Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
Virðulegi forseti. Nýr forstjóri Landspítalans sagði í fréttum Ríkisútvarpsins í gærkvöldi að það væri ekki sjálfgefið að spítalinn myndi sinna öllum þeim verkefnum sem hann sinnir í dag og það er reyndar í samræmi við orð landlæknis í viðtali á síðasta ári. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hann hugleitt þessi orð nýs forstjóra Landspítalans? Verða verkefnin sem hann ræddi um flutt annað eða lögð niður? Og hvaða verkefni eru þetta? Erum við t.d. farin að sjá fram á það að forvarnastarf vegna skimana fyrir krabbameini, sem á ekkert endilega heima á hátækni- og háskólasjúkrahúsi, að þeirri ákvörðun forvera hans í starfi verði snúið við? Og ég spyr auðvitað: Hvað með liðskiptaaðgerðirnar? Við vitum hver staðan hefur verið síðustu fjögur ár. Að okkar mati virðist mikil kreddufesta þegar kemur að stjórnun heilbrigðismála. Það átti að setja allt, bókstaflega allt, undir ríkisvaldið. Vinstri græn fengu að ráða þessu en alltaf með dyggum stuðningi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Við skulum ekki gleyma því að ráðherra situr í skjóli þingmeirihluta. Þessar ákvarðanir í heilbrigðismálum sem samstarfsflokkarnir í ríkisstjórn hafa stutt hafa því fyrst og fremst verið pólitískar. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Mun hann t.d. beita sér fyrir því að skimanirnar á krabbameinunum fari til baka og öðrum en Landspítalanum verði falið verkefnið? Mun hann beita sér líka fyrir öðru ferli hjá Sjúkratryggingum svo að þær geti samið við sjálfstætt starfandi heilbrigðisþjónustuaðila eða stofnanir á landsbyggðunum. Við fylgjumst núna með nýlegum dómi um liðskiptaaðgerðir. Sjúkratryggingar mega ekki endurgreiða konu 1.200 kr. þjónustu sem hún fékk í Klíníkinni. En vesgú, það má borga þetta ef það fer á einkaklíník í útlöndum. Hvers konar della er þetta? Þetta er pólitísk ákvörðun fyrst og fremst. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Mun hann beita sér fyrir breytingum í þessum efnum? Mun hann taka orð [[Forseti hringir.]]nýs forstjóra Landspítalans, henda þau á lofti og breyta þessu kerfi sem hefur verið byggt upp núna [[Forseti hringir.]]síðustu fjögur ár?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að taka þetta hér upp. Og já, ég hef ekki bara séð og lesið þessi orð nýskipaðs forstjóra, heldur hef ég einnig rætt þetta við hann og þetta er það sem blasir við að þarf að fara í, að skoða alla heilbrigðisþjónustuna í einhvers konar samhengi. Það samhengi skiptir öllu máli þegar kemur að öllum þeim aðgerðum, skimunum, liðskiptaaðgerðum, sem hv. þingmaður kom hér inn á, að skilgreina hlutverk Landspítalans sem hefur mjög víðtækt hlutverk, og samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, fyrsta stigs, annars stigs og þriðja stigs aðgerðir. Við þurfum að nýta alla þekkinguna sem er í kerfinu og samningarnir þurfa að byggja á því að það verði samvinna og samspil í þessu kerfi okkar öllu þannig að við nýtum þá þessa takmörkuðu auðlind sem um ræðir, sem er mannauðurinn okkar, sem stendur býsna framarlega. En af því að hv. þingmaður vísaði í þetta viðtal þá er það takmörkuð auðlind, eins og kom fram í þessu viðtali. Þess vegna byggir þetta allt á því að við nýtum hana hvað best. Hv. þingmaður kemur hér inn á liðskiptaaðgerðir. Það er markmið okkar allra að sjúklingar geti farið í aðgerðir hér á landi. Það á alveg að ganga upp. En til þess þurfum við að horfa á þetta allt saman í heild sinni. Sú vinna er farin af stað og það samtal er hafið.
Virðulegi forseti. Já, guð láti gott á vita því að Viðreisn hefur lagt fram frumvörp til að breyta þessu, ítrekað, aftur og aftur. Þau fást ekki afgreidd. Og við höfum líka komið með tillögur í tengslum við fjárlög til þess að veita Sjúkratryggingum auknar heimildir til að semja við sjálfstætt starfandi aðila, hvort sem það er Klíníkin eða aðrir. Þessar tillögur okkar hafa alltaf verið felldar. Ítrekað hafa þingmenn meiri hlutans ýtt á rauða takkann og fellt þessar tillögur okkar, en þær fela í sér fyrst og fremst að bæta þjónustuna við einstaklingana, þjónustu við einstaklinga sem eru á biðlistum, þjónustu til að auka lífsgæði fólksins okkar í landinu samhliða því að við verðum að styðja með öflugum hætti við Landspítalann. Ég hvet ráðherra, af því að það er mjög opin heimild í heilbrigðisstefnu núna, til að taka þennan bolta og breyta kerfinu sem hefur verið byggt upp af Vinstri grænum með stuðningi ykkar á síðustu fjórum árum og snúa þessu svolítið við, tryggja fyrst og fremst þjónustu og leita til þeirra aðila sem geta stuðlað að því að við verðum með sterkt opinbert heilbrigðiskerfi [[Forseti hringir.]]sem veitir þjónustu alls staðar, hvort sem það er á opinberum heilbrigðisstofnunum [[Forseti hringir.]]eða hjá einkaaðilum, öflugum einkaaðilum hér í samfélaginu.
Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir til hv. þingmanns fyrir að taka þetta mál hér upp. Ég get sagt það að sá er hér stendur er líka vel nestaður með þeim nýja stjórnarsáttmála sem þessi ríkisstjórn hefur til að vinna að ákveðnum markmiðum og þetta er eitt af þeim. Þessi vinna er hafin og það er mjög mikilvægt í þessu samhengi öllu að sjúklingurinn sjálfur sé í forgrunni. Við leggjum áherslu á að nýta alla okkar þekkingu og allt okkar kerfi og sú vinna er hafin. Það var þegar hafin vinna við að útbúa heildstæðan biðlista þannig að við getum nú áttað okkur á því hvað þeir segja okkur raunverulega þannig að það séu samræmdar forsendur sem liggja til grundvallar því hvernig við veitum einstaklingnum þá brýnu þjónustu út frá þörfinni sem uppi er hverju sinni.
Virðulegur forseti. Ég er á svipuðum stað í sambandi við biðlista. Við sáum í fréttum gærdagsins viðtal við unga stúlku sem átti að bíða í tvo mánuði en er búin að bíða í nærri tvö ár, hún er að fara til Póllands í aðgerð upp á 1,5 milljónir sem hún þarf að borga úr eigin vasa. Nýlega hafði samband við mig maður sem er vinnandi, búinn að vera á biðlista í nokkra mánuði og sér fram á að missa vinnuna. Hann spurði: Er það eina sem ég get gert að taka lán eða yfirdrátt og fara á einkareknar stofur til að fá lausn minna mála? Þetta er nefnilega spurningin Á síma tíma og við höfum verið að semja t.d. við starfsfólk á Klíníkinni um að koma á Landspítalann og vinna erum við ekki að semja til að sjá til þess að við þurfum ekki að senda fólk í tvöfalt eða þrefalt kostnaðarsamari aðgerðir erlendis. Biðlistarnir lengjast og lengjast. Það átti að koma á laggirnar sérstakri biðlistaaðgerðastofu á Akranesi. Hvernig standa þau mál? Er það komið í farveg? Síðan er það hitt: Hvaða skoðun hefur ráðherrann á því að láta ungt fólk bíða eftir lífsnauðsynlegum aðgerðum, ekki svo mánuðum skiptir heldur árum? Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Hefur hann lent á biðlista? Veit hann hvernig er að vera á biðlista? Gerir hann sér grein fyrir því hvernig er að vera á biðlista og bryðja rótsterk ópíumlyf svo mánuðum skiptir?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrirspurnina sem snýr að einhverju marki að sömu hlutum og ég átti orðastað um í fyrri fyrirspurn hér við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Markmið okkar hlýtur að vera, og það er þannig í stjórnarsáttmála, að sjúklingar geti notið þjónustu hér á landi. Það á að heyra til algerra undantekninga að biðin sé svo löng að einstaklingar sjái sér vænlegri kost að ferðast til útlanda í aðgerð. Það er þessi 90 daga biðtími. Þess vegna er svo mikilvægt að við skilgreinum þennan biðtíma og að hann hangi í rökréttu samhengi við það sem telst af læknisfræðilegum ástæðum vera eðlilegt að bíða. Þess vegna þurfum við að hafa skilgreindan biðtíma, við þurfum að hafa miðlæga biðlista þannig að ekki sé verið að setja fólk oftar en einu sinni á biðlistann, og að þær tímasetningar séu alveg gagnsæjar og augljósar öllum sem eru að vinna í kerfinu. Ég er tiltölulega óþreyjufullur þegar kemur að þessu verkefni. Ég hef ýtt verulega á það, bæði í ráðuneytinu og í samtölum við þá aðila sem þurfa að koma að þessu verkefni og Landspítalinn – háskólasjúkrahús þarf að vera með okkur í því verkefni. Þetta þarf allt að spila saman eftir því hvaða aðgerðir við erum að tala um. Varðandi liðskiptaaðgerðirnar þá hef ég þær upplýsingar varðandi þennan biðlista, skilgreindan biðtíma og miðlægan biðlista, að búið sé að vinna í honum í einhvern tíma og það líður varla dagurinn án þess að ég spyrji um það. Ég hef safnað saman tölum um það hvernig þetta hefur þróast hjá okkur og hversu margir hafa þurft að fara til útlanda í aðgerðir og ég get ekki með nokkru móti séð annað en að við getum tiltölulega hratt náð utan um þetta mál í samvinnu við alla sem sinna ólíkri þjónustu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svarið. Það er auðvitað alveg frábært ef það verður hægt að sjá til þess að fólk þurfi ekki að dveljast lengur á biðlistum. En síðan er það lífið eftir biðlistana. Hvað tekur þá við? Það á eftir að semja við sérgreinalækna og það á líka eftir að semja við sjúkraþjálfara. Sjúkraþjálfarakostnaður er orðinn það mikill og fólk þarf að borga úr eigin vasa svo að stór hópur öryrkja og eldri borgara hefur ekki efni á því lengur að fara í sjúkraþjálfun. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvað erum við að gera í þeim málum? Ætlar hann að sjá til þess núna í eitt skipti fyrir öll að semja við sjúkraþjálfara? Ríkisstjórnin hefur hælt sér af því að vera með svo til gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu á heilsugæslum en hún hefur bara fært þennan kostnað yfir á sjúkraþjálfun, yfir á sérgreinalækna. Þar er kostnaðurinn kominn upp úr öllu valdi og fólk hefur ekki efni á þessu. Hvað ætlar heilbrigðisráðherra að gera í því?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa spurningu sem snýr að endurhæfingarþættinum. Já, þetta snýr allt að því að við náum samningum. Það ferli er hafið. Ég hef sjálfur fundað með sjúkraþjálfurum, Félagi sjúkraþjálfara, og ég hef lagt á það áherslu að við náum samningum, ekki bara við sérfræðilækna, og reynum að ná annarri nálgun en verið hefur í þessum ramma, í samningagerðinni og í ramma fjárlaga, af því að við þurfum að horfa á þessa samvinnu í heild og ekki síst í samhengi við allt það umfang sem á sér stað á Landspítala. Þetta þarf allt að vinna saman og endurhæfing og forvarnir hljóta að vera áhersluatriði í öllu þessu samhengi. Þannig að samhliða því að við erum að fara í þetta samtal við sérfræðilækna erum við í samtali við sjúkraþjálfara.
Frú forseti. Það brá mörgum í liðinni viku þegar hæstv. heilbrigðisráðherra tilkynnti framlengingaráætlun ríkisstjórnarinnar á sóttvarnaaðgerðum. Síðan þá er búið að gera einar tvær breytingar. Síðast var fallið frá 1 metra reglunni svokölluðu í gær. Þetta er allt orðið hin mesta furða. Kæri hæstv. heilbrigðisráðherra, er ekki rétt að láta þetta gott heita? Morgundagurinn held ég að væri prýðisdagur til að aflétta öllum þessum ákvörðunum. Það eru fluttar fréttir af því núna að Ísland reki lestina í afléttingum, land sem stærir sig af því að hafa bestu stöðuna í Evrópu. Á meðan eru fyrirtæki að engjast um, núna síðast út af þessum hringlandahætti. Ég fékk í gær send skilaboð frá atvinnurekanda sem lýsti því þannig, með leyfi forseta: „Ég upplifi þvílíkan rugling og misskilning hjá fólki, enda er varla þornað blekið á einni reglugerðinni áður en sú næsta tekur gildi. Þegar maður setur sig inn í þetta með raunveruleg dæmi þá er þetta þvílíka ruglið og stendur ekki steinn yfir steini í reglunum.“ Þetta er upplifun þeirra sem eru að reyna að reka fyrirtæki í landinu. Ríkisstjórnin finnur sig núna í þeirri stöðu að vera að hrekjast út í horn, hrekjast úr hverju virkinu á fætur öðru. Hæstv. heilbrigðisráðherra, þú hefur stöðu til að kippa þessu í lag. Nú er tími til kominn að gamli þjálfarinn stígi fram og setji liðið sitt í stand og í röð og hætti þessari vitleysu. Kemur það til greina, hæstv. heilbrigðisráðherra, að kippa þessu bara í lag með einu pennastriki?
Forseti minnir þingmenn á að beina orðum sínum til forseta en ekki beint til hæstv. ráðherra.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanni Bergþóri Ólasyni fyrir þessa fyrirspurn. Fyrst vil ég nú segja að það er ekki kannski lausn í málinu að beita sterkum lýsingarorðum. Ég átta mig á því að það er mitt hlutverk að meta stöðuna jöfnum höndum. Sóttvarnalögin gera þá kröfu til mín að gera heildstætt mat jafnt og þétt og hverju sinni. Við erum í þeirri stöðu núna út frá áhættumati sérfræðinga okkar, sem hafa staðið sig afar vel, varðandi afbrigðið sem við þekkjum að smitast auðveldar, getum við sagt, að útbreiðsla smita er meiri, en sem betur fer er um veikara afbrigði að ræða þannig að það er minna um alvarleg veikindi. Við getum svo sannarlega verið bjartsýn, þróunin er þannig þessa dagana. Það eru núna sex dagar liðnir frá því að ný reglugerð tók gildi og út frá þessu heildstæða mati tökum við þetta í skrefum og vindum ofan af þessu kefli takmarkana á líf okkar. Eins og hv. þingmaður benti réttilega á þá afléttum við síðast í gær takmörkunum varðandi sitjandi viðburði. Og svo er í skoðun núna, í þessum töluðu orðum, í samvinnu við Covid-göngudeild - álagið hefur aukist þar - ákvörðun, sem ég bind vonir við að við náum fram í dag, um að stytta einangrun úr sjö dögum í fimm, vegna þess að í áhættumatinu er það einkum tvennt; það er þessi hraða útbreiðsla smita og veikindi. Af því að hv. þingmaður kom inn á atvinnulífið þá eru mikil veikindi víða þannig að starfsemi, ekki bara í heilbrigðisþjónustu, hefur raskast og það sem við þurfum fyrst og fremst að passa núna er að þetta verði ekki of hröð útbreiðsla þannig að við ráðum við stöðuna víða, í fjölmörgum innviðum.
Frú forseti. Mig langar hér í seinni spurningu minni að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra um samskipti hans við stærsta stjórnarflokkinn, Sjálfstæðisflokkinn. Hér síðar í dag verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sóttvarnalögum, sem er svo sem ágætistillaga en gengur of skammt að mínu mati. Hún liggur engu að síður fyrir. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þess að þetta er stærsti stjórnarflokkurinn sem leggur þessa tillögu fram og á henni eru allir þingmenn utan ráðherra: Hafnaði heilbrigðisráðherra þessari málaleitan á fyrri stigum? Því að það er furðulegt ef stærsti stjórnarflokkurinn þarf í heild sinni að leggja fram tillögu um breytt verklag þegar þetta er auðvitað hlutur sem ætti að vera hægt að ræða milli stjórnarflokkanna og viðhafa það samráð sem hér er lagt til. Var þetta fyrirkomulag rætt milli stjórnarflokkanna og því þá hafnað af heilbrigðisráðherra? Að öðrum kosti þyrfti ekki að leggja fram þetta frumvarp, því að þetta er sannarlega ekki fyrirkomulagið sem við höfum haft á þessum samskiptum undanfarna mánuði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu sem snýr að sóttvarnalögum og snýr að mögulega þeim frumvörpum sem hafa verið lögð fram af þingmönnum. Þingmenn hafa auðvitað, eins og hv. þingmaður veit, alla heimild til að leggja bara fram þau frumvörp sem þeir vilja. Ég átta mig ekki alveg á - hv. þingmaður getur kannski formað spurninguna skýrar. Staðreyndin er sú að það hafa verið birt til umsagnar drög að frumvarpi heilbrigðisráðherra til nýrra heildarlaga. Sú vinna hefur verið í gangi. Það frumvarp er samið af starfshópi sem var farinn í gang áður en ég settist í embætti og er núna komið í hefðbundið samráðsferli. Það er ýmislegt þar sem kallast á við þessi frumvörp sem hv. þingmaður vísar til. En mér sýnist nú að það sé fjölmargt í þessum nýju frumvarpsdrögum sem sé bara verulega til bóta í þessu sóttvarnalagaumhverfi öllu.
Frú forseti. Síðan reglugerðarákvæði um söluaðila raforku til þrautavara var sett árið 2019 hafa tugþúsundir heimila og fyrirtækja verið flutt yfir í viðskipti til eins fyrirtækis á samkeppnismarkaði sjálfkrafa og án þess að hafa neitt um það að segja. Eins og fjallað hefur verið um í fjölmiðlum voru þessir neytendur látnir greiða allt að 75% hærra rafmagnsverð heldur en almennir viðskiptavinir og rukkaðir þannig um langhæsta rafmagnsverð á Íslandi. Þannig hefur verið okrað á heimilum og fyrirtækjum í skjóli regluverks sem stjórnvöld bjuggu til. Ég vænti þess að hæstv. orkumálaráðherra hafi fylgst vel með þessu máli. Spurning mín til ráðherra er ekki flókin, hún er þessi: Er það í samræmi við hugmyndir hans um jafnræði í atvinnulífinu og virka samkeppni þegar stjórnvöld flytja þúsundir viðskiptavina til eins fyrirtækis á samkeppnismarkaði og veita þannig einu fyrirtæki forgjöf umfram aðra aðila á markaði? Telur hæstv. ráðherra forsvaranlegt að þetta sé gert án þess að kveðið sé með neinum hætti á um ábyrgð og skyldur fyrirtækisins gagnvart neytendum?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég held að stutta svarið við þessari fyrirspurn sé einfaldlega það að sú reglugerð sem þarna var sett fram var örugglega ekki gerð af illum hug. Hins vegar liggur það alveg fyrir, út af þeim aðstæðum sem hv. þingmaður vísar til, að við erum að skoða þessi mál. Það sem við viljum auðvitað er að heimilin í landinu fái bæði örugga og góða orku á eins hagstæðum kjörum og mögulegt er. Það er markmiðið. Það er hins vegar, eins og hv. þingmaður veit og hann nefnir hér, eitt mál og það eru fleiri mál sem hafa sannarlega verið áberandi, og ég ræddi alveg sérstaklega í hv. atvinnuveganefnd í morgun, sem eru raforkumálin í það heila út af þeirri stöðu sem upp er komin. Við erum núna að gera hluti sem við ættum alls ekki að gera og eru að færa okkur aftur á bak í okkar loftslagsmarkmiðum, þ.e. að brenna olíu til að skaffa heimilum í landinu raforku. En það mál sem hv. þingmaður vísaði til er annað mál sem við höfum ekki bara augun á heldur erum við sömuleiðis að skoða sérstaklega hver reynslan er af því fyrirkomulagi sem er núna og hvernig við getum lagað það sem miður fer. Ég bara þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessum málum vegna þess að það er mjög mikilvægt að við vöndum hér til verka. Það verður mikið að gera, virðulegi forseti, í raforkumálum núna á næstu mánuðum og misserum.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra fer með yfirstjórnunar- og eftirlitsheimildir gagnvart allri stjórnsýslu orkumála. Mér heyrist á honum, þótt hann hafi kannski ekki sagt það alveg hreint út af virðingu við forvera sinn í embætti, að hann sé sammála mér um að þetta regluverk sem var búið til sé með öllu ótækt, samræmist ekki sjónarmiðum um jafnræði í atvinnulífi, um virka samkeppni og um neytendavernd. Þá hlýtur maður auðvitað að spyrja hvernig hæstv. ráðherra ætlar að bregðast við. Í fyrra birti - nei, ég næ ekki að fara út í það, það er svo lítill tími eftir, en ég fæ kannski bara rétt að spyrja: Hvernig sér ráðherra fyrir sér að bregðast við tveimur úrskurðum sem hafa fallið þar sem [[Forseti hringir.]]úrskurðarnefnd raforkumála felldi úr gildi ákvörðun Orkustofnunar um val á söluaðila raforku til þrautavara? [[Forseti hringir.]]Hvernig ætlar ráðherra að bregðast við og hvenær verður það gert?
Virðulegi forseti. Ég og hv. þingmaður erum í sömu stöðu þegar við förum upp í þessa mikilvægu umræðu, þ.e. að tíminn er stuttur, það liggur fyrir. Mál er hins vegar stórt og í mínum huga er bara málið svona. Þetta er mál sem við hefðum kannski þurft að hafa augun meira á, og þá er ég bara að vísa almennt í þingið. Ég hef svo sem ekki gert neinn samanburð á því en mér sýnist eins og við séum búin að ræða meira núna þennan mikilvæga málaflokk á síðustu tveimur vikum en við höfum gert í mjög langan tíma. Ég ætla ekki að fullyrða hversu langur tími það er. Og sem betur fer bíða mín hér í þinginu sérstakrar umræður sérstaklega um raforkumálin. Ég ætla ekki hér á mínútu að úttala mig um flókin mál að öðru leyti en því að markmiðið er alveg skýrt. Markmið er að sjá til þess að íslensk heimili og íslensk fyrirtæki, sérstaklega smærri fyrirtæki, hafi aðgang að góðri umhverfisvænni orku. Það er það sem við erum að vinna að og hv. þingmaður vísaði hér til. Hann vakti athygli á einum þætti en það er af mörgu öðru að taka.
Forseti. Það blasir við okkur ákveðinn vandi, tvöfaldur vandi. Það er annars núverandi vandi og svo í náinni framtíð. Það er orkuskortur yfirvofandi í náinni framtíð, eins og forstjóri Landsvirkjunar orðar það. Það er tiltölulega óljóst hversu náin sú framtíð er. Við vitum það alveg miðað við þær sviðsmyndir sem hafa verið settar upp að það þarf meiri orku í orkuskiptin. Það kemur ekkert á óvart við það. En vandinn í dag er það sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um, þessi skilaboð um að það þurfi að fara að brenna olíu, eins og hæstv. ráðherra orðaði það í andsvari áðan í óundirbúnum fyrirspurnum, brenna olíu til að skaffa heimilum í landinu raforku. Nú langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra og vitna hérna í þriðja orkupakkann, en ein besta greinin þar og ein af ástæðunum fyrir því að það er bara mjög góður pakki er þessi, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu tryggja að viðskiptavinir sem kaupa til heimilisnota og eftir því sem aðildarríkin telja rétt, lítil fyrirtæki, eigi rétt á að fá afhenta raforku af tilteknum gæðum á verði sem er greinilega samanburðarhæft, gagnsætt og sanngjarnt.“ Það eru tvö atriði þarna helst, tiltekin gæði og sanngirni. Ég velti því fyrir mér: Ef skilaboðin sem við fáum núna í fjölmiðlum eru að það þurfi að brenna olíu til að útvega heimilum raforku, er það af þeim gæðum sem stjórnvöld telja að séu ásættanleg? Og er það sanngjarnt þegar það er verið að segja á sama tíma að þetta leiði til þess að kostnaður almennt séð við aðra orku verði hærri fyrir heimilin? Ef ekki, hvað á þá að gera í þessu núna?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég er mjög ánægður með að þetta sé tekið upp hér. Ég og hv. þingmaður ræddum þessi mál nákvæmlega í atvinnuveganefnd í morgun, en það er auðvitað bara í nefnd og það er æskilegt að við ræðum þetta líka í þinginu og að þessi skilaboð komist áleiðis. Eins og ég fór yfir í hv. atvinnuveganefnd í morgun þá hefur þetta verið í algerum forgangi eftir að ég tók við sem ráðherra. Það sem við gerðum strax var að setja af stað starfshóp til að skoða sérstaklega raforkuöryggi nákvæmlega með þeim markmiðum sem hv. þingmaður vísaði til, því að það er mjög mikilvægt að stjórnvöld hafi heimildir til að ná þeim markmiðum sem hv. þingmaður vísaði til. Ef eitthvað vantar upp á það sem verið er að skoða, vegna þess að gripið hefur verið til ákveðinna aðgerða hjá Orkustofnun, eins og ég fór yfir í hv. nefnd í morgun, sem hefur aldrei verið gert áður, þá er mjög mikilvægt að við séum með þau tæki í höndunum. Það er eitt af því sem verið er að skoða eins hratt og mögulegt er. En það sem við erum búnir að læra, hvort sem okkur líkar betur eða verr, og þá er ég líka að vísa í fyrirspurn sem ég fékk hér rétt áðan, að reglugerðarumhverfið er þannig, og það eru öll mannanna verk, að það býr til ákveðna hvata og ef þær eru rangir hvatar þá þurfum við að breyta reglunum. Síðan er auðvitað stóra markmiðið þetta stóra verkefni. Þess vegna setti ég grænbókarvinnuna líka strax af stað til þess að draga upp þá stöðu sem við erum í núna, vegna þess að verkefnin sem eru fram undan eru gríðarstór. Stóra málið í þessu er að við ætlum að ná miklum árangri í loftslagsmálum. Við erum með háleit markmið og það skiptir máli að við náum þeim. Og það skiptir máli að við náum þannig að allir geti notið orkuskiptanna, ekki síst heimilin og fyrirtækin, og þá er ég sérstaklega að líta til litlu fyrirtækjanna.
Forseti. Orkuskiptin og það orkuvandamál er eitthvað sem við þurfum tvímælalaust að vinna að núna strax og næsta áratug alla vega. En ég er að tala um núverandi vanda. Eins og ég skil umræðuna hérna er í rauninni ekki orkuskortur núna. Þetta er skortur á því að það sé tilfallandi ódýrari orka sem ákveðin fyrirtæki eða sveitarfélög gera samning um: Við ætlum að kaupa ódýrari orku en með þeim skilmálum að það gæti verið hægt að skerða hana ef ekki er til tilfallandi orka sem hefur kannski alla tíð verið örugg en ekki alveg eins örugg núna þegar kemur kannski slæmt vatnsár eða eitthvað þvíumlíkt. Það er því ekki vandamál með að koma orkunni til skila ef fólk borgar bara venjulega verðið en ekki lægra verðið fyrir tilfallandi orku. Er ekki hægt að koma í veg fyrir að það þurfi að brenna olíu? Og ef það er hægt, af hverju gerum við það ekki?
Virðulegur forseti. Það væri mjög gott ef þetta væri bara út af slæmu vatnsári. Það myndi nefnilega lágmarka vandann mjög mikið. En það er ekki bara það því sem betur fer, og það er gott, er eftirspurnin eftir grænni orku að aukast. Spurning hv. þingmanns er þessi: Er ekki hægt að gera eitthvað og verður það ekki gert? Ef það er hægt að gera eitthvað þá verður það gert. Það liggur alveg fyrir. Orkustofnun hefur beint tilmælum, sem hún hefur aldrei gert áður, hún gerði það 25. janúar, til Landsvirkjunar, vegna yfirstandandi söluferlis á heildsölurafmagni vegna umframeftirspurnar, um að einungis mætti endurselja orkuna til söluaðila sem væru að þjónusta almenning, heimili og fyrirtæki. Það var eitt af því sem menn gerðu út af þeirri stöðu sem upp er komin núna. Eins og ég nefndi þá er þetta í algerum forgangi. Ég fór ekki í gegnum öll þau frumvörp sem ég er að leggja hér fram núna nákvæmlega út af þessum málum, nákvæmlega út af þessu stóra verkefni. Það er verið að vinna eins hratt eins og hægt er [[Forseti hringir.]]en eðli málsins samkvæmt þurfa menn, stjórnvöld, ráðherra, eftirlitsaðilar, að fara eftir lögum og reglum. Ef hins vegar vantar eitthvað upp á heimildir [[Forseti hringir.]]þá beitum við okkur fyrir því að því verði breytt og ég vænti góðs samstarfs við þingið út af þeim málum.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að fá að eiga orðastað við hæstv. barnamálaráðherra um áhrif takmarkana vegna Covid-19 á börn. Ég vek athygli á því að umræðan snýr ekki að áhrifum veirunnar heldur að áhrifum aðgerða stjórnvalda síðastliðin tvö ár á börn. Í tæp tvö ár hafa þau sætt ítrekuðum takmörkuðum, röskunum á skólagöngu og íþrótta- og tómstundastarfi og einangrun frá vinum og vandamönnum. Þau hafa verið lokuð inni, meinað að fá sér frískt loft og verið þvinguð ítrekað í sýnatökur. Sum hafa jafnvel verið lokuð inni samtals í vikur eða mánuði. Börn hafa verið kvíðin og hrædd í tvö ár og það er langur tími í lífi barna. Íslensk stjórnvöld eiga vissulega hrós skilið fyrir þá festu að halda skólastarfi sem minnst skertu og hæstv. barnamálaráðherra á sömuleiðis hrós skilið fyrir að halda á lofti sjónarmiðum um velferð barna og um nauðsyn skólahalds, sérstaklega fyrir börn í viðkvæmri stöðu, þegar þrýst var á um lokun grunnskóla. En þrátt fyrir það tel ég óhætt að fullyrða að það álag sem hefur verið lagt á börnin í faraldrinum er mjög alvarlegt mál. Nýlega var slakað á ýmsum takmörkunum hér og vonir standa til þess að áfram verði haldið í þá átt. Loks kom að því að dregið var úr sóttkví og einangrun og líkamlegum inngripum með sýnatökum. Þótt sennilega megi þakka mildina er mikilvægt að þingheimur geri sér grein fyrir því að með breyttri nálgun, t.d. í sóttkví barna, var bara verið að stíga skref sem löndin í kringum okkur stigu fyrir löngu síðan. Ísland hafði lengi haft algjöra sérstöðu varðandi sóttkví barna í tengslum við útsetningu í skólum. Í þessi tvö ár hafa börn þolað þessar aðgerðir vegna sjúkdóms sem allar upplýsingar sem við höfum segja okkur að þeim stafi lítil hætta af, í það minnsta ekki meiri hætta en af ýmsum öðrum sýkingum. Þess vegna, virðulegur forseti, spyr ég hæstv. barnamálaráðherra að því hvort áhrif þessara aðgerða stjórnvalda á börn hafi verið skoðuð sérstaklega og, þar sem hæstv. ráðherra hefur vakið athygli á stöðu barna sem búa við viðkvæmar aðstæður, hvort áhrifin á þau hafi verið skoðuð sérstaklega. Það sem við vitum nú þegar um þetta langa tímabil síðastliðin tvö ár er að tilkynningum til barnaverndaryfirvalda um ofbeldi og vanrækslu á börnum fjölgaði mikið. Sú hræðilega staðreynd liggur fyrir að tilkynningum um kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum fjölgaði um heil 40% frá árinu 2020 til ársins 2021. Þetta eru sláandi tölur. Það er samfélagsleg ábyrgð okkar að vernda þá sem eru viðkvæmir og börn eru sannarlega viðkvæmur hópur. Tölurnar sem ég nefndi hér benda til þess að við höfum brugðist viðkvæmasta hópi samfélagsins. Börn sem hafa verið einangruð í skaðlegum aðstæðum heima fyrir munu aldrei bíða þess bætur. Meðal þeirra reglna sem var nýlega breytt eftir tæplega tveggja ára framkvæmd voru reglur um sýnatöku barna en umboðsmaður barna hafði þá gert athugasemdir við framkvæmdina. Það var erfitt að fara með börn í langar raðir í sýnatöku og gráturinn í þeim var átakanlegur þegar sýni var tekið úr þeim til að hægt væri að losa þau úr sóttkví. Það liggur því beinast við að spyrja hæstv. barnamálaráðherra hvort áhrif af ítrekuðum sýnatökum barna við óviðunandi aðstæður hafi verið metin. Sóttvarnayfirvöld hafa reglulega velt upp þeirri spurningu hver sé réttlætanlegur fórnarkostnaður þegar komi að mannslífum og veikindum vegna Covid-19. En nú að tveimur árum liðnum þurfum við að horfast í augu við það hver hafi verið fórnarkostnaðurinn af sóttvarnaaðgerðum stjórnvalda. Virðulegur forseti. Þegar kemur að málefnum barna á samkvæmt lögum það sem er barni fyrir bestu alltaf að hafa forgang. Það getur ekkert annað trompað það. Því beini ég þeim spurningum að lokum að hæstv. barnamálaráðherra hvort hagur barna hafi alltaf verið hafður að leiðarljósi við ákvarðanatöku um sóttvarnaaðgerðir og hvort gætt hafi verið að meðalhófi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að taka þetta mál hér upp í þingsal. Það er gríðarlega mikilvægt að málin séu skoðuð út frá þessu sjónarhorni, og ekki bara í gegnum faraldurinn heldur líka þegar faraldrinum lýkur, sem verður vonandi senn. Það er alveg rétt að miklar takmarkanir hafa verið í íslensku samfélagi allt frá því að veiran skaut sér niður hér á landi. Ýmsum sóttvarnaaðgerðum hefur verið beitt, eins og þingmaðurinn rakti og okkur er öll kunnugt um sem erum hér í þessum sal. Það hefur ávallt verið gert með öryggi og velferð nemenda, kennara og annarra að leiðarljósi. Ég held að það hafi allir verið sammála um það þegar faraldurinn stóð sem hæst hér að það hefði verið mjög óábyrgt að grípa ekki til þeirra sóttvarnaráðstafana sem gert var í íslensku samfélagi. En það hefur líka allt verið gert sem hægt hefur verið til þess að draga úr áhrifum á börn og aðra hópa. Leitast hefur verið við að gæta meðalhófs, af því að þingmaðurinn spyr að því sérstaklega. En það hefur líka verið gripið til fjölþættra aðgerða til að tryggja stöðu viðkvæmra hópa barna og við höfum jafnframt verið í miklu og þéttu samráði við alla þá aðila sem hafa með einum eða öðrum hætti snertingu við börn í íslensku samfélagi og vakta þetta reglulega. Upp úr því hafa fæðst ýmsar aðgerðir, líka breytingar á sóttvarnaráðstöfunum og öðru slíku. Eins og ég sagði áðan hafa verið samráðshópar og vöktunarteymi starfandi á sviði menntamála, tómstundamála, velferðarmála, allt í gegnum faraldurinn. Jafnframt hefur Velferðarvaktin, sem starfrækt er með fulltrúum allra þeirra sem koma að velferð í íslensku samfélagi, komið með mjög reglubundnum hætti að þessum málum. Af því að þingmaðurinn spyr líka sérstaklega að því hvort farið hafi fram sérstakt mat á áhrifum skimana á börn, þá er það ekki svo. En það er hins vegar mikilvægt að allar víddir áhrifa Covid-19 á íslenskt samfélag, ekki bara yfir þennan tíma núna, verði skoðaðar áfram, rannsakaðar og metnar og til þess nýttar og fundnar fjölbreyttar leiðir til að tryggja velferð barna til frambúðar. Það er alveg rétt að það er óhætt að segja að heilt yfir hafi áhrifin á börn í kórónuveirufaraldrinum verið bæði lengri og meiri en nokkurn óraði fyrir. Það var talið mikilvægt að halda leik- og grunnskólum opnum til að tryggja nám og virkni barna og það hefur að langmestu leyti gengið eftir frá upphafi faraldursins. Við höfum náð að halda skólum meira opnum en mörg lönd sem við berum okkur saman við. En starfsemi skólanna hefur verið skert, mismikið á hverjum tíma. Framhaldsskólarnir voru lokaðir um tíma og fór þá allt nám fram með fjarkennslu. Frístundaheimili, þar sem skipulagt starf er í boði fyrir yngstu börn í grunnskóla, voru flest opin, en hins vegar urðu áhrif faraldursins talsverð á starfsemi til að mynda félagsmiðstöðva. Við skulum ekki gera lítið úr þessu. Það eru mjög margar greiningar og skýrslur og vinna og vöktun sem farið hefur fram allt frá upphafi faraldursins sem ólíkir aðilar hafa unnið. Farið hefur fram mikil upplýsingaöflun á vegum menntamálaráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Gerð hefur verið könnun á námi og líðan framhaldsskólanema. Gerðar hafa verið ýmsar kannanir, m.a. varðandi áhrif Covid-19 og reynslu stjórnenda félagsmiðstöðva og frístundaheimila. Gerðar hafa verið kannanir á vegum Menntavísindasviðs Háskóla Íslands, könnun í tónlistarskólum, aðsókn í tónlistarnám á tímum faraldurs, könnun varðandi menntakerfi og heimili á tímum Covid-19 og sýn barna á kórónuveiruna og áhrif hennar. Svona mætti áfram telja. Allt hefur þetta færst upp úr þeirri vinnu sem við höfum verið að vinna samhliða því sem við höfum verið að takast á við veiruna dag frá degi. En það er mikilvægt á þessum tíma þegar sér fyrir endann á sóttvarnaráðstöfunum að við gleymum ekki þessum mikilvæga þjóðfélagshópi sem eru börnin og horfum til þess til hvaða aðgerða þarf að grípa. Þetta var heimsfaraldur. Þetta eru náttúruhamfarir sem hafa gengið yfir fyrir yngstu kynslóðir landsins og í því sambandi þurfum við að skoða: Hvernig sjáum við endurreisnina fyrir okkur? Hvernig ætlum við að bæta upp þennan tíma í lífi barna, bæði varðandi velferð og félagslega stöðu, sem þingmaðurinn kom að, líka varðandi námsárangur? Við höfum þegar hafið samtal um það við helstu hagsmunaaðila hvernig við sjáum slíka endurreisnaráætlun fyrir okkur. Það er hluti af því að fara út úr hamfaraástandi eins og þessu og á að vinnast með almannavörnum og öðrum aðilum. Ég vænti góðs samstarfs bæði við hv. þingmann á Alþingi Íslendinga í þeirri vinnu.
Frú forseti. Þetta er mikilvæg umræða um álag faraldursins á börn hér en ég ætla að horfa aðeins víðar og horfa á börn í fátækari ríkjum í heimsfaraldri. Dökk skýrsla UNICEF bendir til þess að Covid-19 hafi grafið undan áratuga framförum í þágu réttinda barna. Afleiðingin er aukin fátækt barna og skert aðgengi að menntun. Faraldurinn hefur orðið til þess að færri börn í þróunarlöndunum hafa fengið bólusetningu gegn öðrum alvarlegum sjúkdómum. Hann hefur einnig skert aðgengi þeirra að námi. Covid-19 hefur þannig ekki einungis aukið ójöfnuð innan landa heldur líka milli ríkari og snauðari þjóða. Heimsfaraldurinn sýnir hins vegar að hagsmunir jarðarbúa eru samofnir og við erum ein heimsfjölskylda. Fyrir fólk um allan heim hafa bólusetningar verið vonarglæta á erfiðum tímum. Við Íslendingar þekkjum mjög vel hvað bólusetningar hafa haft jákvæð áhrif hér og eru núna forsenda þeirra afléttinga sem við stöndum frammi fyrir. Jafn aðgangur allra bóluefnum ætti auðvitað að vera mikilvægt réttindamál og ríki heims, líka í okkar heimshluta, ættu að skilja hag af því að bólusetningar nái sem víðast. En því miður hefur reynslan sýnt að hvert ríki hefur fyrst og fremst hugsað um sjálft sig. Það hefur bitnað á fátækari ríkjum, ekki síst börnum þar. Þetta eykur auðvitað ekki aðeins hættuna á því að faraldur af þessum toga dragist á langinn heldur eykur ójöfnuð milli vestrænna ríkja og þeirra fátækari. Við berum nefnilega öll ábyrgð á öllum börnum, hvar sem þau búa í heiminum. Þetta ætti ríkisstjórnin, ekki síst barnamálaráðherra, að hafa í huga nú þegar horft er til framlags Íslands til þróunarsamvinnu sem er tæplega helmingurinn af því sem Sameinuðu þjóðirnar mæla með og við höfum tekið undir þau markmið.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur og ráðherra fyrir þessa umræðu. Ég spyr mig hvaða áhrif þetta hefur á börn. Ég fer aftur í tímann á milli jóla og nýárs þegar ég fékk þessa kórónuveiru og lenti í því að fara í biðröð inn á Suðurlandsbraut í frosti og norðangjólu. Klukkutíma bið. Ég rakst þar á einstakling sem hafði beðið þar í einn og hálfan, tvo tíma. Fyrir framan mig voru börn, fyrir aftan mig voru börn, veik börn, grenjandi börn, börn sem foreldrar voru að reyna að halda á. Hvar var velferðarvaktin sem ráðherra talaði um? Þegar tíu mínútur, korter voru eftir þar til ég kæmist inn í hlýjuna þá kom aðili og bauð mér að fara fram fyrir röðina. Ég spurði af hverju hann væri að bjóða mér strax, af hverju hann tæki ekki börnin. Þá fór hann að smala börnunum og börnin fengu að fara fram fyrir. Ég spurði mig: Af hverju var ekki séraðgangur fyrir börnin? Ég fór að spyrja mig að því vegna þess að ég komst svo að því í næstu sýnatöku að ég gat farið inn í Fossvog í bíl, gat setið í heitum bílnum og meira að segja beðið í aðeins styttri tíma en þennan klukkutíma og fengið sýnatöku gegnum gluggann í bílnum. Hvers vegna í ósköpunum er börnum ekki boðið upp á þetta? Hvar er velferðarvaktin? Og ég spyr: Var þetta búið að vera svona í tvö ár? Þurftu fötluð börn að standa eða reyna jafnvel að vera í hjólastól í biðröð til að komast í sýnatöku? Hvers vegna í ósköpunum var ekki búið að koma á séraðstöðu fyrir þessi börn? Hvar var velferðarvaktin?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli og hæstv. ráðherra fyrir þátttöku í þessu samtali, sem er afar mikilvægt. En okkur hættir til, og kannski eðli málsins samkvæmt, því að okkur þykir öllum alveg einstaklega vænt um þau sem landið munu erfa og framtíðina sem er í börnunum, að horfa í það sem betur má fara og það eigum við sannarlega að gera og vakta og fylgjast með því. En mig langar hins vegar að koma bara stuttlega inn á það að það er náttúrlega aðdáunarvert, og ég held að við öll í þessum sal getum sameinast um það, að fylgjast með viðbragði starfsfólks skólanna á öllum stigum; tónlistarskólanna, í félagsstarfinu, í íþróttunum, hvernig þau bregðast við þessum algerlega fordæmalausu aðstæðum. Við erum þakklát heilbrigðisstarfsfólkinu en við erum ekki síður þakklát skólakerfinu öllu og þessu ótrúlega viðbragði sem hefur verið sýnt í þágu barna, sem skiptir máli. Við megum ekki missa augun af boltanum þegar kemur að þeim atriðum sem betur mega fara og reyna að byrgja brunninn áður en illa fer. En ég held að það væri líka áhugavert að skoða það að það eru líka ýmis teikn um að sumir hlutir hafi skilað okkur áfram þrátt fyrir aðstæður. Það er aukið tæknilæsi, það er aukin samvera - sem hefur líka neikvæðar afleiðingar, við vitum það og við þurfum að kortleggja það betur. En það er aukið tæknilæsi, aukin samvera, hægari snúningur samfélagsins, ég ítreka það, og samtal á milli einstaklinga. Við megum horfa til þeirra þó jákvæðu þátta sem við áttum kannski ekkert endilega von á að kæmu út úr þessu ástandi öllu saman en skiptir líka máli að kortleggja og læra af því.
Forseti. Geðheilsu ungs fólks í Evrópu hefur hrakað mikið vegna samfélagslegra takmarkana í faraldrinum. Það er áætlað að um tveir þriðju ungs fólks sé í hættu á að verða þunglyndir. Þessar niðurstöður ríma við reynslu okkar hér á landi af hruninu en meginmunurinn virðist vera að áhrifin af viðbrögðum stjórnvalda í faraldrinum núna leggjast sérstaklega þungt á unga fólkið okkar. Heil kynslóð menntaskólanema hefur misst af tveimur árum af mikilvægum tíma til að efla félagshæfni og tengslamyndun. Þetta á líka við um háskólanema, tvö ár sem þau fá aldrei til baka. Að búa yfir góðri félagshæfni sem barn og unglingur getur haft gríðarleg áhrif á heilbrigðan þroska, andlegan og líkamlegan. Félagsfærni er mikilvæg til þess að einstaklingur geti byggt upp tengsl við aðra. Við vitum að heilbrigð tengslamyndun styður við bætta geðheilsu. Hún dregur úr áhættuhegðun og fíknisjúkdómum. Samkvæmt Salvöru Nordal, umboðsmanni barna, hefur líðan grunnskólabarna hér á landi farið versnandi eftir því sem liðið hefur á faraldurinn. Tilkynningar til barnaverndar hafa aukist og alvarlegar fyrirspurnir til hjálparsíma Rauða krossins eru mun fleiri en þær hafa verið. Börn og ungmenni tala sjálf um skort á aðgengi að sálfræðingum og annarri bráðnauðsynlegri þjónustu. Forseti. Við verðum að bregðast við. Við verðum að stórefla nauðsynlega þjónustu til að koma til móts við þarfir barna og ungs fólks. Ríkisstjórn sem skerðir lífsgæði heillar kynslóðar ber lagaleg og siðferðisleg skylda til að fara í stórar aðgerðir strax til að draga úr skaðanum sem aðgerðir hennar hafa valdið ungu fólki. Þá kemst hæstv. barnamálaráðherra ekki upp með að tala um að áhrif Covid-19 þurfi að skoða og rannsaka og að við þurfum að bregðast við og allt þetta - hvernig? Verða rannsóknir fjármagnaðar? Hvar er aðgerðaáætlunin? Hvað ætlar ráðherra og ríkisstjórnin að gera? Ekki koma bara með einhverja viljayfirlýsingu, [[Forseti hringir.]]það þarf aðgerðir strax. Þetta er eitthvað sem hefði átt að byrja í ferli fyrir löngu síðan. [[Forseti hringir.]]Við verðum að fá mótvægisaðgerðir og ég vil fá svör frá barnamálaráðherra [[Forseti hringir.]]um það hvað hann ætli að gera, ekki bara hvað hann vill gera.
Frú forseti. Tvö ár eru langur tími í lífi barna og ungmenna, tími sem hefur mótandi áhrif á velferð þeirra og framtíð, mótandi áhrif á færni og getu til að takast á við áskoranir framtíðar. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur, og hæstv. ráðherra fyrir að mæta til samtalsins. Það má til sanns vegar færa að áskoranir voru fordæmalausar í upphafi Covid-tímans og tíminn á eftir að leiða í ljós afleiðingar sóttvarnaaðgerða á efnahagslífið og atvinnulífið. Tíminn mun líka þurfa að leiða í ljós áhrif mótvægisaðgerða þar. En staðan er önnur og flóknari þegar kemur að börnum og ungmennum þessa lands. Við þekkjum hvaða áhrif félagsleg einangrun hefur á börn og unglinga á mótunarárum, vitum að nám þeirra í gegnum tölvu getur aldrei náð sömu markmiðum og annað nám eins og við höfum þekkt það. Við vitum að leikir barna og félags- og skemmtanalíf ungmenna gegnir mun stærra hlutverki í þroska fólks en áður var talið. Enn er eftir að sjá hvaða áhrif þessi staða hefur haft á námsframvindu, námsárangur og jafnvel á brottfall ungmenna frá námi. Við þurfum gögn og við þurfum aðgerðir til að bregðast við. Mun þetta t.d. hafa áhrif á hlutfall ungmenna sem halda áfram námi að loknum framhaldsskóla? Mun þetta hafa áhrif á hvernig þau mæta þar til leiks? Hvað gerum við til að bregðast við? Síðast en ekki síst þekkjum við hin skelfilegu áhrif heimilisofbeldis, þegar heimilið er ekki sá griðastaður sem það á að vera. Þar vitum við að einangrun vegna sóttvarnaaðgerða gerði illt verra hjá allt of mörgum. Allt þetta vitum við. Spurningin er: Hvernig ætlum við að bregðast við? Það eru svörin sem ég kalla eftir frá mennta- og barnamálaráðherra og öðrum ráðherrum sem á einn eða annan hátt hafa þessa málaflokka undir sínum nýju ráðuneytum. Það sem má allra síst gerast er að einhver þessara atriða, einhver þessara brýnu úrlausnarefna, falli milli skips og bryggju í Stjórnarráðskraðakinu. [[Forseti hringir.]]Sá kapall má ekki hafa áhrif á hversu vel og fljótt við náum að ráða við þetta verkefni. [[Forseti hringir.]]Og vanti fjármagn þá vitum við alla vega hvað þar liggur.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu sem hér á sér stað. Það hefur blasað við öllum lengi að þeir hópar sem fara kannski verst út úr sóttvarnaaðgerðum stjórnvalda eru þeir sem minnst hætta stafar af þeirri veiru sem hér hefur geisað. Það er búið að vera hreinlega sorglegt að fylgjast með því hversu auðvelt það virðist hafa verið stjórnvöldum að leggja á takmarkanir sem gerðu börnum og ungmennum lífið mun mótdrægara heldur en þörf var á. Við horfum á það núna að unglingar eru að útskrifast með stúdentspróf án þess að hafa nokkurn tímann fengið heilan vetur af eðlilegu skólastarfi, eðlilegu félagslífi með öllu því sem þar á sér stað. En ég verð eiginlega koma inn á og bæta við spurningu út frá því sem hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir kom inn á í ræðu sinni þar sem hún sagði, með leyfi forseta: „… tilkynningum til barnaverndaryfirvalda um ofbeldi og vanrækslu á börnum fjölgaði mikið. Sú hræðilega staðreynd liggur fyrir að tilkynningum um kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum fjölgaði um heil 40% frá árinu 2020 til ársins 2021.“ Nú kemur hæstv. ráðherra upp aftur í lok þessarar umræðu og hann verður eiginlega að upplýsa þingheim um það með hvaða hætti hefur verið brugðist við akkúrat þessum upplýsingum sem hér koma fram því þetta er auðvitað sláandi. Hæstv. ráðherra taldi hér upp hinar ýmsu kannanir sem hafa verið gerðar af hinum ýmsu stofnunum og fyrirtækjum en það var ekki alveg jafn ljóst hvaða viðbrögð höfðu orðið vegna þeirra úttekta. En þetta atriði, 40% aukning í fjölgun tilkynninga um kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum, ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvað hafi verið gert varðandi akkúrat það.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að opna á þessa umræðu hér í dag. Hún er vissulega þörf í samfélaginu og á þessum tímapunkti líka. Stjórnvöld tóku snemma í þessum faraldri ákvörðun um að reyna eftir fremsta megni að hlífa börnum við hamlandi samfélagstakmörkunum, en eðli málsins samkvæmt gekk það ekki alltaf vel. Börnum var t.d. illa hlíft við síendurteknum sýnatökum, sem teljast verður íþyngjandi inngrip í líf barna, og voru mörg börn skikkuð í sóttkví jafnvel vikum saman í einangrun frá vinum, fjölskyldu og eðlilegu lífi. Það eru einmitt einna helst afleiddar afleiðingar sóttvarnaaðgerða sem áhyggjur mínar lúta að. Það hringir öllum viðvörunarbjöllum, eins og kom fram í ræðunni hér áðan, að fjöldi tilkynninga um brot gegn börnum, bara brot, á Covid-árunum hafi fjölgað um tæp 17%, og rúmlega 50% fjölgun hafi orðið á tilkynningum um kynferðisofbeldi gegn börnum á tveimur árum. Þessi staða, frú forseti, er algjörlega óboðleg, þessu þarf að bregðast við. Ég kalla eftir því að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra bregðist við þessu. Vísindamenn um allan heim rannsaka nú áhrif sóttvarnaaðgerða á þroska ungbarna en margir hafa áhyggjur af einangrun frá öðrum meðlimum stórfjölskyldunnar, öðrum ungbörnum og að álag á foreldra vegna faraldursins geti haft áhrif á félagslegan þroska ungbarna, jafnvel hreyfi- og taugaþroska. Það verður því áhugavert að sjá hverjar niðurstöðurnar verða og þá hvernig hægt verður að bregðast við þessu. Ég tel það frumskyldu okkar hérna að hlúa vel að börnunum okkar og halda utan um ungmennin. Við verðum að horfa til þess á leiðinni út úr Covid með það að markmiði að gera alltaf það sem börnunum er fyrir bestu. Það gerum við með því að koma samfélaginu í eðlilegt horf sem fyrst án takmarkana.
Virðulegi forseti. Ég byrja á því að þakka málshefjanda og einnig mennta- og barnamálaráðherra, Ásmundi Einari Daðasyni, fyrir góðar umræður hér í þingsal í dag. Heimsfaraldurinn hefur vissulega haft víðtæk áhrif á börnin okkar og ungmenni. Það er mín skoðun að mikilvægt sé að taka sérstaklega utan um þennan hóp, rétt eins og hefur verið gert í faraldrinum, en við þurfum að stíga enn fastar til jarðar. Við þurfum að takast á við eftirköstin sem við vitum öll að munu koma. Rannsóknir sýna neikvæð áhrif á andlega heilsu nemenda og það bara liggur fyrir að við verðum að eiga við þetta á næstu árum. Í byrjun faraldursins lá fyrir að úr vöndu var að ráða. Það er mín skoðun að stjórnvöldum og raunar samfélaginu öllu hafi tekist vel upp í ljósi aðstæðna, sér í lagi í samanburði við önnur lönd. Sem fyrrverandi stjórnandi menntastofnunar finnst mér aðdáunarvert hversu vel kennurum og starfsfólki skóla tókst að halda faglegu skólastarfi gangandi í ljósi íþyngjandi aðgerða í samfélaginu. Stefna stjórnvalda hér á landi hefur byggst á bestu fáanlegu vísindum en einnig rýni, samtali, varfærni og reynslu sem sannarlega hefur byggst upp yfir tíma. Ég hef sérstakar áhyggjur af framhaldsskólanemendum okkar. Framhaldsskólaárin eru ekki bara mikilvæg fyrir menntun þjóðarinnar heldur einnig sá tími þar sem ungt fólk kynnist fjölbreyttu félagslífi sem því miður hefur legið niðri að mestu í faraldrinum. Ég treysti því að við mætum áfram þeim neikvæðu áhrifum sem heimsfaraldurinn hefur orsakað með æðruleysi og setjum stuðning við börnin okkar og unga fólkið í fyrsta sæti.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni Diljá Mist Einarsdóttur fyrir umræðuna. Framhaldsskólaárin eru mikil mótunarár í lífi ungmenna og það er oftar en ekki þar sem framtíðarvinasambönd verða til. Við lærum á okkur sjálf, þroskumst og finnum leiðir okkar og langanir til framtíðar. Ég vil taka það fram að ég var og er enn á því að stytting framhaldsskólans hafi verið misráðin einmitt vegna þessa mikilvæga þáttar á þessum árum. En það er önnur umræða og þörf og ég vona að við getum tekið hana einhvern tímann í þessum þingsal. Frú forseti. Því miður voru stjórnvöld algerlega sofandi er varðar viðbrögð til varnar heilsu og þroska ungmenna í heimsfaraldri sem nú hefur staðið í yfir tvö ár. Það má segja að það sé eðlilegt að svo hafi verið í byrjun heimsfaraldurs en nú þegar tvö ár eru liðin þá er lítið að frétta. Við upphaf faraldursins hefði vinna átt að hefjast hjá yfirmanni menntamála við að skapa grundvöll til félagsþátttöku sem er nauðsynleg meðfram náminu. Frú forseti. Í vor munu ungmenni útskrifast úr framhaldsskóla sem hafa fengið eitt ball, busaball haustið 2019, og aðrar samkomur ekki. Öll önnur félagsstörf og félagsmótun hefur sömuleiðis verið í skötulíki, enda kennsla oft og tíðum í formi fjarkennslu. Hvernig væri að hæstv. ráðherra tæki sig til og gæfi framhaldsskólunum heimild til að veita nemendum eitt ár til viðbótar að eigin vali til að bæta upp fyrir þennan glataða tíma. Þá geta þau sem það vilja notið þess að bæta þekkingu sína á ýmsum sviðum, tungumálum, raungreinum, samfélagsgreinum, listgreinum, en síðast en ekki síst gætu þau eflt félagsþroska sinn á þessu ári sem er ekki síst mikilvægt til framtíðar.
Virðulegur forseti. Þetta er búin að vera góð umræða hér, en spurningin er: Munum við læra af henni? Ég óttast að ekki verði miðað við það sem ég sagði áðan, að í lok þessa tímabils skyldu enn þá hafa verið börn í klukkutímabiðröð í brunagaddi eftir að komast inn í sýnatöku. En síðan höfum við líka börn sem voru í einangrun allt upp í tvo mánuði. Ég held að það hafi verið metið, tveir mánuðir. Hversu mörg börn voru svona lengi í einangrun? Hvaða áhrif hafði það á þau? Er verið að kortleggja það, rannsaka það? Ég held ekki. Ég óttast það helst að við munum gleyma þessu einhvern veginn. Ef við horfum á loftslagsmálin og börnin okkar þá erum við búin að búa til alveg gífurlegan ótta hjá unga fólkinu okkar sem veldur því hugarangri, þunglyndi, vanlíðan. Og ég óttast að við búum til nákvæmlega það sama í sambandi við Covid-19. Til þess að að koma í veg fyrir að það gerist þá verðum við að byrja á því að kortleggja hvað fór úrskeiðis og hvað var rétt gert. Í menntakerfinu t.d., hvað er betra en að fara núna strax í samtal við kennara? Þeir ættu að geta kortlagt hvað var gert rétt og hvað vantaði. Það á að kalla að borðinu núna alla þá sem hafa komið að velferð barna og láta þá setjast niður og ræða málin. Byrjum strax vinnuna vegna þess að við skulum alveg átta okkur á því að þetta er ekki síðasta veiran sem kemur. Þetta er ekki í síðasta skipti sem við lendum í svona kringumstæðum. Spurningin er: Erum við tilbúin fyrir framtíðina?
Virðulegur forseti. Geðheilsan verður til í æsku, um helmingur geðraskana kemur fram fyrir 15 ára aldur. Það er því ljóst að langvarandi skaði sem þær geta valdið á virkni og lífsgæði einstaklingsins mótast að miklu leyti við upphaf ævinnar. Áhrif faraldursins á geðheilsu barna og ungmenna til skemmri og lengri tíma er áskorun sem við höfum að mörgu leyti verið búin undir frá upphafi. Snemma var það áhersla ríkisstjórnarinnar að reyna að hlífa börnunum með því að halda skóla-, íþrótta- og tómstundastarfi sem eðlilegustu, líkt og hæstv. ráðherra nefndi hér á undan. Eins og hefur verið nefnt hafa rannsóknir bent til þess að geðheilsa og vellíðan barna og ungmenna verði mörkuð af áhrifum heimsfaraldurs til margra ára. Það ætti því að vera okkur öllum ljóst að óvissan, einangrunin og í mörgum tilvikum kvíðinn og hræðslan sem hefur fylgt yngstu kynslóðinni í gegnum faraldurinn hverfur ekki yfir nóttu þegar öllum sóttvarnatakmörkunum verður aflétt. Frú forseti. Ég geri ekki lítið úr því sem hefur verið nefnt um mikilvægi þess að sóttvarnatakmörkunum, sér í lagi þeim sem snerta börn og ungmenni, verði aflétt eins fljótt og mögulegt er. Ég biðla eingöngu til þingheims að við setjum hlutina líka í stærra samhengi, að við byrjum að byggja upp þær stoðir sem mun þurfa til að grípa þau börn sem glíma við andlegar og félagslegar áskoranir eftir faraldurinn. Hér vil ég sérstaklega nefna skólakerfi sem er jú sá vettvangur þar sem öll börn eru samankomin á degi hverjum. Á leið úr faraldrinum þurfum við að efla skólana í að stuðla að andlegri, líkamlegri og félagslegri heilsu nemenda. Ég vona að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra beiti sér fyrir því að endurreisnin eftir faraldurinn feli í sér ríkari áherslur á að efla enn frekar geðrækt og geðheilbrigðisþjónustu innan skólakerfisins.
Frú forseti. Í umræðum um störf þingsins fyrir nokkrum vikum gerði ég aðgerðaleysi stjórnvalda í þágu barna sem verða fyrir heimilisofbeldi eða verða vitni að því að umtalsefni mínu. Ofbeldi gegn börnum er sannarlega gríðarlega alvarlegt mál en það er ekki síður alvarlegt og hefur alvarlegar og varanlegar afleiðingar fyrir börn að verða vitni að ofbeldi, ekki síst þegar ofbeldi er beitt af hálfu einhvers eða gegn einhverjum sem barnið hefur lært að líta á sem verndara sinn í lífinu. Það er skelfilegt fyrir barn að horfa upp á verndara sinn beita ofbeldi eða horfa upp á manneskju sem barnið á sem stoð sína og styttu í lífinu verða fyrir ofbeldi, niðurlægða og gerða varnarlausa. Fólk er líklegra til að beita ofbeldi þegar það er undir álagi. Sveiflur og óstöðugleiki í daglegu lífi, langvarandi einangrun og aðskilnaður frá samfélaginu og í ofanálag mikil óvissa um það hvað framtíðin ber í skauti sér veldur einstaklingum gríðarlegu álagi. Það þurfti því engan Nostradamus til að sjá fyrir að ofbeldi inni á heimilum myndi aukast við þær aðstæður sem hér voru skapaðar vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Jafnvel áður en heimsfaraldurinn skall á og stjórnvöld gripu til íþyngjandi samkomutakmarkanna og annarra inngripa í daglegt líf fólks var kerfið okkar og samfélagið allt illa í stakk búið til að taka á heimilisofbeldi. Átti þetta jafnvel við um beina þolendur ofbeldis, einkum konur og börn sem urðu fyrir beinu ofbeldi af hálfu einhvers nákomins. Enn færri úrræði voru og eru enn til fyrir þau börn sem verða vitni að ofbeldi sem er þó er ekki síður skaðlegt heilsu þeirra, velferð og framtíð. Ég vil því skora á hæstv. ríkisstjórn að leita allra leiða til að tryggja að börn sem búa við ofbeldi fái þá aðstoð og þann stuðning sem þau þurfa og að finna leiðir til þess að styðja verndandi foreldra þessa lands svo ofbeldinu megi linna.
Frú forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur, kærlega fyrir að vekja máls á þessu og efna til þessarar umræðu með hæstv. barnamálaráðherra. Þetta hefur verið fín umræða, gott að hlusta á þetta og meðtaka. Ég ætla kannski aðeins, eins og fleiri þingmenn hafa reyndar gert, að tala um framhaldsskólanemendurna, unglingana. Af því að við horfum oft mikið á nám þeirra þá velti ég fyrir mér áhrifunum af þessum takmörkunum á félagslíf og samskipti, hver þau í raun og veru eru. Við þurfum ekkert að spóla rosalega djúpt í hugskotið okkar til að muna það hvað skólaárin á þessum tíma voru skemmtileg, ekki bara út af námi og námsframvindu heldur bara þessum mikla þroska og félagsfærni sem við tókum inn með því að uppgötva lífið á nýjan hátt með skólasystkinum okkar, mynda ný tengsl, vinna í félagslífi, taka þátt í ræðumennsku, spurningakeppnum eða hvað þetta er. Þetta er algerlega ómetanlegur tími. Sá partur af þessum árum er ekki síður ómetanlegur en námið sjálft. Vandinn við þetta mál allt saman er sá að afleiðingar Covid sem sjúkdóms blasa við nokkuð skýrt. Afleiddar afleiðingar getum við sagt, takmarkanir og afleiðingar af takmörkunum, blasa ekki við okkur með jafn skýrum hætti og koma jafnvel ekki í ljós fyrr en mörgum árum síðar. Ég ætla að leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji nú á þessari stundu að það geti verið að við séum að vega og meta þessa hagsmuni með röngum hætti núna þegar afleiðingarnar af sjúkdómnum sjálfum eru ekki svona alvarlegar eins og þær voru fyrst í faraldrinum. Ég velti líka fyrir mér: Hefðu stjórnvöld getað gengið lengra í að eiga einhvers konar samráð og samtal við þá hópa sem undir voru, þurftu að þola skerðingar, ekki bara á námi [[Forseti hringir.]]heldur á félagslífi og bara eðlilegum, uppbyggilegum samskiptum, þroskandi samskiptum við jafnaldra?
Frú forseti. Mig langar hér í seinni ræðu minni við þessa umræðu að koma aðeins inn á bólusetningar barna, sem voru hér töluvert til umræðu fyrir nokkrum vikum síðan og mikil áhersla lögð á að keyra þær af stað og innleiða þá stefnu. Það kom nokkuð á óvart að hæstv. heilbrigðisráðherra sagði á sínum tíma á opnum fundi velferðarnefndar að það væri ekki sérstakt áherslumál hjá honum að innleiða þær bólusetningar. Það minnir mig að hafi verið á fimmtudegi en hafist var handa við bólusetningar barna á mánudegi. Þannig að einhvern veginn hélt þetta áfram á sjálfstýringu. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hver afstaða hans sé til þess að hér hafi verið þrýst jafnmikið á og raunin er hvað bólusetningar barna varðar, til að verja eldri hópa. Það liggur algerlega fyrir í umræðunni að markmiðið með bólusetningu fimm ára barna var að verja eldri hópa, aðra hópa en þar voru bólusettir. Mig langar til að spyrja hæstv. barnamálaráðherra hvernig þetta spilar saman við það sem segir í 2. mgr. 1. gr. barnalaga, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess.“ Þessi grein barnalaganna virðist ekki gefa neitt svigrúm til þess að framkvæma aðgerð sem þá sem þarna var gerð til að verja aðra hópa. Mig langar að spyrja hæstv. barnamálaráðherra hvernig þessi ákvörðun var rökstudd við ríkisstjórnarborðið í ljósi þess að málaflokkur velferðar barna heyrir undir hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka öllum þeim sem tekið hafa þátt í þessari góðu og þörfu umræðu, hæstv. barnamálaráðherra og þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt. Ég staldraði aðeins við orð hæstv. ráðherra um að allt hafi verið gert til að gæta að hagsmunum barna og meðalhófi. Þá dettur mér fyrst í hug víðtæk sóttkví barna allan þennan tíma. Aðgerðir gagnvart börnum hafa sannarlega varað lengur og verið meiri en við héldum en sömuleiðis mun umfangsmeiri í samanburði við nágrannalöndin, þrátt fyrir að ítrekað hafi verið bent á það. Það er miður að á tveimur árum hafi ekki verið horft á áhrif ítrekaðrar sýnatöku á börn og þau metin. Þetta er eitt af því sem er okkur foreldrum ungra barna mjög ofarlega í huga og ég hvet til þess að þetta verði skoðað sérstaklega. Það er jákvætt að heyra af áformum hæstv. ráðherra um endurreisnaráætlun sem snýr sérstaklega að börnum. Rétt eins og við urðum vör við það að hæstv. barnamálaráðherra stóð fastur fyrir þegar þrýst var á um lokun skóla er ég viss um að hann muni beita sér fyrir því að leggja sérstaka áherslu á börn í eftirleiknum þannig að við munum í það minnsta draga lærdóm af því sem miður fór. Virðulegur forseti. Þegar upp verður staðið mun mesti skaðinn af Covid fyrir börn hafa verið vegna aðgerðanna sem eru til umræðu hér í dag. Það er skylda okkar sem samfélags að vernda börnin okkar fyrir því sem ógnar lífi þeirra og heilsu. Þar er Covid-19 ekki ofarlega á lista. Ég er því hrædd um að við höfum brugðist þeim við forgangsröðun okkar á þessum erfiðu tímum, að við þurfum að horfast í augu við það að hér var höggvið þar sem hlífa skyldi, að þegar fram líða stundir verði erfitt að útskýra fyrir kórónubörnunum þær ákvarðanir sem dæmdu fjölda þeirra til ítrekaðar sóttkvíar, einangrunar og inniveru til að vernda aðra en þau sjálf, meira að segja eftir að samfélagið var allt svo bólusett að alvarleg veikindi vegna smita voru orðin fátíð. Ég tek að lokum undir vonir hæstv. barnamálaráðherra um að þetta tímabil sé nú loksins á enda.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og tek undir með þeim sem hér hafa talað og mér hefur þótt hún góð. Það er þannig að þegar við horfum á þennan tíma, af því það var látið í það skína hér að ekki hefði verið ráðist í neinar aðgerðir á tímabilinu og ég fór sérstaklega yfir það í máli mínu - af því að spurt var sérstaklega að því hvort fram hefði farið mat á hagsmunum barna í gegnum þetta tímabil - að það hefur verið ráðist í mjög fjölþættar aðgerðir. Í hverri einustu aðgerðaáætlun eða beiðni sem hafa komið inn í þingið hafa verið félagslegar aðgerðir og þær hafa oft snúið að börnum. Ríkið steig í fyrsta skipti inn í stuðning við tómstundaþátttöku barna af tekjulægri heimilum. Við fórum í sérstakt geðheilbrigðisframlag, 600 milljónir, sem samþykkt var í fjárauka síðasta vor og var sérstaklega farið í að styðja við lágþröskuldaúrræði ýmiss konar. Það var farið í fjölþættar félagslegar aðgerðir, sérstaklega fyrir fötluð börn, í sumarstarf fatlaðra barna. Það var sett fjármagn í tómstundir barna í viðkvæmri stöðu einmitt vegna heimsfaraldursins. Af því að menn voru að velta fyrir sér barnaverndarmálunum þá fjölgaði tilkynningum til barnaverndar á Íslandi. Það var m.a. vegna þess að við fórum í sérstakt átak til að hvetja til þess að tilkynningarnar yrðu auðveldaðar með samstarfi dómsmálaráðuneytis og félagsmálaráðuneytis. Í mörgum þeirra landa sem við berum okkur saman við, þar sem voru meiri lokanir, voru færri tilkynningar til barnaverndar. Við höfum þannig í einhverjum tilfellum náð að grípa þessi mál og m.a. stutt við Barnahús fjárhagslega til að geta tekið á þeim málum. En stærsta málið er að við höfum náð að miklu leyti að halda eðlilegri rútínu gangandi, halda skólum opnum, tómstundastarfi gangandi meira en gengur og gerist með mörg nágrannalönd okkar. Um leið segi ég, og tek undir með þeim sem hér hafa talað, að þetta hefur mikil áhrif á börn og þess vegna þurfum við að halda áfram á sama grunni og við höfum gert í þessum faraldri en horfa til þess hvernig við förum inn í endurreisnina með málefni barna og ungs fólks að leiðarljósi. Þar munum við taka allar þær ábendingar sem koma fram í þessum sal við þessa umræðu inn í þá vinnu. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Hún er mikilvæg [[Forseti hringir.]]og ég vonast til þess að geta átt gott samstarf við þingið um þessi mál.
Hæstv. forseti. Ég vil koma hingað upp og þakka hv. velferðarnefnd fyrir góða vinnu. Það kom fram í 2. umr. að tíminn hefði verið knappari en nefndir kjósa almennt. Það er því augljóst að hér hefur verið unnin mjög góð vinna á knappari tíma en við oft æskjum og fyrir það vil ég þakka hv. velferðarnefnd. Þetta frumvarp lætur kannski ekki mikið yfir sér. Hluti af því er innleiðing og verið er að aðskilja dýralyf frá mannalyfjum. Þetta snýr að velferð dýra og um leið heilnæmi matvæla. Hér er líka verið að taka mikilvæg skref í átt að því að efla okkur gegn sýklalyfjaónæmi.
Hæstv. forseti. Hér er ég með skýrslu um afléttingaráætlun stjórnvalda. Sú ákvörðun var kynnt 28. janúar síðastliðinn. Þegar ákveðið var að ráðast í afléttingar voru liðnar u.þ.b. tvær vikur frá hertum takmörkunum. Spár sem lágu fyrir á þeim tíma um fjölgun inniliggjandi sjúklinga höfðu ekki gengið eftir þótt smitfjöldi hefði verið í samræmi við spár eða ívið meiri en spár sögðu til um, þegar hert var á aðgerðum 14. janúar. Þá höfðu verið á bilinu 40–45 sjúklingar inniliggjandi með Covid á Landspítala og fóru þegar mest lét í 47, ef ég man rétt, og hafði fjölgað hratt. En eftir þetta fór þeim hægt fækkandi og voru 35 þann 28. janúar þegar við tilkynnum þessa áætlun. Ákvörðun um tilslakanir sem tóku gildi 29. janúar síðastliðinn byggði á minnisblaði og áhættumati sóttvarnalæknis, dagsettu þann 26. janúar. Þar kom fram að fjöldi smita hafði verið nokkuð stöðugur með um 1.300 greind smit daglega, það er þetta rúllandi sjö daga meðaltal, en höfðu tvo daga þar á undan verið komin í 1.600. Alvarlegum veikindum hafði fækkað blessunarlega, en hins vegar hefði orðið fjölgun á vægum Covid-sýkingum hjá sjúklingum og innlögðum með önnur vandamál. Áskorun heilbrigðiskerfisins fælist í því að halda starfsemi gangandi með töluverðan fjölda smitaðra sjúklinga inniliggjandi á spítölum en ekki marga alvarlega veika og á sama tíma með þó nokkurn fjölda starfsmanna frá vinnu, umfram það sem við horfum til í venjulegu árferði, vegna Covid-19. Á þessum tíma voru um 200 starfsmenn Landspítalans í einangrun. Svipuð áskorun blasti við öðrum heilbrigðisstofnunum og annarri starfsemi víða í samfélaginu og ég dreg fram hér sérstaklega stofnunum félagsþjónustu. Gert var ráð fyrir að með afléttingum mætti búast við að samfélagssmitum myndi fjölga tímabundið sem gæti bæði aukið þann fjölda sem veiktist alvarlega, vegna þess að útbreiðslan er það mikil þó að hlutföll innlagna séu miklu lægri, og að neyðarástand gæti skapast á mörgum vinnustöðum sem krefðist sértækra úrræða og fyrirtæki þyrftu að vera undir það búin að starfa í einhvern tíma með skert vinnuafl. Af þessum sökum var það mat sóttvarnalæknis að stjórnvöld þyrfti að haga afléttingum innan skynsamlegra marka svo útbreiðsla kórónuveirunnar færi ekki úr böndunum með tilheyrandi fjölgun í veikindum í samfélaginu og afleiðingum þess, alvarlegum veikindum og röskun á ýmiss konar atvinnustarfsemi í landinu. Að meginefni var tillögum sóttvarnalæknis fylgt með þeim frávikum að ákveðið var að ný reglugerð tæki gildi á miðnætti þann dag sem hún var tilkynnt en ekki beðið með að gildandi reglugerð rynni sitt skeið. Þá var opnunartíma veitingastaða lengdur um tvær klukkustundir í stað einnar og hámarksfjöldi í verslunum var ákveðinn 500 og það var gert til samræmis við fjölda á viðburðum. Gildistími reglugerðarinnar var ákveðinn þrjár vikur, til 24. febrúar, en ákveðið að endurmeta stöðuna reglubundið, ég ítreka það. Þegar við segjum endurmeta stöðuna er það gert á hverjum degi. Þetta hefur svolítið snúist í það núna að fara í skynsamlegar afléttingar fremur en að vera að horfa til takmarkana. Þannig hefur þetta svolítið snúist við, þegar við horfum á sóttvarnalögin og mikilvægi þess að horfa til meðalhófs og jafnræðis. Í gær til að mynda féllu úr gildi nándarreglur á sitjandi viðburðum. Það er auðvitað gert í fullu samráði við sóttvarnayfirvöld. Ég á von á því að við getum, til þess að mæta þessari röskun sem á sér stað í starfsemi vegna þess að einkennin koma mjög missterkt fram og vara mislengi, stytt einangrun úr sjö dögum í fimm daga. Það mun liðka til, ekkert ósvipað og þegar við léttum á sóttkvínni í vikunni sem við tilkynntum um afléttingaráætlun. Í minnisblaði sóttvarnalæknis frá 26. janúar eru drög að þessari afléttingaráætlun og þar er gert ráð fyrir næsta skrefi 24. febrúar, en eins og ég segi þá gerum við það fyrr. Það er ýmislegt sem er að vinna með okkur og bendir til að það verði óhætt á grundvelli sóttvarna. Um miðjan mars verður full aflétting til skoðunar og ég vil meina að á hverjum degi verði þetta samtal að eiga sér stað, bæði við heilbrigðisstofnanir og við aðra starfsemi. Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra hefur gott yfirlit yfir það hvar hættumörkin eru um röskun og jafnvel algjört stopp, þ.e. hversu margir geta verið frá til að hægt sé að halda uppi starfsemi. Þetta samtal er stöðugt og stöðugt er verið að meta stöðuna. Þannig mun ríkisstjórnin hafa áætlunina til hliðsjónar en meta stöðuna jöfnum höndum og aflétta meira og hraðar ef tilefni er til og á grundvelli sóttvarna. Það hefur verið gert, eins og ég hef farið hér yfir, í nokkrum tilvikum og við kölluðum jafnframt eftir því í samræmi við þetta stöðuga mat eftir öðru áhættumati, formlegu áhættumati frá sóttvarnalækni og það barst heilbrigðisráðherra í gær. Þar er þessi heilsufarslegu ógn dregin fram sem nú stafar af Covid-19. Hún er tvíþætt, annars vegar alvarleg veikindi einstaklinga sem þurfa á þjónustu heilbrigðiskerfisins að halda vegna mikillar útbreiðslu smita og vegna fjarvista starfsmanna ýmissa lykilstofnana vegna veikinda af völdum Covid, bæði í heilbrigðisþjónustu sem og öðrum mikilvægum innviðum.
Frú forseti. Þórdís Hulda Tómasdóttir, framkvæmdastjóri hjúkrunarsviðs Eirar, Skjóls og Hamra, sagði í viðtali á dögunum, sem birt er á vefnum vísir.is, að erfiðast væri fyrir starfsemina að missa starfsmenn í einangrun og sóttkví. Íbúar fái nokkuð skerta þjónustu vegna þess að heimilin séu undirmönnuð nánast á hverri vakt, starfsmenn séu í sóttkví eða einangrun eða börn þeirra. Það skapi mikið álag á öllum vígstöðvum, við umönnun, í rekstrardeild og viðhaldi. Hún sagði að þessi staða væri mjög erfið. Líkt og fleiri vinnustaðir hafa hjúkrunarheimili nýtt nýja heimild í reglum um sóttkví og boðið þríbólusettum starfsmönnum að mæta til vinnu á meðan þeir eru í sóttkví. Þeir starfsmenn þurfa að nota andlitsgrímu öllum stundum, eru með sér salerni og kaffiaðstöðu og draga úr umgengni við aðra eins og mögulegt er. Jafnvel þótt sú staða sé betri en að starfsfólkið sé í sóttkví þá eykur það álagið á starfsmennina. Fleiri hafa lýst áhyggjum sínum yfir að starfsemi hjúkrunarheimila og önnur umönnunarstarfsemi, svo sem við fatlað fólk, skerðist verulega vegna þess að starfsmenn smitast af Covid og geta ekki mætt í vinnu. Ég vil því spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Er þessi staða vöktuð nægilega? Og ef hættuleg staða kemur upp, er þá unnið eftir ákveðnu skipulagi þannig að mögulegt sé að halda uppi þjónustu við fólk sem ekki getur lifað án hennar eða þarf að búa við vanlíðan ef þjónustuna skortir tímabundið? Hæstv. ráðherra nefndi að kerfið og almannavarnir hefðu áhyggjur af þessari stöðu, en ég vil spyrja: Er þessi staða vöktuð nægilega og getum við treyst því að gripið verði til ráðstafana ef hætta skapast?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að koma inn á þennan þátt. Þetta er kjarninn í því áhættumati sem sóttvarnalæknir leggur til við heilbrigðisráðherra, hvar samandregið segir að mikil útbreiðsla smita verði að teljast ógn við almannaheill hér á landi, einkum vegna skertrar starfsemi ýmissa fyrirtækja, og því teljum við mikilvægt að allar afléttingar takmarkana verði gerðar með nokkrum öruggum skrefum og á grundvelli sóttvarna og þess að við ráðum við stöðuna. Þessi viðureign hefur aðeins breyst með þetta veikara en mjög smitandi afbrigði. Það eru því að koma upp, eins hv. þingmaður kom inn á og vísaði í forstöðumenn hjúkrunarheimila, smit á hjúkrunarheimilum. Þar er jafnframt meira um veikindi starfsfólks heldur en í venjulegu árferði. Þetta gildir um mjög margvíslega starfsemi og þetta er sérstaklega viðkvæmt á heilbrigðisstofnunum. Og já, þetta er vaktað alveg sérstaklega vel og daglega. Landlæknir gefur heilbrigðisráðherra skýrslu og stöðumat um það hver staðan er á hverri stofnun fyrir sig og er í góðu sambandi við Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu um stöðuna á hjúkrunarheimilum. Það kom mjög glögglega í ljós í samtölum við forstöðumenn hjúkrunarheimilanna að staðan er mjög viðkvæm. Hún er viðráðanleg, hún er víðast ekki á rauðu, eins og sagt er, en við getum sagt á gulu, dökkgulu sums staðar. Mönnunin er tæp vegna þess að óvenjumargir eru frá og smit að koma upp sem þyngja aðeins verkefnin. En staðan er viðráðanleg. Ég held að við séum þess vegna að gera þetta afar skynsamlega og þetta er okkar [[Forseti hringir.]]stærsta verkefni akkúrat núna.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Nýr forstjóri Landspítalans segir að starfsfólk hafi mátt búa við mikið álag í faraldrinum og margir séu orðnir langþreyttir og þurfi hvíld. Álag á heilbrigðisstarfsfólk í faraldrinum, sem staðið hefur yfir nánast samfleytt í tvö ár, hefur verið rætt hér í þessum sal og kallað eftir viðbrögðum stjórnvalda. Síðast þegar sú sem hér stendur átti samtal við hæstv. ráðherra um þetta svaraði hæstv. ráðherra því til að mönnunarvandinn yrði ekki leystur á stuttum tíma heldur væru þetta langtímaverkefni. En, frú forseti, við stöndum nákvæmlega frammi fyrir því núna að álagið er allt of mikið á starfsfólkið okkar. Kulnun í starfi vegna álags má ekki verða faraldur meðal heilbrigðisstarfsfólks. Þá verður mönnunarvandinn, sem var þekktur fyrir Covid, enn alvarlegri. Skurðaðgerðum hefur verið seinkað vegna Covid og fyrirséð að álagið heldur áfram eftir að faraldurinn hefur gengið yfir á meðan unnið er á biðlistum og unnið á uppsöfnuðum vanda. Ég vil biðja hæstv. heilbrigðisráðherra að segja hér hátt og skýrt til hvaða aðgerða hefur verið gripið nú þegar og hvaða aðgerðir séu í bígerð til að létta álagið á heilbrigðisstarfsfólki. Ég spyr einnig um hvernig standi til að umbuna starfsfólkinu sérstaklega fyrir að víkja öllu til hliðar í lífi sínu til að standa vaktina fyrir okkur hin.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að draga hér fram það álag sem er augljóst að hefur verið um langan tíma og er farið, eðli máls samkvæmt, að taka á. Það er eiginlega ótrúlegt að horfa til þess að þetta hafi staðið í tvö ár, með misjöfnu álagi eftir erfiðleikastigi í þeim bylgjum sem við höfum farið í gegnum. Og það er rétt, þetta hefur hægt á annarri starfsemi. En þó verð ég að segja að það hefur tekist alveg ótrúlega vel með þrautseigju, vissulega, og þolgæði og útsjónarsemi starfsfólks og stjórnenda spítalans að halda uppi annarri þjónustu. En það hefur sannarlega hægt á. Það hefur sérstaklega hægt á í skurðaðgerðum en þá hefur verið reynt að flokka hvað eru bráðaaðgerðir o.s.frv. Ég held að það hafi tekist með ólíkindum vel miðað við þær aðstæður sem við erum að kljást við í Covid. Göngudeildin er jafnframt búin að sýna afar mikla útsjónarsemi. Það blasir við að það sem hefur hjálpað okkur verulega núna á seinni stigum er góð bólusetningarstaða og meðferð Covid-göngudeildar, þar sem verið hafa 9.000–10.000 manns undanfarnar vikur, þar sem 25–30 manns koma daglega, sem eru við það að leggjast inn, og fá vökva í æð og lyf. Þeim er haldið frá því að leggjast inn til að teppa ekki of mikið inni á spítalanum. Það hefur gengið alveg ótrúlega vel. Varðandi þær aðgerðir sem farið hefur verið í nú nýlega til að fleyta okkur í gegnum þetta, er að gerðar hafa verið tímabundnar breytingar á verkskipulagi, viðbótarvinnuframlag greitt og samið hefur verið við einkaaðila um að koma inn og hlaupa undir bagga þar sem álagið er mest í fanginu á spítalanum. Og svo hefur verið aukaaðstoð frá björgunarsveitum, frá öðrum sjúkrastofnunum og hefur verið feikilega góð samvinna þar á milli til að halda þessu gangandi. Það hefur gengið og við ráðum við þessa stöðu.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir að eiga þetta samtal við þingið. Það er til mikillar eftirbreytni og má bæta í þegar fram í sækir. Það er auðvitað gleðilegt að við stefnum hér í afléttingaráætlun. Ég hef þegar gert það að umtalsefni og vil gjarnan endurtaka það hér að ég hef ákveðnar áhyggjur af því að það virðist samt vera þannig að það sé auðveldara að taka frelsi frá fólki en að skila því aftur og það þó þegar gögn benda til þess að það sé kannski ekki endilega nauðsynlegt. Ég tel að það sé eitthvað sem við verðum að hafa í huga. Að því sögðu - það er auðvitað af mörgu að taka hér en mig langar til að gera að sérstöku umtalsefni við ráðherra það sem mér hefur fundist fara kannski frekar lítið fyrir í almennri umræðu um þessa afléttingaráætlun og tímaramma hennar sem eru aðgerðir á landamærunum. Ég vil þá bara hreinlega byrja á að spyrja ráðherra hver séu rökin fyrir því, sem mér finnst hafa farið lítið fyrir, að ekki er verið að skoða að létta á þeim takmörkunum hraðar þegar staðan er sú að við vitum um stöðu faraldursins og vitum að staðan er kannski ekki eins hættuleg og mátti vænta fyrir einhverju síðan og, ef maður leyfir sér að orða það þannig, þegar smitin í samfélagi okkar hér eru það mikil og mörg án teljandi hættu. Af hverju, eins og ég skynja það, er ekki verið að skoða með meira afgerandi hætti afléttingar á landamærum?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Hv. þingmaður kom hér fyrst af því að það kunni að vera þannig að auðveldara sé að setja á en taka af þegar kemur að frelsinu. Ég ætla ekkert að fullyrða um það. Ég held að það geti verið ýmislegt sem útskýrir það en ef við tengjum það þeirri skyldu heilbrigðisráðherra að skoða nauðsyn hverju sinni í heildstæðu mati þá myndi ég vilja svara þessu þannig að það er ekki endilega víst þegar þetta heildstæða mat fer fram að þær aðstæður sem uppi voru þegar við settum á harðari samkomutakmarkanir leiði sjálfkrafa til þess að þeim sé aflétt vegna þess að staðan getur breyst svo á þessum tíma. Þetta hef ég rekið mig á eiginlega daglega í þeirri viðleitni - eins og ég sagði í upphafsræðu minni þá hefur þetta svolítið snúist við. Maður kemur inn í hvern dag og ætti raunverulega að segja: Hvernig getum við haft þetta, aflétt eins miklu og við mögulega getum? En við verðum alltaf að taka mið af stöðunni hverju sinni. Þá kemur að landamæraaðgerðum. Það er landamærahópur að störfum, sem er bæði heilbrigðisráðuneyti, dómsmálaráðuneyti, forsætisráðuneyti, sem skoðar þetta jöfnum höndum og reglurnar sem síðast voru settar áttu að gilda til 28. Það er verið að taka saman minnisblað um samanburðinn við allar aðrar þjóðir. Mér sýnist efitr að hafa aðeins séð inn í þetta að það sé mjög sambærilegt sem við erum að gera og síst strangara en víða annars staðar. En við verðum jafnframt [[Forseti hringir.]]að taka þetta í þessu heildstæða mati um afléttingu. Ég held að fyrirsjáanleikinn fyrir ferðaþjónustuna skipti hér mjög miklu máli.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör og ég tek heils hugar undir að fyrirsjáanleiki ferðaþjónustunnar eins og hægt er skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli. Hæstv. ferðamálaráðherra orðaði það þannig á dögunum að auðvitað væri ofboðslega mikið hagsmunamál fyrir ferðaþjónustuna að vera í, ef ég leyfi mér að orða það, flútti við löndin í kringum okkur til þess að við værum samkeppnishæf gagnvart þeim sem væru að huga að ferðalögum. Í því samhengi má nefna að löndin í kringum okkur eru einmitt að huga að því að létta á aðgerðum sínum á landamærunum eða stefna að því á næstu dögum og vikum. Þess vegna er ég nú hér að endurtaka þessa spurningu mína. Það eru svo gríðarlegir hagsmunir undir, bæði fyrir ferðaþjónustuna og þá landið í heild að ég myndi halda að í því ljósi væri eðlilegt að við myndum kannski vera okkur meðvitaðri um þennan anga málsins. Mig langar í því samhengi bara að lokum að fá að nefna, því að ég veit að það er margt í mörgu í þessu og hefur verið hingað til og verður áfram sem ég hef mikinn skilning á, að fyrir um tveimur vikum síðan kom Alþjóðaheilbrigðismálastofnun Sameinuðu þjóðanna, WHO, fram með þá skoðun sína að aðgerðir eða mjög miklar takmarkanir heilt yfir á landamærum séu ekki gagnleg aðferð gegn ómíkron-afbrigðinu heldur geti þvert á móti valdið miklum efnahagslegum og félagslegum skaða. Ég vildi nú bara fá að halda þessu sjónarmiði á lofti líka á meðan ég óska hæstv. ráðherra mikils og góðs og öflugs gengis í sinni afléttingaráætlun svo að við getum öll sem best haldið haus þegar við komum út úr þessu öllu saman.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir þessar góðu spurningar. Mér fannst gott þegar hv. þingmaður endaði einmitt á þessari afléttingarviðleitni af því að þetta virkar svolítið þannig. Ég finn alveg pressuna hvern dag og mér finnst hún eðlileg. Við eigum við þær kringumstæður sem eru núna, og ég ítreka það enn og aftur, að fylgja áfram okkar helstu sérfræðingum og áhættumati og taka tillit til þess jöfnum höndum þannig að við höfum tök á stöðunni. Það er svolítið verkefnið akkúrat núna. Hv. þingmaður dregur hér fram skoðun WHO. Ég held að það skipti öllu máli þegar við erum tala um landamæri að auðvitað sé sem greiðust leið fyrir fólk að ferðast, að ekki sé verið að stoppa það hér og hvar og prófa. Við erum að fylla út ýmiss konar skýrslur og gögn og við verðum að passa að það verði ekki eitthvert fyrirkomulag sem bara heldur áfram. Það er mjög fín lína þegar við verðum komin þangað. Helstu rökin þegar við erum að fá 7–8% af heildarsmitum í gegnum landamærin hafa verið áhyggjur af nýjum afbrigðum. Við verðum þá helst fljót að átta okkur á því þegar þau koma að við verðum að skima í gegnum landamærin. Mér sýnist landamærahópurinn vera að vinna þetta í samræmi við almennar afléttingar, einmitt við það sem er að gerast í öðrum löndum, og gæta samræmis. Ég veit að maður á ekki að vera að skapa einhverjar væntingar. Ég veit að verið er að horfa til ferðaþjónustunnar. Við erum á lágönn. Ferðaþjónustan getur sagt í sínum bókunum: Hér verður öllu aflétt samkvæmt áætlunum 14. mars, fyrr. Mér finnst það ákveðinn fyrirsjáanleiki. Ég myndi ætla að þetta yrði í samræmi við aðrar afléttingar og fyrr en seinna.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir sína greinargóðu skýrslu og yfirferð og spurningar og svör sem hér hafa verið lögð fram. Það fylgir því gríðarleg ábyrgð að vera heilbrigðisráðherra á hættutímum, faraldurstímum, og hér hafa flestir þurft að færa fórnir og sumir mjög miklar fórnir, jafnvel fórnir á borð við það að missa fyrirtæki, missa fjölskyldu, missa líf og heilsu. Ábyrgðin er hengd einkum og sér í lagi um hálsinn á einum manni og ég öfunda hann ekki beinlínis af því hlutskipti. Ég verð að lýsa ánægju með það hvernig nýr heilbrigðisráðherra hefur tekið á þessu, af æðruleysi og auðmýkt og reynt að gera sitt besta eins og fólk jafnan gerir hér í þessu húsi. En þetta er allt fordæmalaust og það hefur enginn reynslu af því að glíma við svona. Við höfum tveggja ára reynslu. Ég er sérstaklega þakklátur fyrir það að það eru engir fordómar gagnvart einkareknum fyrirtækjum í heilbrigðisþjónustu hér í þessu húsi, alla vega ekki í heilbrigðisráðuneytinu mér vitanlega. Ég vil nefna sérstaklega fyrirtækið deCODE sem ég held að hafi skipt miklum sköpum hér á sínum tíma við það að innleiða hátækni við greiningu, rakningu og þess háttar. Ef svo illa skyldi fara að þetta væri ekki síðasta afbrigðið, þetta milda ómíkron-afbrigði, sem við erum að glíma við núna, væri nokkuð því til fyrirstöðu að leita til deCODE á ný eða sambærilegra fyrirtækja? Nú veit ég að það er ekki lengur að störfum við þetta þannig að ég spyr ráðherra að þessu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir hans prýðilega innlegg og spurningar. Hv. þingmaður kom sérstaklega vel inn á stóru myndina í þessu, allar þær fórnir sem við höfum sem samfélag þurft að færa í gegnum þennan faraldur. Við erum auðvitað ekki öll alltaf sammála um það hvað best sé að gera og hann er vandrataður meðalvegurinn á milli þess að halda í frelsið og að fara varlega og gæta að okkar veikustu samþegnum, sem eru viðkvæmari fyrir þessu en aðrir. Það getur verið býsna snúið. Ég vil meina að við höfum búið svo vel, þrátt fyrir afar lítið kerfi, almannavarnakerfi og embætti, að hafa haft sérfræðinga með okkur í þessu allan tímann sem hafa ráðið okkur heilt. Við höfum fjölmarga vísa sem staðfesta það að við höfum gert þetta býsna vel vegna þessara sérfræðinga okkar og smitsjúkdómasérfræðinga. Í þessu litla kerfi hefur styrkurinn í samvinnunni komið svo glögglega fram. Þetta hefur kannski speglast í því að við erum ekki hér að velta því fyrir okkur hvernig rétta formið er á hverri rekstrareiningu sem hefur þekkingu og burði og færni til. Það er rétt að Íslensk erfðagreining hefur með óeigingjörnum hætti komið okkur til aðstoðar þegar reynt hefur á sýnatökugetuna [[Forseti hringir.]]. Eins og staðan er núna að þróast þá þurfum við ekki þeirra aðstoð akkúrat núna [[Forseti hringir.]]en ég veit að þeir eru alltaf boðnir og búnir til að hlaupa undir bagga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Formaður Flokks fólksins benti á kjarna málsins fyrir tveimur árum þegar hún talaði um mikilvægi þess að huga vel að landamærunum, eyða púðrinu við það að greina þar á milli hinna sýktu og hin ósýktu. Auðvitað stangast það á við hagsmuni, stangast á við ferðaþjónustuna, þá höfuðbúgrein sem hún er orðin, og ég held að ekkert land í heiminum hafi farið varhluta af einhvers konar landamæraskimun eða einhvers konar athugun. Fyrir mína parta hefði ég talið vel þess virði að leita uppi aðrar leiðir en þessar nánast ofbeldisfullu boranir upp í nefholið á okkur með hörðum pinnum, skárra er þó að fá þetta upp í munnholið. Það hljóta að vera leiðir til þess, ef á þyrfti að halda, að gera þetta kvala- og áhyggjuminna, með hvaða hætti sem það kynni að vera, það hlýtur í tækniheimi gervihnattaaldar að vera möguleiki að finna aðrar leiðir til þess ef á skyldi þurfa að halda. Við njótum þeirrar sérstöðu að vera eyland úti í miðju hafi umvafin sæ. Í því fólust fyrr á öldum ókostir og veikleikar en í dag lítum við kannski á það frekar sem kost því þegar svona ber upp á er það óneitanlega kostur að það sé aðallega ein leið inn í landið og hana er hægt að verja af kostgæfni ef þurfa þykir. Í því samhengi minni ég á það að Ísland, umvafið sæ, er í rauninni Sæland, rétt eins og andlegur leiðtogi vor.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni innleggið og eins og hv. þingmanns er von og vísa þá var þetta allt að því ljóðrænt. Ég gæti verið með einhverja auma tilburði til að botna það en ég ætla að láta það vera að sinni. Ég þarf svo miklu meiri tíma í að setja saman tvær línur en svo. Mér fannst hv. þingmaður draga fram mjög vel þessa tækni sem við höfum haft til að taka sýni. Þetta var sérlega íþyngjandi fyrir börn. Sem betur fer þá þróum við hlutina hratt. Við eigum mikið af góðu vísindafólki og próf sem hafa dugað til þess að taka munnvatnssýni. Ég er sannfærður um að þegar fram í sækir, nú er verið að setja á stofn í Evrópu svona sameiningarbatterí til að halda utan um hlutina og vinna að þessum málum til framtíðar litið, verði samvinnan skýr og formuð á milli þjóða í því hvernig við tökumst á við svona vá þegar fram í sækir, þegar kemur að því að afla gagna, bóluefnabúnaðar og tækni. Ég bind vonir við að það muni efla okkur og innan lands jafnframt þegar fram í sækir.
Forseti. Strax haustið 2020 var ljóst að þetta var ekki V-laga bylgja eins og allir vonuðust eftir og það að bregðast við jafnóðum, eins og ríkisstjórnin gerði, þýddi að það var í rauninni aldrei neitt langtímaplan. Það að skella inn fjármunum í nýsköpun og vonast til þess að allt leystist af sjálfu sér er ekki alveg, ef við horfum í baksýnisspegilinn, það sem við hefðum átt að gera. Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra einmitt talað um að það sé lögskylda að aflétta takmörkunum en það hefur verið það allan tímann, lögskylda stjórnvalda að útskýra af hverju þau leggja í takmarkanir. Til þess að stjórnvöld geti útskýrt af hverju það þarf að fara í takmarkanir þá þurfa að vera til einhvers konar áætlanir um afleiðingar takmarkana, til að lágmarka þær. Þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra, af því að hann talar hérna um skynsamlegar afléttingar, t.d. úr 10 manns í 50, almennar takmarkanir, opnunartíminn til 23, en af hverju ekki 30 eða 100? Er það af því að ef takmarkanirnar yrðu 100 manns en ekki 50 myndi smitum fjölga um 200 sem myndi hafa áhrif á Landspítalann og valda enn meira álagi á heilbrigðisstarfsfólkið? Hvert er t.d. umfangið af því? Grunnspurning mín til hæstv. heilbrigðisráðherra er í rauninni: Getum við gengið að skjali sem hefur verið uppfært allan faraldurinn hjá stjórnvöldum í heilbrigðisráðuneytinu sem segir okkur hvaða afleiðingar aukið álag á t.d. heilbrigðisstarfsfólk eða nemendur hefur til lengri tíma? Hvaða afleiðingar [[Forseti hringir.]]hafa takmarkanirnar á samfélagið að öðru leyti [[Forseti hringir.]]en vegna Covid-19? Er slíkt skjal til [[Forseti hringir.]]sem hæstv. ráðherra getur lagt fram til velferðarnefndar t.d. og útskýrt fyrir okkur?
Þingmenn eru minntir á að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir stóra spurningu. Einfalda svarið við því hvort ég gæti lagt fram heildstæð gögn hér og nú er að líklegast gæti ég það ekki. Ég gæti hins vegar lagt í þá vinnu í samvinnu ráðuneyta að draga þetta saman og meta á milli. Ég held að hv. þingmaður hafi eiginlega svarað þessu í upphafi, hann benti á það rétta í þessu og við eigum bara að tala um þetta eins og þetta er. Þetta eru ekki mjög nákvæm vísindi þegar kemur að takmörkunum og nákvæmlega hvað gerist í fjölda í gegnum þennan faraldur. Eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel þegar hann er að forrita og notar einfalda forritun, ef og þá, þá er þetta ekki alveg nákvæmlega þannig. Ég sé það hins vegar þegar ég reyni að rekja mig svolítið í gegnum einmitt með þessa klukkutíma til eða frá um það hvenær við lokum veitingastöðum eða beitum samkomutakmörkunum í fjölda eða eitthvað slíkt, að það hefur skapast einhvers konar tilfinning, þekking hjá sóttvarnalækni og sérfræðingum hans og í ráðuneytinu fyrir því hvað þetta þýðir svona nokkurn veginn í útbreiðslu smita. Það er mjög merkilegt að lesa í gegnum það. Ég sé það jafnframt núna í þessu nýjasta afbrigði, af því það sem raunverulega býr að baki því að þetta er ekki nákvæmt er hegðun okkar sjálfra, hvernig við erum eftir því sem líður á faraldurinn öruggari með eigin hegðun. [[Forseti hringir.]]Ég held að við munum í framhaldinu einmitt taka umræðuna þangað, upp á það hvernig við bregðumst við þegar svona skellur á.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra kærlega fyrir heiðarleg svör. Það er einmitt reynsla mín af samstarfi við hæstv. ráðherra hvað varðar samstarf í t.d. fjárlaganefnd, að fá þetta bara hreint út. Þetta er byggt að mjög miklu leyti á tilfinningu fólks sem hefur verið að sinna viðbrögðum okkar í faraldrinum hingað til. Ég geri ekki lítið úr þeirri reynslu sem fólk hefur eftir að hafa gengið í gegnum þetta á hverjum degi allan sólarhringinn nokkurn veginn í næstum tvö ár, hversu mikils virði slík reynsla er og hversu nauðsynlegt er að við hlustum og treystum slíkri reynslu. Hitt er síðan það sem ég benti á og hæstv. ráðherra segir að það sé í rauninni ekki til skjal sem er uppfært reglulega og við getum gengið að um hvað tekur við að loknum faraldrinum. Hvaða afleiðingar erum við að fara að kljást við t.d. vegna álags í heilbrigðiskerfinu á næstu árum vegna hættu á því að fólk sé að brenna út? Hvert er samhengi þess? Hvert væri samhengi þess að reyna að létta enn meira undir núna strax frekar en að þrauka í núverandi ástandi í sex mánuði í viðbót eða vonandi styttra eða hvernig sem það er? Það eru þannig áherslur sem maður myndi vilja sjá, smá hugsun fram í tímann. Þetta er langtímaverkefni og þá þurfum við alltaf að hafa til hliðsjónar langtímaáætlanir. Það er eitthvað sem við Píratar höfum kallað eftir allan faraldurinn en hæstv. fjármálaráðherra hefur rétt minnst á í lok faraldursins, sem er kannski ekki alveg rétti tíminn.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni þetta innlegg hérna. Ég held að hv. þingmaður sé einmitt að draga fram það sem við ættum að gera. Við vitum að það hafa verið gerðar skýrslur í gegnum faraldurinn sem við höfum fengið í nefndum, í velferðarnefnd um vöktun hópa fyrir geðheilbrigði, fyrir félagslegri þjónustu og aðstoð við ýmsa hópa, og síðan í fjárlaganefnd um fjárhagslegar afleiðingar og mat á því hvaða aðgerðir hafa heppnast, og reynt að setja í samhengi við ástandið í hagkerfinu, atvinnuleysið. Gögnin eru til á víð og dreif. Vöktunin er til. Embættis landlæknis hefur tekið mikið efni saman, það er vöktunarhópur í félagsmálaráðuneytinu, það er vöktunarhópur í heilbrigðisráðuneytinu. Ég held að það sem hv. þingmaður er raunverulega að draga hérna fram sé það sem við ættum að fara í, að taka þetta allt saman. Ég heyri svo oft og víða þegar koma upp krísuaðstæður að þá fara margir að kalla eftir planinu af því að það er óþægilegt þegar við erum í mikilli óvissu og þá eru viðbrögðin: Hvar er planið? Þegar kemur að ríkisfjármálunum þá höfum við haldið áætlun og við höfum haldið okkur við það þjónustustig sem er sett fram í ríkisfjármálum. En svo erum við í svona neyðarviðbragði þegar kemur að sóttvörnum sem hafa ofsaleg áhrif á þessa mynd. Ég held að við þurfum einhvern veginn að átta okkur á því [[Forseti hringir.]]upp úr þessu hvernig við getum hagað málum þegar kemur að langtímasýn í sóttvörnum til að kallast á við planið [[Forseti hringir.]]sem raunverulega er til staðar í ríkisfjármálaáætlun, ríkisfjármálastefnu og því umhverfi í lögum um opinber fjármál.
Frú forseti. Á Evrópuráðsþinginu fór í liðinni viku fram umræða um sóknaraðgerðir í baráttunni við heimsfaraldur kórónuveiru, hvernig hefði til tekist og hvernig bæri að koma okkur með sem farsælustum hætti undan óværunni. Margvísleg sjónarmið komu fram og nokkuð góð samstaða var um endanlega ályktun þingsins. Í henni kom fram að heimsfaraldur kórónuveiru væri meira en bara heilsufarsmál því að áhrifanna gætti einnig á efnahagslíf og samfélag með aukinni fátækt og ójöfnuði. Þá hvatti þingið aðildarríki til að innleiða lýðheilsuaðgerðir og félagslegar aðgerðir til að hvetja til bólusetningar, grímunotkunar og virðingar á nándartakmörkunum. Þar hefur ekki mörgum vegnað eins vel og okkur hingað til. Það er forvitnilegt að hlusta á þessa umræðu og rökræðu og átta sig á því hvað okkur hefur raunverulega vegnað vel hér. Við erum í þessari stöðu nú að geta stigið farsæl og varfærin skref í afléttingu takmarkana vegna þess hve samstaða landsmanna hefur í raun verið mikil hingað til og þannig bjargað mörgum mannslífum, það hefur verið gagnkvæm virðing fyrir lífi og heilsu og traust á almenna heilbrigðiskerfinu okkar og bólusetningum. Þá kem ég að spurningu til ráðherra: Er ráðherra ekki sammála mér um að vel hafi til tekist og að mikilvægt sé að byggja áfram á þeim góða grunni í breyttum aðstæðum og hvort enn sé ekki ástæða til að hvetja enn fleiri til bólusetninga og bregðast við falsfréttum og áróðri gegn bólusetningum og halda áfram að byggja upp það traust sem þarf til án þess að fólk sé sérstaklega skyldað til bólusetninga? Og önnur spurning. Evrópuráðið mælti einnig í ályktun sinni með því að skylda þá sem starfa með fólki í viðkvæmum hópum í heilbrigðisþjónustu eða félagsþjónustu til að láta bólusetja sig ef þeir hyggjast halda því áfram. Hver er afstaða hæstv. ráðherra til slíkra ráðstafana?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarna Jónssyni fyrir innlegg hans hér. Hann hóf ræðu sína á því að vísa í Evrópuráðsþingið og já, það birtist manni alltaf í samtölum við þá sem eru að kljást við nákvæmlega það sama um allan heim, hversu vel okkur hefur raunverulega tekist í gegnum þennan faraldur. Það hefur í raun ekkert breyst þó að við fáum í meira mæli fréttir af því að verið sé að fara í fullar afléttingar. Þá eykst eftirvænting okkar eftir því sem við viljum öll, að taka til endurskoðunar þetta regluverk sem er nauðsynlegt en er auðvitað sett til að takmarka smit. Helsta vopnið er auðvitað sóttkví, einangrun og alls konar takmarkanir á hversu margir mega koma saman til að hindra útbreiðslu smita. Það regluverk er ekki nákvæmara en það er og fer svolítið eftir því hvar við erum, í bælingu eða temprun, á hvaða stað við erum hverju sinni. En ég er sammála hv. þingmanni í því, okkur hefur gengið mjög vel. Ég ætla að nefna samstöðuna sem hefur haldist í gegnum þetta í samfélaginu. Samstaðan kemur m.a. fram í því að þiggja þá þjónustu sem er valfrjáls en í boði, um bólusetningar. Og varðandi gildi bólusetninga þá er augljóst að hátt bólusetningarhlutfall hefur hjálpað. Útsjónarsemi Covid-göngudeildarinnar hefur hjálpað verulega til auk samstöðunnar. Ég myndi draga þetta þrennt fram. Ég skal svara betur í seinna andsvari varðandi mína skoðun á þessu.
Frú forseti. Ég þakka þau svör sem eru fram komin og vænti meira hér í seinna svari ráðherra. Ég held að það sé ástæða til að minna okkur á að þó að við séum á réttri leið út úr faraldrinum er samt staðan sú að fyrir tveimur vikum síðan voru 332 milljón Covid-smit staðfest í heiminum, og er þá ekki allt talið, eins og við vitum. 5,5 milljón dauðsfalla er búið að rekja beint til Covid. Þetta er samkvæmt tölum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Þetta eru hrikalegar tölur, auk þess sem víða í heiminum skortir verulega á að utan um þetta sé haldið. Bara fyrir tveimur vikum síðan höfðu á einni viku orðið 21.000 dauðsföll vegna Covid bara í Ameríku og Evrópu. Við erum á réttri leið en þetta er samt veruleikinn. Faraldurinn er engan veginn genginn yfir þó að farið sé að rofa til. Löndum hefur gengið misvel að höndla stöðuna undanfarin misseri samfélagslega og efnahagslega og standa vörð um líf og heilsu fólks. Við höfum fulla ástæðu til að vera stolt af framlínufólkinu okkar, heilbrigðisstarfsfólki, kennurum, leikskólakennurum og öðrum sem staðið hafa vaktina, forystu stjórnvalda og ekki síður samstöðu stjórnvalda, ríkisstjórnar og heilbrigðisráðherra, sem hefur reglulega undanfarin misseri rætt þessi mál hér á þessum stað, svo því sé haldið til haga, og núverandi heilbrigðisráðherra heldur hér áfram þeim góða sið. Við höfum farið farsællega í gegnum síðustu misseri, þennan faraldur. Þarna hefur þjóðin staðið saman og það hefur skipt öllu. Því er það svo að úthaldið á síðustu metrunum skiptir máli og ég vona að okkur farnist vel í að stíga rétt og varfærin skref alla leið nú þegar samfélagið færist vonandi í eðlilegra horf á næstu mánuðum.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarna Jónssyni fyrir innleggið og get tekið heils hugar undir þau orð hans hér að við förum skynsamlegu leiðina út á næstu dögum og vikum og förum ekki fram úr okkur. Af því að hv. þingmaður hóf fyrri ræðu sína á því að vísa í Evrópuráðsþingið þá erum við auðvitað að fylgjast mjög vel með til að mynda afléttingaráætlunum á öðrum Norðurlöndum. Þar vara vísindamennirnir líka við því að það kunni að vera farið of hratt í afléttingar. Það er sama álagið á heilbrigðisþjónustu og aðra innviði og við fylgjumst mjög vel með þessu. Ég held að það hafi verið mjög farsælt skref sem þingið tók hér með breytingum á sóttvarnalögum að kalla eftir skýrslu og þéttu samtali við heilbrigðisráðherra og samtali þar um við sóttvarnalækni. Velferðarnefnd hefur síðan hitt reglubundið sérfræðingana okkar sem við felum mikið vald, eðli máls samkvæmt, varðandi nokkuð sem krefst svona mikillar sérfræðiþekkingar, en við þurfum líka að treysta á það. Það sama gildir um bólusetningarnar. Auðvitað eru hér ýmsir öryggisventlar þegar við tökum upp ný lyf, m.a. bólusetningarlyf til að verjast sjúkdómum; að undangegnum rannsóknum og umfjöllun Lyfjastofnunar Evrópu og Lyfjastofnunar hér á landi. Sóttvarnalæknir metur þetta í samtali og samvinnu við sóttvarnaráð og helstu smitsjúkdómasérfræðinga og tekið er betur utan um það í drögum að frumvarpi sem er í samráðsgátt. Ég vil síðan enda þetta á því að það er mjög mikilvægt að við tryggjum aðkomu þingsins að þessum málum öllum.
Frú forseti. Mér fannst pínulítið táknrænt að hlusta á niðurlag ræðu hv. þm. Bjarna Jónssonar hér rétt áðan. Þar kristallaðist það sem mér hefur stundum fundist vera málið í þessu. Það virðist vera þannig að það eigi að þakka ríkisstjórninni allt sem vel hefur verið gert og vel hefur tekist til í þessum faraldri. Það er ekki svo. Við þökkum fyrst og fremst heilbrigðisstarfsfólkinu okkar. Við þökkum þjóðinni fyrir hafa sýnt samstöðu þrátt fyrir að skilaboð frá ríkisstjórninni hafi verið ákaflega þversagnakennd og engin samstaða um hluti þar eins og við þekkjum mætavel. Við erum að ræða hér um afléttingaráætlun. Mér finnst alger ofrausn að kalla þetta áætlun eða afléttingaráætlun. Þetta var gert síðast ákaflega svipað og áður, það var tilkynnt um afléttingar og svo sagt að til frekari aðgerða yrði síðan gripið eftir þrjár vikur, mögulega fyrr. En það var rosalega lítið útskýrt fyrir okkur hvernig ætti að gera það. Það er ekkert um það hvers konar skref eigi að stíga þannig að þeir sem hafa orðið fyrir búsifjum og eru enn þá mjög aðþrengdir vegna þeirra takmarkana sem eru geti gert einhverjar áætlanir. Við getum nefnt skólafólk í því samhengi. Við getum nefnt fyrirtækjaeigendur, svo ekki sé talað um þá sem reka veitingastaði, sviðslistafólk og aðra. Auðvitað þarf að gera það með öllum eðlilegum fyrirvörum en a.m.k., ef menn ætla að kalla þetta áætlun, að það sjáist þó eitthvað á spilin. Sóttvarnalæknir skilaði inn minnisblaði sem ég hélt að yrði nokkuð traust andlag þeirrar áætlunar sem síðan átti að grípa til en ráðherrar og ríkisstjórnin hafa því miður talað svolítið út og suður og sent út misvísandi skilaboð þannig að maður veit í raun og veru ekkert hvað felst í þessari áætlun lengur. Ég kalla eftir svari frá hæstv. heilbrigðisráðherra um það. Þessi áætlun sem lesa mátti um í minnisblaði sóttvarnalæknis, stendur hún? [[Forseti hringir.]]Geta þeir sem eru að reka fyrirtæki, þeir sem eru í sviðslistum og allir þessir aðilar, [[Forseti hringir.]]gengið út frá því að það sem sóttvarnalæknir lagði til sé enn þá áætlun ríkisstjórnarinnar eða [[Forseti hringir.]]verður vikið frá því í einhverjum veigamiklum atriðum?
Forseti vill minna þingmenn á að halda tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir innlegg hans og spurningar. Spurningin er um þá áætlun sem kynnt var hér 28. janúar og ég fór yfir í tímalínu. Þar eru settar fram dagsetningar, sannarlega. Ég vil nú meina að áhættumat og minnisblað sóttvarnalæknis sé mjög traust andlag. Það kemur mjög skýrt fram, bæði þar og í kynningu á þessari áætlun, að þessar dagsetningar, 24. febrúar skref tvö og 14. mars full aflétting, eru ekki heilagar. Við erum bara í þeirri stöðu núna að vakta kerfin okkar sem eru í viðkvæmri stöðu, bæði heilbrigðisstofnanir, félagslega þjónustan og ýmsir aðrir samfélagslega mikilvægir innviðir. Það er bara að birtast okkur á hverjum degi með þessari útbreiðslu smita alltaf meiri og meiri birta sem gefur tilefni til þess að taka varfærin skref fyrr en felast í þessum dagsetningum. En ég hef alveg fullan skilning á þörf fyrir þann fyrirsjáanleika sem hv. þingmaður kallar eftir. Ég met það þannig að það sé mjög mikilvægt að það sem við getum gert - þetta hangir allt svolítið saman, við erum með einangrun í sjö daga, þetta fer mjög misjafnlega í fólk, hvað einkennin vara lengi og hvaða þjónustu það þarf á að halda hjá Covid-göngudeild og svo þessi viðkvæma staða. Við erum að vinna með það núna að stytta einangrun, þá geta mögulega fleiri komist til vinnu og fyrr og þá léttist á stöðunni og það gefur tilefni til þess að létta þá frekar. Þetta er í raun og veru þessi línudans sem við erum að stíga akkúrat [[Forseti hringir.]]núna út frá áhættumati sóttvarnalæknis.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svarið og ég geri mér svo sannarlega grein fyrir því að þetta er ekkert auðvelt verk, annars vegar að gæta að þeim tölum sem birtast á hverju sinni og vera síðan með þrýsting um afléttingar. En ég verð bara að fá að segja það að mér finnst hægt farið í þessari afléttingu. Það miðar maður bara við tölurnar, af því að það er búið að vera að biðja okkur allan faraldurinn um að rýna í tölur, t.d. á spítalanum, og þær segja okkur þá sögu, finnst mér, að það sé hægt að fara hraðar í þetta. Ég vil líka nefna í þessu samhengi að þegar var aflétt hér öllu fyrir ekki svo löngu síðan þá töluðu ráðherrar ríkisstjórnarinnar mikið um að það væri litið til þess hver staðan væri á Íslandi, að við gætum gert hluti hraðar og betur en aðrir. En staðan hins vegar núna er sú að við erum að gera þetta hægar heldur en löndin í kringum okkur og þá er ekki nóg að segja bara: Við erum á öðrum stað í faraldrinum, þegar tölulegar upplýsingar á spítalanum [[Forseti hringir.]]gefa okkur aðeins aðra mynd. Þannig að ég árétta það að ég [[Forseti hringir.]]ber mikla virðingu fyrir því að þetta er ekki auðvelt verkefni en ég hefði svo sannarlega viljað sjá að þessi skref sem stigin voru [[Forseti hringir.]]væru ákveðnari og fastari fyrir og að þetta gerðist fyrr.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að taka undir með hv. þingmanni þegar hann gerir þá kröfu að skrefin séu fastari fyrir, orðaði hv. þingmaður það, því það er mjög mikilvægt að það sé festa í kringum alla svona hluti. Það kann vel að vera að við þurfum að gera það betur. Hv. þingmaður sýnir þessu verkefni líka jafnframt mikla auðmýkt, þessari snúnu stöðu, vegna þess að þetta snýst ekki alfarið um spítalann. Blessunarlega er minna álag og álagið á gjörgæsluna virðist vera blessunarlega frá og jafnframt mjög alvarleg veikindi. En nú eru bara eiginlega allir innviðir, vegna útbreiðslu smita, í eilitlum vandræðum. Það hlutfall sem almannavarnir miðar við er 8% en við erum með hlutföll víða í mjög samfélagslega mikilvægum innviðum upp í 15%. Það er svolítið staðan sem við erum að kljást við dag frá degi, að láta þetta allt saman ganga upp þannig að við ráðum við stöðuna og við förum ekki of hratt í þetta. Nú hafa Norðmenn verið með jafnvel harðari takmarkanir en við. Þeir eru með fulla afléttingu 17. febrúar. Umræðan bæði í Noregi og Danmörku er svolítið frá vísindahliðinni, að það kunni að vera of hratt farið vegna þess að það er enn álag á innviði og heilbrigðisstofnanir. Við erum svona nokkurn veginn í þessum tímaramma þó. Ég ætla nú ekki að láta það koma fyrir mig að láta [[Forseti hringir.]]það fara í keppnisskapið á mér og vera á undan einhverjum, [[Forseti hringir.]]að vera ekki að reka lestina, eins og einhver orðaði það.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir góða skýrslu hér í þinginu og nota tækifærið til að hrósa honum fyrir vel unnin störf við afar krefjandi aðstæður. Ég tek undir með hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni sem komst þannig að orði hér áðan að heilbrigðisráðherra hafi mætt nýju hlutverki af æðruleysi og mikilli auðmýkt. Ég tek undir með hæstv. heilbrigðisráðherra að láta skynsemi ráða för og taka varfærin skref til afléttingar. Að gera þetta í skrefum og í samvinnu og samráði við sérfræðinga okkar er skynsamlegt. Um leið fagna ég því að staðan og aðgerðir séu til endurskoðunar daglega. Það að Landspítalinn sé kominn af neyðarstigi og við séum nú komin í afléttingarfasa er afar ánægjulegt. Hins vegar er einnig mikilvægt að horfa á landið allt en ekki einungis á Landspítalann. Á landsbyggðinni, líkt og hér á stórhöfuðborgarsvæðinu, er heilbrigðisþjónustan viðkvæm þegar kemur að mönnun og forföllum heilbrigðisstarfsfólks og starfsfólks annarra mikilvægra innviða. Reynslan okkur úr faraldrinum sýnir að áhrif hans koma seinna fram á landsbyggðinni en hér í höfuðborginni, sem styður enn frekar þá ákvörðun að stíga varlega til jarðar og taka stöndug skref í átt að afléttingu. Afléttingaráætlun gefur ákveðinn fyrirsjáanleika fyrir samfélagið og atvinnulífið. Hún er varfærin og mun vonandi ganga hraðar fyrir sig ef aðstæður leyfa. Við skulum samt hafa það í huga að þetta er ekki keppni þjóða um að aflétta öllu sem fyrst. Vika til eða frá mun ekki skera úr um það hvernig íslensku þjóðinni tekst til í baráttunni við þennan faraldur. Það verða aðrir mælikvarðar notaðir til þess. Að lokum vil ég nota tækifærið hér og þakka þjóðinni og heilbrigðisstarfsfólki [[Forseti hringir.]]og öðru framlínustarfsfólki fyrir þeirra framlag í baráttunni sem fer vonandi senn að ljúka. Við höfum fulla ástæðu [[Forseti hringir.]]til að vera stolt af störfum þess.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni og samflokksmanni, Ingibjörgu Isaksen, fyrir mjög gott innlegg hér. Það styður við allt það sem við erum að gera hér í varfærnum skrefum. Ég veit að hv. þingmaður hefur sérstaklega góða innsýn í starf heilbrigðisþjónustu og heilbrigðiskerfisins og tek undir orð hennar í lok ræðu um hvatningu og hrós til heilbrigðisstarfsfólks okkar. Það er jafnframt þannig að við erum eðlilega með heilbrigðisþjónustu hér um allt land þó að Landspítalann hér í Reykjavík sé stór að umfangi og þar sé mesta álagið. Það sem hefur kannski breyst í þessum blessunarlega lægri tölum um innlagnir er að álagið hefur engu að síður aukist á Covid-göngudeildina í þetta mikilli útbreiðslu. En sem betur fer eru alltaf færri sem þurfa á innlögn að halda. Í gegnum faraldurinn hefur það líka reynst þannig að bylgjurnar hafa ekki komið alveg jafnt yfir allt landið. Þegar kemur að mönnun á hjúkrunarheimilum um allt land og heilbrigðisstofnunum, sem eru í senn sjúkraþjónusta, heilsugæsla og hjúkrunarheimili og sinna mjög fjölþættri þjónustu, þá trufla smit sem upp koma starfsemi og mönnun er jafnvel veikari, það eru færri. Þá má lítið út af bregða. Við þurfum að huga að öllu þessu og það er þá kannski enn frekar ástæða fyrir okkur að taka varfærnari skref þannig að við ráðum við þessa stöðu. Þetta er kjarninn í áhættumati sóttvarnalæknis.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svör hans. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt að fara ekki að breyta um leikskipulag núna þegar sér fyrir endann á faraldrinum, leikskipulag sem hefur reynst okkur vel. Að fylgja ráðum sérfræðinga í meginatriðum hefur reynst okkur vel og verið afar farsælt. En langtímaafleiðingar faraldursins eiga hins vegar enn eftir að koma í ljós. Þá er ég ekki einungis að tala um líkamlegar afleiðingar veirunnar heldur líka varðandi andlega heilsu. Því er mikilvægt að heilbrigðiskerfið sé í stakk búið að takast á við þær áskoranir. Við þurfum því, líkt og ég sagði áðan, að taka vel utan um starfsfólkið okkar sem búið er að standa vaktina og mun gera áfram að loknum faraldri til að takast á við afleiðingar hans. Í framhaldi af því vil ég draga fram samvinnuna í heilbrigðiskerfinu sem við höfum séð í gegnum þennan faraldur. Það er t.d. ekki sjálfgefið að einkareknar læknastofur skelli í lás til að leggja sitt af mörkum til að aðstoða í faraldrinum og létta á álaginu. Faraldurinn hefur vissulega reynt á þolinmæði þjóðarinnar og mun gera það aðeins lengur. Þær vikur sem eru fram undan eru krefjandi og við þurfum að reikna með röskunum á ýmsum þjónustuþáttum samfélagsins. Því vil ég nýta tækifærið hérna í lokin og spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra um hvenær við megum vænta afléttinga á landamærum landsins. Líkt og komið hefur fram í umræðunni í dag er það afar mikilvægt fyrir viðspyrnu ferðaþjónustunnar um allt land.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Isaksen fyrir innlegg hennar og spurningu í lokin varðandi landamærin. Það er rétt sem hv. þingmaður dregur hér fram að þrátt fyrir að við getum öðlast frelsið aftur og aflétt samkomutakmörkunum og lífið farið í þann farveg sem við þekkjum fyrir þá er ýmislegt sem við þurfum að vinna upp. Bæði hefur hægt á kerfinu öllu þannig að safnast hafa upp lengri biðlistar en æskilegt er varðandi alls konar aðgerðir. Og því miður eru ekki allir sem hafa veikst af þessari veiru svo heppnir að hafa jafnað sig alveg og eru enn að kljást við afleiðingar af þessum veikindum. Eftir á áhrifin, við erum ekki alveg komin með fulla þekkingu á því í hvaða mynd þau eru, hversu lengi þau munu vara og hvernig best er að meðhöndla þau. Það verður skoða það. Nú þegar eru inniliggjandi sjúklingar sem eru að kljást við slík vandamál, hafa bara ekki jafnað sig almennilega og þurfa meðhöndlun. Þetta er eitthvað sem við þurfum að huga mjög vel að. Varðandi landamærin þá er landamærahópurinn að skoða þetta og hafin er vinna innan Stjórnarráðsins. Forsætisráðuneyti, dómsmálaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti eru að endurskoða þessar reglur. Þrátt fyrir að sóttvarnalæknir hafi ekki lagt til sérstakrar breytingar að þessu leyti við þá afléttingaráætlun sem við kynntum er gert ráð fyrir að núgildandi reglur renni sitt skeið 28. febrúar. En ég legg áherslu á að ströngustu aðgerðum verður ekki við haldið [[Forseti hringir.]]nema brýna nauðsyn beri til. Mér sýnist full ástæða til að endurskoða það og það er þegar í vinnu.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessa skýrslugjöf. Nú er staðan sú að 19 eru inniliggjandi vegna Covid-19 á Landspítalanum, þrír á gjörgæslu og tveir í öndunarvél, samkvæmt upplýsingum rétt í þessu af vef Landspítalans. 208 starfsmenn Landspítalans eru í einangrun og 8.465 á göngudeild Covid-19. Það hefur verið gagnrýnt reglulega hér í þessum sal að upplýsingar séu svona lítt aðgengilegar fyrir okkur þingmenn til að glöggva okkur á stöðunni. Ég hef veitt því athygli að framan af var tilgreint sérstaklega hversu margir af þeim sem voru undir eftirliti göngudeildar Covid-19 væru líklegir til innlagnar. Nú hefur verið hætt að birta þessar upplýsingar á vef Landspítalans. Þekkir hæstv. ráðherra hvers vegna það er staðan? Þessi svokallaða afléttingaráætlun ríkisstjórnarinnar, sem ég kýs að kalla framlengingaráætlun í ljósi þess hversu þunn hún var, olli miklum vonbrigðum síðastliðinn föstudag. Hér fyrr í dag var sérstök umræða um áhrif sóttvarnaaðgerða á líf og heilsu og umhverfi barna og unglinga og það velkist enginn í vafa um það að svo íþyngjandi aðgerðir sem hér hafa verið viðhafðar um langa hríð hafa afleidd áhrif. Því vil ég spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra, og ég veit að hann hefur ekki fullbúin svör á reiðum höndum en hann kemur sér kannski upp afstöðu til málsins í kjölfar spurningarinnar: Telur hann að fleiri lífár hafi tapast vegna Covid-19 andláta eða vegna uppsafnaðra áhrifa [[Forseti hringir.]]af aðgerðunum sem þjóðin hefur verið undirorpin síðastliðin tvö ár og líklegt er að hafi áhrif hér til næstu ára, m.a. vegna tafa á greiningu sjúkdóma og fleiri annarra slíkra þátta?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir gott innlegg og góðar spurningar. Hv. þingmaður sagði að hann ætti ekki von á því að ég gæti svarað þeim en að ég gæti komið með afstöðu mína til þeirra. Það eru 19 inniliggjandi á spítalanum. Þegar það voru 47 inni og við hertum, svona um það leyti, var mjög þungt hljóð á spítalanum og þá gerðu spálíkönin, eins og ég fór yfir í ræðu minni, ráð fyrir því að þetta myndi stíga verulega. En á sama tíma voru að birtast okkur gögn frá þjóðum sem voru á undan okkur í bylgjunni um að innlagnarhlutföllin væru bara miklu lægri í ómíkron og meðallegutíminn styttri. Sú hefur orðið raunin, blessunarlega segi ég. Það eru 26 inniliggjandi, 19 vegna Covid, hv. þingmaður fór réttilega yfir það. Hvað varðar þær upplýsingar sem hv. þingmaður vísar til og segir að séu ekki lengur aðgengilegar, er hv. þingmaður að spyrja út í það sem er gul- og rauðmerkt í Birkiborg? Ég hef ekki orðið var við það. Ég byrja eiginlega alltaf morgnana á því að skoða spítalann og Birkiborg, hversu margir eru þar, hverjir gulir og hverjir rauðir og reyni að sjá aðeins inn í þetta. [[Gripið fram í.]]Þá þarf ég bara að skoða það. Ég var ekki búinn að taka eftir því. Mér finnst eins og það hafi verið í þeim tölvupósti sem ég fékk í morgun. Það er mjög gagnlegt, ég tek undir það með hv. þingmanni, sem bestar og raunhæfastar upplýsingar eru mjög mikilvægar. Þetta er risastór spurning varðandi lífárin sem hv. þingmaður kom með. [[Forseti hringir.]]Ég er eiginlega mjög hugsi yfir því hvaða breytur við þyrftum að taka inn í það. [[Forseti hringir.]]Eins og hv. þingmaður fór hér yfir þá hefur þetta svo víðtæk áhrif. Ég skal koma inn á þetta í seinna svari. Mér finnst mjög þetta mjög athyglisverð spurning.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég ætla bara að halda mig við þessar vangaveltur sem snúa að töpuðum lífárum. Við þekkjum umræðuna um aukinn fjölda sjálfsvíga. Við þekkjum umræðuna um að fólk er að greinast mögulega seinna en annars væri með alvarlega sjúkdóma, krabbamein o.fl. Þetta er auðvitað eitthvað sem mun hafa áhrif á töpuð lífár til langrar framtíðar. Það er ekki bara það sem við sjáum fyrir okkur akkúrat núna, til að mynda í sjálfsvígstölum. Ég held að þetta sé hlutur sem er algerlega nauðsynlegt að hæstv. heilbrigðisráðherra leggi mat á. Það er hægt að fara nokkuð nærri um það hvert umfang tapaðra lífára er vegna þeirra andláta sem hlotist af Covid-19 sýkingu en hitt er flóknara og skiptir mjög miklu máli. Það eru nefnilega gríðarleg áhrif sem þessar íþyngjandi takmarkanir stjórnvalda [[Forseti hringir.]]hafa haft, sérstaklega á yngri hópa samfélagsins [[Forseti hringir.]]sem hafa verið að koma fram undanfarin tvö ár og munu koma fram af miklum þunga næstu misseri og ár.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir innleggið og þessa spurningu um lífárin í samhengi við þær takmarkanir sem við setjum og eru hamlandi fyrir svo fjölmargt í lífi okkar og hafa áhrif á félagslega, andlega og jafnvel líkamlega líðan okkar, sem er skilgreiningin á lýðheilsu. Hér er líka undir það sem hagfræðingar meta sem fórnarkostnaðarhugtak eða fórnarhugtak. Ég er bara komin á fullt með það í kollinum hvernig við nálgumst þær breytur sem þyrftu að koma inn í svona til að ná fram einhverri tölu sem segir okkur hvað? En þegar maður fer í svona stórar spurningar og vangaveltur [[Forseti hringir.]]þá kallar það líka fram allt það sem við erum að kljást við í gegnum faraldurinn [[Forseti hringir.]]og það er eiginlega alveg ömurlegt, hæstv. forseti, að hafa ekki lengri tíma í þetta.
Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir hér þakka hæstv. ráðherra fyrir munnlegu skýrsluna. Ég er ekki mjög með hugann við afléttingaráætlunina sem slíka, hreinlega vegna þess að ég get ekki haft á henni pólitíska skoðun. Hún verður að byggja á vísindalegri aðferð og þekkingu okkar færasta fólks og ég tel mig vita að þessi hæstv. heilbrigðisráðherra, eins og sá sem á undan fór, taki ákvarðanir á þeim grunni. Mig langar samt, sérstaklega í framhaldi af því sem hér kom fram í máli síðasta ræðumanns sem fór að tala um töpuð lífár, að biðja þingmenn að hugsa sig vel um áður en þeir koma hér upp og byrja að tala um hugtök eins og töpuð lífár án þess að hafa nokkuð fyrir sér í því hvað það þýðir. Sú umræða þarf að byggja á vísindalegum rannsóknum og þekkingu. Það eru fleiri faraldrar í gangi á Íslandi en heimsfaraldur Covid, m.a. sjálfsvígsfaraldur. Hann er hræðilegur og við þurfum að taka á honum eins og hægt er að gera. Við gerum það og munum gera það saman. Hitt er að við erum komin á þá stund núna að mínu viti í heimsfaraldri Covid að við verðum að taka augun að einhverju leyti af stríðskostnaðinum, sem ríkissjóður ber vegna þeirra aðgerða sem hefur þurft að ráðast í og sæmileg samstaða hefur verið um, yfir á langtímaáhrifin og samfélagslegar afleiðingar þessa heimsfaraldurs. Þær þarf að rannsaka almennilega og ég kem hér upp til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi í hyggju að gera það eða standa fyrir slíkum rannsóknum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir innleggið. Ég ætla að leyfa mér að segja í upphafi ræðu minnar að mér finnst sú nálgun hv. þingmanns afar heilsteypt þegar hún segist ekki upptekin af afléttingaráætluninni sem slíkri heldur því á hvaða grunni þessar ákvarðanir eru teknar. Við horfum til þess, eins og lögin segja okkur og þingið hefur raunverulega ákveðið, að það sé byggt á grunni okkar bestu vísindamanna. Ég held að það sem stendur upp í öllu þessu ferli sé hvað við höfum haft vel grundvallaðar áætlanir frá vísindafólki okkar, hversu mikinn vilja það hefur sýnt, þrautseigju og úthald í gegnum þetta allt. Á sama tíma spilar auðvitað á móti, og við getum heldur ekki horft fram hjá því út frá alþjóðasamþykktum og stjórnarsáttmála, að við þurfum að horfa til frelsis, en faraldurinn er með þeim hætti að við þurfum að takmarka samkomur og líf fólks á fjölmörgum sviðum. Þá ber okkur jafnframt að horfa til þess að ganga ekki lengra en nauðsyn krefur. Þetta á við í gegnum viðureignina, en eftir því hvernig afbrigðin hafa þróast hefur matið á þessu sífellt reynst snúnara. Svo er ég auðvitað hjartanlega sammála hv. þingmanni að óháð því hvað gengur á í samfélagi okkar eru sjálfsvíg og geðheilbrigðismál nokkuð sem við þurfum alltaf að halda mjög vel og þétt utan um.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar til að ítreka það sem ég sagði áðan um nauðsyn þess að við sem samfélag - að stjórnvöld beiti sér fyrir líffræðilegum rannsóknum á langtímaáhrifum heimsfaraldursins af því að þau eru svo margs konar. Við erum að sjálfsögðu upptekin af álagi á starfsfólk á vinnumarkaði, sérstaklega í heilbrigðisstéttum, félagsþjónustu og á kennarastéttina. Það álag er augljóst og það getur haft gríðarlega neikvæð áhrif ef við erum ekki með augun á því og grípum til aðgerða. Það þarf auðvitað líka, eins og rætt hefur verið hér í þessum sal, að huga sérstaklega að börnum og ungmennum og ég hygg að með því að fara eigi síðar en núna í góðar vísindalegar rannsóknir á því hver staðan er þá getum við tekið betri ákvarðanir um það hvernig við förum inn í framtíðina og hvernig við eigum við langtímaafleiðingar faraldursins, ekki bara á heilsu heldur líka samfélagslega.
Hæstv. forseti. Ég ætlaði einmitt að koma að þessari stóru spurningu í seinni ræðu um það hvað við hefðum hyggju til að mæta þeim samfélagslegu afleiðingum sem við horfum til og safna öllum gögnum saman um það. Ég held að margt hafi verið vel gert hér, miðað við oft áður fyrr þegar við fórum í gegnum krísur, við að vakta betur þjónustu við hina ýmsu viðkvæmu hópa, þannig að gögnin eru til. Það eru jafnframt til samantektir og gögn og skýrslur um þær fjárhagslegu afleiðingar sem orðið hafa af mótvægisaðgerðunum. Ég held að við þurfum að meta stöðuna og taka saman samræmt stöðumat og lýðfræðilegu nálgunina ekki síður en þá fjárhagslegu og vinna með það. Mér finnst það góð tillaga sem fleiri hv. þingmenn komið inn á í dag.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að við séum alla vega ræða afléttingar og afléttingaráætlun og þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að koma hingað og eiga það samtal við þingið. Það er mjög mikilvægt. Það sem mig langaði kannski helst til að ræða við hæstv. ráðherra er gagnsæið og hver ástæðan er fyrir þessari afléttingaráætlun og þessum skrefum en ekki einhverjum öðrum. Þá langaði mig líka að beina sjónum að því að mér finnst svolítið vanta gögnin og upplýsingarnar um af hverju þessi skref voru tekin. Núna eftir miklar athugasemdir, sérstaklega frá aðilum í menningunni og viðburðahaldi, eru takmarkanirnar sniðnar til. Ég hef skilið það þannig að fjöldinn 500 sé miðaður við stærðina á húsunum, þannig að það eru kannski ekki beint einhver vísindi þarna á bak við heldur meira hvað hentar rekstri leikhúsa og annarra viðburðahaldara. Þá vil ég bara fá að vita það: Hvað er það sem ákveður þetta, þessa forgangsröðun, þannig að ekki er tekið tillit til - eins og ég er búinn að koma inn á þá eru viðbrögðin sem við erum að grípa til rekstrarlegs eðlis, að þetta hafi sem minnst óþarfa áhrif eða íþyngjandi áhrif á rekstur. En ég vil koma inn á andlega heilsu. Af hverju eru ekki framhaldsskólanemendur þarna inni? Af hverju ekki tómstundir framhaldsskólanema, skólaböllin og annað? Það skiptir miklu máli. Það er eitthvað sem ríkisstjórnin getur ekki bætt með fjármunum, andleg heilsa framhaldsskólanema. Hvar eru aðgerðirnar og tilslakanir sem taka mið af aðstæðum þeirra?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir mjög góðar spurningar. Þetta eru auðvitað spurningar sem við förum í gegnum hvern dag og á grundvelli sóttvarnalaga, sem snýr að meðalhófi og jafnræði. Í stóru myndinni byggir þessi afléttingaráætlun á áhættumati sóttvarnalæknis. Hún er að meginefni til það sem sóttvarnalæknir lagði til í minnisblaði til heilbrigðisráðherra. Spurningin um 500 manns, það var til að gæta samræmis og ég get dregið það fram að í tillögum sóttvarnalæknis var lagt til að hámarksfjöldi í verslunum yrði 200, en til að gæta samræmis við aðra þá viðburði sem sóttvarnalæknir lagði til um 500 manns var það hækkað í 500. Er þetta allt saman alveg hárnákvæmt og er auðvelt að gæta fyllsta samræmis í svona regluverki sem hefur þann megintilgang að draga úr áhættunni á of hraðri og mikilli útbreiðslu smita? Nei, það er ekki þannig og það skal viðurkennt. Þetta er líka mjög misjafnt eftir því á hvaða vegferð við erum, hvort við erum að tala um algjöra bælingu þegar við er að eiga veiruafbrigði sem veldur því að mjög hátt hlutfall þeirra sem veikjast þurfa að leggjast inn, veikjast alvarlega og þurfa á gjörgæslumeðferð að halda, eða hvort um er að ræða afbrigði sem smitast mjög auðveldlega og fer hratt og fer að valda annars konar vandkvæðum. Þá er það augljóst í þessu regluverki sem eftir stendur og við erum að vinda ofan af, að þar er verið að reyna að koma í veg fyrir mjög stórar samkomur. Munurinn á því að vera í leikhúsi og á tónleikum er sá að þar horfa allir í sömu átt og þar getur maður passað sig með grímu og annað, [[Forseti hringir.]]en á annars konar samkomum er samgangurinn með þeim hætti að [[Forseti hringir.]]hættan á smiti er meiri. Þannig er þetta metið jöfnum höndum og að ráðum okkar helstu sérfræðinga.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hann nefndi áhættumat og samræmi. Það sem ég vil vita er hvaða áhættumat fór fram. Fór fram áhættumat á þeim sem komust í fjölmiðlana og kvörtuðu eða fór fram áhættumat varðandi líf og heilsu allra þjóðfélagshópa, eins og t.d. framhaldsskólanemenda? Framhaldsskólanemandi, þó að hann veikist alvarlega af Covid þá eru samt yfir 90% líkur á að hann nái sér vel á nokkuð skömmum tíma af Covid-veikindunum, það eru mjög miklar líkur á því. En framhaldsskólanemi sem ekki nær að mynda nein tengsl á þriggja ára skólagöngu sinni, fær ekki að taka þátt í neinu félagslífi, er í gríðarlegri andlegri áhættu sem hann verður mjög lengi að ná sér út úr. Hvar er andleg heilsa framhaldsskólanemenda í þessu áhættumati og hvar eru aðgerðir til þess að mæta því, út frá þessu samræmi sem hæstv. ráðherra talar um við afléttingar og varðandi fjöldatakmarkanir og tilslakanir?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að ræða hér samkvæmni og áhættumat. Þessi afléttingaráætlun byggir á áhættumati sóttvarnalæknis sem hann skilaði í minnisblaði til heilbrigðisráðherra og á þeim grunni er ákvörðun tekin. Það kjarnast í fáum orðum þannig að mikil útbreiðsla smita telst ógn við almannaheill hér á landi vegna skertrar starfsemi ýmissa fyrirtækja. Þá er mikilvægt að vinda ofan af þessu í öruggum skrefum þar sem horft er til þess að útbreiðsla smita verði ekki of hröð vegna þess að enn eru einhverjir sem þurfa á aðstoð að halda þó að hlutföllin séu miklu lægri, eins og hv. þingmaður dró hér fram. Svo koma smit upp víða, fólk er frá vinnu og starfsemi er skert. Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra heldur mjög vel utan um gögn þar sem birt er hversu margir eru frá störfum. Þar erum við að tala um 5–8% hlutfall og þá er það bara mjög veruleg ógn við starfsemi. Það hefur farið upp í allt að 15%. Þetta er vaktað mjög reglulega. Varðandi skólastarfið þá myndi ég segja að við þyrftum að fá skoðun á því og rannsóknir hjá nemendum sjálfum, hvernig þeim líður. Það eru gögn sem benda til þess að líðan þeirra sé betri en við þorðum að vona og ég held að það hafi verið mjög farsælt í gegnum allan þennan faraldur að halda skólastarfi og tómstunda- og íþróttaiðkun barna og unglinga sem mest gangandi og öllu skólasamfélaginu. Og þar verð ég að hrósa skólasamfélaginu öllu og stjórnendum við mjög snúnar kringumstæður [[Forseti hringir.]]fyrir að halda því gangandi. Ég held að það sé kannski eitt það [[Forseti hringir.]]dýrmætasta sem við höfum haldið í samanburði við aðrar þjóðir í gegnum þennan faraldur.
Virðulegi forseti. Hér í dag, bæði í þessari umræðu og í fyrri umræðu, hefur mikið verið rætt um áhrif heimsfaraldursins á börn og í raun á geðheilsu allrar þjóðarinnar. Það fer ekki á milli mála að það er mjög mikilvægt að sálfræðileg endurreisn þjóðfélagsins eftir þessar hamfarir hefjist sem fyrst. Við höfum heyrt mikið um hvað hefur verið gert. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um hvað hann ætlar að gera. Spurning mín er því sú: Hvenær getum við átt von á aðgerðaáætlun frá hæstv. ráðherra um aukna sálfræðiþjónustu fyrir alla þá, börn og fullorðna, sem hafa liðið fyrir það hamfaraástand sem við höfum lifað við undanfarin tvö ár?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir mjög þarft og gott innlegg. Eins og hv. þingmaður kom inn á hafa fleiri þingmenn í þessari umræðu komið inn á það, og í 2. umr., sem var hér á undan, og það er vel, þ.e. sem snýr að andlegri líðan. Ég held að hér þurfum við að taka, eins og fleiri hv. þingmenn komu inn á, m.a. sá er situr nú í stól forseta, stöðuna á lýðheilsunni í samræmi við allar aðrar mótvægisaðgerðir og taka svolítið heildrænt mat. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom jafnframt inn á þetta. Núna er í gangi í ráðuneytinu hjá mér undirbúningur að aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Við þurfum að taka þetta mjög heildstætt og föstum tökum. Ég legg mikla áherslu á það. Það er auðvitað mjög stór þáttur í forvörnum, í lýðheilsu, en það er líka mjög stór þáttur í andlegri líðan sem er svo stór partur af lýðheilsunni. Jafnframt erum við að gera forvarnaaðgerðaáætlun, aðskilda þó, ég held að það sé mjög mikilvægt, í heilsutengdum forvörnum sem snýr að andlegri, félagslegri og líkamlegri líðan. Það snýr ekki síst að börnum og unglingum. En við erum líka með þriðju aðgerðaáætlunina sem er í samvinnu við félagsmálaráðuneytið, sem er heildstæð áætlun fyrir eldri hópa samfélagsins. Ég held að ef við getum gert eitthvað gott í heilbrigðisþjónustunni - það er svo margt sem við þurfum að gera betur - þá sé það þarna og að eyða meiri fjármunum í forvarnir og að taka utan um þessi mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir jákvæð svör. Það er von mín að hæstv. ráðherra muni hafa þingið með í ráðum og kynni sem fyrst þessar áætlanir fyrir þinginu. Í seinni spurningu minni langaði mig að horfa aðeins til baka. Sem aðili sem hefur tekið þátt í mörgum krísum og stjórnað þeim veit ég að það er alltaf mikilvægt að taka vel upplýstar ákvarðanir. Ég tel að í þessu ferli höfum við blessunarlega tekið margar vel upplýstar ákvarðanir, en upplýstar ákvarðanir eru alltaf byggðar á gögnum hvers tíma. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort það séu einhverjar áætlanir um að gera óháða úttekt á þeim viðbrögðum sem verið hafa á síðustu tveimur árum, og þá með sérstaka áherslu á hvar hefði ekki þurft að gera hluti, t.d. varðandi samkomutakmarkanir, [[Forseti hringir.]]ef mönnunarvandi Landspítalans hefði verið leystur, [[Forseti hringir.]]hvort kostnaðurinn við það að leysa hann hefði verið minni en kostnaður við aðgerðir sem við þurftum að fara í.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni spurningar hans hér. Aðeins varðandi aðgerðaáætlun í lýðheilsu- og geðheilbrigðismálum og forvörnum, bæði fyrir eldri aldurshópana og svo í geðheilbrigðismálum og í lýðheilsu tengdum forvörnum, þá hef ég lagt á það mikla áherslu að setja þær aðgerðaáætlanir fram í formi þingsályktunartillögu, einmitt til að þingið taki utan um málið og bæti það og fari í gegnum það með öllum hagsmunaaðilum og mjög vandaða vinnu í gegnum nefndir. Ég held að það geti orðið mjög mikill styrkur í því. Við reynum auðvitað að hafa þetta vandað þegar það kemur inn í þingið þannig að hægt sé að vinna vel með málið og bæta það. Ég legg mikla áherslu á það. Varðandi það að horfa til baka þá held ég að við þurfum að gera það til að læra af því.
Herra forseti. Heilbrigðisráðherra hefur komist vel frá þessari umræðu. Ég hef verið mjög ánægður að heyra margt sem hér hefur komið fram af hans hálfu og hann stígur fram sem leiðtogi í þessum málaflokki, sem mér þykir gott. Við þurfum farsæla forystu hér þegar hrópað er á torgum í kringum okkur í allar áttir. Og talandi um það, hv. þm. Sigmar Guðmundsson tekur það til sín þegar ég vísa hér í ræðu til þeirrar samstöðu sem þjóðin hefur sýnt í faraldrinum, hversu farsælt það hefur verið og mikilvægt að halda út til enda. Hann talar ekki inn í þessa samstöðu, grefur frekar undan henni og tekur því með ólund að rifjað sé upp hversu vel hafi tekist undanfarin misseri, ekki síst ef við horfum til annarra landa. Fyrir hann og aðra sem þess þurfa endurtek ég: Við erum í þessari stöðu nú að geta stigið farsæl og varfærin skref í afléttingum takmarkana vegna þess hve samstaða landsmanna hefur í raun verið mikil hingað til og þannig bjargað mörgum mannslífum. Verið hefur gagnkvæm virðing fyrir lífi og heilsu og traust á almenna heilbrigðiskerfinu okkar. Við höfum fulla ástæðu til að vera stolt af framlínufólkinu okkar, heilbrigðisstarfsfólki, kennurum, leikskólakennurum og öðrum sem staðið hafa vaktina. Já, og forysta og samstaða stjórnvalda og heilbrigðisráðherra hefur skipt miklu undanfarin misseri, en það hefur verið grundvallaratriði hve þjóðin hefur staðið saman í gegnum faraldurinn. Núverandi og fyrrverandi heilbrigðisráðherra hafa haldið af alúð, varúð og skynsemi á hlutverki sínu og notið bestu ráðgjafar sóttvarnalæknis og teymis hans, notið leiðsagnar vísinda við að taka sem réttastar og farsælastar ákvarðanir á hverjum tíma. Og samhliða hefur verið gripið til aðgerða til að lágmarka áhrif faraldursins á efnahagslíf og samfélag. Vonandi tekst Alþingi Íslendinga og stjórnvöldum áfram að feta þann veg.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarna Jónssyni fyrir innleggið. Hann kemur inn á samstöðuna, sem ég held að við metum öll mjög dýrmæta. Ég hef hugsað þetta mikið vegna þess að á þessum kvarða eru frelsi og takmarkanir og það er snúið verkefni að meta ýtrustu aðgerðir sem eru mjög takmarkandi á mælikvarða frelsis, meðalhófs og jafnræðis. Það getur verið býsna snúið þegar kringumstæðurnar breytast og tölurnar og grunnurinn þar sem maður stendur. Þá er mjög mikilvægt að hafa formlegt heildstætt mat frá helstu sérfræðingum okkar. Ef það er eitthvað sem ég hef lært í þessu þá er það, eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson sagði og hv. þm. Bjarni Jónsson vísaði í í ræðu sinni - mögulega að fenginni reynslu eftir að hafa verið að kljást við þetta í tvö ár - heildstætt andlag þeirrar ákvörðunartöku sem þarf að fara fram í hvora áttina sem við erum að fara, að takmarka frekar eða herða takmarkanir eða aflétta. Eins og gjarnan vill verða þegar umræða verður hörð, úr hvorri átt sem það og ég umber svo sannarlega, þá styrkir það mann oftast í trúnni að þurfa að takast á við það. Það er bara mjög mikilvægt að það eigi sér stað, eins og þessi umræða hér í dag, sem mér finnst reyndar yfirvegaðri en ég átti von á, miklu yfirvegaðri og góð á margan hátt.
Hæstv. forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég hef svo sem ekki miklu við að bæta. Þetta er búið að vera fín umræða, eins ég kom inn á, og ég vona að hún skili okkur áfram. Ég undirstrika, eins og ráðherra gerði, hvað það skiptir miklu máli að við sýnum samstöðu og missum ekki fótanna á síðustu metrunum. Þetta er búið að vera strembið, krefjandi verkefni og þeir sem staðið hafa í stafni hérna hafa gert sitt besta í hverju sinni og tekið sem réttastar ákvarðanir, eins og ég sagði. Við þurfum að halda því áfram. Aðstæður breytast og því fylgja nýjar ákvarðanir og nýjar nálganir, en alltaf af varfærni og alltaf með heilsu fólks og líf í fyrsta sæti. Auðvitað þurfum við líka að gæta að því að samfélag og efnahagur komi sem best út úr þessu og rísi sem hraðast, en ávallt er líf og heilsa fólks í fyrsta sæti. Það er bara þannig.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Jónssyni innleggið. Mig langar aðeins að staldra við þetta hugtak, samstöðu. Það hefur einmitt verið samstaðan, ásamt mörgu öðru, sem hefur reynst okkur afar vel í gegnum þetta. Samstaðan ætti ekki að þurfa að gliðna neitt þó að við tökumst á um það hvaða skref við tökum eða hversu langt við eigum að ganga og hvernig við metum meðalhóf og jafnræði, sem er okkur svo dýrmætt og við verðum alltaf að virða á móti þeim sóttvarnaaðgerðum sem felast í takmörkunum hverju sinni. Þegar við erum búin að taka ákvörðun, þau okkar sem berum ábyrgð á því að leiða það til lykta hverju sinni út frá þessu heildstæða mati, þá á samstaðan að birtast í því að láta þá þær ákvarðanir ganga upp án þess að við gefum nokkuð eftir í því að gagnrýna þær ákvarðanir. Mér finnst umræðan í dag afar góð að því leytinu til að hún hefur verið yfirveguð en um leið gagnrýnin. Ég hef tilhneigingu til að horfa á þetta þannig að það er mjög bjart, það er birta í þessu. Tölurnar vinna sannarlega með okkur. Það er mjög viðkvæm staða víða í samfélaginu, sérstaklega þegar kemur að því að það vantar margt fólk vegna veikinda, það er frá vinnu og það er skerðandi fyrir ýmiss konar starfsemi og samfélagslega mikilvæga innviði. Það er fyrst og fremst það sem gerist. Það er á grundvelli upplýsinga frá almannavarnadeildinni okkar og sóttvarnalækni og landlækni sem við fetum þá stigu að ráða við stöðuna um leið og við förum í frekari afléttingar.
Forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra og öðrum sem hafa tekið þátt í umræðunni fyrir það sem fram hefur komið. Núna rétt áðan var svolítið talað um samstöðu, það er ágætt að tala aðeins um hana, kannski út frá þeim vinkli sem kom fram um samstöðuna hjá hæstv. heilbrigðisráðherra þegar þetta mál var rætt hér í þinginu 20. janúar. Þar spurði ég hann um samstöðuna í ríkisstjórn sem hefur falist í því að ráðherrar hlaupa út eftir ríkisstjórnarfundi með sitthvor skilaboðin eins og við þekkjum, fer eftir því í hvaða flokkum þeir eru. Þá sagði hæstv. heilbrigðisráðherra að misvísandi skilaboð væru ekki góð, þau rugli umræðuna og grafi undan samstöðunni og vísaði þar til hæstv. ráðherra Sjálfstæðisflokksins sem hafa oft talað eftir ríkisstjórnarfundi þvert á það sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur verið að segja og hæstv. forsætisráðherra eftir atvikum. Þannig að þó að samstaðan hafi verið mikil úti í samfélaginu þá hefur hún að sjálfsögðu ekki verið nægilega mikil hjá þeim sem taka ákvarðanirnar. Aðeins að þeim ákvörðunum sem er verið að taka. Þetta eru allt saman pólitískar aðgerðir. Almenningur telur greinilega, eða a.m.k. margir telja, að þetta sé ekki pólitísk ákvörðun en það er á endanum ríkisstjórnin og það er á endanum heilbrigðisráðherra sem tekur ákvörðun um þær takmarkanir sem þarf að leggja á hverju sinni. Það hefur verið kallað eftir því að þingið komi meira að slíkum ákvörðunum. Nú eru í samráðsgáttinni breytingar, það á að endurskoða sóttvarnalögin, og ég sé að þar eru stigin ákaflega varfærin skref í þá átt að hafa þingið með í ráðum. Það eru 12 ráðherrar sem koma að ákvarðanatökunni. Síðan á að setja þetta í eitthvert samtalsferli í velferðarnefnd þar sem eru sex stjórnarþingmenn og þrír stjórnarandstæðingar. Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra, af því að það liggur nú fyrir þinginu mál sem mögulega verður tekið fyrir í dag sem er um breytingar á sóttvarnalögum, og svo er þetta mál sem er inni í samráðsgáttinni: [[Forseti hringir.]]Af hverju er þinginu ekki treyst betur? Þetta er pólitísk ákvörðun. [[Forseti hringir.]]Af hverju mega pólitískir andstæðingar stjórnarmeirihlutans ekki hafa meira um málin að segja, a.m.k. viðra skoðanir sínar á þessu [[Forseti hringir.]]frá degi til dags, ekki alltaf viku síðar eða tveimur vikum síðar [[Forseti hringir.]]eins og verklagið hefur verið hér að undanförnu?
Forseti minnir á ræðutíma. Hálf mínúta yfir 2 mínútna ræðutíma er slatti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir hans innlegg og spurningar. Fyrst að samstöðunni, bara svo við ljúkum því. Hv. þingmaður kom inn á orð mín í fyrri skýrslugjöf eða óundirbúnum fyrirspurnum, ég man ekki hvort það var. Engu að síður er það alveg í samræmi við þá skoðun sem ég hef á þessu mikilvæga hugtaki, samstöðu. Þegar búið er að taka ákvörðun þá er svo mikilvægt að við vinnum öll að því að sú ákvörðun gangi upp og skili tilætluðum árangri, að við vinnum öll í sömu átt með það. En það breytir ekki því að fólk kann að hafa alls konar skoðanir á því hvort ákvörðunin hafi átt að vera með öðrum hætti og við ríkisstjórnarborðið hafa auðvitað allir ýmsar skoðanir og það er tekist á og ekkert um það að segja. Ég held hins vegar að ef slík umræða heldur mjög fast áfram á mjög mismunandi vegu þá kunni það að grafa undan samstöðu. Ég hef ekki breytt þeirri skoðun minni. Ég fór yfir það áðan að mér finnst t.d. umræðan hér í dag, um leið og hún hefur verið mjög gagnrýnin, hafa verið yfirveguð. Varðandi drög að frumvarpi sem nú er í samráðsgátt um ný heildstæð sóttvarnalög þá var aðkoma þingsins eitt af verkefnunum þar. Hér var horft mjög í mörgum þáttum til Danmerkur til að mynda. Ég held að það sé auðvitað fyrir þingið að taka á þessu, bæði í umræðu hér í þinginu og í hv. velferðarnefnd, hvað varðar þennan afmarkaða þátt. En það eru mjög margir athyglisverðir, getum við sagt, vinklar í þessu nýja frumvarpi sem þingið þarf að fara vel yfir þegar það kemur hingað inn í þingið.
Virðulegur forseti. Ég hef ekki lúslesið þetta frumvarp sem liggur inni í samráðsgáttinni en ég hef þó rennt yfir það og ég held að það séu ákveðnir þættir þar sem eru til bóta. Aðra þarf kannski að ræða aðeins betur, eins og til að mynda þetta með aðkomu þingsins. En ég hjó eftir því fyrr í umræðunni að þá talaði hæstv. heilbrigðisráðherra um að vandamálin á gjörgæslu spítalans væru frá, sem og alvarleg veikindi. Þá veltir maður því fyrir sér, núna þegar við erum á þeim stað í þessum ómíkron-faraldri, hvort það sé ekki orðið þannig að meðferðin sé orðin hættulegri en sjúkdómurinn. Við höfum alltaf rökstutt þetta út frá almannahættu vegna Covid, en það eru einhvern veginn önnur sjónarmið farin að koma inn í þetta sem þarf aðeins að ræða. Þannig að ég vildi fá hæstv. heilbrigðisráðherra til að velta því upp, ef hann getur á þeim stutta tíma sem ég veit að hann hefur: [[Forseti hringir.]]Er ekkert sérkennilegt að við séum svona mikið að vinna með nákvæmlega sömu ráðstafanir í dag [[Forseti hringir.]]og við vorum t.d. í upphafi faraldursins miðað við það hvað Covid er miklu, miklu, miklu vægari sjúkdómur nú en áður?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir spurningarnar varðandi frumvarpið um sóttvarnalög sem liggur í samráðsgátt. Já, það er mjög margt til bóta þar, sýnist mér, bæði skipan í embættið og það formlega samráð og hópur sem er að baki sóttvarnalækni, embættinu, sem þar er sett í formi farsóttanefndar. Ég held að það sé líka verið að tryggja meiri aðkomu þingsins, en ég giska á að hv. þingmanni finnist að aðkoma þingsins eigi að vera meiri. Þegar kemur að ákvarðanatöku um hvort meðferðin sé orðin hættulegri en sjúkdómurinn þá hefur viðureignin breyst; [[Forseti hringir.]]innlagnarhlutföllin eru miklu lægri , 0,1–0,2, það er aðeins lagskipt eftir aldurshópum, [[Forseti hringir.]]það er eilítið snúið. En þær takmarkanir sem við erum að beita eru sannarlega [[Forseti hringir.]]til þess að tempra of hraða útbreiðslu þannig að stofnanir með fjölda starfsfólks frá vegna veikinda [[Forseti hringir.]]ráði við stöðuna.
Virðulegur forseti. Ég vil, eins og aðrir hv. þingmenn, þakka fyrir þetta samtal sem við eigum hér í þingsal. Það er ágætt eins langt og það nær. Yfirskrift samtalsins núna er afléttingaráætlanir stjórnvalda. Í rauninni eru einu gögnin sem ég sem þingmaður get fundið um þetta mál fréttatilkynning hjá Stjórnarráðinu og minnisblað sóttvarnalæknis um afléttingu opinberra sóttvarnaaðgerða og tillögur hans til þess í þremur pörtum; aðgerðir 3. febrúar, 24. febrúar og svo 14. mars, þegar við ætlum öll að leggja grímum og hætta öllum aðgerðum. Hæstv. ráðherra hefur sagt að hann vænti þess jafnvel að þetta geti gerst hraðar og ég vona svo innilega að svo geti orðið. Hér hafa komið upp þingmenn, eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sem sagðist ekki hafa neinar forsendur til að leggja mat á þetta því að þetta væri nokkuð sem við ættum fyrst og fremst að horfa til vísindamannanna okkar með. Ég velti hreinlega fyrir mér: Hefur hæstv. ráðherra einhver frekari gögn en við í þessum sal þegar við ræðum um afléttingaráætlanir og því tengt? Hvernig líður hæstv. ráðherra með það fyrirkomulag sem við höfum samkvæmt lögunum í dag, sem virkar í rauninni þannig að sóttvarnalækni er uppálagt að skrifa minnisblað til hæstv. ráðherra sem hæstv. ráðherra gerir svo iðulega að reglugerð sinni, stundum með örlitlum breytingum, en valdið er, eins og almennt með reglugerðir, allt hjá ráðherra? Það er ekkert annað í ferlinu sem er krafist. Ég velti því fyrir mér hvað hæstv. ráðherra finnist um þessar valdheimildir ráðherra. [[Forseti hringir.]]Nú er hann nýr í þessu starfi og hefur tekist á við það með miklum myndarbrag. Almennt er það þannig í lögum að reglugerðarheimildarákvæði [[Forseti hringir.]]er mjög takmarkað en í þessu tilfelli er það [[Forseti hringir.]]ofboðslega víðtækt.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur spurningarnar. Ég gæti valið að horfa á þær þröngt, ég gæti líka valið að horfa á þær vítt. Við þekkjum það öll úr okkar störfum hversu mikilvægt það er þegar við fjöllum um ákveðin málefni að við höfum góð gögn, gott aðgengi að upplýsingum, í hvaða formi sem það er og mismunandi eftir því hvaða mál við erum að fjalla um. Ég skal alveg viðurkenna að ég hef í höndunum minnisblað frá sóttvarnalækni þar sem kemur fram áhættumat og rökstuðningur við þær aðgerðir sem lagðar eru til. Í framhaldinu hef ég þau tæki, eins og við beitum gjarnan hér í þinginu, að kalla eftir, með spurningum og samtölum, frekari gögnum til rökstuðnings. Það hef ég gert þegar ég hef ekki fundið rökstuðninginn þegar ég þarf að horfa á þetta til lengri tíma. Þá get ég vísað í 12. gr. sóttvarnalaga um jafnræðið og meðalhófið og brýna nauðsyn og hversu langt á að ganga. Þá hef ég ekki annað ráð en að spyrja frekar og eiga samtal um það. Landlæknisembættið, almannavarnadeild ríkislögreglustjóra, Landspítalinn, þar sem sérfræðingarnir eru, Covid-göngudeildin og ekki síst sóttvarnalæknir sjálfur, hafa verið mjög dugleg við að svara spurningum mínum og rökstyðja frekar. Það er síðan alveg rétt að með lögunum hefur þingið, sérstaklega á sviði heilbrigðisþjónustu, eins og í þessu tilviki, falið sérfræðingunum ákveðið vald sem birtist í því að þetta mat er býsna snúið og eins að fara að einhverju verulegu leyti gegn tillögum sem byggja á áhættumati sérfræðinganna. Þannig að þetta er ekkert ólíkt því þegar við erum að vinna hér í þinginu og köllum eftir frekari gögnum, fáum til okkar hagsmunaaðila og rekjum okkur í gegnum þetta til að rökstuðningurinn sé á sem traustustum grunni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi einlægu svör. Það er einmitt þetta sem ég er að kalla eftir, þ.e. með upplýsingarnar og samtalið sem mér hefur þótt vanta í þessari Covid-vegferð okkar, og þá meina ég þingið. Ekki það að samtalið vanti, það hefur verið gott samtal við heilbrigðisráðherra, en það er þá aðgengi þingmanna að frekari gögnum og frekara samtali við sérfræðinga um nauðsyn aðgerða og rökstuðning fyrir því. Og bara svo að það misskiljist ekki þá er ég með engum hætti að gagnrýna sóttvarnalækni eða vísindamenn okkar, heldur er ég að gagnrýna það form sem við hér í þessum sal höfum sjálf komið upp. Þess vegna langar mig að nota tækifærið núna og spyrja hæstv. ráðherra: Hvað höfum við lært á þessari vegferð? Hvað höfum við gert vel og hvað þurfum við að laga þannig að við getum gert betur næst þegar eitthvað sambærilegt kemur upp?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir. Hvað höfum við lært, hvað höfum við gert vel og hvað getum við gert betur? Það sem mér finnst við hafa lært af alveg fordæmalausri viðureign, eitthvað sem okkur óraði bara ekki fyrir - og kannski hefðum við ekki getað svarað ef við hefðum á fyrstu stigum fengið spurninguna: Hvað ætlið þið að gera ef þetta skellur á? Þá hafði blessunarlega verið búið svo um það í lögum, og er víða í heilbrigðisþjónustunni, að treysta á sérfræðinga sem vita eitthvað um þetta og kunna að takast á við það. Ég held að það hafi nú bara komið í ljós að það hafi verið farsæl ákvörðun að búa svo um hnútana. Ég held að almannavarnadeildin, embætti landlæknis og sóttvarnalæknir hafi staðið sig afar vel. Okkur auðnaðist að fara þá leið að fara að þeirra ráðum. Það var auðvelt í byrjun en það verður sífellt strembnara. Það þekkjum við. Ég held að það hafi verið rétt að búa þannig um hnútana. Það höfum við lært og við höfum gert vel í því að fylgja þeirra ráðum. En nú er komið að því að skoða hvað við eigum að læra af þessu. Þar er komið að kjarnanum í því sem hv. þingmaður hóf mál sitt á. Hvar eiga upplýsingarnar að koma fram, og þá er ég að tala um aðgengileikann og gagnsæið? Í hvaða formi eiga þær að vera? Ég held að við ættum líka að ræða sóttvarnalögin á þessum grundvelli, aðkomu þingsins [[Forseti hringir.]]og hvernig ákvarðanatökuferlið er; frá þessu minnisblaði til heilbrigðisráðherra, inn í ráðherranefnd [[Forseti hringir.]]og inn í ríkisstjórn, hvernig við horfum á þetta ferli og út frá gögnunum. [[Forseti hringir.]]Við leystum þetta nokkuð skynsamlega með upplýsingafundunum, [[Forseti hringir.]]við leystum þetta með reglubundnu samtali í byrjun og lengi vel, [[Forseti hringir.]]en við þurfum að hafa þetta á föstu formi.
Hæstv. forseti. Jú, það myndi nú einhver ætla að sá sem hér stendur hafi talað nóg í dag. En að lokum ætla ég bara að ítreka að mér finnst þessi umræða hafa verið afar góð. Hún er góð af því að um leið og hún er mjög gagnrýnin, sem er nauðsynlegt af því að þetta er ekki allt fullkomið, þá er hún yfirveguð og kjarnar mjög marga hluti sem skipta okkur máli í framhaldinu um það hvernig við getum tekist á við áskoranir eins og þær sem felast í þessu verkefni okkar. Eins og ég rakti í fyrri ræðu er í áhættumati sóttvarnalæknis og færustu sérfræðinga okkar, sem hann hefur sér til fulltingis, það metið svo að enn stafi samfélaginu hætta af Covid-19 ef öllum takmörkunum verður aflétt í einu vetfangi. Þessi áhætta fer minnkandi. Það lesum við í tölunum dag frá degi. Hún er hins vegar mjög viðkvæm víða í samfélaginu, inni á stofnunum, í heilbrigðisþjónustu, í félagslegri þjónustu, bara víða í samfélagslega mikilvægri starfsemi. Þess vegna höfum við tekið þær ákvarðanir í þessari afléttingaráætlun að taka þetta í skynsamlegum skrefum í samráði við færustu sérfræðinga okkar. Ég held að það hafi líka komið fram hér að samhliða þarf að fara fram endurskoðun á þeim reglum sem við höfum haft á landamærunum [[Forseti hringir.]]svo það sé í það minnsta sambærilegt við það sem aðrar þjóðir hafa, og horfa til afléttingar þar um leið.
Virðulegi forseti. Í gær birtist á vef Alþingis tilkynning frá forseta og minnisblað frá skrifstofu Alþingis eins konar málsvarnarplagg vegna flutnings ríkisendurskoðanda í embætti ráðuneytisstjóra, ráðstöfun sem felur í sér algerlega fordæmalausa beitingu á 36. gr. starfsmannalaga. Þetta er mál sem ég tók upp á Alþingi á þriðjudag. Í kjölfarið birti umboðsmaður Alþingis fyrirspurnarbréf til ráðherra, en þar koma fram ábendingar mjög áþekkar þeim sjónarmiðum sem ég viðraði hér í þingsal. Í minnisblaði skrifstofunnar er, og hér vitna ég orðrétt í minnisblaðið, „ekki tekin afstaða til þess hvort almennt sé heppilegt að embættismaður sem kjörinn er af Alþingi til þess að gegna trúnaðarstörfum á þess vegum sé fluttur í embætti er heyrir undir ráðherra að skipa í.“ Ég skil ósköp vel að skrifstofan finni sig knúna til að taka þetta fram, forðist að leggja blessun sína yfir það fordæmi sem hér hefur verið sett. Í minnisblaðinu koma fram lagasjónarmið sem ég mun eflaust fjalla ítarlegar um síðar, en ég vil nota tækifærið hér til að benda á að 36. gr. starfsmannalaga er undantekningarákvæði frá þeirri almennu og mikilvægu meginreglu að það skuli auglýsa laus embætti. Ég tel alveg gríðarlega mikilvægt [[Forseti hringir.]]að Alþingi sendi skýr skilaboð um að túlka beri slíka undanþáguheimild [[Forseti hringir.]]þröngt. Framkvæmdarvaldið á ekki að leika sér með hana [[Forseti hringir.]]og löggjafinn á alls ekki að taka þátt í svoleiðis leik.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér eitt af hjartans málum okkar í Viðreisn og það tengist samkeppni, að raunveruleg samkeppni virki hér þvert yfir samfélagið og að ekki gildi sérreglur. Frumvarpið snertir breytingu á búvörulögum, búnaðarlögum og afnám samkeppnishindrana og það er flutt í fimmta sinn. Þetta er mál fyrir neytendur og þá sem trúa á að samkeppni skili sér í fjölbreytni, í nýsköpun, í tækifærum, sanngjarnara samfélagi, að við förum frá fákeppni yfir í fjölbreytni og samkeppni. Ég stend hér í pontu og flyt þetta mál okkar í Viðreisn og fæ fyrir vikið oft harkaleg viðbrögð, það verður að segjast eins og er, frá ýmsum fulltrúum hagsmunaafla og meiri hlutans. [[Gripið fram í.]]Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, hvað býr hv. þingmanni í brjósti?
Spara samræður á milli ræðumanns og salar.
Já, það eru alla vega harkaleg viðbrögð sem hafa fengist af hálfu þeirra sem eru fulltrúar hagsmunaafla, sem vilja óbreytt kerfi, áfram miðstýringu, áfram að vinna fyrir milliliði í landbúnaðarkerfinu, áfram að koma í veg fyrir raunverulega samkeppni. Það þýðir ekki að tala um að samkeppni eigi að gilda hér, að við viljum búa við samkeppnishæf lífskjör, búa við almennar reglur, þegar við erum síðan með sérreglur víða í löggjöfinni. Það vill reyndar svo til að sérreglurnar eru ekki síst á þeim málefnasviðum sem ekki falla undir EES-samninginn, þ.e. í sjávarútvegi, en ekki síst í landbúnaði. Er það tilviljun að almennar reglur gildi ekki þar, að búnar eru til einhverjar heimatilbúnar íslenskar reglur? Mér finnst þær augljóslega ekki þjóna hagsmunum bænda og ekki heldur hagsmunum neytenda. Hverra hagsmuna er þá verið að gæta? Þess má spyrja þegar kerfið er svona. Við erum, eins og ég segi, að flytja málið í fimmta sinn og það fær vart afgreiðslu í nefndum hér í þinginu. Þegar við í Viðreisn fáum tækifæri til að ræða það og undirstrika að almannahagsmunir gangi framar sérhagsmunum og náum að flytja mál, fáum til þess tíma hjá hæstv. forseta að setja mál okkar á dagskrá, sem snerta einmitt almannahag, þá er það í raun hátíðisdagur í mínum huga. Vonandi fáum við í kjölfarið málefnalega umræðu um samkeppni, um sjálfbærni, um jafnrétti og um nýsköpun, sem er einmitt leiðarstef okkar í Viðreisn. Við viljum ræða frelsi. Við viljum ræða einföldun regluverks, það er gríðarlega mikilvægt að við förum í það. Og um leið viljum við ræða hvernig við þurfum að styrkja íslenskan landbúnað eftir því sem við best getum. Ég þreytist heldur ekki á að segja það, því að það er alltaf verið að reyna að draga upp einhverja mynd sem er ekki sú sama og við stöndum fyrir, að við viljum styrkja íslenskan landbúnað. Við viljum gera það. En við segjum líka alveg óhikað, og treystum okkur til að rökstyðja það, að landbúnaður og umhverfi hans, eins og það er byggt upp núna, þjónar ekki hagsmunum bænda eða neytenda. Það sýnir sig. Á sínum tíma var mesta tregðan við inngöngu Finnlands í Evrópusambandið meðal bænda. Þar var mesti þunginn í andófinu þegar Finnland gekk í Evrópusambandið. Bændur voru hræddir við þær breytingar og það regluverk og þá umgjörð sem Evrópusambandið hafði undirbyggt hvað varðar landbúnað í Evrópu. En bændur vilja ekki hverfa til baka því að þeir sjá tækifærin í einfaldara regluverki og líka í því að ýtt er undir umhverfisvænan landbúnað, í því að jarðirnar verða betur nýttar og bændum sjálfum er treyst til að meta það. Það eru fáir betur til þess fallnir en bændur sjálfir að meta hvernig best er að yrkja og rækta jörðina. Er það með kornrækt? Er það með hefðbundnum landbúnaði? Er það með því að rækta repju, eru sóknarfæri þar? Hvað er best að gera? Hvað er best að gera fyrir landbúnað? Við eigum að treysta bændum til þess að vera með hvata sem ýta undir umhverfisvænan landbúnað og við sjáum að það hefur skilað sér; eins og ég gat um áðan hefur viðhorfið breyst hjá finnskum bændum til þess. Við þurfum að halda áfram að styrkja íslenskan landbúnað en á forsendum almennra reglna, á forsendum þess að samkeppni geti þrifist og ég trúi því að samkeppni fylgi nýsköpun. Við eigum að ýta fákeppni út en fá inn fjölbreytni og sanngjarnara umhverfi fyrir bændur og neytendur. Við verðum að finna leiðir til að koma umræðunni á þann stað að við getum eflt neytendur og bændur á sama tíma í stað þess að vera endalaust að stilla þessum gríðarlega mikilvægu hópum samfélagsins upp sem andstæðum pólum. Það eru sameiginlegir hagsmunir að fá þessa mikilvægu hópa til að tala og standa saman. Þetta eru ekki andstæðir pólar, bændur eru háðir neytendum og neytendur eru háðir bændum. Ég er nú í fimmta skipti að reyna að draga það fram hversu hrópandi ósamræmi það er að stuðla að fákeppni og einsleitni á jafn mikilvægum markaði og landbúnaðarmarkaðurinn er. Þetta snýst um að veita bændum frelsi til þess að ráða yfir sér sjálfir, frelsi frá milliliðunum, frelsi til að búa við þannig umhverfi að það ýti þeim út í það sem þeir meta að sé best fyrir markaðinn, fyrir umhverfið, fyrir loftslagið, fyrir það hvernig þeir sjálfir geta lifað af í sambýli við náttúru og umhverfi. Það er dýrmætt val að geta ráðið sér sjálfur og það er það sem við erum að reyna að undirstrika og ýta fram hér. Til eru mörg falleg fordæmi um hvað það er sem leysist úr læðingi þegar fjötrum er kippt af fákeppni og samkeppni og nýsköpun tekur við. Þá kemur til sögunnar það áhrifavald sem neytendur hafa hverju sinni og hefur áhrif á það hvernig hlutirnir þróast. Ég hef áður tekið dæmi um það í þessum sal þegar við breyttum styrkjareglunum í grænmeti, fórum í ákveðnum hluta grænmetisræktunar úr lokun yfir í það að opna meira fyrir samkeppni, fórum aðra leið til að styðja við bændur, veittum þeim meiri beina styrki, sem er miklu skynsamlegra. Og hvað gerðist þá í tómataræktuninni? Við munum hvernig tómataræktun var hér heima fyrir 20 árum. Þetta var bara ein gerð af tómötum, mjög fallegir, safaríkir, rauðir, tómatar, ekki spurning, en það var bara ein gerð. Svo kom samkeppnin og nú fáum við margar gerðir af tómötum. Við fáum nú kokteiltómata. Við fáum alls konar tómata; litla, stóra, langa, kringlótta, hvernig sem er. Og ekki bara það, hvað gerðist að auki? Mér er minnisstætt samtal sem ég átti við grænmetisbónda, sem er einn sá stærsti í tómataræktuninni, þar sem hann sagði: Ég fæ ekki lengur mesta arðsemi út úr því að framleiða tómatana sjálfa heldur eru það hliðarafurðirnar og nýsköpunin sem hefur átt sér stað við ræktun á tómötunum. Það er bóndinn sjálfur sem græðir á því að fara út í nýsköpun, fara út í fjölbreytni af því að það er eftirspurn af hálfu neytendanna. Þannig virkar samkeppni. Þannig virkar frelsið. Það eru þessir dýrmætu hvatar sem við fáum með því að opna samfélagið, nútímavæða það, horfast í augu við að gamla kerfið styður ekki við þá sem við viljum styðja við, sem eru bændur og neytendur. Menn þurfa því, í fullri vinsemd - og ég ber virðingu fyrir sögunni, á þeim tíma þegar kerfið var mótað var það eflaust ágætt. Á sínum tíma voru það Sambandið og kaupfélögin sem réðu öllu, höfðu tangarhald á bændum. Það var gagnrýnt mjög mikið. En það voru líka jákvæðir hlutir sem gerðust og þróuðust og við höfum þróast áfram og það er margt jákvætt sem hefur gerst. Það var þá en nú er ástandið annað og fleiri þættir eru komnir inn í myndina. Við getum nefnt loftslagsmálin, breytt neyslumynstur og breytta neysluhegðun af hálfu neytenda hér heima, svo ég tali ekki um mikilvægan grunnatvinnuveg sem er ferðaþjónustan. Ferðaþjónustan hefur líka ýtt undir fjölbreytni í landbúnaði, meiri eftirspurn eftir íslenskum vörum, og skyldi engan undra. Það ýtir líka undir alls konar þróun meðal bænda sem þurfa miklu meira frelsi. Og talandi um frelsi, þróun meðal bænda, að fá ekki að vera með hliðarafurð eða mikilvægar afurðir eins og framleiðslu á áfengum bjór eða vínum, sem væri sjálfsagt að leyfa bændum að selja á sínu heimasvæði. Þar þarf að liðka til og ég vona að ríkisstjórnin fari að gera eitthvað í því máli en hafi ekki bara slík mál á þingmálaskrá og gaspri um það úti í samfélaginu. Við þurfum að opna þessar leiðir fyrir bændur. Norðmenn gerðu það t.d. með mjög góðum árangri, með sín frægu epli. Þeir eru með alls konar eplaafurðir. Norðmenn eru pínulitlir púritanar þegar kemur að sölu áfengis, en þeir leyfa bændum að selja slíkar afurðir beint frá býli, þó að þær séu með einhverjum vínanda í. Við þurfum að opna á allt þetta, hver grein styður við aðra. Virðulegur forseti. Ég tel að það sé ekki náttúrulögmál, eins og sumir í þessum sal vilja halda fram, að miðstýra þurfi neyslunni með tollum og gjöldum og gamaldags nefndum. Ég kem að verðlagsnefnd búvara hér á eftir. Fyrr á þessum vetri upplifðum við skort á blómkáli og selleríi; það eru ekki allir sem borða sellerí en það er mikilvægt í ýmsan mat, í fyllingu í kalkún og ýmislegt, waldorfsalat. Hér hrista menn hausinn, gott og vel, ég skil það. En þetta er bara val, einn vill ekki sellerí en annar vill sellerí. Og meira að segja í sama flokki. [[Gripið fram í.]]- Ókei, það þiggja fleiri sellerí hér en ræðumaður. En þetta þarf að vera flæði. Þetta þarf að vera þannig að við getum valið, að við treystum einstaklingunum til að velja. En ríkisstjórnin vill þetta ekki. Það er pólitísk ákvörðun að leggja tolla á ákveðnar vörur á ákveðnum tíma árs. Það sýndi sig að það virkaði ekki. Það var eins og aftan úr forneskju að horfa upp á þetta furðulega fyrirkomulag og uppákomu nú fyrr í vetur. Það er kannski ekki endilega að þetta komi á óvart með þessa þrjá framsóknarflokka eða íhaldsflokka, eða hvað við viljum nefna þá, í ríkisstjórn. Þessi uppákoma hefur ítrekað orðið á þeirra vakt, aftur og aftur, lagað og staglbætt einhverjum mánuðum síðar, jákvæð skref að mínu mati, en enn og aftur bara staglbæting, pínulítið lagað, ekki mikið, ekkert hugrekki til að stokka svolítið upp í kerfinu. Við eigum að styðja bændur beint, ekki vera með þetta kerfi sem er svo flókið eins og það er byggt upp núna. Af hverri krónu sem við hér á þinginu samþykkjum til bænda með góðum hug fer ekki nema brotabrot til bændanna sjálfra. Samt viljum við halda þessu kerfi uppi, bara með mismunandi hætti.Ég ber virðingu fyrir þeim sem vilja engu breyta, en ég vil berjast fyrir því að að menn sjái ljósið. Ég er sannfærð um að sá tími er liðinn að við eigum að þurfa að upplifa skort á vörum út af því að við erum með tolla og þannig fyrirkomulag. Ég man eftir fréttaviðtali við þá frábæru konu sem er framkvæmdastjóri Krónunnar. Hún sagði: Íslendingar vilja íslenskt og við veljum íslenskt. Af hverju er fólk þá hrætt við samkeppni? Ég spyr: Af hverju eru þeir flokkar sem einu sinni kenndu sig við frelsi hræddir við samkeppni? Af hverju? Af hverju vilja menn ekki breyta þessu kerfi? Við erum stolt af vörunum okkar? Við eigum að treysta okkar framleiðslu og við eigum að búa til kerfi sem styður okkar framleiðslu, styður neytendur. Ég er sannfærð um að það er mikið ákall af hálfu neytenda að við höfum kjark til að fara í slíkar breytingar. Meginmarkmiðið með frumvarpinu er að auka frelsi og sjálfræði framleiðenda búvara til markaðssetningar á afurðum sínum á innlendum og erlendum mörkuðum. Þess vegna viljum við afnema sérreglu búvörulaga og treysta á samkeppnina og allar hennar hliðarafurðir, nýsköpun, nýliðun, hagræðingu og fleira sem fylgir samkeppni. Í dag, árið 2022, gilda enn sérreglur um mjólkuriðnaðinn. Þess vegna segi ég, og ítreka það sem ég hef sagt, að við trúum á íslenskar vörur, að þær séu samkeppnishæfar. Þess vegna viljum við draga úr afskiptum ríkisvaldsins af verðlagningu, framleiðslu og vinnslu búvara. Ég þurfti að segja fólki það, ekki bara einu sinni og ekki tvisvar, heldur oftar, að við værum enn með opinbera nefnd, verðlagsnefnd búvara, sem ákveður verð á smjöri, rjóma og mjólk. Það má ekki treysta markaðnum til þess. Af hverju ekki? Það að hér sé enn verðlagsnefnd búvara er ekki í takti við nútímann og þær kröfur sem við gerum til gegnsæis, til heilbrigðs samfélags, til heilbrigðis rekstrar, heilbrigðrar samkeppni. Í frumvarpi þessu er því lagt til að verðlagsnefnd búvara og framkvæmdanefnd búvörusamninga verði lagðar niður og þannig stuðlað að jafnræði bænda á markaði og að verðmyndun verði í samræmi við almenn markaðslögmál. Jafnframt er lagt til að felld verði niður heimild til að gera fyrirframákveðna framleiðnikröfu til afurðastöðva eða um einstakar framleiðsluvörur, að láta frekar markaðinn ráða meira. Við segjum líka, vel að merkja, þannig að menn komi ekki upp hver á fætur öðrum: Samhliða því viljum við breyta styrkjafyrirkomulagi og reyna að auka beina styrki til bænda gegn því að frelsið verði meira. Við höfum ítrekað sagt það hér í þessum þingsal: Afnemum tollana, verðmetum þá, komum að minnsta kosti hluta af þeim styrkjum sem felast í óbeinum styrkjum, í tollum, til bænda. Aukum frekar beina styrki, aukum hvatana til að halda uppi íslenskum landbúnaði á hagkvæman, umhverfisvænan og loftslagsvænan hátt. Ég vil halda því til haga að við viljum ekki minnka styrki til landbúnaðarins heldur breyta því hvernig þeim er úthlutað. Það er algjört lykilatriði að okkar mati að styrkjunum verði beint til bændanna sjálfra þannig að þeir fái sjálfir meiru um það ráðið hvernig þeir vilja haga sinni jarð- og landnýtingu. Við eigum að vera með hvata í styrkjunum sjálfum til nýsköpunar og betri leið að nýtingu landsins sjálfs og gæðum þess. Ég tel að þarna séu mörg sóknarfæri, ekki síst í tengslum við það hvernig við nýtum landið. Ég er búin að benda á loftslagsmálin, hvernig við hugsum um umhverfismálin, því að fáir ef nokkrir eru betur til þess fallnir að standa undir öflugri stefnu á sviði umhverfis- og loftslagsmála en einmitt bændur sjálfir. Og það þarf að virkja þá í þeirri mikilvægu vegferð sem er fram undan. Við þurfum að gera kerfið skilvirkara. Við þurfum að gera kerfið sanngjarnara. Við þurfum að gera það opnara og við þurfum að gera það í takt við nútímaneysluhætti. Neytendur vilja umhverfisvænar landbúnaðarvörur og þeir velja íslenskt. Til þess verks að þjóna kröfum neytenda eru engir betur fallnir en íslenskir bændur, hvort sem það eru innlendir neytendur eða vinir okkar sem koma í heimsókn sem ferðamenn. Minni ríkisafskipti, einfaldari rammi, einfaldara regluverk, samkeppni, frelsi. Allt er það eins og - ég þori nú varla segja það en segi það samt af því að hér er enginn úr þeim flokki að hlusta á þessa ræðu - stef úr stjórnmálaályktunum Sjálfstæðisflokksins. Samt er það þannig að þingmenn þess flokks standa vörð um núverandi stöðu og vilja ekki heyra minnst á að koma þessu frumvarpi í umræðuna, hvað þá í afgreiðslu hér á þingi. Þetta er alltaf sama sagan. Ég flyt málið hér, það fer í nefnd, það sofnar. Þannig er þetta alltaf. Við dustum rykið af þessu aftur. Þetta er svolítið eins og Þyrnirós sem vaknar alltaf árlega. En við erum enn vongóð um að einhverjir fleiri en við þingmenn Viðreisnar sjáum ljósið, ljós frelsis, ljós neytenda, ljós samkeppni. Frumvarpið er samið með hliðsjón af gildandi lögum og reglum í nágrannalöndum Íslands, vel að merkja. Í skuldbindingaskrá Íslands að GATT-samningnum er kveðið á um þær skuldbindingar Íslands að veita þjónustuveitendum frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar aðgang að markaði sínum. Þar er jafnframt kveðið á um þær skuldbindingar Íslands að hafa ekki í gildi reglur sem fela í sér mismunun sem sé innlendum þjónustuveitendum í hag gagnvart erlendum þjónustuveitendum. Virðulegi forseti. Í 2. kafla frumvarpsins er lagt til að ákvæði um framkvæmdanefnd búvörusamninga verði fellt brott og lagðar til breytingar sem draga úr sérstöðu Bændasamtaka Íslands sem fyrirsvarsaðila búvöruframleiðenda í samningaviðræðum og samskiptum við ríkið. Við erum að leggja áherslu á að staða bænda sem velja að vera ekki aðilar að Bændasamtökunum verði jafnsterk og þeirra sem eru innan þeirra annars ágætu samtaka. Í 16. gr. frumvarpsins er enn fremur kveðið á um aukinn stuðning Framleiðslusjóðs landbúnaðarins og ríkissjóðs við umhverfisvernd, nýliðun, skógrækt, lokun framræsluskurða, gerð smávirkjana og þróun á sviði ferðaþjónustu. Þetta eru allt áherslur sem við í Viðreisn, og flutningsmenn frumvarpsins, teljum mikilvægar. Við leggjum einmitt áherslu á þessa þætti, sérstaklega á nýliðunina, skógræktina, uppbyggingu innviða og umhverfisverndina sjálfa. Við þurfum að ræða enn frekar um það hvernig við getum orðið sjálfbær, t.d. varðandi kornrækt, kornhlöðurnar líka, hvernig við ætlum að reyna að ná sem mestri uppbyggingu sjálf í kjarnfóðri. Við teljum að það náist með því að breyta áherslum í styrkjunum innan landbúnaðarins og reyna að stuðla enn frekar að hvötum, m.a. í gegnum Framleiðslusjóð landbúnaðarins, sem ýtir þá einnig undir nýsköpun á þessu sviði, jafnvel gerð smávirkjana sem við þurfum sárlega á að halda miðað við þá orkuframleiðslu og það orkuframlag sem nú er. Það er einkar ánægjulegt að sjá hvernig bændur eru að nýta sér nærumhverfið og tæknina og um leið gera sitt að verkum til að ýta undir umhverfisvernd og mikilvægi umhverfismála. Virðulegi forseti. Ég vona að atvinnuveganefnd fjalli um málið í þetta sinn þó að ég geri mér grein fyrir því að ríkisstjórnarflokkarnir eru með drjúgan meiri hluta í atvinnuveganefnd. Mín reynsla af því er sú að ekki hefur verið fjallað um málið og það hefur ekki fengist afgreitt. Ég vil engu að síður skora á þingmenn sem þar sitja, hvort sem þeir koma úr Skagafirði eða annars staðar að af landinu, að norðan, sunnan eða austan, að hafa kjark til þess að fjalla um málið og stuðla að því að það komist í umræðu. Við höfum það að leiðarljósi að við viljum styrkja íslenskan landbúnað. Við viljum styðja við bændur. Við viljum styðja við neytendur og við viljum styðja við heilbrigða samkeppni. Ef við höfum það að leiðarljósi þá trúi ég ekki öðru en að við getum fundið þá leið sem þarf til þess að breyta þessu landbúnaðarkerfi sem er barn síns tíma. Það styður ekki við nútímakröfur. Við þurfum að gera meira en að uppfæra það, við þurfum að hafa kjark til þess að breyta því. Ég vil hvetja hv. þingmenn til að taka þátt í þeirri umræðu og ýta málum áfram. Ég vil hvetja nefndina til þess að láta sig málið vaða. Ég geri mér grein fyrir því að það er á brattann að sækja miðað við reynsluna og miðað við samsetningu þingmeirihlutans hér, og það eru jafnvel fleiri sem vilja engu breyta. Ég ætla samt að leyfa mér að halda í vonina og við í Viðreisn munum halda þessum prinsippum á lofti nú sem fyrr.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Ég skal alveg viðurkenna að ég er ekki búinn að lesa þetta mál stafa á milli en þó er ég aðeins búinn að glugga í málið og vænti þess að það komi, eins og þingmaðurinn kom inn á áðan, til atvinnuveganefndar til afgreiðslu. Það sem hins vegar vakti athygli mína þegar ég fór að skoða málið voru - eins og hv. þingmaður kom inn á áðan hefur málið verið tekið fimm sinnum fyrir á hinu háa Alþingi - umsagnir þeirra aðila sem starfa í landbúnaði. Með leyfi forseta langar mig að vitna í nokkrar umsagnir, m.a. frá Bændasamtökunum sem gera alvarlegar athugasemdir við frumvarpið og segja m.a.: „Með vísan til framangreinds leggjast Bændasamtök Íslands alfarið gegn samþykkt frumvarpsins. Verði frumvarpið að lögum mun það hafa gríðarlega alvarlegar afleiðingar en það er ekkert annað en stórtæk aðför að landbúnaðinum í landinu.“ Landssamband kúabænda segir í niðurlagi umsagnar sinnar: „Að framansögðu leggst Landssamband kúabænda alfarið gegn því að frumvarp þetta verði samþykkt. Samtökin eru reiðubúin að koma til funda nefndarinnar til frekari umræðu og skoðanaskipta.“ Sama má segja, virðulegur forseti, um Landssamtök sauðfjárbænda sem segja að þeir leggist eindregið gegn því að frumvarpið verði samþykkt og í sama streng taka Samtök afurðastöðva í mjólkuriðnaði. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmenn í kjölfarið, af því að ég er að koma nýr inn í þetta mál, hvort þessar athugasemdir þeirra sem starfa í greininni, starfa í landbúnaði, veki [[Forseti hringir.]]ekki upp spurningar um hvort hag þeirra sem atvinnu hafa af landbúnaði á landinu sé best borgið með þessu frumvarpi [[Forseti hringir.]]eins og það er fram komið.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni, 1. þm. Norðvest., fyrir fyrirspurnina. Þetta er mjög eðlileg spurning. En það kemur ekkert á óvart að akkúrat þessir aðilar skuli vera mjög á móti þessu máli og það er ekkert óeðlilegt heldur. Þetta eru þeir aðilar sem standa frammi fyrir ákveðnum breytingum og mig rekur ekki minni til þess að þeir hagsmunaaðilar sem koma að máli í breytingaferli hafi tekið þátt í því og viljað gagngerar breytingar á sínu kerfi. Það er ákveðin varðstaða sem felst í þessu. Ég er sannfærð um það. Ég trúi á mátt samkeppninnar. Ég trúi á allar þær hliðarafurðir sem frelsið býður upp á. Við erum með sérreglu í samkeppnislögum og sérreglan er fyrir nákvæmlega þá aðila sem hv. þingmaður vitnaði til. Það er ekkert óeðlilegt þegar maður er með undanþágu frá almennum lögum um samkeppni, þegar menn hafa nokkurn veginn stjórn á markaðnum, að menn vilji viðhalda henni. Það er bara gömul saga og ný. Ég skil vel að þetta kerfi hafi verið byggt upp á sínum tíma en það er bara kominn tími til þess að stíga skrefið. Ég vil miklu frekar hvetja þessa aðila. Á þeim tíu mánuðum sem ég var ráðherra landbúnaðarmála átti ég mörg samtöl, mjög góð, gagnleg og fróðleg, sem veittu mikla innsýn inn í markaðinn og greinina, þessa mikilvægu grein. Það breytir ekki því að ég vil hvetja nákvæmlega þessa aðila til að horfast í augu við nútímann þegar kemur að framleiðslu, þegar kemur að því hvernig markaðshorfur eru í dag og hvernig við eigum að hlusta á þær kröfur sem við gerum, ekki bara til samkeppni og frelsis heldur líka til umhverfismála, til neytenda. Neytendur eru að mínu mati [[Forseti hringir.]]svolítið afskipt afurð í öllu þessu máli. Þannig að: Nei, [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir allar þessar umsagnir nákvæmlega þeirra aðila sem óttast mest breytingar [[Forseti hringir.]]óttast ég ekki að fara í þessar breytingar. Ég er sannfærð um að breytingar [[Forseti hringir.]]sem fylgja þessu máli eru fyrir almannahagsmuni, [[Forseti hringir.]]ekki sérhagsmuni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég heyri ekki annað á hv. þingmanni en við séum þó sammála um það, eins og hún kom inn á í ræðu sinni áðan, að vilja styrkja íslenskan landbúnað, enda held ég að það sé alveg gríðarlega mikilvægt verkefni sem við stöndum frammi fyrir, þ.e. að tryggja stöðu landbúnaðar og stöðu íslenskra bænda sem er erfið og snúin. Það er verkefni okkar hér á Alþingi að tryggja að sú staða verði bætt. Mér heyrist hins vegar að okkur hv. þingmann greini á um þær leiðir og aðferðir sem við viljum beita í því. Ég vil líka, í ljósi þess sem fram kom í ræðu hv. þingmanns áðan, um að menn vilji engu breyta, taka fram að ég held að það sé ekki rétt. Ég er alla vega ekki á [[Forseti hringir.]]þeim stað. Ég er algerlega á því að þetta kerfi sem við erum með þarna, eins og flestöll kerfi okkar mannanna [[Forseti hringir.]]sem eru samþykkt hér, séu þess eðlis að að sjálfsögðu eigum við að breyta þeim. Við eigum að hafa kjark og [[Forseti hringir.]]þor til þess. Það er bara spurning hvernig og þar greinir okkur kannski á.
Virðulegi forseti. Já, okkur greinir ekki á um að við viljum styðja og styrkja við íslenska bændur og landbúnað. Okkur greinir á um leiðir og mínar leiðir, mín leiðarljós, eru samkeppni, frelsi, umhverfi, neytendur og bændur. Þetta er mín púllía sem ég legg á borðið og vonast svo til að verði unnið úr. Já, það hafa ýmsar breytingar átt sér stað. Mér eru mjög minnisstæðar alveg glataðar breytingar á síðasta kjörtímabili þar sem tollar voru hertir, til að mynda á ostum, af því að kerfið vill ekki leyfa íslenskum neytendum að velja á heilbrigðan hátt um erlenda osta. Við þurfum að borga meira fyrir Prímadonnu en fyrir Feyki. Feykir er feikilega fínn ostur. Einn sá besti. Ég kaupi hann mjög iðulega af því mér finnst en ekki síðri en Prímadonna. En eigum við ekki að leyfa neytendum að ráða, ekki láta opinbera verðlagningu í raun stýra því hvað neytendur fá að velja því að þeir hafa þá ekkert val? [[Forseti hringir.]]Það er hægt að gera skynsamlegar breytingar í þágu frelsis bænda og neytenda.
Virðulegi forseti. Það er hátíðisdagur hjá mér einnig. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að koma þessari umræðu á og að við skulum ræða hér landbúnað. Ég hef svo sem tekið þátt í þessari umræðu hér áður á öðrum þingum, bæði sem varaþingmaður og þegar ég var hér inni á síðasta kjörtímabili. Öll umræða er af hinu góða og kærar þakkir fyrir það. Vissulega er sýn okkar misjöfn á því hvert við eigum að fara og hvernig við ætlum að komast í mark. Hér erum við að fjalla um frumvarp sem snýr fyrst og fremst að því að taka úr sambandi undanþágu frá 71. gr. búvörulaga, sem snýr að mjólkuriðnaði. Í greinargerð með frumvarpinu, ef ég man þetta rétt, það eru 17 ár síðan þetta var sett á á sínum tíma, sýnir að tilgangurinn með þessu var að styrkja greinina, sem tókst svo sannarlega vel með þessari breytingu. Ég ætla ekki að fara í það að taka eitthvert ákveðið fyrirtæki sérstaklega út úr. En svo er allt sem fylgir því þegar menn fá undanþágu frá 71. gr. búvörulaga. Það er t.d. kveðið á um flutningsjöfnun milli framleiðenda til afurðastöðvar. Það er gríðarlegt mál í stóru landi að framleiðendur búvara sitji við sama borð þegar kemur að því að koma vöru sinni til afurðastöðva. Ég vil beina spurningu til hv. þingmanns: Hvernig sjá þau þetta fyrir sér í frjálsu umhverfi? Hvernig eigum við að fara með bara eitt svona lítið atriði sem snýr að flutningsjöfnun á hrávöru frá frumframleiðanda til afurðastöðvanna?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir að taka iðulega þátt í þessari umræðu þegar hann hefur haft færi til og komið með málefnalegar ábendingar hvað þetta varðar. Samkeppniseftirlitið hefur sent umsögn um þetta mál, og fleiri sem þessu tengjast, og það fettir ekki fingur út í það að hægt sé að jafna út kostnaðinn við að sækja mjólkina. Sama hvar bændur eru búsettir þá eigum við að hafa þannig kerfi að það sé tryggt að sú mjólk verði sótt og þeir fái sama verð. Við reynum að ýta undir það og tryggja. Það er alveg hægt. En eins og lögin eru byggð upp núna þá erum við að tryggja fákeppni á framleiðslu á mjólkurafurðum. Við erum að gera það. Það er eitt fyrirtæki sem hefur ægivald yfir markaðnum. Það hefur að mínu mati torveldað þróun, þótt við sjáum nú blessunarlega stórkostlega þróun eins og t.d. hjá Örnu á Vestfjörðum, af því að þar hafa bændur sameinast um að senda mjólkina þangað. Það er auðveldara fyrir Örnu að fá mjólk fyrir vestan en það vantar samt líka. Mér finnst samt erfitt að hugsa um öll þau glötuðu tækifæri, tækifæri sem ég held að við höfum misst af af því að við erum ekki með alvörusamkeppni. Ég trúi því að með samkeppninni værum við með enn fjölbreyttari mjólkurmarkað en við erum með þó að þróunin í mjólkuriðnaði hafi verið gríðarlega jákvæð, vöruþróunin. Ekki spurning. En við getum gert enn meira og enn betur. Ég vil líka undirstrika það sem hefur verið sagt af fleirum í gegnum tíðina að við þurfum að passa okkur á því þegar við ræðum þessi mál að etja ekki fólki alltaf saman, etja ekki hópum saman. [[Forseti hringir.]]Mér finnst þetta kerfi vera meingallað, ég er búin að fara yfir það. Það þarf að breyta því [[Forseti hringir.]]og við eigum að geta gert það án þess að þurfa sífellt að etja hópum saman og ég spyr: Hagsmunum hverra er þar verið að þjóna?
Virðulegur forseti. Áður en ég held lengra vil ég vekja athygli á klukkunni, það virðist ekki vera samræmi í því þegar rauða ljósið kviknar.
Hún er það aldrei.
Þú þekkir það, hv. þingmaður. En ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Öll erum við sammála um að við viljum sjá leiðir til þess að efla og styrkja. Ég hef verið talsmaður þess að kjötið, sú grein, fari í sama farveg og mjólkuriðnaðurinn er í dag. Það er nú ansi hraustlegur skoðanamunur á milli okkar hvað það varðar. En hvernig sem við horfum á þetta þá erum við með vissa tollvernd en töluverður hluti af þeim vörum sem eru fluttar til landsins, af allri matvöru - ætli það sé ekki 70–80% án tolla. [[Forseti hringir.]]Við sjáum það líka að við erum í erlendri samkeppni. Það er virk samkeppni á markaði, hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Já, það er samkeppni á markaði en ekki innan allra greina landbúnaðarins. Við vitum það líka, þegar við sjáum verðbólguþróunina núna, en líka á síðasta kjörtímabili þegar matvaran hækkaði töluvert, hvaða hluti matvörunnar hækkaði mest. Hver var það? Var það grænmetið? Nei, það er meiri samkeppni þar. Það voru einmitt mjólkurvörurnar. Þau atriði hækkuðu mest sem voru undanþegin samkeppni, þar sem voru hæstu tollarnir, mesta verndin. Þeir þættir til neytenda hækkuðu mest. Svo eru menn að segja að kerfið hafi ekki áhrif. Auðvitað hefur það það. Við sjáum að þar sem samkeppnin blómstrar, þar sem er meira frelsi, helst verðbólgan og verðhækkanirnar meira niðri. En þar sem er meiri fákeppni, meiri einokun, verður meiri hækkun. Tilviljun? Nei, ekki að mínu mati. Þetta er hluti af ástæðunni fyrir því að við erum að leggja fram þetta frumvarp. Það er hægt að ná fram meira réttlæti, meiri samkeppni fyrir alla þá aðila sem ég er að tala um, bændur sem neytendur.
Forseti. Ég og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir getum verið sammála um eitt: Þessi ríkisstjórn hefur algerlega brugðist íslenskum landbúnaði og matvælaframleiðendum. En ég er ekki alveg viss um að við séum sammála um lausnirnar á þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir eftir meira en fjögur ár af þessari ríkisstjórn. Ég ætla að biðja hv. þingmann að hugleiða hvort hún væri ekki til í að hætta að kalla ríkisstjórnarflokkana framsóknarflokkana þrjá, því enginn flokkanna í þessari ríkisstjórn er Framsóknarflokkur. Þetta eru þó hugsanlega á sumum sviðum afturhaldsflokkar. En hvað felst í tillögu hv. þingmanns og meðflutningsmanna? Hvernig á þetta nýja kerfi eiginlega að virka? Stendur til, eins og mér heyrðist á köflum, að fara Evrópusambandsleiðina og greiða bændum jafnvel fyrir að framleiða ekki, fyrir að eyðileggja land, breyta landbúnaðarlandi aftur í mýrar? Mér heyrðist hv. þingmaður ýja að því. Það fyrirkomulag, að greiða bændum fyrir að framleiða ekki, hugnast mér ekki. Ætlast hv. þingmaður og meðflutningsmenn hennar til þess að íslenskir bændur keppi við risabú, verksmiðjubú í útlöndum sem ráða oft til sín fólk frá útlöndum á lágmarkslaunum og minna en það? Eiga íslensku fjölskyldubúin að fara að keppa við þá framleiðslu? Önnur lönd, t.d. Sviss og Noregur, gera sér auðvitað grein fyrir því að þau þurfa að vernda landbúnaðinn sinn, matvælaframleiðsluna sína, og Evrópusambandið sjálft reyndar. Það má ekki gleyma því að Evrópusambandið er tollabandalag og Ísland stundar frjálsari viðskipti við útlönd heldur en Evrópusambandið. Á Ísland að ríða á vaðið og fórna íslensku fjölskyldubúunum til að prófa einhverja kenningu Viðreisnar?
Virðulegi forseti. Kenning Viðreisnar er ósköp einföld, að trúa og treysta á samkeppni, trúa svolítið á frelsið, trúa á hyggjuvit bænda þegar þeir fá styrki, hvert þeir vilja fara. Ef þeir vilja fara í að ræsa fram votlendi sem hefur verið raskað og fá til þess kolefnisjöfnun, geta lagt það inn, ef þeir kjósa það, af hverju á að banna það? Ef þeir vilja fara í eitthvað annað, aðra jarðrækt, repjurækt, kornrækt, byggja upp kornhlöður, ef þeir kjósa það, af hverju ekki að leyfa þeim það? En í dag eru þeir í vistarböndum gamals kerfis framsóknarflokka sögunnar í gegnum tíðina. Ég get alveg tekið það til umhugsunar að breyta nafni mínu á flokkunum í ríkisstjórn sem mér finnst allir hafa verið einn framsóknarflokkur en hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hefur mikið til síns máls þegar hann kallar þá afturhaldsflokka. Ég held að það sé ágætis viðurnefni miðað við gjörðir þeirra fram til þessa. Hv. þingmaður nefndi Noreg. Við vorum í utanríkismálanefnd núna í vikunni að fara yfir fríverslun við Breta, nýjan fríverslunarsamning. Tekin var pólitísk ákvörðun um það hér heima að fá ekki jafn mikinn aðgang fyrir unnar íslenskar sjávarafurðir, aðeins meiri en nú er en ekki jafn mikinn og við gætum, af því að það var ekki hægt að slaka til í landbúnaði. Það mátti ekki opna landið meira fyrir landbúnaðarvörum. Noregur er hins vegar að fara aðra leið. Noregur er að opna meira, Norðmenn eru að fá meiri aðgang, þeir eru að fá meira í þeim viðskiptum af því að þeir ætla að opna meira fyrir aðgang að landbúnaðarvörum. Þeir treysta norskum bændum. Ég hef enn trú á þessu miðað við þá þróun sem hefur orðið, þá agnarlitlu en samt merkilegu tilraunastarfsemi þar sem við höfum séð samkeppninni hleypt inn [[Forseti hringir.]]og það er á sviði grænmetisræktunar eins og ég gat um áðan. Það hefur gefið góða raun. [[Forseti hringir.]]Hvað gerðist þegar við opnuðum fyrir grænmetið? Íslensk grænmetisframleiðsla jókst til að byrja með, hún jókst. [[Forseti hringir.]]Hún minnkaði ekki.
Forseti. Það er hlutverk stjórnvalda að skapa jákvæða hvata. Það er ekki jákvæður hvati að hvetja til þess að land sé eyðilagt þannig að ekki sé lengur hægt að nýta það til framleiðslu. Við þurfum að framleiða meira á Íslandi, ekki minna. Það er líka meira að segja hagkvæmt fyrir loftslagið. Hvað er hagkvæmara í umhverfismálum en að við borðum sem mest af íslenskum mat og viðhöldum íslensku fjölskyldubúunum? Að breyta reglunum á þann hátt að styrkja stöðu erlendra verksmiðjubúa sem skaða umhverfið á ýmsan hátt og greiða starfsmönnum þar laun sem við myndum aldrei sætta okkur við, að styrkja samkeppnisstöðu þeirra gagnvart íslensku fjölskyldubúunum og draga um leið úr innlendri framleiðslu, er dæmi sem gengur ekki upp, frú forseti, enda hafa önnur lönd ekki farið þá leið. Hún yrði til þess fallin að kippa stoðunum undan búsetu í stórum hlutum landsins.
Virðulegur forseti. Ég vil einmitt mótmæla því harðlega að þetta kippi stoðum undan hinum dreifðu byggðum landsins. Vill hv. þingmaður meina að þær standi mjög styrkum fótum? Ég held einmitt ekki. Þær fá ekki nægilega mikið frelsi til að ákveða hvernig þær haga framleiðslu sinni og ræktun. Það eru milliliðir í dag sem ráða öllu kerfinu. Bændur hafa minnst áhrif á það hvernig fyrirkomulagið á að vera, minnst. Ég er alveg sannfærð um það, eins og ég gat um áðan, að af hverri krónu sem er ákveðin hér fari stærstur hluti í milliliði og slíkan kostnað en örugglega hlutfallslega minnst til bændanna sjálfra. Ég óttast það. Ég skil ekki að fólk, vel gefnir og framsýnir einstaklingar, skuli ekki treysta samkeppninni og opnara kerfi í þessu máli. Ég trúi því að það muni treysta bændur og muni treysta neytendur og íslenskan markað. Við erum þó sammála um það, við hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, [[Forseti hringir.]]að við viljum styrkja og efla íslenska matvælaframleiðslu. Það er okkar sameiginlega markmið. Við eigum kannski fyrst að setjast niður og skoða betur hvernig við getum gert það. [[Forseti hringir.]]Ég vil fara þessa leið og ég skal hlusta á það sem hv. þingmaður vill. Ég vil ekki lok, lok og læs.
Virðulegur forseti og hv. þingmenn og þið sem fylgist með umræðunni. Bóndi er bústólpi. Af bændum erum við komin og að bændum munum við verða, þau sem það kjósa. Ég ætlaði að verða bóndi í rómantískri bernsku minni, fór og nam búskaparhætti, fyrst hér uppi í Borgarfirði á óðali feðranna þar, við Hvítárbakkana, síðan í Danmörku, fæðingarlandinu, þá í Skotlandi og svo loks í Þýskalandi. Af þessum löndum verð ég að segja að mér líkaði best við búskaparhætti hér í þessu landi af ýmsum ástæðum. Ég geri mér grein fyrir því að það er lýðheilsumál, það er hollustumál að snæða og taka sér til munns það sem vex í kringum mann, í nærumhverfi manns. Það heitir makróbíótík á ensku og sem betur fer hallast æ fleiri Íslendingar og aðrir þegnar landanna allt um kring að hollustufæði. Og fæðuöryggi er að sjálfsögðu eitthvað sem við höfum lært að meta hér í mjög óvæntu faraldursástandi og þá kunnum við gott að meta. Ég held að við séum flest á Íslandi sammála um mikilvægi þess að viðhalda íslenskri búvöru, íslenskum landbúnaði allt landið um kring og að það sé gert með reisn og ábyrgð. Og alltaf vegast á þessi hugtök, frelsi og ábyrgð. Frelsi til að rækta hvað sem er er að sjálfsögðu til staðar. En bóndi sem ætlaði sér að rækta hér exótískt grænmeti eða hvað sem væri, osta eða annað, væri að líkindum ekki mjög ábyrgur heimilisfaðir ef hann ætlaði að gera það upp á eigin ábyrgð í samkeppni við niðurgreidda landbúnaðarvöru þjóðanna allt í kring. Einhverra hluta vegna þykir það sjálfsagðasti hlutur í heimi að niðurgreiða landbúnaðarvörur, en kannski ekki margt annað. Ég spurði ítrekað að því í þjóðfélagsfræðinámi mínu í háskólanum: Hvers vegna skyldi þetta vera svona? Það voru engin skýr svör við því. Þetta er bara svona. Ég held að við séum sammála um að það beri að styrkja íslenskan landbúnað, en við erum ekki sammála um hvernig það skuli gera. Og hvað gerum við þá? Þá sammælumst við um sáttaferli allra aðila málsins, allra flokka á þingi og þeirra sem málið varðar mest, bændanna sjálfra, bæði félagsbundinna samtaka bænda og annarra, neytendanna og þeirra sem vilja láta sig málið varða. Þetta hefur verið þrætuepli. Bændur hafa verið málaðir upp sem einhver hrakmenni, einhverjir betlistafsmenn, fyrir það að hér hafi verið búvörustyrkir og búvörulög. Ég ákvað eftir að hafa kynnt mér búskaparhætti fjögurra landa með stuttu millibili að gerast ekki hefðbundinn bóndi heldur geisladiskabóndi án nokkurra styrkja eða niðurgreiðslna. Það held ég að hafi verið raunhæft á þeim tíma. Ég held að ýmsir hefðu áhuga á búskap en kjarkinn og kraftinn þarf auðvitað að hafa líka og stoðkerfið þarf að vera í lagi, sem segir að við þurfum auðvitað að tryggja öflugan íslenskan landbúnað, fæðuöryggi og hollmeti handa öllum þannig að vel verði við unað. Það eru margir ágætir punktar í því frumvarpi sem hefur verið kynnt og þá ekki í fyrsta skipti, sem við blasir í dag. En um það er ekki mikill samhljómur, það ég heyri, að hleypa því í gegn sisvona. Þá held ég, um leið og ég þakka fyrir þá góðu ræðu sem fylgdi þessu úr hlaði í dag og öll þau góðu orð sem hér hafa verið sögð, að sáttaferlið sé óumflýjanlegt. Ég sagði það hér fyrir um viku síðan að sáttaferli þurfi að hleypa af stokkum, ekki bara hvað varðar landbúnað heldur einnig sæbúnað, vegna þess að á sjó er sótt og hefur verið gert hér frá örófi, en það ríkir engin sátt um það hvernig við högum þeim málum. Þó að ég geti verið opinn fyrir margs konar hugmyndum um það þá er ég fyrst og fremst að horfa til þess að við náum sáttinni. En það gerist ekki af sjálfu sér. Það mun ekki gerast svo glatt í þessum sal. Víðtækara samtal þarf að eiga sér stað og við þurfum að viðurkenna að við ætlum ekki að bjóða upp á það til margra áratuga í viðbót að útvegsmenn og bændur séu uppmálaðir sem einhver hrakmenni eða sníkjudýr sem hafi óréttilega fengið það sem þeir fá. Við þurfum að taka þessa ferla til endurskoðunar og gera það með opnum og jákvæðum huga vegna þess að við viljum viðhalda bæði landbúnaði og útvegsstarfsemi þannig að ábati og hollusta hljótist af, sem og lýðheilsa og fæðuöryggi og að almenn sátt ríki. Þá er aftur komið að því: Hvernig komumst við á þann stað? Menn eru hér í ævafornum farvegi hver og einn. Ég lít á það dálítið eins og í íþróttunum, sem hv. þingmaður Viðreisnar, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, þekkir nú betur en ég, fólk getur keppt með FH eða KR eða Val, það er hægt að velja sér lið. Oft er það nú bara hvar fólk ólst upp. Ég held að við eigum að drífa okkur öll upp úr hvers kyns skotgröfum, vera öll opin fyrir því að hér megi gott bæta, hér megi nútíminn verða boðinn velkominn, markaðslögmál, samkeppni í bland við stoðkerfi og hvetjandi umhverfi. En það sem blasir við mér í tengslum við landbúnað á Íslandi er það sem dró Ingólf Arnarson að landi hér við Faxaflóa. Það er orkan sem skapaði reykinn sem Reykjavík er nefnd eftir. Það er jarðvarminn, eða fallvötnin, eins og það er í bland í dag. Það er sú sjálfsagða orka til að hlýja okkur, baða okkur og knýja áfram atvinnulífið. Þau orkuver hafa verið reist og niðurgreidd, margfaldlega í mörgum tilfellum. Íslensk raforka til grænmetisframleiðslu eða annarrar matvælaframleiðslu á að vera sem næst kostnaðarverði að mínu mati. Það voru fyrirheitin þegar fjárfest var í öllum virkjununum. Þannig að íslenskir bændur eiga að fá raforku miklu ódýrara en í boði er í dag. Það er númer eitt. Svo er annað sem við getum horft til og ég hef minnst á áður, sem er vörumerkjaþróunin. Horfum til Frakklands í þeim efnum; Brie-ostanna, Champagne-drykkjanna, baguettanna. „Bröndunin“ á búvöru Frakka nær um gjörvallan heim. Ég get fullyrt að hreinlæti í landbúnaðarframleiðslu er ábótavant í ýmsum löndum sem við berum okkur saman við. Ég held að við séum almennt hreinlát og samviskusöm í framleiðslu okkar á matvælum. Ég sé fyrir mér að græna eyjan hér í hánorðri eigi og megi og verði, ef rétt er á spöðum haldið, eftirsóknarverðasta matvælafabrikka heimsins, við endimörk hins byggilega heims, er stundum sagt. Uppskerutíminn er skemmri en víðast en fæðan er kannski kraftmeiri, framleidd með ábyrgari og betri hætti. Við viljum viðhalda henni. Komum okkur í sáttaferlið sem allra fyrst. Tökum mið af því sem hér hefur verið lagt til í dag og tökum mið af sjónarmiðum allra sem að vilja koma þegar við förum í það sáttaferli. Við þurfum ekki endilega að spyrja leyfis hér í þessum sal, við getum hafið það, bara þau sem hér sitja og boðið svo öðrum með. Það getur orðið löng og ströng og erfið vinna. En ekki myndi ég láta mitt eftir liggja ef í boði væri. Þá segi ég nú bara að endingu á þessum nótum: Búvöruna bröndum og bætum vinnulag. Inn í málið vöndum og eflum bændanna hag. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Það er búið að vera gott að fylgjast með og gaman að þetta mál hafi ratað á dagskrá. Ég þakka flutningsmanni, hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, kærlega fyrir hennar ræðu hér áðan og vísa sérstaklega í það að hún rakti ágætlega hvers vegna farið var af stað í þessa vegferð og ekki í fyrsta sinn eins og menn þekkja og hafa svo sem vísað til í umræðunni. Ég vildi kannski botna betur smá pælingu sem kom fram áðan hjá hv. flutningsmanni. Ég var mjög hugsi í kosningabaráttunni miðri þegar við allt í einu fáum fyrirsagnir á síðum blaðanna og á vefmiðlum þar sem komin er upp sú staða að skortur er orðinn á tilteknum tegundum grænmetis. Ég er enginn sérstakur áhugamaður um sellerí, ég er áhugamaður um brokkolí, en það var skortur á þessum grænmetistegundum um tíma. Fyrir mér er ansi margt sem kristallast í þessari stöðu. Maður verður að velta því fyrir sér hvort kerfi sem býr til skort geti verið gott kerfi. Getur það kerfi sem býr til þá stöðu að neytendur hafi ekki aðgang að hollustu, sem við erum að reyna að ýta að börnunum og okkur sjálfum, kerfi sem býr til skort á þessu, verið gott kerfi? Ég held að það þurfi ansi mikla sjálfsblekkingu til að menn geti sagt: Já, þetta er gott kerfi. Ég held að enginn hafi farið af stað í þá vegferð þegar þetta kerfi var búið til og sagt: Við ætlum að hafa skort á tilteknum vörum þegar fram líða stundir. Þannig gerist iðulega í kerfum sem eru mjög miðstýrð og ég er að tala um stóru myndina af því þetta er auðvitað bara ein varða á leiðinni til aukins frelsis þegar kemur að matvælaframleiðslu á Íslandi, að kerfi sem í upphafi eru búin til og eiga að þjóna atvinnugrein missa oft sjónar á því að á hinum endanum eru þeir sem eiga að njóta afurðanna sem eru matvæli. Þannig hefur mér því miður oft fundist landbúnaðarkerfið á Íslandi vera. Mér finnst það sama eiga við um sjávarútvegskerfið og mér finnst það líka eiga við að hluta til um almannatryggingakerfið, að við erum einhvern veginn búin að missa sjónar á endapunktinum sem er neytandi eða notandi tiltekinnar þjónustu, kaupandi vörunnar. Auðvitað eigum við að huga að hinum þáttunum líka, af því ég sé að hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson horfir á mig og heldur að ég sé að gleyma því, það er ekki þannig. Við eigum auðvitað að huga að öllum þessum þáttum. En kerfið hugaði ekki nógu vel að því í upphafi og þegar við erum komin með svona mikla miðstýringu, þegar það skortir svona mikið upp á frelsi, alveg sama hvort við erum að tala um grænmeti, mjólk eða kjöt eða hvað það er, þá lendum við í þessari stöðu að það koma upp einhverjar skortstöður. Það koma upp einhverjir agnúar vegna þess að ekki er nógu vel gætt að lögmálum um framboð og eftirspurn, eðlilegum samkeppnislögmálum, svigrúmi þeirra sem framleiða, svigrúmi þeirra sem flytja inn. Þetta er svona stóra myndin í þessu hvað mig varðar. Hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson kom inn á það í andsvari áðan og var að velta því upp hvort við hefðum lesið umsagnir um málið sem bárust á sínum tíma þegar frumvarpið var lagt fyrir. Þá fannst mér hann svolítið handvelja umsagnir sér til stuðnings vegna þess að ég renndi yfir þetta á sínum tíma og svo aftur núna. Ég get til að mynda nefnt umsögn frá Félagi atvinnurekenda. Þar er hvatt til þess að þetta verði samþykkt, að þessar breytingar séu til mikilla bóta og til þess fallnar að stuðla að aukinni samkeppni og miklum ábata neytenda. Þar er komið inn á samkeppnislagabrotin sem teljast almennt til refsiverðrar háttsemi. „Um er að ræða athæfi sem samfélagið hefur talið svo ámælisvert að það sæti refsingu þeirra sem verða uppvísir að því. Það hefur því sætt langvarandi furðu að slík brot ákveðinna aðila séu undanþegin refsingu þessari enda algerlega á huldu hvernig afleiðingar þeirra og eðli eru í þessum tilfellum frábrugðin því sem almennt á við. Með umræddu frumvarpi er bætt úr þessum meinbug á núverandi lögum. Þar með er stuðlað að auknu jafnræði, aukinni samkeppni og bættri almennri réttarvitund.“ Þetta held ég að séu orð að sönnu og það er einnig hægt að tiltaka umsögn Samkeppniseftirlitsins við frumvarpið, það eftirlit sem heldur betur hefur nú séð um að gæta hagsmuna almennings þegar kemur að samkeppnismálum. „Samkeppniseftirlitið telur að frumvarpið muni efla samkeppni í landbúnaði og veita bændum frelsi til að hafa val um hvernig afurðum þeirra væri ráðstafað. Slíkt myndi leiða til aukinnar samkeppni á vinnslu-, heildsölu- og smásölumarkaði, sem hefur jákvæð áhrif á nýsköpun á umræddum mörkuðum.“ Þetta er auðvitað hryggjarstykkið í því sem við erum að leggja til með þessu máli. Við erum ekki að leggja eitthvert pottlok ofan á bændur, við erum ekki að berjast fyrir einhverju sem rýrir kjör bænda, algerlega þvert á móti. Við erum einfaldlega að reyna að tryggja að samhliða bættum og betri kjörum bænda sé hinn endinn, hagur neytenda, tryggður með sama hætti. Það kemur líka fram í umsögn Samkeppniseftirlitsins svo ég haldi því til haga og þetta eru svolítið áhugaverð orð sem ég held að við ættum öll að hlusta eftir: „Hefur Samkeppniseftirlitið orðið vart við þau sjónarmið bænda að þeir líti fremur á sig sem launþega en atvinnurekendur. Þetta sjónarhorn kom m.a. sterkt fram fyrir u.þ.b. áratug þegar Samkeppniseftirlitið komst að þeirri niðurstöðu að samráð hefði átt sér stað á vettvangi Bændasamtakanna um verðlagningu tiltekinna búvara sem lutu frjálsri verðlagningu. Þá var því haldið á lofti að staða bænda væri líkari stöðu launþega en atvinnurekenda.“ Svo kemur kjarninn: „Ein ástæða þessa rótgróna viðhorfs er að líkindum sú staðreynd að mikilvægar búvörur hafa í gegnum tíðina lotið opinberri verðlagningu. Önnur ástæða kann að vera sú að bændur eru á ýmsan hátt þiggjendur í því umhverfi sem þeir starfa. Þar er ekki bara átt við að þeir njóti opinbers stuðnings við framleiðslu sína heldur hafa þeir, hver og einn, mjög lítil áhrif á það hvernig afurðum þeirra er ráðstafað. Möguleikar þeirra til aðhalds með kjötafurðastöðvum er lítið nú þegar eignarhald á þeim hefur gengið þeim úr greipum að miklu leyti. Veik staða bænda gagnvart kjötafurðastöðvum birtist m.a. í því að nú í haust var sláturtíð vel á veg komin þegar bændum voru gefin upp verð á afurðum sínum.“ Þarna er ég að vitna til þessara orða, þessara almennu raka sem koma fram um að bændur hafi meira sjálfdæmi um hvernig þeir haga sinni framleiðslu, hvernig þeir dreifa henni, hvernig þeir selja hana og að ekki verði þessar hömlur á innflutningi sem myndu ýta undir þessa samkeppni. Menn hafa verið að tala um það hér að ef tollverndin yrði felld niður, eða a.m.k. verulega dregið úr henni, myndu Íslendingar allir flykkjast í eitthvað innflutt. Það held ég ekki. Þetta snýst í raun og veru ekki um það. Ég held að Íslendingar vilji íslenskar landbúnaðarafurðir, ég a.m.k. kýs það sjálfur. Ég vil helst drekka rjóma með lambakjötinu mínu og það mun ekkert breyta því en þegar kemur að ýmsum afurðum úr mjólkinni, ostum og öðru slíku, þá væri betra vöruúrval að mínu mati heppilegra. Aðalatriðið er að við séum ekki með þetta kerfi sem þarf svona mikið utanumhald. Hver einasti landsmaður borðar það sem bændur framleiða á hverjum einasta degi, oft á dag. Það er alveg gríðarlegur markaður fyrir þessar afurðir og ég geri mér alveg grein fyrir því að framleiðsluhættir og lega landsins og alls konar svona hlutir geta auðvitað haft áhrif á að það getur verið erfiðara að framleiða sumt og annað ekki og það allt saman. En þessi almennu lögmál, um aukið frelsi og aukna samkeppni, eiga við í landbúnaði eins og öllum öðrum greinum. Það held ég að sé hafið yfir allan vafa. Ég myndi vilja koma aðeins inn á og vísa í það sem var verið að segja áðan, þ.e. að við erum með ríkisstjórn við völd sem er sett saman um ákveðna hagsmuni. Varðstaðan um kerfið sem er undir í þessari umræðu er ein af lykilforsendum þess að efnt var til þessa ríkisstjórnarsamstarfs. Varðstaða um þetta kerfi og mörg önnur kerfi. Ég er ekki sammála því sem kom fram hér hjá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni að enginn þessara þriggja flokka sé Framsóknarflokkur. Framsóknarflokkurinn er vissulega mjög ágætur flokkur en hann er á miklum villigötum og hefur lengi verið þegar kemur að landbúnaðarmálum og því miður eru allir flokkarnir framsóknarflokkur þegar kemur að þessari ágætu atvinnugrein sem við viljum öll svona vel. Ég vonast til þess að þetta mál fái góða og öfluga umfjöllun í nefndinni og komist aftur hingað inn og við náum enn meiri og víðtækari umræðu um það. Ég vil árétta, af því að okkur í Viðreisn er stundum legið á hálsi fyrir að vera sérstaklega í nöp við bændur, að það er auðvitað ekki málið svo að ég undirstriki það enn frekar. Við erum algerlega sannfærð um að breyting á kerfinu muni bæta kjör bænda og bæta kjör neytenda, sem er það sem málið snýst um. Kerfi þar sem þeir sem sjá um framleiðsluna eru í mörgum tilfellum ósáttir við kjör sín og neytendurnir sem kaupa afurðirnar eru ósáttir við verðið er ekki gott kerfi. Það er eitthvað í keðjunni sem virkar ekki. Ég legg til að þeir sem vilja standa svolítið sterklega vörð um núverandi fyrirkomulag skoði þetta mál með mjög svo opnum hug og hafi hugfast að fyrir okkur vakir ekki neitt annað en að bæta þjóðarhag og hag þeirra stétta sem eru undir í kerfinu og neytenda allra.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir ræðuna. Mig langar að koma nokkrum spurningum til hans. Við höfum rætt hér aðeins um sellerí og brokkolí og það sem gerðist hér síðastliðið haust. Nákvæmlega eins og er með ýmsar aðrar landbúnaðarvörur þá er ákveðin tollvernd og síðan eru gluggar á milli þar sem tollverndin er ekki til staðar. Þegar þetta var endurskoðað fyrir tveimur árum var settur stór lokaður gluggi yfir ákveðið tímabil til að verja ákveðna framleiðslu. Síðan reyndist sú innlenda framleiðsla bara ekki vera fyrir hendi, svo að það sé sagt. Þessu var kippt í liðinn, ef ég man rétt, núna um áramótin eða rétt fyrir áramót. Vissulega er það alltaf þannig í öllu því sem við erum að fjalla um, sama í hvaða flokki við erum - og ekki ætla ég að sverja af mér uppruna minn þegar menn eru Framsóknarmenn, þó að menn séu kannski taldir til afturhaldsafla, annað sýndi nú niðurstaða kosninganna alla vega, það eru þá fleiri sem taka undir með okkur í því. En í þessu samhengi langar mig að beina því til hv. þm. Sigmars Guðmundssonar: Segjum sem svo að við afnemum 71. gr. búvörulaga sem snýr að mjólkuriðnaðinum, við erum bara að fjalla um það, þetta er eina búgreinin sem hefur þessa undanþágu, það er bara mjólkuriðnaðurinn, og afnemum tollana líka. [[Forseti hringir.]]Hvað þarf þá að greiða til bænda í staðinn ef við tökum þetta í burtu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég þekki forsöguna varðandi grænmetisskortinn og einmitt tollverndina og glugga og það þurfti að koma inn í þingið og laga. Það er þetta sem ég er að gagnrýna. Þetta er kerfi sem mér finnst ekki vera sérstaklega skilvirkt. Af því við erum að handstýra þá getum við ekki séð fyrir allt sem getur gerst og ef innlendir framleiðendur ná ekki að halda í við þá á glugginn auðvitað að vera opinn almennt til þess að bæta þar úr. Þannig að ég þekki þessa forsögu. Ég er bara að segja að kerfi sem er þannig hannað að það sé tollvernd og að þar komi gluggi og að þingið þurfi að koma og kippa því í lag er ekki gott kerfi. Það er ekki skilvirkt. Það er það sem við viljum breyta og margt af því sem við erum að ræða í tengslum við þetta mál snýr auðvitað að landbúnaðarkerfinu okkar í miklu stærra samhengi en því. Ég trúi því að þegar fram líða stundir, ef við gefum meira frelsi, sama hvaða grein er undir, séu það bara lögmálin um framboð og eftirspurn sem eiga við. Þetta er líka lögmálið um hagkvæmni bænda, hagkvæmni framleiðenda, hagkvæmni þeirra sem selja og dreifa. Smátt og smátt lagar hin eðlilega hringrás sig að breyttum forsendum. Og það er ágætt að nefna það í samhengi við þessa tilvitnun í umsögnina sem ég kom inn á áðan. Við erum orðin svo vön því að það þurfi að stýra og þurfi að vera gluggar og þurfi að vera tollvernd og stuðningur, beinn stuðningur, óbeinn stuðningur, að okkur tekst einhvern veginn ekki að koma okkur inn í þá hugsun að um þetta geti gilt það sama og í öðrum viðskiptum og annarri framleiðslu. [[Forseti hringir.]]Hugsunin um það er okkur einfaldlega of framandi, held ég, en það eru engin önnur hagfræði- eða efnahagslögmál [[Forseti hringir.]]sem gilda í þessu en í öðrum atvinnugreinum. Um það er ég alveg sannfærður.
Virðulegur forseti. Ég fékk ekki svar við spurningunni sem ég bar upp varðandi fjármunina sem til þarf vegna þess að í framsögu hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur kom fram að við þyrftum að bæta í stuðninginn í staðinn fyrir að taka þetta af. Því spyr ég aftur: Hvað erum við að tala um mikla fjármuni? Í dag eru þetta sirka 6 milljarðar til mjólkurframleiðslunnar, eitthvað svoleiðis. Þeir ganga vissulega að stærstum hluta til bænda, þeir fara ekki til milliliða. Það eru 4–5 milljarðar í sauðfé. Spurningin er bara: Hvað þurfum við mikið til þess að bæta upp í staðinn fyrir þetta? Vegna þess að þetta er bara hluti af starfsskilyrðum greinarinnar til þess að hún geti keppt við aðrar sambærilegar greinar erlendis. Við þekkjum það öll sem viljum þekkja það að það er ekkert mjög langt að fara á milli yfir Atlantshafið með vörur, tiltölulega einfalt mál. Ég og hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson fórum og fengum okkur að borða í gær á fínum stað hér í höfuðborginni og borðuðum dásamlegt nautakjöt frá Danmörku. Þetta er allt fyrir hendi. En tilgangurinn með því sem væri verið að gera varðandi 71. gr. búvörulaga og undanþágu frá því, tollana og það - þetta eru ákveðin starfsskilyrði sem við setjum fyrir greinina til að verja innlenda framleiðslu. Hún er síðan í samkeppni við innflutning, framleiðslu sem er kannski við allt önnur starfsskilyrði og er undanþegin ákveðnum tollum í heimalandi sínu og stutt við hana. [[Forseti hringir.]]Þannig að spurningin er: Ef þetta er allt afnumið, hvað þurfum við að bæta í [[Forseti hringir.]]í peningum til þess að menn geti staðist samkeppnina?
Frú forseti. Að því sem hv. þingmaður vék að í andsvarinu. Ég vil fyrst nefna að þó að einhverjar tilteknar atvinnugreinar njóti stuðnings annars staðar, hvort sem það er í einstökum löndum eða í einhverju ríkjasambandi eða innan Evrópusambandsins eða hvað það er, þá réttlætir slæmt fyrirkomulag á einum stað það ekkert endilega á öðrum stað. Ég er almennt þeirrar skoðunar að það eigi að fara varlega í að vera með tolla og beinar niðurgreiðslur. Hvar tilteknar upphæðir í þessu liggja ætla ég ekkert að úttala mig um hér. Það sem ég er að reyna hérna, og er ástæðan fyrir því að ég er á þessu máli, er að styðja stóru myndina í þessu. Ég er að styðja það að hægt og bítandi komum við okkur út úr miðstýrðu kerfi, komum okkur út úr því að hugsa: Ef við gerum þetta, hvað þarf þá að færa til mikla fjármuni hér? Þetta verði bara á þeim forsendum að menn séu frjálsir að því að framleiða og selja eins og þeir vilja. Eftir atvikum munu sumir ekki standast þá samkeppni á meðan aðrir munu þrífast og þar fram eftir götunum. Það er það eina sem ég er að tala um. Ég er ekki til þess bær að geta nefnt nákvæmlega einhverjar upphæðir til eða frá í því samhengi. Mér finnst einmitt umræðan um þessi mál alltaf týnast í því, hvað sé hægt að gera til skemmri tíma ef þetta breytist, hvernig sé þá hægt að bregðast við og allt þetta. Ég vil bara að þetta sé lífrænt kerfi þar sem sömu lögmál gilda og í öðrum atvinnurekstri og það er vel hægt. Við þurfum bara að venjast tilhugsuninni um það.
Virðulegi forseti. Ég vil enn og aftur þakka fyrir þessa góðu umræðu sem verið hefur. Það er mikilvægt að við veltum við þeim hlutum. Ég hugsaði það meira í gamni áðan að núna styttist óðum í það að við hættum að eyða tíma í að ræða um Covid þannig að ég held að við ættum þá taka góðan tíma í það, svona út þetta þing, að ræða landbúnaðarmál. Ég á von á því að hv. þingmenn Sigmar Guðmundsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir séu í liði með mér í því að ræða landbúnaðarmál eitthvað fram á vorið. En byrjum aðeins á því sem frumvarpið fjallar um, þ.e. afnám 71. gr. búvörulaga, sem snýr að mjólkuriðnaði, framleiðslu mjólkur. Eins og komið var inn á fyrr í dag var þetta sett á á sínum tíma til þess að bæta hag framleiðenda og gera vinnsluna arðvænlegri og ná fram hagræðingu í greininni. Það má með sanni segja að það hafi tekist allvel til í þeim málum. Vissulega er tollvernd þarna á bak við líka. En ef við horfum fyrst og fremst á greinina sjálfa þá var sett hagræðingarkrafa á greinina þegar þetta var gert og farið í gríðarlega uppstokkun og endurskoðun á afurðastöðvakerfinu í mjólkuriðnaði. Ég ætla bara að leyfa mér að fullyrða það hér að ef það eru einhverjir bændur í hinum hefðbundna landbúnaði sem eru svona sæmilega digrir um sig þá eru það þeir sem eru í þessari grein. Ég þekki alveg ágætlega til hinum megin, þar sem kjöt er framleitt, og hef verið talsmaður þess að sú grein, þ.e. kjötiðnaðurinn, fái sömu undanþágur og mjólkuriðnaðurinn. Persónulega þekki líka ég alveg ágætlega samruna tveggja fyrirtækja norður við Eyjafjörð þar sem bændur og einkafyrirtæki runnu saman, þ.e. Kjarnafæði og Norðlenska. Bara þessi tvö fyrirtæki sem velta um 10 milljörðum á ári - ætli við séum ekki að sjá hagræðingu þar á hverju ári upp á 300, 400, 500 milljónir. Það er hægt að gera ansi mikið fyrir þá peninga. Þetta er ekki eingöngu fyrir framleiðendur gert, þetta er líka gert fyrir neytendur, frú forseti. Færum okkur yfir í græna geirann og grænmetisrækt og jarðrækt almennt. Þar eigum við feiknarleg sóknartækifæri og nákvæmlega eins og kom fram í ræðu hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur hér áðan þá var farið í ákveðna breytingu á vinnulagi varðandi beingreiðslur sem sneru að tómötum, gúrkum og papriku. Síðan tengist þetta niðurgreiðslu á rafmagni og þess háttar. Vissulega var þar mikið stökk og mikil breyting varð á, margar tegundir, sérstaklega eins og í tómötum. Þar hefur verið gaman að fylgjast með. Það hefur einnig verið feiknarlegur vöxtur sem snýr að annarri grænmetisræktun. Allt þetta þurfum við að styðja. Ég held að eftir þá tíma sem við höfum lifað undanfarin tvö ár sem tengjast Covid og öllu sem því fylgir, munum við sjá fram á gríðarlegar hækkanir á allri hrávöru alls staðar í heiminum. Sykur hækkaði t.d. um 26% árið 2020. Orka hefur hækkað alveg feiknarlega, olía. Kornvara hefur hækkað alveg feiknarlega. Ég get talið lengi áfram. Við þekkjum öll stöðuna sem er á landamærum Rússlands og Úkraínu. Um hvað ætli sú barátta snúist? Hún snýst fyrst og fremst um auðlindir og það að menn séu að verja sínar auðlindir. Í Úkraínu er sennilega eitt auðugasta landbúnaðarland heimsins. 30% af svokallaðri svartri mold heimsins er að finna í Úkraínu, sem er eitt frjósamasta og besta ræktunarland sem til er. Þetta er það sem við sjáum að er að fara að gerast á öllum mörkuðum núna. Það er að öll hrávara að hækka. Þó að það sé ekki mikið gleðiefni að tala um að matarverð sé að hækka þá held ég að það sé óumflýjanlegt að hluta til, bara vegna þess að við erum að fjalla um takmarkaða auðlind. Þar af leiðandi felast tækifæri okkar Íslendinga í matvælaframleiðslu almennt í því að við eigum að framleiða meira, eins og við getum, en við þurfum líka að skapa atvinnugreininni ákveðin starfsskilyrði. Hvort sem við erum með undanþágu frá 71. gr. búvörulaga í mjólkuriðnaði og kjöti eða með tolla eða hvernig sem við gerum þetta - ég er mjög tilbúinn að ræða allar hugmyndir í þeim efnum við hv. þingmenn Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og Sigmar Guðmundsson því að öll umræða er af hinu góða til að við komumst aðeins áfram. Við þurfum að gera það því að kjör sumra bænda eru algerlega óásættanleg. Þá vitna ég sérstaklega til kollega minna sem eru sauðfjárbændur. Sú atvinnugrein er við veruleg hættumörk; það er hækkun á áburðarverði og menn verða bara að klóra sér í hausnum yfir því hvort þeir ætli að halda áfram. Verkefni okkar, löggjafans, með hagsmunaaðilum, er að velta því fyrir okkur hvernig við ætlum að takast á við framtíðina. Hvernig ætlum við að tryggja það að við framleiðum eins mikið magn af heilnæmum matvælum og við getum? Það er verkefnið okkar, hvort sem það er á landi eða á sjó. Máttur samkeppninnar er af hinu góða, ég get alveg tekið undir það. Ég held að við Framsóknarmenn séum ekkert sérstaklega bólusettir varðandi samkeppni, við óttumst hana ekkert, en samkeppni þarf að vera á jafnréttisgrundvelli. Um það snýst þetta. Þess vegna erum við með þessa umgjörð. Hvort sem mönnum líkar hún betur eða verr þá reyndum við að skapa einhverja umgjörð til þess að sú vara sem við framleiðum hér heima standist samkeppni frá útlöndum. Ég er búinn að heyra það svo oft að neytendur velji íslenskt og það er bara virkilega ánægjulegt að heyra það trekk í trekk. En samt sem áður var sennilega mesti innflutningur á kjöti sem við höfum séð mjög lengi árið 2021, þrátt fyrir allt, og hann hefur bara aukist. Hvað veldur? Jú, ef við horfum á tollana þá erum við bara ansi rúm í því hér. Tollverndin á t.d. nautakjöti, alifuglakjöti, svínakjöti er frekar takmörkuð, þannig að það er tiltölulega einfalt mál að flytja hér inn þessar vörur. Tollverndin er jú vissulega til staðar í mjólkuriðnaði líka. En það eru ekki allir flokkar innan mjólkurframleiðslunnar sem bera tolla, þannig að það er ekki eins og við séum með Kínamúrinn hér hringinn í kringum okkur, það er sko langt því frá. Tölurnar segja okkur þetta. Þetta á líka við það sem snýr að grænmetinu og fleiri afurðum. Ég man ekki hve marga flokka við erum með í grænmetinu en þeir eru ansi margir. Þar er reynt að sníða það þannig að lagðir eru á tollar þegar innlend framleiðsla er til og síðan eru þeir felldir niður þegar framleiðslan er ekki til. Og nákvæmlega eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson kom inn á hér áðan; auðvitað er þetta svifaseint og bregst illa við, en þetta átti bara við um tvær tegundir þar sem þetta var svona, af öllum hinum tegundunum. Þarna skutu menn bara yfir markið og áætluðu ekki rétt. Þannig að við þurfum alltaf að horfa á heildarmyndina þegar við erum að fara yfir þetta: Hvernig ætlum við að standa vörð um þetta? Við höfum ekki svarað því hér í dag, í þessari góðu umræðu sem við höfum átt. Þó að við trúum á hitt og þetta, frjálsa samkeppni, þá skulum við samt alltaf vera með báða fætur á jörðinni. Ég get alveg tekið undir það, hv. þm. Sigmar Guðmundsson, ég myndi vilja sjá að það væri bara engin niðurgreiðsla í Evrópusambandinu til landbúnaðarafurða, það væri langeinfaldast fyrir alla. En staðan er bara sú, hvort sem er í Bandaríkjunum, Evrópusambandinu eða hvar sem er, í Bretlandi, að menn eru með einhvers konar stuðning við sína framleiðslu og verja hana á einhvern hátt. Það er mjög óeðlilegt að við, Íslendingar, ætlum að gera eitthvað annað þó að okkur fyndist að það mætti vera einhvern veginn allt öðruvísi. En staðan er bara þessi og heimurinn er eitt hagkerfi og samkeppnin á smásölumarkaði hér innan lands kemur frá útlöndum. Hún er ekki á milli framleiðenda hérna heima. Það er nú það sem ríður baggamuninn í því. Þetta þekkjum við bara mjög vel, t.d. þegar það gekk alveg feiknarlega vel í útflutningi á lambakjöti á sínum tíma. Við bjuggum ekki til skortstöðu, langt því frá, heldur fengum við feiknarlega gott verð erlendis fyrir vöruna. Þá hækkaði hún hérna heima líka. En það varð ekki skortur á vörunni. Síðan hrundi verð á markaðnum erlendis og þá hrundi það hér líka. Þetta sjáum við í alifuglum. Þetta sjáum við í svínum og þetta sjáum við í nautakjöti líka. Hvað gerðist t.d. með kartöflur síðastliðið vor? Mestu þurrkar sem verið hafa í Evrópu, kartöfluuppskera í algjöru lágmarki. Kartöflubændur hér heima sem hafa vanalega keypt útsæðið t.d. frá Hollandi fengu ekki útsæði vegna þess að það var of lítið til af kartöflum á svæðinu. Þá verja menn sína stöðu líka. Það átti líka við um kornbirgðir í Evrópu, þá drógu þeir bara úr útflutningi til að eiga fyrir sig sjálfa. Þetta hefur okkur aldrei dottið í hug, að fara þessa leið, en þetta gerir Evrópusambandið og er það vel. Þannig að, virðulegi forseti, við getum rætt þetta fram og til baka, en ég held að grundvallaratriðið hjá okkur í þessu eigi alltaf að vera: Hvernig getum við framleitt eins mikið af matvælum og við getum? Hvaða starfsskilyrði þurfum við að setja til að þetta sé raunhæft markmið og það sé raunhæft að framleiðendur hafi jú kaup fyrir það sem þeir eru að gera og neytendur fái vöruna á eins hagstæðan hátt og mögulegt er? Þetta verður okkar stóra verkefni núna næstu misserin vegna þess að ég held, og ég er ekki einn um það, að matarverð í heiminum komi til með að hækka. Það hefur bein áhrif á þann markað hérna og þess vegna er aldrei mikilvægara en nú að við sem þjóð stöndum vörð um okkar matvælaframleiðslu með neytandann nr. 1, 2 og 3 og hugsum um hann eins og við getum.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Þetta eru góð skoðanaskipti. Það er áherslumunur á milli fólks, svo sannarlega. En svo ég dragi það aftur fram þá er ég að velta fyrir mér stóru myndinni til lengri tíma. Ætlum við að vera með í grunninn mjög miðstýrt kerfi sem býr til alls konar vandkvæði eða ætlum við að reyna að komast út úr því? Ég tel að þetta frumvarp sem við erum að ræða hér sé svo sannarlega skref í rétta átt. Mig langar að spyrja hv. þm. Þórarinn Inga Pétursson sem hér talaði á undan mér, af því að hann var að nefna sauðfjárbændur og stöðuna þar og að þeir séu ekki öfundsverðir af sínu hlutskipti og um það hafa verið skrifaðar margar skýrslur og margoft komið fram í fréttum, og ég bara velti þessu upp: Að hve miklu leyti getur sú staða mögulega verið sprottin upp úr því að við erum með rosalega miðstýrt kerfi sem menn geta illa hreyft sig innan? Ég veit að hv. þingmaður þekkir þá umræðu mætavel. Getur ekki verið að það sé ákveðið samhengi þarna á milli? Síðan vildi ég líka að fá að nefna það, af því við erum að leggja þetta fram úr okkar flokki, Viðreisn, að við erum svolítið að hugsa það almennt þegar við erum að tala fyrir okkar stefnu að þetta styrkjakerfi verði umhverfismiðað fremur en framleiðslutengt. Við erum ekki að segja að það eigi ekki að vera neinn stuðningur á neinum póstum eða neitt slíkt. En það má vissulega hjálpa bændum til meira frelsis og ég er alveg sannfærður um það, svo ég komi aftur að sauðfjárbændum sem vísað var til, og sú spurning er mjög áleitin, hvort staða þeirra, fjárhagsstaða þeirra, kjör þeirra, geti ekki mögulega verið vegna þess að kerfið er of þunglamalegt og við erum föst í einhverri vitleysu sem við eigum að reyna að brjótast út úr.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir andsvarið. Ef ég fer bara beint í að reyna að svara spurningu þingmannsins um stöðu sauðfjárbænda þá er það þannig að kerfið sem sauðfjárbændur búa við er að þú mátt framleiða eins mikið og þú vilt. Það er enginn kvóti innan þeirrar framleiðslu, ekki neinn. Það eru engar hömlur á því hvað þú mátt framleiða. Ríkisstuðningurinn byggist á greiðslumarki og síðan eru álagsgreiðslur sem tengjast gæðastýringu og gripagreiðslum og of langt mál að fara út í það. Það eru engar hömlur. En stærsti vandi þeirrar greinar er sá að við höfum ekki mátt vinna saman til að ná hagræðingu innan greinarinnar. Það er langstærsta vandamálið. Sauðfjárbændur geta ekki hagrætt innan greinarinnar, þ.e. afurðasölunnar, vegna þess að greinin hefur ekki sömu starfsskilyrði og mjólkuriðnaðurinn. Það er stóri þátturinn. Sauðfjárbændur eru ekki fastir í þeim fjötrum að geta ekki farið í einhverjar aðrar búgreinar. Það er bara minnsta mál. Það eru fjölmargir sauðfjárbændur í skógrækt, mjög margir, þó að það kunni að hljóma sérkennilega. Menn þekkja það ágætlega austur á landi þar sem þetta fer mjög vel saman mjög víða. Sauðfjárbændur eru mjög virkir í uppgræðslu á landi, stunda alls konar umhverfisvernd og annað og eru síðan í fjölmörgum öðrum störfum sem tengjast bæði landbúnaði og öðrum störfum í dreifbýlinu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þá að öðru sem ég myndi gjarnan vilja spyrja hv. þingmann um. Það er þessi umsögn Samkeppniseftirlitsins sem hefur komið fram við þetta mál á fyrri stigum og ég vísaði til í minni ræðu áðan í þessi orð sem mér finnst a.m.k. áleitin og hendi þeim hér inn til umhugsunar og andsvars, þegar Samkeppniseftirlitið er að viðra það að þessi sjónarmið bænda, að þeir líti fremur á sig sem launþega en atvinnurekendur, hafi komið sterkt fram og þá er vísað í áratugs gamalt mál og ég rakti það nú allt saman hérna áðan. Svo er nefnt: „Ein ástæða þessa rótgróna viðhorfs er að líkindum sú staðreynd að mikilvægar búvörur hafa í gegnum tíðina lotið opinberri verðlagningu. Önnur ástæða kann að vera sú að bændur eru á ýmsan hátt þiggjendur í því umhverfi sem þeir starfa. Þar er ekki bara átt við að þeir njóti opinbers stuðnings við framleiðslu sína heldur hafa þeir, hver og einn, mjög lítil áhrif á það hvernig afurðum þeirra er ráðstafað.“ Svo er Samkeppniseftirlitið mjög á því að það sem verið er að leggja hér til sé til mikilla bóta. Mér þætti vænt um ef hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson kæmi kannski með sínar hugleiðingar um þessa umsögn og hvað honum finnst um þetta rótgróna viðhorf, þetta sem ég var að lesa upp, sem við erum öll orðin svo vön.
Virðulegur forseti. Við skulum hafa einn hlut alveg á hreinu. Það er ekki opinber verðlagning á neinni annarri landbúnaðarvöru nema mjólkurafurðum, ekki lambakjöti eða grísakjöti eða alifuglakjöti eða hvað sem er. Ég þekki þessa umsögn Samkeppniseftirlitsins ágætlega og ég ætla að vera alveg heiðarlegur í mínu svari: Ég er henni bara alveg ósammála. Ég sé hlutina á annan hátt heldur en Samkeppniseftirlitið sér þá, með þessum augum. Það má vel vera að maður sé afturhaldsseggur og Framsóknarmaður, þó að ég vilji ekki viðurkenna það, en ég sé ekki aðra leið í augnablikinu heldur en þá að við erum á þessum stað sem við erum að tala um hér í dag, við mótum ákveðin starfsskilyrði í kringum landbúnaðarframleiðsluna eins og hún er hjá okkur, og hvernig sem það er, hvort við þurfum að hafa þessa undanþágu frá 71. gr. búvörulaga á öllu eða ekki, þá er grundvallaratriðið það að menn geti hagrætt í sínum rekstri. Við verðum líka að fara að átta okkur á því að við erum 360.000–370.000 á þessu landi, með smáfyrirtæki keppandi síðan við risafyrirtæki hjá milljónaþjóðum. Samkeppnismunurinn er allt annar, hvort sem við horfum á legu landsins eða eitthvað því um líkt. Hagkvæmnin í greininni - við þurfum að hafa tækifæri til að geta hagrætt innan greinarinnar og hvort við séum með opinbera verðlagningu eða eitthvað annað þá er það ekki stóra málið í því samhengi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka enn og aftur fyrir þessar góðu umræður hérna. Ef maður rýnir í nafn hv. þingmanns, Þórarins Inga Péturssonar, í hans fangamark, mætti e.t.v. skilgreina hann sem einn af fjölmörgum föngum aðstæðna þeirra sem ríkja á Íslandi í þessum efnum. Ég veit alla vega að sauðfjárbændur eiga afar erfitt. Ég hef talað við þá ýmsa, bæði í Húnaþingi og norðaustrinu. Af því að ég dvel hér við fangamarkið og síðari hluta þess, „i“ og „p“, ætla ég rétt að minna á nýsköpun í búvöruframleiðslu sem rekja má suður til Ítalíu snemma á 19. öld. Þar voru munkar að störfum rétt eins og frumbyggjar Íslands voru að líkindum munkar og fundu sér sitthvað til. Þessir menn tóku upp á því að blanda saman blómkáli og grænkáli með þeim hætti að til varð ný grænmetistegund. Þarna varð til „intellectual property“, eins og það heitir á ensku, „IP“, og síðan kom athafnaskáldið Albert Broccoli og sló eign sinni á þessa uppfinningu munka og til varð mikill auður í brokkólíframleiðslu í heiminum sem varð síðan undirstaða annars „IP“, „intellectual property“ sem er stærsta samfellda kvikmyndaævintýri Bretlands. Á ég hér við Albert Broccoli júníor sem gerðist framleiðandi James Bond myndanna. Er ekki kominn tími á nýsköpun í íslenskum landbúnaði sem gæti leitt til sigurgöngu af þessum toga?
Virðulegi forseti. Svo sannarlega, hv. þm. Jakob Frímann Magnússon, er nýsköpun eitt af því sem við eigum alltaf að vera í. Fyrst við erum að fjalla um nýsköpun get ég ekki annað en horft til Mjólkursamsölunnar. Ég held að það sé óhætt að segja að þar hafi menn verið ansi duglegir við nýsköpun nú seinni árin. En við skulum líka hafa eitt á hreinu. Það er margt sem gerði það að verkum að fyrirtækið gat farið í þá nýsköpun. Jú, það voru ákveðin starfsskilyrði sem voru sköpuð í kringum iðnaðinn en síðan verður líka að hafa í huga, sem er svolítið áhugavert í þessu samhengi, að innflutningur ýtti svolítið við þeim. Það undirstrikar kannski hluta af málflutningi hv. þingmanna hér í dag, Sigmars Guðmundssonar og Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, að á sínum tíma þegar til varð samkeppni og verið var að flytja inn Pascal-jógúrt, minnir mig það heiti, varð það til þess að fyrirtækið - jú, það var búið að skapa ákveðin starfsskilyrði fyrir það - fór á fullt í alls konar nýsköpun og vöruþróun. Við getum bara séð það þegar við förum í búðir, í mjólkurkælinum og þess háttar, að alltaf er eitthvað nýtt að gerast í mjólkuriðnaðinum og nýjasta afurðin er náttúrlega á skagfirska efnahagssvæðinu þar sem menn eru farnir að framleiða vínanda úr mysu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir sitt andsvar. Ég er búinn að benda á einhverjar leiðir. Sáttaleiðin, með stóru essi, er það sem mér finnst blasa við vegna þess að ég er ekki viss um að við náum sátt um neitt í þessum sal. Ég held að við þurfum stærri vettvang, fjölmennari, sem nær til allra lykilþáttanna. En ég hef líka bent á vörumerkjaþróun, orkuverð og nú nýsköpun. Úr því má stafa orðið von, vörumerkjaþróun, orka, nýsköpun. Það er von fyrir íslenskan landbúnað og búvöru. Það eru 3 milljarðar sirkabát í nýsköpunarsjóðum hér á vegum ríkisins og annað eins, ef ekki meira, í alls kyns sjóðum öðrum. Ég myndi leggja áherslu á að við horfum til nýsköpunar í víðara samhengi en mjólkurframleiðslu, skyrframleiðslu og nú vínanda úr mysu, það er sannarlega frábært dæmi um nýsköpun. Ég held að við ættum að gefa í, sókn er besta vörnin og þá má alveg segja að við þessar aðstæður er sauðfjárbúskapur í vörn og ýmis önnur tilbrigði búskaparhátta á Íslandi. Sumum útlendingum finnst með ólíkindum að hér skuli yfir höfuð vera stundaður búskapur. Það eru þeir sem þekkja ekki nægilega vel til. Ég segi: Það er von og göngum til víðtækra sátta um framhaldið þannig að enginn þurfi að vera með kvíðahnút í maganum yfir tilhugsuninni um að gerast bóndi á Íslandi eins og sá sem hér stendur 19 ára gamall.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það var svo sem ekki mikið um beinar spurningar en góðar og fallegar hugmyndir sem þarna komu fram. Vissulega er alltaf von í því sem við erum að gera, ef við höfum ekki vonina er eins og menn hafi ekki trú á einhverju og þá er hlutunum sjálfhætt. Þannig hugsa ég hlutina svona frekar einfalt. Það er vissulega von í landbúnaðarframleiðslu á Íslandi í heild sinni en hún er ekki eingöngu bundin við ær og kýr, svo langt í frá. Við eigum að bæta í á öllum sviðum, hvort sem það er í mjólkurframleiðslu, kjötframleiðslu, grænmeti, kornrækt o.s.frv. Við búum á landi sem stundum getur verið okkur ansi harður húsbóndi, hvað varðar náttúrufar og annað, en það er líka gjöfult. Við höfum alveg tækifæri hér með raforku, með ylrækt, með bættum kynbótum á korni og höfrum og fleiri afurðum, til að stórbæta framleiðsluna. Grundvallaratriðið verður alltaf það sama, til þess að það geti átt sér stað þurfum við að skapa ákveðin starfsskilyrði í kringum framleiðsluna til þess að hún geti verið samkeppnishæf við framleiðsluna erlendis frá.
Frú forseti. Á bak við meginreglu starfsmannalaga um auglýsingaskyldu við skipun í opinber embætti búa mjög mikilvæg sjónarmið, m.a. um jafnræði borgaranna, að þeir sem hafa hug á tilteknu opinberu starfi eða embætti skuli eiga kost á að sækja um það. Frá þessari almennu reglu eru mjög fáar og afmarkaðar undantekningar, m.a. 36. gr. starfsmannalaga. Eins og ég nefndi hér í dag skiptir miklu að Alþingi sendi skýr skilaboð um að slíkar undanþáguheimildir skuli túlkaðar þröngt. Það á ekki að leika sér með þær, hvorki framkvæmdarvaldið né löggjafinn. Ef við skoðum bréf umboðsmanns Alþingis til menningarráðherra sjáum við að þar er gert ráð fyrir að flutningur ríkisendurskoðanda hafi byggt á síðari málslið 1. mgr. 36. gr. starfsmannalaga, um flutning úr einu embætti í annað. En nú er komið í ljós að ráðherra og þingforseti byggðu á síðari málslið 2. mgr. sömu greinar, nýrri málsgrein sem var sett inn í lögin árið 2016, þar sem er fjallað um flutning úr embætti yfir í starf. [[Forseti hringir.]]Ég held að engum hér á Alþingi hafi dottið í hug árið 2016 að þessi heimild yrði notuð til að selflytja embættismann [[Forseti hringir.]]sem hefur verið kosinn af Alþingi til að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu yfir í embætti sem heyrir undir framkvæmdarvaldið. [[Forseti hringir.]]Ég held að enginn hafi haft hugmyndaflug í það.
Forseti biður ræðumenn að stilla tímanum í hóf samkvæmt tímamörkum.
Virðulegur forseti. Ég ætla að taka undir orð hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar og finnst gott hjá honum að hafa verið að hreyfa við þessu máli undanfarna daga. Ég myndi kannski líka, úr því að við erum að ræða hvar mörk og skil liggja á milli löggjafar- og framkvæmdarvalds, vilja fá að hamra það járn sem hefur verið hamrað hér síðustu daga; það er að við erum enn að bíða eftir svörum og skýringum á því af hverju innanríkisráðherra, innanríkisráðuneytið og Útlendingastofnun eru að meina Alþingi að fara að lögum þegar kemur að því að veita ríkisborgararétt. Ég ætla að beina þeirri áskorun til forseta að því máli verði haldið vakandi. En aftur: Ég tek heils hugar undir þau sjónarmið og þær áhyggjur sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson viðraði áðan og það verður ekki bara spennandi og áhugavert að sjá bréfið sem umboðsmaður sendi, það verður virkilega áhugavert að sjá hvaða svör berast við erindum.
Virðulegur forseti. Ég vil einnig þakka fyrir það að hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson skuli halda þessu máli á lofti af því að þetta er stórmál. Þetta snýst einmitt um valdmörk ríkisvaldsins, þrígreiningu ríkisvaldsins. Það er ekki þannig að ráðherra geti eftir hentugleika farið yfir þessi mörk. Ég er með mikla fyrirvara, ég bind náttúrlega vonir við að þessu verði svarað, að umboðsmanni Alþingis verði svarað hið fyrsta. Sem lögfræðingi finnst mér við fyrstu sýn - ég ætla ekki að gera athugasemdir við háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra en ég hef verulegan fyrirvara á því sem menningar- og viðskiptaráðherra er að gera. Þar eru mörkin að mínu mati orðin miklu meira en óljós. Þar er verið að fara yfir ákveðin skýr mörk sem þarf að virða en við þurfum að bíða og sjá hvað kemur út úr þessari skoðun umboðsmanns Alþingis. En það virðist vera að það séu miklir erfiðleikar og mikil brekka af hálfu menningar- og viðskiptaráðherra þegar kemur að því að reyna að velja sér ráðuneytisstjóra.
Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmönnum Sigmari Guðmundssyni og Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og þakka þeim fyrir að setja þetta mál í stærra samhengi. Ég er satt best að segja með óbragð í munninum og hef áhyggjur af því hvernig ráðherrar ríkisstjórnarinnar umgangast starfsmannalög við uppskiptingu Stjórnarráðsins, bæði hvað varðar setningu ráðuneytisstjóra án auglýsingar í nýtt háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti - sem er nota bene ný staða, hana á að auglýsa nema einhverjar sérstakar aðstæður réttlæti annað - og þessa skipun ráðuneytisstjóra án auglýsingar í nýtt menningarráðuneyti. Ég leyfi mér að mótmæla því harðlega að Alþingi sé dregið inn í þá atburðarás, þá skipun, með þeim glannaskap sem hér hefur verið viðhafður og fordæmi þetta. Þetta fellur illa að prinsippinu um þrískiptingu ríkisvalds. [[Forseti hringir.]]Þetta er ekki til þess fallið að auka virðingu og trúverðugleika Alþingis og þeirra eftirlitsstofnana sem starfa á vegum þess.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefndi uppskiptingu Stjórnarráðsins og þá atburðarás alla sem við fórum í gegnum á dögunum og við erum einmitt að tala um samskipti löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins, mörk þar á milli og kannski líka þá að einhverju leyti upplýsingagjöf þar á milli. Þá finnst mér full ástæða til að viðra það, úr því að hv. þingmaður snerti á því áðan, að það er mjög gagnrýnisvert þegar við erum að ræða og afgreiða þingsályktun um Stjórnarráðið, uppskiptingu Stjórnarráðsins og það hvernig ríkisstjórnin vill haga þeim málum, að góðar, ítarlegar upplýsingar um kostnað séu afhentar hér eftir fyrirspurn þingmanns, eftir að við erum búin að afgreiða málið. Ekki á meðan við erum að afgreiða málið, þannig að það geti verið fóður inn í hina efnislegu umræðu, heldur eftir á. Það er því full ástæða fyrir forseta að gefa þessum þremur málum gaum, fyrsta málinu sem hv. þingmaður hreyfði hér áðan, [[Forseti hringir.]]líka samskiptum innanríkisráðherra við allsherjar- og menntamálanefnd og svo því sem ég nefndi hér, [[Forseti hringir.]]að sjálfsagðar upplýsingar liggi fyrir á meðan við erum að taka efnislega afstöðu til mála en ekki eftir á.
Virðulegi forseti. Þessi málefni fara að verða eins og viðlag. Þetta kemur alltaf öðru hverju á milli laga. Það er eins og menningar- og viðskiptaráðherra hafi komið að nóttu til og rænt þessum ráðuneytisstjóra eða rænt honum í starfið. Það er ekki svo. Ég vil minna á að þetta mál kom inn í forsætisnefnd. Þingflokkur Samfylkingar, sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson situr fyrir, mótmælti þessu ekki - það voru engar ályktanir eða bókanir í forsætisnefnd um þetta mál þannig að ég get ekki séð að þetta mál sé eitthvað sem sé að tefja okkur og eigi að vera á borði okkar hér í þingsal. Þetta er bara embættismaður sem flytur sig í starfi, sjálfviljugur nota bene.
Hann flytur sig ekki.
- Hann flytur sig víst. Hann hlýtur að koma eitthvað að þessari ákvörðun. [[Gripið fram í.]]
Forseti biður fundarmenn að vera ekki í samtölum við fólk í ræðustól.
Frú forseti. Ég vil af þessu tilefni nefna að hér kom hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir upp á undan mér og lýsti því að mál hefðu verið rædd með tilteknum hætti í forsætisnefnd. Það getur auðvitað aldrei orðið tilefni til þess að þingmenn geti ekki komið upp hér og rætt málin að mál hafi verið rædd í forsætisnefnd, bara þannig að því sé haldið til haga. Þingmenn hafa fullt málfrelsi varðandi það hvaða mál þeir setja á dagskrá og taka upp hér undir liðnum fundarstjórn forseta. Það er nú þannig að mjög iðulega kemur upp sú staða að við þingmenn sem ekki erum í tiltekinni fagnefnd erum í mjög miklum vandræðum með að nálgast upplýsingar um mál sem við viljum taka þátt í að ræða. [[Forseti hringir.]]Ég vil bara ítreka það aftur að umræða í forsætisnefnd getur aldrei lokað á það að þingmenn flokks sem ekki gerði athugasemd þar taki þátt í umræðu um mál.
Frú forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um byggingu hátæknisorpbrennslustöðvar. Flutningsmenn eru sá sem hér stendur og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins. Við leggjum til að Alþingi álykti að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að kanna hagkvæmni og möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð sem meðhöndli mestallt eða allt sorp sem ekki er unnt að endurvinna hér á landi. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar í vor. Við nefnum hér 1. apríl 2022 en þegar við lögðum málið fram síðastliðinn desember þá þótti okkur það tilhlýðilegur frestur en við gerum ekki athugasemdir við að hv. umhverfis- og samgöngunefnd hniki þessari dagsetningu til en þó þannig að hún sé innan þess tíma sem þing er að störfum þetta vorið. Tillaga þessi hefur verið flutt þrisvar sinnum áður af þingmanni Miðflokksins, Karli Gauta Hjaltasyni, fyrst á 149. löggjafarþingi, svo á 150. og 151. þingi og nú leggjum við þetta til í fjórða skipti. Það sem hefur gerst í millitíðinni fer ég í gegnum hér á eftir en auðvitað hefur eitt og annað áunnist hvað þróun þessara mála varðar síðan tillagan var fyrst lögð fram í júní 2019. Hér á landi hefur magn úrgangs að mestu farið vaxandi síðustu ár. Árið 2016 nam magn úrgangs sem féll til yfir milljón tonnum og náði magnið sögulegu hámarki árið 2017 þegar það var 1,4 milljónir tonna. Árið 2018 féll aftur á móti til 100.000 tonnum minna af úrgangi en árið á undan. Í ársskýrslu Umhverfisstofnunar árið 2019 kemur fram að árið 2018 hafi fallið til um 712 kg á hvern íbúa á Íslandi af heimilisúrgangi sem sé mjög hátt miðað við meðaltal innan Evrópusambandsins. Þó þarf að hafa í huga að heimilisúrgangur er ekki aðeins upprunninn á heimilum heldur fellur sams konar úrgangur til hjá fyrirtækjum, t.d. hótelum og mötuneytum. Hluti úrgangsins fer til endurvinnslu en það sem eftir stendur er að mestu urðað á urðunarstöðum víðs vegar um landið, m.a. í Álfsnesi, í Fíflholti á Mýrum og við Blönduós, ásamt öðrum úrgangi. Sorpa Álfsnesi hefur starfsleyfi til að taka á móti og urða allt að 120 þúsund tonn af úrgangi á ári. Árið 2018 voru 141.358 tonn urðuð í Álfsnesi og 132.609 tonn árið 2017. Sorpurðun Vesturlands hefur heimild fyrir urðun úrgangsefna í Fíflholti á Mýrum, allt að 15.000 tonnum á ári. Árið 2018 voru urðuð 15.457 tonn af úrgangi þar. Norðurá hefur heimild til að urða allt að 21.000 tonn við Stekkjarvík í landi Sölvabakka við Blönduósbæ. Árið 2018 voru urðuð þar 21.745 tonn en árið 2017 20.523 tonn þannig að alls staðar er verið í efstu mörkum, ef ekki yfir þeim, þar sem urðun á sér stað. Urðun úrgangs getur valdið grunnvatnsmengun um langa framtíð sé ekki rétt staðið að málum. Síðustu ár hefur heimilisúrgangur ekki verið fluttur frá Íslandi til brennslu í öðrum ríkjum en spilliefni, t.d. olíuúrgangur, hafa verið send til annarra ríkja til endurnýtingar, t.d. til notkunar sem eldsneyti eða á annan hátt til orkuframleiðslu. Nýlega hafa því komið upp hugmyndir um að sigla með sorp til annarra landa, m.a. Svíþjóðar og fleiri landa, til brennslu í svokölluðum hátæknisorpbrennslustöðvum. Sorpbrennslustöðvar eru útbúnar sérstökum tækni- og hreinsibúnaði til að brenna úrgang og hægt er að nýta varmann sem myndast við brennsluna. Árið 2016 voru starfræktar 2.200 svokallaðar WTE (e. waste-to-energy) sorpbrennslustöðvar í heiminum. Allmargar þessara sorpbrennslustöðva eru í Evrópu. Á Íslandi er ein sorpeyðingarstöð sem hefur leyfi til sorpbrennslu, en það er móttöku-, flokkunar- og brennslustöðin Kalka, sem er í eigu sveitarfélaganna á Suðurnesjum. Stöðin getur brennt allt að 12.300 tonnum á ári og er útbúin hreinsunarbúnaði sem heldur mengun í lágmarki. Í stöðinni er nú mestallt sjúkrahússorp á landinu brennt auk hluta af þeim spilliefnaúrgangi sem til fellur. Evrópusambandið stefnir að því að einungis 10% af öllum úrgangi sem til fellur árið 2035 verði urðuð og tekin hefur verið upp sú stefna í mörgum löndum Evrópu að brenna fremur sorpi en að urða það. Samkvæmt landsáætlun um meðhöndlun úrgangs fyrir tímabilið 2013–2024 er stefnt að því að bæta nýtingu úrgangs og draga verulega úr urðun. Þar kemur m.a. fram að urðun er algengasta förgunarleið úrgangs hér á landi en urðunarstöðum hefur þó fækkað töluvert á síðustu árum, m.a. vegna hertra krafna um mengunarvarnir. Ljóst er að með vaxandi kröfum í umhverfismálum verða þjóðir heims hver fyrir sig að sjá um að eyða því sorpi sem til fellur hjá þeim með umhverfisvænum og hagkvæmum hætti. Því er tímabært að Íslendingar komi á fót eigin hátæknisorpbrennslustöð sem byggð yrði samkvæmt ýtrustu kröfum um mengunarvarnir. Hátæknisorpbrennslustöðvum fylgja fjölmargir kostir. Með því að brenna sorpi í hátæknibrennslustöð er sorpinu breytt í nýtanlega orku, raforku og hitaorku. Þá valda nýjustu hátæknisorpbrennslustöðvarnar tiltölulega lítilli loftmengun, langt innan þeirra marka sem leyfileg eru. Minna land fer til spillis og grunnvatn mengast síður. Sem dæmi má nefna nýja hátæknisorpbrennslustöð á Amager í Kaupmannahöfn, en stöðin var tekin í notkun um mitt ár 2017. Það ár var tæplega 242.000 tonnum af sorpi brennt í stöðinni. Gert er ráð fyrir að stöðin meðhöndli um 400.000 tonn af úrgangi árlega sem stafi frá um 600.000 íbúum og um 46.000 fyrirtækjum. Úr úrganginum er unnið rafmagn og hiti til um 150.000 heimila. Árið 2018 var 443.000 tonnum af sorpi brennt í stöðinni. Á 150. löggjafarþingi sendi umhverfis- og samgöngunefnd málið til umsagnar og í umsögn sem barst nefndinni kom fram að gert væri ráð fyrir að árið 2035 þurfi að farga um 140 milljónum tonna á ári af úrgangi innan Evrópusambandsins þrátt fyrir að öllum áætlunum þess um hringrásarhagkerfi væri náð, endurvinnsla hefði náð nýjum hæðum og urðun sorps væri undir 10%. Séu sömu forsendur yfirfærðar á Ísland má gera ráð fyrir að hér á landi verði magnið um 100.000 tonn á ári og þar af um 50–70 þúsund tonn af úrgangi á ári frá höfuðborgarsvæðinu. Byggingarkostnaður fyrir hátæknisorpbrennslustöð kynni að vera á bilinu 18–22 milljarðar kr. samkvæmt því mati sem hér var lagt til grundvallar, ég kem betur inn á það síðar, og gæti slík stöð ekki keppt við orkuverð frá vatnsafls- eða jarðvarmavirkjunum. Taka þarf tillit til þess í heildarskoðuninni. Mikilvægt er að Íslendingar stígi skref í þá átt að endurvinna sem mest af því sorpi sem hér fellur til og eyða því sem eftir stendur með þeim hætti sem frekast er fallinn til að vernda náttúru og umhverfi. Þannig verði stuðlað að verndun náttúrunnar fyrir núlifandi og komandi kynslóðir og sýnt í verki að Íslendingar taki ábyrgð á að farga eigin sorpi með eins lítilli mengun fyrir umhverfið og nokkur kostur er. Ég vil koma hér inn á þær fréttir sem hafa verið að berast undanfarið til okkar landsmanna vegna þessara mála. Í byrjun árs 2021, 11. janúar nánar tiltekið, var á vef umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins, eða forvera þess, sagt frá skýrslu sem þá hafði verið unnin fyrir Umhverfisstofnun um greiningu á þörf sorpbrennslustöðva á Íslandi sem hafði verið skilað í lok september 2020. Þar sjáum við allt aðra mynd en dregin hafði verið fram af því hvað fýsileika hátæknisorpbrennslustöðva sem þessara varðar. Þarna eru dregnar upp mismunandi sviðsmyndir; ein stöð fyrir landið allt, fimm minni á mismunandi svæðum og síðan var þriðji valkosturinn sem er nú dottinn úr kollinum á mér. Síðan fer auðvitað mikið af þessum vangaveltum í bestun er varðar flutning sorps á milli svæða og þar fram eftir götunum til að lágmarka kostnað og umhverfisáhrif. Þetta er í byrjun árs 2021 og síðan bárust fréttir í lok árs 2021, sem sagt undir áramót í desember síðastliðnum, þar sem var verið að segja frá starfshópi á vegum Sorpu og Kölku, Sorpstöðvar Suðurlands, Sorpurðunar Vesturlands og umhverfisráðuneytisins þar sem hópurinn hafði komist að þeirri niðurstöðu að besti kosturinn væri að reisa sorpbrennslustöð í Álfsnesi. Það er auðvitað mjög áhugaverð þróun mála. En að fenginni reynslu er hætt við að það væri kostur að hvetja menn til dáða hvað þetta varðar því að hlutir gerast því miður allt of hægt á löngum köflum á vettvangi ríkis og sveitarfélaga. En varðandi það sem menn flýttu sér kannski helst með, svokallaða GAJA-stöð, eru menn enn að bíta úr nálinni með að undirbúningur hafi ekki verið fullnægjandi. Það skiptir mjög miklu máli að þétt sé stutt við að þetta mál vinnist áfram og landsmenn komist í mark hvað það varðar að þessi þróun eigi sér stað. Í frétt um niðurstöðu þessa starfshóps á vef Ríkisútvarpsins sem birtist 15. desember síðastliðinn segir, með leyfi forseta - þetta er sem sagt mat þessa hóps: „Áætlaður kostnaður er 20 til 35 milljarðar en langt er í að stöðin rísi. Taka þarf ákvörðun, vinna skipulag, hanna, sækja um leyfi, fara í útboð og loks byggja. „Jafnvel þótt við myndum ákveða í dag að fara af stað þá eru örugglega átta ár í að hún verði komin í notkun.““ Átta ár eru auðvitað - það þarf að skoða samhengið þegar metið er hversu langur tími það er. Þetta var haft eftir Helga Þór Ingasyni, verkefnastjóra og ritstjóra skýrslunnar sem starfshópurinn skilaði, svo því sé haldið til haga. En þarna er því lýst að stöðin yrði varla orðin starfhæf fyrr en að átta árum liðnum. Kostnaðarmatið er á svipuðu róli og það sem við höfðum lagt til grundvallar hvað neðri mörkin varðar. Við lögðum til 18–22 milljarða þarna en starfshópurinn er að horfa á 20–35 milljarða. Í öllu falli gefst þinginu tækifæri til að hraða þessu ferli og styðja við það með þeim ráðum sem tæk eru. Þetta er margþætt, bæði hvað varðar flutninga sem þurfa að eiga sér stað vegna þessa sorps, uppbyggingu samgönguinnviða, mögulegar strandsiglingar og annað slíkt sem þarf að koma til skoðunar. Ég held að það væri gustuk að þingið styddi við þetta og reyndi að hraða þeirri vinnu sem fram undan er í þessum efnum, og með þrautagöngu GAJA-verkefnisins í huga held ég að það væri kostur að þetta verkefni hefði góðan bakstuðning þingsins og hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Í ljósi framangreinds leggjum við til að ráðherra verði falið að kanna möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð. Slík stöð gæti meðhöndlað brennanlegt sorp frá landinu öllu. Eftir atvikum skuli athugað að bera kosti þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð saman við aðra möguleika á úrvinnslu sorps. Í könnuninni yrði lagt mat á hvaða aðili, ríki, sveitarfélögin eða aðrir aðilar, stæði að byggingu og rekstri slíkrar stöðvar, hversu stór hún þyrfti að vera og hvar hagkvæmt væri að reisa hana, m.a. með hliðsjón af flutningi sorps milli landshluta. Mikilvægt er í upphafi að kanna samstarfsvilja allra sveitarfélaga til verkefnisins, en sveitarfélög ákveða fyrirkomulag söfnunar heimilis- og rekstrarúrgangs og meðhöndlun úrgangs á sínu svæði. Jafnframt þarf að kanna hvaða verð væri unnt að bjóða fyrir förgun úrgangs og hvort og hversu hátt gjald sveitarfélögin væru tilbúin til að greiða. Þannig yrðu kannaðir kostir og gallar við byggingu og rekstur slíkrar stöðvar með tilliti til förgunarkosta sem nú eru nýttir og ráðgert er að nýta. Jafnframt yrði könnuð raforku- og varmaframleiðsla sem slík stöð gæti skilað og selt frá sér. Gert er ráð fyrir að ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar fyrir 1. apríl 2022, segir hér. En eins og ég kom inn á í upphafi ræðu minnar höfum við tillögugerendur skilning á því að örlítill dráttur gæti orðið þar á en þó þannig að innan þess þings sem nú er að störfum kynnti ráðherra niðurstöður sínar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli og þessari tillögu. Ég held að við deilum ansi mörg áhuga á úrgangsmálum og stöðu úrgangsmála í landinu og ég er þeirrar skoðunar og hef verið að það hafi tekið okkur mjög langan tíma að taka alvarlega á þessum málum, sér í lagi í ljósi þess hvað urðun úrgangs veldur miklum loftslagsáhrifum. Og bara vegna þess að ég hef verið að lesa hér annars ágæta greinargerð með þessari tillögu þá langar mig að benda á eitt, í henni er vísað m.a. í landsáætlun um meðhöndlun úrgangs en í júní á síðasta ári var hún leyst af hólmi með fyrirbæri sem heitir Í átt að hringrásarhagkerfi, sem er stefna sem stígur einmitt skref inn í framtíðina og var unnin á vettvangi umhverfisráðuneytisins á þeim tíma. Í því samhengi þá deilum við algjörlega þeirri skoðun sem kemur fram í greinargerðinni, með leyfi forseta, þar sem segir: „Mikilvægt er að Íslendingar stígi skref í þá átt að endurvinna sem mest af því sorpi sem hér fellur til og eyða því sem eftir stendur með þeim hætti sem frekast er fallinn til að vernda náttúru og umhverfi.“ Þar erum við algerlega sammála. Varðandi brennslukostinn sérstaklega, sem ég neita ekki að þurfi að vera möguleiki á: Deilir hv. þingmaður þeim áhyggjum með mér að hann geti líka orðið til þess að draga úr því sem þarf að eiga sér stað, að fólk endurvinni og endurnýti sem mest það getur í stað þess að reiða sig á brennslu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að þarna myndist eitthvert jafnvægi. Þetta er sambland af vilja til flokkunar og endurnýtingar og kostnaði við afsetningu sorps, hvort sem það er til brennslu eða endurnýtingar eða þar fram eftir götunum, þannig að ég held að þetta jafnvægi myndist á hefðbundinn máta, ef svo má segja. Til að svara spurningunni beint þá hef ég ekki áhyggjur af því að þetta dragi úr þeim hvata að styðja við flokkun eða draga úr óæskilegum leiðum til förgunar sorps. Og í öllu falli skila þau umframtonn, sem hægt væri að flokka með haganlegri hætti en brennslu, einhverri orku út á hinum endanum þegar þau hafa farið í gegnum það ferli. En ég held að þetta sé ekki stórt vandamál í heildarmyndinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég deili því þá með þingmanninum og öðrum að ég er ekki alveg eins sannfærður og hef aðeins áhyggjur af þessu og tel að vert sé að skoða þá vinnu sem var unnin í tíð fyrrverandi umhverfis- og auðlindaráðherra varðandi hringrásarhagkerfið og innleiðingu þess og átta sig aðeins á því hvaða hugmyndafræði er þar til grundvallar. Hún er einmitt sú að við komum aftur í hringrásina þeim efnum sem við sannarlega getum nýtt aftur og stuðlum ekki að því að nýta leiðir þar sem við komumst hjá þessu. Hafandi sagt það þá er algerlega nauðsynlegt að reka sorpbrennslu og við rákum okkur t.d. á það í ljósi þess ástands sem skapaðist í Skagafirði í kjölfar riðusmitanna síðastliðið sumar, sem var mjög erfitt og átakanlegt fyrir mjög marga aðila. Þar þurfti að ganga hratt og örugglega til verks en brennslukosturinn var ekki til staðar. Við höfðum ekki möguleikann á að brenna því þetta var svokallaður sóttmengaður úrgangur sem þurfti að brenna. En með tilvísun í hringrásarvinkilinn og hringrásarhugmyndina um að tryggja að við förum eins vel með það efni sem við höfum á fyrri stigum tekið út úr náttúrunni og komum því aftur inn í hringinn og í anda þess sem segir í greinargerðinni og ég las upp áðan, þá spyr ég: Sér hv. þingmaður einhverjar aðrar leiðir til að hvetja til þess í stað þess að ráðast hér í stærðarinnar byggingu á hátæknibrennslu? Það er sannarlega góð hugmynd, ég er ekki að gera lítið úr því, en getur haft, samanber mínar fyrri áhyggjur, þann hvata að hér förum við frekar að brenna en að skila aftur inn í hringrásina því sem þarf að komast þangað aftur.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Eflaust eru aðrar leiðir færar sem vert væri að skoða en sú tillaga sem hér liggur fyrir, og ég mælti fyrir rétt í þessu, gengur út á að hátæknisorpbrennsluleiðin verði skoðuð til enda. Mig grunar að ég hafi minni áhyggjur af þeim freistnivanda sem ég held að hv. þingmaður sé að reyna að lýsa hér hvað það varðar að flokka ekki það sem nokkur kostur er á að flokka til endurnýtingar. Reiknað er með því að kostnaður við sorphirðu og sorpvinnslu, kostnaður til endanotenda, endurspegli þann raunkostnað sem til fellur. Ég held því að þetta vandamál, ef við köllum það það, muni leysast á forsendum þess að eitthvert jafnvægi myndist milli kostnaðar við sorphirðu, hvort sem það er hjá heimilum eða fyrirtækjum, og þess að skila brennanlegu efni til sorpbrennslustöðvar eins og hér er rætt um. Ég bara treysti mér ekki hér og nú til að fara út í djúpa umræðu um aðra kosti. En ég held að í öllu falli sé nauðsynlegt að skoða þetta og gott að hv. þingmaður hafi rifjað upp stöðuna í tengslum við þau riðumál sem hafa komið upp á undanförnum árum sem hafa beinlínis verið hræðileg og ömurleg staða að kerfið ráði ekki við slíkt áfall. En bara svona til að súmmera þetta upp þá held ég að það vandamál sem hv. þingmaður lýsir varðandi freistnivandann muni leysast með þróun gjaldtöku fyrir þær leiðir sem farnar verða til sorpförgunar.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um fýsileikakönnun á merkingum kolefnisspors matvæla. Meðflutningsmenn mínir á þessu máli eru Orri Páll Jóhannsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Jódís Skúladóttir, Bjarni Jónsson, Tómas A. Tómasson, Þórarinn Ingi Pétursson, Jakob Frímann Magnússon og Helga Vala Helgadóttir. Tillagan felur í sér að fela hæstv. matvælaráðherra að fylgja eftir skýrslu starfshóps um merkingar matvæla með sértækri úttekt á merkingum fyrir kolefnisspor matvæla. Lagt er til að gerð verði fýsileikakönnun á samræmdum merkingum á kolefnisspori matvæla, innlendra sem erlendra. Markmið tillögunnar er að auðvelda neytendum að meta kolefnisspor matvæla, sem er í takt við matvælastefnu stjórnvalda sem mælir með aðgerðum sem, með leyfi forseta, „tryggja aðgengi neytenda að réttum upplýsingum um uppruna, framleiðsluhætti og umhverfisáhrif matvæla“. Þingsályktunartillagan á sér talsverða sögu en hún er hér endurflutt með töluverðum breytingum. Fyrsti flutningsmaður tillögunnar beindi fyrirspurn til þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Kristjáns Þórs Júlíussonar, á 149. löggjafarþingi um kolefnismerkingar matvæla. Þar var ráðherra spurður um áform ráðuneytisins varðandi merkingar á kolefnisspori. Í svarinu kom fram að starfshópur um merkingar matvæla væri að störfum sem ætti m.a. að skoða þennan þátt. Starfshópur þessi skilaði ítarlegri skýrslu 9. september 2020. Tilgangur skýrslunnar var, með leyfi forseta, „að tryggja betur rétt neytenda til upplýsinga um uppruna, framleiðsluhætti, lyfjanotkun og umhverfisáhrif matvæla ásamt því að finna leiðir til að upplýsa neytendur og fyrirtæki betur um réttindi og skyldur í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar“. Hvað varðar merkingar á kolefnisspori sá starfshópurinn tækifæri fólgin í því að innleiða slíkt því að, með leyfi forseta, „stjórnvöld hafa undirgengist metnaðarfullar skuldbindingar um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og gæti upplýsingagjöf til neytanda um kolefnisspor matvæla og máltíða stuðlað að því að sett markmið náist“. Hér í þessum sal höfum við rætt loftslagsmálin vítt og breitt og flest erum við sammála um að loftslagsváin sé stærsta úrlausnarefni samtímans þó að lausnirnar sem við leggjum áherslu á séu kannski ólíkar. Ég trúi og vona að við séum öll á einu máli um að það að minnka kolefnisspor neyslu okkar sé skref í rétta átt. Ég tel einnig að samfélagið í heild sinni muni njóta góðs af gagnsærri og nákvæmari merkingum. Merkingar á matvöru almennt hafa þróast hratt á síðustu áratugum og merking á kolefnisspori er því rökrétt framhald af upplýsingakröfu neytandans. Kolefnisspor Íslendinga er með því stærsta sem finnst í heiminum. Matvæli eru stór hluti af kolefnisspori heimilanna eða á milli 10 og 30%. Um 68% kolefnisspors matvæla koma frá framleiðslu en flutningur telur um 5%. Til að bregðast við þeim skuldbindingum sem við höfum sett okkur um samdrátt í losun þurfum við að leitast við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda vegna framleiðslu og einnig neyslu á vörum sem eiga uppruna sinn utan Íslands. Þá ríma merkingar á kolefnisspori matvæla vel við þá stefnu stjórnvalda að Ísland verði kolefnishlutlaust árið 2040. Merkingar á kolefnisspori matvöru er risastórt loftslagsmál en það er líka neytendamál því að neytendur hafa kallað eftir skýrari merkingum á matvöru sem geri þeim kleift að velja umhverfisvænan kost. Lágt kolefnisspor er þar breyta sem neytendur horfa til. Neytendur eru margir hverjir meðvitaðir um þörfina á að draga úr neyslutengdri losun en skortir einfaldlega oft upplýsingarnar til að framkvæma það. Nú hefur nýtt matvælaráðuneyti verið sett á laggirnar en samhliða því skapast gríðarmörg sóknarfæri, til að mynda í endurskoðun stefnumörkunar hvað varðar innlenda matvælaframleiðslu. Hæstv. ráðherra málaflokksins hefur þegar lagt áherslu á mikilvægi loftslagsvæns mataræðis og aukna framleiðslu grænmetis hérlendis og annarrar matvöru innan lands. Þetta snýst ekki síður um að tryggja fæðu- og matvælaöryggi okkar hér á landi til framtíðar. Virðulegi forseti. Það er löngu tímabært að leggja drög að merkingum á kolefnisspori matvæla og víða erlendis eru fordæmi fyrir því. Ég tel líklegt að slíkar merkingar verði í auknum mæli teknar upp eftir því sem krafa neytenda um gagnsæja framleiðslu eykst. Ég vil sérstaklega draga fram merkingu á kolefnisspori sem kallast Eco-Score og hefur m.a. verið tekin upp í Belgíu, Frakklandi og Þýskalandi. Eco-Score byggir á Nutri-Score en það er næringarmerki sem er ætlað til að auðvelda neytendum að velja hollari matvæli. Mæld eru jákvæð næringaráhrif, þ.e. magn ávaxta, grænmetis, hneta, trefja og próteins og neikvæð næringaráhrif, sem sagt magn hitaeininga, sykurs, mettaðra fitusýra og salts í hverjum 100 grömmum. Stig eru gefin fyrir jákvæða og neikvæða þætti og með ákveðinni reikniaðferð er einkunnin fundin út. Einkunnin A er sú hæsta og E sú lægsta og einkunnin er túlkuð með litakóða sem gerir neytandanum auðvelt að bera saman vörur innan sama vöruflokks. Eco-Score byggir sem sagt á sömu aðferðafræði en byggir stigagjöfina á kolefnisspori framleiðslu og flutnings og umbúða. Ég nefni þetta sérstaklega þar sem ég tel ákjósanlegt að við vinnum með staðal sem er skýr og byggir á nákvæmri aðferðafræði þó að það yrði vissulega hlutverk þeirra sem framkvæma fýsileikakönnunina að taka afstöðu hvað það varðar. Víða hafa fyrirtæki tekið upp merkingar á kolefnisspori sinna vara og einnig eru til alls konar reiknivélar sem gera neytendum kleift að reikna út kolefnisspor sitt þótt það sé alla jafna ekki byggt á staðbundnum eða vottuðum upplýsingum. Kolefnismerkingar hafa gjarnan komið úr viðskiptalífinu og eru því sjaldan samhæfðar og standast því stundum ekki samanburð milli sambærilegra vara og einstakra landa. Það er að mínu mati ekki neytendum í hag að hér sé aragrúi merkinga frá ólíkum aðilum með mistraustvekjandi aðferðafræði því þó að það sé vissulega frábært að fyrirtæki sýni samfélagsábyrgð og frumkvæði í merkingum á vörum sínum er það að mínu mati verkefni hins opinbera að skapa skýran ramma sem auðveldar fólki að velja sjálfbærasta kostinn. Það er ljóst að innleiðing merkinga á kolefnisspori matvöru verður að byggja á sterkum grunni upplýsinga og gagna um meðallosun ólíkra vara og það liggur fyrir töluverð vinna að hanna merki sem gefur nægilega skýrar upplýsingar til neytenda. Merkingar af þessu tagi verða að vera nákvæmar og helst vottaðar því mikilvægast er að þær séu samræmdar og byggi á grunni traustra upplýsinga um raunverulega losun. Grænt bókhald er grundvöllur sem mörg fyrirtæki hérlendis hafa innleitt fyrir framleiðslukeðju sína og merkingar á kolefnisspori geta byggt á þeim góða grunni. Það er mikilvægt að útfærsla á merkingu kolefnisspors sé þannig úr garði gerð að hún þjóni tilætluðum tilgangi sínum, að gefa neytendum raunverulega mynd af kolefnisspori vöru. Með samþykkt tillögunnar yrði stigið mikilvægt skref í þá átt að styðja við loftslagsmarkmið stjórnvalda sem og matvælastefnu Íslands fram til 2030 og innkaupastefnu ríkisins um sjálfbær innkaup. Um leið fengju íslenskir neytendur, framleiðendur og söluaðilar í hendur tæki til að taka þátt í að ná þeim markmiðum. Virðulegi forseti. Að lokinni fyrri umræðu legg ég til að þingsályktunartillögunni verði vísað til hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegur forseti. Nú höfum við í tæp tvö ár staðið í stormsveipi kórónuveirunnar eins og heimsbyggðin öll. Við hér á Íslandi höfum gripið til ýmissa ráða til að takast á við vágestinn, gripið til aðgerða sem hafa eðli málsins samkvæmt heft mjög frelsi einstaklinga, stofnana og atvinnurekanda. Við höfum varið milljörðum í heilbrigðiskerfið okkar. Við höfum farið í nýjar aðgerðir sem ganga út á það að mæla kórónuveiruna, prófa fólk trekk í trekk. Við höfum sent fólk í einangrun, fólk í sóttkví, atvinnurekendur hafa þurft að loka starfsemi sinni eða skerða verulega. Allt er þetta auðvitað byggt á því að við höfum verið að glíma við farsótt, mjög smitandi sjúkdóm sem lagt hefur marga að velli. Árið 2020 fjölluðum við hér á Alþingi um breytingar á sóttvarnalögum. Þá vorum við komin inn í kórónuveirufaraldurinn og ráðherra mælti fyrir ákveðnum breytingum á lögunum til að takast betur á við þann faraldur sem á okkur herjaði. Á þeim tíma varð mér tíðrætt um, bæði við 1. og 2. umr. um það mál, nauðsyn þess að þegar gripið væri til aðgerða sem heftu mjög frelsi einstaklinganna væri nauðsynlegt að þingið kæmi með einhverjum hætti að slíkri ákvarðanatöku. Ég verð að viðurkenna, frú forseti, að ég vissi ekki nákvæmlega hvaða leið væri best til þess fallin. Ég nefndi þó í umræðunni hvaða leið Norðmenn og Danir höfðu farið. Svo því sé til haga haldið settu Norðmenn á ákveðin neyðarlög í tengslum við kórónuveirufaraldurinn og þegar ráðherra þar gefur út sóttvarnareglugerð geta þingmenn norska Stórþingsins mótmælt reglugerðinni og ef fleiri en 1/3 þingmanna sendir forseta þings bréf þess efnis þá fellur reglugerðin einfaldlega úr gildi. Í Danmörku er það svo að ráðherra skal kynna velferðarnefnd eða sérstakri heimsfaraldursnefnd tillögur sínar og nefndin þarf að samþykkja tillögurnar til þess að þær geti öðlast gildi. Þetta nefndi ég bæði í umræðum um sóttvarnalögin og svo síðar í samtali við þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur. Svörin sem ég fékk ávallt voru þau að það samræmdist ekki stjórnskipan Íslands. Við værum búin að gefa ráðherra heimild til að gefa út reglugerð, það væri í það minnsta engin hefð og mögulega ekki lagastoð fyrir því að reglugerðir þyrftu svo að hljóta samþykki á þingi. Nú er ég ekki löglærð, hæstv. forseti, en ég hef velt því fyrir mér hvernig við getum nálgast þetta mál. Á þeim tíma sem ég var hvað mest að ræða þetta kunni ég svo sem engin fordæmi í nálgun okkar hér á þingi en nefndi þó sérstaklega sölu ríkisbankanna. Í fjárlögum hefur verið heimild til handa fjármálaráðherra í mörg ár að selja eignarhlut ríkisins í bönkunum. Engu að síður er mjög ákveðið lagaákvæði um það með hvaða hætti það yrði gert. Það er með því að það skal ræða það bæði við Seðlabanka og í efnahags- og viðskiptanefnd, með skýrslu og þess háttar. Með lögunum var þingið algerlega skrifað inn í umfjöllun um það mál. Það að selja banka er auðvitað ekki eins og að fást við heimsfaraldur, ég er ekki að reyna að líkja því saman, ég var bara að reyna að finna einhverjar leiðir. Það að selja banka getur átt sér langan aðdraganda og er þar af leiðandi ekkert flókið og ekkert óeðlilegt við það að þingið hafi einmitt mjög góða aðkomu að því. Í efnahags- og viðskiptanefnd fengum við undir lok síðasta kjörtímabils lög, nú man ég ekki einu sinni hvað lögin heita, en þau sneru að gjaldeyrishöftum. Í þeim lögum vorum við að búa til heimild til handa ráðherra að leggja aftur á gjaldeyrishöft. Auðvitað var skrifaður inn í lögin mjög skýr rammi um það hvað þyrfti að liggja undir, hvaða hætta þyrfti að vera yfirvofandi til þess að ráðherra gæti brugðist við með þessum hætti. Á þinginu skapaðist líka mjög mikil umræða um það að einn ráðherra ætti ekki að geta gripið til svo viðamikilla ráðstafana án þess að hafa við samráð við þjóðkjörið þing um það. Sú umræða endaði þannig hjá okkur í efnahags- og viðskiptanefnd að við settum inn ákvæði í lögin um að ef til þess skyldi nú einhvern tímann koma að ráðherra mæti það sem svo að þörf væri á gjaldeyrishöftum - ég vona innilega að það gerist aldrei - þyrfti hæstv. ráðherra að ræða þá fyrirætlun sína í efnahags- og viðskiptanefnd áður en til þess kæmi og jafnframt flytja þinginu skýrslu við fyrsta tækifæri. Það er því sú nálgun sem ég geng út frá hér, frú forseti. Í þessu frumvarpi til laga um breytingar á sóttvarnalögum er ég í rauninni að skrifa inn í lögin að hyggist ráðherra gefa út reglugerð, sem honum er svo sannarlega heimilt samkvæmt sóttvarnalögum - þá erum við að fjalla um bæði 12. og 13. gr. laganna sem snúa að sóttvarnaaðgerðum innan lands annars vegar og hins vegar sóttvarnaaðgerðum á landamærum - skuli ráðherra kynna þá fyrirætlun sína í velferðarnefnd áður en þessar takmarkanir taka gildi, reyndar með þeim varnagla að það stendur „eða svo fljótt sem verða má verði því ekki komið við“. Og ef reglurnar sem ráðherra kynnir velferðarnefnd í tengslum við þetta yrðu settar skuli hæstv. ráðherra skila Alþingi skýrslu svo fljótt sem verða má þar sem komi fram ítarleg rök fyrir nauðsyn þessara reglna. Með þessu tel ég að það sé tryggt að ráðherra myndi ekki ráðast í takmarkandi sóttvarnaaðgerðir nema hann fyndi að fyrir því væri mikill stuðningur hér á þinginu. Einhverjir hafa velt því fyrir sér af hverju hreinlega er ekki hægt að fara sömu leið og nágrannar okkar, Danir, og segja bara að velferðarnefnd þurfi að samþykkja slíkt. Ég hlakka til þeirrar umræðu sem getur skapast í nefndinni og að hitta þá lögspekinga sem geta ráðlagt hv. þingmönnum um hvort það sé raunverulega hægt. Samkvæmt því sem ég rakti hér áðan, samkvæmt samtölum mínum við ráðherra og þeirri umræðu sem átti sér stað í velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili, þá töldu flestir því vera illa fyrir komið. Ég tel að þetta sé alla vega leið til að nálgast það sem ég veit að hefur verið ákall mjög margra þingmanna. Það er eðlilegt að lýðræðislega kjörið þing fái betri aðkomu að upplýsingum, röksemdum og samtalinu um nauðsyn þess að leggja á sóttvarnaaðgerðir. Ég ætla að taka það fram, virðulegur forseti, að eins og kemur fram í greinargerðinni með þessu frumvarpi þá er ég á þeirri skoðun að sóttvarnaaðgerðir þurfi ávallt að byggja á læknisfræðilegu mati. Það er aftur á móti þannig að þegar gripið er til slíkra aðgerða og þær farnar að vara til lengri tíma þá eru auðvitað ýmis önnur sjónarmið sem horfa þarf til. Þau kunna líka að vera læknisfræðileg og heilbrigðisleg, lýðheilsusjónarmið sem við höfum rætt mikið í þessum sal, áhrifin sem þetta kann að hafa á unga fólkið okkar, fólk sem einangrast heima, þunglyndi og fólk sem ekki fær nauðsynlega þjónustu innan heilbrigðiskerfisins vegna þess að heilbrigðiskerfið er afmarkað allt saman við heimsfaraldur. En það geta líka verið efnahagsleg áhrif og það höfum við svo sannarlega fundið fyrir í þessum faraldri og brugðist við með ýmsum aðgerðum. Virðulegi forseti. Ég ítreka mikilvægi þess að með þessu frumvarpi hér er ég ekki að segja að sóttvarnalæknir sé óþarfur eða það að hlusta á okkar helstu vísindamenn, lækna og þá sem best til þekkja í þessum málum. Ég er einfaldlega að segja að mér finnst eðlilegt að þjóðkjörið þing fái þessar upplýsingar og þetta samtal beint í æð. Þannig sæi ég fyrir mér að þegar sóttvarnalæknir skilar minnisblaði til heilbrigðisráðherra yrði það með fyrstu verkum heilbrigðisráðherra, eftir að hafa kynnt sér það minnisblað og það sem á því byggir, að mæta til fundar við velferðarnefnd, eiga samtalið við þá nefnd. Ég gæti vel séð fyrir mér að velferðarnefnd myndi jafnframt kalla til sóttvarnalækni eða aðra sérfræðinga á því sviði. Ef ráðherra ákveður svo í kjölfarið að setja á reglugerð í samræmi við minnisblaðið, eins og hefur nú verið reyndin hjá okkur í þessum faraldri, þá bærist þinginu líka skrifleg skýrsla með rökstuðningi fyrir þessari ákvörðun. Ég nefndi það áðan að í ágætissamtali við hæstv. heilbrigðisráðherra sem við áttum hér og höfum reyndar átt nokkuð reglulega samtal við heilbrigðisráðherra, sem er fínt til síns brúks - en við sem kjörnir þingmenn höfum engin frekari gögn en eitthvert minnisblað þar sem lagt er til hvernig við ætlum að komast út úr þessum faraldri. Þekkingu þingmanna á ástæðum og rökstuðningi fyrir ákvörðunum tel ég vera litla sem enga. Mér finnst það algerlega óásættanlegt þegar við upplifum það að í um tvö ár hefur hið opinbera lagt mjög svo íþyngjandi takmarkanir á samfélagið allt að þingið hafi ekki komið að raunverulegri umræðu um nauðsyn þess. Ég tel reyndar að ef lögin hefðu í rauninni verið svona þegar við afgreiddum þau hér síðast þá hefðu aðgerðir verið að mörgu leyti sambærilegar við það sem þær voru, alla vega fyrri hluta þessarar baráttu okkar. Ég upplifði það alla vega svo að það væri mikil samstaða um sóttvarnaaðgerðir og fólk skynjaði nauðsyn þess að grípa til aðgerða. Við skulum líka rifja það upp að á þeim tímapunkti var þjóðin óbólusett, þekking okkar á kórónuveirunni var verulega lítil og það eina sem við sáum voru hryllingsmyndir frá útlöndum þar sem ekki var einu sinni tekið á móti fólki innan spítalanna. Það þurfti að hverfa aftur heim til sín vegna þess að heilbrigðiskerfið í þessum löndum var yfirkeyrt og gat engan veginn sinnt skyldu sinni. Sem betur fer tókst okkur að verja heilbrigðiskerfið og ég held að heilbrigðiskerfi okkar hafi komið vel út úr þessum faraldri þrátt fyrir að álagið á starfsmenn hafi verið gríðarlegt eins og alls staðar í heiminum, en sem betur fer hafa innviðir okkar tekist vel á við faraldurinn og þær aðgerðir sem höfum þurft að beita. Það er aftur á móti svo að núna á síðustu misserum hefur verið uppi gagnrýnari umræða um nauðsyn sóttvarnaaðgerða. Ég held að það sé bara gott. Ég held að það sé heilbrigt að sú umræða sé tekin. En ég hefði gjarnan viljað að sú umræða væri tekin á sama tíma og verið er að setja slíkar reglur. Það kann líka vel að vera að sú umræða hefði mögulega verið mun upplýstari hér á þingi ef þingmenn hefðu haft beinan aðgang að þeim upplýsingum sem ráðherra fær á hverjum tíma í gegnum velferðarnefnd og þá með skýrslu sem ráðherra myndi skrifa hér til þingsins. Eins og hæstv. ráðherra upplýsti í umræðum áðan þá hefur hann auðvitað frekari gögn og upplýsingar en birtast í minnisblaði frá sóttvarnalækni og almenningur og þingmenn hafa getað orðið sér úti um alla vega í flest þau skipti, held ég, sem reglugerð hefur byggst á minnisblaði. Virðulegur forseti. Ég held að þessi leið sem ég er hér að mæla fyrir myndi styrkja heilbrigðisráðherra í ákvarðanatöku um viðbrögð við sóttvarnaástandi. Ég held það myndi styrkja bara lýðræðislegt ferli okkar og lýðræðislega kjörið þing. Mig langar þó að nefna að frumvarpið er til breytingar á sóttvarnalögum og innan sviga stendur: upplýsingagjöf til Alþingis, það er eitthvað sem starfsmanni þingsins fannst vera við hæfi. Ég myndi frekar vilja segja að þetta væri samráð við Alþingi. Ég ætla að geta þess líka að flutningsmenn með mér á þessu frumvarpi eru í rauninni allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins fyrir utan þá sem gegna ráðherraembætti eða eru forseti þings. Það er þau Ásmundur Friðriksson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Birgir Þórarinsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Haraldur Benediktsson, Hildur Sverrisdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Óli Björn Kárason og Vilhjálmur Árnason. Það má því með sanni hægt að segja að við höfum sameinast um þetta frumvarp í þingflokki Sjálfstæðismanna. Svo ber líka að geta þess að sumir hefðu kannski viljað ganga enn þá lengra en ég fór yfir það í upphafi ræðu minnar af hverju ég ákvað að nálgast málið með þessum hætti. Ég sé að hæstv. ráðherra hefur nú lagt inn í samráðsgátt drög að frumvarpi um breytingar á sóttvarnalögum. Þar er farin sú leið að gerð er krafa á ráðherra um að upplýsa velferðarnefnd um reglugerðir sínar eftir á. Orðalagið hér er með þeim hætti að hann skuli gera það áður en reglugerðin taki gildi eða svo fljótt sem auðið er. Mér finnst það skipta máli. Mér finnst það áhersluatriði. Ég átta mig líka á því að hv. þm. Sigmar Guðmundsson hefur lagt fram frumvarp ásamt fleiri þingmönnum um breytingar á sóttvarnalögum og vill ganga lengra. Ég hlakka til að taka umræðu um það og held að það fari vel á því að velferðarnefnd skoði mismunandi leiðir. En svona heilt yfir hefur mér heyrst vera nokkur samstaða um það að þingið þurfi að koma meira og betur að þessum ákvarðanatökum. Í lokin vil ég segja að okkur hættir kannski svolítið til að ræða um þetta bara sem Covid-ástandið, sem ég vona að sé bara búið og vonandi er Covid farið og kemur aldrei aftur. Því miður mun mjög líklega koma upp aftur eitthvert sambærilegt ástand, kannski ekki alveg eins og þetta. Við erum að fjalla um sóttvarnalögin og við höfum örugglega öll lært á þessum tíma hversu mikilvægt er að hafa slík tæki og tól sem felast í sóttvarnalækni í lögunum sem slíkum og öllum þeim innviðum sem byggðir eru í kringum sóttvarnir. Þannig að ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að muna að við erum ekki bara að tala um eitthvert Covid sem við ætlum að kveðja heldur sóttvarnir til lengri tíma og hvernig lagaumhverfi á að vera í kringum það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að leggja þetta mál fram. Það er hárrétt sem fram kom að það er heldur betur búið að kalla eftir aukinni aðkomu þingsins að þessum málum og mér fannst hv. þingmaður rekja það alveg ágætlega hvers vegna það eru svona mörg rök fyrir því að gera það. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar og er, eins og hv. þingmaður kom inn á, búinn að leggja fram mál ásamt félögum mínum í þingflokki Viðreisnar sem gengur lengra og kallar á það að þingið þurfi að staðfesta þær takmarkanir sem settar eru á. Ef ég mætti spyrja hv. þingmann: Telur hún að ekki sé hægt að ganga lengra en hún gerir í sínu máli? Ég hjó nefnilega eftir því að þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru, a.m.k. einhverjir, þeirrar skoðunar að það eigi að ganga lengra. Sér hún einhverja meinbugi á því að ganga lengra en þetta og taka þessi mál hérna inn í þingsalinn sjálfan, málstofuna?
Virðulegur forseti. Eins og ég var að reyna að rekja hér áðan þá óskaði ég eftir því við 1. umr. um sóttvarnalögin á sínum tíma að hv. velferðarnefnd myndi skoða það með hvaða hætti þingið eða nefndin gæti staðfest slíkar reglugerðir eða hvernig aðkoma þingsins gæti verið meiri að því. Þegar málið kom svo út úr nefnd þá svaraði þáverandi hv. varaformaður nefndarinnar því til að það hefði verið mikil umræða um þetta, nú sat ég ekki í velferðarnefnd á þeim tíma, og það hefði verið mat þeirra að það stangaðist á við stjórnskipan okkar, þ.e. að þingið gæti ekki staðfest reglugerðir. Þá kom inn þetta ákvæði um reglulega skýrslugjöf og það varð niðurstaða þingsins að það væri sú leið sem við myndum fara, að fá reglulegt samtal við ráðherra um stöðu mála. Ég myndi fagna því ef hægt væri að ganga lengra, eins og ég sagði hérna áðan. Ég er ekki löglærð sjálf og ég held að þetta væri bara skemmtileg áskorun fyrir okkar helstu lögspekinga að velta því fyrir sér. Hugmynd sem hefur reyndar komið fram er að það þyrfti að gera það með þingsályktun hverju sinni. [[Forseti hringir.]]En reglugerðir sem slíkar er ráðherra heimilt samkvæmt lögum að setja og það hefur alla vega aldrei verið til hjá okkur það ferli að þingið staðfesti svo reglugerðir ráðherra.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir hennar innlegg hér í andsvari. Þetta er eitthvað sem við þurfum að finna út úr, hversu langt er hægt að ganga og auðvitað hversu langt menn vilja yfir höfuð ganga. Mér finnst sjálfum rosalega áhugaverð umræðan sem á sér stað núna. Maður sér það, sem ég ætla reyndar að fara betur yfir í ræðu á eftir, í frumvarpi sem nú er í samráðsgáttinni, sem hæstv. heilbrigðisráðherra er búinn að leggja inn, að þar er talað um í greinargerð að þetta sé í raun og veru alltaf bara fagleg vísindaleg ákvörðun. Þetta er nánast skrifað eins og það sé engin pólitík í því, sem er auðvitað ekki rétt. Við erum orðin svo vön að hengja þetta allt á sóttvarnalækni, hann Þórólf, að margir halda að það sé engin pólitík í þessu. En auðvitað er þetta ákvörðun sem er tekin á vettvangi ríkisstjórnar og það er heilbrigðisráðherra sem ræður þessu og það eru nú heldur betur pólitísk átök innan ríkisstjórnarinnar um það hversu langt eigi að ganga. Mig langaði líka að spyrja hv. þingmann: [[Forseti hringir.]]Hvort eru þessar sóttvarnaráðstafanir pólitískar í eðli sínu eða faglegar eða sambland af þessu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Þetta er einmitt spurningin um viðbrögðin: Er þetta pólitík eða snýst þetta um heilbrigði og vísindi? Fyrrverandi ríkisstjórn var gagnrýnd af ákveðnum aðilum í upphafi kórónuveirufaraldursins fyrir að láta vísindamenn svara fyrir aðgerðir. Ég sagði að í því fælist mikil pólitík. Pólitíkin fólst í því að verið var að hlusta á vísindamenn. Þetta var á þeim tíma sem við vissum lítið sem ekkert um kórónuveirufaraldurinn. Mér fannst það rétt og ég studdi þær aðgerðir. Þannig birtist þríeykið okkar svolítið sem andlit viðbragða við þessum vágesti okkar og ríkisstjórnin eða viðkomandi ráðherra birtist svo í efnahagsaðgerðunum sem við ætluðum í til að bregðast við stöðunni. En þegar komið er lengra inn í þennan faraldur þá skil ég alveg hvert hv. þingmaður er að fara og það er kannski einmitt spurningin þegar við erum komin inn í þetta til lengri tíma hvernig við bökkum út aftur, sem er alltaf erfiðara. Mig langaði líka aðeins að bæta því við að ástæðan fyrir því að ég fer þessa leið, [[Forseti hringir.]]og það var bent á að þetta gæti ekki farið fyrir þingið, er að [[Forseti hringir.]]viðbrögðin þurfa að vera mjög snögg þegar upp kemur faraldur. [[Forseti hringir.]]Þess vegna fór ég ekki lengra í mínu frumvarpi, svo hægt væri að bregðast við strax ef hætta væri til staðar.
Hv. þingmenn eru minntir á að þegar ræðutíminn er styttur í eina mínútu þá er eðlilegt að virða það.
Frú forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir ræðuna. Ef vandamálið hvað stjórnskipulega þáttinn varðar er það að þingið staðfesti ekki reglugerðir ráðherra þá hlýtur að vera hægt að finna lausn á því, eins og framsögumaður kom inn á, með því að ráðherra sé uppálagt að leggja það fram í formi þingsályktunartillögu eða eitthvað slíkt. Við þekkjum slíkt fyrirkomulag, t.d. þegar aðili fær samþykkta kyrrsetningargerð hjá sýslumanni þá þarf að fá hana staðfesta fyrir dómi innan tiltekins tímafrests. Þannig að ég trúi ekki öðru en að það sé hægt að finna fúnkerandi lausn á þessu. En ég vil spyrja hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, nú er allur þingflokkur Sjálfstæðisflokksins meðflutningsmenn á þessari tillögu, utan ráðherra og forseta Alþingis, og Sjálfstæðisflokkurinn er stærsti flokkurinn í þessu stjórnarsamstarfi: Hafnaði heilbrigðisráðherra aðspurður því að viðhafa þetta verklag, vegna þess að þetta er nú raunverulega spjall við velferðarnefnd eins og þetta er lagt upp hérna? Var rætt við hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]um að viðhafa þetta verklag, burt séð frá framlagningu þessa máls eða ekki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og þakka honum líka fyrir að minna okkur á að Sjálfstæðisflokkurinn er stærsti flokkurinn á þingi. Hv. þingmaður spyr hvort hæstv. ráðherra hafi hafnað því að viðhafa þetta verklag. Nei, ég þekki ekki til þess. Ég ræddi þetta við samstarfsfólk mitt, eins og ég geri nú yfirleitt, áður en ég lagði þetta mál fram og hæstv. ráðherra hafði að sjálfsögðu ekkert við það að athuga að ég gerði slíkt. Mér var svo sem ljóst að verið væri að endurskoða sóttvarnalögin en ég vildi þá koma þessum sjónarmiðum mínum og hugmyndum inn í það ferli. En alveg eins og ég rakti áðan þá átti þetta samtal á sér stað þegar við endurskoðuðum sóttvarnalögin síðast. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður kom inn í þá umræðu eða hverjar áherslurnar voru þá í velferðarnefnd frá Miðflokknum, en ég veit að við vorum alla vega nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem ræddum þetta og veltum þá upp nálguninni. Þá snýst þetta um það hvernig hægt er að bregðast við slíkum vágesti strax og vera með víðtækar aðgerðir, á sama tíma og við ætlum að vera í einhvers konar samráði og samtali við þingið.
Frú forseti. Ég þakka svarið. Í ljósi þeirrar stöðu að Sjálfstæðisflokkurinn hefur burði til þess að spyrna við fótum og segja: Heyrðu, nú gerum við þetta með þessum hætti, þá þykir mér svo undarlegt að þessi ágæta tillaga, sem allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru á, sem mér þykir nú því miður ganga allt of skammt - ég held að tillaga þingmanna Viðreisnar sé til mun meiri bóta en hér er lagt til en þetta er í rétta átt - hafi ekki verið útfærð þannig að þetta yrði bara gert. Það er það sem mér þykir svo undarlegt. Nú erum við búin að vera í þessu ástandi í hartnær tvö ár. Hvernig stendur á því að upplýsingagjöfin til þingsins er enn jafn léleg og hún er ef við höfum í huga að allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins virðast vera þessarar skoðunar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ég held að upplýsingagjöfin til þingsins hafi ekki verið slæm miðað við þau lög sem við erum að vinna eftir. Ég veit að ráðherrann hefur ávallt brugðist vel við því, hvort sem um er að ræða núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra eða fyrrverandi heilbrigðisráðherra, að koma til samtals við þingið eða velferðarnefnd þegar svo ber undir. Og ég veit að hv. velferðarnefnd hefur nú haldið nokkra fundi um þetta mál. Við samþykktum hér breytingar á sóttvarnalögum sem gerðu ráð fyrir því ferli sem við höfum svo unnið eftir. Þá var þessum sjónarmiðum vissulega varpað fram en niðurstaðan var sú að bregðast við með þeim hætti að ráðherra kæmi hér til skrafs og ráðagerða við okkur í einhvers konar samtali, mjög reglulega. Ég hafði kallað eftir þessum breytingum í samtali við hæstv. ráðherra. Ég var orðin óþreyjufull þannig að ég ákvað að leggja fram þetta frumvarp. Hv. þingmaður spyr svo: Er hægt að ganga lengra? Mögulega er hægt að finna einhverja lausn á því? Ég hef ekki fundið hana enn þá en ég vænti þess. Þess vegna erum við einmitt með þetta frábæra þing og málin fara í þrjár umræður þannig að ef hægt er að finna betri lausn sem þingið getur sameinast um þá er það bara hið besta mál.
Virðulegur forseti. Hér er mælt fyrir frumvarpi þar sem gert er ráð fyrir kynningu ráðherra á sóttvarnaaðgerðum fyrir einni tiltekinni þingnefnd sem fær svo ekki að hafa neitt um þær sóttvarnatakmarkanir að segja frekar en þjóðþingið í heild. Mér finnst þetta alveg ofboðslega snubbótt frumvarp, verð ég að segja. Eftir ýmsar yfirlýsingar þingmanna þessa flokks þá kemur mér í raun á óvart hvað þetta gengur alveg ofboðslega skammt. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að það skipti mjög miklu máli að við breytum sem allra fyrst lögum á þann veg að allar verulega íþyngjandi sóttvarnatakmarkanir þurfi að fá staðfestingu þjóðþingsins eða þá þingkjörinnar nefndar innan ákveðins tímafrests eftir að sóttvarnatakmarkanir eru lagðar á. Mér finnst það algerlega fráleit hugmynd að það sé einhver stjórnskipulegur ómöguleiki að reglugerðir séu lagðar fyrir þingið. Það þarf ekki að heita reglugerð, [[Forseti hringir.]]það er hægt að gera þetta í formi þingsályktunar eins og Viðreisn hefur lagt fram. [[Forseti hringir.]]En ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún hafi engar áhyggjur af því að þetta frumvarp geti fest í sessi mjög óheppilegt fyrirkomulag, með sýndarsamráði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég fagna mjög því sem ég heyri frá hv. þingmanni því að ég verð að viðurkenna að þetta er ekki sá andi sem mér hefur fundist ég heyra hér frá þingmönnum Samfylkingarinnar hingað til. Ég hef frekar skynjað orð þeirra þannig að þeim finnist að þessar ákvarðanir eigi í rauninni bara heima hjá sóttvarnalækni og þar til bærum aðilum. En aftur á móti: Er þetta sýndarsamráð? Nei, ég tel svo ekki vera, ekki frekar en nokkurt annað samráð. Ég met það svo að það væri virkilega erfitt fyrir heilbrigðisráðherra að koma inn í velferðarnefnd þar sem þingmenn í þeirri nefnd myndu standa á móti því sem þar væri kynnt og þar væri rætt og ætla svo að senda þinginu skýringar á því af hverju hann ætli að bregðast við með þessum hætti, vitandi það að þingið væri almennt á móti því. Ég held að þetta sé mjög góð leið til að auka samtalið, auka samráðið. Ég hygg að þetta sé góð leið til að hæstv. ráðherra geti tryggt pólitíska samstöðu um þær ákvarðanir sem er verið að taka og ég held að þetta sé lýðræðislegri leið. [[Forseti hringir.]]En ef hv. þingmaður er með enn betri hugmynd þá er ég til í að hlusta á það.
Frú forseti. Stjórnarfarið okkar er auðvitað þannig að ábyrgðin á takmörkun stjórnarskrárvarinna réttinda getur aldrei bara legið hjá sérfræðingum, hún liggur hjá lýðræðislega kjörnum fulltrúum. Það er alveg á hreinu. Og ef hv. þingmanni dettur í hug að Samfylkingin hafi einhvern tímann talað fyrir öðru en því að það séu lýðræðislega kjörnir fulltrúar, hvort sem þeir eru ráðherrar eða þingmenn, sem axli þá ábyrgð þá er það einhver meiri háttar misskilningur. Ég vil minna á að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir talaði mjög fyrir því hér á síðasta kjörtímabili, þegar hún gegndi formennsku í velferðarnefnd, að farin yrði sú leið sem ég nefndi hér áðan, að það yrði gert að einhvers konar skyldu að bera íþyngjandi ákvarðanir undir Alþingi innan ákveðins tímafrests. Ég fagna ágætu frumvarpi þingflokks Viðreisnar um þetta og þetta er sú leið sem ég tel mjög mikilvægt að farin verði hér þegar kemur að endurskoðun sóttvarnalaga í vor. [[Forseti hringir.]]Ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála um þetta, ég trúi ekki öðru en að þingmenn Sjálfstæðisflokksins séu okkur og Viðreisn sammála um þetta og geti loksins tekið undir þann málflutning sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir hafði uppi hér.
Virðulegur forseti. Ég ítreka bara enn og aftur það sem ég hef sagt: Ef þingmenn koma með betri hugmynd sem stenst stjórnskipan okkar og lögfræðingar okkar geta verið sammála um, þá er ég svo sannarlega tilbúin að hlusta. Ég fagna því bara að það frumvarp sem hér var nefnt komi fram á þinginu og fari í þinglega meðferð. En bara til að ítreka þá umræðu sem var hér í kringum endurskoðun á sóttvarnalögum á sínum tíma þá er ástæðan fyrir því að þetta sé skrifað inn í lögin sú að talið er að bregðast þurfi við með mjög skjótum hætti. Ég vísaði í ræðu minni áðan í gjaldeyrishöft. Það er að einhverju leyti sambærilegt. Það eru einhver ákvæði sem þarf að taka, þá utan markaðar, með mjög skömmum hætti. Þess vegna notaði ég sömu nálgun og við höfum gert í þinginu varðandi það mál og það er sú tillaga sem ég legg hér fram á borðið og legg til að við ræðum. Ég ítreka enn og aftur að ef komið er með aðra hugmynd sem er enn betri þá er ég svo sannarlega til í að hlusta. Stóra málið er auðvitað að sóttvarnalög standi og við getum brugðist við hættum sem upp koma en á sama tíma viljum við tryggja lýðræðislegt umboð og lýðræðislega umræðu.
Forseti. Mér finnst þetta vera pínu áhugavert mál af því að það er þegar lagaskylda fyrir stjórnvöld að rökstyðja ákvarðanir sínar og þrír nefndarmenn geta beðið um frumkvæðismál og kallað eftir gögnum, það er ekkert mál, og stjórnvöld verða að svara innan viku samkvæmt þingskapalögum. Ég veit ekki alveg hverju þetta bætir við. Það sem hefur eiginlega frekar verið vandamálið er að þrátt fyrir að við förum eftir þeim reglum sem við erum nú þegar með, að þriðjungur nefndar geti beðið um gögn frá stjórnvöldum eða hafið frumkvæðismál, þá er bara lokað á það eða ekki svarað eða svarað illa. Það er rosalega algengt. Málum er lokað með bókun og slíku, það er reynslan frá síðasta kjörtímabili. Kannski þarf sérstaka lagagrein til þess að gera þetta skýrara en ég sé ekki að það bæti einhvern veginn menninguna í kringum það hvernig beiðnum frá þinginu er svarað.
Virðulegur forseti. Ég horfi á þá reynslu sem við höfum fengið hérna á síðustu tveimur árum þar sem ég sem þingmaður hef í rauninni haft vitneskju mína úr t.d. síðdegisþáttum útvarpsins þar sem sóttvarnalæknir er til viðtals um að hann sé að leggja fram minnisblað og hann sé að tala fyrir hinu og þessu. Í kjölfarið er míkrófónninn settur upp í ráðherra þegar hann labbar út úr Ráðherrabústaðnum og spurt: Á ekki örugglega herða aðgerðir núna? Hvað eigum við fara niður í? Þetta hefur svolítið verið mantran í þjóðfélaginu. Ég held að við séum algerlega komin sem samfélag á villigötur í þeim efnum. Ég sé fyrir mér að ferlið væri með þeim hætti að í stað þess að þetta gerist á einhverjum hlaupum á tröppunum fyrir utan ráðherrabústaðinn þá eigi sér stað samtal í nefndinni þar sem hv. þingmenn geta kallað eftir gögnum og rökstuðningi fyrir ákvörðunum og það komi hér svo skýrsla. Ég held að þetta auki gegnsæi, efli okkur í hlutverki okkar sem lýðræðislega kjörnir fulltrúar þegar verið er að setja svona íþyngjandi aðgerðir á samfélag okkar, sem ég vona auðvitað að við þurfum almennt ekki að fara í.
Forseti. Þetta er nákvæmlega það sem þingflokkur Pírata er búinn að vera að kalla eftir allan þennan faraldur og við höfum aldrei fengið svör. Í munnlegri skýrslu ráðherra núna fyrr í dag viðurkenndi hann í rauninni að það væri mjög mikið byggt á tilfinningu og reynslu þeirra sem væru búnir að vinna við þetta dagsdaglega síðastliðin tvö ár, ekki t.d. á sviðsmyndagreiningum um að ef við setjum takmarkanir úr 30 í 50 í staðinn fyrir 30 í 100 þá muni smitum fjölga um 500 á dag eða eitthvað svoleiðis. Þess vegna eru það 50 en ekki 100. Við fáum aldrei svoleiðis útskýringu þó að við biðjum um hana. Ég veit ekki hverju þetta mál bætir við því að það er þegar skylda stjórnvalda að rökstyðja ákvarðanir sínar. Þegar við biðjum um upplýsingar á bara að draga það skjal upp úr skúffu og leggja það á borðið hjá þingnefndinni. En það er ekki gert af því að skjalið er ekki til. Samt á að búa það til.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Nú átta ég mig ekki alveg á því hvort þingmaðurinn er fyrst og fremst pirraður yfir því að skjalið sé ekki til.
Já.
Já, ég heyri það á hv. þingmanni. Að það snúist kannski ekki um það að þetta sé svo ömurleg leið sem ég er að leggja hérna til. En ef staðan er sú að þessar greiningar eru ekki til, eins og hv. þingmaður heldur hér fram, þá held ég að það hljóti að styrkja heilbrigðisyfirvöld í því ef þau þurfa að koma til fundar við þingnefndir Alþingis og skrifa ítarlega skýrslu með röksemdum fyrir því af hverju gripið er til aðgerða. Það hlyti að vera aukin pressa á það að þetta skjal yrði einmitt til og það skjal yrði birt og ákvarðanir væru teknar út frá slíkum sviðsmyndagreiningum og þeirri þekkingu sem safnast hefur saman. Það er í rauninni krafan. Þannig að ég velti því upp: Er hv. þingmaður ánægður með ástandið eins og það hefur verið? Nei, mér heyrist ekki. En telur hv. þingmaður að þetta mál myndi engu bæta við? Ekki heldur? Nei, ókei. Ég er alla vega að reyna að leggja mitt af mörkum til að gera ástandið betra.
Forseti. Ég held að það skipti ofboðslega miklu máli í góðu lýðræðisríki að maður reyni að temja sér að allir þeir öryggisventlar sem í boði eru séu bæði til staðar og þeim sé ekki mætt af óþarfa tortryggni gagnvart persónum og leikendum hverju sinni. Ég held að við höfum að mörgu leyti staðið okkur mjög vel í þessum faraldri, skilaboð og markmið voru skýr í byrjun faraldurs og á alla mælikvarða stóðum við okkur vel, sem við megum vera stolt af. Ég held hins vegar að það sé ákveðin synd að við misstum, að mínu mati, smá tök á umræðunni um að það fari ekki saman að vilja hlusta á vísindi og okkar besta fólk í þeim vísindum og að eitthvað sé pólitískt. Að mínu viti getur það mjög vel farið saman og er mjög æskilegt að fari saman því að allt er pólitískt, ekkert er hægt að aftengja algerlega pólitíkinni. Eins og var komið inn á áðan bera stjórnmálin auðvitað síðan alla ábyrgð. Því er algerlega eðlilegt að stjórnmálin hafi aðkomu að þeim aðgerðum sem þarf að grípa til en að sjálfsögðu, eins og með eiginlega öll önnur verkefni á vettvangi stjórnmálanna, að það sé byggt á bestu gögnum sem í boði eru frá okkar besta fólki. Ég skil þetta mál þannig að það sé viðleitni til að reyna að ná meiri tengingu, sem ég held að hafi vantað undanfarin tvö ár, skýrari tengingu við lýðræðislega kjörna fulltrúa þjóðarinnar til þess að ná betur utan um mjög stórar aðgerðir þegar verið er að takmarka frelsi fólks. Þrátt fyrir að það hafi að flestu leyti eflaust verið hægt að færa mjög fín rök fyrir því að það hafi verið nauðsynlegt þá er vont að það varð ákveðin aftenging á milli þeirra sem báru á því ábyrgð, fólksins sem kaus það fólk til að bera á því ábyrgð og aðgerðanna sjálfra. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór mjög vel yfir aðdragandann að þessu máli. Ég hef þá skynjun, þrátt fyrir að ég sé ekki búin að vera í þessu húsi lengi, að umræðan eins og hún var hérna áðan hefði mögulega verið óhugsandi fyrir ári, tala nú ekki um fyrir tveimur árum, og ég fagna því. Ég held að það sé merki um að við sjáum öll fyrir endann á þessu ástandi, viljum gjarnan reyna að berja í bresti og hugsa til framtíðar hvernig við viljum hafa hlutina ef svo leiðinlega vill til að við verðum aftur í þessum sporum, við séum kannski að leyfa okkur að horfa meira hlutlægt og kannski með örlítið meiri gagnrýni, sem er bara eðlilegt, á það hvernig við viljum hafa þetta kerfi. Ég fagna því. Eins og komið var inn á áðan eru einhverjir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem eru á þessu frumvarpi sem hefðu gjarnan viljað ganga lengra. Ég get gengist við því að ég er einn þeirra þingmanna. Ég held hins vegar að á þessum tímapunkti sé kannski ekki ástæða til að gera lítið úr því að ef uppi er óvissa um hvað er tækt að gera í þeim efnum þá er það bara staðan. Ég heyrði í umræðunni hérna áðan og skil hana mætavel og tek undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að ég held að það sé einhugur um það, ég heyri það í þessari umræðu, hvernig svo sem það er gert, að lýðræðislega kjörnir þingmenn í þessum sal hafi meira um þessar aðgerðir að segja. Þá þarf að finna samspil á milli þess sem er lagalega og stjórnskipulega tækt. Ég ætla að setja strax þann fyrirvara að ég er engin manneskja til að rökræða það, til er mér klárara fólk sem væri eflaust betur til þess fallið og ég tek undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að það væri eflaust gagnlegt að þeir aðilar kæmu fyrir nefndina til að ræða þetta. Það samspil þarf að ganga upp og það verður auðvitað að hafa í huga að prinsippið um þessa tengingu við lýðræðið er mikilvægt. En það skiptir auðvitað miklu máli þegar verið að tala um farsóttir að hægt sé að grípa snaggaralega til aðgerða. Ég held að á næstu vikum, þegar við skoðum þetta mál og það mál sem er nú þegar búið að minnast á, frumvarp þingflokks Viðreisnar sem mér finnst líta ágætlega út, með þeim fyrirvara um að það þarf bara að skoða hvað sé tækt í því, þá þurfi að meta hvernig best væri að koma þessari umræðu og eftir atvikum ákvarðanatöku eða einhvers konar samþykki, eða hvernig svo sem það er síðan á endanum, hingað inn í þingsal. Ég held að það væri mjög gott. Ég tek undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, ég er til í allt það samtal um hvernig það er best gert. Að öðru leyti held ég að þetta sé mjög jákvætt skref. Þetta eru líka ákveðin skilaboð inn í framtíðina um að þingið hafi meiri aðkomu og ég held að það sé mjög farsælt.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir bara býsna góða ræðu, ég er sammála mörgu af því sem hér kom fram. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sé sammála því sjónarmiði að við breytingar á sóttvarnalögum ætti að horfa til þess, rétt eins og er gert sums staðar í nágrannalöndunum, að gerð verði krafa um að allar verulega íþyngjandi sóttvarnatakmarkanir þurfi að fá samþykki annaðhvort þingsins í heild eða þingkjörinnar nefndar og hvort hv. þingmaður geti hugsað sér að styðja hvort sem er frumvarp eða breytingartillögur þess efnis við endurskoðun sóttvarnalaga í vor.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta fína andsvar. Stutta svarið er, og þá endurtek ég það sem kom fram í ræðu minni hér áðan: Já. Að því gefnu að við finnum samspil á milli einhvers konar samþykkis eða ákvörðunartöku lýðræðislega kjörinna fulltrúa, aðkomu þeirra, og þess fyrirvara að það verður að vera svigrúm ef grípa þarf í einhvers konar hemil jafnvel innan einhverra klukkustunda, ef við getum ímyndað okkur svo hrikalegt ástand, en það gæti gerst. Þannig að ég held að það verði að finna samspil þar á milli. Ég held að það væri óábyrgt að gera ófrávíkjanlega kröfu um að kalla þyrfti þingheim saman algjörlega burt séð frá aðstæðum, en ef það væri hægt að finna samspil þar á milli held ég að það gæti verið gagnlegt. Að öðru leyti - nú man ég ekki alveg nákvæmlega hvernig var orðað en ég endurtek: Ef hægt er að finna flöt á því stjórnskipulega sem eru kannski meiningar um að sé eilítið flóknara en það hljómar, ég ætla ekki að gerast dómari í því en þigg umræðu um það, ef það stenst stjórnskipulega að það vald sé hjá þingheimi gagnvart ráðherra, þá endurtek ég að ég er til í það. Það eru þessi tvö atriði sem þarf bara að ná saman um. En stutta svarið er: Já .
Virðulegi forseti. Það var ánægjulegt svar og ég hlakka til að berjast fyrir breytingum í þessa veru með hv. þingmanni. Ég er hissa á því að ekki hafi verið meiri hljómgrunnur fyrir þessu innan þingflokks Sjálfstæðisflokksins yfirleitt, svona eftir miklar yfirlýsingar oft á tíðum undanfarna mánuði. Ég held að margir sem lengi hafa talað í þessa veru hefðu viljað fá meiri stuðning, t.d. á síðasta kjörtímabili. Þetta er bara hið besta mál, held ég. Já, ég ætla bara að segja þetta gott.
Frú forseti. Ég held að eftir síðara andsvar hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar segi ég bara: Takk fyrir og við sjáumst þá bara í þessum umræðum seinna meir.
Forseti. Ég ætla aðeins að draga í land með það sem ég gaf til kynna áðan. Það væri tvímælalaust þægilegra að hafa þetta ákvæði í lögum en það þýðir ekki að ég haldi að það skili neinum árangri þrátt fyrir það. Það væri aðeins stærri hamar sem þingið gæti nýtt sér auk þeirra venjulegu verkfæra sem það hefur hvort sem er til að fá nákvæmlega sömu upplýsingar eða alla vega til að biðja um nákvæmlega sömu upplýsingar. Hv. þingmaður talaði hérna um ábyrgðina og hvar hún liggur í þessu. Mér finnst svona aðeins grautað með mörkin á því hvar framkvæmdarvald og löggjafarvald og eftirlitsvald liggur ef það á t.d. að fara með staðfestingu á ákvarðanatöku eða á reglugerðum hingað inn í þingsal. Ég átta mig ekki alveg á því vegna þess að þá eru þingmenn farnir að taka ákvarðanir sem varða jafnvel eftirlitshlutverk þeirra seinna meir. Við upplifðum það á síðasta kjörtímabili að sett var reglugerð sem ekki var stoð fyrir í lögum. Það fór bara sína réttu leið í dómskerfinu. Ef þingið hefði kvittað upp á slíka reglugerð þá veit ég ekki alveg hvar við værum. Staðan núna er að það er skýrt að ráðherra ber ábyrgð á þessum málaflokki og þessum ákvörðunum á allan þann hefðbundna hátt sem varðar ráðherraábyrgð og þess háttar. En það sem ég hef upplifað er að þeirri ábyrgð hefur verið varpað, alla vega að því er virðist, á þríeykið því að þau koma og tala fyrir ákvörðunum. Og sú ábyrgð, eins og formaður Sjálfstæðisflokksins hefur talað um, að það sé lagaleg skylda að aflétta takmörkunum þegar ekki er þörf á þeim lengur, er búin að vera allan tímann, sem sagt að ráðherrar þurfa að taka tillit til fleiri hluta [[Forseti hringir.]]en bara sóttvarnasjónarmiða. Menn þurfa að horfa víðar á sjónarsviðið en hafa einmitt ekki gert það [[Forseti hringir.]]og það er kannski eitthvað sem þetta mál getur lagað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að við höfum lært mjög margt á þessum tveimur árum einmitt varðandi löggjöf og ábyrgð og mörkin þar á milli. Ég held að það sé hægt að segja að þetta sé löggjöf sem var svolítið úti í horni undanfarin ár. Þetta hefur blessunarlega ekki verið eitthvað sem við þurftum að vera með mikið augun á. Eins og þingmaðurinn rakti ágætlega þá komu í ljós ákveðnir agnúar á hvaða heimildir voru þar, kvitt og klárt, eins og við gerum kröfu um í okkar ágæta samfélagi. Með allri virðingu þá er ég nú ekki sammála því að ríkisstjórnin hafi hafnað ábyrgð á því sem hér hefur verið gert undanfarin tvö ár, það má alveg halda því til haga að var margt vel gert en svo er annað sem má kannski spyrja spurninga um. Í mínum huga er algerlega kýrskýrt að ráðherra viðkomandi málaflokks ber ábyrgð á þeim málaflokki. Ég skil að það komi mörgum kannski skringilega fyrir sjónir sem sjá fyrir sér ríkisstjórnina meira sem eina heild, en það er mjög ríkt ráðherraræði gagnvart málefnum hér á landi, sem margir setja kannski spurningarmerki við, en sú er staðan. Ég tek líka undir að það er algerlega skýrt að þar er meira undir en bara sóttvarnir. Við erum með sóttvarnalækni sem ber ábyrgð á sóttvörnum. En það er ráðherrann sjálfur sem ber vissulega meiri ábyrgð en eingöngu á sóttvörnum, bara algerlega sammála. En ég er kannski ekki sammála því að viðkomandi ráðherrar hafi varpað þeirri ábyrgð frá sér.
Virðulegur forseti. Ég segi: varpað frá sér ábyrgðinni að vissu leyti ásýndarlega einmitt með því að vera ekki í forsvari fyrir sóttvarnaaðgerðir heldur sé þríeykið þar, og líka út frá því sjónarhorni að ekki hefur verið tekið tillit til mikið fleiri sjónarmiða en bara sóttvarnasjónarmiða. Við höfum aldrei fengið nánari greiningu á því hvaða áhrif faraldurinn hefur á aðra hópa heldur en bara þá sem gætu orðið fyrir Covid, eða á heilbrigðiskerfið eins og álagið er þar. Þar finnst mér vanta ábyrgðina á að rökstyðja það t.d. þegar ekki er farið eftir ráðleggingum sóttvarnalæknis heldur gert eitthvað annað. Það gætu verið málefnalegar ástæður fyrir því. En það er ekki lagt á borðið að ástæðan hafi verið sú t.d. að menn hafi viljað hlífa framhaldsskólanemum við ákveðnu álagi eða eitthvað því um líkt. Það er þannig ábyrgð sem ég á við að vanti og þannig hafi þau varpað frá sér ábyrgðinni og hún sett eingöngu á sóttvarnirnar.
Frú forseti. Já, varpa einhverju frá sér ásýndarlega. Ég ætla ekkert að gera lítið úr því að það gæti virst þannig að mati einhverra. En ég ætla að leyfa mér að halda að það hafi ekki verið það sem vakti fyrir ráðamönnum á þessum tíma. Ég held að það sem hafi vakað fyrir ráðamönnum á þessum tíma hafi þvert á móti verið að sýna þessu ástandi og því vísindafólki sem hafði það verkefni í fanginu að leiða okkur í gegnum þetta, alla vega fyrstu skrefin, virðingu og færa einmitt pólitíkina ásýndarlega frá þessum fyrstu almannavarnaviðbrögðum því að hér vorum við í einhvers konar hættu. En hins vegar held ég að við höfum kannski stigið aðeins of langt skref í því og aftengt stjórnmálin of mikið, fært of langt í burtu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir mjög fína ræðu. Hún kom inn á mörg lykilatriði sem mér finnst þurfa að taka tillit til í þessari umræðu og notaði orð sem skiptir miklu máli, þ.e. öryggisventill. Við erum með Alþingi sem hefur ekki bara það hlutverk að vera löggjafi og fjárveitingavald og það allt saman, heldur hefur þingið líka eftirlitshlutverk gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég er þeirrar skoðunar að við höfum verið svolítið föst í umræðu sem við tengjum allt of mikið tilteknum einstaklingum, sem bera vissulega ábyrgð og hafa völd, annars vegar ráðherra og hins vegar sóttvarnalæknir, þríeykið og allt þetta. Við þekkjum það mætavel. Mér finnst menn missa sjónar á því oft þegar við erum að tala um hvernig við eigum að breyta þessu til lengri tíma að þessar persónur verða ekkert endilega á sviðinu næst þegar reynir á þetta. Það getur verið fólk með allt önnur viðhorf, allt önnur sjónarmið, sóttvarnalæknir sem er meira í ætt við þann sænska sem tók allt öðruvísi á faraldrinum en við gerðum. Við gætum verið með heilbrigðisráðherra sem hefur allt aðrar skoðanir á hlutunum en sá sem nú situr eða forveri hans í starfi. Það gætu verið einhverjir trumpistar eða hvaðeina. Mín spurning, af því að orðið öryggisventill kom upp, er þessi: Ef þingið á að vera raunverulegur öryggisventill, ef þingið á að hafa raunverulegt eftirlitshlutverk í þessum málum þar sem er verið að grípa alveg svakalega inn í eðlilegt, daglegt líf fólks - auðvitað af því að það er ástæða fyrir því, en engu að síður er verið að grípa nokkuð harkalega inn í daglegt líf fólks - er þá nóg að þetta sé rætt aðeins í velferðarnefnd umfram það að þetta sé rætt í ríkisstjórn, það séu þá nokkrir þingmenn til viðbótar við þá þingmenn sem sitja í ríkisstjórn hverju sinni? [[Forseti hringir.]]Er það nægjanlega mikið eftirlit? Getur það flokkast sem skilvirkt eftirlit með framkvæmdarvaldinu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Þetta er mjög góð spurning. Ég endurtek það sem ég kom inn á í ræðu minni og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var á sömu línu. Við viljum gjarnan stíga eins langt í því og hægt er að gefa lýðræðislegu kjörnu Alþingi rödd og tæki í þessu hlutverki gagnvart almenningi þegar svona stendur á, þegar það er hægt út frá hættuástandi, eða ekki hættuástandi öllu heldur, þegar það gengur upp stjórnskipulega. Það er ekkert gaman að tala um lögfræði í svona enda á hún ekki skipta máli. Ég ætla hins vegar ekki að gera lítið úr því að þetta er samt allstórt skref miðað við það hvernig við erum með fyrirkomulagið núna. Það er auðvitað alveg hægt að stilla því þannig upp að þetta sé bara eitthvert kaffispjall við eina þingnefnd, og á svo sem ekkert að vera neitt meira en það, en við þekkjum það samt í raunheimum stjórnmálanna að bara það er aðhald á ráðherra. Það er pólitískt aðhald á ráðherra ef hann, í þessu sem við skulum kalla kaffispjalli, verður var við það að það mætir honum mikil andstaða og margar spurningar og miklar efasemdir. Þá er það orðið erfiðara fyrir ráðherrann að stíga samt sem áður fram með sínar reglugerðir eða hvað það er. Þannig að svarið er: Nei, ekki að forminu til. Að forminu til væri ég til í að sjá það ganga upp, að við gætum gengið lengra, en að efninu til er þetta skref sem skiptir máli.
Herra forseti. Já, ég skal alveg taka til mín þá sneið að þegar maður orðar hluti með þessum hætti og talar um eitthvert kaffispjall inni í þingnefnd þá má alveg túlka það sem svo að maður sé kannski að gera lítið úr því starfi sem fram fer í nefndinni. Það var ekki ætlun mín að gera það, ég var kannski að reyna að greina á milli þess og að hafa málið hér inni í þingsal, sem ég heyrði reyndar að hv. þingmaður er greinilega mjög skotin í að gera, miðað við það að hafa þetta inni í nefnd á vegum þingsins. En ég myndi líka vilja spyrja hv. þingmann um annað. Núna er verið að tala um vísindin og hinar vísindalegu niðurstöður sem við eigum að láta liggja til grundvallar og vera fagleg í okkar nálgun og annað, en það eru auðvitað öll lönd að díla við þetta sama og þau grípa til mismunandi ráðstafana en horfa samt öll með einhverjum tilteknum hætti á vísindin. Tekur hv. þingmaður undir það að það sé orðin einhvers konar tilhneiging í samfélaginu [[Forseti hringir.]]til þess að líta svo á að vísindi og rök séu eitt og pólitísk umræða annað og að þetta tvennt sé einhvern veginn ósamræmanlegt? [[Forseti hringir.]]Ég hef ekki séð annað hér í þingsal og í nefndum þingsins [[Forseti hringir.]]en að þingmenn séu daginn út og inn, bæði stjórnarþingmenn og stjórnarandstæðingar, að hlusta á rök.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Hann kemur hér inn á svo merkilegt og skemmtilegt viðfangsefni að mér þykir mjög leiðinlegt að ég hafi svona stuttan tíma til þess að bregðast við því. Kannski tökum við þetta í einhverju kaffispjalli síðar. Ég held nefnilega að þetta sé ákveðinn kjarni máls sem skiptir ofboðslega miklu máli. Ég tel að ráðamenn hér hafi borið svo mikla virðingu fyrir þessu verkefni, sérstaklega í byrjun faraldurs, að þau vildu í raun aftengja sig vísindunum. Ég held að þar hafi góður hugur staðið að baki og hafi verið að mörgu leyti mjög skynsamlegt, ég tala nú ekki um ef við hugsum aðeins um heiminn í heild og þá kannski sérstaklega Bandaríkin og hvernig haldið var á málum þar. Hins vegar held ég að það skref hafi verið aðeins of langt því að stjórnmál í þessu máli eins og öllum öðrum eiga auðvitað að snúast um pólitíska ábyrgð. En hvernig tekur þú ákvörðun um þá ábyrgð? Jú, með bestu gögnum til þess bærra og bestu aðila hverju sinni. Það á að fara saman.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að setja þetta mál á dagskrá, þeim sem hafa talað og þingflokki Sjálfstæðisflokksins fyrir að koma með þetta mál. Eins og fram kom eru þetta allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem ekki gegna ráðherradómi eða forseti Alþingis, þannig að það er hægt að segja að þingflokkurinn standi nokkuð hressilega á bak við þetta. Ég tek undir margt af því sem kom fram í ræðu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, hún fór rosalega vel yfir það hvað þetta er víðfeðmt mál, þegar við erum að tala um sóttvarnaráðstafanir, allar þessar takmarkanir, efnahagslegar aðgerðir, þetta hríslast niður í öll lög samfélagsins. Menntakerfið okkar er undir, heilbrigðiskerfið okkar er heldur betur undir, velferðarkerfin öll. Það má alveg færa rök fyrir því að stærri fjárhagsleg málefni hafi vart komið til þingsins á undanförnum árum, svona óvænt, síðan úr hruni, þannig að það er býsna mikið undir í öllu þessu og þingmaðurinn fór vel yfir það. Ég hef svolítið verið þeirrar skoðunar undanfarnar vikur og mánuði að það hafi orðið vatnaskil í því að menn skilji mikilvægi þess að þegar verið er að taka ákvarðanir um svona viðamiklar ráðstafanir í ástandi sem varir lengi þá geti ekki verið eðlilegt að þjóðþingið sé ekki með í ráðum. Ég kaupi ekki þau rök að stjórnskipun okkar sé þannig meitluð í stein að það sé ekki hægt að koma ákvörðunum að einhverju leyti inn til þingsins. Það gengur einfaldlega ekki upp. Ég minni á að hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson nefndi það nú bara hér í þinginu á dögunum að honum fyndist eðlilegt að þetta kæmi hingað inn í þingið í formi þingsályktunartillögu. Ég sperrti eyrun mjög mikið þegar ég heyrði það því að akkúrat á þeim tíma vorum við þingmenn Viðreisnar að vinna mál sem gengur nákvæmlega út á það, að sóttvarnaráðstafanir séu lagðar fyrir þingið í formi þingsályktunartillögu og þingið hafi þá eitthvað um málin að segja. Hins vegar er það auðvitað þannig að það verður að gefa framkvæmdarvaldinu, ráðherra og ríkisstjórn svigrúm til að bregðast við í skyndingu eins og gerðist í þessum faraldri fyrst. Þess vegna þarf að huga vel að því öllu. Það sem ég hefði kannski viljað segja, af því að þetta mál er nú komið hingað inn, er að það er ekki þannig að þetta sé ekki pólitískt, það er ekki hægt að segja að sóttvarnir og takmarkanir, skerðingar á mannréttindum og allt sem því fylgir sé bara eitthvað faglegt sem einhverjir embættismenn eigi að segja til um hvernig eigi að gera og að ráðherrar í ríkisstjórn eigi síðan að vera framlenging á þeim vilja og að þingið hafi síðan ekkert um það að segja af því að það er allt of pólitískt. Það er mjög röng nálgun, sérstaklega í svona langvarandi ástandi. Maður skilur auðvitað að það verður ákveðið rof í keðjunni þegar það kemur allt í einu faraldur. Þetta eru einhvers konar náttúruhamfarir sem bresta á og þá þarf að vera svigrúm fyrir skyndilega ákvarðanatöku og hraða aðgerðaáætlun. En ef við erum föst á þeim stað að það geti bara verið 12 alþingismenn sem jafnframt eru ráðherrar sem fái að ræða þetta á ríkisstjórnarfundi, og ef við ætlum að bæta þinginu inn í þá geti það bara verið níu þingmenn til viðbótar sem eigi sæti í velferðarnefnd, þar af eru sex stjórnarþingmenn og þrír í stjórnarandstöðu, þá erum við búin að búa til einhvers konar kerfi þar sem er búið að kippa ansi miklu úr sambandi. 18 stjórnarþingmenn og þrír stjórnarandstæðingar sem hafa eitthvað um málið að segja, annars vegar í ríkisstjórn og hins vegar í velferðarnefnd. Það er einhver skekkja í þessu sem er ekki góð. Það er mjög brýnt að finna réttu leiðina til þess að í langvarandi ástandi hafi þingið einhverja aðkomu að ákvörðunum og geti staðfest mögulega tillögur sem lagðar eru fyrir þingið eða synjað þeim. Ég er alveg harður á því að við megum ekki tala eins og stundum er gert, að pólitísk umræða hér í þessum sal sé algjörlega aftengd öllu faglegu, að hér séu þingmenn sem geti ekki hlustað á vísindin, það séu bara ráðherrar í ríkisstjórn sem geti hlustað á vísindin. Það er auðvitað ekki þannig. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir orðaði þetta mjög vel í ræðu sinni áðan. Ef þingið hefði haft aðkomu að öllu því sem snertir þennan faraldur frá upphafi þá hefðu sóttvarnaráðstafanir sem gripið var til lengi fram eftir öllum faraldri vafalítið verið nákvæmlega, eins eða a.m.k. í mjög stórum dráttum eins og þær sem sóttvarnalæknir lagði til við ráðherra og ráðherra staðfesti síðan yfirleitt nokkuð óbreytt að mestu leyti. Ég hef verið mjög hlynntur því, sérstaklega fyrst í faraldrinum, að settar yrðu á strangar takmarkanir til að bregðast við, til að verja líf og heilsu og til að verja heilbrigðiskerfið. Við vorum ekki bólusett í upphafi og hættan var miklu meiri en hún varð síðan. Síðan breytist þetta aðeins með delta-afbrigðinu og bólusetningunum, þá varð vígstaðan aðeins önnur. Þá var ég stundum pínulítið hugsi yfir því hvort það væri kannski verið að ganga of langt hér og þar, en ég var alltaf með það í kollinum að við yrðum samt að fara extra varlega vegna þess að heilbrigðiskerfið okkar allt væri undir. Ég held að langflestir hafi verið svolítið þar. Síðan er það núna í þessum ómíkron-faraldri sem ég hef orðið mjög hugsi yfir þessu, að ráðstafanir séu alveg á jaðri þess að standast ekki allar þær kröfur sem við gerum um meðalhóf og jafnvel jafnræði líka. Eins og ég nefndi áðan þá erum við búin að vera svolítið föst í því að við erum með sóttvarnalækni - sem ég ber gríðarlega mikla virðingu fyrir og hann hefur lagt gott eitt til í gegnum allan faraldurinn, ótrúlega öflugur maður, og auðvitað fólkið sem er með honum líka og þessu fólki treysti maður algjörlega 100% - en úti í samfélaginu hefur umræðan samt þróast þannig að þetta sé eitthvað sem hann eigi í raun og veru bara að ráða þrátt fyrir að það hafi ítrekað komið ákall frá sóttvarnalækni sjálfum um að hann verði að vera leystur úr þeirri snöru að vera gerður ábyrgur fyrir þessu öllu því að hann komi bara með afmarkaðan hluta inn í jöfnuna. Síðan þurfi að taka tillit til efnahagslegra þátta. Það þurfi að velta fyrir sér hversu langt er hægt að ganga út frá ákvæðum stjórnarskrár og það þurfi að huga að þessu öllu í samhengi við skólakerfið og fleiri þætti sem við þekkjum öll mjög vel úr umræðunni. Við erum svolítið föst í því að taka umræðuna út frá þeim persónum og leikendum sem eru á sviðinu og eins og ég rakti áðan þá getum við ekki verið þar. Við verðum að hugsa þetta til lengri tíma. Þingið verður að fá að vera öryggisventill. Þingið verður að fá að vera einhvers konar varnagli. Ef menn eiga erfitt með að ímynda sér stjórnmálamenn í því hlutverki þá verða menn bara að snúa hlutverkunum aðeins við og gefa sér það að við völd séu stjórnvöld sem vilji fara mjög gáleysislega leið þegar kemur að sóttvörnum, mannréttindum og öðru slíku. Þá er gott að bæði ábyrgðarkeðjan sé skýr og að þingið hafi aðkomu og hlutverk. En mér finnst þetta mál sem við erum að ræða hér ekki ganga nógu langt. Ég virði það hins vegar algerlega og ég veit að hugurinn á bak við þetta er að auka vægi þingsins. Ég kaupi ekki þau rök að ekki sé hægt að finna betra fyrirkomulag. Ég minni á það frumvarp sem við í Viðreisn höfum lagt fram og kemst vonandi á dagskrá síðar, en þar er gert ráð fyrir því að opinberar sóttvarnaráðstafanir séu bornar undir Alþingi með þingsályktunartillögu. Það var allt saman borið undir lögfræðinga sem starfa á þinginu og komu ekki fram neinar athugasemdir um að það væri hæpið að gera það, að sú ráðstöfun myndi vera þess eðlis að hún bryti í bága við þrískiptingu ríkisvaldsins. Og talandi um það, af því að núna er í samráðsgáttinni frumvarp heilbrigðisráðherra um breytingar á sóttvarnalögum, heildarendurskoðun, þá er ég búinn að renna aðeins í gegnum það. Margt er þar alveg ágætt, til að mynda að það sé sérstök farsóttarnefnd sem geri tillögur til ráðherra frekar en að það sé sóttvarnalæknir, einn einstaklingur sem við þekkjum andlitið á, það eru fleiri sem koma að. Það tekur þetta kannski aðeins úr þessum persónulega búningi, sem ég held að sé gott til lengri tíma litið. En það er svolítið áhugavert að lesa greinargerðina. Þar er einmitt verið að tala fyrir sams konar fyrirkomulagi og tillaga þingmanna Sjálfstæðisflokksins gengur út á, mjög svipað. Þar er vísað í fyrirkomulagið sem er í Danmörku og svo segir hér, ef ég má aðeins vitna í greinargerðina, að ekki hafi alltaf reynst vel að fela Alþingi aðkomu að ákvörðunum ráðherra og upp kunni að koma álitaefni um hvort nokkur beri ábyrgð á ákvörðunum um samkomutakmarkanir ef þingið kemst að annarri niðurstöðu en ráðherrann leggur upp með. Mér finnst þetta svolítið sérstök útlegging á því hlutverki sem Alþingi Íslendinga á að hafa í samfélaginu. Svo segir líka: „Jafnframt hafi það fyrirkomulag sem hefur verið við lýði hér á landi reynst vel í Covid-19 faraldrinum þar sem styrkleikar lítillar stjórnsýslu hafi notið sín þannig að unnt hafi verið að taka ákvarðanir hratt og örugglega. Raunar hafa íslensk stjórnvöld hlotið lof á erlendri grundu fyrir snögg og árangursrík viðbrögð við faraldrinum strax frá upphafi.“ Gott og blessað. Svo kemur hérna setning sem mér finnst áhugaverð: „Enn fremur er það mat starfshópsins að með því að færa þessar ákvarðanir til Alþingis yrði alger eðlisbreyting á forsendum ákvarðana frá því að byggjast í grunninn á faglegum sjónarmiðum yfir á vettvang stjórnmálanna.“ Þarna kem ég aftur að upphafinu og því sem er kannski inntakið í því máli sem við erum að ræða hérna núna. Það er svo skrýtið hvernig menn hugsa þetta. Ákvarðanir fara frá því að byggjast í grunninn á faglegum sjónarmiðum yfir á vettvang stjórnmálanna. Hvað segir þetta um ríkisstjórn Íslands? Á ég að skilja þetta þannig að það sé bara hún sem geti tekið tillit til vísindanna eða er hún ekki pólitísk? Það eru ráðherranefndir starfandi út af faraldrinum þar sem verið er að samþætta sjónarmið sem koma til grundvallar tilteknum ákvörðunum vegna þess að það þarf að jafna hluti út og taka tillit til ýmissa sjónarmiða. Er það ekki pólitík? Er það ekki pólitík sem við höfum séð í gegnum faraldurinn þegar greinilegur hugmyndafræðilegur munur er á milli þess flokks sem er lengst til hægri í ríkisstjórninni og talar fyrir frelsi og sjálfsákvörðunarrétti einstaklinga og annað, og hinna sem vilja fara varlegar? Það er bara mjög skýr hugmyndafræðileg pólitík sem hefur birst okkur í átökum innan ríkisstjórnarinnar um það hvernig bregðast eigi við þessum faraldri. Þess vegna er alveg ótrúlega skrýtið að það skuli koma fram í greinargerð með máli sem heilbrigðisráðherra leggur fram að ef þingið hafi eitthvað um þetta að segja þá séum við farin frá faglegum sjónarmiðum og yfir á vettvang stjórnmálanna. Við verðum að komast út úr þessari hugsun. Ég veit að þeir hv. þingmenn sem flytja þetta mál sem við ræðum núna eru sammála mér í þessu. Við þingmenn getum alveg hlustað á vísindin. Við getum alveg tekið tillit til hinna ýmsu sjónarmiða. Það er okkar hlutverk. Þegar er verið að skerða mannréttindi, þegar er verið að dæla fjármagni úr ríkissjóði, þegar allt skólakerfið okkar er undir, allt heilbrigðiskerfið okkar er undir, þegar við erum að ræða um skerðingar á atvinnuréttindum og annað - ef við getum ekki rætt pólitík í samhengi við það og jafnframt tekið tillit til faglegra þátta þá er eitthvað mikið að. Ég vona heitt og innilega að þeir þingmenn sem leggja þetta mál fram núna séu ekki innstilltir á sama hátt og kemur fram í greinargerð heilbrigðisráðherra, því að sú afstaða sem þar er er eiginlega hreinlega til skammar. Ég tók eftir því að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir og hv. þm. Hildur Sverrisdóttir voru báðar opnar fyrir því að skoða það hvort ekki væri hægt að ganga lengra en að fela bara velferðarnefnd að fara yfir þessi mál. Ég hvet þingmenn til þess að kynna sér þá tillögu sem við í þingflokki Viðreisnar höfum lagt fram. Hún gengur lengra. Hún er í ætt við það sem formaður Sjálfstæðisflokksins sagði hér á Alþingi á dögunum og það komu ekki neinar stjórnskipulegar athugasemdir við yfirlestur hér hjá sérfræðingum þingsins þegar hún var lögð fram. Ef menn hafa einhverjar áhyggjur af því að þetta snúist um reglugerð sem sé erfitt að láta þingið staðfesta þá skrifum við okkur bara út úr því. Það er ekkert flókið mál að hanna regluverkið okkar þannig að þingið geti tekið þátt í pólitískri og faglegri umræðu sem byggir á vísindum, hér í þessum sal, af því við erum lýðræðislega kjörnir fulltrúar fólksins í landinu, við höfum umboð okkur úr kosningum. Það verður að koma málum þannig fyrir að þingið hafi meira um þetta að segja.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ég get bara verið býsna sammála honum. Ég furða mig bara á því af hverju hann hafi ekki gengið í minn flokk frekar en Viðreisn. Við erum greinilega mjög sammála í þessu. En ég fagna líka þessari orðræðu hér. Eftir að hafa starfað á vettvangi stjórnmálanna í alllangan tíma verð ég því miður að viðurkenna að þetta tal virðist vera mjög víða úti í samfélaginu um að pólitík sé einhvern veginn óhrein, að það sé eitthvað óæskilegt við að taka samræður yfir á pólitískan vettvang og þar af leiðandi sé eitthvað neikvætt við pólitískar ákvarðanir. Það er kannski sá andi sem birtist í þeirri setningu sem hv. þingmaður las hér og er víst í greinargerð með frumvarpinu og er væntanlega þá úr skýrslu þeirrar nefndar sem skrifaði þetta. Ég og hv. þingmaður höfum til að mynda orðið vör við þetta í umræðu í nefnd þar sem við sitjum: Hvar getur ákvörðun pólitíkurinnar legið? En mig langaði að spyrja hv. þingmann, af því að ég hef líka aðeins rennt yfir hans frumvarp. Mér finnst það mjög áhugavert og ég vænti þess að þetta verði allt saman tekið til umræðu í nefndinni. En aðeins varðandi það frumvarp sem við ræðum hér, sem ég legg fram og sumu fólki finnst þar ekki nógu langt gengið og ég er tilbúin að taka það samtal, að ég vil ítreka og minna á að þar er þó verið að setja það inn að ef ráðherra setur reglugerð þá skuli fyrst ræða við nefndina. Það er ekkert með að sú reglugerð eigi að vera í gildi í einhvern ákveðinn langan tíma. Þannig að ég sé þá að það er eitthvað sem greinir þetta frumvarp frá því sem hv. þingmaður flutti, að þar er verið að tala um langtímaáhrif, þ.e. þegar ástand hefur varað í einhvern langan tíma. Það má því líka velta því fyrir sér: Er það nægjanlega langt gengið að við þurfum þá að bíða í kannski þrjá mánuði í einhverju ástandi áður en þingið fær þá einhverja aðkomu að slíkum ráðstöfunum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Af því að hún spyr um þær breytingar sem við erum að leggja til á sóttvarnalögum þá er okkar hugsun algerlega skýr með það að það á ekki að kippa svigrúmi stjórnvalda úr sambandi, að þau geti brugðist fljótt vel og örugglega við. Okkar hugsun er að þegar ástand hefur varað lengi sé kominn tími til þess að þingið fái að hafa eitthvað um það að segja. Og bara svo ég vitni aðeins í greinargerðina, með leyfi forseta: „Faraldurinn hefur þó varpað ljósi á tiltekna annmarka í lögum um sóttvarnir þegar kemur að langvinnum takmörkunum réttinda á grundvelli laganna. Flutningsmenn telja að þegar aðstæður, sem geta verið grundvöllur opinberra sóttvarnaráðstafana, standa yfir í lengri tíma sé öryggis borgaranna best gætt ef ákvarðanir sem takmarka stjórnarskrárvarin réttindi eru ekki einungis teknar af handhafa framkvæmdarvalds. Er að þeirra mati nauðsynlegt við slíkar aðstæður að tryggja aðkomu löggjafarvaldsins að töku jafn afdrifaríkra ákvarðana.“ Þannig að ég les það þannig að við séum öll svolítið sammála um það að ríkisstjórn á hverjum tíma verður auðvitað að hafa þó nokkuð mikið svigrúm til að grípa fljótt inn í þegar við stöndum frammi fyrir svona ógn. En svo jafnframt að þegar við erum í svona rosalega langdregnu, langvarandi ástandi þar sem mikið er undir, þar sem við tökum svona mikil réttindi af borgurunum, þar sem svona miklum fjármunum er dælt úr ríkissjóði, þar sem svona miklar takmarkanir eru fyrir skólabörn og heilbrigðiskerfið í þeirri stöðu sem það er, þá þurfi að víkka út ákvarðanatökuna og ferli. Þannig að ég les það nú þannig að við séum sammála að því leyti um grunnstefið í þessu.
Ég þakka hv. þingmanninum fyrir svarið. Vangaveltur mínar lúta að því að við erum að tala um frekari ráðstafanir. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir það í ræðu sinni, sem ég tek svo heils hugar undir, að þegar við hér á þingi erum að ræða þetta þá erum við ekki að tala um persónur og leikendur í dag. Við erum að tala um framtíðarfyrirkomulag þar sem við getum engan veginn spáð fyrir um hverjir verða í einhverjum hlutverkum og hver þeirra sýn á hlutina verður. Þetta snýst um frekari ákvarðanir, þegar eitthvað hefur varað í þrjá mánuði, sem ég velti fyrir mér. En eins og ég sagði hér áðan tek ég undir mjög margt sem kemur fram í ræðu hv. þingmanns. Ég tel að hv. velferðarnefnd sé núna komin með í það minnsta tvær hugmyndir og svo væntanlega frumvarp frá ráðherra, sem ætti að gera þinginu auðvelt um vik að finna betri lausn á því verkefni sem það hefur staðið frammi fyrir á síðustu misserum, betri leið til að aðlaga umræðuna og tengja lýðræðiskjörið þing inn í þá umræðu. Ég vildi spyrja hvort hv. þingmaður sé mér ekki sammála í því, og það er kannski líka hluti af hugmyndafræðinni á bak við þessa nálgun - ég ímynda mér að ef hertari aðgerðir þyrfti að leggja fram í þingsályktunartillögu og fara í eðlilega umræðu hér eins og þingsályktunartillögur gera á þinginu, þá myndum við bregðast við með þeim hætti að vilja hafa meiri fyrirsjáanleika í aðgerðum þegar til lengri tíma litið. Það er kannski það sem sóttvarnalæknir kom snemma inn á, að við yrðum væntanlega í þessu ástandi að herða og losa um skrúfuna, ég held að það hafi verið orðalagið sem notað var. Það kann vel að vera að það hafi virkað vel á sjúkdóminn sem slíkan eða útbreiðslu hans. En ég er býsna hrædd um, og nú viðurkenni ég að ég er að líta í baksýnisspegilinn þannig að ég er ekki að álasa þeim sem hafa tekið þessar ákvarðanir, en þegar við lítum í baksýnisspeglinum og veltum fyrir okkur reynslunni, hvaða áhrif það hefur haft að vera í þeirri lest þar sem við eigum að herða og losa, einhver hefur talað um hringlandahátt, þá hefur þetta auðvitað haft ofboðslega mikil áhrif á atvinnulífið og samfélagið allt þar sem fyrirsjáanleikinn hefur verið enginn.
Virðulegur forseti. Í framhaldi af þessu, áður en ég bregst beint við því sem hv. þingmaður sagði, þá vildi ég nefna það í þessu sambandi, af því að við erum að tala um aðkomu þingsins, að þetta hefur verið þannig að auðvitað kemur ráðherrann hér og gefur þinginu skýrslu. Við erum auðvitað með fjármálaráðherra sem er með sínar efnahagsráðstafanir. Það hefur nú verið ágætissamstaða um margt í því öllu, sérstaklega þegar kemur að einhverjum hröðum aðgerðum sem kallað er eftir. Það sem mér hefur hins vegar fundist vera galli á þessu öllu, þrátt fyrir að menn hafi nú ákveðið að setja þetta inn í þingið í formi einhverrar skýrslugjafar eða þess háttar, er að það vantar svo mikið upp á, sérstaklega núna í þessum ómíkron-faraldri, að þegar er verið að herða eða þegar er verið að gera afléttingaráætlun eða þegar verið er að kynna einhverjar efnahagsráðstafanir á tröppum ráðherrabústaðarins eða eitthvað, að það sé þá gert annaðhvort samdægurs í þinginu, með einhverri skýrslugjöf eða eins fljótt og hægt er. Við vorum að ræða afléttingaráætlun ríkisstjórnarinnar í dag. Auðvitað hefði verið miklu eðlilegra og betra fyrir alla lýðræðislega umræðu í landinu að sú umræða hefði farið fram algerlega í samhengi við það þegar afléttingaráætlunin var kynnt. Eins er með efnahagsráðstafanirnar. Við höfum alveg vitað það, alveg eins og þessar takmarkanir allar sem verið er að grípa til, það eru bara ákveðin vopn sem við höfum í vopnabúrinu og þekkjum orðið ágætlega, og það sama gildir um efnislegu ráðstafanirnar. Þannig að ég hef saknað þess svolítið, en ætla ekki að gera ríkisstjórninni illt til og segja að það sé gert vitandi vits, að við getum ekki tekið umræðuna hér í þessum sal þegar verið er að taka ákvarðanirnar og þegar verið er að kynna ákvarðanirnar gagnvart almenningi. Ef ráðherrar geta verið á blaðamannafundum að tala til almennings einhvers staðar úti í bæ þá geta þeir alveg verið sama dag hér í þinginu og sagt sömu hlutina og boðið upp á einhvers konar samtal um það og þannig jafnvel fengið hér gott veganesti fyrir áframhaldandi umræðu.
Virðulegi forseti. Athyglisvert að taka þátt í þessari umræðu og fylgjast með. Í Danmörku er staðan sú að endanlegt ákvörðunarvald um opinberar sóttvarnaráðstafanir hefur í raun verið fært yfir til löggjafans og auðvitað hefur það sína kosti og galla. Hér á Íslandi erum við að ræða frumvarp sem gerir ekki ráð fyrir annarri aðkomu löggjafans en þeirri að sóttvarnatakmarkanir séu kynntar af ráðherra fyrir einni tiltekinni þingnefnd sem fái svo í rauninni engu um það ráðið hvort eða hve lengi viðkomandi takmörkunum verður svo viðhaldið. Hv. þingmaður vitnaði hér áðan í greinargerð frumvarps heilbrigðisráðherra þar sem faglegum sjónarmiðum um sóttvarnir er stillt mjög rækilega upp sem einhvers konar andstæðu, það er gerður mjög skýr greinarmunur og þessu stillt upp sem andstæðum, annars vegar faglegum sjónarmiðum og hins vegar pólitík. Hér hefur jafnvel í þessari umræðu verið gengið svo langt að tala eins og það séu einhver stjórnskipuleg álitamál sem komi í veg fyrir það að Alþingi geti tekið ákvörðun um það að íþyngjandi ráðstafanir um mannréttindi borgara þurfi að bera undir þingið til staðfestingar. Það er nokkuð sem mér hefði aldrei dottið í hug. Alþingi er æðsta valdastofnun landsins, það er bara þannig . Mig langar að fá að spyrja hv. þingmann, af því að hann talaði nú svo skemmtilega og hélt svo ágæta ræðu að mig langaði að halda þessu samtali aðeins áfram í andsvörum: Hvernig komumst við á þennan stað, hvernig komst umræðan á þennan stað?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir þetta. Hvernig komumst við á þennan stað? Þetta er nefnilega góð spurning. Ég held að fyrsti þátturinn í því hafi verið sá að við vorum óttaslegin og hrædd og við vissum ekki hvað tæki við. Þá erum við svo heppin að við erum með fólk sem vann sér traust þjóðarinnar á örskotsstundu, og þá er ég að tala um þríeykið. Við vorum saman í upphafi, við skildum og skynjuðum ógnina. Við festumst einhvern veginn í þeirri hugsun að þetta ætti í raun og veru að vera fagleg ákvörðun, eins og að vísindalegt mat sé algerlega eitt og algilt og nái yfir allt. Það er auðvitað ekki þannig. Eins og ég rakti áðan þá eru öll lönd í heiminum að eiga við þennan faraldur og mjög mörg þeirra styðjast við mjög færa og öfluga vísindamenn og sinna því að kalla eftir upplýsingum en grípa til mjög mismunandi ráðstafana til að bregðast við faraldrinum. Það er bara mat á aðstæðum, það eru mismunandi aðstæður á hverjum stað og alls konar hlutir sem geta haft þessi áhrif. Ég held að það hafi kannski verið fyrsti parturinn af þessu. Og síðan var það auðvitað þannig, svo ég slengi því bara fram, að ríkisstjórninni fannst bara þægilegt í upphafi faraldursins og fram eftir öllu að hafa þetta með þessum hætti, að fjarlægja sig svolítið frá málinu. Það væri ekki verið að ræða um þetta eins og þetta væri meiri háttar mál sem ætti að teygja anga sína inn í pólitíska umræðu, því að það er nú heldur betur margt pólitískt í þessu öllu þótt að við hlustum auðvitað öll á vísindin og vísindamennina. Mér fannst hv. þm. Hildur Sverrisdóttir fara mjög vel yfir þetta áðan. Hún talaði um að það hefði orðið rof þarna á milli. Það gerist með þeim hætti að við fáum [[Forseti hringir.]]fólk í forsvar sem við treystum vel, ríkisstjórninni fannst það þægilegt og þannig spilaðist þetta. [[Forseti hringir.]]Núna þegar ógnin er minni skynjum við þetta með öðrum hætti og föttum að við erum kannski ekkert endilega í brjálæðislega heilbrigðu ástandi.
Herra forseti. Það er umhugsunarvert þegar ráðherraræðið er orðið svo rótgróið að fólki sé farið að finnast það nánast óhugsandi og það sé einhver ómöguleiki sem standa í vegi fyrir því að Alþingi fari með það vald sem það fer með og þá ábyrgð sem því ber þegar kemur að takmörkun stjórnarskrárvarinna réttinda í þágu almannahagsmuna og að ákveða hvar mörkin liggja þar. Hér hefur verið talað um þetta frumvarp frá þingflokki frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Það hefur kannski aðallega verið gagnrýnd á þeim nótum að það gangi ekki nógu langt. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér um að svona lagabreyting, svona frumvarp eitt og sér, geti í raun verið skaðleg og fest aðkomuleysi Alþingis í sessi, þetta ráðherraræði sem við erum að gagnrýna hér. Þetta geti verið ávísun á einhvers konar sýndarsamráð og í raun unnið gegn þeim markmiðum sem ég og hv. þingmaður við erum sammála um, aukna aðkomu og raunverulega afgerandi aðkomu Alþingis að ákvörðunum sem varða líf og heilsu og réttindi og frelsi landsmanna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir. Já, ég er sammála því að það er ákveðin hætta á því. Ég ætla hins vegar ekki að gera flutningsmönnum málsins svo illt til að halda að það sé endilega ásetningur þeirra. Ég held ekki. Ég hef verið að fylgjast með umræðum í þinginu núna um sóttvarnir og maður tekur eftir því að þingmenn Sjálfstæðisflokksins tala með öðrum hætti en þingmenn hinna tveggja stjórnarflokkanna. En ég ímynda mér að mönnum gangi ofur einfaldlega það til að koma hlutunum úr þeim farvegi að þetta séu bara örfáir menn sem hafi í raun og veru allt um málið að segja og þingið ekki neitt. Ég trúi því alveg að það hafi verið hreyft einhverjum stjórnskipulegum fyrirvörum við þetta. Svo ég orði það skýrt: Ég held að það sé ekki tilgangur þeirra sem flytja málið. Ég hef ekki skynjað neitt annað en að þau séu mjög áfram um að þingið fái þetta hlutverk og ég held að það endurspegli bæði umhyggju fyrir þinginu og þingræðinu og líka því valdaleysi sem þeir þingmenn upplifa í stjórnarsamstarfinu að vera sífellt undir þegar kemur að samkomutakmörkunum. Ég hugsa að hv. flutningsmönnum þyki ekki verra að komast úr þeirri spennitreyju og fá þessi mál í breiðari umræðu þar sem eru a.m.k. fleiri stuðningsmenn við þeirra sjónarmið. En ég vil hins vegar taka það mjög skýrt fram að ég held að þeir Sjálfstæðismenn sem mest gagnrýndu sóttvarnaráðstafanir sem gripið var til í upphafi faraldursins hafi nú verið á miklum villigötum á fyrstu mánuðum þessa faraldurs.
Hæstv. forseti. Það er búið að vera fróðlegt að hlýða á þessa umræðu hér. Margoft hefur umræðan þroskast og svo kannski tekið einhverjar dýfur inni á milli en samtalið er mikilvægt eins og komið hefur fram. Ég vil byrja á að þakka framsögumanni, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, sérstaklega fyrir hennar yfirferð á málinu og mér fannst hún gera það vel og margt sem hún sagði sem gerði mig talsvert rórri með það sem þarna er og hver hugsunin væri með tillögunni. Það er líka mikilvægt sem hún nefndi hér að upplýsingagjöfin til þingsins hefur verið góð í gegnum faraldurinn og fyrir okkur sem höfum fylgst með þá vitum við að fyrrverandi heilbrigðisráðherra hefur til að mynda gefið alla vega tíu sinnum skýrslu til þingsins um málin og alltaf var hún boðin og búin að mæta fyrir velferðarnefnd til að fara yfir málin líka. Ég er ánægður að sjá að núverandi heilbrigðisráðherra er að feta sömu leið í þeim efnum og fer vel af stað með þetta samráð og samtal við þingið og þá sem eftir því kalla. Það er vel og skiptir miklu máli og ég vil halda því sérstaklega til haga. Eins og fram hefur komið líka og kom fram hjá framsögumanni þá var framan af faraldrinum sérstaklega lagt upp úr því að pólitíkin fólst í því að hlustað var á vísindamenn, það var svolítið í forgrunni, frekar en að einstakir pólitíkusar væru að nýta sér sviðsljósið og stíga fram eins og við sáum í mörgum öðrum löndum og hefur gengið misvel og þótti ekki alls staðar bragur á og það varð ekki til þetta traust sem þarf að verða hjá almenningi gagnvart heilbrigðisyfirvöldum, gagnvart bólusetningum t.d. og á hinu og þessu sem tengist þessu. Það tókst að byggja upp traust og gott utanumhald og fólki leið vel með það sem verið var að gera. Það var verið að reyna að gera það besta úr aðstæðum hverju sinni og andlitin sem við sáum bera það fram stuðluðu sannarlega að því. Ég held að það sé ein ástæða fyrir því að hlutirnir hafa tekist þó þetta vel hjá okkur, ég nefni líka bólusetningarhlutfallið sem við höfðum náð hér af frjálsum vilja með fólki. Ég nefndi það fyrr í dag hvernig það var að upplifa umræðu á Evrópuráðsþinginu í síðustu viku um einmitt það hvernig það hefur gengið misvel í nágrannalöndum okkar og Evrópulöndum að byggja upp þetta traust sem skiptir svo miklu máli til að geta verið í þeirri stöðu sem við erum núna, að vera sem betur fer að fara inn í tímabil afléttinga og breytinga og færa hluti til eðlilegra horfs á ný. Það er líka rétt sem hefur komið núna fram að þetta hefur dregist á langinn. En við erum líka búin að vinna ýmsa sigra á leiðinni, eins og ég nefni með bólusetningarnar og slíkt. Aðstæður eru að breytast og það kallar á nýjar ákvarðanir og nýjar nálganir og kannski öðruvísi samtal um þær. Það er vel og við eigum það samtal m.a. hér þótt ég sjái kannski ekki fyrir mér að þingið sem slíkt breytist nánast í málstofu um sóttvarnaaðgerðir. Þó að við tökum umræðu og við séum löggjafarvaldið og komum að með ýmsum hætti þá erum við hér ekki 63 heilbrigðisráðherrar eða sóttvarnalæknar sem vinna verkin en hins vegar veitum við að sjálfsögðu aðhald og tökum umræðuna og fylgjumst með og fylgjum eftir ákvörðunum. Það var eitt sem ég var að velta fyrir mér. Eitt er náttúrlega tillagan sem slík og síðan er það greinargerðin. Það er mikilvægt að horfa til mannréttinda og með hvaða hætti og með hversu skömmum fyrirvara er hægt að ráðast í skerðingar á mannréttindum og slíku. Í hverju felast þær? Ég hef svolítið líka verið að draga fram aðrar hliðar á því. Það er ekki bara verið að skerða tækifæri fólks til að hegða sér að vild og jafnvel gæta ekki að sóttvarnaráðstöfunum heldur er líka verið að verja líf og heilsu fólks sem sannarlega er í viðkvæmum hópum og á mikið undir því að veikjast ekki. Og ég vil meina að það sé þá líka, með því að það sé fullt frelsi fólks jafnvel í hættulegum aðstæðum til að hegða sér að vild, verið að skerða frelsi þessa fólks sem er í viðkvæmum hópum og sem verður jafnvel bara að loka sig af. Við erum að skerða þeirra mannréttindi með því að gefa þeim ekki tækifæri til að taka þátt í samfélaginu líka. Við þurfum að vigta þetta saman þegar við erum að tala um frelsi einstaklinganna, bæði hvað við getum gengið langt og hvernig við getum tryggt mannréttindi og líf fólks sem er viðkvæmara. Annað með tillöguna sem slíka. Mér finnst bara sjálfsagt að við förum yfir þetta og sjáum hvernig við getum núna tekist á við jafnvel enn þá meira og stærra verkefni, þ.e. að taka ákvarðanir og ráðast í aðgerðir til að komast sem best út úr faraldrinum og ná fljúgandi starti áfram inn í nýjan tíma í okkar samfélagi að því loknu. Mér finnst skipta máli hér í tillögunni að það sé horft til þess að það skiptir máli þegar við erum að tala um farsóttir - og það er ekki bara þessi farsótt heldur aðrar sem geta komið upp - að þær eru þess eðlis að það þarf að vera hægt að bregðast skjótt við til að takmarka útbreiðslu þeirra og vernda líf fólks og heilsu. Það er mikilvægt að hægt sé að bregðast hratt við ef því er að skipta. Við eigum mögulega eftir að lenda, því miður, í svona aðstæðum aftur og aftur og þess vegna skiptir máli hvernig við búum þessu umgjörð. Það verður að vera þannig að heilbrigðisyfirvöld, heilbrigðisráðherra, geti strax gripið til ráðstafana, þurfi ekki að bíða svo og svo lengi eftir því að það sé búið að fjalla um það í einhverri málstofu í þinginu áður en hægt er að bregðast við því sem upp kemur og jafnvel með mjög bráðum hætti. Ég legg áherslu á mikilvægi þess. En líka er mikilvægt að það sé gerð góð grein fyrir því sem verið er að gera, það sé réttlætt og rökstutt og þingið geti haft á því skoðun og jafnvel fylgt því eftir eftir þörfum. En við verðum að hafa þessi bráðaliðatækifæri ráðherra og stjórnvalda til að grípa inn í hratt og vel. Síðan þurfa þau að sjálfsögðu að standa skil á því gagnvart þinginu. Það að ætla að negla það alveg niður að ekki sé hægt að grípa inn í án þess að hér verði farið yfir og fjallað um jafnvel þingsályktunartillögur og annað slíkt um þau efni, er svolítið langt gengið gagnvart möguleikanum á því að geta haft þennan viðbragðshraða sem máli skiptir. Hér hefur fólk svo sem verið að tala sig inn í það að það megi ekki verða svo að möguleikar stjórnvalda til að bregðast skjótt og vel við þegar aðstæður koma upp séu takmarkaðir. Ég treysti svolítið á það og í meðförum nefndarinnar þegar farið verður yfir þessa tillögu, og aðrar sem hafa verið nefndar, að þetta sé ávallt haft að leiðarljósi og það verður vonandi niðurstaðan í þeirri vinnu. Á margan hátt er bara gott að við séum komin á þennan stað í umræðunni, að við séum á fullu að taka samtal um það hvernig við ætlum að keyra út úr þessum aðstæðum, við ætlum samt að fara varlega og vanda okkur og missa stöðuna ekki niður á síðustu metrunum eins og við höfum áður rætt hér. Þessi samstaða skiptir máli. Þá vil ég koma aftur að þessu sem sumir hér í umræðunni hafa talað um að það hafi verið mikilvægt að við höfum hlustað á vísindamenn, það hafa allir sagt það, og líka það að framan af höfum við verið með þá sérstaklega í forsvari, talað fyrir málunum. Ég held að það sé svolítið langt gengið að vilja meina að það hafi verið þægilegt fyrir stjórnvöld. Ég held bara að stjórnvöld hafi borið gæfu til þess að fara þessa leið. Það var þá þægilegt fyrir alla landsmenn að við fórum þá farsælu leið frekar en einhverja aðra. Hún hefur líka skipt máli, sú pólitíska samstaða sem hefur verið hér í þinginu og ég hef tekið eftir. Ég er nýr hér inni en hef tekið eftir síðustu ár, meðan á þessu hefur staðið, að það hefur verið töluvert mikil og góð samstaða hér, þverpólitísk, í þinginu um það sem þarf að gera og um þessar áskoranir. Allt hefur þetta hjálpað til að ná góðum árangri í að fást við veiruna. Það held ég að hafi verið lykilatriði upp á þessa þverpólitísku samstöðu að hafa hlustað á vísindafólkið og líka teflt því talsvert fram, ekki síst í upphafi faraldurs. Það er ekki sjálfgefið að sú samstaða hefði náðst ef sú leið hefði ekki verið farin. Ég hef svo sem ekki mikið meira um þetta að segja, ég vildi bara reifa þessi sjónarmið. Ég vænti þess að nefndin velti þessu fyrir sér ef málið fer þangað og við verðum áfram farsæl í okkar ráðstöfunum og ákvörðunum sem teknar verða.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarna Jónssyni fyrir ræðuna. Hann fór mjög vel yfir mikilvæga þætti. Sérstaklega fannst mér gott að heyra hann nefna það að þegar við erum að tala um frelsi fólks þá snýst það líka um fólk sem þarf að halda sig til hlés og þarf svo sannarlega á því að halda að vera með einhverjum hætti varið og finnur kannski öryggiskennd og skjól í því þegar það eru ráðstafanir í samfélaginu til að draga úr útbreiðslu veirunnar. Þetta er mikilvægur punktur og eitt af því sem þarf auðvitað alltaf að vega og meta. En ég vildi gjarnan fá að spyrja hv. þingmanninn út í nokkur atriði, bæði núna og svo á eftir í öðru andsvari. Fyrst þetta með að við erum auðvitað ekki 63 heilbrigðisráðherrar eða sóttvarnalæknar hér á Alþingi. Það er auðvitað alveg hárrétt. Heilbrigðisráðherra er stjórnmálamaður og aðrir í ríkisstjórninni eru stjórnmálamenn. Allir þingmenn og stjórnmálamenn geta hlustað eftir ráðleggingum vísindamanna, það er ekki sáldrað einhverju töfradufti yfir fólk þegar það sest inn í Stjórnarráðið og það fær einhverja visku sem það hefur ekki inni í þessum sal. Við erum öll, alla daga, að reyna að beita dómgreind okkar til að komast að niðurstöðu og finna málum farveg og finna einhverjar lausnir. Vanmetum ekki þingið í því. Það er enginn að tala fyrir því, held ég, að hér þurfum við að vera að takast á um það á hverjum einasta degi hvort það eigi að vera 1 metra regla eða 2 metra regla eða hvort það eigi að vera 50 manna samkomutakmarkanir eða 70 eða hvað það er. Þetta snýst kannski meira um það að þegar faraldurinn dregst á langinn sé þingið með tæki og tól til að vera sá öryggisventill sem það er og geta sinnt sínu öryggishlutverki. Ég ætla bara að spyrja hv. þingmann: Ef það væri þannig að Sigríður Andersen væri heilbrigðisráðherra og flokkssystkini hennar ættu meiri hluta á þingi eða meiri hluta í ríkisstjórn, [[Forseti hringir.]]þætti honum þá betri tilhugsun að þingið yrði einhvers konar öryggisventill? Ef sænski sóttvarnalæknirinn væri [[Forseti hringir.]]á Íslandi yfir sóttvörnum, liði þá hv. þingmanni betur með það að þingið yrði einhvers konar öryggisventill? [[Forseti hringir.]]Er ekki betra að tala um þetta óháð persónum og leikendum og óháð því hvers konar ríkisstjórn situr á hverjum tíma.
Forseti minnir ræðumenn á ræðutíma. Hálf mínúta fram yfir er athyglisvert.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum svona að tala okkur saman í sömu átt, heyri ég. Ég legg áherslu á að það eru ákveðnir verkferlar og það eru ákveðin hlutverk sem hvert og eitt okkar hefur. Það er framkvæmdarvaldið, við höfum heilbrigðisráðherra með sitt hlutverk, við höfum vísindamennina og sóttvarnalækni. Það hafa allir sín hlutverk. Ég treysti því að ef það er hlustað á vísindamenn og við förum eftir þessu ferli þá skiptir ekki öllu máli hverjir sinna þeim verkefnum sem snúa að framkvæmdarvaldinu ef þeir fylgja þessum ferlum og hlusta á vísindamennina. Við höfum þessi tækifæri sem við höfum haft til þess að fá þau reglulega hér til þess að ræða við þau, gefa skýrslu, skiptast á skoðunum eða ræða við þau í nefndum og annað slíkt og eftir atvikum getur þingið gripið inn í ef ástæða þykir til með þeim leiðum sem þar eru. Auðvitað á þingið að vera öryggisventill, bæði gagnvart aðgerðum og aðgerðaleysi fólks. Ég held að við séum bara sammála um það og ég held að þetta hafi verið í ágætisfarvegi. Ég vænti þess að það verði það áfram þó að við munum kannski breikka umræðuna og taka hana víðar af því að við þurfum að ræða svo marga fleiri fleti á því hvernig við ætlum að koma landinu upp úr þessu ástandi. Og þetta er ein hlið á því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Þetta er alveg rétt, við erum að róa öll í sömu átt. Þó að við séum ekki sammála um allt þá erum við þó a.m.k. öll sammála um að þessi umræða er mikilvæg og við erum að draga lærdóm af faraldrinum og velta því fyrir okkur hvernig er betra að hafa hlutina til lengri tíma. Þess vegna er svo gott að þetta þingmál sem við erum að ræða hér hafi komið inn þótt mér finnist það ganga of skammt. Það þroskar umræðuna og færir okkur nær einhverri lausn sem er heppileg. En aðeins að því sem fram kom í ræðu hv. þm. Bjarna Jónssonar áðan þegar hann var að tala um traustið. Ég er svo hjartanlega sammála því að þegar ógnin var mikil, þegar við vorum hrædd og óttaslegin og vissum ekki hvernig þetta myndi þróast, þá var það algerlega ómetanlegt að hafa t.d. þríeykið, svo við tölum um það, sem talaði fyrir samstöðu. Við hlýddum Víði og gengum um gólf fyrir Þórólf og allt þetta. Þetta skipti alveg fáránlega miklu máli. Það hefðu örugglega engir stjórnmálamenn náð þessu. Þetta var náttúrlega mikilvægt fyrst í faraldrinum. Það traust skipti verulega miklu máli. En síðan breytist faraldurinn eins og gengur og það fer að koma meiri áherslumunur í ljós eftir því sem ógnin verður minni og eftir því sem bólusetningarnar verða víðtækari. Þá kem ég að því sem ég ætlaði að spyrja hv. þingmann um, af því að hann var að tala um að traustið skipti miklu máli, t.d. út af bólusetningum. Nú erum við að tala um aðkomu þingsins að þessum málum. Ég held að ég fari rétt með, ég hef ekki heyrt einn einasta þingmann gjalda varhug við því að við myndum öll láta bólusetja okkur. Ég held að það hafi verið mikil samstaða og ekkert þurft þríeykið til eða embættismenn eða aðra til að sannfæra þingmenn um það að öll ættum við að láta bólusetja okkur. Ég veit bara um einn stjórnmálamann sem settist hér á þing í kringum jólin, sem er varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi, hann er eini stjórnmálamaðurinn sem ég veit um sem hefur [[Forseti hringir.]]talað með þeim hætti að það gæti kannski fælt fólk frá því að láta bólusetja sig. [[Forseti hringir.]]Þannig að mig langar að spyrja hv. þingmann: Hefur hann orðið var við það í pólitíkinni að menn hafi goldið varhug við bólusetningum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að draga fram mikilvægi bólusetningar. Mér fannst það svo sláandi að vera á Evrópuþinginu í síðustu viku og átta mig á því hvernig staðan er í mörgum Evrópulöndum í dag. Þeirra stóra vandamál víða við að komast í gegnum faraldurinn er hvað bólusetningarhlutfallið lágt. Þetta hefur tekist svona farsællega hér og sem betur fer hefur pólitíkin verið svolítið sammála um það líka að tala fyrir því og ekki gegn því og samfélagið er með okkur. Þess vegna erum við í þeirri stöðu nú að geta tekið þessi mikilvægu skref og komumst, held ég, vonandi hratt og vel út úr þessu á meðan við sjáum margar aðrar þjóðir í Evrópu vera að ströggla áfram í óskaplegu basli vegna þess að menn hafa einhvern veginn misst tökin á þessu. Það er uppi vantrú og slíkt og líka í pólitíkinni, sem sagt hjá fólkinu sem hlustað er á, og þannig hefur það bakað þeim miklu meiri þrautir en kannski er ástæða til. Þetta er mjög mikilvægt og við værum ekki stödd þar sem við erum í dag ef við værum ekki búin að ná þessum árangri og það væri ekki þessi samstaða um bólusetningarnar. Og það er líka það sem við erum að tala um, það er gjörólíkt ástand í dag en var fyrir ári eða tveimur, algerlega.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og sérstaklega fyrir að draga það fram hvað frelsi er í rauninni margþætt og hvað það eru margir ólíkir hagsmunir sem vegast á, sérstaklega þegar kemur að, t.d. eins og hv. þingmaður talaði um, frelsi fólks með undirliggjandi sjúkdóm til að geta lifað góðu lífi og farið út úr húsi. Það er mjög mikilvægt að draga þetta fram í þessari umræðu, að láta ekki eins og frelsið snúist bara um atvinnufrelsi þeirra sem reka veitingastaði eða frelsi hinna fullfrísku. Ég skynjaði þó í ræðu hv. þingmanns svona ákveðna tortryggni, efasemdir og jafnvel andstöðu við aukna aðkomu Alþingis að ákvörðunum um sóttvarnaaðgerðir og -takmarkanir. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann treysti síður kjörnum fulltrúum á Alþingi, fulltrúum í t.d. velferðarnefnd eða ef það væri sérstök þingkjörin nefnd hér á Alþingi sem fjallaði um sóttvarnamál og sóttvarnatakmarkanir, hvort hann treysti síður þinginu til að hlusta á ráðgjöf sérfræðinga og vega og meta ólík sjónarmið og taka farsælar ákvarðanir um líf og heilsu og mannréttindi. Treystir hv. þingmaður síður Alþingi til þessara verka heldur en þeim stjórnmálamanni sem er heilbrigðisráðherra hverju sinni?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Stutta svarið er nokkuð einfalt. Ég tel og treysti því að aðkoma Alþingis hafi verið mikilvæg í þessari umræðu og gagnvart ákvörðunum og í framhaldinu þannig að það er ekkert breytt í því. Aðkoman hefur verið mikilvæg, er mikilvæg og verður það áfram og ég hef fullt traust á Alþingi í þeim efnum, ekki síður en ráðherra eða öðrum. Ég kom að því að við værum með mismunandi hlutverk og slíkt og verkefni líka. Það er smávegis verkaskipting þó að hluta til séu verkefnin þau sömu og hann er þá heilbrigðisráðherrann. Ég tel að aðkoma Alþingis sé mikilvæg og hefur verið það og mun verða það og við þurfum bara að hafa réttu fletina á því að hafa hana sem árangursríkasta.
Virðulegur forseti. Ég þakka þetta svar. Hv. þingmaður segist telja aðkomu Alþingis mikilvæga en eins og hér hefur verið farið yfir býsna vel, bæði af hálfu hv. þm. Sigmars Guðmundssonar og hv. þingmanna Bryndísar Haraldsdóttur og Hildar Sverrisdóttir, þá hefur aðkoma Alþingis í raun ekki verið sérstaklega mikil. Hún hefur aðeins falist í einhvers konar kynningu eða skýrslugjöf um sóttvarnatakmarkanir. Mig langar að velta því upp við hv. þingmann hvort honum finnist þetta nóg, hvort honum finnist það í rauninni boðlegt að einu tækin sem t.d. þeir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem eru óánægðir með tilteknar sóttvarnatakmarkanir hafa séu einhvern veginn þau að góla í fjölmiðlum, góla og góla og fara í viðtöl og ég veit ekki hvað. Í raun hafa þeir engin önnur úrræði nema kannski að leggja fram vantrauststillögu á heilbrigðisráðherra sem þeir telja ekki ganga fram með þeim hætti sem þeir hefðu viljað og kunna að telja að sé að brjóta gegn mannréttindum fólks. Finnst hv. þingmanni þetta boðleg staða, að aðkoma Alþingis sé ekki meiri en raun ber vitni og felist einvörðungu í því að hlusta á heilbrigðisráðherra, sem svo gott sem ræður því svolítið sjálfur hversu miklar upplýsingar eru veittar? Er hv. þingmaður bara ánægður með þetta fyrirkomulag? [[Forseti hringir.]]Finnst honum þetta boðlegt fyrir æðstu valdastofnun landsins þegar kemur að svona stórum ákvörðunum [[Forseti hringir.]]um mannréttindi og um líf og heilsu fólks?
Hæstv. forseti. Ég held að það sé ljóst að við höfum margvísleg þingleg tækifæri til þess að taka umræðu, afla gagna og fá það fram sem við viljum í umræðum hér en það eru líka, eins og komið hefur fram, breyttir tímar sem kalla á breytta nálgun, eins og við erum að ræða hér og erum ekki endilega sammála um hvernig best sé að standa að. Ég hef ekki endilega meiri áhyggjur af þingmönnum Sjálfstæðisflokksins frekar en þingmönnum annarra flokka hér í þinginu. Ég held að þetta sé bara sameiginlegt verkefni okkar allra. Við þurfum að fara yfir leiðirnar til að stíga út úr ástandinu eins og ég talaði um. Það er ekki rétt að við höfum bara setið hér og hlustað á heilbrigðisráðherra, við höfum haft tækifæri til að taka samtalið við hann undir skýrslugjöfinni, velferðarnefnd hefur haft tækifæri eins og hún hefur viljað til að kalla ráðherra fyrir og afla þeirra gagna sem hún hefur óskað eftir. Það eru alls konar tækifæri uppi í þeim efnum. Nú vill fólk ganga lengra og taka enn þá meira skref og það er stórt verkefni fram undan að stíga út úr faraldrinum. Ég skil það vel að hér sé tekin umræða um hvaða leiðir séu bestar í því og fagna því. Ég er alls ekki að mæla gegn því, mæli nú frekar með því, en við þurfum kannski að gera það með svolítið skipulögðum hætti en ekki út og suður.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu, bæði með ræðum og andsvörum, og mér þykir umræðan hafa verið mjög málefnaleg. Þetta eru þau sjónarmið sem hafa verið uppi. Ég hefði svo sem gjarnan viljað hafa jafnvel enn fleiri þingmenn en ekki ætla ég að kvarta við þá sem tóku þátt í umræðunni. Mig langar að ítreka að það frumvarp sem hér liggur fyrir er jú varfærin leið. Hún tryggir áfram tækifæri stjórnvalda til að bregðast hratt og örugglega við. Mér þykir þó sumir þingmenn hafa kannski gert lítið úr því að ráðherra sé uppálagt að mæta til þingnefndar með gögn og rök fyrir ákvörðunum sínum. Ég held að við sem þingmenn þurfum að standa vörð um mikilvægi þingsins og það að ráðherra komi til þingnefndar til að svara fyrir sínar gjörðir, og í þessu tilfelli hugsanlegar gjörðir, er stórt atriði í lýðræðissamfélagi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höldum í það og tölum það ekki niður. Þá bætist auðvitað við að viðkomandi skal líka senda þinginu skriflega skýrslu svo fljótt sem verða má með ítarlegum rökum. Eins mikið og ég fagna þeirri góðu umræðu sem átti sér stað til að mynda við hæstv. ráðherra hér í dag þá er það líka þannig að það að fá skriflega skýrslu með rökstuðningi, sem er þingskjal, er svolítið annað en munnleg skýrsla og munnleg umræða. Ég ætla bara ítreka þetta tvennt. Hér hafa komið fleiri frumvörp til umræðu því það eru væntanleg frumvörp um breytingar á sóttvarnalögum og ég hygg að það verði hægt að samræma þetta allt saman og þetta sé allt leið til þess að rýna til gagns, svo ég noti það orð. Við höfum verið í ástandi, við höfum verið með fínan lagaramma að mörgu leyti og niðurstaða mín er að mér þykja íslensk stjórnvöld heilt yfir hafa staðið sig mjög vel í baráttu sinni við veiruna. Aftur á móti er maður hér að rýna til gagns og hugsa hvað sé hægt að gera betur og í mínum huga er það það að tengja þingið frekar inn í lýðræðislega umræðu. Ég hygg að sú aðferð sem ég legg hér til væri líka til þess gerð að auka enn frekar á samstöðu hjá þinginu en ekki síður hjá þjóðinni allri þegar við ráðumst í svona mikilvægar aðgerðir, þótt ég voni að við þurfum sem allra minnst að ráðast í slíkar aðgerðir sem hefta mjög svo frelsi einstaklingsins.
Herra forseti. Ég ætla ekki að fara í grafgötur með að ég tel að Alþingi eigi að hafa miklu veigameira hlutverk þegar kemur að umræðu og ákvörðunum um sóttvarnatakmarkanir en gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi. Ég tel t.d., ef hv. þingmaður er sammála mér og hv. þm. Hildi Sverrisdóttur sem talaði hérna áðan, að það væri miklu skynsamlegri leið til að ná því markmiði að auka aðkomu Alþingis að ákvörðunum um sóttvarnir að þingmenn Sjálfstæðisflokksins styddu t.d. gott frumvarp sem komið er frá þingflokki Viðreisnar, eða legðu fram grundvallarbreytingartillögur við frumvarp um endurskoðun sóttvarnalaga þegar það kemur hingað inn í þingið. Ég fæ kannski að spyrja hv. þingmann hvort hún geti hugsað sér það, hvort hún muni ekki glöð leggja þetta frumvarp til hliðar ef fram koma góðar tillögur, sem eru reyndar þegar komnar fram að mínum dómi, sem tryggja betur aðkomu Alþingis en hér er gert ráð fyrir.
Virðulegi forseti. Ég veit að næsti þingmaður bíður æstur eftir því að komast að til að mæla fyrir máli sínu. Ég tel mig nú hafa farið yfir þetta. Ef það er hægt að finna skynsamlegar leiðir til að ganga enn lengra í aðkomu þingsins þá hef ég ekkert á móti því. Ég ætla ekkert að falla frá þessu frumvarpi, ég hef nú mælt fyrir því, umræðunni er að ljúka, það fer inn í velferðarnefnd. Eins og ég sagði, ég held að þetta séu allt góðar hugmyndir í þetta púkk. Verkefnið verður svo velferðarnefndar að finna út úr því hvernig þessu verður öll best háttað.
Virðulegi forseti. Það gleður mig að heyra það. Ég vonast eftir stuðningi og samstöðu og samstarfi við þingmenn allra flokka um að tryggja betur aðkomu löggjafans að ákvörðunum sem varða takmörkun á stjórnarskrárvörðum réttindum. Ég vonast eftir góðu samstarfi um að gera það með meira afgerandi hætti heldur en er kveðið á um í þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Ég á ekki sæti í forsætisnefnd Alþingis en vegna umræðu sem átti sér stað hérna áðan um fundarstjórn forseta þá finn ég mig knúinn til að koma hingað upp til að verja heiður þeirrar þingnefndar. Eins og komið hefur fram í tilkynningu á vef Alþingis þá var það forseti Alþingis sem tók ákvörðun um aðild Alþingis að flutningi ríkisendurskoðanda yfir í nýtt menningar- og viðskiptaráðuneyti án auglýsingar. Forsætisnefnd Alþingis ber ekki ábyrgð á þeim gjörningi og þeirri ákvörðun. Það voru ekki greidd atkvæði um þá ákvörðun á fundi forsætisnefndar, fundi sem boðað var til samdægurs og þar sem fundargögn bárust ekki fyrr en eftir að fundur hófst. Ég vildi koma þessu á framfæri og lofa því að þetta verður ekki mín síðasta ræða um þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu mína um endurskoðun á laga- og reglugerðaumhverfi sjókvíaeldis. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að skipa starfshóp til þess að yfirfara laga og reglugerðaumhverfi sjókvíaeldis með hliðsjón af gjaldtöku af fiskeldi. Markmið starfshópsins verði: a. að taka saman yfirlit yfir heildargjaldtöku af fiskeldi og undir hverju tekjunum er ætlað að standa, sem og hvernig þær tekjur skiptast á milli ríkis og sveitarfélaga, b. að tryggja sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi er stundað skýrar heimildir til töku gjalda af sjókvíaeldi, c. að tryggja að tekjur af slíkri gjaldtöku standi undir nauðsynlegum verkefnum sveitarfélaga og tryggð sé sjálfbærni hafna og samfélaga þar sem sjókvíaeldi fer fram. Endurskoðun sem felur í sér heildargreiningu á gjaldtöku ríkis og sveitarfélaga af fiskeldi og tillögur að lagabreytingu sem skýra heimildir til töku gjalda til að standa undir nauðsynlegri þjónustu ríkis og sveitarfélaga af sjókvíaeldi skal vera lokið og skýrsla kynnt Alþingi eigi síðar en í lok árs 2022.“ Í greinargerðinni kemur fram, svo ég fari aðeins yfir hana, að þessi þingsályktunartillaga var lögð fram á 151. löggjafarþingi og er nú endurflutt nær óbreytt. Fiskeldi er nýleg atvinnugrein hér á landi sem hefur byggst upp á undanförnum áratug. Talið er að ef framleiðsla fer í það magn sem burðarþolsgeta svæða sem fiskeldinu er afmarkað segir til um verði útflutningsverðmætið nær 65 milljörðum kr. Fjárfesting upp á tugi milljarða króna liggur í greininni og frekari fjárfesting bíður eftir frekari leyfum til rekstrar. Munar þar mest um útflutning á eldislaxi en verðmæti hans í útflutningi jókst um 29% á milli ára og fór vægi hans í 70% útflutningsverðmætis eldisafurða á árinu. Nú er svo komið að útflutningur á eldislaxi skilar næstmestum verðmætum allra fisktegunda sem fluttar eru frá Íslandi. Fiskeldi hefur farið hratt vaxandi á undanförnum áratug og má eiga von á að þessi atvinnugrein skili tuga milljarða króna verðmætum í þjóðarbúið. Innviðir þurfa að vera fyrir hendi sem og viðhald á þeim. Þannig má tryggja vöxt greinarinnar og sem mestan ávinning af henni. Árið 2004 var tekin ákvörðun af stjórnvöldum um að sjókvíaeldi yrði einungis leyft á hluta Austfjarða og Vestfjarða og í Eyjafirði. Sú ákvörðun byggðist á því að vernda þyrfti ár þar sem stundaðar væru veiðar á villtum laxastofni landsins. Frá því að þessi ákvörðun var tekin hefur verið mikil uppbygging í sveitarfélögum á Vestfjörðum og Austfjörðum sem hýsa þessa starfsemi. Sveitarfélögin hafa unnið af miklu kappi við að byggja upp og tryggja innviði sem þurfa að vera til staðar svo að starfsemin geti blómstrað. Hér er um að ræða uppbyggingu við hafnarsvæði og einnig uppbyggingu vegna fjölgunar íbúa og styrkingar grunnþjónustukjarna, svo sem grunn- og leikskóla. Sveitarfélögin njóta þess mikla drifkrafts sem fiskeldið hefur í för með sér. Íbúum fjölgar, atvinnutækifærin verða fjölbreyttari og aldurspíramídinn breytist því að hlutfallsleg fjölgun yngra fólks hefur orðið í umræddum sveitarfélögum. Þessu fylgja aukin verkefni og áskoranir til sveitarfélaga svo um munar. Sum samfélög þar sem íbúum hafði fækkað takast nú á við vaxtarverki í umfangsmikilli og kostnaðarsamri innviðauppbyggingu. Á vordögum 2019 voru samþykkt lög nr. 89/2019, um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð. Þar er gert ráð fyrir að þriðjungur tekna af gjaldtöku af fiskeldi renni á komandi árum í fiskeldissjóð sem sveitarfélög geta sótt í til innviðauppbyggingar. Ljóst má vera að það dugar þó skammt fyrir innviðauppbyggingu sem sveitarfélög þurfa að ráðast í svo að koma megi til móts við vaxandi þörf vegna aukinna umsvifa fiskeldis. Lítil vissa er hjá sveitarfélögum um hve mikilla tekna er að vænta þar sem sveitarfélögin sækja hvert fyrir sig í sjóðinn og örðugt að áætla tekjur fram í tímann. Þar sem hér er um að ræða nýja og stóra atvinnugrein er brýn þörf á að yfirfara laga- og reglugerðaumhverfi gjaldtökunnar í heild, sérstaklega það sem snýr að sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi er stundað, og skýra heimildir sveitarfélaga til gjaldtöku. Tryggja þarf að tekjur af slíkri gjaldtöku standi undir nauðsynlegum verkefnum sveitarfélaga ásamt því að tryggð sé sjálfbærni þeirra hafna og samfélaga þar sem þessi atvinnustarfsemi er stunduð. Með á þessari tillögu minni eru hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Ingibjörg Ólöf Isaksen, Þórarinn Ingi Pétursson og Líneik Anna Sævarsdóttir. Virðulegi forseti. Það efast enginn lengur um að fiskeldi sé mikilvæg atvinnugrein hér á landi. Fjárfesting upp á tugi milljarða króna liggur í greininni og frekari fjárfesting bíður eftir frekari leyfum. Útflutningsverðmæti eldislax jukust um 29% á milli ára. Nú er svo komið að útflutningur á eldislaxi skilar næstmestum verðmætum allra fisktegunda sem fluttar eru frá landi. Það er skemmtileg staðreynd sem kom frá góðum fundum Vestfjarðastofu um fiskeldi, nú í september, að 3% af útflutningsverðmætum Íslands verða til í 1.500 fermetra sláturhúsi á Bíldudal. Samfélögin sem hýsa þessa vaxandi atvinnugrein mega hafa sig öll við að tryggja innviði sem þarf til að mæta þörfum og halda þræði í uppbyggingarferlinu. Uppbygging á innviðum er grundvöllur að vexti greinarinnar og sameiginlegum ábata. Síðastliðið haust var úthlutað fyrstu greiðslum úr fiskeldissjóði. Fiskeldissjóður á sér stoð í lögum eins og áður kom fram. Þar er gert ráð fyrir að þriðjungur tekna af gjaldtöku fiskeldis renni á komandi árum í fiskeldissjóð. Fyrsta framlagið úr þessum sjóði var í haust og þá var til skiptanna 105 millj. kr. sem úthlutað var út frá umsögnum sveitarfélaga þar sem sjókvíaeldi er stundað. Þarna hefst kapphlaupið um hver eigi bitastæðustu umsóknina. Tvö sveitarfélög á Vestfjörðum fengu samtals 34 millj. kr. og 70 millj. kr. fór til Austfjarða þrátt fyrir að meiri hluti eldisafurða verði til á Vestfjörðum. Á árinu 2021 voru framleidd rúm 27.000 tonn fyrir vestan en um 17.000 tonn fyrir austan, en taka má fram að eldið vex hraðar fyrir austan núna en fyrir vestan. Samt jókst eldið fyrir vestan um 22% á milli ára. Mikil vinna liggur að baki umsókn og það er ljóst að sveitarfélögin geta ekki gert raunhæfar fjárhagsáætlanir eða framkvæmdaáætlun með hliðsjón af starfsemi atvinnugreinarinnar eins og hægt er að gera út frá öðrum greinum sem stundaðar eru á svæðinu. Í ljósi þessarar reynslu verður því að segjast að þessi útfærsla sem gerð var varðandi fiskeldissjóð árið 2019 voru mistök. Það er best að viðurkenna það og bretta upp ermar og yfirfara laga- og reglugerðaumhverfi gjaldtöku í fiskeldi, sérstaklega það sem snýr að sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi stundað. Það þarf ekki að snúa að aukinni gjaldtöku heldur þarf að tryggja að tekjur af slíkri gjaldtöku standi undir nauðsynlegum verkefnum þeirra sveitarfélaga sem standa næst eldinu. Sveitarfélög eiga ekki að þurfa að ganga bónleið í samkeppnissjóð til að fjármagna uppbyggingu sem er nauðsynleg til þess að hámarka ábata af fiskeldinu og að hann skili sér til samfélaganna heldur verða stjórnvöld að tryggja sanngjarna dreifingu þessara tekna. - Ég hef lokið máli mínu.