Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurnum: Frá heilbrigðisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1087, um aðgengi að Nyxoid-nefúða eða sambærilegu lyfi, frá Söru Elísu Þórðardóttur; frá utanríkis og þróunarsamvinnuráðherra vegna fyrirspurna á þingskjölum 1134, um tollasamning við Evrópusambandið, frá Sigurði Páli Jónssyni, á þskj. 1130, um ráðgjafarþjónustu, verktöku og tímabundin verkefni, frá Gunnari Braga Sveinssyni, á þskj. 1147, um lagalega ráðgjöf, frá Birni Leví Gunnarssyni; og loks frá umhverfis- og auðlindaráðherra vegna fyrirspurnar á þingskjali 1129, um ráðgjafarþjónustu, verktöku og tímabundin verkefni, frá Gunnari Braga Sveinssyni.
Virðulegi forseti. Í morgun var fundur í atvinnuveganefnd. Í síðustu viku sendi ég nefndarálit til nefndarinnar og bað formanninn skriflega og á fundi um að taka það mál á dagskrá til að ræða hvort við vildum taka málið út og þá hvaða hv. þingmenn vildu vera með á álitinu. Málið er 44. mál þingsins, sem er nú ekki há tala, virðulegur forseti. Það er tilbúið. Öllum gestakomum er lokið. Ég hef spurt í nefndinni hvort fólk vilji fleiri gesti en fékk engin viðbrögð. Nefndarálitið er tilbúið en hv. formaður nefndarinnar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, neitar að setja málið á dagskrá, sem samkvæmt mínum skilningi er þvert á reglur forsætisnefndar og þá þingskapa. Það er leiðinlegt að segja frá þessu hérna, virðulegi forseti, vegna þess að þetta kjörtímabil hefur verið óvenjufriðsælt, eins og Vinstrihreyfingin – grænt framboð ætti hvað best að geta vitnað um. Það er leiðinlegt að þurfa að fara í einhvern slag við formann atvinnuveganefndar yfir jafn einföldum hlut og að setja mál á dagskrá. Málið er tilbúið. Það er búið vera tilbúið í einhvern tíma. Það eru engar málefnalegar ástæður fyrir þessum töfum. Hv. formaður nefndarinnar hefur enga ástæðu til þess að hafna því að setja mál á dagskrá og honum ber að gera það.
Herra forseti. Ég kem bara upp til að taka undir með hv. þingmanni. Það er leiðinlegt þegar mál sem er búið að ljúka allri meðferð á í nefndum fær ekki eðlilega afgreiðslu út úr þeim. Það hefur sem betur fer ekki borið mikið á þessu undanfarið en þó eitthvað. Ég held að það væri bara jákvætt fyrir þingið ef við hættum að vera með þennan leik í gangi í nefndum, að mál sem eru tilbúin séu borin upp til atkvæðagreiðslu um hvort þau geti farið út og ef engin réttmæt röksemdafærsla er gegn því þá fari þau út og fái þá aðeins framgöngu hér í þingsalnum. Þetta er ekki flókið, þetta er ekki erfitt. Það er nokkuð skýrt í þingsköpum hvernig þessu á að vera háttað. Ef fólk getur lagt pólitíska leiki til hliðar og unnið vinnuna sína er það betra fyrir alla.
Herra forseti. Varðandi það mál sem er hér rætt, að mál hafi ekki verið tekið á dagskrá í atvinnuveganefnd, þá er það þannig að formaður hefur dagskrárvald og þó að málið hafi ekki enn þá verið tekið á dagskrá þá mun það verða tekið á dagskrá, eins og ég hef sagt hv. þingmanni. Önnur mál hafa haft forgang og í öllum nefndum er forgangsröðun mála. Það mál sem hér liggur fyrir á eftir hefur ekki verið rætt efnislega hjá nefndinni, það á eftir að ræða það efnislega þó að nefndarálitið sé tilbúið. Málið hefur ekki verið tekið fyrir efnislega til umræðu og það verður gert. En formaður forgangsraðar málum eftir því hvað þau eru brýn og mun halda áfram að gera það og hv. þingmaður getur átt von á því að hans mál verði tekið fyrir fyrr en síðar.
Herra forseti. Ég er komin hingað til að taka undir með þeim hv. stjórnarandstöðuþingmönnum sem talað hafa hér. Ég vil spyrja forseta hvort ekki sé ástæða til þess að forseti fundi með formönnum fastanefnda, vegna þess að mér er kunnugt um að í mörgum nefndum eru tilbúin þingmannamál og verið er að vinna nefndarálit. Ég veit t.d. að það eru tvö mál frá Samfylkingarþingmönnum sem eru tilbúin sem mun verða óskað eftir að fari á dagskrá, verði afgreidd út úr nefndum til samþykktar. Núna vitum við öll sem hér erum að dagskráin hefur verið uppfull af þingmannamálum á þessu þingi. Við höfum haldið hér uppi dagskránni, stjórnarandstöðuþingmenn. Það gengur ekki og er ekki til sóma fyrir þingið ef það á síðan ekki að hleypa þeim málum út úr nefndum sem eru tilbúin. Ég vona forseti hugi að þessu vegna þess að það mun ekki verða friður ef þetta ætlar að ganga illa.
Virðulegi forseti. Í ljósi orða hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur verð ég að árétta að ég er búinn að gera nákvæmlega allt rétt í þessu máli sem framsögumaður málsins, nákvæmlega hvern einn og einasta hlut. Ég hef beðið um gesti þegar það er viðeigandi, sem komu þegar það var viðeigandi. Ég lagði fram nefndarálit til nefndarinnar snemma í síðustu viku, og er búinn að biðja hv. þingmann í tvígang eða þrígang um að setja málið á dagskrá. Orðin í morgun frá hv. þingmanni voru þau, samkvæmt mínum skilningi, að þetta mál færi ekki á dagskrá. Þess vegna stend ég hér í pontu í dag. Ég vil bara halda því til haga að ég gerði allt rétt og málefnalega í þessu máli. Ég er búinn að ráðfæra mig við þingsköp, búinn að ráðfæra mig við reglur forsætisnefndar og fólk sem þekkir þær betur en ég. Þó vil ég fagna þeim orðum hv. þingmanns að málið komist á dagskrá. Það eru gleðifréttir. Ég fagna því. En ég minni á það að friðurinn sem hefur ríkt hér á þingi á kjörtímabilinu er ekki sjálfsagður.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að hér hefur ríkt ágætt samkomulag um störf þingsins það sem af er þessum þingvetri og nefndir verið vel lestaðar af margs konar málum. Eins og gjarnan hefur verið, a.m.k. undanfarin þing frá því að ég settist á þing, hefur upphaf þess gjarnan verið í formi þess að þingmannamál eru þar á dagskrá. Það er alveg rétt að hér þarf að forgangsraða málum og ríkisstjórnarmál ganga jú fyrir. En um leið vil ég segja að í anda þess góða samstarfs sem ríkt hefur tel ég einboðið að við setjumst yfir það að halda slíku góðu andrúmslofti og fara vel yfir hvort við getum meðfram öllum þeim ríkisstjórnarmálum - því að nefndir eru allflestar þungt lestaðar enn þá, held ég - tekið þingmannamál á dagskrá ásamt þeim málum.
Forseti. Það er rétt að við sem erum formenn nefnda höfum dagskrárvaldið, en það er samt sem áður ekki alræðisvald. Það verður að bregðast við og það segir að mál skuli fara á dagskrá. Ef ég heyrði rétt hjá formanni atvinnuveganefndar á málið að fara á dagskrá en þó innan einhvers ramma. Sá rammi er að ef þrír nefndarmenn óska eftir því skal mál fara á dagskrá innan þriggja daga. Þegar framsögumaður óskar þess eru það vanalega einn til tveir fundir. Svo er búið að teygja svolítið á þessu núna. Eftir að hafa hlustað á þessa umræðu, hlustað á framsögumann málsins sem er búinn að krefjast þess að málið fari á dagskrá, og hv. nefndarformann, sem er búinn að segja að það muni fara á dagskrá, eigi að fara á dagskrá, trúi ég ekki öðru en að lending náist í þessum máli, að það komist á dagskrá, ef ekki á næsta fundi þá á þeim þarnæsta. Það þarf bara að klára þessa umræðu um nefndarálitið og fara svo í atkvæðagreiðsluna.
Herra forseti. Það er kannski bara ágætt að fá þessa umræðu hérna í þingsal. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefur þá ekki skilið orð mín rétt í morgun, að ég ætlaði ekki að setja þetta mál á dagskrá þó að það væri ekki komið enn á dagskrá. Ég lýsti því yfir áðan að auðvitað fer það á dagskrá og við þurfum að taka efnislega umræðu líka um innihaldið. Nefndarálitið er vissulega tilbúið og hv. þingmaður hefur sent inn beiðni um að málið verði tekið á dagskrá sem hefur verið móttekin. Ég vona bara að hv. þingmaður kjósi frið en ekki stríð og ég er friðarsinni og set bara upp hvíta flaggið og við fjöllum um þetta mál á næstunni, fyrr en síðar, eins og ég sagði.
Herra forseti. Mér heyrist vera að koma lending á þetta sem er hreinlega að málið hljóti eðlilega afgreiðslu. Mig langar til að minnast rétt aðeins á 2. mgr. 27. gr. þingskapalaga þar sem segir, með leyfi forseta: „Ef nefndarmaður gerir tillögu um að athugun máls sé hætt og það afgreitt frá nefndinni er formanni skylt að láta ganga atkvæði um þá tillögu á þeim fundi sem hún er borin fram. Tillagan telst því aðeins samþykkt …“ - Og svo framvegis. Ég vona að ekki þurfi að fara að beita svona aðferðum, að gera með þessum hætti kröfu um atkvæðagreiðslu um að málum sé lokið, heldur fái þetta frekar eðlilegan framgang, að allir geti sætt sig við að þegar mál eru tilbúin til afgreiðslu þá séu þau tilbúin til afgreiðslu.
Forseti hefur sýnt umburðarlyndi gagnvart því að hér færi fram hálfgerður aukafundur í atvinnuveganefnd en er annars þeirrar skoðunar að almennt eigi umræður um störf nefndanna betur heima í nefndunum sjálfum.
Virðulegi forseti. Fyrirtæki stafvæðast, við þróum gervigreind og sjálfvirknivæðum fleiri og stærri hluta samfélagsins. Þegar samtvinnast viðskiptahættir hins frjálsa markaðar og tækni fjórðu iðnbyltingarinnar verðum við að standa vörð um vinnandi stéttir samtímans, ellegar fáum við ekki lengur ráðið við anda undirdjúpanna sem fjórða iðnbyltingin kemur til með að vekja upp. Uppbrot á samfélagsgerðinni mun reyna á innviði samfélagsins en þar hefur ríkisstjórnin leitt með góðu fordæmi og byggt brýr inn í framtíðina, brýr sem treysta grunngildi lýðræðisins, mannréttindi, jafnrétti, jöfnuð og velferð. Í því tilliti má benda á aðgerðaáætlun vegna fjórðu iðnbyltingarinnar í 27 liðum og stefnu Íslands um gervigreind. Í öllum breytingum felast tækifæri. Með sjálfvirknivæðingu hefur opinber þjónusta færst nær fólki um allt land. Þrúgandi umsóknarferli og biðraðir heyra sögunni til með tilheyrandi hagræðingu fyrir fólk og stofnanir en ekki síður fyrir umhverfið. Í sjáanlegri framtíð verður heilbrigðisþjónusta aðgengileg fólki um land allt á nýjan hátt og það hefur reyndar þegar hafist. Það kemur til með að spara löng ferðalög og það sparar líka útblástur. Þessa þætti ber að treysta þegar við höldum áfram héðan, að fjórða iðnbyltingin verði í þágu almennings í landinu en ekki á forræði fjármagnsins eins og hætt er við. Forseti. Það er ekki úr vegi þegar við stöndum frammi fyrir þeim áskorunum sem fjórða iðnbyltingin hefur í för með sér að veita því athygli sem Marx benti á, að við endalok sögunnar væru það vélar og tæki sem ynnu verkin og maðurinn væri þá frjáls undan brauðstritinu. Hvort það er sú framtíð sem við stefnum að er að öllu leyti í okkar höndum.
Virðulegi forseti. Ég þarf að ræða hér mál sem þingmönnum er kannski hvað minnst annt um að ræða vegna þess að það er tabú, það er óþægilegt, en það er líka alvarlegt. Það er 210. gr. almennra hegningarlaga, grein sem bannar klám á Íslandi, nánar tiltekið framleiðslu og dreifingu. Nýlega hefur orðið mikil umræða á netinu um hlaðvarp þar sem fram hefur komið fólk sem starfar við framleiðslu téðs efnis, sem er ýmist kallað erótík eða hvaðeina, hvað við köllum það er svo sem ekki aðalatriðið. Fólk í þessum kynlífsiðnaði verður fyrir aðkasti og hluti af því er að aðrir slengja framan í fólk í kynlífsiðnaði þessari lagagrein, 210. gr. almennra hegningarlaga. Nú er fullkomlega eðlilegt, og nauðsynlegt reyndar, að fólk tali um mögulegar neikvæðar afleiðingar kláms, bæði framleiðslu, dreifingu og neyslu. Það er sjálfsögð og þörf umræða, virðulegi forseti, en 210. gr. almennra hegningarlaga fjallar ekki um að vernda fórnarlömb mansals eða hjálpa fólki úr aðstæðum þar sem það neyðist til að taka þátt í kynlífsiðnaði, né heldur fólki sem gerir það af fúsum og frjálsum vilja ótilneytt. Sú grein fjallar um að refsa því fólki, virðulegi forseti. Höfum það alveg á hreinu, þetta er refsiákvæði. Það er ekki bara tímaskekkja, virðulegi forseti, það kemur niður á hagsmunum sama hóps, mögulegra fórnarlamba mansals, að hafa slíka grein og að mínu mati eigum við að afnema hana. Ég veit að þetta er tabú og getur verið erfitt samtal, fólki er heitt í hamsi þegar kemur að þessum málefnum og ekki við neinu öðru að búast og við skulum bara öll bera virðingu fyrir því. En höfum það á hreinu: Það er aldrei siðlegt eða í lagi að refsa fórnarlömbum.
Herra forseti. Ég vil vekja athygli á beiðni minni, sem lögð var fram í gær, um að hæstv. dómsmálaráðherra gefi skýrslu til þingsins um viðbrögð við uppgangi skipulagðrar glæpastarfsemi, sem ég hef lagt fram ásamt þingflokki Miðflokksins. Með skýrslubeiðninni er óskað eftir að ráðherra flytji Alþingi skýrslu um aðgerðir sem ráðist hefur verið í og til stendur að ráðast í til að vinna gegn uppgangi skipulagðrar glæpastarfsemi eftir ábendingar í skýrslum greiningardeildar ríkislögreglustjóra 2015 og 2017 og 2019. Þar er óskað eftir að skýrslan taki til eftirfarandi þátta: Hvort lögð verði áhersla á að fjölga lögreglumönnum sem rannsaka skipulagða glæpastarfsemi, hvort aukin áhersla hafi verið lögð á farþegalistagreiningar við landamæraeftirlit, hvort rannsóknarúrræði lögreglu hafi verið rýmkuð eða þeim fjölgað eftir ábendingar í skýrslunum. Þá er óskað eftir samanburði á rannsóknarúrræðum lögreglu hér á landi við úrræði lögreglu annars staðar á Norðurlöndum. Óskað er eftir upplýsingum um hvort standi til að auðvelda brottvísanir erlendra aðila sem verða uppvísir að afbrotum sem tengjast skipulagðri brotastarfsemi. Þá er óskað eftir upplýsingum um hvernig og hvort frumkvæðislöggæsla lögreglu við afbrotavarnir hafi verið efld, m.a. með fjölgun almennra lögreglumanna, hvort gripið hafi verið til aðgerða til að koma í veg fyrir að þeir sem leita alþjóðlegrar verndar á Íslandi kunni, sökum bágrar félagsstöðu, að sæta misnotkun og kúgunum af ýmsum toga, svo sem mansali, eða hvaða aðgerðir eru áformaðar til að vinna gegn slíku, og hvort gripið hafi verið til aðgerða til að koma í veg fyrir að glæpasamtök misnoti opinbera þjónustu og kerfi sem lið í skipulagðri starfsemi þeirra. Í skýrslum greiningardeildar er tekið fram að lögreglan telur að henni sé ekki stætt á að halda uppi ásættanlegri frumkvæðislöggæslu vegna fjárskorts, manneklu og aukins álags. Lögreglan sé undirmönnuð og brýnt sé að fjölga lögreglumönnum. Greiningardeildin telur skipulagða glæpastarfsemi alvarlegustu ógn við samfélag og einstaklinga á Íslandi að náttúruhamförum frátöldum. Í skýrslunni kemur fram að geta íslensku lögreglunnar til að sporna við skipulagðri glæpastarfsemi sé lítil. Herra forseti. Við verðum að standa með lögreglunni, hlusta á hana og búa henni þau tæki sem þarf til að hún sé sem best í stakk búin til að tryggja öryggi borgaranna.
Herra forseti. Strandveiðar hefjast 3. maí nk. Þátttaka hefur aukist mikið í veiðunum á milli ára og í ljósi atvinnuástandsins má búast við því að útgerðum fjölgi enn frekar í sumar. Samkvæmt reglugerð er viðmiðun til strandveiða 10.000 tonn af þorski sem ætlað er að nægja fyrir þá 48 daga sem stunda má veiðarnar. Á síðasta sumri þurfti að stöðva veiðarnar 19. ágúst þar sem aflaviðmið dugði ekki til að tryggja veiðarnar út mánuðinn. Ég tel það vera mjög mikilvægt að tryggja afla þessa 48 daga út ágúst og þannig var uppleggið í því að breyta kerfinu í 48 daga yfir sumarið. Ég skora á hæstv. ráðherra að vinna að því. Það eru einnig uppi áhyggjur um aukinn meðafla í ýsu. Ýsuveiðar hafa gengið mjög vel og útgefnar veiðiheimildir voru auknar á fiskveiðiárinu 2019 og 2020 um 9%. En skapast hafa mikil vandræði hjá línuútgerðum smábáta til togara við að nýta útgefnar veiðiheimildir, og heimildir í ýsu eru núna nær uppurnar. Nánast hvar sem borið er niður í þorskveiðum veiðist ýsa sem meðafli og sums staðar svo mikið að hún er ráðandi í aflasamsetningu. Við þessu þarf að bregðast. Það er líka áhyggjuefni að línuívilnun fyrir dagróðrarbáta, sem skilað hefur fjölmörgum störfum, hefur minnkað um þriðjung. Núna horfum við fram á að hún hefur verið skert úr 3.000 tonnum í 1.131 tonn á síðastliðnum tveimur fiskveiðiárum. Þetta er auðvitað mikill skellur og veldur erfiðleikum hjá fjölmörgum útgerðum og atvinnufólki í landi. Ég vísa því til hæstv. ráðherra að skoða þessa þætti vel.
Herra forseti. Minnisblöð með tillögum sóttvarnalæknis eru orðin mörg í heimsfaraldrinum. Ráð hans hafa reynst okkur vel og hæstv. heilbrigðisráðherra hefur farið eftir þeim, sem betur fer. Ef sóttvarnalög koma í veg fyrir að hans góðu ráð komist til framkvæmda þarf að breyta lögunum. Samfylkingin hefur lagt fram slíkt frumvarp sem væntanlega kemur til umræðu á morgun. Ég treysti því að hv. stjórnarþingmenn komi ekki í veg fyrir að svo brýnt Covid-mál komist á dagskrá, jafnvel þó að það sé lagt fram af stjórnarandstöðuflokki. Við erum öll í þessu saman, er það ekki? Og veiran spyr ekki um flokksskírteini. Verði frumvarpið að lögum verður sóttvarnayfirvöldum veitt heimild til að gefa út reglugerð sem skyldar ferðamenn til sóttkvíar eða einangrunar í sóttvarnahúsi á vegum stjórnvalda ef vísbendingar eru um að lýðheilsa sé í yfirvofandi hættu. Ávallt skal þó gæta meðalhófs í þessu sem öðru og ákvæðinu skal ekki beitt nema ríkar ástæður séu til. Því fyrr sem við náum smitum niður því fyrr náum við að lifa eðlilegu lífi. Bólusetningar og sóttvarnir sem duga þar til þorri landsmanna hefur fengið mótefni fyrir veirunni. Gleymum því samt ekki að fullnægjandi árangur næst ekki nema hann náist í öllum löndum heims. Veiran virðir ekki landamæri. Við eigum að læra af öðrum löndum, horfa til Nýja-Sjálands og þeirra landa sem hafa náð bestum árangri. Stjórnvöld verða að leita allra leiða til að létta fólkinu lífið sem þjáist vegna Covid hér á landi, hvort sem það er heilsufarslega, félagslega eða vegna atvinnumissis. Látum ekki fólkið sem slegið er forréttindablindu ráða för. Látum almannahag ráða för.
Hæstv. forseti. Ef vilji stjórnvalda er að byggja upp á landsbyggðinni verður jöfnun raforkukostnaðar að vera raunveruleg. Þær tilraunir sem gerðar hafa verið um jöfnun raforkukostnaðar til þessa hafa oft og tíðum mistekist. Það vantar ekki viljann en samsetning raforkumála er frekar flókið fyrirbæri. Nú er til umræðu í atvinnuveganefnd mál sem er um raforkulög og stofnun Landsnets og flestir fagna þessu máli og ég geri það líka. En ég spyr mig að því og hef spurt að því: Af hverju kemur þetta mál svona seint fyrir? Það er ekki nema, getum við sagt, korter í þinglok og fimm mínútur í lok kjörtímabils og þá kemur þetta stóra mál á dagskrá þingsins sem þarf vandaða vinnu og sennilega lengri tíma til að fá farsæla niðurstöðu í raunveruleikanum. Þar er spurt: Hver eru áhrifin fyrir notendur? Það verður örugglega erfitt að svara þeirri spurningu í þessu frumvarpi áður en þingi lýkur. Hvað varðar uppbyggingu á landsbyggðinni þá er mikill áhugi hjá ungu fólki og fólki yfirleitt að flytja út á land og þá þurfa innviðir á landsbyggðinni og alls staðar í kringum landið að vera í samræmi við þéttbýlið. Þar spilar raforkukostnaður stórt hlutverk. Ég kalla eftir því að við vöndum þessa vinnu sem er þó tími til að vinna við. En tíminn er allt of knappur og finnst mér það áhyggjuefni hvað ríkisstjórnin lætur mál eins og þetta, svona stórmál, koma allt of seint fram á þessum þingvetri.
Virðulegi forseti. Íþróttir eru stór hluti af samfélögum heimsins. Íþróttir geta sameinað marga mismunandi hópa og haft mikil áhrif í hverju samfélagi fyrir sig. Íþróttir eru okkur mjög mikilvægar og eru einn grunnurinn að velferðarsamfélagi okkar. Við búum svo vel hér á Íslandi að íþróttahreyfingarnar eru að mestu leyti drifnar áfram af sjálfboðaliðastarfi og eru einn lykillinn að lýðheilsu, forvörnum og heilbrigði þjóðarinnar. Með íþróttunum verðum við að standa. Nú sjáum við þjóðarleiðtoga víða um heim, síðast í Bretlandi, prinsinn sjálfan, nafna minn, og forsætisráðherrann, Boris Johnson, berjast gegn svokallaðri ofurdeild þar sem einmitt er verið að reyna að færa íþróttirnar frá þessu heilbrigða samfélagi sjálfboðaliða og heilbrigðis yfir í hreinan „bissness“. Verið er að færa þær yfir í að vera stýrt af fjármagninu. Því er vel að þeir séu á móti ofurdeildinni. Nú, eftir þær miklu raunir og áskoranir sem Covid hefur fært íslensku íþróttahreyfingunni, tel ég mjög mikilvægt að í þeim aðgerðum sem við eigum eftir til að ljúka Covid-baráttunni, sem við ætlum að gera saman, sé horft til íþróttanna, að íþróttastarfið fái að vera í sem föstustum skorðum og ekki sé verið að hringla meira með það. Við þurfum að gera það við getum til að íþróttahreyfingin geti áfram haldið úti sem eðlilegastri starfsemi. Við verðum að tryggja að íþróttirnar komi standandi á fótunum út úr Covid og að fólk sé tilbúið til að standa undir íþróttafélögunum og vinna áfram sjálfboðavinnu eftir Covid.
Hæstv. forseti. Ég tek ekki oft til máls undir þessum dagskrárlið en hyggst gera það núna til að vekja athygli á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun með Ásgeiri Jónssyni seðlabankastjóra og Unni Gunnarsdóttur, sem fer fyrir Fjármálaeftirlitinu, þar sem farið var yfir árangur af því að sameina Fjármálaeftirlitið Seðlabankanum. Það er mat yfirstjórnar Seðlabankans að það hafi tekist með afbrigðum vel og styrkt eftirlit með fjármálakerfinu. Það sem vakti mesta athygli mína er afstaða seðlabankastjóra og seðlabankastjóranna til þess hlutverks sem þeir sinna, mikilvægi þess að eftirlitið sé virkt, mikilvægi leiðbeiningarþáttar eftirlitsins. Það kom skýrt fram að það er hagur okkar allra að fjármálakerfið sé gott og stöðugleikinn mikill. Því þarf að nálgast þetta verkefni með þeim hætti að við viljum gera vel og það eru hagsmunir okkar allra að vel gangi. Það var mjög ánægjulegt að heyra hljóðið í yfirmönnum bankans um hversu vel hefur til tekist í þessu.
Virðulegur forseti. Fjármálaráðherra tók dæmi nýlega í umræðunni við mig um fátækt, um stöðu einstæðs foreldris með tvö börn. Telur hann að breytingar á barnabótum í tíð þessarar ríkisstjórnar hafi styrkt stöðu einstæðra foreldra með 300.000 kr. í tekjur á mánuði um meira en 100.000 kr. á ári. Ef við viljum mæla í það í hafragrautsskálum eru það margar skálar. Það er hægt að kaupa ótrúlega margar hafragrautsskálar fyrir hækkun á barnabótum, sagði fjármálaráðherra. En ef einstætt foreldri, öryrki eða sá atvinnulausi á engar 8.000 kr. á mánuði þá kaupir hann ekki neitt í matinn. Er ríkisstjórnin með á dagskrá sinni núna að gera eitthvað fyrir þennan fámenna hóp fátækra, eins og fjármálaráðherra telur hópinn vera? Nei. Er þeirra tími kominn? Nei. Hvers vegna ekki? Það er ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar að gera nokkurn skapaðan hlut fyrir þennan hóp núna. Nei, ekkert, því miður. Hæstv. forsætisráðherra sagði í gær í óundirbúinni fyrirspurn við mig að hún gæti talið upp ýmislegt, m.a. úrbætur handa tekjulægstu örorkulífeyrisþegunum. Hún segir að ríkisstjórnin hafi dregið úr skerðingum, lækkað skatta, sérstaklega á tekjulægsta hópinn. Já, ríkisstjórnin lækkaði skattprósentuna með hægri hendinni en kom svo og lækkaði persónuafsláttinn með þeirri vinstri. Með þeirri hægri-vinstri-snú-sýndarmennsku tók hún til baka stóran hluta skattalækkunarinnar. Ef henni hefði verið umhugað um fátækt fólk hefði hún látið persónuafsláttinn í friði, hækkað hann og þá eingöngu fyrir þá tekjulægstu eins og henni bar að gera. Hvar á að fá peninga fyrir þá sárafátæku, spyr fjármálaráðherra. Hann spyr ekki þeirrar spurningar þegar hann dælir milljörðum króna til fyrirtækja sem greiða sér milljarða í arð. Þá milljarða ásamt þeim milljarða króna hækkunum sem auðlindaskattur gæti skilað ríkinu á nota til að útrýma fátækt. Þar er peningana að finna, hæstv. fjármálaráðherra.
Virðulegur forseti. Árið 2008 var okkur Íslendingum með sanni erfitt þegar íslensku bankarnir hrundu eins og spilaborgir. Bankar hrundu reyndar víðar en hér var fallið mikið vegna þess hversu stórt umfang bankanna var í íslensku efnahagslífi. Í kjölfarið tóku við miklir erfiðleikar, fyrst með pólitískum óstöðugleika en síðar með vinstri stjórninni. Ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur setti tvö meginmál á dagskrá, annars vegar niðurskurð og hins vegar Evrópusambandið. Ég tel að við höfum lært að báðar þessar aðgerðir voru rangar og óskynsamlegar sem leið út úr kreppunni. Nú hafa allir helstu sérfræðingar lagt til að ekki sé hægt að spara sig út úr Covid-kreppunni og að hlutverk hins opinbera í þessum kringumstæðum sé að spýta í með innviðafjárfestingum, lánum, stuðningi og jafnvel styrkjum. Það hefur núverandi ríkisstjórn gert og nýjasti samanburður AGS ber þess glöggt merki. Stóra málið er auðvitað að aðgerðirnar virki og það eru þær að gera. Það skýtur mjög skökku við að þingflokkur Viðreisnar leggi það nú til á síðustu metrum kjörtímabilsins að dusta rykið af gömlum tillögum Samfylkingarinnar, sem voru viðbragð við síðasta hruni, um að sækja um aðild að Evrópusambandinu og taka upp evruna. Sú tillaga gerði ekkert gagn þá en mikið ógagn. Hvernig dettur fólki í hug að sú leið komi að gagni nú? Engin góð rök hafa verið færð fyrir því að það að ganga í Evrópusambandið gagnist íslenskri þjóð fram yfir það fyrirkomulag sem við höfum í dag með EES-samningnum þar sem við njótum kosta innri markaðar en þurfum ekki að lifa með öllum ókostum skrifræðisbáknsins í Brussel.
Herra forseti. Fyrir síðasta sumar veitti ríkisstjórnin 500 millj. kr. styrk til sumarnáms fyrir atvinnulausa. Það var Covid-aðgerð, gott og verðugt framtak en framkvæmdin agaleg. Það er auðvitað hlutverk stjórnvalda að útfæra svona aðgerðir þannig að þær lágmarki samkeppnislegan skaða, en þess í stað varð beinlínis til samkeppnisskaðvaldur. Þessir ríkisstjórnarstyrkir fóru m.a. í að niðurgreiða verulega námskeið endurmenntunardeildar háskólanna sem haldin eru í beinni samkeppni við einkarekin fræðslufyrirtæki. Það er galið að stjórnvöld átti sig ekki á þeim skaða sem þau valda atvinnurekstri sem þegar er í nauðvörn vegna Covid-tengdra samkomutakmarkana. Í lok mars lagði ég inn fyrirspurn til menntamálaráðherra um það hvernig þessar 500 milljónir hefðu nýst, hvernig fjármagnið hefði skipst á milli háskólakennslu til eininga annars vegar og endur- og símenntunarstofnana háskólanna hins vegar. Ég spurði hvort þess hefði verið gætt að ríkisstuðningurinn yrði ekki nýttur til að niðurgreiða þjónustu sem er í beinni samkeppni við einkarekin fræðslufyrirtæki sem bjóða sambærileg námskeið, og hvort ríkisstyrkirnir hefðu verið bornir undir Eftirlitsstofnun EFTA, eins og gert er með aðra ríkisstyrki, t.d. ferðagjöf stjórnvalda. Og talandi um ferðagjöf. Af hverju var sú leið ekki farin? Menntagjöf, þar sem frjálst val viðskiptavina hefði jafnað út samkeppnisáhrif stuðningsins? Ég spurði reyndar ekki að því en ég geri það hér með. Svör hafa ekki borist frá menntamálaráðuneytinu og því er nærtækt að draga þá ályktun að þau liggi ekki fyrir enn. En það stoppar ekki ríkisstjórnina í að fara sömu leið í sumar. Breytingin er sú að styrkurinn er hækkaður úr 500 milljónum í 650 milljónir. Herra forseti. Báknið burt, segja einhverjir, og meintu það kannski einhvern tímann, en aðgerðum stjórnvalda hér væri betur lýst með orðunum: Báknið kjurt, einkarekstur burt.
Forseti. Mig langar að brydda upp á, ekki endilega nýmæli en taka upp mál sem er til umfjöllunar í þingnefnd. Það er stundum þannig að við erum með mál og tökum 1. umr. um þau, svo fara málin inn í þingnefnd og eru þar, ekkert er minnst á þau í þingsal fyrr en þau koma hingað aftur, nánast eins og við séum að læra fyrir próf. En ég vil hafa ákveðið símat í gangi og halda á lofti umræðunni um hið stóra þjóðþrifamál sem heitir hálendisþjóðgarður. Það er stórt og mikið mál sem er í stjórnarsáttmála og ríkisstjórnarflokkarnir þrír sammæltust um að klára á þessu kjörtímabili þegar þeir samþykktu stjórnarsáttmálann. Ýmsar athugasemdir hafa komið fram við málið eins og gerist og gengur með mál af þeirri stærðargráðu og við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd erum að setjast yfir þær í einhverri röð. Vonandi einhendum við okkur með öflugum hætti í umfjöllun um það sem fyrst en ýmislegt annað hefur borið á góma. Sem framsögumaður málsins hef ég haft þann hátt á að ég hef farið býsna víða, þó eins og sóttvarnatakmarkanir leyfa, heyrt í fólki og gert mér far um að heyra ekki síst í helstu gagnrýnendum málsins, heyra hvað þeir hafa við málið að athuga og sjá hvernig hægt er, og þá hvort, að ná saman um einhverja lausn sem við getum staðið samhuga á bak við. Ég er þeirrar skoðunar að vel sé hægt að gera það og ég hlakka til að taka efnismeiri umræðu um málið þegar það kemur frá hv. umhverfis- og samgöngunefnd.
Virðulegi forseti. Fram undan eru bæði sumardagurinn fyrsti og dagur umhverfisins. Þá er upplagt að staldra við og hugleiða leiðir til að draga úr sóun á auðlindum jarðar, leiðum til að auka nýtni og samvinnu í hringrásarhagkerfinu. Nú eru 50 ár síðan nytjaskógrækt hófst á Íslandi og í 30 ár hefur bændum í skógrækt fjölgað ár frá ári, bændum sem skuldbinda sig til að byggja upp auðlind og ráðstafa hluta af landi sínu undir skóg. Það sýnir sig að hér má rækta skóga til fjölþættra nytja. Fjármögnun uppbyggingar skógarauðlindarinnar hefur verið samfélagslegt verkefni að mestu þótt líkur séu á að atvinnulífið og einkaaðilar komi í vaxandi mæli að því, m.a. vegna kolefnisbindingar. Hvernig ætlum við að nota skógarauðlindina hjá bændum, skógræktarfélögum og í þjóðskógum? Það er flókið verkefni að koma af stað viðarnytjum og til að komast áfram fyrstu skrefin getur þurft hvata og það getur þurft að ryðja óvæntum hindrunum úr vegi. Tvær viðarvinnslur eru nú þegar starfandi á vegum einkaaðila á Austurlandi. Önnur leggur áherslu á vinnslu borðviðarplanka, klæðningu og vinnslu eldiviðar. Hin vinnslan framleiðir viðarköggla og viðarspæni og hráefnið er bæði endurunnið hreint timbur og grisjunarviður. Uppbyggingarsjóður Austurlands hefur stutt við áhugaverð þróunarverkefni þessara fyrirtækja, svo sem markaðssetningu á viðarperlum til húshitunar á köldum svæðum, sem er mjög áhugavert hringrásarverkefni. Viðarkyndistöð sem nýtir viðarkögglana hitar nú upp húseign Fljótsdalshrepps. Það er því ljóst að nú þegar eru til staðar möguleikar til að auka sjálfbærni einstakra byggða og þar með samfélagsins alls með þróun viðarnytja. Hvernig geta opinberir aðilar hvatt til þess? Hvert er hlutverk mismunandi ráðuneyta og stofnana eins og Skógræktarinnar í því verkefni?
Herra forseti. Sex punktar um slæma dýravernd á Íslandi: 1. Vissuð þið að á Íslandi má veiða 15 fuglategundir sem þó eru á skilgreindum hættulistum? Þar á meðal er hrafninn. Honum hefur fækkað mjög mikið en er samt réttdræpur allt árið. 2. Vissuð þið að á Íslandi eru nú starfrækt níu minkabú með einungis 30 störfum? Skiptir minkarækt því nær engu máli efnahagslega. Ræktun minka vegna skinns þeirra er hins vegar algjör tímaskekkja enda eru pelsar ekki nauðsynjavara. 3. Vissuð þið að Ísland er eitt af fáum Evrópuríkjum þar sem blóðmerahald hrossa er stundað? Hér er tekið blóð úr 5.000 fylfullum hryssum til að hægt sé að auka frjósemi svína. 4. Vissuð þið að Ísland er eitt af fáum ríkjum heims sem leyfir veiðar á næststærsta dýri jarðar, sem er langreyður? Hún er í útrýmingarhættu sé litið til heims-válista. 5. Vissuð þið að íslensk stjórnvöld hafa veitt heimild til veiða á selategundum, þar með talið á landsel sem er hér á landi í bráðri útrýmingarhættu? Til viðbótar hafa þúsundir sela drepist árlega hér sem meðafli í íslenskum netum. Að lokum: Vissuð þið að um 6.000–7.000 refir eru drepnir hér árlega? Væri ekki betra að bæta æðarkollubóndanum tjónið beint ef hann verður fyrir slíku í stað þess að stráfella þennan eina upprunalega landnema Íslands? Herra forseti. Í mínum huga á umhverfisvernd ekki bara að snúast um að vernda grjót og urð heldur einnig um að vernda hið fábreytilegt dýralíf Íslands. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Ég vil ekki bara vera þingmaður manna heldur einnig þingmaður dýra.
Virðulegi forseti. Veiran sér alltaf við okkur og sendir okkur fingurinn. Við þurfum að þétta raðirnar. Í gegnum þennan faraldur höfum við fylgt eftir ráðleggingum sóttvarnayfirvalda með eftirtektarverðum árangri og því er mikilvægt að sóttvarnalæknir hafi lagastoðir fyrir þeim aðgerðum sem hann telur mikilvægar til að tryggja líf og heilsu okkar. Það er okkar löggjafans að tryggja þessa lagastoð svo lengi sem við gætum meðalhófs. Það skiptir máli að fólk hér geti notið góðs af þeim góða árangri sem hefur náðst í sóttvörnum innan lands. Þegar við setjum lög eða endurskoðum lög er það byggt á ígrundaðri vinnu. Mat á áhrifum er mikilvægt í þeirri vinnu. Í kapphlaupi við veiruna verðum við að hlaupa samhliða henni og nýta okkur þá möguleika sem við höfum. Heimildin verður að vera til staðar því að við höfum svo skamman tíma til að bregðast við þeim aðstæðum sem koma upp. Frelsið er yndislegt og eitthvað hefur verið talað um mannréttindi í sóttvarnaaðgerðum. Vissulega verðum við að hafa þau að leiðarljósi við allar aðgerðir en við erum einmitt að verja mannréttindi með því að herða aðgerðir á landamærum. Hægt væri að draga úr sóttvörnum og samkomutakmörkunum innan lands og sérstaklega í réttum takti við bólusetningar líkt og nágrannar okkar í Grænlandi eru að gera. Í gegnum þennan faraldur höfum við fylgt eftir ráðleggingum sóttvarnayfirvalda með eftirtektarverðum árangri og því er mikilvægt að þetta verði gert. Þessi hógværð okkar, að grípa til sóttvarna á landamærum, er of dýr fyrir samfélagið. Því hef ég verið þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að skjóta lagastoð undir reglugerð um sóttvarnahúsin og skylda þá sem koma hingað til lands til að vera í sóttkví. Við þurfum að bregðast fljótt við. Við þurfum að hafa þessar lagastoðir tilbúnar. Því er einboðið að við verðum að vera samhliða ef ekki á undan þessari skelfilegu veiru. Við höfum ekki verið það hingað til.
Herra forseti. Við áttum okkur ekki alveg fyllilega á því þegar við erum börn hversu mikilvægur skólinn er fyrir framtíðina. Svo var alls ekki um þau orkumiklu börn sem voru að alast upp í Kópavogi þegar ég var krakki, þegar bærinn var á ofurspretti í uppbyggingu og fullorðna fólkið hamaðist við að sjá fyrir sér og sínum. Þarna var barnafjöldinn allsráðandi, síðasta barneignasprengjan að renna sitt skeið. Það er ekki fyrr en löngu síðar sem maður áttaði sig á mikilvægi skólagöngunnar og skildi að mennt er máttur og til lífsfyllingar. Það er í raun óskiljanlegt hvernig kennaranum mínum í barnaskóla, Auði Brynju Sigurðardóttur, tókst að tjónka við okkur krakkana, sem vorum alls ekki auðveld viðureignar, og vekja áhuga okkar á þjóðlegri menningu, sögu, náttúru og fjölmörgu öðru. Sagt hefur verið að kennari ætti að hafa hámarksáhrif og lágmarksvöld. Kennarar leggja mikilvægan grunn að framtíð barnanna okkar og þannig þjóðfélagsins í heild. Kennarastéttin hefur verið og er vel mönnuð og hefur mörgum afburðakennurum á að skipa. Kennarar í dag eru hlaðnir verkefnum, það eru fundir og skýrslugerðir ásamt oft miklum og erfiðum samskiptum við foreldra, sem skipta sér sífellt meira af innra starfi skólanna en áður. Kennarar leggja sig fram við mjög svo krefjandi aðstæður en eru ekki ofsælir af sínum kjörum. Annar þáttur í öllu samspil í skólastarfinu eru foreldrarnir. Ég get auðvitað ekki annað en minnst á ábyrgð þeirra, minna á skyldu foreldra að gefa sér tíma með börnum sínum þrátt fyrir miklar starfsannir. Aðstæður í skólakerfinu eru misjafnar og eru í ýmsu tilliti breyttar frá fyrri árum. Þar tala margir um að agaleysi í skólum sé orðið meira og of áberandi. Börnum sem hafa annað tungumál hefur fjölgað mikið og áskoranir með kennslu því orðnar svolítið aðrar en áður var. Við erum því í breyttu umhverfi, herra forseti, en við verðum samt að vera vel vakandi þegar við verðum þess vör að árangur af skólastarfi er á einhvern hátt ekki eins og við viljum helst hafa hann. Ég hef einmitt áhyggjur af árangrinum. Ég hef sérstakar áhyggjur af því hversu illa íslenskir grunnskólanemendur koma út í samanburði við börn í öðrum löndum. Í stuttu máli má segja að PISA-kannanir, sem mæla getu nemenda í fjölmörgum löndum, komi skelfilega út fyrir Ísland. Samkvæmt þeim eru íslenskir grunnskólanemendur í frjálsu falli í lesskilningi og hafa lækkað þar nær samfellt síðustu 20 árin og eru langt undir meðaltali OECD-landa. Tölurnar eru sláandi, herra forseti. Sömu sögu er að segja af stærðfræði og náttúrufræði. Árangurinn er að mestu aðeins niður á við og við erum í öllum greinum neðst Norðurlandanna. Þetta eitt og sér á að hringja viðvörunarbjöllum og kveikja rauð ljós í menntakerfinu. Því fagna ég að geta átt orðastað um stefnuna við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Eðlilegt er að spyrja beint út: Hringja bjöllur í ráðuneyti hæstv. menntamálaráðherra og loga rauð ljós í stofnunum hennar? Staða íslenskra drengja er háalvarleg. Meira en þriðjungur íslenskra drengja getur ekki lesið sér til gagns eftir grunnskólagöngu og staða þeirra versnar upp skólakerfið. Nú er svo komið að karlar eru rétt þriðjungur þeirra sem útskrifast með meistarapróf úr háskóla og kynjahlutföll í doktorsnámi eru körlum mjög í óhag. Eðlilegt er að spyrja: Hvað er að? Fyrir rúmum tveimur árum efndi ég til sérstakrar umræðu hér á Alþingi um stöðu drengja sem vakti verðskuldaða athygli. Ýmsir hafa sannarlega tekið undir áhyggjur mínar í þeim efnum og hefur mikil umræða skapast um stöðu drengja almennt, en kannski sérstaklega í skólakerfinu. Fyrir liggja órækar tölulegar upplýsingar um að staða drengja í skólum sé að ýmsu leyti fjarri því að vera fullnægjandi. Þær staðreyndir benda til að skólakerfið skorti úrræði til að mæta þörfum drengja þannig að þeir geti notið hæfileika sinna. Að þessu leyti höfum við ratað í miklar ógöngur og tafarlausra úrbóta er þörf. Viðurkenna verður þennan vanda, ekki aðeins í orði heldur líka í verki. Ýmsir hafa bent á að meðalnemandanum sé ekki nægilega sinnt í skólunum eins og kerfið er byggt upp í dag, þeir verði út undan, gleymist. Allur tíminn fari í erfiðustu nemendurna sem eru mest áberandi í hverjum bekk. Hvað með afburðanemendur? Fá þeir næga athygli og verkefni við hæfi? Hvar liggur vandinn í skólakerfinu? Þarf að leggja meiri áherslu á sérskóla og sérdeildir innan skólanna en nú er gert? Hvar bregðumst við? Þarf frekari sérfræðiaðstoð inn í skólana; sálfræðinga eða talmeinafræðinga? Er ekki sett nægilegt fjármagn inn í kerfið? Er þeim ekki nægilega vel varið? Árangurinn er lélegur. Búum við e.t.v. við stórlega laskað skólakerfi? Er skóli án aðgreiningar einungis hugmyndafræði eða er stefnan í raun framkvæmanleg? Er þessi stefna of dýru verði keypt?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem er mjög mikilvæg. Ég vil upplýsa hv. þingmann um að eitt af því sem við fórum í um leið og ég tók við þessu embætti var einmitt að skoða þennan mun, skoða hvað er að koma út úr alþjóðlegu PISA-könnuninni og reyna að komast til botns í því. Af hverju hafa hlutirnir þróast eins og þeir hafa verið að þróast? Í kringum árið 2000 voru íslenskir nemendur held ég númer tvö í lesskilningi og eitt í stærðfræði og við höfum auðvitað spurt okkur: Af hverju er þróunin svona? Það sem við gerðum og ég gerði strax var að hugsa: Hvernig eflum við menntakerfið? Eitt af því sem við sáum var að eftir að kennaranámið var lengt, sem ég held að hafi reyndar verið mjög góð breyting, voru ekki jafn margir sem sóttu um að fara á menntavísindasvið. Við hugsuðum: Ef við ætlum að efla menntakerfið þurfum við að auka eftirspurn eftir því að fara í kennslu og efla alla umgjörð í kringum kennara. Við fórum strax í þær umbætur og lögðum sérstaka áherslu á lesskilning, stærðfræði og náttúrugreinar. Við réðumst í aðgerðir til að fjölga kennaranemum og hver hefur árangurinn verið? Árangurinn er sá að eftirspurn eftir því að fara í nám á menntavísindasviði, bæði á menntavísindasvið Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri, hefur aukist um 153%, sem segir okkur að það er gríðarlegur meðbyr með því að efla menntakerfið. Við byrjum á því að stuðla að því að við fáum öflugt fólk til kennslu, nákvæmlega eins og hv. þingmaður nefndi hér í upphafi. Menntastefnan byggir einmitt á þessu. Hún byggir á því að við ætlum að hafa hér framúrskarandi menntun alla ævi og leggja grunninn að því að það sé mjög eftirsóknarvert að sinna kennslu á Íslandi. Sú aðgerð hefur heppnast mjög vel. Næst vil ég nefna að við höfum farið í margar umbótaaðgerðir og sérstaklega höfum við litið á stöðu drengja og farið í samstarfsverkefni til að efla áhuga þeirra á námi og skoða hvernig við styðjum betur við umgjörðina í tengslum við þá. Eitt af því sem við komumst að þegar við bárum saman til að mynda Finnland og íslenska menntakerfið var að Finnar leggja mikla áherslu á snemmbæran stuðning, þ.e. ef það koma vísbendingar um að aðstoða þurfi við lestur þá er gripið strax inn í, ekki á síðustu árum grunnskólans heldur fyrr. Þannig að eitt leiðarljósið í nýrri menntastefnu er snemmbær stuðningur og koma fyrr að málum. Þetta er það sem við erum að gera. Ég vil líka minna hv. þingmann á að síðustu niðurstöður PISA tóku mið af árangri í PISA-prófinu sem var tekið árið 2016. En um leið og ég kom í ráðuneytið settum við á laggirnar fagráð fyrir íslensku, fagráð fyrir stærðfræði og fagráð fyrir náttúrugreinar til þess að efla þær greinar, til að stuðla að því að árangurinn yrði betri. Ég er mjög bjartsýn á að mikið af þeim aðgerðum sem við höfum þegar farið í muni skila árangri, til að mynda að efla menntavísindasvið og auka áhugann. Við höfum sett hundruð milljóna í sértækar aðgerðir til að styðja við menntakerfið okkar. Við horfðum líka í átt til þess hvað Svíþjóð hefur verið að gera, en þar gekk nemendum ekki nægilega vel og Svíar fóru í að efla alla starfsþróun kennara. Það höfum við líka gert. Við erum að efla starfsþróun kennara er varðar stærðfræði, náttúrugreinar og svo líka lesskilning. Það verður mjög áhugavert að sjá hvað kemur út úr öllum þessum aðgerðum en ég er sannfærð um að þær eru allar til þess gerðar að efla menntakerfið okkar.
Herra forseti. Hugmyndin um skóla án aðgreiningar var innleidd í grunnskóla á grundvelli barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og Salamanca-yfirlýsingarinnar frá 1996. Hún gengur út á það að skóli skuli mæta sérhverju barni í námi og félagsstarfi óháð atgervi þess eða stöðu. Þetta var upphaflega sett inn í lög til að styrkja stöðu fatlaðra barna þannig að þau mættu sem best þroskast og dafna innan samfélagsins en ekki á jaðri þess. Þessi hugmyndafræði beinir ekki síður sjónum að kenningum um fjölgreind og þeirri staðreynd að sérhvert barn, strákur eða stelpa, fatlað eða ófatlað, innfætt eða aðflutt, er einstakt, hvert og eitt barn býr yfir hæfileikum og getu og þarf að fá tækifæri til að þroska hæfileika sína, hvort sem um er að ræða bóknám, vísindi, verknám eða listnám. Þessi hugsun hefur fært nýja sýn inn í skólastarf þar sem áhersla er á samstarf kennara og starfsfólks. Margir skólar hafa náð góðum árangri með fjölbreyttum og sveigjanlegum kennsluháttum sem hafa stuðlað að bættum starfsanda, bæði meðal nemenda og starfsfólks. Hins vegar hafa stjórnvöld beinlínis unnið gegn þessum markmiðum með ofuráherslu á bókleg samræmd próf þar sem allir skulu mældir með sömu mælistikunni. Þá skal steypa alla í sama mót, óháð styrkleika eða áhugasviði. Það hefur orðið til þess að skólar hafa veigrað sér við að víkja frá þeirri línu sem mun koma til prófs á kostnað frumleika, sveigjanleika, verknáms og listgreina. Ekki er nokkur vafi á að við þurfum að veita skólum meira svigrúm til að koma til móts við hvert og eitt barn. En fyrst og fremst þarf að veita kennurum svigrúm til að vinna eftir aðalnámskrá án þess að vera með hendur bundnar og fætur hlekkjaða.
Virðulegur forseti. Í reglugerð segir, með leyfi forseta: „Með skóla án aðgreiningar er átt við grunnskóla í heimabyggð eða nærumhverfi nemenda þar sem komið er til móts við náms- og félagslegar þarfir nemenda í almennu skólastarfi með manngildi, lýðræði og félagslegt réttlæti að leiðarljósi.“ Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, sem kallaði eftir þessari umræðu, veltir því upp hvort þetta sé bara hugmyndafræði og ekki framkvæmanlegt. Ég er á þeirri skoðun að þetta sé falleg og mikil hugmyndafræði. Hún er framkvæmanleg en til að framkvæma hana þurfum við að horfa til einstaklingsmiðaðs náms. Ef skólarnir eiga að taka á móti öllum með ólíkar þarfir verða kennarar og starfsfólk að hafa svigrúm til að sinna hverjum og einum einstaklingi út frá hæfni sinni. Hæstv. ráðherra kom áðan inn á snemmbæran stuðning og mikilvægi hans. Mig langar að taka þann punkt aðeins lengra. Ég held að við höfum á síðustu árum lagt of mikla áherslu á greiningar á alls konar færni, hæfni eða heftri getu að einhverju leyti. En við vitum kannski ekki alveg hvað við eigum að gera við allar þessar greiningar. Þess vegna held ég að það skref að veita stuðninginn samfara greiningunni skipti okkur mjög miklu máli. Virðulegur forseti. Ég verð líka að nota tækifærið, þar sem við erum að ræða svolítið um grunnskólana almennt, og nefna lesturinn. Mér finnst skjóta ótrúlega skökku við að árið 2021 séum við enn að horfa til hraðlestrar og mæla lestrarkunnáttu barna út frá fjölda atkvæða á mínútu þegar við vitum að stóra málið er lesskilningur barnanna okkar, að þau geti lesið sér bæði til gagns og gamans. Virðulegur forseti. Ég vil beina því til hæstv. ráðherra að við breytum þessum viðmiðum [[Forseti hringir.]]og horfum á lesskilning en ekki leshraða.
Herra forseti. Málshefjandi vék að PISA-prófunum í framsögu sinni. Mér heyrist við ekki vera sammála um gildi þeirra vegna þess að ég held að við ættum miklu frekar að velta því upp hvort stjórnvöld hafi undanfarin misseri lagt of mikla áherslu á mælanlegan námsárangur, hvort sem er í gegnum samræmd próf eða PISA-kannanirnar, en vanrækt á sama tíma aðra þætti sem eru skólasamfélaginu mikilvægir. Það er nefnilega oft þannig að líðan nemendanna þarf að vera í forgrunni og þá getur hefðbundinn námsárangur þurft að mæta afgangi. Sjáum fyrir okkur nemanda þar sem foreldrar, nemandi og kennarar eru sammála um að það skipti mestu að viðkomandi útskrifist með gott sjálfstraust og góðar minningar. Þá þarf einfaldlega að sveigja frá hefðbundnu námi til að ná þeim markmiðum. En það passar ekki inn í kassann sem PISA og samræmdu prófin setja kerfinu. Það er mikilvægt að við tökum umræðu um það hvort skóli án aðgreiningar sé bara stefnuyfirlýsing eða raunverulegt markmið fyrir menntakerfið og þá sérstaklega hvernig ráðuneytin geti tryggt að hugmyndafræðin nái fram að ganga án þess að yfirkeyra kennara og annað starfsfólk. Það getur nefnilega verið snúið fyrir skólakerfið að setja þarfir hvers og eins nemanda í forgrunn, hvort sem þau eru taugsegin, fötluð eða falla bara einfaldlega ekki inn í normið. En með því að gera það þá byggjum við upp skólakerfi sem er fyrir öll. Til þess þarf samvinnu, það þarf fjármagn, það þarf að hlusta á þau sem vinna í skólunum og það þarf að vera sveigjanleg frekar en að troða öllum í sama kassann.
Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að allt skólakerfið okkar sé án aðgreiningar og mikilvægt að hlúa sérstaklega að fyrsta lögbundna skólastiginu, grunnskólanum, því að þar eru mestu mótunarárin. Öll börn eiga rétt á menntun við hæfi og í nærumhverfi sínu þar sem það á við þannig að hver og einn geti komist til þroska. Til þess þarf fjölbreyttar aðferðir, viðfangsefni og aðstæður, og ég fullyrði að innan skólanna er af hálfu starfsfólks unnin gríðarlega góð vinna og leiðarljósið er að gera vel svo allir njóti sín. En það er líka mikilvægt að jafna aðgengi skóla að tækjabúnaði og styðja þannig við nám og starf í skólasamfélaginu, sem er í sífelldri þróun. Skóli án aðgreiningar grundvallast á hugmyndafræði mannréttinda, samfélagslegrar þátttöku og lýðræðis. Sú hugmyndafræði er hluti af þeim samfélagslegu réttindum að tilheyra og vera metinn í því samfélagi sem einstaklingurinn er hluti af og þeim rétti að fá að vera þátttakandi í margbreytilegu samfélagi. Þetta sagði ég í sérstakri umræðu um sama efni árið 2014. Í skólakerfi sem byggir á þessari hugmyndafræði er mikilvægt að öllum sé mætt á þeirra grundvelli, hvort sem um er að ræða nemendur með hvers konar greiningar eða nemendur sem bera af í námi. Hvert barn á að styrkja í námi. Þannig er hægt að hafa í sama bekknum barn með ADHD, barn með fötlun og svo afreksnemanda, auk hóps af nemendum sem við getum kallað meðalnemendur. Lykillinn er að þörfum allra nemendanna sé mætt. Það er hægt að gera með ýmsum öðrum hætti en að aðgreina börn í skólum eða bekkjum eftir hæfni, eins og var gert mjög lengi. Það að aðgreina nemendur eftir hæfni getur haft neikvæð áhrif á sjálfsmat nemenda, en það er líka mikilvægt að við munum að það er lykilatriði að styðja við afburðanemendur þannig að þeir meðtaki það sem þarf til að sinna náminu og njóti sín, t.d. svo að nemendur lendi ekki á vegg þegar þeir koma á framhalds- og háskólastig. Skóli án aðgreiningar þýðir ekki að ekki eigi að gera neinn greinarmun á þörfum og væntingum nemenda til náms heldur snýst hugmyndafræðin, og þar af leiðandi stefnan sem unnið er eftir, um að öll börn eigi jafnan rétt til náms.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir að hefja þessa umræðu. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að við mættum enn oftar ræða menntun og málefni henni tengd, bæði í almennri pólitík og í þjóðmálaumræðunni. Hagsmunirnir að baki og mikilvægið um alla framtíð er um fáa málaflokka jafn augljóst. Skóli án aðgreiningar er í mínum huga mikilvæg stefna og svarið við því hvort hún sé framkvæmanleg er já. Leiðarstefið er: Jafn réttur allra til menntunar á eigin forsendum. Ég velti því hins vegar stundum fyrir mér hvernig stefnan um skóla án aðgreiningar rímar í öllum tilvikum við stefnu stjórnvalda að þessu leyti, og ég átta mig vitaskuld því að það er flókið og vandasamt viðfangsefni. En rammi skólastarfs í dag miðast t.d. við viðmiðunarstundaskrá. Við þekkjum hvað það þýðir, það eru fyrir fram ákveðið margir tímar í hverju fagi fyrir sig, sem þýðir í reynd að stefnan er í grófum dráttum að eitt eigi yfir alla að ganga. Fram undan eru breytingar á þessari stundaskrá og ég veit til þess að eitthvað er um að kennarar hafi áhyggjur af því að með þeim breytingum verði sveigjanleikinn í kerfinu minni en í dag og frelsi og svigrúm skólanna minna til að útfæra skipulag skólastarfsins. En þegar við tölum um skóla án aðgreiningar hlýtur okkur að vera ljóst að hver nemandi er einstakur og hefur sínar þarfir. Þess vegna þurfa skólarnir svigrúm, og jafnvel aukið svigrúm að þessu leyti, og frelsi til að skipuleggja skólastarfið til að mæta þörfum ólíkra nemenda. Skólakerfið má ekki vera svo þungt í vöfum að skólarnir nái ekki bregðast við mismunandi þörfum einstaklinganna. Það verður vitaskuld að vera hægt að mæla stöðu og árangur og við þurfum viðmið og kvarða þannig að þetta er alltaf einhver jafnvægislist á milli þess að smíða ramma og að smíða sveigjanleika. [[Forseti hringir.]] En ég velti því fyrir mér núna, með breytingum á viðmiðunarstundaskrá skólanna, þegar umgjörðin verður enn þá fastari en nú er, hvort það sé besta leiðin til að ná fram hugmyndafræðinni um skóla án aðgreiningar.
Virðulegur forseti. Skóli án aðgreiningar er hugtak sem gjarnan er notað yfir hugmyndafræði sem miðar að því að forðast handahófskennda aðgreiningu einstakra nemenda frá jafnöldrum sínum og jafnvel að tryggja að þeir fái þjónustu í skólunum sem þeir myndu ganga í ef þeir tilheyrðu hinum breiða hópi normalnemenda. Það er jákvætt að skipuleggja skólastarfið þannig að nemendum sé ekki mismunað eftir námsþörfum. Við munum öll þá fordóma sem fylgdu gamla kerfinu. Börn voru uppnefnd og skilin út undan vegna námsörðugleika. Það vill enginn snúa aftur í það kerfi. Ég get ekki séð að stefna um skóla án aðgreiningar valdi lestrarvanda barna eða að breytingar á þeirri stefnu muni leysa þann vanda. Vandann þarf að leysa með aukinni áherslu á lestrarkennslu, samvinnu foreldra og kennara um lestrarnám og með því að tryggja nægilegt fjármagn til grunnskólastigsins svo sinna megi sérþörfum nemenda með víðtækari hætti. Lesblinda, skrifblinda, ADHD, talmein og fleira hefur ekkert með gáfur að gera. Þvert á móti hefur það sýnt sig að þeir sem eru háðir þessum annmörkum eru yfirleitt með hærri gáfnavísitölu og greindari. En hvar liggur vandamálið? Jú, það liggur í biðlistunum. Biðlistar til að komast á biðlista eftir greiningu eða aðstoð. Það er ömurlegt kerfi að við skulum vera með hundruð barna á biðlista til að reyna að leysa úr þeirra vanda og þau þurfa kannski að vera á biðlista í tvö, þrjú ár, tveggja ára eða fjögurra ára börn og börn sem eru komin á skólaaldur. Það segir sig sjálft að með því að setja barn á slíka biðlista erum við að valda því gífurlegu tjóni. Ég kem að því í seinni ræðu minni.
Hæstv. forseti. Ég er búinn að renna í gegnum það í huganum hversu mikið hefur breyst frá því að sá sem hér stendur sat á skólabekk í barnaskóla. Hlutirnir voru í mínum huga einhvern veginn mun einfaldarari. Það var bara skipt í A- og B-bekk, þeir sem komust yfir einhver mörk að mati skólastjórnenda voru settir í A en hinir í B. Þarna réðust örlög margra til framtíðar ef við horfum til dæmis til lesblindu sem kannski var litið á sem part af slakri greind. Ekki var litið á hana sem lesblindu heldur gat viðkomandi bara ekki lesið með góðu móti og þá var hann settur í B-bekk. En mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan og gríðarlegar framfarir orðið. Því ber að fagna. En við erum samt enn þá og munum í framtíðinni vera að glíma við hvað við getum gert betur. Hér hefur verið talað um PISA-rannsókn og lesskilning. Þar hefur komið fram að Finnar standa mjög framarlega í þessum málum enda hafa þeir sett í þau gríðarlega orku, mótað sér stefnu og gengið í málin af myndarskap, miklu fjármagni og slíku. Þeir hafa sýnt það í „praxís“ að þeir standa mjög framarlega. Hér heima hafa verið gerðar margar breytingar til góðs og hugmyndir hafa verið settar fram en þeim hefur yfirleitt ekki fylgt fjármagn. Það veldur of miklu álagi á kennara og starfsfólk í skólum sem fyrir er. Kulnun í starfi er allt of algeng hjá skólafólki vegna of mikils álags. Verið er að breyta kerfinu til betri vegar en fjármagn vantar svo að hægt sé að fjölga starfsfólki í skólum.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir að hefja þessa umræðu. Hæstv. ráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, fór í ræðu sinni ágætlega yfir þau forgangsverkefni sem hún setti af stað þegar hún tók við ráðuneytinu og aðgerðir og árangur þeirra. Hún tók fram að sérstaklega hefði verið horft til Finnlands og einnig Svíþjóðar varðandi ákveðna hluti. Sú sem hér stendur á sæti í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og við höfum nýlega afgreitt þingsályktun frá ráðherra um menntastefnu sem nokkrir hafa nú þegar nefnt. Það var mjög fróðlegt að rýna það mál og margt af því sem hv. þingmenn hafa sagt hér í dag get ég tekið undir, t.d. varðandi áherslur okkar hingað til á leshraða. Auðvitað ætti áherslan að vera á lesskilninginn, ég er sammála því, og kannski einnig á aukinn sveigjanleika skólastjórnenda til að koma til móts við ólíkar þarfir nemenda vegna þess að við erum öll sammála því að það þurfi að koma til móts við þennan fjölbreytta hóp sem við jú erum, bæði börn og fullorðnir, þannig að markmiðum skólastarfsins sé náð. Mig langar sérstaklega að nefna þrjú atriði. Ég sé að tíminn er náttúrlega að renna frá mér. Fyrst varðandi þroskaprófin. Það kom fram hjá nefndinni að þroskapróf hafa ekki verið uppfærð og endurnýjuð með tilliti til nýrrar þekkingar um langa hríð. Það er vöntun á þroskaprófum en þau eru grundvöllur þess að hægt sé að meta hvers konar stuðning nemendur þurfa að fá á fyrri stigum. Þetta skarast auðvitað við þennan snemmtæka stuðningi sem við leggjum áherslu á. Einnig hvað varðar námsgögn, endurnýjun og uppfærslu námsgagna, við gætum gert betur þar, t.d. í stafrænni útgáfu námsgagna.
Virðulegi forseti. Sú var tíð að í skólakerfinu var börnunum skipt í tossa og bossa. Ég held að enginn sakni þeirra tíma. Sú meginhugsun liggur að baki skóla án aðgreiningar að sérhvert barn sé sérstakt og búi yfir sérstökum eiginleikum sem þurfi að laða fram og rækta svo að viðkomandi nái að vaxa upp sem sá einstaklingur sem öll efni standa til að hann eða hún geti orðið. Það er stórt og mikið verkefni og auðvitað tekst misjafnlega til eftir efnum og aðstæðum. En það er hugsunin vegna þess að það eru réttindi hvers barns og ekki bara réttindi hvers barns heldur lögbundin réttindi hvers barns eins og þau eru skilgreind í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Þátttaka fatlaðra barna á sínum forsendum, eftir því sem hentar best hverju barni í starfi og leik með öðrum börnum en ekki bara úti í sínu horni, er ekki bara þroskavænleg fyrir viðkomandi börn heldur er fátt hollara börnum en að kynnast fjölbreytileika mannlífsins, læra að takast á við hann, lifa í honum og læra að eiga í samskiptum við ólíka einstaklinga með ólíkar þarfir. Það er hins vegar annað mál hvernig okkur gengur að veita börnum okkar þá menntun sem þau eiga rétt á og er forsenda þess að hér sé gott samfélag. Samræmd próf eru ekki góð hugmynd vegna þess einfaldlega að börn eru ekki samræmd.
Virðulegur forseti. Hér erum við í stórri og mikilvægri umræðu um skólakerfið og stöðu mismunandi hópa og aðstæður mismunandi hópa þar innan. Skóli án aðgreiningar, það er kannski ekki réttnefni yfir alla þessa hópa, en það má segja að það sem þessir hópar eiga ávallt sameiginlegt og má ræða út frá skóla án aðgreiningar, að þetta snýst svolítið um að það sé val og það sé jafnrétti til náms og aðstæðna. Skóli án aðgreiningar á því fullkomlega rétt á sér til að tryggja þetta jafnrétti þannig að ef viðkomandi nemandi sér sínum hag best borgið í skóla án aðgreiningar á hann vissulega að hafa val um það til þess að nýta styrkleika sína, búa við þessa félagslegu blöndun og það er líka gott og þroskandi fyrir aðra nemendur að upplifa fjölbreytileikann og annað slíkt. En það er mikilvægt að sérskólar séu líka val á sömu forsendum, þannig að það getur hentað öðrum börnum mun betur að vera í sérskóla og þannig uni þau hag sínum best, þannig að aðstandendur og börn þurfa að hafa þetta val: Hvað hentar hverjum best hverju sinni. En þetta þarf líka að vera fyrir aðra hópa sem nefndir eru í þessari umræðu; unga drengi, meðalnemendurna, innflytjendur og annað slíkt. Það þarf svolítið að vinna t.d. út frá áhugasviði hvers og eins, út frá styrkleikum hvers og eins, ekki steypa öllum í sama formið til þess að hver og einn fái notið sín í náminu og fái að fara í gegnum námið og upplifa það á sem bestan hátt og ná sem bestum árangri.
Herra forseti. Við höfum í umræðunni hérna farið yfir víðari þætti margbreytileikans, margbreytileika sem er auðvitað til staðar í skólasamfélaginu eins og annars staðar í samfélaginu. Hv. málshefjandi vék t.d. að stöðu drengja í skólakerfinu. Það er mikilvægt að ræða ólíka stöðu kynjanna því að við viljum að öll kyn upplifi sig vel í skólakerfinu. Þar mætti líka nefna líðan stúlkna í skólum. Hún er verri en drengja, mögulega vegna þess að þær eru að brenna út við að reyna að passa inn í kerfi sem ekki hentar þörfum þeirra. Svo má ekki gleyma hinsegin börnunum og trans börnunum okkar sem glíma oft við mikla vanlíðan í skólanum. Síðan mætti nefna börn sem eiga önnur eða fleiri móðurmál en íslensku. Það þarf að auka aðstoð við skólakerfið til að börn geti þroskast í eigin móðurmáli samhliða íslenskunni. Í ljósi þess að menntamálaráðuneytið fór fyrir skemmstu í sérstakt átak til að fjölga körlum í kennaranámi til að drengir ættu fleiri fyrirmyndir mætti velta upp spurningunni: Hvað með átak í að fjölga kennaranemum með annað móðurmál og gera þeim kleift að jafnvel vinna á því móðurmáli innan skólakerfisins með börnum sem eiga það móðurmál með þeim? Það er með alla þessa þætti margbreytileikans að skólarnir þurfa fleira fólk og aukið fjármagn til að hlúa að þeim. Óháð kyni, greiningum eða móðurmáli nemenda þurfa kennarar og stjórnendur að fá tækifæri til að búa til umhverfi þar sem öll geta þrifist og þroskast á eigin forsendum í samræmi við áhuga og getu.
Virðulegur forseti. Eins og hér hefur komið fram sýna greiningar að sumum drengjum gengur verr í námi hér og reyndar er sagan svipuð víða um Vesturlönd, en eins og hér var réttilega sagt fyrir augnabliki á þetta líka við um stelpur. Þær glíma við margs konar vanda, og allir hinir, og ekki síst þeir nemendur sem eiga ekki íslensku sem fyrsta tungumál, þeir eiga oft erfitt uppdráttar, og svo sá hópur sem býr við fötlun eða skerðingar af ýmsum toga. Ég er sammála þeirri nálgun að lesa sér til gagns. Það er það allra mikilvægasta fyrir okkur öll. Það er vert að minnast þess að partur af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks fjallar einmitt um að fólk hafi sama aðgang að öllum skólastigum án aðgreiningar. Tilgangurinn er m.a. að auka virðingu fyrir fjölbreytileika mannlífsins og tryggja mannréttindi allra til þess að geta þroskað sig og að sköpun þeirra og hæfileikar fái notið sín. En til þess þarf að auka stuðning innan kerfisins og auka fjölbreytni, sérstaklega fyrir fatlaða nemendur, ekki síst þegar framhaldsskólanámi lýkur. En svo þurfum við líka að hafa val, t.d. um sérskóla þar sem ekki þrífast allir innan hefðbundins grunnskóla, ef hægt er að nota það orð, og þurfa sértækan stuðning. En að öllu sögðu finnst mér mikilvægt í þessu samhengi að hafa samráð við samtök fatlaðs fólks um það hvernig við gerum kerfið enn betra. Við megum ekki gleyma því að þessi ákvæði urðu ekki til í tómarúmi heldur eru niðurstaða víðtækrar umræðu sem leiddi til þess að skóli án aðgreiningar er ekki síst mikilvægt hagsmunamál fyrir fólk með fötlun. Virðulegi forseti. Mikið af þeim rökum sem eru notuð gegn skóla án aðgreiningar gerir ráð fyrir að bekkjakerfi hafi neikvæð áhrif í þessu samhengi. Í því samhengi eru mýmörg dæmi þess að nemendur velji sér framhaldsskóla eftir því hvort þar er bekkjakerfi eða áfangakerfi enda hentar ekki eitt öllum. Kerfið okkar er ágætt og við eigum heilmikið í handraðanum og þurfum ekki að byrja frá grunni. En það er margt sem við þurfum að byggja undir og gera enn betur. Allt skólastarf er og á að vera í stöðugri endurskoðun og þróun [[Forseti hringir.]]sem á að fara fram á faglegum grunni þannig að ávallt sé litið til allra þátta og ákvarðanir teknar á grunni núverandi aðstæðna og framtíðarsýnar. En, virðulegi forseti, endanlegt markmið okkar á alltaf að vera að við búum, lærum og störfum saman í samfélagi án aðgreiningar.
Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að skipuleggja eigi menntakerfið okkar með traust til kennara og skólastjórnenda að leiðarljósi, að við sköpum þessu fagfólki góðan ramma og trausta umgjörð en með svigrúmi og frelsi til að beita fagþekkingu sinni. Skólastjórnendur og kennarar hafa notað þetta frelsi til að skapa námsumhverfi sem hentar nemendum þeirra. Þetta fólk er í návígi við nemendur og þekkir þarfirnar en þekkir um leið hvar hæfileikarnir liggja. Nemendahóparnir eru auðvitað bæði fjölbreyttir innan hvers skóla og á milli skóla. Skólarnir þurfa þess vegna að hafa svigrúm til að bregðast við því til að geta þjónað nemendum sem best og stuðlað að því að þeir blómstri. Við viljum stöðugleika í menntakerfið okkar og ákveðna festu en um leið ákveðið frelsi. Í þessari umræðu um skóla án aðgreiningar myndi ég fara í þá átt að benda á þann stækkandi hóp nemenda sem á íslensku sem annað tungumál. Í umræðu um menntastefnu menntamálaráðherra til 2030 var bent á að í kaflanum um jöfn tækifæri fyrir alla vantaði að forma skýrt með hvaða hætti það væri gert að tryggja jöfn tækifæri fyrir nemendur af erlendum uppruna og nemendur sem hafa íslensku sem annað tungumál og hvernig við gætum stuðlað að jöfnum tækifærum og læsi, t.d. hjá þessum hópi barna. Skólinn okkar ætti að vera í því hlutverki að veita tækifæri og vinna gegn aðgreiningu með því að tryggja börnum aðgengi og þátttöku í samfélaginu í gegnum tungumálið. Við erum að ganga í gegnum miklar samfélagslegar breytingar. Ég vil aftur nefna það sem ég kom inn á í fyrri ræðu minni, að endurskoðun á viðmiðunarstundaskrá þurfi að endurspegla þær breytingar. [[Forseti hringir.]]Þar verður að líta til allra þeirra færniþátta [[Forseti hringir.]]sem kallað er eftir og þess að við hugsum vítt til að allir rúmist innan rammans.
Virðulegur forseti. Síðasta PISA-könnun sýndi fram á að þriðjungur 15 ára drengja nær ekki grunnhæfni í lesskilningi. Hlutfallið er lægra hjá stúlkum, 18,7%, en er þó langt frá því að teljast gott. Það er mikilvægt að taka á lestrarvanda nemenda á grunnskólastigi og þá sérstaklega hjá drengjum. Eflaust má rekja lestrarvanda íslenskra barna að hluta til til breyttra aðstæðna, tækninýjunga og aukins aðgengis barna að hljóð- og myndefni frá unga aldri, oftast á erlendu tungumáli. Þetta á þó ekki að koma í veg fyrir að við getum náð sambærilegum árangri og nágrannaþjóðirnar þegar kemur að lestrarhæfni. Hver er ávinningurinn? Hjá þeim sem lenda í einelti í skóla og ná ekki lesskilningi eða lestrarfærni eða geta lesið sér til gagns sjáum við afleiðingarnar, því miður. Afleiðingarnar eru brotin sjálfsmynd. Skólasálfræðingar og talmeinafræðingar og biðlistar. Staðan í dag í ADHD-greiningu og öðru er sú að þeir sem hafa fjármuni komast fram fyrir listann. 600 börn á biðlista hjá talmeinafræðingum, hundruð barna á bið eftir að komast á biðlista vegna greiningar. Afleiðingarnar í framtíðinni eru þær að þessir einstaklingar, brotnir einstaklingar, lenda á kerfinu, verða öryrkjar, verða háðir áfengi, vímuefnum. Við þurfum ekki annað en að átta okkur á því hversu margir einstaklingar, drengir sérstaklega, eru í fangelsum til að sjá hvaða afleiðingar það hefur að flosna upp úr skólakerfinu og hefur haft. Þess vegna eigum við að einbeita okkur að því að taka á þessum vanda vegna þess að ávinningur þessara einstaklinga er gífurlega mikill en líka þjóðfélagsins í heild sinni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum sem tóku til máls í umræðunni. Þar kom margt athyglisvert fram. Sumir eru t.d. á móti mælingum á árangri, á móti prófum, og vilja líklega bara fljóta áfram í stefnuleysi. En það þarf að sönnu mikinn kjark til að gagnrýna skólakerfið okkar og beita sér fyrir endurskoðun og hæstv. ráðherra þarf ekki síður mikinn kjark til að viðurkenna að við séum á rangri leið. Árangurinn er lélegur. Nemendur eru ekki verr gefnir en fyrir áratugum síðan. Kennarar eru ekkert minna færir um að kenna en áður, líklega bara færari og er ég þar sammála hæstv. ráðherra. Kannski þarf frekar að auka virðingu fyrir kennarastarfinu, en stærsti þátturinn þar er auðvitað launin og launakjörin. Þess vegna þarf ekki að koma á óvart að margir telji að eitthvað sé að kerfinu sem við vinnum eftir, hvernig við höldum utan um málin og hvernig skólakerfið er skipulagt. Auðvitað eru gífurlegir fjármunir settir í menntakerfið, herra forseti, sem og tími og orka nemenda, kennara, foreldra og allra þeirra sem vinna í því. Þess vegna þurfum við að krefjast árangurs og ef hann kemur ekki í ljós þurfum við að snúa af rangri braut. Í Vestmannaeyjum er mjög áhugavert verkefni farið af stað sem ber nafnið Kveikjum neistann þar sem er reynt að snúa þessari þróun við og kveikja námsneista meðal barna, hafa ástríðutíma, leggja meiri áherslu á hreyfingu og taka læsi alvarlega. Starfið er byggt á þróunar- og rannsóknarverkefnum eftir bestu vísindum. En það má líka fara aðrar leiðir, herra forseti. Ég nefndi í fyrri ræðu að hugsanlega ætti að leggja meiri áherslu á sérskóla og sérdeildir innan skólanna. Það er ekki í andstöðu við stefnu um skóla án aðgreiningar að fara þá leið.
Virðulegur forseti. Íslenska menntakerfið starfar eftir hugmyndafræðinni um menntun án aðgreiningar eða menntun fyrir alla. Eins og hv. þingmenn gera sér grein fyrir var sú stefna lögfest hér á landi og að mínu mati er hún vel framkvæmanleg. Það er mjög brýnt að við hlúum að öllum börnum og veitum jöfn tækifæri. Við vitum að við þurfum að fara í meiri stuðning fyrr í skólakerfinu og þess vegna hefur sú vinna sem við höfum verið að vinna síðustu misseri falist í að einblína á að grípa börnin fyrr og efla alla umgjörð í kringum kennara. Hvernig hefur okkur miðað áfram? Okkur hefur miðað býsna vel vegna þess að eitt af því sem við sjáum er að íslenskum börnum líður mjög vel í skólakerfinu. Það skilur okkur til að mynda að frá mörgum öðrum menntakerfum, að börnunum okkar líður vel. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að ef barni líður vel þá aukum við líkurnar á því að barnið finni sig og að það velji sér nám við hæfi og hafi sjálfstraust til þess. Þannig að ég tel að við séum á réttri leið þegar við segjum að við viljum menntun fyrir alla og við séum ekki með aðgreiningar hvað það varðar. Við þurfum hins vegar alltaf að hafa möguleikann á því að leita að þeirri sérkennslu sem er við hæfi og hlúa endalaust að menntakerfinu vegna þess að það er þannig að þeim þjóðum sem fjárfesta í menntun mun vegna betur. Ég held líka að á þessum Covid-tímum sé það besta sem við gerum að fjárfesta í menntakerfinu.
Herra forseti. Ég klóra mér örlítið í kollinum yfir því að tækifærið hafi ekki verið notað til að setja strax á dagskrá frumvarp Samfylkingarinnar um breytingar á sóttvarnalögum og láta reyna á það hvort málið gæti komist áfram. Það hefði verið hægt að koma því sem fyrst í nefnd eftir að mælt hefði verið fyrir því, ef því hefði yfirleitt verið hleypt á dagskrá. Nú veit ég ekki hvort forseti hefur einhvern pata af því að ríkisstjórnin áformi einhvers konar tvíburafrumvarp sem kynnt verður á blaðamannafundi í Hörpu á eftir, guð láti gott á vita. Vonandi er það svo vegna þess að nú erum við í þeim aðstæðum að við megum engan tíma missa, hver klukkutími skiptir máli í því að við tökum ákvörðun um þau skref sem eru nauðsynleg fyrir þessa þjóð.
Virðulegur forseti. Það gleður mig mjög að þetta góða mál sé loksins komið á þennan stað og mér sýnist að allir hér séu á græna takkanum. Það hefur verið mikil samstaða innan þingsins meðan við höfum verið að vinna þetta ágæta mál. Kærar þakkir, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, fyrir framgöngu þína. En ég reikna með því að einn þingmaður í þessum sal sé sérstaklega ánægður, hv. þm. Willum Þór Þórsson, sem er upphafsmaður að þessu máli hér síðan 2013.