Borist hafa bréf frá heilbrigðisráðherra og félags- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1032 og 1034, um áskrift að dagblöðum tímaritum og öðrum miðlum, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Samkomulag er um fyrirkomulag fyrri umr. um fjármálaáætlun 2020–2024 sem verður í dag og á morgun og lýkur svo með lokaumferð á fimmtudagsmorgun. Í dag verður almenn umræða um fjármálaáætlunina í framhaldi af framsögu fjármála- og efnahagsráðherra. Að henni lokinni munu fagráðherrar taka þátt í umræðum um einstaka málaflokka í kvöld og á morgun. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur allt að 15 mínútur til framsögu og verða leyfð lengd andsvör, þ.e. tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör við ræðu ráðherra. Eftir það talar einn talsmaður frá hverjum þingflokki. Gilda þá venjulegar ræðutímareglur og verða leyfð andsvör í þeim hluta umræðunnar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024 sem dreift hefur verið á þskj. 1181. Tillaga til þingsályktunar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára er nú lögð fram í fjórða sinn á grundvelli laga um opinber fjármál. Fjármálaáætlun þessi er önnur áætlun ríkisstjórnarinnar og byggist í meginatriðum á gildandi fjármálaáætlun og fjármálastefnu. Hún felur þannig í sér útfærslu á markmiðum síðustu fjármálaáætlunar og fjármálastefnu og á stefnumörkun um þróun tekna, gjalda og efnahags opinberra aðila, þ.e. A-hluta ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækja í þeirra eigu. Í þessu felst að markmið um afkomu og skuldaþróun skulu vera þau sömu í fjármálaáætlun og koma fram í fjármálastefnu, en stefna þessarar ríkisstjórnar var lögð fram í desember 2017 og samþykkt í mars á sl. ári. Í fjármálaáætluninni er sett fram sundurliðuð tekjuáætlun fyrir hið opinbera en einnig sérstaklega fyrir A-hluta ríkissjóðs annars vegar og sveitarfélög hins vegar. Í áætluninni er jafnframt settur útgjaldarammi og stefna fyrir hvert málefnasvið í starfsemi A-hluta ríkissjóðs en með því móti er ætlunin að skapa sem skýrast samhengi milli faglegra markmiða og þeirra fjármuna sem varið er til einstakra málefnasviða. Fjármálastefna og -áætlun taka til opinberra aðila í heild, þ.e. ríkis, sveitarfélaga og fyrirtækja hins opinbera. Þótt ríkisreksturinn sé mun umfangsmeiri er það sameiginleg ábyrgð ríkis og sveitarfélaga að tryggja að ákvarðanir séu teknar í samræmi við markmið hagstjórnarinnar og að þær séu það almennt, einkum að fjárfestingar séu minni þegar þensla er mikil og öfugt. Virðulegi forseti. Við höfum í vinnu við fjármálaáætlun gert greiningar sem horfa til mismunandi þróunar kæmi til áfalla, t.d. í flugrekstri á Íslandi. Þannig eru ýmsir óvissuþættir, sem við höfum verið að skiptast á skoðunum um að undanförnu, sem geta haft áhrif til breytinga en fjármálaáætlunin er byggð á gildandi hagspám. Það verða áfram ýmsir óvissuþættir og ef til þess kemur þarf að taka á þeim. Það verður vafalaust hluti umræðunnar í dag og hinnar þinglegu meðferðar að skoða sviðsmyndir, en við erum í fyrsta skipti að birta sviðsmyndir í fjármálaáætlun þeirri sem nú er lögð fram. Það hvernig vinnumarkaðurinn aðlagast er líka mikilvægt atriði. Hver verður niðurstaða samninga sem þar verða gerðir? Þetta eru allt saman áhrifaþættir sem við vitum ekki endanlega niðurstöðu um þegar við hefjum þessa umræðu hér í dag. Áhrif af rekstrarstöðunni í flugi gætu hins vegar orðið umtalsverð, bæði á nettóútflutningstekjur, mögulega á gengi gjaldmiðilsins, á vinnumarkað og verðbólgu í landinu. Við erum lítið hagkerfi sem er næmt fyrir ágjöf en það er líka sveigjanlegt eins og margoft hefur sýnt sig, og þetta hagkerfi hefur verið fljótt að aðlagast breyttum aðstæðum. Í efnahagsforsendum sem gengið er út frá í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir nokkurri fækkun ferðamanna. Komi til þess að þeim fækki enn frekar verða undirliggjandi forsendur áætlunarinnar teknar til endurmats. Hæstv. forseti. Ég vík næst að efni áætlunarinnar. Eins og ég kom að hér áður byggist áætlunin á gildandi fjármálaáætlun sem samþykkt var á árinu 2018 og fjármálastefnu frá því í upphafi kjörtímabils. Við erum hér í fyrsta sinn frá gildistöku laga um opinber fjármál að ræða aðra fjármálaáætlun sitjandi ríkisstjórnar. Þetta fyrirkomulag felur í sér að meginstefnumörkun ríkisstjórnarinnar, svo sem í skattamálum og útgjaldahlið ríkissjóðs, liggur þegar fyrir. Engu að síður hafa verið gerðar á áætluninni nokkrar breytingar og aðlaganir sem þó rúmast innan heildarramma stefnunnar, eins og regluverk okkar gerir ráð fyrir. Helstu breytingar frá fyrri áætlun má rekja til þess að farið er að hægja á í hagkerfinu og þar með tekjuvextinum samhliða því, verðlagsforsendur hafa breyst frá fyrri fjármálaáætlun og þá sérstaklega í fjárlögum 2019. Þetta hefur leitt til þess að ríkisstjórnin hefur þurft að bregðast við með tilteknum ráðstöfunum, svo sem með því að draga úr vexti launa og kaupa á vöru og þjónustu sem birtist í þessari áætlun og hliðrunum á verkefnum, svo dæmi séu tekin. Samhliða hefur ríkisstjórnin einnig lagt sitt af mörkum til að liðka fyrir gerð kjarasamninga á almennum vinnumarkaði með frekari ráðstöfunum umfram þær sem kynntar voru í síðustu fjármálaáætlun. Í stuttu máli má segja að helstu breytingarnar í þessari áætlun séu í fyrsta lagi lenging fæðingarorlofs í 12 mánuði á árunum 2020 og 2021, en kostnaður af þeirri aðgerð nemur 900 milljónum 2020, 2,7 milljörðum árið 2021 og 3,8 milljörðum frá og með árinu 2022. Í öðru lagi hækkun stofnframlaga til almennra íbúða um 2,1 milljarð frá og með árinu 2020 til ársins 2022. Í þriðja lagi 4 milljarða viðbótaraukning til samgönguframkvæmda frá og með árinu 2020. Í fjórða lagi er veruleg aukning framlaga til nýsköpunarverkefna, líkt og boðað var í stjórnarsáttmála. Þar munar mest um 1,1 milljarð á árinu 2020 vegna rammaáætlana ESB um menntun, rannsóknir og tækniþróun og aukin framlög vegna endurgreiðslukostnaðar til fyrirtækja við rannsóknir og þróun. Í fjárlögum 2019 hækkuðu þau um 1 milljarð og munu hækka um 250 millj. kr. árlega frá og með árinu 2021. Og svo loks þessu til viðbótar - og þar vísa ég sérstaklega til stjórnarsáttmálans - er gert ráð fyrir því að hækka styrki til nýsköpunar um 500 milljónir á næsta ári, 1,5 milljarða árið 2021 og 2 milljarða árin 2022–2024, alls 8 milljarðar kr. Í fimmta lagi eru aukin framlög til byggingar nýrra hjúkrunarrýma, þ.e. 500 millj. kr. 2020, 1,5 milljarðar kr. 2021 og 2 milljarðar kr. árið 2022 og 2023. Í sjötta lagi er breytt útfærsla skattaðgerða frá forsendum gildandi fjármálaáætlunar, en þar er um að ræða 1,6 milljarða vegna barnabóta, breytta útfærslu skattaðgerða frá forsendum gildandi fjármálaáætlunar og sömuleiðis 400 millj. kr. vegna stuðnings við bókaútgáfu og 400 milljónir vegna aðgerða til að bæta starfsumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Hæstv. forseti. Eftir að hafa siglt hraðbyri og vaxið um þriðjung frá árinu 2010 er íslenska hagkerfið farið að hægja á sér. Þar geta ýmsir þættir sem nokkur óvissa er um haft frekari áhrif til kólnunar. Við þessar aðstæður varðar miklu að helstu áhrifavaldar hagstjórnarinnar hér á landi, opinber fjármál, peningastefnan og vinnumarkaðurinn, standi að málum með ábyrgum hætti hver á sínu sviði til að viðhalda efnahagslegum stöðugleika og þeirri hagsæld sem landsmenn búa við um þessar mundir. Ríkisstjórnin leggur sitt af mörkum með því að leggja fram fjármálaáætlun fyrir næstu ár sem endurspeglar sterka stöðu og festu í stjórn opinberra fjármála. Sú stefna sem þar er mörkuð verður þungt lóð á vogarskálar jafnvægisins í hagkerfinu. Jafnframt verður skilað afgangi á heildarafkomu. Skattlagning á heimili og fyrirtæki lækkar með raunhæfum hætti. Skuldastaðan og vaxtabyrði af hennar völdum heldur áfram að lækka jafnt og þétt, auk þess sem komið verður á fót þjóðarsjóði til að mæta hugsanlegum fjárhagsáföllum. Samhliða þessu er gert ráð fyrir að gerðar verði kostnaðarsamar ráðstafanir til að stuðla að því að sátt geti tekist vegna samninga á vinnumarkaði. Síðast en ekki síst má nefna að í ljósi þess að um hægist í atvinnulífinu á næstu árum, með tilliti til fjárfestinga - í fjárfestingum einkageirans er aðeins að draga úr, samkvæmt opinberum tölum - er í fjármálaáætluninni gert ráð fyrir myndarlegri aukningu í fjárfestingum hins opinbera, bæði í innviðum hins félagslega stuðningskerfis samfélagsins og í efnislegum innviðum. Þar ber auðvitað langhæst að áformað er þetta átak, sem ég hef minnst á, í uppbyggingu samgöngumannvirkja og að þar verði fjárfestingar til mikilla muna umfangsmeiri en gert var ráð fyrir í fyrri fjármálaáætlun. Þróttmikið hagvaxtarskeið undanfarinna ára hefur skilað sér í miklum kjarabótum fyrir heimili og bættri fjárhagsstöðu fyrirtækja og hins opinbera. Kaupmáttur launa hefur aukist um þriðjung frá árinu 2013 og óvíða er tekjujöfnuður meiri en hér á landi. Um þessar mundir eru hins vegar komnar fram vísbendingar um að farið sé að hægja á þessu vaxtarskeiði og við þurfum að aðlaga okkur að aðeins hægari takti í gangi efnahagslífsins. Það er útlit fyrir að hagvöxtur á yfirstandandi ári verði, svo dæmi sé nefnt, sá minnsti undanfarin sjö ár. Bregði hins vegar ekki til verri vegar benda hagspár til að hagvöxtur geti aftur tekið við sér á næsta ári. Aðgerðir síðustu ára gera það að verkum að hagkerfið er í heild sinni mun betur í stakk búið en áður til að bregðast við verri horfum. Verulegar umbætur á undanförnum árum styðja þannig við aukna framleiðni og hagsæld til frambúðar. Fjármálakerfið hefur verið endurreist á heilbrigðum grunni og starfar eftir skýru regluverki. Fjármagnshöft hafa verið losuð með árangursríkum hætti. Skuldir ríkissjóðs vegna endurfjármögnunar fjármálakerfisins hafa verið greiddar upp að fullu og aðrar skuldir vegna hallareksturs umliðinna ára hafa einnig verið lækkaðar mjög mikið og samið um betri vaxtakjör á öðrum lánum. Við allt þetta hefur vaxtabyrðin lést til mikilla muna en batnandi vaxtajöfnuður hefur aukið mjög svigrúm stjórnvalda til að sækja fram á hinum ýmsu sviðum. Og eins og menn þekkja frá fyrri árum hafa tollar af iðnaðarvörum og vörugjöld verið felld niður og fá lönd í heiminum eru nú jafn opin fyrir viðskiptum og Ísland. Allt eru þetta þættir sem við búum að í dag. Þótt það hægi aðeins á í hagkerfinu erum við í góðri stöðu til að takast á við þann breytta veruleika. En ég minni á og það er vert að hafa það í huga að áfram er spáð, samkvæmt öllum gildandi hagspám, vexti á næstu árum sem er mjög ásættanlegur og mátulegur eftir þetta mikla vaxtarskeið sem við höfum verið í. Öllu þessu til viðbótar má minna á að réttindi í lífeyrissjóðum á opinberum og almennum vinnumarkaði hafa verið samræmd. Heimili, fyrirtæki og hið opinbera hafa nýtt vaxtarskeiðið til að greiða niður skuldir þannig að það eru ekki bara skuldir ríkisins sem hafa lækkað heldur sömuleiðis fyrirtækjanna og heimilanna. Er nú svo komið að hrein staða hagkerfisins er jákvæð um nærri 10% af vergri landsframleiðslu í fyrsta skipti í lýðveldissögunni. Allar forsendur eru því fyrir því að við getum aðlagast aðeins minni vexti í hagkerfinu. En eins og áður segir eru sömuleiðis allar forsendur fyrir því, þó að hagvöxtur stefni í að verða sá minnsti um nokkurra ára skeið í ár, að hagvöxtur taki við sér á næsta ári og verði meiri hér á landi á næstu árum en í flestum nágrannaríkjum. Virðulegi forseti. Ég ætla að víkja að nokkrum útgjaldamálum þessarar áætlunar. Samfélagslegir innviðir í víðum skilningi eru mikilvæg forsenda efnahagslegra og samfélagslegra framfara. Brýnt er að ekki myndist langtímafjárfestingarhalli sem gengur gegn markmiðum um sjálfbærni opinberra fjármála. Á árunum eftir efnahagshrunið dróst fjárfesting hins opinbera mikið saman og enn vantar talsvert upp á að vinna þann halla í innviðum upp, einkum í samgöngumálum og raforkumannvirkjum sem eru mikilvægar stoðir hagvaxtar næstu ára og áratuga. Gert er ráð fyrir að fjárfestingarstig hins opinbera hækki umtalsvert á næstu tveimur árum en á sama tíma, eins og áður segir, dregst atvinnuvegafjárfesting saman. Þessi áætlun gerir ráð fyrir því að heildarframlög ríkissjóðs til fjárfestinga á árunum 2020–2024 nemi um 400 milljörðum kr. Það er gert ráð fyrir verulegri aukningu framlaga til samgönguinnviða, 4 milljarða viðbótaraukningu á hverju ári til að flýta fyrir nauðsynlegum nýframkvæmdum og viðhaldi. Það er áfram gert ráð fyrir umtalsverðum fjármunum til byggingar nýs Landspítala og þá er gert ráð fyrir fjölgun hjúkrunarrýma og svona mætti áfram telja. Áætlanir ríkisstjórnarinnar í fjármálaáætluninni byggjast á grunni síðustu áætlunar og það er einkum á því sviði sem við sjáum breytingar að þessu sinni. Með sérstökum ráðstöfunum, almennu aðhaldi og viðbótararðgreiðslum hefur skapast svigrúm til þess að auka framlög til nokkurra málaflokka í þessari áætlun. Þar má nefna sem dæmi þau framlög sem fara til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina. Framlög til menntamála eru líka vaxandi og þau hafa sömuleiðis aukist verulega til velferðar- og heilbrigðismála. Þá hafa aðrir málaflokkar fengið hlutfallslega aukið vægi eins og þróunarsamvinna og umhverfismál og munar þar mjög miklu. Ég vek sérstaklega athygli á þessum tveimur málaflokkum, hversu mikil breyting hefur orðið á fáum árum í hvoru tveggja, þróunarmálum og umhverfismálum. Þrátt fyrir fordæmalausa raunaukningu útgjalda hefur samneyslan sem hlutfall af vergri landsframleiðslu verið stöðug. Ég vek sömuleiðis athygli á því. Það segir okkur að við höfum haft efni á því að gera betur og meira á svo mörgum sviðum. Hæstv. forseti. Ytri aðstæður eru í flestu tilliti enn þá mjög hagstæðar á Íslandi. Hagkerfið nýtur aukins trausts. Það sést í bættu lánshæfismati ríkissjóðs, lánskjör ríkisins hafi aldrei verið hagstæðari. Við höfum á skömmum tíma tekið út mikinn lífskjarabata en það má ekki gera ráð fyrir að lífskjör batni áfram með sama hraða á næstu árum. Hagkerfið siglir nú inn í tímabil þar sem gæta þarf að samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs og viðhafa varkárni í opinberum fjármálum. Við þurfum að hugsa til lengri tíma, [[Forseti hringir.]]til langrar framtíðar, og leggja áherslu á aukna framleiðni með aðkomu allra lykilaðila í hagkerfinu. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessari áætlun verði vísað til hv. fjárlaganefndar að lokinni þessari umræðu.
Forseti vill taka fram, áður en hv. þingmaður gengur í ræðustólinn, að nú fara í hönd tveir langir dagar með hundruðum orðaskipta í andsvörum, svörum og stuttum ræðum við fagráðherra. Forseti mun verða nokkuð stífur á því að tímamörk séu virt því að safnast þegar saman kemur. Það verður ekki sýnt mikið umburðarlyndi gagnvart því að menn fari yfir ræðutíma.
Herra forseti. Ég þakka þessi ágætu orð. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir hans yfirferð hér. Eins og komið hefur fram í máli hans, og reyndar þeirra sem vel þekkja til í hagstjórn í landinu, hafa menn áhyggjur af því hvað framtíðin ber í skauti sér. Það er óvissa varðandi flugrekstur, eins og komið hefur fram, óvissa varðandi niðurstöðu í kjaramálum o.s.frv. Það getur brugðið til beggja vona og ýmsar forsendur sem hér hafa verið lagðar til grundvallar gætu brugðist. Við verðum að búa við það að vita ekki hvað framtíðin ber í skauti sér, hún er óljós í þessum efnum. Hins vegar er afar mikilvægt að fyrir liggi skýrar línur um það hvernig ríkisstjórnin hyggst bregðast við gangi það eftir að þessi óvissa raungerist. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig brugðist verði við hvað varðar tekjuhlið ríkissjóðs ef það gengur eftir að fráviksspáin í áætluninni verði nær því sem gerist en ekki spá Hagstofunnar. Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér í því, til hvernig ráðstafana verður gripið og hvar þá helst? Væntanlega verður það í einhvers konar niðurskurði og hverjir koma þá til með að þurfa að bera hann?
Virðulegi forseti. Þetta eru eðlilegar spurningar, ekki síst út af þeim fréttum sem okkur berast í dag og hefur svo sem legið lengi fyrir að einhver röskun gæti orðið í flugstarfsemi til og frá landinu. Mig langar að byrja á því að segja tvennt. Annars vegar: Ég vona að við séum enn sammála um að þegar fjármálaáætlun kemur fram skuli hún byggja á opinberum hagspám, að við styðjumst við opinber gögn, að við styðjumst við þær hagspár sem stjórnvöldum standa til boða frá sjálfstæðum, utanaðkomandi aðilum eins og Hagstofunni. Okkur ber að byggja á þeim. Ef við förum út af því spori munu framtíðarríkisstjórnir velja sér þá hagspá sem þeim þykir hentugust og gengur best að tala fyrir í þinginu með tilliti til þeirra málefna sem menn vilja beita sér fyrir. Ég held ekki að það væri gott að fara inn á það spor. Mig langar líka að vekja athygli á því að við erum hér í fyrsta sinn að birta fráviksspá, sem er svar við ákalli frá fjármálaráði og að hluta til frá þinginu, að menn sýni frávik og geri grein fyrir þeim áhrifum sem ákveðin frávik gætu haft. Hér er í raun spurt fyrst og fremst: Hvernig kæmi helst til greina að bregðast við ef forsendur efnahagsspár, eða hagspár, myndu bregðast? Við því hef ég þetta svar: Þá kemur fyrst til álita hvort taka eigi upp stefnuna sjálfa, hvort slík atvik hafi orðið sem kalli á endurskoðun fjármálastefnunnar. Gert er ráð fyrir því í lögunum að þá gæti ráðherrann komið hingað inn í þingið með þingsályktunartillögu um það. Hvað kæmi þar til álita? Ja, þar værum við væntanlega að tala um - segjum sem svo að hagvöxtur færi niður í 0% samkvæmt nýjum uppfærðum spám miðað við nýjan veruleika, sem við erum ekki enn farin að horfa í. Þá kæmumst við væntanlega að þeirri niðurstöðu að ekki væri ástæða til að stefna að [[Forseti hringir.]]0,9% afgangi af ríkinu í 0% hagvexti. Við myndum taka niður afkomuspána [[Forseti hringir.]]og ráðstafa þannig hluta afgangsins [[Forseti hringir.]]sem við eigum í dag.
Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra svaraði því ekki beint hvort þetta kæmi til með að bitna t.d. á almenningi, hvort skorið yrði niður í velferðarþjónustu o.s.frv. Ég held að mjög mikilvægt sé að fá það fram. Mig langar aðeins að koma inn á það sem hæstv. ráðherra sagði varðandi hagspána sem stuðst er við. Vissulega er hún ný. Hún er síðan í janúar eða febrúar og sjálfsagt gott mál að styðjast við svo nýja spá. En það eru fleiri spár og ég held að það sé rétt að nefna þær hér, t.d. bæði frá Landsbankanum og einkafyrirtækinu Reykjavik Economics. Þessar spár gefa upp töluvert dekkri mynd en spá Hagstofunnar. Því má spyrja hvort ekki sé eðlilegt að menn og stjórnvöld skoði þær spár einnig, vegna þess að þær draga upp dekkri mynd og mikilvægt er að menn skoði allt sviðið í þessum efnum.
Virðulegur forseti. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að gera mun á hagspám og einhverjum sviðsmyndagreiningum sem taka til skoðunar „hvað ef eitthvað myndi gerast?“ og „þá myndu einhver áhrif leysast út“. Ég kem hér upp til að benda á að við erum með í höndunum fjármálaáætlun sem gerir ráð fyrir að á næsta ári sé rétt um 29 milljarða afgangur af ríkissjóði. Ef þær forsendur sem við leggjum hér til grundvallar breytast verulega þurfum við að leggja mat á tekju- og útgjaldahliðina. Samanlögð áhrif af bæði tekju- og útgjaldahliðinni geta orðið til þess að ómögulegt sé að ná þessum tiltekna afgangi upp á 0,9%, og ég rakti áðan í hvaða ferli það mál færi þá. Á meðan við erum að ganga á afganginn og segja: Það er óþarfi að vera með 0,9% afgang, þá þarf ekki að koma til endurskoðunar á öðrum útgjöldum ríkissjóðs. Þ.e. þá þarf ekki að fara í þann beina niðurskurð sem hv. þingmaður spyr um, svo lengi sem við náum skynsamlegum afkomutölum miðað við aðstæður.
Herra forseti. Það blæs ekki byrlega í efnahagslífi okkar þessa dagana með óveðursskýjum yfir ferðaþjónustunni. Þar á ofan virðast kjaradeilur á vinnumarkaði frekar harðna en hitt. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára er ekki að finna neitt útspil til að létta á stöðunni í kjaradeilunum, frekar þvert á móti. Hæstv. ríkisstjórn leggur þar fram skattatillögur sem verkalýðsfélögin hafa þegar hafnað og sendir ríkisstarfsmönnum með lausa samninga kaldar kveðjur. Samningar BSRB og BHM eru að losna þessa dagana. Þá bætast við kjarabaráttuna stóru kvennastéttirnar, þar á meðal hjúkrunarfræðingar sem eru nú að koma undan kjaradómi. Hæstv. ríkisstjórn sendir þeim tóninn í gegnum fjármálaáætlunina með því að gera ráð fyrir því að ef þær semja um laun sem gefa þeim meira en 3,8% launahækkun í aðra hönd, verði stofnanirnar sem þær starfa hjá að bera þann kostnað, eða verða ráðuneytin sem þær heyra undir að finna leiðir til að fjármagna launahækkanirnar. Þetta er ekki hægt að skilja með öðrum hætti en að ef stóru kvennastéttirnar fá kjarabót umfram 0,5% plús verðbólgu munu skjólstæðingar þeirra fá lakari þjónustu eða að þær verða að taka á sig aukið álag. Hvert prósentustig í launahækkun kostar rúma 2 milljarða kr. Hefur verið reiknað út og kortlagt hvað slíkur niðurskurður myndi þýða, t.d. fyrir stofnanir í heilbrigðiskerfinu? Ég spyr hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort sviðsmyndir hafi verið teiknaðar upp um viðbrögð ef kostnaðurinn verður mikill, kannski 2 milljarðar, 4 milljarðar, jafnvel 6 milljarðar kr. Hvernig mun sá kostnaður leggjast á stofnanir t.d. í heilbrigðiskerfinu?
Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa mig algerlega ósammála því að í þessari fjármálaáætlun sé ekkert að finna sem geti stutt við kjarasamningagerð. Þvert á móti er það minn málflutningur hér í dag að í áætluninni sé að finna aðgerðir í framhaldi af öðrum aðgerðum sem þegar hefur verið gripið til. Ég nefni þar hækkun atvinnuleysistrygginga, atvinnuleysisbóta. Ég nefni sérstaka hækkun persónuafsláttar. Ég nefni hækkun barnabóta sem tók gildi um síðastliðin áramót. Hér erum við að bæta við fæðingarorlofið. Við erum að hlusta eftir aðgerðum um stofnstyrki. Við erum með í gangi vinnu í húsnæðismálum og við erum sömuleiðis að lækka skatta. Það er ágætt að hv. þingmaður skuli nefna hjúkrunarfræðinga sérstaklega til sögunnar vegna þess að mér hefur þótt sem málflutningur hennar og flokks hennar hafi snúist um það að þar værum við með dæmi um fólk sem þyrfti ekki skattalækkun. En síðan er komið hingað upp og sagt: Ja, nú verður þetta fólk að fara að koma og semja um sín kjör. Við þurfum að hafa áhyggjur af því að þetta fólk muni vilja hærri laun. Sama hvort við lækkum skattana eða hækkum launin, málið snýst um að auka ráðstöfunartekjurnar. Skattalækkunartillögur okkar eru einmitt til þess fallnar og ættu þess vegna að greiða fyrir kjarasamningagerð. Mér finnst hv. þingmaður komin langt fram úr sér þegar hún hefur leitt fram þá niðurstöðu að tilteknar kvennastéttir eða aðrir hópar opinberra starfsmanna þurfi að hafa áhyggjur. Við erum einfaldlega að segja í þessari fjármálaáætlun: Við getum ekki leyft launahlutfalli ríkisins, sem hlutfalli af heildartekjum, að vaxa stanslaust fram í tímann. Og hverju munar það? Ef laun ríkisins fara úr um 24% af heildartekjum upp í 26% á lokaári áætlunartímabilsins munar það 20 milljörðum í viðbótarútgjöldum. Ef við náum hins vegar að halda launahlutfallinu u.þ.b. á sama stað, t.d. með því að innleiða í opinbera þjónustu, eins og þessi ríkisstjórn vill gera, stafræna þjónustu, hafa stafræn samskipti meginsamskiptaleiðina, [[Forseti hringir.]]getum við hagrætt í opinberum rekstri. Já, það getur mögulega leitt til þess að við þurfum ekki, svo dæmi sé tekið, [[Forseti hringir.]]að hafa jafn marga starfandi við þinglýsingar, við gætum gert það rafrænt.
Herra forseti. Þessi svör hæstv. ráðherra voru vægast sagt loðin. Það á líka við um ýmislegt í fjármálaáætluninni. Það er mjög loðið. Þó að eitt af grunngildum ríkisstjórnarinnar sé gegnsæi er greinilega ekki farið eftir því. Ég spurði hæstv. ráðherra hvort teiknaðar hefðu verið upp sviðsmyndir af því hvernig taka ætti á málum ef glíma þyrfti við mikinn kostnað vegna launahækkana. Og það stendur í þessari bók. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er það þá bara rangt að ef kjarabæturnar verða dýrari en 0,5% umfram verðlag þurfi ráðuneytin að glíma við þann kostnað? Er það rangt? Og hvers vegna er þá ekki búið að teikna upp sviðsmyndir? Ég horfi sérstaklega til heilbrigðisstofnana, til starfsfólks þar, til stóru kvennastéttanna sem verið hafa undir miklu álagi frá hruni, og þessara köldu kveðja sem verið er að senda þeim. [[Forseti hringir.]]Ég vil biðja hæstv. ráðherra að verja síðustu mínútunni til að fara [[Forseti hringir.]]betur yfir þennan hluta með okkur.
Virðulegi forseti. Það er dálítið sérkennilegt að standa hér með tæplega 500 blaðsíðna fjármálaáætlun en vera spurður út í hluti sem eru einmitt ekki í fjármálaáætlun. En gott og vel. Hér er spurt út í hvort unnar hafi verið einhverjar tilteknar sviðsmyndir. Svarið við því er nei. Ekki hefur verið unnin sviðsmynd af því tagi sem hv. þingmaður óskar eftir. Það verður þá mögulega verkefni nefndarinnar, eða ég veit ekki hvernig úr því spilast. Aðalatriðið er að ríkið stendur að sjálfsögðu við gerða kjarasamninga og mun borga laun samkvæmt þeim. Að sjálfsögðu. En þegar margra ára tímabil er liðið erum við með þá stefnumörkun hér að í opinberum innkaupum og í opinberum launum eigi menn að leita hagræðis yfir tíma, m.a. með því að auka skilvirkni í veitingu opinberrar þjónustu með því að innleiða tæknilausnir sem geta mögulega leitt til aukins hagræðis. Í því felst ekkert annað en nútímavæðing [[Forseti hringir.]]opinberrar þjónustu meðan sumir vilja kannski hanga í gamla tímanum.
Virðulegur forseti. Það er tvennt sem mig langar til að fjalla um. Annars vegar launaþróun eins og hún kemur fram í fjármálaáætlun, en forsendur fjármálaáætlunar gera ráð fyrir tæpum 14% uppsöfnuðum hagvexti á tímabili áætlunarinnar. Hins vegar er á sama tíma gert ráð fyrir tæplega 15% verðbólgu, þannig að krónurnar í lok tímabilsins eru orðnar verðminni en krónurnar í dag og fjármálaáætlunin er á verðgildi ársins 2019. Þó að einhver hækkun sé í tölunum til málefnasviðanna eru þær verðminni. Það sem ég skil hins vegar ekki eru launaforsendurnar sem gert er ráð fyrir, þetta 0,5% umfram verðlag og 1,5% í lok áætlunarinnar, til opinberra starfsmanna. Það er þá uppsafnað tæplega 19% og ef maður bætir því inn í tölur málefnasviðanna er frekar augljóst að verið er að tala um samdrátt til allra málefnasviða. Eina skýringin sem ég finn á því er aukning í almenna varasjóðinn. Sú aukning gæti útskýrt þessa launaþróun, en það er mjög undarlegt að setja væntanlega og útreiknaða launaþróun í almenna varasjóðinn. Það ætti að vera eitthvað sem er óskilgreint og óvænt sem á að koma í almenna varasjóðinn. Þess vegna langar mig til að spyrja: Er samdráttur í kortunum hvað fjármálaáætlun varðar miðað við það að útreiknaða launaþróun virðist vanta inn í málefnasviðin? Hins vegar, hvaða tölur eru þetta þá í almenna varasjóðnum, sem var verið að hækka svona gríðarlega mikið, hækka mjög mikið? Og við vitum ekki af hverju, það stendur ekki í fjármálaáætluninni, nema bara aukin óvissa. Hvaða óvissu er verið að tala um?
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi varðandi málefnasvið 34, sem er almennur varasjóður og sérstakar fjárráðstafanir. Það er rétt að á síðari hluta áætlunartímabilsins eru þar færðar inn mjög háar fjárhæðir, sem felur það í sér að menn hafa ekki ráðstafað út á málefnasviðin vegna þess að við erum að horfa tiltölulega langt til framtíðar, heldur láta frekar þar við sitja á þessum tímapunkti að raða ekki nákvæmlega inn á málefnasviðin á fimmta ári héðan í frá heldur setja inn á almenna varasjóðinn og segja: Þarna er þá töluvert mikið svigrúm til að grípa óvissuna sem kann að raungerast. Að öðru leyti hvað varðar laun og verðlag erum við með, fyrir utan málefnasviðin, sérstakan lið sem heitir Uppsafnaðar áætlaðar launa- og verðlagsbreytingar, frá árinu 2019. Þar inni eru allar launabreytingar inn í framtíðina eins og þeim er spáð. Þannig að á hverju og einu málefnasviði er þá launastokkurinn eins og hann er í dag á föstu verðlagi út allan tímann og öllum spáðum breytingum á launaliðum og verðlagsbótum er komið fyrir í öðrum lið sem er fyrir utan málefnasviðin.
Virðulegi forseti. Þetta er skemmtilega ruglingslegt. Förum aðeins yfir í annað sem er í lögum um opinber fjármál. Í 20. gr. er talað um að huga þurfi, hvað stefnu stjórnvalda varðar, að kostnaði, áhrifum á ávinning hverrar leiðar sem liggur fyrir stjórnmálunum í hvert skipti og bera saman ólíkar forsendur þeirra. Nú enn og aftur er ekki kostnaðarmat á aðgerðum ríkisstjórnarinnar í þessari fjármálaáætlun. Áhrifin sem það hefur grundvallast alla leið inn í ársskýrslur. Ársskýrslurnar verða gagnslausar ef við höfum ekki kostnaðarmat til að byggja á og mat á áhrifum og ávinningi þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin leggur fyrir. Þá er eftir á í ársskýrslunum hægt bara að segja: Okkur tókst alveg frábærlega til og náðum öllum áætlunum. En ef áætlanirnar eru ekki sagðar fyrir fram er ekki hægt að segja neitt eftir á um ávinning sem fjármunir sem við samþykktum leiddu til.
Virðulegi forseti. Ég held að við verðum að leyfa okkur að horfa aðeins með víðari linsu á þessi mál. Ég nefni sem dæmi að þegar spurt er: Hvaða ávinningur fæst af því að bæta 4 milljörðum í samgöngumál, í vegaframkvæmdir sérstaklega? Þeirri fjárhæð verður fyrst og fremst forgangsraðað og ráðstafað í samræmi við samgönguáætlun þar sem dýpri svör eru veitt við þessu. Þegar við erum með samgönguáætlunina tökumst við á um forgangsröðun. Samgönguráði er sérstaklega ætlað að leggja til við ráðherrann, á grundvelli ákveðinnar forgangsröðunar, t.d. um þjóðhagslega hagkvæmni, þær samgönguframkvæmdir sem eiga að rata inn í áætlunina. Ég nefni annað dæmi, lengingu fæðingarorlofs. Ég tel að við séum með það mjög skýrt kostnaðarmetið hér. Og hver er ávinningurinn af henni? Ja, hann er kannski útlistaður í lögum um fæðingarorlof og greinargerð með því frumvarpi á sínum tíma, í sérhvert sinn sem við höfum gert breytingar. Ég held því að við munum ekki finna allan sannleikann í fjármálaáætluninni, [[Forseti hringir.]]við verðum að horfa aðeins víðar á málið.
Forseti. Það ber alltaf að hrósa fyrir það sem vel er gert og er ánægjulegt að sjá hér frávikagreiningar eða áhættumat á efnahagslegum forsendum fjármálaáætlunar. Það er grundvallaratriði þegar horft er fram á veginn hvort útgjalda- og tekjuáform ríkissjóðs, sem hér eru sett fram, fái staðist. Með leyfi forseta, langar mig að lesa upp efnahagslega áhættuþætti eins og þeir eru settir fram á bls. 116 í áætluninni. „Ríkissjóður gæti orðið fyrir tekjutapi eða kostnaði við mótvægisaðgerðir vegna efnahagslegra áfalla eins og aflabrests í sjávarútvegi, samdráttar í ferðaþjónustu, verðfalls á útflutningsmörkuðum eða efnahagslegra áfalla í helstu viðskiptalöndum. Þá veldur þróun gengis, verðlags, kjarasamninga og vaxta einnig óvissu fyrir afkomu ríkissjóðs.“ Hæstv. fjármálaráðherra verður að fyrirgefa mér, en mér finnst þetta vera betri lýsing á efnahagslegum veruleika en efnahagslegum áhættuþáttum þessarar fjármálaáætlunar. Þetta virðist meira og minna allt hafa raungerst. Hér varð ekki loðnuvertíð sem sú hagspá sem við vinnum út frá gerði ráð fyrir. Það er augljóst hverjum sem það vill sjá að staða ferðaþjónustunnar er mun alvarlegri og erfiðari en gert var ráð fyrir í forsendum viðkomandi þjóðhagsspár. Við sjáum Brexit-útgöngu án samnings og hið svokallaða harða Brexit raungerast fyrir augum okkar með tilheyrandi efnahagslegri óvissu. Verið er að endurskoða meira og minna allar hagspár í viðskiptalöndum okkar niður á við. Hefði ekki verið nær lagi, hæstv. fjármálaráðherra, að vinna þessa fjármálaáætlun út frá fráviksspánni en ekki út frá gildandi hagspá?
Virðulegi forseti. Svarið kemur eiginlega fram í fjármálaáætluninni. Ef hv. þingmaður hefði lesið aðeins lengra áfram þá segir í næstu setningu, með leyfi forseta: „Við núverandi efnahagsaðstæður eru ekki vísbendingar um verulega áhættu af þessu tagi á tímabili áætlunarinnar þótt vissulega séu til staðar margar áskoranir tengdar tilteknum efnahagslegum úrlausnarefnum, svo sem niðurstöður kjarasamninga og þróun ferðaþjónustunnar, en nánar er vikið að þessum þáttum í kafla 2.“ Það er alveg rétt að við þurfum að aðlaga okkur að loðnubrestinum og taka það með í reikninginn þegar við horfum inn í framtíðina. En það eru aðrir hlutir sem falla með okkur. Horfum t.d. á þessa staðreynd: Loðnuvertíð hefur verið metin í útflutningsverðmætum einhvers staðar á bilinu 18–20 milljarðar, eitthvað svoleiðis. Nú eru vísbendingar um að fiskeldið hafi á örfáum árum vaxið svo mjög að útflutningsverðmæti fiskeldis, þá er ég að tala um bæði lax og bleikju og annað fiskeldi í landinu, slagi hátt upp í þá fjárhæð. En við ræðum það voðalega sjaldan hérna í þinginu þó að þar kunni að vera 14–15 milljarða útflutningsverðmæti á hverju ári sem bæst hafa við. Við fengum aðra loðnuvertíð, en það minntist enginn á það. Þetta er bara eitt lítið dæmi. Það er sömuleiðis flókið að gera sér grein fyrir því - og ég held að við ættum að flýta okkur hægt, það var nú bara síðast verið að ræða það í fjölmiðlum í dag - nákvæmlega hvaða afleiðingar það myndi hafa ef rekstur flugfélags hætti eða veruleg röskun yrði hjá öðru íslenska flugfélaginu. Þá þarf að leggjast yfir það, skoða hvað aðrir ætla að gera til að bregðast við. Hvað verður um tímana sem losna á flugvellinum o.s.frv.? Hvað hefur þegar gerst? Og svona mætti áfram telja. En ég ætla hins vegar ekki að gera lítið úr þessum áhættuþáttum, vegna þess að við gerum það ekki í þessari fjármálaáætlun. Ég vil bara halda því til haga að við byggjum á gildandi hagspám sem við sömdum ekki [[Forseti hringir.]]og við vekjum sjálf, að eigin frumkvæði, athygli á veikleikunum.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er vissulega hrósvert að hér sé farið út í fráviksgreiningar. Og það er einmitt frávikasviðsmynd á bls. 58 sem gerð er grein fyrir í fjármálaáætluninni. Þar má eiginlega segja að sá efnahagslegi veruleiki sem mér sýnist vera að teiknast hér upp sé metinn til fjár. Þar kemur á daginn að gangi það t.d. eftir að engin loðna verði, sem hefur raungerst nú þegar, að farþegafækkun um Keflavíkurflugvöll verði kannski heldur meiri en upprunalega var gert ráð fyrir - og eru þá allar vonir áfram bundnar við að það takist að róa þann lífróður sem félagið rær nú - kann afkoma ríkissjóðs að verða allt að 60 milljörðum lakari undir lok þessarar fjármálastefnu en ráð er fyrir gert. Með öðrum orðum, þessi frávikasviðsmynd sýnir, af því að þetta er hinn efnahagslegi veruleiki sem blasir við okkur, að efnahagslegar forsendur þessarar fjármálaáætlunar eru þegar brostnar. Það er ágætt að muna [[Forseti hringir.]]gildi laganna um opinber fjármál; varfærni, sjálfbærni [[Forseti hringir.]]og festa. [[Forseti hringir.]]Það er engin varfærni í þessari fjármálaáætlun. [[Forseti hringir.]]Hún er fallin við birtingu.
Virðulegi forseti. Ég verð að mótmæla því mjög harðlega að engin varfærni sé sýnd í þessari áætlun. Ég held að við þurfum aðeins að spyrja okkur: Hvað eru menn að segja? Hvað eru menn að færa hér inn í umræðuna? Hv. þingmaður segir að útlitið í hagkerfinu sé ekki eins bjart og áætlunin gerir ráð fyrir og að við þurfum að aðlaga okkur að því. Við skulum þá bara spyrja okkur: Bíddu, hvernig eigum við að aðlaga okkur að því? Ég segi fyrir mitt leyti að ef hv. þingmaður er að meina að við eigum að taka afkomumarkmiðið til endurskoðunar - gott og vel. Ég get tekið undir það. Ef hér væri enginn hagvöxtur ættum við ekki að stefna að 0,9% afgangi á ríkisfjármálunum. En varfærnin í áætluninni birtist einmitt í því að við erum búin að taka til hliðar 30 milljarða í afgang, miðað við hagspárnar, sem er þá eins og stuðpúði, eins og sjóður sem hægt er að ganga á til að lina afleiðingarnar af því ef hagspárnar reynast ekki réttar. Það eru heilir 30 milljarðar strax á næsta ári. Ef menn vilja reka ríkissjóð í járnum á næsta ári, vegna þess að hér er enginn hagvöxtur, [[Forseti hringir.]]getum við gert það, en við getum staðið við öll útgjaldaáformin án þess að þurfa að taka lán.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þessa góðu framsögu og fyrir fjármálaáætlunina sem við erum með hérna, tæpar 500 blaðsíður Ég ætla bara að segja að hún er ekki hrist fram úr erminni og vil hæla því í þessu tilviki að hún skuli vera komin fram á tíma. En um leið sný ég mér að hinu sem er ekki jafn jákvætt. Það er viðurkennt að á margan hátt er ákveðinn forsendubrestur fyrir því að leggja fram þessa fjármálaáætlun hér og nú miðað við þann óstöðugleika og þá óvissuþætti sem við horfumst í augu við í samfélaginu í dag. Hæstv. fjármálaráðherra nefnir í sinni framsögu að við höfum séð fordæmalausan vöxt í hagkerfinu frá árinu 2010, hagkerfið vaxið um þriðjung á þessu tímabili, sem er náttúrlega stórkostlegur árangur. Þá liggur við að maður spyrji sig: Er það hagstjórninni að þakka eða er það kannski Eyjafjallajökull og Justin Bieber? Það er góð spurning. Eins og staðan er í dag er eitt sem mér liggur verulega á hjarta og sem hefur vafist fyrir mér alveg frá því að ég fékk að heyra það í fyrrahaust að hér ætti að lækka bankaskatt um 7 milljarða kr. Í þeirri óvissu sem við horfumst í augu við í dag og þegar jafnvel er farið að planta ákveðnum óttafræjum í samfélaginu um að það eigi að fara að taka upp niðurskurðarhnífinn, þá er það sýnilegt að á næstu fimm árum mun afnám bankaskatts, upp á 7 milljarða á ári, verða heilir 35 milljarðar sem ekki fara í þjóðarbúið. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Er ekki hugsanlegt að við getum litið til þessa, t.d. miðað við þær ótrúlega breyttu forsendur sem við horfumst í augu við og þá miklu óvissu sem núna ríkir hjá okkur í hagkerfinu, og hreinlega dregið til baka þessa lækkun? Leyft þeim sem [[Forseti hringir.]]eru moldríkir að taka pínulítið meira þátt í því sem við erum að ganga í gegnum núna?
Virðulegi forseti. Sérstaklega varðandi bankaskattinn þá vil ég minna á að sá skattur var lagður á með þeirri skýru og ágætu réttlætingu að ríkið þyrfti að endurheimta hluta af þeim kostnaði sem það hefði lagt út í til að endurreisa fjármálakerfið. Nú er svo komið að ríkið hefur gert það. Við höfum endurheimt allan beinan kostnað ríkisins af endurreisn fjármálakerfisins. Þá stendur eftir spurningin um það hvort þessi skattur, sem í upphafi átti að vera tímabundinn og var hækkaður mjög verulega, m.a. meðan enn voru óuppgerð slitabú gömlu bankanna, eigi sér einhverja réttlætingu í dag í breyttu umhverfi. Í nýlega útkominni hvítbók um fjármálakerfið er dregið mjög vel fram hvernig skattumhverfi fjármálafyrirtækja á Íslandi er, vegna þessa tiltekna skatts, allt annað og meira íþyngjandi fyrir fjármálastarfsemi en í samanburðarlöndunum. Og það sem meira er, það eru leidd að því rök að þetta sé ein ástæða þess að vaxtamunur á Íslandi sé meiri en annars staðar, eins og oft er í umræðunni. Það eru í fyrsta lagi skattar á banka, það er í öðru lagi mjög háar eiginfjárkröfur og áhættuvog vegna lána sem hafa áhrif og í þriðja lagi gjöld vegna innstæðutrygginga. Þetta eru allt þættir sem við höfum áhrif á. Það er mín sannfæring að það sé rétt og skynsamlegt, ekki fyrir ríku karlana sem hv. þingmaður er að tala um, heldur fyrir fólkið í landinu, heimilin og fyrirtækin sem þurfa á fjármálaþjónustu að halda, að lækka þessar álögur vegna þess að það eru allar líkur á því að þetta sé ein meinsemdin í kerfinu í dag.
Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið. Ég segi bara æ, æ, æ. Tímabundið, það var líka tímabundið þegar olíugjaldið var sett á sjómenn á sínum tíma. Það varir nú enn. Ég veit ekki hvað það hefur verið að sliga þá í marga áratugi. Hafa vextir eitthvað lækkað? Er eitthvað fyrirsjáanlegt að þótt við séum að lækka hér um 7 milljarða þennan bankaskatt að vextir í landinu séu að lækka? Ég get ekki séð það. Ég get ekki fest auga á því. Ég er einfaldlega að benda á þegar ég tala um ríku karlana að landslagið er breytt. Hér erum við að horfa á ótrúlegar arðgreiðslur út úr bönkunum okkar, sem er vel. Og ég bara spyr, miðað við breyttar forsendur og gjörólíkt umhverfi og landslag sem við búum við í dag, hvort það sé ekki ástæða til að endurskoða nákvæmlega þetta og gefa þessum ágætu stofnunum kost á því að leggja meira af mörkum til samfélagsins.
Virðulegi forseti. Ég vil nú reyndar meina að ef við tryggjum fjármálastarfseminni í landinu samkeppnishæft rekstrarumhverfi muni það auka virði bankanna sem að mestu eru í eigu íslenska ríkisins í dag. Það muni skila sér í því að framlag þeirra til samfélagsins eða til ríkisins og þannig óbeint til samfélagsins alls raungerist eftir réttri leið. En við getum verið ósammála um þetta. Það má líka spyrja sig með þennan skatt, ef menn hafa trú á því að það sé gott fyrir fjármálakerfið að greiða sem hæsta skatta, af hverju menn leggi þá ekki bara til dálítið vel aukna skatta [[Góð spurning.]]og hvar efri mörkin eru þá í því. Ég er ekki sammála þessu. Ég held að við þurfum að tryggja samkeppnishæft rekstrarumhverfi fyrir fjármálafyrirtæki. Það þarf í flestum atriðum að vera samanburðarhæft við önnur lönd og mér finnst þetta mjög vel rökstutt í hvítbókinni.
Herra forseti. Í þessari umræðu vil ég fyrst nefna þjóðhagsforsendur, þjóðhagsspá Hagstofunnar frá því í febrúar síðastliðnum, sem er ein af grundvallarforsendunum þeirrar tekjuáætlunar sem birtist í þessari tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024. Óvissa ríkir um að forsendur standist og er því endurmat nauðsynlegt. Samdráttur í okkar stærstu atvinnugrein, ferðaþjónustunni, er fyrirsjáanlegur vegna mikillar óvissu í flugrekstri auk þess sem kjarasamningar eru óleystir og loðnubrestur hefur orðið. Vandinn í flugrekstri hefur verið kunnur um allnokkurt skeið. Ég er þeirrar skoðunar að ríkisstjórnin hafi sofið á verðinum og horft fram hjá vandanum án þess að grípa til aðgerða, eins og ber að gera lögum samkvæmt. Miðflokkurinn vakti athygli á málinu með sérstakri umræðu á síðasta ári um stöðu íslensku millilandaflugfélaganna og eftirlitshlutverki Samgöngustofu. Fjármálaáætlun á að segja okkur hvernig ríkisbúskapurinn mun vera næstu fimm árin. Að baki því liggja tilteknar forsendur sem hafa því miður breyst mjög hratt, eins og við þekkjum. Þess vegna verður fjárlaganefnd að kalla eftir sérfræðiálitum og breyttri þjóðhagsspá. Ljóst er að tekjur ríkisins verða minni en hér er lagt upp með. Það mun væntanlega þýða að taka verður á því útgjaldamegin og því þarf að svara hvort við munum sjá hefðbundinn niðurskurð. Í þessari endurskoðuðu fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að afkomuþróun ríkisrekstrarins verði í samræmi við markmið fjármálastefnunnar sem nær til ársins 2022. Lög um opinber fjármál gera ráð fyrir því að fjármálaáætlun byggist á gildandi fjármálastefnu hverju sinni og er stefnan því í senn ein af lykilforsendum fjármálaáætlunar og leið stjórnvalda til stefnumörkunar í opinberum fjármálum. Fjármálaáætlun hefur þannig í sér frekari útfærslu á markmiðum fjármálastefnu. Í ljósi þeirrar miklu óvissu þar sem fjölmargir þættir koma við sögu verður að setja spurningarmerki við þá fullyrðingu. Hún kallar á mun ítarlegri greinargerð af hálfu fjármálaráðherra, ekki síst í ljósi alvarlegrar stöðu í flugrekstri hér og hversu erfiðlega hefur gengið að ná samningum á almennum vinnumarkaði. Í áætluninni segir að meginviðfangsefni við stjórn fjármála ríkissjóðs verði eftir sem áður að viðhalda og treysta þann stöðugleika í efnahagsmálum og fjármálum hins opinbera sem nú eru fyrir hendi. Einnig er mikilvægt í þessu sambandi að sýna varfærni í ákvarðanatöku ef til þess kæmi að efnahagshorfur yrðu lakari en reiknað er með í forsendum áætlunarinnar. Tekið skal undir þetta sem ábyrgt sjónarmið, en um leið undirstrikar þetta viðhorf að nauðsynlegt er að halda þannig á málum að ekki verði veigamikil áföll í framkvæmd áætlunarinnar. Þegar loga rauð ljós verða að vera til virkar áætlanir um aðgerðir til að tryggja að ekki verði frávik frá fjárlögum eins og 34. gr. opinberra fjármála er ætlað að tryggja. Herra forseti. Það er verkefni aðila vinnumarkaðarins að komast að samningsniðurstöðu um kjaramál. Það breytir því ekki að stjórnvöld geta haft veigamiklu hlutverki að gegna við að greiða fyrir aðgerðum sem er á þeirra færi. Slíkar aðgerðir gætu verið á sviði skattamála, velferðar- og húsnæðismála og ekki síst varðandi þau kjör sem fólki bjóðast á fjármálamarkaði. Þeir vextir sem bjóðast nú á óverðtryggðum húsnæðislánum eru rúmlega 6%. Í Svíþjóð eru þessir sömu vextir í kringum 1,5%, svo dæmi sé tekið. Það væri veruleg kjarabót ef vextirnir hér væru þeir sömu og í nágrannalöndunum. Það vekur nokkra undrun að ríkisstjórnin skuli ekki nýta það einstaka tækifæri sem hún hefur núna til að stokka upp fjármálamarkaðinn þegar ríkissjóður er eigandi tveggja stórra viðskiptabanka. Á bls. 24 í áætluninni er fjallað um beitingu þjóðhagsvarúðar sem mikilvægs þáttar hagstjórnarinnar. Til að fylgja eftir þessum umbótum hefur verið lagt fram frumvarp um sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins. Setja má spurningarmerki við að einni stofnun sé falið svo viðamikið verkefni sem hér um ræðir. Sú gagnrýni sem fram hefur komið á stjórnsýslu og stjórnarhætti þar á bæ, ekki síst frá sjálfu bankaráði bankans, hefur ekki farið fram hjá nokkrum manni. Á bls. 25 er rætt um skatttekjur af ferðaþjónustunni. Þar segir að tekjur ríkissjóðs séu lægri en ella sökum þess að stærsta útflutningsgrein landsins, ferðaþjónustan, er ekki skattlögð í almennu þrepi virðisaukaskatts heldur því neðra. Síðan segir að skattastyrkir til greinarinnar af þessum toga nemi 27 milljörðum kr. samkvæmt fjárlögum. Það þykja mér fremur kaldar kveðjur frá ríkisstjórninni til atvinnugreinar sem borið hefur uppi hagvöxt undanfarinna ára og stendur undir 42% af útflutningsverðmæti þjóðarinnar. Atvinnugrein sem gert hefur það að verkum að skuldir ríkissjóðs hafa lækkað verulega og að við búum nú við öflugan gjaldeyrisvarasjóð, þjóð sem átti engan gjaldeyri fyrir 10 árum síðan. Þetta eru greinilega skilaboð frá ríkisstjórninni um að hún stefni að því að hækka álögur á ferðaþjónustuna þegar mikil óvissa ríkir um greinina. Hratt minnkandi vöxtur útflutnings er áhyggjuefni og er ein helsta ástæða þess að hægir á hagvexti. Þróun útflutnings er háð mikilli óvissu um þessar mundir og þeir óvissuþættir eru í meira mæli niður á við en upp á við, eins og fram kemur í áætluninni. Hagstofan gerir ráð fyrir að útflutningur vaxi um 1,6% í ár, sem yrði minnsti vöxtur útflutnings milli ára síðan 2010. Sú spá byggist engu að síður á forsendum sem geta hæglega breyst til hins verra eins og áður er nefnt. Nú þegar er orðinn alger loðnubrestur sem ekki var útséð um þegar spáin var gerð. Loðnubresturinn er áfall fyrir landsbyggðina eins og í Vestmannaeyjum og í Fjarðabyggð, auk þess sem það munar um 18 milljarða í útflutningstekjur. Fjallað er um verðbólguþróun og spá Hagstofunnar í þeim efnum. Hagstofan spáir verðbólgu talsvert yfir verðbólgumarkmiði Seðlabankans á næstu tveimur árum eða 3,8% árið 2019 og 3,3% árið 2020. Sú spá byggist á forsendum um 6,4% hækkun launavísitölu árið 2019 og 4,7% 2020. Telja verður, í ljósi stöðunnar á vinnumarkaði og kröfugerða verkalýðsfélaganna, fremur ósennilegt að það gangi eftir. Launahækkanir verði hærri, sem mun óhjákvæmilega leiða til hærri verðbólgu. Á bls. 43 er fjallað um vinnumarkaðinn. Ég vil í því sambandi koma aðeins inn á það að Miðflokkurinn hefur lagt mikla áherslu á atvinnuþátttöku aldraðra. Það er full ástæða til þess að fella niður gildandi 100.000 kr. frítekjumark aldraðra á atvinnutekjur aldraðra. Á bls. 74 er yfirlit yfir skuldaþróun ríkisins. Hér er um góða framsetningu að ræða, sem ber að þakka fyrir. Lækkun skuldahlutfallsins hefur gengið hraðar fyrir sig en fjármálastefna gerði ráð fyrir og er það vissulega góður árangur. Í tengslum við síðustu fjármálaáætlun kölluðu nefndarmenn í fjárlaganefnd mikið eftir því að gerðar yrðu áætlanir eða sviðsmyndagreiningar um hvernig hlutirnir gætu litið út ef forsendur myndu breytast. Úr þessu hefur verið bætt og ber að þakka fyrir það. Nauðsynlegt er að halda áfram á sömu braut. Í rammagrein 3 á bls. 58 er að finna fráviksmynd. Á bls. 59 er að sama skapi tafla sem sýnir skarpa dýfu í hagvexti. Sú mynd gerir ráð fyrir loðnubresti og fækkun ferðamanna um 5% í staðinn fyrir 2–3%. Ég tel að spáin sé nærri lagi og ljóst að loðna verður ekki veidd á þessari vertíð. Og allt stefnir í meiri fækkun ferðamanna. Það veikir þessa spá að mínu mati að hún gerir ráð fyrir mjög litlum breytingum hvað atvinnuleysi varðar og er rétt að minna á að 68% stjórnenda 400 stærstu fyrirtækjanna telja að aðstæður á vinnumarkaði muni versna á næstu sex mánuðum. Um síðustu áramót töldu 30% fyrirtækja að þau myndu fækka starfsfólki á næstu mánuðum. Hvað tekjuhliðina varðar er áætlað að frumtekjur ríkissjóðs, þ.e. tekjur án vaxtatekna, aukist um 46 milljarða frá áætlun ársins 2019 og verði 932 milljarðar árið 2020. Miðað við þá miklu óvissu sem fram undan er í efnahagsmálum hef ég efasemdir um að það gangi eftir. Á bls. 76 og áfram er rætt um skattstefnu ríkisstjórnarinnar. Þar kemur fram að kolefnisgjald verði hækkað þriðja árið í röð. Miðflokkurinn hefur gagnrýnt stefnuleysið ríkisstjórninni í þessari skattlagningu. Sá skattur bitnar sérstaklega illa á landsbyggðinni nú. Ríkisstjórnin áformar í áætluninni frekari breytingar á skattlagningu ökutækja og eldsneytis frá og með næsta ári og bætist það ofan á fyrirhuguð veggjöld. Miðflokkurinn hefur lagt ríka áherslu á að skattar og gjöld á bifreiðaeigendur verði lækkuð og mun flokkurinn ekki styðja veggjöld nema skattar á bifreiðar og eldsneyti verði lækkaðir á móti. Síðan er það áfram forgangsefni ríkisstjórnarinnar að lækka bankaskattinn, eins og fram hefur komið. Það er ekki eina lækkunin því að um áramótin lækkaði gjald bankanna til Fjármálaeftirlitsins og í byrjun þessa mánaðar mælti fjármálaráðherra fyrir frumvarpi um lækkun gjalds bankanna í Tryggingarsjóð innstæðueigenda. Á bls. 83 segir að skattalækkunum á bankana sé ætlað að veita bönkunum svigrúm til að lækka útlánavexti sem kæmi fram í bættri afkomu heimila sem og bættu rekstrarumhverfi fyrirtækja. Hér er um mikla óskhyggju af hálfu fjármálaráðherra að ræða að mínum dómi. Vísbendingar eru um hið gagnstæða, að bankar ætli að hækka vexti. Herra forseti. Ég sé að tíminn er naumur og hefði viljað koma inn á fleiri atriði en hef vonandi tækifæri til þess síðar við þessa umræðu. [[Forseti hringir.]] Að lokum vil ég segja það að þessi endurskoðaða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er lituð af meiri bjartsýni en efni standa til. [[Forseti hringir.]]Alvarlegir veikleikar eru í mikilvægum forsendum áætlanirnar. [[Forseti hringir.]]Af þeim sökum hef ég miklar efasemdir um að hægt sé að ná þeim árangri sem stjórnvöld stefna að og birtast okkur í þessari áætlun.
Virðulegi forseti. Ég vil kannski nefna fyrst og fremst tvennt úr ræðu hv. þingmanns. Í fyrsta lagi þær ábendingar sem fram komu um að fara þyrfti varlega í að leggja auknar álögur á ferðaþjónustuna í landinu. Ég get vel tekið undir það og ég tel reyndar að það sé sleginn nokkuð varfærinn tónn í áætluninni um þau áform þó að okkur sé mikið í mun að ljúka endurskoðun þeirra áforma, eins og boðað hefur verið, og svara því svona til næstu ára eða helst sem lengstrar framtíðar, með hvaða hætti við sjáum helst fyrir okkur að standa með gjaldtöku undir uppbyggingu innviða. Ég er sammála því hjá hv. þingmanni að menn verða að tímasetja svona aðgerðir mjög vel. En síðan vil ég aftur víkja orðum mínum að horfunum í hagkerfinu. Þá er það spurningin hvernig hv. þingmaður sér þetta. Ef hægir meira á en spáð er - við erum að spá því að við séum í minnsta vextinum í ár á áætlunartímabilinu og vöxturinn í ár verði þannig sá minnsti í mörg ár. Þá er spurningin hvernig hv. þingmaður telur að ríkisstjórnin hefði átt að bregðast við. Þar erum við komin inn í umhverfi laga um opinber fjármál. Við höfum aldrei látið reyna á það að virkja 10. gr. laganna sem segir að hægt sé að taka fjármálastefnuna hreinlega til endurskoðunar og endurgera afkomumarkmiðin. Mig langar að vita hvort hv. þingmanni þætti það vera valkostur að segja hreinlega: Við skulum ekki miða að svona mikilli afkomu heldur þurfum við að aðlaga okkur með því að lækka afkomumarkmiðið enda séu aðstæður í hagkerfinu með þeim hætti.
Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið. Vissulega er það svo að lög um opinber fjármál eru ný af nálinni og við höfum verið að feta okkur áfram með hvaða hætti best er að standa að málum. En það getur gerst ef þessar forsendur ganga eftir og við sjáum fram á verulegan samdrátt í efnahagslífinu, sem ég vona svo sannarlega að verði ekki, og ég vona svo sannarlega að góð lending náist t.d. í flugsamgöngum, að þá getur sú staða vissulega komið upp að endurskoða þurfi fjármálastefnuna. En það sem skiptir kannski mestu í þessu, og hæstv. ráðherra spurði hvað Miðflokkurinn hefði gert í þessum efnum, er að áætlanir verða náttúrlega að liggja fyrir, og hæstv. ráðherra hefur sagt að þær séu til staðar, um það hvernig brugðist verði við ef forsendur sem eru nú lagðar til grundvallar koma til með að bresta. Þá er gott að hafa fráviksspána sem ég er ánægður með að skuli vera í þessari áætlun í fyrsta sinn. Hún skiptir náttúrlega verulegu máli og sýnir að menn eru með hugann við það hvað gæti gerst og eru væntanlega þá með einhverja áætlun um hvernig bregðast eigi við. Stutta svarið er kannski einfaldlega það að nálgast þessi málefni með þeim hætti að menn hafi plan A og plan B um hvernig bregðast beri við. En eins og hæstv. ráðherra sagði; að í allri ákvarðanatöku fari menn varlega og [[Forseti hringir.]]í áætlunargerð hvað varðar útgjaldahlið ríkisins.
Virðulegi forseti. Þetta er almennt séð gríðarlega mikilvæg umræða. Hún er mikilvæg vegna þess að við erum að ræða þetta í raun og veru í fyrsta skipti eftir tiltölulega nýsamþykkt lög. Setjum þetta bara í það samhengi sem við höfum. Við höfum það samhengi núna að þegar ríkisstjórnin var mynduð árið 2017 vorum við að gera stefnu langt til framtíðar litið. Við vorum með hagspár í höndunum og við sögðum: Ja, okkur sýnist að á árinu 2020, sem var þá eftir rúmlega tvö almanaksár, verði hagvöxtur með einhverjum tilteknum hætti. Og miðað við það sem okkur sýnist að verði eftir rúmlega tvö ár, þ.e. staðan í hagkerfinu, þá sýnist okkur mátulegt að miða við að ríkið skili 0,9% afgangi. Þetta er samhengi hlutanna. Þannig samþykktum við fjármálastefnuna. Þess vegna segi ég að ef menn koma hingað upp og segja að við séum allt of bjartsýn, ja, við erum enn þá bara að standa við stefnuna. Og það gengur vel upp miðað við þær hagspár sem við höfum í höndunum. En við þurfum sannarlega að ræða saman ef meiri háttar efnahagsleg áföll verða, ef undirliggjandi forsendur áætlunarinnar breytast, sem hefur ekki enn gerst, þá myndi það vera mín sýn á þá stöðu að við ættum að lækka afkomumarkmiðið. Ég tel að engin rök séu fyrir því að stefna að 30 milljarða afgangi hjá ríkissjóði ef hagvöxtur hefur dregist saman eða enginn hagvöxtur sé jafnvel í landinu. Ég bendi á þetta vegna þess að þetta skiptir máli því að þarna eru tæplega 30 milljarðar í svigrúm til að bregðast við. Þannig er þetta einmitt hugsað. Þess vegna hefur skipt svo miklu máli að leggja upp með góðan afgang á ríkisfjármálunum þegar vel gengur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Ég tek undir með honum að vissulega skiptir miklu máli að það sé góður afgangur af ríkissjóði og að við höfum svigrúm til að bregðast við óvæntum aðstæðum og óvissu í efnahagsmálum. Þar skiptir náttúrlega líka töluverðu máli að tekist hefur að lækka skuldir ríkissjóðs verulega á skömmum tíma sem, eins og ég segi, skiptir miklu máli þegar bregðast þarf við aðstæðum sem geta komið upp. En það er spurning með þessar spár, sem ég hef svolítið rætt um. Nú hefur það gerst mjög hratt að við stöndum frammi fyrir mikilli óvissu. Þess vegna held ég að mjög mikilvægt sé að fyrir síðari umr. kalli fjárlaganefnd til sérfræðinga og við fáum viðbótargögn og endurskoðaðar spár svo hægt sé að rýna í stöðuna eins og hún er. Væntanlega mun skýrast, bara jafnvel á næstu dögum, hvort takist að eyða þeirri óvissu sem ríkir í flugsamgöngum. En engu að síður er enn til staðar sú óvissa sem felst í því að hér hefur ekki náðst niðurstaða í kjaraviðræðum. Það getur vissulega breytt forsendum ef verkföll standa lengi og ferðamönnum fækkar. Við erum að ganga inn í bókunartímabil í ferðaþjónustunni þannig að þarna eru vissulega miklir óvissuþættir sem verður að taka tillit til. En ég skal taka undir það með hæstv. ráðherra að við erum betur í stakk búin til að mæta þessu. Að sjálfsögðu ber að fagna því. En [[Forseti hringir.]]það skiptir þá líka máli að taka réttar ákvarðanir og vera ekki ákvarðanafælin þegar að ögurstundu kemur.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir prýðisræðu. Ótrúlegt hvernig hv. þingmanni tókst í raun og veru að rekja jafn mikið af áætluninni, umfangsmikilli áætlun, og tíminn gefur tilefni til. Það er einkum þrennt sem var kannski meginþunginn í ræðu hv. þingmanns. Það sneri að ferðaþjónustu, þeirri óvissu sem vissulega er gerð grein fyrir í greinargerð með áætluninni og eðli máls hefur verið framan af í umræðunni, og svo það sem hv. þingmaður kallaði hefðbundinn niðurskurð. Fyrst að ferðaþjónustunni. Í upphafi kjörtímabils var fallið frá áformum um að hækka álögur á ferðaþjónustuna. Ég tek undir með hv. þingmanni, eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra gerði, að öll slík áform þarf að undirbúa og tímasetja mjög vel. Við þær kringumstæður sem við búum í dag og óvissu þarf að huga vel að því. Varðandi óvissuna rakti hv. þingmaður hana ágætlega, óvissuna sem er uppi í flugrekstrinum, í aflabresti, í alþjóðlegum efnahagshorfum o.s.frv. En er það ekki einmitt þess vegna sem við höfum búið svo um í lögum um opinber fjármál og þeirri umgjörð að setja þetta í áætlunarferli? Einmitt til þess að við höfum skýrari mynd til að takast á við óvissu? Vegna þess að við búum í sveiflukenndu hagkerfi og það eru í rauninni bara tveir möguleikar, annars vegar fullvissa og hins vegar óvissa. Við munum alltaf búa við [[Forseti hringir.]]búhnykki og bresti á víxl.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni, formanni fjárlaganefndar, fyrir andsvarið og þessar hugleiðingar. Vissulega er það rétt hjá hv. þingmanni að lög um opinber fjármál, sem eru tiltölulega ný og við svona að fikra okkur áfram við hvernig virka á tímum sem þessum þar sem óvissa er fram undan. Ég held að lögin veiti ágæta leiðsögn í þeim efnum að mikilvægt er að afgangur sé af fjárlögum o.s.frv. og að við förum ekki fram úr okkur, vegna þess að við verðum að geta búið í haginn fyrir mögru árin, ef svo má segja. Þar veita lögin vissulega ágætt svigrúm, leiðbeiningar, hvað það varðar. En lögin mega heldur ekki vera þannig úr garði gerð að ekki sé hægt að bregðast hratt og vel við þegar aðstæður fara á verri veg, eins og t.d. í þeirri óvissu sem við búum við núna. Nú getur það bara skýrst á nokkrum dögum að ef ekki næst að rétta við flugrekstur flugfélagsins WOW, hvort við sjáum fram á aukið atvinnuleysi, hvort við sjáum fram á jafnvel gengisbreytingar, minnkandi hagvöxt o.s.frv. Stutta svarið við þessu er kannski það að, jú, það er gott að hafa lögin sem ákveðna leiðsögn, en við verðum líka að geta brugðist hratt og vel við í aðstæðum sem geta komið skyndilega upp.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Við erum alveg sammála um að slík lagaumgjörð sem lög um opinber fjármál hafa sett ríkisfjármálin í, þ.e. þetta áætlunarferli, er auðvitað til þess að hjálpa okkur við að takast á við óvissu og þær kringumstæður sem eru alla jafna uppi. Við í hv. fjárlaganefnd, hvar hv. þingmaður situr, munum alveg örugglega kalla eftir öllum greiningum og sviðsmyndum umfram það sem við þegar höfum. Ég er sammála hv. þingmanni að það er mjög til bóta í fjármálaáætluninni að í greinargerð eru þær sviðsmyndir sem hv. þingmaður vitnaði til í ræðu sinni í rammagrein tvö og þrjú. Til dæmis um hagsveifluleiðrétta afkomu sem hv. fjárlaganefnd hefur kallað mjög eftir og svo frávikssviðsmynd sem er þar jafnframt í rammagrein þrjú. Við höfum þegar fengið Hagstofuna á okkar fund til að fara yfir þá hagspá sem leggur grunninn að forsendum að þessari áætlun. En mögulega greinist eitthvað úr þeirri óvissu sem við erum að ræða nú í umfjöllun um áætlunina þann tíma sem er fram undan. Ég hnaut um orðalag hv. þingmanns þegar hv. þingmaður segir að bregðast þurfi við með hefðbundnum niðurskurði. Hvað er hefðbundinn niðurskurður? Og hvernig myndi hv. þingmaður bregðast við ef forsendur breytast? Gefum okkur að enginn hagvöxtur verði frá 1,7%, sem er í gildandi hagspám, hvar væri sá hefðbundni niðurskurður?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hefðbundinn niðurskurður? Þetta var sett fram kannski sem spurning, má segja, til meiri hlutans; um hvernig hann og hæstv. fjármálaráðherra sæju fyrir sér niðurskurð, ef til hans kæmi. Væntanlega er þá hefðbundinn niðurskurður niðurskurður í velferðarmálum og mun hann þá væntanlega hafa áhrif á almenning í landinu. Vonandi kemur ekki til þess og eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan höfum við þá afgang af fjárlögum sem væri hægt að milda höggið með. Ég held að mikilvægt sé að það sé áætlunin, svo komi ekki til þessa svokallaða hefðbundna niðurskurðar í velferðarmálum og í ýmsu sem snýr að þjónustu í þeim efnum við almenning, hækkun á gjaldskrám o.s.frv. Þetta er það sem ég varpaði fram í ræðu minni, vegna þess að það er jú óvissa um hvernig við getum tekist á við það ef töluverð lækkun verður á tekjum ríkisins. Þar af leiðandi kemur það þá inn í, eins og við segjum hér og höfum farið yfir, að lög um opinber fjármál vísa svolítið veginn í þeim efnum og setja okkur þau markmið sem við höfum verið að vinna eftir, að það sé afgangur af fjárlögum og ráðdeildarsemi, sem er ákaflega mikilvæg, sérstaklega í þeim aðstæðum sem eru fram undan, og svigrúm ríkissjóðs, skal tekið undir, er gott til að bregðast við þessu. En öll óvissa er auðvitað af hinu verra og óþægileg. Þess vegna höfum við þessar fráviksspár sem ég hefði viljað sjá að hefðu verið bornar svolítið meira saman við aðrar spár, [[Forseti hringir.]]sem hafa komið fram sem gefa dekkri mynd af ástandinu en þjóðhagsspá Hagstofu Íslands.
Herra forseti. Það er í raun furðulegt að ræða fjármálaáætlun til næstu fimm ára sem lifði vart í fimm klukkustundir áður en forsendur fyrir henni brustu. Hagspáin sem er undirliggjandi gerði ekki ráð fyrir loðnubresti og ekki heldur afleiðingum af miklum vanda WOW air og svo veit enginn hvernig kjarasamningarnir verða. Farþegaáætlanir sem eru undirliggjandi í áætluninni eru frá því í janúar og gera ráð fyrir fækkun ferðamanna upp á 2,4%, en nú er nokkuð ljóst að fækkunin verður meiri, með aukaverkunum á tekjur ríkissjóðs. Áætlunin sýnir þó áherslur hæstv. ríkisstjórnar og stefnu og út frá þeim sjónarhóli er mögulegt að taka samtalið, þótt ljóst sé að óbreytt verður fjármálaáætlunin ekki samþykkt. Fjármálaáætlun er lögð fram á grunni fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar fyrir kjörtímabilið sem samþykkt var á Alþingi fyrir um ári. Þannig eru stjórnvöld bundin í báða skó af því að skila þeim afgangi af ríkissjóði sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa samþykkt, eða 0,9% af landsframleiðslu á næsta ári og 0,8% árin þar á eftir. Þannig verður afgangur af ríkissjóði að vera 29 milljarðar kr. á næsta ári, hvað sem tautar og raular. Nema ef svo illa vildi til að hér yrði efnahagshrun eða þjóðarvá sem ekki væri hægt að bregðast við með öðrum hætti en að breyta stefnunni. Þetta er orðað skýrt í 10. gr. laga um opinber fjármál. Stjórnvöld eru þannig bundin af því að tryggja að afkoma hins opinbera verði í takt við samþykkta fjármálastefnu. Margir höfðu uppi varnaðarorð þegar fjármálastefna ríkisstjórnarinnar var til umræðu. Alvarlegustu athugasemdirnar komu frá fjármálaráði, sem hafði áhyggjur af því að ríkisstjórnin gæti fest í spennitreyju eigin stefnu. Svona afkomumarkmið koma ekki mikið við stöðu mála í uppsveiflu þegar nóg er til og afgangur jafnvel meiri en ráð var fyrir gert. Það er í niðursveiflu eins og nú sem fjármálareglan og fjármálastefna ríkisstjórnarinnar fer að bíta. Þá reynir á viðbrögð stjórnvalda, hvort þau hafa hag þeirra sem þurfa á þjónustu ríkisins að halda fremstan eða hvort draumur Sjálfstæðismanna um minni ríkisumsvif og aukinn einkarekstur í velferðarþjónustu fáist uppfylltur í gegnum þrengingar þjóðarinnar. Tekjustofnar ríkisins á síðastliðnum uppgangsárum hafa markvisst verið veiktir, svo sem með afnámi auðlegðarskatts, lækkun veiðigjalda og lækkun neysluskatta. Stjórnvöld hafi ekki sótt auknar tekjur til ferðaþjónustunnar sem á örskömmum tíma er orðin stærsta atvinnugrein á Íslandi og sú sem nýtur einnig hæstu skattastyrkja, eða um 27 milljarða kr. á árinu 2019, eins og fram kemur í fjármálaáætluninni. Augljóst er þegar búið er að veikja svo tekjustofnana, sem gera á enn frekar samkvæmt fjármálaáætluninni, hvað gerist þegar hægir svo á í efnahagslífinu. Þá munu tekjur ríkissjóðs ekki duga til að fjármagna nauðsynleg útgjöld og til að halda afkomu ríkissjóðs innan fjármálastefnunnar. Þess vegna þarf að auka aðhald eða skera niður verkefni og þjónustu. Til að halda ríkisfjármálunum innan fjármálastefnunnar er gert ráð fyrir eftirfarandi aðhaldsaðgerðum í ríkisfjármálaáætluninni: Í fyrsta lagi er um að ræða almenna aðhaldskröfu sem er 2% á árunum 2020–2022 en 1% á árunum 2023–2024. Aðhaldskrafan er því upp á 5 milljarða kr. strax á næsta ári. Í öðru lagi lægri launabætur. Launabætur til stofnana á árunum 2020–2022 nemi einungis 0,5% umfram verðlag. Þetta þýðir að verði launaþróun umfram 3,8% á árinu 2020 verða viðkomandi ráðuneyti að mæta þeim umframkostnaði með niðurskurði. Þessi aðhaldsaðgerð bitnar þyngst á velferðarþjónustunni, eins og heilbrigðisstofnunum þar sem laun eru stór hluti rekstrar. Með lausa kjarasamninga hjá bæði læknum og hjúkrunarfræðingum og stóru kvennastéttunum innan heilbrigðiskerfisins getur þetta haft talsverð áhrif á rekstur heilbrigðisstofnana. Þetta aðhaldsmarkmið virðist sakleysislegt en raunin er sú að verði launahækkun, t.d. 4,8% á árinu 2020, verða ráðuneytin að skera niður um rúma 2 milljarða kr. 5,8% þýðir 4 milljarðar í niðurskurð sem lendir að stærstum hluta á velferðarþjónustunni. Og hverjum getur þótt þessi aðhaldskrafa ásættanleg? Kannski hæstv. heilbrigðisráðherra? Ég hefði fyrir stuttu síðan átt erfitt með að trúa því. En hér er þessi forsenda fjármálaáætlunarinnar engu að síður og hefur því miður fengið blessun allra stjórnarflokkanna. Í þriðja lagi er aðhaldskrafan fólgin í því að ekki á að verðbæta allar vörur eða þjónustu. Talað er um að kaup á tilteknum vörum og þjónustu verði ekki verðbætt með tilliti til þróunar launa og verðlags á árunum 2020–2022 sem þýði í raun lækkun til einhverra liða, sem ekki eru nánar tilgreindir. Ríkisstjórnin virðist hafa bitið sig fasta í skattbreytingar sem kynntar voru í febrúar með tæpri 7.000 kr. skattalækkun til allra sem eru með 330.000 kr. eða meira í laun. Allir fá sömu tölu, líka þeir sem eru með milljónir á mánuði. Verkalýðsfélögin hafa hafnað þessari breytingu sem aðgerð til að liðka til fyrir kjarasamningum. Hver hefur beðið um slíka rausn við efnaðasta fólkið? Ekki það sjálft og alls ekki hinir sem kalla eftir því að betur sé farið með almannafé og að þeir séu látnir njóta aðgerða ríkisins sem þurfa á þeim að halda. Svo á að endurskoða skattstofn fjármagnstekjuskattsins til að færa skattlagninguna nær því að skattleggja raunávöxtun. Þó að vitað sé að afar erfitt er að útfæra þessa hugmynd á að halda henni til streitu, enda mun hún gagnast fjármagnseigendum sem virðast vera undir sérstökum verndarvæng ríkisstjórnarinnar. Það á að lækka bankaskattinn úr 0,376% í 0,145% í fjórum áföngum á árunum 2020–2023. Eitthvað er rætt um að með þessu eigi að stuðla að lægri vöxtum en engin trygging er fyrir því að þeir skattar verði til þess. Hér á landi hafa verið háir vextir, bæði fyrir og eftir bankaskatt, og mér finnst að á meðan ekki er hugsað fyrir öðrum tekjuöflunarleiðum eigi að halda bankaskattinum um sinn. Hvítbókarhöfundarnir mæltu með því að leggja skattinn niður til að gera bankana söluvænni. Þá ættu nýir eigendur væntanlega aukna gróðavon. Því er ástæða til að spyrja hvort það sé hin raunverulega ástæða fyrir því að í ríkisfjármálaáætluninni sé þessi ráðstöfun lögð til. Svo kemur sagan endalausa. Áform eru um að skoða leiðir til gjaldtöku á ferðamenn í samráði við haghafa. Þau áform hafa verið uppi í mörg undanfarin ár án þess að til eðlilegrar gjaldtöku á ferðaþjónustu hafi komið. Dettur einhverjum í hug að þeirri eðlilegu gjaldtöku verði komið á við þessar aðstæður sem nú ríkja í ferðaþjónustunni, þar sem stjórnvöld hafa ekki haft dug til að gera slíkt í betra árferði? Það á að lækka tryggingagjaldið samkvæmt áætlun, sem er ágætt, og skattleggja ökutæki og eldsneyti og beita hvötum til kaupa á vistvænum bílum. Uppsöfnuð áhrif þessara skattkerfisbreytinga á tekjur ríkissjóðs nema lækkun um rúmlega 15 milljarða kr. á ársgrundvelli samkvæmt áætluninni þegar þær eru allar komnar til framkvæmda. Ef gera má ráð fyrir að tekjuskattslækkunin nemi 14 milljörðum og lækkun bankaskatts um 7 milljörðum er ljóst að þessi áætlun mun ekki ganga upp. Því að ef svo ætti að vera þyrfti gjaldtakan af ferðamönnum að vera mjög rífleg. Hún verður engin. Það vita allir. Og miklar álögur á ökutæki. Hvorugt er í sjónmáli. Engin áform eru um frekari umbætur á barnabótakerfinu og áfram er það markmið stjórnvalda að barnabótakerfið sé fyrst og fremst fátækrastyrkur. Í ár eru útgjöld til barnabóta svipuð að raunvirði og þau voru árið 2013, en þá fengu 13 þúsund fleiri fjölskyldur barnabætur en í ár. En það á að lengja fæðingarorlofið og það er gott. Það var árið 2013 sem Sjálfstæðismenn og Framsóknarmenn slógu af áætlanir ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur um 12 mánaða fæðingarorlof. Nú á að lengja það og auðvitað gleðjumst við Samfylkingarfólk, þó að þau börn sem fæðst hafa á undanförnum sex árum hefðu fengið að njóta þessa ef jafnaðarmenn hefðu fengið að ráða. Engin áform eru um hækkun á hámarksgreiðslum úr Fæðingarorlofssjóði, sem er hins vegar bagalegt. Það á að skilja aldraða og öryrkja eftir, eina ferðina enn. Þó að hér sé talað um 4 milljarða viðbót vegna breytinga á greiðslukerfi almannatrygginga er það varla upp í nös á ketti, forseti, leyfi ég mér að segja. Stofnframlög til almennra íbúða eru aukin um 3,8 milljarða en heildarútgjöld til húsnæðisstuðnings lækka hins vegar. Það eru því engin áform sjáanleg um að endurreisa vaxtabótakerfið eða stuðningur við fyrstu kaupendur. Nú er tíminn að fara frá mér. Ég er ekki hálfnuð með ræðu mína. Herra forseti. [[Forseti hringir.]]Það er margt við þessa fjármálaáætlun að athuga og ekki síst það að grunngildin sem undir hana eiga að byggja eru virt að vettugi, t.d. gagnsæi. [[Forseti hringir.]]Fjármálaáætlunin er afar ógagnsæ, og það er mjög bagalegt.
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins um aðhaldið. Sama almenna aðhaldskrafa er í þessari fjármálaáætlun og var í síðustu áætlun upp á um 5 milljarða kr., nema við lengjum þessa sömu aðhaldskröfu aðeins lengra inn í áætlunartímabilið um eitt ár en eftir það er almenna aðhaldskrafan 2 milljarðar á ári. Við bætist núna, já, við ætlum að gera meiri kröfu á opinbera reksturinn varðandi þjónustu og vörukaup og varðandi þróun launaliðarins heilt yfir. Við gerum okkur grein fyrir að á launaliðnum er mannaflsfreka þjónustan einkum í heilbrigðisgeiranum. Við getum gert ráð fyrir því í framtíðinni að þar muni þurfa að fjölga. Það er töluvert mikil fjölgun í hópi eldri borgara á Íslandi síðastliðinn tíu ár og það mun að einhverju marki halda áfram. Það eru færri og færri vinnandi á móti þeim sem eru á lífeyrisaldri á Íslandi með árunum og það gerir kröfu til þess að við náum hagræðingu annars staðar til að þetta verði okkur ekki ofviða. Ég ætla síðan að segja varðandi gagnsæið, mér finnst það ekki krafa um gagnsæi að menn byggi á öðru en gildandi hagspám. Ég tala ekki um þegar menn hafa birt fráviksspár. Ef menn vilja gagnrýna fjármálaáætlunina fyrir það að gildandi hagspár séu að riða til falls þá er það í sjálfu sér bara gagnrýni á hagspárnar. Það er ekki gagnrýni á ríkisstjórnina. Það er bara fyrri partur einhverrar vísu sem verður að botna og klára. Það getur vel verið að við þurfum að aðlaga okkur að eitthvað verri raunstöðu í hagkerfinu en þá tökum þá umræðu en látum hana ekki snúast um hagspárnar. Spyrjum okkur frekar að því hvernig við ætlum að taka á því.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Þegar ég ræði um að þessi fjármálaáætlun sé ógagnsæ og erfitt sé að átta sig á hvað í raun það er sem hæstv. ríkisstjórn ætlar að gera vil ég nefna dæmi. Á blaðsíðu 14 þar sem fjallað er um fjárfestingar er talað um að auka megi fjárfestingar, finna megi leiðir til þess og svo stendur, með leyfi forseta: „Skapa má aukið svigrúm til fjárfestinga í innviðum á komandi árum með því að nýta afrakstur af eignum ríkisins. Í því skyni gæti t.d. komið til skoðunar að nýta söluandvirði á eignarhlutum ríkissjóðs í fjármálafyrirtækjum, að skapa tekjur af uppbyggingu og þróun á landsvæðum í eigu ríkisins og með því að minnka eignarhluti ríkisins í opinberum fyrirtækjum eða breyta fjármagnsskipan þeirra til að gera þeim fært að auka arðgreiðslur. Einnig má taka upp notendagjöld fyrir afnot nýrra innviða og efna til samstarfs um verkefni með einkaaðilum og fagfjárfestum.“ Ég vil spyrja: Áttar forseti sig á því hvað ríkisstjórnin ætlar í rauninni að gera? Ætlar hún að selja einkahlut í bönkum? Ætlar hún að selja t.d. hlut í Landsvirkjun eða öðrum félögum í eigu ríkisins? Ætlar hún kannski að selja flugstöðina? Ætlar hún að setja á vegaskatta? Ég er engu nær eftir þessa málsgrein hvað eigi að gera varðandi fjárfestingar. Ég treysti á, af því að hæstv. samgönguráðherra situr í salnum, að við getum trúað því sem stendur í kaflanum um samgöngumál en þar er hvergi t.d. minnst á vegtolla, þó að framar í áætluninni sé rætt um að hugsanlega mætti íhuga þá. Hvað er það sem ríkisstjórnin ætlar að gera, hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Nú er ég kominn í andsvör. En það er sjálfsagt að ræða þessa kafla í áætluninni. Þá vil ég byrja á að segja að það sem eru útgjaldaáform í þessari áætlun, það hefur verið fjármagnað. Það er fjármagnað með þeim hætti sem birtist okkur í þróun einstakra málefnasviða. Í þeim tilvitnaða kafla sem hv. þingmaður rekur hér er verið að vekja athygli á því að fyrir utan þá fjármögnun sem er tryggð í fjármálaáætluninni getur komið til skoðunar á áætlunartímabilinu að bæta enn frekar í. Þar gæti komið til álita, já, að tryggja laust fé, t.d. með sölu banka. Það myndi gera okkur kleift að ráðast í fjárfestingar án lántöku. Engin áform eru uppi um að selja hlut í Landsvirkjun. Ég er þeirrar skoðunar, en það er ekki til lykta leitt í ríkisstjórninni, að samstarf með einkaaðilum [[Forseti hringir.]]um einstakar stórframkvæmdir eigi að koma til skoðunar. Þróunarfélög eru önnur hugmynd.
Herra forseti. Nú hef ég hugsað mér að láta sem svo að hæstv. ráðherra hafi spurt mig út í það hvort það kæmi til greina af minni hálfu, eða hvort ég myndi samþykkja það, að breyta fjármálastefnunni til að ganga á þann afgang sem gert er ráð fyrir í stefnunni. Þá vil ég benda á 10. gr. laga um opinber fjármál þar sem segir hvenær megi breyta stefnunni. Lögð er áhersla á að til stefnunnar sé vandað og um hana sé fengin breið sátt í þingi, vegna þess að hún eigi að standa allt kjörtímabilið, því að henni megi aðeins breyta ef hér verði mikið efnahagsáfall eða þjóðarvá. Mér sýnist svo, þó að ekki sé litið nema bara til fráviksspár eða óvissuþátta, að það sé ekki um neitt efnahagsáfall að ræða eða einhverja stórkostlega þjóðarvá sem ekki megi taka á með öðrum hætti en að breyta stefnunni. Hér væri enn þá hægt að beita öðrum aðferðum, eins og hagræðingu og aukinni tekjuöflun. Ég held því, forseti, [[Forseti hringir.]]að lögin leyfi okkur ekki að breyta stefnunni við þessar aðstæður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég verð samt að segja að það kom mér verulega á óvart að heyra Samfylkinguna tala niður væntingar hjúkrunarfræðinga til launahækkana, því að það er auðvitað ekki hægt að leggja annan skilning í þau orð sem hér voru sögð þegar beinlínis er talað um það að hér verði ekki staðið við samninga ef þeir verði umfram það sem gert er ráð fyrir. Það er ævinlega svo að við gerum auðvitað ráð fyrir einhverju tilteknu, hvort sem það varðar launamál eða annað, eins og hv. þingmaður þekkir sem fyrrverandi fjármálaráðherra, að við göngum út frá þeim spám sem hér liggja undir, eins og sagt hefur verið ítrekað, þ.e. spá Hagstofunnar sem er mánaðargömul. Við höfum staðið við samninga, þ.e. ríkið, fram til þessa ef þeir hafa verið gerðir þrátt fyrir að þeir hafi verið umfram forsendur sem ríkisstjórn á hverjum tíma hefur gefið sér. Mér finnst þetta því svolítið áhugavert að hlusta beinlínis á það að hér megi hjúkrunarfræðingar, já, og eiginlega bara allmargir eiga von á því að lepja dauðann úr skel verði þessi ríkisfjármálaáætlun að veruleika. Um það get ég ekki verið sammála. Eins og kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra áðan er engin aðhaldskrafa, t.d. á bótakerfi almannatrygginga, atvinnuleysistrygginga og sjúkratrygginga á næsta ári. Og síðar í áætluninni ekki heldur á heilbrigðisstofnanir og öldrunarstofnanir til að mynda, skólana, dómstólana, bótakerfi og sjúkratryggingar, þannig að það er ekki hægt að segja að það sé almennur 2% niðurskurður, eins og kom fram í máli hv. þingmanns. Líka er vert að hafa í huga að ef við þurfum að bregðast við, ef staðan verður þannig að við þurfum að bregðast við vegna einhverra áfalla í efnahagslífinu, þá verðum við að huga að hugtakanotkun. Ég meina, við erum þá fyrst og fremst að draga úr útgjaldaaukningu en ekki að skera niður, því að útgjaldaaukningin [[Forseti hringir.]]hefur, eins og hv. þingmaður veit, vaxið töluvert í tengslum við [[Forseti hringir.]]landsframleiðslu.
Herra forseti. Nú held ég að hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir hafi stórkostlega misskilið ræðu mína. Það sem ég fór með yfir hér áðan var að í ríkisfjármálaáætluninni stendur skýrum stöfum að ef launahækkanir ríkisstarfsmanna fara umfram hálft prósent plús verðlag þá þurfi ráðuneytin að finna leiðir til að bera þann kostnað. Ég nefndi það aldrei einu orði að það ætti ekki að borga þeim launin. Það er bara algjört rugl, leyfi ég mér að segja, herra forseti, í hv. þingmanni. Það sem ég er að gagnrýna er að búið er að byggja inn aðhaldskröfu sem við vitum ekki hvað verður mikil, en þó vitum við að hvert prósentustig kostar 2 milljarða kr. Verði launahækkanir hjá stóru kvennastéttunum hjá ríkinu t.d. 5,8% þurfa ráðuneytin að finna hvar á að taka þá 4 milljarða sem kostnaðurinn verður. Auðvitað munum við borga launin. En hvað myndi það þýða? Hvað mun það þýða fyrir heilbrigðisstofnanirnar, fyrir sóknina í heilbrigðismálum sem nauðsynlegt er og lofað hefur verið að fara í? Hvað mun þetta þýða fyrir álag á heilbrigðisstofnanirnar sem er mjög mikið úti um allt land? Og er undarlegt, herra forseti, að menn spyrji þessara spurninga og menn kalli eftir einhvers konar áætlun og einhvers konar svörum um hvernig eigi að bregðast við? Þetta leyniaðhald sem er búið að setja þarna inn, sem hljómar svona sakleysislega, getur valdið miklum búsifjum og það kemur niður á þeim sem þurfa á þjónustu [[Forseti hringir.]]ríkisins að halda. Það er óþolandi.
Herra forseti. Þetta er engin leyniaðhaldskrafa. Það hefur gjarnan verið aðhaldskrafa í gegnum tíðina í hverjum einustu fjárlögum sem við höfum tekist á við á þinginu, mismikil, eftir því um hvað er að ræða, eins og hv. þingmaður þekkir. Það að vera með 5 milljarða aðhaldskröfu í ríflega 930 milljarða umfangi er kannski ekki þannig að við getum ekki ráðið við það. Ég er sammála hv. þingmanni í því að við getum kallað eftir áætlunum og svörum og það gerum við væntanlega þegar við tökum málið til umfjöllunar í hv. fjárlaganefnd. En við skulum heldur ekki gleyma að hluti af því sem t.d. varasjóður býr við er að geta brugðist við ef launakröfur fara einmitt umfram það sem gert er ráð fyrir í áætluninni. Ég stend við það að mér finnst sérstakt að tiltaka hér ákveðnar stéttir og segja það út í kosmóið að þær geti átt von á því að fá ekki þá samninga sem óskað er eftir ef hækkunin er umfram þetta, vegna [[Forseti hringir.]]þess að ekki verði við það staðið. Ég lít þannig á.
Herra forseti. Ég held að ég verði að biðja hv. þingmann að hlusta vel á það sem ég segi. Ég hef ekki sagt að ekki eigi að standa við samninga sem gerðir verða við ríkisstarfsmenn. Ég hef hins vegar sagt að ef gerðir verði góðir samningar, sem þeir væntanlega vonast til, þá þurfi stofnanirnar, og ráðuneytin, sem þeir vinna hjá að bera umframkostnaðinn sem fer yfir 3,8%. Og ég heyri það á máli hv. þingmanns að hún veit það ekkert frekar en ég eða frekar en nokkur hér inni hversu hár sá reikningur verður og hvernig á að taka hann af þjónustunni og hverjir þurfa að bera kostnaðinn. Er ekki líklegt að það verði blanda af niðurskurði og álagi á ríkisstarfsmenn? Þessu svara stjórnarliðar ekki. Þeir setja fram svona aðhaldskröfu [[Forseti hringir.]]sem er innbyggð og [[Forseti hringir.]]verður að taka á eftir niðurstöðu kjarasamninga, [[Forseti hringir.]]en hafa ekki hugmynd um [[Forseti hringir.]]hvað þetta mun þýða fyrir þá sem þurfa á þjónustu ríkisins að halda. Það er til skammar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir prýðisræðu. Hv. þingmaður hóf ræðu sína á því að tala um brostnar forsendur. Það er eðlilegt að við ræðum óvissuna sem uppi er í efnahagsmálum og það er gert í greinargerð með áætluninni. Ég vil ekki taka svo sterkt til orða, eins og hv. þingmaður gerði, að segja að forsendur fyrir áætluninni séu brostnar. Þvert á móti er sá lagarammi, sú lagaumgjörð um opinber fjármál, til þess fallinn að við mótum áætlanir til að fá skýrari mynd, þegar við erum að takast á við óvissuástand í hagkerfinu, sem verður alltaf. Það verða búhnykkir, það verða brestir og þetta er kraftmikið umhverfi sem breytist dag frá degi. Við höfum ekki öll ráð í hendi með það. Atvinnulífið tekur ákvarðanir frá degi til dags. Hið alþjóðlega efnahagsumhverfi tekur sínar ákvarðanir. Við búum við kraftmikið hagkerfi og þess vegna erum við með lög um opinber fjármál í þessu áætlunarferli, í þessari umgjörð. Það er vel. Þess vegna höfum við skýrari mynd af því sem við erum að fást við. Það er mikilvægt að það komi fram. Það má síðan vel vera í umfjöllun hv. fjárlaganefndar, og hv. þingmaður aðstoðar okkur þar í hv. fjárlaganefnd því hún á sæti þar. Við munum alveg örugglega kalla eftir viðbótarupplýsingum, aukasviðsmyndum og greiningum sem geta gagnast og mögulega leitt til breytinga ef tilefni er til. Ég er tilbúinn í þá vinnu með hv. þingmanni. Ég er þá í fyrra andsvari bara að ræða þessar brostnu forsendur.
Herra forseti. Ég er mjög ánægð með margar greinar nýrra laga, sem eru kannski ekki ný lengur, um opinber fjármál. Eina greinin sem við í Samfylkingunni vorum á móti þegar lögin voru afgreidd var 7. gr., um fjármálareglur. Ég minnist þess að í atkvæðaskýringu sagði ég í þessum ræðustól að kæmust við til valda myndum við taka þessa reglu út úr lögum um opinber fjármál. Það skiptir hins vegar mjög miklu máli að ríkisstjórnin setji sér stefnu og haldi sig við stefnuna og hagi henni þannig að það sé eitthvert svigrúm. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður benti á áðan að við búum við óvissuástand, ég tala ekki um land sem býr við örmynt sem sveiflast mikið. Við hefðum auðvitað, og þessi ríkisstjórn sem nú er við völd, átt að gera ráð fyrir því að eitthvað gæti gerst og hafa stefnuna þannig að afgangurinn gæti verið á einhverju ákveðnu bili. Þannig að ef vel árar myndum við skila meiri afgangi en að við ættum eitthvert svigrúm ef einhverjir brestir yrðu. Hvort sem aflabrestur yrði eða vandamál við flugrekstur o.s.frv. eins og nú blasir við. Það var hins vegar ekki gert. Þegar við vorum að ræða stefnu ríkisstjórnarinnar á sínum tíma varðist hún þeirri gagnrýni sem kom úr öllum áttum. Við sitjum því uppi með samþykkta stefnu ríkisstjórnarinnar og erum svolítið að súpa seyðið af henni og það versta er auðvitað að þeir sem þurfa á þjónustu ríkisins að halda munu þurfa að bera þessa niðursveiflu nema við finnum einhverja aðra leið, t.d. tekjuöflunarleiðir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við erum sammála um gildi laga um opinber fjármál, gagnvart áætlunargerð og að við séum að takast á við hreyfanlegt efnahagsumhverfi. Varðandi síðan reglurnar í lögum um opinber fjármál og hvernig þau grunngildi og fjármálareglur sem við fylgjum er það auðvitað mjög mikilvægt þannig að það sé agi í fjármálastjórn þegar ríkisstjórn hverju sinni setur sér stefnu, að það sé agi og festa og ábyrgð þegar ákvarðanir eru teknar í kringum það. Við getum síðan hugleitt út frá hagfræðinni og fjármálastýringu hvort eigi að veita eitthvert svigrúm umfram það sem er í 10. gr. ef veruleg efnahagsleg skakkaföll verða, að geta breytt frá gildandi stefnu. Það þarf miklu meiri umræðu en við getum leyst hér.
Herra forseti. Ég er hrædd um að við þurfum að breyta lögum um opinber fjármál ef við ætlum að breyta stefnunni núna við þessar aðstæður. Þó að við séum sannarlega að fara í niðursveiflu þá er varla hægt að kalla þetta þjóðarvá eða stórkostlegt efnahagslegt áfall sem ekki er hægt að finna aðrar leiðir en að breyta stefnunni. Ég vil auðvitað að við breytum lögunum og til að þurfa ekki að búa við svona óskynsamlega stefnu en þá verðum við væntanlega að skipta um ríkisstjórn. Að lokum, herra forseti, ég er mjög ánægð með margt af vinnunni sem ráðuneytin hafa unnið í þessari fjármálaáætlun sem við erum að ræða og eigum eftir að ræða meira í dag og á morgun. Vegna þess að það skiptir máli fyrir markvisst starf að áætlunin sé góð og að við getum, löggjafinn, rætt stefnuna í hverju málasviði fyrir sig og reynt að meta hvort nægilegt fjármagn sé undir.
Herra forseti. Fyrir ári ræddum við ríkisfjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og eins og lögin segja ber að endurskoða hana árlega. Þetta er í fyrsta skipti sem við komumst á þetta stig í lögum um opinber fjármál, þ.e. að sama ríkisstjórn setji niður áætlun og endurskoði hana síðan. Fjármálaáætlunin sem var lögð fram í fyrra var sóknaráætlun. Hún byggði á því að núverandi ríkisstjórn ætlaði sér að nýta svigrúmið sem hagvöxtur síðustu ára skapaði til þess að bæta kjör fólks til að fjárfesta í samfélagslegum innviðum og til að verja félagslegan stöðugleika. Endurskoðun áætlunarinnar felst í því að aðlaga hana nýjustu hagspám. Nýja hagspá Hagstofunnar er mánaðargömul og aðalfréttirnar í henni voru þær að hagvöxtur á árinu 2019 yrði talsvert minni en í forsendum fjármálaáætlunar fyrir ári síðan. Óvissan hefur svo magnast á þeim tíma sem liðið hefur, engin loðna og óvissa þessi dægrin í flugrekstri sem og vegna kjarasamninga. En við skulum ekki gleyma því að hagkerfið er sterkt þó að skammtímasveiflur komi. Náttúruperlurnar sem ferðamenn koma að skoða eru ekki á förum. Þó að loðnan hafi ekki fundist standa aðrir stofnar betur. Fjárfesting í sjávarútvegi er búin að vera mikil og mun leiða til aukinnar verðmætasköpunar. Rétt er að fara stuttlega yfir forsendurnar sem liggja að baki þessari uppfærslu. Efnahagsforsendur á Íslandi eru í sjálfu sér öfundsverðar í alþjóðlegum samanburði. Heimili landsins, fyrirtæki og hið opinbera hafa greitt niður formúur af skuldum síðustu ár. Það endurspeglast í vaxtakjörum ríkissjóðs sem aldrei hafa verið betri en í síðustu útgáfu, um 1,6%. Þá hafa vextir í landinu farið lækkandi undanfarin misseri og t.d. má nefna að bestu kjör á breytilegum verðtryggðum vöxtum á íbúðalánum voru 2,15% í janúar. Það eru einmitt rökin fyrir því að ríkissjóður eigi að standa sterkt, til þess að hafa svigrúm til að bregðast við áföllum. Svo getur okkur auðvitað greint á um hvaða skuldahlutfalli sé rétt að stefna að, hvort það eigi að vera 20, 25 eða 30%. Í dag skuldar ríkissjóður samkvæmt viðmiði laga um opinber fjármál 26% af vergri landsframleiðslu, kominn sem sagt undir skuldaviðmiðið í lögunum. Við erum í fyrsta skipti í marga áratugi með jákvæða skuldastöðu við útlönd. Við erum sem samfélag lánveitendur en ekki lántakendur. Atvinnustigið er hátt og hingað hafa flust þúsundir frá Evrópu til að vinna á Íslandi og þar með gert hagkerfinu kleift að vaxa svona hratt án þess að verðlagið gæfi eftir. Líkt og ég sagði í ræðu minni um fjármálaáætlun í fyrra gat það ekki haldið áfram út í hið endalausa að hagkerfið yxi um 4–5% á hverju ári, en því miður stefnir í að það dragist hraðar saman en við gerðum ráð fyrir. Atvinnuvegafjárfesting er að dragast saman og er reiknað með að hún verði lítillega undir meðaltalinu frá árinu 2019. Atvinnuvegafjárfestingin er það sem eykur framleiðslugetu í hagkerfinu til lengri tíma og því ekki gott ef hún lækkar of mikið. Peningastefnan hefur talsvert að segja en mikið svigrúm er til staðar þar, enda stýrivextir háir hér á landi miðað við nágrannalönd okkar. Lögbundið hlutverk Seðlabankans er að stuðla að stöðugu verðlagi svo að niðurstaða kjarasamninga mun væntanlega hafa eitthvað að segja um hvað þau í Svörtuloftum gera á næstu misserum. Gangi spárnar eftir verður heildarfjárfesting nálægt langtímameðaltali þó að samsetningin sé önnur en síðustu ár. Við Vinstri græn höfum talað fyrir því að það sé efnahagslega skynsamlegt að ríkið komi myndarlega að borðinu þegar hægist um í hagkerfinu og það hefur sannarlega hægst á því síðustu vikur og mánuði. Hér leggur ríkisstjórnin til að hið opinbera bæti enn í samgöngumálin, 4 milljörðum er varið til viðbótar í nýframkvæmdir þar. Þá er aukið við nýsköpun og endurgreiðslu kostnaðar til fyrirtækja við rannsóknir og þróun, en í nýsköpun er hagsæld framtíðarinnar tryggð. Til að íslenskt samfélag geti haldið áfram að dafna þarf að koma til grænn hagvöxtur og hann er að finna á sviði upplýsinga, á sviði þekkingar frekar en í hagvexti, byggðum á stórkarlalegri auðlindanotkun. Einnig er bætt við uppbyggingu hjúkrunarrýma, hálfum milljarði verður bætt við á næsta ári sem eykst í skrefum upp í 2 milljarða á árunum þar á eftir. Þannig verður okkur kleift að fjölga og breyta alls 920 hjúkrunarrýmum og koma til móts við aukna þörf fyrir þjónustu eftir því sem þjóðin eldist. Áfram er haldið á þeirri braut sem mörkuð var í upphafi þessa stjórnarsamstarfs, að lækka greiðsluþátttöku sjúkratryggðra einstaklinga og gera hana um leið gegnsærri og skilvirkari. Auknir fjármunir eru settir í eflingu heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar sem og í geðheilbrigðisþjónustuna. Ísland stendur frammi fyrir margvíslegum áskorunum á næstu árum þegar kemur að loftslagsmálum og hefur skuldbundið sig til að fylgja ákvæðum Parísarsáttmálans um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Í þeirri baráttu er þörf á öflugri nýsköpun og nýrri þekkingu, svo sem á sviði orkumála, samgöngumála og sjávarútvegs. Að þessum markmiðum verður unnið, m.a. í samstarfi við umhverfis- og auðlindaráðuneyti, samstarfshóp um orkustefnu og samstarfshóp um aðgerðaáætlun um loftslagsmál. Eins og kunnugt er hefur verið lögð fram metnaðarfull aðgerðaáætlun í loftslagsmálum til 2030 sem eðli máls samkvæmt þarf að vera í stöðugri endurskoðun. Í greiningum sem vísinda- og tækninefndir á vegum Vísinda- og tækniráðs unnu á síðasta ári um samfélagslegar áskoranir þjóðarinnar á sviði rannsókna og vísinda voru þrjú áherslusvið nefnd: umhverfismál og sjálfbærni, heilsa og velferð og líf og störf í heimi breytinga. Þessi áherslusvið munu endurspeglast í nýsköpunarstefnu stjórnvalda og aðgerðaáætlun um loftslagsmál. Í fjármálaáætluninni eru fjárframlög til ýmissa aðgerða sem styðja við markmið í loftslagsmálum, m.a. vinnu að aukinni hagnýtingu tæknilausna í þágu loftslagsmála og aukinna rannsókna á áhrifum loftslagsbreytinga. Virðulegi forseti. Menntunarstig þjóða ræður miklu um velsæld þeirra og tækifæri. Menntakerfið okkar þarf að vera sem best í stakk búið til að takast á við áskoranir framtíðarinnar. Það getum við gert með því að möguleikar allra til náms séu sem jafnastir og líka að eftirsóknarvert sé að starfa innan menntakerfisins, bæði sem nemendur og starfsmenn. Ég fagna þeim áformum að skilgreina eigi betur lykiltölur og birta tölfræði sem lýsir framhaldsskólakerfinu en þar á að beina sjónum sérstaklega að aðgengi náms í öllum landshlutum. Með aukinni og betri tölfræði og gagnsærri fjárveitingum ætti skilvirkni að aukast í nýtingu fjármuna og ekki síður að horfa til aukinna gæða í námi og þjónustu. Breytingar á framlögum til háskólastigsins má m.a. rekja til þess að gert er ráð fyrir hækkun framlags til að tryggja að Ísland nái meðaltali OECD-ríkjanna um fjármögnun háskólastigsins í landinu. Gert er ráð fyrir að það náist á tímabili fjármálaáætlunarinnar miðað við fyrirliggjandi upplýsingar. Þá er gert ráð fyrir hækkun á síðari hluta tímabilsins sem nýtt verður til að fylgja eftir áherslumálum ríkisstjórnarinnar. Á tímabilinu er gert ráð fyrir framlagi til að fjármagna aðgerðir til að fjölga nýnemum í grunnnámi kennaranáms þar sem áform eru um greiðslur til kennaranema í starfsnámi, sem ég tel að sé afar mikilvægt, sem og er einnig fyrirhuguð breyting á LÍN sem gerir m.a. ráð fyrir að hluta láns megi breyta í styrk, sem að mínu mati er afar jákvætt og tímabært skref. Ríkisstjórnin fjármagnar umfangsmiklar aðgerðir til að liðka fyrir kjarasamningum. Líkt og ég talaði um fyrir ári og sagt var fyrir kosningar ætluðum við að hliðra til í skattkerfinu, auka sérstaklega ráðstöfunartekjur lágtekjuhópa og lækka skattbyrði lægstu launa, dreifa byrðunum jafnar. Ríkisstjórnin hefur nú skilað af sér tillögum um hvernig það skuli gert með því að taka upp nýtt skattþrep fyrir lægstu tekjur og nemur sú breyting um 2% lækkun skattbyrði fyrir þann hóp. Þá hefur ríkisstjórnin aukið við stuðning til handa tekjulægri barnafjölskyldum, en á það hefur verið bent að hættan á fátækt sé mest hjá tekjulágum barnafjölskyldum, sérstaklega einstæðum foreldrum. Því er mikilvægt að stýra aðstoðinni þangað sem þörfin er mest. Inn á þetta er komið í fjármálaáætlun þar sem á að taka til skoðunar viðmiðunarfjárhæðir kerfisins til lengri tíma. Þar tel ég að geti verið skynsamlegt að hækka hlutfallslega viðmiðunarfjárhæðir fyrir einstæða foreldra enda sýna greiningar að þar er mesta hættan á fátækt. Umönnunarbyrðin er þyngri hjá einstæðum foreldrum og minni tækifæri til að drýgja tekjur með aukinni vinnu. Virðulegi forseti. Við stöndum við það sem sagt var í stjórnarsáttmála, að þessi ríkisstjórn myndi lengja fæðingarorlofið. Nú er það á dagskrá næsta og þarnæsta árs eins og kemur fram í þessari fjármálaáætlun. Það er stórt skref í átt að því að brúa umönnunarbilið milli leikskólavistar og loka fæðingarorlofs og vona ég að flestir fagni því stóra skrefi. Fæðingarorlofið hefur ekki lengst síðan árið 2000. Síðast en ekki síst er verið að stórauka framlög í almenna íbúðakerfið til að mæta réttlátri kröfu verkalýðshreyfingarinnar um burðugt félagslegt húsnæðiskerfi. Það var mikil ánægja með tillögur átakshóps forsætisráðherra í húsnæðismálum og þessi aðgerð er liður í því. Einnig er ákaflega gott að sjá að stuðningurinn við húsnæðismarkaðinn er í meiri mæli farinn að snúast um að byggja upp húsnæði því að í því hefur vandinn legið, að ekki var byggt nóg af íbúðum eftir bankahrunið. Um það eru hagfræðingarnir sem fjallað hafa um þetta sammála, að mikilvægt sé að stuðningurinn sé markviss til að ná markmiði sínu, þ.e. að draga úr húsnæðiskostnaði, sérstaklega fyrir tekjulága hópa. Herra forseti. Við munum nýta það svigrúm sem er til staðar til að halda áfram uppbyggingu samfélagsins nú þegar hagvöxtur dregst saman hraðar en spár gerðu ráð fyrir og við bætum í fjárfestingar. Þessi áætlun tryggir fjárframlög til þeirrar sóknar fyrir íslenskt samfélag sem boðuð er í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Þrek hagkerfisins er mikið vegna aðgerða undanfarinna ára og við höfum allar forsendur til að komast vel í gegnum þær þrátt fyrir þær áskoranir sem fram undan eru.
Herra forseti. Það er margt áhugavert í fjármálaáætluninni og ég þakka hv. þingmanni fallega ræðu. Það sem mér leikur mest forvitni á að vita í upphafi eru þau skilaboð sem í fjármálaáætluninni felast til opinberra starfsmanna, þar sem ekki er í rauninni hægt að túlka öðruvísi en svo að gert er ráð fyrir að laun megi ekki hækka meira en 0,5% umfram verðlag, sem er talsvert minna en augljóslega er verið að krefjast í hörðum aðgerðum á vinnumarkaði núna og talsvert minna en Hagstofan gerir ráð fyrir í þjóðhagsspá sinni. Skilaboð ríkisstjórnarinnar virðast vera mjög skýr og klár til opinberra starfsmanna: Ef þeir fara fram á meiri launahækkanir en þetta verður þeim sagt upp, af því að ráðuneytum og stofnunum verður gert að hagræða sem því nemur. Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmanni finnst um þau skilaboð ríkisins inn í yfirvofandi kjaraviðræður opinberra starfsmanna.
Virðulegur forseti. Ég svara því bara svipað og ég sagði áðan. Ég tel að verði gerðir kjarasamningar umfram það sem gert er ráð fyrir í áætluninni verði ríkisstjórnin að bregðast við því. Það er alveg augljóst mál, það verður gert, ég held að það liggi alveg fyrir. Við höfum ekki samið umfram eitthvað hér á árum áður. Við höfum oft staðið frammi fyrir því að semja við ríkisstarfsmenn og við höfum alltaf gert áætlanir á hverjum tíma, þ.e. hver ríkisstjórn. Verði samningar umfram það sem hér er gert ráð fyrir verðum við að horfast í augu við að þurfa að takast á við það. Ég vil ekki segja fyrir fram að það verði gert eingöngu með niðurskurði hjá öllum þeim stofnunum sem um er að ræða. Ég held að við hljótum að geta brugðist við með öðrum hætti. Auk þess er töluvert fé í varasjóði sem við gætum þá hugsanlega nýtt okkur ef það verður eitthvað umfram það sem hér er undir.
Herra forseti. Svar hv. þingmanns kemur nokkuð á óvart því að það er bara ekki það sem segir í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þar segir bara skýrum orðum: Ríkisstofnanir munu ekki fá launahækkanir umfram 0,5% hækkun umfram verðlag bættar í fjárframlögum. Að þurfa að skera niður á móti þýðir - af því að í tilfelli langflestra ríkisstofnana er langstærsti einstaki kostnaðarþátturinn laun - að þessar ríkisstofnanir munu þurfa að segja upp starfsfólki sínu á móti kostnaðarhækkunum umfram þetta. Það er það sem stendur þar skýrum orðum. Það eru áhugavert líka að heyra sjónarmið hv. þingmanns til þess sem þegar hefur komið fram í umræðunni, að efnahagsforsendur virðast vera brostnar og bregðast þurfi við, annaðhvort með því að breyta fjármálastefnu, sem reyndar eru sett mjög stíf skilyrði í lögum, eða annað tveggja að hætta við skattalækkunaráform ríkisstjórnarinnar eða útgjaldaaukningaráform ríkisstjórnarinnar. Hvort myndi hv. þingmaður kjósa? [[Forseti hringir.]]Eigum við að hætta við að lækka skatta? Eigum við að hætta við að auka útgjöld?
Herra forseti. Ég held að það liggi ljóst fyrir hvað yrði gert ef ég réði ein. Það er alveg klárt mál. Ég myndi að sjálfsögðu hætta við að lækka skatta, en það er nú þannig að maður ræður ekki alltaf einn. Hins vegar er það svo, eins og hv. þingmaður benti á, að ég tel að við verðum í vinnunni að óska eftir því að fá nánari greiningar á því hvað það myndi þýða ef samið yrði um einhver prósent umfram það sem gert er ráð fyrir í forsendum. Það er þó þannig að út frá hagspám eru gefnar ákveðnar forsendur í áætluninni, hvort sem við erum að tala um laun eða eitthvað annað. Við getum ekki sagt sisvona að við leggjum hreinlega til að laun hækki um 10%, að það séu forsendurnar í áætluninni. Þá erum við, eins og hv. þingmaður veit, að stíga stórt skref. Hér er auðvitað miðað við þær forsendur sem hagspáin gefur okkur þar til annað kemur í ljós. Þá verðum við að takast á við það og ég tel að við þurfum að fá upplýsingar um það í nefndarvinnunni.
Virðulegi forseti. Svo ég haldi aðeins áfram með þetta. Það er tvennt ólíkt að segja að ráðuneytin eigi að bera kostnaðinn af launahækkunum og að segja að brugðist verði við þeim. Það stendur einfaldlega í fjármálaáætlun. Við erum að tala um fjármálaáætlun, þar er stefna stjórnvalda sett fram til næstu fimm ára. Mér finnst einmitt mjög áhugavert það sem kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra áðan þar sem almenni varasjóðurinn vex um 2,5 milljarða á næsta ári og um 20 milljarða á síðustu tveimur árum áætlunarinnar, sem er mjög áhugavert. Ástæðan sem þar var gefin var meiri óvissa í lokin. En það sem ég sé hins vegar er skortur á stefnu. Það er ekki verið að setja þessa fjármuni inn á málefnasviðin samkvæmt stefnu stjórnvalda heldur er þarna afgangur sem við vitum ekki hvað við ætlum að gera við og setjum hann bara þar af leiðandi í almenna varasjóðinn, sem við vitum vel að er ekki tilgangur almenna varasjóðsins. Það eru skýrar reglur um hvernig á að taka fé úr almenna varasjóðnum. Ég vildi fá álit hv. þingmanns á þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil ekki taka undir að skortur sé á stefnu yfir höfuð í þessu plaggi. Við hv. þingmaður höfum um margt bæði líka og ólíka sýn á það hvernig eigi að setja fram áætlun eins og hér birtist. Kjarasamningar, hvort sem það eru þeir sem við erum að fást við núna eða sem eftir eiga að koma, sem beinast þá sérstaklega að ríkinu, verða með allt öðrum hætti en áætlunin gerir ráð fyrir. Ég held að það hljóti þá að vera hluti af því sem varasjóðurinn getur tekist á við vegna þess að það væri langt umfram þær áætlanir sem gerðar hafa verið, en við getum aldrei séð það fyrir. Gleymum því ekki að þetta er áætlun sem gerir ráð fyrir einhverjum tilteknum þáttum. Þetta er ekki eitthvað sem er orðið eða þarf að verða nákvæmlega eins og hér er lagt upp með. Nú er þingið með þetta til umfjöllunar.
Virðulegur forseti. Ég hafði einmitt áhuga á þessu. Er það þá staðfesting á því að þessi viðbót í almenna varasjóðinn sé í rauninni til að bregðast við óvissu í kjaramálum? Þá væri hægt að grípa til þess sem er eitt af hlutverkum almenna varasjóðsins. Hitt varðandi stefnu stjórnvalda. Ég segi að þetta sýni einmitt skort á stefnu stjórnvalda. Það er ekki eitthvað, að mínu viti, sem við þurfum að gera ágreining um. Ég vísa þá bara í lögin, að það eigi að vera kostnaðarmetin stefna og hver eigi að vera ávinningur þess að velja eina leið umfram aðra. Það er bara í lögunum. Það er ekki eitthvað sem við þurfum að hafa skoðun á. Þetta vantar einfaldlega. Peningurinn fer beina leið í almenna varasjóðinn. Hann fer ekki í verkefni sem eru útskýrð, kostnaðarmetin og ábatagreind. Þess vegna segi ég: Engin stefna. Peningurinn er ekki innan málefnasviðanna, hann er í almenna varasjóðnum.
Herra forseti. Það er þannig, eins og hv. þingmaður veit, að forsendurnar í spá Hagstofunnar voru m.a. þær að ferðamönnum fækkaði, minni vöxtur yrði í einkaneyslu, samdráttur í atvinnuvegafjárfestingum o.s.frv. Búið var að gera ráð fyrir töluverðu af slíku í þeirri hagspá sem við erum með hér undirliggjandi. Varasjóður er m.a. til að bregðast við launamálum, eins og hv. þingmaður veit. Það er ekkert óeðlilegt á kjarasamningsári, að mínu mati að minnsta kosti, að þar sé meira undir en alla jafna. Hann er auðvitað ekki eingöngu fyrir það eins og við þekkjum. Þess vegna get ég ekki sagt að þetta sé ekki inni í málaflokknum og að stefnu skorti þess vegna. Mér finnst þetta einmitt ágætisstefna, menn reyna að undirbúa sig undir það ef eitthvað gerist eða menn leggja ekki af stað með í upphafi, heldur getur niðurstaðan orðið með öðrum hætti, eitthvað umfram það sem menn leggja af stað með. Ég tel að skynsamlegt sé að hafa varasjóðinn stærri en minni út af þessu.
Herra forseti. Sú stefna ríkisstjórnarinnar sem hv. þingmaður samþykkti og stjórnarliðar samþykktu allir og virtust ánægðir með er að bíta núna í niðursveiflunni og ég held að við sjáum það öll og það sé óumdeilt. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra talaði svona utan í það hér fyrr í dag að það gæti verið sniðug hugmynd að breyta fjármálastefnunni ef hagvöxtur, sem nú er gert ráð fyrir að verði 1,7%, færi á árinu 2019 niður í 0. Telur hv. þingmaður að lög um opinber fjármál leyfi breytingu á fjármálastefnu við þær aðstæður, þ.e. ef hér verður enginn hagvöxtur, hann færi niður í 0 en verði ekki 1,7%?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við sátum yfir þeim lögum í langan tíma. Þegar hv. þingmaður segir að stefnan sé að bíta núna höfum við samt sem áður aldrei sett eins mikið í innviðauppbyggingu og hin ýmsu mál til margra ára, og þá er ég líka að tala um fyrir hrun. Við erum að setja fjármuni í ótal marga hluti, þannig að mér finnst stefnan ekki vera að bíta, ekki enn þá að minnsta kosti. Ég er ekki alveg sammála því. Ég og hv. þingmaður erum hins vegar sammála um 7. gr. laganna, sem við myndum væntanlega breyta fengjum við færi til þess. Varðandi það hvort við breytum stefnunni, eins og hæstv. fjármálaráðherra fór yfir í dag, það er auðvitað alger forsendubrestur ef hagvöxtur fer í 0%, gríðarlega mikill forsendubrestur. Ég tel að það sé eitthvað sem við gætum [[Forseti hringir.]]horft til, vil þó ekki fullyrða að við gætum endurskoðað [[Forseti hringir.]]stefnuna á þeim forsendum. En ég tel [[Forseti hringir.]]að þetta sé líka eitt af því sem mér finnst að við eigum að fá svolítið [[Forseti hringir.]]frá fjármálaráðinu inn í vinnu nefndarinnar.
Herra forseti. Ég heyri að hv. þingmaður er afskaplega ánægð með fjármálaáætlunina og stefnu ríkisstjórnarinnar, en hún byggir því miður á forsendum sem við vitum að standast ekki. Við vitum það. Við vitum að farþegafjölgunin verður önnur en gert var ráð fyrir. Við vitum að þegar hagspá verður endurskoðuð verður hún önnur og verri heldur en þessi áætlun byggist á. Þess vegna segi ég að við þær aðstæður, þegar þarf að fara að hreyfa til stærðir og skila samt sem áður 20 milljörðum í afgang, þá er stefnan farin að bíta. Þegar við vorum að vinna frumvarpið um opinber fjármál vorum við hv. þingmaður einmitt sammála um að óskynsamlegt væri að sníða svona þröngan ósveigjanlegan stakk. Hefur hv. þingmaður beitt sér innan stjórnarliðsins gegn [[Forseti hringir.]]þessari stefnu?
Virðulegi forseti. Það er vitað innan þeirra flokka sem ég er í samstarfi við hver skoðun mín og Vinstri grænna er á 7. gr. Það var hins vegar ekki þeirra skoðun á þeim tíma og ég held að hún hafi ekki breyst. Ég vil hins vegar segja að við byggjum þessa áætlun á gildandi fjármálaáætlun sem við höfum, breytingum sem urðu við afgreiðslu fjárlaganna, uppfærðri þjóðhagsspá Hagstofunnar og svo þeim ákvörðunum sem ríkisstjórnin hefur sett fram við þetta. Hagstofan tók tillit til fækkunar ferðamanna, hægari vaxtar einkaneyslunnar, atvinnuvegafjárfestingar og svo margt annað, þannig að hún miðast ekki alveg við að allt sé „in full swing“. Ég vil ekki segja að við vitum að þetta versni, af því að við vitum það ekki, við teljum það bara. Við erum ekki það forspá. Við þurfum að horfast í augu við það að fram undan er vinna og [[Forseti hringir.]]ég held að við ættum sérstaklega að horfa til þess hvað fjármálaráð kemur til með [[Forseti hringir.]]að segja varðandi þá óvissu sem við teljum að sé uppi núna.
Herra forseti. Það kemur fram í áætluninni að ríkisstjórnin áætlar frekari breytingar á skattlagningu ökutækja og eldsneytis frá og með næsta ári og bætist það ofan á fyrirhuguð veggjöld. Í áætluninni segir beinlínis: „Breytingar á skattlagningu ökutækja og eldsneytis ásamt gjaldtöku á ferðamenn koma til með að draga úr ráðstöfunartekjum heimilanna í formi hærra verðlags.“ Á öðrum stað segir í áætluninni að sá litli hagvöxtur sem spáð er verði drifinn áfram af einkaneyslu. Á sama tíma og ríkisstjórnin gerir ráð fyrir því í áætlunum sínum að heimilin eigi að halda uppi hagvextinum skattleggur hún þessi sömu heimili þannig að þau hafa ekkert svigrúm til að halda uppi hagvexti í formi einkaneyslu. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort ekki sé þversögn í þessu innan áætlunarinnar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann nefndi sérstaklega ökutæki og eldsneyti, og að hagvöxturinn væri drifinn áfram af einkaneyslu, það hefur nú gerst mjög reglubundið í gegnum tíðina. Nei, ég lít ekki þannig á vegna þess að við erum að fara inn í breytt umhverfi þar sem við erum að snúa okkur að orkuskiptum og öðru slíku og einhver yfirgangstími verður í því sem verður ekki að mínu mati þess eðlis að við borgum áframhaldandi þau gjöld sem við erum að borga plús einhver önnur gjöld ef hann er að vísa í það, ef ég skil hann rétt. Í mínum huga er það þannig að við getum ekki innheimt hefðbundin ökutækjagjöld og bætt ofan á þau að öðru leyti. Ef hv. þingmaður er að vísa í kolefnisskattinn er hann að hækka. Ég tel að það sé bara eitt af því sem við verðum að gera til að flýta fyrir orkuskiptum til að geta staðið við þau markmið sem við höfum lofað [[Forseti hringir.]]fram til þessa í loftslagsmálum.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi einmitt kolefnisskattinn og er kannski rétt að koma aðeins inn á hann. Í áætluninni kemur fram að kolefnisgjaldið verði hækkað þriðja árið í röð. Miðflokkurinn hefur gagnrýnt það sem við köllum stefnuleysi ríkisstjórnarinnar í þeirri skattlagningu vegna þess að sá skattur bitnar sérstaklega illa á landsmönnum. Ég er þeirrar skoðunar að honum sé ekki jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti. Þess vegna er svona mikil hækkun skattsins, sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir og boðar áfram í áætluninni, óeðlileg að mínu mati. Það verður að liggja fyrir heildstæð stefna hvernig Ísland ætlar að nota kolefnisgjöld í baráttunni við loftslagsbreytingar án þess að það hafi áhrif eða bitni á landsbyggðinni og samkeppnishæfni atvinnugreina og dragi þróttinn úr hagkerfinu. Ég vil spyrja: [[Forseti hringir.]]Hefur hv. þingmaður ekki áhyggjur af því að þessi skattur komi [[Forseti hringir.]]ekki jafnt niður á alla [[Forseti hringir.]]landsmenn og hann bitni sérstaklega illa á landsbyggðinni?
Herra forseti. Þetta er ekki stefnuleysi. Þetta er nefnilega algerlega kristaltær stefna, að leggja á græna skatta til að ýta undir það að fólk skipti um orkugjafa. Hvort það dreifist ójafnt, ja, það má svo sem segja að á höfuðborgarsvæðinu keyri fólk líklega hvað mest. Hér er fjöldinn. Vissulega eru vegalengdirnar okkar margra mjög langar. Það má vera að atvinnutæki og annað sem er til sveita gæti verið eitthvað sem við þyrftum að horfa til með mótvægisaðgerðir í huga. Ég ætla ekki að útiloka það. En almennt séð held ég að framþróunin í ökutækjum og öðru slíku til orkuskipta, auknar rannsóknir til nýsköpunar í öllu því sem lýtur að þessu - við eigum að setja aukna peninga í það. Við getum gert það m.a. með því að innheimta kolefnisskattinn og flýta þannig fyrir [[Forseti hringir.]]því að þetta geti átt sér stað, líka í hinum dreifðu byggðum.
Virðulegur forseti. Ég eyddi helginni í að lesa fjármálaáætlun sem nú er úrelt. [[Gripið fram í.]]Nú er ég að halda ræðu um fjármálaáætlun sem er úrelt, 469 úreltar blaðsíður. Þegar ég segi að fjármálaáætlun sé úrelt er það ekki vegna frétta helgarinnar um vandamál WOW. Það voru ansi miklar líkur á því að forsendur hagspár, sem fjármálaáætlun byggir á, væru brostnar um leið og hagspáin var gefin út óháð því hvernig færi fyrir flugfélaginu. Óvissa um loðnu, kjarasamninga og flugvélar er samt ekki ástæðan fyrir því að þessi fjármálaáætlun er úrelt. Þessi fjármálaáætlun er úrelt af því að hún inniheldur nákvæmlega ekki neitt haldfast kostnaðarmat á stefnu stjórnvalda. Það kemur fram á kristaltæran hátt í yfirferð um helstu útgjaldamálin í fjármálaáætlun, t.d. á bls. 102, á málefnasviði dómstóla, með leyfi forseta: „Þá hækkar útgjaldasvigrúm málefnasviðsins um 30 millj. kr. árið 2022 og um aðrar 30 millj. kr. árið 2023 en ekki hefur verið ákveðið í hvaða verkefni því verður ráðstafað.“ Enn fremur segir á bls. 104, á málefnasviði réttinda einstaklinga, trúmála og stjórnsýslu dómsmála, með leyfi forseta: „Þá hækkar útgjaldasvigrúm málefnasviðsins um 125 millj. kr. árið 2022 og um aðrar 125 millj. kr. árið 2023 en ekki hefur verið ákveðið í hvaða verkefni því verður ráðstafað.“ Ég hef talað áður um að fjármálaáætlun og fjárlög þar sem stefna stjórnvalda er ekki kostnaðarmetin sé eins og nokkurs konar ávísun á handhafa: Hérna er fullt af peningum, gerðu það sem þér sýnist. Þetta gengur hins vegar skrefinu lengra, hérna er ekki verið að fjalla um verkefni sem vantar verðmiða á, hérna er verðmiði án verkefna og ég hef engan áhuga á að kaupa verðmiða. Ég hef spurt þeirrar spurningar áður hvernig Alþingi eigi að geta samþykkt fjármálaáætlun þar sem stefna stjórnvalda er ekki kostnaðarmetin. Af hverju ættum við að samþykkja fjárheimildir upp á hundruð milljarða án þess að geta útskýrt nokkuð nákvæmlega hvernig þeim milljörðum verður varið? Við þá spurningu bæti ég: Af hverju ætti Alþingi að samþykkja fjármálaáætlun þar sem er beðið um peninga í ekki neitt? Fjárlög 2019 voru byggð á fjármálaáætlun 2019–2023 en lentu í niðurskurðarhnífnum eftir að nóvemberhagspáin tók dýfu niður á við. Fjármálaáætlun 2020–2024 er byggð á febrúarspá og nú lítur út fyrir að áætlunin lendi líka undir hnífnum. Það sem ég hef áhyggjur af og ástæðan fyrir því að ég tel þessa fjármálaáætlun vera úrelta frá fyrsta degi, óháð því hvað er að gerast í hagkerfinu, er að það er ómögulegt að sjá hvaða áhrif hagsveiflur hafa á ríkisfjármálin. Hvar myndum við bæta í ef svigrúm væri? Hvar myndum við skera niður ef kreppir að? Hvaða verkefni eru neðarlega á forgangslista hvers málefnasviðs? Hvað kostar stefna stjórnvalda? Verður niðurskurður aftur afsakaður sem „tafir“ á framkvæmdum vegna byggingar spítala eða hjúkrunarheimila? Verða aftur „tafir“ á kerfisbreytingum í lífeyriskerfinu? Spurningin er bara einföld: Hverjir verða látnir sitja á hakanum í þetta skiptið? Mér finnst algerlega óboðlegt að ég þurfi að spyrja þessarar spurningar því að svarið á að sjálfsögðu að vera í fjármálaáætlun eins og lagt er upp með í 20. gr. laga um opinber fjármál. Þar er sérstaklega fjallað um nýtingu fjármuna í tengslum við stefnu stjórnvalda og er útskýrt sem svo í greinargerð laganna, með leyfi forseta: „Í þriðja lagi felst í stefnumótun ákvörðun um hvaða leið skuli fylgt til að ná fram settum markmiðum. Hér þarf að huga að kostnaði, áhrifum og ávinningi hverrar leiðar fyrir sig og bera saman ólíkar forsendur þeirra.“ Þetta er ekki gert. Það vantar allar upplýsingar um kostnað. Hvað kostar t.d. tilraunaverkefni um samstarf við önnur þjónustukerfi um eflingu þjónustu við viðkvæmasta hóp ungra atvinnuleitenda? Hvað kosta sértækar aðgerðir af hálfu stjórnvalda til þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda? Eða hvað mun það kosta okkur að fara ekki í þá aðgerð? Hvað kostar að koma á fót öflugum sjóði sem styrkir nýsköpunar- og þróunarverkefni í matvælaframleiðslu? Ég ætla ekki að gera lítið úr þessum verkefnum, þau eru mjög þörf og munu skila okkur betri lífskjörum til framtíðar, en það á ekki að vera erfitt að segja okkur hversu mikið verkefnin kosta, í það minnsta. Það er oft erfitt að greina áhrif og ávinning en í það minnsta segið okkur hvað þetta kostar. Það er algjörlega nauðsynlegt fyrir allt sem lög um opinber fjármál byggja á. Við þurfum kostnaðaráætlun í fjármálaáætlun til að þess sjáist merki í fjárlögum. Við þurfum kostnaðaráætlun til að sjá það í ársskýrslum ráðherra hvort verkefnið skilaði tilætluðum árangri miðað við tilkostnað. Það er meira að segja betra að hafa ónákvæma kostnaðaráætlun en enga kostnaðaráætlun. Þá getum við a.m.k. gert betur næst. Ef við byrjum ekki einu sinni getum við aldrei gert betur. Áður en ég held áfram langar mig til að minnast á það sem mér finnst vera vel gert. Það er ekkert svo illa gert að ekki sé hægt að hrósa fyrir eitthvað. Það er búið að bæta við sviðsmyndagreiningu. Hún er áhugaverð og velkomin viðbót. Meira af svona. Stefna um stafrænt Ísland. Frábært. Verkefni um endurmat útgjalda. Æðislegt. Átak á sviði nýsköpunar. Snilld. Meiri notkun á samráðsgátt og lenging fæðingarorlofs. Vel gert. Flest af þessum verkefnum eru sjálfsögð en auðvitað má hrósa því þegar loksins er byrjað á þeim. Nú að málum málanna, kjaramálum. Stjórnvöld sitja nú í súpu fyrri ríkisstjórnar sem brást ekki við gríðarlegum launahækkunum kjararáðs. Hægt er að reyna að útskýra sig fram hjá hækkununum með því að vísa í viðmið á mismunandi árum eða frystingu launa síðan þá eða hvað sem mönnum dettur í hug, en engum hefur tekist að útskýra óréttlætið sem er í því að hækka laun þingmanna um tugi prósenta í einu skrefi. Þetta óréttlæti, sem og ýmsar aðrar launaákvarðanir hjá opinberum aðilum síðan þá, er önnur rót vandans í kjarabaráttu dagsins í dag. Hin rótin er tengd húsnæði en viðbrögð stjórnvalda hafa þar verið lítil og sein. Í fjármálaáætlun er fjallað um hvernig kaupmáttur hefur aukist um þriðjung frá árinu 2013 og því slegið fram á sama tíma að óvíða sé tekjujöfnuður meiri en hér á landi. Á sama tíma hefur leiguverð hækkað um 55%, kaupverð um 60% en launavísitalan um 43,6%. Það getur vel verið að einhver meðalkaupmáttur hafi aukist um þriðjung, en þessar tölur sýna svart á hvítu að meðal þeirra launahópa þar sem húsnæðisliðurinn vegur þungt hafa hækkanir á húsnæðismarkaði komið harkalega niður. Það er frekar augljóst að laun þeirra sem eru nú með 300.000 kr. á mánuði, og hafa hækkað um 65.000 kr. í útborguðum launum, tapa kaupmætti þegar 85 fermetra íbúðin í Breiðholti hefur hækkað um 75.000 kr. á mánuði í leigu. Þá er ég meira að segja bara að nota tölur frá fyrri hluta 2017. Leigan hefur hækkað meira síðan þá. Því er hægt að segja ýmislegt um hækkun á kaupmætti og tekjujöfnuð í fjármálaáætluninni, en það er líka hægt að draga ýmsar ályktanir um það hverjir hafa fengið þennan kaupmátt á undanförnum árum. Það er ekki láglaunafólkið sem er að krefjast hærri launa. Það hefur þurft að horfa upp á aukna skattbyrði, hækkandi húsnæðiskostnað, tugprósenta launahækkanir þingmanna og ráðherra, skerðingar og er svo bara ásakað um að vera geðveikt að sjá ekki hvað ástandið er gott á Íslandi. Já, það er gott. Það er gott fyrir þingmenn. Það er gott fyrir ráðherra. En hversu gott verður það þegar höfrungahlaupið hefst? Það hefst óhjákvæmilega af því að það verður líka að meta menntun til launa. Fólk sem sækir sér menntun og fórnar fyrstu starfsárunum í lífeyrisgreiðslur og tekjur verður a.m.k. að geta unnið það tap til baka. Hinn möguleikinn er að lágtekjufólk hafi ekki efni á þaki yfir höfuðið. Ég efast um að sá valmöguleiki endi vel. Þetta er staðan sem við búum við. Gríðarlegur vöxtur í ferðamennsku og meðfylgjandi vaxtarverkir. Ferðamennskan hefur vissulega dregið okkur hratt upp úr hrunárunum og hleypt lífi í byggðir víða um land. Við höfum hins vegar ekki haft bolmagn til þess að taka á móti því ferðamannaflóði sem hefur valdið tjóni á náttúruperlum með átroðningi og tekið frá dágóðan hluta húsnæðismarkaðarins í gegnum deilihagkerfið. Afleiðingin varð skortur á húsnæði og hækkandi húsnæðisverð sem hefur mest áhrif á láglaunafólk. Áhrif sem leiddu til baráttu um kjaraleiðréttingu til þess að fólk hafi efni á að borga fyrir þak yfir höfuðið. Núverandi ástand í kjaramálum er afleiðing aðgerðaleysis fyrri ára, aðgerðaleysis þar sem húsnæðisvandinn var ekki tekinn nægilega alvarlega, aðgerðaleysis þar sem launahækkanir þingmanna og ráðherra voru ekki teknar nægilega alvarlega. Píratar voru með lausnir. Í skuggafjárlögum fyrir kosningar 2016 lögðu Píratar til 11 milljarða í íbúðauppbyggingu strax á árinu 2017, þremur árum fyrr en núna og mun meira í raun og veru. Píratar vildu einnig, einir flokka, endurskoða ákvörðun kjararáðs, alveg eins og fyrrverandi forsætisráðherra, Davíð Oddsson, gerði vegna kjaradóms. Þess vegna erum við hérna núna, af því að við hlúðum ekki að rótunum. Þess vegna erum við að hrapa niður úr skýjunum og það sem mætir okkur er ekki blómlegt og fjölbreytt atvinnulíf sem er byggt upp í gegnum nýsköpun vísinda, verksvits og lista, heldur kjarabarátta og loðnuleit. Þess vegna erum við með úrelta fjármálaáætlun þar sem stefnan er ekki sett fram á veginn heldur eltir skottið á sjálfri sér, fjármálaáætlun þar sem tugir milljóna eru teknar frá í verkefni sem er ekki búið að ákveða hver eru, fjármálaáætlun sem enginn veit hvað kostar og ef einhver veit það þorir sá ekki að segja Alþingi það. Við glímum við úrelt stjórnmál, stjórnmál fortíðarinnar sem rotta sig saman valdanna vegna, stjórnmál samtryggingarinnar sem hafa svo margt að fela, stjórnmál sem ala á vantrausti og axla aldrei ábyrgð fyrr en skaðinn er orðinn óbætanlegur, stjórnmál sem þora ekki að taka skrefin inn í framtíðina með nýrri stjórnarskrá, hönd í hönd með öllum Íslendingum, stjórnmál sem þora ekki að deila valdinu með landsmönnum. Við búum í úreltu kerfi sem þjónar einungis valdhöfum sem vilja breyta sem minnstu sem hægast, hægar en samfélagið breytist í kringum þá. Þess vegna fáum við úrelta fjármálaáætlun.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir prýðisræðu. Hv. þingmaður byrjaði ræðu sína á því að tala um að hann hefði lesið einhver hundruð blaðsíðna í úreltri fjármálaáætlun. Ég er sannfærður um að hv. þingmaður er ekki alveg sannfærður um að hún sé úrelt, eins og hann talaði um. Ég trúi því ekki að hv. þingmaður sé tilbúinn til að taka svo djúpt í árinni á þeim forsendum einum að hér skorti kostnaðarmat. Ég ætla ekki að deila við hann um það. Við erum sammála um að því nákvæmara kostnaðarmat sem liggur fyrir þeim mun betur erum við í færum til þess í verkefni okkar til að mynda í fjárlaganefnd, undir lið sem heitir framkvæmd fjárlaga og eftirlit með framkvæmdarvaldinu, að leggja mat á ávinninginn af stöku framkvæmdum. Ég held að þetta muni batna til framtíðar. Hins vegar ef við ætlum að bæta úr áætlunargerðinni og gera betur, og ég vil hrósa hv. þingmanni fyrir að benda á það sem er til bóta í greinargerðinni, eins og sviðsmyndagreiningin og fráviksgreiningin, þá er það liður í lögum um opinber fjármál, í 62. gr., sem snýr að skýrslum ráðherra. Við erum nýbúin að fara yfir þær skýrslur með ráðuneytum og þá rákum við okkur einmitt á þennan þátt. Nú munum við í júní fara aðra umferð [[Forseti hringir.]]í slíkar skýrslur. Sér hv. þingmaður fyrir sér að við þurfum eitthvað [[Forseti hringir.]]að bæta úr lögunum til að ná betur utan um þáttinn um kostnaðarmat?
Virðulegi forseti. Hvað lagabreytingar varðar vegna kostnaðarmats er það mjög skýrt í lögunum og greinargerðinni með þeim. Ég segi að þessi fjármálaáætlun sé úrelt af því að ég býst við miklum breytingum á henni í meðhöndlun þingsins. Það þýðir að umsagnir sem við fáum um skjalið sem við erum að tala um núna byggja á þeirri útgáfu en ekki þeirri útgáfu sem við komum til með að afgreiða frá þinginu, það verður væntanlega það miklu breytt. Ég segi líka að áætlunin sé úrelt af því að hún er ekki samkvæmt lögum um opinber fjármál. Það vantar þau atriði sem við höfum bent á aftur og aftur. Ef eitthvað er er þetta verra en í fyrri áætlun. Það er það sem ég á við þegar ég segi að fjármálaáætlun hafi orðið úrelt eftir að hún kom úr prentun. Svo eru að sjálfsögðu atriði eins og stefna stjórnvalda um að lengja fæðingarorlofið, sem er ekki úrelt stefna. Ég er að tala um áætlunina, það hvernig Alþingi getur meðhöndlað þetta plagg, hvernig við getum lesið okkur í gegnum það og skilið hvað við erum að samþykkja, þannig að við sjáum þegar þetta kemur inn á fjárlögum, sem eiga að vera samkvæmt fjármálaáætlun, eitthvert samræmi þarna á milli. Það átti að spara tíma þingsins í yfirferð á fjárlögum með því að hafa fjármálaáætlun, þannig að búið væri að fara yfir helstu atriðin. En það er ekki svo af því að þetta plagg er ekki gagnsætt, það er ekki sundurliðað á þann hátt sem ætlast er til samkvæmt lögunum. Þá þurfum við að fara aftur í gegnum allt ferlið þegar kemur að fjárlögunum, að útfærslu fjármálaáætlunar. Þess vegna segi ég að þetta plagg sé úrelt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég ætla að taka eitt dæmi af því að hv. þingmaður dró það fram sem sannarlega er það jákvæða sem kemur hér til viðbótar við gildandi fjármálaáætlun 2019–2023, þ.e. sú áætlun sem við ræðum, 2020–2024, sem er til að mynda lenging fæðingarorlofs í 12 mánuði á árunum 2020 og 2021. Kostnaður af þeirri aðgerð nemur 900 millj. kr. 2020, 2,7 milljörðum kr. 2021 og 3,8 milljörðum kr. frá og með árinu 2022. Þetta er auðvitað bara kostnaðarmat. En þetta eru stóru línurnar. Þetta er það sem lögin mæla fyrir um. Þetta var eitt dæmi. Sama á svo við um hækkun stofnframlaga til almennra íbúða, af því að það var ágætiskafli í ræðu hv. þingmanns um það hvaða hópar hafa setið eftir vegna þess að leiguverð á húsnæði hefur hækkað umfram kaupmáttaraukningar sem kemur niður á ákveðnum hópi, sem er m.a. viðfangsefni í kjarasamningum. Hækkun stofnframlaga til almennra íbúða er um 2,1 milljarður til ársins 2022. Þetta er allt kostnaðarmetið á þennan hátt. Síðan eru tiltekin markmið hjá ráðuneytum, fjöldinn af markmiðum sem við vitum að getur verið erfitt að kostnaðarmeta langt inn í framtíðinni. Ég held að þegar tímar líða og við förum að fara í gegnum skýrslur ráðherra hjá þeirri ríkisstjórn og ráðherrum sem hafa sett stefnuna, sem verður í fyrsta skipti nú í sumar, munum við á raunhæfari hátt geta náð utan um það að kostnaðarmeta tiltekin markmið, smærri verkefni, hjá hinum ólíku ráðuneytum.
Virðulegi forseti. Einhvern veginn fáum við samt heildarupphæðina. Sett er fram ákveðin krónutala, milljarðar eða milljónir, á hverju málefnasviði. Einhvern veginn komust við að þeirri tölu. Ef það liggur ekkert kostnaðarmat þar á bak við er ég bara eitt stórt spurningarmerki. Og ef það eru kostnaðarmat á bak við, þótt það sé ónákvæmt, af hverju fáum ekki að sjá það? Af hverju höfum við aldrei fengið að sjá það? Ég vil nefna að ég hef sent fyrirspurnir í gegnum fjárlaganefnd til allra ráðuneytanna. Í fjárlögunum núna síðast komu svör frá nokkrum ráðuneytum. Það koma ekki svör í fjármálaáætlun. Ég veit ekki hvort það eru komin svör núna, væntanlega eru þetta sömu spurningar sem við sendum. En við þurfum að geta summað upp. Það vantar t.d. útgjaldabrúna núna, sem var ekki í fjármálaáætlun, hún kemur í fjárlögunum. En það væri áhugavert að sjá þetta sett saman á skýrari hátt. Ég upplifi þessar 469 bls., stærstu fjármálaáætlun hingað til, sem rosalega mikið af orðum til þess að reyna að fela að ekki sé neitt þar á bak við. Ef það væri ef eitthvað nákvæmt að baki væri það sett fram í staðinn fyrir að eyða í þetta mörgum blaðsíðum. Það er svolítið vandamál. Breytingarnar sem hv. þingmaður talaði um á fyrri fjármálaáætlun og núverandi fjármálaáætlun, þar sem bætt er við lengingu fæðingarorlofs, hefði það ekki átt að koma í síðustu fjármálaáætlun sem stefna? Við erum að reyna að setja stefnu til fimm ára, óháð því hvort það komi kosningar inn á milli eða eitthvað því um líkt, til að fá einhverja festu, til að fá stöðugleika. En við erum enn þá að hjakka í sama farinu með eitt og eitt í einu. Maður veit ekki hversu mikið er að marka næstu fjögur ár í fjármálaáætluninni þegar allt kemur til alls. Hvað ef það dettur inn [[Forseti hringir.]]á næsta ári eitthvað um að lengja fæðingarorlofið enn meira? Hvað þá? Hvað með almenna varasjóðinn? Af hverju er hann næstum því að fjórfaldast?
Hæstv. forseti. Við ræðum hér ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024. Ég vil byrja á því að segja: Mér finnst gott fyrirkomulag á þessari umræðu, virðulegur forseti, enda með svipuðu sniði og reynt var þegar við ræddum áætlunina 2019–2023, fyrir réttu ári síðan. Það má segja að við séum nú í fyrsta skipti í raun að komast hringinn í kringum það áætlunarferli sem mælt er fyrir um í lögum um opinber fjármál, þ.e. að sama ríkisstjórn uppfæri gildandi áætlun. Það er áætlunin 2019–2023 og byggir á fyrirliggjandi fjármálastefnu og þeim skilyrðum sem stefnan setur um afkomumarkmið, um efnahag, eignir og skuldir fyrir hið opinbera í heild og opinbera aðila og greint er frá í áætlun til næstu fimm ára um þróun tekna og þróun gjalda. Ef við skoðum áætlunarferlið, sem við höfum í raun aldrei komist í gegnum vegna tíðra kosninga, þá byrjaði hæstv. ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur á því að leggja fram fjárlög fyrir árið 2018 sem samþykkt voru í desember 2017 og samhliða því í raun ríkisfjármálastefnu sem gilda á út kjörtímabilið og samþykkt var í mars 2018, og jafnframt áætlanir eins og sú sem við ræðum hér og fjárlög byggja á. Gildandi ríkisfjármálaáætlun 2019–2023 var síðan í kjölfarið samþykkt 8. júní 2018. Erum við nú að ræða uppfærslu á þeirri áætlun. Í millitíðinni höfum við rætt skýrslu ráðherra, sem er mikilvægur þáttur í þessu ferli. Í 62. gr. laga um opinber fjármál, sem tilheyrir þeim kafla laganna sem snýr að reikningsskilum og skýrslugerð segir, með leyfi forseta: „Hver ráðherra skal eigi síðar en 1. júní ár hvert birta ársskýrslu um síðasta fjárhagsár. Þar skal gera grein fyrir niðurstöðu útgjalda innan málefnasviða og málaflokka hans og hún borin saman við fjárheimildir fjárlaga, auk þess sem greint skal frá flutningi fjárheimilda skv. 30. gr.“ - Í 30. gr. er mælt fyrir um flutning heimilda milli ára og er hluti framkvæmdakafla fjárlaga. - „Þá skal greina frá fjárveitingum til einstakra ríkisaðila og verkefna og meta ávinning af ráðstöfun þeirra með tilliti til settra markmiða og aðgerða skv. 20. gr.“ Þar er mælt fyrir um að hver ráðherra setji fram stefnu fyrir þau málefnasvið og málaflokka sem hann ber ábyrgð á til fimm ára og er hluti fjárlagakafla laganna. Það er mikilvægur liður í ferlinu samkvæmt lögunum. Í hv. fjárlaganefnd hefur þegar verið farið yfir þessar skýrslur fyrir árið 2017 með hverju ráðuneyti fyrir sig. Árið 2017 var hins vegar við völd önnur ríkisstjórn en nú og því ekki sama tenging, má segja, við umfjöllunina. Því verður það í rauninni ekki fyrr en við förum yfir skýrslu ráðherra fyrir árið 2018 að við náum að loka þessu ferli, frá stefnu til aðgerða. Ég bind miklar vonir við að við fáum þá það samhengi og yfirsýn yfir ákvarðanir um framkvæmdir og ávinning af stefnu sem nauðsynlegt er fyrir okkur í þinginu. Mikið hefur verið rætt varðandi efnahagslegar forsendur og nokkuð borið á því í umræðunni að fólk telji að forsendur séu í raun brostnar, og það áður en blekið úr prentsmiðjunni er þornað, eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson orðaði það. Fleiri hafa haft ýmis orð uppi um þetta. Það er skiljanlegt, það er vissulega til staðar óvissa og um það er fjallað í greinargerð með áætluninni. Þar er tekið fram að einkum ríki óvissa um þrjá þætti. Það er óvissa í flugrekstri og ferðaþjónustu, kjaraviðræður eru í gangi og ekki er fyrirséð hvenær og hvernig niðurstaða fæst í þær viðræður. Óvissa er uppi í alþjóðlegum efnahagsmálum og fréttir hafa komið af því að það dragi úr hagvexti í Bandaríkjunum, svo er það útganga Breta úr Evrópusambandinu og ofan í kaupið finnst engin loðna. Ég hef fullan skilning á þessum varnaðarorðum. Þau eru nauðsynleg, jafn nauðsynleg og áætlunargerð er tæki til að fá skýra sýn á umhverfi þar sem hlutir eru stöðugt að breytast í umhverfinu og brestir og búhnykkir eru hluti af kraftmiklu efnahagsumhverfi. Við erum að koma út úr miklu hagvaxtarskeiði og hagvöxtur fer vissulega dvínandi. Og auðvitað, eins og alltaf er, standa vonir til þess að hagkerfið nái mjúkri lendingu. Það er jú verkefni okkar m.a. að byggja upp stoðir og ráðstafa opinberu fé með þeim hætti að draga úr sveiflum. Sú spá sem þessi áætlun byggir á er febrúarspá Hagstofunnar og spáir 1,7% hagvexti, sem er nokkru minni en ráð var fyrir gert í fyrri spám. Það verður alltaf óvissa og efnahagsumhverfi í eðli sínu dínamískt. Einmitt þess vegna eru áætlanir mikilvægar og mikilvægur þáttur ríkisfjármála vegna þess að þar er reynt, út frá gefnum forsendum, að stýra og forgangsraða fjármunum og gefa sem skýrasta mynd af fyrirætlunum, eins og hér, til næstu fimm ára. Að ári liðnu, við næstu uppfærslu, munum við vita eitthvað meira um þessa óvissuþætti, en þá verða aðrir brestir eða búhnykkir handan við hornið. Ef þessir óvissuþættir skýrast frekar á meðan sú umfjöllun sem fram undan er um þessa áætlun á sér stað í þinginu er varla hægt að hugsa sér betri farveg fyrir þessa áætlun en einmitt í þinginu. Það hlýtur að vera verkefnið fram undan hjá hv. fjárlaganefnd og öðrum fastanefndum um leið og við fjöllum um hana heildstætt og einstök málefnasvið og flokka, að uppfæra hana og gera skynsamlegar og mögulega óhjákvæmilegar breytingar á henni eftir því sem upplýsingar sem við köllum eftir gefa tilefni til. Eftir langt, samfellt hagvaxtarskeið, afgang af fjárlögum og áherslu á niðurgreiðslu skulda hefur það, við þær aðstæður sem við horfum til núna þegar slaknar á í hagkerfinu, reynst vera skynsamleg fjármálastjórn. Það skilar því að viðnámsþróttur er meiri en ella og sterk staða ríkissjóðs gefur okkur færi á að halda áfram á sömu braut uppbyggingar helstu samfélagsinnviða og skila þeim afgangi sem stefnt er að í ríkisfjármálastefnu. Þar er kveðið á um og stefnt að því að afgangur af heildarjöfnuði, sem mælt hlutfall af vergri landsframleiðslu, eigi að vera rétt innan við 1%, 0,9% fyrir árið 2020, 0,8% fyrir árið 2021 og 2022 og 0,9% fyrir 2023 og svo 1% fyrir árið 2024. Margir hafa gagnrýnt ríkisfjármálastefnuna, m.a. fjármálaráð, að við höfum rígbundið okkur í gólfi stefnunnar sem geri okkur erfitt fyrir þegar við horfum til þessara efnahagsaðstæðna og dvínandi hagvaxtar. Í raun og veru höfum við ekki þurft að horfast í augu við það með þeim hætti þegar hér er mikil uppsveifla eins og við höfum upplifað. Ástæðan fyrir því að við getum fylgt grunngildum stefnu og áætlunar og þrátt fyrir allt að það dregst saman í frumjöfnuði, er ábyrg fjármálastjórn og niðurgreiðsla skulda með lægri vaxtabyrði og hagstæðari fjármagnsjöfnuði í raun og veru ástæða þess að í þessari áætlun erum við í færum til að halda áfram að byggja upp innviði og vinna á innviðaskuldinni sem hér myndaðist í kjölfar efnahagshruns ásamt því að veita þann aga og aðhald sem nauðsynlegt er í ríkisrekstrinum. Það er sú staðreynd sem tryggir í raun sjálfbærni og festu ríkisfjármálanna. Þessi áætlun endurspeglar í raun sterka stöðu og festu í stjórn opinberra fjármála. Ég segi það þrátt fyrir að það slakni á í hagkerfinu sjáum við það m.a. á þeim þáttum sem verið er að bæta við gildandi áætlun í forgangsröðun og áherslum hæstv. ríkisstjórnar. Hér horfum við til aukningar í fjárfestingum hins opinbera til samgönguinnviða á meðan fyrirséð er að fjárfestingar í atvinnulífinu dragist saman. Hér er sett aukið fé í nýsköpun og rannsóknir og þróun, sem er afar jákvætt við þessar aðstæður og afar mikilvægt þegar við horfum til framtíðar, uppbyggingar og hagvaxtar. Við bætum 4 milljörðum við gildandi áætlun í samgönguframkvæmdir, þ.e. við þá 16,5 milljarða sem þar eru fyrir. Þannig að samtals verða þetta um 20 milljarðar. Verið er að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði til viðbótar við hækkun á greiðslum. Hækkun er á stofnframlögum í almenna íbúðakerfið, aukin framlög eru til byggingar hjúkrunarrýma, stuðningur við bókaútgáfu, sem hluti aðgerðaáætlunar hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um eflingu móðurmálsins, fyrirhugaður stuðningur við fjölmiðla, og svo mætti áfram telja. Það verður síðan verkefni hv. fjárlaganefndar og annarra fastanefnda að fara ofan í kjölinn á einstökum málefnasviðum og málaflokkum og kalla eftir athugasemdum úr samfélaginu og greina frekar þau áform sem speglast í þessari viðamiklu áætlun. Ég vænti góðs samstarfs við aðrar nefndir um þá vinnu, við ráðuneyti og stofnanir. Hv. fjárlaganefnd mun senda bréf á aðrar nefndir um fyrirkomulag vinnunnar sem við sjáum að er fram undan.
Virðulegi forseti. Aðeins um þessar umsagnir sem við kölluðum eftir í fjárlaganefnd og einmitt þá staðreynd sem við tölum um áðan að það er mjög lítið kostnaðarmetið af aðgerðum stjórnvalda nema þær séu hluti af þessum forreiknuðum stærðum eins og t.d. fæðingarorlofinu, sem er auðveldara að kostnaðarmeta. Þá er ýmislegt annað sem er verið að leggja til eins og í nýsköpun, sett fram ákveðin tala þar en það er ekki klárað, ekkert sagt hver ávinningurinn af því verður. Það er stefnt að ýmsu, t.d. sjóð um styrkingu á einhverjum matvælaiðnaði o.s.frv. en ekki sagt hversu mikill hluti af nýsköpunarhlutanum fer þangað. Það er skiptingin líka sem skiptir máli, ekki nóg að segja bara hver stóra upphæðin er heldur þarf að vita hvernig hún skiptist á milli þeirra verkefna sem stjórnvöld leggja upp með stefnu sinni. Þar kem ég aðeins að umsögnunum. Umsagnaraðilar koma og segja: Þessi matvælasjóður er mjög fín hugmynd, við höfum fullt af hugmyndum um það hvaða verkefni væri hægt að vinna og hvað er augljóst að gera en við vitum ekki upphæðina sem á að leggja í þetta, umfangið sem verið er að fara í. Þar af leiðandi getum við ekki sagt neitt rosalega gáfulegt í rauninni um það hvort stefna stjórnvalda nái þeim markmiðum sem ætlað er. Enda eru markmiðin líka tiltölulega óljós. Ég hef áhyggjur af því, eins og ég talaði um í ræðu minni, að áætlunin sé dálítið ónothæf. Við fáum ekki nægilega góðar umsagnir ef áætlunin er ekki nákvæm og ef hún er ekki samkvæmt lögum um opinber fjármál. Hvað getum við gert til að betrumbæta það?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir prýðisspurningu. Við hv. þingmaður tókum nú aðeins umræðu um þetta, ég í andsvari við ræðu hv. þingmanns, og við höfum rætt þetta mikið í hv. fjárlaganefnd. Ég er í grunninn sammála hv. þingmanni. Þess vegna er erfitt að standa hér og rengja eitt eða neitt í þessum efnum. Við höfum í þessari áætlun meginlínur og meginkostnaðarstærðir. Síðan kemur að tilteknum verkefnum, mörgum jákvæðum eins og hv. þingmaður kom inn á varðandi nýsköpun, t.d. matvælasjóð og öll þau hundruð verkefna sem birtast í áætluninni á þessum 469 blaðsíðum sem við vorum að lesa nú um helgina, okkur [[Gripið fram í: Til skemmtunar.]]til skemmtunar. Þá vil ég ítreka að í þessari áætlun er mjög faglegur og góður texti, vil ég meina, hagfræðitexti sem er mjög gagnlegur. Varðandi kostnaðarmatið þurfum við að bæta áætlanagerð. Ég ætla bara að segja það hér, virðulegur forseti, að það er verkefni m.a. hv. fjárlaganefndar og það er ákall frá okkar hv. nefnd til ráðuneytanna og fjármála- og efnahagsráðuneytisins að vinna í því með okkur að bæta kostnaðarmat tiltekinna verkefna. Þá þurfa öll ráðuneyti auðvitað að vera nákvæmari með hvert þau eru að fara með stefnuna. Meginlínurnar liggja fyrir og ég held að þegar við förum oftar í gegnum þetta ferli og náum loks til enda í því þá munum við bæta úr þessu. [[Forseti hringir.]]Við munum sannarlega kalla eftir minnisblöðum um tiltekin verkefni eins og við höfum hingað til gert.
Virðulegi forseti. Varðandi einmitt þennan hagfræðitexta þá er ég ekki alveg viss um að hann eigi heima í fjármálaáætlun þegar allt kemur til alls. Að sjálfsögðu ætti hann að vera einhvers staðar til en ekkert endilega í fjármálaáætluninni, kannski í þjóðhagsspánni eða á öðrum sviðum sem fjármálaáætlun vísar þá kannski til, svona til að létta á því blaðsíðnaálagi sem vill oft verða hérna, blaðsíðnaverðbólgu. Hitt sem mig langar til þess að spyrja hv. þingmann um er um þróunina á varasjóðnum út áætlunartímabilið. Núna ferfaldast almenni varasjóðurinn og við höfum átt nokkuð góðar umræður um notkun á honum í hv. fjárlaganefnd. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að ferfaldur almennur varasjóður, miðað við núna, verði notaður á í lok fjármálaáætlunarinnar?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Aðeins til að klára það sem við vorum að ræða áðan, um umfang þessarar áætlunar. Þegar ég vísaði í faglegan texta og hagfræðilegan texta þá var ég ekki síst að vísa til mjög vandaðra rammagreina, eins og við höfum kallað eftir, t.d. um fráviksgreiningar og hagsveifluleiðrétta afkomu, rammagrein tvö og þrjú, virkilega góð framsetning og til bóta. Ég myndi ekki vilja missa það úr þessari áætlun. [[Gripið fram í: Sammála.]] Varðandi varasjóðinn þá er auðvitað óvissa og hann ber að nýta þegar verða einhvers konar skakkaföll og óvænt atvik. Svo er það auðvitað alltaf spurning hversu stór slíkur varasjóður ætti að vera.
Herra forseti. Hv. þingmaður vísaði til ummæla minna, í ágætri ræðu sinni, um að efnahagsforsendur þessarar áætlunar væru í raun brostnar. Nú er það alveg ljóst og Hagstofan hefur raunar þegar lýst því að það að loðnuvertíð hafi brugðist þýði minni hagvöxt en gert er ráð fyrir í þeirri hagspá sem hér er lögð til grundvallar. Það blasir líka við, í þeim erfiðleikum sem eru til umfjöllunar varðandi vanda ferðaþjónustunnar á hverjum degi í fjölmiðlum, að þar eru horfur talsvert lakari fyrir yfirstandandi ár. Í ágætri sviðsmyndagreiningu í fjármálaáætlun er dregin upp nokkuð raunsönn mynd af þeim efnahagslega veruleika sem við er að etja þessa stundina og sagt að gangi sú sviðsmynd eftir gæti afkoma ríkissjóðs strax á næsta ári orðið einhverjum 15 milljörðum lakari og undir lok áætlunarinnar nær 60 milljörðum lakari en áætlunin gerir ráð fyrir og eru þó ærnir óvissuþættir ótaldir þar. Ég velti því fyrir mér, og ég spurði hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur að því sama áðan, hvort eigi undan að láta við þessi skilyrði, þau áform sem höfð eru uppi um frekari útgjaldaaukningu eða þau áform sem uppi eru varðandi skattalækkanir á gildistíma áætlunarinnar. Það hefur mikið verið rætt að þetta sé hættulegur kokteill sem þessi ríkisstjórn er stofnuð um, eða sú efnahagsstefna sem þessi ríkisstjórn er stofnuð um, að ætla hvort tveggja í senn að auka raunútgjöld ríkissjóðs svo mikið sem raun ber vitni og lækka skatta í ofanálag. Nú virðist vera komið að þeim tímapunkti að velja þurfi á milli. Því spyr ég hv. þingmann: Hvort skal velja?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir spurninguna og andsvarið. Já, ég vísaði í orð hv. þingmanns vegna þess að hann dró mjög sterklega fram þá staðreynd að óvissa er uppi. Henni er flaggað, m.a. í greinargerð með áætluninni sem við erum að fjalla um, á sama tíma og ég bendi á hversu mikilvæg þessi lagaumgjörð er okkur við óvissuaðstæður sem eru alltaf uppi. Þess vegna erum við einmitt að fara með ríkisfjármálin í þetta áætlanaferli, til þess að hafa skýrari mynd í óvissunni. Ég er sammála hv. þingmanni um að þær sviðsmyndir sem dregnar eru upp í greinargerðinni eru mjög til bóta og það er von að spurt sé hvort bregða eigi frá stefnu, hvort við séum þvinguð til að bregða frá stefnu hæstv. ríkisstjórnar um þau útgjöld sem við erum sannarlega að auka að raungildi til velflestra málefnasviða og málaflokka eða hvort falla eigi frá skattalækkunum. Við erum nú þegar í tvennum fjárlögum búin að fylgja stefnunni eftir með lækkuðum álögum á atvinnulíf og einstaklinga og við erum ekki að falla frá því. Með skynsamlegri og ábyrgri hagstjórn undanfarinna ára í ríkisfjármálum, þrátt fyrir raunaukningu útgjalda um langt skeið, erum við að greiða niður skuldir og með 40 milljarða kr. lægri vaxtabyrði erum við í færum til að halda stefnunni þó með því að vera með innbyggt aðhald í ríkisrekstri um einhverja 5 milljarða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég er auðvitað sammála honum. Ég tel mikilvægara í þeirri stöðu sem nú er að standa við áform um lægri álögur en mjög metnaðarfull áform um stóraukin útgjöld, enda erum við að horfa á umhverfi þar sem búið er að auka útgjöld til grunnreksturs ríkissjóðs um meira en 50% að raungildi á fáum árum og stefnt að viðbót. Eitthvað verður á endanum undan að láta. Það leiðir hugann að hinni spurningunni um það hvort tilefni sé til, og hvort okkur sé jafnvel heimilt, að endurskoða fjármálastefnuna sem áætlunin byggir á. Eins og hv. þingmaður kom að í ræðu sinni hefur gagnrýni fjármálaráðs m.a. snúið að því að á þessum miklu uppgangstímum hafi afkomuviðmið vissulega verið gólf en þess sé ekki krafist af ríkinu að ríkissjóður sé rekinn í gólfinu. Raunar mátti skilja fjármálaráð þannig að það hefði viljað sjá talsvert myndarlegri afgang til þess einmitt að skapa svigrúm til að bregðast við þeim aðstæðum sem nú eru uppi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni síðara andsvar hér og góðar og mikilvægar spurningar sem við þurfum að fara í gegnum í þessari umfjöllun. Í dvínandi hagvexti erum við sannarlega að draga aðeins úr raunaukningu útgjalda án þess að falla frá stefnumiðum. Það er kannski mikilvægt að horfa á þetta í samneyslunni sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þar birtist það í raun hvort við höfum efni á því að vinna inn á þá innviðaskuld sem við söfnuðum eftir efnahagshrunið. Þar horfum við á tiltölulega jafnt hlutfall, rétt innan við 11%, og það hefur haldið sér á sama tíma og við höfum aukið raunútgjöld. Varðandi gólfið þá er það hárrétt hjá fjármálaráði að vissulega hefði verið auðveldara að takast á við þetta ef við hefðum skilið eftir meira svigrúm, meiri afgang.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni og formanni fjárlaganefndar fyrir góða ræðu. Á bls. 395 í áætluninni er fjallað um örorku og málefni fatlaðs fólks. Þar kemur fram að gert sé ráð fyrir því í áætluninni að bregðast þurfi við hugsanlegri útgjaldaaukningu vegna leiðréttinga á örorkugreiðslum af völdum búsetuskerðinga en umfang málsins sé enn til skoðunar hjá félagsmálaráðuneytinu og Tryggingastofnun ríkisins Um þetta vil ég segja tvennt, herra forseti. Í fyrsta lagi er þessi útgjaldaaukning staðreynd, hún er ekki hugsanleg. Ríkisstjórnin verður að horfast í augu við það. Þessi framsetning í áætluninni hvað þetta varðar er því svolítið einkennileg. Það er staðfest af velferðarráðuneytinu að Tryggingastofnun hefur hlunnfarið stóran hóp öryrkja á undanförnum árum. Í öðru lagi á það að liggja fyrir í áætlun sem þessari að mínu mati, sem er til fimm ára, hversu mikla peninga þessi leiðrétting kemur til með að kosta ríkissjóð. Það er talað um milljarða og ef rétt reynist eru það umtalsverðar fjárhæðir. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvernig sér hann fyrir sér að þetta verði fjármagnað? Verður brugðist við með því að nota varasjóðinn? Eru þetta ófyrirséð útgjöld? Jú, væntanlega er hægt að segja það en hér hefur verið rætt um varasjóðinn í öðru samhengi og það gæti farið svo að hann tæmdist ef hann yrði nýttur í það verkefni sem hér hefur verið nefnt. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að þetta verði fjármagnað?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir hans andsvar og spurningu sem lýtur að því sem hefur verið í vinnslu í félagsmálaráðuneytinu og svo hjá Tryggingastofnun, að reyna að leggja mat á það hvað þetta þýðir. Ég held að búið sé að vinna mat, nokkuð óyggjandi, og reikna varðandi 200 einstaklinga. Það hleypur á 400–600 milljónum samkvæmt mínum síðustu upplýsingum. Meira hef ég ekki fengið að sjá lengra inni í framtíðina. Við ráðum við þetta en við verðum að sjá hver staðan á þessu er áður en við getum klárað þetta. Jú, vissulega eru þetta fjármunir sem við þurfum að horfa til. Þetta er í vinnslu í félagsmálaráðuneytinu og hjá Tryggingastofnun. Þegar það liggur fyrir þá verða væntanlega teknar ákvarðanir út frá því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Athyglisvert sem hann nefndi þarna, að það sé búið að reikna út að það kosti hátt í 500 milljónir að greiða 200 einstaklingum. En það er talað um að þarna eigi um 1.100 einstaklingar hlut að máli. Þá sjáum við að hér er um verulega háa upphæð að ræða. Það er alveg óyggjandi að öryrkjar hafa verið hlunnfarnir með þessar greiðslur og það ber að greiða þetta. Ég hefði talið eðlilegt að þegar um svona háa upphæð er að ræða þá væri það sett fram í áætluninni með einhverjum hætti. Það er hægt að áætla þennan kostnað í ljósi t.d. þessara 200 einstaklinga sem er búið að reikna út. Þá sjáum við að þetta skiptir einhverjum milljörðum. Það er fullkomlega eðlilegt í [[Forseti hringir.]]mínum huga að það sé áætlun um það hvernig svo há upphæð verður fjármögnuð og greidd.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég vil bara ítreka það að ég er nýbúinn að sjá þessar tölur, það var bara í gær eða í fyrradag sem félagsmálaráðuneyti og fulltrúar Tryggingastofnunar að ég held komu fyrir hv. velferðarnefnd. Við í fjárlaganefnd höfum ekki fengið neinar nákvæmar upplýsingar um stöðu mála og þessar fjárhæðir liggja hreinlega ekki fyrir. Það má vel vera að í umfjöllun okkar um þessa áætlun muni koma frekari upplýsingar um málið. Við munum auðvitað kallað eftir því en málið er bara á þessu stigi og þess vegna er þetta ekki að finna í nákvæmum fjárhæðum í þessari áætlun. Það hlýtur hv. þingmaður að skilja.
Herra forseti. Það er eiginlega dálítið snúið að velja sér hvernig maður eigi að fjalla um þessa fjármálaáætlun. Ég veit eiginlega ekki alveg hvort ég eigi að taka hana alvarlega, af því að mér finnst blasa augljóslega við að efnahagslegar forsendur hennar eru brostnar og sú umræða á ekki að koma neinum á óvart. Varað var við því strax í upphafi þegar til þessa ríkisstjórnarsamstarfs var stofnað að það gæti ekki gengið út í hið óendanlega að ætla hvort tveggja í senn, að auka útgjöld jafn mikið og raun ber vitni og lækka skatta. Hagkerfið myndi einfaldlega ekki bera þær skuldbindingar fyrir ríkissjóð og það væri fullkomlega óábyrgt að ætla að það hagvaxtarskeið sem þá var þegar augljóslega orðið nokkuð spennt gæti haldið áfram inn í eilífðina. Ágætt er að rifja upp þau viðvörunarorð sem voru höfð hér í þessum sal, bæði í umræðu um fyrstu fjárlög þessarar ríkisstjórnar og fyrstu fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, en ekki síður í fjölmörgum umsögnum um sömu skjöl ríkisstjórnarinnar fyrir rösku ári. Ítrekað var bent á þá einföldu staðreynd að sú efnahagsþróun sem ríkisstjórnarsamstarfið gengi út frá sem gefnum hlut hefði bara aldrei átt sér stað í íslenskum veruleika. Ég held að hagsagan sé full af dæmum um það að staðhæft hafi verið að þetta væri öðruvísi í það skiptið, þetta myndi víst getað gengið eftir. En nú stöndum við hér, 14 mánuðum eftir að til ríkisstjórnarsamstarfs var stofnað, og veruleikinn blasir við okkur. Það er alveg augljóst. Þetta var ekkert öðruvísi í þetta skiptið. Það var frá upphafi óraunhæft að búast við því að þetta gæti gengið svona til eilífðarnóns og það svigrúm til útgjaldaaukningar sem ríkisstjórnin taldi sig hafa er einfaldlega ekki fyrir hendi. Þegar maður sest yfir fjármálaáætlunina og reynir að greina hana veltir maður fyrir sér til hvers lagt var upp í þessa vegferð. Lagt var upp í vegferðina vegna gerðar vandaðra fjármálaáætlana fyrir ríkissjóð til að koma í veg fyrir það sem hefur verið einkenni íslenskra ríkisfjármála í svo langan tíma, að ríkisfjármálin eru sveifluaukandi fyrir hagkerfið. Við eyðum alltaf því sem streymir inn í ríkissjóð á uppgangstíma og þurfum svo að skera niður, jafnvel í grunnrekstri ríkisins, á sama tíma og hagkerfið er að takast á við efnahagssamdrátt. Það voru vítin sem menn töldu mikilvægt að varast. Það var t.d. stóri lærdómurinn af hruninu að í kjölfar þess, sem var vissulega mjög alvarlegt efnahagslegt áfall, var ríkissjóður ekki í stakk búinn til að standa undir þeim grundvallarloforðum sem gefin höfðu verið í velferðarkerfinu og þar þurfti að skera mjög myndarlega niður og við höfum raunar ekki enn getað staðið með sæmilegum hætti að innviðauppbyggingu allar götur frá hruni. Við höfðum ekkert svigrúm til þess eftir hrun og við höfum í rauninni aldrei náð almennilega vopnum okkar eða náð að greiða upp þá innviðaskuld sem þar skapaðist. Núna stöndum við frammi fyrir því aftur þegar tekið er að kólna. Það er heldur engin ástæða til að ýkja þá mynd óhóflega. Staða ríkissjóðs er vissulega mjög sterk. Staða íslenska efnahagslífsins er vissulega í sögulegu samhengi mjög sterk. Við erum bara einfaldlega að fara í gegnum aðlögun, sem engu að síður getur haft umtalsverð áhrif á afkomu ríkissjóðs og höfum séð þau dæmi áður. Ég hef áður vísað til veruleika t.d. áranna 2001–2003, þar sem íslenska hagkerfið fór í gegnum sennilega einna mýkstu lendingu fyrr og síðar, sem engu að síður leiddi til hallareksturs hjá ríkissjóði í þrjú ár og meira að segja nokkuð umtalsverðs hallareksturs, af því að við þekkjum það alveg að íslenska hagkerfið er eitt það sveiflukenndasta í heimi. Við vitum alveg viðbrögðin. Það verður ákveðin stöðnun þegar við förum í gegnum slíka aðlögun. Það kunna allir að bremsa þegar þau hættumerki birtast á sjóndeildarhringnum og við sjáum það nú þegar vera að gerast í öllum hagtölum. Atvinnuvegafjárfesting er að minnka, horfur eru á að jafnvel verði enn frekari minnkun þar. Í hagspám er enn gert ráð fyrir mjög myndarlegri aukningu í íbúðafjárfestingu á þessu ári og næsta, þrátt fyrir að augljós kólnunarmerki séu komin fram og bankakerfið hætt að lána eða dregið verulega úr lánveitingum til íbúðabygginga. Það er alveg augljóst þegar við rýnum í tölurnar að hagkerfið er að bremsa mjög skart fyrir framan okkur. Einkaneysla tekur mið af því. Það er alveg viðbúið að atvinnuleysi muni aukast eitthvað og afkoma ríkissjóðs kunni tímabundið að versna talsvert, ekkert sem ekki er hægt að takast á við eða ráða við, ekkert sem við höfum ekki séð áður. En það er bara þetta með að draga lærdóm af sögunni, að við þurfum ekki enn og aftur að fara í gegnum það ferli að samhliða þessari aðlögun í efnahagslífinu þurfi ríkissjóður líka að fara að skera niður útgjöld, skera niður innviðafjárfestingar, sem við höfum ekki efni á að skera niður enn og aftur. Verkefnið sem blasir við okkur núna þegar við horfum á þessa fjármálaáætlun, því að ekki getum við sent hana til baka, er að fjárlaganefnd þarf væntanlega að takast á við að gera á henni nauðsynlegar aðlaganir, það verður að forgangsraða í áætluninni fyrir innviðafjárfestingarnar. Það verður að trappa eitthvað niður þau bólgnu útgjaldaáform sem ríkisstjórnin hefur ef við eigum að geta staðið vörð um þær nauðsynlegu innviðafjárfestingar sem við þurfum að ráðast í og sem einmitt er mjög hentugt að ráðast í á þessum tímum. Ég held líka að mjög ráðlegt sé að hafa það í huga að við sköpum ekki hættuleg fordæmi, t.d. varðandi fjármálastefnu. Enn sem komið er er ekkert sem bendir til þess að kólnunin í hagkerfinu sé af því tagi að hún geti talist ófyrirsjáanleg eða óvænt með einhverjum hætti eða kalli beinlínis á endurskoðun fjármálastefnunnar sem slíkrar. Vandinn var hins vegar sá, eins og fjármálaráð benti á í umsögn sinni um fjármálastefnu á sínum tíma, að notast var nánast við afkomumarkmið fjármálastefnunnar sem þak en ekki gólf, þ.e. þess var ekki gætt að skapa jafnvel dálítið gott svigrúm til að reka ríkissjóð vel fyrir ofan þetta gólf í gegnum hápunkt hagsveiflunnar til þess einmitt að hafa svigrúm til að bregðast svo við þeirri kólnun sem við stöndum frammi fyrir núna. Ég held að þessi staðreynd muni hins vegar reyna nokkuð á stjórnarsamstarf þessara þriggja flokka. Það er nefnilega komið að skuldadögum í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Það er komið að skuldadögum í fjármálaáætlun. Komið er í ljós að það gengur ekki til lengdar að ætla sér hvort tveggja, að auka raunútgjöld ríkissjóðs um jafnvel tugi prósenta og lækka skatta, að málamiðlunin sem núverandi ríkisstjórn er stofnuð utan um gengur einfaldlega ekki lengur upp. Og þá þarf að velja; hvort á að hætta við skattalækkanir, sem ég teldi algjört óráð á þessum tímapunkti, því að einmitt á þeim tímapunkti sem hagkerfið er að ganga í gegnum ákveðna aðlögun getur verið mjög hentugt að ríkissjóður hafi eitthvert svigrúm til skattalækkana til að bæta stöðu atvinnulífs og heimila, eða hvort eigi að rifa aðeins seglin í útgjaldaaukningunni sem kann að reynast sumum flokkum í stjórnarsamstarfinu mjög erfitt. Það leiðir hugann að því að hér er enn boðað til nýrra útgjaldahugmynda, eins og endurskoðun á námslánaumhverfi, lengingu fæðingarorlofs, viðbót inn í nýsköpunarumhverfi o.s.frv. Allt eru þetta mjög góð verkefni. En nú erum við einfaldlega komin að þeim tímapunkti að það verður að forgangsraða í ríkisfjármálunum og það held ég að muni reynast ríkisstjórninni mjög erfitt, því að hingað til hefur samstarfið gengið út á það að hægt sé að auka nánast viðstöðulaust á öllum málefnasviðum. Ágætt er að hafa í huga að það eru ekki bara efnahagslegar forsendur sem eru veikleiki þessarar fjármálaáætlunar. Það er enn ekkert samkomulag við sveitarfélögin, en gert er ráð fyrir að skerða eigi framlögin að raungildi í jöfnunarsjóð, að sveitarfélögunum sé gert að taka á sig töluverðan hluta aðlögunar að kólnandi hagkerfi á sama tíma og sveitarfélögin hafa verið rekin með algjörlega ófullnægjandi afgangi og rennir sennilega stoðum undir þann veikleika sem er í fjármögnun þeirra til lengri tíma litið. Ekki verður komist hjá því að horfa til þess að þær launaforsendur sem hér er gert ráð fyrir eru mjög veikar og kannski ekki hvað síst þegar kemur einmitt að almannatryggingakerfinu, þ.e. að búa eigi við sömu launaforsendur, eins og ég skil, að þar eigi að hagræða í ríkisrekstri með því að skerða kaupmátt þessara hópa, þ.e. eldri borgara og öryrkja, í samanburði við aðra hópa í samfélaginu. Ég held að enginn friður skapist um það til lengdar. En þegar öllu er á botninn hvolft - við verðum að horfast í augu við þann efnahagslega veruleika. [[Forseti hringir.]]Forsendur fjármálaáætlunarinnar voru brostnar þegar hún var lögð fram og það verður verkefni þingsins að takast á við það.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur alveg frá árinu 2017 verið að vara við því að það hlyti að fara að kólna í hagkerfinu og sagt að forsendur fjárlaga 2018 og fjármálaáætlunin sem á því ári var samþykkt og sömuleiðis þessar séu allt of bjartsýnar og taka þurfi þetta allt til endurskoðunar, en fram til þessa hefur það ekki gengið eftir. Hagvöxtur á árinu 2018 var reyndar meiri en við gengum út frá og afkoma ríkisins stóðst áætlanir á árinu 2018, voru reyndar með rétt rúmlega áætlaða afkomu á árinu 2018, þrátt fyrir það sem hv. þingmaður hefur alltaf kallað fordæmalausa útgjaldaaukningu. Nú kemur hv. þingmaður enn og aftur og segir að það séu óvissutímar og við segjum það beinlínis sömuleiðis í þessari fjármálaáætlun. En á bls. 27 er að finna þjóðhagsyfirlit samkvæmt þjóðhagsreikningum og hagspá Hagstofu Íslands og við höldum okkur bara við það að opinberar spár gera ráð fyrir því að hér verði hagvöxtur. Það getur ekki verið að við séum stödd í umræðu um að við eigum að nota eitthvað annað viðmið en það. Hins vegar tók ég eftir því að hv. þingmaður, líkt og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir gerði fyrr í dag, fór aðeins að slá varnagla við því að menn færu að endurskoða stefnuna, það mætti alls ekki gera. En hvernig sér hv. þingmaður eitthvert vit í því ef hagvöxtur hverfur t.d. á Íslandi að við þurfum að halda okkur við fjármálastefnu frá desember 2017 vegna ársins 2020? Þá sáum við fram á að það yrði ágætishagvöxtur árið 2020 en ef þær forsendur eru allar farnar, eins og hv. þingmaður óttast og við gætum gengið út frá því í þessari umræðu að það yrði enginn hagvöxtur á næsta ári, er hv. þingmaður að segja: Við eigum samt að ná 0,9% afkomu hjá ríkissjóði?
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið, það er svo sem yfir margt farið þar. Á aldrei að endurskoðun stefnuna? Svo sannarlega á ég ekki við það. Ég hef raunar verið talsmaður þess að þarna sé ákveðinn sveigjanleiki. Í miklum efnahagslegum áföllum verður slíkt svigrúm klárlega að vera til staðar svo að ríkisstjórn geti lagt fram nýja fjármálastefnu, enda væri hjákátlegt að ætla jafnvel að skera mjög myndarlega niður í ríkisrekstrinum þegar verið er að takast á við kreppu út af fjármálastefnu sem var sett fram í góðæri. Það sem ég átti við með orðum mínum var að við ættum hins vegar að gæta þess hvaða fordæmi við setjum, af því að við erum að móta viðmið um það hversu mikið frávik þarf að eiga sér stað frá hagspám til að við göngum svo langt að endurskoða og leggja fram nýja stefnu. Það á heldur ekki að vera svo að minnstu frávik séu til þess fallin að hægt sé að skauta fram hjá þeim með nýrri stefnu. Hér er enn sem komið er ekki annað um að ræða en mjög þægilega aðlögun íslenska hagkerfisins samkvæmt spám, þeim sömu spám og hæstv. ráðherra vísar til. En slík aðlögun getur engu að síður haft veruleg áhrif á afkomu ríkissjóðs. Það var kannski það sem var varað við strax í upphafi þegar fjármálastefna ríkisstjórnarinnar var sett fram, að hún þyrfti að gefa meira svigrúm til að takast á við slíkan veruleika. Ekki væri hægt að ganga út frá því að þetta væri allt saman draumur einn um ókomna tíð. En af því að vísað er í opinberu spárnar og hvað við eigum við að nota er rétt að við eigum erfitt um vik með að styðjast við annað en opinberar hagspár. En þegar varað er við því að þær séu kannski bjartsýnar, þegar Hagstofan sjálf hefur sagt að með loðnubrestinum séu þær í raunar rangar, það hefur komið mjög skýrt fram, þá kemur að einu af grunngildum laga um opinber fjármál sem er varfærni. [[Forseti hringir.]]Það þarf ekki að vera búið að eyða síðustu krónunni og hafa ekkert svigrúm til að takast á við óvænt útgjöld þegar kólnar aðeins í hagkerfinu.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður má eiga það að hann gagnrýndi á sínum tíma, og hefur verið samkvæmur sjálfum sér í því, að fjármálastefnunni var breytt til lækkunar á afkomumarkmiðum. En það hefði í sjálfu sér ekki endilega falið í sér loforð um að menn myndu ekki fara nærri hærri afkomumarkmiðum. Ég held að við værum í vondum málum í sjálfu sér, sérstaklega miðað við stöðuna eins og hún er í dag, ef við hefðum sett okkur enn stífari afkomumarkmið eins og hafði verið gert í ríkisstjórninni sem starfaði á árinu 2017 eftir kosningarnar 2016 fyrir árið 2020, a.m.k. held ég að sú staða kunni að koma upp, ef áhyggjur hv. þingmanns raungerast, að það hefði verið glórulaust að vera með enn meiri afgang. Mín skoðun er sú að ef þetta allt gerist, sem ekki er orðið og eru bara enn þá spár og við hljótum að þurfa að byggja umræðuna á gildandi hagspám, sem menn eru að lýsa áhyggjum af er ekkert vit í því að stefna að 0,9% [[Forseti hringir.]]afkomu ríkissjóðs, 30 milljarða afkomu í hagkerfi sem er búið að missa allan vöxt.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að ég gagnrýndi á sínum tíma að dregið væri úr viðmiðunum og kannski fyrst og fremst vegna þess að ég taldi mjög mikilvægt að ríkissjóður drægi vagninn með góðu fordæmi. Enda kom á daginn t.d. varðandi bráðabirgðatölur um uppgjör á afkomu hins opinbera fyrir árið 2018 að sú krafa sem þar var gerð á sveitarfélögin um afgang stóðst ekki. Ríkissjóður var vissulega rekinn með heldur betri afgangi en ráð var fyrir gert. En það virðist vera undirliggjandi veikleiki í afkomu sveitarfélaganna, nokkuð sem ég held að við þurfum að taka á í umræðunni um framtíðarfjármögnun, bæði varðandi breiðari tekjugrunn sveitarfélaganna en ekki síður um það hvort sveitarfélögin hafi notið sanngirni við yfirfærslu verkefna eins og grunnskólans en ekki síður málefna fatlaðra, sem þau hafa ítrekað bent á að séu vanfjármögnuð verkefni. En það reynir á þetta fordæmi núna. Það kann vel að koma til þess að endurskoða verði fjármálastefnuna. En það hlýtur að vera viðfangsefni fjárlaganefndar að skoða hvaða fordæmi [[Forseti hringir.]]við setjum þar og hvaða skilyrði þurfa að vera uppfyllt til þess að það sé tæk leið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir prýðisræðu eins og hans er von og vísa og fór hann yfir hagsöguna í þessu og efnahagslegar forsendur. Við ræddum reyndar þessar forsendur fyrr í andsvari hv. þingmanns við ræðu mína. Það er rétt sem hv. þingmaður segir í ræðu sinni að margir hafa gagnrýnt ríkisfjármál í gegnum tíðina fyrir að vera sveifluaukandi við kringumstæður góðæris eða samdráttar, eins og við upplifum núna. Sem dæmi var raunvöxtur útgjalda hvað mestur árið 2017 og toppur hagsveiflunnar 2016. Við erum einhvern veginn alltaf að kljást við þetta, að ýkja sveiflurnar í hvora átt. Það er vilji til þess, m.a. með lagaumgjörð um opinber fjármál, að reyna að bæta úr þessu og horfast í augu við hlutina eins og þeir eru og horfa við okkur. Það er sannarlega gert í þeirri áætlun sem við erum að ræða. Það kom m.a. fram í ræðu hv. þingmanns að með greiningum eru óvissuþættirnir allir teknir fram í greinargerð. Það má vel vera að í umfjöllun hv. fjárlaganefndar og annarra fastanefnda fram undan, eins og hv. þingmaður kom inn á, gerum við einhverjar breytingar ef tilefni er til. Ég vil hins vegar spyrja hv. þingmann: Athyglisvert er að samneyslustigið hefur haldist í kringum 11%, sem er auðvitað sterk vísbending um að við höfum átt fyrir þessari raunaukningu útgjalda. Er þá ekki mikilvægt að horfa til þess þegar við tökum ákvörðun um ráðstöfun fjármuna?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og mjög áhugaverða spurningu. Það hefur gjarnan verið vísað til þess undanfarin misseri að útgjöld ríkisins sem hlutfall af landsframleiðslu og þar með talið samneyslustigið hafi staðið nokkuð óbreytt. En hér kemur að því sem mætti kalla, með ákveðnum hætti, innbyggða sveiflujöfnun ríkisfjármálanna í gegnum tíðina, að á tímum efnahagslegs uppgangs sparast ýmislegt í útgjöldum ríkissjóðs. Það er minna atvinnuleysi, hærra neyslustig, þannig að bæði kemur sterk tekjuhlið inn og minni útgjöld út af ýmsum ástæðum. Þess vegna hefur reynslan verið sú, ef maður skoðar ríkisfjármálin sem hlutfall af landsframleiðslu í gegnum löng tímabil, að útgjöldin hafa tilhneigingu til að lækka, jafnvel talsvert, á tímum efnahagsuppgangs sem hlutfall af landsframleiðslu, en hækka svo á nýjan leik á tímum samdráttar. Það er, held ég, líka veikleiki þessarar fjármálaáætlunar sem við höfum ekkert rætt enn þá, þ.e. að þau áhrif sem eru teiknuð upp á ríkissjóð af einhvers konar sveiflu eða samdrætti eða jafnvel bara hægari vexti í hagkerfinu eru mjög lítil í þessari fjármálaáætlun miðað við það sem við höfum séð áður. Sveiflunæmni fjármála ríkissjóðs eru miklu meiri í gegnum tíðina, eða hafa verið hingað til alla vega, heldur en sú mynd sem hér er dregin upp. Ég held að það sé ekki málsvörn mikillar útgjaldaaukningar að segja að við hefðum haldið svipuðu samneyslustigi eða útgjaldastigi ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu í gegnum alla uppsveifluna. Það er þvert á móti einmitt einkenni þess að við höfum verið að auka útgjöldin gríðarlega mikið. Það er þvert á þróun fyrri ára og áratuga þar sem samneyslustig og útgjaldastig ríkissjóðs hefur haft tilhneigingu til að lækka talsvert á tímum efnahagsuppgangs en hækkað svo á nýjan leik þegar dregur saman.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Spurning mín sneri að samneyslustiginu og hv. þingmaður dró hér fram, sem er rétt, virkni þessara svokölluðu sjálfvirku sveiflujafnara í hagkerfinu, sem er mikilvægt að fái að virka. Það er ekki endilega víst að þeir sem aðhyllast þessa keynesísku hagstjórn, að þurfa endilega alltaf að auka útgjöldin bara til að bregðast við samdrættinum - tímasetningar eru vandasamar og þetta er auðvitað svolítið viðfangsefni hagfræðinnar jafnframt. En nei, ég var ekki að segja að þetta væri réttlæting á því að við værum að auka útgjöld, alls ekki, þvert á móti, heldur fyrst og fremst að draga fram sterka stöðu ríkissjóðs og við eigum fyrir því sem við erum að auka útgjöld til. Svo má nefna í því samhengi að á þessu tímabili er ekki bara staða ríkissjóðs sterk heldur er staða heimilanna og fyrirtækja líka sterkari en áður til að takast á við samdrátt.
Forseti. Já, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Það er engin ástæða til að vera í neinum hræðsluáróðri um stöðuna. Við verðum samt að ræða þetta af ábyrgð og það er engin sérstök ástæða til að óttast að við ráðum ekki bara býsna auðveldlega við þá aðlögun sem fram undan er. Það sem ég hef fyrst og fremst verið að gagnrýna er að sú aðlögun var fyrirsjáanleg með allnokkrum fyrirvara, endalaust erfitt að segja nákvæmlega til um hvenær slíkt kemur inn. En þetta hefur bara alltaf gerst hjá okkur í hagkerfinu, hin sjö feitu ár og svo, blessunarlega sjaldan, sjö mögur, en það er samt meðallíftíminn hjá okkur; sjö, átta ár í uppsveiflu og svo tökumst við á, ef við getum sagt sem svo, í annað hvert skipti við nokkuð harðan skell og síðan nokkuð mjúka lendingu. Nú erum við vonandi að fara í mjúka lendingu. Ríkissjóður stendur vel að vígi til að takast á við það, en full ástæða er til að sýna varfærni og missa ekki tökin á ríkisfjármálunum akkúrat á þeim tímapunkti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég verð að segja að ríkisstjórnin sem hv. þingmaður sat í hafði 1,3% afkomumarkmið fyrir árið 2020, þannig að við sjáum hverfulleikann, hvernig þetta er. En ég get auðvitað ekki annað en spurt í ljósi bæði andsvara hv. þingmanns og ræðu hans hvar hann telji helstu sóknarfærin vera til þess að trappa niður útgjöld ríkisstjórnarinnar sem leggur fram þessa áætlun, mér heyrist að það sé kannski sú leið sem þingmaðurinn vill fara. Á að draga úr framkvæmdum eða á að hætta við stuðning t.d. vegna kennaranemanna eða hvað? Hann nefndi lengingu fæðingarorlofsins og annað slíkt. Það er eitt af því sem hefur verið lagt undir til að liðka fyrir kjarasamningum. Telur hann að við eigum að geyma það? Með hvaða hætti telur hv. þingmaður rétt að bregðast við því sem hann hefur farið yfir hér? Hann telur að kerfið sé að bólgna það mikið út að það sé ekki skynsamlegt að gera þetta. Við erum auðvitað að leggja mikið í nýsköpun, ríflega milljarð, og höfum kynnt til leiks margar stórar framkvæmdir sem þegar eru hafnar og eiga eftir að verða. Síðan langar mig að varpa spurningunni til baka sem hv. þingmaður beindi til mín, þ.e. hvernig hann sér fyrir sér að taka beri á ef kjarasamningar verða með öðrum hætti en hér er lagt upp með, þ.e. launahækkun til opinberra starfsmanna út frá þeim markmiðum sem sett eru í áætluninni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Gagnrýni mín varðandi aðhaldsleysi ríkisfjármálanna á undanförnum árum snýr ekkert endilega að einstökum verkefnum eða forgangsröðun. Sjálfur er ég hlynntur lengingu á fæðingarorlofi, svo dæmi sé tekið. Ég er einstaklega hrifinn af áformum um aukinn stuðning við nýsköpun, hef reyndar ýmsar aðrar hugmyndir en þessi ríkisstjórn um það hvað gæti gagnast nýsköpun í landinu langbest. Það væri t.d. alvörugjaldmiðill sem útflutningsfyrirtækin okkar gætu stuðst við því að það er kannski sveiflan í gjaldmiðlinum og í raun og veru sú staðreynd að við notum útflutningsgreinarnar okkar sem sveiflujafnara sem þýðir að hér hefur ekkert þrifist í útflutningi annað en það sem er beinlínis ankerað við, getum við sagt, landgrunnið okkar, þ.e. sjávarútvegur, orkufrekur iðnaður og nú síðast ferðaþjónustan. 85% útflutnings okkar undanfarin 20–30 ár hafa statt og stöðugt verið bundin við auðlindagreinar. Það hefur enginn vöxtur verið í sprota- og tæknigeiranum sem heitið getur á undanförnum þremur árum, svo dæmi sé tekið. Margt gætum við gert þar annað en bara að setja ríkisfé í. Skortur á ráðdeild í rekstri ríkissjóðs á hverjum tíma leiðir til þess að við sinnum ekki þeirri stöðu og viðvarandi hagræðingu sem alltaf á að vera í gangi, eins og er í gangi í öllum rekstri, alla vega þegar maður horfir til atvinnulífsins. Það er alltaf verið að leita leiða til að gera hlutina betur og hagkvæmari. Ég held að það skorti verulega á í rekstri ríkisins hvað það varðar og það séu endalaus tækifæri til þess að veita fyllilega sambærilega þjónustu og stuðning við íbúa landsins en með minni tilkostnaði. En þegar öll áhersla er á að auka útgjöld þá verður voðalega lítil áhersla eftir á að gera það með skilvirkari hætti. Varðandi síðari spurningu hv. þingmanns verð ég eiginlega að koma að henni í seinna svari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og vona að ég fái svarið við síðari spurningunni. Ef ég skil hv. þingmann rétt þá telur hann aðhaldið almennt vera of lítið og þess vegna hlýt ég að spyrja, af því að Viðreisn hlýtur að vera búin að velta því fyrir sér hvar best væri að draga saman, í hvaða geirum eigi að gera það. Áherslan hefur verið fyrst og fremst á heilbrigðismálin, á samgöngurnar og menntamálin og svo núna á nýsköpunina þannig að maður hlýtur að velta því fyrir sér hvar það væri best. Við búum í litlu hagkerfi. Það er alveg rétt. Mig langar í lokin, þó að þetta séu kannski margar spurningar, en þá er hægt að svara þeim, held ég, á þessari mínútu, að spyrja að einu svona praktísku: Telur hv. þingmaður að það sé skynsamlegt að setja bil í afkomumarkmiðin til að takast á við svona sveiflur? Ég held að það gæti verið eitt af því sem gæti skipt máli þegar kemur að aðstæðum eins og við stöndum frammi fyrir núna, að hafa eitthvert bil í þessu. En ég hvet hv. þingmann til að svara [[Forseti hringir.]]hinni spurningunni.
Forseti. Varðandi þá spurningu sem ég skildi eftir ósvaraða úr fyrra andsvari þá er ég kannski fyrst og fremst að gagnrýna það og ég tel ekki raunhæft að leggja upp með fjármálaáætlun sem gerir ráð fyrir því að ríkissjóður hafi tekjur af launahækkunum í samfélaginu sem eru áætlaðar talsvert meiri en ríkissjóður ætlar síðan að diska út til eigin launþega og það sé sett fram með mjög loðnum og óskýrum hætti að þeim mismun verði mætt með óskilgreindri hagræðingu. Það væri heiðarlegra alla vega að svara því skilmerkilega hvar sú hagræðing eigi að verða af því að þarna er kominn afkomubati fyrir ríkissjóð, innbyggður, getum við sagt, sem ég tel að eigi að vera skýrar svarað. Hvar er hægt að hagræða? Það er hægt að hagræða í öllum ríkisrekstri. Aukin sjálfvirknivæðing, aukin tækninýting. Hagræðing er viðvarandi verkefni í öllum rekstri. Því miður virðist enginn áhugi í ríkisrekstri vera á hagræðingunni fyrr en að kreppir. Þá eru stofnaðir hagræðingarhópar.
Virðulegi forseti. Það væri afskaplega notalegt ef við gætum bara sett þjóðarskútuna á sjálfstýringu, en svo er ekki. Það er alveg ljóst að við höfum þurft að sigla henni í gegnum ansi margan brimskaflinn og oft hefur gefið mun meira á bátinn en akkúrat nú. Það er ljóst að við stöndum mun betur efnahagslega en við höfum gert um langan tíma. Það er líka ljóst að hagkerfi okkar hefur vaxið og dafnað, þrefaldast frá árinu 2010. Er það nánast met, myndi ég segja, næstum því hvert sem litið er. En hvað þýðir það? Hvað þýðir það að leggja fram fjármálaáætlun til næstu fimm ára og tala um alla óvissuna, öll óvissustigin sem við höfum verið að horfast í augu við núna, loðnubrest og vandræði í flugrekstri? Reyndar eru miklar sviptingar í flugrekstrinum núna, sem ég stend hér og tala, og ekki enn þá loku fyrir það skotið að jákvæðar breytingar eigi eftir að verða þá átt. Það er því ekki bara dimmt. Það sem stendur í rauninni upp úr af öllum þeim óvissuþáttum, eins og ég sé það, er sú kjarabarátta sem fram undan er. Hvað mun hún leiða af sér ef við getum ekki komið betur til móts við það lágmarksréttlæti og þær lágmarkssanngirniskröfur sem okkar minnstu bræður og systur kalla eftir? Ríkisstjórnin kom með útspil sem var í rauninni blaut tuska í andlitið, 6.500 kr. lækkun á skattbyrði á næstu þremur árum, jafn mikið til mín með hátt í 2 millj. á mánuði í laun og til verkakonunnar sem fær 220.000 kr. útborgaðar. Hæstv. fjármálaráðherra spyr gjarnan hvort við séum að tala um að þeir sem eru í millistétt og í jaðarhópum í samfélaginu eigi þá alls ekki að uppskera nokkurn skapaðan hlut, eigi ekkert að fá í sinn hlut. Það eru útúrsnúningar, virðulegi forseti. Það er enginn að tala um það þegar við erum eingöngu að einblína á þá sem bágustu kjörin hafa í samfélaginu. Við erum að tala um að útrýma fátækt. Það væri afskaplega fallegt að sjá í fimm ára fjárhagsáætlun ríkisstjórnarinnar eitt stórt markmið um að útrýma fátækt. Það öflugasta og farsælasta sem við gætum gert er að útrýma fátækt í landi sem við státum af að sé eitt ríkasta og farsælasta land á jörðinni í dag. En það er ekki svo. Talað er um hækkun á barnabótum en þær eru langt frá því að vera á pari við það sem þær voru í kringum hrun. Talað er um nýsköpun. Talað er um góða hluti, en það er líka verið að lækka veiðigjöldin. Það er líka verið að lækka bankaskattinn. Þetta tvennt eru 11,3 milljarðar, sem ríkissjóður verður þá af á árinu 2019. Ef maður horfir á réttlætið þá sýndu niðurstöður rannsókna t.d. hagdeildar Alþýðusambandsins að heildarskattbyrði launafólks, að teknu tilliti til persónufrádráttar, útsvars og annars slíks, barna-, vaxta- og húsnæðisbóta, hafi aukist hjá öllum tekjuhópum á tímabilinu 1998–2016. Það er alveg frábært. Hver ætlar að mæla því mót? En langmesta aukning á skattbyrði er hjá tekjulægstu hópunum. Þetta er ástæðan fyrir því að við horfum núna upp á ólgu á vinnumarkaði, yfirvofandi verkföll sem eru alger nýlunda fyrir okkur miðað við síðustu 30 ár. Ég held að við þurfum að horfa allt að 20–30 ár aftur í tímann án þess að sjá annað eins og við horfumst í augu við í dag. Ferðaþjónustan ræðst af því að við höfum starfsmenn til að sinna henni, hún ræðst af því að við höfum ferðamenn til að koma til landsins og auðvitað verðum við að hafa flugvélar - við höfum reyndar 30 aðra aðila til að flytja hingað fólk en okkar ágætu íslensku flugfélög. En staðreyndin er sú að ef verkafólkið okkar, þeir sem sjá um að halda gangandi þeim keðjum sem snúa að því að taka utan um ferðafólkið okkar, ef við ætlum virkilega að horfast í augu við að fá þann skell í andlitið sem virðist vera í kortunum munum við horfast í augu við enn meiri óvissu en þá sem við erum að tala um hér og nú í sambandi við fjármálaáætlun. Af hverju sjáum við ekkert um okurvexti og húsnæðisliðinn? Af hverju sjáum við ekki þau réttlætismál þarna inni? Af hverju getum við ekki litið til þess að þúsundir Íslendinga búa við bág kjör? Af hverju viðurkennum við það ekki? Yfir 10.000 fjölskyldur misstu heimili sín í hruninu. Hvað var gert fyrir það fólk? Er það ekki akkúrat út af því fólki sem hæstv. fjármálaráðherra getur sagt að skuldastaða heimilanna hafi aldrei verið betri en nú? Er það ekki vegna þess að það er sannarlega ekki verið að innheimta skuldir af þeim 10.000 heimilum núna, af því að heimilin voru tekin af þeim? Þetta er stór hópur í samfélaginu sem getur ekki einu sinni farið í greiðslumat. Ég kalla þetta afneitun, alveg gríðarlega afneitun á raunveruleikanum. Mig langar að nefna húsnæðisliðinn vegna þess að fyrir lágu fyrirspurnir sem svör fengust við hjá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem upplýsti um þau áhrif sem húsnæðisliðurinn hefur raunverulega haft. Á fimm ára tímabili, frá árinu 2012–2017, höfðu verðbætur á íbúðalán vegna almennra verðhækkana numið 15 milljörðum kr. - hugsið ykkur, 15 milljörðum kr. - en á sama tíma lögðust 118 milljarðar aukalega ofan á verðtryggð íbúðalán vegna áhrifa húsnæðisliðar vísitölunnar. Hlutur húsnæðisverðsins í verðbótunum er hvorki meira né minna en 88,7%. Hvernig getur ríkisstjórn talað um velsæld og stöðugleika þegar 10% barna líða efnahagslegan skort? Þegar öryrkjar eru fastir í fátæktargildru? Skipta þeir ekki máli? Skipta þeir ekki máli fyrir hagsældina? Eru þeir bara kostnaðarliður? Eru þeir bara örorkubyrði, eins og maður hefur svo gjarnan heyrt? Þeir búa við krónu á móti krónu skerðingar og svo er þeim kennt um það í ofanálag ef ekki er hægt að skrifa undir starfsgetumat. Virðulegi forseti. Maður er orðinn gjörsamlega orðlaus yfir því hvernig komið er fram við þá sem hafa bognustu bökin og virðast alltaf mega bogna meira. Forgangsröðun ríkisstjórnarinnar, lækkun veiðigjalda og bankaskatts, er sem blaut tuska í andlit þeirra sem berjast í bökkum og ná ekki endum saman frá mánuði til mánaðar, hafa einfaldlega ekki nóg á milli handanna til að uppfylla viðurkenndar samfélagslegar grunnþarfir, eiga ekki fyrir fæði, klæði og húsnæði. Hvernig í veröldinni getur fátækasti þjóðfélagshópurinn trúað mýtunni um það að hann fái notið réttlætis og grundvallarmannréttinda? Staðreyndin er sú að það er ótrúlega stór hópur úti í samfélaginu sem býr ekki við neitt öryggi, sem býr við óöryggi, kvíða og vonleysi og það í boði okkar hv. þingmanna og hæstv. ríkisstjórnar. Ég hef skömm á slíkum vinnubrögðum, virðulegi forseti. Algjöra skömm. Við tölum um hagsæld. Við tölum um óvissu í ríkisbúskapnum en við tölum ekki um þá 40.000–50.000 Íslendinga sem fá ekki að taka þátt í þeirri hagsæld, sem eru hokrandi á horriminni af gömlum vana. Ég segi bara: Er ekki kominn tími til þess, fyrst við erum svona mörg að stýra þessari skútu og með þennan frábæra hæstv. fjármálaráðherra sem hefur talað vel og skörulega fyrir fjármálaáætlun til næstu fimm ára, að prufa pínulítið að líta inn á við og forgangsraða fjármunum okkar í þágu allra landsmanna en ekki aðeins fárra útvalinna?
Virðulegi forseti. Ég vil hrósa hv. þingmanni fyrir að vera fylgin sér og halda á lofti málstað þeirra sem minna mega sín í samfélaginu, halda mér sem ráðherra og ríkisstjórninni við efnið við að bæta kjör þeirra sem hafa úr minnstu að spila. Við viljum mögulega fara ólíkar leiðir til þess. Ég hef á mínum ferli lagt áherslu á að við þurfum að auka verðmætasköpun í landinu til að geta gert betur. Þegar við skoðum upplýsingar um framlög til aldraðra og öryrkja, sem eru hér í sérstökum rammagreinum í þessari fjármálaáætlun, og skoðum önnur gögn eins og t.d. í tekjusögunni, þá er mjög greinilegt að við höfum náð mjög miklum árangri á skömmum tíma. Við höfum á undanförnum árum séð ráðstöfunartekjur eldri borgara, svo að dæmi sé tekið, vaxa umfram ráðstöfunartekjur annarra hópa í landinu. Fyrir ekki svo mjög mörgum árum voru lægstu taxtar sömuleiðis vel innan við 200.000 kr. og það sama gildir um bætur almannatrygginga eins og lægstu taxtana að mjög mikil breyting hefur orðið á skömmum tíma. Það sem mig langar að bera upp við hv. þingmann þegar hún kallar eftir því að við gerum meira og betur: Hvaða viðmið eru það sem við ættum að horfa til? Er hv. þingmaður t.d. með neysluviðmið félagsmálaráðuneytisins til viðmiðunar? Eða hvernig eigum við að kostnaðarmeta hugmyndir hv. þingmanns til að ganga lengra? [[Forseti hringir.]]Í þessari áætlun er gert ráð fyrir stórauknum framlögum, t.d. inn í örorkumálin, en ég læt þetta duga í fyrra andsvari.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Töfraorðið hér er kaupmáttur. Ég hef ítrekað talað um það töfraorð. Það skiptir engu máli hversu mörgum prósentum hefur verið bætt ofan á okkur í kjarabót ef við erum öryrkjar, ef það kostar enn fleiri prósentur að kaupa í matinn. Við hvað er ég að miða? Lágmarksviðmið hlýtur að vera lágmarksframfærsluviðmið velferðarráðuneytisins sem í raun, svo einkennilegt sem það er, lækkaði nú í haust um 30.000 kr. eða þar um bil án nokkurra útskýringa. Það er með ólíkindum ef lágmarksframfærsluviðmiðin poppa bara niður. Getur verið að alltaf sé verið að kalla eftir því að við reynum að draga lágmarkslaunin upp í það sem opinberlega hefur verið viðurkennt sem lágmarksframfærsla? Það eina sem er verið að tala um er að hætta að skattleggja fátækt. Ef fólk sem er að vinna baki brotnu og fær 220.000–240.000 kr. útborgað, ef það er ekki fátækt og ef ekki er ósanngjarnt að skattleggja það, þá veit ég ekki hvað það er. Ég segi: Getum við tekið saman höndum og farið að forgangsraða fjármununum öðruvísi þannig að það líti virkilega út um tíma að við séum að gera það fyrir þá sem eru að biðja um hjálpina? Við vitum að úti í samfélaginu er fátækt, þetta er ákveðin veruleikafirring. Það er eins og, ég ætla ekki að vera leiðinleg við hæstv. fjármálaráðherra, að hann geti bara alls ekki skilið hvað það er að eiga bágt og horfa upp á barnið sitt án þess að geta veitt því nokkurn skapaðan hlut.
Virðulegi forseti. Varðandi það síðasta sem hv. þingmaður segir þá er það nú þannig að ég hef í allnokkurn tíma verið formaður í stjórnmálaflokki og farið í gegnum allmargar kosningar, og ég hef verið þingmaður í 16 ár. Ég hef átt samskipti við ansi marga á mínum ferli, sem gefur mér ágætisinnsýn í stöðu þeirra sem minnst hafa. Ég hef setið ófáa fundi með þeim og hlustað eftir þeirra sjónarmiðum og kynnt mér þessi mál betur en margir, mundi ég segja. En það breytir því ekki, óháð því hversu góðan skilning maður hefur á vandanum, að maður þarf að hafa hugmyndir sem ganga upp til að ráða bót á þeim sama vanda. Það sem ég var að rekja í mínu fyrra andsvari var árangur síðustu ára sem er ótvíræður, sem er afar mikill. Ég er reyndar stoltur af því að okkur skyldi hafa tekist að gera þetta mikið á ekki fleiri árum. Ég er ekki með því að segja að vandi allra hafi verið leystur. Ég er þvert á móti að segja að við höfum bara náð árangri. Áfram er vandi til staðar sem birtist hjá eldri borgurum sérstaklega í því að margir hafa algerlega ófullnægjandi lífeyrisréttindi þegar þeir koma á eftirlaunaár. Og hjá öryrkjum erum við með vissar fátæktargildrur sem margra ára vinna hefur staðið yfir til að greina og ráða bót á með nýjum reglum, nýju úthlutunarfyrirkomulagi ef ég mætti orða það þannig. En það sem ég er að reyna að nálgast hér eru einfaldar hugmyndir um það hvað hv. þingmaður sér fyrir sér að við eigum að gera mikið fyrir hvern og einn og hvaðan fjármunirnir til þess eigi að koma, hversu mikið vanti upp á að ríkið sé að ráðstafa í þessa málaflokka.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Hvað vantar upp á? Það vantar upp á að útrýma fátækt og hætta að skattleggja hana hvað sem það kostar. Rétt áður en ég datt inn á þing var ég að fá útborgað sem öryrki 218.000 kr. á mánuði. Ég hafði þurft að búa við það, þá hafði það hækkað ansi ríflega, um ansi langan tíma og með börn á framfærslu. Með fullri virðingu fyrir 16 ára þingreynslu hæstv. ráðherra og öllum þeim sögum og öðru slíku sem hann hefur þurft að hlusta á, þá er tvennt ólíkt að horfast í augu við einhvern sem segir manni sorgarsöguna eða standa í henni miðri sjálfur og hafa upplifað hana á eigin skinni. Það er algerlega hafsjór þar á milli. Og ef hæstv. ráðherra væri virkilega tilbúinn til að taka einföldustu staðreyndum. Talað hefur verið um gríðarlegan vöxt í útgjöldum ríkissjóðs hvað varðar almannatryggingakerfið og sérstaklega hvað varðar fjölgun öryrkja. Ég er margbúin að benda á einföldustu lausnina til að athuga það hverjir í raun treysta sér til þess að fara út að vinna, lofa þeim að greiða skatt af sinni vinnu, reyna að búa til störf fyrir þau, ekki endilega að vera að búa til eitthvað sem heitir starfsgetumat sem fælir þau frá vegna þess að þau eru orðin svo brennd. Öryrkjar eru orðnir brenndir af því hvernig þetta kerfi er búið að fíflast með þau og leika þau grátt í gegnum tíðina. Af hverju ekki að fara leið Svía og fleiri sem hafa einfaldlega skilað af sér þannig að hver einasti einstaklingur sem fór út að vinna greiði skatta í ríkissjóð þrátt fyrir að hann fái áfram greitt úr almannatryggingakerfinu? Hann hefur tveggja til þriggja ára aðlögunartíma eftir að hann er alveg kominn út á vinnumarkaðinn. Það voru yfir 33% slíkra einstaklinga sem skiluðu sér ekki aftur inn á bótakerfið. Ég meina, er það ekki þess virði? Þurfum við að sitja í áraraðir hér og velta vöngum yfir einföldustu hlutum bara til þess að gera þá flókna? Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra að stíga út fyrir rammann, því að ég tel að ef einhver hefur dug til að gera það sé það hann.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir mjög kjarnyrta og kraftmikla ræðu og hlustaði ég með athygli á hvert orð. Hv. þingmaður situr í hv. fjárlaganefnd. Það er mikil vinna sem bíður okkar. Ég vil byrja á því að hvetja hv. þingmann til þess að nýta tímann vel með okkur í nefndinni og kalla eftir öllum upplýsingum. Það er margt í ræðu hv. þingmanns sem ég væri alveg tilbúinn til að koma inn á. Ég ætla að byrja á því að tala um það sem hv. þingmaður kemur inn á, fátækt. Við þurfum ekkert að skattyrðast um það, ég og hv. þingmaður. Félagslegt öryggi er eitthvað sem við stefnum öll að að búa öllum okkar þegnum. Það hlýtur hver einn og einasti hv. þingmaður að vilja vinna að því. Ef við setjum þetta í samhengi við forgangsröðun fjármuna, og það er okkar verkefni í þessu máli í opinberum fjármálum og áætluninni sem við verðum að horfa til, þá horfumst við í augu við þá stöðu að 6 kr. af hverjum 10 kr., 60 kr. af hverjum 100, sem koma inn fara í heilbrigðismál, félags- og velferðar- og tryggingamál og húsnæðismál. Þarna liggur meginþunginn. Við viljum að þessir peningar skili sér til þeirra sem mest þurfa á þeim að halda. Þetta mun að einhverju marki vaxa í hlutfalli ef við náum ekki utan um þetta. Það er verkefnið okkar, sameiginlega verkefnið okkar. Ég vil nota þennan fyrri hluta hér í andsvari til að hvetja hv. þingmann til dáða. Auðvitað erum við kannski ekkert alveg sammála um allar leiðir, en við erum sammála um markmiðin.
Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni, formanni fjárlaganefndar, fyrir andsvarið. Jú, ég hlýt að fyllast bjartsýni á það að hlutirnir geti breyst. Auðvitað fáum við þessa fjármálaáætlun í hendurnar í fjárlaganefnd og hæstv. fjármálaráðherra hvatti okkur sérstaklega til þess, á fundi sem við áttum með honum þegar hann var að kynna okkur þessa fjárhagsáætlun, að fara vel yfir hana og ígrunda hana og hafa opinn huga fyrir því. Ef við sæjum eitthvað sem betur mætti fara ættum við að vera dugleg að benda á það. Jú, ég hlakka til að takast á við þessa fjárlagagerð og vona svo sannarlega að við getum unnið vel. En ég geri mér ekki grein fyrir því sem alger nýliði í nefndinni hversu langt við getum gengið og hvaða raunverulegu áhrif nefndin getur haft á það sem við erum að fá í fangið frá ráðherranum. Að tala um fátækt er í raun eitt og ég er þakklát fyrir tilkomu Flokks fólksins og raddar þeirrar sem hér stendur núna. Ég óskaði eftir að fá að koma hingað til að vera málsvari okkar öryrkja og þeirra sem höllustum fæti standa í þessu samfélagi og ég er þakklát fyrir að vera hér stödd og þakklát fyrir að þingheimur hefur tekið utan um málaflokkinn oftar og meira á síðasta ári en ég held að sagan sýni að gert hafi verið til langs tíma litið. Ég segi: Ég hlakka til að takast á við þetta verkefni og ég vona svo sannarlega að við getum sýnt það í verki með djörfung og dug að við getum breytt hlutunum í betra horf og við getum gert það saman í fjárlaganefnd.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, það verður okkar verkefni í hv. fjárlaganefnd að fara gaumgæfilega yfir alla málaflokka. Ég vil, af því að ég endaði mitt fyrra andsvar á því að segja að við værum sammála um markmiðin, segja að hér á enginn að þurfa að búa við fátækt og við eigum að stefna að því að allir búi við félagslegt öryggi. Við erum öll að reyna að keppa að því og að nýta þá fjármuni sem við höfum. Nú er það þannig að við erum með verðmætasköpun hér á hverju ári. Þriðjungurinn af þeirri verðmætasköpun er sirka umfang fjárlaga á hverju ári. Þá er það alltaf spurning: Hvernig getum við nýtt þennan þriðjung af verðmætasköpuninni? Við erum með atvinnulífið og við erum með heimilin og svo erum við að innheimta skatta til að standa straum af þjónustu til að bæta lífskjörin, eins og ég nefndi áðan, 6 af hverjum 10 kr. Þetta er verkefnið okkar fram undan, hvernig við nýtum þessa fjármuni. Svigrúmið mun ekkert aukast mikið til eða frá. Við þurfum alltaf að horfa á verðmætasköpun á hverju ári. Hv. þingmaður kom inn á krónu á móti krónu skerðingu. Við erum öll sammála um að það er vont kerfi. Pólitíkin hefur viljað breyta þessu kerfi í mörg ár, en við þurfum samt sem áður að horfa á þetta í þessu samhengi. Um leið og við segjum að það sé enginn ofsæll af lægstu kjörunum verðum við líka að vera í færum til þess að leiðrétta þau. Engin ríkisstjórn hefur í langan tíma sett eins mikla fjármuni og þessi ríkisstjórn hefur gert, 4 milljarða, til að byrja að vinda ofan af þessu kerfi. Hvort sem starfsgetumatið er að trufla það eða eitthvað annað eigum við sem fyrst að finna lausn á því.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, 6 kr. af hverjum 10 fara í heilbrigðis- og velferðarmál. Hvernig getum við breytt því? Hvernig gætum við hugsanlega séð 5 kr. af hverjum 10 eða jafnvel 4 kr.? Hvernig getum við gert það? Hvernig getum við unnið í því að koma til móts við samfélagið með forvörnum og alls konar aðgerðum, stíga út fyrir rammann í stað þess að halda alltaf áfram að setja hægri fótinn fram fyrir þann vinstri og breyta í raun litlu í áherslum til þess að sjá alvörubreytingar í rétta átt? Hvað getum við gert til þess að sjá alvörubreytingar? Ég get ekki annað en talaði um krónu á móti krónu. Það er sagt að við ætlum að afnema þetta í áföngum og gera hitt og þetta í áföngum. Þann 1. janúar 2017 var þetta tekið af eldri borgurum, bara með einu pennastriki, alveg eins og það var sett á hér eftir hrun með einu pennastriki af vinstri stjórn þess tíma, eða þeirri stjórn sem þá sat. Ég er að segja: Við getum tekið af þessa krónu á móti krónu skerðingu. Allt sem þarf er einfaldlega viljinn. Það er ekki flóknara en það. Og þessir 4 milljarðar sem var síðan búið að lækka niður í 2,3 milljarða sem átti að setja inn í kerfið af því það var verið að bíða eftir að sjá hverju fram yndi og annað slíkt, það veit enginn enn þá hvar þeir eru staddir. Það er ekkert komið fram um að verið sé að setja það nákvæmlega þarna í þennan málaflokk sem lýtur að krónu á móti krónu afnámi. Það er ekkert komið á hreint. Það eru ákveðnir grundvallarþættir í öllu sem við verðum að byggja heildstætt upp og reyna að gera okkur grein fyrir því hvort við erum að koma eða fara með það sem við erum að sigla af stað með.
Frú forseti. Við höfum rætt hér í dag þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024. Þetta hefur verið í öllum aðalatriðum mjög fín umræða og innihaldsrík. - Ég hélt að ég hefði ekki sagt neitt svo stórkostlega gáfulegt hingað til að það væri ástæða að veita því andsvar, [[Hlátur í þingsal.]]en ég þakka fyrir það og hlakka til þeirra.
Við treystum á þig.
Ég vil nálgast þessa umræðu út frá því að vísa í þessa ágætu greinargerð um forsendur fjármálaáætlunarinnar sem menn hafa jú dregið í efa. Ég held að það sé samt óhjákvæmilegt að við könnumst við það sem hún inniheldur og séum ekki að tala það með beinum hætti niður þannig að við fyllumst vonleysi. Það er einn hlutur sem mig langar að draga fram í upphafi vegna umræðu sem fram fór fyrr í dag. Þegar menn ræða um stefnu og afkomumarkmið þá höfum við í því mikla góðæri sem ríkt hefur á undanförnum árum aukið útgjöld ríkissjóðs en við höfum átt fyrir þeim. Sú umræða hefur líka farið fram í dag. Við höfum í sjálfu sér ekki þanið þau út sem hlutfall af landsframleiðslu. Við höfum verið með útgjaldaaukningu sem við höfum átt fyrir. Meginniðurstaðan er að við höfum skilað ríkissjóði á undanförnum árum með meiri afkomu en við höfum að stefnt. Ég held að það sé mikilvægt að við drögum það fram í þessari umræðu. Til dæmis var í dag dreift nefndaráliti hv. fjárlaganefndar um ríkisreikning 2017 sem sýnir betri afkomu en þau fjárlög sem voru samþykkt við þær sérstöku aðstæður sem þá voru í þinginu. Mun betri afkomu. Bráðabirgðauppgjör fyrir árið 2018 sýnir í raun og veru betri afkomu en að var stefnt. Við höfum því sýnt ábyrgð. Við höfum líka náð betri árangri en við höfum ætlað okkur og afkomumarkmiðin sem við höfum sett í ríkisfjármálastefnuna hafa náðst og gott betur. Ég held að það sé mikilvægt að við höldum þessu til haga. Við höfum siglt hraðbyri í efnahagslífinu á undanförnum árum og það eru margir þættir sem benda til kólnunar og ég held að það sé mikilvægt að við viðurkennum það og vinnum með það. Það er ótal margt sem við höfum gert mjög vel á undanförnum árum og undirbúið okkur undir það að takast á við slíka niðursveiflu. Allt sem fer upp hefur tilhneigingu til að koma einhvern tímann niður aftur og jafn hraður vöxtur, jafn gríðarlega mikill vöxtur og hefur verið undanfarin ár er ekkert endilega eftirsóknarverður. Við þessar aðstæður skiptir miklu máli að helstu áhrifavaldar hagstjórnarinnar hér á landi séu í lagi. Það eru opinber fjármál, það er peningastefnan og að vinnumarkaðurinn standi að málum með ábyrgum hætti og að allir þessir aðilar sem ég nefni hér hugi að sínu á sínu sviði til að viðhalda þeim efnahagslega stöðugleika og þeirri hagsæld sem við höfum þegar áunnið okkur. Þetta er í raun og veru verkefnið sem við verðum að hafa inni í umræðunni um fjármálaáætlun til næstu ára og aðrir aðilar sem leika stórt hlutverk í þeim þáttum sem ég segi að sé kjarni eða áhrifavaldar hagstjórnarinnar hér á landi. Það kemur skýrt fram í fjármálaáætluninni að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggur til ýmsar aðgerðir til að verja þessa sterku efnahagsstöðu, t.d. með innleggi í kjaraviðræður og áfram skal skilað afgangi á heildarafkomu hins opinbera. Skattlagning á heimili og fyrirtæki lækkar með raunhæfum hætti. Skuldastaðan og vaxtabyrði af hennar völdum heldur áfram að lækka jafnt og þétt. Samhliða þessu er gert ráð fyrir að gerðar séu kostnaðarsamar ráðstafanir til að stuðla að því að samkomulag náist á vinnumarkaði. Allt þetta innifelur stefnan sem birt er í þessari fjármálaáætlun og er kjarni hennar og reynt er að ná fram. Ég vil segja vegna þeirrar umræðu sem hefur farið fram í dag, ég átti kannski von á því að við værum með meiri fókus á fréttir undanfarna daga, t.d. vegna stöðu framlaga til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, að ég gleðst yfir því að þau skilaboð sem hafa verið send út með mjög skýrum hætti vegna þeirrar umræðu hafa náð ágætlega í gegn og áfram verður unnið að samkomulagi í þeim efnum. Ég hafna því aftur á móti, virðulegi forseti, að forsendur þessa plaggs, þessarar fjármálaáætlunar sem hér er rædd, séu brostnar. Ég get ekki tekið undir það og mér finnst það allt of djúpt í árinni tekið, sérstaklega með tilliti til þess hvernig við höfum náð að halda á málum á undanförnum árum og náð betri árangri en við höfum oft að stefnt. Við getum vísað til umræðu um fjármálaáætlun fyrir ári síðan þar sem með ákveðnum hætti voru sömu varnaðarorð höfð uppi. Það mun einhvern tímann raungerast. Ef maður spáir alltaf hörmungum ár eftir ár þá munu menn einhvern tímann hitta á það. Það hefur sagan kennt okkur. Hér voru uppi varnaðarorð fyrir ári síðan um samdrátt en við erum að skila uppgjöri fyrir síðasta ár með meiri hagvexti en að var stefnt. Ég er ekki með þessu að gera lítið úr áhyggjum manna af þeim horfum sem eru í efnahagslífinu nema síður sé. Ég vil ekki að við gerum þær meiri eða alvarlegri en efni standa til. Ég fagna því sérstaklega að fjármálaáætlun sé lögð fram með þeim grunngögnum sem hún á að byggja á. Það verður síðan verkefni hv. fjárlaganefndar að vinna að greiningum í sinni vinnu og meðferð á fjármálaáætlun og ég heiti því að nefndin öll mun standa vel að verki í þeim efnum. Við munum þurfa, sérstaklega vegna þessara aðstæðna, að kalla til fleiri umsagnaraðila og kalla til fleiri greiningar en kannski oft áður. Þegar slík óveðursský eru á sjóndeildarhringnum þá ber okkur sannarlega að gá til veðurs og greina þau eins og við best getum. Önnur umræða sem hefur verið áberandi í dag er um stefnuna og hvort það sé ástæða til að taka hana upp og hvernig við getum brugðist við, gangi það eftir sem ótti manna er um, að það sé samdráttur í tekjum ríkissjóðs og samdráttur í efnahagslífi. Ég vil í fyrsta lagi benda á að við höfum þennan sterka hagvöxt sem var á síðasta ári. Við höfum enn þá ekki neina ástæðu til að ætla að þau útgjöld sem ætluð eru í fjárlögum þessa árs eða í fjármálaáætlun fyrir næsta ár geti ekki gengið eftir. Það hefur verið bent á það í umræðunni í dag að verulegir fjármunir eru lagðir til varasjóða, sérstaklega á seinni hluta áætlunar, og síðan getur fjármálastefnan mögulega komið til endurskoðunar. Ég tek undir þau sjónarmið þegar bent er á þessa þrjá þætti og sagt að með ákveðnum hætti sé stífur rammi fyrir stjórnvöld að umgangast fjármálastefnuna en kannski, ef við horfum á hana út frá sjónarhóli þingsins, erum við ekki með sama hætti jafn bundin í stefnuna því að auðvitað verður það ákvörðun þingsins hvernig við beitum henni eða göngum um hana. Rétt eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað sagt í þessari umræðu í dag er í sjálfu sér engin goðgá að endurskoða stefnu ef hagvöxtur dregst saman í harðagrjót og verður enginn. Hvers vegna ætti þá að stefna að jafn miklum afgangi og stefnt er? Virðulegur forseti. Tíminn hleypur frá okkur en það eru fjölmargir þættir í fjármálaáætluninni sem væri sannarlega ástæða til að hampa og draga sérstaklega fram hér í umræðunni. Það mun væntanlega koma fram í umræðum við ráðherra um einstaka málaflokka. Ég vil einungis undirstrika þann árangur sem við höfum náð á undanförnum árum, sem birtist m.a. í því að við höfum lækkað skuldir ríkissjóðs gríðarlega mikið á undanförnum árum, nánast helmingað skuldirnar frá 2012, 2013, úr 1.500 milljörðum. Þetta þýðir það, svo ég komi því frá mér, virðulegur forseti, að í við lok fjármálaáætlunartímans 2024 hefur neikvæður vaxtajöfnuður ríkissjóðs fallið úr, ef ég fer rétt með töluna, 3% af vergri landsframleiðslu árið 2013 niður í 0,5% árið 2024. Þetta er 75 milljarða sveifla. Mér finnst ástæða að draga sérstaklega fram við upphaf umræðu um fjármálaáætlun til næstu fimm ára hversu gríðarlega miklu máli það hefur skipt að greiða niður skuldir ríkissjóðs og ná þessum árangri. Þetta er í raun og veru það súrefni og það bjarg sem við getum byggt áfram [[Forseti hringir.]]á til þess að komast í gegnum þá mögulegu niðursveiflu sem núna er í kortunum [[Forseti hringir.]]og reisa síðan hratt aftur við íslenskt efnahagslíf og halda áfram að byggja upp góð lífskjör á Íslandi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hv. þingmaður er reynslumikill úr starfi fjárlaganefndar og hefur raunar setið þar í gegnum mótun þeirra reglna sem við erum að vinna eftir og þekkir kannski betur en við flest hugsunin þar að baki. Þess vegna velti ég fyrir mér, eins og hv. þingmaður kom aðeins inn á í ræðu sinni, þeim skilyrðum sem þyrftu að vera fyrir hendi til að endurskoða fjármálastefnu. Hvað að mati hv. þingmanns þyrfti í raun á að ganga í efnahagslífinu til að við værum komin að þeim mörkum að ríkisstjórn eða þinginu væri stætt á því að endurskoða fjármálastefnuna frá grunni. Henni er jú ætlað að vera ákveðin kjölfesta í ríkisfjármálunum í gegnum heilt kjörtímabil. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hv. þingmanns þar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hélt að það hefði verið eitthvað í upphafsorðunum sem stuðaði hann af því að hann bað svo snemma um að veita mér andsvar. Ég er einn af þeim þremur eða fjórum þingmönnum sem enn sitja í hv. fjárlaganefnd sem tóku þátt í undirbúningi þessara laga. Við fórum í gegnum þetta sameiginlega í stjórn og stjórnarandstöðu og síðan hafa orðið hlutverkaskipti. Við ræddum talsvert mikið um þau skilyrði sem þurfa að vera til staðar til þess að endurskoða stefnuna. Það fyrsta eru stjórnarskipti en þau skilyrði eru ekki uppfyllt núna og verða ekki. Í öðru lagi eru það meiri háttar áföll og við ræddum mjög mikið um skilgreiningar á meiri háttar áföllum og hversu mikill samdráttur þyrfti að vera í efnahagslífinu eða hvort hagvöxtur þyrfti að hverfa. Það var sjónarmið sem við ræddum talsvert mikið um, ef sú staða væri uppi hvort endurskoða mætti stefnuna. Það sem ég var að reyna að taka fram í ræðu minni er einfaldlega það sjónarmið að á endanum er það þingið sem ræður þessari niðurstöðu, þingið sem ræður hvaða markmiðum eigi að ná með afgreiðslu fjármálaáætlunar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það hlýtur að vera eitt af grundvallaratriðunum, áður en til endurskoðunar á fjármálastefnu kemur, að það séu nokkuð augljósar aðgerðir sem færar séu til að ná jafnvægi út frá gildandi stefnu. Þá má auðvitað horfa til þess, eins og hv. þingmaður kom að í ræðu sinni, að við eigum að baki fordæmalitla eða fordæmalausa aukningu ríkisútgjalda á undanförnum árum. Hvaða mælikvarða sem við kjósum að líta á er í fjármálaáætluninni sem við tökum hér til umræðu gert ráð fyrir enn frekari aukningu og skattalækkunum því til viðbótar. Stæði hv. þingmaður frammi fyrir því vali nú hvort endurskoða ætti fjármálastefnu, annað tveggja hætta við frekari útgjaldaaukningu eða hætta við skattalækkanir, hvað teldi hv. þingmaður skynsamlegt að gera í þeirri stöðu?
Frú forseti. Áður en við komum að því óyndisúrræði að draga til baka skattalækkanir eða endurskoða útgjöld þá er reifað mjög skilmerkilega, í þingsályktunartillögu um endurbætur í ríkisrekstri, hvernig við notum ríkisreikning, hvernig við getum mögulega selt ríkiseignir o.s.frv. Til þeirra úrræða myndum við fyrr grípa en að draga til baka boðaðar skattalækkanir, boðaðar aðgerðir vegna kjarasamninga o.s.frv. Þannig myndi ég vilja svara hv. þingmanni um fyrstu aðgerðir. Enn er þróttur í efnahagskerfinu. Við megum ekki tala um efnahagslífið eins og sprungið sé á öllum hjólunum. Spáð er 1,7% hagvexti. Hagspáin segir okkur að mikill þróttur sé í mörgum greinum atvinnulífsins sem vegur upp þætti sem dragast saman. Við skulum því ekki nálgast þetta út frá öðru en að segja að 1,7% hagvöxtur séu ágætar horfur í samhengi hlutanna.
Virðulegur forseti. Það hefur verið talað dálítið um svona hringrás og hagspá fjármálaáætlunar, þ.e. að það sem stjórnvöld gera með fjármálastefnu, með fjármálaáætlun, með fjárlögum, hefur áhrif á hagspána og hagvöxtinn í rauninni og ýmislegt svoleiðis. Það sem ég hef áhuga á að vita er hver áhrif þessarar fjármálaáætlunar verða á þær horfur sem við sjáum fyrir okkur núna miðað við hvernig hagspáin er. Er þetta til að styrkja stöðuna í rauninni hagvaxtarlega séð eða erum við að ýta undir niðursveifluna eins og hún hefur litið út í hagspám núna undanfarið? Ég myndi vilja vita hvort fjármálaáætlun sé að ýkja niðursveifluna eða bremsa hana af og ég myndi vilja hafa einhvers konar greiningu á því í fjármálaáætluninni og jafnvel í hagspánni þegar hún kemur hver stefna stjórnvalda er og hvaða áhrif hún hefur á hagvöxtinn.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er áhugaverð umræða. Í þessari þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun til næstu fimm ára eru einmitt þessi tæki notuð til að auka fjárfestingu af því að hún er að dragast saman hjá einkageiranum. Þá verður hið opinbera að stíga lengra. Það getum við vegna þess að við höfum undirbúið ríkissjóð fyrir það að taka á sig áföll. Hann er miklu sterkari. Bæði heimili og hið opinbera og fyrirtæki í landinu hafa nýtt hagvaxtarskeið undanfarinna ára til þess að lækka sínar skuldir þannig að við erum í miklu betri stöðu til að takast á við samdrátt sem núna er í kortunum, hver svo sem hann verður. Þá ætla ég aftur að víkja að því sem ég sagði í andsvari við hv. þm. Þorstein Víglundsson. Við megum samt ekki tala um þetta þannig að nú sé sprungið á öllum hjólum í efnahagslífinu því að enn er það nú þannig að hagspáin segir 1,7% hagvöxt og það er í samhengi hlutanna um hagvöxt ágætur gangur í efnahagslífinu.
Virðulegi forseti. Það var einmitt þess vegna sem ég spurði, til að vera viss um að fjármálaáætlunin væri ekki að ýkja hagsveifluna niður á við frekar en annað. Mér finnst þetta áhugaverð umræða ef stefna stjórnvalda hingað til hefur byggt upp þann grunn sem við vinnum hérna út frá. Þá hefur hún væntanlega líka haft einhver áhrif á áttina að niðursveiflunni, einhvers konar þenslu sem springur og dettur niður. Það er áhugavert. Á sama tíma er talað um í fjármálaáætluninni að það sé uppi ákveðin óvissa til framtíðar og þess vegna sé svo mikið sett í varasjóðina. Ég hefði haldið að stefna stjórnvalda væri til að eyða óvissu en við erum búin að fá skilaboð um að það sé svo mikil óvissa til framtíðar þrátt fyrir stefnu stjórnvalda.
Frú forseti. Ég held að þetta sé nákvæmlega verkefnið. Hv. þingmaður dró það vel fram í sínu seinna innleggi að fjármálaáætlunin er til að örva efnahagslífið öðrum þræði og ríkissjóður virkar með þessum hætti sem það sveiflujafnandi tæki sem við þurfum á að halda. Um ráðstöfun inn á varasjóði og við séum með því að búa til óvissu þá skulum við fara vandlega yfir það í vinnunni í hv. fjárlaganefnd hvað þetta raunverulega þýðir. Að mínu viti er þetta eðlileg varúðarfærsla í þeirri óvissu sem er. Við skulum fara í gegnum það saman. Ég tek undir það með hv. þingmanni að við eigum í sjálfu sér ekki að þurfa, með jafn öflugt stefnumótunartæki sem lög um opinber fjármál eru, að hafa mjög mikla óvissu um ráðstöfun fjármuna til mjög langs tíma. Út úr því ætluðum við einmitt að komast.
Frú forseti. Ég hef fyrr í dag verið mjög gagnrýnin á fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ég vil í þessu andsvari við hv. þingmann samt gleðjast samt yfir einum hlut sem er að í samgöngukaflanum er ekki gert ráð fyrir vegasköttum. Mér finnst það mjög ánægjulegt, enda hafði ég miklar áhyggjur af því að eins og það var lagt upp og um var rætt yrði það kjördæmi mitt og hæstv. samgönguráðherra sem ætti að bera þá skatta uppi. Nú er það svo að í þingflokki hv. þingmanns var mikill áhugi fyrir því að setja á vegaskatta og ákveðnir þingmenn fóru um landið til að halda fundi og auglýsa og tala um hversu góð hugmynd það væri. En hún er sem sagt ekki samgöngukaflanum og ég er ánægð með það. Ég vil spyrja hv. þingmann hvers vegna sú stefnubreyting hefur orðið hjá Sjálfstæðisflokknum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og fyrir að fara í umræðu um þann þátt fjármálaáætlunar sem ég sleppti svolítið í ræðu minni af því að ég hafði ekki tíma til að fara yfir samgöngumálin. Hvers vegna er þetta ekki í fjármálaáætlun? Ég segi að það sé eðlilega ekki í samgöngukafla fjármálaáætlunar vegna þess að sú umræða hefur raunverulega ekki verið tæmd. Við höfum ekki heildarmynd af verkefninu. Við höfum ekki náð að tengja saman þá þræði sem ég segi að þurfi að tengja, endurskoðun skatta á umferð, eldsneytisskatta o.s.frv. og síðan hvernig það spilar saman við veggjöld. Hv. þingmaður er sjálfsagt að spyrja einn af þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem er hvað jákvæðastur fyrir notendagjöldum á vegum. Ég skal alveg kannast við það að vera mikill stuðningsmaður þeirra fjármögnunar í samgönguframkvæmdum, enda er það þannig t.d. í heimasveit minni eða kjördæmi [[Forseti hringir.]]að til að mynda Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi benda á fjármögnun með þessum hætti sem leið til að flýta uppbyggingu stofnleiða.
Frú forseti. Þrátt fyrir áhuga hv. þingmanns á vegasköttum gleðst ég yfir því að hann hafi orðið undir þegar fjármálaáætlun fyrir næstu fimm ár var samin og sérstaklega þegar hugað er að samgöngukaflanum. Ég er ekki talsmaður vegaskatta þó að ég geti tekið undir að skoða þurfi gjaldtöku þegar orkuskiptin hafa átt sér stað, en það er önnur saga. Annað stórmál sem mér finnst ekki vera tekið nægilega vel á í fjármálaáætluninni er húsnæðistuðningur. Það er talað um að bæta í til að byggja almennar íbúðir og það er ágætt. En heildarhúsnæðisstuðningurinn hækkar ekki þannig að það virðist eiga að taka af vaxtabótum eða öðrum húsnæðisstuðningi til að fjármagna uppbyggingu almennra íbúða. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki bagalegt að t.d. tillögur átakshópsins séu ekki fjármagnaðar og ekkert fé sett til að mynda í fyrstu kaup.
Frú forseti. Ég ætla ekki að játa að ég hafi orðið undir í þeim efnum, en hvað um það, þetta birtist á þennan hátt. Ég virði alveg skoðanir hv. þingmanns á notendagjöldum á vegum en ég held að það sé aftur á móti umræða sem við komumst ekki hjá að taka hvernig framtíðarskattlagning umferðar verður háttað. Ég bið hv. þingmann um það þegar við förum að vinna í hv. fjárlaganefnd að því að greina fjármálaáætlun og útgjöld vegna hennar, að við setjum þá hluti sem hún nefnir í samhengi. Það eru aukin fjárframlög til húsnæðismála, við þurfum að skoða þær áherslur sem þar eru lagðar. Ég ætla ekki að halda því fram að ég hafi lesið stefnumörkunina til enda við undirbúning fyrir fyrri umræðu um þingsályktunartillöguna. Það ætla ég að geyma til vinnunnar og til þess þegar ráðherra málaflokksins verður hér til svara seinna í kvöld. [[Forseti hringir.]] Meginmálið sem ég vildi að lokum koma fram, virðulegur forseti, er að að þessu sinni mun það skipta máli að hv. fjárlaganefnd taki þessa þingsályktunartillögu til breytinga.
Frú forseti. Á bls. 270 í áætluninni kemur fram að lækkun á framlögum til landbúnaðar frá fjárlögum 2019 til ársins 2024 nemur 768 millj. kr. Það er deginum ljósara að það er sótt að landbúnaðinum á Íslandi sem aldrei fyrr. Tollasamningurinn við Evrópusambandið tók gildi 1. maí sl. Sá samningur mun leiða til aukins innflutnings á landbúnaðarvörum, einkum kjöti og ostum, í samkeppni við íslenskan landbúnað. Ljóst er að þetta mun hafa mikil áhrif á íslenska búvöruframleiðslu. Ofan á þetta stóra mál kemur síðan annað stórt mál sem er dómur EFTA-dómstólsins um að við verðum að heimila innflutning á hráu kjöti, eggjum og mjólk. Landbúnaðarráðherra hefur kynnt frumvarp í þá veru og að öllu óbreyttu mun innflutningur á hráu kjöti hefjast á haustmánuðum. Því miður hef ég hef ekki komið auga á það í áætluninni að nokkuð sé að frétta af fjárveitingum til að standa straum af mótvægisaðgerðum vegna þessa. Ég spyr hv. þingmann: Er þessi fjármálaáætlun ekki áfellisdómur yfir landbúnaðinum?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hann endaði hana á því að spyrja: Er fjármálaáætlun ekki áfellisdómur yfir landbúnaðinum? Nei, það er hún ekki. Í texta þeim sem hv. þingmaður vísar til er farið yfir það hverjar forsendur þeirra talna sem eru í fjármálaáætlun eru. Þetta eru umsamdar lækkanir sem um er að ræða. Það lýsir hins vegar ekki skoðun minni á því hvernig starfsumhverfi landbúnaðarins er að öðru leyti, við þyrftum miklu stærri og dýpri umræðu um það. Starfsumhverfi íslensks landbúnaðar byggir á tveimur meginpóstum. Það er í fyrsta lagi búvörusamningarnir, sem hér eru til umfjöllunar og fjármunir til þeirra, og hins vegar sú tollvernd sem hann býr við. Báðir póstarnir hafa rýrnað á undanförnum árum sem kemur niður á starfskjörum íslensks landbúnaðar. Það er umræða sem vert er að taka, en í þessari fjármálaáætlun er hins vegar verið að lýsa þeim samningum og þeim fjárhæðum sem um þá gilda og ekki gengið á bak orða sinna með það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég geri mér grein fyrir því að þarna eru ákvæði um lækkun í búvörusamningunum en ég bendi á að það á réttilega að taka þá upp og væntanlega verða gerðar kröfur um að lagt verði í mótvægisaðgerðir og þær þá fjármagnaðar. Hæstv. landbúnaðarráðherra hefur talað fyrir mótvægisaðgerðum en ég verð því miður að segja að ég get ekki séð þetta öðruvísi en þannig að það sé meira í orði en á borði. Við sjáum að þessi tvö stóru mál, þ.e. tollasamningur við Evrópusambandið og hið svokallaða hráakjötsmál, munu hafa veruleg áhrif á starfsskilyrði landbúnaðarins og á íslenska búvöruframleiðslu. Það er alveg ljóst að því verður að mæta með mótvægisaðgerðum, en það verður að fjármagna þær. Er ekki fullkomlega eðlilegt, hv. þingmaður, að þess sé getið í áætluninni hvernig eigi að koma til móts við landbúnaðinn í þeirri miklu sókn sem kemur nú frá Evrópusambandinu og því regluverki sem því fylgir gagnvart honum?
Frú forseti. Það stendur yfir endurskoðun búvörusamninga samkvæmt ákvæðum þeirra. Við höldum á niðurstöðu úr endurskoðuðum sauðfjársamningi. Hann liggur fyrir Alþingi Íslendinga. Að því er ég best veit var ekki samið um viðbótargreiðslur inn í þann samning eða hækkun þeirra fjárhæða. Það er að fara í gang endurskoðun samnings um starfsskilyrði nautgriparæktarinnar og ég veit ekki hver niðurstaða þeirra verður frekar en nokkur annar sem þar er. Hv. þingmaður fjallar um mótvægisaðgerðir vegna niðurstöðu EFTA-dómstólsins. Þær mótvægisaðgerðir, hv. þingmaður, geta í raun og veru verið miklu fleiri og verðmætari í aðgerðum en í fjárhæðum. Ég held að við ættum ekki að tapa svefni yfir því þó að ekki birtist í fjármálaáætlun einhverjar upphæðir til þess að bregðast við með þeim hætti. Það skiptir miklu meira máli hvernig hv. atvinnuveganefnd afgreiðir það mál í þinginu og hvaða leiðarljós hún setur upp [[Forseti hringir.]]fyrir landbúnaðarráðherra sinn í framhaldi af úrvinnslu málsins og til hvaða mótvægisaðgerða þar verður gripið til á þann hátt að setja inn í reglur o.s.frv.
Verður nú haldið áfram umræðum um fjármálaáætlun 2020–2024 og þá með því að ráðherrar gera grein fyrir sínum málaflokkum og taka þátt í umræðum um þá. Í kvöld verða umræður um málaflokka forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Umræður um málaflokka annarra ráðherra verða á morgun. Rúmlega ein og hálf klukkustund er áætluð fyrir hvern ráðherra og umræður um málaflokk hans. Ráðherrar hafa 5 mínútur í upphafi til að fjalla um málaflokka sína. Síðan geta þingmenn beint fyrirspurnum til ráðherrans, einn frá hverjum stjórnarflokki á hvern ráðherra, að undanskildum þingmönnum úr flokki viðkomandi ráðherra og tveir frá hverjum stjórnarandstöðuflokki. Þingmenn og ráðherra fá 2 mínútur í fyrra sinn og 1 mínútu í seinna sinn í báðum umferðum. Andsvör eru ekki leyfð.
Herra forseti. Við ræðum fjármálaáætlun eins og hæstv. forseti nefndi í upphafi. Þetta er fyrsta fjármálaáætlunin frá því að lög um opinber fjármál tóku gildi, sem er önnur fjármálaáætlun sömu ríkisstjórnar. Eðli máls samkvæmt byggir þessi fjármálaáætlun því á gildandi áætlun sem hér var rædd fyrir ári sem snerist að miklu leyti um að styrkja samfélagslega innviði, heilbrigðiskerfi, menntakerfi og samgöngukerfi, fyrir utan þá nýju fjármögnun umhverfismála sem þar kom fram, sem var auðvitað gríðarleg breyting frá fyrri áformum. Því má segja að meginstefna núverandi ríkisstjórnar hvað varðar tekju- og gjaldaráðstafanir liggi nú þegar fyrir og haldið er áfram í sömu átt. Ég hef reynt að fylgjast með umræðum í dag og átta mig á því að verulegur hluti þeirra hefur snúist um „hvað ef“ forsendur þessarar fjármálaáætlunar breytast: Hvað ef eitthvað gerist? Fjármálaáætlun sem lögð er fram byggir ávallt á nýjustu gögnum sem liggja fyrir og það eru nýjustu hagspár. Ei ber því að leyna að staða hagkerfisins er um margt mjög góð. Við höfum auðvitað séð verulega góða þróun þegar kemur að skuldastöðu hins opinbera. Sömuleiðis hvað varðar þjóðhagslegan sparnað. Allar kennitölur eru í raun með mjög jákvæðum hætti. Um leið og við sjáum fram á að líklega fer að hægja aðeins um í hagkerfinu eru prýðilegar aðstæður til að takast á við það. Fyrirséð er að það muni draga úr atvinnuvegafjárfestingu en um leið er þá mikilvægt að ríkið stígi inn með aukinni opinberri fjárfestingu og það er boðað í fjármálaáætluninni. Þar undir er helst veruleg aukning til samgönguinnviða, nýsköpunar og tækniþróunar. Því er gert ráð fyrir að fjárfestingarstig hins opinbera hækki umtalsvert á næstu tveimur árum. Þetta átak í fjárfestingum er mjög vel tímasett og miðar að því að tryggja atvinnustig í landinu. Hvað varðar fjárfestingu í nýsköpun og tækniþróun, sem miðuð er að því að nýta tiltekna fjármuni af arðgreiðslum Landsvirkjunar, tel ég vera risastórt, ekki bara atvinnumál heldur líka efnahagsmál sem miðar að því að fjölga stoðum undir stöðugt efnahagskerfi og auka veg þekkingargreina í landinu. Ég ætla ekki að fara inn í útgjöld einstakra málaflokka því að það er nokkuð sem einstakir fagráðherrar munu gera. En ég hlýt þó að nefna þau áform sem ríkisstjórnin hefur kynnt í tengslum við félagslegar umbætur í tengslum við kjarasamninga. Þar vil ég sérstaklega nefna lengingu fæðingarorlofs, sem er mikilvægt lífskjaramál, ekki síst fyrir ungt barnafólk, hækkun stofnframlags til almenna íbúðakerfisins, sem festir það kerfi í sessi, félagslegt húsnæðiskerfi og sömuleiðis breytta útfærslu skattaaðgerða frá forsendum gildandi fjármálaáætlunar þar sem um er að ræða annars vegar verulega aukningu barnabóta en sömuleiðis ákveðnar aðgerðir aðrar á gjaldahlið sem lúta að stuðningi við bókaútgáfu og aðgerðir til að bæta starfsumhverfi einkarekinna fjölmiðla, hvort tveggja stór mál sem skipta verulegu máli fyrir þessa þætti. Síðan vil ég sérstaklega nefna aukin framlög til byggingar nýrra hjúkrunarrýma sem munu líka skipta verulegu máli til að mæta þeirri miklu uppsöfnuðu þörf sem þar er. Ég nefndi áðan að hv. þingmenn hefðu rætt töluvert um að áætlunin byggðist á forsendum gildandi hagspár, sem er eiginlega gagnrýni sem ég get ekki tekið undir. Ég veit ekki á hvaða öðrum forsendum áætlunin ætti að byggjast. En það er fínt að tala í viðtengingarhætti og ég geri ekki lítið úr því. En ég vil benda á að fjármálaráð hefur sett fram ábendingar um að mikilvægt sé að setja fram fráviksspá. Við því er brugðist í fjármálaáætluninni. Fráviksspáin er birt á bls. 58 í áætluninni. Það sýnir um leið að við erum að bæta framkvæmd laga um opinber fjármál, þróa það áfram hvernig við tökumst á við langtímaáætlunargerð, ásamt því að reyna að gera okkur í hugarlund hver frávikin geti orðið. Hvað varðar málaflokka forsætisráðuneytisins er kannski fljótfarið yfir þá. Ég vil nefna að þar munar verulega um viðbyggingu við Stjórnarráðshúsið. Gert er ráð fyrir hönnun hennar og framkvæmdum sem er áætlað að ljúki árið 2023. Þetta er framkvæmd sem stefnan var sett á í ályktun sem samþykkt var til að fagna 100 ára afmæli fullveldis. Það munar um þessi framlög þegar kemur að málefnasviði forsætisráðuneytisins. Það eru 140 millj. kr. á áætlunartímabilinu við gerð manntals hjá Hagstofu Íslands sem sömuleiðis var gert ráð fyrir í síðustu fjármálaáætlun en viðbót kemur inn í launatölfræði. Svo hlýt ég að nefna að lokum að jafnréttismál hafa flust yfir til forsætisráðuneytisins frá síðustu fjármálaáætlun. Þar eru litlar breytingar á útgjöldum til málaflokksins en hins vegar er nokkuð sem hv. þingmenn [[Forseti hringir.]]þurfa að ígrunda, að gert er ráð fyrir að framlög til Jafnréttissjóðs falli niður eftir tvö ár sem er í takt við þá ályktun sem var samþykkt á sínum tíma um fimm ára framlög til Jafnréttissjóðs, [[Forseti hringir.]]en það er hins vegar eitthvað sem við þurfum að horfa til lengri tíma hvort við viljum gera breytingar á.
Forseti. Hvað sem líður nýjustu hagspá er ekki hægt að líta fram hjá því að sú spá er ekki í samræmi við horfurnar eins og þær blasa við núna. Þess vegna hljótum við þingmenn að líta til raunveruleikans þegar við veltum fyrir okkur þeim áformum eða þeirri sýn sem ríkisstjórnin birtir í þessari fjármálaáætlun. Í umræðum fram að þessu hefur mér ekki þótt fulltrúar meiri hlutans bregðast við slíkum athugasemdum með fullnægjandi hætti, eingöngu hjakkað í sama farinu með það að þeir ætli að tala út frá hagspá sem fær ekki lengur staðist. Um leið er gert ráð fyrir talsverðri aukningu útgjalda á ákveðnum sviðum án þess þó að ráðist sé í sparnað annars staðar þar sem hugsanlega og að öllum líkindum væri hægt að ná fram sparnaði til að vinna upp á móti auknum útgjöldum annars staðar. Ég er í rauninni að tala um báknið svokallaða sem þessi ríkisstjórn hefur jafnt og þétt haldið áfram að stækka og ætlar að gera áfram samkvæmt fjármálaáætlun. Það birtist ekki hvað síst í ráðuneyti hæstv. forsætisráðherra þar sem aukningin hefur verið gígantísk. Í þarsíðustu fjárlögum var gert ráð fyrir 50% aukningu framlaga til ráðuneytisins. Það hlýtur að vera einsdæmi, þrátt fyrir að þar hafi að vísu komið við sögu, eins og hæstv. forsætisráðherra nefndi, hlutir á borð við hönnun Stjórnarráðsbyggingar, sem er sem betur fer ekki lengra á veg komin en raun ber vitni. Engu að síður er gert ráð fyrir verulegri aukningu, um þriðjungsaukningu, til forsætisráðuneytisins frá því sem var árið 2017.
Herra forseti. Hv. þingmaður hvetur okkur til að hugsa um raunveruleikann. Við skulum endilega hugsa um raunveruleikann og rifja upp þá umræðu sem við áttum fyrir ári um fjármálaáætlun þá og þau fjárlög sem voru lögð fram haustið á eftir, þar sem hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar voru með nákvæmlega sama málflutning, efuðust um forsendur sem um leið byggðu á nýjustu hagspám, töldu að þetta stæðist ekki. En hvað hefur gerst? Stóðst ekki síðasta ár bara nokkuð vel? spyr ég hv. þingmann. Við skulum velta því fyrir okkur hver er að tala í takt við raunveruleikann og hver ekki. Hv. þingmaður ræðir hér viðbyggingu við Stjórnarráðið sem hann telur sem betur fer ekki komna mjög langt. Ég hefði áhuga á því að ræða það við hv. þingmann því hann lagði nú fram þessa þingsályktunartillögu, ef ég man rétt, sem hæstv. forsætisráðherra, kannski misminnir mig, um að það skyldi fagna 100 ára afmæli fullveldisins með viðbyggingu við Stjórnarráðið. Ég veit að ég á ekki að spyrja hv. þingmann en ég hefði samt áhuga á að vita hvort hann teldi ástæðu til að breyta þessum áformum í ljósi þeirrar ályktunar sem hér var samþykkt. Hvað varðar aukningu framlaga til forsætisráðuneytisins er þar ýmislegt hægt að nefna, t.d. að fjöldi aðstoðarmanna birtist iðulega ekki í fjárlögum fyrir forsætisráðuneytið hér fyrr á tíð heldur voru viðbótaraðstoðarmenn afgreiddir í fjáraukalögum. Mér finnst það sjálfri hreinlegra og gagnsærra að hafa þessar tölur bara uppi á borði þannig að þær séu opnar til skoðunar og gagnrýni á fyrstu stigum í fjárlögum og fjármálaáætlun fremur en að við sé brugðist síðar. Það er líka ljóst að það eru verulegir fjármunir settir í endurskoðun stjórnarskrár sem hv. þingmaður hefur auðvitað tekið þátt í. Þar gerum við ráð fyrir ákveðnum fjármunum í samráð við almenning, nýtingu rökræðukannanna sem hafa verið lagðar fram hugmyndir um í minnisblaði í þessari vinnu. Þær kosta auðvitað fjármuni, [[Forseti hringir.]]ég viðurkenni það algjörlega. En ég held að það sé líka mikilvægt að við rifjum upp í hvað fjármunirnir fara. [[Forseti hringir.]]Þeir fara ekki eingöngu í fjölgun starfsfólks, svo að ég segi það hér.
Forseti biður hæstv. ráðherra og þingmenn að gæta að tímamörkum og telur rétt að hann endurtaki ræðu sína frá því í upphafi umræðunnar. Hún gengur út á það að hér fer fram mikil umræða í tvo daga þar sem skoðanaskipti eða ræður á víxl nema hundruðum. Þar af leiðandi mun það fljótt setja tímaáætlun úr skorðum ef menn fara umtalsvert fram yfir í hverju og einu stuttu innleggi. Þess vegna hafa forsetar ákveðið að sýna takmarkað umburðarlyndi gagnvart því að menn virði ekki tímamörk og verður það gert.
Forseti. Auðvitað kosta verkefni forsætisráðuneytisins peninga. En það er áberandi hversu mikil aukning er á kostnaði verkefna hjá forsætisráðuneytinu án þess að það finnist nokkurs staðar lækkun annars staðar þar sem verkefni hafa verið færð til. En af því að hæstv. forsætisráðherra nefnir aðstoðarmenn og starfsfólk hefur þessi ríkisstjórn slegið öll fyrri met í ráðningu aðstoðarmanna. Það væri áhugavert ef hæstv. ráðherra upplýsti okkur um það hversu mikið starfsmönnum forsætisráðuneytisins hefur fjölgað frá því að hæstv. ráðherra tók við störfum. Hversu margir voru þeir þegar hæstv. ráðherra tók við og hversu margir eru þeir núna? Varðandi byggingu viðbyggingar við Stjórnarráðið snúa áhyggjur mínar fyrst og fremst að hönnun þeirrar byggingar. Ef hún er almennilega hönnuð og falleg og til þess fallin að bæta bæjarmyndina þá má hún alveg kosta sitt, þó að við förum vonandi ekki að borga einhver Reykjavíkurborgarverð í þeim efnum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég tek nú undir að það skiptir auðvitað miklu máli hvernig þessi umrædda viðbygging mun líta út. Það liggur auðvitað fyrir verðlaunatillaga í þeim málum [[Það er hún sem ég hef áhyggjur af.]]- og það er hún sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af, kemur hér fram. Ég hef lagt þetta í hendur dómnefndar sem dæmdi þessa hönnun besta, veitti henni 1. verðlaun í þeirri hönnunarsamkeppni sem var haldin og hef mest lagt upp úr því að allt þetta ferli standist skoðun og sé eins gagnsætt og unnt er. Það er rétt að forsætisráðuneytið hefur ráðist í ýmis verkefni. Ekki bara hefur málaflokkur jafnréttismála færst yfir. Ég nefndi áðan stjórnarskrárendurskoðun sem ég legg mikinn metnað í að við stöndum vel að og við verjum fjármunum í almenningssamráð. Ég er ekki með tölur á takteinum yfir starfsfólk forsætisráðuneytisins og hver staðan er á þeirri tölu frá því að ég tók við og þar til nú. En hana skal ég finna til upplýsingar fyrir hv. þingmann við fyrsta tækifæri.
Herra forseti. Það er rétt að það hefði verið forvitnilegt að ræða málflutning einstakra þingmanna við síðustu fjármálaáætlun. En hér erum við að ræða núverandi áætlun. Horfurnar eru orðnar það dökkar að forsendurnar eru því miður brostnar. Og fyrst við erum ekki í sagnfræði og okkur er gert að horfa til framtíðar neyðumst við til að ræða það. Það er auðvitað margt ágætt í þessu plaggi en annað sem er verra. Ég get nefnt skattkerfisbreytingar sem verkalýðshreyfingin mótmælti, lækkandi framlög til háskóla, minni húsnæðisstuðning og skert framlög jöfnunarsjóðs sem mun bitna á þjónustu við íbúa og fatlaða. En ég vil fyrst og fremst biðja hæstv. ráðherra að svara því hvernig brugðist verði við ef kólnun í efnahagslífinu verður meiri en forsendur áætlunarinnar gera ráð fyrir og stefnir í. Hæstv. ráðherra hefur nefnilega sjálf varað sterklega við fjármálareglu sem fjármálastefna ríkisstjórnarinnar byggir á. Þannig sagði hún í ræðu árið 2017, með leyfi forseta: „Af hverju hef ég áhyggjur af þessum fjármálareglum? Jú, ég tel að þær bindi mjög hendur framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins til þess að taka ákvarðanir um innspýtingu í þau kerfi sem við teljum að þarfnist innspýtingar.“ Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra hins vegar í viðtali sagt að ef hægi á hagvexti vegna efnahagslegra áfalla sjái hann enga aðra möguleika en að skera niður á útgjaldaliðnum. Var það ekki einmitt nákvæmlega þessi staða sem hæstv. ráðherra varaði við í ræðu fyrir tæpum tveimur árum? Ég spyr því: Er hæstv. forsætisráðherra sammála fjármálaráðherra um að þetta sé eina leiðin? Kemur til greina að afla tekna og þá hvernig? Kemur til greina að afnema fjármálaregluna? Eða erum við ráðherra kannski ekki lengur sammála um að það skipti mestu máli að verja velferðarkerfið?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann vísar hér í, ef ég man rétt, 7. gr. laga um opinber fjármál þar sem settar eru ákveðnar fjármálareglur. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni því að ég og þingmenn í mínum flokki vorum einu þingmennirnir [[Gripið fram í.]]sem lögðust gegn þessari reglu þegar lögin voru afgreidd 2015. [[Gripið fram í.]]Ja, ég ætla bara að rifja þetta upp, það voru fjórir sem sögðu nei við þessu og það voru þingmenn Vinstri grænna, ef ég kann þetta rétt. En ég skal fara og kíkja aftur í símann minn því að það voru ekki fjórir þingmenn samanlagt í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og Samfylkingunni þá. Þetta skulum við bara rifja upp í næsta andsvari. Það hefur komið skýrt fram af hálfu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í dag að við erum einmitt betur í stakk búin sem hagkerfi til að takast á við áföll en við höfum lengi verið. Hér er verulegur afgangur af rekstri ríkisins. Hér hefur verið lagt til hliðar í varasjóði. Það er eitt af því sem við höfum verið sammála um þegar kemur að stefnu í ríkisfjármálum að það er mikilvægt að hafa borð fyrir báru. Því er eðlilegt að við horfum til þess að við erum betur í stakk búin til að mæta ófyrirséðum áföllum en oft áður. Ég segi ófyrirséðum því þó að hv. þingmenn fari yfir sviðið og telji sig vita hvaða áhrif hugsanleg áföll í flugrekstri geti haft, sem hér hefur verið mikið vitnað til í dag, er það svo að þegar við gerum langtímaáætlanir hljótum við að byggja á þeim opinberu gögnum sem gert er ráð fyrir að byggja á við mótun slíkrar stefnu. Við breytum ekki þessari stefnu milli daga ef óvænt áföll verða hjá einkafyrirtækjum. Þau geta vissulega haft áhrif á hagkerfið, svo sannarlega, ekki síst lítið hagkerfi eins og Ísland, ekki síst hagkerfi sem mætti hvíla á fjölbreyttari stoðum en það gerir í dag. Þess vegna gerði ég sérstaklega að umtalsefni málefni nýsköpunar áðan. En þetta er sú aðferðafræði sem við hljótum að byggja á.
Herra forseti. Það er mjög slæmt ef maður þarf að eyða hálfri mínútu í að leiðrétta rangfærslur hæstv. forsætisráðherra. [[Gripið fram í.]]Þannig var að við atkvæðagreiðslu um 7. gr. greiddu þingmenn Samfylkingarinnar atkvæði gegn þeirri grein og sögðu í atkvæðaskýringu að þau myndu afnema regluna um leið og þau kæmust til þegar ljóst var að hún yrði samþykkt. Eðlilega greiddu hins vegar þingmenn atkvæði um lögin um opinber fjármál í heild sinni, þannig að þetta er rangt hjá ráðherra. Ég tel mig ekkert vita hvað gerist en hins vegar er okkur gert að bregðast við því sem mun hugsanlega gerast. Nú þegar sjáum við aðhald. Við sjáum aðhald m.a. þegar kemur að skerðingu til jöfnunarsjóðs sem skiptir miklu máli. Við sjáum að það er innbyggð aðhaldsregla þegar kemur að opinberu störfunum. Verðbólgan þarf nú ekki að hækka nema úr 3,8% frá forsendum upp í 4,3% til að það sé ekkert svigrúm til launahækkana.
Herra forseti. Hv. þingmaður getur komið hér upp og leiðrétt mig en staðreyndin er samt sú að þegar greidd voru atkvæði um þessi heildarlög voru fjórir þingmenn sem sögðu nei og ég var ein þeirra.
Ég sagði 7. gr.
Vegna 7. gr. [[Gripið fram í.]]Ég held að hv. þingmaður ætti að spara sér stóru orðin.
Það held ég að þú ættir að gera líka, góða.
Já, já, [[Forseti hringir.]]en það liggur alveg fyrir að þessu var andmælt af hálfu okkar þingflokks. Svo vil ég segja það hér að … [[Gripið fram í: Góða, eins og alvörukall.]]Ætla hv. þingmenn kannski …? [[Forseti hringir.]]
Forseti biður menn að gefa ræðumanni hljóð.
[[Gripið fram í: Þetta var þinn þingmaður.]] Já, ég veit alveg að þetta var minn þingmaður, hv. þingmaður. Hvað varðar aðhald í opinberum rekstri sem hv. þingmaður nefnir þá eigum við auðvitað reglulega að endurmeta opinber útgjöld. Fyrir því er gert ráð í lögum um opinber fjármál, að endurmat útgjalda fari fram reglulega. Það eru t.d. fyrirætlanir um að efla mjög stafræna þjónustu sem ég held að geti skipt verulegu máli og geti líka orðið til mikils sparnaðar. Eingöngu á síðasta ári var t.d. sparnaður upp á hálfan milljarð með því að [[Forseti hringir.]]afgreiða mál með rafrænum hætti í staðinn fyrir að senda bréf. [[Forseti hringir.]] Síðan skal ég bara að staðfesta það, [[Forseti hringir.]]ef hæstv. forseti leyfir,
Nei.
að það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni hvað varðar atkvæðagreiðslu um 7. gr. laga um opinber fjármál, bara svo það sé ekki kallað … [[Forseti hringir.]]
Óháð því hvað er til umræðu verða menn að virða tímamörk.
Virðulegur forseti. Við ræðum fjármálaáætlun núverandi ríkisstjórnar í annað skiptið. Ég verð að segja að ég fagna mjög lögum um opinber fjármál. Að sjá þetta vinnulag sem við praktíserum nú er svo allt annað en var fyrir nokkrum árum. Ég fagna því mjög að við gerum áætlanir til lengri tíma. Það skiptir okkur miklu máli. Ég vil taka undir með hæstv. forsætisráðherra þegar fjallað er um að ekki sé hægt að velja hvaða spám við fylgjum, við hljótum að þurfa fylgja þjóðhagsspá, en á sama tíma tek ég undir mikilvægi þess að horft sé til sviðsmynda sem upp geta komið svo viðbrögð séu til staðar þegar og ef eitthvað breytist. Það er margt mjög jákvætt hægt að fara yfir í fjármálaáætluninni, til að mynda að við höldum áfram að hafa jákvæða afkomu í ríkissjóði og að skuldastaðan haldi áfram að lækka og vaxtagjöldin þar af leiðandi. Í fyrsta skiptið á þessu tímabili munum við komast undir það viðmið sem við höfum í lögum um opinber fjármál. Það hvernig við höfum unnið á síðustu árum hefur svo búið til það svigrúm sem við höfum núna til að fjárfesta, bæði í efnahagslegum og félagslegum innviðum. Þess sést glöggt merki í fjármálaáætluninni. Mig langar að nefna sérstaklega þær áherslur sem lagðar eru á nýsköpun, rannsóknir og tækniframfarir og hvernig við sjáum það vonandi verða til þess að fjölga stoðunum í íslensku atvinnulífi, færa okkur meira frá því að vera auðlindadrifið hagkerfi yfir í að vera hugvitsdrifið hagkerfi. Þá langar mig að fagna lengingu fæðingarorlofs sem er risastórt jafnréttismál. Það er einn af þeim málaflokkum sem hæstv. forsætisráðherra hefur fengið á sitt borð þannig að ágætt væri að heyra frá forsætisráðherra hvers konar breytingar hún sjái fyrir sér á málefnum jafnréttis, bæði þegar kemur að jafnrétti kynjanna og ekki síður að jafnrétti alls fólks, þ.e. málefnum hinsegin fólks. Ég kem inn á hina spurninguna í næstu ræðu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að nefna sérstaklega jafnréttismálin og svo auðvitað rannsóknir og nýsköpun, sem ég þreytist seint á að segja að skipta verulegu máli fyrir framtíðina. Annars vegar er verið að auka fjármuni í rekstur háskólanna og hins vegar verið að horfa til aukinna fjárfestinga í rannsóknir, þróun og nýsköpun sem heild. Ég held að gríðarlega mikilvægt sé að við gerum betur í því. Það hefur ýmislegt verið gert á undanförnum árum og það hefur þegar skilað miklum árangri, t.d. í hugverkageiranum, en hægt er að gera betur. Hvað varðar jafnréttismálin nefndi hv. þingmaður fæðingarorlofið sem er risastórt jafnréttismál og skiptir að mínu viti líka máli fyrir samkeppnishæfni landsins, annars vegar að tryggja að ungt barnafólk geti búið hér við sambærilega stöðu og ungt barnafólk annars staðar á Norðurlöndum og hins vegar er þetta risastórt lífskjaramál. Allir vita að tíminn milli þess að fæðingarorlofi lýkur og pláss fæst á leikskóla getur verið mjög erfiður fyrir ungt barnafólk og skert lífskjör þess verulega. Þegar við skoðum opinber gögn eins og tekjusöguna sjáum við að þetta er sá hópur sem skiptir sérstaklega máli að horfa til, ásamt fleiri hópum en þetta er einn þeirra. Áfram um jafnréttismálin. Eitt af því sem ég nefndi í ræðu áðan er að við erum með Jafnréttissjóð sem hefur haft 100 millj. kr. á ári í fimm ár. Það framlag minnkar á áætlunartímabilinu því að samþykkt þingsins gerði ráð fyrir fimm ára tímabili. Ég veit að það hefur verið til umræðu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd hvort ástæða væri til að horfa til lengri tíma með þann sjóð, sem hefur ekki aðeins styrkt rannsóknir heldur líka fræðslu og önnur verkefni á sviði jafnréttismála. Síðan stendur fyrir dyrum endurskoðun jafnréttislaganna. Hafin var vinna við þá endurskoðun í tíð hv. þm. Þorsteins Víglundssonar þegar hann gegndi embætti félags- og jafnréttismálaráðherra. Þar hefur verið unnið að kortlagningu þess málaflokks. En þetta verður líklega stærsta verkefnið á komandi misserum á því sviði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra og vil jafnframt minna á að jafnréttismál eru orðin útflutningsvara okkar Íslendinga og grunnurinn að utanríkisstefnu okkar. Mig langar að hvetja hæstv. forsætisráðherra til að taka upp það risastóra jafnréttismál sem lenging fæðingarorlofs er, sérstaklega á vettvangi samstarfs við sveitarfélögin. Ég hvet til þess að ríkisstjórnin nái góðu samstarfi við sveitarfélögin, bæði um jöfnunarsjóðinn en líka um ýmsar aðrar aðgerðir sem áætlaðar eru í fjármálaáætlun. Ég hafði hugsað mér að spyrja út í viðbyggingu við Stjórnarráðið en í ljósi þess að húsameistari þingsins, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, er búinn að koma aðeins inn á það ætla ég að nota tímann frekar í að ræða um stafræna þjónustu. Það var vissulega mjög mikið gert á sínum tíma og við höfum stigið ákveðin skref. En það er sorglegt að sjá hvað við höfum færst aftur úr í öllum alþjóðlegum samanburði þegar kemur að stafrænni þjónustu. Hér eru svo sannarlega allir innviðir til staðar. Ég fagna þess vegna því framtaki sem nefnt er í fjármálaáætluninni og væri ágætt [[Forseti hringir.]]ef hæstv. forsætisráðherra gæti farið aðeins betur yfir hvað hún sjái fyrir sér í þeim efnum.
Herra forseti. Ég held við höfum mikil tækifæri á sviði stafrænnar þjónustu og tek undir með hv. þingmanni um það. Íslendingar eru með góða tæknilega innviði. Við erum með mjög góðar tengingar í fjarskiptamálum. Við erum með ótrúlega hátt hlutfall á samfélagsmiðlum, líklega einhvers konar heimsmeistarar þegar kemur að þátttöku á Facebook og öðrum samfélagsmiðlum. En á sama tíma höfum við dregist aftur úr í stafrænni, opinberri þjónustu. Ég nefndi áðan í andsvari að þar höfum við þegar séð mikinn sparnað, t.d. með því að færa samskipti ríkisins yfir á stafrænt form. Ég tel að það séu mjög mikil tækifæri í öllum ráðuneytum og allri stjórnsýslu, bæði til að einfalda stjórnsýsluna fyrir almenning, sem er mjög vel tengdur, og til að spara um leið á þeim sviðum hjá hinu opinbera. Ég horfi á það sem tækifæri til þess, á sama tíma og við eflum ákveðna aðra þætti getum við sparað á þeim sviðum. Þetta er hluti af fjórðu iðnbyltingunni þar sem við sjáum störf breytast. Þau munu líka breytast hjá hinu opinbera og við eigum að fagna þeirri þróun og líta á hana sem tækifæri í þjónustu við fólk.
Forseti. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra um stjórnarsáttmálann sem verið er að vinna eftir, hann hlýtur að þurfa að rata vel inn í þessa fjármálaáætlun, og þá sér í lagi í ljósi gerðra kjarasamninga. Í stjórnarsáttmálanum segir að ríkisstjórnin muni styðja við að gerð kjarasamninga verði farsæl. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvert er svigrúm þessarar ríkisstjórnar til að gera eins og segir í stjórnarsáttmálanum, til að styðja við farsæla niðurstöðu við gerð kjarasamninga? Aukavarasjóðurinn er eitthvað hækkaður. Ekki tókst að finna út nákvæmlega hve mikið því að tölurnar eru misvísandi, þótt hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sé nú orðinn sæmilega góður í að glöggva sig í gegnum það og mun hann kalla eftir því í fjárlaganefnd að fá það á hreint hvað verið er að hækka í þessum varasjóði, almenna varasjóðnum - svo að þið sem heima sitjið skiljið er kominn einhver sjóður upp á 10 milljarða, okkur sýnist á einum stað talað um að hann fari upp í 30 milljarða. Hvað nákvæmlega er hann mikill? Því út úr þessum sjóði getur ríkisstjórnin fært til peninga til að styðja við þau verkefni sem eru nauðsynleg á tímabilinu. Jafnframt langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hver er samningsstaða hennar í fjárlagagerðinni í haust, við að styðja við gerð kjarasamninga, eins og segir í stjórnarsáttmálanum, eftir að hún og stjórnarþingmenn hafa samþykkt þessa fjármálaáætlun í vor? Hún á að koma til síðari umr. um miðjan maí, verður líklega samþykkt einhvern tíma fyrir júnílok. Eftir að stjórnarþingmenn eru búnir að samþykkja þessa fjármálaáætlun, að hve miklu leyti eru þeir búnir að læsa sig inni? Klárlega verður þá ríkisstjórnin að leggja fram fjárlagafrumvarp sem endurspeglar það. En er hún [[Forseti hringir.]]búin að festa alla stjórnarþingmenn við að geta ekki breytt því í þinginu næsta haust ef svo ber undir - til að styðja við gerð kjarasamninga?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Hver er samningsstaðan? Ja, það sem við erum að gera til að greiða fyrir kjarasamningum er ekkert leyndarmál. Það er að mestu leyti sprottið upp úr samtali okkar við aðila vinnumarkaðarins. Þess vegna gerum við ráð fyrir auknum stofnframlögum, t.d. þannig að almennum íbúðum fjölgi og þær tvöfaldist á tímabilinu 2020–2023. Það er vegna þess að verkalýðshreyfingin hefur lagt mikla áherslu á að efla félagslega húsnæðiskerfið. Við gerum ráð fyrir auknum barnabótum, m.a. vegna samtals okkar við verkalýðshreyfinguna og vegna þess að gögnin okkar - ég nefndi tekjusöguna áðan - sýna að þar kreppir skórinn. Þar skiptir máli að bæta við. Ég nefndi fæðingarorlofið. Það kemur líka upp úr samtali okkar við aðila vinnumarkaðarins, og þetta er auðvitað risastórt lífskjaramál fyrir fólkið í landinu að lengja fæðingarorlofið eins og ég nefndi hér áðan. Þannig að við erum að sýna á spilin, sýnum útfærslur sem við höfum verið að vinna að þegar kemur að tekjuskattsmálum. Það að vera með langtímaáætlanir gerir að verkum að ríkisstjórnir á hverjum tíma draga ekki óvænt kanínu upp úr hatti þegar kemur að kjarasamningum sem ríma ekki við tímasetningar fjármálaáætlunar og fjárlaga. Ég held líka að við séum á leiðinni frá slíkum vinnubrögðum. Það hefur verið gagnrýnt, veit ég, að ríkisstjórnin sé ekki að fela sín kort, að þetta eigi allt að birtast á lokametrunum þegar fyrir liggur hvort samningar nást eða ekki. Ég held að við séum einmitt að reyna að feta okkur út úr slíkum vinnubrögðum. Við viljum vinna að hlutunum jafnóðum með aðilum vinnumarkaðarins. Það hefur verið tilgangurinn með því formlega samtali sem hefur átt sér stað á vettvangi ráðherrabústaðarins allt síðastliðið ár. Vissulega er svigrúmið bara það sem hv. þingmaður nefndi þegar kemur að varasjóði og öðru en aðgerðirnar er náttúrlega flestar verið að kortleggja í þessari fjármálaáætlun.
Forseti. Ég spyr að þessu vegna þess að enn ber svo mikið í milli. Nú á ég eftir að reikna hvernig þessar tillögur varðandi hækkun barnabóta og svoleiðis skila sér - og þá til hverra. Þær skila sér klárlega til barnafólks sem hefur minna á milli handanna, fólk sem er á fyrri hluta starfsævinnar o.s.frv. Það væri mjög áhugavert að sjá hverju þetta skilar í krónutölum. Nú er talað um styttingu vinnuvikunnar. Það er eitthvað sem enn er svigrúm til og aðilar vinnumarkaðarins gætu verið að ræða sín á milli, að vinnuvikan sé eitthvað stytt sem þýðir að þú ert með fleiri yfirvinnutíma ef því er að skipta o.s.frv. Það sem stendur út af er: Jú, það hefur verið mjög jákvætt varðandi húsnæðismálin og aðra þætti. Eftir stendur að tillagan varðandi skattalækkun nær ekki til þeirra sem minnst hafa, þeirra sem eru með allra lægstu launin. Þeir fá ekki þessar skattalækkanir sem verið er að leggja til frá ríkisstjórninni. Við sjáum að þær byrja ekki fyrr en einmitt í þessu þrepi, ef þú nærð ekki upp í það allt nærðu ekki allri skattalækkuninni. Það er eitt. [[Forseti hringir.]]Og það er svona einn á móti tíu af þessum kröfum sem er raunverulega verið að fara eftir. Hvað er mikið svigrúm til auka skattalækkanir á tekjulægstu hópana?
Herra forseti. Svigrúmið? Við erum auðvitað að auka varasjóðinn og höfum verið að auka hann. Það er til þess að bregðast við ákveðnum ófyrirséðum þáttum. En það sem ég var að segja áðan er að við erum hins vegar að reyna að leggja spilin á borðið í miklu meira mæli en gert hefur verið - af því að við viljum horfa til lengri tíma. Það er hægt að reikna það út, t.d. með barnabæturnar, hverju þær skila í krónutölum. Það er auðvitað mismunandi hvort maður er einstæður eða í sambúð. Það hefur verið reiknað út að fyrir einstætt foreldri með tvö börn séu þetta 114.000 kr. á ári, svo dæmi sé tekið, og það er eitthvað sem munar um. Hvað varðar skattatillögurnar er það auðvitað miklu lengri umræða en ég næ að fara yfir, það sem hv. þingmaður nefnir. En við erum að fara inn í það sem við köllum framsækið skattkerfi með þremur þrepum, með lágtekjuþrepi með lágri prósentu. Við erum að færa okkur meira í átt til Norðurlandanna, þvert á það sem verið hefur. Hér hafa skattleysismörkin verið tiltölulega há. Norðurlöndin hafa einmitt verið með tiltölulega lágt lágtekjuþrep en lægri skattleysismörk. Þannig að við erum að færa [[Forseti hringir.]]okkur aðeins yfir í norræna kerfið ef þessar tillögur ná fram að ganga í þinginu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að koma hingað og fyrir innlegg hennar í umræðu um ríkisfjármálaáætlun 2020–2024. Eðli máls samkvæmt má kannski segja að eitt stærsta hlutverk hæstv. forsætisráðherra sé það sem kallað er samhæfingarhlutverk, að láta þetta allt saman ganga upp. Í greinargerð er farið yfir alla þá þætti sem er verið að vinna að á vettvangi ríkisstjórnar og undir forsæti hæstv. ráðherra, stórum stefnumótandi viðfangsefnum. Það er auðvitað freistandi að ræða þau út frá ríkisfjármálaáætluninni og í samhengi við peningamálin því að þau eru eitt af stóru verkefnunum sem eru undir forræði hæstv. forsætisráðherra. Ráðherranefnd um efnahagsmál og um ríkisfjármál, við erum með nokkrar ráðherranefndir og verið er að bæta við og nú erum við komin með ráðherranefnd um jafnréttismál. Spurning mín er þessi: Sjáum við fyrir okkur fleiri ráðherranefndir og virkar það skipulag? Vegna þess að við leysum ekki alltaf allt með nefndum. Ég ætla síðan að klára í seinni umferðinni að ræða kynjaða fjárlagagerð. Hingað kom í heimsókn til hv. fjárlaganefndar héraðsstjórn Baska og hafði mikinn áhuga á því hvað við erum að gera í kynjaðri fjárlagagerð, sem hefur verið mestmegnis í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. En nú eru jafnréttismálin komin undir forræði hæstv. forsætisráðherra. Ég ætla að koma aðeins frekar inn á það í seinni ræðu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á því fyrirkomulagi sem við höfum, þar sem við höfum tvær lögbundnar ráðherranefndir, ráðherranefnd um ríkisfjármál og ráðherranefnd um efnahagsmál - sem við köllum ráðherranefnd um efnahagsmál og endurskipulagningu fjármálakerfis. En síðan hefur verið starfandi ráðherranefnd um jafnréttismál og ráðherranefnd um samræmingu mála, sem í raun og veru snýst fyrst og fremst um þau verkefni sem þarf að kalla til sérstakrar ráðherrafunda um og nauðsyn er á að samræma aðgerðir milli ólíkra ráðuneyta. Við erum ekki með fjölskipað stjórnvald. Ríkisstjórn Íslands er ekki fjölskipað stjórnvald, hver ráðherra ber ábyrgð á sínum málaflokki. En um leið hefur pólitísk umræða þróast þannig að gerð er meiri krafa um það að pólitísk ábyrgð ráðherra nái yfir ríkisstjórnina alla. Það er í raun og veru, held ég, að það hafi verið undanfari þess að ákveðið var að setja slíkar ráðherranefndir á laggirnar, fyrst í tíð Jóhönnu Sigurðardóttur sem forsætisráðherra. Ég tel að þetta sé gríðarlega mikilvægt tæki til þess einmitt að stilla saman strengi ólíkra ráðuneyta. Það er oft þrautin þyngri. Ég hef svo sem oft sagt frá því að í tíð minni sem menntamálaráðherra var það þrautin þyngst að láta ólík ráðuneyti vinna saman, því að sílóin eru oft ansi þykk í stjórnsýslunni. Þegar ráðist var í það verkefni að reyna að opna dyr framhaldsskóla fyrir fólkið sem misst hafði vinnu og hafði ekki lokið stúdentsprófi, hefði það fólk til að mynda misst rétt sinn til atvinnuleysisbóta samkvæmt gildandi regluverki ef það hefði farið í nám og þar af leiðandi misst framfærsluna því að ekki átti það rétt á námslánum. Þetta kallaði á samstarf milli mín og þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra. Það var í raun og veru undrunarefni hversu flókið verkefni það var að láta ráðuneytin vinna saman, þrátt fyrir einlægan vilja bæði ráðherranna og góðan vilja stjórnsýslunnar í því. Ráðherranefndirnar hafa reynst mjög mikilvægt tæki til að láta [[Forseti hringir.]]ráðuneyti vinna saman.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Og já, það er fagnaðarefni að heyra að ráðherranefndirnar virki. Það vill oft verða í skipulagi að fleiri nefndir lengja aðeins í ákvarðanatökuferlinu, en gott að heyra þetta, því að þetta eru stór stefnumótandi mál. Varðandi kynjuðu fjárlagagerðina höfum við kannski í þinginu ekki svo mikið í fjárlagavinnunni orðið vör við kynjaða fjárlagagerð. Auðvitað í tilteknum verkefnum en ekki í samhengi hlutanna. Nú er til ágætisskýrsla, grunnskýrsla, sem hæstv. ráðherra gaf út í mars, og svo áætlun, fimm ára áætlun, um kynjaða fjárlagagerð. Við heyrðum af áhuga basknesku héraðsstjórnarinnar, en spurning mín felst í því að hér hefur verið talað um að það skorti gögn, kyngreind gögn, til að við getum tekið skrefið áfram. [[Forseti hringir.]]Hvar liggur sú vinna?
Forseti. Ég er mjög ánægð með þá vinnu sem hefur verið unnin á sviði kynjaðrar fjárlagagerðar. Grunnskýrslan sem hv. þingmaður nefndi sýnir að búið er að vinna mikið starf í að draga saman gögn, en það er þó töluvert misjafnt milli málefnasviða og málaflokka. Þar eru tillögur um næstu skref og er sérstaklega horft á þætti sem einmitt hafa kannski ekki þótt vera endilega það sem manni dettur fyrst í hug þegar talað er um kynjaða fjárlagagerð en eru samt mjög mikilvægir. Þar er verið að leggja til að í næstu skrefum verði sjónum sérstaklega beint að byggðamálum, samgöngum, atvinnuvegunum og samkeppnissjóðunum. Það er staðreynd þegar við lítum til þeirra sem hafa verið að iðka kynjaða fjárlagagerð að ákvarðanir sem við tökum, t.d. um samgöngumál, geta haft mjög ólík áhrif á kynin því að ferðamynstur kynjanna er ólíkt. Sömuleiðis má sama segja um atvinnugreinar. Við erum með mjög kynjaskiptan vinnumarkað. Mér finnst að stjórnvöld eigi að fara að setja sér stefnu um það hvernig við getum brotið það upp. Í því [[Forseti hringir.]]augnamiði getur kynjuð fjárlagagerð haft veruleg áhrif.
Herra forseti. Ég vil draga fram að það er margt í þessari fjármálaáætlun sem mér hugnast, margir jákvæðir punktar. Ég held að flestir geti tekið undir að það er gott að auka útgjöld til ákveðinna málaflokka þar sem nauðsynlegt er að byggja upp innviði sem hafa setið á hakanum. Það er í rauninni allt fyrir alla, sérstaklega innan ríkisstjórnarflokkanna, innan þessarar fjármálaáætlunar. Það er verið að reyna að samþætta mjög ólík sjónarmið. Það er það sem við í Viðreisn vöruðum við á síðasta ári og gerum aftur, þessi eitraða blanda, annars vegar að lækka skatta og hins vegar að halda áfram að þenja út útgjöldin. Þau eru til góðra hluta, það er enginn að mótmæla því, en þetta er bara ósamræmanlegt. Þetta er það sem við höfum verið að draga fram, hvernig við verjum og forgangsröðun hlutunum. Hæstv. forsætisráðherra talaði um framsæknar skattkerfisbreytingar. Þær eru virðingarverðar að mörgu leyti. Það er verið að reyna að ná í ákveðinn enda en ekki nægilega mikið. Við í Viðreisn höfum lagt fram okkar tillögur upp á 14 milljarða sem fara ekki í nákvæmlega sömu áherslupunkta og hjá núverandi ríkisstjórn. Við höfum sagt: Við viljum lækka skatta og útgjöld sérstaklega á lág- og millitekjuhópa. Ekki láta þetta fara upp allan skalann. En Vinstri græn kjósa að fara með skattkerfisbreytingarnar upp allan skalann, líka inn í hátekjuhópana. Það finnst mér ekkert endilega mjög framsækið. Hitt er síðan að ég hef verið að fylgjast með umræðunni í dag og það er miður, finnst mér, hvað ríkisstjórnin er í mikilli afneitun, allt að því viðkvæm þegar uppi er höfð eðlileg gagnrýni. Það er loðnubrestur, það er samdráttur í ferðaþjónustu. Við sjáum fram á uppnám varðandi kjarasamninga og fleira. Nákvæmlega það sem hefur verið dregið fram í fjármálaáætluninni að geti leitt til þess að ríkissjóður verði fyrir tekjutapi. Talsmaður - fyrirgefið, forseti.
Það er ekki ...
Þá ætla ég að fá aukinn tíma af því að ég er einmitt að ræða um talsmann Vinstri grænna, sem sagði í dag eftir spurningu um hvort ætti að lækka skatta eða draga úr ríkisútgjöldum, að ef hún réði ein myndi hún hætta við að lækka skatta. [[Forseti hringir.]] Ég vil spyrja forsætisráðherra: Hvar ætlar forsætisráðherra að leggja á? Hvar ætlar hún að forgangsraða? Fjármálaráðherra hefur talað um að það liggi ljóst fyrir hvar þurfi að skera niður [[Forseti hringir.]]ef það verða áföll. Vinstri grænir hafa sagt: Við viljum frekar hætta við að lækka skatta. [[Forseti hringir.]]Hvað vill forsætisráðherra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Af því að hv. þingmaður byrjaði að ræða um skattatillögur ríkisstjórnarinnar vil ég byrja á að segja að ég er mjög ánægð með skattatillögur stjórnarinnar, enda átti ég fulltrúa í þeim hópi. Ég er ánægð með þær breytingar sem þar eru lagðar til um einmitt framsækið, þriggja þrepa skattkerfi þar sem er verið að leiðrétta þann ójöfnuð sem hefur myndast, með því að hafa ólíkar viðmiðanir á ólíkum þrepum, með því að samræma þrepin. Við breyttum strax um síðustu áramót viðmiðinu í tillögunum því að það er mikilvægt að stoppa það skattskrið sem hefur verið. Það er auðvitað aðgerð í átt til jöfnuðar. Í tillögunum er síðan lagt til að viðmiðið verði áfram samræmt en að það miðist við neysluvísitölu plús framleiðni, sem væri ákveðin tilraun líka til að tengja þróun viðmiðunarmarka í skattkerfinu við framleiðni í samfélaginu, sem ég held að sé líka mikilvægt hagstjórnartæki. Sömuleiðis er lagt til að samsköttun verði afnumin, sem er risastór jöfnunaraðgerð, það er verið að færa beinlínis 3 milljarða frá tekjuhæsta fólkinu til lægst launaða fólksins. Með þriggja þrepa kerfi eru breytingarnar hlutfallslega miklu meiri hjá lágtekjufólki og millitekjufólki en hátekjufólki. Þannig að já, þetta eru góðar skattkerfisbreytingar sem lagðar eru til. Ég er mjög ánægð með þá útfærslu, hvernig við léttum álögum af launafólki, því við gerum hana með jöfnuð að leiðarljósi og réttlæti að leiðarljósi og færum skattkerfið í átt til norræns skattkerfis. Ég hefði talið að við það væri mikill stuðningur í þessum sal, svo ég segi það alveg skýrt. Síðan kom ég að því áðan í upphafsræðu minni að hér í fjármálaáætluninni er lögð fram fráviksspá í takti við ábendingar fjármálaráðs og það er mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir þeim sviðsmyndum sem gætu komið upp. En ég hlýt þó að ítreka að alltaf þegar við erum að vinna með langtímaáætlanir hljótum við að byggja þær á nýjustu og bestu gögnum sem við höfum. [[Forseti hringir.]]Það er það sem þessi fjármálaáætlun gerir.
Herra forseti. Mér finnst miður að upplifa enn og aftur afneitun ríkisstjórnarinnar gagnvart stöðunni eins og hún er í dag. Það blasir við öllum sem fylgjast með viðskiptaumhverfinu og efnahagsumhverfinu. Gott og vel. Skattkerfið í átt að norrænu umhverfi. Ekki nema að hálfu leyti. Við í Viðreisn ítrekuðum það. Þetta 14–15 milljarða svigrúm sem við höfum til þess að lækka skatta, við setjum það ekki í hátekjufólkið en ríkisstjórnin er að setja það upp allan skalann. Við einblínum á lág- og millitekjuhópinn. Gott og vel. Það er ein pólitík meðan ríkisstjórnin rekur aðra. Ég vil fá að ítreka spurningu mína. Það var alveg skýrt af hálfu fjármálaráðherra þegar hann svaraði því hvað yrði gert þegar þrengingar yrðu. Hann sagði: Það á að skera niður útgjöld. Þegar talsmaður Vinstri grænna var spurði í dag: Hvað á að gera? Á að hætta við að lækka skatta eða skera niður útgjöld? sagði hún að hún vildi frekar hætta við að lækka skatta. Hvað ætlar forsætisráðherra að gera ef skórinn kreppir að? Er hægt að fá skýra pólitíska línu? Eða er málið svona viðkvæmt, enn og aftur, við ríkisstjórnarborðið að það er ekki hægt að segja hlutina upphátt?
Herra forseti. Ég þori ekki að fara með minningar mínar um atkvæðagreiðslur, þó að ég telji mig nú ekki hafa farið rangt með endanlega atkvæðagreiðslu um opinber fjármál áðan, en ég man ekki betur en að þingmenn Viðreisnar hafi lagst gegn hækkun fjármagnstekjuskatts. Ég fagna því ef þingmenn Viðreisnar vilja núna horfa sérstaklega til skattahækkana á þá auðugu í samfélaginu. Það er mjög jákvætt. Mig minnir að þingmenn flokksins hafi lagst gegn hækkun fjármagnstekjuskatts á síðasta ári.
Hvernig væri að svara?
Með því að festa viðmiðin, eins og ég nefndi áðan, erum við að koma í veg fyrir að sú þróun endurtaki sig sem orðið hefur í skattkerfinu undanfarin ár, að auka ójöfnuð. Hv. þingmaður biður mig að svara. Ja, það kom skýrt fram áðan í mínu svari og ræðum og líka hjá hæstv. fjármálaráðherra í dag, ef hv. þingmaður var að hlusta, [[Gripið fram í.]]og hæstv. fjármálaráðherra sagði í dag: Það sem er gott við þetta er að við erum með mikinn afgang og varasjóð þannig að við erum í stakk búin til að mæta áföllum án þess að fara að skerða útgjöld til mikilvægra málaflokka. Ég held að hv. þingmaður þurfi ekki að hafa miklar áhyggjur af ósætti innan ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir hennar framsögu og fyrir að vera með okkur hér í kvöld. Það er nú ekki mjög mikið sem liggur mér á hjarta umfram það sem hefur komið fram, nema mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort henni finnist eðlileg og sanngjörn forgangsröðun í ríkisbúskapnum. Þá er ég sérstaklega að tala um, sem mér hefur orðið tíðrætt um, 7 milljarða kr. lækkun á bankaskatti. Við erum að lækka bankaskattinn um 63% þrátt fyrir þá óvissu sem ríkir í búskapnum, bæði hvað varðar loðnubrestinn, ferðamálin, svo að ekki sé talað um kjaramálin fram undan, þrátt fyrir að við eigum svona stöndugan varasjóð, eins og einnig hefur verið mikið rætt. Ég spyr, af því ég get ekki skilið það, ekki bara um bankaskattinn upp á 7 milljarða heldur um lækkun veiðigjalda upp á 4,3 milljarða, sem sérstaklega nýtast stórútgerðinni og þeim sem eru stöndugastir í þeirri starfsgrein. Við erum að tala um 11,3 milljarða. Hæstv. forsætisráðherra: Hefðum við ekki getað nýtt þá fjármuni í þágu þeirra sem höllustum fæti standa í samfélaginu í stað þess að lækka álögurnar á þá sem eru hvað stöndugastir?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir, hún hefur líka áhyggjur af stöðunni. En ég hlýt líka að minna á að í spá Hagstofunnar fyrir þessa fjármálaáætlun er auðvitað verið að gera ráð fyrir töluverðri kólnun hagkerfisins, til að mynda hægari vexti einkaneyslu, samdrætti í atvinnuvegafjárfestingu, fækkun ferðamanna og að einhverju leyti virðist þessi spá vera að raungerast. Ég held að við eigum líka að horfa til þess að spá Hagstofunnar, nýleg spá, gerir ráð fyrir ákveðnum þáttum og það er það sem við erum að miða við í þessari fjármálaáætlun. Hv. þingmaður nefnir fyrirhugaða lækkun bankaskatts, sem við höfum ekki enn tekið afstöðu til hér á Alþingi og liggur enn ekki fyrir þinginu. En sú tillaga byggist annars vegar á fyrri áætlunum þar sem þessi skattur var settur á sem tímabundin ráðstöfun 2013, og var þá áætlað að myndi vara í fjögur ár, til að fjármagna tilteknar aðgerðir sem þá var ráðist í. Hann hefur síðan haldið sér. Eitt af því sem er bent á, bæði í skýrslu Gylfa Zoëga, sem unnin var í aðdraganda kjarasamninga, en líka í nýlegri hvítbók um fjármálakerfið er sú staðreynd að íslenskt fjármálakerfi er töluvert dýrara en bankakerfin í kringum okkur. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Ein af þeim ástæðum sem þar eru nefndar til er að skattlagning á bankakerfið hér á landi sé meiri en annars staðar tíðkast, annars vegar í gegnum bankaskattinn og hins vegar í gegnum sérstakan fjársýsluskatt sem lagður er á fjármálafyrirtæki á Íslandi. Það er eitt af því sem við munum þurfa að ræða þegar við tökum þetta til umræðu hér á Alþingi og þetta er inni í forsendum áætlunarinnar þó að frumvarp sé enn ekki komið fram um þetta mál, þ.e. hvort við metum að þessi aðgerð muni t.d. skila lægra vaxtastigi í landinu, því niðurstöður þessara tveggja skýrslna sem ég nefni hér eru þær að kostnaðurinn í fjármálakerfinu hafi þau áhrif að vaxtastig sé hér hærra en það þyrfti að vera, sem er auðvitað risastórt mál fyrir almenning í landinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Þrátt fyrir að þessi lækkun á bankaskattinum sé ekki komin til framkvæmda er gert ráð fyrir henni í fjárlögum, ef ég þekki það rétt. Ég vildi gjarnan fá að vita hvort hæstv. forsætisráðherra þyki forgangsröðunin rétt í nákvæmlega þessu máli, þannig að við getum þá séð, þegar það kemur til kasta þingsins, hvernig við myndum standa að því og hvort við munum þá gera það sameiginlega, að reyna að skoða þetta í því ljósi að við þyrftum að nýta þessa fjármuni betur í ljósi þess að bankarnir standa svo sannarlega ekki höllum fæti. Þeir eru að moka út arði og gengur bara mjög vel, sem er ágætt. Skammtímaúrræði, segir forsætisráðherra. Mig langar að minna lauslega á það skammtímaúrræði sem kom fyrir 35 eða 40 árum þegar svokallað olíugjald var lagt á íslenska sjómenn. Sá skattur og það olíugjald er enn við lýði.
Herra forseti. Já, það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Ingu Sæland, þau eru mörg skammtímaúrræðin sem hafa lifað lengur en ætlað var. Við horfum til þess að greiningar benda til þess að kostnaður innlends fjármálakerfis sé mikill, að það sé dýrt. Þá hljótum við að vera reiðubúin að skoða leiðir í því hvernig við getum lækkað þann kostnað til þess að skila almenningi í landinu lægri vöxtum, því það er auðvitað líka risastórt lífskjaramál. Það er eitt af því sem Gylfi Zoëga bendir á í sinni skýrslu, þegar hann er að skoða hvað geti orðið til þess að bæta lífskjör almennings í landinu, þá eru það m.a. lægri vextir, lægri húsnæðiskostnaður. Það er eitthvað sem við erum að reyna að reyna að leggja grunninn að í fjármálaáætlun með því að auka framboð á félagslegu húsnæði og skoða aðra þætti sem geta varðað lífskjör án þess að það snúist beinlínis um krónur í launaumslagið, því að það var í raun verkefnið. Ef kostnaður bankakerfisins á Íslandi er meiri en annars staðar þá hljótum við að velta því fyrir okkur hvernig við getum dregið úr þeim kostnaði.
Forseti. Það er tilefni til að halda aðeins áfram að ræða vöxt báknsins, því að það er búið að vera gríðarlegt hjá þessari ríkisstjórn undir forystu hæstv. forsætisráðherra. Árið 2015 námu útgjöld ríkissjóðs 698 milljörðum kr. Nú er gert ráð fyrir því samkvæmt þessari áætlun að við lok tímabilsins muni útgjöld ríkissjóðs nema 1.067 milljörðum kr., þ.e. fari úr 698 milljörðum í 1.067. Það er 53% aukning. Því hlýtur maður að velta því fyrir sér hvort þessi ríkisstjórn hafi alls engar áhyggjur af þeim gríðarlega vexti ríkisútgjalda sem hún gerir ráð fyrir. Ég veit að verkefnin eru mörg og mikilvæg, en þau voru það líka 2015. Er hæstv. forsætisráðherra þeirrar skoðunar að það þurfi bara alls ekkert að hafa áhyggjur af auknum útgjöldum ríkissjóðs svo framarlega sem vænta megi aukinna tekna? Sér hæstv. forsætisráðherra enga möguleika á því að spara í útgjöldum ríkisins? Því að það fer ekki mikið fyrir slíku í þessari áætlun. Verið er að bæta í hér og þar. En hvar er verið að spara á móti? Er það aukaatriði að mati ríkisstjórnar hæstv. forsætisráðherra, að líta til mögulegra leiða til sparnaðar og að draga úr óþarfaútgjöldum? Því að allt eru þetta peningar sem fólkið í landinu greiðir ríkissjóði, þetta eru ekki peningar ríkisstjórnarinnar, hún er að fara með skattfé. Er þá ekki eðlilegt að horft sé til þess [[Forseti hringir.]]að reyna fara eins vel með þetta fjármagn og kostur er?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa athugasemd. Við höfum séð það á undanförnum árum að opinber fjárfesting hefur verið í sögulegu lágmarki. Ef við byrjum bara á fjárfestingarstigi þá hefur opinber fjárfesting verið í sögulegu lágmarki. Horfum til að mynda á samgöngukerfið í landinu, sem ekki aðeins hefur verið vanrækt að halda við, heldur er líka undir mun meira álagi en það var fyrir 10 árum. Það keyra ekki 350.000 manns um vegina á Íslandi. Það fara tvær milljónir um vegina á Íslandi. Getum við hv. þingmaður ekki verið sammála um það að eftir að skorið var niður hér eftir hrun og ekki farið í viðhald til að mynda á vegum og öðrum samgöngumannvirkjum, í raun og veru allt þar til þessi ríkisstjórn tók við, að það er uppsöfnuð þörf fyrir opinbera fjárfestingu á þessum sviðum? Við horfum til þess að við erum að auka fjárfestingu á réttum tíma miðað við þróun mála í hagkerfinu. Á sama tíma og atvinnuvegafjárfesting er að minnka, það dregur úr henni, þá kemur hið opinbera inn með aukna fjárfestingu sem fer auðvitað ekki öll í varanlegan rekstur, eins og hv. þingmaður gefur til kynna, heldur er líka verið að ráðast í fjárfestingar sem eru að einhverju leyti einskiptis. Rekstur ríkisins. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni. Hins vegar að við eigum alltaf að vera að velta því fyrir okkur hvernig getum við farið betur með fjármuni. Ég nefndi hér áðan dæmi um stafræna þjónustu, að eingöngu það að senda gögn eða póst ríkisins út á rafrænu formi hefur sparað ríkinu hálfan milljarð. Það er sparnaður í opinberri þjónustu með því að nýta tæknina. Þar með er væntanlega hægt að forgangsraða með öðrum hætti, veita fjármuni í þjónustu sem við teljum að skipti máli að veita, en spara um leið á þessu sviði.
Hæstv. forseti. Því er oft haldið fram að heilbrigðiskerfið hafi verið miklu betra hérna á árum áður og sé nú svelt. Miklu meiri áhersla hefur verið lögð á samgöngumál en nú er. En á þeim tíma voru ríkisútgjöld miklu lægri en þau eru núna. Þess vegna vaknar spurningin: Fá skattgreiðendur nógu mikið fyrir peningana? Og þó að hæstv. forsætisráðherra spari pening með því að láta ríkið eða ríkisstjórnina senda tölvupóst frekar en bréf, þá skiptir það takmörkuðu máli í heildarsamhenginu. Þess vegna spyr ég aftur: Er enginn vilji til þess að spara? Því að þó að um sé að ræða fjárfestingu, eins og hæstv. ráðherra nefndi, þá skyldi maður ætla að menn myndu vilja spara einhvers staðar annars staðar á móti. Fjölskylda sem þarf að stækka húsnæði sitt dregur þá væntanlega úr annarri neyslu til þess að spara fyrir fjárfestingunni fremur en að auka önnur útgjöld á sama tíma.
Herra forseti. Fjárfestingin er eitt, segir hv. þingmaður. Við erum þó sammála um að það er mikilvægt að gera betur í þeim málefnum. Auðvitað er það rétt hjá hv. þingmanni að ekki var endilega allt betra hér áður fyrr, en það breytir því ekki að fjárfesting hefur verið í sögulegu lágmarki eftir hrun, undir sögulegu meðaltali þegar við horfum á hlutfall fjárfestingar af vergri landsframleiðslu. Það er mikilvægt að við náum okkur á strik í því. Síðan ætla ég að segja að ég held að hv. þingmaður ætti ekki gera lítið úr þeim möguleikum sem felast í því að innleiða aukna stafræna þjónustu til sparnaðar í hinu opinbera. Ég tel þetta eina litla dæmi sem ég nefndi hér, um tölvupóstinn sem ríkið hefur nú uppgötvað og tekið í sína þjónustu, sýni að það getur sparað verulega fjármuni. Innifalið í lögum um opinber fjármál er það sem kallað er endurmat útgjalda á íslensku máli, þ.e. að þau séu alltaf til endurskoðunar. Ég held að við getum vissulega gert betur á ýmsum sviðum í þeim málum í því að vera stöðugt að velta því fyrir okkur hvort [[Forseti hringir.]]einhver útgjöld eigi ekki rétt á sér. En það er verið að gera ýmislegt í þá áttina.
Herra forseti. Fyrir ári síðan fengum við að líta fyrstu fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og vorum við sem tölum fyrir auknum jöfnuði í landinu beðin um að taka tillit til þess að þá var ríkisstjórnin, undir forystu Vinstri grænna, rétt lögð af stað. Nú erum við með aðra fjármálaáætlun sömu ríkisstjórnar og þá er ekki hægt að biðja jafnaðarmenn um að sýna Vinstri grænum tillitssemi því að fjöldi hópa bíður enn eftir réttlætinu. Það er því með ákveðnum trega sem ég kem upp í andsvör við hæstv. forsætisráðherra og formann Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, sem áður fyrr taldist meðal flokka sem töluðu fyrir auknum jöfnuði, töluðu máli aldraðra og öryrkja, töluðu fyrir bættum kjörum kvennastétta. En fjármálaáætlun ríkisstjórnar undir forystu Vinstri grænna sýnir þjóðarbú í spennitreyju sem mun bitna harkalega á nákvæmlega þeim hópum, ekki síst þeim sem þurfa á þjónustu sveitarfélaga að halda vegna skerðingar á framlagi ríkis til sveitarfélaga. Hæstv. forsætisráðherra. Ég hef áhyggjur af fólkinu í landinu vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að breytingar á hagvexti þýði einfaldlega niðurskurð á útgjöldum. Ég hef áhyggjur af þeim sem beinlínis búa við fátæktarmörk. Blikur eru á lofti en svo virðist sem samstarfsmenn hæstv. forsætisráðherra geti ekki hugsað sér að láta þá efnameiri taka meiri þátt í samneyslunni. Því vil ég spyrja: Hefur hæstv. forsætisráðherra engar áhyggjur af þessum hópum? Af hverju þarf að taka af þeim sem ekkert eiga í stað þess að sækja þangað sem mögulegt er?
Herra forseti. Ræðum hvernig við viljum haga forgangsröðun í útgjöldum ríkisins. Horfum á hvernig ráðstöfunartekjur hafa þróast, t.d. á tekjuhliðinni. Hverjir hafa setið eftir? Það er ungt fólk og barnafólk. Hvað er ríkisstjórnin að gera? Ríkisstjórnin er að hækka barnabætur til að koma til móts við tekjulágar barnafjölskyldur. Hvað er ríkisstjórnin að gera? Ríkisstjórnin er að lengja fæðingarorlof til að bæta lífskjör ungs barnafólks, risastórt hagsmunamál og lífskjarabót fyrir ungt barnafólk. Hvað er hvað mest íþyngjandi fyrir þá hópa sem eru tekjulágir, ef við skoðum gögnin og skoðum staðreyndir? Húsnæðiskostnaður. Húsnæðiskostnaður er það sem íþyngir tekjulægri hópum. Þeir verja mjög háu hlutfalli af tekjum sínum í húsnæði. Hvað er ríkisstjórnin að gera? Hún er að auka framlög í félagslega húsnæðiskerfið og vill styðja betur við það í samráði við verkalýðshreyfinguna og í samráði við sveitarfélög, til að byggja upp félagslegt húsnæðiskerfi þannig að fólk þurfi ekki að verja jafn stórum hluta af ráðstöfunartekjum sínum í húsnæði. Lífskjör er nefnilega hægt að bæta með aðgerðum stjórnvalda og það er það sem ríkisstjórnin er að gera. Hvað er ríkisstjórnin að gera og leggja til í skattatillögum sínum? Það er að koma í veg fyrir skattskrið, eins og ég nefndi áðan, með því að samræma viðmiðunarmörk í þrepaskiptu kerfi þannig að við séum ekki að horfa á að þeir sem séu tekjuhærri taki til sín hlutfallslega meira af skattalækkunum. Það er það sem ríkisstjórnin er að gera. Hv. þingmaður spyr: Hvað er verið að gera til að koma til móts við þessa hópa? Það er t.d. þetta. Þá hef ég ekki farið út í þá fjármuni sem ætlaðir eru bæði í fjárlögum ársins í ár og í fjármálaáætlun til kjarabóta fyrir örorkulífeyrisþega, sem er líka risastórt mál sem þarf að fara að ákveða, [[Forseti hringir.]]hvaða aðgerðir eigi að ráðast í til að koma sem best til móts við þann hóp.
Herra forseti. Hvað er ríkisstjórnin að gera? Skattar hafa hækkað mest á þá tekjulægstu og millitekjuhópanna. Hvað ætlar hæstv. forsætisráðherra, sem fer fyrir málaflokki jafnréttismála í ráðuneyti sínu, að gera vegna kjaraviðræðna kvennastétta, stóru kvennastéttanna sem sagt er í fjármálaáætlun ríkisstjórnar að muni hækka um 0,5% milli áranna 2019 og 2020? Ef hækka eigi meira þá þurfi að skera niður, segir hæstv. fjármálaráðherra. Hvar ætlar ríkisstjórnin að skera niður? Það mun engin stétt samþykkja slíkt. Ekki einu sinni stóru kvennastéttirnar, sem þó hafa látið ríkisstjórnir undanfarinna ára, að þessari meðtalinni, bjóða sér upp á ýmislegt, eins og sjá má t.d. hjá ljósmæðrum, munu samþykkja það [[Forseti hringir.]]að fá 0,5% launahækkun.
Herra forseti. Hér er verið að ræða um 0,5% yfir verðlagsþróun en ekki 0,5% hækkun, bara svo að það sé alveg skýrt í umræðunni. Svo að ég ljúki því sem ég sagði áðan er sömuleiðis verið að eyrnamerkja sérstaklega fjármuni í þessari fjármálaáætlun til kjarabóta fyrir örorkulífeyrisþega. Af hverju gerum við það? Af hverju erum við að hugsa sérstaklega um tekjulága? Af hverju erum við að hugsa sérstaklega um ungt barnafólk? Af hverju erum við að hugsa sérstaklega um örorkulífeyrisþega? Jú, af því að við erum að vinna að félagslegum umbótum. Hv. þingmaður kemur hér og vísar í gamla þróun í skattkerfinu sem er í raun og veru þegar búið að stöðva með þeim breytingum sem voru innleiddar um síðustu áramót, eins og hv. þingmaður hafi ekki tekið eftir því, eins og hv. þingmaður hafi ekki áttað sig á því þegar barnabætur voru hækkaðar eða viðmiðunarþrepum í skattkerfinu var breytt til að koma í veg fyrir skattskrið. Þá hlýt ég að spyrja hvar hv. þingmaður var hreinlega þegar við lukum við þær aðgerðir. Hv. þingmaður ætti að viðurkenna það og fagna því þegar gerðar eru breytingar á skattkerfinu sem auka jöfnuð, ef hún telur sig vera jafnaðarmann.
Forseti. Mig langar aðeins að taka upp þráðinn frá fyrri tíma, þegar ég reyndi í þessari umræðu að ræða við hæstv. forsætisráðherra um það svigrúm sem er til staðar fyrir ríkisstjórnina til að stuðla að farsælli gerð kjarasamninga. Það sem mig langar að vita varðar þær tillögur sem komu um skattamálin sem eru á hendi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, skattamálaráðherra: Ræður hann því algerlega sjálfur? Þar sem þetta er fjölskipað vald, menn bera ábyrgð á sínu og það virðist hafa verið tiltölulega heilagt að ráðherrar fara með sitt svið og hafa mest um það að segja hvað er heimilt innan þess sviðs. Nú kemur fram í stjórnarsáttmálanum að lækka eigi skatta í lægri skattþrepunum og komin er fram tillaga varðandi skattalækkanir. Þetta lítur svona út: Hérna ertu með tekjulægstu, hérna ertu með tekjuhæstu. Persónuafslátturinn kemur ekkert undir þetta. Þetta kemur upp í nýtt skattþrep og það er ekki fyrr en komið er aðeins inn í skattþrepið að fólkið þarf - þetta er svona eins og hokkí-kylfa sem fer upp og svo fer hún eiginlega alveg bein út, alveg til hinna tekjuhæstu. Þetta er svona hokkí-kylfa sem þýðir að það sem er undir hokkí-kylfunni er það sem skilar sér. Það er að skila sér þegar menn eru komnir upp úr þessu skattþrepi, þá er það að skila sér fullkomlega, skattalækkunin, en ekki meðan menn eru innan þess því þá eru þeir ekki að fá fulla nýtingu á skattþrepinu. Það þýðir að það er ekki fyrr en þú ert kominn upp fyrir skattþrepið að þú færð fulla nýtingu á því og það skilar sér alveg upp tekjustigann. En þeir sem eru innan þessa skattþreps fá ekki fulla nýtingu og þeir sem eru undir því jafnvel - og þá erum við að tala um öryrkja, kannski, fólk sem lendir milli skips og bryggju, dettur í holur í kerfinu, það er ekki að fá neitt af þessu. [[Forseti hringir.]]Er þetta ekki eitthvað sem þarf að endurskoða? Eða ræður skattamálaráðherra þessu bara sjálfur?
Herra forseti. Ég held að ef skattamálaráðherrann réði þessu eingöngu sjálfur værum við líklega ekki að tala um fjölþrepa skattkerfi. Ef ég kann hægri og vinstri pólitík nokkurn veginn rétt hefði ég haldið að þessar skattatillögur hefðu kannski litið aðeins öðruvísi út. Ef ég má „fabúlera“ um það, svo að ég sletti hér í ræðustól, held ég einmitt að þessar skattkerfistillögur sýni það nákvæmlega að þær eru ákveðin millileið sem byggist á, að því er ég vil telja, gagnreyndri norrænni aðferð. Ég kom aðeins inn á það í andsvari áðan að hér hafa skattleysismörkin verið há í norrænum samanburði og grunnprósentan sömuleiðis há í lægsta þrepinu. Og þrepin hafa verið fæst, ef við tökum þetta í norrænum samanburði. Hvað erum við þá að gera? Við erum að fara niður með lágtekjuþrepið, lækka prósentuna í neðsta þrepinu sem er að norrænni fyrirmynd um að fjölga þrepunum upp í þrjú til þess að auka innbyggðan jöfnuð í kerfinu og tryggja um leið að viðmiðunarmörkin þróist öll samkvæmt sömu formúlu, til að tryggja, eins og verið hefur, áður en við breyttum því um síðustu áramót, þar sem neðra þrepið miðast við neysluvísitölu en efra þrepið miðast við launavísitölu. Það skapaði skattskriðið sem Alþýðusamband Íslands hefur til að mynda verið að benda á í skýrslum sínum og einhverjir hv. þingmenn virðast halda að sé enn við lýði því að þeir tóku ekki eftir breytingunni sem var gerð um síðustu áramót. Ég ætla bara aftur að minna á að um síðustu áramót voru þessi viðmiðunarþrep færð til samræmis í neysluvísitölu. Í nýjum tillögum er síðan verið að leggja til að við bætum framleiðni við þau viðmiðunarmörk. Við getum sagt að við séum þá að miða þrepið í skattkerfinu við framleiðniaukningu í hagkerfinu, sem er auðvitað ákveðið hagstjórnarmál. Hv. þingmaður hefur mestar áhyggjur af lægst launuðu hópunum, eins og ég skil hann, að þeir njóti ekki ávaxtanna af skattkerfisbreytingum. Ég kem aðeins inn á það í seinna andsvari.
Herra forseti. Bara svo að ég gleymi því ekki eða renni út á tíma með það langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur hvort endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem hefur verið á dagskrá forsætisráðherra og er í stjórnarsáttmálanum, sé ekki örugglega fullfjármögnuð. Það er gott að heyra að það sé þrýstingur og menn séu að semja sín á milli við stjórnarborðið um þessa hluti og breytingarnar séu kannski, hvað eigum við að segja, prógressífari en hæstv. skattamálaráðherra Bjarni Benediktsson hefði viljað. Ég þarf að skoða þessi viðmið sem hæstv. forsætisráðherra nefndi til að sjá hvað það þýðir. En mér sýnist samt sem áður að þeir sem eru þarna undir, þeir sem eru með persónuafsláttinn, uppfylla hann ekki og detta ekki einu sinni einu inn í þetta skattþrep, fái þá ekkert lægra skattþrep, séu ekkert að fá af því sem skilar sér [[Forseti hringir.]]í heild af kostnaði ríkisins. En hæstv. forsætisráðherra ætlar að fara yfir það með okkur.
Herra forseti. Tillögurnar eru sérstaklega hugsaðar þannig að hlutfallslega lækkunin sé mest á þá sem eru í lágtekjuhópum og lægri millitekjuhópum. Þá erum við að tala um fólk á vinnumarkaði. Við erum ekki að tala um fólk í algerum hlutastörfum en ég myndi telja að þetta komi sér mjög vel fyrir stóra hópa þeirra sem t.d. eru launþegar almannatrygginga, af því að hv. þingmaður nefnir þá hópa. Það er markmiðið með breytingunum. Ég var hér að gera skattamálaráðherrunum upp skoðanir en ég var bara að vitna í hefðbundna vinstri og hægri pólitík, bara svo að því sé haldið til haga. En aðeins um stjórnarskrárvinnuna. Jú, það er meðal þess sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var að spyrja um. Það eru fjármunir sem liggja í digrum sjóðum í forsætisráðuneytinu til þess að innleiða stefnumál. Meðal þess sem þar er verið að skipuleggja er almenningssamráð í kringum stjórnarskrá sem kostar sitt, þ.e. rökræðukönnun sem hefur legið fyrir í upphaflegu plani eða áætlun stjórnarskrárvinnunnar þannig að það er gert ráð fyrir því.
Frú forseti. Við höfum rætt hér aðeins hversu raunhæf þessi fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er. Ég ætla svo sem ekki að fara nánar út í þá sálma varðandi efnahagslegar forsendur, þó svo að það sé greinilega viðkvæmur punktur fyrir ríkisstjórnina. Það sem ég hef áhuga á eru launaforsendur áætlunarinnar. Þar segir að gengið sé út frá því að fyrstu þrjú ár áætlunarinnar muni launabætur til stofnana verða 0,5% umfram verðlag í stað 1,5%, sem komi síðar, á árunum 2023–2024. Þetta er talsvert lægri tala en Hagstofan, í þeirri þjóðhagsspá sem gjarnan er vísað til í forsendum áætlunarinnar, gerir ráð fyrir í almennum launabreytingum á vinnumarkaði á sama tíma. Það vekur nokkra athygli að ríkisstjórnin ætli að sækja hagræðinguna með þessum hætti til opinberra starfsmanna. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í þetta. Mér finnst skilaboðin í raun og veru inn í yfirstandandi kjaraviðræður við opinbera starfsmenn vera mjög skýr. Ef opinberir starfsmenn ætla að sækjast eftir sambærilegum launabreytingum og sóttar eru mjög fast núna á almenna vinnumarkaðnum verður þeim kröfum einfaldlega mætt með uppsögnum af hálfu hins opinbera. Það er væntanlega eina hagræðingin sem opinberar stofnanir geta almennt gripið til ef þær fá ekki þessar launahækkanir bættar í fjárframlögum. Er þetta réttmætt mat, hæstv. forsætisráðherra? Eru þetta virkilega skilaboð ríkisstjórnarinnar til opinberra starfsmanna? Og kannski í því samhengi: Eru þetta líka skilaboð ríkisstjórnarinnar til eldri borgara og örorkulífeyrisþega? Mér sýnist að uppreiknun bótafjárhæða þar eigi að fara fram út frá sömu viðmiðum.
Herra forseti. Hv. þingmenn hafa töluvert rætt þetta í dag og túlkað þessa forsendu sem svo að þar sé beinlínis verið að tala um niðurstöðu kjarasamninga. En auðvitað er það svo að kjarasamninga við opinbera starfsmenn á eftir að gera og við munum að sjálfsögðu standa við kjarasamninga. Það sem er í raun og veru undir í þessari tillögu til fjármálaáætlunar er að það er ekki eðlilegt að horfa til þess að launahlutfall hjá ríkinu vaxi í raun og veru fram í tímann án þess að neinar athugasemdir séu gerðar við það. Við höfum verið að vinna þar með tiltekin dæmi. Ef við horfum t.d. til þess að laun fari úr 24% af heildartekjum upp í 26% eru þar komnir 20 milljarðar í lokaútgjöld. Það er auðvitað hægt að horfa til þess, sem hv. þingmaður hefur líka kallað eftir í umræðunni, hvernig við getum sparað í rekstri hins opinbera. Ég hef nefnt eitt dæmi sem er stafræn þjónusta. Ég get líka rætt almennt um endurmat útgjalda. Hafandi setið í ríkisstjórn sem þurfti að skera niður til að bregðast við óvæntum áföllum með mjög harkalegum hætti veit ég af reynslu að það er betra að reyna að vinna mun reglulegar að endurmati opinberra útgjalda. Það er ekki vegna þess að ég vilji skerða þjónustu hins opinbera. Eins og hv. þingmaður veit ósköp vel er mér mjög umhugað um hana. En þar með er ég ekki að segja að öll verkefni hins opinbera eigi rétt á sér um aldur og ævi. Ég held að með því að leggja fram tiltölulega hóflegar forsendur í þessum málum séum við líka að boða það að við ætlum að gera alvöru úr því að endurmat útgjalda verði reglulegur liður í okkar áætlunum. Það á ekki endilega að vera sem viðbrögð við kreppuástandi heldur á það að vera [[Forseti hringir.]]eðlilegur hluti af því hvernig við umgöngumst opinber fjármál.
Herra forseti. Ég get ekki sagt að svarið hafi verið skýrt en ég get ekki túlkað það öðruvísi en að markmiðið sé mjög einfalt og skýrt. Launabætur verði bara 0,5% umfram verðlag. Hverjar þær launahækkanir verða sem um verður samið að öðru leyti verði stofnanir að sækja í hagræðingu, væntanlega þar með talið uppsagnir á opinberum starfsmönnum. Það sem ég hef kannski meiri áhyggjur af er það vandamál sem hefur verið mjög gegnumgangandi á íslenskum vinnumarkaði, getum við sagt, þ.e. kynbundinn launamunur sem snýr sérstaklega að stöðu kvennastétta. Það hefur m.a. verið rætt af hálfu þessarar ríkisstjórnar um nauðsyn þess að taka á þessu vandamáli hjá fjölmennum kvennastéttum, kennurum, hjúkrunarfræðingum og hinum ýmsu umönnunarstéttum. Ég get ekki séð að í þessu svigrúmi sem ríkisstjórnin ætlar sér, 0,5% launahækkanir almennt umfram verðlag, sé nokkur leið að taka á þessum vanda á gildistíma fjármálaáætlunar á næstu fimm árum. Ég alla vega auglýsi eftir því hjá hæstv. forsætisráðherra og ráðherra jafnréttismála: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að taka á stöðu kvennastétta með þennan þrönga stakk sem hefur verið sniðinn?
Herra forseti. Ég hefði nú talið að hv. þingmaður myndi fagna því að ég vildi innleiða í auknum mæli endurmat opinberra útgjalda. Ég held að hv. þingmenn úr öllum flokkum ættu að geta sammælst um það. Það er ekki óljóst eða loðið heldur erum við einmitt að fara í þau verkefni núna, höfum verið að hefja þá vegferð við innleiðingu laga um opinber fjármál, hvernig við getum tekið á þessu endurmati. Hvað varðar kvennastéttirnar þá var við síðustu kjarasamninga skrifað undir bókun um kvennastéttir og stéttir auðvitað almennt hjá BHM um að það þyrfti sérstaklega að fara fram skoðun á aðstæðum þeirra og kjörum. Sú vinna hefur verið á hendi hæstv. heilbrigðisráðherra, hæstv. fjármálaráðherra og forsætisráðherra. Fyrst og fremst hefur raunvinnan farið fram hjá hæstv. heilbrigðisráðherra sem hefur einmitt verið að fara yfir starfsaðstæður kvennastétta í heilbrigðiskerfinu sem var lögð sérstök áhersla á í þessari bókun. Ég á von á því að sú vinna muni að sjálfsögðu skila sér fyrir þær kvennastéttir hjá hinu opinbera.
Virðulegur forseti. Í umræðunni í dag sagði hæstv. fjármálaráðherra að til að auka tekjur og koma bótum til öryrkja og eldri borgara þyrfti að auka verðmætasköpun, fá meiri hagvöxt. Ég spyr mig hversu mikinn hagvöxt og hversu mikið þurfi að auka verðmætasköpunina. Maður hefur aldrei heyrt þetta sagt þegar verið er að hækka þá hæst launuðu, þingmenn, ráðherra, bankastjóra, um tugprósentahækkanir. Maður hefur aldrei heyrt að það sé ekki hægt vegna þess að auka þurfi verðmætasköpun eða hafa betri hagvöxt. Það er annað sem er svolítið undarlegt í þessu, að þessi sami hópur fékk leiðréttingu langt aftur í tímann, marga mánuði ef ekki ár, og það hafa allir fengið leiðréttingar. En hvergi er að sjá í þessari fjármálaáætlun neitt um að leiðrétta eigi þá einu sem eftir eru, aldraða og öryrkja. Það er ekki stafur um að það eigi að leiðrétta þá. Þarna vantar upp á 20–30% að lágmarki, fyrir eldri borgara og öryrkja, og það er ekki stafur um að þeir eigi að fá afturvirkt eins og allir aðrir hafa fengið. Mér finnst með ólíkindum að þessi eina stétt sem verst stendur skuli hafa verið gersamlega skilin eftir og eina skýringin á því sé sú að við höfum ekki haft nógu mikinn hagvöxt og ekki aukið verðmætasköpun nógu mikið. Samt er sagt að aldrei í sögunni hafi hagvöxtur verið eins mikill. Ég vil spyrja ráðherra hvort hún sé sammála þessu. Hvað þarf verðmætasköpunin að vera mikil og hve mikill þarf hagvöxtur að vera til að hægt sé að leiðrétta kjör eldri borgara og öryrkja, og ekki bara leiðrétta þau um þau 20–30% sem þau eiga inni heldur líka afturvirkt?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í fyrsta lagi vil ég segja að ég er ekki sammála þeirri nálgun að eldri borgarar og örorkulífeyrisþegar séu einn og sami hópurinn. Af hverju er ég ekki sammála þeirri nálgun? Ef við skoðum gögnin, um þróun ráðstöfunartekna þessara hópa, kemur fram á tekjusögunni, sem ég hef vitnað í hér í dag, að að meðaltali hafa ráðstöfunartekjur eldri borgara aukist langt umfram ráðstöfunartekjur öryrkja þegar við skoðum til að mynda síðastliðin 10 ár. Að meðaltali hafa kjör eldri borgara batnað mun meira en kjör örorkulífeyrisþega. Eignastaða þess hóps er líka miklu mun betri. Þess vegna hef ég sagt: Það er mikilvægt, þegar við ræðum um málefni eldri borgara, að við horfum sérstaklega til þeirra hópa innan þess mengis, þess stóra og fjölbreytta mengis, sem eru verst settir. Það gerði félagsmálaráðherra með því að setja niður sérstakan hóp til að skoða hvaða hópar eldri borgara væru verst settir. Sá hópur skilaði af sér tillögum fyrir skemmstu þar sem kemur fram að það eru þeir hópar sem hafa ekki full réttindi í almannatryggingakerfinu hér heima. Það finnst mér vera forgangsverkefni þegar kemur að eldri borgurum. Að sjálfsögðu má halda áfram að vinna að því. Ég vil líka minna á það, sem við hv. þingmaður höfum áður rætt, að framfærslukerfi eldri borgara var breytt með lagabreytingu 2016 og hún hafði í för með sér verulega aukin útgjöld til þess hóps. Þegar kemur að örorkulífeyrisþegum hins vegar er ríkisstjórnin að leggja til fjármuni inn í breytingar á framfærslu örorkulífeyrisþega og þar þarf að gera betur. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Ég nefndi í ræðu minni áðan að það skiptir líka máli hvernig þeim fjármunum er varið. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur sagt að honum finnist mjög mikilvægt að vinda ofan af skerðingunni sem ég veit að hv. þingmaður hefur líka rætt töluvert um. Það skiptir líka máli að horfa til fleiri þátta í því kerfi og ég kem aðeins nánar að þessu í seinna andsvari.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Jú, það er rétt, en það er ákveðinn hópur eldri borgara sem er á fátæktarmörkum og stór hluti öryrkja. Það er annað í þessu sem er svolítið furðulegt og hefur aldrei komið fram í umræðunni, þ.e. að þeir sem eru eingöngu með fjármagnstekjuskatt borga ekkert útsvar. Hvernig væri að láta þá borga útsvar og nota þá peninga til að lækka útsvarið á öryrkjum og þeim sem eftir standa? Það hefur alltaf verið sagt að ekki sé hægt að gera það vegna þess að að stærstum hluta sé það útsvar sem öryrkjar borga og síðan þarf líka að taka af þeim sem eru komnir yfir milljón á mánuði, þeir þurfa ekki persónuafslátt. Við verðum að átta okkur á því að við gátum þetta 1988. Þá borguðu öryrkjar ekki skatt og þeir áttu eftir upp í lífeyrissjóði.
Herra forseti. Já, ég þakka hv. þingmanni enn og aftur. Svo ég komi aftur að málefnum örorkulífeyrisþega þá held ég að það sé mjög mikilvægt að við horfum heildstætt á þau. Ég veit að hv. þingmaður hefur setið í hópi þar sem ekki hefur enn náðst endanleg samstaða. Ég held að það sé hins vegar mjög mikilvægt að sá hópur skili af sér. Það eru ýmsir þættir undir þegar við ræðum um kjör örorkulífeyrisþega og ég held að ef við skoðum skattatillögur ríkisstjórnarinnar muni þær að sjálfsögðu skila lægri skattbyrði fyrir þennan hóp. Þær tillögur koma til móts við þá hópa sem liggja í lágtekjumörkum. Aukin áhersla á félagslegt húsnæði skiptir líka máli fyrir örorkulífeyrisþega en síðan þarf að ræða hvað við viljum sjá þegar kemur að skerðingunum, sem hv. þingmaður hefur rætt, og er mjög ofarlega á forgangslista þeirra fulltrúa sem tala fyrir örorkulífeyrisþega, að undið verði ofan af þeim. Það er líka mikilvægt að horfa á framfærslu almennt og síðan hvernig við getum greitt fyrir þeim sem geta sinnt störfum að hluta, hvernig við getum greitt þeirra leið, t.d. af hálfu hins opinbera, að skapa fleiri störf til að koma til móts við þá hópa.
Ríkisstjórnin leggur nú fram fjármálaáætlun sem sýnir sókn á flestum málefnasviðum en um leið varkárni og ábyrga fjármálastjórn. Heildarútgjöld ríkisins næstu fimm ár nema tæpum 5.000 milljörðum kr. Eftir mikinn samdrátt á eftirhrunsárunum var veruleg þörf á að bæta þjónustu ríkisins á ýmsum sviðum, ásamt því að auka viðhald og fjárfestingar sem mikil þörf var á. Nú þegar hægir á hagkerfinu og óvissa ríkir um ákveðin mál er mikilvægt að útgjöld séu varfærin og markviss. Heildargjöld ríkisins hækka nú minna en áður, eða um tæp 6% frá gildandi áætlun. Í ljósi óvissu er nú verulega bætt við framlag í almennan varasjóð sem hækkar um 47 milljarða kr. frá gildandi áætlun og nemur á gildistíma áætlunarinnar um 110 milljörðum. Ráðuneyti samgöngu- og sveitarstjórnarmála ber ábyrgð á ráðstöfun á 345 milljörðum kr. á þessu tímabili, eða um 7% af heildarútgjöldum. Um er að ræða samgöngur og fjarskipti, sveitarfélög og byggðamál og hluta af hagsýslugerð og grunnskrám. Á þessum sviðum er að finna mikil sóknarfæri en það eru einnig veikleikar. Ríkisstjórnin var mynduð um uppbyggingu á innviðum. Helsta sóknarfærið í samgöngumálum sem við erum að vinna eftir er að stuðla að fækkun slysa og því er áhrifaríkast að endurbæta vegakerfið, sem lætur víða á sjá í kjölfar aukinnar umferðar. Þar ber hæst 20 milljarða aukningu til framkvæmda á vegakerfinu. Er það viðbót við 16,5 milljarða aukningu frá gildandi áætlun og tæplega 4 milljarða kr. viðbót sem ráðstafað var úr almennum varasjóði á síðasta ári til viðhalds, eða samtals rúmlega 40 milljarðar á þessu tímabili. Stórsókn er nú fram undan en á tímabili fjármálaáætlunarinnar verður ríflega 120 milljörðum kr. varið til framkvæmda á vegakerfinu. Vegfarendur munu því innan tíðar upplifa meira öryggi í umferðinni. Framkvæmdir á vegakerfinu verða fjármagnaðar úr ríkissjóði. Eftir sem áður er vinna í gangi við skoðun á fjármögnun samgöngukerfisins í samræmi við vilja Alþingis sem kom fram í samþykktri samgönguáætlun nú fyrr í vetur. Stefni ég á að leggja fram endurskoðaða fimm ára aðgerðaáætlun samgönguáætlunar á komandi hausti og vænti einskis annars en góðs samtals í þinginu um það mál. Þá er fyrirliggjandi samvinna stjórnvalda og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Unnið verður að samgönguinnviðum á því svæði í framkvæmdum á stofnvegum, í borgarlínu og á hjólastígum, með öðrum orðum fyrir fjölbreytta ferðamáta. Þá er unnið að samþættri stefnu um almenningssamgöngur til að hámarka nýtingu fjármagns og ná fram aukinni og bættri þjónustu. Síðast en ekki síst vil ég nefna endurskipulagningu á rekstri alþjóðaflugvalla landsins og uppbyggingu þeirra með það að markmiði að þeir geti betur nýst sem varaflugvellir. Flugrekendur hafa kallað eftir aukinni afkastagetu þeirra, en stefnt er að því að Isavia taki yfir rekstur og viðhald allra alþjóðaflugvalla landsins frá 1. janúar nk., samanber nýsamþykkta samgönguáætlun. Á sviði byggðamála er enn sótt fram og gert er ráð fyrir að 250 millj. kr. komi til viðbótar í byggðaáætlun og sóknaráætlanir landshluta á þessu tímabili. Þannig verða yfir 10 milljarðar til ráðstöfunar til byggðamála á gildistíma fjármálaáætlunar. Unnið er markvisst að framkvæmd byggðaáætlunar sem samþykkt var í þinginu á síðasta ári, en meðal örfárra aðgerða má nefna nýjan lánaflokk Byggðastofnunar til stuðnings við nýsköpun á landsbyggðinni. Eins og fjármálaráðherra kom inn á í framsögu sinni fyrr í dag er sú varúðarráðstöfun gerð að halda framlögum til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga óbreyttum frá gildandi fjárlögum árin 2020 og 2021. Samtal við forsvarsmenn Sambands íslenskra sveitarfélaga er um þessar mundir að hefjast og höfum við tíma til þess áður en við afgreiðum áætlunina frá þinginu. Unnið er að gerð fyrstu stefnumótunaráætlunar stjórnvalda um málefni sveitarfélaga. Leiðarljós þeirrar vinnu er sjálfsstjórn sveitarfélaga og ábyrgð gagnvart íbúum, sveitarstjórnarstigið sem hornsteinn lýðræðis og mannréttinda og sjálfbærni og að sjónarmið um heildarhagsmuni sveitarstjórnarstigsins og landsins alls séu í fyrirrúmi. Þá stendur til að stuðningur jöfnunarsjóðs við sameiningu sveitarfélaga verði aukinn umtalsvert á tímabili fjármálaáætlunarinnar. Ég sé að á tíma minn gengur nokkuð hratt þannig að ég ætla koma kannski seinna í kvöld inn á fjarskiptin og þjóðskrá, en lýk þessu á þeim nótum að hið árangursríka verkefni, Ísland ljóstengt, heldur áfram og mun því ljúka árið 2021. Verkefnið gengur samkvæmt áætlun og hefur leitt af sér mikla fjölgun staðbundinna ljósleiðarakerfa. Árið 2021 verður lokið við að úthluta styrkjum og tengja [[Forseti hringir.]]þar með yfir 5.500 staði, sem eru um 1.500 fleiri staðir en stóð til upphaflega, sem dæmi um hvað verkefnið er árangursríkt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir hans innlegg í þessa umræðu. Það er tvennt sem mig langar til að koma inn á. Í fyrsta lagi kemur núna í ljós fyrirhuguð fjárveiting til ársins 2024, sem var, getum við sagt, mun rýmri á fyrsta tímabili langtímaáætlunarinnar sem lögð var fram í haust en hér birtist. Ég hafði töluverðar áhyggjur af því þegar þetta var lagt fram að samgönguáætlunin væri afturþung hvað fjármögnun varðar. Nú sjáum við fyrsta árið af langtímaáætluninni birtast og þá kemur í ljós, og er á þeim nótum sem mátti reikna með, að það vantar töluvert mikið upp á það markmið að 1,5% af vergri landsframleiðslu verði varið til nýframkvæmda á vegakerfinu. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sér þetta fyrir sér þróast og þá í samhengi við þá fjármögnunarvinnu sem hann kom inn á að væri í gangi í ráðuneytinu í tengslum við afstöðu þingsins þegar fimm ára samgönguáætlun, sem ég kalla, var samþykkt í febrúar sl. Ég myndi vilja fá þetta fram. Jafnframt langar mig til að óska eftir því að hæstv. ráðherra komi í stuttu máli inn á hvernig hann sér fyrir sér borgarlínuverkefnið þróast og fjárveitingar til þess. Telur hann að þær séu líklegar að einhverju marki, öðruvísi en að það upplegg sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar lagði til muni raungerast?
Virðulegur forseti. Fjármögnun samgönguframkvæmda er einmitt framþung. Ofan í þessa 5,5 milljarða sem við höfum til framkvæmda samkvæmt fjármálaáætluninni frá því í fyrra, árið 2019, 2020 og 2021, erum við að bæta 4 milljörðum við á ári næstu fimm árin, þ.e. 2020, 2021, 2022, 2023 og svo er spurningin við fjármálaáætlun á næsta ári hvað við getum hugsanlega bætt þar við í framhaldinu. Og á sama hátt er heldur ekki útilokað að menn sjái fyrir sér að það sé hægt, eins og ég ræddi í fyrra, þegar miklum framkvæmdum lýkur, til að mynda í kringum Landspítalann, þegar kaup á þyrlum eru yfirstaðin og ýmis önnur stór verkefni sem við höfum verið með, að forgangsraða til lengri tíma og þannig ná þessu 1,5% sem að var stefnt í samgönguáætlun á öðru og þriðja tímabili eins og þingmaðurinn kom inn á. Ég sé það enn fyrir mér að þetta getum við þróað á þann veg. Við erum að leggja til umtalsverða peninga úr ríkissjóði núna. Og eins og ég sagði í inngangi mínum útilokar það ekki umræðuna sem við tókum dálítið í tengslum við samgönguáætlun um gjaldtöku á vegum, hún tengist því hvernig við ætlum að fjármagna samgöngukerfið til framtíðar. Við erum hins vegar að leggja af stað núna í þessar framkvæmdir með fjármuni úr ríkissjóði. Varðandi borgarlínuna og fjárveitingar þar erum við, eins og ég kom inn á, að hefja samtal eins og um hefur verið rætt við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um aðkomu ríkisins, en við erum sammála um þennan stóra pakka sem eru framkvæmdir upp á kannski 100 milljarða, þar sem inni eru allar stofnbrautir [[Forseti hringir.]]á höfuðborgarsvæðinu og borgarlínan til næstu 15 ára, mjög spennandi verkefni sem við eigum eftir að þróa í samstarfi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu.
Herra forseti. Ég hafði það á orði fyrir nokkrum árum í öðru samhengi að það eina sem gerði Icesave 2 samninginn bærilegan væri samanburðurinn við Icesave 1. Annað væri það nú ekki. Það kom upp í huga minn núna því að vissulega er bætt í 4 milljörðum á ári til nýframkvæmda, en grunnpunkturinn er svo lágur. Það er búið að vera svo lítið til vegaframkvæmda svo lengi að menn eru að koma sér upp úr mjög lágum standard hvað nýframkvæmdir varðar. Ég held að við verðum að leita allra leiða til þess að komast hraðar áfram en þetta. Mér sýnist þetta líta út þannig að á árunum 2022, 2023 og 2024 fari framkvæmdageta niður um 5,5 milljarða frá árinu 2020 og 2021 á ári og það er auðvitað staða sem er vart viðunandi. Ég vil brýna hæstv. samgönguráðherra að taka slaginn hvað þetta varðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka brýninguna og ég veit að ég á stuðningsmenn í þessum þingsal fyrir því að forgangsraða meiru í þágu samgangna. Það er alveg rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að grunnpunkturinn, þ.e. það sem við höfum verið að gera í allt of mörg ár hefur verið of lítið. En að segja að 5,5 milljarðar plús 4 á ári sem viðbót séu ekki umtalsverð innspýting - ég myndi segja að þá séu menn að tala niður góða hluti. Það er klárlega umtalsverð innspýting á næstu árum. Og eins og ég lýsti í fyrra andsvari mínu þá er ekki útilokað að við næstu fjármálaáætlanir, hvort sem það verður á næsta ári eða þarnæsta ári, þegar menn sjá fyrir sér að þær framkvæmdir minnki sem eru kannski aðalatriðið og við höfum forgangsraðað mestum fjármunum í, þ.e. uppbygging á heilbrigðiskerfinu, verði hreinlega stærra svigrúm [[Forseti hringir.]]fyrir framkvæmdir á samgöngusviðinu og ég held að þær séu nauðsynlegar.
Herra forseti. Við lestur fjármálaáætlunar má líta fögur orð um stefnumótandi áætlun til 15 ára um málefni sveitarfélaga. Talað er um sjálfbærni, vænkandi hag íbúa, lækkun skulda og sameiningar. Þetta hljómar allt prýðilega. En hvað gerir ríkisstjórnin þegar kemur að framlagi til sveitarfélaga, ef marka má þriggja daga umræðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem mögulega er gjörbreytt miðað við ræðu hæstv. sveitarstjórnarráðherra hér rétt áðan? Jú, ríkisstjórnin byrjar á því að frysta framlag ríkisins til jöfnunarsjóðs og hefur Samband sveitarfélaga reiknað tekjutapið um 3,2 milljarða kr. á þessum fyrstu tveimur árum. Til þess að setja þessa fjárhæð í samhengi má nefna að samkvæmt fjárlögum 2019 eru ríkisframlög til málefna fatlaðs fólks á sveitarstjórnarstiginu um 1,8 milljarðar og samkvæmt fjárlögum er reiknað með að tekjur ríkissjóðs af gistináttagjaldinu einu saman muni nema 1,3 milljörðum. Skerðingin til sveitarfélaga á þessum tveimur árum er 3,2 milljarðar. Herra forseti. Svona virðist ríkisstjórninni rétt að hefja vinnu við að gera sveitarfélögin sjálfbærari svo þau tengi betur við það sem ríkisstjórnin kallar raunverulega útgjaldaþörf sveitarfélaganna. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur eðlilega gagnrýnt þessi áform ríkisstjórnarinnar harðlega, enda leiðir þetta ekki til annars en skertrar þjónustu við íbúa, þjónustu við fatlaða, þjónustu við börn, ungmenni, eldri borgara - já, þá sem eru í hvað viðkvæmastri stöðu. Og á hvaða svæðum bitnar þetta harðast? Jú, herra forseti, á Vestfjörðum og Norðurlandi vestra. Það eru þessi svæði sem tapa áberandi mest. Aftur tapa þeir mest sem standa verst. Herra forseti. Það þarf að gera meira en að búa til sóknaráætlanir. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Telur hann þessi áform vænleg? Er eitthvað að marka þessa fjármálaáætlun eða er kannski ekkert að marka þessa fjármálaáætlun?
Virðulegur forseti. Jú, það er svo sannarlega mikið að marka þessa fjármálaáætlun. Þetta er hins vegar fjármálaáætlun til fimm ára og við lifum í hagkerfi sem bæði er sveiflukennt og getur verið viðkvæmt fyrir einstökum utanaðkomandi þáttum. Þegar vinna var í gangi við fjármálaáætlunina stóðu vonir til þess að menn myndu finna loðnu. Hún fannst ekki. Það er tap í þjóðarbúinu upp á einhverja 20–25 milljarða. Í sumum sveitarfélögum er áfallið umtalsvert. Við erum enn að fljúga óvissutíma í sambandi við ferðaþjónustuna og flugið. Kjarasamningar liggja ekki fyrir. Allt þetta er nefnt sem óvissuþættir í fjármálaáætluninni og m.a. þess vegna höfum við sett meiri fjármuni til hliðar í varasjóði, til þess að geta tekist á við þá. Svo að ég vitni til umræðunnar við fjármálaráðherra í dag er það sannarlega þannig að við erum að skila 28 milljörðum í afgang og inni í varasjóði fyrir næsta ár eru í rauninni 13 milljarðar til viðbótar, sem er um 3 meira en lögboðið er. Við erum því sannarlega búin undir þetta. Ef hagsveiflan fer niður mun það auðvitað líka koma niður á sveitarfélögunum. Jöfnunarsjóðurinn hefur vaxið umtalsvert á liðnum árum. Frystingin er upp á 1.185 milljónir á ári og safnast upp til tveggja ára en síðan ekki meir. En eins og ég sagði erum við að hefja viðræður við sveitarfélögin um hugsanlegar aðrar leiðir eða aðra aðkomu að því eða hvernig þeim þáttum getur verið komið fyrir í meiri sátt af hálfu þeirra. Það liggur fyrir að verði einhver slík leið farin, eins og er nefnt í þessari fjármálaáætlun, munu verða gerðar lagabreytingar, þannig að allt það sem hv. þingmaður kom fram með og sagði að yrði sérstakur niðurskurður á Vestfjörðum eða Norðvesturlandi eða vegna málefna [[Forseti hringir.]]fatlaðra er vitleysa. Við munum fara yfir það og ekki láta það bitna með núverandi regluverki á viðkvæmum málaflokkum. Það liggur ljóst fyrir.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir andsvarið. Ég er pínulítið ringluð eftir orð hans vegna þess að hæstv. forsætisráðherra sagði: Við getum ekki verið að velta fyrir okkur hvað gerist ef, kannski, við verðum að horfa á stöðuna eins og hún er núna og við verðum að horfa á hana út frá þeim spám sem eru í fjármálaáætlun. En þegar ég spyr hæstv. sveitarstjórnarráðherra um þá stöðu sem uppi er þar verðum við að horfa á hvað mun kannski gerast ef eitthvað. Þetta gerir að verkum að umræðan í dag verður mjög óljós. Það er óvart þannig að sveitarfélög, sem eiga að þjónusta alla íbúa og sjá um alla grunnþjónustu, byggja áætlun sína á framlögum frá ríkinu. Það er erfitt fyrir bæði sveitarfélög og opinberar stofnanir og aðra að byggja á fjármálaáætlun [[Forseti hringir.]]sem er einhvern veginn varla - hún er þriggja daga gömul og öll upp í loft. Maður veltir fyrir sér: Er þetta ábyrgt?
Virðulegur forseti. Svarið við síðustu spurningunni, ef það var spurning, er: Já, þetta er ábyrg fjármálaáætlun. Hún er vissulega til fimm ára og hún er háð nokkrum óvissuþáttum. Einn af þeim eru samskipti við sveitarfélögin sem eru hitt stjórnsýslustigið, jafnstætt ríkinu. Við þurfum þar af leiðandi að eiga heiðarleg samtöl við þau eins og jafningja um málefni þeirra og fjármuni. Hv. þingmaður spurði: Hvað gerist kannski? Það er nefnilega það góða við þessa fimm ára fjármálaáætlun að hún tekur á mörgu af því. Við erum með svo öflugt efnahagslíf. Við höfum búið svo vel um hnútana á síðustu árum að við erum í stakk búin til að takast á við slíka óvissu, fari hlutirnir á verri veg. Það munum við líka gera í sambandi við sveitarfélögin og þess vegna segi ég: Það mun ekki gerast við núverandi lagaramma [[Forseti hringir.]]að þau atriði verði skorin niður sem hv. þingmaður var að tala um, verði sú leið farin, heldur verður tekið á því með öðrum hætti.
Herra forseti. Í þeirri fjármálaáætlun sem við ræðum eru lagðar fram hugmyndir sem voru samþykktar í samgönguáætlun í byrjun febrúar og snúa að uppbyggingu flugvallakerfis landsins sem hefur verið í lamasessi varðandi fjármögnun, sérstaklega frá 2011 þar sem raunverulega öll festa undir fjármögnun kerfisins hrundi. Sjá má á mynd á bls. 259 í fjármálaáætlun að gert er ráð fyrir gríðarlegum vexti í ferðaþjónustu næstu 15 árin, í komum ferðamanna til landsins. Einnig er talað um í því ágæta plaggi að í flugtengdum greinum sé gert ráð fyrir mikilli aukningu á komandi árum. Þess er getið að til að fjármagna alþjóðaflugvellina þrjá, fyrir utan Keflavík, þ.e. Reykjavík, Akureyri og Egilsstaði, vanti 7–8 milljarða upp á til að fjármagna það sem þarf þar að gera til að tryggja flugöryggi í landinu. Það hafa verið boðaðar og eru samþykktar í samgönguáætlun hugmyndir um hvernig eigi að standa að uppbyggingu flugvallakerfisins og að kerfið sé sameinað, þessir fjórir alþjóðaflugvellir, í eina heild. Því langar mig að spyrja hvort sú vinna sé farin af stað og þær hugmyndir sem voru samþykktar í samgönguáætlun og eru síðan boðaðar í fjármálaáætluninni, eða hvort vinnan sé að fara af stað, enda er tíminn fljótur að líða. Nú eru níu mánuðir til næstu áramóta þar sem er boðað í samgönguáætlun og síðan aftur í ríkisfjármálaáætlun að hugmyndir um að reka alla fjóra alþjóðaflugvellina saman í einu kerfi taki gildi. Ég vil byrja á þessu og síðan tökum við fleira á heilli mínútu á eftir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir óvænta spurningu. Ég veit að við þingmaðurinn erum sammála um það, og kappsfullir áhugamenn um það, að koma uppbyggingu á varaflugvöllunum í gott lag. Þessi tala sem hv. þingmaður nefndi, 7–8 milljarðar, er einmitt sú tala sem Isavia hefur líka verið að reikna með. Nýverið sá ég að forstjóri Isavia lét hafa eftir sér að það væri kannski um milljarður á ári í sjö ár til að koma þessu í þokkalegt lag. Við erum með um 300 milljónir, í það minnsta, til þeirra hluta. Þannig að þá vantar kannski 700 milljónir. Í skýrslu hóps sem hv. þingmaður leiddi kom fram að til væru leiðir til að fjármagna þetta með því að færa verkefnin til Isavia þar sem þekkingin og reynslan er fyrir hendi og gott að koma ábyrgðinni á einn stað. Við höfum einmitt verið í viðræðum við Isavia um hvernig þetta geti orðið að veruleika, hvort þar komi þá til viðbótargjöld, svokallað varaflugvallargjald, eða hvort Isavia sæi fyrir sér aðrar leiðir í samstarfi við flugrekendur. Því er ekki að leyna að þessir óvissutímar í fluginu hafa haft einhver áhrif á það. Þeir gætu líka þýtt að óvissa væri um hraðann á uppbyggingunni í Keflavík en við viljum hins vegar ekki að þessi aðgerð hafi truflandi áhrif á þá uppbyggingu sem er nauðsynleg þar. Þannig að svarið er: Já, við höfum hafið vinnu við að undirbúa þetta með samtölum við Isavia. Og ég er líka sammála hv. þingmanni um að tíminn líður hratt og því fyrr sem það liggur fyrir því betra.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör. Hitt atriðið sem var boðað í títtnefndri skýrslu var hin svokallaða skoska leið. Þá er líka talað um að árið 2020 taki hún gildi. Samgönguáætlun var samþykkt af 48 þingmönnum og fékk mjög góðan stuðning hér í þingsal. Því vil ég spyrja um þá leið, skosku leiðina. Sér ráðherrann fyrir sér vinnu við að innleiða hana á næstu fáu mánuðum, þegar níu mánuðir eru til áramóta? Síðan vil ég kannski rétt í lokin, þar sem þetta er ákaflega stuttur tími, spyrja um netöryggismálin, sem ég tel vera eina stærstu ógnunina við okkar samfélag og hinn vestræna heim, hvernig þeim sé fyrir komið á næstu árum í ríkisfjármálaáætluninni og fjárveitingum til þeirra mála. Við erum á mjög góðum stað varðandi fjarskipti og ljósleiðaravæðingu eins og þekkt er, hvað þar hefur byggst upp á síðustu árum, en netöryggismálin eru, held ég, að verða eitt af allra stærstu málum [[Forseti hringir.]]samfélaga á Vesturlöndum, og væri kannski áhugavert að fá smásýn á þau.
Virðulegur forseti. Varðandi skosku leiðina gildir það bæði um þá leið og það sem við vorum að ræða hérna áðan um varaflugvellina undir hatti Isavia, að þetta eru auðvitað ekki lengur einhverjar hugmyndir heldur er þetta samþykkt þingsályktun frá Alþingi, og stóð aukinn meiri hluti á bak við skosku leiðina. Við erum með ákveðna fjármuni. Við höfum ekki verið að leita eftir meira fjármagni. Við viljum stokka upp þá aðferðafræði sem við höfum notað til þess að styðja við innanlandsflugið því að það hefur ekki reynst góð leið. Þess vegna viljum við fara svokallaða skoska leið, eins og sagt er í þessari ágætu skýrslu hv. þingmanns um breytingarnar á fluginu, og undirbúa hana þannig að hún geti tekið gildi einhvern tímann á árinu 2020. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja um netöryggismálin, sem ég hef þó ekki margar sekúndur til að svara. En þar er einmitt einn af veikleikunum í fjármálaáætluninni, að við erum ekki með fjármagnað það frumvarp [[Forseti hringir.]]sem hér liggur fyrir þinginu. Það verður þá verkefni okkar á næstunni að reyna að leita leiða til þess að það dragist ekki úr hömlu að byggja upp það öryggi sem þar þarf að eiga sér stað.
Virðulegi forseti. Ég minni á að við erum hér að tala um fimm ára áætlun, fjármálaáætlun sem er stefna ríkisstjórnarinnar til næstu ára. Í því samhengi vil ég spyrja: Hver er stefna stjórnvalda varðandi veggjöld? Þingið var dregið í gegnum veggjaldaumræðu undir lok síðasta árs og í byrjun þessa árs þar sem stefndi í að fram kæmi frumvarp til þingsins í mars og yrði klárað. En ekkert bólar á því. Í þessari fjármálaáætlun er ekkert talað um veggjöld, nema hvað á bls. 14 segir, með leyfi forseta: „Einnig má taka upp notendagjöld fyrir afnot nýrra innviða.“ Sem má kannski skilja sem svo að þar sé um samgöngur að ræða. Ég get ómögulega áttað mig á því hvort hér sé um að ræða stefnumótun eða ekki. Hérna erum við að ræða fimm ára fjármálaáætlun þar sem setja á fram stefnu stjórnvalda. Mig langar að fá skýrt svar. Búið er að draga þingið einu sinni í gegnum þetta veggjaldamál, en eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra áðan var ekki verið að tala um fjármögnun samgangna til framtíðar. Þá var sérstaklega verið að tala um fjármögnun ákveðinna verkefna. Fram kom í máli ráðherra áðan að það mál sem hér var rætt í kringum áramótin hafði ekkert snúist um framtíðarfjármögnun, það var ekki alls ekki málið. Það var mjög mikill misskilningur hvað það varðar hjá einmitt umsagnaraðilum, bara til að hafa það algjörlega á hreinu. Það snerist um fjármögnun á einstökum framkvæmdum, sem textinn á bls. 14 virðist líka benda til. Til að segja það í eins skýrum orðum og hægt er: Er það stefna stjórnvalda að taka upp veggjöld á ákveðnum framkvæmdum í samgöngum? Verður samgönguáætlun tekin upp í haust eins og spáð [[Forseti hringir.]]var fyrir um í veggjaldaumræðunni?
Virðulegur forseti. Ég verð bara að viðurkenna að ég skil ekki alveg hv. þingmann, að honum finnist umræðan ekki vera skýr eða að það sé eitthvert óþarfaverk að taka umræðu í þinginu um gjaldtöku á vegum. Ég vona að menn eigi eftir að taka margar slíkar umræður um það. Ég veit ekki betur en að Píratar, sem eru í meiri hluta í borgarstjórn Reykjavíkur, séu og hafi verið um langt skeið að ræða það við ríkið að taka upp svokölluð borgarmengunar- og borgargjöld til þess m.a. að standa undir framkvæmdum á vegakerfinu. En ég verð að segja alveg eins og er að ég er svolítið hissa á afstöðu þingmannsins til þessa. Hún er alveg skýr í mínum huga. Í þessari fimm ára fjármálaáætlun varðandi samgöngur leggjum við fram fjármuni úr ríkissjóði til að byggja upp. En eins fram og kom í máli mínu áðan verður lögð fram ný og endurskoðuð áætlun í haust til næstu fimm ára og ekki er heldur útilokað að að þeim framkvæmdum loknum, í lok þess tímabils, muni menn taka upp einhvers konar notendagjöld til að fjármagna næstu lotu í samgöngum. Það er ekkert útilokað. Það er verið að orða það hér. Það er líka alveg augljóst að ef við förum í framkvæmdir við Sundabraut, sem eru svo sannarlega á stefnuskrá þess ráðherra sem hér stendur og ríkisstjórnarinnar, og hugsanlega önnur samvinnuverkefni í anda Hvalfjarðarganga og í einstökum framkvæmdum, verður að sjálfsögðu framkvæmt þar og síðan eru gjöld innheimt, þó að það gerist ekki endilega á næstu fimm árum. Þess vegna er það nefnt í fjármálaáætluninni. En ekki eru sýndar þar einhverjar tölur sem skili sér vegna þessa, vegna þess að þeir hlutir liggja hér inni í einhver ár til ákvarðanatöku og síðan framkvæmda. En síðan myndu menn væntanlega greiða það til baka með nákvæmlega sama hætti og Hvalfjarðargöngin þegar þar að kemur. Það er margt undir, hv. þingmaður. En ég er dálítið hissa á umræðunni um gjaldtöku fyrir vegaframkvæmdir, þar sem hv. þingmaður kemur úr flokki sem situr í meiri hluta í borgarstjórn.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra má var eins hissa og hann vill vera. Ég var að spyrja um stefnu stjórnvalda, þeirra sem sitja á ráðherrabekkjunum hér fyrir aftan mig. Það svar kom bara alls ekki fram. Skiptum aðeins um gír af því að það er meira sem þarf að tala um, þ.e. frystingin á jöfnunarsjóðnum fyrstu tvö ár fjármálaáætlunarinnar. Fólk hefur áhyggjur af því að það komi niður á t.d. NPA-samningum og fjölda NPA-samninga sem sveitarfélög munu geta fjármagnað, af því ríkið kemur að fjármögnun þeirra og m.a. í gegnum jöfnunarsjóðinn. Það er ómögulegt að sjá í þessari frystingu hvernig þær skerðingar dreifast almennt séð á þau verkefni sem jöfnunarsjóðurinn fjármagnar. Það væri ágætt að fá fram orð ráðherra um hvaða áhrif það hefur á t.d. NPA-samningana.
Virðulegur forseti. Fyrst aðeins áfram um veggjöld, hafi ég ekki verið nógu skýr. Stjórnvöld, ríkið, eru sammála um að fara í samtal við sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu, m.a. um gjaldtöku. Við erum líka að velta fyrir okkur samvinnuverkefnum á borð við það sem Hvalfjarðargöngin voru, sem endaði með einhvers konar gjaldtöku, þannig að það sé alveg skýrt, Varðandi jöfnunarsjóðinn er þetta fimm ára áætlun. Þetta eru ekki fjárlög. Það hefur komið fram að verði þessi leið farin með einhverjum hætti, ekki endilega á nákvæmlega þann hátt og er skrifað í fjármálaáætlun af því að við eigum eftir að eiga talsvert samtal við sveitarfélögin um útfærsluna eða leiðirnar og hvort aðrar leiðir séu færar, þá þarf lagabreytingu til. Í þeirri lagabreytingu verður að sjálfsögðu tekið á því að það komi ekki niður á þeim viðkvæmu málaflokkum sem ég ræddi áðan. Það verður auðvitað ekki látið bitna sérstaklega á ákveðnum svæðum þar sem fámenni er og menn þurfa mest á þessum [[Forseti hringir.]]stuðningi að halda eða NPA-samningum eða öðru slíku. Það liggur í augum uppi að lagabreytingin mun taka á því ef til þessa kemur. Þetta er áætlun, ekki fjárlög.
Herra forseti. Við ræðum samgöngumálin í fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Þegar við gerum það er varla annað hægt en að ræða langstærsta verkefni okkar næstu fimm árin og mun fleiri ár þar á eftir, sem er að sporna við hlýnun loftslags á alvöruhátt. Við höfum langþráða aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, sem er mikilvægt skref í baráttunni gegn þeirri miklu vá sem að okkur steðjar. En mikið vill meira og ég tilheyri þeim hópi sem hefði gjarnan viljað sjá djarfari og framsýnni skref stigin í samgöngumálum þegar kemur að grafalvarlegri ábyrgð okkar í loftslagsmálum. Eitt allra áhrifaríkasta tæki til að sporna við þeim breytingum sem við sjáum með hlýnun loftslags er einmitt samgöngumálin, að breyta á róttækan hátt ferðavenjum fólks. Samgönguráðherra hefur boðað stórátak í samgöngumálum og vissulega eru mikilvægar upphæðir lagðar inn í viðhaldsþörf vegakerfisins. Þar er mikilvægt og gott framlag sem fram kemur í fjármálaáætluninni fyrir næstu fimm árin. En mig langar til þess að fá fram hjá hæstv. samgönguráðherra hvort hann deili þeirri sýn með mér, og vonandi fleirum, að efla þurfi almenningssamgöngur mun meira en gert er í fjármálaáætluninni og að áherslan þurfi að vera skýrari þegar kemur að eflingu almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu þar sem 75–80% allrar bílaumferðar á landinu er. Mig langar að spyrja líka í því ljósi að það er viljayfirlýsing um að eiga samstarf við sveitarfélögin um borgarlínuna hvort við þurfum að fara að spýta svolítið vel í lófana þegar kemur að því og reyna að setja meiri þunga og hraða inn í þá framkvæmd. Auðvitað snýst þetta alltaf um peninga, en sér samgönguráðherra fyrir sér meiri þunga á þennan [[Forseti hringir.]]hluta fjármálaáætlunarinnar en undirrituð hefur viljað sjá?
Virðulegur forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að gott er hafa langþráða aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og gott að vinna eftir henni. Það eru einmitt áherslur ríkisstjórnarinnar að halda áfram að spýta í lófana. Það er rétt að samgöngumálin eru mjög stór í því samhengi, sérstaklega er varðar Parísarsamkomulagið, en kannski ekki í því heildarsamhengi hvar mengun á sér stað. En við getum gert eitthvað í samgöngumálum. Þar eru tveir þættir mikilvægir. Annars vegar eru það almenningssamgöngur og þess vegna höfum við unnið að því að koma á heilsteyptu almenningssamgöngukerfi um allt land sem er núna haldið áfram með smíðina á eftir skýrslu og undirbúning. Síðan er það að breyta viljayfirlýsingu í samskiptum við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu yfir í samninga um það hvernig við sjáum fyrir okkur þá uppbyggingu alla. Ég er mjög bjartsýnn á að hægt sé að ná því bæði að sjá fyrir sér hvaða framkvæmdir við erum að fara í á næstu 15 árum og á hvaða hraða og hafa fjármagn til þess. Eins og hefur margoft komið fram í máli mínu var það upphaflega að beiðni borgaryfirvalda, eðli máls samkvæmt, að taka upp gjaldtöku til að stýra umferð. Það er forsenda fyrir því að fá fólk til að nýta almenningssamgöngur meira, þá yrði sú leið farin. Hinn þátturinn sem við getum farið í í samgöngumálunum og er ekki síður mikilvægur er orkuskiptin. Við eigum einstaka möguleika til þess með alla okkar endurnýjanlegu orku. Við eyðum 25–30 milljörðum af gjaldeyristekjum í að kaupa olíu af Norðmönnum eða Sádi-Arabíu, sem hafa ekkert með þá peninga að gera. Við gætum frekar notað þá í eigin auðlindir, úr rafmagni eða vetni eða metani eða einhverju slíku, og náð meiri hraða í orkuskiptum á bílana sem er gríðarlegur ávinningur fyrir bílaeigendur, [[Forseti hringir.]]bæði efnahagslegur en ekki síður vegna þess að loftslagsmálin verða þá [[Forseti hringir.]]mun betri á höfuðborgarsvæðinu en þau eru í dag.
Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. samgönguráðherra deili þeirri sýn með mér að loftslagsmálin séu af þessari stærðargráðu og að samgöngumálin séu gríðarlega stór og mikill þáttur þar undir. Líkt og hæstv. ráðherra talaði um hefur komið fram viljayfirlýsing um að eiga samstarf við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um borgarlínuna. Ég hefði persónulega viljað sjá miklu meira fjármagn sett í það til þess að hraða viljayfirlýsingunni, þannig að hún yrði að áþreifanlegum og alvöruaðgerðum. Ég hvet og brýni hæstv. samgönguráðherra til góðra verka þegar kemur að því. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Þegar kemur að því að efla samgöngumálin má lauma því að hér að þetta er ekki bara gríðarlega mikilvægt loftslagsmál heldur líka stéttarmál. Á bls. 262 í fjármálaáætluninni eru kynjasjónarmiðin tekin upp og horft á samgöngumálin með þeim gleraugum og þá er þetta kýrskýrt, en þetta er líka stéttarmál. Við þurfum að horfa á málin út frá því að þetta sé raunverulegur valkostur [[Forseti hringir.]]fyrir fólk óháð tekjustöðu og félagslegum aðstæðum. En auðvitað er [[Forseti hringir.]]þetta gríðarlega mikilvægt tæki sem við höfum til þess að láta að okkur kveða í [[Forseti hringir.]]loftslagsmálunum og standa undir nafni þegar kemur að því að halda markmið okkar [[Forseti hringir.]]og skuldbindingar í Parísarsamkomulaginu.
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt. Við getum gert betur. Og við höfum eiginlega öll tæki til þess. Við getum hins vegar ekki farið hraðar í framkvæmdir en undirbúningur þeirra segir til um. Þess vegna erum við í samþykktri samgönguáætlun með fjármuni í uppbygginguna, undirbúninginn, hér á höfuðborgarsvæðinu sem er algerlega í anda þess sem allir þeir færustu sérfræðingar sem unnið hafa að þessu máli, hvort sem er hjá Vegagerðinni eða Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, eru sammála um, þ.e. 300 milljónir í ár og 500 milljónir á næsta ári. Í framhaldinu af því gætum við hafið framkvæmdatímann. Auðvitað vildum við sjálfsagt getað gert það enn hraðar en það er einfaldlega þannig að ákveðin takmörk eru fyrir því hvað til er af mannárum í framkvæmdum. Við þurfum líka að vera í framkvæmdum um allt land til þess að bæta umferðaröryggi, en líka til að koma til móts við þörf fyrir betri vegi út af loftslagsmálum.
Forseti. Mig langar til að byrja á að fagna innspýtingu í vegaframkvæmdir sem er að finna í þessari fjármálaáætlun og láta liggja á milli hluta í umræðunni hér á hversu traustum grunni sú aukning hvílir. Það verða aðrir til að ræða það. Ég ætla í fyrri umferð að beina sjónum að mögulegum vegtollum, margræddum. Ég velti fyrir mér aukningunni í þessari fjármálaáætlun sem hljóðar upp á rúma 17 milljarða. Það er verið að tala um þetta til fjárfestingar, og nú vísa ég í töflu í áliti meiri hlutans við samgönguáætlun frá því fyrr á þessu ári um vegaframkvæmdir sem hægt væri að fjármagna með gjaldtöku og það er upp á eina 57 milljarða. Það var enginn ágreiningur í sjálfu sér um að þetta væru allt mjög mikilvægar framkvæmdir. Spurningin er: Sér ráðherra fyrir sér að þessir 17 milljarðar komi til frádráttar þessari upphæð og þá standi eftir framkvæmdir upp á 40 milljarða sem síðan verði fjármagnaðar með vegtollum, ef vill, eða hvernig sem það er, í samræmi við væntanlegt frumvarp ráðherra? Eða er ekki búið að ákveða hvert þessir 17 milljarðar fara, í hvaða nýframkvæmdir? Það er fyrri spurningin í fyrri umferð. Á tengdum nótum er það höfuðborgarpakkinn svokallaði. Í fyrsta lagi langar mig að fá það alveg á hreint hjá ráðherra því að ég er aðeins óörugg um hvað það þýði að hann samanstandi af borgarlínu, hjólastígum og síðan framkvæmdum á stofnvegum höfuðborgarsvæðisins. Eru það nokkuð stofnleiðir til og frá höfuðborgarsvæðinu? Eru það stofnleiðir innan höfuðborgarsvæðisins? Mig langar til að fá það alveg skýrt. Að lokum velti ég fyrir mér þessari setningu í áætluninni: „Til skoðunar er að stofna þróunarfélag [[Forseti hringir.]]um tilteknar eignir ríkisins sem kæmi að fjármögnun höfuðborgapakkans.“ Það er væntanlega verið að tala um sölu ríkiseigna. Er búið að ákveða af hálfu ríkisstjórnar hvaða eignir það eru? Og ef svo er, væri hæstv. ráðherra til í að deila þeim upplýsingum með okkur?
Virðulegur forseti. Eins og kom fram í máli mínu erum við á þessu fjármálatímabili með um 120 milljarða til samgönguframkvæmda. Það er rétt að það eru líklega rúmir 17 milljarðar sem fara beint til framkvæmda og síðan 10 sem fara í viðhald, samkvæmt fyrri ákvörðunum, þannig að þetta eru líklega um 27 milljarðar á næsta ári og þarnæsta ári. Og svo fer það aðeins niður vegna þess að 5,5 milljarðar detta út. Þetta er auðvitað til að fjármagna allar framkvæmdir samkvæmt samgönguáætlun. En eins og ég hef boðað kemur endurskoðuð fimm ára samgönguáætlun í haust þar sem við verðum búin að raða þessu upp á nýtt og þá líka vonandi búin að ganga frá hnútum og binda í samning samskipti ríkisins og sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu um uppbyggingu samgangna á höfuðborgarsvæðinu, bæði stofnbrautanna sem og borgarlínuverkefnanna og hjólreiðastíganna og annarra þeirra þátta. Það er ekki þannig að tilteknir fjármunir séu eyrnamerktir til þeirra verkefna sem þarna eru, heldur er þetta til þess að fjármagna vegaframkvæmdir um allt land, þar með hér á höfuðborgarsvæðinu. En við þurfum auðvitað að sjá fyrir okkur heildarmyndina sem er annars vegar sú að við höfum lagt áherslu á að flýta verkefnum vegna umferðaröryggis á þessum hættulegu leiðum inn og út af höfuðborgarsvæðinu, Vesturlandsvegi, Suðurlandsvegi og Reykjanesbraut og á sama tíma að fara í þessar miklu framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu en um leið halda áfram að klára grunnnetið, taka á einbreiðum brúm hringinn í kringum landið. Það er ekki eins og verkefnin skorti. En það er hins vegar - og ég tek undir og þakka hv. þingmanni fyrir það - góð innspýting að koma sem mun svo sannarlega hjálpa okkur af stað í verkefninu.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en mig langar til að ítreka spurningu mína um þetta þróunarfélag sem til stendur að stofna um tilteknar eignir, hvort ráðherra geti farið aðeins nánar í það. Ég trúi ekki öðru en að fyrir liggi ítarlegar upplýsingar, þetta virðist komið það langt. Síðan langar mig að nýta þær mínútur sem ég á eftir til að beina sjónum aðeins að þjóðskrá. Hæstv. ráðherra kom inn á það hér rétt áðan að hann ætlaði að tala um hana og hafði síðan ekki tíma. Mig langar til þess að biðja hann um að gefa sér tíma til þess. Er hæstv. ráðherra sáttur við hvernig búið er að þjóðskrá í þessari fjármálaáætlun ef haft er í huga að ansi mörg verkefni eru fram undan? Ýmislegt hefur hann farið í sjálfur en ég bendi líka á mál sem heyra kannski ekki beint undir hann en eru í frjálsræðisátt að mörgu leyti. Það er vænt frumvarp um kynrænt sjálfræði, vænt frumvarp um skipta búsetu eða vonandi tvöfalt lögheimili, mögulegt frumvarp um nafngiftir [[Forseti hringir.]]og svo mætti lengi telja. Mörgum þessara mála hefur í gegnum tíðina einfaldlega verið svarað á þann veg að tölvan segi nei. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er svo búið um hnútana núna að þjóðskrá geti svarað já?
Virðulegur forseti. Ég þakka líka hv. þingmanni fyrir að spyrja um þetta. Þetta er eitt af því sem ég kom ekki almennilega að. Svarið er: Nei. Við erum sem sagt ekki með það fjármagnað. Til að hægt sé að fara í þau verkefni sem við erum með á döfinni - og nokkur frumvörp nefndi hv. þingmaður - þarf einmitt að uppfæra kerfi okkar hjá þjóðskrá. Til þess þarf fjármuni. Þjóðskrá hefur á liðnum árum fengið tímabundnar fjárhæðir sem hafa síðan fallið niður og eru ekki til að mynda í ár. Til að þessi verkefni geti orðið að veruleika eins fljótt og auðið er eftir að þau hafa fengið eðlilega meðferð í þinginu er það eitt af verkefnunum sem við þurfum að fara í. Örstutt varðandi þróunarfélag eða, eins og er talið upp, aðrar eignir sem við erum að skoða er það í vinnslu og verður án efa rætt í þinginu þegar þar að kemur. [[Forseti hringir.]]Ég get ekki farið dýpra í það í augnablikinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir að vera með okkur í kvöld og fyrir hans ágætu framsögu. Þetta er metnaðarfull aðgerðaáætlun hvað varðar uppbyggingu á gatnakerfinu okkar, það er óhætt að segja það. Ríflega 40 milljarðar kr. sem við ætlum að nýta til að byggja upp samgöngukerfi og ekki er vanþörf á, það hefur sannarlega legið í láginni í áraraðir og þess vegna er það eins illa statt og raun ber vitni. Það er eitt sem er búið að valda mér svolitlu angri þegar ég hugsa um áður fram komnar yfirlýsingar og þankagang í þá átt að hér verði lagðir á vegaskattar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort sú hugsun hafi farið eitthvað lengra, hvort hafi verið tekið tillit til þess eins og ég heyrði hann segja hér, tveim dögum eftir að ég kom í þennan ræðustól og talaði um væntanlegar arðgreiðslur sem lýst var yfir að við myndum eiga von á frá Landsvirkjun, um 110 milljarða á árunum 2020–2026. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann hugsar þetta, hvernig hann sjái þetta fyrir sér, hvort það sé búið að ýta væntanlegum vegsköttum út af borðinu eða hvort þeir eru enn á döfinni.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Það eru auðvitað ekki bara 40 milljarðar sem við höfum til þessarar mála á næstu árum. 40 milljarðarnir eru viðbót sem ríkisstjórnin hefur verið að leggja ofan á, þ.e. bæði í fjármálaáætlun í fyrra, 16,5 milljarða, og síðan þessa 4 úr varasjóði og svo 20 milljarða núna til viðbótar sem eru einmitt teknir af eins konar sjóðstreymi vegna arðgreiðslna Landsvirkjunar m.a. og þeirra tekna sem ríkið hefur af eigum sínum. Við erum að taka þá fjármuni úr ríkissjóði í raun og veru. Þar af leiðandi hefur svo sem ekki staðið til að taka gjald af framkvæmdum sem ekki eru búnar, þ.e. í þessum flýtiframkvæmdum sem hér hefur verið um rætt. Við erum því ekki bara með 40 milljarða heldur erum við með um 120 milljarða á þessum fimm árum, þar af núna á næstu árum um 27 á ári, sem eru umtalsverðir fjármunir og verður vonandi hægt að gera fullt af hlutum með, þó að við notum um 10 milljarða á ári af þessum fjármunum í viðhald. Svarið er einfaldlega að við ákváðum að forgangsraða meiri fjármunum í þágu uppbyggingar í samgöngum úr ríkissjóði. Hvort það verði í framtíðinni tekin gjöld fyrir einhverjum af þeim framkvæmdum til að standa undir næstu lotu flýtiframkvæmda er önnur umræða sem við þurfum ekki að taka í dag. Við þurfum að undirbúa það betur og taka kannski betri umræðu í þinginu, eins og ég hef nokkrum sinnum áður komið inn á, þannig að menn geri sér grein fyrir því að við munum ekki byggja allar þær samgöngubætur sem við þurfum að gera á loftinu einu. Þær kosta fjármuni og þá er spurningin hvaðan þeir fjármunir [[Forseti hringir.]]verða teknir. Ef hin hefðbundna gjaldtaka af bensín- og olíugjaldi, [[Forseti hringir.]]dísilgjaldi, lækkar um helming höfum við ekki mikla fjármuni til uppbyggingar á vegakerfinu í framtíðinni. En það er ekki vandamál í dag.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Jú, ég hef gert mér grein fyrir því að þetta var viðbótarframlag. Jú, ég veit að það var fyrirliggjandi að taka jafnvel lán til að fjármagna þær flýtiframkvæmdir sem við þurfum að ráðast í. Og jú, það er líka vitað að hugsunin var sú að leggja ekki á þessa vegskatta fyrr en kæmi að því að greiða það lán. Ég spyr því aftur hvort vegskattar séu sem sagt enn þá inni í myndinni þrátt fyrir, eins og ég sagði áðan, að við eigum væntanlegar 110 milljarða kr. í arðgreiðslur frá Landsvirkjun Ég bæti pínulítið við spurninguna: Telur hæstv. ráðherra kannski eðlilegra að setja þá fjármuni í þjóðarsjóð en að nýta þá fyrir okkur á meðan við þurfum á þeim að halda í uppbyggingu á innviðum?
Herra forseti. Svo ég svari þingmanninum þá erum við að nýta fjármuni, einmitt arðgreiðslur úr Landsvirkjun, til tveggja mjög mikilvægra verkefna sem við töluðum um í stjórnarsáttmálanum. Annars vegar er það átak í uppbyggingu hjúkrunarheimila þar sem við ætlum að nota verulega fjármuni á næstu árum, og hins vegar til að búa til sjóði eða fyrirkomulag sem er eins konar brúun á nýsköpunarhlutanum, þ.e. að spýta verulega í nýsköpun á Íslandi. Við höfum talað um að þetta tali til tveggja kynslóða, annars vegar ungu kynslóðarinnar til að byggja upp tekjur framtíðarinnar, en líka til að taka myndarlega á í uppbyggingu á hjúkrunarheimilum. Við erum einmitt að nota til þess arðgreiðslur frá Landsvirkjun. Þannig að svarið er já, við erum að nota þær til þess. En við erum líka á næstu fimm árum að nota þá fjármuni til að byggja upp vegakerfið. Þannig að við erum sannarlega [[Forseti hringir.]]að nýta í þessari fjármálaáætlun alla þá fjármuni sem mögulegir eru til uppbyggingar innviða í landinu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Ég vil koma aðeins að samgöngumálunum. Við bíðum eftir því að sjálfsögðu að vegakerfið verði í betra ástandi þegar þessari áætlun lýkur sem við ræðum hér. Ég vildi einmitt spyrja hæstv. ráðherra út í Reykjanesbrautina og Suðurlandsveginn og Vesturlandsveginn. Þetta eru samgöngumannvirki þar sem brýnt er að ráðast í framkvæmdir eins og við þekkjum og hefur verið rætt í samgöngunefnd. Nú ber að fagna því að það á að bæta við 4 milljörðum árlega í framkvæmdir, en ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort í lok þessa tímabils muni þeir sem aka þessa mikilvægu og fjölförnu vegi sjá þess merki að þar sé verið að bæta í. Mun Reykjanesbrautin verða tvöfölduð að fjórum árum liðnum, svo dæmi sé tekið? Það væri gott að fá það fram hjá ráðherra hver staðan verður hvað þessa vegi varðar. Ég vil einnig í lokin spyrja hæstv. ráðherra út í Herjólf. Nú er komið fram að það eru tafir á afhendingu skipsins. Það sjást ekki merki í þessari fjármálaáætlun að það eigi að greiða þá upphæð sem er farið fram á aukalega, 1 milljarð kr. Ég vildi heyra frá ráðherra með stöðuna á því verkefni og auk þess um gamla Herjólf. Kemur hann til með að vera rekinn samhliða þessari nýju ferju? Ef svo er, er þá ekki rétt að getið sé um það í þessari áætlun hvernig eigi að fjármagna það?
Virðulegi forseti. Varðandi þessa mikilvægu vegi, Reykjanesbrautina, Vesturlandsveginn og Suðurlandsveginn, þá eru þetta einmitt þeir vegir sem við leggjum hvað mesta áherslu á og þar er talað um flýtiframkvæmdir. Það er hins vegar talsvert eftir af þeim framkvæmdum og alveg ljóst að það verður ekki búið að tvöfalda Reykjanesbrautina alla á fjórum árum eða aðskilja akstursreinar frá Reykjavík upp í Borgarnes eða austur að Hellu á fjórum árum. Það verður einfaldlega ekki hægt að vinna allar þessar framkvæmdir á þeim tíma, en það verður búið að gera mjög mikið á þessum fjórum árum. Síðan í framhaldinu þarf að ljúka þeim verkefnum sem þar standa út af, á næstu árum þar á eftir, en það mun ekki gerast eftir tíu eða tólf ár eins og menn höfðu miklar áhyggjur af fyrir einu ári. Innan fjögurra ára verður þó ekki hægt að ljúka öllum þessum verkefnum og öllu öðru sem við ætlum að gera. Ekki einu sinni þó að við settum alla fjármunina í þetta, við hefðum einfaldlega ekki getu til þess. Fyrst kannski varðandi gamla Herjólf. Það hefur verið pólitískt loforð um að hann sé til taks, en hann verður ekki hluti af rekstrinum nema rekstraraðilar vilji fara að reka hann. Hann verður til taks fyrst og fremst sem varaskip á meðan menn eru að prófa nýja skipið og það kemur í ljós hvernig það muni virka. Það er rétt að það hefur orðið verulegur dráttur á afhendingunni og það er ekkert nýtt að það hafi verið dráttur á henni. Skipið átti jú að koma fyrri part fyrrasumars upphaflega, þannig að það hefur verulega dregist hjá skipasmíðastöðinni. Þess vegna safnast þar upp tafagjöld. Nú eru erfiðir og harðir samningar í gangi milli Vegagerðarinnar og skipasmíðastöðvarinnar um þessa hluti. Ég vonast svo sannarlega til að það endi vel og skipið komi sem fyrst heim og verði þá fullbúið þegar það gerist. En það væri fráleitt að fara að gera ráð fyrir 1 milljarði til viðbótar [[Forseti hringir.]]í fjármálaáætlun vegna þess að skipið var fullfjármagnað og algerlega samkvæmt þeim samningi sem útboðið snerist um.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég var nú kannski ekki að falast eftir því hvort það yrði búið að ljúka þessum framkvæmdum öllum sem ég nefndi, þ.e. Reykjanesbrautinni, Vesturlandsveginum og Suðurlandsveginum, heldur hver staðan yrði á þessum verkefnum að lokinni þessari áætlun. Ef ráðherra gæti farið aðeins nánar út í það þá væri það ágætt. Ég held að það sé mjög mikilvægt varðandi Herjólf að það liggi fyrir með hvaða hætti skipið kemur til með að verða notað. Hæstv. ráðherra nefnir að það verði til taks ef þess þarf. Ég hef heyrt af hugmyndum Eyjamanna um að það verði jafnvel notað samhliða nýju ferjunni, sérstaklega fyrir flutninga. Það væri gott að heyra frá ráðherra með það. Gamli Herjólfur hefur reynst ákaflega vel, er gott sjóskip og væri eftirsjá af honum ef hann færi héðan af landi brott eða í önnur verkefni. [[Forseti hringir.]]Það væri gott að fá þetta fram hjá ráðherra.
Virðulegi forseti. Það stendur reyndar í fjármálaáætluninni að eftir að ný Vestmannaeyjaferja, þ.e. nýr Herjólfur, verður tekin í notkun verði gamla ferjan, sem er vissulega orðin gömul en ágætisskip, notuð sem varaskip og til annarra verkefna, a.m.k. fyrst um sinn á meðan reynsla er að komast á nýju ferjuna. Ef það reynist svo að nýja ferjan anni ekki eftirspurn og það verði svo mikil traffík að menn vilji reka tvö skip, þá þarf að taka það sérstaklega upp. Við erum auðvitað með niðurgreiddan samning um þessa hluti á þessu sviði. Það getur líka vel verið að einhver hafi hug á því að reka gömlu ferjuna þar við hliðina. Það mun þá bara koma til skoðunar þegar það gerist, en ég veit svo sem ekki til þess. Loforð okkar er fyrst og fremst að þetta sé varaskip til taks á meðan reynsla er að komast á nýju ferjuna. Varðandi stöðuna á framkvæmdunum er kannski rétt að geta þess að þetta er jú fjármálaáætlun til fimm ára og ég hef boðað í henni að við munum koma fram með nýja fimm ára áætlun í haust. Þá verður kannski hægt að sjá betur og nákvæmlegar stöðu á einstökum málum [[Forseti hringir.]]eftir einstökum árum, þar á meðal þeim verkefnum sem hv. þingmaður spyr um.
Herra forseti. Ég hef blaðað í þessari fjármálaáætlun af miklum áhuga. Í samgöngukafla er mjög margt sem maður hefði viljað sjá gert betur en gerir sér að sjálfsögðu fullkomlega ljóst að við búum í stóru landi. Við erum fá og landið er fjöllótt og við þurfum að brúa stórár o.s.frv., svoleiðis að það verður ekki á allt kosið. Við höfum hins vegar sýnt í gegnum áratugina sæmilegan dugnað við að koma okkur upp flugvöllum víða um land. Þó að, eins og tekið er fram í fjármálaáætluninni, dregist hafi saman á undanförnum árum allt til nýframkvæmda í þeim efnum þá sakna ég þess aðeins að hvergi er getið um það í áætluninni að eitthvað eigi að gera í flugvallarmálum höfuðborgarsvæðisins. Eins og kunnugt er höfum við Íslendingar aldrei ráðist í það stórvirki upp á eigin spýtur að leggja flugbrautir fyrir höfuðborgarsvæðið. Við notumst enn þá við gamlan herflugvöll sem Bretar byggðu á stríðsárunum og er hér inni í miðri borg og stendur skipulagi borgarinnar, og reyndar samgöngum öllum í borginni, mjög fyrir þrifum. Ég þykist vita að samgönguráðherra muni svara því til að þetta mál sé í nefnd, það hafi lengi verið í nefnd. Ég vil spyrja hvort ekki megi gera ráð fyrir því að það komi eitthvað pósitíft út úr þeirri nefnd, eins og t.d. það að leggja þurfi nýjar flugbrautir einhvers staðar annars staðar eða í það minnsta byggja nýjan flugstöð í staðinn fyrir þá skúraþyrpingu sem nú er notuð til þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er ánægjulegt að alla vega einhverjir þingmenn hafa mjög mikinn áhuga á að lesa fjármálaáætlunina. Ég get verið sammála hv. þingmanni um að auðvitað vildi maður gjarnan sjá margt öðruvísi og hafa miklu meiri fjármuni úr að spila, vegna þess að verkefnin eru sannarlega næg. Varðandi flugvellina er vissulega rétt að við höfum verið með alþjóðaflugvellina að hluta til sem byggðu á gömlum herflugvélum. Að vísu var Reykjavíkurflugvöllur endurbyggður að mestu leyti árið 1999, að ég held. En það er alveg rétt að um hann hefur staðið talsverður styr og það er líka rétt hjá hv. þingmanni að svar mitt er að það mál er í nefnd. Hv. þingmaður spurði hvort ekki kæmi eitthvað jákvætt út úr því og ég held að það komi mjög margt jákvætt út úr því. Hver nefndin á fætur annarri hefur verið sett á laggirnar til að skoða þá hluti en það hefur aldrei verið klárað og því svarað til að mynda hvað þurfi til þess að Reykjavíkurflugvöllur verði raunverulegur varaflugvöllur. Hvað myndi það kosta? Hverju þyrfti að breyta? Er til annað svæði í nágrenni höfuðborgarsvæðisins sem gæti nýst til þessara hluta? Og hvað kostar það að menn hafi raunverulega valkosti? Hvaða tíma mun það taka ef menn koma sér saman um að flytja flugvöllinn, þ.e. svo fremi að þeir verði búnir að finna annað svæði jafn gott eða betra en núverandi Reykjavíkurflugvöll? Hvenær verður hann þá tilbúinn og hvað mun það kosta? Ég held að mörgum af þeim spurningum verði svarað. En á meðan á því stendur erum við hreinlega að fara í endurskoðun á því að koma upp flugstöð í tengslum við Umferðarmiðstöðina, BSÍ, í samstarfi við höfuðborgina. [[Forseti hringir.]]Það er að fara af stað samkeppnisútboð á hugmyndum þar að lútandi [[Forseti hringir.]]þar sem flugstöðin yrði í tengslum við eða í því sama húsi.
Það fór eins og ég bjóst við, ekki aðeins að ég fengi það svar að málið væri í nefnd heldur líka efasemdir um hversu langan tíma það myndi taka að leggja eina eða tvær flugbrautir í staðinn fyrir það sem nú er og hvað það myndi kosta. Ég vil minna á það í fyrsta lagi að okkur Íslendingum hefur aldrei vaxið í augum að leggja flugbrautir. Þær eru hér úti um allt land og hafa verið lagðar af miklum myndarskap, það hefur bara aldrei verið gert á höfuðborgarsvæðinu að okkar frumkvæði. Nefndir hafa skilað áliti. Það hefur verið bent á mjög álitlega kosti í Hvassahrauni, á Lönguskerjum, á Bessastaðanesi. Ég held þetta sé ekki svo flókið mál. Það voru lagðir tveir eða þrír flugvellir á stríðsárunum af Bandaríkjamönnum á Grænlandi. Það tók þá hálft ár að leggja flugbrautir sem enn þá eru góðar og gildar sem alþjóðaflugvellir. Ef bara er ákveðið að fara í þetta er enginn vandi að klára það í hvelli.
Virðulegur forseti. Ég dreg ekki í efa, og tek undir það með hv. þingmanni, mikla getu okkar Íslendinga til að framkvæma hluti hratt og vel. Við þurfum hins vegar að hafa í huga ef um er að ræða að færa innanlandsflugið að ávinningur af því að færa það verður að nýtast öllum á Íslandi, líka landsbyggðinni, og hann má gjarnan vera þeim þáttum búinn að tengjast á einhvern hátt alþjóðaflugvöllum þannig að dreifing ferðamanna beint frá alþjóðaflugvellinum út á land sé tryggð, eins og við höfum séð með góðum ávinningi bæði í Noregi og Finnlandi. Það er að mörgu að hyggja og það þarf að skipuleggja hlutina betur ef við ætlum að nýta fjármagnið vel. En ég er alveg sammála hv. þingmanni að við getum gert hlutina hratt og vel. Um Grænland er það að segja að ég held að það hafi sprungið tvær ríkisstjórnir á síðustu mánuðum út af ákvörðun um að byggja nýja flugvelli í staðinn fyrir að nota gömlu amerísku herflugvellina. Það er því varasamt og ég legg það ekki til hér.
Virðulegi forseti. Framkvæma hratt og vel, það er áhugavert ef við lítum til sjúkrahótela og fleira á Íslandi í dag. Árið 2017 kom út skýrsla, Milljón tonn fyrir árið 2030, þar sem þáverandi umhverfisráðherra fékk greiningu á því hvað þyrfti til til að ná niður kolefnisútblæstri til að standast viðmið og alþjóðasamninga. Þar kom m.a. fram að almenningssamgöngur myndu þurfa að aukast til þess að jafna út lýðfræðilega umferðaraukningu, að 100.000 útblásturslausir bílar þyrftu að vera komnir inn í bílaflotann fyrir 2030 og afgangurinn af bílaflotanum þyrfti að eyða minna, bæði litlir og stórir bílar. Nú eru um það bil 10.000–20.000 nýskráningar á bílum og þetta eru 100.000 bílar sem þarf að ná fyrir 2030. Staðan nú er í kringum 5.000 eða eitthvað því um líkt. Í fjármálaáætluninni er fjallað um fjölda vistvænna bíla sem hlutfall af fjölda og þar er staðan árið 2018 5,5%, viðmið 2020 á að vera 9% en fjórum árum seinna 10%, heilt prósent í aukningu. Það nær ekki þeim viðmiðum sem sett eru fram í þessari skýrslu og þessi hluti, 100.000 útblásturslausir bílar, er ekkert lítill hluti, það er 1/4 af þessari áætlun um milljón tonn í minnkun fyrir 2030. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju er ekki lagt meira í? Lagðar eru fram ákveðnar hugmyndir um það hvernig ætti að ná þessu markmiði en miðað við stefnu stjórnvalda, upp á 10% í lok þessarar áætlunar, er það langt frá því að nást.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður er glöggur að finna smávillur í hlutunum. Ég tók einmitt eftir þessu í dag, sá að það átti bara að aukast um 1% á milli ára. Ég hef ekki fengið skýringar á því hvort markmiðin sem menn ætla að ná milli þessara ára séu allt í einu orðin metnaðarminni eða hvort þarna hafi prentvillupúkinn verið að verki. Það er hins vegar ljóst að tækifæri okkar til þess að fara í orkuskipti eru gríðarleg með alla þessa endurnýjanlegu orku, alla þessa efnahagslegu hvata. Í stað þess að eyða 25–30 milljörðum í gjaldeyri, sem við borgum Norðmönnum eða Sádi-Aröbum eða öðrum olíuríkjum, að fá þessa peninga í okkar sjóði. Að mati okkar Framsóknarmanna er Landsvirkjun í eigu landsmanna og á að vera það áfram sem og mörg stærstu orkufyrirtækin í eigu sveitarfélaganna. Arðurinn af auðlindinni fer því beint til okkar með tvennum hætti, annars vegar með hagkvæmu rafmagni til eigendanna, til íbúanna, og ef við færum að nýta þessa orku enn frekar, til að mynda í samgöngum, myndi aukinn arður nýtast okkur íbúum þessa lands eftir sem áður. Ég er sammála því. Ég er sannfærður um að við getum náð þessum markmiðum hraðar og þurfum að spýta í lófana, ekki bara vegna þess að við þurfum að ná einhverjum tölum á blaði út af loftslagsmarkmiðum heldur einfaldlega vegna þess að þetta er svo efnahagslega jákvætt fyrir Ísland. Ekki bara fyrir þjóðarbúið heldur fyrir einstaklingana sem þurfa að reka þessa bíla. Það er rétt að almenningssamgöngur geta hjálpað mikið til en það er líka þannig að ýmis fyrirtæki og atvinnugeirar í landinu þurfa að takast á við þetta. Þess vegna er svo gleðilegt að sjá að til að mynda sjávarútvegurinn er nú þegar búinn að ná þessu markmiði, að minnka útblástur um 46%, og árið er 2019 en ekki 2030.
Virðulegi forseti. Ég spyr af því að þetta er gríðarlega mikilvægt mál - það er augljóslega efnahagslega hagkvæmt, eins og hæstv. ráðherra bendir á - en ég sé ekki að verið sé að framfylgja þeim tillögum sem lagðar voru fram í skýrslunni. Þar er sagt að stuðningur verði að vera við innviðauppbyggingu. Þá erum við að tala um innviðauppbyggingu fyrir 100.000 bíla, væntanlega rafknúna bíla, á þessum 30 árum. Ég sé ekkert, hvorki í þessari áætlun né í samgönguáætlun, um að sérstaklega sé byrjað á því, eins og ég nefndi áðan. Við erum með 10.000–20.000 nýskráða bíla. Við erum langt frá því að vera með helming af nýskráðum bílum sem rafbíla þannig að ef við gerum ráð fyrir að það séu 20.000 nýir bílar, 10.000 séu rafbílar, þá tekur það 10 ár að ná 100.000 bílum - og við erum ekki nálægt því að vera í því magni eins og er.
Virðulegur forseti. Við erum með sömu ívilnanir og í Noregi og þeim gengur býsna vel þannig að ég held að það þurfi ekki mikið til að boltinn fari að rúlla mjög hratt hér. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er ekki í þessum samgöngupakka þannig að það er ekki von að hv. þingmaður sjái þá hluti þar. Þeir eru hjá umhverfisráðherra eins og hv. þingmaður veit auðvitað. Þar eru stuðningsaðgerðir til uppbyggingar innviða. En svo er það líka þannig að atvinnulífið þarf auðvitað að koma með. Ég hef væntingar til þess að það sé akkúrat það sem er að fara að gerast, að menn séu að fara að takast á við það, vegna þess að það er efnahagslega jákvætt fyrir þá líka að koma upp hleðslustöðvum og slíkum hlutum. Það er verið að hvetja til notkunar fleiri vistvænna orkugjafa, eins og til að mynda metansins, að nýta það. Menn hafa bent á að þetta muni ekki ganga vel til fulls fyrr en nægilega góðir vetnisbílar verði líka komnir á götuna, sem ég hef fulla trú á að muni gerast og þá munu hlutirnir gerast mjög hratt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ræðuna og upplýsingarnar sem fram hafa komið í umræðunni. Eðli máls samkvæmt hefur umræðan kannski snúist talsvert um samgöngumálin og orkuskiptin. En mig langar að beina sjónum aðeins að sveitarstjórnarstiginu, að hluta til að þeirri umræðu sem verið hefur um þá frystingu framlaga til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, en kannski í víðara samhengi hef ég haft ákveðnar áhyggjur af nálgun stjórnvalda að sveitarstjórnarstiginu og í umræðunni almennt. Lengi hefur verið kvartað yfir því af hálfu sveitarstjórnarstigsins að bæði séu tekjur sveitarstjórnanna fábrotnar, viðamikil verkefni hafi verið flutt yfir til sveitarstjórnarstigsins en aldrei verið fjármögnuð með fullnægjandi hætti og svo bætist inn í það umræða núna um frystingu framlaga úr jöfnunarsjóði og mætti reyndar vísa inn í það líka hugleiðingum t.d. Sjálfstæðismanna um lækkun útsvars sem framlag inn í kjaraviðræður og eitthvað þess háttar. En það virðist vera sem horft sé til sveitarstjórnarstigsins sem einhvers konar uppsprettu hagræðingarmöguleika í ríkisfjármálum. Þá horfir maður á nýbirt uppgjör Hagstofunnar á afkomu hins opinbera þar sem m.a. kemur mjög glögglega fram að afkoma sveitarstjórnarstigsins er með öllu ófullnægjandi á undanförnum árum og virðist sem yfirstandandi efnahagsuppgangur hafi skilað sveitarstjórnarstiginu miklu minni hlutfallslegum afkomubata en hinu opinbera. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Er einhver vinna í gangi til að styrkja sérstaklega sveitarstjórnarstigið varðandi mögulega stærð sveitarfélaga o.s.frv. og gera þau betur í stakk búin til að sinna sínum lögbundnu verkefnum? Er einhver vinna í gangi varðandi endurskoðun á fjármögnun [[Forseti hringir.]]sveitarstjórnarstigsins í breiðara samhengi?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar hugleiðingar og spurningar. Það er rétt, eins og hv. þingmaður kom inn á, um frystinguna á þessum framlögum til jöfnunarsjóðs á árunum 2020 og 2021 og ég tek undir með hv. þingmanni að afkoma sveitarfélaganna gæti verið betri. Menn hafa horft til þess að hún hafi farið batnandi en í samanburði við þá uppgangstíma sem við höfum lifað hefði maður kannski getað vænst meira af því. Það er engu að síður þannig að þegar við tölum um þennan rúman milljarð eru framlög jöfnunarsjóðsins yfir 20 milljarðar til sveitarfélaganna, svo að menn séu að tala um réttu upphæðirnar sem hefur aðeins skort á, en ekki hjá hv. þingmanni heldur almennt í umræðunni í dag, hef ég heyrt. Tekjustofnarnir? Jú, að nokkru leyti eru þeir fábrotnir. Þeir eru kannski aðallega af þrennum toga, annars vegar útsvar, hins vegar fasteignagjöld og svo jöfnunarsjóðurinn fyrst og fremst, og einhver önnur þjónustugjöld. Þar hafa menn verið að skoða t.d. frekari tekjur af fasteignagjöldum af raforkumannvirkjum. En stóra vinnan er kannski einmitt um það hvernig við getum eflt sveitarfélögin. Þar er í gangi mjög góð vinna sem mun enda með því að ég kem með þingsályktunartillögu í haust um stefnu ríkisins í málefnum sveitarfélaga, annars vegar til fimm ára og hins vegar 15 ára, þar sem við horfum á að skilgreina sveitarfélag, hvort sem væri með tilliti til lágmarksíbúafjölda eða þá hvaða verkefni sveitarfélögin þyrftu að sinna. Auðvitað gæti þurft að taka tillit til einhverra landfræðilegra aðstæðna, langra vegalengda o.s.frv., eins og menn hafa svo sem séð í öðrum löndum. En þetta er mjög spennandi vinna og verkefni, m.a. vegna þess að afkoman er ekki nægilega góð eins og hún er í dag.
Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég fagna þeirri vinnu sem hann kynnti. Ég velti fyrir mér í því samhengi: Eru áform um einhvern fjárhagslegan hvata til sameiningar sveitarfélaga? Í það minnsta er í fjármálaáætluninni ekki að sjá að lagt sé til hliðar fjármagn í eitthvað slíkt, en það gæti verið áhugavert til viðbótar við skilgreiningu á einhverri svona grunnstærð eða grunnskyldum sveitarfélaga að mögulega sé efldum jöfnunarsjóði með einhverjum hætti beitt til hvata. En áhugavert væri að heyra hvort því sé til að dreifa. Er einhver raunveruleg vinna í gangi? Sveitarfélögin hafa kallað eftir hlutdeild í ýmsum öðrum skatttekjum, svo sem virðisaukaskatti, mögulega gistináttagjaldi og öðru slíku, til að njóta m.a. betur góðs af uppbyggingu atvinnulífs á viðkomandi svæðum og sérstaklega þegar horft er til ferðaþjónustunnar. [[Forseti hringir.]]Því að búseta starfsmanna og staðsetning starfsemi fer ekki alltaf saman.
Virðulegur forseti. Jú, það er, má segja, kannski viðvarandi samtal milli ríkis og sveitarfélaga um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Óskir sveitarfélaganna hafa einmitt staðið til þess að fá hlutdeild í öðrum sköttum til að standa með breiðari hætti undir ýmsu, þau geta kannski nýtt sér einmitt frekar veltu fyrirtækja eins og áður var til, skattur sem var veltuskattur, og var ekki mjög vinsæll. En það er rétt að sú umræða er viðvarandi og það er mjög mikilvægt að ríkið og sveitarfélögin eigi heilbrigð samskipti á þeim grunni. Þetta eru tvö jafnstæð stjórnsýslustig í landinu. Ég vona að það muni takast þrátt fyrir svona smáárekstra á síðustu vikum út af soltlu, eins og einhver sagði. Varðandi fjárhagslega hvata er það einmitt hugmyndin að nýta jöfnunarsjóðinn sem fjárhagslegan hvata. Við höfum verið að smíða reglur sem lúta bæði að því að styrkja vaxtarsveitarfélögin, en líka til að koma til móts við sveitarfélög sem eru að sameinast, til að [[Forseti hringir.]]lækka skuldir þeirra. En líka á öðrum þáttum þannig að það sé raunverulega fjárhagslegur hvati að fara í það ferli. Það mun skýrast í vinnu framtíðarnefndarinnar og enda hér með þingsályktunartillögu um stefnumótun ríkis í málefnum sveitarfélaga.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um fjármálaáætlun. Í henni kemur fram að frá 2012–2018 hefur orðið gífurleg aukning á umferð; á höfuðborgarsvæðinu einu um 31%, á hringveginum um 50% og á Mýrdalssandi um 270%. Það sem kemur mér líka dálítið á óvart í þessu er fækkun einbreiðra brúa á hringveginum, hún virðist ætla að vera í hægagangi. Það veldur mér áhyggjum. Það sýnir viðhaldsþörfina á þessum vegum að þegar maður keyrir hér á höfuðborgarsvæðinu á malbikuðum vegum hefur maður áhyggjur af því að lenda ofan í holu eftir holu. Maður lendir í því næstum á hverjum einasta degi að þurfa að passa sérstaklega að skemma bílinn ekki vegna þess að vegirnir eru gjörsamlega viðhaldslausir. Ég vil fá svör frá ráðherra. Einbreiðar brýr og lélegt viðhald vega, þetta skapar gífurlega hættu í umferðinni. Við megum ekki við því að fjölga umferðarslysum. En miðað við óbreytt ástand fjölgar umferðarslysum og það er dýrt fyrir þjóðfélagið. Ég spyr: Hver er áætlunin? Eru veggjöld áætluð? Viðhaldsþörfin er 50–60 milljarðar. Eða á að sjá til þess að það sem átti að fara í þjóðarsjóð verði notað í uppbyggingu vega?
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Umferðaraukningin á því árabili sem er nefnt í fjármálaáætluninni er gríðarleg, bæði á hringveginum og svo auðvitað á einstaka stöðum. Hv. þingmaður nefndi Mýrdalssand, sem er kannski vegur sem fyrir nokkrum árum var ekki talið nauðsynlegt að vera með mikla vetrarþjónustu á en er í dag nauðsynlegt. Þjónustuliðurinn hefur vaxið hjá okkur og við höfum átt í erfiðleikum með að standa undir því fjármagni sem stöðugt er vaxandi krafa um, annars vegar með aukningu á vetrarferðaþjónustu og almennri kröfu um að bæta þjónustu, sérstaklega yfir vetrartímann. Hálkuvarnir eru dýrari en snjómokstur. En varðandi það sem hv. þingmaður nefndi settum við 4 milljarða til viðbótar í fyrra úr varasjóði í viðhald og við erum með 10 milljarða; árið 2016 voru þeir innan við 6. Aukningin hefur verið veruleg og ég veit að hv. þingmaður hefur séð það, á ferð sinni um landið á þessu ári, að ástandið batnaði mjög. Núna erum við einmitt á þessum sama tíma, vegirnir að koma undan vetri og þá koma skemmdirnar í ljós aftur. Við erum svo sannarlega ekki búin að ná í skottið á okkur og þess vegna setjum við aukna fjármuni þar inn. En varðandi fækkun einbreiðra brúa þá voru þær 37 á hringveginum árið 2018, á næsta ári, 2020, ætlum við að vera búin að fækka þeim um sex, niður í 31, og 2024 verða þær komnar í 25. Ég vil minna hv. þingmann á að sumar af þessum brúm eru mjög dýrar þó að þær séu einbreiðar. Ekki er hægt að laga allt með ræsum heldur kosta þær kannski milljarð eða tvo, jafnvel meira.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. En ég vildi fá svör í sambandi við Reykjanesbraut. Það eru þessar umferðarteppur sem allir verða fyrir kvölds og morgna. Það virðist ekkert vera nein lausn þar. Maður verður að minnsta kosti ekki var við að það eigi að spýta í og setja mislæg gatnamót. Hvernig á að leysa vandann við Reykjanesbraut, gegnum Hafnarfjörð og Garðabæ og við Kaplakrika? Síðan er annað sem ég sé hvergi þarna inni og það er í sambandi við Norrænu, Seyðisfjörð og Fjarðarheiðargöng. Þarna verða stíflur vetur, vor og haust og hvergi er minnst á þetta í neinni áætlun. Það er eins og þetta sé ekki til. Þarna koma ferðalangar með Norrænu að utan og þurfa að keyra þennan hættulega veg og gerð hefur verið krafa um að eitthvað verði gert í þessu sambandi. Hver er staðan?
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun til fimm ára. Þó svo að einstaka framkvæmdir í samgöngumálum séu hér nefndar er fjármálaáætlun ekki um þær heldur stóru tölurnar í fimm ára áætlun. Það breytir því ekki að það er ekkert að því að svara hv. þingmanni með það að hugmyndir eru til staðar um hvernig hægt sé að leysa úr þessum umferðarhnútum, m.a. á Reykjanesbrautinni í gegnum Hafnarfjörð. Þau plön munu vonandi birtast í endurskoðaðri samgönguáætlun sem kemur fyrir þingið í haust, fimm ára áætluninni, og öðrum áformum Vegagerðarinnar í samstarfi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um það verkefni. Það sama gildir auðvitað um göng til Seyðisfjarðar og nauðsynlegar breytingar. Þannig gæti ég talið hringinn í kringum landið, fullt af verkefnum sem eru mjög mikilvæg. En í fjármálaáætlun erum við fyrst og fremst að tala um stóra [[Forseti hringir.]]rammann. Þar er sem betur fer veruleg aukning í fjármunum til samgönguframkvæmda.
Virðulegi forseti. Ég ræði um þá málaflokka sem undir ráðuneyti mitt heyra; 12, 13 og 16. Stærstu þættirnir þar inni eru að sjálfsögðu landbúnaður og sjávarútvegur og fiskeldi er sömuleiðis að koma með öflugri hætti inn en áður hefur verið. Í fjárhæðum er þetta kannski ekki stærsti útgjaldapakkinn allur. Samtals er verið að verja til þessara mála rétt um 25 milljörðum á árinu 2019. Stærstu liðirnir í þeim útgjöldum sem heyra þar undir eru að sjálfsögðu búvörusamningar sem taka til sín um 16 milljarða af þeim 25 milljörðum. Sjávarútvegshlutinn er rétt um 6,7 milljarðar kr. Umfangið aftur á móti í þessum tveimur atvinnugreinum, meginatvinnugreinum landsbyggðarinnar, er hins vegar umtalsvert. Heildarframleiðsluvirði landbúnaðarins lætur nærri að vera 62 milljarðar kr. og í landinu eru um 4.200 lögbýli. Þar af eru um 3.200 þeirra með framleiðslu í búskap, þ.e. framleiða kjöt, egg og mjólk. Garðyrkja, ferðaþjónusta og annar atvinnurekstur er síðan í verulegum mæli. Lætur nærri að um 1,6% af vinnuafli á vinnumarkaði sé í landbúnaðinum beint en afleidd störf eru um 7.000. Helstu áskoranirnar í landbúnaðarhluta ráðuneytisins á komandi tímum, það sem næst er í tíma, er endurskoðun á búvörusamningunum. Einum þætti er lokið, þ.e. sauðfjársamningnum og eftir eru garðyrkjan, nautgriparæktin og síðan rammasamningur. Í öðru lagi vil ég nefna að full þörf er á því að styrkja stjórnsýslu landbúnaðarmála og í þriðja lagi er ráðgerð vinna við endurskoðun á úthlutun tollkvóta og líka að fara í gegnum tollverndina og skoða samkeppnisstöðu landbúnaðarins. Ég vil einnig nefna að í bígerð er endurskoðun fyrirkomulags á áhættumati, vöktun á helstu áhættuþáttum matvælaöryggis og fleiri þættir eru tilteknir í áætluninni. Varðandi sjávarútveginn aftur á móti, er hann sömuleiðis nokkuð þungur í vigt í atvinnulífi landsins. Við erum að tala þar um að 4% af vinnuafli þjóðarinnar vinna við sjávarútveg, fiskvinnslu og fiskveiðar. Þessu tengjast að sjálfsögðu ótal greinar núna, tæknigeirinn er sérstaklega að koma mjög sterkur inn og er í rauninni í öflugri útflutningssókn. Heildarverðmætaframleiðslan hér innan lands lætur nærri að vera um 200 millj. kr. þótt það hafi dregist örlítið saman. Um sjávarútveginn vil ég tiltaka að stærstu þættirnir og áherslumálin þar taka í sjálfu sér ekki miklum breytingum. Það lýtur að sjálfbærni og ábyrgri nýtingu lifandi auðlinda hafsins sem byggir á vísindalegri þekkingu. Og við sjáum þær áherslur í fjármálaáætluninni, þar er áhersla á að reyna að styrkja grunn að nýtingu auðlindanna í sessi. Stærsta verkefnið þar er sú tímamótasamþykkt sem Alþingi gerði varðandi byggingu nýs hafrannsóknaskips sem mun taka rannsóknagetu Hafrannsóknastofnunar áfram um mörg ár. Við gerum sömuleiðis ráð fyrir að endurskoða aflareglur, gera ýmsar rannsóknir og styrkja enn frekar getu stofnunarinnar til þeirra þátta. Ég vil þó undir lok máls míns nefna það sem er nýjast á þessum vettvangi, þ.e. uppbygging nýrrar atvinnugreinar sem fiskeldið er. Þar liggja fyrir í tveimur lagafrumvörpum sem komin eru til atvinnuveganefndar, annars vegar endurskoðun á löggjöfinni fyrir fiskeldið og hins vegar varðandi gjaldtöku. Þar er mjög áríðandi að við gætum þess í hvívetna að byggja upp þá atvinnugrein á grundvelli bestu fáanlegrar þekkingar hverju sinni en þó hægt og örugglega. Því að þarna undir liggja mjög miklir hagsmunir með tilliti til þeirra verðmæta sem hægt er að framleiða á þann veg sem fiskeldisfyrirtækin leggja drög að.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans. Ég ætla aðeins að tæpa á atriði úr sjávarútvegskaflanum. Það vekur athygli mína að í þeim doðrant sem fjármálaáætlunin er og telur um 500 blaðsíður eru aðeins níu blaðsíður um sjávarútveg og fiskeldi. Ástæðan fyrir því er sjálfsagt margvísleg og hefur sá sem hér stendur ekki sérstaka skoðun á því. Þar er að finna stuttan kafla um framtíðarsýn og meginmarkmið og langar mig til að vitna aðeins í þann kafla, með leyfi forseta: „Framtíðarsýn stjórnvalda er að sjávarútvegur og fiskeldisafurðir séu í fremstu röð á alþjóðlegum mörkuðum. Greinarnar byggist á sjálfbærri auðlindanýtingu og bestu vísindalegri þekkingu þannig að þær geti áfram staðið að nýsköpun og vöruþróun til að tryggja samkeppnishæfni og auka virði afurða. Atvinnugreinarnar nýta lifandi náttúruauðlindir hafsins og huga þarf vel að áhrifum starfseminnar á vistkerfið. Meginmarkmið málefnasviðsins er að stjórn fiskveiða og fiskeldis sé sjálfbær og skilvirk og rekstrarumhverfi greinanna hagkvæmt, fyrirsjáanlegt og stuðli að aukinni verðmætasköpun. Einnig að stuðlað sé að hagkvæmum starfsskilyrðum og byggðafestu hinna dreifðu sjávarbyggða, …“ Nú hefur átt sér stað mikil samþjöppun í fjölda útgerða með aflaheimildir síðustu ár sem virðist halda áfram og langar mig að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra: Eru einhverjar mótvægisaðgerðir í því sambandi, þ.e. vegna fækkunar útgerða með aflaheimildir? Megum við eiga von á einhverjum aðgerðum um framtíðarsýn, sem kannski er ekki að sjá í þessum texta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég held að efni í texta í þessu sambandi segi ekki allt sem segja þarf um mikilvægi eða innihaldið í þeim málaflokkum sem undir heyra, þó svo einungis níu blaðsíður af 500, eins og hv. þingmaður sagði, snúist um sjávarútveg og fiskeldi. Þá er þetta bara þeim mun meitlaðra en froðan sem sums staðar annars staðar er hægt að finna í ótal gögnum sem lögð eru fyrir þingið. Það er einfaldlega þannig að það er ekki háttur hvorki landbúnaðar né sjávarútvegs að hafa mörg orð um hlutina ef hægt er að koma þeim réttilega til skila með betri hætti. Það veit ég að hv. þingmaður þekkir mætavel, enda starfað við sjávarútveg lengi og er hokinn af reynslu í þeim efnum. Varðandi það sem hv. þingmaður spyr um hvað varðar framtíðarsýn og annað, hvort einhverjar mótvægisaðgerðir séu gegn samþjöppun þá er því ekki til að dreifa í þessu plaggi. Sjávarútvegurinn hefur í rauninni starfað á þeim forsendum sem við þekkjum mætavel. Við erum með innbyggða þætti í fiskveiðistjórnarkerfinu sem ætlað er að vinna gegn þeirri byggðaröskun sem óhjákvæmilega fylgir tilflutningi aflaheimilda. Þar er um að ræða hina svokölluðu 5,3% potta. Þar undir eru, ef ég man rétt, rúmlega 32.000 tonn í aflaheimildum sem er töluvert stór hluti fiskveiðiheimildanna. Þær hafa verið nýttar til að vinna gegn byggðaröskun, áhrifum samþjöppunar ef því er að skipta. Ég skal vera fyrstur manna til að viðurkenna að það er alveg kominn tími á að við leggjum með mjög ákveðnum hætti mat á það hvernig þetta fyrirkomulag, 5,3% pottarnir, hefur reynst í þessu sambandi. Ég held að við þurfum að gera úttekt á því.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir. Það var eiginlega þannig að ég var að tala um þennan stutta kafla af því að mín meining var sú að sjálfbærni greinarinnar segir eiginlega til um hvað þessi kafli er stuttur; greinin sér svolítið um sig sjálf. Ráðherrann vitnaði í 5,3% sem eru notuð til að koma á móti rækjubátum, skel og ívilnun og öðru fleira. Síðan er pottur sem við köllum strandveiðipott sem verður þetta árið um 11.000 tonn. Af því að minnst er á byggðafestusjónarmið og annað slíkt og ráðherrann kom einmitt inn á það, þá er eiginlega sama spurningin í því sambandi, hvað ráðherrann sér fyrir sér í framtíðinni með byggðakvóta og annað slíkt.
Virðulegi forseti. Já, ég held að það sé orðið tímabært, eins og ég gat um áðan, að leggja í vinnu við það að meta ábatann af því og hugsanlega breytingar á því kerfi félagslegs jöfnuðar, sem við höfum byggt upp í tengslum við fiskveiðistjórnarkerfi, eins og byggðapottunum, eða 5,3% pottinum, og sem honum er ætlað að sinna. Við sjáum það t.d. á þeirri breytingu sem er að verða á línuívilnuninni, hversu illa hún er nýtt. Ég hef sjálfur séð og heyrt umræðu um það að menn hafa verulegar efasemdir um með hvaða hætti þessum almenna og sértæka byggðakvóta er beitt. Full ástæða er til að endurskoða það og við sjáum t.d. að breytingar hafa orðið á forsendum þess með hvaða hætti þessu er úthlutað. Það er því að ýmsu að hyggja og ég vænti þess að geta átt ágætissamstarf við hv. þingmann þegar kemur að því að þetta skuli endurskoðað.
Herra forseti. Í áætluninni eru boðaðar þó nokkrar breytingar á stjórnsýslu landbúnaðarins, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í framsögu sinni, og gert ráð fyrir að verkefni er varða m.a. framkvæmd búvörusamninga og fleiri fagleg verkefni á sviði landbúnaðar verði flutt frá Matvælastofnun til ráðuneytisins. Við fyrsta lestur hljómar þetta eins og skynsamleg tilfærsla en ég velti þó fyrir mér áhrifunum á rekstur MAST annars vegar og stjórnsýslu ráðuneytisins hins vegar, einkum í ljósi aðhaldskröfu þeirra sem sett er fram í áætluninni. Matvælastofnun hefur umfangsmikið hlutverk þegar kemur að landbúnaði og fiskeldi og er mikilvægt að stofnunin hafi nægilega burði til að sinna því hlutverki. Ég óttast að svo sé ekki og með aukinni aðhaldskröfu verði enn frekar dregið saman. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sjái fyrir sér að staða stofnunarinnar verði miðað við þær forsendur sem hér eru teiknaðar upp og sömuleiðis hvernig hann sjái fyrir sér að stjórnsýsla ráðuneytisins muni breytast. Mun þessi breyting til að mynda kalla á fjölgun starfa innan ráðuneytisins? Lögð verður áhersla á nýliðun og stuðning við þróun og nýsköpun starfshátta í þeim tilgangi að gera landbúnað eftirsóknarverðan starfsvettvang, sem er hið besta mál. En mig langar einnig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sjái fyrir sér að vinna að því markmiði, enda fann ég engin verkefni sem tengdust því og reyndar ekki mælikvarða heldur. Það eina sem ég fann sem mögulega mætti tengja við er það verkefni að koma á fót öflugum sjóði sem styrkir nýsköpunar- og þróunarverkefni í matvælaframleiðslu, en í texta kemur fram að stefnt sé að sameiningu m.a. Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og AVS-rannsóknasjóðs í sjávarútvegi. Nú er notað orðalagið „m.a.“. Er verið að horfa til fleiri sjóða sem gætu sameinast í slíkum sjóði? Eins spyr ég ráðherra hvort hann telji í alvöru ástæðu til að sameining þessara sjóða taki svo langan tíma, en gert er ráð fyrir að það gerist á tímabilinu 2019–2023.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrirspurnina. Varðandi það sem nefnt er um breytingar á stjórnsýslu landbúnaðarmála og snýr að því sem kallað er Búnaðarstofa er því til að svara að því verkefni var sinnt af Bændasamtökunum fram til ársloka 2015. Þá var það fært þaðan til Matvælastofnunar og þar hefur þetta verið 2016, 2017, 2018 og fram til þessa tíma. Þetta er stjórnsýslueining sem fellur ekki að kjarnastarfsemi Matvælastofnunar. Kjarnastarfsemi Matvælastofnunar snýr fyrst og fremst að matvælaeftirliti og síðan dýraheilbrigði og aðbúnaði dýraeftirlits, að því sem snýr að landbúnaði. Svo eru aðrir þættir eins og fiskeldi þar inni. Áhrifin á rekstur Matvælastofnunar eiga ekki að vera önnur en þau hin sömu sem kæmu þá til baka þegar Búnaðarstofa færi þangað inn. Það er sama eining og sömu fjárheimildir færðar til baka. Þetta er liður í því að styrkja stjórnsýslu landbúnaðarmála í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu, sem er ekki vanþörf á að mínu mati. Það eru ágætissamlegðaráhrif af því að færa Búnaðarstofu þarna inn. Þarna er um að ræða fimm til sex störf. Ég hef enga ástæðu til að ætla að sú tiltekna aðgerð eigi að verða til þess að það þurfi að vera eitthvert sérstakt aðhald um Matvælastofnun, því að hún fékk á sínum tíma fjárheimildir með því. Varðandi það sem snýr að sameiningu sjóða og hv. þingmaður nefndi þá eru hugmyndir sem snúa að því að umbreyta sjóðakerfi sem hvort tveggja snýr að landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum, stokka það upp. Þetta hefur verið í því fari í langan tíma. Það tekur tíma. Ég get alveg deilt þeirri skoðun með hv. þingmanni að það er of langt að ætla að þeirri skoðun og athugun verði ekki lokið fyrr en árið 2023. Það er fulllangt. Ég tek heils hugar undir það.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það á auðvitað að hrósa því sem vel er gert og langar mig að nefna sérstaklega þann kynjavinkil sem dreginn er fram hvað varðar landbúnaðinn, auk þess að fagna því að móta eigi hvata og stuðning til þess að draga úr umhverfisáhrifum matvælaframleiðslu og kolefnisjafna landbúnaðinn, nokkuð sem bændur hafa sjálfir verið að vinna að og kalla eftir. En það kemur hins vegar ekki nægilega skýrt fram hvort hér sé eingöngu verið að tala um sauðfjárbændur eða hvort horft sé á alla bændastéttina eins og hún leggur sig og væri gott ef ráðherra gæti skýrt það. Ef litið er til þróunar í búvöruframleiðslu á síðustu fimm árum er staðreyndin sú að framleiðsla á helstu kjöttegundum á hvern íbúa hefur aukist lítillega eða staðið í stað. Heilt yfir hefur hins vegar uppskera grænmetis og korns á hvern íbúa heldur dregist saman, sem ég tel vera áhyggjuefni. Telur ráðherra ekki vera tækifæri til þess í tengslum við loftslagsmálin að horfa til aukinnar framleiðslu á grænmeti og ávöxtum og nýta þar með t.d. jarðvarma, sem við eigum nóg af?
Virðulegi forseti. Varðandi kolefnisjöfnunina þá er komið á samstarfsverkefni við sauðfjárbændur. Það er í mínum huga ákveðið frumkvöðlaverkefni. Sauðfjárbændur sýndu því mjög mikinn áhuga í tengslum við endurskoðun á sauðfjárhluta búvörusamninganna. Við tókum því fagnandi og sömuleiðis ríkisstjórnin þegar hún setti upp aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Því verkefni var snúið þar inn. Það er óumdeilt að við eigum eftir að þróa vinnulag með þessum hætti. En það er sömuleiðis óumdeilt að þetta þarf að færast yfir aðrar greinar landbúnaðarins, ekki eingöngu sauðfjárræktina. En „frumkvöðlarétturinn“ er þar og við eigum bara að ná tökum á því sem við erum að fara út í með sauðfjárbændum og láta þá njóta þess í fyrstunni hvernig þetta verður gert. Svo heimfærum við reynsluna [[Forseti hringir.]]yfir á aðra þætti landbúnaðar. Og jú, ég tek undir það með hv. þingmanni að við eigum að skoða möguleika á því að geta aukið grænmetisframleiðslu.
Forseti. Mig langar í fyrri ræðu minni að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um tvennt er lýtur að sjávarútvegi og fiskeldi. Annað hefur þó verið minnst á hér áður, þ.e. það sem lýtur að byggðafestuáhrifum. Ég verð að segja að ég var mjög ánægður með að sjá þessi markmið í kaflanum um sjávarútveg þar sem annað markmiðið, tölusett, er, með leyfi forseta: „Styrkja byggðafestuáhrif af aflaheimildum sem stjórnvöld úthluta. Skoðað verði hvernig þær aflaheimildir sem ríkið fer með forræði yfir, 5,3%, stuðli sem best að byggðafestu og nýliðun.“ Hæstv. ráðherra kom aðeins inn á þetta áðan þegar hann átti orðastað við hv. þm. Sigurð Pál Jónsson og boðaði hér endurskoðun á þessu, sem væri nú gaman að heyra betur í hverju væri fólgin því að þar eru náttúrlega ýmsir möguleikar. Hæstv. ráðherra talaði um byggðakvótann svokallaða. Er ráðherrann að horfa meira til þess kvóta sem Byggðastofnun hefur haft yfir að ráða? Hverjar eru breytingarnar? Eigum við kannski að hækka þessi 5,3% og stuðla þannig að enn meiri byggðafestu með enn meiri aflaheimildum? Og ýmislegt fleira væri hægt að ræða ef tíminn væri meiri. Við munum án efa eiga orðastað um þetta aftur. Hitt snýr að gjaldtöku í fiskeldi sem við ræddum hér á dögunum. Þar eru boðaðar nýjar leiðir í gjaldtöku sem munu væntanlega, þegar komið verður á til fulls, þýða umtalsvert meiri tekjur í ríkissjóð en við höfum séð hingað til í þessari atvinnugrein - beinar tekjur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hver hugsunin sé og hvort það komi eitthvað inn í þessa fjármálaáætlun eða hvernig hugsum ráðherrans sé hvað það varðar, hvernig því gjaldi verði svo ráðstafað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Já, ég nefndi að ég teldi fulla þörf á því að fara til þess verks að endurskoða fyrirkomulag þessarar pottaúthlutunar. Í tíð forvera míns var unnin ágætisúttekt á hugmyndum í því efni, þó að við höfum ekki komist til þess að fara af stað með þá vinnu sem ég tel að við þurfum að fara í, að rýna það plagg og þær hugmyndir og reyna þá að átta okkur á því með hvaða hætti við þurfum að taka á þessu. Í mínum huga er ég ekki með neinn einn þátt þessara 5,3% undir frekar en annan. Maður sér bara það sem er að gerast t.d. varðandi línuívilnun. Þær heimildir sem þar eru hafa verið að dragast saman vegna þess að útgerðarhátturinn er að breytast. Menn eru ekki lengur í þessari landbeitningu sem var, þetta er meira komið bara í vélbeitningu o.s.frv. Ég er ekkert að horfa til þess að við séum endilega að hækka eða lækka þessa potta, þessi 5,3%. Ég held að við þurfum fyrst að reyna að gera upp við okkur hvernig þetta hafi komið út, hvaða áherslur við viljum setja í öndvegi, vegna þess að meginmarkmið okkar hlýtur að vera tvennt, annars vegar að gera sem mest verðmæti úr þeim heimildum sem þarna undir liggja og í öðru lagi með hvaða hætti við getum nýtt þetta sem best í þeim félagslega tilgangi sem þessum hluta er ætlað að sinna. Gjaldtakan í fiskeldinu er hugsuð á þann veg að við ætlum að koma henni á og svo í fyrstunni verður hún bara tengd fjárlagavinnunni, hvernig henni verður ráðstafað, og fer þá í gang núna í sumar. Ég hef séð fyrir mér að fyrst af öllu standi þetta gjald undir kostnaði við eftirlit og vöktun og síðan rannsóknum á ferli villta laxins í hafi, sem [[Forseti hringir.]]eru litlar sem engar. Þannig að þetta gjald fer til að byrja með til þessara þátta að minni hyggju.
Forseti. Þá er það landbúnaðarmínútan. Í kaflanum „Framtíðarsýn og meginmarkmið“ segir, með leyfi forseta: „Framtíðarsýn stjórnvalda er að á Íslandi sé stunduð heilnæm og sjálfbær matvælaframleiðsla í sveitum landsins. Forsenda þess er að jafnvægi ríki í framleiðslu, skilvirku eftirliti og nýsköpun.“ Og svo síðar: „Mótaðir verði hvatar og stuðningur til að draga úr umhverfisáhrifum matvælaframleiðslu og kolefnisjafna landbúnaðinn.“ Í ljósi orða hæstv. ráðherra hér áðan um aðdáun á meitluðum texta og óbeit á froðu væri gott að heyra núna í svari hæstv. ráðherra hvað liggi hér undir. Hér hefur aðeins verið komið inn á sauðfjárræktina, en þetta er náttúrlega miklu stærra mál en hún. „Heilnæm og sjálfbær matvælaframleiðsla“ er gríðarlega gott markmið sem við öll getum stefnt að, og eins það að draga úr umhverfisáhrifum matvælaframleiðslu og kolefnisjafna landbúnaðinn.
Virðulegi forseti. Það sem liggur undir í grunninn er að nýta bara fyrst og fremst þá þekkingu, færni og getu þeirra fjölmörgu einstaklinga sem innan landbúnaðargeirans vinna til þess að gera enn betur. Það er í rauninni grunnurinn að því sem hér er lagt til. Og jafnframt þá að í því starfi sem fram undan er nýtum við þær áherslur sem ríkisstjórnin hefur verið að teikna upp, sérstaklega t.d. á því sviði sem hv. þingmaður nefnir hér, kolefnisjöfnun landbúnaðarins. Þar hefur verið í mínum huga stærsta verkefnið og við þurfum einhvern veginn að átta okkur á hvernig við ætlum að halda utan um þau skref sem verið er að taka og hvernig við ætlum að mæla þann árangur sem við erum að ná. Það hafa allir sömu sýnina á því að við þurfum að draga úr losuninni, en við höfum kannski ekki alveg nægilega góð tæki til að mæla með hvaða hætti við ætlum að ná þeim skrefum sem við viljum ná. Hugsun Rannsóknarmiðstöðvar landbúnaðarins og vinna hefur miðað að því að reyna að setja upp slíkt kerfi [[Forseti hringir.]]og byrja þá á sauðfjárræktinni sem við getum síðan útfært yfir á aðrar greinar landbúnaðar.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2020–2024. Það er dagljóst að mikið vantar upp á í áætlunina og ljóst að mikilvæg verkefni munu áfram þurfa að sitja á hakanum. Má þar nefna vistkerfisrannsóknir á tímum umhverfisbreytinga. Rannsóknir á miðsjávarfiskum sem gætu, ef vel er að verki staðið, orðið mikilvæg auðlind á komandi árum. Þá má nefna þörfina á auknum rannsóknum til að bæta skilning á hegðun loðnu og ástæðum þess að stofninn fer minnkandi. Það er gríðarlega mikilvægt að Hafrannsóknastofnun hafi fjármagn til að vakta nytjastofna eins og loðnu, en til að tryggja slíkt þyrfti um 200 milljónir á ársgrundvelli. Núverandi ríkisstjórn hefur því miður ekki sett það í forgang að koma til móts við þessa mikilvægu undirstofnun sína. Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hafa m.a. bent á að með aðkomu sinni að vöktun 2017 hafi tekjur þjóðarbúsins vegna aukningar loðnukvóta verið um 17 milljarðar. Það er ólíðandi að starfsemi Hafrannsóknastofnunar þurfi að reiða sig á rekstraraðila útgerðarinnar varðandi fjármagn. Jafnvel þó að við séum að tala um smáaura í stóra samhenginu er ljóst að það er bagalegt fyrir Hafrannsóknastofnun að þurfa að stóla á að útgerðirnar leggi til skip og/eða fjármagn til slíkra verkefna þegar sjóðir stofnunarinnar til þess háttar mála tæmast. Því langar mig að beina spurningu til hæstv. sjávarútvegsráðherra: Hvernig hyggst hæstv. ráðherra bregðast við þeim veruleika sem blasir við Hafró þegar ljóst er að svo ríkir almannahagsmunir eru undir?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er hins vegar alger óþarfi að ræða málefni Hafró í einhverjum hamfarastíl eins og hv. þingmaður gerir, að það vanti mikið upp á að Hafrannsóknastofnun geti sinnt rannsóknum á sviði miðsjávarfiska eða á hegðun loðnu. Ég vil bara minna á að við höfum sennilega aldrei fyrr lagt jafnmikla fjármuni til loðnurannsókna eins og gert hefur verið í hátt í tvö ár. Sett var inn, ef ég man rétt, 185 millj. kr. fjárveiting sérstaklega merkt loðnurannsóknum. Það kann vel að vera að það muni öllu um þær 15 milljónir sem ber á milli þessarar 200 millj. kr. tölu hv. þingmanns og þeirrar fjárhæðar sem sett var inn í grunninn hjá Hafró til loðnurannsókna. Ég nefni það sömuleiðis að þrátt fyrir að við höfum ekki notið þeirrar gæfu að finna loðnu í veiðanlegu magni höfum við aldrei lagt jafn mikið á okkur til að leita að loðnu eins og við gerðum fyrir þessa vertíð. Það má alltaf bæta í rannsóknir, það er alveg hárrétt. Ég tek undir það sem kemur fram hjá hv. þingmanni að því leyti til að við höfum ekki, og það er ekki sérstaklega bundið við Ísland eða íslenskar rannsóknir, nægilega mikinn skilning á samspili ólíkra þátta í vistkerfi hafsins. Þar vantar meiri vitneskju, ekki bara hér á Íslandi heldur á alþjóðavísu. Sem betur fer erum við í ágætu samstarfi við vísindamenn annars staðar en þekkingunni hefur því miður ekki fleygt nægilega mikið fram. Það er kannski grunnástæðan fyrir því að þegar við erum að ræða nýtingu tegunda í lífríkinu í kringum Íslands þá erum við oftast nær fyrst og fremst að meta þetta út frá stofnstærð sérhverrar tegundar frekar en við séum að leggja nægilega rækt við það að skoða samspil þessara ólíku þátta í lífkeðjunni.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég ætla ekki að standa hér og benda, það er ódýrt að gera það. Erfiðara er að koma með tillögur að úrbótum og því vil ég leggja það til að hæstv. ráðherra finni fjármuni og aðgreini þá sérstaklega í rekstri Hafrannsóknastofnunar og Matvælastofnunar og setji á fót, mögulega með stjórnarfrumvarpi, formlegan starfsvettvang milli stofnananna sem ætlað væri að auka eftirlit með fiskeldi. Hafró sæi þá um vísindahliðina en Matvælastofnun, og hugsanlega þá í samvinnu við Fiskistofu, um eftirlitið. Þessir fjármunir mega þá ekki fara í annan rekstur. Miðað við það mál sem ég rakti hér á undan er flestum ljóst að hvorug stofnunin getur skilað sínu skilgreinda hlutverki hvað varðar öryggisvöktun, rannsóknir og uppbyggingu fiskeldis. Starfsmenn eru of fáir og hefur ekki fjölgað í samræmi við aukin umsvif greinarinnar. Miðað við fyrirliggjandi gögn um árlegt fjársvelti beggja stofnananna er hjákátlegt að ætla að þær geti sinnt sínu lögbundna hlutverki eins og vera ber. Ráðherra hlýtur að hafa metnað fyrir sinn málaflokk. Ég trúi ekki öðru en að hægt sé að koma skikki á þessa hluti.
Virðulegi forseti. Jú, ég hef metnað fyrir málaflokkinn og þakka hv. þingmanni brýninguna. Þó að ég svari frekar hart því sem hér er sagt þá er ég á þeirri skoðun að gera megi betur á ýmsum sviðum. Stjórnvöld geta gert betur varðandi fjármögnun í ýmsum grunnstoðum í samfélagsgerðinni. Ég nefni það sem dæmi, t.d. varðandi hafrannsóknir, að það er ekki í mínum huga boðlegt að fjármagna jafn stóran hluta Hafró og við höfum gert með sjóðum sem byggja á því hversu mikill ólöglegur afli er gerður upptækur. Við erum m.a. að breyta því núna, erum að koma fastari fjármögnun til Hafró þannig að stofnunin þurfi ekki að reiða sig á svona sveiflukennda sjóði. Þetta á allt að einu að verða til þess að styrkja betur grunn þeirra rannsókna sem við stundum. Ég deili skoðun með hv. þingmanni í því að við getum alltaf lagt aukna fjármuni í rannsóknir. Ég segi líka að stundum getum við farið betur með og spilað betur úr því sem við fáum en við gerum. Ég þarf sömuleiðis sem ráðherra málaflokksins að gæta að þeim sjónarmiðum.
Virðulegi forseti. Upptaktur í umræðu um fjármálaáætlun að þessu sinni er að við erum að sigla inn í kólnandi hagkerfi. Framlögð fjármálaáætlun kveður að aðhaldi og aga í opinberum fjármálum sem er merki um ábyrga fjármálastjórnun til langs tíma. Þegar við stöndum á þeim krossgötum að þurfa að beita aðhaldi er gott að horfa til nýrra atvinnugreina sem gætu skilað miklu inn í þjóðarbúið. Þá vil ég nefna fiskeldið. Í atvinnuveganefnd er unnið að stefnumótun í fiskeldi og skiptir miklu máli að vanda til þess verkefnis til að vel takist til framtíðar. Talsverðir möguleikar til atvinnuuppbyggingar eru í fiskeldi sem þarf að byggjast á markmiðum um sjálfbærni og ábyrgð. Í framlagðri fjármálaáætlun er ánægjulegt að það sé athugað að huga þurfi að rannsóknum og þróun. Huga þarf jafnframt að uppbyggingu stjórnsýslu og vöktunar eftir því sem greinin vex. Þetta er sérstaklega mikilvægt þar sem við ætlum að byggja undir atvinnugreinina til framtíðar sem vistvæna matvælaframleiðslu. Við stöndum frammi fyrir auknum kröfum um vernd vistkerfisins, heilnæmi afurða, fæðu- og matvælaöryggis, kröfum um heilbrigði fiska í eldi, heilbrigðiskröfum, kröfu um lágmörkun sóunar í virðiskeðjunni og áherslum markaðsaðila á vottun á sjálfbærum veiðum og eldi. Ef okkur tekst að byggja upp sterkan ramma utan um laxeldið er þetta gríðarlega mikilvæg viðbót og má gera ráð fyrir að útflutningsverðmæti árið 2020, miðað við 40.000 tonna framleiðslu, gæti numið rúmlega 30 milljörðum kr. Það munar um minna. Þarna erum við komin með útflutningsgrein sem gæti vegið þungt inn í viðkvæmt hagkerfi hér á landi sem er viðkvæmt fyrir sveiflum í atvinnugreinum. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sjái fyrir sér þjóðhagsleg áhrif af fiskeldi til framtíðar og hvernig þau komi til með að skila sér inn í málaflokkinn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að ýmsar blikur eru á lofti í efnahagsmálum þjóðarinnar en ég undirstrika að staða ríkisfjármála er gríðarlega traust og við höfum getu til að takast á við áföll ef þau koma upp, sem vonandi gerist ekki á næstunni. Umræðan er hins vegar öll á annan veg um þessar mundir eins og oft gerist. Varðandi möguleika í fiskeldi er það alveg hárrétt sem hv. þingmaður bendir á, framleiðslan þar er að taka mikinn kipp. Við vorum á síðasta ári að framleiða í eldi lax upp á 10.000–11.000 tonn og áætlanir fyrirtækjanna gera ráð fyrir því að á þessu ári láti nærri að framleiðslan verði rúm 30.000 tonn, sem er gríðarlega mikill vöxtur. Rétt er að þetta er verðmæt framleiðsla, þetta eru verðmætar afurðir, en við þurfum og verðum og eigum að kappkosta að byggja þessa atvinnugrein upp af mikilli ábyrgð og ekki ana að neinu. Ég hef í því sambandi lagt áherslu að það sem við gerum byggjum við á bestu vísindalegu þekkingu hverju sinni og tökum hæg en örugg skref í þeim efnum. Ég tel sjálfur að möguleikar íslenskra eldisfyrirtækja í þeim efnum lúti að því að framleiða gæðavöru og því meiri sátt og því meira samkomulag sem er um þessa framleiðslu, þeim mun meiri möguleikar eru á því markaðssetja þetta á erlendum markaði í samkeppni við þá massaframleiðslu sem annars staðar gerist. [[Forseti hringir.]]Ég sé þetta gerast svona og að hin þjóðhagslegu áhrif verði þannig að vöxturinn muni skapa okkur tekjur til lengri tíma litið [[Forseti hringir.]]en þá á grunni þeirra forsendna sem ég hef verið að reyna að gera hér grein fyrir.
Virðulegi forseti. Þá fer ég upp í sveit. Framtíðarsýn stjórnvalda er að á Íslandi sé stunduð heilnæm og sjálfbær matvælaframleiðsla í sveitum landsins. Forsenda þess er að jafnvægi ríki milli framleiðslu, skilvirks eftirlits og nýsköpunar. Til að ná fram þeim markmiðum þarf að virkja sterka matvælastefnu. Hún þarf að endurspegla sérstöðu landsins, uppbyggingu matvælaframleiðslu hér til sjálfbærrar þróunar, tryggja gæði og síðast en ekki síst gæta hagsmuna neytenda. Í fjármálaáætlun er talað um tækifæri til úrbóta og stuðning við nýsköpun og vöruþróun, að sameina þurfi Framleiðslusjóð landbúnaðarins og rannsóknasjóð í sjávarútvegi. Fjárfesting í menntun og rannsóknum er fjárfesting til framtíðar. Áskorun framtíðarlandbúnaðarins er nýsköpun og umhverfis- og loftslagsmál og grundvöllur þess að landbúnaður nái að vaxa hér á landi. Þróun og efling þeirra þátta byggja á öflugum stuðningi við rannsóknir. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig fjármálaáætlun til næstu fimm ára styðji við rannsóknir í landbúnaði og hvernig hann sjái það efla þær rannsóknir.
Virðulegi forseti. Það er hárrétt að framtíð okkar í þeim efnum liggur í því að við mörkum okkur skýra stefnu til lengri tíma og sú vinna er hafin. Undirbúningur að gerð matvælastefnu er komin úr startholunum. Við höfum ákveðið innan ríkisstjórnarinnar að taka þá vinnu upp á stig ráðherranefndar og það verður gert á næstunni, sem er grundvallaratriði. Þegar við horfum á landbúnaðinn í heild sinni hef ég haft af honum þá reynslu, m.a. af setu minni í menntamálaráðuneytinu, að rannsóknarumhverfi landbúnaðarins hér á landi sé ekki nægilega sterkt. Þannig háttar til að Háskólinn á Hvanneyri er undir menntamálaráðuneytinu en það situr eftir einhver fjármögnun inni í landbúnaðarráðuneytinu. [[Forseti hringir.]]Ég man í svipinn ekki hvaða fjárhæð þetta er, um rúmar 100 millj. kr. sem því miður hafa verið að skerðast. Þess vegna eigum við að geta gert betur, en í fjármálaáætlun eins og hún liggur fyrir [[Forseti hringir.]]er ekki gert ráð fyrir stórum breytingum í þá veru [[Forseti hringir.]]í neinum texta.
Herra forseti. Mig langar að beina sjónum mínum fyrst aðeins að íslenskum landbúnaði og því sem kemur fram í fjármálaáætluninni, vera kannski á svipuðum nótum og margir þingmenn hafa verið hér varðandi rannsóknir og þróun. Ég fagna því sérstaklega að ráðherra sýni því mikinn skilning að efla rannsóknir á sviði landbúnaðar og ýta undir nýsköpun því að ég held - og er sannfærð um - að sóknarfæri í íslenskum landbúnaði eru gríðarleg með þetta hráefni sem við höfum. En það þarf að sýna ákveðið frumkvæði. Ég vil líka fagna því að áætlunin helst áfram varðandi það að koma upp öflugum matvælasjóði. Ég vil spyrja ráðherra hvort það sé ekki ætlunin að sameina þá framleiðslusjóð landbúnaðarins og AVS. En um leið skil ég að það þarf að koma aukið fjármagn og ég spyr: Er einhver hluti af þeirri aukningu sem er í nýsköpunarmálum ætlaður fyrir landbúnaðinn og sjávarútveginn og í öflugan matvælasjóð? Varðandi landbúnaðinn er losun innan geirans kannski þriðja mesta losunin á gróðurhúsalofttegundum á Íslandi. Þar er áætlun samkvæmt plagginu hér að staðan á árinu 2018 sé 456.000 tonn en viðmiðið 2020 að minnka um 2% og síðan aftur 2024 um 2%. Ég verð að segja að mér finnst ekki alveg nægilega mikill metnaður í þessu. Sér ráðherra eitthvert svigrúm til að þessar tölur breytist í samvinnu við greinina? Getur verið að greinin sjálf hafi meiri metnað til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda en kemur fram í plagginu? Ég held að þetta sé eitt mikilvægasta málið fyrir okkur núna þegar við erum að reyna að nálgast landbúnaðinn, hvernig hægt sé að ramma hann betur inn og taka utan um hann. Hvernig framtíðarsýn við höfum, m.a. á þessu sviði. Er breytinga að vænta [[Forseti hringir.]]varðandi viðmiðin - og þá þetta kannski frekar metnaðarlausa markmið?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Vilji minn stendur til þess, og það er m.a. kynnt í greinargerðinni með því sem fór á samráðsgáttina og snýr að svokölluðu kjötmáli, varðandi frystiskyldu og fleira. Ein af hugmyndunum sem tengist því er að reyna að styðja íslenska matvælaframleiðslu með því að stokka upp sjóðakerfið. Ég sé alveg færi til að draga aukna fjármuni í tengslum við þá uppstokkun inn í þessa nýsköpun, sem ég skynja sömuleiðis mikinn vilja innan greinarinnar til að reyna að koma á. Við erum ekki með sérmerkt fjármagn í það en til þess þurfum við bæði að fara inn í sjóðakerfi sjávarútvegsins, landbúnaðarins og að hluta til inn í sjóðakerfi sem heyrir undir iðnaðarráðherra. Það er ég byrjaður að ræða. Þannig að tvímælalaust tel ég mikil færi þarna. Varðandi losunarmálin og kolefnisjöfnunina er það rétt að landbúnaðurinn er mjög stór í því. Það kann vel að vera að þetta séu metnaðarlítil áform en ég hef sagt það sjálfur í umræðunni um þessar áherslur að við erum sömuleiðis að setja töluverða fjármuni inn í þetta á landsvísu og heyrir það undir málefnasvið umhverfis- og auðlindaráðherra. En við erum líka illa í stakk búin til að taka ákveðin skref og segja: Þetta ætlum við að gera og þetta mun skila okkur þessum árangri. Mér líður t.d. þannig þegar ég er að ræða um þær greinar sem undir mig heyra að við eigum svo erfitt með að mæla árangurinn af þeim tilteknu aðgerðum sem verið er að ræða í þessu sambandi. Ég var að reyna að nefna hérna áðan að við erum að gera tilraun til að byggja þetta upp. [[Forseti hringir.]]Vissulega megum við gera þetta betur en ég tel að við þurfum betri tæki til að geta sett okkur metnaðarfyllri markmið.
Herra forseti. Ég þakka svarið og segi þá bara: Það er ekkert annað í boði en að styðja ráðherra í því. Ég held að þarna felist tækifæri, m.a. fyrir landbúnaðinn. Í fjármálaáætluninni segir líka: „Samkeppnishæf rekstrarskilyrði“. Að markmiðið sé að setja sér viðmið varðandi þau rekstrarskilyrði. Hér skiptir náttúrlega miklu máli að ráðherra tali skýrt. Á fundi atvinnuveganefndar í morgun voru þessi mál til umræðu. Ég er alveg sannfærð um að leiðin til þess að styrkja landbúnaðinn liggur í gegnum frelsi og frjálsa samkeppni. Neytandinn mun vera í liði með framleiðendum, þ.e. bændum. Þess vegna skiptir máli hvort við sjáum ákveðna endurskoðun á umhverfi afurðastöðva. Ég spyr hvort ráðherra sé ekki sammála mér í því að þessi grein öll á að vera undir umhverfi samkeppnislaga og að það á ekki að veita undanþágur í þessu, eins og m.a. fyrirliggjandi frumvarp af hálfu Framsóknarmanna segir til um, heldur miklu frekar [[Forseti hringir.]]að landbúnaðurinn lagi sig að almennum reglum og fái þá stuðning til þess.
Virðulegi forseti. Bara svo ég svari því strax: Ég hef svarað því til hér úr þessum stóli að ég telji að umræðan um afurðastöðvarnar og samstarf þeirra og annað eigi einfaldlega að fara eftir þeim lagaramma sem Alþingi hefur búið þessari starfsemi, eins og öðrum atvinnugreinum. Það verði fyrst af öllu að láta reyna á þær leiðir sem þar inni eru. Ég tel að þess vegna hafi Alþingi sett þennan lagaramma. Þegar menn hafa hugmyndir um aðrar leiðir að því komast þeir ekkert fram hjá því að svara þeim sömu grundvallarspurningum og verða settar fram þegar menn eru að leita einhverra leiða til að komast fram hjá ákvæðum samkeppnislaga. Þá verður að svara grundvallarspurningunni: Hvernig á að koma ábatanum af samstarfinu til bænda og neytenda? Því er Samkeppniseftirlitinu ætlað að svara. Ég tel að það muni geta svarað þeim spurningum betur en þingið. Ég er sammála hv. þingmanni um það að stóra málið er að [[Forseti hringir.]]efla samkeppnina og styðja íslenskan landbúnað í að hafa öfluga stöðu á samkeppnismarkaði. Neytendur munu þá standa með atvinnugreininni fremur en versluninni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra fyrir framsöguna og fyrir að vera með okkur hér í kvöld. Ósjaldan höfum við talað um þá óvissu sem komin er upp og lýtur að fjárlagaáætlun næstu ára, að hér er viðvarandi fyrirsjáanlegur loðnubrestur á árinu með ófyrirséðum afleiðingum fyrir sjávarplássin úti á landi, ótrúlegur skaði og mikið áfall sem ég býst við að hæstv. ráðherra geri sér grein fyrir. Spurning mín er þessi: Getur ráðherra séð það fyrir sér að reyna að milda þessi áföll á einhvern hátt? Sér hann fyrir sér möguleika eins og á árum áður? Þetta er ekki í fyrsta skipti sem við horfumst í augu við loðnubrest, en þá var gripið til þess ráðs að úthluta auknum heimildum. Á þeim tíma var það þorskur, loðnuútgerðir fengu þá aðgang að veiðum á þorski í einhverjum mæli. En nú eigum við kannski stofna, nytjastofna. Við getum nefnt stofna sem við höfum ekki nýtt áður, t.d. gulldeplu og laxsíld. Er það eitthvað sem við mögulega gætum gert, hæstv. ráðherra, til þess að reyna að milda þetta högg? Er það eitthvað sem hæstv. ráðherra hefur komið auga á? Það væri kannski gaman að fá að heyra það hér og nú.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og þakka sömuleiðis þakkir hennar fyrir að ég sé með ykkur í kvöld. Mér finnst líka óskaplega gaman að vera hérna. Loðnubresturinn er mikið áfall, en þannig ganga hlutirnir oft fyrir sig í þessari atvinnugrein. Við ráðum illa við náttúruna sjálfa og sveiflan, sérstaklega í uppsjávarveiðinni, er þekkt. Það eru ýmsar ástæður fyrir því. Við þekkjum kannski minna til atferlis, vistfræðinnar, þessara stofna en botnfisksins, það kann að vera. Loðnan er miklu kvikari stofn. Þetta hefur komið fyrir áður. Mig minnir að síðast hafi þetta verið uppi 2009. Þetta er erfitt, vissulega, en ég hef svarað því þannig að greinin sjálf þurfi að bera þetta vegna þess einfaldlega að það er í raun ekki af öðru að taka, alla vega ekki í þessum hefðbundnu fiskstofnum. Við erum að nýta útgefnar aflaheimildir í þessum stærstu nytjastofnum okkar, þær eru allar í toppi þeirra aflareglna sem við styðjumst við, Íslendingar, á grundvelli vísindalegrar ráðgjafar, þannig að það er ekkert svigrúm þar inni. Það er helst í einhverja stofna sem hv. þingmaður nefnir, eins og gulldeplu og annað, sem menn geta sótt, vegna þess að við erum ekki með neinar takmarkanir í því. En þeir stofnar gefa bara ekki neina afkomu. Veruleikinn eins og hann liggur fyrir núna er einfaldlega sá að þær útgerðir sem undir heyra verða að taka niðursveiflunni þegar hún er og uppsveiflunni þegar hennar nýtur við.
Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Já, ég hef heyrt það líka að útgerðirnar verði sjálfar að axla þá byrði að takast á við þennan aflabrest. Ég er nú meira forvitin um hvort verið sé að skoða í ráðuneytinu möguleika á einhverju öðru, þá kannski gulldeplu og laxsíld sem enginn kvóti er á og hægt að sækja í. Eða hefur ráðherrann komið auga á eitthvað annað en þessa stofna sem við sækjum hvað grimmast í og eru, eins og ráðherrann bendir á, í toppnýtingu. Þá er bara spurningin: Er það ekkert annað sem við getum gert? Lumum við ekki á einhverju þó það sé ekki Eyjafjallajökull eða Justin Bieber eða eitthvað? En lumum við ekki á einhverju sem við höfum ekki komið auga á og gætum hugsanlega dregið fram úr erminni?
Virðulegi forseti. Ég vildi svo sannarlega óska þess að hægt væri að töfra eitthvað fram sisona, en ráðuneytið kann enga galdra í því efni. Þekkingin á þessum stofnum liggur fyrir hjá Hafrannsóknastofnun. Hún liggur sömuleiðis fyrir hjá útgerðunum sem undir heyra og þeim er frjálst að fara ef þær vilja það. Það er bara þannig. Ef áfall sem þetta verður hins vegar til aukins byggðabrests er þetta orðið miklu stærra mál. Þá þarf að nálgast það út frá öðrum þáttum en aukningu í veiðiheimildum eða nýjum tegundum o.s.frv. Sem betur fer er það hljóð sem ég hef heyrt úr greininni á þann veg að menn telja að þeir ráði við þetta, þeir þurfi bara að komast í gegnum þetta á [[Forseti hringir.]]hörkunni. En fyrir samfélögin er þetta gríðarlega þungt högg og sérstaklega þá einstaklinga sem hafa haft af þessu atvinnu og laun.
Herra forseti. Það er sótt að landbúnaðinum sem aldrei fyrr. Tollasamningur við Evrópusambandið tók gildi 1. maí á síðasta ári og samningurinn er íslenskum landbúnaði óhagstæður. Hann mun leiða til aukins innflutnings á landbúnaðarvörum, einkum kjöti og ostum, í samkeppni við íslenskan landbúnað. Aðstöðumunur bænda í Evrópusambandinu og á Íslandi er mikill eins og við þekkjum. Innflutningur frá Evrópusambandinu er tollfrjáls og verður aukinn í skrefum á næstu fjórum árum. Ljóst er að þetta mun hafa mikil áhrif á íslenska búvöruframleiðslu. Ofan á þetta stóra mál kemur síðan annað stórt mál sem er dómur EFTA-dómstólsins um að við verðum að heimila innflutning á hráu kjöti, eggjum og mjólk. Hæstv. landbúnaðarráðherra hefur kynnt frumvarp í þá veru og að öllu óbreyttu mun innflutningur á hráu kjöti hefjast á haustmánuðum. Herra forseti. Ég get haldið langa ræðu um þetta alvarlega mál. Það snýr að heilbrigði okkar búfjárstofna og lýðheilsu almennings. Það sem snýr að þessari umræðu um fjármálaáætlun er að það er hvergi að sjá fjárveitingar til að standa straum af mótvægisaðgerðum til að mæta þessum stóru áföllum sem íslenskur landbúnaður þarf að horfast í augu við og hefur þegar orðið fyrir að hluta. Ég vil því spyrja hæstv. landbúnaðarráðherra: Hver er staðan í þeim mótvægisaðgerðum sem hann hefur boðað? Er ekki eðlilegt að þeirra sé getið, þ.e. fjárveitinga til mótvægisaðgerða, í þessari áætlun? Og er það svo, hæstv. landbúnaðarráðherra, að þessi fjármálaáætlun sé í raun bara slæm fyrir landbúnaðinn?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Nei, hún er ekki slæm fyrir landbúnaðinn. Ég heyri það að hv. þingmaður hefur miklar áhyggjur af tollasamningnum sem gerður var og tók gildi 1. maí 2018 og telur að innflutningur stóraukist á grunni hans. Það er ekki rétt ef við horfum bara til hlutanna eins og þeir eru. Innflutt nautakjöt, svínakjöt og alifuglakjöt er einn fjórði af íslenskum kjötmarkaði. Hlutdeild þessa innflutnings á árinu 2017 var á bilinu 20–30%. Hvað gerðist þegar tollasamningurinn tók gildi? Innflutningur dróst saman á árinu 2018, milli áranna 2017 og 2018, þrátt fyrir þessa tölu og umræðu um að þetta sprengi af sér alla skala. Afstaða aðstoðarframkvæmdastjóra Bændasamtakanna var sú að þetta sýndi traust almennings á íslenskum landbúnaði, hann væri að standa sig í þessari samkeppni þrátt fyrir aukinn þrýsting frá tollum og auknum innflutningi. Þetta eru hans orð. Við erum vissulega að ræða viðbrögð við dómnum frá EFTA-dómstólnum en sömuleiðis hæstaréttardómi okkar eigin kerfis sem er mikið högg. En af því að hv. þingmaður nefnir að það hefjist innflutningur á hráu kjöti í haust þá er allur þessi innflutningur hrátt kjöt, t.d. hátt í 4.000 tonn á árinu 2017. Það er bara frosið. En það er hrátt. Á bara eftir að þíða það. Það snýst um það hvort við ætlum að flytja inn hrátt eða ófrosið. Það vegur kannski hvort annað upp. Það er rétt að það ber ekkert mikið á þessum fjárhæðum sem hv. þingmaður kallar eftir í fjármálaáætluninni. En engu að síður er að sjá styrkingu t.d. á eftirlitshlutverki og getu Matvælastofnunar til að annast ákveðna þætti tengda einmitt þessu máli. Við sjáum þess stað t.d. í birtingu þeirra upplýsinga sem komu í fréttum í síðustu viku, [[Forseti hringir.]]um sýklalyfjaónæmi í íslensku lambakjöti. Það er vitneskja sem við höfum hingað til ekki haft og þar af leiðandi [[Forseti hringir.]]ekki getað búið okkur undir varnir í þeim efnum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það kom greinilega fram að hann hefur ekki stórar áhyggjur af þessum innflutningi sem nú blasir við landbúnaðinum. Það kemur mér svolítið á óvart vegna þess að hann hefur sjálfur talað fyrir mótvægisaðgerðum, sem þýðir væntanlega að hann hafi einhverjar áhyggjur af málinu. En Bændasamtökin hafa einmitt ályktað á þann veg um hráakjötsmálið eða afnám frystiskyldu, við skulum orða það frekar þannig, hæstv. ráðherra, að hér sé um uppgjöf stjórnvalda að ræða gagnvart Evrópusambandinu eða þeim dómi sem fallið hefur hjá EFTA-dómstólnum. Það að ekki skuli vera minnst neitt á þetta [[Forseti hringir.]]í fjármálaáætluninni sýnir mér að stjórnvöld hafa ekki miklar áhyggjur af þessu máli og það er miður. Þar verð ég að ganga í lið með bændum [[Forseti hringir.]]og segja að ég tel það vera uppgjöf.
Virðulegi forseti. Það er engin uppgjöf í okkar huga í þessu máli. Ég skal alveg viðurkenna það að ég hef ekki stórar áhyggjur af þeim mun að flytja hrátt kjöt inn frosið eða flytja hrátt kjöt inn ófrosið. Ég hef ekki áhyggjur af því að sú breyting muni leiða hörmungar yfir íslenskan landbúnað. Okkar færustu vísindamenn segja að það sé enginn munur á þessum tveimur aðferðum varðandi t.d. sýklalyfjaónæmi eða annað því um líkt. Áhyggjur okkar stafa af því sem leiðir af innflutningi á fersku alifuglakjöti og við erum að setja upp varnir við því. Ég mun fara yfir það allt saman þegar ég fæ heimild þingsins til þess að mæla fyrir málinu sem ég þarf að flytja. Þar mun þetta allt verða mjög ljóst og skýrt, tímasetningar klárar og ég vænti þess og treysti því að hv. þingmaður muni fagna því með mér þegar ég kynni þær aðgerðir fyrir honum og taka undir þær og lýsa stuðningi við að það þurfi að koma þeim á.
Herra forseti. Ég las af miklum áhuga kaflann sem snýr að fiskeldismálum í þessu frumvarpi vegna þess að ég tel þetta vera bæði afar stórt og mikilsvert málefni á margan hátt. Sem Vestfirðingur í allar ættir hefur maður fylgst af miklum áhuga með þeirri bjartsýni sem maður sér fyrir vestan fyrir þessari nýju atvinnugrein, uppbyggingu og atvinnusköpun sem hún gæti leitt af sér. Í hina röndina hefur maður verið að horfa á og fylgjast með miklum áhyggjum umhverfisverndarfólks af því sem af þessu gæti hlotist, bæði mengun í fjörðunum, eyðileggingu hugsanlega fiskimiða og hins íslenska laxastofns. Ég skoðaði því hvernig væri reynt að meta áhrifin af því á bæði tekjuhlið og útgjaldahlið í fjármálaáætluninni. Nú eru plön um að auka laxeldi í sjókvíum upp í u.þ.b. 70.000 tonn á ári sem er eins og 1/3 af því sem við veiðum af þorski árlega, svoleiðis að þetta er risavaxið mál. Hins vegar finn ég ekkert um það í fjármálaáætlun á hvorn veginn sem er. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvar eru áætlanir um að bregðast við þessu bæði út frá tekjum og kostnaði?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það er ekki skrýtið þó að hv. þingmaður sjái þessa ekki stað í fjármálaáætluninni því að frumvörpin sem eiga að standa undir því að stærstum hluta eru ekki orðin að lögum og t.d. í frumvarpinu sem er komið fram um breytingar á lögum um fiskeldi er rakið nákvæmlega að fjármagn fyrir auknum kostnaði, m.a. Matvælastofnunar, liggi fyrir. Ég man ekki í svipinn fjárhæðina í þeim efnum. Þar er síðan verið að setja inn hækkun á gjaldi í Umhverfissjóð sjókvíaeldis úr 100 milljónum í 200 milljónir sem fyrirtækjunum er ætlað að standa undir og þau að greiða og því er ætlað í rannsóknir, vöktun og fleira því um líkt. Sömuleiðis er frumvarpið um gjaldtökuna þannig sniðið og rökstutt með þeim hætti að það gjald sem þar til kemur verður orðið að verulegum fjárhæðum þegar framleiðslan nær þeim hæðum sem hv. þingmaður nefndi og þá gerir hún miklu meira en að standa undir beinum kostnaði við eftirlit og vöktun. Ég leyfi mér að fullyrða að áhyggjur hv. þingmanns af fjármögnuninni þegar kemur að fjárlagagerð fyrir komandi ár, vegna þess að þetta er fjármálaáætlun, eru óþarfar að því gefnu að þingið taki þessi frumvörp og klári þau. Ég hef ekki neinar áhyggjur af fjármögnun þeirra grunnrannsókna og eftirlits sem kallað er eftir í því sambandi.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér finnst svolítið merkilegt að þegar ég hef verið blaða í þessari áætlun, og eins af því að hlusta á umræðurnar í dag, hef ég stundum fengið á tilfinninguna að þetta sé dálítið eins og þeir veðurspámenn sleikja á sér puttann og rétta hann upp í vindinn, þeir eru að reyna að átta sig á því hvernig vindar munu blása. Ég skil vel að ríkisstjórnin geti ekki komið með fjármálaáætlun sem gerir ráð fyrir því nákvæmlega hvernig t.d. aflabrögðum verður háttað, hversu margir ferðamenn koma, hvaða fyrirtæki fara á hausinn o.s.frv., en nú heyri ég að ríkisstjórnin geti heldur ekki gert ráð fyrir því hvaða frumvörp hún muni hugsanlega leggja fram í náinni framtíð. Staðreyndin er sú að í tekjuáætlun ríkir algjör óvissa um tekjur og gjöld vegna fiskeldis. Í áætluninni er líka talað um að búið sé að setja stefnu um þróun og starfsumhverfi fiskeldis. Hins vegar þegar að var gáð var þá stefnu hvergi að finna, ekki einu sinni hjá upplýsingaskrifstofu þingsins sem veit þó margt.
Virðulegi forseti. Það er þetta með veðurspámennina. Þeir eru þó að mörgu leyti skárri en veðurfræðingarnir sem ljúga víst. Veðurspámennirnir nota náttúrutalent, eins og sagt er. Það er ekki rétt að ríkisstjórnin hafi ekki getu eða vilja eða hafi ekki lagt fram frumvarp í því efni og ætli ekki að gera í náinni framtíð. Það er ekki rétt. Þau eru bæði komin fram, atvinnuveganefnd er að vinna með þau bæði og ég vænti þess að þau verði gerð að lögum í vor. Þá mun áhyggjum okkar hv. þingmanns stórum létt og hann getur ferðast vestur á firði og notið þessa að ganga þar um eyðigrundir sem ekkert bíður annað en blómstrandi byggð og öflugt mannlíf. Ég vænti þess að svo verði og treysti því raunar að atvinnuveganefndin afgreiði þau grundvallarmál þannig að við léttum áhyggjum af bæði ættingjum hans vestra og af umhverfissinnum, sem hafa fóstrað þetta mál af miklum móð og ég tek hattinn ofan fyrir þeim.
Virðulegi forseti. Á blaðsíðu 104 í þeirri áætlun sem við ræðum hér í kvöld, undir 13. lið sem kallast „Sjávarútvegur og fiskeldi“, segir, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að útgjaldarammi málefnasviðsins lækki frá fjárlögum fyrir árið 2019 til ársins 2024. Lækkunin skýrist að mestu af því að tímabundin einskiptisframlög í fjárlögum fyrir árið 2019 falla niður. Aðrar breytingar til lækkunar skýrast af reiknuðu aðhaldi í samræmi við forsendur fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Þá má nefna breytingar á tímabilinu sem hafa tímabundin áhrif á útgjaldaramma, m.a. 3,2 milljarða kr. vegna smíði nýs hafrannsóknaskips.“ Mér þykir þessi væntanlegi niðurskurður til málefnasviðsins afar varhugaverður. Við gerð fjármálaáætlunar frá árunum 2017–2021 áætlaði ráðuneytið að auka þessi framlög þar sem aukin umsvif fiskeldis krefðust jú aukins eftirlits. Hvernig má það þá vera, virðulegi forseti, að núverandi ráðherra og ráðuneyti treysti sér til þess að sverfa í burt hátt í hálfan milljarð á ársgrundvelli en samhliða halda því fram að bæði sjávarútvegur og fiskeldi þarfnist trausts vísindalegs grunns til að starfa með eðlilegum hætti?
Virðulegi forseti. Skýringin á þessum 450 millj. kr. „niðurskurði“, sem hv. þingmaður nefnir svo, er af tvennum toga: Annars vegar er um að ræða fjárveitingu til undirbúnings smíði á hafrannsóknaskipi sem flyst einfaldlega á milli ára og hins vegar er 150 millj. kr. framlag sem var ætlað til að flytja Hafrannsóknastofnun í nýtt húsnæði í Hafnarfirði. Þetta hvort tveggja eru bara einskiptisaðgerðir og hefur ekkert með lengri tíma fjármögnun á hafrannsóknum að gera. Maður tekur ekki t.d. 150 milljónir sem á að greiða fyrir flutning einu sinni og ætlar að flytja aftur á næsta ári og því þarnæsta o.s.frv. Þetta er fyrst og fremst það sem kallað er einsskiptisfjárveitingar sem eru bara að falla niður.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör sem ég mun skoða ítarlega. Það er alveg ljóst að á næstu árum verðum við að vinna að því að efla þennan málaflokk. Atvinnuvegirnir eru að verða fjölbreyttari með tilkomu fiskeldis og það er nauðsynlegt að viðhalda vísindalegri þekkingu og auka hana með rannsóknum, bæði til að tryggja afkomu atvinnugreinarinnar og til að tryggja umhverfið til frambúðar. Samt lítur eins og áður segir út fyrir að það eigi ekki að auka neitt framlög til rannsókna til að auka þekkingu á málaflokknum. Raunar eru öll aukningin til komin vegna fjárfestingar í nýju hafrannsóknaskipi. Enda þótt ég fagni því sannarlega, lítur út fyrir að það geti orðið samdráttur í framlögum til rekstrarins. Hvernig eigum við að auka þekkingu okkar ef við búum á sama tíma við niðurskurðarkröfu í málaflokknum? Og að umhverfinu aftur. Það má eiginlega segja að hafið sé nýja loftslagið. Ég er mikið fyrir lausnir og vil koma með lausnir frekar en að tuða. Þess vegna vil ég benda á að það er svo borðleggjandi að umhverfis- og auðlindaráðuneytið [[Forseti hringir.]]og sjávarútvegsráðuneytið vinni saman að þessum hlutum og þá mundu kannski - hver veit? - opnast aðrir gluggar fyrir fjármagn til rannsókna og svoleiðis. Telur hæstv. ráðherra að svo sé?
Virðulegi forseti. Já, að mörgu leyti tel ég að svo sé. Við höfum t.d. að mörgu leyti ágætissamstarf við umhverfisráðuneytið varðandi ákveðna þætti í hafrannsóknum. Ég sé einfaldlega fram á að það muni bara aukast eftir því sem fram líða stundir, t.d. varðandi mál sem snúa að súrnun hafsins og fleiri þáttum. En ég ítreka það sem ég hef áður sagt hér, við gerum ráð fyrir, t.d. þegar menn ræða um hafrannsóknir og fiskeldi saman, umtalsvert mikilli aukningu í framlög til rannsókna á því sviði, sérstaklega fiskeldi. Í öðru frumvarpi sem ég mælti fyrir hér fyrir ekkert löngu síðan er gert ráð fyrir hækkun á rannsóknafé Umhverfissjóðs sjókvíaeldis, sem fer mestan part til Hafrannsóknastofnunar, úr 100 milljónum í rúmar 200 milljónir. Gjaldtakan í fiskeldinu fer fyrst og fremst í eftirlit og vöktun og síðan rannsóknir. Hún mun á fyrsta ári [[Forseti hringir.]]skila á annað hundrað millj. kr. Það er að minni hyggju ákveðinn vöxtur í þeim efnum þó að aldrei sé fullnóg, eins og við ræddum í fyrri samskiptum okkar hér í kvöld.
Herra forseti. Ég ætla að vera á sömu nótum og þeir sem áður hafa rætt við ráðherra. Fyrst út af fiskeldinu. Ég er komin að sjávarútvegshliðinni núna. Ég tek undir það að markmiðin eru fín og mikilvæg og sérstaklega tel ég mikilvægt fyrir fiskeldið að við gerum mjög skýrar kröfur, strangar kröfur. Við eigum að vera strangari en aðrar þjóðir því að í því felst ákveðin verðmætasköpun. Við verðum að vera með verðmætari afurðir ef við ætlum að ná einhverri fótfestu á mörkuðum. Mig langar að vita nákvæmlega hvað er í markmiðunum í áætluninni, fyrir utan það að Umhverfissjóður sjókvíaeldis mun aukast, af því að verið er að tala um sjálfbæra nýtingu hafsvæða fyrir fiskeldi, sem hvetur fyrirtækin áfram, t.d. í rannsóknum á ófrjóum eldislaxi. Hvað verður til þess að við getum ýtt þeim áfram? Ég hef heyrt að fiskeldisfyrirtækin telji að það sé svo langt í framþróun í nýrri tækni í fiskeldi, hvort sem það eru lokaðar kvíar eða ófrjór eldislax. Hvað getum við gert til að ýta þessari þróun áfram og hvar sér þess stað í áætluninni? Síðan vil ég eindregið hvetja ráðherra og biðja hann um að passa upp á það núna í haust í tengslum við fjárlagagerðina að við lendum ekki í sömu stöðu og núna fyrir jól varðandi Hafró. Hvort sem það voru mistök eða ekki þá er þetta alveg ótrúlega viðkvæmt, sérstaklega á mörkuðum fyrir íslenskar afurðir. Ég bið því ráðherra sérstaklega að halda vel utan um Hafrannsóknastofnun og hvetja hana áfram til þess - og það er alveg rétt sem hann sagði að fyrir tveimur árum var sérstaklega sett fé í loðnurannsóknir. Við verðum að gera það, halda áfram. Það var erfitt að heyra það á fundi atvinnuveganefndar í morgun að vegna niðurskurðar hefði ekki allt fjármagnið farið í loðnurannsóknir sem fara átti í þær. En ég tel mikilvægt að ráðherra sýni frumkvæði í því að halda enn [[Forseti hringir.]]betur utan um Hafró og reyna að ýta loðnurannsóknum áfram því að það er gríðarlega mikilvægt núna þegar vitneskjan er ekki meiri en raun ber vitni varðandi vistkerfið í hafinu og samspil þess við fiskstofna okkar.
Virðulegur forseti. Ég þakka aftur fyrirspurnina. Já, ég skal leggja mig fram um að standa með Hafró og tel raunar að sú umræða sem átti sér stað í fyrra hafi verið byggð á ákveðnum misskilningi á því hvað verið var að gera. Hún var á margan hátt óþörf vegna þess að fjármunir til starfseminnar eru ekki skertir milli ára. Það er rétt ábending hjá hv. þingmanni að benda á að við þurfum að standa betur að því að slík umræða komi ekki upp. Varðandi það sem hér er nefnt um fiskeldið og hvað við getum gert til að stuðla meira að þeim þáttum sem hv. þingmaður nefnir, geldfiski eða lokuðum sjókvíum, þá er í áætluninni um gjaldtökufrumvarpið gert ráð fyrir að hvort tveggja, eldi á geldfiski og eldi á laxfiski í lokuðum sjókvíum, verði án gjalda. Það verður sem sagt gjaldfrítt, sem er mikill hvati til þeirrar starfsemi meðan hún er í uppbyggingarfasa. Ég sá það í Morgunblaðinu í morgun, frekar en í gærmorgun, að fiskeldi fyrir austan er komið af stað með eldi á geldlaxi. Þannig að fyrirtækin eru byrjuð að þreifa sig áfram í þessum efnum og það er vel. Ég vænti þess að gjaldtökufrumvarpið, að því gefnu að það gangi fram í því formi sem fyrir því var mælt, muni frekar ýta undir og styrkja fyrirtækin í þeirri þróunarvinnu sem hvort tveggja, eldi á geldfiski og lokuðum sjókvíum, er.
Hæstv. forseti. Við FH-ingar munum það gjarnan, sérstaklega á kvöldin, umfram Valsmenn. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er rétt, það er ánægjuefni að fiskeldi á Austfjörðum sé byrjað að stíga þessi skref. Ég velti því fyrir mér í tengslum við Hafrannsóknastofnun enn og aftur, sem er stofnun hafs og vatna, hvort efla þurfi Hafró enn frekar á sviði fiskeldismála, sérstaklega í þeim uppbyggingarfasa sem við stöndum nú frammi fyrir varðandi fiskeldi. Við verðum að fara varlega varðandi uppbygginguna. Við verðum að hlusta á þær viðvörunarraddir sem við heyrðum í ferð okkar í atvinnuveganefnd til Noregs, og læra af því sem Norðmenn gerðu. Við ætlum að byggja upp fiskeldi. Það er ekki spurning. En ég ítreka að verðmætin fyrir afurðir okkar felast í ríkum kröfum til umhverfisverndar og umgengni við náttúruna. Þannig fáum við aukin verðmæti umfram Norðmenn, Færeyinga og aðrar fiskeldisþjóðir. Í því felast miklir hagsmunir fyrir okkur sem viljum passa upp á umhverfið en líka fyrir greinina sem slíka og ég veit að hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur metnað til þess að standa vel að málum.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í karp milli FH og Vals. [[Gripið fram í.]]Það eru aðrir sem geta séð um það. Við félagar í Ungmennafélagi Svarfdæla getum litið stoltir fram á veginn, ég tala nú ekki um afrekin hér fyrr á tíð. Ég þakka hv. þingmanni innleggið í lokin og þakka sömuleiðis þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Hún ber þess vitni að þingmenn sýna þessum málaflokkum mikinn áhuga og eru metnaðarfullir í þeim. Ég vænti góðs samstarfs við þingheim í þeim efnum hér eftir sem hingað til.