Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Guðlaugur Þór Þórðarson, 1. þm. Reykv. n, verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti sem varaþingmaður fyrir hann 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Kjartan Magnússon. Kjartan hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi en undirritun drengskaparheits er frestað.
Nú verða rædd álit kjörbréfanefndar og tillögur hennar. Þeim hefur nú öllum verið dreift á borð hv. þingmanna. Ég vil geta þess að þeir sem eru fyrstir á mælendaskrá eru þeir sem hafa tekið þátt í störfum kjörbréfanefndar og áheyrnarfulltrúar þar og á vaðið ríður hv. þm. Birgir Ármannsson sem er jafnframt formaður nefndarinnar. Ég vil einnig geta þess að á eftir mun ég fara munnlega yfir mælendaskrá því að eins og er þá liggur mælendaskrárkerfið niðri þannig að við munum færa það inn handvirkt hverjir vilja setja sig á mælendaskrá. Eftir sem áður er það hin gamalkunna tækni sem gildir að banka í borð og láta vita, eða með þeim hætti sem ákjósanlegt er, ef fólk vill láta setja sig á mælendaskrá.
Hæstv. forseti. Samkvæmt 46. gr. stjórnarskrárinnar sker Alþingi sjálft úr um hvort þingmenn þess séu löglega kosnir. Um vinnubrögð við það er fjallað í þingsköpum og eins í ákveðnum ákvæðum kosningalaga, laga um kosningar til Alþingis frá árinu 2000. Kjörbréfanefnd hefur nú starfað frá því að hún var kjörin á þriðjudaginn en í samræmi við ákvæði þingskapa hefur undanfarna tvo mánuði tæpa starfað svonefnd undirbúningsnefnd sem hefur undirbúið störf kjörbréfanefndar og skilaði nú á þriðjudag til kjörbréfanefndar ítarlegri greinargerð um störf sín og niðurstöður sem birt var á vef Alþingis og hefur verið þingmönnum aðgengileg. Á fyrri stigum hafa margvísleg gögn undirbúningsnefndar verið birt á vefnum og þingmenn haft tækifæri til að kynna sér þau svo til jafnóðum og er fjöldi þeirra skjala orðinn verulegur. Þar er um að ræða kosningakærur, minnisblöð, ýmsar skýrslur frá landskjörstjórn, yfirkjörstjórnum og öðrum aðilum, sem þingmenn geta byggt mat sitt í dag á. Í nefndaráliti, sem undirritað er af þeim sem hér stendur, Diljá Mist Einarsdóttur, Ingu Sæland, Jóhanni Friðriki Friðrikssyni, Líneik Önnu Sævarsdóttur og Vilhjálmi Árnasyni, er fjallað um mismunandi þætti í störfum kjörbréfanefndarinnar og niðurstöður hennar. Þar er samkvæmt venju fyrst gerð grein fyrir afgreiðslu ágreiningsatkvæða sem berast kjörbréfanefnd vegna bókana eða ágreinings sem upp hefur komið í kjörstjórnum. Án þess að fara ítarlega yfir það þá er þetta það sem við getum kallað hefðbundið verkefni kjörbréfanefndar og það var ekki ágreiningur í nefndinni um þá niðurstöðu að úrskurða með þeim hætti sem getið er um í þingskjalinu. Rétt er að geta þess að nefndarmenn hafa gengið úr skugga um að þær tillögur um mat á ágreiningsatkvæðum hafa ekki áhrif á úrslit alþingiskosninganna sem fram fóru 25. september. Í II. kafla nefndarálitsins er fjallað um úthlutun þingsæta, bókanir umboðsmanna og aðrar aðfinnslur og vísast þar fyrst og fremst til greinargerðar undirbúningsnefndarinnar sem hefur haft þetta til meðferðar. Við stöldrum ekki við mörg ágreiningsatriði í því sérstaklega í nefndarálitinu. Það má fyrst og fremst geta þess að við höfum verið að fjalla um ágreiningsatriði með þeim hætti að við höfum aðgreint það eftir þeim bókunum sem fram komu í gögnum kjörstjórna og eins á grundvelli allmargra kæra sem borist hafa Alþingi og síðan líka á grundvelli ábendinga sem tengjast þessum kærum. Til að gera langa sögu stutta er rétt að segja, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að í ljósi fjölda kosningakæra sem borist hafa Alþingi og ábendinga tengdra þeim hefur verið gengið lengra en áður í að afla upplýsinga og skýringa frá yfirkjörstjórnum og dómsmálaráðuneyti og með öðrum hætti að reyna að varpa ljósi á þau álitamál sem þarna er um að ræða. Við stöldruðum auðvitað, í sambandi við kærumálin, við ýmis atriði. Í nefndarálitinu, í kaflanum um kosningakærur, er rakið hvaða kærur bárust og frá hverjum og vísast að stórum hluta til ítarlegrar málsatvikalýsingar í greinargerð undirbúningsnefndarinnar um það efni. Þannig að ég hlaupi nú enn nokkuð hratt yfir sögu þá segir í áliti okkar: Um þau kæruefni í framkomnum kærum sem ekki varða framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi vísast til undirkafla 3.1–3.7 í kafla III í greinargerð undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa. Eins og ráðið verður af undirköflunum verður ekki séð að efni þeirra geti leitt til þess að ógilda beri kosningarnar, samanber 118. og 120. gr. laga um kosningar til Alþingis. Það sem hefur einkum verið undir í starfi undirbúningsnefndar og þar af leiðandi líka kjörbréfanefndar er framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi. Kærendur voru margir og athugasemdir sem nefndinni bárust snerust um framkvæmd þar og hefur mestum tíma undirbúningsnefndarinnar verið varið í að fara yfir þá þætti með ítarlegum og greinargóðum hætti og það er auðvitað líka meginefni þessa nefndarálits, enda eru flest þau álitamál sem við þurfum að taka afstöðu til í dag tengd þeirri framkvæmd. Við segjum í nefndarálitinu, varðandi framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi, með leyfi forseta: Um þau kæruefni sem varða framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi, málsástæður og lagarök vísast til undirkafla 2.3 í kafla III í greinargerð undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa.“ - Og við vísum líka til kafla 2.5.8 varðandi mat á áhrifum annmarka á kosningum í kjördæminu. Við sem undir þetta nefndarálit ritum tökum undir þá ályktun undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa að ekki verði séð að þeir annmarkar sem lúta að viðbrögðum yfirkjörstjórnar í aðdraganda endurtalningar, færslu gerðabókar og viðveru umboðsmanna, samanber tiltekna liði í kaflanum, geti haft áhrif á úrslit kosninganna. Þeim annmarka sem lýtur að vörslu kjörgagna á meðan yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis gerði hlé á fundi sínum sunnudaginn 26. september kl. 7.35 og þar til hún kom aftur saman um kl. 13.00 er vandlega lýst í greinargerð undirbúningsnefndarinnar og vísast til þess. Þann annmarka verður að telja alvarlegastan af þeim annmörkum sem voru á framkvæmd kosninganna. Í a-lið undirkafla 2.5.8 eru rakin mismunandi sjónarmið um hvernig meta beri áhrif þess annmarka. Kemur þar fram að það komi í hlut kjörbréfanefndar að leggja fram tillögur um afgreiðslu kjörbréfa byggðar á því mati. Fyrir liggur - og held ég áfram að vísa til nefndarálitsins - sú bókun landskjörstjórnar frá fundi hennar 1. október 2021 með umboðsmönnum stjórnmálasamtaka að ekki hafi „borist staðfesting frá yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis á að meðferð og varðveisla kjörgagna á talningarstað í kjördæminu hafi verið fullnægjandi“. Hefur landskjörstjórn með þessum hætti vakið athygli Alþingis á að vafi kunni að vera á því að kjörgögn hafi verið varin með þeim hætti að treysta megi að þau endurspegli vilja kjósenda við alþingiskosningarnar 25. september 2021. Leggur landskjörstjórn áherslu á að í samræmi við 46. gr. stjórnarskrárinnar er það hlutverk Alþingis að úrskurða um hvort til staðar kunni að vera þeir gallar á framkvæmd kosninga sem ætla megi að hafi haft áhrif á úrslit þeirra, samanber einnig 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis. Greinargerð undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa endurspeglar þá umfangsmiklu vinnu sem m.a. hefur farið fram af hálfu nefndarinnar. Í vinnunni var lögð áhersla á að upplýsa um málsatvik, með viðamikilli gagnaöflun og samtölum í þeim tilgangi að varpa ljósi á meðferð og vörslu kjörgagnanna. Að auki fór undirbúningsnefndin yfir kjörgögn í Norðvesturkjördæmi með vönduðum hætti. Í því sambandi benda undirrituð á að yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis hefur veitt greiðan aðgang að þeim gögnum og upplýsingum sem undirbúningsnefndin óskaði eftir auk þess sem fulltrúar yfirkjörstjórnar komu á fundi nefndarinnar, svöruðu skriflegum fyrirspurnum og brugðust við málsatvikalýsingum þegar kostur var gefinn á því. Þá liggur fyrir að á meðan yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis gerði hlé á fundi sínum sunnudaginn 26. september 2021 voru kjörgögn geymd í opnum kössum í rými sem ekki var læst að öllu leyti eða innsiglað og öryggismyndavélar náðu ekki til. Jafnframt liggur fyrir að fjórir starfsmenn Hótels Borgarness höfðu aðgang að því svæði þar sem kjörgögnin voru geymd. Hafa þeir gert grein fyrir ferðum sínum og ástæðum þeirra. Af málsatvikalýsingu greinargerðarinnar er ljóst að umferð starfsfólks hótelsins var einna helst í fremri sal þar sem það vann við frágang. Þegar starfsfólkið hverfur í stutta stund úr mynd kemur til álita að það hafi farið inn í talningarsalinn eða staðið við inngang í talningarsalinn. Af gögnum málsins má ráða að einungis tveir starfsmenn af fjórum hafi farið inn í talningarsal í þeim tilgangi að sinna störfum sínum, sem voru að gæta að læsingu bakdyra í talningarsal og til að taka saman óhreint leirtau. Jafnframt hafi starfsmenn staðið við inngang talningarsalarins og tekið myndir af talningarsalnum. Þá kemur til álita að bakdyr í talningarsal hafi verið læstar kl. 7.14 eða kl. 8.15 en ekki er ljóst hvenær þeim var læst. Loks liggur fyrir að þegar oddviti yfirkjörstjórnar mætti á talningarsvæðið kl. 11.59 var hann þar einn úr yfirkjörstjórn þar til næsti kjörstjórnarmaður kom kl. 12.35 en samkvæmt upplýsingum lögreglu var starfsfólk hótelsins á sama tíma á ferðinni inn og út úr fremri sal. Sé þetta allt virt verður að telja að alvarlegur annmarki hafi verið á vörslu kjörgagnanna sem meta þarf hvort ætla megi að hafi haft áhrif á úrslit kosninganna í skilningi 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis. Er þá haft í huga að við seinni talningu atkvæða urðu umtalsverðar breytingar á atkvæðatölum framboða, sem áhrif höfðu á úthlutun jöfnunarsæta í kjördæminu og á landsvísu. Þannig fjölgaði til að mynda heildaratkvæðum um tvö, auðum seðlum fækkaði um 12 og ógildum seðlum fjölgaði um 11. Þá fækkaði atkvæðum C-lista um níu og atkvæðum D-lista fjölgaði um 10, en þar af voru átta atkvæði í atkvæðabunka C-lista og tvö önnur atkvæði sem höfðu mislagst í aðra bunka. Aðrar breytingar á atkvæðatölum framboðslista, t.d. um fjölgun atkvæða um fimm hjá B-lista og um fækkun um fimm hjá M-lista, hafa af hálfu yfirkjörstjórnar verið skýrðar svo að „eitt og eitt atkvæði hafi mislagst í atkvæðabunkum“. Hefur kjörstjórnin útskýrt breytingarnar svo að um „mannleg mistök“ hafi verið að ræða. Í 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis kemur fram að „ef þeir gallar eru á framboði eða kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar úrskurðar Alþingi kosninguna hans ógilda“. Er það í samræmi við þá grundvallarreglu að kjósendur eiga að geta treyst því að úrslit kosninga standi og að lýðræðislegur vilji þeirra sé virtur. Af ákvæðinu verður ráðin sú meginregla að ekki beri að úrskurða kosningu þingmanns ógilda nema ætla megi að annmarkinn hafi haft áhrif á úrslit kosninganna, þ.e. að beita skuli sérstökum mælikvarða. Beiting almenns mælikvarða við slíkar aðstæður kemur því einungis til álita að annmarkinn sé til þess fallinn að hafa áhrif á úrslit kosninga. Að mati þeirra sex nefndarmanna sem undir þetta álit rita er sá annmarki sem lýtur að vörslu kjörgagna ekki slíkur að við úrlausn málsins skuli beitt almennum mælikvarða. Er þá litið til þess að á Alþingi hvílir skylda til að rannsaka framkomnar kærur og kjörbréf hvers nýkjörins þingmanns, samanber 1. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis og 1. og 5. gr. laga um þingsköp Alþingis. Álitaefnið er því hvort hægt sé að líta svo á að þrátt fyrir að kjörgögn hafi verið óvarin um stund lýsi þau eigi að síður vilja kjósenda við alþingiskosningarnar 25. september 2021. Verður þá með hliðsjón af atvikum málsins einkum að líta til eftirfarandi atriða sem þessi hluti nefndarinnar hefur skoðað sérstaklega og lagt mat á. Í fyrsta lagi ber að líta til þess að af upptökum úr eftirlitsmyndavélum má sjá að umferð fólks um fremri sal og talningarsal á tímabilinu 7.35 til kl. 12.35 er takmörkuð við fjóra starfsmenn Hótels Borgarness og oddvita yfirkjörstjórnar sem hafa gert grein fyrir ferðum sínum og ástæðum þeirra. Þá bera upptökur úr eftirlitsmyndavélum með sér að frá því að oddviti mætir á talningarsvæðið kl. 11.59 hafi annað starfsfólk hótelsins einnig verið þar til að sinna störfum sínum. Þá tók starfsmaður hótelsins aðaldyrnar að salnum úr lás um leið og oddviti kjörstjórnar mætti á staðinn. Af staðsetningu eftirlitsmyndavéla er enn fremur ljóst að ekki hafi aðrir en framangreint starfsfólk hótelsins og oddviti farið um dyr sem liggja að talningarsvæðinu á umræddu tímabili. Þá liggur fyrir að starfsfólk hótelsins tók ljósmyndir af óvörðum kjörgögnum meðan á fundarfrestun yfirkjörstjórnar stóð. Í öðru lagi hefur oddviti sagt svo frá að hann hafi á tímabilinu kl. 11.59 til kl. 12.35 ekki átt við kjörgögnin. Hann hafi farið í talningarsalinn til þess að taka til og undirbúa störf kjörstjórnarinnar þegar hún kæmi aftur til starfa. Fundur yfirkjörstjórnar átti að hefjast á ný kl. 13.00 en aðrir fulltrúar kjörstjórnarinnar dvöldu á hótelinu á meðan fundinum var frestað. Fyrir liggur, samkvæmt gögnum um símtöl oddvita sem hann afhenti að beiðni undirbúningsnefndarinnar, að kl. 12.32 átti landskjörstjórn símtal við oddvita, þar sem bent var á að tveimur atkvæðum munaði á atkvæðahlutfalli C-lista Viðreisnar í Norðvesturkjördæmi og Suðurkjördæmi, samkvæmt uppgefnum tölum til fjölmiðla. Þá liggur jafnframt fyrir að kl. 12.38 átti oddviti samtal við landskjörstjórn þar sem fram kom að nægilegt væri að yfirkjörstjórnin kannaði atkvæði C-lista. Þegar það símtal átti sér stað liggur einnig fyrir að annar fulltrúi yfirkjörstjórnar hafi verið mættur eða kl. 12.35. Af samskiptum oddvita og landskjörstjórnar má álykta að oddviti hafi þá fyrst fengið vitneskju um framangreindan atkvæðamun. Þó verður að hafa í huga að þegar síðustu tölur um úrslit kosninga höfðu verið kynntar í fjölmiðlum kl. 9.20 í Norðausturkjördæmi lá fyrir framangreindur atkvæðamunur. Hvað viðkemur athöfnum oddvita eins og hann hefur lýst þeim verður einnig að líta til hlutverks hans og stöðu sem oddvita yfirkjörstjórnar kjördæmis sem annast skipulagningu og framkvæmd kosninga. Að auki má greina af myndefni eftirlitsmyndavéla nokkurn umgang starfsmanna hótelsins um starfsmannainngang í fremri sal. - opið á milli. Oddviti var því ekki í þeim skilningi einn á talningarsvæðinu. Í þriðja lagi getum við þess í nefndarálitinu að umrætt starfsfólk Hótels Borgarness hafi svarað því til að það hafi ekki átt við kjörgögnin og ekki séð aðra eiga við þau. Að auki hefur starfsfólkið gert grein fyrir ferðum sínum en samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að aðeins tveir starfsmenn af fjórum fóru inn í talningarsalinn til að sinna störfum sínum. Á eftirlitsmyndavélum sést að starfsfólk hótelsins hafi ekki horfið úr mynd eftir kl. 9.20 á meðan fundarfrestun yfirkjörstjórnar stóð yfir. Miðað við fyrirliggjandi gögn verður að telja afar ólíklegt að starfsfólk hótelsins hafi haft tækifæri til þess að eiga við kjörgögnin sem leitt hafi til þeirra breytinga sem urðu við seinni talningu atkvæða. Í fjórða lagi liggur fyrir að fjöldi notaðra atkvæðaseðla og ónotaðra seðla stemmdi við heildarfjölda atkvæðaseðla sem dómsmálaráðuneytið hafði látið yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis í té. Af þeim upplýsingum verður ekki ráðið að átt hafi verið við ónotaða seðla með þeim hætti að haft hafi áhrif á úrslit kosninganna. Í fimmta lagi hefur fengist skýring á þeirri bókun í fundargerð yfirkjörstjórnar Norðvesturkjördæmis að „heildaratkvæðum fjölgaði um tvö vegna innsláttarvillu í lok talningar“. Er átt við bókhaldsvillu á uppgjörsblaði fyrir talningu, þar sem skráð er mínus 1 í ógildum seðlum í stað plús 1, en fyrir liggur að sú villa hafi byggst á misskilningi í samskiptum starfsmanns yfirkjörstjórnar og kjörstjórnarmanna á Ísafirði. Að mati undirritaðra verður að telja framkomnar skýringar trúverðugar. Í sjötta lagi hefur undirbúningsnefndin farið yfir kjörgögn í Norðvesturkjördæmi frá 25. september síðastliðnum með ítarlegum hætti, m.a. með það að markmiði að kanna hvort átt hafi verið við kjörgögnin. Í þeirri yfirferð var hverjum og einum kjörseðli flett. Sérstaklega voru skoðaðir seðlar þar sem X hafði verið strokað út hjá einum framboðslista en merkt við annan framboðslista. Af þeirri yfirferð mátti ráða að fáir atkvæðaseðlar, samtals 6, hafi haft ummerki um að strokað hafi verið út X í ferningi fyrir framan listabókstaf og merkt X í ferningi við annan listabókstaf. Og af því að munurinn var minnstur í C-lista þá skoðuðum við það sérstaklega varðandi hann og í engu tilfelli hafði X verið strokað út við C-lista. Auðir og ógildir seðlar voru einnig skoðaðir sérstaklega og ekkert kom því fram sem benti til þess að þær breytingar sem urðu á atkvæðatölum framboðslista eftir seinni talningu megi rekja til þeirra breytinga sem urðu á fjölda auðra og ógildra seðla. Atkvæðaseðlar C-, M-, J- og D-lista voru auk þessa stemmdir af með talningu í tveimur umferðum en sú afstemming leiddi ekki til frávika, í fjölda atkvæða, þó að undanskildu einu aukautankjörfundaratkvæði sem fannst í kassa M-lista en var merkt D-lista. Í könnun nefndarinnar komu fram nokkur frávik í flokkun atkvæða, eins og lýst er í málsatvikalýsingu í kafla 2.2.8, og hefur nefndin gengið úr skugga um að þau raski ekki úrslitum alþingiskosninga sem fram fóru 25. september síðastliðinn. Með hliðsjón af framangreindu telja undirrituð að í yfirferð nefndarinnar á kjörgögnum hafi ekkert komið fram sem bendir til þess að átt hafi verið við kjörgögnin. Þá verður ekki heldur séð að fram hafi komið vísbendingar um að kjörgögnin feli í sér aðrar upplýsingar en þær sem landskjörstjórn byggði úthlutun þingsæta á 1. október 2021. Í sjöunda lagi hefur vinna undirbúningsnefndar beinst að því að koma auga á hvort misbrestur í talningarferli hafi átt sér stað og hverjar orsakir gætu legið þar að baki. Fyrir liggur að á meðan á talningu atkvæða stóð var verklagi breytt. Hefur komið fram að það hafi verið til þess að flýta fyrir þannig að talningin gengi greiðar fyrir sig. Ekki er hægt að fullyrða að það geti skýrt þær breytingar sem urðu á atkvæðatölum framboðslista við seinni talningu atkvæða og hvort þar hafi átt sér stað mannleg mistök. Almennt verður þó að ætla að við svo vandasamt verk sem talning atkvæða er sé nákvæmni gætt og ýtrustu kröfur gerðar til þess að draga úr hættu á mistökum. Eigi að síður er ekki hægt að útiloka að það breytta verklag sem tekið var upp við talningu atkvæða í þeim tilgangi að flýta fyrir, og það takmarkaða rými sem fólk hafði til að athafna sig við talningu, geti að einhverju leyti skýrt þau frávik sem komu í ljós við seinni talningu atkvæða og hafi jafnframt leitt til mannlegra mistaka sem geti skýrt þann misbrest sem varð í talningarferlinu. Þá benda frávikin sem komu í ljós við yfirferð undirbúningsnefndar á kjörgögnum til þess að þar hafi verið um að ræða mistök við flokkun, þ.e. flokkun seðla. Þegar framangreind atriði eru virt í heild sinni telja undirrituð að ekki hafi komið fram vísbendingar sem gefa tilefni til að ætla að sá annmarki sem var á vörslu kjörgagna hafi haft áhrif á úrslit kosninganna í Norðvesturkjördæmi, þ.e. leitt til þeirra breytinga sem urðu á atkvæðatölum framboðslista við seinni talningu atkvæða. Jafnframt verður ekki séð að breytingarnar megi rekja til þess að þingmaður, umboðsmenn hans eða meðmælendur hafi vísvitandi átt sök á þeim annmörkum sem áður er getið, samanber síðari hluta 1. málsliðar 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis. Það er jafnframt afstaða undirritaðra að yfirkjörstjórn hafi haft heimild til þess að bregðast við villum og öðrum frávikum sem hún verður áskynja um og geti leitað leiða til þess að leiðrétta þau að gættum ákvæðum laga um kosningar til Alþingis, samanber kafla III. 2.5.4 í greinargerð undirbúningsnefndar. Er þá m.a. vísað til þess að umboðsmenn séu viðstaddir og að talið sé fyrir opnum dyrum. Önnur niðurstaða myndi leiða til þess að vilji kjósenda í lýðræðislegum kosningum næði ekki fram að ganga. Er ekki forsvaranlegt að slík niðurstaða fái að standa óbreytt. Það er því ekki unnt, að mati undirritaðra, að líta svo á að ákvörðun yfirkjörstjórnar um seinni talningu ein og sér hafi falið í sér annmarka á framkvæmd kosninganna. Þeir sex nefndarmenn sem undir þetta álit rita vilja að lokum árétta það sem rakið er í upphafi þessa kafla og kafla III. 2.5 í greinargerð undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa að þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu hafa komið í ljós, þ.e. þá niðurstöðu að ekki beri að ógilda kosninguna, umtalsverðir annmarkar á framkvæmd talningar atkvæða í Norðvesturkjördæmi sem mikilvægt er að draga lærdóm af og koma þarf í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Í því sambandi leggur nefndarhlutinn ríka áherslu á að fylgt verði eftir þeim ábendingum og áréttingum sem lagðar eru til í IV. kafla greinargerðarinnar og að stjórnvöld og stjórnmálasamtök verði í fararbroddi þar um með það m.a. að markmiði að bæta upplýsingagjöf og samræma hlutverk. Að þessu sögðu þá vísar nefndarhlutinn til ábendinga og áréttinga sem fram koma í ítarlegu máli í greinargerð undirbúningsnefndarinnar og áréttar það sem þar kemur fram um mikilvægi þess að gætt sé samræmds verklags við framkvæmd kosninga, beitt sé svokallaðri næmisgreiningu og endurtalningu atkvæða við kosningar, störf umboðsmanna, aðstöðu fatlaðs fólks á kjörstað og rétt til að taka þátt í lýðræðislegum kosningum, meðferð utankjörfundaratkvæða og stöðu og heimildir undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa. Þeir nefndarmenn sem hér undirrita taka heils hugar undir það sem fram kom í greinargerð undirbúningsnefndarinnar að þessu leyti. Niðurstaða okkar sex nefndarmanna sem undir þetta skjal ritum er með öðrum orðum sú að þó að annmarkar hafi komið fram á framkvæmd varðandi alþingiskosningarnar í Norðvesturkjördæmi séu ekki lagaskilyrði til þess að ógilda kosninguna. Er þá byggt á því að í 3. mgr. 120. gr. er gert ráð fyrir að því aðeins sé hægt að ógilda kosningu að hægt sé að sýna fram á að annmarkarnir sem í hlut eiga hafi haft áhrif á gildi kosninganna. Við teljum að við höfum skoðað með öllum þeim hætti sem hægt var hvort einhverjar vísbendingar hefðu komið fram sem bentu til þess að gallarnir, sem vissulega voru fyrir hendi, hefðu haft áhrif á úrslit kosninganna. Við fundum ekki neinar vísbendingar um það og ekkert orsakasamhengi milli gallans, sem fyrst og fremst lýtur að vörslu kjörgagnanna, og síðan úrslita kosninganna. Þess vegna varð það niðurstaða okkar að við gætum ekki annað, samkvæmt skyldum okkar í samræmi við lög og hlutverk okkar sem nefndarmenn í kjörbréfanefnd, en lagt til að kjörbréf allra þeirra 63 þingmanna sem fengu útgefin kjörbréf frá landskjörstjórn 1. október síðastliðinn verði staðfest.
Frú forseti. Þegar upp er staðið snýst þessi rannsókn um það hvort vilji kjósenda hafi komið rétt fram, hvort þær tölur sem úthlutun kjörbréfa byggir á séu í samræmi við þau atkvæði sem skiluðu sér í kjörkassana. Þess vegna langar mig að spyrja, vegna þess að þessi meiri hluti kjörbréfanefndar segir að sá annmarki sem fram hefur komið hafi ekki haft áhrif á úrslit kosninganna, hvort þingmaðurinn geti sagt mér hver þau úrslit voru. Hver er niðurstaðan í Norðvesturkjördæmi? Hverjar eru atkvæðatölurnar þar?
Hæstv. forseti. Við teljum að úrslit kosninganna hafi birst í þeim tölum sem yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis skilaði landskjörstjórn og var grundvöllur úthlutunarinnar 1. október sl., að teknu tilliti til þeirra smávægilegu frávika sem við fundum við ítarlega yfirferð allra kjörgagna sem gefa ekki tilefni til þess að úrslit kosninganna hafi með neinum hætti breyst. Þar var um að ræða örfá atkvæði sem höfðu verið flokkuð vitlaust og við greindum í okkar yfirferð en að öðru leyti hefur enginn dregið í efa að kjörseðlarnir eða kosningagögnin sem við rannsökuðum og geymd eru í fangaklefa lögreglunnar í Borgarnesi séu rétt. Það sem er dregið í efa er að varsla kjörgagnanna hafi verið fullnægjandi og nefndarmenn eru sammála um það að sú varsla var ekki fullnægjandi. En það er ekkert sem bendir til þess að átt hafi verið við gögnin á þessu tímabili og við byggjum okkar niðurstöðu á því.
Frú forseti. Mér finnst þessi öfugsnúna sönnunarbyrði sem kemur fram hjá hv. þingmanni svo kúnstug. Ég hefði einmitt haldið að ekki þyrfti að sýna fram á brot til þess að við vildum hafa vaðið fyrir neðan okkur í kosningum og þyrftum þess vegna að endurtelja, ef yfirkjörstjórn í Norðvesturkjördæmi hefði ekki haft þann möguleika af okkur með því að rjúfa ábyrgðarkeðjuna með því að innsigla ekki gögnin. En það endurspeglar náttúrlega þetta hyldjúpa rugl í þessu máli að við séum með þrjár tölur. Hv. þingmaður sagði að það væri seinni talningin sem miðað væri við. Tökum bara Viðreisn sem dæmi. Viðreisn fékk 1.072 atkvæði í Norðvesturkjördæmi í fyrri tölum, missti níu atkvæði í seinni talningu og síðan fundust tvö atkvæði sem væntanlega hefðu verið dæmd ógild við afstemmingu undirbúningsnefndarinnar. Miðflokkurinn fór úr 1.283 atkvæðum í 1.278 og svo er líka hægt að segja að hann hafi fengið 1.279 atkvæði. Þó að þessar tölur einar og sér, þegar þær eru settar inn í reiknilíkan landskjörstjórnar, breyti ekki heildarúthlutun á landsvísu þá gefa þær fullt tilefni til þess að við efumst um allt sem er á borðinu í Norðvesturkjördæmi. Í fullkomnum heimi myndum við endurtelja þetta frá botni en við getum það ekki af því að það er búið að menga kjörgögnin. Hvernig í ósköpunum fær meiri hluti nefndarinnar það út að það sé hægt að láta þessar tölur standa en ekki mæla með uppkosningu?
Hæstv. forseti. Það er auðvitað kjarni málsins. Við byggjum á því að tölurnar í seinni talningunni séu réttar. Yfirferð okkar í Borgarnesi í fleiri en eitt skipti og fleiri en tvö fólst í því að kanna kjörgögnin, hvort einhver ummerki væru um að kjörgögnin væru menguð, eins og hv. þingmaður tók til orða. Það sem ítarleg athugun okkar í síðustu ferð okkar leiddi í ljós var að það var um að ræða stakar flokkunarvillur til viðbótar við það sem áður hafði komið fram. Við fórum í miklu ítarlegri könnun á gögnunum vegna þess að við sáum þetta. Þannig að við höfum í nefndinni enga ástæðu til að rengja þær tölur sem þarna koma fram og þegar kemur að mati á gallanum förum við auðvitað í það að skoða hvort einhver ummerki, einhverjar vísbendingar, eitthvað, hafi komið fram sem bendi til þess að átt hafi verið við kjörgögnin. Svo var ekki. Svo einfalt er það mál.
Forseti. Það eru tvö atriði sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í varðandi framsöguræðuna: Annars vegar segir hv. þm. Birgir Ármannsson að þessi nefndarhluti telji sig ekki hafa lagaheimild til að ógilda kosninguna af því að sýna verði fram á að gallinn hafi haft áhrif. Mig langar til að benda á almennt séð að rétt fyrir framan þau orð stendur „sem ætla má að hafi haft áhrif“, ekki að sannað sé að gallinn hafi haft áhrif heldur að ætla megi. Við erum með þó nokkur fordæmi í dómum Hæstaréttar þar sem það eru atkvæði eða gallar sem ekki er hægt að sýna fram á með beinum hætti að breyti niðurstöðunni en samt eru kosningar dæmdar ógildar; þá vísa ég t.d. í Borgarbyggð árið 2002. Hitt atriðið sem mig langar til að vekja athygli á er þegar meiri hlutinn fjallar hér um að oddviti hafi ekki í þeim skilningi verið einn á talningarsvæðinu. Þarna er gerður greinarmunur á þessum sal sem er þarna; það er annars vegar fremra svæði þar sem umboðsmenn voru og þess háttar, sem var síðan stúkað af með þiljum sem lágu alveg frá gólfi upp í loft og svo með borðum við dyr þarna fyrir miðju. Síðan var talningarsvæðið fyrir innan. Ég verð að gera athugasemd við það að ég held að sannanlega sé hægt að segja að oddviti hafi verið einn á talningarsvæðinu á þeim rúma hálftíma sem um getur í nefndaráliti meiri hluta, ekki í salnum í heild sinni, þ.e. ef fremra svæðið er tekið með, heldur á talningarsvæðinu sem fullyrt er að hann hafi ekki verið einn á í nefndaráliti meiri hluta. Ég vil gera athugasemd við það.
Hæstv. forseti. Varðandi síðara atriðið vorum við fyrst og fremst að draga það fram að þó að oddvitinn hafi að sönnu verið einn á talningarsvæðinu í tiltekinn tíma er ekki eins og hann hafi verið einn í lokuðu rými heldur var opið inn á fremra svæði þar sem var umgangur fólks. Það er ekki eins og hann hafi verið að pukrast einhvers staðar einn í einhverju horni, það var opið þarna. Það gat hver sem er komið þarna inn og starfsmenn voru á ferð um svæðið. Við reyndum að draga þetta fram með heiðarlegum og skýrum hætti. Varðandi fyrra atriðið snýst málið og matið sem við stöndum frammi fyrir að stórum hluta um það hvernig beri að meta 3. mgr. 120. gr. þar sem réttilega, eins og hv. þingmaður bendir á, segir „ef ætla megi“. Ekki er krafist lögfullrar sönnunar fyrir því að gallinn hafi raunverulega haft áhrif á úrslit kosninganna heldur má segja að matsreglan sé sett fram með þeim hætti, þ.e. ef ætla megi það. En til þess að ætla megi að gallinn hafi haft áhrif verða að koma fram einhverjar vísbendingar, eitthvað sem bendir til þess að hægt sé að draga þá ályktun að svo megi ætla. Það er það sem við byggjum niðurstöðu okkar á.
Forseti. Vísbendingin sem um ræðir er náttúrlega sú að kjörgögn voru óinnsigluð í þessa fimm klukkutíma. Það er að mínu mati almennur annmarki svipað og kosningaleynd. Tökum sem dæmi: Ef kjörkassi kæmi frá kjörstað til talningarstaðar og innsiglið væri rofið myndum við að sjálfsögðu strax efast um heilindi þeirra atkvæða sem þar væri að finna. Það yrði almennur ágalli á þeim kjörgögnum sem að mínu mati myndi leiða til ógildingar þeirra kosninga, alla vega í þeirri kjördeild. Talað hefur verið um að ef kjörkassi berst ekki frá kjördeild þurfi að endurtaka kosningu í slíkri kjördeild. En sem sagt: Við sitjum uppi með það hvort tveggja að kjörgögn voru óinnsigluð og óörugg og að annmarkar voru til staðar, þ.e. að breytingar urðu á niðurstöðum frá fyrri til seinni talningar. Við erum með mögulegan almennan galla, sem ég skil alveg að fólk vilji kannski flokka á einn eða annan veg, gott og blessað með það, ég vil flokka þetta sem almennan ágalla. Þess vegna erum við með svo ströng skilyrði um innsiglun til að hafa kjörgögn örugg. Það er of auðvelt að segja að það sé mögulegt kosningasvindl ef þau eru það ekki. En svo erum við líka með sérstakt vandamál sem er það að tölurnar breyttust. Því er mjög auðveldlega hægt að segja að þarna sé vísbending um að eitthvað hafi gerst. Við getum ekki sagt nákvæmlega til um hvað gerðist. Ef við gætum það væru kjörgögn ekki örugg, en við höfum ekki getað sagt af hverju tölurnar breyttust.
Hæstv. forseti. Það er auðvitað rétt að ef fyrir hendi væru myndavélaupptökur úr eftirlitsmyndavél sem sýndu kjörgögnin allan tímann hefðum við aldrei verið í þessum vandræðum, ef maður skoðar það bara raunsætt. Ef allt hefði verið með felldu hefði þetta ekki verið neitt vandamál. Eins er það þannig að ef niðurstöður seinni talningar hefðu verið þær sömu og í fyrri talningu þá hefðum við ekki verið með þessar áhyggjur af annmarkanum sem laut að vörslu kjörgagna. Af því er hins vegar ekki hægt að draga þá ályktun að sá galli að kjörgagna var ekki gætt með fullnægjandi hætti - það er annmarki, það er alveg ljóst, en það verður ekki fullyrt og það eru engar vísbendingar um að sá annmarki hafi valdið því, t.d. umfram mannleg mistök í fyrri talningu, að úrslit kosninganna breyttust.
Forseti vill vekja athygli þingheims á að mælendaskrá er svolítið að detta inn og út. Hún er inni núna og ég vil hvetja hv. þingmenn til að kynna sér þá niðurröðun. Núna eru um 14 sem hafa sett sig á mælendaskrá en skráin er, eins og ég segi, svolítið að detta inn og út. Ég hvet hv. þingmenn til að setja sig á og kynna sér mælendaskrá. Þeir sem eru fyrstir á mælendaskránni, eins og ég gat um áður, eru þeir sem hafa tekið þátt í störfum kjörbréfanefndar og áheyrnarfulltrúar þar.
Hæstv. forseti. Fyrir liggur ítarleg greinargerð undirbúningsnefndar kjörbréfanefndar sem kjörbréfanefnd, sem kosin var í gær, hefur gert að sinni. Í henni er, eins og fram hefur komið hér í máli fyrsta ræðumanns, fjallað um starf undirbúningsnefndarinnar, verklag, upplýsingaöflun, skýrslutöku og könnun á framkvæmd alþingiskosninganna 25. september sl., þær kærur sem nefndinni bárust og hvernig brugðist var við þeim. Öll gögn liggja fyrir og hv. alþingismenn hafa haft tækifæri til að kynna sér þau. Eins og alþjóð veit þá hófst atburðarás um hádegisbil sunnudaginn 26. september sem enn sér ekki fyrir endann á. Þá hafði næmisgreining stærðfræðings landskjörstjórnar á upplesnum lokatölum í öllum sex kjördæmum sýnt að mjög litlu, tveimur atkvæðum, munaði á hlutfalli atkvæða C-lista Viðreisnar í Norðvesturkjördæmi og Suðurkjördæmi, það litlu að ef tölur breyttust gæti það leitt til þess að breyting yrði á því hverjir tækju sæti á Alþingi. Það er fróðlegt í þessu samhengi að bera saman viðbrögð og framkvæmd við þessari uppgötvun landskjörstjórnar í Norðvesturkjördæmi annars vegar og í Suðurkjördæmi hins vegar, eins og lesa má í fundargerðum þar um. Þar er lýsing annars vegar á því hvernig skuli standa formlega að réttum ákvörðunum og bókað og hvernig það er ekki gert. En lítum fyrst til kjördagsins, laugardagsins 25. september, og atvika á Hótel Borgarnesi þar sem yfirkjörstjórn og starfsfólk hennar hafði aðsetur og talning fór fram. Fyrst er að nefna að flokkun atkvæða hófst fyrir luktum dyrum um kl. 19 um kvöldið. Það er alvanalegt að flokkun atkvæða hefjist áður en kjörfundi lýkur en talning þeirra má ekki hefjast fyrr en kjörstöðum hefur verið lokað enda þarf hún að fara fram fyrir opnum dyrum og að viðstöddum umboðsmönnum framboðslistanna. Ljóst er að þannig var það ekki í Norðvesturkjördæmi því þar voru fyrstu tölur lesnar upp u.þ.b. tíu mínútum yfir tíu um kvöldið og höfðu þá verið talin 5.932 atkvæði. Í öðru lagi vil ég nefna að könnun undirbúningsnefndar leiddi í ljós að verklagi við talninguna, og þá á ég við ferlið sem felst í afstemmingu upp úr kjörkössum, flokkun atkvæða eftir framboðslistum og svo talningu í bunka sem eru eftir atvikum 50 eða 100 atkvæði, var breytt í miðjum klíðum. Ber viðstöddum ekki saman um klukkan hvað nákvæmlega það var gert eða hvernig sú ákvörðun var tekin. En það er ekki eina dæmið um ósamræmi tímasetninga sem kom í ljós við könnun nefndarinnar. Í þriðja lagi langar mig að nefna að færslum í gerðabók, þ.e. fundargerð yfirkjörstjórnar, var ábótavant. Hún var hvorki færð jafnóðum né alls þess getið sem þar ber að skrá, t.d. nákvæmlega viðveru umboðsmanna, svo sem hvenær þeir mættu og klukkan hvað þeir fóru, úrskurði um vafaatkvæði og hvernig þau voru borin undir umboðsmenn á staðnum og einnig að ákvörðun um endurtalningu, sem sagt á sunnudeginum, var ekki bókuð. Fyrir liggur að fundargerðin var rituð eftir á og aðeins undirrituð í gerðabókinni af oddvita yfirkjörstjórnar. Einnig að gerðar voru athugasemdir við lokaútgáfu hennar en ekki var orðið við þeim öllum. Forseti. Á fundi sínum 1. október sl. gaf landskjörstjórn út kjörbréf 63 þingmanna og varamanna þeirra. Með þeim fylgdi bókun landskjörstjórnar þar sem fram kom að yfirkjörstjórn í Norðvesturkjördæmi hafi ekki getað staðfest að kjörgagna hafi verið gætt með fullnægjandi hætti. Kjörgögnin höfðu ekki verið innsigluð og um þá staðreynd hverfist þetta mál. Í málsatvikalýsingu er gerð ítarleg grein fyrir atburðum eins og þeir komu fyrir undirbúningsnefndina. Nefndin fékk einnig gögn frá lögreglunni á Vesturlandi sem aflað var vegna rannsóknar á kæru Karls Gauta Hjaltasonar á mögulegum lögbrotum við framkvæmd kosninganna. Samkvæmt 46. gr. stjórnarskrár lýðveldisins er það verkefni þingmanna að samþykkja kjörbréf og því erum við hér samankomin. Rannsókn undirbúningsnefndar og þingskjöl kjörbréfanefndar leggja grunn að þeirri ákvörðun sem þarf að taka. Þegar öllu er á botninn hvolft er það verkefni okkar sem höfum í hönd kjörbréfin sem voru gefin út 1. október sl. að leggja mat á og skera úr um gildi kosninganna í Norðvesturkjördæmi. Frú forseti. Ég ætla nú að fara í aðalatriðum yfir efni álits míns eins og það liggur fyrir í þingskjali. Í áliti þess hluta nefndarinnar sem hv. þm. Birgir Ármannsson talaði fyrir hér í fyrstu ræðu undir þessum lið, þar sem segir um ágreiningsatkvæði, úthlutun þingsæta, bókanir umboðsmanna og aðrar aðfinnslur og ábendingar og áréttingar, samanber I., II og IV. kafla álitsins - ég tek undir þann hluta þess álits. Þá tek ég einnig undir umfjöllun í fyrrnefndu áliti um kosningakærur, að því marki sem efni þeirra lýtur að öðru en framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi, samanber kafla III í því áliti og vona ég nú að þingheimur hafi skilið hvað ég var að segja. Forseti. Um þau kæruefni sem varða framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi, málsástæður og lagarök vísast til undirkafla 2.3 í kafla III í greinargerð undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa. Um mat á áhrifum annmarka á kosningum í kjördæminu vísast til undirkafla 2.5.8. Við upptalningu á annmörkum, samanber undirkafla 2.5.8, er tekið fram að það sé mat þeirra er undir greinargerðina rita að hver og einn annmarki sé ekki þess eðlis að hægt sé að sýna fram á að hann einn hafi haft áhrif á niðurstöðu kosninganna. Hafa ber því í huga að stakur annmarki kann þannig ekki að leiða til ógildingar ef ekki má ætla að annmarkinn hafi haft áhrif á úrslitin, eins og fyrr segir. Í 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis kemur fram, með leyfi forseta, að „ef þeir gallar eru á framboði eða kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar úrskurðar Alþingi kosningu hans ógilda“. Það er í samræmi við þá staðreynd að kjósendur eiga að geta treyst því að úrslit kosninga standi og að lýðræðislegur vilji þeirra sé virtur. Í fræðilegri umfjöllun má finna ólíkar nálganir á það hvaða mælikvarðar hafa verið lagðir til grundvallar við mat á áhrifum annmarka á gildi kosninga og að val á ógildingarmælikvarða sé atviksbundið. Í greinargerðinni er þeim annmörkum sem voru á framkvæmd alþingiskosninga í Norðvesturkjördæmi lýst en vægi þeirra er mismunandi. Undirrituð tekur undir þá ályktun undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa að ekki verði séð að þeir annmarkar sem lúta að viðbrögðum yfirkjörstjórnar í aðdraganda endurtalningar, færslu gerðabókar og viðveru umboðsmanna, samanber b–d-lið í undirkafla 2.5.8, hafi haft áhrif á úrslit kosninganna og eigi þannig ekki hver og einn að leiða til ógildingar kosninga. Þó má ljóst vera að fjarvera umboðsmanna, svo dæmi sé tekið, getur verið álitinn verulegur annmarki. Ómarkviss ritun í gerðabók, sem ekki var framkvæmd í samræmi við skýr fyrirmæli laga um kosningar til Alþingis, leiðir svo til þess að framkvæmd verður ógagnsæ og rýrir traust á niðurstöðunni. Þannig varða umræddir annmarkar hvor um sig reglur um framkvæmd kosninga en einnig reglur sem ætlað er að tryggja réttaröryggi og traust á niðurstöðu kosninga. Þeim annmarka sem lýtur að vörslu kjörgagna á meðan yfirkjörstjórn í Norðvesturkjördæmi gerði hlé á fundi sínum sunnudaginn 26. september um kl. 7.35 og þar til hún kom aftur saman um kl. 13.00 er vandlega lýst í greinargerð undirbúningsnefndarinnar og vísast til þeirrar lýsingar. Þann annmarka verður að telja alvarlegastan af þeim sem voru á framkvæmd kosninganna. Í a-lið undirkafla 2.5.8 eru rakin mismunandi sjónarmið um hvernig meta beri áhrif þeirra annmarka. Kemur þar fram að það komi í hlut kjörbréfanefndar að leggja fram tillögur um afgreiðslu kjörbréfa byggðar á því mati. Fyrir liggur að á meðan yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis gerði hlé á fundi sínum sunnudaginn 26. september voru kjörgögn geymd í opnum kössum í rými sem ekki var læst að öllu leyti eða innsiglað og öryggismyndavélar náðu ekki til. Jafnframt liggur fyrir að fjórir starfsmenn Hótels Borgarness höfðu aðgang að því svæði þar sem kjörgögnin voru geymd. Þá er ekki ljóst hvenær bakdyrum í talningarsal var læst. Loks liggur fyrir að þegar oddviti yfirkjörstjórnar mætti á talningarsvæðið kl. 11.59 var hann einn úr yfirkjörstjórn þar til næsti kjörstjórnarmaður mætti kl. 12.35 á svæðið en samkvæmt upplýsingum lögreglu var starfsfólk hótelsins á þeim tíma á ferðinni út og inn í sal. Þá vil ég enn og aftur minnast á bókun landskjörstjórnar frá fundi hennar 1. október 2021 með umboðsmönnum stjórnmálasamtaka að eigi hafi „borist staðfesting frá yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis á að meðferð og varðveisla kjörgagna á talningarstað í kjördæminu hafi verið fullnægjandi“. Þannig vakti landskjörstjórn athygli Alþingis á því að vafi kunni að vera á því að kjörgögn hafi verið varin með þeim hætti að treysta megi að þau endurspegli vilja kjósenda við alþingiskosningarnar sem fram fóru 25. september. Sé þetta allt virt verður að telja að alvarlegur annmarki hafi verið á vörslu kjörgagnanna sem meta þarf hvort hafi haft áhrif á úrslit kosninganna í skilningi 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis. Er þá haft í huga að við seinni talningu atkvæða urðu umtalsverðar breytingar á atkvæðatölum framboða, sem höfðu áhrif á úthlutun jöfnunarsæta í kjördæminu og á landsvísu. Þannig fjölgaði til að mynda heildaratkvæðum um tvö, auðum seðlum fækkaði um 12 og ógildum seðlum fjölgaði um 11. Þá fækkaði atkvæðum C-lista um níu og atkvæðum D-lista fjölgaði um 10, en þar af voru átta atkvæði í atkvæðabunka C-lista og tvö önnur atkvæði sem höfðu mislagst í aðra bunka. Aðrar breytingar á atkvæðatölum framboðslista hafa af hálfu yfirkjörstjórnar verið skýrðar svo að „eitt og eitt atkvæði hafi mislagst í atkvæðabunkum“. Hefur kjörstjórnin útskýrt breytingarnar svo að um mannleg mistök hafi verið að ræða. Í 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis kemur fram að „ef þeir gallar eru á framboði eða kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar úrskurðar Alþingi kosningu hans ógilda“. Af ákvæðinu má ráða þá meginreglu að beita skuli sérstökum mælikvarða við mat á gildi kosninga og að beiting almenns mælikvarða við slíkar aðstæður komi einungis til álita að annmarkinn sé til þess fallinn að hafa áhrif á úrslit kosninga. Við beitingu hins sérstaka mælikvarða, þar sem leitast er við að leiða í ljós hvort ætla megi að annmarki hafi eða hafi ekki haft áhrif á úrslit kosninganna, getur niðurstaðan orðið sú að ekki sé hægt að leiða slíkt í ljós. Samkvæmt minnisblaði forsætisráðuneytisins, dagsettu 22. október 2021, geta þannig önnur sjónarmið haft áhrif á hversu ströngum mælikvarða eigi að beita við mat á því hvort ágallar leiða til ógildingar. Eðli og tilgangur þeirra réttarreglna sem brotnar hafa verið skipta til að mynda máli í þeim efnum. Þannig megi ætla að það hafi minni áhrif ef ágalli varðar eingöngu reglur um framkvæmd en meiri áhrif ef ágalli varðar reglur sem er ætlað að tryggja réttaröryggi eða traust á niðurstöðu. Getur þá reynt á hvort viðunandi sé að einhver efnislegur vafi sé til staðar við matið. Í ljósi þess að alþingiskosningum er ætlað að leiða í ljós lýðræðislegan vilja kjósenda er slíkt óviðunandi að mati undirritaðrar og vísast þar til ákvörðunar Hæstaréttar frá 2011 um kosningar til stjórnlagaþings. Þar var áréttað það meginviðhorf laga um kosningar til Alþingis að gagnsæi eigi að ríkja við talningu atkvæða og skuli í því sambandi áréttað að ekki sé nóg að rétt sé talið ef ekki ríki traust um að þannig hafi verið að verki staðið. Álitaefni það sem hér er til umfjöllunar beinist að því hvort kjörgögn hafi verið óvarin um nokkurra klukkustunda skeið og hvort fram hafi komið fullnægjandi upplýsingar eða skýringar á því að kjörgögn geymi sannarlega vilja kjósenda við alþingiskosningarnar 25. september þrátt fyrir þann annmarka. Til að varpa ljósi á það verður með hliðsjón af atvikum málsins að líta til eftirfarandi atriða sem undirrituð hefur skoðað sérstaklega og lagt mat á: Í fyrsta lagi ber að líta til þess að af upptökum úr eftirlitsmyndavélum má sjá að umferð fólks um talningarsalinn á tímabilinu frá kl. 7.35 til kl. 12.35 er takmörkuð við fjóra starfsmenn Hótels Borgarness og oddvita yfirkjörstjórnar. Þá bera upptökur úr eftirlitsmyndavélum með sér að frá því að oddviti mætir á talningarsvæðið hafi annað starfsfólk hótelsins einnig verið þar að störfum í fremri sal, eins og fram hefur komið. Einnig var hurð aðalinngangs salarins ólæst. Af staðsetningu eftirlitsmyndavéla má enn fremur ráða að ekki hafi aðrir en framangreint starfsfólk hótelsins og oddviti farið um aðalinngang og starfsmannainngang sem liggja að talningarsvæðinu á umræddu tímabili. Vert er að minna á að engin eftirlitsmyndavélanna beindist að kjörgögnunum þar sem þau voru geymd í talningarsalnum í opnum kössum. Enn fremur liggur fyrir að starfsfólk hótelsins tók ljósmyndir af óvörðum kjörgögnum meðan á fundarfrestun yfirkjörstjórnar stóð. Með hliðsjón af þessum upplýsingum er ekki unnt að fullyrða að kjörgögn hafi verið varin með fullnægjandi hætti á umræddum tíma, samanber einnig bókun landskjörstjórnar 1. október. Í öðru lagi hefur oddviti sagt svo frá að hann hafi á tímabilinu frá kl. 11.59 til kl. 12.35 ekki átt við kjörgögnin. Hann hafi farið inn í talningarsalinn til þess að taka til og undirbúa störf kjörstjórnarinnar þegar hún kæmi aftur til starfa. Fundur yfirkjörstjórnar átti að hefjast á ný kl. 13.00 en fulltrúar kjörstjórnarinnar dvöldu á hótelinu á meðan fundinum var frestað. Fyrir liggur að kl. 12.32 átti landskjörstjórn símtal við oddvita, þar sem bent var á að tveimur atkvæðum munaði á atkvæðahlutfalli C-lista Viðreisnar í Norðvesturkjördæmi og Suðurkjördæmi, samkvæmt uppgefnum tölum til fjölmiðla. Þá liggur jafnframt fyrir að kl. 12.38 átti oddviti samtal við landskjörstjórn þar sem fram kom að nægilegt væri að yfirkjörstjórnin kannaði atkvæði C-lista. Þrátt fyrir að greina megi af myndefni eftirlitsmyndavéla umgang starfsfólks hótelsins um starfsmannainngang verður ekki hjá því komist að álykta að kjörgögnin hafi ekki verið varin. Í þriðja lagi fór undirbúningsnefndin yfir auða og ógilda atkvæðaseðla. Af fundargerð yfirkjörstjórnar má ráða að ógildum seðlum hafði fjölgað um 11 og auðum fækkað um 12 milli fyrri og seinni talningar. Í yfirferð undirbúningsnefndar fannst einn gildur atkvæðaseðill hjá auðum seðlum. Ekki er önnur skýring tilgreind en að um mistök hafi verið að ræða. Við athugun á ógildu seðlunum hefur komið í ljós að fimm seðlar voru ógildir af þeim sökum að krotað hafði verið á bakhlið þeirra en ekki merkt við neinn listabókstaf á framhlið. Aðrir ógildir kjörfundarseðlar, samtals 13, gáfu ekki tilefni til athugasemda og enginn þeirra var með merkingu við C-lista. Það veldur á hinn bóginn vandkvæðum að ekki er að finna lýsingu á þeim atkvæðaseðlum sem reyndust ógildir og voru með auðum seðlum og hið sama á við að því er varðar lýsingu á þeim seðlum sem úrskurðaðir voru ógildir eftir fyrri talningu. Hefur því ekki verið upplýst hvernig fjölgun hinna ógildu seðla er nákvæmlega til komin og hvaða ágallar hafi verið á þeim sem valdið hafi því að þeir voru metnir ógildir, samanber 1. mgr. 103. gr. laga um kosningar til Alþingis. Á það skal einnig minnt að annmarkar voru á því hvort umboðsmenn voru kallaðir til við að meta vafaatkvæði á meðan flokkun og talningu stóð og ritun gerðabókar ábótavant í þeim efnum. Í fjórða lagi fór undirbúningsnefndin yfir kjörgögn við atkvæðagreiðsluna í Norðvesturkjördæmi 25. september sl. Þrátt fyrir að nefndin hafi greint þar nokkur frávik í flokkun atkvæða, eins og lýst er í málsatvikalýsingunni, hefur verið gengið úr skugga um að þau frávik breyttu ekki niðurstöðu kosninganna, eins og fram hefur komið, yrðu þau talin á ný í samræmi við fyrirmæli laga um kosningar til Alþingis. Að mínu mati er aftur á móti til staðar annmarki er snýr að meðferð og vörslu kjörgagna sem þriðja talningin eða endalausar endurtalningar geta ekki bætt úr. Í fimmta lagi hefur ekki tekist að upplýsa orsakir þess að atkvæðum fækkaði um níu hjá C-lista þar sem átta atkvæðaseðlar tilheyrðu D-lista og einn B-lista eða að atkvæðum hjá D-lista fjölgaði um 10, um sjö hjá J-lista auk þess sem fimm atkvæði víxluðust mill B- og M-lista. Í sjötta lagi leiddi könnun undirbúningsnefndarinnar í ljós að á meðan talningu atkvæða stóð var verklagi breytt. Ekki er hægt að fullyrða að það geti skýrt þær breytingar sem urðu á atkvæðatölum framboðslista við seinni talningu atkvæða. Almennt verður þó að ætla að við svo vandasamt verk sem talning atkvæða er sé nákvæmni gætt og ýtrustu kröfur gerðar til þess að draga úr hættu á mistökum. Eigi að síður er ekki hægt að útiloka að það breytta verklag sem tekið var upp við talningu atkvæða og það takmarkaða rými sem fólk hafði til að athafna sig við talninguna geti að einhverju leyti skýrt þau frávik sem komu í ljós við seinni talningu atkvæða. Þegar framangreind atriði eru virt í heild sinni er einkum þrennt sem veldur því að ekki hefur tekist að staðreyna að kjörgögn hafi verið varin svo fullnægjandi sé. Í fyrsta lagi liggur ljóst fyrir að vörslur kjörgagna voru ótryggar frá því að yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis gerði hlé á störfum sínum kl. 7.35 á sunnudagsmorgni og þar til hún kom saman á ný um kl. 13.00. Ekki hefur tekist að leiða í ljós svo öruggt sé að kjörgögnin hafi á þeim tíma verið varin með þeim hætti að þau endurspegli vilja kjósenda við alþingiskosningarnar. Í öðru lagi er ljóst að meðferð vafaatkvæða þar sem úrskurða skyldi um gildi þeirra hefur ekki verið í samræmi við ákvæði laga um kosningar til Alþingis, en bóka skal í gerðabók yfirkjörstjórnar um afgreiðslu einstakra ógildra kjörseðla og lýsingu á því í hverju gallarnir felist og hvað hafi leitt til þess að þá eigi að meta ógilda, samanber 1. mgr. 103. gr. laga um kosningar til Alþingis. Liggja þannig ekki fyrir upplýsingar um meðferð ógildra atkvæðaseðla. Í þriðja lagi verður að líta til þess að ekki hafa komið fram skýringar á þeim tilfærslum sem urðu á atkvæðatölum framboða eftir seinni talningu atkvæða. Er þá sérstaklega litið til þess að í kassa með atkvæðum merktum C-lista reyndust vera átta atkvæði merkt D-lista og eitt atkvæði merkt B-lista. Í ljósi alls þessa verður að leggja til grundvallar að ekki hafi tekist að upplýsa með fullnægjandi hætti að varðveisla kjörgagna í Norðvesturkjördæmi við alþingiskosningarnar 25. september hafi verið með þeim hætti að tryggt sé að þau geymi lýðræðislegan vilja kjósenda og að annmarkar á varðveislunni hafi þar með ekki haft áhrif á úrslit kosninganna í kjördæminu. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 96/1980 segir að annmarkar er varða kosningaleynd teljist ógildingarannmarkar án þess að sýnt sé fram á að þeir hafi í reynd haft áhrif á niðurstöðu kosninga. Með vísan til þess má því ætla að þeir annmarkar sem hafa verið reifaðir hér að framan er lutu að kosningum í Norðvesturkjördæmi séu þess eðlis að þeir leiði til ógildingar kosninganna í kjördæminu án þess að færð sé sönnun á að þeir hafi í reynd haft áhrif á niðurstöðu kosninganna. Og við það má bæta að um það er deilt hver áhrifin séu, þ.e. sumir líta svo á að það að hlutfallslegt vægi flokkanna sé hið sama sé til sönnunar þess að áhrifin hafi engin verið. Ég tek ekki undir það, enda hefur breytingin frá svokölluðum fyrri tölum til seinni talna breytt því hverjir voru lýstir þingmenn og fengu útgefin kjörbréf. Með vísan til 121. laga um kosningar til Alþingis tel ég samkvæmt framansögðu að uppkosning þurfi að fara fram í Norðvesturkjördæmi. Í því felst jafnframt, samanber 5. gr. laga um þingsköp Alþingis, að ekki standa skilyrði til þess að samþykkja þau kjörbréf sem landskjörstjórn gaf út 1. október 2021 til sjö kjördæmakjörinna þingmanna í Norðvesturkjördæmi og þeirra níu þingmanna sem hlutu jöfnunarsæti við alþingiskosningarnar 25. september sl. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, hæstv. forseti, þá hverfist þetta mál um bókun landskjörstjórnar sem send var undirbúningsnefnd kjörbréfanefndar ásamt útgefnum kjörbréfum og varðar að enn sé óstaðfest að meðferð kjörgagna í Norðvesturkjördæmi hafi verið fullnægjandi. Það eitt er aðalatriði þessa máls og það varðar traust almennings á kosningakerfinu í þessu landi, kerfi sem er undirstaða þess að við getum kallað okkur lýðræðisríki.
Virðulegi forseti. Þó að við stöndum hér á ákveðinni ögurstundu langar mig að segja: Það er gott að vera komin aftur, ég er glöð að við erum komin aftur og ég treysti því að við vinnum farsællega í sambandi við það sem okkur er treyst til að gera hér. Mig langar til að beina fyrirspurn að hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur. Hún vísar í að í boði frá landskjörstjórn hverfist það um að þau hafi ekki fengið skýrslu frá yfirkjörstjórn og tryggingu fyrir því að kjörgögnin hafi verið trygg. Telur hv. þingmaður að það sé á valdi landskjörstjórnar eða Alþingis að úrskurða um gildi kosninga? Var þetta bara ábending landskjörstjórnar eða eitthvað það alvarlegt að ætla megi að landskjörstjórn, ef ég skil það rétt, sé hreinlega að vísa í að þarna hafi hugsanlega eitthvað hræðilegt verið um að vera sem ætla megi að hafi haft áhrif á niðurstöðu kosninganna og vilja kjósenda í Norðvesturkjördæmi? Mig langar til að vísa í 3. mgr. 120. gr. kosningalaga sem segir, með leyfi forseta: „Ef þeir gallar eru á framboði eða kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar úrskurðar Alþingi kosningu hans ógilda og einnig án þess ef þingmaðurinn sjálfur, umboðsmenn hans eða meðmælendur hafa vísvitandi átt sök á …“ Ég er bara hætt í tilvitnuninni. Þetta var nóg, ég þarf ekki meira. Við fengum fyrir nefndina, eins og hv. þingmaður man, fyrrverandi hæstaréttardómara, Eirík Tómasson, sem ég skildi þannig að hann tæki af allan vafa um að gildandi réttur væri nákvæmlega það sem löggjafanum bæri skylda til að fylgja og fara eftir. Og ef löggjafinn gæti ekki sýnt fram á að gildandi réttur væri gallaður [[Forseti hringir.]]þá yrðum við að fylgja honum. Ég spyr því hv. þingmann: Hvað er að?
Frú forseti. Ég taldi þrjár spurningar. Þá fyrstu hvort einhver vafi væri á því að þingmenn úrskurðuðu um kjörbréfið. Nei, það er enginn vafi á því. Það stendur og er í stjórnarskrá lýðveldisins. Í annan stað er spurt hvað landskjörstjórn hafi meint með bókuninni. Ég veit ekki til þess að landskjörstjórn hafi áður sent kjörbréfanefnd bókun með útgefnum kjörbréfum. Ég skil það og skildi það á máli fulltrúa í landskjörstjórn, þegar þau mættu fyrir undirbúningsnefndina, að þetta væri óvenjulegt vegna þess að málið væri alvarlegt. Hv. þingmaður spyr hvað sé að. Við hefðum kannski ekki setið saman í tvo mánuði ef allt hefði verið klippt og skorið og með felldu, framkvæmdin, formið, flokkunin og talningin og allt það sem fram fór í Norðvesturkjördæmi. Það er auðvitað það sem er að. En það sem er alvarlegast í málinu, langalvarlegast, er að við getum ekki tekið af allan vafa um hvaða afleiðingar varsla kjörgagna hafði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þegar ég spyr hvað hafi verið að geri ég mér fullkomlega grein fyrir því að ýmsir ágallar og mjög margir annmarkar voru til staðar, sem við höfum svo sannarlega fengið að sjá og höfum viðurkennt í okkar löngu og góðu greinargerð. Um leið vil ég nota tækifærið og þakka hv. þingmanni sem og allri undirbúningskjörbréfanefnd og svo okkur sem kjörbréfanefnd fyrir mjög góða og frábæra og faglega vinnu, þar sem við vorum samstiga þar til nú á lokametrunum og samhuga um að við vildum gera okkar besta. Það sem ég er að velta fyrir mér er í raun það sem ég spurði út í áðan: Telur hv. þingmaður að hinn gildandi réttur og sá skilningur sem hæstaréttardómarinn Eiríkur Tómasson lagði í gildi 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar - að það sé rangt?
Hæstv. forseti. Hv. þm. Inga Sæland nefnir fyrrverandi hæstaréttardómara, Eirík Tómasson, og skoðanir hans sem fræðimanns á þessu mikilvæga máli. Við kölluðum reyndar til fleiri fræðimenn og kennara á þessu sviði, sérfræðinga í stjórnarskipunarlögum, og einn þeirra benti okkur á að 120. gr. væri ekki endilega eini mælikvarðinn. Það er hægt að túlka þetta bókstaflega. En orðalagið í greininni er „ef ætla megi“ og orðalagið eitt gefur rými til túlkunar sem er einmitt það sem lögin snúast um og er einmitt það verkefni sem við stöndum frammi fyrir, að túlka það hvort ætla megi að það hafi haft áhrif á niðurstöður kosninganna hvernig framkvæmdin var í Norðvesturkjördæmi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir ræðuna þar sem hún rakti ágætlega vinnu nefndarinnar og fór í gegnum ýmsar upplýsingar sem nefndin aflaði og mikilvæg sjónarmið. Það var þó eitt sem ég hnaut um í ræðu hv. þingmanns og mér kann að hafa misheyrst eða misskilið en mig langar þá að biðja þingmanninn að fara betur yfir það. Ég heyrði ekki betur en hv. þingmaður teldi að nefndin hefði ekki gaumgæft auða og ógilda seðla nægilega vel við könnun kjörgagna í Borgarnesi og þannig lægi ekki fyrir hvort breytingar á þeim hefðu getað leitt af sér þá breytingu sem varð á niðurstöðutölum milli talninga þann 26. september. Þannig skildi ég þingmanninn. Ég vil því biðja hv. þingmann um að staðfesta hvort það sé ekki rétt að nefndin hafi í tveimur ferðum gaumgæft bæði auða og ógilda seðla, skoðað þá alla tvisvar, flett þeim öllum tvisvar, og skráð hjá sér ítarlegar upplýsingar um þá þó að við eigum vissulega ekki mynd af hverjum og einum eins og fráviksseðlunum sem við unnum með í síðustu ferðinni sem við könnuðum seðlana.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur spurninguna. Ég vildi þá leiðrétta þann misskilning, ef hann hefur komið upp, að það mætti skilja mig þannig að nefndin hefði ekki gert þetta. Auðvitað vitum við báðar að nefndin gerði þetta. Það sem ég var að vísa til eru ástæður þess að breytingar urðu. Þetta var í efnisgreininni um það, ástæður allra þeirra breytinga sem við fundum og fyrir því hvernig tölur breyttust. Svo kom upp í framhaldi í könnun nefndarinnar að aðrir seðlar höfðu mislagst o.s.frv. En ég var ekki að segja að nefndin hefði ekki gaumgæft seðlana.
Frú forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann um það að hann virðist ekki vera að byggja á því að orsakatengsl séu á milli annmarkans á vörslu kjörgagnanna og þess að annmarkinn hafi haft áhrif á úrslit kosninganna. Annmarkinn einn og sér getur aldrei haft áhrif á úrslit kosninganna. Það er alveg skýrt. Það verður eitthvað að gerast á milli. Í áliti hv. þingmanns kemur ekkert fram hvað það er sem á sér stað á milli, eftir að fundi er frestað og talið er aftur. Hv. þingmaður virðist byggja á því að ætla megi að starfsmenn Hótels Borgarness hafi átt við kjörgögnin eða þá að oddviti yfirkjörstjórnar hafi átt við kjörgögnin. Hann er kjörinn trúnaðarmaður Alþingis í kjördæminu til að sjá um kosningarnar. Það er engum öðrum til að dreifa nema starfsmönnum hótelsins og oddvita yfirkjörstjórnar. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hver eru orsakatengslin? Hann virðist ekki byggja á neinum orsakatengslum milli annmarkans og þess að það hafi áhrif. Í öðru lagi virðist hann ekki byggja á orðalagi 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis. Hv. þingmaður sagði nú rétt áðan að orðalagið eitt og sér réði þessu ekki og það væri ekki eini mælikvarðinn. Þá virðist vera að álitið byggist ekki á lögum, það virðist ekki byggjast á 3. mgr. 120. gr. heldur einhverju allt öðru. Mig langar að spyrja hvað það er sem það byggir á.
Hæstv. forseti. Ég þakka spurninguna og býð þingmanninn velkominn til þings. Hér stendur hnífurinn í kúnni, ef svo má segja. Við erum ekki í sakamálarannsókn. Hér þarf ekki að leiða málið til lykta með orsakatengslum. Það er matið sem fer hér fram innan lagarammans. Þar stendur í rauninni niðurstaða nefndarinnar og ólík afstaða okkar til hennar. Það er ekki sakbending í gangi. Það er verið að leiða líkur og það er ljóst að við getum ekki fullyrt og við getum ekki staðfest að varðveisla kjörgagna hafi verið með fullnægjandi hætti. Af því leiðir að það er ekki hægt að treysta gögnunum. Þannig er það.
Frú forseti. Ég vil bara ítreka það að annmarkinn einn og sér - þessi gögn gætu verið algjörlega óvarin, ef það á enginn við gögnin, breytir enginn kjörseðlunum, þá hefur það ekki áhrif á úrslit kosninganna. Það er grundvallaratriði í þessu máli. Orðalag 3. mgr. 120. gr. er alveg skýrt. Ef þeir gallar eru á kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif - sem ætla má að hafi haft áhrif - á úrslit kosninga þá úrskurðar Alþingi kosninguna ógilda. Það er alveg klárt mál að álit hv. þingmanns byggir ekki á þessu ákvæði þannig að það er ekki í samræmi við lög. Þá er spurningin: Ef hún fer ekki eftir lögunum þá er þetta ólöglegt álit og við erum ekki í sakamálarannsókn. Þetta er ekki sakamál hérna. Alþingi er að fara að úrskurða samkvæmt lögum, engu öðru.
Hæstv. forseti. Hér liggur meira undir en beint orðalag löggjafarinnar þó að það sé vissulega mjög mikilvægt. Hér er um að tefla ásýnd og traust borgaranna í landinu á kosningakerfinu og lýðræðinu sem við höfum sameinast um að reka hér. Það er aðalatriði, ásýnd og traust. Og það, eins og ég sagði í fyrra svari mínu við hv. þingmann, að vegna þess að það er ekki hægt að staðfesta fullnægjandi vörslu kjörgagna er ekki hægt að útiloka að neitt hafi gerst. Um það hverfist rannsókn nefndarinnar og um það þurfum við öll og allir sem hér eru inni að mynda sér skoðun. Ég hef myndað mér mína, það er ekki ólögleg skoðun. Ég er löglega kjörin hingað til að hafa skoðun á því hvort það eigi að samþykkja kjörbréf gild eða ekki.
Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í máli hv. þingmanna hér á undan er umfjöllunarefni okkar sú staða sem upp er komin varðandi kjörbréf eftir kosningarnar í september í haust. Það liggur fyrir og hefur komið fram í rannsókn og yfirferð nefndarinnar á 34 fundum, þ.e. undirbúningskjörbréfanefndar, og síðan á fundum kjörbréfanefndarinnar sjálfrar, að um er að ræða mikið safn annmarka og galla sem fram hafa komið við rannsókn nefndarinnar, við gagnasöfnun, við gestakomur, við skoðun á kjörgögnum og aðstæðum í Borgarnesi. Þessir ágallar eru því miður fleiri en ásættanlegt er við þær kringumstæður að við viljum að í lýðræðislegum kosningum sé framkvæmdin og niðurstaðan hafin yfir vafa. Það breytir því ekki að það dugar ekki fyrir okkur að súpa bara hveljur yfir því að eitthvað sé ómögulegt eða eitthvað sé óásættanlegt, til að við sem alþingismenn, frammi fyrir þessu verkefni, segjum bara: Hér þarf að ógilda af því að þetta tekur engu tali. Það er nákvæmlega á þeim tímapunkti sem kemur að því að við þurfum að gæta að okkar mjög svo sérstaka hlutverki sem um hefur verið fjallað af Mannréttindadómstól Evrópu með óbeinum hætti, þ.e. það hlutverk að Alþingi sker úr um gildi kjörbréfa. Hver er sá grunnur sem við höfum á að byggja? Það er lagagrunnurinn og ramminn sem Alþingi hefur sett okkur fyrr og síðar, það eru forn dæmi í hæstaréttardómum, úrskurðum, bæði á grundvelli þeirra laga sem hér eru til umfjöllunar og að stofni til sambærilegrar löggjafar um kosningu til sveitarstjórna. Viðfangsefnið er því það að við höfum lagabókstaf og við höfum líka ýmis fordæmi. En við höfum, kannski sem betur fer, ekki eitt einasta dæmi um að Alþingi hafi staðið frammi fyrir öðru eins. Þess vegna þurfum við að vanda okkur og þess vegna þurfum við að vanda okkur alveg sérstaklega mikið vegna þess að það sem við leiðum til lykta, á þeim þingfundi sem nú stendur yfir, er þeirrar gerðar í þingsögunni að til þess verður horft, ekki bara til greinargerða og nefndarálita heldur líka þeirra orðaskipta sem eiga sér stað hér í þingsal og svo auðvitað atkvæðagreiðslunnar þegar öllu þessu er lokið. Áður en ég tek til við að reifa álit mitt, eða það álit sem ég skrifa undir, langar mig til að geta þess, af því að það er ekki sjálfsagt mál, að nefndin hefur unnið vel saman. Einhverjum kann að finnast það undarleg fullyrðing í ljósi þess að hér eru allnokkrar tillögur og fleiri en eitt álit en ég fullyrði það hér að við höfum öll lagt okkur fram og að formaður nefndarinnar sýndi einstaka lagni í því að leiða nefndina saman yfir stokka og steina, í gegnum flókin álitamál og misskemmtilega fundi. Eins og fram kemur í nefndaráliti hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur er í því, sem og áliti mínu sem er að því leyti til samhljóða, í raun og veru tekið undir álit hv. þm. Birgis Ármannssonar, og þeirra sem eru með honum á því áliti, um ágreiningsatkvæði og úthlutun þingsæta, um bókanir umboðsmanna og aðrar aðfinnslur og áréttingar og ábendingar. Auk þess sem sú sem hér stendur tekur líka undir álit um kosningakærur, að því marki sem efni þeirra lýtur að öðru en framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi, eins og fram hefur komið en er þó rétt að komi fram í þessari þingræðu. Eins og ég rakti áðan er hlutverk okkar og verkefni ærið og það er kannski dálítið hátíðlegt það hlutverk og það verkefni sem við erum með í höndunum, þ.e. að gæta að þeirri grundvallarreglu að kosningar til Alþingis séu lýðræðislegar og að hinn lýðræðislegi vilji kjósenda fái að njóta sín. Við þurfum að freista þess við okkar umfjöllun um þetta mál að missa ekki sjónar á því hlutverki, þ.e. að við tryggjum að hinn lýðræðislegi vilji kjósenda fái að njóta sín. Þetta kemur auðvitað fram í stjórnarskrá og þetta kemur fram í kosningalögum sem taka mið af þessari reglu og öll framkvæmdin tekur mið af þessari reglu. Þetta er mjög dýrmætur réttur. Það er í raun og veru hjartað í lýðræðinu þegar kjósendur ganga að kjörborðinu og veita síðan umboð sitt með því að kjósa. Eins og ég vék að áðan er það ekki svo að kosningalögin megi skilja þannig að ekkert megi út af bregða en því fleiri og alvarlegri sem frávikin verða þeim mun mikilvægara er að við metum hvort um sé að ræða einhverja ágalla sem hafa áhrif á niðurstöðu kosninganna og leiði til ógildingar. Þarna er vísað í skilning 3. mgr. 120. gr. laganna sem hefur aðeins komið til umræðu hér, bæði í ræðum og andsvörum. Nefndin kom saman 4. október og eins og fram hefur komið höfum við fundað reglulega síðan, í 34 skipti, og fengið ýmsa gesti á okkar fund og við höfum komið málsatvikum frá okkur í sérstakri greinargerð undirbúningsnefndarinnar. Þar er öllu til haga haldið og við sem undir hana rituðum erum sammála um þau málsatvik sem þar koma fram og í raun og veru greinir okkur ekki á um þá annmarka sem fyrir liggja. Það sem okkur greinir á um er með hvaða hætti eigi að túlka þá annmarka, greina áhrif þeirra og meta síðan áhrif þeirra á gildi kjörbréfa. Það gerðist nefnilega dálítið óvenjulegur hlutur þegar þessi atburðarás fór af stað, sem venjulega á sér stað með hnökralausum hætti þegar landskjörstjórn gefur út kjörbréf og haldinn er snyrtilegur fundur kjörbréfanefndar sem tekur einhvern hálftíma og við klárum svo að fullgilda og samþykkja kjörbréfin. Þegar landskjörstjórn gengur frá sínu plaggi til þingsins þá bókar landskjörstjórn. Og með þeirri bókun, en þar kemur fram að ekki hafi borist staðfesting frá yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis á að meðferð og varðveisla kjörgagna á talningarstað í kjördæminu hafi verið fullnægjandi, er búið að ramma inn okkar viðfangsefni. Með þessu er landskjörstjórn í raun og veru að segja hver hinn alvarlegi annmarki sé og fela kjörbréfanefnd það verkefni að meta hvort hún geti með öðrum leiðum, með gagnasöfnun, með rannsókn o.s.frv., komist að þeirri niðurstöðu að meðferð og varðveisla kjörgagna hafi verið fullnægjandi. Landskjörstjórn var ekki með slík verkfæri í höndum enda tekur hún bara á móti skýrslu yfirkjörstjórnar. Í sömu bókun er bent á að samkvæmt stjórnarskrá sé það okkar hlutverk að úrskurða um gildi kosninganna. Af þessum sökum fjallar mitt álit um meðferð og varðveislu kjörgagna á talningarstað. Hvað varðar aðra annmarka vísa ég í önnur álit en held mig við þennan annmarka með vísun til bókunar landskjörstjórnar og einnig í kafla í greinargerð undirbúningskjörbréfanefndar þar sem fjallað er um meðferð og vörslu kjörgagna, enda liggja staðreyndir máls fyrir þar að því er varðar tímasetningar o.s.frv. Reglurnar sem við setjum í lögum um meðferð kjörgagna eru öryggisreglur, reglur til að tryggja öryggi kjörgagna, af því að kannski eru það verðmætustu gögnin sem við eigum til í lýðræðissamfélagi, þ.e. kjörgögn áður en þau hafa verið talin og áður en niðurstaða þeirra hefur verið kunngerð. Þessum öryggisreglum er ætlað að tryggja að lýðræðislegur vilji kjósenda fái að njóta sín og komi fram. Þessar formreglur eru ekki bara til að okkur líði betur í vinnunni eða að minni líkur séu á að eitthvað óvænt eða óþægilegt gerist eða bara til þess að við getum treyst því að efnislega sé niðurstaðan rétt heldur líka til að almenningur geti treyst því að svo sé, að almenningur geti horft á þetta ferli og hugsað með sér: Þetta er eitthvað sem er svo samansúrrað í reglum og kerfum að ég á að geta treyst því að þegar ég set X við minn framboðslista í minni kjördeild komist það algjörlega til skila, órofið í gegnum talninguna, til yfirkjörstjórnar í mínu kjördæmi, til landskjörstjórnar og til Alþingis. Við viljum að þetta sé órofinn ferill. Er þessi þáttur svona mikilvægur að mati löggjafans líka, þ.e. varðveisla kjörgagna? Þegar við skoðum lög um kosningar til Alþingis er fjallað um þetta á fjölmörgum stöðum. Á köflum er nánast meira eins og um sé að ræða handbók heldur en venjulegan lagabókstaf. Það kemur fram að dómsmálaráðuneytið láti kjörstjórnum í té embættisinnsigli, að þegar yfirkjörstjórnin sendi undirkjörstjórnum kjörseðla skuli umbúðir vera innsiglaðar með embættisinnsigli, með leyfi forseta: ,,svo vandlega að eigi sé auðið að opna umbúðirnar og ná út seðlum án þess að brjóta innsiglið.“ Í II. kafla, sem hefur að geyma reglur um atkvæðaseðla utan kjörfundar, segir að atkvæðakassi skuli innsiglaður af kjörstjóra ásamt hlutaðeigandi kjörstjórn og er umboðsmönnum lista heimilt að setja á hann innsigli sín. Í 67. gr. kemur fram að kjósandi geti krafist þess af hverjum þeim sem varðveitir bréf með atkvæði hans, sé það ekki varðveitt í innsigluðum atkvæðakassa, að hann afhendi sér það allt þar til atkvæðið hafi verið tekið gilt af undirkjörstjórn o.s.frv. Ítrekað í þessum lögum er því haldið til haga að varðveisla kjörgagna er lykilatriði. Þessi umfjöllun er eins og rauður þráður í gegnum alla kosningalöggjöfina; varðveisla kjörgagna. Bæði eru reglur um notkun á embættisinnsigli mjög fyrirferðarmiklar en lögin hafa líka að geyma sérstakar reglur um að sami maðurinn sé t.d. aldrei með í sinni vörslu bæði innsigluð kjörgögn og innsigli kjörstjórna. Þetta ákvæði til að mynda, um innsiglun kjörgagna og að enginn sé í einrúmi með kjörgögnum, byggist á algeru lykilatriði sem er það að hvað sem líður heiðarleika fólks, allra þeirra sem að málinu koma, þarf framkvæmd kosninga og talningar að vera þannig hagað að almenningur geti ótvírætt treyst því að tryggt sé að hin efnislega rétta niðurstaða, vilji kjósendanna, hafi verið leidd í ljós. Við erum ekki bara að tala um öryggisreglu heldur erum við líka að tala um reglu sem snýst um það að almenningur eigi að geta treyst því að niðurstaðan sé rétt. Það er auðvitað undirstaða réttaröryggis í íslenskri stjórnsýslu að borgararnir geti borið traust til handhafa opinbers valds og þar erum við auðvitað að tala um stjórnsýslu framkvæmdarvaldsins á ýmsum stigum. Það er ekki nægjanlegt að stjórnvald fari í reynd málefnalega með úrlausn sinna mála ef það er ekki sýnilegt. Við viljum geta séð það. Við erum með alls konar lög, við erum með upplýsingalög, við erum með stjórnsýslulög. Og snýst þetta allt saman um það að draga upp einhverja glæpi? Nei, það snýst um að borgararnir geti leitað upplýsinga hvar sem er og hvenær sem er um það að málefnalega sé staðið að ákvarðanatöku vegna þess að það er sjálfstætt markmið að í samfélaginu ríki traust til þeirra sem með valdið fara. Það er þess vegna mikilvægt að málsmeðferð stjórnvalda sé ekki þannig að hún dragi beinlínis úr tiltrú almennings á því að komist verði að réttri niðurstöðu í máli. Þessar réttaröryggisreglur, sem snúast bara um þetta ákvæði í kosningalögum og undirliggjandi meginreglur sem lúta að innsiglun atkvæða og að ekki megi vera í einrúmi með óinnsigluðum atkvæðum, eru bæði hugsaðar til þess að tryggja að ekki sé hægt að hafa áhrif á niðurstöður kosninga í reynd en ekki síður að ekki sé hægt að bera brigður á niðurstöðurnar, þ.e. ásýndin þarf að vera trúverðug. Vandamálið er hins vegar að ef þessar reglur eru brotnar með þeim hætti sem hér er raunin, og við deilum ekki um hér, þá er nær ógjörningur að fullyrða hvort atkvæðunum hafi verið breytt. Þá er komin upp sú staða að ekki er hægt að fullyrða að það hafi verið gert en ekki er heldur hægt að fullyrða að það hafi ekki verið gert. Það er ekki hægt að útiloka það. Þá vill svo til, af því að okkur er tíðrætt um annars vegar annmarkana og hins vegar niðurstöðuna, að niðurstaða fyrri talningar og seinni talningar, eftir að þessi ákvæði höfðu verið brotin, var ekki sú sama og að það munaði nægilega miklu til að hreyfing yrði á þingsætum. Þessi aðstaða, í raun og veru óháð því hvort átt hafi verið við atkvæðin eða ekki, er til þess fallin að rýra traust almennings og trúverðugleika um niðurstöðu kosninganna. Þarna er lýðræðispunkturinn í þessu máli. Af málsatvikum, eins og hér hafa verið rakin af hv. þingmönnum á undan mér, er ljóst að verulegir annmarkar voru á vörslu kjörgagna frá því að yfirkjörstjórn yfirgaf talningarstað klukkan sjö um morguninn og þar til hún var aftur mætt til starfa um hádegisbil. Notkun embættisinnsiglis var ekki í samræmi við skýr ákvæði laganna, kjörgögn voru óinnsigluð í fimm klukkustundir og oddviti yfirkjörstjórnar var í 35 mínútur einn með óinnsigluðum kjörgögnum á talningarsvæði, svo að það sé áréttað hér. Segjum sem svo að það hefði verið talið aftur þarna um morguninn eða um hádegi, eftir að þessi einstaklingur var einn með atkvæðunum, og að niðurstaðan hefði verið sú sama, þ.e. fyrri tölur og seinni tölur hefðu verið þær sömu. Þá væri algjörlega á hreinu að þrátt fyrir annmarkann og það hversu alvarlegur hann var hefði hann ekki dugað til að ógilda kosninguna vegna þess að sú meginregla á alltaf að gilda að kosningar eiga að standa. Það er mikilvægt. Ógildingarannmarkinn verður ekki til bara einn og sjálfur heldur í þessum tengslum við niðurstöðuna. Hér hefur dálítið verið fjallað um þessa ógildingarmælikvarða og kannski er einfaldast að hugsa það sem svo, eða halda því til haga, að í þessari grein kosningalaga er í raun og veru gert ráð fyrir sérstökum mælikvarða. Talað er um bæði annmarka og afleiðingu. Svo getum við tekist á um hvað þeir gætu hafa haft og mögulega eitthvað. Og við höfum rætt það hér. Sérstakur mælikvarði vísar til þess að ákvörðunin sé ekki ógild nema annmarkinn hafi haft áhrif á niðurstöðuna. Það er venjuleg nálgun sérstaks mælikvarða. Sérstökum mælikvarða er líka hægt að beita með því að ekki sé hægt að sanna eða útiloka að annmarkinn hafi ekki haft áhrif. Þá segjum við í raun og veru að sönnunarbyrði sé á stjórnvaldinu en ekki borgurunum. Við segjum: Borgarinn á ekki að þurfa einhvers staðar heima hjá sér að sýna fram á að átt hafi verið við kjörgögnin heldur þarf stjórnvaldið að sannfæra borgarana um að það hafi ekki verið gert, af því að það er rétt staða varðandi meðferð valds í lýðræðisríki. Það er eðlilegt að mínu mati að horfa til ógildingarreglna í stjórnsýslunni við túlkun á þessu umfjöllunarefni, þ.e. ógildingarreglu laga um kosningar til Alþingis, vegna þess að sömu meginreglur gilda þar. Fyrir liggur að alvarlegir annmarkar voru á framkvæmd talningar í Norðvesturkjördæmi, þ.e. ótrygg varðveisla kjörgagna í opnum sal og umferð oddvita kjörstjórnar við kjörgögn í einrúmi. Eftir ítarlega rannsókn undirbúningskjörbréfanefndar hefur ekki reynst unnt að staðreyna með vissu hvort þessir annmarkar höfðu áhrif á niðurstöðu kosninganna eða ekki. Fyrir liggur jafnframt að aðeins örfá atkvæði til eða frá höfðu nokkuð víðtæk áhrif á niðurstöður kosningarinnar og úthlutun þingsæta. Ekki er hægt að útiloka með vissu að annmarkarnir hafi haft áhrif og að þeir feli í sér brot á þeim ákvæðum kosningalaga sem ætlað er að tryggja að unnt sé að ganga úr skugga um rétta talningu og að almenningur geti treyst því að svo hafi verið. Þess vegna verður, í því ljósi og með tilvísun til þeirrar meginreglu að með kosningum skuli lýðræðislegur vilji kjósenda leiddur í ljós, að úrskurða kosninguna ógilda í Norðvesturkjördæmi. Í tillögu minni með álitinu segir: „Þegar litið hefur verið til þess sem rakið hefur verið hér að framan leggur undirrituð til, í samræmi við 46. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 1. gr. laga um þingsköp Alþingis, sbr. 5. gr. þeirra laga, að kosningarnar í Norðausturkjördæmi, Suðurkjördæmi, Suðvesturkjördæmi, Reykjavíkurkjördæmi suður og Reykjavíkurkjördæmi norður teljist gildar en að kosningar í Norðvesturkjördæmi teljist ógildar. Í samræmi við það verði kjörbréf eftirfarandi aðalmanna og varamanna samþykkt.“ Í tillögunni koma fram nöfn þeirra þingmanna og varaþingmanna sem um ræðir.
Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aftur: Ég hlustaði á mál hennar en það kom aldrei fram hvað var raunverulega að. Það virðist vera almenningsálitið sem eigi að leiða til þess að ógilda kosningar í Norðvesturkjördæmi, mikið vitnað til almennings. Mig langar til að spyrja: Liggur fyrir einhver skoðanakönnun um það hver sé skoðun almennings á kosningunum í Norðvesturkjördæmi? Og enn og aftur: Hver eru orsakatengslin milli annmarkans og þess að það hafi haft áhrif á kosningarnar? Hvað var það sem gerðist? Og mig langar að spyrja sömu spurningar aftur varðandi það hvort hæstv. ráðherra sé að halda því fram að ætla megi að starfsmenn Hótel Borgarness hafi átt við kjörgögnin; að það sé verið að svindla, þannig að það komi ný niðurstaða, eða þá að oddviti yfirkjörstjórnar, trúnaðarmaður kosninganna, kjörinn af Alþingi, hafi átt við kjörgögnin þegar hann var einn inni í salnum? Ég get tekið það dæmi að framboð F-listans missti þrjú atkvæði. Var þá einhver sem var þarna sem breytti F-atkvæðunum eða hvað var það sem raunverulega gerðist? Hvernig var haft áhrif á úrslit kosninga? Hvernig var þetta raunverulega gert? Það er fullkomin skýring á þessu í fundargerðabók, fullkomin, að 8 D-atkvæði og eitt B-atkvæði voru í C-bunkanum. Þetta eru mannleg mistök, handvömm. Og svo að ég ítreki það aftur þá eru í kosningalögum skýr fyrirmæli til Alþingis um það hvenær eigi að ógilda kosningar, þ.e. ef gallinn hefur áhrif á úrslit kosninganna. Það er engum öðrum fyrirmælum fyrir að fara nema í 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis. Hvaða fyrirmæli eru það sem hæstv. ráðherra fer eftir?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Í fyrsta lagi liggur algerlega fyrir að við þessa úrvinnslu Alþingis á gildi kjörbréfa getum við einungis byggt niðurstöður okkar á lögmætum sjónarmiðum. Ég tel algjörlega skýrt að það sé svo í mínu tilviki. Hv. þingmaður heldur sig við umfjöllun um kosningalög og 3. mgr. 120. gr. þeirra laga og vísar til þess að þar sé fortakslaust gert ráð fyrir orsakasamhengi milli annmarkans og síðan niðurstöðu kosninganna. Í ræðu minni áðan fór ég ítarlega yfir það að á þessu eru fleiri hliðar og það er ekki bara að því er varðar löggjöfina sem slíka heldur ekki síður meðferð Hæstaréttar á tilteknum málum þar sem beitt er þeirri nálgun að sönnunarbyrðin sé í raun og veru hjá stjórnvaldinu eða hægt væri að kalla það öfuga sönnunarbyrði, sem er veruleikinn hér, þ.e. að við getum ekki sýnt fram á að annmarkinn hafi ekki haft áhrif á niðurstöðuna. Og svo enn og aftur, þannig að það sé alveg fyrirliggjandi, þá er hér ekki fjallað um heilindi einstakra starfsmanna eða þeirra sem höfðu verkefni eða hlutverk í tengslum við talninguna í Borgarnesi heldur er verið að tala um trúverðugleika í samfélaginu og traust almennings á kosningum.
Frú forseti. Ég vil bara benda á að það er mjög mikilvægt, þegar verið er að skoða lög eins og 3. mgr. 120. gr., að lesa textann. Líka varðandi almenna og sérstaka mælikvarða sem verið er að fjalla um. Lagatexti í 3. mgr. 120 gr. er mjög skýr. En ég vil benda á að í áliti hæstv. ráðherra felst að ríkisstjórnin, sem flokkur hennar á aðild að, styðst í dag við þingmeirihluta sem er að hluta til ólöglega kjörinn, þ.e. að sex stjórnarþingmenn í Norðvesturkjördæmi séu ekki löglega og rétt kjörnir. Kosningarnar í Norðvesturkjördæmi eru ógildar. Það eru miklar fréttir. Og hvað hyggst hæstv. ráðherra gera í því máli? Því að álit hennar felur í sér að þingmeirihlutinn, sem hún styðst við, sé að hluta til ólöglega kjörinn.
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að það er mikilvægt að lesa og það höfum við gert í átta vikur, held ég, bæði lesið og hlustað á framburð ýmissa gesta og upplýsingar frá sérfróðum aðilum, bæði í lögum um framkvæmd kosninga og framkvæmd talningar o.s.frv. Fundirnir hafa verið 34 og nefndin hefur verið einstaklega vel mönnuð og það sem við höfum lagt áherslu á í þeirri vinnu er ekki bara að lesa og gera okkur grein fyrir málum heldur líka að hlusta hvert á annað.
Forseti. 1. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands segir að hér sé lýðveldi með þingbundinni stjórn. Ástæðan fyrir því að við erum lýðveldi er að forseti og þingmenn eru þjóðkjörnir. Lýðræðislegar kosningar eru grundvöllur þess valds sem Alþingi, ríkisstjórn og dómstólar beita. Lýðræðislegar kosningar eru forsenda þess að við fylgjum valdboði löggjafans, framkvæmdarvalds og dómsvalds því að án lýðræðislegra kosninga eru skattar ofbeldi, lög marklaus og dómar eru geðþóttaákvarðanir. Þannig var það í samfélögum fyrri alda þar sem fólk fór með vald sem var sagt koma frá æðri máttarvöldum og þar sem lög giltu fyrir suma en ekki alla. Í dag kemur valdið frá fjöldanum með atkvæðum í lýðræðislegum kosningum, frá fólki sem veitir þingmönnum umboð til að beita ríkisvaldinu í þeirra þágu. Mikilvægi lýðræðislegra kosninga í samfélagi okkar ætti því að vera augljóst öllum sem og mikilvægi þess að slíkar kosningar séu hafnar yfir allan vafa. Málið sem við höfum verið að glíma við á undanförnum vikum snýst einmitt um öryggi kosninga eða eins og segir í bókun landskjörstjórnar vegna kosninganna sem fóru fram 20. september: „Að mati landskjörstjórnar hefur ekki borist staðfesting frá yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis á að meðferð og varðveisla kjörgagna á talningarstað í kjördæminu hafi verið fullnægjandi.“ Verkefni kjörbréfanefndar hefur verið að kanna hvort varðveisla kjörgagna á talningarstað hafi verið fullnægjandi eða ekki því annars er möguleiki á því að kosningar séu ekki hafnar yfir allan vafa. Svo að ég svari spurningu hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar, áður en hann kemur upp í andsvari, er í minnisblaði frá skrifstofu Alþingis um annmarka á framkvæmd kosninga vitnað í Stjórnskipunarrétt, bók Gunnars G. Schram, með leyfi forseta: „Sé ljóst að annmarkar við kosningar hafi getað ráðið úrslitum um niðurstöður þeirra skipti almennt engu máli hverjum er um að kenna eða hvort nokkur eigi sök á misfellunum heldur beri þá að ógilda kosninguna“ Ekki er talað um orsakasamhengi, heldur er orðalagið: „hafi getað“. Ég gæti dregið upp úr hatti hérna: Við fórum í afstemmingu á atkvæðaseðlum. Ég get dregið upp úr hinum hattinum einhver af hinum atriðunum: Við erum hérna með utankjörfundaratkvæði, það er ekki hægt að stemma þau af. Við vitum ekkert hvort einhverjir hafi skipt út utankjörfundaratkvæðum, við höfum ekkert út á starfsfólk eða formann yfirkjörstjórnar að setja, við bara getum ekki útilokað að það hafi gerst. Það er einfaldlega þannig og hlutverk okkar er einmitt að útiloka það og þess vegna erum við með innsigli á kjörgögn til að hægt sé að sýna fram á að frá því að atkvæðakassi fer frá kjörstað á talningarstað hafi ekki verið möguleiki á að nokkur hafi getað átt við innihald hans. Nú erum við í þeirri stöðu að við erum með niðurstöður fyrri talningar sem fór fram undir nákvæmu eftirliti umboðsmanna. Þar komu niðurstöður. Allir fóru sáttir frá borði. Hér var búið að telja allt sem kom upp úr kjörkössunum en svo koma nýjar tölur eftir að kjörgögn voru óörugg. Þá sjáum við: Hérna er galli sem breytti niðurstöðum kosninganna. Hvernig? Við höfum ekki hugmynd um það og þá vitna ég nákvæmlega í þennan texta Gunnars G. Schram um að það skipti ekki máli hverjum er um að kenna eða hvort einhver eigi sök heldur beri að ógilda kosninguna. Þá er spurningin einmitt hvernig þetta er svona almennt. Er það almennt þannig að nóg sé að treysta niðurstöðum kosninga eða eigum við að geta sannreynt niðurstöður kosninga? Ég er á þeirri skoðun að við verðum að sannreyna niðurstöður kosninga. Þannig eru kosningalögin sett upp, með skilyrðum um innsigli og eftirlit og ýmislegt svoleiðis. Þau eru gerð til þess að hægt sé að koma í veg fyrir að það sé möguleiki á því að svindla. Það er lykilatriði að við getum sannreynt að niðurstöður kosninganna séu samkvæmt því hvernig kjósendur greiddu atkvæði. Það er ekki nóg að við treystum því bara að starfsfólk eða yfirkjörstjórn eða einhver annar hafi ekki átt neitt við gögnin. Það er ekki nóg að ég geti sagt: Ég er alveg 100% viss um að enginn átti við kjörgögnin, þið verðið bara að trúa því. Það er ekki nóg. Ég á að geta sannreynt það og ég get það ekki. Þingflokkur Pírata gerir þá tillögu að boðað verði til nýrra kosninga á öllu landinu. Helstu ástæður þess að kjósa þarf að nýju eru reifaðar í greinargerð undirbúningsnefndar kjörbréfanefndar um þá fjölmörgu og alvarlegu ágalla sem voru á framkvæmd alþingiskosninga í Norðvesturkjördæmi 25. september sl. Þar ber hæst þá staðreynd að meðferð og varsla kjörgagna var ófullnægjandi og með öllu óásættanleg, sem varpar rýrð á að niðurstöður kosninga séu samkvæmt vilja kjósenda, óháð öllu öðru. Þá voru fleiri alvarlegir ágallar á kosningunni, en sem dæmi má nefna að umboðsmenn höfðu takmarkað svigrúm til þess að sinna nákvæmu eftirliti með talningu, sem kemur niður á áreiðanleika talningarinnar, atkvæðaseðlum var ekki blandað saman, sem hefur áhrif á kosningaleynd, sérstaklega í smærri kjördeildum, talning atkvæða hófst áður en kjörfundi lauk, sem gefur færi á að líklegar niðurstöður séu ljósar áður en kjörstöðum lokar, auk þess sem sá ágalli kom í veg fyrir eftirlit umboðsmanna á þeim tíma. Færsla gerðabókar var í mýflugumynd sem kemur í veg fyrir að hægt sé að sannreyna hvernig talning fór fram. Endurtalning var framkvæmd á grundvelli vafasamrar lagaheimildar og umboðsmönnum var ókleift að sinna eftirliti með henni og almenningi ekki boðið að vera viðstaddur, svo að fátt eitt sé nefnt. Öll þessi atriði voru viðurkenndir gallar á framkvæmd kosninga af hálfu undirbúningsnefndar kjörbréfanefndar. Allir þessir ágalla hafa þau áhrif að ekki er hægt að sannreyna niðurstöður kosninganna í Norðvesturkjördæmi 25. september sl. Áhrif þeirra galla sem fram hafa komið í því kjördæmi hafa hins vegar áhrif á niðurstöðu kosninga á öllu landinu, m.a. vegna þess að þingmönnum Norðvesturkjördæmis hefur fækkað um einn. Sá þingmaður færist til Suðvesturkjördæmis sem hefur svo einnig áhrif á úthlutun jöfnunarþingmanna um allt land. Vegna eðlis uppkosninga, eins og komið er inn á hér að neðan, verður að kjósa með þessum nýja þingmannafjölda og því óumflýjanlegt að boða til uppkosninga um land allt. Það er mjög skýrt í lögum um kosningar að þegar kosning er ógild skuli boða til nýrra kosninga í kjördæmi og ákveða kjördag svo fljótt sem því verður við komið og eigi síðar en innan mánaðar. Hvergi er fjallað um fyrirkomulag uppkosninga í lögum og er einu vísbendinguna um hvernig fyrirkomulagi hennar skuli háttað að finna í orðunum „að kveðja til nýrra kosninga“ og „að öðru leyti fer kosning fram samkvæmt fyrirmælum þessara laga“. Í minnisblaði sem undirbúningsnefndin fékk er fjallað um hvernig þetta hugtak uppkosning kom inn í kosningalögin en þar var áður talað um að kosning skyldi endurtekin. Það átti við um heilan lista í Reykjavík t.d. þar sem átti að kjósa með nákvæmlega sömu listum, frambjóðendum, sömu kjörskrá og öllu slíku, en því var breytt 1959 og breytt úr „endurtekinni kosningu“ í „uppkosningu“. Þetta vísar svolítið í það að áður vísaði uppkosning t.d. til einmennings- og tvímenningskjördæma þar sem var þá enginn þingmaður vegna þess að viðkomandi kannski dó og bara autt þingsæti og þá þurfti að kjósa aftur og sú kosning gilti til næstu alþingiskosninga. En það er samt ný kosning með nýju fólki augljóslega. Í minnisblaði dómsmálaráðuneytis er líka leitt að því líkum að uppkosningar séu hluti af sömu kosningum en í uppkosningu í Borgarbyggð árið 2002 var samt gefin út ný kjörskrá. Það voru aðrir kjósendur sem tóku þátt í þeim kosningum þrátt fyrir að það hafi ekki breyst neitt á listum sem er kannski ekkert óeðlilegt, gefinn stuttur fyrirvari og þess háttar. Þar voru samt nýir kjósendur, fólk sem hafði átti afmæli á því hálfa ári eða svo sem þar leið á milli. Ég held því að það sé mjög skýrt og mjög augljóst að uppkosning hljóti einmitt að fela í sér nýjar kosningar með öllu tilheyrandi samkvæmt lögum um kosningar til Alþingis. Það staðfestist líka samkvæmt þessari lagagrein að ákveða kjördag svo fljótt sem því verður við komið og eigi síðar en innan mánaðar. Þar er óljóst, og dregið fram í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins, hvort þetta þýði að kjördagur eigi að vera innan mánaðar, kjördagur uppkosningar, eða hvort ákveða eigi kjördag innan mánaðar. Það hlýtur að vera svo að tímafresturinn eigi að vera fyrir framkvæmdarvaldið að ákveða kjördag fyrr en síðar, eigi síðar en innan mánaðar. Vegna þess að það er einfaldlega ómögulegt að halda nýjar kosningar með öllu tilheyrandi, utankjörfundaratkvæðagreiðslu, m.a. fyrir fólk sem býr erlendis, á fjórum vikum. Það er ekki séns. Það myndi einfaldlega vera mjög ólýðræðisleg kosning að drífa kosningar fram á þann hátt. Það má til að mynda vísa til alþingiskosninga árið 2017 þar sem boðað var til nýrra kosninga, þing rofið og boðað til nýrra kosninga á mjög stuttum tíma, á einum og hálfum mánuði. Ég held að það verði að telja óboðlegt að kveðja til nýrra kosninga með skemmri fyrirvara en þá var gert. Það eru ýmis önnur atriði sem mér finnst skipta máli og ég reifa aðeins í nefndaráliti mínu. Ég fjalla aðeins um gagnsæi við vinnu undirbúningsnefndarinnar og vísa bara í þann texta fyrir þá sem hafa áhuga á. Sama á við um meðferð kærumála og þá sérstaklega kærumála sem fjallað er um. En mig langar að fjalla örstutt um mikilvægt atriði. Það var aðalatriði þess að ég skrifaði ekki undir greinargerð undirbúningskjörbréfanefndar. Ég skal vera fyrstur til að vera ánægður með það ef ég hef rangt fyrir mér hvað það varðar, ég tek það fram að ég set ekkert út á faglega vinnu þingsins hvað það varðar frá mínum sjónarhóli séð. En þetta er ákveðið grundvallaratriði, að í störfum undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa hefur nefndin notið aðstoðar skrifstofu Alþingis og bara frábært. Takk kærlega fyrir þá vinnu, hún var frábær, en hins vegar hefur því miður komið á daginn að við úrlausn þessa máls sem er til umræðu hefur sami starfsmaður komið að meðferð málsins er varðar útgáfu kjörbréfa á tveimur stigum, bæði sem starfsmaður landskjörstjórnar og sem starfsmaður á skrifstofu Alþingis og unnið að úrlausn málsins. Það er bara einföld regla í stjórnsýslulögum að þú kemur ekki að sama máli á tveimur stjórnsýslustigum og mjóir möguleikar á undanþágum hvað það varðar. Ef þetta fellur innan þess er það bara frábært. Ég get ekki komist að því hvort svo sé, þannig að ég býst við því að það verði útskýrt. Ég þarf hins vegar bara að benda á þetta. Þetta var svona og ég ætla bara að búast við að það sé útskýranlegt en það gerir það að verkum að mér líður frekar illa með að kvitta undir greinargerðina út af þessum möguleika, því að ég get ekki fullvissað mig um að svo sé á einn hátt eða annan. Ég verð fyrstur til að fagna því ef ég hef rangt fyrir mér og ég hlakka til að fá þá útskýringu og að einhverjir aðrir geti metið hvort þetta sé óviðeigandi eða ekki. Þetta er bara minn, kannski smásmugulegi, fyrirvari. Ég vona að þetta sé smásmugulegur fyrirvari og ekki eitthvað alvarlegra, bara til að hafa það algjörlega á hreinu. Og svo að ég skipti yfir í annað. Eitt af þeim atriðum sem ég vakti athygli á í undirbúningsnefnd kjörbréfanefndar voru ógild utankjörfundaratkvæði. Undirbúningsnefnd fyrir rannsókn kjörbréfa bárust svör frá öllum yfirkjörstjórnum við fyrirspurn um ógild utankjörfundaratkvæði af því ábendingar frá umboðsmönnum sögðu að mikill fjöldi þeirra hefði verið úrskurðaður ógildur, m.a. vegna mistaka kjörstjórna. Það verður að teljast óboðlegt að kjósandi sem hefur skilað atkvæði sínu í góðri trú sé í rauninni sviptur kosningarrétti sínum vegna mistaka annarra en hans sjálfs. Þarna ber ég saman hæstaréttardóm í Borgarbyggð þar sem um var að ræða atkvæði sem hafði, á sama hátt og önnur atkvæði, átt að vera flokkað sem ógilt utankjörfundaratkvæði á einhverjum formgalla, t.d. þeim sama og ég er hér að minnast á, en verið sett í atkvæðakassann sem mögulegt gilt atkvæði. Ég hef ekki hugmynd um hvað var í því atkvæði, það gæti hafa verið B-, D- eða L-atkvæði, autt atkvæði, ógilt atkvæði eða einhver skemmtileg vísa eða eitthvað því um líkt, við höfum ekki hugmynd um það. Málið var að niðurstaða kosninganna var jafntefli á milli annars manns L-lista og fjórða manns Framsóknarflokksins, og því var hlutkesti varpað um það hver ætti að fá það sæti sem L-listinn fékk í því tilfelli. Það var kært og menn komust að þeirri niðurstöðu að þetta eina atkvæði - sem við höfum ekki hugmynd um hvað var á, af því það fór í kjörkassann, af því að það er vel bókað hvernig allt þetta fór fram - hefði getað haft áhrif. Við vitum ekki hvort það var L-, D- eða B-atkvæði, ef það var D-atkvæði skipti það engu máli fyrir niðurstöðu kosninganna en bara af því að það hefði getað verið L- eða B-atkvæði sem hefði haft áhrif á jafnteflið voru kosningarnar gerðar ógildar. Ég sé hliðstæðu í þessu máli með einmitt þessum ógildu utankjörfundaratkvæðum og þessum rökstuðningi sem hefur farið hérna fram, að það þurfi að vera orsakasamhengi. Það þarf sem sagt ekki að vera orsakasamhengi einmitt út af þessu dæmi, mjög skýrt að mínu mati. Yfirkjörstjórnin sendi okkur upplýsingar um þær skráningar sem þau höfðu um ógildingu utankjörfundaratkvæða. Þar kemur t.d. fram að í Reykjavíkurkjördæmi suður voru þrjú atkvæði þar sem undirskrift kjörstjóra vantaði, eitt atkvæði í Reykjavík norður, við vitum ekki í Suðvesturkjördæmi, en samtals voru 160 atkvæði utan kjörfundar ógild áður en þau voru tekin inn í, sem sagt á talningarstað, eftir því sem mér skilst, þ.e. að þetta sé í forflokkuninni. Í Suðurkjördæmi eru það fimm og við höfum ekki hugmynd um hversu mörg þau voru í Norðvesturkjördæmi af því að það var ekkert bókað, sagan endalausa. Samtals voru þar 22 atkvæði. Nei, það var í Norðausturkjördæmi sem ekki var skipting. Í Norðvesturkjördæmi hafa menn ekki hugmynd um það, það er einfaldlega dulgáta hversu mörg utankjörfundaratkvæði voru ógild þar áður en þau komust til skila á kjörstað. Ástæðan fyrir þessu er einmitt sú að í þessari næmisgreiningu sem landskjörstjórn gerði kemur fram að fáum atkvæðum munaði í nokkrum kjördæmum og einnig á landinu öllu, t.d. hefðu þessi fjögur atkvæði frá M-lista til V-lista breytt úthlutun kjördæmasætis í Suðurkjördæmi, 31 atkvæði frá P til D á landsvísu myndu breyta jöfnunarsæti níu. Níu atkvæði til C-lista í Norðvesturkjördæmi myndu breyta vali kjördæmis fyrir jöfnunarsætum, tvö úr suður í norðvestur og fullt af svona flækjum. Þetta er úr fyrri tölunum og svo koma seinni tölurnar og þar er þetta aðeins öðruvísi. Þá eru það 35 atkvæði frá P-lista til D-lista til að breyta í heild sinni. En þarna erum við með, ef við tökum tölfræðina aðeins á þetta, á bilinu 29–47 atkvæði sem eru ógild út af mistökum kjörstjórnar. Það slagar dálítið upp í heildarfjölda atkvæða sem þarf til að breyta síðasta jöfnunarmanninum á landsvísu. Og samkvæmt fordæmi Borgarbyggðar, ef það væri nægur fjöldi, ætti það að ógilda kosningar á landsvísu. En af því að bókanirnar eða gögnin eru ekki nægilega nákvæm vitum við ekki fjöldann og verðum því bara að segja: Því miður er ekki hægt að sýna fram á að þetta hafi breytt niðurstöðu kosninganna. Ég vil bara vekja athygli á þessu til að benda á hversu mikilvæg skráning í gerðabók er út af því að verið er að ógilda atkvæði frá kjósendum, af því að kjósendur eiga það skilið að koma atkvæði sínu í talningu þegar þeir reyna. En að lokum ábendingar: Ég er með nokkrar ábendingar um að uppkosningar séu úrelt úrræði. Að mínu mati ættu þingmenn, þegar þeir eru komnir með sín kjörbréf, hvort sem þeir eru kjördæmakjörnir eða jöfnunarþingmenn, ekki að þurfa að hafa áhyggjur af því að missa sín kjörbréf ef kosningin klúðrast í einhverju einu kjördæmi. Það er einfaldlega þannig að allir jöfnunarmenn sem eru nú með kjörbréf í öðru kjördæmi en norðvesturkjördæmi ættu bara að halda sínum kjörbréfum óháð því hvort kosningar í norðvestur verði dæmdar ógildar eða ekki. Þetta er mín skoðun en ekki eins og lögin virka en ætti að vera þannig. Það eru skýr mörk ábyrgðaraðila í kosningum. Þarna var dálítið vesen með meðhöndlun kjörgagna frá lokum fyrri talningar. Þegar sagt er: Talningu er lokið skilja það allir sem lokatölur en svo voru það allt í einu ekki lokatölur, allt í einu var bara hægt að halda áfram talningu. Þarna vantar skýr mörk milli þess að yfirkjörstjórn klári sitt verk og afhendi til næsta aðila því að það er ákvörðun yfirkjörstjórnar að segja að talningu sé lokið og það getur ekki verið yfirkjörstjórnar að breyta eigin ákvörðun hvað það varðar. Þarna er búið að taka þá ákvörðun undir nákvæmu eftirliti umboðsmanna og almennings að talningu sé lokið. Við eigum að taka það alvarlega. Ef upp koma einhver ákveðin atriði þá á einhver annar aðili að úrskurða hvort endurtalningu þurfi eða ekki. Það er aðeins gert ráð fyrir því í nýju kosningalögunum. Að lokum eru það breytingar á stjórnarskrá, augljóslega allri, heildarendurskoðun, við höfum niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu um það en augljóslega um það sem við erum að gera nákvæmlega núna, það er eitthvað sem þarf að breytast. Við eigum ekki að vera í því starfi að skera úr um eigið hæfi og lögmæti til að vera hérna. Það er þannig núna, andskotinn, en það á ekki að vera þannig; og gerum það á þessu kjörtímabili.
Ég vil biðja hv. þingmenn að blóta ekki í ræðustól.
Gerum það á þessu kjörtímabili, látum alla vega það síðasta sem við gerum vera að klára breytingar á þessu ákvæði stjórnarskrárinnar, að sjálfsögðu heildarendurskoðun en a.m.k. á þessu. Og þegar litið er til þess sem hefur verið rakið hérna, um annmarka á framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi og áhrif þeirra, legg ég til, í samræmi við 46. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 1. gr. laga um þingsköp Alþingis, sbr. 5. gr. þeirra laga, að kosningar teljist ógildar og engin kjörbréf verði samþykkt.
Hæstv. forseti. Ég er nú ósammála ýmsu í ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar en það er eitt atriði sem hann vék að í máli sínu sem mér finnst rétt að svara eða koma með athugasemd við og það varðaði það atriði sem hann nefndi um hæfi starfsmanna Alþingis eða starfsmanns Alþingis. Af því tilefni er rétt að geta þess að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson bókaði um það á lokastigum í starfi nefndarinnar, boðaði bókun á föstudaginn og hún fór síðan inn í bókun í gær. Aðrir nefndarmenn bókuðu andstæða skoðun, getum við sagt, við mat hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, ég vildi að það kæmi fram. Allir aðrir nefndarmenn voru samstiga um það að taka aðra afstöðu í þessu heldur en hv. þingmaður. Það byggði á því að það væri ekki tilefni til þess að draga í efa hæfi starfsmanns eða starfsmanna Alþingis í þessu samhengi vegna ýmissa þátta. En aðalatriðið er auðvitað að allir þeir textar sem frá undirbúningsnefnd og kjörbréfanefnd koma eru marglesnir, margyfirfarnir af nefndarmönnum sjálfum sem auðvitað bera alla ábyrgð á því sem þar stendur. Mismunandi starfsmenn Alþingis hafa komið með mismunandi innlegg í einstaka hluta, yfirleitt samkvæmt óskum okkar í nefndinni, þannig að þegar af þeirri ástæðu er ekki ástæða til að draga þetta inn í. Við það má svo bæta að sá starfsmaður skrifstofu Alþingis sem gegnt hefur ritarastörfum fyrir landskjörstjórn er hvort sem er ekki til neinnar athugunar eða störf landskjörstjórnar til neinnar athugunar af hálfu þessara nefnda.
Virðulegi forseti. Já, eins og ég sagði áðan, ég vona það innilega að þetta séu smámunir í mér sem skipti ekki máli. En það er einmitt þannig að almennt séð, óháð því hvað viðkomandi er hæfur, ég ætla ekki að taka þetta dæmi neitt sérstaklega heldur bara almennt séð, ef einhver tekur þátt í máli á tveimur stjórnsýslustigum er um vanhæfi að ræða óháð öllu öðru. Ef aðkoman er rosalega smávægileg þá eru svona smáundanþágur og ég vona að það sé einhvern veginn þannig, sé ekki flóknara en það. Ég hafði ekki tök á að kynna mér hversu viðamikið þetta væri, sá ekki athugasemdir sem voru í skjölum, þetta kom ekki fram í rauninni fyrr en bara rétt undir lok vinnu nefndarinnar og mér fannst eðlilegt að benda á að þetta væri til staðar, þessi möguleiki, til að það kæmi ekki einhvern veginn aftan að okkur einhvern tímann seinna, það væri þá alla vega hægt að útskýra það og ég bað þá um að ef það væri ekki bókun þá væri það útskýrt í greinargerð undirbúningsnefndar kjörbréfa, sem var svona að hálfu leyti gert en það var ekki minnst á að það væri þessi starfsmaður á tveimur stöðum sem fjallaði um þetta mál, sameiginlega mál sem varðar Norðvesturkjördæmi. Ekki það að landskjörstjórn hafi verið undir einhverri skoðun eða eitthvað svoleiðis heldur að landskjörstjórn fékk norðvesturmálið og kjörbréfanefnd fékk norðvesturmálið. Það er þar sem aðkoma að málinu liggur.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að karpa mikið við hv. þingmann út af þessu. Ég vildi bara koma því sjónarmiði skýrt á framfæri að aðrir nefndarmenn hefðu verið á annarri skoðun en hv. þm. Björn Leví Gunnarsson um þetta. Í morgun fengu nefndarmenn, að ég hygg allir, samantekt frá skrifstofu Alþingis um þetta efni sem mér finnst ekki gefa tilefni til að hafa áhyggjur af þessum þætti. En það voru auðvitað vonbrigði að þetta atriði á síðustu metrunum skyldi verða til þess að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson treysti sér ekki til að skrifa undir greinargerðina sem við öll höfum unnið að í allan þennan tíma. En ég þykist vita að það breyti samt ekki því að hann sé að langmestu leyti sammála því sem fram kemur í greinargerðinni því að hann hafði auðvitað haft sömu aðkomu að gerð hennar eins og við öll hin.
Virðulegi forseti. Ég hef ekki neinu við það að bæta sem hv. þm. Birgir Ármannsson tjáði okkur hér í nefndaráliti meiri hluta kjörbréfanefndar í upphafi þingfundar og sé ekki ástæðu til að lengja fundinn okkar hvað það varðar. Ég vil bara tíunda það og ítreka enn og aftur að það hefur verið virkilega krefjandi en um leið ánægjulegt að finna þann góða vilja og þann samhug og eiga þetta góða samstarf sem við höfum átt, fyrst í undirbúningskjörbréfanefnd og síðan kjörbréfanefnd. Ég var að vísu með það frá byrjun að ég hefði viljað sjá þriðju talninguna þannig að við hefðum í það minnsta getað með því móti slegið út af borðinu þá annmarka sem við höfum öll sagt að hafi verið til staðar, þó svo að við leggjum á lokametrunum mismunandi skilning og áherslur á vægi þeirra, svona þegar við erum komin þar að leiðir í rauninni skildu og greindust að þarna rétt undir lokin. Ég vona bara að allir verði sáttir eins og kostur er, auðvitað vitum við að það verður ekki þannig, en a.m.k. að við virðum skoðanir hvert annars og virðum hvert annað í hvívetna og fyrst og síðast, þar sem við erum vonandi að hefja alveg frábærlega farsælt kjörtímabil skulum við bara vera góð hvert við annað. Kærleikurinn kostar ekkert.
Virðulegi forseti. Ég vil gera nokkra grein fyrir þeirri vinnu sem ég hef tekið þátt í síðustu vikurnar, fyrst í undirbúningskjörbréfanefnd og síðan í kjörbréfanefnd sem kjörin var hér í þingsal. Ítarlegar upplýsingar um vinnuna og afrakstur hennar liggja fyrir í greinargerð undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa og í nefndaráliti sem ég stend að og skrifa undir ásamt fimm öðrum nefndarmönnum, auk þess sem margvísleg gögn varðandi vinnuna er að finna á vef Alþingis. Hv. þm. Birgir Ármannsson, formaður nefndarinnar, hefur rakið nefndarálitið allvel hér fyrr á fundinum en ég vil samt fara yfir og koma inn á ýmis atriði í starfinu. Fyrst vil ég nefna að kjörbréfanefnd hefur það hlutverk eftir hverjar kosningar til Alþingis að athuga kjörbréf alþingismanna sem landskjörstjórn gefur út. Samkvæmt þingskapalögum skal nefnd níu alþingismanna koma saman að loknum alþingiskosningum til að undirbúa rannsókn þeirra sem fram fer á fyrsta þingsetningarfundi. Þar erum við stödd í dag. Hlutverk nefndarinnar skiptist í raun í fimm þætti: Að taka til skoðunar kosningu einstakra þingmanna, að taka til skoðunar ágreining sem umboðsmenn framboðslista hafa gert við úrskurð yfirkjörstjórnar um gildi vafaatkvæða, að taka til skoðunar kosningakærur, að fjalla um bókanir sem umboðsmenn hafa gert, þyki þeim kosningaathöfnin ólögmæt, og að fara yfir bókanir sem umboðsmenn hafa gert í gerðabók landskjörstjórnar. Í ár hefur, eins og alþjóð þekkir, vinna nefndarinnar reynst umfangsmeiri en nokkru sinni fyrr, einkum vegna eftirmála talningarferlisins í Norðvesturkjördæmi. Auðvitað var það mér eins og mörgum og sennilega flestum kjósendum þessa lands ákveðið áfall þegar í ljós kom að tölur í Norðvesturkjördæmi breyttust við skoðun kjörgagna sunnudaginn 26. september á þann veg að það hafði áhrif á úthlutun kjörbréfa. Í kjölfarið hófst umræða um að það kynni að vera uppi vafi um hvort niðurstöður kosninga í Norðvesturkjördæmi væru réttar, hvort niðurstöðurnar endurspegluðu raunverulega vilja kjósenda í því kjördæmi. Verkefnið sem nefndin stóð frammi fyrir var því ærið og mun umfangsmeira en áður, en ég ætla að fullyrða að allir þeir þingmenn sem í nefndina voru skipaðir hafi nálgast verkefnið af auðmýkt og verið tilbúnir að fara í alla þá vinnu sem verkefnið krafðist. Ég vil byrja á því að þakka gott samstarf í nefndinni sem einkenndist af góðri samvinnu og virðingu fyrir ólíkum sjónarmiðum og ólíkri nálgun á verkefnið. Í dag skilum við nefndarmenn verkefninu til annarra alþingismanna sem greiða munu atkvæði um fyrirliggjandi tillögur síðar á þessum fundi. Vinna nefndarinnar hófst eftir að landskjörstjórn kom saman til fundar 1. október og þá byggði landskjörstjórn úthlutun kjörbréfa á kosningaskýrslum sem hún hafði móttekið frá yfirkjörstjórnum kjördæma. Í fundargerð landskjörstjórnar um framkvæmd kosninganna í Norðvesturkjördæmi kemur fram að ekki hafi borist staðfesting frá yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis á að meðferð og varðveisla kjörgagna á talningarstað í kjördæminu hafi verið fullnægjandi. Ég skil það svo að bókun landskjörstjórnar beini sjónum kjörbréfanefndarinnar að þessu atriði sérstaklega, vörslu kjörgagna, enda er það hlutverk Alþingis en ekki landskjörstjórnar að skoða kosningu einstakra þingmanna. En svo, eins og við þekkjum, bárust nefndinni auk þess kærur varðandi framkvæmd kosninganna. Af þessu leiðir að vinna nefndarinnar hefur meira og minna gengið út á að kanna meðferð og varðveislu kjörgagna á talningarstað í Norðvesturkjördæmi og afla ýmiss konar upplýsinga varðandi kjörgögnin og meðferð þeirra. Auk þess hefur, í ljósi fjölda kosningakæra sem borist hafa Alþingi og ábendinga tengdra þeim, verið gengið lengra en áður í að afla upplýsinga og skýringa frá yfirkjörstjórnum og dómsmálaráðuneyti. Þá ætla ég að fara frekar hratt yfir sögu og í stuttu máli segja að nefndin hefur lagt mikla vinnu í að skoða talningarferlið og það liggur fyrir að gallar voru á framkvæmdinni, á færslu gerðabókar, á aðkomu umboðsmanna að talningarferlinu, á umgjörð um framkvæmd talningar eftir að villur uppgötvuðust í flokkun atkvæðaseðla og það var galli á vörslu kjörgagna meðan á fundarhléi yfirkjörstjórnar í Norðvesturkjördæmi stóð. Í greinargerð nefndarinnar er þetta ítarlega rakið og af því leiðir að leggja þarf mat á áhrif galla á vörslu kjörgagnanna á úrslit kosninganna. Þá að lagaskilyrðunum. Eins og hér hefur komið fram er í 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis sagt að ef þeir gallar eru á framboði eða kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar úrskurði Alþingi kosningu hans ógilda. Er það í samræmi við þá grundvallarreglu að kjósendur eiga að geta treyst því að úrslit kosninga standi og lýðræðislegur vilji þeirra sé virtur. Af ákvæðinu verður ráðin sú meginregla að ekki beri að úrskurða kosningu þingmanns ógilda nema ætla megi að annmarkinn hafi haft áhrif á úrslit kosninganna, þ.e. að beita skuli sérstökum mælikvarða. Beiting almenns mælikvarða við slíkar aðstæður kemur því einungis til álita að annmarkinn sé til þess fallinn að hafa áhrif á úrslit kosninganna. Ég álít að annmarkinn á vörslu kjörgagnanna sé ekki slíkur að við úrlausn málsins skuli beitt almennum mælikvarða. Álitaefnið hefur því verið að kanna hvort hægt sé að líta svo á að þrátt fyrir að kjörgögn hafi verið óvarin um stund lýsi þau eigi að síður vilja kjósenda við alþingiskosningarnar 25. september. Vil ég þá tæpa á atriðum sem komið er inn á í nefndarálitinu og ég tel að skipti máli við mat á áhrifum annmarkans á vörslu kjörgagna. Í fyrsta lagi að upptökur úr eftirlitsmyndavélum sýna umferð fólks um talningarsalinn meðan á fundarhléi yfirkjörstjórnar stóð. Þeir starfsmenn sem þar fara um eru fjórir starfsmenn Hótels Borgarness og oddvita yfirkjörstjórnar, þá erum við sem sagt að tala um allan salinn, ekki það svæði sem kjörgögn eru geymd á. Hins vegar kemur það fram að starfsmenn sem fóru um svæðið hafa gert grein fyrir ferðum sínum, sem voru að gæta að læsingu á bakdyrum í talningarsal og taka saman óhreint leirtau. Þetta voru tveir starfsmenn. Þá sýna myndavélar að enginn starfsmanna gekk um talningarsalinn eftir 9.20 eða þegar síðustu tölur úr kosningum birtust í fjölmiðlum. Á meðan oddviti var einn í talningarsal var salurinn opinn og von var á öðru kjörstjórnarfólki sem einnig var statt á hótelinu og á sama tíma gekk starfsfólk hótelsins um og sinnti erindum í fremri hluta af salnum. Í þeim skilningi var oddviti ekki einn á talningarsvæðinu á því tímabili. Þegar oddviti fékk símtal frá yfirkjörstjórn þar sem upplýst var um lítinn mun á atkvæðum framboða var annar fulltrúi úr yfirkjörstjórn mættur á talningarsvæðið. Þá liggur fyrir að könnun undirbúningskjörbréfanefndarinnar hefur sýnt fram á að fjöldi notaðra atkvæðaseðla og ónotaðra atkvæðaseðla stemmdi við heildarfjölda atkvæðaseðla sem dómsmálaráðuneytið hafði látið yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis í té. Þá liggur fyrir að fengist hefur skýring á bókhaldsvillu sem var í uppgjörsblaði í Norðvesturkjördæmi að morgni kjördags. Þá hefur undirbúningsnefndin farið yfir kjörgögn, öll kjörgögn, alla notaða kjörseðla í Norðvesturkjördæmi, með ítarlegum hætti, með það að markmiði að kanna hvort átt hafi verið við kjörgögnin. Í þeirri yfirferð var hverjum og einum kjörseðli flett a.m.k. tvisvar. Í stuttu máli eru engin ummerki á kjörseðlunum, hvorki gildum né ógildum, sem ætla mætti að hefðu leitt til fækkunar atkvæða hjá C-lista. Með hliðsjón af þessari skoðun kjörgagna tel ég að ekkert hafi komið fram sem bendi til þess að átt hafi verið við þau. Þá verður heldur ekki séð að fram hafi komið vísbendingar um að kjörgögnin feli í sér aðrar upplýsingar en þær sem landskjörstjórnin byggði úthlutun þingsæta á. Loks er ýmislegt sem bendir til þess að mannleg mistök hafi orðið við flokkun atkvæða í Norðvesturkjördæmi eins og yfirkjörstjórnin bendir á í bókun sinni þannig að þó að talning og afstemming atkvæða gefi rétta mynd hafi leynst villur í upphaflegri flokkun atkvæðaseðlanna. Mig langar í því sambandi að nefna sérstaklega að við tölum gjarnan um villur við talningu atkvæðaseðla, en ég álít að könnun nefndarinnar á kjörgögnum hafi leitt í ljós að flokkun atkvæða sé einmitt sá hluti talningarferlisins sem í felst hvað mest hætta á villum. Sá þáttur er tímafrekastur og skapar mesta hættu á að villur verði. Við það bætist að fleiri en eitt atriði í könnun nefndarinnar vísuðu til þess að það hefði verið ákveðinn vilji til þess að drífa verkið áfram, vinna hraðar en upphaflegt verklag leyfði. Staðfest hefur verið að verklagi við flokkun og talningu var breytt í miðjum klíðum verkefnisins. Þegar framangreind atriði eru virt í heild sinni tel ég að ekki hafi komið fram vísbendingar sem gefa tilefni til að ætla að sá annmarki sem var á vörslu kjörgagnanna hafi haft áhrif á úrslit kosninganna í Norðvesturkjördæmi, þ.e. hafi leitt til þeirra breytinga sem urðu á atkvæðatölum framboðslista við seinni talningu atkvæða. Jafnframt verður ekki séð að breytingarnar megi rekja til þess að þingmaður, umboðsmaður hans eða meðmælendur hafi vísvitandi átt sök á þeim annmörkum sem áður er getið, skv. 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis. Ég vil samt að lokum taka fram, eins og gert er í álitinu og fleiri hafa komið inn á hér, að þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu mína og okkar sem stöndum sameiginlega að nefndaráliti og tillögu þá hafa komið í ljós umtalsverðir annmarkar á framkvæmd talningar atkvæða í Norðvesturkjördæmi sem mikilvægt er að draga lærdóm af og koma í veg fyrir að endurtaki sig. Í því sambandi vil ég leggja áherslu á að fylgt verði eftir þeim ábendingum og áréttingum sem lagðar eru til í IV. kafla greinargerðar undirbúningskjörbréfanefndarinnar. Þar er mikilvægt að stjórnvöld og stjórnmálasamtök verði í fararbroddi um að bæta upplýsingagjöf og samræma hlutverk við kosningar. Mig langar aðeins að koma inn á kaflann um ábendingar og áréttingar sem fleiri hafa komið inn á hérna, það sem nefndin taldi, eftir athugun undirbúningsnefndar á framkomnum ágreiningsatkvæðum, kærum, bókunum og öðrum erindum, mikilvægast að koma á framfæri, m.a. í ljósi innleiðingar nýrra kosningalaga og hugsanlega frekari breytinga á kosningalögum nú í aðdraganda gildistöku þeirra. Það er mikilvægt að fylgja eftir samræmdu verklagi við framkvæmd kosninga. Allt í okkar vinnu hefur leitt það í ljós. Það er mikilvægt að setja viðmið um næmisgreiningu og hvernig skuli standa að endurtalningu eða hvers konar endurskoðun á niðurstöðu kosninga sem hefur verið tilkynnt. Það er mikilvægt að jafnt stjórnmálaflokkar og stjórnsýslan, kjörstjórnir, beri virðingu fyrir störfum umboðsmanna. Ég vil leggja mikla áherslu á það héðan úr þessum ræðustól að við sem störfum í stjórnmálaflokkum miðlum því út í okkar flokka hvað þetta er mikilvægt atriði varðandi kosningar. Þá er mikilvægt að við virðum þau lög og reglur sem við höfum sett um aðstöðu fatlaðs fólks á kjörstað og er sjálfsagt jafnréttismál til að tryggja öllum þátttöku í lýðræðislegum kosningum. Í fimmta lagi er í kaflanum komið inn á meðferð utankjörfundaratkvæða. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór yfir áðan þá er brýnt, eins og ný kosningalög gera í rauninni ráð fyrir, að umgjörð utankjörfundaratkvæðagreiðslu verði traustari en hún er í dag að öllum líkindum. Þá eru líka ábendingar í álitinu varðandi undirbúningsnefnd fyrir rannsókn kjörbréfa. Ég vil að lokum ítreka það að í vinnu minni í nefndinni hef ég haft að leiðarljósi að hlutverk þingmanna sé að úrskurða um gildi kjörbréfa á grundvelli gildandi laga. Þingmenn mega hvorki fara í það hlutverk að horfa á hvað tekur við að úrskurði loknum, verða uppteknir af ásýnd ákvörðunar né að niðurstöðunni af úrskurðinum sé ætlað að kenna einhverjum öðrum hvernig fara eigi að. Hér hef ég gert grein fyrir minni sýn á vinnuna, útskýrt hvers vegna ég styð tillögu um að kosningar teljist gildar og að kjörbréf þeirra aðalmanna og varamanna sem tilgreind eru í þeirri tillögu sem ég skrifa undir verði samþykkt. Það er tillaga sem ég stend að ásamt fimm öðrum nefndarmönnum.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér það stóra mál sem okkur hv. þingmönnum er falið í stjórnarskránni, að meta hvort kjörbréf okkar séu gild eða ekki. Ég hef fengið það ábyrgðarmikla starf að sitja í svokallaðri undirbúningskjörbréfanefnd og í kjörbréfanefnd til þess að fara yfir þetta atriði. Ætla ég að fara aðeins yfir hvert hlutverk okkar var, hvernig við komumst að þessari niðurstöðu og hvers við urðum vísari við þá vinnu sem fór fram. Ég vil byrja á því að árétta að þetta var einmitt hlutverk okkar, að svara því hvort kjörbréfin væru gild eða ógild. Það var það sem við áttum að skoða og það er það sem hv. alþingismenn eiga að taka ákvörðun um núna. Þetta verkefni er aðeins stærra núna en áður og ekki síst út af þeirri bókun landskjörstjórnar að hún hafi ekki fengið það staðfest að kjörgögn í Norðvesturkjördæmi hafi verið varðveitt með viðunandi eða öruggum hætti. Hefur því vinna okkar mikið farið í það að athuga hvernig málum var háttað, út af þessari bókun. Tel ég að þetta mikla plagg hérna sé lýsing á þeirri vinnu sem við unnum til að reyna að svara þeirri spurningu, til að við getum komist að niðurstöðu í því álitaefni Ég vil taka fram áður en lengra er haldið að það er hins vegar ekki verkefni okkar hér að kanna málið með það í huga hvort einhver sök hafi átt sér stað, það er lögreglunnar. Eins og alþjóð veit var lögreglurannsókn samhliða þessu máli og hlutverk okkar og lögreglunnar er algerlega sitthvort, svo það sé sagt, af því að hér hefur réttilega verið talað um marga annmarka á þessari framkvæmd, sem við erum öll sammála um að hafi verið. Því skiptir miklu máli hver niðurstaða okkar verður, hvort kjörbréfin séu gild eða ógild, og svo er það niðurstaða lögreglunnar hvort lög hafi verið brotin og hvaða afleiðingar það hefur og annað slíkt. Þetta ábyrgðarmikla starf nefndarinnar var fjölbreytt og langar mig að fara örstutt yfir það. Ég þakka kærlega fyrir gott samstarf í nefndinni sem ég held að hafi skipt miklu máli við þetta erfiða verkefni og fyrst að sú óásættanlega og erfiða staða kom upp að það þurfti að gera þetta. Við erum sammála um að traust í lýðræðislegum kosningum er grundvallaratriði og því var mikilvægt að við gátum unnið með traust og fagleg vinnubrögð í nefndinni. Mikill tími nefndarinnar fór í það að ákveða hvernig nefndin ætti að vinna, til þess að þetta væri sem gagnsæjast, faglegast og gert á sem bestan hátt. Þannig að mikill tími í upphafi nefndarvinnunnar fór í það að komast að því hvar við stæðum, hvaða heimildir við hefðum, hvaða gagna við gætum aflað og hvernig við ætluðum að framkvæma vinnuna. Svo var annað atriði sem var líka gríðarlega mikilvægt í vinnu nefndarinnar að byrja á. Það var að tala við hina ýmsu fræðimenn á sviði lögfræði frá háskólasamfélaginu og víðar til þess að átta okkur á því hvert lagalegt hlutverk okkar væri. Hvað segja lögin um þetta? Hvað hafa dómafordæmi og önnur fordæmi kennt okkur um þetta? Þannig að áður en við fórum að kafa djúpt í það sem gerðist vorum við búin að reyna að ná fótfestu í því hvað löggjöfin segði okkur. Það fannst mér mjög mikilvægt og hjálpaði okkur mikið við að finna út nákvæmlega hvert álitaefnið væri og hvað það væri sem skipti máli að komast að við rannsókn nefndarinnar. Það var svolítið áberandi og rauður þráður í gegnum öll þessi upphaflegu samtöl við lögspekingana, ef svo má segja, að við vorum að tala um lýðræðislegar kosningar sem fólk kom í góðri trú til að taka þátt í. Lýðræðið hefði talað þannig að það þurfti að ganga eins langt og hægt væri í því að láta niðurstöðu kosninganna, láta vilja kjósendanna koma fram. Það þyrfti því mikið til þess að niðurstaða kosninganna eða kosningarnar yrðu ekki látnar standa. Það getur aldrei verið óumdeilt að ógilda lýðræðislegar kosningar. Það verða að vera sterk rök fyrir því. Það var algjörlega óumdeilt í þessu. Kosningalögin segja einmitt í margumræddu lagaákvæði hér í dag, hvort ætla megi að þetta hafi haft áhrif á kosningarnar, annmarkinn sem við erum öll sammála um. Það voru margir annmarkar, en annmarkinn sem er aðalálitamálið hér er varsla kjörgagna. Voru kjörgögnin örugg? Var átt við kjörgögnin og hafði það þau áhrif sem raun bar vitni? Í þessu fólst vinna okkar og hún var gríðarlega umfangsmikil. Til þess að geta lagt mat á og reynt að færa sönnur á það hvað nákvæmlega gerðist þarna var margt gert. Við fengum mikið af skjölum og gögnum. Við fengum gögn frá lögreglu og m.a. upplýsingar úr yfirheyrslum frá lögreglu, myndbandsupptökur og annað slíkt. Ég vil líka segja að allir sem komu að þessu, hvort sem það var yfirkjörstjórnin sjálf, hótelstarfsmennirnir, talningarstarfsmennirnir, umboðsmennirnir, hver og einn sem kom nálægt þessu, voru mjög samvinnuþýðir. Við fengum alltaf viðtal við þau og viðbrögð þegar eftir því var óskað og fengum þau gögn sem um var beðið. Það skipti miklu máli. Við fórum svo sjálf og könnuðum vettvanginn, kjörgögnin og létum stemma ýmislegt af, eða eins og við höfum stundum orðað það: Við eltum nánast hverja einustu samsæriskenningu sem upp kom eða var hægt að búa til og reyndum að útiloka hana. Eftir alla þá vinnu má segja að við höfum verið að safna mósaíkflísum og reyna að raða þeim saman. Að því loknu tel ég að við í nefndinni vitum betur hvernig margt fór fram þarna um kvöldið heldur en þeir sem voru á staðnum, enda voru þarna um 30 manns að störfum í að verða sólarhring í frekar litlu þröngu rými. Þetta voru ekki ákjósanlegustu aðstæðurnar fyrir svona vandasama og mikilvæga vinnu. Þannig að eftir þetta allt saman vil ég segja að ég er algerlega sannfærður um að sú tillaga sem ég stend að hér ásamt fimm öðrum sé sú rétta. Það sé niðurstaðan sem lögin segja okkur að við eigum að komast að. Hún er það eina sem ég tel að við eigum að gera núna í þessu. Þó að við séum hér í ræðustóli Alþingis þar sem pólitíkin ræður oftast för þá verðum við að fylgja því sem lögin segja. Eftir að hafa tekið þátt í allri þessari vinnu, farið yfir allt þetta og fengið allar mósaíkflísarnar til að passa saman er ég sannfærður um að við séum að taka rétta ákvörðun þar sem við erum með lýðræðislegu niðurstöðuna úr kosningunum sem fóru fram 25. september sl. í Norðvesturkjördæmi. Þetta eru þær niðurstöður sem eru réttar. Allt sem við komumst að bendir til þess, eins og segir í bókun yfirkjörstjórnar og hún hefur beðist velvirðingar á, að um mannleg mistök hafi verið að ræða. Það er allt sem bendir til þess. Þó að við getum ekki sagt nákvæmlega hvar mannlegu mistökin urðu þá bendir allt til þess að það hafi orðið mannleg mistök oftar en einu sinni við flokkun atkvæða. Það er margt sem gæti orsakað það. Það vill oft verða þannig að ef eitt fer úrskeiðis einhvers staðar, út af aðstæðum, skipulagsleysi, þekkingarleysi, verið er að drífa sig, það er þreyta, hvað sem það er, þá getur margt annað farið úrskeiðis. Það virðist eitthvað svoleiðis hafa gerst þarna. En það eru engar líkur, það er enginn raunverulegur vafi, það er enginn grunur um eða ábendingar eða ásakanir eða neitt um að það hafi verið átt við atkvæðin. Sá annmarki að kjörgögnin voru ekki innsigluð á meðan fundi yfirkjörstjórnar var frestað - það er enginn vafi, grunur eða líkur á því að það hafi verið átt við kjörgögnin. Ég er algerlega sannfærður um þetta eftir niðurstöðuna og stend því keikur með þessari tillögu sem ég er aðili að. Ég tek undir að það eru margir sem þurfa að axla ábyrgð hér eftir til þess að þetta gerist ekki aftur. Ég vil líka taka fram að það er ekki við einhvern einn eða við einhverja eina yfirkjörstjórn eða einhvern einn hóp fólks að sakast að svona fór. Það er ekki þannig. Vissulega vissi þingið af mörgum þeim annmörkum sem eru mögulega orsök þess að þessi mannlegu mistök urðu þarna. Þingið er búið að bregðast við þeim mörgum hverjum í nýrri kosningalöggjöf sem tekur gildi nú um áramót og ég verð að segja að það er töluvert svekkjandi að margt sem var brugðist við með þeirri löggjöf og var upplýst - þó að lögin hafi ekki verið búin að taka gildi hefði verið hægt að standa betur að því almennt í þessum kosningum og ekki bara í Norðvesturkjördæmi. Hér hefur verið rætt um utankjörfundaratkvæði og að samræma verklag, um það að gefa út betri leiðbeiningar, upplýsa kjósendur betur, upplýsa umboðsmenn, og þar verða stjórnmálaflokkarnir að líta í eigin barm, að fræða og upplýsa umboðsmenn sína sem eiga að vera hluti af því að tryggja að þetta ferli fari allt eðlilega fram ef einhver annar misstígur sig. Þetta eru allt atriði sem við verðum að taka alvarlega, verðum að tryggja að gerist ekki aftur af því að verkefni okkar eftir að þessu máli er lokið er að byggja aftur upp traust á framkvæmd kosninga í lýðræðisríki okkar. Ég tel það mjög mikilvægt. Það þurfa margir að pæla í því hvað gerðist þarna og fylgja því eftir og taka ábyrgðina til sín og því getum við á hinu háa Alþingi ekki skorast undan. Það sem ég hef farið yfir hér er að við fengum það hlutverk að athuga hvort kjörgögn væru gild eða ógild. Eftir mikla og ítarlega rannsóknarvinnu í undirbúningskjörbréfanefnd, í góðu samstarfi við alla sem að málinu koma, það gekk vel að vinna verkið og annað slíkt, þá höfum við komist að þeirri niðurstöðu, þau sex sem standa að þessu áliti, að kjörgögnin sýni lýðræðislega réttu niðurstöðuna. Það var hlutverk okkar að koma með niðurstöðu í þetta en ekki standa að einhverju öðru eins og refsingu. Að því sögðu vil ég þakka samnefndarmönnum mínum kærlega fyrir gott samstarf og vona að kosningar í framtíðinni munu ganga betur fyrir sig en þær gerðu í þetta skipti.
Frú forseti. Fyrir þinginu liggur að taka afstöðu til samþykktar kjörbréfa þeirra þingmanna sem kjörnir voru í alþingiskosningunum sem fram fóru 25. september síðastliðinn. Að venju kom undirbúningsnefnd saman til að undirbúa vinnu kjörbréfanefndar sem skipuð var á fyrsta þingfundi og vann undirbúningsnefnd gríðarlega yfirgripsmikla greinargerð eftir ítarlega rannsókn sína á málavöxtum. Mikill einhugur var innan nefndarinnar um fagleg og gegnsæ vinnubrögð sem nefndin fylgdi í hvívetna. Ég vil byrja á því að þakka nefndarmönnum og starfsfólki skrifstofu Alþingis sérstaklega fyrir samstarfið. Undirbúningskjörbréfanefnd hélt opna fundi með fræðimönnum og fékk til sín fjölda gesta, tók saman málsatvikalýsingu og kannaði kjörgögn í Norðvesturkjördæmi ítarlega. Sú rannsókn leiddi í ljós í mínum huga að hægt er að treysta þeim niðurstöðum sem yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis sendi landskjörstjórn og landskjörstjórn byggði ákvörðun sína um útgáfu kjörbréfa á. Er það mín skoðun að þær niðurstöður endurspegli vilja kjósenda í kjördæminu og mun ég nú fara yfir þau rök sem liggja að baki niðurstöðu minni. Eins og þingheimi öllum er kunnugt er hér um veigamikið og alvarlegt viðfangsefni að ræða. Sem kunnugt er gerir stjórnarskráin ráð fyrir því að Alþingi sjálft skeri úr um hvort þingmenn séu rétt kjörnir. Fellur það í skaut kjörbréfanefndar að prófa kjörbréf og kosningu nýkjörinna þingmanna. Til að greiða fyrir þeirri rannsókn kvaddi starfandi forseti Alþingis saman undirbúningsnefnd fyrir rannsókn kjörbréfa og hefur hún haft til athugunar kjörbréf þau sem landskjörstjórn gaf út 1. október í samræmi við úrslit alþingiskosninga 25. september. Samkvæmt lögum um störf undirbúningsnefndar skal nú taka til skoðunar kosningu þingmanna og kjörgengi þeirra ásamt ágreiningi og bókunum sem umboðsmenn hafa gert við úrskurð og framgang kosninganna ásamt kosningakærum. Undirbúningsnefndin samþykkti að um störf nefndarinnar giltu ákvæði laga um þingsköp og starfsreglur fastanefnda Alþingis eftir því sem við var komið. Þá setti nefndin sér verklagsreglur sem staðfestar voru af forseta Alþingis. Fordæmalaust er að undirbúningsnefnd hafi haft svo yfirgripsmikið verkefni fyrir höndum í kjölfar alþingiskosninga á Íslandi. Nefndin hélt 34 formlega fundi og birti gögn sín jafnóðum ásamt fundargerðum, auk þess að skila hinni eiginlegu kjörbréfanefnd heildstæðri greinargerð við rannsókn sína. Í greinargerðinni er farið yfir þá annmarka sem nefndin telur að hafi verið á framkvæmd alþingiskosninganna en ástæða er til að taka skýrt fram að annmarki sem kann að vera á kosningaferli leiðir samkvæmt lögum ekki sjálfkrafa til ógildingar þeirra kosninga. Í ljósi ábendinga landskjörstjórnar er varðar vörslu kjörgagna í Norðvesturkjördæmi rannsakaði nefndin þann annmarka sérstaklega vandlega og eru rannsókninni gerð góð skil í greinargerðinni. Það er alveg ljóst í mínum huga, frú forseti, að sá annmarki er verulegur og víða er pottur brotinn í því ferli sem fram fór við flokkun og talningu atkvæða í kjördæminu. Ég hvet þingmenn til að kynna sér málavaxtalýsingu í greinargerð undirbúningsnefndarinnar til að glöggva sig frekar á málavöxtum. Í 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis hefur Alþingi markað þá stefnu að við ágreining um gildi alþingiskosninga skuli liggja til grundvallar sú meginregla að ekki beri að úrskurða kosningu þingmanns ógilda ef sýnt er fram á að annmarkinn hafi ekki haft áhrif á úrslit kosninganna. Með öðrum orðum þarf að liggja fyrir rökstuddur grunur um orsakatengsl á milli annmarkans og niðurstöðu kosninganna. Álitaefnið snýr því fyrst og fremst að því hvort hægt sé að treysta niðurstöðu kosninganna þrátt fyrir annmarkann sem snýr að vörslu kjörgagna og í því tilliti verður að líta til þeirra atriða sem nefndin hefur rannsakað og fjallað um. Í fyrsta lagi ber að líta til þess að nefndin kemst að þeirri niðurstöðu í greinargerð sinni að ekkert í athugun hennar bendi til þess að átt hafi verið við kjörgögnin. Upplýsingar úr eftirlitsmyndavélum sýna að á meðan oddviti yfirkjörstjórnar er einn með kjörgögnum um hádegisbil 26. september var starfsfólk hótelsins við störf á svæðinu á sama tíma. Bæði formaður yfirkjörstjórnar og starfsfólk neitar því að hafa átt nokkuð við kjörgögnin áður en athugun hófst í kjölfar þess að símtal barst frá landskjörstjórn um að mjótt væri á mununum í kosningunum. Því má segja að oddviti hafi í raun ekki verið einn á svæðinu og ólíklegt að hann hafi haft hvata eða tækifæri til að eiga við gögnin. Út frá fyrirliggjandi gögnum er mjög ólíklegt að starfsfólk hótelsins hafi haft svigrúm til að eiga við gögnin enda bendir ekkert til þess að svo hafi verið. Í greinargerðinni kemur fram að við skoðun undirbúningsnefndarinnar stemmdi fjöldi notaðra atkvæðaseðla og ónotaðra við heildarfjölda atkvæðaseðla sem sendir voru út í kjördeildir í Norðvesturkjördæmi. Undirbúningsnefndin fór einnig yfir auða og ógilda atkvæðaseðla í athugun sinni og stemmdar voru af atkvæðatölur framboðslista D, C, J og M-lista, en þar höfðu mestar tilfærslur orðið frá fyrri tölum til þeirra sem yfirkjörstjórn sendi frá sér í skýrslu til landskjörstjórnar. Þar að auki fór undirbúningsnefnd yfir öll kjörgögn í Norðvesturkjördæmi og fletti í gegnum hvern einasta seðil. Ljóst er að þau frávik í flokkun atkvæða sem þar komu fram breyta ekki niðurstöðu kosninganna í Norðvesturkjördæmi. Því taldi undirbúningsnefndin ekki þörf á því að ráðist yrði í heildarendurtalningu atkvæða. Mikilvægt er að halda þessari staðreynd til haga. Allar þessar athuganir benda til þess að ekki hafi verið átt við atkvæðaseðlana á meðan kjörgögn voru óvarin er yfirkjörstjórn gerði hlé á fundi sínum. Samkvæmt þeim upplýsingum sem undirbúningsnefndin aflaði var verklagi breytt við talningu yfir nóttina og kann það að hafa aukið líkurnar á flokkunarvillum og orsakað þær breytingar sem urðu á atkvæðatölum framboðslista við seinni talningu. Sú skýring að breytingar hafi átt sér stað vegna mannlegra mistaka verður því að teljast afar líkleg. Virðulegi forseti. Ég vil halda því til haga að sá annmarki sem lýtur að vörslu kjörgagna í Norðvesturkjördæmi er sannarlega til staðar. Að því sögðu er hann ekki til þess fallinn að hafa áhrif á niðurstöðu kosninganna í Norðvesturkjördæmi. Engar vísbendingar eru heldur til staðar um að þingmaður, umboðsmaður hans eða meðmælendur hafi vísvitandi átt sök á þeim annmarka sem snýr að vörslu kjörgagna. Það er mín afstaða að yfirkjörstjórn hafi borið samkvæmt skyldum sínum að endurtelja atkvæði þegar villur í flokkun komu í ljós. Algengt er að talið sé aftur í kosningunum, til að mynda ef afstemming gengur ekki upp í samningaferli. Ekki er hægt að líta til þess að villur sem koma upp við flokkun og talningu og eru síðan leiðréttar hafi í eðli sínu haft áhrif á niðurstöður kosningarinnar þar sem þær niðurstöður höfðu ekki verið staðfestar af yfirkjörstjórn né sendar til landskjörstjórnar sem staðfestir lokatölur í kjördæminu. Þess má einnig geta að breyting á niðurstöðum kosninga getur einnig fræðilega átt sér stað við úrskurð vafaatkvæða, svo dæmi séu tekin. Því lýkur raunar ferli kosninga ekki fyrr en Alþingi hefur úrskurðað kjörbréf þingmanna gild. Virðulegi forseti. Það er hlutverk okkar að kanna hvort vilji kjósenda hafi náð fram að ganga í þeim kosningum sem fram fóru 25. september á lagalegum forsendum. Hnökrar á þeirri framkvæmd leiða, sem fyrr segir, ekki sjálfkrafa til þess að kosningar séu gerðar ógildar. Kjósendur eiga að geta treyst því að úrslit kosninga standi og að lýðræðislegur vilji þeirra sé virtur. Sú skoðun að annmarki sem ekki er hægt að sýna fram á að hafi haft áhrif á úrslit kosninga leiði til ógildingar er í andstöðu við lýðræðislegan rétt kjósenda sem kusu í góðri trú um að niðurstaða kosninganna skyldi standa. Sú athugun sem fram hefur farið af hálfu kjörbréfanefndar hefur leitt í ljós þörf fyrir mun ítarlegri vinnu er snýr að nýjum kosningalögum á Íslandi. Mikilvægt er að búa þannig um hnútana að kosningaferlið hér á Íslandi sé að mestu samræmt. Það er sárt til þess að hugsa að ágallar og skortur á formfestu auk mannlegra mistaka skuli varpa skugga á grundvallarforsendur lýðræðisins. Það góða fólk sem í þegnskylduvinnu starfaði við kosningarnar í góðri trú hefur mátt þola mikið álag vegna þeirrar atburðarásar sem rakin er í greinargerð undirbúningsnefndar. Þau vonbrigði sem felast í hlutskipti þeirra frambjóðenda sem um tíma voru inni eru einnig mjög skiljanleg og finn ég til með þeim og stuðningsmönnum þeirra. Sama má segja um þá þingmenn sem í allan þennan tíma hafa þurft að bíða í óvissu með hlutskipti sitt. Frú forseti. Það kemur nú samkvæmt stjórnarskrá til kasta þingheims að úrskurða um gildi kjörbréfa sem landskjörstjórn hefur gefið út. Það er sannfæring mín að úrskurða beri kjörbréf 63 þingmanna gild út frá þeim gögnum sem liggja fyrir og þeim lagalega grundvelli sem kosningalögin kveða á um. Ég vil að lokum ítreka þakkir mínar til formanns og nefndarmanna í kjörbréfanefnd fyrir gott samstarf sem einkennst hefur af virðingu og vönduðum vinnubrögðum. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Það hefur augljósa kosti að vera síðust í röðinni á eftir ágætum samnefndarmönnum mínum. Ég gat passað mig á því að hrapa ekki hérna um pallinn og svo mun ég gæta mín sérstaklega á því að blóta ekki í pontu. Ég hefði ekki getað séð það fyrir að þetta yrði viðfangsefni fyrstu ræðu minnar hér á virðulegu Alþingi. Mig hefði heldur ekki órað fyrir umfangi þeirra vandasömu vinnu sem kjörbréfanefnd hefur innt af hendi undanfarnar vikur og mánuði. Þar er enginn nefndarmaður undanskilinn. En það er e.t.v. viðeigandi að fyrstu orð mín í pontu snúi að þeirri vinnu, vinnu við að undirbúa og rannsaka stoðir þeirra kosninga sem leiddu okkur hingað, við að treysta úrslit kosninga og að lýðræðislegur vilji kjósenda hafi verið virtur. Hér hefur þegar verið farið yfir niðurstöður meiri hluta kjörbréfanefndar og að við teljum að með henni sé vilji kjósenda fram leiddur. Þótt þingmenn séu samkvæmt stjórnarskrá eingöngu bundnir við sannfæringu sína er auðvitað gerð sú krafa til þeirra að þeir fari eftir lögum, ekki eigin hugmyndum eða skoðunum á lögum. Niðurstaða nefndarhlutans er afrakstur umfangsmikillar og vandaðrar vinnu nefndarinnar og í samræmi við skilyrði kosningalaga. Þessi niðurstaða er ekki auðveldasta eða besta niðurstaðan samkvæmt hinum eða þessum mælikvörðum heldur einfaldlega rétta niðurstaðan lögum samkvæmt. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hefur bent á er ekki ólíklegt að önnur niðurstaða, og þar af leiðandi uppkosning, væri ákjósanlegri niðurstaða fyrir Sjálfstæðisflokkinn. En það kemur ekki til greina af hálfu okkar þingmanna flokksins í nefndinni að taka inn í þetta mat önnur sjónarmið en þau sem okkur ber lögum samkvæmt. Við skorumst ekki undan þeirri ábyrgð og við skorumst ekki undan ábyrgð á þeirri vinnu sem nefndin skilaði af sér. Að því sögðu þykir mér nauðsynlegt að árétta hvað mér þótti miður að fara yfir eins gáleysislega framkvæmd á kosningum og var viðhöfð í Norðvesturkjördæmi, og það þótt ítarleg rannsóknarvinna hafi leitt það í ljós að hún hafi ekki haft áhrif á niðurstöðu kosninganna. Það fylgir því einfaldlega mikil ábyrgð að takast á hendur hlutverk við framkvæmd kosninga og vinnubrögðin þar voru ekki til marks um virðingu fyrir lýðræðislegum kosningum. Við þurfum að búa svo um hnútana að þetta endurtaki sig ekki.
Virðulegi forseti. Ég vil fá að byrja á því að lýsa yfir vonbrigðum með að við séum í dag í þeirri stöðu sem við okkur blasir, að vinnubrögð yfirkjörstjórnar í einu kjördæmi hafi orðið til þess að kalla þurfti á sérstaka rannsókn af hálfu þingsins, rannsókn sem staðið hefur vikum saman, að rannsaka hafi þurft vinnubrögð, framkvæmd, hvernig atkvæði kjósenda voru tryggð og varin. Það eitt og sér er áfellisdómur yfir störfum þeirra sem um ræðir. Ég vil að sama skapi lýsa því yfir að mér hefur fundist undirbúningskjörbréfanefnd þingsins nálgast þetta viðfangsefni og þessa rannsókn af virðingu fyrir verkefninu og ég þakka henni kærlega fyrir vel unnin störf. Mér hefur heyrst og sýnst, bæði í þessum sal og í opinberri umræðu, að innan kjörbréfanefndar sé einhugur um að ágallar á vörslu kjörbréfa í þessu kjördæmi hafi verið alvarlegir. Ég held reyndar að um það verði einfaldlega ekki deilt eða fram hjá því litið. Álitaefnið er þess vegna hvaða afleiðingar þeir alvarlegu ágallar eiga að hafa. Verkefnið sem hér er undir er hvort kjörbréfin sem um ræðir verði samþykkt eða ekki og annað ekki. Þar finnst mér skipta máli að verkefnið er eingöngu að leggja mat á ágallana og vinnubrögðin í samhengi við skilyrði laga. Ég get ekki leyft mér að láta afstöðu mína til uppkosninga ráða för í því hvaða augum ég lít galla á framkvæmdinni í þessu kjördæmi. Það er sjálfstætt mat á framkvæmd kosninga og vinnubrögðum sem ræður för og á að ráða för. Ég byggi afstöðu mína á fyrirliggjandi gögnum og heildstæðu mati mínu á atvikum og ég viðurkenni það alveg að mér hefur fundist ákvörðun í þessu máli mjög erfið. Ég sé hana þannig að hér takist á tvö grundvallarmarkmið og tvö grundvallarsjónarmið og jafnvægislistin þar á milli. Annars vegar er það að kosningar þjóna auðvitað því augljósa hlutverki að leiða fram vilja kjósenda. Það er réttur kjósenda að sá vilji komist til skila. Kosningarrétturinn er auðvitað, eins og við þekkjum öll, grundvallarréttur fólksins í landinu og vilji fólksins á að fá að standa. Kjósendur verða um leið að geta treyst því að atkvæði þeirra komist til skila með réttum hætti. Það er líka lýðræðislegur réttur og jafn mikilvægur réttur kjósandans að umgjörð kosninga sé með þeim hætti að hægt sé að treysta niðurstöðum, að hægt sé að treysta því að viljinn hafi komist til skila. Það er grundvallarréttur. Mér finnst blasa við að það þarf mikið til að koma til að atkvæði kjósenda verði ógild, að kosning verði ógild, og þá má ekki nálgast verkefnið þannig að smávægileg frávik frá lögum geti orðið til þess að svo fari. Það er hættuleg hugmyndafræði, hún er hættuleg lýðræðinu. Við þurfum að vera meðvituð um þetta og við þurfum að vera markviss um að verja vilja kjósandans frá þeirri hættu að hægt sé að ýta honum til hliðar, í burtu, vegna atriða sem hafa litla eða enga þýðingu fyrir framkvæmd kosninga. En hitt atriðið er að þær reglur sem þingið hefur sett sér um framkvæmd kosninga þjóna einmitt þeim tilgangi að verja þennan rétt kjósandans og þann rétt að geta treyst því að viljinn komist réttur til skila. Þess vegna höfum við sett reglur í kosningalögum um skyldur og ábyrgð þeirra sem sjá um framkvæmd kosninga. Það er líka mikilvægt að líta ekki bara á þær reglur sem form formsins vegna. Þessar reglur um vinnubrögð, þessar reglur um framkvæmd, þessar reglur um talningu o.s.frv., við þekkjum hvaða ágallar eru hér undir, eru settar í öryggisskyni einmitt til að verja heilagan rétt kjósandans. Við getum því heldur ekki leyft okkur þann munað að nálgast verkefnið þannig að við ætlum að samþykkja öll vinnubrögð, alla ágalla, sama hvað, ef þau leiða til þess að við erum ekki örugg um niðurstöðuna. Við getum ekki samþykkt að almenningur geti ekki treyst því að niðurstöður kosninganna spegli ekki vilja þeirra. Virðulegi forseti. Fyrir liggur í þessu tiltekna kjördæmi að í mörgum atriðum var farið gegn skýrum ákvæðum laga um hvernig ætti að standa að því að verja atkvæði kjósenda og um leið önnur atriði eins og hvernig skyldi fara með vafaatkvæði. Strax af bókun landskjörstjórnar sjáum við alvöru málsins ljóst. Bókunin er söguleg og ber með sér að landskjörstjórn taldi ekki að fram væru komnar upplýsingar um að vinnubrögð hefðu verið með þeim hætti að hægt væri að blessa þau vinnubrögð. Þar er rakið í bókuninni og segir orðrétt, með leyfi forseta: „Svo landskjörstjórn geti byggt úthlutun þingsæta á traustum grunni þarf hún að ganga úr skugga um að skýrslur yfirkjörstjórna um atkvæðatölur séu byggðar á fullnægjandi upplýsingum.“ Þarna koma fram ákveðin lykilstef: Traustur grunnur ákvæðanna, fullnægjandi upplýsingar um úthlutun þingsæta. Þar var líka rakið að frávik í niðurstöðum kosninganna í Norðvesturkjördæmi, frá því sem kynnt hefur verið í fjölmiðlum, reyndust hafa áhrif á úthlutun jöfnunarsæta. Þess vegna var farið í það að reyna að afla nánari upplýsinga frá yfirkjörstjórnum um framkvæmd flokkanna og talningar í öllum kjördæmum en sérstaklega óskað eftir því að yfirkjörstjórnin í Norðvesturkjördæmi veitti upplýsingar um verklag við endurtalningu, um hvað skýrði mun á heildarfjölda atkvæða og breytingu á fjölda ógildra seðla milli talningar og endurtalningar, verklag við endurtalningu, breytingu á fjölda ógildra seðla og útskýringar þar á - augljóst að hér er um grundvallarþætti um framkvæmd kosninga að ræða. Niðurstaða landskjörstjórnar var sú, eins og við þekkjum, að ekki hefði borist staðfesting frá yfirkjörstjórninni um að meðferð og varsla kjörgagna hefði verið fullnægjandi. Fyrir Alþingi eða undirbúningskjörbréfanefnd hefur þá legið, og hún hefur lagst í þá rannsókn, að skoða atvik málsins, rýna gögnin eftir fremsta mætti, og mér finnst hún eiga hrós skilið fyrir störf sín í þeim efnum, og lagaumgjörð málsins. Landskjörstjórn sagði í bókun sinni, með leyfi forseta, um það sem hér lá undir: „Hefur landskjörstjórn þá jafnframt í huga mikilvægi þess að almennt ríki traust um framkvæmd kosninga.“ Þessi orð hafa í mínum huga mikla þýðingu; „mikilvægi þess að almennt ríki traust um framkvæmd kosninga“. Í framhaldinu rekur landskjörstjórn, eins og við þekkjum líka, að það sé hlutverk þingsins að kanna, með leyfi forseta, „hvort til staðar kunni að vera þeir gallar á framkvæmd kosninga sem ætla megi að hafi haft áhrif á úrslit þeirra …“ Af þessum orðum er augljóst að landskjörstjórn er að flagga því til þingsins að vafi þyki leika á um þetta atriði. Hún flaggar því að þarna kunni að vera vankantar svo miklir að þeir geti hafa haft áhrif á úrslit kosninga. Og það er viðfangsefni okkar í dag og hefur verið viðfangsefni undirbúningskjörbréfanefndarinnar undanfarnar sjö til átta vikur. Það er ekki svo að þingið hafi þurft átta vikur til að sitja og lesa og rýna 3. mgr. 120. gr. kosningalaga, eins og virðist vera skilningur einhverra hér innan þingsins. Viðfangsefnið er ögn flóknara en svo, mönnum dugar ekki að vera bara læsir. Viðfangsefnið er ekki heldur hvort okkur finnist þægilegra eða einfaldara að geta haldið áfram þingstörfum strax á morgun, og ekki af því hver afstaða okkar er um það að uppkosning fari fram. Ókostir hennar og óhagræði blasir við og uppkosning er í mínum huga vondur kostur. En viðfangsefnið má ekki heldur vera þannig að einhver sjái sér tækifæri í því að láta kjósa í einu kjördæmi aftur eða á landinu öllu eða hræðist að fara í uppkosningu. Virðulegi forseti. Vinnubrögð oddvita yfirkjörstjórnar í Norðvesturkjördæmi hafa að mínu viti í sjálfu sér grafið undan trausti fólks. Það er að mínu viti, eins og ég nefndi í byrjun, áfellisdómur sú staðreynd að þessi umfangsmikla og yfirgripsmikla rannsókn hafi þurft að eiga sér stað og hafi þurft að fara fram. Með því er brotið gegn trausti almennings, að svona hafi þurft að fara. Það liggur líka fyrir að við seinni talningu atkvæða urðu breytingar á atkvæðatölu framboða í þessu kjördæmi sem höfðu áhrif á úthlutun jöfnunarsæta í kjördæminu og á landsvísu. Það eru aðrir þættir eins og að auðum seðlum fækkar að mig minnir um 12 og ógildum seðlum fjölgar að mig minnir um 11. Þess vegna liggur fyrir að þær breytingar sem urðu leiddu til þess að niðurstaða hreyfðist, hún breyttist. Nýjar tölur höfðu áhrif á úrslit þessa kjördæmis og önnur kjördæmi í landinu. Við þekkjum auðvitað þá sögu öll, þessa dramatísku breytingu; glerþakið sem var brotið reyndist alls ekki vera brotið o.s.frv. Fimm þingmenn detta út, fimm fara inn. Og það er auðvitað töluverð breyting á Alþingi þar sem sitja 63 þingmenn. Virðulegi forseti. Af hálfu undirbúningskjörbréfanefndar hefur lengra verið gengið en áður við vinnu nefndarinnar og nefndin á í mínum huga, og ég held í huga okkar allra hér inni, þakkir skildar fyrir það vinnuframlag. Það hefur mikil vinna verið lögð í það að reyna að varpa ljósi á atvik máls og upplýsa, en engu að síður eru þættir um framkvæmdina sem standa út af og eru þessi atriði hin sömu og landskjörstjórn flaggaði. Hin mikla vinna hefur því ekki alfarið eytt óvissu í þeim efnum. Ég minni á orð landskjörstjórnar um traustan grunn ákvarðana og fullnægjandi upplýsingar um úthlutun þingsæta. Myndin af vörslu atkvæða er orðin skýrari en hún er ekki orðin betri. Það liggur fyrir að atkvæði voru óvarin þvert gegn ákvæðum laga og þvert gegn tilgangi laga í nokkrar klukkustundir. Og eins og ég nefndi áðan, og mér hefur fundist vera rauður þráður í öllum ræðum hér í dag, þá voru auðvitað alvarlegir ágallar á framkvæmd kosninga, ágallar sem fóru í bága við skýr ákvæði laga og fóru í bága við þau ákvæði laga sem þjóna því mikilvæga hlutverki að verja atkvæði. Þessi ákvæði í kosningalögunum vernda mismikla og stóra hagsmuni og þarna er verið að fara í bága við lög sem eiga að verja atkvæðin sjálf. Í mínum huga eru veigamestu atriðin þessi frávik frá reglum um hvernig verja á kjörgögn, að kjörgögnin stóðu óvarin í einhverja klukkustundir í opnum kössum í rými sem ekki var læst að öllu leyti. Það er auðvitað alltaf alvarlegur ágalli. Upplýsingar um meðferð ógildra atkvæða eru óljósar og það eru sömuleiðis skýringarnar á breytingum sem urðu á atkvæðatölum framboða. Þær eru óljósar. Ég get ekki og ég ætla ekki að hafa skoðun á því af hvaða ástæðum það var enda liggur það ekki fyrir. Ég er í því sambandi, og undirstrika og árétta það sérstaklega að ég er ekki að dylgja eða draga úr, ekki að tala um heilindi eins eða neins í því samhengi, ég er einfaldlega að benda á þessar staðreyndir, að skýringarnar liggi einfaldlega ekki alveg fyrir. Það hefur ekki verið upplýst hvernig fjölgun hinna ógildu seðla er til komin, hvaða ágallar hafi verið á þeim sem urðu þess valdandi að þeir voru metnir ógildir. Og síðan stendur auðvitað eftir að örfá atkvæði í þessu kjördæmi bæði gátu haft og höfðu mikil áhrif á niðurstöður í þessu kjördæmi og í öðrum. Þegar þessir þrír þættir eru vegnir saman, virtir saman heildstætt, er það mat mitt að við séum á brauðfótum varðandi það að staðfesta kjörbréf í kjördæminu. Virðulegi forseti. Ég hóf mál mitt á því að segja að það eru vonbrigði að þetta mál sé til meðferðar í þessum sal og að þessi staða hafi komið upp. Ég hef bæði samúð með og ber virðingu fyrir ólíkum sjónarmiðum um það hvernig leysa eigi úr málinu og ég veit að atkvæðagreiðsla í þessu máli fer ekki að öllu leyti eftir flokkspólitískum línum og að innan flokka eru ólík sjónarmið. Ég ætla að leyfa mér að ganga út frá því að við séum öll að nálgast málið út frá mati á því hversu alvarlegur ágallinn sé út frá skilyrðum laga. Ég finn hins vegar að ég ber sjálf ekki traust til þess að framkvæmdin standi undir þeim kröfum sem við gerum til að verja atkvæðin og verja vilja kjósenda. Traustið er í mínum huga einnig sjálfstæð breyta í þessu máli þótt það sé ekki það atriði sem ræður úrslitum í mínum huga. En það er viðurkennt sjónarmið að kerfið þarf að virka og það þarf að birtast almenningi með þeim hætti að svo sé. Breytingarnar urðu þær sem reyndin varð og á þeim höfum við einfaldlega ekki að öllu leyti fullnægjandi skýringar. Það er í mínum huga mjög alvarlegt mál að ógilda kosningar út frá því meginsjónarmiði að kjósendur eigi að geta treyst því að lýðræðislegur vilji þeirra sé virtur og að hann komi fram í birtum tölum. Kjósendur eiga að geta treyst því að úrslit fái að standa, að það þurfi mikið til að koma til að eiga við það. En ekki gleyma því að það er að sama skapi alvarlegt mál að líta fram hjá þeim varnarmekanisma sem settur er í lög einmitt til að verja rétt kjósandans. Og hér liggja fyrir alvarlegir ágallar. Það er óvissa um nokkra þætti og það liggur fyrir að það urðu breytingar sem höfðu áhrif yfir landið allt. Reglurnar þjóna þeim tilgangi að réttur kjósandans og vilji sé varinn og tryggður. Ég hef spurt mig að því hvort með þessari nálgun sé verið að setja markið eða þröskuldinn lágt, of lágt, hættulega lágt. Verði þessi niðurstaða ofan á, verður þá með vísan í slíkt fordæmi hægt að ógilda kosningar með vísun í einhverjar smávægilegar yfirsjónir? Nei, það er nefnilega ekki þannig. Ágallinn var þess eðlis og svo alvarlegur að hann er langt umfram það. Virðulegur forseti. Þetta mál er í mínum huga flókið en um leið einfalt. Og þegar málið er dregið saman þá eru þarna nokkrir þættir, í mínum huga fyrst og fremst þrír, sem verka þannig saman að þegar málið er metið heildstætt þá er það niðurstaða mín að ógilda kosningarnar í Norðvesturkjördæmi, enda þótt það muni leiða til uppkosningar, eins lítið spennandi og sá kostur er í mínum huga.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er bara eitt varðandi túlkun ógildingarreglunnar í lögum um alþingiskosningar sem eru í 3. mgr. 120. gr. sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um, af því að ég náði ekki alveg að fanga það í ræðu hennar. Það var hvort hún teldi að það væri ekki nauðsynlegt að sýna fram á einhvers konar orsakasamhengi milli gallans og úrslita kosninganna til þess að ógilding geti komið til greina, hvort hún telji sem sagt að það þurfi ekki við túlkun á ákvæðinu sem er það ógildingarákvæði sem við þurfum að fylgja, það er eina ógildingarákvæðið sem löggjafinn hefur sett til að leiðbeina okkur um það hvernig við meðhöndlum mál af þessu tagi. Telur hún að það sé ekki þörf á því að sýna með einhverjum hætti fram á eitthvert samhengi, eitthvert orsakasamhengi milli gallans, sem vissulega er fyrir hendi, og milli úrslita kosninganna, sem líka liggja fyrir, til að hægt sé að beita ógildingarúrræðinu? Þetta segi ég vegna þess að ákvæðið er orðað þannig að ógilding sé heimil ef má ætla - ef má ætla, ekki bara ef hugsanlegt er eða ef kannski gæti komið til greina. Það er sagt „ætla má“ sem felur í sér ákveðna vísbendingu um að það þurfi að vera einhver líkindi fyrir því að þessi galli hafi haft þessi áhrif.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Auðvitað er það þannig, held ég, hjá okkur flestum og ég vona öllum að við höfum lesið og rýnt gögnin, atvik máls, hvað liggur fyrir og hvað vantar upp á, einmitt út frá skilyrðum títtnefndrar greinar sem liggur fyrir hver er, og þetta orðalag ef ætla megi. Það er mitt mat að þegar þetta er tekið saman heildstætt, hver framkvæmdin var, hverjir ágallarnir voru, hvað breyttist milli fyrstu talna og seinni, þau víðtæku áhrif sem það hafði yfir landið allt, þá séum við búin að ná þeim þröskuldi að það megi ætla að þeir vankantar og þeir ágallar sem eru á framkvæmd tengist því sem þarna gerðist. Ég vil hins vegar fá að ítreka það að ég hef lesið þessa greinargerð. Ég hef ekki hlustað á skýrslur þeirra sem komu fyrir nefndina. Ég stend ekki hér til að halda því fram að einhver hafi af óheilindum unnið með einhverjum þeim hætti að það sé ástæðan. Það er einfaldlega heildstætt mat á þessum þremur lykilpunktum sem leiðir til þess að mitt mat á skilyrðum laga og atvikum máls er þetta.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ástæðan fyrir því að ég spyr er að mér finnst að í ákvæðinu felist, ég segi ekki sönnunarregla en ákveðin leiðbeiningarregla um það hvernig beri að meta hlutina. Það er þannig, miðað við mitt mat á ákvæðinu, að það er verið að leggja það þannig fram að það þurfi heldur að færa rök fyrir líkindunum fyrir því að það sé samhengi milli gallans og úrslitanna heldur en að ákvæðið sé hlutlaust gagnvart því. Og alls ekki þannig að það sé gert ráð fyrir einhverri öfugri sönnunarbyrði.
Virðulegi forseti. Mér hefur heyrst varðandi sýn þingmanna á það hvernig þeir nálgast túlkun á þessu ákvæði að þingmenn einhverra tiltekinna þingflokka telji að það dugi að lesa greinina. Ég held að það fari vel á því að túlka hana líka og beita henni. Það dugar mönnum nú ekki í dómsal að vera bara fluglæsir. En ég er þeirrar skoðunar og það var það sem ég var að reyna að ramma inn að þegar málið er metið heildstætt, þegar atvik málsins eru komin, þá séum við að ná þeim þröskuldi að við séum ekkert að tala um neina öfuga sönnunarbyrði í því, það sé nógu mikið fram komið til þess að það megi líta með þessum hætti á málið. Að því sögðu þá tek ég undir þau sjónarmið sem hér hafa heyrst að traust er sjálfstæð breyta í þessum efnum. Það má sjá í fræðiskrifum stjórnsýsluréttarins, þetta atriði með að þú verð traust borgaranna t.d. til kosninga með því að haga framkvæmdinni með þeim hætti að engar spurningar kvikni. Ég nefndi það líka í ræðu minni að ég er ekki þeirrar skoðunar að smávægileg frávik á regluverki geti orðið þess valdandi að kosningar séu ógildar. En ég taldi mig fara yfir það í ræðu að heildstætt mat á gögnum málsins geri það að verkum að þröskuldi þessa ákvæðis sé fram náð.
Forseti vill láta þess getið að á borð þingmanna hefur nú verið dreift breytingartillögu frá hv. þm. Indriða Inga Stefánssyni. Breytingartillagan verður einnig birt á vef Alþingis.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað svolítið sérstakt að standa hérna í fyrsta sinn. Ég held að flestir í þessum sal geti alveg tekið undir að það er, svo maður tali persónulega, svolítið stór stund að vera hér í fyrsta sinn. Mér finnst það hins vegar svolítið dapurlegt að það skuli vera í þessu máli þegar í raun er verið að meta af þinginu hvort kjörbréf mitt og annarra þingmanna sé gilt. Þetta snýst um kjörbréf 16 einstaklinga og ég er einn þeirra 16 þingmanna sem hér eru undir. Þó að það sé ekki líklegt að uppkosning hefði áhrif á mitt þingsæti þá er möguleikinn engu að síður til staðar. Þetta er afleit staða fyrir okkur öll. Hún er algerlega hundfúl og ég tek undir öll þau orð sem hafa komið hér fram um að það hafi mjög ámælisverðir og alvarlegir hlutir gerst við framkvæmd kosninganna í Norðvesturkjördæmi. Og ég held að ég geti alveg fullyrt og ætla að leyfa mér að halda því fram að alveg sama hvernig menn síðan skipast í raðir í atkvæðagreiðslum hér á eftir þá lítum við öll svo á að þessir atburðir sem þarna urðu við framkvæmd kosninganna megi ekki endurtaka sig. Mér finnst svolítið erfitt að þurfa að standa hér og rökstyðja einhverja efnislega niðurstöðu þegar gildi míns eigin kjörbréfs er undir. Ég ætla ekki að taka því af léttúð og ég ætla að hafa í huga að ég er auðvitað bundinn af stjórnarskránni. Stjórnarskráin segir okkur að þessi kaleikur sé hjá þinginu. Það er okkar að skera úr um gildi kjörbréfa. Stjórnarskráin segir okkur hins vegar líka að við séum bara bundin við sannfæringu okkar þegar við tökum ákvarðanir í þinginu. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom ágætlega inn á þetta áðan þegar hann sagði að það væri ekki rétt skipan, eðlileg skipan, að þingið fari með þetta vald. Ég ætla að taka heils hugar undir þau orð. Mér finnst ekki tækt að við alþingismenn séum dómarar í eigin sök þegar þessi staða er uppi, þessi grafalvarlega staða. Þetta er hins vegar hérna hjá okkur og sú staða gerir það að verkum að ég sé mig tilneyddan til að gera grein fyrir afstöðu minni til þeirrar atkvæðagreiðslu sem bíður okkar. Það leikur vafi á að kjörbréf mitt og kjörbréf fleiri sé gilt. Það leikur mikill vafi á því. Það eru komnar fram margar kærur, bæði til kjörbréfanefndar og atvik hafa verið kærð til lögreglu. Það liggur fyrir að alveg sama hver niðurstaða málsins verður þá verður kært til Mannréttindadómstóls Evrópu. Ofan á þetta erum við með dóm sama Mannréttindadómstóls í belgísku máli sem við þekkjum öll þar sem einmitt er verið að hnýta í þetta, það sé bagalegt að þjóðþing skuli sjálft skera úr um gildi kjörbréfa þingmanna, sama svo sem með hvers konar fyrirkomulagi nákvæmlega það er. Þetta setur mig í raun og veru í þá stöðu að velta upp eðlilegum spurningum um hæfi og vanhæfi. Ég geri mér grein fyrir því að þingmenn standa hér í pontu og flytja mál sem öllu jafna hafa áhrif á alla landsmenn. Við erum að ákveða hvernig skattkerfi okkar lítur út. Við erum að ákveða hvers konar heilbrigðisþjónustu ríkið býður upp á. Við erum að ákveða hvort og hvar eigi að leggja vegi, göng og brýr og þar fram eftir götunum og eðli máls samkvæmt eru þetta auðvitað allt ákvarðanir sem hafa áhrif á persónulegt líf okkar af því við erum auðvitað bara þátttakendur í þessu samfélagi eins og hver annar. Þannig að hæfisreglurnar, vanhæfisreglurnar, eru kannski ekki alveg þær sömu með þingmenn og almennt gengur og gerist í stjórnsýslu. Engu að síður þegar við erum í þeirri stöðu, og nú vísa ég aftur til þess sem stendur í stjórnarskránni um sannfæringu okkar þingmanna, að þurfa að meta sjálf hvort við eigum að hafa réttinn til að standa hér í þessum ræðustól og tala, rökstyðja mál okkar, koma fram með tillögur, þingmál og annað, þá finnst mér það bara miklu stærri spurning heldur en sú sem ég vísaði til áðan. Þegar þetta ástand er, allar þessar kærur, allur þessi vafi er samankominn einhvern veginn í fangið á okkur, þá get ég í raun og veru ekki komist að annarri niðurstöðu en að Sigmar Guðmundsson sé nokkurn veginn síðasti maður á landinu sem eigi að skera úr um gildi þess hvort Sigmar Guðmundsson eigi að sitja á Alþingi þegar svona háttar til, þegar kærurnar eru margar, þegar við höfum dómafordæmin frá Evrópu og þegar við erum með yfirvofandi málskot þangað að nýju, sama hvernig atkvæðagreiðslurnar fara. Þannig að ég ætla að sitja hjá við atkvæðagreiðslur í þessu máli. Mér finnst frekar leiðinlegt að þurfa að gera það en mér finnst það hins vegar það eina rétta. Ég ætla hins vegar að taka skýrt fram að þótt að við séum 16 þingmennirnir sem erum í þessari stöðu hljótum við allir að hafa frelsi til að leggja mismunandi mat á þetta og ég virði að sjálfsögðu rétt þingmanna til að komast að annarri niðurstöðu en þeirri sem ég er að lýsa hér fyrir mig. Þessi atburðarás sem varð í Norðvesturkjördæmi snertir auðvitað lýðræðið með beinum hætti. Við erum að reyna að komast að því hvað gerðist. Við erum að reyna að leysa úr þessu máli þannig að sómi sé að. Ég held að það verði auðvitað alltaf þannig, sama hvernig fer, að það verði einhverjir ósáttir með lyktir mála. En ég vil þó a.m.k. taka fram að það er mikil huggun í þessu öllu að þingið hefur þó getað komið sér saman um að fá einstaklinga til að sitja í þessari undirbúningskjörbréfanefnd og menn hafi getað unnið vinnuna þar eins og gert var og með þeim hætti sem síðan er lagt hér fyrir. Ég hef ekki getað séð neitt annað en að menn hafi vandað sig afskaplega mikið í þeirri vinnu. Svo taka menn auðvitað afstöðu til þess hvort það sé til einhver ein rétt lögfræðileg niðurstaða í þessu máli. Menn geta alveg farið í marga hringi með þær æfingar en allar kærurnar, öll álitin sem hér eru lögð fram, það sem fram undan er, segir okkur auðvitað að þetta er ekki einfalt mál og ekki léttvægt. Ég vil gjarnan fá að víkka út og ætla að leyfa mér að nota tækifærið og víkka aðeins út umræðuna af því að við erum auðvitað að tala um úrslit kosninga. Við erum að tala um að leiða lýðræðislegan vilja fólks rétt fram í þessu máli. Þótt við séum með það bundið í lög og reglur að lýðræðið eigi að vera virkt og það eigi að vera sanngjarnt og eðlilegt þá erum við samt með það bundið einhvern veginn í reglur hjá okkur að það er ekki alveg svo. Mér finnst alveg full ástæða til að ræða það samhliða þessu máli sem við erum að afgreiða í þinginu í dag. Mér finnst t.d. mjög sérkennilegt, af því að við erum að tala um lýðræðið og af því að við erum að tala um vilja kjósenda í landinu, að við skulum vera með þá stöðu uppi í hverjum kosningum á fætur öðrum að þingstyrkur flokka sé ekki í samræmi við það atkvæðamagn sem er að baki þeim í kosningum. Eftir þessar kosningar núna erum við til að mynda með þá stöðu uppi að Framsóknarflokkurinn er með einu sæti of mikið og Sjálfstæðisflokkurinn með einu sæti of lítið. Ég er enginn sérstakur áhugamaður um að stækka Sjálfstæðisflokkinn en ég vil mjög gjarnan að við þingmenn einhendum okkur í það að afgreiða ekki bara þetta mál í Norðvesturkjördæmi þannig að sómi sé að heldur að við tryggjum líka að lýðræðislegur vilji fólks komi fram með réttum hætti þegar kemur að því að útdeila þingsætum í samhengi við atkvæðafjölda í lýðræðislegum kosningum. Það má líka taka þetta enn lengra. Þótt maður skilji betur rökin á bak við misvægi atkvæða milli landshluta heldur en misvægi atkvæða milli flokka þá finnst mér það líka vera umræða sem vel er hægt að taka í samhengi við þetta sem við erum að ræða hér, sem er jú að lýðræðislegur vilji fólks komi fram. Þannig að mér finnst að þingið, þegar það fer í þá vinnu að reyna að girða fyrir að þessi staða geti komið upp aftur, bæði að það verði svona klúður í framkvæmd kosninga og að við getum mögulega búið til þá girðingu að við þurfum ekki sjálf að vera að skera úr um þetta vafaatkvæði, að þá gætum við kannski líka einhent okkur í að tryggja að vægi atkvæða á milli flokka og landshluta sé jafnt. Það finnst mér ekki síður vera sanngirnismál, svo maður nefni það nú. Að öðru leyti árétta ég að það er auðvitað mjög gaman og gagnlegt og gott að þing skuli loksins hafa komið saman eftir þessa löngu bið. Mér finnst vinnan í undirbúningskjörbréfanefnd gefa ágætisfyrirheit um það að við getum unnið saman, sama hvar í flokki við stöndum, sama hvaða skoðanir við höfum til mála eða hverjar hugsjónir okkar eru, að við getum a.m.k. unnið saman og gert það með málefnalegum hætti og þá nákvæmlega með það sjónarmið að baki að vilji fólks og hagsmunir fólks sé það sem er alltaf í fyrirrúmi. Ég árétta bara: Mér finnst ekki rétt að Sigmar Guðmundsson taki ákvörðun um það að meta hvort kjörbréf Sigmars Guðmundssonar sé gilt við þær aðstæður sem uppi eru í samfélaginu, allar þær kærur sem að baki liggja, þau mismunandi álit og þá líflegu umræðu sem á sér stað í samfélaginu um þetta mál.
Forseti. Með leyfi þínu: „… að ekki hafi komið fram vísbendingar sem gefa tilefni til að ætla að sá annmarki sem var á vörslu kjörgagna hafi haft áhrif á úrslit kosninganna í Norðvesturkjördæmi … “ Þannig hljómuðu orð formanns kjörbréfanefndar í ræðu hans fyrr í dag þegar hann fjallaði um niðurstöðu meiri hlutans. Gallarnir höfðu ekki áhrif á úrslit kosninga, sagði hann. Forseti. Það sem veldur mér áhyggjum, það sem hræðir mig í raun við þessa niðurstöðu er að hvergi í niðurstöðum meiri hlutans er fjallað um áhrifin á lýðræðið. Það ætti að vera öllum ljóst að allt þetta ferli hefur grafið undan trausti og tiltrú fólks á lýðræðinu, á kosningum. Það er alvarlegt, forseti, og um það ættu þessi umræða og atkvæðagreiðsla að snúast að mínu mati. Hvernig endurheimtum við traust á lýðræðinu og kosningum? Sá flokkur sem mest talar um stöðugleika er einnig sá flokkur sem leggur til að setja stimpil sinn á lögbrot og fúsk í alþingiskosningunum sjálfum. Hvaða stöðugleiki felst í því að leggja til að það sé ekkert tiltökumál að leikreglur lýðræðisins séu hunsaðar? Við erum lítið samfélag og við eigum mikið undir því að traust ríki til opinberra stofnana, til stjórnvalda, til valdhafa. Það hefur sýnt sig nýlega í Covid hversu mikilvæg samstaðan er þegar við horfumst í augu við gríðarlegar áskoranir. En samstaðan er ekki sjálfsögð. Hún er byggð á grunni trausts sem er viðkvæmt og ber að nálgast af virðingu og varfærni, því að traustið er lím samfélagsins og forsenda þess að við getum áfram blómstrað sem samfélag. Niðurstaða meiri hlutans í þessu máli kemur mér samt því miður ekki á óvart. Þessi vanvirðing, forseti - ég upplifi þetta sem vanvirðingu gagnvart lýðræðinu og fólkinu í landinu - virðist vera orðin regla frekar en undantekning, og hefur mögulega alltaf verið það. Þetta felur í sér gríðarlegt vanmat á alvarleika afleiðinganna. Hvað gerist þegar fólk hættir í auknum mæli að treysta því að kosningar skili réttri niðurstöðu? Hættir að treysta því að lýðræðið virki? Hvaða skilaboð erum við að senda ungu fólki, unga fólkinu okkar sem var að kjósa í fyrsta skipti í nýliðnum kosningum? Hvaða áhrif hefur það að grafa undan trú þeirra á að atkvæði þeirra skipti máli, að rödd þeirra skipti máli? Mun það hafa áhrif á kjörsókn í framtíðinni? Það á eftir að koma í ljós. Forseti. Nú stendur til að þingmenn greiði atkvæði á eftir um eigin kjörbréf. Þessi staða sem þingmenn eru í, að bera ábyrgð á að staðfesta lögmæti eigin kjörs, er bara gríðarlega óeðlileg og í raun fáránleg. En hún er fyrirséð. Hún er afleiðing þess að við eigum úrelta stjórnarskrá sem hefur ekki verið uppfærð til að mæta kröfum nútímans. Auðvitað eiga þingmenn ekki að koma nálægt ákvörðun um eigið kjör. Það er augljós hagsmunaárekstur sem skýrir bara mjög vel niðurstöðu meiri hlutans í þessu máli. Ef hér hefði ný stjórnarskrá verið tekin í gildi værum við ekki í þessari stöðu. Í nýju stjórnarskránni er sjálfstæður úrskurðaraðili sem tekur afstöðu gagnvart kosningakærum, ekki þingmenn sjálfir, enda er núverandi fyrirkomulag fáránlegt. Það er úrelt og það er andlýðræðislegt að alþingismenn beiti þessu valdi sínu til að staðfesta ítrekuð lögbrot yfirkjörstjórnarinnar í Norðvesturkjördæmi. Það mun draga úr trausti á lýðræðinu og það mun draga úr trú almennings á því að atkvæði þeirra skipti máli. Þess vegna get ég ekki stutt neina þá niðurstöðu sem leggur blessun sína yfir þessa aðför að lýðræðinu. Ég vona að fleiri lendi á þeim stað í dag.
Frú forseti. Samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins Íslands eru alþingismenn eingöngu bundnir við sannfæringu sína. Í dag reynir mikið á þetta ákvæði því að umfjöllunarefnið varðar lýðræðið sjálft, fjöreggið sem sýnir vald fólksins í landinu. En umfjöllunarefnið varðar líka fólk, vini okkar og kunningja, fólk í yfirkjörstjórnum, fólk sem tók að sér talningu og ýmislegt annað. Kjósendur gengu til alþingiskosninga þann 25. september síðastliðinn og ég reikna með að þar hafi kjósendur gert ráð fyrir að kosningarnar færu fram eins og lög gera ráð fyrir. Það er mikilvægt að ekki leiki vafi á slíku því að það er mikilvægt fyrir framtíð lýðræðis á Íslandi að hvers konar misbrestur á framkvæmd kosninga sé ekki álitinn smávægilegur að neinu leyti. Kosningalögin setja framkvæmdaraðilum kosninga ýmsar reglur og ef annmarkar eru á framkvæmdinni og ætla má að þeir hafi haft áhrif á úrslit kosninga þá gera lögin ráð fyrir afleiðingum. Verkefni okkar í dag er að fylgja bókstaf laganna og greiða atkvæði um það hvort framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi, og svo sem öðrum kjördæmum, hafi verið þannig að við hér inni og kjósendur allir geti treyst því að niðurstaða kosninga sýni hinn lýðræðislega vilja kjósenda. Um það snýst þetta. Framkvæmd kosninga í Norðvesturkjördæmi bar því miður með sér fjölmarga annmarka. Talningin hófst áður en kjörstaðir lokuðu. Verklag við talningu tók breytingum í miðju verki án þess að öllum sem komu að flokkun og talningu væri það kunnugt. Þá var færslum í gerðabók ábótavant þannig að hvorki voru atvik rituð jafnóðum eins og gera skal né var allt sem ber að færa til bókar fært þangað inn. Já, staðfest hefur verið að gerðabók yfirkjörstjórnar í Norðvesturkjördæmi var a.m.k. að hluta til rituð eftir á og eingöngu undirrituð af oddvita yfirkjörstjórnar. Við endurtalningu komu fram margvíslegir annmarkar. Oddviti yfirkjörstjórnar var einn á talningarstað um tíma og utan auga myndavéla sem staðsettar eru fyrir utan talningarstaðinn. Þar innan salar mátti hvort tveggja finna blýant og strokleður. Endurtalning hófst án þess að tekin væri um það formleg ákvörðun og áður en talningarfólk og ekki síður umboðsmenn flokkanna mættu á staðinn. Loks voru ekki allir kjörseðlar endurtaldir heldur bara hluti þeirra. Við afhendingu kjörbréfa frá landskjörstjórn gerðist sá óvenjulegi atburður að með kjörbréfum fylgdi bókun landskjörstjórnar þess efnis að vafi væri uppi um að þær tölur sem fengust við endurtalningu í Norðvesturkjördæmi endurspegluðu vilja kjósenda í kjördæminu. Um hvað snýst þetta allt? Skiptir það einhverju máli, frú forseti, fyrir vægi flokkanna sem eiga sæti á Alþingi? Vægi flokkanna breyttist jú ekkert. Jú, þetta skiptir máli því að það snýst um traust á lýðræðislegum kosningum, traust á lögmæti Alþingis og traust á störfum okkar hér sem fáum þetta verkefni í fangið. Þær reglur við framkvæmd kosninga sem ritaðar eru í kosningalögin eru öryggisreglur til að tryggja að hinn lýðræðislegi vilji kjósenda sé virtur. Þetta er lykilatriði í lýðræðislegum samfélögum, lykilatriði. Þess vegna verðum við að skoða hvað lögin boða og hvernig skal bregðast við ef misbrestur verður á framkvæmdinni. Fyrir liggur niðurstaða rannsóknarlögreglu á Vesturlandi þess efnis að kosningalög hafi verið brotin í veigamiklum atriðum varðandi vörslur kjörgagna. Þetta er staðreynd sem er óumdeild og er hér um að ræða verulegan annmarka á framkvæmd kosninga. Það er staðreynd að gefin hafa verið út sektarboð og staðreynd að varsla kjörgagna var háð verulegum annmörkum, með verulega annmarka, þar sem niðurstöðutölur úr kjördæminu breyttust milli fyrri talningar og endurtalningar á þeim tíma sem vörslur kjörgagna voru ófullnægjandi. Liggur jafnframt fyrir sú staðreynd að óvissa er uppi um hver sé rétt niðurstaða úr kosningunum í Norðvesturkjördæmi. Við einfaldlega vitum ekki hver hinn lýðræðislegi vilji kjósenda í Norðvesturkjördæmi var vegna þess að atkvæði kjósenda í kjördæminu voru ekki meðhöndluð með þeim hætti sem lög kveða á um. Bera kosningalögin með sér að sanna þurfi hvað nákvæmlega gerðist á þeim tíma sem varslan var ótrygg? Er það svo, frú forseti? Nei, svo er ekki, heldur bera þau með sér að ef ætla megi að þessi annmarki hafi áhrif þá skuli ógilda. Þá ítreka ég enn og aftur: Tölurnar breyttust. Tölurnar breyttust á þeim tíma sem varslan var ótrygg. Það er staðreynd og óumflýjanleg staðreynd. Hafði það einhver áhrif? Hafði það áhrif að tölurnar breyttust? Já, það hafði áhrif á veru tíu einstaklinga inni eða fyrir utan Alþingi. Það eru áhrifin. Við vitum ekki og getum líkast til aldrei komist að því hvort og þá hvað átti sér stað milli þess sem tölur eru lesnar upp um kl. 7 að morgni sunnudagsins 26. september og þar til talningarfólk fer að mæta á talningarstað á sunnudeginum. Það veit heldur ekki það fólk sem valið var til að fylgjast með talningu í Norðvesturkjördæmi af hálfu framboðanna af því að þau voru hreint ekki á staðnum. Talað var um að talning myndi hefjast kl. 3 á sunnudeginum, en svo var ekki heldur hafði yfirkjörstjórn ekki fylgt því grundvallarskilyrði að bíða eftir annars vegar talningarfólki og hins vegar umboðsmönnum framboðanna. Það er grundvallarskilyrði í kosningalögunum að vitni séu að talningu. Reyndar var það grundvallarskilyrði heldur ekki virt við fyrri talningu af því að fyrsta talning hófst áður en kjörstöðum var lokað. Það er líka brot á kosningalögum, frú forseti. Í lögum um alþingiskosningar segir að ef gallar eru á kosningum sem ætla má að hafi áhrif á úrslit kosninga skuli Alþingi gera kosninguna ógilda og þá skuli ný kosning fara fram í kjördæmi ef kosning heils lista er ógild. Hér í dag hefur verið talað um að ekki sé vissa fyrir því hvað nákvæmlega olli því að atkvæðatölurnar breyttust og því sé ekki tækt að ógilda kosningarnar. Hér er, frú forseti, verið að beita öfugri sönnunarbyrði, eins og hefur verið fjallað um í dag, þar sem þeir, sem benda á þá verulegu annmarka sem uppi voru á framkvæmdinni og þá verulegu óvissu sem uppi er um lýðræðislegan vilja kjósenda kjördæmisins, eiga að sanna hvað nákvæmlega gerðist. Það eru þeir sem eiga að sanna hvað nákvæmlega gerðist þegar atkvæðatölurnar breyttust á þeim tíma þegar vörslurnar voru ófullnægjandi. Hér er verið að óska eftir að beitt verði meginreglu sakamálalaga um sakleysi uns sekt er sönnuð, sem hvergi er getið í kosningalögunum, hvergi. Þar er hvergi gerð slík krafa né hafa þeir dómstólar, þar á meðal Hæstiréttur, sem fjallað hafa um kosningar til þessa dags gert einhverja slíka kröfu. Það þarf ekki að færa sönnur á hvað nákvæmlega gerðist. Það þarf bara að vera að þetta hafi haft áhrif, að ætla megi að þetta hafi haft áhrif á niðurstöðuna. Þetta snýst um lög. Þetta snýst líka um ásýnd og traust kjósenda og framkvæmd og að hún hafi verið með fullnægjandi hætti. Þar liggur sönnunarbyrði stjórnvalda og í dag Alþingis, að færa sönnur á að niðurstöður sýni með óyggjandi hætti lýðræðislegan vilja kjósenda. Slíku er ekki fyrir að fara í áliti meiri hluta kjörbréfanefndar, þvert á móti, og mun ég því ekki geta stutt þá tillögu sem þar er borin fram. Þá langar mig aðeins að víkja að tillögu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar sem lengst gengur, að kosningarnar í heild sinni verði ógiltar og kjörbréf allra 63 þingmanna því ekki staðfest. Um þetta vil ég segja að ég get heldur ekki stutt þá tillögu af þeirri einföldu ástæðu að kosningalög heimila ekki að kosningar í öðru kjördæmi en því þar sem annmarkar voru verulegir á framkvæmd kosninga séu ógiltar. Það er grundvallaratriði í lýðræðislegum kosningum að niðurstaða kosninga sem fram fara með fullnægjandi hætti standi og að hvorki Alþingi né mögulega aðrir hlutist til um ógildingu þeirra. Kjósendur verða að treysta því að niðurstaða haldi og annað er að mínu mati hættulegt lýðræðinu. Þess vegna get ég ekki stutt tillögu um ógildingu í kjördæmunum fimm. Frú forseti. Að lokum vil ég taka það fram að afstaða mín sem heyrst hefur hér í dag byggist á köldu mati á aðstæðum og framkvæmd kosninga, köldu mati á innihaldi kosningalaga en ekki afstöðu minni til þess fólks sem ýmist var inni eða úti af þingi eða þess fólks sem starfaði við kosningarnar í Norðvesturkjördæmi. Það hefur aðeins örlað á því að hér sé verið að væna þá sem telja slíka annmarka á kosningunum að það verði að ógilda þær um að vega á einhvern hátt að heiðri þess fólks sem kom að kosningunum. Það er ekki svo. Við hér getum ekki látið afstöðu okkar í þessu máli miða við tilfinningar okkar gagnvart persónum og leikendum. Hlutverk okkar er mun mikilvægara en svo. Við á Alþingi verðum að meta aðstæður með öllu óháð þeim tilfinningum sem við kunnum að hafa gagnvart því fólki sem vann við kosningarnar eða því fólki sem var í framboði. Annmarkarnir voru verulegir og má ætla að framkvæmdin og þeir annmarkar sem voru á framkvæmdinni hafi haft áhrif á niðurstöður kosninga í Norðvesturkjördæmi og ber því með vísan í 3. mgr. 120. gr. kosningalaga að ógilda kosningarnar.
Hæstv. forseti. Bara örstutt í tilefni af ræðu hv. þingmanns þá fannst mér hún svolítið vera farin að snúa á hvolf hugleiðingum um sönnun eða sönnunarbyrði ef við tölum um það í þessu sambandi. Það er rétt, sem hv. þingmaður og fleiri hafa nefnt, að ekki er á neinn veg gerð krafa um lögfulla sönnun í eina eða aðra átt. Þegar sagt er að ætla megi að galli hafi haft áhrif á úrslit kosninganna er auðvitað ekki verið að krefjast handfastrar sönnunar fyrir því að gallinn hafi haft áhrif en líkindin verða að vera með því að þessi tiltekni galli hafi haft þessi tilteknu áhrif. Það er það sem felst í ákvæðinu en það felst ekki í ákvæðinu að það þurfi að afsanna að gallinn hafi haft þessu tilteknu áhrif. Ef við bara tökum hreina og klára lögskýringu miðað við orðalag ákvæðisins hljótum við að komast að þeirri niðurstöðu að líkindin verði að vera með því að þessi galli hafi haft áhrif. Annars er ákvæðið merkingarlaust. Þá er ég að tala um líkindi, ekki fulla sönnun fyrir því. Ég vildi bara árétta þessa skoðun sem ég veit ekki hvort hv. þingmaður er sammála, en mér finnst það liggja í augum uppi að þegar ákvæði er orðað með þessum hætti felur það í sér leiðbeiningu til þingsins um að líkindi verði að vera fyrir þeirri niðurstöðu að samhengi sé milli þessa tiltekna galla og þessarar tilteknu niðurstöðu. Það skilur eftir svigrúm til mats en þegar engar vísbendingar hafa komið fram um [[Forseti hringir.]]að þessi tiltekni galli hafi haft þessi tilteknu áhrif þá skortir lagaskilyrðin að mínu mati.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er ekki sá þingmaður sem hér kom í andsvar sem hefur verið að kalla eftir lögfullri sönnun, það hafa aðrir þingmenn gert svo að því sé haldið til haga. Það var kallað eftir skýrri sönnun á tilteknum atvikum sem áttu að hafa gerst, það hefur átt sér stað hér í dag. Að líkur séu á að tiltekinn galli, segir hv. þingmaður. Ég tel að líkur séu á að tiltekinn galli, eða tilteknir annmarkar á framkvæmd, hafi leitt til breytinga á niðurstöðum kosninga. Við sjáum að við erum með verulega annmarka og ekki bara einn, það eru fjölmargir annmarkar á framkvæmd kosninga og sá alvarlegasti varðar vörslu kjörgagna. Við vitum það eitt að það var fólk þarna. Við sáum það í öryggismyndavélum að það var fólk sem gekk um salinn á þessu tímabili. Við vitum það. Ef við myndum vita að ekkert fólk hefði farið inn í salinn á þessu tímabili þá værum við örugg með það. Við vitum að það var fólk sem gekk um, við vitum að tölurnar breyttust og þá verðum við að gera þá kröfu að einhvers konar staðfesting fáist á því að ekki hafi verið átt við kjörgögnin af því að það eru líkur á að þeir annmarkar sem þarna voru uppi hafi haft áhrif á niðurstöðuna. Ég er algerlega þeirrar skoðunar.
Hæstv. forseti. Ef við ætlum bara að spá og spekúlera út í loftið um hvað okkur finnst líklegast þá finnst mér langlíklegast að það hafi orðið mistök í fyrri talningu sem hafi gefið þær niðurstöður sem síðan leiðréttust í seinni talningunni. Það er það sem mér finnst líklegast. Hv. þingmanni finnst eitthvað annað líklegast, þ.e. að skortur á vörslu gagnanna hafi gert það að verkum að gögnin hafi breyst milli fyrir talningar og seinni talningar. Rannsókn undirbúningsnefndarinnar beindist náttúrlega fyrst og fremst að þeim þætti, að reyna að brúa það bil og afla upplýsinga um það eftir öllum mögulegum leiðum, að fylla inn í þá mynd. Hvers vegna gerðum við það? Jú, það var til að sjá hvort það væru einhverjar vísbendingar um, eitthvað sem benti til þess, að átt hefði verið við gögnin á því tímabili og niðurstaða nefndarinnar varð sú að engar vísbendingar væru um það, engin ummerki á kjörseðlum, afstemmingar sem gengu upp, skýringar sem fengust og þess háttar. Við sáum í tveggja mánaða rannsókn engar vísbendingar um það. Þess vegna getum við ekki tekið undir með hv. þingmanni um það að okkur finnist líklegt að þessi galli hafi valdið þessum úrslitum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Við erum ekki hér að spá og spekúlera, við getum alveg gert það og það hefur líklega verið gert í undirbúningskjörbréfanefnd og síðar í kjörbréfanefnd. Þá var verið að spá og spekúlera. Hér erum við ekki í því, hér erum við með niðurstöður rannsóknar undirbúningsnefndar, hvers verkefni var að skoða og fá staðfest að allt hefði verið í lagi, að allt hefði verið með þeim hætti sem ætlast er til. Það er tímabil varðandi vörslu kjörgagna sem landskjörstjórn hefur staðfest að er óútskýrt, þ.e. við getum ekki með fullnægjandi hætti sagt hvað átti sér stað inni í talningarsalnum með óvörðum kjörgögnum án þess að þar væri vitna viðurvist. Það er alger ómöguleiki um slíkt. Hvernig er þá hægt að halda því fram að þetta hafi allt verið í lagi? Það er mér eiginlega alveg óskiljanlegt. [[Gripið fram í.]]- Nei, að þetta hafi ekki haft áhrif á niðurstöðu kosninganna. Það er mér óskiljanlegt hvernig hægt er að halda því fram. Við vitum að tölurnar breyttust og fólkið sem var inn eða út af þingi tengist því. Það breyttist hverjir væru þingmenn og það breyttist hvernig tölurnar lágu. Ef maður ætlar að vera algerlega sannfærður um að allt þetta hringl og þessir annmarkar hafi ekki haft áhrif verður maður að hafa fyrir því fullkomna vissu. [[Forseti hringir.]]Það er uppi slíkur vafi um að svo sé, að annmarkarnir hafi ekki haft áhrif, að ekki er hægt annað en að ógilda kosningarnar í þessu kjördæmi.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Birgi Ármannssyni, formanni undirbúningskjörbréfanefndar og kjörbréfanefndar, að 3. mgr. 120. gr. er alveg skýr, að gallar þurfi að vera þannig að ætla megi að þeir hafi haft áhrif á úrslit kosninganna. Mikið er talað um traust á lýðræðinu og traust kjósenda. Ég hugsa að kjósendur í Norðvesturkjördæmi sem kusu 25. september sl. hugsi: Var atkvæði mínu ekki treyst? Ég kaus. Það er traust. Þessar fullyrðingar um að traust kjósenda sé ekki til staðar fyrir þessum kosningum eru bara rangar fullyrðingar sem eiga enga stoð í raunveruleikanum og það liggur ekkert fyrir um það að traust kjósenda í Norðvesturkjördæmi sé ekki fyrir hendi varðandi úrslit kosninganna. Því var haldið fram hér áðan að það þurfi að sanna nákvæmlega hvað gerðist. Það er ekki svo. Það er alls ekki svo. Það þurfa að vera líkur fyrir því að ætla megi að það hafi haft áhrif á úrslit kosninganna. Í því felst ekki að það þurfi að sanna nákvæmlega hvað gerðist en fullyrðingar hv. þingmanns hér áðan virðast benda til þess að hv. þingmaður segi það raunverulega að ætla megi að starfsmenn Hótels Borgarness hafi átt við kjörgögnin þannig að það hafi haft áhrif á úrslit kosninganna eða að oddviti yfirkjörstjórnar hafi átt við kjörgögnin þannig að það hafi haft áhrif á úrslit kosninganna. Það var engum öðrum til að dreifa á Hótel Borgarnesi á meðan fundi var frestað og áður en seinni talningin fór fram. Það var enginn annar, það liggur alveg klárt fyrir og karlinn í tunglinu kom ekki á svæðið og átti við kjörgögnin. Það liggur einnig fyrir. Það er annað sem ég verð að nefna, sem er stórt mál, [[Forseti hringir.]]en það er að hér er vitnað til sakamálalaga, að hér sé verið að beita reglunni um að maður sé saklaus þar til sekt er sönnuð. [[Forseti hringir.]]Málið er þetta: Það er aldrei refsað á Íslandi fyrir það að ætla megi að glæpur hafi átt sér stað, aldrei nokkurn tímann. Það verður að vera hafið yfir skynsamlegan vafa. [[Forseti hringir.]]Krafan í þessu ákvæði er allt önnur og miklu vægari.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er mjög mikilvægt að við glötum ekki trausti kjósenda til kosninga. Það er mjög mikilvægt fyrir lýðræðið í landinu að traustið minnki ekki af því að það letur fólk til að ganga til kosninga. Það letur fólk til að bjóða fram krafta sína í kosningum, að bjóða fram krafta sína til verka í sveitarstjórnum og á Alþingi og letur fólk til að greiða atkvæði um hin og þessi mál. Hér er talað um að ég sé með rangar fullyrðingar varðandi traust kjósenda í Norðvesturkjördæmi. Mig rámar ekki í að ég hafi fullyrt neitt um traust kjósenda í Norðvesturkjördæmi heldur talaði ég um hættuna á að traust kjósenda myndi minnka ef við létum alvarlega og verulega annmarka á framkvæmd kosninga okkur í léttu rúmi liggja. Ég fullyrti aldrei að traust kjósenda, tiltekinna kjósenda, færi minnkandi og ég óska eftir að hv. þingmaður leggi mér ekki orð í munn. Varðandi það að það sé aldrei sakfellt í sakamálum fyrir að ætla megi að eitthvað hafi gerst þá minni ég á að í þessu máli hafa verið gefin út sektarboð.
Frú forseti. Varðandi tilvísun hv. þingmanns áðan til sakamálalaga, um það að allir séu saklausir uns sekt sé sönnuð, þá er alveg kristaltært að það er aldrei refsað ef ætla megi að glæpur hafi átt sér stað eða refsiverð háttsemi. Það er bara ekki gert í vestrænum samfélögum. Og það að vera að fullyrða það - það er alveg klárt mál að það verður að vera hafið yfir skynsamlegan vafa að glæpsamleg hegðun hafi átt sér stað og skilyrðið í kosningalögum er allt, allt annað. Það er verið að tala hér um sakamálaréttarfar. Það er einfaldlega ekki rétt. Það er alveg klárt mál. Ég vona að þingmaðurinn dragi orð sín til baka. Hv. þingmaður á að vita miklu betur. Og varðandi traustið þá tel ég, a.m.k. á þessum vinnustað, mikilvægt að andsvörum sé svarað gagnvart því sem er haldið fram sem stenst ekki nánari skoðun. Það er búið að gera það núna í tvo mánuði í fjölmiðlum, búið að bjóða upp á það núna, bæði hjá RÚV og öðrum fjölmiðlum, og það stenst ekki. Það getur vel verið að það sé almenningur einhvers staðar í landinu sem haldi því fram að þetta sé allt bölvað rugl og klúður, en það var það ekki ef gögnin eru skoðuð. Álit nefndarinnar og tillaga meiri hluta nefndarinnar færir rök fyrir því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil einnig óska eftir því að hv. þingmaður leggi mér ekki orð í munn varðandi sakfellingu í garð starfsfólks í Borgarnesi. Það hef ég ekki gert. Ég hef ekki verið að sakfella þau um neitt. Ég er að tala um vafa. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að það er ekki sakfellt í sakamálum varðandi eitthvað sem ætla megi. Ég var að benda á að það liggur fyrir að kosningalög hafi verið brotin við framkvæmd þessara kosninga í Norðvesturkjördæmi og það var niðurstaða lögreglurannsóknar hjá lögreglunnar á Vesturlandi að svo hafi verið og þess vegna voru gefin út sektarboð. Varðandi fullyrðingar hér og í fjölmiðlum um að annmarkar hafi verið slíkir að ætla megi að þeir hafi haft áhrif á niðurstöðuna þá vísa ég í ítarlega greinargerð undirbúningskjörbréfanefndar sem tilgreinir fjölda annmarka sem voru á framkvæmd kosninganna. Talning hófst áður en kjörstaðir lokuðu. Endurtalning var á hluta atkvæða en ekki allra. Umboðsmenn framboðanna voru ekki á staðnum, hvorki við fyrri né seinni talningu. Það kallast verulegur annmarki og hefur Hæstiréttur fjallað um það, þann verulega annmarka. Vörslurnar voru með öllu ófullnægjandi og teljast það líka verulegir annmarkar á framkvæmd kosninga. Þetta er óumdeilt, frú forseti, þetta er óumdeilt og er ekki rangfærsla heldur staðreynd. Og allir sem sátu í undirbúningskjörbréfanefnd [[Forseti hringir.]]utan einn rituðu undir að þetta hafi verið svona og eru þá ótaldir fjölmargir aðrir annmarkar.
Forseti. Við lestur greinargerðar kjörbréfanefndar má ráða að vinnan hafi verið hvort tveggja ítarleg og vönduð. Fyrir vikið eru það nokkur vonbrigði að sjá nefndina vísa nær öllum kærum og umkvörtunum frá, jafnvel þó að þær varði mikla og augljósa annmarka á framkvæmd kosninganna í Norðvesturkjördæmi sem og kvartanir sem varða jafnvel refsiákvæði kosningalaga. Hæpið verður að teljast að 3. mgr. 120. gr. kosningalaga nýtist við úrlausn kvartana sem varða háttsemi kjörstjórna á grundvelli ákvæðis sem varðar ágalla um kosningu þingmanns, líkt og 120. gr. kosningalaga fjallar um. Hvað svo sem manni kann að finnast um ágæti þess að þingmenn fjalli um eigið kjör get ég ekki séð að ákvæði kosningalaga geti bundið hendur Alþingis til að úrskurða um gildi kosninga samkvæmt stjórnarskrá. Hvað varðar þann skilning að við uppkosningu skuli kosning endurtekin með sömu listum á kjörskrá er sú túlkun nokkuð furðuleg í ljósi þess að væru á kosningunni gallar sem leiða til ógildingar má leiða líkur að því að sé ekki leyst úr þeim yrðu sömu gallar á nýju kosningunni. Enn fremur er ótækt að kjörskrá sé ekki uppfærð og borgurum með kosningarrétt yrði meinað að kjósa. Af lestri greinargerðar kjörbréfanefndar má ráða að allar líkur eru á því að niðurstaðan verði að hvorki verði farið í uppkosningu í öllum kjördæmum né uppkosningu í Norðvesturkjördæmi. Þá ber að líta til þess að nær allir annmarkar sem á fyrri talningunni eru, eru einnig á seinni talningunni. Þar er þó ekki tekið tillit til þeirrar staðreyndar að marga ágalla og annmarka sem eru á seinni talningunni er ekki að finna á fyrri talningunni. Alvarlegasti annmarkinn, gallar á meðferð og vörslu kjörgagna, á ekki við fyrri talninguna. Ágallar er varða viðveru umboðsmanna eiga heldur ekki við fyrri talninguna. Það ber jafnframt að líta til þess að af lestri kosningalaga má ráða að bókun um lokatölur í gerðabók ljúki talningu og engin ákvæði kosningalaga heimila yfirkjörstjórn að endurtaka talningu að eigin frumkvæði. Enn fremur er ekki hægt að útiloka, þrátt fyrir útskýringar, að átt hafi verið við kjörgögnin milli fyrri og seinni talningar. Þegar allt þetta er tekið til er óhjákvæmileg sú niðurstaða að ekki hefði átt að gefa út kjörbréf miðað við seinni talninguna heldur þá talningu sem á eru mun færri gallar og var færð í gerðabók að lokinni talningu í viðurvist umboðsmanna og almennings. Af þessum sökum hef ég lagt til breytingartillögu við nefndarálit meiri hlutans þess efnis að vísa því til landskjörstjórnar að gefin verði út kjörbréf miðað við fyrri tölur eins og þær eru bókaðar í gerðabók. Forseti. Það lýðræðislegasta í stöðunni væri eflaust að boða til uppkosninga í öllum kjördæmum og byrja upp á nýtt með hreinan skjöld, en geri Alþingi það ekki finnst mér það skylda Alþingis að taka afstöðu til þess hvora talninguna það telur hafa verið í samræmi við lög, þá fyrri eða seinni.
Virðulegi forseti. Það verk sem við eigum nú fyrir höndum hér í dag er vandasamt. Ábyrgð okkar er mikil, hér er sjálft lýðræðið undir og ekki bara lýðræðið heldur það sem meira er; traust almennings til lýðræðisins. Við ræðum þessa grundvallarstoð samfélagsins okkar, hornstein frjáls og opins samfélags. En lýðræðið er, eins og velflest sem hér er til umfjöllunar í þessum sal, mannanna verk og framkvæmd þess hefur sannarlega breyst í tímanna rás. Á meðan ég hef hlustað á ræður hv. þingmanna hér í dag hef ég velt því fyrir mér hvort okkur hafi ekki enn þá tekist fyllilega að skilja og virða þau völd sem lýðræðið færir okkur og þá um leið hversu viðkvæmt og brothætt það getur verið. En til þess að lýðræðið fái að þrífast verðum við að tryggja opin skoðanaskipti, ræða hugmyndir og hugsjónir og þora að velta við steinum. Við þurfum að gagnrýna og spyrja erfiðra spurninga. Hver ein og einasta manneskja í lýðræðissamfélaginu er hlekkur í lýðræðiskeðjunni. Þar berum við öll ábyrgð og þá skiptir máli að leikreglurnar séu skýrar og þær séu virtar. Forseti. Ég hef tekið hlutverk mitt mjög alvarlega, standandi hér í þessari merku pontu í fyrsta skipti í óvenjulegum aðstæðum. Ég hef lesið öll gögnin, skoðað allar hliðar gaumgæfilega. Ég hef spurt spurninga og ögrað viðhorfum mínum en ég staldra alltaf við sama hnútinn. Forsendan fyrir því að geta tekið upplýsta ákvörðun um leið A eða leið B er að hafa raunverulegar forsendur, nægar upplýsingar til að meta stöðuna og taka ákvörðun. Vandamálið er að það vantar alveg mjög stórt og mikilvægt púsl í alla söguna. Ekki er nóg með að kjörgögn hafi verið yfirgefin, óinnsigluð, í nokkra klukkutíma, heldur var oddviti yfirkjörstjórnar einsamall með óinnsigluðum kjörgögnum í um 35 mínútur. Við endurtalningu voru umboðsmenn ekki boðaðir með tilskildum hætti og það ekki einu sinni virt þegar kjörstjórn var beðin um að bíða með talningu þar til umboðsmaður eins listans komst á svæðið. Það lá svo á að klára. Það sem var svo ritað eða ekki ritað í gerðabók flækir málin enn frekar en þar fara a.m.k. ekki saman hljóð og mynd. Meðferð vafaatkvæða var ekki í samræmi við ákvæði laga og landskjörstjórn hefur í þokkabót bókað, með leyfi forseta, að ekki hafi „borist staðfesting frá yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis á að meðferð og varðveisla kjörgagna á talningarstað í kjördæminu hafi verið fullnægjandi“. Eftir standa tveir valmöguleikar: Að staðfesta þessi vinnubrögð og þar með kjörbréf allra þeirra 63 þingmanna sem hér sitja í dag eða samþykkja ekki þessi vinnubrögð, sem leiðir þá niðurstöðu af sér að ógilda kosninguna og að uppkosning fari fram í kjördæminu. Ég ætla ekki að standa hér og segjast vita betur en aðrir hvaða leið sé hundrað prósent rétt. Meira að segja okkar helstu sérfræðingar á sviði lögfræðinnar treysta sér ekki til að meta það til fulls. En þetta er verkefnið og eftir standa tveir tækir valkostir. Ég óttast reyndar alltaf svolítið heim tvíhyggjunnar þar sem valkostirnir eru tveir. Yfirleitt er heimurinn ekki svo svart/hvítur og ég hef verulegar áhyggjur af því að umræðan sem byggir á því hvort maður tilheyri liði A eða B muni aðeins breikka þá gjá sem ég hef fundið fyrir í samfélaginu okkar um langt skeið. Ég óttast að umræðan hér í dag og ákvörðunin sem vofir yfir muni aðeins vera olía á þann eld vegna þess að um leið og við hættum að tala saman, rökræða og finna bestu lausnina og leitumst þess í stað við að útiloka rök eða skoðanir sem við tengjum ekki við þá erum við að virða að vettugi grundvallarreglur lýðræðissamfélagsins. Þá erum við um leið að yfirgefa grunnstoðirnar okkar sem við höfum sammælst um að byggja á sem samfélag og það er alvarlegt mál. Frú forseti. Þann 25. september síðastliðinn gengu Íslendingar til kosninga og niðurstaða kosninganna er óumdeilanlega sú að það ríkir fullkomin óvissa um hver hin eiginlega rétta niðurstaða er í heilu kjördæmi, einmitt vegna þess að upplýsingaöflunin var ekki tryggð. Hún var ekki bókuð. Þar með er með engu móti hægt að skoða og sannreyna framburð yfirkjörstjórnar kjördæmisins. Slíkt er hægt í öllum öðrum kjördæmum, bara ekki þessu. Það sem verra er er að það er líka óumdeilt að kosningalög voru brotin þennan sólarhring. Annmarkarnir er í fleirtölu, ekki eintölu. Þeir eru ekki aðeins tæknilegir, þeir eru verulegir. Annmarkarnir eru þess eðlis, sama hvort okkur líkar betur eða verr, að ekki er hægt að tryggja að það sé hafið yfir allan vafa að treysta megi niðurstöðum kosninganna. Ég hefði haldið að það væri eitthvað sem þingheimur liti grafalvarlegum augum, ekki bara í orði heldur líka á borði. Það er nefnilega eitt að skrifa sig snyrtilega frá ábyrgðinni sem fylgir því að búa í lýðræðissamfélagi, lýsa því yfir að þetta sé nú bagalegt en stimpla svo málið eins og mér sýnist að hv. þingmenn í meiri hluta kjörbréfanefndar ætli að gera. Hver er hinn raunverulegi vilji kjósenda í Norðvesturkjördæmi? Hefur hann verið leiddur í ljós með óyggjandi hætti? Við erum með eina talningu sem gefur ákveðna niðurstöðu og svo aðra sem breytir allri myndinni, svo jafnvel þessa þriðju niðurstöðu sem um hefur verið rætt hér í dag, ekki bara í þessu tiltekna kjördæmi heldur víðar um landið. Annmarkarnir sem leiða til slíkra breytinga hljóta að hafa, með leyfi forseta, „haft áhrif á úrslit kosninganna“, samkvæmt 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis því að það er jú það sem um er deilt. Hitt er svo matskennt. Höfðu þessir annmarkar nægjanleg áhrif eða ekki? Það er alveg hægt að skrifa sig niður á báðar niðurstöðu lagalega eins og meirihluta- og minnihlutaálitin bera með sér. En hver er rétta niðurstaðan fyrir samfélagið okkar? Það verður í mínum huga að vera hafið yfir allan vafa að ekki hafi verið misfarið með atkvæði í kjördæminu, að kjósendur geti treyst því að farið sé að lögum við meðhöndlun atkvæða þeirra. Og hvaða skilaboð er sjálft Alþingi, löggjafarvaldið, að senda út í samfélagið með því að staðfesta endurtalningu sem keyrð var af stað með ófullnægjandi hætti? Forseti. Atburðarásin sem hér er að eiga sér stað er vandlega útfærð. Meiri hlutinn er búinn að skrifa sig niður á niðurstöðu og þar við situr. Rökin eru pökkuð inn í snyrtilegar lagatæknilegar flækjur eins og við sjáum í álitunum sem hér eru reifuð í dag. Það er svo til marks um þetta flækjustig málsins að nefndin sem ætlaði sér að ná sér saman um niðurstöðu málsins endar á því að klofna í þrennt. Ég er persónulega þakklát fyrir að tilheyra þingflokki Viðreisnar þar sem lögð var áhersla á að við hefðum fullkomlega frjálsar hendur til að mynda afstöðu okkar því að hér eiga flokkslínur eða eiginhagsmunir ekki að ráða för. Hér liggja almannahagsmunir undir og sannfæring hvers þingmanns fyrir sig. Leiðarljósið í mínum huga verður að vera langtímaafleiðingar, skilaboðin. Sú ákvörðun sem hér verður tekin í dag mun setja fordæmi. Hún mun einnig fylgja okkur um ókomna tíð. Forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem rætt er um ógildingar kosninga í þessum þingsal. Árið 2011 áttu sér stað nokkuð sögulegar umræður um kosningar til stjórnlagaþings. Sagan geymir þær ræður sem þá voru fluttar, margar hverjar úr röðum sömu flokka og ætla nú að stimpla þessa annmarka þannig að þeir séu þess eðlis að þeir dugi ekki til að ógilda kosningarnar. Þetta voru tilkomumiklar ræður, innblásnar af lýðræðisást og virðingu fyrir skýrum leikreglum, að ekki eigi að líta fram hjá annmörkum eða formgöllum við framkvæmd kosninga. En þar lágu mögulega aðrir hagsmunir undir. Þetta klúður sem hér er til umfjöllunar er einfaldlega prófsteinn á það hvort Alþingi þori að taka afstöðu með lýðræðinu. Almannahagsmunum. Framtíðinni. Sýna að Alþingi standi með lýðræðisreglum þjóðarinnar. Það má vel vera að uppkosning framkalli ákveðna óvissu og valdi óþægindum innan þingflokka, sé jafnvel að einhverra mati óþarfa vesen en við börðumst fyrir lýðræðinu og við eigum að sýna það í verki að við erum tilbúin að fórna persónulegum þægindum fyrir réttlætið. Það hefur ekki tekist að staðfesta að atkvæðaseðlar kjósenda í Norðvesturkjördæmi hafi verið tryggðir. Við erum hér að þræta um söguþráð í bók sem í vantar nokkra grundvallarkafla. Þess vegna skiptir máli að leiða fram lýðræðislegan vilja kjósenda án annmarka. Núgildandi lög bjóða aðeins upp á einn valmöguleika í þeirri stöðu og það er uppkosning með þeim göllum sem henni fylgir. En hér liggja ríkir almannahagsmunir undir og ég mun greiða atkvæði með þeim.
Virðulegur forseti. Það er ekki nóg að lýðræðinu sé framfylgt. Það þarf líka að hafa þá ásýnd að því sé framfylgt. Ég upplifi mig í mjög sérstakri stöðu hér í dag. Hingað er ég mætt til þess að hafna eigin kjörbréfi. Það mun ég ekki gera bara einu sinni og ekki tvisvar, þrisvar mun ég hafna mínu eigin kjörbréfi hér í dag. Spurningin sem okkur ber að svara hér í dag er í rauninni einföld: Er kosningin gild eða er hún ógild? Afleiðingarnar eru staðfesting eða höfnun kjörbréfa sem gefin hafa verið út á grundvelli kosningarinnar. Ég tel að kosningu í Norðvesturkjördæmi þurfi að ógilda. Út frá því virðist gengið í lögum að ógilding kosninga í einu kjördæmi skuli leiða til uppkosninga í því kjördæmi einu en því fylgja ýmis vandamál sem lögin veita litlar leiðbeiningar um hvernig skuli leysa og ýmislegt bendir raunar til þess að fyrirkomulagið hafi verið ákveðið með allt annan raunveruleika í huga, líkt og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á hér áðan. Fyrir utan augljós pólitísk vandamál, svo sem það að kjósendur í því kjördæmi gangi þá til atkvæða með lokaniðurstöður í öðrum kjördæmum ljósar, eru ýmis praktísk vandræði sem gera þennan kost slæman, ef ekki hreinlega ómögulegan. Frá upphaflegum kjördegi þann 25. september sl. hafa kjörskrár sem dæmi breyst. Ekki aðeins hafa einstaklingar öðlast kosningarétt sökum aldurs og aðrir látið af sínum kosningarrétti heldur kveða lög á um að fjöldi þingsæta í kjördæmi skuli breytast í samræmi við fækkun eða fjölgun á kjörskrá þegar vægi atkvæða milli kjördæma fer umfram ákveðin mörk, sem raunar eru 100% sem er galið út af fyrir sig en það er önnur umræða en sú sem við erum að taka hér í dag. Það sem skiptir máli fyrir þá ákvörðun sem við þurfum að taka hér í dag er það að einmitt þetta gerðist eftir kosningarnar þann 25. september sem þýðir að þingsætum sem tilheyra Norðvesturkjördæmi hefur fækkað um eitt og þingsætum í Suðvesturkjördæmi hefur fjölgað um eitt á móti. Þetta hefur þegar gerst og tilkynnti landskjörstjórn um þetta þann 1. október sl. Vegna þessa meðal annars og annarra vandkvæða við að hafa uppkosningu í einu kjördæmi er það að mínu mati ekki ákjósanleg lausn, hvorki frá lagalegu sjónarhorni né lýðræðislegu. Ekki er nóg með að kosningalöggjöfin sé samin miðað við annan raunveruleika en við búum við í dag heldur á það einnig við um enn mikilvægara plagg, sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þó að núgildandi stjórnarskrá lýðveldisins Íslands hafi verið sett til bráðabirgða árið 1944 með það fyrir augum að heildarendurskoðun hennar færi fram, færi strax í gang, endurskoðun sem myndi skila okkur nýrri og betri stjórnarskrá sem endurspeglaði betur stjórnskipan landsins, gildi þjóðarinnar og grundvallarreglur, hafa sumir velkst í vafa um það, jafnvel nú hartnær öld síðar, hvort þörf sé á slíkri endurskoðun eða ekki. En hvað erum við að gera hér í dag? Við erum hingað komin til að dæma í eigin dómsmáli, skera sjálf úr um það hvort við skulum halda þeim sætum sem okkur hafa verið úthlutuð. Fyrir þeim sem var það ekki ljóst fyrir vona ég að það sé nú orðið kristaltært að við þurfum nýja stjórnarskrá sem annars vegar endurspeglar raunverulega stjórnskipan landsins að því marki sem ekki er þörf á að breyta henni, en það gerir núgildandi stjórnarskrá ekki einu sinni, og hins vegar stjórnarskrá sem er í samræmi við mannréttindi sem við álítum sjálfsögð í dag, en voru það ekki við setningu núgildandi stjórnarskrár, og í samræmi við lýðræðisleg gildi nútímans. Kosningalög voru brotin í Norðvesturkjördæmi, þetta er staðreynd og er á þessum tímapunkti óumdeilt. Lögbrotin sem um ræðir fólust ekki í neinum smáatriðum heldur alvarlegum brotum gegn reglum sem er ætlað að tryggja að treysta megi niðurstöðu kosninga og sannreyna þær, komi upp vafi á síðari stigum. Sótt hefur verið að lýðræðinu og mannréttindum úr ólíkum áttum á undanförnum misserum. Aukin pólarísering hefur orðið, bæði í umræðu og afstöðu fólks til grundvallaratriða í okkar samfélagi, svo sem jafnréttis kynjanna, réttinda fólks til þess að haga fjölskyldu- og einkalífi sínu eins og því sýnist, heimildar og réttar fólks til að flýja óbærilegar aðstæður og leita friðar á annarri grund. Heimsfaraldur kórónuveirunnar hefur svo neytt stjórnvöld um allan heim til að grípa til aðgerða sem sannarlega fela í sér inngrip í grundvallarmannréttindi okkar á borð við réttindi til að vera frjáls ferða okkar og rétt til líkamlegrar friðhelgi í nafni almannahagsmuna. Í slíku umhverfi kristallast enn betur og enn skýrar en áður mikilvægi frjálsra kosninga þar sem ferlið sjálft er óumdeilt þótt niðurstaðan geti verið umdeild. Það verður að vera yfir allan vafa hafið að handhöfum þess valds að skerða réttindi fólks í nafni neyðarástands, almannahagsmuna eða af hvaða öðrum ástæðum sem er, hafi óumdeilanlega verið falið það vald af því sama fólki sem sér fram á skerðingu réttinda sinna, af almenningi, kjósendum. Þetta á auðvitað við öllum stundum en á tímum víðtækra frelsisskerðinga, þegar hætta á því að stjórnvöld ánetjist valdbeitingunni er aukin, verður þetta augljóst. Í dag í þessum sal sendir meiri hluti kjörbréfanefndar Alþingis út þau skilaboð að það sé í lagi að kosningalöggjöfin sé þverbrotin á þann hátt sem skapar tækifæri til kosningasvindls án þess að nokkur leið sé til að ganga úr skugga um að það hafi ekki átt sér stað. Hv. þingmönnum, þeim er mynda meiri hluta kjörbréfanefndar, verður tíðrætt um að ekkert bendi til þess að þeir alvarlegu ágallar sem óumdeilt er að voru á kosningunni hafi haft áhrif á niðurstöðu kosningarinnar. Að þessari niðurstöðu hafa þau komist persónulega eftir að hafa velt því fyrir sér, talað við mann og annan sem komið hefur fyrir nefndina og skoðað þau takmörkuðu sönnunargögn sem fyrir liggja um atkvæðagreiðsluna þann 25. september og atburðarásina sem fylgdi í kjölfarið. Meiri hluti kjörbréfanefndar trúir því og treystir að ekki hafi verið átt við gögnin og að tölurnar sem útgefin kjörbréf byggjast á séu þær réttu. Hv. formaður nefndarinnar, Birgir Ármannsson, trúir því persónulega og treystir því að niðurstöður kosninganna hafi verið í samræmi við tölur sem kjörbréf hafa verið gefin út á. Það er auðvitað gott og vel að hv. þingmaður skuli treysta því og það er mjög jákvætt. Það sem er hins vegar að mínu mati ekki jafn gott og vel það er að ætlast er til þess að almenningur, kjósendur sjálfir, einfaldlega trúi honum, og trúi meiri hlutanum og treysti hvað þetta varðar, og það þrátt fyrir að hv. þingmaður, líkt og við hin sem eigum að taka þessa ákvörðun, eigi sjálfur ríkra persónulegra hagsmuna að gæta varðandi þá niðurstöðu. Allt þetta leiðir til þess að engin önnur niðurstaða er ásættanleg en að hægt sé að tryggja að niðurstöður kosninganna séu réttar, að hægt sé að sýna fram á það að þær séu réttar og hægt sé að sannreyna það. Í þessu tilviki er það ekki hægt. Túlkun sinni og niðurstöðu til stuðnings vísar meiri hluti kjörbréfanefndar til títtnefnds ákvæðis laga um kosningar til Alþingis sem kveður á um að kosning skuli ógild ef þeir gallar eru á framboði eða kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar. En hér þarf að spyrja: Sem hver má ætla? Þetta snýst nefnilega ekki eingöngu um lagatúlkun á þessu orðalagi einangruðu út af fyrir sig og tek ég þar undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur um að hér sé ekki eingöngu um lagaákvæði og orðalag þess að ræða heldur grundvallaratriði lýðræðislegra kosninga, að kjósendur hafi trú og traust á því að kosningar fari löglega fram og útkoman úr þeim sé í samræmi við vilja þeirra eins og honum hefur verið lýst með þátttöku þeirra í atkvæðagreiðslu. Það hlýtur því að vera þjóðin sjálf sem er átt við hér. Ef kjósendur sjálfir, þjóðin sjálf, mega ætla að ágallar hafi haft áhrif á niðurstöðu kosninganna þá skal hún ógild. Sönnunarbyrðin hvílir því ekki á kjósendum, á lögreglu, á Alþingi eða öðrum, að sýna fram á að ágallar kosningarinnar hafi ekki haft áhrif á niðurstöðu hennar. Sönnunarbyrðin um það að þjóðin sjálf megi ekki ætla að ágallar á kosningu, sem enginn ágreiningur er um að hafi orðið og það mjög alvarlegir, hafi haft áhrif á útkomu kosninganna hvílir á okkur með þeim hætti að við þurfum að geta sýnt þjóðinni það og sannreynt það. Það er ekki nóg að þau trúi okkar tilfinningu fyrir því, sér í lagi ekki í ljósi þeirrar augljóslega hlutdrægu stöðu sem við erum í, takandi ákvörðun um eigin örlög á þingi. Í ljósi atvika í því tilviki sem við stöndum frammi fyrir hér er sönnunarbyrðin því ekki einungis þung, hún er ómöguleg. Kjörgögnum hefur verið spillt. Vanræksla og brot á kosningalögum hafa verið með þeim hætti að það er engin leið að komast að sannreynanlegri niðurstöðu um réttar niðurstöður kosninganna. Það er engin leið. Virðulegi forseti. Þetta er ekki flókið. Ef ekki er hægt að skera úr um niðurstöðu kosninganna með þeim hætti að þjóðin sjálf hafi enga ástæðu til að ætla að ágallarnir hafi haft áhrif á niðurstöðuna er ekkert annað í stöðunni en að kosningin verði ógild.
Hæstv. forseti. Það er einhvern veginn þannig með stærstu slysin að það eru slysin sem auðveldast hefði verið að koma í veg fyrir. Og hér stöndum við, eftir fáránlegustu tvo mánuði lýðveldissögunnar, með óásættanlega niðurstöðu í höndunum sem hefði verið hægt að bjarga okkur frá með svo sorglega einföldum hætti, með því að endurtelja. Ef það leikur vafi á um hver niðurstaða kosninga hafi verið í einhverju kjördæmi þá bara endurteljum við atkvæðin. Það var gert á Selfossi, stóð upp á punkt og prik, frávik upp á núll. En þau innsigluðu líka gögnin. Það er nefnilega þannig að þessu slysi hefði mátt afstýra en yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis hafði það af okkur, hafði það af þingheimi, hafði það af þjóðinni, öllum kjósendum á Íslandi, að geta sannreynt niðurstöðu kosninga í Norðvesturkjördæmi. Í fjölmiðlafárinu sem fylgdi kosningunum fannst mér það ein undarlegasta staðhæfing oddvita yfirkjörstjórnar Norðvesturkjördæmis að það hafi ekki verið nein aðstaða til að innsigla kjörgögn. Nú búum við ekki yfir tímavélum því miður, annars gætum við sent Inga Tryggvasyni eftirfarandi: Hér er ég með innsigli. [[Þingmaður tekur upp límbandsrúllu og lítinn sprittbrúsa.]]Ég get innsiglað þennan sprittbrúsa. Nú hefur hann verið innsiglaður alveg jafn vel og kjörgögn þurfa að vera þegar fólk fer frá þeim klukkan sjö á sunnudagsmorgni og ætlar ekki að koma fyrr en eftir hádegi. Þetta er öll aðstaðan sem ég þurfti. Að yfirmaður yfirkjörstjórnar hafi ekki tryggt aðstöðu í Borgarnesi til að klína einum límmiða þar sem þurfti til þess að við gætum endurtalið kjörgögn í Norðvesturkjördæmi - ég veit ekki einu sinni hvaða orð ég á að nota - er svekkjandi, bagalegt jafnvel. Svo er náttúrlega hægt að fara yfir, eins og hv. þingmenn hafa gert ágætlega hér í dag, alla þá ótalmörgu annmarka sem voru á allri framkvæmd talningar í Borgarnesi. Ég fæ enn svitakast þegar ég horfi yfir fréttamyndbönd af aðstæðum og skoða síðan kortið sem hefur verið teiknað upp af því hvernig borðum var raðað upp og það var farið með kjörgögnin í einhverja kleinu í kringum salinn þegar allt fólk með verkvit veit að þannig ferðu ekki með kjörgögn. Þú bara setur þau inn öðrum megin í salnum og út hinum megin og það er bara skýrt færiband. Af þessu þarf að læra og niðurstaða þingsins segir dálítið til um það hversu mikið verður lært af þessu. Ætlum við að hvítþvo þessa framkvæmd, líkt og meiri hluti Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Flokks fólksins leggur til með því að staðfesta hinar meintu seinni tölur yfirkjörstjórnar Norðvesturkjördæmis? Eða ætlum við að sýna að það hefur afleiðingar að klúðra málum á jafn stjarnfræðilegum skala og gert var í Borgarnesi með því a.m.k. að samþykkja uppkosningu í kjördæminu, sem er lagatæknilega tækasta leiðin? Eða ætlum við að kjósa aftur á öllu landinu, sem er lýðræðislegasta leiðin? Þegar við klúðrum kosningum þá kostar það vegna þess að annað er ótækt og ólýðræðislegt. Í andsvörum við hv. talsmann meiri hluta Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Flokks fólksins fyrr í dag vék ég aðeins að því sem mér finnst vera dálítið undarleg sönnunarbyrði í röksemdafærslu meiri hlutans og ég velti því fyrir mér hvort það helgist af því að fólk hafi nálgast verkefnið sem það að leysa einhverja ráðgátu eins og talað var um. Undirbúningskjörbréfanefnd fór í vettvangsferðir til að gaumgæfa kjörgögn en þær vettvangsferðir, þrjár talsins, að mig minnir - þær niðurstöður sem koma út úr því eru alveg eins og hin meinta seinni talning í Borgarnesi ekkert annað en samkvæmisleikur vegna þess að það vantaði innsiglin. Þetta er ekkert flóknara. Þannig tryggjum við öryggi kjörgagna og það var ekki gert frá því klukkan sjö á sunnudagsmorgni. Allt sem gerist eftir þann tímapunkt er ómarktækt með öllu. Það er ekki hlutverk kjörbréfanefndar að sanna ásetningsbrot, sumir hafa talað þannig. Það er yfirdrifið nóg af ágöllum til þess að ógilda kosninguna í Norðvesturkjördæmi á grundvelli þess að við getum ekki fullvissað okkur um að neinar tölur af þeim þremur sem í boði eru úr kjördæminu séu hinar réttu. Yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis hafði það af okkur. Valkostirnir sem við stöndum frammi fyrir eru misgóðir og því miður virðist meiri hlutinn ætla að sigla í þann allra versta, hinar meintu seinni tölur. En það er kannski rétt að nefna líka að niðurstaðan er ekkert augljós. Þó að meiri hluti Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Flokks fólksins í kjörbréfanefnd hafi komist að þeirri niðurstöðu að seinni tölur væru hin rétta leið út úr þessu var möguleikinn á uppkosningu til jafn mikillar skoðunar fram á síðasta dag. Það er nefnilega þannig að lögin eru ekkert svart/hvít, það er alveg fullt af gráum svæðum. Það er mat meiri hluta kjörbréfanefndar sem ræður því að seinni tölur urðu ofan á á kostnað uppkosningar. Við hefðum alveg eins getað sett þessa tvo valkosti upp á píluspjald og valið þannig. Eftir stendur að seinni tölur, sem engar tölur eru, endurspegla engar niðurstöður úr Norðvesturkjördæmi af því að innsigli vantaði til að það væri hægt. Það breytir engu þó að meiri hluti kjörbréfanefndar sé búinn að sannfæra sjálfan sig um þetta vegna þess að ekki hafi fundist orsakasamhengi á milli þessa haugs af annmörkum - sem hv. þm. Birgir Ármannsson fór svo ágætlega yfir að ég varð enn sannfærðari um að seinni tölur væru ótækar - og niðurstöðu kosninganna. Það var ekki sýnt fram á að annmarkarnir hefðu haft áhrif á niðurstöðu kosninganna. Að hvers mati? Það er nefnilega ekki nóg að Sjálfstæðisfólk, Framsóknarfólk og Flokkur fólksins í kjörbréfanefnd sé búið að sannfæra sig þegar það er almenningur sem þessi lög tilheyra. Það er almenningur sem þessar kosningar tilheyra. Það er almenningur sem niðurstöðurnar tilheyra. Það er almenningur sem á að svíkja um þær niðurstöður. Þetta mun rýra traust á framkvæmd kosninga og þess vegna skiptir svo miklu máli að við tökum af festu á þessu hér í þessum sal til þess að sýna yfirkjörstjórnum framtíðarinnar, framkvæmdaraðilum kosninga framtíðarinnar, að það sé ekki í boði að klúðra kosningum, að við líðum það ekki. Ef við tökum á þessu af einhverri linkind erum við að opna pandóruöskju sem býður upp á alls konar rugl í framtíðinni. Það er ekkert hægt að taka fleiri sénsa með kosningar. Hæstv. forseti. Að lokum legg ég til að fundir undirbúningskjörbréfanefndar og kjörbréfanefndar Alþingis verði að jafnaði opnir.
Hæstv. forseti. Ég ætla í upphafi að þakka fyrir umræðuna sem átt hefur sér stað hér í dag og hefur að langmestu leyti verið málefnaleg og hófstillt. Það verkefni sem við stöndum frammi fyrir, allir þingmenn, er auðvitað ekkert auðvelt, eins og komið hefur fram í ræðum margra hér. Og mér er óhætt að segja að hvorki við í kjörbréfanefndinni né aðrir sem að þessu koma höfum beinlínis óskað eftir því að þurfa að takast á við þetta. Þarna var um að ræða mjög vonda atburðarás sem gerði það að verkum að hlutir sem hefðu átt að vera einfaldir urðu töluvert flóknir. Í sem stystu máli þá snýst málið um þetta að mínu mati, að þegar koma upp vandamál við framkvæmd kosninga, þegar koma upp athugasemdir og kærur um alvarlega hluti þá þarf að rannsaka þá eins og kostur er, afla þeirra upplýsinga sem hægt er og taka síðan afstöðu. Og það þurfa þingmenn að gera, hvort sem þeim líkar það betur eða verr, á grundvelli gildandi laga og á grundvelli eigin samvisku. Allt þetta liggur fyrir og við í nefndinni, kjörbréfanefnd og áður undirbúningsnefnd, höfum reynt að leggja málin þannig upp að þingmenn geti tekið afstöðu til þeirra á grundvelli sem bestra upplýsinga og með því að reifa eftir atvikum allt það sem við teljum að skipti máli í sambandi við þetta mat, því að það er auðvitað rétt sem fram hefur komið að ógildingarregla laga um alþingiskosningar gerir ráð fyrir því að fram fari ákveðið mat. Ég hef áður gert grein fyrir því, og gert grein fyrir þeirri skoðun minni sem fimm aðrir nefndarmenn deila með mér, að þegar það mat er viðhaft eða þegar þetta er metið þurfi að skoða ógildingarákvæði kosningalaganna, orðalag þess og eðlilega túlkun. Okkar niðurstaða er sú að það þurfi ekki bara að sýna fram á annmarka, það þurfi að sýna fram á að tiltekinn annmarki sé líklegur til eða að ætla megi að hann hafi haft áhrif á úrslit kosninganna. Við höfum ekki verið í vafa um það og niðurstaða nefndarinnar er skýr um það að það eru annmarkar eða ágallar á framkvæmdinni í Norðvesturkjördæmi. Þegar við tölum um brot á lögum í því sambandi erum við líka að tala um annmarka. Brot á tilteknum ákvæðum kosningalaga leiða ekki sjálfkrafa til ógildingar. Stundum er það þannig á sumum réttarsviðum að brot á formreglum leiðir sjálfkrafa til ógildingar. Svo er ekki í kosningalögunum, annmarki leiðir ekki sjálfkrafa til ógildingar. Til þess að annmarki leiði til ógildingar þarf það alla vega að vera þannig að ætla megi að líkur séu til að hann hafi valdið þeim úrslitum eða haft áhrif á þau úrslit sem um er að ræða. Og þar ströndum við, ekki vegna þess að við teljum að þetta hafi verið í lagi í Norðvesturkjördæmi, alls ekki. Við horfum hins vegar á að það að ógilda kosningar í einu kjördæmi eða víðar er líka stóralvarlegt mál. Það er stóralvarlegt mál. Og til þess að komast að þeirri niðurstöðu þarf að fara yfir nokkrar hjalla. Það þarf að sýna fram á að það séu annmarkar og þeir séu verulegir og að þeir hafi haft áhrif eða það megi ætla eða leiða líkur að því að þeir hafi leitt til breyttra úrslita. Og yfir þann þröskuld höfum við ekki farið í okkar rökleiðslu, í okkar vinnu. Við höfum ekki séð vísbendingarnar. Við erum ekki að leita að handföstum sönnunum fyrir því að galli hafi haft áhrif á úrslitin, en okkur hefur ekki tekist að finna, þrátt fyrir alla þessa rannsókn, vísbendingar um að gallinn hafi haft áhrif á úrslitin. Þess vegna komumst við að þessari niðurstöðu. En ég virði það að hv. þingmenn geta komist að annarri niðurstöðu og hafa fært fyrir því rök hér í dag. Ég er ekki sammála þeirra niðurstöðu og ekki sammála þeim rökum, en ég virði það alveg að menn geti gert það og ég er ánægður með það að við höfum getað talað um þetta í dag án stóryrða að mestu leyti, án þess að vera í miklum pólitískum flokkadráttum eða flokkspólitískum átökum, að mestu leyti sloppið við það, ekki alveg en að mestu leyti. Ég treysti því að hv. þingmenn taki afstöðu til þessara mála í samræmi við ákvæði laga og samkvæmt bestu samvisku.
Forseti. Mig langar að beina þeirri spurningu til hv. þm. Birgis Ármannssonar, í ljósi þeirrar afstöðu nefndarinnar að skoða og meta hvort ágallar hafi haft áhrif á niðurstöðu kosninganna, og í ljósi þess að hver ágalli er metinn fyrir sig, hvort tekin hafi verið afstaða til þess hvort ágallarnir hafi saman, í sameiningu, getað haft áhrif á niðurstöðu kosninganna.
Herra forseti. Svo teljum við ekki vera. Það er auðvitað þannig að það er mikið álitamál hvort heimilt er að líta þannig á að uppsafnaðir gallar geti leitt til einhverrar annarrar niðurstöðu en þegar þeir eru metnir hver fyrir sig. Það er mikið álitamál. Í frumvarpinu sem varð að lögum um alþingiskosningar var það orðað þannig að margir smávægilegir gallar gætu ekki orðið forsenda ógildingar. En það má segja að með því að meta hvern fyrir sig og horfa á þá og hugsa með sér: Getur þetta leitt til ógildingar eða ekki? þá höfum við reynt að nálgast þetta viðfangsefni. Til mikillar einföldunar má segja að eini gallinn sem við horfum á í þessu sambandi, sem raunverulega var þess eðlis að hann hefði getað leitt til ógildingar, var sá sem varðaði vörslu gagnanna og þess vegna beindist athygli okkar fyrst og fremst að því. Þannig að auðvitað felst í þessu visst heildstætt mat hjá okkur. En við segjum samt sem svo: Það verður að vera einhvers konar rökrænt samhengi, einhvers konar orsakasamhengi milli gallans og afleiðingarinnar til þess að það sé heimilt að fara í jafn viðurhlutamikla aðgerð og að ógilda kosningu.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni gott svar. Ég velti því samt fyrir mér hvort það megi þá ekki bara minnka alla ágalla niður í það að smæsta eining ágallans myndi ekki hafa áhrif á niðurstöðu kosninga, hvort það sé réttara að taka saman þá ágalla sem varða sama atriði og meta þá í sameiningu.
Hæstv. forseti. Það er auðvitað hugsanlegt að nálgast málin með einhverjum þeim hætti sem hv. þingmaður nefnir og mér heyrist á ræðum hv. þingmanna hér í dag, þar á meðal nefndarmanna úr kjörbréfanefnd, að þeir meti þetta með mismunandi hætti að þessu leyti, þ.e. sumir nefndarmenn telja til fleiri en einn galla þegar þeir eru að komast að niðurstöðu sinni. Að mati okkar sem við getum kallað meiri hluta kjörbréfanefndar, sex nefndarmenn af níu, þá voru þessir gallar ekki með þeim hætti að við sæjum að það væri neitt rökrænt samhengi sem leiddi okkur að þeirri niðurstöðu að það bæri að fara í einhverja samlagningu að þessu leyti. Hv. þingmaður spyr: Er þá hægt að smætta alla galla niður í það að vera óverulegir? Nei, auðvitað verða menn að varast það og þess vegna í raun og veru tókumst við á við gallann sem varðaði vörslu kjörgagnanna sem alvarlegan galla sem þyrfti að skoða vel og kafa ofan í og reyna að afla þeirra upplýsinga sem hægt var í því efni til þess m.a. að sjá hvort hægt væri að finna einhverjar vísbendingar um það að gallinn, sem vissulega var fyrir hendi, hefði haft áhrif á úrslitin. Við töldum að svo væri ekki.
Forseti. Við erum lítið og samheldið samfélag. Traustið og samtakamátturinn sem traustið elur af sér er dýrmætt afl sem gerir okkur kleift að takast á við erfiðar aðstæður og yfirstíga hindranir sem á vegi okkar verða. En slík samstaða er ekki sjálfsögð. Það tekur áratugi að byggja hana upp, en það þarf svo lítið til að stofna henni í hættu. Ef Alþingi staðfestir kjörbréf allra þingmanna án þess að boða til nýrra kosninga gerir það lögbrot oddvita yfirkjörstjórnar Norðvesturkjördæmis að sínum. Það leggur blessun sína yfir lögbrot og fúsk í alþingiskosningum og jafnvel mögulegt kosningasvindl. Hættan er að þetta muni grafa varanlega undan trausti fólks á lýðræðinu. Þetta, forseti, er ákvörðunin sem þingmenn standa nú frammi fyrir.
Forseti. Við eigum að gera kröfur um öruggar kosningar, að það sé hægt að sannreyna niðurstöður og það þurfi ekki að treysta einhverjum einum hvað það varðar að kosningarnar séu réttar. Það er mikilvægt í lýðræðissamfélagi að kjósendur geti sannreynt að atkvæði þeirra hafi borist og verið talin rétt. Ég vitna aftur í Gunnar G. Schram, úr Stjórnskipunarrétti, varðandi þessa annmarka á framkvæmd kosninga, með leyfi forseta: „Sé það ljóst að kosningaágallar hafa getað ráðið úrslitum um kosningar skiptir almennt engu máli hverjum er um að kenna eða hvort nokkur á sök á misfellunum. Kosningu ber allt að einu að ógilda.“ Við erum ekki að leita að sökudólg. Við erum ekki að leita að orsakasamhengi, við erum að leita að því hvort það séu gallar og hvort það séu breytingar á niðurstöðum, eða í tilefni t.d. kosningaleyndar, ef það er brot á kosningaleynd er kosningin ógild. Að mínu mati gildir það sama um öryggi kjörgagna.
Frú forseti. Óboðleg varsla kjörgagna, ófullnægjandi samskipti við umboðsmann og ýmislegt annað teiknar upp atburðarás sem einkenndist af óvandvirkni og kæruleysi, almennu skeytingarleysi gagnvart þeirri nákvæmni sem krafist er í kosningalögum. Hvert og eitt tilvik leiðir ekki endilega til ógildingar kosninga en kerfisbundið sleifarlag getur gert það. Þótt hlutföll milli flokka hafi ekki breyst milli talninga breyttist niðurstaða þeirra sem hlutu kjör auk þess sem hlutföll flokka í einstaka kjördæmum riðluðust. Niðurstaðan er sú að ekki var mögulegt að sannreyna mögulegan galla við fyrri talningu í svokallaðri seinni talningu vegna þess að gögnin voru orðin svo menguð af þessari vanrækslu. Það væri svipað og að skvetta úr vatnsfötu í baðkar og freista þess að veiða aftur upp vatnið og sannreyna hversu miklu hafi verið skvett ofan í karið. Um þetta er þingflokkur Samfylkingarinnar einhuga og munum við greiða atkvæði með uppkosningu.
Hæstv. forseti. Í þessari atkvæðagreiðslu greiðum við atkvæði um tillögu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar sem hefur þá afleiðingu að ekkert kjörbréf yrði samþykkt hér í kvöld og efnt yrði til kosninga um allt land. Ég tel að það séu engar lagalegar eða efnislegar forsendur til að styðja þessa tillögu. Ég hef efasemdir um að hún standist miðað við ákvæði kosningalaganna um verkefni okkar hér í dag þannig að ég mun greiða atkvæði gegn þessari tillögu.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þau orð sem farið hefur verið oft með hér í dag, að það verður að vera traust á lýðræðinu og að lýðræðislegar kosningar þurfi að geta farið fram. Það geta komið upp annmarkar á kosningunum og það er ekki gott. Og hér var vissulega um annmarka að ræða. En ég vil segja að það snýst líka um traust á lýðræðinu og um það að virða lýðræðið, að ógilda ekki kosningar þegar fólk kemur í góðri trú til að greiða atkvæði og það er ekki neinn grunur eða líkur eða annað slíkt sem bendir til þess að við séum ekki með lýðræðislega rétta niðurstöðu í höndunum. Þá er það mikill ábyrgðarhlutur og getur rýrt traust að ógilda kosningar án þess að hafa nokkur rök fyrir því.
Frú forseti. Greinargerð undirbúningskærunefndar leiðir í ljós að ógjörningur er að taka af allan vafa um hvað orsakaði mun milli talninga í Norðvesturkjördæmi. Það er þó munur á því að taka af allan vafa og svo að hefja yfir skynsamlegan vafa. Ég horfi til þess að Alþingi hefur áður notast við þann mælikvarða í máli sem sneri að meðferð kjörgagna árið 1909. Þá liggur beinast við, frú forseti, að spyrja: Er það hafið yfir skynsamlegan vafa að varsla kjörgagna hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar í Norðvesturkjördæmi? Ég tel svo vera. Einfaldari skýring er að orðið hafi mistök við flokkun atkvæða og það útskýri muninn milli talninga. Um það verður þó aldrei hægt að segja með algerri vissu. Við stöndum frammi fyrir að taka þessa ákvörðun og þetta er mín niðurstaða og því leggst ég gegn þessari tillögu.
Forseti. Nú eru bestu kostirnir úr sögunni. Það er ekki lengur í boði að fara í uppkosningu í öllum kjördæmum. Það er ekki heldur í boði að fara í uppkosningu í Norðvesturkjördæmi og nú er svo komið að velja þarf þann kost af þeim tveimur sem eftir eru sem þingmönnum þykir skárri. Nú þurfa þingmenn að gera upp við sig hvort þeir treysti betur fyrri eða seinni tölum úr Norðvesturkjördæmi, fyrri tölum sem þrátt fyrir marga galla fengust með talningu atkvæða að viðstöddum umboðsmönnum og almenningi, eða seinni tölum með mun fleiri annmörkum, með talningu óöruggra atkvæða og á grundvelli lögbrots. Þessi breytingartillaga er síðasti möguleiki þingmanna til að koma í veg fyrir að seinni tölur úr Norðvesturkjördæmi, sem engin leið er að treysta, verði látnar gilda. Ég segi já.
Frú forseti. Ég tel ástæðu til að koma hingað upp vegna þessarar atkvæðagreiðslu til að gera grein fyrir því hvers vegna greidd eru atkvæði með þessu. Það er jú vegna þess að kosningar í fimm kjördæmum af sex fóru fram eins og lög gera ráð fyrir og því væri ótækt að staðfesta ekki kjörbréf og staðfesta ekki og viðurkenna ekki kosningu þeirra kjósenda sem í þessum kjördæmum búa. Það væri ólýðræðislegt að taka afstöðu gegn þeim skýra vilja kjósenda og því greiði ég að sjálfsögðu atkvæði með þessu en treysti mér ekki til að greiða atkvæði með kjörbréfum þeirra sem eru í Norðvesturkjördæmi.
Frú forseti. Það er ágreiningslaust að það voru verulegir annmarkar á talningu atkvæða og vörslu kjörgagna í Borgarnesi. Í ljósi þess hins vegar að ég tel ekki að nægar líkur hafi verið leiddar að því að þeir annmarkar hafi haft áhrif á niðurstöður kosninga og þar með komið í veg fyrir að vilji kjósenda næði fram að ganga, og í ljósi þess að afleiðing þess að ógilda 16 kjörbréf hefur í för með sér uppkosningu í einu kjördæmi, sem myndi bjaga mjög niðurstöðu lýðræðislegra kosninga þar sem þeir kjósendur myndu kjósa við aðrar aðstæður og með aðrar upplýsingar en kjósendur annars staðar og hafa þannig áhrif á niðurstöður jöfnunarsæta og hlutföll á landsvísu, tel ég að gera þurfi ríkari kröfur til þess að leiða líkur að því að annmarkarnir hafi haft áhrif á niðurstöður kosninganna. Því mun ég styðja að 63 kjörbréf, þar með talin þessi, verði samþykkt. Ég hef komist að þessari niðurstöðu eftir að hafa farið ítarlega yfir þau gögn sem undirbúningskjörbréfanefnd og kjörbréfanefnd lögðu fyrir þingið. Ég vil þakka nefndinni fyrir þeirra góðu og vönduðu vinnu og ítreka mikilvægi þess að við sem hér sitjum á Alþingi Íslendinga drögum lærdóm af þessu ferli öllu, ekki síst þegar kemur að breytingum á kosningalögum og stjórnarskrá.
Forseti. Það kann að líta skringilega út að hafna kjörbréfum þessara þingmanna en ég er að greiða atkvæði um ógildingu kosningar í Norðvesturkjördæmi. Afleiðing þess er vissulega sú að kjörbréfin myndu teljast ógild en svona liggur valið fyrir framan okkur, það er ekkert um annað að ræða. Það hryggir mig pínulítið að alltaf þegar það verður eitthvert klúður er aldrei gert neitt í því. Það þarf alltaf að draga lærdóm af því og gera kannski betur næst. En það er hluti ástæðunnar fyrir því að það er alltaf verið að gera mistök aftur og aftur, af því að það eru aldrei neinar afleiðingar. Í þessu tilfelli er það mjög skýrt að ef það er galli sem hefur áhrif á niðurstöðu kosninga skiptir ekki máli hvort það sé orsakasamhengi eða eitthvað því um líkt. Það er ekki það sem við erum að leita að. Það var galli. Við vitum ekki af hverju, nákvæmlega hvers vegna sá galli hafði áhrif, eins og kom fram í máli annarra þingmanna. Við getum ekki fullvissað okkur um það og þar af leiðandi á að ógilda kosningar. Það er ekki flóknara en það af því að grunnforsendan er að sannreyna.
Virðulegur forseti. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands boðar að Alþingi sjálft skeri úr um hvort þingmenn þess séu löglega kosnir. Þingmenn geta ekki skorast undan því boði stjórnarskrárinnar þótt mörgum þætti eflaust þægilegra að sitja hjá í dag í ljósi þeirra álitamála sem upp komu við framkvæmd kosninganna í Norðvesturkjördæmi. Það er hins vegar svo að okkur þingmönnum hefur verið gert kleift að taka upplýsta afstöðu gagnvart þeim álitamálum sem upp komu við framkvæmd kosninganna á grundvelli ítarlegrar rannsóknar undirbúningskjörbréfanefndar og síðar kjörbréfanefndar, sem staðið hefur yfir í tæpa tvo mánuði. Rannsóknin byggir á áliti fjölda sérfræðinga, rannsókn lögreglu, yfirgripsmiklum vettvangsferðum og yfirheyrslum og túlkun á gildandi lögum um framkvæmd kosninga. Að lokinni þessari rannsókn er það niðurstaða meiri hluta kjörbréfanefndar að ekkert bendi til þess að þeir annmarkar sem voru á framkvæmd kosninganna hafi haft áhrif á úrslit kosninganna. Það sé því ekki ástæða til að ógilda kosninguna í Norðvesturkjördæmi. Ég tel, eftir að hafa kynnt mér gögn málsins, sem birt hafa verið á vef Alþingis, að byggja beri á niðurstöðu meiri hluta kjörbréfanefndar í dag. Virðulegur forseti. Ég greiði atkvæði með því að staðfesta útgefin kjörbréf.
Frú forseti. Lýðræðið er afskaplega dýrmætt og hvikult og ber að umgangast það af virðingu. Með því að greiða ekki atkvæði með kjörbréfum sem leiða af kosningum í Norðvesturkjördæmi er ég að greiða atkvæði með ógildingu þeirra kosninga svo skýr vilji kjósenda í Norðvesturkjördæmi nái fram að ganga, þannig að við fáum fram svart á hvítu hver var þeirra vilji og um það leiki enginn vafi. Þess vegna sit ég hjá í þessari atkvæðagreiðslu.
Teljast þá kosningar til Alþingis 25. september síðastliðinn gildar og kjörbréf allra þingmanna, svo og kjörbréf jafn margra varamanna sem landskjörstjórn gaf út að loknum alþingiskosningunum 25. september síðastliðinn, samþykkt.
Samkvæmt 2. gr. þingskapa ber þeim alþingismönnum sem nú taka sæti á Alþingi í fyrsta sinn að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni. Af hinum 25 nýkjörnu alþingismönnum hafa átta áður tekið sæti á Alþingi svo að 17 nýir þingmenn munu undirrita drengskaparheit á þessum fundi ásamt varaþingmönnum. Þeir eru: Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Gísli Rafn Ólafsson, Guðbrandur Einarsson, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Ingibjörg Ólöf Isaksen, Jódís Skúladóttir, Jóhann Páll Jóhannsson, Kristrún Frostadóttir, Sigmar Guðmundsson, Tómas A. Tómasson. Við þingsetningu tók Indriði Ingi Stefánsson sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, 7. þm. Suðvest. Kjörbréf Indriða Inga hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni. Indriði Ingi Stefánsson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi. Við þingsetningu tók Kári Gautason sæti sem varamaður á Alþingi fyrir hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, 3. þm. Norðaust. Kjörbréf Kára hefur verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni. Kári Gautason hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi. Eins og tilkynnt var í upphafi þingfundar tók Kjartan Magnússon sæti á Alþingi í dag sem varamaður fyrir hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson. Kjartan hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni. Kjartan Magnússon hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi. Við þingsetningu tók María Rut Kristinsdóttir sæti á Alþingi og hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa henni og það hefur verið rannsakað af kjörbréfanefnd og samþykkt hér í þingsal. María Rut hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni. María Rut Kristinsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi. Þeir hv. þingmenn sem nú taka sæti á Alþingi í fyrsta sinn hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég vil bjóða þá alla sérstaklega velkomna til starfa á Alþingi.