Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Allt síðasta ár stóðum við í Viðreisn hér og biðluðum til ríkisstjórnarinnar um að stíga stór skref strax í þágu fyrirtækja og heimila, og nú stöndum við frammi fyrir 12% atvinnuleysi. Greiningardeild Landsbankans segir m.a., með leyfi forseta: „… ítrekaðar yfirlýsingar stjórnvalda um stóraukna opinbera fjárfestingu, ekki síst í innviðum, hafa alls ekki staðist og ekki ólíklegt að stór opinber fjárfestingarbylgja kunni að koma samtímis því sem almenn atvinnuvegafjárfesting tekur við sér.“ Þetta er gamalkunnugur og spennuþrunginn kokteill sem ríkisstjórnin er í raun að bjóða upp á, að hafa ekki brugðist við strax. Við skulum ekki gleyma því að við erum 360 þúsund manna þjóð, ekki 360 milljón manna þjóð, sem hefði átt að eiga auðvelt með að bregðast við strax og stíga þessi stóru skref strax. Það hefur verið undirstrikað að það hefur ekki tekist hvað innviðauppbygginguna varðar. Síðan er hitt sem ég vil benda á og það er að okkar tillögur og stuðningur við aðgerðir ríkisstjórnarinnar byggðust á yfirlýsingu Seðlabankans og ríkisstjórnarinnar um að halli ríkissjóðs yrði fjármagnaður með innlendum lánum á lægstu vöxtum og án gengisáhættu. En nú hafa stjórnvöld algerlega kúvent og nú á að fara að taka tvisvar sinnum 300 milljarða að láni, erlendu láni, til að fjármagna hallann. Þessari stefnubreytingu fylgir mjög mikil áhætta, bæði gagnvart velferðarkerfinu og rekstrarumhverfi útflutningsatvinnuvega. Við skulum ekki heldur gleyma því að á síðasta ári jukust skuldir ríkissjóðs um 45 milljarða vegna gengisbreytinga. Það er því veruleg áhætta sem ríkissjóður og peningamálastefnan er að taka með því að fara í þessa kúvendingu og yfir í erlenda lántöku. Við erum í raun að leggja velferð okkar að veði. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún sé meðvituð um þá áhættu sem fylgir [[Forseti hringir.]]erlendum lántökum og hvaða forsendur séu til staðar fyrir því að kúvenda svona rækilega stefnu ríkisstjórnarinnar [[Forseti hringir.]]og ekki síst með það í huga hvaða áhrif þetta getur haft á heimilin og fyrirtækin í landinu.
Það er æskilegt að fyrirspyrjendur beri fyrirspurnir sínar fram innan ræðutímans en ekki eftir að hann er liðinn.
Herra forseti. Ég ætla að taka tvö atriði úr fyrirspurn hv. þingmanns og gera þau að umtalsefni í svari mínu. Í fyrsta lagi opinber fjárfesting sem raunar hafði aukist fyrir Covid um 45% og hefur verið aukin enn af hálfu ríkisins. Þá er ég að tala um fjárfestingar ríkisins. Ég er ekki bara að tala um hinar hefðbundnu fjárfestingar í áþreifanlegum innviðum, ég er líka að tala um fjárfestingar í rannsóknum, nýsköpun, skapandi greinum, loftslagsmálum, orkuskiptum - hluti sem eru ekki alltaf kallaðir fjárfesting samkvæmt hefðbundnum mælikvörðum hagfræðinnar en eru í raun og sann fjárfesting og sú fjárfesting sem mér hefur fundist þingið vera hvað mest samstiga í, af því að það skiptir máli að fjölga stoðum undir efnahagslíf framtíðar og það skiptir máli að við fjárfestum nákvæmlega í þeim stoðum. Þessi stefna er þegar farin að skila árangri. Við sjáum framlög til rannsókna og þróunar aukast. Við sjáum einkafjárfestingu aukast um leið í nýsköpun. Við sjáum ný nýsköpunarfyrirtæki og eldri nýsköpunarfyrirtæki vera stíga fram og vaxa. Þetta er gríðarlega jákvætt efnahagslegt merki. Hvað varðar fjárfestingar sveitarfélaga þá skiptir máli að þær taki við sér líka með sama hætti og við sjáum líka að afkoma þeirra lítur betur út en áður hafði verið talið. Hvað varðar fjármögnun ríkissjóðs þá er hér ekkert um neina kúvendingu að ræða. Við vorum að gefa út skuldabréf upp á 750 milljónir evra sem bera 0% vexti. Það eru gríðarlega góð kjör á fjármögnun ríkisins og það skiptir einmitt máli að við fjármögnum ríkissjóð með blönduðum hætti hér innan lands og erlendis og að við horfum sömuleiðis til grænnar og sjálfbærrar fjármögnunar til lengri tíma. Þetta er skynsamlegasta leiðin til að fjármagna ríkissjóð, alveg eins og það er skynsamlegasta leiðin að fjárfestingar okkar séu með þeim fjölbreytta hætti sem raun ber vitni.
Virðulegi forseti. Þetta var merkileg yfirlýsing af hálfu forsætisráðherra. Hún tekur ekki fram hina ótrúlegu gengisáhættu sem fylgir því að taka erlend lán. Hvenær höfum við Íslendingar upplifað tímabil í okkar fjármálasögu, peningamálasögu, án áhættu í tengslum við krónuna? Hvenær? Það hefur aldrei í sögu íslensku þjóðarinnar komið það tímabil sem við höfum ekki þurft að borga með því að vera með okkar litlu krónu. Það er mikil áhætta, í raun svívirðileg áhætta að mínu mati, sem íslenska ríkisstjórnin er tekur með því að fara í þessa massífu erlendu lántöku. Hvað þýðir þetta fyrir okkur? Þetta er m.a. leið ríkisstjórnarinnar til að halda genginu uppi. Við sjáum það ekki fyrir en það er mjög líklegt. Hvað þýðir það? Það mun hugsanlega hafa í för með sér verulegar skattahækkanir, beinar og óbeinar fyrir ríkissjóð. Ég hef verulegar áhyggjur af þessari kúvendingu, að mínu mati, af því að það var ítrekað sagt að við ætluðum að fjármagna [[Forseti hringir.]]þetta innan okkar krónuhagkerfis en það er ekki gert. Við erum að taka áhættuna af íslensku krónunni, við erum að fara út í erlenda lántöku og með því erum við [[Forseti hringir.]]hugsanlega að veðsetja velferðina langt fram í tímann og það er hættumerki.
Herra forseti. Hv. þingmaður lýsir því yfir að hún sé mjög hissa. Ég er hins vegar ekki hissa á því að hv. þingmaður komi hér upp og tali niður krónuna því að það er auðvitað hluti af stefnu stjórnmálaflokks hennar. Mér fannst þessi málflutningur fyrst og fremst bera vitni um málflutning í stjórnmálum fremur en raunverulegt mat á áhættu. Hér erum við einmitt að horfa til þess að tryggja fjölbreyttari fjármögnun ríkissjóðs, við erum að nálgast það með hag almennings að leiðarljósi, við erum að nálgast það með það að markmiði að takmarka gengisáhættu, sem gert er í góðu samstarfi fjármálaráðuneytis og Seðlabanka Íslands, og einmitt að horfa til blandaðrar fjármögnunar. Telur hv. þingmaður að kjör ríkissjóðs um þessar mundir endurspegli þessa miklu áhættu? Þetta eru gríðarlega góð kjör þegar við horfum til sögunnar og fjármögnunar ríkissjóðs á fyrri árum. Þannig að ég ætla nú að segja að mér finnst málflutningur hv. þingmanns fyrst og fremst einkennast af pólitískri skoðun, miklu heldur en raunverulegu mati á stöðunni. [[ÞGK: 45 milljarðar sem skuldir jukust.]]
Herra forseti. Þann 12. nóvember 2019 gerðist það að rannsóknarblaðamennska Kveiks, Stundarinnar, Al Jazeera og Wikileaks var opinberuð um starfsemi Samherja í Namibíu. Umfjöllunin var ítarleg og hún var studd gögnum um mútugreiðslur, skattsvik og peningaþvætti, og okkur brá. Með umfjölluninni var dregin upp dökk mynd af starfsemi Samherja, eins stærsta fyrirtækis á Íslandi, fyrirtækis sem hafði hagnast um meira en 100 milljarða á innan við tíu árum og teygt arma sína inn í fjölmarga aðra geira en fiskvinnslu á Íslandi. Viku síðar, þann 19. nóvember, hélt hæstv. ríkisstjórn fund og setti niður aðgerðir til að efla traust á íslensku atvinnulífi. Í því plaggi kom fram að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra myndi hafa frumkvæði að því að Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna ynni úttekt á viðskiptaháttum útgerða sem stunda veiðar og eiga í viðskiptum með aflaheimildir, þar á meðal í þróunarlöndunum. Á grundvelli úttektarinnar skyldi stofnunin vinna tillögu til úrbóta í samvinnu við aðrar alþjóðlegar stofnanir sem vinna að heilbrigðum viðskiptaháttum gegn spillingu, mútum og peningaþvætti. Síðan eru liðnir 454 dagar. Ég hef haft spurnir af því að samningar við stofnunina hafi dregist vegna Covid-19 og gagnasöfnun standi yfir en ekki sé búið að semja um úrvinnslu og tillögugerð um aðgerðir gegn spillingu, mútum og peningaþvætti. Við vitum ekki hvenær eitthvað kemur frá stofnuninni en til hvaða aðgerða hefur hæstv. ráðherra gripið eða hyggst grípa til eftir opinberun Samherjaskjalanna? Að hverju er verið að vinna undir forystu hæstv. ráðherra sem ætlað er að stuðla að heilbrigðum viðskiptaháttum? Hvað er verið að gera til að vinna gegn spillingarhættunni [[Forseti hringir.]]sem fólgin er í því að útgerðarmenn fá aðgang að stórum hluta fiskveiðiauðlindarinnar og öðlast með honum völd í samfélaginu og mikla fjármuni?
Virðulegi forseti. Það sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni, ef ég skildi hv. þingmann rétt, eru tvö mál. Annars vegar er sú yfirlýsing sem ríkisstjórnin gaf í nóvember 2019 í kjölfarið á þeirri umfjöllun sem var í fjölmiðlum um starfsemi Samherja í Namibíu og viðbrögð okkar í því efni sem ég tel að hafi í öllum meginatriðum gengið ágætlega eftir, þær aðgerðir sem ríkisstjórnin tilkynnti um 19. nóvember. Þetta verkefni sem hv. þingmaður nefnir hér, úttektin hjá FAO hefur dregist, það er alveg rétt. Það eru 450 og eitthvað dagar síðan þessi tilkynning kom en af ýmsum ástæðum dróst fullnusta þessa verks og hún gat hér alla vega um eina ástæðu. Ég veit ekki nákvæmlega hvar þetta stendur í dag en ég hef verið að ýta á eftir því að þessi tillaga og þessi aðgerð gangi fram. Mitt fólk í ráðuneytinu með starfsfólki FAO hefur verið að vinna að því að fullnusta samkomulag um þetta en á þessari stundu veit ég ekki nákvæmlega hvar það stendur. Ég get alveg komið upplýsingum til hv. þingmanns um það þegar ég get gengið eftir þeim svörum. En það síðasta sem ég veit af þessu er það að ég hef verið að ýta á eftir því að þetta yrði unnið.
Herra forseti. Í plaggi frá hæstv. ríkisstjórn, sem var birt fyrir 454 dögum, er talað um að ráðast þurfi í endurskoðun laga um stjórn fiskveiða svo að reglur um hámarksaflahlutdeild séu skýrar. Eins og lögin hafa verið túlkuð má einn aðili ráða yfir 12% kvótans og því til viðbótar eiga 49% hlut í öllum hinum fyrirtækjunum sem ráða yfir þeim 88% sem út af standa. Ítrekað hefur verið bent á að of sterk yfirráð fárra aðila yfir fiskveiðiauðlindinni þýði meiri völd til þeirra í þjóðfélaginu en heilbrigt getur talist og staða þeirra verði of sterk gagnvart stjórnvöldum. Völd þeirra og áhrif í þjóðfélaginu geti verið skaðleg og áhrif þeirra á ákvarðanir í stjórnkerfinu og á vettvangi stjórnmála geti unnið gegn almannahag. Hvenær er von á frumvarpi sem vinnur gegn aukinni samþjöppun, eykur gegnsæi og auðveldar Fiskistofu að sinna eftirlitsskyldum sínum? Hyggst hæstv. ráðherra taka á þessari meinsemd með lagasetningu þar sem miðað er við lögin um raunverulega eigendur, um 25% eignarhlut, en ekki meirihlutaeign eins og lögin standa núna?
Virðulegur forseti. Það verður tekið á því máli í samræmi við þá yfirlýsingu sem þarna var gefin og þá vinnu sem staðið hefur í mínu ráðuneyti. Ég geri ráð fyrir því að undir lok þessarar viku verði frumvarp um raunveruleg yfirráð tengdra aðila sett á samráðsgáttina. Hv. þingmaður þekkir ágætlega þá vinnu því að hún sat í starfshópi sem vann undir forystu fyrrverandi ríkisendurskoðanda að tillögugerð í þessum efnum og þekkir jafnvel betur en ég erindisbréfið sem nefndinni var ætlað að vinna eftir. Ég geri ráð fyrir því að frumvarpið fari út á samráðsgátt, eins og ég sagði, og kallað verði eftir athugasemdum í þeim efnum. Ég vil nefna það hér sem dæmi að Fiskistofa hefur kvartað undan því að ekki hafi verið gerð ein einasta tilraun síðastliðin tíu ár til að taka á því að skilgreina hvað felist í hugtökunum „raunveruleg yfirráð“ eða „tengdir aðilar“ en von er á því frumvarpi innan tíðar.
Virðulegur forseti. Einstaklingur sem fer á eftirlaun og fær greiðslur úr lífeyrissjóði - hann var með 400.000 kr. mánaðarlaun, bara í venjulegri verkamannavinnu og má reikna með að fá 50% af því, 200.000 kall, úr lífeyrissjóði - þessi einstaklingur verður fyrir skerðingu, 45% skerðingu, allt að frá 60% og upp undir 80% skerðingu, þegar hann skráir sig hjá Tryggingastofnun ríkisins. Meðallaunin í viðkomandi stétt eru enn 400.000 og þar af leiðandi á hann enga möguleika á að komast upp í það sem hann hafði áður fyrir utan það að hann er kominn í fátækt. Á sama tíma og 60–80% skerðingar og skattar ganga yfir þessa ellilífeyrisþega erum við með arðgreiðslur upp á milljarða og þar er verið að rífast um hvort verið sé að skatta milljarðana um 10% eða 20%. Er þetta eðlilegt? Finnst hæstv. fjármálaráðherra þetta eðlilegt? Finnst honum þetta eðlileg skipting? Ætti ekki að snúa þessu algjörlega við? Og bara til þess að ítreka það, vegna þess að hæstv. ráðherra snýr ítrekað út úr þegar maður er að spyrja svona, er ég einfaldlega að spyrja bara: Er sanngjarnt að þeir sem fá milljarða greiði 10–20% skatt af arðinum sínum? Ættu þeir sem eru með lögþvingaðan eignarréttarvarinn lífeyrissjóð þá ekki frekar að vera með svona 10–20% eða bara fjármagnstekjuskatt á sitt?
Virðulegi forseti. Ég skal gera mitt besta til að bregðast við þegar farið er svona vítt yfir völlinn. Ég ætla byrja á því að segja að ríkið tekur engan tekjuskatt af 200 kr. lífeyristekjum ellilífeyrisþega, bara engan. Hins vegar myndi viðkomandi skila útsvari til sveitarfélags. Hv. þingmaður gerir athugasemd við það að sá sem hefur haft einhverjar tilteknar mánaðartekjur yfir starfsævina skuli ekki halda þeim þegar hann gengur á lífeyrisaldur. En þannig er lífeyriskerfið okkar ekki byggt upp. Við gerum ekki ráð fyrir því almennt að fólk haldi að fullu óbreyttum launum á ellilífeyrisaldri, enda eru menn almennt sammála um að það sé óþarfi. Það breytir því ekki að það er of stór hópur hér á landi sem hefur ekki náð að nýta starfsævina til að tryggja sér viðunandi framfærslu á grundvelli eigin sparnaðar í gegnum lífeyriskerfið yfir starfsævina. Þá koma réttindi úr almannatryggingum til sögunnar til að bæta stöðuna. Það fer eftir því hvernig maður horfir síðan á samspil þessara kerfa hvort menn kalli það skerðingu eða aukin réttindi sem kemur frá almannatryggingum. Ég lít þannig á að við ættum að vera stolt af því hversu ótrúlega öflugt almannatryggingakerfi við höfum byggt upp til að styðja við fólk sem ekki hefur náð að leggja til hliðar í lífeyrissparnað það sem þarf til að framfleyta sér á efri árum. Það erum við að gera betur en flestir og við erum að gera það mun betur en langflestir. Við höfum sömuleiðis stigið risastór skref á nánast hverju ári undanfarin ár þannig að t.d. frá árinu 2015 höfum við aukið ráðstöfunartekjur þeirra sem þiggja bætur frá almannatryggingum að meðaltali um u.þ.b. 25%. Ég er að tala um kaupmátt ráðstöfunartekna, [[Forseti hringir.]]25% aukning frá 2015. Þetta eru auðvitað ótrúlegar framfarir á ekki lengri tíma. [[Forseti hringir.]]Ég skal síðan koma inn á samspil við önnur skattkerfi í síðara andsvari.
Virðulegur forseti. Enn og einu sinni er verið að snúa út úr hlutunum. Auðvitað lifir enginn á meðaltali af einhverju mjög lágu sem hefur viðgengist. Við vitum að neysluvísitalan hefur ekki komið nálægt launavísitöluþróun. Það vantar a.m.k. 30% upp á. En það er fullt af stéttum, t.d. bankastjórar, hæstaréttardómarar, jafnvel ráðherrar og þingmenn, sem fá og halda sínum launum alveg 100% eftir að farið er á eftirlaun. Þannig að það er verið að mismuna. Er það eðlilegt að því ríkari sem maður verður og því meiri pening sem maður fær því meira haldi maður eftir og því minna sem maður hefur því minna fái maður? Ef þú telur virkilega að þetta sé sanngjarnt áttu bara að segja að þetta sé það sem þið voruð stefna á og að þetta sé það sem þið viljið hafa. Þið viljið hafa þá fátæku fátækari og þá ríku ríkari.
Forseti minnir þingmenn á að beina máli sínu til forseta, ekki ávarpa menn persónulega.
Virðulegi forseti. Það er bara löng buna af rangfærslum sem maður situr undir. Í fyrsta lagi hafa kjör þeirra sem minnst hafa milli handanna af þeim sem fá bætur frá almannatryggingum batnað hraðast á undanförnum árum. Kjör þeirra hafa batnað hraðar en þeirra sem hafa meira á milli handanna en þiggja þó eitthvað úr almannatryggingakerfinu. Má ég vekja athygli á einni staðreynd? Það er ekkert sjálfsagt að ríki séu í aðstöðu til þess að bæta þeim upp sem ekki hafa náð að nýta starfsævina til að leggja til hliðar eða byggja upp lífeyrisréttindi með jafn myndarlegum hætti og við Íslendingar höfum gert og erum sífellt að bæta í. Það er ekki sjálfsagt. En á sama tíma og við erum að gera það erum við líka, þeir sem eru núna á vinnumarkaði, að greiða fyrir ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar fyrri ára. Það erum við að gera á hverju ári. Við erum að borga 7–8 milljarða á ári og munum gera núna í 30 til 35 ár. Þar fyrir utan eru vinnandi einstaklingar í dag að taka á sig að leggja til hliðar þannig að enginn annar þurfi að taka til eftir þá. Ofan á allt þetta erum við að fjármagna almannatryggingar. Þannig að ég segi: Þegar á heildina er litið erum við að gera mjög vel.
Herra forseti. Ísland hefur verið tiltölulega friðsælt og öruggt land. Óhætt er að segja að þannig viljum við halda því. Í ljósi nýlegra frétta af voðaatburði hér í borg koma auðvitað upp ýmsar spurningar, hvort á þessu séu að verða breytingar. Á árinu 2017 kom út skýrsla greiningardeildar ríkislögreglustjóra um skipulagða glæpastarfsemi og var þá talið að áhætta vegna slíkrar starfsemi væri, eins og sagt var, mikil, og kom þar fram að ýmsar vísbendingar væru um að umsvif erlendra glæpahópa væru að aukast hér á landi. Af því tilefni efndi ég til sérstakrar umræðu hér á Alþingi 5. mars 2018, fyrir rétt um þremur árum, um skýrsluna sem kom út í október 2017, við þáverandi dómsmálaráðherra sem vakti reyndar ótrúlega litla athygli. Í skýrslunni komu fram fjölmörg varnaðarorð til stjórnvalda og m.a. bent á að lögreglan væri of fáliðuð. Fyrir tæpum tveimur árum, í maí 2019, kom út áhættumatsskýrsla á vegum greiningardeildar ríkislögreglustjóra sem bar nafnið Skipuleg brotastarfsemi á Íslandi. Meginniðurstaða þeirrar skýrslu var sú að áhætta vegna helstu brotaflokka skipulagðrar glæpastarfsemi fari enn vaxandi. Samkvæmt áhættulíkani varð niðurstaðan „gífurleg áhætta“ við mat á skipulagðri glæpastarfsemi en það er hæsta stig áhættu og það eru tvö ár síðan. Í þeirri skýrslu kemur fram að aukning hafi orðið í innflutningi á kókaíni og hana megi taka sem dæmi um umsvif skipulagðra brotahópa með erlendar tengingar. Þar kemur einnig fram að hlutur erlendra glæpahópa í innflutningi og framleiðslu á amfetamíni hér á landi sé stór og jafnvel ráðandi. Fleiri brotaflokkar eru nefndir í þessari skýrslu með erlendar tengingar. Í skýrslunni er bent á að lögreglan verði að búa yfir þeim styrk sem nauðsynlegur er til að hún fái sinnt öryggishlutverki sínu. Ein af niðurstöðum skýrslunnar var að geta íslensku lögreglunnar til að sporna gegn skipulagðri glæpastarfsemi teljist lítil. Veikleikarnir eru til þess fallnir að auka líkur á skipulagðri glæpastarfsemi á Íslandi og magna neikvæðar afleiðingar. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra: Hver hafa viðbrögðin verið við þessum endurteknu viðvörunum lögreglunnar síðan 2017?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og ég tek auðvitað undir með honum að þannig viljum við halda landinu áfram, sem öruggu landi. Og hver hafa viðbrögðin verið? Þau hafa verið mikil. Við höfum hafið mikla vinnu með ríkislögreglustjóra og undir forystu hans sett á laggirnar hóp með öllum aðilum til að tryggja samræmingu og samhæfingu og getu lögreglunnar til að bregðast við skipulagðri brotastarfsemi hér á landi. Ég ítrekaði síðast í október í bréfi til allra lögreglustjóra á landinu að hafa þessi mál í forgangi, að gæta þess að það sé nægur mannafli í að sinna þessu, og hef varið miklum fjármunum í að tryggja tækjabúnað, getu og bæta fræðslu sem og þjálfun lögreglumanna til að takast á við þessa vá. Þetta hefur verið í algjörum forgangi undanfarna mánuði í dómsmálaráðuneytinu og sú vinna sem hefur verið lögð í það hefur gagnast vel að mati lögreglunnar. Það er enn þá verið að vinna ýmsar verklagsreglur, ýmsa greiningarvinnu sem ég bíð eftir frá ríkislögreglustjóra og það hefur verið algjört forgangsatriði að aðgerðir gegn skipulagðri brotastarfsemi séu settar í forgang hjá öllum lögregluembættum og nauðsynlegum mannafla varið til þess verkefnis. Auðvitað eru atburðir helgarinnar áhyggjuefni og ég hef sagt að það sé full ástæða, og hefur verið undanfarna mánuði, til að auka viðbúnað og sérhæfingu lögreglunnar í aðgerðum sem þessum. Það er verið að vinna að því með skýrum hætti undir forystu ríkislögreglustjóra með öllum lögreglustjórum á landinu, því að til þess að takast á við þetta þarf bæði fræðsla um þessi mál að vera tryggð, viðbúnaður þarf að vera tryggður, búnaður að vera í lagi og geta lögreglunnar til að átta sig á þessari vá, eins og kemur fram í þeim skýrslum sem hv. þingmaður nefnir.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hennar. Ég vil nefna að í skýrslunni 2019 kemur fram að auka verði frumkvæðisvinnu, gera frumkvæðisvinnu öfluga og auka rannsóknir. Ítrekað hefur verið bent á að fjöldi lögreglumanna í landinu hefur ekki haldist í hendur við þróun samfélagsins og ný verkefni lögreglunnar. Hvað hefur verið gert í þessum málum í öll þessi ár? Einnig er bent á að lögreglumönnum sem sinna fíkniefnarannsóknum og öðrum birtingarmyndum skipulagðrar glæpastarfsemi hafi fækkað. Þetta kemur fram í skýrslunni 2019. Kallað er eftir áherslubreytingum í löggæslu. Hefur það verið gert? Þá telja höfundar skýrslunnar að án þess séu litlar líkur á að markverður árangur náist í baráttunni við skipulagða glæpastarfsemi. Vitað er að umsvifamikil erlend glæpasamtök hafa búið um sig og ráða lögum og lofum í undirheimum borgarinnar, a.m.k. á ákveðnum sviðum glæpa. Fljótum við sofandi [[Forseti hringir.]]að feigðarósi, hæstv. ráðherra? Hvað eru menn að gera í ábendingum lögreglunnar í fjöldamörg ár? Er ekki kominn tími til að höggva að rótum þessa meins?
Virðulegi forseti. Nei, við höfum ekki verið sofandi og ég held að ég hafi komið vel inn á það í fyrra svari, hv. þingmaður. Og að það sé ekki verið að fara eftir tilmælum og óskum lögreglunnar sjálfrar sem metur þessa hættu - það er einmitt verið að gera það. Það er ríkislögreglustjóri sjálfur sem leiðir þá vinnu og hefur komið með tillögu að forgangsröðun, hvernig best sé að bregðast við skipulagðri brotastarfsemi, hvernig best sé að tryggja að aðgerðir og geta lögreglunnar sé nægjanleg. Það er ríkislögreglustjóri sem hefur forgangsraðað og komið með þá forgangsröðun til mín sem ráðherra. Ég hef styrkt búnaðar- og tækjakaup, styrkt hópinn með annarri vinnu, sett af stað stýrihóp og ítrekað það við alla lögreglustjóra landsins að hafa þessi mál í forgangi. Að sjálfsögðu er búið að bregðast við þeim athugasemdum sem koma fram í skýrslunni og fjármunir lögreglunnar hafa heldur betur verið auknir, úr 14 milljörðum í 18 milljarða á örfáum árum. [[Forseti hringir.]]Þarna þarf að forgangsraða fjármunum eins og annars staðar í ríkisrekstrinum og gera vel.
Forseti. Yfirstandandi sóttvarnaaðgerðir stjórnvalda hafa snúið að því að verja heilbrigðiskerfið og heilbrigði þjóðarinnar til skemmri og lengri tíma. Við höfum farið í endurskoðun og lagabreytingar til að mynda á sóttvarnalögum vegna þess að þær samræmdust ekki nútímanum og þeim aðstæðum sem eru í dag. Settar hafa verið harðar og íþyngjandi sóttvarnaaðgerðir sem hafa verið okkur erfiðar þótt nauðsynlegar séu. En fátt er svo með öllu illt að ei boði gott. Í kjölfar lokunar spilasala vegna sóttvarnaráðstafana hefur herferðin Lokum.is sem betur fer opnað augu okkar og vakið athygli á því háalvarlega ástandi sem spilafíklar á Íslandi eru í. Reynslusögur spilafíkla og aðstandenda úr þessum mannskemmandi veruleika eru átakanlegar. Um er að ræða fólk sem tapar öllu, spilar jafnvel frá sér allan lífeyrinn fyrir hádegi. Meðan á lokunum stóð sáum við batamerki hjá þessum hópi þar sem fólk fór aftur að verða virkari þátttakendur í eigin lífi. En nú er búið að opna kassana aftur. Herferðin er í fullum gangi og orðræðan og vitundarvakningin um málaflokkinn eykst, en við höfum séð lítil sem engin viðbrögð frá stjórnvöldum. Forseti. Finnst hæstv. heilbrigðisráðherra það forsvaranlegt að íslensk stjórnvöld reiði sig óbeint á eymd og vonleysi örfárra fársjúkra undir þeirri yfirskrift að lækka útgjöld ríkisins, svo sem til menntastofnana, í stað þess að verja hagsmuni og heilsu þessara sjúklinga eins og annarra einstaklinga, eins og gert hefur verið í heimsfaraldrinum? Hvað ætlar ráðherra að gera í málinu núna strax? Hverjar eru horfurnar fram undan fyrir þennan viðkvæma, útsetta hóp og fjölskyldur þeirra?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta er umræða sem er okkur öllum kunnug og mörg okkar hafa áhyggjur af þeim sem hafa ánetjast spilafíkn, enda er sú staða mjög alvarleg. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að ég deili þeim áhyggjum og hef hitt félagasamtök sem barist hafa gegn rekstri þessara spilasala. Hins vegar er ákvörðun um það hvort spilasalir séu opnir eða lokaðir ekki hluti af mínum valdheimildum eða sóttvarnaráðstöfunum, því að ákvarðanir um sóttvarnaráðstafanir eru teknar á grundvelli sóttvarnasjónarmiða en ekki þess hvort heilbrigðisráðherra sé reksturinn hugnanlegur eður ei. SÁÁ hefur sinnt að hluta til meðferð þeirra sem eru þjáðir af spilafíkn. Þar þarf líka að gera betur og samfélagið þarf að gera betur því. Við höfum líka rætt það sjónarmið, sem ég held að sé til umhugsunar, að það eru fleiri staðir sem fólk getur stundað eða fengið útrás fyrir spilafíkn sína en þessir salir, sem er einfaldlega á netinu. Þannig að það er ekkert í þessu svo einfalt að vandinn sé úr sögunni þó að þessum stöðum yrði lokað. En ég tek undir með hv. þingmanni að þetta þarf að ræða, en ég árétta það að heimildir til að halda úti rekstri á spilasölum eru ekki á borði heilbrigðisráðherra.
Forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin. Ráðherra kemur einmitt inn á vanda málsins að miklu leyti, þ.e. að þetta tengist fleiri ráðuneytum en ráðuneyti hæstv. heilbrigðisráðherra, til að mynda dómsmálaráðuneytinu. Það er einmitt, eins og ráðherra segir, mikilvægt að eiga samtal og skoða þessi mál í samfélaginu. Það má ekki bíða. Hæstv. ráðherra kom aðeins inn á það að fólk geti fært sig yfir á netið, en staðreyndin er hins vegar sú að engar rannsóknir sýna fram á að þeir sem hafa ánetjast þessum tilteknu spilakössum færi sig yfir á netið. Ég vildi bara koma því að. Og höfum eitt á hreinu, virðulegi forseti, að um er að ræða fjárhættuspil. Forsendur núgildandi laga eru löngu brostnar. Í upphafi var um að ræða mjög sakleysislega söfnunarkassa sem hafa þróast yfir í eitruð og ávanabindandi tæki þar sem veikt fólk er ofurselt. Mig langar að spyrja ráðherra: Hvernig ætlar hún að beita sér fyrir því að farið sé í þetta samtal, jafnvel með fleiri ráðuneytum, og eitthvað sé gert í þessum mikilvæga málaflokki þar sem líf og heill svo margra er undir?
Virðulegur forseti. Það sem undir mig heyrir lýtur að því að styrkja geðheilbrigðisþjónustuna á öllum stigum hennar og í tíð ríkisstjórnarinnar hefur verið aukið inn í ramma geðheilbrigðisþjónustunnar sem nemur milljarði á ársgrundvelli. Það snertir öll þau sem eiga við einhvers konar geðheilbrigðisvanda og þar með talið þennan vanda. Lög um happdrætti heyra undir dómsmálaráðherra, eins og kom fram í mínu fyrra svari. Ég vil bara hvetja hv. þingmann til dáða. Það eru ýmis verkfæri sem þingmenn hafa með því að leggja til, spyrja skriflegra fyrirspurna, óundirbúinna fyrirspurna o.s.frv., að ég tali nú ekki um það að undirbúa hreinlega þingmál því að það er þingið sem er stefnumarkandi og er löggjafinn.
Virðulegur forseti. Ég vil ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um breytt fyrirkomulag á fjármögnun heilsugæslunnar og innleiðingu þess. Slíkt var gert fyrir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins á árinu 2017. Við munum, held ég flest, hvernig umræðan var um heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu, það var mikill mönnunarvandi og skortur á heilbrigðisstarfsfólki, það voru langir biðlistar og löng bið eftir þjónustu og annað slíkt. En við heyrum mun minna, ef nokkuð, af þessu í dag. Því held ég að megi segja að í flestum þáttum hafi þetta innleiðingarferli á breyttri fjármögnun Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins gengið mjög vel og heilsugæslan hefur getað farið að sinna sínu hlutverki enn betur. Nú hefur staðið yfir vinna við að yfirfæra þetta fyrirkomulag fjármögnunar yfir á heilsugæsluna á landsbyggðinni. En þá var annað sem fylgdi þessari innleiðingu hér á höfuðborgarsvæðinu. Það var samið við sjálfstætt starfandi heilsugæslustöðvar til að koma inn samhliða þeim heilsugæslustöðvum sem voru fyrir, til þess að fá fjölbreytt rekstrarform og aukið val fyrir notendurna, sem ég held að hafi reynst vel. Þetta hefur orðið til þess að þar sem heilsugæslan er undirmönnuð og löng bið eftir þjónustu, eins og á Suðurnesjum sem dæmi, hafa menn leitað mikið til heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu. Því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra hvort ekki standi til að innleiða svipað fyrirkomulag á landsbyggðinni og gera samstarfssamninga við sjálfstætt starfandi til að hraða því að ná þessum árangri, sem náðist hér, á landsbyggðinni, t.d. í Reykjanesbæ og á Akureyri.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á því hversu vel hefur gengið í uppbyggingu heilsugæslunnar. Það hefur verið í algjörum forgangi í minni tíð í heilbrigðisráðuneytinu að styrkja heilsugæsluna á öllu landinu. Til að halda því til haga hefur fjármögnun aukist sem nemur 25% á tímabilinu, á verðlagi ársins 2021, fyrir heilsugæsluna alla. Það er rétt, sem kemur fram í máli þingmannsins, að þetta fjármögnunarlíkan hefur nú fengið nokkra reynslu á höfuðborgarsvæðinu. Það hefur gefist mjög vel og við erum mjög ánægð með hvernig það reynist. Um leið þurfum við að vega það og meta frá ári til árs, þ.e. til að mynda hversu þungt tilteknar breytur vega, ég nefni t.d. félagslega þætti og fleiri þætti. Núna erum við í raun og veru að færa þetta kerfi yfir á landsbyggðina með þeim spurningarmerkjum sem því fylgja. Það eru auðvitað ýmsir aðrir þættir sem koma til á landsbyggðinni eins og fjarlægð frá heilbrigðisþjónustu, mönnunarmál sem eru öðruvísi áskoranir á ýmsum landsvæðum o.s.frv. Þetta er allt í samræmi við heilbrigðisstefnu sem þingið hefur samþykkt og snýst um að við séum með samræmd fjármögnunarkerfi, óháð því hver rekur viðkomandi heilbrigðisþjónustu. Mín persónulega skoðun er sú að á meðan við erum í uppbyggingarfasa fyrir heilsugæsluna, á meðan við erum að auka hlutverk hennar, þurfum við að stíga mjög varlega til jarðar að því er varðar aðra rekstraraðila. Við þurfum að meta þörfina í hvert skipti. Við þurfum líka að meta þá áhættu sem felst í því að vera með fleiri en eitt kerfi í gangi þegar mönnunaráskoranirnar eru eins miklar og raun ber vitni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Það er alveg augljóst að t.d. á Suðurnesjum hefur mönnunarvandi lengi verið til staðar þó að engin sjálfstætt starfandi heilsugæsla sé þar. Það hefur vissulega verið gert ráð fyrir uppbyggingu nýrrar heilsugæslustöðvar á Suðurnesjum en það tekur töluverðan tíma að byggja hana upp og manna. Núverandi heilsugæslu, sem rekin er af hinu opinbera, tekst ekki að manna. Við sjáum að hér á höfuðborgarsvæðinu tókst að manna stöðvarnar og svara eftirspurn með því að fjölga sjálfstætt starfandi. Nú hefur öll bæjarstjórn Reykjanesbæjar sammælst um að hún geti ekki beðið á meðan verið er að byggja þá heilsugæslu sem gert hefur verið ráð fyrir í fjárlögum og í fjármálaáætlun. Því held ég að fljótvirkasta lausnin til að sinna heilsugæslunni og byggja hana hratt og örugglega upp, og manna hana, sem er stór áskorun á Suðurnesjum, sé að gera samstarfssamning við sjálfstætt starfandi og hafa þá fjölbreytt rekstrarform á Suðurnesjum.
Virðulegur forseti. Í fyrirspurn hv. þingmanns kemur fram afstaða hans til þessa sem ég held að eigi fullan rétt á sér og sé full ástæða til að ræða það. Hins vegar er það þannig að fjárfestingarátakið sem stendur yfir núna gerir ráð fyrir því að við byggjum aðra heilsugæslustöð á starfssvæði Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Sú stofnun þarf á stuðningi að halda að því er varðar húsakost, mönnun, fjármögnun o.s.frv. Og á meðan við erum í því verkefni, þ.e. að efla og styrkja Heilbrigðisstofnun Suðurnesja með ráðum og dáð á eins fjölbreyttan hátt og nokkurs er kostur, tel ég að það sé mikilvægasta verkefnið okkar.
Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar. Eftir framsögu ráðherra eiga fulltrúar allra flokka rétt á að beina spurningum til ráðherra, hafa til þess tiltekinn ræðutíma og hæstv. ráðherra tiltekinn tíma til svara.
Virðulegur forseti. Við erum hér enn og aftur til þess að ræða stöðuna í aðgerðum stjórnvalda gegn Covid-19 faraldrinum og er mér bæði ljúft og skylt að eiga samtal við Alþingi með reglubundnum hætti um þau mál. Að undanförnu hefur Covid-19 faraldurinn verið í mikilli rénun innan lands og þar hefur Ísland sérstöðu meðal Evrópuþjóða. Þann 8. febrúar síðastliðinn tók gildi reglugerð um takmarkanir á samkomum vegna farsóttar sem gildir til og með 3. mars næstkomandi. Það er það sem að jafnaði er kallað aðgerðir innan lands. Þá tóku gildi varfærnar tilslakanir. Helstu breytingar sem þá tóku gildi voru að skemmtistöðum, krám og spilasölum var heimilt að opna að nýju að uppfylltum tilteknum skilyrðum, fjöldatakmörk gesta í sviðslistum voru aukin úr 100 í 150 manns og sama hámark var sett á athafnir trú- og lífsskoðunarfélaga sem og verslanir og söfn. Eftir sem áður skiptir mestu máli að við höldum áfram að beita sóttkví, einangrun og smitrakningu gagnvart þeim sem hafa verið útsettir fyrir smiti eða eru smitaðir. Staða faraldursins innan lands gefur tilefni til að huga að frekari tilslökunum. Því fylgir þó sú áhætta að ef smit leka frá landamærum gæti ný bylgja faraldursins farið hratt af stað. Því er að mati sóttvarnalæknis nauðsynlegt að ráðast í tilteknar ráðstafanir á landamærum til viðbótar þeim sem nú þegar eru í gildi. Um þessar ráðstafanir var fjallað á ríkisstjórnarfundi í morgun. Aðstaða okkar nú er ólík þeim aðstæðum sem við bjuggum við síðastliðið vor að því leyti að nú hafa komið fram ný og meira smitandi afbrigði veirunnar auk þess sem faraldurinn er enn í hámarki í mörgum nágrannalöndum. Þess vegna er mikilvægt að líta ekki einangrað á stöðuna hér innan lands heldur horfa heildstætt á samspil aðgerða á landamærum og aðgerða innan lands. Sóttvarnalæknir hefur lagt til að allir sem til landsins koma verði krafðir um vottorð fyrir neikvæðu PCR-prófi sem ekki sé eldra en 72 klukkustunda gamalt áður en lagt er af stað til landsins. Enn fremur að einstaklingi með jákvæða niðurstöðu í fyrstu skimun á landamærum verði gert að dveljast í sóttvarnahúsi ef sýnt þykir að viðunandi einangrunar- eða sóttkvíaraðstaðan sé ekki fyrir hendi. Einnig verði þeim sem greinst hafa með þau afbrigði veirunnar sem eru meira smitandi en önnur og/eða valda alvarlegri sjúkdómi gert að dvelja í sóttvarnahúsi skilyrðislaust. Ég hef nú þegar fallist á þessar tillögur sóttvarnalæknis og reglugerð þessa efnis mun taka gildi á föstudaginn næstkomandi, þann 19. febrúar. Krafa um tvöfalda skimun á landamærum, þar sem skimað eru við komu og aftur fimm dögum síðar að undangenginni sóttkví, verður óbreytt. Í minnisblaði sóttvarnalæknis til heilbrigðisráðherra leggur hann einnig til að horfið verði frá því að veita þeim undanþágu frá sóttvarnaráðstöfunum á landamærum sem framvísa gildu vottorði um að þeir hafi verið bólusettir. Við höfum ekki séð ástæðu til þess að fallast á þá tillögu að svo stöddu og teljum hana þurfa nánari skoðunar við, enda er það svo að framvinda mála að því er varðar vottorð hefur verið með þeim hætti að sífellt fleiri Evrópuríki hafa tekið það upp að taka slík vottorð gild á landamærum. Nú er bólusett í hverri viku og framkvæmdin hefur gengið vel. Miðað við tölur gærdagsins er bólusetning hafin hjá 8.338 einstaklingum og nú eru um 5.757 einstaklingar fullbólusettir. Fyrsta sending frá AstraZeneca kom í síðustu viku og þá voru starfsmenn hjúkrunar- og dvalarheimila á höfuðborgarsvæðinu bólusettir. Nú er gert ráð fyrir að klára að bólusetja þennan hóp um miðjan mars. Bólusetning hjá aldurshópnum 90 ára og eldri er langt komin og þá er gert ráð fyrir að einstaklingar sem eru fæddir 1941 og fyrr verði bólusettir í byrjun mars. Í sömu viku er stefnt að því að hefja bólusetningu þeirra sem eru í forgangshópi 5 en það eru aðrir heilbrigðisstarfsmenn sem sinna sjúklingum með beinum hætti. Samhliða verður áfram haldið að bólusetja eldri aldurshópa með bóluefni frá Pfizer og Moderna en AstraZeneca bóluefnið verður notað fyrst og fremst fyrir heilbrigðisstarfsfólk. Alls verður 280.000 einstaklingum á Íslandi boðin bólusetning, þ.e. öllum þeim sem eru 16 ára og eldri. Þá má gera ráð fyrir að hægt verði að bólusetja tæplega 190.000 einstaklinga fyrir lok júní með bóluefnum Pfizer, AstraZeneca og Moderna. Þetta eru þau bóluefni sem hafa fengið markaðsleyfi í Evrópu. Þar að auki má vænta bóluefna frá fleiri lyfjaframleiðendum á öðrum ársfjórðungi að því gefnu að þeim verði veitt umrætt leyfi. Hér er um að ræða efni frá Janssen og CureVac. Auk þess er framkvæmdarstjórn Evrópusambandsins að leggja lokahönd á samning um kaup á bóluefni frá Novavax. Sóttvarnalæknir vinnur nú að gerð bólusetningardagatals á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga um afhendingu bóluefna á næstu mánuðum og þar verða birtar upplýsingar um forgangshópa og hvenær einstaklingar í hverjum hópi geti vænst þess að fá boð um bólusetningu. Upplýsingar verða birtar með fyrirvara um mögulegar breytingar á áætlunum um afhendingu. Fyrirmynd að þessu er að finna á vef Sundhedsstyrelsen, sem er dönsk systurstofnun embættis landlæknis.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa reglulegu skýrslugjöf sem hefur verið í gegnum tíðina ansi upplýsandi og mikilvægt að við tökum umræðu um hér. Nú er tæplega eitt ár síðan fyrsta smit greindist hér á landi. Og það eru tæpir tveir mánuðir síðan fyrst var bólusett fyrir þessari veiru. Ég verð að segja að bólusetning gengur afskaplega hægt þó að ég ætli ekki að bera upp spurningu varðandi það. Ég vil frekar verja tíma mínum í að spyrja um fyrirsjáanleika aðgerða. Nú er hæstv. ráðherra búinn að greina okkur frá því hvernig bóluefni muni berast hingað og væntingum um það á næstu mánuðum og hefur nefnt ýmsar tölur í því sambandi. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra um fyrirsjáanleikann: Er ríkisstjórnin með einhverjar fyrirætlanir eða hefur hún gefið út um það á hvaða stigi eigi að aflétta tilteknum hömlum þegar búið er að bólusetja ákveðinn hluta þjóðarinnar eða alla þá sem eru yfir tilteknum aldri, kannski yfir sextugt eða sjötugt? Eru einhverjar aðgerðir og tilslakanir sem fólk og atvinnulífið í landinu getur búist við og séð fyrir fram, að þá verði slakað á tilteknum hömlum í samfélaginu, þ.e. að þegar búið verði að bólusetja alla yfir sextugt, sem er þá á einhverjum ákveðnum tímapunkti, ef væntingar raungerast, verði slakað á, þegar búið er að bólusetja þá sem eru í mesta áhættuhópnum og þola veiruna verst?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður er óþolinmóður og vill að bólusetningar gangi hraðar. Bólusetningar ganga vel á Íslandi. Það sem ég myndi frekar hafa samúð með væri ef þingmaðurinn væri óþolinmóður gagnvart því fá bóluefni ekki hraðar til landsins. En það er sannarlega fljótt að gerast um leið og það er komið til landsins að sinna bæði dreifingu og bólusetningu því að það kerfi er í afskaplega góðum gangi. Hv. þingmaður spyr um samhengi sóttvarnaráðstafana annars vegar og hins vegar bólusetninga. Eins og fram kom í fréttum í gær getum við sagt með nokkurri vissu að í lok júní verður búið að bólusetja um 190.000 einstaklinga hér á landi. Það segir sína sögu og hjálpar öllum sem eru að gera ráðstafanir, hvort sem er atvinnulífinu eða öðrum aðilum. Það sama má segja um það að ríkisstjórnin hefur nú þegar sagt varðandi aðgerðir á landamærum að frá og með 1. maí muni aðgerðir endurspegla stöðu litakóðunarkerfisins í Evrópu. Þannig að eftir því sem öllu þessu vindur fram aukum við fyrirsjáanleika í gríðarlega óvissu umhverfi, eins og hv. þingmaður veit mætavel. Þær tölur sem birtust í fjölmiðlum í gær og ég gerði grein fyrir í inngangsræðu minni, eru tölur sem byggja á þeim bóluefnum sem núna eru komin með markaðsleyfi, bæði í Evrópu og á Íslandi, og er hafin bólusetning með. Við eigum enn þá von á efnum frá fleiri aðilum þannig að það er ástæða til þess að við getum haldið áfram að stíga inn í það að Ísland geti nálgast sem mest venjulegt daglegt líf. Og það er okkar markmið, markmið okkar allra, virðulegi forseti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er í raun að benda á mikilvægi atvinnulífsins og spyrja með tilliti til þess að mörg svið atvinnulífsins eru mikið til lömuð og önnur svið er algerlega lömuð, eins og t.d. stærsti partur ferðaþjónustunnar og veitingahúsageirans. Ég spyr því að ekki getum við verið að bíða eftir því að við náum einhvers konar hjarðónæmi, sem verður þá kannski einhvern tímann síðla sumars, eins og mér skilst á fréttum. Það er einhver tímapunktur þar áður sem ég er að spyrja um, þegar búið er að bólusetja áhættuhópana að mestu leyti og stjórnvöld gefa út fyrirsjáanlegar áætlanir um að þá verði slakað á þannig að atvinnulífið geti rétt úr kútnum fyrr og gert sínar áætlanir. Atvinnurekendur eru auðvitað að gera áætlanir núna fyrir sumarið og þeir gætu þá haft einhvern fyrirsjáanleika í þessu en ekki bara vonað að eitthvert bóluefni komi og þá gerist eitthvað og svo allt í einu eitthvað meira. Að stjórnvöld gefi það út hver fyrirsjáanleikinn er. Er ætlunin að bíða eftir hjarðónæmi eða er ætlunin að slaka á þegar búið er að bólusetja áhættuhópa og þá sem verst fara út úr þessari veiki?
Virðulegur forseti. Staðan er þannig að Ísland er opnasta land í Evrópu núna. Hér eru minnstar hömlur á atvinnulífi og daglegu lífi í Evrópu núna. Það er staðan. Við höfum lagt megináherslu á að aldrei sé gengið lengra í því að setja hömlur eða íþyngjandi aðgerðir á nokkurn en nauðsynlegt er vegna sóttvarna. Því munum við halda áfram og það getum við gert vegna þess að við rekjum hvert einasta smit og vegna þess að við beitum sóttkví og einangrun með markvissum hætti. Við eigum að fagna því að við höfum valið þessa mjög svo gagnlegu og markvissu leið til þess að tryggja að hér sé samfélagið eins virkt og öflugt og það getur verið. Og það er það. En það mun líka verða þannig að þegar þeim aðgerðum vindur fram, sem voru kynntar í dag varðandi aðgerðir á landamærum, þá munum við kynna frekari afléttingar innan lands. Sóttvarnalæknir hefur boðað að slíkar aðgerðir muni berast mér í minnisblaði á næstu dögum. Ég get fullvissað hv. þingmann um að það verður allt saman daglegu lífi og íslensku atvinnulífi til góðs, bæði það að hækka hámarksfjölda þeirra sem geta verið í sama rými og draga úr hömlum á tiltekna starfsemi eins og nokkurs er kostur. Það hefur alltaf verið okkar leiðarljós og mun verða það hér eftir sem hingað til.
Virðulegur forseti. Óþolinmæði kom fram í máli hæstv. heilbrigðisráðherra í svörum við einn hv. þingmann. Það er kannski ekki skrýtið að menn greini óþolinmæði hjá bæði þingmönnum og almenningi í þessum málum vegna þess að hver vika skiptir miklu máli í þessu ástandi. Menn kalla eftir eðlilegu lífi á Íslandi. Menn lofuðu því 19. ágúst þegar gripið var til hörðustu aðgerða á landamærum og gagnvart atvinnulífi sem um getur og enn hefur ekkert bólað á þessu eðlilega lífi. Þannig að það er kannski ekki skrýtið að óþolinmæði komi upp í hugann. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í kjölfar ummæla um nýjustu áætlanir um hvenær búið verði að bólusetja helming þjóðarinnar, sem mér skilst að eigi að vera í júlí. Það eru nýjustu tölur, alltaf er þetta að dragast. Í ljósi þess að t.d. Danir áætla að búið verði að bjóða allri dönsku þjóðinni upp á bólusetningu í júní, og fréttir bárust af því í gær eða fyrradag að Danir hefðu aflað sér 900.000 nýrra skammta, langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé enn verið að vinna að því með einhverjum hætti að auka keypt magn hingað til landsins sérstaklega, fram hjá einhverjum samningum við Evrópusambandið. Hvort ekki sé skynsamlegt að halda til haga viðræðum við aðra framleiðendur, a.m.k. þá þrjá sem við höfum þegar tryggt okkur bóluefni hjá. Það er heldur ekki hægt að láta hjá líða að nefna nýjustu aðgerðir sem kynntar eru hér og eiga að taka gildi á föstudaginn, um þriðju skimunina á fólki sem kemur til landsins. Mig langar að spyrja í því ljósi: Hvert er markmið stjórnvalda í dag með þriðju skimuninni? Er markmiðið ekki lengur að fletja kúrfuna? Er markmiðið núna að loka Íslendinga inni í svokölluðu veirufrjálsu landi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Ég tók eftir því, og finnst það allt eðlilegt og ekkert við það að athuga, að hv. þingmaður er óþolinmóð, ég held að þjóðin sé það gjarnan. En fyrst og fremst er þjóðin mjög þolgóð og hefur mikið úthald í þeirri stöðu sem uppi er og hefur verið í hartnær heilt ár, því að 28. febrúar er heilt ár síðan fyrsta smitið greindist. Það hefur reynt mjög á samheldni og þolinmæði í samfélaginu og ég fagna því sérstaklega hversu einhuga stjórnvöld hafa verið í þessum aðgerðum. Það gilti einnig um þær aðgerðir sem kynntar voru í ríkisstjórn í morgun að því er varðar þá kröfu um að farþegar komi með neikvætt PCR-próf frá brottfararstað til viðbótar við þá tvöföldu skimun sem við höfum þegar viðhaft. Hvert er markmiðið með því? Markmiðið með því er að við getum losað eins mikið og hægt er innan lands þrátt fyrir að staða faraldursins sé ískyggileg víða í löndunum í kring. Ég held að það sé eftir nokkru að slægjast að vilja það, að við getum haldið áfram að losa um aðgerðir hér innan lands. Svo spyr hv. þingmaður um hvort við getum aukið keypt magn. Ég segi já. Við erum með það að markmiði að auka magnið sem við kaupum eins og við getum, eins og nokkurs er kostur, og gerum það, rétt eins og vísað er í að því er varðar Dani og viðbótarskammta Pfizer. Við höfum fengið slíka skammta og það er á grundvelli þeirra sem við urðum að gera grein fyrir öflugri áætlun en við höfum getað talað um áður.
Virðulegur forseti. Það er rétt að halda því til haga að smitin á heimsvísu eru á niðurleið, þau eru í langflestum löndum á niðurleið. Það hefur ruglað svolítið umræðuna að láta í veðri vaka að það sé ófremdarástand í löndunum í kringum okkur, en smitin eru a.m.k. á niðurleið og það er full ástæða til að létta enn frekar á takmörkunum hér sem verið hafa í gildi, og þótt fyrr hefði verið. En ég fagna því að áfram verði reynt að semja fram hjá Evrópusambandinu um kaup á fleiri bóluefnum eins og önnur lönd í Evrópu hafa greinilega verið að gera. Mig langar hins vegar spyrja um það sem fréttir hafa verið um, eða ég hef fengið upplýsingar um, að Íslendingar og aðrir þeir sem koma inn til landsins og eru bólusettir með bóluefni öðru en Pfizer-bóluefni, til að mynda með Moderna-bóluefninu, að það hefur ekki verið tekið gilt þannig að fólk sleppi við skimun og sóttkví. Mér finnst það í hæsta máta furðulegt að á íslenskum landamærum [[Forseti hringir.]]geti Íslendingar ekki komið bólusettir, og það fyrir löngu síðan, og sloppið þá við skimun og sóttkví. Ég vildi gjarnan fá að vita hverju það sætir [[Forseti hringir.]]með vísan til íslenskra laga og reglna í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Ég kannast ekki við þær sögusagnir sem hv. þingmaður vísar til varðandi það að taka gilt vottorð um bólusetningu á landamærum, þannig að hv. þingmaður verður að rökstyðja það betur. Varðandi síðan sambærileika, ef svo má segja, talna á Íslandi og í Danmörku er það svo að í þeim áætlunum sem við höfum verið að ræða sérstaklega í ræðum í dag og í fjölmiðlum í gær, höfum við verið varkárari með tölur en Danmörk t.d. að því leytinu til að við höfum ekki tekið inn í stóru töluna þá framleiðendur sem ekki hafa enn hlotið markaðsleyfi. Það er skýringin á þessum mismunandi tölum. Þegar við skoðum tölurnar í Danmörku eru auðvitað inni aðilar eins og Janssen og CureVac og fleiri framleiðendur sem ekki eru komnir alla leið í leyfisferlinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þá skýrslu sem hún gaf hér í upphafi umræðunnar en vil ítreka beiðni mína um að við hér í þinginu fáum einhvers konar punkta að morgni þess dags sem skýrsla er gefin svo að við getum undirbúið okkur örlítið betur fyrir umræðuna. Ég held að hún verði bara ríkari fyrir vikið. En gott og vel. Ég tel mjög mikilvægt að við höfum strangar reglur á landamærum. Það hefur sýnt sig að það hefur gefist vel og er mun vænlegra til árangurs að hafa strangari reglur á landamærum en reyna að opna samfélagið eins og hægt er hér innan lands. Ég er aðeins hugsi varðandi PCR-prófið sem tilkynnt var um í morgun, sem verður að vera nýrra en 72 klukkustunda gamalt. Þetta er vissulega notað í mörgum ríkjum, t.d. í Danmörku, þar má það meira að segja ekki vera eldra en 24 klukkustunda gamalt, til að farþegar geti jafnvel bara millilent á Kastrup-flugvelli. En gott og vel. Þetta próf mun gilda fyrir alla, líka Íslendinga. Þá langar mig aðeins að velta upp þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvernig þetta muni samræmast 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að íslenskum ríkisborgara verði ekki meinað að koma til landsins né verði honum vísað úr landi. Ef íslenskur ríkisborgari er ekki með þetta próf, hvernig ætlum við að haga málum á landamærum? Ég ítreka að ég tel mikilvægt að hafa stífar reglur á landamærum, en ég tel líka mikilvægt að við pössum upp á að þær reglur sem við setjum séu í samræmi við stjórnarskrá.
Virðulegur forseti. Eins og fram kemur í fyrirspurn hv. þingmanns þá lágu þær upplýsingar sem komu fram í inngangsræðu minni flestallar fyrir í fréttatilkynningu fyrr í morgun og ég vonast til þess að hv. þingmenn hafi haft tök á því að fylgjast með því sem fram fór í umræðunni. Sem betur fer hefur það verið þannig að í þessari umræðu hér í þinginu erum við ekki að kynna til sögunnar nýjar upplýsingar heldur erum við að halda saman þeirri umræðu sem verið hefur og síðan sit ég hér fyrir svörum. Hv. þingmaður tekur undir mikilvægi þess að spila þetta saman, að vera með strangari reglur á landamærum og síðan að geta slakað betur á innan lands. En þingmaðurinn hefur efasemdir um að hægt sé að gera kröfur um neikvætt PCR-próf fyrir alla. Ég deili ekki þessum efasemdum og mitt ráðuneyti gerir það ekki heldur, enda höfum við á grundvelli tillagna sóttvarnalæknis farið yfir það hvernig þær tillögur samræmast lögum og reglum og þar með talið stjórnarskrá, þó að það liggi auðvitað algerlega fyrir að íslenskum ríkisborgurum verður aldrei vísað frá landinu. Það myndi aldrei ganga.
Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessi svör frá hæstv. ráðherra. Þá vil ég spyrja í framhaldinu, fyrst íslenskum ríkisborgara verður ekki vísað frá landinu, sem er gott af því að það samræmist ekki stjórnarskrá, hvernig framkvæmdin verður ef íslenskur ríkisborgari mætir hingað og er ekki með PCR-próf, hvernig farið verður með þann einstakling á landamærum. Talað er um að ef ferðamaður upplýsir ekki um ákveðinn dvalarstað í sóttkví verði viðkomandi ekki hleypt inn í landið. Hvernig er þetta með íslenska ríkisborgara sem koma til landsins? Eru þeir spurðir um hvar þeir dveljist í sóttkví? Ég hef þær heimildir að svo sé ekki, að ekki sé verið að spyrja íslenska ríkisborgara sem koma til landsins hvar þeir verða, hvort þeir verði með fjölskyldum sínum. Það hefur jú borið á fregnum af því að ættingjar sæki Íslendinga á flugvöllinn og ég velti fyrir mér: Hvernig á þessu að vera háttað? Eiga íslenskir ferðamenn að fara með leigubíl? Er það óhætt? Ég er bara að velta fyrir mér hvernig framkvæmdin sé. Og aftur ítreka ég: Ég er fylgjandi stífum reglum á landamærunum af því að ég held að það sé mikilvægt, en ég er bara að forvitnast um hvernig þetta verður gert. Það er ekki að ástæðulausu sem það eru stífar reglur, en hvernig er framkvæmdin? Að lokum vil ég spyrja hvort til álita komi í huga hæstv. ráðherra að heimila sölu í númeruð sæti á íþróttakappleikjum líkt og í leikhúsum og tónleikasölum, því að maður heyrir hátt harmakvein frá þeim sem eru að reyna að halda rekstri íþróttafélaganna gangandi.
Virðulegi forseti. Það sem hv. þingmaður vísar til í sinni seinni spurningu lýtur í raun að framkvæmd þeirra ráðstafana sem verið hafa í gangi hingað til og varðar ekki sérstaklega þá reglugerðarbreytingu sem gengur í gildi á föstudaginn kemur að því er varðar eftirlit með þeim sem eru í sóttkví eða einangrun, að fylgjast betur með því eða tryggja með einhverju móti að farþegar verði ekki sóttir af ættingjum eða vinum á landamærastöð, að bæta forskráninguna o.s.frv., þannig að það eru margir þættir þarna sem lúta að framkvæmdinni. En ég vil staldra við það sem hv. þingmaður spyr um sérstaklega, því að það skiptir mjög miklu máli að því sé svarað, þ.e. framkvæmdina varðandi Íslendinga sem ekki koma með neikvætt PCR-próf. Það verður í skoðun þangað til reglugerðin hefur tekið gildi. Ég get ekki svarað því nákvæmlega núna hvernig það verður gert en það er sektarheimild í lögunum sem er hugsanlegt að yrði beitt. En það liggur ekki endanlega fyrir, svo því sé svarað hér algjörlega hreint út. Í þessari breytingu freistum við þess að reyna að loka betur, eins og hv. þingmaður nefndi. En þingmaðurinn fór líka yfir þetta með merkt sæti og íþróttakappleiki. Ég held að það skipti mjög miklu máli í öllum þessum ráðstöfunum að sem mest samræmi sé milli starfsemi, þ.e. að ein starfsemi lúti einum reglum og önnur starfsemi öðrum; að reglurnar snúist miklu frekar um fyrirkomulag, þ.e. fjölda, staðsetningu fólks, hvort það er í merktum sætum o.s.frv. Við munum freista þess að gera það eins vel og við getum í næsta skrefi. Ég veit að íþróttahreyfingin er spennt og ég er það líka, þannig að ég held að við eigum að skoða þetta. En þetta hefur gefist vel varðandi sviðslistirnar og ég held að við eigum að halda áfram á þeirri braut.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrslugjöfina og framsöguna hér áðan. Ég vil í raun fagna því tækifæri sem þingið hefur haft með reglubundnum hætti, og mun væntanlega hafa áfram, til að eiga þetta samtal við ráðherra. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við þingmenn nýtum okkur þann rétt og ræðum á jafnræðisgrundvelli við ráðherra og fáum svör. Það eykur mjög á samstöðuna í samfélaginu að allir fái tækifæri til að eiga þetta samtal, og er óhætt að segja hæstv. ráðherra til hróss að þetta hefur gefist vel og að mínu mati hefur ráðherra leyst þetta vel af hendi. Það hefur nokkuð verið rætt í þessari umræðu um ákveðna óþreyju og hæstv. ráðherra kom inn á það hér áðan í andsvari við annan hv. þingmann. Það sem mig langaði kannski að spyrja um hvað varðar þá óþreyju er hvort ráðuneytið eða starfsmenn ráðuneytisins fái einhverjar upplýsingar frá bóluefnaframleiðendum um framleiðsluhraða eða væntan framleiðsluhraða, þ.e. hvort slíkt sé hluti af þeirri upplýsingagjöf sem komi frá framleiðendum því að slíkt myndi væntanlega hjálpa ráðuneytinu til að gera áætlanir fram í tímann og á sama hátt að meta það með hvaða hætti á að reka eftir því að skammtar berist til landsins.
Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram í fréttum og líka í yfirlýsingu ráðuneytisins í gær þá er það ekki síst vegna þess að framleiðslugeta tiltekinna fyrirtækja hefur aukist sem við erum að sjá meira bóluefni. Við vitum að Pfizer dró úr framleiðslu sinni á fyrsta ársfjórðungi til að geta aukið hana á öðrum. Ég er ekki innanbúðarmaður í neinu lyfjaframleiðslufyrirtæki þannig að ég skil ekki nákvæmlega hvernig það gerist en það er þannig. Sama er í raun og veru að gerast með AstraZeneca. Ég vænti þess að við fáum meira efni þaðan og að það sé á grundvelli þess að framleiðslugeta aukist. Það sem maður heyrir líka er að þessi fyrirtæki séu að leita leiða til að framleiða víðar og þá væntanlega með einhvers konar samningum við aðra aðila. Þetta er það sem við höfum í höndunum. Ráðuneytið sem slíkt fær ekki formlegar upplýsingar um framleiðsluhraða. Það er ekki þannig. Snertiflötur okkar er í raun og veru fyrst og fremst magnið og síðan kemur afhendingaráætlunin í samræmi við þennan heildarpott Evrópu eftir tilteknum hlutfallsreikningum.
Herra forseti. Eins og hæstv ráðherra kom inn á áðan er þetta alltaf ákveðinni óvissu undirorpið og maður skilur það, sérstaklega þegar verið er að framleiða efni sem kannski hafa ekki verið framleidd áður og kunna þess vegna að vera flóknari í framleiðslu en margt annað sem þessi fyrirtæki hafa tekið sér fyrir hendur. Ég man ekki hvort ég hef áður velt því upp í samtölum mínum við hæstv. ráðherra en ef ég tel rétt á síðunni bóluefni.is þá eru taldir upp sex bóluefnaframleiðendur; ráðuneytið hefur þegar gert samninga við fjóra eða fimm af þeim, en einn eða tveir aðrir eru nefndir. Nú eru fleiri bóluefnaframleiðendur og það bóluefni sem jákvæðastar fréttir hafa borist af, alla vega úr ritrýndum tímaritum eða ritrýndum gögnum, virðist vera bóluefnið Sputnik sem var þróað af Gamlaeya-stofnuninni í Moskvu. Þær rannsóknir sem hafa komið fram um þetta efni hafa verið áhugaverðar, ég held að óhætt sé að segja það, og birst, eins og einhver myndi segja, í mjög viðurkenndum tímaritum. Mig langar að spyrja ráðherra: Eru einhver samtöl í gangi við fleiri bóluefnaframleiðendur, ég er ekki endilega bara að tala um Sputnik, en koma fram á síðunni? Ég er ekki að biðja hæstv. ráðherra að uppljóstra um einhver leyndarmál en eru slík samtöl í gangi og hefur ráðuneytið áhuga á slíku?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Til viðbótar við það sem er á síðunni bóluefni.is er til að mynda bóluefni frá Novavax sem við getum fengið hlutdeild í á sömu forsendum og hafa gilt um aðra samninga Evrópusamstarfsins. Varðandi Sputnik V þá er Lyfjastofnun að skoða það bóluefni í því ljósi að mögulegt væri að veita það sem kallað er tímabundið neyðarleyfi. Ein af forsendunum fyrir því að slíkt leyfi sé veitt er að bóluefni sé til reiðu og aðgengilegt, til að unnt sé að gera slíkan samning. Það er full ástæða til að skoða þetta áfram og að heilbrigðisráðuneytið geri það, Lyfjastofnun og til þess bærir aðilar, annars vegar á vettvangi Evrópusamstarfs, þar sem verið er að skoða þessa þætti, en hins vegar á þeim grunni sem ég nefni hér og þá væntanlega með aðkomu utanríkisráðuneytisins sem myndi þá aðstoða við slík samskipti. Í grunninn er það þannig að Evrópska lyfjastofnunin, sem íslenska Lyfjastofnunin er aðili að, veitir markaðsleyfi fyrir bóluefnum. Það er meginreglan og í því felst viðurkenning á bæði virkni og öryggi efnisins og líka því að framleiðsluhættirnir séu samkvæmt stöðlum o.s.frv., en hinn kosturinn er þetta tímabundna leyfi. Þessir tveir kostir eru alltaf í stöðunni og eru þar með eitt af því sem er til skoðunar.
Forseti. Samtökin Menntakerfið okkar sem samanstanda af nokkrum nemendum við Víðistaðakóla skiluðu nýverið umsögn um tillögur menntamálaráðherra að menntastefnu hingað til Alþingis og lögðu til að menntakerfið yrði nútímavætt og lagað að þörfum nemenda. Inntak umsagnarinnar til Alþingis er í raun: Þið vitið ekki neitt hvað er í gangi. Krakkarnir gagnrýna að þeir fái ekki fræðslu um mikilvæg málefni í heiminum eins og til að mynda geðsjúkdóma. Forseti. Við ræðum hér horfurnar fram undan og við vitum að andleg heilsa hefur orðið undir í heimsfaraldrinum og að sóttvarnaaðgerðir hafa komið einna harðast niður á ungu fólki í námi. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Ætlar ráðherra að beita sér fyrir því að gerðar verði sérstakar ráðstafanir til að grípa þá hópa sem hafa veikst andlega í faraldrinum og eru í námi og ætlar ráðherra að beita sér fyrir því á einhvern hátt að geðrækt verði hluti af aðalnámskrá eins og krakkarnir í Víðistaðaskóla hafa kallað eftir?
Virðulegi forseti. Ég tók líka eftir þessum krökkum og þau voru algerlega frábær. Ég held að það sé óendanlega mikilvægt fyrir stjórnvöld á öllum tímum að búa við aðhald og snerpu frá ungu fólki sem gerir kröfur og ber í borðið. Það sem við höfum gert - af því að ég sem heilbrigðisráðherra hef haft mjög vakandi auga fyrir þeim áskorunum er varða geðheilsu í faraldrinum - er annars vegar að byggja kerfið upp og styrkja það skref fyrir skref á öllum stigum, eins og við ræddum hér fyrr í dag, og hins vegar höfum við lagt til sérstakar 540 milljónir á árinu 2020 og aftur á þessu ári bara í geðheilbrigðisþjónustu til að bæta hana. En til lengri tíma þá þarf geðrækt að vera partur af allri skólagöngu, allt frá leikskólastigi og upp úr. Við eigum áætlunina og innleiðing er hafin.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessa skýrslu og ekki bara fyrir skýrsluna og fyrir að fara yfir stöðuna með okkur hér í dag heldur fyrir þetta reglubundna samtal sem hefur verið mjög mikilvægur liður í þessu öllu saman. Það er ánægjulegt að faraldurinn er í rénun og við erum í góðri stöðu. Ekki er hægt að fullyrða neitt annað en að vel hafi verið haldið á málum. Bæði í umræðunni í dag og allan tímann, það er alveg ótrúlegt að hugsa til þess að heilt ár sé liðið, er óþreyja og óþolinmæði við óvissuaðstæður auðvitað skiljanleg. Það sem ég ætlaði að koma inn á í fyrri spurningu er einmitt það að frá því að hæstv. ráðherra var með okkur síðast var væntingaráin reist upp úr öllu í tengslum við mögulega rannsókn sem svo varð ekki af. Þá stendur einhvern veginn eftir að þolinmæði við þessar kringumstæður verður dyggð, bara dyggðin. Það hillir í að við náum árangri og nú er byrjað að bólusetja og bólusett í viku hverri eins og hæstv. ráðherra fór yfir og það verða 190.000 manns, ef áætlanir sem vitað er um ganga eftir, í júní. Þá dregur maður þá ályktun að það eina sem geti gerst sé að bóluefnaframleiðendum vaxi ásmegin, svona fyrir utan leyfisveitingar, í framleiðslu og dreifingu á efninu og geti framleitt hraðar og meir og komið bóluefnum áfram í dreifingu í meira magni en fyrr var talið. Er rangt að álykta að a.m.k. 190.000 manns verði bólusettir í júní, og mögulega fleiri?
Virðulegi forseti. Nei, það er ekki rangt. Það er nefnilega nákvæmlega rétt að álykta sem svo. Eins og kom fram í mínu máli áðan þá er 190.000 í raun og veru varfærin áætlun. Þar byggjum við á þessum þremur framleiðendum sem hafa fengið leyfi. Fleiri framleiðendur eru í sigtinu og sumir þeirra meira að segja þannig að við höfum þegar gert við þá samninga. Ég nefni til að mynda Janssen, eða Johnson & Johnson, þar sem við höfum gert samninga um kaup á 235.000 skömmtum. Vonir standa til að það bóluefni sé þannig úr garði gert að einungis þurfi eina sprautu og það mun að líkindum fá markaðsleyfi í Evrópu í næsta mánuði. Vonir standa líka til þess að afhending á því efni geti hafist þegar á öðrum ársfjórðungi þannig að það eru fleiri jákvæð teikn á lofti, það er rétt hjá hv. þingmanni. Hv. þingmaður var að tala um þessa umræðu í þinginu og að þolinmæði væri dyggð og mjög mikið hefði reynt á hana í íslensku samfélagi. Staðan er þannig að íslenskt samfélag og almenningur á Íslandi hefur verið ótrúlega samstiga í gegnum þessar aðgerðir og í gegnum þennan faraldur. Það er örugglega mörgu að þakka en mér finnst mikilvægt að við séum öll meðvituð um það hversu mikil verðmæti eru fólgin því að við erum samstiga í meginatriðum, íslenskt samfélag. Embætti landlæknis lét gera könnun á viðhorfi almennings til bólusetninga við Covid-19 og um 90% segja það alveg öruggt, mjög öruggt eða frekar líklegt að þau láti bólusetja sig. Þá telja 92,5% bóluefnin vera annaðhvort mjög eða frekar örugg. Þetta er stemningin í íslensku samfélagi gagnvart bólusetningum [[Forseti hringir.]]og það er ótrúlega mikilvægt. Bólusetningar snúast ekki bara um heilsu hvers og eins heldur um heilsu samfélagsins í heild og þess vegna er viljinn til bólusetninga mjög mikilvægur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Í framhaldi af þessum mikilvægu hugleiðingum má líka nefna það sem við höfum lært á þessu ferli. Ég held að það sé óhætt að segja að þjóðin hafi gengið í gegnum stærra álagspróf og í lengri tíma en nokkurn óraði fyrir að heil þjóð gæti gengið í gegnum og heimurinn auðvitað allur. En eitthvað lærum við á þessu. Þá reynir einmitt á vilja og samstöðu og hvað samstaða raunverulega merkir. Þegar búið er að taka ákvarðanir hlýtur það að þýða að allir reyni að láta þær ákvarðanir ganga upp. Í því felst væntanlega samstaðan. Í seinni spurningu ætla ég að dvelja við það sem kom fram í máli hæstv. ráðherra sem snýr að þessu rökrétta samhengi hlutanna og samræmi í vonandi frekari tilslökunum frá því sem voru 8. febrúar, og hæstv. ráðherra fór vel yfir. Ég held að það sé afar skynsamlegt að herða reglurnar á landamærunum og nýta þá góðu stöðu sem við erum í innan lands. Þá verður manni hugsað til þeirra sem hafa þurft að sæta mestum takmörkunum í atvinnulífinu, sviðslistafólksins og íþróttafólksins. Íþróttirnar eru að fara inn í hæsta punkt á tímabilinu og útiíþróttirnar eru að fikra sig inn í tímabilið. Þá má spyrja um samræmi hlutanna, hvort við séum að horfa á einhverjar tilslakanir, t.d. í veitingahúsageiranum, fjölga áhorfendum í sviðslistunum og að eitthvað slíkt geti átt við íþróttirnar. [[Forseti hringir.]]Ég held að allir þessir aðilar hafi staðið sig alveg frábærlega og sýnt þá þolinmæði sem hefur þurft.
Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni. Ef þetta er ekki rétt tilefni til þá veit ég ekki hvað, að þakka öllu þessu fólki fyrir úthaldið og þolgæði en líka fyrir sveigjanleika og fyrir að vera lausnamiðað. Íþróttafólkið í að halda áfram leikgleðinni t.d. og að halda því áfram sem þau bjuggu mörg hver við í mjög langan tíma, takmarkaða möguleika á að æfa sig, en fara samt á fullu út í það þegar opnanirnar koma með bros á vör. Sviðslistirnar, að fylgjast með leikurunum á sviði, tónlistarfólkinu o.s.frv. fyrir hálftómum sölum að taka við klappinu sem kemur svoleiðis frá hjartanu þó að það glymji ekki eins vel og í troðfullu húsi. Þetta erum við öll að upplifa. Veitingahúsafólkið sem segir: Farið hérna megin og farið þarna megin og passaðu þig hér, og finna leiðir til þess að veita okkur sína frábæru þjónustu. Þetta er auðvitað líka það sem gerir lífið í samfélaginu, við finnum að þetta er líka samstaða, að við séum öll til í þetta. Hv. þingmaður er sammála mér um að það sé skynsamlegt að herða reglur á landamærum. Ég held að það sé afar skynsamlegt einmitt núna að gera það vegna þess hversu mikil verðmæti felast í því svigrúmi sem við höfum innan lands. Við getum aukið það og við eigum að gera það. Ég hef átt samtal við sóttvarnalækni í dag varðandi tilslakanir innan lands og hann segir mér að tillögur þess efnis séu í smíðum. Við megum vænta þess að sjá eitthvað slíkt alveg á næstu dögum og það mun snúast um þá starfsemi sem hv. þingmaður nefnir.
Virðulegi forseti. Bólusetningin er vitaskuld forsenda efnahagslegrar endurreisnar. Það hefur þess vegna allt að segja um nálgun efnahagsaðgerða hver tímalínan er í bólusetningunni. Við vitum öll að það eru engar raunverulegar væntingar um afgerandi breytingar á atvinnuleysistölum fyrr en bólusetning er orðin almenn. Við þekkjum það líka hvað hver dagur af sóttvarnaaðgerðum, enda þótt mikilvægar séu, er okkur dýrkeyptur efnahagslega. Fréttir gærdagsins voru sannarlega jákvæðar, með þessum fyrirheitum stjórnvalda um að hafa náð bólusetningu hjá helmingi þjóðar í lok júní, en þótt allur almenningur hafi haft ástæðu til að gleðjast í gær þá er hið ósagða í stöðunni, hin hliðin á málinu, auðvitað líka sú að vonir ferðaþjónustunnar um ferðasumar með erlendum ferðamönnum eru takmarkaðar. Það hefur auðvitað líka með stöðuna á heimsvísu að gera ekki síður en hér. En í ljósi þess hversu ofsalega háð við erum ferðaþjónustunni, ólíkt öðrum þjóðum, er þetta þyngri staða fyrir okkur efnahagslega en t.d. bara hjá nágrannaríkjum okkar. Í því mikla og sögulega atvinnuleysi sem við erum að glíma við núna, þar sem stór hluti atvinnuleysisins er í ferðaþjónustunni og nú á að herða enn frekar að henni, þá spyr ég hvort unnin hafi verið einhver sviðsmyndagreining fyrir áhrif þessara sóttvarnaaðgerða hvað varðar stöðu atvinnuleysis. Nú síðast í gær sagði framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar í Kastljósinu að ferðaþjónustufyrirtækin þryti afl í haust. Ferðamálaráðherra talar um að mörg fyrirtæki séu algerlega súrefnislaus. Ég myndi því vilja heyra um þessa sviðsmyndagreiningu. Ég hef allan skilning á þessum aðgerðum og styð þær en viðurkenni að ég hefði viljað sjá tilslakanir hér innan lands samhliða, að súrefni væri komið til fyrirtækja í þröng [[Forseti hringir.]]samhliða þessu skrefi og að hjólunum væri komið aftur af stað í efnahagslífinu upp að því marki sem það er hægt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir stuðning við þær aðgerðir sem kynntar voru í dag. Hún er auðvitað gríðarlega mikilvæg sú samstaða sem við höfum haft að öllum jafnaði í gegnum pólitíkina um þessar aðgerðir og þá nálgun sem við erum að sýna hér á Íslandi. Við höfum borið gæfu til þess og það hefur endurspeglast í því hversu vel okkur gengur. Ég er alveg sannfærð um að þar er bæði um orsök og afleiðingu að ræða. Hv. þingmaður nefnir að hún telji að betra hefði verið ef tilslakanir innan lands hefðu verið samhliða þeim sem við erum að fara í núna varðandi ráðstafanir á landamærum. Hafa ber í huga að við sjáum í raun og veru áhrif af breytingum á ráðstöfunum innan lands á u.þ.b. tveimur vikum og það er u.þ.b. á mánudaginn kemur af því að síðustu breytingar tóku gildi 8. febrúar. Þetta eru allt atriði sem spila saman. Hv. þingmaður spyr um sviðsmyndagreiningar. Þar hefur forsætisráðuneytið verið með yfirsýnina að því er varðar þetta samspil milli sóttvarnaráðstafana og bólusetninga og síðan áhrifa á einstaka þætti efnahagslífsins og heilbrigðisþjónustunnar o.s.frv. Ég vænti þess að eitthvað muni sjást úr þeirri vinnu sem allra fyrst. Ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns af ferðaþjónustunni en ég held að um leið og við vitum aðeins meira, eins og kom fram hjá Jóhannesi Skúlasyni í gær, einfaldi það allar áætlanir og líka áætlanir fyrir ferðaþjónustuna. Ég held að þrátt fyrir allt séu miklir kraftar í ferðaþjónustunni. Það er mjög burðug grein [[Forseti hringir.]]sem hefur yfir mikilli þekkingu og reynslu að búa og eftir því sem forsendurnar eru skýrari þeim mun líklegra er að sú grein nái viðspyrnu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og tek undir það og það er raunar áhyggjuefni með forsendurnar, hversu skýrar þær séu. Ég hefði viljað sjá það gerast núna, þegar við erum ekki á upphafsreit, hvorki þessarar stöðu né aðgerða gegn veirunni, að þegar verið er að kynna svona veigamiklar ákvarðanir lægju forsendurnar fyrir, að það væri ekki eitthvað sem kæmi á næstu dögum heldur kæmi það samhliða hvers sé að vænta fyrir ferðaþjónustuna þegar þessi skref verða stigin. Ég ítreka að ég er ekki að segja þetta vegna þess að ég sé þeim andsnúin en þetta skiptir máli, forsendur og fyrirsjáanleiki. Alveg eins og við höfum talað fyrir því frá upphafi að sterkum sóttvarnaaðgerðum verði að fylgja kraftmiklar efnahagsaðgerðir þá verða forsendur og fyrirsjáanleiki líka að vera fyrir hendi. Ég bendi t.d. á að langvarandi atvinnuleysi fylgja [[Forseti hringir.]]heilsufarslegar afleiðingar, málaflokkur sem er á borði heilbrigðisráðherra. [[Forseti hringir.]]Ég spyr heilbrigðisráðherra síðara sinni: Hefur reynslan af áhrifum sóttvarnaaðgerða undanfarið ár einhver áhrif á nálgun ríkisstjórnarinnar í þeim skrefum sem nú á að stíga?
Virðulegur forseti. Þetta voru allmargar spurningar á einni mínútu. Ein þeirra lýtur að því hvort fyrirsjáanleikinn í sóttvarnaaðgerðum hefði mátt vera meiri o.s.frv. Þegar við erum að kynna þessar aðgerðir í morgun, sem lúta að aðgerðum á landamærum, þá liggja þar til grundvallar minnisblöð sóttvarnalæknis og ríkislögreglustjóra, landamærasviðs. Það eru í raun forsendurnar sem þar liggja fyrir. Ég hef lagt áherslu á það allan tímann að öll minnisblöð sem mér berast séu partur af opinberri umræðu og þau verða það; að við eigum opin samtöl og njótum þess hversu fámennt samfélagið okkar er og séum í samtölum og samráði við þá aðila sem þurfa að sæta þessum sóttvarnaaðgerðum og við höfum verið það. Það hefur gert það að verkum að allir hafa verið reiðubúnir á hverju stigi. Það sem við erum að gera hefur aldrei komið eins og þruma úr heiðskíru lofti vegna þess að við viljum að við séum samstiga í því sem fram undan er. Við getum líka verið mjög stolt, virðulegur forseti, af þeim efnahagsaðgerðum sem Ísland hefur gripið til í kjölfarið á veirunni.
Virðulegur forseti. Það er betra seint en aldrei að við séum, bæði heilbrigðisráðherra og þjóðin, farin að sjá ljósið við endann á Covid-faraldrinum. Fyrir um ári síðan kom Inga Sæland, formaður Flokks fólksins, hér upp í ræðustól og gerði kröfu um að við tækjum okkur Nýja-Sjáland til fyrirmyndar og lokuðum landamærunum, sæjum til þess að veiran slyppi ekki inn. Hún fór í Kastljós á RÚV og þar var hún eiginlega höfð að háði og spotti fyrir þessa tillögu. Núna, rétt rúmu ári seinna, er þetta hárrétt tillaga. Hvernig sjáum við það? Jú, við sjáum það á Nýja-Sjálandi, hvernig staðan er þar. 5 milljóna manna þjóð með 25 dauðsföll, mun færri smitaðir en hjá okkur. Þar kemur líka upp hversu furðuleg þessi veira er og hvernig hún getur smogið fram hjá öllu. Hún fer inn í gegn hjá þeim sem eru að þjónusta flugvélar, það er nýjasta dæmið. Þar eru lokanir, þeir eru fljótir að loka fyrir veiruna. En hvað erum við að tala um að gera hér? Ég segi að við eigum að taka upp það sem Nýja-Sjáland er að gera. Við eigum að sjá til þess á landamærunum að veiran sleppi ekki inn. Hvers vegna eigum við að gera það? Vegna þess að við höfum allan hag af því. Við getum opnað hérna íþróttaviðburði, útiskemmtanir, alls konar hluti. En hvað þurfum við? Við þurfum ekki að hafa þetta nema í fjóra til sex mánuði. En hugsið ykkur ef við fáum breska afbrigðið eða suður-ameríska hingað inn, það yrði alveg skelfilegt. Og þessi PCR-próf - það var falsað, þeir fóru inn í Noreg á fölsuðu prófi.
Virðulegur forseti. Við höfum áður skipst á skoðunum, ég og hv. þingmaður, um það sem er sýn Flokks fólksins á sóttvarnaráðstafanir á hverjum tíma. Ég er mjög ánægð með að vera í samfélagi þar sem við skiptumst á skoðunum um þessa hluti og mér finnst það bara gott og heilbrigt. En það er líka alveg jafn gott og mikilvægt að ég sé algjörlega ósammála því sem hv. þingmaður segir hér. Ég tel að það hafi verið okkar gæfa í gegnum allan þennan faraldur að hafa farið að ráðum okkar besta fólks sem er sérfræðingar á þessu sviði, á sviði faraldursfræða; sóttvarnalæknis, landlæknis o.s.frv. Ég held að staða okkar á heimskortinu og ekki síst núna á Evrópukortinu sýni okkur það ótvírætt að við höfum tekið réttar ákvarðanir, þótt ég sé algerlega til í að velta vöngum yfir því hvað hefði gerst ef einhver hefði tekið aðrar ákvarðanir áður á einhverjum öðrum tímapunkti. En ég held að á einhverjum tíma þurfum við bara að horfast í augu við það að við erum á ansi góðum stað. Ísland hefur verið gæfusamt, bæði að því er varðar samstöðuna í samfélaginu og ákvarðanirnar sem við höfum tekið. Staðan sem við erum með í dag býður upp á það að við getum opnað samfélagið meira en við höfum gert áður, að við getum séð opnasta samfélag í Evrópu sem er býsna dýrmætt, ekki bara dýrmætt fyrir efnahaginn og fyrir atvinnulífið heldur ekki síst verðmætt fyrir okkur hvert og eitt, fjölskyldur okkar, vini og hvert annað.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé ágætt að við séum bara ósammála í þessu. En það er annað. Við vitum að það var puttaferðalangur á ferð um Suðurlandið sem átti að vera í sóttkví. Þrír ferðamenn sem áttu að vera í sóttkví fóru út að skemmta sér og hurfu svo úr landi án þess að næðist í þá. Þetta eru aðvörunarbjöllurnar sem hringja og við eigum að taka mark á því. En það er eitt sem ég hjó eftir í ræðu ráðherra í upphafi, hún sagði að bóluefni AstraZeneca yrði bara fyrir heilbrigðisstarfsfólk eins og staðan væri núna. Hvers vegna? Mig langar líka að spyrja: Fær fólk að velja um þau lyf sem það fær? Nú hafa komið fram aukaverkanir við eina tegund bóluefnis, meiri en hjá öðrum og ég spyr: Fær fólk að velja? Ég er t.d. með ofnæmi og ekki nóg með það, ég hef þá sérstöðu að það má ekki einu sinni sprauta mig í vinstri handlegginn, það verður að sprauta hægra megin - það er auðvitað löngu kominn tími til að sprauta hægri stefnunni. [[Forseti hringir.]]Það eru sumir í þannig ástandi að þeir þurfa að velja eftir því hvort þeir þola viðkomandi efni. [[Forseti hringir.]]Af hverju í ósköpunum má ekki velja? Verður það ekki leyft fyrir viðkvæma hópa sem gera sér grein fyrir því og eru hræddir við að fá ákveðin efni?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af eftirliti með sóttkví og ég get fullvissað þingmanninn um það að við erum að bæta það. Það er eitt af því sem sóttvarnalæknir leggur til í sínu minnisblaði, þ.e. að framkvæmdin með eftirliti með sóttkví verði bætt þannig að betur verði fylgst með fólki sem er í sóttkví. Hv. þingmaður spyr líka um það, og það höfum við raunar rætt áður í sambærilegri umræðu, hvort fólk geti valið um bóluefni. En það er ekki þannig. Fólk mun ekki geta valið sér bóluefni enda væri það algerlega vonlaus framkvæmd. Það verður að vera hlutverk og ákvörðun sóttvarnalæknis annars vegar og heilbrigðiskerfisins hins vegar að vega og meta hvaða bóluefni sé notað fyrir hvern og einn.
Virðulegur forseti. Já, við ræðum hér Covid-19 og horfurnar fram undan. Ég ætla að leyfa mér að horfa svolítið lengra fram í tímann en við höfum mörg gert hér í dag. Það er auðvitað engin launung að við höfum náð miklum árangri í baráttu okkar við Covid-19 en það er einfaldlega þannig að baráttan við Covid-19 snýst ekki eingöngu um dauðsföll eða innlagnir á gjörgæsludeildir. Rannsóknir erlendis, sem þó eru auðvitað ekki langt komnar, sýna fram á að a.m.k. 10% þeirra sem fá þennan sjúkdóm geta glímt við langvarandi einkenni. Forstjóri Reykjalundar og framkvæmdastjóri lækninga Reykjalundar, þeir Pétur Magnússon og Stefán Yngvason, rituðu góða grein í Morgunblaðið nú fyrr í þessum mánuði sem bar heitið Samstaða á lokasprettinum. Þar fóru þeir aðeins yfir þessa þætti. Á Reykjalundi hafa um 30 manns lokið endurhæfingu, aðrir 30 eru kannski í endurhæfingu og biðlistarnir eitthvað sambærilegir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún sér fyrir sér að við vinnum með þessa þætti. Hvaða hlutverki gegnir Reykjalundur í þeirri baráttu okkar? Hvaða önnur endurhæfingarúrræði kunna að vera í boði og þá kannski ekki síst, hvernig sjáum við frekari rannsóknir á eftirköstum Covid og hvaða árangri er hægt að ná með endurhæfingu? Hvaða hlutverk leikur Reykjalundur í þeirri baráttu? Ég kem kannski aðeins inn á aðra þætti í seinni spurningunni hvað varðar eftirköst vegna Covid. Annars vegar erum við að tala um langvarandi veikindi sem Reykjalundur og fleiri meðferðaraðilar eru að fara að vinna með en hins vegar er það geðrækt sem við höfum líka komið lítillega inn á - hverjar eru áætlanir hæstv. ráðherra þegar kemur að þessum þáttum?
Virðulegur forseti. Ég hef með mikilli ánægju fylgst með því brautryðjandastarfi sem hefur fari fram á Reykjalundi varðandi þessi mál sérstaklega. Það er auðvitað ekkert ánægjuefni hversu algeng eftirköst Covid-19 eru. Það er um leið afar mikilvægt að haldist í hendur þekkingaröflun, rannsóknir og síðan þróun á þjónustu fyrir þann hóp sem sannarlega situr uppi með eftirköst eftir sjúkdóminn. Ég hef nú þegar ráðstafað fjármagni til Reykjalundar til að efla þessa þjónustu, þ.e. endurhæfingarþjónustu fyrir þau sem búa við eftirköst vegna Covid-19. Á fundi mínum með forystufólki á Reykjalundi ræddum við líka sérstaklega samstarf, bæði rannsóknasamstarf og þekkingarsamstarf, milli Landspítala, Reykjalundar og erlendra aðila í þessu efni. Við búum náttúrlega við alveg einstakar aðstæður að því er varðar hversu nálægt við erum hverjum og einum í kerfinu okkar, að það hafi farið fram greining á hverju einasta tilviki, að við höfum farið í smitrakningar líka á hverju einasta tilviki. Þessi vísindalegi grunnur, þessar forsendur eru allar saman mjög sterkar. Vísbendingar eru um að það kunni að vera eftirköst af andlegum toga, þ.e. sem varða geðheilsuna, og það þarf að vakta mjög vel. Við erum með sérstakan stýrihóp á vegum ráðuneytisins, sem er stýrt af embætti landlæknis, sem hefur það hlutverk eingöngu að vakta geðheilsu og þörf á geðheilbrigðisþjónustu í faraldrinum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta og brýni hana áfram í þróun á endurhæfingarúrræðum varðandi Covid. Við sjáum það með þessum framförum í læknavísindunum, hvað við höfum náð miklum árangri, að við þurfum að vinna mikið með endurhæfinguna til að sjá til þess að fólk geti komist aftur út í lífið og aftur út í sína vinnu. En aðeins varðandi önnur eftirköst Covid. Ég kom áðan inn á geðræktina og einmanaleikinn var nú vandamál fyrir - meira að segja þjóðir eins og Bretar voru komnar með sérstök ráðuneyti sem áttu fjalla um einmanaleika. Hverjar eru áætlanir okkar í að vinna með það varðandi eldri hópinn sérstaklega? Það má líka nefna brottfall ungmenna úr íþróttum og sagt hefur verið frá því í fréttum að 3.000 ungmenni hafi flosnað upp úr íþróttum eftir Covid. En það er líka eitthvað jákvætt við Covid, margir tala um minna stress, meiri samveru með fjölskyldunni. Talandi um samveru með fjölskyldunni þá hygg ég að margar fjölskyldur hyggist reyna að fara norður í land og nota snjóinn og fara á skíði í vetrarfríinu sem fram undan er. Getur hæstv. ráðherra ekki glatt fjölskyldur landsins með því að auka aðeins afköst á skíðasvæðinu í vetrarfríinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hressilega hvatningu. Það er nú ekki þannig, þetta fyrirkomulag, að ég komi hér í ræðustól Alþingis og taki ákvarðanir um að aflétta sóttvarnaaðgerðum eða slaka á þeim. Ég vil bara undirstrika það sem ég hef áður sagt að vilji okkar er sá að aflétta þessum aðgerðum eins og nokkurs er kostur því að við þurfum alltaf að geta rökstutt það með tilvísun til sóttvarna ef við erum yfir höfuð með einhverjar takmarkanir á því sem fólk getur gert. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um þætti sem lúta að lýðheilsu í víðari skilningi og þá vil ég nefna það, af því að ég talaði áðan um sérstakan stýrihóp til að vakta geðheilsu, að annar slíkur hefur verið settur á laggirnar til að vakta sérstaklega lýðheilsubreytur í gegnum Covid. Það er auðvitað líka mjög mikilvægt. Þar erum við að tala um þætti eins og hreyfingu, samveru, mataræði, svefn o.s.frv. Þetta þurfum við allt saman að vakta [[Forseti hringir.]]vegna þess að við þurfum að byggja ákvarðanir okkar á þekkingu og staðreyndum.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma og gefa þessa skýrslu hér í dag. Mig langaði aðeins að spyrja betur um 2. mgr. 66. gr. sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir spurði um áðan. Samkvæmt frétt Vísis verður ferðafólk krafið um neikvæða niðurstöðu úr PCR- prófi á brottfararstað. Ég velti fyrir mér hvort þetta þýði þá að starfsfólk flugfélaga muni hafa yfirumsjón með því að ganga úr skugga um að ferðafólk sé með þessar niðurstöður og að þær séu neikvæðar. Telur hæstv. ráðherra að það fyrirkomulag, sé það rétt, standist 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um að ekki megi banna íslenskum ríkisborgurum að koma til landsins? Hefur meðalhóf verið tryggt nægilega vel í þessum fyrirhuguðu aðgerðum? Hér fyrir nokkrum vikum varð skylda að fara í tvöfalda skimun við komu til landsins og er það vissulega íþyngjandi aðgerð. Er sú aðgerð að krefja ferðafólk og þá sér í lagi íslenska ríkisborgara um neikvætt PCR-próf í brottfararlandi innan valdheimilda íslenska ríkisins og er verið að gæta að meðalhófi með nægilega fullnægjandi hætti?
Virðulegur forseti. Eins og kom fram í samtali mínu við hv. þingmann hér fyrr í umræðunni þá verður það aldrei þannig að íslenskum ríkisborgara verði vísað frá landinu, það gengur augljóslega ekki. Hvað tekur hins vegar við og hvernig framkvæmdin verður er spurning sem er enn ósvarað og við skoðum með hliðsjón af jafnræði og meðalhófi og öðrum meginreglum stjórnsýsluréttarins, því að það þurfum við allt saman að uppfylla. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um framkvæmdina að því er varðar það að sýna neikvætt PCR-próf við byrðingu á brottfararstað, eins og það heitir. Þetta er í raun og veru tvöföld skylda. Það er annars vegar skylda ferðamannsins, sem er eitthvað sem við getum gert áskilnað um á grundvelli sóttvarnalaga, og hins vegar er það það sem lýtur að skyldu rekstraraðilans í fluginu. Það snýst um loftferðalög þannig að það er annar lagagrunnur sem er þar á ferðinni. En eins og Danir hafa gert það hingað til hefur fyrst og fremst verið miðað að því að skyldan sé á ferðamanninum sjálfum og hitt liggi í raun og veru þar að baki.
Takk fyrir þetta. Mér fannst svarið ekki nægilega skýrt varðandi meðalhófið af því að ferðamenn sem koma til Íslands, hvort sem það eru íslenskir ríkisborgarar eða ekki, þurfa nú þegar að gangast undir tvöfalda skimun sem felur í sér inngrip í friðhelgi einkalífs, bæði það að taka þetta próf, fara í sóttkví í fimm daga og fara svo aftur í skimun. Þegar þær aðgerðir voru kynntar fyrir nokkrum vikum, að gera þetta að skyldu, varð umræða um meðalhóf og að þetta væri íþyngjandi aðgerð. Þannig að með því að bæta við annarri íþyngjandi aðgerð, sem er þá að fá þessa niðurstöðu í brottfararlandinu, er verið að bæta við öðru skrefi við það að komast inn í landið. Spurning mín er hvort ráðherra telji það samræmast meðalhófi þegar við lítum á þessar aðgerðir í heild.
Virðulegi forseti. Það liggur í hlutarins eðli að áður en reglugerðir eru settar á grundvelli laga, eins og hv. þingmaður veit auðvitað, er farið í slíka könnun á lögmæti, bæði með hliðsjón af gildandi lögum en líka stjórnarskrá áður en ráðherrann undirritar reglugerðina. Reglugerðin eins og hún er sett fram í drögum á ríkisstjórnarfundi í morgun gerir bara ráð fyrir skyldu einstaklingsins og þar gerum við ráð fyrir því að þetta sé síðan skoðað á landamærunum. Við erum enn þá ekki með neinar skyldur á flugrekendur. Það er ekki enn þá komið. Við erum ekki búin að koma slíku í kring. En ég tek undir það með hv. þingmanni hversu mikilvægt það er þegar við erum með einhverju móti að stíga nálægt því sem gæti talist friðhelgi einkalífs eða stöðu hvers og eins í þessu tilliti frammi fyrir stjórnvöldum að gætt sé mjög vel að umræddum sjónarmiðum.
Virðulegur forseti. Ég hef orðið fyrir nokkrum vonbrigðum með forseta að hafa ekki talið hversu oft ég hef komið upp en það munu vera 22 skipti núna. Ég vil enn og aftur þakka þinginu fyrir mjög góða umræðu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við skiptumst á skoðunum um þær ráðstafanir sem verið er að ráðast í. Það eru í raun og veru alltaf fjórir þættir til umræðu hverju sinni. Það er í fyrsta lagi staða faraldursins, í öðru lagi staða sóttvarnaráðstafana innan lands, það er í þriðja lagi staða sóttvarnaráðstafana á landamærunum og í fjórða lagi staða bólusetninga. Og allir þessir þættir spila saman með einhverjum hætti. Eins og staðan er akkúrat núna þá getum við aldeilis verið sátt. Við getum verið ánægð með þá stöðu sem við erum í. Við höfum lært það í faraldrinum að það er eins gott að grípa tækifærið þegar ástæður eru til að vera ánægð með stöðu okkar. Við gerum það sannarlega núna og það er ástæða til þess. Það er gott útlit að því er varðar bólusetningar. Við erum með gott og harðsnúið lið í því að framkvæma bólusetningarnar. Við höfum ástæðu til að vera bjartsýnni en áður að því er varðar afhendingaráætlanir efnanna. Staða faraldursins er góð og sterk og stemningin í samfélaginu er algerlega skýr: Við ætlum að hafa sigur í baráttunni við Covid-19.
Herra forseti. Hvernig gerum við samfélagið betra? Þetta er spurning sem við ættum að spyrja okkur hvern einasta dag í þessum sal. Það eru margar leiðir að því og ein af þeim tel ég vera þá leið sem er lögð til í þessu frumvarpi, að lækka kosningaaldur. Það að lækka kosningaaldur gerir samfélagið betra af ýmsum ástæðum, m.a. með því að vega upp þann lýðræðishalla sem er í þessum sal og birtist t.d. í því að eftir síðustu kosningar voru ekki nema 2,2% þingmanna á Íslandi undir þrítugu. Það endurspeglar engan veginn aldursskiptingu þjóðarinnar og setur okkur á sama stað og heiminn að meðaltali. Þingmenn undir þrítugu eru í kringum 2% á heimsvísu. Við erum hvorki betri né verri en restin af heiminum, þó að við viljum væntanlega í þessu vera fremst meðal jafningja í því að hafa ungt og ferskt þing, hugmyndaríkt og skemmtilegt. Svo gerðist það að þingheimur bætti við sig ári á hverju ári og nú stöndum við, þegar hallar að næstu kosningum, í þeim sporum að enginn þingmaður á Íslandi er undir þrítugu. Þar með erum við í hópi með þeim þriðjungi þjóðþinga um veröld alla þar sem enginn þingmaður er undir þrítugu. Þetta er vandi sem, ef fram heldur sem horfir varðandi þróun á aldurssamsetningu þjóðarinnar, gæti haldið áfram að ágerast frekar en að lagast, sé ekki gripið í taumana. Það er nefnilega þannig að ef við skoðum bara mannfjöldaspá Hagstofunnar eru í dag 16% þjóðarinnar á þrítugsaldri en eftir 50 ár verða 11% þjóðarinnar á þeim aldri. Af hverju skiptir þetta máli? Þetta skiptir máli vegna þess að þingmenn eru ekki nógu duglegir að hlusta. Ef ég kynni einhverja töfralausn á því að láta þingmönnum ganga betur að hlusta á ólík sjónarmið í samfélaginu þá hefði ég lagt fram frumvarp þess efnis. En þar sem sú töfralausn er ekki til þá liggur hér fyrir frumvarp um að bæta tveimur árgöngum fólks undir lögræðisaldri í hóp kjósenda. Með því móti er ekki bara ákjósanlegt fyrir stjórnmálafólk að hlusta á yngri kjósendur eða yngra fólk heldur hefur hópur fólks sem nýtur verndar barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna grjóthart verkfæri til að láta okkur finna til þess ef við hlustum ekki. Það getur einfaldlega beint atkvæði sínu annað. Þetta held ég að myndi t.d. gagnast stúdentum sem undanfarna mánuði hafa fengið að upplifa það að margítrekað og kristaltært ákall þeirra um trygga framfærslu hefur ekki náð eyrum meiri hluta þings. Stúdentar töluðu um nauðsyn þess að hækka grunnframfærslu námslána þegar ný lög um námslán voru samþykkt í vor. Grunnframfærslan hefur ekki hækkað neitt síðan. Stúdentar töluðu um mikilvægi þess að stúdentar í hlutastarfi, sem missi starfið vegna Covid-faraldursins, gætu sótt um atvinnuleysisbætur í vor. Það geta þeir ekki vegna þess að á þetta hefur enn ekki verið hlustað. Þó er þetta fólk með kosningarrétt, svo ég bakki aftur frá þeim rökum, en þetta sýnir svo vel hvernig ákall heillar kynslóðar getur verið lagt til hliðar þegar mest á reynir. Svo ég nefni annað dæmi þá fögnum við því náttúrlega öll, eða flest vona ég, að á morgun stendur til að greiða atkvæði um frumvarp um kynferðislega friðhelgi, um vernd fólks gegn stafrænu kynferðisofbeldi. Þetta er vandi sem komst í kastljósið með þrotlausri baráttu ungra stúlkna, aðallega, fyrir sex árum. Fyrir sex árum, forseti. Það tók allan tímann frá mars 2015 og til febrúar 2021 fyrir #freethenipple að ná loksins endapunkti hér í þingsal. Skyldi það vera vegna þess að raddirnar sem hrópuðu voru 15, 16 og 17 ára? Ég held að það hafi spilað inn í. En fyrst við erum að tala um dæmi um ákall ungs fólks þá er það akkúrat grundvallarröksemdarfærslan fyrir því hvers vegna það getur verið gagnlegt að lækka kosningaaldur, hvernig það gerir samfélagið betra, vegna þess að ungt fólk sýnir aftur og aftur með afgerandi hætti hvernig það geti verið drifkraftur breytinga á samfélaginu á skala sem við sem eldri erum munum aldrei jafna. Ég nefndi hér #freethenipple. Það mætti líka nefna ákall ungs fólks fyrir bættu geðheilbrigðiskerfi. Ég held að því megi þakka þann árangur sem náðist á síðasta ári þegar var samþykkt að fella sálfræðiþjónustu undir regnhlíf sjúkratrygginga. En ekki gekk betur að hlusta en svo að það gleymdist að fjármagna það. Það má líka þakka ungu fólki og baráttu þess hversu gríðarlegur meðbyr hefur verið í umræðu um loftslagsmál á síðustu árum og bara stökkbreyting á þeirri umræðu þegar ný kynslóð kom og fór að segja hinum eldri til syndanna fyrir aðgerðaleysi, sem þessi unga kynslóð hefur beina hagsmuni af því að verði látið af. Það er nefnilega þannig, forseti, að þó að ungt fólk myndi allt mæta á kjörstað með sjálfselskar ástæður, myndi bara greiða atkvæði út frá sínu þrönga sjónarmiði, þá væri það bara betra vegna þess að þröngt sjónarmið 16 ára einstaklings í dag er langtímasjónarmið, er sjónarmið manneskju sem mun að öllum líkindum vera hluti af þessu samfélagi undir lok 21. aldarinnar. Það að við byggjum upp til lengri tíma réttlátt og sjálfbært samfélag eru þeirra hagsmunir, meira að segja sjálfselskir eiginhagsmunir, en gerir líka samfélagið betra. Svo er ekki úr vegi að nefna hópinn sem mætti á fund allsherjar- og menntamálanefndar í morgun, tíundu bekkinga úr Víðistaðaskóla sem stofnuðu hópinn Menntakerfið okkar og lögðu fram kröfugerð til stjórnvalda um það hvernig megi bæta menntakerfið til að ala þau sjálf betur upp í því að takast á við heiminn eins og hann er, með því að styrkja ýmiss konar raunfærni. Að smíði kenni okkur ekki bara að gera hluti sem við gerum aldrei heldur líka að festa ljósakúpul og hvað það er, að kynfræðsla búi fólk undir að vera ábyrgar kynverur, að fjármálalæsi sé hluti af því sem lagt sé inn í grunnskólakerfinu, og kannski umfram allt að þróun menntakerfisins sé ekki bara ákveðin upp í ráðuneytum eða í þingsal heldur í virku samtali við notendurna sjálfa, nemendurna. Við erum búin að samþykkja barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og við eigum að vera með þessi mál í miklu betra lagi. Þá eigum við auðvitað að ástunda samráð við ungt fólk þegar við fjöllum um mál sem snerta hagsmuni þess sérstaklega. En það er bara alls ekki raunin. Hins vegar er það þannig að þau lönd sem tóku fyrst það skref að lækka kosningaaldur eru lönd þar sem samráð við ungt fólk er miklum mun þroskaðra en hér á landi. Lækkun kosningaaldurs átti sér fyrst stað í Austurríki árið 2007 en mig langar að víkja nokkrum orðum að Skotlandi vegna þess að Skotland er dálítið gott dæmi og eitthvað sem við mættum taka okkur til fyrirmyndar að ýmsu leyti. Um aldamótin fékk Skotland aukna sjálfstjórn innan Bretlands og hluti af því var að koma á fót þingi í Skotlandi til að stýra ákveðnum málum innan þess lands. Degi áður en það þing tók til starfa árið 1999 hóf ungmennaþing Skotlands störf vegna þess að Skotar sögðu: Við erum með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Við erum að fá okkar eigið þing. Er ekki eðlilegt að börnin fái líka þing? Þá var það bara gert. Það þing er kosið með lýðræðislegum hætti þannig að það sækir umboð til barna. Börn eru kosin sem fulltrúar sinna kjördæma þannig að það endurspeglar að ýmsu leyti Skotlandsþing sjálft. Það fundar reglulega, að meðaltali þrisvar á ári, og skilar álitsgerðum og ýtir á Skotlandsþing, ýtir á fullorðna fólkið. Það sem mestu skiptir er að því er stýrt og það er skipulagt af ungmennum. Það er á forsendum ungs fólks sem ungt fólk hefur áhrif. Vegna þessa þótti skoska þinginu sjálfsagt og eðlilegt þegar kom til þess að greiða þjóðaratkvæði um sjálfstæði Skotlands árið 2014 að ekki yrði miðað við 18 ára kosningaaldur, eins og tíðkast hafði, heldur 16 ára. Það er kannski eðlilegt vegna þess að mögulegt sjálfstæði lands er þvílík langtímaákvörðun að eðlilegt er að tengja hana fólkinu sem þarf hvað lengst að lifa við hana. Niðurstaðan var sú að þetta tókst svo vel að skoska þingið ákvað að útvíkka þetta og er búið að lækka kosningaaldur á öllum þeim stjórnsýslustigum sem Skotland ræður sjálft. Það eina sem enn hangir í 18 árum eru kosningar til breska þingsins í London vegna þess að þar er við fleiri öfl að eiga. Jákvæð reynsla Skotlands hefur haft áhrif á Wales sem núna í maí næstkomandi mun í fyrsta sinn kjósa til þings með nýjum lækkuðum 16 ára kosningaaldri. Þetta mál sem við höfum fyrir framan okkur hefur komið inn í þingsal nokkrum sinnum áður. Eins og ég nefndi fyrr í ræðu minni þá var það árið 2007 sem varaþingmaðurinn Hlynur Hallsson lagði fram þingsályktunartillögu þess efnis að ríkisstjórnin undirbyggi lækkun kosningaaldurs. Síðan þá eru málin orðin að mér sýnist ellefu, hafa ekki alltaf náð í ræðustól en á 148. þingi náði málið nokkuð langt. Í mars 2018 ræddum við lækkun kosningaaldurs í sveitarstjórnum eingöngu vegna þess að þar þarf aðeins að breyta einföldum lögum, en ekki í stjórnarskrá eins og hér er lagt til, og þá náðum við þeim merka áfanga að greiða atkvæði um málið. Það hefur nefnilega gerst einu sinni, herra forseti, að Alþingi Íslendinga hefur sýnt afstöðu sína í þessu máli þótt ekki hafi okkur tekist að klára það hér á vordögum 2018. Afstaðan var býsna skýr. 43 þingmenn greiddu atkvæði með lækkun kosningaaldurs. 29 þingmenn studdu gildistökuákvæði þess frumvarps. Munurinn þarna á milli vildi væntanlega að lækkunin tæki gildi en bara einhvern tímann seinna. 43 þingmenn af 63 er býsna góður meiri hluti. Þetta er sú eina afstaða sem við höfum séð í þessum sal og vonandi að hún muni haldast við umfjöllun þess frumvarps sem við ræðum hér í dag. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra, herra forseti, fyrir utan að nefna tvö eða þrjú atriði sérstaklega. Í fyrsta lagi er þetta mál lagt fram eftir ítrekað ákall ungmennanna sjálfra. Þetta er ekki gripið úr lausu lofti heldur er þetta krafa sem hefur verið reist af ýmsum samtökum ungs fólks á borð við Landssamtök ungmennafélaga og hin ýmsu ungmennaráð sveitarfélaga eða ýmissa stofnana og félagasamtaka. Það er ekki þar með sagt að allt ungt fólk sé að biðja um þetta af því að í þeim hópi eru skoðanir skiptar eins og í öllum öðrum aldurshópum, en hugmyndin kemur þaðan og þrýstingurinn kemur þaðan. Við sem tölum fyrir málinu hér í þingsal erum einungis að bregðast við því ákalli. Þá langar mig að nefna það að kosningar eru lærð hegðun. Það að vera virkur og öflugur kjósandi er eitthvað sem slípast í okkur. Þess vegna skiptir máli að takist vel til, ekki bara þó að við lækkum kosningaaldur, heldur líka almennt þegar við tökum við nýjum kjósendum. Þess vegna þarf að bæta lýðræðisfræðslu í menntakerfinu og þess vegna þurfa flokkarnir að vera duglegri að beina orðum sínum að ungu fólki og tala við það og sýna því að á það hafi verið hlustað. Ef fólk eftir kosningar upplifir að flokkarnir gangi þvert gegn því sem þeir segja fyrir kosningar þá fer að grafa undan traustinu sem við þurfum að hafa. Hins vegar með því að treysta ungu fólki til að mæta á kjörstað og sýna okkur hvað það vill þá byggjum við upp traust vegna þess að traust býr til traust. Við sem sitjum í þessum sal, eins og við öll á Íslandi, höfum skuldbundið okkur í gegnum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna að hlusta á ungt fólk og að láta skoðun þess hafa áhrif á ákvarðanatöku okkar. Varðandi formlega aðkomu barna að ákvarðanatöku samkvæmt barnasáttmálanum eru engin neðri mörk á aldrinum þar. Hins vegar er það þannig að eftir því sem fólk verður eldra þeim mun ríkari er krafan og þeim mun formlegri á þátttakan að vera. Þess vegna tel ég að með því að samþykkja lækkun kosningaaldurs, með því að klára það frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem liggur hér fyrir þinginu, með því að færa 16 og 17 ára ungmennum formleg völd til að sýna skoðun sína með formlegum hætti gagnvart stjórnmálafólki, þá værum við loksins farin að uppfylla þessa hlið barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna með einhverjum sóma.
Virðulegi forseti. Ég tel að þetta sé framfaramál og réttlætismál sem hér var mælt fyrir og ég þakka hv. flutningsmanni fyrir sína ágætu framsögu. Maður verður dálítið var við það í umræðum um þetta mál að sumir vilja viðra áhyggjur af því að aðrir fái að njóta sömu réttinda og þeir sjálfir njóta. Það er algengt viðkvæði í umræðum um réttindamál og um réttlætismál að réttindi eigi að vera frátekin fyrir tiltekna hópa sem eigi þau frekar skilið en aðrir. En í þessu tilviki tel ég einsýnt að 16 ára fólk eigi að njóta þeirra réttinda að fá að ganga til kjörborðs einfaldlega af þeirri ástæðu að þau eru orðin skattborgarar. Þau eru orðin skattborgarar í þessu landi, við tökum af þeim hluta tekna þeirra og verjum þeim hluta tekna þeirra til reksturs samfélagsins og þau eiga að sjálfsögðu að hafa sitt að segja um það hvernig þessu er varið. Ég tek reyndar fram að ég treysti ekkert endilega ungu fólki til að kjósa vel og skynsamlega frekar en öllum öðrum. Þau kjósa bara með ýmsum hætti eins og allir aðrir. Mig langar til að nota þetta tækifæri og spyrja hv. þingmann: Maður heyrir stundum talað um að 16 ára börn eigi rétt á því að vera í friði fyrir pólitíkinni og mig langar svolítið að fá viðbrögð hv. þingmanns við því sjónarmiði. Stenst það að það séu réttindi að kjósa ekki?
Herra forseti. Hv. þingmaður spurði um rétt fólks til að vera í friði fyrir ágangi stjórnmálanna. Ég held að það sé eitthvað sem breytist í sjálfu sér ekki þó að við hnikum kosningaaldrinum sjálfum til. Staðreyndin er sú að áreiti stjórnmálaflokka, ef við köllum sem svo, fer ekki fram hjá börnum í dag frekar en öðrum í samfélaginu og er jafnvel stundum beint til þeirra. Það þarf ekki endilega að vera neikvætt. Viljum við ekki að fólk hafi færi á að mynda sér skoðun á helstu málefnum samfélagsins hverju sinni? Það er bara hluti af því að vera þátttakandi í samfélagi að vilja stýra því hvernig samfélagið þróast. Það er síðan réttur okkar að nýta ekki það tækifæri. Ég held hins vegar að umræðan um einhvern mikinn eðlismun á því að hafa kosningaaldurinn 16 eða 18 ár byggist ekki á neinu raunverulegu. Ég held að það sé vandi sem við munum ekki þurfa að kljást við. Þvert á móti verður hægt að bjóða upp á efnismeiri og betri fræðslu til yngri kjósenda, t.d. þeirra sem eru á framhaldsskólastigi, sem oft hefur verið kallað eftir, en skólarnir jafnvel verið viðkvæmir fyrir því að hleypa slíkri umræðu inn til sín af einhverjum ástæðum.
Herra forseti. Mér þóttu það líka góð rök hjá hv. þingmanni í framsögu hans áðan þegar hann nefndi loftslagsmálin. Það er náttúrlega stærsta mál nútímans og varðar þennan hóp sérstaklega en ekki okkur sem ekki munum lifa þær ógnir sem bíða væntanlega. Mig langaði í seinna andsvari mínu að tæpa á því sem hv. þingmaður lauk máli sínu á að tala um og biðja hann um að velta aðeins betur fyrir sér þessu atriði með menntunina. Skólakerfið á að veita okkur undirbúning undir það að vera nýtir og góðir þegnar, nýtir og góðir borgarar, í samfélaginu og hjálpa okkur við að þroska þá hæfileika að hugsa um þjóðmál og tjá okkur um þau. Þá á ég ekki við einhverja ákveðna innrætingu út frá tiltekinni hugmyndafræði heldur að kynna sér ólíka hugmyndafræði og taka afstöðu til þeirrar hugmyndafræði út frá upplagi sínu og öðrum hugsunum um hvaðeina. Getur verið að það vanti dálítið mikið upp á að þessu skilyrði sé nógsamlega fullnægt í skólakerfinu okkar, að það vanti dálítið upp á það að rökræður séu stundaðar innan skólanna, að nemendur séu þjálfaðir í því að tala fyrir málum og gegn málum og þeir þjálfist í því að taka afstöðu til stjórnmála og fái áhuga á stjórnmálum [[Forseti hringir.]]og að einhver slík menntun gæti verið einhvers konar forsenda fyrir því að farsællega takist til?
Herra forseti. Jú, aukin lýðræðisfræðsla í skólakerfinu er lykilatriði, ekki bara til þess að vel takist til við lækkun kosningaaldurs heldur til þess að vel takist til við þróun samfélagsins til framtíðar. Það er eitthvað sem hefur komið fram í hvert einasta skipti sem við höfum sent frumvörp um lækkun kosningaaldurs til umsagnar. Í hverri einustu umsögn sem kemur frá ungu fólki er bent á að lýðræðisfræðsla í skólakerfinu sé allt of rýr, misgóð eftir skólum. Einstaka skóli sinnir henni vel en í fæstum skólum hafa kennarar einu sinni ráðrúm til að gera þetta almennilega. Það þarf að laga og ekki bara með formlegum tímum í lýðræðisfræðslu heldur með því að lýðræðisvæða skólakerfið af því að það samfélag á að endurspegla lýðræðissamfélagið Ísland. Ég tek einfaldlega undir með þingmanninum. Þetta þarf að stórefla og það væri eðlilegt framhald af samþykkt þessa frumvarps að ráðast í gríðarstórt átak til að efla lýðræðisfræðslu á öllum skólastigum.
Forseti. Lýðræðið á að vera fyrir alla en við þurfum líka að læra hvernig það virkar. Það er ekkert einfalt eða sjálfsagt við það hvernig við stundum eða iðkum lýðræði. Við þurfum einmitt að stunda það og næra það til að læra, því að það er breytileg vera, ef svo má að orði komast. Samfélagið hefur þróast hraðar og hraðar eftir því sem á hefur liðið og lýðræðið gerir það samhliða með fleiri samskiptatækjum, með betri skilningi á því hvernig t.d. kynvitund virkar og fleira sem hefur áhrif á það hvernig við ákveðum að setja lög í landinu og hvernig við ákveðum að forgangsraða fjármunum og þess háttar. Lýðræðið á að vera fyrir alla og þar erum við með ákveðnar undirstöður sem segja okkur hvernig lýðræðið á að vera stundað. Við tökum tillit til barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem er að sjálfsögðu lögfestur í landinu og við eigum að fara eftir, sem kveður á um þátttöku þeirra sem hafa ekki sjálfstæð réttindi til þátttöku. Það á að taka tillit til þess sem börn segja þrátt fyrir þær takmarkanir og reyna að veita þeim aukin réttindi umfram aldurstakmörkin sem kveðið er á um, 18 ár, það er ekkert að því að veita einmitt rödd og atkvæði til þeirra sem yngri eru. Ég er á þeirri skoðun að fara megi enn neðar, miklu neðar í raun og veru. En ég skil alveg að það sé nauðsynlegt að taka það kannski í skrefum því að við þurfum að læra á fyrirkomulagið, þurfum að læra hvaða áhrif það hefur á samfélagið. Eins og var bent á í flutningsræðu hefur það verið gert annars staðar og ég myndi vilja að við tækjum þau skref, og lengri skref, a.m.k. það skref að kosningarréttur væri fyrir fólk sem væri 16 ára á árinu, til að rífa ekki sundur árganga eins og þeir fylgjast að gegnum t.d. grunnskóla og framhaldsskóla. Það er áhugavert að skoða aðalnámskrá grunnskólanna, hina svokölluðu nýju aðalnámskrá sem er frá 2011. Í henni er tiltölulega nákvæmlega fjallað um það hvað nemandi á að kunna þegar hann lýkur grunnskóla. Hann á að geta tekið upplýstar ákvarðanir í lýðræðissamfélagi. Ef nemendur í grunnskóla eiga að vera búnir að ná þeirri hæfni, af hverju leyfum við þeim ekki að nota hana með því að taka þátt í almennum kosningum? Í framsöguræðu var minnst á atkvæðagreiðslu um sambærilegt mál, lækkun kosningaaldurs á sveitarstjórnarstiginu. Þar greiddu vissulega 43 þingmenn atkvæði með þeirri lækkun. Það segir ekki alveg alla söguna. Það sem vantaði kannski í ræðuna var að einungis einn þingmaður var á móti, og níu greiddu ekki atkvæði en voru ekki á móti. Yfirgnæfandi meiri hluti þeirra þingmanna sem greiddu atkvæði tók afstöðu og sagði já. Svo voru tíu fjarstaddir þannig að hlutfallið 43 af 63 er í rauninni mun lægra en raunin var. Þegar greidd voru atkvæði var hlutfallið miklu hærra. Ég hef útskýrt það áður í þessum ræðustól hvað þingmenn gera í raun og veru samkvæmt stjórnarskrá. Þar er lögð sú skylda á okkur eða í raun það frelsi að við högum störfum okkar einungis eftir sannfæringu okkar. Ég haga störfum mínum hérna eftir sannfæringu minni en ekki eftir neinum reglum frá kjósendum eða öðrum. Þetta er bara mín sannfæring þegar ég ýti á takka, greiði atkvæði eða í hverjum öðrum störfum þingsins. Það þýðir í raun og veru að ég fylgi samvisku minni þegar allt kemur til alls. Enginn einn þingmaður getur verið sérfræðingur í öllum málum. Þegar ég fjalla um mál sem ég er alls enginn sérfræðingur í, en fæ sérfræðiálit um, beiti ég samvisku minni til að vega og meta hvaða sérfræðiálit ég tel gott að fylgja og gera að lögum eða að veita fjármuni til og þess háttar. Ef við viljum í raun þingmenn sem fylgja sannfæringu sinni og samvisku á sem einfaldastan hátt þá ættum við að vera með fullan þingsal af fimm ára krökkum að mínu mati. Maður finnur fáa sem eru með jafn einlæga sannfæringu og samvisku og fimm ára krakkar. Það væri alla vega mjög gott að hafa sérstakt ungmennaþing til að heyra raddir þeirra. Önnur ástæða fyrir því að ég segi þetta er að það hefur myndast sérstök útskýringaraðferð á veraldarvefnum sem heitir ELI5 eða „Explain Like I'm 5“, með leyfi forseta, útskýrðu þetta fyrirbæri eins og ég sé fimm ára. Mér finnst það eiga mjög vel við þingmannsstarfið. Við glímum mjög oft við tiltölulega flókin tæknileg úrlausnarefni og þá þarf virkilega að útskýra þau fyrir okkur eins og við séum fimm ára. Þegar það er ekki þannig eru tæknilegu útskýringarnar oft ekki fyrir viðvaninga. Kannski er reynt að einfalda þær fyrir fullorðið fólk en mjög oft tekst það ekki. Við lendum mjög oft í ýmiss konar sérfræðimáli sem getur valdið mjög tæknilegum misskilningi og mjög leiðigjörnum misskilningi. Þess vegna hef ég t.d. verið fylgjandi því að stjórnarskrá og breytingar á henni séu á mannamáli, tæknileg túlkun á því takmarkist á þeim forsendum en lagatexti og stjórnarskrártexti sé ekki á lagamáli, á bak við það sé ákveðin túlkun. En þetta er það sem maður vill byrja á, að lög og stjórnarskrá sé aðgengileg fyrir alla. Frumvarp eins og þetta, að lækka kosningaaldurinn, hjálpar rosalega mikið til við það. Við þurfum þá miklu frekar að nálgast kjósendur, og að sjálfsögðu einnig þá yngri sem eru þátttakendur í lýðræðissamfélagi, á þeirra forsendum. Ég held að það muni gera umræðuna miklu betri. Ég hef alveg lent í því að vera í þingnefnd og það er beinlínis logið að mér. En það er einhvern veginn miklu verra að ljúga að börnum. Ég veit ekki hvort sömu aðilar hefðu haft samvisku í sér til þess að gera það, kannski. Ef svo er er það mun alvarlegra að mínu viti því að ég á alla vega að geta borið ábyrgð á því sjálfur. Þar komum við kannski að lykilatriðinu. Margir telja að fólk sé einhvern veginn ekki búið að fá prófskírteini í því að geta tekið þátt í lýðræðinu. Ég er ósammála því, mjög ósammála, því að eins og ég nefndi förum við einungis að læra þegar við förum að taka þátt. Þess vegna þurfum við einfaldlega bæði að lækka kosningaaldurinn niður í það viðmið sem við erum t.d. með í aðalnámskrá og passa að þau hæfniviðmið séu uppfyllt eða kláruð sem við setjum í aðalnámskrá, að fólk sem fer í gegnum grunnskóla fái virkilega lýðræðismenntun, prófi lýðræðið á alls konar forsendum, ekki bara á bóklegum forsendum heldur líka með alvöruverkefnum, með alvöruvandamálum eins og talað var um í flutningsræðunni varðandi skólakerfið okkar og ungmennin úr Hafnarfirði sem komu með tillögur að því hvernig á að gera betur, hvernig á að gera meira, gera öðruvísi. Þetta eru leiðir, þetta eru hópar, þetta eru aðferðir sem við viljum virkja. Við viljum að allir hafi rödd. Ef við reynum að koma í veg fyrir það að ýmsir hópar, sérstaklega kannski minnihlutahópar, hafi rödd þá erum við ekki lýðræði. Það er bara samkvæmt skilgreiningunni. Þó að ekki séu allir með formlegan atkvæðisrétt þá eiga allir að geta verið þátttakendur. Þess vegna styð ég að sjálfsögðu þetta frumvarp, að við lækkum kosningaaldurinn. Ég myndi vilja hafa hann enn lægri þannig að það væru sem fæstir sem hefðu ekki kosningarétt og sem flestir hefðu formlegan rétt til að segja sína skoðun, fylgja sinni sannfæringu, fylgja sinni samvisku með því að ýta á takka og segja já eða nei.
Forseti. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í ræðu hér heldur bara lýsa því yfir að ég er í grundvallaratriðum sammála því máli sem hér er til umræðu. Það er enda byggt á mjög traustum grunni frumvarps sem núverandi hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, vann fyrir margt löngu og hefur verið lagt fram hér, af mér þetta árið en hv. fyrsta flutningsmanni, Andrési Inga Jónssyni, fyrir að mig minnir tveimur árum, sem fjallar um að lækka kosningaaldur í sveitarstjórnarkosningum því það er einfaldara að gera. Það er hægt að breyta lögum án þess að breyta stjórnarskránni. Eins og við vitum þarf þetta mál, nái það fram að ganga, einnig samþykki næsta þings en það er ágætt að vinna á mörgum vígstöðvum í einu. Í því skyni að vinna að sama markmiði höfum við aftur lagt fram þetta gamla þingmál Vinstri grænna um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna. Ég hvet þau sem eru miklir fylgismenn þessa máls til að styðja það mál líka svo við getum saman unnið að því að lækka kosningaaldurinn.
Takk. Ég fagna því að þetta frumvarp sé lagt fram. Eins og Píratar segja skiptir ekki öllu máli hvaðan góð mál koma. Ég fagna þessu því á Íslandi hefur verið svolítið mikið ósamræmi í því sem ég kýs að kalla aldurslöggjöf. Hér á landi má ferma fólk 14 ára, við byrjum að greiða skatta 16 ára, megum ganga í hjónaband 18 ára og kaupa áfengi 20 ára. Hinn pólitíski óvilji til að lækka kosningaaldurinn um einvörðungu tvö ár vekur upp hjá mér ýmsar spurningar, þá fyrst og fremst við hvað gömlu flokkarnir eða íhaldssömu flokkarnir eru hræddir. Er hræðsla til staðar? Hvað myndi gerast ef kosningaaldurinn yrði lækkaður? Eins og hv. þm. Andrés nefndi hér áðan komu á fund allsherjar- og menntamálanefndar í gær grunnskólanemendur sem mynda hópinn Menntakerfið okkar til að kynna umsögn sína um menntastefnu sem nú liggur fyrir. Mér þóttu það mjög hjálplegar athugasemdir frá krökkunum og það sýnir að við þurfum að hlusta á notendur kerfanna okkar til að geta búið til kerfi sem henta notendum. Í kynningu þeirra kom t.d. fram að þau eru að læra það sama og ég lærði fyrir 20 árum í svokallaðri tölvunarfræði. Mig hefði ekki grunað að þetta væri staðan ef krakkar sem eru að þroskast innan þessa kerfis núna hefðu ekki komið og sagt okkur frá því. Þetta er eitt dæmi af mörgum sem sýnir okkur að við þurfum að hlusta á yngri aldurshópana. Ég tel að lægri kosningaaldur gæti aukið áhuga ungs fólks á stjórnmálum sem hefur farið dvínandi síðustu árin.
Forseti vill gera tvær örstuttar athugasemdir við ræðu hv. þingmanns. Sú fyrri er sú að áður en ræða hefst skal ávarpa forseta. Hin er sú að þegar hv. þingmenn eru nefndir á nafn skal nota fullt nafn.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að biðjast afsökunar á að vera heldur seinn fyrir en ég var grandalaus um hversu fljótt þetta gekk fyrir sig. Ég vildi nú samt sem áður koma hingað og flytja nokkur orð um þetta mál sem ég tel að sé mikilvægt. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við gerum ungu fólki kleift að taka fyrr þátt í því að móta samfélagið, móta þau viðhorf sem ráða ríkjum hverju sinni og taka þátt í að móta reglur samfélagsins. Ég tel að 16 ára sé fólk ekkert verr í stakk búið til að taka afstöðu til ýmiss konar grundvallaratriða. Ég held að það sé almennt ekkert verr eða betur í stakk búið en margir á öðrum aldri. Þá held ég að það sé líka mjög mikilvægt að sem flest sjónarmið komist til skila í stjórnmálastarfi landsins, innan stjórnmálaflokkanna. Stjórnmálaflokkarnir sjálfir bjóða ungt fólk velkomið til starfa og í vaxandi mæli setjum við okkur markmið og reglur um að hlusta vel eftir því sem ungt fólk segir og hvetjum það til þátttöku með ýmsu móti. Það skýtur því skökku við ef við á sama tíma viljum svo ekki veita því raunverulegt tækifæri til að hafa áhrif. Þetta er grundvallaratriði í mínum huga. Þá er líka rétt að hafa í huga að aldurssamsetning þjóðarinnar er smátt og smátt að taka breytingum. Sem betur fer náum við flest talsvert hærri aldri en áður var. Við getum sagt að á síðustu árum og áratugum hafi margir árgangar bæst við í hóp kjósenda sem ná háum aldri. Þungamiðjan eða miðjan í kjósendahópnum hefur því verið að færast til. Hún hefur verið að færast til eldri kynslóðanna á kostnað hinna yngri. Ég held að þess vegna sé líka mjög mikilvægt að við reynum aðeins að sporna við þeirri þróun og hleypa yngra fólki að því kerfi sem lýðræðið okkar byggist allt saman á, að fólk geti látið í ljós skoðanir sínar með atkvæði sínu. Síðan má enn færa frekari rök fyrir þessu með því að benda á að kjósandi sem er ungur að árum er að kjósa um - við skulum orða það þannig að hann hefur í sjálfu sér víðari sjóndeildarhring að því leyti að hann er að móta framtíð sína til mjög margra ára meðan við sem aldurinn færist smátt og smátt yfir höfum að þessu leyti e.t.v. þrengra sjónarhorn, þó að öll viljum við vera víðsýn og teljum okkur flest svo sem geta sett okkur í spor annarra og hugsað um mál sem kannski varða okkur ekki beint. Engu að síður er þetta nú staðreynd. Þess vegna held ég að skynsamlegt sé að reyna að hleypa ungu fólki meira að. Það er á þeim grundvelli sem ég tel að það sé rétt skref sem lagt er til með frumvarpinu og að það sé alls engin hætta á ferðum, alls enginn skaði. Ég held að við eigum að treysta ungu fólki. Það hefur oft og tíðum önnur viðhorf til tilverunnar en við sem eldri erum, viðhorf sem taka síðan breytingum. Auðvitað hugsa ég sjálfsagt öðruvísi núna en ég gerði þegar ég var 16 ára. Það er ekki þar með sagt að hugsun mín til samfélagsins þegar ég var 16 ára hafi verið eitthvað verri en hugsunin sem ég hef í dag, síður en svo. Ég held að við þurfum á því að halda að hafa sem flest sjónarmið í því að stýra landinu okkar og það gerist auðvitað með því fyrirkomulagi sem við höfum í gegnum starf stjórnmálaflokkanna og síðan kosningar til ábyrgðarstarfa í samfélaginu, hvort sem það er á sveitarstjórnarstigi eða varðandi landstjórnina sjálfa. Ég styð þetta mál því af heilum hug enda einn flutningsmanna þess og ég tel að það væri framfaraskref ef þetta yrði samþykkt.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda í annað sinn. Lög þessi tóku gildi 28. nóvember 2012 en markmið þeirra er að stuðla að samfélagi þar sem allir geta verið virkir þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna. Að þessu markmiði er unnið með því að samþætta hagsmuni innflytjenda í allri stefnumótun, stjórnsýslu og þjónustu hins opinbera, stuðla að víðtæku samstarfi, efla fræðslu og miðlun upplýsinga og styðja við rannsóknir og þróunarverkefni er varða málefni innflytjenda. Í þessu frumvarpi er lagðar eru til tvær breytingar á lögunum, annars vegar breytingar á hlutverki Fjölmenningarseturs er varða samræmda móttöku flóttafólks og hins vegar breytingar á nefndaskipan í innflytjendaráði. Virðulegi forseti. Á grundvelli útlendingalaga tökum við á móti fólki sem kemur hingað til lands og sækir um alþjóðlega vernd og/eða dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Á síðustu árum hafa orðið töluverðar breytingar á fjölda þeirra einstaklinga sem koma á eigin vegum til landsins og fá hér alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Árið 2020 fengu um 630 einstaklingar sem hingað komu á eigin vegum vernd á Íslandi en til samanburðar fengu um 230 einstaklingar vernd árið 2018. Til þessa hefur ekki verið til staðar formlegt móttökukerfi fyrir flóttafólk sem kemur til landsins á eigin vegum heldur eingöngu fyrir flóttafólk sem kemur hingað í boði stjórnvalda í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, og kallast í daglegu tali kvótaflóttamenn. Skýringin á því er sú að þar til fyrir skemmstu var um að ræða tiltölulega fámennan hóp. Vel hefur verið staðið að móttöku flóttafólks sem hingað kemur í boði stjórnvalda en það er ekki síður þörf á því að veita þeim einstaklingum sem hingað koma á eigin vegum og hafa fengið alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi af mannúðarástæðum stuðning við að taka sín fyrstu skref í samfélaginu með aukinni félagslegri ráðgjöf, samfélagsfræðslu og ekki síst íslenskunámi. Í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda hefur verið unnið að samræmdri móttöku flóttafólks, óháð því hvort það kemur á eigin vegum, í gegnum alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi af mannúðarástæðum eða með samræmdri móttöku flóttafólks. Skýrsla nefndar um samræmda móttöku flóttafólks kom út í janúar 2019 en þar var lagt til samræmt móttökukerfi fyrir flóttafólk og er framlagning þessa frumvarps liður í því. Tillögum nefndarinnar má skipta í þrjár meginstoðir. Í fyrsta lagi að félagsmálaráðuneytið geri samninga við móttökusveitarfélög um aukna aðstoð og þjónustu við flóttafólk sem felst m.a. í að skipa málstjóra sem hefur það hlutverk að tryggja samfellu í þjónustu sem byggir á einstaklingsmiðaðri áætlun. Í öðru lagi að Vinnumálastofnun fái aukið hlutverk og annist samfélagsfræðslu og íslenskukennslu fyrir flóttafólk, veiti náms- og starfsráðgjöf auk aðstoðar við atvinnuleit og aðra virkni. Í þriðja lagi að Fjölmenningarsetur fái aukið hlutverk sem felst í því að tengja saman flóttafólk og móttökusveitarfélög sem hafa gert samning við félagsmálaráðuneytið. Með frumvarpinu er Fjölmenningarsetri falið aukið hlutverk í samræmi við tillögur nefndar um samræmda móttöku flóttafólks. Fjölmenningarsetri er falið að veita sveitarfélögum faglega ráðgjöf varðandi móttöku flóttafólks og sinnir fræðslu til fagaðila. Nýtt hlutverk stofnunarinnar verður að halda utan um boð móttökusveitarfélaga um búsetu og þjónustu, byggða á þeim upplýsingum sem fyrir liggja og með tilliti til ákveðinna þátta, svo sem möguleika á námi og aðgangi að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifærum og samgöngum. Fjölmenningarsetur þarf því að hafa aðgang að nauðsynlegum upplýsingum, annars vegar um móttökusveitarfélög og hins vegar upplýsingum frá flóttafólkinu sjálfu og upplýsingum frá Útlendingastofnun eftir því sem við á. Mikilvægt er að kveðið sé skýrt á um heimild Fjölmenningarseturs til upplýsingaöflunar og miðlunar þannig að stofnunin geti sinnt þessu nýja hlutverki sínu. Dæmi um slíkar upplýsingar eru grunnupplýsingar um einstaklinga er varðar menntun, fjölskylduhagi, fyrri atvinnuþátttöku, framtíðarvæntingar sem og heilsufarsupplýsingar. Fjöldi sveitarfélaga hefur nú þegar lýst yfir áhuga á því að taka þátt í verkefninu til reynslu í eitt ár og hefur félagsmálaráðuneyti gert samninga við sveitarfélög um aukinn stuðning við einstaklinga sem fengið hafa vernd hérlendis. Verkefnið er að hefjast en þó með þeim takmörkunum að Fjölmenningarsetur hefur enn ekki nauðsynlega heimild til vinnslu persónuupplýsinga sem leiðir til þess að móttakan verður ekki jafn markviss. Mikilvægt er að frumvarpið verði samþykkt svo Fjölmenningarsetur geti sinnt því hlutverki að tengja saman einstaklinga við móttökusveitarfélög eftir bæði þörfum einstaklingsins og getu sveitarfélagsins. Í frumvarpinu er einnig lögð til breyting á 4. gr. laganna sem fjallar um innflytjendaráð. Með uppskiptingu velferðarráðuneytisins í árslok 2018 í heilbrigðisráðuneytið annars vegar og félagsmálaráðuneytið hins vegar er ekki lengur fulltrúi frá ráðherra heilbrigðismála í ráðinu. Þar sem hlutverk þess er að stuðla að samhæfingu og samráði milli ráðuneyta, sveitarfélaga og innan stjórnsýslunnar er talið mikilvægt að fulltrúi ráðherra heilbrigðismála eigi þar sæti og því lagt til að ráðherra heilbrigðismála tilnefni fulltrúa í ráðið. Frumvarpið var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda og bárust tvær umsagnir. Tekið var tillit til þeirra athugasemda sem fram komu við samráðið eftir því sem unnt var og breytingar gerðar á frumvarpinu þar að lútandi. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Herra forseti. Frumvarp hæstv. ráðherra er svona lítið og pent, eins og mætti segja. Það felur í sér ákveðna snyrtingu á því fyrirkomulagi sem hér er, að skjóta lagastoð undir verkefni Fjölmenningarseturs og raða í innflytjendaráð. Þetta frumvarp kemur fram um sama leyti og Útlendingastofnun sendir frá sér þær upplýsingar að hvergi á Norðurlöndunum séu jafn margar umsóknir um alþjóðlega vernd og hér á landi miðað við höfðatölu. Samkvæmt þessum upplýsingum frá stofnuninni sækja um vernd hér á landi sexfalt fleiri en í Noregi og Danmörku - sexfalt fleiri, þrefalt fleiri en í Finnlandi og nær 50% fleiri en í Svíþjóð. Þessar upplýsingar virðast fela í sér tvennt, og ég vil leita eftir áliti hæstv. ráðherra; annars vegar að þetta fyrirkomulag okkar sé bara sprungið og hins vegar að við séum að fylgja einhverri allt annarri stefnu en félagar okkar, nágrannar okkar á Norðurlöndunum. [[Félmrh.: Þú veist að þetta er rangt.]]
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður veltir því fyrir sér hvort við fylgjum í þessu frumvarpi allt öðru fyrirkomulagi en þekkist á Norðurlöndunum. Hér erum við að ræða frumvarp um breytingu á innflytjendalöggjöf sem á við um þá þjónustu sem fólk sem búið er að fá hér stöðu hlýtur í samfélaginu. Við erum ekki að ræða útlendingalögin sem slík í þessu frumvarpi. Ef við berum saman það sem verið er að leggja til í þessu frumvarpi og raunar er gert í dag á grundvelli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga þá er verið að forma það betur í þessu frumvarpi. Þetta frumvarp snýst í rauninni bara um það sem hv. þingmaður sagði, að samræma stöðu Fjölmenningarseturs og skapa því þá lagastoð að geta sinnt sínu hlutverki. Ef við berum það saman við öll hin Norðurlöndin erum við einfaldlega að gera eiginlega nákvæmlega það sama nema við urðum að gera það hér til prufu í eitt ár þar sem önnur lönd gera fast í tvö til þrjú ár. Við erum líka að gera sveitarfélögunum það valfrjáls hvort þau taki þátt í þessu á meðan það er t.d. ekki valfrjálst í ákveðnum nágrannalöndum okkar. Sveitarfélögin þar skulu bara taka þátt í þessu. Þannig að ég skil ekki spurningu hv. þingmanns sem lýtur að þessu máli. Hann verður eiginlega skýra hana betur þannig að sá sem hér stendur skilji hana.
Herra forseti. Ég hélt að ég hefði sagt það alveg skýrt að við erum hér að ræða frumvarp sem er út af fyrir sig afar þröngt og fjallar um afar afmörkuð málefni. En þarna er um að ræða eins konar fínstillingu á vél sem er náttúrlega bara sprungin. Og um það er mín spurning til hæstv. ráðherra. Ég er að inna ráðherra eftir því hvort hann sé ekki sammála því að ræða þurfi stefnumörkun í þessum málaflokki. Þá er ég ekki að tala um aðkomu sveitarfélaga að þessu heldur í málaflokknum í heild sinni, að ræða það á miklu breiðari grundvelli. Og þær tölur sem hér liggja fyrir og ekki eru umdeildar frá Útlendingastofnun fela í sér markverð skilaboð, annars vegar um að þetta móttökukerfi sýnist algerlega vera sprungið miðað við þessar háu tölur í samanburði, og hins vegar að við virðumst fylgja stefnu í málaflokknum í heild sinni, á breiðum grundvelli, sem er allt önnur en hefur verið tekin upp annars staðar á Norðurlöndunum, a.m.k. flestum þeirra.
Virðulegi forseti. Um hvað snýst samræmd móttaka flóttafólks, það frumvarp sem við ræðum hér um breytingar á innflytjendalögum? Við erum ekki að ræða útlendingalögin sem slík. Við erum að ræða hvaða þjónustu það fólk fær sem samfélagið okkar hefur ákveðið að taka á móti, hvort sem það eru kvótaflóttamenn eða fólk sem sækir um vernd o.s.frv. Það snýst um hvaða þjónustu við ætlum að veita þessum einstaklingum. Ætlum við að aðstoða þá við íslenskunám? Ætlum við að aðstoða þá við að aðlagast samfélaginu? Það er það sem þessi samræmda móttaka snýst um, nokkuð sem við höfum gert á grundvelli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga frá 1991 og erum núna að færa það í annað form sem er að Fjölmenningarsetrið sjá um þetta. Um þetta snýst þetta. Það er af sem áður var og að hér séu flokkar á Alþingi orðnir ósammála um að við aðstoðum þá einstaklinga við að aðlagast samfélaginu sem koma til landsins og eru búnir að fá hér stöðu. Ég get ekki skilið þessar vangaveltur og opinbera umfjöllun í fjölmiðlum um þetta mál undanfarið öðruvísi en svo að hér sé flokkur á Alþingi sem vilji það ekki. Um það snýst þetta mál. Við erum að samræma það sem er á öllum hinum Norðurlöndunum. Það er það sem málið snýst um.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Hann flytur þetta mál hér í annað sinn eins og hann nefndi réttilega. Það sem ég vildi koma inn á í þessu andsvari við hæstv. ráðherra er kostnaðurinn. Við sem sitjum í fjárlaganefnd verðum að hugsa um hverja einustu krónu núna þar sem skuldir ríkissjóðs eru orðnar gífurlegar. Með þessari breytingu, sem er grundvallarbreyting, er verið að veita kvótaflóttamönnum sömu þjónustu og þeim sem fá hér dvalarleyfi út á alþjóðlega vernd. Við tókum á móti 85 kvótaflóttamönnum á síðasta ári en 631 hælisleitanda sem fékk dvalarleyfi. Hvernig getur hæstv. ráðherra sagt að kostnaðurinn við þetta frumvarp sé einungis 24 milljónir þegar ljóst er að við þurfum að veita hér 631 einstaklingi á ári sömu þjónustu og við veitum 85 einstaklingum þegar við tökum á móti þeim sem kvótaflóttamönnum? [[Forseti hringir.]]Ég fæ þetta ekki til að ganga upp, hæstv. ráðherra. Ég held að það fara verði nákvæmlega yfir kostnaðinn sem fylgir þessu frumvarpi [[Forseti hringir.]]því að lögum samkvæmt verður að kostnaðargreina þetta frumvarp og því held ég að sé algerlega ábótavant.
Virðulegi forseti. Sá kostnaður sem nú þegar er greiddur af ríkissjóði er endurgreiddur kostnaður til sveitarfélaga vegna fjárhagsaðstoðar vegna flóttamanna. Það hefur verið við lýði og er í 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga frá árinu 1991 þannig á hverju einasta ári styður hið opinbera við þennan málaflokk með þeim hætti. Hér á Alþingi Íslendinga hefur verið full samstaða um það að við viljum aðstoða þá einstaklinga sem fá hér stöðu, fá hér vernd - við erum ekki að tala um þá sem eru ekki búnir að fá stöðu og ekki búnir að fá vernd, við erum að tala um einstaklinga sem eru búnir að fá stöðu í samfélaginu - við að aðlagast íslensku samfélagi. Við viljum aðstoða þá við að læra íslensku. Við viljum aðstoða þá við að koma undir sig fótunum. En það virðist vera að verða breyting á því í málflutningi eins stjórnmálaflokks á Alþingi og sá flokkur heitir Miðflokkurinn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur ekki svarað því sem ég spurði um. [[Félmrh.: Ég er búinn að svara því.]]Þetta er ekki sami kostnaðurinn, hæstv. ráðherra. Ég er búinn að fá þessar tölur frá upplýsingaþjónustu Alþingis. Þeir sem fá dvalarleyfi fá ekki sömu þjónustu og þeir sem eru kvótaflóttamenn. Það er munur þarna á, fjárhagslegum munur í þeim úrræðum sem verið er að veita. Þetta frumvarp er gallað vegna þess að það getur ekki til um kostnaðinn sem af þessu hlýst, þeirri grundvallarbreytingu að færa hælisleitendum sem fá dvalarleyfi sömu þjónustu og kvótaflóttamönnum. Hæstv. ráðherra verður að leggja fram kostnaðargreiningu, fullkomna kostnaðargreiningu, hvað það kemur til með að kosta. Það er algjört skilyrði fyrir því að þetta mál fái að halda áfram. Eins og ég sagði réttilega áðan þurfum við að horfa í hverja einustu krónu í fjárlögum og fjárlagavinnu vegna þess að skuldastaða ríkissjóðs er orðin með þeim hætti. Samt er hér frumvarp sem er sagt að kosti 24 milljónir en getur kostað hundruð milljóna. Hæstv. ráðherra verður að gera grein fyrir þessum tölum.
Virðulegi forseti. Ég veit eiginlega ekki hvernig á að svara þessu en þetta frumvarp er kostnaðarmetið. Ég rakti hér áðan með hvaða hætti þessir fjármunir hafa verið að renna í gegnum félagsþjónustu sveitarfélaga. Við erum að jafna þjónustuna. Við erum að gera minna fyrir kvótaflóttafólk, við erum að auka þjónustu fyrir aðra sem koma hingað og fá dvalarleyfi á öðrum forsendum, sem eru búnir að fá stöðu í landinu. Þetta snýst ekki um hversu marga við ætlum að taka til landsins eða með hvaða hætti, það er umræða um útlendingamál og útlendingalögin. Hér erum við að tala um hvað þjónustu einstaklingar þurfa á að halda til að aðlagast íslensku samfélagi þegar þeir eru komnir inn. Það er eiginlega þyngra en tárum taki að hér skuli vera stjórnmálaflokkur á Alþingi Íslendinga sem vill ekki hafa gegnsæi á því með hvaða hætti við ætlum að koma best til móts við þetta fólk og aðstoða það við að aðlagast íslensku samfélagi. [[Forseti hringir.]]Allt annað eru dylgjur og útúrsnúningur sem hv. þingmaður er að reyna að bera hér á borð í pólitískum tilgangi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hvað kostar frumvarpið?
Herra forseti. Þetta er hið ágætasta frumvarp að mínu áliti. Ráðgjafarstofa innflytjenda var opnuð í Reykjavík fyrir nokkrum dögum þar sem ráðherrann tók þátt og veitir í þetta verkefni umtalsverðum peningum. Það er ekki annað að sjá og heyra en að þessi stofnun eigi að sjá um allt milli himins og jarðar sem snertir innflytjendur. Og ég spyr: Eru fyrirhuguð einhver formleg tengsl milli þessarar stofnunar og Fjölmenningarseturs, formleg samvinna eða einhver samlegð? Hefði ekki verið skynsamlegra að vinna að því að styrkja eina stofnun, Fjölmenningarsetur, sem gæti verið með útibú hér og hvar um landið þar sem innflytjendur eru fjölmennir í stað þess að opna enn eina stofnunina sem vinnur að sömu verkefnum? Er það ekki mögulegt, ekki síst í ljósi þess að Fjölmenningarsetur hefur búið við fjársvelti áratugum saman, eða alla vega árum saman? Eru þetta ekki heldur losaraleg vinnubrögð og ómarkviss ráðstöfun á opinberu fé, hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Í því frumvarpi sem við ræðum hér erum við að styrkja Fjölmenningarsetur. Við erum að fela Fjölmenningarsetri aukið hlutverk í því að tengja saman sveitarfélög annars vegar og flóttafólk hins vegar. Varðandi ráðgjafarstofu innflytjenda vil ég síðan segja að hún er ekki ríkisstofnun. Þetta er tilraunaverkefni til eins árs, samstarfsverkefni á milli allra aðila, þar á meðal Fjölmenningarseturs, um að geta veitt innflytjendum betri þjónustu. Það byggir í rauninni á þingsályktunartillögu sem samþykkt var hér á Alþingi sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé var fyrsti flutningsmaður að. Það er nú einu sinni þannig að þegar Alþingi hefur samþykkt eitthvað þá ber framkvæmdarvaldinu að fara eftir því.
Herra forseti. Enginn vill fremur mér veg innflytjenda og þjónustu við þá góða. Mig langar að spyrja um það hvernig ráðherra sér fyrir sér verkefni Fjölmenningarseturs í náinni framtíð og umfang starfseminnar og í hverju þessi aukning eigi að felast öðru fremur og hvað varðar mikilvægi þjónustunnar. Í hverju felst þetta breytta og aukna hlutverk? Sér ráðherra fyrir sér að Fjölmenningarsetur geti tekið að sér meira og stærra hlutverk, t.d. varðandi fræðslu og kennslu? Það kemur örlítið fram í greinargerðinni varðandi faglega framsetningu og samsetningu starfsmanna og örlítið varðandi starfsstöðvar. Gæti hann séð fyrir sér Fjölmenningarsetur ynni á fleiri stöðum en t.d. bara á Ísafirði, t.d. í tengslum við Vinnumálastofnun víða um landið? [[Forseti hringir.]]Eða sér hann fyrir sér möguleika á því að höfuðstöðvar Fjölmenningarseturs flyttust frá Ísafirði?
Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi erum við að styrkja starfsemi Fjölmenningarseturs. Við erum að fela því aukið hlutverk þegar kemur að samspilinu á milli flóttafólks annars vegar og þeirra sveitarfélaga sem það ætlar að búa í hins vegar og forma þá þjónustu og para saman. Þetta er það sem frumvarpið snýst um. Það snýst um að veita Fjölmenningarsetrinu þá lagastoð. Sá sem hér stendur sér fyrir sér að Fjölmenningarsetrið muni áfram gegna lykilhlutverki í þessu og muni áfram hafa sína starfsstöð á Ísafirði. Það er nýbúið að ráða þar nýja forstöðukonu, það var bara núna fyrir örfáum vikum, og gert er ráð fyrir því að hún sinni störfum sínum frá Ísafirði og að stofnunin hafi áfram starfsstöð þar. Það er því alla vega ekki á stefnuskrá núverandi ráðherra eða núverandi ríkisstjórnar að breyta því með nokkrum hætti.
Herra forseti. Mig langar aðeins að spyrja hæstv. ráðherra út í Fjölmenningarsetur. Eins og ég skil það er það verkefni Fjölmenningarseturs að taka við því fólki sem þegar hefur fengið einhvers konar opinbera stöðu innan kerfisins, þ.e. hvort sem það er kvótaflóttafólk, hælisleitendur eða fólk sem fengið hefur samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd. Mig langaði að velta því upp hvort átt hafi sér stað einhvers konar umræður innan ráðuneytis hæstv. ráðherra um að víkka út verksvið Fjölmenningarseturs til að það nái líka yfir fólk sem kemur hingað án nokkurs konar opinberrar stöðu, þ.e. fólk sem kemur hingað til lands og sækir annaðhvort um hæli eða dvalarleyfi eða alþjóðlega vernd. Er það ekki einmitt málefni sem fellur undir ráðuneyti hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Við erum með tvískipt hlutverk hérna, þ.e. útlendingalögin og Útlendingastofnun stýra því hverjir fá stöðu í landinu. Síðan þegar viðkomandi einstaklingur er búinn að fá stöðu í landinu tekur félagsþjónustan við og aðstoðar þann einstakling við að aðlagast íslensku samfélagi, finna sér húsnæði, atvinnu, læra íslensku og taka þátt í samfélaginu. Það er það hlutverk sem lög um innflytjendamál, félagsmálaráðuneytið, lög um félagsþjónustu sveitarfélaga og þar af leiðandi Fjölmenningarsetur hafa. Þannig að það er í rauninni alveg skýr lína þarna á milli og ég sé það ekki fyrir mér að við gerum þá línu eitthvað óskýrari. Þá værum við farin að gera það sem hv. þm. Miðflokksins sagði áðan að þetta frumvarp myndi gera, þ.e. að blanda saman ólíkum hlutum. Ég sé það ekki fyrir mér að það muni gerast heldur er þetta algerlega skýrt að það eru lög um málefni útlendinga og dómsmálaráðuneytið fer með stöðu þessa fólks áður en það fær stöðu hér í landinu.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það sem ég er að reyna að velta upp er það sem hæstv. ráðherra talar um sem skýr lagaleg skil, en það er það sem ég myndi kalla ákveðið lagalegt tómarúm. Útlendingastofnun og lög um útlendinga ná vissulega yfir fólk sem kemur og sækir um hvers konar stöðu hér á landi. En raunin er sú, og ég veit að hæstv. ráðherra stjórnar því ekki, að málsmeðferð innan Útlendingastofnunar getur verið frá einu ári upp í tvö ár. Á meðan fólk bíður því eftir að fá synjun eða samþykki á umsókn sinni þá er ekkert innan félagslega kerfisins sem virðist grípa það fólk. Við getum tekið dæmi um börn sem eru búin að bíða með foreldrum sínum í tvö ár eftir að fá samþykki eða synjun, hafa þau fengið að ganga í skóla eða hafa þau fengið að upplifa öryggi sem börn þau tvö ár?
Virðulegi forseti. Stutta svarið við þessu er að einstaklingar sem ekki hafa fengið stöðu hér eru í umsjá Útlendingastofnunar og dómsmálayfirvalda. Ekki tekur við varanleg aðlögun að samfélaginu sem þetta frumvarp snýr að fyrr en einstaklingurinn hefur fengið það endanlega svar að hann geti dvalið áfram í landinu og fái stöðu sem slíkur. Þá tekur við það kerfi sem við erum að nota til að aðstoða fólk við að aðlagast samfélaginu, læra íslensku og allt það sem við leggjum áherslu á í daglegu tali. Við þurfum hins vegar á hverjum tíma að reyna eins og við getum að stytta þennan málsmeðferðartíma og ég tek undir það með hv. þingmanni að það tekur of langan tíma. En ég geld varhug við því að hætta að draga skýra línu þarna á milli vegna þess að þegar einstaklingar eru búnir að fá stöðu í landinu á samfélagið að gera allt sem það getur til að aðstoða þá við að aðlagast því. En ef einstaklingar eru ekki búnir að fá hana eru þeir einfaldlega ekki komnir á þann stað að samfélagið eigi að grípa inn með jafn róttækum hætti og þegar þeir eru búnir að fá stöðu.
Hæstv. forseti. Það sætir nokkurri furðu að þetta mál skuli dúkka upp aftur. Það birtist ekki á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir þetta þing þegar hún var upphaflega kynnt og það er ekki í nokkru samræmi við þann raunveruleika sem blasir við, enda hefur ráðherrann engin svör önnur en þau að reyna að stimpla gagnrýnendur með dylgjum og með því að gera þeim upp skoðanir. Það sem stefnt er að með þessu frumvarpi gengur þvert á það sem önnur Norðurlönd eru að gera og eru að gera í ljósi reynslunnar, í ljósi áratugareynslu, biturrar reynslu, eins og stjórnvöld, til að mynda í Danmörku, lýsa sjálf. Íslensk stjórnvöld ráða ekkert við þetta verkefni eins og það stendur núna. Því þá að leggja til að það verði gert margfalt erfiðara en líta á sama tíma fram hjá áhrifum eins og kostnaði, og halda því fram að það að veita margfalt fleirum sömu þjónustu og er tryggð afmörkuðum hópi núna, hópi kvótaflóttamanna, kosti ekkert eða sé á færi einhverra annarra ráðherra að meta? Afleiðingin kemur með þessu frumvarpi. Þetta er ekki leiðin til að hjálpa sem flestum þeirra sem þurfa mest á hjálp að halda. Þvert á móti, herra forseti. Eins og hjálparstofnanir og meira að segja sjálft Evrópusambandið hafa bent á er meiri hluti þeirra sem sækja um hæli ekki eiginlegir flóttamenn heldur förufólk og kemur af ýmsum ástæðum, auðvitað fyrst og fremst til að leita betri lífskjara. Ísland hefur rýmkað mjög skilgreininguna á því hverjir eigi rétt á hæli hér á sama tíma og önnur Norðurlönd hafa farið í öfuga átt. Menn virðast einfaldlega ekki átta sig á því hvernig þetta gengur fyrir sig. Það vita stjórnvöld á öðrum Norðurlöndum og hefur verið fjallað mjög mikið um í umræðu þar, ekki hvað síst síðustu misseri og raunar alveg frá árinu 2015 þegar mikil fjölgun varð á umsóknum. Glæpagengi, oft og tíðum stórhættuleg glæpagengi, selja ferðir til Vesturlanda, auglýsa þær á samfélagsmiðlum, halda úti Facebook-síðum, dreifa dreifibréfum á götuhornum og fylgjast mjög vel með hvaða áfangastaðir eru vænlegastir og hvaða leiðir eru bestar á þá áfangastaði. Svo er jafnvel aleigan tekinn af fólki til að senda það oft og tíðum í lífshættulega ferð, selja því falskar vonir. Ísland eitt Norðurlanda virðist skorta skilning á því hvernig þetta gengur fyrir sig, heildarsamhengi þessara mála. Nú er staðan orðin sú að það berast sexfalt fleiri hælisumsóknir til Íslands en til Danmerkur og Noregs hlutfallslega, og meira að segja fleiri en til Svíþjóðar. Það gerðist ekki af sjálfu sér. Það gerðist annars vegar vegna þeirra skilaboða og reglubreytinga sem hin Norðurlöndin, ekki hvað síst Noregur og Danmörk, hafa verið að senda út og þetta gerðist líka vegna þeirra skilaboða sem hafa ítrekað borist frá Íslandi [[Frá Miðflokknum?]]þar sem Ísland er í raun auglýst sem áfangastaður. Þegar staðan er orðin sú að við förum í öfuga átt við hin Norðurlöndin samtímis því að þau eru að herða sínar reglur er með því verið að setja stóran rauðan hring utan um Ísland sem vænlegan áfangastað fyrir þá sem skipuleggja þessar ferðir. Dönsk stjórnvöld gengu meira að segja svo langt fyrir nokkrum árum að auglýsa í Miðausturlöndum að þeir sem sæktu þar um hæli yrðu látnir afhenda eigur sínar. Þetta var mjög langt gengið að flestra mati og að mínu mati líka en líklega ætluðu þeir aldrei að ganga alla leið með þetta. Tilgangurinn var hins vegar sá að senda út þau skilaboð að Danmörk væri ekki staður þar sem menn gætu vænst þess að fá alla þá ókeypis þjónustu sem þeir sem höfðu reynt að selja ferðirnar höfðu talið fólki trú um. Finnar lentu í því fyrir fáeinum árum að skyndilega bárust umsóknir og ekki bara umsóknir heldur mættu 50.000–60.000 Írakar til Finnlands. Finnar áttuðu sig ekki á því hvað hefði gerst fyrr en í ljós kom að það sem þeir töldu tiltölulega smávægilega breytingu á innflytjendalögunum þar í landi hafði fært straum sem áður lá til Belgíu til Finnlands. Hér erum við hins vegar ekki að ræða smávægilega breytingu. Hér erum við að ræða grundvallarbreytingu sem felur það í sér að veita eigi þeim sem koma hingað og fá hæli á einhverjum forsendum alla sömu þjónustu og því fólki sem við bjóðum til landsins sem kvótaflóttamönnum. Ísland hefur lagt metnað sinn í að taka vel á móti þeim sem við bjóðum hingað en nú á þetta að ná yfir allan þann fjölda, þau hundruð sem verða svo væntanlega þúsundir, verði þetta samþykkt, sem hingað leita. Danskir jafnaðarmenn, sósíaldemókratar í Danmörku, hafa birt stefnu í innflytjendamálum sem miðar að því að læra af reynslunni, ekki bara af reynslu síðustu ára eða missera heldur af reynslu undanfarinna áratuga. Sú stefna gengur ekki hvað síst út á það að beina fólki annað, beina fólki í eðlilegan farveg, þ.e. að það sæki um að fá að vera boðið til landsins. Forsætisráðherra Danmerkur gekk meira að segja svo langt fyrir fáeinum vikum að lýsa því að markmiðið væri að enginn sækti um hæli í Danmörku. Danir munu áfram taka við kvótaflóttamönnum en þeir vilja sjálfir hafa stjórn á því hverjum er boðið til landsins. Þeir vilja ekki að Danmörk verði áfangastaður glæpagengja sem selja fólki ferðir upp á von og óvon. Og Danir eru meira að segja að leggja drög að móttökustöð fyrir flóttamenn í Afríku eða Miðausturlöndum. Stefnan gengur líka út á mikilvægi aðlögunar. Þar er átt við raunverulega aðlögun að samfélaginu, að þeir sem fá að koma til Danmerkur, er boðið þangað, aðlagi sig að grundvallarreglum og gildum samfélagsins. Því fylgir að auðveldara verður að að vísa þeim sem hafa gerst sekir um glæpi í burtu en það hefur verið vandamál að eiga við það á Íslandi og í fleiri löndum. Niðurstaða danskra sósíaldemókrata var sú, og þeir lýsa því þannig, að sterkt velferðarkerfi og sú opnun landamæranna sem hafði átt sér stað í innflytjendamálum færu ekki saman. Ekki væri hægt að halda úti sterku velferðarkerfi og hafa landið opið á sama tíma. Danskir jafnaðarmenn hafa lengi talið sig varðmenn velferðarkerfisins og vilja vera það áfram, en gera sér grein fyrir því að ef halda á úti sterku velferðarkerfi þá þarf einhverjar aðgangshömlur að því kerfi. Á meðan er farið í þveröfuga átt hér á Íslandi. Það kemur í kjölfar þess að ítrekað er litið fram hjá Dyflinnar-reglugerðinni sem kom ekki til að ástæðulausu því að þátttaka í Schengen er á allt öðrum forsendum. Ef Dyflinnar-reglugerðin er ekki virt þá virkar Schengen-samstarfið í raun bara í aðra áttina. Það hefur líka ítrekað verið tekið á móti fólki sem hefur þegar fengið hæli annars staðar í Evrópu. Við norðurströnd Frakklands er fjöldi hælisleitenda sem margir hverjir hafa þegar fengið hæli í Frakklandi en þeir vilja bara til Bretlands þar sem þeir telja hag sínum betur borgið en í Frakklandi. Og hvernig skyldi þetta þá, þessi rýmkun, sú staðreynd að litið er fram hjá Dyflinnarreglugerðinni, sú staðreynd að hæli er veitt þó að hæli hafi verið veitt annars staðar, fara saman við það sem stefnt er að með frumvarpinu sem hér er til umræðu. Það myndi þýða að ekki aðeins væri Ísland komið rækilega á kortið á upphafsstöðunum heldur einnig hjá þeim sem hafa fengið hæli í öðrum Evrópulöndum og sjá þá kostina við að fara yfir opnu landamærin innan Schengen til Íslands þar sem þeir eigi þá meiri kröfu á þjónustu en í því landi sem veitti þeim hæli. Með öðrum orðum þá blasir við að áhrif þessarar lagasetningar, verði frumvarpið að lögum, verði þau að stórauka þann mikla fjölda sem sækir til Íslands og þá hlutfallslega umfram hin Norðurlöndin, auka hann enn. Því fylgir augljóslega kostnaður þó að með einhverjum undarlegum og óskiljanlegum leiðum sé reynt að líta fram hjá því í frumvarpinu. Því fylgir mikill kostnaður og það mun hafa áhrif, m.a. á getu okkar til að taka vel á móti fólki, m.a. því kvótaflóttafólki sem við bjóðum hingað. En það hefur líka áhrif á getu okkar til að hjálpa annars staðar því að þótt stjórnvöld víða á Vesturlöndum vilji sýna góðmennsku sína með aðgerðum heima fyrir þá skortir mjög á að þau veiti aðstoð þar sem hún kemur að mestu gagni. Líbanon hefur tekið við fleiri flóttamönnum en flestöll önnur lönd í heiminum. Land sem er búið að ganga í gegnum gríðarlega erfiðleika, grimmilega borgarastyrjöld og efnahagshrun, er að miklu leyti látið eitt um að sjá um flóttamennina sem þangað koma. Auðvitað er veittur stuðningur en ekki nógu mikið til að gera líbönskum stjórnvöldum kleift að standa undir þessu mikla verkefni. Tyrkland, vegna legu sinnar, hefur reyndar líka tekið við miklum fjölda flóttamanna en þar fóru stjórnvöld þá leið að hóta Evrópulöndunum því að opna fyrir strauminn til Evrópu ef Evrópusambandið borgaði ekki. Svoleiðis að allar yfirlýsingar þessara leiðtoga í Evrópu, um að allir væru velkomnir, reyndust ekki innihaldsríkari en svo að menn kusu frekar að borga en að láta Tyrkina opna. Það sem blasir við er gríðarlega stórt viðfangsefni og þess vegna verðum við að líta til staðreynda og byggja lausnirnar á þeim til þess að það fjármagn sem við höfum til ráðstöfunar, og við eigum að mínu mati að auka verulega stuðning við fólk í neyð, nýtist sem best og nýtist þeim sem þurfa mest á hjálpinni að halda. En með því fyrirkomulagi sem hér er lagt til er verið að gera okkur erfiðara fyrir að aðstoða fólk. Það er í raun verið að vega að þeim sem fyrir vikið munu ekki fá þjónustu og ýta undir að þeir sem eiga síður rétt á þjónustunni sæki í hana. Þetta er staðreynd sem blasir við í öðrum löndum og hefur gert lengi. Önnur lönd hafa lært af reynslunni og eru nú að gera ráðstafanir sem ganga þvert á það sem íslensk stjórnvöld leggja til. Önnur lönd með sínum aðferðum, eins og Danir og danskir jafnaðarmenn með sinni stefnu, munu gera miklu meira gagn fyrir þá sem þurfa mest á hjálpinni að halda en íslensk stjórnvöld með þeirri sýndarmennsku, ófjármögnuðu sýndarmennsku, sem birtist í þessu frumvarpi. Því miður er hættan sú að jafnvel þótt áhrifin af þessu komi fljótt í ljós muni líða á löngu áður en Íslendingar grípa til ráðstafana og læra af reynslunni. Það sýnir reynsla annarra. Því getum við ekki reynt að læra af henni?
Virðulegi forseti. Mér dugar ekki mínúta til að fara yfir allt sem er þess virði að ræða nánar í ræðu hv. þingmanns. En ég fer kannski yfir það í ræðu á eftir hvað ég hef við hana að athuga. Nú talaði hv. þingmaður um kvótaflóttamenn og kvótaflóttamannakerfið, Sameinuðu þjóðirnar og þess háttar, og virtist vera á þeirri skoðun að það væri nú skárra að hafa skipulag á fólksflutningum, þegar fólk vantar stað til að vera í friði á, og hafa öryggi í því sem ekki endilega fæst á götunni. Ég velti fyrir mér hvort það væri þá orðið þannig að hv. þingmenn Miðflokksins væru farnir að styðja samþykkt Sameinuðu þjóðanna um örugga, skipulagða og reglubundna fólksflutninga, á ensku kallað Global Compact for Safe, Orderly and Regular Migration, sem við höfum kallað Marrakesh-samþykktina, en hv. þingmenn Miðflokksins voru einmitt mikið á móti henni. Hún snýr að því að reyna að gera fólksflutninga öruggari og skipulagðari til að komast fram hjá öllum þeim vandamálum sem fylgja óskipulagi og svaðilförum að óþörfu. Hefur orðið stefnubreyting hjá hv. þingmönnum Miðflokksins hvað varðar þá samþykkt?
Herra forseti. Í stað þess að veita andsvar við einhverju sem ég sagði í ræðunni býr hv. þingmaður til einhverjar skoðanir um eitthvað allt annað mál. Við þingmenn Miðflokksins höfum eins og aðrir að sjálfsögðu viljað stuðla að sem mestu öryggi þeirra sem eru í neyð. Það sýnir auk þess reynslan. Árið 2015, þegar straumur flóttamanna og annars förufólks jókst gríðarlega, lagði ég til mjög umfangsmiklar aðgerðir til að koma til móts við þá stöðu og þær aðgerðir snerust ekki hvað síst um að auka öryggi fólks á flótta. Ég frábið mér því svona dylgjur eins og hv. þingmaður sýslar oft með. Hins vegar er það alveg ljóst að ef menn vilja ná hámarksöryggi fyrir flóttamenn, segjum til að mynda að Þjóðverjar vildu hámarksöryggi, hvers vegna leyfa þeir þá ekki einfaldlega fólkinu að koma með flugvél? Margt af þessu fólki borgar margfalt meira fyrir að láta smygla sér til landsins en flugmiði kostar. Ég skil hv. þingmann eftir með þessa spurningu.
Virðulegur forseti. Ég hvet hv. þingmann til þess að fletta upp ræðum samflokksmanna sinna um þessa samþykkt á sínum tíma. Henni var mótmælt mjög harkalega, að vísu grundvallað á misskilningi og bábiljum og þvættingi eins og von var og vísa. Ég spyr hér vegna þess að hv. þingmaður fór inn á muninn á óskipulagðri för, eins og hælisleitendakerfið er að miklu leyti, þar er fólk á veginum að leita sér að skjóli, og skipulögðu kerfi frá Sameinuðu þjóðunum og virtist hv. þingmaður vera hlynntur skipulagða kerfinu. Það vakti athygli mína út af andstöðu þingmanna Miðflokksins við það góða mál sem er samþykkt Sameinuðu þjóðanna, kölluð Marrakesh-samþykktin. Það vekur líka athygli mína að þegar ég les þetta mál þá er ég, að því er mér virðist, að lesa eitthvað allt annað en hv. þingmaður er að tala um. Þetta er mjög gott mál og ég skil ekki hvernig einhverjir þingmenn Miðflokksins geta verið á móti því. Ég einlæglega skil það ekki og er búinn að hlusta hér í allan dag og lesa frumvarpið. Það virðist vera einn sameiginlegur þáttur í þeim málum sem Miðflokkurinn er í andstöðu við þegar kemur að útlendingamálum og það er að þau varði útlendinga. Hvort sem þau snúast um að auka skipulagið og öryggið eða hjálpa fólki að aðlagast samfélaginu, læra íslensku, koma undir sig fótunum til þess að verða skattgreiðendur og borgarar, þá er Miðflokkurinn á móti því. Hvers vegna?
Herra forseti. Eins og hæstv. forseti heyrði eflaust fengum við hér að hlýða á mjög gott dæmi, gott vegna þess hversu ömurlegt það var, um þær aðferðir sem þeir sem treysta sér ekki til að ræða mál sem varða t.d. innflytjendur beita til að koma í veg fyrir umræðu. Hv. þingmaður hefur ekki komið með neina gagnrýni á þau rök sem ég færði fram í ræðu minni. Hann fer að tala um Marrakesh-samkomulagið og gefur sér að hv. þingmenn Miðflokksins hafi verið á móti einhverju tilteknu atriði í því [[Er það breyting?]]varðandi öryggi flóttamanna. Hvers konar della er þetta, herra forseti? Er ekki hægt að ræða þennan málaflokk öðruvísi en af því yfirlæti og dylgjum sem þingmenn Pírata sýna hér ítrekað í ræðustól Alþingis?
Forseti. Ég er að hugsa um að gefa hv. þingmanni færi á að gera það sem hann þykist vilja gera, að taka þátt í umræðunni, og ég ætla að biðja hann um að vera ekki sá heigull að skáskjóta sér undan spurningum mínum. Er hv. þingmaður á móti því að Fjölmenningarsetur veiti móttökusveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf vegna samræmdrar móttöku flóttafólks? Er hv. þingmaður á móti því að Fjölmenningarsetur veiti flóttafólki sem ákveður að þiggja ekki boð um búsetu í móttökusveitarfélagi upplýsingar um almenna þjónustu sveitarfélaga? Er hv. þingmaður á móti því að Fjölmenningarsetur haldi utan um og standi fyrir samráði milli þeirra aðila sem koma að móttöku flóttafólks á Íslandi? Er hv. þingmaður á móti því að Fjölmenningarsetur afli upplýsinga frá Útlendingastofnun, sveitarfélögum og öðrum opinberum aðilum, eftir því sem við á hverju sinni, eða á móti því að Fjölmenningarsetri sé heimilt að miðla viðeigandi upplýsingum og ráðgjöf til aðila? Það er það sem þetta frumvarp gengur út á. Og ég bið hv. þingmann að svara þessum spurningum mínum ef hann þorir.
Herra forseti. Hér mælti þingmaður sem fyrir fáeinum dögum sá ástæðu til að koma í ræðustól og heita sjálfum sér og þjóðinni því að hann ætlaði að tala af yfirvegun og siðsemi í garð annarra. Svo byrjar hann andsvar sitt á því að saka mig um heigulshátt fyrir fram, er heitt í hamsi og ryður út úr sér spurningum. Ég, að því marki sem ég náði að fylgja þræði hjá hv. þingmanni, get huggað hann með því að ég tel að samræming í því að fylgjast með gangi þessara mála og veita upplýsingar sé mjög æskileg. En það sem gjörbreytir eðli þessa máls og þar með Íslandi sem móttökustað hælisleitenda eða flóttamanna er þegar verið er að tryggja fólki sama rétt, sömu kröfur til móttöku samfélagsins og þeir sem það samfélag hefur sérstaklega boðið til sín eiga rétt á. Það er grundvallarbreyting sem er til þess fallin að fjölga mjög umsóknum, ekki hvað síst þeim umsóknum sem kæmust ekki í gegnum hið formlega ferli [[Forseti hringir.]]með þeim árangri að fólki yrði boðið hingað.
Forseti. Ekki virðist hv. þingmaður hafa hlustað á mig frekar en fyrri daginn. Ég var ekki að saka hann um neitt. Ég var einmitt að biðja hann um að sýna ekki heigulskap. Það er tvennt ólíkt. Það er athyglisvert að hv. þingmaður skuli ekki hafa náð spurningum mínum niður. Það er ekki eins og ég hafi búið þær til hér í þingsalnum, þær eru allar í þessu örstutta frumvarpi. Ég las upp nákvæmlega út á hvað þetta frumvarp gengur en hv. þingmaður kom af fjöllum. Hann náði ekki að skrifa niður eftir mér. Hann ætti kannski að lesa frumvarpið sem hann hefur svona gríðarlega mikla skoðun á. Ég endurtek spurningar mínar og þarf ekki að endurtaka þær með orðum af því að hv. þingmaður hlýtur að kunna þær utan að eða vera með þær fyrir framan sig ef hann hefur lesið frumvarpið. Ég kannski bæti einni við: Hefur hv. þingmaður lesið frumvarpið?
Herra forseti. Það er líklega ágætt að hv. þingmaður hafi ekki gefið sérstök fyrirheit um að reyna að hafa hemil á skapsmunum sínum því að þessi sýning sem við sáum hér var algerlega óþörf. Hv. þingmaður veit það mætavel að ég hef lesið frumvarpið, fylgst með umræðu um þetta mál þegar hún fór fram á síðasta þingi og fylgst með þeim svörum sem þá voru veitt. Þau svör voru afdráttarlaus um áhrif frumvarpsins. Það snýst um að veita fólki sömu kröfu, sama rétt, óháð því hvernig það kemur til landsins. Auðvitað má taka undir hvað varðar samræmingu í upplýsingagjöf og slíku en eins og ég gat um í fyrra andsvari og eins og ég fjallaði um í ræðu minni birtast áhrifin fyrst og fremst í því að verið sé að veita fólki sama kröfurétt á móttökusamfélagið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir þessa ræðu og segja að ég deili einum hlut með hv. þingmanni, þ.e. að við sem samfélag eigum ekki að taka á móti fleirum en við ráðum við eða getum aðstoðað við að aðlagast íslensku samfélagi, læra íslenska tungu, ná að koma undir sig fótunum o.s.frv. En þetta frumvarp snýr að því að þeir einstaklingar sem eru búnir að fá stöðu í íslensku samfélagi fái þjónustu og aðstoð við að gera einmitt það, nákvæmlega það sama og gerist á öllum hinum Norðurlöndunum; í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Danmörku. Það voru því dylgjur og bull hér áðan að halda því fram að það væri með öðrum hætti. Ég velti hins vegar fyrir mér: Hvað er það sem rekur hv. þingmann áfram í því að vera á móti því að einstaklingar sem hafa fengið stöðu í samfélaginu fái aðstoð við að læra íslensku, fái aðstoð við að koma undir sig fótunum, fái aðstoð við að finna hér vinnu? Það held ég að sé ákveðin pólitík. [[Forseti hringir.]]Það er pólitík sem hv. þingmaður keyrir hér áfram. Hann blandar saman ólíkum hlutum [[Forseti hringir.]]sem ég og hv. þingmaður erum sammála um, sem snúa að því hverjir fá að koma inn í landið [[Forseti hringir.]]og að við eigum ekki að taka fleiri en við getum tekið á móti. En að vilja ekki þjónusta fólkið [[Forseti hringir.]]sem kemur til landsins, það er ljót pólitík, hv. þingmaður.
Heyr, heyr.
Ég vil biðja hv. þingmenn um að virða tímamörk, líka hæstv. ráðherra.
Herra forseti. Pólitík er vissulega orðin ljót nú til dags vegna tilburða ýmissa stjórnmálamanna eins og hæstv. ráðherra til þess að stimpla fólk og gera því upp skoðanir. Hæstv. ráðherra var ekki að gera neitt annað í þessu andsvari sínu og fyrri andsvörum. Hann á erfitt með að rökstyðja mál sitt og þess vegna gerir hann gagnrýnendum upp einhverjar allt aðrar skoðanir en þeir hafa haldið fram. Þó viðurkennir ráðherrann að ekki eigi að taka á móti fleirum en við ráðum við, en á sama tíma leggur hann fram frumvarp sem verður til þess að straumurinn verður meiri en við ráðum við. Hann er reyndar þegar orðinn það, eins og komið hefur í ljós, með öllum þeim vandræðum sem móttökukerfið hefur verið að fást við. Það er ekki hægt að halda þessu tvennu fram á sama tíma, að ekki eigi að taka á móti fleirum en samfélagið ræður við og að það sé allt í lagi að auka kröfurnar sem menn geta gert til samfélagsins og fjölga þar með umsóknum.
Virðulegi forseti. Í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Danmörku fá sveitarfélög greiðslur frá ríkinu til þess að aðstoða fólk við að læra tungumálið, aðstoða fólk við að koma sér upp húsnæði, aðstoða fólk við að fá atvinnu. Í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Danmörku eru veittir styrkir til ákveðins árafjölda til að gera það. Við erum að tala um að gera það í eitt ár í tilraunaskyni á Íslandi. Það er gert í öllum hinum löndunum. Í Noregi er þjónustan við þessa hópa miklu meiri en á Íslandi af því að menn vita hvað gerist ef fólk er ekki aðstoðað við að aðlagast samfélaginu. Hv. þingmaður blandar saman annars vegar útlendingalögunum og hins vegar því sem lýtur að félagsþjónustu sveitarfélaga, sem aðstoðar einstaklinga við að aðlagast íslensku samfélagi, og fer hér með bull í því samhengi að það dragi að þvílíkan fjölda af umsóknum. Ég bendi hv. þingmanni á að það stenst ekki skoðun. Þá segi ég aftur: Það er ljót pólitík að vilja ekki aðstoða þá einstaklinga sem samfélagið er þegar búið að segja að það ætli að taka á móti, aðstoða þá við að læra íslensku, [[Forseti hringir.]]sem hv. þingmaður hefur talað mikið um, við að fá atvinnu, við að koma sér upp húsnæði og annað slíkt. [[Forseti hringir.]]Verið er að blanda saman ólíkum hlutum hér og hv. þingmaður er mesti snillingurinn af öllum í því.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra virðist fyrirmunað að sjá samhengi hlutanna. Eins og ég rakti í ræðu minni hafa ákvarðanir stjórnvalda, ekki hvað síst ákvarðanir um þá þjónustu sem umsækjendur eiga kröfu til, áhrif á hversu margir falast eftir hæli í tilteknum löndum. Það blasir við og dæmin eru allt í kringum okkur. Og talandi um að rugla hlutum saman, [[Gripið fram í.]]hæstv. ráðherra ruglar líka því að reyna að aðlaga fólk samfélaginu, fólk sem er sest hér að, saman við það að bjóða ákveðin gæði, ákveðna þjónustu, búa til ákveðnar kröfur á móttökusamfélagið. Í Danmörku og í stefnu danskra sósíaldemókrata er, eins og ég nefndi reyndar í ræðu minni, einmitt mikil áhersla á aðlögun að samfélaginu, aðlögun þeirra sem Danir ætla að bjóða til sín. Í hverju felst sú aðlögun? Hún felst m.a. í því að menn séu látnir virða grundvallarreglur [[Forseti hringir.]]dansks samfélags, virða réttindi kvenna o.s.frv. og auðvitað að læra tungumálið. Ég tel reyndar að ganga eigi lengra í því að ýta undir íslenskufræðslu fyrir þá sem setjast hér að.
Herra forseti. Það er sannarlega af sem áður var þegar hv. þingmaður var hæstv. forsætisráðherra Íslands og tilkynnti um það 19. september 2015 að ríkisstjórn hans myndi setja 1,5 milljarða í fjáraukalög vegna móttöku flóttafólks. Hann hélt aukaríkisstjórnarfund vegna málefna flóttamanna þar sem einnig var gert ráð fyrir að tugir, ef ekki hundruð, milljóna króna yrðu sett í verkefni, alþjóðleg verkefni til að takast á við þann flóttamannavanda sem Evrópa stóð þá frammi fyrir. Hann boðaði til blaðamannafundar af því tilefni þar sem fram komu tillögur ráðherranefndar um málefni flóttamanna og innflytjenda, sem fjallað hafði verið um skömmu áður. Þetta er eitt af því besta sem hv. þingmaður gerði í forsætisráðherratíð sinni. Það væri gott að sjá þessar nálganir hjá hv. þingmanni í málflutningi hans hér, sem því miður hefur breyst og tekið stakkaskiptum og fjallar nú um að snúa út úr málum um að samræma móttöku flóttamanna og blanda saman ólíkum hlutum. [[Forseti hringir.]] Ég vil spyrja hv. þingmann: Þegar hann talar um að Ísland eigi ekki að taka við fleirum en Ísland ræður við, hver eru mörkin á því í huga [[Forseti hringir.]]hv. þingmanns hvað Ísland ræður við? Er það siðferðislega, fjárhagslega, eða hvað er það nákvæmlega sem ræður þeim mörkum?
Herra forseti. Það hefur ekki orðið nein stefnubreyting hjá mér frá því að ég sem formaður ráðherranefndar um flóttamannamálin og sem forsætisráðherra lagði til stóraukin framlög til að fást við þennan vanda. Aðalatriði í því var að það fjármagn nýttist sem best til að hjálpa sem flestum. Þetta voru þríþættar aðgerðir, snerust um að taka vel á móti þeim sem fengju hér hæli, snerist um að flýta fyrir því að hægt væri að greina hverjir ættu rétt á hæli og hverjir ekki, og snerist um aðstoð á nærsvæðunum við flóttamenn í flóttamannabúðum. Hv. þingmaður spyr mig, í framhaldi af því að ég tók undir með ráðherra um að við ættum ekki að taka á móti fleirum en samfélagið réði við, hvaða viðmið væru þar, þá treysti ég mér ekki til að nefna einhverja ákveðna tölu um eitthvert lokamark í því, hvorki varðandi fjölda fólks né fjármagn. Ég held að enginn geti nefnt það. [[Forseti hringir.]]Aðalatriðið er að þetta gerist á þeim hraða að við ráðum við það.
Herra forseti. Það er eitt sem kom fram í ræðu hv. þingmanns áðan sem ég deili skoðun hans á og það er að samkomulag ESB við Tyrki, sem snerist um það að halda um 3 milljónum flóttamanna frá Sýrlandi innan Tyrklands, hafi verið í hæsta máta vont. Ég myndi gjarnan vilja fá skýrari svör frá hv. þingmanni um svokallaða „push-back policy“, sem hefur verið harðlega gagnrýnd, að Evrópusambandið hafi ýtt frá sér flóttamönnum, ýtt þeim vanda yfir á Tyrkland, ýtt þeim vanda yfir á Líbíu. Þessi „push-back policy“, ef ég leyfi mér að sletta, hæstv. forseti, hefur verið harðlega gagnrýnd af hálfu Evrópuráðsins, af hálfu mannréttindastofnana og ESB er farið að snúa af þeirri leið. En ég vil gjarnan fá það fram frá hv. þingmanni hvort hann telji [[Forseti hringir.]]að hin svokallaða „push-back policy“, með leyfi forseta, sé það sem Ísland eigi að taka upp hér þegar önnur lönd eru að víkja af þeirri leið vegna harðrar gagnrýni [[Forseti hringir.]]sem ESB hefur fengið á sig vegna þess.
Herra forseti. Ég hef ekki orðið var við að Evrópulönd séu mikið að hverfa af þeirri leið að reyna að draga úr straumi hælisleitenda til landanna, a.m.k. ekki Norðurlöndin sem, eins og ég rakti hér áðan, leggja sig fram við að virðast óaðlaðandi valkostur í þeim efnum. En varðandi þetta samkomulag við Tyrki og áhrifin af því þá má auðvitað velta því fyrir sér hvort að þarna birtist ekki bara enn og aftur hversu innantómar ræðurnar voru árið 2015. Ég nefndi áðan: Hvers vegna leyfa þessi lönd ekki bara fólkinu að koma með flugvél? Fólkið borgar oft jafnvel margfalt meira en flugmiði kostar. Það er vegna þess að löndin vilja ekki leyfa fólkinu það, vilja ekki veita því vegabréfsáritanir en senda það frekar í lífshættulega ferð yfir Miðjarðarhafið og um óbyggðir Afríku eða Asíu og [[Forseti hringir.]]láta svo mynda það þegar tekið er á móti fólkinu með blómum á lestarstöðinni í München [[Forseti hringir.]]eða einhvers staðar. Þetta finnst mér vera til marks [[Forseti hringir.]]um mjög óheilbrigða stefnu í þessum málaflokki. Hún er afleiðing sýndarmennsku, herra forseti.
Forseti minnir á tímamörk.
Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til 1. umr., frumvarp sem fjallar um breytingar á lögum um málefni innflytjenda, móttöku flóttafólks og innflytjendaráð. Þetta er mikilvægt frumvarp og fjallar um þegna samfélagsins sem eru annaðhvort að koma til landsins eða eru þegar orðnir hluti af samfélaginu og hvernig við getum staðið sem best að þjónustu við þá sem ekki þekkja kima samfélagsins. Þetta er hluti af mikilvægri umræðu sem við þurfum að taka í samfélaginu með opnum hug, fordómalaust og af skilningi og mannúð. Eins og við þekkjum hefur talsverð umræða verið um það á undanförnum misserum hvernig við getum bætt stofnanaumgjörð innflytjendamála, m.a. með endurskoðun á hlutverki og nálgun Útlendingastofnunar. Hér í þinginu hefur á undangengnum misserum farið fram krefjandi og brýn umræða um hin sérstöku lög um útlendinga og ýmis réttindi þeirra frá árinu 2016 en í því frumvarpi sem hefur verið til umfjöllunar er að finna mjög umdeild, alvarleg og umhugsunarverð ágreiningsatriði. Eftir því sem næst verður komist áformaði hæstv. dómsmálaráðherra að mæla enn á ný fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um útlendinga fyrir lok janúar síðastliðins en ljóst er að töf verður á því. Þetta kom fram í endurskoðaðri þingmálaskrá. Vonandi boðar töf eitthvað gott. Þetta er stórt og viðamikið mál sem þarf að fá þinglega umfjöllun. Lögin um útlendinga þurfa að fá lyktir hér með sæmd og framsýni og ábyrgð en ekki síst að virðing fyrir aðstæðum og lífi hjá bágstöddu og umkomulausu fólki sé viðurkennd. Á það hefur skort stórkostlega í því frumvarpi sem við höfum séð til þessa. Yfirlýst markmið dómsmálaráðherra með framlagningu frumvarpsins, sem er nánast það sama og annað sem lagt var fram fyrir nokkrum misserum, er að stuðla að gagnsærri og stöðugri framkvæmd laganna, að auka skilvirkni og stytta málsmeðferðartíma til hagsbóta fyrir umsækjendur sem sækjast eftir alþjóðlegri vernd og dvalarleyfi. En sporin hræða sannarlega, herra forseti. Ástæða er til að fagna öllum jákvæðum skrefum og fagna þrátt fyrir allt því frumvarpi sem við fjöllum um hér í dag og hvetja til þess að það fái brautargengi og rugla því ekki við umræðuna og láta ekki afvegaleiðast þótt hér séu öfl sem vilja grauta saman ólíkum þáttum. Það örlar á fordómum svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Við skulum hafa það hugfast að við erum ekki að fjalla um fámennan hóp. Innflytjendur eru hátt í 50.000 á Íslandi og yfir 14% af mannfjölda í landinu. Í þessu frumvarpi er rauði þráðurinn sá að styrkja Fjölmenningarsetur, þá stofnun sem á að vera stjórnvöldum til halds og trausts varðandi aðlögun innflytjenda og öryggi þeirra í samfélagi okkar. Fjölmenningarsetur tók til starfa um mitt ár 2001. Það er talsverð reynsla þar inni fólgin. Hlutverkið var fest í lög árið 2012, þ.e. að greiða fyrir samskiptum fólks af ólíkum uppruna og efla þjónustu við innflytjendur sem búsettir eru á Íslandi með öllu mögulegu móti, að veita stjórnvöldum, stofnunum, fyrirtækjum, félögum og einstaklingum ráðgjöf og upplýsingar í tengslum við málefni innflytjenda, miðla upplýsingum til innflytjenda um réttindi þeirra og skyldur - þetta eru dæmi um hlutverk - og fylgjast með þróun innflytjendamála í þjóðfélaginu, m.a. með upplýsingaöflun, rannsóknum, greiningu og upplýsingamiðlun. Þetta eru allt saman góð og gild markmið. Síðan er eitt af hlutverkunum líka að koma á framfæri við ráðherra, innflytjendaráð og önnur stjórnvöld ábendingum og tillögum um aðgerðir sem hafa það að markmiði að allir einstaklingar geti verið virkir þátttakendur í samfélaginu, óháð þjóðerni og uppruna. Með því frumvarpi sem hér liggur fyrir er nánar verið að tilgreina og sundurliða margvísleg verkefni og hvernig þau verði unnin svo að hagur og velferð skjólstæðinganna sé sem best tryggð, af hvaða ástæðum viðkomandi eru orðnir þegnar í íslensku samfélagi. Hjá Fjölmenningarsetri, sem staðsett er á Ísafirði, hefur verið hægt að leita eftir upplýsingum um margt er varðar daglegt líf á Íslandi, stjórnsýsluna, og leita eftir aðstoð varðandi flutning til og frá Íslandi. Það verður að segjast eins og er að þessi stofnun hefur svo sem aldrei fengið að taka á flug. Fjársvelti hefur valdið því að langmestu leyti. Þetta frumvarp felur í sér þá meginbreytingu að Fjölmenningarsetri er nú ætlað víðtækara hlutverk með tilkomu samræmdrar móttöku flóttafólks og því er mikilvægt að efla stofnunina þannig að hún geti tekist á við þetta verkefni. Gríðarlega mikilvægt er að fjárhagsleg umgjörð verði bætt. Hin nýju verkefni eru lögfest og þar með tryggðar heimildir til að vinna með persónuupplýsingar að því marki sem nauðsynlegt er í samræmi við ákvæði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þetta frumvarp miðar að því að samræma og bæta það viðmót sem bíður innflytjenda á Íslandi, óháð því af hvaða ástæðum þeir flytjast hingað. Þetta er mikilvægt atriði. Hér þurfa allir aðilar að ganga í takt. Með góðri upplýsingamiðlun og fræðslu er hugsunin sú að innflytjendur séu boðnir velkomnir til Íslands. Slík miðlun gagnast líka til að kynna Ísland vítt og breitt um þjóðir og lönd. Fulltrúar Fjölmenningarseturs munu þurfa að hitta viðkomandi flóttafólk og leggja fyrir það tilboð um móttöku sveitarfélaga. Því er nauðsynlegt að þessi stofnun, sem hefur höfuðstöðvar sínar á Ísafirði eins og fyrr er getið um og er ágætis staðsetning, verði einnig með starfsstöðvar víðar, það er mín skoðun, t.d. á höfuðborgarsvæðinu þar sem t.d. nær allir sem sækja um alþjóðlega vernd búa. Þeir búa á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum. Fjölmenningarsetur ætti að mínu áliti að vera með starfsemi eða fulltrúa víðar á landinu þar sem kannski stórir hópar innflytjenda eru búsettir til langframa eða tímabundið. Þetta mætti raungerast í samstarfi við Vinnumálastofnun sem hefur ýmsum verkefnum að sinna. Svo má auðvitað geta um það að á dögunum var stofnuð ráðgjafarstofa innflytjenda, eins og kom fram í andsvari áðan, og er í samræmi við ályktun Alþingis frá 149. þingi. Ekki er annað hægt en að gleðjast yfir því að verið sé að styrkja umgjörðina um þjónustu við innflytjendur sem þurfa á því að halda til þess að geta verið virkir þátttakendur í samfélaginu. Það er að vísu skoðun mín að nær hefði verið að efla og styrkja þessa þjónustu í Reykjavík á forsendum Fjölmenningarseturs, að það víkkaði út starfsemi sína. Það hefði orðið markvissari vinna og við hefðum kannski farið jafn vel með fjármuni með þeim hætti. En kannski er þetta afbragðshugmynd og af þessu munum við fá reynslu. Eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra er hér um tilraunaverkefni að ræða og ekki verður annað séð en að þessi ráðgjafarstofa muni hafa á hendi sinni nokkuð af svipuðum verkefnum og Fjölmenningarsetur hefur verið að fjalla um. Í umræðunni sem fylgdi framlagningu málsins á 149. þingi lagði ég mikla áherslu á þá skoðun mína að í starfi Fjölmenningarseturs fælist mikil reynsla og mjög mikilvægt væri að nýta sér þá þekkingu sem þar væri geymd og uppsöfnuð og hún mætti ekki fara forgörðum, að hana þyrfti að styrkja jafnhliða og samhliða og ekki væri brýn þörf á að stofna enn eina nýja opinbera stofnun, eins og ég hef fyrr nefnt. En ég gleðst engu að síður og styð auðvitað þetta reynsluverkefni og árna starfsmönnum þar og stofnuninni allra heilla í verkefnum sínum. Herra forseti. Þetta frumvarp sem við erum með til umfjöllunar kallast auðvitað á við þingsályktunartillögu okkar í Samfylkingunni um mótun stefnu sem eflir fólk af erlendum uppruna til þátttöku í samfélaginu, sem samþykkt var hér samhljóða fyrir tæpu ári. Hvað þýðir það? Það þýðir að mótuð verði innflytjendastefna. Sú stefna er því miður ekki til á Íslandi. Við erum eina Norðurlandaþjóðin sem býr ekki að traustri umgjörð, traustri innflytjendastefnu, að þessu leyti. Ég veit ekki til þess að nokkurt Evrópuríki hafi ekki slíka stefnu í handraðanum. Brýnt er að þetta verði gert og ég vænti þess að viðkomandi ráðuneyti, fleiri en eitt, séu að vinna að þessari stefnu og leggi fyrir Alþingi í samræmi við þá ályktun sem samþykkt var hér á liðnu þingi. Herra forseti. Þessu frumvarpi er í heildina tekið fagnandi, sérstaklega þeim ákvæðum sem lúta að eflingu Fjölmenningarseturs og að því sé falið víðtækara hlutverk. Það er auðvitað gert með þeim fyrirvara og í þeirri vissu að þessari merkilegu stofnun, Fjölmenningarsetri, verði gert kleift að eflast og dafna, ekki bara á einum stað heldur í samstarfi margra á fleiri landsvæðum. Það verður fróðlegt og spennandi að fá að fylgjast með umræðu og meðferð þessa máls í hv. velferðarnefnd og sjá það vonandi verða að lögum á þessu þingi. Jafnframt á sá sem hér stendur þá ósk heitasta að umræðan verði upplýst, hún mótist af mannúð og skilningi en ekki af fordómum og skrumskælingum. En það virðist þó vera nokkurt framboð á því eins og við höfum þegar heyrt það sem af er umræðu dagsins.
Herra forseti. Eins og komið hefur fram í umræðunni var megintilgangur þessa frumvarps um málefni innflytjenda, sem er lagt fram af hæstv. félagsmálaráðherra í annað sinn, að samræma móttöku flóttafólks. Þetta snýr m.a. að Fjölmenningarsetri og ég geri í sjálfu sér engar athugasemdir við starfsemi Fjölmenningarseturs, það er bara ágætisstofnun sem gerir ágæta hluti. En í greinargerð með frumvarpinu segir: „Með samræmdu móttökukerfi er unnið að því að tryggja flóttafólki jafna þjónustu óháð því hvernig það kemur til landsins …“ Í því felst grundvallarbreyting og ég er þeirrar skoðunar að hér þurfi að staldra aðeins við og skoða hvað þetta þýðir í raun og veru, þ.e. að það á ekki að gera greinarmun á kvótaflóttamönnum - sem við veljum og tökum vel á móti og oft kemur það fólk frá stríðshrjáðum löndum og miklum erfiðleikum og við höfum sinnt því fólki vel og eigum að gera það áfram og ég styð það heils hugar - en hér er verið að setja þá sem koma hingað til lands á eigin vegum og fá hér dvalarleyfi undir sama hatt þegar kemur að þjónustunni. Þetta er ég fyrst og fremst að gagnrýna vegna þess að það felur í sér kostnaðarauka, herra forseti, sem ráðherra hefur ekki gert grein fyrir. Það er, verð ég að segja, mikill galli á þessu frumvarpi og ámælisvert. Við verðum að fá að vita hver kostnaðurinn er. Það er einfaldlega þannig. Ég hef, sitjandi í fjárlaganefnd, haft miklar áhyggjur af skuldastöðu ríkissjóðs og tel eðlilegt að þegar svona breyting er gerð liggi nákvæmlega fyrir hvað þetta kemur til með að kosta. Það er ekki að finna í frumvarpinu og hæstv. ráðherra hefur ekki svarað því og farið undan í flæmingi og vísar bara til Útlendingastofnunar, að við eigum að gera þarna greinarmun á málaflokki hans og svo Útlendingastofnun. En hann verður að gera grein fyrir því hvað þetta frumvarp kostar. Það kostar engar 24 milljónir eins og kemur fram í greinargerðinni í kafla 6 þar sem fjallað er um mat á áhrifum. Skoðum aðeins fjöldann sem við höfum tekið á móti. Við höfum tekið á móti 85 kvótaflóttamönnum. Reyndar var samþykkt að hækka þann fjölda upp í 100. Ég veit ekki nákvæmlega hvernig það hefur tekist til, hvort sú tala hafi náðst á síðasta ári, en alla vega höfum við gert það ágætlega. Síðan höfum við tekið á móti 631 hælisleitenda sem fékk dvalarleyfi. Þessi málaflokkur kostaði 3,5 milljarða kr., þ.e. hælisleitendaþátturinn, ekki kvótaflóttamannaþátturinn, á síðasta ári. Svo var óskað eftir aukafjárveitingu einhverra hluta vegna. Þrátt fyrir að umsóknum hafi fækkað á síðasta ári var engu að síður óskað eftir aukafjárveitingu upp á 400 milljónir og var hún samþykkt í fjárlagaafgreiðslunni fyrir jól þannig að við erum að tala um 4,1 milljarð undir málefni hælisleitenda og 631 einstakling. Fyrir þennan pening hefðum við getað aðstoðað 7.572 einstaklinga í flóttamannabúðum, t.d. í Miðausturlöndum, Jórdaníu, Líbanon, Gasa, sem dæmi. Ég er bara þar, herra forseti, ég vil að við nýtum þessa fjármuni sem best og reynum að aðstoða fólk t.d. á heimaslóðum, í flóttamannabúðum og gera það með þeim hætti að færa þá fjármuni til stofnana t.d. á vegum Sameinuðu þjóðanna sem reka flóttamannabúðir. Ég hef komið í flóttamannabúðir, bæði í Gasa og Jórdaníu, og það er ekki þannig að það séu tjaldbúðir eða þess háttar. Þetta eru íbúðir, íbúðarhúsnæði, og rekið er heilbrigðiskerfi fyrir flóttamennina, það er rekið menntakerfi, það er rekið félagslegt kerfi. Þetta kostar allt peninga og þjóðir heims eru að styrkja það. Ég persónulega hefði viljað sjá að við myndum draga úr fjölda hælisleitenda sem koma hingað og setja peninginn í þessar stofnanir til að geta hjálpað sem flestum. Það er nú einu sinni þannig með þetta hælisleitendakerfi okkar að verið er að misnota það. Það vita allir. Það vita allir að verið er að misnota það. Ég er ekki að segja að allir séu að misnota það, síður en svo. Það er náttúrlega hópur þarna innan um sem svo sannarlega þarf aðstoð en fólk er að misnota kerfið. Það bíður í marga mánuði á kostnað ríkisins og er síðan vísað frá eftir einhverja marga mánuði, jafnvel heilt ár, og í sumum tilfellum þarf að veita því dvalarleyfi vegna þess að ferlið hefur tekið svo langan tíma. Þetta er það sem ég vildi koma aðeins að varðandi þá upphæð sem við erum að setja í þetta kerfi. Til dæmis eru 500.000 flóttamenn í Líbanon, það eru 2,2 milljónir í Jórdaníu, 1,4 milljónir í Gasa. Þetta er allt saman gríðarlegur fjöldi fólks sem þarf að aðstoða og við eigum að aðstoða en við gætum gert það með mun markvissari hætti með því að senda peninga til stofnana Sameinuðu þjóðanna sem reka þetta kerfi. Mér finnst sérkennilegt, ég verð að segja það, herra forseti, að yfirfæra réttindi kvótaflóttafólks yfir á hælisleitendur. Þetta er tvennt ólíkt. Við erum að tala um fólk sem við samþykkjum að taka við og sjá um og síðan fólk sem kemur hingað á eigin vegum og ekki er alltaf ljóst hvort það uppfylli í raun og veru alþjóðleg skilyrði þess að vera flóttamenn. Það er margvísleg þjónusta í boði fyrir kvótaflóttamenn sem hælisleitendur fá ekki og ef við erum að setja þá undir sama hatt kostar það meiri pening. Þá þarf hæstv. ráðherra að gera grein fyrir því og það þarf þá að fara í fjármálaáætlun og annað slíkt. Hins vegar er þetta náttúrlega þannig að með auknum fjölda koma upphæðirnar til með að stækka og kerfið verður dýrara. Við erum að senda ákveðin skilaboð út í heim um það að þessi þjónusta sé í boði og þá hefur það í för með sér að umsóknum fjölgar. Það er bara þannig. Ég er, eins og ég sagði áðan, algjörlega á þeirri skoðun að við eigum að aðstoða og hjálpa vel kvótaflóttafólki. En hér finnst mér gengið of langt og þetta er óskilgreint, sérstaklega hvað varðar kostnaðinn. Við erum þekkt fyrir að veita mjög góða þjónustu í þessum málaflokki. Það þýðir að fleiri munu sækja hingað. Dómsmálaráðuneytið hefur gefið út að fjöldi umsækjenda um alþjóðlega vernd sé orðinn einn sá mesti í Evrópu og langmestur á Norðurlöndum miðað við höfðatölu. Þetta hefur verið rakið í þessari umræðu. Það þýðir náttúrlega að umsóknunum mun fjölga, það er alveg ljóst. Við þurfum hins vegar að sníða okkur stakk eftir vexti og gera okkur grein fyrir því að þessu fylgir aukinn kostnaður sem þarf þá að liggja fyrir. En það gerir það ekki í þessu máli, hvergi er tekið fram hvað þetta þýðir í raun í kostnaði. Sitjandi í fjárlaganefnd finnst mér það alveg ótækt. Síðan verð ég að segja að umræðan um þennan málaflokk hefur alltaf tilhneigingu til að verða óvægin og þá helst þegar rætt er um tilhæfulausar umsóknir um alþjóðlega vernd, sem er töluvert um. Nú er það t.d. þannig í Noregi og Danmörku, af því það hefur verið nefnt í þessu samhengi, ég held að það hafi verið hæstv. ráðherra sem gat um það áðan í andsvari að verið væri að veita sambærilega þjónustu í Noregi. Sveitarfélögin væru að veita fólki þessa þjónustu. Þar af leiðandi væri stefnan sú sama sem yrði innleidd hér með þessu frumvarpi eins og er í Noregi. En í Noregi og Danmörku, Noregi sérstaklega, er um leið verið að sporna við því að verið sé að sækja í ríkari mæli um hæli. Norðmenn auglýsa á samfélagsmiðlunum hverjir það eru sem geta komið til landsins og fengið hæli. Það eru t.d. auglýsingar sem eru orðaðar á þann veg að ef þú ert að sækja um vinnu, ef þú ert að leita að betri lífskjörum sé það ekki lögmæt ástæða til að sækja um hæli í Noregi. Þetta auglýsa þeir á samfélagsmiðlum og víðar til að koma í veg fyrir að fólk sé að sækja um með tilhæfulausum hætti. Gerum við eitthvað svoleiðis hér? Nei, við gerum ekkert af þessu tagi, ekki neitt. Ég spurði dómsmálaráðuneytið hvers vegna við færum ekki sömu leið og Noregur þegar dómsmálaráðuneytið kom fyrir fjárlaganefnd. Hvers vegna auglýsum við ekki að fólk geti ekki sótt um hæli hér þegar það er að leita betri lífskjörum? Ég ber virðingu fyrir því, herra forseti, að fólk leiti sér að betri lífskjörum en það er bara ekki lögmæt ástæða til að sækja um hæli. En það er samt töluverður fjöldi sem gerir það og því fylgir heilmikill kostnaður. Þann kostnað hefði ég viljað nota til þess að hjálpa flóttamönnum sem þurfa virkilega á því að halda, t.d. í flóttamannabúðum. Á sama tíma er verið að tefja málin í marga mánuði, það er lögfræðikostnaður og alls konar kostnaður vegna þess að svo kemur á daginn að viðkomandi hafði ekki rétt á að sækja um hæli. Ég hefði viljað sjá þennan pening notaðan t.d. í Miðausturlöndum, til að mynda í flóttamannabúðum í Gasa, en ekki í einhvern lögfræðikostnað hér sem dæmi. Það er margt sem þarf að laga og það þarf að koma því skilmerkilega á framfæri hverjir geta sótt um og hvað séu lögmætar ástæður til að sækja um. En það erum við hins vegar ekki að gera. Við erum öll sammála um að gæta að mannréttindum og við erum öll sammála um að við eigum að aðstoða þá sem þurfa það á erfiðum tímum. En ég geri hins vegar líka ráð fyrir því að við séum öll sammála um að það sé ekki ásættanlegt að sumir nýti sér þetta kerfi með tilhæfulausum umsóknum með tilheyrandi töfum fyrir þá sem raunverulega þurfa aðstoðina. Við gætum nýtt þá fjármuni mun betur þar sem fjöldi flóttamanna er, eins og í þeim flóttamannabúðum sem við höfum nefnt hér. Rétt er að minnast á að haft var eftir núverandi fjármálaráðherra, þáverandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssyni, fyrir um þremur árum þar sem hann var að ræða um tilhæfulausar umsóknir og reynslu stjórnvalda í öðrum löndum, að mikilvægt væri að beita samræmdri túlkun reglnanna. Ég tek heils hugar undir þetta. Það erum við ekki að gera. Ég segi fyrir mitt leyti að það mætti halda að við litum á þetta sem eitthvert séríslenskt vandamál, en það er ekki þannig. Það er verið að misnota þetta kerfi víðs vegar um heim. Það eru fjöldamörg dæmi þess frá öðrum löndum og þá sjáum við til að mynda skilaboðin frá norskum stjórnvöldum, vegna þess að þar er verið að misnota kerfið. Þau koma því skilmerkilega á framfæri á öllum helstu netmiðlum að þeir sem þangað koma í leit að alþjóðlegri vernd fái ekki hæli undir ákveðnum kringumstæðum. Nefnd hafa verið hér önnur ríki eins og Grikkland og eru aðstæður vissulega ekki góðar þar. Það eru u.þ.b. 50.000 flóttamenn í Grikklandi. Ég held að það hafi verið 120.000 umsóknir um alþjóðlega vernd á síðasta ári í Grikklandi. Grikkland er Evrópusambandsland og ætti Evrópusambandið þá náttúrlega að aðstoða Grikki við að taka sómasamlega á móti því fólki. Hér erum við að veita fólki alþjóðlega vernd sem hefur fengið hæli í flóttamannabúðum í Grikklandi en þær eru ekki taldar boðlegar. Eigum við þá ekki að koma þessum skilaboðum á framfæri til stjórnvalda og til Evrópusambandsins, sem sumir hverjir renna mjög hýru auga til, sem sér ekki sóma sinn í því að styrkja Grikki til að skapa þessu fólki sómasamlegar aðstæður? Það er margt í þessu sem þarf að halda til haga. Ég held því miður, herra forseti, að menn hafi ekki hugsað þetta frumvarp til enda og verði að gera grein fyrir þeim kostnaði sem um ræðir. Þetta þýðir að skilaboðin um góða þjónustu hér munu berast og það þýðir aukinn fjölda umsókna. Það er alveg klárt. Það þýðir þá meiri kostnað og honum þarf að mæta [[Forseti hringir.]]með einhverjum hætti og það er rétt að stjórnvöld geri grein fyrir því hvernig þau ætla að mæta þeim kostnaði.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu og segja að ég deili að hluta skoðunum hv. þingmanns þegar kemur að umræðu um að samfélagið hér megi ekki taka við meiri fjölda en við erum tilbúin til, við getum og við ráðum við að aðstoða við að aðlagast íslensku samfélagi. Og áður en ég fer lengra vil ég segja það líka að umræður hjá hv. þingmanni um fjármögnun á þessu frumvarpi eru á ákveðnum villigötum vegna þess að þetta frumvarp snýr bara að Fjölmenningarsetri og því fjármagni sem þarf að bæta þar inn. Annað sem lýtur að umgjörð þessara mála er fyrir að finna fjármagnað í fjármálaáætlunum og fjárlögum yfirstandandi árs. Við erum þegar byrjuð að vinna eftir þessu. Búið er að gera tilraunasamning við þrjú sveitarfélög. Þetta snýst um gera vinnuna sem lýtur að þessum málum skilvirkari og að Fjölmenningarsetrið fái þar ákveðið hlutverk. Ég vil segja það líka að verulegur hluti af þeim kostnaði - eða fjárfestingu vegna þess að einstaklingar sem þegar eru komnir hingað inn í landið og við aðstoðum við að læra íslensku eru einfaldlega fjárfesting sem skilar sér til lengri tíma litið - verulegur hluti af þeim kostnaði hefur þegar verið greiddur og hefur verið það meira og minna frá árinu 1991 í gegnum lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Það sem ég velti fyrir mér og langar að spyrja hv. þingmann: Er hann virkilega þeirrar skoðunar að flóttamenn sem eru komnir með stöðu í landinu eigi ekki að fá sömu þjónustu og aðstoð við að aðlagast íslensku samfélagi, óháð því með hvaða hætti þeir komu inn í landið? Númer eitt. Og númer tvö: Er hv. þingmaður á því að það sé óskynsamleg fjárfesting að kenna þessu fólki íslensku, [[Forseti hringir.]]að það sé óskynsamleg fjárfesting að kenna þessu fólki samfélagsfræði og hvernig íslenska samfélagið er upp byggt, að það sé óskynsamleg ráðstöfun [[Forseti hringir.]]að þjónusta það með ákveðnum hætti, með nákvæmlega sama hætti [[Forseti hringir.]]og öll hin Norðurlöndin eru að gera?
Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að óskynsamlegt sé að koma með frumvarp sem við vitum ekki hvað kemur til með að kosta. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að hann ætlar að fjölga um tvo starfsmenn hjá Fjölmenningarsetri. Ég sagði hér áðan að þetta væri ágætisstofnun og ég er ekkert á móti henni. Hins vegar er alveg ljóst að í þessu frumvarpi felast skilaboð sem koma til með að kosta verulegar upphæðir þegar upp er staðið. Það finnst mér bara óskynsamlegt. Ég set ekkert út á það að einstaklingar og flóttafólk sé að læra íslensku. Það er náttúrlega bara útúrsnúningur hjá hæstv. ráðherra. Málflutningur minn í þessu máli, hæstv. ráðherra, hefur allan tímann verið að kostnaðurinn liggur ekki fyrir. Hann verður að liggja fyrir. Ég árétta að ég er bara þeirrar skoðunar að ég vil nýta þessa peninga í miklu ríkara mæli en gert er fyrir flóttamenn erlendis, í flóttamannabúðum þar. Mikið af þessum peningum er að fara í alls konar hluti sem gagnast flóttamönnum ekki neitt og hælisleitendum ekki neitt, í alls konar lagaþrætur og ýmsan kostnað. Svo kemur á daginn að viðkomandi var með tilhæfulausa umsókn. Ég vil sjá þessa peninga nýtast þeim sem þurfa á því að halda. Um það snýst þetta mál frá mínum bæjardyrum séð. Þegar menn koma með frumvarp sem greinilega mun þýða fjárútlát fyrir ríkissjóð verða menn að gera grein fyrir því. Það er bara þannig. Hæstv. ráðherra minntist á Skandinavíu, Noreg og Danmörku, að þar sé verið að veita svona þjónustu. Það er gott og vel. En hvað erum við að gera á móti til að draga þá úr þeim mikla fjölda sem kemur hingað? Við erum ekki að gera nokkurn skapaðan hlut í því. Þetta mun þýða að fleiri umsóknir koma. Það er alveg ljóst, hæstv. ráðherra. Það kemur kannski ekki frá ráðuneyti hæstv. ráðherra en þetta er allt úr sama ríkiskassanum. Ríkissjóður þarf að standa straum af þessu öllu og við þurfum bara að horfa í þann kostnað og hann þarf að liggja fyrir.
Virðulegi forseti. Ég er búinn að fara yfir það margoft að á grundvelli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga höfum við verið að greiða sveitarfélögum fyrir ákveðna þjónustu sem að þessu lýtur síðan 1991. Auðvitað hefur það síðan verið að taka breytingum. Það sem verið er að gera hér er að verið er að samræma með hvaða hætti þetta er gert. Það er verið er að gera þetta skilvirkara. Það er verið að bæta inn samfélagsfræðslu sem er gríðarlega mikilvæg. Maður hefði haldið að flokkur hv. þingmanns, sem leggur mikið upp úr íslenskum gildum, teldi mjög mikilvægt að fólk væri frætt um samfélagið, um menninguna, um það sem er hluti af hefðum og venjum hér. Maður hefði líka haldið að hv. þingmaður og flokkur hans væru mjög fylgjandi því að einstaklingar sem eru búnir að fá hér stöðu fái kennslu í íslensku. Auðvitað er hér verið að blanda saman tveimur ólíkum málum. Annaðhvort teljum við mikilvægt að fólk sem þegar er komið með stöðu hér [[Forseti hringir.]]fái kennslu í grunngildum íslensks samfélags og aðstoð við að aðlagast því eða ekki. Útlendingalögin eru síðan allt önnur umræða. [[Forseti hringir.]]Það er ekki hægt að blanda þessu saman eins og hv. þingmaður er að gera.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi er ekki hægt að bera saman kvótaflóttamenn og hælisleitendur. Það er tvennt ólíkt, hæstv. ráðherra, og það er rétt að það komi fram. En tökum sveitarfélögin sem dæmi af því að hæstv. ráðherra nefndi þau sérstaklega, að verið sé að semja við þau, þau séu að veita þessa þjónustu o.s.frv. Hvernig gengur hæstv. ráðherra að semja við sveitarfélögin? [[Félmrh.: Mjög vel.]]Það gengur bara mjög illa. Gengur það vel í Reykjanesbæ, hæstv. ráðherra? [[Félmrh.: Þetta bara gengur mjög vel.]]Þú hefur ekki hugmynd um hvað þú ert að tala. Reykjanesbær er í þvílíkum vanda við að semja við Útlendingastofnun um aðstoð við hælisleitendur. [[Gripið fram í.]]Þetta er náttúrlega bara útúrsnúningur, hæstv. ráðherra. Það er bara þannig að sveitarfélög mörg hver vilja ekki einu sinni koma að þessum samningum. Það eru örfá. Áttaðu þig á því að félagsmálakerfið í Reykjanesbæ hefur meira að segja ályktað um þessi mál þess efnis að önnur sveitarfélög verði að axla ábyrgðina [[Forseti hringir.]]með Reykjanesbæ. En þau gera það ekki. Þau gera það ekki. [[Forseti hringir.]]Útlendingastofnun er farin að semja beint við eigendur húsnæðis á Ásbrú fram hjá Reykjanesbæ vegna þess að þeir ná engu samkomulagi við sveitarfélagið þar. Það er því alrangt hjá hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]að hann sé að semja við sveitarfélögin og allt gangi snurðulaust. Það er bara kolrangt. [[Félmrh.: Nei.]]
Forseti vill vekja athygli hv. þingmanna og hæstv. ráðherra á tímamörkum. Forseti vill einnig minna hæstv. ráðherra og hv. þingmenn á að þegar ræðumaður er í púlti hefur hann orðið og menn geta komist að í ræðum síðar ef þeim liggur meira á hjarta.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir einu í ræðu hv. þingmanns, reyndar nokkrum hlutum sem ég ætla að fara aðeins betur yfir í ræðu á eftir. Hann sagðist bera virðingu fyrir því að fólk leiti sér að betri lífskjörum. Ég er nefnilega sama sinnis. Ég ber virðingu fyrir því og mér finnst gott að fólk reyni það. Ég hef sjálfur verið útlendingur í tveimur útlöndum og veit hvernig það er, alla vega á þeim stöðum og þrátt fyrir að ég sé í ýmiss konar forréttindastöðu þá var það samt mjög erfitt. Jafnvel í góðum kerfum er erfitt að vera útlendingur, til að byrja með. Það er ekki ríkinu endilega að kenna, menningin er ólík og maður skilur ekki endilega húmorinn, hefur ekki endilega menningarlegan bakgrunn eða hvað þá tungumálið. En óháð því ber ég virðingu fyrir því og finnst æskilegt að fólk prófi eitthvað í lífinu, flytjist á milli landa í leit að betri lífskjörum eða hreinlega af forvitni. Það sem vekur athygli mína er að þegar kemur að umræðu um útlendingamál þá virðist sú virðing, sem hv. þingmaður segist bera fyrir þessu, ekki skína mjög skært. Sést það kannski best í málefnum hælisleitenda sem koma hingað. Sumir vilja meina að það sé til að leita að betri lífsgæðum og sá málflutningur, sú ásökun að þetta sé bara fólk að leita að betri lífsgæðum og eigi ekkert heima í hæliskerfinu, er notaður sem ástæða til þess að segja nei við fólk til að fá dvöl á landinu yfir höfuð. Það er nefnilega ekkert almennt dvalarleyfi til í íslenskum lögum. Einhver sem býr í Albaníu eða Georgíu og vill koma hingað og vinna, borga skatta og vera bara frábær Íslendingur í alla staði, má það ekki. Það er engin leið. Meginreglan er sú að þú mátt ekki vera á landinu nema þú sért frá EES-landi. Svo eru undantekningar sem fólk þarf að tikka í. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann, þar sem hann segist bera virðingu fyrir því að fólk leiti sér betri lífskjara: Myndi hv. þingmaður styðja breytingu á útlendingalögum sem myndi [[Forseti hringir.]]gera það mögulegt? Auðvitað með einhverjum skilyrðum, en gera það mögulegt og auðveldara fyrir fólk [[Forseti hringir.]]að flytja hingað til þess að leita að betri lífskjörum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Myndi ég styðja það að hér gæti fólk fengið að koma í leit að betri lífskjörum sem hælisleitendur? Nei, ég myndi ekki styðja það. [[Gripið fram í.]]Sem hælisleitendur. Ég myndi ekki styðja það vegna þess að við myndum aldrei ráða við það. Við myndum aldrei ráða við það ef við ætluðum að taka á móti fólki sem er í leit að betri lífskjörum. Það eru ekki lögmætar ástæður. Það er nákvæmlega það sama á Norðurlöndunum og annars staðar. Þetta eru ekki lögmætar ástæður til að fá hæli í leit að betri lífskjörum eins og ég ber mikla virðingu fyrir því. Fólk er að reyna að bæta sinn hag. Það er bara þannig. En við getum ekki tekið á móti öllum, því miður, það er bara þannig. Það væri óskandi í þeim ríkjum þar sem lífskjör eru svo slæm, m.a. vegna spillingar sem dæmi, að menn gætu tekið á vandanum á heimaslóðum og lífskjörin væri þá betri þar, fólk þyrfti ekki að fara um langan veg og hættulegan í leit að betri lífskjörum. Þetta er því miður það sem blasir við. Svo er annað í þessu samhengi sem er rétt kannski að tala um líka þegar kemur að flóttamannavandanum yfir höfuð og orsökum hans. Við horfum upp á t.d. í Afganistan að ábyrgð Bandaríkjamanna er heilmikil þar. Þaðan koma fjölmargir flóttamenn, stærsti hópurinn sem kom til Evrópu á síðasta ári var frá Afganistan, minnir mig. Í Grikklandi er þetta stærsti hópurinn. Tökum sem dæmi stríðið í Sýrlandi. Hverjir bera ábyrgð á því? Stríðið í Jemen? Er ekki Sádi-Arabía þar gerandi? Þessi lönd eiga náttúrlega að axla ábyrgð. Ég hugsa að hægt sé að telja það á fingrum annarrar handar hvað Sádi-Arabía tekur á móti mörgum hælisleitendum.
Er það til eftirbreytni?
Ég er að nefna dæmi, hv. þingmaður. Það á náttúrlega að benda á þessa hluti líka, hverjir bera ábyrgðina.
Virðulegi forseti. Ég hef kannski ekki verið nógu skýr í fyrri spurningu minni. Ég var ekki að spyrja hv. þingmann hvort hann væri hlynntur því að fólk notaði hælisleitendakerfið til þess að leita betri lífskjara. Það liggur fyrir hver skoðun hv. þingmanns er á því og reyndar deili ég þeirri skoðun með hv. þingmanni og ég veit ekki um neinn sem er annarrar skoðunar hér í þingsal. Hins vegar blasir við að það er engin leið fyrir þetta fólk til að koma hingað og leita betri lífskjara. Það er engin lögleg leið til þess. Það er vandinn sem ég vil laga. Það mega alveg vera einhver skilyrði. Það finnst mér alveg eðlilegt á meðan heimsmyndin er eins og hún er í dag. En ég var að spyrja sérstaklega um breytingar á útlendingalögum til að gera þetta mögulegt yfir höfuð. Mér finnst nefnilega ákveðin mótsögn í því að standa hér og segjast bera virðingu fyrir því að fólk leiti betri lífskjara en vilja hins vegar ekki gera neitt til þess að aðstoða við það. Mér finnst það vera ákveðin mótsögn. Mér finnst það vera málflutningur sem er hannaður til þess að gera það þægilegra að vera þeirrar skoðanir sem hv. þingmaður er, þ.e. að vera á móti því að fólk geti flutt hingað til landsins. Sömuleiðis vil ég minna á það, ég hef ábyggilega [[Forseti hringir.]]sagt þetta mjög oft, að það eru u.þ.b. 500 milljón manns sem mega flytja hingað í dag [[Forseti hringir.]]en einhvern veginn kemur flóðið ekki frá Evrópu.
Herra forseti. Það er svo sem hægt að halda langar ræður um það að stór hluti fólks í heimsbyggðinni leitar sér að betri lífskjörum. Einstaklingar innan Evrópska efnahagssvæðisins geta komið hingað og leitað sér að vinnu [[Gripið fram í.]]og við höfum notið góðs af því, [[Einmitt.]]vissulega. Hér hefur komið duglegt verkafólk sem hefur skipt okkur miklu máli, sérstaklega í uppsveiflu í byggingariðnaðinum og öðru slíku, þannig að maður gleðst að sjálfsögðu yfir því. En svona er kerfið sett saman og þetta er mannanna verk. En niðurstaðan er klár. Það er því miður verið að misnota þetta kerfi sem við þekkjum og það er svo sem margt annað sem er misnotað þegar kerfi eru annars vegar, opinbera kerfið, almannatryggingakerfi og annað slíkt [[Forseti hringir.]]og því fylgir allt saman kostnaður. Ég er talsmaður þess að reyna að draga úr þessari misnotkun og [[Forseti hringir.]]nýta þennan pening til að hjálpa þeim sem virkilega þurfa þess. [[Forseti hringir.]]Ég er t.d. fylgjandi því að hækka framlög til þróunarsamvinnu [[Forseti hringir.]]ef hv. þingmaður hefur áhuga á að vita það.
Enn minnir forseti á tímamörk.
Herra forseti. Það sem kemur fram kemur í málflutningi hv. þm. Birgis Þórarinssonar gerir mig svolítið dapra, að verið sé að rugla saman nokkrum hlutum. Í því máli sem við ræðum hér er ekki verið að yfirfæra réttindi kvótafólks yfir á aðra hópa flóttafólks, heldur er verið að samræma móttöku sveitarfélaga, sem hefur verið vandamál hingað til. Það hefur verið vandamál að ekki hefur verið nógu mikil samræmd upplýsingagjöf eða ráðgjöf til fólks. Ég heyri alveg á málflutningi þingmannsins að hann hefur áhyggjur af kostnaðinum. En mig langar til að vita hvort hv. þingmanni finnist að við eigum ekki að styrkja upplýsingagjöf, styrkja leiðbeiningar og ráðgjöf til sveitarfélaganna til þess að samræma móttöku fólks á flótta. Það virðist vera að alla vega Reykjanesbær sé tilbúinn í það að samræma þessa upplýsingagjöf og ráðgjöf til flóttafólks vegna þess að Reykjanesbær var fyrsta sveitarfélagið sem skrifaði undir samkomulag við félagsmálaráðuneytið fyrir nokkrum dögum, þann 11. febrúar sl., um að vera partur af þessu samræmda móttökukerfi sveitarfélaganna. Þannig að ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé örlítið á skjön við það sem er að gerast og við vilja sveitarfélagsins í Reykjanesbæ. Það er greinilegur vilji sveitarfélagsins að taka þátt í þessu verkefni. En ég velti fyrir mér hvort það sé raunverulegur vilji hv. þingmanns að efla ekki og samræma upplýsingagjöf til þessa viðkvæma hóps. Er það virkilega svo, herra forseti?
Herra forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi aðeins misskilið ræðu mína hér áðan. Ég er alveg sannarlega fylgjandi því að upplýsingagjöf sé samræmd, öll upplýsingagjöf er af hinu góða. Ég tek heils hugar undir það. Og ef þetta frumvarp kostar bara 24 milljónir þá hef ég engar áhyggjur af því. En málið er að það er þjónustan sem verið er að tala um og skilaboðin sem í því felast eru að ekki liggur fyrir hvað þetta kemur til með að kosta. Hér veitum við nákvæmlega sömu þjónustu og við veitum kvótaflóttamönnum, við höfum gert það vel og ég styð það. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að við eigum að leggja áherslu á að fá hingað kristna flóttamenn vegna þess að þeir eru ofsóttustu flóttamennirnir í heiminum. En ég veit til þess að meiri hluti þeirra sem koma hingað sem flóttamenn er ekki kristinn, sem dæmi. Það er nokkuð sem við ættum að laga. Ég vil hvetja hæstv. félagsmálaráðherra, vegna þess að hann hefur stórt hjarta fyrir þessum málaflokki, að beita sér sérstaklega fyrir því að við tökum á móti kristnum flóttamönnum vegna þess að þeir eru ofsóttir. Og það eru öll gögn sem sýna það að þeir eru ofsóttustu flóttamennirnir í heiminum. En varðandi þetta frumvarp og þessa samræmdu upplýsingagjöf þá er hún af hinu góða, hv. þingmaður, og hér gætir einhvers misskilnings um að ég sé á móti því. En hins vegar, eins og ég segi enn og aftur, er það kostnaðarþátturinn og skilaboðin sem felast í þessu frumvarpi: Þetta mun þýða aukinn kostnað. Það sjá það allir nema hæstv. félagsmálaráðherra.
Herra forseti. Hv. þingmanni er tíðrætt um kostnað og peninga enda situr hann í fjárlaganefnd Alþingis og hefur áhyggjur af ríkissjóði og stöðu hans, sem ég hef samúð með og styð hann í því. En það er líka þannig að sumt er ekki metið til fjár og það er mannúðin. Hv. þingmanni varð hér tíðrætt áðan um flóttamannabúðir. Ég veit að hann hefur persónulega reynslu af því að koma í flóttamannabúðir og sjálf hef ég líka, sem varaformaður flóttamannanefndar Evrópuráðsþingsins, kom í nokkrar flóttamannabúðir. Þær eru neyðarúrræði og þar sem enginn vill ílengjast. Þær eru ekki staður eða úrræði sem við eigum að styrkja þótt vissulega eigum við að vera á báðum frontum. Við eigum að taka vel á móti flóttamönnum, og við erum með góða þjónustu hér á landi gagnvart því fólki sem er á flótta og leitar til okkar eftir alþjóðlegri vernd, en sömuleiðis eigum við að styrkja þau alþjóðlegu verkefni sem hjálpa fólki til að vera heima hjá sér, [[Forseti hringir.]]því að allir vilja vera heima hjá sér. En velti fyrir mér, ég átti ekki auðvelt með að skilja orð hv. þingmanns [[Forseti hringir.]]um flóttamannabúðirnar, hvort hann vilji að við styrkjum við flóttamannabúðirnar, vegna þess að þær eru neyðarúrræði. Hv. þingmaður talaði um kristna flóttamenn [[Forseti hringir.]]og ég vil líka ítreka, vegna þess að hv. þingmanni er tíðrætt um kristin gildi, að þjóðkirkja Íslands hefur stigið mjög fast niður fæti þegar kemur að málefnum flóttamanna [[Forseti hringir.]]og tekið mjög aðdáunarverða afstöðu með fólki á flótta. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður sé ekki sammála þjóðkirkjunni í þeirri áherslu.
Forseti minnir enn á tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég er á því að við eigum að styrkja stofnanir Sameinuðu þjóðanna sem reka þessar flóttamannabúðir og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem dæmi, flóttamannastofnun fyrir Palestínumenn. Við eigum að styrkja þessar stofnanir vegna þess að þær hafa gert mjög góða hluti, virkilega góða hluti sem allt of lítið er talað um. Þessar flóttamannabúðir mættu vissulega vera betri, en þær eru ekki alslæmar, t.d. er aðbúnaður í skólum ágætur. Þó að það séu mörg börn, upp undir 50 börn í kennslustofum á Gasa er aðbúnaðurinn góður og hreinlæti og annað slíkt. Allt slíkt er til staðar, heilbrigðiskerfið og félagslega kerfið. Það að kostar eitthvað að reka þetta allt saman. Við leysum ekki þann vanda sem er þar, að fólk skuli hafa þurft að búa í þessum flóttamannabúðum áratugum saman, því miður. Vissulega vildi ég að við myndum eiga einhvern þátt í því að reyna að leysa þann vanda. En svona er staðan og þarna getum við nýtt fjármuni okkar. Við hefðum getað hjálpað 7.572 einstaklingum í þessum flóttamannabúðum fyrir þann pening sem við settum í kerfið hér heima fyrir 631 einstakling.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja að þó að þetta frumvarp hæstv. ráðherra sé út af fyrir sig afmarkað gefur það tilefni til að ræða þessi málefni í svolítið víðara samhengi. Ég leyfi mér að leggja út af því þannig hér í upphafi þessarar umræðu, að lokinni framsögu hæstv. ráðherra, að hvergi á Norðurlöndunum eru jafn margar umsóknir um alþjóðlega vernd og hér á landi sé miðað við höfðatölu. Útlendingastofnun hefur birt upplýsingar um fjölda þeirra sem sækja um vernd hér á landi og hlutfallslega eru sexfalt fleiri sem sækja hér um heldur en í Noregi og Danmörku, sexfalt, þrefalt fleiri en í Finnlandi og meira að segja 50% fleiri en í Svíþjóð. Ég leyfi mér að álykta af þessum tölum, hæstv. forseti, að þetta móttökukerfi okkar sé í raun sprungið. Ég tel að þessar tölur, svo grjótharðar og skýrar sem þær eru, renni stoðum undir þá ályktun. Síðan dró ég sömuleiðis þá ályktun að við værum orðin viðskila við nágranna okkar á Norðurlöndum og þá a.m.k. í Danmörku og Noregi. Ég ætla að nota ræðutíma minn hér til að rökstyðja það. Ég vil samt byrja á því að segja að við erum að tala um viðkvæmt málefni sem þarf auðvitað að fjalla um sem slíkt af virðingu. Ég hefði helst kosið að hægt væri að gera það án upphrópana og án þess að mönnum væru gerðar upp skoðanir eða dylgjað um hvað mönnum gengur til, eins og stundum heyrist. En ég held að enginn ágreiningur sé um að við viljum sem þjóð leggja okkar af mörkum gagnvart hinum geigvænlega flóttamannavanda sem reis í heiminum, ekki síst eftir hið arabíska vor sem kallað var. Spurningin í mínum huga er ósköp einföld: Hvernig verður það best gert? Hvernig getum við notað það fé sem er til ráðstöfunar með sem hagkvæmustum hætti í þeim skilningi að það gagnist sem best og nýtist sem flestum? Þá vil ég bæta við: Og ekki síst konum og börnum. Herra forseti. Ég ætla að víkja að stefnumótun í nágrannalöndum okkar og byrja á Danmörku. Þannig er að danski jafnaðarmannaflokkurinn fer fyrir ríkisstjórn í Danmörku og hann gaf út stefnuskrá fyrir þingkosningarnar 2019. Þessi stefnuskrá ber yfirskrift sem mætti þýða sem Sanngjörn og raunhæf. Hún lítur svona út, herra forseti, [[Þingmaður sýnir mynd.]]með mynd af formanni danska jafnaðarmannaflokksins og forsætisráðherra Dana sem nú er. Undirfyrirsögn þessa plaggs er heildaráætlun um danska útlendingastefnu. Ég ætla að leyfa mér að vitna í þetta rit á danskri tungu, með leyfi forseta. Þetta rit heitir Retfærdig og realistisk – helhedsplan for dansk udlændingepolitik. Þarna er mjög mikið efni á einum 14 blaðsíðum. Ég ætla bara að gefa mynd af þessu riti sem ég vona að sem flestir kynni sér. Það eru þrjú aðal kaflaheiti og svo eru undirkaflar. Einn aðalkaflinn heitir Fjöldinn hefur þýðingu. Þetta er bara þýðing mín, herra forseti. Annar meginkafli er: Við viljum hjálpa fleirum. Þriðji kaflinn ber yfirskriftina: Hin nýja sjálfstæðisbarátta. Á danskri tungu: Den nye frihedskamp. Þarna er víða komið við en það sem ber hæst er að jafnaðarmannaflokkurinn hafnar afdráttarlaust gildandi stefnu í málaflokknum, þ.e. þeirri stefnu sem áður ríkti, með því að segja að hún valdi alvarlegu óréttlæti þar sem fólk á flótta setji sig í lífshættu og þar sem menn af misjöfnu sauðahúsi hagnist um milljarða á ógæfu annarra. Í þessu ljósi setur flokkurinn fram aðalstefnumál sitt í málaflokknum, að sett verði á laggirnar móttökustöð utan Evrópu. Í þeirri stefnuyfirlýsingu sem ég hef hér fyrir framan mig er bent á að á árunum 2016–2018 hafi 10.000 börn, konur og karlar farist eða týnst í Miðjarðarhafinu. Segir í ritinu að hér sé á ferð mannlegur harmleikur og flokkurinn óski eftir réttlátara hælisleitendakerfi. Þetta er útfært með þeim hætti að danski jafnaðarmannaflokkurinn segir að Danmörk, helst í samstarfi við aðrar Evrópuþjóðir, eigi að setja á laggirnar móttökustöð utan Evrópu. Segir í framhaldinu að Danmörk muni taka við ákveðnum fjölda kvótaflóttamanna á grundvelli samstarfs við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Þannig fáist stjórn á hve mörgum flóttamönnum sé hjálpað í Danmörku. Áfram segir að slík móttökumiðstöð sem þarna er gerð að megintillögu geti stuðlað að því að stöðva hinn lífshættulega, áhættusama og stjórnlausa flótta yfir Miðjarðarhafið. Það eyði viðskiptatækifærum smyglara með fólk og þýði að færri flóttamenn og förufólk eigi á hættu áreiti og árásir á för sinni. Þá ætla ég, herra forseti, að vitna til stefnuræðu danska forsætisráðherrans í danska þjóðþinginu 6. október sl. þar sem hún fjallaði m.a. um málefni hælisleitenda. Forsætisráðherra sagði útlendingastefnu fortíðar vera mistök. Mistök. Ríkisstjórnin myndi halda áfram strangri stefnu en meira þyrfti að koma til. Hún bætti við: Evrópska hælisleitendakerfið er í raun hrunið. Þetta eru orð Mette Frederiksen, forsætisráðherra Dana, í danska þjóðþinginu 6. október sl. Evrópska hælisleitendakerfið er hrunið. Hún bætti við, og þýðingin er að sjálfsögðu lauslega mín: Verum hreinskilin. Möguleikinn á hæli er oft kominn undir því að flóttamaður greiði fólkssmyglara og vilji hætta lífinu í yfirfullum gúmmíbát. Miðjarðarhafið er orðið kirkjugarður. Enn fremur sagði hún: Enginn flýr að gamni sínu. Eins og komið er bregðumst við bæði þeim sem flýja með milligöngu smyglara og þeim sem eftir sitja og hafa mesta þörf fyrir hjálp. Herra forseti. Þessi orð vega þungt í mínum huga. Það verður að beina aðstoðinni að þeim sem mesta þörf hafa fyrir hana og það má ekki haga málum með þeim hætti að óvandaðir menn geti fært sér í nyt og gert sér að gróðaefni að hafa af fólki stórfé, kannski aleiguna, fyrir það að vísa þeim um borð í manndrápsfley og í háskaför. Hún segir í ræðu sinni: Við viljum meðhöndla hælisumsóknir utan Danmerkur í þriðju löndum sem geta veitt öryggi þeim sem þurfa á vernd að halda. Og hún bætti við að frá sínum bæjardyrum væri þetta eina raunhæfa framtíðarlausnin. Þá vil ég geta þess að í þessu stefnuriti danska jafnaðarmannaflokksins er vísað til þess að æðstu menn Evrópusambandsins hafi á fundi sínum 28. júní 2018 fjallað um málefnið. Þar segir áfram að þýska ríkisstjórnin hafi áform um að setja á laggirnar slíka stöð í Norður-Afríku og sama eigi við um Frakkland sem hafi áform um slíka stöð í Afríku. Þá vil ég víkja næst að stefnu norskra stjórnvalda en stjórnarsáttmáli norsku ríkisstjórnarinnar er dagsettur 17. janúar 2019. Þar er að finna ítarlegan kafla um innflytjendamál og ekki síst málefni hælisleitenda. Þar segir að sjá megi áskoranir sem tengjast aðlögun - náttúrlega hið klassíska umræðuefni. Fólksflutningar reyni á norskt samfélag og það eigi ekki síst við um sjálfbærni norska velferðarríkisins. Þarna má heyra sams konar tón og heyrist frá Danmörku, að velferðarkerfinu sé talið ógnað vegna þessara fólksflutninga. Norska velferðarsamfélagið standi frammi fyrir tímabili með vaxandi hlutdeild eldri borgara og minna efnahagslegu svigrúmi. Mikill innflutningur fólks verði viðbótaráskorun í þessu ljósi. Því sé nauðsynlegt að herða reglur um innflytjendamál, segir í stjórnarsáttmála norsku ríkisstjórnarinnar. Noregur muni beita sér fyrir því að finna góðar lausnir fyrir flóttamenn heimsins með hjálp á heimaslóð, í flóttamannabúðum náttúrlega og með því að taka á móti kvótaflóttamönnum. Áfram segir í stjórnarsáttmála norsku ríkisstjórnarinnar að ríkisstjórnin áformi að tengja Noreg með sterkari hætti við evrópsk ferli um sameiginlegt evrópskt kerfi sem getur falið í sér stofnun sameiginlegra hælismiðstöðva utan Evrópusambandsins og eflingu ytri landamæra Schengen-landanna. Það er því mikill samhljómur í þessari stefnumörkun sem ég hef vitnað hér til, annars vegar í Danmörku og hins vegar í Noregi og með vísan til frumheimilda um þessi mál sem eru stefnuyfirlýsing danska jafnaðarmannaflokksins, ríkisstjórnarflokksins, ræða danska forsætisráðherrans í þjóðþinginu og stjórnarsáttmáli norsku ríkisstjórnarinnar. Sú stefna sem hér er fylgt er náttúrlega, eins og hv. þm. Guðjón Brjánsson vék að í ræðu sinni, kannski ekki skráð en hún birtist í framkvæmdinni og framkvæmdin er þessi: Það eru sexfalt fleiri hælisleitendur hér heldur en í Danmörku og Noregi, þrefalt fleiri en í Finnlandi og 50% fleiri en í Svíþjóð. Þannig að þarna má kannski segja að stefnan birtist. Þá erum við komin að því, herra forseti, að við erum í einhverjum skilningi að fylgja stefnu sem aðrir hafa aflagt og sem danski forsætisráðherrann lýsir sem mistökum. Herra forseti. Við hljótum að geta gert betur. Við viljum leggja okkar af mörkum til að leggja fólki lið sem er í nauðum statt. Það er augljóst mál að við verðum að gera betur en nú er. Við megum ekki við því að sóa fé með þeim hætti sem raun ber vitni. Og eins og Mette Frederiksen segir megum við ekki bregðast fólki, eins og hún lýsir, bæði þeim sem leggja á sig þessa háskaför og farast margir og svo hinum sem eftir sitja og ættu að njóta hjálpar okkar en fá hana ekki.
Herra forseti. Við höfum verið að ræða hér frumvarp hæstv. félags- og barnamálaráðherra um samræmda móttöku fólks á flótta en það er ein af helstu tillögum nefndar um samræmda móttöku flóttafólks sem skipuð var af hæstv. ráðherra í mars 2017 en nefndin skilaði af sér tillögum í janúar 2019. Hlutverk nefndarinnar um samræmda móttöku flóttafólks var að gera tillögu um samræmt móttökukerfi fyrir flóttafólk, óháð því hvernig fólk kemur til landsins, huga að þætti sveitarfélaga, frjálsra félagasamtaka og tengslum milli stjórnsýslustofnana og taka til athugunar fræðslu fyrir starfsfólk ríkis og sveitarfélaga sem kemur að móttöku flóttafólks. Í skýrslu nefndarinnar, sem kom út í janúar 2019 og nefnist Samræmd móttaka flóttafólks, var m.a. lagt til að hlutverk Fjölmenningarseturs við móttöku flóttafólks yrði aukið og að stofnunin annaðist mestan hluta skipulags- og fræðslumála vegna komu flóttafólks. Með nýju samræmdu móttökukerfi fyrir flóttafólk og því hlutverki sem Fjölmenningarsetrinu er ætlað í framkvæmd hennar þykir nauðsynlegt að lögfesta hin nýju verkefni stofnunarinnar og tryggja um leið heimild hennar til að vinna með persónuupplýsingar. Ég fagna þessu frumvarpi hæstv. ráðherra þó að ég hefði viljað sjá það koma fram miklu fyrr og ég hefði líka viljað sjá að það fengi afgreiðslu á 150. löggjafarþingi, enda er Fjölmenningarsetri ætlað að veita móttökusveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf vegna samræmdrar móttöku flóttafólks. Samkvæmt þessu ágæta frumvarpi býður Fjölmenningarsetur, að höfðu samráði við viðkomandi sveitarfélag, flóttafólki og einstaklingum sem hefur verið synjað um alþjóðlega vernd en fengið dvalarleyfi á grundvelli ríkra mannúðarsjónarmiða að setjast að í tilteknu móttökusveitarfélagi á grundvelli þeirra upplýsinga sem fyrir liggja. Fjölmenningarsetur veitir flóttafólki sem ákveður að þiggja ekki boð um búsetu í móttökusveitarfélagi upplýsingar um almenna þjónustu sveitarfélaga og setrið skal halda utan um og standa fyrir samráði milli þeirra aðila sem koma að móttöku flóttafólks á Íslandi. Eftir öllu þessu hefur verið kallað undanfarin ár, þ.e. samræmingu milli þeirra aðila sem standa að og koma að móttöku þeirra sem til okkar leita eftir alþjóðlegri vernd, óháð því hvers konar alþjóðlegri vernd viðkomandi óskar eftir. Það er ljóst að mikil og rík þörf er á því að ríki og sveitarfélög tryggi fólki sem leitar til okkar eftir alþjóðlegri vernd jafna og samfellda þjónustu. Undir þetta tek ég í frumvarpi hæstv. ráðherra og löngu kominn tími til. Ég vil líka vekja athygli á því að frumvarpið felur í sér þá meginbreytingu, sem ég minntist aðeins á hér áðan, að Fjölmenningarsetri er ætlað víðtækara hlutverk með tilkomu samræmdrar móttöku. Það hefur verið rætt hér að það hefur svolítið verið togast á um þessa þjónustu á milli landshluta, á milli kjördæma. Ég vil, herra forseti, beina okkur inn á þær brautir að við þurfum ekki að togast á um hvar nákvæmlega þetta setur á vera heldur um hvers konar þjónustu við veitum þeim viðkvæma hópi sem til okkar leitar. Það er minnst á það í frumvarpi hæstv. ráðherra að stofnunin, sem nú er staðsett á Ísafirði, verði einnig með starfsstöð á höfuðborgarsvæðinu. Ég fagna því vegna þess að langflestir sem hingað koma á flótta koma á höfuðborgarsvæðið eða til Suðurnesja. Það er gleðilegt að Reykjanesbær hafi verið fyrsta sveitarfélagið sem skrifaði undir það að vera hluti af þessu móttökusveitarfélagi og tekur þátt í því að inna af hendi samræmda móttöku fyrir flóttafólk. Ég fagna því og óska Reykjanesbæ til hamingju með að hafa verið fyrsta sveitarfélagið til að skrifa undir þetta samkomulag 11. febrúar. Herra forseti. Það er ágætt að minnast á að umræðan um þetta frumvarp hefur farið svolítið út og suður og verið teygð og toguð og frumvarpið í raun verið misskilið að mörgu leyti. Vonandi er það vegna misskilnings en ekki vegna vilja viðkomandi ræðumanna í ræðustól Alþingis vegna þess að hér hafa orð verið látin falla sem bera ekki sérstaklega mikinn vott um manngæsku og mannúð. En við þurfum að efla og styrkja og standa ávallt vörð um mannúðina og manngæskuna þegar kemur að því að taka á móti fólki á flótta. Það hafa ekki verið fleiri á flótta um allan heim en núna á þeim tímum sem við lifum og það er slæmt. En um leið leggur það líka á okkur hin siðferðislegar byrðar, ekki bara fjárhagslegar, vegna þess að hér hafa komið upp þingmenn og haft miklar áhyggjur af krónum og aurum sem fara í þetta verkefni sem boðað er með þessu frumvarpi, en siðferðisleg skylda okkar verður ekki metin til fjár. Mannúðin verður ekki metin til fjár og ég hef sagt það áður, herra forseti, að samfélög eru alltaf metin út frá því hvernig við komum fram við okkar allra minnstu bræður og systur. Það er nú einu sinni svo, herra forseti, að okkar allra minnstu bræður og systur er fólk sem hefur neyðst til þess að flýja heimili sín vegna þess að langflestir vilja vera heima hjá sér en vegna sárafátæktar, vegna stríðsátaka, vegna afleiðinga stríðsátaka og vegna afleiðinga loftslagsbreytinga flýr fólk heimili sín, fólk sem er í svo mikilli neyð að það tekur áhættu um líf sitt og sinna allra nánustu til þess að fara í það ferðalag að leita að betra lífi. Ég tel að frumvarpið sé gott og nauðsynlegt vegna þess að við höfum séð það líka að skortur hefur verið á samræmdri upplýsingagjöf og ráðgjöf fyrir fólk á flótta sem hingað leitar. Ég tel að þar með getum við líka komið í veg fyrir að fólk þekki ekki réttindi sín. Við getum stuðlað að því með því að koma á fót þessu Fjölmenningarsetri. Við getum stuðlað að því að fólk verði upplýst bæði um réttindi sín og um samfélagið sem það er að ganga inn í og þekkir ekki og hvernig það geti á sem bestan hátt komið undir sig fótunum og orðið hluti af íslensku samfélagi vegna þess að fólk sem leitar hingað til okkar þráir að vera hluti af þessu samfélagi, þráir ekki að vera skilgreint sem flóttafólk, það þráir einfaldlega að fá að lifa og búa í samfélagi sem býður upp á frið og ró, búa í heilnæmu samfélagi fyrir sig sjálft, börnin sín og nánustu aðstandendur. Þetta getur íslenskt samfélag sannarlega boðið upp á og við getum gert meira af því að deila þeim gæðum með öðrum, jafnvel þó að harðni í ári líkt og gerst hefur hér undanfarin ár. Jafnvel þótt við glímum við erfiðleika vegna heimsfaraldurs líkt og allar aðrar þjóðir í heiminum gefum við samt ekki afslátt af því siðferði sem við viljum halda vörð um, afslátt af þeim gildum sem við viljum sýna. Við gefum ekki afslátt af þeirri manngæsku eða mannúð sem við viljum að íslenskt samfélag hverfist um, þvert á móti hjálpum við öllum þeim sem þurfa á aðstoð að halda, hvort sem það er fólk sem hefur misst vinnuna, sem hefur orðið fyrir tekjumissi, sem veit ekki alveg hvað framtíðin ber í skauti sér, en líka fólk sem hefur flúið heimili sín, land sitt og hefur rekist á milli landa og þjóða í leit að betra lífi vegna þess að við eigum gnægð mannauðs og auðæfa hér á landi til þess að geta hjálpað sem flestum. Það hryggir mig einfaldlega þegar þingmenn koma hingað upp og tala um að við getum alls ekki tekið við öllum sem hingað koma. Það er nú einu sinni svo að Ísland er ekki fyrsta viðkomuland þeirra sem hafa lent í mestum stríðsátökum eða afleiðingum þeirra. Ísland er lengst norður í Atlantshafi. Það er erfitt að komast hingað. Því er þetta ekki fyrsti viðkomustaður sem blasir við íbúum þeirra svæða þar sem neyðin er stærst. Við verðum að bera virðingu fyrir því að fólk sem leitar til okkar eftir alþjóðlegri vernd, eftir friði, eftir aðstoð, eftir hjálp til að endurheimta líf sitt hefur margt lagt ansi margt á sig á þeirri vegferð. Ég fagna þessu frumvarpi hæstv. félags- og barnamálaráðherra. Ég tel þetta vera hluta af því sem við eigum að gera miklu betur hér á landi. Það er margt sem við þurfum að bæta í móttöku flóttafólks. Við þurfum sömuleiðis, því þingmenn hafa komið í ræðustól og talað um að það eigi frekar að styðja við fólk að vera í sínum upprunalöndum og -ríkjum, en við eigum að geta gert hvort tveggja. Við eigum að sjálfsögðu að halda áfram að auka fjármagn til þróunarsamvinnu og auka fjármagn til fjölþjóðastofnana sem inna af hendi nauðsynlegt mannúðarstarf. En við eigum ekki að auka fjármagn til þess að fólk ílengist í flóttamannabúðum vegna þess að enginn vill búa í flóttamannabúðum til lengdar, flóttamannabúðir eru milliáfangi en ekki lokastaður. Ég fagna þessu frumvarpi eins og ég segi. Ég hefði viljað sjá það koma fram fyrr en þetta er sömuleiðis nauðsynlegt skref í því að við mótum heildræna stefnu í málefnum flóttafólks og innflytjenda, í málefnum þeirra sem hingað koma og leita til okkar eftir alþjóðlegri vernd og sem hingað koma í leit að friði og stuðningi. Það er líka þannig að með því að samræma þessa móttöku erum við að jafna aðstöðumuninn. Við erum líka að aðstoða þau sveitarfélög sem hafa lýst sig viljug til þess að taka á móti flóttafólki. Við erum að aðstoða þau til að veita sem besta þjónustu, til að byggja upp reynslu og þekkingu í málaflokknum, til að byggja upp þekkingu hjá því starfsfólki sem sinnir þessum málaflokki,. Staðreyndin er sú að okkur hefur skort reynslu og þekkingu í þessum málaflokki og okkur hefur skort starfsfólk sem hefur reynslu. Ég tel að þetta frumvarp muni aðstoða okkur öll við að móta heildræna stefnu um það hvernig við tökum sem best á móti þeim sem til okkar leita eftir alþjóðlegri vernd.
Herra forseti. Ég tók eftir því í ræðu hv. þingmanns að þingmaðurinn nefndi að í þessari umræðu hefði borið á því að það hefði skort á manngæsku og mannúð. Ég fór að velta fyrir mér í hvað hv. þingmaður væri að vísa. Að vísu voru a.m.k. tveir hv. þingmenn, þeir Kolbeinn Óttarsson Proppé og Ásmundur Einar Daðason, sem fóru aðeins meira í manninn en boltann en ég myndi ekki flokka það sem eitthvað sem væri til marks um skort á manngæsku eitt og sér. En ég velti fyrir mér, þetta er áhyggjuefni ef það skortir manngæsku hjá þingmönnum, til hvaða umræðu eða ummæla er hv. þingmaður að vísa?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þegar ég ýja að því að það beri á skorti á manngæsku er ég að tala um þann málflutning þingmanna að vilja frekar halda fólki í flóttamannabúðum og styrkja þær flóttamannabúðir en fá fólk hingað til okkar. Ég er líka að tala um þann málflutning að við getum ekki tekið á móti mörgum. Ég held að það verði að flokkast á einhvern hátt sem skortur á nauðsynlegri ef ekki meiri manngæsku en ella. Hér hafa komið upp þingmenn líka sem tala oft og iðulega um kristileg gildi, sem er vel, en ég minni líka á að þjóðkirkjan á Íslandi hefur stigið fast til jarðar þegar kemur að málefnum flóttafólks og hælisleitenda og akkúrat talað um meiri mannúð, meiri manngæsku inn í þennan málaflokk. Ég veit að hv. þingmaður er uppfullur af manngæsku og mun að sjálfsögðu styðja við það í hvívetna. En þegar eimir eftir af efasemdum um að fólk leiti hingað í réttum tilgangi, að hér vaði uppi glæpagengi o.s.frv., má sú orðræða ekki vera á kostnað mannúðarinnar og manngæskunnar gagnvart því fólki sem kemur hingað í leit að betra lífi, og í angist. Af því það er líka hópur sem við þurfum að tala við og ég veit að hv. þingmaður hefur gert í sinni tíð sem stjórnmálamaður.
Herra forseti. Við erum að ræða eitt stærsta, raunar jafnvel langstærsta viðfangsefni samtímans sem varðar líf og heilsu og velferð milljóna, tugi milljóna, hundruð milljóna manna þess vegna, og þegar um svona stórt viðfangsefni er að ræða hlýtur að skipta máli að þeir möguleikar sem við eigum á að koma til aðstoðar nýtist sem best, nýtist sem flestum og nýtist sérstaklega þeim sem eru í mestri neyð. Það hefur einmitt verið rauður þráður í gagnrýni á þau áform sem hér eru til umræðu og annað í stefnu stjórnvalda að þetta sé ekki til þess fallið að hjálpa eins mörgum og við gætum, þetta sé ekki til þess fallið að hjálpa sérstaklega þeim sem þurfa mest á hjálpinni að halda. Svoleiðis að snúa því upp í að fela í sér einhvern skort á manngæsku finnst mér afskaplega öfugsnúið. Við hljótum að vilja þegar viðfangsefnið er svona stórt og mikilvægt ræða það út frá staðreyndum og leita bestu lausnar. Og talandi um flóttamannabúðirnar þar sem ástandið er mjög misgott eftir stöðum. Ég hef eins og fleiri þingmenn ferðast um í Miðausturlöndum og við Miðjarðarhaf og kynnt mér aðstæður þarna. Langflestir þeirra sem voru í flóttamannabúðunum, aðrir þingmenn hafa sömu sögu að segja, þráðu að komast aftur til síns heima en í þeim flóttamannabúðum þar sem ástandið var bágborið vildu menn að sjálfsögðu frekar komast bara eitthvert annað. Þess vegna má ekki líta fram hjá mikilvægi þess að Vesturlönd aðstoði í nærumhverfinu og það má ekki snúa því upp í einhvern skort á manngæsku því að það er þvert á móti. Þetta er tilraun til þess að hjálpa sem flestum sem mest.
Herra forseti. Ég trúi því nú alveg innst inni að ég og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson séum sammála um kjarnann í þessu máli sem er akkúrat þetta, eins og hv. þingmaður nefndi, að við aðstoðum þá sem minna mega sín í okkar nærumhverfi en styðjum sömuleiðis við það fólk sem vill búa heima við og þar kemur þróunarsamvinnan inn í. Þar kemur að fjölþjóðasamstarfi og alþjóðasamstarfi. Þar kemur líka inn í að styrkja konur til mennta í þróunarlöndunum líkt og gert var í ríkisstjórn hv. þingmanns. Það er eitt mikilvægasta verkefnið sem við getum stutt og styrkt í alþjóðasamstarfi en ég held að þegar kemur að okkar nærumhverfi, vegna þess að hv. þingmaður var að tala um það og að við á Vesturlöndum aðstoðum sem best í okkar nærumhverfi, þá þurfum við að gera það vel og við þurfum akkúrat að hætta útúrsnúningum og öfugmælum og nákvæmlega ræða út frá staðreyndum líkt og hv. þingmaður nefndi í sínu andsvari. Staðreyndin er sú að það eru 75 milljónir manna á flótta um allan heim og meira en helmingurinn af þeim milljónum eru konur og börn. Það eru viðkvæmur hópur sem gjarnan verður undir, ekki gjarnan heldur ansi oft, og þegar kemur að ofbeldi gagnvart þessum hópi þá er það mjög útbreitt, mansal o.fl. Þetta er fólkið og þetta eru hóparnir sem við viljum aðstoða og ég veit að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson er sammála mér í því.
Forseti. Mig langar aðeins að leggja orð í belg um þetta mál, málið sem hér er undir en ekki um önnur mál eða afstöðu einstakra þingmanna almennt til komu flóttafólks eða einhvers annars í öðrum lögum sem ekki eru til umræðu. Það er þörf umræða út af fyrir sig en er ekki málið sem við erum að ræða hér. Það er umhugsunarefni að mál sem er í raun jafn sjálfsagt og jafn eðlilegt og einfalt, um aukna skilvirkni í ákveðnum kerfum, skuli fá þá umræðu sem hefur að einhverju leyti verið hér í gangi í dag. Hvað erum við að ræða, forseti? Við erum að ræða um samræmda móttöku flóttafólks, fólks sem hingað er komið. Það er verið að skerpa á hlutverki Fjölmenningarseturs, veita faglegar leiðbeiningar til móttöku sveitarfélaga, ráðgjöf vegna samræmdrar móttöku flóttafólks. Hver í ósköpunum getur verið á móti því að sveitarfélög fái ráðgjöf frá Fjölmenningarsetri? Það er verið að ræða um að það flóttafólk sem hefur ákveðið að þiggja ekki boð um búsetu í móttökusveitarfélagi en vill heldur vera á eigin vegum fái upplýsingar um almenna þjónustu sveitarfélaga frá Fjölmenningarsetri. Fjölmenningarsetur haldi utan um og standi fyrir samráði milli þeirra aðila sem koma að móttöku flóttafólks á Íslandi. Þetta er næstum svo leiðinlegt að lesa að maður missi áhugann á þessu, snýst um samræmingu í kerfinu. En þetta er prýðisgott mál því hvaða hópur þarf frekar á samræmingu kerfa og einföldun að halda en einmitt flóttafólk sem þekkir ekki okkar kerfi sem oft er ansi mikill frumskógur? Síðan er það upplýsingaöflun, að Fjölmenningarsetur afli upplýsinga frá Útlendingastofnun, sveitarfélögum og öðrum opinberum aðilum eftir því sem við á hverju sinni og sé heimilt að miðla viðeigandi upplýsingum og ráðgjöf til aðila þegar það er nauðsynlegt. Þetta er nú allt og sumt, forseti. Það vekur furðu og ákveðinn ugg hvert umræðan fer þegar verið er að ræða svona mál. Fólk sem hingað er komið og er kannski í þeirri stöðu að þurfa hvað mest á stuðningi að halda - við getum ekki sammælst um að gera sem allra best í því. Ég varð þess heiðurs aðnjótandi að fá að heimsækja nýja starfsstöð Fjölmenningarseturs á dögunum þegar var verið að opna nýja ráðgjafarstofu fyrir innflytjendur og heyra í fólki þar akkúrat um þörfina á því að við vöndum okkur í öllum þessum málum. Þegar talað er við fólk í geiranum um þetta frumvarp þá kemur í ljós það sem öllum ætti að vera ljóst sem kynna sér það. Hér er í raun ekki verið að leggja til neitt nýtt eða U-beygju eða breytingu. Það er verið að skerpa á hlutum og einfalda. Fjölmenningarsetur væri með sín verkefni þó að þetta frumvarp næði ekki fram að ganga. Það náði ekki fram að ganga síðast. Fjölmenningarsetur hélt áfram að sinna sínum verkefnum, en gerði það ekki eins vel, hafði ekki sömu heimildir. Nú er ég ekki að kasta rýrð á Fjölmenningarsetur, alls ekki, forseti. Ég er einfaldlega að tala um að lagaumhverfið gerði þeim erfiðara fyrir. Það er það sem hæstv. ráðherra hefur í huga þegar hann leggur frumvarpið fram, að einfalda lagaumhverfið sem Fjölmenningarsetur vinnur eftir, samræma móttökuna. Sveitarfélögin sem verða móttökusveitarfélög njóta þess og flóttafólkið nýtur þess. Forseti. Þegar ljóst var að þetta yrði á dagskrá þá hefði hverjum þeim sem af sanngirni færi um málið aldrei dottið í hug að þetta yrði eitthvert stórt mál og hér værum við í marga klukkutíma að ræða þetta. Allir hljóti að vera sammála um að þegar við veitum á annað borð þjónustu þá sé betra að sú þjónusta sé skilvirk. Nei. Það reynist fullmikil bjartsýni af minni hálfu að halda að svo sé. En lengi skal manninn reyna. Ég er hugsi yfir því hvernig hvert einasta mál sem inniheldur orðin málefni innflytjenda eða flóttafólks eða hvað það er, hleypir upp kergju í hv. þingmönnum Miðflokksins sem skirrast ekki við að koma hingað og tala um málið af mikilli vanþekkingu. Þetta snýst um samræmingu móttöku flóttafólks. Þetta snýst um upplýsingaöflun. Þau sem eru á móti þessu frumvarpi eru það af einhverjum annarlegum hvötum en ekki vegna þess að þau séu á móti skilvirkni í þjónustu. Það hlýtur einfaldlega að vera.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér einfalt mál, ekki mjög viðamikið, það eru fjórar greinar með gildistökuákvæðinu. Hér hefur hins vegar orðið þó nokkur umræða af hálfu hv. þingmanna Miðflokksins sem virðast vera á móti málinu og eru á móti því af ástæðum sem standast enga skoðun, ekki neina. Ég vil byrja á því að fara aðeins yfir þann málflutning sem hefur verið framinn hér í dag af hv. þingmönnum Miðflokksins og ætla að byrja á kostnaði. Eins og hæstv. félags- og barnamálaráðherra fór yfir margsinnis áðan þá er viðbúinn kostnaður af lögfestingu þessa frumvarps 23,7 milljónir. Ég hygg að þokkalega stór hluti áhorfenda skuldi meira í íbúðarhúsnæði sínu en það. Þetta er ekki mikill peningur fyrir ríkissjóð. En það sem hv. þingmenn Miðflokksins gera þá er að þeir fara að tala um eitthvað allt annað en þetta frumvarp. Þeir vilja meina að það feli í sér kostnað eða fleiri umsækjendur um hæli og kostnað samhliða því, eitthvað sem kemur þessu máli efnislega ekkert við. Þetta mál er nefnilega hægt að reikna út og hefur verið reiknað út hvað muni kosta mikið út frá efnisatriðum frumvarpsins sjálfs, sem er ekki langt. 1. gr. fellir úr gildi 2. mgr. 3. gr. laganna sem um ræðir, sem eru lög um málefni innflytjenda, svo koma tvær greinar og síðan gildistökuákvæðið. Þessar tvær greinar fjalla um hlutverk Fjölmenningarseturs. Í stuttu máli snýst þetta um að bæta við starfsfólki til að samræma hluti sem þegar er verið að gera. Ég ætla að undirstrika þetta: Hluti sem þegar er verið að gera, sem fjármagn fer nú þegar til og eru ekki afleiðing þessa frumvarps. Og það mun ekki breytast jafnvel ef þetta frumvarp nær ekki fram að ganga. Það eina sem breytist ef frumvarpið nær ekki fram að ganga er jú að ríkissjóður getur sparað hátt í 23,7 milljónir og hitt er að það verður flóknara fyrir Fjölmenningarsetur að sinna hlutverki sínu. Það er allt og sumt. Annað og meira er ekki í húfi. En hv. þingmenn Miðflokksins koma hingað upp og nýta hvert tækifæri sem þeir geta til þess að tala um útlendingamál. Mér finnst það ekkert í lagi hvernig þeir gera það. Ég ætla að gagnrýna það hér. Ég veit að þeir verða mjög sárir yfir því og finnst það ekki málefnalegt þegar ég bendi þeim á hvað sé að orðræðu þeirra í útlendingamálum, berjast um á hæl og hnakka við að hneykslast sem mest á því að ég sé að ýja að því að það séu annarlegar hvatir að baki. Ég ætla bara segja beint út að það eru annarlegar hvatir að baki. Það er deginum ljósara að hv. þingmenn Miðflokksins tala um útlendingamál á þann hátt sem þeir gera til þess að veiða atkvæði, til þess að fá atkvæði frá fólki sem ýmist þekkir ekki málaflokkinn, sem er langflest fólk reyndar, eða er hrætt við útlendinga eða mikla fjölgun þeirra eða eitthvað því um líkt. Það er nefnilega áberandi stef í málflutningnum að það sé allt í lagi að hafa útlendinga svo lengi sem þeir eru annars staðar en hérna. Það er allt í lagi að hjálpa útlendingum, bara ekki hérna. Þeir mega aðlagast samfélaginu, bara ekki hérna. Virðulegur forseti. Slíkur málflutningur er bara vondur. Ég minnist þess að í gamla daga, eða það sem er í minni sál í gamla daga, á tíunda áratug síðustu aldar, þá var mikil umræða um samkynhneigð og sér í lagi samkynhneigða karlmenn. Þá voru margir sem ég þekkti á þeim tíma sem sögðu að þeir hefðu ekkert á móti hommum, bara svo lengi sem þeir væru ekki nálægt þeim, svo lengi sem þeir væru annars staðar. Það, virðulegi forseti, er ekkert mikið skárra. Þegar við höfnum fólki þá erum við að hafna fólki. Það er ekkert mál fyrir fólk með hvað verstu skoðanirnar í útlendingamálum og málefnum minnihlutahópa almennt. Fólk sem er með verstu skoðanir í þeim málaflokkum samkvæmt öllum þingmönnum hér inni, þori ég að fullyrða, er þó alveg til í það að minnihlutahópurinn eða viðkvæmi hópurinn, hver sem hann er, sé annars staðar. Stækustu gyðingahöturum finnst allt í lagi að gyðingar séu annars staðar. Þannig að ég gef ekkert fyrir þann málflutning sem við heyrum hérna sem er þannig að útlendingar megi alveg vera til, þeir megi alveg fá þjónustu, þeir megi alveg lifa góðu lífi, þeir megi alveg leita sér betra lífs, bara ekki hérna, ekki nálægt okkur. Ég gef ekkert fyrir þennan málflutning. Hann er algjör fyrirsláttur, málamyndamálflutningur. Móðgist hver sem vill við þau orð og verði þeim að góðu. Til þess að reyna að færa kannski sterkari rök fyrir þessari afstöðu minni þá vil ég benda á þrennt. Það fyrsta er að útlendingalögin sem voru sett 2016 voru ekki fullkomin. Það er enginn, held ég, í þessum þingsal sem telur þau vera nákvæmlega eftir eigin höfði. Þar er mikið um málamiðlanir, þetta er stór og mikill lagabálkur með mörgum flækjum og mörgum matsatriðum og vafaatriðum sem er erfitt að skoða til hlítar og reyna að ná heilu þingi saman um. Það tókst með herkjum, það var erfitt. Það er fullt í þeim lögum sem er meingallað að mínu mati og sennilega flestra hér inni, þótt við séum ekki sammála um hverjir gallarnir séu. Þegar þau lög voru til umræðu var uppi í samfélaginu sú orðræða að við myndum missa alla stjórn á landamærunum og þau yrðu galopin, - reyndar var sagt að þau væru galopin þar áður, en það er önnur saga - þetta væri eitthvert hippafrumvarp sem myndi galopna landamærin og hér myndi allt drukkna í útlendingum. Þetta var orðræðan. Reyndar ekki hjá Miðflokknum, hann var ekki til á þessum tíma, en það var hins vegar til flokkur sem hét og heitir kannski enn Íslenska þjóðfylkingin sem ég fór hérna, sællar minningar, út og ætlaði að spjalla við um efnisatriði frumvarpsins. Tókst ekki mjög vel. Lögin voru samþykkt og einhvern veginn lifir sú saga enn þá í þessum kreðsum að við séum með galopin landamærin. En samt má ekki opna þau. Samt er svo mikilvægt að loka fólk úti sem við erum að loka úti núna þótt við séum með galopin landamærin. Mótsögnin er alger, virðulegur forseti, og yfirþyrmandi. Hv. þingmenn Miðflokksins hunsa hana viljandi. Það er margbúið að leiðrétta þetta. Þeir halda áfram að segja sömu röngu hlutina vitandi að þeir eru rangir og það er til ljótt orð í íslenskri tungu til að lýsa þeirri hegðun, virðulegi forseti. Í öðru lagi gerist það síðan að Sameinuðu þjóðirnar, aldrei þessu vant, ætla að fara að gera eitthvað rétt eins og þeim er reyndar tamt að gera stundum. Stundum tekst eitthvað hjá Sameinuðu þjóðunum sem er náttúrlega stórkostlega stór og erfið stofnun. Það er eitt að smala fulltrúum gjörvallar dýrategundarinnar inn í sama herbergi og annað að fá þá til að vera sammála um nokkurn hlut. En 160 lönd tóku undir það sem kallað er Marrakesh-samþykktin. Sú samþykkt snerist um að koma einhverri röð og reglu, skýrleika og fyrirsjáanleika, skipulagi á fólksflutninga í heiminum vegna þess að þá eins og nú er mikið um fólksflutninga og mikið af þeim eru óreglulegir. Þeir fara ekki eftir skýru skipulagi, þvert á móti, stundum er það lífshættuleg för yfir t.d. Miðjarðarhafið á lélegum bát þar sem móttökuríki vill ekki taka við fólki og vill senda það til baka. Það er slæmt að fólk sé í þeim aðstæðum og þess vegna var hugmyndin sú að reyna að hafa eitthvert skipulag á þessu og reyna að koma alþjóðlegu samstarfi í betra horf til að taka betur á þessum málaflokki. Auðvitað komu aftur upp sömu raddirnar úr sömu áttinni um að nú ætluðum við sko að galopna landamærin og missa öll tök á löggjöf okkar og hér myndu streyma inn útlendingar í massavís og hvaðeina. Auðvitað var þetta rangt og er rangt en það voru þingmenn Miðflokksins sem stóðu hér og höfðu áhyggjur af þessu máli. Og höfðu þær áfram þegar var búið að útskýra fyrir þeim hvernig það virkaði, þegar búið var að lesa það og hvaðeina. Það er áberandi að það eru áttirnar Miðflokkurinn og Útvarp Saga sem virðast einhvern veginn ekki geta talað um þennan málaflokk öðruvísi en að misskilja borðleggjandi staðreyndir eins og þær sem liggja í þessu frumvarpi. Þá kem ég einmitt að þriðja atriðinu sem er frumvarpið. Hér koma hv. þingmenn Miðflokksins og eru á móti þessu frumvarpi, sem er stjarnfræðilega skrýtið miðað við efni þess. Hér er frumvarp sem kostar 23,7 milljónir eins og kemur fram á bls. 5. Ég vænti þess að hv. þingmenn Miðflokksins viti það þar sem þeir hafa lesið frumvarpið, heyrist mér á ræðum þeirra. Þetta snýr að því að gera þjónustu ákveðinnar stofnunar skilvirkari. Ógurlegra er málið ekki. Þetta er markmið sem allir þingmenn eru sammála um, að mér vitandi, að það eigi að auðvelda þeim sem hafa hér vernd til að aðlagast íslensku samfélagi, fyrir þessa einstaklinga sjálfa og íslenskt samfélag. Það er svo fyndið, eða merkilegt öllu heldur, að þegar kemur að samþykkt um reglulega för farenda þá skiptir í raun og veru engu máli hvort manni finnist að útlendingastefnan ætti að vera frjálslyndari eða íhaldssamari eða frjálslyndari eða ófrjálslyndari. Við hljótum að vera sammála um að við viljum hafa gott skipulag á hlutunum. En það var ekki þá, af þeirri einu ástæðu að því er virðist að málið fjallaði um útlendinga og þá þurfti að vera á móti því. Móðgist hver sem vill við þessi orð og verði þeim að því. Hér er síðan mál þar sem við erum öll sammála um, hélt ég, að við viljum hjálpa fólki sem kemur hingað, af hvaða ástæðu sem það er, til að aðlagast, ekki bara fyrir þá einstaklinga heldur líka fyrir íslenskt samfélag. Að fólkið eigi auðveldara með að finna sér vinnu við hæfi, að læra íslenska tungu, að skilja menninguna og stjórnkerfi okkar og hvert eigi að leita í hinum og þessum kringumstæðum. Allt þetta er misjafnt milli menningarheima og þjóðríkja og auðvitað viljum við aðstoða fólk við að fóta sig á þennan hátt, af nákvæmlega sömu ástæðu og við viljum að börn gangi í grunnskóla, virðulegi forseti. En ekki koma hv. þingmenn Miðflokksins hingað og segja: Við þurfum að skera niður í grunnskólakennslu og hætta að kenna börnum að lesa af því að það er svo mikil sóun á skattfé eða það er hægt að nýta það fé betur. Virðulegur forseti. Tilgangurinn með þessu máli er að hjálpa fólki að vera hluti af íslensku samfélagi. Það er mótsögn fólgin í því að hafa áhyggjur af því að hingað komi fólk og taki ekki þátt í íslensku samfélagi og að vera á móti þessu frumvarpi. Það er mótsögn. Hún er stæk og hún er yfirþyrmandi og tilgangurinn er algerlega ljós: Að reyna að vinna atkvæði fólks sem er hrætt við útlendinga og/eða skilur ekki málaflokkinn. Reyndar vil ég fara varlega í að álasa fólki fyrir að skilja ekki málaflokkinn, hann er stór og flókinn og hann er mjög breytilegur. Það sem var satt fyrir fimm árum er ekki endilega satt lengur, reyndar oftast ekki. Það er mjög margt sem breytist á hverju ári í þessum málaflokki og hvað þá á mörgum árum. Það er ekkert skrýtið að fólk sé fáfrótt um útlendingamál, það er þokkaleg vinna að koma sér almennilega inn í þau, jafnvel fyrir fólk sem hefur það að atvinnu. Það er ýmislegt sem sést á orðræðu hv. þingmanna Miðflokksins, t.d. það að alla vega sumir þeirra vilja meina að aðilar sem koma hingað og sækja um hælisvernd séu með vernd í öðru Evrópuríki, eins og Grikklandi og Ítalíu. Fólk sem þekkir þennan málaflokk veit alveg að fólk með vernd í þessum ríkjum hefur það bara mjög slæmt og jafnvel verra en fólk sem er að bíða eftir svari því að það er þó alla vega einhver stuðningur við það, sem fólk missir þegar það fær stöðuna. Það býr bara við skelfilegar aðstæður í þessum löndum og þar eru aðstæður skelfilegar vegna þess að Evrópa brást svo hryllilega illa og rangt við flóttamannakrísunni á sínum tíma. Allar þjóðir í Evrópu, eða langlangflestar, reyndu að ýta vandanum á einhvern annan, setja álagið einhvers staðar annars staðar og auðvitað lendir það þá í ystu lögum sambandsins, nefnilega Grikklandi og Ítalíu. Allt álagið er þar vegna þess að Evrópa vinnur ekki saman í að takast á við álagið. Það væri lausnin. Mistökin sem hafa verið gerð eru ekki þau að hafa galopin landamæri heldur þvert á móti að setja allan þrýstinginn á kerfin og innviðina í einstaka löndum. Öll lönd í Evrópu, meira eða minna, reyndu að taka sem minnstan þátt í því að taka á móti þessu fólki. Það voru mistökin, virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmönnum Miðflokksins að við eigum að læra af mistökunum. Við þurfum átta okkur á því hver mistökin eru og hvað við ætlum að læra af þeim. Ég kom ekki hingað upp bara til þess að úthúða Miðflokknum fyrir hans afleita málflutning í þessu máli sem og útlendingamálum almennt heldur líka til að benda á það að þetta er einfalt og lítið frumvarp sem felur í sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð sem við þekkjum og kemur fram á bls. 5 í frumvarpinu og er 23,7 milljónir. Það er útskýrt í hverju þessi kostnaður felst. Þetta er bara fínt frumvarp. Að sjálfsögðu styð ég það eins og fólk sem les það og er ekki að leika einhverja pólitíska leiki og ég vona að það nái fram að ganga. Ég ítreka bara að jafnvel þó að það nái ekki fram að ganga þá breytist ekkert nema það að lífið verður aðeins flóknara í Fjölmenningarsetri, að óþörfu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hann fór hér mikinn og nefndi Miðflokkinn oft á nafn og margt sem hann sagði þar er náttúrlega ekki svaravert og dylgjur einar, svo einfalt er það nú. En það sem ég ætlaði að koma inn á við hv. þingmann er kostnaðurinn. Hv. þingmaður heldur því staðfastlega fram að kostnaðurinn sé einungis 23,7 millj. kr. En í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Með samræmdu móttökukerfi er unnið að því að tryggja flóttafólki jafna þjónustu óháð því hvernig það kemur til landsins …“ Ég hef spurt hæstv. ráðherra að því hvort þetta þýði að kvótaflóttamenn og hælisleitendur fái sömu þjónustuna. Hann hefur sagt svo vera og það hefur komið hér fram. Þá vil ég benda á eitt: Á síðasta ári fékk hér 631 einstaklingur alþjóðlega vernd og meðalkostnaður vegna móttöku kvótaflóttamanna, fyrir einhleypan einstakling, er um 6 millj. kr. á ári. Ef við margföldum þá tölu með 631 þá gerir það 3.786 milljarða kr., sem þetta kostar ríkissjóð þegar þessi hópur, sem fengið hefur dvalarleyfi, fær sömu þjónustu og kvótaflóttamenn. En núna er það þannig að þessi hópur hefur þurft að bíða, sumir hverjir í marga mánuði, eftir því að fá dvalarleyfi. Þessum biðtíma fylgir heilmikill kostnaður. Hann var 3,5 milljarðar á síðasta ári. Hvernig fær hv. þingmaður það þá út að þetta sé engin hækkun þegar kostnaðurinn er hvergi nefndur sem ríkissjóður þarf að leggja út fyrir? Þetta kemur allt úr sama kassanum, hv. þingmaður, úr ríkissjóði. Það kemur úr sama kassanum og það þarf að greiða fyrir biðtímann sem Útlendingastofnun greiðir. Svo þegar viðkomandi hópur fær dvalarleyfið bætist þessi kostnaður við, sem er aukinn kostnaður.
Virðulegur forseti. Eins og hæstv. ráðherra hefur margítrekað, og ég ítrekaði hérna í ræðu og ég veit ekki alveg hvernig á að útskýra betur, þá fjallar þetta mál bara ekkert um það. Það verkefni sem hv. þingmaður er að tala um, að hælisleitendur fái sömu þjónustu og kvótaflóttamenn þegar þeir fá dvalarleyfi, veltur ekki á þessu máli. Það hefur verið margsagt hérna. Ég kann ekki að útskýra það betur, virðulegi forseti. Ég kann nokkur tungumál, en ég get bara notað íslensku hér, skilst mér, í minni stöðu, og ég get ekki útskýrt þetta betur á íslensku en svona. Þetta hefur verið sagt. Hæstv. ráðherra sagði þetta mjög skýrt. Þetta mál snýst um það að auka skipulagshæfni Fjölmenningarseturs. Fleira er það ekki. Það er það sem þetta mál fjallar um. Hvað kostar það? 23,7 milljónir, bls. 5. Ég kann bara íslensku ekki betur, ég útskýri þetta svona, virðulegi forseti. Hv. þingmaður er að rugla saman ólíkum hlutum, eins og ráðherra er reyndar búinn að margítreka. Ég get ekki betur en þetta, virðulegi forseti. Ég verð að láta þar við sitja hvað það varðar. Hv. þingmaður nefnir að biðtíminn kosti pening. Það er hárrétt. Þess vegna eigum við að stytta biðtímann og þess vegna eigum við líka kannski að slaka aðeins á því að vera alltaf að reyna að halda fólki frá landinu, því að það er það sem kostar pening. Virðulegur forseti. Það kostar ekkert að Pólverjar komi hingað í þúsundatali vegna þess að þeir mega vera hérna. Kostnaðurinn felst í bákninu, sem hv. þingmaður aðhyllist bersýnilega, við það að halda fólki frá landinu. Þar liggur kostnaðurinn. Hvað varðar síðan kostnaðinn við að aðstoða fólk við að aðlagast íslensku samfélagi þá finnst mér bara svo stórfurðuleg nálgun að líta á það sem einhverja eyðslu á peningum. Heldur hv. þingmaður að þessi 631 einstaklingur sem fékk dvalarleyfi í fyrra sem hann nefndi - heldur hv. þingmaður íslenskt samfélag gengi betur ef þetta fólk hefði ekki fengið aðstoð við að sækja sér vinnu og hefði ekki fengið aðstoð við að læra íslensku og komast inn í samfélagið? Væri það sparnaður að mati hv. þingmanns? Ég held ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hélt nú að Píratar vissu allt betur en aðrir. Það er a.m.k. oft þannig í málflutningi þeirra hér í þinginu, en það er alla vega ekki að þessu sinni vegna þess að hv. þingmaður viðurkenndi það; hann veit ekki betur þegar ég ræði þennan kostnað. Það er nú bara málið. Það er hugsanlega þannig að kerfin hafi ekki talað saman. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur kannski ekkert rætt við fjármálaráðherra um þetta mál, hvaða kostnað það hefði hugsanlega í för með sér. Jú, auðvitað kosta tvö stöðugildi eitthvað um 24 milljónir. Það stendur í frumvarpinu. En það stendur líka í frumvarpinu, hv. þingmaður, að það á að veita sömu þjónustuna fyrir kvótaflóttamenn og hælisleitendur. Það er grundvallarbreyting sem kostar peninga. Og ég sit í fjárlaganefnd og hugsa bara um ríkissjóð, þetta verður að liggja fyrir. Það er alveg ljóst að það er aukinn kostnaður. Þegar þessi hópur fær dvalarleyfi þá bætist við aukin þjónusta, aukinn kostnaður, ofan á kostnaðinn sem var þegar hópurinn var að bíða eftir því að fá dvalarleyfi. Það er þetta sem ég er að reyna að skýra út fyrir hv. þingmanni, og hann virðist ekki skilja og snýr út úr öllu sem maður segir hér, hæstv. forseti, vegna þess að hann vill ekki skilja þetta. Þetta er ósköp einfalt. Þetta þýðir aukinn kostnað en hæstv. félagsmálaráðherra hefur engar áhyggjur af því að hann hefur ekkert með það að gera. Þetta kemur allt úr sama kassanum, ríkissjóði, sjóði okkar allra. Við verðum einfaldlega að hugsa um það sem fram undan er og þær miklu skuldir sem ríkissjóður þarf að glíma við. Hér er verið að opna fyrir mun meiri fjárútlát í þennan málaflokk án þess að menn hafi nokkuð sýnt fram á hvar þeir ætla að skera niður. Hvar ætlar hv. þingmaður að skera niður?
Virðulegi forseti. Aftur kemur það upp sem virðist vera minnimáttarkennd hv. þingmanna Miðflokksins gagnvart því að Píratar hafi skoðun á útlendingamálum. Reyndar stórfurðulegt. Já, ég skal svo sem gangast við því að ég veit eitthvað um málaflokkinn, það er fullt að læra en ég veit eitthvað um hann. Ætti ég biðst afsökunar á því? Ég veit ekki hvað hv. þingmaður vil fá frá mér í þeim efnum. En aftur: Ég kom nú ekki hingað til þess að sýna hvað ég er gáfaður heldur til að ræða útlendingamálin sjálf og sér í lagi þetta frumvarp. Eins og ég er búinn að útskýra margsinnis núna og hæstv. ráðherra búinn að útskýra margsinnis þá er það verkefni sem hv. þingmaður talar um ekki efni frumvarpsins. Efni frumvarpsins er liður í því að gera það skilvirkara fyrir 23,7 milljónir, auðvelda það að fólk geti komist inn í íslenskt samfélag. Virðulegur forseti. Ég veit ekki alveg hversu oft ég þarf að endurtaka það til að það verði skýrt. Já, útlendingamálum fylgir kostnaður. Það fylgir því líka kostnaður að mennta grunnskólabörn. Það fylgir því kostnaður að gera fólki kleift að taka þátt í samfélaginu. Ég hef ekki áhyggjur af þeim kostnaði, hvorki þeim tölum sem hv. þingmaður nefndi, né því að sá kostnaður sé sóun á skattfé, vegna þess að kostnaðurinn er miklu hærri að mínu mati, ekki bara fjárhagslega, af því að skilja fólk eftir úrræðalaust, án þess að það geti talað íslensku eða lært íslensku með góðu móti og án þess að vita hvernig það á að snúa sér í því, án þess að það geti fundið sér vinnu, án þess að það þekki réttindi sín og skyldur. Það er dýrt, virðulegi forseti, og það er kostnaður sem hv. þingmaður lítur fram hjá ef hann vill tala um málaflokkinn í heild eða út fyrir frumvarpið. En hvað varðar frumvarpið og efni þess þá skora ég á hv. þingmann, sem er kannski ósanngjarnt vegna þess að við erum hérna í seinna andsvari, að finna greinina í þessu frumvarpi sem felur í sér þennan óheyrilega kostnað. Hvar er hún? Frumvarpið er fjórar greinar. Þrjár efnislegar. Hún er ekki þarna, virðulegi forseti. Kostnaðurinn sem hlýst af þessum greinum er 23,7 milljónir, áætlaðar, eins og kemur fram á bls. 5. [[Gripið fram í.]]Það þýðir ekkert að þræta fyrir það.
Aukinn kostnaður …
Það þýðir ekki að þræta fyrir það. En aftur, virðulegi forseti: Ég kann nokkur tungumál en íslensku ekki nógu vel til að útskýra það betur.
Aukin þjónusta kostar.
Herra forseti. Svona að undanskildu slaðrinu sem hv. þingmaður jós yfir Miðflokkinn og þingmenn hans í ræðu sinni hefði ræðan að öðru leyti geta verið eins og ræða Sumarliða sem var einu sinni fullur. Hann sagði, með leyfi forseta: Ég veit allt, ég skil allt, ég geri allt miklu betur en fúll á móti. Ræða þingmannsins, þ.e. sá hluti hennar sem var ekki slaður um Miðflokkinn og þingmenn hans, byggðist á þessu: Ég veit og mér finnst og mér þykir. Þetta er allt gott og gilt, en það voru engin rök. Ég vona að ég móðgi ekki hv. þingmann, en ég geng út frá því að hann sé trúlaus maður og skil ekki messíasarduldina sem blasir hérna við. Ég átta mig bara ekki á henni þar sem hv. þingmaður hefur talað þannig og komið fram á þá vegu að hann sé trúlaus maður. Að þessu slaðri undanskildu var þessi ræða einmitt svona: Ég veit allt, ég skil allt, ég geri allt miklu betur en fúll á móti. Hv. þingmaður segist líka skilja peningaupphæðina, sem hér er um að tefla, miklu betur en allir aðrir. Ríkisendurskoðun er reyndar nýbúin að gefa Pírötum falleinkunn fyrir bókhald, en samt sem áður kemur þessi hv. þingmaður hér og segir þetta. En það sem ég vildi spyrja hann að er: Telur hv. þingmaður í fyrsta lagi að Miðflokkurinn sé búinn að koma sér upp útibúi í útlöndum, þ.e. í Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og í danska jafnaðarmannaflokknum? Vegna þess að hann ofmetur að mínu mati áhrif Miðflokksins mjög. Hvað varðar tengslin þarna á milli þá er það sem Miðflokkurinn hefur verið að halda fram einmitt það sem þessar tvær stofnanir [[Forseti hringir.]]sem ég nefndi hafa haldið fram í sínum málflutningi. [[Forseti hringir.]]Mig langar til að spyrja þingmanninn að því hvort hann telji að Miðflokkurinn hafi seilst til áhrifa hjá þessum tveimur stofnunum.
Virðulegur forseti. Miðflokkurinn er einn ein af þeim stofnunum í samfélaginu sem koma úr íhaldsátt þegar kemur að útlendingamálum, elur á útlendingaótta, meðvitað eða ómeðvitað, viljandi eða óviljandi, með málflutningi sínum og fráleitum staðleysufullyrðingum sem hér fá að flakka frá hv. þingmönnum Miðflokksins æ ofan í æ, margleiðréttum. Hvort aðrar stofnanir heiti Miðflokkurinn eða ekki skal ég ekki segja um, eflaust einhvers staðar, ég þekki það ekki, virðulegi forseti, og mér er bara slétt sama. Þessi íhaldsátt og útlendingaandúðartónn er í mörgum stofnunum, heyrist t.d. mjög mikið á Útvarpi Sögu, heyrist mikið frá Miðflokknum og heyrist mikið úr þessari íhaldsátt, hvaða nafni sem það nefnist. Það snýst ekki um nafnið að mínu viti, virðulegi forseti. Ég tel mig nú vera miðjumann sjálfan, alla vega ef ég er í góðu skapi. En upphæðin sem hv. þingmaður er hér, að því er virðist, með minnimáttarkennd yfir að ég þekki, kemur ekki úr mínum ranni, ég fann hana ekki út sjálfur og ég er ekkert svo klár að ég gæti reiknað hana út ef ég væri ekki með vinnu hæstv. ráðherra og aðstoðarfólk til þess að hjálpa mér með það. Það vill svo til að það kemur fram svart á hvítu á bls. 5 í frumvarpinu, 23,7 milljónir. Þar er það. Þannig að ég þurfti ekki meiri greind til en að lesa frumvarpið, virðulegi forseti.
Herra forseti. Ég held að allir geri sér grein fyrir því að það sem hér er talið fram sem kostnaður í þessu frumvarpi er ráðning á tveimur starfsmönnum í viðbót í þágu þeirra sem sækja sér hæli og biðja um alþjóðlega vernd á Íslandi. En það er ekki sú upphæð sem hér er undir. Nei, upphæðin sem hér er undir er að það á að veita öllum þeim sem hingað rata sömu aðstoð. Það kostar ekki 23,7 milljónir, hv. þingmaður, herra forseti. Það er hins vegar ágætisendir á samræðum og umræðum og rökræðum að segja þegar maður er kominn upp að vegg: Mér er bara alveg slétt sama. Það kann vel að vera að mönnum sé alveg slétt sama, en þegar við erum á Alþingi Íslendinga sem hv. þingmenn þá höfum við ekki efni á því að vera alveg slétt sama vegna þess að allt sem við samþykkjum hér og gerum hér hefur áhrif. Og ef okkur er slétt sama um áhrifin þá fer ekki mjög vel fyrir þeim ákvörðunum sem við tökum hér. Og það sem verra er, þær hafa áhrif á líf annarra. Þegar talað hefur verið um að ala á útlendingaandúð þá er það náttúrlega fyrir neðan allar hellur, herra forseti. [[Gripið fram í.]]En ef við ætlum að taka á móti fólki að utan þá þurfum við að taka sómasamlega á móti því. Við þurfum að taka á móti það miklum fjölda að við ráðum við að taka sómasamlega á móti þeim fjölda sem hingað ratar. Það er engin andúð í því og við höfum bent á það mjög oft, eins og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, að það er hægt að hjálpa fleirum miklu meira með því að beina þeim fjármunum sem hér eru til ráðstöfunar nær heimkynnum þeirra sem hingað rata, sem eru í mestri neyð. Þess vegna vil ég spyrja þingmanninn aftur: Hefur Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, sem er akkúrat með þessa stefnu, svona rosalega mikið rangt fyrir sér? Í öðru lagi: Elur Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna á útlendingaandúð eða flóttamannaandúð?
Virðulegi forseti. Ég hef fengið mig fullsaddan af vælinu í Miðflokknum og sambærilegum íhaldsáttum yfir því að fólk segi upphátt það sem er augljóst, að Miðflokkurinn elur á útlendingaandúð, viljandi eða óviljandi, meðvitað eða ómeðvitað.
Þetta er rangt, þetta er rangt.
- Nei, það er rétt. Og hv. þingmaður má vita það að Miðflokkurinn axlar þá ábyrgð, [[Frammíköll í þingsal.]]hvort sem honum líkar það betur eða verr.
Þetta er Pírötum til skammar.
Hv. þingmaður hefur orðið.
Þú getur bara ekki látið svona frá þér, hv. þingmaður.
Ég gerði það og mun gera það aftur, hv. þingmaður. Ítrekað, hér og víðar. [[Gripið fram í.]]Því að eins og ég segi: Ég er búinn að fá sig fullsaddan af því að hv. þingmenn Miðflokksins [[Gripið fram í.]]komi hingað og þykist enga ábyrgð bera á útlendingaandúð sem vex í landinu þegar þeir halda uppi málflutningi og rangfærslum, ítrekuðum og margleiðréttum, um útlendingamál á Íslandi. [[Gripið fram í.]] - Nei, þetta er hárrétt hjá mér, virðulegi forseti.
Hv. þingmaður hefur orðið og ég bið hv. þingmenn um að gæta orða sinna.
Hv. þingmenn Miðflokksins mega vita það að ef þeir vilja ekki sitja undir þessu frá þeim sem hér stendur þá skulu þeir hætta þessu. Það er sanngjarnt. Þeir þurfa að bera ábyrgð á sínum málflutningi, virðulegi forseti. Þegar þeir predika hér um galopin landamæri og sprungin kerfi þá bera þeir ábyrgð á þeim orðum. Þannig er það og verður áfram. [[Gripið fram í.]] Að spurningu hv. þingmanns. Frumvarpið er hérna. Þetta eru fjórar greinar, eins og ég er búinn að margútskýra. Í 1. gr. er felld brott klausa úr lögum um upplýsingagjöf og dreifingu upplýsinga eða móttöku upplýsinga. Í 2. gr. er fjallað um Fjölmenningarsetur og faglegar leiðbeiningar, ráðgjöf, upplýsingar og að halda utan um og standa fyrir samráði. Seinni hluti 2. gr. fjallar um upplýsingaöflun og 3. gr. fjallar um smávægileg lagatæknileg atriði, einni tölu er breytt, úr 6 í 7, og 4. gr. er gildistökuákvæði. Virðulegi forseti. Það er einfaldlega ekkert í þessu frumvarpi sem breytir einu eða neinu um það hvort hælisleitendur sem fá dvalarleyfi fái sömu þjónustu og kvótaflóttamenn eða ekki. [[Forseti hringir.]]Þetta frumvarp breytir því einfaldlega ekki. Þetta er óumdeild staðreynd ef maður les frumvarpið. [[Forseti hringir.]]Og ef ekki væri fyrir fyrrnefndan málflutning Miðflokksins sem ég hef verið hér að gagnrýna, þá myndu hv. þingmenn ekki bara vita þetta og viðurkenna, [[Forseti hringir.]]þeir myndu segja það í pontu, frekar en nýta tækifærið enn og aftur [[Forseti hringir.]]til að ýta undir útlendingaandúð í landinu.
Forseti biður ræðumenn um að virða ræðutíma.
Herra forseti. Ég geri alvarlegar athugasemdir við fundarstjórn forseta. Það er óþolandi að sitja hér undir slaðri eins og hér hefur verið borið fram og forseti áminnir þann sem kvartar yfir því. Það er óþolandi. Það sem forseti hefði átt að gera er að áminna ræðumanninn sem er með þennan málflutning og elur á því að þingmenn Miðflokksins aðhyllist „asisma“, með annaðhvort r eða f eða n fyrir framan. Það er ekki svoleiðis, herra forseti, og það er ólíðandi að sitja undir því að hv. þingmenn beri svona þvætting á borð fyrir þingið og fyrir þjóðina. Þess vegna skora ég á forseta að finna að því við þingmenn sem fara svona fram í ræðumennsku sinni og forseta ber að gera það.
Herra forseti. Ég kem hér upp vegna þess að það er ekki hægt að sitja undir svona dylgjum. Hér kemur hv. þingmaður sem vill láta taka sig alvarlega og segir að við Miðflokksmenn, og þar á meðal ég, ölum á útlendingahatri. Ég mótmæli þessu harðlega, herra forseti. Það verður að grípa inn í svona dylgjur og málflutning. Hér hef ég komið og rætt um kostnaðinn sem fylgir þessu frumvarpi og hv. þingmaður segir að ég ali á útlendingahatri. Þetta er náttúrlega óforskammað, hv. þingmaður, þú átt að biðjast afsökunar á þessu. Ég sit í fjárlaganefnd. Ég mæli með því að menn sýni ráðdeildarsemi í ríkisfjármálum og hér er frumvarp sem mun hafa verulegan kostnaðarauka í för með sér fyrir ríkissjóð. Ég er búinn að rekja það í minni ræðu og þú kemur hér upp og segir að ég ali á útlendingahatri. Þetta er óboðlegur málflutningur, hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekkert að biðjast afsökunar á þessu. Ég segi bara hlutina eins og ég sé þá. Hv. þingmenn Miðflokksins geta móðgast yfir því og verði þeim að því, það varðar mig ekki neitt. Ég er búinn að horfa upp á þetta árum saman hér á Alþingi, hvernig þeir koma hingað upp og þykjast hafa efni á því að vera eitthvað móðgaðir yfir því að fólk segi það sem er bersýnilegt. Hv. þingmenn Miðflokksins skulu hætta rangfærslunum sem ýta undir útlendingaandúðina í landinu. Ég margítrekaði hérna, hvort sem þetta er viljandi eða óviljandi, meðvitað eða ómeðvitað, að þetta er til staðar og ég mun halda áfram að gagnrýna það þar og þegar sem mér sýnist. [[Gripið fram í.]]Ég frábið mér það að ætla fara að biðjast afsökunar á því hvernig ég fjalla um óboðlegan málflutning Miðflokksins. Það er nóg komið af þessu. Hættið þessu bara.
Virðulegi forseti. Mér hefur fundist fundarstjórn forseta í þessari umræðu hafa verið ágæt, sama hver það hefur verið sem hefur setið hér í forsetastóli, hvort sem það er núverandi forseti eða sá sem sat hér á undan. Mér hefur hins vegar fundist þessi umræða alveg einstaklega döpur. Við erum að ræða hér, virðulegi forseti, lítið einfalt mál sem snýr að því að þeir einstaklingar sem við sem samfélag erum búin að veita heimild til þess að koma og dvelja í íslensku samfélagi, hvort sem það eru kvótaflóttamenn eða hafa komið hér inn með öðrum hætti, eru búnir að fá heimild til að dvelja í íslensku samfélagi, fái hér samræmda þjónustu við það að aðlagast íslensku samfélagi, læra íslensku, læra um samfélagið okkar, aðstoð við að fá sér vinnu og fleira. Virðulegur forseti. Þessu er síðan snúið öllu á hvolf sem einhvers konar útlendingaumræðu, um það hvort við séum að taka fleiri eða færri einstaklinga inn í landið. Ég skil bara vel að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson dragi þessar ályktanir af málflutningi Miðflokksins vegna þess að ég geri það líka. [[Forseti hringir.]]Ég geri það líka og ég trúi ekki öðru en að það séu talsvert fleiri sem gera það. Þess vegna hefur mér fundist [[Forseti hringir.]]þessi umræða vera komin niður á þvílíkt lágt plan þegar verið er að ægja saman mörgum ólíkum atriðum og skömm sé Miðflokknum í því máli.
Herra forseti. Ég ætla enn að finna að fundarstjórn forseta, sem leyfir hæstv. félags- og barnamálaráðherra að koma upp undir liðnum fundarstjórn forseta í efnisumræðu. Ef hæstv. ráðherra liggur eitthvað á hjarta um umræðuna sem slíka þá getur hann sett sig á mælendaskrá eins og allir aðrir og tekið til máls í umræðunni. Honum fannst umræðan döpur. Hann bætti ekki úr skák með því að koma hér upp undir liðnum fundarstjórn forseta. Þessi umræða varð enn daprari eftir að hann kom upp undir þessum lið. Ég segi aftur: Þolinmæði forseta er aðdáunarverð en hann á ekki að leyfa efnislega umræðu sem á heima undir liðnum sem við erum að ræða, þ.e. undir dagskrárliðnum. Að þessu ætlaði ég að finna. Hitt er svo annað mál að ég ætla ekki að kveinka mér undan því að þessi hæstv. ráðherra finni [[Forseti hringir.]]eitthvað að siðfræði minni eð siðferði mínu vegna þess að sjálfur er hann ber að slíku, og verr, áður.
Forseti. Ég ætla að játa að það er pínu spaugilegt að hlusta á hv. þingmenn Miðflokksins finna að því hvernig aðrir þingmenn nýta sér liðinn um fundarstjórn forseta. Var ég með þeim hérna margar nætur í umræðu um orkupakka þrjú fyrir einhverju síðan [[Forseti hringir.]]og það var ekki eins og hér væri farið eftir öllu sem okkur er lagt fyrir hér. En fólk sér oft betur flísina í auga náungans en bjálkann í eigin auga. Annað máltæki sem mér dettur í hug núna er: Ef það gengur eins og önd, ef það hljómar eins og önd, þá er langlíklegast að það sé önd. Ég er ekki hissa á því að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson dragi þær ályktanir sem hann dregur af umræðunni eins og hún hefur verið hér. Ég ætla að lýsa yfir ánægju minni með fundarstjórn forseta. Mér fannst hann einmitt hafa verið mjög þolinmóður og hafa veitt okkur eðlilegt taumhald, en um leið svigrúm til að koma okkar skoðunum á framfæri. Ef fólk þolir ekki skoðanir annarra á sjálfu sér, ætti það kannski ekki að vera í þessum þingsal og gegna þeirri stöðu sem það gegnir.
Virðulegi forseti. Ég hafði nú eiginlega tekið þá ákvörðun að koma ekki upp í þessari umræðu einfaldlega vegna þess að ég vil forðast eftir fremsta megni að hlusta á hjal Miðflokksins í þessum málaflokki, og reyndar mörgum öðrum líka, en sérstaklega þegar kemur að þessum málaflokki. Mig langaði til þess að þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir að koma hér upp og segja hið augljósa í þessu samtali og vil sömuleiðis taka undir með hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé varðandi það hvenær við greinum önd réttilega. En þessi nálgun, að skammast yfir því að fólk skuli benda á hið augljósa sem allir sjá og heyra og er beinlínis tilgangur þessa samtals af hálfu Miðflokksmanna, er ævintýraleg, eins og svo margt sem frá þeim kemur.
Herra forseti. Það hefur verið kostulegt á köflum að fylgjast með þingmönnum, nokkrum sérstaklega, koma upp og hafa það helst til málanna að leggja að reyna að útskýra hversu miklu betri manneskjur þeir eru en óbreyttur pöpullinn. Nú heyri ég einhvern þingmann andvarpa hér í hliðarsal en það er nú bara þannig að hver lítur sínum augum silfrið. Ég var í því síðustu 20 mínúturnar eða svo að breyta nálgun minni á þessa stöku ræðu mína í þessu máli. Mér hefur þótt umræðan hér, eftir því sem á hefur liðið, vera að leita í þann farveg hjá stuðningsmönnum frumvarpsins að það sé bara ekkert að breytast. Allt hafi þetta verið hin raunverulega staða mála um langa hríð og það væri allt byggt á misskilningi þingmanna Miðflokksins að þarna væri einhver viðbótarkostnaður að verða til. Það kristallast í þessu að sumum þingmönnum hér á hinu háa Alþingi virðist ekki alveg ljóst samhengi hlutanna. Þó að þetta afmarkaða mál sé lítið og fáar greinar í því hefur það auðvitað afleidd áhrif. Afleiddu áhrifin eru það sem við þingmenn Miðflokksins höfum verið að reyna að benda á hér í dag, m.a. með prýðilegum málflutningi hv. þm. Birgis Þórarinssonar, fulltrúa okkar í fjárlaganefnd, sem fer auðvitað bara hingað upp sem grandvar vörslumaður ríkissjóðs. Hér koma þingmenn upp, sumir stynjandi í hliðarsölum, gargandi að það séu einhver annarleg sjónarmið undirliggjandi þar. Af hverju ræða menn þá ekki málið eins og það liggur fyrir, að mál eins og þetta hafi afleidd áhrif? Því það er auðvitað það sem það hefur. Ef við tökum bara kostnaðarhlutann til að byrja með, sem kemur fram í 6. lið greinargerðarinnar, er talað um að kostnaður verði 23,7 milljónir að teknu tilliti til 700.000 kr. einskiptiskostnaðar. Það er enginn ágreiningur um það að tvö stöðugildi hjá Fjölmenningarsetri kosta nokkurn veginn þetta. Málið snýst ekkert um það. Umræðan um fjárhagslegan hluta þessa máls snýst ekkert um gagnrýni á að það sé metið með nokkurn veginn réttum hætti hver kostnaðurinn við tvo starfsmenn er. Það liggur fyrir. Gagnrýnin og umræðan sem við viljum draga fram er hinn afleiddi kostnaður. Ef það er þannig að það er ekkert að breytast, bara ekki neitt, ef allur sá kostnaður sem breytt frumvarp kallar fram er nú þegar til staðar, fyrir utan þessar 23,7 milljónir, þá væri ágætt, af því ég sé að hæstv. ráðherra er hér í hliðarsal og ég gef mér að hann komi upp í lokaræðu, komi ekki fleiri á mælendaskrá að ræðu minni lokinni, að hann færi yfir það með hvaða hætti sú staða hefði þróast. Í 5. kafla greinargerðar segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið var samið í félagsmálaráðuneytinu í samráði við starfshóp um móttökuáætlanir sveitarfélaga sem skipaður var 5. mars 2019 til að fylgja eftir tillögum nefndar um samræmda móttöku flóttafólks.“ Ég er með skýrsluna sem er grundvöllur þessarar vinnu. Ef menn telja að á þeim 46 blaðsíðum sem þar eru sé ekki neitt sem kalli á afleiddan kostnað þá er það túlkun sem ég bíð spenntur eftir að fá útskýringar á. Hitt er enn athyglisverðara ef menn líta svo á að þetta sé allt saman orðin raunin á grundvelli aðgerða stjórnvalda í millitíðinni, frá því að þessi tillaga kom fram, því að mig minnir að eitt af áhersluatriðum sem töluvert var tekist á um í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar á sínum tíma hafi verið keimlíkt þessu. Því kemur mér ekkert á óvart að hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir hafi komið hér upp og verið býsna ánægð með frumvarpið í umræðu sinni um fundarstjórn forseta. En frá því að sú ríkisstjórn sprakk hér eina nóttina hefur ekki annað gerst í þessu máli, að því er ég best veit, en það að undirritaðir hafa verið samningar við þrjú sveitarfélög um þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þetta eru Reykjanesbær, Hafnarfjörður og Reykjavík. Það hefur gengið svona upp og ofan, svo að vægt sé til orða tekið. Ég er hér með útprentun fundar nr. 394 hjá velferðarráði Reykjanesbæjar sem var haldinn 13. janúar sl. Ég hef ekki farið í gegnum svartari lestur síðan ég skoðaði skýrslu Ríkisendurskoðunar um Vatnajökulsþjóðgarð sem er annað áhugamál ríkisstjórnarinnar að keyra í gegn þannig að þetta virðist einhvern veginn allt bera að sama brunni. Niðurstaða í fjögurra blaðsíðna fundargerð, þar sem tekið er á þessum samskiptum, er, með leyfi forseta: „Í ljósi framangreinds telur velferðarráð sér ekki stætt á að ganga til samninga við Útlendingastofnun um að Reykjanesbær taki yfir þjónustu á Lindarbraut 536 á þeim grundvelli sem stofnunin leggur til.“ Það er því ekki eins og það samstarf hafi verið á einhverjum beinum og breiðum vegi. Ef þetta er grundvöllur að því að allt sé nú þegar orðið með þeim hætti sem verið er að lýsa væri áhugavert að heyra hvort það hafi gerst með þessum samningi við sveitarfélögin. Annað sem gæti komið til, sem myndi kannski gera það enn skrýtnara að allt sé nú þegar orðið með þessum hætti, er að fyrir ári, nánar tiltekið 21. janúar 2020, var hæstv. félags- og barnamálaráðherra Ásmundur Einar Daðason að mæla fyrir þessu sama máli. Í andsvari við framsöguræðu hæstv. ráðherra segir hv. þm. Miðflokksins Birgir Þórarinsson - nú náði ég ekki hvort samtalið atvikaðist með sama hætti í dag en af því að þetta er til á prenti frá því fyrir ári prentaði ég þetta út til hægðarauka: „Nú segir í greinargerð með frumvarpinu á bls. 4, um mat á áhrifum: „Með samræmdu móttökukerfi er unnið að því að tryggja flóttafólki jafna þjónustu óháð því hvernig það kemur til landsins …““ Síðan spyr hv. þingmaður: „Er það svo að þeir sem koma hingað til landsins og fá dvalarleyfi fái þá nákvæmlega sömu þjónustu og kvótaflóttamenn?“ Hæstv. félagsmálaráðherra svarar fyrir réttu ári, með leyfi forseta: „Ég þakka þingmanninum fyrir þessa fyrirspurn. Hugsunin með samræmdri móttöku er að samræma þetta. Við erum að taka á móti kvótaflóttafólki og síðan er að koma fólk sem fær leyfi af mannúðarástæðum o.fl. Breytingarnar sem verið er að gera með samræmdri móttöku er að allir sem koma hingað inn sem flóttamenn fari í sambærilegan farveg.“ Þessi umræða átti sér stað fyrir ári, ég held að þetta sé orðrétt fyrir utan einhverjar dagsetningabreytingar, málið er efnislega óbreytt, og hér erum við aftur stödd. Hér tala menn eins og það sé bara ekkert að gerast, engar breytingar verði með frumvarpinu. Svo koma hér tilteknir þingmenn í sérstaklega miklu ójafnvægi, hálfgargandi og verða sér til minnkunar. Hæstv. forseti. Þarf einhvern að undra að menn skynji það sem svo að verið sé að reyna að lauma breytingum á þessum málaflokki í gegnum kerfið með aðferð sem oft hefur verið lýst í tengslum við mögulega Evrópusambandsaðild, með salamíaðferðinni, smábita í einu? Ég ítreka, og ég gef mér að hæstv. ráðherra komi hér aftur upp við lok umræðunnar til að ræða þetta, hvernig þetta hefur þróast, áhersluatriðin sem nefndin lagði til. Hún skilaði skýrslu um samræmda móttöku flóttafólks í janúar 2019 sem er grundvöllur þessa frumvarps, eins og segir í samráðskafla frumvarpsins sem liggur fyrir, með leyfi forseta: „Frumvarpið var samið í félagsmálaráðuneytinu í samráði við starfshóp um móttökuáætlanir sveitarfélaga sem skipaður var 5. mars 2019 til að fylgja eftir tillögum nefndar um samræmda móttöku flóttafólks.“ - Það er þessi skýrsla. Það eru til viðmiðunarreglur flóttamannanefndar um móttöku og aðstoð við hópa flóttafólks. Í þeim segir, með leyfi forseta, um gildissvið og yfirstjórn: „Reglur þessar gilda um móttöku og aðstoð við hópa flóttafólks sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að veita landvist, sbr. 51. gr. laga um útlendinga, nr. 96/2002, með síðari breytingum.“ Áfram segir í markmiðskaflanum, með leyfi forseta: „Markmið reglnanna er að vera til leiðbeiningar og viðmiðunar fyrir þá sem eiga hlut að móttöku flóttamannahópa sem koma í boði stjórnvalda …“ Það eru sem sagt kvótaflóttamenn. Síðan er hér í 33 efnisliðum farið yfir ýmis réttindi og viðmið og þess háttar sem kvótaflóttafólk nýtur og geri ég ekki athugasemdir við neitt af því. Staðreyndin er sú að við eigum að taka vel á móti þeim sem við tökum á móti. En við eigum ekki að færast meira í fang en við ráðum við. Í því ljósi eigum við að horfa til þess að styðja við þá sem eiga erfitt í þessu samhengi á sínum heimasvæðum því að flest flóttafólk vill án nokkurs vafa fara aftur til síns heima. Í viðmiðunarreglum flóttamannanefndar um móttöku og aðstoð við hópa flóttafólks er horft til stuðnings og réttinda og í 15. gr., um inntak aðstoðar við flóttafólk, segir, með leyfi forseta: „Flóttafólk á rétt á sérstakri aðstoð að lágmarki í eitt ár frá komu þess til landsins. Aðstoð sú sem flóttafólkið á rétt á, sbr. þó önnur ákvæði þessa kafla, er: a. Fjárhagsaðstoð. b. Félagsleg ráðgjöf. c. Húsnæði, ásamt nauðsynlegu innbúi og síma. d. Menntun, einkum íslenskukennsla, móðurmálskennsla og samfélagsfræðsla. e. Leikskólakennsla. f. Tómstundastarf. g. Heilbrigðisþjónusta og tannlækningar. h. Þjónusta túlka. i. Aðstoð við atvinnuleit. j. Önnur nauðsynleg aðstoð.“ Gott og vel, en þetta fjallar um kvótaflóttafólk. Nú er umræðan hér í dag, hjá hæstv. ráðherra, fulltrúum Pírata, Samfylkingar og Viðreisnar, reyndar í fundarstjórn forseta af því að Viðreisn sá ekki ástæðu til að taka þátt í umræðunni, öll á þeim nótum að þetta sé allt saman löngu orðið. Við fulltrúar Miðflokksins séum bara að misskilja þetta. Öll þessi réttindi séu löngu til komin fyrir þá hópa sem falla undir það frumvarp sem hér liggur fyrir. Ég vil biðja hæstv. ráðherra að fara stuttlega yfir það með hvaða hætti það gerðist. Gerðist það með samningi við þessi þrjú sveitarfélög og var aðkoma Alþingis að því engin? Eða gerðist það með einhverjum öðrum hætti? Einhverra hluta vegna vorum við að ræða þetta sama mál fyrir ári og það hefur ekkert breyst í því. Hæstv. forseti. Ræðutími minn er við það að renna út en ég vil bara enda á þessu: Allt tal um að það sé ekkert að gerast með þessu máli undirstrikar að þeir sem þannig tala átta sig ekki á samhengi hlutanna, átta sig ekki á því að frumvarp getur haft afleidd áhrif. Umræðan hér um fjárhagslegu áhrifin snýst ekkert um tvo starfsmenn Fjölmenningarseturs sem ég fagna að sitji væntanlega með nýjum forstöðumanni þeirrar stofnunar á Ísafirði. Ég ætla að ljúka þessu svona: Það er ekki boðleg umræða að halda því fram að ekkert sé að gerast nema menn útskýri með hvaða hætti mál breyttust verulega frá því að viðmiðunarreglur flóttamannanefndar um móttöku og aðstoð við flóttafólk voru gefnar út og frá því að málið var rætt hér fyrir akkúrat ári.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem fram hefur farið um þetta mál í dag. Ég ætla að leitast við að svara einhverju af þeim efnislegu athugasemdum sem komið hafa fram, en líka að bregðast við þeim pólitísku keilum sem slegnar hafa verið hér á köflum hjá einstaka þingmönnum. Ég vil byrja á því að segja að samræmd móttaka byggist á því að jafna stöðu þeirra sem koma til landsins. Hún byggist á því að við erum í raun á ákveðinn hátt að draga úr þjónustu við kvótaflóttafólk en bæta þjónustu við flóttafólk sem kemur á eigin vegum en er búið að fá stöðu í samfélaginu. Það er gríðarlega mikilvægt að við veitum einstaklingum sambærilega þjónustu sem komnir eru inn í samfélagið og við ætlum að taka á móti. Þetta rúmast allt innan ramma fjárlaga, innan ramma fjármálaáætlunar, innan þeirra fjárveitinga sem félagsmálaráðuneytið hefur á þessu ári og gert er ráð fyrir í fjármálaáætlun til næstu ára. Að einhverju leyti byggjum við á lögum frá 1991 þar sem sveitarfélög hafa borið kostnaðinn. Samfélagið ber með ákveðnum hætti ábyrgð á þeim einstaklingum sem komnir eru inn í kerfið. Við getum síðan tekið umræðu um hvort við séum að hleypa of mörgum einstaklingum inn í kerfið eða of fáum, en samfélagið ber ábyrgð á einstaklingum sem komnir eru inn í kerfið. Það er því ábyrgðarhluti hjá stjórnmálaflokkum sem tala um að ekki megi veita einstaklingum sem komnir eru inn í kerfið þá þjónustu að kenna þeim íslensku, samfélagsfræðslu o.fl., það er það sem við erum að bæta við núna. Það er ástæðan fyrir því að menn draga þær ályktanir að viðkomandi stjórnmálaflokkur ali á einhvers konar útlendingahatri, eins og það var kallað hér. Ég fæ mig ekki til að skilja af hverju í ósköpunum slíkt gerist þegar við erum búin að ákveða á grundvelli laga á Alþingi að einstaklingur eigi að fá að taka þátt í samfélaginu. Við erum ekki að tala um einstaklinga sem eru enn með umsókn í kerfinu og hafa ekki fengið stöðu sína samþykkta o.s.frv. En ég skil bara ekki hvernig nokkur maður getur verið mótfallinn því að einstaklingur sem kominn er inn í samfélagið læri íslensku eða læri á íslenskt samfélag. Sá sem hugsar þannig hefur einhverjar annarlegar hvatir að baki, það er alla vega mín skoðun. Við getum síðan rætt um hvað er skynsamlegt að taka á móti mörgum og með hvaða hætti við gerum það og á hvaða tíma við afgreiðum umsóknir o.s.frv. Það er bara allt önnur umræða, allt önnur lög. Hér erum við að færa þetta í það form, og sveitarfélögin hafa lengi kallað eftir því, að hægt sé að halda utan um þjónustu við þessa einstaklinga með sama hætti, þ.e. kvótaflóttafólk og fólk sem búið er að fá stöðu, og gert er í nágrannalöndum okkar. Við göngum raunar skemur en nágrannalöndin okkar í þessu sambandi. Í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Danmörku, í öllum þessum löndum, fá sveitarfélög greitt frá ríkinu fyrir að þjónusta þessa einstaklinga og aðstoða við samfélagslega aðlögun. Í Svíþjóð og Danmörku er það reyndar þannig að sveitarfélögin hafa ekki val um hvort þau taka þátt í því, þeim ber að taka þátt í því. Við setjum þetta upp sem valverkefni. Þess vegna koma sveitarfélögin inn í það núna. Hér gerum við ráð fyrir því að þetta verði reynsluverkefni í eitt ár og að við notum það ár til þess að læra. Í Noregi eru það þrjú ár, í Svíþjóð eru það tvö ár, í Finnlandi þrjú ár og í Danmörku þrjú ár sem sveitarfélögin fá greitt frá ríkinu. Við erum að fara í tilraunaverkefni með nokkrum sveitarfélögum í eitt ár til að sjá hvernig okkur gengur. Menn eru á móti því og um er að ræða einstaklinga sem eru komnir inn í samfélagið. Upphæðirnar sem um ræðir eru á pari við það sem verið er að tala um í nágrannalöndum okkar. Að einhverju leyti er þetta kostnaður sem þegar fellur til í dag á grundvelli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Að einhverju leyti er þetta kostnaður sem kemur inn og við náum að rúma innan þess ramma sem fjárlögin veita félagsmálaráðuneytinu á næstu árum. En við gerum það til reynslu í eitt ár til að læra af því. Við trúum því líka, og sveitarfélögin trúa því, að bæði sé hægt að aðstoða þetta fólk við að aðlagast íslensku samfélagi betur og nýta fjármagnið og starfskraftana betur. Við byggjum þetta á leiðbeinandi reglum sem gefnar voru út árið 2014 af þáverandi velferðarráðuneyti um móttöku á flóttafólki og sveitarfélög hafa verið að styðjast við þær reglur síðan, og það var í tíð ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, núverandi formanns Miðflokksins, sem talar síðan hátt og skýrt gegn þessari sömu aðlögun í dag, hann talar um að menn séu með dylgjur þegar hann er kominn akkúrat í hina áttina. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja þetta. Ég hef ekki verið flokkaður í þann hóp hér á Alþingi sem vill opna allar gáttir þegar kemur að flóttafólki og öðru slíku. Ég hef alltaf sagt: Það er gríðarlega mikilvægt að samfélag okkar ráði við að aðstoða fólk við að aðlagast. Ég hef reyndar ekki bara áhyggjur af flóttamönnum heldur líka af pólska samfélaginu, litháíska samfélaginu o.s.frv., að við gerum ekki nóg í því að aðstoða fólk við að læra íslensku, við að læra á samfélagsgerð okkar. Þess vegna skil ég ekki af hverju á Alþingi Íslendinga er einn þingflokkur sem virðist vera algerlega á móti því. Þess vegna get ég ekki annað en dregið þær ályktanir að á bak við það sé einhvers konar pólitík, að menn séu að fiska í gruggugu vatni eftir atkvæðum. Reynið þá að gera það á þeim grunni að ræða um að hleypa ekki fleirum inn í landið í staðinn fyrir að segja við þá sem komnir eru inn í landið að þið viljið ekki að þeir læri íslensku. Hvað vakir fyrir fólki sem vill ekki að fólk sem við erum búin að samþykkja inn í landið, fái aðstoð við að læra íslensku, fái aðstoð við að læra inn á íslenskt samfélag? Virðulegur forseti. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Bergþór Ólason sagði áðan, að þetta verkefni er komið af stað á grundvelli verklagsreglna sem við vorum með 2014 sem við erum núna að aðlaga í samstarfi við sveitarfélögin, eins og ég sagði áðan, og samræma. Sú vinna er komin af stað. En þetta frumvarp snýr að því að gera þetta einfaldara. Það snýr að því að gera þessa vinnu markvissari til þess að við getum haldið utan um það tilraunaár sem við erum að fara í; að Fjölmenningarsetrið, sem staðsett er á Ísafirði og á að efla, fái það hlutverk að halda utan um þetta tilraunaverkefni til eins árs, þetta reynsluverkefni, til að við getum lært af því. En ef menn vilja ekki læra af því, ef það þjónar einhverjum pólitískum tilgangi að gera það ekki, þá veit ég ekki hvað á að segja. Af hverju viljum við ekki að þeir einstaklingar aðlagist sem við erum búin að hleypa inn í landið, þeir einstaklingar sem fengið hafa hér stöðu á grundvelli laga sem Alþingi hefur samþykkt, sem eru útlendingalög? Ég skil það ekki. En við getum síðan tekið umræðuna um hversu marga við ráðum við að aðstoða við að aðlagast íslensku samfélagi og hvernig við eigum að forgangsraða fjármagni þegar kemur að því. En hvernig eigum við að vita hvað við getum aðstoðað marga ef við viljum ekki einu sinni aðstoða þá, eins og hv. þingmenn Miðflokksins tala? Virðulegur forseti. Að öðru leyti vonast ég til þess að eiga gott samstarf við velferðarnefnd um málið eftir að það fer þangað og vonast til að þetta mál verði afgreitt frá Alþingi. Ég trúi því að þingflokkur Miðflokksins muni sjá að sér í þessu máli. Ég mun seint trúa því að sá þingflokkur sem talar fyrir íslensku máli, talar fyrir íslensku samfélagi, vilji ekki taka þátt í því að aðstoða þetta sama fólk við að aðlagast íslensku samfélagi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra lokaræðuna. Það eru nokkrar spurningar sem komu upp á meðan hæstv. ráðherra var hér í pontu en fyrst verð ég auðvitað að koma inn á þá dellu, sem hæstv. ráðherra ýjar hér reglulega að, að Miðflokkurinn og þingmenn Miðflokksins hafi efasemdir um að það sé gott að innflytjendur læri íslensku. Það er eins og að vera fastur í leikhúsi fáránleikans að hlusta á þetta rugl í hæstv. ráðherra. En látum það nú liggja á milli hluta. Hæstv. ráðherra kom inn á það í upphafi ræðu sinnar en mig langaði að spyrja með hvaða hætti dregið verði úr stuðningi við kvótaflóttamenn með frumvarpinu. Ég finn því hvergi stað í frumvarpinu og því væri áhugavert ef hæstv. ráðherra vildi útskýra það fyrir mér. Hæstv. ráðherra kom jafnframt inn á það að málið, eins og það lægi fyrir, slyppi innan ramma félagsmálaráðuneytisins og þar á hæstv. ráðherra væntanlega við fjárhagsramma félagsmálaráðuneytisins. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það séu einhverjir óvissuþættir í þessu máli eins og það horfir við honum til viðbótar við þær 23,7 milljónir sem tilgreindar eru í frumvarpinu. Í þriðja lagi langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann meti það sem svo að þau réttindi sem hælisleitendur njóta hafi áhrif á fjölda umsókna eða hvort fjöldi umsókna stýrist af einhverju allt öðru.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á þessum spurningum aftan frá og byrja á þeirri sem hv. þingmaður bar fram síðast um það hvort ég teldi að frumvarpið hefði þau áhrif að umsóknum í gegnum Útlendingastofnun myndi fjölga stórlega. Ef maður skoðar hver stuðningurinn er í nágrannalöndum okkar, í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Danmörku, sem öll eru að keyra á sama kerfi hvað þetta snertir - ef þú skoðar tímalengdina þar, t.d. í Noregi, getur það farið upp í fimm ár sem flóttamaður er að fá þjónustu hjá sveitarfélagi með stuðningi ríkissjóðs. Við erum að fara að gera tilraunaverkefni í eitt ár. Ég hef ekki þá trú, hv. þingmaður, að það muni hafa stórkostlega sprengju í för með sér þegar kemur að umsóknum. Við erum ekki að breyta lögum um inngöngu. Útlendingalögin eru ekki að breytast neitt í þessu. Hins vegar er það svo að ástæðan fyrir því að við höfum þetta sem reynsluverkefni í eitt ár er sú að það kunna vel að vera óvissuþættir í þessu. Þess vegna er þetta bara til reynslu í eitt ár, hv. þingmaður. Þess vegna erum við að falast eftir því við sveitarfélögin að fara í þetta reynsluverkefni til að afla þekkingar og reynslu. Með hvaða hætti gerum við þetta best? Hvaða áhrif hefur þetta o.s.frv.? Alltaf þegar þú ert að gera eitthvað nýtt eru óvissuþættir til staðar og það þekkir hv. þingmaður sjálfur hafandi verið í atvinnulífi og öðru. Það eru alltaf óvissuþættir þegar þú ert að gera eitthvað í fyrsta skipti. Ég ætla ekki að draga úr því að svo geti verið í þessu máli og þess vegna er þetta bara til eins árs. Í þriðja lagi spyr hv. þingmaður hverju sé verið að breyta. Við erum að samræma ákveðna þjónustu. Ég nefni til að mynda tannlæknaþjónustu, sálfræðiþjónustu og annað, sem eyrnamerktar upphæðir voru í eins og kerfið var gagnvart [[Forseti hringir.]]kvótaflóttamönnum. Við erum að samræma það reglum sveitarfélagsins í hverju tilfelli. Sveitarfélögin eru að taka þann kostnað með ákveðnum hætti en við komum með aðra þætti á móti og það getur allt komið fram í samningum sem gerðir hafa verið við einstaka sveitarfélög um þetta.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mig langar til að biðja hann að fara aðeins betur ofan í það atriði sem snýr að því með hvaða hætti verður dregið úr þjónustu við kvótaflóttafólk. Mér þótti athyglisvert svar hæstv. ráðherra um að þetta sneri m.a. að samningum um tannlæknaþjónustu sem ég skil þannig að þeir sem njóta réttindanna fái þá mismunandi tannlæknaþjónustu milli landsvæða. Getur verið að það verði mismunandi eftir sveitarfélögum hvernig réttindi fólks verða varðandi það að komast til tannlæknis? Hitt atriðið sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra út í, í ljósi þess að hann telur regluverkið ekki hafa afgerandi áhrif á fjölda hælisumsókna, er frétt frá 19. janúar 2021, tæplega mánaðar gömul, frá Útlendingastofnun, af heimasíðu þeirra, þar sem talað er um hlutfallslega flestar umsóknir um vernd á Íslandi af Norðurlöndunum. Það er nú bara þannig að hlutföllin eru algjörlega ótrúleg. Við erum með sexfaldan fjölda umsókna miðað við Noreg og Danmörku og á sama tíma er forsætisráðherra Danmerkur að segja að þar standi vilji til þess að regluverkið verði með þeim hætti að enginn sæki um hæli í Danmörku. Við erum með sex sinnum fleiri umsóknir. Mig langar að spyrja, af því að hæstv. ráðherra virðist ekki telja að regluverkið hafi afgerandi áhrif á þetta, hvernig hann skýri það. Er það veðrið? Eða hvað er það sem hælisleitendur eru að sækja í að mati ráðherra? Getur það verið eitthvað annað en regluverkið og réttindin? Það eru sex sinnum fleiri sem sækja um hæli hér en í Noregi og Danmörku. Kann ráðherra einhverja skýringu á því?
Virðulegi forseti. Það er ekkert mál að senda hv. þingmanni samningana sem gerðir eru við þessi sveitarfélög um móttöku kvótaflóttafólks. Það er verið að gera breytingar þannig að heilbrigðiskostnaður, sem hefur verið greiddur í sex mánuði, fellur einfaldlega undir reglur sveitarfélagsins. Það er ekki verið að ráða sérstakan verkefnisstjóra í kvótaflóttafólki heldur fellur það undir starfið að samræmdu móttökunni. Annar kostnaður fellur undir almennar reglur sveitarfélagsins varðandi þessi mál, þess móttökusveitarfélags sem viðkomandi sækir í. Auðvitað getur það að einhverju leyti verið breytilegt. En þannig er það bara á Íslandi, líka fyrir Íslendinga, það er breytilegt á milli sveitarfélaga en menn eru þá með nokkur sveitarfélög sem verið er að vinna með hvað það snertir. Þar erum við komin að kjarnanum í þessari umræðu. Þetta mál snýst ekkert um fjölgun flóttafólks, þetta snýst ekki um það. Ég hef ekki þá trú að hér séum við að skapa þvílíka hvata, með eins árs reynsluverkefni á Íslandi, á meðan Noregur er með fimm ár, að það valdi því að það verði stórkostleg aukning á umsóknum hér. Ég hef ekki þá trú. Ég hef ekki þá trú að það að við séum að setja inn samfélagskennslu og íslenskukennslu, sem er nýjung núna, valdi því að menn taki þá ákvörðun í stórum stíl að koma til Íslands. En það kann vel að vera að það sé eitthvað í útlendingalögunum sem við þurfum að skoða en það tengist ekki þessari vinnu hér. Það er alveg ótrúlegt ef þannig er. En það kemur í ljós á þessu reynsluári. Það er engin útópía, eftir að hafa hlustað á þessa umræðu hér í dag, að velta því upp hvað vaki fyrir flokki sem talar gegn reynsluverkefni þar sem lögð er áhersla á að veita innflytjendum, sem búnir eru að fá stöðu, meiri samfélagsfræðslu. [[Forseti hringir.]]Hvað er það sem fær flokk til að vera á móti því? Ég bara segi aftur og mönnum finnst það dylgjur: Ég stend á gati, ég bara skil það ekki.
Virðulegur forseti. Hér mæli ég fyrir máli sem er mjög einfalt.
Bíddu bara.
Hv. þingmaður Miðflokksins, Bergþór Ólason, kallar hér fram í: Bíddu bara. En að öllu gamni slepptu þá mæli ég hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, í tengslum við vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Í almennu tali hafa þessi lög stundum verið nefnd vinnuverndarlögin og mun ég nýta mér það til einföldunar í þessari framsöguræðu minni. Meðan á samstarfsverkefni ríkis, sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks um notendastýrða persónulega aðstoð stóð á sínum tíma var jafnframt í gildi ákvæði til bráðabirgða í vinnuverndarlögum. Var þar kveðið á um að með samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins væri heimilt að víkja frá ákvæðum laganna um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veittu einstaklingum þjónustu á grundvelli verkefnisins. Við gildistöku laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, árið 2018, var gildistími bráðabirgðaákvæðisins í vinnuverndarlögunum framlengdur til 31. desember 2019. Gildistíminn var síðan framlengdur að nýju til 31. desember 2020. Var það gert þar sem ákvæðið þótti nauðsynlegt þannig að unnt væri að semja um frávik frá þeim vinnutímareglum sem lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir kveða á um vegna vinnu þeirra starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að fatlað fólk geti fengið notendastýrða persónulega aðstoð í samræmi við lög sem sett hafa verið um slíka þjónustu. Á sama tíma er mikilvægt að fram fari mat á vinnuaðstæðum þeirra starfsmanna sem starfa við það að veita slíka þjónustu, en aukinn réttur eins má ekki að rýra rétt annars. Í ljósi þessa skipaði ég nefnd þar sem samtök aðila vinnumarkaðarins og Vinnueftirlitið eiga fulltrúa. Nefndinni er ætlað að koma með tillögur að breytingum á lögum eða reglugerðum, eftir því sem við á, að því er varðar réttindi og starfsumhverfi þeirra starfsmanna sem hér um ræðir. Hefur nefndin m.a. staðið fyrir könnun meðal starfsmanna sem sinna umræddri þjónustu. Í erindi sem nefndin sendi mér í nóvember sl. kemur m.a. fram að það sé mat nefndarinnar að skoða þurfi vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð í samhengi við aðra þætti sem tengjast skipulagi starfa viðkomandi starfsmanna, svo sem atriði tengd umsýslu samninga um umrædda þjónustu, atriði sem tengjast skyndilegum forföllum starfsmanna vegna eigin veikinda eða veikinda barna þeirra, ferðalögum notenda þjónustunnar og sjúkrahúsinnlögnum notendanna, svo eitthvað sé nefnt. Í ljósi þess að ég hef í hyggju að fela starfshópi að taka lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir til heildarendurskoðunar hefur nefndin, sem ég minntist á hér að framan, lagt til að hún og fyrirhugaður starfshópur vinni saman að framtíðarlausn á skipulagi þjónustunnar þar sem litið verði bæði til hagsmuna notenda þjónustunnar og starfsmanna sem veita hana þannig að markmiðum þjónustunnar verði náð sem og að starfsmenn njóti þeirra réttinda sem gilda almennt um skipulag vinnutíma hér á landi. Ég geri ráð fyrir að nefndin og starfshópurinn muni síðan í kjölfarið koma fram með tillögur um hvernig þessum málum verði best háttað til framtíðar litið. Verði það niðurstaðan að gera þurfi tilteknar lagabreytingar vonast ég til að unnt verði að leggja fram frumvarp á Alþingi næsta vetur þar sem lagðar verða til breytingar á löggjöfinni til frambúðar. Vissulega liggur fyrir að í millitíðinni eru kosningar en ég held að verkefnið sé unnið í þannig samkomulagi á milli allra aðila að það eigi ekki að skemma fyrir. Frumvarpið er því lagt fram til að tryggja að á meðan framangreind vinna stendur yfir verði heimilt að haga vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð með þeim hætti sem lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir gera ráð fyrir án þess að frávik frá vinnuverndarlögum verði meiri en þörf krefur hvað varðar vinnutíma þeirra starfsmanna sem veita þjónustuna. Í ljósi þess sem að framan er rakið er því í frumvarpinu gert ráð fyrir að gildistími umrædds ákvæðis til bráðabirgða í vinnuverndarlögum verði framlengdur frá og með 1. janúar 2021 til næstu áramóta. Virðulegi forseti. Ég vil segja það hér að það eru vissulega vonbrigði að ekki hafi tekist að ná samkomulagi þarna á milli ólíkra sjónarmiða. En þetta er engu að síður ekki alveg einfalt mál vegna þess að vinnuverndarlöggjöfin hefur verið nokkuð heilög, vil ég segja, þegar kemur að ákveðnum réttindum um hvíldartíma, kaffitíma, matartíma, lengd vinnudaga o.s.frv. En þjónustan sem veitt er í gegnum NPA-samningana er þess eðlis að það er nær ógerningur að manna hana innan vinnuverndarlaganna. Það er óhætt að segja að um þá beiðni sem barst um að ákvæðið yrði framlengt enn einu sinni, er samkomulag og sátt, bæði hjá þeim aðilum vinnumarkaðar sem þarna eiga sæti en líka þeim hagsmunasamtökum sem tala fyrir og berjast fyrir réttindum fatlaðs fólks. Þess vegna legg ég áherslu á að frumvarpið verði samþykkt til hagsbóta fyrir umrædda starfsmenn og þá einstaklinga sem nýta sér þjónustu þeirra á meðan þessi vinna stendur yfir sem ég fjallaði um hér að framan. Ég legg síðan til að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til hv. velferðarnefndar Alþingis.
Frú forseti. Það má eiginlega segja að hér sé á ferðinni gamall kunningi, ef ekki hreinlega gamall vinur, nema vinir eru oftast aufúsugestir en ég get ekki alveg sagt að það eigi við hér, frú forseti. Ráðherra nefndi að sátt væri um málið en ég vil þá snúa því svolítið við: Er ráðherrann sáttur við hvað hefur gengið treglega að klára þetta, hvað það hefur gengið ótrúlega seint? Í raun er búið að reyna, svona ef maður er alveg með opin augun, að leysa þessa hnúta í ein fimm, sex ár þegar allt er talið. Það er náttúrlega ekki nógu gott og ég veit ekki alveg hvaðan ráðherrann fær þá bjartsýni að það náist að leysa þetta fyrir haustið en vonandi er það rétt hjá hæstv. ráðherra. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra hvort ráðuneytið sé með upplýsingar um hversu margir starfsmenn eru þarna undir og gefa í raun eftir hluta af réttindum sínum á meðan þannig stendur á að ekki sé gengið frá þessu. Persónulega finnst mér þetta vera orðið hálfpínlegt. Mig langar að inna ráðherrann eftir þessu tvennu, þ.e. hvort hann er sáttur við þann seinagang sem hefur verið í þessu og svo hins vegar hvort ráðherrann hafi upplýsingar um hvað þetta kynnu að vera margir.
Virðulegur forseti. Svarið við fyrri spurningunni um það hvort ráðherra væri ánægður með þessa tregðu: Nei, hann er bara hundfúll og hefði viljað sjá þetta vera komið lengra, en svona er þetta. Ég er nokkrum sinnum búinn að biðja ráðuneytið að skoða hvernig þetta er í nágrannalöndum okkar þar sem sambærileg þjónusta er. Það virðist vera mjög erfitt að festa hönd á það líka og virðist sem menn sjái bara gegnum fingur sér með þetta þar, að það sé á gráu svæði með hvaða hætti sé verið að uppfylla vinnuverndarlöggjöf hvað þetta snertir. Ég er hins vegar ekki með nákvæma tölu, ég var að biðja ráðuneytið um þær upplýsingar, hversu nákvæmlega margir einstaklingar þetta eru. En eftir að þetta frumvarp er samþykkt þá er auðvitað ekki um eiginlegt brot á vinnuverndarlögum að ræða vegna þess að við erum að veita undanþágu fyrir þetta fyrirkomulag. Engu að síður er mikilvægt að þessu sé fundinn staður til framtíðar eða framtíðarfyrirkomulag. Þetta er búið að veltast í nokkur ár. Menn vilja skoða þetta í samhengi við aðra heildarendurskoðun en það er alveg eins líklegt að þetta muni leysast á næstu 12 mánuðum og á síðustu þremur árum eða það hlýtur að enda með því að þetta leysist. En alla vega var samstaða um að óska eftir að þetta yrði gert svona og þess vegna féllst ráðherrann á það.
Frú forseti. Ég held að ástæða sé til að hrósa hæstv. ráðherra fyrir bjartsýnina. Það er betra að vera bjartsýnn en vonlítill og vonandi gengur þetta eftir. Ástæðan fyrir því að ég tel það vera svona mikilvægt, og hæstv. ráðherra hefur áður átt við mig orðastað um sama mál, er að ég óttast um verkefnið, notendastýrða persónulega aðstoð, til frambúðar ef við náum ekki að leysa úr þeim vandræðum sem þessir starfsmenn hafa sannarlega átt í. Það er ekki nógu gott. Ég átta mig á því sem hæstv. ráðherra nefndi áðan, það er ekki um eiginlegt brot á löggjöf að ræða, auðvitað ekki. Ég held alls ekki að það sé þannig enda hef ég samþykkt þessi bráðabirgðaákvæði ítrekað hér í þinginu, en engu að síður er staðan ekki eins og við vildum hafa hana. Mig langar í seinna andsvari að inna ráðherrann eftir því hvort það hafi komið til tals, vegna þess hvað þetta hefur gengið hægt, að setja málið hreinlega í nokkurs konar gerð, fela það hreinlega gerðardómi eða einhverju slíku, og þá til vara hvort einhvern tímann í ferlinu hafi komið til tals, til að reyna að þrýsta á aðila, að ákveða hreinlega að setja afsalaða réttinn á einhvers konar biðreikning fyrir þessa starfsmenn, til að mæta væntum réttindum þeirra, því við getum ekki beinlínis talað um réttindi þegar lög heimila annað.
Virðulegi forseti. Já, ég er bjartsýnn að eðlisfari. En varðandi þessa vinnu almennt hef ég ekki skynjað að ekki sé vilji til að finna lausn á málinu. Þetta er ekki svona, skulum við segja, stál í stál stemning eins og maður þekkir í málum sem vaninn er að setja í gerðardóm. Hins vegar held ég að í fyrsta lagi sé ákveðinn ómöguleiki fólginn í því að veita þessa þjónustu og láta hana vera innan ramma. Eðli þjónustunnar er þannig að það er mjög erfitt að hafa t.d. hálftíukaffi og svo aftur hádegismat, skiljið þið. Það er ákveðinn ómöguleiki í því. Í öðru lagi, því það er ekki verið að höggva á eitthvað eitt, þarf að finna einhvers konar framtíðarfyrirkomulag. Ég held að það sé best fundið með því að reyna að halda samtalinu áfram og leita leiða til þess að fyrirkomulagið komi út úr því, og að við framlengjum bráðabirgðaákvæðið. En ég held að það verði líka erfitt fyrir stéttarfélögin að gefa eitthvað eftir í samningum, t.d. boðaða hvíldartíma sem hefur kannski tekið áratugi að berjast fyrir. Menn vilja ekki opna á það heldur. Þess vegna er verið að leggja til að fresta þessu enn eina ferðina. Vonandi getum við fundið gott framtíðarfyrirkomulag og þessir aðilar geta notað tímann meðan við erum í kosningum og kosningabaráttu og að jafna okkur eftir það og mynda nýjar ríkisstjórnir og annað, þá getur þessi nefnd starfað og komið með tillögu fyrir nýtt þing.
Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi er lagt til að framlengja bráðabirgðaákvæði í lögunum þar sem samkvæmt samkomulagi aðila vinnumarkaðarins er leyfilegt að víkja frá hvíldarákvæðum. Til bráðabirgða er verið að fara á svig við lög um réttindi starfsmanna til að veita mikilvæga og nauðsynlega NPA-þjónustu. Þetta snertir fyrst og fremst þá starfsmenn sem veita þjónustu á grundvelli laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir sem og þá einstaklinga sem nýta þjónustuna. Á meðan það er auðvitað nauðsynlegt að hægt sé að veita NPA-þjónustu og enginn ágreiningur um það, enda gríðarlega mikilvæg þjónusta fyrir þá sem hana þurfa, þá er sú staðreynd að ítrekað sé verið að framlengja bráðabirgðaákvæði þar sem vikið er frá ákvæðum laga um hvíld alls ekki til fyrirmyndar eða eftirbreytni. Höfum í huga að þetta er jú bráðabirgðaákvæði. Ég held ég fari með rétt mál, virðulegi forseti, að tvívegis áður hafi verið farið fram á framlengingu á þessum bráðabirgðalögum, fyrst í lok árs 2018. Jafnvel þá kom skýrt fram hjá hv. velferðarnefnd að það væri gríðarlega mikilvægt að þetta yrði skoðað, varanleg lausn fundin og sett í lög hið fyrsta því að sú staða mætti ekki koma upp aftur á Alþingi að þingið væri sett í þá stöðu að þurfa að afgreiða slík bráðabirgðalög enn eitt skiptið. Í ræðu við það tilefni sagði samflokkskona mín, hv. þm. Halldóra Mogensen, að hún vonaðist svo sannarlega til þess og lagði áherslu á að þetta yrði lagað sem allra fyrst, með leyfi forseta: „NPA-aðstoð er búin að vera á tilraunastigi í þó nokkuð mörg ár. Þetta er vinna sem hefði átt að fara fram mun fyrr þannig að við hefðum verið tilbúin með einhverja framtíðarsýn í þessum málum og þyrftum ekki að vera að samþykkja bráðabirgðaákvæði enn einu sinni.“ Hún tiltók að í því tilliti hafi verið sérstaklega ákveðið að minnka tímann í eitt ár til að passa upp á að þessi vinna færi af stað og hún færi vel af stað þannig að við þyrftum ekki að víkja frá ákvæðum laga um hvíldartíma og næturvinnutíma heldur gætum við fundið varanlega lausn sem virkaði fyrir notendur NPA-þjónustunnar og einnig þá sem veita þjónustuna og starfa við þetta. Forseti. Það hættir að vera bráðabirgðaákvæði þegar gengið er út frá því sem vísu að hægt sé að framlengja út í hið óendanlega. Þetta eru auðvitað ekki góð vinnubrögð og ekki til sóma þegar um svo mikilvæg réttindi er að ræða. En ég treysti því að bjartsýni hæstv. ráðherra tróni á toppnum og þetta mál verði leyst hið fyrsta.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998, lögum um verslun með áfengi og tóbak, nr. 86/2011, og lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að smærri brugghúsum verði heimilt að selja áfengt öl á framleiðslustað að fengnu framleiðslusöluleyfi en þannig verði lögfest ein undanþága frá einkasölu ríkisins á smásölu áfengis. Á undanförnum áratug hefur smærri brugghúsum, svokölluðum handverksbrugghúsum, fjölgað mikið um allt land. Handverksbrugghús eru brugghús sem eru í eðli sínu smá og leggja áherslu á minni framleiðslu, gæði og sjálfstæði. Árið 2018 voru stofnuð Samtök íslenskra handverksbrugghúsa og eru á þriðja tug smærri brugghúsa meðlimir í samtökunum. Samhliða fjölgun innlendra brugghúsa hefur eftirspurn og áhugi almennings á innlendri áfengisframleiðslu aukist. Endurspeglast það m.a. í umtalsverðri fjölgun á íslenskum áfengisafurðum, þá sérstaklega áfengu öli. Með frumvarpinu er leitast við að styðja við áframhaldandi vöxt og þróun á rekstrarumhverfi smærri brugghúsa á Íslandi með litlu skrefi. Fyrir utan aukna fjölbreytni í vöruúrvali hafa brugghúsin skapað ný störf, og þá sérstaklega á landsbyggðinni, og nýja veltu í íslensku hagkerfi. Með samþykkt þessa frumvarps verður handhafa leyfis til sölu áfengis á framleiðslustað heimilt að selja áfengt öl sem er að rúmmáli ekki meira en 12% af hreinum vínanda í smásölu á framleiðslustað. Einungis smærri brugghús geta fengið framleiðslusöluleyfi en skilyrði fyrir veitingu leyfisins er að umsækjandi framleiði ekki meira en 500.000 lítra af áfengi á almanaksári. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að á þriðja tug brugghúsa séu í samtökum íslenskra handverksbrugghúsa er áfengisframleiðsla téðra brugghúsa ekki hátt hlutfall af heildaráfengisframleiðslu Íslands. Verði frumvarpið að lögum og sala áfengs öls á framleiðslustað í smásölu heimiluð mun það fela í sér tiltölulega litla aukningu á seldu áfengi og gera má ráð fyrir að sala á grundvelli framleiðslusöluleyfis eigi sér fyrst og fremst stað í tengslum við ferðaþjónustu hjá leyfishafa. Þá má einnig ætla að breytingin sem lögð er til muni styrkja sölu leyfishafa í nærumhverfi sínu. Í því sambandi þarf þó að hafa í huga að framleiðslustöðvar áfengisframleiðenda eru almennt ekki staðsettar þar sem hefðbundin verslun fer fram. En hvað sem því líður má ætla að breytingin muni styrkja rekstur smærri brugghúsa, sérstaklega á landsbyggðinni, sem eiga erfitt með að koma vörum sínum að í ÁTVR. Í samræmi við fyrirkomulag varðandi innflutning, framleiðslu og heildsölu áfengis er með frumvarpinu lagt til að heimilt verði að selja áfengt öl á framleiðslustað að fengnu leyfi til þess. Sýslumenn munu annast leyfisveitinguna og lögreglu-, tollgæslu- og skattyfirvöld annast eftirlit. Ráðherra mun með reglugerð geta kveðið nánar á um leyfisveitinguna og eftirlit með leyfishöfum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að til viðbótar við hin almennu skilyrði fyrir veitingu leyfa í áfengislögum verði aukin skilyrði fyrir veitingu framleiðslusöluleyfis. Handhafi slíks leyfis þarf að vera með framleiðsluleyfi og sýslumaður skal leita umsagnar hlutaðeigandi sveitarfélags. Þá munu sveitarstjórnir hafa ákvörðunarvald um hvort smásala á framleiðslustað eigi sér stað innan sveitarfélagsins og hvernig. Hæstv. forseti. Með frumvarpinu er komið til móts við sjónarmið þeirra sem vilja aukið frjálsræði í verslun með áfengi sem og þeirra sem kjósa aðhaldssama stefnu í áfengismálum. Frumvarpið hróflar ekki við hlutverki áfengisverslunar ríkisins, felur ekki í sér tillögur um breytingu á áfengisstefnu, áherslur í lýðheilsumálum eða tekjuöflun ríkisins á þessu sviði. Í þessu frumvarpi eru ekki lagðar til neinar breytingar sem fela í sér að áfengi verði sýnilegra í íslensku samfélagi en nú er heldur verði sú leið farin að heimila einungis smásölu áfengis á framleiðslustað. Þrátt fyrir auknar heimildir til smásölu á áfengi sem frumvarpið gerir ráð fyrir verða áfengisauglýsingar enn óheimilar og allur hefðbundinn verslunarrekstur með áfengi verður enn í höndum áfengisverslunar ríkisins. Frumvarpið felur því ekki í sér grundvallarbreytingar á áfengislöggjöf landsins. Verði frumvarpið að lögum er ekki talið að það muni hafa teljandi áhrif á lýðheilsu þjóðarinnar þrátt fyrir fjölgun á áfengisútsölustöðum. Síðastliðna áratugi hefur fjöldi sölustaða áfengis aukist umtalsvert og á það bæði við um fjölda verslana ÁTVR sem og fjölda vínveitingaleyfa veitingastaða og öldurhúsa víða um land án þess að samsvarandi aukning hafi orðið á áfengisneyslu meðal þjóðarinnar. Styðst það m.a. við upplýsingar frá embætti landlæknis um áfengisneyslu á Íslandi. Verði frumvarpið að lögum er ekki gert er ráð fyrir að það muni hafa í för með sér teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs og ekki er talið að það muni hafa áhrif á fjárhag sveitarfélaga önnur en að auka almenna veltu á þeim svæðum þar sem finna má brugghús. Sem liður í undirbúningi frumvarpsins voru frumvörp til breytinga á áfengislögum birt í samráðsgátt stjórnvalda 29. nóvember 2019 og aftur 28. september 2020. Í þeim frumvörpum er gert ráð fyrir að samhliða framleiðslusöluleyfi yrði sala áfengis í vefverslun heimiluð. Gildandi lagaumhverfi felur nefnilega í sér mikið ójafnræði milli innlendrar og erlendrar verslunar sem er í senn ósanngjarnt og fer gegn hagsmunum bæði framleiðenda og neytenda. Það skýtur skökku við að íslenskir neytendur geti pantað sér áfengi úr erlendum áfengisverslunum, þá fyrst og fremst í gegnum vefverslanir, en ekki gert slíkt hið sama úr sambærilegum innlendum verslunum. Fá ef nokkur dæmi má finna í íslenskum lögum þar sem almenningi er heimilt að kaupa vörur frá erlendum verslunum til innflutnings en honum meinað að kaupa sömu vöru af íslenskri verslun. Var tillagan um heimild til sölu áfengis í vefverslun þannig sett fram með vísan til þess að núverandi fyrirkomulag stæðist vart nútímalegar kröfur um jafnræði og var lagt til að breyta lögunum til að tryggja það jafnræði og samkeppni innlendrar verslunar við þá erlendu. Breytingin náði hins vegar ekki fram að ganga og voru ákvæði um heimild til sölu áfengis í vefverslun tekin út úr frumvarpinu. Við undirbúning frumvarpsins var leitað leiða til að greina þau sjónarmið og athugasemdir sem bárust í kjölfar þess að frumvarpið var birt tvisvar í samráðsgátt stjórnvalda. Frumvarpið varðar réttindi sem varin eru af 65. og 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Með frumvarpinu er stuðlað að því að styrkja atvinnufrelsi og jafnrétti með hliðsjón af framangreindum ákvæðum. Við gerð frumvarpsins var tekið til skoðunar hvort sú tilhögun að veita tilteknum innlendum áfengisframleiðendum heimild til smásölu á áfengu öli á framleiðslustað fæli í sér mismunun sem bryti í bága við 11. og 16. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Var niðurstaðan sú að svo væri ekki. Virðulegi forseti. Áfengi er í dag lögleg neysluvara en íslenskir stjórnmálamenn hafa í áratugi kosið að leggja ýmsar hömlur á neyslu áfengis meðal almennings. Þann 1. mars nk. verða liðin 32 ár frá því að bjór var leyfður hér á landi. Hann hafði þá verið bannaður í rúm 70 ár en á sama tíma var löglegt að drekka hér mun sterkara áfengi. Ég tel mig geta fullyrt að fáum dytti í hug að hverfa aftur til þess tíma þar sem Íslendingar drukku bjór í útlöndum og aðeins fáir útvaldir hópar fengu að flytja með sér bjór til landsins. En svona var þetta um langt skeið þar sem hér á landi voru í gildi sérstakar og strangari reglur en í öðrum löndum. Margir beittu sér fyrir lögleiðingu bjórsins og í þeirri andstöðu féllu ýmis ummæli sem hafa ekki elst vel. Þær dökku myndir sem þá voru teiknaðar upp hafa ekki orðið að veruleika en þær eru fyrst og fremst áminning fyrir okkur sem sitjum á Alþingi að það er ekki hlutverk okkar að hafa vit fyrir fólki. Það frumvarp sem hér er lagt fram felur í sér mikla framför í frelsisátt. Við eigum að treysta fólki til að taka ákvarðanir um eigið líf og það þurfa að vera afar sérstök rök fyrir því að skerða valfrelsi almennings í þessum málum sem og öðrum. Frumvarpið tryggir aukið jafnræði og er lyftistöng fyrir lítil samfélög. Það er lagt hér fram eftir áskoranir frá fjölmörgum aðilum, litlum brugghúsum, sveitarfélögum og rekstraraðilum, sem mörgum hverjum finnst miður að ekki hafi náðst að hafa hér í frumvarpinu vefverslun með áfengi. Almennt tel ég að ríkisvaldið eigi ekki að ákveða hvað, hvort og hvernig landsmenn neyta drykkjarfanga og að ríkið eigi að einbeita sér að öðru en að hamla innlendum aðilum að standa í eðlilegum viðskiptum hér á landi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Hér er ágætismál á ferðinni, skref í rétta átt og táknrænt fyrir vilja þess ráðherra sem leggur það fram í frelsisátt. Skrefið er styttra en útlit var fyrir í fyrstu, það verður að viðurkennast, styttra frá því hugmyndin var fyrst lögð á borð. Þá var um að ræða frumvarp um breytingar á áfengislögum sem boðaði það sem hér er boðað, sölu úr brugghúsum, en jafnframt netverslun. Netverslunin var í stóra samhenginu stóra skrefið, og það hefur síðan horfið, eins og hæstv. ráðherra gerði grein fyrir rétt í þessu. Nú tekur málið eingöngu til þess að veita brugghúsum leyfi til að selja veigar, áfengi, bjór úr húsunum sjálfum. Það er gert til að mæta kröfu minni áfengisframleiðenda, sérstaklega á landsbyggðinni eins og rakið er í greinargerð með málinu, en ætti að geta átt, a.m.k. síðar meir, við fleiri staði en landsbyggðina þótt þessir staðir séu fyrst og fremst í dag úti á landi. Verið er að heimila í tilteknum tilvikum að selja áfengi í smásölu til neytenda og felur það í sér að áfengisframleiðanda sé heimilt að selja á framleiðslustaðnum sjálfum eigin framleiðslu í neytendaumbúðum sem er þá til neyslu annars staðar en við heimsókn í brugghúsið. Ég er ánægð með röksemdafærsluna eins og hún er teiknuð upp í greinargerð með málinu þar sem er rakið að tugir smærri brugghúsa séu starfandi um landið allt. Brugghúsin framleiða eins og við vitum fjölbreytt úrval afurða með skírskotun til staðhátta og menningar um leið. Þar er rakið að við smíði frumvarpsins hafi verið horft til lagasetningar annars staðar á Norðurlöndunum og það held ég að hljóti að skipta máli til að sefa áhyggjuraddir þeirra sem vísa réttilega til lýðheilsusjónarmiða varðandi sölu áfengis, að það sé þá dregið upp skýrlega að Ísland sé sannarlega ekki að finna upp hjólið hér heldur sé þetta viðtekin venja á öðrum Norðurlöndum, að í nágrannalöndum Íslands sé smærri brugghúsum þegar almennt heimilt að selja áfengt öl eða bjór í smásölu en með mismunandi regluverki í hverju landi fyrir sig. Þarna er sérstaklega rakið að horft hafi verið til lagasetningar í Finnlandi og að Finnar hafi árið 2018 sett lög þar sem þetta skref var stigið. Skrefið er gott og í frelsisátt en ég myndi segja að það sé fyrst og fremst ágætisbyrjun, og eins og ég nefndi í upphafi augljóst í mínum huga þegar maður skoðar málið eins og það var fyrst kynnt, og greinar hæstv. ráðherra um þetta mál og þennan málaflokk, að vilji hæstv. ráðherra hafi staðið til þess að gera meira, stíga stærri skref en það sem stigið er með þessu máli. Ég þykist vita hverjar ástæður þess eru að málið hefur tekið þeim breytingum sem síðan hafa orðið. Flokkur hennar er hér kominn í búning þess sem samstarfsflokkarnir geta þolað í sambúðinni og hin íhaldssamari öfl í samstarfinu komast sennilega ekki mikið lengra en hér er gert. En gott er þetta svo langt sem það nær. Smærri brugghúsin, ef maður setur þetta í samhengi við það sem hefur verið að gerast í íslenskri ferðaþjónustu, hafa á síðastliðnum árum byggt upp ferðamennsku í kringum rekstur sinn. Af því að þau rök heyrast auðvitað stundum hvort þess sé nokkur þörf að stíga skref sem þetta má nefna að á landsbyggðinni á þetta sérstaklega við. Þar eru flest störf í kringum þennan rekstur. Ég tek undir það sem frumvarpið greinir og lýsir sjálft, að með þessu sé verið að stuðla að því, bæði beint og óbeint, að efla atvinnustarfsemi á landsbyggðinni. Í því ljósi er þetta mál um leið einnig jákvætt. Þarna er rakið að það sé algengt að brugghús bjóði upp á skipulagðar kynnisferðir um framleiðslustaði gegn gjaldi og gestir í þessum ferðum hafi hingað til ekki mátt kaupa áfengi í smásölu í neytendaumbúðum á þessum stöðum. Smærri brugghús eru, eins og við þekkjum í dag, með fjölbreytt úrval tegunda sem eru framleiddar í litlu magni eða tímabundið. Með þessu hefur skapast ákveðið samkeppnisumhverfi þar sem hallar á smærri brugghús sem eiga erfiðara með að selja vörur sínar til neytenda en stærri samkeppnisaðilar. Það held ég að hljóti að vera veigamikið atriði því þetta er jú vara sem er á markaði. Í því sambandi myndi ég líta svo á að ákveðinn kjarni þessa máls lúti einmitt að heilbrigðara samkeppnisumhverfi. Því finnst mér að ekki megi líta alveg fram hjá því, enda þótt við séum að fjalla um áfengi, að ekki yrði hægt að víkja alfarið frá þeim sjónarmiðum samkeppninnar þar, þótt vitaskuld lúti áfengi öðrum lögmálum en gilda um hverja aðra vöru. Ég ætla að taka það sérstaklega fram að það er auðvitað þannig, og barnaskapur að viðurkenna það ekki, að þessi vara og neysla hennar er víða vandamál. Kostnaður einstaklinga sem og samfélagsins alls vegna áfengis er mikill og það er auðvitað ástæða þess að um áfengi gilda og hafa gilt sérstakar reglur til þess að mæta þeim veruleika. Að því sögðu er hér engu að síður um að ræða vöru sem er á markaði. Ég tel að það skref sem hér er verið að stíga muni stuðla að því að markaðurinn með þessar vörur verði heilbrigðari en hann var fyrir. Sá hluti sem varðaði netverslunina fól auðvitað líka í sér ákveðna nálgun um samkeppni milli innlendra og erlendra aðila, að jafna leikinn í því samhengi milli innlendra aðila og erlendra. En ég myndi vilja ljúka máli mínu á að segja að það sem eftir stendur er vissulega jákvætt og gott og mun verða til góðs svo langt sem það nær og styðja við smærri brugghús. Ég hlakka til að taka þátt í umræðu um þetta mál innan allsherjar- og menntamálanefndar þegar málið kemur þangað en styð þetta mál.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er gott að heyra svona skýran stuðning við málið. Það er að sjálfsögðu rétt sem hv. þingmaður segir, horft var til nágrannalanda okkar. Þegar útfærslan með netverslunarpartinum var inni var hún svolítið lík leiðinni sem Finnland fór til að gæta jafnræðis milli innlendrar og erlendrar vöru. Á sama tíma og þeir liðkuðu fyrir handverksbrugghúsunum liðkuðu þeir fyrir öðrum bjór í tilteknum öðrum verslunum til að erlendar vörur stæðu ekki hallari fæti en þær innlendu, sem hafði verið gert hátt undir höfði með breytingunum á handverksbrugghúsunum. Það er nokkuð sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd þarf að skoða. Eins og hv. þingmaður fer yfir skýtur það skökku við að íslenskir neytendur geti pantað sér áfengi úr erlendum áfengisverslunum, eða eiginlega bara frá öllum sem ekki eiga lögheimili á Íslandi, og fengið það innan örfárra daga. Það er auðvitað bagalegt að löggjöfin sé með þeim hætti að íslenskir aðilar séu farnir að leita sér að undankomuleiðum í því að senda sitt íslenska áfenga öl úr landi til að íslenskir aðilar geti pantað það heim aftur. Og það sjáum við auðvitað. Mér fannst formaður Sambands ungra Sjálfstæðismanna komast vel að orði í grein sem hún skrifaði. Hún sagði að þetta væri reykspúandi lýðheilsa enda áhrifin af þessu kannski aðallega umhverfisleg. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún muni taka þessa umræðu upp í hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða þetta jafnræði, enda held ég að það standist varla nútímalegar kröfur um jafnræði. Staða innlendra aðila er kannski enn þá verri í dag en þegar frumvarpið fór fyrst í samráðsgátt í lok 2019 og enn meiri ástæða til að [[Forseti hringir.]]hjálpa innlendum aðilum að mega sjálfir selja löglega neysluvöru.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir andsvarið. Ég hef lesið þetta mál. Skilningur minn á því er sá að þungamiðjan að baki hugmyndar um netverslun sé einmitt jafnræðissjónarmiðið og samkeppnissjónarmiðið, að það sé í sjálfu sér auðveldlega hægt að hafa þá skoðun að netverslun með þessa vöru eigi ekki að vera til staðar. En ef hún er til staðar þá hljóti innlendir og erlendir aðilar að sitja við sama borð. Ég átta mig á því að þetta er alltaf viðkvæmt mál með tilliti til lýðheilsusjónarmiða. Með tilliti til þess hver veruleikinn með þessa vöru er nú þegar held ég að þetta sé umræða sem við verðum að taka upp í meðförum hv. allsherjarnefndar. Eins og ég sagði styð ég þetta mál og mér finnst það gott, en þetta er dálítið feimið frjálslyndismál í mínum huga. Það er líka áhugavert að heyra hæstv. ráðherra lýsa því yfir og segja um sitt eigið frumvarp að það sé á mörkunum að standast jafnræðissjónarmið með þeim breytingum sem orðið hafa á því.
Virðulegi forseti. Það var ekki síst þess vegna sem ég barðist í marga mánuði fyrir því að fá frumvarpið í gegn með hinni breytingunni, til að tryggja þessi ólíku sjónarmið en líka til að tryggja að hin handverksbrugghúsin og þeir sem eru aðilar að samtökum handverksbrugghúsa gætu fengið aðra leið fyrir sína vöru, þeir sem eru til að mynda með hærra áfengisprósentuhlutfall eða eru að framleiða annað en áfengt öl. Þetta var líka til að tryggja það. Af því að hv. þingmaður kemur inn á lýðheilsusjónarmiðin er það auðvitað áhugavert að rannsóknir sýna vissulega að aukið aðgengi að áfengi getur stuðlað að aukinni neyslu. En það eru engar rannsóknir sem sýna að aukið aðgengi að áfengi stuðli að aukinni ofneyslu. Það sjáum við í löndum þar sem áfengisstefnan er hörðust og margir sem ekki neyta áfengis vegna trúar sinnar. Í þeim hópi sem neytir áfengis þar er oft og tíðum mesta ofneyslan. Það er áhugavert að skoða það í tengslum við lýðheilsusjónarmiðin en líka þá staðreynd að áfengisverslanir ríkisins hafa aldrei verið fleiri hér, opnunartíminn hefur aldrei verið lengri, vínveitingaleyfin hafa aldrei verið fleiri og þeim hefur fjölgað hratt á undanförnum árum, en áfengisneysla, ofneysla áfengis, hefur ekki aukist. Við sjáum það í tölum frá landlækni, eins og ég vísaði í. Auðvitað þarf að taka það inn í umræðna. Eigum við að vera með mjög íþyngjandi löggjöf fyrir innlenda aðila? Fyrir hvað? Eða eigum við frekar að eyða fjármununum í forvarnir, sem virka að mínu mati mun betur en þessar kríteríur um að íslensk netverslun muni öllu umbylta? Staðan er sú, og hún er mjög skýr, að hægt er að kaupa áfengi af erlendri netverslun og fá sendinguna til sín innan sólarhrings.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra öðru sinni svörin. Ég er henni sammála um að rök þurfi að koma til þegar hið opinbera ætlar að hlutast til um að skerða samkeppni á frjálsum markaði. Ég þekki einnig þessi rök sem hún vísar til um neyslu annars vegar og ofneyslu hins vegar og þar með held ég að megi t.d. vísa til bjórbannsins sjálfs á sínum tíma. Að því sögðu held ég að lýðheilsurökin séu vitaskuld það ofarlega í huga margra að þau þurfi að fá sitt vægi í umræðunni. Það þarf að viðurkenna að þetta er mál sem snertir víða sára taug, ef svo má segja. Að því sögðu heyrist mér við vera í grundvallaratriðum sammála um hvað sé eðlilegt regluverk og leikreglur á þessum markaði. En af því að hæstv. ráðherra nefnir frelsi og frjálslyndi og aðstöðumun innlendra og erlendra aðila myndi ég nú beina því til hennar, sitjandi við ríkisstjórnarborðið, að líta kannski ögn lengra og á daglega neysluvöru alls almennings sem væru nú kannski landbúnaðarvörurnar. Þar erum við að beita regluverki og tollkerfi sem hefur áhrif á samkeppni. Leikurinn var vitaskuld til þess gerður upphaflega að jafna leikinn milli innlendra og erlendra aðila og styðja við innlenda framleiðslu en framkvæmdin í dag er orðin sú að hér er jafnvel verið að beita tollum og hamlandi regluverki á vörur þar sem nánast engin samkeppni er. Ég myndi vilja beina því til hæstv. ráðherra að líta einnig til þess.
Herra forseti. Við ræðum hér um breytingu á áfengislögum um sölu á framleiðslustað. Við í þingflokki Vinstri grænna gerðum fyrirvara við þetta mál þegar það var afgreitt út úr þingflokknum og höfum raunar, í öllum umræðum sem hafa farið hér fram um breytingar á áfengislögum, lagt áherslu á að áfengi sé engin venjuleg neysluvara og að ekki eigi að meðhöndla það sem slíkt og höfum bent á og haldið til haga og tekið undir með þeim sem hafa bent á heilbrigðis- og lýðheilsusjónarmið í þeim efnum. Það er á þeim grunni sem við höfum talað um breytingar sem áður hafa verið lagðar fram varðandi smásölu á áfengi. Allir sem hafa fylgst með umræðu um þessi mál undanfarin misseri, ár eða jafnvel áratugi held ég að þekki vel þessi sjónarmið. Það hefur auðvitað margítrekað verið bent á að aukið aðgengi stuðli að aukinni neyslu og við höfum svo sannarlega fengið góðar og ítarlegar umsagnir hvað það varðar, m.a. frá embætti landlæknis. Mér finnst persónulega að hér hafi ráðherrann gert vel í því að leggja fram mál sem ég held að geti orðið grundvöllur að einhverju sem við gætum kannski náð saman um, þ.e. að þeir sem á annað borð eru komnir á stað þar sem fram fer framleiðsla á öli geti keypt vöruna og tekið með sér heim. En ég held að allsherjar- og menntamálanefnd verði að kafa mjög vel ofan í þá umgjörð sem þar er sett utan um því eins og málið horfir við mér finnst mér, eins og málið er lagt fram, að það snúist í raun um bragðprufu sem fólk hefur með sér heim en ekki magninnkaup á vörunni. Ég vil bara taka það fram, vegna þess að það eru skiptar skoðanir um nákvæmlega þetta í þingflokki VG, að ég er hér að lýsa skoðun minni á nákvæmlega þessu efni. Mér finnst því ekki endilega boða allt of gott að ráðherra segi hér að hún telji að frumvarpið eins og það er hér lagt fram standist mögulega ekki jafnræðissjónarmið vegna þess að hér er ekki verið að leyfa netverslun. Í mínum huga er það einmitt í þessum búningi sem mér finnst vera flötur á því að skoða það vegna þess að í raun er ekki verið að gera breytingu á sölunni hvað varðar mikið magn og þannig væri hægt að halda utan um lýðheilsuvinkilinn á málinu. En að því sögðu held ég að nú sé gott að allsherjar- og menntamálanefnd kafi rækilega ofan í málið og umgjörðina og að í þeirri vinnu verði einmitt einnig kallað eftir sjónarmiðum þeirra sem hafa sérstaklega verið að benda á lýðheilsuhlutann í málum sem snúa að áfengislöggjöfinni. Ég ætla í það minnsta að skoða málið með opnum en gagnrýnum og varfærnum huga.
Hæstv. forseti. Það var bara eitt atriði sem ég ætlaði að nefna í ræðu hv. þingmanns og það varðaði hugleiðinguna um neysluskammtana sem hún taldi að menn gætu tekið með sér út af þessum sölustöðum. Ég velti fyrir mér hvort hún hafi eitthvað ákveðið í huga í þeim efnum. Þegar við ræðum um neysluskammta í öðru samhengi þá erum við oft að hugsa það þannig að það sé eitthvað sem augljóslega er til eigin neyslu en ekki til að selja. Er það eitthvað slíkt sem hún hefur í huga í þessu sambandi?
Herra forseti. Nei, ég verð nú að viðurkenna að ég var ekki búin að skilgreina þetta niður á eitthvert tiltekið magn, hvort sem það væri í flöskum eða kippum eða einhverju öðru talið. Hins vegar ítreka ég það sjónarmið að hér erum við að tala um að brugghús sem framleiða áfengi megi einnig selja þeim sem koma í heimsókn sína vöru og þá finnst mér, eins og málið er sett fram, gefa augaleið að þar séum við að tala um að maður sé ekki að kaupa þetta í slíku magni að það sé til annars en að geta tekið með einhvers konar prufu af því sem maður hefur verið að fræðast um og smakka á framleiðslustaðnum. En þetta held ég að sé eitt af því sem nefndin eigi að skoða og velta mjög vel fyrir sér.
Hæstv. forseti. Já, ég er sannfærður um að nefndin mun velta þessu fyrir sér. Ég held að við í nefndinni hljótum að reyna að hugsa þetta þannig að verði þessi nýja regla að lögum sé hún bæði sanngjörn, skynsamleg og framkvæmanleg og leitum einhverra leiða til að ná sameiginlegri niðurstöðu í því. Ég nálgast hins vegar málin úr annarri átt en hv. þingmaður. Ég tel að í frumvarpinu sé kannski full langt gengið í því að takmarka frelsi, bæði þeirra sem selja vöruna og þeirra sem vilja nálgast hana. En við hljótum að geta talað okkur niður á einhverja niðurstöðu í þeim efnum. Ég vildi bara leggja á það áherslu í þessu sambandi að það getur verið dálítið snúið ef við í þinginu ætlum að setja viðmiðanir um hvað sé eðlilegt að einstakur einstaklingur geti tekið með sér eða keypt sér í þessu sambandi. Ég játa að ég veit ekki alveg hvernig við eigum að nálgast það eða hvað er eðlilegt í því. Er það þannig að viðkomandi finni bragð eða finni á sér eða megi gefa einhverjum með sér? Eða hvernig ætla menn að hugsa það í praxís, í raunveruleikanum?
Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni í því að við þurfum að finna leið sem er einmitt framkvæmanleg og skýr og hægt að nota. Ég er ekki í neinum vafa um að það sé hægt vegna þess að við erum að ræða um vöru sem er seld í stykkjatali yfirleitt. Ég held að við þurfum bara að skoða mjög gaumgæfilega í nefndinni hvernig við gerum það því að eins og málið er lagt fram þá snýst það um að litlir framleiðendur fái heimild til þess að selja þeim sem koma til þeirra vöru sína. Mér finnst það eitt og sér í raun benda til þess að hér séum við að tala um eitthvað sem er í frekar litlu magni, þó svo að það sé auðvitað alltaf skilgreiningaratriði. Þetta sé ekki einhvers konar hjáleið fram hjá því að magninnkaup fari áfram fram í gegnum ÁTVR. Ég er viss um að ég og hv. þingmaður eigum eftir að skoða þetta og fara í gegnum í nefndinni. Líkt og ég sagði í ræðu minni áðan þá koma lýðheilsusjónarmið inn þegar kemur að magninu og það þurfum við að fara yfir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og tek auðvitað undir það, eins og ég sagði í upphafi, að við erum að stíga afar lítið skref og milli ýmissa ólíkra sjónarmiða, vissulega. En vegna orða hv. þingmanns þá er það staðreynd að heildarframleiðsla þessara handverksbrugghúsa er afar lítill hluti af heildarframleiðslu íslenskra áfengisframleiðenda því að þeir stóru eru afar stórtækir á markaðnum. Þó að það færu fram einhver magnkaup, nokkrar kippur eða eitthvað meira en prufa, væri það afar lítil færsla af því sem venjulega fer fram í áfengisverslun ríkisins. Ég tek líka undir að það væri ansi erfitt í framkvæmd, myndi ég ætla, og myndi kannski líka svara illa því ákalli samtaka handverksbrugghúsa að fá smáhjálp, „smábúst“, ef þeir gætu bara selt einn og einn öl út úr húsi. Við þurfum líka að átta okkur á því að lögaðilar eru alltaf í annarri stöðu, sem eru með vínveitingaleyfi, geta farið þarna og keypt meira en einstaklingar ekki. Það þarf auðvitað líka að horfa til þess sjónarmiðs og þar sjáum við mikið ójafnræði í allri íslenskri verslun, hvort sem það er að versla við Costco eða innlenda framleiðendur. En það er kannski önnur saga. Síðan kom hv. þingmaður inn á jafnræðissjónarmiðið. Ég hafði örlitlar áhyggjur af því. Ég tel þó að við höfum fordæmi fyrir því að við gerum íslenskri framleiðslu hátt undir höfði og það hefur verið stefna okkar, ekki síst undanfarna mánuði, að aðstoða innlenda aðila og þess þá heldur held ég að nauðsynlegt sé að skoða líka netverslunarmálin.
Herra forseti. Stuðningur minn við þetta mál út úr þingflokki mínum sneri einmitt að því hvernig umbúnaðurinn um það er og vegna þess að við erum með þessa afmörkuðu mynd. Mér fannst það sem lagt hefur verið fram varðandi netverslunina ekki vera til þess fallið að ég myndi vilja styðja það. Þar tel ég að heilbrigðis- og lýðheilsumálin skipti sérlega miklu máli vegna þess að þá erum við að tala um allt annars konar aðgengi að áfengi en við erum með nú. Ég segi allt annars konar aðgengi, þó svo að ég viti hvernig löggjöfinni er háttað núna, því þar tel ég um svo mikla breytingu að ræða. En ég efast ekkert um að einhverjir hv. þingmenn vilji skoða þann anga málsins í allsherjar- og menntamálanefnd og þá er það bara þannig. Hvað varðar magnið, eins og ég hef margsagt hér í kvöld, held ég að það sé bara eitthvað sem nefndin eigi að skoða. Það er þekkt að við erum með kerfi þar sem eru magntölur, hvort þær eigi við í þessu frumvarpi eða ekki, ég skal ekki segja um það. En það er í mínum huga útfærsluatriði og eitthvað sem við eigum bara að skoða.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það síðasta sem ég velti upp varðandi þá umræðu, sem mun auðvitað fara fram síðan í nefndinni vegna skoðana ýmissa þingmanna á því að það megi bara selja einn eða tvo eða þrjá eða sex bjóra í einu, er hver vandinn er og hver raunveruleg staða þessara brugghúsa er. Brugghús í heimabyggð á erfitt með að fá áfengi sitt selt í verslunum nálægt sér. Aðili á höfuðborgarsvæðinu þarf að ná ákveðnum árangri í sölu þar svo að það dreifist víða o.s.frv. Þannig að ef einstaklingur sem býr í sama bæjarfélagi og brugghúsið ætlar að kaupa magn af áfengi fyrir veislu þá á að beina honum í áfengisverslun ríkisins á svæðinu sem selur bara bjóra frá stórum framleiðendum eða erlenda bjóra. Það er raunverulega staðan sem blasir við þessum brugghúsum. Aðilar á svæðinu geta oft og tíðum ekki keypt af þeim bjórinn nema þeir ferðist til höfuðborgarsvæðisins eða í stærri áfengisverslanir annars staðar. Það er bara staðan sem blasir við þeim og mér þætti eðlilegt að leysa úr og gera þeim kleift að selja sína vöru, sem er afar lítil framleiðsla miðað við heildarframleiðslu á Íslandi, í heimabyggð til að styðja við framleiðslu þeirra. Íbúar þyrftu ekki að leita annað eða halda kannski veisluna í vínveitingasal sem gæti afgreitt þennan bjór. Þeir geta ekki gert það sjálfir í sinni eigin veislu. Þetta er bara raunveruleikinn eftir spjall mitt við marga bruggara og marga aðila í Samtökum íslenskra handverksbrugghúsa sem eru mjög spenntir fyrir því að fá leyfi frá þinginu til að [[Forseti hringir.]]gera störf sín, sem eru oft svo mikilvæg fyrir heimabyggðir þeirra, auðveldari.
Herra forseti. Ég skil mjög vel sjónarmið litlu brugghúsanna sem vilja einmitt geta selt þeim sem til þeirra koma vöruna sem þau framleiða. Það er einmitt á þeim grundvelli sem ég hef stutt málið vegna þess að ég held að það geti verið gott fyrir ýmis byggðarlög og fyrir þessi fyrirtæki að hafa þennan möguleika. Nú getur þú gengið inn í áfengisverslun ríkisins hvar sem er og beðið um að vara sem er seld í einhverju ríki sé pöntuð á þinn afgreiðslustað og sem betur fer er vöruframboð í hinum ýmsu verslunum úti um land orðið þannig að mjög oft er verið að selja bjóra sem eru framleiddir á því svæði. Þannig að mér finnst það ekki vera rök sem halda vatni að það þurfi að vera hægt að kaupa í einhverju magni til að geta haldið stærri viðburði beint út úr brugghúsunum því að það er alltaf hægt að gera það í gegnum Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Ég endurtek bara enn einu sinni það sem ég hef áður sagt að mér finnst skipta miklu máli [[Forseti hringir.]]að þetta sé leið þar sem er hægt að stíga mjög lítil skref og hægt að [[Forseti hringir.]]kaupa í magni sem telst ekki vera magninnkaup.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum, þar sem lagt er til að smærri brugghúsum verði gert kleift að selja áfengt öl í smásölu á framleiðslustað. Þar með er frumvarpinu ætlað að styðja við smærri brugghús, sérstaklega á landsbyggðinni, en umtalsverð gróska hefur verið í bruggun áfengs öls á síðastliðnum árum. Nú eru tugir smærri brugghúsa starfandi um allt land sem framleiða fjölbreytt úrval afurða, oft með sérstakri skírskotun til umhverfisins sem þau starfa í. Fram kemur að við gerð frumvarpsins hafi m.a. verið horft til lagasetningar annars staðar á Norðurlöndunum en þar er smærri brugghúsum almennt heimilt að selja áfengt öl í smásölu, þó með mismunandi takmörkunum. Ég get að einhverju leyti tekið undir það markmið og finnst reyndar mjög mikilvægt að fundnar séu leiðir til að tryggja sanngjarnt starfsumhverfi fyrir þá atvinnustarfsemi sem rekstur lítilla brugghúsa er en velti fyrir mér hvort sú leið sem hér er lögð til sé heppilegasta eða farsælasta leiðin, m.a. af því að hún leiðir til breytinga á aðgengi að áfengi. En á hinn bóginn, eins og áður sagði, lít ég á þetta mál sem atvinnumál að nokkru leyti og beini því sérstaklega til allsherjar- og menntamálanefndar að rýna starfsumhverfi brugghúsanna á alla kanta og kem aðeins aftur að því síðar í máli mínu. Við afgreiðslu frumvarpsins frá þingflokki Framsóknarmanna setti ég fyrirvara við afgreiðsluna ásamt raunar fleiri þingmönnum flokksins. Ég kem hér fyrst og fremst til að gera grein fyrir þeim fyrirvara. Í ljósi lýðheilsusjónarmiða geri ég fyrirvara vegna þess að frumvarpið felur í sér aukið aðgengi að áfengi og því tel ég brýnt að við meðferð málsins verði farið yfir möguleg áhrif þess á lýðheilsu og hvernig eftirliti með sölunni yrði háttað út frá því sjónarmiði. Sérstaklega er mikilvægt að horft yrði til mögulegra áhrifa á börn og ungmenni. Verði frumvarpið að lögum þarf að liggja fyrir hvernig áhrif á lýðheilsu yrðu vöktuð og þá, í ljósi markmiða frumvarpsins, jafnvel staðbundið. Ítrekað hefur komið fram hér í þingsal við umræður um breytingar á áfengislöggjöfinni að áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara. Eins og lög um verslun með áfengi og tóbak eru nú er þeim því ætlað að skilgreina umgjörð um sölu áfengis og heildsölu tóbaks sem byggist á vernd lýðheilsu og samfélagslegri ábyrgð. Markmið þeirra er að takmarka og stýra aðgengi að áfengi og tóbaki og draga þannig úr skaðlegum áhrifum áfengis- og tóbaksneyslu og vernda ungt fólk gegn neyslu áfengis og tóbaks og takmarka framboð á þessum að mörgu leyti óæskilegu vörum. Það er mikilvægt að halda þeim markmiðum til haga við umfjöllun um þetta mál í nefndinni og því kalla ég eftir að rætt verði við sérfræðinga og áhugafólk um forvarnir, um samfélagsleg áhrif af þessu frumvarpi á einstaklinga, heimili, sveitarfélög og ekki síst ríkissjóð, og þar með verði við umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd farið yfir möguleg áhrif af auknu aðgengi að áfengi og hvernig mætti þá draga úr þeim áhrifum, verði frumvarpið samþykkt í einhverri mynd. Þá langar mig að nefna nýlega skýrslu sem við þingmenn höfum fengið þar sem bent er sérstaklega á að áfengi er snar þáttur í framgangi farsótta og hefur ítrekað verið bent á t.d. áhrif áfengis á smit bæði berkla og alnæmis. Svo höfum við nýlega fengið skýrslu sem sýnir fram á banvæn tengsl milli áfengis og kórónuveirufaraldursins og vil bara rétt að minna á að rýnt verði hvernig mætti koma í veg fyrir slík áhrif. Þá vil ég benda á að þegar frumvarpið fór í samráðsgátt var það töluvert frábrugðið því frumvarpi sem liggur hér fyrir. Í rauninni var gert ráð fyrir umfangsmeiri breytingum eins og hæstv. ráðherra fór yfir fyrr í umræðunni og því má segja að þau áform sem hér er lagt upp með hafi kannski svolítið fallið í skuggann af áformunum um netverslun í þeim athugasemdum sem bárust varðandi aukið aðgengi og þær tillögur sem hér liggja fyrir séu þá kannski óræddar að einhverju leyti hvað varðar áhrif á lýðheilsu og þess þá heldur mikilvægt að nefndin fari vel yfir þau. En þá langar mig að koma aftur að starfsumhverfi brugghúsa og velti fyrir mér hvort sú leið sem hér er lagt upp með sé heppilegasta eða farsælasta leiðin til að tryggja starfsumhverfi brugghúsanna eða hvort aðrar leiðir væru færar sem ekki hefðu á sama hátt áhrif á aðgengi að áfengi og þar með lýðheilsu. Ég ætla bara að nefna t.d. jöfnun raforkukostnaðar um landið, jöfnun flutningskostnaðar, breytingar á reglum um sölu áfengis í næstu áfengisverslun, sem er ekki endilega alltaf 100 km í burtu, og síðan mögulegar breytingar á áfengisgjaldi gagnvart þessum framleiðendum. Verði það hins vegar niðurstaða nefndarinnar að leiðin sem lögð er til í frumvarpinu sé vænleg vil ég að lokum beina því til nefndarinnar að huga að jafnræði smáframleiðenda því ljóst er að þeir falla ekki allir undir frumvarpið eins og það liggur fyrir, hvorki allir smáframleiðendur öls né framleiðendur sterkara áfengis og því mikilvægt að skoða það. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur verk að vinna og þar tel ég að lýðheilsusjónarmiðin þurfi að vera í forgrunni í allri vinnunni og einkum í ljósi hagsmuna barna.
Hæstv. forseti. Ég skildi ræðu hv. þingmanns sem varfærinn stuðning við frumvarpið og ber að fagna því. Ég vil líka fagna auknum stuðningi úr ranni Framsóknarflokksins við breytingar af þessu tagi sem m.a. birtist í frumvarpi hv. þm. Þórarins Inga Péturssonar og fleiri þingmanna Framsóknarflokksins sem að sumu leyti gera ráð fyrir víðtækari breytingum í frjálsræðisátt heldur en er að finna í þessu frumvarpi. Ég er viss um að hægt er að taka góða parta úr báðum þessum frumvörpum og auka frjálsræðið á þessu sviði til mikilla muna. Ég held að í þessu samhengi verðum við auðvitað að hugleiða lýðheilsusjónarmiðin og þau koma alltaf til umræðu þegar við ræðum þessi mál. En við verðum auðvitað að hafa í huga líka að áfengi sem hættuleg vara hefur jafn slæm eða góð áhrif á einstaklinga, hvort sem það er ríkisstarfsmaður sem afgreiðir það eða starfsmaður einkafyrirtækis.
Virðulegi forseti. Ég álít að frumvarpið sé þess eðlis að æskilegt sé að það fái ítarlega skoðun. Ég er ekki búin að gera það upp við sjálfa mig hvort ég muni styðja það eða ekki. Eins og ég nefndi í ræðu minni þarf að rýna betur þann hluta frumvarpsins sem nú liggur fyrir út frá lýðheilsusjónarmiðum. Í umfjöllun í samráðsgátt og fyrri umfjöllun hefur aðallega verið horft á áhrifin af netversluninni sem liggja í rauninni ekki fyrir hér sem tillaga. Þá hefur kannski fallið svolítið í skuggann að greina áhrifin af akkúrat þessu aukna aðgengi. Eins heyrist mér af umræðunni hér að kannski séu uppi ýmis sjónarmið um útfærsluna og í rauninni eigi eftir að ræða hversu mikið verður heimilt að selja með þessum hætti, hvernig mögulegt væri að hafa eftirlit með slíkri sölu og fleira í þeim dúr. Það hefur náttúrlega veruleg áhrif á endanlega tillögu sem kæmi til atkvæða í þingsal.
Hæstv. forseti. Já, það er auðvitað rétt að lýðheilsusjónarmiðin komi inn og þau hafa auðvitað gert það að einhverju marki. Reyndar má geta þess að í samráðsgátt var mikill stuðningur við akkúrat þá breytingu sem er að finna í þessu frumvarpi. Ég verð að játa að ég sé ekki fyrir mér að það myndi kollvarpa ástandi landsins í áfengismálum þó að frumvarpið næði fram að ganga og jafnvel þó að gengið yrði lengra í frjálsræðisátt að einhverju leyti í þessu. Það verður auðvitað að hafa í huga að þegar við ræðum um fjölda sölustaða, lýðheilsu og annað þess háttar eru náttúrlega óteljandi - eða ég veit ekki hvað það eru margir staðir, veitingastaðir með ýmiss konar leyfi, sem selja áfengi vítt og breitt um landið. Þau brugghús sem hér um ræðir eru tiltölulega fá í því samhengi. Ég veit ekki hvort það breytir í grundvallaratriðum áhrifunum af bjórnum hvort menn drekka hann inni á staðnum eða fara út með hann. Ég held að það séu kannski aðrir þættir sem ráða meiru í því sambandi. Eins og ég sagði áðan er ég almennt þeirrar skoðunar að áfengi sé ekki hættulegri vara þegar starfsmaður einkafyrirtækis selur hana en þegar starfsmaður ríkisverslunar selur hana. Það hefur verið markviss stefna Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins að fjölga afgreiðslustöðum, lengja afgreiðslutíma og bæta þar með þjónustu við viðskiptavini. Ég held að það hafi ekki leitt til stórtjóns fyrir heilsufar landsmanna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og hv. þingmaður benti réttilega á fékk sá hluti frumvarpsins sem snýr að starfsumhverfi brugghúsanna, sá hluti þess sem er atvinnumál, mjög jákvæðar umsagnir í samráðsgáttinni. En eins og ég benti á fór kannski ekkert fyrir umfjöllun um lýðheilsuþátt þess hluta og því er meira verkefni eftir fyrir nefndina að fara yfir hann. Við megum aldrei gleyma því að áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara. Eins og ég benti á áðan fáum við náttúrlega ítrekað upp rannsóknir sem sýna fram á tengsl áfengisneyslu og ýmiss konar ofbeldis, veikinda og útbreiðslu farsótta. Þar getur áfengi haft veruleg áhrif. Þess vegna getum við aldrei farið út í neinar breytingar á þessari löggjöf öðruvísi en að taka tillit til þess og vinna að einhverjum mótvægisaðgerðum. Þess vegna benti ég líka á aðrar mögulegar leiðir sem við höfum svo sem líka oft rætt í þingsal, t.d. myndi það auðvitað skipta miklu máli ef öll framleiðslufyrirtæki landsins gætu keypt raforku á sama verði, eins að brugghús geti að lágmarki selt framleiðslu sína í áfengisversluninni í sama bæjarfélagi eða í sama landshluta.
Virðulegi forseti. Ég hef einfalda spurningu fyrir hv. þingmann af því að hún talar mikið um aukið aðgengi að áfengi og hefur áhyggjur af þessu frumvarpi sem og vegna þess fyrirvara sem birtist frá þingflokki Framsóknarflokksins: Hver er hennar skoðun á því að á síðustu tíu árum hefur áfengisverslunum ríkisins fjölgað úr 17 í 51 og vínveitingaleyfi komin langt yfir 1.000? Er skoðun hv. þingmanns sú að þetta hefði ekki átt að gerast, að við eigum að fækka áfengisverslunum ríkisins? Hér er um að ræða 20 handverksbrugghús í yfir 20 sveitarfélögum víða um landið og eins og hv. þingmaður kemur inn á er það það takmarkað að ekki einu sinni allir falla þar undir þótt það sé mín trú að slíkt væri betra. Þannig að ég vil bara spyrja hv. þingmann: Telur hún að aðgengi að áfengi hafi ekki aukist með fjölgun áfengisverslana ríkisins úr 17 í 51? Telur hún að slíkt hefði átt að koma til þingsins til umræðu? Mér finnst oft á tíðum örlitlar breytingar á þessu kerfi vera málaðar allt of dökkum litum og það er mjög ósanngjarnt fyrir íslenska framleiðslu og íslenska verslun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Ég held að þetta sé mjög mikilvæg spurning: Hver eru áhrif af fjölgun útsölustaða? Þýðir það endilega aukið aðgengi eða er það breyting á aðgengi? Á sama hátt er það sem ég er að ræða varðandi þetta frumvarp í rauninni að greina jákvæð og neikvæð áhrif. Er aðgengið að aukast með þeim hætti sem rannsóknirnar sem við höfum sýna fram á að hefur neikvæð áhrif? Ég held að ég hafi ekki rætt það áður hér í ræðustól en einhvers staðar í umræðu um áfengisfrumvörp sem við höfum haft til umfjöllunar fyrr er einhver skurðpunktur í áhrifum af mjög takmörkuðu aðgengi að áfengi og áfengisbanni og síðan vel stýrðu aðgengi. Þannig að það að selja áfengi frá brugghúsum með umgjörð sem er trygg tel ég raunar koma til greina. En ég hef bara ekki áttað mig á því hvort sú umgjörð, sem lögð er til í þessu frumvarpi, er nægilega trygg.
Hæstv. forseti. Nákvæmlega. Það er nákvæmlega það sem við erum að tala um hérna, hvort minni breytingar hafi raunveruleg áhrif og þurfi svona rosalega andstöðu á Alþingi. Að mínu viti hafa kaup á áfengi ekki aukist með fjölgun útsölustaða Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, sem meira að segja byrjaði með netverslun til að reyna að auka aðgengi fólks á Íslandi að áfengi og bæta þjónustuna. Af hverju viljum við ekki bæta þjónustu og stöðu íslenskra aðila? Það er mín bjargfasta trú að með því færum við kaup á erlendum áfengistegundum yfir í íslenskar, frá erlendum aðilum til íslenskra aðila. Það er auðvitað ljóst af tölunum að Íslendingar kaupa minna af innlendum tegundum af áfengi heldur en t.d. nágrannaþjóðir okkar, ef við berum okkur saman við þær. Því spyr ég hv. þingmann: Telur hún að einhver sem vantar áfengi í dag geti ekki aflað sér þess? Það er ein spurning. Hin spurningin er: Er hv. þingmaður ekki sammála því að við eigum að reyna að búa til löggjöf og umgjörð sem hjálpar íslensku atvinnulífi, styður við íslenskar skatttekjur? Það eru yfir 200 störf í íslenskum brugghúsum. Við búum til þannig löggjöf sem er að sama skapi ábyrg og við styðjum við forvarnir. Við styðjum við íslenska aðila sem starfa í íslensku samfélagi, hvort sem það eru handverksbrugghús eða íslenskar verslanir. Eigum við ekki að búa til þannig löggjöf sem styður einmitt við þessa aðila? Það er algerlega ljóst að umhverfið í dag gerir það ekki og maður sér það vel í samráðsgáttinni hvað þessir aðilar kveinka sér mikið undan þeirri stöðu sem áfengisverslun ríkisins setur þá í.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Vantar einhvern einhvern tímann áfengi? Ég get ekki verið sammála því. Það er bara niðurstaðan, áfengi er aldrei það brýn nauðsyn að einhvern vanti áfengi. En það sem er fyrst og fremst mikilvægt er að við gerum aldrei breytingar á áfengislöggjöfinni öðruvísi en að rýna áhrifin af því út frá lýðheilsusjónarmiðum og áhrifum á börn. Við erum allt of sjaldan að ræða samhengi ofbeldis og áfengisneyslu. Við erum ítrekað að breyta löggjöf og reyna að sníða löggjöf með það að markmiði að draga úr ofbeldi og finna leiðir til þess að hægt sé að bregðast við ofbeldi og næstum í hverju einasta tilfelli þar sem dómsmál verður út af ofbeldi kemur áfengi við sögu. Við getum ekki horft fram hjá því. Hins vegar er mikilvægt að rýna líka, eins og ég kom inn á í minni ræðu, starfsumhverfi brugghúsanna, að það sé sanngjarnt og eðlilegt, þannig að samkeppnisstaða þeirra sé eðlileg í því umhverfi sem við búum þeim að öðru leyti.
Hæstv. forseti. Ég ætlaði ekki að lengja þessa umræðu en vildi þó örstutt koma á framfæri stuðningi við frumvarpið og þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir flutning þess. Ég held að það sé mikilvægt að koma þessari breytingu í íslenska löggjöf, m.a. út frá aðgengi neytenda sem ég held að aukist að þessum tilteknu vörum sem þarna er um að ræða. Ég hef ekki áhyggjur af því að það auki heildarneyslu í landinu eða leiði til þess að farsóttir færist í aukana hér eða í sjálfu sér að ofbeldi aukist vegna þess að ég held að áfengi, sem er nú þegar lögleg vara í landinu, hafi jafn skaðleg áhrif hver sem söluaðilinn er. Ég held að það skipti ekki máli hvort það er ríkisstarfsmaður, starfsmaður einkaverslunar eða starfsmaður brugghúss sem afhendir vöruna. Um fyrirkomulag og útfærslu má auðvitað ræða á vettvangi allsherjarnefndar og eins og kom fram í andsvörum hjá mér áðan þá myndi ég sem nefndarmaður í allsherjar- og menntamálanefnd vera reiðubúinn að skoða breytingar á frumvarpinu til að færa þær í enn frekari frjálsræðisátt. Þá er ég nú bæði með í huga ágætar breytingar sem má finna í frumvarpi Þórarins Inga Péturssonar, hv. þingmanns Framsóknarflokksins og annarra þingmanna Framsóknarflokksins, að því marki sem þær eru í frjálsræðisátt. Þær eru nokkrar sem lúta að útvíkkun þeirra skilyrða sem þarna er um að ræða. Ég verð hins vegar að játa það að mér finnst sérstakrar tillögur sem þar koma fram um að tilteknar tegundir bjórs megi aðeins selja í sex stykkjatali til neytenda og aðrar aðeins sterkari bjórtegundir megi bara selja þrjár dósir eða flöskur til viðkomandi og eitthvað svoleiðis. Ég hef efasemdir um þetta en ætla svo sem ekki að fara nákvæmlega út í það. Ég held að frumvarpið hljóti að eiga ríkan stuðning hér í þinginu og jafnvel þótt við förum í grunnskoðun og góða skoðun á lýðheilsusjónarmiðum þá held ég að það breyti ekki málinu í meginatriðum og eigi ekki að verða til þess að draga úr stuðningi við það. Hér hefur aðeins verið vikið að öðrum þætti málsins sem ekki er að finna í þessu frumvarpi og það varðar netverslun með áfengi. Þar erum við auðvitað eins og á þessu sviði í svolítið einkennilegri stöðu þar sem íslenskir neytendur geta keypt áfengi af erlendum netverslunum en geta ekki keypt af íslenskum netverslunum, sem er mjög skringilegt fyrirkomulag. Ég játa það að ég sé ekki rökin fyrir þessari takmörkun eða hindrun og held að það hljóti að verða skoðað af hálfu þingsins, hvort sem það verður með breytingum á þessu frumvarpi eða með öðrum hætti. Ég held að það sé mikilvægt að ræða það í samhengi vegna þess að það er eitthvað við núverandi fyrirkomulag að þessu leyti sem er að mínu mati fullkomlega órökrétt. Það er fullkomlega órökrétt að neytandi á Íslandi geti valið að kaupa áfengi af vefverslun sem er staðsett í Englandi eða Danmörku en geti ekki keypt af vefverslun sem er staðsett í Reykjavík. Það er bara eitthvað órökrétt í þessu og það geta ekki verið veigamikil lýðheilsurök fyrir mismunun að þessu leyti. Hæstv. forseti. Ég lofaði því í upphafi að fara ekki mörgum orðum um þetta en ég vildi þó taka fram að lokum að ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að gera breytingar á áfengislöggjöfinni hérna á undanförnum árum með það að markmiði að auka frjálsræði í sölu og viðskiptum með þessa neysluvöru. Ég held að í öllum þeim tillögum hafi verið með einhverjum hætti gert ráð fyrir stífari reglum og stífari umgjörð heldur en finna má um flestar aðrar vörutegundir, þ.e. í hvert skipti sem hér hafa komið frumvörp sem hafa gengið út á að annaðhvort afnema einkarétt ríkisins til smásölu á áfengi eða rýmka reglurnar að öðru leyti þá hefur engu að síður áfram verið gert ráð fyrir því að það væri stífara regluumhverfi um sölu þessarar vöru heldur en annarrar vöru. Það hygg ég að verði áfram. Þetta frumvarp felur í sér skref sem í heildarsamhenginu er tiltölulega lítið en er þó mikilvægt fyrir þá aðila sem reka þessi brugghús, fyrir byggðarlögin þar sem þau eru staðsett, fyrir viðskiptavini sem vilja gjarnan kynna sér þær vörur sem þarna eru á boðstólum og vilja njóta þessara veitinga eða vöru sem þarna er í boði. Ég held að við getum gert þessar breytingar án þess með nokkrum hætti að stefna lýðheilsu í landinu í hættu og ég spái því nú að þegar þetta frumvarp verður orðið að lögum þá muni menn klóra sér í kollinum og spyrja: Hvernig í veröldinni datt mönnum í hug að banna þetta?
Herra forseti. Nú er ég sennilega ekki einn þeirra sem bera nokkrar brigður á vísindaleg rök fyrir, við skulum segja, auknu aðgengi á annan bóginn og á hinn bóginn vandamálum sem fylgja því að nota alkóhól. Ég er heldur ekki andsnúin þessu frumvarpi frá A til Ö. En ég hef mjög gaman af því í sjálfu sér þegar ég heyri þingmenn eins og hv. þingmann ræða um einhver rök og eitthvert jafnræði og annað slíkt þegar kemur að þessari tilteknu vöru. Við skulum bara ímynda okkur hvernig við höfum umgengist tóbakið. Hvað reglur höfum við sett núna um sölu tóbaks, neyslu tóbaks og allt þetta? Og af hverju er það? Vegna þess að þetta er heilsuspillandi efni. Það er auðvitað alkóhól líka, það vitum við öll. Hvers vegna skyldum við þá ekki hugsa okkur vel um í hvert einasta skipti þegar við slökum á? Myndum við fara að einhverju leyti til baka með eitthvað af þeim reglum sem við höfum um sett um tóbak og sölu þess? Ég held ekki. Þannig að ég ætla einfaldlega að spyrja hv. þingmann: Eigum við að umgangast alkóhól eins og tóbak eða eigum við að umgangast alkóhól eins og mjólk?
Herra forseti. Ef við umgöngumst alkóhól eins og tóbak þá höfum við einkaleyfi á heildsölunni og frjálsræði í smásölunni.
Ég veit fullvel hvernig smásölu tóbaks er háttað en þá langar mig samt sem áður að spyrja: Hvers vegna erum við þá að takmarka þá sölu og stefnum sjálfsagt að því að banna notkun tóbaks mjög víða, sennilega sölu tóbaks á endanum. Spurning mín snerist ekki um þetta heldur hvers vegna röksemdirnar sem við heyrum hér séu á þann veg að neysla bjórs eða alkóhóls sé í raun og veru ekki jafn heilsuspillandi og hún raunverulega er. Ég veit ekki hvað hver sjúklingur hjá SÁÁ kostar, að koma honum á réttan kjöl yfir höfuð, en ég veit að hvers kyns aukning á sölu áfengis leiðir á einhvern máta til aukinna vandræða. En það getur vel verið að ég sé tilbúinn til að treysta hv. þingnefnd til að finna lausn á þessu tiltekna máli vegna þess að ég skil byggðasjónarmiðin og ég skil ein og önnur sjónarmið sem að þessu lúta. En ég vil gjarnan fá svar við því hvort þetta sé eins og hver önnur vara, þetta ágæta efni, bjór.
Herra forseti. Ég ætla ekki að fara í einhverja útúrsnúninga við hv. þingmann. Ég verð þó að segja að ég tók það skýrt fram í ræðu minni að allar þær tillögur sem fram hafa komið hér í þinginu, alla vega frá því að ég kom hingað inn, þar sem gert var ráð fyrir einhvers konar auknu frjálsræði á sviði áfengissölu hafa innifalið einhverjar takmarkanir, einhverjar sérreglur sem snúa að sölunni. Jafnvel þær sem lengst hafa gengið og gerðu ráð fyrir heimild til sölu tiltekinna áfengistegunda í stórmörkuðum voru engu að síður með takmörkunum. Ég held að við þurfum ekkert að deila um það, ég og hv. þingmaður, að það bæði geta og eiga að gilda sérstakrar reglur um sölu áfengis með sama hætti og gilda um sölu tóbaks, sem í smásölu eru reyndar miklu frjálslyndari en þær sem snúa að áfengi. Ég legg hins vegar áherslu á að þótt viðurkennt sé að um sé að ræða vöru sem getur verið skaðleg er engu að síður um að ræða vöru sem er lögleg í landinu. Ég hef ekki séð eða heyrt skynsamleg eða góð rök fyrir því að áfengi sem er afhent yfir búðarborð af ríkisstarfsmanni sé hættulegra en áfengi sem afhent er yfir búðarborð af starfsmanni einkafyrirtækis.
Virðulegur forseti. Við ræðum mjög svo gott og tímabært frumvarp um breytingar á áfengislögum. Ég held að þetta sé bara mjög tímabær og eðlileg breyting á lögunum sem lýtur að því að leyfa brugghúsum, sem eru kannski tiltölulega nýtt fyrirbrigði, þessi örbrugghús, að selja beint frá framleiðslustað sínum. Mér verður hugsað til þess að í einhverri hringferð okkar Sjálfstæðismanna heimsóttum við brugghús í Vestmannaeyjum sem ber heitið Brothers Brewery, er því miður á engilsaxneskri tungu en er engu að síður nafn þessa ágæta brugghúss. Aðilarnir sem það ráku lýstu fyrir okkur framleiðslunni og hvernig þetta allt saman virkaði og sögðu okkur frá því að þarna um sumarið hefði komið hópur fólks og verið að smakka bjórinn og vildi að sjálfsögðu fá að kaupa flöskur til að taka með sér heim. Þetta voru bjóráhugamenn sem ferðuðust til Íslands gagngert til þess að koma og heimsækja svona minni brugghús. Svo spurði þetta ágæta fólk sem var statt í Vestmannaeyjum: Jæja, er eitthvað annað að sjá á þessari eyju? Er eitthvað annað merkilegt við þessa eyju? Þá fór maður að hugsa að þetta væri greinilega orðinn markaður ef fólk ferðast um landið og mætir til Vestmannaeyja, sem eru þekktar fyrir flest annað en að vera með brugghús, eingöngu til að heimsækja brugghúsið en veit ekkert um eldgos eða aðra sögu eyjanna. Ég held að þetta sé mikið jafnræðismál og hér er um atvinnumál að ræða. En það er auðvitað voðalega freistandi þegar við ræðum um breytingu á áfengislögum að umræðan fari svolítið út í það hvaða umhverfi við búum áfengissölu. Hér hefur oft verið sagt í dag að áfengi sé ekki venjuleg neysluvara. Ég get alveg verið sammála því og áfengi getur verið algjört böl og það er skynsamlegt að hafa reglur og ramma í kringum áfengi. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson tók af mér ómakið þar sem ég var búin að velta fyrir mér þessu með tóbakið, því að tóbak er líka algjört böl, krabbameinsvaldandi efni sem gerir fólk mjög háð neyslunni. Við höfum skýrar reglur í kringum það. Þegar ég var 13 ára unglingur seldi ég tóbak í sjoppunni þar sem ég var að vinna. Nú erum við sem betur fer komin með reglur um að það má enginn selja tóbak nema vera orðinn 18 ára og tóbakið er í lokuðum skápum og ekki mjög sýnilegt viðskiptavinum. En það er engu að síður hægt að kaupa tóbak út í sjoppu og hvaða verslun sem er. Ég hef oft sagt það í ræðum þegar við höfum rætt um áfengislögin að ég skil það að við viljum hafa reglur. Ég skil að við viljum tryggja að áfengi sé ekki með einhverjum hætti ýtt að börnum, ég skil þörfina fyrir þennan ramma, en ég skil ekki að það þurfi að vera ríkisstarfsmenn sem selji áfengið. Ég skil ekki að ég geti keypt vín í glasi af einkafyrirtæki en ef ég ætla að kaupa vín í flösku þá þurfi ég að fara í einhverja opinbera búð. Ég skil það bara ekki. Við erum með ýmsar vörur sem eru hættulegar og okkur finnst nauðsynlegt að hafa einhvern ramma um, ég get nefnt skotvopn, flugelda, sprengiefni, lyf og svo tóbak, sem við erum flest sammála um að þurfi einhvern ramma. En það er ekkert sem segir að ríkið þurfi að vera með lyfjaverslanir, tóbaksverslanir, sprengiefnaverslanir, flugeldaverslanir eða skotvopnaverslanir. Að því sögðu styð ég að sjálfsögðu þetta frumvarp sem hér kemur fram og ítreka að það fjallar ekki um það sem ég var að segja nákvæmlega núna. Það var kannski meira til að lýsa afstöðu minni. Mér finnst það eðlilegt og ég held að það sé hluti af atvinnuuppbyggingu og mikilvægi ferðaþjónustunnar, í ljósi þeirra sem koma og heimsækja þá ört stækkandi atvinnugrein sem minni brugghús eru, að þessir aðilar hafi líka tækifæri til að selja vörurnar sínar frá brugghúsum. Ég sé enga ástæðu til að vera með frekari ramma í kringum það, hversu margir bjórar það ættu að vera eða þess háttar. Í rauninni má líka velta því fyrir sér að hér er auðvitað verið að tala eingöngu um öl, áfengismagnið má ekki vera meira en 12% samkvæmt þeim drögum sem hér eru. Ég sé persónulega ekki rökin fyrir því. Mér fyndist allt í lagi að einhver sem framleiðir gin eða annað sterkt áfengi mætti líka selja það. Ég beini því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar - eða er það atvinnuveganefnd? Allsherjar- og menntamálanefnd fjallar um þetta mál, en það mætti velta því fyrir sér hvort það ætti jafnvel heima í atvinnuveganefnd í ljósi þess hvað um ræðir. En það er kannski ekki aðalmálið. En ég myndi beina því til hv. nefndar að velta því aðeins fyrir sér. Hér hefur verið rætt um netsöluna sem er auðvitað mjög skýrt dæmi um mismunun gagnvart innlendum framleiðendum. Maður getur pantað sér áfengi á netinu, og auðvitað eiga að vera í kringum það einhverjar reglur, frá erlendum framleiðanda en ekki innlendum framleiðanda. Það er bara asnalegt. Mér fyndist full ástæða til að nefndin skoðaði jafnframt þá þætti. Að því sögðu held ég að stóra málið sé að stíga einhver skref og ég hygg að við ættum flest að geta verið sammála um það að hér sé verið að tala um mikilvægt skref sem ætti ekki að hafa áhrif, alla vega mjög takmörkuð áhrif, á það umræðuefni eða rifrildi sem oft hefur verið hér gagnvart áfengi og lýðheilsumálum. Ég held að við séum öll sammála um mikilvægi þess að efla lýðheilsu landans og mikilvægi þess að það sé rammi í kringum ákveðna þætti og við stundum ákveðna forvarnastarfsemi með því að miðla fræðslu til fólks. En það er bara svo margt sem getur verið óhollt í þessu lífi og eiginlega er allt óhollt í óhófi, þannig að við treystum einstaklingnum fyrir að taka sínar ákvarðanir en eðlilegt að réttar upplýsingar liggi fyrir. Virðulegur forseti. Ég ætla að hvetja hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að klára frumvarpið á þessu þingi því að undir er mjög mikilvæg atvinnustarfsemi og fjöldi starfa og tækifæri í íslenskri ferðaþjónustu.
Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum. Umræðan hefur verið góð. Fyrst og fremst er verið að ræða um skref sem verið er að taka til að styðja við íslenskt handverk. Það er atvinnumál. Hér er verið að styðja íslenska framleiðslu og ákveðna útfærslu á verslunarhugmynd og tengist sér í lagi ferðaþjónustu. Eins og segir í greinargerð með frumvarpinu má gera ráð fyrir því að sala á grundvelli þessa framleiðslusöluleyfis, sem er undanþága frá einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á smásölu áfengis, muni eiga sér fyrst og fremst stað í tengslum við ferðaþjónustu hjá leyfishafa. Ég vil jafnframt segja að í umræðu um þessi mál almennt er kannski það eina sem við getum verið sammála um er að áfengi er engin venjuleg neysluvara. Mér finnast líka lýðheilsusjónarmið mjög mikilvæg, eins og fram hefur komið í umræðunni og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir hafa komið inn á. Ég er þeirrar skoðunar að þar sé mikilvægast kynning og fræðsla þegar upp er staðið. En auðvitað verða að vera einhverjar reglur og virðing fyrir því að þetta er engin venjuleg neysluvara, hvernig sem við lítum á þær hömlur sem við setjum á aðgengi að þeirri vöru. Ég held að það verði alltaf svolítið teygð umræða og rök sem geta orðið klén í báðar áttir. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, sem talaði á undan mér, nefndi það sem ég ætlaði fyrst og fremst að koma að í ræðu minni, vegna þess að þetta tengist útfærslu, þegar brugghús taka á móti gestum og byggja upp mjög skemmtilega útfærslu á þeirri hugmynd. Þau kynna sína vöru og það sem liggur að baki framleiðslunni. Þau geta tekið þetta alla leið og selt vöru sína gestum sem þeir taka með sér. Þá er auðvitað verið að framleiða meira en bara áfengt öl og þá á þessi hugmyndafræði alveg jafn vel við. Þar sem hæstv. ráðherra ætlar að halda hér lokaræðu og taka utan um þá umræðu sem átt hefur sér stað um málið þá beini ég spurningu til ráðherra um hvernig standi á því að það er ekki hluti af frumvarpinu, hvort ekki hafi verið hugað að því. Ég beini því jafnframt til hv. allsherjar- og menntamálanefndar, og af því að hugtakið jafnræði hefur verið í umræðunni sé það undir formerkjum jafnræðis sem við horfum til stuðnings við íslenska framleiðslu, stuðning við íslenskt handverk. Ég legg til að það verði skoðað að þetta takmarkist ekki einvörðungu við áfengt öl heldur nái til þeirrar íslensku framleiðslu sem á sér stað og þá hugmyndafræði sem í raun er verið að styðja við. Þá um leið er þetta mikilvægt atvinnumál. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta ágæta mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu sem þetta mál hefur fengið í þinginu í kvöld og hefur verið tæpt á ýmsu. Frumvarpið er auðvitað afar lítið skref og ég tek undir með hv. þingmönnum sem komu inn á það. Ég vona að nefndin skoði vel í vinnu sinni, hv. allsherjar- og menntamálanefnd, hvort ekki eigi að fella aðrar áfengistegundir þar undir, aðra framleiðslu sem fram fer með svipuðu sniði og um er rætt í frumvarpinu, til að gæta líka að því jafnræði. Ég bind miklar vonir við það. Öll svona lítil skref í frelsisátt hafa þurft dugmikið baráttufólk sem hefur kosið að treysta því að Íslendingar geti ráðið lífi sínu sjálfir. Það er auðvitað ekki þannig, eins og einhverjir vilja vera láta, að við séum að tala um áfengi sem algerlega hefðbundna neysluvöru. Það hefur samt verið ýjað að því að með þessu frumvarpi sé verið að ýta undir skaðleg áhrif af áfengi; veikindi, faraldra, berkla og ofbeldi. Ég frábið mér svoleiðis málflutning um málið. Þetta er afar lítil breyting um að færa sölu og styðja íslenska framleiðendur. Ég veit vel hversu skaðleg áhrif áfengi getur haft, hvort sem það eru þeir sem neyta áfengis í óhófi sem líða fyrir neysluna eða fjölskyldur þeirra. Undir slíka óhamingju myndi ég aldrei ýta og það er mín bjargfasta trú að þetta frumvarp gerir það ekki. Það er líka mín bjargfasta trú að þrátt fyrir að frumvarpið væri víðtækara og fæli í sér aðeins stærri breytingar, eins og ég lagði til í upphafi, myndi það heldur ekki gera það. Ég frábið mér slíkan málflutning en það þýðir ekki að það megi ekki ræða lýðheilsu. Og hvað er það sem virkar í raun og veru í þeirri baráttu? Eru það forvarnir og fræðsla eða eigum við að loka áfengisverslun ríkisins? Hvaða breytingar er eðlilegt að gera? Rættust spár manna í ræðum sem voru haldnar hér fyrir 32 árum um allar þær rosalegu breytingar sem þeir töldu að yrðu á áfengisstefnu og hegðun þjóðarinnar? Það held ég ekki. Frumvarpið snýst um að gæta að jafnræði, styðja við íslenska aðila og það er mín einarða skoðun að það sé æskilegra að þessi starfsemi sé á yfirborðinu og undir skýru regluverki og fari fram með löglegum hætti. Í dag fer allt of mikið af áfengissölu fram undir yfirborðinu, áfengissölu þar sem aðilar koma sér hjá íslensku regluverki með því að senda áfengi erlendis og svo hingað til baka, af því að lögin mismuna íslenskum aðilum. Við verðum að bregðast við því og hafa íslenska löggjöf eðlilega. Þrátt fyrir mismunandi sjónarmið milli þeirra sem vilja frjálsræði í þessum málum og þeirra sem vilja mjög aðhaldssama stefnu í þessum málum þá verðum við samt að gæta að jafnræðissjónarmiðum og eðlilegri samkeppnisstöðu íslenskra aðila. Ég tel að bæði með því frumvarpi sem liggur hér fyrir, að veita handverksbrugghúsum leyfi til sölu á framleiðslustað, sem og þeirri breytingu sem ekki komst hérna inn í þingið, um að jafna stöðu íslenskra aðila sem vilja selja vöru sína í gegnum netið, séum við einmitt að fara á milli þessara sjónarmiða. Við erum ekki að hrófla við stöðu áfengisverslunar ríkisins en ég tel að sama skapi að tekjum af þessum viðskiptum sé með þeim hætti betur haldið innan lands með tilheyrandi jákvæðum áhrifum fyrir íslensk fyrirtæki, fyrir vernd starfa, fyrir sköpun skatttekna sem er þá hægt að nýta enn frekar í forvarnir. Síðan er mikið talað um framboðsaukningu. Framboðsaukningin af þessu frumvarpi yrði óveruleg. Það myndi frekar leiða til þess að sölunni yrði dreift og viðskiptin færðust til innlendra aðila, til innlendrar framleiðslu sem Íslendingar kaupa mun minna af en nágrannaþjóðirnar. En grunnurinn í þessu öllu er að auka jafnræði á áfengismarkaði, að styðja við litla íslenska aðila. Ég held, það er mín trú og ég vona það miðað við þessa umræðu sem mér fannst nokkuð jákvæð í garð frumvarpsins, að þetta geti orðið að veruleika og verði mjög mikilvægt fyrir þessa aðila, sérstaklega á þessum tímum, sem hafa reitt sig mikið á ferðamenn. Ég endurtek að það er mín einlæga trú að við eigum að treysta fólki til að taka frekari ákvarðanir um eigið líf og að það þurfi að vera afskaplega góð rök fyrir því að skerða valfrelsi almennings í þessum málum sem og öðrum. Ríkisvaldið eigi ekki að ákveða hvað og hvort og hvernig landsmenn neyta drykkjarfanga og það er ekkert sem kallar á að reglur hér á landi séu mun strangari en annars staðar. Það er nauðsynlegt að stíga skref sem þessi. Þau eru mikilvæg. Að mínu mati mættu þau vera fleiri, jafnvel þótt þau séu smá. Grundvöllurinn er að styðja íslenska aðila, íslenska verslun og að þeir standi jafnfætis. Við erum alltaf hér í þessum ræðustól að tala um það að við viljum að Ísland skari fram úr í stofnun fyrirtækja, að Ísland sé framúrskarandi staður þar sem auðvelt er að stofna fyrirtæki, þar sem regluverk er einfalt, þar sem við erum samkeppnishæf. Þessi fyrirtæki upplifa ekki slíkt regluverk. Virðulegi forseti. Umræðan hér í þinginu var góð. Þó að umræða um áfengismál geti oft farið í ákveðnar kreddur, eins og höfum séð í gegnum tíðina, þá vona ég að hv. allsherjar- og menntamálanefnd beri gæfu til að taka málefnalega umræðu um frumvarpið, byggða á staðreyndum og eðlilegum viðhorfum til íslenskra aðila sem standa í þessum rekstri, sem við verðum að mínu mati að gera betur við.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, nr. 52/1989. Frumvarp þetta var unnið í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu í samvinnu við Endurvinnsluna hf. og aðra hagsmunaaðila. Áform um lagasetninguna og frumvarpsdrög voru auk þess birt í samráðsgátt stjórnvalda á nýliðnu ári til kynningar og gefinn var kostur á að senda inn athugasemdir. Lög um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur voru upphaflega samþykkt árið 1989 og samhliða var Endurvinnslan hf. stofnuð til að annast umsýslu skilagjalds og söfnun og endurvinnslu drykkjarvöruumbúða. Endurvinnslan hf. starfrækir því skilakerfi drykkjarvöruumbúða og ber að koma upp skilvirku fyrirkomulagi á söfnun þeirra um land allt, kappkosta að ná sem bestum skilum og koma umbúðunum til endurvinnslu. Skilagjald og umsýsluþóknun vegna drykkjarvöruumbúða eru samkvæmt lögunum innheimt við tollafgreiðslu og lögð á drykkjarvörur sem eru framleiddar eða átappaðar hér á landi. Gjöldin eru einnig lögð á drykkjarvörur sem seldar eru í tollfrjálsri verslun við komu farþega og áhafna til landsins. Meginmarkmið frumvarpsins er að bæta umhverfi endurvinnslu og skilagjalds á umbúðir fyrir drykkjarvörur. Tilefnið er eftirfylgni með tillögum starfshóps um málefnið frá árinu 2018. Starfshópnum var m.a. falið að taka til skoðunar álagningu og innheimtu skilagjalds í samhengi við fríhafnarsvæði og frílagera. Í starfshópnum áttu sæti fulltrúar frá Samtökum atvinnulífsins, Umhverfisstofnun, Endurvinnslunni hf., frjálsum félagasamtökum og tollstjóra. Frumvarpið felur einnig í sér viðbrögð við beiðni Endurvinnslunnar hf. um breytingar á umsýsluþóknun og skilagjaldi. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi gerð tillaga að því að fella inn í lögin sérstakt markmiðsákvæði, sem til þessa hefur ekki verið að finna í lögunum. Ákvæðið er til samræmis við markmið hringrásarhagkerfisins um lágmörkun á auðlindanotkun og úrgangsmyndun og endurspeglar einnig þá stefnumótun sem á sér stað á EES-svæðinu um hringrásarhagkerfið. Í öðru lagi er lögð til tveggja krónu hækkun á skilagjaldi á hverja umbúðaeiningu drykkjarvara með virðisaukaskatti, sem er í samræmi við hækkun á vísitölu neysluverðs. Skilagjald sem fylgir almennu verðlagi í landinu viðheldur hvatanum til að skila umbúðum í réttan farveg. Þá eru lagðar til hækkanir á umsýsluþóknun umbúða. Ýmsar ástæður eru fyrir tillögu um hækkun á umsýsluþóknun, m.a. aukinn rekstrarkostnaður hjá Endurvinnslunni hf. Hún ber þá skyldu að reka skilvirkt skilakerfi og verða tekjur félagsins af skilagjaldi og umsýsluþóknun að standa undir rekstrinum. Skil á umbúðum til endurvinnslu hafa aukist undanfarið og þar með hefur hærra hlutfall skilagjalds verið endurgreitt til neytenda, sem annars hefur farið í rekstur Endurvinnslunnar hf. Félagið hefur þá kostað til fjármagni til að ná enn betri skilum, m.a. með fræðslu til almennings um umhverfisgildi endurvinnslu, auk þess sem almennar launahækkanir hafa átt sér stað. Lækkun hefur einnig orðið á álverði á heimsmarkaði, sem hefur áhrif á tekjur félagsins af sölu álumbúða til endurvinnslu, og hefur verðlækkun einnig orðið á plasti. Þá býr Endurvinnslan hf. sig undir að breyta ferlum er varða meðhöndlun á gleri og ráðgerir að endurvinnsla á gleri hefjist 2021, þ.e. í ár. Það verður mikilvægt framfaraskref og stuðlar að því að Ísland nái settum markmiðum um endurvinnslu þeirra glerumbúða sem falla hér til en það kallar á útflutning glersins og hefur í för með sér meiri kostnað en núverandi meðhöndlun. Í frumvarpinu er samhliða skilgreindur nýr flokkur umbúða úr endurunnu, ólituðu plastefni, sem gert er ráð fyrir að beri lægra umsýslugjald en aðrar plastumbúðir. Ástæða þessa er sú að endurunnið plastefni er umhverfisvænna en nýtt og felur lægra umsýslugjald á umbúðum úr slíku plastefni í sér hvata til umhverfisvænni framleiðslu. Í frumvarpinu er í þriðja lagi gerð tillaga um að skilakerfi drykkjarvöruumbúða nái utan um allar gjaldskyldar drykkjarvöruumbúðir. Til þessa hefur sala úr tollfrjálsri verslun við brottför frá landinu verið undanþegin gjaldskyldu. Því er lagt til að aðilar sem selja farþegum og áhöfnum millilandafara vörur úr tollfrjálsri verslun við brottför frá landinu skuli leggja á og greiða skilagjald og umsýsluþóknun rétt eins og gilt hefur um sölu á drykkjarvörum við komu til landsins. Einnig er gerð tillaga um að gjaldskylda nái til sendiráða og alþjóðastofnana. Talið er að þessar umbúðir verði að stórum hluta eftir í landinu og skili sér til Endurvinnslunnar hf., sem endurgreiðir skilagjald af þeim jafnvel þótt skilagjald hafi aldrei verið greitt. Að lokum er í frumvarpinu lögð til breyting á orðalagi til að samræmis gæti á milli laganna og ákvæða laga um meðhöndlun úrgangs hvað varðar forgangsröðun við meðhöndlun úrgangs þar sem lögð er áhersla á endurnotkun, endurvinnslu og aðra endurnýtingu. Frumvarpið er til þess fallið að auka enn frekar skil á einnota drykkjarvöruumbúðum, auka endurvinnslu þeirra, ekki síst glers, en um leið að tryggja rekstur Endurvinnslunnar hf. Þá eru fjárhagsleg áhrif þess á ríkissjóð metin óveruleg. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu þessa ágæta máls. Það fer vel á því að aflokinni umræðu um breytingar á áfengislöggjöfinni að við fjöllum um umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í eitt eða tvö atriði. Við vitum auðvitað öll að það fellur til gríðarlegt magn af einnota umbúðum, plasti, áli og gleri, eins og fram hefur komið. Keflavíkurflugvöllur er gerður að umtalsefni í greinargerð með frumvarpinu, enda ekki að undra því að þar í gegn fara eða fóru a.m.k., getum við sagt, allt að 10 milljónir farþega á ári. Þar fellur til gríðarlegt magn af umbúðum. Hæstv. ráðherra gerði grein fyrir því að þar eru í umferð umbúðir sem hvorki hefur verið greitt fyrir skilagjald né umsýsluþóknun. Það mun falla undir skilakerfið að þessum lögum samþykktum. Og ég spyr hæstv. ráðherra hvort þetta muni hafa áhrif á fjárhag ríkisins eða útgjöldin í þessu eða hvort mat hafi verið lagt á það hvort þetta núllist nokkurn veginn út því að bæði eru einhverjar umbúðir að fara út úr landinu og síðan koma umbúðir inn til landsins. Hefur verið skoðað og rýnt hvaða fjárhagsleg áhrif þetta hafi á endurvinnslusjóð?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu er áætlað að í veitingarekstri í brottfararsal Leifsstöðvar hafi árið 2018 fallið til u.þ.b. 2 milljónir eininga. Að mestu leyti er um að ræða innlenda framleiðslu. Talið er að þessar umbúðir verði að stórum hluta eftir í landinu og skili sér til Endurvinnslunnar sem þá þarf að greiða skilagjald. Þá hafa þessir aðilar í rauninni ekki lagt það á. Með þessu ákvæði frumvarpsins er því í rauninni verið að bæta rekstrargrundvöll Endurvinnslunnar. Eins og þetta er í dag þurfa þau hjá Endurvinnslunni að greiða þetta út til þessara aðila án þess að það hafi komið inn í kerfið á hinum endanum. Ekki er talið að þetta hafi áhrif á ríkissjóð. Ég er ekki alveg klár á því hvort hv. þingmaður var að spyrja að því líka. Það er ekki talið að þetta hafi áhrif á ríkissjóð en þetta ætti að bæta rekstrargrundvöll Endurvinnslunnar.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Þetta leiðir hugann að kjörorði umhverfisráðherra í úrgangsforvörnum, Saman gegn sóun. Af því að við vorum að nefna Keflavíkurflugvöll þá þekkjum við þetta gríðarlega umfang í flugþjónustu. Það hlýtur að falla til óhemju úrgangur, m.a. úr flugvélum sem hingað koma. Ég velti fyrir mér hvort þessi úrgangur sé allur flokkaður, og þar með einnota umbúðir úr plasti, áli og gleri, hvað verði um þennan úrgang og ef einhverju er ábótavant þarna hvort ekki þurfi að hnika einhverju til. Aðeins varðandi glerið. Fram kemur í frumvarpinu og það kom fram í máli hæstv. ráðherra að á þessu ári skuli hafin endurvinnsla á gleri og það eigi við um glerumbúðir utan um drykkjarvörur. En það er ýmislegt annað sem til fellur úr gleri. Við neytendur þekkjum það. Það eru glerkrukkur og glerílát sem við erum stöðugt að vandræðast með. Það er utan þessa kerfis. Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera í þessu? Og hvað með endurvinnsluna á glerinu? Hvað verður um glerið þegar það fer í endurvinnslu? Verður unnið að endurvinnslu hér heima eða verður þetta flutt úr landi? Og hvaða endurvinnslumöguleika sér hæstv. ráðherra í glerinu hérna heima? Ég vil bara lauma að einni aukaspurningu í lokin. Hún er auðvitað í anda hringrásarkerfisins. Við vitum að stefnt er að innleiðingu EES-tilskipana sem varða hringrásarkerfið. Hvað líður því og hvenær getum við farið að taka okkur á í þessum efnum, enn frekar en við gerum í dag?
Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi vegna spurningar um úrgang úr flugvélum þá fer hann allur í brennslu og ástæðan er að vegna smitvarna á allur blandaður úrgangur úr millilandaflugi að fara í brennslu. Ég hef oft spurt mig sjálfur að því hvort það sé algjörlega nauðsynlegt. En mér skilst að það sé svo, alla vega miðað við hvernig þetta er í dag. Síðan varðandi endurvinnslu á gleri erum við í dag að endurnýta gler í rauninni. Við eigum að vera að endurvinna um 60% af öllu gleri sem til fellur á landinu en við erum í rauninni ekki að endurvinna neitt. Það er með þessu frumvarpi sem ég vil ná að breyta þessu hvað varðar drykkjarvörurnar. Síðan er þá frumvarp sem núna hefur verið í samráðsgátt sem tekur á öðrum glerumbúðum sem myndu fara í gegnum Úrvinnslusjóð. Þegar þetta er lagt saman er ég sannfærður um að við munum standa við markmið okkar varðandi endurvinnslu á gleri og er nú tími til kominn að mati þess sem hér stendur. Eini raunhæfi kosturinn að svo stöddu er hins vegar útflutningur til endurvinnslu. Það er þó ekki útilokað að möguleikar opnist hérlendis síðar. Við skulum vona það og að unnið verði að því líka. Svo langar mig bara að segja almennt að lokum að ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu umræðu eins og alltaf um úrgangsmálin og ég hyggst leggja fram frumvarp á vorþingi sem tekur með heildstæðari hætti á úrgangsmálum. Við erum nýbúin að birta líka drög að nýrri úrgangsstefnu í samráðsgátt þannig að það er virkilega verið að taka til í úrgangsmálum um þessi dægrin.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið, umræðan um umhverfisvernd er í sjálfu sér orðin svo þverpólitísk að við þingmenn erum að mestu leyti sammála, held ég. Ég finn hins vegar til skyldunnar sem annar varaformaður umhverfis- og samgöngunefndar að segja eitthvað um þetta mál vegna þess að plastmengun, ef maður verður stóryrtur og gefur henni bara einkunn, er einfaldlega orðin að böli á heimsvísu. Hér á landi hefur þetta að nokkru leyti snúist um einnota umbúðir, ekki bara um mat heldur vörur yfir höfuð. Við vitum að þegar við erum að kaupa eitthvað þá er nánast helmingurinn eða meira af umbúðum plast en ekki einhvers konar pappír sem er þá oft endurunninn. Þetta fylgir iðnaði hjá okkur. Þetta fylgir landbúnaðinum þar sem að vísu er verið að reyna að endurvinna mestallt rúlluplast sem til fellur. Þetta fylgir sjávarútvegi, fiskeldinu, útflutningnum o.s.frv. Ég bý núna á byggingarsvæði. Þar flýgur plastið úti um allt vegna þess að byggingarvörum, sem eru notaðar bæði inni í byggingum og úti, fylgir óhemjumikið magn af plasti. Mikið af þessu, af því að tveir þriðju hnattarins er sjór, lendir þar og rannsóknir hafa sýnt t.d. hér við land að af 74 kræklingasýnum sem voru tekin hringinn í kringum landið fundust örplastagnir í 72 sýnum. Það segir okkur ákaflega mikið um mengun hér við land í sjó af völdum plasts. Þegar á að hyggja að mótvægisaðgerðum snýst það að hluta til um flokkun, bæði að hirða plastið og flokka það og svo náttúrlega endurvinna. En þetta snýst að einhverju leyti líka um umgengnina sjálfa, hvernig við umgöngumst borgina, við sem þar eigum heima, þéttbýlið, sveitir landsins o.s.frv. Ég ætla hiklaust að halda því fram að það er mjög algengt að fólk kasti frá sér plasti og þeir sem eru að vinna við eitt og annað hyggi alls ekki að því að ganga frá eða koma plasti frá sér á réttan máta. Það þarf ekki annað en að skoða garða, trjálundi, götur og torg, meðfram vegum á landinu og fjörur til að vera mér sammála. Til að breyta þessu er farin ein leið af mörgum sem eru þeir fjárhagslegu hvatar sem við erum að fjalla um hér. Þeir gera sannarlega gagn. Mér rennur alltaf til rifja þegar maður heyrir andmæli gegn þessum hvötum - þeir eru kallaðar álögur, íþyngjandi o.s.frv., þetta eru þau lýsingarorð sem gjarnan fylgja þessu - því að árangurinn af þeim er sannanlegur um víða veröld þar sem þetta er nýtt að einhverju marki. Ég vil í staðinn nota orðalag eins og að „stuðla að“, „hvetjandi“, jákvætt orðalag um þetta sem menn kalla jafnvel græna skatta en í raun og veru er þetta mjög áhrifarík leið til að hafa áhrif á gangverk efnahagskerfisins og hugsunarhátt fólks og hugsunarhátt þeirra sem ráða fyrir fyrirtækjum o.s.frv. Hvort sem það heitir skilagjald, urðunarskattur eða eitthvað annað þá gerir það að verkum að það eflir umhverfisvitund, eykur skil á úrgangi, í þessu tilviki plasti, og hvetur okkur til að nýta hráefni betur. Það beinir sjónum að hringrásarhagkerfinu. Ég spyr: Heyrðum við það orð fyrir áratug síðan? Þetta er að verða allsráðandi í umræðu mjög víða, það er tímanna tákn, og sýnir að við erum æ fleiri farin að skilja það að auðlindir jarðar eru takmarkaðar og endurvinnsla og endurnýting er í raun og veru lykillinn að því að mannkynið geti átt bjarta framtíð næstu áratugi og aldir. Takmörkun á nýtingu eða notkun plastvara og hvati til að endurnýtingar og endurvinnslu hefur verið keppikefli þessarar ríkisstjórnar að mínu mati. Ég minni á eins konar aðgerðaáætlun í 18 liðum sem við samþykktum fyrir tveimur, þremur árum og hefur stuðlað að því að búið er að breyta reglum í búðum, búið er að breyta reglum um hvað má selja, hvað má afgreiða ókeypis eða veita ókeypis og hvað þarf að rukka fyrir. Allt er þetta liður í því að minnka bölið og líta á plast sem auðlind. Hér er nú þegar þróun í þá átt, bæði í nýsköpun og hjá fyrirtækjum eins og Pure North Recycling, eins og það heitir, í Hveragerði, þar sem verið er að vinna mjög jákvæð framfaraskref í þessu. Gámaþjónustufyrirtæki, Sorpa og önnur slík fyrirtæki koma inn í þetta líka og ber að nefna það. Ég ætla í sem fæstum orðum að fagna því að hér sé verið að herða á skilum á drykkjarílátum. Ég vil gjarnan minna á það að gler hefur reyndar verið mulið og nýtt í malbik, það hefur ekki verið endurunnið sem við köllum, en það hefur verið nýtt á þann hátt að því hefur verið blandað í malbik í bland við steinefnin sem notuð eru í malbiki. Það er ein leið til þess a.m.k. að gera eitthvað jákvætt við það. Ég endurtek að ég fagna frumvarpinu og ég býst við því að það hljóti skjóta afgreiðslu í meðförum hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd velfarnaðar í að afgreiða það fljótt og vel. En ég verð að viðurkenna að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kveikti aðeins í mér þegar hann fór að tala um plastvandamálin, mengun sem hefur skapast af völdum plasts en svo líka einmitt endurvinnsluna og nefndi sérstaklega frumkvöðlafyrirtæki í Hveragerði sem hefur verið að endurvinna plast. Því varð ég að nota tækifærið og beina því til hæstv. ráðherra og hv. umhverfis- og samgöngunefndar að við horfum líka svolítið á það hvernig við getum byggt kerfið þannig upp að það ýti undir enn frekari nýsköpun og endurvinnslu á plasti eða öðrum úrgangi hér á landi. Það er því miður enn þá þannig að Úrvinnslusjóður og kerfið sem við höfum byggt í kringum þetta er með of mikla hvata til útflutnings en ekki til innlendrar nýsköpunar og framleiðslu. En það frumvarp sem hér liggur fyrir er af hinu besta og ég hvet hæstv. ráðherra áfram í þessum efnum.