Herra forseti. Þrátt fyrir að það heyri ekki síst upp á okkur hér á þingi að klára mál sem varða stuðning til einkarekinna fjölmiðla sem búa við erfitt rekstrarumhverfi er ljóst að við eigum mikið af frábæru fjölmiðlafólki sem vinnur ómetanlegt starf fyrir íslenskt samfélag. Það er mikil gróska í íslenskri fjölmiðlun eins og tilnefningar til blaðamannaverðlaunanna bera vitni um en þau verðlaun verða einmitt afhent núna á föstudaginn. Í gærkvöldi var Kveikur svo með enn eina sterka umfjölluninni á RÚV, umfjöllun sem líklega lét fáa sem á horfðu ósnortna. Umfjöllunarefnið var fátækt í íslensku samfélagi. Þó að staðan komi því miður ekki endilega á óvart var erfitt og sorglegt að upplifa veruleika fólks í okkar litla samfélagi sem býr við fátækt í langan tíma, ólst jafnvel upp við fátækt og er jafnvel þess vegna utan garðs í íslensku samfélagi, mætir fordómum og þarf að beita allri sinni kænsku til að ná endum saman. Það er einfaldlega ömurleg tilhugsun og óásættanleg staðreynd að það fái ekki öll börn tækifæri til að dafna á Íslandi. Í þættinum var bent á skýrslu um fátækt sem kom út fyrir sléttum sjö árum á vegum samstarfshóps um enn betra samfélag. Útgangspunktur vinnunnar var að stuðningur samfélagsins ætti að stuðla að mannlegri reisn frekar en að vera í formi ölmusu, ganga ætti út frá styrkleikum fólks frekar en veikleikum. Staðreyndin er sú að það þarf mikinn styrk til að komast af við þær aðstæður sem þeir fátækustu búa við í samfélagi okkar. Í þessari skýrslu eru margar og fjölbreyttar tillögur til úrbóta og tillögur til úrbóta liggja víða þannig að í stað þess að skipa í frekari hópa og nefndir er hægt að taka ákvarðanir strax og grípa til aðgerða. Til að byrja með þarf að tryggja húsnæði, tryggja öllu fólki skjól. Við getum ekki og eigum ekki að sætta okkur við samfélag þar sem börn mæta sársvöng í skólann og fjölskyldur ráða í þokkabót ekki við að greiða gjaldið fyrir skólamáltíðirnar. Getum við ekki sammælst um þá forgangsröðun að grípa til aðgerða sem þarf til að útrýma þessu strax?
Herra forseti. Búnaðarþingi er nýlokið. Þar var á einu bretti skipt um stjórn Bændasamtakanna og nýjar áherslur boðaðar. Full ástæða er til að óska nýrri forystu velfarnaðar og að henni auðnist að færa landbúnaðinn nær nútímanum, kröfum neytenda og aukinni nýsköpun. Það verður ekki síst gert með því að endurhugsa styrkjakerfi landbúnaðarins frá grunni, hafa það skilvirkt, opið og gagnsætt. Það blasir við að beinn fjárhagslegur stuðningur við landbúnaðinn nemur mörgum milljörðum króna í kerfi sem er lokað og ógagnsætt. Fyrsta skref nýrrar bændaforystu ætti að vera að kalla eftir því að upplýsingar um ráðstöfun þessa fjár verði öllum aðgengilegar, niður brotið eftir styrkþegum og tegund styrkja eins og tíðkast um alla Evrópu. Það væri sannarlega yfirlýsing um breytta starfshætti. Þarna eiga bændur sjálfir að taka forystu. Traust almennings og stuðningur við bændur eru verðmæti sem þeir verða að gæta sín á að glutra ekki niður. Nýlega lagði ég fram fyrirspurn um stuðning við sauðfjárbú sem hæstv. landbúnaðarráðherra treysti sér ekki til að svara og bar því við að það væri óheimilt. Það gladdi mig því að sjá grein í Kjarnanum í dag eftir Ólaf Arnalds þar sem hann greinir frá því að úrskurðarnefnd upplýsingamála hafi úrskurðað honum í vil en hann falaðist einmitt eftir upplýsingum af svipuðum toga. Ég trúi því að hæstv. landbúnaðarráðherra muni vinda bráðan bug að því að svara fyrirspurn minni sem hann áður neitaði. Ég mun enn fremur óska eftir frekari upplýsingum um ráðstöfun styrkja í landbúnaði. Raunar hef ég hug á að beita mér fyrir lagasetningu um skyldu hins opinbera til að birta opinberlega gögn um alla þá sem njóta styrkja og ívilnana til atvinnusköpunar eða tiltekinna verkefna. Það er liður í því að auka traust og gagnsæi í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Þann 8. mars nk. eru 30 ár liðin frá stofnun Stígamóta. Stígamót voru stofnuð sem samtök kvenna gegn kynferðisofbeldi. Aðdragandi þess var að það voru nokkrir sjálfboðahópar kvenna sem höfðu komið að álíka málum og ákváðu að taka höndum saman og stofna samtök. Stígamót, staðurinn þar sem stígar mætast, voru stofnuð á baráttudegi kvenna árið 1989. Þarna var stigið stórt skref og mikilvægt í réttindabaráttu kvenna. Núna starfa Stígamót sem ráðgjafar- og stuðningsmiðstöð fyrir bæði konur og karla sem hafa verið beitt hvers kyns kynferðisofbeldi. Virðulegi forseti. Mig langar að nota þetta tækifæri til að segja: Takk. Takk, þið konur sem stigu þetta skref. Takk fyrir hönd þeirra kvenna sem fengu þarna tækifæri til að stíga fram og létt af sér þungri byrði og fengu áheyrn og þar með bata. Takk, þið konur sem stigu þetta skref og stöðvuðu þá þöggun sem viðhafðist á þessum tíma í samfélaginu okkar. Fyrir 30 árum hafði þessu málefni ekki verið sinnt af heilbrigðiskerfinu og lítt af dómskerfinu. Þrátt fyrir að sannarlega mætti finna viðurlög vegna kynferðisofbeldis í lögum þurftu þeir sem lentu í kynferðislegu ofbeldi að klífa sextugan hamarinn í leit að réttlæti. Fyrsta áratug Stígamóta unnu þau að mikilvægasta verkefninu en það var að standa upp og opna þessa umræðu og berjast þar með fyrir bættu samfélagi og því að umræða um kynferðisofbeldi væru opin og viðurkennd. Þegar sú umræða fór af stað tók samfélagið við sér og sem betur fer hafa félags- og heilbrigðisyfirvöld í dagstyrkt umhverfi sitt í átt að heilbrigðari umræðu í þessum málum. Umræðan hefur líka opnað á afleiðingar ofbeldisins og þar með á fjölbreytta meðferð til að styrkja þolendur til að lifa með því. Þrátt fyrir að markmið Stígamóta hafi náðst með því að opna umræðuna í þjóðfélaginu og viðurkenna skelfilegar afleiðingar þessa ofbeldis verður samfélagið stöðugt að halda þessum boltum á lofti.
Virðulegur forseti. Ég segi: Takk RÚV fyrir Kveikþáttinn í gærkvöldi. Í honum kom eftirfarandi fram orðrétt, með leyfi forseta: „Tugþúsundir Íslendinga búa við fátækt sem takmarkar möguleika þeirra. Samkvæmt tölum Hagstofunnar eru 28.000–35.000 manns undir lágtekjumörkum, og eru þar með fátækir, þar af allt að 10.000 börn undir 16 ára aldri.“ Þá kom einnig fram að stór hópur fólks sem fær félagslegar bætur, örorkubætur, atvinnuleysisbætur, ellilífeyri eða er í láglaunastörfum er undir lágtekjumörkum. Svo er annar hópur sem er rétt fyrir ofan lágtekjumörk. Hvernig er að búa við fátækt, jafnvel allt sitt líf og hvernig er að alast upp í fátækt? Hvaða áhrif hefur fátækt á fólk og fjölskyldur? Hjá fólki sem býr alla ævi við fátækt lækka lífslíkurnar um 10–12 ár. Meðalævi styttist um 10–12 ár hjá þeim fátæku miðað við þá ríku. Þetta er fáránlegt og okkur til háborinnar skammar. Þarna undir eru einstæðir foreldrar, öryrkjar, láglaunaforeldrar og börn þeirra. 10.000 börn sem alast ekki bara upp í fátækt heldur 3.000 í sárafátækt. Ekki fá þau sömu tækifæri og önnur börn og eiga því á hættu að glíma við fátækt, sárafátækt og heilsuleysi allt sitt líf. Fátækir geta ekki beðið lengur en samt bíða þeir enn eftir réttlætinu, bíða og bíða og verða að neita sér um hollt fæði, heilbrigðisþjónustu, lyf og að búa við mannsæmandi húsakost. Nei, föst í heljargreipum fátæktar í boði ríkisstjórnar eftir ríkisstjórnar. Þess vegna var Flokkur fólksins stofnaður. Þess vegna erum við Inga Sæland á Alþingi. Við erum númer eitt, tvö og þrjú að berjast fyrir því að enginn búi við fátækt, hvað þá sárafátækt sem er ömurlegt að sé til í samfélagi okkar í dag. Það furðulega í þessu samhengi er að það kostar þjóðfélagið meira að halda 28.000–30.000 manns í fátækt heldur en að útrýma fátæktinni strax. Flokkur fólksins segir: Hættum strax t.d. að skatta fátækt. Við höfum efni á því en höfum ekki efni á því að gera það ekki.
Virðulegur forseti. Fyrir skömmu áttum við þarfa umræðu í þinginu um nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins. Fyrir örfáum dögum ákvað ráðherra að leggja af Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Það er sannarlega áhyggjuefni hvað tekur við. Það er ólíkt hlutskipti að fást við nýsköpun, vísinda- og þróunarstörf á landsbyggðinni eða hér á suðvesturhorninu. Það er algjört lykilatriði að sprotar fái að dafna að þessu leyti um landið allt. Við eigum nokkra slíka og ég nefni bara af handahófi í mínu kjördæmi, Kerecis á Ísafirði, BioPol á Skagaströnd og Verið á Sauðárkróki, Skaginn 3X á Akranesi og Ísafirði, sem raunar er ekki sprotafyrirtæki heldur öflugt framleiðslufyrirtæki, burðarás í atvinnulífinu. Allt ber þetta vitni um hugvit, áræði og dirfsku. Þeir sem starfa á landsbyggðinni nefna í mín eyru að þeir virðist eiga erfiðara uppdráttar að afla sér styrkja til þróunarstarfa og nýsköpunar. Sumir þeirra segja að trúverðugleikinn virki öðruvísi en hjá þeim sem starfa nær styrkjaveitendum, eru þeim sýnilegri, kunnugri, að traust og trú á verkefnið úti um land vanti. Oft sé um huglæga þætti í umsóknum að ræða og þá geti þetta skipt máli. Opinberum starfsmönnum hefur fækkað á landsbyggðinni og nú er úti um Nýsköpunarmiðstöð Íslands, sex stöðugildi en voru flest 13 á landsbyggðinni. Nýsköpunarmiðstöð hefur stutt í gegnum tíðina lítil sprotafyrirtæki með þekkingu og leiðbeiningum varðandi rannsóknarstyrki. Það hefur slegið nokkuð á aðstöðumun sem birtist líka í miklum ferðakostnaði þegar leita þarf aðstoðar lykilstofnana á höfuðborgarsvæðinu hér syðra. Virðulegur forseti. Það er grundvallaratriði að við náum að fjölga fólki með sérfræðiþekkingu á landsbyggðinni, efla fjölbreytileika og möguleikana til að sækja um í harðri samkeppni um rannsóknarstyrki. Þarna virka þróunarsetur og nýsköpunar- og samfélagsmiðstöðvar úti um landið hreinlega eins og bræðslupottar fyrir hugmyndir og nýsköpunarverkefni. Hér þurfum við að sækja fram og hvika hvergi.
Herra forseti. Ég eins og fleiri varð hugsi í gærkvöldi eftir umfjöllun Kveiks um fátækt á Íslandi. Fátækt er meinsemd sem á ekki að líðast í okkar ríka samfélagi. Ástæðurnar fyrir því að fólk missir fótanna eru auðvitað margvíslegar en sama hvernig gefið er í upphafi, sama hvaða áföll dynja yfir, þá á hið félagslega net okkar að grípa fólk, hjálpa því að komast á fætur og sjá til þess það geti lifað með reisn. Að búa í hjólhýsi í köldu landi um vetur uppfyllir ekki þau skilyrði. Ég hyggst leggja fram fyrirspurn til félags- og barnamálaráðherra um það hversu margir eru í þeirri stöðu að vera búsettir á Íslandi en búa í húsnæði sem er ekki skráð í fasteignaskrá. Ég tel mikilvægt að við veltum fyrir okkur hvernig við getum komið sem best til móts við þennan hóp þannig að allir hér á landi hafi kost á viðunandi húsnæði. Það á ekki að skipta máli í hvaða sveitarfélagi maður býr þegar kemur að því hvernig hið félagslega net virkar, eins og kom fram í gær. Áskorunin er auðvitað sú hvort við getum borið gæfu til þess saman að finna leiðir þannig að Ísland sé ekki bara ríkt samfélag heldur líka réttlátara samfélag þar sem öryggisnetin grípa þá sem hrasa, þar sem allir landsmenn eiga í öruggt hús að vernda, þar sem börn alast ekki upp við skort og þrúgandi áhyggjur. Þetta réttláta samfélag er ekki verkefnið sem klárast. Það er áskorun sem endurnýjast í sífellu. Við stefnum í rétta átt á þessu kjörtímabili með hækkun barnabóta um hundruð þúsunda til fjölskyldna með lægstu tekjurnar, með breytingum á skattkerfi og með aðgerðum á sviði húsnæðismála, margt sem hefur nú þegar skilað árangri. Tilkoma óhagnaðardrifinna leigufélaga og stóraukið samstarf ríkis og sveitarfélaga á sviði húsnæðismála hefur létt á þrýstingnum á húsnæðismarkaði en við erum ekki komin í mark því að markið færist. Ríki og sveitarfélög þurfa í sífellu að endurmeta aðgerðir þannig að hægt sé að koma til móts við þann hóp sem hefur í engin hús að venda eða býr í ósamþykktu og óásættanlegu húsnæði, þannig að félagslega kerfið okkar dugi til þess að ná settum markmiðum, þannig að enginn þurfi að festast í fátæktargildru. Ég hef ekki lausnina en með því að leggja við hlustir, með því að fara að ráðum þeirra sem best til þekkja um hvernig við drögum úr fátækt tel ég að við getum færst nær því réttláta samfélagi sem Ísland á að sjálfsögðu á að vera.
Herra forseti. Mig langar að tala um matvælaframleiðslu á Íslandi. Það er verið að vinna að matvælastefnu fyrir Ísland og mér finnst mjög mikilvægt að inn í þá stefnu sé tekin sú mikla matvælaframleiðsla sem er núna í sjókvíaeldi, bæði í laxi, regnbogasilungi og líka uppi á landi. Það er verið að tala um að auka mjög framleiðslu vítt og breitt um heiminn í sjókvíaeldi og þar erum við Íslendingar þátttakendur. Það eru áform um að auka mjög framleiðslu hér heima, t.d. hafa á Bíldudal í febrúar verið unnin og seld um 1.000 tonn sem eru um 12.000 máltíðir. Í fyrra var þar slátrað um 10.000 tonnum en það eru áform um að slátra þar 12.000 tonnum á þessu ári. Þetta er gífurlegt magn og við þurfum að byggja upp þannig innviði að við getum staðið með þessari nýju grein sem á eftir að afla okkur Íslendingum mikilla gjaldeyristekna og ekki veitir af. Hér var umræða um fátækt og ekki veitir okkur af að fá fjármagn í ríkiskassann til þess einmitt að standa með fátæku fólki í landinu og bæta þeirra kjör. Markaðir úti hafa verið að lokast fyrir laxi en þegar þeir opnast aftur, t.d. í Kína, þá erum við með þannig samninga við Kína að við eigum auðveldara með að koma hráefni okkar þar á markaði heldur en margir aðrir, eins og Færeyingar. Heildarmarkaður fyrir lax í heiminum eru 2 milljónir tonna á ári svo að þetta eru gífurlega mikil og stór tækifæri fyrir okkur sem þjóð að vera þátttakendur í matvælaframleiðslu og selja afurðir frá Íslandi.
Forseti. Nú stendur til að flytja börnin Ali, Kayan, Saja, Jadin og foreldra þeirra með valdi til Grikklands. Ég segi með valdi vegna þess að skiljanlega vill þessi fjölskylda ekki flytja úr örygginu á Íslandi yfir í ómannúðlegar og óviðunandi aðstæður á Grikklandi, sem vissulega má segja að sé að sligast undan álagi. Ég segi með valdi vegna þess að íslenska ríkið, þessi ríkisstjórn, ætlar ekki að gefa þessari fjölskyldu val um að búa hér og leggja sitt af mörkum til samfélagsins. Ég segi með valdi vegna þess að verklag við brottvísun flóttamanna felur oft í sér að börn eru sótt af lögreglu um miðja nótt til að flytja þau úr landi gegn vilja þeirra. Virðulegur forseti. Það er ekkert í núverandi lagaramma sem skyldar okkur til þess að flytja börn í lögreglufylgd til Grikklands. Þvert á móti höfum við skyldum að gegna gagnvart börnum, hagsmunum þeirra og öryggi. Þvert á móti höfum við ríkar heimildir og sterka siðferðislega skyldu til að vernda þessi börn, bjóða þau velkomin og gefa þeim frið. Það eina sem þarf er pólitískur vilji en sá vilji er ekki fyrir hendi. Auðvitað kemur það mér ekki á óvart að hæstv. dómsmálaráðherra Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir haldi áfram margra ára verklagi Sjálfstæðisflokksins um kerfislæga ómennsku við flóttafólk og til að hafa það á hreinu var hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur fullkomlega kunnugt um þetta áralanga verklag Sjálfstæðisflokksins þegar hún gekk til samstarfs við þann flokk. Hún talaði enda um að með samstarfinu væri hún að fórna minni hagsmunum fyrir meiri. Ég skora á hæstv. forsætisráðherra að forgangsraða upp á nýtt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Í umræðu um Covid-19 upp á síðkastið hef ég orðið var við það í okkar góða samfélagi að fólk hafi tilhneigingu til að benda svolítið hvert á annað, spyrji t.d. hvort atvinnurekendur eigi ekki að greiða laun fyrir fólk sem er í sóttkví, stéttarfélögin eigi að gera það, verði fólk bara að taka þetta á sig sjálft, eins og þegar það er fast í óveðri eða einhverju þess háttar. Mig langar að koma hingað upp og hvetja alla Íslendinga og alla sem búa í þessu landi til að muna það að þegar við tökumst sameiginlega á við ógn eins og þessa, þar sem hagsmunir okkar allra liggja undir, þá verðum við og eigum að sýna samstöðu með því fólki sem færir fórnir til að verja samfélagið. Fólk sem þarf að þola sóttkví er að færa ákveðna fórn. Það er ekki lítið mál fyrir hvern sem er að missa það mikið úr vinnu og svo miklar tekjur, sér í lagi núna þegar við erum í verkfalli sem hefur mikil áhrif á getu fólks til að sinna vinnu sinni. Nú snýst þetta ekki endilega um reglur, ekki endilega um það hvort ríkið ætti að hækka skatta eða hvort atvinnurekendur ættu að gera hitt eða þetta. Ég myndi bara óska þess og vona að atvinnurekandinn sé þolinmóður gagnvart starfsmanni sínum, að viðskiptavinurinn sé þolinmóður gagnvart atvinnurekandanum, að við séum öll skilningsrík á þær fórnir sem fólk, sumt okkar, þarf að færa fyrir samfélagið allt. Sýnum samstöðu í þessu. Það er sjálfsagt að gagnrýna aðgerðir yfirvalda, sem ég er viss um að eru ekki fullkomnar í þessu dæmi frekar en öðru. En þegar kemur að einstaklingi til einstaklings, borgara til borgara, þá eigum við að sýna samstöðu, sér í lagi ef við sjáum fram á erfiða tíma, sem við vonum auðvitað öll að verði ekki.
Virðulegur forseti. [[Þingmaður sprautar hreinsigeli í lófann og nuddar saman höndum.]]Þetta tók samtals 12 sekúndur, þ.e. sú sjálfsagða aðgerð sem heilbrigðisyfirvöld og sóttvarnalæknir og fleiri eru búnir að leggja til við okkur að við förum öll í, gerum sem oftast, tekur samtals 12 sekúndur af tíma okkar. Það eru sprittbrúsar og sprittstandar úti um allt þinghús og orðið mjög víða um samfélagið. Notum þá. Þannig verjum við ekki bara okkur sjálf heldur líka þá sem við þurfum virkilega að verja, þ.e. þá aðila sem verst standa gagnvart því að fá erfiðar sýkingar eins og Covid-19 veiran hefur reynst vera. Það er full ástæða til að þakka sérstaklega viðbragðsaðilum. Það er ástæða til að þakka sérstaklega sóttvarnalækni, heilbrigðiskerfinu öllu og ekki síst almenningi í landinu fyrir það hvernig hann hefur brugðist við sjálfsögðum leiðbeiningum og upplýsingagjöf frá sóttvarnalækni. Við erum að berjast við faraldur á heimsvísu sem hefur dánartíðni einhvers staðar á bilinu 0,5–8%. Ef þið haldið, ágætu hv. þingmenn, að 8% séu frá einhverju þróunarlandi er ekki svo. 8% dánartíðnin er frá Bandaríkjum Norður-Ameríku. Hálfa prósentið er í Suður-Kóreu. Umfram allt: Förum eftir leiðbeiningum, sprittum okkur, því að þetta er verkefni sem við verðum að leysa saman.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni, um þau mál sem við ræddum í velferðarnefnd í morgun og sendum við þeim sem standa í broddi fylkingar í þessum málum, Þórólfi Guðnasyni og Víði Reynissyni, baráttukveðjur. Þeir standa sig vel með þeirra fólki. Mig langar að gera að umtalsefni að íbúum á Suðurnesjum hefur fjölgað um 32% frá árinu 2013, úr rúmlega 21.000 í 27.000 íbúa. Næstmesta fjölgunin á Suðurlandi er 17,5%. Af þessum fjölda eru um 23% með erlent ríkisfang. 60% af þeim sem eru atvinnulausir suður frá eru með erlent ríkisfang, fólk sem kom hingað þegar mestu skiptir og okkur vantaði starfsfólk. Stór hluti þessa hóps er að verða atvinnulaus. Á sama tíma eru framlög á Suðurnes með því alminnstu sem gerist. Það virðist að frá því á árinu 2013, þegar ég fór að fylgjast sérstaklega vel með þessu, ég settist á þing, þá höfum við Suðurnesjamenn verið mjög aftarlega á merinni þegar kemur að framlögum til samfélagsins. Ég velti því fyrir mér hvort það sé í rauninni eðlilegt að í þessum sal sé þegnum landsins, árum saman og ár eftir ár, mismunað á þennan hátt. Fjárlög eiga heldur ekki að mismuna þegnum þessa lands. Það kemur í ljós í nýlegri úttekt sem Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum lét gera að á hvern íbúa í Reykjanesbæ er greitt sem samsvarar 71.000 kr. í heilsugæslustöðina. Næstlægsta framlagið er á Heilbrigðisstofnun Norðurlands 102.000 kr., Heilbrigðisstofnun Vesturlands er með 110.000 kr. og Heilbrigðisstofnun Suðurlands er með 121.000 kr. Svona framlög og svona mismunun er óþolandi og er ekki bjóðandi lengur.
Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra annars vegar og fjármálaráðherra hins vegar segja að ráðstöfunartekjur hafi hækkað svo mikið á undanförnum árum. Síðan 2011 hafa ráðstöfunartekjur samkvæmt tekjusögu.is hækkað um heil 23%, það er ekkert smáræði. Einstæð móðir í fyrstu tekjutíund með eitt til tvö börn hefur hækkað um 29%, það er ekkert smáræði. Á sama tíma hefur leiguvísitalan hækkað um 77,7%. Það er ekkert smáræði og það er dálítið það sem kom fram í Kveikþáttnum sem var sýndur í gær, rót vandans sem var rakinn þar er húsnæðisvandi. Húsnæðisvandi er helsta birtingarmyndin en þar er undirliggjandi heilbrigðisvandi, geðheilbrigðisvandi, kynslóðarvandi og stéttarvandi. Það er stéttarvandi af því að þegar maður elst upp í fátækt þá kann maður síður á möguleikana til að velja atvinnu þegar maður klárar grunnskóla eða jafnvel framhaldsskóla. Fólk þekkir bara miklu færri möguleika og stígur inn í annað umhverfi en aðrir hafa alla jafna aðgang að. Það er mjög áhugavert að fylgjast með þróun þess hvernig við höfum tæklað fátækt á Íslandi. Í rauninni er hún ekki mikil. Það er ekki til nein greining á því hvað það kostar að laga það vandamál sem fátækt er eða bara á því hvað fátækt kostar yfirleitt. Í grein í Fréttablaðinu um helgina fer Sif Sigmarsdóttir yfir skýrslu í Englandi þar sem segir að fátækt kosti þjóðarbúið 82 milljarða punda út af ýmsum heilsufarsvandamálum. Hún spyr að lokum hvort við höfum ekki efni á að laga fátæktarvandann þegar hann kostar okkur í raun svona mikið.
Herra forseti. Ég ætla í örfáum orðum að bregðast við ræðu hv. þm. Guðjóns Brjánssonar áðan varðandi Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að hæstv. nýsköpunarráðherra Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir hefur boðað að Nýsköpunarmiðstöð Íslands verði lögð niður í núverandi mynd. Mér fannst þingmaðurinn hins vegar ranglega gefa í skyn að með því yrði öllum þeim verkefnum sem hafa verið á hendi þeirrar stofnunar hætt og niðurstaðan yrði með einhverjum hætti minni stuðningur við nýsköpun í landinu en áður. Í því samhengi er rétt að fram komi að þessi tillaga ráðherra - sem hún kynnir snemma, á að taka gildi um næstu áramót og gert er ráð fyrir mikilli vinnu í aðdraganda þess - á sér rætur í mikilli stefnumótun sem unnin var á síðasta ári um nýsköpunarstefnu fyrir Ísland og þar er svo sannarlega ekki gert ráð fyrir því að um minni stuðning, beinan eða óbeinan, við nýsköpun verði að ræða en áður, þvert á móti. Hins vegar er verið að endurskoða stofnanafyrirkomulagið og við verðum í opinberri umræðu, bæði hér á þingi og annars staðar, að gera greinarmun á því þegar verið er að ræða um stofnanaumgjörð, eins og á þessu sviði, og svo hins vegar um raunverulegan stuðning við þau verkefni sem um er að ræða. Enginn sem hefur hlýtt á hæstv. ráðherra eða fylgst með umræðum um þessi mál á að vera í vafa um það að vilji hennar og ríkisstjórnarinnar stendur til þess að efla nýsköpunarumhverfi í landinu. En hins vegar er stofnanafyrirkomulag eitthvað sem þarf að taka til endurskoðunar með reglulegum hætti og það er akkúrat það sem ráðherrann er að boða.
Herra forseti. Samgöngur á landsbyggðinni er lúta að umhverfi flugvalla hafa fyrst og fremst verið í formi hátíðarræðuhalda. En hver er hin raunverulega staða og framtíðarsýn samgönguráðherra í þessum efnum? Við getum tekið sem dæmi Egilsstaðaflugvöll en nú hefur rekstri hans verið komið á forræði Isavia til eins árs sem er í raun ekkert annað en feluleikur á ríkisútgjöldum. Áður hafði verið áætlað 18 milljónum í hann til fimm ára. Akureyrarflugvöllur fær klink þrátt fyrir hátíðarræður um mikilvægi hans. En vellirnir eru fleiri. Það má í þessu samhengi nefna Húsavíkurflugvöll. Milljónirnar sem áætlaðar eru í hann til fimm ára eru teljandi á fingrum annarrar handar. Þar er staðan þannig, herra forseti, að húsnæði vallarins fær ekki eðlilegt lágmarksviðhald og tækjakostur er hreint með ólíkindum. Mokstursbíll og sópur koma frá Akureyri þegar þeir töldust ekki nothæfir þar lengur og eru starfsmenn Húsavíkurflugvallar nánast í fullri vinnu við að halda þessum græjum gangandi. Eins var með sanddreifingarbíl, hann kom líka frá Akureyri þegar Akureyringar gátu ekki lengur notað hann. Og þetta heldur áfram, herra forseti, nú síðast hjólaskófla sem var ónothæf til moksturs á flugvelli á Akureyri. Hún er núna á Húsavíkurflugvelli. Því er eðlilegt að maður spyrji sig: Er það í samgönguáætlun hæstv. samgönguráðherra að gera Húsavíkurflugvöll að einhvers konar ruslahaug fyrir Akureyrarflugvöll? Herra forseti. Þó að Þingeyingar séu almennt hlynntir varðveislu gamalla samgöngutækja þá sætta þeir sig ekki við að úreld og ónothæf tæki séu notuð til að halda uppi annarri aðalsamgönguæð héraðsins.
Virðulegur forseti. Fyrir nokkrum árum voru málefni norðurslóða fyrst og fremst málefni vísindamanna og sérvitringa. Svo er ekki lengur. Mikilvægi norðurslóða hefur farið mjög vaxandi samfara hlýnun loftslags og bráðnun hafíss. Mannfjöldaþróun og alþjóðavæðing hefur og mun í auknum mæli valda sókn inn á svæðið. Auknir möguleikar til flutningsleiða og auðlindanýtingar verða til. Málefni norðurskautsins hafa því fengið aukið vægi í alþjóðastjórnmálum. Ísland er norðurslóðaríki og við eigum gríðarlega ríkra hagsmuna að gæta á norðurslóðum. Gæta þarf að viðkvæmu vistkerfi norðurslóða og mikilvægt er að þróunin á svæðinu sé friðsæl og sjálfbær. Norðurslóðamál eru í senn utanríkismál og umhverfismál. Þjóð sem í aldanna rás hefur átt allt sitt undir fiskveiðum verður að leggja mikla áherslu á heilbrigði hafsins. Við höfum séð áhrif loftslagsbreytinga á fiskigengd og mikilvægt er að rannsaka enn meira, auka þekkingu og vita hvað er í vændum ásamt því að leita leiða til að draga úr fyrirsjáanlegum breytingum. Öll helstu ríki heims hafa markað sér stefnu í norðurslóðamálum óháð því hvort ríkin séu norðurslóðaríki eða ekki. Stefna Íslands í málefnum norðurslóða er frá árinu 2011 þegar þingsályktun var samþykkt í þessum sal. Það er því orðið tímabært að endurskoða þá stefnu. Það fór því vel á því að í formennskutíð okkar í Norðurskautsráðinu legði utanríkisráðherra til að þingmannanefnd yrði skipuð til að endurskoða þessa stefnu. Mér hefur verið falið að leiða þá nefnd en í henni sitja fulltrúar frá öllum flokkum á þingi. Ég vænti góðs samstarfs og fjörugrar, upplýsandi og skemmtilegrar umræðu um ógnanir og tækifæri Íslands á norðurslóðum. Ég vona líka að okkur lánist að komast að sameiginlegri niðurstöðu um drög að endurskoðaðri stefnu Íslands í norðurslóðamálum, stefnu sem við getum svo rætt og vonandi samþykkt á þinginu. Ég hef mikla trú á því, virðulegur forseti, að Ísland hafi gríðarleg tækifæri þegar kemur að norðurslóðamálum. Ég myndi vilja sjá Ísland verða mekka vísindarannsókna í norðurslóðamálum og við gætum verið einhvers konar heimahöfn fyrir nýsköpun á sviði umhverfis- og norðurslóðamála. [[Forseti hringir.]]Ég held að hér séu mikil tækifæri undir og ég hlakka til komandi vinnu.
Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra hefur góðfúslega samþykkt að taka þátt í sérstakri umræðu um misvægi atkvæða í alþingiskosningum og þakka ég fyrir það. Einnig hlakka ég til að heyra hin ýmsu sjónarmið talsmanna annarra flokka. Þetta er umræðuefni sem skiptir fólki hratt í fylkingar, iðulega þá stórhöfuðborgarsvæði annars vegar og landsbyggðarkjördæmi hins vegar. Ætlun mín með að hefja þessa umræðu er ekki sú að sýna fram á ágæti annarrar hliðar umfram hinnar því að í þessari umræðu eru tvö grundvallaratriði í ákveðinni keppni, jafnvel mótsögn, hvort við annað og spurningin sem mig langar til að svara á endanum er hvort við getum sett okkur lýðræðislegt kerfi sem tekur tillit til þeirra beggja. Annað grundvallaratriðið er jafnt vægi atkvæða. Hitt grundvallaratriðið er réttur íbúa á landsbyggðinni og víðar til virkrar lýðræðislegrar hagsmunagæslu. Eitthvert misvægi atkvæða er í rauninni óhjákvæmilegt að einhverju leyti svo lengi sem landinu er skipt í kjördæmi þannig að það er í lagi að eitthvert svigrúm sé til staðar en sem dæmi mælir OECD ekki með því að misvægi atkvæða fari yfir 10%. Í dag er þó staðan hvergi nálægt því að vera svo góð á Íslandi. Atkvæði í Norðvesturkjördæmi er næstum því tvöfalt á við atkvæði í Suðvesturkjördæmi, þ.e. 99% sterkara. Samkvæmt lögum má þessi munur ekki verða meira en 100% því að þá er farið í að breyta þingmannafjölda. Af þessum ástæðum þarf lítið til til að koma til að Norðvesturkjördæmi missi þingmann samkvæmt 9. gr. laga um kosningar til Alþingis og færi þá þingmannatala fámennasta kjördæmisins í dag, Norðvesturkjördæmisins, úr átta niður í sjö. Færi sá þingmaður til Suðvesturkjördæmisins færi þingmannatala þess úr 13 í 14 og væri þá tvöfaldur þingmannafjöldi Suðvesturkjördæmis á við Norðvesturkjördæmi. Samt sem áður væri atkvæði Norðvesturkjördæmis með 60% meira vægi en atkvæði í Suðvesturkjördæmi þannig að hallinn væri áfram langt úr hófi fram. Með öðrum orðum væri áfram verulegt misvægi atkvæða og Norðvesturkjördæmi væri með enn færri málsvara en áður. Í 40. gr. frumvarps til nýrrar stjórnarskrár er kveðið á um að atkvæði kjósenda alls staðar á landinu vegi jafnt eftir því sem frekast er unnt og er þar með viðurkennt að ekki sé endilega mögulegt að hafa þau fullkomlega jöfn svo lengi sem landið er kjördæmaskipt. Þá er í sömu grein heimild en ekki skylda til að kjördæmaskipta landinu og enn síður tiltekin sérstök tala. Allt þetta vekur eðlilega spurninguna um hvort eina leiðin til að hafa viðunandi jafnvægi atkvæðastyrks í landi með svo fáum þingmönnum sé að gera allt landið að einu kjördæmi. Mögulega. Það eru kostir og gallar við það. Vík ég þá að hinu grundvallaratriðinu sem er sjálfsákvörðunarréttur fámennari byggðarlaga. Þegar stungið er upp á að sameina landið í eitt kjördæmi kemur strax fram áhyggjan, sem að mínu mati er rökrétt, að verði landið að einu kjördæmi muni þungamiðja ákvarðana ávallt snúast um Stór-Reykjavíkursvæðið og skilja landsbyggðarkjördæmin eftir. Það má svo sem spyrja hvers vegna hagsmunagæslu ætti frekar að skipuleggja eftir landsvæði en t.d. aldurshópum eða kyni, en eftir stæði samt sem áður að líklega er það rétt. Pólitísk hagsmunagæsla á landsbyggðinni yrði erfiðari en ella og af samtölum mínum við kjósendur á landsbyggðinni má ráða að nógu erfið þyki hún fyrir. Óttinn er við raunverulegt vandamál, nefnilega umboðsleysi og lýðræðislegan vanmátt, að ákvarðanir séu teknar á Stór-Reykjavíkursvæðinu án tillits til aðstæðna úti á landi ef þingmenn eru ekki kosnir sérstaklega fyrir hönd landsbyggðarkjördæmanna sjálfra. Meira eða minna alltaf þegar eitthvað á að gera úti á landsbyggðinni sem Íslendingar allir geta haft skoðun á skynjar fólk mikið vantraust í sinn garð eins og að fólk á landsbyggðinni geti ómögulega tekið upplýsta ákvörðun um virkjun hér eða fiskeldi þar. Þá verður skyndilega sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga háður því að ákvörðunin sé í takt við ákvarðanir teknar í Reykjavík. Slík skilyrði fyrir sjálfsákvörðunarrétti gera hann að engu. Ekki er nóg með það heldur eru hagsmunir innan stórra kjördæma einnig mjög ólíkir, kannski sérstaklega Norðvesturkjördæmis, enda himinn og haf milli aðstæðna í Borgarnesi og á Ísafirði sem dæmi. Þannig myndi ekki heldur duga að búta einfaldlega fjölmennu kjördæmin niður, í fyrsta lagi vegna ólíkra hagsmuna innan stórra en fámennra kjördæma og í öðru lagi vegna þess að það krefðist stjórnarskrárbreytingar sem að vísu væri kærkomin þeim sem hér stendur. Virðulegi forseti. Ég gæti haldið áfram en næsta rúma hálftímann sem þessi umræða stendur yfir ætla ég að hlusta vel. Ég hlakka til að heyra hin ólíku sjónarmið í þessum efnum og þakka fyrir fram þeim sem taka þátt.
Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, Helga Hrafni Gunnarssyni, fyrir að setja á dagskrá mál sem er undirstöðuatriði í hverju lýðræðissamfélagi. Þá er mikilvægt að rifja upp söguna því að umræðan um vægi atkvæða hefur ekki alltaf bara snúist um landshluta. Þegar almennar kosningar voru fyrst teknar upp var nefnilega kosningarrétturinn takmörkuð gæði, réðst af eignastöðu fólks, tekjum þess og þeim sköttum sem þær skiluðu. Það er áhugavert að lesa söguna um þetta. Til að mynda var ég að glugga í nýja bók eftir Thomas Piketty þar sem hann fjallar um kosningakerfið í Svíþjóð á 19. öld og fram til 1911 þar sem einn einstaklingur gat, ef hann átti nægar eignir og skilaði nægum skatttekjum, ráðið yfir allt að 50% atkvæða í því kjördæmi sem hann kaus í. Þegar kosningarréttur var innleiddur á Íslandi, fyrst 1843 með tilskipun Danakonungs, náði hann einungis til karlmanna sem áttu jörð, a.m.k. 10 hundraða dýrleika, þannig að þessi eignaskiptingarumræða í tengslum við atkvæði var mjög áberandi við upphaf hinna lýðræðislegu kosninga. Sem betur fer erum við nú komin fram hjá því kerfi þar sem eignastaða fólks ræður kosningarrétti en um leið hafa vaknað knýjandi spurningar um atkvæðavægi milli ólíkra landshluta. Eins og hv. þingmaður benti á hefur þróunin verið í þá átt að jafna vægi atkvæða og stækka kjördæmin samhliða breyttri dreifingu byggðar í landinu. Frá árinu 1944 hefur stjórnarskránni þrisvar verið breytt í þessu skyni, árin 1959, 1984 og 1999. Með stjórnarskipunarlögum frá árinu 1999 var núverandi skipulagi komið á og þá var horfið frá þeirri kjördæmaskipan sem innleidd var 1959 og tiltekið að kjördæmi skyldu vera sex eða sjö. Sú nýbreytni var tekin upp í stjórnarskrá að krafist er tveggja þriðju hluta atkvæða á Alþingi til að breyta lögum um kjördæmamörk og tilhögun og úthlutun þingsæta en ekki þarf að breyta stjórnarskránni sjálfri. Þingmenn sem kosnir eru beint eru 54 en þingmenn í svokölluðum jöfnunarsætum eru níu en aðeins stjórnmálasamtök með yfir 5% fylgi koma til greina við úthlutun jöfnunarsæta. Með þessari breytingu voru reglur stjórnarskrár um kosningar einfaldaðar og jöfnuður í vægi atkvæða aukinn þótt enn sé misvægi milli kjördæma allt að því tvöfalt. Núverandi ákvæði stjórnarskrárinnar, eins og þeim var breytt, heimila breytingar á kjördæmamörkum með almennum lögum séu þær samþykktar með tveimur þriðju hluta atkvæða á Alþingi. Hugsanlega væri hægt að nýta þessa heimild til að jafna vægi atkvæða, eins og hv. þingmaður nefndi áðan, með einhvers konar uppbroti kjördæma. Kosningalögin mæla einnig fyrir um breytingar á fjölda kjördæma og kjörinna þingmanna í einstökum kjördæmum ef misvægi atkvæða fer yfir leyfilegt hámark samkvæmt ákvæðinu. Ef svo fer fram sem horfir gæti svo farið, eins og hv. þingmaður nefndi, að slíkt misvægi færi yfir mörk á milli Norðvesturkjördæmis og Suðvesturkjördæmis. Alveg eins og lýðræðissjónarmið mæltu með því að eigna- og tekjustaða skyldi ekki ráða kosningarrétti manna mæla þau almennt með aukinni jöfnun á vægi atkvæða. Leyfilegt misvægi er nú allt að 100%. Ef við horfum til landanna í kringum okkur er misvægi milli einstakra kjördæma mest í Noregi þar sem vægi atkvæða er mest í nyrstu byggðum, allt að 150% meira miðað við suðrið, en almennt er þó atkvæðavægi ámóta í flestum fylkjum Noregs. Eftirlitsnefnd ÖSE gagnrýndi misvægi atkvæða hér á landi í úttekt á þingkosningum 2009 og ÖSE hefur einnig gagnrýnt Noreg fyrir það sama, en þessi umræða hefur haldist í hendur við þau sjónarmið að landið verði þá eitt kjördæmi. Þá komum við að þeim spurningum sem hv. þingmaður varpaði hér fram. Hverju erum við að fórna við það að landið verði eitt kjördæmi? Þetta var til umfjöllunar í rökræðukönnun sem haldin var um endurskoðun stjórnarskrárinnar um m.a. forseta og framkvæmdarvald, persónukjör, kjördæmaskipan og atkvæðavægi. Það var nokkuð ljóst að fleiri voru sammála því eftir umræðurnar á þeim fundi að jafnt vægi atkvæða væri mikilvægasta markmið breytingar sem gera ætti á kjördæmaskiptingu. Við umræður á þessum rökræðufundi má segja að stuðningur hafi aukist við jöfnun atkvæðavægis. Hins vegar eru til ýmsar leiðir og þær þurfa ekki allar að snúast um að gera landið að einu kjördæmi sé okkur umhugað um það að tryggja einhvers konar dreifingu milli landshluta og tryggja að öll sjónarmið eigi fulltrúa á Alþingi óháð búsetu. Nefnt hefur verið að hægt væri að fara einhvers konar millileið, þ.e. blanda saman landskjöri, kjördæmakjöri og persónukjöri. Það myndi vissulega flækja kerfið frá því sem nú er en ég er ekkert hrædd við flækjur [[Forseti hringir.]]ef markmiðin eru rétt og breytingar eru gerðar af skynsemi og gagnsæi. Ég hef hins vegar ekki tekið afstöðu til þess. Ég vil ítreka, af því að nú hringir forseti bjöllu, [[Forseti hringir.]]að þetta er ekki mál með beinlínis einfaldri lausn eða sem verður leyst með einu pennastriki og því fagna ég þessari umræðu hv. málshefjanda.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál á dagskrá. Þau eru mörg og fjölþætt, vandamálin sem við á Alþingi þurfum að takast á við hverju sinni og finna lausnir á. Sjálfur tel ég þetta ekki vera eitt af þeim mest aðkallandi sem eru uppi á borðum um þessar mundir. Þó að atkvæðavægi sé vissulega misjafnt á milli kjördæma er atkvæðavægi milli flokka jafnað með býsna fullnægjandi hætti að mínu mati. Ég held að frávikin sem eru frá því að flokkur fái heilan viðbótarþingmann út frá raunverulegum þingstyrk á landsvísu séu - við getum rifjað upp umræðuna eftir síðustu kosningar þar sem Framsóknarflokkurinn fékk, ef ég man rétt, einum þingmanni meira en Samfylkingin. Það olli töluverðum usla. Ég held að það að einn þingmaður sé aukalega í Framsóknarþingflokknum samanborið við Samfylkinguna sé ekki vandamál sem kalli sérstaklega á að þetta kerfi verði tekið upp í heild sinni. Á sama tíma held ég að það sé nauðsynlegt að þetta verði ekki rætt bara mjög þröngt. Við verðum líka að horfa á stöðu landsbyggðarinnar gagnvart hinum arminum, framkvæmdarvaldinu, þar sem stofnanakerfi ríkisins, öll ráðuneytin samkvæmt stjórnarskrá, verður staðsett í höfuðborginni og í rauninni allur kostnaður, og aðgengi landsbyggðar að stjórnsýslunni er miklum mun þrengra en þeirra sem búa á svæðinu milli Hvítár og Hvítár ef ég nota þá afmörkun. Ég hvet til þess að ekki verði rokið af stað í þetta mál með það að leysa slík risavandamál að endrum og sinnum lendi einn aukaþingmaður í Framsóknarflokknum [[Forseti hringir.]]en ekki Samfylkingunni.
Herra forseti. Ég held að þegar við nálgumst þessi mál þurfum við að ræða þau í heildarsamhengi eins og menn hafa komið inn á. Ef ég mætti sjálfur velja eitthvert tiltekið svið stjórnarskrárinnar sem ég teldi að ætti að endurskoða er það akkúrat þetta. Ég hef verið andvígur ýmsum hugmyndum sem hafa komið upp um breytingar á stjórnarskrá á undanförnum árum en ef ég ætti að velja af mínum óskalista væri það breyting á atkvæðavægi, kosningakerfi og kosningafyrirkomulagi í landinu. Ég nálgast þetta þannig að þingmenn eru kosnir sem fulltrúar fyrir fólk, ekki fyrir ferkílómetra, landsvæði eða annað þess háttar. Þess vegna þarf að nálgast málið út frá því að fólk, hvar sem það býr á landinu, búi við jafnan rétt að þessu leyti. Ég hef ekki viljað ganga svo langt að gera landið að einu kjördæmi. Ég held að ákveðin verðmæti séu fólgin í því að þingmenn séu kosnir fyrir afmarkaðri hluta landsins frekar en að landið allt sé eitt kjördæmi. Ég held að það tengi þingmennina og umbjóðendur þeirra betur þannig að ég viðurkenni að út frá reiknilegum forsendum getur verið um það að ræða að hægt sé að una við einhverja mismunun. Mismunurinn er í dag of mikill að mínu mati og það er verðugt verkefni að finna leiðir til að jafna vægið. Það er hægt að gera að einhverju leyti innan núverandi ramma en ég lýsi sjálfan mig alveg opinn fyrir því að skoða aðrar leiðir, hvort sem þær fela í sér fjölgun kjördæma, frekara uppbrot þeirra eða annað það fyrirkomulag sem getur leitt til þess að [[Forseti hringir.]]mismunurinn minnki frá því sem nú er.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu sem er góð, gagnleg og mikilvæg. Ég er þingmaður Suðvesturkjördæmis þar sem atkvæði kjósenda hafa minna vægi en sums staðar annars staðar á landinu. Það er sem sagt litið svo á að mikilvægara sé að aðrir og fámennari landshlutar hafi hér fulltrúa en það svæði sem ég er kjörinn fyrir, m.a. með þeim afleiðingum að sá flokkur sem ég er fulltrúi fyrir, Samfylkingin, hefur einum fulltrúa færri en ella. Ég tek ekki undir það sjónarmið að það sé alveg sérstakt fagnaðarefni. Rökin fyrir þessu snúast um valdeflingu þeirra sem fjarri valdastofnunum búa sem eru vissulega gild sjónarmið. Það er talið mikilvægt að rödd allra heyrist og að allir hafi áhrif hvað sem líður margmenni. Gott og vel, en mér finnst hins vegar að við eigum að reyna að komast sem næst þeirri reglu að einn maður hafi eitt atkvæði. Mér finnst það réttlátt. Almennt talað hef ég vissar efasemdir um hugtakið þjóð eins og það er oft notað í opinberri umræðu, eins og margir vilji nota það með ákveðnum greini og tala um þjóðina. Það er talað um þjóðina eins og nokkurs konar lífveru sem hafi bara einn hug, einn vilja og eitt hjarta. Ég held að samfélag okkar sé samsett úr mörgum ólíkum hópum sem hafa ólíka hagsmuni og ólíka sýn. Ég held að til séu margir þjóðarviljar og mér finnst að þessi samkoma hér eigi sem mest að endurspegla marga ólíka þjóðarvilja. Ég held að við kæmumst næst því að endurspegla hina mörgu ólíku þjóðarvilja úti í samfélaginu [[Forseti hringir.]]ef hér væri eitt kjördæmi og síðan væru ákvarðanir um hagsmuni heimabyggðanna sem mest færðar heim í hérað.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa umræðu því að eins og fyrirkomulagið er nú hér á landi er mikilvægt að við veltum þessum málum fyrir okkur reglulega. Pólitískt jafnrétti felst ekki endilega í jöfnu vægi atkvæða eins og manni virðist við fyrstu sýn og var raunar ágætlega farið yfir af upphafsmanni umræðunnar áðan. Pólitískt jafnræði getur kannski einmitt verið tryggt með misvægi atkvæða. Yfir það fara þeir Birgir Guðmundsson og Grétar Þór Eyþórsson, sem starfa við Háskólann á Akureyri, ágætlega í fræðigrein frá 2013 þar sem þeir fjalla um vægi atkvæða og pólitískt jafnrétti og leitast við að skýra það í tengslum við lýðræðislegt stjórnarfar. Þeir komast að þeirri niðurstöðu að jafnréttið geti falist í ýmsu öðru. Óneitanlega felst pólitísk slagsíða og aðstöðumunur í því að þjóðþing starfa oft á einum stað og þannig fær nærumhverfi þinganna óhjákvæmilega meira vægi en það umhverfi sem fjær er. Starfsmenn Alþingis koma t.d. flestir af höfuðborgarsvæðinu. Þegar ég hóf störf hér áttaði ég mig líka fljótlega á því að gestir nefnda eru á köflum býsna þröngur hópur. Þar kemur sama fólkið aftur og aftur í hverju málinu á fætur öðru, mikill meiri hluti frá stofnunum og félögum á höfuðborgarsvæðinu, þótt vissulega séu undantekningar í málum sem sérstaklega varða landsbyggðina eins og byggðaáætlun og samgönguáætlun. Víða í heiminum er skilningur á því sjónarmiði að eðlilegt sé að atkvæðavægi sé landsbyggðinni í hag í samræmi við þann skilning að þéttbýlið í höfuðborgum njóti nálægðarinnar við miðstöð pólitísks og efnahagslegs valds. Þetta er t.d. viðurkennt bæði í Noregi og Bandaríkjunum. [[Forseti hringir.]]Hversu mikið misræmið má hins vegar verða er svo önnur spurning.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni. Í grunninn snýst jafnvægi atkvæða um prinsipp, að lýðræðisleg áhrif allra borgara landsins séu jöfn. Við búum öll saman í þessu landi undir sömu lögum og berum öll sömu réttindi og skyldur. Ég hef heyrt því haldið fram að byggð um landið hreinlega leggist af ef atkvæðavægið verði jafnað. Að mínu viti gæti það ekki verið fjær sanni. Ég tel það vera valdeflandi fyrir landsbyggðina að eyða þeirri hugmynd að þingmenn séu fyrst og fremst og sérstaklega að vinna að hagsmunum, gjarnan skammtímahagsmunum, einstakra landshluta eða byggðarlaga, hvort sem er í þéttbýli eða dreifbýli. Við erum of fámenn þjóð til að réttlæta pólitísk hrossakaup og kjördæmapot sem fylgir misvægi atkvæða. Við þurfum samkennd, skilning og yfirsýn sem fæst með því að tryggja að þingmenn vinni að því að gera landið allt samkeppnishæfara um lífsgæði, framfarir og öryggi. Við í Viðreisn munum halda áfram að tala fyrir jöfnun atkvæðavægis þar til það verður tryggt í stjórnarskrá, berjast fyrir því að tryggja jafnrétti kjósenda til sjávar og sveita. Í því liggja almannahagsmunir og nú er komið í ljós, svo ég vitni í orð hæstv. forsætisráðherra í samtali ríkisstjórnarinnar við þjóðina í tengslum við stjórnarskrárvinnuna, að jöfnun atkvæðavægis er forgangsmál í hugum fólksins í landinu. Það kemur ekki á óvart. Núna er boltinn hins vegar hjá ríkisstjórninni. Hvað gera flokkar sem einna helst hafa hagnast á misvægi atkvæða? Hagsmunir hverra verða núna settir í forgang? Getum við ekki sammælst um að fara þá leið að jafna þetta óréttlæti? Leiðirnar eru sannarlega til staðar. Það hefur komið fram í umræðunni hér. Þær eru margar, a.m.k. fleiri en ein. Það er bara kominn tími til að taka ákvörðun og klára þetta mál. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir þessa umræðu og forsætisráðherra fyrir að taka þátt í henni. Ég held að við séum hérna að tala um grundvöll lýðræðisins. Ég get ekki verið meira ósammála Bergþóri Ólasyni, þingmanni Miðflokksins, sem ræddi um þetta. Hvað er lýðræði? Hvað er jafnvægi og hvað jafnrétti? Ef við ætlum að hafa lýðræði, jafnrétti og jafnvægi verðum við að byrja hér. Ég held að þetta sé nefnilega einmitt meinið. Þess vegna erum við ekki komin lengra í jafnrétti kynjanna og jafnrétti í þjóðfélaginu. Við erum enn með ójafnréttið sem virkar í stjórnarskránni. Er það eðlilegt að í mínu kjördæmi, Suðvesturkjördæmi, 70.000 manna kjördæmi, séu alltaf tveir fyrir hvern einn í öðru kjördæmi? Þetta getur ekki staðist. Þetta á ekki að vera svona og þetta er ekkert lýðræði. Það er ekkert jafnræði í þessu. Þar af leiðandi verðum við líka að spyrja þegar verið er að tala um 5%-regluna, að 5% fylgi þurfi til að komast á þing: Hvað erum við þá að tala um mörg dauð atkvæði í Suðvesturkjördæmi eða um landið í heild sinni? Við erum alltaf að búa til eitthvert kerfi sem veldur ójafnrétti. Þetta þyrftum við helst að klára strax. Við segjumst vera lýðræðisþjóð og við berjum okkur á brjóst og segjum: Já, já, við ætlum að hafa jafnrétti, við ætlum að vera með jafnræði og við ætlum að sjá til þess að allir séu jafnir fyrir lögum í þessu landi, en við gerum það ekki. Við byrjum ekki hér. Hér eigum við að byrja og sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að við séum lýðræðisríki og að allir séu jafnir.
Virðulegur forseti. Í kosningunum 2013 féllu niður dauð atkvæði jafn mörg og allir kjósendur í Norðvesturkjördæmi eins og þeir leggja sig. Í þarsíðustu kosningum hefði þáverandi ríkisstjórn ekki getað verið mynduð ef atkvæðavægi og talning atkvæða væri jafnari. Sú ríkisstjórn byggði á kerfisbundinni lýðræðisskekkju. Það er ekki skrýtið að þar hafi orðið pólitískur óstöðugleiki. Núverandi ástand úti um allt land, á landsbyggðinni eins og á höfuðborgarsvæðinu, er núverandi fyrirkomulagi að kenna. Kvótakerfið er afleiðing núverandi fyrirkomulags í lýðræðinu, byggðastefnan, jöfnunarsjóðurinn og allt þetta. Þetta er afleiðing þess hvernig við stundum stjórnmálin í dag. Ég skora á fólk að segja: Er þetta gott kerfi fyrir landsbyggðina? Ekki fæ ég þau skilaboð þegar ég flakka um landið og spyr hvernig gangi. Allir eru að kalla á miklu meiri vinnu, miklu meiri athygli, miklu betri byggðastefnu o.s.frv. Hið aukna atkvæðavægi landsbyggðarinnar virðist samt ekki vera að skila sér. Vandamálið er nefnilega valdaójafnvægið. Píratar leggja áherslu á sjálfsákvörðunarrétt upp á nálægð að gera og þar skiptir fjárhagslegt sjálfstæði gríðarlega miklu máli. Við tölum um útsvarshlutdeild í t.d. virðisaukaskatti, eignarskatti, fyrirtækjaskatti og þess háttar. Það að vera ekki fjárhagslega sjálfstæður eins og sveitarfélögin eru ekki núna býr til valdaójafnvægi. Valdaójafnvægi núverandi kerfis verður ekki lagað nema með meira sjálfstæði sveitarfélaga sem kæmi þá í stað geðþótta núverandi kjördæmapots. Völdum er misskipt í núverandi kerfi. Jafnt atkvæðavægi fæst bara með meiri valdeflingu sveitarstjórnarstigsins og með því að fækka kjördæmum eða fjölga þingmönnum. Ekkert annað er í boði.
Herra forseti. Í því fulltrúalýðræði sem við búum við er mikilvægt að valdið sé nálægt fólkinu og að kjósendur upplifi að fulltrúar þeirra á þingi og í sveitarstjórnum ræði þau málefni sem brenna á kjósendum hvar sem þeir búa og vinni að framgangi þeirra. Jafnframt verða kjósendur að finna fyrir því að kosningakerfið sé sanngjarnt og að ólík sjónarmið úr ólíkum áttum fái pláss í umræðunni. Engin kerfi sem maðurinn hefur skapað eru fullkomin. Við ættum því ávallt að þora að taka umræðuna um hvernig við getum betrumbætt þau og þróað áfram. Þannig verða framfarir og tel ég að framfarir sem ætlað er að efla lýðræðið og grunnstoðir þess séu sérstaklega mikilvægar. Staðan hér á landi er sú að við búum í bæði fámennu og strjálbýlu landi. Annars vegar býr mikill meiri hluti landsmanna á höfuðborgarsvæðinu og í nærliggjandi sveitarfélögum sem er tiltölulega lítið og þéttbýlt landsvæði í hinu íslenska samhengi. Hins vegar býr minni hluti landsmanna á víð og dreif um mjög stórt og mjög dreifbýlt landsvæði. Þannig erum við með þrjú kjördæmi á stórhöfuðborgarsvæðinu sem eru með meiri hluta þingmanna og þrjú landsbyggðarkjördæmi sem ná öll yfir gríðarlega stór landsvæði og innihalda fjölbreyttar byggðir og byggðaform. Óneitanlega má segja að aðstæðurnar séu nokkuð ýktar þegar við tökum tillit til lykilþátta í þessari umræðu, fámenni, stærð landsins og strjálbýli en jafnframt það háa hlutfall landsmanna sem hefur kosið að búa á suðvesturhorninu. Er kjördæmakerfinu sem nú er við lýði þannig ætlað að skapa ákveðið samhengi milli fjölda kjósenda og fjölda þingmanna en einnig að tryggja að raddir úr ólíkum áttum af landsbyggðinni heyrist í umræðunni. Að mínu mati var t.d. kosningin í stjórnlagaþingi áminning um að gæta þurfi að jafnvægi milli landshluta alveg sama hvaða aðferðir við notum. Í Washington hafa þeir ekki þingmenn og það er líklega út af einhverju. Áskorun stjórnmálanna og samfélagsins alls er að halda áfram að þróa fulltrúalýðræðið og rökræða nýjar og ferskar hugmyndir til að bæta það. Samtímis verðum við að taka tillit til þeirra sérstöku aðstæðna sem við búum við hér á þessu litla landi.
Virðulegur forseti. Hér eiga sér stað ágætar umræður og ýmsir möguleikar nefndir í þá veru að leiðrétta það mikla óréttlæti sem sumir upplifa að felist í núverandi kosningakerfi. Ég vil bara ítreka það sem ég kom inn á áðan, það er býsna góð jöfnun á milli flokka undir núverandi kerfi. Flokkar endurspegla innan tiltölulega lítilla skekkjumarka það atkvæðavægi sem þeir fá á landsvísu og ef tillögur eru uppi um að vilji manna sé að komast að fullkomu jafnvægi verður það væntanlega ekki gert af neinu viti nema með því að gera landið að einu kjördæmi. Þá verður staðan sú að ekki er víst að það hafi mikil áhrif á baráttusæti Sjálfstæðisflokksins, hver verði í 4. eða 5. sæti landslista Sjálfstæðisflokksins. Sá frambjóðandi verður í hvíldarinnlögn í kosningabaráttunni. Hv. þm. Haraldur Benediktsson yrði sennilega settur í eitt af baráttusætunum og Brynjar Níelsson í annað og svo mætti lengi telja. Ég er ekki viss um að landsmenn upplifi sérstaklega meira lýðræði í því að vera að slást um einn lista hvers flokks á landsvísu samanborið við það sem nú er. Ég ítreka það sem ég kom inn á áðan, við verðum að ræða þetta í stærra samhengi. Aðgengi landsbyggðar að stjórnsýslunni er með allt öðrum hætti en þeirra sem búa á milli Hvítánna tveggja. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á gestakomur í nefndum og annað slíkt. Fjölmörg sjónarmið eru uppi sem þarf að taka á og ræða, [[Forseti hringir.]]önnur en akkúrat það hvort við viljum skipta kjördæminu einhvers staðar í miðri götu eða á 3. hæð í blokk einhvers staðar í Breiðholtinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir þessa umræðu. Mér finnst verðugt að við ræðum þetta málefni hér. Ég ætla að byrja á að segja að ég get mjög vel skilið og ætla ekki að verja verulegt og ósanngjarnt misvægi milli atkvæða. Síðan getum við deilt um hvað er sanngjarnt og eðlilegt í þeim efnum. Ég held að það verði alltaf að vera. Ég held að það sé hluti af skipulagi okkar og lýðræðiskerfi. Viljum við tryggja fulltrúakjör dreift yfir landið? Rétt eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir nefndi höfum við einar kosningar sem þetta kristallaðist mjög vel í, stjórnlagaráðskosninguna, þar sem einungis þrír fulltrúar af landsbyggðinni fengu brautargengi ef mig misminnir ekki. Að því sögðu langar mig til að varpa spurningu inn í þessa umræðu: Hefur þetta misvægi atkvæða búið til einhverja óeðlilega stöðu? Er Norðvesturkjördæmi sem svo oft er nefnt í þessari umræðu með mikinn atkvæðaþunga í eitthvað sérstaklega öfundsverðri stöðu? Haldið þið að íbúar á Drangsnesi eða í Vestur-Húnavatnssýslu upplifi að þeir hafi borið meira úr býtum um skiptingu og áhrif sem ákveðin eru á Alþingi en íbúi í Suðvesturkjördæmi? [[Gripið fram í.]]Ég held að það sé nákvæmlega ekki þannig. Ég myndi miklu frekar vilja, rétt eins og hæstv. forsætisráðherra nefndi í innleggi sínu fyrr í þessari umræðu, skoða þetta raunverulega eftir margháttuðum leiðum. Ein leið er sú að endurskoða kjördæmaskipanina. Ég hef sjö ára reynslu af því að starfa í risastóru landsbyggðarkjördæmi, þekki þau sjónarmið sem þar eru og held að það sé miklu frekar að við brjótum þau upp og nálgumst út frá endurskoðaðri kjördæmaskipan í sambland við það [[Forseti hringir.]]að takast á við þennan atkvæðamun.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka upphafsmanni umræðunnar kærlega fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga efni. Umræðan um jöfnun atkvæðisréttar er samofin grundvallarhugmyndum um lýðræði og borgaraleg réttindi. Í lýðræðisríkjum kemur allt vald frá fólkinu í landinu og hér í dag hverfist umræðan um að fólkið í landinu, þ.e. þau okkar sem hafa kosningarrétt, standi jafnfætis, að hér ríki jafnræði en ekki ójafnræði. Það er grundvallarréttur fólks að geta gengið til kosninga og að allir geti með atkvæði sínu þannig haft áhrif á stefnu og stjórn ríkisins. Við í musteri lýðræðisins tölum oft um jafnan atkvæðisrétt eins og það skipti ekki máli, eins og einhver önnur lögmál eigi að gilda, eins og það sé eðlilegt að á Íslandi ríki ójafnræði milli landsmanna þegar kemur að vægi atkvæða, ójafnræði vegna búsetu á sama tíma og okkur þætti algjörlega fráleitt að láta slíkt ójafnræði á vægi atkvæða gilda vegna annarra þátta, eins og kyns, stéttar eða trúar. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu hefur sinnt kosningaeftirliti um heim allan, bæði þar sem lýðræðishalli er þekkt ógn en einnig í ríkjum sem þykja hafa sterkar lýðræðisrætur eins og Ísland. Það hefur hún einmitt gert og komið í kjölfarið með ábendingar sem íslenskum stjórnvöldum hefur því miður ekki enn þá tekist að bregðast við. Ábendingar þeirra lúta einmitt að þessum lýðræðishalla, að það sé ólýðræðislegt og brot á grundvallarrétti fólks að nærri tvöfaldur munur sé á vægi atkvæða eftir því hvar fólk býr á landinu. Það er ekkert eðlilegt við að búseta kjósanda skerði þennan grundvallarrétt til lýðræðislegs valds. Þessu verðum við að breyta.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni þessa sérstöku umræðu um jafnt atkvæðavægi og um leið þakka innlegg hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur í umræðuna. Hér hefur komið fram að þetta er grundvöllur í okkar lýðræðisskipulagi og það má auðvitað spyrja hvort sú nálgun að jafna atkvæðavægi með öllu með því að fara úr því skipulagi sem við höfum og vera með eitt kjördæmi, ef það yrði gert að fullu, myndi endilega tryggja það sem menn kalla pólitískt jafnrétti. Ég held, virðulegi forseti, á hvorn veginn sem er, eftir að hafa hlustað á þessa umræðu, að á þessum jafnræðiskvarða séu rökin fremur en áður og fyrr einhlít í hvora áttina sem er. Núverandi fyrirkomulag er ekki gallalaust fremur en annað. Hvar sem við myndum lenda á þessum kvarða til að nálgast pólitískt jafnrétti eða forðast einhvers konar misvægi eða valdaójafnvæg gæti til að mynda orðið mun meira ójafnvægi með tilliti til landsvæða ef landið yrði allt að einu kjördæmi. Við förum þá leið í dag að stilla þetta einhvern veginn af með tilliti til kjördæma og hv. málshefjandi tók fram hér að einhvers konar misvægi væri einhvers konar samþykki fyrir því að það væri til staðar. Í frumvarpi til stjórnarskipunarlaga frá 145. þingi segir m.a., með leyfi forseta, að gallarnir við að landið yrði eitt kjördæmi væru „að þingmenn verði of fjarri kjósendum sínum samfara minnkandi áhrifum dreifbýlisins hvað fjölda þingmanna varðar“. Flokksræði gæti aukist. [[Forseti hringir.]]Það liggur fyrir að hjá stærri stjórnmálaflokkum yrði um nokkurs konar sjálfskjör að ræða hjá efstu frambjóðendum. Þetta eru svipuð rök og við heyrum hér í dag. [[Forseti hringir.]]Ég held að við verðum að stilla af þennan kvarða til að ná sem mestu jafnræði á þessu sviði.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Hún hefur verið um margt fróðleg og kemur kannski ekki á óvart að afstaða þingmanna virðist vera bundin póstnúmerum. Það er í takt við það hvort flokkar hagnist eða tapi á núverandi fyrirkomulagi. Það kemur kannski ekki á óvart, mér skilst að þannig hafi þetta alla tíð verið og ekki hægt að ná vitrænni umræðu í þinginu um kjördæmaskipan fyrr en hægt var að sýna þingmönnum fram á hvernig þeir kæmu sjálfir út úr breytingum á kjördæmaskipaninni. Það er auðvitað miður því að á endanum er þetta afskaplega einfalt og skýrt mál. Er maður með hálft atkvæði eða heilt? Það er það sem málið snýst um. Eru það mannréttindi að sumir kjósendur í þessu landi hafi hálft atkvæði á við aðra kjósendur, að kjósendur í Suðvesturkjördæmi séu með hálfan atkvæðisrétt samanborið við kjósendur í Norðvesturkjördæmi? Það er allt flækjustigið í þessu máli og það kemur í sjálfu sér ekki á óvart að núverandi ríkisstjórnarflokkar hafi takmarkaðan áhuga á að breyta þessu, að þetta sé ekki meðal forgangsatriða þeirra flokka við endurskoðun á stjórnarskrá, þrátt fyrir að kjósendur segi annað. Kjósendur segja nefnilega skýrt: Þetta er það mikilvægasta sem við þurfum að breyta í stjórnarskránni, þetta er það sem skiptir mestu máli. Það er auðvitað það sem skiptir mestu máli, það eru einfaldlega sjálfsögð mannréttindi að allir kjósendur sitji við sama borð, að öll njótum við sama kosningarréttar, að ég helmingi ekki kosningarrétt minn, svo dæmi sé tekið, með því að flytja úr Norðvesturkjördæmi í Suðvesturkjördæmi. Þetta er ekki flóknara. Einfaldast er að breyta því með því að gera landið að einu kjördæmi. Sjálfsagt getum við fundið aðrar lausnir en við þurfum að breyta fyrirkomulaginu. Við getum breytt því, eigum að gera það fyrir næstu kosningar og ekki hika neitt við það.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um jafnrétti í kosningum og höfum farið út um víðan völl hérna. Það sem er kannski furðulegast er uppstillingin landsbyggð gegn höfuðborg. Ég held að hún sé í gegnum einhverja rörsýn fjórflokksins sem hefur stjórnað hérna og komið þessu kerfi á. Ég tel mig ekki bara þingmann Kragans og ekkert fyrir landsbyggðina. Ég á systkini, ættingja og vini úti um allt land og ég held að það sé kominn tími til að við þorum að horfast í augu við það og segja hreinlega að við séum að og eigum að berjast fyrir alla landsmenn. Það er grundvöllurinn í þessu. Við verðum líka að horfast í augu við það, eins og hefur komið fram í tölfræðinni, hversu rosalega mörg atkvæði detta niður dauð. Horfum á Kragann versus Suðurland þar sem er nærri því helmingur. Annar aðili er með 70.000 manns á bak við sig, hinn 36.000. Annar fær tíu þingmenn, hinn fær 13. Þarna liggur við að ætti að vera 20 á móti tíu. Þetta köllum við jafnrétti og lýðræði. Þetta getur ekki staðið svona og á ekki að vera svona, að maður tali um að erfitt sé að ræða þetta og fari í skotgrafir um hvort maður hagnast eða tapar atkvæðamagni við að fá lýðræði. Mér gæti ekki verið meira sama. Þetta snýst ekki um það, þetta snýst einfaldlega um að lýðræðishugsunin sé rétt, að allir séu jafnir. Ég segi fyrir mitt leyti eins og hefur komið hérna fram: Myndum við sætta okkur við að þeir sem eru í Kraganum borgi fulla skatta en þeir sem eru í Norðvesturkjördæmi borgi hálfa skatta á við þá? Nei, við myndum aldrei sætta okkur við það. Þess vegna eigum við ekki að sætta okkur við að það sé hálft atkvæði í Kraganum á móti heilu annars staðar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka öllum sem tóku þátt í umræðunni fyrir um margt áhugaverð sjónarmið. Því miður mun mér ekki endast tíminn til að fjalla nógu ítarlega um þetta mál hér í annað sinn frekar en venjulega þegar kemur að sérstökum umræðum. Ég er búinn að kvarta undan því áður. Ég vil nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi verð ég að segja að ég get ekki fallist á að tvöfalt atkvæðavægi sé eðlilegt eða í lagi. Mér finnst það eiginlega ekki koma til greina. 60% finnst mér allt of mikið líka. Auðvitað viljum við hafa það jafnt og ég á mjög erfitt með sjónarmið sem gefa eitthvað annað í skyn. Mér finnst þetta augljóst en það er svo sem hægt að rífast um það vegna þess að það er kannski grunnhugmynd. Afstaða okkar til þessa máls finnst mér ekki mega ganga út frá því hvort kjördæmi okkar verði svona eða hinsegin eða flokkurinn okkar hagnist eða tapi á því. Mér finnst það ekki vera rétt leiðsögn. Þetta snýst um meira grundvallaratriði. Að sama skapi megum við ekki gleyma hinu grundvallaratriðinu. Þetta snýst ekki bara um atkvæðavægið, þetta snýst um það hvers vegna sumir tali fyrir því að þetta misvægi sé í lagi. Það er vegna þess að það er ekki jafnrétti alls staðar um landið eftir því hvar fólk býr. Við verðum að bera virðingu fyrir því sjálf. Ég benti t.d. á að ekki sé sama aðgengi að stjórnvöldum á landsbyggðinni eins og í Reykjavík. Það er rétt. Getum við gert eitthvað í þessu? Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir fór út í þetta og sömuleiðis hv. þm. Bergþór Ólason. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór aðeins út í fjárhagslegt sjálfstæði og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson nefndi skatta í þessu samhengi. Er eitthvað fráleit hugmynd að hafa skattafslátt sums staðar af einhverjum málefnalegum ástæðum? Það getur varðað fjárhagslegt sjálfstæði, t.d. að virðisaukaskatturinn renni til sveitarfélaga, a.m.k. að hluta. Þetta eru allt hugmyndir sem er hægt að ræða til að koma til móts við áhyggjurnar sem valda því að fólk aðhyllist misvægi atkvæða. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti, enda hef ég ekki tíma en ég þakka enn og aftur fyrir umræðuna. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Bergþór Ólason sagði, við eigum að ræða þetta í stærra samhengi og þakka ég honum fyrir innlegg hans og öllum öðrum sem tóku hér til máls.
Herra forseti. Það hefur verið áhugavert að hlusta á þessa umræðu og raunar merkilegt að hlusta á þá sem hafa verið með bollaleggingar um að allt snúist þetta um það hverjir hagnist á breytingum og hverjir tapi á þeim. Ég get ekki fallist á að það sé eitthvað sem við eigum að hafa uppi á borðum í svona umræðu. Við þurfum að ræða málið út frá grundvallaratriðum. Ég er Reykvíkingur að ætt og uppruna. Ég er þingmaður Reykjavíkurkjördæmis norður og alla tíð frá því að ég var kosin á þing hef ég litið svo á að mínar skyldur væru miklu ríkari en svo að þær takmörkuðust við legu Miklubrautarinnar um Reykjavík. Ég hef alltaf litið á mig sem þingmann alls landsins og einmitt þess vegna geri ég mér grein fyrir því að aðstæður fólks á þessu landi eru mjög mismunandi, ekki bara hvað varðar aðgengi að stjórnvöldum. Þær eru mismunandi hvað varðar aðgengi að þjónustu, hvað varðar samgöngur og fjarskipti. Þar höfum við Reykvíkingar og höfuðborgarsvæðið haft vinninginn umfram önnur landsvæði þrátt fyrir misvægi atkvæða. Við þurfum að horfast í augu við það þegar við ræðum um þetta, eins og mér fannst hv. málshefjandi gera í báðum sínum innleggjum. Hins vegar er ég á því út frá grundvallarsjónarmiðum að við eigum að jafna atkvæðavægi en eins og ég nefndi vegna þessara sjónarmiða, vegna þess að gæðunum er ekki endilega alveg jafnt skipt milli höfuðborgarsvæðis og hinna dreifðu byggða og alls ekkert innbyrðis milli hinna dreifðu byggða, skiptir máli að við veltum líka fyrir okkur leiðum og hvort leiðin sé að gera landið að einu kjördæmi eða hvort leiðin sé að fara einhverja blandaða leið eins og við höfum séð gert annars staðar. Þegar þessu var breytt í Færeyjum var um leið aukið vægi persónukjörs samhliða því að gera landið að einu kjördæmi, svo dæmi sé tekið. Hvort hugsanlega mætti fara þrískipta leið. Mér finnst áhugavert að heyra þingmenn tala um forgangsröðun í þeirri vinnu sem nú stendur yfir á vettvangi formanna flokkanna við endurskoðun stjórnarskrár. Mig langar þá bara að upplýsa hv. þingmenn og segja þeim þær fréttir að sú endurskoðun er á borði formanna flokkanna. Það plan sem þar er unnið eftir var lagt á það borð. Það er ekki sérstök áætlun ríkisstjórnarinnar heldur er hún einmitt til stöðugrar umræðu á þessum vettvangi þannig að ef hv. þingmenn hafa athugasemdir við það [[Forseti hringir.]]og telja að þetta sé sérstakt plagg ríkisstjórnarinnar minni ég á að næsti fundur formanna flokkanna er 13. mars.
Herra forseti. Sum okkar muna frá árum kalda stríðsins Almannavarnir ríkisins sem nefnd og svo stofnun er gekkst fyrir viðvörunarflautuprófunum tvisvar til þrisvar á ári og safnaði teppum og varnargrímum. Meginframfarir í skipulagi almannavarna sem tóku brátt að snúast fyrst og fremst um náttúruvá fólust í nýrri samhæfingarstöð í Reykjavík og sérlögum um almannavarnir 2008. Umræður um skipurit og stjórnun leiddu til þess að stjórnunarábyrgð lögreglu við aðgerðir í héraði kristallaðist í embætti ríkislögreglustjóra í umboði ráðherra. Nú er unnt að meta reynsluna af framkvæmd og gæðum laganna að rúmum áratug liðnum. Ég tel að samhæfing björgunar- og hjálparstarfa og stjórnunarhlutverks lögreglu í héraði hafi þróast langt í rétta átt líkt og samstarf við sérfræðinga á mörgum sviðum. Engu að síður blasir við að mörgum verkefnum er ábótavant, t.d. viðbragðsáætlunum, áhættumati í héraði og sérlega landsáhættumatinu sjálfu. Ég nefni líka eflingu viðbragðsaðila, þjálfun og menntun þeirra, hliðrun á hluta af ofkeyrðum björgunarsveitarmönnum úr sjálfboðamennsku í launuð störf. Sums staðar hefur vantað almannavarnir sveitarfélaga. Verkefni almannavarna er, til upprifjunar, að fylgja stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum. Þar rúmast eftirlit með skipulagi almannavarna á landsvísu og að áhættumat sé unnið í öllum sveitarfélögum. Dregið skal saman heildaráhættumat fyrir landið í heild og gert aðgengilegt fyrir erlenda samstarfsaðila. Vinna þarf að áhættuvarnaaðgerðum en viðbragðsáætlunum þar sem áhætta er talin óásættanleg. Viðbrögð og aðgerðir eru samræmdar við hamfarir. Gott samstarf þarf að vera á milli stofnana ríkisins undir samhæfingarhatti almannavarna. Almannavarnir kalla fyrirtæki í eigu ríkis, sveitarfélaga og í einkaeigu til samráðs við gerð áhættumats og vinnu að viðbragðsáætlunum. Til þess að tryggja fagmennsku við gerð áhættumats og mótvægisaðgerða er víðast hvar talið mikilvægt að stofnun Almannavarna sé sjálfstæð og óháð öðrum stofnunum. Herra forseti. Náttúruvá eykst augljóslega vegna veðurfarsbreytinga. Aðlögun að afleiðingum þeirra, jafnt og snör viðbrögð þegar bjátar á, snýr að hluta að almannavarnakerfinu. Stórviðri, snjóflóð, skriðuföll, hrun í bröttum jöklum, sjávarflóð á land og fleira verður væntanlega bæði öflugra og algengara en undanfarna áratugi. Aukin hætta er á gróðureldum og Covid-19 veiran kennir okkur eitt og annað í almannavarnamálum. Nefna má hættuna af öflugum eldgosum, eldgosum nærri byggð og stórum jarðskjálftum, í öllum tilvikum miðað við endurkomutíma sem vísindin leggja okkur til. Aðeins dæmin Öræfajökull, Katla, Bárðarbunga, Reykjanesskagi og Tjörnesbrotabeltið á Norðausturlandi eru til marks um það. Inn í stóra rammann tengjast svo enn meiri rannsóknir á náttúruvá, aukin vöktun sem nú er að mörgu leyti til fyrirmyndar og minna verður á endurskoðun og stofnun sjóða, bæði hamfarasjóðs til fjármögnunar verkefna og þjóðarsjóðs til að eiga við stóráföll. Alls staðar eru brýn verkefni sem þarf að vinna. Ég styð fast að unnið verði að endurskoðun á almannavörnum landsins. Markmiðið er að auka öryggi okkar með því að tryggja enn betri samhæfingu og meira fé til þátta sem efla skilvirkni, þekkingu, forvarnir og áætlanir. Mikilvægt er að almannavarnir verði sjálfstæð stofnun, líkt og víðast hvar í Norður-Evrópu, undir faglegri stjórn og með framkvæmdastjóra og næga starfsmenn, en viðbragðsaðilar, allt frá lögreglu undir stjórn ríkislögreglustjóra og Landhelgisgæslu til heilbrigðiskerfisins og björgunarsveita, virki sem samhæfð eining. Það þarf að létta álagi af björgunaraðilum sem sinna ýmsum öðrum verkefnum en meðalstórum og stórum aðgerðum. Í þeim eru sjálfboðaliðar vissulega áfram lykilfólk. Einnig er brýnt að haldið verði áfram að þróa og styrkja starfshætti og skipulag samhæfingarstöðvarinnar og starfsstöðva og nefnda sveitarfélaganna. Loks verður að kanna vel og meta gagnsemi þess að færa almannavarnir undir forsætisráðuneytið til að tryggja samhæfingu við gerð áhættumats og í viðbragðsaðgerðum, enda margar stofnanir og ráðuneyti undir hverju sinni og tengslin við þjóðaröryggisráðið styrkari en alla. Herra forseti. Ég veit að þessi hugmynd er umdeild en lít svo á að hana þurfi að ræða. Herra forseti. Ég fagna sérstaklega viðamiklum áætlunum ríkisstjórnarinnar er varða viðbragðsgetu og styrk orkufyrirtækja, síma- og netfyrirtækja og stofnana/fyrirtækja sem varða samgöngur í landinu og margt fleira - og auðvitað þeirri eflingu almannavarnakerfisins sem þar er að finna. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að taka þátt í þessum sérstöku umræðum og vísa til spurninga sem dreift hefur verið í þingsal og snúast um nokkur ákveðin atriði eins og endurskoðun, starfshætti, skipulag og fleiri atriði. Ég hlakka til [[Forseti hringir.]]að verða vitni að umræðum í þingsal.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að setja þetta mikilvæga mál á dagskrá. Ég held að óhætt sé að segja að þessi vetur hafi minnt okkur á mikilvægi almannavarnakerfisins, að það sé traust og að það sé starfandi um land allt, og minnt okkur líka á, sem ég hef sagt nokkrum sinnum á undanförnum dögum, að við erum öll almannavarnir. Það skiptir máli nefnilega að þjóðin taki þátt í almannavörnum, sé vel upplýst og meðvituð um hlutverk sitt þegar á bjátar, eins og hefur verið í vetur, hvort sem það hafa verið jarðhræringar, veðurofsi, snjóflóð og nú sá veirufaraldur sem gengur yfir heimsbyggðina. Hv. þingmaður vísaði sérstaklega til loftslagsbreytinga. Í áhættumati þjóðaröryggisráðs sem er núna á lokastigum er sérstaklega fjallað um loftslagsbreytingar og hvernig þær geta snert öll svið samfélagsins og haft neikvæð áhrif á íslensk öryggismál. Þær geta ekki aðeins leitt til aukinnar tíðni náttúruhamfara og áhrifa á náttúrufar, aukinnar hættu á ofanflóðum og meiri úrkomuákefðar heldur geta þær einnig stefnt mikilvægum innviðum og efnahagslífi í hættu, einkum þegar til lengri tíma er litið. Í þessu sama mati sem ég mun óska eftir við forseta Alþingis að verði rætt á vettvangi Alþingis kemur sömuleiðis fram að við þurfum að vera undir það búin að bregðast við alvarlegum samfélagslegum áskorunum sem kunna að koma upp vegna náttúruvár. Það nægir að draga lærdóm af því sem hefur gengið á þennan veturinn. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það var mikilvægt að draga lærdóm af óveðrinu sem gekk yfir landið í desember og fara sérstaklega yfir þætti sem varða orkuöryggi, fjarskiptaöryggi og aðra innviði sem snúast um að tryggja öryggi landsmanna allra um land allt. Hv. þingmaður nefnir sömuleiðis fyrirkomulag almannavarna. Það eru rúmlega tíu ár síðan almannavarnalögin voru samþykkt og ég held að þegar við lítum til baka vitum við að viðbragðskerfi almannavarna hefur margsannað sig á þessum tíma og raunar fyrir hann. Það skiptir máli að horfa til þess sem vel hefur verið gert, og svo sannarlega hefur margt verið vel gert, en um leið þurfum við að horfa til þessara nýju áskorana. Ég er ekki eingöngu að tala um loftslagsvána. Ég nefndi raforku- og fjarskiptaöryggi áðan enda eru tæknibreytingar að breyta þessum áskorunum. Samfélagið sem við byggjum núna er öðruvísi en fyrir 20 árum þegar kemur að þeim málum. Það er mjög mikilvægt að reglulega fari fram fagleg könnun á virkni almannavarnakerfisins og greint hvað megi betur fara hvað varðar starfshætti, skipulag og viðbúnað alls stjórnkerfisins á sviði almannavarna, að sveitarfélög séu virkir þátttakendur, eins og hv. þingmaður nefndi, ásamt stjórnvöldum. Almannavarnakerfi þarf alltaf að vera í stakk búið til að bregðast við hvers kyns neyðaraðstæðum. Það er ástæða til að fara yfir fyrirkomulag almannavarna og hvernig þær skarast við aðra þætti í viðbragðskerfi okkar. Ég hef rætt það á vettvangi þjóðaröryggisráðs sem forsætisráðherra leiðir að við þurfum sérstaklega að fara yfir samspil þjóðaröryggisráðs við almannavarnakerfið. Þetta ráð hefur núna komið nokkrum sinnum saman til upplýsinga- og stöðufunda vegna veðurofsa, veirufaraldursins og fleiri aðstæðna þannig að þetta þarf núna að yfirfæra þegar reynsla er komin á virkni þessa ráðs og hvert hlutverk þess á að vera í samspili við almannavarnir. Hv. þingmaður nefndi björgunarsveitirnar sem eru alveg gríðarlega mikilvægur þáttur í okkar almannavarnakerfi. Þær hafa þá sérstöðu að þær eru byggðar upp á starfi sjálfboðaliða og þær eru líka byggðar upp á miklu sjálfsaflafé. Björgunarsveitirnar eru alveg magnaður þáttur í okkar almannavarnakerfi en það skiptir líka máli að við horfum til þess hvernig við getum staðið vörð um það frumkvæði og þann kraft sem felst í því að virkja sjálfboðaliða til björgunarstarfa en tryggja um leið grunnfjármögnun starfs þeirra þannig að björgunarsveitirnar geti áfram verið sá trausti og mikilvægur þáttur í okkar almannavarnakerfi sem um ræðir. Ég vil að lokum greina frá því að hæstv. dómsmálaráðherra fól settum ríkislögreglustjóra að gera ákveðnar breytingar á rekstri almannavarnadeildar í því skyni að efla starfsemi hennar. Ég tel að þetta hafi verið mjög jákvæð skref. Sannast sagna held ég að þessi vetur hafi minnt rækilega á að þetta kerfi er eitt það mikilvægasta í samfélagsgerð okkar. Við erum land sem getur átt von á því að verða fyrir ýmsum skakkaföllum af völdum náttúrunnar og þegar við bætast alþjóðlegar ógnir eins og loftslagsváin, [[Forseti hringir.]]kórónuveiran og hvað annað má telja almannavarnakerfið algjöra grundvallarundirstöðu. Það skiptir máli og við höfum lært það á þessum vetri að þar þurfa allir að vera viðbúnir alltaf.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa mjög svo þörfu umræðu að mínu mati. Ég gæti margt um þetta sagt en ætla að reyna að einbeita mér að nokkrum hlutum. Ég tek undir þau orð hæstv. forsætisráðherra sem hún sagði í upphafi ræðu sinnar, að við værum öll almannavarnir. Það er raunverulega stór sannleikur í þeim orðum. Það er svolítið á könnu hvers og eins að gæta sín sjálfur og taka einhverja ábyrgð. Síðan erum við með stjórnkerfið og við erum með Almannavarnir. Fyrir rúmlega tíu árum var þessu kerfi breytt í núverandi kerfi, þ.e. sem málshefjandi er að stinga upp á að verði núna sjálfstæð stofnun. Hún var það áður en það þótti afskaplega bagalegt og höfðu margir horn í síðu þess kerfis sem þá var. Nú er umræðan að snúa til baka. Ég er tilbúinn að taka þá umræðu og ég fagna henni. Ég er alls ekki á móti því að ræða þessi mál en tel samt sem áður mjög mikilvægt í fyrsta lagi að ríkislögreglustjóri hafi hér mikla aðkomu vegna þess að almannavarnir eru þess eðlis að öll viðbrögð kerfisins við vánni verða að vera markviss, örugg og fumlaus, jafnvel á skömmum tíma, og þar er enginn betur í stakk búinn en einmitt lögreglan að stjórna slíkum aðgerðum. Ég er fyrir það fyrsta efins um að færa þetta undir sérstaka stofnun og í öðru lagi er ég mjög efins um að færa þetta undir annað ráðuneyti eins og málshefjandi [[Forseti hringir.]]stingur upp á, að færa almannavarnir í forsætisráðuneytið.
Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mikilvæga samfélagsverkefni á dagskrá og þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að taka þátt í umræðunni. Hugtakið almannavarnir á sér fastan sess í hugum okkar flestra og kallar fram einhverjar tengingar, líklega flestar alvarlegar, um öryggi, öryggisógn, festu, skjól og kannski raunar traust. Fremstu síðurnar í gömlu símaskránni eru enn í fersku minni þar sem finna mátti nákvæmar leiðbeiningar um viðbrögð við hættuástandi, einnig þegar almannavarnaflauturnar glumdu reglulega samkvæmt landsplani til að vara við og æfa landsmenn ef bregðast þyrfti við styrjaldarástandi. Almannavarnir ríkisins voru stofnaðar með lögum 1962. Í upphafi var meginhlutverkið að tryggja öryggi borgaranna, verja þá tjóni af völdum hernaðaraðgerða kannski fyrst og fremst, enda Kúbudeilan á þeim árum í algleymingi. Með nýju lögunum 1967 urðu breytingar á hlutverki almannavarna. Nú er líka litið til náttúruhamfara, náttúruvár og annarra umhverfisþátta. Farið var að huga að neyðarskipulagi í sveitarfélögum fljótlega eftir það, fyrst á Húsavík og síðan á Ísafirði sama ár, 1972. Heilbrigðisþjónustan var líka orðin hluti af þessu viðbúnaðarkerfi. Virðulegur forseti. Það hefur sannarlega reynt á almannavarnir og neyðarskipulagið í áranna rás við náttúruhamfarir, eldgos og snjóflóð og nú þessa dagana þegar veiran Covid fer mikinn. Sveitarfélögin hafa í seinni tíð sameinast um nefndir. Nú er 21 nefnd líklega starfandi í níu umdæmum landsins en sveitarfélögin eru mun fleiri. Nýjustu lögin eru frá 2008 og mikil þróun hefur verið í starfi almannavarna. Samstarf hefur aukist við fjölmargar stofnanir og fyrirtæki og þau eru að styrkja sig. Almannavarnakerfið er stöðugt að styrkja sig. Ekki má gleyma björgunarsveitunum og ég spyr hæstv. ráðherra hvort þeirra hlutverk sé nægilega vel metið og skilgreint. Rannsóknarnefnd almannavarna á að vera starfandi samkvæmt lögunum, [[Forseti hringir.]]sjálfstæð og óháð. Hún hefur hins vegar verið óvirk frá upphafi. Hver er ástæða þess, hæstv. forsætisráðherra? Við okkur blasa nýjar áskoranir eins og málshefjandi bendir á. [[Forseti hringir.]]Það er ástæða til að rýna vel þennan málaflokk, skoða hvort við erum að feta rétta slóð og spyrja hvort okkur hafi borið eitthvað af leið.
Forseti minnir hv. þingmenn á tímamörkin.
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að líta aðeins til sögunnar í þessu samhengi og þá aftur til baka til ársins 2003 þegar við vorum með sjö stjórnstöðvar í landinu. Skipulagið var þannig að það fór eftir eðli aðgerða hvaða stjórnstöðvar voru virkjaðar á hverjum tíma. Almannavarnastjórnstöðin var virkjuð síðust og sjaldnast af öllum. Þar var rykið dustað af. Árið 2003 stigum við það gæfuspor að stofna samræmingarstöðina í Skógarhlíð. Það gekk ekki átakalaust en tókst að lokum. Á þeim tíma var horft alveg sérstaklega til þess skipulags víða um heim. Hingað komu fulltrúar erlendra þjóða til að fylgjast með þessari uppbyggingu og því merkilega skrefi sem hafði náðst með því að samræma alla viðbragðsaðila á einn stað í eina stjórnstöð, samræma þannig aðgerðir og stilla saman krafta allra. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar og í nýjum lögum 2008 var settur enn frekari rammi utan um þessa starfsemi, m.a. komið á stjórn samræmingarstöðvarinnar. Það var ákveðið framfaraskref en verður að segjast eins og er að áfram héldu ákveðin innbyrðis átök og þetta þekkja þeir sem vel þekkja til í þessum geira, innbyrðis átök um völd á þessum vettvangi. Almennt hefur þetta þó gengið mjög vel og það mikla framfaraskref sem var stigið hefur fært okkur mjög fram á veginn og skilað okkur þeim faglegu vinnubrögðum sem við verðum vitni að þegar á reynir á stundum eins og við upplifum mjög oft í samfélagi okkar. Þó eru margir veikleikar í þessu kerfi enn og þeir snúa sérstaklega að skipulagi við undirbúning viðbragðsáætlana og áhættumati á landsvísu. Þar eigum við mikið verk óunnið og ég ætla að koma betur að því, virðulegur forseti, í seinni ræðu minni.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Hv. þingmanni sem bauð til þessarar umræðu þykir kannski efni minnar ræðu ekki vera aðalatriðið og svo má vera. Það er hins vegar atriði sem þarf að vera með í umræðunni og segi ég það auðvitað vegna þess að hér höfum við ekki mikinn tíma til að ræða þetta. Almannavarnir eru hluti af því að tryggja öryggi samborgara okkar. Þjóðaröryggi er annað hugtak þar sem yfirvöld þurfa að geta brugðist mjög skjótt og hratt við hugsanlega mjög alvarlegum atburðum. Í slíkum aðstæðum erlendis tíðkast að þær eru notaðar til að réttlæta vald yfirvalda og notkun yfirvalda á því valdi. Nýjasta dæmið er hvernig kínversk yfirvöld nota Covid-19 ástandið, sem er alvarlegt og enginn gerir lítið úr, til að réttlæta það tangarhald sem kínversk yfirvöld hafa á kínversku samfélagi. Við erum það blessunarlega heppin að á Íslandi höfum við ekki þurft að glíma við slíka misnotkun yfirvalda, a.m.k. ekki jafn alvarlega og Kína, þótt það hafi alveg gerst að íslensk yfirvöld hafi misnotað vald sitt, hlerað fólk sem þeim þótti of langt til vinstri og hvaðeina. Ástæðan fyrir því að almannavarnir og þjóðaröryggi eru misnotuð af yfirvöldum með þessum hætti er sú að hvort tveggja er öllum mikilvægt. Það er ekki dregið úr mikilvægi almannavarna eða þjóðaröryggis með því að benda á að þessi atriði, eins mikilvæg og þau eru, eru samt innan þess samhengis að við búum í frjálsu og lýðræðislegu samfélagi og ætlum að gera það áfram, sama hvað tautar og raular, sama hvað á dynur. Þegar við veltum fyrir okkur hlutum eins og Covid-19 sem núna dynur yfir heyrir maður alveg hugmyndir sem væru ekki teknar mjög alvarlega í frjálsu samfélagi nema ef uppi væri mjög alvarleg staða. Þegar við lendum í alvarlegri stöðu eigum við vissulega að gera það sem í okkar valdi stendur til að takast á við hana en við þurfum alltaf að hafa hugfast að við ætlum samt að búa í frjálsu og lýðræðislegu samfélagi. Það þýðir að við getum ekki leyft okkur hvað sem er til lengdar, við þurfum að hafa til hliðsjónar ákveðnar takmarkanir á því hvað við leyfum okkur að gera til framtíðar.
Virðulegi forseti. Starf björgunarsveita er afar dýrmætt fyrir samfélag okkar og verður aldrei almennilega metið til fjár. Mikilvæg sérfræðiþekking er til staðar innan björgunarsveita landsins sem nýtist við margvísleg björgunarstörf en það er vert að hafa í huga að á bak við hvern tíma í útkalli liggja a.m.k. 10–12 tímar við æfingar, þjálfun, viðhald og uppbyggingu á tækjum og innviðum og ekki má gleyma tímanum sem fer í að tryggja fjárhagslegan grundvöll fyrir reksturinn í heild sinni. Sjálfboðaliðar leggja til mikla fjárfestingu á persónulegum búnaði. Einn öflugasti bakhjarl björgunarsveitanna er vinnuveitendur sem hleypa fólki úr vinnu til að sinna brýnum útköllum. Skilningur þeirra er mikilvægur. Útköllum hefur fjölgað, sérstaklega á landsbyggðinni, og það hefur kostnað í för með sér. Frá 10. desember og til dagsins í dag eru sjálfboðatímar björgunarsveita komnir upp í 44.000 tíma og útköllin orðin nærri 520. Þessu hafa sinnt rúmlega 2.000 manns. Þennan tíma, 44.000 klukkutíma, hafa þau tekið frá fjölskyldum sínum og atvinnu. Menn hafa líka spurt hvort það sé réttlætanlegt að svona stór hluti almannavarnaviðbragðs landsins sé borinn uppi af sjálfboðaliðastarfi. Björgunarsveitirnar reiða sig að miklu leyti á sjálfboðastarf og aðalkostnaðurinn liggur í því að vera til taks með vel þjálfaðan mannskap sem býr yfir góðum búnaði sem ekki má bregðast. Virðulegi forseti. Á síðustu vikum höfum við virkilega verið minnt á það hversu mikilvægar almannavarnir eru þjóðinni. Um árabil hafa þær verið á ábyrgð annars vegar lögreglustjóra í landinu og hins vegar sveitarfélaganna sem fara með almannavarnir í héraði. Almannavarnir heyra undir ríkislögreglustjóra sem er einn viðbragðsaðilinn. Til hliðar vinna aðrir viðbragðsaðilar að almannavörnum. Samræmingarhlutverk almannavarna ætti ekki að vera einskorðað við neyðaraðgerðir heldur vera hjartað í almannavarnasamfélagi landsins og lifa sjálfstæðu lífi.
Herra forseti. Líkt og aðrir þakka ég þessa umræðu. Hún er mikilvæg og skiptir miklu máli. Það er grundvallarskylda ríkisvaldsins að gæta öryggis borgaranna. Öryggi borgaranna getur verið mjög margþætt þannig að það er í mörg horn að líta en mikilvægt að hafa í huga að þetta er frumskylda ríkisvaldsins. Það er ljóður á okkar ráði að við sýnum oft litla fyrirhyggju, þ.e. við horfum kannski ekki fram í tímann og veltum fyrir okkur þeim verkefnum sem þarf að takast á við. Við erum dálítið gjörn á að bregðast við þegar upp koma atburðir og það gildir í almannavarnakerfinu og skipulagi þess, eins og svo víða reyndar í samfélaginu og í störfum stjórnvalda. Gildir það ekkert sérstaklega um þau stjórnvöld sem nú eru við völd heldur er það einkenni að við sýnum litla fyrirhyggju. Fyrirhyggja er forsenda þess að geta náð árangri, forsenda þess að geta skipulagt og verið í stakk búin til að takast á við þá áraun sem kann að steðja að hverju sinni. Þarna held ég að við megum bæta okkur, í þessum efnum sem öðrum. Ég kem svo inn á tiltekin atriði í síðari ræðu minni.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða hérna um almannavarnir og ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir umræðuna og hæstv. forsætisráðherra einnig. Það kom svolítið skrýtinn svipur á mig þegar hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson minntist á almannavarnaflauturnar. Ég hugsaði með mér að ég hefði ekki heyrt þær lengi og svo hugsaði ég að það væri eins gott vegna þess að þegar þetta var á sínum tíma var kalda stríðið í algleymingi og fréttir voru lengi að berast, fyrst í útvarp og svo sjónvarp. Þá var sjónvarpslaust á fimmtudögum og engar fréttir bárust. En það sem er kannski aðalatriðið í þessu eru almannavarnir og björgunarsveitirnar. Við erum með björgunarsveitir og við þurfum að fara að hugsa upp á nýtt hvernig þær eiga að fjármagna sig. Það er ekki eðlilegt að þær fjármagni sig með flugeldasölu með tilheyrandi áhættu og mengun. Við verðum að sjá til þess að björgunarsveitir geti starfað á viðeigandi hátt. Við verðum að gera okkur grein fyrir að þetta eru sjálfboðaliðar. Þarna leggur fullt af fólki undir líf og limi fjölskyldunnar og okkur ber að sjá til þess að björgunarsveitarmenn séu tryggðir sem og að störf þeirra séu virt í hvívetna. Það sýnir sig hvernig váin er í heiminum að við fáum fréttir á örskotsstundu, eins og t.d. með skýstrókana sem fóru yfir Tennessee í fyrradag. 25 dánir, þvílíkar hamfarir. Þetta er að ske, við erum að upplifa svona breytingar í heiminum og þess vegna verðum við að sjá til þess að hafa almannavarnakerfið gott og að það virki. Það þarf líka að sjá til þess að það sé samhæft á allan hátt eins og hægt er.
Herra forseti. Við erum farin að taka miklu fleiri atburði og færa þá undir einhvers konar vá en atburði sem fyrir 30–40 árum voru þess eðlis að þeir gengu yfir án nokkurrar aðkomu stjórnvalda. Þessi þróun er að mörgu leyti til góðs þótt vissulega megi finna dæmi um viðbrögð sem fóru hátt yfir markið. Hver er orsök þessa? Er slíkum atburðum að fjölga? Eru þeir að versna? Ég ætla ekki að dæma um það en vissulega hafa í vetur nýleg snjóflóð, óveður og ný tegund inflúensu beint kastljósinu að viðbrögðum stjórnvalda á sviði almannavarna. Það er kannski þess vegna sem við erum hér að ræða málið. Ég fagna því sem hæstv. forsætisráðherra sagði og ánægjulegt að heyra að starfandi ríkislögreglustjóri er að hefja vinnu við að fara yfir kerfi almannavarna. Enginn er betur til þess fallinn en hann og ég treysti honum fullkomlega til þess. Varðandi það að setja á fót nýja stofnun eru fyrstu viðbrögð mín: Nei, ekki nýja stofnun. Við eigum nóg af stofnunum. Það er mikilvægt að hafa slagkraft lögreglu við yfirstjórn almannavarna og ekki má slíta það í sundur. Málshefjandi hefur verið að ræða um björgunarsveitirnar og þar er unnið mjög mikið sjálfboðastarf, björgunarsveitirnar njóta augljóslega mikils velvilja, vinna gífurlega þakklátt starf í þágu lands og þjóðar og hafa margoft sannað það. Hvar værum við ef þær væru ekki? Rætt hefur verið um launuð og ólaunuð störf á vegum þeirra eða annarra. Hvernig sér málshefjandi þar fyrir sér breytingar? [[Forseti hringir.]]Á að setja ótölulegan fjölda fólks á launaskrá ríkisins?
Herra forseti. Ég vil nýta þetta tækifæri og byrja á að þakka öllum þeim sem hafa staðið í framlínunni fyrir okkur í almannavörnum í vetur. Við eigum ykkur öllum mjög mikið að þakka og hefur ekki lítið mætt á ykkur þennan veturinn. Ég þakka sömuleiðis hv. málshefjanda fyrir að setja málið á dagskrá. Hæstv. forsætisráðherra kom inn á mikilvægi þess að greina virkni almannavarna. Samkvæmt lögum um almannavarnir á rannsóknarnefnd almannavarna að starfa sjálfstætt og óháð stjórnvöldum og öðrum rannsóknaraðilum, ákæruvaldi og dómstólum. Rannsóknarnefnd almannavarna skal að loknu hættuástandi rannsaka þær viðbragðsáætlanir sem stuðst var við og viðbrögð viðbragðsaðila. Tilkynnt var að nefndin yrði virkjuð í fyrsta skipti í desember sl. til að skoða almannavarnir og viðbrögð þeirra við aðventustorminum svokallaða. Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Er staðan virkilega sú að rannsóknarnefndin sé aðeins nýlega búin að fá inni í tómu skrifstofuhúsnæði? Er það rétt að nefndin geti ekki einu sinni óskað eftir gögnum og upplýsingum því að hún hefur engan stað til að setja gögnin á og hefur engar tölvur eða netföng til að óska eftir upplýsingunum? Hvernig stendur á því að nefnd sem á að hafa verið starfandi síðustu 12 ár, síðan lögin voru samþykkt, er ekki á fjárlögum og ekki enn búið að setja um hana reglugerð? Þetta er ekki einhver tímabundin nefnd, herra forseti, með einstakt verkefni og erindisbréf heldur er þetta nefnd sem var skipuð af Alþingi með lögum. Hvað ætlar hæstv. ríkisstjórn að gera til að tryggja að þeirri lagaskyldu sé sinnt sem kveðið er á um rannsóknarnefnd almannavarna í lögum um almannavarnir? Herra forseti. Við höfum einstakt tækifæri eftir alla þá storma sem við höfum upplifað á landinu til að meta allt almannavarnakerfið, fara yfir hvað virkar og hvað ekki. Hvað er enn að þvælast fyrir okkur í framkvæmdinni í þúsundasta stormi vetrarins? Almannavarnakerfið bíður í óþreyju eftir að rannsóknarnefndin taki til starfa og komi með óháðar beinskeyttar athugasemdir um stöðu kerfisins og hvernig við getum bætt það. Við þurfum að tryggja [[Forseti hringir.]]að þau svör berist.
Virðulegur forseti. Við skulum horfa aðeins fram á veginn. Verkefni almannavarna er að fylgja eftir stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum. Þetta er miklu meira en þátttaka í einhverjum aðgerðum. Á Norðurlöndum eru almannavarnir yfirleitt sjálfstæðar einingar. Þær lúta eigin stjórn og reka ekki stjórnstöð. Þetta tryggir að almannavarnir eru óháðar öðrum stofnunum, t.d. viðbragðsaðilum sem eiga mikilla hagsmuna að gæta og eru stórir þátttakendur þegar kemur að því að bregðast við. Það dregur þannig úr hættu á hagsmunaárekstrum að fara þá leið. Þarna er svolítið verið að snúa til baka frá þeirri stefnu sem var fylgt hér á sínum tíma þegar tekin var ákvörðun um að breyta þessu og leggja niður þessa stofnun. Ég tel að þetta eigi í sjálfu sér ekki að verða stofnun heldur eigi að lyfta starfsemi almannavarna á þann stall þar sem hún á heima og að þetta eigi að vera sjálfstæð skrifstofa á vettvangi ráðuneytis, það eigi að færa starfsemina inn í ráðuneytið með sérstaka skrifstofu sem muni sinna þeim atriðum sem að því koma. Það er eðlilegt að slíkt sé staðsett í dómsmálaráðuneytinu. Þar er þekking og reynsla til staðar og það þarf einmitt að tryggja aðgang að helstu viðbragðsaðilum og samráði við þá sem eru hryggjarstykkið í öllum þeim aðgerðum sem við þurfum að grípa til. Þeir heyra allir undir það ráðuneyti þannig að það er augljóst að þekkingin í stóru myndinni er mest þar og það yrði mikil hagræðing og sparnaður af því að hafa starfsemina þar innan dyra. Ábyrgð lögreglu yrði áfram óbreytt við stjórnun aðgerða heima í héraði og hvar sem er á vettvangi. Menn hafa viðrað áhyggjur af sjálfboðaliðastarfinu og hversu mikið hryggjarstykki það er í okkar almannavarnakerfi að hafa sjálfboðaliðabjörgunarsveitir. Menn þurfa ekki annað en að fara í þann rann og tala við það fólk sem þar starfar. Það biður bara um eitt: Látið okkur í friði og við skulum sinna okkar skyldum og störfum sem við höfum skrifað undir í samningi við ríkið. Það er það eina sem er beðið um á þeim vettvangi og síðan stuðning við stærri aðgerðir og stærri verkefni þegar það er félaginu jafnvel ofviða að fjárfesta í þeim. Þrátt fyrir veikleika [[Forseti hringir.]]í kerfinu sem ég kom inn á áðan hefur mikið áunnist og ég ber mikið traust til almannavarnakerfis okkar og við getum gert það sem þjóð.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja fyrir mig að mér þætti betra ef almannavarnir tilheyrðu einhvers konar sjálfstæðri stofnun. Mér finnst áhugavert að heyra hér miklar efasemdir um að ný stofnun sé gott fyrirbæri. Mér finnst ekki aðalatriði hvort það heitir ný stofnun eða skrifstofa hér eða þar. Mér finnst skipta máli hvernig kerfið virkar, hvernig einingar þess hafa samskipti innbyrðis og þess háttar, en hvort það heitir stofnun eða skrifstofa finnst mér ekki skipta neinu máli. Eins og aftur á móti hefur komið fram í umræðunni annast ríkislögreglustjóri málefni almannavarna í umboði ráðherra. Án þess að vilja tortryggja ríkislögreglustjórann eitthvað sérstaklega myndi ég halda að almannavarnir fælu í sér ýmislegt fleira sem ég myndi hugsanlega hafa smááhyggjur af að ríkislögreglustjóri væri líklegur til að líta oftar á sem mótaða af menningu sem óhjákvæmilega kemur fyrir í lögregluembættum, þar á meðal ríkislögreglustjóra. Þá fer ég aðeins inn á það sem ég nefndi í fyrri ræðu minni. Án þess að draga úr mikilvægi þess góða starfs sem þegar er unnið og án þess að draga úr mikilvægi almannavarna eða þjóðaröryggis vil ég segja að hér er sama tilhneiging og annars staðar, bara alls staðar í mannlegu samfélagi, til að fara að líta á lögreglu, hernaðarlausnir eða einhvers konar hernaðarnálgun við vandamál sem þurfa ekki að vera þannig þegar lögreglu eða hernaðaryfirvöldum er falið hlutverk sem þarf ekki að vera. Þótt ég viti að hv. þm. Jón Gunnarsson taki eflaust ekki undir allt sem ég segi hér tek ég undir með honum í því að mér finnst líta betur út að hafa þetta í einhvers konar fyrirkomulagi sem aðskilur hagsmunaárekstra [[Forseti hringir.]]sem gætu leitt af sér það ástand sem ég viðra. Aftur vil ég ítreka að þetta er ekki aðalatriði umræðunnar. [[Forseti hringir.]]Ég nefni þetta vegna þess að enginn myndi gera það nema sá sem hér stendur.
Virðulegi forseti. Mér finnst mjög mikilvægt að halda því til haga, eins og raunar hefur komið fram, að orðið almannavarnir gefur sterkt til kynna að þær séu okkar allra eins og raunin er. Á sama hátt er mjög mikilvægt að ábyrgð á forystu og áætlanagerð um almannavarnir sé afmörkuð og skýr. Samkvæmt lögum fer ríkið með almannavarnir í landinu öllu en sveitarfélögin í héraði í samvinnu við ríkisvaldið. Þegar á reynir, eins og komið hefur svo vel í ljós í vetur, felast bjargir hvers byggðarlags í fólkinu sem þar býr, færninni sem það býr yfir og björgunum sem það hefur aðgang að, svo sem þekkingu, búnaði, raforku og olíubirgðum, jafnvel lyklum að húsum. Hættumat, viðbragðsáætlanir, skipulögð og þjálfuð aðgerð og vettvangsstjórn er þess vegna mjög mikilvæg í öllum byggðarlögum og þess vegna álít ég mjög mikilvægt að hættumat og almennar viðbragðsáætlanir séu unnar fyrir einstaka landshluta og hvert og eitt byggðarlag, jafnvel einstök svæði innan stórra dreifbýlissamfélaga þannig að við séum ekki að binda okkur við sveitarfélög eins og við höfum kannski haldið okkur við síðustu árin. Það þarf líka að endurskoða viðbragðsáætlanir oftar en nú er gert ráð fyrir, t.d. að lágmarki eftir hverjar sveitarstjórnarkosningar. Áhættumat og viðbragðsáætlanir þurfa að vera lifandi skjöl. Þó að launuðum starfsmönnum fjölgi í almannavörnum megum við aldrei gleyma því að í almannavarnaástandi þarf alltaf að treysta á að almennir borgarar sinni sínum borgaralegu skyldum á hættustundum, fylgi fyrirmælum eða nýti staðbundna þekkingu. [[Forseti hringir.]] Að lokum verð ég að koma því að og leggja áherslu á að úrvinnsla og eftirfylgni fólks og samfélaga eftir áföll sé tryggð eins og nú hefur verið falið Rauða krossinum.
Herra forseti. Viðfangsefnin eru vissulega margslungin og það eru margir áhrifaþættir og angar í umræðu af þessu tagi. Mig langar til að nefna hér þætti sem sjálfsagt eru sambland af almannavörnum og þjóðaröryggismálum, tengjast samfélagsbreytingum sem hafa orðið á undanförnum árum. Hæstv. forsætisráðherra nefndi samfélagslega vá sem við þurfum að skoða af meiri alvöru. Ég held að það sé einn þáttur í þessu líka sem er mjög athyglisvert að velta fyrir sér og það eru viðbrögð almennings þegar einhvers konar vá ber að höndum. Samfélagið hefur breyst svo mikið að jafnan koma upp ýmiss konar kenningar, ýmiss konar fullyrðingar, upphrópanir og jafnvel falsfréttir, þar sem reynt er með einum eða öðrum hætti að grafa undan því sem gert er. Þetta getur verið mjög varasamt og erfitt viðfangs því að vissulega getur verið þröngur stígur á milli þess að menn verði að taka eðlilegri og sanngjarni gagnrýni og athugasemdum en síðan getur þetta haft veruleg áhrif á það hvernig samfélagið bregst við aðsteðjandi hættu eða viðfangsefnum. Við sjáum um þetta mjög gott dæmi núna þeirra Covid-veiran herjar á okkur. Þá stendur ekki á því að sjálfskipaðir sérfræðingar þykist vita manna best og fullyrða ýmislegt sem betur væri ósagt og hjálpar ekki við að takast á við þann vanda sem er verið að reyna að leysa.
Virðulegur forseti. Við erum enn að ræða almannavarnir. Ég held að það sé alveg komið á hreint að Covid-19 veiran á að kenna okkur ýmsa hluti. Við eigum að læra þá, við eigum að kortleggja og læra af henni. Af nægu er að taka. Það eru veikleikar í svona kerfi og ég spyr: Hvernig er almannavarnakerfi uppbyggt? Tala öll kerfin saman, tala þau sama tungumál? Eru þau samtengd? Er hægt að treysta því að samskiptin fari á milli? Við erum með aðalstjórnstöð en erum við með einhverja færanlega stjórnstöð fyrir almannavarnir sem gæti verið tengd aðalstjórnstöðinni? Við þurfum að hugsa fyrir öllu svona. Það sýnir líka hvað við erum búin að gera eins og þegar kvikuinnstreymið var við Þorbjörn var strax bætt við mælum til að fylgjast með og fá upplýsingar. Þetta er það sem við þurfum að gera. Við erum með eldfjöll, við búum á eldfjallaeyju. Síðan er það sem er mér mjög hugleikið og ég hef haft miklar áhyggjur af, snjóflóðin sem hafa dunið á okkur. Þar erum við líka að læra og lærum hratt til að koma í veg fyrir manntjón vegna þeirra. Það var talað um að björgunarsveitirnar væru launalausar og að þetta sé sjálfboðaliðastarf. Ég segi fyrir mitt leyti að sumir eru vissulega í vinnu og þeir sem eru að vinna í þessu í sjálfboðavinnu eiga ekki að verða fyrir launatapi. Síðan eru vinnuveitendur sem gefa eftir tíma og borga kannski þann tíma sem fer í útköllin en það er ekki sanngjarnt. Ég held að sanngjarnast í því dæmi sé að enginn verði fyrir [[Forseti hringir.]]tapi af því að vera í sjálfboðavinnu. Svo þurfum við líka að tryggja að þessar björgunarsveitir fái það fjármagn sem þær þurfa á að halda.
Herra forseti. Þetta hafa verið áhugaverðar umræður. Öll erum við á sama báti, segja margir, eða það er a.m.k. inntak orðanna. Það er hárrétt. Það sem við erum hér að ræða er að hámarka getu almannavarna til að þjóna hlutverki sínu. Það hefur gengið vel, en hversu lengi gerir það það án þess að við grípum verulega inn í og breytum? Menn velta fyrir sér þessari sjálfstæðu stofnun. Ég held að vísir að henni sé nú þegar í samhæfingarmiðstöðinni. Ég vil meina að breytt umfang og aukið álag á almannavarnakerfið yfir höfuð knýi á um nauðsyn þess að þarna starfi óháð stofnun sem getur sinnt sínum innri og ytri málum af krafti. Stjórn lögreglu verður áfram á vettvangi og ríkislögreglustjóri er þar yfirmaður, en ég legg á það áherslu að menn ræði í raun og veru þessa sjálfstæðu stofnun af mikilli alvöru. Yfir 4.000 björgunarliðar eru til reiðu á Íslandi í sjálfboðaliðastarfi. Mín hugmynd er sú að létta á þessu fólki með því að hluti af störfum þess við fjármögnun, rekstur, stjórnun og jafnvel hluta útkalla sé á höndum fólks sem er vissulega á launum. Við erum meira að segja með slíkt fólk, við erum með það innan Landhelgisgæslunnar, lögreglunnar o.s.frv. þannig að það er hægt að hugsa sér slíka sveit. Forsætisráðuneytið tel ég að eigi að vera yfir þessu vegna samhæfingar. Ég legg á það áherslu að það sem ég hef hér sagt er nokkuð í anda þess fólks sem vinnur við almannavarnir. Ég hvet til þess að við þá endurskoðun [[Forseti hringir.]]sem er farin í gang verði haft mjög þétt samráð við þá sem eru jafnan á vettvangi. Ég ítreka þakkir til hæstv. forsætisráðherra og ykkar hér í salnum fyrir þátttökuna.
Herra forseti. Í mínum huga snúast almannavarnir ekki endilega um hvar þær eru staðsettar í stjórnkerfinu heldur að stjórnvöld forgangsraði þeim og tryggi stöðu þeirra í stjórnkerfinu. Almannavarnir snúast ekki um einstakar aðgerðir á einstökum vettvöngum heldur eru samfélagslegt verkefni. Þær snúast um stefnumótun til að tryggja almannavarnir. Hún getur verið víðfeðm eins og ég nefndi áðan hvað varðar raforku- og fjarskiptaöryggi. Þær snúast um aðgerðir á vettvangi þegar eitthvað kemur upp á og þær snúast líka um eftirmálin, að nálgast til að mynda samfélög sem hafa orðið fyrir áföllum í kjölfar slíkra áfalla og styðja við þau og veita þá hjálp og þann stuðning sem þarf. Það er stóra verkefnið og að því koma öll ráðuneyti alveg óháð því hvar stofnanir eru staðsettar. Eins og ég sagði í minni fyrri ræðu tel ég mikilvægt að við skoðum sérstaklega hlutverk þjóðaröryggisráðs í samhengi við almannavarnir og tryggjum þessa nálgun. Ég vil til að mynda greina þingheimi frá því að ég sótti fund í samhæfingarmiðstöð í þessari viku vegna kórónuveirunnar og varð einmitt vitni að því hvernig allir þeir aðilar sem þar koma að málum, hvort sem það er lögreglan, heilbrigðisstarfsfólk, Rauði krossinn og svo mætti lengi telja, upplýsingafulltrúar ráðuneyta og fleiri, koma saman og starfa sem ein heild í því stóra verkefni að takast á við þessa vá. Það er það hugarfar sem við þurfum að hafa að leiðarljósi í allri þeirri vinnu sem við viljum setja í almannavarnir. Ég held að það skipti miklu máli að vinnu við nýja stefnu í almannavarna- og öryggismálum verði lokið fyrst og forgangsverkefni skilgreint. Hér var rætt um rannsóknarnefnd almannavarna sem var kosin af Alþingi samkvæmt lögum um almannavarnir frá árinu 2008, en hún tók aldrei til starfa og var ekki fjármögnuð. Hún hefur núna tekið til starfa, henni hefur verið fundið húsnæði. Mér er kunnugt um að þar er ekki enn allur búnaður til staðar en þetta sýnir hins vegar vilja [[Forseti hringir.]]núverandi ríkisstjórnar til að forgangsraða þessum málum, setja fram skýra stefnu, horfa til nýrra áskorana, forgangsraða þessum málaflokki sem skiptir okkur öll máli því að þetta er risastórt samfélagslegt verkefni. Ég þakka fyrir umræðuna. Lifið heil. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegur forseti. Ég kem upp við þetta tækifæri og minni á þær alvarlegu athugasemdir sem var bent á í umræðu um málið í gær. Ég minni jafnframt á það sem fulltrúar meiri hlutans í allsherjar- og menntamálanefnd sögðu þar, að málið yrði kallað inn til nefndar á milli umræðna og það tekið til raunverulegrar efnislegrar umræðu og kallaðir til gestir á ný. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt í ljósi athugasemda sem fyrir liggja í málinu. Við í Miðflokknum fögnum því að tekin verði efnisleg umræða um málið á milli umræðna í nefnd en munum sitja hjá við afgreiðsluna við 2. umr.
Herra forseti. Ég vildi bara taka það fram, eins og hv. þm. Bergþór Ólason gerði, að málið mun ganga til nefndar milli 2. og 3. umr. Þar verður fjallað um álitamál sem upp hafa komið og m.a. var vakin athygli á hér í umræðum í gær. Ég lít ekki svo á að að skilja beri orð hv. þm. Bergþórs Ólasonar svo að hann telji að ekki hafi átt sér stað efnisleg umræða um málið í nefndinni fram til þessa. Ég kýs að skilja hann ekki með þeim hætti, enda væri það mjög röng lýsing á starfi nefndarinnar sem auðvitað hefur farið yfir álitamál og ýmsa þætti hvað þetta varðar. Hins vegar þykir okkur sem í nefndinni sitjum alveg tilefni til að fara aftur yfir nokkra þætti sem hér var getið um í umræðum í gær og munum að sjálfsögðu gera það og kalla til gesti eftir því sem þörf krefur. [[Forseti hringir.]]Hins vegar held ég að þeir sem þekkja til starfs nefndarinnar viti að auðvitað hefur átt sér stað afar góð efnisleg umfjöllun nú þegar sem mun svo skila sér í endanlegri afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Mér finnst mikilvægt að segja hér að mjög ítarleg og góð umræða hefur farið fram um þetta mál í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég tel að þetta frumvarp sé til mikilla bóta og verði bæði ríkinu og landeigendum til góða með því að skýra ákveðna verkferla. Það er alveg sjálfsagt mál að við tökum málið inn á milli umræðna eins og hér kemur fram en mér finnst engu að síður mikilvægt að segja það við atkvæðagreiðsluna að ég tel að málið sé í grunninn gott og að nefndin sé búin að vinna gott starf.
Virðulegur forseti. Við munum greiða atkvæði um hina ýmsu b-liði sem eru átta talsins ef ég man rétt - en engar áhyggjur, við greiðum bara atkvæði um þá einu sinni. Það er hægt, það kemur í ljós. Við greiðum atkvæði gegn þeim b-lið sem birtist víða í frumvarpinu vegna þess að hann felur í sér lögbannsheimildir ýmissa stofnana á milliliði á netinu. Við erum í grundvallaratriðum á móti því, eins og kemur fram í fínni ræðu sem ég hélt nýlega um þetta mál, en greiðum ekki atkvæði um efni frumvarpsins að öðru leyti að svo stöddu.
Virðulegur forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að átak verði gert í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings. Það frumvarp sem við greiðum hér atkvæði um er liður í þeirri vegferð og hér er verið að leggja niður nokkrar tilgreindar leyfisveitingar og skráningar sem ekki er talið nauðsynlegt að séu í lögum. Með því er verið að fækka leyfisveitingum og dregið úr óþarfakvöðum á atvinnulífi. Jafnframt er með frumvarpinu lagt til að felld verði úr gildi lög sem talin eru úrelt og hafa ekki sjálfstætt gildi lengur. Þessu fagna ég mjög og hvet ríkisstjórnina til að koma með enn fleiri mál af þessum toga inn í þingið.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessu almennt og sérstaklega 22. gr. þar sem tíu af þeim lögum sem þar falla brott eru lög sem eru í frumvarpi Pírata um brottfall tómra laga. Þá minnkar það frumvarp um tíu. Áður var fjármálaráðherra búinn að taka nokkur lög af þeim lista og ég hvet afganginn af ráðherrunum til að klára þann lista þannig að kannski þurfi þingið ekki að vesenast með þetta í einu lagi þar.
Virðulegur forseti. Okkur í þingflokki Miðflokksins líst mjög vel á atriði sem snúa að III. og IV. kafla þessa frumvarps þar sem annars vegar er talað um breytingu á lögum um samvinnufélög og hins vegar um brottfall ýmissa laga eins og komið hefur fram í umræðunni. Markmiðin sem leidd eru fram í I. og II. kafla frumvarpsins eru prýðisgóð og við eigum alla daga að leita leiða til einföldunar þess regluverks sem atvinnulífið þarf að undirgangast hverju sinni. Að skoðuðum umsögnum Bílgreinasambandsins annars vegar og Samiðnar, sambands iðnfélaga, hins vegar sýnist mér að kappið sé kannski fullmikið í þessu máli og að það hefði verið skynsamlegt að taka aðeins betri tíma í að ígrunda málið. Markmiðið er engu að síður gott og því er hægt að ná fram og á að ná fram, en við teljum að það hefði mátt skoða betur og taka tillit til þeirra athugasemda sem bílgreinin annars vegar og iðnfélagaumhverfið hins vegar settu fram.
Herra forseti. Þetta frumvarp felur í sér einföldun regluverks og er mikið framfaraskref að því leyti. Þetta er liður í verkefnum ríkisstjórnarinnar á þessu sviði sem þegar eru farin að sýna sig í ýmsum málum í þinginu og horfa í þessa átt. Það er áhugavert að sjá að stuðningurinn við málið er dræmur frá flokki sem nýverið reyndi að slá sér upp á því að vera á móti bákninu og segist vilja einfalda umhverfi viðskiptalífsins og atvinnulífsins. Það sem málið snýst um er ekki hvernig menn tala heldur hvað menn gera og við sjáum það í atkvæðagreiðslunni á eftir.
Virðulegur forseti. Í þessari atkvæðagreiðslu er líka verið að taka burtu leyfisveitingar fyrir sölu á notuðum bílum. FÍB mótmælti þessu harðlega og ég tel að þetta sé mjög mikil afturför vegna þess að þarna eru miklir hagsmunir undir. Bent hefur verið á að þeir sem lenda í vandræðum vegna sölu notaðra bíla geti kært en þeir þurfa þá að standa undir öllum þeim kostnaði sjálfir. Þarna er farið langt aftur og mér finnst sorglegt að skella svona inn vegna þess að í sjálfu sér er þetta mál gott, þ.e. að taka til í þessu regluverki. Við eigum að gera það þannig að við séum ekki að skaða neytendur á einn eða neinn hátt.
Herra forseti. Sjálfstæðisflokkurinn er búinn að forgangsraða því hvernig maður hreinsar til í eftirlitskerfinu. Maður stekkur á stórhættulegar stéttir eins og bílasala og leigubílstjóra en lætur stóru kallana í friði. Maður lætur í friði þá sem ráða matvörumarkaðnum og maður skiptir sér ekkert af samkeppnislögum. Þetta mál er sýndarmennska, flaustur og mistök þegar ekki er hlustað á þá sem gerst þekkja til í greininni, samanber Bílgreinasambandið og fleiri sem hafa komið fram með mjög skýra sýn á þetta mál, eins með iðnaðarmennina sem hafa varað við þessu. Maður hlýtur að hlusta á þá. Verkefni okkar sem erum hér er að hlusta á fólkið í landinu en ekki ganga gegn því. Ég hef hins vegar sagt áður að ég skal taka þátt í að leiðrétta þetta mál þegar leiðréttingarfrumvarp kemur fram innan fárra ára því að þetta er [[Forseti hringir.]]ávísun á vandræði.
Virðulegur forseti. Það skiptir einmitt máli, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson kom inn á áðan, hvað menn gera en ekki endilega hvað þeir segja. Það sem ég benti á áðan er að undirliggjandi í þessu er kannski meira flaustur og þörf fyrir að sýna að eitthvað sé verið að gera til einföldunar í staðinn fyrir að ganga þannig til verks að verulegt gagn sé að. Ég kom einmitt inn á það áðan að við styddum markmiðin sem eru undirliggjandi í frumvarpinu en hér virðast menn vera að flýta sér svo mikið að ekki sé skynsamlega á haldið. Það er það sem ég gagnrýni hér og við í Miðflokknum höfum í engu hvikað frá því að við eigum að leita einföldunar regluverks og vinna að því að minnka báknið. [[Gripið fram í: Hvar þá?]]Í þessu máli er það að gerast meira á forsendum hroðvirknislegri vinnubragða og þess að getað hakað í box í stað þess að draga [[Forseti hringir.]]hagaðila að borðinu og leita þeirra leiða sem þeir telja skynsamlegar til að einfalda regluverksumhverfi þeirra sjálfra.
Virðulegur forseti. Í ljósi orða sem fallið hafa í umræðunni vil ég benda á að í nefndaráliti er talað sérstaklega um eftirlit með iðnaðarlögum. Ábendingar komu þar fram sem nefndin tekur sérstaklega undir og ráðherra hefur nú skipað starfshóp til að fara yfir eftirlit með iðnaðarlögum til að endurskoða það með það að markmiði að bæta framkvæmd þess. Ég verð líka að segja, virðulegur forseti, að mér finnst hálfhjákátlegt að koma í sífellu upp og tala um einföldun regluverksins og burt með báknið en þegar slík mál birtast í þingsal og eru til umræðu virðast hv. þingmenn finna því allt til foráttu. Mér detta í hug þrjú mál, í fyrsta lagi þetta mál hér sem lýtur að einföldun regluverks þar sem við horfum til þess að hafa regluverkið sambærilegt og á hinum Norðurlöndunum; leigubílaakstur sem má alls ekki gera frjálsan. Og hvernig var þetta með sameiningu tveggja stofnana fyrir áramót um toll og skatt? Þar sat hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson líka hjá. [[Gripið fram í.]]Mér finnst þetta hjákátlegt þegar verið er að ræða um einföldun regluverks. Hér erum við raunverulega að gera það, einfalda regluverkið, og við sjáum í atkvæðagreiðslunni [[Forseti hringir.]]hverjir styðja það.
Herra forseti. Þegar alvörumál koma í þingsal, mál sem skipta verulegu máli en breyta engu nema til hins verra stendur ekki á Miðflokksmönnum að berjast við báknið. Svona sýndarmennska, flaustur og mistök samþykkjum við ekki. [[Gripið fram í.]]Ef Sjálfstæðisflokkurinn og fjármálaráðherra sem galar hér fram í kemur [[Gripið fram í.]]með alvörutillögur - það voru Baldur og Konni. Það var Konni. Ef Sjálfstæðisflokkurinn kemur fram með alvörutillögur um að berjast við báknið stendur ekki á Miðflokksmönnum að styðja það, en svona sýndarmennsku, flaustur og mistök samþykkjum við ekki. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á tollalögum. Í þessu frumvarpi eru lagðar til fjórþættar breytingar á lögunum. Í fyrsta lagi er lagt til að hámarksþyngd matvæla sem ferðamenn og farmenn mega hafa meðferðis til landsins eða kaupa í tollfrjálsri verslun verði í ákvæði tollalaga hækkuð úr þremur kílóum í tíu. Í öðru lagi er með frumvarpinu lagt til að tollafgreiðslugengi taki mið af vikugengi í stað daggengis. Upptaka vikugengis mun flýta fyrir tollafgreiðslu sendinga og koma í veg fyrir tafir á afgreiðslu þegar sendingar eru tilbúnar til afgreiðslu áður en kemur að greiðsludegi. Þá mun upptaka vikugengis einnig auðvelda hraðsendingarfyrirtækjum að áætla aðflutningsgjöld fyrir viðskiptavini sína. Í þriðja lagi er með frumvarpinu stefnt að því að tollafgreiðsla verði nánast alfarið stafræn en þó er einstaklingum og öðrum sem ekki eru í atvinnurekstri heimilað að skila allt að 12 skriflegum aðflutningsskýrslum á hverju ári. Í fjórða og síðasta lagi er lagt til að bætt verði við tollalögin ákvæði þess efnis að þegar áfengi er selt í tollfrjálsri verslun af aðila sem er í meirihlutaeigu ríkis, sveitarfélaga og/eða fyrirtækja í þeirra eigu skuli gæta jafnræðis við val á vöru og ákvörðun um sölu áfengis. Með þessari tillögu er brugðist við áminningarbréfi Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, þar sem stofnunin komst að þeirri niðurstöðu að með því að heimila Fríhöfninni ehf. smásölu á áfengi án þess að tryggja með gagnsæjum hætti jafnræði milli heildsala við vöruval og markaðssetningu væri brotið gegn ákvæði EES-samningsins um ríkiseinkasölu. Þær lagabreytingar sem hér eru lagðar til munu ekki hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs samanlagt verði frumvarpið óbreytt að lögum. Frumvarpið miðar einkum að því markmiði að auka skilvirkni tollframkvæmdar. Virðulegur forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á samkeppnislögum. Frumvarpið felur í sér almenna endurskoðun á tilteknum þáttum laganna og breytingar sem leiða af nýlegum norrænum samningi um samstarf samkeppniseftirlita ríkjanna. Staða efnahagsmála á Íslandi hefur verið mikið í umræðunni síðustu misseri og ákveðin teikn á lofti í þeim efnum. Verðbólga hefur verið í sögulegu lágmarki nú um nokkurn fjölda ára og íslenskt hagkerfi búið við áður sjaldséðan langvarandi stöðugleika sem ekki síst má rekja til þess uppgangs sem orðið hefur í ferðaþjónustu á undanförnum árum, sem nú er orðin stærsta útflutningsgrein landsins. Þessar breytingar hafa gert það að verkum að undir útflutningshlið hagkerfisins eru nú komnar fjölbreyttari stoðir en áður sem aftur leiða til aukins stöðugleika og áframhaldandi eftirspurnar í hagkerfinu. Við höfum hins vegar verið að sjá að breytingar kunna að verða eða eru í vændum á ýmsum sviðum atvinnulífsins og nú síðast bætist við óvissa vegna smitveiru sem ekki sér fyrir endann á. Það er því mikilvægt að viðskiptalífið sé sveigjanlegt og kvikt og geti brugðist við óvæntum aðstæðum með skjótum fyrirvara og dregið úr þeim höggum sem kunna að lenda á atvinnulífinu. Þær breytingar sem lagðar eru til á samkeppnislögum með þessu frumvarpi vinna m.a. að því markmiði. Samhliða stöðugleika undanfarinna ára höfum við einnig séð umtalsverða kaupmáttaraukningu samfara miklum launahækkunum sem hafa ekki leitt til samsvarandi verðlagshækkana líkt og oft gerðist áður fyrr. Það bendir til þess að mörg íslensk fyrirtæki búi við samkeppnislegt aðhald sem gerir það að verkum að þau geta ekki með auðveldum hætti hækkað verð til að viðhalda hagnaði heldur þurfa að leita annarra leiða, svo sem með hagræðingu, samruna og aukinni nýsköpun í rekstri. Þannig sýna ýmsir mælikvarðar sem notaðir eru á viðskiptalífið að á undanförnum árum hefur samkeppnislegt aðhald leitt til þess að svigrúm fyrirtækja til að auka hagnað með því einu að hækka verð í krafti markaðsráðandi stöðu hefur verið lítið hér á landi. Reynslan hefur sýnt að samkeppnislegt aðhald hvetur fyrirtæki til að leita nýrra leiða til að framleiða og bjóða vöru og þjónustu á markaði. Þetta aðhald leiðir til þess að fyrirtæki skila ábata hagræðingar og aukinnar nýsköpunar að miklu leyti út í verðlag og neytendur og fyrirtæki njóta þannig í heild sinni góðs af sem myndi ekki gerast ef samkeppnislegt aðhald væri ekki til staðar. Það er þannig til mikils að vinna fyrir íslenskt atvinnulíf að samkeppni á mörkuðum sé virk og fyrirtæki þurfa að vera á tánum gagnvart keppinautum sínum, enda felst einn helsti ábati markaðshagkerfisins í þeim hvötum sem verða til í virku samkeppnisumhverfi. Virk samkeppni hefur jákvæð áhrif á verð, gæði, nýsköpun og samkeppnishæfni fyrirtækja og almenningi er þetta almennt ljóst, eins og kom fram í könnun sem MMR framkvæmdi fyrir Samkeppniseftirlitið á síðasta ári. Í könnuninni kom einnig fram að 97% svarenda telja virka samkeppni hafa jákvæð áhrif á sig sem neytendur sem er umtalsvert hærra hlutfall en að meðaltali í ESB-ríkjunum. Í framangreindu tilliti eru samkeppnislögin afar mikilvæg, enda er það markmið þeirra að vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins með því að efla virka samkeppni í viðskiptum. Með frumvarpinu er lagt til að við markmiðsákvæði laganna í 1. gr. bætist það markmið að stuðla að heilbrigðu samkeppnisumhverfi til hagsbóta fyrir neytendur. Með því er einnig áréttað það mikilvæga hlutverk Samkeppniseftirlitsins að stuðla að uppbyggilegri og málefnalegri umræðu um samkeppnismál sem leiði af sér heilbrigt samkeppnisumhverfi til hagsbóta fyrir bæði fyrirtæki og neytendur. Þær breytingar á samkeppnislögum sem lagðar eru til í frumvarpinu eru afrakstur vinnu síðustu missera þar sem framkvæmd laganna á undanförnum árum var tekin til skoðunar með það að leiðarljósi að einfalda framkvæmd þeirra sem kostur er, en jafnframt að gæta þess að ekki yrði gengið gegn verndarhagsmunum laganna og eftirlit með þeim væri skilvirkt. Af þessari vinnu hefur leitt að rétt þykir að gera nokkrar breytingar á lögunum sem ég mun nú í stuttu máli fjalla um. Í fyrsta lagi er lagt til að verklagi vegna undanþágu frá bannákvæðum laganna verði breytt. Í því felst að 15. gr. laganna verði breytt þannig að fyrirtæki munu sjálf leggja mat á það hvort skilyrði ákvæðisins fyrir lögmætu samstarfi fyrirtækja séu uppfyllt. Samkvæmt gildandi lögum þurfa fyrirtæki nú að leita til Samkeppniseftirlitsins eftir formlegri ákvörðun þar sem viðkomandi samstarf er heimilað eða ekki. Það er ljóst að þetta fyrirkomulag getur hamlað sveigjanleika og skilvirkni þótt það feli einnig í sér mikla réttarvissu fyrir fyrirtæki. Almennt er fyrirkomulag í Evrópu þannig að fyrirtæki meta skilyrðin sjálf og því eðlilegt að svo sé einnig hér á landi. Mér þykir rétt að árétta það hér að í þessari breytingu felst engin efnisbreyting á þeim skilyrðum sem þurfa að vera uppfyllt heldur felur breytingin aðeins í sér breytingu á verklagi. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á samrunareglum laganna sem einnig er ætlað að einfalda framkvæmd þeirra og gera fleiri samrunaaðilum kleift að skila styttri samrunatilkynningum. Reynsla af styttri samrunatilkynningum hefur verið góð en heimild til að skila styttri tilkynningum kom inn í samkeppnislög árið 2008. Í frumvarpinu er lagt til að skilyrði til að skila styttri samrunatilkynningu verði rýmkuð og efni tilkynninganna verði einfaldað. Einnig er lagt til að Samkeppniseftirlitinu verði heimilt að veita samrunaaðilum heimild til að skila styttri tilkynningu þrátt fyrir að ekki séu öll skilyrði uppfyllt og eftirlitinu verði einnig heimilt að veita samrunaaðilum undanþágu frá efniskröfum tilkynningar. Til að slíkar undanþágur séu mögulegar þurfa að hafa átt sér stað samskipti milli Samkeppniseftirlitsins og samrunaaðila í aðdraganda þess að samrunatilkynning er send. Þannig er eitt markmiða frumvarpsins að koma slíkum samskiptum á í meira mæli en verið hefur, en það þekkist víða erlendis að samrunaaðilar eiga í skipulögðum samskiptum við samkeppnisyfirvöld áður en samrunatilkynning er send og lögbundnir frestir byrja að líða. Slík samskipti stuðla að vandaðri meðferð samrunamála og betri rannsókn og eru til hagsbóta fyrir alla sem koma að samrunamálum. Í frumvarpinu er einnig lagt til að veltumörk tilkynningarskyldra samruna verði hækkuð. Þau mörk segja til um það hvenær lögboðið er að Samkeppniseftirlitinu sé tilkynnt um samruna og miða þau við veltu samrunaaðila. Í ljósi reynslu undanfarinna ára, breytinga í íslensku efnahagslífi og verðlagsbreytinga er lagt til að veltumörkin verði hækkuð um 50%. Í þriðja lagi er lögð til breyting á kæruferli ákvarðana Samkeppniseftirlitsins þannig að skilyrði um að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála þurfi að liggja fyrir áður en dómsmál er höfðað verði felld brott. Breytingin felur í sér möguleika fyrirtækja á að meta það í hverju tilviki fyrir sig hvort það þjóni hagsmunum þeirra að kæra ákvörðun til áfrýjunarnefndarinnar eða höfða mál fyrir dómstólum. Samkvæmt gildandi lögum hefur Samkeppniseftirlitið heimild til að höfða mál til ógildingar á úrskurðum áfrýjunarnefndar samkeppnismála og samspil þess og skilyrði sem og að úrskurður áfrýjunarnefndarinnar þurfi að liggja fyrir áður en dómsmál er höfðað hefur leitt til þess að í einhverjum tilvikum hefur málsmeðferð slíkra mála verið óþarflega löng. Er einnig horft til þess að með tilkomu Landsréttar hafa orðið grundvallarbreytingar á skipan dómstóla hér á landi og því eðlilegt að taka til skoðunar feril endurskoðunar á ákvörðunum Samkeppniseftirlitsins. Það er almenn regla í stjórnsýslurétti að aðili máls hefur val um það hvort hann kærir ákvörðun til æðra setts stjórnvalds eða höfði beint mál fyrir dómstólum og sérstök rök þarf til undantekninga á því. Með þessari breytingu mun það sama gilda um ákvarðanir Samkeppniseftirlitsins og flestra annarra stjórnvalda að þessu leyti. Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru m.a. að lagt er til að heimild Samkeppniseftirlitsins til íhlutunar og brots verði felld brott, að gerð verði sú breyting á starfsskilyrðum forstjóra Samkeppniseftirlitsins að hann verði ráðinn til fimm ára í senn og geti í mesta lagi verið í embætti í tíu ár. Þessi breyting hefur ekki áhrif á starfsskilyrði núverandi forstjóra. Þá eru lagðar til breytingar vegna nýs norræns samnings samkeppnisyfirvalda á Norðurlöndum um samstarf í samkeppnismálum. Samningurinn er mikilvægur enda eru Norðurlöndin öll hluti af hinum sameiginlega innri markaði þar sem fyrirtæki starfa þvert á landamæri og mikilvægt að samkeppnisyfirvöld geti haft með sér samstarf og upplýsingaskipti við rannsókn mála sem hafa áhrif í fleiri en einu landi. Þá er lögð til breyting á innheimtu samrunagjalds og styrkri lagastoð skotið undir þá framkvæmd Samkeppniseftirlitsins að gera þegar það á við í sátt við fyrirtæki um að taka á sig tilteknar skuldbindingar í tengslum við rannsókn mála án þess að viðurkenna sök. Virðulegi forseti. Það frumvarp sem ég mæli fyrir er í anda þeirrar einföldunar sem unnið hefur verið að í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem lögð er áhersla á að einfalda og skýra starfsumhverfi fyrirtækja án þess að gengið sé á vernd þeirra almannahagsmuna sem opinberu eftirliti er ætlað að tryggja. Þannig er frumvarpið til þess fallið að efla íslenskt atvinnulíf til framtíðar og auka þannig velsæld þjóðarinnar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Herra forseti. Í inngangi greinargerðar með frumvarpinu er það tekið fram að í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um stuðning stjórnvalda við lífskjarasamninga Samtaka atvinnulífsins og aðildarfélaga Starfsgreinasambands Íslands og Landssambands íslenskra verslunarmanna, sem undirritaðir voru í apríl 2019, kom fram að samkeppnislög yrðu tekin til skoðunar með það að markmiði að einfalda framkvæmd þeirra og auka skilvirkni. Síðan er tínt til í greinargerðinni hvað þarna eigi helst að leggja áherslu á. Ég skil þetta þannig að það sé a.m.k. verið að gefa í skyn að einhvers konar samkomulag sé á milli aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda að fara í þær breytingar sem hæstv. ráðherra var að lýsa hér áðan og koma fram í frumvarpinu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé réttur skilningur hjá mér að frumvarpið sé í rauninni partur af lífskjarasamningunum og framkvæmd þeirra, eins og mér finnst vera gefið í skyn í inngangi greinargerðarinnar. Ég vil byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra þeirrar einföldu spurningar.
Herra forseti. Ég lít svo á og tel óhætt að segja að þetta sé, já, hluti af aðgerðum stjórnvalda þegar kom að því að undirrita þá samninga. Þau atriði sem sérstaklega voru þar nefnd voru að skoða hvort breyta ætti fyrirkomulagi undanþágna frá bannákvæðum laganna, sem er hér gert þannig að þau séu sjálf að meta hvort skilyrði undanþágu séu til staðar, að veltumörk tilkynningarskyldra samruna yrðu endurskoðuð og horft til hækkunar þeirra, og það er gert og þau hækkuð, og lagðar voru til breytingar á málsmeðferð samrunamála sem væru til þess fallnar að einfalda hana með því að einfalda styttri tilkynningar um samruna og það er gert í frumvarpinu ásamt auðvitað fleiri atriðum. Það er ekki þannig að öll þau atriði sem hér eru lögð til breytingar á hafi verið hluti af aðgerðum stjórnvalda í þessu samtali en endurskoðun samkeppnislaganna, með sérstöku tilliti til þeirra þátta sem ég taldi hér upp, er liður í þeim aðgerðum sem stjórnvöld nefndu sérstaklega og áttu sinn þátt í því að lífskjarasamningarnir voru gerðir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Nú var frumvarpið í samráðsgáttinni í haust og þar komu inn nokkuð margar umsagnir og allar mjög gagnrýnar. Ein umsögnin er frá ASÍ sem áskildi sér rétt að koma með frekari umsagnir fyrir nefndina þegar málið yrði unnið í þinginu. En þar segir, með leyfi forseta: „Alþýðusamband Íslands leggst alfarið gegn fyrirætlunum stjórnvalda um breytingar á samkeppnislögum sem veikja Samkeppniseftirlitið og draga úr getu samkeppnisyfirvalda til þess að stöðva samkeppnislagabrot og gæta þar með hagsmuna alls almennings gagnvart fyrirtækjum á markaði.“ Með þessari stuttu umsögn gefur ASÍ sannarlega í skyn að þau séu ekki ánægð með þetta frumvarp sem hæstv. ráðherra segir að sé að einhverju leyti partur af að lífskjarasamningunum. Eins og ég sagði áðan, herra forseti, var þetta frumvarp í samráðsgáttinni og inn komu margar umsagnir þar sem frumvarpið er gagnrýnt. Það er aðeins tekið tillit til einnar gagnrýni, einfaldlega vegna þess að hefði sú grein verið áfram í frumvarpinu hefði það verið brot á EES-samningnum. En það er ekki tekið tillit til neins annars. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji í raun ekkert gagn af því sem kemur fram í samráðsgáttinni og hvort hún virki ekki eins og hún á að gera og stjórnvöld ætli sér í rauninni ekki að taka mark á því sem þar kemur fram. Herra forseti. Ég vil segja að þetta frumvarp, sem ég hef ýmislegt við að athuga, verður sannarlega gaumgæft vel í hv. efnahags- og viðskiptanefnd.
Herra forseti. Ég las allar umsagnir sem bárust um þetta frumvarp og þær voru ansi margar og sumar ansi langar. Við fórum gaumgæfilega yfir þær allar og tókum tillit til einhverra þeirra. Sumar voru auðvitað tæknilegar. Í mörgum þeirra var lýst yfir ánægju með frumvarpið eða bara óánægju og það er gott að fá það fram. En ég vissi auðvitað af ýmiss konar óánægju áður en ég fór af stað með þessa vinnu og vissi að þegar ég myndi leggja frumvarpið að það yrði áfram óánægja. Eitt er að hlusta og annað er að hlýða og það hefði verið ógerningur að leggja fram málið ef ég hefði þurft að hlýða öllum umsögnum sem bárust inn í samráðsgátt af því að þær voru ofboðslega ólíkar. Hvað varðar þann þátt sem snýr að lífskjarasamningunum og þeim þáttum er því ekki að leyna að sú aðgerð kom ekki þar inn fyrir tilstilli ASÍ þannig að umsögn þess kemur kannski ekki á óvart. En ég er samt ósammála þeirri umsögn vegna þess að ég lít ekki svo á að við séum með frumvarpinu að veikja Samkeppniseftirlitið. Sá málflutningur var mjög tengdur við málskotsheimild eftirlitsins sem gerðar voru breytingar á eftir að málið fór inn í samráðsgátt. Í staðinn er þessi leið farin og ég er ánægð með að það sé í höndum fyrirtækjanna að velja hvort það þjóni hagsmunum þeirra að fara fyrir áfrýjunarnefnd eða ekki vegna þess að ég átta mig á því að sjónarmiðin eru mismunandi eftir fyrirtækjum. Þau eru missterk til að bera upp hagsmuni sína og þegar kemur að þessu máli má segja að það sé margt í mörgu og mér fannst þetta góð lending. En auðvitað á málið eftir að fara í þinglega meðferð og ég geri ráð fyrir því að það verði skoðað gaumgæfilega og sú vinna verði áhugaverð og skemmtileg.
Forseti. Já, það er athyglisvert að sjá, miðað við þær hörðu umsagnir sem þetta frumvarp fékk í samráðsgátt stjórnvalda, að nær engar breytingar eru gerðar á því frá samráðsgáttinni og þar til það kemur hér fyrir þingið. Hæstv. ráðherra sagði: Eitt er að hlusta og annað er að hlýða. Það er nefnilega svo, sem gleymist oft í umræðu um Samkeppniseftirlitið og samkeppnismál, að það eru ekki hagsmunir stærstu fyrirtækjanna sem skipta þar mestu máli heldur hagsmunir neytenda og smærri fyrirtækjanna. En það heyrist oft talsvert lægra í röddum þeirra en í röddum stærstu fyrirtækjanna, sérstaklega á markaði eins og okkar sem einkennist mjög af fákeppni. Það er skiljanlegt og eðlilegt ástand að mörgu leyti í fámennu þjóðfélagi á smáum markaði en það gerir þörfina fyrir öflugt og gott samkeppniseftirlit enn ríkari. Margt er til bóta í þessu máli en margt er líka verulega íhugunarvert, svo að ekki sé sterkar að orði kveðið, og ég get ekki annað en tekið undir gagnrýni þeirra sem segja að í mörgum þeirra ákvæða sem hér er að finna sé verið að veikja Samkeppniseftirlitið. Sú gagnrýni kemur frá Samkeppniseftirlitinu sjálfu, frá Neytendasamtökunum, frá Alþýðusambandinu, frá fyrrverandi formanni Samkeppniseftirlitsins, mjög harðorð og skelegg gagnrýni á áform stjórnvalda í þessum efnum. Þess vegna hefði ég áhuga á að heyra nánar frá hæstv. ráðherra, af því að ég þekki mörg af þeim áhersluatriðum sem er að finna í frumvarpinu úr hagsmunabaráttu aðila eins og Samtaka atvinnulífsins og Viðskiptaráðs og margt er þar gaumgæfnivert. En hvar eru áherslur og raddir Neytendasamtakanna? Hvert er samráðið sem haft var við Neytendasamtökin við endurskoðun á þessum lögum? Hvert er samráðið sem haft var við Samkeppniseftirlitið sjálft við endurskoðun á þessum lögum? Ég hygg að varðandi flesta aðra eftirlitsaðila á markaði væri ekki ráðist í endurskoðun á lagaumgjörð slíks eftirlits án víðtæks samráðs við eftirlitsaðilana sjálfa.
Herra forseti. Ég tel mig vera að horfa hér á stóru myndina með frumvarpinu. Ég er ekki að leggja fram frumvarp fyrir hönd stórra hagsmunaaðila í þessu landi. Ég er að leggja fram frumvarp sem ráðherra samkeppnismála. Ég er sömuleiðis ráðherra neytendamála og ég er ráðherra nýsköpunarmála. Ég veit vel að talsmenn óstofnaðra fyrirtækja og tækifæra sem ekki eru komin fram geta ekki verið margir og það heyrist ekki þeim. Ég tek það hlutverk alvarlega að gera það sem ég get til þess að beita dómgreind minni við að horfa á þá stóru mynd. Það er ekki þannig að ég taki skipunum frá stærri aðilum. Þessi endurskoðun felur í sér aukna skilvirkni. Hún felur í sér eðlilegar hækkanir á tölum sem hafa verið óbreyttar í mörg ár og að sjálfsögðu var haft samráð við eftirlitið. En það er ekki þannig að eftirlitið muni ekki hafa skoðun á þessu frumvarpi eins og það lítur út. Ég geri enga athugasemd við það, ekki frekar en áður. En þessar breytingar eru bæði í samræmi við það sem kemur sérstaklega fram sem aðgerð í samhengi við lífskjarasamninga. Frumvarpið er sömuleiðis byggt á vinnu sem hófst löngu fyrir lífskjarasamninga. Ég hef verið með þetta í ráðuneytinu, ég veit ekki í hve marga mánuði, örugglega viðvarandi í vinnu í eitt og hálft ár ef ekki meira. Ég stend a.m.k. við það frumvarp sem ég legg hér fram. Ég er búin að taka snúning á öllum þeim atriðum sem ég er að leggja til. Svo fer málið í þinglega meðferð og ég geri ráð fyrir því að það taki breytingum í þinglegri meðferð.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þegar maður les frumvarpið yfir, þegar maður les upprunalegt frumvarp sem fór fyrir samráðsgáttina yfir, þó að ég geti tekið undir margt af því sem þar er verið að gera, er vandinn sá, ætla ég bara að fullyrða, að þetta er mjög einhliða endurskoðun á samkeppnislöggjöfinni. Hún horfir fyrst og fremst til þeirrar gagnrýni sem komið hefur frá stærstu fyrirtækjum á markaði. Ekki er þar með sagt að ekki eigi að hlusta á þá gagnrýni og ekki er þar með sagt að sú gagnrýni geti ekki verið fagleg en það vantar tilfinnanlega sjónarmið neytenda, sjónarmið Samkeppniseftirlitsins sjálfs, og það verður ekkert undan því vikist að það er verið að veikja Samkeppniseftirlitið. Það er verið að taka forvirkar heimildir af eftirlitinu. Það er verið að grípa inn í þætti, bæði í 16. gr. og víðar, og ég get ekki túlkað það með neinum öðrum hætti en að vera sammála umsögn Samkeppniseftirlitsins sjálfs og Neytendasamtakanna, um að verið sé að veikja eftirlitið. Ég spyr: Hefði ekki verið eðlilegra í jafn mikilvægri löggjöf - því að oft gerum við það nú þegar við ætlum að vanda okkur - að setja á laggirnar þverfaglega nefnd þar sem Neytendasamtökin, fulltrúar Samkeppniseftirlitsins, fulltrúar Alþýðusambandsins og Samtaka atvinnulífsins, Viðskiptaráðs o.s.frv. hefðu átt sína fulltrúa þar sem hægt hefði verið að fara með vönduðum hætti yfir málið. Það má alveg nefna að við erum með í pípunum Evróputilskipanir á sviði neytendaréttar þar sem verið er að skerpa á ákvæðum um samkeppniseftirlit innan Evrópusambandsins, m.a. tilskipun frá 2014 sem búið er að innleiða alls staðar nema á EES-svæðinu sem hefði verið hægur vandi að taka inn í þessa endurskoðun en var ekki gert. Þess vegna endurtek ég: Þetta er allt of einhliða [[Forseti hringir.]]endurskoðun á samkeppnislöggjöfinni og tekur fyrst og fremst mið af hagsmunum stærstu fyrirtækjanna sem eðli máls samkvæmt kvarta hvað mest undan virku samkeppniseftirliti.
Herra forseti. Varðandi þann þátt sem er ekki komin inn í EES-samninginn þá er það eðlilegt, það er m.a. vegna ágreinings um tveggja stoða lausn, það er út af því sem við erum ekki að gera það hér. Mér finnst það eðlilegur farvegur og eðlileg vinnubrögð að gera þetta í réttri röð. Sem betur fer fara öflugt atvinnulíf og hagsmunir atvinnulífs og hagsmunir neytenda að einhverju leyti saman. Ekki er hægt að stilla því þannig upp að ef maður er að auka skilvirkni í þágu atvinnulífs til þess að atvinnulíf geti brugðist við þeim breytingum sem eru fram undan og við þeirri stöðu sem uppi er sé maður þar með á einhvern hátt að traðka á hag neytenda. Ég er sjálf þeirrar skoðunar að skilvirkt og öflugt samkeppniseftirlit sé lykilatriði í markaðshagkerfi. Þar sem þú ert með virkt markaðshagkerfi þarftu að vera með virkt samkeppniseftirlit. Ef við værum eingöngu með þjóðnýtingu og ríkisfyrirtæki og stýrðan markað frá hinu opinbera þá þyrftum við ekkert öflugt samkeppniseftirlit þannig að ég er enginn andstæðingur þess. Það var löngu kominn tími á endurskoðun á samkeppnislögunum. Sú vinna hefur verið í gangi mjög lengi og raunar fyrir mína tíð líka. Það er annað mál hvort skipa hefði átt þverfaglegan eða þverpólitískan hóp til að fara yfir það. Það er fullseint í rassinn gripið, hér er frumvarpið. Það fer í þinglega meðferð. Ég er þeirrar skoðunar, annars væri ég ekki að leggja frumvarpið fram, að þetta bæti umhverfi atvinnulífs hér á landi. Það er nú þannig að öflugt og heilbrigt atvinnulíf er forsenda verðmætasköpunar og forsenda þess að samkeppni skili því að hagur neytenda bætist.
Herra forseti. Svo að það sé tekið strax fram þá er margt í þessu máli til bóta. Það var orðið tímabært að endurskoða viðmiðunarfjárhæðir í samrunum. Það er fullkomlega eðlilegt að tímabinda skipunartíma forstjóra Samkeppniseftirlitsins en í því samhengi má líka taka undir það sem kom fram í umsögn m.a. fyrrverandi formanns stjórnar Samkeppniseftirlitsins í samráðsgáttinni, Gylfa Magnússonar, að það mætti líka skerpa á þeim hæfiskröfum sem gerðar eru til stjórnarmanna Samkeppniseftirlitsins. Við þeirri mjög svo málefnalegu athugasemd var ekki brugðist, frá samráðsgátt yfir í umræðu í þinginu. Það sem ég hef hins vegar áhyggjur af í þessu er að það er verið að veikja eftirlitið. Það er gegnumgangandi stef í þessu. Það hefur verið mjög hörð gagnrýni á Samkeppniseftirlitið á undanförnum árum. Margt af þeirri gagnrýni á fullkomlega rétt á sér. Það er eðlilegt að Samkeppniseftirlitið horfi meira til t.d. leiðbeinandi þáttar í starfsemi sinni en það hefur gert. Það þarf að auka skilvirknina, það þarf að hraða málsmeðferð. Endurskoðun á viðmiðunarfjárhæðum ætti að fækka málum og þar af leiðandi létta undir með Samkeppniseftirlitinu. En það má líka auðvitað að horfa til þess hvort fjárframlög til Samkeppniseftirlitsins hafi fylgt eðlilegri þróun, t.d. launaþróun. Þegar ég skoða þá þróun sýnist mér að þar hafi því miður verið ákveðnir tilburðir til þess að vængstýfa einfaldlega Samkeppniseftirlitið á undanförnum árum, í raun alllöngu tímabili þar sem fjárframlög til eftirlitsins hafa ekki tekið miklum breytingum, að því að mér sýnist. Það er svo mikilvægt í samhengi samkeppniseftirlits og skilvirkra samkeppnismarkaða að þorri íslensks atvinnulífs eru lítil og meðalstór fyrirtæki. Þau eru burðarvirkið í íslensku atvinnulífi. Það eru fyrirtækin sem reiða sig á Samkeppniseftirlitið til þess að tryggja heiðarlega samkeppni á markaði. Á fámennum markaði eins og hér er samkeppnisumhverfið alltaf einhvers konar línudans á milli stærðarhagkvæmni á litlum markaði og virkrar samkeppni á hinn veginn. Það þýðir á mannamáli að hvort sem okkur líkar það betur eða verr þá leita flestir markaðir í fákeppni til þess að ná einhvers konar stærðarhagkvæmni fram. Það kallar aftur á öflugt og skilvirkt samkeppniseftirlit. Þess vegna hugnast mér t.d. illa breytingarnar í 3. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að í stað þess að formleg undanþága Samkeppniseftirlitsins liggi fyrir frá 10. og 12. gr. varðandi samninga og samstarf fyrirtækja geti fyrirtæki lagt mat á það sjálf. Ég bendi m.a. á umsögn fyrrverandi formanns Samkeppniseftirlitsins sem bendir á að mörg fyrirtæki muni jafnvel veigra sér við að eiga slíkt samstarf án þess að geta leitað formlegrar undanþágu af ótta við að gerast með einhverjum hætti á síðari stigum brotleg við lögin. Þetta er eitthvað sem ég tel alla vega vert fyrir nefndina að skoða mjög gaumgæfilega í umfjöllun sinni. Ég bendi líka á 4. gr., þar sem c-liður 1. mgr. 16. gr. laganna er felldur brott. Það er í raun og veru heimild Samkeppniseftirlitsins til að grípa inn í markaði án þess að lögbrot hafi átt sér stað. Slík inngrip geta verið með ýmsum hætti. Samkeppniseftirlitið hefur á undanförnum árum unnið markaðsgreiningar, skilaði af sér skýrslum um samkeppnisumhverfið á einstökum mörkuðum, á eldsneytismarkaði svo dæmi sé tekið, það hafa verið skrifaðar skýrslur um stöðu lífeyrissjóðanna í íslensku atvinnulífi og vísað þar til einmitt þessarar heimildar Samkeppniseftirlitsins til að geta gripið inn í ef óeðlileg samþjöppun eða þróun er talin eiga sér stað. Ef þetta tæki er tekið af Samkeppniseftirlitinu verða slíkar markaðsgreiningar ekkert sérstaklega leiðbeinandi fyrir markaðinn af því að eftirlitið skortir einfaldlega heimildir til að grípa inn. Það má m.a. benda á skýrslu Samkeppniseftirlitsins um eldsneytismarkað. Sérfróðir menn telja að hún hafi í það minnsta haft þau áhrif að fyrirtæki á markaði hafi breytt hegðan sinni án nokkurra inngripa af hálfu eftirlitsins, einfaldlega horft til þeirra leiðbeininga og tilmæla sem Samkeppniseftirlitið setti fram um virkni þess markaðar og þau hafi unnið í samræmi við þau og þar með gert hvers kyns inngrip af hálfu eftirlitsins óþörf. Ég þekki ágætlega þann kór sem syngur hæst þegar Samkeppniseftirlitið ber á góma í umræðu innan atvinnulífsins. Þetta eru stærstu fyrirtækin sem eðli máls samkvæmt finna mest fyrir eftirlitinu, stundum að ósekju en oft líka af góðri og gildri ástæðu. Það væri sennilega merki um afskaplega óvirkt samkeppniseftirlit ef stærstu aðilar á markaði kvörtuðu aldrei undan því. Það væri sennilega orðið nokkuð óeðlilegt umhverfi á samkeppnismarkaði ef markaðsráðandi aðilar á hverjum markaði fyrir sig kvörtuðu aldrei undan Samkeppniseftirlitinu hér á landi. Raddirnar sem heyrist miklu sjaldnar í eru raddir neytenda. Við erum fyrir það fyrsta með ákaflega veikburða umhverfi neytendasamtaka hér á landi sem nýtur ákaflega lítils stuðnings af hálfu hins opinbera og mætti horfa á það sérstaklega hvernig við getum eflt neytendavernd enn frekar. En við heyrum líka ákaflega sjaldan frá litlu fyrirtækjunum sem verða fyrir barðinu á markaðsráðandi aðilum á hverjum markaði fyrir sig. Þær raddir heyrast ekki víða í umræðunni. Þau fyrirtæki hafa sjaldnast mikla burði til að leita réttar síns eða fjárráð til að ráðast í miklar herferðir. Þess vegna skiptir svo miklu máli að hér í þessum sal sé hagsmunum þessara aðila, litlu fyrirtækjanna, neytenda, gætt í hvívetna við endurskoðun á samkeppnislöggjöfini. Þess vegna hefði ég talið mun heppilegra, eins og ég nefndi í andsvari mínu við hæstv. ráðherra, að í undanfara endurskoðunar á samkeppnislöggjöfinni hefði verið skipuð þverfagleg nefnd um endurskoðun hennar þar sem öll sjónarmið væru dregin að borðinu, þar sem umræðan færi ekki fram undir háværri gagnrýni í fjölmiðlum heldur væri vönduð málefnaleg umfjöllun innan slíkrar nefndar eða starfshóps. Þess sakna ég mjög. Og enn og aftur sakna ég þess líka mjög að ekki hafi verið meira tillit tekið til þeirra margháttuðu athugasemda sem komu fram í samráðsgátt. Það er reyndar að verða einhver lenska út af fyrir sig. Ég verð að játa það að ég er ekki í hópi þeirra sem eru sérstakir aðdáendur samráðsgáttarinnar til að byrja með. Ég tel að hún taki í raun og veru fram fyrir hendur á málefnalegri umfjöllun þingsins, skerði yfirleitt þann tíma sem Alþingi hefur til að vinna málin. Eins og við sjáum hér er veigamikið atriði að koma inn í mars, væntanlega með það í huga að ljúka því fyrir vorið, sem mun takmarka mjög tíma viðkomandi nefndar til að fjalla vandlega um málið. Það er enginn tilgangur með samráðsgátt ef það á aldrei að hlusta á þær athugasemdir sem þar eru settar fram hvort eð er. Þá getum við alveg eins klippt hana út og veitt þá frekar þinginu aðgang að málum fyrr, veitt þinginu lengri tíma til að vinna þau með vönduðum hætti. Ég held að hér sé æðimargt sem þurfi að gaumgæfa betur en margt er líka til bóta. Ég vona svo sannarlega að um það skapist samstaða innan efnahags- og viðskiptanefndar um að vinna þetta mál með vönduðum hætti því að það er margt sem þarf að kanna vandlega og þetta er ekki mál sem þolir það að vera straujað í gegnum nefndina á Alþingi óbreytt með öllu.
Herra forseti. Við erum nú í fyrstu vikunni í mars þannig að þrír mánuðir eru til þingloka. Ég hefði gert ráð fyrir því fyrir fram að það væri góður tími fyrir nefndina til að taka málið til þinglegrar meðferðar. Ég tek undir það með hv. þingmanni að ég óska nefndinni góðs gengis við að ná samstöðu, bæði um málið og mögulegar breytingar. Ég vildi síðan nefna það hér að samráðskafli þessa frumvarps er, leyfi ég mér að segja, með þeim betri sem sést hefur í frumvarpi; þeir eru alla vega ekki oft svona vel reifaðir, þar sem það kemur raunverulega fram og er rakið hvaða athugasemdir bárust, hvers eðlis þær voru og hvaða afstaða er tekin og hvers vegna. Sá samráðskafli finnst mér til fyrirmyndar, sérstaklega í máli sem er veigamikið þar sem hagsmunir liggja víða. Mér finnst það skipta máli, og kannski lyfta samráðsgáttinni svolítið upp, að hún skilar því þó að öll þessi sjónarmið bárust og voru tekin til skoðunar og rök færð fyrir því hvers vegna þetta er á endanum niðurstaðan. Ég vildi hrósa þeim sem smíðuðu frumvarpið í atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu fyrir að hafa samráðskaflann með þessum hætti. Ég held að þetta sé þróun sem við eigum að stefna að, þ.e. að samningskaflinn sé þéttari, gagnsærri og endurspegli raunverulega þau sjónarmið sem komu fram. En ég átta mig líka á því að ekki er farið að öllum þeim sjónarmiðum sem bárust, enda hefði það verið ógerningur í frumvarpinu vegna eðlis umsagna.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Þrír mánuðir - nægur tími til umfjöllunar? Það má benda á að ég hygg að það séu u.þ.b. þrír mánuðir frá því að málið var í samráðsgátt stjórnvalda, ef ég man rétt, og það kemur meira og minna óbreytt fyrir Alþingi. Það tók ráðuneytið því þrjá mánuði að koma frumvarpinu óbreyttu til þings. Það er alveg rétt, þegar horft er til afrakstursins af samráðsgáttinni, að í því felst víðtækt samráð. Öllum gefst tækifæri til að koma sínum sjónarmiðum að líkt og í þinglegri meðhöndlun. En ég ítreka enn og aftur: Hver er tilgangurinn með slíku samráði ef ekkert er hlustað á slíkar athugasemdir, margar hverjar mjög málefnalegar og vel rökstuddar? Ég hljóp yfir það lauslega að mér sýndist að þetta mál hefði tekið þeim breytingum einum, og hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef ég hef rangt fyrir mér, að einni grein hefði verið skipt upp, ef ég man rétt, ein grein felld út, sem talin var brjóta gegn EES-samningnum, en að öðru leyti standi frumvarpið meira og minna óbreytt, orðrétt, frá því sem birtist í samráðsgáttinni. Ég gat ekki séð, alla vega ekki í fljótheitum, í samlestri frumvarpsins eins og það lá fyrir í samráðsgáttinni og frumvarpsins eins og það kemur fyrir þingið, að annan mun sé að finna á þessum tveimur útgáfum.
Herra forseti. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hefði miklu síður viljað leggja fram frumvarp sem ekki hefði farið í samráðsgátt og fengið allar þessar umsagnir. Ég las þær allar og tók afstöðu til þeirra. Ég vildi fá þau sjónarmið fram og ég vildi vita hvort þar fyndist eitthvað sem ég hefði ekki hugsað út í eða við í ráðuneytinu. Auðvitað er frumvarpið pólitískt plagg eins og önnur frumvörp sem hér eru lögð fram og ég er mjög meðvituð um að margir eru á annarri skoðun um þær breytingar sem lagðar eru fram. Það er hluti af málinu og hluti af eðli máls en samráðsgátt er í eðli sínu til bóta. Mér finnst hún skipta máli og í mörgum öðrum frumvörpum og í vinnu almennt er tekið tillit til þeirra athugasemda sem þar koma fram. Oft taka frumvörp breytingum áður en þau koma inn í þingið, en síðan fá þau sína þinglegu meðferð og taka frekari breytingum þar.
Herra forseti. Ég ítreka þá gagnrýni sem ég hef sett fram á samráðsgáttina. Ekki að ég sé andvígur slíku samráði, þvert á móti. Ég tel þann þátt í þinglegri meðferð vera mikilvægasta þáttinn, þ.e. tækifæri hagsmunaaðila til að koma að athugasemdum og umsögnum og koma fyrir fastanefndir þingsins til að ræða málin vandlega svo að nefndirnar geti einmitt unnið sig vel í gegnum slíkar umsagnir. Mínar áhyggjur hafa fyrst og fremst snúið að því að samráðsgátt stjórnvalda hefur orðið einhvers konar viðbótarumsagnarferill. Við heyrum síðan ítrekað fyrir nefndunum þá gagnrýni af hálfu umsagnaraðila að lítið eða ekkert tillit sé tekið til þeirra umsagna sem koma fram í samráðsgáttinni. En það samráðsferli tekur hins vegar langan tíma sem þingið hefði ella haft til umfjöllunar um málið. Það er tilfellið hér, eins og í svo mörgum málum, að þetta mál hefði sennilega getað komið fyrir þingið til þinglegrar meðferðar í haust í því formi sem það er hér nú í byrjun mars - þrír mánuðir þegar hefðbundinn umsagnarfrestur er þrjár vikur. Við þekkjum svo hvernig málsmeðferðin er í hinn endann, þegar þingið er að drukkna síðustu vikurnar og veit varla hvaða dagur er vegna þeirrar hraðmeðferðar sem öll stjórnarmálefnin sem koma seint fram þurfa að fá - og þau eru ekki fá núna, ætli það eigi ekki eftir að leggja hér, samkvæmt þingmálaskrá, fyrir ein 100 stjórnarmál fram að þinglokum og afgreiða þau væntanlega. Það er meira en að segja það fyrir þingið að eiga á sama tíma að vinna svona mikilvæg mál með vönduðum hætti þegar á að troða öllu hinu í gegn með. Það eru mínar áhyggjur af þessu fyrst og fremst og það þykir mér miður í þessu ferli.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um frumvarpið í þessari umræðu en ætla þó í öllum aðalatriðum að lýsa ánægju minni með það. Hér er verið að einfalda framkvæmd, stuðla að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþáttanna og vinna gegn óhóflegum hindrunum og óþarfa takmörkunum á frelsi í atvinnurekstri. Um það snýst þetta frumvarp. Það er auðvitað verið að samræma samkeppnislöggjöfina við löggjöf annarra landa sem við erum í mestri samkeppni við og ég held að þetta muni bæta samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Það er mjög sérstakt að hlusta á gagnrýnendur þessa frumvarps, m.a. hv. 7. þm. Reykv. n., Þorstein Víglundsson, þar sem menn halda því statt og stöðugt fram að verið sé að veikja Samkeppniseftirlitið á kostnað hagsmuna neytenda. Það er þannig, og kannski átta menn sig ekki allir á því, að hagsmunir neytenda og hagsmunir atvinnulífsins fara iðulega saman. Það er eins og margir trúi því hér að það að draga úr þessum hindrunum og einfalda framkvæmdina sé endilega á kostnað neytenda. Það er mikill misskilningur og fjarri lagi. Það er líka mjög merkilegt að hlusta á athugasemdir frá gagnrýnendum frumvarpsins, sem halda því einfaldlega fram að verið sé að veikja Samkeppniseftirlitið og allt sé á kostnað neytenda án þess að segja neitt í hverju það felst. Ég fékk engin dæmi um það hvernig það ætti að vera, menn halda því bara fram. Svo er líka merkilegt að það sama fólk og gagnrýnir þennan hluta frumvarpsins, þessi atriði frumvarpsins, hefur alla jafna engar áhyggjur af samkeppnismálum þegar ríkisvaldið eða lífeyrissjóðir standa í samkeppnisrekstri við aðra í atvinnulífinu. Þá skipta einhvern veginn allar samkeppnisreglur, öll samkeppnissjónarmið og meginreglur, engu máli. Ég ætla að ljúka þessari stuttu ræðu á því að gagnrýna frumvarpið. Ég veit að hæstv. viðskiptaráðherra veit hvað ég er óánægður með í frumvarpinu og það er sú undarlega tilhögun að lægra sett stjórnvald, samkeppniseftirlit, geti krafist þess fyrir dómi að ógilda ákvörðun æðra setts stjórnvalds. Kann að vera að þetta sé ekki algert einsdæmi en það er alveg jafn fáránlegt fyrir það og ég skil ekki að einhverjum skuli yfir höfuð detta þetta í hug. Ég gæti skilið að menn myndu ákveða að ákvörðun Samkeppniseftirlitsins væri endanleg ákvörðun, endastöð í stjórnsýslunni, og menn yrðu að fara með hana fyrir dóm. En það er ekki góð tilhögun að hafa æðra sett stjórnvald sem lægra sett stjórnvald þarf ekki að fara eftir og getur reynt að ógilda fyrir dómi. Ég þykist vita að mjög mikil andstaða hafi verið við það að taka af þessa málskotsheimild Samkeppniseftirlitsins, og einhvern veginn látið að því liggja að verið væri að veikja það með þeim hætti. Það er af og frá. Það er reiknað með því að stjórnsýsluákvarðanir af þessu tagi sæti endurskoðun æðra setts stjórnvalds og þar við situr í endanlegri meðferð í stjórnsýslunni. Ég mun leggja til síðar að því verði breytt og þá annaðhvort í þann farveg að hætta með áfrýjunarnefnd æðra setts stjórnvalds eða að Samkeppniseftirlitið verði að sætta sig við niðurstöðu æðra setts stjórnvalds. Ég gat ekki lokið ræðunni án þess að finna eitthvað að, enda er manngerðin þannig.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á þeirri gullnu setningu allra þingmanna að segja: Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt frekar, en taka samt til máls. Ég ætla fyrst og fremst að fagna framlagningu þessa frumvarps og þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hennar áðan. Í ljósi ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar hlakka ég líka mjög mikið til umfjöllunar um þetta mál í hv. efnahags- og viðskiptanefnd þar sem við munum að sjálfsögðu fara ítarlega yfir það. Ég tek auðvitað undir þau orð hæstv. ráðherra að öflugt og gott samkeppniseftirlit sé gríðarlega mikilvægt öllu atvinnulífi. Ég hygg að það frumvarp sem við erum með í höndunum leiði til þess. Við munum fara yfir þær athugasemdir sem fram koma. En mér finnst nú engu að síður hálfhjákátlegt að við séum að ræða frumvarp til laga um breytingar á samkeppnislögum - jæja, þá mætir hv. þingmaður Miðflokksins í salinn. Ég ætlaði nefnilega að segja að áðan … [[Gripið fram í: Sætir tíðindum.]]Það sætir nefnilega tíðindum, hv. þingmaður, því að áðan vorum við að ræða frumvarp til laga um einföldun regluverks og þá flutti einmitt hv. þingmaður Miðflokksins ræðu og sagði þetta bara vera sýndarmennsku. Hvenær værum við að ræða alvörumál eins og samkeppnislögin? Þau eru hér þannig að ég er ánægð að sjá hv. þingmenn Miðflokksins sem væntanlega ætla að koma hér og halda eldræðu um þetta ágæta frumvarp sem liggur fyrir. Það var aðeins verið að ræða hér um samráðsgáttina áðan. Það eru greinilega mismunandi skoðanir uppi hjá þingmönnum um ágæti hennar. Ég fagna samráðsgáttinni. Ég held að hún sé mikilvægt tæki fyrir stjórnvöld til að auka gagnsæi og sýna það sem þar liggur fyrir. Og þrátt fyrir að það breyti aðeins taktinum hjá okkur þingmönnum held ég að þetta sé til mikilla bóta. Það er einmitt ágætt að geta flett upp í greinargerð frumvarpsins um þær athugasemdir sem fram hafa komið í samráðsgáttinni. En ég ítreka það, eins og fram hefur komið í máli held ég bæði ráðherra og þingmanna, að auðvitað kemur samráðsgáttin ekkert í staðinn fyrir þinglega meðferð. Ég geri ráð fyrir því að við þinglega meðferð munum við fá athugasemdir frá öllum þeim sem skiluðu inn umsögnum á samráðsgáttina og eflaust enn fleiri aðilum og fáum þá jafnvel í heimsókn og förum ítarlega og vel yfir þetta mál. Ég held að það kerfi sem búið er að setja á með samráðsgáttinni sé til mikilla bóta og ég segi það sama og ég sagði áðan, virðulegur forseti, að ég fagna svona frumvörpum frá hæstv. ríkisstjórn og megi þau vera sem flest sem eru til þess að einfalda og skýra regluverkið en á sama tíma að styrkja það auðvitað að við séum með öflugt og gott samkeppniseftirlit.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Sigurður Páll Jónsson, Þorsteinn Sæmundsson, Þorgrímur Sigmundsson og Ásmundur Friðriksson. Herra forseti. Landspítalinn er stærsta stofnun og stærsti vinnustaður landsins. Um nokkurn tíma hefur borið á gagnrýni vegna skorts á aðkomu fulltrúa fagstétta að stjórn spítalans. Hvort tveggja læknaráð og yfirlæknar í prófessoraráði Landspítala hafa talað fyrir því að yfir spítalann verði skipuð sérstök stjórn þar sem fulltrúar fagfólks ættu sterka aðkomu að stjórnkerfi spítalans. Samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, fara forstjórar, skipaðir af ráðherra með stjórn heilbrigðisstofnana, þar á meðal með stjórn Landspítala. Ber forstjóri ábyrgð á að stofnunin starfi í samræmi við lög, stjórnvaldsfyrirmæli og erindisbréf ráðherra. Þá ber forstjóri ábyrgð á þeirri þjónustu sem stofnunin veitir, að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt. Einnig ræður forstjóri starfslið stofnunarinnar, þar á meðal framkvæmdastjórn. Bent hefur verið á að svo margþætt og valdamikið hlutverk forstjóra og framkvæmdastjórnar þekkist vart í öðrum ríkjum á Norðurlöndum. Til að mynda eru stjórnir yfir stærstu sjúkrahúsum Svíþjóðar, sem starfa á ábyrgð sveitarfélaganna. Stjórnir eru skipaðar yfir helstu norrænu sjúkrahúsunum sem litið hefur verið til við mótun íslensks heilbrigðiskerfis. Má þar m.a. nefna Karólínska háskólasjúkrahúsið í Stokkhólmi og Sahlgrenska háskólasjúkrahúsið í Gautaborg. Þar eru stjórnir sjúkrahúsanna skipaðar af sveitarstjórnum og starfa þær á þeirra ábyrgð. Þær ráða forstjóra og framfylgja ákvörðunum sveitarstjórna í heilbrigðismálum. Forstjóri og framkvæmdastjórn stýra daglegum rekstri sjúkrahúsanna. Herra forseti. Ef við lítum aðeins um öxl þá var í eldri lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 97/1990, mælt fyrir um að ríkisspítalar skyldu vera undir yfirstjórn heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins, eins og það hét þá, en stjórn þeirra allra að öðru leyti falin sjö manna stjórnarnefnd. Stjórnin var skipuð samkvæmt tilnefningum starfsmannaráðs Ríkisspítala og sameinaðs Alþingis auk þess sem einn, formaður, var skipaður af ráðherra án tilnefningar. Stjórnarnefndinni var falið eftirlit með því að starfsemi Landspítala væri í samræmi við ákvæði laga um heilbrigðisþjónustu og að spítalinn veitti þá heilbrigðisþjónustu sem lög gerðu ráð fyrir. Meðal annarra verkefna var nefndinni falið að taka þátt í gerð stjórnskipurits fyrir spítalann í samráði við forstjóra spítalans, gera þróunar- og rekstraráætlun fyrir spítalann í samráði við forstjóra hans, hafa eftirlit með að rekstur væri innan ramma fjárlaga á hverjum tíma, gera ráðherra viðvart ef starfsemi og þjónusta væri ekki í samræmi við ákvæði laga um heilbrigðisþjónustu og gera ráðherra viðvart ef rekstur væri ekki í samræmi við fjárlög. Í gildandi lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, sem áður hefur verið vísað til, er ekki að finna ákvæði um stjórn sem hefur hlutverk hliðstætt því sem stjórnarnefnd Landspítala hafði. Í 2. mgr. 20. gr. gildandi laga er hins vegar mælt fyrir um ráðgjafarnefnd Landspítala, sem ráðherra skipar. Í greinargerð frumvarpsins segir að ráðgjafarnefndinni sé ætlað að taka við hlutverki stjórnarnefndar, en skýrt er kveðið á um að nefndin hafi ekkert stjórnunarhlutverk. Sú breyting var á sínum tíma gagnrýnd, m.a. þar sem með því væri dregið úr aðkomu fagfólks að stjórnun í heilbrigðiskerfinu. Þessi ráðgjafarnefnd var lengi ekki skipuð og þar af leiðandi hefur hún ekki verið mjög virk. Það sem er uppi í þessu frumvarpi er hvorki nýtt né frumlegt. Sú hugmynd hefur verið uppi um alllangt skeið að nauðsynlegt væri að yfir stærsta fyrirtæki landsins, stærsta vinnustað landsins, væri stjórn rétt eins og gerist og gengur í almennum fyrirtækjarekstri. Stjórnir fyrirtækja hafa mjög þýðingarmiklu hlutverki að gegna. Í senn veita þær framkvæmdastjórn aðhald og stuðning og hafa sjálfstætt hlutverk við stefnumótun. Með þessu frumvarpi er lagt til að ráðherra skuli skipa sjö menn í stjórn Landspítalans til fjögurra ára í senn og skal einn vera skipaður formaður stjórnar og annar varaformaður. Skipaðir skuli jafn margir til vara. Síðan segir, með leyfi forseta: „Stjórnarmenn skulu vera sérfræðingar á sviði heilbrigðisvísinda og/eða á sviði rekstrar, fjármála og stefnumótunar eða hafa sérþekkingu á starfsemi og rekstri sjúkrahúsa.“ Hér eru því gerðar miklar kröfur til þeirra sem taka myndu sæti í stjórn Landspítalans. Þetta er annars vegar fólk sem hefur skarað fram úr á sviði heilbrigðisvísinda eða skarað fram úr varðandi rekstur, stefnumótun og aðra slíka þætti. Frumvarpið kveður á um að formaður boði stjórn til stjórnarfunda. Hann stýrir fundum og situr forstjóri fundi stjórnar með málfrelsi og tillögurétti. Ráðherra setur stjórninni erindisbréf og ákveður þóknun til stjórnarmanna sem skal greidd af rekstrarfé stofnunarinnar. Stjórn skal staðfesta skipulag stofnunarinnar, árlega starfsáætlun og fjárhagsáætlun og marka henni langtímastefnu. Skal stjórnin hafa eftirlit með starfsemi stofnunarinnar og að rekstur hennar sé innan ramma fjárlaga á hverjum tíma. Formaður stjórnar skal reglulega gera ráðherra grein fyrir starfsemi hennar og gera honum viðvart ef starfsemi og þjónusta er ekki í samræmi við ákvæði laga og ef rekstur er ekki í samræmi við fjárlög. Herra forseti. Það skal áréttað hér að stjórnir gegna grundvallarhlutverki í rekstri fyrirtækja og það hefur því vakið athygli margra að yfir stærstu stofnun landsins skuli ekki vera sérstök stjórn og eins og á stendur, skipuð af ráðherra. Forstjóri spítalans og framkvæmdastjórn njóta því ekki þess aðhalds og þess stuðnings sem stjórnir fyrirtækja almennt veita. Herra forseti. Ég vil vitna í grein sem birtist 26. júní 2017 þar sem sambærilegar hugmyndir eru reifaðar og þær sem hér er lagt til. Höfundar þessarar greinar eru sex læknaprófessorar, þeir Björn Rúnar Lúðvíksson, Helga Ágústa Sigurjónsdóttir, Guðmundur Þorgeirsson, Pálmi V. Jónsson, Sigurður Guðmundsson og Steinn Jónsson. Þau eru öll prófessorar við Landspítala og læknadeild Háskóla Íslands og rita grein um málefni Landspítalans í Morgunblaðið sem ég vil vitna til, með leyfi forseta. Þar segir: „Sterk stjórn talar máli sjúkrahússins út á við en beinir einnig áhrifum sínum inn á við og stuðlar að því að allir lykilþættir starfseminnar njóti sín; þjónusta, menntun og vísindi.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Eftir sameiningu sjúkrahúsanna í Reykjavík árið 2000 varð grundvallarbreyting á þessari skipan en þá færðist öll stjórnunarábyrgð til framkvæmdastjórnar og forstjóra. Síðan þá hafa fagstéttirnar á spítalanum í reynd ekki átt neina beina aðkomu að yfirstjórn spítalans en öll ákvarðanataka og ábyrgð var færð í hendur forstjóra, sem er ráðinn af heilbrigðisráðherra. Forstjóranum er falið að skipa alla sína næstu stjórnendur í framkvæmdastjórn sem hefur bæði stefnumótandi, eftirlits-, framkvæmdar- og rekstrarhlutverki að gegna. Undirrituð hafa ekki vitneskju um að nokkrum forstjóra eða framkvæmdastjórn sé falið svo margþætt og valdamikið hlutverk á háskólasjúkrahúsum í nágrannalöndum okkar.“ Áfram segir í þessari grein sex læknaprófessora, með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefur borið á vaxandi óánægju meðal starfsfólks og ágreiningi milli fagstétta og yfirstjórnar. Segja má að stjórnunarlegur ágreiningur hafi byrjað fljótlega eftir sameininguna og hafi magnast við seinni stjórnkerfisbreytingar og náð hámarki við þær þrengingar sem harkalegur niðurskurður hefur haft í för með sér. […] Í umfangsmiklum starfsumhverfiskönnunum hefur komið fram mikil almenn óánægja með stjórnkerfi Landspítalans meðal allra starfsstétta hans. Fagfólkið upplifir sig langt frá stjórnendum og jafnvel forstöðumenn fræðigreina hafa litla aðkomu að stefnumótandi ákvarðanatöku. Því teljum við ljóst að núverandi stjórnkerfi Landspítala hafi ekki reynst vel og að brýnna úrbóta sé þörf. Vandinn er ekki bundinn við persónur heldur er hann kerfislægur og liggur í því hvernig kerfið er uppbyggt í kringum óskorað vald forstjórans.“ Með leyfi forseta ætla ég að ljúka tilvísun í þessa grein á tillögu greinarhöfunda, þar sem segir: „Við leggjum til að æðsta vald innan Landspítala verði í höndum fjölskipaðrar stjórnar með sterkri aðkomu fagstéttanna.“ Það er nákvæmlega það sem þetta frumvarp snýst um. Áfram segir í grein prófessoranna að stjórnin hafi eftirfarandi þrjú hlutverk: Að ráða forstjóra, að hafa eftirlit með störfum forstjóra og að móta heildarstefnu fyrir stofnunina. Tillagan sé í anda góðra stjórnarhátta í rekstri fyrirtækja og stofnana þar sem áhersla er lögð á aðgreiningu á stefnumótunarvaldi og framkvæmdarvaldi. Það er svolítið í anda þessarar greinar, herra forseti, sem hér er borin fram rökstudd tillaga um nýja stjórnarhætti á Landspítalanum. Það hafa sést ýmis merki þess að þeirri hugmynd, sem hefur verið á floti og legið í loftinu um skeið, m.a. eins og sést á greininni frá 2017, hafi vaxið fylgi að undanförnu. Ég leyfi mér í því sambandi sérstaklega að vísa til fréttar sem er sótt á vef Ríkisútvarpsins, RÚV eins og það kallar sig, 4. febrúar sl., þar sem segir, með leyfi forseta: „Ekki hefur verið stjórn yfir Landspítala árum saman en Svandís Svavarsdóttir, heilbrigðisráðherra, telur rétt að skoða þann möguleika nú að skipuð verði stjórn yfir spítalann. Þetta kom fram í Kastljósi í kvöld.“ Ég fagna auðvitað þessari yfirlýsingu hæstv. ráðherra og leyfi mér að vona að þessi tillaga fái notið víðtæks stuðnings að makleikum á Alþingi. Hún er flutt á tíma sem einkennist af því að málefni spítalans hafa verið mjög ofarlega á dagskrá í almennri þjóðmálaumræðu eins og menn þekkja. Nýlega var lögð fram skýrsla sem heitir Átakshópur um lausn á löngum biðtíma eftir innlögn á bráðamóttöku Landspítala – Ytri endurskoðun. Þetta er skýrsla til heilbrigðisráðherra og höfundar hennar eru tveir sænskir sérfræðingar. Það kemur fram í yfirliti um feril þessara ágætu sérfræðinga að þetta eru marktækir og viðurkenndir fræðimenn með glæsilegan feril að baki. Það kemur fram í frétt sem ég ætla að vitna til sem var á vefsíðunni vísir.is 29. febrúar 2020, hlaupársdaginn fyrir skemmstu, með leyfi forseta: „Stjórnendur Landspítalans brugðust ekki við vanda bráðamóttökunnar, þrátt fyrir að hann hafi verið þeim augljós um langt skeið að mati tveggja sænskra sérfræðinga. Í stað þess að grípa til aðgerða hafi þeir málað spítalann upp sem fórnarlamb, sem hafi beinlínis verið hættulegt að mati sérfræðinganna.“ Í fréttinni segir enn fremur: „Í upphafi árs var skipaður átakshópur sem gert var að greina og koma með tillögur að því hvernig ráða mætti úr ófremdarástandinu á bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi. Hópurinn leitaði álits tveggja sænskra sérfræðinga, Markus Castegrens og Johan Permerts, sem áður hafa komið að sambærilegum úttektum erlendis og skiluðu þeir niðurstöðum sínum þann 20. febrúar síðastliðinn. Þar greina þeir frá aðkallandi fráflæðis- og mönnunarvanda á bráðamóttökunni, sem þeir segja að hafi öllum verið augljós um langt skeið.“ Ég ætla að grípa niður örstutt, herra forseti, í skýrslu þessara erlendu sérfræðinga, svona til að undirstrika hvað það er nauðsynlegt að stjórnskipulag Landspítalans sé í samræmi við þær kröfur sem eru gerðar almennt til fyrirtækja sem bera þunga og mikla ábyrgð, eins og til að mynda Landspítalinn gerir. Þar segir, með leyfi forseta: „Æðsta stjórn Landspítala er í höndum forstjóra og framkvæmdastjórnar. Samkvæmt íslenskum lögum er forstjóri Landspítala ábyrgur fyrir öllum ákvörðunum. Framkvæmdastjórnin hefur ráðgefandi hlutverk en tekur ekki ákvarðanir. Þeir sem næst forstjóra standa eru framkvæmdastjóri lækninga, framkvæmdastjóri hjúkrunar og aðstoðarmaður forstjóra. Jafnvel þótt vandamálið og aðstæður á spítalanum hafi verið augljós og viðvarandi í þó nokkurn tíma, með fullri vitund forstjóra, hafa engar augljósar ráðstafanir verið gerðar til þess að leysa úr vandamálinu. Þær aðgerðir sem gripið hefur verið til hafa beinst að afleiddum áhrifum í stað þess að ráðast á rót vandamálsins. Skilaboðin sem borist hafa frá stjórnendum spítalans gefa í skyn að vandamálið sé frekar af þjóðfélagslegum toga en vandamál sem spítalinn getur leyst eða hægt sé að fást við innan spítalans.“ Ég ætla að lokum að grípa aftur niður í þessa skýrslu, með leyfi forseta: „Það er hins vegar mjög áhættusamt fyrir spítalann að fullyrða að hann sé eins konar fórnarlamb í stað ábyrgðaraðila fyrir vandamálinu og eigi þess vegna hlutverki að gegna í lausn vandamálsins. Þar sem Landspítali heldur því fram að langtíma aðgerðir annarra aðila velferðarkerfisins, t.d. uppbygging nýrra hjúkrunarheimila og aukin aðföng til spítalans, séu einu lausnirnar í sjónmáli til þess að bæta stöðuna á bráðamóttökunni, fær fólk á tilfinninguna að aðgerðir innan spítalans skipti litlu máli. Hvað sem spítalinn gerir, muni vandamálið vera viðloðandi.“ Herra forseti. Það er kominn tími til að endurskoða stjórnskipulag Landspítalans. Það er nauðsynlegt að setja yfir spítalann stjórn sem verði framkvæmdastjórn í senn til aðhalds og til stuðnings og hafi það hlutverk sem er lýst í því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir. Það hlutverk er, eins og ég gat um fyrr í ræðu minni, að stjórn skuli staðfesta skipulag stofnunarinnar, árlega starfsáætlun og fjárhagsáætlun og marki henni langtímastefnu. Þetta eru mjög veigamikil verkefni og miðað við þá skipan sem er gert ráð fyrir í þessu frumvarpi og þær miklu kröfur sem eru gerðar til þeirra sem taka myndu sæti í stjórn stofnunarinnar má búast við miklum árangri af störfum slíkrar stjórnar. Hér væri um að ræða eitt stærsta og mikilvægasta skipulagsmál í íslensku heilbrigðiskerfi í samtímanum. Ég skal ekki orðlengja þetta meira að sinni. Ég vænti þess að frumvarpið muni eftir þessa umræðu rata til nefndar og fá umsagnir og ég leyfi mér að láta í ljósi þá von að það komi síðan til áframhaldandi umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Þetta er hið ágætasta mál sem ég er í prinsippinu sammála og tek undir með hv. þingmanni að mér þykir ekki ólíklegt að um það geti náðst ágæt samstaða hér á þingi. Það sem mig langar að fá frekari upplýsingar um lýtur að skipan stjórnarinnar. Það segir hér að skipa skuli stjórnarmenn sem eru sérfræðingar á sviði heilbrigðisvísinda og/eða á sviði rekstrar, fjármála og stefnumótunar eða hafi sérþekkingu á starfsemi og rekstri sjúkrahúsa. Þetta er skilið eftir töluvert opið. Nú er það svo að við í velferðarnefnd erum með til umfjöllunar frumvarp um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu þar sem verið er að garfa ansi mikið í stjórnskipulagi Landspítalans. Þar er m.a. lagt til að lögð verði niður læknaráð og hjúkrunarráð og svokallað fagráð komi í staðinn og felld verði brott grein úr lögunum sem kveður á um að það séu yfirlæknar sérgreina eða deilda sem hafi faglega ábyrgð á þeirri læknisþjónustu sem veitt er. Verði þetta óbreytt að lögum erum við komin með aðstæður þar sem forstjóri hefur gríðarlegt vald í núverandi stöðu og þá er heldur ekki stjórn yfir. Þetta hugnast eiginlega engum þeirra sem veitt hafa umsagnir um málið, en það er önnur saga. Ég velti fyrir mér af því tilefni og þegar þetta mál kemur upp hvort hv. þingmaður, sem er framsögumaður þessa ágæta máls, hafi velt því eitthvað upp að skilgreina eða festa niður hverjir sitji í þessari stjórn og það sé ljóst að það séu einhverjir sem beri skynbragð á rekstur og geti veitt aðhald og aðstoð þar og síðan aðrir sem beri ákveðna faglega ábyrgð og veiti forstjóra og starfsfólki spítalans eftir atvikum faglegt aðhald og aðstoð, [[Forseti hringir.]]hvort ekki sé mögulega þörf á því að hafa þetta ítarlegra útskýrt eða niðurnjörvað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vildi með þessu frumvarpi leggja höfuðáherslu á aðalatriði málsins sem er að það komi stjórn yfir spítalann, að öll málefni spítalans séu ekki í höndum forstjóra og framkvæmdastjórnar eins og verið hefur án þess að slík framkvæmdastjórn hafi aðhald og stuðning af stjórn. Þess vegna er það svolítið með ráðum gert af minni hálfu að geirnegla ekki í frumvarpstextann nákvæmt fyrirkomulag á vali á stjórnarmönnum heldur er látið duga að gera almennar kröfur um þekkingu annars vegar á heilbrigðisvísindum og hins vegar á rekstri og slíkum þáttum. Ég leyfi mér að gera mér vonir um það að til að mynda í þingnefnd, m.a. í ljósi umsagna, á slíkum vettvangi, myndu kannski mótast nánar hugmyndir og tillögur um það nákvæmlega hvernig mætti afmarka betur val á stjórnarmönnum en hér er lagt upp. En ég vildi ekki að þetta mál snerist um það atriði heldur um það stóra atriði, sem ég tel mjög brýnt og nauðsynlegt, að stjórn komi yfir spítalann.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið og hef svo sem ekki miklu við þetta að bæta. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi ekki ákveðnar skoðanir á því hvort þarna eigi fyrst og fremst að vera rekstrarlegt aðhald eða rekstrarleg stjórn eða fagleg stjórn. Þetta mál hefur vissulega verið til umræðu, þ.e. stjórn yfir spítalann, verið töluvert mikið í umræðunni undanfarið, og það er auðheyrt á fagfólki innan spítalanna að því hugnast það ekkert sérstaklega ef um er að ræða fagfólk í þessum greinum. Aðrir nálgast þetta út frá rekstrarlegu sjónarhorni og segja: Við erum stundum með forstjóra og stjórnendur þessarar stóru stofnunar sem veltir miklum fjármunum og ber mikla ábyrgð sem hafa ekki endilega þekkingu og reynslu á slíku. Bara svo að ég skilji hv. þingmann rétt sem leggur þetta mál fram, og ég sit sem áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd, spyr ég hvort það sé til þess að gera opið og bara eftir hendinni hvort það sé nákvæmlega niðurnjörvað hvernig þessi stjórn er skipuð og hverjir skipa í hana. Það sé fyrst og fremst að fá þessa stjórn yfir til að byrja með sem liggi að baki frekar en að það sé nákvæmlega niðurnjörvað hvernig hún sé skipuð og hverjir nákvæmlega skipi hana.
Frú forseti. Ég þakka aftur fyrir þær athugasemdir sem hér hafa komið fram. Það liggur algerlega til grundvallar í þessu máli að það séu tveir grundvallarþættir sem rati inn í þessa stjórn. Það er annars vegar þekking á heilbrigðisvísindum. Það liggur algerlega fyrir og kemur glögglega fram í frumvarpinu að með því er verið að koma til móts við eindregnar óskir fagstétta á sviði heilbrigðisvísinda um að þær fái aukna aðkomu að stjórn spítalans. Það er verið að koma til móts við það með frumvarpinu og þetta kemur alveg skýrt fram. Að hinu leytinu til er gerð krafa um að komi inn í þessa stjórn komi aðilar sem hafi sérþekkingu og reynslu af rekstri og það er sérstaklega talað um reynslu og þekkingu á rekstri sjúkrahúsa. Því er gert ráð fyrir því að þessir tveir þættir mætist í þessari stjórn. Sérþekking - afburðaþekking, vildi ég leyfa mér að segja - á heilbrigðisvísindum annars vegar og á rekstri, stjórnun, áætlanagerð og öðrum slíkum þáttum hins vegar. Ég tel algerlega nauðsynlegt að þessir þættir báðir séu fyrir hendi í slíkri stjórn.
Frú forseti. Ég hygg að óhætt sé að fullyrða að ágætissamstaða sé um það í þinginu eða mér virðist að orðið geti ágæt samstaða um það prinsipp að skipa stjórn yfir Landspítalann. Sjálfur hef ég talað fyrir því í mörg ár en ekki haft mikið erindi sem erfiði. Ég er ekki alveg viss um að sú útfærsla sem lögð er til af hv. flutningsmönnum þessa frumvarps, sem er ágætt að fá inn í þingsal, sé nægilega góð. Því vil ég spyrja hv. framsögumann tveggja spurninga til að byrja með, annars vegar: Hvernig komast flutningsmenn að þeirri niðurstöðu að það sé rétt að sjö sitji í þessari stjórn? Það er óvenjufjölmenn stjórn. Eitthvað segir mér að hún gæti orðið frekar hægvirk en hraðvirk. Ég hefði skilið fimm eða jafnvel níu manna stjórn, en með sjö eru einhver rök sem ég fæ ekki séð hér. Hitt er að ég skil þetta frumvarp þannig að hér sé ekki verið að leggja til að stjórn yfir Landspítalanum fái það vald sem aðrar stjórnir hafa í fyrirtækjum, a.m.k. þar sem ég þekki til, að ráða og reka forstjóra. Frummælandi verður að leiðrétta mig ef ég misskil eitthvað. Ég hygg að stjórn yfir fyrirtæki eða stofnun sem ekki hefur það vald að ráða og reka forstjóra sé veikburða og sé meira eða minna [[Forseti hringir.]]töluvert undir forstjórann sjálfan komin. Þess vegna spyr ég: Er það réttur skilningur hjá mér, hv. flutningsmaður?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég þakka honum almennt fyrir orð hans um að sú meginhugmynd sem hér er borin fram um stjórn yfir spítalanum hafi víðtækan stuðning. Það er mjög gott að þingmaðurinn skuli rifja upp að hann hafi sjálfur talað fyrir því á undanförnum árum. Frumvarpið er ekki þannig vaxið að það sé einhver ný uppfinning, heldur er hér leitast við að hrinda í framkvæmd hugmynd sem verið hefur á floti í íslensku samfélagi misserum og árum saman án þess að frumvarp eins og þetta hafi komið fram, svo mér sé kunnugt. Hann spyr: Af hverju sjö en ekki fimm eða níu? Þar liggur efinn, frú forseti. Kannski er leitast við að fara einhverja millileið með því að hafa sjö. Það er ekki stóra málið í mínum huga hvort stjórnarmenn eru fimm eða sjö en mér þætti svolítið vel í lagt að hafa þá níu, ég verð að viðurkenna það. Í mínum huga er hins vegar ekkert úrslitaatriði hvort þeir eru fimm eða sjö. Ég lít þannig á að það sé hagkvæmnisatriði og velti á því þegar hugmyndin mótast nánar, eins og ég gat um í svari mínu við fyrra andsvari, að gæti mótast á því stigi. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, það er ekki beinlínis tekið fram en venjuleg stjórn hefur það hlutverk að ráða og reka forstjóra. Það má alveg taka undir að það myndi ekki spilla málinu þótt í áframhaldandi vinnslu þess [[Forseti hringir.]]kæmi inn skýrara ákvæði um það atriði en er að finna í frumvarpinu. Það er alveg hárrétt. Ég á von á því að frumvarpið fái mjög vandaða meðferð, til að mynda á vettvangi hv. velferðarnefndar.
Frú forseti. Ég þakka fyrir svörin. Í sjálfu sér er sjö bara einhver tala. Ég hef sjálfur lent í því að henda fram tölu sem hljómar vel. Það eru engin sérstök rök þar að baki. Það er allt í lagi með það en frumvarpið eins og það kemur fyrir gengur út frá því, nema ég sé haldinn miklum misskilningi, að lagt sé til að stjórnin hafi ekki vald til að ráða og reka forstjóra. Í 1. gr. frumvarpsins er hlutverk stjórnarinnar skilgreint. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn skal staðfesta skipulag stofnunarinnar, árlega starfsáætlun og fjárhagsáætlun og marka henni langtímastefnu. Skal stjórnin hafa eftirlit með starfsemi stofnunarinnar og að rekstur hennar sé innan ramma fjárlaga á hverjum tíma. Formaður stjórnar skal reglulega gera ráðherra grein fyrir starfsemi …“ o.s.frv. Þetta eru verkefnin sem lagt er til í frumvarpinu að stjórnin sinni sem þýðir í mínum huga að ekki er hægt að vera með lögjöfnun og segja: Stjórnin hefur það hlutverk og þá ábyrgð að ráða forstjórann og ber ábyrgð á forstjóranum gagnvart ráðherra, þinginu, í rauninni öllum þeim sem þurfa að leita til Landspítalans sem og starfsmönnum. Flutningsmenn hafa tekið meðvitaða ákvörðun um að gera stjórnina vanmáttuga. Það er það sem ég er að reyna að benda á nema ég misskilji greinina eitthvað. Mér heyrðist á svari hv. flutningsmanns áðan að skilningur minn væri réttur: Það á ekki að fela stjórninni eitt mikilvægasta stjórntækið sem gerir henni kleift [[Forseti hringir.]]að sinna þeim verkefnum sem flutningsmenn vilja að stjórnin hafi með höndum og beri ábyrgð á gagnvart okkur öllum.
Frú forseti. Það hefur einhvern tímann verið sagt að þögnin sé ekki einhlít. Hún er kannski vandasöm heimild ef menn ætla að vinna með hana. Það er ekki margt sagt um þetta atriði í frumvarpinu, það er alveg hárrétt athugað hjá hv. þingmanni, en það er langt seilst um hurð til lokunnar að álykta, eins og hv. þingmaður gerir, að frumvarpið geri ekki ráð fyrir því að stjórn ráði og reki forstjóra. Ég sagði í þessum ræðustól fyrir nokkrum mínútum að ég teldi að það myndi ekki spilla málinu þó að hnykkt yrði á því atriði í hinni þinglegu meðferð sem hlýtur að bíða málsins að aflokinni 1. umr. Sú ályktun sem hv. þingmaður dregur af þögn frumvarpsins um þetta, eða orðfæð, hvort sem menn vilja segja um þetta atriði, er á mörkunum að vera raunhæf, vil ég leyfa mér að segja. Hún er það bara ekki. Þarna eru þættir sem gjarnan má ræða, svo sem fjöldi stjórnarmanna eins og borið hefur á góma. Eiga þeir að vera sjö eða önnur tala? Það getur farið eftir því hversu langt menn vilja ganga, til að mynda í átt að því að koma til móts við óskir einstakra fagstétta á heilbrigðissviði um fulltrúa í stjórninni o.s.frv. Árétting varðandi hlutverk stjórnar gagnvart því að ráða og reka forstjóra yrði að sjálfsögðu [[Forseti hringir.]]ekki málinu til tjóns heldur gagns.
Forseti minnir alla hv. þingmenn á að virða tímamörkin sem eru tvær mínútur í andsvörum þegar einn eða tveir fara í andsvör.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir vel unnið frumvarp. Ég er einn af meðflutningsmönnum og tel málið til bóta fyrir rekstur Landspítalans og frumvarpið sem slíkt mjög tímabært, ekki síst í ljósi vanda Landspítalans sem er margvíslegur og þeirra sársaukafullu aðhaldsaðgerða sem hann stendur nú frammi fyrir. Vandi spítalans er ekki aðeins fjárhagslegur heldur skipulagslegur og margt bendir til að spítalinn sé að taka að sér verkefni sem væru betur niður komin annars staðar. Það er nú svo að opinberum fyrirtækjum er ekki síður en einkafyrirtækjum mikilvægt að starfa á grundvelli góðra stjórnarhátta. Það heyrir víðast hvar sögunni til að litið sé á stjórnir opinberra fyrirtækja sem framlengingu á stefnu stjórnmálaflokka, enda er stjórnunum ómögulegt að starfa að lögbundnu hlutverki sínu í slíkum fjötrum. Stjórnarmenn í opinberum fyrirtækjum bera sömu ábyrgð og skyldur og stjórnarmenn í einkafyrirtækjum. Þeim ber fyrst og fremst að vinna að lögbundnu hlutverki fyrirtækisins og/eða viðkomandi stofnunar og trúnaður þeirra liggur fyrst og fremst við fyrirtækið eða stofnunina. Fjárhagsvandi Landspítalans er árlegt viðfangsefni eins og við þekkjum og því fylgir oft neikvæð umræða sem gerir það að verkum að hið mikilvæga og frábæra starf sem starfsmenn spítalans vinna dag og nótt undir miklu álagi fellur í skugga. Auk þess veldur þessi neikvæða umræða sjúklingum áhyggjum og óöryggi. Það skiptir auðvitað miklu máli hvernig stjórn spítalans yrði samansett. Hún þarf að hafa faglega og stjórnunarlega þyngd, ef svo má að orði komast, og stjórnin verður að vera faglega skipuð en ekki pólitískt og hún þyrfti að hafa víðtæka reynslu af stefnumörkun og rekstri eins og getið er um ágætlega í 1. gr. frumvarpsins. Ríkissjóður þarf að leggja til um 70 milljarða árlega í rekstur Landspítalans og við verðum að sjálfsögðu að gera kröfu um að þjónustustigið sé gott, faglegur styrkur góður og það sé farið skynsamlega með þessa miklu fjármuni. Ég lít ekki svo á að með þessu séu stjórnendur spítalans ekki hæfir til að stýra spítalanum. Stjórn yfir spítalanum hefur eftirlit með rekstrinum og hún á ekki að stýra rekstri, það er hugmyndafræðin á bak við þetta frumvarp. Hún á síðan að hafa veg og vanda með stefnumörkun og eftirliti með faglega þættinum. Í þessu felst ákveðinn stuðningur í að hafa samband við þá sem stýra fjárveitingum til spítalans en líka aukið aðhald á stjórnendur spítalans að sinna þeim málum sem virkilega þarf að sinna. Alþjóðlegar kannanir á meðal stjórnenda á stjórnarháttum sýna að það eru mjög sterk tengsl milli allra þátta stjórnunar, áhættu og eftirfylgni. Það þarf því skilvirka stjórn svo fyrirtæki takist að stjórna áhættu og innleiða árangursríka eftirfylgni. Stjórn þarf að hafa skýr markmið, fylgja þeim eftir og einbeita sér að mikilvægustu málunum svo hægt sé að ræða þau til fulls og ákvörðunartaka sé í réttri forgangsröð. Það er ekki bara nóg að skipa stjórn heldur er einnig mikilvægt að stjórnin meti með reglulegum hætti störf sín, verklag og starfshætti svo og framgang spítalans með aðstoð utanaðkomandi aðila eftir því sem við á. Slíkt árangursmat gerir stjórn kleift að leggja mat á styrkleika sína og veikleika og huga að þeim hlutum sem betur mega fara. Því verður að skilgreina hlutverk stjórnarinnar vel. Hún á að vera eftirlitsstjórn, ráðgjafarstjórn og stefnumótandi stjórn. Mikilvægt er að tryggja nauðsynlega breidd og dýpt þekkingar innan stjórnarinnar. Það er ekki líklegt að hver og einn stjórnarmaður hafi fullkomna yfirsýn yfir alla þætti í flóknu rekstrarumhverfi. Ef stjórnin á að geta sinnt hlutverki sínu er því mikilvægt að samanlögð þekking stjórnarmanna sé þess eðlis að stjórnin geti metið rekstur spítalans með sjálfstæðum hætti og veitt stjórnendum nauðsynlegt aðhald sem og nauðsynlegan stuðning. Það er því ekki síður mikilvægt að horfa til samsetningar stjórnarinnar sem heildar þegar þekking stjórnarmanna er metin en þekkingar einstakra stjórnarmanna. Sá agi og sú formfesta sem góðir stjórnarhættir tryggja dregur úr margvíslegum hættum, ekki síst í litlu samfélagi, og er til þess fallið að auka trúverðugleika og traust í garð spítalans. Fyrrverandi landlæknir og núverandi aðstoðarmaður heilbrigðisráðherra tjáði sig um hugmyndir um að setja stjórn yfir Landspítalann fyrir þremur árum og leist honum vel á þær. Hann segir að hafi stjórnin faglega og stjórnunarlega þyngd yrði það góður stuðningur fyrir stjórnendur Landspítalans í framtíðinni. Herra forseti. Stöðugleiki, fagmennska og heiðarleg umræða eru allt þættir sem styrkja Landspítalann sem eina af mikilvægustu stofnun landsins. Að skipa stjórn yfir starfsemina er nauðsynlegt svo stjórnendur geti rækt hlutverk sitt af alúð, þeir fái þann stuðning sem þeir þurfa og eðlilegt eftirlit sé haft með fjármálum spítalans.
Frú forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir erindi hans þar sem hann kynnti þetta frumvarp þar sem ég er meðflutningsmaður ásamt níu öðrum hv. þingmönnum úr tveimur flokkum. Landspítalinn er fjölmennasti vinnustaður landsins og einnig útgjaldamesta stofnun íslenska ríkisins. Því er mikilvægt að vanda alla umgjörð um stofnunina. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að yfir stofnunina verði sett sjö manna stjórn, skipuð af ráðherra til fjögurra ára í senn. Þetta verði sérfræðingar á sviði heilbrigðisvísinda, rekstrar, fjármála og stefnumótunar eða hafi sérþekkingu á starfsemi eða rekstri sjúkrahúsa. Þannig er gert ráð fyrir því að í stjórnina veljist menn sem hafa rekstrarlega þekkingu annars vegar og aðilar sem einnig hafa faglega þekkingu á sviði heilbrigðisvísinda, sem ég tel vera mjög mikilvægt. Hvort í stjórninni séu sjö eða fimm menn er algjört aukaatriði að mínu mati. Ég geri ráð fyrir því að þegar málið fer fyrir nefndina verði svona hlutir ræddir og komist að niðurstöðu um hver sé æskilegasta stærð af slíkri stjórn. Þetta er algjört aukaatriði en er samt mikilvægt og ég vil minna á að það er mikilvægt, vegna fagstéttanna, sem eru margar innan spítalans, að í stjórninni séu aðilar sem hafi víðtæka þekkingu á hinum ýmsu sviðum. Þess vegna er til að mynda ekki æskilegt að stjórnin sé mjög fámenn, kannski þriggja manna. En þetta verður tekið fyrir í nefnd og rætt þar. Annað sem ég vil nefna, af því að ég ætla alls ekki að lengja þessa umræðu, er að slík stjórn þekkist í öllum nágrannaríkjum okkar en ekki hér. Með tilliti til rekstrarvanda spítalans undanfarin mörg ár, ekki einungis rekstrarvanda heldur einnig vanda að öðru leyti, eins og á bráðamóttöku og þann margumtalaða vanda sem menn vilja kalla fráflæðisvanda, þarf auðvitað að leysa þetta mál. Ein leið til þess, sérstaklega varðandi útgjaldahlið stofnunarinnar, er að skipa stjórn þarna yfir. Ég velti einnig fyrir mér að forstjóri og stjórnin þurfa auðvitað að hafa vald til að beita áhrifum sínum í rekstri spítalans. Ég vænti þess að í nefndinni verði þessir tveir hlutir, sem ég hef nefnt hér og hafa verið til umræðu á undan, ræddir til hlítar í nefndinni og komist að niðurstöðu. Ég vil einnig taka undir með framsögumanni að það er eitt allra stærsta skipulagsmál í íslenska heilbrigðiskerfinu að koma þessari stofnun undir styrka stjórn, faglega og rekstrarlega.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um launasjóð íslensks afreksíþróttafólks. Þeir sem flytja þessa þingsályktunartillögu eru þingflokkur Samfylkingarinnar. Þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram frumvarp til laga um launasjóð fyrir afreksíþróttafólk. Tilgangur sjóðsins verði að auka fjárhagslegt öryggi afreksíþróttafólks og auka möguleika þess á að helga sig íþróttaiðkun sinni. Ráðherra leggi frumvarpið fram eigi síðar en á 151. löggjafarþingi.“ Frú forseti. Með tillögu þessari er lagt til að mennta- og menningarmálaráðherra verði falið í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp til laga um launasjóð íslensks afreksíþróttafólks. Tilgangur launasjóðsins yrði að skapa afreksíþróttafólki í landinu fjárhagslegan grundvöll til iðkunar á íþrótt sinni. Horfa mætti til launasjóðs stórmeistara í skák sem og launasjóða listamanna þar sem starfslaun eru greidd umsækjendum að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Með því að greiða afreksíþróttafólki starfslaun aukast réttindi og öryggi þess. Mikilvægt er að við undirbúning og við útfærslu starfslaunasjóðs afreksíþróttafólks verði unnið náið með Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands og sveitarfélögum. Árangur íþróttafólks okkar hefur vakið athygli um allan heim. Við eigum afreksfólk í fjölmörgum íþróttagreinum sem hefur aukið hróður Íslands á Ólympíuleikum, heimsmeistaramótum og Evrópumótum. Flutningsmenn tillögunnar telja að tímabært sé að stjórnvöld styðji betur við íslenskt íþróttafólk, fyrirmyndir æsku landsins. Afreksíþróttafólk á Íslandi sendi frá sér yfirlýsingu varðandi kjör sín í desember 2019. Þar segir: „Eftir íþróttaferilinn stendur margt íslenskt afreksíþróttafólk uppi með skuldir á bakinu og réttindalaust. Afreksíþróttafólk hefur ekki lífeyrisréttindi, stéttarfélagsaðild, atvinnuleysisbætur, aðgengi að sjúkra- og starfsmenntasjóði, né réttindi til fæðingarorlofs svo eitthvað sé nefnt.“ Í skýrslu vinnuhóps frá 2017 um endurskoðun á reglum afrekssjóðs ÍSÍ er t.d. fjallað um mikilvægi þess að afreksíþróttafólk geti einbeitt sér að æfingum og keppni samhliða því að njóta lágmarkstekna vegna framfærslu og nauðsynlegra útgjalda. Segir þar, með leyfi forseta: „Bjóða þarf upp á beina styrki til íþróttamanna í formi mánaðarlegra „framfærslustyrkja“ þar sem íþróttamaðurinn hefur fullan ráðstöfunarrétt á tekjunum.“ Af þessum orðum, sem og þeim sem áður hefur verið vitnað til, má glöggt sjá að þeir styrkir sem afreksíþróttafólki hafa staðið til boða hafa iðulega verið notaðir í beinan kostnað íþróttafólksins vegna þátttöku á alþjóðlegum mótum erlendis en ekki framfærslu á æfingatíma. Ýmislegt annað væri vert að benda á sem má finna í greinargerð með þingsályktunartillögunni en ég ætla ekki að orðlengja þetta heldur leggja til að að umræðu lokinni verði þessu máli vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur kærlega fyrir framsöguna og fyrir að leggja fram þetta þarfa mál. Það vill svo til að þingflokkur Viðreisnar er ásamt nokkrum öðrum þingmönnum með sambærilegt mál sem hefur verið lagt fram. Ef svo fer fram sem horfir verður það á dagskrá á þingi innan skamms. Það felur í stuttu máli í sér að Alþingi feli hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að móta heildstæða stefnu um afreksfólk í íþróttum og að stefnan verði tímasett samhliða því að tryggður verði fjárhagslegur stuðningur. Í stóru myndinni erum við að tala um sömu markmið og stóra málið er að við gerum eitthvað í þessu. Hv. þingmaður fór vel yfir það í greinargerð sinni hvar skórinn kreppir. Það verður ekki bæði sleppt og haldið í þessu. Ef við ætlum okkur að hafa afreksíþróttamenn okkar til ánægju og yndisauka fyrir þjóðina alla, ef svo má segja, og síðan sem fyrirmyndir fyrir unga fólkið okkar sem er að stíga sín fyrstu skref þurfum við að búa þannig að þessum hópi að sómi sé að og að honum sé unnt að sinna þessum málum. Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmanni þætti, ef það mál sem ég tala um hér kemst á dagskrá fljótlega og það verði ekki til þess að tefja það mál sem hér er verið að mæla fyrir, um að farið yrði saman í þetta og við myndum sameina krafta okkar í að vinna þetta mál sem best. Ég er alveg klár á því að við fengjum þingheim með okkur í það. Hvernig líst hv. þingmanni á það?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og fagna því máli sem þingmenn Viðreisnar hafa lagt fram. Það mál rímar mjög vel við þetta mál. Stundum er sagt að stórir hugar séu oft sammála og hugsi á svipuðum nótum og ég held að við getum algjörlega komist að samkomulagi um að mál þingflokks Viðreisnar og mál þingflokks Samfylkingarinnar tali saman. Við erum að tala um fyrirmyndir fyrir íslensk ungmenni, við erum að tala um lýðheilsumál og við erum síðast en ekki síst að tala um jafnræði íslensks afreksíþróttafólks á erlendri grundu þegar það mætir því íþróttafólki sem það keppir við sem býr þá við allt aðrar aðstæður en afreksíþróttafólk á Íslandi sem þarf að vinna fullan vinnudag samhliða íþróttaiðkuninni. Ég held að þessi mál vinni mjög vel saman.