Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, sé þess þörf.
Borist hafa tvö bréf frá velferðarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 270, um húsnæðismál, frá Viktori Orra Valgarðssyni, og á þskj. 219, um vistunarúrræði fyrir börn með fötlun, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Með bréfi, dagsettu 20. mars sl., hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um eftirfylgniskýrslur Ríkisendurskoðunar um stjórnun og rekstur Raunvísindastofnunar Háskóla Íslands, um Vinnumálastofnun, um kostnað og skilvirkni kennaramenntunar við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri, um þróun lyfjakostnaðar 2008–2010 og um framkvæmd og utanumhald rammasamninga. Með bréfi, dagsettu 20. mars sl., hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um skýrslur Ríkisendurskoðunar um Matvælastofnun, um meðhöndlun heimilisúrgangs og um Listasafn Sigurjóns Ólafssonar.
Virðulegi forseti. Fyrirkomulagið á Alþingi er með þeim hætti að það er ekki algengt að við þingmenn eigum þess kost að eiga orðastað við hæstv. ráðherra. Það eru tveir hálftímar merktir þessum dagskrárlið, óundirbúnar fyrirspurnir. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra var á dagskránni sem ráðherra sem sæti í dag fyrir svörum. Svo berast okkur þær upplýsingar fyrir hádegi að hún verði ekki hér til svara. Ég vil gera athugasemd við það, virðulegi forseti, því að hér er um að ræða ráðherra sem stendur í eldlínunni akkúrat núna, og ekki síst vegna beiðni formanns bæjarráðs Reykjanesbæjar um tafarlausa lokun á verksmiðju United Silicon vegna mengunarmála þar suður frá. Það er full ástæða til þess að ráðherra umhverfismála sé þá til svara. Ég spyr hæstv. forseta hvort það séu viðhlítandi skýringar á því að svona sé komið fram við þingið.
Virðulegi forseti. Ég má til með að taka undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, það er alveg óviðunandi að ráðherra umhverfismála sjái sér ekki fært að mæta hér í óundirbúnum fyrirspurnum í dag. Þannig er mál með vexti að upp er komið mjög alvarlegt mengunarmál og við þurfum að eiga orðastað við hæstv. ráðherra fyrr en seinna um það hvað hæstv. ráðherra hyggst gera varðandi það mál. Við stofnum heilsu og lífi fólks mögulega í hættu með þeirri arsenikmengun sem þarna er. Það er nauðsynlegt að brugðist við verði við því hið fyrsta. Virðulegi forseti. Það væri gott að fá að vita hvernig á því stendur að hæstv. ráðherra tilkynnir forföll í óundirbúnum fyrirspurnum með svona skömmum fyrirvara.
Forseti. Ég, eins og margir aðrir þingmenn, hugðist eiga orðastað við ráðherra umhverfismála um mál sem í raun og veru krefst tafarlausra svara og viðbragða af hálfu ráðherrans. Því finnst mér mjög bagalegt að ekki sé hægt að eiga þessa samræðu við viðeigandi ráðherra til að fá skýr svör. Ég vona að þeir ráðherrar sem munu fá fyrirspurnir í dag um mál þessu tengd, ef svo verður, geti svarað fyrir hönd ráðherrans, því að mér finnst, forseti, að við getum ekki látið svona mál vera, sem eru bundin tíma eða eru þannig að það þarf að fá svör strax. [[Forseti hringir.]]Þingið er í raun og veru algjörlega valdlaust til að gera nokkurn skapaðan hlut [[Forseti hringir.]]til að vera hér með alvörueftirlit með framkvæmdarvaldinu og þrýsta á að framkvæmdarvaldið [[Forseti hringir.]]geri það sem því ber að gera.
Virðulegur forseti. Það ætti kannski ekki að koma neinum á óvart að ég ætli að höggva í sama knérunn og þingmenn sem hafa komið hér á undan mér. Við höfum upplifað það í hv. umhverfis- og samgöngunefnd að nóg er af málunum í þessum málaflokki til að taka fyrir, mál sem þörf væri á að eiga orðastað um við ráðherra hér í þingsal, að ekki sé talað um þau mál sem nú hefur verið komið inn á. Það er gríðarlega bagalegt að sú aðstaða komi upp að ráðherra sjái sér ekki fært að eiga orðastað við okkur. Sjálfum finnst mér eðlilegt að ef svona gerist, sem ég vona að verði sem sjaldnast, sé fyrir því mjög rík ástæða sem skýrt og skilmerkilega sé greint frá, að ráðherra geti ekki bara verið í sjálfsvald sett að mæta ekki án þess að ræða það neitt frekar við þingið hverju sæti.
Virðulegi forseti. Ég óska þess, eins og þeir kollegar mínir sem hér hafa tekið til máls, að fá skýr svör frá hæstv. forseta eða hæstv. ráðherra hverju fjarvera hennar sætir í dag, þar sem málið er brýnt og hvílir þungt á ekki bara íbúum Reykjanesbæjar heldur okkur öllum hinum. Ég er reyndar beggja megin, ég er líka íbúi Reykjanesbæjar og því er mér málið mjög skylt. Ég las það á vef Víkurfrétta í gær að arsenikmengun væri tuttuguföld miðað við það sem leyft er, ég vona að ég fari rétt með tölur. Þetta er krabbameinsvaldandi efni og íbúar hafa skiljanlega miklar áhyggjur. Ég tek undir með félögum mínum enn og aftur: Hvers vegna er ráðherra ekki hér í dag til að svara spurningum okkar? Hyggst ráðherra bregðast við eins fljótt og auðið er og svara spurningum þingsins varðandi þetta mál?
Frú forseti. Þau eru orðin ansi mörg, málin sem við þurfum að ræða við hæstv. umhverfisráðherra um. Ég hafði í hyggju að ræða hér um Mývatn og vona að hún hafi tækifæri til þess að heyra þann boðskap héðan úr ræðustól frá mér um að ég vil gjarnan eiga við hana orðastað um nákvæmlega það mál. Um leið tek ég undir þær aðfinnslur sem hafa komið fram hér að við eigum að fá fjarvistarskýringu um leið og ráðherrar boða fjarvist með svona stuttum fyrirvara eins og raun ber vitni.
Frú forseti. Er það tilviljun að hæstv. umhverfisráðherra er ekki hér í dag? Ég veit það ekki. Ég vona þó að svo sé vegna þess að ef hún hefur ekki lögmæt forföll er þetta í fyrsta lagi dónaskapur gagnvart þingmönnum, sem reiknuðu með að hún yrði hér til svara, og þetta er náttúrlega óforskammað gagnvart þjóðinni sem bíður eftir að hún gefi skýringar í því máli sem nú er uppi í Reykjanesbæ. Hér hefur áður komið fram að það er tuttuguföld arsenikmengun á við það sem reiknað var með þegar starfsleyfið var gefið út. Þetta er krabbameinsvaldandi efni. Ef ráðherra hefur ekki lögmæta afsökun ber henni að koma strax hingað niður eftir.
Frú forseti. Ég get ekki ímyndað mér þær áhyggjur og vanmátt sem fólk sem býr á svæðinu í kringum United Silicon verksmiðjuna hlýtur að upplifa. Það er sinnuleysi ráðherra og dómgreindarleysi að vera ekki mætt til að útskýra fyrir þjóðinni hver aðgerðaáætlun hennar er í þessu máli. Ég bið forseta vinsamlegast, eins og kollegar mínir hafa gert hér, að útskýra fjarveru ráðherra á þessum mikilvæga tíma.
Frú forseti. Nú hefur þetta mengunarmál varðandi United Silicon í Helguvík staðið yfir nokkuð lengi. Ákvarðanatakan um það hvernig standa skuli að málinu hefur verið hægfara. Á þessum tímapunkti, þegar við höfum fengið upplýsingar um töluvert meiri mengun af mjög alvarlegu tagi frá verksmiðjunni en gengið var út frá, tel ég nauðsynlegt að hæstv. umhverfisráðherra komi hér og svari fyrir það. Þetta er brýnt mál. Það hefur verið brýnt alveg frá því fyrir jól og jafnvel lengur. Núna þurfum við að fara að fá botn í það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.
Frú forseti. Ég vil eiga orðastað við hæstv. ferðamálaráðherra um Keflavíkurflugvöll og uppbyggingu hans. Það er orðið býsna leiðigjarnt þetta kvak frjálshyggjunnar um að allar ríkiseigur sem eru vel reknar og skila þjóðinni bæði arði og ávinningi skuli seldar. Ekki var annað að heyra á hæstv. ráðherra fyrr í mánuðinum en að henni fyndist mikilvægt að selja Keflavíkurflugvöll eða alla vega hluta af honum til einkaaðila. Það er ógeðfelld og skammsýn hugmynd að vilja fela einkaaðila einokun á mikilvægri almannaþjónustu, lífæð ferðaþjónustunnar, líklega ferðafrelsi almennings og jafnvel öryggishlutverki. Það er heldur ekki beinlínis til að auka á traustið að nú berast fréttir af því að aðkoma erlends banka að kaupum á Búnaðarbanka hafi verið svik eða málamyndagjörningur. Bankinn var sem sagt afhentur þóknanlegum kaupendum. Fyrir utan hversu vond hugmynd það er að selja Keflavíkurflugvöll eða Isavia, þá treysti ég heldur ekki Sjálfstæðisflokknum í ljósi nýjustu atburða til að standa fyrir slíkri sölu. Í áðurnefndu viðtali bar hæstv. ráðherra því við að almenningur ætti ekki að bera fjárhagslega áhættu af uppbyggingunni í Keflavík. Það er virðingarvert sjónarmið. En er nógu mikil áhætta til staðar til að hugmyndin sé góð? Forstjóri Isavia hefur nefnilega sagt að áhætta ríkisins væri mjög lítil og að uppbygging á flugvellinum væri fjármögnuð með lánsfé og á bak við þá lántöku væri engin ríkisábyrgð. Var hæstv. ráðherra meðvitaður um þessa tilhögun þegar hún lýsti þessu yfir í viðtali? Er ráðherra ósammála forstjóranum um að áhætta ríkisins sé lítil? Hvað er þá rangt í orðum forstjórans og í hverju felst áhættan? Er hæstv. ráðherra með öðrum orðum enn á þeirri skoðun að mikilvægt sé að selja a.m.k. hluta af þessu merkilega fyrirtæki?
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Í mínum huga er hann að ræða hérna um nokkur atriði. Það sem ég vakti athygli á er, og það er mín skoðun og er áfram mín skoðun, að mjög kalli á mikla uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli fyrir tugi milljarða. Mér finnst því alveg spurning hvort sú uppbygging eigi að vera að öllu leyti á hendi ríkisins, það eru þá skattpeningar sem eru nýttir í það, eða hvort einhvers konar þolinmótt fjármagn megi komast þar að, eins og mér finnst líka allt í lagi í stórum vegaframkvæmdum, það er líka mín skoðun. Lífeyrissjóðir er t.d. dæmi um það. Það sem forstjóri Isavia nefndi síðan er líka annar þáttur sem er allt í lagi að ræða um, en hv. þingmaður fær mig ekki til þess að fara á einhvern hátt að rífast við forstjóra Isavia sem ekki er hér til að svara fyrir það sem ég myndi þá vilja segja við hann. Við vinnum þetta bara í góðri sátt og sameiningu. Það er alveg augljóst að stækka þarf flugvallarsvæðið á Keflavíkurflugvelli. Það er síðan spurning og allt annað mál hvort byggja eigi það upp algjörlega án þess að spyrja hvað aðrir innviðir hér á landi þola. Ef þetta svæði er aðalgáttin inn í landið og markmiðið er bara eitt, þ.e. að stækka til að geta tekið á móti öllum sem vilja koma, þá þarf líka að spyrja: Hvernig tekur samgöngukerfið við? Hvernig tekur vinnumarkaðurinn við því? Hvernig húsnæðismarkað erum við með til að taka við þessu fólki? Það er líka allt annað, finnst mér, hvort ríkið eigi til að mynda flugbrautir, sem er mikið öryggisatriði, eða ríkið eigi fríhöfn og verslanir sem selja snyrtivörur. Mér finnst eðlismunur þarna á. Það var eingöngu það sem ég var að opna á.
Frú forseti. Þá er ekki úr vegi að spyrja: Hefur mikið skattfé farið í þessa uppbyggingu? Samkvæmt forstjóranum er þetta í rauninni greitt með eigin fé og lánsfé og engin ríkisábyrgð þar. Hefur ráðherrann einhverja hugmyndir um hvaða aðilar væru í stakk búnir til að koma inn í slíkt verkefni? Hefur hún velt því fyrr sér hver staða ríkisins er í jafn mikilvægum rekstri og Keflavíkurflugvelli ef einkaaðilar fara með þetta á versta veg? Að lokum. Þekkir ráðherra þær afleiðingar sem hrun einkarekinna banka hafði á íslenskt efnahagslíf, íslensk heimili, íslenskan almenning? Á hvern fellur þetta þá þegar einkaaðilar renna á rassinn?
Frú forseti. Isavia er ohf., sem þýðir að það er hlutafélag í opinberri eigu, sem þýðir að ábyrgðin hlýtur að vera ríkisins, a.m.k. með óbeinum hætti, ef hlutirnir fara ekki eins og stefnt er að. Ég ætla ekki að segja hér að miklar líkur séu á einhvers konar kerfishruni í ferðaþjónustunni, ég forða mér frá því. Við erum öll sammála um að það skipti máli að vanda þar til verka. Ef við værum hins vegar búin að eyða, segjum 80 þús. milljónum í uppbyggingu og ohf. gerir það, og eitthvað kemur upp á, þá koma ekki inn tekjur á móti, þannig að ábyrgðin er alltaf óbeint ríkisins. Ég er alveg talsmaður erlendrar fjárfestingar. Ég ætla ekki að hætta að vera það þrátt fyrir að upp komi ýmis atvik, hvort sem það var í hruni fyrir áratug síðan eða mun koma upp í framtíðinni. Við þurfum á erlendri fjárfestingu að halda. Ég ætla ekkert að tala mig út um það hvort það eigi að vera erlend fjárfesting eða lífeyrissjóðir, hvers konar þolinmótt fjármagn, [[Forseti hringir.]]það eina sem ég sagði var að mér fyndist ekki sjálfsagt [[Forseti hringir.]]að uppbygging á Keflavíkurflugvelli ætti öll að vera í höndum ríkisins. [[Forseti hringir.]]Ég er enn þá þeirrar skoðunar.
Forseti. Hæstv. umhverfisráðherra er ekki í salnum og hæstv. forsætisráðherra ekki heldur til þess að svara fyrirspurn um málefni er lýtur að verksmiðju í Reykjanesbæ, United Silicon. Því langar mig að beina fyrirspurn minni er lýtur að þessum málaflokki til hæstv. heilbrigðisráðherra, því að hann er jú formaður eins flokks sem á sæti í þessari ríkisstjórn. Samþykkt hefur verið tillaga um meira samráð milli ráðherra um flókin málefni og töluvert var rætt í samningaviðræðum við myndun ríkisstjórnar að nauðsynlegt væri að meira samráð væri á milli ráðuneyta og ráðherra þegar kæmi að því að taka á málefnum sem spanna mörg svið. Í þessu tilfelli fellur einn þáttur þessa máls undir málasvið hæstv. heilbrigðisráðherra og varðar það heilsutjón sem íbúar bæjarfélagsins óttast að verða fyrir. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Stendur til að að funda þvert á flokka eða þvert á ráðuneyti um þetta mál og hvernig bregðast skuli við því? Hefur það eitthvað verið rætt á ríkisstjórnarfundum hvort til standi að verða við óskum sveitarfélagsins um að verksmiðjunni verði lokað?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og traustið að beina henni til mín. Það verður að segjast eins og er að ég sem heilbrigðisráðherra hef ekki haft þessi mál á borðinu hjá mér og á erfitt með að svara fyrir hæstv. umhverfisráðherra og vinnu hennar eða vinnu í ráðuneyti hennar. Ég þykist þó vita, og hef heyrt það, að málefni þessarar verksmiðju hafa verið sérstaklega uppi á borðinu undanfarið enda hafa margar fréttir verið af vandræðagangi í rekstrinum. Auðvitað mun hætta á heilsutjóni þar koma beint mitt á borð og okkar á heilbrigðissviði velferðarráðuneytisins en það er ekki komið þangað enn. Ég get því eiginlega ekki svarað nákvæmar fyrir hæstv. umhverfisráðherra í þessu samhengi. Ekki hefur komið sérstaklega til tals að ræða þetta mál á þverfaglegum grunni ráðherranna, ekki svo ég viti, en ég vil alls ekki útiloka að það geti verið gáfulegt. Eins og er veit ég lítið meira um þetta mál en það sem stendur í fjölmiðlum og hv. þingmaður vitnar væntanlega til. Ég verð að svara því þannig að réttast sé að fá upplýsingar um það frá hæstv. umhverfisráðherra.
Forseti. Ég verð nú bara að spyrja: Það voru þingflokksfundir hér rétt áðan og mér skilst að umhverfisráðherra hafi setið á þingflokksfundi með hæstv. heilbrigðisráðherra. Var þetta mál ekkert rætt á þingflokksfundi flokksins, Bjartrar framtíðar? Það kemur verulega á óvart. Og ég verð líka að nefna að ítrekað hefur verið farið fram yfir heilsumörk varðandi arsen, sem fer yfir leikskólasvæði í byggðarlaginu. Þetta hefur verið vitað. Við höfum fengið ítarlegar upplýsingar um þessi vandamál frá Umhverfisstofnun, vandamál sem lúta að heilbrigðismálum, frá því í upphafi þessa árs. Því verð ég að spyrja hæstv. ráðherra og formann ríkisstjórnarflokks að því hvort ekki sé tilefni til að kalla saman þverfaglegan fund með ráðherrum úr öllum ríkisstjórnarflokkum til að fara yfir þetta mál strax í dag.
Frú forseti. Eins og hv. þingmaður veit þá er umræða á þingflokksfundum stjórnmálaflokkanna almennt um málefni þingsins og það er nú kannski ekki vani að við ræðum þær umræður sérstaklega hér í þingsal. Ég vil taka undir það með hv. þingmanni að auðvitað hef ég eins og aðrir áhyggjur af þessum fréttum, þegar við heyrum af mengun sem fer yfir hættu- og viðmiðunarmörk. Ég ber fullt traust til hæstv. umhverfisráðherra til að taka slíkar upplýsingum mjög alvarlega og treysti því að hún og starfsfólk í ráðuneyti hennar séu að skoða þetta mál. Ég geri ráð fyrir því að ríkisstjórnin muni ræða þessi mál á næsta fundi sínum og ég hef ekki ástæðu til annars en að treysta vinnu hæstv. umhverfisráðherra þar til ríkisstjórnin kemur saman.
Frú forseti. Ég vil inna hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra, ef má kalla hann svo, eftir því hvað sé að frétta af vinnu stjórnvalda við þau mál. Nú er að mér skilst búið að skipa í fyrsta lagi aðgerðahóp fjögurra ráðherra, það var gert í lok febrúar, og þar boðað að innan skamms kæmu listar yfir aðgerðir og síðan átti hæstv. ráðherra fund með fulltrúum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Niðurstaða þess fundar var að skipa starfshóp stjórnvalda með fulltrúum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Allt er þetta nú gott og blessað en við hljótum að spyrja um aðgerðir og ekki síst þann hæstv. ráðherra sem hefur sjálfur haft uppi stór orð um það ófremdarástand og þann skort sem hér sé við að glíma. Hvað er að frétta af þessu starfi? Mun ríkisstjórnin leggja á borðið í þessa vinnu aukna fjármuni? Stendur t.d. til að reyna að hraða og auka umfang uppbyggingar á leiguhúsnæði? Því að ég er hjartanlega sammála hæstv. ráðherra að skorturinn er auðvitað stór hluti af þessum vanda. Hvað með innrás ferðaþjónustunnar á íbúðamarkaðinn? Verður það undir í þessari vinnu að setja einhverjar skorður við því að jafnvel jafn margar eða fleiri íbúðir fari úr almennri notkun yfir í ferðaþjónustu sem nemur því sem reynt er að byggja upp á hverjum tíma af nýjum leiguíbúðum, þannig að við spólum í sama farinu? Hvað með innrás leigufélaga í hagnaðarskyni inn á fasteignamarkaðinn sem við höfum horft upp á undanfarin misseri, með þeim afleiðingum m.a. að leiga hefur snarhækkað og nú er tekinn arður út úr þeirri mynd? Það væri fróðlegt að vita aðeins hvers er að vænta í þessum efnum. Hvenær er að vænta tillagna eða niðurstaðna og hvaða efnivið ætlar núverandi hæstv. ríkisstjórn að setja í einhverja úrlausn þessara mála? Að síðustu get ég ekki annað en spurt hæstv. ráðherra úr því ég hef færi á því hvort hann sé sáttur við svar félaga síns hæstv. fjármála- og [[Forseti hringir.]]efnahagsráðherra hvað varðar svonefndan lánsveðshóp sem birtist hér í síðustu viku þar sem á mannamáli er sagt að ríkisstjórnin ætli ekki að gera neitt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Það er skemmst frá því að segja að þessari vinnu miðar ágætlega. Við sögðum strax í upphafi að það væri ekki tilgangur þessa hóps að leggjast í löng skýrsluskrif enda hafa þær æðimargar verið skrifaðar um vanda húsnæðismarkaðarins á undanförnum árum heldur fyrst og fremst að koma fram með gagngerar tillögur til umbóta. Ég vænti þess að niðurstaða liggi fyrir á næstu vikum. Við funduðum með bæjarstjórum og borgarstjóra sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu í síðustu viku þar sem var einmitt farið yfir hverjar hugmyndir þeirra væru um hvað hægt væri að gera í þessum málum. Niðurstaðan var ekki að stofna nýjan starfshóp heldur einfaldlega að sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu myndu tilnefna tvo til þrjá fulltrúa í þann hóp sem er að störfum til þess að fylla betur inn í þá mynd sem þar er verið að reyna að draga upp. Við munum síðan kynna þær aðgerðir sem við teljum raunhæfar til úrbóta. Þetta er fjölþættur vandi. Auðvitað liggur hann fyrst og fremst í framboðsskorti og þar horfum við til hvernig við getum skerpt á skipulagi höfuðborgarsvæðisins og víðar á landsbyggðinni hvað ábyrgð sveitarfélaga varðar að tryggja nægilegt framboð lóða eða húsnæðis á móti væntri eftirspurn. Sá vandi sem við glímum við var algerlega fyrirsjáanlegur og magnast upp núna vegna þess hversu lítið framboð af húsnæði kemur nýtt inn á markaðinn. Þar munum við sjá merki strax í þeim málum sem ég legg fram fyrir þingið í vor þar sem við gerum tillögur til úrbóta. Við boðum ekki að ríkisvaldið komi inn með stórkostleg útgjöld heldur er fyrst og fremst horft til þess hvernig við liðkum fyrir uppbyggingu á fasteignamarkaði. Varðandi innkomu leigufélaga og uppbyggingu almennra leiguíbúða þá er búið að veita umtalsvert viðbótarfjármagn þar. Þess mun líka sjá stað í fimm ára ríkisfjármálaáætlun sem kynnt verður að lögð verður aukin áherslu á uppbyggingu svonefndra almennra íbúða. Það verður líka að hafa í huga að hér hefur heillengi verið talað [[Forseti hringir.]]um þörfina á að auka framboð af leiguhúsnæði. Hluti af því verður í félagslegu formi en hluti af því verður líka alltaf rekinn af einkaaðilum. [[Forseti hringir.]]Það þarf ekki út af fyrir sig að vera alslæmt enda hefur komið fram að leiguverð hefur hækkað minna en fasteignaverð á undanförnum misserum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er kannski ekki til að hrópa húrra fyrir þó að leiguverð hafi ekki algjörlega elt verðsprengingarnar á fasteignamarkaði hér á höfuðborgarsvæðinu, það hefur hækkað ærið samt. Ég er út af fyrir sig ánægður með að ekki eigi að eyða miklum tíma í mikla skýrslugerð en er kannski minna ánægður með það ef það er útgangspunkturinn að stjórnvöld ætli ekki að leggja efnislega neitt mikið meira af mörkum. Það held ég að hljóti náttúrlega að vera það sem þetta snýst um. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra, úr því að komið er á formlegt samstarf við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, sem er auðvitað hið besta mál: Hyggst ráðherra með einhverjum hætti efna til sambærilegs samráðs við sveitarfélög á landsbyggðinni, eða fulltrúa þeirra? Þar er líka víða um skort að ræða en af allt öðrum ástæðum en þeim sem við þekkjum hér. Ég held að ekki síður sé ástæða til að efna til einhvers konar samskipta við þau sveitarfélög sem glíma við húsnæðisvanda en af allt öðrum ástæðum en þeim sem aðallega hrjá menn á þessu landshorni. [[Forseti hringir.]]Hæstv. ráðherra kemur kannski einhverju að um það í seinna svari sínu.
Forseti. Það er blessunarlega svo að stjórnvöld þurfa ekki alltaf að puðra út milljörðum til að styðja við uppbyggingu á fasteignamarkaði og margt af því sem ítrekað hefur verið bent á eru einmitt þær hindranir sem settar hafa verið hvað varðar húsbyggingar af hálfu sömu stjórnvalda. Þar vantar að bæta skipulagslöggjöf. Þar vantar að horfa til þess með hvaða hætti hægt er að örva byggingu lítilla íbúða sem lítið hefur orðið úr. Þrátt fyrir áralanga umræðu um þörfina sjáum við einfaldlega að ekkert framboð er af slíkum íbúðum. Það snýr að verðlagningu lóða, reglum sem að því lúta. Það snýr að einhverju marki að byggingarreglugerð, þeim sveigjanleika sem þar er til uppbyggingar á litlu húsnæði. Þetta eru allt saman þættir sem við erum að skoða til að bæta úr. Varðandi spurninguna um uppbyggingu á landsbyggðinni er ég vel meðvitaður um þann vanda sem þar er við að glíma. Það er eitt af því sem við erum að horfa til, hvernig hægt er að styðja sérstaklega við sveitarfélögin úti á landi sem glíma við þetta misræmi á milli kostnaðarverðs og markaðsverðs húsnæðis á svæðinu.
Hæstv. forseti. Á vef Bjartrar framtíðar, flokks hæstv. heilbrigðisráðherra, er að finna eftirfarandi klausu, með leyfi forseta: „Endurreisum heilbrigðiskerfið, með stórbættri heilsugæslu um land allt, öldrunarþjónustu, lýðheilsu og forvörnum, nýjum Landspítala, betra gæðaeftirliti og miklu, miklu minni greiðsluþátttöku sjúklinga.“ Ég hygg að enginn setji sig upp á móti þessu nema síður sé og hefðu þessi orð vafalítið getað staðið sem stefnumál hvaða stjórnmálaflokks sem er. Frú forseti. Það horfir eilítið öðruvísi við þegar menn eru í færum til að gera raunverulega eitthvað í málunum. Þarna er ég að sjálfsögðu að vísa til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra kemur einmitt úr nefndri Bjartri framtíð. Nú ber svo við samkvæmt frétt sem birtist í Morgunblaðinu fyrir helgi að stór hluti fólks 67 ára og eldri veigrar sé við því að leita til tannlæknis vegna kostnaðar og einungis um helmingur fólks á þessum aldri fór til tannlæknis í fyrra. Sjúkratryggingum Íslands ber að endurgreiða þrjá fjórðu hluta tannlæknakostnaðar ellilífeyrisþega, en endurgreiðsla sem fólk fær er í raun talsvert minni þar sem hún miðast við úrelta gjaldskrá. Staðan er því sem sagt þessi, frú forseti: Fólk veigrar sé við því að leita eftir sjálfsagðri og eðlilegri heilbrigðisþjónustu vegna kostnaðar. Einnig kemur fram í Morgunblaðinu að hæstv. ráðherra Óttarr Proppé gaf ekki kost á viðtali um málið. Hæstv. forseti. Það fer ekki vel á því að láta málið liggja og tel ég að ekki verði hjá því komist að ráðherra svari þessu skýrt því það er nú einu sinni þannig með okkur mannfólkið að við finnum til á öllum aldri. Við finnum til þegar Karíus og Baktus banka upp á. Að mínu viti verður að bregðast við þessum vanda með einum eða öðrum hætti. Því langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann ætli sér að standa við miklu, miklu minni greiðsluþátttöku sjúklinga eins og svo fallega er skrifað á heimasíðu Bjartrar framtíðar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og áréttinguna. Ég mundi kalla það brýninguna og upprifjunina á stefnu Bjartrar framtíðar. Ég stend fullkomlega við þá stefnu. Ég stend fullkomlega við það að vilja miklu minni greiðsluþátttöku, eins og þar kemur fram og mun gera mitt besta til þess að koma því til verka eins og ég mögulega get komist til í hlutverki mínu sem ráðherra. Nú hef ég gegnt embætti ráðherra í rúma tvo mánuði og í þeim störfum starfað eftir fjárlögum fyrir árið 2017 sem samþykkt voru af Alþingi Íslendinga áður en þessi ríkisstjórn tók við. Þar er vissulega gert ráð fyrir auknum framlögum til þess að minnka heildargreiðsluþátttöku fólks samfara upptöku á nýju greiðsluþátttökukerfi sjúklinga núna í maí, en því miður er alveg rétt að tannlækningar eru enn þá að miklu leyti fyrir utan greiðsluþátttökukerfið í íslensku heilbrigðiskerfi. Það er miður. Ég er mjög meðvitaður um þann ágalla í kerfinu og hef oft tjáð mig um það, bæði eftir að ég varð ráðherra og áður, að ég myndi vilja sjá það breytast. Ég hef ekki verið í aðstöðu til þess að breyta því þær vikur sem ég hef gegnt ráðherraembætti. En þetta er eitt af því sem ég mun vissulega beita mér fyrir. Varðandi umfjöllun Morgunblaðsins. Það er góð umfjöllun. Það er kannski mikið sagt að ráðherra hafi sérstaklega ekki gefið kost á viðtali heldur komst ég hreinlega ekki til þess að veita viðtal í málinu þar sem ég var upptekinn á fundi, ef ég man rétt, með framkvæmdastjórum heilbrigðisstofnana [[Forseti hringir.]]úti á landi þegar verið var að vinna greinina.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svar hans. Það er að sjálfsögðu rétt hjá ráðherra, það getur verið snúið að komast í fé þegar fjárlögum hefur verið lokað. En fjárlögin voru samþykkt og ætlunin var að ný ríkisstjórn setti mark sitt á þau. Það er spurning hverjar áherslur Bjartrar framtíðar eru í þeirri vinnu. Hæstv. ráðherra veit það manna best að ef viljinn er fyrir hendi er ýmislegt hægt. Ég vil benda hæstv. heilbrigðisráðherra á að ráðherra vegamála fann 1.200 milljónir aukalega í samgöngubætur. Þá vil ég spyrja: Telur heilbrigðisráðherra útilokað að sambærileg upphæð kunni að finnast í fjármálaráðuneytinu ef vel er leitað svo létta megi öldruðum lífið?
Frú forseti. Þessi ráðherra er vel kunnugur því að skoða vandræði í fjárlögum. Ríkisstjórnin samþykkti og fól heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra sérstaklega að skoða það hvernig finna mætti leiðir til þess að fylla upp í tilfinnanlegan skort þegar kom að fjármögnun lyfja. Sú vinna er í gangi. Það er eitt af þeim verkefnum sem eru á mínu borði. Eins og þingmaðurinn minnist á eru 1.200 milljónir vissulega meira en enginn peningur, en í heilbrigðiskerfinu erum við að skoða 200 milljarða sem verið er að vinna með á mjög breiðu og stóru sviði. Víða kreppir skórinn. [[Forseti hringir.]]Ég reyni að vinna frekar heildstætt á málunum heldur en ég sé að hlaupa til í öllum [[Forseti hringir.]]málum. En aðalatriðið varðandi tannlækningarnar er að ég vil gera betur og [[Forseti hringir.]]við reynum að gera eins vel sameiginlega og við mögulega getum.
Virðulegur forseti. Ég er hér með spurningu til hæstv. heilbrigðisráðherra sem varðar kostnaðarþátttöku almennings vegna mismunandi tegundar sérfræðiþjónustu. Það styttist í innleiðingu á nýju greiðsluþátttökukerfi eins og hér hefur komið fram. Ætlunin er að verja þá notendur heilbrigðisþjónustunnar sem þurfa á mikilli þjónustu að halda. Af því tilefni sendi ASÍ frá sér tilkynningu um daginn. Athygli mín var vakin á því að í dæmum sem ASÍ tók af kostnaðarþátttöku almennings á þrenns konar þjónustu, þ.e. viðtali við kvensjúkdómalækni, viðtali hjá háls-, nef- og eyrnalækni og viðtölum hjá hjartalækni, var kostnaðarþátttaka almennings, kvenna, varðandi viðtöl hjá kvensjúkdómalækninum töluvert hærri. Í kjölfarið fór ég í nánari skoðun og greindi tölur frá árunum 2010–2016. Gróf yfirferð leiðir í ljós að þegar við skoðum meðaltal kostnaðarþátttöku almennings þá er hún í blönduðum greinum, þ.e. þar sem ekki er munur á því hvort karlar eða konur sækja þjónustuna, 11,5% yfir heildarmeðaltali. Þegar um er að ræða svokallaðar kvenlegar greinar er kostnaðarþátttaka almennings 10% yfir meðaltali. En þegar um er að ræða karllægar greinar er kostnaðarþátttaka einstaklinganna 33% undir meðaltali. Ég ætla í sjálfu sér ekkert að standa hér og mótmæla því ef lesa má milli línanna að karlar séu almennt einfaldari og ódýrari gerð af homo sapiens en konur. En mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort ekki sé ástæða til að fara betur ofan í saumana á þessum málum, kyngreina komugjöld til sérfræðinga og nota tækifærið nú þegar verið er að vinna að breytingum á greiðsluþátttökureglugerðum og koma þessum málum í lag. Því að þetta er ekki í lagi svona.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir góða fyrirspurn. Nú erum við að taka í gagnið nýtt kostnaðarþátttökukerfi sem unnið var af þverpólitískri nefnd sem skilaði af sér til heilbrigðisráðherra í mars 2015. Það er greiðslujöfnunarkerfi sem jafnan er kennt við Pétur H. Blöndal sálugan; hann er þingmaðurinn sem er skrifaður fyrir hugsuninni á bak við kerfið. Eins og hv. þingmaður benti á er það hannað til að dreifa kostnaðarþátttöku á sjúklinga þannig að þeir sem njóta mjög mikillar þjónustu greiði minna en ella, en þeir sem nota þjónustuna minna greiði að einhverju leyti meira. Auk þess var samkomulag um það - það var hluti af því þegar nýju lögin voru samþykkt í júní 2016, af öllum þingmönnum, ef ég man rétt, sem greiddu atkvæði - að bæta peningum inn í kerfið til þess að koma sérstaklega til móts við börn, aldraða og öryrkja. Ég verð að taka undir með hv. þingmanni, ég er sjálfur mikill aðdáandi kynjaðrar hagstjórnar og finnst að kynjagleraugun séu mjög mikilvæg þegar kemur að því að skoða málefni, bæði heilbrigðismál en ekki síður fjármál og excelinn. Ég verð að viðurkenna að almennt þegar ég horfi á heilbrigðisþjónustu og krankleika þá kyngreini ég hvorki þjónustuna né vandræðin, en ég veit að vissulega er sum heilbrigðisþjónusta háðari öðru kyninu en hinu. Ég hef ekki annað en orð hv. þingmanns fyrir þessum mismun sem mér þykir sláandi. Mér finnst vissulega ástæða til að skoða það betur og greina. Ég mun fagna þeirra vinnu og beita mér fyrir henni. Ég kem kannski betur að því í seinni ræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir svarið. Það er enda í anda þess sem ég vonaðist til að fá. Ég hef fullan skilning á því, þrátt fyrir töluverða umfjöllun í fjölmiðlum síðasta árið, ef ég man rétt, um hinn svokallaða bleika skatt sem virðist detta á hinar ótrúlegustu vörur, svo lengi sem einhverjar líkur er á að konur eða stúlkur noti þær umfram karla eða pilta, að það þarf töluvert hugmyndaflug til að ímynda sér að bleiki liturinn sé að ryðja sér til rúms í heilbrigðiskerfinu eins og þessar tölur benda til. Ég get því ekki annað en fagnað því að hæstv. ráðherra ætli að taka þetta upp og býð fram aðstoð mína við að sýna honum þessar tölur sem ég hef verið að glöggva mig á.
Frú forseti. Ég fagna því að fá að skoða þessar tölur betur. Það er alveg ljóst að í nýjum lögum um greiðsluþátttöku er það alls ekki ætlun löggjafans, ekki andi laganna, þvert á móti vil ég meina, að mismuna fólki eftir kyni eða öðru. Þvert á móti er löggjöfin sérstaklega hönnuð og sett fram til að reyna að jafna byrðarnar, bæði að reyna að koma í veg fyrir að þeir sem þurfa að nota mikla og fjölbreytta heilbrigðisþjónustu þurfi að greiða sérstaklega mikið fyrir það, eins og brögð voru að í fyrra kerfi, því miður, en einnig að gera það þannig að reyna að hlífa þeim sem hallast standa við miklum kostnaði. Það var greint að það væru sérstaklega barnafjölskyldur, heilbrigðisþjónusta barna, aldraðir og öryrkjar. Ég fagna þessari umræðu og hlakka til þess að halda henni áfram í betra tómi.
Virðulegi forseti. Þessi sérstaka umræða fjallar um innihald og tillögur sem finna má í skýrslu nefndar sem ætlað var að vinna að heildarendurskoðun á lögum nr. 25/1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra, Óttari Proppé, fyrir að taka þátt í þessari umræðu með mér. Umrædd skýrsla er umfangsmikil og vönduð yfirferð á núgildandi lögum ásamt tilmælum um hvernig þau megi bæta, t.d. með því að skipta þeim niður í þrenn sérlög, þ.e. lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir, sérlög um þungunarrof og sérlög um ófrjósemisaðgerðir. Þungunarrof er einmitt nýyrði sem umrædd nefnd leggur til að verði notað í stað orðsins fóstureyðing, en nýyrðið þykir lýsa aðgerðinni betur en hið gamla, ásamt því að vera hlutlausara í eðli sínu. Vil ég hér með lýsa stuðningi mínum við þá tillögu starfshópsins. Þó að skýrslan fjalli að einhverju leyti um kynheilbrigði og kynfrelsi karla ákvað sú sem hér stendur að afmarka umræðurnar við þungunarrof og kynfrelsi kvenna og þykir mér sú afmörkun ríma vel við meginniðurstöður nefndarinnar sem lúta að kynheilbrigði fólks, rétti einstaklingsins til að taka ákvörðun um barneign og mikilvægi þess að afmá úr lögunum alla mismunun. Þungunarrof, kynfrelsi kvenna og afnám allrar mismununar, þá sérstaklega gagnvart fötluðum einstaklingum, eru að mínu mati mikilvægustu leiðarstefin um framhald þessarar umræðu og við heildarendurskoðun laga um þennan málaflokk sem ég tel afar mikilvæga. Ég fagna því orðum hæstv. heilbrigðisráðherra þess efnis að augljóst sé að endurskoða þurfi löggjöfina enda hafi hún ekki tekið breytingum í rúm 40 ár sem og þeim orðum hæstv. ráðherra sem finna má í tilkynningu frá velferðarráðuneytinu þar sem hann sagði, með leyfi forseta: „Samfélagið er gjörbreytt, viðhorfin önnur og forræðishyggja sem stendur sjálfsákvörðunarrétti kvenna fyrir þrifum ætti að heyra sögunni til.“ Markmið mitt með því að efna til þessarar sérstöku umræðu er að fá fram afstöðu hæstv. heilbrigðisráðherra gagnvart nokkrum þeim atriðum og tillögum sem fram koma í skýrslu nefndarinnar. Lúta þau m.a. að þeim tímaramma sem ráðherra sér fyrir sér að verði í kringum heildarendurskoðun laganna, hvort ráðherra taki í einu og öllu undir tillögur nefndarinnar eða hvort hann sé mótfallinn einhverjum þeirra tillagna sem þar koma fram og ef svo er hvaða tillögum nefndarinnar ráðherra sé mögulega andsnúinn. Nefndin leggur m.a. til að konur fái sjálfar að taka ákvörðun um þungunarrof nema læknisfræðilegar ástæður mæli gegn því, öfugt við núverandi fyrirkomulag þar sem ósk konu um fóstureyðingu þarfnast samþykkis læknis og félagsráðgjafa eða tveggja lækna eftir því sem við á. Eins er lagt til að úrskurðarnefnd um fóstureyðingu eftir 16. viku meðgöngu verði lögð niður og konum gefið sjálfsvald um að óska eftir þungunarrofi fram að 22. viku meðgöngu, þ.e. fram að því að fóstur hefur náð lífvænlegum þroska. Telur sú sem hér stendur að þetta fyrirkomulag standi til bóta og spyr ráðherra hvort hann muni breyta lögunum til samræmis við þessar tillögur nefndarinnar. Nefndin leggur einnig til að lækka það aldurstakmark sem gildandi hefur verið um leyfi til ófrjósemisaðgerða, úr 25 ára í 18 ára til samræmis við lögræðislög og sjálfsákvörðunarrétt einstaklingsins. Ég spyr ráðherra hvort hann sé fylgjandi þeirri afstöðu nefndarinnar. Frú forseti. Helsta áhersla mín í þessum umræðum snýr þó að afnámi allrar mismununar í lögunum á grundvelli fötlunar. Þar vil ég sérstaklega vekja athygli á því að núverandi löggjöf brýtur á og vanvirðir kynfrelsi fatlaðra kvenna með ýmsu móti og saknaði ég þess að skýrsla nefndarinnar tæki á þeim ákvæðum með skýrari hætti. Þó leggur nefndin til að fjarlægja þau ógeðfelldu og ólöglegu ákvæði sem finna má í núverandi löggjöf þess efnis að lögráðamaður geti ákveðið fyrir hönd lögræðissvipts einstaklings að hann skuli fara í ófrjósemisaðgerð vegna þeirrar röksemdar að hann sé, með leyfi forseta, „varanlega ófær um að gera sér grein fyrir afleiðingum aðgerðarinnar vegna geðsjúkdóms, mikils greindarskorts eða annarra geðtruflana“. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann hyggist fjarlægja þessa nánast kynbótastefnu úr lögunum. Annað dæmi um grófa mismunun gagnvart fötluðum er að finna í 2. tölulið 13. gr. núgildandi laga, en þar stendur, með leyfi forseta: „Sé kona vegna geðsjúkdóms, mikils greindarskorts eða af öðrum ástæðum ófær um að gera sér grein fyrir nauðsyn aðgerðarinnar, þá er heimilt að veita leyfi til aðgerðarinnar samkvæmt umsókn lögráðamanns.“ Þetta ákvæði felur í sér skýlaust brot á ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er snýr að kynfrelsi fatlaðra sem og jafnréttisákvæðum samningsins. Þess ber einnig að geta að sérlegur sendiherra Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum hefur ítrekað lýst því yfir að ófrjósemisaðgerðir og fóstureyðingar sem framkvæmdar eru á einstaklingum gegn vilja þeirra eða án upplýsts samþykkis feli í sér pyndingar. Því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra að lokum hvort hann hyggist sjá til þess að þetta ákvæði verði afnumið úr lögunum.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa sérstöku umræðu, fyrir hennar góðu ræðu og ágætu spurningar. Nú í vor verða 42 ár síðan lög nr. 25/1975, lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, voru samþykkt hér á Alþingi og hafa engar efnislegar breytingar verið gerðar á lögunum síðan þau voru samþykkt. Í mars 2016 skipaði heilbrigðisráðherra, þ.e. forveri minn, nefnd sem ætlað var að vinna að heildarendurskoðun á lögum nr. 25/1975 og var skýrsla nefndarinnar kynnt og birt í febrúar sl. þar sem opnað var fyrir þann möguleika að senda inn athugasemdir við skýrsluna. Í skýrslunni eru tillögur að breytingum. Nefndin tók sérstaklega mið af þróun á sviði mannréttinda í þá átt að auka sjálfsforræði einstaklinga. Þá er ég að tala um rétt einstaklinga til að taka ákvarðanir um eigin hagsmuni sjálfir sem meðal annars endurspeglast í fjölmörgum alþjóðlegum samningum og dómafordæmum; margt hefur bæst við og verið samþykkt í þeim efnum, það segir sig kannski sjálft, margt sem við Íslendingar höfum gengist undir frá því að lögin voru sett árið 1975. Í því samhengi má nefna samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem var nýlega fullgiltur hér á landi. Þar er höfuðáhersla lögð á sjálfsforræði einstaklinga með fötlun. Þar eru ákvæði þess efnis að fatlaðir einstaklingar skuli njóta réttinda til jafns við aðra, að þeir skuli taka eigin ákvarðanir og virða skuli líkamlega og andlega friðhelgi þeirra. Það er í takt við það sem hv. þingmaður ræddi í ræðu sinni. Í ljósi þessarar þróunar var nefndin einhuga um að nauðsynlegt væri að gera breytingar á lögum nr. 25/1975 með það fyrir augum að tryggja og undirstrika rétt hvers einstaklings til sjálfsforræðis yfir sínum líkama sem og rétt hvers einstaklings til að taka ákvörðun um barneign. Nefndin var einhuga um að ný lög þyrftu að endurspegla nýja sýn á rétt kvenna og sjálfsforræði með það að leiðarljósi að konur ættu rétt á að taka ákvörðun um framtíð sína, heilsu og líkama, með ráðgjöf og aðstoð fagfólks ef þörf væri á. Eina leið til að ná því markmiði taldi nefndin vera að aðgangur að öruggum fóstureyðingum yrði að vera greiður og óhindraður fram að tilteknum tímapunkti. Þær breytingar sem nefndin leggur til eiga að miklu leyti rætur í reynslu af núverandi lögum, þeim þjóðfélagslegu breytingum sem orðið hafa á síðustu áratugum, tæknilegri þróun læknavísindanna og þeim hugmyndafræðilegu áherslum sem kynheilbrigði byggist á. Auðvitað skoðaði nefndin líka stöðu þessara mála í öðrum löndum, í nágrannalöndum og þeim löndum sem við miðum okkur við. Skýrsla nefndarinnar, sem var birt í febrúar sl., ber með sér skoðun en líka tillögu nefndarinnar um endurskoðun laga. Næsta skref er að vinna úr tillögu nefndarinnar og setja upp frumvarp til nýrra laga. Gera má ráð fyrir að hægt verði að leggja frumvarp fram á vorþingi 2018. Það er vilji minn sem ráðherra að fara að góðum ráðum nefndarinnar sem koma fram í skýrslunni, að þörf sé á að endurskoða lögin, að þörf sé á að byggja að miklu leyti á tillögum nefndarinnar eða taka þær mikið til fyrirmyndar í þeirri vinnu. Það var líka hluti af undirbúningi slíkrar lagasetningar að birta skýrslu nefndarinnar, kalla eftir athugasemdum um skýrsluna og um tillögur sem koma fram í skýrslunni, taka þann safnlið, skulum við segja, með okkur í undirbúningsvinnuna við að semja nýja löggjöf sem síðan yrði kynnt áður en hún yrði lögð fyrir Alþingi og færi í gegnum venjulega þinglega meðferð. Mér finnst mjög mikilvægt að svona vinna fari fram í sem allra mestu samráði við almenning allan, einkum í tilfelli svona málaflokks sem á við okkur öll en alveg sérstaklega helming landsmanna sem eru konur. Ég legg sérstaka áherslu á þann punkt sem hv. þingmaður bendir á varðandi sjálfsákvörðunarrétt fatlaðra. Ég styð þá tillögu nefndarinnar að aldurstakmark sé lækkað úr 25 árum í 18, hreinlega til samræmis við almennan sjálfræðisaldur í þessum málum eins og öðrum. Ég kem vonandi aðeins betur að því í lokaræðu minni.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa gríðarlega mikilvægu umræðu og vil hér í upphafi máls míns segja að sjálfsákvörðunarréttur hverrar konu yfir eigin líkama er grundvallaratriði, þar með talið hvort og þá hvenær kona kýs að eignast börn. Þannig er það ekki í núgildandi löggjöf. Því þarf að breyta. Ég fagna því skýrslu starfshóps sem hér hefur verið vísað til, sem unnið hefur að heildarendurskoðun á lögunum frá 1975. Mér finnst að þar sé vel tekið utan um málið og tillögurnar sem settar eru fram þar séu skýrar og vel rökstuddar. Þá langar mig að fagna því alveg sérstaklega að nefndin tekur fram að hún hafði samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks til hliðsjónar við vinnu sína. Það er nákvæmlega þannig sem vinna þarf öll mál því að þá fer samningurinn að virka. Því tengt eru tímamörk varðandi þungunarrof, annars vegar um alveg frjálst val fram til 22. viku og hins vegar settur upp valkostur, sem nefndin telur síðri, sem snýst um úrskurðarnefnd eftir 16. viku. Í tengslum við það, vegna þess að það á eftir að verða stór umræða um þetta bæði á Alþingi og í samfélaginu, langar mig að beina því til hæstv. heilbrigðisráðherra og spyrja hvort heilbrigðisyfirvöld hafi mótað stefnu varðandi fósturskimanir og fósturgreiningar. Hvert er markmiðið með slíkum skimunum? Það þarf að liggja fyrir þegar við ræðum málin í heild sinni. Að lokum [[Forseti hringir.]]vil ég ítreka það og segja að það er sjálfsákvörðunarréttur kvenna yfir eigin líkama sem er grundvallaratriðið og á að vera það.
Frú forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og vil fá að gera lokaorð hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur að mínum fyrstu orðum, um mikilvægi sjálfsákvörðunarréttar kvenna. Það er alltaf brýn ástæða til þess að ræða sjálfsákvörðunarrétt kvenna, kynfrelsi kvenna. Fordómarnir í gegnum tíðina hafa látið á sér kræla eins og við þekkjum. Ef við rennum í gegnum sögu t.d. þessarar löggjafar sjáum við glöggt að forræðishyggja af því tagi kemur þar fram eins og hún gerir oft gagnvart konum og öðrum hópum sem skilgreindir hafa verið sem minni máttar á einhvern hátt. Það er því sérstakt fagnaðarefni að í þessari samantekt varðandi endurskoðun á heildarlöggjöf um þetta mál er meginþráðurinn að endurspegla nýja sýn á rétt kvenna og sjálfsforræði og að konur eigi rétt á að taka ákvörðun um eigin líkama og eigin framtíð. Það er grundvallarbreyting á því að það sé konan sjálf en ekki nefnd sérfræðinga eða einstakir sérfræðingar sem þekki betur til hennar lífs eða aðstæðna en hún sjálf. Mig langar af þessu tilefni að tala örlítið um fordómana og hvað það er að ráða yfir eigin líkama. Við eigum að byrja á byrjuninni. Þess vegna er fagnaðarefni að tekin er sérstaklega fyrir umræða um kynlíf og kynfrelsi kvenna. Lagt var upp með að það ætti að ræða á hispurslausan og fordómalausan hátt. Ég vil taka undir það. Ég mun koma aftur hingað til þess að fara yfir aðra þætti þessarar samantektar. En mig langar að enda á að segja að ég tók saman bók um kynferðislegar fantasíur kvenna fyrir nokkrum árum en þá kom upp í þeirri umræðu mjög mikið af fordómum [[Forseti hringir.]]um það hvernig konur ættu að haga sér. Til dæmis var ein sagan þar um að ein konan hafði haft kynferðislega fantasíu um að eignast barn, [[Forseti hringir.]]sem lýsir vel hvað við erum að kljást við hér. Þetta er allt af sama meiði. [[Forseti hringir.]]Við eigum að líta á það á sama hátt. Ég kem aftur til þess að klára mál mitt.
Virðulegi forseti. Ég vil, eins og aðrir hér, þakka kærlega fyrir þessa umræðu og svör ráðherrans varðandi fyrirspurnirnar sem komu fram í upphafi. Þó að frummælandi hafi tekið ákvörðun um að afmarka mál sitt með þeim hætti sem raun ber vitni vil ég samt fá að taka fram að í tillögum hópsins eru fjölmargar góðar tillögur, sem við höfum kannski ekki sérstaklega rætt hér það sem af er þessari umræðu, sem snúa að kynheilbrigði, sem snúa einmitt að mikilvægi þess að gæta að kynfrelsi kvenna og sem snúa að réttindum fatlaðs fólks. Ég byrja á því sem ég tel vera jákvætt í tillögunum sem snýr að kynheilbrigði fólks hér á landi, ekki hvað síst ungs fólks. Þar má nefna tillögur um að hormónagetnaðarvarnir verði án endurgjalds fyrir stúlkur yngri en 20 ára og að þær verði líka án endurgjalds fyrir konur sem standa höllum fæti í samfélaginu, sem og að smokkar verði án endurgjalds í framhaldsskólum landsins. Áhugaverð rannsókn var gerð í Svíþjóð sem sýnir fram á að börn kvenna sem nota hormónagetnaðarvarnir, pilluna, eru einfaldlega hraustari. Þau eru þyngri þegar þau fæðast og það gengur betur bæði hjá þeim og mæðrum þeirra. Hins vegar eru umdeildari atriði inni í þessum tillögum. Það umdeildasta er kannski það sem mest hefur verið rætt almennt varðandi tillögur nefndarinnar, ekki síst það að lengja þann tíma sem konu er heimilt að fara fram á þungunarrof eða fóstureyðingu fram að lokum 22. viku þungunar. Í ljósi þess að nefndin undirstrikar mikilvægi þess að afmá skuli alla mismunun gagnvart fötluðum einstaklingum, sem ég tek algjörlega undir, tel ég mjög brýnt að þingið [[Forseti hringir.]]hlusti á þær athugasemdir sem koma frá hagsmunasamtökum fatlaðs fólks, þar á meðal ábendingar sem nefndinni bárust um að þessi breyting [[Forseti hringir.]]gæti og fremst beinst að fötluðu fólki.
Herra forseti. Málshefjandi, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, vekur hér verðskuldaða athygli á efni og tillögum nefndar sem hefur fjallað um heildarendurskoðun laga nr. 25/1975. Nefndin skilar vandaðri vinnu og afar vel ígrunduðum tillögum sem horfa til framfara og réttarbóta á mjög mikilvægu sviði. Sjálfsákvörðunarréttur kvenna er rauður þráður og leiðarljós í tillögunum og er það auðvitað sérstakt fagnaðarefni. Einn af þeim þáttum sem nefndin tekur til skoðunar er kynfræðsla og leggur hún til að gerð verði úttekt á kynfræðslu í grunn- og framhaldsskólum landsins. Kynfræðsla er grundvallaratriði til að efla kynheilbrigði í víðtækri merkingu. Mikilvægt er að hafa í huga að kynheilbrigði snýst ekki bara um verklega þætti og líffræði kynlífsins. Það snýst ekki síður um samskipti, tjáningu og frjálsan vilja til að taka þátt í kynlífi eða hafna því. Af þessum sökum þarf að samþætta þessa þætti í þeirri fræðslu sem veitt er ungu fólki. Leggja þarf áherslu á aukna fræðslu um kynfræði, kynfrelsi og eðlileg samskipti þar sem samþykki er grundvallarsjónarmið. Að auki er rétt að efla kennslu í almennri kynjafræði sem fjallar um stöðu kynjanna í samfélaginu og eykur skilning á nauðsyn jafnréttis. Kynfræðslu af þessu tagi er nauðsynlegt að yfirvöld heilbrigðis- og menntamála taki höndum saman um að móta og innleiða eins og best verður á kosið á öllum skólastigum. Ekki er nóg að útbúa gott kennsluefni og leiðbeiningar til kennara. Mikilvægt er að mennta og endurmennta kennara og aðra þá sem sinna þessu mikilvæga verkefni.
Herra forseti. Í núgildandi lögum er þungunarrof í útgangspunkti óheimilt. Til að fá leyfi þarf kona að sækja um, fara í viðtöl og tveir læknar eða læknir og félagsfræðingur að skrifa greinargerð um málið áður en það er samþykkt. Það er í rauninni stórskrýtin hugmynd að það sé annarra en konunnar sjálfrar að ákveða að hún skuli ganga með barn í níu mánuði og fæða með öllum þeim óþægindum og afleiðingum sem slíkt getur haft í för með sér fyrir viðkomandi. Í því felst sjálfræðissvipting sem á sér ekki hliðstæðu. Við myndum t.d. ekki þvinga fólk til að gefa úr sér líffæri þó að vitað væri að það bjargaði lífi annars. 93,8% allra tilfella þungunarrofs eiga sér t.d. stað fyrir tólftu viku meðgöngu. Þá er ekkert fóstur komið til skjalanna. Þá er um að ræða frumuklasa sem verður að fósturvísi en er ekki orðinn að fóstri. Meiri líkur en minni eru á að hann deyi án inngrips en getur orðið að fóstri á tólftu til fjórtándu viku. Orðið fóstureyðing er beinlínis gildishlaðið, villandi og jafnvel rangt. Í því getur birst ónærgætni sem þegar verst lætur er til lítils annars en að valda sektarkennd hjá konum. Það er því sjálfsagt og nauðsynlegt að breyta heitinu úr fóstureyðingu í þungunarrof. Á Facebook sá ég t.d. að Erna Magnúsdóttir fósturfræðingur bendir á að til séu konur sem séu það frjósamar að getnaðarvarnir virki illa. Þær mæta gjarnan fordómum af því að þær þurfa að rjúfa þungun ítrekað. Frú forseti. Skýrslan sem er tilefni umræðunnar hér er fróðleg, vel unnin og ég tel það skyldu Alþingis að taka mið af henni við gerð lagabreytinga og aðgerða sem styðja enn frekar sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Að lokum þarf að efla kynfræðslu og kenna okkur körlum að sýna meiri ábyrgð.
Það er í anda umræðunnar að forseti er frúarkenndur.
Virðulegi forseti. Með leyfi forseta langar mig að vitna í 216. gr. almennra hegningarlaga: „Kvenmaður, sem deyðir fóstur sitt, skal sæta fangelsi allt að 2 árum. Ef sérstaklega ríkar málsbætur eru fyrir hendi, má ákveða, að refsing falli niður. Mál skal ekki höfða, ef 2 ár eru liðin frá því að brot var framið. Ónothæf tilraun er refsilaus. Hver, sem með samþykki móður deyðir fóstur hennar eða ljær henni lið sitt til fóstureyðingar, skal sæta fangelsi allt að 4 árum.“ Í almennum hegningarlögum er fóstureyðing glæpur. Við erum ekki búin að stíga það skref að afnema ákvæðið og fella það brott úr almennum hegningarlögum. Hv. þm. Logi Einarsson sagði að skilgreining á fóstri væri sú að fram að 12. eða 16. viku væri það einungis frumuklasi. Í greinargerð með frumvarpi til almennra hegningarlaga frá 1940 stendur um 216. gr., með leyfi forseta: „En fósturástand telst byrjað, þegar frjóvgun hefir átt sér stað.“ Við erum með úrelt lög þegar kemur að refsingu og hugmyndum um hvað sé rétt og hvað rangt þegar kemur að kynfrelsi kvenna og fólks. Það endurspeglast í almennum hegningarlögum sem eru úr sér gengin, lögum sem eru allt of gömul. Mikið af þessum lagabókstaf byggist á 19. aldar lagatexta, hin sértæku almennu hegningarlög sem og hin almennu. Mér þykir mjög alvarlegt þegar við stöndum frammi fyrir því að borgarinn les almenn hegningarlög lands síns og sér að fóstureyðingar eru í raun og veru bannaðar, að þær varði við fangelsisvist. Einu breytingarnar sem hafa orðið á þessari klausu eru frá 1998 þegar orðið „varðhald“ var fellt úr gildi. Virðulegi forseti. Það er kominn tími til að við fellum þessa grein úr gildi sem fyrst. Ég hugsa að sérlögin um fóstureyðingar og kynheilbrigði [[Forseti hringir.]]séu alveg nóg. Þetta er lítil aðgerð sem væri hægt að fara í strax og meira en kominn tími til.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa sérstöku umræðu. Ég vil líta á skýrsluna og umræðuna í kjölfar hennar sem jafnréttismál og þar með sagt mikilvægt jafnréttismál. Ég vil vitna í orð Vilmundar Jónssonar sem var landlæknir árið 1934 þegar hann sagði, ótrúlegt en satt, árið 1934, með leyfi forseta: „Mundi ég fyrir mitt leyti jafnvel geta fallist á þá löggjöf um fóstureyðingar, er þeir heimta, sem lengst vilja ganga og láta konur með öllu sjálfráða um, hvort þær vilja verða mæður eða ekki.“ Margt og mikið í skýrslunni þarf ekki eingöngu umræðu hér í þessum þingsal og innan heilbrigðiskerfisins heldur í samfélaginu almennt. Eitt sem ég tel vera mjög mikilvægt er umræða um kynheilbrigði. Mikilvægt er að við viðurkennum rétt fólks til kynheilbrigðis og frjósemisheilbrigðis sem á mannamáli þýðir í rauninni rétt hvers og eins til að njóta kynlífs. Ég tel að við eigum einnig að líta á umræður um kynheilbrigði sem forvörn. Í skýrslunni er sagt, með leyfi forseta: „Einstaklingurinn geti notið einkalífs er viðkemur kynlífi hans. Hann búi við sjálfræði, heilindi og öryggi varðandi eigin líkama. Hann hafi frelsi til að tengjast öðrum kynferðislega og geti óhindrað tjáð sínar kynferðislegu tilfinningar. Hann eigi rétt á alhliða kynfræðslu. Jafnframt að hann hafi möguleika á því að taka óþvingaðar ákvarðanir um barneignir og takmörkun þeirra. Hann hafi aðgang að upplýsingum sem byggjast á gagnreyndri þekkingu og hafi aðgengi að kynheilbrigðisþjónustu“ Ég kem meira inn á þetta á eftir.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna umræðunni um skýrslu starfshóps um heildarendurskoðun laga nr. 25/1975 og vil gera að umtalsefni fóstureyðingar sem framkvæmdar hafa verið á fötluðum einstaklingum. Í nýlegri afar vandaðri en átakanlegri skýrslu vistheimilanefndar um Kópavogshæli og aðbúnað fatlaðra þar kemur fram, með leyfi forseta, að: „nokkur fjöldi kvenna sem vistaðar voru á Kópavogshæli undirgekkst ófrjósemisaðgerð meðan á vistun stóð“. Það kemur líka fram í þessari vönduðu skýrslu að í 18. gr. laganna frá 1938 sé að finna skilyrði að framkvæma ófrjósemisaðgerð. Þessi skilyrði séu fyrir hendi ef viðkomandi er fullra 25 ára en er „vegna geðsjúkdóms, mikils greindarskorts eða annarra geðtruflana varanlega ófær um að gera sér grein fyrir afleiðingum aðgerðarinnar, er heimilt að veita leyfi til aðgerðar samkvæmt umsókn sérstaklega skipaðs lögráðamanns.“ Nú vill svo til að í þessari skýrslu kemur fram að á árunum 1938–1975 voru alls um 59 umsóknir um ófrjósemisaðgerð ekki undirritaðar af þeim sem gekkst undir aðgerðina. Þar segir: „Flestir sem gerðir voru ófrjóir án þess að undirrita umsókn voru undir tvítugu. Í flestum þessum tilfellum voru það foreldrar viðkomandi sem skrifuðu undir en einnig voru slíkar umsóknir undirritaðar af systkinum eða öðrum aðstandendum, lögráðamönnum, fulltrúum barnaverndarnefnda eða skipuðum tilsjónarmönnum. Talið var að í meiri hluta umsókna um aðgerð á fólki vegna andlegs vanþroska eða geðveiki mætti merkja að frumkvæðið hefði ekki komið frá viðkomandi sjálfum.“ Nú ber svo við að frá árinu 1975 höfum við ekki tölulegar upplýsingar um fjölda aðgerða sem gerðar [[Forseti hringir.]]hafa verið á fólki sem býr við fötlun eða andlegan vanþroska. Ég mun óska eftir svari frá hæstv. ráðherra hvort hann muni beita sér fyrir því að frelsi kvenna til að ráða yfir eigin líkama nái líka til [[Forseti hringir.]]frelsis fatlaðra kvenna til að taka ákvarðanir er lúta að því að ráða yfir eigin líkama. Og þá, [[Forseti hringir.]]fyrirgefðu, herra forseti, hvort rannsakað verði hvort ófrjósemisaðgerðir eftir árið 1975 hafi verið gerðar með óupplýstu samþykki.
Forseti verður að biðja alla að virða ræðutíma.
Herra forseti. Þegar ég lauk máli mínu hér áðan var ég að tala um fordóma og sjálfsákvörðunarrétt því þetta fer merkilega mikið saman og ég tel að sé mjög mikilvægt að við setjum það í þetta samhengi. Skýrsluhöfundar virðast gera það líka og leggja mikla áherslu á að kynfræðsla þurfi að vera hispurslaus og heiðarleg og það er meira að segja talað um gagnvirkar kennsluaðferðir, sem ég veit ekki hvað þýðir en hljómar vissulega skemmtilega. Í öllu falli er það eitthvað sem við verðum að tala um samfara þessu því það er skömm gagnvart kynhegðun kvenna. Þetta er einn þáttur af því sem hefur staðið konum fyrir þrifum í gegnum aldirnar. Það er okkar verkefni að passa að þær þurfi ekki að burðast með það inn í næstu aldir. Varðandi tillögurnar sjálfar held ég að það beri sérstaklega að fagna þessu með byrjunina og grunninn, hvaðan kemur þetta allt saman. Því er sérstaklega áhugavert að velta upp hugmyndum um t.d. ókeypis smokka í menntaskólum. Ef maður hugsar um peninga í því samhengi þá er auðvitað áhugavert að það sem við köllum núna fóstureyðing er niðurgreitt af ríkinu í svona miklum mæli meðan getnaðarvarnir eru það síður. Við erum það Norðurlandanna sem greiðum hvað minnst í þeim þætti málsins sem er eflaust hægt að endurskoða. Varðandi tímalengdina varð ég örlítið skeptísk fyrst um hversu rúmur rammi þetta væri, en mér finnst skýrsluhöfundar rökstyðja það vel. Ég vil að lokum segja að almennt er ég ekki mjög hrifin af því að við breytum orðum þegar við þurfum að tækla fordóma, í staðinn fyrir bara að reyna að tækla fordómana. En að sama skapi finnst mér hins vegar ástæðan fyrir því að breyta fóstureyðingu yfir í þungunarrof vel rökstudd í skýrslunni og set mig því ekki á móti því. Að öðru leyti þakka ég fyrir umræðuna.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir mjög greinargóð svör sem hann veitti hér. Eins og fram hefur komið hjá öðrum hv. þingmönnum sem hér hafa talað er rauði þráðurinn og grundvallaratriðið sem fram kemur í þessari skýrslu sjálfsákvörðunarréttur kvenna, að þær hafi sjálfsákvörðunarvald yfir eigin líkama. Mig langar líka að segja að við ræðum hér málefni sem margir hafa mjög misjafnar skoðanir á. Það sáum við m.a. af fréttaflutningi þegar skýrslan hafði verið kynnt í febrúar, að mig minnir. Því tel ég að það sé mjög góð ákvörðun hjá hæstv. heilbrigðisráðherra að opna hana til kynningar, að fólk geti átt samtal og viðræður um efni hennar, því eins og ég sagði eru skoðanir mjög misjafnar. Ég vil fagna því sem fram kemur í skýrslunni að auka eigi gæði t.d. kynfræðslu í skólum og auka símenntun þeirra kennara sem sinna þessum málum því að þarna erum við m.a. að ræða forvarnir og öll umræða um málið meðal ungmennanna okkar er góð og að þau hafi vitneskju sem stuðlar að auknu kynheilbrigði meðal þessa mikilvæga hóps í okkar góða samfélagi. Síðan eru þarna atriði sem maður veit að eru mjög skiptar skoðanir á sem varða t.d. getnaðarvarnir til ungmenna án samráðs við foreldra og rýmri tíma vegna þungunarrofs. En ég fagna því verulega að þessi skýrsla sé komin út og þeim rauða þræði sem er í gegnum hana sem er sjálfsákvörðunarréttur kvenna.
Herra forseti. Konur eiga að ráða eigin líkama. Sjálfsákvörðunarréttur kvenna á ekki að verða óþarfri forræðishyggju að bráð. Löggjöf okkar á að endurspegla þessi meginsjónarmið líkt og nefndin leggur til í tillögum sínum. Rof þungunar eða þungunarrof, eins og nefndin leggur til að komi í stað orðsins fóstureyðingar, á með réttu að vera ákvörðun konunnar einnar. Orðanotkun skiptir máli þegar rætt er um þessi mál og orðið þungunarrof er hlutlaust og mun betra en fóstureyðing. Hér skal tekið undir þau sjónarmið að það eigi fyrst og fremst að ráða för við breytingar á lögum að endurspegla nýja sýn á rétt kvenna og sjálfsforræði. Konur eiga að hafa skýlausan rétt til að taka ákvörðun um eigin líkama og eigin framtíð og til þess þarf aðgangur að öruggu þungunarrofi að vera greiður og óhindraður nema sérstakar og brýnar læknisfræðilegar aðstæður standi því í vegi. Ákvörðun um að grípa til þungunarrofs er ekki léttvæg. Fyrir því geta verið margar ástæður. Það fyrirkomulag sem við búum við í dag, að sérstök úrskurðarnefnd komi til skjalanna þegar kona vill þungunarrof, er gagnstætt viðhorfum um vald kvenna til að taka sjálfar ákvörðun um eigin líkama. Því er löngu tímabært að breyta. Það er ekki í samræmi við nútímann og frjálslynd viðhorf að konur þurfi að sæta því að verða að réttlæta ákvörðun sína fyrir nefnd fólks sem oft og tíðum þekkir ekki til aðstæðna og getur haft uppi sjónarmið sem eru gagnstæð vilja og ákvörðunarrétti konunnar. Tillögur nefndarinnar um að leggja úrskurðarnefndina niður eru því mjög til bóta. Að lokum er ástæða til að þakka þeim sem að þessum tillögum standa fyrir vandaða vinnu og hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til að leggja tillögur fyrir Alþingi sem taka ríkulegt mið af þeim.
Virðulegi forseti. Við fengum dágóða kynningu á skýrslunni í velferðarnefnd. Það var annað sem vakti sérstaka athygli mína sem ég tel að við eigum einnig að ræða opinskátt og það er aðgengi að getnaðarvörnum og ráðgjöf. Í skýrslunni kom fram að ákveðinn hópur í samfélaginu á erfiðara með að nálgast og nota getnaðarvarnir. Þar má nefna unglingsstúlkur, konur sem dvelja við erfiðar félagslegar og fjárhagslegar aðstæður, einnig konur sem eiga við geðræn vandamál eða andlega fötlun að stríða. Ég tel með tilliti til þeirrar umræðu sem verið hefur um fátækt að við eigum sérstaklega að huga að þessum hópum. Mikilvægt er að áhersla verði lögð á gæði ráðgjafar og fræðslu um getnaðarvarnir. Við eigum að vera meðvituð um að ef ráðgjöf um getnaðarvarnir er af takmörkuðum gæðum verður það til þess að konur hætta að nota sumar tegundir af getnaðarvörnum sem auðvitað eykur líkur á því sem skýrt er sem óráðgerð þungun og áhætta við kynsjúkdómasmit. Mikilvægt er að ráðgjöfin byggist á samráði og að kona fái í samráðinu fullnægjandi upplýsingar til að hún geti sjálf tekið ákvörðun um sína getnaðarvörn. Ég fagna sérstaklega þeirri tillögu sem er lögð fram í skýrslunni, með leyfi forseta, um „að fagráð um kynheilbrigði verði stofnað sem starfi innan embættis landlæknis. Hlutverk þess sé að halda utan um málaflokkinn kynheilbrigði“. Einnig: „Gerð verði úttekt á kynfræðslu í grunn- og framhaldsskólum landsins. Fagráð um kynheilbrigði fari yfir heildstætt kynfræðsluefni og gæti þess að það uppfylli gæðavísa áður en það er nýtt í fræðsluskyni. Fagráð um kynheilbrigði sjái til þess að haldin séu regluleg námskeið fyrir þá kennara og aðra í skólum landsins sem sinna kynfræðslunni. Fagráð um kynheilbrigði gæti þess að kynfræðsla nái til unglinga og ungs fólks sem dottið hefur úr námi.“ [[Forseti hringir.]] Enn og aftur, hópar sem þarf sérstaklega að hlúa að.
Virðulegur forseti. Mér finnst þetta hafa verið góð umræða og margt gott og skilmerkilegt sem hefur komið fram. Það er rétt eins og ég drap á áðan að þetta er góð og vönduð skýrsla. Hún leggur til ýmsa hluti sem eru bráðnauðsynlegir eins og t.d. tillögur um kynfræðslu og annað slíkt. Mér finnst færð góð rök fyrir því að tímamörk þungunarrofs verði rýmkuð. Ég styð það, þ.e. þungunarrof verði gert heimilt til 22. viku eða þar til fóstur er talið hafa náð lífvænlegum þroska og að konur fái umfram allt sjálfar að taka ákvörðun nema læknisfræðilegar ástæður mæli gegn því. Áfram verði þó ákvæði í lögum um það að þungunarrof fari fram eins fljótt og auðið er og helst fyrir 12. viku. Staðreyndin er auðvitað sú að 93,8% tilfella falla undir það. Ég er ekki sammála hv. þm. Hildi Sverrisdóttur þegar hún segir að við eigum ekki alltaf að breyta um orð til þess að vinda ofan af fordómum. Ég get verið sammála um ýmislegt í því, t.d. svona fallegt orð eins og gamalmenni sem varð allt í einu skammarorð og menn fóru að nota eldri borgari og nú síðustu misserin heldri borgari. Það er allt annars eðlis. Fóstureyðing, það er gildishlaðið, það felur í sér fordóma og það er í 93,8% tilfella beinlínis rangt. Þannig að hitt orðið er fallegt. Það er held ég vel til fundið að styðja við þá orðanotkun.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá áhugaverðu umræðu sem hér hefur skapast og þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem tóku til máls. Eins vil ég fagna því að til standi heildarendurskoðun fyrir vorþing 2018 og fagna vilja hæstv. ráðherra gagnvart því að fara að góðum ráðum nefndarinnar. Ég vil þá gjarnan vita með hvaða móti ráðherra hyggst semja nýja löggjöf. Hæstv. ráðherra finnst mikilvægt að umbreytingin verði í samráði við alla landsmenn sem ég tek heils hugar undir. En ég spyr hvort endurskoðunin verði fullkomlega á forræði ráðherra eða hvort hann hyggist fara með það í þingið, jafnvel í þverpólitískum hópi þingmanna. Annars má ég til með að ítreka tvær spurningar mínar til ráðherra. Ég spyr hvort ráðherra hyggist afnema ákvæði laganna er lúta að ófrjósemisaðgerðum á fötluðum einstaklingum án upplýsts samþykkis þeirra. Sömuleiðis hvort ráðherra hyggist afnema ákvæði laganna er lúta að fóstureyðingum á fötluðum konum án upplýsts samþykkis þeirra. Í ljósi þess tímaramma sem ráðherra hefur gefið út, telur ráðherra ekki tilefni til þess að afnema þessi ákvæði fyrr, ef ekki strax, eða grípa með öðru móti inn í til þess að tryggja að ófrjósemisaðgerðir sem og fóstureyðingar verði aldrei framkvæmdar án upplýsts samþykkis og vilja þeirra sem í þær fara? Í ljósi ummæla hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur um skort á upplýsingum um framkvæmd slíkra aðgerða, mun ráðherra afla sér upplýsinga um umfang og fjölda ófrjósemisaðgerða sem og fóstureyðinga sem framkvæmdar hafa verið án upplýsts samþykkis viðkomandi?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir mjög góða umræðu, þá fyrstu af mörgum, vona ég. Til þess að svara strax þeim spurningum sem til mín var beint í síðustu ræðu hv. málshefjanda finnst mér alveg vel koma til greina að ganga einhverja skemmri skírn með að afnema þau lög sem taka sjálfsákvörðunarrétt fatlaðra kvenna af þeim þegar kemur að ófrjósemisaðgerðum. Ég verð að segja að mér eins og langflestum finnst þyngra en tárum taki þær upplýsingar sem við höfum fengið um ófrjósemisaðgerðir sem hafa verið gerðar að fólki forspurðu hingað til. Sú staða að ekki séu þekktar upplýsingar um það á hverjum ófrjósemisaðgerðir voru gerðar eftir árið 1975 þykir mér mjög miður. Ég hef aðeins borið mig eftir því að fá þær upplýsingar en er ekki viss um að þær séu aðgengilegar, hreinlega vegna þess að skráningu var ábótavant á þessu tímabili. En vissulega mun ég halda áfram að reyna að komast að því. Ég vil taka undir með flestum ef ekki öllum sem hafa tekið til máls í dag að sjálfsákvörðunarréttur kvenna er ákveðið grunnstef í þessari vinnu. Það er ekki verk eins karls sem vill svo til að er heilbrigðisráðherra að taka ákvarðanir um þennan mikilvæga málaflokk. Þess vegna vil ég að vinnan og undirbúningur löggjafar sé sem opnust, það sé gert með því að taka tillit til vinnu nefndarinnar, athugasemda sem borist hafa, með því að væntanleg löggjöf verði kynnt og kallað eftir athugasemdum áður en hún kemur til þingsins o.s.frv. Og sérstaklega í ljósi sögunnar þegar kemur að sögu ófrjósemisaðgerða sem við höfum verið að fá fréttir af því miður aftur og aftur þá finnst mér mjög mikilvægt að við horfum til þess að [[Forseti hringir.]]mannréttindasamningur um réttindi fatlaðs fólks verði í hvívetna hafður í forgrunni í þessari vinnu. - Ég þakka fyrir góða umræðu.
Virðulegur forseti. Ég er þakklátur fyrir að fá að taka til máls hér í dag og fjalla um þetta efni sem snertir okkur öll og hæstv. ráðherra fyrir að vera hér með okkur og taka einnig þátt. Við Íslendingar erum ung þjóð, yngsta Norðurlandaþjóðin með fæsta eldri borgara í okkar röðum. En þrátt fyrir þetta hefur engin þjóðanna verið jafn áköf í stofnanavæðingu í öldrunarþjónustu og Íslendingar. Allt fram á þennan dag hefur sú ofurtrú verið áberandi að stofnanavistun sé besta lausnin fyrir flesta. Um þessa ósveigjanlegu, róttæku og dýru leið hafa æ fleiri efasemdir. Nærri 9% eldri borgara búa á sérbúnum stofnunum hér á landi og fjórðungur þeirra sem eru yfir áttrætt. Þetta er hærra hlutfall en tíðkast hjá nágrannaþjóðum okkar sem virkja í mun ríkara mæli fjölbreyttari og sveigjanlegri úrræði. Hér þrífst enn rótgróin stofnanamenning. Er óbreytt fyrirkomulag það sem ný kynslóð eldri borgara kýs helst? Við þurfum að tryggja af alúð hjúkrun og umönnun þegar líður að lokum og heilsan bregst. Hefðbundnar stofnanir þar sem eldra fólki er búinn samastaður í árafjöld eru hins vegar á undanhaldi. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann deili þessari skoðun með þorra heilbrigðisstétta. Og í hve miklum mæli hefur kostnaðarþátturinn við stofnanarekstur verið veginn á móti öðrum valkostum? Stjórnvöld hafa á undanförnum árum gefið þessum málum gaum en við stöndum engu að síður langt að baki nágrannaþjóðum okkar á mikilvægum sviðum. Ástæðurnar eru eflaust margar. Hluti vandans er stjórnsýslulegur. Ég nefni tvennt, málaflokkurinn heyrir undir tvo ráðherra og félagsleg þjónusta við aldraða er í meginatriðum á hendi sveitarfélaga en heilbrigðisþátturinn á hendi ríkisins. Ábyrgðinni er þannig kastað á dreif og ekki víst að leiðir og lausnir verði árangursríkar og markvissar. Mun hæstv. ráðherra beita sér að einhverju leyti fyrir breytingum á þessu sviði? Við stöndum á þröskuldi nýrra tíma. Stórir aldurshópar eru að hverfa á eftirlaun, upplýst og menntað fólk sem á sér mörg ár ólifuð, langflestir með virkri þátttöku í samfélaginu, við góða heilsu, vilja til starfa eftir getu og áhuga. Hin unga tápmikla þjóð er í heild að eldast sem mun til lengri tíma litið hafa áhrif á allt gangverk samfélagsins. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er þessi þróun hugleikin honum og með hvaða hætti er unnið með málefnin í ráðuneytinu? Einstaklingum eldri en 80 ára mun fjölga, glíman við heilabilun er stór áskorun, breyttar sjúkdómasamsetningar blasa við, nýir meðferðarmöguleikar þróast, við horfum fram á breyttar kröfur og væntingar. Sviðið mun stækka með öflugum hópum sem hafa þekkingu og skoðanir á sínum högum og mynda öfluga þrýstihópa. Þetta er allt að gerast, eldri borgarar eru að verða meðvitaðri, eru að valdeflast. Lýðfræðileg þróun er í eina átt, það er ekki víst að vinnufúsum höndum til starfa í þágu þeirra sem þarfnast aðstoðar fjölgi. Það er eins líklegt að við munum búa við skort á vinnuafli í náinni framtíð og ólíklegt er að fjölskyldan gegni áfram því lykilhlutverki sem við höfum átt að venjast. Áskoranirnar eru margar og tækifærin líka. Nýjar lausnir, ný tækni, nýjar aðferðir og ný hugsun getur hjálpa okkur. Þjónustan er fjölbreytileg og þarf að vera það. Í dag er hún brotakennd og á margra höndum. Við þurfum að efla enn frekar notendasamráð við hina öldruðu sjálfa en um leið að styrkja rammann utan um stjórnun, þverfaglega nálgun og menntun í málaflokknum og tryggja að þeir sem eru í mestri þörf njóti fyllsta öryggis. Eldri borgarar vilja njóta sjálfstæðis og hafa forræði yfir sínum málum svo lengi sem kostur er. Þeir vilja hafa aðgang að vinnumarkaði á hvetjandi forsendum. Um þetta erum við sammála í orði en á borði vantar nokkuð upp á. Farsæl öldrun er kappsmál okkar allra. Við getum miklu ráðið hvernig til tekst með tímanlegum og fyrirbyggjandi ráðstöfunum. Vísbendingar um það komu m.a. fram í nýlegri greiningu á högum og líðan aldraðra á Íslandi sem kynnt var í lok síðasta árs. Til er á Íslandi fullbúið módel og leiðarkerfi sem fagfólk vill hrinda í framkvæmd sem er fjölþætt heilsurækt aldraðra í samstarfi við sveitarfélög og hefur það að langtíma- og viðvarandi markmiði að móta heilsueflandi samfélög. En kostnaður við að hrinda hugmyndinni í framkvæmd stendur verkefninu sennilega fyrir þrifum. Ég spyr því ráðherra hvort hann muni styðja við slíka langtímahugsun í samstarfi við sveitarfélög með því að veita fé í slík verkefni. Virðulegur forseti. Í september sl. skilaði samstarfsnefnd ýmissa hagsmunaaðila greinargerð til þáverandi velferðarráðherra, Eyglóar Harðardóttur, sem nefnist Mótun stefnu í þjónustu við aldraða til næstu ára þar sem tekið er á 11 skilgreindum þáttum eins og t.d. almannatryggingakerfinu, heilsueflingu, rétti aldraðra til sjálfstæðrar búsetu og sjálfræðis, gæðum og gæðaviðmiðunum, heilabilun og réttindagæslu. Ég leyfi mér að lokum að spyrja hæstv. ráðherra hvort unnið sé í ráðuneytinu á grundvelli þessarar skýrslu og hvar á vegi vinnan sé stödd.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja og kalla eftir umræðu um þetta mikilvæga málefni sem mér er mjög hugleikið. Ég vil þakka honum sömuleiðis fyrir kjarnmikla og frábæra ræðu sem ég held að ég geti heils hugar tekið undir orð fyrir orð. Ég vildi gjarnan fá að gera mjög margt að mínum orðum af því sem hv. þingmaður bendir á og leggur áherslu á. Það velkist enginn um í vafa að sýn og viðhorf til efri ára hefur breyst mjög mikið undanfarin ár og mun halda áfram að breytast á næstu árum. Kröfur og væntingar breytast sem endurspeglast m.a. í mikilvægi þess að hverjum og einum sé gert kleift að taka virkan þátt í samfélaginu eins lengi og kostur er. Eldri borgari í dag er ekki það sama og eldri borgari fyrir tíu árum, hvað þá eldri borgari eftir fimm til tíu ár, það er mjög mikil þróun á þessu aldursskeiði, eins og hv. þingmaður benti á, á getu eldri borgara, en líka möguleika okkar til þess að þjónusta eldri borgara og til þess að kljást við sjúkdóma, en ekki síður möguleikar til þess að auka lýðheilsu og hjálpa fólki að halda heilbrigði lengur og betur. Ég lít svo á að samstillt og heildræn aðstoð heim sé mjög mikilvæg í þessu sambandi. Við höfum verið að byggja mikið upp heimaþjónustu og sömuleiðis félagsþjónustu við eldri borgara á hinum síðari árum, en við erum engu að síður á eftir nágrannalöndum okkar í þróun á þessu og þurfum að gera betur. Það eru ýmsir aðilar sem vinna að heilsueflingu aldraðra á Íslandi og sem koma að þjónustu við aldraða, eins og hv. þingmaður benti á. Málaflokkurinn tengist inn á fleiri ráðuneyti en mitt, það eru ekki bara heilbrigðismál heldur einnig félagsmál og stór hluti þjónustunnar er veittur af félagsþjónustu sveitarfélaganna. Ég er ekki viss um að það sé endilega nauðsynlegt að sameina það allt undir einn ríkishatt öldrunarþjónustu, en það er vissulega nauðsyn á því að samhæfa þjónustuna betur. Það getur vel gerst og er í mörgum tilfellum að gerast með betri samvinnu mismunandi stofnana, mismunandi stjórnsýslustiga o.s.frv. Embætti landlæknis hefur undanfarin ár unnið að því að styðja samfélög í að skapa aðstæður sem stuðla að góðri heilsu, vellíðan og auknum lífsgæðum. Verkefnið er unnið undir formerkjum heilsueflandi samfélags. Tólf sveitarfélög á landinu hafa nú skrifað undir samstarfsyfirlýsingu við embætti landlæknis um að verða heilsueflandi samfélag. Í þessum sveitarfélögum búa 73% landsmanna. Heilsueflandi heimsóknir fara fram á vegum heilsugæslustöðva víðs vegar á landinu. Markhópurinn er yfirleitt 75 ára og eldri. Tilgangur þessara heimsókna er að veita ráðleggingar um viðhald heilbrigðis, fara yfir öryggisþætti og slysavarnir og kynna þá þjónustu sem er í boði fyrir eldri íbúa. Ég styð þá þróun heils hugar. Það er bara eitt lítið dæmi um það hvernig við getum nálgast þjónustu við þennan aldurshóp, ekki bara út frá því að taka á sjúkdómum og heilsuvandræðum, heldur einnig með því að hjálpa til við að byggja undir heilbrigði áfram. Um leið og þjónustan heim er styrkt og forvarnir eru efldar er líka mikilvægt að tryggja aðgang að hjúkrunarrýmum og halda áfram byggingu dvalar- og hjúkrunarheimila. Við vitum að hluti af vanda Landspítalans er svokallaður fráflæðisvandi, þar sem aldraðir sem eru mikið veikir og búa við fjölsjúkdómaveikindi komast ekki heim vegna þess að það vantar þjónustu og þeir komast ekki á hjúkrunarheimili af því að það vantar rými. Við þurfum og stefnum á að slá í klárinn og flýta og auka uppbyggingu hjúkrunarheimila á sama tíma og við aukum dagdvöl og heimaþjónustu. Mér gengur því miður ekkert að komast yfir punktana mína og sé að tíminn er að renna út. En mér tekst vonandi að bæta örlitlu við í lokaræðu minni.
Herra forseti. Við sem þjóð erum að eldast. Við þurfum að taka mið af því þegar við skipuleggjum samfélag okkar. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Guðjóni Brjánssyni, fyrir þessa umræðu því að framtíðarstefna og framtíðarsýn er bráðnauðsynleg. Líkt og kom fram í framsögu málshefjanda þurfum við að koma við á ýmsum stöðum þegar við fjöllum um kjör eldra fólks og lífsaðstæður. Það endurspeglaðist einnig í svari hæstv. ráðherra, því að eldra fólk er auðvitað ekkert öðruvísi en annað fólk, það lifir ekki í einhvers konar boxi heldur er það partur af samfélaginu. Þess vegna væri hægt að taka ýmsar ræður við þetta tilefni. Mig langar að nota tíma minn til að fjalla um húsnæðismál og aðgengileika húsnæðis. Það er svo að á að giska 10% íbúðarhúsnæðis í dag er aðgengilegt og ef ekki verður gert átak og séð til þess að þær nýju byggingar sem byggðar eru séu aðgengilegar þá horfir til verulegra vandræða í framtíðinni. Aðgengi snýst nefnilega ekki aðeins um að notendur hjólastóla komist um heldur ekki síður um að eldra fólk, t.d. með gönguhjálpartæki, komist um og geti búið heima hjá sér. Það er það sem hæstv. ráðherra talaði um, samstillta og heildræna aðstoð heim. Það mun hins vegar alltaf þurfa líka dvalar- og hjúkrunarheimili, því að það er fullt af fólki sem mun þurfa meiri þjónustu og meira öryggi en svo að það geti búið heima hjá sér. Þetta er hins vegar dýrara. Þess vegna er það samfélagslega hagkvæmt að þeir sem geta búið heima hjá sér geti athafnað sig þar [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir að skrokkurinn kalli á aukin hjálpartæki. Þess vegna finnst mér mikilvægt að hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]hafi þennan þátt, þ.e. standi vörð um byggingarreglugerð þegar kemur að málum eldra fólks.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir umræðuna. Það er rétt sem fram kemur hjá framsögumanni að stór hópur af vel upplýstu og menntuðu fólki er að hverfa á eftirlaun en vill starfa áfram. Ég hef áður bent á kennara úr þessum ræðustól í sambærilegum umræðum, þegar reynslumestu og oft bestu kennararnir hætta kennslu langt fyrir aldur fram sökum aldurs. Atvinnulífið kallar eftir atvinnuþátttöku eldri borgara. Í því ljósi þarf að hækka frítekjumark atvinnutekna, eins og ritað er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Bjarna Benediktssonar. Heilsa og heilbrigði eldri borgara er í takt við framkomnar hugmyndir dr. Janusar Guðlaugssonar, eiga að taka við af ákafri stofnanavæðingu sem margir hafa ofurtrú á á Íslandi. Vinaþjóðir okkar annars staðar á Norðurlöndum hafa lagt alla áherslu á heilsu og heilbrigði, stóraukna heilbrigðisþjónustu og félagsþjónustu á heimilum þar sem nútímatækni tekur við af byggingum stofnana og steinkumbalda. Ekki það að enn þarf að byggja hjúkrunarheimili á Íslandi, en við verðum að líta til annarra kosta með heilsu og heilbrigði að leiðarljósi, þar sem tölvueftirlit, eftirlit með vatnsnotkun, rafmagni, teppi sem nemur hreyfingar, geta gert mikið gagn. Virðulegi forseti. Höfum aldraða með í ráðum. Þeir hafa reynsluna af öldrun og stöðu sinni. Væntingar samfélagsins til aldraðra er að þeir verði áfram virkir borgarar og leggi sitt af mörkum til samfélagsins sem þeir hafa byggt upp og afhent okkur. Það vilja allir verða gamlir en enginn vera gamall. Virðulegi forseti. Gerum allt til þess að líf eldri borgara verði æviskeið framlags og gleði til lífsins.
Forseti. Umræðan um brýna þörf á framtíðarsýn í öllum mögulegum málaflokkum heldur áfram. Nú er fókusinn á stofnanaþjónustu, búsetuvalkosti og endurhæfingu eldri borgara. Það að skortur sé á framtíðarstefnu í þeim málaflokki, eins og nær öllum öðrum málaflokkum í samfélaginu, er skandall í sjálfu sér og að miklu leyti orsök þess óvissuástands sem við upplifum í dag þar sem allt er einhvern veginn ómótað og í lausu lofti. Óskrifuð stefna ríkisstjórnar undanfarinna ára virðist hafa verið að fjölga dýrasta úrræðinu fyrir eldri borgara, sem eru hjúkrunarrými. Það hefur verið sýnt fram á mikilvægi þess fyrir velferð eldri borgara að þeir geti dvalið eins lengi og unnt er á eigin heimili og að í boði séu önnur búsetuúrræði fyrri þá sem ekki geta búið sjálfstætt og að síðasta úrræðið séu hjúkrunarrými, ekki einungis vegna kostnaðarins, en hjúkrunarrými eru dýrari en aðrar lausnir. Það sem er mikilvægara en kostnaðurinn er sú staðreynd að þeir eldri borgarar sem fara inn á þessar stofnanir búa ekki lengur við sjálfstæðan fjárhag og þurfa jafnvel að segja skilið við maka sína. Þetta hlýtur að eiga að vera síðast mögulega úrræðið sem fólk kýs að nýta sér. Þá er spurning hvort við hlúum þannig að fólki að það hafi einhverja raunverulega valkosti. Hvernig væri t.d. að styðja við bakið á einstaklingum og fjölskyldum í landinu og gefa þeim raunverulegan kost á því að hlúa að öldruðum foreldrum, veikum vinum og nágrönnum eða sjá um börnin sín og vera til staðar á þeim tímum og stöðum í lífinu sem skiptir fólki mestu máli? Ég er ekki að segja að þetta sé lausn fyrir alla. Ég er að segja að valkosturinn ætti að vera til staðar. Hvernig liti samfélagið út í dag ef raunverulega markmiðið væri velferð og sjálfbærni fram yfir aukna framleiðslu og neyslu í nafni linnulauss vaxtar hagkerfisins? Hvernig væri stefnan í dag ef við stjórnvölinn væri ríkisstjórn sem hefði almannahag að leiðarljósi, ríkisstjórn sem hefði þor og dug til þess að móta stefnu t.d. í auðlindamálum þannig að ríkasta þjóð í heimi gæti sýnt öldruðum þá virðingu sem þeir, eins og allir borgarar þessa lands eiga skilið, að geta lifað mannsæmandi lífi en búa ekki við lágmarksþjónustu, skert mannréttindi og takmarkað einkalíf?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir að setja þetta mikilvæga mál á dagskrá þingsins. Það er sannarlega af ýmsu að taka en mig langar til að beina athyglinni að málefnum hinsegin eldri borgara, því að eldri borgarar geta líka verið hinsegin. Fyrr á þessu ári stofnuðu Samtökin '78 sérstakan samstarfshóp um málefni þessa hóps. Kveikjan að stofnuninni var síaukinn þungi í umræðunni um að það vantaði stórlega upp á fagþekkingu á málefnum hinsegin aldraðs fólks. Þar er líka bent á að í nýútgefinni starfsáætlun um málefni eldri borgara sé ekki minnst orði á hinsegin fólk. Sú kynslóð hinsegin fólks sem barðist hér fyrir réttindum þessa hóps, og á ekki síst heiðurinn af því að Ísland hefur nú um nokkurt skeið getið sér gott orð á alþjóðlegum vettvangi, og það sem er náttúrlega mest um vert; á heimavígvelli, fyrir að vera í fararbroddi þjóða þegar kemur að réttindum samkynhneigðra, er nú komin á efri ár. Hún hefur staðið í eldlínunni og man tímana tvenna. Það er sárara en tárum taki ef rétt er að innan þessa hóps séu einstaklingar sem eigi erfitt með að fóta sig þegar komið er á öldrunarheimili þar sem þar skortir fagþekkingu og almennan skilning á málefnum þeirra. Það er óásættanlegt fyrir okkur sem samfélag að til séu dæmi um að eldri borgarar fari hreinlega aftur inn í skápinn, svo að notað sé þekkt orðalag, þar sem þeir mæta ekki skilningi á nýju heimili. Við þurfum líka að hafa í huga að hjá þessari kynslóð getur samkynhneigð enn verið feimnismál. Og það er þeirri kynslóð að þakka að hún er það ekki í dag. Þetta fólk er ekki endilega allt í stakk búið til að fara á gamalsaldri enn og aftur að vera með vesen, berjast fyrir réttindum sínum, sómasamlegum aðstæðum og því að almennt sé kynhneigð þess mætt með virðingu og skilningi. Virðulegur forseti og hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég hvet okkur og [[Forseti hringir.]]alla þá sem koma að málefnum eldri borgara til að leggja við eyrun þegar starfshópur um málefni hinsegin eldri borgara fer af stað með fræðslu sína.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu og hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að bregðast við og taka þátt í henni. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. málshefjanda að nú fer hópur aldraðra í samfélagi okkar sífellt stækkandi. Það verða mjög stórir hópar innan fárra ára sem tilheyra eldri borgurum hér á landi. Ég held að það sé einnig rétt sem kom fram í ræðu hv. málshefjanda að þessi hópur hefur mjög sterkar skoðanir á samfélaginu, kröfur og væntingar þessara aðila eru kannski ekki af sama meiði og var fyrir einhverjum árum síðan. Þetta eru einstaklingar sem eru mjög meðvitaðir um rétt sinn og möguleika og er það mjög vel. Það er mjög mikilvægt að tryggja öldruðum búsetuúrræði sem þeim henta. Það hefur verið stefna stjórnvalda að aldraðir búi sem lengst heima. Undanfarin ár hefur heimaþjónusta verið byggð upp til að sinna þessum mikilvæga málaflokki en það þarf að gera betur, efla þjónustuna enn frekar og horfa til þeirrar velferðartækni sem er að ryðja sér til rúms í þessari grein í dag. En síðan er það svo að aldraðir eru orðnir mjög veikir þegar þeir komast inn á hjúkrunarheimili. Umönnunarþörfin er oft mjög mikil. Því þarf að horfa til þess að hjúkrunarheimilin í landinu fái greitt eftir hjúkrunarrýmum en ekki of mörgum tilfellum dvalarrýmum eins og er í dag. Það er kostnaðarsamara og meiri umönnunarþörf sem liggur að baki hverju hjúkrunarrými en dvalarrými. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Þær 700 milljónir sem samþykktar voru í fjárlögum í desember, er búið að skipta þeim og ákvarða hvernig þeim fjármunum verði skipt niður á hjúkrunarheimili til uppbyggingar á rýmum?
Herra forseti. Hér á sér stað mikilvæg umræða um hvernig við búum að þeim sem flestir hafa slitið sér út fyrir samfélagið. Þetta er þjónusta sem var talsvert til umræðu fyrir kosningar þar sem allir flokkar lofuðu stórkostlegri uppbyggingu kæmust þeir til valda. Hæstv. heilbrigðisráðherra er æðsti maður málaflokksins og ég freista þess enn einu sinni að heyra hvernig hann hyggst fullfjármagna málaflokkinn. Honum er væntanlega ljóst að hann er vanfjármagnaður af ríkinu svo milljörðum skiptir. Mörg sveitarfélög erfiða mjög mikið vegna þess. Þau neyðast til að taka fé úr öðrum mikilvægum verkefnum til að halda rekstrinum gangandi, fjármuni sem ríkinu ber réttilega að greiða. Við erum að tala um fé úr skólum, frá fötluðum, af íþrótta- og tómstundamálum, menningu og listum. Afleiðingarnar eru verri lífsgæði íbúa og minni möguleikar sveitarfélaga til að laða til sín og halda í ungar og kraftmiklar fjölskyldur sem eru byggðarlögunum lífsnauðsynlegar. Nú hefur ráðherra áður komið hingað í ræðustól og vísað til rammasamnings upp á 1,5 milljarða sem var gerður við rekstraraðila öldrunarheimila og var fyrsta skrefið í átt að réttlætinu. Ég nenni því ekki að hlusta á hæstv. ráðherra nefna það aftur. Ég vil fá að vita hvernig verður staðið við fullfjármögnun þessarar þjónustu af hálfu ríkisins og hvenær það verður gert. Í guðs bænum, hæstv. ráðherra, ekki vitna aftur til laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins þar sem ríkið tók yfir hluta af lífeyrisskuldbindingum sveitarfélaga því ráðherra veit jafn vel og ég að sveitarfélög koma með mjög ólíkum hætti að rekstri öldrunarstofnana. Með núverandi fyrirkomulagi, núverandi vanfjármögnun, er einfaldlega verið að mismuna sveitarfélögum. Varla vill ráðherra að viðkomandi sveitarfélög skili þjónustunni eða rýri svo reksturinn að það bitni á gamla fólkinu? Nú verður ríkisstjórnin einfaldlega að finna leiðir til að tryggja fjármagn í þessu góðæri sem er í landinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja sérstaka umræðu um þetta mikilvæga málefni og góða efnislega framsögu. Það velkist enginn í vafa um að sýn og viðhorf til efri ára hafa breyst mjög undanfarin ár. Kröfur og væntingar breytast, sem m.a. endurspeglast í mikilvægi þess að hverjum og einum sé gert kleift að taka virkan þátt í samfélaginu eins lengi og kostur er. Það er ekki síður lögð áhersla á tækifæri til að efla eigið heilbrigði og lífsgæði. Í því felst t.d. að eiga kost á að búa sjálfstætt á eigin heimili og hafa aðgang að þjónustu heim miðað við þarfir. Hvað varðar forvarnir og mótun heilsueflandi samfélaga og átak landlæknis tel ég mjög mikilvægt að sveitarfélög móti sér lýðheilsustefnu sem er algerlega í takt við átakið og megi eiginlega segja að sé framhald af þeirri vinnu. Nokkur sveitarfélög hafa nú þegar mótað lýðheilsustefnu. Sjálf hef ég tekið þátt í slíkri vinnu hjá sveitarfélagi og eru málefni eldri borgara mjög stór þáttur í því verkefni. Lýðheilsa er stærra hugtak en forvarnir og nær til samfélagsins alls. Ábyrgð sveitarfélaga er að búa til samfélag fyrir alla íbúa, burt séð frá því hvort aldurinn sé lögbundinn eða ekki, þar sem horft er til þátta sem hafa áhrif á heilsu og vellíðan bæjarbúa þar sem unnið er að markvissum aðgerðum í mörgum mikilvægum þáttum eins og t.d. bara í skipulagi, í umhverfinu, út frá öryggi, hvatningu, samvinnu og fræðslu. Sveitarfélög þurfa að leggja áherslu á lýðheilsusjónarmið í málefnum eldri borgara. Með öflugum forvörnum er hægt að auka lífsgæði og stuðla að virkni og heilbrigði borgara.
Virðulegi forseti. Ég vil gera eins og hinir og þakka fyrir umræðuna sem ég held að sé bara löngu tímabær í ljósi þess hve málaflokkurinn er gríðarlega stór og umfangsmikill, að reyna að ná utan um hann. Ég átti ítarlega fyrirspurn til heilbrigðisráðherra á árinu 2015 þar sem ég fór yfir og spurði um árlegan stofnkostnað öldrunarstofnana vegna hækkandi aldurs þjóðarinnar á næstu árum og hvernig ráðherrann sæi það fyrir sér. Þar kom fram að fjölga þyrfti hjúkrunarrýmum, bara hjúkrunarrýmum, um 1.100 fram til ársins 2025. Áætlað var að það myndi kosta á þeim tíma tæplega 29 milljarða. Það er alveg ljóst að margt er undir. Ekki bara, eins og hér hefur verið rakið af hálfu þeirra sem hafa talað, sú fjölbreytta þjónusta sem við viljum sjá. Það breytir því ekki að þörf er fyrir mikla uppbyggingu. Í rauninni vantar, og mér fannst það koma fram í þessu, ítarlega stefnumörkun um hvernig og hvað á að gera. Nú eru þær tillögur sem nýlega hefur verið skilað og eru til umfjöllunar margar hverjar ágætar. Allar kosta þær jú peninga. Þess vegna hlýtur að fara að koma fram hjá ráðherrum velferðarráðuneytanna beggja, því að þetta skarast og heyrir undir þá báða, að við förum að sjá einhverja stefnumörkun hérna. Eins og hér kom fram eru sveitarfélögin mörg. Málaflokkurinn er þeim þungur baggi og engan veginn ásættanlegt að þau borgi með honum á kostnað annarrar þjónustu sem þeim ber að veita um leið og við tölum í hinu orðinu um að við viljum að þjónustan sé samhæfð, viljum virkja og tryggja heimaþjónustuna, búa til teymi, þverfagleg teymi og allt það, þá gengur það ekki. Ég vil líka taka undir að mér finnst fólk ekki hafa almennt val í dag um neinar sérstakar leiðir. Það er bara veikt og þá er ekkert annað í boði en að fara á hjúkrunarheimili, [[Forseti hringir.]]ef það er þá pláss, eða vera mjög veikt heima og fá einhverja lágmarksþjónustu, sem er auðvitað ekki ásættanlegt. Maður á að eiga val. Það myndi ég vilja eiga þegar ég kemst á þennan aldur.
Herra forseti. Sem stelpa eyddi ég talsverðum tíma á Ítalíu. Þó að við státum að mörgu leyti af betra velferðarsamfélagi hef ég oft hugsað síðan þá, ef maður leyfir sér að alhæfa, að það að eldast þar virðist um margt betra. Þar eiga aldraðir áfram sinn mikilvæga sess innan fjölskyldueiningarinnar og halda þar með reisn sem höfðingjar fjölskyldunnar með sjálfstæðan tilverurétt á eigin forsendum. Ég kann ekki skýringar á því af hverju fjölskyldugerðin er öðruvísi hvað þetta varðar hér á landi en þá er það verkefni okkar að búa svo um hnúta að kerfið veiti eldri borgurum annars konar reisn. Eitt af því er, eins og frummælandi minntist á, mikilvægi sjálfstæðis. Það er mikilvægt að hafa sjálfsákvörðunarrétt yfir lífi sínu, yfir þjónustunni sem maður þarfnast, yfir tekjum sínum. Þess vegna er til að mynda mikilvægt að stefna ríkisstjórnarinnar er að lífeyrisaldur hækki í áföngum svo aldraðir geti nýtt starfsgetu sína og reynslu með því að sveigjanleg starfslok verði meginregla og frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega verði hækkað. En því að eldast fylgja oft heilsubrestir. Þess vegna er ekki síður mikilvægt að örugg og góð heilbrigðisþjónusta óháð efnahag og þjóðfélagsstöðu verður forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Sem dæmi má nefna að stefnt skal að því að minnka greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðisþjónustu, staða heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar sjúklinga verður styrkt og sérstakt átak verður gert til að stytta biðtíma eftir þjónustu í heilbrigðiskerfinu. Aukinn þungi verður settur í uppbyggingu í öldrunarþjónustu, sérstaklega heimahjúkrun og hjúkrunarheimili, og unnið verður að fjölgun rýma í dagþjálfun aldraðra og biðtími styttur. Réttindi aldraðra hafa vissulega aukist, sem er vel. En enn er verk að vinna til að tryggja að höfðingjar litla samfélagsins okkar hér upplifi alla daga sem slíka.
Virðulegi forseti. Það er flókið að verða eldri. Ég átti orðastað við nokkra hæstv. kjósendur fyrir kosningar og festust í haus mér tvær sögur sérstaklega. Önnur var að hjón ákváðu að selja sumarbústað eftir að þau voru komin á eftirlaun. Það núllaði í rauninni út tekjulífeyri þeirra hjá Tryggingastofnun af því að arður þeirra af sölunni var tekinn sem tekjur. Ef þau hefðu bara verið svo forsjál að selja sumarbústaðinn áður en þau fóru á ellilífeyri þá hefðu þau átt þetta inni á bankabók og þá hefðu bara fjármagnstekjurnar komið til skerðingar. Það er svona sem er flókið. Af hverju gerist þetta öðruvísi eftir að maður fer á ellilífeyri heldur en áður en maður fer á ellilífeyri? Annar hæstv. kjósandi talaði um að hún hefði átt skuldlausa íbúð þangað til hún fór á ellilífeyri, en eftir það varð lífið aðeins flóknara og hún þurfti m.a. að taka lán út á húsið fyrir lyfjum. Þetta er sorglegra en tárum taki eiginlega að það skuli verða svona skringileg breyting allt í einu á þessum árum og maður geti ekki haldið áfram svipuðu lífi, jafnvel þótt maður sé í það góðri aðstöðu að eiga skuldlaust húsnæði. Það er fleira sem er mjög skrýtið og ósanngjarnt í þessu. Tökum sem dæmi einhvern sem hefur greitt alla ævi í lífeyrissjóð af lágmarkslaunum á móti þeim sem hefur verið í þeirri aðstöðu að greiða aldrei í lífeyri, jafnvel bara út af einhverjum einkennilegum ástæðum. Lífeyrir þessara tveggja einstaklinga er sá hinn sami. Sá sem greiddi í lífeyrissjóð alla sína ævi og hefði annars getað sett það á bankabók og hinn sem greiddi aldrei neinn lífeyri og [[Forseti hringir.]]fá sama ellilífeyri að lokum. Það eru mörg dæmi um undarlegan [[Forseti hringir.]]kerfisgalla sem ég held við þurfum að rýna mjög vel. Kerfin eru flókin. Það er mjög [[Forseti hringir.]]erfitt að rýna í það hvaða réttindi við höfum.
Hæstv. forseti. Ég vil, eins og fleiri, þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir góða umræðu og hæstv. ráðherra fyrir hans svör og hlakka til að heyra fleiri svör frá honum eftir skamma stund. Mig langar til að grípa niður í og undirstrika nokkur atriði sem þegar hafa komið fram í umræðunni í dag, sérstaklega það sem hv. þm. Theodóra Þorsteinsdóttir nefndi hér áðan varðandi mikilvægi þess að sveitarfélögin móti sér lýðheilsustefnu. Hún nefndi nokkur sveitarfélög sem hafa nú þegar farið þá leið. Það er vel og vona ég að enn fleiri fylgi í kjölfarið. Hæstv. ráðherra nefndi hér heilsueflandi samfélög, að það verkefni næði til 73% landsmanna. Ég er mjög ánægð með það vegna þess að þegar slík verkefni fara af stað vekur það umræðu og aukna meðvitund um mikilvægi þess hversu mikil ábyrgð okkar sjálfra er á eigin heilsu, hvað við getum gert sjálf til þess að passa upp á heilsu okkar og eiga þá ekki bara lengra líf heldur betra líf á meðan við erum hér á jörðu. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra út í annað. Hann talaði áðan um áherslu á heimaþjónustu. Í sveitarfélaginu í Ölfusi hefur farið fram mjög gott starf varðandi heimaþjónustu sem sveitarfélagið hefur átt frumkvæði að og kostað að stórum hluta. Forveri hæstv. ráðherra hafði áhuga á því verkefni og beitti sér að nokkru leyti í því. Ég vil spyrja hæstv. núverandi ráðherra hvort hann muni fylgja því eftir og mögulega hvort það verkefni verði fyrirmynd annarra sveitarfélaga sem vilja fara sömu leið. Tími minn er á þrotum. Mig langar að spyrja að lokum um lokun Kumbaravogs. Það er mikil vöntun á hjúkrunarrýmum á Suðurlandi, eins og hæstv. ráðherra veit. Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að hjúkrunarrýmum í nýju hjúkrunarheimili [[Forseti hringir.]]í Árborg muni fjölga til þess að mæta þeirri þörf sem nú hefur orðið til? Ég vil [[Forseti hringir.]]á sama tíma gagnrýna tímaáætlunina varðandi lokun Kumbaravogs annars [[Forseti hringir.]]vegar og uppbyggingu nýs hjúkrunarheimilis á Selfoss hins vegar, að ekki skuli hafa verið [[Forseti hringir.]]komið í veg fyrir að gat myndaðist. Það er miður.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þátttöku í umræðunni og hv. þingmönnum. Umræðan hefur verið mjög upplýsandi. Þetta er viðamikill málaflokkur sem við höfum hér reifað lauslega og sem stendur okkur öllum nærri. Það verða afdrif okkar flestra að verða fyrr eða síðar gamalt fólk. Stundum hef ég það samt á tilfinningunni að þeir sem fara með valdið reikni alls ekki með því að þeir séu að búa í haginn fyrir sjálfa sig, að það verði einn góðan veðurdag þeirra hlutskipti að verða gamall, lasburða og háður því að samfélagið rétti þeim höndina stuttan spöl, kannski bara litla fingur. Stundum finnst mér skammsýnin og jafnvel skeytingarleysið vera þvílíkt að jaðri við lítilsvirðingu gagnvart högum aldraðra. En við getum tekið okkur á og það skulum við gera. Það er af nógu að taka, við þurfum að vinna meira með notendunum sjálfum, öldruðum, aðstandendum og frjálsum félagasamtökum, jafnvel sjálfboðaliðum. Við þurfum að efla faglega umönnunarþjónustu í hvaða mynd sem er. Við þurfum að nútímavæða og gera vistarverur aldraðra hagkvæmar og fjölga búsetuformum. Við þurfum að skerpa hugann og leita nýrra leið og vera skapandi á því sviði. Mig langar rétt í blálokin að skerpa á örfáum atriðum gagnvart hæstv. ráðherra. Það lýtur að fjölbreytileika í búsetuformi og skýrslunni frá því í haust varðandi ellefu atriðin. Hvar er hún á vegi stödd og er unnið samkvæmt henni? Ætlar hæstv. ráðherra að verða sá sem brýtur í blað og breytir og fer nýjar slóðir í framtíðaruppbyggingu í öldrunarþjónustu? Einhver frómur maður lét þau orð falla að vandinn í öldrunarþjónustunni verði ekki til við stóraukinn fjölda aldraðra heldur við þá ímyndun að ekki sé hægt að bregðast við með öðrum hætti en við gerum í dag
Herra forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir mjög góða umræðu. Hér hafa hv. þingmenn hver á fætur öðrum komið með mjög mikilvæg innlegg og innsýn í umræðuna og málaflokkinn. Núna liggja fyrir tillögur starfshóps á vegum velferðarráðuneytisins um stefnumótun í heilbrigðisþjónustu fyrir aldraða sem voru kynntar á dögunum. Meðal þess sem þar er lagt til er stóraukin áhersla á heilsugæslu, forvarnir og endurhæfingu til að efla heilbrigði og draga úr þörf fyrir ótímabæra stofnanavist með tilheyrandi kostnaði, en sömuleiðis með tilheyrandi áhrifum á líf einstaklinganna. Það er auðvelt að taka undir áherslur verkefnisstjórnarinnar og þær eiga góðan samhljóm með samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þegar kemur að málefnum aldraðra. Núna liggur fyrir hjá okkur að rýna í tillögur starfshópsins. Við birtum þær og kölluðum eftir umræðu um niðurstöðurnar og um hugmyndir um stefnumótun. Þarna eru metnaðarfullar og góðar tillögur sem er mikilvægt innlegg. Þarna eru góðar hugmyndir sem ég held að verði árangursríkar til að efla og bæta þjónustu við aldraða. Ég get nú ekki svarað öllum spurningum sem til mín hefur verið beint, en ég mun gera mitt besta til þess að vera sá eða í að minnsta einn þeirra sem geta ýtt hlutunum áfram vegna þess að málefni eldri borgara eru vissulega málefni okkar allra og þau eru að þróast mjög hratt. Það er mikilvægt að við tökum á þessum málefnum í ríku samráði með notendunum eða með eldri borgurum sjálfum. Það vilja allir geta bjargað sér sjálfir og séð um sig sjálfir, hvort sem eru ungir eða aldnir. Við eigum að gera okkar besta til þess að hjálpa fólki til þess til þess að halda heilsu, til þess að njóta hreyfingar, njóta góðrar næringar, njóta góðs félagslífs [[Forseti hringir.]]o.s.frv., en við þurfum líka að tryggja á sama tíma að við grípum þá sem missa heilsuna og eiga við sjúkdóma að stríða. [[Forseti hringir.]]En ég vil þakka kærlega fyrir frábæra umræðu og vonast til þess að geta endurtekið þennan leik sem fyrst.
Hæstv. forseti. Þann 20. nóvember síðastliðinn sendi Kvenfélagasamband Íslands frá sér ályktun. Þar skorar Kvenfélagasamband Íslands á væntanlegan hæstv. heilbrigðisráðherra, nýja ríkisstjórn, nýkjörna hv. alþingismenn að gera átak í að leysa það ófremdarástand sem skapast hafi þar sem konur geti þurft að bíða í allt að þrjú ár eftir að komast í grindarbotnsaðgerðir. Fram kemur í tilkynningunni að 300 konur bíði nú eftir að komast í aðgerðir á kvennadeild Landspítala en þær aðgerðir sem um ræði séu einkum vegna blöðrusigs, ristilsigs, legsigs og þvagleka. Svo virðist vera sem konur sem þurfa á aðgerðum eins og þessum að halda hafi orðið út undan þegar peningum er útdeilt í heilbrigðiskerfinu. Kvenfélagasamband Íslands bendir á að þarna sé um óbeina kynbundna mismunun að ræða. Í tilkynningunni segir jafnframt að ekki þurfi mikið ímyndunarafl til að átta sig á hversu mikil áhrif þessi langa bið hefur á lífsgæði kvenna. Þegar tilkynningin barst okkur hv. þingmönnum setti sá þingmaður sem hér stendur saman þingsályktunartillögu ásamt öðrum hv. þingmönnum úr fjórum flokkum um að Alþingi álykti að fela hæstv. heilbrigðisráðherra að hefja nú þegar átak í styttingu biðlista eftir aðgerðum á kvennadeildum. Við hv. þingmenn sem stöndum að tillögunni bendum jafnframt á mikilvægi þess að efla enn frekar heilbrigðisstofnanir víða um landið og fela þeim verkefni. Til dæmis rekur Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi kvennadeild sem eflaust væri vel til þess fallin að taka við verkefnum sem þessum. Virðulegur forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur ráðist í átak í að stytta biðlista eftir liðskiptaaðgerðum, hjartaþræðingum, augnsteinaaðgerðum og einnig kvennaaðgerðum, og fagna ég því verulega. Fram kemur í fréttatilkynningu frá velferðarráðuneytinu að Landspítali muni annast allar tegundir þeirra aðgerða sem falla undir átakið, Sjúkrahúsið á Akureyri framkvæmi allar aðgerðir aðrar en hjartaþræðingar og að Heilbrigðisstofnun Vesturlands annist liðskiptaaðgerðir. Ég verð því að segja að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur nú þegar að mestu leyti svarað þeirri fyrirspurn sem ég lagði fram í þinginu þann 7. mars síðastliðinn. Fyrirspurnin er: 1. Telur ráðherra rétt að hefja átak í að stytta biðlista eftir aðgerðum á kvennadeildum, samanber tillögu til þingsályktunar um styttingu biðlista á kvennadeildum? Ef svo er, hvernig hyggst ráðherra stytta biðlista eftir aðgerðum? 2. Hyggst ráðherra bregðast við ályktun Kvenfélagasambands Íslands um mikilvægi þess að hefja átak nú þegar í að stytta biðlista og fjölga aðgerðum á kvennadeildum? 3. Telur ráðherra mögulegt að nýta auðar skurðstofur og sjúkrarými á landsbyggðinni til að fjölga aðgerðum á kvennadeildum? Mig langar þó að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hversu margar kvennaaðgerðir eigi að ráðast í samkvæmt því átaki sem hrundið hefur verið af stað. Hversu margar aðgerðir er áætlað að fara í á þessu ári? Á biðtími vegna þessara aðgerða að vera kominn niður fyrir 90 daga viðmiðunartíma?
Hæstv. forseti. Hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir hefur beint til mín munnlegri fyrirspurn um aðgerðir á kvennadeildum. Ég vil byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls og spyrja eftir þessum mikilvæga þætti heilbrigðisþjónustunnar. Eins og hv. þingmaður rakti í lok ræðu sinnar er spurt í fyrsta lagi hvort ráðherra telji rétt að hefja átak í að stytta biðlista eftir aðgerðum á kvennadeildum og vísar til þingsályktunartillögu um styttingu biðlista á kvennadeildum og sé svo, hvenær ráðherra hyggist stytta biðlista eftir aðgerðum. Síðan í öðru lagi hvort við hyggjumst bregðast við ályktun Kvenfélagasamband Íslands um mikilvægi þess að hefja átak til að stytta biðlista og fjölga aðgerðum á kvennadeildum. Eins og hv. þingmaður benti á er nú að nokkru leyti búið að svara þessari spurningu. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda og Kvenfélagasambandi Íslands að biðtími eftir aðgerðum á grindarbotnslíffærum kvenna hefur verið of langur. Það hlýtur að hafa veruleg áhrif á lífsgæði þeirra. Ég lýsi því strax yfir, eins og hefur komið fram, að ég vil gera mitt besta til að stytta þennan biðtíma eftir aðgerðum og stytta hann verulega. Þess vegna eru þær aðgerðir meðal þeirra aðgerða sem voru sérstaklega tilteknar í svokölluðu biðlistaátaki, þ.e. átaki með sérstakri fjárveitingu frá Alþingi til að stytta biðlista. Það var ákveðið að átakið næði til áranna 2016–2018 með fjölgun aðgerða fyrir 840 millj. kr. samtals. Meginmarkmið átaksins er að stytta bið eftir aðgerðum niður í þrjá mánuði eða 90 daga á þeim tíma sem átakið stendur yfir en embætti landlæknis telur þann biðtíma vera ásættanlegan. Það er unnið að markmiðinu með aukinni mönnun, með uppbyggingu á aðstöðu, með kaupum á tækjabúnaði og nýtingu á umframafkastagetu þar sem hún er til staðar. Að nokkru leyti munum við líka nota reynsluna frá því í fyrra með því að hvetja Landspítalann sem skiljanlega ber hitann og þungann af átakinu og aðrar heilbrigðisstofnanir, m.a. Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi og Sjúkrahúsið á Akureyri, til aukinnar samvinnu og jafnvel til þess að framkvæma aðgerðir á öðrum sjúkrahúsum í samvinnu við þær heilbrigðisstofnanir eftir því sem möguleiki er, bæði til að nýta betur aðstöðu og mannskap en ekki síður til þess að geta boðið fólki upp á þjónustu nær heimabyggð. Í samantekt sem embætti landlæknis gaf út þann 10. mars sl. kemur skýrt fram að verulegur árangur varð af átakinu á árinu 2016 hvað varðar styttingu biðlista í þeim aðgerðum sem þá var lögð áhersla á. Við undirbúning átaksins núna 2017 var að ráðgjöf embættis landlæknis ákveðið að vinna áfram sérstaklega að styttingu biðlista sömu fjögurra aðgerðaflokka; augasteina- og liðskiptaaðgerðum auk hjarta- og kransæðamyndatöku, en auk þess að fjölga aðgerðum á grindarholslíffærum kvenna og legnámsaðgerðum væri fjölgað. Samkvæmt tilvitnaðri samantekt embættis landlæknis eru 278 konur núna á biðlista eftir völdum aðgerðum á grindarholslíffærum. 75% þeirra hafa beðið lengur en 90 daga sem við teljum óásættanlegt. Frá 1. febrúar 2016 til 31. janúar 2017 voru hins vegar gerðar samtals 512 aðgerðir á Landspítalanum, Sjúkrahúsinu á Akureyri og Heilbrigðisstofnun Vesturlands. Eftir legnámsaðgerð bíða 195 konur og 62% þeirra hafa beðið lengur en 90 daga. Samanlagður aðgerðafjöldi á sömu stofnunum á framangreindu tímabili, þ.e. frá febrúar 2016 til 31. janúar 2017, voru 399 aðgerðir. Með þessu átaki sem við erum að hefja núna gerum við okkur vonir um að biðtími kvenna ætti að verða innan ásættanlegra marka fyrir lok átaksins. Ég veit ekki hvort það næst fyrir lok árs en við vonumst alla vega til þess. Í þriðja lagi, og ég skal reyna að tala mjög hratt, er spurt hvort ráðherra telji mögulegt að nýta auðar skurðstofur og sjúkrarými. Ég er nú búinn að svara því að einhverju leyti. Við mælumst til slíkrar sameiginlegrar þátttöku Landspítala og annarra heilbrigðisstofnana við þær sex heilbrigðisstofnanir sem starfa utan höfuðborgarsvæðisins til þess til að nýta betur mannafla, tæki og húsnæði og komast nær sjúklingunum þar sem þeir búa. [[Forseti hringir.]]Ég bind miklar vonir við þetta átak og kem kannski aðeins inn á það í seinni ræðu.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra er kannski kunnugt um að fæðingardeildir og þá sérstaklega umsjá og eftirfylgni á landsbyggðinni er víðast hvar hverfandi og sums staðar engin. Fækkun heilbrigðisstarfsfólks á landsbyggðinni er staðreynd. Hefur ráðherra einhver hug á því að bæta aðgengi að þjónustu annarra en lyflækninga í hinum dreifðu byggðum landsins?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að vekja athygli á þessu mjög svo mikilvæga máli. Sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir mjög greinargóða og skýra yfirferð. Það er gott að heyra að ráðherra hafi áhuga á málinu og vilji gera betur. Ég vil bæta aðeins við umræðuna varðandi þriðju spurningu hv. þingmanns um nýtingu á auðum skurðstofum og sjúkrarýmum á landsbyggðinni. Ég heyri að ráðherra er mjög opinn fyrir þeim möguleika, þ.e. að nýta svokölluð Kragasjúkrahús betur og jafnvel fleiri stofnanir sem hafa aðstöðu upp á að bjóða. Þannig að ég er þá þar af leiðandi orðin nokkuð bjartsýn á það að tvær ónotaðar skurðstofur á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja komist brátt í notkun, hvort sem verði fyrir aðgerðir á kvennadeildum eða annars konar aðgerðir. Stofurnar eru ónotaðar, hafa staðið auðar í átta ár, búnar fullkomnum tækjum og tilbúnar til notkunar fyrir allt mögulegt sem þörf er á.
Herra forseti. Mig langar að nálgast þessa umræðu og þessa fyrirspurn frá örlítið öðru sjónarhorni. Hún tengist að mínu mati fyrirspurn sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson bar upp í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrr í dag, um hækkun á gjöldum til kvensjúkdómalækna, og sérstakri umræðu um þungunarrof og kynfrelsi kvenna. Margar þeirra aðgerða sem fyrirspurnin fjallar um eru einmitt tilkomnar vegna þess að það eru konur sem ganga með og fæða börn. Mig langar þess vegna að beina því til hæstv. heilbrigðisráðherra að hann skoði stöðu kvenna almennt þegar kemur að aðgangi að heilbrigðiskerfinu, vegna þess að ég hef grun um að þar halli á konur og að konur séu oft í mjög slæmri stöðu eins og á svo mörgum öðrum sviðum í samfélaginu. Því þarf auðvitað að breyta.
Herra forseti. Mig langar aðeins að koma inn í umræðuna og þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir hana. Eftir að heilbrigðisstofnanir voru sameinaðar skiptir mjög miklu máli að nýta sjúkrarúm sem víðast og líka samgöngurnar. Þar finnst mér vera mikill akkillesarhæll að þar sem heilbrigðisstofnanir hafa verið sameinaðar, segjum bara eins og á Vestfjörðum, eru samgöngur ekki í lagi á milli þessara landshluta. Ég horfi líka til flugvallanna varðandi sjúkraflug. Þetta allt er undir, að hægt sé að fara með sjúkraflugi. Við ræddum hér á dögunum um Alexandersflugvöll, að hann væri tilbúinn til notkunar þegar á þyrfti að halda. Svo má segja um fleiri flugvelli, t.d. Þingeyrarflugvöll. Allt þetta þarf að liggja undir. Mjög mikilvægt er að horft sé heildstætt á þennan málaflokk þegar heilbrigðisáætlun og öryggi í heilbrigðismálum er rætt á þingi.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir mjög greinargóð svör. Mig langar líka að þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu fyrir þátttökuna. Það er rétt sem hefur komið fram hér, m.a. hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, að það hefur verið of langur biðtími eftir aðgerðum sem þessum. Í samtölum mínum við fagfólk í greininni hefur fagfólk einmitt ítrekað bent á að aðgerðir sem þessar hafi orðið út undan þegar ráðist hefur verið í fyrri átök í að stytta biðlista í heilbrigðiskerfinu. Ég fagna því verulega að þær séu teknar með inn í það átak sem um ræðir. Mig langar líka að segja að í fyrirspurn sem ég lagði fram á hv. Alþingi á síðasta kjörtímabili kom fram að kvennadeild Heilbrigðisstofnunar Vesturlands á Akranesi væri mjög öflug í því að framkvæma þær aðgerðir sem við ræðum hér og skaraði í rauninni fram úr miðað við mannafla og aðstöðu í fjölda aðgerða, ef maður tæki það. Ég vona svo sannarlega að okkur takist sem fyrst að stytta þennan biðtíma. Mig langar örstutt í lokin að nefna það sem kom fram í ræðu áðan og fyrr í dag um hlutfallslega meiri hækkun sem mun verða á heimsóknum til kvensjúkdómafræðinga. Það voru alla vega ábendingar til hv. þingmanna um hlutfallslega meiri hækkanir til þeirra sem þurfa að fara til kvensjúkdómafræðinga og bið ég hæstv. heilbrigðisráðherra að ræða það.
Virðulegi forseti. Til að svara strax spurningu sem hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir beindi til mín í síðustu ræðu þá er ekki hækkun á einni þjónustu umfram aðra þegar kemur að kostnaðarþátttökubreytingunum, en hins vegar má skoða það betur hvernig nýtt kerfi gagnast mismunandi hópum, vegna þess að það er vissulega verið að færa til kostnað með áherslu á stórnotendur annars vegar og hins vegar börn, aldraða og öryrkja. Ég styð að við skoðum með kynjagleraugum hvernig sú breyting hefur áhrif. Mig langar til þess að þakka aftur fyrir góða spurningu og góðar athugasemdir sem hv. þingmenn hafa komið með. Mig langar að svara hv. þm. Gunnari I. Guðmundssyni um það hvort ég styðji það að bæta aðgengi að heilbrigðisþjónustu, læknaþjónustu annarri en lyflækningum úti á landsbyggðinni. Fleiri þingmenn voru á svipuðum nótum. Svarið er já, það vil ég. Það er vandamál víða úti á landi að manna sérfræðistöður jafnvel þótt þær stöður séu fjármagnaðar. Það vandamál er ekki auðleyst, en hins vegar eigum við ekki að gefast upp fyrir því og þurfum að bæta þjónustuna. Að einhverju leyti getur verið að við þurfum að gera það með aukinni samvinnu á milli stofnana og jafnvel landsvæða, en þá eigum við líka að vera óhrædd við að gera það. Ég tek undir það að kvennadeild Heilbrigðisstofnunar Vesturlands á Akranesi er öflug og hana eigum við að nota. Við eigum sömuleiðis að nota skurðstofur á Suðurnesjum og annars staðar. Þær eru oft vannýttar, ekki vegna skorts á aðstöðu heldur vegna skorts á [[Forseti hringir.]]sérfræðingum, bæði læknum og hjúkrunarfræðingum, þannig að aftur getur samvinna stofnana verið lykilorð í þessu. Ég þakka fyrir góða umræðu.
Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið í ræðum okkar hv. þingmanna Framsóknarflokksins er þingsályktunartillaga um heilbrigðisáætlun forgangsmál okkar á þessum þingvetri. Ég sem fyrsti flutningsmaður málsins mælti fyrir málinu þann 31. janúar sl. og málið hefur verið til efnislegrar vinnslu innan hv. velferðarnefndar Alþingis. Samkvæmt tillögunni er lagt til að hæstv. heilbrigðisráðherra vinni að heilbrigðisáætlun fyrir Ísland og samkvæmt tillögunni skal vinna heilbrigðisáætlunina í samráði við fagfólk í heilbrigðisgreinum, því það er fagfólkið sem þekkir hvað best til í greininni. Einnig skal taka tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægða milli byggðarlaga, en það er að mati okkar flutningsmanna tillögunnar mjög mikilvægt, því nú í dag eru heilbrigðisstofnanir hér á landi sem sinna heilu landsfjórðungunum og oft er um langan og erfiðan veg um að fara milli stofnana. Samkvæmt tillögunni skal einnig taka tillit til íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða, aðgangs að sjúkraflugi, fjölda ferðamannastaða og sumarhúsabyggða, svo eitthvað sé nefnt. Við gerð áætlunarinnar verði jafnframt litið til þess hvort sóknarfæri séu í því að nýta auð sjúkrarými á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og létta þar með álagi á Landspítala. Þessi heilbrigðisáætlun yrði lögð fyrir hv. Alþingi í desember 2017. Virðulegi forseti. Eins og fram kom í ræðu minni að framan þá gekk tillaga okkar hv. þingmanna í Framsóknarflokknum til efnislegrar vinnslu í hv. velferðarnefnd í lok janúar. Í vinnslu nefndarinnar hefur m.a. komið fram að nú þegar liggi drög að heilbrigðisáætlun hjá hæstv. heilbrigðisráðherra. Hins vegar kom fram gagnrýni á að sú áætlun væri ekki á þingmálaskrá hæstv. heilbrigðisráðherra nú, að ekki hefði verið haft nægilegt samráð við fagfólk í heilbrigðisgreinum við þá vinnu og mikil þörf væri á því og mikilvægt að horfa til þeirra þátta sem eru í tillögutextanum sem ég las upp hér áðan við gerð heilbrigðisáætlunar. Það skiptir gríðarlega miklu máli upp á framgang málsins að vita hver afstaða hæstv. heilbrigðisráðherra er til þessa máls og lagði ég því fram þessa fyrirspurn og spyr hæstv. heilbrigðisráðherra eftirfarandi spurninga: 1. Telur hann þörf á heilbrigðisáætlun fyrir landið, samanber þingsályktunartillögu hv. þingmanna Framsóknarflokksins um heilbrigðisáætlun? 2. Telur hæstv. ráðherra rétt að horft sé til landfræðilegra þátta vegna fjarlægða milli byggðarlaga, íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða, aðgangs að sjúkraflugi, fjölda ferðamannastaða og sumarhúsabyggða við gerð heilbrigðisáætlunar? 3. Hver er afstaða hæstv. heilbrigðisráðherra til þess að nýta auð sjúkrarými á landsbyggðinni og létta þar með álagi af Landspítala? 4. Telur hæstv. ráðherra mikilvægt að haft sé samráð við fagfólk í heilbrigðisstéttum við gerð áætlunarinnar?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og fagna henni. Mjög mikið hefur verið rætt í íslenskum stjórnmálum síðustu árin um mikilvægi heilbrigðisþjónustunnar og mikilvægi þess að við bætum í - stundum hafa verið notuð svo stór orð eins og að við endurreisum eða alla vega setjum mikinn kraft í heilbrigðisþjónustuna sem hefur að mörgu leyti átt erfitt eftir niðurskurð hrunsins og á eftirhrunsárunum, en sömuleiðis með nýjum áskorunum sem koma vegna öldrunar þjóðarinnar, fjölgunar landsmanna, stóraukinnar ferðamennsku og fleiri atriða. Það eru allt saman merki um að heilbrigðisþjónustan og heilbrigðismálin eru á fleygiferð. Ég fagna því og hef áður sagt það í þessum stól að ég tel að það séu forréttindi að vinna við málaflokk þar sem er nokkuð skýr þverpólitískur og þversamfélagslegur vilji til þess að gera vel. Hv. þingmaður beinir til mín fjórum spurningum sem ég reyni að svara. Í fyrsta lagi er spurt hvort ráðherra telji þörf á heilbrigðisáætlun fyrir landið, samanber þingsályktunartillögu Framsóknarmanna um heilbrigðisáætlun. Einfalda svarið er já, ég tel þörf fyrir heilbrigðisstefnu fyrir landið. Það kemur skýrt fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, en þar segir, með leyfi forseta: „Mótuð verður heilbrigðisstefna sem samhæfir og treystir heilbrigðisþjónustuna, bætir lýðheilsu og stuðlar að heilbrigði landsmanna.“ Þótt hv. þingmaður noti orðið heilbrigðisáætlun held ég að við notum hugtökin heilbrigðisstefnu og heilbrigðisáætlun um sama hlutinn enda kemur fram í athugasemdum með frumvarpi hv. þingmanns að víða er talað um stefnu í heilbrigðismálum. Þess vegna ætla ég að leyfa mér að nota hugtakið heilbrigðisstefna. Eins og þarna kemur fram er mikilvægt að heilbrigðisstefna taki til allra þátta heilbrigðis, ekki bara beinnar heilbrigðisþjónustu, það þarf líka að huga að forvörnum til að koma í veg fyrir þróun sjúkdóma, byggja undir heilbrigði og allt samfélagið þarf að taka þátt í því verkefni. Það er ekki bara verkefni sérfræðinga. Við erum þegar byrjuð að huga að undirbúningi þeirrar vinnu í ráðuneytinu. Eins og hv. þingmaður minntist á var unnin vinna í ráðuneytinu í tíð forvera míns. Ég hef stundum talað um að ég og mitt teymi í heilbrigðisráðuneytinu vinnum eftir stefnunni „upp úr skúffunum“ þar sem við viljum nota þá vinnu sem unnin hefur verið en kannski ekki unnið nógu mikið með. En sömuleiðis leggjum við mikla áherslu á samstarf og samráð. Oft er til vinna sem byggð er á miklu samráði og samstarfi. Þá spyr hv. þingmaður hvort ráðherra telji rétt að horft sé til landfræðilegra þátta, samgangna, fjarlægða milli byggðarlaga, íbúaþróunar, starfssvæða heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða, aðgangs að sjúkraflugi, fjölda ferðamannastaða, sumarhúsabyggða o.s.frv. við gerð heilbrigðisáætlunar. Ég tel mjög mikilvægt að hafa alla þá þætti í huga. Það eru ekki einu atriðin, það þarf líka að greina hvar helstu veikleikarnir eru í heilbrigðisþjónustunni eins og hún er, því að ekki ætlum við að búa til splunkunýja heilbrigðisþjónustu og kasta þeirri sem fyrir er. Hvort allir hópar fái fullnægjandi þjónustu og hvort þjónustan fari fram á réttu þjónustustigi í öllum tilvikum? Oft held ég að við veitum þjónustu á allt of háu og dýru þjónustustigi sem gerir okkur erfiðara fyrir að veita þjónustuna á ódýrari og einfaldari stigum, eins og í gegnum heilsugæsluna. Það er nefnilega ekki síður mikilvægt að við nýtum það fé sem við höfum til ráðstöfunar þannig að allir eigi kost á nauðsynlegri þjónustu þegar þörf krefur og að ekki verði óhófleg bið. Í þriðja lagi er spurt hver sé afstaða ráðherra til þess að nýta auð sjúkrarými á landsbyggðinni og létta þannig álagi á Landspítala. Ég tel sjálfsagt, eins og reyndar hefur komið fram fyrr í umræðunni í dag, að nýta allt sem horfir til framfara og stuðlar að því að við getum nýtt sem best mannafla, búnað og húsnæði sem við höfum yfir að ráða. Það er eitt af þeim atriðum sem við höfum oft rætt við sjúkrahúsin að þau eigi gott samstarf sín á milli. Ég hef lagt mikla áherslu á að Sjúkrahúsið á Akureyri og Landspítalinn eigi gott samstarf við heilbrigðisstofnanir með það í huga að nýta mannafla og fjárfestingar sem best. Ég hef reyndar lagt til að stjórnendur Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri eigi reglulega fundi með stjórnendum heilbrigðisstofnana til að [[Forseti hringir.]]liðka fyrir því. Síðan er að lokum spurt hvort ég telji mikilvægt að hafa samráð við fagfólk í heilbrigðisstéttum. Ég svara því [[Forseti hringir.]]enn og aftur að ég tel það mjög mikilvægt og kem kannski betur að því á eftir.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu og fagna svörum hæstv. ráðherra. Ég hef þekkt hann lengi og af góðu einu en tel hann þó ekki það ofurmenni að hann sé á þessum dögum sínum í stóli ráðherra búinn að móta heilbrigðisáætlun eða stefnu fyrir íslensku þjóðina, annað væri nú. En ég fagna því sem hægt er að lesa úr orðum hæstv. ráðherra, að hafin sé vinna við það og ekki síður að það eigi að nýta þá vinnu sem áður hefur farið fram. Ég held að það hafi oft og tíðum verið dálítið vandamálið þegar nýir herrar koma inn í stólana að þá vilji þeir setja sitt mark á málaflokkinn, en ég fagna því að hér eigi allt að koma upp úr skúffunum og vera eigi samstarf og samráð. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til þess að huga að því hvort ekki væri rétt að hafa jafnvel það samráð og samstarf þvert á flokka og jafnvel fyrr í ferlinu en oft og tíðum hefur verið [[Forseti hringir.]]þannig að við getum öll unnið saman að þessum mikilvæga málaflokki.
Virðulegi forseti. Það er að mörgu að hyggja í heilbrigðismálum. Það sem ég kem til með að segja er kannski inni á verkefnalistanum eins og í umræðunum á undan. Mig langar að hnykkja á örfáum atriðum. Það er þetta með staðsetningu sjúkrabíla og fagfólks á milli heilbrigðisstofnana þar sem eru fjölsóttir ferðamannastaðir, eins og t.d. í Öræfum. Nú vitum við hvernig þetta mun verða í sumar. Það er samdóma álit allra sem koma að þessu að þetta sé eitt af því sem þurfi að hyggja mjög vandlega að, eins mönnun sjálfra sjúkrabifreiðanna þar sem eru óaðgengilegar vaktir undir miklu álagi. Annað sem mér er mjög hugleikið er þessi sérhæfði öldrunarspítali, sem er Landakot, með mjög fjölþætta starfsemi. Þar er gríðarlegt álag á deildum. Þegar farið verður út í þessa heilbrigðisstefnu þarf að skoða mjög vandlega hvað þar á að vera og hvað ekki. Þar vil ég m.a. minna á að líknardeildin sem var þar var lögð niður og aðeins hluti hennar fluttur í Kópavog. [[Forseti hringir.]]Það er eitt af því sem þarf mjög vandlega að horfa til við gerð næstu heilbrigðisáætlunar.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra enn og aftur fyrir mjög greinargóð svör. Það er rétt sem hæstv. heilbrigðisráðherra sagði, hann sagði eitthvað í þá veru að við höfum öll talað um mikilvægi þess að efla enn frekar heilbrigðisþjónustu í landinu og mikilvægi þess að gefa í. Það er akkúrat það sem við hv. þingmenn Framsóknarflokksins gerðum, horfðum m.a. til orða embættis landlæknis sem talaði um mikilvægi þess að koma fram með stefnu eða áætlun í heilbrigðismálum til að geta stýrt fjármagninu og þessu verkferli innan heilbrigðisgreinanna þannig að við myndum nýta fjármagnið betur sem við hefðum og síðan gætum við farið að bæta inn í málaflokkinn eins og þyrfti. Í hv. velferðarnefnd hefur jafnframt komið fram við vinnslu þessarar heilbrigðisáætlunar sem við erum með þar, að skýra þurfi betur verkferla innan heilbrigðiskerfisins, það þurfi meira samráð við fagfólk í heilbrigðisgreinum, það gæti verið leið eða ákveðið skref að sátt, að við gætum sett fingurna á verkefnið. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort að hans mati það gæti hjálpað framgangi þessarar þingsályktunartillögu okkar hv. þingmanna Framsóknarflokksins að við myndum vísa þeirri áætlun inn í þá vinnu sem er innan ráðuneytis hæstv. ráðherra, og þá gæti hæstv. ráðherra horft til þeirra efnisatriða er tillögutextinn fjallar um. Af því að mikið hefur verið rætt í nefndinni að mikilvægt sé að hraða þessari vinnu langar mig að spyrja hvort hæstv. heilbrigðisráðherra sé tilbúinn að upplýsa okkur í hv. Alþingi um framgang málsins áður en sumarhlé verður.
Frú forseti. Já, ég vil bara taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi þessarar vinnu. Það er að mörgu að gæta. Ég tel að það gæti verið fyrirtakshugsun að vísa tillögu hv. þingmanns og því sem er á bak við hana til ráðherra inn í vinnuna, vegna þess að ég held að við séum í raun og veru svona strangt til tekið að tala um sama hlutinn. Ég legg sömuleiðis áherslu á - ég var rétt að byrja þegar ég var búinn með tímann áðan - að tala um samráðið við fagfólkið. Ég legg mikla áherslu á það. Ég held að það sé ekki síður mikilvægt að við höfum gott samráð við þá sem njóta þjónustunnar, þ.e. sjúklinga, að þeir hafi líka tækifæri til að hafa áhrif á stefnuna því að veitendur þjónustunnar, þ.e. veitendasjónarhornið, og þeir sem þiggja þjónustuna hafa ekki alltaf sama sjónarhorn þegar kemur að veitendum annars vegar og neytendum hins vegar og geta haft ólíka sýn á hvað er mikilvægast. Ég vil leggja það aðeins inn í þessa hugsun. Ég vil taka undir með hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé að mikilvægt sé að vinna að málum í breiðri sátt þegar það er hægt en samt í breiðri samvinnu, jafnvel þó það sé ekki sátt, og þverpólitískt. Ég hef haft þetta á orði á fundum mínum með hv. velferðarnefnd og ítreka það héðan að mér finnst mikilvægt að það verði þverpólitísk vinna og aðkoma einhvern veginn. Ég held að það sé meiri sátt um að vinna að þessum málum heldur en svo að við þurfum að gefa okkur allan tímann í heiminum til þess að finna upp hjólið hver í sínu horni. [[Forseti hringir.]]Vinnum endilega saman. Reynum að gera það sem hraðast. Ég tek fagnandi þeirri áskorun um að ég komi hérna fyrir þinglok í sumar og láti vita hvernig gengur.
Frú forseti. Komið hefur í ljós að töluverðar misskráningar hafa átt sér stað á lyfjum í lyfjagagnagrunni embættis landlæknis á undanförnum árum. Raunverulegt umfang misskráninga er í raun óljóst og ekki er heldur skýrt hvort um er að ræða kerfisvillur, kerfisbundna misskráningu eða ítrekaða handvömm, en allar þessar skýringar hafa komið fram í samskiptum við embættið og við velferðarráðuneytið. Ég hef, tengt þessu máli, rýnt í skýrslur og minnisblöð ásamt kerfislýsingu gagnagrunnsins sjálfs og hef orðið var við mjög skrýtnar ákvarðanir varðandi hönnun kerfisins tæknilega séð, eins og ég greindi raunar frá í grein í Kjarnanum sem ég skrifaði ásamt Ingunni Björnsdóttur, dósent í lyfjafræði við Óslóarháskóla, í október síðastliðnum. Það er rosalega mikilvægt að allar skráningar séu réttar í þessum gagnagrunni. Það er eiginlega ekki hægt að lýsa því hversu mikilvægt það er, t.d. fyrir vísindalegar rannsóknir, fyrir eftirlit og áætlanagerð vegna lyfjakostnaðar og hjá ríkinu og einnig fyrir eftirlit með því að lyf lendi ekki í röngum höndum. Þar sem staðið hefur á nægilega skýrum svörum frá stjórnkerfinu finn ég mig knúinn til þess að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: 1. Hvernig er háttað villuprófun og annarri gæðavöktun á lyfjagagnagrunni embættis landlæknis? 2. Hvaða skýringar eru á 10.000 taflna ofskráningu á ávísun á amfetamínsúlfat í lyfjagagnagrunni embættis landlæknis á tímabilinu september 2015 til mars 2016, sem voru síðan innkallaðar í mars 2016? 3. Hvaða skýringar eru á því að embætti landlæknis lokaði málinu haustið 2016 með 1.985 taflna ofskráningu enn óútskýrða? 4. Eru einhverjar frekari of- eða vanskráningar enn óútskýrðar hjá embætti landlæknis? Ef svo er, hvert er umfang þess og um hvaða lyf er að ræða? Það ætti að vera nokkuð ljóst að hér er um rosalega mikilvægt mál að ræða. Þegar við horfum til gagnagrunna hjá ríkinu sem ríkið heldur utan um til þess að vita raunverulega hvað er í gangi er algjört lykilatriði að allar skráningar séu á hreinu. Því hlakka ég til að heyra hvort hæstv. heilbrigðisráðherra hafi góðar skýringar á þessum tiltekna hópi villna sem komið hafa fram í þessum tiltekna gagnagrunni.
Frú forseti. Hv. þm. Smári McCarthy hefur beint til mín munnlegri fyrirspurn um skráningu í lyfjagagnagrunni landlæknis. Ég þakka kærlega fyrir fyrirspurnina. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður hvernig sé háttað villuprófun og almennri gæðavöktun á lyfjagagnagrunni embættis landlæknis. Til þess að svara þeirri spurningu, því að vissulega er ég ekki sérfræðingur sjálfur, hef ég fengið eftirfarandi upplýsingar frá embætti landlæknis: Skipta má villuprófunum og gæðaeftirliti í þrjá hluta. Í fyrsta lagi er um að ræða vöktun og eftirlit með stoðskrám lyfjagagnagrunns. Fyrir hvern lyfseðil sem berst í lyfjagagnagrunn eru lýðfræðilegar upplýsingar um viðkomandi notanda sóttar úr þjóðskrá, upplýsingar um ávísandi lækni eru fengnar úr starfslyfjaskrá embættis landlæknis auk þess sem gildi um daglega skammta, svokallað DDD, eru fengin úr lyfjaverðskrá. Í öðru lagi er um að ræða vöktun og eftirlit með innsetningu gagna og utanumhald heilbrigðisstarfsfólks sem sinnir þjónustu við sjúklinga. Eftirlit embættis landlæknis byggir á því að tölur séu réttar í grunninum. Gerðar eru athugasemdir við ávísanir lækna og beðið um skýringar á ávísunum sem eru á skjön við reglugerðir, klínískar leiðbeiningar og sérlyfjaskrá. Hin viðamikla notkun á gögnum af hálfu lækna og sjúklinga felur í sér mikla rýni og kröfu um áreiðanleika gagna og því má segja að þessi mikla notkun sé ákveðin gæðavöktun á grunninum í sjálfu sér. Í þriðja lagi eru reglubundnar villuprófanir og gæðaúttektir embættis landlæknis. Hjá embættinu eru reglulega gerðar úttektir á áreiðanleika gagna í lyfjagagnagrunninum þar sem sölutölur Lyfjastofnunar og ávísanir sömu lyfja í öðrum löndum eru notaðar til samanburðar. Þá fara reglulega fram gæðapróf með keyrslum sem hannaðar hafa verið til að finna möguleg frávik sem tengjast villum í færsluskráningum hjá læknum eða í apótekum. Reglulega fer fram gæðavöktun á því hvort gildi um daglega skammta, aftur þessi DDD, gildi í lyfjaverðskrá, þ.e. stoðskrá grunnsins og séu rétt miðuð við uppgefin gildi frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Þetta er reglulega yfirfarið. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður hvaða skýringar séu á 10.000 taflna ofskráningu og ávísunum á amfetamínsúlfat í lyfjagagnagrunni embættis landlæknis á tímabilinu september 2015 til mars 2016, sem voru síðar innkallaðar í mars 2016. Samkvæmt upplýsingum frá embætti landlæknis kom upp villa í mars árið 2016 þegar í ljós kom að mistök höfðu orðið við skráningu ávísandi læknis í tengslum við forritun rafrænna skeyta um lyfjaskammtanir frá tilteknum skömmtunaraðilum. Þessi villa olli því að færslur um lyfjanotkun sjúklinganna voru skráðar á ranga lækna. Ekkert virðist benda til að ofskráning sé í grunni eftir að forritun var lagfærð. Í þriðja lagi spyr hv. þingmaður hvaða skýringar séu á því að embætti landlæknis lokaði málinu haustið 2016 með 1.985 taflna ofskráningu enn óútskýrða. Því er til að svara að hér var ekki um að ræða villu eða mistalningu í grunninum heldur feil í samanburði og töflurnar 1.985 afgreiddar á öðru vörunúmeri. Því var málinu lokið. Í fjórða lagi er spurt hvort frekari of- eða vanskráningar séu enn óútskýrðar hjá embætti landlæknis. Ef svo sé, hvert sé umfang þeirra og um hvaða lyf sé að ræða. Svarið er einfalt: Nei, það hafa engar frekari óútskýrðar of- eða vanskráningar komið fram. Eftir því sem pappírslyfseðlum hefur fækkað, og þar með innslætti annarra en lækna sem gefa út lyfseðlana, má gera ráð fyrir að mögulegum innsláttarvillum í lyfjaverslunum hafi einnig fækkað. Rafrænir lyfseðlar voru árið 2016 70% af öllum ávísuðum lyfseðlum, en hlutfall þeirra hefur verið að aukast. Flestir lyfseðlar koma þess vegna úr rafrænum skráningarkerfum í heilbrigðisþjónustunni, þ.e. frá rafrænum lyfseðlum lækna og rafrænum lyfjaafgreiðslum í lyfjaverslunum. Afgreiðsla lyfjaávísana af fagfólki, bæði læknum og lyfjafræðingum, er hluti gæðavöktunar og villuprófana á þeim gögnum sem fara í lyfjagagnagrunn. Til að tryggja að gögn séu rétt skráð hafa verið settir varnaglar eða villuprófanir í skráningarkerfin til að takmarka möguleika á að rangar upplýsingar fari inn í grunn. Dæmi um slíkt er að ekki er hægt að skrá ávísanir á lyf sem ekki eru með tiltekið vörunúmer. Lyfjagagnagrunnur landlæknis hefur frá upphafi verið í daglegri notkun við lyfjaeftirlit og mikil samskipti eru við lækna sem byggjast á gögnunum úr grunninum. Eftirlitið byggir á því að tölur séu réttar í grunninum, því að gerðar eru athugasemdir við ávísanir lækna og beðið um skýringar á ávísunum sem eru á skjön við reglugerðir, klínískar leiðbeiningar og sérlyfjaskrá. Auk þess nota núna yfir þúsund læknar lyfjagagnagrunninn til uppflettinga á lyfjasögu skjólstæðinga sinna í hverjum mánuði. Læknar geta því bæði farið yfir lyfjaávísanir skjólstæðinga sinna í grunninum, gefið út nýja lyfseðla og borið ávísanir í lyfjagagnagrunni saman við sjúkraskrárfærslur. Þá hafa sjúklingar aðgang að sínum ávísunum í gegnum heilsuveruna, [[Forseti hringir.]]heilsuvera.is. Þessi mikla notkun á gögnum felur í sér mikla rýni og kröfu um áreiðanleika gagna. Því má segja að notkunin sé gæðavöktun á grunninum. Ef ávísanir [[Forseti hringir.]]eru skoðaðir í grunni er hægt að sjá norrænt vörunúmer á lyfseðli og norrænt númer á afgreiðslu sem fylgja [[Forseti hringir.]]hverri færslu. Mörg dæmi eru um færslu [[Forseti hringir.]]þar sem gefinn er út lyfseðill á eitt vörunúmer en svo afgreitt á öðru [[Forseti hringir.]]og telst það eðlilegt.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir mjög greinargóð svör. Þetta eru svolítið betri svör en við höfum áður fengið. Það er alveg ástæða til þess á sama tíma að fagna því að misskráningum fer fækkandi vegna þess að við notum rafræna skráningu frekar og handskráningar minna. Ég vona að ráðherra taki undir með mér um mikilvægi þess að við séum með þessi kerfi algjörlega á kristaltæru og allt sé rétt. Nú hef ég sjálfur fengist mikið við forritun svipaðra kerfa, reyndar ekki á heilbrigðissviði en í öðru. Þegar töluleg frávik af þessu tagi koma upp er það nánast alltaf vegna þess að ekki hafa verið gerðar nægilegar prófanir. Fyrir vikið er það eitthvað sem við ættum að ræða meira í þessum sal og hæstv. ríkisstjórn líka, hvort ekki sé full ástæða til að leita að sameiginlegum gæðastöðlum varðandi hugbúnaðargerð fyrir ríkið og sér í lagi um gæðastjórnun rafrænna stjórnsýslukerfa. Það að hægt sé að misskrá á þann hátt að afgreitt sé á öðru vörunúmeri er í senn gagnagrunnsvilla og líklega líka villa í hönnun kerfisins og forritunarviðmóti eða notendaviðmóti kerfisins. Það er spurning hvort það ætti að reyna að fela vörunúmerið þannig að frekar sé verið að tala um vöruheiti og þess háttar. Ég þakka aftur fyrir góð svör. Þessi misskráning er afskaplega vandræðaleg.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni sömuleiðis fyrir fyrirspurnina, góða fyrirspurn sem skiptir máli. Ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum að vanda okkur þegar kemur að hugbúnaðargerð og stöðlum. Það segir sig sjálft að öll kerfin okkar hér á Íslandi eru lítil í alþjóðlegum samanburði og þar með talið heilbrigðiskerfið. Við byggjum vissulega gjarnan á aðkeyptum og aðkomnum stöðlum og reynslu. Það er mikilvægt fyrir okkur vegna þess að oft er umfangið hjá okkur það lítið að það getur tekið tíma fyrir villur að koma fram. Ég tek undir með honum og finnst mikilvægt að við notum líka tækifærið. Ég var mjög ánægður þegar ég var að rannsaka þetta að sjá hve mikið er lagt upp úr því hjá embætti landlæknis og hjá þeim sem eru í heilbrigðiskerfinu að fara yfir, vakta og þróa sín kerfi. Það skiptir miklu máli, ég tek undir það. Ég þekki það sjálfur í miklu einfaldari kerfum að skráningar, þegar kemur að vörunúmerum og vöruheitum, þurfa að vera mjög nákvæmar. Góðu fréttirnar fyrir okkur Íslendinga eru þær, kannski aftur vegna smæðarinnar, að við erum að mörgu leyti komin lengra en flestar nágrannaþjóðirnar í rafrænum lyfjagáttum, þ.e. við erum komin með mjög hátt hlutfall lyfjaávísana í rafrænt form. Það er mikilvægt bæði upp á utanumhald lyfja og lyfjamála almennt, en ekki síður þegar kemur að læknisþjónustu og þjónustu við sjúklinginn, til þess að þar sé klínískum leiðbeiningum fylgt og upplýsingar séu alltaf fyrir hendi þegar verið er að ávísa lyfjum. Ég þakka aftur fyrir góða fyrirspurn og góðar umræður.
Frú forseti. Þótt minna sé talað um kjarnorkuvopn í dag en þegar kalda stríðið var á hátindi sínum eru fáir hlutir sem mannkyninu stafar meiri ógn af. Í kjarnorkuvopnabúrum heimsins eru sprengjur sem geta útrýmt öllu lífi á jörðinni ótal sinnum. Stórveldin keppast við að þróa ný og öflugri vopn af þessu tagi. Á sama tíma er einnig verið að þróa það sem stundum hafa verið kölluð taktísk kjarnorkuvopn, vopn sem einhverjir láta sig jafnvel dreyma um að megi nota í staðbundnum hernaði. Líkurnar á að kjarnavopnum verði beitt, hvort sem er fyrir slysni eða að yfirlögðu ráði, hafa því aldrei verið meiri. Í morgun hófust viðræður í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna þess efnis að gera sáttmála sem bannar kjarnorkuvopn. Undirbúningur þessara viðræðna hefur staðið yfir í nokkur ár. Því miður hefur það verið svo að Ísland hefur ekki sýnt þeim mikinn áhuga. Það vakti til að mynda athygli á árinu 2015 þegar Ísland greiddi atkvæði gegn tillögu um slíkt bann, gegn tillögu, en eftir umræðu í fjölmiðlum, í utanríkismálanefnd og hér í þingsal var þeirri afstöðu breytt í hjásetu í seinni atkvæðagreiðslu, til þess eins að greiða svo aftur atkvæði gegn því að boðað væri til þeirrar ráðstefnu sem hófst í dag. Vitandi það að þessar viðræður um bann við notkun kjarnorkuvopna ættu að fara fram dagana 27.–31. mars, og hófust í dag, fór þessi fyrirspurn sem ég mæli fyrir frá mér í dreifingu, um hvort Ísland tæki þátt, 24. janúar sl. Fyrirspurnin er fyrst á dagskrá í dag, sama dag og viðræðurnar hefjast. Ég sé ekki betur en að hæstv. utanríkisráðherra sem og forverar hans praktíseri almennt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að gera alltaf eins og NATO. En ég fæ líka á tilfinninguna að þeim finnist kannski ekkert gaman að ræða þau mál hér heima. Það birtist að einhverju leyti í því hversu erfitt hefur verið að fá og tekið langan tíma að fá svör við fyrirspurnum, ekki bara þessari heldur öðrum sem ég hef lagt fram um kjarnorkuvopn. Því vil ég spyrja [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra: Sendi Ísland fulltrúa sinn til þátttöku í viðræðum um samning um bann við kjarnorkuvopnum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna 27.–31. mars? Og í öðru lagi: Hverjar eru væntingar ráðherra til þessara viðræðna?
Virðulegi forseti. Afstaða Íslands til kjarnavopna er skýr, sú að stefna skuli að kjarnorkuvopnalausri veröld og að kjarnavopnum sé eytt með markvissum og gagnkvæmum hætti. Við teljum líklegast til árangurs og raunhæfustu leiðina að styðjast við þá samninga og ferli sem fyrir liggja, til að mynda samninginn um bann við útbreiðslu kjarnavopna, NPT. Í þessu tilliti hefur Ísland í gegnum tíðina stutt margvíslegar ályktanir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem lúta að þessu markmiði. Við studdum hins vegar ekki þá ályktun sem liggur að baki þeim viðræðum sem hefjast í næsta mánuði og spurt er um. Ástæðan er m.a. sú að fyrir fram var ljóst að kjarnorkuvopnaveldin tækju ekki þátt í því ferli. Við teljum nauðsynlegt að þau sitji við borðið þegar samið er um fækkun kjarnavopna. Öðruvísi næst ekki árangur. Ég get hins vegar vel tekið undir að of hægt gangi í þeim efnum og ýmsar blikur séu á lofti í öryggismálum. Við skulum þó ekki gleyma því að margvíslegur árangur hefur náðst. Síðastliðið haust fögnuðum við 30 ára afmæli leiðtogafundarins í Höfða sem var aflvaki meiri háttar fækkunar í kjarnavopnabúrum risaveldanna á þeim tíma. Þannig hefur kjarnavopnum undir stjórn Atlantshafsbandalagsins fækkað um allt að 90% frá lokum kalda stríðsins. Þetta snýst því ekki um markmiðið, um heim án kjarnavopna, sem við erum öll sammála um, heldur um leiðina að því markmiði. Við höfum ekki trú á þeirri leið sem hér á í hlut. Þess vegna studdi Ísland ekki umrædda ályktun og mun því ekki taka beinan þátt í viðræðunum. Hins vegar mun fastanefnd okkar hjá Sameinuðu þjóðunum í New York vitanlega fylgjast náið með framvindu mála. Hvað fundinn núna í lok mars varðar eru væntingarnar því miður fremur litlar þar sem kjarnavopnaveldin taka ekki þátt í viðræðunum. Við höfum jafnframt verið þeirrar skoðunar, og þess vegna studdum við ekki umrædda ályktun, að ný ferli án atbeina þeirra sem mestu máli skipta kunni að veikja þá samninga sem fyrir eru, eins og NPT-samninginn um bann við útbreiðslu kjarnavopna og samninginn um allsherjarbann við tilraunir kjarnavopna, CTBT. Til þess að ná settu marki og útrýma öllum kjarnavopnum þurfa allir hlutaðeigandi aðilar að koma að borðinu. Sú var ekki raunin í þessum viðræðum. Síðan vil ég bara biðja viðkomandi hv. þingmann velvirðingar á að við náðum ekki að svara þessu fyrr. Það var ekki vegna þess að ekki væri vilji til þess. Ég er alveg tilbúinn til að ræða um kjarnavopnin. Þetta snýst ekkert um neina viðkvæmni hvað þá hluti varðar. En þegar maður er í því embætti sem ég er í er maður nokkuð á flandri í þjónustu lýðveldisins. Þess vegna var nú ekki hægt að koma þessu fyrir fyrr. Ég biðst velvirðingar á því. Því varð bara ekki við komið fyrr en núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn og þakka hæstv. ráðherra seint komið svar. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra hefur gert sér grein fyrir því, rifjandi upp einhverja sigra í Höfða og stefnu síðustu áratugina, að kjarnorkuveldum hefur fjölgað. Það er ekki eins og það hafi náðst neitt sérstaklega mikill árangur eftir þeim leiðum sem hafa verið reyndar undanfarin ár og áratugi. Ég hefði kosið að Ísland með sinn friðarboðskap sem hér er talað um, sem er oft meiri á hátíðarstundum en í raunveruleikanum, tæki þátt í öllum þeim aðgerðum, leiðum, ráðstefnum, sem mögulegt væri að taka þátt í til að hefta útbreiðslu kjarnorkuvopna. Skipti þá engu máli hvort kjarnorkuvopnaveldin [[Forseti hringir.]]væru þar með eða ekki. Þetta er ekkert einkamál þeirra. Þetta er mál allra okkar sem byggjum þessa jörð.
Frú forseti. Ég má til með að taka undir með hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur og Kolbeini Óttarssyni Proppé um að það sé óforsvaranlegt að Ísland taki ekki þátt í þessum mikilvægu umræðum. Ég vil af því tilefni benda sérstaklega á álitsgefandi úrskurð Alþjóðadómstólsins í Haag þess efnis að notkun kjarnavopna geti ekki talist samrýmast alþjóðalögum, þar á meðal Genfarsáttmálanum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Telur hann ástæðu til þess að draga í efa að svona umræður séu mikilvægar? Það taka 100 ríki þátt í umræðunum akkúrat núna. Þrátt fyrir að kjarnorkuveldin séu ekki með, væri ekki tilvalið fyrir Ísland að lýsa yfir afstöðu sinni með slíkum [[Forseti hringir.]]umræðum og þrýsta þar með á kjarnorkuveldin að taka þátt?
Frú forseti. Nú hefði verið gaman að hafa lengri ræðutíma en tvær mínútur. En það hef ég víst ekki. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka af öll tvímæli um að það hafi ekki verið umræðuefnið sem dró svarið. Það er mikilvægt að það komi fram. En mig langar líka að taka fram að það var ekki einungis vegna tafa á svörum við þessari fyrirspurn sem ég nefndi þetta heldur einnig vegna annarra fyrirspurna um skyld mál sem ég hef lagt fram. Hæstv. ráðherra segist vilja nota þá samninga sem nú þegar eru í gildi og vísar þar til NPT-samningsins. Mér eru það vonbrigði því sannast sagna finnst mér sá samningur ekki hafa skilað miklum árangri. Líkt og hér hefur komið fram hefur löndunum sem hafa yfir að ráða kjarnorkuvopnum fjölgað. Þó svo að einhver fækkun á kjarnorkuvopnum í heiminum eigi sér stað er enn þá til svo mikið af vopnum að það er mörgum sinnum hægt að eyða heiminum þannig að það þarf drastískari aðgerðir. Kjarnorkuvopnaveldin myndu ekki taka þátt í þessum umræðum, segir ráðherra. Jú, það virðist vera svoleiðis. En það eru hins vegar meira en 100 önnur ríki í heiminum sem taka þátt og sýna vilja sinn með því að taka þátt. Það er raunar áberandi þegar listinn yfir þátttökulöndin er skoðaður að þar vantar t.d. meira og minna allar þær þjóðir sem eru aðilar að NATO. Það held ég að segi sína sögu um þetta hernaðarbandalag sem við erum aðilar að sem áskilur sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. En það er þó undantekning á þessu, þ.e. Holland sem er í NATO sendi sinn fulltrúa á þennan fund. [[Forseti hringir.]]Það finnst mér jákvætt. Það verður aftur haldinn fundur 15. júní til 7. júlí. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra um að endurskoða hug sinn því við eigum annað tækifæri og getum þá sent okkar fulltrúa til að taka þátt í þessum mikilvægu umræðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum og sérstaklega hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni. Auðvitað er þetta mjög mikilvægt mál. Þetta er mál allra eins og fram hefur komið hjá hv. þingmönnum sem hér tóku til máls. En ég held að við verðum að horfast í augu við það að það er eitt að hafa viljann að vopni og annað hvað er raunhæft til að ná árangri. Það er alveg rétt og það er það sem maður hefur stærstu áhyggjurnar af að löndunum er að fjölga sem búa yfir kjarnavopnum. Með fullri virðingu, ég vil ekki gera lítið úr því að menn komi saman og ræði þetta, alls ekki. En við vitum það alveg að ef við ætlum að ná árangri í því að fækka kjarnavopnum og sérstaklega koma í veg fyrir að þau fari í hendurnar á aðilum sem ég held að við séum sammála um að séu ekkert sérstaklega ábyrgir þarf því miður meira til en þessar ráðstefnur. Því miður. Af því að menn nefndu NATO þá skulum við hafa hugfast að NATO er búið að fækka um 90% af sínum kjarnavopnum frá dögum kalda stríðsins. Sá árangur náðist og við skulum ekki gera lítið úr þeim árangri. Það er ástæða fyrir því að menn nefna Höfða sérstaklega. Það var sá fundur sem hafði gríðarlega mikil áhrif. Þá loksins sneru menn við þeirri þróun sem hafði verið til staðar og hófu að fækka kjarnorkuvopnum alveg gríðarlega mikið. Mér finnst ekki rétt, og ég vona að það hafi ekki verið ætlun hv. þingmanna og vil trúa að svo sé ekki, að ætla einhverjum í þessum sal eða einhverjum öðrum eitthvað annað en að vilja fækka og helst þurrka út kjarnorkuvopn. Það vilja allir. En við þurfum að hafa í huga að við búum í mannheimum. Síðan þurfum við að hugsa hvaða leiðir eru bestar til þess að við getum náð árangri, bæði varðandi fækkun kjarnavopna og líka til að halda friði í heiminum og halda niðri þeim aðilum sem hafa svo sannarlega sýnt fram á að eru vægast sagt óábyrgir í gerðum sínum.
Frú forseti. Þann 12. desember árið 2014 lýsti þáverandi forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, því yfir að utanríkisráðuneytið væri að hefja rannsókn á því hvort Ísland hefði verið misnotað sem millilendingarstaður fyrir fangaflug bandarísku alríkisþjónustunnar á árunum 2001–2007. Sú sem hér stendur hafði strax áhyggjur af að sú rannsókn félli í sömu gryfju og síðasta rannsókn á því sama máli. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þáverandi utanríkisráðherra, setti fyrri skoðunina af stað sumarið 2007 í kjölfar þess að Ísland var nefnt sem lendingarstaður fangafluga í skýrslu Evrópuráðsþingsins um þátttöku evrópskra ríkisstjórna í fangaflugi og leynifangelsum Bandaríkjamanna. Rannsóknin var þó ekki vandaðri en svo að skýrsla starfshópsins staðfesti einungis það að flugvélar sem gætu hafa verið að stunda fangaflutninga á vegum CIA hefðu farið inn í íslenska lofthelgi og millilent á íslenskum flugvöllum, en höfundar skýrslunnar kváðust alls ekki geta sannreynt það. Tilefni þess að þáverandi forsætisráðherra ákvað að setja af stað nýja rannsókn var að öldungadeild bandaríska þingsins gaf út skýrslu í desember 2014 sem sýndi fram á að pyndingar Bandaríkjamanna voru miklu verri en marga grunaði. Opinber útgáfa skýrslunnar sem útlistar hryllinginn sem framinn var í nafni stríðsins gegn hryðjuverkum gefur ekki upplýsingar um þátttöku einstakra ríkisstjórna í stríðsglæpum þeirra vestra en þær má finna í óritskoðaðri útgáfu skýrslunnar. Utanríkisráðuneytið lýsti í kjölfarið yfir áætlun sinni um að óska aðgangs að óritskoðuðu útgáfunni eða hið minnsta þeim hluta er snýr að Íslandi, komi það fyrir í skýrslunni. Þetta var árið 2014 og síðan hefur ekkert heyrst af fyrirhugaðri rannsókn utanríkisráðuneytisins um þetta mál. Málið er þó mjög mikilvægt. Það varðar mögulega aðkomu íslenskra ráðamanna að stríðsglæpum Bandaríkjamanna, mögulega aðild að stríðsglæpum sem sagt. Það er af þeim sökum sem ég finn mig knúna til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra Guðlaug Þór Þórðarsson eftirfarandi spurninga: Í fyrsta lagi: Fór fram ný rannsókn á því hvort Ísland hafi verið notað sem millilendingarstaður fyrir fangaflug bandarískra yfirvalda á árunum 2001–2007 í kjölfar útkomu skýrslu Bandaríkjaþings um yfirheyrsluaðferðir bandarísku leyniþjónustunnar yfir grunuðum hryðjuverkamönnum? Í öðru lagi: Var farið fram á aðgang að óritskoðaðri skýrslu Bandaríkjaþings um yfirheyrsluaðferðir bandarísku leyniþjónustunnar yfir grunuðum hryðjuverkamönnum? Í þriðja lagi: Hvaða upplýsingar fengust við fyrirspurn utanríkisráðuneytisins og hvar má nálgast þær? Í fjórða lagi: Fór fram nánari rannsókn á millilendingum mögulegra fangaflugvéla bandarískra yfirvalda í kjölfar fyrirspurnar utanríkisráðuneytisins? Ef svo var: Hverjar voru niðurstöður hennar um aðkomu íslenskra yfirvalda og embættismanna að millilendingum fangaflugvéla á íslensku yfirráðarsvæði?
Virðulegi forseti. Umræða um meint ólögmætt fangaflug hefur stundum komið upp á síðustu 15 árum. Árið 2007 setti þáverandi utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, á fót starfshóp til að kanna staðhæfingar þess efnis að flugvélar sem grunur leikur á að hafi verið notaðar í meintu fangaflugi hafi lent í Keflavík eða í Reykjavík. Niðurstaða skoðunar sýndi að flugvélar sem kenndar höfðu verið við meint fangaflug höfðu haft millilendingu hér á landi eða flogið um íslenska lofthelgi á umræddu tímabili, 2001–2007, en hvort um fangaflutninga hafi verið að ræða var ekki unnt að sannreyna. Hafa þarf þó í huga að flutningar á föngum eru ekki bannaðir og tíðkast um heim allan. Öðru máli gegnir um flutninga á föngum sem ekki njóta verndar eða meðhöndlunar samkvæmt alþjóðalögum, sem eru ólögmætir. Íslenskum stjórnvöldum var ekki, hvorki þá né nú, kunnugt um að slíkir ólögmætir fangaflutningar hafi átt sér stað um Ísland. Og ef flug af þessu tagi hefðu komið til kasta íslenskra stjórnvalda hefðu þau vitanlega aldrei heimilað eða samþykkt slíka flutninga, enda skýrt brot á alþjóðalögum. Ekki var sótt um sérstök yfirflugs- eða lendingarleyfi fyrir slíkar vélar. Hafi slíkar flutningar átt sér stað hafa þær verið í óþökk íslenskra stjórnvalda. Á sínum tíma þegar umræðan stóð sem hæst var bandarískum stjórnvöldum ítrekað gerð grein fyrir þessari afstöðu íslenskra stjórnvalda. Síðari tíma skýrslur, til að mynda skýrsla leyniþjónustunefndar Bandaríkjaþings sem að hluta til var gerð opinber árið 2014, gefa ekki frekari tilefni til að ætla að Ísland sé bendlað við meint ólögmætt fangaflug. Hér skal þó undirstrikað að utanríkisráðuneytið og íslensk stjórnvöld taka öllum ásökunum um meint ólögmæt fangaflug í gegnum Ísland mjög alvarlega og er umhugað um að koma í veg fyrir slíkt. Í þeim tilgangi var m.a. lögum um loftferðir, nr. 60/1998, breytt í júlí 2015 til að styrkja lagastoð og heimildir til að óska upplýsinga um ríkisloftför sem og að setja reglur um komur og ferðir erlendra ríkisloftfara. Niðurstaða skýrslunnar frá árinu 2007 stendur að öðru leyti og afstaða íslenskra stjórnvalda er vitanlega hin sama nú. Við stöndum með mannréttindum og alþjóðalögum. Vakni rökstuddur grunur um brot þar á könnum við það til hlítar. Þessi afstaða hefur einnig verið ítrekuð í samskiptum við Evrópuráðið, m.a. í svari þáverandi utanríkisráðherra í október 2015 við fyrirspurn framkvæmdastjóra ráðsins til aðildaríkjanna vegna athugunar ráðsins á fangaflugum. Virðulegi forseti. Fyrirspyrjandi spyr um aðgang utanríkisráðuneytisins að óritskoðaðri skýrslu Bandaríkjaþings og afgreiðslu fyrirspurnar þar að lútandi. Því er fyrst til að svara, líkt og fram kemur í nefndri fréttatilkynningu utanríkisráðuneytisins árið 2014, að birtur var 520 síðna útdráttur úr skýrslu Bandaríkjaþings sem ítarlega var farið yfir. Af þeirri skoðun varð ekki ráðið að fjallað væri um Ísland eða millilendingar hér á landi með fanga eða grunaða hryðjuverkamenn. Óskað var eftir aðgangi að sjálfri skýrslunni í heild en því var hafnað þann 23. desember 2014 af hálfu bandarískra yfirvalda á grundvelli trúnaðar- og öryggishagsmuna. Sú afgreiðsla bandarískra stjórnvalda beindist þó ekki að Íslandi einu heldur var rýmri aðgangi að skýrslunni almennt hafnað á grundvelli trúnaðar- og öryggishagsmuna. Því hafa íslensk stjórnvöld ekki frekari upplýsingar um skýrslu Bandaríkjaþings en sem nemur útdrættinum sem þó er mjög ítarlegur. Að endingu skal hér ítrekað að utanríkisráðuneytið og íslensk stjórnvöld taka öllum ásökunum um meint ólögmætt fangaflug í gegnum Ísland mjög alvarlega og er okkur umhugað um að hindra og koma í veg fyrir slíkt. Enginn ætti að fara í grafgötur með þá afstöðu íslenskra stjórnvalda.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. En ég spyr mig enn þá hvort almennilega hafi verið staðið að þessari fyrirhuguðu rannsókn. Hæstv. ráðherra segir að aðgengi að óritskoðaðri skýrslu Bandaríkjaþings hafi verið hafnað og ber því við að stjórnvöld hafi borið við trúnaði. Mig rekur þó minni til þess að þegar þessi umræða átti sér stað hafi bandarísk yfirvöld lýst yfir vilja sínum til að veita löndum aðgengi að þeim hluta skýrslunnar sem sneri að þeim löndum sérstaklega. Ég vil því ítreka spurninguna sem ég bar fram áðan, hvort íslensk stjórnvöld, þ.e. utanríkisráðuneytið, hafi beðið sérstaklega um aðgang að þeim hluta skýrslunnar er varðaði Ísland beint en ekki að öðrum óritskoðuðum hlutum skýrslunnar. Loks vil ég líka spyrja hæstv. ráðherra sem sagði í ræðu sinni að yfirvöld hafi ítrekað gert grein fyrir afstöðu íslenskra stjórnvalda gagnvart bandarískum yfirvöldum í kjölfar þessara skýrslna og umræðu. Ég spyr mig hvort bandarísk stjórnvöld hafi yfir höfuð verið spurð hvort fangar hafi verið um borð í fangaflugvélum sem lentu hér, eða um borð í meintum fangaflugvélum eins og hæstv. ráðherra kýs að kalla þær. Voru bandarísk stjórnvöld einhvern tíma spurð af íslenskum stjórnvöldum hvort fangar hafi verið um borð í flugvélum sem tengdust bandarísku alríkisþjónustunni og lentu hér á landi? Svo ég taki það alveg skýrt fram: Hefur utanríkisráðuneytið beðið um aðgang að þeim hluta skýrslu bandaríska öldungardeildarþingsins er varðar Ísland einungis en ekki að allri skýrslunni óritskoðaðri?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég fór eins vel og ég gat yfir svörin við þeirri spurningu sem hv. þingmaður bar fram. Mér fannst seinni spurningarnar vera endurtekning á þeim spurningum. Ég sé enga ástæðu til að fara að lesa aftur þau svör sem ég var með í fyrri ræðunni. Eðli málsins samkvæmt var ég ekki á svæðinu þegar þessar spurningar voru bornar fram en ég sé enga ástæðu til þess að ætla annað en að menn hafi unnið þetta mál eins vel og mögulegt er. Tveir fyrirrennarar mínir hafi komið að málinu, í það minnsta, í rauninni fleiri ef allt er tekið. Afstaða íslenskra stjórnvalda er alveg skýr. Hún hefur svo sannarlega ekkert breyst. Hins vegar er alveg ljóst að íslensk stjórnvöld hafa engin tök á því að fara að yfirheyra aðila sem eru ekki undir lögsögu okkar, eins og allir vita. Ég held að það sé ekki hægt að halda því fram að þeir aðilar sem á undan mér komu hafi ekki gengið í málið af fullum heilindum. Ég held að ekki sé með nokkru móti hægt að halda því fram að afstaða íslenskra stjórnvalda hafi ekki verið mjög skýr í þessu máli, bæði þá og nú.
Frú forseti. Schengen-samstarfið er eitt almikilvægasta alþjóðasamstarf sem Íslendingar eru aðilar að. Það tryggir Íslendingum mjög greiðan aðgang að Evrópu og ýmsum öðrum löndum án vegabréfsáritana og fyrirhafnar. Seint verður metið til fjár hversu mikil áhrif það hefur að hafa aðgang að öðrum löndum. Flest lönd Evrópu eru nú komin með samninga við Schengen-samstarfið um að íbúar þeirra fái sömuleiðis aðgang að Íslandi og öðrum löndum Schengen-svæðisins án vegabréfsáritana. Nú á næstunni tekur slíkt samkomulag gildi við Úkraínu og á morgun tekur slíkur samningur gildi við Georgíu. Tyrkland hefur einnig verið í viðræðum um það en var sett á ís eftir að Erdogan fór að vera með heldur mikla einræðistilburði. En Kósóvó verður þá eina landið eftir sem er í Evrópu í einhverjum skilningi, það er kannski teygjanlegt hugtak, en eina Evrópulandið að mínu viti sem ekki hefur slíkan samning. Það hafa ýmsar ástæður verið gefnar fyrir því hvers vegna enginn slíkur samningur hefur verið gerður. En fáar skýringar halda í raun vatni. Til að mynda hefur verið talað um landamæradeilur Kósóvós við Svartfjallaland, en ekki er hægt að segja að ekki séu neinar landamæradeilur í Úkraínu um þessar mundir. Á sama hátt og Schengen skiptir rosalega miklu máli fyrir okkur skiptir auðvitað verulegu máli fyrir íbúa Kósóvós að geta heimsótt nágrannalönd án þess að þurfa að fara í gegnum margra mánaða langt ferli. Uppbygging landsins og framtíð þess byggir mikið á því að mynda viðskipta- og menningarsamband við aðrar þjóðir. Ég spyr því hæstv. utanríkisráðherra: Hvers vegna hefur ekki verið gerður samningur um vegabréfsáritanafrelsi við Kósóvó líkt og flest önnur ríki Evrópu? Hyggst ráðherra beita sér fyrir því í samskiptum sínum við Evrópusambandið að gengið verði frá slíkum samningi við Kósóvó? Auðvitað er það ekki endilega hlutverk okkar hér að verja hagsmuni íbúa Kósóvós. Við höfum í nógu að snúast við að verja hagsmuni Íslendinga. En ég lít samt svo á að það þjóni hagsmunum Íslands að það sé gott og greitt aðgengi að landinu fyrir fólk frá útlöndum þannig að við getum myndað menningar- og viðskiptasambönd, svo ekki sé talað um þau rosalegu jákvæðu áhrif sem þetta hefur á frið í heiminum, að fólk geti hist og talað saman.
Virðulegi forseti. Schengen-ríkin semja í sameiningu við þriðju ríki um vegabréfsáritanafrelsi inn á Schengen-svæðið og getur slíkt ferli tekið þó nokkuð langan tíma, allt eftir því hvernig umsóknarríki uppfyllir þau skilyrði sem til staðar eru. Hvað Kósóvó varðar hafa ESB og Kósóvó allt frá árinu 2012 unnið markvisst að því að ná samkomulagi um afnám áritanaskyldu fyrir ríkisborgara Kósóvó. Ferlið í kringum samningaviðræður við þriðju ríki er staðlað. Áður en hægt er að ganga að samningsborðinu þurfa viðkomandi lönd að uppfylla ákveðin skilyrði sem koma fram í aðgerðaáætlun ESB um áritanafrelsi. Með leyfi forseta: Road Map on Visa Liberalisation. Skilyrðin varða skýr og gagnsæ viðmið sem tengjast meðal annars öryggi og allsherjarreglu í landinu, virðingu fyrir mannréttindum og persónufrelsi, málefnum innflytjenda og milliríkjasamskiptum viðkomandi umsóknarlands. Einnig er í áætluninni mælt fyrir um ákveðið eftirlit og mat á aðstæðum sem fara þarf fram áður en til kemur að ákvörðun af þessu tagi er tekin af hálfu ESB og Schengen-ríkjanna. Í þessu tilliti er lögð sérstök áhersla á öryggismál og baráttuna gegn skipulagðri brotastarfsemi og hryðjuverkum. Ekki þarf að fjölyrða um mikilvægi þess að hér sé haldið vel á spöðum af hálfu Evrópusambandsins. Líkt og áður sagði hófust viðræður ESB við Kósóvó formlega í ársbyrjun 2012 og í júní sama ár afhenti framkvæmdarstjórn ESB stjórnvöldum í Kósóvó aðgerðaáætlun um áritanafrelsi. Þar komu fram þau skilyrði sem Kósóvó þarf að uppfylla, m.a. með lagasetningu og öðrum aðgerðum. Landinu hefur orðið vel ágengt við að uppfylla ákvæði aðgerðaáætlunar og hefur nú náð 93 af þeim 95 skilyrðum sem komu fram í áætluninni. Skilyrðin tvö sem ekki hafa verið uppfyllt eru þó afar mikilvæg og varða annars vegar kröfu um að Kósóvó fullgildi samning um landfræðilega afmörkun milli Svartfjallalands og Kósóvós og hins vegar er gerð krafa um eflingu í baráttu gegn skipulagðri glæpastarfsemi, spillingu og hryðjuverkastarfsemi. ESB hefur einnig lýst yfir áhyggjum af auknum straumi hælisleitenda frá Kósóvó og aðgerðum stjórnvalda til að bregðast við þessu. Þann 10. maí á síðasta ári gaf framkvæmdarstjóri ESB út tillögu að breytingum á reglugerð nr. 539/2001 þar sem til þess var mælst að Kósóvó yrði fært yfir á lista yfir þau lönd sem ekki þurfa áritun til að ferðast til Schengen-svæðisins. Þessi tillaga var þó háð því að Kósóvó lyki við aðgerðir í tengslum við þau tvö skilyrði sem enn hafa ekki verið uppfyllt. Því er við að bæta að stjórnvöld í Kósóvó vinna í afar nánu samstarfi við framkvæmdarstjórn ESB við að uppfylla kröfur aðgerðaáætlunarinnar. Það er því ljóst að þegar Kósóvó hefur uppfyllt öll skilyrði aðgerðaáætlunar verður kosið um breytingarnar á þeirri reglugerð sem liggur til grundvallar bæði á Evrópuþinginu og í ráðinu þar sem aukinn meiri hluta þarf fyrir samþykki breytingartillögunnar. Hvað Ísland og önnur Schengen-ríki sem standa utan ESB varðar er það svo að þegar ESB hefur gert samninga við einstök ríki um afnám vegabréfsáritana höfum við fylgt í kjölfarið og fellt niður áritunarskyldu samhliða öðrum Schengen-ríkjum. Er það staðfest með samningi við viðkomandi ríki. Ég vil að endingu ítreka að ferlið hjá ESB og Schengen-ríkjunum er staðlað. Gerðar eru skýrar og afdráttarlausar kröfur og er það ekki að ófyrirsynju. Hér er um lykilmál að ræða og það gefur augaleið að brýn nauðsyn er á að skýr og gagnsæ skilyrði ráði för í svo þýðingarmiklum málum. Ein af þeim skuldbindingum sem fylgir þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu er að framfylgja því regluverki sem gildir um skilyrði þess að mega koma inn á Schengen-svæðið. Þannig eru gildandi listar yfir ríki sem þurfa áritanir eður ei þeir sömu á öllu svæðinu og byggja á samþykktri reglugerð ESB á vettvangi Schengen-samstarfsins sem Ísland hefur samþykkt með formlegum hætti fyrir sitt leyti. Ég vona að þetta svari fyrirspurn hv. þingmanns.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir mjög gott svar. Það er áhugavert að heyra hvað þetta er komið langt á leið, þ.e. 93 skilyrði uppfyllt af 95. Það þýðir að þetta hlýtur að geta klárast innan árs eða eitthvað þannig. Mér þætti gaman að heyra frá ráðherra hvort hann hafi einhverja hugmynd um það hvaða tímabil við gætum verið að tala um. Er þetta ár? Er þetta minna en ár? Eru þetta fimm ár? Það er eitt. Það er líka áhugavert að heyra um eflingu aðgerða gegn skipulagðri brotastarfsemi. Nú þekki ég svolítið til í Austur-Evrópu og hef sjálfur unnið við rannsóknir á skipulagðri brotastarfsemi þar og ýmsu slíku. Þar eru ansi mörg lönd sem hafa staðið sig afar illa í því að ná taumhaldi á skipulagðri brotastarfsemi. Flest þeirra eru einmitt með vegabréfaáritunarfrelsi við Schengen-svæðið. Það væri áhugavert að vita aðeins meira um það í hverju þessar tilteknu aðgerðir felast, auðvitað hlýtur það að ráða einhverju þar um. Ég er alfarið sammála hæstv. ráðherra varðandi það að auðvitað skiptir máli að lönd sem fá aðgang að okkar svæði séu með öryggismál og mannréttindamál í fyrirrúmi. Það er auðvitað til góðs að við séum með skýr skilyrði og framfylgjum þeim. Það eykur líka getu þessara landa til að taka þátt í samstarfi á alþjóðagrundvelli. Ég þakka svarið en hefði gaman af því að fá að vita meira um þessi tvö atriði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir fyrirspurnina og viðbótina við hana. Eins og ég fór yfir í máli mínu áðan þá snýr þetta að stjórnvöldum í Kósóvó núna. Ég þekki bara ekki hvers vegna þau eru svo lengi að klára það mál. Ég skal bara vera hreinskilinn með það að ég þekki ekki aðstæður í Kósóvó. Hv. þingmaður nefndi það og veit að það er því miður nokkuð um skipulagða glæpastarfsemi í Austur-Evrópu og kannski meira en annars staðar á sumum stöðum þar. Það er þess vegna afskaplega mikilvægt að það ríki traust á því fyrirkomulagi sem er til staðar til þess að viðhalda því grundvallarfyrirkomulagi að menn geti ferðast á milli landa. Þegar mörg lönd eru saman í slíku samstarfi er enginn sterkari en veikasti hlekkurinn. Við þekkjum að margt gott hefur gerst í þessu sambandi og ég held að ég og hv. þingmaður séum sammála um að ferðafrelsi er gríðarlega mikilvægt og mikil gæði fólgin í því, en þá er náttúrlega hin hliðin á þeim peningi sú að menn þurfa að ganga þannig fram að verið sé að hjálpa almennum borgurum til að ferðast en ekki skipulögðum glæpasamtökum til að athafna sig. Þess vegna er ég alveg sammála hv. þm. Smára McCarthy þegar hann segir að það sé mjög mikilvægt að við hugum að þeim þætti. Það væri slæmt ef við þyrftum að sjá einhverja takmörkun á ferðafrelsi almennra borgara vegna þess að fyrirkomulagið sé ekki nógu heilsteypt og sterkt. Í slíku samstarfi, eins og svo mörgu öðru, er ekkert sterkara en veikasti hlekkurinn.
Hæstv. forseti. Undanfarið hefur framkvæmd landshlutasamtaka sveitarfélaga í almenningssamgöngum verið til umræðu og hallar þar mjög á samtökin. Í nýlegri fundargerð Samtaka sveitarfélaga á Suðurlandi segir m.a. að nauðsyn sé að að tryggja landshlutasamtökum einkaleyfi almenningssamgangna og að einkaréttur landshlutasamtakanna til að starfrækja almenningssamgöngur á tilteknum leiðum og svæðum verði virtur og að þeim rétti sé veitt ríkari vernd í lögum. Samtökin fara einnig fram á að gerður verði skýrari greinarmunur á almenningssamgöngum og farþegaflutningum í atvinnuskyni. Hið sama er uppi á teningnum á Suðurnesjum. Þar hafa hagsmunaaðilar í hópferðaþjónustu barist gegn því að leiðin Flugstöð–Reykjavík verði skilgreind sem almenningssamgöngur og vilja óhefta samkeppni. Samkeppniseftirlitið hefur gefið út álit sem styður sjónarmið hópferðafyrirtækjanna. Nú hefur innanríkisráðuneytið beitt sér gegn samningi milli Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum og lægstbjóðanda. Vegagerðin afturkallaði síðan ólöglegt sérleyfi SSS á leiðinni, svo nú eru almenningssamgöngur á Suðurnesjum sem og á landinu öllu í uppnámi, en niðurstaða dómstóla liggur enn ekki fyrir. Í áliti Samkeppniseftirlitsins er gengið út frá því að umrædd leið sé ekki almenningssamgöngur heldur ferðaþjónusta. Þar segir einnig að óheimilt sé samkvæmt Evrópurétti að nýta leiðir er skila hagnaði til að bæta þjónustu á öðrum leiðum. Jafnframt er fullyrt að SSS muni nýta tekjur af þessari leið í almennan rekstur sveitarfélaga. Ekkert af þessu á við rök að styðjast. Í Evrópurétti er heimilt að ríki veiti sérleyfi á almenningssamgöngur og að ágóða af arðbærum leiðum megi nýta til að bæta þjónustu á óarðbærum leiðum svo fremi sem kerfið í heild skili ekki hagnaði. Alls staðar annars staðar á Norðurlöndunum eru akstursleiðir frá alþjóðaflugvöllum taldar hluti af almenningssamgöngum enda hefur almenningur hag af hagkvæmum og greiðum samgöngum um alþjóðaflugvöll. Almenningssamgöngur eru á ábyrgð ríkisins og fer Vegagerðin með það verkefni. Árið 2011 var lögum um fólks- og farflutninga á landi breytt svo Vegagerðinni væri heimilt að fela Samtökum íslenskra sveitarfélaga að sjá um almenningssamgöngur á sínu starfssvæði. Rökin voru að sveitarfélög þekktu best þörfina innan svæðismarka sinna og gætu best nýtt féð almenningi til hagsbóta. Samtök sveitarfélaga víðs vegar um landið hafa farið í útboð og í mörgum tilvikum hafið samstarf við Strætó bs. Almenn ánægja er með þetta fyrirkomulag hjá almenningi. Kostir þess að auka notkun almenningssamgangna eru m.a. minna álag á samgöngukerfið og minni útblástur, sem sagt jákvæð umhverfis- og samfélagsleg áhrif. Sú sem hér stendur vill að almenningssamgöngur verði raunhæfur valkostur. Það hefur marga kosti í för með sér, eins og áður er nefnt. Ég vil ekki að kerfið okkar sé þannig að einkaaðilar fái gróðann af leiðum sem standa undir sér en almenningur greiði hallann af óhagstæðum leiðum. Síðan þessi fyrirspurn var lögð fram er liðinn dágóður tími og hefur ráðherra í millitíðinni lagt fram frumvarp um almenningssamgöngur sem er nú hjá hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Mig langar samt til þess að heyra hvaða sýn ráðherra hefur á nokkur atriði: Hefur ráðherra í hyggju að veita landshlutasamtökum einkaleyfi almenningssamgangna? [[Forseti hringir.]] Er ráðherra sammála því að tryggja þurfi að arðbærar leiðir séu hluti af leiðakerfum almenningssamgangna á vegum sveitarfélaga? Hyggst ráðherra beita sér fyrir að gerður verði skýrari greinarmunur á almenningssamgöngum og farþegaflutningum í atvinnuskyni?
Virðulegur forseti. Við erum að ræða hér mál sem hefur valdið dálitlum deilum og misjafnar skoðanir hafa verið uppi um. Hér er spurt hvort ráðherra ætli að beita sér fyrir úrbótum á lagaumhverfi almenningssamgangna. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns er núna til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd frumvarp til laga um farþegaflutninga og farmflutninga á landi. Þar er gerður skýr greinarmunur á reglubundnum farþegaflutningum, þ.e. almenningssamgöngum, og öðrum farþegaflutningum í atvinnuskyni. Þá er í frumvarpinu kveðið á um hvaða skilyrði heimilt er að veita einkaleyfi til að skipuleggja almenningssamgöngur um auknar eftirlitsheimildir með farþegaflutningagreininni og um viðurlög við því að aka í reglubundnum farþegaflutningum á þeim svæðum eða leiðum þar sem einkaleyfi hafa verið veitt. Þessar auknu eftirlitsheimildir og viðurlög fela í sér talsverðar úrbætur á lagaumhverfi almenningssamgangna. Það eru svo sem engar frekari aðgerðir fyrirhugaðar af okkar hálfu. Hér er um að ræða beina innleiðingu á Evrópureglum. Þetta mál var unnið í góðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Við teljum að þetta muni tryggja þessi sérleyfi í almenningssamgöngum. Það er spurt líka hvort ráðherra hafi í hyggju að veita landshlutasamtökum einkaleyfi almenningssamgangna. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga um fólksflutninga og farmflutninga á landi, nr. 73/2001, hefur Vegagerðin heimild til að veita sveitarfélögum, byggðasamlögum og landshlutasamtökum sveitarfélaga einkaleyfi til að skipuleggja og sjá um almenningssamgöngur með bifreiðum á tilteknu svæði og á tilteknum leiðum. Landshlutasamtökum sveitarfélaga hefur verið veitt einkaleyfi í samræmi við 7. gr. gildandi laga að undanskildum Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Í 7. gr. frumvarps til laga um farþegaflutninga og farmflutninga á landi, sem er núna til umfjöllunar hjá hv. umhverfis- og samgöngunefnd, eru sömu heimildir fyrir og eru í þessum efnum. Einnig er spurt hvort gerður verði skýrari greinarmunur á almenningssamgöngum og farþegaflutningum í atvinnuskyni. Því er til að svara sem hefur komið fram í máli mínu, virðulegur forseti, að talið er af ráðuneytinu, eftir því sem ég best veit, vera um það sátt með Samtökum íslenskra sveitarfélaga, sú útlistun sem er í umræddu lagafrumvarpi. Ég vænti þess að það eigi að geta hlotið afgreiðslu núna á vordögum og muni tryggja þessa hagsmuni sveitarfélaganna sem eru mjög mikilvægir. Því ætti að linna ákveðinni óvissu sem að okkar mati hefur verið um þessi mál.
Virðulegi forseti. Enn og aftur þakka ég umræðuna, ég er að verða þakklátasti maður þessa Alþingis, alltaf að koma hér upp í pontu að þakka fyrir, og svör hæstv. ráðherra. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir kom inn á að í hv. umhverfisnefnd væri lagafrumvarp um almenningssamgöngur. Það er ekki alls kostar rétt. Eins og hæstv. ráðherra benti á er það lagafrumvarp um fólksflutninga annars vegar og farmflutninga hins vegar. Ég held að það sé akkúrat það sem við eigum að gera núna á næstunni, að setja sérstök lög um almenningssamgöngur. Margir þeirra umsagnaraðila sem skiluðu umsögnum við það frumvarp sem við erum að fjalla um í nefndinni tiltóku það sérstaklega. Almenningssamgöngur eru það sérhæft fyrirbæri sem um gilda það sérstakar aðstæður að ég hvet hæstv. ráðherra til að setja sérstök [[Forseti hringir.]]lög þar um. Ef hæstv. ráðherra sér sér það ekki fært vegna einhverra ástæðna, anna eða einhvers annars, þá tel ég að hæstv. umhverfis- og samgöngunefnd [[Forseti hringir.]]eigi að stíga [[Forseti hringir.]]skref í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka einnig fyrir þessa umræðu, hv. þingmanni fyrir að leggja fram þessa fyrirspurn og svo ráðherra. Ég á líka sæti í hv. umhverfis- og samgöngunefnd þar sem við erum einmitt að fjalla um umrætt frumvarp sem tekur á þessu. Ég held að búið sé að liggja lengi yfir frumvarpinu, bæði í ráðuneytinu og hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Ég vonast til þess að við séum þarna með gott tæki í höndunum til að tryggja þetta hvað einkaréttinn varðar og þá réttaróvissu sem hefur verið uppi þar. Þá er líka mikilvægt að til séu ákveðin stjórnsýslutæki til að bregðast við ef talið er að verið sé að keyra ofan í einkaréttinn. En ég ætla líka að fá að taka undir með hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé hvað það varðar að líklegt er að á næstunni þyrftum við að fara í að gera sérstakt frumvarp um almenningssamgöngur. Þá er ég kannski líka að vísa til ákveðinna tæknibreytinga og nýjunga sem verða hérna vonandi á næstunni, þá sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu hvað borgarlínu varðar og annað. Þá vil ég líka koma því á framfæri að við þurfum kannski að taka af einhvern vafa um hver beri ábyrgð á almenningssamgöngum og hver greiði fyrir þær.
Hæstv. forseti. Það er alltaf gaman að fara í svona munnlega fyrirspurn vegna þess að það er svo gaman að fá sjónarmið fleiri þingmanna. Ég þakka fyrir innlegg hv. þingmanna Kolbeins Óttarssonar Proppés og Bryndísar Haraldsdóttur. Þar kemur einmitt fram að mögulega er þörf á sérstöku frumvarpi um almenningssamgöngur og ég vona að hæstv. ráðherra taki það til greina og til frekari skoðunar. Það frumvarp sem um ræðir, sem er til umfjöllunar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, hefur verið unnið í ágætu samkomulagi við sveitarfélögin en engu að síður hafa þó nokkrar umsagnir borist með gagnrýnum punktum varðandi það sem betur mætti fara. Mig langar til að nefna hér tvö atriði úr umsögn Sambands sveitarfélaga á Suðurlandi: Annars vegar bendir sambandið á að bæta þurfi við heimild Samgöngustofu til að leggja stjórnvaldssektir á aðila ef brotið er gegn einkarétti. Það verði að vera skýr viðurlög sem hafi áþreifanlegar afleiðingar fyrir fólk ef brotið er gegn einkaréttinum. Annað sem kemur fram, sem er ákveðinn galli sem skýra þarf nánar, varðar svokallaða hringmiða. Það hafði ég til dæmis ekki hugsað út í, þ.e. þegar fólk kaupir sér hringmiða, sem er þá ferðalag með nokkrum viðkomustöðum, þarf að takmarka hvernig hringurinn er skilgreindur. Annars er einkaleyfi lítils virði og býður í raun upp á misnotkun ef þetta liggur ekki skýrt fyrir. Menn geta því farið fram hjá kerfinu með þessum hringmiðum. Ég vil að við skoðum það. Ég náði því ekki alveg hjá hæstv. ráðherra, og bið hann um að svara því hvort hann er sammála því að tryggja þurfi að arðbærar leiðir séu hluti af leiðakerfi almenningssamgangna á vegum sveitarfélaga. Ég náði því ekki alveg í svari ráðherra hér áðan.
Virðulegi forseti. Aðeins varðandi síðustu spurningu hv. þingmanns þá gengur málið út á að hægt sé að veita einkaleyfi til að skipuleggja almenningssamgöngur. Það á auðvitað við eitthvert heildstætt kerfi og þar með þær leiðir sem eru fjölfarnari, ef við getum orðað það þannig. Það er alveg ljóst að sumar leiðir munu bera sig og viðurlög eiga að vera við því ef einkaaðilar taka upp á þeirri iðju að pikka upp farþega á þessum leiðum og rýra þar með gildi heildarkerfisins. Við teljum okkur vera að komast fyrir það. Ég fagna þeirri umræðu sem er um almenningssamgöngur. Ég tek þeirri hugmynd vel ef talin er ástæða til að skoða sérstaka löggjöf um almenningssamgöngur. Það er rétt hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að breytingar eru í farvatninu sem eru kannski stærri, ef þær ganga eftir, en við höfum áður séð, sem tengjast þessari svokölluðu borgarlínu. Þó að það sé á byrjunarstigi þarf að huga að því. Ef einhverjir hnökrar eru á þessu máli, eitthvað sem betur má fara, og koma fram í meðförum nefndarinnar er okkur í lófa lagið að reyna að bæta málin. Til þess er hin þinglega meðferð. Ég fagna því og óska þá eftir samstarfi við hv. þingmenn í nefndinni um þær breytingar. Það er mikilvægt að heildarsýn sé til og við förum ekki gegn þeirri alþjóðalöggjöf sem við erum að hluta til bundin af í þessum efnum.
Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í þessum fyrirspurnatíma um framkvæmd þingsályktunartillögu um áningarstaði Vegagerðarinnar. Þannig var að á 145. löggjafarþingi var lögð fram þingsályktunartillaga, af þeirri sem hér stendur ásamt fleiri þingmönnum, í því skyni að bregðast við ákveðnum og vaxandi vanda í ferðaþjónustunni. Sá vandi lýtur að því að á heilu landsvæðunum skortir algjörlega á salernisaðstöðu fyrir ferðamenn. Hugmyndin með þingsályktunartillögunni var að nýta þá innviði sem þegar eru fyrir hendi, t.d. við áningarstaði Vegagerðarinnar þar sem þegar er verið að tryggja útskot og skilti og því um líkt, og á sumum þeirra er meira að segja þegar um að ræða salernisaðstöðu, og þar með að tryggja ákveðinn þéttleika þeirrar þjónustu sem fram hefur komið í umræðum undanfarin misseri og ár að skortir verulega á í því hvernig við tökum á móti erlendum ferðamönnum og innlendum ekki síður. Nú var það svo að við lok þings vorið 2016 varð það niðurstaða að afgreiða umrædda tillögu úr umhverfis- og samgöngunefnd þar sem hún þótti að mörgu leyti fanga það ástand vel og sýna skynsamleg viðbrögð við því, auk þess sem Vegagerðin kom á fund nefndarinnar og kvaðst sjá möguleika á því að vinna í anda tillögunnar, a.m.k. til bráðabirgða. Niðurstaðan varð sú að afgreiða ekki bara tillöguna úr nefndinni heldur jafnframt að afgreiða hana hér á þinginu með því að vísa vinnunni til ríkisstjórnarinnar í júnímánuði 2016. Nú spyr ég hæstv. samgönguráðherra, sem hefur fengið ráðrúm til að leita upplýsinga í ráðuneyti sínu um afdrif þessarar tillögu, um það hver staðan málsins sé og hver staða vinnunnar sé í aðdraganda mesta ferðamannasumars sögunnar.
Virðulegur forseti. Já, klósettmálið mikla, ég held að enginn vilji að við verðum í heimsfréttunum út af því sem því hefur fylgt. Það var þann 2. júní 2016 sem Alþingi ályktaði að fela innanríkisráðherra að skipa starfshóp um áningarstaði við þjóðvegi með það að markmiði að gera tillögu um uppbyggingu, hlutverk og þróun áningarstaða Vegagerðarinnar við þjóðvegi, til að mynda salernisaðstöðu. Starfshópurinn skyldi einnig meta hvort fjölga bæri áningarstöðun, gera tillögur um forgangsröðun í uppbyggingu áningarstaða og meta kostnað við uppbygginguna. Uppbygging var fjármögnuð af fjárveitingu til þjónustu fram til ársins 2005. Eftir það hafa nýir áningarstaðir verið kostaðir af fjárveitingum til framkvæmda. Á sama tímabili hefur einnig verið veitt fjármagn í keðjunarstaði, ýmis bílastæði, vigtunarstaði, útskot vegna útsýnis eða náttúru sem kallað var eftir í auknum mæli. Vegagerðin hefur víða komið upp áningarstöðum við þjóðvegi landsins. Alls eru um 500 áningarstaðir Vegagerðarinnar við þjóðvegi víðs vegar um landið, þar af eru tæplega 200 þar sem boðið er upp á einhvers konar aðstöðu eða þjónustu, svo sem upplýsingaskilti, nestisborð, ruslafötur. Á áningarstöðum Vegagerðarinnar hefur verið rekin salernisaðstaða á einum stað en hvergi annars staðar. Í vegalögum er ekki ákvæði um að Vegagerðin skuli sjá um áningarstaði fyrir ferðamenn. Engu að síður og í samræmi við markmið Vegagerðarinnar um góða þjónustu við vegfarendur og umferðaröryggi hefur Vegagerðin talið sig hafa ákveðnar skyldur í þeim efnum. Því hefur stofnunin gert áningarstaði víða við vegi landsins, vegfarendum til hagsbóta. Starfshópur Vegagerðarinnar var skipaður á síðasta ári til að meta þörf fyrir úrbætur á áningarstöðum. Að mati hans þarf að bæta aðstöðu á flestum áningarstöðum Vegagerðarinnar. Það þarf að endurnýja upplýsingaskilti, koma fyrir borðum og bekkjum, byggja skjólveggi, leiktæki, aðstöðu fyrir hjólreiðafólk og svo má lengi telja. Ætla má að kostnaður við hvern þeirra áningarstaða þar sem boðið er upp á þjónustu eða aðstöðu gæti verið að meðaltali um 2,5 milljónir, því er heildarkostnaður um 500 milljónir fyrir helstu staði. Á undanförnum árum hefur verið leitast við að meta þörf fyrir áningarstaði. Hafa m.a. staðkunnugir veitt upplýsingar um staði sem eru vinsælir hjá ferðamönnum. Þá hefur fólk í ferðaþjónustu aðstoðað við að kortleggja þá staði þar sem ferðamenn vilja stöðva til myndatöku. Á mörgum staðanna eru útskot eða áningarstaður fyrir hendi. Á grundvelli þessara upplýsinga má fá grófa hugmynd um fjölda áningarstaða sem bæta þyrfti við. Um 150–200 staði gæti verið að ræða og þá er fyrst og fremst verið að horfa til staða þar sem varasamt er að stöðva vegna umferðar. Merkja þarf þau útskot sérstaklega. Má reikna með að þetta geti orðið heildarkostnaður upp á um 700 millj. kr. Starfshópur Vegagerðarinnar hefur sérstaklega skoðað þörf fyrir salernisaðstöðu og sorphirðu á áningarstöðum. Með stórauknum ferðamannastraumi eykst þörfin fyrir snyrtiaðstöðu og ruslafötur á áningarstöðum sem kallar á daglega þjónustu og eftirlit. Fram hafa komið ábendingar um að loka þurfi einhverjum áningarstöðum vegna óþrifnaðar. Því hefur verið ráðist í að meta og skipuleggja þörfina fyrir salerni og finna út heppilega staðsetningu. Við greiningarvinnuna var fyrst og fremst horft til að leita lausna fyrir áningarstaði Vegagerðarinnar. Verkfræðistofan EFLA hlaut tvívegis styrk til að meta þessa þörf, fyrst í upplýsingaöflun, en að því verki loknu var veittur styrkur til að gera tillögur um hvar væri helst þörf fyrir salerni. Þá skyldi EFLA taka við tillögum um lausnir og meta gróflega kostnað. Niðurstaða verkefnisins er sú að á 40 áningarstöðum sé brýn þörf fyrir salerni. Í vinnu innanríkisráðuneytis og Vegagerðar um forgangsröðun brýnna verkefna fyrir komandi sumar undir stjórn Stjórnstöðvar ferðamála er gerð tillaga að því að koma upp færanlegum salernum á brýnustu stöðum þar sem lengst er á milli þjónustustöðva. Kostnaður við slíkt verkefni er áætlaður a.m.k. 5 milljónir á hvern stað og síðar meir að fenginni reynslu yrði komið fyrir varanlegri lausnum þar sem þess er þörf með góðri aðstöðu, rotþróm og tilheyrandi búnaði í daglegri þjónustu. Þar sem slíkt verkefni rúmast ekki, hvorki innan lagaheimilda Vegagerðarinnar né fjárveitinga hennar er ljóst að verkefnið þarf að fjármagna úr sjóðum til uppbyggingar fyrir ferðamenn. Rétt er að undirstrika að Vegagerðin er ekki í stakk búin til að reka áningarstaðina svo að sómi sé að að óbreyttu. Það kemur einnig inn í vetrarumferðin vegna verkefnisins Ísland – allt árið sem skapað hefur þörf fyrir vetrarþjónustu á útskotum og áningarstöðum. Virðulegur forseti. Þetta er það sem er verið að bregðast við. Já, af því spurt var, það er verið að bregðast við til bráðabirgða að mínu mati, en það er verið að bregðast við á ýmsum stöðum. Greiningin hefur farið fram. Ég held að [[Forseti hringir.]]ekkert okkar vilji hafa þá umfjöllun sem hefur verið um þessi mál með sama hætti og við höfum upplifað áður.
Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir áhyggjur af afdrifum þessa máls. Það eru fleiri ferðamenn á vegum landsins en sauðfé. Haldnar hafa verið langar ræður um lausagöngu þess. Áningarstaðir og síðan staðir þar sem gefin eru tækifæri til ljósmyndunar eru brýn nauðsyn. Ástandið eins og það er nú eru kyrrstæðir bílar óstaðkunnugra einstaklinga á víð og dreif í holtum og hæðum. Það stofnar þeim einstaklingum og svo öðrum vegfarendum í mikla hættu, hættu sem er óþörf og létt verk og löðurmannlegt að byrgja brunninn. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er hæstv. ráðherra sammála því að aðgerða sé þörf strax í sumar?
Frú forseti. Það var gott að heyra að hæstv. ráðherra tók vel í að gera átak í þessu máli og gott að greining hefur farið fram á hvar þörfin er að setja upp salernisaðstöðu í kringum landið við þjóðvegi landsins. Þessi þörf er auðvitað orðin mjög brýn. Fram kom að það séu um 40 staðir sem menn telja að það langt sé á milli aðstöðu, eins og hjá vegasjoppum, að koma þurfi upp aðstöðu. Innlendir aðilar smíða færanlega salernisaðstöðu svo að ekki strandar á því að skoða möguleika á að kaupa af þessum innlendu aðilum slíkt húsnæði sem er færanlegt. Það er auðvitað ekki hægt að bjóða ferðamönnum upp á að hafa enga aðstöðu eins og nefnt hefur verið, að menn þurfi að stoppa og ganga örna sinna hvar sem er við þjóðveginn. Það er auðvitað ekki boðlegt. Það er ekki heldur boðlegt gagnvart sjoppum [[Forseti hringir.]]hringinn í kringum landið að þar er komið með heilu rútufarmana af ferðafólki bara til að fara á salernið. Við getum ekki ætlast til þess að sjoppueigendur sinni því hlutverki sem ríkið á að gera.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þeim þingmönnum sem hér hafa tekið þátt í þessari umræðu. Það gleður mig að þessi þingsályktunartillaga hefur ekki fallið í gleymskunnar dá eins og stundum gerist með tillögur sem eru samþykktar eða vísað til ríkisstjórnar og ekki síst þegar um er að ræða undir lok þings. Ég vil því þakka hæstv. ráðherra fyrir það að málinu hefur verið haldið við og verið haldið vakandi. Eins og kom fram í svari ráðherrans hefur verið unnið á grundvelli þessarar tillögu, og auðvitað hefur átt sér stað frekari vinna í ráðuneytinu um töluverðan tíma til að kortleggja stöðuna og það hversu mikið stjórnvöld þurfi að grípa inn í þannig að við verðum okkur ekki til skammar fyrir óþrifnað. Það er náttúrlega það sem við viljum allra síst að gerist. Þótt staðan sé sannarlega þannig að hér sé ekki um að ræða skilgreint verkefni Vegagerðarinnar þá held ég að það geti orðið okkur dýrkeypt ef við sem samfélag öxlum ekki ábyrgð á því að hafa þessa lágmarksinnviði í lagi. Því vænti ég þess að þeir staðir sem verði lagaðir til bráðabirgða eða settir upp til bráðabirgða fyrir þetta sumar muni breyta þessari stöðu umtalsvert. En mig langar til að biðja hæstv. ráðherra í sínu seinna svari að bregðast við því, ef hann sér möguleika á því tímans vegna, af því hér erum við að tala um greiningu og síðan bráðabirgðaaðgerðir, hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér að ráðstafanir geti orðið til framtíðar, þ.e. varanlegar ráðstafanir, til að bregðast við þessum grundvallarinnviðum innlendrar ferðaþjónustu.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað mjög brýnt af fenginni reynslu að bregðast við sem fyrst. Það hefur verið rætt mikið á vettvangi stjórnstöðvar ferðamála sem hefur tekið þátt í þessari vinnu með að greina þetta og búa til ákveðinn forgangslista. Mat Vegagerðarinnar við því sem þarf að bregðast við í sumar er að það þurfi um 60 millj. kr. til vegútskota, salernismál samkvæmt aðgerðaplani Vegagerðar verði sirka 90 millj. kr. Má þá reikna með að það geti orðið á nálægt 20 stöðum. Til viðbótar við þetta langar mig að nefna að við frumvarp um bílastæðagjöld, sem hér hefur verið lagt fram og gerir sveitarfélögum kleift að bregðast við uppbyggingu úti um allt land, bind ég miklar vonir. Ég held að þar muni batna mjög aðstaða til móttöku ferðamanna og að sveitarfélögin geti fengið eðlilegar tekjur til að standa undir þeim rekstri, en það hefur víða skort á að sveitarfélög hafi haft tekjur á móti þeim mikla kostnaði sem fylgir því að efla þjónustu við ferðamenn á þeirra svæðum. Ég á von á því að málið fái farsællegan endi á þinginu núna á vordögum og ég veit að sveitarfélög eru þegar farin að undirbúa fyrstu skrefin í þessu. Það mun kalla á og leiða af sér mikla innviðaþjónustu. Við þurfum síðan að horfa til framtíðar. Þannig þarf þetta plagg að vera vakandi. Það kom einmitt fram í máli mínu áðan að Vegagerðin hefur horft sérstaklega til þess að setja þurfi niður varanlegri lausnir, sem eru þá opnar kannski drjúgan hluta ársins, a.m.k. sex mánuði á ári. Þá væri það með tilheyrandi rotþró og þeim kröfum sem við gerum til slíkrar [[Forseti hringir.]]varanlegrar þjónustu. Það hlýtur að vera framtíðin.
Hæstv. forseti. Það hefur nú ýmislegt komið fram sem varðar þetta mál frá því að fyrirspurn um vegarlagningu um Teigsskóg var lögð fram. Frá því að fyrirspurnin var lögð fram hefur m.a. komið í ljós að það fjármagn sem eyrnamerkt hefur verið til margra ára til vegaframkvæmda í Gufudalssveit er ekki lengur til staðar þrátt fyrir að sú framkvæmd hafi verið inni í þeirri samgönguáætlun sem kom frá fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra. Og einhverra hluta vegna stóð ég, sem þingmaður, í þeirri trú að framgangur þeirra verkefna sem lagt var upp með af hálfu hæstv. ráðherra á þeim tíma væri tryggður. Við þekkjum síðan öll þá umræðu að samgönguáætlun eins og hún kom frá hv. Alþingi hafi ekki verið fjármögnuð nema að hluta, en við hljótum öll að muna eftir samþykkt fjárlaga þar sem fram kom að það væri verkefni nýrrar ríkisstjórnar að bæta við þá málaflokka sem forgangsraða ætti til. Nú hefur hæstv. samgönguráðherra fundið 1.200 milljónir til að bregðast við því sem upp á vantaði og þar eru 200 milljónir ætlaðar í verkefnið um Teigsskóg. Ég hef verið að þrýsta á framgang þessa máls, þ.e. vegalagningu um Teigsskóg, verkefni sem ekki hefur gengið neitt í allt of mörg ár. Íbúar á sunnanverðum Vestfjörðum eru vægast sagt orðnir langþreyttir á stöðunni. Þess vegna spurði ég fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra hvort hægt væri að áfangaskipta verkefninu. Í umræðu við hæstv. þáverandi innanríkisráðherra kom fram að hægt væri að skoða þann möguleika þegar ný matsskýrsla kæmi fram. Þá væri jafnvel hægt að áfangaskipta verkefninu og byrja á þeim hluta leiðarinnar sem sátt ríkir um, þ.e. að gefa von um að eitthvað fari að gerast í þessum málum og byrja nú þegar á að þvera Gufufjörð og Djúpafjörð og losna sem fyrst við Ódrjúgsháls. Síðan þegar niðurstaðan fengist í þetta margra ára deilumál yrði vegagerð í Þorskafirði boðin út og vonandi yrði hægt að gera það sem allra fyrst. Nú er matsskýrslan komin fram og á morgun, alla vega samkvæmt fréttum, mun Skipulagsstofnun skila áliti sínu um málið. Vonandi fara línurnar þá að skýrast í málinu. Núverandi hæstv. samgönguráðherra hefur talað á þann veg að forgangsraðað verði til þessara framkvæmda um leið og niðurstaða fæst í málið. En við erum bara með 200 milljónir núna á áætluninni til þess að vinna að þessu verkefni og við komumst nú ekki langt með það. Þar sem núna er farið að glitta verulega í endamarkið, að Skipulagsstofnun skili af sér, langar mig að spyrja hæstv. samgönguráðherra hvort hann viti eitthvað um málið, hvort hann geti upplýst okkur hér og nú hvort einhver von sé um að niðurstaða og sátt fáist. Í ræðu minni hef ég rætt efni 1. og 4. spurningar fyrirspurnarinnar og spyr að lokum: Hvenær telur hæstv. ráðherra að hægt verði að hefja umræddar framkvæmdir við Vestfjarðaveg ef niðurstöðurnar verða jákvæðar? Verði niðurstöður matsferlis neikvæðar, kemur þá til greina að skipta verkefninu upp, eins og ég ræddi hér að framan?
Virðulegur forseti. Lengi hefur verið beðið eftir vegargerð þarna fyrir vestan. Hún er orðin brýnni en nokkru sinni fyrr í ljósi öflugrar atvinnuuppbyggingar á svæðinu þar sem miklir þungaflutningar fara um með þær afurðir sem þar eru framleiddar. Matsskýrsla milli Bjarkalundar og Skálaness í endanlegum búningi var formlega móttekin af Skipulagsstofnun 27. febrúar 2017 og eins og fram kom hjá hv. þingmanni er reiknað með því að Skipulagsstofnun skili af sér áliti á morgun. Þótt niðurstaða Skipulagsstofnunar verði jákvæð fyrir svokallaða Teigsskógsleið er á þessu stigi erfitt að segja til um hvenær hægt verður að hefja framkvæmdir. Þegar niðurstaða Skipulagsstofnunar liggur fyrir eru næstu skref að sækja um framkvæmdarleyfi til Reykhólahrepps og hefja formlegar samningaumleitanir við landeigendur. Hugsanlegt er að veiting þess verði kærð. Fari svo er óljóst um framhaldið. Hversu langan tíma tekur að semja við landeigendur er einnig erfitt að segja til um. Vegagerðin telur sig síðan þurfa einn til þrjá mánuði til að hafa útboðsgögn tilbúin. Það er spurt, verði niðurstöður matsskýrslunnar neikvæðar, hvort til greina komi að skipta verkinu upp. Í matsskýrslu, sem nú liggur fyrir hjá Skipulagsstofnun, er gert ráð fyrir fimm mismunandi valkostum. Vegagerðin leggur til sem fyrsta valkost leið ÞH, eða svokallaða Teigsskógsleið. Verði sú leið einhverra hluta vegna ekki fær þarf að taka ákvörðun um næsta valkost. Alls er óvíst hver sá valkostur verður, en umrædd þverun Gufufjarðar og Djúpafjarðar fellur eingöngu að þremur af þessum fimm leiðum. Eins og fram kom samþykkti ríkisstjórnin síðastliðinn föstudag aukafjárveitingu til vegframkvæmda upp að 1.200 millj. kr. á árinu. Heildarkostnaður við veginn um Gufudalssveit eða Teigsskóg er áætlaður um 6 milljarðar kr. Við reiknum með því að á árinu 2017 fáist framkvæmdarleyfi og að hafnar verði framkvæmdir fyrir 200 millj. kr. þannig að hægt verði að bjóða út fyrsta verkþáttinn, skapa aðstöðu fyrir verktaka og gera skarð í gegnum Teigsskóg og aka með fyllingarefni út í firðina. Varðandi frekari fjármögnun munum við líta til afgreiðslu fjárlaga og nýrrar samgönguáætlunar sem við reiknum með að leggja fram á Alþingi í lok þessa árs eða í byrjun þess næsta. Það er alveg ljóst að hér er um að ræða eitt af forgangsmálum í samgöngukerfi okkar. Ég hef sagt að við munum leita allra leiða til að hraða framkvæmdum og við gerum okkur grein fyrir mikilvægi þeirra fyrir íbúa þarna og ekki síður þann aukna þrýsting sem myndast vegna mikillar uppbyggingar í atvinnulífinu. Hitt er svo annað mál að verkefnin eru víða og þau eru mjög stór. Við þekkjum öll þá sorglegu sögu, þ.e. afleiðingar þess að við höfum ekki ráðist í frekari framkvæmdir hér í nágrenni höfuðborgarsvæðisins, en þau tíðu slys sem við höfum orðið vitni að eru dæmi um það. Þess vegna erum við að láta skoða í ráðuneytinu hvort við gætum mögulega tekið þessar fjárfreku framkvæmdir út fyrir sviga með því að leita annarra leiða við fjármögnun þeirra, en í heildina má reikna með að þetta séu verkefni sem geti numið allt að 100 milljörðum kr. og jafnvel meira. Það kemur í ljós í þeirri vinnu sem er í gangi núna, við að ná utan um þetta, en fyrsti áfangi hennar liggur fyrir á vordögum. Þá eigum við eftir öll hin verkefnin, virðulegur forseti, sem eru út um hinar dreifðu byggðir og reyndar hér á höfuðborgarsvæðinu líka. Til að nefna dæmi er áætlað að fullnaðarfrágangur við veginn um Skógarströnd, sem er nánast algjörlega óboðlegur, kosti um 6 milljarða kr., Teigsskógur, eins og áður hefur komið fram, er 6 milljarðar. Við erum að byggja Dýrafjarðargöng, þangað fara 3,5 milljarðar á ári næstu árin. Reikna má með því að vegur yfir Dynjandisheiði, sem er eiginlega hluti af Dýrafjarðargöngum, kosti 3 til 4 milljarða, ég ætla að skjóta á það. Síðan eigum við eftir Dettifossveg, sem er mikill þrýstingur á. Hann er um 1,5 milljarðar. Síðan eigum við eftir Hornafjarðarfljótið sem er um 4 milljarðar. Svo eigum við eftir Berufjarðarbotninn sem er rúmur milljarður. Nú hef ég bara talið upp örfá dæmi. Virðulegur forseti. Þetta er fyrir utan mjög brýna þörf, sérstaklega hér í kringum ferðamannastaði á Suðurlandi, þar sem vegakerfið er algjörlega kolsprungið. Það er því ekki að tilefnislausu að ég hef farið fram á það að við leitum með opnum huga annarra leiða til að fara í þessi brýnu verkefni. Við vitum að þrátt fyrir að við höfum aukið útgjöld ríkissjóðs í metupphæðum á milli áranna 2016 og 2017, eða um rúmlega 50 milljarða, [[Forseti hringir.]]þá treysti þingið sér ekki, áður en þessi ríkisstjórn kom til starfa, til að setja í vegamálin nema sem nam 4,6 milljörðum. Við vitum [[Forseti hringir.]]að áfram verður mikill þrýstingur á fjármagn í heilbrigðiskerfið, menntakerfið og velferðarkerfið, þannig að það er í mörg horn að líta.
Frú forseti. Það er vissulega í mörg horn að líta. En þetta svæði hefur þá sérstöðu að um er að ræða einu leiðina að íbúabyggð, sem liggur um þessa holóttu vegi sem sáust í fréttum sjónvarpsins um daginn. Það er ekki orðið boðlegt að íbúar þarna þurfi endalaust að bíða eftir því að fá þessar lágmarkssamgöngubætur inn á sitt svæði. Hæstv. ráðherra nefndi mikla atvinnuuppbyggingu á svæðinu. Sem betur fer er byggð að eflast á sunnanverðum Vestfjörðum. Þess vegna verður framlag ríkisins, til þess að boðlegir vegir liggi inn á þetta svæði en ekki niðurgrafnir malarvegir, að vera í takt við þá atvinnuuppbyggingu og þær miklu gjaldeyristekjur sem svæðið skilar. Það er ekki hægt að láta þetta þvælast áfram í kerfinu gagnvart landeigendum. Það er ekki boðlegt. Það verður að áfangaskipta þessu og leggja fram hærri fjárhæð en 200 milljónir [[Forseti hringir.]]sem dugar einhverja 2 km. Við værum ansi mörg ár að þessu ef við ættum að mjatla þessu þannig inn. Það þarf miklu meira en það inn á þetta svæði [[Forseti hringir.]]sem hefur setið eftir og hefur mikla sérstöðu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir skýr svör. Ég spyr: Hvernig er hægt að tala um að það eigi að forgangsraða til þessara mála þegar fjármagn var skorið niður í 200 milljónir, úr 1.200? Ég bara skil ekki hvernig það fer saman. Það er rétt, sem hæstv. ráðherra segir, að verkefnin eru víða og þau eru mjög stór. Það er jafnframt rétt, sem hæstv. ráðherra segir, að það er mjög brýnt að fara í þessar framkvæmdir, því að þarna fáum við stöðugt fréttir af því að fyrirtæki, sem eru í miklum og örum vexti á svæðinu, eigi í erfiðleikum með að fá aðföng fyrir sinn rekstur og koma verðmætum til útflutnings hér á suðvesturhorninu. Það er mjög alvarleg staða. Ég hef áhyggjur af því hversu langan tíma það gæti tekið að fá þetta framkvæmdaleyfi. Ég veit að ég er ekki ein um að hafa áhyggjur af því að enn eigi eftir að fara í samninga við landeigendur. Ég veit að það er gremja gagnvart því á sunnanverðum Vestfjörðum að svo virðist vera að örfáir aðilar hafi getað stoppað þetta verkefni til fjölda ára. Höfum við ekki einhverja leið til að ýta þessu verkefni hraðar áfram? Við getum ekki látið enn eitt árið líða þar sem fólk situr og bíður niðurstöðu. Ég spyr því hæstv. samgönguráðherra aftur: Getur hann með einhverju móti stutt það að einhverjar úrbætur hefjist þarna í sumar og við áfangaskiptum verkefnum og tökum ákvörðun um hvaða leið við ætlum að fara?
Virðulegur forseti. Það hafa lengi staðið deilur um þetta vegstæði og það er dálítið sérstakt að hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir skuli koma hér og í raun skrifa það á minn reikning að íbúar á sunnanverðum Vestfjörðum þurfi endalaust að bíða. Henni er [[Gripið fram í.]]vonandi vel kunnugt um það að m.a. í hennar flokki hefur verið mjög mikil andstaða hjá ákveðnum þingmönnum við það vegstæði sem Vegagerðin hefur lagt til að valið verði. Mikill ágreiningur er búinn að vera um málið, sem hefur tafið það eins og raun ber vitni. En það sér vonandi fyrir endann á því [[Vonir eru bundnar við þig, Jón.]]og þá munum við fara af stað og höfum þegar tekið frá fjármagn til þess. Ég tek algjörlega undir það með hv. þm. Lilju Rafneyju að það gengur ekki að mjatla því inn á mörgum árum. Ég er algjörlega sammála henni í því. Það er bæði óhagkvæmt og ekki boðlegt. Við þurfum því að leita lausna á því og fara með myndarlegum hætti í þetta verk eins og svo mörg önnur. En það er vandasamt að forgangsraða og okkur hendir það, sem er ósköp eðlilegt, að horfa hvert með sínum nærsýnisgleraugum á öll þessi verkefni eftir því hvaðan við komum af landinu. Ég hef mikinn skilning á því þegar íbúar austur á landi eða á Reykjanesi segja: Röðin er komin að okkur. Þetta er klárlega eitt af algjörum forgangsmálum í vegagerðarmálum. Ég get svarað hv. þm. Elsu Láru með því að við munum gera það. En hún spyr: Af hverju segist þið vera að forgangsraða í þessi mál þegar ekki kemur meira fé en raun ber vitni? Það var Alþingi sem ákvað það áður en þessi ríkisstjórn kom til starfa hvað lagt yrði til vegamála. Það á að verja 5,8 milljörðum, 5.800 milljónum meira til vegamála [[Forseti hringir.]]á þessu ári en á síðasta ári. Það eru miklir peningar. Það eru 23–24 milljarðar á einu kjörtímabili, ef saman er talið. Þannig að það mun mikið vera hægt að gera við það fé. En betur má ef duga skal. [[Forseti hringir.]]Það er bara einfaldlega þannig. Nú fær þingið það verkefni að forgangsraða bæði við [[Forseti hringir.]]fjárlagagerðina í haust og eins við ramma fjárlaga núna. [[Forseti hringir.]]Við skulum hjálpast að við að ýta þessu máli áfram.
Frú forseti. Oft kemur upp umræða um hvort tryggingagjald sé skynsamlegur skattur eða hver hann skuli vera og að hversu miklu leyti hann skaði mismunandi stór fyrirtæki. Það hefur ítrekað verið kallað eftir því að tryggingagjald lækki og ekki síst vegna tengingar þess við atvinnuleysi. Atvinnuleysi er afar lágt í augnablikinu, en skatturinn er ekki bara til kominn vegna atvinnuleysistryggingagjaldsins heldur eru þar aðrir þættir. Kallað hefur verið eftir því, m.a. frá Samtökum atvinnulífsins nú í byrjun febrúar. Þetta var til umræðu í aðdraganda kosninga. Oftast er nefnt að tryggingagjald leggist þyngra á smærri fyrirtæki og einyrkja. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Hyggja þarf sérstaklega að skattumhverfi einyrkja og lítilla og meðalstórra fyrirtækja með einföldun og lækkun tryggingagjalds í huga.“ Þetta er auðvitað umræða sem mun aldrei ljúka. Við munum sennilega vera að ræða þetta í pólitísku samhengi til eilífðar. Mér leikur svolítið forvitni á að vita hvað nákvæmlega stendur til hjá ríkisstjórninni. Því spyr ég hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Hyggst ráðherra leggja til að tryggingagjald verði lækkað? Stendur eitthvað í vegi fyrir því í augnablikinu að lækka megi tryggingagjald og þá hve mikið? Hefur tryggingagjald að mati ráðherrans meiri hlutfallsleg áhrif á rekstur lítilla og meðalstórra fyrirtækja en á rekstur stærri fyrirtækja? Þessar spurningar verða náttúrlega ekki til í tómarúmi. Það eru mismunandi meiningar um þessi atriði. En auðvitað er það hæstv. ráðherra að hafa skoðun á þessu hverju sinni. Ég er í rauninni svolítið að kalla eftir pólitísku svari frekar en hreinlega staðreyndalegu, vegna þess að þetta er atriði sem mun mótast mikið af stefnu ríkisstjórnarinnar. Þetta hefur ekki komið fram nægilega skýrt, að mér finnst, í fjármálastefnu sem er núna til umræðu og þess háttar. Ég hlakka til að heyra svörin.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir að brydda upp á umræðu um tryggingagjald. Í fyrirspurn sinni spyr hann hvort ég hyggist leggja til lækkun tryggingagjalds og hvort eitthvað standi í vegi fyrir því að svo verði gert. Tryggingagjald hefur verið nokkuð til umræðu síðustu misserin eins og við er að búast miðað við stærð skattsins. Launagreiðendum ber að greiða hann af heildarlaunum launamanna sinna og skiptist skatturinn í almennt tryggingagjald og atvinnutryggingagjald. Á yfirstandandi rekstrarári er gjaldið 6,85% og hefur lækkað nokkuð undanfarin ár. Hæst fór gjaldið í 8,65% í ársbyrjun 2010. Það er með því lægra sem gerist meðal ríkra landa, en samanburður er ekki alltaf auðveldur vegna þess að misjafnt er hvað fjármagnað er með gjaldinu. Tryggingagjaldið hefur þann kost að vera sjálfvirkur sveiflujafnari að því marki sem hluti tryggingagjaldsins fer til að greiða atvinnuleysistryggingu. Sjóðurinn safnast upp þegar vel árar, greiðslur eru háar inn í sjóðinn og lágar út úr honum, en þegar gefur á bátinn greiðir sjóðurinn meira út. Þessi sveiflujöfnun er sjálfvirk að því leyti að það þarf ekki sérstaka ákvörðun yfirvalda til þess að þetta gerist. Lækkun tryggingagjalds þarf því að haldast í hendur við að sjóðirnir sem fjármagnaðir eru með gjaldinu standi af sér eðlilegar hagsveiflur. Ef ætlunin er að hækka greiðslur í fæðingarorlofi minnkar það svigrúmið fyrir lækkun tryggingagjalds að óbreyttu gjaldhlutfallinu og afleiðingin verður sú að fjármagna þarf stærri hluta almannatryggingakerfisins með almennum skatttekjum, t.d. virðisaukaskatti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að huga þurfi sérstaklega að skattumhverfi einyrkja og lítilla og meðalstórra fyrirtækja með einföldun og lækkun tryggingagjalds í huga. Einnig segir að hækka skuli greiðslur til foreldra í fæðingarorlofi. Svarið við meginspurningu hv. þingmanns er það að ríkisstjórnin stefnir að lækkun tryggingagjalds á kjörtímabilinu. Nákvæm tímasetning mun ráðast af aðstæðum í þeim málaflokkum sem gjaldið fjármagnar. Þeir eru sem fyrr segir Atvinnuleysistryggingasjóður, VIRK Starfsendurhæfingarsjóður, Fæðingarorlofssjóður, framlag til jöfnunar og lækkunar örorkubyrði lífeyrissjóða og loks framlag til lífeyris- og tryggingasjóðs almannatrygginga. Sem kunnugt er hefur þessi síðasti hluti hækkað mikið að undanförnu vegna hækkana á bótum almannatrygginga til samræmis við lágmarkslaun. Að síðustu spyr hv. þingmaður hvort tryggingagjald hafi meiri hlutfallsleg áhrif á rekstur lítilla og meðalstórra fyrirtækja en á rekstur stærri fyrirtækja. Stutta svarið við því er: Já. En þar skiptir þó máli á hvaða mælikvarða stærð fyrirtækja er metin. Einn gæti til dæmis verið heildarálögur skatta á fyrirtæki eins og þær birtast í álagningarskrám ríkisskattstjóra ár hvert. Þar er fyrst og fremst um að ræða tryggingagjald og tekjuskatt á hagnað fyrirtækja auk ýmissa smærri skatta. Sérfræðingar ráðuneytisins skoðuðu heildarálögur á fyrirtæki á árinu 2016 vegna rekstrarársins 2015 eftir álagningu opinberra gjalda. Niðurstöður sýna að hjá minnstu fyrirtækjunum eru meira en 90% álagðra gjalda tryggingagjald, en hlutfallið lækkar niður í 40% hjá stærsta tíundarhluta íslenskra fyrirtækja. Rétt er þó að hafa í huga að mælikvarði sem þessi er ekki einhlítur, en gefur ákveðna vísbendingu um hlutfall launakostnaðar hjá fyrirtækjunum. Frú forseti. Þegar rýnt er nánar í ársreikning einstakra fyrirtækja sést að hjá smærri fyrirtækjunum er launakostnaðurinn langstærsti kostnaðarliðurinn, en hjá þeim stærri vegur annar rekstrarkostnaður, eins og stjórnarkostnaður, markaðs- og auglýsingakostnaður og ýmis skrifstofukostnaður, hlutfallslega mun þyngra en launin. Sérfræðingar ráðuneytisins hafa þegar hafið frekari greiningu á tryggingagjaldsstofninum eftir atvinnugreinum og stærð fyrirtækja, m.a. með tilliti til veltu, heildarkostnaðar, rekstrarkostnaðar, launakostnaðar og fjölda ársverka. Þegar þeirri vinnu er lokið, sem væntanlega verður í haust, ætti ráðherra að geta svarað fyrirspyrjanda með mun nákvæmari hætti en nú er unnt, en almenna svarið verður án efa það sama og áður, þ.e. já. Lítil og meðalstór fyrirtæki munu hagnast hlutfallslega meira á lækkun tryggingagjalds en önnur.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir mjög gott svar. Það er áhugavert að heyra þessar tölur, 90% álagðra gjalda hjá smærri fyrirtækjum en 45% hjá stórum. Þetta vekur mig til umhugsunar um hvort ekki sé tilefni til að skoða einhvers konar þrepaskiptingar eða einhvers konar afslætti til smærri fyrirtækja. Eins og þekkt er eru smærri fyrirtæki oft í kringum 97% allra fyrirtækja, minnir mig, að meðaltalið sé í Evrópusambandslöndunum, ég þekki ekki hlutfallið hér. Auðvitað eru þau með tiltölulega marga í vinnu sem hlutfall af heildarvinnumarkaðnum. Þarna er því um talsvert stóran bita að ræða. Einnig langar mig til að spyrja frekar hvort binda mætti þetta einhvern veginn við nýsköpun eða vera einhvers konar hvatning til smærri fyrirtækja sem standa í nýsköpun og rannsóknum og þróun, sem auðvitað skiptir miklu máli fyrir hagkerfið okkar. Það er alltaf áhugaverð umræða um tryggingagjaldið og í rauninni fagna ég bæði svari hæstv. ráðherra og sömuleiðis því að hann bað mig í rauninni um að spyrja sig aftur í haust einhvern tímann. Ég vona að hann geti komið að máli við mig og sagt mér hvenær þessi spurning er tímabær, vegna þess að ég skil að það er mikið að gera og auðvitað tekur langan tíma að greina svona lagað. En ég þakka fyrir svarið og hlakka til að heyra kannski frekari svör.
Frú forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að þær tölfræðilegu upplýsingar sem ég boðaði hér verða mjög áhugaverðar þegar þær liggja fyrir. Varðandi framhaldsspurningu hans um þrepaskiptingu skattsins þá verð ég að játa það að ég er svolítið efins í því efni vegna þess að yfirleitt held ég að það sé best að skattar séu einfaldir og það sé ein skattprósenta sem gildi almennt. Ég held því við verðum að nálgast það mál með svolítið öðrum hætti. Varðandi nýsköpunarfyrirtækin tel ég rétt að benda á að þar erum við með aðra hvata, þ.e. við erum með endurgreiðslu á þeim fjármunum sem fara til rannsókna og þróunar. Þar erum við með endurgreiðslu upp á 20% sem vissulega er hvetjandi fyrir fyrirtæki sem eru að vinna á því sviði. Ég held að það sé kannski heppilegra fyrirkomulag sem er á því, en hins vegar er það efni í aðra umræðu að þar þurfum við að athuga hvernig lögin voru sett fram og þar þarf ýmislegt að laga. Við munum og erum að vinna að því í ráðuneytinu einmitt þessar vikurnar að skoða þau mál. En ég ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns fyrir að hafa vakið máls á þessu áhugaverða efni.