Herra forseti. Við þinglok í fyrra var frumvarpi þess sem hér stendur, um að ríkisstarfsmenn megi vinna til 73 ára aldurs, vísað til ríkisstjórnar gegn því loforði að það kæmi fram hér á þinginu fyrir síðustu jól. Við það var ekki staðið. Ég hef því lagt þetta frumvarp fram aftur og fer góðfúslega fram á það við forseta að þetta mál verði tekið á dagskrá með afbrigðum. Þó að afdrif þess sýni okkur kannski, vegna þess að nú er verið að semja um þinglok öðru sinni eða í fjórða sinn á þessu kjörtímabili, hversu fánýtt það er að semja um þinglok og semja um afdrif mála ef ekki er staðið við það sem lagt er upp með óska ég þess, herra forseti, að þetta mál, um að ríkisstarfsmenn megi vinna til 73 ára aldurs, verði tekið á dagskrá þingsins með afbrigðum og verði að loknum umræðum vísað til nefndar.
Forseti skal huga að því en getur ekki lofað, miðað við þróun mála síðustu daga, að það verði fyrr en í júlí.
Virðulegur forseti. Fyrst byrjað er að ræða hér um störfin vil ég inna forseta eftir skýrslu um leghálsskimanir sem átti að dreifa í gær en sem hefur verið beðið eftir í 12 vikur, held ég, eða eitthvað slíkt. Hún átti að koma í gær og það spyrst ekkert til hennar. Ég velti fyrir mér hvar umrædd skýrsla er stödd.
Forseti fékk þau skilaboð að það hefði verið aðeins of bjartsýnt mat að skýrslan næðist á þeim tíma sem hæstv. ráðherra heimilaði forseta að upplýsa hér um vegna þess að þá var prófarkalestur eftir og umbrot á skýrslunni. Ekki er ætlað að það þurfi að taka nema eins og tvo daga. Miðað við þau skilaboð, sem fyrsti beiðandi skýrslunnar fékk jafnframt, þá snýst þetta um daga, þ.e. hvort skýrslan kemur í dag eða á morgun eða eitthvað svoleiðis. Það er staðan á því máli.
Herra forseti. Ég þakka góðar undirtektir forseta við að taka þetta mál á dagskrá og ef það verður í júlí þá er okkur ekkert að vanbúnaði. Nóg er nóttin, sagði draugurinn. Við höfum nógan tíma til að vinna þau verk sem við viljum. Ég segi aftur að afdrif þessa máls í fyrra hljóta að gera menn hugsi nú þegar enn einu sinni er verið að semja um þinglok, þ.e. ef efndir eru ekki eins og lagt var upp með. Ég hvet hæstv. forseta til að taka þetta mál á dagskrá. Ég hef ekki trú á því að það verði svo langar eða miklar umræður um það að það tefji þingstörf. Ég fer því góðfúslega fram á það og ánýja það að þetta mál verði tekið á dagskrá með afbrigðum.
Virðulegur forseti. Það er orðið leiðinlegt þema ef það er þannig að þegar málum er vísað til ríkisstjórnarinnar þá þýði það einfaldlega að þau deyi drottni sínum. Það er auðvitað þannig að þegar málum er vísað til ríkisstjórnar þá ber ríkisstjórninni að vinna þau og leggja þau aftur fram. Ég verð því að taka undir málflutning hv. þingmanns sem talaði hér á undan og óskaði eftir því að málið hans kæmist á dagskrá. En þau eru fleiri málin sem ríkisstjórnin hefur að sögn ætlað sér að klára og hefur ekki klárað. Það hefur verið afsökunin fyrir því að vísa málum ýmist til ríkisstjórnar eða jafnvel fella þau hér í þingsal. Virðulegur forseti. Það gengur ekki. Ríkisstjórnin þarf í það minnsta að gera það sem hún segist ætla að gera þegar málum er vísað til hennar eða þegar þau eru felld hér á þeim forsendum að þau beri að vinna betur hjá þeirri ríkisstjórn. Hún þarf þá að standa við það sem hún sjálf heldur fram.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2021. Ríkisstjórnin kynnti í lok apríl áframhaldandi efnahagsaðgerðir vegna heimsfaraldursins. Um er að ræða fjórða aðgerðapakkann af þessu tagi en áður voru aðgerðapakkar af þessu tilefni kynntir í mars, apríl og nóvember á síðasta ári. Fjárheimilda vegna þeirra aðgerða var aflað í nokkrum fjáraukalögum innan ársins í fyrra og í fjárlögum ársins í ár. Í þeim aðgerðum sem síðast voru kynntar var verið að framlengja og innleiða á annan tug efnahagsaðgerða til að mæta afleiðingum faraldursins. Að mestu leyti er um að ræða aðgerðir og tillögur sem tengjast afgreiðslu annarra lagafrumvarpa og/eða reglugerðarbreytingum og meiri hlutinn setur fram töflu með málsnúmerum frumvarpa til frekari glöggvunar. Nær allar útgjaldatillögur frumvarpsins skýrast af tilefnum sem rekja má til heimsfaraldursins og ætlað er að mæta efnahagslegum og samfélagslegum afleiðingum hans. Heildarfjárheimildir frumvarpsins nema 14.550 millj. kr. og þar af eru 12.180 millj. kr. sem eru háðar ýmist lagabreytingum eða reglugerðarbreytingum. Þess má geta að nú þegar er búið að birta þær reglugerðir sem nauðsynlegar eru vegna útgjaldatilefna frumvarpsins. Þannig er óskað eftir því að auka fjárheimildir um 14.550 millj. kr. Þar af eru 13 milljarðar kr. sem tengjast heimsfaraldrinum og eru að mestu til komnir vegna þess aðgerðapakka sem um ræðir. Við bætast 570 millj. kr. sem má rekja til afleiðinga faraldursins og loks er gert ráð fyrir 1 milljarðs kr. framlagi vegna hækkunar á daggjöldum hjúkrunarheimila á árinu. Af einstökum tillögum munar mest um 4,4 milljarða kr. framlag vegna ráðningarstyrkja, en fyrirtæki eiga þess nú kost að fá styrk með endurráðningu starfsmanns í skertu starfshlutfalli. Næstmest vegur 4,3 milljarða kr. framlag vegna verkefnisins Hefjum störf, sem hefur að markmiði að skapa um sjö þúsund tímabundin störf fyrir langtímaatvinnulausa og námsmenn. Þá er gerð tillaga um 1,6 milljarða kr. framlag vegna greiðslu barnabótaauka sem nemur 30.000 kr. fyrir hvert barn. Eina tillagan sem ekki er beint tengd heimsfaraldrinum er 1 milljarður kr. til hækkunar á daggjöldum hjúkrunarheimila. Gerð er tillaga um 600 millj. kr. til geðheilbrigðismála sem skiptist á nokkra málefnaflokka, m.a. framhaldsskóla og háskóla. Ákvörðun sem tekin var í fyrra um svokallaða ferðagjöf er endurnýjuð á þessu ári og lögð til 750 millj. kr. heimild í því skyni. Aðrar tillögur frumvarpsins vega minna og vísast til greinargerðar frumvarpsins til skýringar á þeim. Tillögurnar fela í sér áhrif á afkomuhorfur ársins en í fjárlögum ársins var gert ráð fyrir 326,1 milljarðs halla. Nú er gert ráð fyrir, samkvæmt mati og þrátt fyrir útgjaldaáhrif nýrra ráðstafana, 21,3 milljarða, að teknu tilliti til endurmats annarra liða og tekjuáhrifa séreignarsparnaðar, að hallinn verði 328 milljarðar eða sem nemur 10,5% af vergri landsframleiðslu og er innan marka gildandi fjármálastefnu. Auðvitað er enn nokkur óvissa um þróun innan ársins en meiri hlutinn vekur athygli á því að almennur varasjóður er um 1,7% af fjárlögum eða 20,3 milljarðar kr. og er ríflega umfram lögbundið 1% hlutfall í þeim tilgangi að hægt verði að mæta óvissu og fjármögnun óvæntra útgjalda vegna Covid-19 auk þess sem mæta þarf útgjöldum vegna útfærslu launabóta vegna breytinga á vaktavinnufyrirkomulagi í kjölfar styttingar vinnuvikunnar. Í nefndarálitinu er vinna nefndarinnar rakin og tíminn nýttur til að rýna betur og kalla eftir skýringum og rökstuðningi umfram það sem fram kemur í ítarlegri greinargerð með frumvarpinu. Í tengslum við nýsamþykkta fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026 fjallaði nefndin nokkuð ítarlega um málefni hjúkrunarheimila. Í nefndaráliti meiri hluta er meðal annars fjallað um nýlega skýrslu um afkomu heimilanna sem byggðist á greiningu á uppgjöri áranna 2017–2019 og fyrri helmingi ársins 2020. Í skýrslunni kom fram að mörg heimilanna hafa verið rekin með halla undanfarin ár. Árið 2019 var samanlagður halli þeirra sem voru rekin með tapi rétt tæpur milljarður kr. Ákveðið vanmat kemur þó fram í þeim tölum þar sem framlög sveitarfélaga eru talin til tekna heimilanna auk daggjalda frá ríkissjóði. Árið 2019 náðu einungis 13% heimilanna jákvæðri rekstrarafkomu án greiðslna sem sum þeirra fá frá sveitarfélögum. Enn ber of mikið á milli í túlkun og greiningu á skýrslu um hjúkrunarheimilin. Sérstaklega vantar upp á að fyrir liggi fullnægjandi greining á mismunandi kostnaði á milli heimila. Heilbrigðisráðuneytið hefur upplýst nefndina um nokkra þætti sem þarf að vinna betur, eins og um færslu kostnaðar vegna húsnæðis og hvernig hann fellur að daggjaldagrunninum. Meðal þess sem fram kemur í skýrslunni er að lyfja- og hjálpartækjakostnaður heimilanna hefur hækkað um 28% á þremur árum sem er langt umfram verðlag en meiri hlutinn fjallaði sérstaklega um fyrirkomulag á greiðslum vegna hjálpartækja og lyfja í nefndaráliti sínu um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2021. Heilbrigðisráðuneytið hefur upplýst fjárlaganefnd um vinnu í framhaldi af því. Koma þarf í betra horf skilgreiningum á því hvaða hjálpartæki eigi að vera búnaður heimilanna og hvaða hjálpartæki fylgi heimilisfólki. Á örfáum árum hefur meðhöndlun heimilismanna orðið þyngri og mikilvægt að geta fylgt því eftir með meiri sérhæfingu í umönnun. Á undanförnum þremur árum hefur meiri hlutinn í tvígang hækkað framlög til heimilanna við 2. umr. fjárlaga, samtals um 577 millj. kr., og byggðist hækkunin á útreikningum um hækkun hjúkrunarþyngdar. Sjónarmið meiri hlutans er að þátttaka í lyfjakostnaði einstaklinga eigi að vera innan almenna lyfjaniðurgreiðslukerfisins. Slíkt gerir rekstur hjúkrunarheimila gegnsærri og jafnar stöðu þeirra. Slíkt er einnig réttlætismál gagnvart einstaklingum sem þurfa á mismunandi lyfjum að halda. Meiri hlutinn gerir tillögu um 300 millj. kr. fjárveitingu í sjóð hjá Sjúkratryggingum Íslands, en í þann sjóð geta rekstraraðilar hjúkrunarrýma sótt viðbótarfjármagn ef þjónusta við einstaka heimilismenn er tímabundið eða varanlega verulega umfram hefðbundið framlag samkvæmt mati á hjúkrunarþyngd. Í nokkrum tilfellum geta heimilismenn kallað á mikla og dýra mönnun, dýr lyf eða sérstök hjálpartæki, og flokkast þeir þá sem svokallaðir útlagar hvað varðar kostnað, sem verður umtalsvert meiri en daggjöldin standa undir. Því er lagt til að rekstraraðilar hjúkrunarrýma geti sótt um viðbótargreiðslur vegna hjálpartækja og lyfja og sérstakrar umönnunar heimilismanna með miklar hjúkrunarþarfir, vegna áranna 2019, 2020 og 2021, þ.e. það ár sem rekstrarsamningur var ekki í gildi og þau tvö ár sem núgildandi samningur tekur til. Lagt er til að heilbrigðisráðuneytið setji nánari reglur um skiptingu framlagsins og Sjúkratryggingar Íslands sjái um framkvæmd þeirra. Meiri hlutinn telur að með þessari aðgerð megi til viðbótar við tillögu í frumvarpinu bæta nokkuð rekstur heimilanna. Meiri hlutinn leggur áherslu á að lyfjakostnaður megi aldrei verða sjálfstæður hvati til að velja á milli þeirra sem þurfa á þjónustu hjúkrunarheimila að halda. Gerð er tillaga í frumvarpinu um 1 milljarðs kr. hækkun til að styrkja rekstrarstöðu heimilanna og með því liðkað fyrir framlengingu á samningum heimilanna við Sjúkratryggingar Íslands. Ákvörðun fjárhæðarinnar tekur mið af greiningu í skýrslunni um árlegan meðaltalshallarekstur undanfarinna ára. Meiri hlutinn bendir á að til viðbótar koma um 800 millj. kr. launabætur sem er ætlað að bæta kostnað heimilanna vegna breytinga á vaktavinnufyrirkomulagi til að uppfylla ákvæði kjarasamninga um styttingu vinnuvikunnar. Á heilu ári er sú fjárveiting áætluð um 1,2 milljarðar kr. Viðbótarfjárveitingin og launabæturnar koma til hækkunar á daggjöldum stofnana og verður hækkunin að meðaltali um 4%. Framlög undanfarinna ára og skipting þeirra í rekstur og fjárfestingu er sett fram í sérstakri töflu til frekari glöggvunar. Meiri hlutinn bendir á að það kann að koma til þess að endurmeta þurfi framlögin að nýju þegar greiningarvinnu í kjölfar skýrslunnar er lokið af hálfu ráðuneyta en í því sambandi ber að hafa í huga að á síðastliðnum árum hefur verið gert stórátak í fjölgun heimila og aukningu fjármuna til rekstrar. Leita þarf enn frekari kosta í þjónustu við aldraða en fyrst og fremst þarf að koma rekstri hjúkrunarheimila sem þegar eru í rekstri í viðunandi horf. Í tengslum við vinnu málsins var farið yfir málefni Landspítalans og mættu fulltrúar spítalans á fund nefndarinnar og gerðu ítarlega grein fyrir niðurstöðu síðasta árs og afkomuspá þessa árs. Í stuttu máli má segja að reksturinn sé í jafnvægi en það er sagt með tilliti til nokkurra kostnaðarþátta og frávika sem þarf að yfirfara betur í samtölum stjórnenda og ráðuneyta, m.a. kostnaðar vegna faraldursins og kostnaðar vegna kjarasamninga. Í samræmi við samkomulag milli ráðuneyta heilbrigðismála og fjármála er miðað við að spítalinn verði rekinn innan fjárheimilda í þrjú ár. Gangi það eftir er ætlunin að leggja til við fjárlaganefnd og Alþingi að fella niður eldri uppsafnaðan halla. Meiri hlutinn bendir á mikilvægi þess að uppsafnaður halli hamli ekki starfseminni og leggur áherslu á að ráðuneytið tryggi aukið gagnsæi þegar kemur að mati á kostnaðaráhrifum kjarasamninga þannig að ekki komi stöðugt til ágreinings um kostnaðarmat þeirra. Aðstæður í þjóðfélaginu kalla fram breytingar og fólk missir atvinnu og leitar í auknum mæli í nám sem er mikilvægt. Ráðherra menntamála og ríkisstjórnin hafa lagt áherslu á að mæta þeirri fjölgun og taka á móti öllum sem sækja í skólana. Meiri hlutinn hefur kallað eftir upplýsingum um þá þróun og áætlaðan nemendafjölda og lagt mat á fyrirliggjandi framlög fjárlaga. Ljóst er að óvissa um þróun nemendafjölda í háskólunum er mikil, ekki síst í ljósi breytinga á atvinnuleysi. Umsóknarfrestur fyrir komandi skólaár er ekki liðinn en reynsla undanfarinna ára sýnir að margir bíða fram á síðustu stundu með að skrá sig til náms. Áreiðanlegra mat fæst þegar kallað verður eftir nýjum tölum þegar umsóknarfresti er lokið og nemendur hafa greitt skráningargjöld í ágúst. Engu að síður benda skráningar til að hækka þurfi fjárveitingar til háskóla til að fullfjármagna nemendafjöldann miðað við reiknilíkan um kennslukostnað. Samþykkt var 2,7 milljarða kr. framlag á fjárlögum til að fjármagna átaksverkefnið Nám er tækifæri þar sem atvinnuleitendum er veitt tækifæri til þátttöku í námsúrræðum, bæði á framhalds- og háskólastigi. Áætlanir um þátttöku hafa ekki gengið sem skyldi miðað við þátttöku á vormisseri. Gera má ráð fyrir því að eftirstöðvar af upphaflegu framlagi til átaksverkefnisins Nám er tækifæri, sem veitt var í fjárlögum fyrir árið 2021, verði tæpir 1,6 milljarðar kr., 138 millj. kr. á háskólastigi og 1.444 millj. kr. á framhaldsskólastigi. Í ljósi þessa gerir meiri hlutinn tillögu um millifærslu af málefnasviði framhaldsskóla yfir á málefnasvið háskóla sem nemur 1.444 millj. kr. Meðal þeirra úrræða sem gerð er tillaga um í frumvarpinu er 260 millj. kr. framlag vegna styrks til atvinnuleitenda sem hafa fengið greiddar atvinnuleysisbætur samfellt í 14 mánuði eða lengur. Við endurmat á tillögunni hefur komið í ljós vanmat. Skýrist það af því að við útreikninga á kostnaði var gert ráð fyrir að meðalbótahlutfall þessa hóps atvinnuleitenda væri það sama og þegar tekið er mið af öllum sem voru án atvinnu á árinu 2020 eða um 72%. Við nánari eftirgrennslan reyndist bótahlutfallið hins vegar hærra eða 92%. Það eykur áætlaðan kostnað aðgerðarinnar þar sem styrkurinn er greiddur í hlutfalli við bótarétt hvers og eins. Aukning kostnaðar gæti numið um 90 millj. kr. og væri þá umfang styrksins um 350 millj. kr. með þeirri breytingartillögu sem meiri hlutinn stendur að til samræmis við framkomnar upplýsingar á fundi nefndarinnar. Útgjaldaheimildin hækkar með þessari breytingu um 90 millj. kr. Meiri hlutinn kynnti sér sérstaklega stöðu og fjármögnun verkefnis um styttingu vinnuvikunnar og gerir sérstaklega grein fyrir áhrifum þess á helstu stofnanir. Verður það að fullu fjármagnað með því að nýta almenna varasjóðinn. Um nánari umfjöllun vísa ég til nefndarálits meiri hlutans. Meiri hlutinn dregur saman breytingartillögur sínar í sérstökum kafla í lok nefndarálitsins, auk þess sem þær er að finna á þskj. 1673. Ég hef nú þegar gert grein fyrir þeim flestum, virðulegi forseti. Þar var um að ræða millifærslu af framhaldsskólastigi yfir á háskólastig til að mæta fjölgun nemenda, aukin framlög á málefnasviði 25 vegna hjúkrunarheimila, 300 millj. kr. í sérstakan sjóð til að mæta rekstrarvanda hjúkrunarheimila, og 90 millj. kr. hækkun á málefnasviði 30, vinnumarkaður og atvinnuleysi, vegna endurmats á styrk til atvinnuleitenda. Auk þeirra breytingartillagna sem ég fór yfir er gerð tillaga um breytta hagræna skiptingu á 250 millj. kr. framlagi vegna alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Í frumvarpinu er það skráð sem rekstrarframlög en nú er því breytt í rekstrartilfærslu í samræmi við eðli útgjaldanna. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem skýrðar hafa verið hér og ég fór yfir og gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir þetta nefndarálit rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Páll Magnússon og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegur forseti. Nú hafa þeir sem eru með hjúkrunarheimilin bent á að það vanti þarna inn 3,5 til 4 milljarða, ég man ekki alveg tölurnar, hvort það eru ekki upp undir 9 milljarðar. Nú á að setja þarna inn 1 milljarð og ég spyr hv. formann fjárlaganefndar hvort það sé ekki bara smáplástur á hallareksturinn. Það hefur verið fullyrt að mörg hjúkrunarheimili séu á ystu nöf og þetta bjargar því kannski að þau fari ekki fram af brúninni. En ég spyr líka út í lyfja- og hjálpartækjakostnað heimilanna og endurhæfingarkostnað - er verið að setja inn nægilegt fjármagn til hjúkrunarheimilanna svo að þau fái alla vega þann kostnað sem Covid hefur valdið þeim greiddan? Miðað við það sem ég hef séð, miðað við það hvaða kröfur heimilin gera, tel ég þetta ekki nægilegt til að koma rekstrinum í lag. Ég óttast líka, og spyr hvort hv. þm. Willum Þór Þórsson óttist það ekki líka, að þetta gæti farið að bitna illilega á þeim sem eiga að fá góða og almennilega þjónustu á hjúkrunarheimilum. Ég spyr hvort ekki hefði þurft að setja meira þarna inn til að tryggja að það fólk verði ekki fyrir skertri þjónustu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þessa spurningu. Við ræddum þetta mikið í nefndinni. Hvort þetta sé nóg eða hvort þetta mæti öllum hallanum - nei, það gerir það ekki og mér fannst hv. þingmaður í raun og veru draga fram þann vanda eða þær skorður sem voru á því að finna hina einu réttu tölu fyrir fjárlaganefnd. Það var til að mynda mjög erfitt fyrir fjárlaganefnd að draga út úr skýrslunni eina nákvæma tölu sem leysir allan vanda af því að daggjöldin fara á öll hjúkrunarheimilin og það er svolítið misjafn kostnaður þar á milli. Hér er verið að leggja til milljarð og ég minni á að það á eftir að rýna skýrsluna betur og skoða nánar hvernig hægt er að mæta vandanum. Hér er settur inn milljarður sem er nokkurn veginn tapið 2019. Það var kannski erfitt að meta nákvæmlega hvernig þetta lagðist út af Covid, og hv. þingmaður kom inn á það, og hvernig þetta kæmi niður á hjúkrunarheimilunum. En Covid kemur sannarlega niður á öllum hjúkrunarheimilunum og ekki síst heimilismönnum eins og við þekkjum. Nefndin fór í vinnu í framhaldi af þessu og var að reyna að gera betur, bæta um betur, horfðist í augu við þennan vanda, hver talan væri og hvernig ætti að útfæra þetta. Nefndin hefur lagt áherslu á að lyf eru mjög misdýr og við þekkjum þá sögu sem endaði með því að við erum að setja 300 milljónir aukalega í sérstakan sjóð sem við teljum að geti komið að góðum notum fyrir hjúkrunarheimilin með tilliti til aukinnar hjúkrunarþyngdar. Og það er ákveðið samhengi þar á milli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ef við köllum þessar 300 milljónir plan A spyr ég: Er þá eitthvert plan B? Hvenær á að vera búið að reikna þetta út þannig að þau hjúkrunarheimili sem standa verst viti það? Verður það tilbúið í haust, við fjárlög næsta árs? Hvenær er reiknað með að niðurstaðan liggi fyrir þannig að það sé alveg tryggt að þessi hjúkrunarheimili fái það fjármagn sem dugir til að standa undir rekstri og öruggt að engin hætta sé á því að þjónustan verði skert og að þau sem eru á heimilunum geti fengið þá þjónustu sem þau eiga rétt á?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni framhaldsspurningu varðandi hjúkrunarheimilin. Og það er rétt, hér er verið að reyna að mæta þessum vanda í kjölfarið á þessari skýrslu sem beðið hafði verið eftir í þó nokkurn tíma. Ég ætla nú bara svona sem svar að árétta það sem kemur fram hérna, sjónarmið meiri hlutans, en ég hygg að það sé sjónarmið allrar nefndarinnar. Við reyndum að leita eftir frekari svörum. En það er til að mynda plan B að ef þátttaka í lyfjakostnaði einstaklinga verður innan almenna lyfjagreiðslukerfisins þá verður þetta mun skýrara. Þá lenda hjúkrunarheimilin kannski ekki í því að forðast að taka þá sjúklinga sem hafa hvað þyngstu umönnunarbyrðina og dýrasta lyfjakostnaðinn. Það er eitt. Ég bind vonir við það, þegar samið verður inn á næsta ár um daggjöld, og hægt verður að gera lagabreytingar og reglugerðarbreytingar [[Forseti hringir.]]sem snúa að hjálpartækjum og lyfjakostnaði, að þetta verði gagnsærra og skýrara og að við náum daggjöldum sem duga fyrir umönnun.
Herra forseti. Þó að það sé að birta til á vinnumarkaði nú um stundir þá eru samt sem áður um 20.000 manns atvinnulausir samkvæmt síðustu tölum Vinnumálastofnunar. Við gerum auðvitað ráð fyrir að þessi tala fari niður í sumar en samt sem áður gera spár ráð fyrir að hér verði 6–7% atvinnuleysi 2023 og 5% atvinnuleysi 2026. Eftir bankahrun sameinuðust ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, stjórnarliðar í Vinstri grænum og Samfylkingunni og ASÍ og SA um ýmis úrræði á vinnumarkaði, m.a. að lengja atvinnuleysistímabilið, sem þá var þrjú ár, í fjögur ár. Menn voru sammála um að þetta væri góð aðgerð. Nú hafa ASÍ, sveitarfélögin og Samfylkingin hér á þingi kallað eftir því að atvinnuleysistímabilið verði lengt í því ástandi sem við glímum við en ríkisstjórnin og Samtök atvinnulífsins hafa verið á móti þeirri aðgerð. Nú er það svo að um 110 manns á mánuði detta út úr kerfinu og þeim mun fara fjölgandi ef áætlanir ganga eftir þegar líður á árið. Fólk sem búið er að vera atvinnulaust í tvö og hálft ár mun því svo hundruðum skiptir þurfa að leita á náðir félagsþjónustu sveitarfélaganna og til hjálparstofnana eftir mat. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort honum finnist það ásættanlegt að beina fólki í sárafátækt í þessari efnahagslægð og spyr hvort hann geti ekki hugsað sér að greiða atkvæði breytingartillögu Samfylkingarinnar um að lengja atvinnuleysistímabilið um sex mánuði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir góða spurningu. Við lögðum okkur fram í nefndinni um að kynna okkur úrræði sem verið er að kalla eftir fjárheimildum til og varða vinnumarkaðinn, Hefjum störf og vinnustaðastyrkinn. Við höfum verið með önnur úrræði eins og Nám er tækifæri o.s.frv. Ég hef verið mjög hugsi um það að lengja tímabilið. Ég man þegar ég kom fyrst hingað inn á þing 2013 að þá styttum við tímabilið, það var mjög sársaukafull aðgerð, og fórum til baka í 30 mánuði. Ég segi að ég sé hugsi vegna þess að framan af tímabilinu var ég á þeirri skoðun að mögulega væri skynsamlegt að fara strax í að lengja tímabilið. Nú þegar við sjáum að það er að birta til, eins og hv. þingmaður kom inn á, þá er ég ekki svo viss um það. Ég er þvert á móti kannski kominn á þá skoðun að það sé skynsamlegra að vera með virkniúrræði. Kúfurinn á eftir að koma. Eins og hv. þingmaður kom inn á er eilítil aukning með þá sem detta út en við eigum bara að vera dugleg að nýta þau virkniúrræði sem eru til staðar og koma með ný. Ég er á þeirri skoðun að við eigum ekki að fara í að lengja tímann. Við höfum farið í ýmis önnur úrræði. Við höfum lengt tekjutengda tímabilið og við höfum komið með barnabótaauka og við höfum hækkað bæturnar og slík úrræði. Í lengstu lög eigum við að leggja áherslu á virkniúrræði.
Herra forseti. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað hann haldi að gerist hjá fólki sem búið er að vera atvinnulaust í tvö og hálft ár með tilheyrandi tekjufalli, sem er samkvæmt öllum greiningum 37% á fyrsta mánuði atvinnuleysis, ef við lengjum atvinnuleysistímabilið, höldum fólkinu, sem er langtímaatvinnulaust, lengur inni í kerfinu, með virkniúrræðum sem fylgja þegar þú ert inni í kerfinu? Hvernig ætlar hv. þingmaður að fylgjast með fólkinu sem er dottið út af atvinnuleysisskrá og komið inn á félagsþjónustu sveitarfélaganna eða ekki? Sú þjónusta er ekki samræmd um allt land og er a.m.k. helmingi lægri en atvinnuleysisbæturnar. Hvaða kostur er það fyrir samfélagið [[Forseti hringir.]]að halda þessu fólki í sárafátækt og engu utanumhaldi, þ.e. þeim [[Forseti hringir.]]sem ekki fá félagsþjónustuna sem er af skornum skammti frá sveitarfélaginu? Hvað er það sem [[Forseti hringir.]]hæstv. ríkisstjórn telur að sé bætandi fyrir samfélagið [[Forseti hringir.]]að halda fólki í fátækt og matarhjálp hjá hjálparstofnunum? Þetta er til skammar, forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni framhaldsspurninguna varðandi það að lengja þetta tímabil. Ég hafna því alfarið að verið sé að halda einhverjum í sárafátækt. Það er enginn að halda einum eða neinum í einu eða neinu. Ég kom þvert á móti inn á það í fyrra andsvari að það mikilvæga við þessar kringumstæður væri virkni. Það er alltaf hagur allra og samfélagsins alls og þeirra sem um ræðir að skapa virkniúrræði frekar en að lengja tímabil og lengja í ólinni. Það tapa allir á því. Við þurfum hins vegar að fylgjast vel með og þetta er vel skráð. Það er miklu skynsamlegra að leggja aukið fé í aukna styrki með vinnu og aukin úrræði til að koma fólki í virkni og hjálpa fólki að hjálpa sér sjálfu í virkni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni, formanni fjárlaganefndar, fyrir að kynna okkur efni fjáraukalaga. Síðar á þessum þingfundi er gert ráð fyrir því að við fjöllum um frumvarp til laga um breytingar á lögum um póstþjónustu og lögum um Byggðastofnun sem er gott og gilt efni. Það færir okkur frá því að viðhafa svonefnda alþjónustu í póstþjónustu, þ.e. eitt verð, eitt land, sama verð fyrir póstþjónustu um allt land. Nú á það bara að gilda um smábréf en markaðurinn á meira að taka að sér pakkaflutningana. Þetta er íþyngjandi atriði fyrir fólk sem býr úti á landi og reiðir sig í auknum mæli á vefverslun og annað eftir því og auk þess eru líka vefverslanir úti á landi sem þurfa hugsanlega að koma varningi sínum á markað. Ég velti fyrir mér, það hefur verið fjallað um það og starfshópur á að taka til starfa til að taka á þessu atriði, hvort ekki þurfi jöfnunarráðstafanir til þessa. Lögin taka gildi í júlí en alþjónustuákvæðin seinna á árinu. Ég velti fyrir mér hvort í fjáraukalögum, ég sé það ekki, sé að finna ákvæði sem grípa landsbyggðina að þessu leyti, grípa þennan útgjaldaauka sem mæta þarf ef meiningin er ekki sú að þetta eigi hreinlega að vera enn meira íþyngjandi fyrir landsbyggðina og rýra lífskjörin á landsbyggðinni sem eru þó óhagkvæm ef við miðum við þá sem búa hér í þéttbýlinu sunnan lands.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir þessa spurningu. Þetta snýr að frumvarpi sem verið hefur til meðferðar í umhverfis- og samgöngunefnd og ég hef aðeins reynt að fylgjast með því. Við í fjárlaganefnd þekkjum málefni Íslandspósts og þessar breytingar á lögum. Síðan var það ákveðið í umhverfis- og samgöngunefnd, í tengslum við þessa lagabreytingu, að það yrði eitt verð fyrir allt landið. Mikil samstaða var um það og í því fólst aukinn kostnaður en á móti hefur komið þó nokkur gagnrýni á Íslandspóst, það gerir þeim eilítið erfitt fyrir í sinni verðmyndun. Það er Póst- og fjarskiptastofnun sem kemur með ákvarðanir sem tengjast verðákvörðunum Íslandspósts. Það eru því ákveðin vandkvæði sem hafa fylgt því. En nú kom hv. þingmaður inn á þennan starfshóp. Ég veit að þetta hefur verið til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd að því leyti að þessi hópur, og nú fara þessi málefni undir Byggðastofnun, skoði einmitt einhvern jöfnunarsjóð, mögulegan, og hvernig megi jafna þetta verð og mæta þeim aukna kostnaði. Þetta er auðvitað á mjög afmarkaðan hluta sendinga þannig að leggja þarf mat á þennan kostnað. Ég hef ekki enn séð nákvæma tölu um mat á þeim kostnaði sem varð vegna þess að það var eitt verð fyrir allt landið þannig að ég get ekki svarað því. En ég myndi alltaf styðja það að það væri jafnræði fyrir alla landsmenn um að fá póstinn heim.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Að óbreyttu er þetta aðför að landsbyggðinni. Mig langar aðeins að nefna það sem hv. þingmanni varð tíðrætt um, þ.e. hjúkrunarheimilin og heilbrigðisþjónustuna almennt. Staðan er nöturleg. Hún er til skammar fyrir íslenska þjóð. Staðan er hreinlega þannig núna að hvorki er hægt að innrita einstaklinga né útskrifa. Við erum í þessari úlfakreppu. Hvers vegna í ósköpunum, ég spyr hv. þingmann og formann fjárlaganefndar, hafa ekki verið lagðir til hliðar neinir peningar, því að staðan er bráð, í fjáraukalögum til að stíga út úr þessu kerfi? Það er ljóst að við komumst ekki lengra að óbreyttu og við verðum að finna nýjar leiðir. Við verðum að finna bestu leiðirnar. Þær eru til. Við höldum ekki svona áfram. Við erum búin að lenda í þessum vanda, þessari umræðu, ár eftir ár og jafnvel í áratugi. Eru engir peningar lagðir til hliðar til þess að við getum farið að undirbúa að komast út úr þessum vítahring og út úr þessari úlfakreppu?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna um hjúkrunarheimilin. Ég vil byrja á því að taka það fram, af því að hv. þingmaður endaði fyrra andsvar á því að tala um aðför að landsbyggðinni, að ég hafna því alfarið. Það er ekki að gerast. Varðandi hjúkrunarheimilin ætla ég ekki að standa hér og segja að allt sé fullkomið. Við þekkjum þennan vanda og við höfum stöðugt verið með hann til umfjöllunar í fjárlaganefnd allt kjörtímabilið. Ég ætla samt að minna á að þegar við afgreiddum fjármálaáætlun settum við 10 milljarða inn í kerfið, í reksturinn. Nú er ég bara að draga fram umfangið. Á kjörtímabilinu hafa framlögin aukist um 42% ef við tökum bara daggjöldin, þannig að það er ekki eins og ekki sé verið að reyna að mæta þessu. Hv. þingmaður kemur hins vegar mjög skýrt inn á það að við verðum að hugsa í lausnum. Við verðum að hugsa til fjölbreyttari búsetuforma, aukins stuðnings við aldraða vegna þess að svona mun kerfið ekki geta gengið áfram og það þekkir hv. þingmaður best.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti og breytingartillögum frá minni hluta fjárlaganefndar sem fulltrúi Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd. Áhrif kreppunnar í kjölfar Covid-19 faraldursins bitna harðast á þeim sem missa vinnuna og fjölskyldum þeirra. Grunnatvinnuleysisbætur eru langt undir lágmarkslaunum og standa nú í um 88% af lágmarkstekjutryggingu. Líkt og bent er á í skýrslu Alþýðusambands Íslands um íslenskan vinnumarkað 2021 er tekjufall atvinnuleitenda verulegt eða að jafnaði um 37% á fyrstu mánuðum atvinnuleysis. Byrðar samdráttarins dreifast á minni og viðkvæmari hóp en í öðrum íslenskum kreppum, þ.e. fyrst og fremst við atvinnumissi og tekjufall atvinnulausra en síður vegna verðbólgu og almennrar lækkunar launa. Ungt fólk verður fyrir langvarandi neikvæðum tekjuáhrifum af erfiðu atvinnuástandi á meðan langtímaatvinnulausir eru í hættu á að gefast upp á atvinnuleit og hverfa af vinnumarkaði. Samfélagslegur kostnaður langtímaatvinnuleysis er mikill og getur haft veruleg neikvæð áhrif á heilsufar atvinnuleitenda og velferð barna þeirra. Atvinnumissir er alvarlegra mál í kreppu en í góðæri. Fjöldi fólks missir vinnuna á sama tíma. Störfum fækkar og því er erfiðara að finna aðra vinnu og líkur á langtímaatvinnuleysi aukast. Slæmar félagslegar og heilsufarslegar aukaverkanir langtímaatvinnuleysis eru þekktar. Þær eru kostnaðarsamar fyrir fjölskyldur og samfélagið. Mikilvægt er að atvinnuleitendur finni starf þar sem menntun þeirra og reynsla nýtist sem best. Að öðrum kosti er hætta á að verðmæt menntun og sérhæfing glatist. Sú alvarlega staða hefur skapast á íslenskum vinnumarkaði að skeytasendingar ganga á milli aðila um ástandið og upplýsingaóreiða er mikil um stöðu mála. Samtök atvinnurekenda og forsvarsmenn ferðaþjónustunnar halda því fram að atvinnulaust fólk neiti störfum í stórum stíl og vilji frekar vera í sumarfríi á atvinnuleysisbótum. Alþýðusambandið heldur því fram að sum fyrirtæki bjóði of lág laun til að nýta sér neyð fólks og einhver þeirra hafi beinlínis sagt upp fólki og ráðið starfsmenn í staðinn á ráðningarstyrk ríkisstjórnarinnar. Vinnumálastofnun heldur því fram að svik í kerfinu af hálfu atvinnuleitenda séu mjög óalgeng. Það er afar mikilvægt að allir aðilar leggi sig fram um að safna áreiðanlegum gögnum um raunverulega stöðu á viðkvæmum hluta vinnumarkaðarins. Sýna þarf fólki sem hefur verið atvinnulaust virðingu og koma ekki fram við fólk eins og vöru á lager sem hægt er að grípa til þegar hentar og meðhöndla að vild. Það verður að grípa til aðgerða til að verja langtímaatvinnulausa. Grundvallaratriði í því sambandi er að lengja atvinnuleysistímabilið um a.m.k. sex mánuði. Samfylkingin hefur ítrekað lagt fram tillögur um lengra atvinnuleysistímabil, allt frá því að ljóst varð að afleiðingar faraldursins yrðu umtalsverðar og vörðu lengur en svo að lögbundið atvinnuleysistímabil dygði. Stjórnarflokkarnir hafa jafn oft fellt þær tillögur. Fyrir faraldurinn, í byrjun árs 2020, voru um 10.000 manns atvinnulausir og þar af höfðu 1.800 verið atvinnulausir í meira en 12 mánuði. Þá þegar hefðu viðvörunarbjöllur átt að fara að hringja um að staðan á vinnumarkaði væri þung og leita þyrfti ástæðna og lausna. Aðilar vinnumarkaðarins voru sammála um það eftir bankahrunið að leggjast á árarnar með ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, m.a. um að lengja atvinnuleysistímabilið sem þá var lengt í fjögur ár úr þremur. Nú er annar tónn í Samtökum atvinnulífsins og í hæstv. ríkisstjórn. Lögbundið atvinnuleysistímabil er tvö og hálft ár og rúmlega hundrað manns detta mánaðarlega út úr kerfinu. Með því að lengja ekki atvinnuleysistímabilið er verið að vísa fjölda fólks, eftir langvarandi atvinnuleysi, á félagsþjónustu sveitarfélaga en sú fjárhæð sem þaðan kemur er mun lægri en atvinnuleysisbæturnar. Fólki er líka vísað til hjálparstofnana eftir mat og oftast á þetta hvort tveggja sér stað. Stjórnvöld leiða með þessu hóp fólks beina leið í sárafátækt. Samfylkingin gerir nú lokatilraun á þessu kjörtímabili til að breyta þessu og leggur til að með samþykkt breytingartillögu við fjáraukalagafrumvarpið verði mögulegt að lengja tímabil atvinnuleysisbóta um sex mánuði. Gert er ráð fyrir að á árinu 2021 myndi sú lenging, ef hún tæki gildi 1. júlí 2021, kosta alls 710 millj. kr. Það eru 710 millj. kr. á árinu 2021. Ég vil skjóta því inn, forseti, að skattalækkanir sem urðu í kjölfar breytinga á skattgrunni fjármagnstekjuskatts sem þau efnuðustu greiða hér á Íslandi, það tekjutap ríkissjóðs var mun meira en 710 millj. kr. á árinu 2021. Þarna, forseti, er skýrt dæmi um forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar. Minni hlutinn bendir á að þrátt fyrir spár um bata og merki um betri horfur á vinnumarkaði gera áætlanir ráð fyrir 5% atvinnuleysi árið 2026. Það er því raunveruleg hætta á að hér á landi verði til lengri tíma meira atvinnuleysi en þekkst hefur á undanförnum árum. Við því verður að bregðast með endurskoðun laga um atvinnuleysistryggingar og með því að huga að réttindum launafólks á breyttum vinnumarkaði. Réttinda- og velferðarkerfi vinnumarkaðar hvílir á því að um hefðbundin föst ráðningarsambönd sé að ræða á milli starfsmanna og atvinnurekanda. Slík réttindi eiga víða undir högg að sækja þar sem launafólki er ýtt í hlutastörf, ótrygga vinnu og svokallaða launamannaverktöku á lágum launum. Slíkt er fremur boðið ungu fólki og fólki af erlendum uppruna og er í ástandinu í dag að færast í aukana. Áhrif þessa á afkomuöryggi yfir ævina eru gríðarleg og hefur þetta neikvæð áhrif á réttindasöfnun, lífeyrisréttindi, atvinnuleysistryggingar, veikinda- og sjúkraréttindi og rétt til fæðingarorlofs. Því hefur verið haldið fram, m.a. af Samtökum atvinnulífsins, að atvinnulausum fjölgi ef atvinnuleysisbætur hækka. Því sé mikilvægt að halda atvinnuleysisbótum lágum. Þegar störfum fækkar í þúsundatali í heimsfaraldri, sem veldur miklum erfiðleikum í stærstu atvinnugrein þjóðarinnar, eru slíkar fullyrðingar augljóslega rangar og það verða engin ný störf til með því að skapa neyð á heimilum þeirra sem missa vinnu við þær aðstæður. Auk þess sýna rannsóknir að atvinnuleysi er ekki meira í löndum sem búa við öflugar atvinnuleysistryggingar. Atvinnuþátttaka á Íslandi hefur verið mikil í eðlilegu árferði, jafnvel þó að atvinnuleysisbætur hafi verið nær lágmarkslaunum en nú er. Samfylkingin hefur ítrekað lagt til að atvinnuleysisbætur hækki í 95% af lágmarkstekjutryggingu. Slík breytingartillaga er einnig lögð til að þessu sinni og er lagt til að hún taki gildi 1. júlí 2021. Er gert ráð fyrir að kostnaðurinn á árinu 2021 verði um 2 milljarðar kr. Forseti. Ríkisstjórnin hefur samþykkt fern fjárlög þar sem rekstur hjúkrunarheimila er vanfjármagnaður. Sveitarfélögin hafa lengi lýst yfir áhyggjum af þessari stöðu og Samfylkingin ítrekað lagt fram tillögur til breytinga á fjárlögum sem allar hafa verið felldar. Ríkinu ber þó að standa undir kostnaði af starfsemi hjúkrunarheimila en mörg hjúkrunarheimili landsins eru rekin af sveitarfélögum með samningi við Sjúkratryggingar Íslands. Afleiðing þessarar skortstefnu ríkisstjórnar síðustu ára er að sveitarfélög hafa þurft að greiða milljarða króna til að tryggja öldruðum mannsæmandi þjónustu í heimabyggð, sem ríkið ber þó ábyrgð á. Akureyrarbær hefur til dæmis borgað hátt í 2 milljarða kr. með hjúkrunarheimilum bæjarins síðustu átta ár. Í nýrri skýrslu um rekstrarkostnað hjúkrunarheimila sést að fjárveitingar ríkisins duga ekki til reksturs hjúkrunarheimila. Þessi skortstefna stjórnvalda getur bitnað á þjónustu við fólk. Í skýrslunni kemur fram að tap á rekstri hjúkrunarheimila nam 3,5 milljörðum kr. árin 2017–2019. Taprekstur flestra hjúkrunarheimila hefur verið viðvarandi og þá skiptir engu hver það er sem rekur heimilið. Hvorki einkaaðilar né sveitarfélög komast frá þessu fjárhagslega ósködduð. Ekkert hjúkrunarheimili nær lágmarksviðmiði landlæknis varðandi umönnunarklukkustundir og fæst ná þau viðmiði landlæknis varðandi lágmarkshlutfall hjúkrunarfræðinga eða annars faglærðs starfsfólks. Aldur heimilisfólks á hjúkrunarheimilum hefur tekið miklum breytingum á síðustu þremur árum sem voru til rannsóknar í skýrslu nefndarinnar. Það fjölgaði sérstaklega í elsta hópnum, 90 ára og eldri, en fækkun var í næstelsta hópnum. Á það var bent að þetta hefði áhrif á hjúkrunarþyngd sem hefði aftur áhrif á rekstrarkostnað á hvert rými. Fulltrúar stjórnvalda hafa oft bent á að fjárveitingavaldið sé hjá Alþingi en þá verður að hafa í huga að ríkisstjórnarflokkarnir eru með meiri hluta á Alþingi og leggja línurnar um fjármagn til málaflokksins og fella tillögur minni hluta um að gera betur. Þá ákveður framkvæmdarvaldið í framhaldinu hvernig ráðstafa skuli fjármagninu og hversu mörg rými séu fyrir hendi fyrir umrædda fjárhæð. Er það gert í samráði við Sjúkratryggingar sem annast samninga fyrir hönd ríkisins. Minni hlutinn telur það augljóst að það að bæta einungis 1 milljarði í þennan málaflokk muni á engan hátt snúa við þeim rekstrarvanda sem hjúkrunarheimilin eru í. Þar þarf meira að koma til og hvetur minni hlutinn til endurskoðunar samninga um rekstur heimilanna sem tryggir góða þjónustu við þá sem þar búa. Herra forseti. Það er ólíðandi að mati Samfylkingarinnar að sú staða sem uppi er núna á bráðamóttöku Landspítalans komi reglulega upp vegna skorts á legurými og manneklu á bráðamóttöku. Staðan er ekki ný af nálinni. Í lok árs 2019 var uppi álíka staða og þá var ráðist í úttekt og átakshópur skipaður. Sænskir sérfræðingar komu að þeirri úttekt og lögðu fram ábendingar og leiðir til úrbóta. Ljóst er að það verður að bregðast við vandanum sem er í aðalatriðum tvenns konar. Annars vegar er það mönnunarvandi. Það vantar fyrst og fremst hjúkrunarfræðinga sem hafa menntað sig til starfa en kosið að stunda önnur störf vegna áralangrar kjarabaráttu og álags sem stjórnvöld bera ábyrgð á. Einnig er skortur á læknum og sjúkraliðum. Það vantar fjármagn til að ráða til starfa fleira fólk og á því bera stjórnvöld líka ábyrgð. Heilbrigðiskerfið hefur á vakt Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn undanfarin átta ár verið vanfjármagnað og áætlanir eru um að svo verði áfram. Landlæknir sagði í fréttum á dögunum að staðan hefði aldrei verið jafn slæm og nú á bráðadeild Landspítalans. Um 500 vaktir hjúkrunarfræðinga á deildinni í sumar eru ómannaðar. Hins vegar er það vandinn sem er vegna vöntunar á hjúkrunarrýmum. Forstöðumaður bráðaþjónustu Landspítalans sagði í fréttum 9. júní 2021 að hlutfall sjúklinga á Landspítalanum sem bíða eftir hjúkrunarrýmum eða öðrum úrræðum hafi aldrei verið hærra. Það að fjölga úrræðum fyrir aldraða til að losa um legurými á spítalanum er mikilvægasta aðgerðin sem hægt er að ráðast í til að laga stöðuna sem upp er komin og leysa hana til frambúðar. Félag bráðalækna sendi frá sér yfirlýsingu þar sem því er lýst að öryggi sjúklinga sé í hættu við núverandi aðstæður. Í yfirlýsingunni segir, með leyfi forseta: „Komi til alvarlegra atvika á bráðadeild sem rekja má til manneklu, ófullnægjandi starfsaðstöðu eða annarra tengdra þátta, vísum við allri ábyrgð á þeim atvikum til forstjóra Landspítala, Svandísar Svavarsdóttur heilbrigðisráðherra sem æðsta yfirmanns heilbrigðismála, Bjarna Benediktssonar fjármálaráðherra og Alþingis sem fer með fjárveitingavald ríkisins.“ Hinn 10. desember 2020 tilkynnti heilbrigðisráðuneytið að framlög yrðu aukin um 1,7 milljarða kr. í hjúkrunarrými og stærsti hluti fjármagnsins færi í að fjölga hjúkrunarrýmum um allt að 90 á höfuðborgarsvæðinu strax á næsta ári, þ.e. í ár. Einnig kom fram að stefnt væri á að bjóða út húsnæði og rekstur nýrra rýma sem fyrst eftir áramót og gert væri ráð fyrir að Sjúkratryggingar Íslands auglýstu eftir húsnæði og rekstraraðilum fyrir ný hjúkrunarrými í samræmi við lög um opinber innkaup fljótlega eftir áramót. Útboð varðandi þessa starfsemi fór fram í febrúar og mars og enn hefur ekkert frést af því máli. Að mati minni hlutans er óboðlegt að stjórnvöld hreyfi sig ekki hraðar og leggi sig ekki betur fram í þessu máli þegar vitað er að 120 einstaklingar bíða inni á Landspítala eftir úrræðum. Minni hlutinn skorar því á stjórnvöld að nýta þá fjármuni sem sérstaklega voru settir í hjúkrunarrýmin sem allra fyrst. Minni hlutinn vekur athygli á því að hv. þm. Guðjón S. Brjánsson, þingmaður Samfylkingarinnar, er fyrsti flutningsmaður þingsályktunartillögu um mörkun nýrrar velferðarstefnu aldraðra. Til að ráðast að rót vandans og ná varanlegum árangri í þessum málaflokki er mikilvægt að samstaða náist um slíka stefnu þar sem lögð er áhersla á að stórefla heimaþjónustu, heimahjúkrun og dagdvalir fyrir eldra fólk. Það þarf að gera markvisst fram til ársins 2030 og um leið leggja áherslu á notendamiðaða aðstoð sem byggist á samhæfingu heilsteyptra þjónustukerfa og trausti en ekki á steinsteypu og umgjörð sem skírskotar til fortíðar og samfélags sem heyrir sögunni til. Herra forseti. Nú hef ég farið yfir nefndarálit fulltrúa Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd og gert grein fyrir þeim breytingartillögum sem lagðar eru til. Sannarlega hefði verið hægt að tína til fleiri breytingartillögur til þess að bæta í götin sem fjárlög fyrir árið 2021 skildu eftir en við veljum að velja tvær mikilvægar tillögur til að koma til móts við fólk sem er í miklum vanda í heimsfaraldri, til að létta undir með fólki sem hefur þurft að bera þyngstu byrðarnar á meðan stærsti hópurinn, og sem betur fer flestir á Íslandi, hefur ekki orðið fyrir slíku tekjutapi. Því er grundvallaratriði að lengja atvinnuleysistímabilið í það minnsta um sex mánuði og hækka atvinnuleysisbætur sem greiddar eru út mánaðarlega. Nú standa þær í 307.430 kr. á mánuði en ef tillaga okkar verður samþykkt færu þær upp 95% af lágmarkstekjutryggingunni. Lágmarkstekjutryggingin er 351.000 kr. og þetta myndi þá gera rétt rúmar 333.000 kr. á mánuði sem aðeins myndi bæta stöðuna. Það skiptir máli fyrir fólk, sem þarf að standa við skuldbindingar varðandi húsnæði, fæði og klæði og uppeldi barna, að fá 26.000 kr. rúmar á mánuði til viðbótar. Forseti. Ég lýsi furðu minni og forundran á skilningsleysi hæstv. ríkisstjórnar, þingmanna Vinstri grænna, Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks á stöðu fólksins sem hefur þurft að bera þessar byrðar í heimsfaraldri. Skilningsleysið er skammarlegt, er hneyksli og íslensku samfélagi til vansa.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2021 og það verður bara að segjast alveg eins og er að það veldur mér miklum vonbrigðum hvernig ríkisstjórnin getur, og hún hefur gert allt tímabilið, líka í Covid, skilið eftir einn hóp, þ.e. aldraða, án þess að auka á nokkurn hátt tekjur þeirra, því miður. Eiginlega það skelfilegasta óréttlæti sem ég hef séð gagnvart eldra fólki, er gagnvart þeim sem lifa í búsetuskerðingum. Það er eiginlega alveg með ólíkindum að við skulum geta sett þannig lög á að einhver eigi að fá lágmarksellilífeyri, en að það eigi ekki að vera raunin, heldur 10% lægri en lágmarksellilífeyrir - 10% lægri. Hvað er lágmarksellilífeyrir hár í dag? Ef við tökum einstakling í sambúð eru það um 233.000 kr. útborgað. Þeir sem eru einir fá um 30.000 kr. meira, eða um 260.000 kr. Við sjáum það í hendi okkar að ef við tökum 10% af þessum 233.000 kr. þá erum við að tala um 210.000 kr. útborgaðar til að lifa af. Ég hefði vonað að einhvers staðar, á einhverju tímabili hefði verið sett inn eitthvað til að breyta þessu, í fjáraukann eða eitthvað. Ríkisstjórnin er búin að fá næg tækifæri til þess að reyna að gera eitthvað fyrir þennan hóp, en einhvern veginn hefur henni tekist að kóróna það og gera þennan hóp enn þá verr staddan með því að setja inn krónu á móti krónu skerðingar aftur, taka upp það ótrúlega fjárhagslega ofbeldi sem felst í því að setja krónu á móti krónu skerðingar. Ef einhver hópur hefði átt að sleppa við krónu á móti krónu skerðingar þá er það þessi hópur, ef það væri eitthvað til að ná þessum hópi upp úr sárafátækt. Nei, það er ákveðið að setja hann í sárafátækt og þar skal hann vera, sama hvað á dynur. Hann á ekki möguleika á að bjarga sér. Ef við förum á bls. 12 í fjáraukanum er þar liður nr. 27 Örorka og málefni fatlaðs fólks, og svo kemur liðurinn á eftir, nr. 29 Fjölskyldumál. En þarna á milli á að vera 28 Málefni aldraðra, en það er bara autt, ekkert. Þetta lýsir nákvæmlega því sem ríkisstjórnin hefur verið að gera fyrir þennan hóp: Ekkert, heldur þvert á móti, að koma fólki í verri og verri mál fjárhagslega. Kannski munu þeir flokkar sem eru í ríkisstjórn núna koma aftur með frasann fyrir næstu kosningar: Búum öldruðum áhyggjulaust ævikvöld, með auðri blaðsíðu og engu. Það er eiginlega sorglegt í þessu samhengi með fjáraukann, varðandi málefni öryrkja og fatlaðs fólks, að þar er svo til ekkert. Það eru 20 milljónir. Það eru nú öll ósköpin. Þannig að þetta sýnir svart á hvítu forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar, eins og hefur líka komið vel fram í fjármálaáætluninni, þar er engar hækkanir. Það er ekki einu sinni reynt að halda í launavísitölu heldur eingöngu neysluvísitölu. Og hvergi er neitt um það að taka á og/eða afturkalla kjaragliðnun, sem lofað var af ákveðnum flokkum sem eru í ríkisstjórn, að hún yrði leiðrétt. Við megum aldrei gleyma því vegna þess að í bankahruninu á sínum tíma var almannatryggingalífeyririnn skertur um 10% og því var lofað statt og stöðugt að það yrði það fyrsta sem þingið leiðrétti, en það var aldrei leiðrétt. Þess vegna er kjaragliðnun orðið svona rosalega mikil. Ef við horfum á þetta í grófum dráttum erum við að tala um nær 100.000 kr. hækkun. Ef við tækjum allt inn í, bæði kjaragliðnunina og skattinn og annað, þá værum við ekki að tala um að einhver ætlaði að reyna að tóra á 233.000 kr. útborgað heldur 333.000 eða jafnvel 350.000 útborgað. Það værum við komin á sama stað og við vorum 1988 þegar staðgreiðsla skatta var tekin upp. En því miður er það ekki inni í þessu dæmi. Síðan er merkilegt að það skuli hvergi vera tekið á því, hvorki í fjárauka, fjárlagafrumvarpi né fjármálaáætlun, varðandi þessar skerðingar, þessar ótrúlegu skerðingar í þessu kerfi, að við skulum geta leyft okkur að vera með kerfi þar sem við getum skert frá 75% upp í 100%, að hver 100 þúsundkall skili kannski 25.000 eða 26.000 kr. eða engu. Sérstaklega ef við setjum það í það samhengi við að lífeyrissjóðsgreiðslur eru að stærstum hluta fjármagnstekjur. Ef við værum með sama hugsunargang gagnvart lífeyrissjóðunum og við erum varðandi arðgreiðslur, þá værum við ekki að skattleggja þetta nema um 22%. Það væri stórkostlegt skref ef það væri gert. En það hefur ekki verið svo. Við erum í ótrúlega skrýtinni stöðu með t.d. hjúkrunarheimilin, eins og ég ræddi hér um áðan við hv. formann fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, bæði hvar kreppir að þessum heimilum, og líka varðandi þá ótrúlegu stöðu að eftir fjögur ár hjá þessari ríkisstjórn skuli vera ótrúlegur fjöldi eldri borgara fastur í dýrasta úrræðinu sem hægt er að velja, þ.e. inni á sjúkrahúsum, inni á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Þetta veldur þvílíku álagi á spítalanum að það er með ólíkindum. Þetta var rætt strax í upphafi á fyrsta tímabili þessarar ríkisstjórnar. En það er ekkert gert, því miður. Það eru bara smá plástrar og hlutirnir halda áfram óbreyttir. Ef við setjum það í samhengi við það sem við töpum, fjármunina sem fara í hjúkrunarheimilin og fjármunina sem fara í að halda eldri borgurum inni á sjúkrastofnunum - þarna eru himinn og haf á milli í kostnaði, sem segir okkur að bara það að koma hjúkrunarheimilum að og koma því þannig fyrir að byggð verði fleiri hjúkrunarheimili, yrði gífurlega fljótt að borga sig upp. En því miður eru bara settir plástrar á það eins og er með flest hérna í þessu kerfi. Við höfum líka orðið svolítið fyrir vonbrigðum með átakið Hefjum störf. Ég hefði búist við því að inni í þeim pakka hefði það verið þannig að hægt væri að leiðrétta þá ótrúlegu mismunun sem er gagnvart t.d. stúdentum og fleiri, það getur líka átt við eldri borgara, þ.e. að vinna og þurfa að borga inn í Atvinnuleysistryggingasjóð en fá ekkert út sjóðnum, að maður sé látinn borga í einhvern sjóð en maður fær ekkert út úr honum þegar á þarf að halda. Það hlýtur að flokkast undir hálfgerða eignaupptöku vegna þess að ef maður fær ekkert út úr því sem maður borgar inn í þá á maður hreinlega ekki að borga í það, það á ekki að vera mjög flókið mál. En einhvern veginn flækist þetta fyrir kerfinu og sérstaklega ríkisstjórninni að sjá til þess að laga það. Og það sem er kannski furðulegast í þessu, eins og komið hefur fram varðandi Hefjum störf, er að búið er að afgreiða einhver 3.000 störf en sagt að 9.000 hafi beðið um störf, en þetta áttu að vera 7.000 störf. Ég verð eiginlega kjaftstopp þegar ég hitti fólk sem segir: Ég er í félagsbótakerfinu. Ég fann mér vinnu, ég varð svo glaður þegar ég sá að nú ætti að hefja þetta átak, Hefjum störf, að ég fann vinnu og ætlaði að fara að vinna. En nei, ég fékk bara hreint nei vegna þess að ég passaði ekki inn í kassann. Það var búið að sníða lögin þannig að aðili sem er á félagsbótum - spáið í það; á félagsbótum, vegna þess að félagsbæturnar eru versta form sem maður kemst í. Þar er maður meira að segja háður tekjum maka. Ef samanlagðar tekjur heimilisins eru yfir 340.000 kr. þá byrjar allt skerðast, króna fyrir krónu. Þetta eru einstaklingar sem eru kannski búnir að vera það lengi inni í þessu kerfi og ef einstaklingur sem er búinn að vera heillengi inni í svona kerfi og vill komast út þá hlýtur það að vera það fyrsta sem hver ríkisstjórn ætti að segja við hann: Já, komdu. Þú færð þetta starf. - En ekki þessi ríkisstjórn: Nei, kerfið var ekki byggt fyrir þig. Það er einhver annar sem á að fá þetta. Ég verð að segja að maður skilur þetta ekki, en kannski hefur það eitthvað með það að gera að við erum með 307.000 kr. í atvinnuleysisbætur, en þarna var um að ræða 472.000 kr., ef ég man rétt, og 11% í lífeyrissjóð, sem verið var að setja þarna inn í. Það segir okkur að það er örugglega mun meiri aðsókn í Hefjum störf. Þetta segir mér líka hvers vegna við erum alltaf að mismuna í þessu kerfi. Við getum séð það á eldri borgurum, öryrkjum, félagsbótakerfinu, síðan koma atvinnulausir. Það er alltaf einhver mismunun í gangi. Sumir geta lent inni í kerfi þar sem þeir hafa það skítt, aðrir geta lent inn í kerfi þar sem þeir hafa ágætt, en það virðist aldrei vera hægt að búa til hið eina rétta kerfi þar sem allir eru sáttir. Ég held að hindrunin þar sé það sem ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hummar fram af sér, og það er að reikna út rétta framfærslu sem fólk getur lifað á með reisn og sérstaklega þegar um er að ræða fjölskyldufólk með börn. Við erum í skrýtinni stöðu ef við gerum það ekki. Annað sem er líka sorglegt í þessum fjárauka og í fjárlögum yfir höfuð er við vitum að eftir Covid mun ásókn í alls konar endurhæfingu aukast gífurlega, en það virðist ekki eiga að leysa þau mál. Það virðist ekki vera búið að samþykkja eða ganga frá því þannig að það gangi vel. Það virðist vera að stéttir eins og sjúkraþjálfar og jafnvel talmeinafræðingar og fleiri fái ekki samninga, sérgreinalæknar eru að hætta og fara, loka bara, og við horfum núna upp á bráðadeild Landspítala í þeirri stöðu að það er hreinlega bara hættuástand. Og hvað er líka að gerast? Jú, mannekla. Mönnunin er að verða stórt vandamál. Hvers vegna í ósköpunum skyldi það vera? Jú, vegna þess að fólk er hreinlega að brenna út í starfi. Álagið vegna Covid er að skila sér og það álag kemur ofan á það álag sem við urðum fyrir vegna niðurskurðar út af bankahruninu. Við erum varla búin að jafna okkur á því þegar þetta áfall verður. Við sjáum hvað það hefur gífurleg áhrif ef við horfum bara á börnin okkar. Það voru alveg skelfilegar tölur sem blöstu við í morgun, að það væri allt að 50% aukning á þunglyndi og kvíða meðal unglinga - 50% aukning. Þetta er gífurlegt og grafalvarlegt mál. Þetta virðist ekkert vera séríslenskt fyrirbrigði heldur er þetta hreinlega vandamál alls staðar í Evrópu. Aðalvandamálið er, og það kom fram, að það væri stór hópur af þessu unga fólki, frá 18–34 ára, sem hefði ekki efni á að fara til sálfræðings eða geðlæknis. Það segir okkur að það er rosalega mikið að í kerfinu og það segir okkur líka að okkur ber skylda til þess að taka á því. Það þarf einhvern veginn að grípa inn í. Það hefði verið hægt, kannski með fjárlögum. Kannski er vandinn ekki bara fjárhagslegur heldur líka mönnunarvandi. Og þá spyr maður: Hvers vegna? Hvað er það í okkar samfélagi sem veldur því að fólk vill ekki vinna við þau störf sem það hefur menntað sig til í heilbrigðiskerfinu? Þarna er akkúrat þetta gífurlega álag, að fólk er hreinlega að brenna út í starfi, getur ekki hugsað sér að vinna áfram og getur það hreinlega ekki. Það á auðvitað að valda okkur áhyggjum. Ég ætla nú ekki að hafa þetta neitt rosalega mikið lengra. Ég vil bara benda á að okkur ber skylda til þess, og það ætti að vera skylda í fjárlögum að við sæjum til þess, að enginn búi eða þurfi að lifa með börn í sárafátækt. Að við skulum ekki vera búin að gera það núna árið 2021. Að við skulum vera með á annan tug fjölskyldna og barna í fátækt, og helmingurinn af þeim er jafnvel í sárafátækt, og hlutfallið eykst vegna þess að tekjurnar dragast saman vegna þess að það er alveg sama hvað hver segir; á meðan við reiknum allt í prósentum þá skilar þetta sér ekki. 10% af 220.000 kr. eru ekki nema 22.000. En ef við setjum þau 10% ofan á milljón þá sjáum við að það eru 100.000 kr. Það er næstum því fimm sinnum meira. Meðan við höfum kerfið svona þá hafa þeir verst settu það alltaf verr og verr, og þeir sem hafa það best hafa það sífellt betra og betra. Þetta endurspeglast líka í því sem ég sagði, að það skuli vera hægt að taka lögþvingaðan, eignaupptökuvarinn lífeyrissjóð og snúa því við - að vísu taka þeir ekki lífeyrissjóðinn heldur nota þeir Tryggingastofnun til að minnka greiðslurnar á móti. En að það skuli vera hægt að gera það 75%–100%. Á sama tíma að það skuli ekki vera þá 80% skattur á þá sem hafa milljarða milli handanna, og þeir fái þá að halda 20%, eins og lífeyrissjóðirnir, og jafnvel væri hægt að skerða meira. Það dettur engum hug. En einhvern veginn eru þeir fastir og ákveðnir í því að það sé bara í lagi að gera það við þá verst settu, og það sé í lagi að setja þetta fólk í þá aðstöðu að það þurfi að velja frá upphafi mánaðarins hvað það ætlar að hafa í matinn, hvort það hefur hreinlega efni á því. Það hefði ég viljað sjá útfært nákvæmlega í þessum fjárauka, að við tækjum þó alla vega þessa örfáu einstaklinga, eins og hæstv. fjármálaráðherra segir, sem lifa í fátækt - en þegar það kemur að því og ég spurði: Af hverju gerir þú það ekki? Þá kemur svarið: Hvar eigum við að fá fjármuni til þess?
Forseti. Það er ánægjulegt að sjá fjárauka á þessum tíma því að í upphafi árs var ríkisstjórnin að kynna alls konar aðgerðir tiltölulega stuttu eftir að við vorum búin að klára fjárlög. Þá komu alls konar nýjar hugmyndir um hvernig ætti að glíma við hin og þessi fyrirsjáanlegu vandamál. En það komu ekki tillögur um aðgerðir vegna þeirra fyrr en eftir áramót, eftir að búið var að klára fjárlög. Þá fór ég alla vega að klóra mér aðeins í hausnum og leita að fjárheimildum í fjárlögum fyrir öllum þessum aðgerðum sem fundust síðan hvergi og eftir því sem ég grennslaðist þá virtist það vera þannig að það ætti að glíma við það í fjárauka í lok árs eins og venjulega. Það var sem sagt hætt að bregðast við jafnóðum, alla vega með fjárheimildum, en haldið áfram að bregðast við jafnóðum með aðgerðum, sem er gott og blessað, fínustu aðgerðir margar hverjar, eins og hvernig er verið að hvetja fólk til starfa og borga í rauninni atvinnuleysisbæturnar og kannski rúmlega það til þess að fólk fari í störf, bara ágætisaðgerð. En fjárheimildirnar þurfa alltaf að fylgja. Það er grundvallaratriði, og það er lykilatriði, vegna þess að ríkisstjórnin þarf að koma til Alþingis, sem fer með fjárveitingavaldið, og spyrja hvort þetta sé góð notkun á almannafé eða ekki. Ríkisstjórnin má ekki leggja til aðgerðir án þess að sýna svart á hvítu hvort það sé góð notkun á almannafé eða ekki og um það ætti ferlið að snúast, um fjáraukalögin. En það hefur ekki verið gert neitt rosalega mikið. Við höldum áfram að fá í rauninni engar sviðsmyndagreiningar á því af hverju þetta er betri lausn en einhver önnur, hvaða aðrir möguleikar voru í boði, ekkert svoleiðis. Það er ekki einu sinni hægt að spyrja hvort þær aðgerðir sem verið er að leggja hérna í og líta ágætlega út á pappír - það hefur aðeins verið kvartað undan þeim, að það séu einhverjar stjórnsýsluhindranir, það sé eitthvað flókið svona bjúrókratískt séð að fá fólk í úrræðin, að þótt það líti vel út á blaði sé framkvæmdin kannski svona pínu gloppótt og væri örugglega hægt að gera aðeins betur og ég held og vona að Vinnumálastofnun komi til með að kippa því í liðinn sem fyrst því að horfurnar á vinnumarkaði eru að glæðast. En þetta eru verkefni sem gætu einmitt gert gæfumuninn, ef má orða það þannig. En eru þetta bestu aðgerðirnar? Er þetta besta notkunin á almannafé? Er bara verið að giska eins og alltaf áður? Það er bara verið að giska. Og ef ekki er bara verið að giska og til er einhver samanburður við aðrar hugmyndir fáum við alla vega ekki að sjá það. Það út af fyrir sig er ekki gott og ekki samkvæmt þeim lögum sem við erum að reyna að starfa eftir. Alþingi setur lög og nýleg lög um opinber fjármál, lög um hvernig við meðhöndlum almannafé, í þeim er sett fram fyrir stjórnsýsluna, fyrir faglega stjórnsýslu, að vinna faglega að þeim aðgerðum sem á að grípa til með almannafé til að sporna við einhverjum vandamálum sem við búum við í samfélaginu. Vandamál núna er eins og á húsnæðismarkaði, það er skortur þar. Það er á vinnumarkaði, það er mikið atvinnuleysi. Þá viljum við sjá hugmyndir um hvernig hægt er að leysa þann vanda. Það er bara góður listi af hugmyndum sem hægt er að velja úr. Þannig á það að virka. Og um hverja hugmynd þurfum við að sjá hversu gagnleg hún er. Kannski þurfum við að velja nokkrar til þess að ná yfir allan hópinn af því að hópurinn sem er t.d. að leita að atvinnu er fjölbreyttur. Hann er að stórum hluta til ungt fólk og fólk af erlendum uppruna, fólk á Suðurnesjum, þetta er landshlutabundið, mismunandi eftir landshlutum. Það þarf mjög líklega mismunandi aðgerðir á mismunandi stöðum, en við fáum aldrei að sjá þær hugmyndir sem unnið er úr, hvað er valið og af hverju. Þetta er lykilatriði þegar á að sannfæra okkur, þegar sannfæra á þingið með skjölum sem við fáum og gögnum sem við fáum til að vinna úr fjárheimildum, til þess að birta opinberlega fyrir fólkið sem á þetta samfélag. Við þurfum að standa skil gagnvart fólki hérna úti. Stjórnsýslan þarf að standa skil gagnvart okkur til þess að við getum staðið skil gagnvart almenningi. Þegar stjórnsýslan gerir það ekki getum við ekki gert það heldur. Þetta er algjört lykilatriði, við viljum hafa faglega stjórnsýslu því að í þingbundnu lýðræðisríki, eins og við viljum hafa samkvæmt stjórnarskrá og meira að segja í drögum að nýrri stjórnarskrá, er það þannig að hver sem er kemur inn í þennan sal, þetta er ekki einhver hópur af sérfræðingum eða - við skulum sleppa ýmsum öðrum lýsingum á því og segja sem einfaldast að hér inni er ekki endilega einhver hópur af sérfræðingum sem eru mjög klárir og klárir í öllum málaflokkum, það er bara ekki hægt. Þess vegna treystum við á faglega stjórnsýslu til að greina og meta þær hugmyndir sem fram koma og til þess að framfylgja ákveðinni stefnu og markmiðum sem stjórnvöld setja. Stjórnsýslan velur ekki lausnir. Það er pólitíkin sem velur lausnir. Lýðræðið velur hugmyndirnar, stjórnsýslan sér um að greina og meta hugmyndirnar og pólitíkin velur hugmyndirnar. Það má því spyrja dálítið stórrar spurningar: Er það pólitíkin sem velur þær leiðir sem farnar eru í þessu fjáraukalagafrumvarpi og í rauninni í öllum aðgerðum ríkisstjórnarinnar? Er það pólitíkin sem velur aðgerðir eða er það stjórnsýslan? Því að þegar við spyrjum stjórnsýsluna hvaða aðrir valmöguleikar voru til að leysa þetta vandamál fáum við aldrei svör. Eins og um aðgerðina sem við erum að skoða hérna t.d., að borga með fólki í störf, eins og það hafi í rauninni verið eina lausnin sem stjórnsýslan ákvað að vega og meta. Svo er það meira að segja þannig statt að við fáum ekki mat á áhrifum, við fáum mat á kostnaði en ekki mat á áhrifum. Hver eru væntanleg áhrif af þessari aðgerð? Þegar ég var að spyrja um þetta í fjárlaganefnd þá fékk ég vissulega baunatalningu á því hversu mörg störf þetta á að skapa, 7.000 manns geta fengið vinnu í gegnum þetta, en það klárast svona u.þ.b. í kringum kosningarnar. Þá klárast þetta úrræði. Þegar spurt var hversu margir af þeim mætti búast við að héldu áfram að vinna var svar Vinnumálastofnunar við þeirri almennu spurningu að þegar svipuð úrræði hefðu verið reynd áður hefðu u.þ.b. 75% þeirra sem tóku þátt í úrræðinu haldið áfram að vinna. Stofnunin gat ekki alveg búist við því að sama væri uppi á teningnum núna út af aðstæðum sem ég var að lýsa áðan, þetta er fjölbreyttari hópur, öðruvísi samsettur hópur og þess háttar. Gott og vel. Kannski er hægt að nýta þessa grunntölu, 75%, og taka varlega áætlun um það, segja að 70% af þeim sem fara í gegnum þetta úrræði komi til með að halda vinnu en við fengum ekki svoleiðis mat og þá fáum við ekki uppfærslu á stöðunni eins og hún verður í lok þessa árs. Hver er vænt staða miðað við þjóðhagsspá um þróun atvinnuleysis? Þá get ég ekki metið hvort stefna stjórnvalda bæti það ástand eða ekki. Alla vega ekki í hvaða mæli það verður. Ég giska á að þessi aðgerð verði til bóta, alveg tvímælalaust. En eins og ég sagði áðan veit ég ekki hvort einhver önnur aðferð myndi skila betri árangri og þar er um ýmislegt að velja. Þar eru nýsköpunarmálin sem við fjölluðum um hér fyrir rúmu ári síðan og eru augljóslega glötuð tækifæri á þessu ári sem við höfum verið í Covid. Það voru glötuð tækifæri síðasta sumar sem hefði þýtt aðra stöðu á vinnumarkaði í dag en er núna. Alveg bókað mál. Hversu mikið? Ekki hugmynd, af því að það eru engar greiningar um það, það voru engar áætlanir um það. Ekkert. Það er ekki fyrr en núna eftir áramót sem við förum að sjá einhverjar alvöru vinnumarkaðsaðgerðir frá ríkisstjórninni aðrar en þær að halda öllu í horfinu, láta alla bíða. Það var fjárfestingaátakið sem var fullt af steypu og vegum og svoleiðis og það var nauðsynlegt hvort eð er út af innviðaskuldinni. Það þurfti heilan heimsfaraldur til að setja það loksins gang, sem var mjög merkilegt, þegar allir voru búnir að reyna að gera sitt fundust nokkrir milljarðar í viðbót til að vinna upp innviðaskuldina. Það er þessi sífellda endurtekning á því; gætum við fengið að sjá úr hvaða valmöguleikum var unnið og af hverju sumir valmöguleikar eru ekki nægilega góðir til að verða lausn á þeim vanda sem við erum að kljást við núna? Við sjáum það aldrei, við fáum ekki þau gögn. Því er ekki svarað þegar allt kemur til alls. Ég segi að þetta sé alvarlegt af því að við settum lögin um opinber fjármál til að hafa þetta á hreinu, til þess að gera stjórnsýsluna faglegri, til þess að taka geðþóttaákvarðanir frá stjórnsýslunni, því að þó að pólitíkin geti vissulega tekið geðþóttaákvarðanir þá ber pólitíkin einmitt þá ábyrgð að velja. Það er hlutverk pólitíkurinnar að velja á milli mismunandi leiða og lausna. En það er hlutverk stjórnsýslunnar að vega og meta á faglegan hátt hvað þær lausnir þýða. Hver ávinningurinn af þeim er, hver kostnaðurinn af þeim er. Um það er vissulega hægt að deila, það er líka pólitískt deiluefni þar innan, t.d. varðandi byggðasjónarmið. Þegar við erum með tvær lausnir og önnur tæklar kannski fátækt á einhvern hátt og hin tæklar byggðasjónarmið á betri hátt, hvora lausnina ætlum við að velja? Ætlum við að velja blöndu af báðum, ætlum við að velja bara aðra? Sitt sýnist hverjum um það hvort frekar eigi að leggja áherslu á fátækt eða byggðasjónarmið. Því vissulega eru í núverandi ástandi byggðasjónarmið líka ákveðin fátæktarviðbrögð. Um það er pólitíkin náttúrlega sífellt að deila á meðan það eru bara faglegu niðurstöðurnar í rauninni, ákveðin baunatalning, sem stjórnsýslan gerir sem innlegg í þá pólitísku umræðu og við fáum hana ekki einu sinni. Við fáum ekki einu sinni gögnin sem við biðjum um, látið okkur fá þessar greiningar til þess að við getum sagt að samkvæmt okkar gildismati, samkvæmt okkar sannfæringu, sem er tilgangur okkar hér í þessum sal, að fylgja stjórnarskrá, þá finnst okkur þessi lausn betri en hin eða þessi blanda af lausnum er betri en einhver önnur blanda af lausnum út af því að, og þá getum við bent á þær ástæður sem þar liggja að baki. Við erum að sjálfsögðu alltaf að spyrja líka: Hér er ákveðin greining á lausnunum sem okkur finnst ekki vera nægilega nákvæm. Við útskýrðum það á þennan og hinn háttinn og biðjum um nánari svör við ýmsum aukaspurningum sem þar eru á bak við. Þannig vinnum við fram og til baka með faglegri stjórnsýslu til að ná skýrum svörum. Allt þetta kjörtímabil hefur einmitt þetta vantað í fjárlagavinnuna, engin skýr svör við skýrum spurningum. Maður þarf að spyrja aftur og aftur og aftur og alltaf eru svörin þau sömu, þ.e. að fara í kringum svörin. Eitt finnst mér í nefndarvinnunni almennt. Það er verið að reyna að spara tíma í nefndarvinnunni og allar spurningar nefndarmanna eru teknar saman. Kannski eru þrír, fjórir nefndarmenn að spyrja fimm, sex spurninga hver. Þær eru teknar saman og gestir spurðir, gestir reyna að krota niður hratt hvaða spurningum þeir eiga að svara og svo svara þeir þeim öllum í belg og biðu. Þá týnist oft nákvæmni í spurningum sem maður er að reyna að koma á framfæri, þær týnast inn á milli, það gleymist eða öllu er ekki svarað og allt í einu er tíminn bara búinn. Það er bara úthlutað í þetta 50 mínútum. Gestir koma og segja frá sinni umsögn í 20 mínútur, allir nefndarmenn fá að spyrja í 20 mínútur og það eru svör í aðrar 20 mínútur. Svo er bara búið, komið fram yfir tímann, það voru 60 mínútur þarna, úps. Það gerist mjög oft. Þá þurfa næstu gestir að bíða, koma aðeins seinna á fundinn og þá er tíminn sem þeir hafa enn þá styttri. Þetta er rosalega óskilvirkt kerfi að vinna með, óskilvirk leið til að safna saman upplýsingum til þess að rökstyðja að þær lausnir sem við leggjum til fyrir almannafé séu góðar lausnir, séu vel ígrundaðar lausnir, séu rétt og góð notkun á almannafé. Ég hef verið að reyna að leggja það til að í staðinn fyrir að hrúga inn gestakomum, því stundum líður mér eins og það sé verið að kalla inn gesti í mál, einfaldlega til þess að haka í box. Við fengum gesti. Þar með er því hlutverki sinnt. Þá skiptir í rauninni ekkert rosalega miklu máli hvað var sagt. Einstaka nefndarmenn geta farið og kastað fram svona ákveðnum tilvitnunum í gesti til þess að hártogast um en þegar allt kemur til alls er bara verið að haka í box, að gestir hafi mætt, málið heldur bara áfram nokkuð óháð því hvað gestirnir voru að segja. Það er mjög algengt í fjárlögunum líka, það er tekið tillit til nokkurra atriða alltaf, fínt, en ekkert sem gestakomur bættu við umfram umsagnir. Ég hef lagt til t.d. að nefndin fari yfir umsagnir á einhvern hátt, merki við þau álitaefni sem koma fram í umsögnum og biðji jafnvel um ítarlegri svör frá umsagnaraðilum eða séu alla vega með nákvæmari yfirferð yfir það hvað þarf að útskýra betur þegar gestir koma. Til þess að gera vinnuna skilvirkari alveg eins og lög um opinber fjármál eiga að gera fyrir allt fjárlagaferlið, eiga að gera það skilvirkara, eiga að gera það ígrundaðra og gagnsærra þannig að skjölin sem við fáum, útskýringarnar sem við fáum um að stefna stjórnvalda nái sínum markmiðum fyrir ekki óhóflega mikið almannafé, séu málið. En það hefur ekki gerast allt þetta kjörtímabil, sama hvað maður reynir. Ég verð bara að segja að það er mjög áhugavert þegar allt kemur til alls. Ég get ekki annað séð en það sé bara einbeittur vilji til að hafa það þannig, því að við höfum beðið, ja, ég hef alla vega beðið nokkrum sinnum, um að við tækjum góða fundi með t.d. fjármálaráðuneytinu og öðrum ráðuneytum um það hvernig Alþingi vilji fá gögn. Hér er einn áhugaverði hluturinn í þessu, af því að við erum með löggjafarvald og fjárveitingavald og eftirlit með framkvæmdarvaldinu, eftirlit með framkvæmd fjárlaga í fjárlaganefnd og sá aðili sem veitir okkur upplýsingar um það eftirlitshlutverk sem við sinnum er framkvæmdarvaldið, aðilinn sem við höfum eftirlit með. Það mjög bjagað. Það er ekki hlutlaust. Það er hlutdrægt þannig að ég hef reynt að kalla eftir því að við sem Alþingi ákveðum hvaða gögn við þurfum til að geta tekið afstöðu um það hvort fjárheimildirnar séu góðar eða fjárlögin séu gagnleg okkur í umræðunni eða ekki. Það hefur ekki gerst.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög áhugaverða ræðu. Þingmaðurinn eyddi töluverðum tíma í ræðu sinni til að fara yfir þau vinnubrögð sem eru viðhöfð hér á Alþingi og hinum megin, hjá framkvæmdarvaldinu, vil ég leyfa mér að segja. Mér fannst mjög áberandi, eftir að hafa hlustað á hv. þingmann, að það virðist vera gegnumgangandi hjá okkur, og ég get tekið undir þann tón sem er í þeim orðum, að við gefum okkur ekki tíma til að vinna málin nógu vel. Málin koma mjög hratt inn í þingið, jafnvel stórmál, eins og hv. þingmaður vitnar hér til. Það er mikil pressa á að klára þau hratt. Gestir koma jú, en það er gefinn of lítill tími til að ræða við þá. Þetta mætti hugsanlega bæta með því að framkvæmdarvaldið kæmi fyrr fram með málin, betur unnin, með meiri upplýsingar, eins og það sem hv. þingmaður er að kalla eftir, til að leggja fyrir þingmannanefndirnar: Þetta voru þeir valmöguleikar sem við veltum fyrir okkur í þessu máli, í þessu atriði. Þetta var það sem við töldum hægt að gera og við áttum að fara þessa leið. Það sem gerist við þetta er að þingnefndirnar, líkt og fjárlaganefnd, sem hv. þingmaður situr í, geta sagt: Af hverju prófum við ekki þetta? Við sjáum að þið hafið ekki skoðað þetta. Með því að gefa málunum meira andrými, með því að upplýsa betur um forvinnuna, kosti og galla við þær hugmyndir sem koma fram, er hægt að láta þingið virka miklu betur. Ég tek mjög vel og heils hugar undir þetta hjá hv. þingmanni. Vonandi getur Alþingi komið þessu í aðeins betri farveg þegar fram líða stundir. Það er of algengt að við séum að vinna hlutina á hlaupum eða með engan tíma fyrir okkur. Þá verða mistök eða við veljum rangar aðferðir.
Virðulegur forseti. Ég er að reyna að stuðla að ígrundaðri umræðu um þingmál og þetta finnst mér einmitt vanta til að það sé hægt og til að losna við geðþóttaákvarðanir sem við sjáum alls staðar, í stjórnsýslunni og ekki síst í pólitíkinni. Guð minn góður, það er rosalegt. Það er ýmislegt sem gæti lagað þetta, t.d. að mál lifi yfir á næsta þing, að þau falli ekki niður milli þinga þannig að byrja þurfi upp á nýtt o.s.frv. Maður hefur líka heyrt að ráðherrar séu oft í slag við stjórnsýsluna. Ég lít þannig á, og ég held að það sé því miður ekki stundað þannig, að ráðherrar séu fulltrúar þingsins í stjórnsýslunni, hjá framkvæmdavaldinu. Þeir taka vissulega ábyrgð o.s.frv. og skilgreiningin er þannig. En þeir eru í raun og veru fulltrúar þingsins þar. Þess vegna eru þeir með traust þingsins, eða vantraust þess ef svo ber undir, til að sinna því starfi að passa upp á að stjórnsýslan vinni faglega, t.d. samkvæmt lögum um opinber fjármál, að stjórnsýslan skili faglegum góðum niðurstöðum til þingsins til úrvinnslu. Ég ætla að leyfa mér að efast um að ráðherrar hafi verið að gera það hingað til. Ég vonast til að hægt verði að betrumbæta það á næsta kjörtímabili. En það er ekkert auðvelt, það er langt því frá auðvelt. Af því að maður hefur heyrt um að ráðherrar séu í ákveðnum slag við stjórnsýsluna þá myndi ég vilja sjá ráðherra koma meira til þingsins bara til að fá stuðning þess, því að þeir eru oft að vinna að mjög góðum endurbótum innan stjórnsýslunnar. Eins og ég segi erum við ekki faglegt teymi, við erum teymi sem vinnur út frá sannfæringu. [[Forseti hringir.]]Það krefst umsagnar faglegra aðila [[Forseti hringir.]]og faglegrar stjórnsýslu sem við reynum að vega og meta hvort einhverjir brestir séu á.
Herra forseti. Við búum vitanlega við það að ef regla er á hlutum er kosið á fjögurra ára fresti. Stjórnsýslan eða kerfið okkar lifir miklu lengur. Þar af leiðandi er að sjálfsögðu mikil þekking og reynsla sem verður þar til og er þar inni. Þegar við sendum einhvern héðan úr Alþingi inn í framkvæmdarvaldið, inn í ráðuneytið fer hann þangað til að fylgja eftir ákveðnum stefnum og ákveðnum verkefnum. Ég held að það fari líka mjög mikið eftir þeim sem fer þangað inn, hvort viðkomandi berst fyrir málefnum og pólitískum áherslum á hverjum tíma, samfélagslegu áherslunum, hvernig hann nær að snúa því stóra skipi sem er þar fyrir. Ég veit að hv. þingmaður getur ekki komið aftur upp - er það? Jú, einu sinni. Ég er orðinn hálfruglaður í tölunni á þessu. Ég er reyndar aðeins kominn út fyrir efnið en ég ætla að leyfa mér að nota þessa mínútu í þetta. Ég hef verið talsmaður þess að þegar hv. þingmaður verður ráðherra þá komi hann með töluvert af fólki með sér inn í ráðuneytið, ekki bara einn eða tvo aðstoðarmenn. Það er svo mikilvægt að viðkomandi geti nýtt þessi fjögur ár til að vinna að þeirri stefnu sem hann er kosinn til að vinna að. Ég hef mjög góða reynslu af þeim ráðuneytum sem ég hef unnið í, það var mjög þægilegt. Og ef ég kallaði eftir fleiri valkostum, kallaði eftir því að fá sundurgreiningu á einhverju og rökstuðning, þá kom það alltaf. Menn verða náttúrlega að gera það með þeim hætti. Það þarf hins vegar líka að ná til þingsins. Það er ekki nóg að ráðherrann sitji með fullt af valkostum fyrir framan sig sem hann stingur svo ofan í töskuna og læsir ef hann getur ekki sýnt þinginu hvað það er sem stóð til boða.
Herra forseti. Það er lykilatriði, finnst mér, þ.e. að ráðherra segi ekki: Þetta er best. Heldur segi hann: Þetta er líklegasta og besta lausnin þar sem hin er ekki nógu góð út af þessu og hinu, þetta er ekki nógu gott út af öðru og ég álít að þetta sé lausnin á vanda okkar, miðað við allar greiningar sem til eru, til þess að við náum ákveðnum markmiðum. Lykilatriðið í lögum um opinber fjármál er að þau eiga að vera markmiðamiðuð. Það er lykilatriði. Við viljum ná ákveðnum árangri, en hvernig við náum þeim árangri skiptir í rauninni ekki öllu máli ef við náum árangrinum. Það sem skiptir máli um hvaða aðgerðir við veljum til að ná þeim árangri er að mjög miklu leyti hvernig við fjármögnum þær og hvaða afleiddu áhrif eru af aðgerðunum, sem bæta kannski upp ýmislegt annað. Kannski er það fjölþáttaaðgerð sem nær markmiðinu en líka ýmsum öðrum. Þó að hún kosti meira kostar hún minna samtals af því að hún nær mörgum markmiðum. Það er ýmislegt svoleiðis. Pólitíkin sem slík finnst mér að ætti að vera meira bundin við markmið. Við ætlum að ná ákveðnum markmiðum í sambandi við fátækt, menntun, innviði landsins, geðheilbrigðismál og ýmislegt svoleiðis. Hvernig við ætlum að ná þeim markmiðum skiptir í alvörunni ekki máli ef við náum þeim. Erum við sammála um að ná þessu markmiði? Ef við erum sammála um það er auðveldara að fara í gegnum alla möguleikana og skoða hvaða möguleikar eru bestir til að ná þeim árangri. Það er eitthvað sem fagleg stjórnsýsla á að hjálpa okkur við og að sjálfsögðu faglegir umsagnaraðilar. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um aðstoðina sem bæði þingmenn og ráðherrar fá inn í ráðuneytin [[Forseti hringir.]]til að vera ákveðið mótvægi. Ráðherrarnir sem slíkir eru ekkert endilega fagaðilar í ráðuneytinu [[Forseti hringir.]]en þeir eru í rauninni fulltrúar samvisku þingsins inni í ráðuneytunum.
Herra forseti. Ég vil koma í þessari 2. umr. um fjáraukalögin nánar inn á hjúkrunarheimilin og stöðu þeirra. Ég fór í fyrri umræðu aðeins yfir atvinnuleysið og stöðuna á vinnumarkaðnum. Ég ætla að koma líka aftur inn á það á eftir en allar stærstu og helstu fjárheimildirnar sem óskað er eftir í þessu frumvarpi tengjast vinnumarkaðsúrræðum. Hins vegar er ekki verið að leysa brýnan vanda hjúkrunarheimilanna nægilega vel. Kannski er rétt að koma því á framfæri að Miðflokkurinn verður ekki með breytingartillögu við þessi fjáraukalög. Við höfum á kjörtímabilinu flutt rúmlega 20 breytingartillögur við fjárlög og fjáraukalög og þær voru allar fullfjármagnaðar og til hinna ýmsu mikilvægu sviða og ég kem nánar inn á það á eftir. Tillögurnar voru allar felldar af ríkisstjórnarflokkunum, hver einasta þeirra, þannig að við ákváðum hér og nú að koma því frekar á framfæri hvaða tillögur við höfum lagt fram. Síðan munum við kynna stefnu okkar á komandi vikum fyrir kosningarnar og okkar lausnir í brýnum málum sem blasa við. Við teljum það einfaldlega affarasælustu leiðina í þessum efnum vegna þess að ríkisstjórnin hefur mjög takmarkaðan skilning á því að samþykkja góðar tillögur frá minni hlutanum sem skipta máli. Ég nefni sem dæmi að Miðflokkurinn flutti á síðasta þingi tvær tillögur vegna rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna um 800 millj. kr. framlag til þess að laga brýnan rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna. Sú tillaga var fullfjármögnuð, herra forseti. Hún hefði leyst að hluta til þann brýna vanda sem við stöndum frammi fyrir. Nei, ríkisstjórnin ákvað að fella tillöguna en kemur síðan núna með sína eigin tillögu á síðustu metrunum rétt fyrir kosningar. Til þess að þetta líti vel út fyrir hana kemur hún með tillögu upp á 1 milljarð til að reyna að leysa þennan brýna vanda. Við sjáum, herra forseti, sýndarmennskuna í þessu þegar verið er að fella góðar tillögur. Miðflokkurinn hefur löngum áttað sig á þeim brýna vanda sem hjúkrunarheimili standa frammi fyrir en ríkisstjórnin hefur hins vegar kosið að stinga höfðinu í sandinn þegar kemur að þeim mikla vanda. Minnumst þess að hjúkrunarheimilin eru ein mikilvægasta grunnstoð íslenska velferðarkerfisins, það er bara þannig. Ríkisstjórnin hefur ekki staðið við áform sem komu fram í stjórnarsáttmálanum. Þetta voru voðalega fögur orð hér þegar ríkisstjórnin tók til starfa um að styrkja rekstrargrunn hjúkrunarheimilanna. Við sjáum hvernig hún hefur dregið lappirnar allan þennan tíma og meira að segja fellt tillögur sem miðuðu að því að styrkja rekstrargrundvöllinn. Á þessu tímabili, þar til núna, hefur ríkisstjórnin hrint í framkvæmd skerðingum á rekstrarframlagi til hjúkrunarheimila. Ríkisendurskoðun hefur bent á að rekstur hjúkrunarheimila sé mjög þungur þannig að ríkisstjórnin átti að vita þetta. Róðurinn hefur þyngst ár frá ári og síðan breyta Sjúkratryggingar aðferðafræðinni við útgreiðslu á fjármagni. Það var ámælisvert vegna þess að samráðs var ekki gætt. Það var einhliða ákvörðun og án viðræðna við hjúkrunarheimilin, Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og Samband íslenskra sveitarfélaga. Svo þegar ríkisstjórnin leggur fram fjármálaáætlun 2020–2024 þá segir hún einmitt að stærsta verkefni ríkissjóðs sé málefnasvið hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Og hvað var gert? Ekki nokkur skapaður hlutur fyrr en núna að ríkisstjórnin leggur fram þennan milljarð þegar í óefni er komið og hún sér að rekstraraðilar sjá sér hreinlega ekki fært að standa að rekstrinum eins og kom fram, m.a. í Vestmannaeyjum og fyrir austan. Það er ekki nóg að fjölga hjúkrunarrýmum. Það hljómar voðalega vel að byggja ný hjúkrunarheimili o.s.frv. en þegar kemur að rekstrinum þá er eins og það sé eitthvað sem menn þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur af. Tökum bara sem dæmi að ríkisstjórnin lagði upp með að byggja 900 rými og rúmlega 700 yrðu byggð til 2024 og státaði síðan af því að þetta væri heilmikil aukning. En á sama tíma og aukningin var 26% í nýjum rýmum var hún einungis 6% þegar kom að því að sjá um reksturinn. Við sjáum að það er haldið óskynsamlega á þessum málum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Og eins og ég segi, herra forseti, það er ekki nóg að byggja ný hjúkrunarheimili. Það verður líka að tryggja forsvaranlegar rekstrarforsendur svo þessi heimili sem eru okkur svo mikilvæg geti sinnt sínu hlutverki. Það er nauðsynlegt að fara alvarlega ofan í saumana á fjárhagsgrunni hjúkrunarheimilanna og rýna betur þær skýrslur sem Ríkisendurskoðun hefur gert um málefnasviðið. Síðan stöndum við frammi fyrir öðru vandamáli sem er að manna stöður hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða á hjúkrunarheimilunum. Formaður sjúkraliðafélagsins hefur t.d. sagt að alvarlegur skortur sé á sjúkraliðum á hjúkrunarheimilunum. Það hefur gert það að verkum að það hefur þurft að vísa frá einstaklingum með mikla þjónustuþörf þar sem ekki fæst heilbrigðisstarfsfólk til starfa. Ástæðan fyrir því að illa gengur að manna þessar stöður er sú að hjúkrunarheimilin hafa setið eftir hvað varðar fjárveitingu til þjónustu undanfarin ár, það er bara þannig. Það er nauðsynlegt að styrkja reksturinn. Þetta er ekki nægileg lausn, þetta er bráðabirgðalausn. Það er verið að gera þetta tímabundið og með einhverjum ákveðnum skilyrðum, að framlengja samninginn fram í febrúar, að mig minnir, á næsta ári. Á sama tíma áttum við okkur á því að það þarf lausn til frambúðar. Hún liggur ekki fyrir. Hvað gerist eftir að þetta framlag rennur út? Hvað þá? Verið er að velta vandanum yfir á næstu ríkisstjórn vegna þess að núverandi ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur ekki tekið á vandanum eins og hún lofaði að gera í stjórnarsáttmála. Það er bara staðreynd málsins og rétt að halda því til haga. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa ítrekað bent á það, herra forseti, að nauðsynlegt sé að styrkja rekstur hjúkrunar- og dvalarheimila og endurhæfingarrýma. Á landsbyggðinni er sá rekstur afar þungur. Það kemur m.a. til vegna þess að ómögulegt er að ná fram þeirri stærðarhagkvæmni sem næst með þeim fjölda rúma sem alla jafna þekkist á höfuðborgarsvæðinu eins og við þekkjum. Það verður að eiga sér stað trúverðugt samtal milli fulltrúa heilbrigðisráðuneytisins, Sjúkratrygginga Íslands, öldrunarstofnana og sveitarfélaganna um þetta mál. Því verður haldið til haga hér á komandi vikum og mánuðum að ríkisstjórnin lofaði því að taka á þessum vanda í stjórnarsáttmála en gerði það ekki heldur hleypur til á síðustu metrunum rétt fyrir kosningar og kemur þá með framlag til að sýna fram á að hún hafi einhverjar hugmyndir um að reyna að leysa þetta en getur hins vegar ekki sett fram neina trúverðuga stefnu um með hvaða hætti það er. Það sem ég vildi nefna næst, herra forseti, eru nokkrar breytingartillögur sem Miðflokkurinn hefur flutt á kjörtímabilinu, bæði hvað varðar fjárlög og fjáraukalög, flestallar, eins og ég segi, fullfjármagnaðar og góðar tillögur. Við vorum með tillögu um að leysa rekstrarvanda hjúkrunarheimila. Því var hafnað. Við vorum með tillögu um heilsueflingu aldraðra, hagræðingu í ráðuneytunum, sem er alveg full þörf á, ríkisbáknið hefur blásið út í tíð þessarar ríkisstjórnar, og við vorum með tillögu um að lækka tryggingagjald um 0,25%, stuðning við störf öryrkja, hækkun á frítekjumarki öryrkja og afnám á skerðingu lífeyrisgreiðslna vegna atvinnutekna. Fjölmargar aðrar tillögur get ég nefnt, tollgæslu og aukið fíkniefnaeftirlit, örugg landamæri, tillögur til að vinna gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Eins og ég segi, Miðflokkurinn hefur flutt yfir 20 breytingartillögur á kjörtímabilinu. Þær hafa allar verið felldar, sem sýnir þann samstarfsvilja sem ríkisstjórnin hefur sýnt, sem hún hefur sjálf kallað eftir. Ríkisstjórnin kallaði eftir samstarfi vegna aðgerða vegna faraldursins og Miðflokkurinn lagði fram sínar tillögur í þeim efnum og við náðum ekki neinum hljómgrunni hvað það varðar. Við sendum hæstv. forsætisráðherra tölvupóst til að reyna að ná eyrum hennar í þessum efnum og því var ekki svarað. Við brugðum á það ráð að auglýsa tillögurnar í fjölmiðlum til að koma þeim á framfæri. Þetta var það sem ríkisstjórnin kallaði eftir en þetta var ekkert nema sýndarmennska, herra forseti, sem hefur einkennt margt á kjörtímabilinu af hálfu ríkisstjórnarinnar. En við í Miðflokknum gefumst ekki upp. Við höfum sett fram og erum að koma á framfæri á næstu vikum tillögum okkar í efnahagsmálum og atvinnumálum og fleiri málum fyrir komandi kosningar og munum leggja fram margar góðar lausnir í þessum efnum. Ég vildi koma aðeins næst inn á atvinnumálin vegna þess að atvinnuleysið er stærsta verkefnið fram undan. Það er svolítið athyglisvert að fara yfir umsögn sem Samtök atvinnulífsins og ferðaþjónustan sendu um þetta fjáraukalagafrumvarp. Þar kemur fram að samtökin merki aukinn vilja til ráðninga. Það er mjög gott og svo sannarlega vonum við að spá um komu ferðamanna til landsins gangi eftir. Þess er hér getið að eftirspurn eftir ráðningarstyrkjum hafi verið nokkur að undanförnu og það er gott mál. Þann 3. júní síðastliðinn höfðu 9.700 störf verið skráð í átakið Hefjum störf og flest eru þau reyndar tengd ferðaþjónustu. Hér kemur fram að þrátt fyrir sögulegt atvinnuleysi virðist ganga treglega að ráða fólk af atvinnuleysisskrá og það er að sjálfsögðu áhyggjuefni. Þeir vekja einnig athygli á því að þetta ráðningarstyrkjaferli sem nú hefur verið lagt upp í, sem er ágætisferli og við styðjum það, sé seinvirkt og séu dæmi þess að fyrirtæki ráði inn starfsmenn í gegnum átakið en hafi síðan fengið synjun eftir á hjá Vinnumálastofnun, stofnunin hafi ekki tryggt frá upphafi að starfsmenn uppfylltu skilyrði ráðningarstyrks. Þarna eru hnökrar sem er nauðsynlegt að taka á. Þau segja hér að framkvæmdinni á þessu virðist vera ábótavant. Það er að sjálfsögðu ekki af hinu góða og mikilvægt að bregðast hratt og vel við. Það verður að segjast eins og er varðandi þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar, sem við í Miðflokknum höfum stutt margar hverjar - þrátt fyrir að á sama tíma hafi ríkisstjórnin hafnað öllum okkar tillögum þá sýnum við samstarfsvilja, en það er nú annað á ríkisstjórnarheimilinu - að það er nauðsynlegt að menn átti sig á því hver árangur af aðgerðunum er og hvað í ferlinu þarf að bæta. Það eru ýmis úrræði sem gengu ekki nægilega vel og lítil eftirspurn eftir þeim. Ég nefni svokölluð brúarlán sem dæmi en annað hefur gengið betur. En auðvitað þarf að liggja fyrir nokkurs konar greining á því hver árangurinn hefur verið og hvað þarf að bæta. Það sem er hins vegar athyglisvert við þetta er að á fund fjárlaganefndar kom Vinnumálastofnun og fulltrúar hennar vildu meina að það væru eðlilegar ástæður fyrir því að fólk væri að hafna störfum. Hér greinir Samtök atvinnulífsins og Vinnumálastofnun á hvað þetta varðar og auðvitað þarf að reyna að fara betur ofan í saumana á þessu vegna þess að það eru jú heilmiklir peningar sem eru settir í atvinnuleysistryggingakerfið. Kerfið okkar er gott á alþjóðlega mælikvarða og betra en í mörgum löndum. Þess vegna er mjög mikilvægt að menn átti sig á því hvers vegna það er að gerast, ef það á við rök að styðjast, að fólki hafni störfum. Það er eitthvað sem þarf að fara vel yfir og er á verksviði Vinnumálastofnunar. Hér er líka vert að minnast á einstaka liði í fjármálaáætluninni sem verið er að veita fé í. Ég nefni t.d. að hér er liður sem ég var ekki búinn að minnast á í fyrri ræðu, það er um 120 millj. kr. framlag til Strætó bs. vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins. Mér finnst það svolítið sérstök fjárveiting að því leytinu til að þetta er á könnu sveitarfélaganna og er dæmi um það að þessi málaflokkur er eitthvað sem þarf að fara mun betur yfir. Reynt hefur verið að fjölga í strætó með ærnum tilkostnaði en það hefur ekki gengið eftir og á sama tíma ætla menn að setja tugi milljarða í borgarlínuverkefnið og telja sig geta fjölgað frekar í strætisvögnunum með aðferðafræði sem við í Miðflokknum höfum miklar efasemdir um. En hér eru líka ágætir liðir eins og fjölskyldumálin sem við styðjum að sjálfsögðu í Miðflokknum, stuðningur við heimilislaust fólk af erlendum uppruna. Ég gerði í minni fyrri ræðu smá athugasemdir við það að tiltaka sérstaklega fólk af erlendum uppruna, við eigum bara að hafa þá sem búa því miður við þær aðstæður að vera heimilislausir undir sama hatti, hver sem uppruni þeirra er. En þetta er nauðsynlegt verkefni og við styðjum það og svo er auk þess stuðningur við hjálparsamtök til að sinna mataraðstoð. Þetta eru að sjálfsögðu mikilvæg verkefni og við styðjum þau. Ég ætla að segja það í lokin, herra forseti, að fram undan eru náttúrlega miklar áskoranir þegar kemur að hagstjórn í landinu og ég hef áður bent á það. Það er mjög mikill hallarekstur á ríkissjóði og þær aðgerðir og sá pakki sem við erum hér að ræða kemur til með að auka skuldir ríkissjóðs enn frekar, að mig minnir um 8 milljarða kr., þannig að hallinn á ríkissjóði á þessu ári er kominn í 328 milljarða, sem er náttúrlega gríðarlega há upphæð og mikill halli á ríkissjóði ár eftir ár hefur margvíslegar neikvæðar afleiðingar fyrir þjóðarbúið. Þessu er öllu velt yfir á næstu ríkisstjórn og þessi ríkisstjórn hefur verið dugleg að koma með ýmis úrræði núna á síðustu metrunum fyrir kosningar vegna veirufaraldursins og vonandi nýtast þau vel. En sum þeirra held ég að beri svolítinn keim af því að það eru kosningar í nánd, ég held að það sé alveg ljóst. Þau hafa ekki lagt fram neinar áætlanir um tekjubætandi aðgerðir. Það var ekkert að hafa í þeim efnum í fjármálaáætluninni sem ríkisstjórnin lagði fram. Að lokum, herra forseti, vona ég svo sannarlega, og við í Miðflokknum, að við séum að ná þessari margumtöluðu viðspyrnu. [[Forseti hringir.]]Það sem skiptir mestu máli er að við náum niður atvinnuleysi og að hjól efnahagslífsins fari að snúast á nýjan leik [[Forseti hringir.]]og þar munum við í Miðflokknum að sjálfsögðu leggja okkur fram.
Herra forseti. Þingi lýkur á næstu dögum. Þetta frumvarp ríkisstjórnarinnar til fjáraukalaga er trúlega síðasta verk hennar í fjármálum ríkisins á þessu kjörtímabili. Frumvarpið er að mestu leyti staðfesting á aðgerðum sem þegar hefur verið gripið til. Við í Viðreisn höfum, í samræmi við yfirlýsingar okkar í upphafi faraldurs, stutt allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar í baráttunni við hann. Við höfum samt verið gagnrýnin á margt í þeim aðgerðum og lagt til aðrar leiðir á mörgum sviðum en á það hefur ekkert verið hlustað. En í sumum tilvikum hefur ríkisstjórnin gert þær að sínum, þó ekki fyrr en á síðari stigum. Herra forseti. Það er bæði rétt og skylt að geta þess að það er ein umtalsverð undantekning frá því að hér sé fyrst og fremst um að ræða staðfestingu á því sem þegar hefur verið ákveðið og það er framlag til reksturs hjúkrunarheimila. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þau fái um 1 milljarð til hækkunar á daggjöldum til rekstursins ásamt 300 millj. kr. framlagi í sérstakan sjóð til að koma til móts við kostnað vegna þeirra heimilismanna sem þurfa mesta og dýrasta þjónustu. Þetta er vel. Ég ætla þó að fullyrða að þessir fjármunir séu alls ekki nægir, a.m.k. ekki ef tekið er mark á því sem fram kom og fram hefur komið, bæði af hálfu þeirra hjúkrunarheimila sem rekin eru af einkaaðilum en einnig þeirra sem rekin eru af sveitarfélögunum. Að auki hefur verið bent á að talsvert vanti upp á að mörg heimili geti veitt þá þjónustu sem mælt er fyrir um af hálfu landlæknis. Ýmsar tölur hafa verið nefndar í þessu samhengi en ég fullyrði að enginn hefur sagt að 1,3 milljarðar dugi til. Vandanum er því velt yfir á næsta kjörtímabil og verður höfuðverkur þeirra sem verða kjörnir á þing í haust og þeirrar ríkisstjórnar sem þá verður mynduð. Herra forseti. Í fréttum RÚV í gær kom fram hjá Runólfi Pálssyni, forstöðumanni lyflækninga- og bráðaþjónustu Landspítalans, að ástandið hefði aldrei verið verra. Í viðtalinu kom fram að 120 af rúmlega 600 legurýmum spítalans væru bundin af sjúklingum sem ættu í raun ekki heima á spítalanum og biðu úrlausnar utan spítalans. Þetta væri búið að vera viðvarandi ástand sem yrði að leysa strax. Runólfur sagði að af þessum 120 sjúklingum væru 90 sem bíða eftir vistun á hjúkrunarheimili. Runólfur segir svo, með leyfi forseta: „Ég held að þetta sé hæsta tala sem ég hef heyrt um þá sem bíða eftir öðru þjónustuúrræði. Ég get ekki séð betur en að sú tala geti hækkað og sá fjöldi aukist sem er að bíða eftir svona úrræði. Það ræður enginn spítali við þetta til lengdar.“ Herra forseti. Þetta ástand er auðvitað óþolandi. Úrlausn er brýn en vandinn hefur lengi blasað við öllum. Í þessu samhengi vil ég benda á að það eru sex mánuðir síðan að fjármunir voru veittir til þess að útvista 100 hjúkrunar- eða öldrunarrýmum til að leysa vanda Landspítalans. Það var svo ekki fyrr en fyrir þremur mánuðum að verkefnið var loks boðið út. Nokkrir aðilar buðu í verkefnið en enn bólar ekkert á niðurstöðu. Sjúkratryggingar Íslands eru enn að skoða málin þremur mánuðum eftir að útboði lauk. Engin afstaða hefur verið tekin til tilboða. Engir samningar gerðir. Útboðið fór sem sagt fram, fjármunirnir eru til, aðilar eru klárir í verkefnið og nú, þegar forstöðumaður lyflækninga- og bráðaþjónustu Landspítalans segir ástandið aldrei hafa verið verra, virðast heilbrigðisráðuneytið og Sjúkratryggingar ekki hafa getu eða vilja til að klára verkefnið. Þetta er óþolandi sleifarlag sem ríkisstjórnin í heild getur ekki vikið sér undan. Því miður læðist að manni sá grunur að hér kunni að ráða andúð hæstv. heilbrigðisráðherra á því að einkaaðilar taki að sér verkefni í heilbrigðiskerfinu. Sú andúð er ekkert sérstakt fréttaefni en það er fréttaefni ef Sjálfstæðisflokkurinn lætur þetta yfir sig ganga. Herra forseti. Við umræðu um fjármálaáætlun þann 26. maí sl. sagði ég, með leyfi forseta: „Sem áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd á ég þess ekki kost að setja fram sérstakt nefndarálit. Þessi ræða verður því að þjóna þeim tilgangi jafnframt. Ég verð að segja að ég velti því mjög mikið fyrir mér hvort við í Viðreisn ættum að leggja í þá vinnu að setja fram breytingartillögur við þessa fjármálaáætlun. Niðurstaðan varð sú að gera það ekki og ástæðan fyrir því er afar einföld: Við í Viðreisn höfum á þessu kjörtímabili lagt okkur fram um að leggja fram vandaðar tillögur til breytinga á fjárlögum, fjáraukum og fjármálaáætlunum. Það er skemmst frá því að segja að vinnulag stjórnarflokkanna sem hér ráða ferðinni er þannig að þeir hafa sammælst um að samþykkja ekki neitt sem frá Viðreisn kemur, og raunar öllum stjórnarandstöðuflokkunum eins og þeir leggja sig ef út í það er farið. Niðurstaða okkar varð því sú að tillögugerð að þessu sinni væri sóun á tíma okkar, sóun á tíma þingsins og sóun á pappír.“ Herra forseti. Þessi tilvitnuðu orð eiga enn við þó að nú séum við að ræða frumvarp til fjáraukalaga. Hins vegar get ég ekki annað en lagt fram breytingartillögu við þessi fjáraukalög vegna þess að málið er einfaldlega þannig vaxið að við alþingismenn getum ekki verið þekktir fyrir annað en að bregðast við því ótrúlega óréttlæti sem fötluð börn eru beitt með því að neita um skólavist hluta þeirra nemenda sem nú ættu að setjast á skólabekk með félögum sínum á starfsgreinabrautum framhaldsskólanna. Það eru um 30 ungmenni sem hafa verið fötluð frá fæðingu sem fá ekki inngöngu á starfsgreinabrautum framhaldsskólanna nú í haust. Vandinn virðist að mestu bundinn við höfuðborgarsvæðið. Því er borið við að nú sé um óvenjulega stóran árgang að ræða en má segja að það hljóti að hafa verið vitað síðastliðin 16 ár að skólakerfið þyrfti að geta tekið við þessum börnum haustið 2021. Stærð árgangsins getur ekki hafa komið yfirvöldum á óvart. Herra forseti. Landssamtökin Þroskahjálp sendu í gær frá sér eftirfarandi yfirlýsingu sem ég ætla að lesa hér því að hún skiptir miklu máli: „Í síðustu viku sendu kennslustjórar sérnámsbrauta/starfsbrauta í framhaldsskólum á höfuðborgarsvæðinu frá sér yfirlýsingu þar sem þeir lýstu yfir vonbrigðum og óánægju með innritunarferli á sérnámsbrautir og starfsbrautir. Í yfirlýsingunni eru annmarkar á inntökuferlinu gagnrýndir þar sem það komi niður á undirbúningi nýrra nemenda sem hefja framhaldsskólanám í haust. Þá gagnrýna kennslustjórarnir aukna kröfu um að taka æ fleiri nemendur inn á brautirnar og segja þá þróun bitna á námsumhverfi og einstaklingsmiðuðu námi. Kennslustjórarnir hvetja til þess að sérnámsbrautum/starfsbrautum verði fjölgað og að allir framhaldsskólar bjóði upp á slíkt nám og taki þannig þátt í því að skapa skólasamfélag án aðgreiningar. Loks er í yfirlýsingunni bent á að fjöldi nemenda sem innritast á sérnámsbrautir ætti ekki að koma skólayfirvöldum á óvart þar sem einfalt er að nálgast tölulegar upplýsingar frá grunnskólum með góðum fyrirvara. Í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem íslensk stjórnvöld fullgiltu árið 2016 og skuldbundu sig þar með til að framfylgja, er fjallað um réttinn til menntunar í 24. gr. Þar segir meðal annars: „Aðildarríkin viðurkenna rétt fatlaðs fólks til menntunar. Í því skyni að þessi réttur verði að veruleika án mismununar og á grundvelli jafnra tækifæra skulu aðildarríkin tryggja menntakerfi án aðgreiningar á öllum skólastigum.“ Landssamtökin Þroskahjálp harma þá stöðu sem upp er komin vegna innritunar á starfsbrautir framhaldsskólanna og taka heils hugar undir yfirlýsingu kennslustjóranna. Það er með öllu óásættanlegt að menntakerfið geri ekki ráð fyrir öllum útskrifuðum ungmennum úr grunnskóla í nám á framhaldsskólastigi. Bið sem þessi setur fötluð ungmenni í afar vonda stöðu. Það er með öllu óforsvaranlegt að ekki hafi verið gerðar ráðstafanir af hálfu hlutaðeigandi skólayfirvalda í tíma þar sem legið hefur lengi fyrir hversu fjölmennur hópurinn er ár hvert. Landssamtökin Þroskahjálp krefjast þess að öllum nemendum sem vilja innritast á starfsbraut verði tryggð hnökralaus innritun og góðar og styðjandi aðstæður til náms þar sem þörfum hvers og eins nemanda er mætt.“ Herra forseti. Ágætu þingmenn. Hugsið ykkur nú eitt augnablik að vera fatlað barn sem hefur hlakkað til þess að fara af einu skólastigi yfir á annað með félögum sínum. Svo taka tilkynningar að berast um að Nonni vinur sé kominn inn í þennan skóla, Stína vinkona inn í hinn og svo áfram og áfram. En Siggi og Sigga bíða hins vegar og engin tilkynning um skólavist berst þeim. Þau eru skilin eftir af því að það er ekki pláss og peningar til að sinna þeim. Er hægt að hugsa sér nokkuð dapurlegra fyrir þessi börn og aðstandendur þeirra? Nei, það held ég varla. Það er af þessum sökum sem ég mun leggja fram breytingartillögu milli 2. og 3. umr. um fjáraukalög sem felur í sér 110 millj. kr. fjárveitingu til að rétta hlut þessara 30 barna sem eru svona miklum rangindum beitt. Herra forseti. Í upphafi ræðu minnar vék ég að því að þetta frumvarp ríkisstjórnarinnar til fjáraukalaga væri síðasta verk hennar í fjármálum ríkisins á þessu kjörtímabili. Við í Viðreisn höfum gagnrýnt margt í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og varað við því að það stefndi þegar í óefni árið 2019. Rekstur ríkisins væri orðinn ósjálfbær. Umsvif ríkisins væru að vaxa umfram skynsamleg mörk, aðhald og endurskoðun verkefna væri ónóg og ekki væri gengið nógu langt í því að skapa umhverfi til langs tíma til að efla hugvitsdrifin útflutningsfyrirtæki, og síðast en ekki síst væru gengissveiflur og verðbólga og vextir hér með þeim hætti að ekki verði við unað. Við því eru til lausnir sem ríkisstjórnarflokkarnir þrír vilja ekki ræða. Þeir virðast því miður bundnir sérhagsmunum einhverra og geta ekki slitið þau bönd af sér. Þess vegna, herra forseti, er gott að valdatíma þessa tríós lýkur innan skamms.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir vel flutta og ljómandi góða ræðu. Það er tvennt sem mig langar í þessari atrennu að spyrja þingmanninn út í. Það er annars vegar þetta ágæta dæmi, þessi ferill sem hann fór yfir varðandi samskipti aðila sem eru í einhvers konar einkarekstri í heilbrigðisgeiranum við heilbrigðisyfirvöld. Ég tek svo sannarlega undir með hv. þingmanni að það er eins og öll hugmyndafræði, þegar einstaklingar eru að reyna að búa sér til rekstur í heilbrigðisgeiranum, sé á þann veg að það sé einhvers konar bannorð, sem er ótrúlega sérstakt þegar við þurfum svo sannarlega á því að halda að stækka heilbrigðisþjónustuna og heilbrigðisgeirann á Íslandi. Ég missti því miður af þegar hv. þingmaður fór yfir ágætisdæmi um samskipti varðandi uppbyggingu. Mig langar að biðja þingmanninn að rifja það upp fyrir mig því að ég hreinlega náði því ekki. En það er einmitt mjög gott dæmi um það hvernig hlutirnir eiga ekki að vera. Hitt sem mig langar að koma inn á er það síðasta sem hv. þingmaður nefndi, breytingartillaga sem hann boðaði hér. Það er náttúrlega með ólíkindum að við upplifum það að ráðherra félagsmála og ráðherra barnamála skuli láta það koma sér á óvart að það séu stórir árgangar á leiðinni. Allt þetta hefur legið fyrir fyrir löngu. Er það ekki, hv. þingmaður, í raun skortur á yfirsýn og jafnvel skortur á vilja, skortur á því að hafa skilning á því að þarna þurfi fjármagn og þarna þurfi að bregðast við? Það vantar ekki yfirlýsingarnar, hv. þingmaður, frá þessum ágætu ráðherrum um hvað þau vilja börnum og öllum öðrum rosalega vel. Glansmyndin, hún er þar en það er eitthvað annað þarna á bak við.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir andsvarið. Já, það er þetta með einkareksturinn, það virðist klárlega vera þannig að þegar ber að þeim brunni fari mjög mikill sandur í öll tannhjól í kerfinu. Eins og ég nefndi í ræðu minni kemur það í sjálfu sér ekkert á óvart. Ég held að það sé óumdeilt yfirlýst stefna hæstv. heilbrigðisráðherra að einkarekstur sé ekki æskilegur í heilbrigðiskerfinu og að best sé að þetta sé allt saman á vegum hins opinbera. Ég skil það ekki. Ég skil það ekki því að það er alveg hægt að koma þessu fyrir samhliða. Það þýðir ekki að einkareksturinn eigi að hafa einhvern sjálftökurétt eða eitthvað svoleiðis. Það á að gera kröfur til einkareksturs í heilbrigðiskerfinu og hafa gæðaeftirlit og fylgja því mjög strangt eftir. Það á reyndar líka að gera í opinbera kerfinu þannig að menn séu á svipuðum grunni. Menn geta auðvitað rekið einkafyrirtæki vel eða illa en menn geta líka rekið ríkisfyrirtæki vel eða illa. Ég held að mjög mikilvægt sé að setja þennan grunn. Dæmið sem ég nefndi sérstaklega var að fyrir hálfu ári var veitt sérstakt fjármagn til þess að bjóða út rými til að leysa vanda Landspítalans. Fjármunirnir voru því komnir fyrir hálfu ári, útboðið fór fram fyrir þremur mánuðum, búið er að bjóða í verkið, aðilar eru „stand by“, það er neyðarástand á Landspítalanum. En engir samningar líta dagsins ljós. Ég ætla svo í síðara andsvari að fá aðeins að koma inn á síðari hluta spurningar hv. þingmanns.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið og fyrir að rifja upp. Það er einmitt svo að þótt búið sé að fara í gegnum allt þetta ferli, þó að allir viti að það er neyðarástand á Landspítalanum - við sjáum núna fréttir um að menn telji t.d. að það vanti 500 vaktir hjúkrunarfræðinga út af þeim breytingum sem hafa orðið og það er neyðarástand á bráðamóttökunni. Á sama tíma er samt einhvern veginn ekki hægt að klára þá hluti sem hv. þingmaður bendir hér á. Það er allt klárt, virðist vera, en það vantar bara samninginn til að gera þetta. Þess vegna veltir maður fyrir sér: Er yfirsýnin eða - ég veit hreinlega ekki hvernig ég get orðað þetta - er verkviljinn enginn? Það er svo skrýtið, herra forseti, að sjá þetta aftur og aftur. Að mínu viti hefur heilbrigðisráðherra algerlega brugðist í sínum störfum, sama hvað við erum í rauninni að ræða í þessu ferli. Þetta er vitanlega í boði þeirra flokka sem styðja þennan heilbrigðisráðherra. Þetta er í boði Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Gleymum því ekki að Vinstri græn sáu til þess að skipt var um dómsmálaráðherra. Ágætum dómsmálaráðherra var skúbbað héðan út en Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur slá skjaldborg í kringum heilbrigðisráðherrann sem berst með kjafti og klóm gegn einkaaðilum í heilbrigðisrekstri. Það er alveg sama hvað það heitir, hvort það eru hjúkrunarheimili eða læknastofur eða þeir sem bjóða upp á aðgerðir - nei, af því að það er einka má það ekki ganga. Það er einfaldlega þannig. Ég ætla ekkert að bæta við spurningu því að ég veit að ég á eftir að fá svar við seinni spurningu minni. Ég ítrekaði það áðan að það er algerlega óboðlegt að láta svona hluti koma sér á óvart. Það má ekki skilja okkar [[Forseti hringir.]]frábæra fólk, þessi 30 fötluðu ungmenni sem um var talað, eftir, herra forseti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Ég ætla aðeins að byrja á einkarekstrinum og heilbrigðiskerfinu. Já, þetta er merkilegt. Það sem mér finnst líka mjög merkilegt er að nú hafa farið fram prófkjör í Sjálfstæðisflokknum þannig að óvenjumikið hefur verið um auglýsingar og greinaskrif og mikla baráttu þar, sem eðlilegt er. Þar tek ég eftir því að eitt það helsta sem margir nefna er að nauðsynlegt sé að kjósa Sjálfstæðisflokkinn til þess að tryggja að heilbrigðiskerfinu verði bjargað og einkarekstri aftur hleypt að. Það er eins og þetta ágæta fólk þekki bara engan nærri sér sem hefur komið nálægt þessari ríkisstjórn. Það er alveg rétt að hæstv. heilbrigðisráðherra er á ábyrgð ríkisstjórnarflokkanna allra og Sjálfstæðisflokkurinn, sem nú fer mikinn, getur ekkert vikið sér undan því. Ég held því að mjög varasamt sé fyrir fólk sem ætlar að kjósa Sjálfstæðisflokkinn í næstu kosningum að búast við breytingum í heilbrigðismálum, gangi yfirlýsingar þessa tríós eftir um að þau eigi sér þann draum heitastan að vinna saman. Varðandi hina spurninguna er það eiginlega með svo miklum ólíkindum að maður bara kemur ekki orðum yfir það. Öll þessi börn sem um er að ræða hafa verið í skólakerfinu. Það er nákvæmlega vitað hversu mörg þau eru og að þau muni sækjast eftir því að komast í áframhaldandi nám. Það er náttúrlega algerlega óboðlegt - ég tala nú ekki um í tíð ríkisstjórnar sem leggur lykkju á leið sína til að nefna nýtt ráðuneyti eða nýjan ráðherra barnamálaráðherra og með menntamálaráðherra sem er í stórsókn á öllum sviðum. Í stórsókninni, sem er nú ekki mikil stórsókn, finnst mér, stendur ansi mikið út af borðinu [[Forseti hringir.]]og það er ótækt að það skuli í þessu tilviki vera þessi fötluðu börn.
Virðulegur forseti. Við erum komin í 2. umr. fjáraukalaga í lok kjörtímabils sem hefur að mörgu leyti verið mjög sérstakt. Vitanlega hefur hluti af tímabilinu einkennst af þessum faraldri sem við höfum verið að glíma við en sem betur fer sjáum við fyrir endann á því. Hægt er að eyða töluvert löngum tíma í að fara yfir hvernig stjórnvöld hafa haldið á þeim málum, þ.e. ríkisstjórnin. Það mætti gagnrýna töluvert. Ég ætla reyndar að leyfa mér að segja að það er ýmislegt sem sóttvarnayfirvöld mega líka fá gagnrýni fyrir en þar er fólk að reyna að gera sitt besta, fólk sem er sérfræðingar, en auðvitað má alveg hafa skoðanir á því hvort þar er haldið rétt á hlutum. Það er enginn það háttsettur að slíkt megi ekki. Hér hefur verið farið yfir fjáraukann eins og hann liggur fyrir og ákveðnar breytingartillögur eru lagðar fram, bæði af hálfu meiri hluta og minni hluta og boðuð hér ný breytingartillaga sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson fór yfir. Það er athyglisvert og ég vitna til orða hv. þm. Birgis Þórarinssonar sem fór yfir það að Miðflokkurinn hefði margreynt að leggja fram tillögur sem allar hefðu verið felldar um breytingar á fjárlögum og fyrri fjáraukum. Það lýsir í raun andrúmsloftinu sem er í þinginu og hversu mikið bull það er þegar ríkisstjórnin skrifar inn í stjórnarsáttmála að efla eigi þingið og breyta hlutum, eitthvað slíkt. Það hefur ekkert breyst. Það eina sem hefur kannski breyst er að við höfum verið með afar aðgerðalitla ríkisstjórn sem hefur fyrst og fremst verið í því að bregðast við hlutum en ekki að leggja fram framtíðarsýn eða stefnu, enda held ég að það gæti orðið erfitt fyrir þessa flokka að koma sér saman um einhverja framtíðarsýn, svo að ég segi það nú bara eins og er. Það hefur komið í ljós í öðru máli, sem við förum yfir á næstu dögum, að ríkisstjórnin gerir ráð fyrir að starfa áfram. Að sjálfsögðu þurfum við að sjá til þess að svo verði ekki, enda höfum við séð að sú glansmynd sem reynt er að draga upp er vitanlega ekki til staðar. Hér hafa menn vitnað til hástemmdra yfirlýsinga og auglýsinga, prófkjörsauglýsinga, þar sem segir að ef menn vilji frelsi, frelsi í hinu og frelsi í þessu, frelsi í heilbrigðisþjónustu, þurfi að kjósa Sjálfstæðisflokkinn. Samt hefur líklega aldrei verið jafn sósíalískt kerfi í heilbrigðisgeiranum á Íslandi og akkúrat núna, í boði Sjálfstæðisflokksins. Við skulum muna það þegar leiktjöldin eru tekin niður hvað stendur þá í rauninni eftir. Við ræðum hér fjárauka á sama tíma og við sjáum mörg merki um að ákveðinn órói er fram undan. Vextir hafa hækkað, verðbólgan hefur farið upp. Á sama tíma er ákveðinn snúningur að verða í efnahagsmálum með tilkomu ferðamanna. Vonandi fer það svona hægt og rólega af stað og með haustinu verður vonandi kominn aðeins meiri kraftur í þetta. En þá höfum við hins vegar enga sýn um það hvernig ríkisstjórnin sem nú situr ætlar að fara inn í næsta kjörtímabil og við hljótum eðlilega að gera þá kröfu að sú sýn komi fram núna á næstu vikum hér í þinginu. Þegar það er orðið ljóst að þau ætla sér að vinna áfram, fái þau til þess stuðning, er eðlilegt að kalla eftir slíku. Fram undan er uppbygging á Íslandi. Það þarf að byggja upp og byggja undir efnahagsvöxtinn, það þarf að styrkja stoðirnar og við þurfum líka að læra það að ótrúlegustu hlutir geta gerst í okkar efnahagslífi, í okkar umhverfi. Hér kom faraldur og setti stærstu atvinnugrein okkar á þeim tíma á hliðina. Það geta að sjálfsögðu líka komið upp vandamál í náttúrunni þannig að við þurfum að horfa til þess hvað gerist ef við lendum í vanda með okkar sjávarútveg, þ.e. fiskstofnana í sjónum. Hvað gerum við þá? Við þurfum að stækka mjög þá körfu sem við erum með og búum við hér á Íslandi. Við þurfum að sjá til þess að í okkar framtíðarplönum, eða í þeirri stefnu sem er boðuð, sé horft til þess að efla nýsköpun og menntun en ekki þetta innihaldslausa tal um menntunina sem er svo áberandi í dag hjá þessari ríkisstjórn heldur raunverulega stefnu, raunveruleg viðbrögð. Við þurfum að horfa til þess að það er staðreynd, eins og margoft hefur komið fram, að enginn í ríkisstjórninni virðist hafa áhuga á að bregðast við því, það kemur alla vega ekki fram í þeirri menntastefnu sem hér hefur verið minnst á, að drengir eiga í töluverðum vandræðum í skóla. Það verður að bregðast við því. Það er ekki þannig að við getum sett 20 krakka í bekk, kallað það skóla án aðgreiningar, en reynt svo að gera alla eins og allir eigi að vera í sama boxinu. Það eru mjög miklar líkur á því að í þessum 20 manna hópi séu einhverjir sem vilja verða og munu verða iðnaðarmenn eða sjómenn eða bændur, aðrir verða læknar eða kennarar eða eitthvað annað og við eigum strax að reyna að sjá út hvert hugur þessa unga fólks okkar stefnir, ekki reyna að setja þau öll á sama stað sem er gert í dag. Það er þannig. Þetta var smáútúrdúr en tengist samt málinu, tengist því að við þurfum að laga þessi fjáraukalög. Við þurfum að taka þá fjármuni sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson ræddi hér, og boðaði breytingartillögu. Við þurfum að rétta hlut þessara 30 ungmenna sem menntamálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra settu út í kuldann. Það er verkefnið. Ég hef nú reyndar trú á því, herra forseti, að félags- og barnamálaráðherra sé það annt um nýju ímyndina að hann muni styðja þetta ötullega og vona ég það svo sannarlega því að þetta er þannig mál að þarna á pólitík ekki að ráða för eða glansmynd heldur raunveruleg þörf fyrir þessa fjármuni til að hjálpa skjólstæðingum okkar, þessu góða fólki. Ég ætla að fagna því að samkvæmt breytingartillögu meiri hlutans við fjáraukalögin sé verið að setja aukna fjármuni til hjúkrunarheimilanna eða í hjúkrunarrými. Það þarf hins vegar meira til. Og takið eftir, þetta er fjáraukalagafrumvarp. Það þarf að klára samninga til framtíðar við þessa gríðarlega mikilvægu aðila í okkar samfélagi. Það þarf að viðurkenna þann kostnað sem hvert rými kostar á hjúkrunarheimilunum. Það þarf að viðurkenna að þarna er verið að veita mjög góða þjónustu. Það á að sjálfsögðu, og ég veit að þeir aðilar sem eru í þessum geira hræðast það ekki, að gera gæðakröfur og þess háttar og auðvitað eiga sömu kröfur líka að gilda hjá ríkisstofnunum. Það á ekki að vera neitt öðruvísi, á að vera algerlega það sama. Ef menn eru með eitthvert úttektarbatterí eða eitthvað slíkt í gangi í tengslum við þetta, ég viðurkenni að ég kann það nú ekki, þá á að sjálfsögðu að vinna í báðar áttir. Það er vitanlega erfitt að horfa upp á það hvernig hlutirnir hafa farið á þessu kjörtímabili vegna þess að ríkisstjórnarflokkarnir eru þetta ólíkir. Það er stanslaust verið að gefa eftir í einhverjum málum og úr verður einhvers konar svona grámi, stefna sem er eins og skúringarvatn á litinn eða eitthvað slíkt, bara grátt og frekar óspennandi, í stað þess að vera með stefnumál sem eru augljós og menn geta unnið að. Oftar en ekki komast málin ekki í gegnum þingið vegna óeiningar innan stjórnarmeirihlutans og það er eitthvað sem er líka til umhugsunar hvort menn vilja taka fleiri ár í því umhverfi að hafa í rauninni óstarfhæfa ríkisstjórn eða illa starfhæfa, ég vil orða það þannig. Hér er búið að slá af nokkur þingmál sem á ekki að klára. Það kom hér fram í einhverju spaugi að ríkisstjórnin væri eins og biðflokkurinn í rammaáætlun, það væri bara allt óþægilegt sett þar. Það kemur ekkert þaðan út af viti, það er bara allt sett í bið. Menn þurfa að hugsa sig vandlega um, myndi ég segja, ef þeir ætla að kjósa þessa biðflokka. Hv. þm. Birgir Þórarinsson fór ágætlega yfir sýn Miðflokksins á þetta fjáraukalagafrumvarp og er ljóst að fjármál ríkisins hefðu mátt fara betur allt kjörtímabilið. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór líka ágætlega yfir það hvernig kerfið virkar og skort á því að upplýsingar séu lagðar á borðið og að valmöguleikar, ef þeir eru til staðar, sem stjórnarflokkarnir eru með á sínu borði þegar verið er að ákveða hvaða leið skuli farin, séu einnig sýndir þinginu, þingnefndum í það minnsta. Ég tek undir það með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að það myndi hjálpa mjög vel til. Þetta er eitthvað sem við þurfum að horfa til til framtíðar, held ég, að koma með málin miklu betur undirbúin inn í þingið, mögulega með meiri kynningu fyrir þingmenn áður en þau koma fram og gefa þeim lengri tíma. En það er einhvern veginn lenskan hér á Íslandi, og hefur verið þessi 12 ár sem ég hef setið á þingi, að þetta er meira og minna unnið í einhverjum flýti og þar af leiðandi geta því miður orðið einhver óhöpp, menn gera mistök. Auðvitað koma menn aldrei í veg fyrir mistök en það má reyna að minnka þau. Í breytingartillögum meiri hlutans eru nokkur atriði talin upp sem er verið að setja aukna fjármuni í. Sumt er þekkt og er tengt þessum faraldri en annað kannski óbeint eða ekki tengt og verið að reyna að plástra hlutina. Hér er talað um 1 milljarð í daggjöld hjúkrunarheimila sem er að sjálfsögðu gott. Það er mjög gott að það skuli koma loksins. En það hefur verið alveg ótrúleg barátta að fá þennan milljarð og auðvitað eiga stærstan heiðurinn þeir aðilar sem eru í atvinnugreininni, en einnig hafa þingmenn að sjálfsögðu lagt sitt lóð á vogarskálarnar til að þetta gangi, til að meiri hlutinn opni augun og bregðist við. Framlög til geðheilbrigðismála hækka um 600 milljónir og ber að sjálfsögðu að fagna því. Það er ekki gott hvernig við höfum haldið á þeim málaflokki undanfarin ár og við þurfum að setja mikinn kraft í að efla okkur og finna bestu leiðir í geðheilbrigðismálum. Þarna þurfum við að sjá til þess að þeir aðilar sem eru skjólstæðingamegin, ég ætla að orða það þannig, og þeir aðilar sem eru sérfræðingamegin tali saman og við förum í það að finna eins gott kerfi eða umhverfi og við mögulega getum. Þetta eru oft og tíðum skelfilegir sjúkdómar en margt er hægt að ráða við og lækna og bæta umhverfið og gera fólki lífið léttara. Við eigum að sjálfsögðu að gera það eins mikið og við getum, en til þess þarf vilja, til þess þarf peninga, fjármuni, sérfræðinga. Við eigum að mennta fleiri sérfræðinga á sviði geðheilbrigðisvísinda og við eigum að búa til einhvern hvata í því. Biðlistar eru allt of langir og viðbrögðin, held ég, oft og tíðum allt of sein. Hér er verið að bæta upp tekjutap Landsbjargar og Rauða krossins. Hér er framlag til þróunar og dreifingar bóluefnis til þróunarríkja, að sjálfsögðu mjög gott mál og mikilvægt að við látum ekki standa á okkur að efla það. En ég ætla samt að nefna að það er vitanlega algjörlega með ólíkindum, herra forseti, að verið sé að setja 120 milljónir í borgarsjóð vegna Strætó, 120 milljónir á að setja í Strætó. Er það virkilega orðið þannig, herra forseti, að ríkissjóður sé búinn að taka að sér að reka Strætó eða koma að rekstri hans? Er það forsmekkurinn að þessari vitlausu borgarlínu að ríkissjóður ætli að vera með rekstrarframlög ár hvert? Er þetta forsmekkurinn sem við erum að horfa á með þessar 120 milljónir? Þetta er svipuð upphæð sem á að setja í Strætó og þarf til að þessi 30 fötluðu ungmenni komist í þá skólavist sem þau vilja og þurfa. Hér ætlar ríkisvaldið hins vegar að taka það að sér að styrkja Strætó. Það er öllum ljóst að það er lítill áhugi á að nýta sér þessar samgöngur eins og þær eru. Það verður því miður að segjast eins og er, herra forseti. Hugsanlega er hægt að laga þetta og breyta því með einhverjum hætti en það þarf að gera það. Hér eru líka settar 20 milljónir í styrkingu á réttindagæslu fatlaðra sem er jákvætt, en ég minni enn og aftur á þessi 30 ungmenni en talið er að það þurfi 110 milljónir samkvæmt breytingartillögunni til að hjálpa þeim og koma þessu á rétt ról. Síðan er hér rætt um verkefnið Hefjum störf sem er ágætishugsun. Ég vona að það virki því að ég hef heyrt, það hefur verið komið að máli við einhverja þingmenn, að það sé einhver ótti um að þetta henti kannski ekki alveg fólki í dag. Svo þarf líka að liggja fyrir hvað gerist þegar öll þessi úrræði renna út. Þau eru með ákveðnum tímamörkum. Hvað gerist t.d. núna við kosningar eða í september? Ég man ekki alveg dagsetningar á þessu svo ég segi það nú bara hreint út. En það er mjög mikilvægt að það verði ekki eitthvert tómarúm, einhver óvissa fyrir þá einstaklinga sem þarna eru. Við þurfum að setja kraft í það að búa til störf. Það gerum við með því að auðvelda einkageiranum, fyrirtækjunum, einstaklingunum sem eru að skapa eitthvað, að búa til fyrirtæki sem þurfa að ráða til sín mannskap. Við verðum að hafa skattumhverfið þannig að það sé hvetjandi en ekki letjandi. Við eigum að hafa stuðningskerfið þannig fyrir fyrirtæki að það sé hvetjandi en ekki letjandi eða fæli frá eða sé svo flókið að það þurfi sérfræðikunnáttu til að sækja þar stuðning ef þú ert með einhverjar góðar hugmyndir. Við eigum að hvetja frumkvöðla áfram og við eigum líka að styrkja eða búa til hvatningu fyrir alla þá sem hafa góðar hugmyndir, eins og ég vildi segja áðan. Ekki síst væri gaman að sjá að sérstök aukning yrði í nýsköpunarverkefnum hjá konum og ungu fólki því að þar held ég að sé stór hópur, þó að mikið hafi fjölgað í þeim hópi, sem hafi kannski ekki endilega fundið réttu brautina. Við eigum að horfa á það. Það er fullt af tækifærum á Íslandi og við höfum sýnt það, t.d. í sjávarútveginum. Þegar sjávarútvegurinn er orðinn traustur, þegar hann er stór og öflug atvinnugrein með mikla veltu, þá er mikið fjárfest í tækjum og tæknibúnaði. Þannig verða til hundruð starfa eða þúsundir starfa. Það eru gríðarlega öflug fyrirtæki í hliðargreinunum í sjávarútvegi sem eru að framleiða tæki og tól og miðla af reynslu og selja fyrir milljarða króna og búa til útflutningstekjur fyrir okkur með því að flytja út þessi tæki og tól sem hafa orðið til, mörg hver, í samstarfi og tengslum við hinn öfluga og frábæra íslenska sjávarútveg.
Herra forseti. Við ræðum hérna fjáraukalög fyrir árið 2021. Það er eru nokkur atriði sem ég vildi víkja að í ræðu minni, þar á meðal samgöngumál, hjúkrunarheimilin, vanfjármögnun á almannatryggingum, atriði af því tagi. En fyrst vildi ég nefna að það er ákaflega gagnlegur kafli í frumvarpinu þar sem er fjallað um hlutverk fjáraukalaga. Þar segir, með leyfi forseta: „Með lögum um opinber fjármál er mörkuð skýr stefna um hlutverk og efni fjáraukalaga. Í því felst að gert er ráð fyrir að allar fyrirsjáanlegar fjárráðstafanir komi fram í fjárlögum en að í fjáraukalögum verði einungis leitað heimilda til að bregðast við útgjaldatilefnum sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga en sýnt þyki að útgjöldin falli til á árinu og að ríkissjóður komist ekki hjá að greiða þau. Fjáraukalögum er þannig einungis ætlað að taka til óhjákvæmilegra útgjalda af fyrrgreindum toga, þar á meðal vegna áhrifa nýrrar löggjafar á árinu, sem ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögum um opinber fjármál, svo sem með millifærslu fjárveitinga milli aðila og verkefna innan sama málaflokks á fjárhagsárinu eða nýtingu varasjóðs viðkomandi málaflokks eða almenns varasjóðs til að mæta auknum útgjöldum. Fjáraukalögum er því ekki ætlað að mæta útgjöldum til nýrra verkefna, aukins umfangs starfsemi eða rekstrarhalla einstakra málefnasviða og málaflokka umfram setta útgjaldaramma, enda ber samkvæmt lögunum að vísa slíkum tillögum um breytingar á fjárheimildum til umfjöllunar um fjárlög fyrir næsta fjárhagsár. Markmiðið með þessu verklagi er að auka ábyrgð ráðuneyta á áætlanagerð, stefnumótun og fjármálastjórn innan málefnasviða og málaflokka og draga úr þörf og umfangi fjáraukalaga. Við undirbúning frumvarpsins hefur verið lögð áhersla á að standa að málum í samræmi við hlutverk fjáraukalaga eins og það er skilgreint í lögum. Efni þessa frumvarps afmarkast nær alfarið við fjármögnun á áframhaldandi efnahagsaðgerðum sem er ætlað að bregðast við efnahagslegum og samfélagslegum afleiðingum heimsfaraldurs kórónuveiru.“ Herra forseti. Þessi kafli vekur upp spurningu um vinnubrögð og ég verð að viðurkenna að ég hef verið mjög hugsi yfir ræðu hæstv. dómsmálaráðherra við umræður um fjármálaáætlun 2022–2026. Þær umræður fóru fram 25. mars síðastliðinn. Þá svaraði hæstv. ráðherra andsvari hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar varðandi fjármögnun til málaflokksins varðandi umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þá segir hæstv. ráðherra í svari við spurningu frá hv. þingmanni um fjármögnun til þessa málaflokks, með leyfi forseta: „Varðandi fjármunina sem fara í þennan málaflokk þá er þetta svolítið ófyrirsjáanlegt og erfitt að gera áætlanir fram í tímann um það hve margir leita hér eftir alþjóðlegri vernd. Það hefur verið tekin ákvörðun um að fjármagna samkvæmt raunútgjöldum í stað þess að ofáætla í fjárlögum og þess vegna er erfitt að áætla það til lengri tíma.“ Herra forseti. Þessi orð vekja ýmsar spurningar; í fyrsta lagi á hvaða vettvangi sú ákvörðun sem þarna er vísað til hafi verið tekin og sömuleiðis hvernig hún samræmist þeirri stefnumörkun um opinber fjármál og beinum fyrirmælum sem rakin eru í frumvarpinu og ég var að ræða áðan í lögum um opinber fjármál. Það væri auðvitað mjög æskilegt að fram kæmu skýringar á þessari ákvörðun sem þarna er vitnað til. Þetta er dæmi um málaflokk sem virðist hugsanlega sæta sérstakri meðferð þegar kemur að fjármálalegum ákvörðunum. Herra forseti. Tekin er ákvörðun um það núna að verja aukalega til hjúkrunarheimila 1 milljarði. Í áliti meiri hluta fjárlaganefndar segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn fjallaði ítarlega um málefni hjúkrunarheimila í áliti sínu um nýsamþykkta fjármálaáætlun. Þar var m.a. fjallað um nýlega skýrslu um afkomu heimilanna sem byggðist á greiningu uppgjöra áranna 2017–2019 og fyrri helmingi ársins 2020. Í skýrslunni kom fram að mörg heimilanna hafa verið rekin með halla undanfarin ár.“ - Þetta náttúrlega er viðvarandi vandi og árviss viðburður að fjallað er um þetta atriði, þennan rekstrarvanda og rekstrarhalla á hjúkrunarheimilum. - „Árið 2019 var samanlagður halli þeirra sem voru rekin með tapi rétt tæpur milljarður kr. Ákveðið vanmat kemur þó fram í þeim tölum þar sem framlög sveitarfélaga eru talin til tekna heimilanna auk daggjalda frá ríkissjóði.“ - Þarna er atriði sem vegur auðvitað þungt í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu og kennd er við formann starfshópsins sem vann skýrsluna, Gylfa Magnússon prófessor, og talað um Gylfa-skýrsluna. - „Árið 2019 náðu einungis 13% heimilanna jákvæðri rekstrarafkomu án greiðslna sem sum þeirra fá frá sveitarfélögum.“ Þessi umfjöllun vekur upp spurningar um framtíðarstefnumörkun í þessum málaflokki og það liggur náttúrlega ljóst fyrir og er mjög vel þekkt staðreynd að öldruðum mun fara fjölgandi á komandi árum og áratugum. Ekki síst mun háöldruðum, áttræðum og eldri, fara mjög hratt fjölgandi. Það mun þýða að það sem kallað er hjúkrunarþyngd á hjúkrunarheimilum og annars staðar þar sem fólk nýtur hjúkrunar, mun fara vaxandi. Það kallar á fleira starfsfólk með sérmenntun og gerir rekstur þessara stofnana kostnaðarsamari fyrir vikið. Það verður að segjast, herra forseti, að það vantar fullnægjandi stefnumörkun, þótt það beri að meta þennan milljarð. En til að gæta allrar sanngirni þá segir í álitinu, með leyfi forseta: „Enn ber of mikið á milli í túlkun og greiningu á skýrslu um hjúkrunarheimilin. Sérstaklega vantar á að liggi fyrir fullnægjandi greining á mismunandi kostnaði á milli heimila. Heilbrigðisráðuneytið hefur upplýst nefndina um nokkra þætti sem þarf að vinna betur, eins og um færslu kostnaðar vegna húsnæðis og hvernig hann fellur að daggjaldagrunninum.“ Þetta er náttúrlega á stofnanamáli í öndvegisflokki, sem svo mætti kalla. Það er sömuleiðis rakið í áliti meiri hlutans að á örfáum árum hafi meðhöndlun, eins og það er orðað, heimilismanna orðið þyngri og mikilvægt að geta fylgt því eftir með meiri sérhæfingu í umönnun. Það er rakið að meiri hlutinn hafi á undanförnum þremur árum hækkað í tvígang framlög til heimilanna. En það sem vantar upp á hér er stefnumörkun. Það er gagnlegt að vera búinn að fá þessa skýrslu um rekstrarkostnað heimilanna og ágætt að áfram verði unnið með þær upplýsingar sem þar koma fram. Þarna er sérstaklega fjallað um færslu kostnaðar vegna húsnæðis og hvernig hann fellur að daggjaldakerfinu. Síðan er náttúrlega annað uppi í þessu efni og það eru þær kröfur sem gerðar eru til þessara heimila. Þar er eins og ekki fari alltaf saman hljóð og mynd varðandi þær kröfur, annars vegar faglegar kröfur - við þekkjum kröfur sem gerðar eru af hálfu embættis landlæknis og heilbrigðisráðuneytisins og þessar kröfur - og hins vegar daggjöldin sem virðast ekki haldast nægilega vel í hendur, svo vægt sé til orða tekið. Ef ég gríp örstutt niður í skýrsluna er þar fremst útdráttur. Þar er rakið að skýrslan sé samin af svokallaðri verkefnastjórn sem heilbrigðisráðherra skipaði til að greina rekstrarkostnað hjúkrunarheimila og greint frá því á hvaða gögnum skýrslan sé reist, þ.e. á svörum rekstraraðila heimilanna við fyrirspurnum. Spurt var um einstakra kostnaðar- og tekjuliði, þá þjónustu sem veitt er og þá sem þiggja hana, m.a. hjúkrunarþyngd og ýmsar breytur sem snúa að húsnæði, rekstraraðila, staðsetningu og öðrum þáttum. Það er rakið að þær upplýsingar sem liggja til grundvallar séu fyrir árin 2017–2019 og fyrri helming ársins 2020. Þá segir, með leyfi forseta: „Við greininguna var fyrst og fremst horft til hjúkrunarheimila sem rekin eru fyrir daggjöld og fengust svör frá 40 slíkum. Af þeim voru 19 rekin af sveitarfélögum en 21 í félagaformi, þ.e. af sjálfseignarstofnun, einkahlutafélagi eða félagasamtökum. Þau sem sveitarfélög reka voru að jafnaði mun smærri en þau sem rekin voru í félagaformi og hlutdeild sveitarfélaga í fjölda rýma því mun lægri en í fjölda hjúkrunarheimila. Hjúkrunarrýmin voru nokkuð mismunandi að stærð. Einbýli voru langalgengust (83%) en einnig nokkuð um tvíbýli. Þríbýli þekkjast einnig enn en eru mjög fá.“ Þarna er áhugaverður punktur þar sem segir að þótt tímabilið sem er til skoðunar hafi verið stutt breytist aldurssamsetning íbúa nokkuð innan þess. Þannig fjölgaði sérstaklega í elsta hópnum, 90 ára og eldri, og meðalaldur hækkaði. Það virtist m.a. koma fram í aukinni hjúkrunarþyngd og þar með hækkandi rekstrarkostnaði. Það er í raun og veru ekkert sem kemur á óvart hérna. Við erum auðvitað að tala um þekktar lýðfræðilegar staðreyndir. Við erum að tala um þekktar staðreyndir úr hjúkrunarfræðum þar sem fjallað er um þetta hugtak sem ég hef nefnt og er nefnt í þessum plöggum sem ég vitna til, þ.e. hjúkrunarþyngd. Áfram segir að spáð sé verulegri fjölgun elstu íbúa landsins næstu áratugi, t.d. tvöföldun þeirra sem eru 80 ára og eldri á tímabilinu 2020 til 2040. Ég leyfi mér að nefna að hér erum við að tala um alvöruvísindi sem eru hin lýðfræðilegu vísindi sem eru vísindi sem standa á mjög traustum grunni og byggja á manntölum og öðrum gögnum. Þessi fjölgun aldraðra er alveg þekkt í heimi þessara fræða og þá sérstaklega fjölgun hinna háöldruðu. Þetta er þrautrannsakað fyrirbæri á alþjóðlega vísu og þegar maður kynnir sér þessi fræði kemst maður að raun um að þetta er þróun sem staðið hefur yfir á heimsvísu áratugum saman, jafnvel í heila öld. Það er alveg útilokað annað en að við stefnumótun í þessum málaflokki taki menn mið af því. Herra forseti. Ég ætlaði að víkja að öðru atriði sem eru samgöngumál. Það er ákveðin sérstök fjárveiting upp á 120 milljónir vegna halla á Strætó og ég verð að viðurkenna að ég hef áhyggjur af því, eins og reyndar fleiri hv. ræðumenn á undan mér, og þetta vekur upp spurningar um hið einkennilega samband sem virðist vera á milli ríkissjóðs annars vegar og fyrirætlana um svokallaða borgarlínu hins vegar. Nú er það svo að það mælir því enginn í mót að það er sjálfsagt mál að greiða fyrir almenningssamgöngum, ég held að það sé enginn ágreiningur um það. Hitt er annað að við stöndum frammi fyrir fyrirætlunum sem virðast mjög litaðar af stjórnmálalegri afstöðu, jafnvel, ef maður leyfir sér að segja eins konar trúarafstöðu, sem birtist m.a. í því að ekki liggja fyrir neinar raunhæfar áætlanir um kostnað við þessa framkvæmd. Slegið hefur verið fram tölum eins og 70, 80 milljörðum, 100 milljörðum og öllum þeim sem fjallað hafa um þetta mál, t.d. í fjölmiðlum, fjölmargir kunnáttumenn hafa blandað sér í þessa umræðu, verkfræðingar með sérþekkingu á samgöngumálum og hagfræðingar, og þeim ber saman um að þessar tölur, miðað við þær áætlanir sem liggja fyrir, séu vanáætlun. Um hitt er ekki deilt að það liggur engin rekstraráætlun fyrir um þetta verkefni. Nú stendur þannig á, herra forseti, að á höfuðborgarsvæðinu er verkefni sem blasir við, sem er lagning Sundabrautar, sem er augljóslega arðbær og gagnleg framkvæmd sem mun náttúrlega greiða fyrir samgöngum. Hún mun tengja höfuðborgarsvæðið við Vesturland og Norðurland í miklu meira mæli en nú er og mun þar að auki auka öryggi íbúa á höfuðborgarsvæðinu. Það er til vansa að ekki skuli vera ráðist í þetta verkefni án tafar. Ég lít þannig á að það jaðri við tímasóun að fjalla um þessa borgarlínu en verð þó að geta þess að áhugamannasamtök hafa lagt fram aðrar tillögur í því og ég vek athygli á þeim. Þessi samtök kalla sig ÁS.
Herra forseti. Það er þannig með þessi fjáraukalög sem við erum að ræða hér og umfang þeirra að þau endurspegla allnokkra hluti í fari þessarar ríkisstjórnar sem nú situr og það er t.d. tregða ríkisstjórnarinnar og tregða hæstv. fjármálaráðherra við að innheimta þegar álögð gjöld. Það vill þannig til að við fjögur síðustu fjárlagafrumvörp höfum við Miðflokksfólk lagt fram fjármagnaðar tillögur sem ekki kalla á skattahækkanir, sem hafa verið því marki brenndar m.a. að auka skilvirkni í innheimtu þegar álagðra gjalda, ekki ný gjöld heldur þegar álögð gjöld. Satt að segja hefur þessum tillögum verið tekið af töluverðu fálæti og eiginlega ótrúlegu fálæti og nú er ég að tala um aðgerðir sem hefðu t.d. stuðlað að því að umfang þessa frumvarps, þ.e. niðurstöðutölur, hefðu ekki þurft að vera svo stórar eða miklar eins og raun ber vitni, ef menn hefðu farið að þeim skynsemistillögum sem við höfum lagt fram, Miðflokksfólk, nú nokkrum sinnum. Það er líka eftirtektarvert, herra forseti, að þessi árin eru afskrifuð gjöld í innheimtukerfi ríkisins á bilinu 18–20 milljarðar á hverju ári. Eftir mikla eftirgangsmuni fékk sá sem hér stendur svar frá fjármálaráðuneyti um ætlað tekjutap ríkissjóðs af undanskotum. Það kom reyndar í ljós, merkilegt nokk, að ráðuneytið virtist ekki hafa lagt í miklar rannsóknir á því hversu mikið af peningum væri á floti í hagkerfinu sem ekki kæmu til greiðslu skatta, en kom loks með það svar að þetta gæti verið um 80 milljarðar. Svo að allrar sanngirni sé gætt, herra forseti, þá átti þetta svar við tímann fyrir Covid. En það er allt í lagi að rifja þetta upp núna, við erum að brjótast út úr því ástandi og það hefur einmitt komið fram, herra forseti, í máli hæstv. fjármálaráðherra að ríkissjóður verði sjáanlega rekinn með halla um nokkur næstu ár á meðan hagkerfið og þjóðfélagið er að jafna sig á eftirköstum veirunnar. Það ríður á að taka til óspilltra málanna í því að vanda innheimtu. Það mun ekki fara hjá því að auka flækjustig nú þegar styrkveitingum ríkisvaldsins af ýmsum toga sleppir og fyrirtækin fara að verða sjálfbjarga og burðug. Þá þarf náttúrlega að gæta þess, án þess að það sé verið að hundelta menn eða leggja á þá klafa, að fylgjast með því að þessi umbreyting verði með þeim hætti að ríkissjóður fái það sem honum ber en þessar tölur fari ekki á flot. Mig langar að ítreka það sem ég ræddi hér á mánudagskvöldið, að það eru hópar í þjóðfélaginu sem ríkisstjórnin virðist hafa gleymt. Ég get ekki annað en minnst á aldraða vegna þess að á sínum tíma lögðum við Miðflokksfólk til að aldraðir fengju 100.000 kr. eingreiðslu vegna Covid-ástandsins og vegna þess hvernig Covid hefur komið við þennan hóp. En þessu var í engu sinnt. Það er frétt í einu dagblaðanna í dag, sem mér fannst dálítið merkileg, þar sem það er sérstök frétt að fjölgun lífeyrisþega komi alls ekki á óvart, segir geðþekkur hagfræðingur sem var einu sinni ráðherra á Íslandi. Ég verð að viðurkenna að mér þótti þetta ekki mjög vísindalegt vegna þess að allir sem fylgjast með mannfjöldaþróun ættu að vita það að akkúrat núna á þessum árum eru að nálgast eftirlaunaaldur og komast á eftirlaunaaldur, eða lífeyrisaldur, stærstu árgangar Íslandssögunnar, ef þannig má að orði komast. Fyrir utan það að það er alkunna að við Íslendingar lifum lengur, sem betur fer. Þannig að þetta þótti mér svo sem ekki mjög vísindaleg niðurstaða en það er ágætt að þetta sé samt sett fram. Það er mjög gott. Það er annað sem mig langar að minnast á og sem eru margsvikin loforð ríkisstjórnarinnar í garð þessa aldurshóps. Það er sem sagt áætluð fjölgun hjúkrunarrýma sem hvergi hefur staðist og það er búið að þrengja að rekstri hjúkrunarheimila og dvalarheimila fyrir aldraða virkilega mikið og nú loksins korter í kosningar kemur ríkisstjórnin fram með pínulítinn plástur á þetta svöðusár sem þarna er í rekstrinum. Þessi milljarður sem ríkisstjórnin hefur klappað sjálfri sér á bakið fyrir að koma fram með dugar væntanlega í þriðjunginn af því sem vantar til. Og það hefur líka komið fram, herra forseti, að í þessum þrengingum hafa þessar stofnanir neyðst til þess að rýra þjónustuna, að rýra þjónustu við þá sem þarna búa. Það er náttúrlega ekki sæmandi að fólk sem stendur í rekstri þurfi að gera slíkt vegna þess að það þrengir að rekstrinum, vegna þess að það er ekki rétt gefið. Það verður einnig að taka með í þennan reikning, rétt einu sinni, að það virðist hafa komið öllum á óvart að með styttingu vinnuviku þyrftu menn meira af fjármunum til að reka áfram óbreyttan rekstur, alveg sama hvar það er, hvort það eru hjúkrunarheimili, hvort það er á Landspítalanum, hvort það er hjá lögreglunni. Og kostnaðaraukinn vegna vaktavinnufólks virðist hafa komið sérstaklega flatt upp á menn. Það hefði ekki átt að koma nokkrum einasta manni á óvart að stytting vinnuviku myndi koma allharkalega niður á vaktavinnu. Ég man eftir því að þegar ég flutti þá tölu fyrst hér inn í þennan sal um hversu marga starfsmenn þarf til að dekka eina sólarhringsvakt og miðað við 12 tíma vaktir eru það sex og hálfur maður eða sex og hálft stöðugildi, ef ég man það rétt. Þannig að um leið og við styttum vinnuviku og styttum vaktir þurfum við fleiri starfsmenn til þess að dekka hverja sólarhringsvakt. Þetta hefði ekki átt að koma nokkrum manni á óvart sem stundar samningagerð ef menn hefðu bara unnið heimavinnuna sína og reiknað út gaumgæfilega hvað það er sem þarf til að lagfæra þessa hluti. Þannig að við stöndum frammi fyrir því nú og erum búin að gera það í nokkur ár og allir hafa bent á þetta og það var m.a. bent á þetta í niðurstöðum ágætrar nefndar sem ég sat í á sínum tíma fyrir fimm árum síðan og skilaði af sér um það leyti, að það væri fyrirsjáanleg mikil fjölgun þeirra sem eru á lífeyrisaldri og kæmi til með að fjölga stórstiga núna t.d. fram til 2030, 2040. Þetta þýðir einfaldlega að það eru færri herðar sem eru að „vinna fyrir“ fleirum sem eru utan vinnumarkaðar. Ef menn horfa aðeins víðar yfir þá má t.d. sjá að þetta mun koma tilfinnanlega niður á þjóðfélögum þar sem fjölgun er ónóg, þ.e. að fólksfjölgun helst ekki í hendur eða er ekki meiri heldur en andlát þannig að hún heldur ekki í við þau. Gott dæmi um þetta ástand er Japan. Japanir eru í kringum 130 milljónir en því er spáð að innan 50 ára verði þeir jafnvel 80 milljónir og menn segja: Það er lífsins ómögulegt fyrir 80 milljónir manna að reka þjóðfélagið sem 130 milljónir manna eru nú að reka. Þó að við séum ekki í sömu sporum þá er það samt þannig að dregið hefur úr náttúrulegri fjölgun, þannig að þessi þróun verður áberandi hér hjá okkur á næstu áratugum. Það er ekki síst þess vegna sem Miðflokkurinn hefur lagt fram öflugar tillögur t.d. um sjálfsaflafé fyrir þennan hóp. Við höfum ítrekað lagt til að aldraðir njóti þess að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur. Hæstv. fjármálaráðherra hefur farið hörðum orðum um tillögur okkar en ég held að það sé auðsýnilegt hverjum sem vita vill að þegar aldraður einstaklingur hefur meira á milli handanna þá eyðir hann því í bæði lífsbjörg og þjónustu þannig að þessi tekjuauki skilar sér inn í þjóðfélagið aftur með tilheyrandi veltuaukningu, með tilheyrandi skattgreiðslum eða virðisaukaskatti og fleiru. Ég held því að það sé mjög ofmetið af hæstv. fjármálaráðherra að útgjöld af þessum toga séu til þess fallin að valda einhverjum útgjaldaauka ríkissjóðs sem eitthvað munar um. Fyrir utan það, herra forseti, að menn eiga að fá tækifæri til að vinna lengur, og ég minntist síðast í morgun á frumvarp sem ég hef lagt fram líklega fjórum sinnum um að ríkisstarfsmenn megi vinna til 73 ára aldurs kjósi þeir það og vilji þeir það og geti þeir það í staðinn fyrir að senda þetta fólk út um dyrnar í þeim mánuði sem það verður sjötugt með kollinn fullan af reynslu og þekkingu. Það hefur m.a. verið minnst á vísindamenn af mörgum gerðum, ef við getum orðað það þannig, eða í mörgum vísindagreinum, náttúruvísindum og fleiri vísindum, þar sem menn hafa unnið gott ævistarf og þegar menn verða sjötugir þá er þeim bara ýtt út um dyrnar og ekki þörf fyrir þeirra þekkingu og reynslu og framlag meir nema eins og í sumum tilfellum hefur gerst að þetta sama fólk sé ráðið sem verktakar. Og hvað gerist þá? Það rekur sig upp undir 100.000 kr. frítekjumarkið í hverjum mánuði. Þetta hef ég kallað og mun kalla og kalla enn sóun. Þetta er sóun á atgervi. Þetta er sóun á hæfileikum. Þetta er sóun á verðmætum. Þetta er líka sóun vegna þess að þeir sem vinna fram yfir sjötugt og/eða lengur, ef þeir svo kjósa, greiða að sjálfsögðu skatt eins og aðrir af þeim tekjum sem þeir vinna sér inn þannig að það er ekkert nema gott við að gera fólki kleift að vinna lengur en til sjötugs. Þetta kemur einmitt fram í stefnu Miðflokksins sem var kynnt á landsþingi um daginn sem við berum fram undir yfirskriftinni Frá starfslokum til æviloka, þar sem við viljum að þessi ferill verði skilgreindur mjög nákvæmlega, það verði farið yfir og skýrt og treyst hlutverk hvers og eins sem þjónustar þennan stóra hóp, hvort það er ríkið eða Tryggingastofnun, sem þarf að taka til rækilegrar endurskoðunar í rekstri eins og kemur fram í nýútkominni skýrslu. Það þarf að einfalda regluverkið og við höfum lagt fram tillögu um að það verði sér lagabálkur um málefni aldraðra sem núna er bæði um aldraða og öryrkja sem eiga oft og tíðum ekki margt sameiginlegt og eru ekki eitt mengi, eins og hefur verið rætt um hér í stjórnmálum ansi lengi. Það er úrelt sjónarmið að halda því fram að hægt sé að afgreiða málefni aldraðra og öryrkja undir einhverju einu formerki, bæði er hópurinn hvor um sig mjög breytilegur og innbyrðis breytilegur og þess vegna er það þannig að við viljum með þeirri stefnu sem ég minntist á áðan treysta það að þessi þjónusta og þau úrræði og þeir möguleikar sem liggja fyrir þessum hópi séu eins og keðja og hver hlekkur þeirrar keðju opnist og taki við af öðrum eftir því sem á ævina líður og eftir því sem menn þurfa öðruvísi þjónustu og hugsanlega meiri þjónustu. Það er líka rétt að benda á það, herra forseti, ef mönnum er það ekki ljóst, að það er ekki sjúkdómur að eldast, það eru forréttindi. Og að halda fólki frísku, m.a. með því að leyfa því að vinna eins og það vill, m.a. með því að grípa til aðgerða eins og lýst er í þeirri stefnu sem ég var að fara yfir hér, um aukna hreyfingu, aukna sálfræðiþjónustu í kjölfar starfsloka þar sem hætta er á að fólk einangrist félagslega, gera sérstakar ráðstafanir til að fólk einangrist ekki félagslega og eftir því sem á ævina líður þá taki við úrræði, t.d. í búsetu þar sem greinilega vantar nýjungar. Við búum nú við það og erum búin að gera það í nokkuð mörg ár að hjúkrunarheimili eru í sjálfu sér að breytast í líknardeildir vegna þess að þegar fólk kemur inn á hjúkrunarheimili er það oft orðið mjög lasburða og þarf mikla þjónustu. Þess vegna er það enn alvarlegra að ríkisstjórnin skuli ekki hafa staðið við bakið á hjúkrunarheimilum nú þegar þjónustan þyngist og skjólstæðingum fjölgar. Þarna þarf að breyta um stefnu snarlega og ég vænti þess og vona innilega að það verði gert að afloknum kosningum í haust, að þá muni ferskir vindar blása um heilbrigðismál á Íslandi og þar með öldrunarmál þannig að hægt sé að sýna þessum þjóðfélagshópi, sem ég hef oft sagt í ræðum að sé þolinmóðasti hópur á Íslandi, lætur margt yfir sig ganga og það á ekki að misnota það. Það á ekki að misnota það traust sem þetta fólk ber til þjóðfélagsins. Það á að koma til móts við þennan hóp sem á stærstan þátt í því að við búum í því þjóðfélagi sem við búum í nú, þ.e. við það atlæti og þau lífskjör og þau tækifæri sem nú eru uppi á Íslandi. Sú staða er þessum aldurshópi að þakka og það eru snautlegar þakkir ef við stöndum ekki við að búa því fólki almennilegt atlæti. Ég tala nú ekki um ef við höldum aftur af þeim krafti sem í þeim hópi býr. Það er einfaldlega ótrúlega dapurlegt að það skuli vera uppi. Þessu þurfum við að bæta úr og eins og ég segi aftur, ef það hefði verið hlustað á eitthvað af þeim fjölmörgu tillögum sem við Miðflokksfólk höfum lagt til í fjárlagaumræðu undanfarin ár þá væri ekki þörf á svona myndarlegum fjárauka eins og hér er uppi og við hefðum ekki þurft að grípa til alls konar niðurskurðar og vandræðastefnu sem nú eru uppi. Ég sé, herra forseti, að tími minn er því miður runninn út þó að ég eigi margt eftir ósagt þannig að ég verð að biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá svo að ég geti haldið áfram yfirferð minni út af þessum málum.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjáraukalaga. Það einkennist af vinnumarkaðsúrræðum í stöðunni sem við erum í eftir heimsfaraldur kórónuveiru og ýmsu sem því hefur fylgt síðastliðið rúmt ár á margan hátt. Hefur það kostað mikil fjárútlát og aukavinnu fyrir okkur öll að mæta þeim áskorunum. Mig langar í upphafi ræðu minnar að tala um atvinnuhliðina á þessum vettvangi. Ég var að lesa mér til og las umsögn frá Samtökum atvinnulífsins og Samtökum ferðaþjónustunnar. Eins og ég sagði í upphafi tengjast allar stærstu fjárheimildir sem óskað er eftir í frumvarpi til fjáraukalaga 2021 vinnumarkaðsúrræðum stjórnvalda. Í því sambandi hefur verið óskað eftir því að þau sendi inn umsögn. Fyrst er almennt fjallað um horfur á vinnumarkaði. Með leyfi forseta, langar mig að lesa upp úr umsögninni: „Almennt atvinnuleysi virðist hafa náð hámarki í janúar á þessu ári eftir samfellda aukningu frá því faraldurinn hófst. Viðsnúningurinn hófst á sama tíma og merkja mátti aukna bjartsýni í efnahagslífinu vegna góðs framgangs í bóluefnamálum og aukins fyrirsjáanleika varðandi efnahagsaðgerðir yfirvalda og fyrirkomulag sóttvarna á landamærum, sem var lykilatriði varðandi áætlanagerð fyrirtækja og ráðningar starfsfólks. Viðsnúningurinn er vitnisburður um mikilvægi fyrirsjáanleika í rekstrarumhverfi fyrirtækja en erfitt er að ráða fólk til starfa þegar öll áætlanagerð er í algeru uppnámi, eins og gefur að skilja. Samkvæmt könnun Gallup fyrir SA og Seðlabanka Íslands á 400 stærstu fyrirtækjum landsins er þessi þróun líkleg til að halda áfram en merkja má aukinn vilja til ráðninga.“ - Sem er að sjálfsögðu gleðiefni. - „Í apríl á þessu ári sá einn af hverjum fjórum atvinnurekendum fram á að fjölga starfsfólki á næstu 6 mánuðum á meðan tæp 15% sáu fram á að fækka nokkuð. Fleiri en færri sjá því fram á ráðningar á ný, sem er viðsnúningur frá fyrri könnunum í kjölfar Covid. Framvinda bólusetninga hefur hér að líkindum mikil áhrif. […] Atvinnurekendur hafa á heildina litið verið sáttir við efnahagsaðgerðir stjórnvalda eins og kannanir SA hafa gefið til kynna. Aðgerðir á borð við hlutastarfaleiðina og stuðningur launa á uppsagnarfresti hafa þar skipt sköpum og óhætt er að segja að þær hafi átt sinn þátt í að takmarka gjaldþrot fyrirtækja á umliðnu ári, en þau voru talsvert færri en vænta mátti í upphafi faraldurs. Eftirspurn eftir ráðningarstyrkjum hefur verið nokkuð mikil að undanförnu. Ríflega 9.700 störf höfðu verið skráð í átakið Hefjum störf þann 3. júní, flest tengd ferðaþjónustu, en á sama tíma hafði einungis tekist að ráða í um 2.700 störf í gegnum átakið. Þrátt fyrir sögulegt atvinnuleysi virðist því ganga treglega að ráða fólk af atvinnuleysisskrá.“ - Það er áhyggjuefni og skrýtin staða í sjálfu sér að illa gangi að ráða fólk af atvinnuleysisskrá. Þetta hefur verið töluvert í umræðunni núna síðustu daga og sitt sýnist hverjum í því. Sumir tala um að það þýði ekki að knýja fólk til starfa í einhverju sem því hugnast ekki að starfa við og þar fram eftir götunum, og má á ýmsan hátt taka undir það. En það er samt þannig þegar svona staða er uppi að erfitt er að velja sér vinnu að maður þarf oft að gera það sem nauðsynlegt er. Þess vegna finnst mér það svolítið vond þróun ef þetta er að verða staðreynd. Svo ég haldi aðeins áfram, þá segir hér: „Fjöldi atvinnuleitenda hefur hafnað störfum samkvæmt atvinnurekendum víðs vegar um land eða með öðrum hætti sýnt áhugaleysi á störfum. Hafa atvinnurekendur í einhverjum tilfellum tilkynnt um atvikin og viðkomandi atvinnuleitendur verið felldir af atvinnuleysisskrá. Þetta virðist vera almennur vandi og fjölmörg dæmi frá atvinnurekendum þess efnis, til SA og SAF sem og í fjölmiðlum. SA og SAF hvetja til þess að tilkynnt sé um slík atvik.“ - Þetta er af sama meiði og er ekki gott í stöðunni. Síðan er talað um misbrest í framkvæmd: „Atvinnurekendur hafa einnig vakið athygli á því að ráðningarstyrkjaferlið sé seinvirkt. Þá hafa fjölmörg fyrirtæki boðið starfsfólki í viðtal í gegnum átakið sem reynist svo vera farið af atvinnuleysisskrá, t.d. vegna þess að það hefur ráðið sig annað. Þetta hefur tafir í för með sér. Þá hafa einhver fyrirtæki ráðið inn starfsmenn í gegnum átakið en fengið synjun eftir á frá Vinnumálastofnun þar sem stofnunin hafði ekki tryggt frá upphafi að starfsmenn uppfylltu skilyrði ráðningarstyrks. Þetta getur valdið fyrirtækjum tjóni og umræddum starfsmönnum óþægindum og e.t.v. uppsögn. Verkferlum hjá Vinnumálastofnun er snúa að átakinu Hefjum störf virðist því vera ábótavant, sem skerðir verulega virkni úrræðisins.“ - Þetta er að koma upp núna og eykur ekki á bjartsýni á að fólk sé tilbúið til að bregðast við þeim aðstæðum sem eru akkúrat núna. „Hanna þarf úrræði með tilliti til hvata og skilvirkni. Hafa ber í huga að atvinnuleysistryggingar hér á landi eru með þeim rausnarlegustu sem þekkjast á heimsvísu og minni hvati er til að snúa aftur til starfa hér á landi en víðast hvar annars staðar, bæði vegna mikilla bóta og mikillar skattbyrði. Úrræði yfirvalda vegna faraldursins, svo sem hækkun bóta og lenging bótatímabils, mega ekki hafa í för með sér varanlega neikvæðar afleiðingar á vinnumarkaði, en spár gera þegar ráð fyrir að atvinnuleysi verði meira og þrálátara en gert var ráð fyrir áður en faraldurinn skall á. Gæta þarf þess að úrræði séu hönnuð þannig að þau feli ekki í sér óæskilega hvata með tilheyrandi kostnaði fyrir ríkissjóð og samfélagið.“ Þá kemur mér í hug setningin sem ég hef stundum rifjað upp hérna: Hvað get ég gert fyrir samfélagið? sem er ágætt að minna sig á í þessu ástandi, en ekki: Hvað samfélagið gert fyrir mig? Vegna þess að hugarfar skiptir líka miklu máli hjá okkur öllum, hvernig við stöndum okkur í samfélaginu. Þannig að ég hvet fólk til að hugsa þetta á þann hátt líka. Af því að minnst er þarna á skatt og skattumhverfi þá hefur mér alla tíð fundist tekjuskattur hjá okkur vera allt of hár eða skattur yfirleitt í sambandi við atvinnu, sérstaklega þegar hann er orðinn það hár að hann nálgast helming af tekjum. Þá er það ekki mjög hvetjandi fyrir þá sem vilja að rífa inn tekjur með dugnaði og koma ár sinni vel fyrir borð þannig að þeir séu fjárhagslega sjálfstæðir þegar þeir koma sér upp húsnæði og stofna fjölskyldu og þar fram eftir götunum. Það þarf að vera hvetjandi að vera duglegur og vinna mikið eða afla sér tekna. Þá er mikilvægt að skattumhverfið sé þannig að það sé hvetjandi í þá áttina, en ekki eins og áhyggjurnar eru í þessum texta, að fólk sjái sér frekar hag í því að vera á atvinnuleysisbótum. En þetta er viðkvæm umræða og ber að nálgast hana af virðingu. En ef við tölum um félagslegt heilsufar og heilsufar almennt þá gildir enn þá setningin: Vinnan göfgar. Þeir sem geta unnið eru hvattir til að vinna. Af því að þetta er umsögn frá bæði Samtökum atvinnulífsins og Samtökum ferðaþjónustunnar þá kemur hér kafli frá ferðaþjónustunni: „Ferðaþjónusta er að komast fyrr af stað en horfur gáfu til kynna fyrir um tveimur til þremur mánuðum. Ástæðan er fyrst og fremst ákvörðun um að veita bólusettum ferðamönnum frá ríkjum utan Schengen inngöngu inn í landið, en einkum hefur Bandaríkjamarkaður tekið við sér vegna þessara breytinga. Evrópumarkaður fer hægar af stað og virðist nær því sem búast mátti við.“ - Talað er um að Evrópumarkaðurinn muni taka við sér síðar á árinu. - „Ekki eru horfur á að evrópskir ferðamenn muni sækja landið heim að ráði fyrr en í ágúst/september. Því er enn flókið að meta bókunarstöðuna fram undan. Töluvert mikið er um bókanir í ágúst og september, sem erfitt er að meta hvort muni að endingu skila sér. Þar má nefna hópabókanir og bókanir á vegum ferðaskrifstofa, sem og bókanir sem voru færðar frá fyrra ári. Afbókunarfrestir hafa verið styttir niður í um tvær vikur sem minnkar fyrirsjáanleikann og torveldar mat á bókunum. Mishröð þróun á ferðavilja á mörkuðum sitt hvoru megin hafsins gerir það að verkum að fyrirtæki eru í afar ólíkri stöðu. Fyrirtæki með tengsl og reynslu á Bandaríkjamarkaði eru með forskot á meðan […] allt sem tengist hópferðum [er] mun seinna í gang en hjá þeim sem þjónusta ferðamenn á eigin vegum.“ - Þetta er athyglisvert. Síðar segir: „Nú lítur út fyrir að spár um 700–800 þúsund ferðamenn á árinu gætu hugsanlega ræst. Það byggir þó á því að Evrópumarkaður taki vel við sér í ágúst og september. Til að spárnar raungerist þurfa ágúst og september að vera með allra hagfelldasta móti - ljóst er að fjöldinn í október og nóvember mun verða talsvert minni en ágúst og september.“ - Þarna er verið að velta fyrir sér stöðunni. Ég hef einmitt velt því fyrir mér á þessum undanförnum mánuðum sem við erum búnir að vera í þessari stöðu, hvort heimurinn verði samur eftir Covid eða hvort ýmislegt muni breytast. Það gæti alveg eins breyst í ferðavilja fólksins, eins og í öðru í lífinu eftir þessa upplifun, að ferðavilji fólks breytist og minnki jafnvel. En tíminn á eftir að leiða það í ljós. „Að þessu sögðu er mjög mikilvægt að nefna að bókanir ráða ekki öllu. Fyrirtækin glíma við ýmis önnur vandamál sem hamlað gætu vexti. Til að mynda hefur víða reynst erfitt að ráða starfsfólk og þar með erfitt að anna eftirspurn.“ - Þarna er aftur komið að því að það er ekki svo einfalt að ráða fólk þó að atvinnuleysið sé mikið. Síðan segir: „Fjárhagsstaða margra fyrirtækja í ferðaþjónustu er afar þröng eftir faraldurinn þrátt fyrir margvísleg úrræði yfirvalda. Hafa sum hver þurft að þola rúmt ár tekjulaus með tilheyrandi skuldasöfnun vegna Covid ástandsins ofan á fyrri fjárfestingar. Mörg fyrirtæki eru því stórlöskuð; horfur eru óljósar, skuldir hafa hlaðist upp og erfitt er að ráða starfsfólk með reynslu. Viðskiptasambönd hafa flosnað upp með brotthvarfi reynslufólks bæði hérlendis og hjá viðskiptafyrirtækjum erlendis. Það mun taka töluverðan tíma að byggja netið upp á ný.“ - Það er örugglega alveg laukrétt. Það er annað sem mig langaði að minnast á hér í ræðunni af því að við erum að tala um tekjur fyrir ríkissjóð, en það er hin stóraukni útflutningur á óunnum fiski sem hefur aukist mikið núna síðustu tvö ár. Verð ég að segja að ég hef haft áhyggjur af því, og bæði skrifað um það og flutt ræður um það og við höfum líka rætt þetta í atvinnuveganefnd, að fiskvinnslan hér heima, þá er ég að tala um fiskvinnslufyrirtæki, sem reiða sig á að kaupa fisk töluvert á fiskmörkuðum, er í vandræðum. Í þessari stöðu er það þó þannig að fiskur á uppboðsmörkuðum hefur hækkað í verði vegna þess að heimsmarkaðsverðið er að lagast. Þar spila líka inn í þær fiskvinnslur sem kaupa óunninn fisk til vinnslu erlendis. Þar er sennilega góður markaður og ódýrara vinnuafl og eitthvað svoleiðis. En það sem ég myndi vilja sjá í sambandi við virðisaukann í því að gera sem mest verðmæti úr þessu hráefni, úr fiskininum hér heima, er að þær tölur sæjust svart á hvítu, hvort þetta skili sér á jákvæðan hátt til þjóðarbúsins. Mér er til efs að svo sé. Það má þá líka líta á það þannig, af því að flestar þessar vinnslur sem afla að hluta til bæði fisks úr sjó með sinni útgerð og svo með kaupum á mörkuðum, eru úti á landsbyggðinni. Þá er erfitt að tryggja að þær geti starfað áfram ef þetta verður þróunin, að útflutningur á óunnum fiski aukist svona mikið. Því þarf að fá það alveg á hreint hvernig þetta kemur út fyrir samfélagið í heild. Auðvitað fagna sjómenn því að fiskur hafi hækkað í verði. Ég fagna því líka. En það er líka spurning hvort þessi aukning á óunnum fiski, útflutningur, myndi nokkuð lækka verð á mörkuðum ef leitað væri til þess að vinda ofan af því og meira af þessum fiski væri unnið hérna heima. Menn þurfa að taka þá stöðu alvarlega. Það hefur verið brugðist við því á fyrri stigum. Við munum eftir því að eftir efnahagshrunið voru sett gjöld á útflutning á óunnum fiski. Ég er ekkert endilega að kalla á að það úrræði verði tekið upp, en alla vega verði það skoðað hvernig þetta horfir við verðmætasköpun fyrir hið opinbera.
Hæstv. forseti. Eins og forseti sagði þá höldum við áfram umræðu um fjáraukalög. Ég ætla að leggja út af þeim punkti sem var ræddur hér, um hjúkrunarheimili og stöðu þeirra. Ég ætla jafnvel að fara aðeins út í að ræða hvernig við mætum rekstrarvandanum því að hann er gríðarlegur. Þá meina ég sérstaklega þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir varðandi mönnun, hvernig við ætlum að manna bæði dvalar- og hjúkrunarheimili. Ég vil þó byrja á því að segja að við höfum lagt fram yfir 20 breytingartillögur á þessu kjörtímabili við ýmis fjáraukalög sem hafa komið fram á færibandi. Mér finnst mikilvægt að það komi fram að þær eru allar fullfjármagnaðar en þær hafa allar verið felldar. Það eru sjálfsagt flokkslínur sem skýra það mun frekar en innihald tillagnanna. Ef við ræðum um hjúkrunarheimilin þá standa þau frammi fyrir miklum vanda. Einn milljarður var settur í að mæta hallarekstri sem hefur verið viðvarandi undanfarin ár. Það mun sjálfsagt ekki slá nægilega mikið á þann vanda sem við stöndum frammi fyrir til framtíðar, þ.e. rekstrarvandann. Við lögðum fram tvær tillögur vegna rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna á síðasta þingi og voru það 800 milljónir sem við ræddum um þar. Sú tillaga var fullfjármögnuð en hún var felld. Það er leiðinlegt að málið skyldi enda á þann veg. Við verðum að hafa í huga að hjúkrunarheimilin eru mjög mikilvæg stoð í íslenska velferðarkerfinu og þess vegna voru þessar tillögur lagðar fram. Það er áhugavert að rýna í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem bent hefur á að rekstur hjúkrunarheimila sé mjög þungur. Það hefði því ekki átt að koma ríkisstjórninni á óvart að bregðast þyrfti við. Það má halda því fram að róðurinn hafi þyngst allverulega frá því að Sjúkratryggingar Íslands ákváðu að breyta aðferðafræði varðandi útgreiðslu fjármagns til þessara hjúkrunarheimila. Það var í raun gert án þess að ræða við eða hafa samráð við hjúkrunarheimilin og þá rekstraraðila sem eru þar. Ég nefni sem dæmi Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og Samband íslenskra sveitarfélaga sem ítrekað bentu á að þetta væri ekki nægilega vel unnið og myndi í raun ekki skipta máli. Um leið og við ræðum um að fjölga þurfi hjúkrunarrýmum þarf líka að tryggja reksturinn. Til að við getum staðið vel að því að tryggja reksturinn þurfum við líka að huga að því hvernig við aukum fagmenntun innan þessara heimila. Formaður sjúkraliðafélagsins hefur á undanförnum misserum verið dugleg við að benda á að skortur sé á sjúkraliðum á heimilunum og jafnvel á sjúkrahúsum og heilbrigðisstofnunum yfirleitt og að það stefni í óefni hvað það varðar. Það hefur sannarlega þurft að vísa frá einstaklingum sem hafa mikla þjónustuþörf vegna þess að skortur er á fagmenntuðu starfsfólki. Það er auðvitað vegna þess að fjármagn vantar til að standa undir rekstrinum og þar með fagmenntuðu starfsfólki. Við getum ekki sætt okkur við það að annað slagið sé verið að setja inn slatta af fjármunum án þess að einhver heildarsýn sé fram undan. Í þessu sambandi langar mig sérstaklega að minnast á öldrunar- og hjúkrunarheimili á landsbyggðinni. Við vitum það sem höfum átt ættingja inni á þessum heimilum að þegar þeir kveðja þetta líf hafa aðstandendur u.þ.b. þrjá sólarhringa til að hreinsa herbergið og taka til. Þar af leiðandi er fullmikill asi á þessu en það stafar af illri nauðsyn vegna þess að greitt er fyrir hvert legupláss. Það skiptir hjúkrunarheimilin því afar miklu máli að þau séu sem best nýtt. Ég hef heyrt aðstandendur ræða þetta og einnig þá sem vinna á hjúkrunarheimilunum og fólki þykir leitt að þetta þurfi að vera svona. Stundum hefur mönnum dottið í hug að einhvers konar skiptirými ætti að vera til inni á hjúkrunarheimilum, að þeim sé skipt niður í deildir þannig að þetta þurfi ekki að gerast með þessum hraða. Ég er nokkurn veginn sannfærð um að þetta ætti að vera hægt ef við hefðum fleiri rými í grunninn. Við vitum líka að oft eru það konur sem vinna á þessum heimilum. Þær eru margar hverjar komnar yfir miðjan aldur og glíma við ýmis stoðkerfisvandamál. Þær eiga þar af leiðandi dálítið erfitt með að sinna fullri vaktavinnu, enda sýnir það sig að meiri hluti þeirra sem starfa á þessum heimilum er ekki í 100% vinnu. Þrátt fyrir allt hefur verið unnið að því að greina vandann en hugsanlega erum við enn á byrjunarreit þar. Við mættum gjarnan vera komin miklu lengra. Þá er ég sérstaklega að ræða um menntun sjúkraliða og menntun hjúkrunarfræðinga og ekki síst menntun félagsliða. Það hefur komið fram að þeir sem dvelja á hjúkrunarheimilum, gamla fólkið, er orðnir hrumari en var fyrir einhverjum árum þannig að talað er um að félagsliðar hafi kannski ekki þá menntun sem í raun þarf til að geta sinnt þessum allra veikustu eldri íbúum. Því sé enn meiri þörf fyrir að fjölga sjúkraliðum. Nú er hafið nám fyrir sjúkraliða sem vilja ná sér í diplómagráðu í áttina að hjúkrunarfræði, sem er allt mjög gott. Ég ítreka að þetta gengur kannski fullhægt. Settur var af stað hópur til að velta upp hverjum steini hvað varðar menntun og viðbótarmenntun sem gæti leitt til fjölgunar útskrifaðra sjúkraliða. Þetta er sett niður í nokkrar tillögur sem eiga að ná yfir tíu ára tímabil, átaksverkefnið er sem sagt til tíu ára. Ég ætla að leyfa mér að fara hér yfir þær tillögur sem lagðar eru til grundvallar, en fyrst og fremst er talað um að bjóða þurfi námsstyrki til ófaglærðra starfsmanna. Mig langar að fara inn á þetta vegna þess að þetta snýst kannski að mestu leyti um krónur og aura, hvernig við getum staðið við það að setja slíka áætlun fram og setja það í samhengi við fjölgun á þeim sem munu þurfa að dveljast á hjúkrunarheimilum eða fá þjónustu heima hjá sér. Allt helst þetta í hendur. Það þarf að bjóða námsstyrk til ófaglærðra starfsmanna í umönnunarstörfum og þetta þarf að vera styrkur þannig að hann sé hvetjandi. Það er ljóst að við þurfum að stíga aðeins stærri skref til að svara þessu kalli. Einnig er talað um að bjóða þurfi styrki til þeirra sem vilja verða félagsliðar. Að sama skapi þarf að vera góður hvati til að sækja í það nám. Í nágrannalöndum okkar býðst ómenntuðu fólki, sem vinnur á hjúkrunarheimilum og í heimaþjónustu, styrkur hafi það hug á að skipta jafnvel um starfsvettvang. Við getum lært af því. Einnig þarf að sjá til þess að sjúkraliðar sem verða að taka að sér aukna ábyrgð geti farið í nám við hæfi til þess, og það er það nám sem ég var að ræða rétt áðan. Ég held að það sé farið af stað og mér sýnist á öllu að það gangi ágætlega. Ég vil þó segja að þó að við náum að standa okkur vel í námi hjúkrunarfræðinga breytir það því ekki að við munum alltaf þurfa að styðja við nám sjúkraliða og félagsliða. Það er leiðinlegt að segja það en það er bara þannig að hjúkrunarfræðingar hafa kannski ekki eins mikla möguleika inni á hjúkrunarheimilum vegna þess að þeir eru með þannig menntun, vegna þess að öll þessi menntun er jafn mikilvæg. Á hjúkrunarheimilum og sjúkrahúsum þarf það að vera á hreinu, ef við getum sagt sem svo, hvert starfssvið sjúkraliða ætti að vera og þess vegna þarf að sjá til þess að það séu vel skilgreind svið þar sem ætlunin er að notast við sjúkraliða. Í þessum tillögum er fjallað um að í boði séu dvalarstyrkir og enn og aftur snýst það um krónur og aura. Fólk þarf stundum að fara fjarri heimilum sínum til að geta fengið vinnustaðanám utan heimabyggðar og þá er þetta hugsað eins og dreifbýlisstyrkur sem veittur er þeim sem stunda framhaldsskólanám utan ákveðins svæðis, þar sem framhaldsskólarnir eru. Hinn endinn á þessu er síðan álagið á þá sem starfa inni á hjúkrunarheimilum og á sjúkrahúsum og taka að sér nema. Fjármagn þarf að vera til staðar til að geta umbunað því starfsfólki sem tekur að sér að leiðbeina þeim nemum. Þarna getur verið álag sem fylgir líka töluverð ábyrgð þannig að þetta þarf að liggja mjög skýrt fyrir. Talað er um að tryggja þurfi stöðu sjúkraliða. Það leiddi mig að því að skoða skýrslu sem unnin var hjá embætti landlæknis um lágmarksviðmið. Mér sýnist á öllu að við stöndum okkur ekki nægilega vel hvað varðar viðmið mönnunar á hjúkrunarheimilum. Við þyrftum að sjá til þess að vel verði staðið að því. Hér er skýrsla sem ég ætla að finna og ég ætla að leyfa mér að fara beint í niðurstöðukaflann. Þar er dálítið mikið af töflum og það er aldrei hægt að fara vel með þær í ræðustóli Alþingis. Það er betra að lesa í gegnum niðurstöðurnar. Hér er verið að ræða um hjúkrunarfræðinga eða faglærða starfsmenn. Ég ímynda mér að bæði sjúkraliðar og félagsliðar séu þar undir og jafnvel iðjuþjálfar og sjúkraþjálfarar og slíkir starfsmenn. Niðurstöðurnar leiða sem sagt í ljós að hlutfall þessara starfsmanna er lægra, þ.e. það eru færri umönnunarklukkustundir, og það eykur líkur á að vandamál komi fram sem tengjast RAI-gæðavísunum sem allt byggir jú á. Vitað er að skilgreina þarf lágmarkshlutfall stétta og fjölda umönnunarklukkustunda. Ég veit að það kann að hljóma dálítið hart að við förum að ræða þetta niður í klukkustundir og jafnvel mínútur, en einhvern veginn þarf að finna mælikvarða, þó að ég viti mætavel að enginn sem vinnur á þessum heimilum er að hugsa um klukkustundir eða mínútur. Þarfir íbúanna eru alltaf metnar ofar öðru. Ég hef alla vega ekki kynnst því öðruvísi. En það kemur í ljós að hlutfall hjúkrunarfræðinga og faglærðra er mjög misjafnt á milli hjúkrunarheimila. Það sama á við um fjölda umönnunarklukkustunda, sem er hugtakið sem er notað um þetta, á íbúa á sólarhring. Eins og ég sagði eykur það líkurnar á því að gæðavísarnir komi illa út og ýmsir fletir eru tilgreindir í því sem ég ætla ekki að fara yfir. Það er einn stór þáttur sem ég held ég verði samt að fá að greina frá, en það eru auknar líkur á einkennum þunglyndis. Það hlýtur að haldast í hendur við það, og það eru upplýsingar sem margir hér í húsi hafa heyrt af, að við erum býsna dugleg við að gefa þunglyndislyf á hjúkrunarheimilum. Það sem ég vil segja með þessu er að það er ekki aðeins úti í samfélaginu, ef maður getur orðað það þannig, sem við erum dugleg að ávísa lyfjum í stað þess að veita raunverulega þjónustu sem kostar meira, líka með tilliti til fagfólks. Við getum rætt sálfræðinga og samninga við þá eða skort á þeim öllu heldur. Þetta ástand er þá líka inni á hjúkrunarheimilunum og það tengist því að sjálfsögðu að okkur vantar starfsfólk inn á hjúkrunarheimilin. Mér finnst þetta grafalvarleg staða en á sama tíma er ekki svo flókið að leysa hana. Það tekur vissulega tíma en allir virðast sammála um það, ef ég tek þetta saman, því að það kemur fram í niðurstöðum þessa starfshóps, sem var býsna vel settur saman, en þar er þetta sérstaklega sett fram. Þetta er það sem mér finnst mest sláandi í þessum niðurstöðum, þ.e. andleg líðan eldra fólks, meira að segja þess fólks sem er inni á hjúkrunarheimilum sem við myndum halda að væri í ákveðnu vari. Það er ekki nógu gott. Við erum eftirbátar annarra þjóða þegar kemur að hlutfalli fagmenntaðra inni á stofnunum. Það segja tölur frá 2018 frá Hagfræðistofnun og það er þar sem við verðum að grípa inn í. Það mun kosta okkur fjármuni, en ég vona að við náum að hrinda þessu í framkvæmd og við hefðum mátt vera búin að því. Skýrslan kom út 2020. Við hefðum getað byrjað strax, grunnurinn er tilbúinn, og þetta er líka í samræmi við heilbrigðisstefnu til 2030.
Herra forseti. Án þess að ég hafi áform um að lengja umræðuna mikið þá langar mig að ræða örlítið við hv. þingmann um það atriði sem mér finnst mestu máli skipta í þessum fjárauka, þ.e. að í frumvarpinu er gert ráð fyrir 1.000 millj. kr. aukaframlagi til hjúkrunarheimilanna og að nefndin geri síðan tillögu um 300 milljónir að auki. Ef það er sett í samhengi við skýrslu Gylfa Magnússonar prófessors um að hallinn á hjúkrunarheimilunum á þriggja ára tímabili, að teknu tilliti til framlaga sveitarfélaganna, hafi verið 3,5 milljarðar, þ.e. svona u.þ.b. 1,2 milljarðar á ári, spyr ég hvort þingmanninum þyki þetta ekki skipta verulega miklu máli inn í þennan rekstur og hvort þarna sé þá ekki verið að koma til móts við heimilin að verulegu leyti. Eftir því sem kemur fram í nefndarálitinu er verið að hækka daggjaldagrunninn um ein 4% með þessu og 800 millj. kr. framlagi að auki sem snýr að leiðréttingu vegna launabreytinga og vaktafyrirkomulags. Mig langar aðeins að heyra skoðun hv. þingmanns á þessu. Þarna er meiri hluti nefndarinnar að gera umtalsverðar breytingar annars vegar og hins vegar er, í kjölfar skýrslunnar, horfst í augu við það í frumvarpinu að þarna þurfi að gera betur. Mig langar að heyra aðeins betur sjónarmið þingmannsins um þetta.
Hæstv. forseti. Ég er með spurningu á móti í sambandi við þessa 4% hækkun á daggjaldagrunni, þannig verð ég að svara þessu. Ef hækkunin mætir því sem Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa gagnrýnt, og við höfum fengið að heyra í velferðarnefnd, má vera að þetta dekki það að einhverju leyti, en ég efast um að svo sé. Einn milljarður kann að hljóma mjög vel, þetta skiptist á milli einhverra tímabila, ég ætla ekki að gera lítið úr því. En það sem ég myndi gjarnan vilja sjá er að við horfum lengra. Hvað svo? Hvernig ætlum við síðan að mæta þessu? Öll ræða mín fór í það. Hvernig ætlum við að mæta mönnunarþörfinni? Þetta er einhver tími, ég ætla ekki að gera lítið úr því. Það er 4% daggjaldahækkun. Hversu lengi dugar það og dekkar það til baka? Hvenær hættum við að láta það fylgja einhverju eðlilegu verðlagi? Hvað hefur gerst síðan? Hvernig hefur eldra fólki hrakað? Á hvað hefur það kallað inni á hjúkrunarheimilunum? Klárlega meiri fagmenntun. Við erum undir hlutfalli nágrannaþjóða hvað varðar fagmenntun starfsfólks. Mér finnst við á engan hátt vera að skoða heildarmyndina í þessum pakka. Þó svo að þetta snúist um krónur og aura, akkúrat þessi tillaga sem við ræðum hér, finnst mér skorta mjög mikið á umræðuna þannig að hlutirnir séu settir í samhengi.
Herra forseti. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni, auðvitað þurfum við að hugsa hlutina heildstætt, þurfum að hugsa þetta lengra fram í tímann. En ég ítreka það sem ég sagði áðan, að þegar horft er til þessa rekstrarárs, sem þessi fjáraukalög gera sannarlega fyrst og fremst, þá er nánast upp á krónu halli þriggja ára tekinn. Að vísu var aðeins farið yfir meðaltalið, farið upp í 1.300 milljónir en meðaltalshallinn var eitthvað um 1.200. Ég vil leyfa mér að efast um að það sé almenna reglan í rekstri stofnana ríkisins að menn mæti hreinlega bara upp á punkt og prik með þessum hætti þeim tölum sem þar koma fram. Það er svo aftur allt annað mál, og þar veit ég að við þingmaðurinn erum sammála, að við þurfum að fara að skoða stefnuna í málefnum eldra fólks með öðrum hætti en við höfum gert hingað til. Við þurfum að fara að horfa miklu meira til sjálfræðis fólks inni á hjúkrunarheimilum. Við þurfum að fara að horfa miklu meira til þátta eins og að líta á hjúkrunarheimilin sem heimili. Við þurfum að horfa til þjónustuþátta eins og til að mynda Eden-stefnunnar o.s.frv. En ég vil meina, og ég held að full ástæða sé til að segja það hér í ræðustól Alþingis, að þarna sé verið að mæta þessum beinu fjárhagslegu væntingum sem skýrslan bendir á að þurfi að leysa. En ég tek undir það með hv. þingmanni að til lengri tíma litið er þetta ekki lausn enda er það raunar tekið fram í nefndarálitinu. Þar þurfum við að halda áfram að bæta í og taka betur á og ég er sannfærður um að þessi mál munu koma upp þegar við förum að ræða kosningar í haust og að þar eigi stjórnmálaflokkarnir að skila því til kjósenda hvaða stefnu þeir muni hafa í þessum málum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég vil fá að skilja þetta rétt. Við erum að halda því fram að verið sé að rétta af halla síðastliðinna þriggja ára. [[Gripið fram í: Þessa árs?]]Tekið mið þrjú ár aftur í tímann? Ef við erum að því þá vil ég halda því fram að hallinn hafi verið kominn löngu fyrir þann tíma og síðan safnast upp. Þannig að við erum að mæta einhverjum hluta hans en þó ekki að koma til móts við hann, það er stór munur þar á. Við horfum fram á að æ fleiri þurfa á hjúkrunarheimili að halda. Við erum kannski ekki alveg sammála um þetta og ég vil ganga lengra. En gott og vel. Við erum sammála um að það þarf að fara að hugsa um stefnuna og ég vil gera meira en það. Það liggur allt fyrir. Við vitum hverju við stöndum frammi fyrir. Við vitum að fleiri og fleiri koma til í hverjum árgangi sem eldist og eldist. Það sem ég er að segja er að við þurfum að fara að framkvæma stefnuna vegna þess að hún liggur fyrir. Ég veit að það á að búa til sérstaka stefnu um öldrun, ef svo má segja, og ég vona að þá getum við farið að líta á hjúkrunarheimili sem heimili. Mér finnst mjög oft vanta upp á félagslega sýn, yfirleitt í öllu því sem við erum að tala um, sérstaklega vegna þess að við erum að ræða um heimili fólks. Stundum langar mig að tala um félagsheimili en ekki hjúkrunarheimili vegna þess að þetta eru einmitt heimili. En meðan við náum ekki að vanda okkur vel við að sjá til þess að fólk komist inn á heimilin þá verður staðan því miður eins og hún er.
Ástkær forseti. Hér er af svo mörgu að taka að ég veit eiginlega ekki hvar ég á að byrja en ætli sé ekki best að byrja á byrjuninni. [[Gripið fram í.]]Já, eins og segir í Söngvaseið, það var alveg hárrétt hjá henni, líklega. Byrjum á stóru myndinni, heildarmyndinni eins og hún birtist í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar sem undirritað er af fimm fulltrúum meiri hlutans en ekki stjórnarandstöðunnar, enda sjá menn þetta ekki alveg sömu augum. Í áliti meiri hlutans segir um niðurstöðuna sem þá liggur fyrir að þessu máli afgreiddu, fjáraukanum afgreiddum, með leyfi forseta: „Lagt hefur verið mat á afkomuhorfur ársins. Fjárlög voru samþykkt með 326,1 milljarða kr. halla.“ - Þetta er náttúrlega gríðarlega mikill halli en hann á sér vissar skýringar. - „Útgjaldaáhrif nýrra ráðstafana sem fram koma í þessu frumvarpi nema 21,3 milljörðum kr. þegar tekið er tillit til 2,4 milljarða kr. aukinna skatttekna af úttekt séreignarsparnaðar.“ Hér kemur áhugaverð staðhæfing. Hún er svo sem alveg rétt en það mætti setja hana í samhengi við svo miklu fleira því að í stað þess að talað sé um að útgjaldaáhrifin af þessu frumvarpi auki halla ríkissjóðs um 23,7 milljarða brúttó þá segja menn að nettóáhrifin séu aukning upp á 21,3 milljarða. Þetta er hins vegar almennt ekki gert þegar verið er að meta raunveruleg áhrif hinna ýmsu laga og aðgerða á tekjur eða útgjöld ríkissjóðs. Það er væntanlega fyrst og fremst rökstutt með því að það geti verið erfitt að áætla nákvæmlega hvað komi inn á móti, t.d. með tilslökunum, t.d. með því að draga úr skerðingum eldri borgara, eins og ég kem aðeins betur inn á í þessu samhengi á eftir. Það getur verið erfitt að reikna nákvæma tölu. Hagfræðin er náttúrulega ekki nákvæmnisvísindi og bara alls engin vísindi segja sumir, meira jafnvel eitthvað eins og lögfræði eða slíkar greinar. Engu að síður liggur fyrir að áhrifin eru til staðar. Þá að dæminu um eldri borgara og skerðingar á kjörum þeirra. Þegar ríkið viðheldur stefnu sem dregur mjög úr getu og vilja fólks til að vinna áfram, segjum fólks sem hefur náð ákveðnum aldri en gæti gjarnan viljað vinna sér inn auknar tekjur, þá er verið að líta fram hjá því að ef þetta reynslumikla fólk ynni meira, skapaði meiri verðmæti, fengi greidd laun fyrir vikið, þá væri svo heilmikið að koma til ríkisins á móti í formi aukinna skatttekna. En í stað þess að líta á heildarmyndina er bara litið á það sem hrein útgjöld, hreinan kostnað fyrir ríkið, að draga úr skerðingunum. Þessir neikvæðu hvatar birtast auðvitað víðar. Þeir draga t.d. úr sparnaði fólks, getu til að spara þegar þeir sem hafa sparað eru skertir óhóflega. Með öðrum orðum, herra forseti: Ríkið viðheldur og innleiðir í mörgum tilvikum aðgerðir sem fela í sér neikvæða hvata en kostnaðurinn við hvatana eða það sem ríkið gæti fengið á móti við það að aflétta þeim er ekki tekið með í reikninginn. Stundum gengur það svo langt að viðhorfið hjá stjórnvöldum virðist vera að allir peningar í landinu séu í raun eign ríkisins, það sé bara spurning hvað ríkið eigi að gefa fólki mikið af þeim launum sem það hefur unnið sér inn fyrir. Þannig er rætt um skattalækkanir eins og það sé nánast gjöf til vinnandi fólks að fá að halda eftir aðeins meiru af tekjum sínum. Það má nefna ótal dæmi um þetta, ég ætla ekki að eyða miklum tíma í það, en að reikna skattalækkanir sem hreint tap gefur í raun ekki rétta niðurstöðu því að skattalækkanir mynda jákvæðan hvata til vinnu, aukinnar verðmætasköpunar, aukinnar neyslu, greiðslu virðisaukaskatts, alls konar skatta og gjalda sem ríkið er duglegt að leggja á á hverju stigi. Þess vegna geld ég varhuga við því að menn líti í sínum áætlunum, og þegar þeir taka ákvörðun um hvernig samfélaginu skuli stjórnað, algerlega fram hjá heildarmyndinni, en hér er það ekki gert. Hér er gert ráð fyrir að að 2,4 milljarðar komi á móti í formi aukinna skatttekna, væntanlega vegna þess að það var tiltölulega auðvelt að áætla þá tölu, 2,4 milljarða, og auðvitað vegna þess að það lækkar heildarupphæðina á kostnaðinum við þetta frumvarp. En svo segir einnig: „Á móti vegur 13,2 milljarða kr. betri afkoma vegna endurmats á kostnaðaráætlun aðgerða sem er nú þegar áætlað fyrir í fjárlögum. Auk endurmats annarra liða sem miðar við rúmlega 6 milljarða kr. betri afkomu er nú gert ráð fyrir halla sem nemur 328 milljörðum kr. eða 10,5% af vergri landsframleiðslu (VLF).“ Ástæðan fyrir þessu endurmati á kostnaðinum við fyrri aðgerðir sem gert var ráð fyrir í fjárlögum er ekki hvað síst sú að úrræðin hafa ekki nýst eins vel og ráð var fyrir gert. Það átti nú við um sum af stærstu úrræðunum sem voru kynnt, einkum í upphafi, og prísuð fyrir það hvað þau kostuðu mikið eða hvað væru miklar upphæðir þar undir í þessum aðgerðum, að þau voru ekki öll mikið nýtt. Nú má t.d. nefna varðandi hlutdeildarlánin, sem ríkisstjórnin kynnti sem framfaraskref, að það virðist ganga erfiðlega fyrir fólk að fá þau. Maður heyrir sögur, ekki hvað síst úr kjördæminu, að ungt fólk sem er að sækja um þessi lán og reyna að koma sér upp húsnæði, fái ekki svör, jafnvel að því marki að það missir svo húsnæðið af því að það er selt einhverjum öðrum. Ég vona að verið sé að reyna að bæta þar úr. Auðvitað, svo maður sé sanngjarn, er ekki hægt að sjá fyrir alltaf hvaða úrræði nýtast best og við þessar aðstæður þurfti að grípa til ýmiss konar úrræða. Engu að síður voru nokkur tilvik þar sem menn gátu að mínu mati sagt sér að það væri hægt að fara betur með fjármagnið, hægt að láta það skila meiri árangri með annars konar aðgerðum, en það er utan við efni þessa máls að einhverju leyti. Það mál sem hér er lagt fram felur auðvitað í sér talsverða viðbót við þann mikla halla sem þegar var til staðar. Allir níu útgjaldaliðirnir sem hér eru kynntir eru atriði sem máttu vera fyrirsjáanleg við síðustu fjárlagagerð og auðvitað nokkuð skrýtið að menn skuli ekki einfaldlega hafa klárað þetta þá og sett inn í fjárlögin á þeim tíma. Kannski var einhver hvati til að draga aðeins úr skellinum við fyrstu kynningu fjárlaganna og bæta þá frekar við núna. Kannski sáu menn fyrir sér að það væri ágætt að bæta við útgjöldum hér og þar þegar nær drægi kosningum, ég skal ekki segja, en flestir þessara liða áttu að vera fyrirsjáanlegir og ríkisstjórnin hefði átt að láta það fylgja með í fjárlögunum sjálfum. Hallinn verður sem sagt núna, að þessu viðbættu og þegar allt er tekið með í reikninginn, um 328 milljarðar kr. eða 10,5% af vergri landsframleiðslu. Landsframleiðsla er náttúrlega miklu meira, miklu hærri upphæð en bara útgjöld ríkisins, svoleiðis að þetta eru einhverjir tugir prósenta af útgjöldum ríkisins, hallinn. „Afkomuspáin“ - þessi spá um 10,5% halla miðað við landsframleiðslu - „er innan marka gildandi fjármálastefnu þar sem áætlað var að halli ríkissjóðs gæti numið 9% af VLF …“ svoleiðis að jafnvel þessi uppfærða áætlun stenst ekki og hallinn reynist meiri. En hvernig stóð á því að ríkið gat núna rekið sig með nokkur hundruð milljarða króna halla, til að bregðast við efnahagslegum áhrifum kórónuveirufaraldursins ekki hvað síst? Það er einkum vegna þeirra aðgerða sem ráðist var í fyrir nokkrum árum í tíð ríkisstjórnarinnar 2013–2016 þar sem var farið í mjög róttækar pólitískar aðgerðir. Þær aðgerðir urðu ekki til af sjálfu sér. Það voru aðgerðir byggðar á róttækri rökhyggju, á því að gera það sem þurfti við þáverandi aðstæður, gera það sem væri framkvæmanlegt og tryggja hagsmuni samfélagsins. Það tókst að því marki að ekkert ríki, a.m.k. ekki í seinni tíma sögu, hefur náð eins hröðum og eins miklum efnahagslegum viðsnúningi og Ísland vegna þessara aðgerða, sem gerir stjórnvöldum nú kleift að þreifa fyrir sér með aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum kórónuveirunnar, bæta við nýjum útgjöldum í þessu frumvarpi og auðvitað boða eitt og annað til viðbótar núna í aðdraganda kosninga. Oft ganga stjórnvöld heldur langt við að reyna að merkja sér það sem þau skilgreina jafnvel sem gjafir. Ferðaávísunin sem svo var kölluð nýttist reyndar einkum bensínstöðvum og skyndibitastöðum en var ágætisaðgerð engu að síður, það var mikilvægt að aðstoða ferðaþjónustuna. Nafninu var allt í einu breytt í ferðagjöf stjórnvalda, sem sýnir kannski svolítið viðhorf a.m.k. ríkjandi stjórnvalda til þess fjármagns sem er í ríkissjóði, að það sé einhvern veginn þeirra að gefa skattgreiðendum. Skattgreiðendur voru auðvitað búnir að borga þetta áður sjálfir og fengu þarna örlítið til baka en þá var það gjöf. Þetta hefur því miður verið ríkjandi viðhorf en það er samt að mínu mati áhyggjuefni að ekki sé litið á þá peninga sem fólk vinnur sér inn sem eign þess fyrst og fremst heldur sé hinn eðlilegi áfangastaður alls fjármagns í ríkiskassanum og svo sé bara spurning hvað menn fái að halda miklu eftir eða hvað þeir fái miklar gjafir frá ríkinu. Látum þetta nægja af heildarmyndinni, um afkomuna eftir að þetta frumvarp verður afgreitt hér. Þá ætla ég að snúa mér að ákveðnum liðum frumvarpsins og byrja á hjúkrunarheimilunum því þau tengjast öðru stóru viðfangsefni sem þetta samfélag, þessi ríkisstjórn, verð ég nú að segja, hefur verið í svolitlum vandræðum með á undanförnum árum. Hjúkrunarheimilin hafa verið mjög mörg um allt land í verulegum fjárhagsvanda enda eru lagðar á þau miklar skyldur. Sett hefur verið í lög að fólk eigi rétt á ákveðinni þjónustu og heimilin þurfa að veita þá þjónustu. En ríkið hefur ekki verið reiðubúið til að fjármagna þetta að því marki að hægt sé að veita þjónustuna til fulls. Því hafa hjúkrunarheimilin annaðhvort verið rekin með halla eða þurft að reiða sig á stuðning, til að mynda frá sveitarfélögum. Það er ekki annað að sjá af því hvernig þessi mál hafa þróast undanfarin ár en að þetta tengist a.m.k. að einhverju leyti því sem stundum virðist vera fjandskapur stjórnvalda, þessarar ríkisstjórnar, hæstv. heilbrigðisráðherra, í garð sjálfstæðra stofnana, sjálfstæðra félaga og sjálfstætt starfandi fólks á heilbrigðissviði, því að vandinn er ekki nýtilkominn. Hér er einmitt nefnt í meirihlutaálitinu að árið 2019, fyrir tveimur árum, hafi samanlagður halli þessara hjúkrunarheimila þegar verið tæpur milljarður króna á því eina ári. Farið var í að skoða þetta og velta þessu öllu fyrir sér fram og til baka og allt lá meira og minna fyrir eða hefði átt að gera það við gerð síðustu fjárlaga en þá var samt ekki gripið til þeirra ráðstafana sem þó blasti við að væru nauðsynlegar heldur starfsfólki og rekstraraðilum þessara hjúkrunarheimila haldið í viðvarandi óvissu. Svo einbeitt voru stjórnvöld í því að bæta ekki við því sem þurfti við fjárlagavinnuna að hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans felldu allir sem einn tillögur Miðflokksins um rökstuddar og fjármagnaðar viðbætur til hjúkrunarheimilanna til að aðstoða þau við að taka á þessum vanda. Það sama gerðist reyndar árið áður því eins og kemur fram hér var vandinn ljós þá líka. En það sama var uppi á teningnum, hver einasti stjórnarliði felldi tillögur Miðflokksins um að bæta þarna í en þeir koma svo þess í stað núna með þetta hér í fjáraukalagafrumvarpi. Ég ætla þá næst að færa mig yfir í umfjöllun um Landspítalann. Menn þekkja það nú úr stjórnmálaumræðu og fréttum, eiginlega eins langt aftur og maður man eftir sér, að fjárhagsvandi á Landspítalanum er ekki alveg nýr hlutur. Það hefur hins vegar reynst rétt sem fyrrverandi landlæknir, og reyndar núverandi aðstoðarmaður hæstv. heilbrigðisráðherra, benti á á sínum tíma, fyrir allmörgum árum, að menn geti bætt endalaust fjármagni í heilbrigðiskerfið án þess að það komi að gagni, það geti jafnvel orðið til tjóns ef menn lagi ekki kerfið sjálft. Nú hafa náttúrlega ár eftir ár fjárframlög til Landspítalans verið aukin. En það hefur algerlega skort á að gerðar yrðu úrbætur í kerfinu sjálfu og þá er ég tala um heilbrigðiskerfið allt. Þess í stað hafa stjórnvöld unnið að því jafnt og þétt að ýta öllu kerfinu öllu inn á Landspítalann, ég segi öllu, það eru auðvitað ýkjur, en að ýta sífellt stærri hluta kerfisins inn á Landspítalann og að sá spítali þurfi að vera við Hringbraut. Bara ein ríkisstofnun og ríkið skal vera við Hringbraut, segir kerfið. Þessi ríkisstjórn hefur svo sannarlega fylgt eftir því markmiði að þjappa öllu sem mest saman þannig að jafnvel frjáls félagasamtök sem hafa gert samfélaginu gríðarlegt gagn árum og áratugum saman, félög eins og Krabbameinsfélagið, SÁÁ, ótal slík félög, eru bara ekki velkomin í þetta lengur. Þetta skal allt sett undir ríkið með þeim afleiðingum sem við sjáum svo birtast í hverju málinu eftir annað, skimanamálinu til að mynda nýverið. Herra forseti. Ég er ekki búinn með umfjöllun mína um heilbrigðiskerfið og það sem lesa má út úr þessu frumvarpi hvað varðar þróun þess. [[Forseti hringir.]]Ég gæti þurft að halda hér aðra ræðu, með leyfi hæstv. forseta.
Herra forseti. Ég ætla að halda hér áfram þar sem frá var horfið í ræðu minni um frumvarp til fjáraukalaga fyrir þetta ár, síðasta frumvarp þessarar ríkisstjórnar sem lýtur að ríkisfjármálum. Ég ætla aðeins að beina máli mínu að Landspítalanum. Við höfum rætt svolítið í þessari umræðu, og ég benti á það, að það ríki ákveðið kjarkleysi af hálfu ríkisstjórnarinnar við að leysa rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna. Ríkisstjórnin talaði fallega um þessi mál í stjórnarsáttmála sínum, að hún myndi bæta rekstrarafkomu hjúkrunarheimilanna og bæta þann málaflokk á öllum sviðum, en lítið hefur gerst í þeim efnum. Vissulega eru settir peningar í að byggja ný hjúkrunarheimili, sem er góðra gjalda vert, en það þarf líka að reka þessi heimili. Ríkisstjórnin hefur hins vegar ekki áttað sig á því. Þess vegna blasir við þessi mikli vandi. Þetta er uppsafnaður vandi sem er afar brýnt að taka á. Á síðustu metrum þessa kjörtímabils kemur ríkisstjórnin með fjárveitingu upp á 1 milljarð kr. til að bæta stöðuna en það er tímabundin ráðstöfun og háð ákveðnum skilyrðum. Hún mun ekki leysa vandann til frambúðar. Það þarf að leysa vandann til frambúðar og það er greinilegt að ríkisstjórnin hefur ekki kjark til þess. Ég ætla að koma aðeins inn á Landspítalann. Landspítalinn er okkar stærsta og mikilvægasta heilbrigðisstofnun og hann hefur á að skipa framúrskarandi starfsfólki sem vinnur óeigingjarnt starf á hverjum degi og oftast við erfiðar aðstæður. Miklar umræður hafa skapast um rekstrarvanda spítalans og sá vandi á sér margþættar rætur. Við höfum rætt þetta oft innan fjárlaganefndar á kjörtímabilinu og við höfum margsinnis fengið stjórnendur spítalans og heilbrigðisráðuneytið á okkar fund til þess að ræða með hvaða hætti hægt sé að ná niður hallanum á spítalanum og fara í hagræðingaraðgerðir, sem á endanum bitna náttúrlega á þjónustunni. Kjarni málsins er sá að spítalinn og sú þjónusta sem hann veitir vex hraðar en fjárlög gera ráð fyrir og það þrátt fyrir reiknaðan raunvöxt upp á 1,8% ár hvert, þ.e. sjálfvirka hækkun á fjárlögum til Landspítalans á hverju ári um 1,8% vegna raunvaxtar í kostnaði og rekstri spítalans. Spítalinn hefur tekið að sér ný verkefni þar sem fjárveitingar hafa ekki fylgt með og er rétt að halda því til haga að af hálfu yfirstjórnar heilbrigðismála hefur t.d. ekki verið leyst úr svokölluðum fráflæðisvanda. Hann er enn til staðar og hann er mjög kostnaðarsamur. Þar eru einstaklingar sem hafa verið að leita sér lækninga, geta ekki farið heim og þurfa þá á öðrum úrræðum að halda. En það er engin ástæða að halda þeim í dýrustu úrræðunum sem eru náttúrlega á Landspítalanum. Þar liggur fólk, einstaklingar, sem með réttu lagi ættu að vera á hjúkrunarheimilum. Þetta kostar að sjálfsögðu heilmikla fjármuni og þessu hefur ekki verið mætt sem skyldi. Síðan voru árið 2015 gerðir flóknir kjarasamningar við lækna sem hefur verið erfitt að kostnaðarmeta. Þetta er ágætur samningur fyrir heilbrigðiskerfið í sjálfu sér, held ég, en kostnaðarþættirnir voru vanmetnir. Því miður virðist það vera svolítil lenska hjá okkur að menn vanmeta kostnaðinn sem ríkisvaldið er að skuldbinda sig til þegar kemur að því að reyna að leysa kjarasamninga. Nærtækast er að nefna styttingu vinnuvikunnar - sem hefur verið nefnd hér og er hið besta mál, sérstaklega fyrir þá sem vinna í vaktavinnu því að vaktavinna er ákaflega slítandi og getur verið erfið - en henni fylgdu ekki neinar fjárveitingar. Þetta kostar. Það þarf að fjölga starfsfólki á mörgum stöðum; í lögreglunni og hjúkrunarfræðingum, þessu vaktavinnufólki. Það hafa hins vegar ekki fylgt neinar fjárveitingar og í raun og veru hefur ekkert verið reiknað út hvað þetta kemur til með að kosta. Að sama skapi má segja um samninginn við lækna, sem var gerður 2015, að spítalinn hafi aldrei fengið nægilegt fjármagn til að standa straum af heildarkostnaði við samninginn. Það er að sjálfsögðu brýnt og það er hagur okkar allra að búa heilbrigðisstarfsfólki viðunandi starfsskilyrði og tryggja þannig að mönnun sé á hverjum tíma fullnægjandi. Mönnunarvandi spítalans er einn af hans stærstu áskorunum. Heilbrigðisyfirvöld hafa í raun og veru ekki lagt fram neinar áætlanir um það með hvaða hætti eigi að bregðast við honum. Það verður bara að segjast eins og er. Verkefni sem gaf mjög góða raun og var ein af aðgerðunum til þess að laða hjúkrunarfræðinga til starfa var svokallað Hekluverkefni þar sem hjúkrunarfræðingar fengu ákveðnar álagsgreiðslur fyrir störf sín. Það var hins vegar lagt niður sem hefur gert það að verkum að þessi mikilvæga tilraun náði í raun og veru aldrei nógu langt. Það er mikill skortur á hjúkrunarfræðingum á Landspítalanum og margar deildir eru undirmannaðar, svo þekkjum við að hjúkrunarfræðingar voru lengi í kjaraviðræðum við ríkisvaldið, marga mánuði, og ekkert gekk í þeim efnum. Það var alveg ljóst að samningsvilji af hálfu ríkisvaldsins var takmarkaður. Herra forseti. Ríkissjóður, ríkisstjórnin og stjórnvöld verða að eiga raunhæft samtal við Landspítalann um lausnir. Það sama er í þessum fjárauka hér, það vantar þetta raunhæfa samtal við stjórnendur hjúkrunarheimilanna. Þau hafa kvartað yfir samráðsleysi og öðru slíku þegar kemur að því að leysa þann vanda. Hægt er að yfirfæra þetta nákvæmlega yfir á rekstrarvanda Landspítalans. Það vantar alltaf þetta raunhæfa samtal. Gleymum því ekki að Landspítalinn er fyrst og fremst bráðasjúkrahús og eðli þjónustunnar sem spítalinn veitir er að hún er ófyrirséð. Menn vita ekki hversu mikla þjónustu þeir þurfa að veita og þar af leiðandi vita þeir ekki nákvæmlega hvað hún kemur til með að kosta. Þannig er hægt að segja að það henti illa fyrir spítalann að vera á föstum fjárlögum. Þetta er eitthvað sem þarf að fara vandlega yfir við fjárlagagerð og reyna að eiga samtal við stjórnendur um hvernig best sé hægt að standa að þessum málum þannig að við þurfum ekki alltaf á hverju ári, fjárlaganefnd, að ræða það við stjórnendur spítalans hvernig hann eigi að ná niður hallanum á þessu ári og því næsta o.s.frv. Það er alltaf sama rullan þegar fundað er með stjórnendum spítalans, viðvarandi halli sem er verið að reyna að ná niður og glíma við. Svo þekkjum við náttúrlega að bráðamóttakan getur ekkert lokað þegar fjárveitingin er búin. Hér þarf því meiri sveigjanleika. Álag á heilbrigðiskerfið mun aukast jafnt og þétt á næstu árum og einnig með hækkandi lífaldri þjóðarinnar. Við þurfum að hafa skilvirka þjónustu þegar kemur að heilbrigðiskerfinu og fara yfir þessi mál með stjórnendum þeirra stofnana sem við treystum til þess og hafa staðið sig vel. [[Forseti hringir.]]En ábyrgðin er fyrst og fremst ríkisins og stjórnvalda í þessum efnum.
Herra forseti. Ég talaði í síðustu ræðu minni nokkuð um vandann sem stafar af því að ekki hefur verið komið til móts við aldraða svo nokkru nemi af hálfu þessarar ríkisstjórnar meðan hún hefur setið og öllum er ljós sá vandi sem er í heilbrigðiskerfinu. Það er ekkert tekið á því í þessum fjáraukalögum að bæta neinu þar í. Ég var að skoða lauslega samanburð, og mun birta hann á næstu dögum, á fjölda á biðlistum eftir nokkrum algengum aðgerðum frá því í október 2017 fram til janúar 2021. Samanburðurinn er sláandi í öllum algengustu aðgerðum, þ.e. augasteinum, liðskiptaaðgerðum, hjartaaðgerðum, kransæðaaðgerðum, grindarbotnsaðgerðum, legnámi, brjóstnámi, brjóstuppbyggingu o.s.frv. Biðlistarnir hafa margfaldast og ekki er gerð nein tilraun í þessu fjáraukalagafrumvarpi til að auka fé inn í heilbrigðiskerfið. Ef við tökum augasteinaaðgerðir sem dæmi voru þær í mjög góðu horfi. Þá voru einkaaðilar úti í bæ sem stóðu eiginlega undir því og báru ábyrgð á aðgerðunum og gekk nokkuð vel. Síðan var þetta rifið inn til ríkisins eins og fleira, með þegjandi samþykki Sjálfstæðisflokksins. Það er með hreinum ólíkindum, herra forseti, að Sjálfstæðisflokkurinn er nánast eins og farþegi í þessari helreiðarrútu Vinstri grænna gegn heilbrigðiskerfinu. Og að hugsa sér að Sjálfstæðisflokkurinn horfir upp á að í fyrsta lagi eru ekki gerðar neinar aðgerðir á vegum einkaklíníka hér heldur er fólk sent úr landi í Covid-faraldrinum og þá lengist biðlistinn og ekki er talað við sjálfstætt starfandi sérfræðinga. Það er búið að sauma svo að Domus Medica, sem er tæplega fimmtug stofnun, að hún mun líklega loka. Og Sjálfstæðisflokkurinn horfir á þetta án þess að hreyfa legg eða lið. Kjósendur flokksins hljóta að spyrja hver stefna flokksins í heilbrigðismálum sé eða hvort flokkurinn hafi yfirleitt stefnu í heilbrigðismálum, og lái þeim hver sem vill að menn hugsi sig um þegar vangeta flokksins til að takast á við rétttrúnaðinn í heilbrigðismálum blasir við hverjum manni. Það er ekki bara þarna, herra forseti, sem kjósendur Sjálfstæðisflokksins hljóta að vera í vafa um sinn flokk. Mig langar að auglýsa eftir stefnu Sjálfstæðisflokksins í öryggis- og varnarmálum. Það vill svo til að mjög nýlega var hér á landi nýr utanríkisráðherra Bandaríkjanna sem er kallaður Tony af vinum sínum. Hann staldraði hér við í nokkra daga út af fundi í Norðurskautsráði. Herra forseti. Nú verð ég að segja sögu af Gulla og Tony. Þeir áttu sem sagt fund, utanríkisráðherra Íslands og utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Ég vona satt að segja að þar hafi utanríkisráðherra Íslands gefist tími til að útskýra fyrir bandarískum starfsbróður sínum stefnu Sjálfstæðisflokksins í öryggis- og varnarmálum. Ég vona að Gulli hafi getað útskýrt fyrir Tony af hverju Sjálfstæðismenn í íslensku ríkisstjórninni afþakka 14 milljarða íslenskra króna greidda í dollurum til að vinna að endurbótum á flugvallarsvæðinu í Keflavík. Þannig er að flugvöllurinn í Keflavík hefur ákveðna stöðu í bandarískum varnarmálum, sem heitir á illa snaraðri íslensku „flugvöllur til reiðu“, þ.e. að þegar aðstæður skapast sé flugvöllurinn tilbúinn til að taka á móti flugumferð sem helgast af breyttum aðstæðum í varnarmálum. Ég hefði viljað vera dauð fluga á vegg, eins og konan fyrir norðan sagði, þegar Gulli útskýrði fyrir Tony stefnu Sjálfstæðisflokksins í varnarmálum og öryggismálum og útskýrði fyrir honum af hverju íslensk stjórnvöld, með Sjálfstæðisflokkinn eða utanríkisráðherra Vinstri grænna í broddi fylkingar, neita að taka við 14 milljörðum íslenskra króna til uppbyggingar á Suðurnesjum. Þetta fé var til ráðstöfunar í fyrra, ef ég man rétt, þegar atvinnuástand á Suðurnesjum var enn alvarlegra en það er nú og enn meira knýjandi að gera eitthvað í atvinnumálum. En utanríkisráðherra Vinstri grænna sagði: Nei, takk. Við tökum ekki við þessum peningum. Við erum á móti grænum peningum. Ég segi aftur: Hvað eiga stuðningsmenn Sjálfstæðisflokksins að halda um flokkinn sinn sem sumir hverjir hafa stutt æðilengi? Hvað eiga þeir að halda? Því að þetta er yfirlýsing, það að taka ekki á móti peningum úr Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins til nauðsynlegrar uppbyggingar á flugvallarsvæðinu í Keflavík, heldur segja: Nei, takk, við ætlum ekki að taka við þessum peningum. Það er yfirlýsing. Nú ætla ég enn að minna á niðurstöðutölur í þessu frumvarpi sem við erum að fara yfir og bið fólk að átta sig á því og bið hæstv. forseta að gaumgæfa það líka hvort ekki muni um 14 milljarða í niðurstöðunum í þessu frumvarpi. Ég er næsta viss um að menn muni komast að því, og hæstv. forseti einnig ef hann flettir því upp, að það munar virkilega um þessa peningaupphæð, þessa 14 milljarða sem átti að nota við framkvæmdir sem hefðu skapað 600 störf á framkvæmdatíma, 600 störf. Og við erum núna að tala um að það taki langan tíma fyrir atvinnuleysið að fara niður í ásættanlega tölu. Það er núna í kringum 9%. En Sjálfstæðisflokkurinn sagði: Nei, takk. Við tökum ekki á móti grænum peningum frá Bandaríkjamönnum. Þessar framkvæmdir þarna suður frá hefðu skapað 50–60 framtíðarstörf, herra forseti. En Sjálfstæðisflokkurinn, utanríkisráðherra Vinstri grænna, sagði: Nei, takk. Við þurfum ekki á þessum peningum að halda, viljum ekki skapa 60 framtíðarstörf, við þurfum ekki á 600 störfum að halda til bráðrar uppbyggingar. Það er því ekki að ástæðulausu að þessi ríkisstjórn hefur alloft verið kölluð stjórn hinna glötuðu tækifæra vegna þess að þarna var tækifæri. Þarna var tækifæri til að koma hlutunum í betra horf, fá nýja peninga inn í hagkerfið, veita 600 störf til einhvers tíma, 60 störf til frambúðar. En Sjálfstæðisflokkurinn sagði: Nei, takk. Ég vona að hæstv. utanríkisráðherra hafi getað útskýrt fyrir starfsbróður sínum hvers vegna þetta var með þessum hætti, hvernig á þessu stendur. Ég vona einnig að hann geti kannski með kunningsskap sínum við Tony komið í veg fyrir að þetta verði til skaða fyrir okkur inn í framtíðina þannig að Bandaríkjamenn kippi að sér hendinni og hugsi sig tvisvar um áður en þeir bera hingað sekki af peningum fyrir ríkisstjórn Íslands og utanríkisráðherra Vinstri grænna.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða um fjáraukalög, í ljósi þeirrar stöðu sem við erum í vegna Covid, stöðuna í atvinnumálum, tækifærin sem eru í boði og það sem þarf að bregðast við. Ég ræddi það hér á fyrri stigum að líta ætti til lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem eiga mörg hver í miklum erfiðleikum, eins til ferðaþjónustufyrirtækja. Við höfum mikið rætt um það á þessu kjörtímabili í mínum flokki að lækka tryggingagjald myndarlega. Það er stór þáttur í rekstri fyrirtækja og ekki síst þeirra fyrirtækja sem eru lítil og meðalstór. Af því að ég er að ræða um skatt hefur það stundum verið rætt á tyllidögum og oft og tíðum talað um þörf þess að tekjuskattskerfið sé vinnuhvetjandi. Það hefur alls ekki orðið raunin einhverra hluta vegna. Nú er verið að þrepaskipta skattkerfinu og það er til góðs fyrir þá sem hafa lægri tekjur, sem eru í lægri tekjuhópunum. Verið er að mæta þeim og það er af hinu góða. Þegar tekjur eru síðan komnar upp fyrir vissa upphæð þá hækkar tekjuskatturinn. Það hefur mér alla tíð fundist - og þetta hefur vaxið - ekki vera vinnuhvetjandi skattumhverfi. Af því að nú erum við að tala um atvinnuleysi, að við viljum fá fleiri út á vinnumarkaðinn og það gangi misjafnlega, að ekki sé svo auðvelt að fá fólk út á vinnumarkaðinn, eins og kemur fram í umsögnum frá Samtökum atvinnulífsins og Samtökum ferðaþjónustunnar, þá er spurning hvort ekki mætti líta til skattkerfisins þannig að fólk sæi sér hag í því að fara að vinna frekar en að vera á bótum þó að auðvitað verði fólk að þiggja þá vinnu sem því hugnast sem er í boði. Ég tek alveg undir það að maður fer ekki að vinna hvað sem er þó að ég hafi nú aldrei hafnað því ef - ég hef reyndar aldrei verið atvinnulaus en ég hef unnið alls konar vinnu. Að skattkerfið sé þannig að fólki sé í raun og veru ekki hegnt fyrir að vera duglegt við að afla sér tekna. Þegar skattkerfið er þannig að tekinn er nánast helmingur af laununum þegar menn eru komnir yfir vissa upphæð þá fara menn að spyrja sig: Er ekki alveg eins gott að taka það rólega? Þetta er oft fólkið sem er að koma sér upp þaki yfir höfuðið, stofna heimili, unga fólkið. Þar af leiðandi eru það í mínum huga ekki rétt skilaboð að skattkerfið sé ekki vinnuhvetjandi. Við höfum það á stefnuskrá okkar í Miðflokknum að skoða þetta mjög alvarlega og tölum um það sem leið til að búa til vinnuhvetjandi skattkerfi. En aðeins frá því í bili. Undir þessum dagskrárlið hefur verið rætt töluvert um hjúkrunarheimilin, stöðu þeirra, hvað mörg þeirra hafa verið í vandræðum síðustu ár og gert ákall til stjórnvalda að koma til móts við rekstrarvandann. Mörg þeirra eru að gefast upp og eru komin, við getum sagt í fangið á ríkinu, þau sem eru ekki ríkisrekin. Það getur varla verið góð niðurstaða. Mig langar aðeins að grípa niður í umsögn frá Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu í sambandi við hjúkrunarheimilin: Hjúkrunarheimilin eru ein af mikilvægustu grunnstoðum íslenska velferðarkerfisins. Ríkisstjórnin hefur ekki staðið við þau áform sem koma fram í stjórnarsáttmálanum um að styrkja rekstrargrunn hjúkrunarheimila og dagþjálfun. Á þeim þremur árum sem ríkisstjórnin hefur setið við völd hefur hún hrint í framkvæmd stöðugum skerðingum á rekstrarframlagi til hjúkrunarheimila. Ríkisendurskoðun hefur bent á að rekstur hjúkrunarheimila sé almennt mjög þungur og hefur róðurinn þyngst ár frá ári í samræmi við fjárhagsskerðingar ríkisstjórnarinnar og þegar Sjúkratryggingar Íslands breyttu aðferð sinni við útgreiðslu fjármagns. Það er ámælisvert að ákvörðun Sjúkratrygginga hafi verið tekin einhliða án viðræðna við hjúkrunarheimilin, Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og Samband íslenskra sveitarfélaga. Í fyrrnefndri fjármálaáætlun kemur fram að stærsta verkefni ríkissjóðs í tengslum við málefnasvið hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu sé átak sem felst í fjölgun hjúkrunarrýma bæði með endurgerð eldri rýma og byggingu nýrra, m.a. með byggingu hjúkrunarheimila. Er um að ræða rúmlega 900 rými í heild. Stjórnvöld hafa boðað að 717 rými verði byggð til 2024 þegar áætlað er að þau verði orðin 3.433 í heild, sem er 26% aukning frá árinu 2018. Á sama tíma gerir ríkisstjórnin ráð fyrir aðeins 6% auknu fjármagni til rekstrar málefnasviðsins. Ekki er nóg að byggja ný hjúkrunarheimili, það verður líka að tryggja forsvaranlegar rekstrarforsendur fyrir heimilin til að þau geti sinnt sínu hlutverki. Þar vantar mikið upp á. Nauðsynlegt er að fara alvarlega ofan í saumana á fjárhagsgrunni hjúkrunarheimilanna og rýna betur í skýrslu Ríkisendurskoðunar um málefnasviðið. Illa gengur að manna stöður hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða á hjúkrunarheimilum. Formaður Sjúkraliðafélags Íslands segir alvarlegan skort á sjúkraliðum á hjúkrunarheimilum. Þetta hefur gert það að verkum að vísa hefur þurft frá einstaklingum með mikla þjónustuþörf þar sem ekki fæst heilbrigðisstarfsfólk til starfa. Ástæða þess að illa gengur að manna stöður starfsfólks er m.a. sú að hjúkrunarheimili landsins hafa setið eftir hvað varðar fjárveitingu í þjónustu undanfarin ár. Nauðsynleg styrking á rekstrarfé hefur orðið hjá spítölum, heilbrigðisstofnunum og heilsugæslu en skorið hefur verið niður hjá hjúkrunarheimilum. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa ítrekað bent á að nauðsynlegt sé að styrkja rekstur hjúkrunar-, dagdvalar- og endurhæfingarrými. Rekstur hjúkrunarheimila á landsbyggðinni er afar þungur og kemur það m.a. til af því að ómögulegt er að ná fram þeirri stærðarhagkvæmni sem næst með fjölda rúma sem alla jafna þekkist á höfuðborgarsvæðinu. Trúverðugt samtal verður að fara fram milli fulltrúa heilbrigðisráðuneytisins, Sjúkratrygginga Íslands, öldrunarstofnana og sveitarfélaga. Forsenda árangurs og breiðari sáttar um málaflokkinn er stóraukið samráð og skilningur á eðli rekstrar hjúkrunarheimila. Þetta kemur m.a. fram í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu. Við tökum undir að brýnt er að mæta þeim rekstrarerfiðleikum sem nú ríkja í þessum mikilvæga málaflokki. Það verður að segjast eins og er að stefnan í því á hvaða formi þjónusta við aldraðra á að vera er einhvern veginn að breytast. Nú er stefnan sú að reyna að þjónusta sem flesta heima hjá sér meðan þeir hafa heilsu til. Hjúkrunarheimilin eru meira að verða, ég leyfi mér að segja líknarheimili. Fólk er oft það veikt þegar kemur þangað inn að það á ekki langt eftir. Þetta er eitthvað sem margir kvarta yfir að sé í raun og veru ekki framför.
Hæstv. forseti. Ég ætla að vera á sömu slóðum og ég var í fyrri ræðu minni þar sem ég ræddi sérstaklega stöðu hjúkrunarheimila, heilbrigðiskerfisins og mönnun þess. Mig langar aðeins að fara inn á rekstur Landspítala með það í huga að staðan þar er grafalvarleg, sérstaklega á bráðamóttökunni. Við höfum séð ályktanir frá læknum þaðan sem benda á að öryggi sjúklinga sé ógnað og ekki sé hægt að halda því fram að allt sé eins og best verður á kosið. Ég tók eftir því um daginn, og við fengum sendan um það póst, a.m.k. þingmenn sem sitja í hv. velferðarnefnd, að Krabbameinsfélagið hafði ályktað að gefa Landspítala 450 milljónir í heild til þess að hægt verði að byggja við svokallaða K-álmu þannig að það verði viðunandi aðstaða fyrir þá sem sækja krabbameinsmeðferð inn á deild hjá Landspítalanum. Það sem mig langar að velta upp hér er að þá finnum við okkur í þeirri stöðu að við erum með félag, Krabbameinsfélagið, sem fær sitt fjármagn frá almenningi sem vill gefa fjármagn til félagsins, og það stendur frammi fyrir því að vita af þessum gríðarlega vanda varðandi aðstæður á krabbameinsdeildinni og tekur þá ákvörðun á aðalfundi að leggja til fjármagn að því gefnu að stjórnvöld komi til móts við það með einhverjum hætti, væntanlega fjárhagslegum, til að hægt verði að byggja þessa deild við svokallaða K-byggingu. Og þetta er dálítið snúið mál. Fyrst er að nefna að það er svolítið sorglegt að upplifa að það hafi ekki verið gert ráð fyrir því að stækka deildina í nýjum Landspítala. Á sama tíma er Landspítala gert að taka að sér skimun vegna brjóstakrabbameina. Ég vil stilla þessu svona upp vegna þess að skimun fyrir brjóstakrabbameinum er flokkur sem er ákveðin forvörn. Það er verið að hvetja konur, konur sér í lagi þó svo að karlar geti líka fengið brjóstakrabbamein, til að mæta til skimunar til að koma í veg fyrir að þær greinist með mein á seinni stigum. Það sem ég vil segja er að mér finnst dálítið sérstakt að það sé verið að setja forvarnastarf á það sem við viljum kalla dýrasta enda heilbrigðiskerfisins, sem Landspítali vissulega er. Að sjálfsögðu eru framkvæmdar aðgerðir á Landspítala sem eru flokkaðar annars stigs, af því að nú vill hæstv. heilbrigðisráðherra setja allt niður á einhver stig. Fyrsta stigið er heilsugæslan, annað stigið er þá sérgreinalæknar og svo erum við með þriðja stig sem er bráðaþjónusta. Landspítali vex og vex vegna þess að honum er ætlað að hýsa bráðaþjónustu ásamt því að vera héraðssjúkrahús fyrir rúmlega 200.000 manns. Ég hef alltaf séð að þetta sé nokkurn veginn, já, ég vil bara segja að þetta er eins og tvö tannhjól sem snúast alls ekki í takt. Mín skoðun hefur ætíð verið að það eigi aldrei að setja þessa starfsemi undir sama þak. En staðan er sem sagt sú að frjáls félagasamtök, eins og ég vil leyfa mér að nefna Krabbameinsfélagið, sjá þessa fjárhagslega alvarlegu stöðu. Við getum líka talað um forgang og hvernig við setjum hlutina í forgang. Krabbameinsfélagið vill sjá af 450 milljónum af sínu fjármagni. Það er talað um að 350 milljónir sé eigið fé en auk þess verði farið í fjáröflun þar sem verði safnað 100 milljónum til að byggja upp þessa nýju dagdeild. Mér finnst sjálfsagt mál að farið sé í fjáraflanir og það sé vitað fyrir hverju er verið að safna. En ég leyfi mér að setja spurningarmerki við að félag eins og Krabbameinsfélagið veiti fjármagn í Landspítalann. Í þessu sambandi vil ég minna á að það eru fleiri dagdeildir en á Landspítala sem þjónusta krabbameinsveikt fólk. Rökstuðningur, sem á fullan rétt á sér hjá Krabbameinsfélaginu, er tekinn úr könnun sem var gerð meðal þeirra sem hafa greinst með krabbamein og hafa verið í meðferð, sem segja t.d. að ekki sé aðstaða til eiga einkasamtöl til ráðgjafar eða slíkt. Það sama, má ég til með að segja, er uppi á teningnum á Akureyri þar sem ég þekki mjög vel til. Þar er heldur ekki aðstaða til þess að eiga einkasamtöl. Það þarf oft að fara yfir á aðrar deildir eða finna annað rými til þess að það sé mögulegt. En það er að mínu mati töluverð ofhleðsla á Landspítala. Ætlunin er að þetta verði allt á einum stað og það getur verið býsna flókið. Ég í allri einfeldni minni byrjaði á Alþingi fyrir nærri fjórum árum síðan. Það fyrsta sem blasti við mér þá var hvernig við ætluðum t.d. að finna bílastæði við Landspítala af því að fólk þarf að geta lagt bílunum einhvers staðar. Þessu var mætt af hörku, að ég væri með óþolandi aðfinnslur yfir smámunum. Það eru ekki margir dagar síðan ég fékk póst þar sem fólk sem þurfti að komast á Landspítalann var að spyrjast fyrir um hvar það gæti lagt bílnum. Að mínu mati hefði alltaf átt að styðja við það sem sumir hafa kallað kragasjúkrahúsin og svo heilbrigðisstofnanirnar hringinn í kringum landið. Ég nefni sérstaklega Sjúkrahúsið á Akureyri sem mér finnst ótrúlegt metnaðarleysi að setja undir Landspítala í staðinn fyrir að setja það við hliðina á Landspítalanum vegna þess að það gerir að verkum að starfsfólk hefur minna val um starfsvettvang. Mínar upplýsingar segja að það sé ekki skortur á læknum í landinu. En samt sem áður virðist vandamálið vera á bráðadeildinni, þar er verið að kalla til sérgreinalækna, að það sé skortur á þeim. Einhvers staðar hljóta þeir að vera og það hlýtur að vera einhver ástæða fyrir því að þeir velji ekki að vinna á Landspítala. Ég held að það sé margslungið viðfangsefni sem þarf að fást við. Það verður að grípa til raunverulegra aðgerða og fyrsta skrefið í því væri t.d. að viðurkenna að það er ekki góð hugmynd að setja ríkisspítalann við Hringbraut. Við höfum á umliðnum árum komið fram með tillögur þess efnis að finna Landspítala nýjan stað. Eftir því sem tíminn hefur liðið hafa þær tillögur tekið breytingum í þá átt að eftir því sem miðar við Hringbraut sé hægt að finna byggingum þar annað hlutverk. Við höfum t.d. nefnt hjúkrunarheimili sem mjög gott hlutverk þeirra. En þetta er eilífðarumræða og sjálfsagt kemst ekki niðurstaða í hana á næstu misserum. En að mínu mati er þetta röng ákvörðun.
Herra forseti. Við ræðum hér áfram fjáraukalög fyrir árið 2021. Ég gerði í fyrri ræðu minni mjög gagnlegan kafla í frumvarpinu að umræðuefni en þar er fjallað um það sem lagt er upp með varðandi fjárauka í lögum um opinber fjármál. Ég fór aðeins yfir það á grundvelli þess sem þar stendur og það er auðvitað mjög gagnlegt og stefnumarkandi. Ég gerði sömuleiðis að umræðuefni ákveðna undrun varðandi málflutning hæstv. dómsmálaráðherra. Þegar hún var spurð út í fjármögnun verkefna á sínu starfssviði í umræðum um fjármálaáætlun 2022–2026 - þetta er málaflokkur sem lýtur að alþjóðlegri vernd sem kölluð er - sagði hún, með leyfi forseta: „Varðandi fjármunina sem fara í þennan málaflokk þá er þetta svolítið ófyrirsjáanlegt og erfitt að gera áætlanir fram í tímann um það hve margir leita hér eftir alþjóðlegri vernd. Það hefur verið tekin ákvörðun um að fjármagna samkvæmt raunútgjöldum í stað þess að ofáætla í fjárlögum og þess vegna er erfitt að áætla það til lengri tíma.“ Ekki er annað að sjá en að með þessum orðum sé hæstv. dómsmálaráðherra að lýsa því að í þessum málaflokki sé opinn krani, eins og kalla má það í daglegu tali, á ríkissjóð. Ég á svolítið erfitt með að átta mig á þessu í samhengi við hin skýru ákvæði laga um opinber fjármál sem rakin eru í greinargerð með frumvarpinu sem við ræðum hér. Ég á svolítið erfitt með að átta mig á þeirri stefnu sem hæstv. ráðherra lýsir þarna, hún segir að tekin hafi verið ákvörðun um að fjármagna málaflokkinn samkvæmt raunútgjöldum í stað þess að ofáætla í fjárlögum. Þetta vekur spurningar. Varðandi þau útgjöld sem hér er verið að stofna til þá er eitt atriði, eitt af mörgum, sem ástæða er til að staldra aðeins við en það eru 120 milljónir, eða hvað það nú er, í Strætó. Maður spyr sig hvernig á því standi að ríkissjóður sé farinn að taka ábyrgð á rekstri Strætó. Það gerðist fyrir nokkrum vikum að foreldrar einhverfra barna fengu bréf frá Reykjavíkurborg vegna barna sem þurfa á sérstökum úrræðum að halda. Þá voru það áhyggjufullir foreldrar einhverfs barns sem sneru sér til mín og sýndu mér bréf frá Reykjavíkurborg vegna barns sem fætt er árið 2015 og á því að byrja grunnskólagöngu sína í haust. Fyrir liggur niðurstaða Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins um að barninu sé best borgið í sérdeild fyrir einhverfa og þar var sótt um fyrir barnið. Svar barst foreldrunum frá skóla- og frístundasviði Reykjavíkurborgar 21. apríl með eftirfarandi yfirskrift: „Fyrirhuguð synjun umsóknar um skólavist í sérhæfðri sérdeild fyrir einhverfa nemendur.“ Í bréfinu kemur fram að sótt hafi verið um fyrir 38 nemendur í sérdeildum en aðeins átta pláss séu til ráðstöfunar. Þetta rekst mjög harkalega á við það, herra forseti, að öllum börnum sé tryggður réttur til kennslu við sitt hæfi, eins og kveðið er á um í lögum um grunnskóla, í hvetjandi námsumhverfi, í viðeigandi húsnæði sem tekur mið af þörfum þeirra og almennri vellíðan. Við stöndum frammi fyrir því að það eru 30 börn sem fá ekki notið þess lögboðna réttar síns að fá kennslu við hæfi og þá er það ákveðið af hálfu ríkisstjórnarinnar, í stað þess að aðstoða við að leysa úr því að þessi börn fái notið lögboðins réttar síns, að setja skuli upphæð sem er kannski samsvarandi því sem þetta hefði kostað í Strætó. Herra forseti. Ég vek athygli á þessu og ég lýsi óánægju minni með þessa stefnumörkun. Ég ætla bara að bæta því við, herra forseti, sem menn verða að átta sig á, að foreldrar, eins og þeir foreldrar sem sneru sér til mín, eru ekki að sækja um ölmusu eða gjafir í þágu barnsins. Barnið á lögvarinn rétt á að fá kennslu við sitt hæfi, foreldrarnir senda inn umsókn og þeim er svarað með tölfræðilegum upplýsingum. Herra forseti. Þetta er algerlega ófullnægjandi og reyndar er aðkoma ríkissjóðs að samgöngumálum í Reykjavík algerlega ófullnægjandi. Við munum eftir umræðum hér um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Þar er gert ráð fyrir því að framlag ríkissjóðs til borgarlínu eigi að vera 50 milljarðar. Og á eftir þessum 50 milljörðum, inn í þessa botnlausu hít, á að setja söluandvirði eins dýrmætasta djásns í eigu Reykjavíkurborgar sem er sjálft Keldnalandið. Og ekki nóg með það, heldur er líka talað um það, í skjölum sem lúta að þessu máli, herra forseti, að setja eigi söluandvirði Íslandsbanka inn í þessa hít. Herra forseti. Þetta er svolítið merkileg fjármálastjórn. Við höfum verið að reyna að byggja umgjörð um fjármál ríkissjóðs. Þar gegna mjög mikilvægu hlutverki þau lög sem ég nefndi áðan, lög um opinber fjármál. Það er verið að kasta fé úr ríkissjóði inn í einhverja botnlausa hít - botnlausar hítir, ég er reyndar búinn að nefna hér tvö dæmi. Ég nefndi einn málaflokk þar sem ráðherra málaflokksins talar um opinn krana og það er líka eins konar opinn krani úr ríkissjóði inn í þessa borgarlínu. Þetta er náttúrlega ekki fjármálastjórn, herra forseti, sem er boðleg. Úr því að ég er að tala um borgarlínuna þá er skylt að vekja athygli á því að til er orðinn hópur áhugafólks um samgöngur fyrir alla. Talsmaður þessa hóps er Þórarinn Hjaltason samgönguverkfræðingur. Hann og félagar hans - það eru verkfræðingar, hagfræðingar og ýmsir sérfræðingar sem mynda þennan áhugahóp - hafa lagt fram mjög álitlegar tillögur um ódýrt hraðvagnakerfi sem þeir telja að geti nánast náð sömu markmiðum og stefnt er að með fyrirhugaðri borgarlínu en með miklu minni tilkostnaði. Í grein í Morgunblaðinu nefnir Þórarinn Hjaltason samgönguverkfræðingur að sú tillaga sem hópurinn leggur fram í þessu máli sé 80 milljörðum kr. ódýrari en borgarlínan en geri nánast sama gagn. Sparnaðinn, segir hann í greininni, megi nota í mun hagkvæmari framkvæmdir við þjóðvegi á höfuðborgarsvæðinu. Þá er rétt, herra forseti, talandi um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu, að nefna Sundabraut sem er mjög aðkallandi og brýnt verkefni og má hiklaust telja mjög arðsama framkvæmd. Hún er þýðingarmikil og hún er nauðsynleg. En í staðinn er búið, af hálfu ríkisstjórnarinnar, að opna krana úr ríkissjóði í botnlausa hít sem er borgarlína. Það veit enginn hvað hún mun kosta en allir eru sammála um að ekki er til neitt sem heitir rekstraráætlun fyrir það vonlausa fyrirtæki.
Herra forseti. Mig langar hér við 2. umr. um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2021 að fara nokkrum orðum um áhersluatriði nefndarálits meiri hlutans áður en ég fer síðan í það sem kannski, eins og oft og tíðum vill verða, skiptir mestu máli, það sem ekki er sagt í nefndarálitinu. Hér er inngangur með hefðbundnum hætti en síðan kemur yfirferð um áherslumál í vinnu meiri hlutans. Þar er fyrst að nefna kafla sem snýr að stuðningi við Rauða krossinn og Landsbjörg, eins og segir hér, með leyfi forseta: „Kallað var eftir viðbótarrökstuðningi vegna samtals 200 millj. kr. tillögu um framlög til Rauða krossins og Landsbjargar.“ Síðan er farið yfir það hvernig tekjur Rauða krossins drógust saman á árinu 2020, m.a. vegna þess að tekjur frá Íslandsspilum höfðu lækkað verulega, eða um rúm 50%. Síðan er farið með sama hætti yfir með hvaða hætti rekstur Landsbjargar þróaðist á sama tíma. Síðan segir, og það er ástæðan fyrir því að ég nefni þetta sérstaklega, með leyfi forseta: „Samstæður félaganna hafa ekki uppfyllt skilyrði fyrir viðspyrnustyrkjum, lokunarstyrkjum, tekjufallsstyrkjum eða hlutabótaleið sem eru umfangsmestu úrræði stjórnvalda til að mæta tekjufalli.“ Þetta er auðvitað af sama meiði og við vorum að ræða hér, sennilega í fyrradag, þar sem verið var að fjalla um stuðning til íþróttahreyfinga. Umræðan spannst að nokkru leyti af því að þar var um að ræða framlengingu á þegar samþykktum lögum sem hefði nú í sjálfu sér átt að vera einfalt efni til úrlausnar en kallaði fram verulega umræðu, skiljanlega, því sjónarmiðið sem þar var verið að reyna að leiða fram voru vandræði félagasamtaka sem ekki skilgreinast sem íþróttafélög til að njóta stuðnings hins opinbera. Hér erum við þá komin aftur í fjáraukalög með viðbótarstuðning við tvö slík félög, Rauða krossinn annars vegar og Landsbjörg hins vegar. Það sem mig langaði til að vekja athygli á í þessu samhengi er að núna, 15 mánuðum eftir að Covid-ástandið brast á, erum við einhvern veginn enn þá að bregðast við ad hoc gagnvart samtökum eins og hér eru nefnd og erum enn með óleyst úrlausnarefni gagnvart ótal almennum félagasamtökum, skátahreyfingin og fleiri voru nefnd hér í umræðunni í fyrradag. Það er auðvitað sérstakt að undir lok þessa faraldurs, við vonum nú að meginþunga hans sé lokið, séum við enn þá í aðgerðum sem þessum og meira að segja með rökstuðningi sem á svo vel við það sem var hafnað fyrir tveimur dögum síðan í samhengi við félagasamtök eins og skátana, KFUM og KFUK og fleiri sambærileg. Hér er bara sagt skýrum orðum, aftur með leyfi forseta: „Samstæður félaganna hafa ekki uppfyllt skilyrði fyrir viðspyrnustyrkjum, lokunarstyrkjum, tekjufallsstyrkjum eða hlutabótaleið …“ og hér erum við stödd hvað þessa þætti varðar á 15. mánuði. Næst langar mig að fara yfir í mál sem snúa að hjúkrunarheimilunum. Eins og segir hér, með leyfi forseta: „Gerð er tillaga um 300 millj. kr. fjárveitingu í sjóð hjá Sjúkratryggingum Íslands, en í þann sjóð geta rekstraraðilar hjúkrunarrýma sótt viðbótarfjármagn ef þjónusta við einstaka heimilismenn er tímabundið eða varanlega verulega umfram hefðbundið framlag samkvæmt mati á hjúkrunarþyngd.“ Allt ber þetta auðvitað dálítið að þeim sama brunni að verið er að plástra stöðuna sem snýr að hjúkrunarheimilunum. Margir telja að hluti erfiðleika hjúkrunarheimila hvað samskipti við ríkið varðar sé tilhneiging heilbrigðisráðuneytisins til að ýta öllum rekstraraðilum sem með einhverjum hætti geta skilgreinst sem einkaaðilar, hvort sem það eru einkahlutafélög eða sjálfseignarstofnanir, með einum eða öðrum hætti inn í ríkisrekstrarformið. Manni sýnist á þeim viðbrögðum sem endurspeglast í þessu nefndaráliti að ætlunin sé ekki að reyna að leysa málið. Verið er að reyna að stinga dúsu upp í þá aðila sem verst hafa það. Staðreyndin er sú að búið er að kortleggja vandamálið býsna vel. Gylfi Magnússon, fyrrverandi ráðherra, var formaður stýrihóps eða vinnuhóps sem vann ágæta skýrslu þannig að vandamálið er kortlagt og þekkt í meginatriðum hverjar stærðargráðurnar eru. Viðbrögðin sem koma fram hér eru allt annarrar gerðar en vandamálið kallar á þannig að það blasir við að næstu ríkisstjórnar bíður það verkefni að finna lausn á þessu máli, lausn sem er ekki alltaf með það í forgrunni og bakgrunni að einkareksturinn, hvert sem formið er á því, eigi að vera víkjandi og allt fari þetta undir hatt hins alltumlykjandi ríkiskerfis. Síðan er kafli um Landspítalann sem hefur auðvitað verið í mjög óhefðbundnu umhverfi síðustu misserin eins og við þekkjum öll en það breytir ekki því sem segir hér, með leyfi forseta: „Fram kom að áhrifa Covid-19 faraldursins gætir víða í starfsemi spítalans, bæði með færri komum á hinar ýmsu deildir auk þess sem skurðaðgerðum fækkaði um 2.000 talsins milli áranna 2019 og 2020. Samdráttur í valkvæðum aðgerðum leiddi til þess að starfsfólk fluttist til í starfi yfir á gjörgæslur og legudeildir til að mæta auknu álagi vegna faraldursins. Áframhald er á sérstöku biðlistaátaki í samráði við heilbrigðisráðuneytið til þess að forgangsraða aðgerðum og vinna á biðlistum sem lengdust vegna faraldursins.“ Þetta er auðvitað mjúklega orðað, ef svo má segja, en staðreyndin er sú að við höfum auðvitað horft á hina ýmsu biðlista lengjast mjög mikið í gegnum þetta Covid-tímabil og var ástandið á mörgum sviðum slæmt fyrir. Á meðan einstaklingar eru á biðlistum, hvort sem það er liðskiptaaðgerð sem beðið er eftir eða einhver annars konar aðgerð, lífsbætandi aðgerð, þá er arðsemin af því að flýta slíkum aðgerðum mjög mikil. Það er ekki bara að lífsgæði einstaklinganna batni hratt, ég ætla ekki segja samstundis, flestir þurfa einhvern tíma til að jafna sig á aðgerðinni sjálfri, en lífsgæði aukast mjög hratt, og það mikilvægasta er að það fólk sem er kvalið daginn út og daginn inn verður miklu virkari þátttakendur á vinnumarkaði og í samfélaginu öllu. Ég hvet þá sem þessa hluti skoða sérstaklega til að setja í algjöran forgang að reyna að ná þessum biðlistum niður og fyrir alla muni að hætta þeim furðuæfingum að senda fólk sárkvalið til útlanda til að fá framkvæmda á sér sömu aðgerð og kostar þriðjung að gera hér heima, mögulega með sama lækninum erlendis, t.d. í Svíþjóð, og hefði gert aðgerðina hér heima. Svona rugl stenst enga skynsemisskoðun. Það er auðvitað ótrúlegt að ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum innan borðs - þó að heilbrigðisráðuneytið sé ekki með Sjálfstæðisþingmann sem ráðherra, þá er það þannig að þessar aðgerðir og með hvaða hætti haldið hefur verið á þeim er svo forkastanlega vitlaust að ég vil bara lýsa því yfir hér og nú að mér þykir ámælisvert að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins hafi ekki spyrnt við fótum í þeim efnum. Þá dugar einfaldlega ekki svarið að þetta sé á forræði Vinstri grænna. Það þýðir ekki að segja einn daginn að við séum öll í þessu saman, en að hinn næsta sé látið óátalið að innleiða einhverja marxíska nálgun á heilbrigðismál á Íslandi. Ég skora á þá sem í þingflokki Sjálfstæðisflokksins sitja núna að taka á sig rögg og spyrna við fótum hvað þessa þróun varðar. Það lítur hálfhjákátlegt út að sjá síðan auglýsingaspjöld frambjóðenda í prófkjörum þar sem flaggað er miklum áhuga á einkarekstri í heilbrigðiskerfinu og því að hið opinbera kerfi og hið einkarekna þurfi að vinna vel saman og þar fram eftir götunum, á meðan allar aðgerðir þessara sömu þingmanna sem eru að sækjast eftir endurkjöri miða að því að slá fæturna undan hinum einkarekna hluta heilbrigðiskerfisins sem hefur verið í svo góðri sátt um áratugaskeið þar sem ríkisfyrirkomulagið hefur haldið utan um ákveðna þætti heilbrigðiskerfisins, einkareksturinn aðra og síðan blandað þar sem það hefur hentað. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins verða að líta í eigin barm í þeim efnum og hætta að skjóta sér undan ábyrgð í þessu máli með því að segja að málaflokkurinn sé á forræði Vinstri grænna. Ég hef lúmskan grun um að Vinstri græn hafi áhuga á orkumálum t.d., þó að málaflokkurinn heyri undir ráðherra Sjálfstæðisflokksins. Ef svo væri ekki þá værum við sennilega búin að samþykkja rammaáætlun um orkunýtingu hér til að ýta undir vöxt og viðgang efnahagslífsins til framtíðar. Ég ítreka: Þessi undansláttur, afsökun þingmanna Sjálfstæðisflokksins í þessum efnum, heldur ekki nema bara til friðþægingar þá stundina sem henni er flaggað. Mig langar að koma inn á atriði í nefndarálitinu sem er undir yfirskriftinni „Nemendafjöldi á háskólastigi“. Mér finnst liggja í orðunum í nefndarálitinu að viðbrögð menntamálaráðuneytisins hafi ekki verið eins og hv. fjárlaganefnd hefði viljað hvað varðar upplýsingar um nemendafjölda, þróun hans í framhaldsskólum og háskólum í kjölfar heimsfaraldursins. En það er auðvitað mikil óvissa uppi núna og ég nefni þetta í því samhengi að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, kom upp í umræðu um fundarstjórn forseta í gær og benti á fréttir af því að fötluð börn kæmust ekki inn í skóla við sitt hæfi. Það er auðvitað ósköp skrýtið að hér séum við búin að afgreiða fjölda fjáraukalaga í gegnum þennan faraldur og að tilteknir ráðherrar berji sér mjög á brjóst yfir því að nú sé þeim sérstaklega umhugað um börn og þá sem minna mega sín en síðan virðist alveikustu hóparnir gleymdir. Ég veit ekki hvort það er af því að það eru hópar sem eru ekki nógu mikið á samfélagsmiðlum, kannski er það hluti skýringarinnar. Það er ótrúleg staða í þeim tveimur ráðuneytum sem helst ættu að höndla með þetta, annars vegar félagsmálaráðuneyti Ásmundar Einars Daðasonar, hæstv. félagsmálaráðherra, og hins vegar menntamálaráðuneyti Lilju Alfreðsdóttur, hæstv. menntamálaráðherra, að svona gloppur myndist þar sem þessir mjög svo veiku hópar, eins og þessi 30 börn sem mig minnir að fjöldinn hafi verið, falla algerlega milli skips og bryggju. Það verður að horfa heildstætt á það með hvaða hætti hugað er að hagsmunum þessara barna og unglinga og þessara sérstaklega veiku hópa því að það er ekki í boði að skilja svona hópa eftir liggjandi óbætta hjá garði. Síðan er hér klásúla í nefndarálitinu, undir yfirskriftinni „Fjármögnun betri vinnutíma í vaktavinnu og styttingu vinnuvikunnar“. Það er skemmst frá því að segja að þetta hefur allt verið með mikilli furðu, innleiðing styttingar vinnuvikunnar og virðist undirbúningurinn hafa verið mjög brogaður, svo vægt sé til orða tekið. Víða heyrir maður að það sé auðvitað engin stytting vinnuviku möguleg, bara vegna skipulags starfsemi og þar fram eftir götunum. Það eina sem gerist er að hærra hlutfall vinnuframlags viðkomandi er í yfirvinnu en áður. Ef þetta snerist á endanum allt um launin þá er bara best að segja það. Ef það er klætt í þann búning að þetta eigi að vera sérstaklega fjölskylduvænt og raunveruleg stytting vinnuvikunnar og að starfsmenn haldi sömu kjörum þrátt fyrir minna vinnuframlag, þegar raunveruleikinn er sá að þetta er fyrst og fremst leyst með aukinni yfirvinnu, þá blasir við að þetta hefur ekki verið hugsað til enda frekar en svo margt annað sem við eigum við hér á síðustu misserum þeirrar ríkisstjórnar sem hér situr og samskipta hennar við atvinnulífið, opinbera aðila og launþegasamtök. Ég vil nefna sérstaklega, bara til að halda því til haga, með leyfi forseta, að það segir í nefndarálitinu: „Samkvæmt kostnaðarmati er áætlað að kostnaður vegna verkefnisins gæti numið um 5,4 milljörðum kr. á ársgrundvelli.“ - Fyrir ríkissjóð. - „Miðað við gildistöku verkefnisins 1. maí sl. gæti þessi kostnaður numið 3,6 milljörðum kr. árið 2021. Á ársgrundvelli er miðað við að um 900 millj. kr. fari til stofnana dómsmálaráðuneytis, sem eru þá lögregluembætti og Fangelsismálastofnun. Um 2 milljarðar kr. fara til Landspítalans og um 1,2 milljarðar kr. til hjúkrunarheimila. Af þeim 1,3 milljörðum kr. sem eftir standa rennur mest til annarra stofnana heilbrigðisráðuneytisins, en einnig er gert ráð fyrir minni hækkun hjá nokkrum öðrum ráðuneytum, t.d. hjá fjármála- og efnahagsráðuneyti vegna tollvarða og félagsmálaráðuneyti vegna Barnaverndarstofu. Verkefnið er að fullu fjármagnað með því að nýta almenna varasjóðinn í fjárlögum ársins þar sem umfang hans nemur í heild rúmum 20 milljörðum kr. Fjármála- og efnahagsráðuneytið mun millifæra fjárveitingar til einstakra stofnana vegna þessa verkefnis.“ Þetta verkefni er fjármagnað úr almennum varasjóði, verkefni sem er á ársgrundvelli metið upp á 5,4 milljarða. Ég verð að segja að það kemur mér nokkuð á óvart að sú sé staðan núna undir lok þessa kjörtímabils af því að samningarnir sem slíkir eru ekki nýtilkomnir, sem þessar breytingar byggjast á. Innleiðingin er nýtilkomin en samningarnir sem innleiðingin byggist á eru ekki nýtilkomnir. Þeir sem fara með málið innan ríkisstjórnarinnar virðast að einhverju marki hafa flotið sofandi að feigðarósi í þessum efnum. Það er auðvitað líka áhugavert að við séum að horfa á það núna, þegar á þriðja tug þúsunda er atvinnulaus, þegar hlutastörf eru tekin með í myndina, séum við að stytta vinnuvikuna án þess að stytta hana raunverulega, að við séum fyrst og fremst að borga meira í yfirvinnu. Ég gef mér að þeir sem koma að þessu borði næst, þegar innleiðingin hefur verið skoðuð, þá er ég að vísa til kjarasamninga og samskipta aðila á vinnumarkaði, hljóti að taka til skoðunar með hvaða hætti hægt sé að gera þetta þannig að eitthvert vit sé í. Allt ber þetta keim af því að menn hafi komið sér í sambærileg vandræði og þegar jarðgerðarstöðinni var komið upp hér fyrir ekki löngu síðan [[Forseti hringir.]]í miklum flýti sem kallaði fram mikinn aukakostnað vegna þess að menn voru að falla á tíma gagnvart einhverju regluverki.
Herra forseti. Í fyrri ræðu var ég byrjaður að fjalla um áhrif þessa frumvarps á heilbrigðiskerfið, og hins vegar hvað frumvarpið sjálft, og reyndar einnig álit meiri hluta fjárlaganefndar, segir okkur um vanda þess kerfis. Ég ætla að bíða aðeins með framhald þeirrar umræðu og vinda mér næst í vinnumarkaðsaðgerðirnar. Umfjöllun mín um heilbrigðshlutann tengist á vissan hátt því sem ég þarf að fara yfir í vinnumarkaðshlutanum, eins og kemur í ljós hér á eftir ef tími vinnst til. Vinnumarkaðsaðgerðirnar, sem tengjast auðvitað að öllu leyti atvinnuleysisþróuninni, sýnist mér, eru langstærsti útgjaldaliðurinn í þessu fjáraukafrumvarpi, sá langsamlega stærsti. Til upprifjunar fyrir áheyrendur eru það fyrst og fremst tvær aðgerðir sem eru stærstar og svo aðrar heldur minni sem fylgja með. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir 4.400 millj. kr., sem eru ný útgjöld til að mæta auknum styrkjum til endurráðningar í fyrra starfshlutfall, þ.e. þegar fyrirtæki hafa dregið úr starfshlutfalli fólks vegna efnahagslegra áhrifa faraldursins. Væntanlega stendur þessum fyrirtækjum þá fyrst og fremst til boða að fá styrk til að endurráða starfsfólk í fyrra starfshlutfall. Hér er gert ráð fyrir að það geti komið til greiðslna í mesta lagi í fjóra mánuði á tímabilinu 1. júní 2021 til 30. september 2021. Dagsetning framlengingarinnar vakti nokkra athygli, að verið væri að framlengja þetta rétt fram yfir kosningar, en áætlað er að þetta geti náð til um 4.500 manns. Í öðru lagi eru það útgjöld vegna atvinnuátaks sem kallað hefur verið Hefjum störf. Það er um 100 milljónum lægri upphæð, þ.e. 4.300 millj. kr. Markmiðið með því átaki er að skapa allt að 6.000–7.000 tímabundin störf í samvinnu við atvinnulífið, opinberar stofnanir, sveitarfélög og félagasamtök. Ég kem aðeins inn á það aftur á eftir. Með öðrum orðum er ekki lögð sérstök áhersla á að skapa störf í einkageiranum, sem við þurfum þó mjög á að halda að einbeita okkur að til þess að auka skatttekjur ríkisins og standa undir m.a. opinberum störfum. Við þurfum sérstaklega að huga að því núna á þessum tímum. Maður veltir því fyrir sér hvort rétt sé að leggja eins mikla áherslu á að þetta fjármagn renni í opinberar stofnanir, eins og hér er nefnt sérstaklega, og í atvinnulífið að öðru leyti í ljósi þess að mun minna hefur verið um uppsagnir hjá hinu opinbera, mjög lítið í faraldrinum, og starfsöryggi þar hefur reynst meira en í atvinnulífinu að öðru leyti. Það vekur líka spurningar um hvað gerist eftir 30. september hjá þeim opinberu stofnunum sem eru með þessu væntanlega að bæta við nýjum störfum. Hvað gerist hvað þau störf varðar? Það er nefnilega alltaf hætta á því í aðgerðum ríkisins að þær leiði til þarfar sem það á síðan erfitt með að komast út úr. Aðalatriðið er að þetta er ekki gagnrýni á mikilvægi opinberra starfa, í rauninni þvert á móti, en við þurfum að fjölga störfum í einkageiranum til að geta staðið betur undir opinberu störfunum og borgað opinberum starfsmönnum góð laun, tryggt þeim viðeigandi tekjur. Svo er bætt við aðeins umfangsminni aðgerðum og ég kem kannski inn á það hér á eftir. Fyrst ætla ég að klára þessa umræðu um mikilvægi þess að þegar ráðist er í aðgerðir þá sé hugsað um langtímaáhrif þeirra. Ég hef gagnrýnt það varðandi þetta frumvarp í heild að flest allt sem birtist í því hafi verið fyrirsjáanlegt þegar menn voru að vinna fjárlög. Ég velti því þá fyrir mér hvers vegna ekki var farin sú leið að hafa þetta þar. Hugsanlega að einhverju leyti vegna þess að menn hafa ekki verið með heildarplan og langtímasýn á þetta. Sumt af því sem hér er um að ræða hefur þróast til betri vegar og annars konar aðgerðir kannski verið ívið markvissari. Með öðrum orðum er eins og þetta hafi verið hannað miðað við þær aðstæður sem voru, en engu að síður beðið með að hrinda því í framkvæmd þar til nú. Aðalatriðið er að núna þegar við erum að vinna okkur upp úr efnahagslegum áhrifum faraldursins verði til ný störf og ný verðmætasköpun. Eins og ég gat um þurfa þau störf og sú verðmætasköpun ekki hvað síst að verða til hjá einkareknu fyrirtækjunum, sem höfðu ekki sömu tekjutryggingu og opinberar stofnanir á meðan á faraldrinum stóð, til þess að skatttekjur ríkisins geti í framhaldinu staðið undir allri þeirri mikilvægu þjónustu sem ríkið veitir og haldið ríkisstarfsmönnum í vinnu á viðunandi kjörum. Þá aðeins aftur að eðli þessara styrkja. Í frumvarpinu segir að Vinnumálastofnun muni, með leyfi forseta: „… veita fyrirtækjum styrk vegna ráðningar einstaklings sem skráður hefur verið án atvinnu í a.m.k. þrjá mánuði. Kostnaður vegna aðgerðarinnar skiptist í tvennt. Annars vegar er um að ræða störf þar sem atvinnurekandi getur fengið ráðningarstyrk í allt að sex mánuði með atvinnuleitanda sem hefur verið án vinnu í 12 mánuði eða lengur.“ Svo er nefnt hvað þetta kostar. Hins vegar er um að ræða kostnað vegna sumarstarfa námsmanna í tvo og hálfan mánuð, sem sagt frekari sundurliðun á því atriði sem ég nefndi áðan. Ég vil ítreka það, herra forseti, að ég leggst ekki gegn þessum aðgerðum. Það hefur staðið sem við sögðum þegar í upphafi faraldursins og alveg frá því að við kynntum fyrstu tillögur okkar, að við myndum styðja allar tillögur stjórnvalda sem miðuðu að því að lina áhrif faraldursins. Þetta eru engu að síður bráðabirgðaaðgerðir. Þetta er kannski á vissan hátt deyfilyf eða verkjalyf sem dugar í ákveðinn tíma. Svo þurfa störfin að verða sjálfbær, ef svo má segja. Þess vegna skiptir svo miklu máli - og það átti nú að verða meginefni ræðu minnar hér þó að ég hafi kannski varið miklum tíma í að rekja innganginn til að útskýra hvað ég væri að fara - en meginatriðið átti að vera að í aðgerðum sem duga bara til skamms tíma og veita ákveðinn frest má ekki líta fram hjá því hvernig menn ætla svo að halda áfram og byggja upp. Þar eru ýmis atriði sem hafa verið vanrækt, verð ég bara að segja, allan þann tíma sem á þessum faraldri hefur staðið og reyndar miklu lengur, allt þetta kjörtímabil. Ég sé að ég mun þurfa að koma aftur í ræðu til að fara yfir með hvaða hætti hægt sé að botna þá vísu sem birtist í þessum bráðabirgðaaðgerðunum ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjáraukalaga þar sem verið er að ræða að veita 14,6 milljarða kr. aukalega í hina ýmsu málaflokka. Það er farið yfir það í frumvarpinu hvaða málaflokkar þetta eru. Langmest af þessu er vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar sökum kórónuveirufaraldursins sem hér hefur geisað. Við í Miðflokknum höfum stutt þessar aðgerðir með ráðum og dáð og ég held að þær komi til með að milda það högg sem af þessu verður. Höggið er mikið og við verðum töluverðan tíma, herra forseti, að jafna okkur á því áfalli sem varð vegna þessa faraldurs, sérstaklega fjárhagslega. Það eru tvær leiðir til í því. Önnur er sú leið sem vinstri flokkarnir hafa talað mikið fyrir, þ.e. að skattleggja okkur út úr vandanum, að ríkið stórauki skatta til þess að greiða niður þennan halla sem við erum búin að koma okkur í. Það sé ráð við vandanum. Ég vara sérstaklega við slíkri leið en sumir vinstri flokkanna hafa beinlínis talað fyrir þeirri leið, að hún myndi leysa allan vanda, og jafnvel talað fyrir því að það myndi líka leysa vanda verði ráðnir fleiri starfsmenn hjá hinu opinbera, að það myndi draga úr atvinnuleysinu. Á þessum peningi eru auðvitað tvær hliðar, herra forseti, vegna þess að þjóðartekjurnar, það sem við höfum til að bíta og brenna, verða ekki til úr engu. Framleiðnin á sér ekki stað í ráðuneytum eða stofnunum ríkisins nema að litlu leyti. Framleiðnin á sér stað í atvinnulífinu, hinu frjálsa atvinnulífi, þ.e. fiskveiðum og iðnaði, landbúnaði og sölu þjónustu og útflutningi. Þar á framleiðslan sér stað. Það er mikil einföldun hjá vinstri flokkunum að halda að með því að leggja auknar álögur á atvinnulífið getum við unnið okkur út úr vandanum. Það mun einungis verða til þess að fyrirtæki verða verr í stakk búin til að ráða fólk. Það vinnur ekki á atvinnuleysinu og fyrirtækin verða verr í stakk búin til að greiða skatta fyrir vikið og það minnkar tekjur ríkissjóðs. Það rekst hvað á annars horn, þetta úrræði vinstri manna, og ég mæli ekki fyrir því. Það sem Miðflokkurinn vill gera í þessum efnum er að leyfa atvinnulífinu að vaxa og að við vöxum þannig út úr vandanum. Gróska í atvinnulífi á mörgum sviðum veldur því að skatttekjur aukast sjálfkrafa og jafnframt verðum við, að okkar mati, að stöðva útþenslu ríkisvaldsins sem ég held að sé orðið allt of stórt, allt of mikið bákn miðað við ástandið í hagkerfinu í dag. Þetta er auðvitað eilíft verkefni og alls ekki létt. En ég held að með aga og góðri greiningu sé hægt að vinna talsvert á því að minnka báknið og hemja útgjöld með aðhaldssemi og aga. Af hverju segi ég aga? Vegna þess, herra forseti, að stundum finnst mér eins og forstöðumenn í ríkiskerfinu lifi einhvers konar sjálfstæðu lífi og eigi einhvers konar sérstaka kröfu á því að til þeirra streymi óheft fjármagn úr ríkissjóði ár hvert og helst með talsverðri aukningu milli ára, alveg sama hvaða verkefni eru fyrir hendi eða hvernig ástandið að öðru leyti er. Þetta kalla ég aga. Þetta þarf aga, kerfi þarf aga og halda mönnum við verkin. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn haldi sig við verkin og komist ekki upp með það að vera með grát og gnístran tanna alla tíð við fjárveitingavaldið, að sá sem frekastur er fái aukningu eða minni niðurskurð en næsti maður. Þetta er stór vandi, held ég, í opinbera kerfinu. Ef okkur tekst að sýna aga í ríkisrekstrinum held ég að spara megi margar krónurnar, landsmönnum öllum til hagsbóta og veita það fé frekar í nauðsynlegri og arðbærari verkefni, eins og er til að mynda verið að gera hér. Hér er veittur 1 milljarður kr. samkvæmt fjáraukalögum til hjúkrunarheimila. Dugir það, herra forseti? Ekki að þeirra eigin sögn. Hjúkrunarheimilin hafa verið rekin með viðvarandi halla í fjölmörg ár. Þar er mikill uppsafnaður vandi sem þessi 1 milljarður mun ekki dekka, ef ég má orða það þannig. Hingað til hafa sveitarfélögin, sem reka mörg þessara hjúkrunarheimila, hlaupið undir bagga með rekstri hjúkrunarheimila á sínu svæði og þetta er farið að sliga mörg sveitarfélög eins og alkunna er. Eftir fréttum að dæma hefur Akureyrarbær á síðustu átta árum greitt u.þ.b. 2 milljarða í rekstur hjúkrunarheimila á sínu svæði. Það sér hver maður að 1 milljarður hér sem veittur er í daggjöld hjúkrunarheimila fer ekki langt með að borga niður þann viðvarandi vanda sem þarna er við að glíma. Við gerum sífellt meiri kröfur og ríkið gerir sífellt meiri kröfur til umönnunar og aðbúnaðar eldra fólks og er það vel, herra forseti. En þegar á að verðmeta þjónustuna sem rekstraraðilarnir sinna er ríkið einnig hinum megin við borðið, gerir kröfurnar, verðmetur þjónustuna og greiðir og rekstraraðilar eiga sér engrar undankomu auðið. Þeir verða bara að gjöra svo vel að halda áfram að reka þetta með því þjónustustigi sem krafist er, með þeim gæðum og húsnæði sem krafist er og reka heimilið þannig með tapi. Hvert eiga þau að leita og hvað eiga þau að gera? Þau eru algjörlega föst í sjálfheldu í sínum rekstri, enda hefur komið á daginn að fjölmörg sveitarfélög um land allt hafa ákveðið að skila ríkinu þessum rekstri. Mun ríkið vera betur í stakk búið með að reka þessi heimili en þessir aðilar, einkaaðilar eða sveitarfélög eða sjálfseignarstofnanir sem reka mörg þessara heimila? Ég efast um það, herra forseti. Ég held að vegferð sem endar á þennan hátt sé alls ekki góð niðurstaða fyrir ríkisvaldið. Við erum á leið inn í öngstræti. Ríkisstjórnin stjórnar líka fjölda hjúkrunarrýma sem í boði eru og mörg hjúkrunarheimili kvarta einmitt yfir því að geta ekki nýtt öll sín rými. Það eru kannski laus rými en sjúkratryggingar ákveða tölur sem í boði eru og þrátt fyrir að biðlistarnir séu langir er ekki tekið inn í þessi rými vegna þess að fjárveitingavaldið segir: Nei, við ætlum ekki að borga meira. Við eigum ekki meiri pening fyrir þessu. Ég held að við séum komin í ákveðna sjálfheldu í þessum efnum í málefnum hjúkrunarheimila, málefnum gamla fólksins okkar. Herra forseti. Það er líka alvarlegt að fjöldi eldra fólks á Íslandi eykst með ári hverju og til að mynda mun fjöldi þeirra sem eru yfir áttrætt, það eru fjölmennasti hópur þeirra sem dvelja á hjúkrunarheimilum, tvöfaldast á næstu 14 árum. Hvað tekur langan tíma að byggja þau rými sem þarf innan þess tíma, tvöföldun? Við erum því miður, herra forseti, á mjög slæmri leið hvað þetta varðar. Ég hef áhyggjur af þessu. Ég hef heimsótt fjölmörg hjúkrunarheimili um allt land og séð hvað fólk er metnaðarfullt í að sinna dvalargestum og heimilisfólki á þessum heimilum og hvað aðbúnaður er allur til fyrirmyndar og umönnun. En það er þannig komið fyrir hjúkrunarheimilum í rekstrinum að ef tveir sjúklingar sækja um laust rými þá getur hjúkrunarheimilið valið hvorn það tekur inn. Þá kemur að því: Er sjúklingurinn þungur, þ.e. þarf hann mikla umönnun? Er lyfjakostnaður mikill með þessum sjúklingi? Þá velja þeir auðvitað léttari sjúklinginn þegar þeir hafa þetta val. Þeir hafa reyndar bara val um tvo einstaklinga. Mér er sagt að þá hætti fólki að sjálfsögðu til að velja þann sem veldur ekki enn þá meiri rekstrarhalla hjá viðkomandi heimili sem er kannski lítið heimili með 30, 40 heimilismenn. Þetta er niðurstaðan. Það er verið að velja, herra forseti, á milli gamla fólksins af því að menn hafa ekki efni á því að sinna þyngri sjúklingum. Þetta er alvarlegt. Ég myndi halda að þetta væri mjög alvarlegt og sérstaklega alvarlegt fyrir sjúklinga sem þarna leita umönnunar. Þetta á ekki að eiga sér stað í íslensku samfélagi. Vandinn eykst bara, eins og ég hef nefnt hér, ég hef talað töluvert um að það vanti aukið fjármagn til hjúkrunarheimila. Í fjáraukalagafrumvarpinu er veittur 1 milljarður til að stoppa upp í þetta gat en tap hjúkrunarheimila á síðustu tveimur árum, 2017–2019, var 3,5 milljarðar. Í því samhengi er þetta ekki há upphæð, herra forseti, en sveitarfélögin eru látin borga brúsann og þau eru komin á harða flótta. Ef lesið er áfram í fjáraukalagafrumvarpinu kemur fram með afkomuhorfur að fjárlögin voru samþykkt með 326 milljarða kr. halla. Svo er verið að tala um ráðstafanirnar, að skatttekjur hafi aukist vegna skattlagningar séreignarsparnaðar. Það er auðvitað sjónarmið út af fyrir sig, herra forseti, að við séum að telja það til tekna ríkissjóðs, að skatttekjur aukist vegna úttektar á séreignarsparnaði. Þetta er í raun og veru, herra forseti, peningar, fjármunir, sparnaður fólksins sjálfs, það er fólkið sjálft sem hefur lagt þetta til hliðar. Bókhaldslega er vissulega rétt að telja þetta sem tekjur. Þarna er ríkisstjórnin að hampa því að skatttekjurnar hafi hækkað eitthvað umfram áætlanir. En þetta eru peningar sem fólkið hafði sparað sér. Auðvitað má fagna því líka að skatttekjur aukist á þennan hátt þótt þarna sé um sparnað fólksins sjálfs ræða. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir auknum útgjöldum til Rauða krossins og Landsbjargar. Mér sýnist í greinargerð með frumvarpinu að hér sé fyrst og fremst um að ræða tap, kannski vegna faraldursins, hjá þessum aðilum, sérstaklega út af því að tekjur lækkuðu hjá þeim vegna Íslandsspila. Ég reikna með að Íslandsspil séu þá einhvers konar spilakassar og tekjurnar hafi lækkað í faraldrinum þegar aðsókn að þessum spilakössum varð mun minni en áður. Nú hefur verið mikil umræða um spilakassa og kannski er hluta af skýringunni þar að finna því að það hefur mætt mikilli andúð í samfélaginu að hjálparsamtök eins og Rauði krossinn og Landsbjörg afli tekna á þennan hátt, afli tekna í raun og veru hjá fíklum. Stór hluti þess fólks sem stundar spilasali, ekki allir að sjálfsögðu, en stór hluti eru svokallaðar spilafíklar sem geta ekki ráðið við þessa fíkn sína og eru í mikilli eymd og þetta veldur mikilli sorg meðal þeirra og fjölskyldna þeirra og höfum við séð frásagnir af því undanfarna mánuði. Þarna hafa tekjurnar lækkað og ríkissjóður hleypur undir bagga og leggur til aukið fjármagn, 100 millj. kr. til hvors fyrir sig. Síðan er gert ráð fyrir 120 milljónum til Strætó vegna tekjutaps. Þetta leiðir hugann að því, herra forseti, að þetta eru smáaurar, 120 millj. kr., til að koma á móts við tekjutap. Þetta eru smáaurar í því samhengi sem við förum að ræða hér, kannski í þessum sal, innan ekki svo langs tíma, þau útgjöld sem við þurfum að standa straum af vegna sáttmálans sem gerður var í höfuðborginni vegna borgarlínu. Það verður eitthvað, herra forseti, þegar við förum að takast á við þær upphæðir. Ég er svolítið hræddur um að við höfum ekki séð fyrir endann á því verkefni sem hægt er að leysa með miklu ódýrari hætti en með þeim ægibyggingum sem í kringum þessa borgarlínu eiga að rísa og sem mun á helstu stofnæðum einungis teppa aðra umferð. En það er nú tilgangurinn. Tilgangurinn er kannski líka sá að koma í veg fyrir að fólk komist leiðar sinnar. Það er kannski skemmtilegi tilgangurinn í þessu borgarlínuævintýri. Ég ætlaði að tala um ýmislegt annað. Ég ætlaði t.d. að tala um lögregluna, ég get talað lengi um hana. Ég ætlaði að tala um samgöngur, herra forseti. Ég hef smátíma eftir til að tala um samgönguframkvæmdir. Við höfum talað fyrir því að vaða í þessar framkvæmdir og stutt ríkisstjórnina með ráðum og dáð með því að leggja meira fé í samgönguframkvæmdir. Það er atvinnuskapandi, það er fjárfesting og það hefur áhrif til hagsbóta fyrir samfélagið til langrar framtíðar. En hver er raunin? Samkvæmt úttekt Hagstofunnar hafa opinberar framkvæmdir dregist saman, bæði árið 2019 og árið 2020, um 10%, rúm 10% seinna árið. En ég verð að biðja um aðra ræðu. Ég ætla að klára þetta. Þetta er áhugavert.
Hæstv. forseti. Okkur hefur orðið nokkuð tíðrætt þingmönnum hér í dag og áður um þá óbeit sem hæstv. heilbrigðisráðherra virðist hafa á sjálfstætt starfandi aðilum í heilbrigðisþjónustu, fyrirtækjum sjálfstætt starfandi og jafnvel félagasamtökum. En það fer ekki mikið fyrir því að við höfum rætt um það hverjir eru fórnarlömb í þessu máli. Hverjir eru þeir sem verða fyrir, afsakið, skaða af þessari stefnu. Það segir í frétt sem ég rakst á í morgun, herra forseti, frá sjö ára stúlku á Egilsstöðum sem fær ekki talþjálfun. Þetta er stúlka sem glímir við málþroskaröskun. Hún fær ekki talþjálfun lengur. Hún var undir verndarvæng talmeinafræðings sem var ekki útlærður og var þess vegna undir handleiðslu hjá öðrum. Nú er náminu lokið og þá semja Sjúkratryggingar ekki við þennan nýútskrifaða talmeinafræðing fyrr en eftir tvö ár. Og nú velti ég fyrir mér tvennu, herra forseti: Hvað á þessi nýútskrifaði talmeinafræðingar að gera í tvö ár ef hann hefur ekki samning við Sjúkratryggingar? Í öðru lagi: Hvernig má það vera að sjö ára barn sem þarf á þessari þjónustu að halda fái hana ekki út af einhverjum reglum sem eru settar um að það megi ekki semja við menn fyrr en eftir tveggja ára starf? Ég velti bara fyrir mér, herra forseti: Hver er það sem tekur ákvörðun um þessa reglu? Ég segi aftur: Hvernig á talmeinafræðingurinn nýútskrifaði að fá starfsþjálfun í tvö ár ef hann hefur ekki samning? Þetta leiðir hugann að því, herra forseti, að ég hitti um daginn sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara en eins og við vitum öll þá hefur verið kappkostað að sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfarar komi sér saman í einhverjar stærri einingar eða gerist starfsmenn heilsugæslu eða eitthvað slíkt. Sem sagt: Það verður að ríkisvæða. Þessi sjúkraþjálfari sagði að þegar hún hóf störf fyrir nokkrum árum sem sjálfstætt starfandi hafi verið á biðlista 20 manns hjá henni. Þeir eru 160 núna, herra forseti. Þetta eru fórnarlömb þessarar helstefnu heilbrigðisráðherra sem beinist gegn einkaaðilum en bitnar á saklausu fólki sem getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Og það vill þannig til, herra forseti, að ég tók saman um daginn mismuninn á biðlistum, þ.e. fjölda á biðlistum eftir algengum aðgerðum frá því í byrjun október 2017, þ.e. rétt áður en núverandi heilbrigðisráðherra tók við embætti, og hvernig þetta var í janúar á þessu ári. Þetta eru tölur frá landlækni, herra forseti, svo ég grípi niður af handahófi: Í október 2017 biðu rúmlega 700 eftir augasteinsaðgerð en eru rúmlega 1.700 nú. Það biðu 12 árið 2017 eftir hjartalokuaðgerð, 22 nú. Það biðu 72 eftir brennsluaðgerðum á hjarta þá en 289 núna. Það biðu 56 árið 2017 eftir gallsteinaaðgerð eða steinbrjótsmeðferð, 206 nú. Það biðu 90 árið 2017 eftir brottnámi legs en 150 nú. Það biðu 241 eftir gerviliðaaðgerð á mjöðm 2017, það eru 503 núna. Það biðu 491 í október 2017 eftir gerviliðaaðgerð á hné en 974 í janúar 2021. Nú verður maður að spyrja: Hversu lengi ætlar Sjálfstæðisflokkurinn að láta það viðgangast að þessi stefna heilbrigðisráðherra bitni á saklausu og sjúku fólki? Við verðum að fá svar við því, herra forseti.
Herra forseti. Ég var í minni síðustu ræðu að ræða aðeins um Landspítalann og margþættan fjárhagsvanda hans vegna þess að þetta tengist allt þegar kemur að hjúkrunarheimilunum sem eru undir í þessu fjáraukalagafrumvarpi. Hér er ríkisstjórnin loksins að bregðast við ákalli um að bæta rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna með því að setja 1 milljarð kr. í rekstur þeirra tímabundið og stofna svo 300 millj. kr. sjóð sem hægt er að sækja um í. En þetta dugir hvergi nærri til og, eins og ég segi, er tímabundið. Þess vegna er ljóst að ríkisstjórnin treystir sér ekki til að taka á vandanum til frambúðar. Það er náttúrlega mjög slæmt vegna þess að það var jú eitt af málefnum ríkisstjórnarsáttmálans, ríkisstjórnar Framsóknarflokks, Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokksins, að mæta rekstrarvanda hjúkrunarheimila en svo núna, á síðustu metrunum fyrir kosningar, er verið að reyna að sýna lit í þessum efnum sem dugir hvergi nærri til. Þetta hefur m.a. með svokallaðan fráflæðisvanda Landspítalans að gera. Við erum þar með einstaklinga í mjög dýrum úrræðum sem komast ekki í þá þjónustu sem hentar þeim, eins og hjá hjúkrunarheimilunum. Ég verð að segja að á þeim tíma sem hefur liðið frá því að þessi ríkisstjórn tók við virðist bara hafa verið takmarkaður samningsvilji af hálfu ríkisvaldsins þegar kemur að því að semja um rekstur hjúkrunarheimilanna við þá rekstraraðila sem þar koma að, t.d. fyrirtæki í velferðarþjónustu. En við verðum líka að hafa í huga þegar við erum að ræða um þennan fráflæðisvanda og þá einstaklinga, sem hafa leitað á spítalann til að fara í einhvers konar aðgerðir eða leita lausna á sínum málum, að að því loknu þurfa þeir náttúrlega að komast í einhver úrræði og þau liggja bara ekki á lausu. Það er ekki nóg að byggja hjúkrunarheimilin, það verður að hafa fé til að reka þau. Ég er þeirrar skoðunar að ríkisstjórnin hafi ekki sýnt nægilegan áhuga á því að reyna að leysa þetta mál. Við verðum að hafa það í huga að Landspítalinn er fyrst og fremst bráðasjúkrahús. Það er því eðli þjónustunnar, þegar kemur að fjárveitingum til spítalans og þetta hefur verið margrætt í fjárlaganefnd, að þjónustan er ófyrirséð. Þá getur það hentar illa að vera á alveg föstum fjárlögum. Við vitum það t.d. að bráðamóttaka lokar ekki þegar fjárveitingin er búin. Það þarf meiri sveigjanleika. Álagið á heilbrigðiskerfið mun aukast jafnt og þétt næstu ár og áratugi með hækkandi lífaldri þjóðarinnar. Það sama á náttúrlega við um álagið á hjúkrunarheimilunum. Ef við ætlum að tryggja framúrskarandi heilbrigðisþjónustu fyrir alla þá sem þurfa á henni að halda á komandi árum þá þarf heilbrigðiskerfið að vera mun skilvirkara. Það lýsir óskilvirkninni og vanda kerfisins þegar sjúklingar eru sendir til útlanda í aðgerðir sem kosta þrefalt meira en þær myndu kosta á Íslandi. Þetta er náttúrlega ákaflega dapurlegt og með ólíkindum að það skuli viðgangast að fara svona með opinbert fé. Svo ég tali nú ekki um þá einstaklinga sem þjást og bíða og væri hægt að gera aðgerðir á hér heima sem væru mun ódýrari en erlendis. Það er líka í þessu, herra forseti, að ríkisvaldið getur ekki bent alltaf á yfirstjórn Landspítalans og yfirstjórn Landspítalans bent á ríkisvaldið, ríkið. Þjóðin er að eldast, það þýðir aukið álag á kerfið og aldraðir, 80 ára og eldri, þurfa mest á þjónustunni að halda. Auk þess hefur ný heilbrigðistækni kallað á aukinn kostnað. Stjórnvöld verða að horfast í augu við vandann og tryggja langtímafjármögnun mikilvægustu heilbrigðisstofnunar landsins og það sama gildir um grunnstoðina í heilbrigðiskerfinu, hjúkrunarheimilin.
Hæstv. forseti. Við erum hér enn að ræða mál dagsins. Við höfum verið að fjalla töluvert um hjúkrunarheimilin og það var nefnt hér í ræðu fyrr í dag að Akureyrarbær hefði greitt með sínum öldrunarstofnunum býsna lengi. Það hefur verið greitt með þeim stofnunum í mörg ár. Það sem mig langaði að koma inn á núna er í sambandi við samgöngur og þá sérstaklega flugsamgöngur vegna þess að við héldum að það horfði til betri vegar varðandi flugvöllinn á Egilsstöðum. Ætlunin var að malbika þar akstursbraut þannig að hægt væri jafnvel, ef til þess kæmi, að leggja flugvélum þar og færa til ef ekki væri hægt að nota aðra flugvelli á suðvesturhorni landsins. En nú lítur þetta út þannig að aðeins á að malbika flugbrautina sjálfa þannig að akstursbrautin verður sett á ís. Þetta er mjög miður vegna þess að okkar flugfélag, Icelandair, hefur einmitt lagt áherslu á að byggja upp Egilsstaðaflugvöll umfram aðra velli. Ég hefði auðvitað viljað sjá sömu hugsun hjá Icelandair varðandi Akureyrarflugvöll vegna þess að ég tel þetta haldast í hendur. Það eru töluverðar vegalengdir milli Akureyrarflugvallar og Egilsstaðaflugvallar. Ef við setjum það í samhengi við hversu langt er á milli Egilsstaða og Reykjavíkurflugvallar, sem er líka varaflugvöllur, þá er þetta ekkert svo mikið sem munar í milli. Vegalengdirnar eru svipaðar. Svo er hitt að nýverið var hæstv. fjármálaráðherra að taka skóflustungu að nýrri viðbyggingu við Leifsstöð og það voru örugglega 20 milljarðar, ef ég man það rétt, sem fóru þangað. Þannig að þetta er dálítið skökk mynd sem blasir við. Það virðist vera þannig að það eigi að fara nákvæmlega sömu leið og áður á meðan maður hefði haldið að í þessu kórónuveiruástandi liti fólk svolítið til baka af því að það felast tækifæri á öllum stöðum, ef við getum sagt það þannig. Það eru tækifæri í svona aðstöðu eins og við erum í núna til að hugsa málin aðeins upp á nýtt. Við erum fyrir norðan, svo ég haldi mig þar, einnig með mjög mikilvæga ferðaþjónustu. Ég get nefnt Demantshringinn sem við köllum svo. Við erum með flugvöll við Húsavík og svo aftur við Egilsstaði og þetta er dálítið merkilegt. Meira að segja starfshópurinn um Hvassahraun er enn að störfum sem sýnir kannski fáránleikann í þessu öllu saman. Það var núna í morgun sem Norræna kom sína fyrstu sumarferð og það voru 300 farþegar sem komu með henni. Það má benda á það líka að umferð um hringveginn jókst mest á Austurlandi, um rúmlega 23% miðað við sama mánuð í fyrra. Vissulega vorum við í miðjum kórónuveirufaraldri en á landsvísu yfir sama tímabil eða við sama samanburð var það á landinu öllu 8,4% þannig að þetta sýnir kannski að tækifærin eru víðar heldur en í gegnum gáttina í Keflavík. Mér finnst alls ekki hugað nægilega að því að líta til fleiri staða á landinu og sérstaklega ættum við að nýta tækifærið núna til að hugsa hlutina upp á nýtt því að það er tækifæri sem við megum ekki láta ganga okkur úr greipum.
Herra forseti. Þegar frá var horfið í síðustu ræðu var ég búinn að rekja stuttlega þær aðgerðir sem boðaðar eru í þessu frumvarpi og framlengingu fyrri aðgerða varðandi vinnumarkað og atvinnuleysi. Við höfum stutt allar þessar aðgerðir, eins og aðrar sem miða að því að bregðast við efnahagslegum áhrifum kórónuveirufaraldursins. En þær eiga það hins vegar sameiginlegt, þær aðgerðir sem raktar eru í þessum kafla um vinnumarkað og atvinnuleysi, að vera ekki bara tímabundnar heldur til þess fallnar að fresta vandanum í ákveðinn tíma. Þegar ráðist er í það sem kalla má frestunaraðgerðir hljóta menn að vilja hafa einhverja hugmynd um hvað á svo að taka við. Þar finnst mér mikið vanta upp á hjá ríkisstjórninni að hún hafi lagt línurnar með hvaða hætti megi búast við því þegar þessi tími er liðinn. Til að mynda er ein aðgerð sem á að klárast fimm dögum eftir kosningar. Hvernig á að ýta undir líkurnar á því að til að mynda það fólk sem er ráðið með styrk frá ríkinu til fyrirtækja haldi vinnunni að þeim tíma liðnum? Það verður ekki gert nema með því að búa fyrirtækjum á Íslandi, og þá alveg sérstaklega minni fyrirtækjunum, en þar verða flest störf til, það rekstrarumhverfi að fyrirtækin geti staðið undir því að greiða sem flestum sem best laun og bæta þannig kjör landsmanna. En nú fer stór hluti af tíma fyrirtækja í annað en að búa til verðmæti og eðli máls samkvæmt kannski hlutfallslega mestur tími hjá minni fyrirtækjunum í það að uppfylla sífellt nýjar kvaðir og eiga við kerfið. Svo bætist það ofan á að kostnaður við rekstur fyrirtækja hefur aukist mjög umtalsvert. Á því eru auðvitað ýmsar skýringar. En skattbyrði, skattar á launafólk eru með þeim hæstu í heimi á Íslandi, ef við tökum lífeyrissjóðsgreiðslur með í reikninginn, og það er eðlilegt að gera það í samanburði við önnur lönd, enda greiða menn oftar en ekki í lífeyrissjóð með sköttunum sínum þar. Það er sem sagt orðið mjög dýrt að koma hverri krónu í launaumslagið, ef svo má segja, ef fyrirtæki þarf í rauninni að borga 2.000 kr. til að koma 1.000 kr. í launaumslag starfsmannsins. Það þýðir ekki bara að starfsmaðurinn heldur minna eftir og hefur þannig í rauninni lakari kjör, þetta hamlar líka möguleikum fyrirtækisins til að fjölga fólki, ráða fleira fólk í vinnu. Svoleiðis að ef við ætlum að búa til þann umtalsverða fjölda starfa sem mun þurfa að verða til á Íslandi á næstu misserum, ég tala nú ekki um núna eftir þessa miklu efnahagslegu niðursveiflu sem fylgdi faraldrinum, þarf að leggja línurnar um að bæta starfsumhverfi lítilla fyrirtækja á Íslandi. Ég sakna þess að ríkisstjórnin hafi sinnt því á þessu kjörtímabili, reyndar um leið haldið áfram að leggja nýtt og íþyngjandi regluverk á þessi fyrirtæki. Ég sakna þess sérstaklega að slíkt hafi ekki komið fram að neinu merkjanlegu leyti í tengslum við umfjöllun um þessar bráðabirgðaaðgerðir þannig að menn hefðu þá einhverja hugmynd um hvað tæki við af þeim. Þeir sem eru hugsanlega að hugleiða að ráða starfsmenn í vinnu með þessum ríkisstyrk vilja væntanlega hafa einhverja hugmynd um það hvað tekur svo við í framhaldinu.
Hæstv. forseti. Óumdeilt er að kjör þeirra í hópi aldraðra sem minnst hafa milli handanna eru í engu samræmi við almenn lífskjör í landinu. Þeir sem engar aðrar tekjur hafa en lífeyri almannatrygginga eru verst settir. Upphæð lífeyris getur dregist jafnt og þétt aftur úr launum og í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að styrkja þurfi sérstaklega stöðu þeirra sem höllum fæti standa. Í þeim hópi eru eldri borgarar sem hafa takmörkuð eða engin réttindi úr lífeyrissjóðum og stunda ekki launaða vinnu. Þeir sem eru þannig settir þurfa nær eingöngu að reiða sig á ellilífeyri almannatrygginga og eru margir hverjir úr þeim hópi á almennum leigumarkaði og jafnvel skuldsettir. Í þessum hópi eru einnig þeir sem hafa ekki áunnið sér full réttindi til almannatrygginga vegna búsetu erlendis, t.d. innflytjendur. Þeim fjölgar í hópi eldri borgara sem hafa áhyggjur af fjárhag sínum, eru rúm 30%. Það kemur m.a. fram í könnun sem Reykjavíkurborg, velferðarráðuneytið og Landssamband eldri borgara lét gera fyrir ekki svo löngu. Félag eldri borgara hefur sett fram vandaðar tillögur um hvernig bæta megi kjör þeirra verst settu sem tilheyra þessum hópi. Fyrir þær tillögur ber að þakka. Tillögurnar voru kynntar í fjárlagavinnu nefndarinnar fyrir nokkru. Stjórnarmeirihlutinn hefur því haft góðan tíma til að bregðast við þeim. Samkvæmt tölum frá OECD rennur lægra hlutfall af þjóðarframleiðslu og launum á Íslandi til greiðslu ellilífeyris en í löndum eins og Bretlandi, Hollandi, Danmörku og Svíþjóð. Íslendingar fara almennt síðar á lífeyri en íbúar annarra landa og munar hve mikið atvinnuþátttaka aldraðra er meiri og lengri á Íslandi en í hinum löndunum. Atvinnuþátttaka 65–69 ára er rúm 50% hér á landi en í sama aldurshópi í Svíþjóð er atvinnuþátttaka einungis 20%. Samanburður við áðurnefnd lönd sýnir að Ísland sker sig úr hvað virkan lífeyristökualdur varðar. Íslendingar hefja að jafnaði töku lífeyris einu til tveimur árum eftir að opinberum lífeyristökualdri er náð en í hinum löndunum fjórum fer fólk að jafnaði á lífeyri nokkru áður en opinberum aldurstakmörkunum er náð. Íslendingar taka því að jafnaði lífeyri í mun færri ár en tíðkast í hinum löndunum. Útgreiðsla úr báðum hlutum lífeyriskerfisins hefst því að jafnaði síðar hér á landi. Meðalaldur íslensku þjóðarinnar er lægri og því er lífeyrisbyrði opinbera kerfisins enn mjög lág í samanburði við önnur lönd. Þetta undirstrikar það að stjórnvöld hafa ráðrúm til þess að gera vel við eldri borgara. Þetta er sú kynslóð sem við eigum það mest að þakka að hér ríkir almenn velferð, kynslóð sem braust úr viðjum fátæktar með vinnusemi og dugnaði, kynslóð sem í dag biður einungis um réttlæti og að fá að lifa við mannsæmandi kjör. Í tíð ríkisstjórnarinnar hefur stöðugt dregið í sundur með lágmarkslaunum og lífeyri almannatrygginga til aldraðra eins og sýnt hefur verið fram á með óyggjandi hætti. Með mörgum umsögnum hefur verið sýnt að samkvæmt 69. gr. laga um almannatryggingar ber að taka mið af launaþróun við ákvörðun um upphæðir almannatrygginga. Á undanförnum árum hefur ákvörðunin hverju sinni byggst á spá í fjárlagafrumvarpi um strípaða meðaltalshækkun samkvæmt kjarasamningum en sú aðferðafræði hefur leitt til þess að á síðastliðnum tíu árum hefur óskertur ellilífeyrir farið úr því að vera 91,5% af lágmarkslaunum í 75%. Uppsafnaður hlutfallslegur halli þessara ára er orðinn 18%.
Herra forseti. Við ræðum hér fjáraukalög fyrir árið 2021. Það eru ýmis málefni sem ástæða er til að ræða en það eru til að mynda aukafjárveiting í samgöngumálum og aukafjárveiting til hjúkrunarheimila. Það er auðvitað mjög góðra gjalda vert að 1 milljarði kr. skuli vera bætt við í hjúkrunarheimilin, en eins og kemur fram í nýlegri skýrslu þá eru þau vanfjármögnuð. Þar er reyndar bersýnilega verk að vinna, herra forseti, í ljósi þess að það eru skilgreindar kröfur til hjúkrunarheimila, m.a. af hálfu embættis landlæknis og heilbrigðisráðuneytisins, en daggjöldin eins og þau eru reiknuð virðast ekki taka nægilega mið af þessum kröfum. Nú er það auðvitað þekkt eins og við vitum að þjóðin eldist, það eru lýðfræðilegar staðreyndir, öldruðum fjölgar og þá sömuleiðis hinum háöldruðu sem ýmist eru skilgreindir 80 ára og eldri eða 90 ára og eldri. Þetta er gert að umræðuefni í skýrslu hóps sem var falið að kanna rekstrarkostnað hjúkrunarheimila og það liggur auðvitað alveg fyrir að með hærri aldri þurfa vistmenn, eða íbúar, á hjúkrunarheimilum meiri hjúkrun en áður og af hálfu sérhæfðara starfsfólks. Þetta heitir á fræðimálinu, eins og maður les í þessum skýrslum, aukin hjúkrunarþyngd og gerir rekstur þessara hjúkrunarheimila fyrirsjáanlega kostnaðarsamari eftir því sem fram líða stundir. Það er, eins og ég segi, góðra gjalda vert að þarna er varið milljarði í viðbót en það vantar með mjög áberandi hætti framtíðarstefnu í þessum málaflokki um framlög ríkisins í málaflokkinn og mér finnst, hafandi átt sæti í fjárlaganefnd um tíma, að við sjáum hvað eftir annað endurtekið efni í þessum málaflokki, vanfjármögnun og ekki nægjanlega samsvörun á milli þeirra krafna sem eru gerðar og þeirra daggjalda sem eru greidd. Ég get ekki varist því, herra forseti, að nefna, úr því að þarna er ákvörðun um að setja liðlega 100 milljónir í rekstur Strætó, og það vekur náttúrlega upp tengsl við þetta borgarlínufyrirbæri, að það er eins og það sé opinn krani úr ríkissjóði inn í borgarlínu. Við þekkjum að uppi eru ráðagerðir um að ríkissjóður setji 50 milljarða í verkefnið. Síðan á að setja söluandvirði Keldnalands inn í þetta verkefni sem enginn veit hvað kostar, en það hefur verið kastað fram tölum 70, 80, 100 milljarðar og þaðan af hærra, herra forseti. Síðan er talað um að setja ætti í þetta söluandvirði Íslandsbanka. Nú er verið að selja hlut í Íslandsbanka en ekkert hefur verið upplýst um hvernig eigi að ráðstafa því söluandvirði. Ég vildi gjarnan gera að umtalsefni þær tillögur sem liggja fyrir af hálfu áhugahóps um betri samgöngur á höfuðborgarsvæðinu Þessi hópur er settur saman af sérfræðingum, verkfræðingum, m.a. með sérþekkingu á umferð, hagfræðingum og öðrum slíkum og þeir hafa lagt fram tillögur um almenningssamgöngur sem þeir telja að kosti 80 milljörðum minna en hin fyrirhugaða Borgarlína. Tillögur þessa hóps, sem kallar sig ÁS, eru allrar athygli verðar.
Herra forseti. Við erum að ræða frumvarp til fjáraukalaga enn og aftur. Ég var að tala síðast um borgarlínu og sagði að hér væri verið að leggja til Strætó bs. 120 milljónir til að koma til móts við tekjutap, í kórónuveirufaraldrinum líklega, farþegum hefur eitthvað fækkað hjá Strætó á þessum tíma og ríkið hleypur undir bagga. Þetta eru, eins og ég sagði í minni fyrri ræðu, auðvitað smáaurar, herra forseti, í stóra samhenginu þegar kemur að því að ríkisvaldið neyðist til að taka þátt í svokallaðri borgarlínu, verkefnum sem tengjast henni, uppbyggingu þeirrar línu sem mun kosta tugi eða hundruð milljarða. Þarna er verið að ráðast í verkefni, herra forseti, þar sem menn sjá ekki fram fyrir sig í þeim útgjöldum sem bersýnilega mun leiða af þessari borgarlínuframkvæmd og hafa menn nefnt að útgjöld gætu farið hátt í 200 milljarða þegar upp verður staðið. Þær tölur hafa verið nefndar. Þar með er ekki öll sagan sögð vegna þess að þegar kemur að því að reka þetta batterí þá kemur fyrst til kasta sveitarfélaganna og ríkisins að greiða það niður. Við höfum brennt okkur á því, herra forseti, margoft á umliðnum árum, að þegar við reynum að auka þann fjölda sem nýtir sér strætisvagna þá höfum við ekki haft erindi sem erfiði. Í þetta verkefni hafa verið veittir fleiri milljarðar síðustu ár, 1 milljarður á ári sérstaklega til verkefnisins, en árangurinn hefur ekki verið neinn. Farþegum í strætó hefur ekki fjölgað, hlutfall þeirra sem nýta sér vagnana hefur ekki aukist á síðustu árum og hefur verið rétt um 4%. Til að reka eitthvað í líkingu við það sem kalla mætti borgarlínu eru menn að tala um mikið hærra hlutfall fólks sem nýtir sér almenningssamgöngur en við höfum verið að horfa upp á í áratugi á höfuðborgarsvæðinu. Menn eru fullbjartsýnir og fara auðvitað þá leið að hamla för einkabifreiðarinnar, fólksbifreiðarinnar, og ætla að neyða fólk til að hoppa yfir í strætisvagnakerfið með tilkomu hinnar svokölluðu borgarlínu. Að ætla sér að hækka þetta hlutfall úr 4% er auðvitað verðugt verkefni og hugsanlega mun hlutfallið aukast lítillega en til að réttlæta að ráðist sé í svona framkvæmdir þarf margfalt hærra hlutfall en 4%. Erlendir sérfræðingar hafa talað um 40%. Þá erum við að tala um stórborgir þar sem menn komast lítt áfram á einkabíl og menn þekkja það erlendis að menn taka auðvitað bara neðanjarðarlestir og strætisvagna til að komast ferða sinna innan þessara borga. Við höfum bara ekki búið við það hér á höfuðborgarsvæðinu að komast ekki leiðar okkar á fjölskyldubílum. Okkur hefur tekist það þótt það hafi syrt verulega í álinn síðustu ár. Hvað varðar samgöngumannvirki á höfuðborgarsvæðinu þá hefur ekki verið framkvæmt neitt að ráði í mörg ár, t.d. mislæg gatnamót. Í fljótu bragði held ég að engin mislæg gatnamót hafi verið byggð hér í fleiri ár, má vera að ég gleymi einhverju en fyrir 20–30 árum var verið að smíða mislæg gatnamót nánast alltaf á hverjum tíma. En nú á að leggja þetta af til að auka hlutfall þeirra sem nýta sér strætó. En árangurinn er enginn, herra forseti, þannig að við erum að horfa þarna á 120 milljónir til að bjarga taprekstri Strætós. En það eru auðvitað bara smámunir miðað við það sem við þurfum að leggja í þetta verkefni á næstu árum og eflaust kemur oft inn í þennan sal umræða um það á næstu árum og ég vona að við getum snúið af þessari braut. Það er hægt og sérfræðingar hafa bent á leiðir til að bæta þetta kerfi þannig að það gagnist þeim sem nýta sér það á miklu ódýrari hátt en lagt var til með borgarlínuverkefninu. Ég ætlaði líka að tala um samgönguframkvæmdir fyrir utan höfuðborgina. Ríkisstjórnin hefur boðað alveg frá því hún tók við fyrir tæpum fjórum árum síðan að nú ætti að ráðast í hinar og þessar samgönguframkvæmdir. Síðan eru liðin næstum fjögur ár. Hvað er verið að gera? Menn tala og tala en er eitthvað verið að framkvæma? Jú, það er búið að tvöfalda 3 km spotta rétt hjá Hveragerði og búið að tvöfalda í Hafnarfirði álíka spotta út að Straumsvík. Þá er það næstum upptalið, herra forseti. Framkvæmdir við Dýrafjarðargöng voru löngu hafnar áður en þessi ríkisstjórn kom þannig að verkleysið er afskaplega mikið. Það er mikið talað, mikið lofað, mikið sett á blað, miklar áætlanir. En viðkvæðið er alltaf, herra forseti, og ég hef rætt það í þessum ræðustól áður: Við erum að fara að gera þetta. En staðreyndin er sú að þetta er allt sett í fang næstu ríkisstjórnar. Hvar er Sundabrautin? Það bólar ekkert á undirbúningi fyrir hana, ekki nokkrum sköpuðum hlut. Ég hef ekki séð neinar áætlanir um tvöföldun Hvalfjarðarganga. Er eitthvað í gangi með Ölfusárbrú? Jú, þetta er allt á áætlun, þetta er allt að koma en það er ekkert að gerast. Hornafjarðarfljót, láglendisvegur og göng í gegnum Reynisfjall, hvar er það? Jú, þeir eru eitthvað byrjaðir að grafa uppi á Kjalarnesi, Vesturlandsveg, enda kominn tími til fyrir löngu, herra forseti, að þar yrði ráðist í eitthvað, svo aðkallandi var það. Varðandi samgöngumál hefur þessi ríkisstjórn talað mikið, áætlað mikið, reiknað sig mikið fram, lagt hér fram alls kyns áætlanir og allar framkvæmdir eru að hefjast en þetta mun allt gerast í tíð næstu ríkisstjórnar, enda liggur sönnunin á borðinu, herra forseti. Við höfum það hér. Opinberar framkvæmdir, að mati Hagstofu Íslands, drógust saman árið 2019 um 9 komma eitthvað prósent og árið 2020 um tæplega 11%. Opinberar framkvæmdir drógust saman. Hversu skýr getur niðurstaðan orðið, herra forseti? Það er talað, það er áætlað, en þetta á allt að gerast síðar. Við erum orðin langþreytt á þessu í því atvinnuleysi sem nú er. Nú heyrum við fréttir af því að það eigi að framkvæma ægilega mikið í sumar. Við skulum vona að það séu ekki orðin tóm eða einhvers konar blaðra sem kemur svo í ljós að ekkert innihald er í. Herra forseti. Ég er búinn með tímann. Ég á eftir að ræða lögregluna, er búinn með borgarlínuna aðeins og hjúkrunarheimilin en í síðustu ræðu minni ætlaði ég að ræða lögreglumálefnin. Ég óska eftir því að vera settur aftur á mælendaskrá.
Hæstv. forseti. Í ræðu hér fyrr í dag talaði ég töluvert mikið um hjúkrunarheimilin og þá stöðu sem þau finna sig í núna. Mér áskotnaðist grein eftir bæjarstjórann á Akureyri sem mér finnst varpa ágætu ljósi á aðstæður þeirra sem reka hjúkrunarheimili og af hverju það er brýnt að við tryggjum þeim rekstrarfjármagn til framtíðar. Til að segja það fyrsta rak Akureyrarbær öldrunarheimilin á Akureyri þar til fyrir skömmu síðan þrátt fyrir að sveitarfélögum á landinu sé ekki ætlað að reka hjúkrunarheimili. Það er hlutverk ríkisins samkvæmt lögum. Á hverju ári hafa sveitarfélög sem ráku hjúkrunarheimili greitt u.þ.b. 1 milljarð af útsvarstekjum sínum með rekstrinum. Það mátti heyra í fréttum og er nú komið á þann stað að fæst af stærstu sveitarfélögunum hafa lengur hjúkrunarheimili í sínum rekstri. Minni sveitarfélög hafa svo verið að skila rekstrinum aftur til ríkisins vegna þess að þetta hefur alls ekki gengið upp. Öll þessi minni sveitarfélög voru í sömu stöðu og Akureyrarbær á sínum tíma og það hefur verið kostnaðarsamt fyrir bæjarsjóð og þar með þá sem greiða útsvar í hverju sveitarfélagi fyrir sig. Ef við horfum til Akureyrar hafði verið greitt á hverju einasta ári í níu ár - þetta hlýtur auðvitað að vera samtals, ég veit ekki hvernig á að horfa á það - 1,7 milljarðar króna þegar rætt var um þessi öldrunarheimili og farið ítarlega í tölurnar í febrúar síðastliðnum. Það hefur reynt á útsvarsgreiðslur bæjarbúa með þessum hætti. Þessir 1,7 milljarðar eru þá án húsaleigu. Öldrunarheimilin hafa verið einn stærsti vinnuveitandi bæjarins, 320 starfsmenn starfa þar. Talað er um tvö húsnæði sem þó eru dálítið deildaskipt og bara mjög vel sett saman. Þegar hjúkrunarheimili eru byggð greiðir ríkið 85% af stofnkostnaði og sveitarfélögin 15% samkvæmt lögum. Annað húsnæði sem Akureyrarbær rak kallast Hlíð. Þar var annars konar útreikningur í upphafi og verið var að greina hvernig væri hægt að sækja fjármuni til baka til ríkisins vegna þess. Sú greining stendur yfir. Svo er það hitt húsnæðið sem ég minntist á áðan sem kallast Lögmannshlíð. Hún var byggð af Akureyrarbæ og eftir svokallaðri leiguleið. Þar greiðir ríkið leigu vegna 85% eignarhlutar af fyrirframgreiddu stofnkostnaðarverði. Þetta er erfiður rekstur og eins og margítrekað hefur komið fram hér í ræðum í dag mun þeim fjölga sem munu njóta þess að búa á hjúkrunarheimilum. Þess vegna er mjög mikilvægt að við horfum lengra en við höfum gert hingað til til að vita hvert við ætlum að fara og hvernig við ætlum að haga okkur í framtíðinni. Við getum t.d. rætt Framkvæmdasjóð aldraðra. Það er ekki alveg skýrt hvenær fjármunir til rekstraraðila koma til þeirra. Þetta er allt mjög óljóst. Hugsanlega getur verið að ríkisvaldið þurfi að vanda sig dálítið betur þannig að þeir sem reka þessi heimili muni hafa einhvern fyrirsjáanleika. Þetta á ekki að þurfa að vera allt í járnum. Við skuldum heimilisfólki sem þar býr mun betri þjónustu.
Hæstv. forseti. Ég biðst afsökunar á þessari töf. Fjáraukalögin eru þess eðlis að þau eru væntanlega hugsuð til að bæta við það sem út af hefur staðið eða vantað. Vitanlega eru ákveðnar áherslur sem koma fram í því, því að eflaust má gera ráð fyrir að víða vanti fjármuni í okkar kerfi, ef það má orða það þannig. Hins vegar er ljóst að það er alveg hægt að hafa nokkuð sterkar skoðanir á því hvort nóg er gert og á réttum stöðum í þessu fjáraukalagafrumvarpi. Það hefur furðað mig aðeins, og reyndar fleiri, að ríkisvaldið sé með einhverjum sérstökum hætti að taka að sér rekstur Strætó bs. sem sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu reka. Og það má velta því fyrir sér hvort ekki sé ástæða til að bæta þá öðrum sveitarfélögum upp eitthvað af því tekjutapi sem þau hafa orðið fyrir, þeim sem ekki eru í almenningssamgöngum. Ég vil þó segja að almenningssamgöngur eru vitanlega mjög mikilvægar. En það sem ég óttast er að þetta gefi tóninn um rekstur á stærra fyrirbæri sem unnið er að leynt og ljóst, sem er borgarlína. Þó að einhverjir flokkar í stjórnarmeirihlutanum kunni að þykjast hafa efasemdir um það þá er vitanlega öllum orðið ljóst að það er annað uppi á teningnum í raun þar sem menn leggja sig í líma við að tryggja fjármagn í borgarlínu og halda áfram með það. Það sem er sorglegast við það er kannski að það er enginn vilji, virðist vera, til að hlusta á allar þær fjölmörgu ábendingar sem aðrir sérfræðingar en þeir sem berjast fyrir þessu verkefni hafa komið með um aðrar lausnir, ódýrari lausnir. Það sem er líka áhugavert, svo ég noti það orð bara, er að því hefur ekki verið neitað með neinum afgerandi hætti - fyrir utan þær breytingar sem þingmenn Miðflokksins náðu fram þegar var verið að stíga skref í þessu borgarlínubixi öllu saman hér í þinginu, að takmarka áhættu ríkisins af því að tengjast þessu verkefni. Hér fá Landsbjörg og Rauði krossinn 200 milljónir vegna tekjutaps og fagna ég því. Það eru mikilvæg samtök sem gegna mikilvægu hlutverki. Það verður að segjast eins og er að okkar frábæru Landsbjargarfélagar og -menn hafa sýnt það undanfarin ár, oftar en ekki, hversu öflug sjálfboðaliðasamtök það eru og ber okkur að þakka fyrir það, það er eftir því tekið víða um heim. Ég ætla aðeins að fara ofan í lið sem kallast afkomuhorfur 2021. Hér er komið ákveðið endurmat sem gerir ráð fyrir halla á fjárlögum upp á 328 milljarða, 10,5% af vergri landsframleiðslu. Það eru stórar tölur og verður ákveðið átak að ná því til baka öllu saman. Sem betur fer var búið að búa vel í haginn með aðgerðum ríkisstjórnar hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar á árunum 2013–2016 með því að taka í rauninni á hrægömmunum og bankabixinu öllu saman sem hér var í gangi þá. Það er eitthvað sem skiptir máli í dag þegar við búum svo vel að geta í rauninni brugðist með þeim hætti sem við gátum þegar þetta óveður skall á okkur. En það sem er kannski ekki beint til umræðu hér en er mjög spennandi er hvað tekur við í haust. Hvernig verða fjárlög í haust, hæstv. forseti? Það er svolítið forvitnilegt að vita hvort ríkisstjórnin sem nú situr ætlar ekki að sýna okkur eitthvað af framtíðarsýn sinni því að hún virðist hafa einbeittan vilja til að sitja áfram. Það er eitthvað sem kemur m.a. fram í nefndaráliti um frumvarp um hálendisþjóðgarð. Menn binda sig þar til að halda áfram með það verkefni. Því hljótum við að ætlast til þess að við sjáum líka fram á fjárlagafrumvarp á réttum tíma þegar að því kemur. Meiri hlutinn fjallar líka eðlilega um áherslumál sín. Hér er langur kafli í nefndarálitinu um hjúkrunarheimili og er nú kominn tími til að svarað sé því kalli sem þar hefur heyrst varðandi vöntun á fé. Það er ekki eins og þeir sem reka hjúkrunarheimili geri það út frá öðrum forsendum en að taka að sér að sjá um okkar aldraða og veika fólk. Það er eitthvað sem við verðum að sjálfsögðu að tryggja að geti gengið án þess að það sé truflað. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því að það er lykilatriði við upphaf næsta kjörtímabils, í næstu fjárlögum, að tryggja að hjúkrunarheimilin fái næga fjármuni. Auðvitað vitum við að það verður ekki gert með núverandi ríkisstjórn eða núverandi heilbrigðisráðherra sem virðist hafa allt á hornum sér þegar kemur að einhverju sem er ekki ríkisrekstur í heilbrigðiskerfinu. Það er vitanlega sorglegt því að þessi tvö kerfi eða tveir aðilar eiga og geta talað mjög vel saman þegar við erum að hugsa um íbúa landsins sem þurfa á þeirri þjónustu á halda sem heilbrigðisþjónustan er. Þar af leiðandi held ég að við eigum að horfa til þess að stórauka fé þar sem þörf er á.
Forseti. Í lið 6.2 í þessu máli er í rauninni verið að samþykkja þingmál Pírata frá því 2018, sem hefur verið reynt á hverju ári að koma í gegnum nefndir þingsins. Utanríkisráðuneytið hefur verið á móti því að samþykkja þessa grein. Hún fjallar um staðfestingu á þriðju valfrjálsu bókun barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem gefur fólki hér á landi, krökkum og forráðamönnum þeirra, aðgang að barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna þar sem við Íslendingar erum með fulltrúa, merkilegt nokk. Það hefur verið erfitt hingað til að fá þessa valfrjálsu bókun samþykkta hér, einhverra hluta vegna. En fyrst þetta er komið fram núna sem mál ráðherra þá fögnum við því að sjálfsögðu, því að gott er gott, sama hvaðan það kemur.
Forseti. Ég kem hér upp til að fagna þessu flotta máli og langar kannski til þess að bæta við að mér finnst synd að við höfum ekki náð að breyta þessu máli þannig að við gætum tryggt að íslenskir framleiðendur gætu framleitt og markaðssett vörur sem innihalda CBD. Það var ekki hægt að koma þeirri breytingartillögu fyrir í þessu máli en við fengum þær upplýsingar að starfshópur myndi hefja störf um leið og þetta mál yrði samþykkt sem fær það hlutverk að skoða það. Hópurinn á að skila frá sér í desember á þessu ári og mig langaði bara til þess að fagna því að sú vinna hafi farið í gang þótt ég hefði viljað fá niðurstöðu mun fyrr. Vonandi kemur eitthvert gott frumvarp út úr þeirri vinnu sem mun bæta þessa stöðu þannig að við jöfnum stöðu íslenskra framleiðenda gagnvart erlendum þar sem við erum í dag að flytja inn mikið af vörum sem innihalda CBD erlendis frá. Eins og staðan er núna geta íslenskir bændur ekki framleitt svipaðar vörur hér heima og vonandi bætum við það bara mjög fljótt.
Herra forseti. Ég var búinn að rekja í stuttu máli umfangsmestu útgjaldaliðina í þessu frumvarpi til fjárauka en þeir snúa að vinnumarkaði og atvinnuleysi. Ég benti hins vegar á og færði rök fyrir því að í ljósi þess að það eru allt tímabundnar aðgerðir, bráðabirgðaaðgerðir til að komast í gegnum ákveðið tímabil, þá vanti upp á að stjórnvöld hafi gefið til kynna hvað taki svo við. Hér er gert ráð fyrir að ráða nokkur þúsund manns með ríkisstuðningi en við þurfum að huga að því hvað tekur við þegar þeim stuðningi lýkur. Helst viljum við auðvitað að sem flest af þessu fólki hafi þá tækifæri til að vera í vinnu hjá þessum fyrirtækjum áfram en einnig þurfum við að koma miklu betur til móts við minni fyrirtæki á Íslandi til að gera þeim kleift að ráða fólk í vinnu að eigin frumkvæði og af sjálfsdáðum. Það er hins vegar mjög margt í kerfinu sem er letjandi hvað það varðar og það ástand hefur verið að versna á þessu kjörtímabili. Eftir að þessum aðgerðum lýkur tekur fyrir vikið við þeim mun meira óvissutímabil. Það er orðin mjög knýjandi þörf fyrir áform, fyrir áætlun um hvað taki við næst. Einn af göllunum á kerfinu, þessu oft og tíðum letjandi frekar en hvetjandi kerfi, hefur að nokkru leyti birst við framkvæmd aðgerða sem ætlað var að mæta faraldrinum, m.a. með ríkisstuðningi við tiltekin störf en erfitt hefur reynst að ráða í mörg störf þrátt fyrir ríkisstyrki. Þá hljótum við að velta því fyrir okkur hvað veldur. Og með því að velta því fyrir sér er aldeilis ekki verið að kenna atvinnulausum um. Þvert á móti hljótum við að velta því fyrir okkur hvort eitthvað í kerfinu, eins og það hefur verið rekið, valdi því að fólk verði einfaldlega fyrir það miklum skerðingum að þær séu veigameiri en þeir möguleikar sem ríkið skapar með þessum stuðningi við atvinnurekendur. Allt er þetta liður í því sama, þ.e. að ríkið reyni að koma hér á kerfi sem hvetur til verðmætasköpunar, fjárfestingar, atvinnusköpunar í stað þess, eins og það gerir að allt of miklu leyti nú, með öllum þessum síauknu álögum og síþyngra kerfisræði, að letja til atvinnu- og verðmætasköpunar. Þetta er sérstaklega aðkallandi núna þegar við þurfum að byggja okkur upp efnahagslega eftir mjög verulega niðursveiflu. Hvernig náum við að komast í gegnum þetta? Hvernig náum við t.d. að fjármagna það sem við ræðum hér og þennan gríðarlega halla á fjárlögum? Það var með aðgerðaáætlun sem byggði á því hvað væri hægt að gera, hvað væri rökrétt að gera, hvað innihéldi jákvæðustu hvatana, hvað myndi skila mestum árangri, keyrt í gegn í tíð ríkisstjórnar á árunum 2013–2016 á pólitískan hátt. Nú þurfum við aftur pólitíska forystu til að hanna það kerfi og þá hvata sem eru orðnir aðkallandi nú þegar okkar bíður að byggja upp efnahag landsins.
Herra forseti. Ég ætla að víkja hér aðeins að minnisblaði sem var sent til fjárlaganefndar frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu vegna fjáraukalagafrumvarpsins sem við ræðum hér. Það er margt athyglisvert í þessu minnisblaði og það sem ég vildi koma fyrst að er yfirlit á blaðsíðu 6 í þessu skjali yfir ráðstafanir vegna kórónuveirufaraldurs 2020 og 2021. Þar eru talin upp þau atriði sem hefur verið hrint í framkvæmd og þar á meðal er flýting á lækkun bankaskatts sem kostar ríkissjóð á þessu ári 5,7 milljarða kr. Nú er það þannig að ríkissjóður þarf náttúrlega á öllum sínum tekjustofnum að halda þegar hallinn á ríkissjóði er verulegur. Hann er 328 milljarðar á þessu ári. Þetta fjáraukalagafrumvarp eykur hallann um 8 milljarða kr. Það er því alveg ljóst að einhvern veginn þarf að mæta þessum mikla halla. Það er eitthvað sem ríkisstjórnin hefur ekki nokkra hugmynd um hvernig hún á að gera og hefur ekki varpað neinu ljósi á það. Nú eru t.d. þeir flokkar sem sitja í ríkisstjórn að gæla við að geta haldið sínu samstarfi áfram að loknum kosningum en þeir sýna hins vegar ekkert á spilin þegar kemur að því hvernig eigi að ná niður skuldum ríkissjóðs. Auðvitað verða að liggja fyrir einhverjar áætlanir um það vegna þess að það skiptir verulegu máli og er ekki gott fyrir efnahagslífið að ríkissjóður sé svo skuldsettur til einhvers tíma. En maður spyr sig, af því ég nefndi bankaskattinn, herra forseti, hverju hefur þessi lækkun skilað? Hafa þjónustugjöld bankanna lækkað? Ég hef ekki orðið var við það. Þau eru geysilega há og bankarnir virðast innbyrðis alla vega ekki vera í mikilli samkeppni þegar kemur að þjónustugjöldum. Þetta er íþyngjandi fyrir mörg heimili, það er alveg klárt. Annað er, jú, vextir hafa lækkað. En er það bönkunum að þakka? Nei, það held ég að sé ekki. Ég held að það séu fyrst og fremst þau tæki og tól sem Seðlabankinn hefur gripið til vegna niðursveiflu í efnahagslífinu. Á sama tíma sjáum við að hagnaður bankanna eykst heilmikið. Ég held að hagnaður af síðasta uppgjöri Arion banka hafi verið 12,5 milljarðar, að mig minnir. Á sama tíma voru þeir að segja upp 20 starfsmönnum. Ég spyr því: Hver var árangur af því að flýta lækkun bankaskattsins? Ég sé það ekki fyrir mér, herra forseti. Við í Miðflokknum lögðum fram breytingartillögu þess efnis að skatturinn myndi lækka í áföngum en því fylgdu ákveðin skilyrði, þ.e. að bankarnir gætu sýnt fram á að þeir væru búnir að lækka þjónustugjöld og lækka vexti. En þessi tillaga var felld hér í þinginu. Þetta var mjög góð tillaga og var svona öryggisventill fyrir okkur um að ef þeir sýndu ekki fram á neina viðleitni til þess að lækka þjónustugjöldin þá myndi skatturinn ekki lækka en Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur og Vinstri grænir felldu þessa tillögu. Það er bara þannig. Þessi tillaga hefði skipt heimilin í landinu miklu máli þannig að það er margs að gæta í þessu þegar menn segja að þeir treysti því bara að bankarnir lækki gjöldin og vextina þegar svona aðgerð er sett fram af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hæstv. fjármálaráðherra gerði það, sagðist treysta bönkunum til þess en ég hef ekki orðið var við það að það hafi gerst.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér fjáraukalög og í ljósi atvinnumála og verðmætasköpunar þá er stefna okkar í Miðflokknum gagnvart eldri borgurum sú að atvinnutekjur eldri borgara skerði ekki lífeyrisgreiðslur. Kjör eldri borgara og annarra sem reiða sig á lífeyrisgreiðslur þarf að bæta, það hefur verið rakið áður. Jafnframt þarf að koma á sveigjanlegum starfslokum án skerðingar ellilífeyristekna og að lífeyrir tryggi lágmarkslaun. Löngu er ljóst að skerðingar á bótum almannatrygginga fara fram úr öllu hófi. Þetta fyrirkomulag er í senn til þess fallið að letja eldra fólk í því að bæta hag sinn með aukinni vinnu í krafti eðlilegrar sjálfsbjargarviðleitni og hvetja til svartrar atvinnustarfsemi. Af hálfu fjármálaráðuneytisins hefur því verið haldið fram að kostnaður ríkissjóðs við að slaka á klónni í þessu efni nemi milljörðum króna. Þær fullyrðingar styðjast ekki við gildan rökstuðning. Fyrir liggja útreikningar um fjárhagslega stöðu aldraðra sem unnir voru fyrir Félag eldri borgara fyrir ekki svo löngu. Þar er ítarlega rökstutt að kostnaður ríkissjóðs við að fella á brott 100.000 kr. viðmið sé ekki svo mikið sem 1 kr. Skýrsluhöfundur dregur fram að beinir skattar auk veltuskatta vegi upp hugsanlegan kostnað af því að fella þetta brott. Þar við bætast samfélagsleg áhrif sem felast í þátttöku á vinnumarkaði og virkni í samfélaginu en slíkt er talið hafa ótvírætt gildi í lýðheilsulegu tilliti. Vinnan göfgar, eins og svo oft hefur verið sagt. Við þetta bætist að lífeyrir almannatrygginga er skertur vegna greiðslna úr lífeyrissjóðum. Eldri borgarar og aðrir sem reiða sig á lífeyrisgreiðslur bíða enn eftir réttlætinu sem þeim var lofað fyrir um áratug um að skerða ekki lífeyrisgreiðslur. Skerðingar og aðrir neikvæðir hvatar hafa mikil og óæskileg áhrif á sjálfsbjargarhvöt fólks. Óeðlilegar skerðingar hafa einnig neikvæð áhrif á andlega og líkamlega heilsu fólks. Miðflokkurinn leggur áherslu á að fast verði tekið á skerðingum bóta eins og hér hefur verið rakið. Þessar skerðingar hafa grafið undan tiltrú á lífeyriskerfinu og skilja aldrað láglaunafólk eftir jafnsett og fólk sem ekki hefur greitt í lífeyrissjóð á starfsævinni. Kannanir meðal eldri borgara hafa sýnt að nær öllum, eða 97%, finnst að auðvelda ætti þeim sem komnir eru á lífeyrisaldur að vera virkir á atvinnumarkaði. Atvinnuþátttaka eldri borgara færir þeim aukna virkni í samfélaginu. Aukin virkni stuðlar að vellíðan og lífsánægju. Því virkara sem eldra fólk er því meiri lífsgæði upplifir það. Stjórnvöld verða að vera meðvituð um þetta. Þau verða að vera meðvituð um stöðu og væntingar og viðhorf aldraðra þegar kemur að atvinnuþátttöku og jákvæðum áhrifum þess á líðan eldri borgara. Eldri borgarar eru betur á sig komnir líkamlega í dag en áður var og fólk getur vænst þess að lifa lengur. Þess vegna er þörf á því að koma til móts við aldraða til að þeir haldi áfram að vera virkir í samfélaginu og haldi sjálfræði og sjálfstæði eins lengi og kostur er. Þeir sem hafa áhuga og getu til að vinna lengur ættu að fá frekari tækifæri og meiri sveigjanleika um starfslok og atvinnuþátttöku eftir að taka lífeyris hefst. Eldra starfsfólk hefur oft mikla þekkingu og starfsreynslu sem getur nýst vel á mörgum vinnustöðum og er bæði hagur fyrir þá sem vilja halda áfram og vera á vinnumarkaði sem og fyrir samfélagið í heild sinni. Rannsóknir hafa sýnt að það að vera í félagsskap með öðru fólki getur veitt eldra fólki mikla ánægju.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2021. Það er eitt atriði sem ég ætla að gera að umræðuefni í þessari stuttu ræðu sem ég hef hér tækifæri til að flytja. Það er sem sagt áform um að veita aukalega 120 millj. kr. vegna tímabundins stuðnings ríkisins við Strætó bs. vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins. Þar segir að frá árinu 2012 hafi ríkissjóður styrkt Strætó bs. um u.þ.b. 900 millj. kr. á ári á grundvelli samnings um tíu ára tilraunaverkefni til eflingar almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu. Það er náttúrlega kunnara en frá þurfi að segja að þetta tilraunaverkefni, sem staðið hefur yfir í tíu ár, hefur ekki skilað marktækum árangri miðað við nýtingu almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu. Það er auðvitað verðugt viðfangsefni að greiða fyrir almenningssamgöngum. Sú stefna hefur verið uppi að ráðast í gerð svokallaðrar borgarlínu sem haldin er alvarlegum ágöllum. Það eru mjög óljósar áætlanir uppi um kostnað við þá framkvæmd. Engin rekstraráætlun liggur fyrir. Það virðist vera að ekki sé talin þörf á því að gera rekstraráætlun vegna þess að það eigi bara að fjármagna þetta með nýjum sköttum á umferðina, hvort sem þeir eiga að heita umferðargjöld, vegagjald, tafagjald, flýtigjald. Það hefur heyrst í umræðunni. Það stendur þannig á, herra forseti, að orðið hefur til áhugamannahópur sem kallar sig áhugafólk um samgöngur fyrir alla, ÁS. Þessi hópur stendur saman af sérfræðingum, verkfræðingum, umferðarsérfræðingum, hagfræðingum og öðrum slíkum auk kunnáttumönnum. Þessir aðilar hafa lagt fram áætlanir sem gera ráð fyrir því að ráðast í framkvæmdir á þessu sviði sem myndu ná sams konar árangri og stefnt er að með borgarlínu, en fyrir 80 milljörðum kr. minni kostnað en þeir 100 milljarðar sem lagðir eru til grundvallar sem kostnaður við borgarlínuna. Þann sparnað segja talsmenn þessarar hugmyndar að megi nota í mun hagkvæmari framkvæmdir við þjóðvegi á höfuðborgarsvæðinu. Herra forseti. Þegar sú staða er uppi að áætlanir eru um að ríkissjóður leggi mjög verulegt fé til gerðar þessarar svokölluðu borgarlínu, þ.e. 50 milljarða, eins og gert er ráð fyrir í samkomulagi um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu, 50 milljarða úr ríkissjóði, auk þess söluandvirði Keldnalands, og síðan er talað um að a.m.k. hluti af söluandvirði Íslandsbanka renni inn í þessa hít, þá er náttúrlega ekki varlegt eða gætilegt eða ábyrgt að líta fram hjá mótuðum tillögum sem koma fram af hálfu sérfræðinga og kunnáttumanna sem gera ráð fyrir því að hægt sé að ná sams konar árangri fyrir brot af þeirri fjárhæð sem þarna er áætluð, sem eru 100 milljarðar, þ.e. fyrir 20 milljarða, og spara þannig 80 milljarða kr. Síðan blasir náttúrlega við arðsamasta verkefnið sem sjáanlegt er í samgöngumálum, sem er gerð Sundabrautar sem hefur margvíslega kosti. Hún tengir landsbyggðina og höfuðborgarsvæðið, ekki bara vestur og norður heldur líka suður. Það myndi létta mjög hinu þunga álagi sem er í Ártúnsbrekkunni, eins og menn þekkja. Auðvitað ber að ráðast í þá framkvæmd sem allra fyrst og leggja þessi borgarlínuáform á hilluna þar sem þau eiga heima.
Herra forseti. Eitt mikilvægt atriði átti ég eftir að nefna í þessari umræðu. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson kom reyndar aðeins inn á það í ræðu sinni hér áðan, en það lýtur að þeirri þróun sem mér finnst eiginlega vera að ágerast, að stjórnvöld leyfi sér að líta fram hjá kostnaði sem þó er óhjákvæmilegur og noti það sem afsökun að ekki sé hægt að reikna kostnaðinn nákvæmlega. Eða, sem gerist kannski oftar, kjósa að líta algjörlega fram hjá kostnaðinum. Borgarlínuverkefnið er einmitt dæmi um það. En það og nálgun stjórnvalda hvað varðar almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu sýnir okkur líka annað vandamál í fjárreiðum ríkisins eða hvernig með þær er farið, og það er skortur á því að það hafi eitthvað um útgjöldin að segja hvort þau skili árangri eða ekki. Hér vísa ég til samkomulags sem gert var um að styðja við almenningssamgöngur á Evrópusvæðinu, Strætó, í áratug í tíu ár, um hátt í milljarð króna af ríkisfé á ári. En í staðinn, þetta er kannski undarlegast af öllu við það, þá átti ekki að fara í neinar stórar samgöngubætur á höfuðborgarsvæðinu í þessi tíu ár. Röksemdafærslan var sú að það fjármagn sem sparaðist við að fara ekki í oft og tíðum nauðsynlegar samgöngubætur gæti runnið í Strætó til þess að auka nýtingu strætisvagna. Menn sáu kannski fyrir sér að áfram yrði þrengt að umferðinni með því að gera ekkert í því að rýmka fyrir henni og fleiri myndu þá leita í hinn ríkisstyrkta strætó. Þetta skilaði engum árangri, herra forseti, engum árangri. Það var talað um að nýting Strætó gæti farið úr um 4% í 12%, en þegar verkefnið byrjaði var nýtingin 4% og þegar tíu árin voru liðin var nýtingin enn 4%. Þrátt fyrir þetta ákvað ríkið, og að því er virðist líka núverandi ríkisstjórn - eða ekki að því er virðist því að hæstv. samgönguráðherrann er búinn að segja það - að framlengja þessa styrki ríkissjóðs sem engu skiluðu og svo kemur þetta sérstaka viðbótarframlag sem getið er um í þessu frumvarpi. Þetta tengist auðvitað áformunum um borgarlínuna þar sem ríkið ákvað að setja 50 milljarða í þetta kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík svona til að byrja með án þess að fyrir lægi mat á heildarkostnaðinum við verkefnið og án þess að fyrir lægi mat á því hvað myndi kosta að reka það. Það var aðeins vegna baráttu okkar þingmanna Miðflokksins að meiri hlutinn fékkst þó til að setja inn í nefndarálit athugasemd um að það væri ekki sjálfgefið að ríkið myndi borga endalaust áfram í framkvæmdina og svo reksturinn á þessu apparati. Svipaða hluti sjáum við í umræðunni um hælisleitendamálin þar sem er gert ráð fyrir grundvallarbreytingu þar sem margfalt fleira fólk á að fá sömu þjónustu og áður var tryggð afmörkuðum hópi, þ.e. kvótaflóttamönnum sem við höfum lagt mikla áherslu á að taka vel á móti. En með því að margfalda þann fjölda sem ætti rétt á þeirri sömu þjónustu má öllum vera ljóst að það hefur einhver kostnaðaráhrif í för með sér til viðbótar við áhrifin af meiri ásókn auðvitað. En fram hjá þessu var bara litið. Þetta eru bara tvö eða þrjú dæmi um það sem gerist of oft, að litið er fram hjá kostnaði sem er augljóst að falli til og jafnvel mjög verulegum kostnaði og eins og í þessum tveimur málum sem ég nefndi hér síðast er því bara sleppt að nefna en hann. En hann kemur svo.
Herra forseti. Ég ætla að halda hér aðeins áfram við að fara yfir minnisblað frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu sem barst okkur nefndarmönnum í fjárlaganefnd í tengslum við vinnuna við þetta fjáraukalagafrumvarp. Í fyrsta kaflanum þar er rakið svona almennt hlutverk fjáraukalaga og þess getið að þær ráðstafanir sem þar er að finna eigi að vera tímabundnar, ófyrirséðar og óhjákvæmilegar, til að bregðast við útgjöldum sem eru óhjákvæmileg og innan fjárlagaársins. Það er svolítill misbrestur á því hvernig ríkisstjórnin hefur haldið utan um þetta. Þetta eru ekki fyrstu fjáraukalögin sem eru lögð fram af hálfu ríkisstjórnarinnar en sumt af því hefur orkað mjög tvímælis að ætti í raun og veru heima í fjáraukalögum. Hér er reyndar verið að bregðast við ófyrirséðum hlutum eins og t.d. atvinnuleysinu, það er nú einu sinni þannig, og það á svo sannarlega heima í fjáraukalögum. Það eru gríðarlegir fjármunir sem fara í atvinnuleysistryggingakerfið og hvert prósentustig í atvinnuleysi er okkur dýrt, hvert prósentustig kostar rúma 6 milljarða, minnir mig, á ársgrundvelli. Þið sjáið að hér er um verulega háar upphæðir að ræða og til mikils að vinna að búa til störf og nýta og gefa einkaframtakinu tækifæri til að fjölga starfsmönnum. Þar gegnir ríkisvaldið náttúrlega mikilvægu hlutverki, þ.e. að búa fyrirtækjunum það starfsumhverfi að þau geti blómstrað og dafnað og síðan fjölgað starfsmönnum og greitt hærri laun. Það er hagur alls samfélagsins að starfsumhverfi fyrirtækja á Íslandi sé sem best. Þar erum við líka að horfa til samkeppninnar erlendis frá, þ.e. að við séum samkeppnishæf að fá erlenda fjárfestingu inn í landið, fá erlend fyrirtæki til að hefja hér starfsemi. Það skiptir verulegu máli. Erlend fjárfesting er atvinnuskapandi. og þá þarf umhverfið náttúrlega að vera aðlaðandi. Fjölmörg lönd eru að keppa um að fá gagnaver og þessi stóru fyrirtæki sem eru á alþjóðavísu, t.d. hvað varðar hugverkaiðnaðinn og annað slíkt. Írland er dæmi um land sem hefur staðið sig ótrúlega vel í því að laða til sín erlenda fjárfestingu, sérstaklega í hugverkaiðnaðinum sem ég held að sé u.þ.b. 26% af landsframleiðslu þeirra. Við höfum heilmikil tækifæri til að láta að okkur kveða í þeim efnum og vera aðlaðandi fyrir erlenda fjárfestingu. Við höfum hér eftirsóknarverða græna orku, sem fer vaxandi hvað varðar eftirspurn ár frá ári, og endurnýjanlega orku. Þetta skiptir allt verulegu máli í dag þegar fyrirtæki eru að velja sér land til að vera með starfsemi. Og stöðugleiki stjórnmálalega séð og í efnahagsmálum, það skiptir allt verulegu máli. Það er því ekki síst þetta hlutverk sem stjórnvöld verða að taka alvarlega. Hér er verið að búa til fullt af störfum en þau eru ekki sjálfbær að því leytinu til að þetta eru tímabundin störf. Þau eru ekki sjálfbær að því leytinu til að þau eru náttúrlega fjármögnuð af ríkissjóði. Ríkissjóður er að leggja peninga í að búa til störf tímabundið til að vinna bug á atvinnuleysinu en það vantar síðan í framhaldinu: Hvað svo? Hvað svo þegar þessir peningar eru búnir og við sjáum þá fram á að annaðhvort þarf að finna önnur úrræði eða að virkja fyrirtækin í landinu? Þetta höfum við í Miðflokknum lagt áherslu á. Við höfum flutt breytingartillögur um varanlega lækkun tryggingagjalds um 0,25% og við höfum reynt að koma með tillögur sem stuðla að bættu rekstrarumhverfi fyrirtækjanna. En því miður hefur ríkisstjórnin bara fellt þessar tillögur og ekki sýnt því [[Forseti hringir.]]þann skilning sem á að gera.
Herra forseti. Málið sem hér er rætt er afar jákvætt. Það er jákvætt og raunar rós í hnappagat ríkisstjórnarinnar, vil ég leyfa mér að segja. Þau eru ekki mjög mörg frelsismálin sem hafa farið í gegn í tíð þessarar ríkisstjórnar en ég vona svo sannarlega að þetta mál geri það. Hér er lögð til lækkun aldursskilyrða til að reka gisti- eða veitingastað, úr 20 árum í 18 ár, veruleg lækkun skráningargjaldsins, stytting málsmeðferðartíma vegna svonefndra tækifærisleyfa og afnám skilyrðis um að starfsstöðvar ökutækjaleiga skuli vera opnar almenningi. Það eru margar hindranir, herra forseti, sem standa í vegi fólks sem vill fara í rekstur og margar þessara hindrana eru illa eða ekki rökstuddar. Við búum í samfélagi þar sem fólk verður lögráða 18 ára, því er treyst til að kjósa, gifta sig og skuldsetja sig til framtíðar. Þess vegna þarf að rökstyðja sérstaklega takmarkanir sem eru settar á réttindi þessa fólks og aldurshóps. Slíkar takmarkanir eiga að vera settar vegna raunverulegrar nauðsynjar en ekki vegna einhverra duttlunga og undir það falla takmarkanir á rétti fólks til að reka gistiheimili. Mér er ómögulegt að sjá í hverju sú nauðsyn liggur að maður verði að vera orðin 20 ára til þess að mega það en maður megi það ekki 18 ára. Í frumvarpinu er tekið fram að ef rekstrarleyfið felur í sér heimild til áfengisveitinga þurfi umsækjandi þó að hafa náð 20 ára aldri. Það má e.t.v. segja að það sé skiljanlegra, í það minnsta í samhengi við það lagaumhverfi sem við búum við, heldur en að enginn megi reka veitinga- og gististaði nema vera orðinn tvítugur, algerlega óháð því hvort hann sækist eftir vínveitingaleyfi. Það eru þó alla vega lagaleg rök fyrir því að takmarka áfengissölualdurinn við 20 ár, þó að ég sé reyndar á því að við megum endurskoða þær aldurstakmarkanir líka með tilliti til þess að fólk verður lögráða 18 ára og með tilliti til þeirra laga sem gilda í löndunum í kringum okkur. Lækkun skráningargjalds skiptir líka verulegu máli. Nógu margir eru steinarnir sem lagðir eru í veg smárra atvinnurekenda á Íslandi. Gjaldtakan er stór hindrun og óviðunandi að hún sé hærri en nauðsyn ber til. Gjaldheimta fyrir þjónustu hins opinbera, líkt og leyfisveitingu, verður að vera í samræmi við þann kostnað sem skráningunni fylgir og ekki hærri en það. Um þessi atriði hefur nokkuð mikið verið fjallað og ég vil, herra forseti, vísa í álit umboðsmanns Alþingis frá því 29. desember árið 2020: „Við afmörkun á því hvort um er að ræða þjónustugjald í þeirri merkingu sem hér á við hefur almennt verið litið svo á að veigamest sé að sá sem gert er að greiða gjaldið fái það sérgreinda endurgjald sem er tilefni gjaldtökunnar og fjárhæð gjaldsins byggist á þeim kostnaði sem verður til hjá hinum opinbera aðila í efnislegum tengslum við endurgjaldið. Það síðara takmarkast þá, eins og það er gjarnan orðað í lögum, við að gjaldið sé ekki hærra en kostnaður við endurgjaldið.“ Herra forseti. Ég tel að víða hafi þessum skilyrðum ekki verið fylgt. Það sannast kannski sérstaklega á því að hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra telur nú svigrúm til að lækka verulega þau gjöld sem hér er um rætt. Það er auðvitað fagnaðarefni. Þessi breyting, ásamt styttingu málsmeðferðartíma umsókna um tækifærisleyfi og afnám skilyrðis um að hafa starfsstöðvar ökutækjaleiga opnar almenningi, er til þess fallin að auðvelda fólki að hefja rekstur, halda úti rekstri og auka fjölbreytni og nýsköpun í atvinnulífinu. Herra forseti. Breytingarnar sem lagðar eru til í þessu frumvarpi eru hluti af 438 tillögum að laga- og reglugerðarbreytingum sem Efnahags- og framfarastofnunin, OECD, afhenti ríkisstjórn Íslands í skýrslu um samkeppnismat íslenskrar ferðaþjónustu og byggingariðnaðar þann 10. nóvember 2020. Skýrslan leiddi í ljós það sem við þegar vissum, að draga megi verulega úr óþarfareglubyrði fyrir atvinnustarfsemi og breyta megi regluverki í þeim tilgangi að það styðji betur við virka samkeppni á Íslandi. Áætluð áhrif allra tillagnanna eru talin vera aukning í landsframleiðslu sem nemur 200 milljónum evra eða yfir 30 milljörðum kr. á ári. Þetta sýnir að breytingar í þessa veru skipta máli. Lög sem afnema hindranir og auka athafnafrelsi landsmanna geta líka sparað ríkinu háar fjárhæðir. Lög sem afnema hindranir og lækka gjöld geta aukið framleiðni í samfélaginu og verið undirstaða aukins hagvaxtar sem skiptir alltaf máli en kannski ekki síst núna þegar við þurfum sárlega að vinna okkur upp úr yfirstandandi efnahagssamdrætti. Hljóti þetta frumvarp brautargengi, sem ég vona af mikilli bjartsýni, vona ég líka að það verði undanfari frekara afnáms á hindrunum og takmörkunum í atvinnulífinu, stórum sem smáum. Það gerist reyndar ekki á þessu kjörtímabili og veltur á því hvers konar ríkisstjórn velst til starfa í kosningunum í september komanda. Kannski náum við þá einnig í gegn fleiri frelsismálum sem hafa þurft að lúta í lægra haldi fyrir íhaldssemi sitjandi ríkisstjórnar. Þar má nefna frelsi á leigubílamarkaði, sem önnur alþjóðleg stofnun, ESA, hefur einmitt gert alvarlegar athugasemdir við að skortur sé á hér á landi, frelsi til að velja sér nafn án afskipta ríkisins, afnám refsingar fyrir vörslu fíkniefna, sala lausasölulyfja í verslunum og svona má reyndar lengi telja. Herra forseti. Frelsisfjaðrir ríkisstjórnarinnar eru helst viðraðar á samfélagsmiðlum en virðast skila sér illa hér í þingsal. Skrautfjaðrir eru svo sem ágætar til síns brúks en eitt er þó víst að það er ekki flogið á þeim einum saman. Þess vegna vona ég að þetta mál nái fram að ganga og að á næsta kjörtímabili munum við sjá mörg önnur mál af sama toga.
Virðulegi forseti. Ég vildi koma hingað upp og tilkynna að ég hef lagt fram dagskrártillögu fyrir þingfund morgundagsins. Þannig vill til að hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir hefur lagt fram frumvarp, mjög mikilvægt frumvarp, til að koma til móts við bráðan vanda sjómanna á smábátum. Hún hefur verið með þá orðræðu víða að það sé einhvern veginn í ósköpunum stjórnarandstöðunni að kenna að það mál fái ekki framgang þrátt fyrir að hv. þingmaður sé formaður atvinnuveganefndar, þrátt fyrir að samflokksmaður hennar sé þingflokksformaðurinn sem semur fyrir hennar hönd og þrátt fyrir að samflokksmaður hennar sé forseti þingsins, Steingrímur J. Sigfússon. Þrátt fyrir að hv. þm. Smári McCarthy hafi í tvígang sagt það algjörlega skýrt að hann og við styðjum mál hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur heldur hún þessari orðræðu áfram. Því legg ég til að þetta mál hennar, þetta góða mál, verði fyrst á dagskrá á þingfundi morgundagsins svo það sé alveg skýrt að við styðjum málið og óskum eftir því að það sé tekið hér til umræðu sem fyrst.
Forseti hefur móttekið þessi skilaboð.
Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, um breytingu á lögum um aukatekjur ríkissjóðs og um breytingu á lögum um leigu skráningarskyldra ökutækja, innan sviga er talað um ökutækjaleigur, tækifærisleyfi og rekstrarleyfi. Þetta er mjög langur titill á þessu frumvarpi, meira að segja svo langur að hann tekur nokkuð margar línur. En að málinu sjálfu. Ég gluggaði í nefndarálit með breytingartillögu sem var býsna vel unnið. Það er skýrt og skorinort og tekur á helstu þáttum sem skipta máli í þessu frumvarpi. Fram kemur að nefndin hafi sérstaklega rætt lagaumhverfi ferðaþjónustunnar. Það er auðvitað mjög mikilvægt að velta því fyrir sér akkúrat núna og má reyndar ekki seinna vera þar sem við sjáum að samfélagið hefur smátt og smátt verið að komast aftur í gang og þess vegna er mjög nauðsynlegt að nýta tækifærið, eins og ég talaði um hér fyrr í dag. Það felast tækifæri í öllum aðstæðum og þess vegna er mikilvægt að skoða lagaumhverfi ferðaþjónustunnar, sem er þrátt fyrir allt okkar stærsti vaxtarbroddur nú um stundir og mun koma okkur hratt á fætur aftur. Þetta þarf allt að virka eins vel og hægt er. Um það er fjallað að bæði löggjöfin og stjórnsýslan þurfi að vera kvikari og geta brugðist fljótt við. Með því er átt við að það þurfi að vera hægt að bregðast fljótt við breyttu rekstrarumhverfi fyrirtækja í ferðaþjónustu. Það er ekki bara það að fjöldi ferðamanna hefur fjórfaldast frá árinu 2007, heldur hefur það einnig gerst, sem er ekki síður mikilvægt, að breytingar hafa orðið töluvert miklar, t.d. í sölu gistiþjónustu, og löggjafinn hefur ekki haft nægileg úrræði til að halda í við þá þróun. Nú eru fjölbreyttari gistimöguleikar og bókun á gistingum hefur farið að mestum hluta í gegnum bókunarþjónustu. Þetta skiptir allt saman máli. Við munum öll eftir þegar lífið var eins og það var fyrir kórónuveirufaraldurinn. Þá sáum við svokallaða „campers“-bíla víðast hvar á vegum landsins. Það er dæmi um þá fjölbreyttu gistimöguleika sem eru núna en voru kannski ekki þegar lögin voru sett árið 2007. Annað er að það hafa líka orðið breytingar í veitingamennsku og þess vegna þarf að sjá til þess að gæði séu þar í lagi og að neytendaverndin virki þannig að allir geti vel við unað. Hér er einnig rætt um tölfræði tengda ferðaþjónustu og mikilvægi þess að greina og birta tölfræðilegar upplýsingar um ferðahegðun hér á landi. Ég hjó sérstaklega eftir því að það er talið mikilvægt til þess að hægt sé að meta árangur og svo eins til að móta stefnu í ferðaþjónustu. Þá dettur mér í hug hvernig við getum farið að hugsa um fleiri gáttir til og frá landinu. Það er aftur gamla sagan um hvernig við getum náð að dreifa ferðamönnum um landið eða hreinlega fá þá bara inn á fleiri stöðum. Það er mjög mikilvægt að minnast á það að í stað þess að fara nákvæmlega sömu leið aftur, þ.e. að byggt verði undir suðvesturhornið meðan aðrir þurfi að bíða. Þess vegna er mjög mikilvægt að svona hugsun liggi hreint fyrir og sé notuð í stefnumótun. Talað er um að frumvarpið sé einungis liður í því að bæta rekstrarskilyrði og í greinargerð beinir nefndin því til ráðuneytisins að taka sérstaklega til skoðunar það sem ég sagði hér á undan, að safnað sé saman tölfræðilegum upplýsingum um ferðahegðun til að meta árangur og til þess að nota til stefnumótunar í ferðaþjónustunni. Við verðum að geta skapað tækifæri um allt land. Það skiptir máli. Í lokin á þessu nefndaráliti er fjallað um mjög svo mikilvægan punkt. Hingað til hefur verið ákveðinn frestur þegar fólk sækir um leyfi til reksturs. Það hefur verið þriggja vikna fyrirvari á t.d. tækifærisleyfum. Þau sjónarmið komu fram að það ætti að afnema þann frest með öllu, en nefndin valdi að afnema hann ekki. Hins vegar taldi hún að það mætti stytta hann og er talað um styttingu niður í tvær vikur í stað þriggja áður, enda taki það sinn tíma að skipuleggja löggæslu og brunavarnir, taka þær út og þess háttar mikilvæga hluti. Þetta er því hið besta mál. Ég gluggaði í umsagnir sem komu vegna málsins. Það er mjög gagnlegt að lesa þær því að þá nær maður að taka anda greinarinnar með í þessa umræðu. Í umsögn frá Félagi atvinnurekenda segir að þetta frumvarp hafi verið búið til í framhaldi af samkeppnismati OECD á regluverki íslenskrar ferðaþjónustu og byggingariðnaðar. Hér erum við vissulega að tala um ferðaþjónustuna og mér finnst dálítið merkilegt að lesa að OECD hafi lagt til 438 tillögur til úrbóta á regluverkinu sem fela í sér að dregið verði úr óþarfareglubyrði fyrir atvinnustarfsemi og að regluverkið muni þannig styðja betur virka samkeppni. Það kemur einnig fram í umsögn Félags atvinnurekenda að margar af tillögunum eru enn þá í vinnslu innan stjórnkerfisins. Í frumvarpinu er rætt um fjórar þeirra. Í fyrsta lagi breytingu á aldursskilyrðum rekstrarleyfishafa vegna veitinga- og gististaða, í öðru lagi styttingu á málsmeðferðartíma vegna útgáfu tækifærisleyfa, í þriðja lagi lækkun á gjaldi fyrir rekstrarleyfi veitinga- og gististaða sem heimila sölu áfengis og í fjórða lagi afnám þess skilyrðis að starfsstöð ökutækjaleigu skuli vera opin almenningi. Þetta helst náttúrlega í hendur við þann gríðarlega vöxt á ferðaþjónustu sem orðið hefur hér á landi og víðs vegar um heiminn á undanförnum árum. Það sem mér finnst skipta hvað mestu máli í þessu frumvarpi, og það sem þeir segja hjá Félagi atvinnurekenda, er lækkun gjalda á rekstrarleyfinu. Það hlýtur að skipta töluvert miklu máli að reyna að létta byrðarnar vegna þess að þetta eru þau fyrirtæki sem munu þurfa að rísa hratt, þannig að ég fagna því að þetta sé fram komið svona. Síðan er það umsögn frá Félagi fyrirtækja í hótel- og gistiþjónustu sem eru dálítið ánægð með þetta mál. Þau taka sérstaklega til greinargerðar frumvarpsins og segja að það byggi á tillögum OECD, eins og ég sagði áðan um breytingarnar, og fara sérstaklega í það sem kemur fram í frumvarpinu sjálfu, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu er stigið mikilvægt skref í að efla viðspyrnu hagkerfisins, stuðla að einfaldara regluverki, aukinni framleiðni og fjölgun starfa, en í ljósi efnahagssamdráttar sem hefur komið illa niður á starfsskilyrðum ferðaþjónustu má fullyrða að tillögur OECD séu sérstaklega mikilvægar.“ Ég get tekið undir þetta. Þetta fannst mér vera dálítið kjarni málsins ef við förum að horfa til þess að við förum að rísa hratt á fætur. Ég hjó eftir öðru í þessari sömu umsögn frá Félagi fyrirtækja í hótel- og gistiþjónustu. Þar er fjallað um það sem þau velja að kalla hótel á sjó við Ísland. Þar er átt við hótelskip sem fara hringinn í kringum landið með farþega. Við tölum kannski oftast um skemmtiferðaskip. Þau skip greiða enga skatta, en greiða hafnargjöld auk lítils gjalds á hvern farþega. Þessu finnst þeim kannski að mætti gera aðeins meira úr vegna þess að ef sú þróun heldur áfram, sem mun gerast, að hótelin okkar sem eru á landi, fara í aukna samkeppni við þessi skemmtiferðaskip, þá munu hótelin sem eru á landi kannski verða undir og sérstaklega á landsbyggðinni. Ég er þó ekki svo svartsýn. Ég hef frekar talað fyrir því að við eigum að gera út á það að fá hingað til lands minni skemmtiferðaskip þar sem þau geta, þrátt fyrir allt, lagst að bryggju á minni stöðum hringinn í kringum landið. Það skiptir minni staði gríðarlega miklu máli að fá slíka gesti. Við þurfum ekkert að hugsa það mjög djúpt. En alls konar aðilar geta haft hag af því og sérstaklega þeir sem eru til hliðar við almennan rekstur. Félag fyrirtækja í hótel- og gistiþjónustu segir í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu er stigið mikilvægt skref í að efla viðspyrnu hagkerfisins, stuðla að einfaldara regluverki, aukinni framleiðni og fjölgun starfa, en í ljósi efnahagssamdráttar sem hefur komið illa niður á starfsskilyrðum ferðaþjónustu má fullyrða að tillögur OECD séu sérstaklega mikilvægar.“ Þetta er nefnt aftur hér til að benda á mikilvægi þess að við þurfum að standa vörð um hótelin, sérstaklega um allt land þó svo að stjórnvöld séu búin að veðja á aðeins eina gátt inn í landið. Það er eiginlega mjög mikilvægt að við stuðlum að því að hótelin okkar dafni, hvar sem þau eru á landinu. Umsögn frá Ferðamálastofu er þess eðlis að mínu mati að hún gæti verið uppskrift að því hvernig við gætum reynt að einfalda regluverkið enn meira. En af því að ég sé að tími minn er að verða búinn ætla ég ekki að byrja á því að kafa ofan í það en vil þó segja að þetta er mjög góð umsögn frá Ferðamálastofu sem gagnast vissulega í framhaldinu.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu um þetta mikilvæga mál hér, sem er alveg ágætismál. Það er margt gott í því, samt ekki allt, svo það komi fram. Það sem ég vildi helst taka til í breytingartillögunni varðar skilgreiningar, sérstaklega í 2. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um orðskýringar. Ég mæli fyrir breytingartillögu varðandi 6. lið 2. gr. vegna þess að ekki er talið nægjanlega skýrt kveðið á um hvað það þýðir að vera foreldri. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp 6. tölulið: „Foreldri: Foreldri og/eða forsjáraðili barns samkvæmt ákvæðum barnalaga. Hugtakið getur einnig átt við barnshafandi einstakling vegna samþættingar þjónustu á meðgöngu. Um hlutverk, samstarf og verkaskiptingu foreldra og forsjáraðila í einstökum tilvikum gilda ákvæði barnalaga og annarra sérlaga eftir því sem við á.“ Við hugtakið foreldri vantar að taka fram að það geti einnig átt við þá sem hafa reglulega umgengni við börn sín. Þetta er mjög mikilvægt ef við horfum til réttinda barna, að það sé alltaf gengið út frá því að börn hafi þann rétt að umgangast foreldra sína. Þetta er bara til að hnykkja á þessari skilgreiningu og þess vegna fannst mér mikilvægt að koma því að hér í kvöld.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir kynninguna á þessari breytingartillögu sem er góð og er einmitt sett fram til áréttingar, enda er um að ræða frumvarp til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Þá teljum við, og það kom líka alveg skýrt fram í umræðu um þingmannanefndarinnar, að þar sem um er að ræða samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna sé mjög mikilvægt að öllum þeim sem annast börnin sé boðið að borðinu þegar verið er að samþætta þjónustu. Til að taka af öll tvímæli styð ég þessa breytingartillögu, eða er með í að leggja hana fram, þannig að það fari ekki á milli mála að þegar um foreldra er rætt erum við að tala um foreldra, hvort sem barnið býr hjá því foreldri eða það er foreldri sem nýtur umgengnisréttar við barn sitt. Þetta yrði til bóta fyrir málið í heild sinni til að þessi nauðsynlega samþætting verði. Að öðru leyti fagna ég því að við séum á lokametrunum með málið þó að ég hefði viljað fara örlítið aðra leið, þ.e. að seinka gildistöku til að tryggja persónuvernd. En við erum búin að ræða þetta í 2. umr. og ég ætla ekki að lengja umræðuna frekar, en styð þessa tillögu.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér framhaldsnefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um Barna- og fjölskyldustofu frá meiri hluta velferðarnefndar. Nefndin hefur fjallað um málið að nýju eftir 2. umr. og fengið á sinn fund Önnu Tryggvadóttur, Halldóru Dröfn Gunnarsdóttur, Ingu Birnu Einarsdóttur og Silju Stefánsdóttur frá félagsmálaráðuneyti. Meiri hlutinn telur þörf á að gera nokkrar breytingar tæknilegs eðlis, m.a. til að samræma hugtakanotkun milli frumvarps þessa og frumvarps til laga um breytingu á lögum um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sem velferðarnefnd afgreiddi 28. maí sl. þar sem heiti stofnunarinnar var breytt í Ráðgjafar- og greiningarstöð. Meiri hlutinn leggur því til breytingar á frumvarpi þessu til að samræma hugtakanotkun ásamt öðrum tæknilegum breytingum. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum sem ég hef kynnt og koma í nefndarálitinu. Undir þetta rita Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Ólafur Þór Gunnarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu sem er samsvarandi þeirri breytingu sem ég flutti áðan þar sem við fjölluðum um málið að nýju eftir 2. umr. og fengum gesti frá félagsmálaráðuneytinu. Meiri hlutinn telur þörf á að gera nokkrar breytingar tæknilegs eðlis, m.a. til að samræma hugtakanotkun milli frumvarps þessa og frumvarps til laga um breytingu á lögum um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sem velferðarnefnd afgreiddi 28. maí sl. þar sem heiti stofnunarinnar var breytt í Ráðgjafar- og greiningarstöð. Meiri hlutinn leggur því til breytingar á frumvarpi þessu til að samræma hugtakanotkun ásamt öðrum tæknilegum breytingum. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum sem kynntar eru í nefndarálitinu og það eru þeir sömu aðilar frá meiri hlutanum, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Ólafur Þór Gunnarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason, sem rita undir þetta nefndarálit.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu varðandi frumvarp til laga um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Svo ég geri aðeins grein fyrir málinu þá láðist að bæta við breytingartillögu sem fellir á brott ákvæði um að ríkisendurskoðandi skuli endurskoða reikninga sjóðsins líkt og segir í nefndarálitinu. Þess vegna er þessi breytingartillaga lögð fram. En í nefndarálitinu segir varðandi endurskoðun reikninga, með leyfi forseta: „Með 4. mgr. 1. gr. frumvarpsins er lagt til að Ríkisendurskoðun verði falin endurskoðun reikninga Ferðatryggingasjóðs. Ríkisendurskoðun vakti í umsögn sinni um málið athygli á því að Ferðatryggingasjóður fellur ekki undir hugtakið ríkisaðili eins og það er skilgreint í 3. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015. Það falli því utan starfssviðs ríkisendurskoðanda að endurskoða reikninga Ferðatryggingasjóðs. Nefndin leggur til að höfðu samráði við ráðuneytið að ákvæðið falli brott og setur fram breytingartillögu þess efnis að stjórn sjóðsins verði falið að láta endurskoða reikninga hans.“ Af þeim sökum er þessi breytingartillaga komin. Hún er stutt og góð og hljóðar svo: „4. efnismgr. 2. gr. falli brott.“ Rétt skal vera rétt.
Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og bréf: „Ég undirritaður geri það að tillögu minni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta þingfundar verði: 1. Stjórn fiskveiða, 855. mál, lagafrumvarp frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, 1. umr., ásamt öðrum dagskrármálum sem forseti Alþingis leggur til. Við óskum eftir því að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Helgi Hrafn Gunnarsson. Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.