi, á 149. þingi og á yfirstandandi þingi. Beðið var um skýrslu frá utanríkisráðherra um kosti og galla aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var þess óskað að utanríkisráðherra flytti Alþingi skýrslu um kosti og galla aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og þau áhrif sem samningurinn hefur haft hér á landi. Þannig hljómaði skýrslubeiðnin, frú forseti, og var ég í þrígang meðflutningsmaður á þessum beiðnum Alþingis. Í erindisbréfi hæstv. utanríkisráðherra sem hann setti starfshópi þriggja lögfræðinga sem unnu síðan að skýrslunni um EES-samstarfið, og er í fimm liðum, segir, með leyfi forseta: „Tekið verði saman yfirlit yfir og mat lagt á þann ávinning sem Ísland hefur haft af þátttökunni í EES-samstarfinu og þau helstu úrlausnarefni sem stjórnvöld hafa tekist á við í framkvæmd EES-samningsins.“ Aðrir liðir í erindisbréfi hæstv. ráðherra, sem lagt var fyrir starfshópinn, eru í fyrsta lagi að mat verði lagt á lagarammann sem hefur verið innleiddur á Íslandi á þeim sviðum sem EES-samningurinn nær yfir, og ýmsir aðrir þættir tilgreindir að auki. Í öðru lagi að litið verði til þróunar í samskiptum. Í þriðja lagi að tekið verði mið af þeim skýrslum sem komið hafa út á síðastliðnum árum um samskipti Íslands og Evrópusambandsins og eins umfangsmikilli skýrslu Norðmanna sem kom út fyrir nokkrum árum og í síðasta lagi að starfshópurinn taki saman heimildaskrá um skýrslur og fræðiritgerðir sem tengjast aðild Íslands að EES-samningnum. Í inngangsorðum formanns starfshópsins segir að markmið hópsins hafi ekki verið að setjast í dómarasæti um kosti og galla EES-samstarfsins. Óskaði Alþingi eftir því, frú forseti, að menn settust í eitthvert dómarasæti? Var til of mikils ætlast að fjallað yrði með hlutlægum hætti um kosti og galla þá sem hafa birst okkur í þessu samstarfi? Var ekki eðlilegt að fjalla um aðstöðuna gagnvart 102. gr. samningsins, neyðarhemlinum svokallaða, sem mikið kom til umræðu síðastliðið sumar? Þetta er afgreitt í skýrslunni á bls. 76–77 og látið nægja að vitna í umsögn Evrópuréttarstofnunar Háskólans í Reykjavík. Af öllum þeim gögnum, álitsgerðum og umræðum sem áttu sér stað um þetta í allt vor, í sumar og í haust hefði mátt ætla að starfshópurinn fjallaði miklu ítarlegar um þá aðstöðu sem við komumst í og hvort þetta ákvæði samningsins sé virkt eða ekki. Það er þó þarna. Þar var þó um leið um að ræða það sem lögfræðilegir ráðunautar ríkisstjórnarinnar, Stefán Már Stefánsson og Friðrik Árni Friðriksson Hirst, höfðu mælt með í ítarlegri álitsgerð sinni sem fyrsta kosti; þetta er afgreitt í þessari skýrslu á þann hátt sem ég var að nefna hér áðan. Frú forseti. Var ekki einnig eðlilegt að fjalla um tveggja stoða kerfið svokallaða og þá aðstöðu í samhengi við það sem fræðimenn hafa fjallað um varðandi samspilið milli ACER og ESA hvað varðar tiltekin ákvæði í þriðju orkutilskipuninni sem mikið kom til umræðu síðastliðið sumar? Áðurnefndir ráðgjafar ríkisstjórnarinnar töldu í álitsgerð sinni í vor að valdframsalið sem í því fælist tefldi á tæpasta vað gagnvart stjórnarskránni. Frú forseti. Við samanburð á skýrslunni og erindisbréfinu er ekkert við skýrsluna sjálfa að athuga. Hún stendur fyrir sínu og er góð til síns brúks. Það er hæstv. ráðherra að svara því af hverju beiðnin eða efnisinnihald hennar hafi ekki verið lögð fyrir starfshópinn eins og Alþingi afgreiddi hana. Þetta er spurning um hvort fullnægt sé beiðni sem þingið hefur samþykkt í þrígang og þá hvort skýrslan feli í sér viðunandi og fullnægjandi viðbrögð við skýrslubeiðninni. Frú forseti. Ég ætla ekki að kveða upp neina dóma en bendi á að forsætisnefnd hefur fengið ýmis erindi að undanförnu varðandi fyrirspurnir þingmanna sem ekki hefur verið sinnt með fullnægjandi hætti. Það er jú þingið sem er að óska eftir þessari skýrslu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég verð nú að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á hvert hv. þingmaður er að fara. Mér fannst það ekki vera skýrt. Nú erum við búnir að ræða margoft m.a. álit fræðimannanna Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts. Þeir þurftu að senda sérstaka yfirlýsingu til að skýra betur álitið vegna ummæla sem voru viðhöfð hér á þinginu í tengslum við þá orðræðu og ég veit ekki hvort við vinnum eitthvað með því að endurtaka það allt saman. Ég er fullkomlega ósammála uppleggi hv. þingmanns. Nú er ég búinn að vera lengi í þinginu og hef beðið um ýmsar skýrslur. Ég man ekki eftir því áður þegar þingmenn biðja um skýrslu að þeir hafi fengið jafn ítarlegt og vandað gagn og hér er á ferðinni og ég var mjög ánægður að heyra hvernig hv. þm. Ólafur Ísleifsson talaði um skýrsluna áðan. Ef þessi skýrsla er ekki fullnægjandi til að koma til móts við skýrslubeiðnina þá er langt seilst. Virðulegi forseti. Þegar mál eins og þetta er rætt er ekki hægt að setja það í excel-skjal og koma með einhverja niðurstöðu. Við heyrum það t.d. í umræðum í þinginu - og þannig verður það vonandi alltaf - að menn hafa ýmis sjónarmið hvað skýrsluna varðar og samstarfið. En ef ég hefði fengið svona skýrslu vegna skýrslubeiðna minna sem þingmaður sem svona mikil vinna er lögð í, [[Forseti hringir.]]hefði ég verið vægast sagt mjög sáttur. Aldrei fékk ég svona skýrslu þótt ég hafi beðið um ýmsar á mínum ferli sem þingmaður.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ef hæstv. ráðherra hefur heyrt orð mín þá hrósaði ég skýrslunni bæði fyrir hversu ítarleg hún er og efnismikil. Ég er að segja að mér finnst vanta í hana ítarlegri umfjöllun um galla samstarfsins og ég las áðan upp í ræðustól og vitnaði bæði í erindisbréfið, mjög ítarlega, og í orð formanns starfshópsins um hvernig hann hygðist taka á þessu. Eðlilega. Gagnrýni mín beinist að því að erindisbréfið inniheldur ekki efnisatriði í skýrslubeiðninni og skýrslan markast eðlilega af því. Þetta er mjög ítarleg og góð skýrsla og ég tek undir það með hæstv. ráðherra. Ég er ekki að finna að því. Hvort þetta er ítarlegasta eða besta skýrslan veit ég ekki. Þetta er fyrsta skýrslan sem ég er þátttakandi í, að ég held, að biðja um og ég þakka fyrir hana og gerði það áðan. Ég er að segja að efnisinnihald skýrslubeiðnar Alþingis, sem var samþykkt hér í sölum Alþingis í þrígang, kemur ekki fram, eftir því sem ég best sé og las áðan upp, í erindisbréfinu.
Virðulegi forseti. Ég er ánægður að heyra að hv. þingmaður sé ánægður með skýrsluna. Hv. þingmaður fór sérstaklega í það áðan að skýrsluhöfundar segðust ekki ætla að setjast í dómarasæti. Ég held að það hafi verið skynsamlegt. Það er nú bara þannig í lífinu að það sem einum finnst fallegt finnst öðrum ljótt. Eins og ég skil niðurstöður skýrslunnar er hér komin skýrsla sem gerir að verkum að við, í þessu tilfelli þingmenn en auðvitað öll þjóðin, höfum upplýsingar og staðreyndir út frá því sem beðið var um að taka saman í erindisbréfi út af skýrslubeiðninni. Síðan getur hv. þingmaður komið hingað upp og sagt að eitthvað sem þarna er inni sé bara galli við samstarfið, öðrum getur fundist það vera kostur. Aðalatriði málsins er þetta: Við erum hérna með samanteknar þær upplýsingar sem beðið var um. Í svona skýrslubeiðni - eða ég er þeirrar skoðunar - er miklu betra að fá upplýsingar með þessum hætti því að allir þingmenn, og auðvitað miklu fleiri og kannski allir, geta við lestur skýrslunnar mótað sér eigin skoðun á því hvort þetta sé gott eða slæmt. Það geta allir metið það. Í mínum huga er það þings og þjóðar að meta það, í okkar tilfelli af því að við erum að hugsa um okkar hagsmunagæslu - nema menn hafi komist að þeirri niðurstöðu eftir að hafa lesið skýrsluna að við eigum ekki að vera þarna inni, það er líka sjónarmið, eða fara fram á breytingar á samningnum eða eitthvað slíkt. Þannig skil ég það þegar menn leggja upp með að þeir eigi ekki vera í dómarasæti. Mér finnst það vera skynsamlegt [[Forseti hringir.]]því að við getum öll mótað okkar skoðanir. Svo sannarlega þekki ég hv. þm. Karl Gauta Hjaltason að því að hann verður ekki í neinum vanda með að móta sér skoðun á einstökum köflum í skýrslunni og niðurstöðunni og EES-samningnum í heild sinni.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra enn og aftur fyrir andsvarið. Er til of mikils mælst, frú forseti, að þegar Alþingi samþykkir skýrslubeiðni í þrígang og hún er orðuð með þeim einfalda hætti sem ég las upp áðan, að hæstv. ráðherra endurómi það í sínu erindisbréfi sínu þannig að skýrsluhöfundar sem vinna síðan skýrsluna geti fjallað um efnið án þess að setja sig í neitt dómarasæti, fjallað með hlutlægum hætti um þau ágreiningsefni sem hafa verið uppi? Ég nefndi tvö dæmi um þau áðan. Það væri fengur í því að fá umfjöllun - ítarlegri umfjöllun, eins og ég nefndi áðan - í skýrslunni um t.d. þessi tvö dæmi, um þau tvö ágreiningsmál sem ég nefndi, 102. gr. og tveggja stoða kerfið. Í erindisbréfinu segir, með leyfi forseta: „Tekið verði saman yfirlit yfir og mat lagt á þann ávinning sem Ísland hefur haft af þátttökunni í EES-samstarfinu …“ Þetta er þetta hið besta mál. Það vantar bara helminginn af beiðninni - kosti og galla.
Hæstv. forseti. Það sem einum finnst gott finnst öðrum slæmt og það sem einum finnst vera kostur finnst öðrum galli. Þegar raktar eru staðreyndir um mál og hvernig hlutir hafa þróast, t.d. eftir að EES-samningurinn kom til, eru auðvitað ýmsir sem sjá þær staðreyndir sem birtast á blaðinu sem galla. En mér finnst ótrúlegt að heyra þann neikvæða tón gagnvart upplýsingum og þessari vinnu í rauninni sem heyrist í ræðu þingmannsins. Ég get ekki séð annað en að það sé t.d. fjallað um eitt af þessum atriðum alveg ágætlega, um höfnunarvaldið, þótt það sé kannski ekki gert með nákvæmlega því orðalagi sem hugnast hv. þingmanni. Það er ekki þannig að þingið geti sent skýrslubeiðni og pantað niðurstöðuna, pantað orðalagið sem menn vilja fá. Þannig virkar þetta ekki. Hins vegar liggur hér fyrir gríðarlega ítarleg og vel gerð skýrsla, að mínu mati og að ég held allra sem tekið hafa þátt í umræðunni í dag, sem mun nýtast okkur vel til að kortleggja hvað við ætlum að gera í framhaldinu. Hér eru tillögur um það sem betur má fara, sem að sjálfsögðu er eitthvað sem mætti kalla galla á okkar framkvæmd, galla á því hvernig tekist hefur til við að framfylgja ákvæðum samningsins.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og býð hana velkomna í þingsal að nýju. Ég heyrði kannski ekki nákvæmlega hver spurningin var en tek þá fyrir athugasemdir hennar, um að sumir sjái gallana. Það er algjör misskilningur hjá hv. þingmanni. Ég er ekki að tala um gallana í þessari skýrslu, alls ekki. Ég er að tala um það hvernig beiðnin er sett fram á Alþingi og síðan er það hæstv. ráðherra að framfylgja henni með því að útbúa erindisbréf fyrir starfshópinn sem á að vinna skýrsluna. Ég er að tala um að þarna er klippt á milli. Ef orðalagið er skoðað í skýrslubeiðninni og síðan orðalagið í erindisbréfinu er ekki samhljómur þar á milli. Skýrslan ber þess merki. Það er ekki fjallað nógu ítarlega um þau ágreiningsefni sem ég hef margoft nefnt í ræðustól. Ágreiningsefni eins og um 102. gr. samningsins, ég nefndi hana. Hún er afgreidd í skýrslunni með mjög stuttu yfirliti og einungis vitnað til álits einnar stofnunar. Síðan er tveggja stoða kerfið. Ég hefði viljað sjá meiri umfjöllun um það. Ég tel að ef erindisbréfið hefði fylgt orðalagi skýrslubeiðninnar sem við samþykktum á Alþingi væri skýrslan kannski eilítið ítarlegri eða öðruvísi og við fengjum þá kannski ítarlegri umfjöllun um þau efni sem við höfum rætt mjög mikið á Alþingi síðustu mánuði. Það er þetta sem ég er að tala um. Ég sé ekki bara gallana, alls ekki. Ég nefndi það í ræðu minni t.d. hversu hagfellt samstarfið hefði verið okkur og ég sé að skýrslan er mjög ítarleg.
Hæstv. forseti. Ég skildi ræðu hv. þingmanns þannig að honum þætti vanta eitthvað í þessa skýrslu, vanta umfjöllun um það sem hv. þingmaður telur vera mestu gallana. Ég skildi alla vega ræðunni þannig. Ég er einfaldlega á þeirri skoðun að þegar ráðherra tekur skýrslubeiðni sem hefur verið samþykkt í þinginu og útfærir hana þannig að vinnan sem er unnin er ítarlegri og inniheldur meiri upplýsingar en þingið í rauninni fer fram á - og ég verð að segja að þetta er nú með ítarlegri skýrslum sem ráðherrar hafa lagt í eftir skýrslubeiðni frá Alþingi - þá hlýtur það bara að vera gott, að þingið fái meiri upplýsingar, vandaðri vinnu til að byggja sína vinnu á í framtíðinni. Ég lít alla vega á það sem kost en ekki galla.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta síðara andsvar sem ég held að hafi ekki falið í sér spurningu frekar en það fyrra. En ég nefndi í lok ræðu minnar að forsætisnefnd Alþingis hefði tekið fyrir kvartanir þingmanna um skriflegar fyrirspurnir á þinginu sem sé ekki svarað eða svarað mjög seint. Ég skal ekki kveða upp neina dóma um það en mér finnst í þessu atriði að erindisbréf hæstv. ráðherra sé ekki í fullu samræmi við skýrslubeiðni Alþingis. Mér finnst það. Það getur auðvitað hver sem er lesið sér til glöggvunar hvort svo sé eða hvort hann telji svo vera. Skýrslan er í sjálfu sér mjög góð. Já, nú hlæja menn í hliðarherbergjum, það er ágætt. En ég bara geri þá kröfu að Alþingi sé tekið alvarlega og þegar við samþykkjum, ég tala nú ekki um í þrígang, skýrslubeiðni með sama orðalagi, það hefur ekki farið á milli mála og engin breyting verið á orðalaginu, þá fari hæstv. ráðherra að samþykktum Alþingis og komi þeim áleiðis út í stjórnkerfið með réttum og fullnægjandi hætti. Ég er ekki að finna að skýrslunni. Hvað á ég að segja það oft?
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu í dag sem snýr að skýrslu utanríkisráðherra um framkvæmd EES-samningsins og síðan ræðum við skýrslu starfshóps um EES-samstarfið. Ég teldi það ákaflega jákvætt að við tækjum fleiri svona umræður og bútuðum málið svolítið niður í það sem snýr að skýrslu utanríkisráðherra, varnar- og öryggismál og slíka þætti, það gæti verið sérumræða í þinginu. Ég vil byrja á því að þakka höfundum þessarar miklu skýrslu, Birni Bjarnasyni, Kristrúnu Heimisdóttur og Bergþóru Halldórsdóttur, fyrir það viðamikla plagg sem skýrslan er. Ég er einn þeirra 13 þingmanna sem skrifaði í fyrra undir beiðni um skýrslu þar sem fjallað yrði um kosti og galla aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og þau áhrif sem samningurinn hefur haft hér á landi. Ég vil fara inn á nýjar lendur í umræðunni um skýrslu starfshópsins í dag og ræða þá fyrst og fremst atvinnulífið, kosti og galla, með megináherslu á álframleiðslu í landinu sem sjaldan er talað um. Sú mynd hefur verið að skapast í höfði mínu undanfarin misseri að EES-samningurinn sé álframleiðslulandinu gríðarlega mikilvægur og mun ég fara yfir það í þessari ræðu. EES-samningurinn leikur mjög stórt hlutverk í samkeppnishæfni álframleiðslu á Íslandi. Í skýrslu starfshópsins um EES-samstarfið, sem við ræðum, kemur fram að álframleiðsla á Íslandi njóti mjög góðs af aðild Íslands að EES. Í skýrslu starfshópsins kemur m.a. fram að sameiginlegi EES-markaðurinn sé markaðssvæði íslenskra álvera. Þau eru þar innan tollamúra, en tollar á ál sem flutt er inn á evrópska efnahagssvæðið eru á bilinu 4–7%. Hinn 1. júlí sl. var því fagnað að liðin væri hálf öld frá því að álframleiðsla hófst í Straumsvík. Fyrstu árin voru framleidd um 40.000 tonn í verksmiðju Ísals. Hægt og rólega varð reksturinn umfangsmeiri og eftir 25 ár í rekstri var framleiðslan komin í um 100.000 tonn. Þannig þróaðist vöxturinn fram að gildistöku EES-samningsins 1. janúar 1994. Hvað hefur síðan gerst í álframleiðslu hér á landi á gildistíma EES-samningsins, þ.e. síðastliðin 25 ár? Það er áhugavert að velta fyrir sér tímalínunni í vexti álframleiðslu hér á landi í beinu framhaldi af EES-samningnum. Álver Norðuráls á Grundartanga var gangsett árið 1998, um fjórum árum eftir gildistöku samningsins. Í fyrstu var ársframleiðsla Norðuráls 60.000 tonn, á næstu 15 árum varð mikill vöxtur í framleiðslu Norðuráls og var framleiðslan komin í 290.000 tonn árið 2013. Í Straumsvík kom til stækkun álvers Ísals úr 100.000 tonnum í 160.000 tonn á sama tíma og starfsemi Norðuráls hófst. Fjarðaál í Reyðarfirði var síðan komið í full afköst 2008 með um 350.000 tonna ársframleiðslu. Í fyrra var heildarálframleiðsla hér á landi því rétt tæp 900.000 tonn. Í upphafi gildistöku EES-samningsins, eins og ég kom inn á áðan, var hún 100.000 tonn. Framleiðslan hefur margfaldast á 25 árum. Sú mikla framleiðsluaukning sem orðið hefur á Íslandi á síðustu 25 árum, eða frá því að EES-samningurinn tók gildi, hefur haft mikil áhrif á íslenskt efnahagslíf. Umræðan í þingsal um mikilvægi álframleiðslu fyrir íslenskt atvinnu- og efnahagslíf hefur verið mjög takmörkuð. Ég vil því nota þetta tækifæri, þegar við ræðum kosti og galla EES-samningsins, til að ræða mikilvægi samningsins sem snýr að efnahagslífi þjóðarinnar. Stóriðja á Íslandi og raforkuframleiðsla hefur byggt öflugan grunn undir íslenskt efnahagslíf sem mögulega hefur ekki notið sannmælis í umræðunni hér á landi. Ég nefni sem dæmi mikilvægi álframleiðslunnar í framhaldi af bankahruninu þar sem gjaldeyristekjur af álframleiðslu ásamt vexti í ferðaþjónustu - og gleymum ekki sjávarútveginum - kom okkur Íslendingum á undraskömmum tíma út úr erfiðri kreppu. Heildargjaldeyristekjur vegna vöru- og þjónustuviðskipta voru 1.323 milljarðar á síðasta ári. Á síðasta ári fluttu íslensku álverin út afurðir fyrir 220 milljarða kr. og stærsti markaður álveranna er Evrópa. Innflutningurinn á Evrópumarkað frá löndum utan markaðarins er tollskyldur upp að 4–7% en sökum aðildar Íslands að EES-svæðinu er Ísland fyrir innan tollamúrana, eins og ég minntist á fyrr í ræðunni. Sú staðreynd, þar sem framlegð í álframleiðslu er frekar lág, er grundvallaratriði í rekstri álvera á Íslandi en sjaldan er fjallað um þetta í því samhengi og því vildi ég ræða þetta í dag. Raforkusala til stóriðjunnar á Íslandi er yfir 50 milljarðar á ári. Ég vil líka í því samhengi, sem snýr að samkeppnishæfni álframleiðslu á Íslandi, sem EES-samningurinn er þá stór hluti af, nefna að á síðasta ári var ársframleiðslan í heiminum um 70 milljónir tonna. Yfir helmingur allrar álframleiðslu í heiminum í dag fer fram í Kína. Kínverjar framleiddu rétt rúmlega 40 milljónir tonna árið 2018 eða um 57% heimsframleiðslunnar. Í því samhengi er rétt að benda á að um aldamótin síðustu var hlutdeild Kína ekki í neinni líkingu við það sem við sjáum í dag. Gríðarlegur vöxtur hefur orðið í framleiðslu áls í Kína á síðustu 20 árum og þegar farið er að hugsa um þau mál, eins og ég hef gert undanfarin misseri, sér maður að EES-samningurinn er grundvallaratriði í öllu sem snýr að þessu. Álframleiðslan er í dag um 15% af heildarútflutningstekjum þjóðarinnar, eins og við þekkjum síðustu árin, og kostnaður álvera á Íslandi í fyrra nam um 86 milljörðum innan lands. Það eru beinharðar gjaldeyristekjur fyrir íslenskt þjóðarbú. Líkt og kom fram áðan nam útflutningur íslenskra álvera um 220 milljörðum. Samkeppnishæfni íslenskrar álframleiðslu snýr því einna helst að tveimur þáttum, annars vegar að því að Ísland er aðili að Evrópska efnahagssvæðinu og hins vegar að aðgengi að grænni raforku á hagstæðum kjörum. Það plagg sem hér er er upp á um 300 síður. Þar sem ég var einn af skýrslubeiðendum í fyrra er ég mjög ánægður með þetta plagg og þær upplýsingar sem þar eru dregnar saman af skýrsluhöfundum. Eins og hefur komið fram í viðtölum við skýrsluhöfunda verða þeir sem kynna sér skýrsluna að vinna svolítið áfram með þetta í framhaldinu, eins og ég er að benda á með álframleiðslu í landinu. Annað sem ég vil benda á, fyrst ég á tvær mínútur eftir, og tel vera gríðarlega mikilvægt í öllu þessu máli, varðandi EES-samninginn og okkur sem þátttakendur í því, er íslenska flugið. Aðild okkar að Flugöryggisstofnun Evrópu er gríðarlega mikilvæg undirstaða undir flugrekstur á Íslandi, það starf sem þar er unnið og vottanir og annað sem koma í gegnum það. Ekki síst er rétt að benda á að Íslendingar og Norðmenn, í gegnum EES-aðildina, gerast óbeint aðilar að Open Skies samningnum á milli Evrópusambandsins og Bandaríkjanna. Evrópa og Bandaríkin sömdu 2009 um þennan samning sem kallaður er Open Skies. Ísland og Noregur ganga inn í þann samning 2011. Það er sjaldan talað um það, sem ég tel að sé grundvallaratriði í flugrekstri á Íslandi og hinni miklu aukningu sem orðið hefur í ferðaþjónustu hérlendis, að þetta er einn af þeim stóru þáttum í öllu því máli. Þegar opnaðist inn á þessa flugmarkaði og sérstaklega til Bandaríkjanna gátu Íslendingar farið að fljúga vítt og breitt um Bandaríkin öll og Kanada í miklu ríkari mæli en varnarsamningurinn, eða samningurinn sem við náðum við Bandaríkjamenn á sínum tíma um leyfi til að fljúga til Bandaríkjanna, kvað á um. Ef við tökum stóriðju í landinu og flugreksturinn og ferðaþjónustuna erum við farin að tala um að þessar atvinnugreinar eru með um 55–60% af heildarútflutnings- og gjaldeyristekjum Íslendinga. Mér fannst rétt að koma aðeins inn á það í ræðunni hversu mikill grundvallarsamningur þetta er í stóra samhenginu í efnahagslífi þjóðarinnar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrsluna. Starfshópur um EES-samstarfið skilar mjög heildstæðu yfirliti yfir EES-samninginn, um með hvaða hætti honum hefur verið framfylgt hér á landi, hvernig hann hefur haft áhrif á íslenska löggjöf og einnig koma fram upplýsingar um hvað mætti gera enn betur. Það er mjög athyglivert að grípa niður í skýrslunni. Margir þingmenn hafa lagt út frá úrbótapunktunum 15 og það er mjög ágætt og gott að vekja athygli á þeim en mig langar að tala aðeins um áhrifin sem EES-aðildin hefur haft á íslenskt hagkerfi og íslenskt þjóðarbú. Með samningnum komu til sögunnar reglur sem tryggðu fullt frelsi í viðskiptum með vöru og þjónustu, frjálsa för fólks og frjálsa fjármagnsflutninga, auk þess sem alþjóðlegar reglur um samkeppnismál voru leiddar í lög hér á landi. Hér höfðu verið gjaldeyrishöft og Samkeppniseftirlitið tók í rauninni við af verðlagshöftum. Íslenskur sjávarútvegur er kannski sá geiri sem hefur notið mests ávinnings af EES-aðildinni og þar af leiðandi íslenska þjóðarbúið, en við þá breytingu sem varð árið 1999 þegar ákvæði matvælalöggjafar ESB sem sneru að sjávarafurðum urðu að lögum hér á landi varð markaðssetning vöru og þjónustu erlendis einfaldari. Sjávarútvegsfyrirtækin fengu markaðsaðgang og tengsl þeirra við markaðinn gerbreyttust. Evrópska efnahagssvæðið er langmikilvægasti markaður Íslands og í skýrslunni kemur fram að árið 2018 hafi 77,3% alls vöruútflutnings frá Íslandi farið á það svæði og jafnframt að frá ríkjum ESB og EES komi 60,6% alls vöruinnflutnings til landsins. Ég hef áður fjallað um það hér í dag hvaða breytingar samningurinn hefur haft á neytendavernd og eins má ekki gleyma því hvaða áhrif hann hefur haft á vinnuvernd. Við þekkjum það vel sem höfum starfað hér í þinginu að þær tilskipanir sem okkur berast varða í rauninni hvaðeina, m.a. rafmagnstæki á heimilum. Ég nefni stóra ryksugumálið sem tröllreið þinginu fyrir nokkrum árum og verður lengi í minnum haft, að ógleymdum ljósaperunum. [[Hlátur í þingsal.]]Okkur finnst þetta stundum vera svolítið hjákátlegt en þegar á heildina er litið erum við með samræmdar EES-reglur í gildi um öryggisbúnað, t.d. í samgöngum, gagnvart bílum og flugi, og siglingaöryggi. Þetta hefur þýðingu fyrir okkur. Íbúar hér geta búið, ferðast og unnið hvar sem er innan Evrópska efnahagssvæðisins og námsmenn okkar njóta styrkja til að mennta sig á svæðinu. Jafnframt þekkjum við það hvaða afleiðingar fjármálahrun getur haft og það er mikilvægt fyrir okkur að vera hluti af eftirlitskerfi með fjármálastarfsemi sem gildir á svæðinu. Þetta hefur allt saman mótað samfélag okkar og í rauninni er erfitt að hugsa sér hvernig lífið væri hefðum við aldrei gerst aðilar að EES-samningnum. Í skýrslunni er fjallað í talsvert ítarlegu máli um hagræn áhrif aðildarinnar. Hagsæld þjóðarbúsins hefur verið mikil ef við tökum undanfarin 25 ár. Milliríkjaviðskipti Íslands jukust talsvert eftir að Ísland gekk í EES og sumir óttuðust að þegar lítið land með sérhæfðan markað myndi gerast aðili að samningnum myndum við tapa sérkennum okkar og kannski tapa á því að vera með. Frjáls viðskipti og aðgangur að mörkuðum hafa hins vegar skipt okkur gríðarlega miklu máli og við þekkjum það hversu mikið samfélag okkar hefur breyst. Það er ekki bara þannig að neytendur hafi nú aðgang að fjölbreyttari vörum til að kaupa í verslunum heldur eru mun meiri kröfur gerðar til þeirra sem eru að selja og reyna að koma sér fyrir á markaðnum. Við þekkjum það t.d. varðandi eftirlit með raftækjum. Þetta skiptir máli. Í skýrslunni er vikið talsvert að niðurstöðum þýsku rannsóknastofnunarinnar Bertelsmann Stiftung sem reyndi að meta hagrænan ávinning sameiginlega markaðarins fyrir Evrópuríki og svæði innan Evrópu. Stofnunin tók Ísland, Noreg og Sviss með í þessa úttekt. Tilgangur þessarar rannsóknar var að meta áhrif sameiginlega markaðarins á verga landsframleiðslu á hvern íbúa og ábatinn var reiknaður niður á hvern íbúa. Hér kemur fram að hagrænn ábati Íslands vegna þátttöku í sameiginlega markaðnum sé mikill. Samkvæmt athugun stofnunarinnar mælist velferðarávinningur hvers Íslendings ríflega 1.000 evrur á ári, þ.e. 140.000 kr. Miðað við niðurstöðurnar er Ísland eitt þeirra ríkja sem hefur hagnast hvað mest, þegar litið er á ávinning á hvern íbúa, á því að vera aðili að sameiginlega markaðnum. Við hljótum að vera ánægð með þetta. Þessar niðurstöður fara saman við niðurstöður Samtaka atvinnulífsins sem gerðu litla könnun á þessu ári og eins rímar þetta vel við skýrslu Hagfræðistofnunar þar sem teknar voru saman upplýsingar um áhrif samningsins um EES á íslenskt efnahagslíf. Hún kom út í janúar 2018. Í heildina tekið hefur þessi aðild haft gríðarleg áhrif á hagkerfi okkar til hins betra og það er ánægjulegt að sjá það hér í ítarlega rökstuddu máli.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessar skýrslur og utanríkisráðherra fyrir flutning á þeim og ágætar umræður. Mér finnst, eftir að hafa hlustað á umræðurnar í dag, sem nokkur hluti þingmanna sæki svolítið í að búa til skotgrafir þannig að sumir séu með EES-samningi og aðrir séu á móti. Mér finnst ekki rétt að taka þannig á þessu. Samningurinn sem um ræðir er náttúrlega mjög flókinn, viðamikill og óvenjulegur vegna þess að sífellt er verið að bæta við hann. Það er þá annar aðilinn sem er raunverulega alltaf að bæta við samninginn og við hljótum alltaf að vera á tánum og á varðbergi gagnvart honum. Það hlýtur að vera hin eðlilega afstaða að vera á varðbergi, maður er aldrei alveg með eða alveg á móti. Margir hafa farið yfir margvíslegan ávinning sem samningurinn hefur leitt af sér og á fjölmörgum sviðum, sem sýnir það hversu mikilvægur hann er og þar af leiðandi líka flókinn. Mér finnst erfitt að dæma um það beinlínis hvað samningurinn hefur haft gott í för með sér og hvað vont, því að við getum ekki fullyrt að við hefðum ekki gert góða hluti án hans og við hefðum líka getað klúðrað ýmsu þrátt fyrir að hann væri ekki til staðar. Spurningin er: Hvert er framhaldið? Ef maður tekur það aðeins saman hlýtur að þurfa að halda áfram að ræða samninginn og vinna í honum. Það sem margir hafa komið inn á hérna er hvar við höfum kannski brugðist mest og að við hefðum átt að fylgjast betur með málum frá upphafi, þá vil ég taka það fram að ekki er nóg að embættismenn fylgist með málum vegna þess að sumt af þessu er hrein pólitík. Pólitíkin þarf að fylgjast með og taka kannski afstöðu til mála miklu fyrr en gert er og vita hvað er um að vera. Skilgreina þarf framsal fullveldisins, hvernig það fer fram og hvar mörkin eru. Það er ljóst og margir hafa sagt það. Mér finnst líka mjög mikilvæg spurning hvort hægt sé raunverulega að taka í neyðarhemilinn. Við þurfum að hugsa það og láta reyna á það, einhvern tíma þurfum við þess eflaust. Sérstaklega hlýtur það að verða erfitt þegar skrefin eru stutt sem tekin eru í hvert sinn og kannski er hvert skref ekki nógu stórt til að fólk staldri við. Hvenær og hvar er hægt að draga línu í sandinn? Þetta er mikil áskorun. Svo þurfum við að treysta dómskerfinu gagnvart samningnum. Við lentum í því nýverið að þar sem menn héldu að væri sameiginlegur skilningur reyndist ekki vera þegar dómurinn dæmdi. Þetta dregur aðeins úr tiltrú á samningnum og veldur smáerfiðleikum hjá mörgum. Hvenær erum við viss um að það, sem við héldum að við hefðum samið um, haldi? Þetta er það sem ég vildi segja í stuttu máli og vil beina því til utanríkisráðherra, annarra og þingsins að haldið verði áfram að vinna í þessum málum og skilgreina samninginn svo átta megi sig betur á honum. Það er grundvallaratriðið.
Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Mér hefur fundist hún vera góð og málefnaleg og það vekur vonir um að framhaldið geti orðið gott. Þegar við tölum um að við ætlum að vinna þessa hluti saman, hafa samvinnu og samráð við þingið, þá er það mín skoðun að við eigum að gera það með þessum hætti. Ég var spurður: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera varðandi þessa 15 úrbótapunkta? Ríkisstjórnin er að tala við þingið og þingnefndir til þess að fá sjónarmið þeirra. Ef við kæmum hér og segðumst ætla að gera þetta allt, eða að við ætluðum að gera 10 af 15 eða hvað það er, væri það ekki eiginlegt samráð í mínum huga. Ég heyri ekki annað en hér sé samhljómur um EES-samninginn að langstærstum hluta og kannski öllum og að við getum náð saman um að rýna þetta gagnmerka rit, þessa skýrslu, og taka síðan ákvörðun um það hvaða skref við ætlum að stíga til að styrkja hagsmunagæsluna. Niðurstaðan í skýrslunni er í mínum huga þessi: Í fyrsta lagi er ávinningurinn augljós og sumt af því sem kemur hér fram kom mér á óvart. Ég gerði mér t.d. ekki grein fyrir því að árið 2018 voru gefin út 62.753 sjúkratryggingakort. Ég myndi ætla að mjög stór hluti af því væri eldra fólk sem dvelur á suðrænni slóðum í Evrópu, örugglega yngra fólk líka. Við þekktum það og vissum að yngra fólk nyti góðs af ýmsu sem snýr að mennta- og vísindasamstarfi og við vissum líka um þann einstaka ávinning sem hlýst af því að hægt er að vera með fyrirtæki í Reykjavík sem keppir á þessum markaði án þess að þurfa að flytja það til Rotterdam eða Hamborgar eða annað í Evrópu. Við gleymum því stundum að það er gott fyrir alla að hafa almennar leikreglur á markaði. Það er sérstaklega mikilvægt fyrir litlu aðilana sem geta ekki beitt valdi ef þeir eru beittir órétti eins og stærri ríkin hafa stundum gert. Þetta þýðir að þýska ríkisstjórnin getur ekki farið fram með óeðlilegum ríkisstyrkjum í samkeppni við okkar fyrirtæki, svo að dæmi sé tekið. Þetta er ekki lítið mál, þetta er risamál. Það er mjög áhugavert að skoða umræðurnar sem urðu þegar EES-samningurinn fór í gegnum þingið. Hvað töluðu menn um þar? Það speglar svo hvernig íslenskt þjóðfélag var á þeim tíma. Þegar menn töluðu um útflutning töluðu menn bara um tvennt, fisk og ál. Og sem betur fer erum við komin með miklu fleiri stoðir undir atvinnulífið og sem betur fer er atvinnulífið orðið miklu fjölbreyttara. Í öðru lagi eru valkostirnir sem eru til staðar ekki góðir. Stundum hefur verið talað um að Sviss sé með eitthvert sérstaklega gott fyrirkomulag en það er rakið ágætlega, sem ég var svo sem alveg meðvitaður um, í skýrslunni hvernig það fyrirkomulag er. Ef menn eru ósáttir við það að við höfum ekki nógu mikið um leikreglurnar að segja vilja menn örugglega ekki vera á sama stað og Sviss. Þeir verða bara að taka það upp, ef þeir ætla að vera með á þessum markaði, sem lagt er fyrir þá. Í þriðja lagi erum við okkar eigin gæfu smiðir. Það sem kemur mér á óvart er það sem menn hafa gagnrýnt og haft áhyggjur af breytingunum á samningnum á þessum 25 árum. Flest af því, þó að menn geti alltaf deilt um hvað sé tæknilegt og hvað sé pólitískt, er það sem menn hafa þurft að þróa. Menn benda réttilega á að þess vegna er EES-samningurinn enn í gildi og enn virkur, vegna þess að hann er alltaf að breytast. Ef EES-samningurinn væri eins og hann var fyrir 25 árum myndu allir í þessum sal segja að hann væri fullkomlega gagnslaus. Hann var gerður fyrir 25 árum þegar ekki voru einu sinni til tölvur, þegar umhverfið var allt annað. Ef samningurinn væri óbreyttur væri ekki hægt að eiga viðskipti á Evrópska efnahagssvæðinu vegna þess að þetta væru algjörlega úreltar reglur. En samningurinn er lifandi til þess að markaðurinn sé áfram virkur og tæknibreytingarnar eiga ekki að koma í veg fyrir viðskipti heldur er reynt að koma því inn í samninginn. Eins og kom fram hjá síðasta hv. þingmanni þurfum við að fylgjast með þessu, þ.e. stjórnmálamenn, því að sumt er pólitík - hagsmunagæsla og hagsmunagæsla er ekki það sama. Í þessum sal eru sumir sem vilja ganga miklu lengra í samrunaþróuninni, vilja jafnvel ganga í Evrópusambandið og svo eru aðrir sem vilja að við séum í þessu samstarfi en förum ekki þá leið. Þeir hafa þá ólíka nálgun þegar kemur að hagsmunagæslunni. Þess vegna þurfum við á fyrstu stigum að fylgjast vel með þessu. Það er það sem ég hef lagt áherslu á sem ráðherra frá fyrsta degi og þessi skýrsla er liður í því. Í fjórða lagi finnst mér mikilvægt að menn horfist í augu við það að ýmsir aðilar hafa reynt að grafa undan EES-samningnum. Nú er ég ekki að segja að það sé bannað að vera á móti EES-samningnum. Ég er ekki að segja það. Ég er ekki að segja að það sé bannað að gagnrýna EES-samninginn, alls ekki. Það sem ég er hins vegar segja er að ef menn ætla að gera það verða þeir að fara rétt með. Það er t.d. algjörlega skýrt og það getur enginn þrætt fyrir það að þeir sem vilja fara inn í ESB hafa þráfaldlega haldið því fram að við tökum allt að 90% af gerðum Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn. Það eru ósannindi, það er vel undir 20%. Reyndar er líka rangt að einhver vafi sé um það hvað felist í því að vera í Evrópusambandinu. Það geta allir fundið það út sem það vilja. Það er kaldhæðnislegt að það sama gerðist á Íslandi og í Noregi, bara nokkru seinna, að þeir sem vilja ganga úr EES hafa tekið upp röksemdir ESB-sinna og nota það sem röksemd fyrir því að við þurfum að ganga úr EES. Ekki er það betra. Síðasti ræðumaður spurði sérstaklega hvort heimilt væri að taka í neyðarhemilinn. Það er óumdeilt. Það er óumdeilt að við getum alveg tekið í neyðarhemilinn en þá gerum við það vegna þess að það er síðasta úrræðið og við höfum málefnaleg rök fyrir því. Ég nefndi hér í umræðunni, sem ætti ekki að vera leyndarmál, og ég hef verið þeirrar skoðunar frá því málið kom fyrst fram 2011, að það er t.d. ekki í boði fyrir okkur að samþykkja ríkisábyrgð á bankainnstæðum. Í mínum huga er það alvörumál og ég veit ekki hvaða rök þeir sem skilja ekki hve mikilvægt það er fyrir okkur að fara ekki þá leið hafa fyrir því að tala gegn þeim málflutningi okkar. Ég var ánægður að finna samhljóm meðal þingmanna um það mál og það skiptir miklu. Að endingu vona ég, og mér finnst umræðan sýna það, að þetta geti orðið grunnur að upplýstri umræðu um þennan samning og það er lykilatriði. Það verður áhugavert að sjá hvernig mál munu þróast í íslenskum stjórnmálum á næstunni. Eins og staðan er núna þá er það alveg kýrskýrt að þeir flokkar sem eru í ríkisstjórn eru gæslumenn EES-samningsins, og þá er ég að vísa í þessa ólíku flokka, Sjálfstæðisflokkinn, Framsóknarflokkinn og Vinstri græna. Síðan eru hér flokkar sem hafa það jafnvel á stefnuskrá sinni að ganga í Evrópusambandið. Ég þarf ekki að nefna þá. Spurningin hlýtur að vera hver þróunin verður hjá Miðflokknum. Ætla þeir að ganga jafn langt og sá flokkur sem var að skipta sér af málum hér í tengslum við þriðja orkupakkann sem vill ganga úr Evrópska efnahagssvæðinu, og þá er ég að vísa í Noreg? Ég held að ég sé ekki sá eini sem mun fylgjast mjög vel með því hvernig mál þróast hjá Miðflokknum. Ástæðan fyrir því að ég tek það hér upp er sú að ég tel mjög mikilvægt að það liggi alveg skýrt fyrir. Nú getur vel verið að við myndum vilja hafa hlutina allt öðruvísi en heimurinn er eins og hann er. Það liggur alveg fyrir í mínum huga að það er enginn betri valkostur fyrir okkur Íslendinga, þegar kemur að samskiptum okkar við Evrópu, en samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið. Ég hef verið þeirrar skoðunar mjög lengi og þessi skýrsla og þessi umræða í dag gerir ekkert annað en að herða mig í þeirri afstöðu. Við hljótum, þegar við ræðum um utanríkismál, ekki bara að ræða hagsmunagæsluna heldur líka framtíðina, hvernig við sjáum hana fyrir okkur. Í mínum huga er það algjörlega skýrt að við eigum að halda okkur við EES-samninginn og skerpa á hagsmunagæslunni. Það er langbest fyrir okkur Íslendinga í nútíð og framtíð.