Forseti vill tilkynna að honum hefur borist erindi frá þingflokki Pírata um mannaskipti í alþjóðanefndum. Annars vegar þannig að Birgitta Jónsdóttir taki sæti Halldóru Mogensen sem aðalmaður í Alþjóðaþingmannasambandinu og Halldóra Mogensen taki sæti Birgittu Jónsdóttur sem varamaður í sömu nefnd. Hins vegar um að Halldóra Mogensen taki sæti Birgittu Jónsdóttur sem aðalmaður á þingi Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Virðulegi forseti. Eitt af því sem nefnt hefur verið sem vandamál við að vogunarsjóðir séu kjölfestufjárfestar í bönkum er að þeir eru kvikir fjárfestar, það þýðir að þeir leita tækifæra frá einum degi til annars en liggja sjaldnast með fé sitt í sama fyrirtæki. Fyrrverandi forstjóri Straums fjárfestingarbanka, Pétur Einarsson, sagði í samtali við Morgunblaðið að vogunarsjóðir séu í eðli sínu lokaðir klúbbar og ekki eftirlitsskyldir eins og bankar, eignarhald þeirra og starfsemi sé ekki opinber. Þá telur hann einnig vogunarsjóði óheppilega eigendur banka, þeir séu ekki langtímafjárfestar og hafi ekki áhuga á rekstri. Hæstv. forsætisráðherra Bjarni Benediktsson hefur á hinn bóginn fagnað tíðindunum um kaup vogunarsjóða á Arion banka og segir það sýna, með leyfi forseta, „ótvírætt traust á aðstæðum hérlendis og það eru sannarlega góðar fréttir ef hingað vilja koma öflugir erlendir aðilar sem eru tilbúnir að gerast langtímafjárfestar í íslenskum fjármálafyrirtækjum“. Það er athyglivert að forsætisráðherra telji að vogunarsjóðir séu öflugir erlendir langtímafjárfestar. Hingað til hafa þeir ekki verið taldir tilheyra þeim hópi. Einn af forystumönnum þeirra vogunarsjóða sem var að festa sér Arion banka sagði einmitt í samtali við Morgunblaðið, með leyfi forseta: „Ég veit ekki hve lengi við höldum þessu“ - þ.e. fjárfestingunni í Arion banka - „það fer eftir því hvað markaðurinn er lengi að meðtaka virði og horfur bankans.“ Hæstv. forsætisráðherra fagnar langtímafjárfestum, en fjárfestirinn hefur ekki hugmynd um hversu lengi hann ætlar að halda á þessari fjárfestingu. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. forsætisráðherra þriggja spurninga: Er hann sammála fyrrverandi forstjóra Straums um að vogunarsjóðir séu óheppilegir eigendur banka? Telur hann að kaup þeirra séu til þess fallin að auka traust almennings á bankakerfinu? Þá vil ég einnig inna hann eftir því hvort hann telji það siðferðilega verjandi að einn af sjóðunum sem keypti Arion banka hafi orðið uppvís að stórfelldu misferli í Afríku og þurft að greiða hundruð milljóna dala í sekt fyrir vikið og sé nú kominn með lánshæfismat í ruslflokk, fyrir utan það að vera með slóð eignarhalds tæplega [[Forseti hringir.]]17% hlutar í Arion banka sem endar á Cayman-eyjum samkvæmt þeim opinberu [[Forseti hringir.]]upplýsingum sem eru tiltækar en eru þó litlar. Er forsætisráðherra sáttur við þetta fyrirkomulag?
Frú forseti. Þetta er auðvitað efni í miklu lengri umræðu ef menn vilja fara djúpt ofan í þessa hluti. Ég ætla aðeins að fara yfir nokkur meginatriði. Íslenska ríkið var ekki að selja banka núna, það var ekki að gerast. Íslenska ríkið gekk hins vegar þannig frá við slitabú gamla Kaupþings að þeir afhentu íslenska ríkinu skuldabréf upp á 84 milljarða kr. Það sem við vorum með í huga á þeim tíma var það að við vildum ekki að allir þessir fjármunir myndu renna út úr hagkerfinu til kröfuhafanna með áfalli fyrir íslensku krónuna. Það var frá þeim tíma fyrirséð að nýir eigendur bankans, sem urðu til eftir að slitum þrotabús Kaupþings lauk, myndu leita nýrra fjárfesta. Það sem ég vil fagna hér í upphafi þessarar viku er það skref sem við sjáum nú glitta í, að það takist að skrá bankann og horfir til þess í fyrsta skipti frá hruni að við fáum banka sem fær eitthvert framtíðareignarhald. Verið er að undirbúa skráningu hans, ekki satt. Hér er beint til mín spurningu um það hvort ég sé sáttur við einstaka eigendur. Við erum með lög um þessi efni. Hv. þingmaður segir að ég hafi fagnað því að einhverjir tilteknir aðilar ætluðu að gerast kjölfestufjárfestar. Það er bara alrangt. Lögin gera ráð fyrir því að kjölfestufjárfestar séu þeir sem komnir eru yfir 10% og að þeir muni þurfa að fara í gegnum nálarauga Fjármálaeftirlitsins, ekki satt. Ég treysti Fjármálaeftirlitinu til þess að fara yfir það hvort þeir sem eftir því sækjast séu til þess bærir að fara með slíkan eignarhlut. Síðan verðum við að horfast í augu við að fjármálafyrirtæki, eins og öll önnur fyrirtæki sem eru skráð á markað, munu í framtíðinni geta gengið kaupum og sölum. Og eftir að við höfum losað hér um fjármagnshöft getur hver sem er keypt hlutabréf upp á 1, 2, 3, 5% í Icelandair eða í Eimskipafélaginu eða í fjármálafyrirtæki. Ég vænti þess ekki [[Forseti hringir.]]að við munum efna til umræðu um það hér í þingsal þegar slíkt gerist. Hitt er allt annað mál þegar við erum að tala um [[Forseti hringir.]]kjölfestufjárfesta, þeir eru engir komnir eins og staðan er í dag.
Virðulegi forseti. Það er rétt eins og kemur fram hjá hæstv. forsætisráðherra að við viljum ekki að allir þessir fjármunir renni út úr íslensku efnahagslífi. En er ekki akkúrat það sem er að gerast að vogunarsjóðirnir eru að ná í þessa fjármuni og fara með þá úr landi? Það er líka rétt að það er ekki ríkið sem er að selja. En er það trúverðugt að slíkir aðilar hafi farið í svona stóra fjárfestingu á mikilvægri stofnun, kjölfestustofnun í íslensku fjármálakerfi, án þess að hafa til þess tiltekið samþykki stjórnvalda? Nú vitna ég hér til orða eins þeirra sem keypti og sagði, með leyfi forseta: „Ástæða þess að við takmörkuðum eignarhlut okkar við 9,99% var að við vildum ekki tefja söluferlið. Það var mikilvægt fyrir Kaupþing og einnig eitthvað sem yfirvöld litu jákvæðum augum.“ Nú spyr ég: Hvaða yfirvöld voru það sem litu það jákvæðum augum að farið yrði í þessa vegferð? Það er mikilvægt að það fáist skýrt svar við þeirri spurningu.
Frú forseti. Það er misskilningur í gangi hér varðandi það að meiri fjármunir fari út úr landinu en ella hefði verið vegna þess að erlendir aðilar koma inn með nýtt fjármagn. Það er einmitt öfugt. Það koma nýir fjármunir inn sem losa um veð. Það er snilldin í þeim samningum sem síðasta ríkisstjórn gerði. Menn komast ekki undan þessu. Menn komast ekki undan skilyrðunum sem við settum. Jafnvel þótt innlendir aðilar hefðu keypt allan þennan hlut og þeir fjármunir hefðu farið um gjaldeyrismarkaðinn og ratað út til kröfuhafanna væri þeim skilyrðum samt mætt sem við þá settum. Það er snilldin í samningunum sem við gerðum á sínum tíma. Forkaupsréttarákvæði íslenska ríkisins var einnig til varnar, til þess að koma í veg fyrir að menn myndu selja sjálfum sér hlutina á allt of lágu verði og komast þannig í kringum þá skilmála sem við gerðum. Ég veit ekki í hvað er verið að vísa þegar sagt er að einhver stjórnvöld hafi litið það jákvæðum augum að þessi leið yrði farin. En [[Forseti hringir.]]hitt er hins vegar alveg skýrt að við erum með lög í þessu landi sem kveða á um það að vilji menn fara með tiltekið stóran eignarhlut munu menn þurfa að fá blessun Fjármálaeftirlitsins. [[Forseti hringir.]]Ég hef enga ástæðu til þess að ætla annað en að þar verði farið vel og vandlega yfir þessi mál.
Virðulegur forseti. Á þingfundi 22. desember sl. átti ég orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra Óttar Proppé sem þá var óbreyttur þingmaður. Ég spurði hann út í stefnu Bjartrar framtíðar varðandi einkarekstur í heilbrigðiskerfinu og vísaði í máli mínu í heimasíðu flokksins. Þingmaðurinn svaraði mér, með leyfi forseta: „Ég þakka þingmanninum, sem segja má að hafi að sumu leyti svarað andsvarinu sjálfur með því að lesa upp stefnu Bjartrar framtíðar, eða hluta hennar, í rekstri í heilbrigðiskerfinu þar sem hann minnist réttilega á að Björt framtíð hefur verið jákvæð gagnvart fjölbreyttu rekstrarformi í heilbrigðiskerfinu. En svo ég útskýri þetta betur: Það er ekki laumuleg leið til að ljúga í gegn alræmdri og ískaldri einkavæðingu í kerfinu heldur þvert á móti, við teljum að fjölbreytni í rekstrarformi og þjónustu í heilbrigðiskerfinu eins og í öðrum kerfum sé mikilvæg, ekki bara til að bjóða upp á val heldur líka ákveðna samkeppni í mismunandi formum. Við þekkjum í velferðar- og heilbrigðiskerfinu fjölmörg dæmi um mismunandi rekstrarform. Bestu dæmin eru kannski í heimi öldrunarþjónustu, fyrirtæki eins og Grund og Hrafnista, sjálfseignarstofnanir hafa reynst vera mjög heilladrjúg aðferðafræði í velferðarþjónustu og heilbrigðiskerfi.“ Því spyr ég hæstv. ráðherrann: Leggur hann fyrirhugaðan sjúkrahúsrekstur Klíníkurinnar í Ármúla að jöfnu við rekstur Grundar og Hrafnistu? Og ef svo er: Væri það ekki „alræmd og ísköld einkavæðing“, svo ég noti orð hæstv. ráðherra?
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir fyrirspurnina og sköruglega ræðu. Það er ánægjulegt að heyra vitnað í sjálfan sig og mjög gaman að heyra hvað ég hef verið fljúgandi mælskur og talað gáfulega í desember. Ég vil nota tækifærið til að taka fullkomlega undir með sjálfum mér og standa við þær fullyrðingar sem komu fram í ræðu minni 22. desember. Stefna Bjartrar framtíðar er jákvæð gagnvart fjölbreyttu rekstrarformi en er það ekki gagnvart gróðavæðingu eða stórkostlegri einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu. Eins og ég hef sagt margoft opinberlega og hér í þessum ræðustól eftir að ég varð ráðherra heilbrigðismála mun ég ekki standa fyrir einkavæðingu eða stórkostlegri breytingu í fyrirkomulagi heilbrigðiskerfisins án þess að á undan sé gengin stórkostleg heildstæð stefnumörkun um slíkt. Það er ekki í farvatninu svo ég viti. Þingmaðurinn spyr mig um fyrirhugaðan og yfirvofandi sjúkrahúsrekstur í Ármúla. Ég verð að segja það sem ráðherra heilbrigðismála að þessi yfirvofandi sjúkrahússrekstur kemur mér á óvart. Ég veit ekki til þess að hann sé í farvatninu. Klíníkin er starfsemi sem hefur hlotið vottun landlæknisembættisins um að aðstaðan bjóði upp á heilmikla þjónustu en þar fara fram aðgerðir og þjónusta í samræmi við rammasamning heilbrigðisráðuneytisins við Læknafélag Reykjavíkur eins og á fjölmörgum öðrum starfstöðvum sérfræðinga. Það er ekki í farvatninu að breyta því fyrirkomulagi, þvert á móti. Eða ekki þvert á móti, það er bara ekki í farvatninu að breyta því fyrirkomulagi. Þannig að hvað varðar stórkostlegar fréttir og tilvitnanir í aðila um að það séu í farvatninu miklar breytingar: Ég er mjög ánægður með að geta staðið hérna og [[Forseti hringir.]]dregið þær fréttir til baka. Ég sem ráðherra málanna kannast ekki við þær.
Virðulegi forseti. Það er gott þegar menn eru fljúgandi mælskir og tala gáfulega í desember. Það er náttúrlega best ef menn gera það alla aðra mánuði ársins líka. Ég vil halda áfram að vitna í orð hæstv. ráðherrans frá því í desember, til þess að styrkja hann og styðja einmitt í þessum áformum hans, þ.e. ef ég hef skilið rétt. „… við teljum að velferðarþjónusta eigi ekki að vera rekin í gróðaskyni. Björt framtíð stendur ekki fyrir og stefnir ekki að og þrýstir ekki á um aukna einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu í gróðaskyni, bara svo það sé skýrt.“ Prýðilegt. Nú spyr ég ráðherrann beint út: Ef honum berst umsókn um starfsleyfi frá þessu tiltekna fyrirtæki sem ég nefndi áðan, mun hann segja já eða nei við slíkri umsókn?
Frú forseti. Ég tek aftur undir þessi flugmælsku orð mín frá því í desember og get fullvissað hv. þingmann um að ég kann að hafa sagt eitthvað af viti aðra mánuði. Ég get fullvissað þingmanninn um að það er ekki ég sem veiti starfsleyfi fyrir starfsemi eða stofum, aðstöðu sérfræðinga úti í bæ, [[Gripið fram í.]]það er embætti landlæknisins sem veitir starfsleyfi fyrir stöðinni. Það er hins vegar á valdi heilbrigðisráðherra að fela sjúkratryggingum að gera sérstaka samninga við slíka stöð um verk eða þjónustu sem er umfram rammasamning við Læknafélag Reykjavíkur. Slíkt stendur ekki til hjá mér.
Virðulegi forseti. Mig langar einnig að eiga orð við hæstv. heilbrigðisráðherra Óttar Proppé. Proppé spyr Proppé. Þótt mér þyki alltaf gaman að tala við frænda, bæði á þingi og í fjölskylduboðum, þá er tilefnið nú af dálítið sérstökum toga og kannski enn sérstakari eftir síðustu ræðu hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég gat ekki betur heyrt á máli hæstv. ráðherra en að hann svaraði þeirri spurningu um hvort það ætti að gera samning við Sjúkratryggingar varðandi Klíníkina þannig að það ætti ekki að gera, sem þýðir væntanlega að Klíníkin og starfsemi hennar verður ekki að veruleika. Það hefur verið beðið dálítið eftir þessum svörum og það hefur, því miður, of mikið verið þannig í þessari umræðu að þetta hefur farið að snúast um einhver tæknileg atriði, tilvísanir hingað og þangað í starfsemi SÁÁ, Grund og fleira slíkt sem félagasamtök reka. Það gleymist oft að það hvernig fer um heilbrigðiskerfið okkar er pólitík. Það er stjórnmálaflokka og alþingismanna og sér í lagi hæstv. ráðherra að vera með stefnu í pólitík. Það á að vera hverjum þeim sem sest á ráðherrastól einfalt mál að segja hreint út hvort að viðkomandi sé fylgjandi því að sjúkrahús eða starfsemi af þessum toga sé í gangi, verði leyfð eða ekki. Það er ekki tæknilegt atriðið. Það er beinlínis pólitík sem er hægt að takast á um. Hér hefur hv. þm. Einar Brynjólfsson áður vitnað í stefnu Bjartrar framtíðar þar sem talað er um að opna meira fyrir fjölbreytileg rekstrar- og þjónustuform. Mig langar þá að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra aftur að þessu sama: Er það tilfellið að það eigi að segja nei við beiðni um samning Klíníkurinnar við Sjúkratryggingar?
Virðulegur forseti. Ég tek undir að það er alltaf gaman að ræða við frænda á hvaða vettvangi sem það er. Ég get ekki annað en endurtekið þau orð sem ég hef sagt hér í dag og áður í þessum ræðustóli, endurtekið og tekið undir þau orð mín sem hv. þingmaður á undan vitnaði til: Þegar kemur að heilbrigðiskerfinu og rekstri í því hefur Björt framtíð skýra stefnu. Sú stefna er samþykkt og var vitnað til hennar í þeim umræðum í desember sem var verið að vitna til rétt áðan. Ég endurtek því orð mín frá því áðan þótt ég muni þau kannski ekki orðrétt: Nei, það stendur ekki til hjá þeim ráðherra sem hér stendur að fela sjúkratryggingum að gera sérstaka samninga við Klíníkina eða aðra einkarekna starfsemi umfram þá rammasamninga sem nú þegar gilda við Læknafélag Reykjavíkur og læknar á Klíníkinni og öðrum stöðvum hafa starfað eftir. Ég veit ekki hvort ég get sagt þetta skýrar þannig að ég segi það bara einu sinni enn: Nei, það stendur ekki til hjá þeim sem hér stendur að fela sjúkratryggingum að gera sérstaka samninga við Klíníkina eða aðrar sérfræðistöðvar um rekstur umfram þann rekstur sem felst í rammasamningi við Læknafélag Reykjavíkur. Það er í samræmi við stefnu Bjartrar framtíðar sem styður vissulega fjölbreytt rekstrarform, eins og kom fram í tilvitnuninni, m.a. þegar kemur að sjálfseignarstofnunum sem hafa um margt verið mjög mikilvægur og farsæll hluti af íslensku heilbrigðiskerfi. Hins vegar styð ég ekki og mun ekki styðja uppbyggingu á einkareknum sjúkrahúsum með heildstæðri þjónustu sem eru reknar í gróðaskyni. Það er andstætt, held ég, [[Forseti hringir.]]tilfinningu okkar allflestra ef ekki allra Íslendinga þegar kemur að almennri heilbrigðisþjónustu.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessum orðum hæstv. heilbrigðisráðherra. Og jú, það er alltaf hægt að segja hlutina aðeins skýrar. Það er hægt að segja hvort maður telur að starfsemi af slíku tagi rúmist innan þess rammasamnings sem þegar er í gildi við Læknafélag Reykjavíkur, hvort maður haldi að starfsemin verði að veruleika, hverjar maður heldur að afleiðingarnar verði ef starfsemin verður að veruleika, hvort sem er með nýjum samningum eða þeim samningum sem nú þegar eru í gildi. Hefur hæstv. heilbrigðisráðherra áhyggjur af því að ef svo verði geti það aukið ójöfnuð, aðgang að heilbrigðisþjónustunni? Það er hægt að tala mjög skýrt þegar kemur að pólitík um hvað manni sjálfum finnst að eigi að verða að veruleika og hvað maður telur best fyrir samfélagið. Það er líka hægt að spyrja skýrt: Telur hæstv. heilbrigðisráðherra að af þessari starfsemi verði og að hún rúmist innan þess rammasamnings sem hæstv. ráðherra vitnaði til?
Frú forseti. Hv. þingmaður, það er mikilvægt að tala skýrt. Þegar spurt er um þessa starfsemi má velta fyrir sér nákvæmlega hvað átt er við. Það er skýrt í rammasamningi við Læknafélag Reykjavíkur hvaða starfsemi heyrir þar undir. Rekstur á margra daga legudeild heyrir ekki þar undir. Til slíks þyrfti sérstaka samninga. Heilbrigðisráðuneytið hefur gert sérstaka samninga um legu en ekki á sjúkradeildum, eins og ég hef áður sagt. Heilbrigðisþjónusta er mjög flókið verkefni. Við höfum falið ákveðna hluti, jafnvel einfaldari aðgerðir, aðilum sem reka sig á eigin forsendum á eigin stofum, sérfræðingum o.s.frv. Ég tel að það sé ágætur hluti af íslensku heilbrigðiskerfi. En ég sé ekki að það yrði til heilla að dreifa kröftum [[Forseti hringir.]]heilbrigðiskerfisins með því að fela í auknum mæli flóknari og meiri sjúkrahúsþjónustu aðilum annars staðar en á þeim sjúkrahúsum og spítölum sem fyrir eru.
Virðulegur forseti. Það eru að verða þrír mánuðir síðan erindi Klíníkurinnar voru lögð á skrifborð heilbrigðisráðherra með tilmælum um uppáskrift og samning við ríkið um að fá að starfrækja einkarekið sjúkrahús í Reykjavík í gróðaskyni. Það hefur verið erfitt fyrir hæstv. ráðherra að gera upp hug sinn, það hefur hann sagt sjálfur, en svarið liggur nú fyrir, þetta hik verður ekki skilið öðruvísi en þannig að þetta hafi legið þungt á herðum hans. Það er ekki nema von. Ef hæstv. ráðherra hefði ætlað að stíga þetta skref þá hefði hann gengið gróðaöflunum stefnulítið á vald. Það vakna auðvitað spurningar í þessu sambandi, hvort enginn flugufótur sé fyrir þeim fregnum sem við höfum, að það væri kominn á samningur um þetta málefni. Mig langar að spyrja líka um viðbrögð ráðherra í framhaldinu varðandi þær aðgerðir sem bíða, það eru biðlistar í liðskiptaaðgerðir sem fleiri hundruð manns bíða eftir og konur bíða líka með vanda sinn, nokkur hundruð konur. Er gert ráð fyrir því að það verði gerðir samningar við opinberar stofnanir í því sambandi? Í hvaða skrefum gæti það verið gert?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og þarf eiginlega dálítið að vitna til orða minna í svörum við fyrirspurnum hv. þingmanna hér á undan. Það erindi sem hefur helst legið fyrir frá Klíníkinni, fyrst við ræðum sérstaklega um málefni einnar stofu sérfræðinga umfram aðrar, er þátttaka í biðlistaátaki sem við erum að fara í núna aftur annað árið af þremur með fjárveitingum sem voru sérstaklega ákveðnar á Alþingi til þess að stytta biðlista. Embætti landlæknis hefur skilgreint fimm tegundir aðgerða sem þurfi að reyna að vinna á biðlistum í. Það eru liðskiptaaðgerðir, hjartaþræðingar, sjónhimnuaðgerðir og ákveðnar aðgerðir í kvenlækningum, ef ég man rétt. Það hefur verið í skoðun hjá mér og hjá heilbrigðisráðuneytinu hvernig væri best að koma því átaki fyrir. Niðurstaðan er sú að við höfum haft samband við sömu aðila, sömu stofnanir og tóku þátt í biðlistaátakinu á síðasta ári. Það eru Landspítalinn, Sjúkrahúsið á Akureyri, Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi og þegar kemur að augnaðgerðum höfum við einnig talað við fyrirtækin Sjónlag og LaserSjón sem tóku þátt í verkefninu á síðasta ári. Það hefur verið sent erindi til þessara aðila. Við erum að vonast til að hægt verði að skrifa undir samninga um þessar aðgerðir þannig að hægt sé að vinna [[Forseti hringir.]]vel á biðlistunum. Við ætlum að fylgjast vel með því hvernig gengur og skoða stöðuna aftur eftir fimm mánuði til þess að lenda ekki í tímahraki þannig að ekki takist að klára þær aðgerðir sem þarf í átakinu.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og óska honum auðvitað til hamingju með að hafa tekið þessa heillavænlegu ákvörðun. Auðvitað hefur Klíníkina borið á góma hér ítrekað þar sem í deiglunni hefur verið stefnumarkandi grundvallarbreyting í heilbrigðisþjónustunni með því að semja við einkarekið sjúkrahús um tiltekna þjónustu. En ég vil aðeins árétta þetta atriði gagnvart hæstv. ráðherra: Mun hann beita sér fyrir því að nýta enn betur en áður þær stofnanir sem við eigum öll saman, heilbrigðisstofnanir sem eru í nágrenni Reykjavíkur, til þess að stytta biðlista og efla starfsemina eftir föngum? Þær eru mjög vel búnar að mörgu leyti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hamingjuóskirnar. Það er mikil ábyrgð falin í því að vera ráðherra málaflokks. Ég tek henni af mikilli alvöru. Þess vegna hef ég undirbúið þessa ákvörðun mjög vel og kynnt mér málin eins og ég hef getað og til hlítar. Já, ég tel mikilvægt að byggja upp og viðhalda getu í heilbrigðisstofnunum okkar. Því finnst mér mikilvægt í þessu biðlistaátaki að þær stofnanir sem leitað er til, Landspítalinn, Sjúkrahúsið á Akureyri, Heilbrigðisstofnun Vesturlands, leitist einnig við þegar til þess er möguleiki að nýta aðstöðu og þjónustu annarra heilbrigðisstofnana til að byggja upp [[Forseti hringir.]]getu og viðhalda getu í kerfunum okkar. Það er í raun og veru hluti af fyrirmælum eða tilmælum sem við sendum til stofnananna.
Forseti. Það eru allmikil tíðindi, finnst mér, sem hæstv. heilbrigðisráðherra færir þingi og þjóð úr þessum ræðustól, þ.e. hann er nokkuð afdráttarlaus í afstöðu sinni um að ekki verði farið í stórfelldan einkarekstur í heilbrigðiskerfinu, eins og hefur greinilega staðið til eða verið í umræðunni að gera í það minnsta. Eins og ráðherrann segir verður það ekki gert án stórkostlegs undirbúnings og umræðu og er a.m.k. slegið af í bili miðað við orð ráðherra. Ég fagna því mjög. Það er greinilegt hins vegar að það er tog og tos á milli stefnu stjórnarflokkanna og orða þingmanna og ráðherra stjórnarflokkanna í þessum málum. Stefna Sjálfstæðisflokksins er mjög skýr hvað varðar rekstur í heilbrigðismálum, þar er lagt upp með ekki bara fjölbreytt rekstrarform heldur meira með einkavæðingu en opinberum rekstri á meðan í stefnu Bjartrar framtíðar, sem við vitnum hér ítrekað til í, hefur verið slegið úr og í, boðið upp á fjölbreyttan rekstur eins og það heitir. Hæstv. ráðherra sagðist í svari sínu áðan hafa undirbúið þá ákvörðun mjög vel, sem mér finnst hann hafa tilkynnt hér í dag, að ekki verði gerðir samningar við einkafyrirtæki um rekstur heilbrigðiskerfisins og reist hana á ýmsum gögnum sem hann hefur safnað að sér. Þá spyr ég: Voru einhverjar viðræður í gangi í þessu tilfelli við Klíníkina um að gera samninga um rekstur í heilbrigðiskerfinu? Hver er afstaða ríkisstjórnar? Er einhugur í ríkisstjórn um ákvörðun fjármálaráðherra? Hefur þetta verið rætt í ríkisstjórninni? Standa ríkisstjórnarflokkarnir og ráðherrar ríkisstjórnarinnar að baki heilbrigðisráðherra [[Forseti hringir.]]í þeirri ákvörðun að einkavæða ekki í heilbrigðiskerfinu og ganga ekki til viðræðna um slíkt við nokkurt fyrirtæki?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem ég skal reyna að svara. Ég vil að vísu vera ósammála hv. þingmanni um að það séu tíðindi að ég segi að ég muni ekki standa fyrir sérstökum einkarekstri eða einkavæðingu á heilbrigðiskerfinu án þess að það séu stórkostlegar umræður eða undirbúningur undir slíkt því að þetta hef ég margoft sagt, m.a. hér úr þessum stól, og er einungis að ítreka þau orð mín. Þegar ég ræddi undirbúning ákvörðunar minnar rétt áðan ræddi ég um niðurstöðu um það hverjum og hvaða stofnunum er falið að taka þátt í biðlistaátakinu í ár. Það er rétt að sú ákvörðun var vel undirbúin. Ég viðaði að mér gögnum og skoðuð var sérstaklega reynslan af biðlistaátakinu í fyrra, sem var upp og ofan vegna þess að það gekk framan af ekki mjög vel að framkvæma þann fjölda aðgerða sem til stóð og þurfti undir lok ársins að slá vel í klárinn, ef svo má orða það, til þess að ná þokkalega viðunandi niðurstöðu í málið. Þess vegna var það undirbúið og rætt við stofnanirnar og auðvitað fyrst og fremst þá sem höfðu unnið þær í fyrra, hvernig þeim litist á að getan væri til þess að klára þennan fjölda aðgerða í ár. Ég er fullvissaður um að það muni takast. Það hafi verið ákveðnir byrjunarörðugleikar, uppsetningarörðugleikar, í fyrra sem gerðu það að verkum að það tók lengri tíma en ella sem eigi ekki við núna. En það er líka ástæðan fyrir því að við munum fylgjast sérstaklega vel með því hvernig gengur í átakinu [[Forseti hringir.]]í ár frá mánuði til mánaðar. Það er auðvitað [[Forseti hringir.]]ekki rétt að ekki verði gengið til samninga við einkaaðila [[Forseti hringir.]]í þessu átaki því að það stendur til að semja við einkaaðila um einhvern hluta af augnaðgerðum eins og var gert fyrir ári síðan.
Virðulegur forseti. Nú finnst mér heldur hafa slegið í bakseglin, þ.e. ástæðan að baki ákvörðun hæstv. ráðherra virðist vera sú að hann hafi kannað hvort hægt væri að gera þetta akkúrat í augnablikinu einhvers staðar annars staðar hjá opinberum stofnunum. Það sem flýtur yfir getuna sem er í kerfinu í dag, því verður þá veitt til einkaaðila hafi ég skilið orð hæstv. ráðherra rétt. Það er sem sagt engin pólitísk sýn á bak við þessa ákvörðun. Það er engin stefna. Það er engin pólitísk sýn Bjartrar framtíðar og þá hæstv. heilbrigðisráðherra í þessu, þ.e. sú sýn að opinber heilbrigðisrekstur skuli vera í forgangi umfram einkarekstur, heldur það hvernig staðan er akkúrat í dag, það sé hægt að snýta meira út úr opinberum stofnunum og varðandi það sem yfir flýtur þá verður leitað eftir einkaaðilum með það. Þetta veldur mér vonbrigðum. [[Forseti hringir.]]Þetta kveikir upp vafa hjá mér um þau orð sem hæstv. ráðherra sagði áðan ítrekað, [[Forseti hringir.]]að ekki verði ráðist í frekari einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu [[Forseti hringir.]]nema að vel undirbúnu máli.
Frú forseti. Ég skal með glöðu geði taka þær ræður sem ég hef flutt í dag um málið, þar sem ég hef síendurtekið að ég muni ekki standa fyrir sérstakri einkavæðingu eða auknum einkarekstri í kerfinu, og prenta þær út um leið og þær eru komnar á vef þingsins og færa hv. þingmanni, því að það hefur ekkert breyst. Það hvílir sú ábyrgð á hendi ráðherra og ráðherra heilbrigðismála að tryggja aðgengi að þjónustu og tryggja að sú þjónusta sé veitt sem ákvörðun hefur verið tekin um. Það var tekin ákvörðun á Alþingi um að fara í sérstakt átak til þess að vinna á biðlistum þrjú ár í röð. Það var byrjað á því átaki í fyrra. Því er haldið áfram í ár. Það er á ábyrgð heilbrigðisráðherra að undirbúa slíka aðgerð og gera það á þann veg að það sé víst að hægt verði að framkvæma þær aðgerðir sem til stendur að fara í. Það var ekki hluti af þeim undirbúningi að velta því [[Forseti hringir.]]fyrir mér hvort það væri persónuleg skoðun mín eða míns flokks að [[Forseti hringir.]]við ætluðum að breyta um stefnu í miðri á. Það hefur ekki staðið til. Undirbúningur [[Forseti hringir.]]að þessari ákvörðun er eingöngu til að tryggja að [[Forseti hringir.]]verkið verði unnið og að almenningur [[Forseti hringir.]]og þeir sem þurfa fái að njóta þeirra aðgerða sem til stendur að gera.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir að koma og eiga orðastað við okkur um samgönguáætlun og hæstv. virðulegum forseta fyrir að hleypa þessu á dagskrá því þetta eru gríðarlega mikilvæg mál og hafa töluvert verið í umræðunni, ekki að ósekju því það hvernig mál hafa skipast varðandi samgönguáætlun er eiginlega þyngra en tárum taki. Ég ætla ekki að taka jafn djúpt í árinni og hæstv. fjármálaráðherra og saka hæstv. samgönguráðherra og aðra sem samþykktu samgönguáætlun í október um siðleysi, ekki heldur þá 11 þingmenn sem 71 einum degi síðar samþykktu fjárlög þar sem látið var eins og samgönguáætlun væri ekki til, þ.e. sömu þingmenn og samþykktu bæði samgönguáætlun og fjárlög. Það er í raun kannski ekki skrýtið að þeir hafi látið eins og samgönguáætlun væri ekki til því á síðasta kjörtímabili var sú raunin lengi. Það var ekki virk samgönguáætlun í gangi ef svo má að orði komast af því að hæstv. ríkisstjórn tókst ekki að koma þeim á fót þótt lögboðið sé. Samþykkt var hún á endanum og þá í raun aftur í tímann, en hún varð hálfmarklaust plagg þegar í ljós kom að ekki átti að fara eftir henni við úthlutun fjármuna við samþykkt fjárlaga. Samgönguáætlun var ekki samþykkt út í bláinn. Allt of lengi hefur fjármuni skort í vegakerfið í uppbyggingu innviða. Ætli það hafi ekki verið tískuorð síðustu kosningabaráttu, innviðauppbygging? Eftir kosningar kom hins vegar annað hljóð í strokkinn hjá sumum flokkum og allt í einu voru ekki til fjármunir í það sem hafði verið lofað og jafnvel samþykkt. Hæstv. samgönguráðherra var býsna beinskeyttur fyrst þegar gagnrýnin fór að heyrast, það yrðu ekki settir meiri fjármunir í samgöngumál, hins vegar yrði settur á fót starfshópur til að skoða hvort ætti að koma á vegtollum. Sem betur fer hefur hæstv. ráðherra aðeins bakkað og er að reyna að sækja aukna fjármuni í samgöngumál. Það er vel. Hvað vegtolla varðar þá er sú umræða gjarnan út og suður. Það er gríðarlegur munur á vegtollum í umhverfisskyni sem eru settir til að draga úr umferð - til að þeir virki þarf að vera til staðar öflugt almenningssamgöngukerfi - og svo vegtollum til fjármögnunar á uppbyggingu samgöngumannvirkja sem ætluð eru til að greiða fyrir umferð. Þetta er tvennt ólíkt. Það ætti að vera nýjum ráðherra og nýrri ríkisstjórn kappsmál að standa vel að verkum, ekki síst þegar jafn illa hefur gengið varðandi samgönguáætlun og raun ber vitni. Og ríkisstjórn sem kennir sig við baráttu gegn fúski, almannahagsmuni umfram sérhagsmuni, ætti sérstaklega að vera áfram um það. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar til Alþingis, Vegagerðin – skipulag og samruni frá nóvember 2016, er sérstaklega komið inn á mikilvægi uppfærðrar samgönguáætlunar. Þar segir, með leyfi forseta: „Tryggja þarf að jafnan sé í gildi uppfærð samgönguáætlun. Mikilvægt er að á hverjum tíma sé í gildi uppfærð samgönguáætlun til lengri og skemmri tíma samþykkt af Alþingi þar sem kveðið er á um heildarstefnu og framkvæmdir í samgöngumálum. Innanríkisráðuneyti er hvatt til að leita leiða til að bæta verklag við gerð og framsetningu samgönguáætlunar.“ Það er kannski rétt að benda á að samgönguáætlun er ekki einhver óskalisti sem ráðherra getur valið úr að eigin geðþótta hvernig verður sinnt. Hún er skýr vilji löggjafans um það í hvaða aðgerðir skuli ráðast á tímabilinu. Það að hún sé þingsályktunartillaga rýrir ekkert gildi hennar eins og sumir hafa reynt að afsaka sig með. Það má benda á að fjármálastefna til fimm ára er einnig þingsályktunartillaga. Færa má rök fyrir því að það sé stærsta plagg hverrar ríkisstjórnar. Talandi um fjármálastefnuna, hún kemur fram núna á næstu dögum. Verða þar fjármunir tryggðir til samgönguáætlunar? Hvaða samgönguáætlunar þá? Hvenær verður lögð fram uppfærð áætlun? Mig langar að vitna aftur í fyrrnefnda skýrslu Ríkisendurskoðunar, að þessu sinni í viðbrögð ráðuneytis samgöngumála, ráðuneyti hæstv. samgönguráðherra, með leyfi forseta: „Innanríkisráðuneytið tekur undir sjónarmið Ríkisendurskoðunar að mikilvægt sé að í gildi sé uppfærð samgönguáætlun til lengri og skemmri tíma. Ráðherra hefur í fjórgang lagt fram fjögurra ára áætlun á Alþingi sem ekki hefur hlotið afgreiðslu fyrr en nú að samþykkt var fjögurra ára samgönguáætlun 2015–2018. Endurskoða þarf vinnulag við samgönguáætlun til samræmis við breytt vinnulag við fjárlagagerð sem fylgir nýjum lögum um opinber fjármál. Þannig setur ríkisfjármálaáætlun til fimm ára fjárhagsramma fyrir útgjöld til samgöngumála, en fram til þessa hefur ákvörðun um fjárhagsramma samgönguáætlunar tekið tíma og gjarnan tafið vinnuna við áætlunargerðina.“ Í þessu ljósi er rétt að spyrja hvort fjármögnun samgönguáætlunar verði tryggð í væntanlegri fjármálastefnu. Hyggst ráðherra fjármagna samgönguáætlun, sem hann samþykkti sjálfur í október, til fulls? Hvernig hyggst ráðherra forgangsraða þeim auknu fjármunum sem mögulega fást til samgöngumála? Hyggst ráðherra leita til einkaaðila með fjármögnun vegakerfisins? Hversu langt er ráðherra kominn í hugmyndum um vegtolla og hvar sér hann þá helst fyrir sér? Hvenær hyggst ráðherra leggja fram uppfærða samgönguáætlun fyrir þingið sem hann treystir sér til að fjármagna?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem ég held að sé mjög tímabær. Hér er spurt hvort samgönguráðherra ætli að fjármagna samgönguáætlun til fulls sem hann samþykkti sjálfur í október? Því er nú til að svara að það er ekki ráðherra að fjármagna verkefni, það er ráðherra að framkvæma, löggjafarvaldsins að fjármagna. Menn geta velt sér upp úr því endalaust í þessari umræðu að samgönguáætlunin sem unnin var í október hafi ekki verið fjármögnuð. Það er alveg rétt. Það hefur ekki farið fram hjá neinum, en eins og ég hef áður sagt er staðan í því máli og var á þeim tíma þannig að menn höfðu miklar væntingar til þess sem yrði til ráðstöfunar á þessu ári. Síðan þegar þingið settist yfir það og náði tiltölulega ágætri sátt um hvert halda skyldi voru áherslurnar þær sem við þekkjum öll hér í þessum sal, þær voru á heilbrigðismál og velferðarmál. Sama krónan verður ekki notuð tvisvar sinnum. Þó var bætt í 4.600 milljónum í samgöngumál frá fyrra ári. Það eru heilmiklir peningar. Það er á einu kjörtímabili um 20 milljarðar kr. Ég geri mér auðvitað vonir um að við fáum mögulega eitthvert fjármagn til viðbótar til brýnna framkvæmda á þessu ári og einnig að eitthvað verði bætt við það í ríkisfjármálaáætlun sem er í vinnslu núna. Forgangsröðunin tekur mið af lögbundnum markmiðum samgönguáætlunar. Öruggar samgöngur, greiðar samgöngur, umhverfisvænar samgöngur, hagkvæmar samgöngur og jákvæð byggðaþróun. Miða verður við að markmið um öruggar samgöngur verði í forgangi. Það er markmið sem við lögðum upp með strax á fyrstu dögum mínum í ráðuneytinu. Þá er spurt hvort ráðherra hyggist leita til einkaaðila með fjármögnun vegakerfisins. Við höfum skipað starfshóp til þess að kortleggja hér mjög fjárfrekar stórar framkvæmdir inn og út af höfuðborgarsvæðinu. Sú vinna er í gangi. Nú fjalla sérfræðingar um það hversu stórt það verkefni yrði, hvernig það yrði mögulega fjármagnað ef samstaða tækist um slíkt að fara í gjaldtöku á þessum leiðum og hvaða ruðningsáhrif yrðu þar af því inn í framkvæmdir annars staðar, bæði á höfuðborgarsvæðinu og utan höfuðborgarsvæðisins. Hægt verður að taka málefnalega umræðu um það þegar sú greining liggur fyrir. Ég geri mér vonir um að það verði núna í vor. Lagt er upp með að þetta verði í lok maí. Ef vegtollar verða settir á verða að vera til öflugar almenningssamgöngur. Ég tek undir það með hv. þingmanni. Það þarf að efla almenningssamgöngukerfið. Þá minni ég á samning sem gerður var 2012 við sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu um að lagður yrði 1 milljarður kr. á ári til eflingar almenningssamgöngukerfisins á höfuðborgarsvæðinu. Hversu langt er ráðherra kominn í hugmyndum um vegtolla og hvað sér hann helst fyrir sér í því? Ekki hefur farið á milli mála að ég horfi til þess að á næsta ári koma Hvalfjarðargöngin að fullu í eigu þjóðarinnar. Þá þurfa menn að meta það hvort haldið verði áfram með vegtolla á þeirri leið. Að mínu mati er það ekki réttlætanlegt nema framkvæmdir séu tengdar því á þeirri leið. Við horfum til þess hvort það gæti verið möguleiki víðar, eins og fram hefur komið. Ég er ekki kominn lengra en þetta. Við höfum sett hóp sérfræðinga í þá vinnu að ná utan um þá mynd eins og hún gæti litið út og ég fór yfir áðan. Þá er komið að samgönguáætlun. Við erum með nýlega samgönguáætlun til þess að gera. Við höfum auðvitað forgangsraðað í því sem við höfum til ráðstöfunar í ráðuneytinu innan hennar. Hún er ekki marklaust plagg. Hún er auðvitað leiðbeining til framkvæmdarvaldsins um það hvaða framkvæmdir skuli farið í, og var ekki vikið frá þeirri stefnu. Ég tek undir það að það er tímabært að leggja fram aðra samgönguáætlun. Að mörgu leyti hefði verið eðlilegt að það gerðist á haustdögum, en vinna við nýja samgönguáætlun er hafin, bæði til skemmri og lengri tíma. Við eigum að leggja fram fjögurra ára áætlun og endurskoða hana á tveggja ára fresti og gera síðan 12 ára áætlun. En það mun auðvitað hafa áhrif á samgönguáætlun ef samstaða næst um að fara í sérstaka fjármögnun á ákveðnum verkefnum. Við erum með það í skoðun. Við höfum hafið þá undirbúningsvinnu og síðan verður haldið áfram á grundvelli þess hver niðurstaðan verður þar við að fullklára samgönguáætlun. Miðað við það væri raunhæft að hún gæti verið lögð fram í lok þessa [[Forseti hringir.]]árs eða strax í byrjun næsta árs.
Virðulegur forseti. Fyrir síðustu alþingiskosningar var eitt helsta slagorð Sjálfstæðisflokksins „Á réttri leið“. Ég ætla svo sem ekki að eyða mörgum orðum í það slagorð en vil þó benda á að sú leið verður ansi torsótt ef hún verður farin eftir íslensku vegakerfi. Margumrædd samgönguáætlun, sem samþykkt var í október síðastliðnum, var mjög metnaðarfull, mér liggur við að segja að hún hafi verið alveg frábær. Hún var samþykkt í breiðri sátt allra flokka sem hér sátu á þingi, eftir sem ég best veit. Ég tel að fá mál af þessari stærðargráðu hafi notið jafn mikillar velþóknunar almennings og samgönguáætlun. Vilji þingheims endurspeglaði fullkomlega vilja almennings í það skiptið. Af málflutningi fyrri ríkisstjórnar í aðdraganda kosninganna mátti skilja að í ljósi prýðilegs efnahagsástands væru betri tímar og betri vegir fram undan. Svo var mynduð ríkisstjórn í upphafi ársins. Þá kom annað hljóð í strokkinn: Ekki verður hægt að fjármagna samgönguáætlun nema að hluta til. Ég vil benda á að eitt af fyrstu verkum fyrri ríkisstjórnar var að afnema sérstakt veiðigjald af útgerðinni sem skilað hefur ofboðslegum hagnaði sem á sér engin fordæmi síðan á síldarárunum. Síðan eru liðin fjögur ár. Ég vil benda hæstv. samgönguráðherra á að ef þessu veiðigjaldi hefði verið haldið til streitu hefði það skilað tugum milljarða samanlagt á þessum fjórum árum. Þessa milljarða hefði mátt nota til að styrkja samgöngukerfið og önnur kerfi sem eru að molna og morkna. En nei, fyrir því var ekki pólitískur vilji, því miður.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja þessa ræðu á að deila því með þingheimi að ég mun á næstu dögum halda upp á tíu ára bílprófsafmælið mitt, en ég tók bílpróf 27 ára gamall í tengslum við 50 ára afmæli Rómarsáttmálans. Ég játa reyndar að tengslin þar hafi kannski ekki verið þráðbein. Eitt af þeim fríðindum sem ég naut sem nemandi í bílprófsnámi var að geta farið einu sinni frítt í Hvalfjarðargöngin með leiðbeinanda mínum. Ég nefni hér Hvalfjarðargöngin vegna þess að vítin eru vissulega til að varast þau, en sigrar eru til þess að vera stoltur af og endurtaka. Hvalfjarðargöngin eru dæmi um framkvæmd sem heppnaðist vel og var fjármögnuð með vegtollum. Það mætti auðvitað færa rök fyrir því að Hvalfjarðargöngin hafi á þeim tíma verið að einhverju leyti lúxusframkvæmd. Það var enn þá sú staða, og er reyndar enn, að vegir í stoðkerfi vegakerfisins voru enn ómalbikaðir, það voru einbreiðir vegir víða um land, og eru því miður enn. Á sama tíma má kannski færa rök fyrir því að ekki sé réttlætanlegt að færa peninga til í aðgerð sem er fyrst og fremst til þess að stytta vegalengdir. En það er auðveldara að réttlæta það með þeim hætti að hægt sé að taka slíka aðgerð fram fyrir röðina ef hún ber sig sjálf og er fjármögnuð af þeim sem hana nota og að því loknu renni afrakstur þeirrar fjárfestingar, vegurinn, göngin, eða hvað sem það er, til almennra nota. Ég held að þarna sé fordæmi sem við getum horft til og nýtt, ekki tala um veggjöld almennt, heldur tala um einstakar framkvæmdir, hvað það er sem við viljum sjá gerast í vegsamgöngum út frá höfuðborgarsvæðinu og hvernig við hyggjumst fjármagna það.
Virðulegi forseti. Það var vissulega ákveðið áfall þegar fréttir bárust af frestun framkvæmda í nýsamþykktri samgönguáætlun. Flestir töldu, hvort sem það var nú misskilningur eða óskhyggja, að verið hafi einhvers konar samkomulag um að við endurskoðun fjárlaga yrði horft til þess að tryggja fjármuni í þessa áætlun enda eru verkefnin næg og flest þeirra brýn, eins og við þekkjum. Sum verkefnin hafa verið árum saman á samgönguáætlun og jafnvel komið að framkvæmdum núna þegar í ljós kom að þau ættu að bíða lengur. Nefni ég Vestfjarðaveg 60, Dynjandisheiði og framkvæmdir í Berufirði. Menn víða um land hafa lýst áhyggjum sínum. Nýverið mótmæltu Austfirðingar. Í Fréttablaðinu í dag er áskorun sem fyrirtæki og einstaklingar á Vestfjörðum birtu í Fréttablaðinu í dag þar sem þessu er mótmælt - með leyfi forseta, ég sýni þingheimi þetta blað. Það þarf vissulega fjármuni og ráðherranum er vorkunn að reyna að finna þá fjármuni. Menn hafa t.d. nefnt það að hækka skatta, selja eignir o.s.frv., en ég held að það sé ein leið enn til þess að afla fjár. Hún er að sjálfsögðu ekki alveg sársaukalaus, það er að hægja á greiðslu skulda ríkissjóðs og ná í einhverja fjármuni þar. Það að sjálfsögðu er ekki gallalaust því að þá munum við að sjálfsögðu sitja áfram með vaxtagreiðslur, sem eru vissulega dýrar, en þar er hægt að ná í fjármuni. Ég tel líka mikilvægt að skoðað verði að hægja á eða fresta framkvæmdum Isavia á Keflavíkurflugvelli. Það mun væntanlega hægja á þeim mikla vexti sem er í komu ferðamanna til landsins. Það mun líka skapa svigrúm til annarra framkvæmda því að það er ekki hægt að vera í tug- og hundruð milljarða framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli og um leið fara á í aðrar framkvæmdir. Það mun einfaldlega þýða stóraukna þenslu. Hæstv. ráðherra sagði á fundi umhverfis- og samgöngunefndar að fé yrði tryggt í þær framkvæmdir sem ég nefndi hér áðan, Vestfjarðaveg 60 og Dynjandisheiði. Ég veit að ráðherra er maður orða sinna þannig að ég kvíði þessu miklu minna en ég gerði áður.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra kallaði samþykkt samgönguáætlunar síðasta haust nánast siðlausa. Það er rétt, þar birtist nefnilega ákveðið siðleysi, ekki vegna þess að þingmenn samþykktu einróma löngu tímabærar og lífsnauðsynlegar framkvæmdir, heldur hinu að Sjálfstæðisflokkurinn hljóp frá öllu eftir kosningar, lagði fram ásamt Framsóknarflokki fjárlög sem gerðu hana að engu, fjárlög sem í stórum dráttum voru klár fyrir kosningar og fyrir samþykkt samgönguáætlunar 12. október í fyrra. Frú forseti. Það er ekki nánast siðlaust, það er siðlaust. Hæstv. fjármálaráðherra tók sjálfur þátt í leiknum, samsinnti kröfum FÍB um stóraukið fé til samgöngumála, en var svo eins og staður klár eftir kosningar þegar barist var um að efna loforð og sækja tekjur til þeirra. Ég minni á að í fjárlagafrumvarpi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks áttu útgjöld til vegamála að vera enn lægri en raunin varð á við samþykkt fjárlaga. Í frumvarpinu vantaði 8 milljarða upp á að útgjöldin næðu meðaltali af útgjöldum til vegamála síðustu 40 árin. Háttsemi samgönguráðherra er svo sjálfstætt umtalsefni. Ekki nóg með að loforð séu svikin, heldur ákveður ráðherra sjálfur að forgangsraða því fé sem þó er til staðar, leitar ekki til þingsins heldur hagar sér eins og hann hafi þegið valdið frá guði. Viðbrögð þjóðarinnar við svikunum létu auðvitað ekki á sér standa. Nú er ríkisstjórnin komin út í horn og leitar leiða úr klemmunni. Stjórnarliðar veifa svo vinstri hendinni til kjósenda heima í héraði og lofa meira fé í málaflokkinn, en með hægri hendinni munu þeir svo væntanlega samþykkja útgjaldareglu fjármálastefnu til fimm ára og þar mega útgjöld ríkisins ekki fara yfir 41,5% af landsframleiðslu. Það þýðir með öðrum orðum að við núverandi stöðu verður ekkert svigrúm í samgöngubætur sem lofað var. [[Forseti hringir.]]Ef þjóðarbúskapur dregst svo saman þá mun verða skorið niður. Frú forseti. Þessi ríkisstjórn veldur ekki þessu verkefni.
Virðulegi forseti. Það þarf aðgerðir strax. Bílveltur á Skógarstrandarvegi, Vatnsnesvegur svo holóttur að nálgast hættumörk, vegurinn út á Reykjaströnd ófær vegna aurs eða skriðufalla. Svona mætti áfram telja. Þannig hljómuðu fréttirnar dag eftir dag í haust. Um marga þessa sveita- og héraðsvegi er þó börnum ekið daglega í skóla. Í haustmyrkri og rigningu vaðast þessir malarvegir upp í aur og holur og verða stórhættulegir og nánast ófærir. Þessir vegir hafa drabbast niður vegna ónógs viðhalds og endurbóta. Þrátt fyrir góðæristal og bólginn ríkissjóð m.a. fyrir gjaldtöku á umferð fólks á þessum vegum er eins og stjórnvöld séu hrokkin úr sambandi við þjóðina. Sveita- eða héraðsvegir tengja saman fólk og byggðir innan héraða, jafnvel milli landshluta. Um þá er börnum ekið í skóla eða fólk sækir daglega vinnu og nauðsynjar. Eftir ferðir mínar undanfarna mánuði - já, það þarf að keyra vegina til þess að skilja þörfina - er mér hugsað m.a. til vegarins norður í Árneshrepp, um Barðaströnd og í Örlygshöfn og Breiðuvík, um Skógarströnd, Vatnsnes, út á Reykjaströnd, Hegranesið, um uppsveitir Borgarfjarðar eða um Mýrar, inn til dala í Skagafirði og Húnavatnssýslum. Svona mætti áfram telja. Álagið á þessa vegi, lífæð byggðanna, kallar á tafarlausar aðgerðir. Ég legg einnig til að samhliða því að afhenda þjóðinni gjaldfrjáls Hvalfjarðargöngin til ævarandi eignar á næsta ári verði virðisaukaskatti sem veggjöldin hafa skilað til ríkissjóðs og eru líklega á bilinu 5–8 milljarðar varið í nýtt samgönguátak á þjóðveginum vestur og norður á land sem m.a. felist í breikkun vegarins. Það er þörf á stórátaki í vegamálum. Fjármunir og tekjustofnar eru fyrir hendi. Hvað voru þeir þingmenn að hugsa sem hleyptu fjárlögunum í gegnum þingið með stóru gati í samþykktri samgönguáætlun? Það þarf aðgerðir strax.
Hæstv. forseti. Samgönguáætlun er áætlun. Áætlun getur tekið breytingum ef aðstæður eru aðrar en gert var ráð fyrir þegar hún var lögð fram. Öllum er ljóst að mikilla úrbóta er þörf í samgöngukerfi landsins. Við erum að súpa seyðið af því að árum saman, á títtnefndum hrunárunum, áttu litlar sem engar vegbætur eða viðhald sér stað í samgöngukerfinu. Á þeim tíma hefði verið viturlegt að örva hagkerfið með uppbyggingu samgöngukerfisins í stað þess að svelta það.
Það var gert.
Sú samgönguáætlun sem nú er í gildi er sannarlega metnaðarfull og gaf fyrirheit vítt um land. Staðreyndin er hins vegar sú að í fjárlögum ársins 2017 er ekki lagastoð fyrir öllum þeim framkvæmdum sem fram komu í áætluninni. Þrátt fyrir það eru í þessum sömu fjárlögum mestu framlög til samgöngumála frá árinu 2008, mesta hækkun í 10 ár. Framlög til Vegagerðarinnar eru í heild 29 milljarðar, eða 29 þús. millj. kr. í fjárlögum ársins 2017. Þau voru 25 milljarðar fyrir árið 2016. Aukningin er því 4 milljarðar. Það er ekki niðurskurður, það er aukning á framlagi til vegamála. Eftir stendur að væntingar til umbóta voru miklar eins og fyrr sagði. Það er ljóst að ekki verður unnt að svara þeim öllum. Er því nauðsynlegt að forgangsraða. Samgönguráðherra hefur óskað eftir því við fjármálaráðherra að leitað verði leiða til að setja aukið fjármagn í samgönguáætlun og það á eftir að koma í ljós hvort og hve mikið fjármagn kemur til viðbótar. Umræða undangenginna vikna sýnir hins vegar, svo að ekki verður um villst, [[Forseti hringir.]]að það er vilji landsmanna að farið verði í enduruppbyggingu vegakerfisins um allt land á myndarlegan hátt. Við skulum samt vera meðvituð um að það mun taka tíma og krefst mikilla fjármuna og þolinmæði.
Frú forseti. Þegar ég var krakki og unglingur kom einn ágætur maður stundum í heimsókn til fjölskyldu minnar norður á Akureyri. Hann var afskaplega þægilegur viðskiptis, klappaði mér á kollinn og spurði hvernig mér gengi í skólanum og var áhugasamur um hagi mína og fjölskyldu minnar. Mér þótti mikið til þessa manns koma. Hann var nefnilega stjórnmálamaður. Mörgum árum síðar læddist þó að mér efi, ég uppgötvaði nefnilega að þessar heimsóknir voru að jafnaði skömmu fyrir kosningar. Það var svolítið skemmtileg tilviljun. Ég er ekki viss um að þessi umhyggja hafi verið ekta. Ég er hins vegar viss um að áhugi viðkomandi á atkvæðum foreldra minna var ekta. Þar liggur hundurinn grafinn. Þjóðin fær að segja álit sitt á fjögurra ára fresti, síðan ekki söguna meir. Jafnskjótt og búið er að telja upp úr kjörkössunum virðast sumir þeir aðilar sem hljóta kosningu til Alþingis gleyma loforðunum og stefnumálunum. Það er eindreginn vilji þjóðarinnar, sveitarstjórnanna og fyrirtækjanna í landinu, að farið verði í miklar framkvæmdir í samgöngumálum. Ákallið er hávært og ég trúi því ekki að ríkisstjórnin ætli að skella við skollaeyrum. Framkvæmdarvaldinu ber með stuðningi löggjafarvaldsins að beygja sig undir vilja þjóðarinnar í þessu máli sem öðrum. Þá fyrst verður hægt að segja að við séum á réttri leið.
Virðulegi forseti. Ég þakka frummælanda, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, kærlega fyrir þessa umræðu og hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra Jóni Gunnarssyni fyrir svör hans. Það var einkar athyglisvert að fylgjast með. Hér er spurt um hvað menn hafi verið að hugsa þegar fjárlögin voru samþykkt. Ég held að það hafi einfaldlega verið það að menn vildu tryggja að til væri eitthvert fjármagn til rekstrar ríkisins frekar en ekki neitt. En eitt af því sem einkenndi mjög umræðuhluta a.m.k. eins stjórnarflokksins, Viðreisnar, þegar hann samdi um ríkisstjórnarsamstarf var áherslan á að ekki ætti að hækka neina skatta, það mætti alls ekki hækka skatta. Það leið hins vegar ekki sérstaklega langur tími þar til ráðherrar, sem stóðu frammi fyrir stórum verkefnum, eins og hæstv. samgönguráðherra og raunar líka hæstv. sjávarútvegsráðherra, fóru að tala um hækkun á sköttum. Þeir kölluðu það hins vegar gjöld, töluðu um auðlindagjald, einnig var talað um vegatolla, annaðhvort til þess að framfylgja pólitískri stefnu eða til að borga fyrir mikil verkefni. Ég vil gjarnan nota tækifærið hér og minna á að það eru, eins og hæstv. ráðherra þekkir mjög vel og hefur sjálfur tilgreint, stór og mikilvæg verkefni sem þarf að undirbúa og gera áætlanir um, eins og Sundabrautin, hvernig við munum hugsanlega styðja sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu varðandi uppbyggingu almenningssamgangna, þ.e. borgarlínuna svokölluðu, og hin fjölmörgu mislægu gatnamót sem byggja á á höfuðborgarsvæðinu. Það tengist allt saman mjög stórum verkefnum sem ætlunin er að fara í. Það virðist vera vilji þessarar ríkisstjórnar að fara í byggingu nýs Landspítala við Hringbraut. Það þýðir að það mun auka enn frekar álagið á samgöngukerfið á [[Forseti hringir.]]höfuðborgarsvæðinu. Síðan þarf jafnt og þétt að huga að því hvort skynsamlegt sé að fara jafn hratt og ætlunin er í uppbygginguna á Keflavíkurflugvelli og hvernig við tryggjum sem best samgöngurnar á milli höfuðborgarsvæðisins og flugvallarins. Það eru stór verkefni sem ráðherrann þarf að huga að og vinna hratt.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir áhugaverða umræðu um samgöngur almennt. Mér finnst áhugaverðara þegar verið er að tala um samgöngukerfið í heild sinni. Við erum auðvitað að tala hér um samgönguáætlun og þann vanda að hún sé ekki fjármögnuð og það hefur áður verið rætt hér. Hins vegar hvað varðar samgöngukerfið í heild sinni þá finnst mér að við þurfum að taka til greina sjónarmið varðandi aðra kosti eins og t.d. flugsamgöngur, hjólreiðar, samgöngur á landsbyggðinni og auðvitað siglingar. Mér finnst oft skorta heildarsýn, heildarstefnumótun og framtíðarsýn hvað varðar samgöngur. Því finnst mér ánægjulegt að það sé verið að vinna hvítbók um almenningssamgöngur á Íslandi þar sem markmiðið er að fá heildstætt yfirlit yfir þau álitaefni sem við ræðum hér hvað varðar samgöngur almennt á Íslandi þar sem hæstv. ráðherra hefur ákveðið að halda áfram þeirri vinnu. Hins vegar langar mig til að koma örstutt inn á umræðuna um veggjöld. Mér finnst hún áhugaverð. Ég vona að við getum farið í málefnalega umræðu um veggjöld eða notkunargjöld. Ýmiss konar notkunargjöld í samgöngum hafa lengi tíðkast hér á landi eins og hafnargjöld og skipa- og lendingargjöld, ferjugjöld og ýmis önnur gjöld sem hafa verið sett á. Ég hlakka til að sjá niðurstöðuna úr þessum starfshópi og verður spennandi að sjá hvernig umræðan verður í framhaldi af því.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir það að taka þetta málefni upp sem brennur svo ákaft á öllum landsmönnum. Við erum ein þjóð, fámennt samfélag í stóru landi sem býr við ójafnan kost. Skilningsleysi stjórnvalda á þessu birtist með augljósum hætti í vinnu ríkisstjórnarinnar með samgönguáætlun þar sem vilji Alþingis og þjóðarinnar var að engu virtur. Hún var sérkennileg kynning samgönguráðherra fyrir skömmu. Síðastliðið haust í aðdraganda kosninga og í kjölfar kosninganna sjálfra var um fátt meira rætt en brýna þörf fyrir innviðauppbyggingu á öllum sviðum. Samgöngumál voru þar ofarlega á baugi, land, loft, sjór, línur og ljós. Grunnþörfum íbúa á landsbyggðinni er nú algjörlega ýtt til hliðar, þeim þörfum að komast með sæmilega greiðum hætti á milli byggðarlaga. Þetta finnst landsmönnum kaldar kveðjur. Fjarlægðir verða ekki skrifaðar út úr bókinni, það er ekki á valdi nokkurs manns. Við getum hins vegar gert það mögulegt að stytta og greiða leiðir. Það vantar mikið upp á að það sé sett í forgang. Við búum enn við mjóa hættulega malarvegi og einbreiðar brýr, samgönguleiðir sem jafnvel eru heftar á milli svæða meiri hluta ársins. Ég nefni norður- og suðursvæði Vestfjarða sem þó á að kallast sameiginlegt þjónustusvæði, t.d. á sviði heilbrigðisþjónustu. Núverandi ríkisstjórn flýr af hólmi, skellir skollaeyrum við ákalli frá byggðum og atvinnulífi hvarvetna um landið. Ríkisstjórnin ræður ekki við verkefnin og þá uppbyggingu sem þörf er á, þorir ekki í það átak sem blasir við að afla fjár til framkvæmda. Það skortir á skilning á högum landsmanna hringinn í kringum landið. Hlutskipti þessarar ríkisstjórnar er í besta falli að troða marvaðann. Jafnaðarmenn voru með mótaðar tillögur í aðdraganda kosninga og áform um það hvernig markmiðum um innviðauppbyggingu yrði náð. Flokkur fjármálaráðherra heyktist því miður á að slást í för. Við sitjum uppi með ríkisstjórn sérhagsmuna og gróðapunga. [[Forseti hringir.]]Ég skora á ríkisstjórnina að setja í sig kjark, rífa upp hakann og skófluna og leitast [[Forseti hringir.]]við að sýna dug og koma sér til verka.
Virðulegi forseti. Aftur langar mig að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu. Ég verð að skjóta inn hrósi á hæstv. ráðherra, ég hef ekki upplifað annað en hann sé boðinn og búinn til að koma og ræða við okkur á þingi um þau mál sem undir hann heyra. Það er til fyrirmyndar. Það hefur ýmislegt áhugavert komið hér fram. Í máli hæstv. ráðherra kom hann inn á það að það væri ekki ráðherra sjálfs að fjármagna samgönguáætlun. Það er vissulega rétt í þrengsta skilningi verkaskiptingar, en að sjálfsögðu leggur ráðherrann línuna í samgönguáætlun sem samþykkt er í ríkisstjórn og lögð fyrir Alþingi. Það er ráðherrans að berjast fyrir þeim fjármunum sem hann vill sjá í samgöngumálin. Ég verð að segja fyrir mína parta, mér finnst dálítið skrýtið að það er einhvern veginn alveg sama hvernig árar í samfélaginu, það eru aldrei til fjármunir til þess að auka við samneysluna, til að auka við sameiginlegu verkefnin okkar. Ýmist er kreppa og það þarf að spara, eða það er þensla og það má ekki eyða. Það þarf alltaf að finna einhverjar aðrar leiðir en að fara í þá samneyslu sem við sem samfélag búum við. Hér hefur verið gumað töluvert af því að fjármunir í samgöngumál hafi verið auknir svo gríðarlega að sjaldan hafi annað eins sést. En það þarf ekki annað en skoða fjárlagafrumvarpið sem var lagt fram síðast til að sjá að á föstu verðlagi árið 2016 þá lækkuðu fjárheimildir Vegagerðarinnar. Það þarf að skoða nákvæmlega hvar þær eru eftir viðbætur, en þetta er ekki þessi gríðarlega viðbót sem ríkisstjórnin gumar af. Við erum undir 40 ára meðaltali sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Ég held að við ættum að fara varlega í að hreykja okkur fyrir hvað allt sé stórkostlegt og við séum að eyða miklum fjármunum í þetta og horfast í augu við stöðuna eins og hún er.
Virðulegur forseti. Það veganesti sem ég tek með mér frá þessari umræðu er fyrst og fremst það að við erum að stórum hluta sammála um mikilvægi málsins, að fara þurfi í átak í samgöngumálum. Það er mikilvægt að umræðan sé málefnaleg. Mér hefur aðeins þótt skorta á það hjá ákveðnum hv. þingmönnum. Hv. þm. Einar Brynjólfsson sagði að þegar önnur ríkisstjórn tók við völdum í byrjun ársins hafi komið annað hljóð í strokkinn. Það var ekki þessi ríkisstjórn sem gekk frá fjárlögum þessa árs, [[Gripið fram í: Sami flokkur.]]heldur var það þingið. Ríkisstjórnin tók við 11. janúar. Siðlaus samgönguáætlun, sagði hv. þm. Logi Einarsson. Háttsemi ríkisstjórnar, eins og hv. ráðherra hafi þegið valdið frá guði? Nei, hann hefur vald sitt frá Alþingi. Svona málflutningur er ekki til þess fallinn að hjálpa í umræðunni, að segja að hér sé um svik og pretti að ræða. Hér er bara verið að vinna úr því sem er til umráða samkvæmt ákvörðun Alþingis um framlög til þessa málaflokks. Hv. þm. Guðjón S. Brjánsson sagði að vilji Alþingis og þjóðar hefði ekki verið virtur af ráðherra málaflokksins. Ég frábið mér svona málflutning. Unnið er eftir samgönguáætlun sem þingið hefur samþykkt og ekkert vikið frá því í einu eða neinu. Að koma svo hér með einhver orð um að þetta sé ríkisstjórn gróðapunga og einkahagsmuna - það er ekki til þess fallið að hjálpa okkur og ekki til að auka á virðingu Alþingis, svo það sé gert að umtalsefni. Það skín svolítið í gegn að menn horfa á málin með sínum nærsýnisgleraugum, hvaðan af landinu sem hv. þingmenn koma. Hv. þm. Bjarni Jónsson segir að taka ætti 5–6 milljarða og setja í vegi vestur og norður um land. Ja, ég er ekki alveg viss um að það sama sé sagt á Suðurlandi og Norðausturlandi. Við verðum að reyna að vinna úr þessu saman. Ég geri mér auðvitað grein fyrir grunnþörfinni. [[Forseti hringir.]]Það er ekki rétt að ráðherrann sé ekki að reyna að hugsa leiðir í því hvernig hægt er að fjármagn stórt og mikilvægt átak í þessum málaflokki. Sú vinna er í gangi. Það mun taka tíma að ná utan um það og sjá hvaða kosti og galla slíkar leiðir hafa í för með sér, en þær snúa að sjálfsögðu að því að taka þennan málaflokk til gagngerrar endurskoðunar og fjármagna hann með nýrri hugsun og nýjum hætti. Það er okkur nauðsynlegt vegna þess að við vitum öll [[Forseti hringir.]]hversu mikil þörf er á fé í velferðarkerfið og heilbrigðiskerfi landsins. Það er þar sem menn voru að forgangsraða við síðustu fjárlög. Ég geri ráð fyrir því að það verði [[Forseti hringir.]]mjög ofarlega á óskalista þingmanna í framtíðinni.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði á þskj. 378, 271. mál. Þar er um að ræða tillögu um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði og tengist stjórn álaveiða. Frumvarp þetta er samið í ráðuneyti atvinnuvega- og nýsköpunar. Það er að tilhlutan sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Með þessu frumvarpi eru lagðar til tilteknar breytingar á lögum nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði, með síðari breytingum. Lagt er til í frumvarpinu að lögfest verði ákvæði um að ráðherra geti með reglugerð sett reglur um álaveiðar, m.a. um að banna eða takmarka álaveiðar um allt land eða á tilteknum svæðum ef það er talið nauðsynlegt að mati Hafrannsóknastofnunar. Tilefni þessa frumvarps er að með bréfi, dagsettu 24. nóvember 2015, óskaði Fiskistofa eftir því við ráðuneytið að það hlutaðist til um að álaveiðar yrðu bannaðar eða takmarkaðar á Íslandi og við landið. Þá barst ráðuneytinu einnig minnisblað frá Veiðimálastofnun um málið, dagsett 30. nóvember 2015, en eins og við vitum hafa Veiðimálastofnun og Hafrannsóknastofnun sameinast í nýja stofnun sem er Hafrannsóknastofnun, rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna. Einnig barst ráðuneytinu formleg ráðgjöf Veiðimálastofnunar um málið með bréfi dagsettu 3. febrúar 2016. Þar er gerð grein fyrir líffræði og lífsferli áls, álaveiðum hér á landi, ástandi stofnsins og ráðgjöf stofnunarinnar. Meðal annars kemur þar fram að álastofninn sé í hættu og þoli illa veiðar. Meðan svo sé sé það ráðgjöf Veiðimálastofnunar að bann verði sett á allar álaveiðar hér á landi. Stofnunin taldi þá nauðsynlegt að settar yrðu reglur um friðun áls hér á landi á meðan ástand stofnsins væri undir viðmiði og að ráðherra yrði veitt nauðsynleg lagaheimild til að setja slíkar reglur með breytingu á 20. gr. laga nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði, og jafnframt að ef áll veiddist í silungs- eða laxveiði yrði skylt að sleppa honum. Veiðimálastofnun þáverandi lagði því til að ráðuneytið beitti sér fyrir slíkri alfriðun sem stæði á meðan ástand stofnsins væri undir settu viðmiði. Umræddar tillögur um bann við álaveiðum eru að meginstefnu byggðar á því að mikil stofnstærðarminnkun hefur orðið á álastofninum, svo mikil að állinn hafi frá árinu 2009 verið á lista CITES-samningsins um alþjóðaverslun með tegundir villtra dýra og plantna sem eru í útrýmingarhættu. Eins og ég kom inn á hefur þetta frumvarp verið í ráðuneytinu til nokkurrar yfirferðar. Menn hafa farið að ráðgjöf þáverandi Veiðimálastofnunar og núverandi Hafró um að þessu verði fylgt eftir. Ég vek athygli á að í 1. gr. er í raun heimildarákvæði um að ráðherra geti sett reglur um álaveiðar í ljósi þess að sterkar vísbendingar eru um að álastofninn sé í hættu. Við tökum það að sjálfsögðu alvarlega. Við viljum hafa heimildarákvæði til staðar og fara síðan að ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar í samræmi við meginreglu íslenskrar fiskveiðistjórnar og stjórnunar okkar í veiðiám og vötnum, við viljum fara að því sem vísindin segja okkur að rétt sé að gera. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að ákvörðun um reglur sem ráðherra kann að setja með reglugerð um álaveiðar, m.a. um hvort banna eða takmarka skuli álaveiðar hér á landi, verði byggð á ráðgjöf frá hinni nýju stofnun sem við í daglegu tali köllum Hafró. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar sem fylgir frumvarpinu, en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þessa frumvarps. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hennar og vil segja að ég tel fulla ástæðu til þess að hafa áhyggjur af álastofninum. Að sjálfsögðu tel ég að Ísland eigi með sínum fiskveiðistjórnartækjum að vernda stofna dýra sem eru í hættu. Án þess að vera neinn sérstakur sérfræðingur í álum þá veit ég nógu mikið til að vita að orðið hefur rosalega mikil fækkun í þessum stofni. Ég hef heyrt að ein af skýringunum á þessari gríðarlegu fækkun í stofninum sé plastmengun í hafinu, að míkróplast eða plastagnir fari svo illa með álastofninn. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í þessu samhengi hvort farið hafi fram einhver umræða milli ráðuneytis hennar og umhverfisráðuneytisins. Hér er jú skörun á milli ráðuneyta þar sem við viljum annars vegar gera ýmislegt til að vernda fiskstofninn, sem er þá að hluta til á vegum umhverfisráðuneytisins, og svo hins vegar að nýta stofna okkur til hagsbóta sem samfélags. Þessi tvö mál togast á. Ég átta mig á að þetta er ekki beinlínis á verksviði hæstv. ráðherra en tengist þó. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur farið fram einhver umræða um að gera rannsóknir í þessu skyni? Að Ísland leggi þannig sitt af mörkum til þess að kanna hvort það sé [[Forseti hringir.]]plastmengun að kenna að svona sé komið fyrir álastofninum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir athugasemdina. Ég tek undir með áhyggjur hv. þingmanns af plastmengun. Hún er töluverð. Það vill svo til að ég var á sjávarútvegssýningunni í Boston þar sem ég ræddi við öldungadeildarþingmann úr Demókrataflokknum frá austurströndinni sem er að fara að leggja fram frumvarp um plastmengun, sem er mikil t.d. í Alaska. Hann bað um stuðning okkar Íslendinga við frumvarpið. 80% af menguninni sem þar er kemur frá Asíu. Plastið fer yfir hafið og spillir mjög mikið fyrir. Ég get ekki fullyrt um nákvæmar rannsóknir á því hvort þetta hafi áhrif á álastofninn sem slíkan, en það er vont að hafa þessa mengun í hafinu. Ég sagði við þingmanninn að við myndum að sjálfsögðu styðja allt sem þýddi hreinna haf, betra vistspor, sjálfbærar veiðar, vísindalegar veiðar, það myndum við Íslendingar styðja. Já, það hafa átt sér stað óformlegar viðræður. Við fylgjumst mjög vel með í sjávarútvegs- og landbúnarráðuneytinu, meðal annars varðandi frumvarpið um verndun haflengjunnar eða strandlengjunnar. Þar eigum við náttúrlega mjög ríka hagsmuni. Þetta er risastórt hagsmunamál fyrir okkur og ég þakka hv. þingmanni að vekja athygli á því. Ég vil líka vekja athygli á minni fyrirtækjum sem vinna í þessu. Ein af mínum fyrstu heimsóknum sem ráðherra var í fyrirtæki í Hveragerði. Þar er fyrirtæki sem endurnýtir plast í Hveragerði, rúlluplast, og tekur u.þ.b. tvö tonn, minnir mig, af plasti úr hafinu, netadræsur og fleira, sem menn endurnýta og setja meðal annars í endurnýtanlega plastpoka fyrir Bretlandsmarkað. [[Forseti hringir.]]Það er hægt að hreinsa þetta, það er hægt að gera betur. Það munum við Íslendingar svo sannarlega gera.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég er ánægð að heyra að ráðherrann tekur undir með mér um að plastmengun í höfunum sé virkilegt vandamál og áhyggjuefni. Ég held að þetta verði því miður eitt af því sem við sem erum í stjórnmálum á fyrri hluta 21. aldar þurfum að hafa sífellt meiri áhyggjur af og vera með aðgerðir út af. Það tengist auðvitað menguninni. Það snertir líka það hvernig við ætlum að glíma við loftslagsbreytingar af mannavöldum. Það er allt saman tengt. Án þess að vera neinn sérstakur sérfræðingur í álum hef ég þó náð að heyra það í umræðunni að þarna hafa vísindamenn áhyggjur af að tengsl séu á milli hruns í stofninum og plastmengunar. Er þá sérstaklega vísað til míkróplastaukningar. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja hæstv. ráðherra og brýna hana til góðra verka í þessum efnum. Það er gott að ráðherrann sem fer með nýtingarþáttinn í auðlindum okkar setji sig líka inn í þessi mál og tali fyrir þeim, að þetta sé ekki bara afmarkað á sviði umhverfisráðuneytisins og hæstv. umhverfisráðherra. Ef okkur á að takast að gera eitthvað í mengunarmálum verður auðvitað að vinna þvert á ráðuneyti. Þess vegna ætla ég í lokin að leyfa mér að benda hæstv. ráðherra á að skoða þetta með míkróplastagnirnar og hvetja hana aftur til að gera það sem hún getur í krafti síns embættis til að við getum lagt okkar af mörkum í því efni til að [[Forseti hringir.]]stemma stigu við mengun í höfunum.
Hæstv. forseti. Ég tek áskorun hv. þingmanns mjög alvarlega. Í því eru fólgnir risahagsmunir fyrir okkur Íslendinga að vita um ástand hafsins hverju sinni. Það eru reyndar vísbendingar um að vistsporið í kringum Ísland sé að batna mjög mikið, m.a. út af ábyrgri fiskveiðistjórn. Ég man eftir mynd sem ég sá hjá Hafrannsóknastofnun. Þar kom fram að árið 2002 var vistsporið mun meira en árið 2014. Það eru ýmis jákvæð teikn á lofti. Við sjáum aukningu í þorskstofninum en á móti kemur að vísbendingar varðandi álinn eru mjög sterkar. Þess vegna þurfum við heimild í lögum til að banna álaveiðar ef við ætlum að gera það. Ég vil líka vekja athygli á því að það þarf skýra lagaheimild til að takmarka eða banna álaveiðar hér á landi í ám eða netlögum því að það gildir annað þar. Þarna er eignarréttur, nýtingarréttur með öðrum hætti en gildir á hafi úti. Það verður að vera byggt á vísindalegum grunni. Það er í samræmi við okkar almennu stefnu í þeim málum og málaflokkum sem ég ber ábyrgð á. Hv. þingmaður talaði um plastið og áhrifin á álinn. Við munum skoða það. Ég mun beina þeirri fyrirspurn til Hafró. Það mun koma í ljós í gegnum ráðgjöf þeirra hvernig ástand stofnsins er hér við land. En ég mun fara að ráðgjöf Hafró í þessum málum eins og mörgum öðrum.
Virðulegi forseti. Mér finnst þessi lagagrein ganga heldur langt, þ.e. að banna álaveiðar. Ég skil að takmarka verði álaveiðar, en þá á grundvelli einhverra rannsókna. Í greinargerðinni gríp ég niður þar sem segir, með leyfi forseta: „Enn fremur kemur þar fram að afar litlar upplýsingar séu til um álaveiðar við Ísland og að engin veiði hafi verið skráð.“ Það er svolítið skrýtið að ætla að banna veiðar sem við vitum ekki einu sinni hvort eiga sér stað. Eins og gerð hefur verið grein fyrir er tilefni þessa frumvarps það að Fiskistofa óskaði eftir að ráðuneytið hlutaðist til um að álaveiðar yrðu bannaðar á Íslandi og við landið. Ég skil það. Fiskistofa hefur ekki lögsögu í vötnum bænda. Síðar í frumvarpinu segir: „Frumvarpið hefur áhrif á bændur, veiðiréttareigendur og aðra sem hafa stundað álaveiðar. Megintilgangur frumvarpsins er að vernda álastofninn hér á landi gegn ofveiði …“, sem við vitum ekki einu sinni hvort er raunin. Ég veit það ekki. Ætlum við að fara að stjórna fiskveiðum á Íslandi ef Írar eða Skotar eru búnir að veiða of mikið af ál. Eigum við ekki að rannsaka það hvort við veiðum ál almennt og ef það á að banna það, verðum við þá ekki að rannsaka vötnin og vita það að vandamálið sé til staðar?
Virðulegi forseti. Það ber svo við að ég er staddur á Alþingi þegar þetta mál kemur hér til umfjöllunar. Ég hef rennt yfir frumvarpið og finnst ýmislegt um það og vil rekja það lauslega. Fram kom hjá hæstv. ráðherra að hún vilji fara að vísindum og fara eftir ráðgjöf Hafró í þessu máli en ég hef efasemdir um að þar sé svo mikil þekking til staðar að það sé eingöngu á henni byggjandi. Kannski er þekkingin jafnvel enn ríkari og meiri utan þeirrar stofnunar. Það væri svo sem hægt að fara hér yfir lífsferil ála og stöðuna í Evrópu og stöðuna á Íslandi. Það er rétt að álar eru taldir vera í útrýmingarhættu, það er fyrst og fremst vegna eyðileggingar búsvæða, ofveiða á glerál til notkunar í álaeldi, og sjúkdóma og sníkjudýra sem komið hafa upp vegna innflutnings til Evrópu frá Japan og víðar. Það hefur orðið til þess að glerálagöngurnar - glerállinn er ungviði ála, hann hrygnir í Saragossa-hafinu og síðan berast álalirfurnar hingað. Samkvæmt rannsóknum mínum eru þær sem koma til Íslands eitt ár á leiðinni hingað og alast hér upp og ganga síðan aftur sína leið til baka og hrygna og sjást ekki aftur. Álaeldið hefur alfarið byggst á því að veiða glerál og ala hann áfram, en ekki hefur tekist fyrr en nýverið að ná árangri í að klekja út og láta það lifa til lengri tíma í eldi. Kílóið á glerálum er jafnvel að fara yfir 100 þús. kr., en það þarf reyndar 2.400 stykki í kílóið. Hér höfum við sem betur fer ekki eyðilagt með sama hætti búsvæði og gert hefur verið á meginlandi Evrópu. Hér hefur ekki verið ofveiði á glerál. Ég held að hann hafi varla verið veiddur, annars þá helst af þeim sem hér stendur. Ég veit um fáa aðra, alla vega ekki vísindamenn, sem gert hafa slíkt. Veiðar á glerálum - þetta eru nokkur hundruð kíló á ári og hefði kannski getað farið upp í einhver tonn og í sögulegu ljósi aðeins aftur í tímann, en þetta er tiltölulega lítið í dag. Það er engu að síður verið að nýta ál á nokkrum stöðum, og auðvitað skiptir það fólk máli. Ég hef fylgst nokkuð vel með því. Ég er búinn að vera að vakta álagöngur til Íslands síðan árið 1999, m.a. til þess að skoða samanburð milli ára í göngunum. Ég er með lykilstaði þar undir sem ég fylgist með árlega til þess að fá vísitölu á göngurnar og nýliðunina. Ég er sá eini sem hefur staðið í slíkum rannsóknum hér á Íslandi svo ég viti til. Það er rétt að hér hafa dottið niður álagöngur. Það sást að glerálagöngur duttu talsvert niður hér við Ísland fyrir um áratug, en engu að síður ekki í sama mæli og annars staðar í Evrópu. Þær hafa kannski dottið niður í 10% af því sem það var áður, á meðan það fór niður í 1% í Evrópu. Síðastliðið vor gerðist það að það komu stærri göngur en sést hafa hér í áratug. Ég er spenntur að sjá hvernig þetta mun líta út núna í vor. Síðan er þetta svolítið flóknara mál allt saman, því að þrátt fyrir að glerálagöngurnar hafi dottið niður hefur maður ekki séð samsvarandi minnkun í stofnstærð í vötnum og ám og þeim búsvæðum sem állinn byggir hér við Ísland. Þarna virðist líka koma inn að einhverju leyti þéttleikaháð dánartala og annað slíkt. Staðirnir sem ég hef verið að fylgjast með á hverju ári til þess að átta mig á stofnstærðinni - ég verð bara að halda áfram að tala út frá rannsóknum mínum hér fyrst það er svo aumlegt sem vitnað er til í þessu frumvarpi - en ég nefni til að mynda Vífilsstaðavatn sem ég fylgist með á hverju ári og hef gert í 20 ár. Þar hef ég aldrei séð jafn mikið í rannsóknum mínum og fyrir tveimur árum og víðar hefur stofnstærðin ekki dottið niður með sama hætti, sem er athyglisvert. Álaveiðarnar eru það litlar við Ísland og það eru engar atvinnuveiðar á glerálnum við Ísland, sem er aðalhættan á meginlandi Evrópu. Hér höfum við ekki eyðilagt jafn mikið af búsvæðum og þar hefur verið gert. Auðvitað höfum við verið að eyðileggja hér búsvæði. Hér eru ræstar fram mýrar. Sett eru vegrás og annað slíkt sem stöðvar göngur. Það er kannski það sem þarf sérstaklega að hyggja að heldur en bann við að veiða þessi nokkur hundruð kíló sem nú eru veidd. Ég held að það sem við gerum hér í nýtingunni á Íslandi skapi stofnunum ekki hættu. Ég held ég verði líka að koma því að að álar á Íslandi eru á margan hátt sérstakir. Ein af ástæðunum fyrir því að hér hafi ekki verið veiddir glerálar í atvinnuskyni er einfaldlega sú að þeir hegða sér með allt öðrum hætti við Ísland. Það eru allt aðrar aðstæður hér. Þær hef ég verið að rannsaka og framkvæmt tilraunir til þess að leiða fram um það niðurstöður. Án þeirrar þekkingar geta menn ekki veitt þá í atvinnuskyni hér. Það hefur ekki verið um það að ræða. Við höfum alla vega í tvígang veitt glerál til þess að prófa okkur áfram í álaeldi, en ekki þó síðastliðin ár. Ég vil bara halda því til haga. Varðandi sérstöðuna. Það er margt sérstakt sem fram kemur í frumvarpinu og er best að hafa engin orð um það. Vísað er í gögnin sem lögð eru til grundvallar; það er ein skýrsla frá 1996 þar sem veiddir voru álar í nokkrum vötnum og tjörnum á Suðurlandi, það eru 20 ár síðan. Svo er skýrsla þar sem gerð er grein fyrir því að veiddir voru tugir bjartála á leiðinni niður Elliðaárnar eitt haustið. Síðan eru bréf og ráðgjöf og annað slíkt þar sem fullyrt er um hlutina án þess að byggja einu sinni á þeim gögnum sem til eru. Ég get líka vísað til á annan tug vísindagreina í alþjóðlegum tímaritum þar sem fjallað er um álarannsóknir á Íslandi og genasamsetningu og fleira sem ég hef átt aðild að. Mér þykir merkilegt að sjá að menn hafi nánast ekki nýtt sér neitt af því sem þó hefur verið gert. En það vantar náttúrlega verulega upp á rannsóknir, það er alveg ljóst. Við erum líka að skoða áhrif loftslagsbreytinga á genastrúktúrinn og fleira, samspilið þar á milli og dýnamíkina á milli landa. Á Íslandi erum við með kynblendinga Evrópu- og Ameríkuála, sem finnast hvergi annars staðar. Við erum líka með næstu kynslóðir þeirra hér sem finnast hvergi annars staðar, sem þýðir það að þarna er eitthvert mynstur. Sú staðreynd að þeir skuli ekki vera að veiðast annars staðar þýðir að það er ekki alveg tilviljanakennt hvert álarnir fara eða hvort þeir koma, alla vega afkvæmi þessara kynblendinga. Þau koma frekar til Íslands en á aðra staði. Það þarf að skoða það betur. Það eru ýmsar hliðar á því. Ég er alveg sammála því að það ber að láta náttúruna njóta vafans og gæta ýtrustu varúðar. Það er svo ódýrt að segjast ætla að gera það en ætla þá ekki einu sinni að skoða hver staðan er. Það svífur yfir vötnum við lestur á þessu plaggi að það á að fara að banna veiðarnar. Það þarf líka að sýna því fólki virðingu sem nýtir álinn, þó að þar séu ekki stórfelldir hagsmunir undir, að það sé a.m.k. farið yfir þá þekkingu og þau gögn sem til eru og jafnvel að ráðuneytið nýti sér helstu sérfræðinga á þessu sviði á landinu. Ef þá er ekki að finna á Hafrannsóknastofnun ætti að leita annað í því skyni. Ég hvet eindregið til þess. Meira að segja held ég að ráðuneytið hafi fengið einhverja greinargerð fyrir nokkrum árum síðan um stöðu álastofna á Íslandi og glerálagangna til þess að geta svarað varðandi skuldbindingar Íslands á alþjóðavísu um hvort þessar tegundir séu í útrýmingarhættu, það væri alla vega hægt að byrja á að finna það í bókasafni ráðuneytisins. Það álit skrifaði ég undir á sínum tíma. Það hlýtur að skipta einhverju máli að hér hafa verið vaktaðar álagöngur frá 1999 til þessa dags og eins niðurstöðurnar úr þeirri vöktun þegar taka á ákvarðanir um álinn. Ég hvet ráðuneytið og þá þingnefnd sem fjalla mun um málið til þess að afla sér ýtrustu þekkingar og nýta sér hana. Það er alla vega ljóst að það er ósköp lítill bakgrunnur á bak við rökstuðninginn hér, þó að ég skilji áhyggjurnar og deili þeim, enda eru margvíslegar rannsóknir í gangi sem snúa að þessum alvarlegu spurningum. Það er vandi að koma hér upp og tala um mál sem maður þekkir svo vel, en engu að síður hef ég ákveðið að gera það og ræða það út frá þekkingu minni á málinu. Ég vil að endingu enn og aftur hvetja hæstv. ráðherra, ráðuneytið og þingnefndir til þess að leita sér þekkingar víðar þar sem hún er til um þetta mál. Það er hægt að fara yfir margt í þessum efnum. Það er margt mjög sérstakt hér á Íslandi sem er öðruvísi en við sjáum annars staðar. Það er mikilvægt að taka það til greina. Ef Ísland þarf að rökstyðja, segjum áframhaldandi veiðar á álum og hvernig að þeim er staðið, þarf að vera hægt að rökstyðja það með því hvernig hlutirnir eru hér. Það væri góð byrjun frekar en að fara ódýru leiðina og ákveða bara að banna þetta og ætla svo að fara að skoða málið eða sleppa því alveg. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra bregðist við þeim hugleiðingum sem hér eru fram bornar.
Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem átt hefur sér stað, og hv. þm. Bjarna Jónssyni fyrir að hafa komið með ábendingar sínar, enda er sérfræðiþekking hans mikil. Ég vil sérstaklega vekja athygli á að þetta er heimildarákvæði. Af hverju erum við að setja inn ákvæði þarna, inn í lax- og silungsveiðileyfi? Af því að við verðum að ganga varlega um þau réttindi sem þarna eru, sem tryggð eru í stjórnarskránni í gegnum eignarréttinn og fleira. Þess vegna erum við að setja inn heimildarákvæði. Þar fyrir utan vil ég benda á að ef fara á íþyngjandi leið, því að allt bann er íþyngjandi, þarf það að vera byggt á vísindalegum grunni, rannsóknum. Það verður gert. Það á alltaf að beita meðalhófsreglu við allar slíkar nálganir þegar menn eiga að takmarka frelsi fólks eða svigrúm. Þess vegna förum við þessa leið. En þetta er líka ábyrg leið að því leytinu til að við höfum fengið sterkar vísbendingar, bæði að utan en líka - og ég ætla bara að vona að ég hafi bara misskilið hv. þingmann þegar mér fannst hann vera að hnýta í Hafrannsóknastofnun, sem er okkar helsta rannsóknarstofnun, ekki bara á sviði sjávar heldur líka núna eftir sameiningu stofnunarinnar við Veiðimálastofnun eru þar okkar helstu sérfræðingar á sviði vatna og áa. Ég vona að ég hafi misskilið hv. þingmann og ef ég hef ekki gert það vil ég einfaldlega mótmæla því. Þetta er ein af okkar allra fremstu vísindastofnunum. Hvar sem maður kemur í dag er litið til okkar Íslendinga m.a. út af markvissum rannsóknum okkar á lífríki hafsins, ánna o.s.frv. Svo það sé sagt hér. Ég tel mjög mikilvægt að þingnefndin fari vel yfir annars ágætar ábendingar frá hv. þingmanni Bjarna Jónssyni og hv. þm. Gunnari I. Guðmundssyni frá Pírötum. Þetta eru eðlilegar vangaveltur. Á að banna eða ekki? Þess vegna þarf að fara mjög varlega í það. Þingnefndin fer gaumgæfilega yfir það. Þetta eru sjónarmið okkar í ráðuneytinu, að við þurfum að ganga varlega um þau réttindi sem fólki eru tryggð m.a. í stjórnarskrá, og hins vegar varðandi málefni snúa að lífríki náttúrunnar. Þar viljum við fara varlega. Það er mjög skýr stefna þessarar ríkisstjórnar, enda er umhverfiskaflinn hjá þessari ríkisstjórn sá lengsti sem skrifaður hefur verið í stjórnarsáttmála. Það er ekki tilviljun. Ég vil líka geta þess að það eru ábendingar að utan um stofnstærðarminnkun álsins, en líka það að Veiðimálastofnun sagði mjög skýrt í því bréfi sem ráðuneytinu barst á sínum tíma, í febrúar 2016, þar sem var gerð grein fyrir líffræði og lífsferli áls, að álastofninn væri í hættu og þyldi illa veiðar. Ráðgjöf Veiðimálastofnunar þá var að bann yrði sett á allar álaveiðar hér á landi. Ég ítreka: Þetta er heimildarákvæði. Ráðherra tekur ekki ákvörðun nema ef skýrar vísbendingar eru um að álastofninn sé í hættu svo þær veiðar verði ekki takmarkaðar nema vísindaleg ráðgjöf kveði þar skýrt á um. Að öðru leyti vil ég undirstrika að málið fer til hv. atvinnuveganefndar til yfirlestrar, umsagnar og umfjöllunar. Þar munu þessi sjónarmið eflaust koma fram og verður farið yfir þær umfjallanir. Ég hlakka til að sjá hver umfjöllunin og meðferðin verður hjá nefndinni en eftir stendur að ég mæli eindregið með því að þetta heimildarákvæði verði samþykkt til þess að við getum brugðist við ef vísindin segja okkur að það sé ótvírætt að álastofninn sé í hættu. Ef vísindaráðgjöfin kemur núna og segir með nýjum rannsóknum að álastofninn sé í hættu og við samþykkjum ekki frumvarpið þá getum við ekki brugðist við, Íslendingar. Mér finnst einfaldlega ekki ábyrgt að hafa ekki slíkt ákvæði í lögunum. Ég undirstrika: Meðalhófsreglan gildir alltaf í íslenskri stjórnsýslu.
Virðulegi forseti. Ég vil taka það skýrt fram að ég var ekki að hnýta í neinn eða hnýta í Hafrannsóknastofnun eða getu hennar á mörgum sviðum. Þar eru okkar bestu sérfræðingar á ansi mörgum sviðum og það er mikilvægt að nýta sér ráðgjöf þeirra. En síðan geta komið göt í þá þekkingu. Ég ítreka að þegar svo er á ráðuneytið ekki að vera of viðkvæmt fyrir því að leita sér þekkingar út fyrir stofnanir ráðuneytisins, ef hana er betri að finna annars staðar, jafnvel í stofnunum sem heyra undir önnur ráðuneyti. Maður má ekki vera svo hörundsár gagnvart því. Ég get alveg verið sammála því að það sé mikilvægt að hafa heimildarákvæðið sem slíkt eins og þarna er talað um. En það sem ég beindi sjónum að var rökstuðningurinn. Það er nánast búið að gefa sér fyrir fram að banna eigi veiðarnar. Og sú ákvörðun er á heldur þunnum ís. Vitnað í 20 ára gamla skýrslu og aðra sem er að verða ansi gömul. Það er allt og sumt sem vísað er til. Síðan er vísað í ákveðnar fullyrðingar. Greinargerð um lífsferla ála, jafnvel eins og þær eru í kennslubókunum, svarar því ekki hvernig við eigum að tækla akkúrat þessa hluti, sérstaklega ekki varðandi sérstöðu ála á Íslandi og hvernig lífsferlið er að sumu leyti allt öðruvísi hér en annars staðar. Því vil ég aftur kalla eftir því að hæstv. ráðherra lýsi því hún sé tilbúin og muni leita sér þekkingar víðar áður en farið verður að beita slíku ákvæði eins og því að banna veiðar. Þessi rök standast ekki. Það þarf að rökstyðja þetta betur [[Forseti hringir.]]ef svo á að vera.
Frú forseti. Ég vil undirstrika meðalhófsregluna enn og aftur. Ég vil líka undirstrika að þegar náttúran er annars vegar verðum við að taka hlutina alvarlega. Þá verðum við að leita eftir vísindalegum niðurstöðum, leita álits okkar besta fólks til þess að geta tekið ákvarðanir. Ef það er svo, og það eru sterkar vísbendingar um það, að álastofninn sé í hættu getur að óbreyttu, eins og staðan er núna, ráðherra ekkert gert þrátt fyrir sterkar vísbendingar þar um. Þess vegna segi ég: Þetta er heimildarákvæði. Þetta er ekki skilyrðislaust ákvæði um bann við álaveiðum heldur heimildarákvæði sem snertir það að ráðherra geti með reglugerð sett reglur um álaveiðar, þannig að það sé sagt mjög skýrt. Ráðherra getur sett reglugerð um bann við veiðum á ál en gerir það ekki fortakslaust. Ég tel þetta vera ábyrga leið, skynsamlega leið í þá veru að reyna að samræma sjónarmið, umhverfissjónarmið og verndunarsjónarmið annars vegar og svo þau sjónarmið sem eru mjög skýr og krefjast þess að lagaheimildir séu skýrar þegar verið er að banna eða takmarka veiðar í ám eða vötnum eins og hér er verið að gera. Verið er að fara ákveðna millileið, skynsamlega leið. Heimildarákvæðið vantar. Ef það fæst ekki getum við ekkert gert ef fram koma skýrar niðurstöður um að álastofninn sé algerlega að hrynja hér við strendur.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra segist vilja fara ábyrga leið. Þar erum við algerlega sammála. Það byggir m.a. á því að aflar og nýta sér þá bestu þekkingu sem til er til að undirbyggja ákvarðanir. Ég er sammála því að mikilvægt sé að hafa heimildarákvæði sem þetta efni, en það tvinnast eiginlega saman hér og svífur yfir þessari greinargerð að banna eigi álaveiðar. Það er byggt á vissulega slæmum tíðindum frá útlöndum, því að að einhverju leyti eru þetta sömu stofnarnir sem undir eru. En til þess að geta tekið ábyrgar ákvarðanir á að byggja þær á þeirri bestu þekkingu sem til er. Ég tel, við lestur greinargerðar sem fylgir frumvarpinu, að þar sé aumlega til stofnað hvað varðar þekkingargrunninn. Því miður mætti í þessu tilviki vera meiri þekking á þessu sviði innan Hafrannsóknastofnunar. Við skulum orða það þannig. Kannski er hún meiri hjá fyrrverandi starfsmönnum stofnunarinnar en þeim sem starfa þar nú. Ef taka á ábyrgar ákvarðanir byggðar á þekkingu tel ég óhjákvæmilegt sé að leita sér þekkingar víðar en einungis hjá þeirri stofnun, svo það sé sagt.
Frú forseti. Ég vil undirstrika að ég treysti Hafrannsóknastofnun. Ég heyri m.a. þegar ég dvaldi fyrir vestan í nokkra daga, ákall eftir því að meira samráð væri haft af hálfu Hafró við sjómenn landsins, við þá sem nýta sér auðlindirnar hverju sinni. Ég held að Hafró taki því mjög alvarlega. Þar er reynt að hafa reglubundið samráð við þá sem eru á svæðinu, sem veiða og vinna. Það sama gildir að sjálfsögðu um álinn. Ég treysti Hafrannsóknastofnun algerlega til að veita mér sem ráðherra faglega ráðgjöf eins og hún gerir almennt í öllu öðru. Ég undirstrika að starfsemi Hafrannsóknarstofnunar í gegnum tíðina hefur sýnt það og sannað. Við sjáum það t.d. núna á uppbyggingu á þorskstofninum og öðrum stofnum líka að bæði skilar sér sú stefna sem við höfum haft í fiskveiðistjórnun og allt pólitíska litrófið hefur komið sér saman um að byggja upp, og það hvernig Hafró hefur unnið úr vísindum sínum. Að öðru leyti, ef við tölum um að vera í tengslum við ál: Ég man mjög vel eftir því að ég fór iðulega niður að læk, Þorleifslæk í Ölfusi, og setti álagildrur með pabba. Þetta voru ekki skemmtilegustu skepnurnar sem maður fékk í gildrur en þær voru spennandi. Það var mun meira af þeim fyrir 300 árum en er núna í læknum þegar ég var tíu, tólf og fimmtán ára. Síðastliðið sumar fór ég sérstaklega niður að á og reyndi að skoða eitt og annað, en það var ekki mikið af ál á þessum gömlu stöðum sem við pabbi fórum á á sínum tíma og settum gildrurnar. Það kann að vera hending ein. En það er hins vegar gott að vita af álnum í íslenskri náttúru.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 379, sem er 272. mál, en um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um umgengni um nytjastofna sjávar, lögum um stjórn fiskveiða og lögum um veiðigjald. Frumvarpið hefur yfirsögnina: Öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni. Við þingmenn höfum hér á göngunum kallað þetta frumvarpið um þang og þara, og höfum haft svolítið gaman af, enda mikilvægt frumvarp, sérstaklega fyrir ákveðið landsvæði hvað varðar atvinnumál. Frumvarp þetta var flutt af forvera mínum á 145. löggjafarþingi en ekki útrætt við þinglausnir. Það var engu að síður tekið til efnislegrar meðferðar af hv. atvinnuveganefnd sem lagði til nokkrar viðbætur við það með atbeina míns ráðuneytis. Ég mun víkja að þeim viðbótum hér á eftir en tel fyrst rétt að fjalla almennt um málið og meginþætti þess sem frumvarpið mælir fyrir um. Frú forseti. Með frumvarpinu er lagt til að settar verði reglur um það sem í frumvarpinu er nefnt öflun sjávargróðurs. Með því er átt við slátt á þangi og öflun á þara. Við þekkjum að landið okkar á margar guðsgjafir, sem betur fer. Alls staðar þar sem klettar, klappir og stórgrýti kemur upp úr sjó í fjöru við Ísland þar vex sjávargróður. Íslendingar hafa nýtt sér þang frá upphafi Íslandsbyggðar og við munum hvernig Þorgerður Egilsdóttir lék á Egil föður sinn Skallagrímsson með því að gefa honum söl til að tyggja. Oft munu gömul Saurbæjar-söl hafa verið bjargráð fyrr á öldum. Við þekkjum að í fornlögum okkar eru heimildir um meðferð og nýtingu sölva og annars sjávargróðurs. Fyrir meira en hálfri öld hófst undirbúningur að því að skoða möguleika á nýtingu sjávargróðurs til iðnaðar við Ísland. Síðar, snemma á 8. áratugnum, var sett upp sérhæfð verksmiðja til þurrkunar á sjávargróðri á Reykhólum á Reykjanesi í Reykhólahreppi. Til þess að þróa aðferðir við slátt á þangi og þara, söfnun, löndun og auðvitað vinnslu eða þurrkun hráefnisins, þurfti að þróa ákveðnar aðferðir. Þær hafa gefist ágætlega, en þróunin hefur verið töluverð. Verksmiðjan á Reykhólum er enn starfrækt og mun rekstur hennar með nokkrum ágætum nú um stundir þótt ýmislegt hafi gengið á í gegnum tíðina enda um að ræða fremur sérhæfða afurð sem stundum hefur gengið hræðilega að afsetja. Verksmiðjan er langmikilvægasta fyrirtækið á Reykhólum og má segja að hún haldi þorpinu þannig uppi að nokkru leyti þótt önnur fyrirtæki séu nú í kjölfarið að ryðja sér til rúms. Margt hefur breyst með tímanum frá því að fremur var talið til skaða fyrir bújarðir að þar væri jarðhiti sem skapað gæti hættu fyrir búpening. Það er langt síðan það var. Auðvitað var það jarðhitinn á Reykhólum, þessu gamla höfuðbóli Guðmundar Arasonar, sem var undirstaða þess að verksmiðja reis þar. Færibandaþurrkari sem notaður er til að vinna mjöl úr þanginu og úr þaranum var þróaður af íslenskum aðilum á sínum tíma með aðstoð Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins og reyndist svo vel að hann var fyrirmynd að yfir 20 þurrkurum sem notaðir eru víða um land til þurrkunar á þorskhausum. Þá er einnig ánægjulegt að sjá að fyrir stuttu var sett á fót verksmiðja við hlið Reykhólaverksmiðjunnar sem vinnur salt úr Breiðafirði og notar einmitt til þess affallsvatn úr verksmiðjunni sjálfri. Þetta rímar vel við markmið okkar Íslendinga um að nýting náttúruauðlinda eigi að vera sjálfbær og leita sér leiða til aukinnar verðmætasköpunar. Það virðist svo að með tækniframförum og hagnýtingu líftækni séu að myndast nýir og auknir möguleikar til verðmætasköpunar úr þörungum. Þetta má meðal annars sjá af því sem kom fram á nýlegu málþingi um strandbúnað, sem var hér um daginn á Grand Hótel, þ.e. að frá árinu 2012 hefur að meðaltali verið stofnað eitt nýtt fyrirtæki á ári sem ræktar eða aflar þörunga úr náttúrunni til iðnaðarframleiðslu. Það eru mörg tækifæri til vaxtar og aukinnar verðmætasköpunar á grundvelli auðlinda hafsins. Hver veit nema þörungavinnsla verði enn stærri atvinnuvegur á Íslandi að nokkrum árum og áratugum liðnum. Ég vil sérstaklega geta þess í þessu sambandi að á vegum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins hefur að undanförnu verið unnið að mótun lífhagkerfisstefnu fyrir Ísland, þ.e. hvernig stjórnvöld, atvinnulífið og borgararnir geta eflt lífhagkerfi hér á landi. Þessi þróun er í góðu samræmi við áherslur lífhagkerfisstefnunnar. Þýðingarmesta hráefni verksmiðjunnar á Reykhólum hefur frá upphafi verið klóþangið sem heitir á latínu ascophyllum nodosum - þetta er svipað og bara í Harry Potter, svei mér þá. Jafnframt hefur þá þari verið nýttur, en klóþangið, eins og ég gat um, er það allra mikilvægasta í þessu. Um er að ræða tvær tegundir af sjálfum þaranum, það er annars vegar hrossaþarinn og síðan stórþarinn. Þá er ljóst að einnig er nokkuð tekið af öðrum tegundum sjávargróðurs samhliða töku þessara tegunda, sem ef til vill má kalla meðafla, svo að notað sé hugtak sem við þekkjum mjög vel úr fiskveiðilöggjöfinni okkar. Klóþangið er síðan sú tegund sem er uppistaðan í þangmjölsframleiðslu, bæði hér á Íslandi og í öðrum löndum þar sem sambærileg starfsemi er stunduð, t.d. í Noregi, í Kanada og á Bretlandseyjum. Það er engin tilviljun að reynsla er af slætti þangs í Breiðafirði, en þar fer saman einstakt landslag, fjöldi skerja, flesja og eyja sem skapa mjög víðlenda strandlengju um leið og mikill munur er á flóði og fjöru. Þetta gerir að verkum að mjög verulegt magn þangs er í firðinum. Þarinn er hins vegar tekinn frekar utarlega í Breiðafirði með svonefndri togkló sem grípur hann, enda vex hann á mun meira dýpi. Það er rakið í skýringum með frumvarpi því sem ég mæli hér fyrir - og ég mæli með því að menn lesi greinargerðina, hún er áhugaverð aflestrar og full af skemmtilegum fróðleik og fróðleiksmolum - að öflun þangs og þara í Breiðafirðinum hefur til þessa ekki lotið beinu eftirliti eða stjórn opinberra aðila. Þannig hafa engar reglur verið settar um til að mynda sláttubúnað eða öflunartæki, skráningu afla eða meðferð hans. Ætla má að ekki hafi fram að þessu verið talin ástæða til að setja slíkar reglur. Við eigum í raun ekki að setja svona reglur nema ástæða sé til. Þangsláttur hefur farið fram í samráði við fjörueiganda á hverjum stað, en þangið vex aðeins í fjörunni og þar með innan netlaga sjávarjarðanna. Verksmiðjan á Reykhólum mun lengst af hafa leigt sláttupramma sína til sjálfstæðra verktaka sem hafa síðan öðlast mikla þekkingu á einstökum sláttusvæðum. Á síðustu missirum hefur hins vegar orðið vart við aukinn áhuga á nýtingu þangs og þara og virðist sá áhugi að mestu eða öllu bundinn við Breiðafjörð. Hið minnsta tveir aðilar hyggjast hefja slíka starfsemi á næstunni eins og meðal annars hefur komið fram í fjölmiðlum. Líklegt virðist að þessi aukni áhugi tengist góðum markaðsaðstæðum, en aukin eftirspurn virðist eftir þörungum til notkunar í alls kyns iðnaði, meðal annars sem svonefnd hleypiefni og íblöndunarefni í áburði. Ýmsar þörungaafurðir eru ákjósanlegar til að bæta bragð, bæta útlit og hollustu matvara og einnig er aukin eftirspurn eftir þeim í líftækni og jafnvel til heilsubótar eða til lækninga. Þessi aukni áhugi á nýtingu knýr á um stjórnun náttúruauðlinda og ákveðinna viðbragða af hálfu löggjafans. Með frumvarpinu er lagt til að rannsóknir á sjávargróðri verði efldar samtímis því að öflun á þangi og þara verði felld undir ákvæði laga á sviði fiskveiðistjórnunar, meðal annars um útgáfu leyfis til öflunar, færslu afladagbókar, skráningu og vigtun á afla og greiðslu veiðigjalds. Að auki er lagt til að móttaka þangs til vinnslu verði háð leyfi, en það er nýmæli sem byggir á tillögum atvinnuveganefndar frá síðasta löggjafarþingi. Samráð hefur verið haft við alla helstu hagsmunaaðila við undirbúning þeirra nýmæla. Í frumvarpinu felst með þessu allumfangsmikil heimild til stjórnunar við öflun sjávargróðurs eins og nánar er fjallað um í skýringum með frumvarpinu. Hafrannsóknastofnun hefur lengi stundað þörungarannsóknir, en vegna þess aukna áhuga sem er á nýtingu þangs við Íslands hóf stofnunin sjálfstæða rannsókn á útbreiðslu og lífmassa þangs við Breiðafjörð síðastliðið vor. Jafnframt var horft til vistkerfisþátta í rannsókninni. Niðurstaðna úr rannsókninni er að vænta um mánaðamótin mars/apríl og munu þær vonandi nýtast hér við þinglega meðferð þessa máls og forstöðumenn Hafrannsóknastofnunar og vísindamenn munu þá vonandi koma fyrir hv. atvinnuveganefnd til að fara yfir niðurstöður þeirrar rannsóknar. Í fáum orðum er meginefni frumvarpsins það að verið er að leggja til að Hafrannsóknastofnun verði falið að stunda rannsóknir á sjávargróðri og vera stjórnvöldum til ráðgjafar um nýtingu. Það er verið að leggja til að öflun þangs og þara verði felld undir eftirlit samkvæmt fiskveiðistjórnarlöggjöfinni. Það er verið að leggja til að móttaka þangs til vinnslu frá afmörkuðum svæðum verði háð leyfi og að lagt verði veiðigjald á landaðan afla þangs og þara. Frú forseti. Þetta voru helstu meginefni frumvarpsins. Í frumvarpinu er meðal annars gefið yfirlit um áhrif þess á fjárhag ríkissjóðs. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu, en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Frú forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þau orð hæstv. ráðherra að greinargerðin sem fylgir frumvarpinu er athyglisverð og margt greinargóðra upplýsinga þar og talsvert meira í hana lagt en greinargerð sem ég vísaði til í öðru máli þar sem aðeins minna var farið í það. Ég vil leggja áherslu á mikilvægi þess að það sé byggð upp sjálfbær nýting áfram á þörungum á Breiðafirði líkt og annars staðar við landið eftir því sem við á. Það er ánægjulegt að það sé vaxandi áhugi á að nýta þetta. Auðvitað þurfum við að horfa líka til þess starfs sem Þörungaverksmiðjan hefur verið að gera á Reykhólum, bæði í hefðbundinni vinnslu, svo er verið að gera marga nýja spennandi hluti. Ég fékk tækifæri til að kynna mér það enn betur síðastliðið haust og það er virkilega merkilegt. Einnig eru fleiri við Breiðafjörðinn að hugsa sinn gang. Það þarf auðvitað að skipuleggja þetta og horfa líka sérstaklega til stöðu þeirra sem hafa verið í þessu áður og að byggja nýtinguna upp með sjálfbærum hætti. Ég legg mikla áherslu á að þó að búið sé að vinna ýmsar rannsóknir og verið að vinna rannsóknir þá þarf miklu meira. Það er það mikið undir. Þörungarnir eru neðst í fæðukeðjunni, þess vegna ef eitthvað fer úrskeiðis getur það haft keðjuverkandi áhrif alla leið. Ég undirstrika það. Það er reyndar alls konar önnur nýting sem þarf að horfa til varðandi þangskurðinn og slíkt þannig að það verði ekki árekstrar við aðra nýtingu, ég vil nefna það. Ég vil líka leggja áherslu á hlutverk svæðisbundinna rannsóknasetra svo sem Náttúrustofu Vesturlands í Stykkishólmi, Háskólasetur Vestfjarða og fleiri, ekki síður en rannsóknasetrið Vör sem Hafró rekur, að þau hafi þarna hlutverk. Ég vil kannski heyra hvað hæstv. ráðherra hefur um það að segja, hvort hún geti ekki séð fyrir sér að þessar svæðisbundnu stofnanir fái hlutverk [[Forseti hringir.]]í þessum rannsóknum og vöktun ef af verður.
Frú forseti. Svo ég svari spurningu hv. þingmanns sem kom hér undir lokin þá sé ég það að sjálfsögðu fyrir mér. Við eigum að nýta okkur þær stofnanir sem við höfum úti á landi. Ég held að þannig styrkjum við líka innviðina, en auðvitað er það alltaf gert á vísindalegum forsendum. Ég vil ekki grípa fram fyrir hendurnar á þeim sem bera ábyrgð á rannsóknunum, en ég geri mér hins vegar fyllilega grein fyrir því að það er um mikla þekkingu að ræða á þessu svæði. Við erum búin að byggja upp ákveðnar einingar á svæðinu sem hv. þingmaður nefndi en líka t.d. á Ísafirði þar sem er ákveðinn kjarni sem við sjáum fram á að geti orðið mjög öflugur þar sem er samspil margra stofnana. Þegar ég var þar kom alveg skýrt fram af hálfu starfsmanna þeirra stofnana sem þar eru, hvort sem það er MAST, Hafró, Veðurstofan eða aðrar stofnanir, að það gagnast þeim mjög að vera í þessu sambýli og þá verða um leið niðurstöður byggðar á sterkari grunni, rannsóknir gerðar o.s.frv. Allir kraftar eru nýttir hverju sinni. Ég sé það alveg fyrir mér. Hins vegar vil ég taka undir það sem hv. þingmaður sagði sérstaklega um sjálfbærnina, ég undirstrika það að ég er sammála honum hvað það varðar. Við þurfum að styrkja sjálfbærnina sem slíka, við þurfum að gæta vel að rannsóknum og um leið styrkja þær rannsóknarstofnanir sem um ræðir. Við þurfum að átta okkur á að það þurfa að koma mjög skýr merki út úr slíkum rannsóknum því vissulega eru þörungarnir neðstir í fæðukeðjunni og geta haft gríðarleg áhrif á lífríki á þessu svæði ef illa fer. Um leið undirstrika ég það að mikil þekking hefur byggst upp á Reykhólum ekki síst. Þetta er að einhverju leyti brothætt byggð, en þarna hefur þó verksmiðjan orðið til þess að það er ákveðinn kjarni, ákveðinn grunnur sem er mjög mikill styrkleiki. Við verðum að gæta þess að íbúar svæðisins geti haldið [[Forseti hringir.]]áfram að sinna sínum störfum sem þar eru og að verksmiðjan geti haldið áfram að starfa, bæði í þágu [[Forseti hringir.]]samfélagsins fyrir vestan, en líka í þágu þeirra afurða og verðmætaaukningar sem hún er núna að skapa.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir það sem fram kom í andsvarinu með að hún sjái fyrir sér að rannsóknarstofnanir á landsbyggðinni og m.a. við Breiðafjörðinn fái hlutverk við vöktun og rannsóknir. Það er mjög mikilvægt að nýta sér bæði staðsetninguna og þekkinguna sem þar er til og byggja hana enn frekar upp. Ég fagna þeim orðum og legg mikla áherslu á að það verði gert að sjálfsögðu síðan í stærra samhengi og samstarfi við fleiri stofnanir. Einnig voru nefndar stofnanir víða, inni á Ísafirði þar sem sérhæfð þekking er til varðandi haf- og strandsvæði. Ég fagna þeim orðum og vil bara enn og aftur minna á mikilvægi þess að þarna sé gengið um með sjálfbærum hætti og það þurfi meiri rannsóknir, það liggur ekkert allt fyrir núna í vor. Það verður að halda áfram. Svo verður líka að vakta áhrif aukinnar nýtingar ef af verður til þess að geta tekið réttar ákvarðanir á réttum tíma. Ég vil koma því að ég tel að frumvarpið eigi ekki síður heima hjá umhverfis- og samgöngunefnd vegna þess að þarna eru einnig mikilvæg umhverfismál undir, þetta er ekki bara atvinnumál, þetta er líka gríðarlega mikilvægt umhverfismál. Ég legg það til að umhverfis- og samgöngunefnd fái einnig að fjalla um málið. Það eru spennandi tímar fram undan varðandi nýtinguna og að þarna séu ýmsar fleiri hugmyndir að koma upp og fólk sé að þróa áfram nýja framleiðslu, en að sama skapi þurfum við að vanda okkur við alla umgjörðina.
Frú forseti. Ég tel það mikilvægt og geri alls ekki athugasemdir við að frumvarpið fari m.a. til umsagnar til umhverfisnefndar þingsins. Það er hv. atvinnuveganefnd sem ákveður það og leitar eflaust til hennar. Það skiptir máli að við vöndum til verka. Við þurfum að vanda okkur í málsmeðferðinni hér, kalla til hagsmunaaðilana, en við þurfum líka að vanda okkur þegar kemur að rannsóknum til þess að halda áfram að byggja m.a. upp þá starfsemi sem hefur byggst upp við Breiðafjörðinn, sérstaklega í Reykhólasveitinni, í tengslum við þang- og þaranýtingu. Ég tel mikilvægt að málið verði afgreitt núna í vor því þetta eru hagsmunir fyrir byggðina við Breiðafjörðinn. Ég tel mikilvægt að við sem hér erum inni gerum allt til þess að styrkja byggðir landsins. Sumar eru brothættari en aðrar og við eigum að gera allt til þess að veita þeim bæði meiri fyrirsjáanleika, meiri stöðugleika og meiri byggðafestu. Ég tel að þegar leikreglur eru skýrar þá hjálpar það allri atvinnustarfsemi, hvort sem hún er í Reykhólasveitinni eða annars staðar á landinu, þannig að það sé líka dregið fram. Síðan getum við náttúrlega rætt um starfsemi ríkisstofnana, rannsóknastofnana á landsbyggðinni. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að besta byggðastefnan sé einmitt að byggja upp tækifæri fyrir fólk alls staðar á landinu til þess að hafa aðgang að menntun, til þess að byggja upp rannsóknir á tilteknum svæðum. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að við sjáum ákveðinn vísi að kjörnum myndast á sviði mennta og rannsókna, hvort sem við erum að tala um á Ísafirði eða öðrum svæðum. Svo er það dreifnámið, ég nefni t.d. suðurhluta Vestfjarða, Vesturbyggð og Patró, þar sjáum við að nám [[Forseti hringir.]]á fyrri parti framhaldsskóla hefur skilað mjög miklu fyrir samfélagið. Þannig getum við haldið áfram [[Forseti hringir.]]að byggja upp innviði í þessum samfélögum til þess að þau geti verið enn betur í stakk búin til þess að takast á við fjölbreytt atvinnutækifæri sem eru víða um land.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að vitna í orð Bjarna Kristjánssonar, sem er einn þeirra hagsmunaaðila sem sendu atvinnuveganefnd umsögn um vinnslu þangs og þara við fyrstu tilraun til þess að fella vinnsluna undir stjórn fiskveiða. Með leyfi forseta: „Það að færa sjávargróður sem er í einkaeign undir lög um stjórn fiskveiða þar sem segir í fyrstu grein að nytjastofnar séu í sameign íslensku þjóðarinnar, er í raun dulin þjóðnýting og getur ekki samrýmst stjórnarskrá Íslands. Með þessu ákvæði yfirtaka stjórnvöld yfirráð og nýtingarstjórn á sjávargróðri innan netlaga sem eigendur sjávarjarða hafa haft fram til þessa. Þetta er gert þrátt fyrir að stjórnvöld viðurkenni eignarrétt sjávarjarða á sjávargróðri innan netlaga …“ Bæta má við að ekki er einvörðungu verið að fella málaflokkinn undir stjórn fiskveiða, heldur er líka verið að taka einn aðila út fyrir sviga og færa honum sérleyfi um 20 þúsund tonnum áður en kemur til álita að aðrir aðilar fái rétt til þess að afla þangs. Heildarþangtaka í Breiðafirði fram undir 2013 er um 13–17 þúsund tonn. Mér finnst það mjög há tala. Skýrsla um burðarþolsmat í þangtöku er væntanleg, en Hafrannsóknastofnun gerði slíka rannsókn síðasta sumar. Í þeirri rannsókn eru þörungarnir sjálfir rannsakaðir, en ekki eru skoðuð áhrif á lífríkið í heild sinni, áhrif á búsvæði grásleppu, við æðarvarp og ungviði þorsks og annarra fiskstofna. Það er þó fagnaðarefni að skýrsla stofnunarinnar er væntanleg. En því miður er umfang rannsóknarinnar svo takmarkað að ekki er hægt að taka upplýsta ákvörðun út frá umhverfissjónarmiðum, að sögn heimildarmanna sem þekkja til rannsóknarinnar. Getur verið að markmið löggjafans sé að veita einum aðila einkarétt til þaravinnslu undir yfirskyni umhverfissjónarmiða? Þó svo að löggjafanum gangi hugsanlega gott eitt til þá eru orð Ragnars Aðalsteinssonar, hæstaréttarlögmanns, ágætisbotn í þessa umræðu, með leyfi forseta: „Af framagreindu má Ijóst vera að hin fyrirhuguðu lagaákvæði, sem varða öflun sjávargróðurs, verða afar óskýr með þeirri aðferð, sem fyrirhugað er að beita við lagasetninguna. Ákvæðin eru dreifð innan um ákvæði þriggja lagabálka og skortir því þegar af þeirri ástæðu samfellu. Sú löggjöf sem ákvæðin um öflun sjávargróðurs eru felld inn í fjallar fyrst og fremst um fiskveiðar, en sú atvinna er gjörólík öflun sjávargróðurs. Þegar af þeirri ástæðu verður verulegum erfiðleikum bundið að túlka ákvæðin, þar sem allar reglur lagabálkanna fjalla um ólík álitaefni og því verður við túlkun lagaákvæðanna um sjávargróður ekki stuðst við innra samhengi löggjafarinnar sem ákvæðin standa í. Þá er þess að geta að þeir sem ætlað er sem stjórnvaldi að framkvæma kvæðin hafa fyrst og fremst sérþekkingu á fiskveiðum og skyldum efnum en ekki öflun sjávargróðurs. Af framangreindu leiðir að óhjákvæmilegt er að hafna þeirri löggjafarleið sem lagt er til að farin verði og semja þess í stað sérstakt frumvarp um viðfangsefnið.“
Frú forseti. Um leið og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hennar með þessu frumvarpi til laga um öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni, langar mig að taka undir og þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls í umræðunni og hafa lýst yfir mikilvægi þess að við leggjum áherslu á sjálfbæra nýtingu á þessari auðlind. Ég tel að það sé afar brýnt að við höldum því sjónarhorni til haga í umræðunni. Ég vil samt líka taka undir með hæstv. ráðherra um að greinargerðin með frumvarpinu er afar áhugaverð aflestrar. Það gerist ekki á hverjum degi að í greinargerðum með þingmálum séu lög eða meðferð á hlutum rakin allt aftur til Jónsbókar og Jónsbók notuð í rökstuðningi í málum, svo er mótraka aftur leitað þar. Það fannst mér gera málið svolítið öðruvísi. Það er vissulega óvenjuleg nálgun, sem er hressandi þegar maður les svona texta sem getur verið þurr á köflum og ansi einsleitur. Ég verð nú að segja að mér fannst þetta skemmtilegt. Af því að hæstv. ráðherra sagði þegar hún fór með latneska heitið á klóþangi að það minnti hana helst á Harry Potter, þá verð ég að viðurkenna að ég tengdi frekar við Mary Poppins og átti allt eins von á því að hæstv. ráðherra mundi bresta í söng í þeim stíl. Það er búið að vera skemmtilegt að fylgjast með umræðunni því að hún leiðir til vangaveltna um ýmsa staði. Þetta var útúrdúr. Nú ætla ég að snúa mér að efnislegu inntaki málsins og hætta allri léttúð. Ég tek undir það sem sagt er í greinargerðinni að með þessu frumvarpi felist allumfangsmikil heimild til stjórnunar við öflun sjávargróðurs. Ég tel það mikilvægt sér í lagi í ljósi þess að líkt og fram kom í máli hæstv. ráðherra eru líkur á því að þörungavinnsla verði meiri á komandi árum. Þá þurfum við auðvitað að hafa búið vel um hnútana. Ég vil vera varkár og gæta ýtrustu umhverfissjónarmiða, en um leið vil ég að við getum nýtt auðlindina. Ég tel að þetta tvennt þurfi að geta farið saman. Ég hef þó áhyggjur af því að ekki sé gengið nógu langt í frumvarpinu í því efni. Það vildi þannig til að þegar málið var lagt fram á síðasta þingi datt ég inn á fund sem íhlaupamaður í forföllum aðalmanns í hv. atvinnuveganefnd og fékk þá mikinn áhuga á þessu máli og hef fylgst með því síðan. Þá fannst mér það vera verulegur galli á málinu að verið væri að gera rannsóknir á áhrifum á þaratekju og frumvarpið lagt fram án þess að niðurstöðurnar væru komnar. Ég sagði það þá að ég hefði viljað bíða eftir niðurstöðunum. Fram kom í máli hæstv. ráðherra að niðurstaðna sé að vænta í mars og apríl. Þó svo að ég sé enn þá þeirrar skoðunar að ég hefði talið best að niðurstöðurnar væru komnar og málið hefði þar með verið skoðað í heild sinni með tilliti til þess sem þarna mun verða rakið, er það þó auðvitað skömminni skárra ef niðurstöðurnar koma á meðan málið er enn þá til umfjöllunar á vettvangi þingsins. Mér finnst því gríðarlega mikilvægt að hv. atvinnuveganefnd fari vel yfir niðurstöðurnar og noti þær við vinnu sína og meðferð á málinu. Það er alla vega næstbesti kosturinn að gera það þannig. Ég hef aðallega áhyggjur vegna þessa frumvarps af atriðum sem lúta að umhverfisverndarsjónarmiðum og þess hvernig náttúruauðlindin er nýtt og hefði gjarnan viljað að betur væri um þau búið. Í greinargerðinni er það reyndar reifað að komið hafi umsögn frá Rannsóknarsetri Háskóla Íslands á Snæfellsnesi með málinu, en í rauninni hafi ekki verið brugðist við henni að ráði eða hún fléttuð inn í frumvarpið. Það finnst mér miður. Það er einkum tvennt sem ég vil nefna: Þetta efni er ekki mjög mikið rannsakað. Líkt og hv. þm. Bjarni Jónsson sagði í andsvari áðan eru þörungarnir neðstir í keðjunni í lífríkinu. Þess vegna skipta þeir svo miklu máli fyrir allt sem þar er fyrir ofan. Og þess vegna finnst mér bagalegt að eins og frumvarpið stendur nú verði ekki skylt við öflun sjávargróðurs að skilja meðafla frá, en sagt að ráðherra sé heimilt að setja fyrirmæli í reglugerð um hvernig staðið skuli að eftirliti með skráningu hans og skoðun afla. Í umsögn frá Rannsóknarsetri Háskóla Íslands á Snæfellsnesi er eindregið hvatt til þess að lögin kveði á um að meðafli verði skráður til þess að meta megi áhrifin af þaratöku á lífríkið og bent á að það sé í raun forsenda þess að það sé vaktað til þess að hægt sé að tryggja sjálfbæra nýtingu. Í umsögninni er svo bent á að ekki þyrfti endilega að hirða allan meðafla en það væri mjög æskilegt að taka hlutasýni úr meðafla og nota þau til að skrá meðafla, t.d. til að meta algengi tegunda sjávardýra og plantna. Ég hefði því viljað að gengið hefði verið lengra hér og kveðið fastar að orði. Ég vil beina því til hv. þingnefndar að skoða það alveg sérstaklega hvort ekki sé rétt að búa hér enn betur um hnútana. Þá er einnig bent á í umsögn að í frumvarpinu séu tilgreind hlutverk Fiskistofu og Hafrannsóknastofnunar. Ég ætla alls ekki að fara að mæla gegn því, það er auðvitað mjög gott, enda mikilvægar rannsóknarstofnanir þar á ferð. Hér er hins vegar bent á að Hafrannsóknastofnun hafi of þröngt hlutverk til þess að geta verið eina rannsóknarstofnunin til að meta áhrif þangtöku á lífríki Breiðafjarðar og er bent á að hlutverk hennar sé ekki að rannsaka lífríkið sem heild heldur eingöngu afdrif nytjategunda, sem í þessu tilfelli eru þang og þari. Þess vegna sé engin heildstæð vistkerfisnálgun í boði þaðan og því þurfi fleiri stofnanir að koma að því að meta áhrifin af þangtökunni á lífríki Breiðafjarðar. Mér finnst að hv. atvinnuveganefnd eigi að skoða þetta mjög vel og fara vel yfir það, því að líkt og ég sagði áðan er ég hlynnt því að við nytjum þá auðlind sem þangið og þarinn eru, en ég vil að við getum nytjað hana með sjálfbærum hætti til langrar framtíðar. Þess vegna finnst mér mikilvægt, nú þegar verið er að setja lög um þetta efni, að búið sé vel um hnútana og að vernd sé vel sinnt. Í greinargerð með frumvarpinu segir líka að ekki hafi þótt rétt að mæla fyrir um beina skyldu til að hvíla sláttusvæði til tiltekins tíma eftir nýtingu. Ég velti fyrir mér: Er það nógu gott? Rökin fyrir því eru að ekki liggi fyrir rannsóknir á endurvaxtartíma þangs og að mjög góðar upplýsingar þurfi um legu og eiginleika sláttusvæða, sem ekki liggja fyrir. Í mínum huga eru það einmitt rök fyrir því að hafa uppi ríkari varúðarsjónarmið en ekki öfugt, eins og mér finnst vera gert hérna. Efast er um það í greinargerðinni að þörf sé á reglu um hvíldartíma, a.m.k. að svo stöddu, þar sem landeigendur og nýtingaraðilar á hverjum stað eigi sameiginlegra hagsmuna að gæta af því að svæði fái nægjanlega hvíld eftir slátt. Ég geri þá ráð fyrir því að verið sé að vísa til þess að nýtingaraðilar hafi hagsmuni af því að fara vel með auðlind sína. Ég hef efasemdir um þetta, því að landeigendur og nýtingaraðilar hafa auðvitað líka þörf fyrir að fá inn tekjur og halda rekstrinum gangandi. Þar er hættan að - ég veit ekki hvort rétt er að segja gróðasjónarmið, en alla vega þótt ekki sé annað en bara það að halda atvinnurekstrinum gangandi getur stangast á við það sem betra er í umhverfislegu tilliti til lengri tíma. Ég tel það aftur vera rök til þess að hér verði kveðið fastar að orði. Um leið og ég fagna því að við ætlum okkur til framtíðar að nýta þá auðlind sem þang og þari eru, tel ég ekki bara mikilvægt heldur nauðsynlegt að búið sé virkilega vel um hnútana hvað varðar sjálfbærni á auðlindinni. Ég tel að svo sé ekki í þessu frumvarpi og að hv. atvinnuveganefnd hafi því verk að vinna við að bæta þar úr.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um uppbyggingu að Hrauni í Öxnadal. Sú ályktun ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að stuðla að uppbyggingu að Hrauni í Öxnadal til að heiðra minningu þjóðskáldsins Jónasar Hallgrímssonar. Ráðuneytið leiti í því skyni eftir samstarfi við eiganda jarðarinnar að Hrauni í Öxnadal um fjármögnun og framkvæmd uppbyggingarinnar svo og um framtíðarskipulag starfsemi til heiðurs Jónasi. Nánari útfærsla verði í höndum ráðherra sem kynni Alþingi áætlun í þessa veru á haustþingi 2017. Ég flutti þingsályktunartillögu um sama efni á 145. löggjafarþingi en hún náði ekki fram að ganga. Því endurflyt ég hana hér. Framlag Jónasar Hallgrímssonar til íslensks menningararfs verður seint metið að verðleikum. Þrátt fyrir að hafa aðeins náð 38 ára aldri er ævistarf Jónasar viðamikið og geysimikilvægt fyrir sögu og menningu þjóðarinnar. Rannsóknir hans á jarðfræði Íslands og landakortagerð voru frumkvöðlastarf sem skerptu sýn og efldu skilning manna á náttúru Íslands. Þýðingar hans, ritgerðir og greinar um stjórnmál og efni sem snertu þjóðina alla voru mikilvæg innlegg fyrir þá sjálfstæðisbaráttu sem hún átti fyrir höndum. Þá eru ótalin hin fjölmörgu kvæði og ljóð sem Jónas orti og mörg hver teljast til mögnuðustu skáldverka þjóðarinnar. Rit og kvæði Jónasar efldu þjóðarvitund og stolt Íslendinga og blésu þjóðinni móð í brjóst þegar hún þurfti mest á honum að halda. Minningu Jónasar Hallgrímssonar ber að halda á lofti sem minningu eins merkasta manns sem þjóðin hefur alið af sér. Að mati flutningsmanna þessarar tillögu er tímabært að búa þannig um hnútana þegar kemur að því að heiðra þá minningu að sómi sé að. Því er lagt til að efnt verði til viðræðna við eigendur jarðarinnar að Hrauni í Öxnadal, fæðingarstaðar skáldsins, um fjármögnun og leiðir að markvissri uppbyggingu minningar- og menningarseturs um skáldið á svæðinu. Á Íslandi eru starfrækt menningarsetur til heiðurs nokkrum af ástsælustu skáldum og rithöfundum þjóðarinnar. Má þar nefna Skriðuklaustur þar sem minningu Gunnars Gunnarssonar rithöfundar er haldið á lofti, Nonnahús sem helgað er Jóni Sveinssyni rithöfundi, Snorrastofu Snorra Sturlusonar í Reykholti, Davíðshús Davíðs Stefánssonar frá Fagraskógi, eins og Nonnahúsið, Sigurhæðir eru líka á Akureyri og eru skáldahús Matthíasar Jochumssonar, Gljúfrasteinn Halldórs Laxness er hér í nágrenni höfuðborgarinnar og Þórbergssetur Þórbergs Þórðarsonar er austur á Hala í Suðursveit. Á hverjum þessara staða geta gestir og gangandi skoðað söfn tileinkuð viðkomandi höfundum auk þess sem ýmis menningartengd starfsemi fer fram á þessum setrum. Á Þórbergssetri hefur verið sett á fót burðug sýning þar sem ganga má milli tímabila æviskeiðs og sagna Þórbergs Þórðarsonar og fræðast um skáldið og verk þess. Að Gljúfrasteini, í Nonnahúsi og að Skriðuklaustri fara reglulega fram viðburðir á borð við upplestur rithöfunda og tónlistarflutning. Þá hafa setrin haft samstarf um að efla áhuga á bókmenntum og menningu. Jörðin að Hrauni í Öxnadal, þar sem Jónas fæddist hinn 16. nóvember árið 1807 - og eru því í ár 210 ár síðan hann fæddist - er í eigu menningarfélagsins Hrauns í Öxnadal ehf. Þar er um að ræða einkahlutafélag og Hörgársveit á um 56% í því einkahlutafélagi, KEA á hlut í því, ég man ekki nákvæmlega hve mörg prósent, og sparisjóðir eiga um 33%. Síðan eru einstaklingar sem eiga þar litla hluti. Markmið félagsins eru m.a. að reka fræðasetur að Hrauni, tengt minningu og arfleifð Jónasar og kynna verk hans og lífsstarf. Félagið hélt lengi vel úti fræðimannsíbúð að Hrauni þar sem fræðimenn og rithöfundar gátu dvalið tímabundið við skrif og fræðistörf. Þá opnaði forseti Íslands minningarstofu um Jónas á 200 ára afmæli skáldsins árið 2007 að Hrauni í Öxnadal, í stofum gamla hússins þar. Í kjölfarið stóð til að endurbyggja hlöðuna að Hrauni og starfrækja þar sýningarskála og hafði félagið fengið arkitektastofu til að vinna teikningar og kostnaðaráætlun í þá veru. Frá efnahagshruni hefur félagið hins vegar barist í bökkum og þurft að leggja þau áform til hliðar. Þá stendur fræðimönnum ekki lengur til boða að dvelja í íbúðarhúsnæðinu við fræðistörf heldur hefur íbúðin verið sett í almenna útleigu til að rétta við fjárhag félagsins. Sparisjóðir í landinu voru aðalbakhjarl félagsins fram að efnahagshruni en frá árinu 2009 hafa þeir ekki getað veitt því þann stuðning sem það þarf. Framlög til félagsins af fjárlögum fóru jafnframt minnkandi frá hruni og hafa engin verið frá árinu 2012. Samkvæmt ársreikningi félagsins fyrir rekstrarárið 2014 nam heildarfjárhæð styrkja til þess á árinu 2013 700.000 kr. og 1.655.000 kr. á árinu 2014. Aðrar tekjur eru af afar skornum skammti. Er nú svo komið að starfsemi að Hrauni hefur að mestu lagst af og húsakostur jarðarinnar hefur ekki hlotið nauðsynlegt viðhald undanfarin ár. Haustið 2013 ritaði framkvæmdastjóri menningarfélagsins Hrauns í Öxnadal ehf. forsætisráðherra bréf þar sem hann gerði grein fyrir bágri stöðu félagsins og skoraði á ráðherra að grípa til aðgerða til að koma mætti í veg fyrir að félagið legðist af. Var óskað eftir því að ráðuneytið beitti sér fyrir því að á fæðingarstað Jónasar Hallgrímssonar yrði starfrækt menningarsetur sem hæfði slíkum stað og bent á rekstur annarra menningarsetra tengdum höfuðskáldum þjóðarinnar. Sérstaklega var óskað eftir því að gerður yrði samningur sambærilegur þeim sem gerður hefur verið um starfsemi Þórbergsseturs. Jónas Hallgrímsson er óumdeilanlega eitt ástsælasta þjóðskáld Íslendinga og eins og áður var getið er framlag hans til menningararfsins ómetanlegt. Fæðingarstaður skáldsins er í alfaraleið, sveipaður magnaðri náttúrufegurð og sögu. Vilji eiganda jarðarinnar stendur til að heiðra minningu og arfleifð skáldsins svo hæfandi sé. Allt er til alls utan fjármagns. Flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu leggja til að Alþingi feli ráðherra að gera samning sem stuðli að farsælli uppbyggingu og starfsemi að Hrauni í Öxnadal, svo að halda megi minningu Jónasar á lofti þannig að sómi sé að. Flutningsmenn þessarar tillögu eru auk mín Teitur Björn Einarsson, Steingrímur J. Sigfússon, Þórunn Egilsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Vilhjálmur Bjarnason, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Haraldur Benediktsson og Einar Brynjólfsson.
Herra forseti. Mér finnst þetta mál eins og flutningsmanni afar mikilvægt og gott og eiginlega alveg synd að þetta skuli ekki vera búið að gerast fyrir margt löngu. Eins og hér var rakið liggur húsnæðið og aðstaðan undir skemmdum sökum þess að ekki hefur verið bolmagn hjá þeim sem hafa stutt það undanfarin mörg ár þar á undan til þess að viðhalda því, hvað þá að koma því í þá starfsemi sem til þarf. Ég man að þegar ég útskrifaðist úr Kennaraháskólanum var um tíma boðið upp á veitingar og þá var mér boðið þangað í útskriftarmat. Það var reglulega gaman að sitja í sveitinni í fallegu veðri og horfa á þetta mikilfenglega landslag sem þarna er. Þegar maður hugsar um alla sögu Jónasar skiptir máli að við höldum við með sambærilegum hætti minningu skálda okkar og merkisfólks sem hér var m.a. vitnað til, eins og gert er t.d. í Þórbergssetri. Ég fór í Þórbergssetur fyrir tveimur árum síðan. Það var mjög gaman að koma þangað inn. Eins og svo oft áður kom manni á óvart síðla í ágúst hvað var mikið af ferðafólki og virtist mikill áhugi á sögunni og því sem þarna var undir. Það er ekki bara að Jónas hafi verið skáld í þeirri orðsins merkingu, hvort sem um er að ræða kvæði, sögur eða annað slíkt. Hann var auðvitað vísindamaður, með lærðustu mönnum síns tíma. Það voru ekki margir í hans tíð sem tóku bæði Bessastaðapróf og próf í Kaupmannahöfn. Það heyrði til tíðinda að menn lærðu eins mikið og hann gerði og hafði tækifæri til. Hann útskrifaðist sem sérfræðingur í steina- og jarðfræðum. Ég man að þegar ég byrjaði að kenna, ég kenndi nú íslensku, þá var ákveðið 1996 að halda í fyrsta skipti upp á dag íslenskrar tungu á afmælisdegi Jónasar 16. nóvember. Menntamálaráðuneytið hefur í gegnum tíðina beitt sér fyrir því að halda daginn hátíðlegan, bæði í skólum og minna á hann í stofnunum og víðar í samfélaginu. Í framhaldinu var búinn til góður vefur sem geymir mikið magn upplýsinga um Jónas sem ég beindi m.a. nemendum mínum inn á til að nýta sér til að afla upplýsinga og gera ýmislegt skemmtilegt því tengt, fyrir utan margt annað sem gert er. Þar er að finna gríðarlega mikið magn af upplýsingum. Þar er líka kvikmynd sem Valdimar Leifsson gerði árið 2007 sem hægt er að kaupa, hún er um 70 mínútur minnir mig, tæplega bíómyndarlengd eða um það bil. Það þyrfti í rauninni að vera hægt, eins og hér er nefnt, að vera bæði með sýningar um sögu skáldsins og sögu Jónasar sem náttúrufræðings og vísindamanns, og bjóða fólki að koma að Hrauni og nýta sem fræðasetur og annað slíkt, hafa þetta með fjölbreyttum hætti, ég tel að það sé hægt. Ég tel að þær hugmyndir sem voru uppi um samrekstur á litlum veitingastað inni í gömlu húsi ásamt því að reka svona setur hefðu getað náð flugi, ekkert ósvipað og hefur verið gert með önnur slík setur. En þetta hefur um margt svipaða sérstöðu og Þórbergssetur, er langt í burtu frá þéttbýli, í sveit. Hér er Laxnesshúsið rétt við borgarmörkin, uppi í Mosfellssveit, og Nonnahús er á Akureyri. En öll þessi hús þurfa meiri stuðning. Það er fyrst og fremst það sem þetta snýst um. Það eru of litlir peningar settir í þetta. Það er synd þegar svona er látið drabbast niður þegar hægt er að gera vel fyrir í raun litla peninga að viðhalda þessu. Sagan kostar of litla peninga, ef maður getur orðað það þannig, Mér finnst svo ótrúlega margt skemmtilegt í sögu Jónasar, uppátækið þegar hann gerðist Fjölnismaður og fór að gefa út tímaritið Fjölni ásamt skólafélögum sínum í Kaupmannahöfn og hélt því áfram um dágóða hríð. Það var mjög margt sem hann gerði sem ég er ekkert viss um að öll skáldin okkar geti státað af, þ.e. fjölbreytni hans sem einstaklings. Ég vona svo sannarlega að við náum samhljómi um að búa til umgjörð um þetta, í hvaða formi svo sem það verður, með þjónustusamningi eða einhverju slíku, en tillagan hljóðar upp á að fjármagna framkvæmd þeirrar uppbyggingar sem þarf að fara í og svo að skipuleggja starfsemina til framtíðar. Ég vona að þótt komið sé fram í lok mars að það þurfi ekki lengri tíma til að setja þetta upp og gera svo áætlun til lengri tíma. Það er jú þannig með þetta hús eins og mörg önnur, það þolir ekkert mörg ár í viðbót án þess að eitthvað sé að gert. Hörgárbyggð er lítið sveitarfélag og hefur reynt að standa að baki þessu og vildi gera sitt til að þetta yrði að veruleika en þegar ekki hósti eða stuna kemur frá ríkinu skilur maður að það sé of mikið að færast í fang fyrir sveitarfélagið þegar stórir styrktaraðilar eins og sparisjóðirnir ganga úr skaftinu og illa hefur gengið að fá aðra inn í staðinn. Ég ætla að leyfa mér að lesa eitt ljóð í restina eftir Jónas sem heitir Annað kvæði um Alþing og hann orti 1843 og hljómar svo, með leyfi forseta: Ríða skulu rekkar, ráðum land byggja, fólkdjarfir firðar til fundar sækja, snarorðir snillingar að stefnu sitja; þjóðkjörin prúðmenni þingsteinum á. Svo skal hinu unga alþingi skipað sem að sjálfir þeir sér munu kjósa. Gjöf hefi eg gefið, gagni sú lengi foldu og firðum sem eg fremst þeim ann. Svona orti Jónas um Alþingi og alþingismenn. Ég held að þetta eigi ágætlega við enn þann dag í dag.
Hæstv. forseti. Það væri nú hægt að standa hér í marga daga og tala um Jónas Hallgrímsson ef við hefðum rými til þess. En þar sem fyrri ræðumaður, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, var íslenskukennari um tíma og þar með kollegi minn vil ég segja að þessi ráðstöfun, að gera fæðingardag Jónasar að degi íslenskrar tungu, var mikið framfaraskref og til heilla fyrir þjóðina og til heilla fyrir tungumálið okkar sem skiptir okkur svo miklu máli. Ég velti því fyrir mér hvort áhersla hans á mikilvægi tungumálsins eigi ekki drjúgan þátt í því að enn þann dag í dag og að við höfum þó þessa meðvitund um að halda íslenskunni á lofti. Ég tók líka eftir því að hv. þingmaður talaði um að Hraun væri dálítið langt frá byggð. En Hraun er í alfaraleið. Við erum þarna með þjóðleiðina á milli Akureyrar og Reykjavíkur. Ég held að það eigi ekki að vera nein fyrirstaða. Ég vil hins vegar spyrja hv. þingmann að því hvað hún telji að hefði mest aðdráttarafl fyrir almenning til að koma að svona setri eins og Hrauni í Öxnadal.
Herra forseti. Ég er ekki komin svo langt, því miður, að geta svarað í bundnu máli svona spontant. Það lærist kannski með tímanum. Gaman hef ég nú hins vegar af að lesa ljóð, Jónasar sem og annarra. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir andsvarið. Jú, ég tel auðvitað sem íslenskukennari að dagurinn hafi haft eitthvað að segja. Með það er eins og margt annað, um leið og maður lyftir því upp með einhverjum hætti og gerir hærra undir höfði leiðir það ósjálfrátt til þess að hlutirnir eru skoðaðir með öðrum hætti. Að minnsta kosti var það svo í mínum skóla og ég þekki þannig til í mörgum öðrum, bæði í yngri deildum barnaskóla og þeim eldri. Eins og hv. þingmaður rakti í vikunni er okkur sem örþjóð mikilvægt að reyna að halda í tunguna okkar. Það er mín skoðun alla vega. Þetta er hluti af því. Það sem ég átti við þegar ég talaði um að þetta væri í sveit, vissulega er þetta í alfaraleið, er að það sem mér finnst svo sjarmerandi er einmitt staðsetningin á húsinu. Mér finnst það á mjög fallegum stað, með hraundrangana þarna fyrir ofan. Landslagið er gríðarlega fallegt og mikilfenglegt. Það sem ég átti við er að Þórbergssetur og Hraun eru samt sérstök þar sem þau standa. Það var kannski það sem ég átti við. Ég held að það eitt og sér að gera húsinu hátt undir höfði í því umhverfi sem það er sem og að bjóða bæði upp á fræðasetur og blandaða sýningu af Jónasi sem náttúrumanni, af ferðalögum hans um landið og þá sögu, reyna að setja hana fram, ég held að það myndi hafa aðdráttarafl sem og ljóðin. Það er kannski bara vegna þess að mér finnst það svo spennandi. En auðvitað verður maður að hugsa út frá því hvað maður sjálfur myndi vilja sjá og ímynda sér hvort aðrir myndu líka vilja sjá það.
Hæstv. forseti. Þetta var akkúrat það sem ég var að fiska eftir, hvort það væri ekki ástæða til að halda á lofti náttúrufræðingnum líka. Sem betur fer var Jónas svo fjölhæfur. Hann er mjög kunnur fyrir sínar náttúrurannsóknir en ég held að þjóðin tengi hann samt alltaf meira við skáldskapinn. Hér var farið með eitt af ljóðum Jónasar. Hann á að mínu mati eitt fegursta ástarljóð íslenskrar tungu, þ.e. Ferðalok, þar sem segir í síðasta erindi: Háa skilur hnetti himingeimur, blað skilur bakka og egg; en anda sem unnast fær aldregi eilífð að skilið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að vera með þessa fjölbreyttu persónu sem Jónas var að leiðarljósi þegar sett er upp svona sýning. Ég held að það sé líka alveg þess virði að draga fram unga manninn Jónas sem gekk hér um götur Reykjavíkur í bláum frakka og heillaði ungar konur og við getum lesið um í gömlum bókum. Sú persóna getur líka höfðað til unga fólksins, að þarna var þessi maður. Það er líka mjög spennandi að fylgjast með því sem var að gerast í Kaupmannahöfn og sambandi þeirra frænda Jónasar og Skafta Tímóteusar sem var mjög sérstakt og hefur lítið verið haft uppi um, mér finnst að það sé eitthvað sem væri mjög þarft að draga betur fram í dagsljósið. Hvað segir hv. þingmaður?
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég er alveg sammála því. Maður hugsar oft um, eða ég a.m.k. sem bý í sveitarfélagi þar sem maður veltir fyrir sér hvernig hægt er að fá fólk til að stoppa, hvað maður geti gert o.s.frv. Oft hefur verið sagt: Það er komið nóg af söfnum. Það er ekki mín skoðun reyndar. En það hefur gjarnan verið sagt. Ég held að kostur þess í þessu tilfelli hvað varðar Jónas sé að hann var svo fjölhæfur. Það er hægt að vera með sýningar sem eru ekki eins ár frá ári. Það er til ógrynni af upplýsingum og efni þannig að það er hægt að breyta til. Ég held að það sé eitt af því sem þurfi. Við þurfum jú helst að hafa það þannig að fólk komi ekki bara einu sinni og þá sé það búið að sjá allt. Þess vegna held ég að það geti líka verið skemmtilegt að hafa þarna kaffi eða eitthvert léttmeti þannig að þú getir skroppið í kaffi, hvort sem þú ert á leiðinni norður eða suður eða bara í sunnudagsferð eða hvað það nú er, og líka hópar, skólahópar, allt þetta. Fólk sé ekkert endilega að sjá það sama ef það kemur með tveggja ára millibili. Auðvitað eru svona sýningar ekki settar upp og þeim breytt í heild sinni sisvona, það kostar bæði tíma og peninga. En hér er úr nógu að moða. Ég kynntist Jónasi bara sem íslenskukennari í gegnum ljóðin og sögurnar. Það var ekki fyrr en ég fór að lesa meira sem ég uppgötvaði náttúrufræðinginn og ferðalög hans um landið sem mér finnst ekki síður spennandi. Maður getur séð það svolítið myndrænt fyrir sér. Þessi mynd sem ég vitnaði í eftir Valdimar Leifsson er líka ótrúlega skemmtileg. Ég er ekkert viss um að margir hafi séð hana því að hana þarf að kaupa. Það væri eitt sem ég held að svona setur gæti boðið upp á.
Herra forseti. Allt er þegar þrennt er. Hér stígur í pontu þriðji þingmaður af tíu fyrir Norðausturkjördæmi, sem sagt, hér kveðja sjötti, sjöundi og áttundi þingmennirnir sér hljóðs og þriðji íslenskukennarinn, takk fyrir, gerið svo vel. [[Hlátur í þingsal.]] Ég er afskaplega ánægður með þetta framtak hv. þm. Valgerðar Gunnarsdóttur og varð ákaflega glaður þegar mér bauðst að vera meðflutningsmaður að þessari tillögu. Ég vil líka taka undir þau orð hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur að vefurinn, jonashallgrimsson.is, er sérdeilis góður. Sá vefur, ásamt Vísindavef Háskóla Íslands, er mér örlítið haldreipi við ræðu mína hér. Hver var þessi Jónas? Var það ekki kallinn sem kom heim til sín eftir skrall, datt í stiganum, braut sig svolítið illa og fékk svo illt í sárið og dó? Því að það var jú ekki komið pensilín? Ég veit það svo sem ekki. En það skiptir ekki öllu máli. Jónas Hallgrímsson var ekki bara eitt af hinum ástsælu skáldum heldur líka fræðimaður og mikill frumkvöðull á því sviði. Með leyfi forseta ætla ég að lesa hér örlitla klausu af Vísindavef Háskóla Íslands: „Fáir gera sér grein fyrir því hversu góður orðasmiður Jónas var og enn færri minnast þess að Jónas skrifaði fleira en ljóð. Hann var afbragðs þýðandi og skrifaði einnig töluvert um sitt fræðasvið, náttúrufræðina. Virðing hans fyrir tungumálinu, málkennd hans og næmi fyrir blæbrigðum tungunnar gerðu honum kleift að tjá hugsanir sínar og annarra í þannig búning að nýyrði yfir hluti eða hugmyndir, sem áður áttu sér ekki samsvaranir á íslensku, og ný orð og nýjar samsetningar í ljóðum og lausu máli virðast gamalkunn og eins og hluti af grunnorðaforða málsins. […] Eitt af þekktustu kvæðum Jónasar er Gunnarshólmi. Þar er mörg orð að finna sem Jónas virðist hafa búið til. Þau falla svo vel að efni kvæðisins, eru svo lýsandi að lesandinn sér landið fyrir sér eins og opna bók. Hann sér fagurtæra lind himinblámans, byggðabýlin smáu, spegilskyggnd hrafntinnuþök og sælan sveitarblóma. Hann horfir í huganum á klógula ernina, sem hlakka yfir veiðinni, stendur á hlaðinu í rausnargarði og heyrir öldufallaeiminn frá ströndinni, hlustar á hafganginn við Eyjasand og sér fyrir sér borðfagra skeið (skip) sem bíður þeirra Gunnars og Kolskeggs. Á ferð eru skeiðfráir jóar (hestar) á leið með húsbændur sína til skips. Í kvæðinu Ísland ávarpar Jónas landið sem hrímhvíta móður og talar um landnámsmenn sem frjálsræðishetjur. Í Vísum Íslendinga er sungið um gleðina sem skín af vonarhýrri brá, guðaveigarnar lífga sálarylinn og hátíðsdaginn köllum við í kvæðinu vonarstund. Aðra sýn fær lesandinn í ljóðinu Móðurást. Þar sér Jónas fyrir sér frostkaldan melinn þar sem móðir er á ferð með barn sitt um heldimma nótt, gefst upp fyrir veðurofsanum og finnst undir snjóhvítri fannblæju. Þarna býr Jónas til orð sem lýsa vel erfiðri ferð í íslenskum vetri þannig að lesandinn nemur vel kuldann og éljaganginn og getur samsamað sig móðurinni með barnið.“ Jónas bjó til miklu fleiri orð. Hann talaði um mundhvítar snótir, hafbláa öldu, himinskin, ástfagran svip, guðfagra sól, elfar ísbláar o.s.frv. Hann fann upp orð á borð við aðdráttarafl, sporbaug, fjaðurmagnað, miðflóttaafl. Einhvern tíma heyrði ég meira að segja að hann hefði fundið upp orðið Framsóknarmaður. Heimildir mínar fyrir því eru reyndar ekki af Vísindavefnum, bara að því sé haldið til haga. [[Hlátur í þingsal.]]Þess vegna segi ég það með ákveðnum fyrirvara. Virðulegur forseti. Þetta er þarft verk sem hér er ýtt úr vör og vona ég svo sannarlega að það fái framgang.
Herra forseti. Ég gat ekki staðist freistinguna sem Sunnlendingur að koma hér og segja örfá orð um Jónas Hallgrímsson. Það standa fáir nærri fólki af þessari kynslóð, kynslóð Jónasar, en sá ágæti maður. Það þarf ekkert að hugleiða lengi hvers vegna það er. Það er vegna hans eigin ágætis. Þrátt fyrir að svo sé er hann samt svolítið leyndarmál, þessi maður. Menn hafa hann ekki alveg á hreinu. Vitnað var hér í góða kvikmynd Valdimars Leifssonar. Titillinn á henni er einmitt „Hver var hann, þessi Jónas?“ Það eru orð að sönnu. En hann var vissulega höfundur hugtaka og orða og gerði íslensku máli mikið gagn. Það þarf mikla útsjónarsemi til að búa til orð eins og andrúmsloft. Menn hafa meira að segja ólíka merkingu á orðinu andrúmsloft. Sú er nú snillin. Jónas gerði þó auðvitað meira. Hann innleiddi nútímaljóðagerð í raun og veru í þetta ágæta samfélag okkar og var um leið einn af brautryðjendum nútímanáttúruvísinda. Ég játa það alveg hér að hann stendur mér sjálfum persónulega mjög nærri því að ég er jarðvísindamaður og ljóðskáld og hef einhvern veginn alltaf horft til þessa ágæta manns sem, ég vil ekki segja fyrirmyndar en sem manns hvatningar. Ég er með ákveðna hugmynd til viðbótar við þá sem fram kemur í þessari ágætu þingsályktunartillögu. Jónas Hallgrímsson var brautryðjandi á einu sviði, þ.e. skrifaði fyrstu eldfjallasögu Íslands. Auðvitað voru Eggert Ólafsson og Sveinn Pálsson búnir að skrifa um þessi mál en það var með svolítið öðrum gleraugum en Jónas. Óútgefin eldfjallasaga Jónasar Hallgrímssonar er eiginlega sú fyrsta sem hefur nútímablæ. Ég myndi telja það rétt að setur Jónasar Hallgrímssonar fyrir norðan faðmaði aðeins víðar og tæki inn mann eins og Þorvald Thoroddsen og eldfjallasögu hans um leið, eða við skulum segja frumherjastörf í jarðvísindum á Íslandi; Guðmund G. Bárðarson, sem ég er nú ekki viss um hvaðan var ættaður, og yngri frumherja eins og Sigurð Þórarinsson, sem varð jú á endanum heimsfrægur vísindamaður á vissum sviðum vegna öskulagatímatals sem hann var höfundur að ásamt fleiri mönnum. Hann er Vopnfirðingur. Allt ætti þetta nú ágætlega heima þarna. Það sem ég legg til er að stækka þessa hugmynd og fjalla um meira en bara Jónas Hallgrímsson, þó að hann sé stór hluti af slíku setri, en að teygja það út í það að kynna fyrir fólki hvernig Íslendingar urðu sérfræðingar í eldgosafræðum eða eldfjallafræðum án þess að fara lengra en að seinni heimsstyrjöldinni eða svo. Ég hef hannað einar 15 sýningar bæði hérlendis og erlendis, náttúrufarssýningar og annað. Ég sé möguleikana í þessu jafnvel þó að þessi staðsetning sé ekki á Akureyri eða í þéttbýliskjarna, heldur einmitt í þeirri fallegu og merkilegu umgjörð sem er á Hrauni. Svo ég tel þetta mjög þarft mál. Ég ætla ekki að fara í fjármálahliðina. Það verða aðrir að koma með gáfulegar tillögur í þeim efnum. En ég tel þetta mjög þarft mál sem á allan stuðning skilinn af þingheimi.
Hæstv. forseti. Það er mjög ánægjulegt að hlusta á náttúruvísindamanninn Ara Trausta fjalla um skáldið. Þegar ég hlusta á hv. þm. Ara Trausta, leitar hugurinn til allra náttúruljóðanna sem Jónas orti, t.d. þegar við horfum á Gunnarshólma, sem er stútfullur af stórkostlegum náttúrulýsingum, eins og hv. þm. Einar Brynjólfsson kom aðeins inn á áðan. Ég held að það séu mjög góðar heimildir um umhverfið og landslagið eins og það var á þessum tíma. En eins og einnig hefur komið fram var Jónas Hallgrímsson boðberi nýrra hátta inn í íslenska ljóðagerð. Meðal annars er hann talinn hafa ort fyrstu sonnettuna, sem er ítalskur háttur, en háttur ljóðsins Gunnarshólma heitir tersína, eða þrírím á íslensku, og er mjög sérstakur. En síðan eru tvö seinustu erindin sem heita oktava. Það eru hvort tveggja ítalskir hættir. Til þess er tekið hvernig Jónas dregur í raun niður í kvæðinu á yndislegan og hljóðlátan en samt sterkan hátt í þessum tveimur síðustu erindum. Mér finnst þetta nokkuð góð hugmynd hjá hv. þm. Ara Trausta um eldfjallasýningu en velti því samt upp í tengslum við það hvort ekki sé ástæða til að setja upp sérstaka sýningu með þeim sem eru frumkvöðlar á því sviði.
Herra forseti. Jú, auðvitað má gera þetta á marga ólíka vegu. Það sem vakti fyrir mér var í sjálfu sér að teygja þetta setur út yfir sjálfan Jónas með því einfaldlega að koma þarna inn með frumherjana, ekki alla íslenska eldfjallasögu eða eldfjallarannsóknir heldur eingöngu þessa örfáu menn. Gleymum því ekki að jarðfræðinga á Íslandi fram að seinni heimsstyrjöld mátti nánast telja á fingrum annarrar handar. Þeir komu allir að þessari sögu, þessum stærsta hluta íslenskrar jarðfræði sem kalla má eldfjallafræði, að draga þá inn í þá sögu sem Jónas er raunverulega upphafsmaður að. Sá hluti sýningarinnar er ekki aðalatriði. Aðalatriðið er eftir sem áður Jónas Hallgrímsson. En hugsunin var eingöngu að útvíkka hugmyndina þannig að hún tæki til fleira og hefði þar með meira aðdráttarafl en einungis Jónas sjálfan. Ég er ekki alveg dómbær á það í sjálfu sér, en hægt er að útfæra þetta á marga vegu án þess að leggja út í stórkostlega mikið meiri kostnað. En gleymum því ekki að menn eins og Þorvaldur Thoroddsen skrifaði þykka eldfjallasögu á þýsku sem gefin var út að honum látnum. Guðmundur G. Bárðarson var einn af þessum frumherjum, eins og ég nefndi, og síðan kom Sigurður Þórarinsson með nýmæli inn í eldfjallarannsóknir á heimsvísu. Þar mætti setja strikið. Það er nú það sem ég var að reyna að gera grein fyrir nokkurn veginn í þessu stutta máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka öllum ræðumönnum hér fyrir einstaklega fróðlega umræðu. Ég get sagt, sem þingmaður sem búið hefur í öllum kjördæmum nema Norðausturkjördæmi, því miður, [[Hlátur í þingsal.]]að mér finnst þetta einstaklega góð hugmynd. Það er alla vega ekkert kjördæmapot hér á ferð. En ég sakna þess eiginlega að ekki skuli vera fleiri hérna. Það eru þó nokkrir þingmenn sem ég held að hefðu grætt mjög mikið á þeim fyrirlestrum sem verið hafa hér. Ég tel mig vera ríkari eftir að hafa hlýtt á þá. Ég vildi bara nýta tækifærið til að taka undir þetta sem þingmaður utan Norðausturkjördæmis og segja að ég styð málið.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um kjötrækt, en ég nota það orð til aðgreiningar frá orðinu dýrarækt þar sem dýr er ræktað til manneldis eða til að nýta kjöt eða aðrar afurðir af dýri til manneldis. Tillagan gengur út á að Alþingi feli sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að kanna stöðu kjötræktar í rannsóknarlegum tilgangi - hvar framleiðsluferlið er statt, hversu langt er þar til afurðir kjötræktar verður samkeppnisfær framleiðsla - og að skipuleggja aðgerðaáætlun um innleiðingu tækni fyrir íslenskan landbúnað, og í raun sjávarútveg, með það að markmiði að flýta fyrir því að kjötrækt verði samkeppnishæf við afurðir af hefðbundinni veiði eða ræktun dýra til manneldis. Almennt séð er kjötrækt aðferð til að búa til kjöt án þess að þurfa að slátra dýri. Hugmyndin hefur verið til frá 1912 þegar Alexis Carrel tókst að halda frumum úr hjarta kjúklings á lífi í 34 ár utan líkama lifandi lífveru, en það var einungis fyrir mistök nemenda, sem gleymdu að næra frumurnar, að þær dóu; var talað um The Undying Cell, eða hina ódauðlegu frumu í því sambandi. Winston Churchill spáði því árið 1931 að innan 50 ára - það stóðst reyndar ekki, en er kannski nokkuð nærri miðað við nýjustu spár - yrðum við laus við þann fáránleika að þurfa að rækta heilan kjúkling til þess eins að borða læri eða bringu. Árið 1995 samþykkti Matvælastofnun Bandaríkjanna (FDA) tilraunir til að rækta kjöt með það að markmiði að matur yrði ekki vandamál í löngum geimferðum - allt mjög göfug markmið. Helsti kostur þess að rækta kjöt umfram dýrarækt til manneldis eru umhverfisáhrifin, sérstaklega með tilliti til þeirra vandamála sem við stöndum frammi fyrir í dag hvað þau varðar. Þótt það eigi reyndar síður við á Íslandi en annars staðar hefur kjötrækt líka þann kost að ekki þarf að nota sýklalyf við hana. Við notum reyndar ekki sýklalyf í dýrarækt hér á landi en það er einn af kostum kjötræktar að ekki þarf að nota sýklalyf við slíka ræktun. Viðamiklar rannsóknir hafa verið gerðar á umhverfisáhrifum kjötræktar. Kjötrækt sendir 78–96% minna af gróðurhúsalofttegundum frá sér en hefðbundin dýrarækt, notar 99% minna landrými - það er rosalegur munur - notar 82–96% minna af vatni og 7–45% minni orku. Einungis í fuglarækt er minni orka notuð en í kjötrækt. Óháð því hvað Ísland gerir til að undirbúa tilkomu þessarar tækni til matvælaframleiðslu munum við þurfa að glíma við þær breytingar sem kjötrækt kemur til með að hafa á neysluvenjur. Þó að eftirspurn eftir kjöti úr dýrum hverfi örugglega ekki, svipað og eftirspurn eftir villtri bráð hefur ekki horfið þó að við séum með húsdýr, minnkar hún líklega mjög, þó ekki sé nema vegna umhverfisáhrifa og dýraverndarsjónarmiða. Það hefur mögulega veruleg áhrif á landbúnað og sjávarútveg á Íslandi, jafnvel jákvæð áhrif, þar sem eftirspurn eftir afurðum úr lífrænni dýrarækt gæti aukist og slík framleiðsla orðið mun verðmætari. Áhrifin hér eru kannski öðruvísi en annars staðar í heiminum þar sem hugmyndin er að kjötrækt komi í raun í staðinn fyrir verksmiðjuframleiðslu á kjöti. Það er því mjög brýnt að Ísland sé undirbúið fyrir þessar tækniframfarir, bæði með aðgerðaáætlun og lögum. Á síðasta kjörtímabili spurði ég þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um það hvort fylgst væri með þróun þessarar tækni og hvaða áhrif hún gæti haft á Íslandi. Einfalda svarið var: Nei og veit ekki. Það fannst mér áhugavert því að skömmu áður hafði verið tilkynnt að innan áratugar gæti þessi tækni orðið samkeppnishæf við hefðbundna verksmiðjuframleiðslu á dýrum til manneldis. Ég bendi fólki á að finna þá umræðu því að hún var mjög áhugaverð að öðru leyti. Þessar hugmyndir eru alla vega eitthvað sem við ættum að vita um; við ættum að vita hvers er að vænta. Mér finnst það mjög áhugavert við þessa tækni að um er að ræða fyrstu alvörubyltinguna í matvælaframleiðslu frá því að við hættum að vera safnarar og veiðimenn. Allar tækninýjungar sem hafa orðið í landbúnaði síðan þá hafa í raun gengið út á að gera sömu hugmyndafræðina skilvirkari, hugmyndafræðina um húsdýr og fræ í akur; hugmyndafræði um framleiðslu sem er ekki háð nálægð við auðlindina en er ekki endilega í nálægð við neytendur. Það er það sem kjötrækt getur bætt við. Ekki er um að ræða staðbundna framleiðslu sem er háð því að setja girðingu utan um dýr á akri; við getum þess vegna framleitt kjötið í eyðimörk. Út við sjóndeildarhringinn eru síðan aðrar tækninýjungar sem einnig eru mikilvægar, t.d. bylting í að búa til orku og byltingar í framleiðslu, eins og þrívíddarprentun og því um líkt. Það eru líka skref í átt að því að fara úr staðbundnum framleiðsluferlum í ákveðna dreifingu. Við það losnum við við hið risastóra dreifikerfi sem við stólum á til að flytja vörur frá einu heimshorni til annars, sem er gríðarlega kostnaðarsamt og er mjög óumhverfisvænt. Hægt er að draga upp hliðstæðu við þessar tækninýjungar í kjötrækt við aðrar nýlegar tækniframfarir, t.d. hvað varðar stafræna byltingu tónlistar og kvikmynda. Allt í einu var dreifing tónlistar og kvikmynda ekki háð framleiðanda og dreifikerfi hans. Það leiddi til rosalegrar byltingar og vandamála hvað það varðar hvernig við höguðum því kerfi. Við erum enn að rífast um hvernig við eigum að hafa þetta. Í staðinn fyrir að lenda í rifrildi eftir á og alls konar veseni skulum við reyna að undirbúa okkur fyrir fram og reyna að átta okkur á því hvaða áhrif þetta kemur til með að hafa á samfélagið eins og það leggur sig. Kjötrækt takmarkast ekki við húsdýr, hún nær utan um dýr sem ekki er eins auðvelt að setja girðingu utan um; ég meina ljón, hvali, erni, hvað sem fólki dettur í hug. Dýraverndarsjónarmið vegna veiða á dýrum sem eru í útrýmingarhættu eru mjög ströng, og við gætum í raun látið náttúruna vera. Þessi tækni býður upp á gríðarlega mikla möguleika. Markmiðið með þessari þingsályktunartillögu er einfaldlega að búa okkur undir þær breytingar sem kjötræktartæknin kemur til með að valda í núverandi atvinnuvegi og í samfélagi manna, ekki bara á Íslandi heldur út um allan heim. Kannski verður þetta ekki að veruleika innan 10 ára, þeir vísindamenn sem spá því eru kannski í Kára Stefáns spádómum til að afla sér aukins rannsóknarfjár o.s.frv. En þó að tíminn verði tvöfalt lengri verða afleiðingarnar af þessu svo gríðarlegar að öll skref sem við stígum í þá átt að geta látið þetta gerast fyrr margborga sig, þá aðallega með tilliti til umhverfissjónarmiða og dýraverndarsjónarmiða eins og ég hef rakið. Ég geng svo langt að segja að þessi tækninýjung sé ein grunnstoð þess að skapa frið í heiminum. Ef enginn er svangur er hvatinn til styrjalda einfaldlega miklu minni. Það á líka við um orkuna, en líklega er orkubylting í nánd sem gæti stuðlað að því að ekki verði samkeppni um land þess vegna, og ekki samkeppni um land vegna matvælaframleiðslu. Þessar tvær tækninýjungar gætu gjörbylt stöðu hernaðarmála í heiminum og hinni ríku hefð okkar til að rífast við nágranna okkar. Alla vega munu tilefnin til þeirra rifrilda verða mun léttvægari ef við þurfum ekki að rífast um það að hafa mat í magann. Ég tel þetta ágætisæfingu í að hugsa til framtíðar. Það er nefnilega alltaf betra að vera undirbúinn fyrir breytingar sem við sjáum fram á að séu á næsta leiti í stað þess að vera alltaf í eltingarleik. Sú er ætlunin með þessari þingsályktunartillögu að búa okkur undir það að fara í þann farveg að hugsa til framtíðar í staðinn fyrir að vera í eltingarleik.
Herra forseti. Það eru ekki bara einhverjir undarlegir Píratar sem eru svolítið hrifnir af þessari hugmynd um ræktað kjöt. Þeir sem standa að Bændablaðinu, þeim gagnmerka fjölmiðli, hafa uppgötvað að þarna er á ferðinni í náinni framtíð að öllum líkindum tækninýjung sem gjörbylta mun heiminum, hvorki meira né minna. Í 5. tölublaði Bændablaðsins, sem út kom í byrjun marsmánaðar, er örlítill greinarstúfur sem ber yfirskriftina „Ræktað kjöt á hvers manns disk“, í þessu nefnda blaði. Ég ætla að leyfa mér að lesa hann, þetta er stutt lesning, með leyfi forseta: „Framförum í ræktun á kjöti úr stofnfrumum hefur fleygt fram undanfarin ár og tæknilega ekkert sem stendur í vegi þess að hægt sé að rækta kjöt í kjötverum á svipaðan hátt og grænmeti í gróðurhúsunum. Rök talsmanna kjötræktunar eru m.a. að eldi á nautgripum og öðrum gripum til kjötframleiðslu sé sívaxandi umhverfisvandamál og siðferðislega rangt hvað varðar dýravelferð. Rannsóknir síðustu ára hafa leitt til þess að kostnaður við eldi á kjöti hefur lækkað tugþúsunda sinnum. Í dag er kostnaður við hvert kíló á ræktuðu kjöti einungis þrisvar eða fjórum sinnum dýrara en við hefðbundið búfjáreldi. Talið er að ef áfram heldur í framförum í ræktun á kjöti eins og undanfarin ár verði ræktað kjöt í boði á disk þeirra sem þess óska á innan við áratug. Í dag er lítið mál að rækta hamborgara, en erfiðara hefur reynst að rækta ribeye-steikur og lundir. Tilraunir með að rækta kjúklingakjöt hafa gengið vel, en að svo stöddu er ekki vitað til þess að farið sé að rækta dilkakjöt. Auk þess að vísa til vaxandi umhverfismála og dýravelferðar mæra talsmenn ræktunar á kjöti tæknina á þeim forsendum að hún muni útrýma hungursneyð í heiminum. Samkvæmt kenningum um framleiðslugetu á ræktuðu kjöti á að vera hægt að rækta um 20 billjón kjúklinganagga úr einni stofnfrumu kjúklings á þremur mánuðum.“ Það er ekkert annað. Herra forseti. Ég vona svo sannarlega að Íslendingar skipi sér í hóp þeirra þjóða sem láta sér annt um þessar miklu framfarir sem geta og munu gjörbreyta heiminum.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir ræðuna og vildi minnast á eitt sem fram kom í greininni í Bændablaðinu þar sem talað var um að verðið væri þrisvar til fjórum sinnum hærra en á hefðbundnu kjöti. En þar er ekki tekið með í reikninginn að hefðbundið kjöt er niðurgreitt með ýmiss konar samningum, ekki er tekið tillit til umhverfiskostnaðar sem hlýst af hefðbundinni dýrarækt og líklega er ekki tekið tillit til margs konar annars konar kostnaðar þarna. Við erum mun nær því markmiði að vera samkeppnishæf en þessi þrisvar til fjórum sinnum hærri kostnaður gefur til kynna. Takk kærlega fyrir að minna mig á Bændablaðsgreinina, ég gleymdi henni í framsöguræðunni.
Virðulegi forseti. Frumvarpið sem hér um ræðir er hugmynd Pírata af frjálsum handfæraveiðum og ætla ég að fara yfir greinargerðina. Markmið þessa frumvarps er að bæta aðstæður til strandveiða bæði með því að taka tillit til efnahagslegra sjónarmiða og öryggissjónarmiða. Strandveiðar hafa sannað gildi sitt til að styðja við smærri byggðir, skapa nýliðun innan sjávarútvegsins og stuðla að fjölbreyttari nýtingu sjávarauðlinda. Með frumvarpi þessu er lagt til rýmra tímabil en áður hefur verið gert fyrir strandveiðibáta í því skyni að draga úr áhættunni sem fylgir því að veiðar séu stundaðar í illviðri. Innan strandveiðikerfisins eru nú um 650 bátar sem nýta sér kerfið. Mismunandi aðstæður landshluta og aðsókn hefur orðið til þess að misskipting innan kerfisins hefur verið töluverð en þrátt fyrir það hefur verið mikill áhugi á því að stunda veiðarnar. Krókaaflamarkskerfið á undir högg að sækja vegna lagabreytinga er varða lengd og rúmlestir smábáta og hefur það valdið mikilli samþjöppun innan þess kerfis. Á sl. þremur árum hefur bátum fækkað um 77 og eru nú eftir 277, ekki vegna þess að veiðar smábáta séu óhagkvæmar heldur er verð á veiðiheimildum einfaldlega hærra en einstaklingur með smábát getur borið. Með frumvarpi þessu er ætlunin að styrkja rekstrargrundvöll smábátaútgerðar fyrir þá sem ekki eru handhafar aflamarks, auk hagræðis fyrir smábátasjómenn. Kostir strandveiðikerfisins nú eru af þrennum toga: Í fyrsta lagi jafnar það stöðu byggða um allt land þar sem kvótinn fylgir ekki tilteknum bátum. Í öðru lagi stuðlar strandveiðikerfið að nýliðun í sjávarútvegi þar sem kostnaður við að taka þátt í strandveiðum er ekki jafnmikill og í aflamarkskerfinu. Í þriðja lagi brenna strandveiðibátar vel innan við þriðjungi af þeirri olíu sem togveiðibátur brennir við veiðar á sama magni fisks og skaða ekki heldur hafsbotn með neinu móti. Samkvæmt skýrslu frá 2009, sem ber heitið „Möguleikar til að draga úr nettóútstreymi gróðurhúsalofttegunda á Íslandi“, kemur fram að togveiðar brenni að jafnaði þrisvar sinnum meira eldsneyti en staðbundin veiðarfæri. Því eru miklir samfélags- og umhverfishagsmunir fólgnir í því að útvíkka og styðja við þetta kerfi. Þessar breytingar munu að draga úr eftirspurn eftir byggðakvóta með auknu frelsi til sjósóknar í atvinnuskyni. Það hefur áhrif á þær útgerðir sem leigja frá sér aflaheimildir til útgerða sem þurfa að mæta kröfum bæjarstjórna um framlag gegn úthlutun byggðakvóta. Með þessu frumvarpi er gengið út frá því að gerðar verði breytingar á áætlun um meðferð og ráðstöfun þess aflamagns sem dregið er frá aflamarki og er nú 5,3% samkvæmt 3. mgr. 8. gr. laga um stjórn fiskveiða. Slík aukning gengur ekki í berhögg við umræðu um að ýmis önnur kerfi 8. gr. séu að einhverju marki úrelt og þurfi að leggja af. Í 1. gr. eru lagðar til nokkrar breytingar á 6. gr. laga um stjórn fiskveiða. Lagt er til að tímabil strandveiða verði lengt úr fjórum mánuðum í átta mánuði. Tímabilið er svo takmarkað gagnvart hverjum og einum bát í nýjum 8. tölul. 5. mgr. Vegna þess að tímabilið nær yfir mörk fiskveiðiársins, sem hefst 1. september ár hvert, má túlka þetta að tímabilin séu í raun tvö, annað frá 1. september til 31. október og hitt frá 1. mars til 31. ágúst. Lagt er til að ráðherra ráðstafi aflamagni til strandveiða en ekki sé aðeins kveðið á um heimild til þess. Með þeirri breytingu er orðalag málsgreinarinnar fært til samræmis við þá kröfu sem gerð er í 3. og 5. mgr. 8. gr. laganna. Í augnablikinu stangast greinarnar lítillega á, sem gæti hugsanlega valdið misskilningi eða opnað fyrir mismunandi túlkun. Lagt er til að veiðar á sunnudögum verði heimilaðar. Mikið hefur verið rætt um nauðsyn þess að leyfa veiðar fimm daga í viku. Miðað við upprunaleg markmið strandveiðikerfisins um að löndun og vinnsla eigi sér stað innan sólarhrings er óheppilegt að leyfa veiðar á föstudögum þar sem vinnsla fer að jafnaði ekki fram um helgar þó svo að markaðir séu opnir. Með því að leyfa veiðar á sunnudögum færist markaðssala og vinnsla yfir á mánudag. Einnig er lagt til að við 5. mgr. bætist fimm nýir töluliðir. Nýr 7. tölul. snýr að því að draga úr brottkasti meðafla. Í því tilfelli verði heimilt að landa meðafla af öðrum tegundum en þeirri sem stóð til að veiða, eða allt að 100 kg í þorskígildiskílóum talið umfram þau 650 kg sem heimiluð eru samkvæmt 5. tölul. sömu málsgreinar. Í framhaldinu er síðan tafla sem sýnir aflaskiptingu í strandveiðum. Eins og sést á tegundaskiptingu afla þrjú síðustu strandveiðitímabil miða veiðarnar að jafnaði við beina sókn í þorsk. Þar sem borið hefur á því að einungis þorskur kemur að landi hjá veiðimönnum sumra svæða er hægt að áætla að aðrar tegundir verði eftir á miðum vegna þess hve naumt er skammtað. Því er innbyggður hvati til brottkasts til staðar. Í frumvarpinu er lögð til heimild til að taka 100 kg meðafla í öðrum tegundum sem að jafnaði er ufsi. Með því er meiri ufsa komið á land, en ufsaheimildir í augnablikinu eru notaðar sem skiptimynt í aflamarkskerfinu og eru í rauninni ekki nýttar. Við lok fiskveiðiárs er því áætlað að þessi regla stofni ekki nytjastofnum sjávar í hættu að neinu marki heldur stuðli að betri nýtingu nytjastofna sjávar og virkari fiskmarkaða. Nýr 8. tölul. takmarkar dagafjölda á bát við 50 daga yfir allt tímabilið. Þetta er nokkuð sambærilegt við það sem er heimilt hverjum bát í núverandi kerfi þar sem fjórir dagar í viku í tólf vikur gera 48 daga. Þess ber þó að geta að eftir veiðisvæðum og ásókn í þau hafa dagarnir verið mun færri þegar á hólminn er komið. 9.–11. tölul. er ætlað að girða fyrir brask með veiðileyfi en jafnframt gera það mögulegt að skipta úr strandveiðum yfir í makríl- eða grásleppuveiðar. Hins vegar er ekki mögulegt að fá krókaaflamarksleyfi samhliða strandveiðum. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að aflaregla fari úr 20% í 22% af veiðistofni þorsks. Gengið er út frá því að aflamarkskerfið haldi í óbreyttri mynd og fái í sinn hlut 20% af heildarstofni þorsks eins og ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar gefur til kynna en 2% gangi þá til að mæta kröfum strandveiða. Þó er ekki gert ráð fyrir að aukningin verði fullnýtt fyrst um sinn. Í skýrslu samráðsvettvangs sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um nýtingu helstu nytjafiska frá júní 2011 er talað um að aflaregla sem 22% hlutfall af nytjastofni þorsks falli undir ráðgjöf ICES (International Council for the Exploration of the Sea) og því ætti tilhögunin ekki að hafa áhrif á markaðsstöðu Íslands út á við. Meðfylgjandi er tafla sem útskýrir hversu stórar tölur við eigum við miðað við undanfarin fiskveiðiár. Í nýrri aflareglu er gert ráð fyrir að þorskveiðar aukist um 2% af heildarstofni þorsks að hámarki. Ég undirstrika að það er að hámarki, því að þau 9 þús. tonn sem eru í strandveiðikerfinu fara ekki neitt til þess að byrja með og raunþörfin miðað við fjölda báta í dag er um 21 þús. tonn, þ.e. ef allir veiða alltaf það hámark, sem gerist ekki í fiskveiðum vegna þess að fiskveiðar eru fiskveiðar og fiskur á það til að færa sig og stundum finnum við hann ekki. Þá er það fulllangt gengið í áætlunum að hver bátur nái alltaf hámarki hvers dags þó að möguleiki sé á að bátum fjölgi, en fyrstu árin sem strandveiðar voru stundaðar voru bátarnir 700. Þetta virðist vera nokkurn veginn hámarksfjöldi báta miðað við þá báta sem hægt er að sjósetja á komandi árum. Nýsmíði báta er dýr kosnaðarliður við útgerð og því eru nokkur ár þangað til nýir bátar bætast í pott mögulegra sjósækjenda. Þar sem borið hefur á fjársvelti bæði Landhelgisgæslu og Hafrannsóknastofnunar er í 4. gr. lögð til breyting á lögum um veiðigjald. Lagt er til að sérstakt veiðigjald verði lagt á strandveiðibáta sem nemur 10 kr. á hvert landað þorskígildiskíló. Þeirri ráðstöfun er ætlað að treysta rekstrargrunn Hafrannsóknastofnunar með því að styðja við rannsóknir á botnfiskstofnum í kringum landið og nýja rannsóknarþætti er lúta að hitastigi sjávar, seltu, hreyfimynstri og aðskilnaði mismunandi þorskstofna í kringum landið. Þessir liðir hafa til áratuga verið fjársveltir og því eru rannsóknir stofnunarinnar barn síns tíma. Hafrannsóknastofnun hefur þurft að vera mun varfærnari í ráðgjöf sinni vegna skorts á gögnum og skekkju í rannsóknum, sem hægt væri að einhverju leyti að laga með frekari gagnaöflun og rannsóknum. Einnig er hinu sérstaka veiðigjaldi ætlað að auka framlög til Landhelgisgæslunnar, sem á einnig undir högg að sækja vegna fjársveltis. Virðulegi forseti. Kæri þingheimur. Íslenska þjóð. Í dag stöndum við á tímamótum. Við þurfum að hafa jákvæð áhrif á þróun byggðar og efla rétt landsmanna til þess að stunda fiskveiðar. Ef það frumvarp verður samþykkt sem ég mæli fyrir í dag, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, mun það gjörbreyta lífsskilyrðum fólks í þorpum og bæjum um allt land. Núverandi fyrirkomulag fiskveiða, kvótakerfið, hefur verið mörgum þungbært, sérstaklega litlum sjávarplássum. Ef þetta frumvarp nær fram að ganga verður stigið risastórt skref til þess að stöðva fólksflótta frá sjávarbyggðum landsins og bæta lífsskilyrði og atvinnulíf á landsbyggðinni. Með því að gera þetta frumvarp að lögum bætum við aðgengi að nýtingu auðlinda hafsins, bæði fyrir nýja aðila, en einnig fyrir þá sem stunda smábátaútgerð. Við eigum að binda enda á uppkaup aflaheimilda stærstu aðilanna og efla samkeppnisstöðu og atvinnulíf sveitarfélaga um allt land. Við eigum að glæða hafnir landsins lífi á ný. Við eigum að efla fiskmarkaði og bæta hráefnisnýtingu. Við eigum að koma til móts við byggðir eins og Grundarfjörð, Stykkishólm, Suðureyri, Flateyri, Þingeyri, Patreksfjörð, Tálknafjörð, Súðavík, Norðfjörð, Kópasker, Húsavík, Dalvík, Grímsey, Raufarhöfn, Þórshöfn, Hornafjörð, Vestmannaeyjar, Þorlákshöfn og Sandgerði. Sveitarfélög sem urðu til og blómstruðu vegna þess að stutt var frá þeim á gjöful fiskimið, sveitarfélög sem hafa liðið fyrir skertan aðgang að fiskimiðum, sveitarfélög sem orðið hafa kvótakerfinu að bráð með tilheyrandi fólksfækkun og hnignun. Með frumvarpinu eins og það stendur í dag verður einstaklingum gert kleift að stunda vistvæna útgerð og fiskveiðar án þess að raska lífi sjávar. Við bætum aðgengi að hráefni fyrir fiskvinnslur án útgerðar, fyrirtæki sem urðu illa úti í nýafstöðnu sjómannaverkfalli. Það verður ekki lengur hirð Gullveigar sem stjórnar því hver fær að veiða sér til lífsviðurværis. Kerfið eins og það er sett upp í frumvarpinu er hófleg nálgun á það sem fært er að gera. Norðmenn hafa svipuð brögð á sínu búi og Færeyingar ganga mun lengra. Eitt er þó víst að okkar mannfjandlega nálgun á þá stjórn fiskveiða sem í daglegu tali gengur undir heitinu kvótakerfi er mannanna verk. Lög eru mannanna verk. Því legg ég þetta frumvarp fram í von um að þvert á stjórnmálaflokka getum við sammælst um að úrbóta sé þörf. Í dag eru kjöraðstæður til þess að ýta þessum breytingum úr vör. Fiskverð er lágt um þessar mundir þannig að áhyggjur um að hálf íslenska þjóðin haldi til veiða eru úr lausu lofti gripnar. Jafnframt hafa athafnasamir menn og konur löngu flúið land með smábátaútgerð sína til Noregs og Færeyja. Fjöldi Íslendinga hefur hreiðrað um sig í Norður-Noregi og hafa það í raun og veru svo gott að það er borin von að þau skili sér hingað aftur. Þekkingin á frágangi afla fór með þeim og bætti þar með samkeppnisstöðu Noregs gagnvart Íslandi. Kæri þingheimur. Hér höfum við tækifæri til þess að bæta þann skaða sem framsal aflaheimilda olli landsbyggðinni. Þó svo að sá skaði verði aldrei fullbættur höfum við þarna ásættanlega lausn sem þjónar hagsmunum nýliðunar og svo byggðar í landinu. Með þessu bindum við enda á kerfislæga áhættusókn þeirra sem stunda strandveiðar. Það rímar allt saman við 1. gr. laga um stjórn fiskveiða.
Virðulegur forseti. Mér er vandi á höndum að koma í pontu hér eftir þvílíka eldræðu sem hér var flutt. Það er alveg satt sem hv. þm. Gunnar Ingiberg Gunnarsson segir að það er alls engin sátt um sjávarútveginn. Forsvarsmönnum stjórnmálaflokka bárust nú um daginn þau boð frá sjávarútvegsráðherra að hún hygðist setja á fót starfshóp sem ætti að huga að framtíðarskipulagi í sjávarútvegi og var að falast eftir tilnefningum flokkanna í svoleiðis starfshóp. Því ber að fagna. Þetta frumvarp sem hér liggur fyrir er skref í átt til sáttar. Það er umhverfisvænt og það stuðlar að eflingu hinna dreifðu byggða sem eiga mjög undir högg að sækja eins og ágætur hv. þingmaður benti á hér í upptalningu sinni á öllum þeim stöðum, öllum þeim plássum sem hafa orðið fyrir barðinu á þessu fiskveiðistjórnarkerfi sem við búum nú við sannar. Ég mæli með því að þetta ágæta frumvarp hljóti framgang og vonast svo sannarlega til þess. Það væri íslenskri þjóð til sóma.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skiptingu útsvarstekna milli sveitarfélaga. Hún hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sem kanni hvort unnt sé að skipta útsvarstekjum milli tveggja sveitarfélaga. Ráðherra hafi samráð við ráðherra sem fer með sveitarstjórnarmál og Samband íslenskra sveitarfélaga.“ Í greinargerð kemur eftirfarandi fram: „Með þingsályktun þessari er fjármála- og efnahagsráðherra falið að skipa starfshóp sem kanni möguleikann á skiptingu útsvarstekna milli tveggja sveitarfélaga. Nokkuð er um að einstaklingar eigi frístundahús eða jörð, án þess að þar sé stundaður búskapur, í öðru sveitarfélagi en lögheimili er. Útsvarstekjur einstaklings renna til þess sveitarfélags þar sem hann á lögheimili og þar með renna engar útsvarstekjur til sveitarfélagsins þar sem frístundahús eða jörð viðkomandi er staðsett. Jafnvel getur verið um það að ræða að dvalið sé drjúgan hluta ársins á viðkomandi jörð eða í frístundahúsi og þá myndast oft krafa eða vænting um tiltekna þjónustu frá því sveitarfélagi þar sem jörð eða frístundahús er staðsett. Sem dæmi má nefna óskir um snjómokstur og ýmsa aðra þjónustu. Flutningsmenn telja brýnt að kanna hvort unnt sé að leita leiða til að bregðast við framangreindri áskorun.“ Auk þess langar mig að benda á hluti sem snúa að sveitarfélögunum. Mörg sveitarfélög standa frammi fyrir því að stór hluti jarða í sveitarfélaginu hefur verið seldur til einstaklinga sem ekki búa á staðnum. Af sölunni fær sveitarfélagið engar tekjur því að af því er greiddur fjármagnstekjuskattur. Oft og tíðum kaupa menn þessar jarðir vegna hlunninda. Af hlunnindunum fara heldur engar tekjur til sveitarfélagsins. Þær fara til ríkisins. En margir af þessum eigendum, og ég hef heyrt á tal þeirra, vilja gjarnan vera meiri þátttakendur í samfélögunum þar sem þeir kaupa jarðir eða hús og eru stóran hluta af árinu. Ég vona að þetta mál fái hér framgang. Auk mín eru á þessu máli hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir, Gunnar I. Guðmundsson, Einar Brynjólfsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Að lokinni umræðu legg ég til að málið gangi til umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið heils hugar undir efni þingsályktunartillögunnar sem við ræðum hér. Vandamálið er stórt sem skapast við sumarhús í litlum byggðum þar sem byggingarkostnaður er langt yfir verðmati eigna. Ungt fólk í heimabyggð hefur hvorki aðgengi að kaupum né leigu á húsnæði og lítil bæjarfélög verða draugabyggðir hluta af ári. Sveitarfélögin sjálf verða síðan fyrir mikilli tekjuskerðingu vegna þessa. Hér stígum við þó skref til þess að mæta þörfum minni sveitarfélaga í fjármögnun, sem gæti orðið til þess að lækka lóðaverð svo hægt sé að byggja á ný. Píratar hafa fyrirliggjandi stefnu um að virðisaukaskattur verði eftir að hluta á þeim stað þar sem hann er inntur. En þingsályktunartillagan sem við ræðum hér er önnur nálgun á sama viðfangsefni, sem er að styrkja sveitarfélögin. Tillagan rímar því vel við hugmyndir um valdeflingu og stef í grunnstefnu Pírata um verndun þeirra valdaminni gagnvart þeim valdameiri.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að taka þátt í þessari umræðu um skatttekjur eða útsvarstekjur sveitarfélaga. Ég tek heils hugar undir að þetta er eitt af því sem við höfum verið að ræða um árabil, þ.e. hvernig við skiptum tekjum milli ríkis og sveitarfélaga, þetta er einn angi af því, þ.e. að dvelja um lengri eða skemmri tíma á eign sinni sem telst t.d. til frístundahúsa og greiða engin gjöld en þiggja þar margs konar þjónustu sem tilheyrir, hvort sem það er sorphirða eða annað slíkt. Þetta á líka við um margt annað. Við þekkjum líka að sveitarfélög hafa orðið fyrir því að mikill fjöldi einkahlutafélaga hefur orðið til mjög víða sem hefur kannski skert tekjur sveitarfélaga meira en annars hefði orðið. Það er a.m.k. einhver skýring fólgin í því þar sem sá skattur rennur beint í ríkissjóð og er ekki til skiptingar fyrir sveitarfélögin. Svo þekkjum við líka hvernig það er núna á stóru ferðamannastöðunum, mér dettur í hug Mývatnssveit, Skútustaðahreppur, sem er lítið sveitarfélag sem hefur á að skipa miklum fjölda starfsmanna yfir hábjargræðistímann sem ekki á lögheimili í sveitarfélaginu og er ekkert skikkaður til þess því það er vöntun á starfsfólki og það kemur í uppgripin. Það þarf að útbúa einhverja aðstöðu fyrir fólk eins og við höfum frétt af og er partur af húsnæðisskorti. Ýmislegt er lagt til en svo fara útsvarstekjurnar auðvitað á lögheimili viðkomandi aðila. Lítil sveitarfélög, og stærri auðvitað, verða af útsvarstekjum sem fylgja þessu. Það hefur verið rætt við okkur þingmenn Norðausturkjördæmis og eflaust fleiri, á ég von á, hvort ekki sé hægt með einhverjum hætti að skipta útsvarstekjunum þegar viðkomandi er í vinnu í öðru sveitarfélagi, ég veit ekki hvort það ætti að miða við tiltekinn tíma eða ákveðið hlutfall eða eitthvað slíkt, þar sem það sveitarfélag þar sem maður vinnur þiggur einhvern hluta útsvarstekna. Þetta á líka við eins og við þekkjum um vertíðarbissness og hreyfanleika vinnuafls þar sem maki er kannski að vinna í burtu í einhverjum lotum og kemur svo heim og þiggur náttúrlega þjónustu á báðum stöðum og skilar vinnuframlagi á öðrum. Þá skila tekjurnar sér ekki nema á annan staðinn. Þetta er eitthvað sem við þurfum að taka til gagngerrar endurskoðunar. Því veldur það vonbrigðum núna þegar við erum að fara að taka fjármálastefnuna til umræðu í næstu viku að ekki skuli hafa tekist samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga um þessa tekjuskiptingu annars vegar og svo líka um útgjalda- og viðmiðunarmörk. Það virðist ekki sjá til lands í þessu. En ég vona að þennan starfshóp verði hægt að skipa því að við höfum ekki verið beinlínis að horfa á þetta. Ég held að það hafi ekki verið horft til þess hjá fyrrverandi fjármálaráðherra og væntanlega ekki núverandi heldur þegar rætt hefur verið um að prósentan sé svo lág sem ríkið tekur til sín af heildarskattprósentunni og það renni töluvert til sveitarfélaganna. En einhvern veginn þarf samt sem áður að skipta tekjunum með sanngjörnum hætti út frá þessum sjónarmiðum. Það er eitt að hækka tiltekna prósentu eða þá að skipta þessu þar sem fólk dvelur stóran hluta úr ári eða skemmri tíma, það þarf að finna flöt á því að skipta þessu. En ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég vona að það verði auðveldara að finna flöt á þessu en virðist vera í öðrum samningaviðræðum milli ríkis og sveitarfélaga þessa dagana um svo ótrúlega mörg mál og gráu svæðunum fjölgar alltaf. En þetta er gott mál og á svo sannarlega rétt á sér. Ég vona að það nái fram að ganga.
Virðulegi forseti. Ég kem hérna upp til að taka undir þessa þingsályktunartillögu um að skipaður verði starfshópur um að finna út úr því hvort ekki sé skynsamlegt að hægt sé að skipta útsvarstekjum á milli tveggja sveitarfélaga. Við þekkjum það, og það gerðist kannski í meiri mæli upp úr aldamótum í uppsveiflunni sem þá varð, að mjög margir einstaklingar keyptu jarðir og jörðum var skipt upp í smábýli, lítil lögbýli, sem menn hafa síðan nýtt í vaxandi mæli til dvalar og jafnvel atvinnu að hluta til, annars vegar á þeim stað og svo í því sveitarfélagi sem þeir ellegar búa og hafa lögheimili í. Margir þessara aðila, eins og kom fram hjá hv. þm. og flutningsmanni Þórunni Egilsdóttur, hafa áhuga á að taka þátt í samfélaginu sem þeir dvelja í jafnvel hálft árið eða í það minnsta jafn stóran hluta ársins og á þeim stað þar sem þeir hafa lögheimili og þess vegna er ekki óeðlilegt að þeir vilji að tekjur þeirra renni jafnframt til sveitarfélagsins þar sem þeir dvelja. Í mörgum löndum í kringum okkur hafa menn haft áhyggjur af þessari þróun. Það er sjálfsagt að hafa þær áhyggjur hér líka. Við þurfum jú að verja gott landbúnaðarland til matvælaframleiðslu. Þess vegna hafa sveitarfélög í auknum mæli tekið upp skýrar reglur þar að lútandi. Í landsskipulagsstefnu sem var samþykkt á síðasta kjörtímabili voru einmitt sett slík ákvæði til stuðnings sveitarfélögunum, að hafa skýra stefnu um hvernig þau geta tryggt það í skipulagi að góðar jarðir til matvælaframleiðslu verði nýttar áfram til hennar. En það eru líka til önnur landsvæði þar sem ekkert er að því og er til bóta að halda áfram uppbyggingu fyrir þá sem vilja koma og dvelja í samfélaginu. Þess vegna getur þessi tillaga hjálpað til við að skapa tekjur inn í það samfélag. Það er m.a. vilji þeirra sem hafa ákveðið að skipta búsetu sinni með þessum hætti. Mörg önnur lönd eins og Noregur og Danmörk, svo dæmi séu tekin, ganga vissulega miklu lengra, gera kröfu um búsetuskilyrði, þ.e. að það sé skylt að búa á jörðum sem menn kaupa. Í Danmörku er skylt að nýta landið til landbúnaðar. Það er ekki hægt að kaupa land og eiga það og gera eitthvað annað við það. Við höfum ekki velt fyrir okkur að ganga svo langt en ég vil þó minna á starfshóp sem þáverandi landbúnaðarráðherra, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, setti á laggirnar í haust og vonast til að núverandi ríkisstjórn fylgi honum eftir, sem sneri að því hvernig við getum varið ríkisjarðir og jarðir sem eru nýttar til matvælaframleiðslu til áframhaldandi matvælaframleiðslu og hvernig við förum með kaup og sölu á jörðum. Það er einfaldlega ekki þannig að jarðir eigi að vera eins og hver önnur fasteign. Þetta er land sem við nýtum til matvælaframleiðslu fyrir komandi kynslóðir ekki síður en okkur sem búum hér á landinu í dag. Það er eitt sem ég vil koma á framfæri. Ég tel að það þurfi að skoða það mjög vel hvort þetta eigi að gilda líka um frístundahús. Það gæti orðið hængur á fyrir sveitarfélögin ef í frístundahúsum, þar sem ekki er leyfð heilsársbúseta, fer að búa fólk sem greiðir útsvar og getur þar af leiðandi eðlilega krafið sveitarfélagið um ýmsa þjónustu. Þá myndi verða ósamræmi á milli svæða sem menn skilgreina sem heilsársbúsetusvæði þar sem sótt er sorp, börn sótt í skóla og sjúkraflutningum sinnt og annað í þeim dúr, og hinna raunverulegu sumarhúsasvæða eða frístundabyggða þar sem slík búseta er ekki heimil. En varðandi hinn þáttinn, allan þann fjölda jarða, hvort sem eru stórar jarðir eða jarðir sem er búið að búta niður í smábýli, held ég að þetta sé mjög góð tillaga og kem hérna fyrst og fremst upp til að styðja við hana og vonast til að hún fái góða umfjöllun í nefnd og komi aftur til þingsins til afgreiðslu síðar í vor.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um vexti og gengi krónunnar. Flutningsmenn ásamt mér eru allir þingmenn þingflokks Framsóknarflokksins, þau Elsa Lára Arnardóttir, Eygló Harðardóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Lilja Alfreðsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þórunn Egilsdóttir. Tillagan hljómar þannig: Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa þverpólitíska nefnd óháðra sérfræðinga til að rannsaka með greinargóðum og nákvæmum hætti: a. áhrif af breytingum á gengi íslensku krónunnar á innlenda neysluhegðun, b. áhrif af gengissveiflum á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja og atvinnugreinaskiptingu landsins, c. tengsl stýrivaxta Seðlabanka Íslands við gengi íslensku krónunnar, d. áhrif af innstreymi gjaldeyris á innlenda vexti, bæði langtíma- og skammtímavexti, e. kanna hvort 3,5% uppgjörskrafa lífeyrissjóða stuðli að háum langtímavöxtum á Íslandi, f. hvort vaxtastefna Seðlabanka Íslands stuðli að háum vaxtakostnaði fyrir ríkissjóð. Í greinargerðinni er farið dýpra í þetta og ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að renna í gegnum hana. Um alllangt skeið hafa vextir á Íslandi verið mun hærri en gerist og gengur hjá öðrum vestrænum löndum og gildir þá einu hvort miðað er við nafnvexti eða raunvexti. Almennt séð hljóta háir vextir að rýra lífskjör almennings sem og samkeppnisstöðu atvinnulífsins og langvarandi vaxtamunur við útlönd, óháð hagsveiflum, hlýtur því að fela í sér töluvert velferðartap fyrir landið. Það ætti því enginn að velkjast í vafa um það að lækkun vaxta sé eitt brýnasta velferðarmálefni sem nú blasir við landsmönnum. Það má benda á að háir vextir eru jú vextir sem þeir sem eiga peningana lána þeim sem ekki eiga þá. Þess vegna verður þetta gap sífellt stærra og stærra. Viðvarandi verkefni okkar í stjórnmálunum er að tryggja að þeir sem hafa það lakast í samfélaginu hafi það bærilegt. En ef vextirnir einir og sér valda því að þetta gap sé alltaf að stækka verður þetta verkefni svolítið óviðráðanlegt og óendanlegt. Þessi vaxtamunur við útlönd hefur gjarnan verið rakinn til þess að verðbólga hafi verið hærri hérlendis en þekkist erlendis. Það leiði til þess að verðbólguvæntingar séu hærri hér á landi og það hljóti að leiða til hærri nafnvaxta. Jafnframt sé sparnaðarhneigð fremur lítil meðal almennings hér á Íslandi og því þurfi tiltölulega hátt raunvaxtastig til þess að halda innlendri eftirspurn í skefjum á uppsveiflutímum. Þessi rök eru í sjálfu sér góð og gild. Hins vegar er staðreyndin sú að nú eftir hrun hafa verðbólga og verðbólguvæntingar verið vel undir skilgreindum verðbólgumarkmiðum Seðlabanka Íslands síðustu þrjú árin og rúmlega það. Jafnframt er ljóst að einkaneysla hefur þrátt fyrir allt aukist hægar en ráðstöfunartekjur á sama tíma, samhliða því að skuldir heimilanna hafa lækkað sem hluti af landsframleiðslu. Því virðast tengsl á milli sparnaðar og vaxta hafa breyst eftir hrunið. Með öðrum orðum og á mannamáli: Fólk lærði talsvert á hruninu, notar auknar tekjur til að greiða niður skuldir og auka sparnað. Það er ekki lengur það sama uppi á teningnum og verið hefur hér um áratugaskeið. Allan þennan tíma, síðustu þrjú árin, frá ársbyrjun 2014, hefur Seðlabankinn þó spáð hærri verðbólgu en raunin hefur orðið og miðað stýrivexti sína við þær spár. Má af því leiða að bankinn hefur haldið vöxtum of háum allan þann tíma. Á vef Seðlabanka Íslands segir: „Meginmarkmið Seðlabanka Íslands er að stuðla að stöðugu verðlagi og fjármálastöðugleika. Með samþykki fjármála- og efnahagsráðherra er bankanum heimilt að lýsa yfir tölulegu markmiði um verðbólgu. Lög um Seðlabanka Íslands nr. 36/2001 veita bankanum fullt sjálfstæði við að framkvæma peningastefnuna til þess að ná verðbólgumarkmiði sem er skilgreint sem 2,5% hækkun á verði vöru og þjónustu á 12 mánaða tímabili.“ Vart verður um það deilt að sjálfstæði Seðlabankans er einn af hornsteinum hans. Pólitísk afskipti af bankanum ættu því að vera sem minnst. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að lög um markmið Seðlabankans, og bankanna að öðru leyti, eru samin af löggjafanum, af Alþingi, og eru því í eðli sínu pólitísk. Þá má ekki gleyma því að Seðlabanki Íslands er banki ríkissjóðs. Útgjöld sem ákveðin eru af Alþingi og framkvæmd af ráðherrum eru greidd af Seðlabankanum þar sem helsti viðskiptareikningur ríkissjóðs er vistaður. Skattar eru að sama skapi greiddir inn á viðskiptareikning ríkissjóðs hjá Seðlabankanum og má því með sanni segja að Seðlabankinn veiti ríkissjóði alla almenna bankaþjónustu sem þörf krefur. Seðlabankinn getur ekki neitað ríkissjóði um bankaþjónustu á borð við útgreiðslu gjalda sem Alþingi hefur samþykkt að skuli eiga sér stað jafnvel þótt Seðlabankinn geti gert athugasemd um hagræn áhrif slíkra útgjalda, sem hann oft gerir. Þá sér Seðlabankinn um að gefa út ríkisskuldabréf á markaði. Starfsemi Seðlabankans er við kemur þjónustu við pólitíska aðila er því töluverð þótt bankinn sé sjálfstæður þegar kemur að beitingu stýritækja hans. Eitt af helstu stýritækjum Seðlabankans til að tryggja verðbólgumarkmið eru svokallaðir stýrivextir sem eru grundvöllur að vaxtastiginu í landinu. Eftir því sem vextir Seðlabankans eru hærri því hærri eru vextir á markaði. Það er ekki óalgengt að svokölluð vaxtamunaviðskipti, upp á enska tungu kölluð „carry trade“, séu stunduð á mörkuðum smárra mynta, eins og íslensku krónunnar, en þá taka fjárfestar lán á lágum vöxtum og fjárfesta þar sem hærri vextir bjóðast. Þetta var sérstaklega áberandi í aðdraganda bankahrunsins haustið 2008. Þá streymdi erlent fjármagn til landsins, krónan styrktist, ójafnvægi jókst. Seðlabankinn hafði ekki önnur ráð til að reyna að halda aftur af verðbólgu en að hækka vexti enda eina stýritækið sem hann hafði á þeim tíma. Við það leitaði enn meira fjármagn til landsins og vandinn jókst; vítahringur varð til sem endaði með miklum skelli. Nú settum við lok fyrir þetta hér á Alþingi í júní 2016, að koma í veg fyrir þetta „carry trade“ eins og við þekktum það fyrir, en með viðvarandi háum vöxtum blasir líka við að þessi vandi er til staðar. Það blasir við að vaxtastefna Seðlabankans á stóran þátt í því hversu mikið fjármagn kom til landsins í aðdraganda hrunsins. Hinir háu vextir lokkuðu fjárfesta hingað til lands. Þess má geta að vextir í mörgum Evrópulöndum eru nú í kringum 0%, sem er auðvitað óeðlilegt ástand, en á Íslandi eru þeir 5,0%. Staðan um þessar mundir er svo sú að íslenskir fjárfestar hafa búið við gjaldeyrishöft frá haustinu 2008 og vegna þeirra hefur byggst upp ójafnvægi milli núverandi vægis eigna í eignasöfnum þeirra þegar kemur að innlendum og erlendum eignum, en m.a. vegna hárra vaxta á Íslandi minnkar hvati lífeyrissjóða - og annarra íslenskra aðila, fjárfesta - til að dreifa áhættu fjárfestinga sinna milli Íslands og umheimsins. Nú getum við vænst þess að á þessu verði breyting eftir að við höfum náð að klára afnám hafta. Vægi hins óstöðuga íslenska hagkerfis verður of mikið miðað við erlend hagkerfi í eignasöfnum lífeyrissjóða og það dregur úr styrk þeirra til að mæta efnahagslegum áföllum. Þessi staða getur ekki talist heppileg. Þegar gjaldeyrir flæðir inn í landið eykst spurn eftir íslensku krónunni og hún styrkist. Við það eykst kaupmáttur og auðveldara verður að halda verðbólgu í skefjum. Á móti kemur að minna fæst fyrir útflutning, mælt í íslenskum krónum, og það verður dýrara fyrir útlendinga að koma hingað og dveljast hér. Þegar gjaldeyrir kemur til landsins þarf Seðlabankinn að auka við gjaldeyrisforða sinn til að mæta væntu útflæði. Þetta leiðir til mikils vaxtakostnaðar hjá honum. Nú er svo komið að gjaldeyriskaup bankans eru að nálgast 800 milljarða kr., þ.e. gjaldeyrisvaraforðinn. Vaxtakostnað Seðlabankans sem rekja má til uppsöfnunar hans á erlendum gjaldeyri má alfarið rekja til vaxtastefnu bankans sjálfs. Aukinn vaxtakostnaður Seðlabankans dregur úr hagnaði hans sem aftur má líta á sem tekjutap fyrir ríkissjóð þar eð hagnaður bankans er greiddur til ríkissjóðs. Þá getur komið upp sú staða í kjölfar tapreksturs á Seðlabankanum, en ástæða hans gæti t.d. verið hár vaxtakostnaður bankans, að sé vilji til þess að halda eigin fé Seðlabankans jákvæðu leiði það til eiginfjárframlags frá ríkissjóði til bankans. Það er því mikilvægt að full grein verði gerð fyrir samspili vaxtastefnu Seðlabankans og vaxtakostnaðar hans almennt, jafnt vegna uppbyggingar gjaldeyrisforðans og annarra þátta sem við koma rekstri hans. Þá telja flutningsmenn það mikilvægt að skýrt og greinilega verði gerð grein fyrir sambandi stýrivaxta Seðlabanka Íslands og vaxtastigs ríkisskuldabréfa í íslenskri krónu. Vaxtakostnaður ríkissjóðs sem hlutfall af heildartekjum hans er nefnilega til þess að gera verulega hár í alþjóðlegum samanburði og því vert að skilja til hlítar allar hugsanlegar ástæður þess. Þá ber einnig að gaumgæfa og veita svar við þeirri spurningu hvort 3,5% uppgjörskrafa lífeyrissjóða standist til lengri tíma. Ýmis rök virðast hníga að því að það sé of hátt og eigi sinn þátt í því að vextir eru háir á Íslandi. Þá ber einnig að skoða hvort skylda beri lífeyrissjóði til að fjárfesta ákveðnum hluta af eignasafni sínum á erlendum mörkuðum. Við Framsóknarmenn höfum verið að ræða á síðustu vikum, mánuðum, misserum, að í stað þess þaks sem við höfum í dag á að eignasafn einstakra lífeyrissjóða megi ekki fara yfir 30% væri hugsanlega skynsamlegt að setja gólf þar sem 40 eða 50% af eignasöfnum lífeyrissjóðanna væru í erlendum eignum, bæði til þess að hafa fleiri egg í körfu lífeyris almennings á landinu en einnig til þess að það sé betra vægi á út- og innstreymi fjármuna til og frá landinu til þess að gengið sveiflist síður eða ekki eins mikið og við þekkjum. Lagt er til að nefndin verði þverpólitísk, þ.e. að allir flokkar á Alþingi tilnefni fulltrúa í hana. Það er nefnilega afar mikilvægt að samstaða myndist á Alþingi þegar svara á svo veigamiklum spurningum sem fram koma í ályktuninni. Að mati flutningsmanna er nauðsynlegt að fá utanaðkomandi aðila til verksins, jafnvel erlenda, til viðbótar við þá pólitísku fulltrúa sem flokkarnir myndu skipa. Ég hef lokið við að fara yfir greinargerðina og legg til að eftir 1. umr. verði þingsályktunartillögunni vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Ég þakka flutninginn. Fjárlaganefnd fékk yfirlit yfir lánamál ríkisins og ein af spurningum sem fjárlaganefnd sendi um lánamál var mat þeirra á áhrifum ávöxtunarkröfu lífeyrissjóðanna á vaxtastig í landinu. Svarið var í rauninni að það væri mjög flókið að meta það en að ýmislegt benti til þess að ávöxtunarkrafan ýtti undir og hækkaði vaxtastig í landinu. Ég tek undir að það þarf sérstaklega að skoða þetta. Stærð höfuðstóls lífeyrissjóðanna með 3,5% ávöxtunarkröfu þarf að vera ansi mikil til þess að greiða út allar lífeyrisskuldbindingar. Við þurfum að átta okkur á því hversu stórt lífeyrisjóðskerfi við getum haft efnahagslega séð í landinu án þess að það hafi áhrif á ýmislegt eins og vexti almennings og samkeppnisstöðu, eins og talað hefur verið um hér í öðrum málum. Ég þakka þessa þingsályktunartillögu. Hún hefur margt mjög áhugavert fram að færa.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Þetta er einn af þeim þáttum sem við þurfum að kanna varðandi þingsályktunartillöguna. Ástæða þess að við leggjum hana fram er að við teljum að vaxtastigið og það að reyna að hafa áhrif á verðbólgu með stýrivöxtum, með vaxtatækinu eingöngu, sé beintengt gengisstýringu. Við teljum að hugsanlega þurfi að velta fyrir sér í endurskoðaðri peningastefnu að bæta við fleiri þáttum þarna inn. En af því að vextirnir eru grunnástæða þess sem við sjáum birtast í efnahagslífinu er þetta einn þátturinn sem þarf sannarlega að skoða, ávöxtunarkrafa lífeyrissjóðanna. Ef við horfum til þess tíma frá upphafi lífeyrissjóðanna hafa þeir auðvitað ekki náð þessu 3,5% í kröfu. En það er spurning hvort krafan ein og sér valdi því að langtímavextir á Íslandi geti aldrei orðið lágir eða sambærilegir við löndin í kringum okkur, eins og við þurfum svo sannarlega til að viðhalda samkeppnishæfni, viðhalda velferðinni hér innan lands, til að búa ekki til gap á milli þeirra sem eiga peningana og þeirra sem taka þá að láni stundum á okurvöxtum.
Virðulegi forseti. Fjárlaganefnd fékk einmitt fulltrúa lífeyrissjóða til að kynna þessi mál fyrir nefndinni. Þar kom m.a. fram að ávöxtunarkrafan setti ákveðið gólf fyrir ýmsa aðila sem voru í viðræðum við lífeyrissjóðina um vexti á lánum frá lífeyrissjóðunum. Það var eilítið deilt um hversu mikil áhrif það hefði, en fólk sem setið hafði hinum megin borðsins var mjög afdráttarlaust gagnvart því að lífeyrissjóðirnir litu á þetta sem mjög ákveðið gólf á vexti á lánum frá þeim. Það er því óhjákvæmilegt að þetta hafi einhver áhrif á kerfið utan lífeyrissjóðanna. Það er tvímælalaust nokkuð sem við þurfum að skoða betur og fá kerfisgreiningu á til þess að skilja hvað við erum að glíma við, og skoða hvaða áhrif hefur það í gegnum allt kerfið þegar við breytum stýrivöxtum í plús eða mínus. Allar upplýsingabeiðnir sem gera kerfin skýrari eru mjög vel séðar hjá Pírötum.
Virðulegi forseti. Það er margt í þingsályktunartillögunni sem miðar að því að fá betri upplýsingar um hvaða áhrif þetta muni hafa. Menn hafa bent á, t.d. bankamaður frá Kanada, Eric Stubbs, að ef gengið styrktist um 5% hefði það hugsanlega meiri áhrif til neysluaukningar en um þau 5%, sem byggi síðan til þann hvata að hér yrði aukið innstreymi og neikvætt viðskiptajafnvægi í vörum. En við búum við allt annað umhverfi í dag eftir að ferðaþjónustan er orðin svona stór og innflæði á erlendum gjaldeyri er í þeim mæli sem við höfum aldrei séð fyrr. Efnahagsumhverfið í dag er allt annað en það sem núverandi peningastefna var mótuð í árið 2002 eða 2003. Þess vegna er augljóst að það þarf að skoða hana, og ég tek undir með ríkisstjórninni í því að það þarf að setja á laggirnar endurskoðunarnefnd peningastefnu. Ég hefði auðvitað kosið að peningastefnan hefði verið gerð í víðtækara samráði en raun bar vitni þar sem hún gildir fyrir alla Íslendinga. Hér er lögð áhersla á víðtækt samráð allra flokka, ekki síst að fá til þess óháða aðila. Í okkar litla landi er stundum nauðsynlegt að fá erlenda aðila til að skoða þau kerfi sem við höfum búið við því að menn eru oft og tíðum, eins og hv. þingmaður benti á og vísaði til fundar fjárlaganefndar, svolítið fastir í skoðunum sínum út frá þeim stöðum þar sem þeir hafa völd og hagsmuni sem þeir þurfa að verja og tala fyrir. Í því skyni er tillagan líka um að skoðunin verði gerð af óháðum aðilum, jafnvel erlendum, í samstarfi við [[Forseti hringir.]]hið pólitíska vald hér á þinginu.
Forseti. Ég ætla að hlaupa aðeins yfir þá tillögu sem hér er lögð fram um vexti og gengi krónunnar. Að mörgu leyti alveg ágætistillaga. Afbragð að mörgu leyti og full þörf á að þau mál sem þar eru talin upp verði skoðuð og rannsökuð, ekki bara einu sinni heldur eiga þessi mál að vera í stöðugri skoðun, þ.e. áhrif þess sem gerist í umhverfinu hjá okkur á efnahag landsins. Meðal þeirra atriða sem flutningsmenn vilja að verði skoðuð eru áhrif af breytingum á gengi íslensku krónunnar á innlenda neysluhegðun sem er auðvitað mjög þarft, ekki síst núna þar sem beinlínis kemur fram að stór hluti af gengi krónunnar, þ.e. hvað krónan er sterk, er talsverð ástæða fyrir þeirri kaupmáttaraukningu sem er orðin í samfélaginu, þ.e. innflutningur er ódýr og kaupmáttur eykst. Áhrifin á neysluvenjurnar og innflutninginn eru sömuleiðis stór liður í því hvað tekist hefur að halda verðbólgu lágri um hríð, þ.e. innflutningur kostar ekki eins margar krónur og áður, sér í lagi olía, bensín og slíkt sem vigtar þungt í þeim mælingum. Það er full ástæða til að skoða það ítarlegar en hefur verið gert þótt áhrifin blasi við okkur allt í kring. Hér er sömuleiðis gerð tillaga um að áhrif af gengissveiflum á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja og atvinnugreina verði skoðuð, þ.e. áhrif af gengissveiflum. Nú erum við með ýmis hugtök yfir það þegar krónan okkar breytist frá degi til dags. Stundum er talað um sveiflur, stundum um flökt; þá erum við að tala um 5, 10, jafnvel 15%. Talað hefur verið um flökt á krónunni að undanförnu þegar hún hefur verið að styrkjast um 5–10% á stuttum tíma. Í öllum venjulegum löndum sem búa við nokkuð stöðugan gjaldmiðil og stöðugt verðlag væri þetta kallað hrun og fall á gjaldmiðli. En við sem erum öllu vön í því köllum þetta flökt og lítils háttar sveiflur. Sömuleiðis er gerð tillaga um að skoða tengsl stýrivaxta Seðlabankans og gengis íslensku krónunnar sem er full ástæða til að gera - og öfugt, þ.e. áhrif krónunnar sem gjaldmiðils og gengis hennar á stýrivexti, hvernig staða krónunnar getur haft áhrif á ákvörðun peningastefnunefndar um stýrivexti í landinu. Það er ekki síður mikilvægt að gera þetta. Ég legg til að það verði tekið til skoðunar þegar málið verður rætt frekar. Flutningsmaður nefndi nokkrum sinnum uppgjörs- eða ávöxtunarkröfu lífeyrissjóðanna, hvort hún gæti stuðlað að háum langtímavöxtum á Íslandi. Fyrir það fyrsta er þetta ekki ávöxtunarkrafa lífeyrissjóðanna heldur fyrst og fremst sú ávöxtun sem þeir hafa náð á peningunum okkar, lífeyrisgreiðenda, á undanförnum árum, og þarf að endurspegla þau réttindi sem við teljum okkur hafa áunnið okkur hjá lífeyrissjóðunum þegar við þurfum á þeim að halda. Lífeyrissjóðurinn þarf að ávaxta peningana okkar til að geta greitt okkur út þegar að því kemur. Í sjötta lagi er lagt til að kanna hvort vaxtastefna Seðlabankans stuðli að háum vaxtakostnaði fyrir ríkissjóð, rétt eins og þar sé um pólitíska stefnu að ræða, sem er ekki. Vextir í landinu eru ákvarðaðir út frá öðrum þáttum en stefnu Seðlabankans. Seðlabankinn hefur enga stefnu í vöxtum sem slíkum; engin markmið um að hafa vexti í ákveðinni tölu, 10, 5, eða 1%. Það er ekki pólitísk stefna Seðlabankans heldur eru vextir ákvarðaðir út frá öðrum þáttum í samfélaginu. Það ættum við að hafa í huga þegar við tölum um vexti, háa og lága, hvers vegna vextir eru háir. Þeir endurspegla í raun annað sem gerist í samfélaginu, aðrar ákvarðanir, aðra efnahagslega þætti, en ekki að beinlínis sé um að ræða sérstaka vaxtastefnu Seðlabankans. Ég hefði viljað að fleiri atriði yrðu skoðuð í þessu sambandi, þ.e. hvað varðar vexti og gengi krónunnar. Ég beini því til þeirrar nefndar sem fjallar um þetta mál og flutningsmanna sömuleiðis. Það þarf að kanna áhrif krónunnar sem gjaldmiðils á vextina, hver áhrifin eru af því að vera með lítinn sjálfstæðan gjaldmiðil eins og við erum með. Er hugsanlegt að það hafi áhrif á vexti í landinu? Og vaxtaákvarðanir? Mér finnst mjög mikilvægt að við skoðum það. Meðal annars er verið að skoða það af hálfu stjórnvalda að endurskoða peningastefnuna og mér finnst það harmónera við það að við skoðum þetta frá öllum hliðum, líka hvort gjaldmiðillinn okkar hafi einhver áhrif á vexti og þá hver. Í greinargerð með tillögunni er fjallað um sjálfstæði Seðlabankans, að það sé einn af hornsteinum bankans og pólitísk afskipti af honum eigi að vera sem minnst. Þó svo að bankinn starfi samkvæmt gildandi lögum sem sett eru hér á Alþingi. Hvert er nú markmið Seðlabankans? Í 3. gr. laga um Seðlabankann segir, með leyfi forseta: „Meginmarkmið Seðlabankans er að stuðla að stöðugu verðlagi. Með samþykki ráðherra er Seðlabankanum heimilt að lýsa yfir tölulegu markmiði um verðbólgu. Seðlabanki Íslands skal stuðla að framgangi stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, enda telji hann það ekki ganga gegn meginmarkmiði sínu.“ - Þ.e. að viðhalda efnahagslegum stöðugleika í landinu. Seðlabankinn hefur með öðrum orðum það hlutverk að sjá til þess að stefna stjórnvalda nái fram að ganga svo framarlega sem hún raskar ekki efnahagslegum stöðugleika. Það stendur framar því að Seðlabankinn eigi að gegna stjórnvöldum. Um þetta ættu stjórnmálamenn að hugsa, sem kvarta oft yfir háum vöxtum, hvort aðgerðir þeirra hér í þessum sal eða úr Stjórnarráðinu verði beinlínis til þess að vextir í landinu haldist háir. Ég bendi á dæmi um slíkt: Þau tæki og tól sem Seðlabankinn hefur í grófum dráttum eru þau að kalla inn peninga, taka þá úr umferð, með vöxtum eða með því að auka bindiskyldu banka, þ.e. að peningarnir fari ekki í umferð. Með sama hætti getur ríkið tekið peninga úr umferð með skattabreytingum, þ.e. með skattahækkunum. Með sömu aðferð getur ríkið dælt út peningum, þ.e. með skattalækkunum og með því auka á þenslu sem verður aftur til þess að einhvers staðar annars staðar verður að grípa til ráðstafana svo að ekki fari illa. Þá er komið að Seðlabankanum að beita þeim tækjum sem hann hefur, m.a. með því að hækka vexti. Þannig hefur þetta nú gengið dálítið undanfarin ár. Ríkið hefur æ ofan í æ dælt tugum milljarða út í samfélagið með skattalækkunum á þá sem mest hafa, með sérstökum millifærslum úr ríkissjóði til þess hóps samfélagsins sem mest hefur, aukið þannig á neyslu og aukið á þenslu og kallað um leið eftir því að einhver annar grípi til ráðstafana til að koma í veg fyrir afleiðingarnar sem af því hlytust. Sem eru hverjar? Jú, það er hlutverk Seðlabankans að grípa inn í þegar stefna stjórnvalda getur hugsanlega raskað efnahagslegum stöðugleika. Það kallar á vaxtahækkanir. Einhver þarf þá að taka peningana inn aftur til að draga úr þenslu. Vert er að hafa þetta í huga varðandi ástandið sem var hér fyrir hrun, í aðdraganda hrunsins, með sterku gengi. Peningar streymdu inn í landið. Mér heyrist flutningsmaður tillögunnar vera að bera það saman. Kannski hefðu vextir átt að vera lægri þá. Kannski eigum við líka að skoða hver áhrifin hefðu orðið á efnahag landsins ef vextir væru alltaf lágir, alveg sama hvað stjórnvöld gerðu, alveg sama hvert innstreymi gjaldeyris væri í landinu, sama hver þenslan væri í landinu, sama hvað stjórnvöld gerðu með því að dæla út peningum í skattalækkunum og millifærslur hvers konar. Hver hefðu áhrifin á efnahagslífið og lífskjör okkar orðið ef Seðlabankinn hefði aldrei gripið til ráðstafana til að sporna við oft á tíðum pínu gölnum aðgerðum sem ákvarðaðar hafa verið í þessum sal? Heilt yfir er ég ánægður með að tillaga af þessu tagi er komin fram. Ég held að full ástæða sé til að rannsaka og skoða þessi mál gaumgæfilega, þ.e. vexti og gengi krónunnar frá öllum hliðum, og fordómalaust og ræða þau þannig að við komumst að einhverri [[Forseti hringir.]]niðurstöðu, hversu skynsamleg sem hún verður. Ég vona alla vega að við ræðum það og komumst að niðurstöðu sem hjálpar okkur til að ná betri tökum á efnahagslífinu en verið hefur áratugum saman.
Hæstv. forseti. Ég flyt nú tillögu til þingsályktunar um fjarfundi á vegum ráðuneyta og notkun fjarfundabúnaðar. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Elsa Lára Arnardóttir. Tillagan felur í sér að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra að beita sér fyrir innleiðingu sameiginlegra verklagsreglna fyrir öll ráðuneyti Stjórnarráðsins um fjarfundi og notkun fjarfundabúnaðar á slíkum fundum í því skyni að auðvelda stofnunum, sveitarstjórnum og öðrum aðilum um allt land samskipti við ráðuneytin. Ráðherra skipi í þessu skyni starfshóp sem geri tillögur að verklagsreglum og vinni áætlun um innleiðingu nýs verklags. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en í september 2017. Ástæða framlagningar þessa þingmáls er áralöng skoðun mín á verkferlum og verklagi innan stjórnsýslunnar. Eins og við öll vitum er þar víða pottur brotinn eins og gengur og gerist og margt sem má bæta. Þetta þingmál er ákveðin leið til að vekja athygli á hlutum sem er ekki svo flókið að laga en gætu skipt mjög marga miklu máli. Upplifun fólks í landinu yrði meira á þann veg að ráðuneytin og slíkar stofnanir væru þjónustustofnanir fremur en ríki í ríkinu eins og upplifun margra er í dag. Það getur verið óaðgengilegt að fá upplýsingar frá ráðuneytum. Það að ekki sé sjálfsagt mál að óska eftir fjarfundi, það er kannski hægt að finna út úr því en að fólk upplifi að það sé stórkostlegt vesen og vandræði og fólk í ráðuneytunum kunni jafnvel illa á slíkan búnað, er mjög fráhrindandi. Ég er ekki sú eina sem hef þessa skoðun og þessar vangaveltur. Upphafið að því að ég tók þá ákvörðun að leggja fram slíkt mál er fyrirspurn fyrrverandi hv. þm. Brynhildar Pétursdóttur en hún lagði fram á 145. löggjafarþingi átta fyrirspurnir til þáverandi ráðherra sem vörðuðu fundahöld ráðuneytanna með starfsmönnum sínum og undirstofnana sem eru á landsbyggðinni, notkun fjarfundabúnaðar á slíkum fundum, tæknilega þjálfun starfsmanna á slíkan búnað og fleiri tengd atriði. Af svörum við fyrirspurnum þingmannsins má ráða að sinn er siður í hverju ráðuneyti þegar kemur að fjarfundum og notkun búnaðar til slíkra funda. Í fæstum tilvikum hefur starfsfólk hlotið þjálfun í notkun fjarfundabúnaðar og aðeins í einu tilviki hefur ráðuneyti mótað og kynnt stefnu í þessum málum. Almennt virðist mega ætla að mjög sé á reiki í ráðuneytunum hvort fjarfundir standi til boða þeim aðilum utan höfuðborgarsvæðisins sem þurfa að funda með ráðuneytum, hvort viðeigandi og ásættanlegur búnaður sé til staðar í ráðuneytum og hvort starfsfólk ráðuneyta hafi nauðsynlega tækniþekkingu til notkunar slíks búnaðar. Þetta kemur mjög skýrt fram í þeim svörum sem ráðuneytin sjálf gáfu á sínum tíma. Fyrirspurnirnar sem vísað er til hér að framan vörðuðu eingöngu fundi ráðuneyta með þeirra eigin starfsfólki og starfsfólki undirstofnana þeirra sem aðsetur hafa á landsbyggðinni. Því má hins vegar ekki gleyma að fjöldinn allur af öðrum aðilum, jafnt einstaklingum og fyrirtækjum sem opinberum aðilum, hefur aðsetur á landsbyggðinni og getur þurft að leita funda hjá ráðuneytum, engu síður en aðilar innan höfuðborgarsvæðisins. Nægir í þessu samhengi að nefna sveitarstjórnir vítt og breitt um landið og mennta- og heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni, auk þess sem fjöldi fyrirtækja, mikilvægra fyrir atvinnulífið á landsvísu, hefur aðsetur utan borgarmarka. Framkvæmdarvaldinu, með Stjórnarráð Íslands í broddi fylkingar, ber að vera til staðar fyrir alla landsmenn og þjónusta einstaklinga og lögaðila jafnt, óháð búsetu. Ekki er forsvaranlegt að aðilar með aðsetur á suðvesturhorni landsins hafi greiðara aðgengi að stjórnsýslunni en aðilar af landsbyggðinni þar sem þeir síðartöldu eiga, t.d. vegna ófærðar og kostnaðarsamra ferðalaga, erfiðara um vik að sækja fundi í húsakynni ráðuneyta sem öll hafa aðsetur í Reykjavík. Sterk jafnræðissjónarmið mæla með því að aðilum sem þurfa að sækja fundi hjá ráðuneytum bjóðist að gera það í formi fjarfunda og að tilskilinn búnaður og þekking á notkun hans sé hjá ráðuneytum. Að mati flutningsmanna þessarar tillögu er mikilvægt að skýrar og samræmdar reglur gildi um fjarfundi ráðuneyta og atriði tengd slíkum fundum, svo sem um nauðsynlegan búnað og þjálfun starfsfólks, svo að tryggja megi gagnsæi og fyrirsjáanleika varðandi fundahöld. Flutningsmenn telja að með tiltölulega litlum tilkostnaði, sem einkum felst í kaupum á búnaði og þjálfun starfsfólks, megi ná fram bættum stjórnsýsluháttum og miklum sparnaði á ferðakostnaði vegna fundahalda. Í því skyni er lagt til að forsætisráðherra verði falið að hafa forgöngu um að mótaðar verði verklagsreglur varðandi fjarfundi sem innleiddar verði með samræmdum hætti í öllum ráðuneytum. Samhliða verklagsreglunum verði unnin skýr áætlun um innleiðingu reglnanna. Í reglunum er eðlilegt að m.a. verði fjallað um í hvaða tilfellum ráðuneyti skuli bjóða aðilum sem það fundar með að fundur fari fram með fjarfundabúnaði og hvert verklag í kringum slíka fundi skuli vera. Í innleiðingaráætlun verði m.a. tilgreindur tímarammi og skref í upptöku nýs verklags, fjallað um þjálfun starfsfólks og hvernig aflað skuli nauðsynlegs tæknibúnaðar og tryggt að hann og notkun hans verði samræmd milli ráðuneyta. Ég vil bæta því við áður en ég lýk máli mínu að það sem einnig mælir með því að þetta mál nái fram að ganga er að tæknin er til staðar, hún er þekkt og flestallir þekkja tæknina. Sveitarstjórnarmenn um allt land sem maður hittir reglulega hafa tamið sér notkun fjarfundabúnaðar í nokkur ár eins og t.d. í samstarfi landshlutasamtaka og fleira, og að sjálfsögðu starfsmenn fyrirtækja. Nú í dag stunda fjölmargir Íslendingar fjarnám hingað og þangað. Fjarfundabúnaður og fjarfundir, þetta er aðgengileg tækni, hún er þekkt, við erum orðin vön að nota hana. Því er í raun stórmerkilegt að ráðuneytin séu ekki komin lengra á þessu sviði en raun ber vitni. Ég nefndi hér áðan innleiðingaráætlun, mikilvægi hennar. Það er eitt að leggja fram áætlun og svo að fylgja henni eftir. Ég legg áherslu á að auk þess að leggja fram innleiðingaráætlun og tímaramma þurfi að fylgja slíkri áætlun þétt eftir með reglulegum úttektum, a.m.k. fyrst um sinn meðan verið er að koma þessu í fastan farveg. Ég hef velt fyrir mér í nokkur ár hvort tilefni sé til að leggja fram þetta mál en ástæðan fyrir að ég geri það núna er að hlutirnir hreyfast allt of hægt. Ég tel að með því að leggja fram málið og að það fái umsagnir og umræðu í nefnd í framhaldinu, hvort sem það fæst svo samþykkt að lokum á Alþingi eða ekki, ýti það mögulega við þeim sem ráða á þessu sviði í ráðuneytunum að framkvæma hlutina. Ég trúi ekki öðru en að viljinn sé til staðar. Tæknin er til staðar, þekkingin, kostnaðurinn er tiltölulega lítill - það er ekkert því til fyrirstöðu að hrinda þessu í framkvæmd og ætti að vera algerlega þverpólitísk samstaða þar um. Ég sé að báðir meðflutningsmenn mínir hafa óskað eftir að fá orðið og ég hlakka til að heyra hvað þær hafa að segja og vonast til að málið fái jákvæða afgreiðslu á Alþingi sem fyrst.
Frú forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir málið og segi við hana einmitt eins og hún sagði að það væri löngu tímabært. Ég hef velt fyrir mér í gegnum þau ár sem ég hef setið á þingi, frá því 2013, hafandi komið inn í fjárlaganefnd áður, og þar áður meira að segja sem sveitarstjórnarfulltrúi utan af landi að vetri til þegar verið var að vinna að fjárlagagerð, að í boði voru 15 mínútur, 15 mínútur með fjárlaganefnd til að reyna að koma málum sínum á framfæri. Við vorum fyrsta sveitarfélagið, Fjallabyggð, sem óskaði eftir því að fá fjarfund með fjárlaganefnd. Það varð smárekistefna. Svo var orðið við því. Í framhaldinu fóru nokkur sveitarfélög að nýta sér þetta, sérstaklega þau sem eiga um lengri veg að sækja og það er ósköp skiljanlegt því að það er ekki bara kostnaðarsamt, heldur fer í þetta gríðarlegur tími. Fyrir íbúa heiman frá mér þarf kannski ekki nema dagurinn að fara í það, en ef maður er staddur vestur á fjörðum fara jafnvel í þetta tveir heilir dagar, gisting og ýmis annar kostnaður sem til fellur, sem skiptir auðvitað máli. Margt annað væri hægt að gera á stuttum tíma, þótt vissulega sé það svo með þær stofnanir og sveitarfélög sem koma hingað og hitta t.d. fjárlaganefnd, að þau reyna kannski að finna tíma með ráðuneytum í framhaldinu og allt það. En það er nú eiginlega bara til þess, af því að slíkir fundir eru nauðsynlegir að mati sveitarfélaganna, að eiga beint samband við þá sem fjárveitingavaldið hafa. Þar sem ég nefndi sveitarfélag mitt vil ég segja að þegar við sameinuðumst, árið 2006, Siglufjörður og Ólafsfjörður, voru göngin ekki til. Það var yfir lágheiðina að fara, sem ekki öllum þykir spennandi. Þetta er svona vegur sem helst útlendingar vilja fara í dag því að áhugavert er að keyra hann. En það var þannig að um leið og fyrstu snjóar komu var bara lokað. Eitt af því fyrsta sem sameinað sveitarfélag gerði var að kaupa sér fjarfundabúnað. Allir fundir nefnda og ráða voru fjarfundir, en hins vegar hittust sveitarstjórnarmenn á fundum ævinlega fýsískt. Þá keyrðum við nokkur hundruð kílómetra um lengri veg því að þeir voru haldnir til skiptis í bæjarkjörnunum. En það var svo sem á sig leggjandi og skynsamlegt. Oft og tíðum verður fólk að hittast á rauntíma - ekki á rauntíma heldur fýsískt. En hægt er að gera svo miklu meira af því að nota fjarfundabúnað. Þetta er praktískt og þetta er jafnræðissjónarmið, veitir öllum miklu betra aðgengi að stjórnsýslunni. Það á ekki að vera svona flókið. Það er svolítið sérstakt að þingið er frekar vanbúið þegar kemur að fjarfundum. Það hefur maður séð, þegar við vorum t.d. að byrja að funda á síðasta kjörtímabili, hvernig staðan var þá. Það hefur vissulega lagast frá því sem var, en betur má ef duga skal. Sérstaklega þá í ráðuneytunum sjálfum. Það er þar sem þarf að taka á fyrst og fremst þannig að allir, heilbrigðisstarfsfólk og aðrir slíkir sem þurfa að eiga samtal beint við ráðherra eða við þessar stofnanir geti gert það án þess að mikill tími fari í að eiga einhvern stuttan fund. Ég ætla ekki að hafa lengra mál um þetta. Mér finnst þetta bara hið besta mál og get eiginlega ekki séð hvers vegna ekki ætti að vera hægt að afgreiða það því að það er ekki slíkur kostnaður sem þessu fylgir, held ég. Ég mundi vilja sjá að innleiðing á þessu nýja verklagi yrði raungerð strax í haust helst, en ef ekki þá næstu áramót, eitthvað slíkt, því að auðvitað þurfa allir aðlögun og allt það. En ég held að þetta ætti að vera hægt að innleiða á tiltölulega skömmum tíma.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að leggja fram þetta mál og fylgja eftir þingmálum fyrrverandi hv. þm. Brynhildar Pétursdóttur sem vakti athygli á þessu, eins og hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir gerði grein fyrir, með fyrirspurnum um þetta efni sem lagðar voru fram á síðasta kjörtímabili. Hér gengur hv. þingmaður skrefinu lengra og leggur til framkvæmd til að laga þann misbrest sem er til staðar samkvæmt svörum sem komu við þeim fyrirspurnum. Ég ætla ekki að tala lengi um þetta mál en vil fagna því að hér sé lögð til innleiðing á sameiginlegum verklagsreglum fyrir öll ráðuneyti Stjórnarráðsins vegna fjarfunda og notkunar fjarfundabúnaðar á slíkum fundum í því skyni að auðvelda stofnunum, sveitarstjórnum og öðrum aðilum um allt land samskipti við ráðuneyti. Það sem kom fram í ræðu hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttir er einstaklega mikilvægt en það er að jafnframt verði lögð áhersla á eftirfylgni verkefnisins, hvernig innleiðingarferlið hafi gengið og hvernig gangi að nýta þessa tækni sem við höfum svo sannarlega og er til staðar á fundum og færa þannig ráðuneyti í ákveðinni mynd út til landsbyggðarinnar og auðvelda sveitarstjórnarmönnum og fólki sem vinnur hjá hinum ýmsu fyrirtækjum, sinnir ýmissi stjórnsýslu og öðrum verkefnum að hafa aðgang að ráðuneytum. Það er nefnilega svo, allavega í umræðunni, að ýmis þjónusta hefur færst í auknum mæli til höfuðborgarsvæðisins. Fólk þarf oftar nú en áður að sækja þessa þjónustu til höfuðborgarinnar. Það er ábyrgðarhluti að við horfum á hvernig hægt er að auðvelda fólki þessi samskipti. Það kemur mér í raun töluvert á óvart það sem kemur fram í greinargerðinni að í svörum við þeim fyrirspurnum sem voru lagðar fram á síðasta kjörtímabili kemur fram að í fæstum tilvikum hefur starfsfólkið hlotið þjálfun í notkun fjarfundabúnaðar og aðeins í einu tilviki hefur ráðuneyti mótað sér og kynnt stefnu í þessum málum. Það kemur fram að það sé mjög misjöfn aðstaða í þessu á milli ráðuneyta. Það er mjög mikilvægt að það sé samræmi á milli þessara þátta. Eins og fram kom er tæknin til staðar. Þekkingin er til staðar í flestum tilvikum. Við verðum að horfa á hvernig við getum gert fólki það auðveldara. Það er mikill munur t.d. fyrir fólk á Vestfjörðum, ef ég horfi bara á Norðvesturkjördæmi, að geta sest fyrir framan tölvu eða annan fjarfundabúnað og átt fund. Tíminn er dýrmætur. Þannig nýtist tíminn betur fyrir fólk. Það skiptir öllu máli, fyrir utan þægindin. Þetta er löngu tímabært verkefni, ég tek undir þau orð sem hér hafa fallið. Mig langar einnig að segja að þetta hlýtur að spara í öllu ferlinu, öllu kerfinu, gríðarlega fjármuni því öll ferðalög eru dýr, tíminn kostar peninga. Ég vona svo sannarlega að þessi þingsályktunartillaga hreyfi við fólki, fái umræðu innan hv. Alþingis og fari fljótt og vel hér í gegnum hv. Alþingi. Við sjáum vonandi strax í haust betrumbætur í þeim málum sem varða fjarfundabúnað og aðgengi fólks á landsbyggðinni að ráðuneytum og stjórnsýslu ráðuneytisins.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um millilandaflug um Hornafjarðarflugvöll. Flutningsmenn ásamt mér, Vilhjálmi Árnasyni, eru Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Jóna Sólveig Elínardóttir, Oddný G. Harðardóttir, Páll Magnússon, Sigurður Ingi Jóhannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Smári McCarthy. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að skoða hvort á Hornafjarðarflugvelli sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi með minni farþegaflugvélum og vélum í ferjuflugi sem núna hafa heimild til þess að fljúga um völlinn.“ Tillaga þessi hefur áður verið flutt í nokkur skipti en ekki náð fram að ganga og er nú endurflutt. Hornafjarðarflugvöllur gegnir mikilvægu hlutverki í samgöngukerfi landsins eins og aðrir innanlandsflugvellir. Mikilvægt er að skoða áframhaldandi rekstur og uppbyggingu á svæðinu til hagsbóta fyrir heimamenn og atvinnulífið. Ljóst er að staðsetning vallarins býður upp á mikla möguleika til aukinnar umferðar ferðamanna, sérstaklega í kjölfar tilkomu Vatnajökulsþjóðgarðs. Til að svo megi verða er nauðsynlegt að skoða hvort til staðar sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi. Í janúar 2008 unnu Flugstoðir greinargerð að beiðni sveitarstjórna og annarra hagsmunaaðila til að kanna möguleika á að gera flugvellina á Ísafirði, Vestmannaeyjum og Höfn að millilandaflugvöllum, til hvaða ráðstafana þyrfti að grípa til að slíkt gæti orðið að veruleika og hver kostnaðurinn við breytingar af þessu tagi gæti verið. Í greinargerðinni kemur fram að gera þarf endurbætur á öryggis- og eftirlitsþáttum á umræddum flugvöllum þannig að hægt verði að taka á móti minni farþegaflugvélum í millilandaflugi og vélum í ferjuflugi. Í greinargerðinni eru möguleikar og kostnaðaráhrif þessara ráðstafana metin en í aðalatriðum eru þrjár reglugerðir sem taka þarf tillit til. Gera þarf örlitlar breytingar á viðauka 1 við reglugerð um útlendinga nr. 53/2003 og bæta Hornafjarðarflugvelli við lista yfir skilgreindar landamærastöðvar. Auk þess þarf að uppfylla skilyrði reglugerðar nr. 464/2007, um flugvelli vegna mannvirkja og vegna öryggisstjórnunarkerfis og flugvallarskírteinis og skilyrði reglugerðar nr. 985/2011, um flugvernd. Samkvæmt 5. gr. reglugerðar nr. 464/2007 skulu millilandaflugvellir falla undir flokkinn flugvöllur I í skilningi reglugerðarinnar. Hornafjarðarflugvöllur fellur nú undir flokkinn skráður lendingarstaður. Þegar flugvöllur er fluttur úr flokknum lendingarstaður til áætlunarflugs upp í flugvöll í flokki I og skilgreindur sem millilandaflugvöllur hafa ákvæði framangreindra reglugerða fyrst og fremst áhrif á kostnað. Kröfur reglugerðar nr. 464/2007 til mannvirkja fela einkum í sér stofnkostnað vegna mannvirkja, svo sem öryggissvæða. Kostnaður vegna krafna reglugerðar nr. 464/2007 til gæða- og öryggisstjórnunarkerfis og flugvallarskírteinis hlýst af starfsliði til að vinna við verkefnin, bæði á vellinum sjálfum og hjá miðlægum deildum Isavia. Stofnkostnaður sem hlýst af þeim kröfum sem gerðar eru í reglugerð nr. 985/2011 er vegna vopnaleitarbúnaðar, breytinga á aðstöðu o.fl. auk þess sem kostnaðarauki er vegna viðbótarstarfsliðs við vopnaleit og umsýslu vegna flugverndar bæði á flugvellinum sjálfum sem og hjá miðlægum deildum Isavia. Í þingsályktun um fjögurra ára samgönguáætlun fyrir árin 2015–2018, nr. 65/145, kemur fram að Hornafjarðarflugvöllur skuli á tímabilinu fá samtals 139 millj. kr. til viðhalds og reglubundins endurnýjunar búnaðar. Við vinnslu málsins taldi meiri hlutinn þörf á að styrkja innanlandsflug sérstaklega og ekki aðeins þær leiðir sem þegar nytu styrkja heldur aðrar leiðir líka svo að lækka mætti verð og fjölga ferðum. Lagði hann til 300 millj. kr. byrjunarframlag árið 2018 sem lið í að styrkja stöðu flugsamgangna sem hluta af almenningssamgöngukerfinu. Þá taldi meiri hlutinn vert að skoða að veita minni vélum í millilandaflugi heimild til að lenda m.a. á Hornafirði. Það gæti hjálpað mikið til við dreifingu ferðamanna auk þess að minnka álag á Keflavíkurflugvelli og auka öryggi í flugi yfir landið. Þrátt fyrir framangreint telja flutningsmenn þingsályktunartillögu þessarar mikilvægt að Hornafjarðarflugvöllur verði styrktur enn frekar og leggur áherslu á að skoðað verði hvort minni vélum í millilandaflugi verði veitt heimild til að lenda á Hornafirði, samanber framangreint nefndarálit meiri hlutans. Flutningsmenn leggja áherslu á mikilvægi þess að ráðist verði í þá vinnu sem fyrst til að treysta enn frekar atvinnulíf í Hornafirði og nágrenni og stuðla að frekari uppbyggingu og vexti Vatnajökulsþjóðgarðs. Þá vil ég leggja sérstaka áherslu á að þetta er mjög mikilvægt verkefni fyrir innanlandsflugvellina, að fá aukin umsvif svo gera megi gera innanlandsflugið hagkvæmara og rekstur þessara flugvalla auðveldari. En í þessu tilfelli er þetta svo mikið öryggissjónarmið líka vegna staðsetningar flugvallarins. Þegar litlar flugvélar eru í ferjuflugi yfir hafið er mjög mikilvægt að geta millilent þarna til að fá eldsneyti og annað slíkt, og þar af leiðandi er það umhverfisvænt líka. Einnig þegar ferðamenn koma með flugvélum til landsins sem eru innan þess stærðarflokks sem talað er um hér, þá þurfa þeir ekki að fljúga á einhvern af þremur millilandaflugvöllunum og fljúga svo aftur til baka á Hornafjörð, eins og gerist oft, og losna líka við að fljúga yfir hálendið þegar þeir þurfa að lenda á Egilsstöðum. Það er því margt sem mælir með þessu. Kostnaðurinn er ekki verulegur og mun alltaf borga sig eins og allar aðrar samgöngubætur gera, þær borga sig alltaf fyrir rest. Ég legg til að hæstv. umhverfis- og samgöngunefnd fái þetta mál til þóknanlegrar meðferðar.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um uppbyggingu leiguíbúða. Auk mín eru flutningsmenn Oddný G. Harðardóttir og Guðjón S. Brjánsson. Ályktunin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að ríkisstjórnin komi að uppbyggingu 1.000 leiguíbúða á ári frá og með árinu 2018 og að lágmarki næstu þrjú ár þar á eftir.“ Tilefni þessarar þingsályktunartillögu eru grafalvarlegar aðstæður á húsnæðismarkaði. Hér er aðeins um mjög lítið skref að ræða af mörgum mikilvægum sem stíga þarf ef menn ætla að glíma við þetta vandamál. Ég átti nú von á því að fólk myndi flykkjast hingað í salinn til þess að leggja umræðunni lið og ausa úr viskubrunni sínum og hugmyndabanka, en eflaust eru þingmenn á skrifstofum sínum að velta því fyrir sér hvernig það getur gerst, eða úti í Byko að kaupa svuntu og hamar til þess að geta hafist handa. Frú forseti. Ástandið á húsnæðismarkaðnum er orðið hrikalegt. Í raun er þetta eitt stærsta og mest aðkallandi verkefni sem við stöndum frammi fyrir. Það hefur sett stóra hópa í gríðarleg vandræði og ekki síst ungt fólk. Verð er í hæstu hæðum. Þeir sem ekki eiga aura fyrir útborgun í íbúð lenda í klónum á óstöðugum og oft gráðugum leigumarkaði. Við því þurfum við að bregðast strax. Til þess þurfum við, eins og ég sagði áðan, að ráðast í margar aðgerðir. Sumar eru langtímaaðgerðir eins og þessi hér, vegna þess að það tekur tíma að byggja hús, en einnig þarf að finna bráðalausnir. Ég veit að hér hafa þingmenn fjölmargra flokka komið inn á ástand á leigumarkaði, leigulög sem þarf að breyta og skapa betri aðstæður fyrir leigutaka. Við þurfum að byggja hagkvæmar leiguíbúðir sem stuðla að og byggja undir þróaðan leigumarkað og við þurfum að beina þeirri uppbyggingu til félaga sem ekki eru í gróðarekstri. En við þurfum einnig strax að huga að þeim einstaklingum sem ekki eiga fyrir útborgun og sitja fastir í foreldrahúsum eða á allt of dýrum leigumarkaði. Fátæktarumræða síðustu daga hefur að mörgu leyti hverfst um þetta vandamál. Harðduglegt fólk, sem ætti undir engum kringumstæðum að vera í miklum vandræðum, þarf að velja milli þess að borga reikninga, leyfa börnum sínum að taka þátt í félagslífi eða jafnvel kaupa lyf. Það er að sjálfsögðu ekki boðlegt í jafn ríku landi og Íslandi. Samfylkingin hefur beitt sér á margvíslegan hátt fyrir úrbótum í húsnæðismálum allt frá hruni enda hefur blasað við í allmörg ár að í óefni stefndi ef ekkert yrði að gert. Það er langt síðan rofaði til í ríkisrekstrinum. Það eru nærri fjögur ár síðan þingflokkur Samfylkingarinnar lagði fram tillögu til bráðaaðgerða til að mæta þessum vanda. En þáverandi ríkisstjórn, ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar, vildi ekkert með þær tillögur að gera og stefið var kunnuglegt; það þurfti að lækka skatta og auðlindagjöld og styðja við þá sem best hafa það. Hvernig er staðan nú? Það virðist eins og ný ríkisstjórn sé jafn ráðalaus og skýli sér bak við sömu hægri stefnuna. Það þurfti hótanir verkalýðshreyfingarinnar um að slíta kjarasamningum nú nýlega til að kreista fram fjárframlög til að standa við loforð sem eru forsendur síðustu kjarasamninga. Við verðum að hugsa stærra og tryggja að uppbyggingin sem fram undan er til að byggja aftur upp félagslegt úrræði á húsnæðismarkaði. Á liðnum árum hefur glögglega komið í ljós hversu slæm skref Sjálfstæðisflokks og Framsóknar voru þegar þessir flokkar einkavæddu verkamannabústaðakerfið. Meðal þeirra tillagna sem Samfylkingin hefur lagt til er að fylgjast betur með þróun á húsnæðismarkaði. Það er að koma í ljós núna að það hefðu menn betur gert fyrir nokkrum árum. Við þurfum að byggja upp almennan og félagslegan leigumarkað. Það voru mikil tækifæri til þess, sérstaklega þegar íbúðaverð var lægra en byggingarkostnaður. Við þurfum að bæta leigjendum aðstöðuna með hærri húsaleigubótum, styðja sveitarfélögin til þess að fjölga félagslegum leiguíbúðum og við höfum lagt fram tillögu að lögum um að útleiga einnar íbúðar í eigu einstaklings verði skattfrjáls. Sú tillaga mun ekki gera neinar stórkostlegar breytingar. Hún mun hins vegar samt mæta þessum Airbnb-vanda og útleiguvanda. Hún mun hvetja fólk til þess að huga frekar að því að leigja íbúðir sínar í langtímaleigu, til skólafólks eða ungs fólks sem þarf á íbúð að halda, frekar en að ætla að hagnast á ferðamannabólunni. Ríkisstjórnin vildi ekkert með þessar leiðir gera, eins og áður sagði. En hvað gerði hún? Í stað þess að slökkva elda hellti hún olíu á bálið. Í staðinn fyrir að fara í bráðaaðgerðir hélt hún húsnæðismarkaðnum í gíslingu meðan beðið var eftir útfærslu skuldaniðurfellingar. Eftir dúk og disk komu síðan 80 milljarðar sem gögnuðust fyrst og fremst ríkasta fólki landsins og leiddi þar að auki til hærra fasteignaverðs. Ungu fólki og leigjendum var greitt enn eitt höggið á síðustu árum. Aðkoma ríkisstjórnarinnar samkvæmt þingsályktunartillögu þessari skal vera á grundvelli laga um almennar íbúðir, nr. 52/2016. Uppbyggingin er nauðsynleg til að mæta kröfum stéttarfélaga um aukinn félagslegan stöðugleika og koma ungu fólki og leigjendum í öruggt húsaskjól. Þeir sem ekki eiga húsnæði búa við allt of þröngar aðstæður. Ef fólk finnur á annað borð leiguíbúð er verðið allt of mikil fyrirstaða. Húsnæðisverð á höfuðborgarsvæðinu fer hækkandi. Það hefur m.a. hækkað um nærri 70% frá 2011. Margir geta því hvorki keypt né leigt. Ástand á leigumarkaði hefur alvarlegar afleiðingar. Rannsóknir sýna nefnilega að leigjendur eru mun líklegri til að eiga í fjárhagsvandræðum og börn leigjenda eru líklegri en önnur börn til að búa við skort og fátækt. Fyrir tilstuðlan stéttarfélaga náðist mikilvægur árangur við gerð kjarasamninga árið 2015. Þá var samið um stofnstyrki til uppbyggingar á almennum leigumarkaði, að byggðar yrðu 2.300 íbúðir fyrir árið 2019. Það er algjör lágmarkskrafa að stjórnvöld standi við þau loforð, en þau er reyndar ekki að finna í gildandi fjármálaáætlun áranna 2017–2021. Til að mæta eftirspurn eftir húsnæði næstu ára þarf að byggja 8.000–10.000 íbúðir á landinu og það fyrir árið 2019. Það byggi ég á tölum frá greiningardeild Arion banka. Menn spá líka frekari hækkun á fasteignaverði, og það mun auðvitað auka enn á vandræði þeirra sem ekki eiga fasteignir. Það er því nauðsynlegt að stjórnvöld komi að þeirri uppbyggingu sem fram undan er og tryggi að sú uppbygging nýtist til að efla leigumarkaðinn. Stjórnvöld verða að tryggja að byggt verði húsnæði sem hentar barnafjölskyldum, ungu fólki og launafólki sem ekki á mikinn sparnað, hefur ekki notið góðs af hækkun húsnæðisverðs á liðnum árum og getur ekki nýtt sér lög síðustu ríkisstjórnar um séreignarsparnað. Á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar 22. febrúar sl. kom fram hjá fulltrúum Alþýðusambands Íslands að fjármagn væri tryggt til að byggja 300 íbúðir á ári. Þá vantar íbúðir fyrir 300 til viðbótar. Mér skilst að félagsmálaráðherra hafi brugðist við og lofað því.. En hér erum við að tala um að bæta í þann pakka vegna þess að það er algjörlega nauðsynlegt. Þess vegna legg ég til hér með þessari ályktun að hafin verði strax bygging 1.000 almennra leiguíbúða næstu árin, eða samtals 4.000 íbúðir. Stéttarfélögin hafa haldið því fram að hér skorti félagslegan stöðugleika. Þess vegna er kallað eftir skýrum yfirlýsingum um að staðið verði við loforð um uppbyggingu í húsnæðismálum, lægri greiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu og lengra og betra fæðingarorlof. Alþingi verður að bregðast við þessum kröfum til þess að greiða fyrir sátt á vinnumarkaði og mæta brýnni uppsafnaðri þörf fyrir leiguhúsnæði. Frú forseti. Að loknum þessum umræðum legg ég til að málið gangi til velferðarnefndar og fái þar skjóta meðferð.
Virðulegi forseti. Flutningsmaður nefndi að til að mæta eftirspurn eftir húsnæði þyrfti að byggja 8.000–10.000 íbúðir fyrir árið 2019. Nýleg greining Þjóðskrár sýndi einnig fram á að bjartsýnasta matið væri 5.000, áætluð líkleg þörf 8.000, og svartsýnisspá jafnvel 11.000. Það er rosalega gagnlegt að setja þann íbúðafjölda í samhengi við eitthvað sem við þekkjum. 8.000 íbúðir þýðir að við þurfum að byggja Akureyri. Það er skuldin sem við erum í í íbúðum. Til þess að mæta árlegri þróun þurfum við að byggja 2.000 íbúðir bara til þess að mæta fólksfjölgun. Við erum því ekki nema fjögur ár í skuld, en fjögur ár þýða að við byggjum Akureyri. Ef við förum í svartsýnu spána, 11.000, þurfum við að byggja heilan Hafnarfjörð, það er skuldin og þurfum í rauninni að fara strax að byggja. Ég spyr því: Af hverju ekki fleiri en þúsund?
Frú forseti. Það er svo sem hægt að gagnrýna það og margir hafa bent á að þetta sé ekki alveg nógu djarft. Því er til að svara að ég tel líklegra að við náum þessu í gegn og getum hafist handa ef við erum það raunsæ að við náum meiri hluta fyrir þessari tillögu. Við megum heldur ekki gleyma því að það eru fleiri að byggja. Það eru auðvitað einstaklingar á frjálsum markaði. Hér erum við að tala um leiguíbúðir sem ekki fara inn í hagnaðardrifið kerfi, en það eru aðrir að byggja. Á höfuðborgarsvæðinu eru núna 4.000 íbúðir í byggingu og menn telja að til séu lóðir til þess að mæta þessum skorti á næstu þremur til fjórum árum, fyrir utan það sem byggt er úti á landi. Mér finnst þetta ágætisábending og í rauninni skemmtileg viðbrögð, vegna þess að hlutverk okkar núna á næstu dögum og vikum hlýtur að vera að safna saman öllum þeim hugmyndum sem nýst geta til þess að mæta þessari þörf og ekki síður til þess að auka jöfnuð í landinu. Það er ömurlegt í þessari brjálæðislegu uppsveiflu, þessum meinta stöðugleika, að það gerist ekkert annað en að sífellt stærri hópur situr eftir og nýtur ekki gæðanna.
Virðulegi forseti. Flutningsmaður kom einmitt inn á annað vandamál sem við eigum við að glíma í þessu. Samkvæmt Samtökum iðnaðarins, minnir mig að hafi verið, vitum við hversu mikið af húsnæði er í byggingu af því að það eru einhverjir tveir sem keyra um og handtelja. Það eru upplýsingarnar sem við höfum um hversu mikið af húsnæði mun verða tilbúið á næstunni. Kannski er Reykjavíkurborg með nákvæmari tölur fyrir þetta, en svona að öllu jöfnu úti um allt land er handtalningaraðferðin sú aðferð sem notuð er, sem er einstaklega ónákvæm aðferð. Það er eitt af því sem við glímum við þegar við spyrjum um fjölda, 1.000 íbúðir í þessu samhengi. Vitum við hversu mikið er í rauninni í byggingu? Ef við vitum það ekki er rosalega erfitt að giska á hvort fjöldinn ætti að vera meiri. En ég held að 1.000 íbúðir sé varlega áætlað miðað við greiningu Íslandsbanka og Þjóðskrár. Ég man eftir að talað var í öðrum málum um að betrumbæta upplýsingakerfið til þess að fá betri tölur um stöðuna sem við erum í núna. Kannski er búið að laga það með því sem er í byggingu. Ég stórlega efast um það miðað við heildarvandann. En vandinn er gríðarlegur eins og hann birtist hérna, 70% hækkun á undanförnum árum. Hann birtist í rauninni í því að í mínu fyrra starfi hafði ég ekki efni á að safna fyrir íbúð nema af því að ég bjó hjá tengdó. Það var samkvæmt ráðum fyrrverandi félagsmálaráðherra, sem voru góð og gild í það skipti. Því miður hafa ekki allir tækifæri til þess að nýta sér slíkt. [[Forseti hringir.]]Við þurfum meiri upplýsingar. Betri aðgangur að upplýsingum gefur okkur færi á því að svara því hvort 1.000 íbúðir séu nóg.
Frú forseti. Nei, ég held að þúsund sé alls ekki nóg. Eins og ég sagði áðan þá teflum við fram hugmynd sem við teljum að sé það raunsæ að menn ættu ekki að hika við að hoppa á hana og taka svo inn fleiri úrræði. Eins og hv. þingmaður segir er það alveg merkilegt hvernig staðið er að talningunni. Við erum að tala um risastór hús, þetta eru ekki ósýnilegir hlutir, þetta eru stórir hlutir, fýsísk fyrirbrigði. Það er merkilegt að menn skuli nota sömu aðferðir hér og við að telja farfugla sem koma til landsins. Í rauninni ættu að liggja miklu nákvæmari greiningar fyrir, ekki síst vegna þess að mannvirki eru í rauninni dýrasta fjárfestingin sem menn leggja í á ævinni. Byggingariðnaðurinn er gríðarlega mengandi, þannig að það er líka beinlínis rangt og vitlaust að byggja meira en maður þarf þannig að við aðrar aðstæður getur líka verið gott að það liggi fyrir. Hvað varðar hækkunina hlýtur hún að vera bein afleiðing af því að hér hefur ríkt skortmarkaður. Menn neyðast til þess að kaupa allt sem þeir mögulega geta. Það er náttúrlega það sem er svo óhuggulegt að nú nýtur hinn frjálsi markaður sín til fulls. Núna geta menn grætt eins og þeir vilja vegna þess að þeir vita að það eru svo margir sem búa við brýna neyð og þurfa að komast í húsaskjól. Það er þrátt fyrir allt ein af grunnþörfum okkar að hafa þak yfir höfuðið. Við verðum að spýta í lófana.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir framsöguna og að leggja þessa þingsályktunartillögu fram sem fjallar um að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að koma að uppbyggingu 1.000 leiguíbúða á ári frá og með árinu 2018 og að lágmarki næstu þrjú ár þar á eftir. Það kemur fram í greinargerð að þetta skuli vera gert á grundvelli laga um almennar íbúðir sem samþykkt voru hér á Alþingi síðasta vor og tek ég undir það að uppbygging sé nauðsynlegt til að mæta kröfum stéttarfélaga um aukinn félagslegan stöðugleika og koma ungu fólki og leigjendum í öruggt húsaskjól. Þessi tillaga er því byggð á máli um almennar íbúðir sem ríkisstjórnin undir forystu Framsóknarflokksins gerði að lögum á síðasta kjörtímabili. Það var hæstv. fyrrverandi ráðherra Framsóknarflokksins sem lagði frumvarp um almennar íbúðir fram á hv. Alþingi. Málið gekk til efnislegrar vinnslu í hv. velferðarnefnd Alþingis og með mikilli ánægju var málið afgreitt þaðan út í þverpólitískri sátt. Ég fagna því að lögð er áhersla á að nýta þessi lög til uppbyggingar á því sem lagt er til hér því að þetta var mjög stórt mál hjá okkur hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum Framsóknarflokksins í ríkisstjórnartíð okkar. Samkvæmt þeim lögum sem þessi þingsályktunartillaga byggir á geta leigufélög sem rekin eru án hagnaðarsjónarmiða - sem er mjög mikilvægt og ég heyri að flutningsmaður hv. þm. Logi Einarsson tekur undir að það sé mjög mikilvægt á okkar húsnæðismarkaði - fengið 18% stofnframlag. Almenna reglan er sú að stofnframlag frá ríki sé 18% og 12% frá sveitarfélögum og stofnframlag sveitarfélaga getur verið í formi afsláttar af gatnagerðargjöldum eða með úthlutun lóða frá sveitarfélagi eða einhvers konar blöndu af hvoru tveggja. Auk þessa samkvæmt þessum lögum sem Framsóknarmenn og hæstv. ráðherra Framsóknarmanna lét vinna á síðasta kjörtímabili geta þeir sem byggja íbúðir t.d. fyrir námsmenn og öryrkja fengið 4% aukaviðbótarframlag frá ríkinu. Þannig var frumvarpið þegar það kom til hv. velferðarnefndar, en þegar frumvarpið var í meðferð nefndarinnar voru gerðar ýmsar breytingar til þess að koma til móts við byggðasjónarmið því það var mjög mikilvægt að horfa til uppbyggingar á leiguhúsnæði víða um landið og að lögin næðu til þeirra. Lagt var til að hægt væri að fá 6% aukastofnframlag frá ríkinu ef byggt væri á köldum svæðum eða svæðum þar sem ekki hefði verið byggt í töluvert langan tíma og þar sem ýmis vandkvæði væru á því að fá lánveitingar, þar sem lánastofnanir hafa ekki lánað til samræmis inn á þau svæði og gert er á höfuðborgarsvæðinu og þar í kring. Sama átti við um þessi köldu svæði og þau skilyrði sem sett voru þar um, það væri hægt að fá 4% aukastofnframlag frá sveitarfélögum og gæti það verið einmitt í formi gatnagerðargjalda eða einhvers konar annarra þátta. Eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni var þetta stóra mál okkar Framsóknarmanna á síðasta kjörtímabili mikilvægur hluti af kjarasamningum árið 2015. Þessar 2.300 íbúðir sem greint var frá í samkomulaginu - áframhald þess verkefnis er reyndar ekki að finna í núverandi stjórnarsáttmála, en það hefur komið fram að halda eigi áfram með það og gefa jafnvel eitthvað í - það var samkomulag á milli fyrrverandi hæstv. ríkisstjórnar og stéttarfélaga á þeim tíma. Þessar aðgerðir voru jafnframt hluti af stefnu þáverandi stjórnvalda um að fólk hefði val um búsetuform, þ.e. að koma fram með þessar almennu íbúðir. Við breyttum lögum um húsnæðissamvinnufélög og komum fram með aðgerðir varðandi séreignarstefnuna. Í ræðu áðan var talað um húsnæðisáætlanir og ég vil segja að það er mjög mikilvægt að unnar séu húsnæðisáætlanir og gerð greining á því hvar vanti húsnæði. Það er ánægjulegt að segja frá því að það var lagt fram frumvarp á síðasta kjörtímabili um að Íbúðalánasjóður fengi það hlutverk að halda utan um greiningu á húsnæðismarkaðnum, þ.e. að finna út hvar vantar húsnæði, hvar þörfin er mest og að kalla eftir því að sveitarfélög vinni húsnæðisáætlanir og unnið sé í takt við þær svo við séum ekki alltaf að, afsakaðu orðbragðið hæstv. forseti, elta skottið á okkur, í uppbyggingu á húsnæði, að við höfum áætlun um hvernig við eigum að bregðast við en séum ekki alltaf að bregðast við eftir á. Það er allt í lagi að það komi hér fram líka að þessi skref sem stigin voru á síðast kjörtímabili voru ein stærstu skrefin sem stigin höfðu verið í átt að uppbyggingu leigukerfis í áratugi. Það komu ýmsar fréttir um það, það voru ekki eingöngu hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar þeirrar ríkisstjórnar á þeim tíma sem töluðu um það, heldur töluðu jafnframt stéttarfélög og aðrir aðilar um að þetta væru stærstu skrefin sem stigin hefðu verið í langan tíma. Við tökum undir það og höfum líka heyrt fréttir af því að það þarf meira. Ég verð eiginlega að segja það hér, af því að hv. þm. Logi Einarsson hefur svolítið verið að skjóta á fyrrverandi ríkisstjórn, að hún hafi ekkert gert í leigumálum, að Samfylkingin, að þingflokkur hv. þingmanns var í ríkisstjórn í sjö ár áður en fyrrverandi ríkisstjórn tók við og það var ekkert gert í leigumálum. Ég held að við ættum núna að horfa fram á við og byggja á þeim góðu lögum sem unnin voru á síðasta kjörtímabili og stefna fram á við. Ég vísa því svolítið til föðurhúsanna þegar fólk og stjórnmálaflokkar eru gagnrýndir fyrir það að gera ekkert í málunum. Ég ætla að nýta smá hluta af ræðutíma mínum, sem er reyndar að verða búinn en kannski gefst mér kostur á að koma að því í andsvörum af því að ég heyri að nokkrir hv. þingmenn ætla að koma í andsvör, til að segja að það þarf að horfa á húsnæðispakkann í heild sinni og efla leigumarkaðinn enn frekar. Þrátt fyrir þau orð sem ég sagði hér áðan þá fagna ég þessari tillögu og hlakka til að taka hana til meðferðar í hv. velferðarnefnd Alþingis. En það þarf að auka samstarf á milli ríkis og sveitarfélaga um uppbyggingu á húsnæði, framboð á lóðum, til að reyna að auka framboð á húsnæði. Það þarf að skoða byggingarreglugerð enn frekar. Það þarf að skoða jafnvel frekari úrræði sem stuðningsúrræði fyrir þá sem vilja kaupa húsnæði því að við fórum í aðgerðir á síðasta kjörtímabili til að liðka fyrir því. Hv. þingmaður sem hér stendur lagði fram þingmál um bresku aðferðina í húsnæðiskaupum til að koma á móts við þá sem ekki eru á vinnumarkaði t.d., sem væri kannski svipað fyrirkomulag og gamla séreignarsparnaðarformið, en málið hlaut ekki brautargengi sem þingmannamál á þeim tíma. Ég vil leggja áherslu á það í lokin að ég fagna þessari tillögu, legg áherslu á húsnæðisáætlanir svo við séum ekki alltaf á eftir á að slökkva eldana og við horfum á þrískiptan húsnæðismarkað í heild sinni sem er leigumarkaður, húsnæðissamvinnufélög og séreignarstefnan.
Frú forseti. Það er prýðilega vel til fundið hjá hv. þingmanni að koma hingað upp og halda til haga á hvaða lögum þessi tillaga byggir. Það er rétt að hún byggir á lögum síðustu ríkisstjórnar. Í raun er sjálfsagt að virða góð verk hvaðan sem þau koma. Nú verður hægt að fletta því upp í þingritum eftir daginn í dag hvort ég hafi sagt að ríkisstjórnin hefði ekki gert neitt. Ég held ég hafi sagt að hún hafi ekkert gert með þær tillögur sem við vorum með. Það kann þó að vera rangt. Ýmislegt segi ég nú vanhugsað stundum. Í þessari tillögu Framsóknarflokksins á síðasta kjörtímabili birtist einmitt þessi fínofna félagslega taug sem er svo falleg í Framsóknarflokknum, en mér fannst hverfa töluvert á síðasta kjörtímabili, ekki síst þegar farið var í þessa stóru groddalegu aðgerð, sem var kölluð leiðréttingin. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann hvort hún telji leiðréttinguna svokallaða hafa verið góða og rétta leið á þessum tíma eftir á að hyggja, hvort hún hafi verið líkleg til að bæta stöðuna á húsnæðismarkaðnum, sérstaklega hjá þeim sem erfiðast hafa það. Eða telur hv. þingmaður kannski að mögulegt hefði verið að nýta þessa tæplega 80 milljarða betur jafnvel til að byggja hér upp öflugan og stóran félagslegan húsnæðismarkað?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir andsvarið. Mig langar að byrja á að biðjast afsökunar ef ég hef misskilið orð hans; það var ekki ætlunin að snúa út úr orðum hv. þingmanns og bið ég hér með afsökunar á því ef mér hefur misheyrst. Hann spyr um leiðréttinguna. Ég skal með ánægju viðurkenna að ég er ánægð með leiðréttinguna. Leiðréttingin var efnahagsleg aðgerð. Hún var ekki félagsleg aðgerð. Fjöldi einstaklinga af millistétt hefur komið til okkar, hv. þingmanna Framsóknarflokksins, og sagt: „Takk“ og sagt: „Allt í lagi, þó að ég hafi kannski ekki fengið brjálæðislega háar fjárhæðir leiðréttar þá voruð þið tilbúin til að viðurkenna að það voru ekki heimili landsins sem stóðu fyrir efnahagshruninu.“ Og ég er ánægð ef fólki líður betur. Það hefði örugglega verið hægt að fara í aðra aðgerð sem sneri að því að styrkja stöðu þeirra sem standa höllum fæti félagslega í kerfinu og það var gert. Það var gert með því að vinna að lögum um almennar íbúðir og með því að reyna að efla leigumarkaðinn.
Frú forseti. Ég þakka fyrir svarið. Það er býsna fróðlegt að heyra hv. þingmenn tala um að þetta hafi ekki verið félagsleg aðgerð, akkúrat í þeim vandræðum sem við erum í núna, þegar við þurfum að grípa til félagslegra úrræða. Það er alveg rétt, hv. þingmaður, þetta var efnahagsleg aðgerð. En hvernig efnahagsleg aðgerð? Hún hleypti íbúðaverði upp. Hún mokaði peningum til hópa sem að hluta höfðu ekkert með þá að gera vegna þess að uppsveiflan, verðbólan á húsnæðismarkaði síðustu ár, hefur gefið fólki þetta mörgum sinnum til baka, kannski ekki mörgum sinnum en til baka aftur að minnsta kosti. Vel má vera að einhverjir hafi þurft á þessu að halda og við hefðum átt að fókusera á þann hóp, við hefðum átt að skoða þann hóp sem var að kaupa sér íbúð á árunum 2006–2008, sem lenti virkilega í þessu, sem missti íbúðirnar. Ég er ekki sammála hv. þingmanni, en ég virði hennar skoðun. En ég spyr: Telur hún að hægt hefði verið að nota þessa peninga öðruvísi? Svo spyr ég líka, af því að hún nefndi byggingareglugerðina - það er búið að slaka talsvert á henni og við erum í raun farin að gefa leyfi fyrir húsnæði sem býður upp á orkusóun. Við erum farin að ganga býsna langt í að gera húsnæði lítið. Við getum ekki gengið mikið lengra áður en við förum að ganga á rétt fólks sem er hreyfihamlað og annarra slíkra hópa. Það eru líka ótrúleg verðmæti sem felast í því fyrir samfélagið, efnahagsleg, að aldrað fólk geti búið mjög lengi í sínu húsi. Hvað á hv. þingmaður nákvæmlega við? Hvernig vill hún breyta reglugerðinni?
Hæstv. forseti. Mér finnst fróðlegt að heyra hv. þingmann Samfylkingarinnar segja að aðgerðin sem náði mest til millistéttarfólks hafi runnið til fólks sem hafði ekkert með peningana að gera. [[Gripið fram í: Sumra.]]Að millistéttarfólk, sem tók hvað mestan skell á sig eftir hrunið - að það hafi bara ekki átt að gera neitt í þeirra málum. Þetta er reyndar í takt við það sem hæstv. ríkisstjórn Samfylkingarinnar hélt fram [[Nú ertu farin að snúa út úr.]]Nei, að ekkert yrði gert meira í húsnæðismálum, ekki verði meira gert í húsnæðismálum fyrir skuldsett heimili - það eru til fréttatilkynningar um það, sem ég bið hv. þingmann að fletta upp ef hann telur mig vera að snúa út úr orðum sínum. Það er rétt, sem kom fram hjá mér, og ég get alveg endurtekið það hér og nú, að leiðréttingin var ekki félagsleg aðgerð. Leiðréttingin var sanngirnisaðgerð, efnahagsleg aðgerð, til að fólk, millistéttarfólk að mestu leyti, fengi viðurkenningu á því að það voru ekki þau sem báru ábyrgð hér á efnahagshruninu. [[Gripið fram í.]]Til að koma til móts við ungt fólk á leigumarkaði var farið í umfangsmiklar aðgerðir í leigumálum eftir aðgerðalausan tíma í sjö ár á meðan hæstv. ríkisstjórn Samfylkingarinnar var hér við völd. Hvað varðar byggingarreglugerð þá vitna ég til þeirra skýrslna og gerða sem hafa verið gerðar. Það er hægt að byggja meira og minna, en horfa samt til þeirrar mikilvægu hönnunar þannig að gamalt fólk og fólk með fötlun hafi greiðan aðgang að húsnæði og geti búið í sínu húsnæði.
Virðulegi forseti. Málið sem við tölum um hérna varðar einfaldlega þak yfir höfuðið. Það er eitthvað sem er nauðsynlegt á Íslandi. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við höfum lent í húsnæðiskrísu, en vonandi í síðasta sinn. Það er mjög áhugavert að skoða fyrri reynslu okkar í þessum málum. Árið 2002 var birt grein sem heitir „Íbúðir fyrir fjöldann“ eftir Eggert Þór Bernharðsson í ritinu Byggt yfir hugsjónir: Breiðholt: frá hugmynd að veruleika, sem Listasafn Reykjavíkur gaf út árið 2002. Mig langar til að lesa smákafla úr þeirri grein, með leyfi forseta, þar sem titillinn er „Júní-samkomulag“ og „Júlí-yfirlýsing“: „Byggingarframkvæmdir í Breiðholti hófust 6. apríl 1967. Þá voru liðin nærri tvö ár síðan ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks, „Viðreisnarstjórnin“ svokallaða, gaf út yfirlýsingu um að byggðar skyldu eitt þúsund íbúðir í Reykjavík fyrir láglaunafólk á árunum 1966–1970. Það gerði hún í júlí 1965. „Júlí-yfirlýsingin“ byggði á samkomulagi Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambands Íslands og ríkisstjórnarinnar sem gert var í júní 1964 og var í tengslum við kjarasamninga það ár. „Júní-samkomulagið“ var gert „í anda þeirrar viðleitni að skapa hinum lægst launuðu kjarabætur, sem gætu aukið hlut þeirra gagnvart hærra launuðum atvinnustéttum …“. Einn veigamesti liðurinn í „júní-samkomulaginu“ var hin nýja stefna í húsnæðismálum sem átti að auðvelda efnalitlum fjölskyldum að eignast húsnæði. Hugmyndum að nýju félagslegu íbúðakerfi var víða vel fagnað enda höfðu samtök launafólks lagt þunga áherslu á húsnæðismál í kjarabaráttu sinni þar sem hundruð fjölskyldna í Reykjavík bjuggu enn í óviðunandi húsnæði, ekki síst almennt verkafólk sem hafði þó lagt sitt af mörkum við fjármögnun húsnæðislánakerfisins en hafði margt hvorki efni né tök á að byggja sjálft. Verkalýðsfélög í borginni töldu tíma til kominn að leysa húsnæðisvanda þessa fólks. Til viðbótar þeim eitt þúsund íbúðum í Breiðholti sem úthluta átti til félagsmanna verkalýðsfélaganna var ákveðið að byggja þar 250 leiguíbúðir fyrir Reykjavíkurborg. Alls var því um að tefla 1.250 íbúðir. Skipulagning og umsjón með verkinu var falin Framkvæmdanefnd byggingaráætlunar en í henni sátu tveir fulltrúar frá verkalýðshreyfingunni, tveir frá húsnæðismálastjórn og einn frá Reykjavíkurborg. Hlutur borgaryfirvalda var m.a. að útvega lóðir til framkvæmdanna nefndinni að kostnaðarlausu en húsnæðismálastjórn úthlutaði íbúðunum að fengnum tillögum frá sérstakri nefnd verkalýðsfélaganna. Í „júlí-yfirlýsingunni“ 1965 sagði að íbúðirnar ættu að vera hagkvæmar og ódýrar, notaðar yrðu fjöldaframleiðsluaðferðir og gerð tilraun til að sannreyna hvort hægt væri að lækka byggingarkostnað með góðri skipulagningu og fullkomnustu tækni sem völ væri á. Íbúðirnar yrðu staðsettar í hverfum þannig að komið yrði við sem mestri hagkvæmni í byggingarframkvæmdum, gerð íbúðanna og frágangur yrði staðlaður og það sjónarmið látið ráða að þær yrðu hagkvæmar og smekklegar en án óþarfa íburðar. Í fyrsta áfanga Framkvæmdanefndarinnar átti að reisa sex fjölbýlishús af sömu tegund. Í hverri blokk voru 52 íbúðir, ýmist tveggja, þriggja eða fjögurra herbergja, og þeim átti að skila fullfrágengnum og tilbúnum til íbúðar. Alls voru því á ferð 312 fjölbýlishúsaíbúðir í fyrsta áfanga. Til viðbótar þeim voru reist 23 einbýlishús úr timbri.“ Greinin er mun lengri, en kjarninn í henni var einmitt að endurnýta, nota sömu teikningar aftur, að skafa af allan óþarfakostnað sem gæti talist óþarfur. Áætlunin gekk vel á þann hátt að hún leysti íbúðavandann. Hún losaði Reykjavíkurbúa úr bröggunum. Hún leysti íbúðavanda verkafólks, þó að eftir á að hyggja hafi kannski íbúðablöndun í Breiðholtinu ekki verið sem best í kringum þann tíma og eftir á. Það er því ýmislegt í þeirri uppbyggingu sem fór fram í Breiðholtinu sem við getum lært af. En hugmyndin og framkvæmdin á alveg jafn vel við núna. Það eru hlutfallslega, í grófum útreikningi jafn mikil húsnæðisvandamál núna og þá, þó að aðbúnaður íbúa sé ekki eins slæmur og hann var þá þar sem fólk bjó í bröggum og skólp var beint út í skurð o.s.frv. En þörfin fyrir íbúðir til leigu jafnvel og/eða kaupa alveg jafn mikil. Mig langar til að benda fólki á að kíkja á þessa grein sem er á slóðinni: notendur.hi.is/eggthor/breidholt.htm. Ef það kemur vel fram í ræðu, þá má endilega setja tengil þar á. Eins og ég sagði áðan er þetta mál sem við tölum um gríðarlega mikilvægt. Það er í rauninni verið, eins og hv. flutningsmaður talaði um áðan, að búa til ákveðinn skort. Þetta er bara skortur, og markaður fyrir þá sem hafa efni á því. Fólk sem hefði kannski, og fullt af fólki sem hefði kannski efni á því að safna sér upp í íbúð er í rauninni að elta skottið á sjálfu sér á þann hátt að íbúðaverð hækkar svo mikið að það fólk sem nær að safna sér inn heldur ekki í við þá innborgun sem annars þyrfti að ná. Ef ég gæti safnað mér 100 þús. kr. á mánuði eða eitthvað því um líkt, það myndi gefa mér það að ég næði innborgun eftir fjögur ár eða eitthvað svoleiðis, ég er bara svona að skjóta út í loftið, en af því að íbúðaverð hækkar svo mikið þá teygist sá tími sem ég hef til þess að safna mér fyrir íbúðinni jafn mikið, þannig að ég er bara að spóla í sömu förunum, svona eins og að vetri til. Það kemur til með að gera það að verkum að að lokum hlýtur þessi markaður að mettast þar sem það er orðið það dýrt að enginn, ekki einu sinni þeir ríkustu, hefur efni á að kaupa. Þá hljóta að koma að fjársterk félög hvað varðar leiguíbúðirnar. Leiguverðið er nægilega hátt núna til þess að enginn sem er á eðlilegum launum, jafnvel staðalfráviki yfir meðallaunum, hefur efni á því að safna sér fyrir innborgun á íbúð. Þetta býr til ákveðna fátæktargildru í rauninni þar sem kostnaður við það að leigja íbúð er meiri en afborgun af 80% láni og allur kostnaður sem fylgir viðhaldi á íbúðinni. Ef ég myndi kaupa íbúð, segjum á fullu láni, og ég myndi telja mér til öll fasteignagjöld og kostnað af íbúðinni, og svo að lokum hver kostnaður minn er af því að borga af láninu og ég leigi íbúðina til þriðja aðila á þeirri upphæð og rúmlega það, þá er sá aðili að eignast íbúðina, hann er að borga íbúðina fyrir mig án þess að ég þurfi að gera neitt nema útvega þennan upprunalega höfuðstól, þessi 20%. Mér finnst það alla vega siðferðilega mjög vafasamt að ég geti látið einhvern annan eignast íbúðina fyrir mig. Ég velti fyrir mér hvort hægt væri að hafa eitthvað, eins og t.d. ákveðið kaupleigufyrirkomulag þannig að ef leiguverð fer upp fyrir ákveðið hlutfall af t.d. fasteignamati eða einhverju markaðsmati þá sé orðin sjálfkrafa kaupleiga, þannig að leigjandinn eignist þá sjálfkrafa hluta í íbúðinni sem hann leigir þegar hann er að borga það hátt íbúðaverð að hann er að eignast íbúðina fyrir eigandann. Þetta hvetur til þess að eigendur í rauninni myndu skulda minna í íbúðunum og geta þannig lækkað leiguverðið af því að þeir væru ekki líka að borga af lánum. Þetta er það flókin umræða í rauninni að gaman væri að hafa miklu meiri tíma til þess að fjalla um hana. Grunnurinn að þessu er að við þurfum þak yfir höfuðið og það þarf að byggja rosalega margar íbúðir. Við verðum að gera það í raun og veru strax.
Frú forseti. Kærar þakkir fyrir þetta og ekki síst fyrir að lesa upp úr þessu skemmtilega riti. Þetta var auðvitað mjög merkilegt verkefni. Spurningin sem ég ætlaði að spyrja hv. þingmann um, hann svaraði henni í sjálfu sér síðar í ræðunni, var um þessa blöndu, þessa fjölbreytni. Það sem menn hugsuðu í raun ekki út í var að bæir og borgir eru einmitt lífvænlegri ef þar eru allar tegundir fjölskyldna og alls konar fólk sem býr þar og auðvitað önnur starfsemi, verslun og þjónusta, fyrir utan að það er auðvitað miklu manneskjulegra samfélag. Ég spyr þá bara hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér um það. Svo er hitt að það er alveg rétt að þarna töluðu menn um að nýta einhvers konar fjöldaframleiðslueiningar. Það var ekki gert í svo miklum mæli. Fyrir mig sem arkitekt þá hef ég stundum hugsað út í það að það er ógæfa okkar að byggja ekki úr múrsteini eða öðrum einingum þannig að við getum tamið okkur svona „módúlar“-hugsunarhátt. Í öllu falli er framleiðni hér á Íslandi í byggingariðnaði 66% af því sem hún er í Noregi. Það segir okkur að jafnvel þótt við ráðumst kannski ekki í það að fara að staðla allar einingar - þótt við mættum kannski aðeins hugsa það betur því að það er alveg hægt að ná mikilli fjölbreytni þótt maður geri það - þá liggur töluverður ávinningur í því að hugsa byggingarferilinn frá því að fyrsta teikning er gerð eða fyrsta deiliskipulagið er gert og þangað til húsið er byggt. Þar getum við náð gríðarlegum árangri sem lækkar byggingarkostnað ef við pössum að framlegðin lendi ekki öll hjá þeim sem halda á verkefninu.
Virðulegi forseti. Jú, ég er alveg sammála því að blöndunin er mjög mikilvæg. Það hefur sýnt sig einmitt í menningu Breiðholtsins á undanförnum áratugum, en að sjálfsögðu eins og gengur og gerist hefur það þróast og jafnast aðeins eftir því sem árin líða. Það hefði mögulega gerst hraðar ef betur hefði verið hugað að. En núna er oft byrjað á þjónustukjörnunum í hverfunum, þau eru hugsuð sem hverfi þar sem er hægt að sækja þjónustu einhvers staðar nær. Mér finnst í rauninni ekki nægilega vel hugsað um það, það má gera enn betur þar. Ef við myndum byggja annan Grafarvog þá myndum við hugsa um að það væri lítill miðbær hverfisins, ekki bara Spöngin sem þú keyrir í og úr eða eitthvað því um líkt. Við höfum áður lent í hremmingum með íbúðir og íbúðaskort. Þegar Vestmannaeyjagosið var þá hrúgaðist náttúrlega inn fjöldinn allur af fólki sem vantaði íbúðir, rúmlega 5 þús. manns minnir mig, sem þurfti að flýja á land. Þá voru byggð í snarhasti hverfi hér og þar, Eyjahraunið í Þorlákshöfn t.d., fólk reddaði hlutum með því að rýma til og leyfa fólki að gista inni á sér meðan íbúðir voru byggðar. Það vandamál var leyst. Ég sé ekki að þetta sé vandamál sem við getum ekki leyst. Við getum leyst það einfaldlega bara með því að spýta í lófana og byggja. Það er ekki flóknara en það. Hitt kemur nokkurn veginn af sjálfu sér miðað við þá reynslu sem við ættum að vera búin að verða okkur út um á þeim áratugum sem liðnir eru síðan Breiðholtið var byggt upp.
Frú forseti. Það er alveg rétt að við þurfum að vinda okkur í að byggja, en við þurfum að passa okkur á því samt að þetta er langtímafjárfesting og við þurfum að byggja á sjálfbæran hátt, ekki bara að húsin séu það heldur að hverfin og byggðin sé sjálfbær. Þótt það geti verið aðeins tafsamara að byggja blandað og þétt þá verðum við að gera það, alla vega að hluta til, þótt við nemum auðvitað líka ný lönd. Við getum líka náð niður byggingarkostnaði eins og hv. þm. Eygló Harðardóttir og fyrrverandi ráðherra hefur margoft bent á, við getum byggt minna húsnæði. Meðal-Finni býr í 34 fermetrum á meðan Íslendingurinn býr í 64, sem sýnir að við getum náð árangri þar. Það er þó fyrst og fremst við sem búum í allt of stórum húsum sem eigum að minnka við okkur. Ég held að við séum komin að ákveðnum þolmörkum hjá mjög mörgum fjölskyldum sem hafa ekki efni, þær búa örugglega mjög þröngt. Rétt að lokum af því að hv. þingmaður talaði um hvernig það virkar að kaupa og leigja. Ég veit ekki hvort hann hefur kynnt sér hugmyndir okkar fyrir kosningar um forskot á fasteignamarkaði þar sem mönnum gæfist kostur á því að fá vaxtabæturnar fimm ár fyrir fram til þess að komast yfir þennan þröskuld. Ég veit að það er hægt að benda á ýmislegt gallað við þá hugmynd, en hún var alla vega leið til þess að taka líka á bráðavandanum því að það er ömurlegt að sjá fólk sem borgar kannski tugprósentum hærri leigu en það væri að gera ef það væri bara hægt að hjálpa þeim yfir þröskuldinn og inn í sitt eigið húsnæði.
Virðulegi forseti. Ég kynnti mér þessa fyrirframleið til að hoppa yfir þröskuldinn, en hún er þeim galla bundin eins og margar aðrar lausnir að hún er tímabundin, hún rétt reddar þeim sem þurfa á þessu að halda núna en gerir kannski að verkum að það verður jafnvel meira vandamál fyrir þá sem á eftir koma af því að verðið blæs upp, eins og leiðréttingin hefur t.d. gert líklega að einhverju leyti. Ég bý nú í 25 fermetrum með fjölskyldunni, eða 100 deilt með fjórum, eftir því sem ég best veit þá eru það kannski einbýlishús úti á landi sem eru með hvað versta nýtingu, ég giska á það, ég þori ekki alveg að fara með það, en það er það sem ég hef heyrt frá þriðja aðila. Annars er ég algjörlega sammála því sem hv. þingmaður segir um uppbyggingu á hverfum og samfélögum. Við verðum alltaf að hugsa um að við erum samfélag manna og við búum með nágrönnum okkar í sátt og samlyndi og hittumst í skólunum með krökkunum okkar o.s.frv. Þetta er vandasamt verkefni en við ættum að vera komin með mjög góða reynslu, miðað við núverandi aðstæður, til að geta leyst þetta á þann hátt að við förum ekki offari. Það vantar hvort eð er það mikið af íbúðum þannig að þótt við myndum spýta dálítið í lófana þá myndum við ekki skjóta yfir markið áður en við áttuðum okkur á því að við værum að stefna í þá átt.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingflokki Samfylkingarinnar fyrir að leggja fram þetta mál um uppbyggingu leiguíbúða. Ég myndi gjarnan vilja fá að styðja það að ríkisstjórnin komi að uppbyggingu 1.000 leiguíbúða á ári frá og með árinu 2018 og að lágmarki næstu þrjú ár þar á eftir. Það er jákvætt að ríkisstjórnin hafi tekið ákvörðun um að tvöfalda framlag til byggingar almennra íbúða á þessu ári. Ég fann það sjálf, þegar ég var í velferðarráðuneytinu og sinnti húsnæðismálunum, að árið 2016, þegar við vorum að úthluta í fyrsta sinn í gegnum almenna íbúðakerfið, þurfti sannarlega að bæta við fjármunum. Kostnaður hafði aukist frá því sem við höfðum áætlað, en þrátt fyrir það náðum við að tryggja fjármagn til þeirra verkefna sem uppfylltu þau skilyrði sem má finna í lögunum. Í minni tíð sem ráðherra húsnæðismála lagði ég megináherslu á fjölbreytni, að við ættum að geta boðið upp á fjölbreytt rekstrarform á húsnæðismarkaði. Ég tók hins vegar mjög gjarnan eftir því í umræðunni að þegar ég talaði fyrir ákveðnum tillögum sem sneru að einu rekstrarformi þá var eins og búið væri að taka ákvörðun um að þá væri ég að tala niður annað rekstrarform. Ég held að það sé mjög mikilvægt að ítreka það enn á ný að þó að ég telji rétt að við fjölgum almennum íbúðum og aukum fjármagn til þess kerfis er ekki þar með sagt að við eigum ekki að huga að öðrum heimilum. Hér hefur töluvert verið talað um gamla verkamannabústaðakerfið. Ég held að það hafi verið sambærilegt skref ef ekki stærra sem við stigum í tengslum við kjarasamninga árið 2015 þar sem ríkisstjórnin gaf frá sér yfirlýsingu til að mæta kröfum verkalýðshreyfingarinnar og liðka fyrir gerð kjarasamninga með því að byggja upp almenna íbúðakerfið þar sem almennt verkafólk á vinnumarkaði hefði möguleika á því að fá öruggt leiguhúsnæði á hagstæðu verði. Það sem mér þótti mjög mikilvægt í þeirri yfirlýsingu er að sett var inn ákveðið viðmið um það hver kostnaðurinn við húsnæðið ætti að vera. Ef ég fæ að rifja upp þessa yfirlýsingu þá segir hér, með leyfi forseta, undir fyrirsögninni Fjölgun hagkvæmra og ódýrra íbúða: „Lagður verður grunnur að nýju félagslegu leiguíbúðakerfi þar sem lögð verður áhersla á að fjölga hagkvæmum og ódýrum íbúðum til að tryggja tekjulágum fjölskyldum leiguhúsnæði til lengri tíma. Félagslega leigukerfið verður fjármagnað með stofnframlögum ríkis og sveitarfélaga og með beinum vaxtaniðurgreiðslum ríkisins sem nema núvirt um 30% af stofnkostnaði. Slíkt framlag ríkis og sveitarfélaga ætti að jafnaði að leiða til þess að leiga einstaklings með lágar tekjur nemi ekki hærra hlutfalli en 20–25% af tekjum. Lögaðilar sem hyggjast byggja og reka félagslegt leiguhúsnæði geta verið sveitarfélög og félög eða félagasamtök sem ekki eru rekin í hagnaðarskyni og hafa það langtímamarkmið að byggja, eiga og hafa umsjón með rekstri leiguhúsnæðis sem eingöngu er ætlað leigjendum undir ákveðnum tekju- og eignamörkum. Settar verði skorður“ - þar horfðu menn til reynslu úr fyrri kerfum og átökum sem áður hafði verið ráðist í um uppbyggingu félagslegra leiguíbúða - „fyrir því að hægt verði að taka íbúðir út úr félagslega leigukerfinu en verði slíkt heimilt verða sett ákvæði um ráðstöfun söluhagnaðar.“ Og áfram segir: „Ráðist verði í átak um byggingu félagslegra leiguíbúða. Stefnt er að því að byggja 2.300 íbúðir á næstu fjórum árum, þ.e. á árunum 2016–2019, þó að hámarki 600 íbúðir á ári. Að því loknu verður metin þörf á áframhaldandi uppbyggingu félagslegs leiguhúsnæðis, m.a. að teknu tilliti til stöðu opinberra fjármála. Áhersla verður á íbúðir af hóflegri stærð og að tryggð verði félagsleg blöndun í leiguíbúðunum. Miðað verður við að tekjur íbúða verði í lægstu tveimur tekjufimmtungum þegar flutt er inn í húsnæðið. Þannig verði tekjulágum fjölskyldum, sem hingað til hafa ekki átt kost á íbúðum í félagslegu kerfi sveitarfélaganna, veittur aðgangur að ódýru og öruggu leiguhúsnæði. Ekki er gert ráð fyrir breytingum á núverandi forgangsröðun sveitarfélaganna gagnvart skjólstæðingum félagsþjónustunnar eða forgangsröðun gagnvart námsmannaíbúðum, en við frekari forgangsröðun húsnæðis til fólks á vinnumarkaði verður horft sérstaklega til barnafjölskyldna og heimila í verulegum fjárhagsvanda. Settar verða reglur um það með hvaða hætti heildarfjölda heimila eða félagslegra íbúða verði skipt milli ólíkra markhópa og framkvæmdaaðila.“ Þetta síðasta ákvæði hefur verið ítrekað í nýlegri yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að helmingurinn af þeim 2.300 íbúðum sem er búið að lofa fjármagni til fari til verkalýðshreyfingarinnar og Bjarg íbúðafélag, félag sem ASÍ og BSRB hafa stofnað, mun sækja um fjármagn, stofnframlög, frá ríki og sveitarfélögum sem samsvara helmingi af því fjármagni. Hér var því gífurlega stórt skref stigið. Það liggur fyrir að fyrirmyndin að þessu er gamla verkamannabústaðakerfið og júní/júlí-samkomulagið, eins og menn hafa rætt fram og til baka, sem það byggði á. Munurinn er hins vegar sá, og það er það sem menn hafa oft spurt um, að í gamla kerfinu var sagt við fólk að það væri að eignast íbúð en hér erum við að tala um leiguhúsnæði. Það má segja að verið sé að reyna að koma í veg fyrir það sem gerði það að verkum að verkamannabústaðakerfið var lagt niður á endanum, þ.e. ekki er verið að segja við fólk að það eignist eitthvað sem það raunverulega getur ekki eignast. Lánafyrirkomulagið í gamla verkamannabústaðakerfinu var þannig að útborgun var það lág og afborganir það lágar að eignamyndunin var nánast engin. Þar af leiðandi má segja að fólk hafi verið að leigja þó að það hafi þannig séð verið búið að skrifa undir lánapappíra. Í almenna íbúðakerfinu sem Alþingi samþykkti hér fyrir tæpu ári, síðasta vor, var byggt á þeim grunni að leigjendur sem væru undir þessum tekjumörkum þegar þeir flytja inn í húsnæðið geti búið þar áfram þó að tekjur þeirra hækki; það mun þá endurspeglast í breytingu á leigunni til að áfram sé horft á það viðmið. Töluverð umræða hefur orðið um breytingar á húsnæðisbótakerfinu. Ég vil því gjarnan fá að nota tækifærið hér og nefna að þær breytingar sem var verið að gera þar voru einmitt hugsaðar til að mæta fólki á vinnumarkaði. Hugsunin með því var sú að það ætti ekki að skipta máli hvaðan tekjur fólks koma, stuðningur hins opinbera eigi að vera sambærilegur. Breytingar á húsnæðisbótakerfinu skiptu mjög miklu máli til þess að við næðum þessu 20–25% viðmiði varðandi tekjur þegar búið væri að taka tillit til húsnæðisstuðnings. Í umræðunni hefur verið rætt um ýmislegt fleira og þá ekki hvað síst þegar við förum að tala um kaupendamarkaðinn sjálfan. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að fólk hafi svigrúm með því að borga lága leigu til að leggja til hliðar. Ég vil hins vegar líka leggja áherslu á það sem birtist í öðrum hluta yfirlýsingarinnar og snýr að stuðningi við unga fólkið og fyrstu kaupendur en hugsunin með lögunum sem við samþykktum, um notkun á séreignarsparnaði til að borga út í íbúð, var sú að um leið og einstaklingur fer inn á vinnumarkaðinn gæti hann lagt til hliðar. Við byrjum að borga í lífeyrissjóð þegar við erum 16 ára ef við byrjum að vinna þá. Þar af leiðandi getum við líka strax byrjað að leggja til hliðar í gegnum séreignarsparnaðinn. Það er gífurlegur munur á því að ná að spara þegar maður er þetta ungur, býr enn þá heima, er ekki með útgjöldin, er ekki með börn á framfæri; að byrja t.d. að leggja til hliðar strax 16 ára, foreldrar jafnvel frá því að barn fæðist. Þegar námi lýkur, kannski kringum 25 til 26 ára aldurinn, gæti fólk þá sjálft verið búið að leggja til hliðar í 10 ár - og jafnvel í 25–26 ár ef foreldrar fara að leggja til hliðar um leið og barn fæðist. Í öllum þessum kerfum er horft langt fram í tímann, til framtíðar. Eins og komið hefur fram í máli 1. flutningsmanns, hv. þm. Loga Einarssonar, þá er mikilvægt að við hugsum til langs tíma. Fasteignir lifa lengi. Þetta eru stærstu einstöku skuldbindingarnar sem hver og einn einstaklingur, eða hver og ein fjölskylda, tekur á sig, þ.e. að eignast húsnæði. Það er líka ákveðin skuldbinding að gerast leigjandi og stofna eigið heimili. Þess vegna er svo mikilvægt, þegar við hugum að tillögum og tillögugerð, að við hugsum til langs tíma. Ég hef sjálf stundum sagt: Það hvernig staðan er núna segir ekki endilega til um það hvernig hún verður eftir fimm ár. Þess vegna eru þættir eins og áætlunargerð, sem við höfum alls ekki staðið okkur nógu vel í, mjög mikilvægir. Það er mjög mikilvægt að við gefum þessu kerfi og þessum kerfisbreytingum tækifæri til að ná að verða það sem við sáum fyrir okkur að gæti orðið; að við séum ekki einungis að horfa eitt ár fram í tímann heldur áratugi. Vonandi jafnvel kannski árhundruð eins og við höfum séð í nágrannalöndum okkar varðandi sambærileg kerfi.