Til svara eru: forsætisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Í umræðu um fjármálaáætlun í síðustu viku spurði ég hæstv. forsætisráðherra um stöðu atvinnulausra og ráðherra svaraði mörgu mjög skýrt, m.a. hvað hefði verið gert, nefndi hækkun bóta 2018 og lengingu tekjutengdra bóta. Enn eru samt sem áður a.m.k. 1.200 manns á grunnatvinnuleysisbótum og ekki stendur til að hækka þær samkvæmt fjárlögum. Þar sem hæstv. ráðherra svaraði ekki meginspurningu minni fyrir viku, freista ég þess nú að einfalda fyrirspurn mína: Hvaða helstu rök sér hæstv. forsætisráðherra gegn því að hækka grunnatvinnuleysisbætur við núverandi aðstæður?
Herra forseti. Hv. þingmaður spurði mig í síðustu viku og bað mig um að fara yfir helstu rök gegn hækkun atvinnuleysisbóta, sem ég hef ekki tjáð mig um hingað til að séu nein afgerandi rök gegn, þannig að mér fannst það satt að segja kúnstug spurning. Hins vegar hef ég sagt að núna þurfi að skoða það í heildarsamhengi hlutanna. Hv. þingmaður hafði það réttilega eftir mér að við fórum strax í það verkefni að hækka atvinnuleysisbætur því að þær voru orðnar mjög fjarri lágmarkslaunum. Þær væru u.þ.b. 235.000 kr. ef þær hefðu ekki verið hækkaðar 2018, sem var staðan þá. Þær eru núna u.þ.b. 290.000 kr. Það sem ég hef hins vegar lagt áherslu á er að við ræðum í þessu heildarsamhengi hverju tryggingagjaldið á að standa undir. Hér hafa margir þingmenn lagt áherslu á að lækka tryggingagjald eða jafnvel fella það niður. Þær hugmyndir hafa komið fram. Mér hefur fundist mjög mikilvægt, ef við ræðum upphæð atvinnuleysisbóta, að við ræðum það í samhengi við tryggingagjaldið, hvaða áherslur við viljum leggja, undir hverju það á að standa, og sömuleiðis að við ræðum það í samhengi við bætur almannatrygginga. Þá er ég að vitna til örorkulífeyris og ellilífeyris. Hvaða samhengi á að vera milli upphæðar atvinnuleysisbóta annars vegar og þeirra upphæða hins vegar? Að því sögðu hef ég hvorki útilokað að upphæð atvinnuleysisbóta verði tekin til endurskoðunar né heldur upphæðir almannatrygginga, þannig að ég veit eiginlega ekki af hverju hv. þingmaður er að biðja mig um að fara með sérstök rök gegn hækkun atvinnuleysisbóta. Kannski getur hann útskýrt af hverju hann er svona spenntur fyrir því að heyra það í síðari fyrirspurn.
Herra forseti. Rökin eru þau að ekki er gert ráð fyrir þessum hækkunum í fjárlögum eða í fjármálaáætlun. Hæstv. fjármálaráðherra hefur komið með sín rök fyrir því og því finnst mér við eiga inni svar frá hæstv. forsætisráðherra af hverju þetta er ekki gert. Það er eins og ríkisstjórnin geri sér ekki almennilega grein fyrir ástandinu sem við erum stödd í. Fjöldaatvinnuleysi er sóun sem við höfum ekki efni á, en samt sem áður er leið ríkisstjórnarinnar að gera ráð fyrir einu prósentustigi í lækkun á atvinnuleysi á næsta ári. Samfylkingin hefur kynnt ábyrgu leiðina. Ég vona að hæstv. forsætisráðherra gefi sér tíma til að kynna sér hana. Ég skil hana eftir hér á borðinu og það væri gaman að fá viðbrögð hæstv. ráðherra við henni.
Forseti biður hv. þingmenn um að snerta ekki mikið á sömu hlutunum og ekki á ræðupúltinu.
Herra forseti. Ég mun spritta mig og taka svo þennan bækling frá hv. þingmanni. Nú er ég ekki búin að lúslesa bæklinginn sem hv. þingmaður skildi hér eftir en ég hef hins vegar hlustað eftir því hvað hann og flokkur hans hafa sagt. Ég les það og skil það þannig að þær áherslur séu ekki fjarri áherslum ríkisstjórnarinnar, þ.e. stóra verkefnið snýst um það hvernig við getum unnið bug á atvinnuleysi, hvernig við getum tryggt að atvinnuleysi verði hér ekki viðvarandi samfélagsmein, hvernig við getum tryggt að fólk festist ekki í atvinnuleysi til langs tíma. Það kann vel að vera að Samfylkingin segi: Við viljum setja enn meira í opinbera fjárfestingu en ríkisstjórnin. En ég verð ekki vör við neinn grundvallarágreining. Það er það sem er skylda stjórnvalda að gera núna, að efla opinbera fjárfestingu, að nýta leiðir til að efla fjárfestingu annars staðar í kerfinu, líka hjá einkaaðilum, eins og ríkisstjórnin hefur boðað að hún muni gera í þágu grænna markmiða. Og auðvitað að verja opinbera kerfið þannig að við séum líka að verja störf, en ekki síður þá mikilvægu þjónustu sem þar er veitt fyrir allan almenning.
Herra forseti. Umræður um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar í síðustu viku lituðust óneitanlega af Covid-ástandinu. Ekki er ástæða til að draga fjöður yfir það að verkefni stjórnvalda er risastórt. Það er samt erfitt að finna hversu margir upplifa nagandi óvissu, skort á upplýsingagjöf og takmarkaðar bjargir. Með það í huga að ég veit að hæstv. forsætisráðherra vill hafa bæði sanngirni og réttlæti að leiðarljósi í þessari vinnu spyr ég um fyrirkomulag framlengingar á tekjutengingu atvinnuleysisbóta. Ég spyr um ástæður þess að þeir sem misstu vinnuna vegna faraldursins strax í mars njóta ekki þeirra bjarga sem ríkisstjórnin ákvað í lok ágúst, þ.e. að framlengja tekjutengdar atvinnuleysisbætur um aðra þrjá mánuði. Breytingin, sem hefur verið kallað eftir töluvert lengi, var kynnt í lok ágúst, tók gildi 1. september og á aðeins við um þá einstaklinga sem þá voru enn á þessu tekjutengda tímabili og þá sem komu í framhaldinu. Þetta er mál sem tengist því sem töluvert hefur verið varað við hér og það er hættan á því að taka lítil skref. Ég nota orðið bútasaumur, menn geta brugðist við því og talið það ósanngjarnt, en það eru lítil og ómarkviss skref sem geta leitt til svona mistaka. Ég vil trúa því að þetta séu mistök, að það hafi átt að sauma þetta betur saman. Auðvitað er það dýrara og ég átta mig á því að útgjöld ríkissjóðs eru í hæstu hæðum vegna atvinnuleysisbóta. En við hljótum líka að vilja nota þau miklu útgjöld á sanngjarnan og réttlátan hátt og á það skortir hér. Ef menn hefðu haft þá hugsjón í upphafi hefði verið hægt að stytta þessa framlengingu, dreifa þessu, ef það eru einu fjármunirnir sem úr er að spila. En spurningin er: Á að laga þetta?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta er líka spurning sem kom hér í síðustu viku. Þá benti ég á að hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefði sagt að hann hygðist skoða fyrirkomulag framlengingar tekjutengdra atvinnuleysisbóta, hverjir það væru sem þar dyttu milli skips og bryggju, ef við hugsum þetta sem sérstakt úrræði fyrir þá sem misst hafa vinnuna vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Það snýst í raun og veru um það sem hv. þingmaður gerði hér að umtalsefni. Þá kom fram í máli mínu að hæstv. félags- og barnamálaráðherra myndi taka það til skoðunar og hve stór hópur það er í raun og veru sem ekki nýtur þessarar framlengingar á tekjutengdum atvinnuleysisbótum. Ég vænti þess að það komi inn á borð þingsins síðar í þessum mánuði, svo það sé sagt. Síðan vil ég segja, af því að hv. þingmaður talar um bútasaum, að ég get ekki fallist á þá líkingu. Við stóðum hér í marsmánuði og ekki man ég eftir þeim hv. þingmönnum sem þá komu upp og sögðu: Gerum þriggja ára áætlun um heimsfaraldur kórónuveiru, af því að við sjáum það fyrir okkur að hann muni vara hér a.m.k. í ár og jafnvel tvö. Nei, ég man bara ekki eftir þeim orðum og man þó nokkuð vel eftir umræðunni. Ég held að allir hv. þingmenn, og einnig sú sem hér stendur, hafi verið mjög bjartsýnir á að við værum að tala um skemmri tíma úrlausnarefni þegar kæmi að þessum heimsfaraldri. Staðan núna er hins vegar þannig að ég held að við þurfum að horfast í augu við að þetta er lengri tíma úrlausnarefni. Við erum um leið alltaf að læra af því sem fram kemur um þessa veiru, samanber breytta grímunotkun í þingsal, sem er nýlunda hér í dag, og alveg eins það sem við erum að gera á öðrum sviðum samfélagsins. Í þessu tilviki held ég að við verðum einfaldlega líka að vera sanngjörn hvert við annað. Við erum í raun og veru alltaf að bregðast við nýjum og áður óþekktum aðstæðum í þessum málum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er alveg rétt, þetta sáu menn ekki í mars en menn sáu það býsna vel í lok ágúst. Engu að síður var reglugerðin sem ég er að vísa í sett. Það gleður mig að heyra þessi orð hæstv. forsætisráðherra sem eru ekki alveg á pari við þau svör sem ég fékk hjá hæstv. félagsmálaráðherra í síðustu viku. Það er gott að verið sé að skoða þetta og ég get fullyrt, a.m.k. hvað varðar þingflokk Viðreisnar, að við munum taka vel í þær breytingar sem hæstv. forsætisráðherra boðar hér. En mig langar til að beina sjónum að öðru tengdu, þ.e. rekstraraðilum. Við vitum að mörg fyrirtæki á Íslandi eru í árstíðabundnum rekstri. Tekjurnar koma með hækkandi sól og fjölgun ferðamanna. Það eru ekki síst þau fyrirtæki sem eru í vanda núna. Og það er alkunna, jafnvel þegar ekkert Covid er, að fyrirtæki safna upp skattskuldum og borga þær þegar vel árar í árstíðabundnum rekstri. En eins og staðan er núna njóta þessi fyrirtæki ekki lokunarstyrkja vegna skattskulda. [[Forseti hringir.]]Það er ákveðin ósanngirni í því. Ég spyr hvort það hafi eitthvað verið skoðað og hvort það gæti mögulega verið ástæðan fyrir því að eftirspurn eftir lokunarstyrkjum er langt undir því [[Forseti hringir.]]sem búist var við. Ég spyr líka hvort komið hafi til tals að leyfa frestanir og dreifingar á skattskuldum fyrirtækja líkt og gert var eftir hrun þannig að fyrirtækin geti verið áfram í skilum þó að þau ráði ekki við að borga þessar skuldir [[Forseti hringir.]]og geti þar með þegið bjargir.
Herra forseti. Lokunarstyrkir voru veittir í vor og eftir þeim var töluverð eftirspurn hjá þeim sem gert var að loka vegna sóttvarnaráðstafana. Nú höfum við kynnt að þeir verði aftur í boði og brugðist við þeirri gagnrýni sem fram kom í vor, þ.e. að þetta eigi eingöngu við um mjög lítil fyrirtæki. Eins og hv. þingmaður man var tiltölulega lágt þak á þessu þannig að það hjálpaði kannski líkamsræktarstöðvum, ef við tökum þær sem dæmi, með einhverja tugi starfsmanna, að fá lokunarstyrki fyrir þrjá til fjóra starfsmenn. Það er hins vegar hámark á því hversu mikinn styrk er hægt að fá á hvern starfsmann. Hvað varðar aðra rekstraraðila hefur ríkisstjórnin boðað að við munum líka grípa til almennra aðgerða gagnvart þeim rekstraraðilum sem ekki hefur verið gert að loka en hafa orðið fyrir ákveðnu tekjufalli. Við gripum að sjálfsögðu til frestunar á gjalddögum hér í vor, en nú horfum við meira til styrkveitinga þannig að fyrirtæki sem orðið hafa fyrir tilteknu tekjufalli geti haldið einhverri lágmarksstarfsemi og það þarf auðvitað að setja í samhengi við hugsanlegar frekari frestanir.
Virðulegur forseti. Á þessum fordæmalausu tímum ætti enginn að þurfa að hafa áhyggjur af því hvort hann hafi efni á að kaupa mat eða hvernig hann eigi að fara því að greiða reikninga. Allt of stór hópur er í hættu á alvarlegum heilsubresti vegna svefnleysis og er að bugast af áhyggjum af því hvernig hann á að fara að því að brauðfæða börn sín og greiða fyrir helstu nauðsynjar. Því miður virðist lítil siðferðiskennd hrjá þessa ríkisstjórn og það á sama tíma og veikt fólk spyr mig: Hvernig á ég að fara að því að lifa út mánuðinn á 7.000 kr.? Hæstv. félagsmálaráðherra segir að bætur lífeyrislauna hækki samkvæmt vitlausri tölu, fjármálaráðherra samkvæmt einhverri furðulegri formúlu, vísitölu neysluverðs, og launavísitölu og síðan sé dregið frá launaskrið. Hvað segir forsætisráðherra um þetta? Hefur hún ef til vill þriðja svarið um þessa smánarlegu hækkun hjá veiku fólki og eldri borgurum upp á 3,5% um næstu áramót? Hvernig er sú hækkun reiknuð út? Það væri nú gott að fá núna kannski lokaútreikninginn á þessu. Og þá einnig: Hvers vegna í ósköpunum er þetta eini hópurinn sem á að taka á sig skattahækkanir í formi skerðinga og það ekki neinar smáskerðingar? Ár eftir ár eru skattahækkanir alltaf settar á þennan hóp. Og hvernig? Jú, faldar skattahækkanir. Og hvernig fer ríkisstjórn eftir ríkisstjórn að því að fela þær? Jú, með auknum skerðingum sem eru ekkert annað en dulbúnir skattar. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Ætlar hún að sjá til þess núna, þegar hún talar um að verja stöðu þessa hóps, að hann verði ekki fyrir skattahækkunum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er auðvitað ekki þannig að þessi hópur verði fyrir skattahækkunum, eins og hv. þingmaður orðaði það. Það er ekki rétt. Þvert á móti voru hér lögfestar skattkerfisbreytingar þar sem skattar á tekjulægstu hópana lækka. Hvað varðar skerðingar hlýt ég enn og aftur að svara því til að Alþingi samþykkti tillögu hæstv. félagsmálaráðherra að draga úr skerðingum, í frumvarpi sem samþykkt var sumarið 2019. Þar var varið 2,6 milljörðum kr. til að draga úr skerðingum í örorkulífeyriskerfinu og það þrátt fyrir að ekki hafi verið gerðar neinar kerfisbreytingar á því kerfi, sem ég hef nokkrum sinnum rætt við hv. þingmenn hversu bagalegt er að Alþingi taki ekki efnislega umræðu um. Þetta er ekki gott kerfi og þarna eru víxlverkanir á milli bótaflokka sem valda óþarfaskerðingum. Það ætti að vera kappsmál okkar allra að taka þær tillögur sem unnið var að í starfshópnum sem hv. þingmaður sat í, til efnislegrar umræðu á vettvangi Alþingis þannig að við getum varið þeim fjármunum sem eyrnamerktir eru í þetta mál með sem skynsamlegustum hætti. Hv. þingmaður spyr um 3,6% hækkun. Hún byggist á mati á áætluðum meðaltaxtahækkunum á vinnumarkaðnum í heild sinni á árinu 2021. Ég held að það sé ekki hægt að svara því öðruvísi þar sem það er skýring í fjárlagafrumvarpinu á þessum 3,6%, af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um það. Ég minni á að hækkunin til þessa málaflokks er u.þ.b. 18 milljarðar á þessu kjörtímabili, sem eru vegna hækkana, lýðfræðilegra breytinga og sérstaks framlags til að draga úr skerðingum á örorkulífeyri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Ég vil bara benda henni á að þetta er einfalt mál. 25.000 kr. frítekjumark á lífeyrislaun er búið að vera óbreytt í þrjú, fjögur ár. 109.000 kr. frítekjumark á laun er búið að vera óbreytt, í hvað langan tíma? Það ætti að vera tvöfalt, 200.000 kr. í dag, ef það hefði fylgt einhverju, þó ekki væri nema neysluverðsvísitölu. Styrkir fyrir lyfjum, bensíni, bílastyrkir til öryrkja hafa ekki hækkað. Allt hefur þetta þau áhrif að öryrkjar þurfa að leggja meiri pening í sameiginlegan sjóð til að geta framfleytt sér. Síðan er önnur spurning: Hvernig stendur á því að listamannalaun eru 408.000 kr.? Það er flott. Lágmarkslaun eru um 350.000 kr. Atvinnulausir fá 300.000 kr. Öryrkjar fá 260.000 kr. eða um 86.000 kr. minna en lágmarkslaun. Hver reiknaði þetta út?
Herra forseti. Hv. þingmaður spyr hér töluvert um frítekjumörkin. Ég vil minna á að þegar Alþingi ákvað 2016 að endurskoða kerfi almannatrygginga hvað varðar aldraða þá var öllum þessum frítekjumörkum breytt. Raunar ákvað núverandi ríkisstjórn að hækka sérstaklega frítekjumark vegna atvinnuþátttöku. Hins vegar hefur slík efnisleg umræða ekki farið fram um örorkuþátt kerfisins. Ég vil bara ítreka það enn og aftur og ég trúi ekki öðru en að hv. þingmaður sé sammála mér um það, því hann hefur alla vega ekki andmælt því hátt hér í pontu, að það er þörf á því að taka þetta kerfi til efnislegrar umræðu. Ég vitna til þess sem ég hef sagt að þessar víxlverkandi skerðingar milli bótaflokka gera það að verkum að þeir fjármunir sem við setjum í þetta kerfi nýtast kannski ekki endilega með eins réttlátum og sanngjörnum hætti og við myndum vilja. Það þarf enginn að efast um vilja félags- og barnamálaráðherra, sem fer með þennan málaflokk, til að draga bæði úr skerðingum [[Forseti hringir.]]og gera jákvæðar breytingar á kerfinu. En það er mikil þörf á þeirri heildarendurskoðun sem ég hef áður nefnt.
Virðulegur forseti. Mig langaði að ræða við hæstv. dómsmálaráðherra um lögmæti og meðalhóf þegar kemur að sóttvarnaaðgerðum ríkisstjórnarinnar og almannavarna. Nú er það svo að það ríkir neyðarástand. Við erum á neyðarstigi almannavarna. Þá getur, eins og almennt gildir um neyðarástand, þótt réttlætanlegt að skerða mannréttindi fólks. Nú er umræðan um þessar skerðingar á frelsi fólks, á mannréttindum þess, orðin frekar hávær í samfélaginu, skiljanlega. Það er mikið um takmarkanir, það er mikið um skerðingar á grundvallarmannréttindum fólks nú í samfélaginu. Þá er eðlilegt að við förum yfir lögmæti þessara aðgerða og meðalhófið sem þarf að ríkja þegar ákvörðun er tekin um slíkar aðgerðir. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra vegna þess að hún fer fyrir almannavörnum og vegna þess að mannréttindi og skuldbindingar okkar gagnvart mannréttindum eru á hennar hendi. Mig langar að fara með henni yfir nokkrar grundvallarreglur sem ég held að stjórnvöld þurfi að standa sig betur í að miðla til almennings og standa sig betur í að meta en gert hefur verið. Við vitum að til þess að skerða mannréttindi - það má reyndar ekki skerða þau öll, t.d. ekki réttinn til lífs og við megum ekki byrja að pynda fólk bara af því að það er neyðarástand, en það má skerða t.d. ferðafrelsi og samkomufrelsi eins og við höfum verið að gera - þarf að vera lögmætt markmið sem við vitum að er fyrir hendi. Það þarf að byggja á lögum. En hér er mikilvægasti prófsteinninn fyrir lýðræðislega ríkisstjórn sem virðir mannréttindi: Það þarf að virða meðalhóf. Ég veit að hæstv. dómsmálaráðherra þekkir þessa reglu en ég vil spyrja hana: Eru stjórnvöld að miðla því nógu vel hvort meðalhófsreglunni sé framfylgt við ákvörðun á skerðingu borgararéttinda á Íslandi? [[Forseti hringir.]]Mætti ekki miðla þeim betur til almennings?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma með þessa umræðu hingað inn í þingsal, ég held að hún sé nauðsynleg. Við þurfum að taka þessa umræðu þegar við ráðumst í svo miklar sóttvarnaaðgerðir. Við erum að nýta heimildir sóttvarnalaga gríðarlega og meira en við höfum áður gert. Þess vegna er mikilvægt að við ræðum það hvar meðalhófið er. Hvað um okkar grundvallarmannréttindi? Hvar getum við gert betur? Hvað er réttlætanlegt að skerða til að tryggja öryggi og heilsu fólks sem er markmiðið með öllum þessum sóttvarnaaðgerðum? Ég held að miðla megi betur því mati og þeirri umræðu sem við tökum í ríkisstjórninni og við almannavarnadeild ríkislögreglustjóra og sóttvarnalækni. Þarna er einhver lína sem við eigum að þora að ræða um. Við megum ekki bara horfa á sóttvarnaráðstafanir einar og sér og segja að þær trompi allt og að ekki megi ræða frelsi einstaklingsins. Þetta eru grundvallarmannréttindi sem við verðum að virða og við viljum halda í þrátt fyrir einhverjar takmarkanir á þeim sem eru þó réttlættar með því að verið er að tryggja heilsu, öryggi og velferð fólks til lengri tíma í staðinn. Í þessari umræðu allri þarf líka að spyrja erfiðra spurninga. Það er verkefni okkar stjórnmálamanna að spyrja erfiðra spurninga um það hvernig áhrif þetta hefur, af hverju við erum að takmarka þetta, af hverju við erum að ganga lengra með aðrar ákvarðanir en t.d. í síðustu bylgju. Það verður verkefni okkar áfram og það á að vera verkefni okkar allra stjórnmálamanna því að við megum heldur aldrei gleyma því, það hef ég oft sagt og segi aftur, að takmarkanirnar sem við tökum upp núna til að vernda heilsu fólks og öryggi mega aldrei hafa verri áhrif eftir en áður. Það er það mat sem við höfum alltaf verið að ræða. Við höfum verið opinská í umræðu um það í ríkisstjórn. Það er afar mikilvægt til að ná því meðalhófi sem við höfum reynt að feta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég vil einmitt fara aðeins yfir það að til þess að uppfylla meðalhófsreglu þá þurfa stjórnvöld að meta markmiðið sem á að ná og áhrifin sem aðgerðirnar munu hafa á önnur réttindi. Það þarf að eiga sér stað hagsmunamat á þessum grundvelli. Nú er ég ekki að segja að hagsmunamat stjórnvalda hafi verið rangt, alls ekki. Ég styð sóttvarnaaðgerðir og ég styð fullkomlega að við berjumst gegn þessari veiru og þessari vá. Ég tel hins vegar að það sé mikilvægt, ef við ætlum að hafa almenning í liði með okkur og ef við ætlum að virða lýðræðisleg grunngildi, að þessum upplýsingum og þessu hagsmunamati sé miðlað til almennings á aðgengilegan, skýran og skiljanlegan hátt þannig að allir geti áttað sig á því hvaða hagsmunamat hafi átt sér stað. Ég vil á síðustu tíu sekúndunum spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna ekki er búið að uppfylla skilyrði sem finna má í mannréttindasáttmála Evrópu um að láta aðalritara Evrópuráðsins vita þegar til stendur að víkja frá grundvallarmannréttindum á neyðartímum. [[Forseti hringir.]]Við erum ekki búin að tilkynna það til Evrópuráðsins og við ættum að gera það. Hver vegna er ekki búið að gera það?
Virðulegi forseti. Þetta er afar mikilvæg umræða hjá hv. þingmanni. Stuðningur almennings er auðvitað mjög mikilvægur á þessum tímum. Við bindum vonir við að almenningur virði þær takmarkanir sem við setjum til að við náum tilsettum árangri og vonandi eru takmarkanirnar til skemmri tíma ef við fáum fólk í lið með okkur. Það er lykilatriði að hafa almenning með okkur í þessu verkefni og áhrif aðgerðanna á önnur réttindi eru auðvitað alltaf mat sem fer fram við hverja einustu ákvörðun sem við tökum. Ef við ætluðum bara að ná þeim árangri að kveða veiruna algerlega niður værum við öll heima hjá okkur, þá væri enginn að gera neitt. Þá væru það bara sóttvarnarökin ein sem fengju að ráða framgangi í samfélaginu. En það er auðvitað ekki þannig. Við erum að reyna að lifa sem eðlilegustu lífi með þessari veiru til lengri tíma og við þurfum að geta rætt þetta mál. Það er líklegt að við séum kannski í miðjunni, kannski komin aðeins lengra en að miðju, eða kannski alls ekki farin að nálgast miðjuna í þessum faraldri. Ég fagna þessari umræðu og þakka fyrir spurninguna. Við eigum auðvitað í miklu alþjóðasamstarfi og ráðfærum okkur við ráðherra erlendis og erum í stöðugu samtali við þá, svo að ég komi að því rétt í lokin.
Forseti vill að þessu tilefni upplýsa að borist hefur bréflega ósk frá hæstv. forsætisráðherra um að ræða um valdheimildir stjórnvalda í þágu sóttvarna á grundvelli skýrslu frá Páli Hreinssyni og verður reynt að koma við skipulagðri umræðu um þá skýrslu, eða þá umræðu, sem fyrst.
Virðulegur forseti. Mig langar hér í dag til að beina fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra um málefni hælisleitenda. Það hefur vakið athygli undanfarna daga að töluverður straumur hælisleitenda sé nú til landsins á sama tíma og landamærin eru meira og minna lokuð gagnvart almennri umferð á grundvelli sóttvarnasjónarmiða. Meðal annars hafa borist fréttir af því að 40% farþega í einni vél óskuðu alþjóðlegrar verndar og vakti það töluverða athygli. Það er nú ekki spurningin sem ég ætla að beina til hæstv. ráðherra. Nýlega bárust jafnframt fréttir af því að nokkur misbrestur væri á því að einstaklingar, sem hefur verið hafnað um alþjóðlega vernd, yfirgefi landið. Raunar virðist sem slíkir einstaklingar eigi það til að týnast. Mig langar til að setja þetta aðeins í norrænt samhengi en umsóknir um alþjóðlega vernd á árinu 2019 fyrir hverja 10.000 íbúa voru 24 á Íslandi, 22 í Svíþjóð, átta í Finnlandi, fimm í Danmörku og fjórar í Noregi. Þetta þýðir að umsóknir um alþjóðlega vernd á árinu 2019 voru 400% fleiri á Íslandi en í Danmörku og Noregi. Í því samhengi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hverjar hann telji skýringarnar vera á þeirri staðreynd að fjöldi umsókna um alþjóðlega vernd sé hlutfallslega hærri hér á landi en í öðrum norrænum löndum. Hvernig telur ráðherrann að standi á því að fólk í þessari stöðu, þ.e. umsækjendur um alþjóðlega vernd, sæki í meira mæli til Íslands en t.d. til Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar?
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að stór hluti þeirra sem hingað koma þessa dagana er fólk í leit að alþjóðlegri vernd. Það er áskorun fyrir kerfið að ráða við þann fjölda af því að við viljum gera vel í þessu kerfi sem og öðrum. Við erum að reyna að vinna að því að ná niður málsmeðferðartíma fólks af því að í skilvirkninni felst mikil mannúð, að fólk fái svar fyrr o.s.frv. Umsóknirnar árið 2019 voru gríðarlega margar. Við höfum líka aldrei veitt fleirum vernd en það ár, af því að kerfið okkar virkar einfaldlega þannig að þeir sem þurfa á vernd að halda, þeir sem falla undir þá skilgreiningu að þurfa vernd gegn ofsóknum og lífshættulegu ástandi, fá hana hér á landi. Varðandi spurningu hv. þingmanns um af hverju þeir koma hingað frekar en annað, af hverju við fáum meiri fjölda miðað við höfðatölu, þá höfum við auðvitað reynt að leita skýringa á því og skoðað hópinn og hvernig lög okkar eru frábrugðin lögum í nágrannalöndunum. Það er kannski helst að nefna að við erum með talsvert frábrugðið kerfi þegar kemur því að veita fólki vernd sem fengið hefur vernd í öðru Evrópuríki. Hingað kom mikill fjöldi hælisleitenda bæði á þessu ári og á síðasta ári, sem virðist vera talsvert stærri hópur en í löndunum í kringum okkur, af því að við erum alltaf að bera okkur saman við löndin í kringum okkur, hvað við getum lært og hvar við getum gert betur. Auðvitað má líka nefna að málsmeðferðartími er talsvert styttri í langflestum af þessum málum en í löndunum í kringum okkur.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svarið en vildi gjarnan óska þess að ráðherrann færi með ákveðnari hætti í það hvað hún telur skýra þennan mikla mun, 400% mun, á fjölda umsókna um alþjóðlega vernd í Danmörku og Noregi annars vegar og á Íslandi hins vegar. Hæstv. ráðherra kom inn á að töluverður munur væri á þeim hópum sem koma hingað og síðan þeim sem sæktu t.d. um í Danmörku og Noregi. Í hverju felst reglumunurinn fyrst og fremst sem, ef ég skil rétt, hæstv. ráðherra telur að skýri þetta að einhverju marki? Horfir hún mögulega til þess að aðlaga reglurnar að því sem gerist til að mynda víða í Skandinavíu? Ég nefni Danmörku sem dæmi og það sem hefur verið gert þar undir forystu sósíaldemókrata. Að endingu langar mig að spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi á takteinunum tölur um hver sé áætlaður heildarkostnaður [[Forseti hringir.]]við móttöku hælisleitenda og meðferð mála þeirra vegna óska um alþjóðlega vernd á þessu ári.
Virðulegi forseti. Það sem við höfum lagt hér fram áður er frumvarp til að reyna að breyta lögum okkar varðandi verndarmál í takt við löndin í kringum okkur, þá sérstaklega Norðurlöndin. Almennt leiða þau til neikvæðrar niðurstöðu en þau taka of mikinn tíma í kerfinu okkar og við gerum skýrar kröfur um að kerfið svari fólki fyrr. Við erum með mannúðarfresti, skemmri en nokkurt annað land í kringum okkur, til að veita fólki mannúðarleyfi ef kerfið stendur sig ekki í að svara því fyrr. Ef við getum breytt reglum um verndarmál, gert afgreiðslu þeirra hraðari, að þau séu forgangsmál, skoðun sé einstaklingsbundin en ekki ítarlegri en það, enda leiða þau almennt til neikvæðrar niðurstöðu, getum við líka hraðað öðrum umsóknum og sinnt betur öllum í kerfinu okkar. Þá væri komin löggjöf um verndarmálin sem væri í meira samræmi við löndin í kringum okkur. Það lítur út fyrir að langstærstur hluti þeirra sem hafa komið hingað t.d. árið 2020 sé fólk sem er nú þegar komið með alþjóðlega vernd í öðru Evrópuríki. [[Forseti hringir.]] Heildarkostnaður við málefni útlendinga undir dómsmálaráðuneytinu er yfir 4 milljarðar. Ég er ekki alveg með tölur á takteinum varðandi hælisliðinn sérstaklega.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að fagna þeirri tilkynningu sem forseti flutti hér á milli fyrirspurna um að sóttvarnaaðgerðir almennt yrðu teknar til umræðu í ljósi skýrslu sem Páll Hreinsson nokkur gerði fyrir forsætisráðuneytið og skilaði af sér á dögunum. Ekki seinna vænna, myndi ég segja, að löggjafinn taki til umræðu sóttvarnaaðgerðir og þær lagaheimildir og forsendur sem menn hafa verið að beita hingað til. Fyrirspurn mín lýtur kannski í fyrsta lagi að þeirri skýrslu sem Páll Hreinsson, dómari við EFTA-dómstólinn, tók að sér að gera fyrir forsætisráðuneytið um sóttvarnalög og heimildir sóttvarnayfirvalda í þessum faraldri. Niðurstaða Páls í grófum dráttum er tvíþætt: Hún er annars vegar sú að fara þurfi fram heildarendurskoðun á sóttvarnalögum. Það hefur verið boðað að hingað inn í þingið komi frumvarp til nýrra sóttvarnalaga eftir áramót. Ég tel það nú kannski nokkuð seint í rassinn gripið, ef ég á að vera hreinskilin, sérstaklega í ljósi þess tíma sem menn hafa haft til að vinna með þetta, komið nú á áttunda mánuðinn. En hin niðurstaða Páls er sú að sóttvarnalög hafi þvílíka ágalla sem hafi komið í ljós við beitingu heimilda að það hafi virkilega reynt á þanþol laganna. Þess vegna bendir Páll á að það þurfi að ráðast í úrbætur á sóttvarnalögum, eins og hann nefndi það, strax. Nú er strax teygjanlegt hugtak eins og við þekkjum í stjórnmálunum, en mig langaði að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hafin sé vinna við þessar úrbætur og hvort menn hafi lagt niður fyrir sig hvaða ágallar þetta eru sem er svo brýnt að bæta úr strax.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og hæstv. forseti Alþingis fór yfir sendi ég bréf á þingið í síðustu viku og lagði þar til að tekin yrði umræða um þessa greinargerð, sem unnin var að beiðni minni og heilbrigðisráðherra og var skilað í septembermánuði síðastliðnum. Þar koma fram ýmsar ábendingar, m.a. hvað varðar innleiðingu reglugerðar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, m.a. hvað varðar hugtakanotkun. Eitt dæmi er að orðið sóttkví er ekki í sóttvarnalögum, heldur er notað orðið afkvíun, sem er auðvitað ekki mjög gagnsætt. Því þarf að samræma hugtök. Einnig þarf að tryggja að ákveðin sóttvarnaúrræði, t.d. frelsisskerðing sem felst í því að vera skikkaður í sóttkví, verði borin undir dóm, svo dæmi sé tekið. Einnig er rædd gjaldtaka sem verið hefur við lýði varðandi skimun. Meginniðurstaðan í greinargerðinni er hins vegar að þegar um er að ræða rétt fólks til lífs og heilsu beri stjórnvöldum ekki aðeins skylda til að bregðast við með mjög afgerandi aðgerðum heldur sé það í raun og veru frumskylda þeirra samkvæmt greinargerðinni. Og þegar við horfum á skerðingu annarra réttinda sem fylgt getur slíkum aðgerðum má segja að réttur fólks til lífs og heilsu trompi ýmis önnur réttindi. Það er stóra niðurstaðan í þessari greinargerð sem ég hef boðist til að fara ítarlega yfir í þinginu. Ég hef orðið vör við að þrátt fyrir að Íslendingar hafi gengið skemur í ýmsum sóttvarnaráðstöfunum en velflest önnur Evrópuríki - skemur þegar horft er til þess hvað gert hefur verið hér, og nægir þar að nefna ríki þar sem sett hefur verið á útgöngubann, börnum hefur verið haldið heima og fleira - hefur komið upp töluverð umræða, þannig að ég vil endilega eiga hana hér, hvenær sem þingið kallar.
Virðulegur forseti. Öll erum við sammála um að stjórnvöldum ber skylda til að grípa til aðgerða til að vernda líf og limi landsmanna þegar á þarf að halda og það kemur auðvitað fram í þessari skýrslu. En hins vegar bendir skýrsluhöfundur sérstaklega á að þessar skyldur stjórnvalda þurfi auðvitað líka að skoða í tíma og rúmi. Og eftir því sem tíminn líður, og nú erum við á áttunda mánuði faraldursins og vísindin segja okkur ýmsar sögur um sjúkdóminn, held ég að ekki verði annað lesið úr skýrslunni en að huga þurfi vel að heimildum sóttvarnayfirvalda til aðgerða. Mér dettur eitt dæmi í hug sem hefur væntanlega einnig verið þingmönnum hugleikið um helgina, þ.e. tilmæli sem sóttvarnayfirvöld sendu Íþróttasambandi Íslands þvert á setta reglugerð heilbrigðisráðherra, tilmæli sem góð og gegn félög eins og Íþróttasamband Íslands og fleiri þora að sjálfsögðu ekki annað en að fara eftir. Er þetta ekki dæmi um að það þurfi [[Forseti hringir.]]einmitt að endurskoða heimildir sóttvarnalaga? Og ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvort hún þekki það hver sé lagagrundvöllur slíkra tilmæla sóttvarnayfirvalda til einstakra fyrirtækja, félagasamtaka [[Forseti hringir.]]eða einstaklinga? Hver er lagagrundvöllurinn?
Herra forseti. Aðeins um tímann í þessu. Heilbrigðisráðherra var með endurskoðun sóttvarnalaga á dagskrá á vorþingi, í marsmánuði upphaflega. Þeirri vinnu hefur verið flýtt þannig að við megum eiga von á frumvarpi um endurskoðun sóttvarnalaga í samráðsgátt Stjórnarráðsins í nóvember, eftir því sem mínar upplýsingar segja mér, þannig að við ættum jafnvel að geta séð því dreift hér á Alþingi í desember. Það er spurning hvort tekst að mæla fyrir því þá. En þá geta hv. þingmenn alla vega ornað sér við þá hugsun að þessari vinnu hefur verið flýtt og við munum ná að ljúka þessu væntanlega hér á þingi fyrr en síðar. Síðan má ræða aðeins um tilmæli og reglur. Það er ljóst að það er ekki nákvæmlega sami hluturinn. Annars vegar erum við með reglugerð sem heilbrigðisráðherra gefur út en síðan eru ýmis tilmæli frá sóttvarnalækni. Það er til að mynda ekki ferðabann í landinu, en við erum eigi að síður hvött til þess að vera ekki að ferðast út fyrir höfuðborgina því að hér eru hertari aðgerðir en annars staðar á landinu. Ég held að við áttum okkur öll á því að það er ákveðinn munur á þeim reglum sem eru settar [[Forseti hringir.]]og hins vegar tilmælum, sem byggja auðvitað líka á ákveðinni ábyrgð okkar sjálfra á því hvað við gerum til að fylgja tilmælum.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 12, frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 72/1994, um merkingar og upplýsingaskyldu varðandi vörur sem tengjast orkunotkun. Megintilefni frumvarpsins er innleiðing á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2017/1369, frá 4. júlí 2017, um setningu ramma fyrir orkumerkingar og niðurfellingu tilskipunar 2010/30. Sú tilskipun var innleidd með breytingu á lögum um merkingar og upplýsingaskyldu varðandi vörur sem tengjast orkunotkun, nr. 72/1994. Lögin eru rammalöggjöf sem leggur grunn að frekari reglusetningu og hefur fjöldi reglugerða um merkingar og upplýsingaskyldu varðandi orkunotkun einstakra vörutegunda verið settur á grundvelli laganna. Eitt af meginmarkmiðum þeirrar reglugerðar sem hér er lagt til að verði innleidd er að stuðla að orkusparnaði, að því að neytendur verði betur upplýstir um orkunotkun vara og að hvetja til þess að orkunýtnari vörur verði frekar fyrir valinu. Neytendur skuli jafnframt vera upplýstir um breytta virkni vöru áður en kemur til uppfærslu hennar og hafa möguleika á að hafna uppfærslu ef hún leiðir til verri orkunýtni. Í fyrsta lagi er skilgreindur nýr og breyttur kvarði fyrir merkingar vara og kerfa sem tengjast orkunotkun. Settur er fram nýr og einfaldari kvarði fyrir merkingar vara og kerfa sem tengjast orkunotkun auk þess sem leitast er við að auðvelda upplýsingagjöf og umsjón með miðlægum vörugagnagrunni. Í einhverjum vöruflokkum hefur bætt hönnun leitt til bættrar orkunýtni þannig að flestar vörur falla í efstu orkunýtniflokkanna. Í þeim tilvikum er kvarðinn breyttur með því að skilgreina strangari kröfur fyrir hvern flokk. Merkimiðar með breytta kvarða endurspegla skýrt þessa breytingu og eru áfram í samræmi við aðra merkimiða í útliti og uppbyggingu. Í öðru lagi er skylda lögð á birgðasala um skrásetningu upplýsinga um orkunotkun vara í miðlægan gagnagrunn. Birgðasalar og innflytjendur vara með orkumerkingar bera ábyrgð á að setja upplýsingar um vöru í gagnagrunninn ef þeir eru að flytja vöru inn á innri markað Evrópska efnahagssvæðisins. Upplýsingar um vöru skulu skráðar í vörugagnagrunninn áður en hún er sett á markað. Með honum verður auðveldara fyrir neytendur að finna og bera saman vörur sem tengjast orkunotkun. Seljendur sem þurfa nýjar orkumerkingar eða ný upplýsingablöð geta sótt um þau beint úr þessum grunni og verður einfaldara fyrir stjórnvöld að sinna markaðseftirliti í ljósi betri yfirsýnar yfir vörur á markaði. Birgðasalar geta einnig séð hvenær og hvort eftirlitsyfirvöld sæki slík tækniskjöl en gagnagrunnurinn skal hvorki koma í staðinn fyrir né breyta ábyrgð eftirlitsyfirvalda. Þessir gagnagrunnar eru settir á laggirnar til að bæta upplýsingagjöf. Birgðasalinn sem flytur vöruna fyrst inn á innri markaðinn sér um þessa skráningu þannig að innlendir aðilar sem flytja vöru frá Evrópu sjá ekki um skráningu þar sem hún ætti nú þegar að vera til staðar, svo það sé nefnt. Í þriðja lagi er nafnbreyting stofnunar sem fer með eftirlit samkvæmt lögunum vegna þess að það hefur verið á hendi Mannvirkjastofnunar sem nú ber heitið Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Þess vegna er því breytt. Verði frumvarpið að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi teljandi áhrif á atvinnulíf eða stjórnsýslu né fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð og umfang eftirlits hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun breytist ekki. Hæstv. forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til hv. atvinnuveganefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir að mæla fyrir þessu máli sem fljótt á litið virðist vera til bóta. Við getum alla vega verið sammála um að það er skynsamlegt að spara orku eins mikið og við mögulega getum. Það sem mig langar að spyrja út í er hins vegar eitthvað sem ég hef ekki fundið, það getur verið að mér hafi sést yfir það þegar ég las frumvarpið. Hér er rætt um alls konar hluti sem seljendur og birgðahaldarar, birgðasalar, eiga að taka að sér, aukna upplýsingagjöf og þess háttar. Undir 6. lið, um mat á áhrifum, kemur m.a. fram að bifreiðasalar og seljendur verði að tryggja að vörur sem þeir selja og markaðssetja séu í samræmi við ákvæði gildandi laga, reglugerðir og staðla o.s.frv. Síðar í þessum kafla segir að verði frumvarpið óbreytt að lögum muni það ekki hafa teljandi áhrif á ríkissjóð. Mig langar að spyrja ráðherra út í það hvort einhver annar kostnaður fylgi þessu frumvarpi, kostnaður sem mun lenda á seljendum eða bifreiðasala í þessu tilviki, sem þeir sjá sig tilneydda til að velta út í verðlag o.s.frv. Er enginn kostnaður sem verður af þessu eða er það bara enginn kostnaður fyrir ríkissjóð? Og ef það er kostnaður, hvar lendir hann?
Herra forseti. Ég spurði þessara sömu spurninga þegar málið var til meðferðar í ráðuneytinu. Ég veit ekki betur en að það sé í raun enginn umframkostnaður. Ef hann er í einhverjum krónum er hann svo lítill að það er enginn að gera athugasemdir við það. Ég veit að haghafar í atvinnulífinu, bæði Samtök verslunar og þjónustu og Samtök iðnaðarins, hafa ekki lagst gegn frumvarpinu með umsögnum sem þau skiluðu í samráðsgátt. Þetta á því ekki að vera nein byrði fyrir atvinnulífið heldur er leiðarljósið þessi aukna neytendavernd, upplýsingar fyrir neytendur til þess að taka upplýsta ákvörðun og gera kröfu um að fólk geti borið saman vörur til að stuðla að frekari orkusparnaði.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Það er ánægjulegt að heyra að ráðherra hafi kallað eftir upplýsingum um þennan kostnað, hvort hann væri til staðar og hvar hann lenti þá. Ég held líka að það sé mjög mikilvægt að það komi fram í frumvörpum ríkisstjórna, þeim sem lögð eru fram hér á þingi, hvort kostnaðarmat hefur farið fram og þá hvort kostnaður er áætlaður mikill, lítill eða enginn. Ég held að það sé mikilvægt að nefndin íhugi það þegar hún fer yfir þetta mál, og bæti því í nefndarálitið þegar að því kemur, að kallað verði eftir upplýsingum um hvort kostnaður fylgi og hvort hann lendi þá á þeim aðilum sem um ræðir, og það komi þá skýrt fram ef kostnaður er enginn þannig að þingið sendi klárlega þau skilaboð að það hafi kannað þennan kostnaðarlið.
Herra forseti. Það er einmitt allalgengt að það komi fram, eins og hér segir, að ekki sé gert ráð fyrir að málið hafi teljandi áhrif á atvinnulíf eða stjórnsýslu. En ég tek hjartanlega undir það með hv. þingmanni að við getum klárlega gert betur í þessu efni, þannig að það sé algjörlega skýrt að það hafi verið kannað, af hálfu framkvæmdarvaldsins og ekki síður á þingi, hvort viðbótarkostnaður fylgir, hvort sem það er beinn kostnaður eða afleiddur með aukinni reglubyrði. Ég hlakka til að geta farið að ræða hér samkeppnismat sem við höfum unnið, eða OECD hefur unnið fyrir okkur, en það er einmitt liður í því að við séum algjörlega meðvituð um þetta þegar við erum að setja samkeppnishindranir eða aukinn kostnað. Við sem smíðum frumvörp og reglugerðir, bæði sem löggjafarvald og sem framkvæmdarvald, getum klárlega gert betur í því að það sé alveg skýrt hvenær við erum að leggja aukinn kostnað, hvort sem hann er beinn eða óbeinn, á atvinnulífið.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um viðskiptaleyndarmál, mál nr. 13 á þskj. 13. Frumvarpi þessu er ætlað að styrkja réttarvernd viðskiptaleyndarmála og gera handhöfum þeirra auðveldara að leita réttar síns. Frumvarpinu er jafnframt ætlað að einfalda stofnanaumgjörð á sviði viðskiptaleyndarmála með afnámi sérstaks stjórnsýslueftirlits. Frumvarpið er í samræmi við áherslur í nýsköpunarstefnu fyrir Ísland um að íslenskt regluverk ýti undir samkeppnishæfni og nýsköpun og að eignarréttur fyrirtækja og frumkvöðla yfir hugverkum og viðskiptaleyndarmálum verði verndaður. Frumvarpið felur jafnframt í sér innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2016/943 um verndun trúnaðarupplýsinga um sérþekkingu og viðskipti eða viðskiptaleyndarmál gegn ólögmætri öflun, notkun og birtingu þeirra. Viðskiptaleyndarmál gegna mikilvægu hlutverki fyrir frumkvöðla í íslensku atvinnulífi og skilvirk vernd þeirra stuðlar að heilbrigðri samkeppni, aukinni nýsköpun, rannsóknum og þróun og auknum möguleikum til hagnýtingar í atvinnurekstri. Ákvæði um vernd atvinnuleyndarmála hafa verið í íslenskum rétti allt frá árinu 1933. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði í fyrsta sinn heildarlög um viðskiptaleyndarmál og réttarúrræði til verndar þeim. Verði frumvarpið að lögum munu hin nýju lög koma í stað sérákvæða um atvinnuleyndarmál, sem í dag eru í 16. gr. c laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, nr. 57/2005. Í frumvarpinu er kveðið mun skýrar á um réttarvernd viðskiptaleyndarmála en í gildandi löggjöf. Lagt er til að hugtakið viðskiptaleyndarmál verði notað sem heildarheiti um allar tegundir leyndarmála sem hafa viðskiptalegt gildi og sem gerðar hafa verið eðlilegar ráðstafanir til að halda leyndum. Þá er sérstaklega kveðið á um hvað teljist ólögmæt öflun, notkun eða afhjúpun viðskiptaleyndarmáls. Í frumvarpinu er kveðið ítarlega á um úrræði til verndar viðskiptaleyndarmálum á borð við lögbann, dómsmál, skaðabætur o.fl. Einnig er kveðið sérstaklega á um vernd viðskiptaleyndarmála á meðan á málsmeðferð fyrir dómi stendur. Til að einfalda regluverk á sviði viðskiptaleyndarmála er lagt til að afnema stjórnsýslueftirlit Neytendastofu með viðskiptaleyndarmálum. Vernd viðskiptaleyndarmála snertir neytendur einungis með takmörkuðum hætti og æskilegra er að Neytendastofa beini sjónum sínum fyrst og fremst að þeim verkefnum sem varða hagsmuni neytenda með beinum hætti. Auk þess er aðstaða dómstóla um margt betri en eftirlit stjórnvalda til að fjalla um deilur um viðskiptaleyndarmál. Að lokum er með frumvarpinu lagt til að hækkuð verði refsimörk vegna ólögmætrar öflunar, notkunar og afhjúpunar viðskiptaleyndarmála og sett verði sérstakt refsiákvæði sem tekið getur til iðnaðarnjósna. Núverandi refsimörk eru lág og endurspegla verndarhagsmuni viðskiptaleyndarmála ekki með fullnægjandi hætti. Með hækkun refsimarka næst samræmi við refsimörk áþekkra verndarhagsmuna í almennum hegningarlögum og við norræna löggjöf um vernd viðskiptaleyndarmála. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að efni frumvarpsins sé ætlað að hafa áhrif til hagsbóta fyrir handhafa viðskiptaleyndarmála. Nær það m.a. sérstaklega til nýsköpunarfyrirtækja og lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem hafa síður fjárhagslegt bolmagn til að afla sér og viðhalda einkarétti sem fæst með skráningu einkaleyfa. Ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið hafi í för með sér kostnað fyrir ríkissjóð en í frumvarpinu er, sem áður segir, gert ráð fyrir að stjórnsýslueftirlit Neytendastofu með viðskiptaleyndarmálum verði aflagt. Frumvarpið er samið í ráðuneytinu en haft var samráð við dómsmálaráðuneyti vegna viðurlagaákvæða og réttarfarsákvæða og einnig við dómstólasýsluna vegna ákvæða um þagnarskyldu þeirra sem koma að meðferð mála um ólögmæta öflun, notkun og afhjúpun viðskiptaleyndarmála. Í samráðsgátt var ekki að sjá að einhverjir væru ósáttir við þær breytingar sem hér eru lagðar til. Neytendastofa mótmælir því ekki að stjórnsýslueftirlit verið aflagt þar. Og bara til að nefna það þá fagna haghafar eins og Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins og fagaðilar sem þekkja til hugverkaréttinda, þessari breytingu. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um ráðstafanir gegn óréttmætri takmörkun á netumferð o.fl. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2018/302 um ráðstafanir gegn óréttmætum landfræðilegum takmörkunum á netumferð og annarri mismunun sem byggist á því hvert þjóðerni viðskiptavinar er, hvar hann er búsettur eða hvar hann hefur staðfestu á innri markaðnum. Reglugerðin var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 311/2019, frá 13. desember 2019. Lagt er til að reglugerðinni verði veitt lagagildi hér á landi með svokallaðri tilvísunaraðferð á grundvelli sérlaga. Með því er tryggð rétt og fullnægjandi innleiðing reglugerðarinnar í íslenskan rétt í samræmi við þjóðréttarskuldbindingar Íslands og jafnframt tryggt að ekki sé gengið lengra í innleiðingu en nauðsyn ber til. Þannig er í frumvarpi þessu ekki að finna neinar reglur sem ganga lengra en ákvæði reglugerðarinnar mæla fyrir um. Markmið laganna og reglugerðarinnar er að draga úr mismunandi meðferð sem viðskiptavinir verða fyrir af ástæðum sem rekja má til búsetu, þjóðernis eða staðfestu. Slík mismunandi meðferð hefur verið algeng í netviðskiptum og kallast á ensku, með leyfi forseta, „geographical location blocking“ og reglugerðin alla jafna nefnd „geoblocking“-reglugerðin. Með því að ryðja slíkum hindrunum úr vegi megi auka viðskipti yfir landamæri innan innri markaðarins og þannig efla innri markað EES-svæðisins. Reglugerðin felur í sér sértækar reglur sem gilda í ákveðnum tilvikum. Í 3. gr. reglugerðarinnar er kveðið á um að seljanda sé óheimilt að hindra aðgang viðskiptavina að netskilfleti sínum af ástæðum sem tengjast, eins og ég hef áður nefnt, þjóðerni, búsetu eða staðfestustað viðskiptavinarins. Þannig verður seljenda óheimilt að beina viðskiptavinum að annarri útgáfu netskilflatar sem er frábrugðinn þeim netskilfleti sem viðskiptavinurinn leitaði fyrst aðgangs að hvað varðar útfærslu, tungumál eða aðra eiginleika af ástæðum sem má rekja til þjóðernis, búsetu eða staðfestustaðs viðskiptavinarins, nema viðskiptavinurinn hafi veitt samþykki sitt fyrir slíkum flutningi. Í þeim tilvikum sem viðskiptavinur samþykkir að vera beint áfram til annars netskilflatar seljenda skal sá sem hann leitaði upphaflega aðgangs að vera viðskiptavininum aðgengilegur áfram. Í 4. gr. reglugerðarinnar kemur fram að seljendum sé óheimilt að setja ólík almenn skilyrði fyrir aðgangi að vörum eða þjónustu af ástæðum sem tengjast þjóðerni, búsetu eða staðfestustað viðskiptavina. Í þessu felst að almennir skilmálar seljenda þurfa að uppfylla skilyrði 4. gr. Í greininni eru tilgreindar þrjár tilteknar aðstæður þar sem undir engum kringumstæðum er réttlætanlegt að viðskiptavinum sé veitt mismunandi þjónusta. Í fyrsta lagi þegar viðskiptavinur óskar þess að kaupa vöru af seljenda sem annaðhvort er afhent í aðildarríki þar sem seljandinn bíður afhendingar samkvæmt almennum skilmálum sínum eða þær sóttar á stað sem viðskiptavinur og kaupandi koma sér saman um í ríki þar sem seljendur býður upp á slíka þjónustu. Í öðru lagi þegar viðskiptavinur vill kaupa rafrænt afhenta þjónustu, aðra en miðlun á höfundaréttarvörðu efni, t.d. gagnageymslu í skýi. Í þriðja lagi þegar viðskiptavinur óskar að kaupa þjónustu frá seljanda, aðra en rafrænt afhenta þjónustu, sem veitt er á tilteknum stað í aðildarríki þar sem seljandinn stundar starfsemi, t.d. ýmiss konar smásala eða sala aðgöngumiða á viðburði. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. kemur bann samkvæmt 1. mgr. ekki í veg fyrir að seljendur bjóði almenn skilyrði sem eru mismunandi milli svæða, m.a. ólík verð. Þannig getur almenn markaðssókn seljanda á tilteknu svæði falið í sér tilboð eða afslátt án þess að það sé endilega mismunun. Þá er loks í 5. gr. reglugerðarinnar kveðið á um að seljandanum sé óheimilt að setja ólík skilyrði varðandi greiðslur og greiðsluform sé það í samræmi við tilskipun um greiðsluþjónustu á innri markaðnum. Í 3. gr. frumvarpsins kemur fram mikilvæg undantekning frá gildissviði laganna. Þar kemur fram að lögin gildi ekki um seljendur sem eru undanþegnir virðisaukaskattsskyldu vegna þess að árleg velta þeirra er undir 2 millj. kr. á ári. EFTA-ríkin innan EES sömdu við Evrópusambandið um þessa undanþágu þegar reglugerðin var til umfjöllunar í sameiginlegu EES-nefndinni. Undanþágan felur í sér að innleiðing reglugerðarinnar verður mun minna íþyngjandi fyrir smáa íslenska seljendur sem eru þá undanþegnir þeim skyldum sem fram koma í reglugerðinni, enda fælu þeir annars í sér töluverða byrði fyrir þá. Lögin gilda aðeins í þeim tilvikum sem reglugerðin mælir fyrir um og ég hef fjallað um fyrr í ræðu minni. Reglugerðin hefur ekki áhrif á sérstakrar reglur sem kunna að gilda um tilteknar vörur eða þjónustu heldur gildir aðeins í þeim tilvikum sem lýst er óháð því hvert andlag kaupanna er hverju sinni. Reglugerðin felur ekki í sér skyldu fyrir íslenska seljendur að senda vörur utan, svo dæmi sé tekið. Hún felur í sér skyldu til að selja en kaupandi verður þá sækja vöruna. Þar af leiðandi miðast þetta að sjálfsögðu að meginstefnu til frekar við aðstæður á meginlandi Evrópu. Það hefur verið spurt um það í vinnu við þetta mál hvort íslenskum áfengisframleiðendur verði heimilt að selja áfengi í netsölu á Íslandi verði frumvarpið að lögum. Það er ekki svo af því að reglugerðin gildir almennt óháð því hvað er keypt hverju sinni og sérreglur um tilteknar vörur gilda. Áhrifin af þessari innleiðingu hér á landi verða kannski ekki ýkja mikil. Það eru ekki miklar líkur á að þetta verði íþyngjandi fyrir íslenska seljendur og á meðan á ferðatakmörkunum stendur eru litlar líkur á því. Markmiðið með þessu er m.a. að þeir sem selja vörur á Evrópska efnahagssvæðinu verði almennt með meiri flutninga yfir landamæri. Það hefur síðan bara gerst í Covid-ástandinu þannig að það má segja að að hluta til hafi markmiðið með þessari reglugerð náðst í því ástandi. Hæstv. forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu gangi málið til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Virðulegi forseti. Ég ætla að brjóta regluna, sem er sú að maður eigi ekki að spyrja spurninga sem maður veit ekki svarið við. Ég er að velta fyrir mér varðandi undanþágurnar sem hæstv. ráðherra nefndi. Þær voru víst settar til að koma til móts við litla aðila sem þetta yrði þá íþyngjandi fyrir. Ég er svolítið að velta fyrir mér hvort hæstv. ráðherra geti útskýrt nánar á hvaða hátt þetta yrði íþyngjandi fyrir þá aðila, og þá sér í lagi hvað myndi hindra þá í að nýta þá straumlínulögun á viðskiptaferlunum sem eru líklega í boði vegna eðli netumferðar eða vegna þess að aðrir aðilar munu væntanlega gera ráðstafanir til að geta betur selt vörur og þjónustu yfir netið og yfir landamæri án þess að mismuna. Í stuttu máli er ég að velta fyrir mér með hvaða hætti það sé of íþyngjandi fyrir litla aðila að mismuna ekki á grundvelli staðsetningar, samanber tilgang málsins. Mig grunar nú að ég misskilji eitthvað hér, en þá þætti mér vænt um að hæstv. ráðherra hjálpaði mér að skilja þann hluta aðeins betur.
Hæstv. forseti. Þessi undanþága er í raun sett vegna þess að aðilar eru þá það litlir að það getur kostað einhverja aukavinnu sem ekki svarar kostnaði með tilliti til þeirrar lágu veltu sem þeir eru með. En þeir geta vissulega nýtt sér það sem hér er verið að innleiða. Ef þeir sjá ekki hag sinn í því vegna þess hversu smáir þeir eru þá er einfaldlega undanþága þannig að þeir þurfa ekki að gera það. Þeir vega það þá og meta. Ef þeir líta svo á að aðrir taki yfir viðskipti sem þeir annars gætu fengið þá myndu þeir væntanlega kjósa að láta þetta gilda um sína starfsemi. En þeir hafa þá alla vega svigrúm til að ákveða að gera það ekki vegna þess hversu lága veltu þeir eru með.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir stuðningi við þetta mál með þeim fyrirvara að umræðan er nýhafin og fjallað verður meira um málið í hv. efnahags- og viðskiptanefnd með tilheyrandi nefndaráliti, eða -álitum eftir atvikum, og auðvitað frekari umræðum hér á Alþingi. Í fljótu bragði sýnist mér þetta frumvarp vera gott. Ég fór í andsvar við hæstv. ráðherra áðan og spurði hvers vegna undanþága væri gefin fyrir litla aðila. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki alveg enn hver vandinn á að vera fyrir litla aðila, að mismuna ekki á grundvelli staðsetningar. En vel má vera að mér yfirsjáist eitthvað þar, enda er ég ekki sérfræðingur í málefnum örfyrirtækja eða mjög lítilla fyrirtækja. Mér finnst hins vegar alveg þess virði að nefna aðeins eðli málsins, eðli netumferðar og eðli þess að takmarka hana, vegna þess að það hefur verið í tísku í gegnum tíðina að skipta mörkuðum upp í ákveðin hólf, ekki vegna þess að það sé hagkvæmt fyrir neytendur heldur þvert á móti til þess að nýta það að þeir hafi ekki aðgang að stærri markaði með öllum þeim kostum sem fylgja stærri mörkuðum almennt. Ég hef oft velt fyrir mér hvers vegna samfélög séu svo umburðarlynd fyrir því. Það tíðkaðist hér mjög lengi, og getur svo sem verið að tíðkist enn, að fyrir tiltekna tölvuleiki eða annars konar afþreyingarefni væru sett upp alveg sérstök kerfi til þess að ekki væri hægt að nota vöruna, með góðu alla vega, innan annarra markaðssvæða. Með því fyrirkomulagi virka tölvuleikir sem gefnir eru út í Japan bara þar. En ef svo er farið til Bandaríkjanna eða Evrópu þarf að kaupa leikina aftur til þess að þeir virki fyrir bandaríska eða evrópska kerfið, eins og það var kallað í þá daga. Ég hef ekki rekist á þessa takmörkun nýlega og verð að viðurkenna að ég þekki ekki jafn mikið til þessara atriða og áður. Þegar kemur að því að takmarka netumferð hefur mér oft fundist eins og yfirvöld almennt, og ekki síst á Íslandi, séu ekki alveg alltaf með puttann á púlsinum varðandi hvað þau eru að gera hverju sinni og hvaða áhrif það hefur sem þau gera. Þess vegna hef ég strax ákveðnar efasemdir við að þessi undanþága fyrir litla aðila sé endilega nauðsynleg. Það gæti rétt eins verið, með fyrrgreindum fyrirvara, að hér sé verið að gera meira mál úr en tilefni er til og mætti fella undanþáguna brott, þ.e. ef Evrópusambandið væri þeirrar skoðunar eða EFTA-ríkin. Eftir sem áður finnst mér þetta líka ágætisáminning um að frelsið er gott. Mér finnst það mjög oft gleymast að frelsið er gott þegar rætt er um að takmarka netumferð eða flutninga fólks. Fólk vill einfaldlega fara á milli landa eða senda eitthvað á milli landa eða kaupa eitthvað yfir landamæri og eitthvað því um líkt. Frelsið er ekki kvöð, frelsið er ekki byrði, þvert á móti, það er andstæðan við byrði og er nokkuð sem við eigum að vinna að. Að mínu mati eigum við eftir fremsta megni að reyna að ná því einfalda markmiði að búa í frjálsari heimi. Það getur þó því miður takmarkað frelsi annarra á einhvern hátt, vegna þess að frelsið er stundum snúið þegar það er komið á markað. Það getur þjónað hagsmunum einstakra aðila, fyrirtækja, jafnvel þjóðríkja eða eininga og stofnana innan þess. Valdið til að koma á þeirri takmörkun getur verið, í það minnsta lagalega, hluti af frelsi þeirrar sömu einingar eða stofnunar. Sem dæmi getur fyrirtæki alla jafna mismunað á grundvelli staðsetningar, ef ekki eru lög til að fyrirbyggja það. Það dregur þá úr stærð markaðarins og getu fólks til að versla á stærri markaði og þar af leiðandi njóta stærra samkeppnisumhverfis og væntanlega meiri hagræðingar, framleiðslu og dreifingar, að öllu jöfnu alla vega. Sömuleiðis verð ég að nefna að frá því að Píratar buðu fyrst fram til þings árið 2013 höfum við - og reyndar fyrrverandi þingmaður Pírata, Birgitta Jónsdóttir, sem var þingmaður fyrir Hreyfinguna og Borgarahreyfinguna þar áður - verið að kvarta undan því að við gerum ekki nóg til að reyna að vera leiðandi á sviðum eins og þessu. Og eins ánægður og ég er með að við séum t.d. komin með nýja persónuverndarlöggjöf og ánægður með þetta frumvarp, finnst mér á sama tíma að Ísland hafi á vissan hátt misst af lestinni, vegna þess að við ætluðum að vera best í þessu. Það var ákveðið árið 2010 að frumkvæði þáverandi hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, að við ætluðum að vera leiðandi í upplýsinga- og tjáningarfrelsi, vernd uppljóstrara og þess háttar. En vegna þess að við erum svo lengi að brölta í gegnum þá málaflokka og tökum þessu kannski sem sjálfsögðum hlut, þá er Evrópusambandið aftur og aftur á undan okkur og EES líka. Mér finnst það leiðinlegt vegna þess að það þarf ekkert að vera þannig. Ísland gæti alveg verið fremst í þessum málaflokkum. Ég held einlæglega að það sem helst vanti hér upp á sé einfaldlega metnaður fyrir því. Það er ekkert mál að standa í pontu og segja: Mikið væri nú gott ef Ísland væri leiðandi á sviði tjáningar- og upplýsingafrelsis. En til þess að komast þangað þurfum við átta okkur á því að það kostar vinnu og það þýðir að við þurfum að breyta hlutunum. Þetta eru ekki bara hugmyndir, þetta eru breytingar, þetta er fyrirkomulag og ferlar og þess háttar. Dropinn holar steininn og smátt og smátt skánar þetta nú. Upplýsing yfirvalda, markaða og þjóðríkjasambanda og annarra skánar með tímanum þannig að ákvarðanirnar verða ekki jafn illa hugsaðar og áður. Það er gott. En ég vildi óska þess að við værum með háleitari markmið á Íslandi um að við ætlum að vera best. Við höfðum nefnilega þann orðstír í dágóðan tíma að hér væri gott að hýsa vefi. Hér væri gott að hýsa gögn og vinna með gögn, sem yfirvöld vildu oft halda leyndum, eða einhverjir óprúttnir aðilar. Við höfðum það orð á okkur að við værum leiðandi í heiminum í persónuvernd, friðhelgi einkalífsins og upplýsinga- og tjáningarfrelsi. Við höfðum þann orðstír en því miður óverðskuldað. Og núna hefur sá orðstír, eftir því sem ég fæ best séð, dvínað mjög mikið og í rauninni ekki mikið eftir af honum nema í minningu fólksins sem tók þátt í þeirri baráttu og annarra sem unnu mikið í þeim málum á sínum tíma. Hluti af ástæðunni er að GDPR er komið fram, þ.e. persónuverndarreglugerð Evrópusambandsins, sem tók náttúrlega svolítið athyglina á þeim tíma. Mér leiðist að kvarta svona, en því miður er höfuðástæðan sú að við samþykktum þetta hérna á þingi sem þingsályktun og gerðum síðan ekkert raunverulega við það í allt of langan tíma. Nú koma af og til inn frumvörp sem eru afleiðing af þeirri vinnu en allt of lítið og allt of seint, allt of hægt. Það held ég að gerist vegna þess að við gefum okkur að við séum framar en við raunverulega erum. Okkur finnst vera rosalega frjálslynd, okkur finnst ægilega göfug með því að heimila hitt eða leyfa annað. En til að vera leiðandi þá þurfum við að líta fram fyrir það sem okkur finnst vera „eðlilegt og hefðbundið og venjulegt“ og líta lengra en það til að vera framúrskarandi, til að vera best í einhverju, til að vera best í þessum málaflokkum. Ég gat ekki annað en komið aðeins hingað upp en læt frekari athugasemdir bíða í bili þar til málið er komið úr nefnd, sem ég vona að verði sem fyrst. Ég árétta að ég vildi óska þess að við gætum sýnt í verki þann metnað sem við sýnum stundum í orði þegar kemur að því að vera framarlega og leiðandi á þessum sviðum.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á barnalögum. Frumvarpið var lagt fram á síðasta löggjafarþingi en náði þá ekki fram að ganga og er nú lagt fram að nýju. Frumvarpið er óbreytt að því undanskildu að gerðar hafa verið breytingar á gildistíma frumvarpsins. Í frumvarpinu er lagt til að foreldrar, sem fara sameiginlega með forsjá barns án þess að búa saman, geti samið um skipta búsetu barns við tilteknar aðstæður, en sá möguleiki er ekki fyrir hendi í núgildandi lögum. Það er mikilvægt að jafna stöðu þeirra foreldra sem fara sameiginlega með forsjá barns og ákveða að ala það saman upp á tveimur heimilum. Talsverðar breytingar hafa orðið á stöðu barnafjölskyldna og verkaskiptingu foreldra á liðnum árum. Ríkari áhersla er lögð á sameiginlega ábyrgð foreldra og í auknum mæli taka báðir foreldrar virkan þátt í uppeldi barna sinna. Markmiðið er þó alltaf fyrst og fremst að leitast við að stuðla að fyrirkomulagi sem er barninu fyrir bestu. Frumvarpið gerir einnig ráð fyrir breytingum á ýmsum öðrum lögum til að tryggja þau réttaráhrif sem fylgja skiptri búsetu barns, en breytingar eru til að mynda lagðar til á barnaverndarlögum, lögum um lögheimili og aðsetur, lögum um skráningu einstaklinga og lögum um tekjuskatt. Í frumvarpinu er í fyrsta lagt til nýtt ákvæði um heimild til að semja um skipta búsetu barns. Í dag hefur föst búseta barns tiltekin réttaráhrif og er réttarstaða lögheimilisforeldris samkvæmt núgildandi lögum önnur en réttarstaða umgengnisforeldris. Munurinn er fyrst og fremst sá að lögheimilisforeldri hefur ríkari rétt til að taka ákvarðanir um málefni barnsins og hefur einnig rétt til innheimtu og móttöku meðlags og opinbers stuðnings af ýmsu tagi sem umgengnisforeldri hefur ekki. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að foreldrar barns í skiptri búsetu fari sameiginlega með forsjá barns, en réttarstaða þeirra verður önnur en þeirra foreldra sem eru ekki með skipta búsetu barns en hafa sameiginlega forsjá. Áhrif skiptrar búsetu eru fyrst og fremst þau að öll ákvarðanataka foreldra barns í skiptri búsetu verður sameiginleg. Þá verður barn skráð í þjóðskrá með búsetu hjá báðum foreldrum, þ.e. lögheimili á einum stað og búsetuheimili á öðrum stað. Með breytingunum munu báðir foreldrar með skipta búsetu barns jafnframt geta átt rétt á opinberum stuðningi í formi barnabóta og vaxtabóta. Markmið þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu er að stuðla að sátt og jafnari stöðu þeirra foreldra sem fara sameiginlega með forsjá barns og ákveða að ala það upp saman á tveimur heimilum. Ekki er gert ráð fyrir að búseta barns verði að vera nákvæmlega jöfn á báðum heimilum, en gert er ráð fyrir því að barn búi álíka jafnt til skiptis hjá foreldrum. Að öðru leyti er það í höndum foreldra að útfæra það fyrirkomulag sem hentar best þörfum barnsins. Þá er ekki kveðið á um það að barn skuli hafa náð tilteknum aldri til að skipt búseta komi til álita. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að uppfylla beri ákveðin skilyrði svo skipt búseta komi til álita. Fyrirkomulagið gerir ráð fyrir að foreldrar geti alfarið unnið saman í öllum málum er varða barnið. Samningur um skipta búsetu barns gerir því ríkar kröfur til foreldra um samstarf, virðingu, tillitssemi og sveigjanleika. Þá er gerð krafa um nálægð heimila til að tryggja samfellu í daglegu lífi barns. Miðað er við að hagsmunir barnsins verði ávallt hafðir að leiðarljósi og að í hverju tilviki fyrir sig verði lagt einstaklingsbundið mat á það hvort skipt búseta sé barni fyrir bestu. Þegar um skipta búsetu barns er að ræða verður ekki hægt að óska eftir staðfestingu samnings eða úrskurði sýslumanns um meðlag eða njóta milligöngu Tryggingastofnunar um greiðslu meðlags. Þá verður ekki hægt að óska eftir staðfestingu samnings eða úrskurði um umgengni eða sérstök útgjöld eða úrskurði sýslumanns um utanlandsferð. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að samningur um skipta búsetu verði háður staðfestingu sýslumanns. Sýslumanni ber að leiðbeina foreldrum um skilyrði sem þarf að uppfylla svo að skipt búseta komi til greina og hvaða réttaráhrif hún hafi í för með sér. Þá ber sýslumanni samkvæmt frumvarpinu að synja um staðfestingu á skiptri búsetu ef skilyrði eru ekki uppfyllt. Sýslumaður getur einnig fellt niður samning um skipta búsetu að ósk annars foreldris eða beggja. Við brottfall samnings er lögheimili barns óbreytt, nema um annað sé samið. Þá fellur samningur um skipta búsetu barns úr gildi ef annað foreldra höfðar mál um forsjá eða lögheimili barns. Í öðru lagi felur frumvarpið í sér almennar breytingar á ákvæðum um framfærslu barns og meðlag sem munu auka samningsfrelsi foreldra. Í frumvarpinu er lagt til að afnema skyldu til að staðfesta samning foreldra um meðlag við skilnað, sambúðarslit eða við ákvörðun um forsjá eða lögheimili barns. Þess í stað er lögð áhersla á að foreldrar sem búa ekki saman beri sameiginlega ábyrgð á framfærslu barns. Frumvarpið gerir ráð fyrir að það foreldri sem barn býr ekki hjá geti tekið þátt í framfærslu barns annaðhvort með greiðslu kostnaðar við framfærsluna eða með greiðslu meðlags. Að taka þátt í framfærslu með greiðslu kostnaðar þýðir samkvæmt frumvarpinu að foreldrar semja um það að foreldri sem barn býr ekki hjá taki að sér beint og milliliðalaust að greiða tiltekinn kostnað sem fellur til með reglubundnum hætti, svo sem daggæslu eða tómstundir. Lögheimilisforeldri tekur þá væntanlega að sér greiðslu annarra daglegra útgjalda. Foreldrar geta einnig valið að það foreldri sem barn býr ekki hjá greiði til hins foreldrisins tiltekna fjárhæð, sem er þá skilgreind sem meðlag. Í þeim tilvikum ber lögheimilisforeldri að nýta meðlagið til að standa straum af kostnaði vegna barnsins ásamt því að taka þátt í framfærslunni fyrir sitt leyti. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að munur sé á því hvor leiðin er valin þegar kemur að innheimtuúrræðum. Þannig geta foreldrar einungis óskað eftir staðfestingu sýslumanns ef gerður er samningur um greiðslu meðlags og slíkir samningar eru eingöngu aðfararhæfir. Þá er ekki unnt að leita til Tryggingastofnunar um greiðslur nema samið hafi verið um greiðslu meðlags. Ef foreldrar semja aftur á móti um skipta búsetu barns er gengið út frá því foreldrar séu sammála um það hvort þeirra greiði einstaka kostnaðarliði eða hvernig þeir sjálfir deila kostnaði vegna framfærslunnar. Í þriðja lagi felur frumvarpið í sér að barnalög beri skýrlega með sér þær forsendur sem verða að liggja til grundvallar samningum foreldra um tiltekið fyrirkomulag forsjár, búsetu og umgengni. Í núgildandi lögum er gert ráð fyrir að foreldrar geti samið með ýmsum hætti og er mikilvægt að foreldrar átti sig á því hvenær heimild til að semja um skipta búsetu barns á við. Samhliða því að lögfesta forsendur til að semja um skipta búsetu er líka mikilvægt að víkja að forsendum annarra samninga í lögunum. Lögbundnar forsendur veita mikilvægar vísbendingar um hvernig meta skuli hagsmuni barns hverju sinni. Samanburður á forsendum samninga er einnig til þess fallinn að hjálpa foreldrum að átta sig á réttarstöðunni og velja þá leið sem hentar barni best. Í frumvarpinu er því til viðbótar forsendum skiptrar búsetu gert ráð fyrir að lögfesta almennar forsendur samninga um sameiginlega forsjá og um jafna umgengni en forsendur slíkra samninga er nú að finna í lögskýringargögnum. Loks felur frumvarpið í sér nýtt ákvæði um samtal að frumkvæði barns og skýrari ákvæði um rétt barns til að tjá sig. Í frumvarpinu er lagt til það nýmæli að barn geti haft frumkvæði að því að sýslumaður boði foreldra til samtals til að ræða fyrirkomulag forsjár, lögheimilis, búsetu og umgengni. Með breytingunum hefur barn kost á að tjá foreldri afstöðu sína og geta foreldrar eftir atvikum samið um eða gert kröfur um breytingar á fyrirliggjandi ákvörðunum. Með þessu nýja ákvæði í barnalögum er stefnt að því að styrkja rétt barns til að beita sér í málum sem líkleg eru til að hafa grundvallaráhrif á velferð þess og líðan. Markmið með samtalinu er að leiðbeina barni og foreldrum og leitast við að stuðla að fyrirkomulagi sem sé barni fyrir bestu að teknu tilliti til sjónarmiða barnsins. Ekki er gerð krafa um tiltekinn lágmarksaldur barns en gengið er út frá því að barnið taki sjálfstæða ákvörðun og hafi frumkvæði að því að nýta þennan rétt. Þá þarf sýslumaður að meta þarfir barns á ólíkum aldurs- og þroskaskeiðum. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að breyta orðalagi 33. gr. a og 43. gr. barnalaga til að styrkja rétt barns til að tjá sig við sáttameðferð og úrlausn ágreiningsmála. Lagt er til að frumvarpið taki gildi 1. janúar 2022 en í frumvarpinu kemur fram að gert sé ráð fyrir því að fram að gildistöku verði unnið að breytingum á fleiri lögum og reglugerðum sem heyra undir félagsmálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og mennta- og menningarmálaráðuneyti til að tryggja að fullu þau réttaráhrif sem felast í skiptri búsetu barns. Eftir þessu úrræði hefur verið beðið lengi og ég bind því vonir við að allsherjar- og menntamálanefnd, sem hefur áður fengið málið til umfjöllunar, geti unnið það hratt og vel svo möguleiki sé á að færa þennan gildistíma eitthvað framar. Með þessum breytingum erum við einfaldlega að tryggja að kerfið verði betur í stakk búið til að mæta fjölbreyttum fjölskylduaðstæðum. Kerfið á að vera til fyrir öll mynstur fjölskyldna og má ekki þvælast fyrir þegar sú ákvörðun hefur verið tekin í sátt beggja aðila að deila ábyrgð og uppeldi. Foreldrar sem kjósa að ala börn sín í góðri sátt á tveimur heimilum eiga að búa við sambærileg skilyrði af hálfu hins opinbera en ekki að kerfið ýti undir ágreining með ójafnri stöðu heimilanna. Frumvarpinu er ætlað að stuðla að jafnari stöðu foreldra í þessari stöðu en fyrst og fremst þjónar það hagsmunum barns. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Ég legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir seigluna að leggja þetta frumvarp aftur fram, enda er þetta gríðarlega mikilvægt réttlætismál fyrir börn og foreldra. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í tvennt. Annars vegar um ákvæði um brottfall samnings í b-lið 6. gr., sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ef foreldri telur forsendur skiptrar búsetu barns vera brostnar getur það snúið sér til sýslumanns sem staðfestir brottfall samnings.“ Mér þykir þetta auka óþarflega á valdaójafnvægi milli foreldra af því að með þessu er í raun verið að heimila að foreldri geti gert þetta nánast án fyrirvara. Sáttameðferð er ekki lögbundin í þessum anga heldur er það í raun valkvætt, ef sýslumaður metur sem svo að það sé tilraunarinnar virði. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna ekki er sett inn skýrt ákvæði um að ef foreldri telur að skipt búseta gangi ekki þá eigi að fara fram einhvers konar sáttameðferð. Ég verð að geyma seinni spurninguna þar til á eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég tek undir að það er mikilvægt að við klárum þetta mál á þessu þingi. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns þá er í þessu ákvæði og í allri vinnu nefndarinnar, sem skoðaði hvernig þessu yrði best hagað, forsendan um sameiginlegan vilja og sameiginlega ákvörðunartöku foreldra. Það er hægt að leita til sýslumanna um ráðgjöf um einstök atriði sem geta komið upp í þessu samkomulagi. En forsendan er aftur á móti alltaf skýr. Það verða báðir aðilar að vilja þetta fyrirkomulag. Ef við værum t.d. með tvö lögheimili og viljinn myndi bresta hjá öðrum aðila, þá þyrfti í raun að fara í mál til að hætta í þessi úrræði. Þess vegna erum við með lögheimili og búsetuheimili. Þess vegna getur annar aðilinn, ef hann telur ekki forsendur lengur til að ala barn upp í sátt á tveimur heimilum, hætt í þessu úrræði. Þá þarf auðvitað að fara fram venjuleg umræða um allt annað sem kemur að högum barnsins, væntanlega hjá sýslumanni, og fá úrskurð þar um. Um þetta er ekki hægt að fá neinn úrskurð, þetta er bara um úrræðið sjálft en ekki neina aðra ákvarðanatöku í kjölfarið. Sýslumaður úrskurðar um ákvörðunina, að fara í skipta búsetu, en ekki um meðlag eða greiðslu útlagðs kostnaðar eða hvernig á að hátta framfærslu milli aðilanna. Það verður undir aðilunum og foreldrunum komið hvernig þau hátta því á milli sín af því að þau hafa ákveðið að ala barn upp í sátt á tveimur heimilum og þá verður öllu skipt eins og þau kjósa sjálf. Ég skil samt alveg hv. þingmann og ég held að þessi umræða muni koma fram í nefndinni hvernig sýslumaður getur þjónustað aðila ef þeir lenda í einhverjum vandræðum með þetta úrræði, áður en því sé hætt. En lykilforsendan er algjörlega, og það er mikilvægt, [[Forseti hringir.]]sama hvaða úrræði við fjöllum um, samstarfsvilji beggja foreldra til allra þátta í uppeldi barnsins.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og er innilega sammála henni að það er algjör forsenda að það sé fullt samstarf milli foreldra þegar um er að ræða skipta búsetu. Það er gott að búið er að taka á því að foreldrar verði líka að vera sammála um í hvaða skóla og í hvaða leikskóla barnið á að ganga af því að þeir fagaðilar sem hafa verið að rannsaka málin vilja meina að ef barn er algerlega með skipta búsetu þá borgi sig ekki að það sé með tvo ólíka vinnustaði í sínu lífi, þ.e. skóla eða leikskóla. En það er annar hlutur sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í sem ég spurði líka um við fyrri framlagningu málsins. Þá svaraði hæstv. ráðherra því að það myndi koma inn á borð hæstv. félagsmálaráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra. Það eru börn með fötlun. Nú eru sex mánuðir liðnir og þá spyr ég: Hefur það verið rætt á vettvangi ríkisstjórnarinnar hvernig á að taka á málefnum barna með fötlun, sem þurfa stuðning, sem munu búa í skiptri búsetu hjá báðum foreldrum? Hið opinbera styður við t.d. hjálpartæki eða þjónustu við þessi börn eða annað sem tilheyrir heimili sem ekki er hægt að færa með í hvert skipti. Það er jú hægt að færa starfsfólk eftir búsetu en maður veltir fyrir sér hvernig er með hjálpartæki og annað sem er naglfast, ef svo má segja, á heimilum, hvort það hafi verið rætt á vettvangi ríkisstjórnar.
Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta er eitt af þeim atriðum sem þarf að taka á og þess vegna er gildistakan höfð svolítið rúm svo að þetta verði 100% klárað áður en þetta úrræði tekur gildi og hægt sé að nota það. Það er mjög mikilvægt að foreldrar barna með fötlun fái báðir þau úrræði sem þeim stendur til boða þegar þau ákveða að ala barn með fötlun upp á tveimur heimilum. Það á við um hjálpartæki og alla þá hluti sem ekki er hægt að færa á milli heimila. Ég bind miklar vonir við að það verði tryggt og trúi ekki öðru en að það verði gert á þeim tíma sem við gefum félagsmálaráðuneytinu og heilbrigðisráðuneytinu til að bregðast við þeim þáttum sem þarf að tryggja í kjölfarið á samþykki þessa frumvarps.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma með þetta mál aftur því að ég tel það mikið framfaramál. Málið fékk mikla og góða umræðu í nefndinni þannig að ég ber þá von í brjósti að okkur takist að afgreiða það á ekkert svo löngum tíma. Málið var nánast komið á lokasprettinn en það var sannarlega mjög margt sem kom upp í nefndinni sem þarf að ræða. Ég vil taka undir það sem hér var verið að ræða áðan, og kom fram hjá sýslumanni, varðandi t.d. riftunina. Það var jafnvel talað um að ef þetta væri í tilkynningarformi reyndist það einfaldara og minni þröskuldur til að gera slíka samninga, að það væri ekki óskaplega þung og erfið leið til baka ef eitthvað kæmi upp á. Það sem mig langar að spyrja ráðherrann um er m.a. að frumvarpið gerir ráð fyrir að barnabætur takmarkist við helming af útreiknuðum barnabótum þegar búið er að taka tillit til tekjuskerðingar. Þetta bitnar dálítið á þeim sem eru með lægri tekjur og spurning hvort ekki eigi að skipta þeim með öðrum hætti til þess að það sé sanngjarnara. Þetta er eitt. Síðan langar mig að spyrja ráðherrann, af því að ég sé að hún hefur ekki tekið tillit til þeirra umsagna, um þann hóp sem er í ágreiningi og það skortir traust en það er samt í jafnri umgengni og allt það. Frumvarpið er ekki nægjanlega vel á því þannig að ég velti fyrir mér hvort ráðherra telji að það hefði átt að vera skýrara en það er í frumvarpinu að ekki eigi allir að fara í þessa sáttameðferð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og fagna því að hún telji að mögulegt sé að hv. allsherjar- og menntamálanefnd geti afgreitt frumvarpið hratt og vel, enda gáfu þau því rúman tíma á síðasta þingi. Það er mikilvægt, af því að við þurfum að breyta svo mörgum lögum í kjölfarið, að þetta geti klárast sem fyrst svo að gildistími laganna verði mögulega fyrr og þau geti gagnast fleira fólki fyrr. Ég kem kannski fyrst inn á þann hóp sem er í ágreiningi og hv. þingmaður spurði um. Það er mjög skýrt í lögunum að hvert mál er metið fyrir sig. Skipt búseta barns kemur einungis til greina þegar sáttavilji er hjá báðum foreldrum þannig að þau geti haft sameiginlegt forræði á öllum sínum málum, tekið sameiginlegar ákvarðanir, náð sátt um hvar barnið er í skóla, hvernig greiðslum skuli háttað o.s.frv. Aðilar sem eru í ágreiningi um eitthvað af eftirtöldum atriðum, um eitthvað sem hefur komið upp síðan þau hófu meðferð hjá sýslumanni um skipta búsetu eða umgengni o.s.frv., munu ekki falla undir úrræðið. Ég held að það sé algerlega skýrt í frumvarpinu en mögulega eitthvað sem nefndin vill hnykkja á eða ítreka í nefndaráliti sínu. En það er algerlega skýrt að skipt búseta barns kemur ekki til greina þegar ágreiningur er á milli foreldra. Þetta er úrræði fyrir þá foreldra sem geta alið upp börn sín í algjörri sátt, til skiptis á tveimur heimilum. Þetta úrræði er til að svara því að kerfið stendur í vegi fyrir slíku nú, fyrir foreldrum í þeirri stöðu. Kannski halda fleiri að þeir muni ná utan um þetta úrræði, að þetta sé lausn deilumála þeirra. Svo er ekki. Hv. þingmaður kom síðan inn á riftun á úrræðinu. Þar er auðvitað mjög misjafnt hvað getur valdið því að fólk hættir að vera með skipta búsetu barns, stundum er ekki möguleiki [[Forseti hringir.]]að ná samkomulagi aftur og þá verður að vera hægt að rifta því auðveldlega. En stundum verður hægt að leita til sýslumanns með ákveðin einstök atriði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er samt þannig að sýslumaður telur líka, miðað við síðustu umsögn um þetta mál, sem kemur hér fram óbreytt, að frumvarpið geri ráð fyrir því að annað foreldrið geti óskað eftir sáttameðferð og þá gengur það gegn tilgangi frumvarpsins, þ.e. eins og hæstv. ráðherra var að segja, að hugur hennar væri sá að báðir aðilar yrðu sannarlega að vera sammála um það. En textinn virðist ekki vera skýrari en svo að sýslumaður taldi sig ekki vera með það alveg á hreinu hvenær ætti að synja slíku. Síðan var bent á að það vantaði reglugerð um meðferð mála um skipta búsetu en við höldum áfram og vinnum með þetta í allsherjar- og menntamálanefnd. Mig langar að velta aftur upp spurningunni sem ég var með í fyrra andsvari um útreiknaðar barnabætur. Allt hefur það áhrif á tekjur einstaklinganna ef við ætlum að fara að skipta öllu jafnt og þá er það spurning um útfærslur. Þær hafa ekki verið settar fram og það þarf að velta því upp hvort ekki hefði verið betra fyrir afkomu foreldra, og þar með barnsins, að t.d. skipta barnabótunum fyrst upp til helminga og skerða svo hlut hvors foreldris með tilliti til tekna. Það er hætt við að greiðslufyrirkomulagið sem er í frumvarpinu valdi verri afkomuhorfum fyrir foreldra og vinni jafnvel gegn tilgangi frumvarpsins, þ.e. skiptri búsetu sem ég tel svo óskaplega mikilvægt að náist í gegn því að ég tel það mikið jafnréttismál. Þetta er ekki alveg eins og ég myndi vilja hafa það. Það er líka hugmynd hvort það ætti að skipta bótunum eftir því hversu mikið börn eru hjá hvoru foreldri fyrir sig. Það gæti hins vegar orðið mjög flókið í útreikningi, eftir á og annað slíkt. Ég held að við þurfum að finna leið til að gera þetta réttlátt þannig að tekjulægra foreldrið, sem oft er móðirin, verði ekki fyrir skakkaföllum.
Virðulegur forseti. Fyrst vil ég segja, svo að það sé algerlega skýrt í þessari umræðu, að annar aðili verður að geta rift þessu úrræði einhliða. Ef annar aðilinn er ósáttur og getur ekki rift samkomulaginu þá er úrræðið fallið um sjálft sig. Úrræðið byggist á sátt foreldra og ef annað foreldrið er ekki sátt lengur þá er engin sátt og þá getum við ekki haft þetta úrræði í boði fyrir þá foreldra. Skipt búseta barns er einungis í boði fyrir foreldra sem eru í algjörri sátt og ef annað er ósátt á það kost á að rifta úrræðinu. Varðandi barnabæturnar er rétt hjá hv. þingmanni að það verður að meta hvorn aðila fyrir sig. Ég sé ekki betur en svo að foreldrar fái 50% af barnabótunum, en ekki er hægt að reikna foreldra saman sem eru ekki í sambandi. Tekjuskerðingar og möguleikar foreldra eru því metnir hjá hvoru þeirra fyrir sig. Það er mjög mikilvægt. Þetta var unnið með fjármálaráðuneytinu. Lögheimilisforeldrið fékk áður 100% en nú er því skipt 50% og 50% og þá reiknað með tekjuhlutfalli hvors foreldris fyrir sig. Það er ekki hægt að tengja foreldra saman eins og þegar þau voru hjón, ef það var þannig. Það er ekki hægt að reikna foreldrana saman og skerða svo barnabætur hvors um sig. Það verður alltaf að líta til barnabóta hvors aðila um sig og tekjuskerðinga hans og ekki reikna þá saman, enda eru þeir núna tveir óskyldir aðilar að ala upp barn saman. En þetta verður að vera skýrt og er væntanlega eitthvað sem hv. nefnd mun skoða betur.
Herra forseti. Ég þakka þolinmæðina, það er um langan veg að fara í ræðustól þessa dagana. Ég ætla ekki að halda langa ræðu í 1. umr. um þetta þarfa mál sem hefur auðvitað margsinnis verið lagt fram á Alþingi en þetta er í annað sinn sem hæstv. dómsmálaráðherra flytur þetta brýna og mikla réttlætismál. Það er margt gott í þessu og ég fagna því að málið komi fram þetta snemma á þinginu og við skulum vona að hv. allsherjar- og menntamálanefnd takist að ljúka því, enda er það svo að meginþorri foreldra nær að semja bróðurlega á milli sín og systurlega um það hvernig þau haga uppeldi barna sinna og búsetu þeirra ef til skilnaðar eða samvistarslita kemur. Þess vegna er það afskaplega óheppilegt þegar kerfið er þannig útbúið að ekki sé hægt að vera í fullri samvinnu með algjört jafnrétti þarna á milli. Því miður er það í rauninni hérna enn þá að lögheimilið tilheyrir öðru foreldrinu, en skráð búseta verður á báðum stöðum. Þetta er væntanlega gert til þess að annað foreldrið geti leyst um hnútinn ef ósætti verður. Það er áframhaldandi ákveðið valdaójafnvægi á milli sem er alltaf af hinu vonda. En mögulega er það algerlega óhjákvæmilegt, því miður. Sem betur fer er meginþorri foreldra í góðri samvinnu. Þegar ekki er um góða samvinnu að ræða, þegar átök eru, þegar vilji til ágreinings er mikill, að við tölum nú ekki um þegar um er að ræða hættu fyrir barn eða fyrir foreldri á einhvers konar ofbeldi eða vanvirðandi meðferð, þá gildir að sjálfsögðu ekki skipt búseta, hún mun ekki ganga upp, af því að það verður að vera þessi góða samvinna sem betur fer er í langflestum tilvikum. Ég vil ítreka í þessari ræðu minni til að því sé haldið til haga að að mínu áliti er það algjört grundvallaratriði að með þessu frumvarpi verði tryggt - og ég skora á þá sem eru fulltrúar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd að tryggja það í frumvarpinu með einhvers konar bráðabirgðaákvæði sem verði bætt við frumvarpið - að hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. félagsmálaráðherra gangi frá því fyrir gildistöku laganna að stuðningur við börn með fötlun sem þurfa á honum að halda, einhvers konar stuðningstækjum eða slíkri aðstoð á sínu heimili, verði veittur af hálfu ríkisvaldsins á bæði heimilin. Þetta verður að vera klárt þegar málið er afgreitt út úr hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Þetta er algjört lykilatriði. Það verður að vera tryggt að börn sem þurfa á stuðningi að halda, börn sem búa við fötlun og þurfa á hjálpartækjum að halda á heimilum sínum, þess háttar hjálpartækjum að það er ekki hægt að færa þau á milli með barninu heldur eru þau á einhvern hátt bundin við heimilið, fái þann stuðning og slík hjálpartæki séu styrkt á bæði heimili. Ég legg til að það verði sett einhvers konar bráðabirgðaákvæði í frumvarpið með breytingartillögu frá nefndinni til að þetta verði tryggt. Þetta er algjört lykilatriði. Varðandi meðlög og varðandi þá sem eru tekjulægri þá gerir maður ráð fyrir að þegar um er að ræða þetta mikla sátt milli foreldra sé mögulega hægt að tryggja að svo verði einnig þegar kemur að þeim hlutum. En þetta er líka eitthvað sem væri hægt að leggja fyrir hæstv. barnamálaráðherra að ganga frá áður en lögin taka gildi. Gildistökuákvæðið er 1. janúar 2022 þannig að það er nægur tími til að tryggja að svo verði. Ég fagna þessu frumvarpi og mun gera allt sem í mínu valdi stendur, verandi ekki í þessari nefnd, til að það hljóti afgreiðslu á þessu þingi.
Virðulegur forseti. Ég ætla að óska hæstv. dómsmálaráðherra til hamingju með að vera komin með þetta mál hér fyrir þingið, eins og ég gerði reyndar í apríl þegar hún flutti það síðast. Það er í raun sorglegt að ekki skuli hafa náðst að afgreiða það á síðasta þingi en ýmislegt kom til. Ég sé t.d. að margar umsagnir bárust um þetta ágæta mál. En ég vona svo sannarlega að hv. allsherjar- og menntamálanefnd lánist að afgreiða þetta mál núna því að það er ofboðslega mikilvægt. Ég efast ekki um að það er flækjustig í þessu eins og svo mörgu öðru eins og komið hefur verið inn á í ræðum. En mig langar að nefna eitt sem ég hef alloft tekið upp í tengdum málum - það þarf ekki þetta frumvarp til þó að ég viti að það mun svo sannarlega laga það - en það er hvernig börn og foreldrar eru skráð í þjóðskrá. Þá er ég að tala um það mjög svo gamla og úrelta fyrirbrigði sem er fjölskyldunúmer. Það þýðir að elsta kennitalan í viðkomandi fjölskyldunúmeri fær bréf um börn sem tilheyra viðkomandi fjölskyldu. Þannig getur verið að það sé ekki endilega foreldri viðkomandi barns, aðili sem fer kannski ekki með forsjá viðkomandi barns, sem fær þá bréf frá sjúkratryggingum eða öðrum opinberum aðilum um hagi viðkomandi barns. Ég á svar frá hæstv. heilbrigðisráðherra á þskj. 819, sem birtist í janúar 2019, þar sem það kemur einmitt skýrt fram að raunverulega sé verið að brjóta á persónuvernd barna með þessu úrelta fyrirkomulagi þar sem flestir opinberir aðilar, og fleiri en opinberir aðilar, nota þjóðskrá og virðast eingöngu hafa tækifæri til að tengja börn við fjölskyldunúmer. Þetta er algjörlega út í hött. Ég minnist á þetta hér vegna þess að ég veit að frumvarpið mun að einhverju leyti koma í veg fyrir þetta. Það breytir ekki þeirri staðreynd, og ég veit að verið er að vinna að því á vettvangi Þjóðskrár, að mér finnst það taka allt of langan tíma. Miðað við umsagnir Þjóðskrár við þetta frumvarp þurfum við að spýta í þegar kemur að þessu tölvukerfi. Nú á tímum eru flestir farnir að kunna mjög vel á Heilsuveru en ef foreldrar búa ekki saman og börn eru skráð á tvö heimili getur það foreldri sem ekki er með lögheimilisskráningu barnsins hjá sér ekki farið inn á Heilsuveru og bókað t.d. sýnatöku út af Covid, ef út í það er farið, það er kannski það sem flestir eru að gera akkúrat í dag. Það gæti aftur á móti foreldrið sem er með lögheimilið gert og líka maki þess foreldris. Þetta er algjörlega fáránlegt. Ég ítreka það enn og aftur að ég veit ekki hversu oft ég hef tekið þetta upp á þessum vettvangi. Því verður að breyta og því hefði auðvitað átt að vera búið að breyta fyrir nokkrum árum. Ég ætla því að hvetja hæstv. dómsmálaráðherra, þó að málaflokkurinn sem ég er að vísa í sé hjá hæstv. samgönguráðherra, sem fer með málefni þjóðskrár, til að keyra þá breytingu í gegn. Eins mikilvægt og þetta mál er þá er það, þegar kemur að flækjustiginu, tengt fjármunum. Okkur þarf með einhverjum hætti að lánast að setja þetta lagaumhverfi, barnalögin, þannig upp að það þjóni fyrst og fremst hagsmunum barnanna og réttindum og tryggi skyldur foreldra. Ég vil miklu frekar tala um skyldur foreldra en endilega réttindi. Það er skylda foreldra að bera ábyrgð á börnum sínum. En með einhverjum hætti þyrftum við að geta tekið fjármálin út úr þessari breytu. Þá held ég að okkur tækist að leysa ansi margt. Enda er það það sem kemur fram hjá þeim sem þurfa að fara með þessi mál, þá er ég að vísa í mál sem eru flókin og sitja hjá sýslumanni og erfitt er að ná sátt í, það eru alltaf peningar. Fólk segir það aldrei, viðurkennir það aldrei, en á endanum snýst þetta oft um peninga. Ef okkur tekst með einhverjum hætti að taka þá breytu út, þegar við erum að fjalla um börn og réttindi barna og skyldur foreldra, þá held ég að við værum komin mjög langt. Ég átta mig á því að þetta frumvarp mun ekki taka á ósætti en sem betur fer er það nú þannig að í langflestum tilfellum geta foreldrar komist að ágætu samkomulagi um uppeldi barna sinna þótt samvistum þeirra ljúki. Þá er mikilvægt að koma til móts við foreldra á þann hátt sem lagt er til í frumvarpinu. Það er algjörlega fáránlegt að við séum enn einhvern veginn að takast á við flókið kerfi þegar kemur að þessum mikilvæga málaflokki.
Herra forseti. Mig langaði til að koma tvennu að í umræðu um þetta mál sem er að mörgu leyti gott. Markmiðið er vissulega mjög gott og jákvætt en það er bjargföst skoðun mín að verklagið eða umgjörðin sem verði smíðuð um þessa hugmyndafræði muni hafa allt um það að segja hvort þetta góða markmið nái fram að ganga. Þar hljóta tveir punktar fyrst og fremst að vera undir. Annars vegar að okkur takist að varða okkur leið í gegnum svona frumvarp og svona hugmyndafræði með það að leiðarljósi að gæta skuli hagsmuna barna í hvívetna og hins vegar að það séu ekki neinir þeir innbyggðir hvatar í þessu kerfi að annað hvort foreldri sjái hagsmunum sínum betur borgið með því að vera þessari hugmyndafræði mótfallið. Ég sé þetta mál þeim augum að það sé jákvætt, en á því eru ákveðnir praktískir gallar eða spurningar í það minnsta sem á eftir að leysa úr. Ég myndi kannski ekki ganga svo langt að taka undir það mat þeirra ræðumanna sem hér hafa talað um að þetta mál sé nánast fullunnið og komið í höfn. Þær breytingar hafa verið gerðar núna frá því þetta mál var síðast til meðferðar að gildistíminn hefur breyst og það hefur farið fram mat á fjárhagslegum áhrifum þess. En það var dálítið sterk gagnrýni eða umræða um þann vinkil sem lýtur að barnabótunum, tekjutengdum barnabótum. Ég heyrði svör hæstv. dómsmálaráðherra þar um og þau eru jákvæð. En ég get þó sagt að af hálfu þeirra sem gáfu umsögn um þetta frumvarp var þessi skilningur ekki svona skýr. Það þarf þá a.m.k. að skerpa á því hvernig fara eigi að því að reikna þetta út þannig að t.d. það foreldri sem er tekjulægra beri ekki halla af því að fara þessa leið. Þetta er stórt atriði. Veruleiki margra er auðvitað sá að fjárhagslegt atriði eins og þetta getur orðið til þess að það næst ekki sátt um að fara þessa leið. Ef löggjöfin nær ekki að tryggja þetta held ég öll þessi hugmyndafræði sé í hættu. Í því samhengi þarf að muna að það er ekki í öllum tilvikum þannig að öll samskipti séu farsæl þó að það séu kannski ekki áberandi átök í gangi. Mér finnst að það þurfi líka í þessu sambandi að hafa í huga að það séu engir innbyggðir hvatar í frumvarpinu sem geti stuðlað að því að foreldrar verði á móti því frá upphafi að fara þessa leið. Það verður að vera skýrt og við séum líka meðvituð um þann kynjavinkil sem getur verið á svona máli, sem er sá að konur eru enn sem komið er frekar með lægri laun en karlar og margar konur, a.m.k. stór hópur kvenna í þessum sporum, gætu séð þetta fyrir sér sem rök gegn því að fara þessa leið. Ég fagna svörum dómsmálaráðherra hvað þetta varðar. Ég legg áherslu á að þetta verður að vera algerlega skýrt og bind vonir við að við náum að ramma það inn í meðförum málsins í allsherjarnefnd. Mér finnst líka að við þurfum að vera læs á það að aðstæður barna í þessum sporum og þessari stöðu eru auðvitað misjafnar. Það þarf, eins og fram hefur komið, að vera öruggt að hægt sé að tryggja börnum þann rétt að þau njóti úrræða sem kveðið er á um í frumvarpinu og þar sé litið til barnasáttmálans sem við höfum. Hann sé meira en eitthvert sjónarmið heldur fái að hafa það gildi sem honum er ætlað. Umboðsmaður barna fagnaði þessu frumvarpi á síðasta þingi en ég vísa að öðru leyti til þess sem þar er rakið. Ég vil taka undir það sem fram hefur komið að í þessu sambandi verður að líta sérstaklega til stöðu fatlaðra barna, að þau eigi raunverulegan kost á því að búa á heimili beggja foreldra. Það voru þessir tveir efnispunktar sem ég tók með mér í umfjöllun um þetta mál í allsherjarnefnd, annars vegar um tekjutengdar barnabætur og hins vegar sú staða við skilnað eða sambúðarslit, þegar þetta samtal um búsetuna á sér stað milli foreldra, að valdaójafnvægi er fyrir hendi. Það þurfi að skerpa á því enn frekar að leikurinn sé jafn þar og staða foreldra jöfn út frá þeirri stöðu sem ólíkar fjölskyldur eru í. Svo ég rammi þetta inn þá myndi ég segja að hér sé um jákvætt mál að ræða. Ég get ekki tekið undir það að málið sé allt að því fullunnið vegna þess að það á eftir að leysa úr tveimur grundvallaratriðum; um fjárhagslegu hagsmunina sem ég held að geti orðið þess valdandi að fólk verði smeykt við þessa leið og svo þær aðstæður þegar um valdaójafnvægi milli foreldra er að ræða. En ég ítreka að ég var ánægð með svör dómsmálaráðherra að þessu leyti og bind vonir við að hægt verði að leysa úr þessu og vinna málið betur inni í nefndinni. En svo ég ljúki máli mínu á því sem ég byrjaði á þá held ég að til þess að þetta mál geti náð fram markmiði sínu þá muni umgjörðin sem við smíðum hér hafa allt um það að segja og hér þarf meira til en gott markmið.
Virðulegi forseti. Ég er ánægður með að þetta mál sé komið aftur fram og ég myndi styðja það að óbreyttu. Það er þó ekki fullkomið. Eins og hv. þingmenn hafa sagt hér í ræðum á eftir að útkljá og finna út úr ákveðnum atriðum og ég verð að taka undir með hv. 7. þm. Reykv. n. Ég tel að málið sé kannski ekki komið jafn langt í málsmeðferð okkar og hefði mátt ætla af fyrri ræðum hér. Ég verð að byrja á að tala um málsmeðferðina sem er því miður alls ekkert einsdæmi. Hér kemur frumvarpið aftur fram og það er efnislega óbreytt, þ.e. gildistíminn er annar og greinargerðin er eitthvað uppfærð en eftir því sem ég fæ best séð er efni greinanna nákvæmlega það sama upp á bókstaf, fyrir utan gildistímann. Það bárust ansi margar umsagnir síðast þegar málið var lagt fram. Þá verður að spyrja hvers vegna slíkt mál sé ekki lagt fram með tilliti til þeirra breytinga, hreinlega til að spara nefndinni og þinginu tíma við að afgreiða málið. Og sömuleiðis til að vera ekki að spyrja umsagnaraðila sömu spurninganna aftur og aftur, krefjast þess að þeir sendi inn umsagnir aftur og aftur og tönnlist á því sama og þeir hafa sagt áður og er, að því er virðist, óumdeilt eða hefur alla vega ekki verið svarað með mótbárum. Eitt dæmi er einföld ábending um orðalag í 8. og 13. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um að barn skuli hafa rétt til að tjá sig í samræmi við aldur og þroska. Umsagnaraðilinn sem benti á þetta síðast var Barnaheill. Samtökin sendu inn umsögn á síðasta þingi og bentu á ósamræmið milli orðalags í 8. og 13. gr. frumvarpsins annars vegar og 12. gr. barnasáttmálans hins vegar. Þar á barn að hafa réttinn til að tjá sig þegar það getur myndað sér skoðanir en hins vegar sé tekið tillit til þeirra skoðana í samræmi við aldur barnsins og þroska. Þetta er ekki alveg það sama og stendur í 8. og 13. gr. frumvarpsins. Reyndar benda samtökin á sama ósamræmi annars staðar í lögum. Það er ekkert vandamál að laga þetta. Það hefði ekki verið neitt mál að laga það og leggja frumvarpið þannig fram að ekki þurfi að koma aftur með þessa sömu athugasemd. Þetta er ekki einsdæmi og ekki efnisleg gagnrýni í sjálfu sér - jú, þetta er reyndar efnisleg gagnrýni á frumvarpið en það er í sjálfu sér ekkert sérstakt við þetta mál. Mér finnst bara leiðinleg sú tilhneiging okkar á Alþingi að spyrja sífellt sömu umsagnaraðila spurninga, fá sömu svörin og láta eins og við heyrum ekkert hvað þeir segja. Mér finnst það ákveðinn blettur á vinnubrögðum hérna og ég óttast að það dragi úr tiltrú umsagnaraðila á því að við séum að hlusta á það sem þeir segja og bregðast við á þann hátt sem fólk almennt ætlast til að brugðist sé við ábendingum. Ég held að ef um fyrirtæki væri að ræða - og ég veit að Alþingi er það ekki, kannski sem betur fer, en fólk býst almennt við öðruvísi vinnubrögðum, hvort sem það er hjá fyrirtækjum, opinberum stofnunum eða hvaðeina. En á Alþingi klippum við hlutina svolítið - ekkert svolítið, við klippum þá alveg burt þegar nýtt þing kemur saman. Við hendum öllum málum út og leggjum þau fram upp á nýtt. Það væri í sjálfu sér ekki svo slæmt ef við værum ekki alltaf að bakka svona í vinnunni. Ef vinnan væri bara áfram u.þ.b. á þeim stað þar sem hún stöðvaðist, gott og vel, þá væri það ekki svona slæmt. En mér finnst leiðinlegt þegar kemur að málum sem eru mikilvæg og skipta fólk ofboðslega miklu máli að Alþingi, eða reyndar ráðuneytið, verð ég að segja, virðist ekki hlusta eða lítur alla vega þannig á að það séu eðlileg vinnubrögð að leggja málið fram óbreytt og láta nefndina redda því einhvern veginn eftir að hafa spurt umsagnaraðilana aftur. Og umsagnaraðilarnir segja aftur það sama. Kannski nær nefndin að klára málið. Þetta er ekki töff, virðulegi forseti. Mér finnst þetta ekki flott. Mér finnst þetta mjög leiðinlegt. Ég verð þó líka að nefna eitt í sambandi við hina miklu sátt sem frumvarpið gerir ráð fyrir að ríki milli foreldra þegar kemur til skiptrar búsetu. Ég skil punktinn mjög vel og hann er mikilvægur. Stofnanir sem verja hagsmuni barna benda á að þetta sé gríðarlega mikilvægt og að núverandi fyrirkomulag geti verið miklu betra fyrir barn þar sem foreldrarnir eiga í ósætti. Ég skil það. Ég hef samt sem áður áhyggjur af því að á meðan þessi ofboðslega sátt þarf að vera til staðar og ekkert má í raun og veru fara úrskeiðis í samskiptum foreldranna myndist kúgunarsamband á milli þess foreldris sem myndi hafa búsetu barnsins og hins ef fyrirkomulaginu er rift. Það er nefnilega auðvelt fyrir fólk að segjast vera rosalega sátt ef það á yfir höfði sér að missa eitthvað sem er því mjög mikilvægt ef sýnt er fram á ósætti. Þannig eru mörg kúgunarsambönd. Ég hef áhyggjur af því að þetta fyrirkomulag geti búið til slík sambönd. Að því sögðu er ég ekkert viss um hvernig eigi að leysa þetta. En mér finnst mikilvægt að við höfum í huga að fólk getur sagst vera sátt. Það er stundum bara vegna þess að það óttast afleiðingarnar af því að tjá ósætti. Það er ekki endilega það sem við viljum og er ekki endilega gott fyrir börnin heldur, ef út í það er farið. Þegar við ræðum mál eins og skipta búsetu, sem áður hefur verið kallað eftir í formi tvöfalds lögheimilis, - ég sé til hvort ég komi að smá umræðu um það í þessari stuttu ræðu - finnst mér almennt gríðarlega mikil tilætlunarsemi gagnvart borgurunum í íslensku samfélagi. Mér finnst yfirvöld vera ofboðslega tilætlunarsöm gagnvart einstaklingum varðandi hvað þeir megi heita, hvar þeir megi eiga lögheimili, hver eigi að fá að vita hvar þetta lögheimili sé, hvað þetta lögheimili sé, hvernig það sé skilgreint og hvernig fjölskyldumynstur skuli vera. Og auðvitað er ástæðan fyrir því að við þurfum að lögfesta þetta núna - ég vil meina að við þurfum að gera það - að fjölskyldumynstur eru byrjuð að breytast á Íslandi, beint í kjölfar aukins jafnréttis vitaskuld. Þá þurfum við enn og aftur, og ekki í fyrsta sinn og sennilega ekki í það síðasta, að horfast í augu við að fyrirkomulagið sem við höfðum áður gerði ráð fyrir ákveðnu boxi, ákveðnum venjum og hvernig við erum vön því að flest fólk sé. Við setjum lög og reglur sem gera ráð fyrir að allt fólk sé eins og þessi meiri hluti. Svo fer það að breytast og þá lendum við í vandræðum sem krefja okkur um löggjöf sem þessa. Þetta eru ekki rök gegn löggjöfinni, þvert á móti. Mér finnst bara að Alþingi og yfirvöld, og kannski bara Íslendingar upp til hópa, ættu að festa sig minna í norminu, minna í því hvað þykir venjulegt og í því að búa til einhver box, ramma og ferla í kringum það sem sennilega flestir samsama sig við. Það býr til svo leiðinlega stöðu fyrir hópinn sem passar ekki í boxið. Það er eiginlega alveg sama um hvaða svið samfélagsins við tölum, fullt af fólki passar ekki í boxið. Nefnið bara boxið og það er fullt af fólki sem passar ekki í það, hvort sem það er fjölskyldumynstrið, kynhneigð, kyn, skoðanir eða hvaðeina. Manneskjur eru fjölbreyttar, manneskjur eru kristallar. Þær líta ólíkt út úr mismunandi áttum. Sem systkini erum við ólík því sem við erum sem foreldri, sem foreldri erum við ólík því sem við erum sem samstarfsfólk og þar fram eftir götunum. Kerfin okkar eru almennt þannig byggð að við gerum ráð fyrir því að það sé eitthvert venjulegt íslenskt fjölskylduform, svona venjulegir Íslendingar sem lifa einhverju venjulegu lífi. Og við setjum löggjöf sem rammar þetta inn. Við ætlum í náinni framtíð að ræða hér líka mannanöfn og ég ætla að fara aðeins betur út í þann þátt málsins. Mér finnst agalegt að sjá birtast svo skýrt viðhorfið sem mér finnst gegnumgangandi í íslenskri menningu, og hefur sennilega ávallt verið, eða alla vega mjög lengi, þegar við þurfum að taka fyrir svona frumvörp. Að því sögðu er augljóslega ekki um að ræða einföld atriði sem þarf að útkljá. Það að tveir aðilar ákveði að ala upp barn saman á jafnréttisgrundvelli er ekki endilega einfalt viðfangsefni. Ég átta mig á því. En í gegnum gildandi löggjöf skín hvernig íslensk yfirvöld, og kannski Íslendingar almennt, hafa svolítið gert ráð fyrir því að hið venjulega fjölskyldumynstur sé hið eðlilega ástand, hin venjulega eining. Ég vil bara vekja fólk til umhugsunar um þetta. Það er ekki gott að við venjum okkur á að festa fólk svona mikið inni í boxi. Það er ósiður sem við eigum að venja okkur af og við ættum að hafa gert fyrir hundrað árum síðan. En núna neyðumst við auðvitað til þess því að það kemur betur og betur í ljós hversu fjölbreytt fólk raunverulega er og hversu mikilvægt það er að við viðurkennum og tökum tillit til þeirrar staðreyndar. Ég verð einnig að nefna viðvörunarorð sem komu fram í umsögn um málið á síðasta þingi, og eiga við fleiri mál, þ.e. hvernig margar stofnanir okkar sem þjóna ofboðslega mikilvægu hlutverki við að tryggja réttindi fólks, til að mynda í svona málum, ráða ekki við verkefnið á tilsettum tíma. Á Alþingi setjum við rammana og löggjöfina og við trúum því að þegar við höfum sett þessi lög séum við búin að leysa einhver vandamál. Vonandi er það oftast tilfellið. En svo birtist raunveruleikinn á gólfinu, hjá skjólstæðingum okkar sem síðan vinna eftir þessum ferlum og nýja fyrirkomulagi. Þá kemur í ljós að biðtíminn er langur. Það fylgir því mikil bið, mikil skriffinnska, mikið vesen að raungera markmiðin sem við hér berjumst svo ötullega fyrir að lögleiða. Ábyrgð okkar er mjög rík og mér finnst ekki alveg nógu mikið talað um það. Mér finnst svolítið eins og við höfum bara vanist því að eðlilegt sé að ríkisstofnanir taki ofboðslega langan tíma til að vinna úr mjög mikilvægum málum. Í umsögnum er varað við því að þegar verið er að sýsla með skipta búsetu, sér í lagi þegar er verið að rifta henni, skipti svo miklu máli að niðurstöður komi fljótt, að ekki sé t.d. óljóst hver umgengnisréttur sé eða hvernig fari með barnabætur eða hvað eina sem varðar búsetu barnsins. Það skiptir raunverulegu máli. Þetta er ekki bara spurning um að borgarinn þurfi ekki að standa í einhverju veseni eða að það sé svo leiðinlegt að sitja einhvers staðar og bíða. Það er ekki málið, virðulegi forseti. Málið er að þessi bið og það hvernig við venjumst því að það taki opinberar stofnanir langan tíma að gera hlutina hefur raunveruleg áhrif á réttindi fólks og getu þess til að haga lífi sínu í samræmi við sinn vilja. Ég vil meina að það sé slæmt. Það er að mínu mati á ábyrgð yfirvalda að passa að opinberar stofnanir, eins og t.d. sýslumannsembætti, hafi næga burði til að sinna verkefnum sínum hratt. Það hljómar eins og verið sé að leggja til einhvern lúxus. Ég vil bara meina að svo sé ekki. Ég held að í íslensku samfélagi felist alveg ótrúlega mikil sóun - og sennilega í fleiri samfélögum sem eru kannski gjarnari á skriffinnsku heldur en við erum hér - í því að láta fólk bíða, að láta fólk vera í óvissu og hindra það í að taka ákvarðanir og raungera þær jafn hratt og það myndi vilja. Mér finnst þetta gríðarlega mikilvægt. Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort við ættum ekki að hafa sérstaka umræðu um það hér. Hún yrði þá væntanlega sett fram sem umræða um skilvirkni opinberra stofnana og þess háttar. Sífellt er verið að breyta lögum til að auka skilvirkni og það er gott og blessað. En stundum er bara verið að stytta sér leið til að þurfa ekki að horfast í augu við að stundum, virðulegi forseti, ekki alltaf, en stundum, þarf bara meiri peninga í tilteknar stofnanir til að þær geti ráðið starfsfólkið sem þarf og staðið undir þjónustu á þann hátt að hlutirnir gerist hratt og vel. Ég veit mætavel að auðvitað er ekki við stofnanirnar sjálfar að sakast. Þær vinna auðvitað bara með það sem þeim er veitt héðan. Enn fremur átta ég mig á því að væntanlega myndu allar eða langflestar stofnanir vilja hafa meira á milli handanna til að vinna vinnuna sína betur. Ég er ekki að segja að það sé metnaðarleysi hjá stofnunum. Ég er að segja: Mér finnst að á Alþingi og í stjórnmálunum einhvern veginn viðgangist ákveðið viðhorf, þ.e. að allar kröfur stofnana um meira fjármagn til að sinna hlutverki sínu betur sé einhvers konar tuð eða frekja. Ég tel svo ekki vera. Ég held að við eigum að taka alvarlegar en við höfum gert kröfur stofnana um að fá meira fjármagn til að sinna grunnþjónustuhlutverki sínu. Þetta er ekki alveg besti tíminn til að kalla eftir auknu fé í það, [[Forseti hringir.]]alla vega ekki pólitískt. En þegar kemur að svona málum verður þörfin svo rík. Þá finnst mér að við þurfum að hafa þetta í huga. Nú er tíma mínum lokið, virðulegi forseti. Ég þakka biðlundina en ég kem að vörmu spori með aðra ræðu.
Hæstv. forseti. Við tökum hér öðru sinni fyrir frumvarp um breytingu á barnalögum, og það er gott. Í frumvarpinu eru margar góðar breytingar og áherslupunktar, t.d. nýtt ákvæði um heimild til að semja um skipta búsetu, og það er gott, og annar þáttur þar sem í boði er samtal að frumkvæði barnsins. Ég tel það mjög góðan þátt í þessu og það sýnir að við erum að breyta áherslum af því að allt er að breytast hjá okkur. Hugmyndir okkar um fjölskyldur hafa breyst og eiga að breytast og við þurfum að reyna að vera í takt við það sem raunveruleikinn sýnir okkur. Það sem ég vildi kannski helst koma inn á snýr að börnum sem eiga foreldra í tveimur landshlutum. Ég veit að þetta var nokkuð rætt í nefndinni á síðasta þingi en komst víst ekki áfram. Það er hópur barna sem á foreldra í tveimur landshlutum. Það er ekki svo að öll börn eigi foreldra í sama hverfi og eigi auðvelt með að sækja skóla þar. Vissulega er það í mörgum tilfellum af því að stærstur hluti þjóðarinnar býr hér á suðvesturhorninu, en því miður er það ekki staðan hjá mörgum og í því felast mörg og löng ferðalög fyrir börnin. Þá komum við að þeim hluta sem snýr að skólagöngu. Þótt samkomulag sé á milli og allt í lagi með það þarf að hliðra til, sem eðlilegt er þegar fjarlægðir eru miklar, og börn eru kannski lengur í sumarfríum og í kringum hátíðir og annað slíkt en sækja engu að síður skóla í tveimur sveitarfélögum. Sveitarfélögunum ber ekki skylda til að taka við þeim en fyrir velvild, sem er sem betur fer alls staðar, þori ég að fullyrða, er tekið við börnunum inn í skólann en sums staðar veldur þetta álagi og þetta er töluvert mikið að umfangi. Ekki það að menn vilji ekki leysa það, en þetta er snúið og þetta er úrlausnarefni. Ég vona og legg til að nefndin skoði þennan þátt. Svo snýr þetta kannski ekki eingöngu að fjármunum. Þetta snýr að því að finna lausnir og annað slíkt. En þegar álagið er orðið mikið á aðra stofnun en þá sem fær greiðslur með barninu þá þarf líklega að skoða það, myndi ég halda. Svo gæti ég alveg, líkt og sá þingmaður sem var í pontu hér á undan, rætt almennt um fjölskyldur og umhverfið um börnin okkar, en ég læt það bíða að sinni.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl., með það að markmiði að styrkja tjáningarfrelsi með því að bæta umgjörð lögbannsmála á hendur fjölmiðlum. Frumvarpið var lagt fram á síðastliðnu löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu úr allsherjar- og menntamálanefnd. Er það nú lagt fram aftur í óbreyttri mynd. Lögbann á fjölmiðlaumfjöllun felur í sér fyrir fram takmörkun á tjáningarfrelsi sem gera verður sérstaklega ríkar kröfur til samkvæmt stjórnarskránni og mannréttindasáttmála Evrópu. Þar reynir á mörk tjáningarfrelsis annars vegar og friðhelgi einkalífs hins vegar, auk þess sem lögbann af þessu tagi getur hamlað eða komið í veg fyrir lýðræðislega umræðu þegar tjáning um málefni sem varðar almenning er fyrir fram takmörkuð, svo sem í aðdraganda kosninga. Slíkt tjón verður tæpast metið til nánar tiltekinnar fjárhæðar og vandséð hver ætti þá kröfu um greiðslu bóta. Augljóst er hvaða þýðingu fjölmiðar hafa fyrir lýðræðislega umfjöllun og því brýnt að úr lögbannsmálum þeim á hendur sé leyst skjótt og greiðlega. Í frumvarpinu er því að finna tillögur sem ætlað er að styrkja umgjörð lögbannsmála og hraða málsmeðferðinni eftir því sem kostur er, að gættum réttindum gerðarbeiðanda og gerðarþola við slíka gerð. Við mótun þeirra tillagna sem frumvarpið hefur að geyma hefur verið komið til móts við þessi sjónarmið án þess að stefna í hættu þeirri málsmeðferð sem nú þegar er við lýði við bráðabirgðagerðir samkvæmt gildandi lögum. Í því augnamiði að einfalda og skýra málsmeðferð fyrir sýslumanni og hjá dómstólum er lagt til með 1. gr. frumvarpsins að gerðarbeiðanda verði ávallt skylt að leggja fram tryggingu til bráðabirgða fyrir hugsanlegu tjóni þegar lögð er fram beiðni um lögbann við birtingu efnis. Slík skylda kann vissulega að vera íþyngandi fyrir gerðarbeiðanda en á móti eru ríkir hagsmunir að því að fá að birta efni, auk þess sem réttur til þess kann að vera varinn af tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar. Með þessu móti er jafnframt áréttað hversu mikla þýðingu lögbannsgerð sem beinist að birtingu efnis hefur. Með 2. gr. frumvarpsins er lagt til að frestir við meðferð lögbannsmáls hjá sýslumanni verði takmarkaðir eins og kostur er og einungis veittir í undantekningartilvikum. Lögð er áhersla á að sýslumaður hraði ávallt eftir því sem unnt er meðferð lögbannsmála í ljósi þeirra lýðræðislegu hagsmuna sem undir eru, og því lagt til að frelsi málsaðila til semja um fresti verði takmarkað að verulegu leyti svo að málinu verði lokið svo fljótt sem verða má og án ónauðsynlegra tafa. Til að stuðla að hraðari meðferð mála er varða staðfestingar mála í kjölfar lögbanns fyrir dómi er lagt til með 3. gr. frumvarpsins að um þau fari eftir XIX. kafla laga um meðferð einkamála, um flýtimeðferð, eftir því sem við á. Er þá ekki síst litið til þeirra ákvæða þess kafla sem heimila dómara að hafa ríkari stjórn á meðferð máls fyrir dómi en almennt gerist og reglur þeirra um skemmri kæru- og áfrýjunarfresti. Skjót meðferð mála af þessum toga er brýn enda nauðsynlegt að sem fyrst fáist niðurstaða um hvort lögbann hafi réttilega verið lagt á í ljósi þeirra réttinda sem eru varin af 73. gr. stjórnarskrárinnar. Með þessu móti ætti niðurstaða héraðsdóms að liggja fyrir innan fárra vikna í stað nokkurra mánaða. Með 4. gr. frumvarpsins er að lokum lagðar til strangari bótareglur í málum af þessu tagi og dómara heimilað að dæma bætur að álitum vegna tjóns sem varð við það að birting efnis var hindruð vegna lögbanns eða beiðni um það. Ljóst er að torvelt kann að vera áætla tap, t.d. vegna tapaðrar auglýsingar eða minni söluhagnaðar. Því er lögð til heimild fyrir dómara að meta slíkt tjón að álitum hafi ekki tekist sönnun um fjárhæð þess. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að fagna framkomu þessa frumvarps. Það var tími til kominn enda var alþjóð augljóst að breyta þurfti þessum lögum árið 2017 þegar sett var lögbann á umfjöllun Stundarinnar um fjármál þáverandi forsætisráðherra tveimur vikum fyrir kosningar. Nú talar hæstv. ráðherra fyrir þingmáli sem hún segir að takmarka muni málsmeðferðartíma við nokkrar vikur. En ef við lítum til þess dæmis sem var tilefni þess að ég lagði fram frumvarp um að taka ákvarðanir um lögbann á tjáningu úr hendi sýslumanns og færa þær yfir til dómstóla þá réðu úrslitum þessar tvær vikur sem liðu, vegna þess að svo var kominn kjördagur og umfjöllunin fékk ekki að birtast fyrir kjördag. Og nú hafa dómstólar landsins úrskurðað, því miður miklu síðar en þeir áttu að gera, að þessi takmörkun, þetta lögbann gæti hafa haft áhrif á úrslit kosninganna og að það væri óásættanlegt í lýðræðisríki. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Þarf ekki að gera betur í máli eins og t.d. því sem ég vísa í, þ.e. lögbann á umfjöllun Stundarinnar, þar sem beinlínis liggur fyrir að það er umfjöllun um málefni sem varðar almenning í aðdraganda kosninga? Það er ekki ásættanlegt í lýðræðisríki að slík umfjöllun fái ekki að birtast fyrir kjördag. Það er bara ekki ásættanlegt. Hvernig kemur frumvarpið í veg fyrir að nákvæmlega sú saga endurtaki sig?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Auðvitað get ég ekki sagt nákvæmlega fyrir um hve löng málsmeðferðin verður, en við erum að stytta hana verulega með öllum þeim frestum og breytingum sem lögð eru til hér. Það er ljóst að því meiri hagsmunir sem eru undir, þeim mun nauðsynlegra er að frumvarpið sé afgreitt hratt. Það stendur skýrt í frumvarpinu og ég held að með þessu getum við afgreitt slík mál á örfáum dögum. En það er ljóst að þetta mun alltaf taka einhvern tíma svo gætt sé að öllu í málsmeðferðinni. En hér er verið að leggja til mun hraðari málsmeðferðartíma, mun skemmri frest og farin besta leiðin sem fannst eftir að nefndin hafði legið yfir umbótum á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis. Hún lagði til ýmsar breytingar. Þessi breyting er ein af þeim og ég held að hér sé farin sú leið sem svarar best því kalli að þetta sé gert hraðar með tilliti til þeirra hagsmuna sem eru undir. Og eins tel ég að frestir séu orðnir það stuttir að það hljóti að vera orðið ásættanlegt með tilliti til friðhelgi einkalífs og tjáningarfrelsis.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en vil ítreka að það sem mér fannst svo sláandi við málið Glitnir HoldCo gegn Stundinni, var málsmeðferð sýslumanns, sem viðurkenndi á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að hann kannaðist ekki einu sinni við þau grundvallarhugtök sem við notum til að meta hvort skerðing á tjáningarfrelsi sé réttlætanleg. Í máli sem þessu, sem er í aðdraganda kosninga og er mikilvæg umfjöllun sem varðar almenning: hvers vegna var lögbannsbeiðninni ekki einfaldlega hafnað, vegna þess að hún var ekki nauðsynleg í lýðræðissamfélagi, vegna þess að hún uppfyllti ekki meðalhóf, vegna þess að þetta var óréttmætt inngrip í tjáningarfrelsi og fjölmiðlafrelsi? Þekkingunni um þessi grundvallarréttindi í lýðræðislegu þjóðfélagi var einfaldlega ekki fyrir að fara hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Hann kannaðist varla við tjáningarfrelsið, og það átti reyndar við um fleiri á þessum fundi. Sumir stormuðu meira út af því að þeir voru svo fúlir yfir tjáningarfrelsinu. En ég velti fyrir mér, virðulegi forseti, hvort það sé ekki rétt að matsvaldið - hvort það sé nauðsynlegt í lýðræðislegu þjóðfélagi að setja á lögbann, sem kann að taka tvo daga, fimm daga, tvær vikur. Það er skerðing, það er takmörkun á tjáningarfrelsi. Hún getur verið óréttmæt þótt málið fari kannski einhvern tímann fyrir dómstóla. En þá er skaðinn skeður. Stjórnvaldið sem tekur þá ákvörðun að setja á lögbann hlýtur að þurfa að vera í stakk búið til þess að meta hvort það sé réttmætt að gera það, sér í lagi í aðdraganda kosninga, hvort sem það er til bráðabirgða eða ekki. Þurfum við ekki að hafa skýrari heimildir til að meta hvort réttmætt sé að leggja á lögbann á fyrsta stjórnsýslustigi? Og þarf ekki að fræða sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu aðeins?
Virðulegi forseti. Við förum þá leið í þessu frumvarpi að við erum ekki bara að hraða málsmeðferð og stuðla að flýtimeðferð, við erum að takmarka fresti og veita þá aðeins í undantekningartilvikum, þannig að þegar miklir hagsmunir eru í húfi getur þetta gengið afar hratt. Ég held að auki að það sé mikil breyting að það sé bráðabirgðatrygging, sem er þá meira íþyngjandi. Að sjálfsögðu þarf að meta lögbann og fjölmiðlaumfjöllun í takt við þá þætti sem liggja fyrir og það hefur gríðarleg áhrif á, eins og tjáningarfrelsið, sem við gerum ríkar kröfur til. Það reynir á mörk þess við aðra þætti, eins og friðhelgi einkalífsins. En lögbann af þessu tagi getur hamlað eða komið í veg fyrir lýðræðislega umræðu þegar tjáning um málefni sem varða almenning er takmörkuð að miklu leyti. Það tjón er mikið og þess vegna verður að meta slíkt með tilliti til tjáningarfrelsisins og þeirra sáttmála sem við höfum undirgengist, við erum með skýr ákvæði þess efnis. Ég held að með þessum breytingum séum við að svara því að þessi mál séu afgreidd mun hraðar og það þurfi mikið að koma til svo slíkt sé gert.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu frumvarpi. Ég er svolítið á svipuðum nótum og fyrri ræðumaður varðandi það að hversu brýnt það er að mál af þessu tagi séu afgreidd hratt og örugglega. Af því að ég er svo lausnamiðuð langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort aldrei hafi komið til greina að taka þetta verkefni einfaldlega frá sýslumönnum og færa beint inn í dóm. Í lögum um meðferð sakamála er í XXVII. kafla fjallað um afbrigðilega málsmeðferð fyrir dómi. Maður veltir fyrir sér hvort sá kafli gæti ekki tekið á einmitt því þegar um er að ræða svo brýn mál, að þau eiga að vinnast mjög hratt. Lögmenn sem fást við þennan málaflokk, þ.e. sakamál og slík mál, eru mjög vanir því að vinna hratt og vinna þá jafnvel sólarhringum saman þegar svo ber undir. Ég sé því alveg fyrir mér að nákvæmlega þau lög og það ákvæði gæti tekið á þessu máli þannig að við sleppum því að tefja málin óheyrilega vegna þess hægagangs sem oft og tíðum er hjá sýslumannsembættum.
Virðulegur forseti. Slík leið var ekki lögð til af nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis, sem fór yfir þennan málaflokk í heild sinni varðandi hvar við gætum gert betur. Hún lagði til breytingar í þessa veru, sem hafa örlítið breyst síðan en ekki varðandi málsmeðferðina. Sú umræða var mögulega tekin þegar málið kom síðast til nefndar í þinginu, en við förum svipaða leið og lögð var til af þessari nefnd. Það er mikilvægt að halda því til haga að það verður enginn hægagangur í þessum málum eftir breytingarnar því að hér er verið að flýta málum eins og kostur er á öllum stigum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hægagangurinn sem fjallað er um hér er sá að ef einstaklingur, gerðarþoli, mótmælir lögbannskröfu hjá sýslumanni þá hefur átt sér stað eitthvert ferli áður en það gerist. Sett er á lögbann og því næst þarf gerðarþoli að fara með mál í héraðsdóm og bíða þar einhverja daga. Vissulega fagna ég þeirri viðleitni sem er í þessu frumvarpi, að ekki þurfi að lúta vilja dómstjóra hverju sinni um hvort flýtimeðferð verði samþykkt, heldur virðist hún vera komin sjálfkrafa inn. En engu að síður væri hægt að stytta leiðirnar það mikið að þetta færi beinustu leið inn, bæði krafan um lögbann og svarið við því að þetta væri tekið fyrir í þinghaldi fyrir héraðsdómi en ekki með milligöngu sýslumanna, af því að ég tel að slíkt tefji málið. Þá vil ég líka spyrja hæstv. ráðherra út í gjafsókn fyrir þá sem þurfa að þola lögbann. Hvort komið hafi til álita að sá sem þola þarf lögbann, sem iðulega er lögaðili, af því að oft er um að ræða einhvers konar birtingu á efni, að lögaðilinn, fjölmiðlar, sem eiga nú frekar í erfiðleikum en hitt, geti sótt um gjafsókn í svona málum.
Virðulegur forseti. Ég tel að með þeim hugmyndum sem hv. þingmaður viðrar hér þyrfti kannski að skoða lögbann í heild sinni, ekki einungis lögbann á birtingu fjölmiðlaefnis. Ef breyta ætti meðferð lögbannsmála í heild eða að miklu leyti þyrfti að skoða það í heild en ekki einungis varðandi þau atriði sem um er að ræða í þessu frumvarpi, og ekki taka það fyrir út fyrir sviga af því að það eru til fleiri tegundir af lögbönnum en þetta og væri hægt að tala um það almennt. Varðandi gjafsóknarspurninguna þá geta fjölmiðlar auðvitað sótt um gjafsókn, en það gerist ekki sjálfkrafa. Það er ekki tekið á því í þessu frumvarpi en þeir geta sótt um gjafsókn líkt og aðrir.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl., lögbann á tjáningu. Ég vil, rétt eins og ég gerði í andsvari við hæstv. dómsmálaráðherra, fagna framlagningu þessa frumvarps. Ég tel það vissulega vera mikilvæga réttarbót, en mér finnst ekki nógu langt gengið. Mér finnst þetta frumvarp ekki til þess fallið að koma í veg fyrir að sagan endurtaki sig og að fjársterkum aðila takist að stöðva tjáningu og birtingu efnis frá fjölmiðli um valdamesta mann samfélagsins, tveimur vikum fyrir kosningar og halda gögnum leyndum fram yfir kosningar og gott betur. Mér fannst líka skrýtið af hæstv. forsætisráðherra, sem skipaði nefndina um bætta vernd tjáningarfrelsis, að setja þetta ekki efst á forgangslistann. Breyting á lögum um lögbann var færð aftar á forgangslista þessarar nefndar en ýmsar aðrar úrbætur, sem voru vissulega líka mikilvægar. En ég hefði haldið að það væri knýjandi þörf og að það lægi gríðarlega mikið á því að koma í veg fyrir að jafn mikil skömm og jafn mikil aðför að lýðræðinu, eins og lögbannið á Stundina var, gæti átt sér stað aftur. Við skulum átta okkur á því að þetta vakti t.d. athygli Evrópuráðsins. Við komumst á tilkynningarlista sérstaks vettvangs fyrir frelsi fjölmiðla á vegum Evrópuráðsþingsins vegna þessa lögbanns, vegna þess að þetta var bara mjög alvarlegt inngrip í fjölmiðlafrelsi. Og þetta var mjög alvarleg árás á upplýsingarétt almennings í aðdraganda kosninga, það er alveg ótrúlegt. Mér finnst bara ótrúlegt að það hafi ekki haft í för með sér neinar afleiðingar fyrir manninn sem stóð fyrir þessu og kannaðist ekki einu sinni við tjáningarfrelsið, þ.e. sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu. Ég skil heldur ekki enn þá hvernig hægt er að standa að svona aðför að tjáningarfrelsinu og þykjast ekki einu sinni kannast við tjáningarfrelsi þegar hann er spurður út í þetta mál. Mér finnst það alveg ótrúlegt. Ég tel að ef tekist hefði verið rétt á við þetta mál á sínum tíma værum við ekki í þeirri stöðu í dag að þurfa einhvern veginn að gulltryggja að ekki sé verið að setja lögbann á fjölmiðla tveimur vikum fyrir kosningar um jafn stórt og mikilvægt mál og þarna var til umræðu, vegna þess að í 24. gr. núgildandi laga stendur, með leyfi forseta: „… ef sýnt þykir að stórfelldur munur sé á hagsmunum gerðarþola af því að athöfn fari fram og hagsmunum gerðarbeiðanda af að fyrirbyggja hana,“ - verði lögbann ekki lagt við athöfn - „enda setji gerðarþoli eftir atvikum tryggingu fyrir því tjóni sem athöfnin kann að baka gerðarbeiðanda.“ Ég hefði sagt að einhver sem hefur yfirleitt lesið tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar eða mannréttindasáttmála Evrópu eða kann á hvenær takmarka má mannréttindi og hvenær ekki og hvernig það er gert o.s.frv., meðalhóf og þess háttar, sem okkur lögfræðingum sem leggjum áherslu á mannréttindi er tamt að tala um, hefði þetta lögbann bara ekki verið samþykkt. En það var samþykkt og það þýðir að mínu viti, sér í lagi vegna þeirra svara sem komu frá sýslumanninum, að þessu embætti er hreinlega ekki treystandi fyrir tjáningarfrelsinu, að þessu embætti er ekki treystandi fyrir því að ákveða takmarkanir á tjáningarfrelsinu. Það þyrfti þá að koma til einhvers konar endurmenntun eða einfaldlega að færa þetta vald úr höndum sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Nú veit ég að núverandi sýslumaður lætur senn að störfum og ætlar að einbeita sér að skógrækt á næstunni. En við vitum ekki hver verður næsti sýslumaður. Við vitum ekki hversu mikla virðingu hann ber fyrir tjáningarfrelsinu og við vitum ekki hvort sett verði lögbann á tjáningu fjölmiðils daginn fyrir næstu kosningar, sem haft getur afgerandi áhrif á afstöðu kjósenda. Þetta frumvarp kemur ekki í veg fyrir það. Ef við værum bara með þá kröfu á Íslandi að einhver virðing sé borin fyrir réttarríkinu, að það væri ekki endalaus þjónkun við valdhafa í samfélaginu og að ekki væri endalaust verið að reyna að finna leiðir til að láta kerfið þjóna hagsmunum hinna valdameiri frekar en réttindum einstaklinga, hins almenna borgara til að vera upplýstur, ef við bærum bara virðingu fyrir réttarríkinu, virðulegi forseti, þá hefði þessi 24. gr. núgildandi laga, um kyrrsetningu, lögbann og fleira, dugað til að koma í veg fyrir jafn mikinn hörmungaratburð og þarna átti sér stað. Mér fannst virkilega sárt að sjá þetta, Ísland berja og brjóta svona á tjáningarfrelsinu. Mögulega finnst núverandi stjórnvöldum þetta óþægilegt vegna þess að hæstv. forsætisráðherra er hæstv. fjármálaráðherra nú og fréttin var um hann og fjármálaumsvif hans í aðdraganda og kjölfar bankahrunsins 2008 og tengsl við m.a. Glitnisbanka. Mögulega er það þess vegna sem við erum núna, árið 2020, að afgreiða mál sem hefði átt að ganga í strax árið 2017 til að tryggja að jafn ólýðræðisleg aðför að lýðræðislegum rétti fólks til að vera upplýst fyrir kosningar myndi ekki endurtaka sig. Ég man vel hvernig það var þegar ég lagði fram þingmannamál mitt í kjölfar þessarar aðfarar, hvernig það var talað niður og að það var enginn sérstakur samstarfsvilji hjá meiri hlutanum til að bæta frumvarpið sem ég kom með til að tryggja að þetta myndi breytast strax. Nei, málið þurfti að fara í nefnd, eins og svo oft með hluti sem tefja á út í hið óendanlega. Og nú erum við komin með afurðina. En þessi afurð tryggir ekki að sagan endurtaki sig ekki. Það eru vissulega vonbrigði, virðulegi forseti. En þetta er skref í rétta átt og þess vegna fagna ég þessu frumvarpi og ég vona að það komist í gegn. Ég vona að við getum gert á því ásættanlegar úrbætur og ég vona virkilega, og í alvörunni að sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu fái endurmenntun, fái þá þjálfun og þekkingu í borgararéttindum sem þarf til þess að standa vörð um réttindi einstaklinga, um réttindi borgaranna, um réttindi almennings til að fá vitneskju fyrir kosningar og þegar ekki eru kosningar. Ég vona innilega að það verði nægilegt fjármagn til þess að mennta starfsfólk þar og sýslumanninn sjálfan í því hvernig standa beri vörð um grundvallarréttindi fólks, vegna þess að þar virðist ýmislegt skorta á. Og það þarf enga lagasetningu til. Það þarf vilja og fjármuni og ákvörðun um að gera betur og ákvörðun um að ekki líðist að þverbrjóta réttindi almennings og réttindi fjölmiðla, hvort sem var í aðdraganda kosninga eða ekki. Það verði einhvers konar afleiðingar af því og að fólk læri af mistökunum. Ég fæ því miður ekki séð að það sé búið að gerast, virðulegi forseti, en ég vona svo sannarlega að það standi til bóta, vonandi með næstu og betri ríkisstjórn.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að ég styð þetta mál en tek undir það með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur að það gengur ekki nógu langt, og er reyndar ansi langt í að við göngum nógu langt í því að koma hér á afgerandi lagalegri sérstöðu hvað varðar vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Ég er ekki að orða þetta svona að gamni mínu heldur vegna þess að það er titill þingsályktunar sem samþykkt var hér á hinu háa Alþingi fyrir meira en tíu árum. Hún hét þingsályktun um að Ísland skapi sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Hún var samþykkt á Alþingi 16. júní 2010, fyrir áratug, eins og ég sagði. Það er margt fallegt í henni. Nú löngu síðar veldur sumt af því sem þar stendur því að ég fæ kjánahroll, því miður, með hliðsjón af því hve bölvanlega okkur gengur við að hafa frumkvæði í því að verða best í tjáningarfrelsi. En það er með það eins og svo margt hér á Íslandi, í pólitíkinni, að það er ofboðslega mikill vilji hjá stjórnmálamönnum hér og þar til þess að vilja eitthvað en þegar kemur að því að raungera það þá er alltaf eitthvað annað mikilvægara eða allt reynist miklu flóknara en það leit út fyrir að vera, eða þá að það kostar fórnir í einhverju. Þá allt í einu þarf að þurrka allt út af borðinu og annaðhvort byrja upp á nýtt eða, sem er líklegra, gleyma því bara að þetta hafi nokkurn tímann gerst. Ísland er nefnilega ekki með afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Og ekki bara það, heldur erum við eftirbátar í tjáningarfrelsi og á sumum sviðum þannig að það er eiginlega til skammar. Blaðamaðurinn Erla Hlynsdóttir hefur t.d. unnið þrjú mál gegn íslenska ríkinu fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Mér skilst að búið sé að laga eitthvað af þeim lagalegu vanköntum sem þá hrjáðu, án þess að ég hafi sökkt mér í lagatæknileg undirstöðuatriði þeirra dóma. Við heimiluðum guðlast fyrir fimm árum, það að særa trúarsannfæringu einhvers. Svo er það önnur löggjöf sem ég ætla ekki að þreyta fólk á að nefna í milljónasta skipti, en hún hefur verið til umræðu síðustu daga. Við látum duga að segja að við séum eftirbátar og við séum með löggjöf hér sem hamli tjáningarfrelsi, og allir útlendingar sem ég tala við hvá og spyrja: Hvers vegna er þetta bannað? Ég gef svörin. Sumt fólk telur að þetta sé mjög slæmt og hafi neikvæð áhrif og svoleiðis, en það kemur auðvitað í ljós að við erum á byrjunarstigi í þeirri umræðu og það er umræða sem þegar hefur farið fram í flestum öðrum löndum, eða svo gott sem. Þau þjóðríki sem við berum okkur saman við eru einfaldlega komin lengra en við. Við erum eftirbátar í tjáningarfrelsismálum. Mér þykir það mjög leiðinlegt vegna þess að þingsályktunin sem ég nefndi frá 2010 var með háleit markmið. En það vekur líka athygli að hún var lögð fram í ótrúlega mikilli sátt. Það voru margir meðflutningsmenn, það voru 50 atkvæði með en einn þingmaður sat hjá, mig minnir reyndar að hann hafi verið varaþingmaður á þeim tíma og þá kannski ekki treyst sér til að greiða atkvæði vegna þess að hann hefur rétt verið kominn inn á þing, eða hvað það er, ég þekki það ekki. En alla vega var ríkur samhljómur um þá hugmynd að Ísland skapaði sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Og hvað svo, virðulegi forseti? Þetta var ákvörðun Alþingis. Þetta var það sem Alþingi vildi gera. Og hvað gerist síðan? Það kemur því miður í ljós að á okkar elskulega Íslandi er tjáningarfrelsishefðin mjög veik, og hefur alltaf verið. En það áhugaverða er að flestir Íslendingar, og að minni reynslu sér í lagi stjórnmálamenn, telja hefð fyrir tjáningarfrelsi og gildið hér á Íslandi alveg sérstaklega sterkt. Hvernig stendur á því? Ég held að það sé vegna þess að þegar fólki finnst einhver hugmynd svolítið klikkuð þá finnst því rosalega göfugt og mikið að aðhyllast þó smávegis af henni, það ofmetur hversu framarlega við erum vegna þess að normið, staðallinn, núllpunkturinn, er svo lágur að allt sem er yfir honum þykir ægilega gott, þegar reyndin er sú að við erum þokkalega langt eftir á. Það er staðan með tjáningarfrelsi á Íslandi og hefur verið eins lengi og ég man eftir mér. Það er hægt að nefna mál eins og Glitni HoldCo á móti Stundinni eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir fór vel yfir áðan í ræðu sinni. Það er hægt að nefna mál blaðamannsins Erlu Hlynsdóttur gegn íslenska ríkinu og það er hægt að tala um guðlast og það er hægt að tala um þetta allt saman. Það sem jafnan kemur þá upp í umræðunni er það sem ég ætla að kalla lagahyggja, hún er mjög rík á Íslandi, ekki bara í þessum málaflokki heldur almennt. Þá virðist grunnhugsunin vera sú að ef eitthvað er í samræmi við lög, alþjóðasáttmála og stjórnarskrá þá sé það í lagi. Jafnvel þó að við notum þann mælikvarða erum við eftirbátar og ekki að standa okkur, samanber glæsilega ræðu hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur hér áðan; jafnvel þó að við tökum bara lagabókstafinn og alþjóðasáttmála fyrir og berum það saman við þetta mál og það ágæta frumvarp sem hv. þingmaður lagði fram hér áður. Virðulegi forseti. Það sem vantar líka nýtt í umræðuna er hugmyndafræðin. Það er hugmyndin á bak við tjáningarfrelsi, ekki bara það að við höfum samþykkt samninga frá útlöndum eða tekið upp stjórnarskrárbreytingu frá útlöndum, meðan ég man, heldur vegna þess að tjáningarfrelsið er gott. Það er gott fyrirbæri. Það er undirstaða lýðræðisins, ekki bara þannig séð og pínulítið heldur algerlega. Og ekki bara á þann hátt að við getum sett fram upplýsingar um ráðherra eða yfirvöld hverju sinni heldur að við getum tjáð okkur sem manneskjur, að við getum rætt hvernig okkur líður, jafnvel þó að einhverjum öðrum sé illa við það, jafnvel þó að einhver annar móðgist, jafnvel þó að einhverjum öðrum finnist það hugsanlega hættulegt. Það er mikilvægt að hafa það frelsi og það er gott að hafa það frelsi. Það er ekki fórn. Því miður, er ég tvíta við vini mína og félaga á Íslandi, er yfirleitt það fyrsta sem þarf að athuga, þegar barist er fyrir tjáningarfrelsi, að tína til nógu margar og allar hugsanlegar réttlætingar fyrir því að takmarka það. Umræðan fer næstum því alltaf í þá átt. Við þurfum samt að passa að þetta megi ekki, við þurfum samt að passa að hitt megi ekki og annað. Við erum ekki á þeim stað, hvorki lagalega né hugmyndafræðilega, að við ættum núna að vera að einbeita okkur að því að passa hvar tjáning sé óheimil. Þvert á móti. Við þurfum að taka okkur saman í andlitinu, þegar kemur að tjáningarfrelsi, hvort sem við nálgumst það út frá lagahyggju eða út frá hugmyndafræðinni sem tjáningarfrelsið byggir á. Ef við ætlum að fara eftir vilja Alþingis árið 2010 þurfum við ekki bara að taka okkur á, við þurfum að ganga lengra en þau þjóðríki sem við berum okkur saman við. Þá dugar ekki til að segja að einhver lög uppfylli ákvæði stjórnarskrár Íslands. Þá dugar ekki til að löggjöfin uppfylli skilyrði alþjóðasáttmála eins og mannréttindasáttmála Evrópu. Það eina sem dugar til þess að við verðum með afgerandi lagalega sérstöðu varðandi tjáningar- og upplýsingafrelsi er að við trúum því sjálf raunverulega að það sé gott að fólk geti tjáð hluti sem öðrum er illa við, sem geta komið öðrum illa. Þegar hingað er komið í umræðunni er venjulega svarað eitthvað á þá leið að við getum ekki haft algjört tjáningarfrelsi, það megi ekki, það þurfi að vera einhverjar takmarkanir - samanber það sem ég sagði áðan að það virðist vera útgangspunkturinn í íslenskri tjáningarfrelsisumræðu að umfram allt verði að passa að fólk megi ekki segja of mikið. Það er númer eitt, tvö og þrjú. Síðan getum við heimilað hina eða þessa tjáningu ef við erum búin að grandskoða það að hún sé alveg örugglega örugg og skemmi ekki neitt fyrir neinum og enginn móðgist eða verði sár. Virðulegi forseti. Við erum mjög langt frá því að heimila allt. Þar sem við þurfum og eigum að hafa takmarkanir á tjáningarfrelsi, ég er ekki að segja að þær eigi ekki að vera einhverjar, eiga þær að vera þokkalega skýrar. Það á að vera þokkalega skýrt á hvaða forsendum við leyfum okkur að takmarka tjáningarfrelsið. Það hlýtur að vera, að mínu mati, og ég hef ekki enn heyrt rök gegn þeirri nálgun, þegar tjáning brýtur í bága við skilgreind réttindi annarra, ekki tilfinningar annarra, ekki skoðanir annarra heldur réttindi. Réttindi eins og friðhelgi einkalífsins. Ég hef sjálfur lagt fram frumvarp um að banna dreifingu á því sem í dag er kallað myndrænt kynferðisofbeldi, hefur verið kallað stafrænt kynferðisofbeldi, hrelliklám og hefndarklám og ýmislegt fleira í gegnum tíðina, myndrænt kynferðisofbeldi í dag. Það takmarkar tjáningarfrelsi en af góðri ástæðu. Það að dreifa slíku brýtur á friðhelgi einkalífs annars einstaklings. Það er lögmæt takmörkun á tjáningarfrelsi. Fólk á rétt á sanngjarnri málsmeðferð fyrir dómstólum. Í hræðilegu sakamáli sem átti sér stað nýlega á Íslandi fréttist til að mynda að blaðamenn hefðu hringt í aðila sem hefði getað upplýst hinn grunaða um að hann væri grunaður. Það stefnir í voða rétti einhvers til þess að fá sanngjarna málsmeðferð fyrir rétti. Það er eðlilegt að takmarka slíkt, virðulegi forseti. En það er ekki það sem við gerum þegar við bönnum guðlast. Það er ekki endilega það sem við gerum þegar lögbann er sett. Það bann er oft sett til að vernda eignarrétt, réttindi, eitthvað þess háttar. Ég er ekki að segja að lögbann sé alltaf rangt. Það er ekki hægt að segja að það sé alltaf rangt að banna einhverja tjáningu en það þarf að vera byggt á því að verið sé að brjóta gegn skýrum réttindum. Hótanir eru t.d. öryggisbrot. Fólk á rétt á því að vera öruggt, rétt á því að þola ekki ofbeldi. Þess vegna er réttmætt að takmarka hótanir. Það er enginn vandi að takmarka tjáningarfrelsi upp að því marki sem við þurfum að gera í frjálsu lýðræðissamfélagi með því að gera það út frá þeim réttindum sem við viljum verja. Það er ekkert rosalega flókið, virðulegi forseti. En vegna andvaraleysisins í íslenskri menningu gagnvart tjáningarfrelsi þá gerum við það almennt ekki. Við kvittum á Alþingi upp á glæsilega og fallega þingsályktun. Við viljum öll búa í þeim heimi þar sem hlutirnir eru svona. En ég held stundum að við trúum ekki á að sá heimur séu raunverulega mögulegur. Ég veit ekki alveg hvaðan sú vantrú kemur. Ég veit ekki alveg hvað það er nákvæmlega sem fólk óttast svo mjög við það að Ísland verði best í tjáningar- og upplýsingafrelsi. Að lokum vil ég nefna c-lið þingsályktunarinnar sem var samþykkt á Alþingi 16. júní 2010. Þar er lagt til að kannaðir verði möguleikar á því að koma á fót fyrstu alþjóðaverðlaununum sem kennd yrðu við Ísland, íslensku tjáningarfrelsisverðlaununum. Virðulegi forseti. Það er eiginlega þessi liður sem veldur því að ég fæ pínulítinn kjánahroll nú þegar hingað er komið. Þetta var fallegt 2010, var sigur 2010 fyrir tjáningarfrelsið. En núna er þetta ekki alveg það. Við erum hér að bregðast við einhverri stöðu sem er komin upp eins og gerist gjarnan, en einhvern veginn vantar frumkvæðið. Það vantar sannfæringuna fyrir því að tjáningarfrelsið sé raunverulega gott, hugmyndafræðilega, siðferðislega, menningarlega, ekki bara lagatæknilega eins miklu máli og lagatæknin þó skiptir. En þó að þessi þingsályktun sé að mínu mati í öllum meginatriðum hunsuð með þeim langa tíma sem hefur liðið síðan hún var samþykkt þá ætla ég að halda í hana sem hinn fallega draum sem ég gef ekki upp á bátinn. Ég vona að Íslendingar geri það ekki heldur.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, með það að markmiði að treysta réttarvernd þeirra sem verða fyrir því sem á íslensku hefur verið nefnt umsáturseinelti. Það hugtak hefur fest sig í sessi sem íslensk þýðing enska orðsins, með leyfi forseta, „stalking“, og þykir nokkuð lýsandi fyrir þá háttsemi að sitja um aðra manneskju og valda þannig hræðslu eða kvíða. Umsátrið getur jafnvel gengið svo langt að manneskja sem fyrir því verður, upplifi beinlínis ógn og skelfingu sem skerða lífsgæði hennar til muna. Í tengslum við fullgildingu Íslands á Istanbúl-samningum svonefnda, þ.e. samningi Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi, voru árið 2016 gerðar breytingar á íslenskum hegningarlögum til að tryggja að íslensk refsilöggjöf uppfyllti ákvæði samningsins. Kom þá sérstaklega til athugunar hvort 34. gr. Istanbúl-samningsins, sem fjallar um umsáturseinelti, kallaði á breytingar á íslenskri löggjöf. Niðurstaða þeirrar athugunar var að svo væri ekki. Var litið svo á að ákvæði íslenskra laga tækju þegar til háttseminnar sem lýst er í greininni og var þar fyrst fremst höfð í huga löggjöf um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Hvað sem líður skuldbindingum Íslands samkvæmt Istanbúl-samningnum þykir nú orðið ljóst að ákvæði um nálgunarbann veiti þolendum ofbeldis ekki nægilega vernd fyrir síendurteknum friðhelgisbrotum eða ofsóknum. Er rétt að árétta í því sambandi að nálgunarbann er ekki refsing heldur ráðstöfun sem takmarkar athafnafrelsi þess sem það er lagt á. Því legg ég til með frumvarpi þessu að lögfest verði sérstakt refsiákvæði um umsáturseinelti, líkt og gert hefur verið á öllum hinum Norðurlöndunum að Danmörku einni undanskilinni. Lögfesting slíks ákvæðis er í góðu samræmi við markmið Istanbúl-samningsins og kæmi til viðbótar ákvæðum um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Virðulegi forseti. Nánar tiltekið er lagt til að við almenn hegningarlög verði bætt nýrri lagagrein, er verði 232. gr. a laganna, sem geri það refsivert að hóta, fylgjast með, setja sig í samband við eða með öðrum sambærilegum hætti sitja um annan mann ef háttsemin er endurtekin og til þess fallin að valda hræðslu eða kvíða. Í ákvæðinu eru algengustu aðferðir sem beitt er við umsáturseinelti taldar upp en það liggur í hlutarins eðli að slík upptalning getur aldrei orðið tæmandi. Eiga orðin „með sambærilegum hætti“ að tryggja að aðrar aðferðir en þær sem sérstaklega eru nefndar og eru til þess fallnar að valda öðrum hræðslu eða kvíða falli einnig undir ákvæðið. Þá þarf sú háttsemi eða aðferð sem beitt er við umsáturseinelti ekki að fela í sér sjálfstæðan verknað. Verði frumvarpið að lögum gæti hegðunin aftur á móti orðið refsiverð sé hún endurtekin og skilyrði hins nýja ákvæðis að öðru leyti uppfyllt. Þá er með ákvæðinu horft til þess hvort hegðunin sé til þess fallin að valda hræðslu eða kvíða. Með öðrum orðum: Áhersla er lögð á háttsemina sjálfa en ekki á hvaða afleiðingar hún hefur eða upplifun þess sem umsáturseineltið beinist að. Þá gerir ákvæðið engar kröfur til tengsla geranda og þolenda, svo sem um að þeir hafi áður verið í nánu sambandi. Umsáturseinelti getur þannig hvort heldur beinst að einhverjum sem gerandi þekkir vel eða bláókunnugum. Þá hefur reynslan sýnt að þeir sem hafa í frammi umsáturseinelti beina því ekki endilega eingöngu að tiltekinni manneskju heldur til viðbótar að öðrum einstaklingum sem tengjast henni, svo sem fjölskyldu, vinum eða samstarfsmönnum. Að lokum er lagt til með frumvarpinu að umsáturseinelti varði sektum eða fangelsi allt að fjórum árum. Virðulegi forseti. Ég tel að með þessu nýja ákvæði stígum við mikilvægt skref til að auka réttarvernd þeirra sem verða fyrir ofbeldi. Við tökum á þeirri háttsemi sem hér getur átt undir alvarlegri tökum sem hafi skýrari afleiðingar. Það verða að teljast sjálfsögð mannréttindi að einstaklingum sé tryggður sá réttur í lögum að ganga um í samfélaginu óáreittir. Með ákvæðinu erum við að hnykkja á þeim rétti brotaþola að eiga rétt á friðhelgi einkalífs, eins og markmið laga um nálgunarbann er nú þegar en dómaframkvæmd hefur sýnt okkur að mikilvægt sé að skýra frekar. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra framsöguna. Ég vil fagna framlagningu þessa frumvarps. Ég tel það mikilvæga réttarbót. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um tengsl ákvæðisins við nálgunarbann, þ.e. hvernig brotaþolar eiga eftir að fóta sig í kerfinu, þeir sem verða fyrir umsáturseinelti og kæra það. Mun ferlið við nálgunarbann hefjast sjálfkrafa? Tengjast þessi tvö ákvæði á einhvern hátt í kerfinu? Hvernig verður því fyrirkomulagi háttað? Mig langar líka til að spyrja hæstv. ráðherra út í setningu sem ég sé í greinargerð með frumvarpinu, að það feli ekki í sér neinn kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Nú er þetta nýtt ákvæði í hegningarlögum sem lögreglunni verður falið að framfylgja og sem borgararnir þurfa væntanlega að vera meðvitaðir um. Er engin þörf á að eyða alla vega einhverjum smápeningum í að kynna þetta fyrir almenningi, í að samræma verklag hjá lögreglu, í að koma upp einhvers konar góðu kerfi í kringum þetta til að tryggja að lögunum verði framfylgt? Við höfum séð, t.d. eins og hæstv. ráðherra bendir sjálf á þegar kemur að nálgunarbannsmálum, að það hefur ekki alltaf verið nógu skilvirkt, þolendur upplifa sig oft úrræðalausa og að kerfið er allt of svifaseint að bregðast við. Er nægilega tryggt að með setningu laganna verði þetta ástand lagað eða mætti mögulega gera einhverja gangskör að því?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr í fyrsta lagi um tengsl ákvæðisins við nálgunarbann. Auðvitað geta þetta verið mjög náin ákvæði og í raun verið nýtt saman. Það er mikilvægt að nálgunarbann er ráðstöfun en ekki sérstök refsiheimild en brot á nálgunarbanni er síðan refsiákvæði. Það hefur kannski ekki nýst sem skyldi til að taka á því sem við sjáum að fellur svo vel undir umsáturseinelti. Við erum að setja það fram núna með hærri refsiramma og mun skýrari heimildum. Við sjáum það í dómaframkvæmd að oft fellur þessi hegðun ekki nákvæmlega undir ýmis ákvæði í hegningarlögum um ofbeldi eða hótanir. Þá hefur lögreglunni reynst erfitt að finna nákvæmlega hvar þessi hegðun og þessi síendurtekna háttsemi á heima. Það verður auðvitað mat hverju sinni hvort þörf er á að nota nálgunarbann með úrræðinu, hvort þetta sé notað með broti á nálgunarbanni eða hvernig málinu sé háttað. Öll mál eru auðvitað einstök og erfitt að segja til um þetta. En auðvitað geta ákvæðin nýst saman. Og kannski styrkir það einmitt stoðir nálgunarbannsins, eins og við höfðum hugsað það, að skýrari refsiheimild sé fyrir þessa háttsemi sem leiðir svo oft til nálgunarbannsins. Varðandi þann kostnað sem hv. þingmaður nefnir þá höfum við síðustu ár bætt við um 6 milljörðum til lögreglunnar. Sérstakir fjármunir hafa farið í aukarannsakanda hjá hverju einasta embætti sem á sérstaklega að horfa til ofbeldisrannsókna, kynferðisofbeldis þar á meðal. Það hefur reynst vel við að reyna að flýta málsmeðferð. Ég bind miklar vonir við að það verði auðvitað forgangsraðað. Við erum að reyna að hraða allri þessari málsmeðferð. En aðallega mun ákvæðið auðvelda afgreiðslu lögreglunnar, að hún geti nýtt [[Forseti hringir.]]heimildir til að refsa með skýrum hætti fyrir þessa háttsemi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Mér finnst enn þá ekki alveg skýrt ef kæra er lögð fram vegna umsáturseineltis hvort viðkomandi verði ráðlagt að fara fram á nálgunarbann eða að það fari af stað einhvers konar eftirgrennslan um hvort slíkt sé nauðsynlegt. Við vitum að málsmeðferð í sakamálum getur tekið vissan tíma. Það er kannski það sem ég er að grennslast fyrir um. Mun eitthvað „átómatískt“ taka við sér hjá kerfinu þegar kemur að nálgunarbanninu sjálfu sem gæti verið nauðsynlegt til viðbótar við þessa kæru? Það er tvennt annað sem mér finnst áhugavert við framsögu hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi talar hún um að þeir sem stundi umsáturseinelti geri það jafnframt gagnvart aðilum sem eru nátengdir þeim sem verða fyrir umsáturseineltinu. Mig langar að spyrja: Ef viðkomandi nálgast einu sinni t.d. móður brotaþola hefur hún einhvern sjálfstæðan rétt þar sem þetta er ekki endurtekið, þetta er hluti af umsáturseinelti? Eða fellur það bara undir þennan fyrsta hluta? Sömuleiðis vildi ég spyrja um nethliðina á þessu, virðulegi forseti. Þarna er talað um að eltast við fólk á netinu. Ég velti fyrir mér: Hvernig er það afmarkað? Er einhvers konar þröskuldur? Ég velti fyrir mér dómaframkvæmdinni í kringum það. Hvað telst að vera eltihrellir á netinu eða að verða fyrir umsáturseinelti á netinu? Mér finnst það mjög jákvætt að þetta sé þarna inni en mér finnst það svolítið óskýrt utan um hvað það nær nákvæmlega. Það er kannski bara eitthvað sem verður að ráðast af dómaframkvæmd. Ég spyr af því að mér finnst mikilvægt að löggjafinn ræði það líka. Hvað er yfir strikið, hversu lengi, hversu oft, hversu umfangsmikið má það vera á netinu til að það fari yfir strikið og verði hluti af refsiákvæðinu og falli undir þennan verknað?
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi kæru vegna umsáturseineltis. Það er undir lögreglu komið að geta fengið nálgunarbann, algerlega sjálfstætt án þess að það sé krafa brotaþola sem verður fyrir umsáturseineltinu. Það er alveg skýrt að lögregla getur alltaf, án þess að það sé sérstök ósk brotaþola, farið fram á nálgunarbann vegna slíkrar hegðunar. Varðandi internetið hefur auðvitað verið rætt um það, m.a. á alþjóðlegum opinberum vettvangi, að mikilvægt sé að tekið sé á öllum birtingarmyndum umsáturseineltis. Það getur flokkast undir það að vera í gegnum tölvupósta, á samfélagsmiðlum eða annars staðar á internetinu til að ergja, áreita eða hóta fólki eða með annarri háttsemi. Þetta getur fallið undir þá skilgreiningu sem við höfum hér og þess vegna er ákvæðið svolítið víðtækt. Hvernig sem tæknin mun þróast og hvað annað mun verða til þess fallið að hægt sé að nýta það í þessa háttsemi mun ákvæðið væntanlega ná utan um það, hvernig svo sem löggjöfin mun breytast í framtíðinni eða tækniþróunin o.s.frv. Þriðja spurningin var varðandi þá sem eru nákomnir þeim sem kæra umsáturseinelti eða verða fyrir því og hversu oft það þarf að vera. Hegðunin ein og sér gagnvart ættingja getur talist hegðun sem er til þess fallin að vekja ótta hjá hinum einstaklingnum. En ef hún á að flokkast sem umsáturseinelti gagnvart ættingjanum þarf hún að vera endurtekin. Ég bind vonir við að það verði skýrt á þann hátt. Við erum að reyna að ná utan um þessa misjöfnu háttsemi með því að hún veki ótta og óhug. Og það getur auðvitað falist í því að nálgast fólk sem stendur brotaþola nær.
Herra forseti. Hér erum við með til meðferðar og umræðu þarft mál sem ég bind vonir við að geti orðið að lögum strax á þessu þingi. Ég ætla að leyfa mér að tala út frá reynslu minni úr fyrra starfi, fyrst hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu og síðar hjá ríkissaksóknara. Þar var það reynsla mín að þau mál, gjarnan í tengslum við sambandsslit, sem komu upp af þessum toga - þ.e. áreiti í einhverri mynd, umsátur, stöðugar ógnanir sem geta falist í því einu að vera alltaf að hafa samband, vera alltaf að fylgjast með, vera alltaf nálægt - eru með því erfiðara sem við er að eiga frá sjónarhóli kerfisins, svo ég setji þau gleraugu nú á mig. Vitaskuld á það fyrst og fremst við um brotaþola, hvað þetta er erfitt við að eiga. En það sem gerir þessi mál kannski svo sérstök er að þegar svona háttsemi er í gangi þá vita báðir aðilar, ef um er að ræða tvo aðila eins og oftast er, algerlega hvað er í gangi og hvað á sér stað, hvers konar háttsemi er á ferðinni og hvað henni er ætlað að gera. Það þarf t.d. ekki að beita líkamlegu ofbeldi. Það þarf ekki að ryðjast inn á heimili annarrar manneskju því ógninni er náð fram með þessum hætti. Það er alveg skýrt af hálfu geranda hvað hann ætlar sér með þessu og hvaða afleiðingum hann eða hún vill ná fram. Þetta er auðvitað óþolandi ástand fyrir þann sem fyrir því verður. Þess eru því miður dæmi að svona háttsemi standi lengi yfir, grófustu dæmin hafa kannski verið menn sem hafa t.d. stundað að keyra fram hjá Kvennaathvarfinu, sem er þá einhver leið til þess að viðhalda ofbeldi gagnvart brotaþola sem þangað hefur flúið vegna ofbeldis. Svona hegðun er ætlað að skapa óöryggi, og senda skilaboð um að viðkomandi eigi von á frekara áreiti eða jafnvel ofbeldi. Það á enginn að þurfa að þola. Ég nefndi áðan mína fyrri reynslu úr starfi vegna þess að lögreglan, ákæruvaldið og dómstólar eiga að hafa góð verkfæri til að taka á svona háttsemi. Þetta frumvarp tel ég að muni bæta í verkfærakistu kerfisins og það er auðvitað vel. Það er ekkert einhlítt um aðstæður brotaþola. Ég nefni þó að klassísk birtingarmynd þessara mála er að kona verður fyrir þessu af hálfu fyrrverandi maka. Eins og ég segi, dæmin eru mjög mörg og birtingarmyndirnar ólíkar. Ég ætla að leyfa mér að halda mig við þetta dæmi því að það getur auðvitað gerst að kona í þessum aðstæðum sem á börn standi þá um leið frammi fyrir því að börnin hennar búi við sama veruleika og hún. Það mætti þess vegna að mínu mati fjalla um það frekar í greinargerð að þegar svo háttar til horfi það t.d. til refsiþyngingar því að það felst auðvitað líka í því ofbeldi gagnvart börnunum sem búa við slíkar aðstæður þó að háttseminni sé kannski bara beint að móður þeirra. Ég nefni að mér þætti koma til greina að fjalla um það atriði frekar og þá sem refsisjónarmið. Með ákvæðinu er víður refsirammi og sjálfsagt þegar verið að setja svona nýtt ákvæði að löggjafinn gefi kannski strax í upphafi einhver viðmið um það til hvers eigi að horfa. Aðrar birtingarmyndir sem eru nokkuð algengar, bæði innan lands og erlendis - brot af þessu tagi eru auðvitað þekkt um allan heim því miður - eru t.d. þegar algjörlega ókunnug manneskja fær af einhverri ástæðu brotaþola á heilann, situr um fyrir henni eða honum, fylgist stöðugt með, hefur samband aftur og aftur. Dæmin af svona háttsemi eru alls konar. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt að hafa um þetta sérstakt ákvæði þótt vitaskuld séu í hegningarlögum ákveðin ákvæði sem eiga að geta náð utan um margt af því sem þarna er. En það er rétt, eins og hæstv. dómsmálaráðherra nefndi, að þröskuldurinn getur verið hár og svona háttsemi er oft óræðari en svo að þau ákvæði sem við eigum í dag nái alltaf utan um hana. En með því að setja sérstakt ákvæði sendum við líka lögreglu mikilvæg refsipólitísk skilaboð um það hver vilji löggjafans sé og að taka eigi þessa háttsemi föstum tökum. Varðandi orðalag ákvæðisins sjálfs er ég sammála því að tungutakið þurfi að vera þannig að það geti lifað af tæknibreytingar. Ég sé í greinargerð, á því hvernig orðalagið er og ákvæðið er uppbyggt, að upptalningin er ekki tæmandi því að þar segir „með öðrum sambærilegum hætti“. Ég velti fyrir mér hvort kannski hefði mátt bæta við orðalagi úr ákvæðinu um nálgunarbann þar sem talað er um að raska friði á annan hátt. Það myndi þá undirstrika að mínu mati enn frekar að hér þurfi ekki að vera um að ræða eiginlegar hótanir í þrengri merkingu, þetta sé hegðun sem raskar friði og friðhelgi annarrar manneskju. Mér finnst orðalagið í sjálfu sér ágætt, að nefna að elta, fylgjast með, setja sig í samband og svo sitja um en mögulega mætti skoða hvort þetta orðalag gæti mögulega bætt einhverju þarna við og það væri þá kannski líka til að undirstrika enn frekar tengslin við nálgunarbannið, að sama orðalag sé þarna undir, að raska friði og friðhelgi. Ég nefni það nú bara hér í fyrstu umferð. Ég er þeirrar skoðunar að löggjafinn eigi auðvitað að vera alveg skýr um að það varðar refsingu að brjótast inn í einkalíf annarrar manneskju. Þessi brot felast í því í mínum huga að verið er að brjótast inn í einkalíf annarrar manneskju með þeim aðferðum sem ákvæðið lýsir. Fólk á auðvitað ekki þurfa að sæta því að þegar það kemur t.d. heim úr vinnu sitji alltaf einhver úti á bílastæði og horfi á það, hringi stöðugt o.s.frv. Ég held að allir geti tengt við það hvaða hegðun er þarna, þetta er kannski eitthvað sem margir þekkja bara úr menningunni og bíómyndunum, en það er stöðug og viðvarandi og stundum langvarandi ógn sem í þessu felst og mér finnst mjög mikilvægt að ákvæðin nái því skýrt fram að það þurfi ekki eiginlegar eða bókstaflegar hótanir til því að í háttseminni sjálfri er fólgin hótun. Að setja sig í samband við manneskju aftur og aftur, sem biður um að því verði hætt, að hringja á öllum tímum dags dögum saman, er ofbeldisfull hegðun sem er almennt til þess fallin að valda ótta eða kvíða. Mig langar til að taka undir það sem segir í greinargerð um málið, að ákvæðið sé til þess fallið eða sett til að treysta enn frekar vernd kvenna og barna hér á landi og ég held að ekki sé hægt að líta alveg fram hjá þeim veruleika að þetta er refsiákvæði sem rammar inn ákveðinn veruleika kvenna. Konur sem hafa mátt búa við ofbeldi í nánum samböndum verða oft fyrir þess háttar brotum að loknu sambandi. Þess vegna held ég að það skipti máli að við séum meðvituð um það. Aðeins varðandi refsirammann, þar er sett hámark sem er fjögurra ára fangelsi, sem undirstrikar að löggjafinn lítur svo á að hér sé um alvarleg brot að ræða og ég tek undir það. Lágmarkið er sekt og það er auðvitað atriði sem kemur til skoðunar við meðferð málsins í allsherjarnefnd. Ég sá að ákveðin Norðurlönd hafa farið sömu leið. Ég velti því fyrir mér hvort þar væri kannski réttara að hafa fangelsi líka en ekki sekt að lágmarki, í samræmi við alvarleika brotsins. Það finnst mér atriði sem þarf að skoða betur en fyrsta brot væri þá að líkindum samkvæmt dómvenju skilorðsbundið fangelsi ef sú leið væri farin. Hérna held ég að megi líka hafa í huga að dómstólar hérlendis hafa yfirleitt farið þá leið að dæma refsingar í neðri mörkum þannig að þetta er atriði sem mér finnst að þurfi að ræða í meðförum nefndarinnar. Ég er ekki búin að mynda mér skoðun á því endilega en velti því upp. Ég er ánægð með þetta mál og styð það. Ég tel það mikilvægt refsipólitískt mál og til þess fallið að styrkja réttarvernd þeirra sem fyrir þessum brotum verða. Ég vildi, fyrst ég er hérna uppi, taka undir sjónarmið sem fram komu áðan varðandi möguleika lögreglu til að fást við þessi mál og minna á að við höfum áður staðið hér og rætt málsmeðferðartíma hjá ákæruvaldi og dómstólum, og minni á að við hugum að því. Svo myndi ég vilja í lokin hvetja dómsmálaráðherra til að skoða vandlega mál sem hún lagði fram á síðasta þingi en var ekki afgreitt úr allsherjarnefnd vegna þess að á málinu reyndust gallar. Það var mál sem hefði skert refsivernd kvenna fyrir sambærilegri háttsemi og hér er til meðferðar. Það laut að því að gera allar ærumeiðingar að einkarefsimálum. Þar átti að fella ákvæði í almennum hegningarlögum um ærumeiðingar úr gildi, gera þau að einkarefsimálum, ekki þannig að refsivernd væri alveg farin, en þetta voru m.a. b- og c-liður 2. töluliðar 242. gr. og svo ákvæði 234.–241. gr., en þær breytingar hefðu haft í för með sér að felldur hefði verið burt úr refsilöggjöfinni stór hluti þess kafla sem veitir æru og friðhelgi einstaklings vernd. Ég nefni þetta í því samhengi að talað var um það hér áðan að þessi brot gætu auðvitað líka átt sér stað á netinu og þess vegna gott að ákvæðið sjálft sé svona tæknihlutlaust. En þetta þarf allt að skoða í samhengi og hefði það frumvarp farið í gegn hefði brotaþoli t.d. sjálfur þurft að standa að því að upplýsa og bera kostnað af rannsókn þessara mála. Það hefði ekki lengur verið hlutverk lögreglu. Og með því veikist auðvitað réttarvernd einstaklinga fyrir brotum gegn friðhelgi og æru sem fylgja þessum málum líka oft. Með því hefðu verið tekin af lögreglu verkfæri og tækifæri til að rannsaka gróf friðhelgisbrot sem fólk verður fyrir á netinu, konur í sambærilegum aðstæðum og þessum, þannig að ég biðla til dómsmálaráðherra að láta vinna það mál betur og rýna út frá jafnréttissjónarmiðum áður en það yrði lagt fram að nýju. En ég vil lýsa yfir ánægju minni með að þetta mál, umsáturseinelti, sé hingað komið, með þessum fyrirvörum sem ég hef nefnt núna, og bind vonir við að við eigum góðar umræður um málið innan nefndar og það fái að verða að lögum strax á þessu þingi.
Herra forseti. Ég fagna framlagningu þessa frumvarps af öllu hjarta enda veita lögin eins og þau eru í dag, almenn hegningarlög, því miður ekki þá nauðsynlegu vernd sem við getum verið stolt af. Hér er verið að leggja til breytingu á hegningarlögum þess efnis að hver sem endurtekið hótar, eltir, fylgist með, setur sig í samband við eða situr með öðrum sambærilegum hætti um annan mann og háttsemin er til þess fallin að valda hræðslu eða kvíða, skuli sæta sektum eða fangelsi allt að fjórum árum. Við höfum lög um nálgunarbann en því miður hefur það ekki dugað til. Við fullgiltum Istanbúl-samninginn og gerðum breytingar á almennum hegningarlögum árið 2016 en það hefur ekki dugað til. Mig langar eiginlega að velta upp þeirri spurningu hversu oft nálgunarbanni er beitt á Íslandi og hversu oft tekst þolanda í slíku máli að fá lögreglustjóra til að fallast á beiðni um nálgunarbann og hversu oft fellst lögreglustjóri á að fara með slíka kröfu fyrir dóm. Hversu oft þurfa brotaþolar að standa frammi fyrir því að héraðsdómur samþykki nálgunarbann, samþykki kröfuna, en ákvörðuninni er svo snúið við í Landsrétti? Og hvað svo? Ég vísa líka í mín fyrri störf eins og hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir gerði hér á undan. Í lögmennsku þurfti maður oft að að beita sér til þess að fá fulltrúa lögreglu til að átta sig á alvarleika máls þegar enginn var friðurinn, þegar einstaklingur var eins og fangi á eigin heimili, eins og fangi á vinnustaðnum sínum og eins og fangi hvert sem hann fór. Oftast voru það konur sem urðu fyrir svona miklu áreiti og nánast eingöngu. Það að vera fangi í eigin lífi, í eigin daglega lífi, er algerlega óbærilegt af því að frelsissviptingin, þrátt fyrir að maður geti gengið um göturnar, verður algjör. Það verður alger vanmáttur hjá einstaklingnum sem fyrir þessu verður og alger vanmáttur hjá því kerfi sem ætti að verja einstaklinginn, hvort sem um er að ræða lögreglu eða þá sem reyna að liðsinna einstaklingnum. Jafnvel þó að það sé komið nálgunarbann virðist kerfið eiga fullt í fangi með að bregðast við þegar nálgunarbann er brotið. Þetta segi ég til áréttingar við hæstv. dómsmálaráðherra sem leggur fram þetta góða frumvarp. Ég hvet hana til dáða að ýta á sitt fólk í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég vil hvetja hana líka til þess að skoða kerfið og hvernig það virkar og tryggja að kerfið sé ekki þannig að það bregðist ekki við þegar endurtekið er verið að hóta, elta, sitja fyrir einstaklingi sem verður hræddur og kvíðinn og þorir á endanum hvorki að fara út fyrir hússins dyr né svara í símann. Það er algerlega óbærilegt ástand. Það eru nokkur atriði sem mig langar að ræða sem við ættum kannski að skoða í þessu samhengi. Fyrst er það hugtakið „nákominn“ og hvort við ættum að setja inn sérstaka viðbót í lögin um þá sem eru nákomnir eins og þekkist í öðrum lagaákvæðum í almennum hegningarlögum. En þá þarf eiginlega að skilgreina hugtakið nákominn upp á nýtt eða a.m.k. skýra það betur af því að það að vera í nánu sambandi eða hafa verið í nánu sambandi virðist vera byrjað að vefjast eitthvað fyrir dómurum landsins. Nýlega féll dómur í héraðsdómi þar sem kærustupar var ekki talið vera í nánu sambandi vegna þess að það hafði ekki skráð sambúð sína. Það þarf nú eitthvað aðeins að skoða þetta. Ég myndi líka vilja einhverja umfjöllun í nefndaráliti frá hv. nefnd er varðar ítrekuð brot og vísan í 72. gr. hegningarlaga. Það mætti nefna að ítrekuð brot eigi að hafa áhrif á refsihæð eins og í öðrum brotum en það mætti líka fjalla um síbrotafólk, síbrotamenn, sem ítrekað hótar, eltir, fylgist með, setur sig í samband við, situr um einstakling, oftast konu, því miður, þannig að það valdi henni hræðslu eða kvíða. Það hafi sérstök áhrif á refsinguna þegar einhver gerist síbrotamaður af því að þá erum við komin í þá stöðu að hægt er að dæma manneskju í síbrotagæslu fyrir að ryðjast inn í líf annarrar manneskju með þessum hætti og valda skelfingu eins og þarna er. Ég held að hv. allsherjar- og menntamálanefnd ætti að skoða það sérstaklega líka. Við þurfum að spyrna við fótum núna. Við þurfum að sýna þolendum ofbeldis, hvers kyns sem þeir eru, að við tökum þetta alvarlega og stjórnvöld taki alvarlega það hlutverk sitt að veita þolendum ofbeldis vernd. Minna má það ekki vera. Ég fagna þessu frumvarpi og vil að við gerum allt sem við getum til að girða fyrir hvers konar glufur í þessu sambandi.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru þar sem lagt er til að framlengdar verði bráðabirgðaheimildir dómstóla, lögreglu og sýslumanna til að nota fjarfundabúnað og rafrænar lausnir við meðferð mála í ákveðnum tilvikum til að koma í veg fyrir réttarspjöll af völdum útbreiðslu kórónuveiru. Umræddar bráðabirgðaheimildir, sem komið var á með lögum nr. 32/2020 en runnu út þann 1. október sl., hafa reynst vel. Samkvæmt upplýsingum sem dómsmálaráðuneytið hefur aflað frá dómstólasýslunni hafa dómstólar notast við rafrænar lausnir frá gildistöku laganna, m.a. við fyrirtökur, aðalmeðferðir, og við framlengingu gæsluvarðahaldsúrskurða. Álit dómstólasýslunnar er að án laganna hefði orðið að fresta málum í enn þá ríkari mæli af völdum útbreiðslu kórónuveirunnar en raunin varð. Þá liggur fyrir að vegna útbreiðslu veirunnar muni sýslumenn í auknum mæli þurfa að beita rafrænum lausnum við meðferð dánarbúa, með það að markmiði að fækka óþarfakomum á sýsluskrifstofur, og því er talið mikilvægt að framlengja heimildir til þess. Þá hefur það fyrirkomulag að lögreglu sé unnt að taka skýrslu á rannsóknarstigi í gegnum fjarfundabúnað reynst vel og engir meinbugir komið í ljós. Í ljósi þess að þær bráðabirgðaheimildir sem samþykktar voru með lögum nr. 32/2020 hafa reynst vel og vegna þess að enn ríkir óvissa vegna útbreiðslu kórónuveiru í íslensku samfélagi, legg ég til að þær verði framlengdar til ársloka 2021. Þá er jafnframt lagt til með frumvarpinu að skýrt verði að þingfesta megi bæði sakamál og einkamál á fjarfundi. Slíkt er nú þegar heimilt að því er varðar sakamál og hefur gengið vel og þykir ekki ástæða til annars en að heimila það líka með einkamál. Loks er rétt að árétta að frumvarpið felur í sér heimildarákvæði. Gæta verður varfærni við notkun þeirra og ef fyrirséð verður í einstökum málum að ekki verði unnt með þeim að tryggja að fullu réttindi sakborninga og annarra málsaðila verður að telja að forsendur fyrir beitingu þeirra séu ekki fyrir hendi. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að hafa þetta andsvar langt. Mig langar bara að spyrja hæstv. ráðherra hvort henni finnist eftir sem áður ekki mikilvægt að þessi framlenging fái eðlilega lengd þinglegrar meðferðar vegna þess að síðast þegar við lögfestum þetta var það í talsverðum flýti. Það varð ekki mikil umræða og mikil þingleg meðferð sem átti sér stað og við settum þetta sem bráðabirgðaákvæði eðli málsins vegna. En nú er verið að tala um að lengja þessar heimildir, sem hafa takmarkanir í för með sér, út árið 2021, sem mér finnst svolítið langur tími. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé ekki sammála því að það þurfi samt sem áður að liggja fyrir eðlilegur umsagnarfrestur, nefndin þurfi að hafa nægan tíma til að hugsa þetta eða hvort það liggi fyrir einhver vilji til að flýta þessu máli í gegnum nefndina.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað hv. nefndar að meta það, en staðan er þannig að lögin runnu út 1. október sl. Hér er lagt til að það sé út 2021 af því að þetta hefur gengið vel, en er samt til bráðabirgða. Það er ekki verið að lögfesta þetta varanlega, sem ég tel þó að sé framtíðin að einhverju leyti. Við verðum að nýta tækifærin sem við fáum vegna kórónuveirunnar í aukna rafræna stjórnsýslu sem er öllum til hagsbóta á ýmsum sviðum. Ég tel mikilvægt að nefndin kalli til sín aðila sem hafa verið að nýta þetta en tel líka vænlegt að gera það með hraði. Þetta er eitthvað sem nefndin þarf að skoða, sérstaklega í ljósi þess að þetta hefur gengið afar vel á öllum stigum og að það sé algerlega skýrt að réttindi einstaklinga séu tryggð við þessa rafrænu meðferð mála.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um mannanöfn. Um er að ræða heildarlög sem ætlað er að koma í stað gildandi laga um mannanöfn sem eru frá árinu 1996. Það má segja að löggjöfin, sem verið hefur í gildi í tæpan aldarfjórðung, sé komin nokkuð til ára sinna og ekki fyllilega í samræmi við almenn viðhorf í samfélaginu í dag. Því sé kominn tími á heildarendurskoðun löggjafarinnar. Undirbúningur að endurskoðun mannanafnalaga hófst í ráðherratíð Ólafar Nordal árið 2015. Innanríkisráðuneytið lagði þá fram á vef sínum hugleiðingar sem ætlaðar voru til samráðs við almenning og taldi mikill meiri hluti þeirra sem skilaði umsögn um málið að þörf væri á auknu frelsi einstaklinga til nafngjafa. Í samstarfi við félagsvísindasvið Háskóla Íslands var leitast við að kanna nánar skoðanir fólks til breytinga á lögum um mannanöfn. Niðurstöður könnunarinnar leiddu í ljós að meiri hluti þátttakenda, 60% svarenda, vildi að reglur um mannanöfn yrðu rýmkaðar. Við nánari skoðun voru það 24% sem töldu að engar reglur ættu að gilda um mannanöfn. Aðrir töldu að einhverjar reglur ættu að gilda en höfðu mismunandi skoðanir á því hversu strangar þær ættu að vera. Reynslan af lögunum hefur sýnt að mörgum þykja reglur um mannanöfn of strangar og telja að mannanafnanefnd sé sniðinn of þröngur stakkur þegar kemur að heimild til skráningar nýrra nafna, m.a. vegna kröfu um að þau séu í samræmi við íslenska málhefð og rithátt. Má í því sambandi nefna að samsetning þjóðfélagsins hefur tekið miklum breytingum frá setningu gildandi laga og fjöldi erlendra ríkisborgara sem búsettir eru hér á landi hefur aukist mikið. Það hefur í för með sér að upptaka erlendra nafna hefur að sama skapi aukist til muna, en í sumum tilvikum hefur einmitt orðið að synja um skráningu þeirra á grundvelli þeirra laga sem nú eru í gildi. Það hefur sætt nokkurri gagnrýni, þar sem annar aðilinn fær leyfi fyrir nöfnum erlendra ríkisborgara, en ekki þeir sem eru íslenskir ríkisborgarar. Tilgangur frumvarpsins sem hér er lagt fram er fyrst og fremst að aðlaga löggjöf um mannanöfn betur að ríkjandi viðhorfum og aðstæðum í þjóðfélaginu, en að sama skapi að einfalda reglur um mannanöfn og auka til muna frelsi til skráningar nafna. Réttur fólks til nafns og réttur foreldra til að ráða nafni barns síns á að vera ríkari en réttur ríkisins til að takmarka þann rétt. Frumvarpið kveður á um víðtækar breytingar á löggjöf um mannanöfn. Það miðar þannig að því að afnema eins og unnt er þær takmarkanir sem eru í dag á skráningu eiginnafna og kenninafna og rýmka heimildir til nafnbreytinga. Hefur frumvarpið því einkum að geyma lágmarksákvæði um skráningu nafna, sem er eitt eiginnafn og eitt kenninafn, en ekki er gert ráð fyrir að takmörk verði á fjölda eiginnafna eða kenninafna eins og nú er. Í frumvarpinu er gerður áskilnaður um að við tilkynningu á nafni skuli gefa upp birtingarnafn svo samræmi verði í miðlun á nafni einstaklings. Einnig er lögð til mikil rýmkun á ritun nafna sem mun hafa í för með sér að takmarkanir á skráningu erlendra nafna falla að mestu leyti niður. Felst það m.a. í þeirri tillögu að ekki verði lengur reglur um að eiginnöfn skuli geta tekið íslenska eignarfallsendingu, hafi unnið sér hefð í íslensku máli og að nafn megi ekki brjóta í bága við íslenskt málkerfi. Hins vegar eru lögð til þau lágmarksskilyrði að nafn verði ritað með bókstöfum íslenska nútímastafrófsins að viðbættum stöfunum c, q, w og z, að nafn sé í nefnifalli og án greinis. Þá er gert ráð fyrir að nafn megi ekki vera stakur bókstafur eða skammstafanir, tölustafir, greinarmerki eða önnur tákn. Áfram er gert að skilyrði að nafn megi ekki vera barni til ama. Ákvæðinu er ætlað að gæta hagsmuna ólögráða barna og hugsað til að koma í veg fyrir nafngjafir sem almennt geta talist íþyngjandi eða bersýnilega óviðeigandi sem nafn. Þjóðskrá Íslands skal, ef henni berst tilkynning um nafn barns sem álitið er að geti verið barni til ama, taka til úrskurðar hvort heimila skuli skráningu nafnsins. Stofnunin getur leitað álits hjá umboðsmanni barna áður en ákvörðun er tekin. Þá er lagt til að bann við upptöku nýrra ættarnafna verði afnumið. Áfram verður kenning til foreldris meginregla hér á landi. Það nýmæli er í lögunum að heimild til notkunar ættarnafna verður ekki bundin við þá einstaklinga sem bera eða báru ættarnafn í tíð gildandi laga heldur verður öllum heimilt að taka upp ný ættarnöfn. Verður það gert með beiðni til þjóðskrár á svipaðan hátt og unnt verður að óska eftir nafnbreytingu. Í frumvarpinu er lagt til að heimildir til nafnbreytinga verði rýmkaðar til muna, en samkvæmt lögum í dag eru þær einungis heimilaðar einu sinni nema sérstaklega standi á. Þá er lagt til að börnum frá 15 ára aldri verði tryggður sjálfsákvörðunarréttur þegar kemur að nafnbreytingum. Auk þess er leitast við að tryggja betur rétt yngri barna til að taka þátt í slíkri ákvörðun, sem er í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Þannig er ráðgert að afnema aldursmörk laganna um að samráð skuli haft við barn um nafnbreytingu sem náð hefur 12 ára aldri, en lagt er til að breyting sé háð samþykki barns hafi það náð þroska til að taka afstöðu til hennar. Lagt er til að hætt verði að halda mannanafnaskrá í þeirri mynd sem hún hefur verið haldin af mannanafnanefnd, en í staðinn haldi Þjóðskrá Íslands skrár yfir eiginnöfn sem hún hefur skráð, og yfir ný ættarnöfn sem hafa verið samþykkt. Þar sem heimildir til skráningar nafna verða mun víðtækari en í dag, verði frumvarpið samþykkt, er ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu að starfandi verði mannanafnanefnd, enda líkur á að ágreiningsmálum um skráningu nafna muni fækka til muna. Í stað þess að vísa málum til mannanafnanefndar verður unnt að kæra ákvörðun Þjóðskrár Íslands til ráðuneytisins. Að lokum má nefna að lagt er til að tilkynning um nafn barns til Þjóðskrár Íslands verði alfarið á ábyrgð þeirra er fara með forsjá barns, en verði ekki lengur á verksviði presta þjóðkirkjunnar og presta eða forstöðumanna skráðra trú- og lífsskoðunarfélaga þegar barni er gefið nafn við skírn eða sérstaka athöfn. Við undirbúning frumvarps þessa var m.a. haft samráð við Þjóðskrá Íslands sem sér um skráningu nafna. Lagt er til að frumvarpið taki gildi 1. júlí 2021 enda nauðsynlegt að veita Þjóðskrá Íslands svigrúm til að aðlaga starfsemi sína að breyttum reglum. Virðulegi forseti. Ég vil rétt í lokin ítreka að ef við treystum fólki til að ala upp börn sín þá verðum við líka að treysta því til að gefa þeim nafn. Fjölmörg dæmi eru um nöfn sem ekki hafa fengist samþykkt og dæmi um nöfn sem þegar eru leyfð. Enn verður þó ákvæði í lögum um að nafn skuli ekki vera barni til ama. Íslensk mannanafnahefð varð ekki til með þeim lögum sem nú er verið að breyta. Henni verður heldur ekki viðhaldið með lagasetningu, henni verður viðhaldið með vilja Íslendinga og þeirra sem hér búa. Réttur einstaklings til nafns er ríkari en réttur ríkisvaldsins til að takmarka þann rétt og með þessu frumvarpi aukum við frelsi við nafngjöf og afnemum takmarkanir sem eru íþyngjandi fyrir fólk. Það er þess vegna sem ég hef fengið fjöldann allan af sögum um þessi lög og af hverju þau þykja orðin helst til ströng, þau eru fólki til ama sem getur m.a. ekki hætt að kenna sig til foreldra sem það hefur ekki samband við eða kallar varla foreldra sína. Ég tel að með frumvarpinu sé verið að fara ákveðna millileið sem margir geti sætt sig við, leið milli þeirra sjónarmiða að halda í ákveðnar mannanafnareglur um hvernig við viljum hátta þessu og hver sé meginreglan og að auka stórlega frelsi fólks til að velja sitt eigið nafn sem og að breyta nafni, breyta kenninafni og nefna börn sín. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir framsöguna. Ég vildi koma aðeins að því sem hæstv. ráðherra nefndi í framsögunni, þeirri gagnrýni sem þetta fyrirkomulag hefur þurft að sæta, þ.e. núverandi fyrirkomulag, mannanafnanefnd o.s.frv. Um þetta er fjallað á bls. 5 í frumvarpinu. Mig langar að fá nánari útlistun á því frá hæstv. ráðherra hvaðan þessi gagnrýni er komin, hvort hún komi frá fræðasamfélaginu og að hvaða þáttum hún lýtur nákvæmlega. Hefur þessi gagnrýni birst t.d. í tímaritum, greinum eða álitsgerðum? Hvers eðlis er hún? Er verið að gagnrýna fræðileg vinnubrögð? Gagnrýni er náttúrlega þungt orð og hana þarf að rökstyðja. Þess vegna hefði ég viljað fá nánari útlistun á þessu hjá hæstv. dómsmálaráðherra. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að það sé mikilvægt að vernda og varðveita íslenska tungu. Það eru til reglur um stafsetningu og málfræði og það er engin ástæða í mínum huga til að undanskilja mannanöfn í þeim efnum. Andi þessa frumvarps er frjálslyndur, það hefur komið hér fram, og hæstv. ráðherra sagði það í sinni ræðu að fólki sé treyst til að viðhalda menningu og siðum sem hafi merkingu fyrir það sem hluti af stærri heild. En má ekki spyrja hæstv. ráðherra hvort í þessu felist ekki mótsögn, þ.e. að vilja varðveita íslenska tungu og fela síðan einstaklingum fullkomið frelsi til að stafsetja nafn sitt? Á þetta hefur mannanafnanefnd nefnilega lagt áherslu í störfum sínum og þar eru jú okkar sérfræðingar sem við eigum að hlusta á. Ef hæstv. ráðherra gæti svarað þessu, hvort ekki sé um mótsögn að ræða [[Forseti hringir.]]og auk þess, eins og ég nefndi áðan, hvort þessi gagnrýni á fyrirkomulagið komi frá fræðasamfélaginu, sem við eigum væntanlega að hlusta á þegar kemur að svona [[Forseti hringir.]]mikilvægum málaflokki.
Virðulegi forseti. Já, gagnrýnin hefur víða komið að og þar á meðal frá fræðasamfélaginu. Doktorar í íslenskufræðum hafa m.a. skilað inn umsögnum í samráðsgátt stjórnvalda og mig langar, með leyfi forseta, að vitna í umsögn frá Eiríki Rögnvaldssyni: „Engin ástæða er til að ætla að íslenskri tungu stafi hætta af þeim breytingum sem felast í fyrirliggjandi frumvarpi. Erlend mannanöfn eiga nú þegar greiða leið inn í málið og ekki hefur verið sýnt fram á að þau hafi valdið málspjöllum. […] Fyrirliggjandi frumvarp er veruleg réttarbót og afnemur þá mismunun sem felst í gildandi lögum og er í raun mannréttindabrot. Stífar reglur sem vísa í íslenska málstefnu en samræmast ekki jafnréttishugmyndum og stríða gegn réttlætiskennd fólks geta orðið til þess að ala á neikvæðum viðhorfum fólks til íslenskunnar. Því þarf hún síst af öllu á að halda um þessar mundir.“ Þetta er ein af fjölmörgum umsögnum sem komu í samráðsgátt frá sérfræðingum. Það kom önnur m.a. frá aðila sem hefur setið í mannanafnanefnd til lengri tíma. Við skulum muna það að mannanafnanefnd var komið á fót árið 1991. Hún er ekki eldri en það. Hún bjó ekki ein til íslenska málhefð eða varðveitir íslenskt mál ein og sér. Það er fjarri lagi. En gagnrýnin hefur komið víðar að en frá fræðasamfélaginu og margir hafa tekið undir þessar breytingar og þörfina á þeim og ekki síst í ljósi þess fjölda mála sem kemur fyrir mannanafnanefnd sem sýnir þá kannski vilja fólksins til að hafa þetta með öðrum hætti. Það var líka gerð könnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands en svo ekki síst bara viðtöl við fólk sem getur ekki breytt eigin kenninafni, þarf að kenna sig við foreldra sem hafa kannski bæði beitt það ofbeldi. Það hlýtur að vera að við viljum breyta slíku kerfi og gera það betra. Varðandi mótsögnina sem hv. þingmaður nefndi þá gerir frumvarpið ekki ráð fyrir algjöru frelsi til að stafsetja nafn sitt, samanber ákvæði 3. gr. um framburð á íslensku og bann við afbökun. Ég held að með því séum við að halda í [[Forseti hringir.]]grunninn að því sem við viljum. Það er enn þá meginreglan að kenna sig til foreldris [[Forseti hringir.]]og að maður geti stafsett nafn sitt með íslenskum stöfum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Okkar helsti sérfræðingur í þessum málaflokki er dr. Guðrún Kvaran sem hefur unnið við rannsóknir á íslenskum mannanöfnum í rúma þrjá áratugi. Það er athyglisvert að til hennar var ekki leitað þegar unnið var við þetta frumvarp. Frumvarp sem var áþekkt þessu var lagt fram á 148. löggjafarþingi og um það sagði dr. Guðrún Kvaran, með leyfi forseta: „Frumvarp það sem hér er til umfjöllunar er ekki liður í að styðja íslenska tungu sem á undir högg að sækja eins og margoft hefur verið bent á á liðnum vikum og mánuðum. Nöfn og beyging þeirra eru jafn mikilvæg og allur annar íslenskur orðaforði og riðlist beygingarkerfið fer að hrikta í stoðum íslenskrar tungu.“ Þetta eru varnaðarorð dr. Guðrúnar Kvaran sem hún kom á framfæri í umsögn við frumvarp sem var flutt fyrir ekki svo löngu síðan og var mjög áþekkt þessu frumvarpi. Svo það sé sagt, herra forseti, þá er einn af okkar færustu sérfræðingum í þessum málaflokki á öndverðum meiði við þá sérfræðinga sem hæstv. dómsmálaráðherra nefndi áðan. Á bls. 6 í frumvarpinu er getið um þessa könnun, sem hæstv. ráðherra kom inn á áðan, á vegum Félagsvísindastofnunar. Þar hafi rúmlega 1.400 einstaklingar verið spurðir og 60% þeirra vildu að reglurnar yrðu rýmkaðar þegar kemur að mannanafnalögum. Sem dæmi um hvaða reglur ættu að gilda um mannanöfn nefndu flestir að ekki ætti að heimila nöfn sem gætu orðið barni til ama og ég held að allir séu sammála um það. Næstflestir nefndu að þörf væri á reglum um íslenskar málvenjur og fallbeygingu nafna. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að þetta frumvarp vegi svo sannarlega að íslenskri málvenju og ég held að það sjái allir sem hafa lesið frumvarpið. Maður spyr: [[Forseti hringir.]]Er í raun verið að fara eftir þessari niðurstöðu könnunarinnar? Ef svo er og hæstv. ráðherra telur svo vera á þá að stjórnast [[Forseti hringir.]]af könnunum, hæstv. dómsmálaráðherra? Eigum við að stjórnast af einhverjum könnunum og breyta þar með lögum út af þeim?
Virðulegur forseti. Ég vil fyrst segja að ég tek ekki undir það að þessi frumvörp séu áþekk þegar þingmaðurinn vísar til þess. Fræðimaðurinn skrifaði umsögn um allt annað frumvarp. Frumvörpin hafa þó sama markmið, að auka frelsi í mannanafnalöggjöf, en eru allt annars eðlis ef hv. þingmaður myndi kynna sér bæði frumvörpin. Ég myndi gjarnan vilja vita það og það kæmi fram í umræðunni hjá hv. þingmanni hvort hann telji að það hrikti nú þegar í stoðum íslenskrar tungu, með þeim fjölda erlendra nafna erlendra ríkisborgara sem hér búa og hafa aldrei verið fleiri, þó að þau falli ekki að íslenskri beygingu. Síðan verður að vera hægt að bera fram nafn í íslensku. Það hindrar nafnstofna sem eru ósamrýmanlegir íslenskum hljóðskipunarreglum og þetta kemur fram í frumvarpinu, t.d. hvernig hljóð raðast saman, og því væri áhugavert að heyra hvað Guðrún Kvaran hefði að segja um þetta frumvarp en hún skilaði, að ég held, ekki umsögn í samráðsgátt um þetta frumvarp. Það gerði aftur á móti Ármann Jakobsson sem lagðist t.d. gegn því frumvarpi sem hv. þingmaður kýs að vitna til í staðinn fyrir það frumvarp sem er hér til umræðu. Hann segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið er ótvíræð framför frá fyrri frumvörpum svipaðs efnis að því leyti að tekið er tillit til fjölmargra athugasemda sem þá bárust. Þannig er gert ráð fyrir meiri ráðgjöf um nöfn en í fyrri frumvörpum og jafnframt er gengið út frá íslensku hvað varðar stafsetningu nafna þó að stefnt sé að meira frjálslyndi en í gildandi lögum um stafsetningu.“ Þarna er verið að tala um það frumvarp sem hér er til umræðu en ekki önnur frumvörp sem hv. þingmaður virðist ætla að halda sig við. Við gerð frumvarpsins var leitað ráða hjá sérfræðingum í íslensku sem m.a. starfa hjá Árnastofnun. Að lokum varðandi það hvort það eigi að semja frumvörp eftir könnunum: Nei, það á ekki gera það. Það er mín einlæga skoðun að þetta sé til bóta fyrir íslenskt samfélag, að það sé þörf á breytingu á þessum reglum og lögum [[Forseti hringir.]]sem geri ekki fólki í íslensku samfélagi auðveldara fyrir. [[Forseti hringir.]]Ég hef engar áhyggjur af íslenskri málhefð og hún varð ekki til með þeim lögum sem við erum nú að breyta.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra um mannanöfn. Það verður að segjast eins og er að mannanafnalögin eru barn síns tíma því að auðvitað er það réttur foreldra að ráða nafni barna sinna og um leið ætti það að vera sjálfsagður réttur fullorðins fólks að ráða eigin nafni. Það er fátt sem fólki þyki jafn persónulegt og eigið nafn. Sjálfri þykir mér mjög vænt um mitt nafn, en gildandi mannanafnalög úr ríkislista yfir samþykkt eiginnöfn eru auðvitað hamlandi fyrir persónulegan, sjálfstæðan rétt fólks. Ég held að það sé ekki hægt að segja annað. Það er skerðing á réttindum fólks til að ráða eigin lífi og slíkar skerðingar þarf að rökstyðja. Ég held við hljótum að vera sammála um að í nútímasamfélagi sé sönnunarbyrðin á þeim sem skerða vilja réttinn en ekki á þeim sem auka vilja frelsi fólks. Hér var nýverið samþykkt frumvarp um kynrænt sjálfræði. Þar var fellt brott ákvæði mannanafnalaga þar sem segir að stúlku skuli gefa kvenmannsnafn og dreng karlmannsnafn. Sú staðreynd kom t.d. í veg fyrir að stúlka gæti fengið nafnið Blær, sem dómstólar þurftu að endingu að kveða á um að skyldi ekki bannað, þ.e. að stúlka mætti heita Blær. Það var niðurstaða dómstóla þrátt fyrir að sérstaklega væri tekið fram í greinargerð með mannanafnalögum að stúlkur mættu ekki bera það tiltekna nafn. Sama gildir um nafnið Alex. Það er rík hefð fyrir því víða á Vesturlöndum að bæði drengir og stúlkur beri þetta nafn. Því hefur nú verið breytt hér en þar með hefur skrefið einungis verið stigið til hálfs, því að rétturinn til nafns er viðameiri og fjölbreyttari en svo að afnám þessarar tengingar við kyn útiloki þann rétt eða útiloki þetta óréttlæti. Frumvarpi dómsmálaráðherra svipar heilmikið til frumvarps Viðreisnar sem lagt var fram á 148. og 149. þingi. Það frumvarp var að vísu fellt á þingi. Það var fyrir mína tíð. Ég varð ekki vitni að því en skoðaði málsmeðferðina aðeins og sá að málið var rætt í allsherjarnefnd á heilum 19 fundum en var síðan fellt 20. júní 2019. Einhverjum þætti kannski dálítið broslegt að sjá þá aftur núna afar keimlíkt frumvarp komið fram, en nú af hálfu stjórnarinnar sjálfrar. En gott og vel, það er sama hvaðan gott kemur. Vissulega er þetta ekki alveg sama frumvarpið en keimlíkt þó. Mig langar til að vísa í fallega ræðu hæstv. ráðherra þegar mælt var fyrir málinu í fyrra skiptið. Hún sagði, með leyfi forseta: „Nöfn eru alls konar. Þau gera lífið fjölbreytt og skemmtilegt.“ Ég held að það sé ákveðinn sannleikur fólginn í þessum orðum hennar. Aðrir þingmenn ríkisstjórnarinnar voru ekki jafn jákvæðir. Samflokksmaður ráðherra, hv. þm. Brynjar Níelsson, lýsti því yfir að mannanafnahefðin sem lagt væri til að breyta væri menningarverðmæti. Það mætti liðka til í henni en hún væri samt menningarverðmæti. En íslenska nafnahefðin þróaðist í aldanna rás án þess að um hana giltu nokkur einustu lög, án þess að starfandi væri mannanafnanefnd. Ég er sammála hv. þm. Brynjari Níelssyni um að hér sé um menningarverðmæti að ræða en ég er ósammála honum um að það sé okkar að stjórna því hvernig menningin okkar þróast. Okkur tókst vel sem þjóð að standa vörð um þessa nafnahefð okkar og það var ekki fyrr en fyrir um rúmri öld sem mönnum hugkvæmdist að setja lög til að verja hefðina. Góðar hefðir standa og góðar hefðir lifa. En þær breytast líka. Þær lifa með okkur mannfólkinu og ég held að það sé ekki leiðin til að varðveita menninguna að hafa starfandi ríkisnefnd um hana. Þetta er mál sem lýtur kannski ekki að flóknara atriði en því að smekkur okkar er ólíkur. Hef ég smekk fyrir öllum þeim nöfnum sem eru að ryðja sér til rúms? Nei, ég er frekar íhaldssöm hvað varðar smekk á nafngiftum. En lít ég svo á að það sé mitt eða annarra að ákveða hvaða nöfn annað fólk velur börnum sínum eða að það sé nefndar að eiga lokaorðið um það? Það finnst mér ég ekki geta sagt og mér finnst að nefnd eigi ekki að hafa það hlutverk. Sá réttur er ekki okkar hinna. Nöfnin eru í mínum huga ekki bara menningarverðmæti heldur einn angi tjáningarfrelsisins. Við verjum ekki tjáningarfrelsi með því að banna hallærislegar skoðanir heldur einmitt með því að leyfa þær. Þess fyrir utan er tungumál okkar í stöðugri þróun og ég get ekki séð annað en að við verðum einfaldlega að leyfa nafnahefð okkar að þróast með málinu til lengri tíma litið og að við verðum að treysta fólki til þess, jafnvel þó að það detti inn ljót og hallærisleg nöfn með. Á þessum nótum hefur þróunin verið á hinum Norðurlöndunum, fólk er t.d. aftur farið að gefa börnunum sínum kenninöfn sem enda á -son og -dóttir. Það er að mínu mati fagnaðarefni og rammar það inn að þær takmarkanir sem við búum við hafa verið talsverðar og eru ekki nægjanlega vel rökstuddar. Rökin að baki þessum hömlum og takmörkunum eru ekki þau að leiða okkur að þeirri niðurstöðu að hér þurfi að vera starfandi nefnd sem segi foreldrum hvað börnin þeirra eiga og mega heita. Á mannanafnaskrá í dag eru um 4.000 nöfn. Danir eru líka með skrá yfir lögleg nöfn en þeirra starf safn er tífalt stærra. Ég hef ekki heyrt að mikið sé verið að ræða það í Danmörku að berjast fyrir frekari takmörkunum á nafnavali. Þvert á móti hefur þar verið til umræðu að tímabært sé að afnema skrána. Síðast þegar hér voru til umræðu breytingar á mannanafnalögum kom fram það sjónarmið að börnum yrðu gefin nöfn sem kynnu að verða þeim til ama. Ég hef ákveðinn skilning á því sjónarmiði og er sjálf fremur íhaldssöm á nafngiftir, eins og áður sagði. En við treystum foreldrum til að taka margar stærri og veigameiri ákvarðanir sem kunna eða kunna ekki að verða börnum til ama. Nafnið er að endingu alltaf spurning um að það er smekksatriði. En foreldrar hafa tekið ákvarðanir um klæðaburð, skólavist, frístundir og fleira án þess að starfandi séu nefndir á vegum hins opinbera. Þetta eru allt veigamiklar ákvarðanir í lífi ungs barns sem við treystum foreldrum til að taka. En jafnvel í löndum þar sem engar takmarkanir eru til staðar í nafngjöf er það vitaskuld sjaldgæft að foreldrar séu vitandi vits eða markvisst að reyna að valda börnum sínum ama með því að gefa þeim meiðandi nöfn, og ef það er gert þá er það sennilega til merkis um að fleira sé að í uppeldi barnsins en nafngjöfin ein. Síðast þegar þetta mál var til meðferðar, eða hliðstætt mál um mannanöfn, var lagt til að meiðandi nafngjöf gæti verið erindi af þeim toga að það færi einfaldlega inn á borð barnaverndaryfirvalda, því að við höfum starfandi nefndir sem varðveita börn með þeim hætti. Þess vegna vona ég að tillaga hæstv. dómsmálaráðherra í frumvarpi hennar, um að Þjóðskrá verði fengið það hlutverk að úrskurða um gildi annarlegra nafna, sefi þessar áhyggjur að einhverju leyti. Ég er sjálf hlynnt því að slíkur varnagli sé hafður í þessu frumvarpi. Varðandi frumvarpið sjálft þá er það í mínum huga tímabært. Ég held að við séum komin á þann stað að þetta sé skref sem þurfi einfaldlega að taka. Rökin eru frelsisins megin í þessu máli. Skerðingar á rétti fólks að þessu leyti, til eigin nafns, ganga mjög nærri persónu. Það felast mun ríkari hagsmunir í því fyrir íslenskt samfélag að einstaklingar fái að heita þeim nöfnum sem þeir velja sér, en að viðhalda boðum og bönnum núgildandi laga um mannanöfn. Rökin fyrir þungum og miklum takmörkunum eru ekki fyrir hendi. Í um þúsund ár hafði íslenska þjóðin fullt og óskorað frelsi til að nefna börn sín þeim nöfnum sem hún kaus. Og nú held ég að sé orðið tímabært að veita þjóðinni þetta frelsi að nýju. Hér er vitaskuld um tilfinningamál að ræða. Ég hef allan skilning á því og mér finnst raunar eðlilegt að tilfinningar séu í spilinu varðandi mannanöfn og um þætti eins og hefðir og venjur, en opinber nefnd heldur ekki lífi í menningu okkar. Til þess er fólkið sjálft betur fallið.
Frú forseti. Við ræðum hér mannanöfn, en það er eitt af þeim málum sem verið hafa umdeild eins og rakið var hér áðan. Eflaust á eftir að ræða það mikið og vel í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég vil segja það hér, fyrir hönd Vinstri grænna, að skoðanir eru afskaplega skiptar í þingflokknum og af ýmsum toga. Sjálf er ég dálítið íhaldssöm um leið og ég vil ákveðið frjálsræði í þessu. Helstu athugasemdir okkar hafa verið varðandi íslenskt mál og kenninafnahefðina. Sumir höfðu athugasemdir vegna þess að taka mætti upp ný ættarnöfn eins og enginn væri morgundagurinn. Varðveisla íslenskrar tungu er kannski það sem við höfum rætt hvað mest og svo veltum við líka fyrir okkur þessu hlutverki Þjóðskrár. Þetta veltir kannski ekki íslenskunni algerlega um koll en er samt partur af því að varðveita hana. Við erum að berjast við enska tungu á mjög mörgum vígstöðvum og við erum í litlu málsamfélagi. Við þurfum að koma því þannig fyrir að alls staðar þar sem við getum því við komið sé íslenskan viðhöfð. Hæstv. ráðherra vitnaði hér í dr. Ármann Jakobsson og ég ætla líka að gera það. Hann telur eðlilegt að frelsi í nafngiftum sé eins mikið og kostur er en segir svo að annað og ekki síður mikilvægt sjónarmið sé hins vegar það að þjóðtungan, sem á að nota á öllum sviðum íslensks þjóðlífs, eins og segir í lögunum, njóti jafnframt verndar í mannanafnalögum og ágreiningsatriði um túlkun á því hvað teljist íslensk málhefð hafi ekki þær afleiðingar að íslensk mannanafnahefð leggist af. Þess vegna sé mikilvægt að við þetta lagafrumvarp verði bætt ákvæðum sem styðja betur við íslenska tungu og mannanafnahefð. Undir það vil ég taka. Það er auðvitað gaman, þegar maður er að ferðast erlendis, að fólk tekur eftir því að við erum kennd við foreldra okkar, flest við föður. Fólki finnst það áhugavert að við séum ekki kennd við maka okkar, við sem þá eigum. Mig langar að fara aðeins í gegnum nokkur atriði, t.d. réttinn til upptöku ættarnafna. Sá réttur er takmarkaður í dag eins og við þekkjum og óheimilt hefur verið að taka upp nýtt ættarnafn. Mér finnst dálítið mikið vera opnað þegar allir geta beinlínis tekið upp ný ættarnöfn, þ.e. þeir sem hafa kannski ekki borið þau áður eða ekki fengið þau í arf. Ég skil hins vegar og ætla ekkert að draga úr því að í ljósi þeirra breytinga sem hér hafa verið ræddar, m.a. um kynrænt sjálfræði og annað slíkt, erum við að breyta ákveðnum greinum sem ég tel að sé skynsamlegt. En ég sé ekki alveg þörfina fyrir því að taka upp ný íslensk ættarnöfn, eða kannski þurfa þau ekki einu sinni að vera það. Ég tel að aðrar reglur gildi um fólk sem flytur til landsins og ber sín nöfn. Ég hef ekki á móti því að fólk haldi sínum ættarnöfnum. En mér finnst skipta máli hvernig þetta er til komið. Mér finnst ekki endilega eðlilegt að ættarnöfnum fjölgi einhver ósköp. Það eru ákveðnar reglur sem halda sér, sem er gott. Ég nefndi líka Þjóðskrá. Ég veit ekki alveg hvort það er rétti aðilinn til að setja úrskurðarheimildina á. Eru einhverjir sérfræðingar innan Þjóðskrár sem eru til þess fallnir, eða erum við bara að miða við hyggjuvitið sem er oft og tíðum ágætt? Í mannanafnanefnd erum við með fólk sem er til þess bært að úrskurða um nafngiftir og þá fyrst og fremst út frá þeim lögum sem í gildi eru í dag. Ég er ekki sannfærð um að aðilar innan Þjóðskrár séu endilega best til þess fallnir. Hér er drepið á því að Þjóðskrá geti talað við umboðsmann barna til að leita álits á því hvort nafn geti orðið barni til ama eða ekki, en ég tel að umsagnir eigi eftir að berast um þetta atriði og ég held að við þurfum að ræða þetta betur í nefndinni. Það er ekki gömul hefð að hægt sé að kenna sig við báða foreldra sína, Steinunnar- og Jónsson eða eitthvað slíkt, en mér finnst hún svo sem ágæt. Eins finnst mér í lagi að viðkomandi kenni sig við stjúpforeldri eða fósturforeldri eða eitthvað slíkt, ef rök eru færð fyrir því að viðkomandi hafi jafnvel lítil eða engin tengsl við blóðforeldra. Kannski er ég að misskilja það sem segir um 5. gr., varðandi 8. mgr., að í frumvarpinu felist það nýmæli að heimild til notkunar ættarnafna verði ekki bundin við þá einstaklinga sem bera eða báru ættarnafn í tíð gildandi laga, og að hægt verði að taka upp nýtt ættarnafn. En svo segir: „Frumvarpið gerir þannig ráð fyrir að ættarnöfn sem skráð voru hér á landi fram að gildistöku laga nr. 37/1991 njóti verndar gagnvart því að vera tekin upp af ótengdum aðilum þar sem heimild til upptöku ættarnafna miðast við ný ættarnöfn.“ Mér finnst þetta aðeins stangast á. En kannski er það misskilningur sem þarf þá að vinna með í nefndinni. Mér finnst önnur setningin segja að það gildi ekki bara um niðja heldur alla, þ.e. þau ættarnöfn sem eru nú þegar í gildi. Mér finnst mjög jákvætt það sem segir í 10. gr., að eiginnöfn eigi að vera aðgengileg til upplýsinga og hægt sé að fletta upp í þeim án endurgjalds. Ég held að það sé afar mikilvægt. Ég er eins og margir dálítið íhaldssöm í þessu og vil þó um leið auka frelsi fólks til þess að gefa barni sínu nafn. Hér var nafnið Blær nefnt og ég get upplýst að því var hafnað að ég fengi að gefa dóttur minni það nafn, en svo var úrskurðað nokkrum árum síðar að nota mætti nafnið á bæði kynin, eins og hér var rakið. Það er margt í þessu en mér finnst sannarlega að við þurfum að horfa dálítið til íslenskunnar í þessu og mér finnst dálítið langt gengið þarna. Það er margt sem ýtir undir það að við breytum lögunum, í ljósi þess að við erum fjölmenningarsamfélag og að frelsið á að vera eins mikið og mögulegt er. En einhvers staðar finnst mér þröskuldarnir þurfa að vera og þar finnst mér hið íslenska mál þurfa að njóta dálítils forgangs. Virðulegi forseti. Ég hlakka til að fá þetta mál inn í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem ég er að taka sæti aftur.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fagna framlagningu þessa frumvarps og hvetja hæstv. dómsmálaráðherra og hv. allsherjar- og menntamálanefnd, sem ég hef gengið til liðs við aftur, sem er gleðilegt því að ég hef saknað þeirrar nefndar, til dáða við að koma þessu máli hratt og örugglega í gegnum þingið. Ég held að þetta skipti gríðarlega miklu máli fyrir mjög stóran hóp fólks. Það kom fram í fréttum að hæstv. ráðherra væri að safna sögum um áhrif núgildandi laga. Ég hef sjálf lesið sögur sem mér finnast áhrifamiklar og segja mjög sterka sögu um mikilvægi þess að hafa frelsi í nafngiftum á Íslandi. Mér finnst eiginlega ótrúlegt hvað við erum með sterka forræðishyggju og rosalegt vald yfir því hvað fólk kýs að kalla sig. Það er eiginlega svakalegt. Mér verður sérstaklega hugsað til sögu vinkonu minnar, Eydísar Ránar, og systur hennar, sem komu fram í viðtali í fyrra á Vísi og töluðu um að þær væru bara ekkert dætur neins. „Við erum bara ekki dætur“ var titillinn á frábæru viðtali við þær sem ég mæli með því að lesa vegna þess að þar kemur svo skýrt fram hversu neikvæð áhrif núgildandi lög geta haft á sjálfsmynd einstaklinga. Þarna eru tvær konur sem hafa þurft að ala sig upp nokkurn veginn sjálfar, telja sig ekki vera dætur foreldra sinna vegna áralangrar vanrækslu og vegna þess að þær hafa ekki haft neitt saman við þau að sælda í meira en áratug, líta ekki á þessa einstaklinga öðruvísi en einhverja ókunnuga manneskju úti á götu, ekki sem foreldra sína. En þeim stendur samkvæmt núgildandi löggjöf ekki til boða að breyta nafni sínu þannig að þær séu ekki kenndar við einhvern ókunnugan mann eða bara einhvern annan. Þær mega ekki taka upp kenninafn sem þeim finnst viðeigandi fyrir sig, sem tengja þær ekki við þennan ókunnuga mann, föður sinn. Þær eru því minntar á það á hverjum degi að löglega eru þær enn þá eignaðar þessum manni sem brást þeim, sem er ekki tengdur þeim lengur. Af hverju ættu þær að þurfa að þola það? Vegna þess að hv. þingmönnum hér í þessum sal finnst of langt gengið að einstaklingar, aðrir en þeir örfáu útvöldu sem eru með ættarnöfn, fái að velja sér ný ættarnöfn? Það eru bara sumir sem mega bera ættarnöfn á Íslandi, ekki aðrir. Það má bara alls ekki taka upp nein ný ættarnöfn. Ekki skil ég hvernig það getur verið rökstutt með tilliti til meðalhófs, með tilliti til þess hversu mikilvæg nafngift er og hvað maður er kallaður er fyrir sjálfsmynd einstaklinga. Þetta er eitthvað sem hefur verið viðurkennt af Mannréttindadómstóli Evrópu. Svona gríðarstór takmörkun eins og ríkir hjá okkur er ekki viðeigandi. Ég vil nefna annað dæmi, dæmi góðrar vinkonu minnar, varaþingkonu Pírata og verðandi þingkonu Pírata í væntanlegri fjarveru hv. þm. Halldóru Mogensen, Söru Óskarsson, sem heitir öðru nafni Sara Elísa Þórðardóttir. Hún hefur alltaf kallað sig Söru Óskarsson vegna þess að hún bjó í Bretlandi og þar sögðu nafnahefðir annað en hér sem varð til þess að hún fór að nota kenninafn föður síns. Henni var tjáð það þegar hún tók fyrst sæti á Alþingi að hún gæti ekki borið það nafn sem hún hefur alltaf borið, það kenninafn, hér í þingsal. Hún þyrfti að vera Sara Elísa Þórðardóttir en ekki Sara Óskarsson eins og hún hefur alltaf kosið að kalla sig. Hvers vegna það verður að vera svoleiðis er mér líka hulin ráðgáta. Tölvan segir nei og þar með er það útrætt, þetta er bara ekki hægt, meira að segja þótt það sé alls ekki flókið fyrir tölvukerfi Alþingis að skrá inn Sara Óskarsson frekar en Sara Elísa Þórðardóttir. Einhverra hluta vegna sagði mannlega tölvan a.m.k. nei, út af því regluverki sem við búum við. Ég sé engar haldbærar ástæður fyrir því hvers vegna það ætti að vera svoleiðis. Ég sé það ekki. En það er tekið fyrir þetta í lögum um mannanöfn. Komi fólk aftur heim eftir að hafa búið erlendis þarf það að breyta nafninu sínu til baka, getur ekki haldið áfram að nota kenninafn foreldris eða maka. Það er beinlínis skylda að breyta því aftur, meira að segja þótt þér líki breytingin og finnist hún fín. Hafir þú hins vegar ekki feðrað barn má kenna það við afa sinn, en bara ef það er ófeðrað. Að lokum vil ég tala um aðra dæmisögu sem mögulega snertir sjálfa mig. Nú er ég að velta fyrir mér hvað ég eigi að nefna barnið mitt sem von er á í febrúar. Faðir barnsins míns er pólskur ríkisborgari. Hann ber mjög fallegt ættarnafn sem ég vil gjarnan að barnið mitt beri. En ég fæ ekki séð af lestri mannanafnalaga að mér sé heimilt að gefa barninu mínu það ættarnafn. Ég sé ekki gert ráð fyrir því að það megi einungis bera það ættarnafn. Mér sýnist mér bera skylda til að gera það að millinafni barnsins míns þótt ég vilji að það sé ættarnafn barnsins míns. Ekki veit ég af hverju það ætti að takmarka mig í því en einhverra hluta vegna virðast mér settar skorður í að kenna barnið mitt við föður sinn á þann hátt sem börn eru kennd við föður sinn í heimalandi föðurins. Og vilji ég nefna barnið mitt pólsku nafni verð ég að hafa eitt íslenskt nafn með. Það verður að fylgja með í kaupbæti, annars má ég ekki nefna barnið pólsku nafni, samkvæmt núgildandi lögum. Nú vill svo skemmtilega til að ég vil nefna barnið með tveimur nöfnum, annað er pólskt og hitt íslenskt. En hvað ef ég vildi það bara ekki? Af hverju mætti ég það ekki? Mér er fyrirmunað að skilja hvers vegna takmarka þurfi frelsi foreldra og barna til að bera nöfn sem þeim finnst við hæfi. Mér finnst hámark forræðishyggjunnar, afsakið, að standa í vegi fyrir því að fólk geti valið sér þau nöfn sem það telur henta sér eða barninu sínu. Nei, þú mátt ekki heita þetta. Ég má heita Kvaran og ég má ákveða að aðrir megi ekki bera ættarnöfn. Það eru engin rökstudd ákvörðun eða ástæða að baki þessu önnur en „mér finnst það“. Hér setjum við stopp við ættarnöfn, það mega ekki koma fleiri, og þið hin, óbreyttur pöpullinn, verðið bara að sætta ykkur við að vera kennd við föður og móður, sama hvað ykkur finnst um það. Sama þótt þið séuð ósátt við föður ykkar eða móður. Sama þótt þið hafið alltaf kennt ykkur við afa ykkar og viljið halda því áfram. Nei, ef þú ert ekki ófeðrað barn, þá máttu það ekki. Þetta nær auðvitað engri átt. Þetta er einhver þjóðernisrembingur og kergja og forræðishyggja sem ég er enn þá að reyna að meðtaka. Það er kominn tími á að leggja þessa vitleysu niður.