Herra forseti. Ég vil af því tilefni að við erum að fara í 3. umr. og atkvæðagreiðslu geta þess að hv. þm. Inga Sæland styður heils hugar það mál sem hér liggur fyrir varðandi strandveiðarnar. Hún var ekki á fundi nefndarinnar þegar við tókum málið út og það misfórst að setja hennar nafn þar inn en hún hafði óskað eftir því. Ég óska eftir því að þess verði getið, þótt ekki sé nema á vef Alþingis, að Inga Sæland styður þetta mál, fyrrverandi varaformaður atvinnuveganefndar og nú áheyrnarfulltrúi. Þetta var erindi mitt hingað upp og ég treysti því að við sýnum samstöðu í þessu máli hér eftir sem hingað til.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 41/2007, um landlækni og lýðheilsu, og lögum nr. 74/1997, um réttindi sjúklinga. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem lúta að því að skýra heimildir til kvörtunar til embættis landlæknis vegna heilbrigðisþjónustu, skýra málsmeðferð í slíkum málum og gera hana einfaldari þannig að hún falli betur að lagalegu hlutverki embættis landlæknis. Frumvarpið var samið af starfshópi sem skipaður var til að taka til skoðunar ákvæði laganna um landlækni og lýðheilsu er varðar sérstaklega kvartanir vegna heilbrigðisþjónustu og koma með tillögur að því hvernig skýra megi þessar heimildir nánar. Embætti landlæknis gegnir mikilvægu hlutverki við eftirlit með heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsmönnum og eru embættinu veittar víðtækar heimildir og skyldur í lögum um landlækni og lýðheilsu til að sinna þessu hlutverki. Liður í því eftirliti er að sinna kvörtunum almennings vegna heilbrigðisþjónustu. Eins og fram kemur í frumvarpi því er varð að gildandi lögum felur skylda landlæknis til að sinna kvörtunum vegna heilbrigðisþjónustu í sér tiltekið eftirlit með heilbrigðisþjónustunni og er þannig þáttur í eftirlitshlutverki hans. Þannig geta kvartanir einstaklinga orðið tilefni til þess að landlæknir beiti heimildum sínum samkvæmt II. og III. kafla laganna, t.d. með því að beina tilmælum um úrbætur til rekstraraðila og í framhaldinu stöðva rekstur ef ekki er farið að tilmælum hans. Í III. kafla er fjallað um eftirlit með heilbrigðisstarfsmönnum og veita lögin landlækni heimildir í ákveðnum tilvikum til að beita tilteknum úrræðum, svo sem áminningu eða sviptingu starfsleyfis, til að tryggja að heilbrigðisþjónusta uppfylli þær kröfur sem landlæknir setur á hverjum tíma um gæði og öryggi. Virðulegur forseti. Með umræddu frumvarpi eru lagðar til breytingar á 12. gr. laganna en ákvæðið fjallar um heimildir til kvörtunar til landlæknis vegna heilbrigðisþjónustu. Í núgildandi ákvæði 12. gr. kemur fram nánari útfærsla á skyldu landlæknis til að sinna kvörtunum almennings samkvæmt 4. gr. laganna. Ákvæðið hefur verið talið óljóst, erfitt í framkvæmd og ekki nægilega árangursríkt til að ná markmiðum þess um að stuðla að gæða- og öryggisumbótum. Reynslan hefur verið sú að oft og tíðum er kvörtunarheimildinni beitt sem tæki til að fá landlækni til að skera úr um mistök og/eða vanrækslu innan heilbrigðisþjónustunnar áður en einstaklingar taka ákvörðun um málshöfðun fyrir dómi. Álit landlæknis hefur því ekki þjónað því meginhlutverki að vera í þágu eftirlits með heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsmönnum. Ekki þykir rétt að álitsgjöf með þessum hætti sé á hendi stofnunar eins og landlæknis, enda fellur það illa að hlutverki embættisins samkvæmt lögum. Var það eindregin niðurstaða starfshópsins að meðferð kvartana hjá embætti landlæknis lyti ekki að persónubundnum hagsmunum sjúklings heldur almannahagsmunum. Afgreiðsla embættis landlæknis í tengslum við kvörtunarmál væri því óviðkomandi slíkum málum og ekki á verksviði embættis landlæknis sem væri eftirlitsstofnun. Meðferð stofnunarinnar á málum er varða kvartanir vegna heilbrigðisþjónustu hefði heildstæðari tilgang og væri fyrst og fremst í þágu gæðaþróunar og öryggis innan heilbrigðisþjónustunnar almennt. Ákvæði 12. gr. laganna hefur einnig þótt óskýrt hvað varðar heimildir náinna aðstandenda til að kvarta vegna þjónustu sem látinn sjúklingur hefur hlotið. Er því lagt til í þessu frumvarpi að sérstaklega verði tekið fram í lögunum að nánum aðstandanda látins sjúklings sé heimilt að kvarta á grundvelli 12. gr. laganna. Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi er lögð til breyting á 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu sem hefur það markmið að einfalda og skýra málsmeðferð innan embættis landlæknis í kvörtunarmálum. Er frumvarpinu ætlað að hafa þau áhrif að embættinu verði gert auðveldara að greina þær kvartanir sem krefjast aðgerða af hálfu embættisins til að tryggja öryggi og gæði heilbrigðisþjónustunnar. Með frumvarpinu er lögð sérstök áhersla á tilgang og hlutverk embættis landlæknis sem eftirlitsstofnunar og breytingar á 12. gr. eru lagðar hér til með það að leiðarljósi. Í 1. gr. frumvarpsins sem hér er til umfjöllunar er lagt til að 1. mgr. umrædds ákvæðis haldist efnislega nokkuð óbreytt en þó er skerpt á tilgangi ákvæðisins og hann tekinn sérstaklega fram. Í greininni kemur fram að landlæknir sinni kvörtunum og erindum vegna heilbrigðisþjónustu með það að markmiði að tryggja gæði og öryggi þjónustunnar. Þetta er sem sagt áréttað og ítrekað hér í 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Þá er tekið fram að landlæknir leiðbeini þeim sem til hans leita um málefni heilbrigðisþjónustunnar. Er þetta gert til að undirstrika hlutverk embættis landlæknis í því að greina þær kvartanir og þau erindi sem honum berast og leiðbeina einstaklingum ef erindin eru þess eðlis að þau eigi frekar erindi við stofnunina sem um ræðir. Í 2. og 3. mgr. greinarinnar er lagt til að tekinn sé af allur vafi um hverjum sé heimilt að kvarta til landlæknis vegna heilbrigðisþjónustu. Eru þetta auðvitað bæði sjúklingar og nánir aðstandendur látinna sjúklinga, svo sem maki, foreldri eða afkomandi. Ljóst er að aðrir aðilar, t.d. stofnanir eða einstaklingar, geta þrátt fyrir 2. mgr. sent landlækni erindi þar sem komið er á framfæri ábendingum eða athugasemdum um heilbrigðisþjónustuna. Landlæknir greinir slík mál og metur hvort tilefni er til að skoða þau frekar. Ef landlæknir metur mál þannig að aðhafast þurfi frekar til að tryggja gæði og öryggi í heilbrigðisþjónustu færu slík mál í farveg sem byggist á 13. og 7. gr. laganna en yrðu ekki meðhöndluð á grundvelli 12. gr. laganna, þeirrar sem hér er til umfjöllunar. Í 4. mgr. frumvarps þess er hér um ræðir er fjallað um formsatriði tengd kvörtun, þ.e. að hún skuli vera skrifleg og að í henni skuli koma fram hvert sé tilefni hennar. Einnig er að finna í greininni tímamörk til að kvarta en lagt er til að tímafrestur gildandi laga verði styttur og að kvörtun þurfi að koma fram innan fimm ára frá því að atvik gerðist sem kvartað er undan. Þó er landlækni heimilt að taka kvörtun til meðferðar séu fimm ár liðin ef sérstakar ástæður mæla með því að hans mati að kvörtun sé tekin til meðferðar. Hefur tíu ára tímafrestur gildandi laga þótt of langur, fyrst og fremst vegna þess að erfitt getur verið að rannsaka mál sem eru löngu afstaðin. Einnig er þessi tímafrestur umtalsvert lengri en annars staðar á Norðurlöndum þar sem fresturinn er yfirleitt annaðhvort tvö ár eða fimm ár. Í 5. mgr. er fjallað um meðferð kvörtunar innan embættis landlæknis en lagt er til að landlækni sé gert að fjalla um allar kvartanir og ljúka máli með því að sá sem kvartar sé upplýstur um niðurstöðu máls. Landlækni er gert að meta hvort upplýsa skuli þann aðila sem kvartað er undan eða hvort beita skuli ákvæðum II. eða III. kafla laganna til að tryggja gæði og öryggi þjónustunnar. Í 6. mgr. er tekið fram að ábendingum um aðbúnað sjúklinga eða aðra aðstöðu innan stofnunar eða starfsstöðvar skuli beint til viðkomandi stofnunar. Er ákvæðið efnislega í samræmi við ákvæði 28. gr. laga um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997, en lögð er til smávægileg breyting á því ákvæði til að tryggja samræmi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum þessa frumvarps. Áhrif frumvarpsins eru fyrst og fremst þau að embætti landlæknis er gert kleift að sinna eftirlitshlutverki sínu í tengslum við meðferð kvörtunarmála á markvissari hátt. Málsmeðferð er einfölduð með frumvarpinu og atriði sem hafa valdið óvissu í túlkun skýrð frekar. Standa því vonir til þess, verði frumvarpið að lögum, að málsmeðferð í kvörtunarmálum verði skilvirkari og einfaldari. Enn fremur má ætla að málshraði muni aukast við umrædda breytingu. Ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og til 2. umr.
Forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í fyrirhugaðar breytingar á 3. mgr. 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu. Með leyfi forseta, segir þar: „Heimilt er að beina formlegri kvörtun til landlæknis vegna meintrar vanrækslu og mistaka við veitingu heilbrigðisþjónustu. Þá er notendum heilbrigðisþjónustunnar jafnframt heimilt að bera fram formlega kvörtun til landlæknis telji þeir að framkoma heilbrigðisstarfsmanna við veitingu heilbrigðisþjónustu hafi verið ótilhlýðileg.“ Þessa málsgrein á að taka úr lögunum og auk þess verður tekin út skylda landlæknis að taka fyrir slíkar kvartanir og orðalaginu breytt í: landlæknir sinnir. Þau okkar sem hafa lært lögfræði sjá í fljótu bragði að þegar orðið „skylda“ er tekið út úr lögum þá minnkar réttur notenda kerfa þar sem réttur þeirra til að krefjast einhvers frá stjórnvaldinu hverfur. Auk þess segir í greinargerð um þessa breytingu á frumvarpinu að reynslan af því sem kveðið er á um í þeirri málsgrein sem ég vitnaði í sé að kvörtunarheimildinni sé, með leyfi forseta, „beitt sem tæki til að fá landlækni til að skera úr um mistök og/eða vanrækslu innan heilbrigðisþjónustunnar áður en einstaklingar taka ákvörðun um málshöfðun“. Ég spyr einfaldlega: Er þessi notkun á úrræðinu ekki eðlileg að teknu tilliti til réttinda sjúklinga?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það má segja að tilefni þessarar frumvarpsgerðar sé að mönnum hefur þótt vera ákveðinn óskýrleiki í afgreiðslu þessara mála, það hafi tekið of mikinn tíma og verið of þunglamalegt og ekki þjónað meginmarkmiðum, þ.e. þessum almennu markmiðum sem lúta að gæðum og öryggi heilbrigðisþjónustunnar. Það sem hv. þingmaður bendir hér á og lýtur að því hvað sé valkvætt og hvað sé skylda o.s.frv. við þessa breytingu á lögum þeim sem hér eru til umfjöllunar, þá verð ég að vísa til þess að hv. velferðarnefnd fjalli sérstaklega um þann þátt og ég held að það sé full ástæða til. Það þarf auðvitað að gæta sérstaklega að því þegar verið er að fjalla um réttindi að halda vel utan um þau mál. Það sem við erum að gera með þessu frumvarpi, og hér erum við að tala um þá sem best þekkja til og hafa unnið samkvæmt þessum lögum, er að styrkja og undirstrika hlutverk embættisins í því að greina kvartanir og leiðbeina einstaklingum ef erindin eru þess eðlis að þau eigi frekar undir stofnunina sem um ræðir, þ.e. sigta betur frá, ef svo má að orði komast, og greina betur en nú hefur gefist kostur á að gera hvert viðkomandi kvörtun á að berast eða við hvaða aðila hún á helst erindi. Þetta er einróma tillaga þessarar nefndar enda kemur það fram í greinargerð með frumvarpinu að fara þessa leið. Næstu skref eru í raun og veru umsagnarferli og síðan þingleg meðferð þar sem væntanlega verður fjallað um það mál sem hv. þingmaður nefnir hér.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi greinargóðu svör. Þá langaði mig að spyrja um fyrirhugaða breytingu á 28. gr. í lögum um réttindi sjúklinga þar sem einnig er tekinn út þessi réttur til að beina kvörtun til landlæknis og í stað þess er hægt að senda inn ábendingar og athugasemdir til þeirrar stofnunar eða starfsstöðvar þar sem eitthvað kom upp á. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig er gert ráð fyrir því að umræddar stofnanir eða starfsstöðvar taki á slíkum ábendingum eða athugasemdum? Er einhvers konar verkferill til staðar fyrir starfsfólk slíkra stöðva um það hvað eigi að gera við kvartanirnar? Og hvernig eiga sjúklingarnir að bera þær athugasemdir fram og hver ber ábyrgð á því að fylgja þeim eftir með tilliti til réttinda sjúklinganna?
Virðulegi forseti. Enn þakka ég fyrir spurningarnar. Varðandi ferlið, svo ég byrji á seinni spurningu hv. þingmanns, sem væntanlega vaknar hjá viðkomandi stofnun þegar athugasemd eða kvörtun berst, þá búa stofnanirnar yfir tilteknum ferlum sem lúta að því að skrá og halda utan um atvik. Þessir ferlar eru auðvitað mismunandi eftir því við hvaða stofnun er átt eða aðila eða veitanda heilbrigðisþjónustu. En í því samhengi vil ég nefna líka gæðaáætlun landlæknisembættisins þar sem gert er ráð fyrir að hver og ein stofnun setji sér mælikvarða og standi skil á þeim gagnvart embætti landlæknis þannig að það komist í raun enginn veitandi heilbrigðisþjónustu undan því að halda tölfræði til haga um öryggi og gæði þjónustunnar. Þetta er komið í innleiðingarferli og ég vænti þess að þetta ferli verði partur af því.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð um þetta frumvarp til breytinga á tvennum lögum, mál sem er bæði þarft og mikilvægt. Mig langaði við þessa 1. umr. að fá nokkur atriði skýrð örlítið. Hæstv. ráðherra hefur þegar gert góða grein fyrir þessu fimm ára ákvæði. Annað sem mig langar aðeins að viðra er að landlæknir meti eftir atvikum hvort tilefni sé til að upplýsa þann aðila sem kvartað er undan. Ég spyr: Kann það í einhverjum tilvikum að stríða gegn ákvæðum í nýjum persónuverndarlögum? Ég vildi heyra sjónarmið hæstv. ráðherra í því. Í öðru lagi langar mig að heyra aðeins ofan í ráðherra varðandi tilurð þessara breytinga og þessara laga. Starfshópur sem vann þessar breytingar er skipaður valinkunnu fagfólki úr ráðuneyti, frá Landspítala og embætti landlæknis. Kom á einhverjum tímapunkti upp hugmynd um að einhver fulltrúi notenda, sjúklingasamtaka eða einhverra tengdra hagsmunaaðila fengi setu við borðið? Í þriðja lagi miðar frumvarpið að því að skerpa á hlutverki embættisins sem eftirlitsstofnunar, á gæðaþróun verkefna og öryggi í heilbrigðisþjónustu og eftirliti með starfsmönnum. Sjúklingum er auðvitað áfram heimilað að leita sér aðstoðar, einstaklingum. En hvað með stofnanir sem heyra jafnvel beint undir ráðuneyti hæstv. ráðherra? Verður ekki nauðsynlegt að huga að innviðum eða [[Forseti hringir.]]innviðakerfinu og eftirlitskerfinu í þessu sambandi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður um þessa tímafresti. Það er auðvitað alltaf viðkvæmt þegar frestur af þessu tagi er skertur með einhverju móti. Af þeim sökum er það gert afar varfærnislega hér. Eins og fram kom í minni framsögu áðan þá eru tímafrestir skemmri á Norðurlöndunum en hér hefur verið lengst af, annaðhvort fimm ár eða tvö ár en hér 10 ár. Hér er lagt til að tekið sé þetta skref að það sé heimilt að taka kvörtun til meðferðar í fimm ár en ef sérstakar ástæður mæli með því þá sé ekki óheimilt að taka viðkomandi kvörtun til efnislegrar umfjöllunar. Þar er sleginn ákveðinn varnagli. Varðandi spurningu hv. þingmanns um mögulega skörun eða grátt svæði gagnvart persónuverndarlögum þá hef ég ekki áhyggjur af því, a.m.k. ekki í fyrstu umferð. Hv. þingmaður spurði líka um aðkomu notenda að þessari skoðun sem hér var gerð og tillögunni sem hér er til umfjöllunar. Leiðarljósið í þessu efni eru sjónarmið sem lúta að skýrleika og því meginverkefni embættis landlæknis sem snýr að gæðum og öryggi heilbrigðisþjónustunnar með almennum hætti. Þarna erum við því að skerpa málið umtalsvert. Ég geri ráð fyrir því að í opnu umsagnarferli nefndarinnar og Alþingis geti komið athugasemdir frá þeim aðilum sem hv. þingmaður nefnir. Það er náttúrlega öllum til hagsbóta að ferlar séu gagnsærri og aðgengilegri. Hv. þingmaður spyr síðan um þá innviði sem eru fyrir hendi í stofnununum. Það er alveg rétt sem kemur fram hjá þingmanninum að þar þarf víða að gera betur. En þetta er [[Forseti hringir.]]partur af innleiðingu gæðaáætlunar embættis landlæknis.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Við vitum að neytendur, notendur heilbrigðisþjónustu, eru einstaklingar sem eru í vaxandi mæli meðvitaðir um rétt sinn. Í ljósi þess kannski má segja að athugasemdum, kvörtunum, ábendingum, fjölgar. Það verður að segjast eins og er, og haft er á orði alla vega, að leiðin frá lækninum til lögfræðingsins virðist alltaf vera styttast. Lögfræðistofur á Íslandi hafa jafnvel fundið sér sóknarfæri á þessu sviði. Hvað sér ráðherra fyrir sér? Munu þessar breytingar á lögum hafa einhverjar breytingar í för með sér gagnvart afstöðunni til þessa? Mun ráðherra beita sér fyrir því að þetta bótakröfuferli verði eitthvað líkara t.d. því sem við þekkjum í Svíþjóð? Þar annast eftirlitsstofnun það að semja um bætur vegna óhappatilvika sem verða í stað þess að leiðin liggi beint til lögfræðings.
Virðulegur forseti. Það eru auðvitað tvær hliðar á öllum málum. Annars vegar er mikilvægt og eftirsóknarvert að almenningur sé meðvitaður um sinn rétt gagnvart öllum þeim kerfum sem við höfum hér í samneyslunni, hvort sem það er heilbrigðisþjónusta eða skólakerfið eða hvað það er. En um leið og ferlarnir til að koma ábendingum á framfæri eru opnari, aðgengilegri og eru partur af daglegri umgengni almennings við þá þjónustu, má ætla að samskiptin verði meira af því tagi að ábendingar og kvartanir séu til þess að bæta þjónustuna en ekki til að sækja rétt sinn með öllu því sem því fylgir. Ég tel að þessi breyting sem lögð er til á þessum lögum sé einmitt til að skerpa á því að notendur þjónustunnar geti með þessum hætti frekar verið til þess að styðja við uppbyggingu í því að tryggja gæði og öryggi þjónustunnar, hver það er sem veitir hana á hverjum tíma.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og fagna því að þetta mál sé komið fram. Ég held að þetta sé ágætismál og gott að skerpa á hlutverkum með þeim hætti sem gert er í frumvarpinu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í tvö atriði í frumvarpinu. Það er í fyrsta lagi á svipuðum nótum og hv. þm. Guðjón Brjánsson kom inn á með tímafrestina, hvort það hefði verið rætt í ráðuneytinu eða við samningu frumvarpsins hvort fara ætti fetið í að stytta frestinn og fara kannski frekar niður í sjö ár eða eitthvað þess háttar í þessu skrefi. Og hins vegar hvort, og hér spyr sá sem ekki veit, sömu tímafrestir gildi þá um aðrar kvartanir um heilbrigðisþjónustu, til að mynda þær kvartanir sem fara beint til stofnananna, hvort þær séu þá bundnar sömu frestum eða hvort það sé jafnvel ekki skrifað sérstaklega neins staðar í lög. Eins og kemur fram gera menn ekki endilega ráð fyrir því með framlagningu þessa frumvarps að hér eftir muni allar athugasemdir um heilbrigðisþjónustu fara til landlæknis. Það er einmitt ekki ætlanin. En þá þarf kannski að taka fram að sömu frestir gildi um kvartanir sem ekki fara þangað.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum spurninguna. Það er rétt sem kemur fram í þeim tóni sem hv. þingmaður slær, að þegar við erum hér að stytta þennan frest hefur það í raun og veru þann beina tilgang líka, burt séð frá því hversu önugt það getur verið að grafa upp einhver atvik sem eru löngu að baki, að skýrara og ríkara samtal sé milli notenda og veitenda þjónustunnar, að það sé partur af gæðanálgun allrar heilbrigðisþjónustu að greið leið sé fyrir notendurna til að koma athugasemdum sínum á framfæri án þess að það sé mjög þunglamalegt kerfi. Það er hins vegar alveg rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að ekki er þar með sagt að það sé alls staðar í kerfinu, þar sem við erum að tala um sjúklingatryggingar og því um líkt eða þyngri parta kerfisins, að þar eigi að stytta fresti að sama skapi. Við erum að tala um þetta þingmál sem hefur beinlínis þann skilgreinda tilgang að auka gæði og öryggi þjónustunnar. Þetta er skref í áttina að því. Hv. þingmaður spyr líka hvort fara ætti fetið og fara hægar í sakirnar í þeim efnum. Eins og ég rakti í svari mínu við andsvari hv. þm. Guðjóns Brjánssonar er það vangavelta í hvert skipti sem tekin er ákvörðun um að gera þetta. Eins og hv. þingmaður veit horfum við oft til landanna í kringum okkur. Því að fara fetið, ef ég nota orðalag hv. þingmanns, mætti kannski lýsa helst í þeim þætti sem lýtur að því að það sé háð mati landlæknis á hverjum tíma ef liðinn er lengri tími en þau fimm ár sem um ræðir.
Frú forseti. Þegar ég sá að gera ætti umræddar breytingar sem hæstv. ráðherra hefur lagt hér fram varðandi rétt sjúklinga til að kvarta til landlæknis, þá gladdist ég í fyrstu því að ég hélt að hér ætti loks að gera réttarbót til handa sjúklingum og notendum heilbrigðiskerfisins, sem telja að kerfið hafi ekki uppfyllt skyldu sína nægjanlega vel gagnvart þeim, og jafnvel að auka ætti upplýsingagjöf til sjúklinga um hvernig best væri að haga málum innan kerfisins eftir áföll og mögulega læknamistök. Það er miður að umræddar breytingar virðast miða að því að draga úr réttindum sjúklinga og gera þeim erfiðara fyrir að kvarta til landlæknis og fá úrlausn mála á góðan og öruggan hátt. Ég sé ekki af því sem lagt er fram hér í dag að eitthvert úrræði eigi að koma í stað þess sem hér er tekið af sjúklingum, heldur eigi að gera það erfiðara fyrir þá að sækja rétt sinn í kjölfar mistaka innan heilbrigðiskerfisins. Það er ekki auðveld lífsreynsla að vera notandi heilbrigðiskerfisins og það er sérstaklega erfitt ef upp koma mistök eða torveld samskipti sjúklinga við heilbrigðisstarfsfólk. Álag á sjúklingum og fjölskyldum þeirra er mikið. Það er aldrei auðveld lífsreynsla þurfa að leggjast inn á spítala og það auðveldar ekki þá reynslu að þurfa að sækja sér þjónustu innan heilbrigðiskerfisins eða félagslega kerfisins, sem veita á stuðning þegar sjúklingar sjá fram á að vera lengi að ná sér eftir langvarandi veikindi eða stórar aðgerðir, hvað þá þegar sjúklingar þurfa að reiða sig á slíkan stuðning í kjölfar læknamistaka, sem geta leitt til þess að sjúklingar eru lengur að ná sér en gert var ráð fyrir. Getur það haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar á lífsgæði þeirra. Það tekur á að vera veikur og það tekur gríðarlega mikið á að þurfa að nýta þá litlu orku sem sjúklingur hefur í að finna út úr hvernig best sé að hátta málum hans innan kerfisins þegar eitthvað kemur upp á. Í þessu samhengi vil ég einnig benda á að ég get ekki séð að haft hafi verið samráð við notendur heilbrigðiskerfisins eða þá sem hafa þurft að fara þá leið að kvarta til landlæknis. Af því dreg ég þá ályktun að umræddar breytingar séu ekki í hag sjúklinga heldur séu þær gerðar til þess að létta álagi af landlæknisembættinu. Eflaust hefði mátt fara skynsamlegri leið en að torvelda leiðir sjúklinga til að koma kvörtunum á framfæri. Ég neita því ekki að kerfið er vissulega þungt í vöfum vegna mikils álags, en því ætti að vera enn meiri áhersla lögð á að bæta kerfið og jafnvel bæta inn auknum réttindum til handa sjúklingum. Að undanskilinni þeirri heimild aðstandenda látinna sjúklinga að beina athugasemdum til landlæknis, sem bætt er inn í lögin, þá bera þessar breytingar með sér að dregið sé allverulega úr réttarvernd sjúklinga sem telja sig þurfa að kvarta um eitthvað sem miður hefur farið. Á meðan ekki hefur verið tekin endanleg ákvörðun um að stofna embætti umboðsmanns sjúklinga eða einhvers konar öryggisnet sett upp fyrir sjúklinga sem verða fyrir læknamistökum þá sé ég því miður ekki hvernig réttindavernd sjúklinga á að vera tryggð ef umrædd breyting sem hér er lögð fram verður að veruleika. Hæstv. ráðherra nefndi í svörum til mín áðan að fyrir lægi að þetta yrði rætt frekar og vona ég að í þeirri meðferð verði gerðar breytingar samhliða breytingum á umræddu kvörtunarferli til landlæknis sem tryggja réttindavernd sjúklinga með fullnægjandi hætti.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir kynningu á frumvarpi sem hér liggur fyrir um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu og lögum um réttindi sjúklinga, kvartanir og ábendingar. Frumvarp þetta snýst um, eins og kemur fram í greinargerð, að skýra heimildir til kvörtunar til embættis landlæknis vegna heilbrigðisþjónustu. Sú setning gerir það að verkum að óhætt er að fagna því að þær heimildir séu skýrðar, því að það er fjölgun á þeim sem telja sig þurfa að leita til embættis landlæknis vegna ýmissa atriða sem hafa komið upp í heilbrigðisþjónustunni. Embætti landlæknis er mjög mikilvæg stofnun og gegnir mikilvægu hlutverki í eftirliti með heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsmönnum og eru heimildir rýmkaðar samkvæmt frumvarpinu. Tengt því kemur fram í 12. gr., um eftirlit með heilbrigðisþjónustu - maður hefur í ríkari mæli heyrt af fólki, þessu frumvarpi tengt og ég vil benda á þetta í því sambandi, sem lendir í því að fara til læknis og fara í blóðprufu eða annað og síðan hefur vinnulagið verið þannig að viðkomandi sjúklingur á sjálfur að hringja í lækninn. Þetta hefur alla vega verið vinnulag hjá einstökum læknum. Ég veit að það hefur leitt til þess að sjúklingur hefur ekki hringt og dauðsföll hafa orðið í framhaldi af því sem mega rekja til þess, ef sjúklingur hefði komist undir læknishendur hefði verið hægt að bjarga honum. Mér finnst þetta mikið áhyggjuefni. Sjúklingar eiga rétt á bestu fáanlegu þjónustu, sem lög um heilbrigðisþjónustu mæla fyrir um. Þessi aðferð, sem ég vil ekki fullyrða að sé hjá öllum læknum, að óska eftir því að sjúklingurinn hringi, er ekki í samræmi við þann rétt sjúklinga að mínu mati. Mig langaði að koma því hér til hæstv. ráðherra í tengslum við þetta nýja frumvarp sem væntanlega fer til umfjöllunar hjá velferðarnefnd þingsins. Þar verður fjallað um það og tekin ákvörðun um hvort gera þurfi breytingar eða ekki.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, með síðari breytingum. Frumvarpið byggir á tillögu að frumvarpi sem samin var af starfshópi sem falið var að vinna frumvarp um breytingu á umræddum lögum vegna innleiðingar á tilskipun 2014/52/ESB. Innleiðing tilskipunarinnar kallar einnig á tilteknar breytingar á skipulagslögum, nr. 123/2010, og lögum um umhverfismat áætlana, nr. 105/2006. Frumvarpið var birt í samráðsgátt Stjórnarráðsins til kynningar og athugasemda og hafa nokkrar breytingar verið gerðar í kjölfar framkominna athugasemda. Um samráð og framkomnar athugasemdir er fjallað í V. kafla greinargerðar frumvarpsins. Frumvarpið var lagt fram á 148. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju með breytingum. Tilskipun 2014/52/ESB tók gildi 16. maí 2017. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur höfðað mál gegn Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum þar sem tilskipunin hefur enn ekki verið innleidd í íslenskan rétt. Í frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar á lögum um mat á umhverfisáhrifum sem er ætlað að auka skýrleika, gæði og gagnsæi umhverfismats framkvæmda. Því er lagt til að í ferli matsins verði gert ráð fyrir ítarlegri kynningu framkvæmdar en nú er. Kveðið er á um að framkvæmdir séu kynntar rafrænt og að Skipulagsstofnun kynni jafnframt tillögu að matsáætlun og frummatsskýrslu framkvæmdaraðila á vefsíðu sinni. Auk þess eru lagðar til breytingar á lögunum sem er ætlað að einfalda stjórnsýsluna, eins og heimild til sameiningar á ferlum er varða umhverfismat framkvæmda og umhverfismat skipulags. Í frumvarpinu er lögð til sú nýbreytni að gerð verði krafa um sérfræðiþekkingu við gerð og yfirferð gagna umhverfismats, annars vegar að framkvæmdaraðili tryggi að frummatsskýrsla sé útbúin af til þess hæfum sérfræðingum og hins vegar að Skipulagsstofnun búi yfir eða hafi aðgang að nauðsynlegri sérfræðiþekkingu við yfirferð gagna. Einnig er í frumvarpinu að finna kröfu um ítarlegri upplýsingar í frummatsskýrslu og matsskýrslu. Til að auka gagnsæi og koma í veg fyrir hagsmunaárekstra er í frumvarpinu lagt til að sveitarstjórn feli öðrum aðila innan stjórnsýslu sveitarfélagsins töku fullnaðarákvörðunar um matsskyldu framkvæmdar þegar sveitarfélagið er sjálft framkvæmdaraðili. Í frumvarpinu er lögð til breyting á ákvæði laganna sem fjallar um matsskýrslu. Lagt er til að leyfisveitanda verði skylt að óska ákvörðunar Skipulagsstofnunar um hvort endurskoða þurfi umhverfismat framkvæmdar í heild eða að hluta ef umsókn um leyfi fyrir framkvæmdinni berst leyfisveitanda eftir að sjö ár eru liðin frá því að álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar lá fyrir. Í núgildandi lögum er miðað við að leyfisveitandi þurfi að óska eftir ákvörðun Skipulagsstofnunar um hvort endurskoða eigi matsskýrslu ef framkvæmdir hafa ekki hafist innan tíu ára. Sá tími hefur þótt of langur. Tilskipun 2014/52/ESB gerir þá kröfu að við útgáfu leyfa til framkvæmda þurfi að ganga úr skugga um að umhverfismat framkvæmdar eigi enn við eða sé, með leyfi forseta, „up to date“, eins og segir í tilskipuninni. Til að uppfylla þá skyldu er aðildarríkjum heimilt að setja tímamörk á umhverfismat framkvæmda. Þegar frumvarpið var lagt fram á 148. löggjafarþingi þótti rétt að miða við fimm ára gildistíma umhverfismatsins þar sem reynslan sýnir að í flestum tilvikum sé búið að veita framkvæmdaleyfi fyrir framkvæmd þegar fimm ár eru liðin frá umhverfismati framkvæmdarinnar. Auk þess hafa þær beiðnir sem Skipulagsstofnun hafa borist um endurupptöku umhverfismats í flestum tilvikum varðað umhverfismat sem hefur verið um og yfir fimm ára gamalt. Einnig má benda á að í frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 106/2000, sem varð að lögum númer 74/2005, var upphaflega lagt til að miðað yrði við sex ár hvað varðar möguleika á endurskoðun umhverfismats. Tíminn var hins vegar lengdur í tíu ár í meðförum þingsins. Eins og áður segir hefur reynslan sýnt að sá tími getur í mörgum tilvikum verið of langur. Við meðferð frumvarpsins á Alþingi á 148. löggjafarþingi kom í ljós andstaða, m.a. frá atvinnulífinu, við að breyta gildistíma umhverfismats og miða það við fimm ár. Í ljósi þess þykir rétt að leggja til í frumvarpinu að gildistími umhverfismats verði sjö ár. Talið er að framangreind breyting geti leitt til fækkunar kæra á leyfum til framkvæmda þar sem uppruna slíkra kærumála má oft rekja til þess að umhverfismatið er ekki lengur talið eiga við. Í frumvarpinu er einnig lagt til að sömu tímamörk, þ.e. sjö ár, skuli eiga við um þær framkvæmdir sem ákvörðun hefur verið tekin um að séu ekki matsskyldar. Um nýmæli er að ræða þar sem ekkert slíkt ákvæði er að finna í núgildandi lögum. Ef umsókn um leyfi fyrir framkvæmd berst eftir að sjö ár eru liðin frá því að ákvörðun lá fyrir um að hún skyldi ekki vera matsskyld skal málsmeðferð því fara fram að nýju. Í frumvarpinu er samhliða lagt til að gildistími framkvæmdaleyfa sem kveðið er á um í skipulagslögum verði lengdur úr einu ári í tvö ár. Það gefur framkvæmdaleyfishafa aukið svigrúm til að hefja framkvæmd og með því er komið til móts við athugasemdir um styttingu á tíma er varðar ákvörðun um endurskoðun matsskýrslu úr tíu árum í sjö ár. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að þegar sótt er um leyfi vegna framkvæmda sem þegar hafa sætt umhverfismati muni ákvæði eldri laga um endurskoðun matsskýrslu halda gildi sínu í þrjú ár frá gildistöku nýrra laga. Í frumvarpinu er einnig lagt til að gerðar verði ítarlegri kröfur til leyfisveitanda við útgáfu leyfis til matsskyldra framkvæmda. Leyfisveitanda ber að leggja álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar til grundvallar við útgáfu leyfis. Honum ber að taka saman greinargerð um afgreiðslu leyfis þar sem gerð er grein fyrir samræmi milli leyfis og niðurstöðu álits Skipulagsstofnunar og skal hann rökstyðja sérstaklega í leyfinu ef vikið er frá niðurstöðu álitsins. Einnig er kveðið ítarlegar á um eftirlit leyfisveitanda með framkvæmd framkvæmdaraðila á ákvæðum um mótvægisaðgerðir og vöktun framkvæmdar í leyfi fyrir matsskyldri framkvæmd. Í frumvarpinu er að finna þau nýmæli að heimilt verður fyrir Skipulagsstofnun að leggja stjórnvaldssektir á framkvæmdaraðila ef hann hefur hafið framkvæmd án þess að meta umhverfisáhrif hennar eða án þess að tilkynna hana til ákvörðunar um matsskyldu. Einnig verður stofnuninni heimilt að leggja stjórnvaldssektir á framkvæmdaraðila ef hann hefur veitt stofnuninni rangar upplýsingar um framkvæmd eða umhverfisáhrif hennar. Við samningu frumvarpsins var horft til skýrslu nefndar forsætisráðherra um viðurlög við efnahagsbrotum, dagsettrar 12. október 2006, er fjallaði um stjórnsýsluviðurlög og einnig var litið til efnalaga, nr. 61/2013. Einnig er kveðið skýrar en í núgildandi lögum á um þá skyldu framkvæmdaraðila að gera ávallt grein fyrir raunhæfum valkostum sem hann hefur kannað og borið saman með tilliti til umhverfisáhrifa. Auk þess skal framkvæmdaraðili tilgreina ástæður fyrir aðalvalkosti með tilliti til umhverfisáhrifa framkvæmdarinnar. Með samþykki frumvarpsins yrði heimilt að sameina skýrslugerð um umhverfisáhrif framkvæmdar við skýrslugerð um umhverfismat skipulagstillögu samkvæmt skipulagslögum og skýrslugerð um umhverfismat áætlana. Hið sama gildir um kynningu fyrir almenningi og umsagnaraðilum. Samhliða breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum er því lögð til breyting á skipulagslögum, nr. 123/2010, og lögum nr. 105/2006, um umhverfismat áætlana. Framangreindar breytingar eru taldar geta leitt til sparnaðar á tíma og fjármunum og einfalda stjórnsýslu í kringum mat á umhverfisáhrifum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir nýjum kafla um inntak mats á umhverfisáhrifum. Lagt er til að tilgreint verði í sérstöku ákvæði allt ferli mats á umhverfisáhrifum. Þar er hvert skref tiltekið sem hefst á gerð og afgreiðslu matsáætlunar og lýkur á því að álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum er lagt til grundvallar við afgreiðslu umsóknar um leyfi til framkvæmda. Einnig er í kaflanum kveðið á um efni mats á umhverfisáhrifum sem kemur í stað skilgreiningar á hugtakinu umhverfi. Í frumvarpinu er einnig að finna ákvæði er varða m.a. heimild til framlengingar á tímafrestum, undanþágur frá mati á umhverfisáhrifum, ákvæði er varðar takmarkanir á upplýsingagjöf og breytingu á ákvæði er varðar mat á umhverfisáhrifum yfir landamæri. Í frumvarpinu er einnig lögð til breyting á 2. viðauka laga nr. 106/2000, um þau atriði sem horfa þarf til við ákvörðun um matsskyldu framkvæmdar. Breytingarnar eru í samræmi við þær breytingar sem gerðar eru með tilskipun 2014/52/ESB á viðauka III í tilskipun 2011/92/ESB. Að lokum er vert að nefna að hafin er heildarendurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum. Af því tilefni hefur verið stofnaður starfshópur sem nú er að störfum. Meginmarkmið endurskoðunarinnar er að auka skilvirkni í ákvarðanatöku við mat á umhverfisáhrifum og tryggja sem best aðkomu almennings og annarra hagsmunaaðila að ferlinu þannig að hún samræmist sem best ákvæðum Árósasamningsins. Vegna þess þarf einnig að taka önnur lög til skoðunar, þ.e. skipulagslög, lög um umhverfismat áætlana, sérlög um leyfisskylda starfsemi og framkvæmdir. Einnig má nefna að ráðinn hefur verið sérfræðingur sem hefur það verkefni að greina löggjöf nágrannalandanna sem fjallar um ferli mats á umhverfisáhrifum og leyfisveitingar. Greiningin er ætluð sem grunnur í vinnu starfshópsins. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir ræðuna. Hér liggur fyrir frumvarp, þetta eru litlar 49 blaðsíður og fyrir er þessi málaflokkur brjálæðislega flókinn. Það sem mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra er: Er einhver leið að einfalda þetta? Er eitthvað í þessu frumvarpi sem auðveldar þeim sem takast á við þessi verkefni að gera það með sómasamlegum hætti? Hæstv. ráðherra nefndi líka að til stæði að fara í heildarendurskoðun á lögunum og taka skipulagslögin undir þar. Ég styð það heils hugar og held reyndar, virðulegur forseti, að það sé mjög mikilvægt. Ég verð að viðurkenna að það er í rauninni mín tilfinning eftir að hafa meira en 10 ára reynslu af því að vera formaður skipulagsnefndar og takast á við skipulagslögin og oft líka mat á umhverfisáhrifum að þetta er svolítið kerfi fyrir sérfræðingana og kerfin. Þegar vinna þarf mat á umhverfisáhrifum þá leita sveitarfélögin eða þeir aðilar sem ætla að fara í þessar framkvæmdir til sérfræðinga og oft verkfræðistofu sem skrifar rosalega langar skýrslur. Ég er auðvitað hlynnt því að leggja mat á umhverfisleg áhrif. Kerfið sem við sjáum fyrir okkur er þannig að almenningur geti raunverulega haft skoðun á málunum og komið henni á framfæri og að við leggjum í raun mat á það hvaða áhrif framkvæmd hefur. Ég velti því stundum fyrir mér hvort meiningin sjálf týnist í öllu þessu risakerfi. Spurning mín til hæstv. ráðherra er því þessi: Er einhver von um að á þessum 49 blaðsíðum séum við að einfalda kerfið, auðvelda það, gera það skýrara fyrir þá sem eru að vinna með það og ekki síst fyrir almenning sem vill hafa skilning og geta haft skoðanir á því sem um er að vera?
Herra forseti. Í reynd þá eru flest þau atriði sem hér eru til umfjöllunar einmitt frekar til einföldunar en hitt. Ég vil nefna sem dæmi að þegar ráðist er í umhverfismat framkvæmdar fyrir tiltekna framkvæmd þar sem líka þarf að breyta t.d. deiliskipulagi þá má gera eina skýrslu um framkvæmdina og skipulagsbreytinguna. Það er mjög til bóta að spara þannig bæði tíma og fjármagn við gerð umhverfismats og það sama gildir þegar það er lagt til kynningar fyrir almenning og hagsmunaaðila. Þarna er verið að skýra ýmis ákvæði, m.a. að skýra betur að það þurfi að vera fagþekking til staðar bæði hjá framkvæmdaraðila og hjá Skipulagsstofnun, sem ég held að sé til bóta að hafa skýrt í lögunum. Hér var spurt: Týnist meiningin stundum? Við erum með langar skýrslur sem unnar eru af verkfræðistofum, oft mjög vel unnar og enginn efast um það, virkilega góð vinna. En það er einmitt tekið fram í frumvarpinu að framkvæmdaraðilanum ber, verði þetta að lögum, að gera útdrátt, og nú ætla ég að orða þetta þannig, á mannamáli. Með fullri virðingu fyrir því hvernig texti er fram settur þá á þetta að vera sett fram á skýran og aðgengilegan hátt fyrir almenning. Ég tek undir þessi atriði sem hv. þingmaður nefndi og snúa að akkúrat þessu máli. En ég tel að margt þarna, þótt frumvarpið sé mörg orð, sé einmitt til einföldunar og veit að þetta verður einnig tekið fyrir í heildarendurskoðuninni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna því mjög og vona innilega að þetta sé einmitt til þess að einfalda kerfið. Mig langar líka, virðulegur forseti, að koma því á framfæri, það er kannski meira ábending en spurning í þessum efnum og kannski getur hæstv. ráðherra aðeins farið yfir það: Var ástæða til þess að leggja þetta fram núna ef við erum svo að fara í heildarendurskoðunina? Það er mikilvægt að þegar við förum í heildarendurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum þá séu einmitt skipulagslögin líka tekin fyrir, eins og ég held að hæstv. ráðherra hafi komið inn á í sinni ræðu. Það er ekki hægt að aðskilja þetta tvennt. Þá vil ég líka ítreka mikilvægi þess að kerfið sé þannig fram sett, eins og ég sagði áðan, virðulegur forseti, að almenningur og hagsmunaaðilar geti auðveldlega sett sig inn í það sem þar er fram sett og að við gefum almenningi tækifæri til að taka þátt í ferlinu fyrr. Á sama tíma getum við ekki verið með kerfi þar sem hægt er að kæra á hverju einasta stigi eða, eins og oft hefur verið, á síðasta stiginu. Þegar búið er að eyða öllum tímanum og peningunum í allar umhverfisskýrslurnar og alla vinnuna þá er kært á framkvæmdaleyfisstiginu. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að með endurskoðuninni getum við gert þetta kerfi allt saman skilvirkara þannig að það þjóni enn betur tilgangi sínum og virki?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Svarið við spurningunni um hvort ástæða hafi verið til að leggja þetta fram núna er já, annars væri ráðherrann ekki að gera það. En til að rökstyðja mál mitt þá vil ég benda á að hér er um innleiðingu Evróputilskipunar að ræða sem tók gildi 16. maí 2017, það eru tvö ár síðan. Við vitum að endurskoðun laga og lagasmíð getur stundum tekið lengri tíma en við ætlum okkur, þannig að ég sá mér ekki fært annað en að leggja þetta fram. Þetta er þá líka hreint innleiðingarmál. ESA er með mál gegn íslenska ríkinu út af þessu innleiðingarmáli, þannig að þetta er alveg klárt og ég stend við það að hafa lagt málið fram núna. Ég held að ekkert mæli í raun gegn því, þó svo að vissulega megi benda á að þar sem búið var að ákveða að fara í heildarendurskoðun hefði verið heppilegt að gera það allt í einu, ef út í það er farið. En það var mikilvægt að koma þessu frá. Svo vil ég taka undir með hv. þingmanni að þátttaka almennings fyrr í ferlinu er mjög mikilvæg. Ég hef falið Skipulagsstofnun að ráðast í verkefni á grundvelli framfylgdar Árósasamningsins með framkvæmdaraðilum og félagasamtökum til að reyna að þróa verklag sem geti einmitt stuðlað að þessari þátttöku fyrr í ferlinu. En almennt séð er eitt af markmiðunum með heildarendurskoðuninni að reyna að gera ferli mats á umhverfisáhrifum skilvirkara, en á sama tíma að tryggja þátttökuréttindi almennings samkvæmt Árósasamningnum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta frumvarp og framsögu hans. Mitt erindi hér er mjög einfalt. Ég spyr í tengslum við 11. gr. sem fjallar um breytingu á 12. gr. núgildandi laga. Við erum hér að innleiða Evrópurétt, eins og hefur verið til umræðu nokkuð í öðru máli undanfarna daga. Spurningin er: Á að setja tímamörk, gildismörk, á mat á umhverfisáhrifum og þá hver eiga þau að vera? Ráðherra rakti það áðan að í frumvarpinu, eins og það var lagt fram á 148. þingi, var reiknað með að gildistíminn yrði fimm ár. Ég kalla það gildistíma. Nú eru það sjö ár. Ég tel að það sé ágæt málamiðlun, ég hefði stutt árin fimm, en miðað við þær athugasemdir sem hér er sagt frá varðandi þetta ákvæði tel ég að þetta sé góð málamiðlun. Mín spurning er einfaldlega: Hvað verður um gildistíma laganna um mat á umhverfisáhrifum sem þegar liggja fyrir? Munu þau, eftir gildistöku þessara laga sem eiga að taka gildi strax samkvæmt lokagreininni, lúta 10 ára reglu eða sjö ára reglu?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir andsvarið. Fjöldi ára er eitthvað sem við gætum lengi deilt um. Það má líka spyrja sig hvort það eigi yfir höfuð að vera árafjöldi eða hvort í rauninni eigi alltaf að meta hvort umhverfismatið eigi enn þá við. Það atriði verður sjálfsagt tekið upp við heildarendurskoðunina, en það er mikilvægt að ganga frá þessu og þessi sjö ár urðu niðurstaðan núna eftir meðferð þingsins á síðasta löggjafarþingi. Hvað varðar gildistíma umhverfismats sem þegar liggur fyrir vil ég benda hv. þingmanni á bráðabirgðaákvæði þar sem kveðið er á um að eldri ákvæði laganna um endurskoðun matsskýrslu, þegar sótt er um leyfi vegna framkvæmda þar sem liggur fyrir álit um mat á umhverfisáhrifum þeirra, halda gildi sínu í þrjú ár frá gildistöku laga þessara. Þannig að það eru þrjú ár ef það er komið á þann stað í ferlinu sem getið er um í bráðabirgðaákvæðinu.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Í frumvarpinu eru lagðar til tvær efnislegar breytingar, í fyrsta lagi varðandi eftirlit með skilum á nýtingaryfirliti vegna skráðrar heimagistingar og í öðru lagi vegna viðurlaga við brotum á reglum um rekstrarleyfisskylda gististarfsemi. Frumvarpið var samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu og báðar breytingarnar varða starfssvið sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Með tilkomu deilihagkerfisins hefur heimagisting á undanförnum árum orðið veigamikill hluti af gististarfsemi í landinu. Það má til sanns vegar færa að án tilkomu hennar hefðum við átt í verulegum vandræðum með að taka á móti öllum þeim fjölda ferðamanna sem hingað hefur streymt frá því að ferðaþjónustan byrjaði að vaxa sem atvinnugrein í kjölfar gossins í Eyjafjallajökli árið 2010. Lagaákvæði um regluverk tengt útleigu fasteignar í skráðri heimagistingu tóku gildi þann 1. janúar 2017. Síðan þá hefur sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu annast málefni tengd eftirliti heimagistingar en aðilum sem ætla að nýta heimild til útleigu samkvæmt ákvæðum um heimagistingu er skylt að lögum að skrá sig hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Í kjölfar lögfestingar heimildar til útleigu fasteignar í þágu einstaklings til heimagistingar jókst nýting á heimild til útleigu töluvert, en árið 2017 samþykkti sýslumaður 1.059 skráningar á heimagistingu. Árið 2018 var næstum tvöföldun í skráningum en það árið voru 2.022 fasteignir skráðar í heimagistingu. Í janúar sl. var aukning í skráningum orðin 400% miðað við janúar 2018. Þessa aukningu í skráningum má ekki eingöngu rekja til þess að fleiri einstaklingar vilji nýta sér umrædda heimild til útleigu árið 2019 en 2018 heldur einnig og ekki síður til þess að eftirlit með heimagistingu hefur aukist til muna undanfarna mánuði. Þar munar verulega um það að í júlí 2018 veitti ég 64 millj. kr. fjárveitingu til sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu til að efla það eftirlit með svokallaðri heimagistingarvakt. Heimagistingarvaktinni var komið á fót til að mæta þeim óhjákvæmilegu áskorunum sem fylgja breyttu umhverfi gististarfsemi á Íslandi, m.a. með auknum fjölda ferðamanna sem kjósa að nýta sér heimagistingu í gegnum netsvæði eins og Airbnb og Booking.com. Þetta má einnig sjá í mörgum öðrum borgum Evrópu sem hafa mætt sambærilegum áskorunum. Með því á ég bæði við áskoranir gagnvart nærumhverfi, þ.e. samfélaginu sem heimagisting fer fram í með tilheyrandi röskun fyrir íbúa í íbúðarhverfum þar sem gististarfsemi er að öðrum kosti ekki leyfð og jafnframt á ég við áskoranir fyrir greinina og samkeppnisumhverfi innan hennar, en rekstrarleyfisskyldir gististaðir hafa margir hverjir gert verulegar athugasemdir við óskráða heimagistingu sem fer langt umfram þær heimildir sem til staðar eru í lögunum. Þannig telja þeir að óskráð heimagisting grafi undan starfsemi þeirra og raski samkeppnisstöðu umfram það sem eðlilegt getur talist. Heimagistingarvaktinni er því fyrst og fremst ætlað að taka á og draga úr svartri atvinnustarfsemi tengdri gististarfsemi í landinu. Óhætt er að segja að það hafi borið árangur. Skráningar hafa aukist, fjöldi vettvangsferða hefur verið farinn af hálfu sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu til að fylgja eftir ábendingum sem borist hafa um ólöglega gististarfsemi og sektargreiðslur ríkissjóðs nema tugum milljóna króna frá því að átakið hófst. Árangurinn hefur einnig afleidd áhrif, svo sem á samkeppni innan greinarinnar og rétt skattskil einstaklinga. Þrátt fyrir þann árangur sem þegar hefur náðst er ljóst að enn fer fram skammtímaleiga hérlendis án tilskilinna leyfa eða skráningar. Því er lagður til í frumvarpinu sem ég mæli nú fyrir rammi til að festa í sessi að efla þetta mikilvæga eftirlit enn frekar til að fylgja eftir árangursríku átaksverkefni heimagistingarvaktar. Með þeim breytingum sem lagðar eru fram í frumvarpinu er lagt til að eftirlit með heimagistingu verði eflt enn frekar, auk þess sem málsmeðferð og viðurlög vegna brota á skráningarskyldri og rekstrarleyfisskyldri gististarfsemi verði samræmd. Þannig er í frumvarpinu í fyrsta lagi lagt til að sýslumanni verði heimilt að beita stjórnvaldssektum ef aðili með skráða heimagistingu vanrækir að skila inn nýtingaryfirliti. Nýtingaryfirlit er yfirlit yfir þá daga sem húsnæði var leigt út á hverju almanaksári ásamt upplýsingum um leigutekjur viðkomandi leigusala. Samkvæmt 13. gr. núgildandi laga er aðilum með skráða heimagistingu skylt að skila inn nýtingaryfirliti við lok hvers almanaksárs. Hvað sem þeirri skyldu líður vanrækti næstum helmingur, 46%, einstaklinga sem skráðu heimili sitt til heimagistingar árið 2018 að skila inn nýtingaryfirliti. Engin viðurlög eru við því samkvæmt núgildandi lögum að vanrækja skil á nýtingaryfirliti og hefur sýslumaður því ekki haft önnur úrræði en að beina því til skráðra aðila að skila því inn. Markmið með breytingunni er þannig að veita sýslumanni úrræði til að knýja fram skil á nýtingaryfirliti með því að leggja stjórnvaldssektir á skráða aðila sem vanrækja að skila því. Í frumvarpinu er í öðru lagi lögð til tilfærsla verkefna frá lögreglustjórum til sýslumanns. Samkvæmt núgildandi lögum hefur sýslumaður eingöngu heimild til að beita einstaklinga sektum vegna brota á reglum um skráningarskylda heimagistingu. Ef brot varðar hins vegar rekstrarleyfisskylda gististarfsemi þarf lögreglustjóri að gefa út sérstaka ákæru. Síðan lagaákvæðin um heimagistingu tóku gildi hefur komið í ljós að fyrirkomulagið er því miður ekki jafn skilvirkt og vonir stóðu til. Það stafar af því að þegar sýslumanni berst ábending um óleyfilega skammtímaleigu er í fyrstu erfitt að sjá hvort um skráningarskyldan eða rekstrarleyfisskyldan aðila er að ræða. Í framkvæmd hefur sýslumaður því unnið með ábendingar vegna rekstrarleyfisskyldra aðila og sent áfram til lögreglustjóra sem fara með beitingu viðurlaga í rekstrarleyfisskyldri gististarfsemi. Þar sem lögreglustjórar hafa vissulega mörgum hnöppum að hneppa og þurfa að forgangsraða málum eftir alvarleika og öryggissjónarmiðum hefur þetta leitt til þess að mál sem varða brot á rekstrarleyfisskyldri gististarfsemi ná ekki með nægilega skilvirkum hætti fram að ganga. Hér er þess vegna um að ræða mjög ólíka málsmeðferð, annars vegar hjá sýslumanni og hins vegar hjá lögreglustjórum, sem getur auðveldlega leitt til ólíkrar niðurstöður fyrir sambærileg brot, þ.e. brot tengd skráningarskyldri gististarfsemi annars vegar og rekstrarleyfisskyldri gististarfsemi hins vegar. Með öðrum orðum getur ójafnræði auðveldlega skapast milli aðila sem brjóta sambærilegar reglur í sambærilegri starfsemi. Með breytingunni er markmiðið þess vegna fyrst og fremst að koma í veg fyrir ójafnræði með því að leggja til að beiting viðurlaga fyrir brot í rekstrarleyfisskyldri gististarfsemi færist frá lögreglustjóra til sýslumanns. Með þessari útfærslu verður komið í veg fyrir ósamræmi, málsmeðferð verður flýtt og hún samræmd, ásamt því að dregið verður úr kostnaði sem hlýst af kostnaðarsamri ákærumeðferð fyrir dómstólum. Ef sú breyting sem lögð er til í frumvarpinu verður að lögum mun hún leiða til þess að aðilar sem stunda skammtímaleigu, hvort sem er án tilskilinna leyfa eða skráningar, munu hljóta sambærilega málsmeðferð hjá sama embætti. Þá er ljóst að þrátt fyrir að sýslumaður legði sambærilegan sektarkvarða til grundvallar fyrir skráningarskylda og rekstrarleyfisskylda starfsemi yrði þyngri fésektum almennt beitt á rekstrarleyfisskylda aðila í ljósi þess að sýnileg brot eru í flestum tilfellum fleiri. Auk þess eru brotin oftast alvarlegri í skilningi laganna. Af því leiðir að málefnaleg sjónarmið lægju til grundvallar beitingu þyngri fésekta gagnvart rekstrarleyfisskyldum aðilum. Að lokum er vert að taka það einnig fram að auk þess er lagt til að skerpt verði á því að sýslumanni sé sjálfum heimilt að afla gagna sem má leggja til grundvallar ákvörðunum um að beita einstaklinga eða lögaðila stjórnvaldssekt vegna brota á lögunum. Frumvarpið kallar hvorki á breytingar á hegningarlögum né öðrum lögum og hefur verið unnið í góðu samráði við dómsmálaráðuneyti og önnur stjórnvöld. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Markmiðið með frumvarpinu er að stemma stigu við misnotkun á hlutafélagaforminu og kennitöluflakki svokölluðu í atvinnurekstri. Frumvarpið byggir á sáttmála ríkisstjórnarflokkanna en þar er m.a. að finna umfjöllun um stefnu ríkisstjórnarinnar í vinnumarkaðsmálum og er kennitöluflakk þar sérstaklega tilgreint. Frumvarpið er unnið í samvinnu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, dómsmálaráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis en með því er stigið skref í að bregðast við sameiginlegum tillögum Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins frá júní 2017 um leiðir til að sporna við kennitöluflakki í atvinnurekstri. Ráðuneytin þrjú hafa undanfarin misseri haft tillögur samtakanna til skoðunar en tillögurnar eru í níu liðum og varða nokkur málefnasvið. Sú tillaga sem hvað mest áhersla hefur verið lögð á er tillaga samtakanna um að hægt sé að úrskurða einstakling í atvinnurekstrarbann í tilteknum tilvikum. Ráðuneytunum þremur var falið að skoða nánar hvort hægt væri að útfæra tillögur ASÍ og SA um atvinnurekstrarbann með þeim hætti sem væri mest í samræmi við almenna málsmeðferð hér á landi. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að mikilvægt er að meðferð mála sem þessara gangi hratt fyrir sig og því nauðsynlegt að huga að málsmeðferðinni hvað það varðar. Við mat á því hvaða útfærsla á atvinnurekstrarbanni komi helst til greina togast á sjónarmið um skilvirkni og almannahagsmuni annars vegar og réttaröryggi borgaranna hins vegar. Líta má á það frumvarp sem hér er lagt fram sem ákveðið fyrsta skref en í greinargerð með frumvarpinu er boðað að lagt verði fram frumvarp á næsta löggjafarþingi til breytinga á lögum um gjaldþrotaskipti. Er þar um að ræða viðbót til fyllingar þeim breytingum sem eru lagðar til í frumvarpi þessu. Vinna við þær lagabreytingar er í höndum dómsmálaráðuneytis og hún er þegar hafin og verður haft samráð við ASÍ og SA við útfærslu á því frumvarpi í framhaldi af því samráði sem átt hefur sér stað undanfarna mánuði. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu ná þær breytingar sem þar eru lagðar til ekki að fullu því markmiði að vernda kröfuhafa og samfélagið í heild fyrir hættu á tapi sem væri líklegt að hljótist af misnotkun á hlutafélagaforminu. Þannig má gera ráð fyrir að töluverðar líkur séu á að flest þau tilvik sem alvarlegust eru og líklegust til að valda samfélagslegu tjóni verði í tengslum við greiðsluþrot og síðar gjaldþrot félaga. Virðulegur forseti. Það er ekki ólöglegt hér á landi að verða gjaldþrota og það er eðlilegur hluti af atvinnulífi. Þessu er mjög mikilvægt að halda til haga í allri umræðu um þessi mál. Þvert á móti er mikilvægt að gæta meðalhófs við leit að leiðum til úrbóta og að þær aðgerðir sem ráðist er í séu vel ígrundaðar og að ekki sé gripið til úrræða sem t.d. hindra frumkvöðla- og nýsköpunarstarfsemi, hefta eða fæla erlenda fjárfesta frá því að koma með fjármagn inn í íslenskt atvinnulíf. Tillögurnar í frumvarpinu eru þríþættar. Í fyrsta lagi er lagt til að sé maður dæmdur sekur um brot gegn 262. gr. almennra hegningarlaga megi í dómi í sakamáli banna honum að stofna félag með takmarkaðri ábyrgð félagsmanna, sitja í stjórn, starfa sem framkvæmdastjóri eða koma með öðrum hætti að stjórnun og fara með meiri hluta atkvæðisréttar í slíku félagi í allt að þrjú ár. Tillagan nær einungis til þeirra tilvika þar sem maður er dæmdur sekur um meiri háttar brot gegn ákvæðum laga um tekjuskatt, laga um staðgreiðslu opinberra gjalda, laga um virðisaukaskatt, laga um bókhald og laga um ársreikninga. Með ákvæðinu er dómara veitt nokkurt svigrúm en í frumvarpinu er lagt til að bannið nái til þess að stofna félag með takmarkaðri ábyrgð félagsmanna, sitja í stjórn, starfa sem framkvæmdastjóri eða koma með öðrum hætti að stjórnun eða fara með meiri hluta atkvæðisréttar í slíku félagi. Dómari getur ákveðið að leggja á bann í allt að þrjú ár eða að verða ekki við kröfu um að leggja á bann. Hér er um að ræða nýja tegund viðurlaga sem er sama eðlis og gildandi ákvæði hegningarlaga um réttindasviptingu. Í frumvarpinu er einnig lagt til að við upptalningu í 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga verði bætt tilvísun til laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða þannig að lífeyrissjóðsiðgjöldum verði veitt sambærileg vernd og vörslusköttum. Í öðru lagi er í frumvarpinu lagt til að hert verði á hæfisskilyrðum stjórnarmanna og framkvæmdastjóra hlutafélaga, einkahlutafélaga og sjálfseignarstofnana sem stunda atvinnurekstur. Í lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur er kveðið á um að stjórnarmenn eða framkvæmdastjórar skuli vera lögráða, fjár síns ráðandi og að þeir megi ekki á síðustu þremur árum hafa í tengslum við atvinnurekstur hlotið dóm fyrir refsiverðan verknað samkvæmt almennum hegningarlögum eða lögum um hlutafélög, einkahlutafélög, bókhald, ársreikninga, gjaldþrot eða opinber gjöld. Lagt er til í frumvarpinu að bætt verði við upptalninguna lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og að til skýringar verði bætt við að lög um opinber gjöld taki t.d. til laga um tekjuskatt, laga um virðisaukaskatt og laga um tryggingagjald. Missi stjórnarmenn og framkvæmdastjórar hlutafélaga, einkahlutafélaga og sjálfseignarstofnana sem stunda atvinnurekstur hæfi sem slíkir skulu þeir upplýsa hlutafélagaskrá eða sjálfseignarstofnanaskrá um það og hefur skráin heimild til að afskrá stjórnarmenn og framkvæmdastjóra sem missa hæfi sem slíkir. Í frumvarpinu er lagt til að sömu hæfisskilyrði gildi fyrir prókúruhafa hlutafélaga, einkahlutafélaga og sjálfseignarstofnana sem stunda atvinnurekstur og gilda fyrir stjórnarmenn og framkvæmdastjóra slíkra félaga og stofnana. Markmiðið með breytingunni er að koma í veg fyrir að aðilar sem hlotið hafa dóm fyrir refsiverðan verknað í tengslum við atvinnurekstur geti annast allt það sem snertir atvinnurekstur félagsins eða stofnunar. Í þriðja lagi er lagt til í frumvarpinu að heimild ráðherra samkvæmt lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög til að krefjast skipta á búi slíkra félaga í ákveðnum lögbundnum tilvikum verði færð til hlutafélagaskrár sem starfrækt er af ríkisskattstjóra. Þau lögbundnu tilvik sem hér um ræðir hvað hlutafélög varðar eru t.d. þegar hluthafar í slíku félagi verða færri en tveir og ekki er úr því bætt innan þriggja mánaða, einnig þegar slíta ber hlutafélagi samkvæmt lögum en hluthafafundur ákveður ekki félagsslit. Umræddri heimild sem nú er hjá ráðherra hefur ekki verið beitt en mikilvægt er að hægt sé að beita úrræðinu þegar atvik eru með þeim hætti sem greinir í lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög. Allar þessar tillögur frumvarpsins eiga það sammerkt að með þeim er brugðist við tillögum ASÍ og SA frá júní 2017 um leiðir til að sporna við kennitöluflakki í atvinnurekstri. Frumvarpið hefur verið undirbúið í góðu samráði við þessa aðila. Við horfum með þessu frumvarpi til þess hvernig nágrannalönd okkar hafa tekið á kennitöluflakki í atvinnurekstri með markvissum hætti og getum lært af reynslu þeirra. Það fer ekki fram kerfisbundin söfnun upplýsinga um kennitöluflakk en hins vegar eru ákveðnar vísbendingar um það hér á landi. Þótt umfang kennitöluflakks hafi ekki verið mælt nákvæmlega má gera ráð fyrir því að það sé til staðar hér á landi og engin ástæða til að ætla að Ísland sé eina norræna ríkið sem ekki á við slíkan vanda að etja. Eins og fyrr segir er hér um að ræða ákveðið fyrsta skref sem skiptir máli en þar með er þó ekki svo að kennitöluflakk í atvinnurekstri verði úr sögunni. Verkefnið hér er vandasamt og mikilvægt að gætt sé meðalhófs við leit að leiðum til að bregðast við vandanum. Mál þetta hefur verið í vinnslu í ráðuneytum frá því sumarið 2017 og hefur það kallað á vinnu sérfræðinga, bæði innan og utan ráðuneytanna. Hér er um mikilvægt fyrsta skref að ræða í þá átt að hlúa að sanngjörnu viðskipta- og samkeppnisumhverfi hér á landi en kennitöluflakk í atvinnurekstri ógnar því. Kennitöluflakk er misnotkun á hlutafélagaforminu. Ég geri mér því vonir um að við getum hér sameinast og stigið skref til að stemma stigu við þessari misnotkun á hlutafélagaforminu og kennitöluflakki í atvinnurekstri. Eins og ég hef áður rakið er mjög mikilvægt að gæta meðalhófs við leit að leiðum til að bregðast við misnotkun á félagaformi. Aðgerðirnar sem ráðist er í verða að vera vel ígrundaðar og gæta verður þess að ekki sé gripið til úrræða sem t.d. hindra eðlilega frumkvöðla- og nýsköpunarstarfsemi, enn fremur að hafið sé yfir vafa að útfærsla um atvinnurekstrarbann sé í samræmi við stjórnarskrá en sérstaka umfjöllun um það er að finna í greinargerð með frumvarpinu. Herra forseti. Ég tel að hér sé á ferðinni þýðingarmikið frumvarp sem miðar að því að stemma stigu við misnotkun á hlutafélagaforminu og kennitöluflakki í atvinnurekstri. Þetta er sem áður segir fyrsta skref og frekari tíðinda að vænta í haust eins og nánar er tilgreint í greinargerð með frumvarpinu. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og fyrir að leggja þetta mál fram. Ég held að hér sé um mjög brýnt mál að ræða. Þrátt fyrir að hæstv. ráðherra hafi nefnt að ekki lægju fyrir nein opinber gögn eða greining á því hvort kennitöluflakk væri raunverulegt vandamál held ég að við vitum öll að svo er. Ég tek líka undir það sem hæstv. ráðherra kom mjög vel inn á, mikilvægi þess að hlutir megi auðvitað mistakast. Það er eðlilegur hluti af atvinnulífinu að fyrirtæki fari á hausinn, eins og við orðum það. Það er ekkert óeðlilegt. Við kennum börnunum okkar að ef okkur mistekst, ef við dettum niður þá stöndum við upp og reynum aftur. En það er vandratað í kringum lögin, hvernig hægt sé að taka á því, eins og hæstv. ráðherra komst vel að orði, þegar verið er að misnota svo mikilvægt félagaform sem hlutafélagaformið er. Ég hef ítrekað fengið pósta, símtöl og samtöl um mikilvægi þess að við tökum á einhvern hátt á svona málum. Ég hitti töluvert af atvinnurekendum, oft minni aðila, iðnaðarmenn, verktaka og aðra, sem finna fyrir því að aðilar þarna úti stunda kennitöluflakk. Það sem ég held að mikilvægt sé að horfa á er að þetta eru ýmiss konar almenn brot, útúrsnúningar, verið að reyna að komast fram hjá hlutunum. Ef aðilar hafa annaðhvort einbeittan brotavilja eða þá engan metnað í því að fylgja almennu siðferði og reglum er það ekki bara hvað varðar að fá sér nýja kennitölu reglulega, eiga kannski nokkrar kennitölur og halda úti sæmilegum rekstri á þeim vitandi það að ein og ein getur farið í þrot öðru hvoru, það er margt annað sem kemur inn í. Það geta verið skattundanskot, það getur verið óeðlileg framkoma og launagreiðslur til starfsmanna. Það er svo margt í þessu. Mig langaði að minnast á að það eftirlit sem haft var á vinnustöðum og var samstarf ríkisskattstjóra, Vinnumálastofnunar, held ég örugglega, og svo komu verkalýðsfélögin að því mæltist mjög vel fyrir hjá mörgum atvinnurekendum. Ég hef fengið alla vega tvær ábendingar um að setja það á fót aftur. Ég þykist vita ákveðnar ástæður fyrir því að stofnanir eiga oft erfitt með að deila á milli sín upplýsingum en ég held að það sé engu að síður mjög mikilvægt þegar við tölum um mikilvægi þess að hafa heilbrigt atvinnulíf og heilbrigðan samkeppnismarkað að þetta eftirlit eða utanumhald sé alltumlykjandi. Þegar einstaklingar reyna klárlega að skjóta sér undan lögum og reglum þarf að fylgjast vel með því. Ég ítreka að ég fagna því mjög að málið sé fram komið. Ég tek líka undir það sem hæstv. ráðherra kom inn á, að þetta væri fyrsta skrefið. Við þurfum að feta okkur af stað í einhverja vegferð. Það er mikilvægt og kemur skýrt fram í þessu máli að það eru Samtök atvinnulífsins eða atvinnulífið sjálft sem kallar eftir því. Það er mikilvægt fyrir fyrirtæki að búa við heilbrigða samkeppni á markaði. Á sama tíma má löggjöfin aldrei vera þannig að ekki megi gera mistök. Frumkvöðla- og nýsköpunarstarfsemi er eðli málsins samkvæmt þannig að það mistekst stundum og þá viljum við ekki refsa fólki svo að það geti ekki staðið upp og reynt aftur. Mig langar að nota tækifærið fyrst við erum að ræða félagalögin og benda á að í nefndaráliti utanríkismálanefndar frá síðasta þingi var utanríkisráðherra falið að halda utan um það verkefni, þar sem við vorum að fjalla um mál hans, en það kæmi væntanlega einnig inn á borð hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sem heldur utan um lög um félagaformið, að skoða möguleikana á nýju félagaformi er lýtur að samstarfi opinberra aðila og einkaaðila, því sem útleggst á ensku, með leyfi forseta, „PPP“ eða „Public-private partnership“. Ég vil halda því til haga að örugglega verði farið í þá vinnu. Ég held að það sé mikilvægt. Annars segi ég bara að ég fagna frumvarpinu mjög og vona að það fái góða umfjöllun í nefnd og verði afgreitt héðan sem fyrst því að þetta er örugglega mjög mikilvægt fyrsta skref í þeirri vegferð okkar að ráða bót á þeirri meinsemd sem er þegar fólk misnotar félagaformið.
Herra forseti. Ég fagna því að við séum að ræða frumvarp hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um breytingu á almennum hegningarlögum þar sem verið er að sporna við því sem við höfum kallað kennitöluflakk þó að það vefjist stundum fyrir mönnum að skilgreina hvað átt sé við með kennitöluflakki. Stundum er líkt og menn séu bara að ræða um venjuleg og það sem ég kalla heiðarleg gjaldþrot vegna þess að það eru auðvitað til heiðarleg gjaldþrot. Það er í eðli mínu að fara alltaf í varnarstöðu þegar löggjafinn eða framkvæmdarvaldið kemur fram með frumvarp þar sem um íþyngjandi aðgerðir er að ræða gagnvart einstaklingum og/eða fyrirtækjum. Það á við um þetta frumvarp að því leyti að það er vissulega verið að feta hér veginn til að leggja byrðar á einstaklinga eða íþyngja einstaklingum og það kann að vera að við séum farin að nálgast óþægilega eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Þegar ég tala um kennitöluflakk hér, og ég hygg að það sé gegnumgangandi sami skilningurinn og er í frumvarpinu er í raun um að ræða ásetning eigenda eða stjórnenda fyrirtækja að koma eignum undan og hefja nýjan rekstur á nýrri kennitölu, að þrotabúið sé skilið eftir eignalaust, lánardrottnar í sárum, viðskiptavinir í sárum o.s.frv. Þetta er vandamál sem við höfum þurft að glíma við í mörg ár og líklegast svo langt sem viðskiptin ná og heimild til að stofna hér félög með takmarkaðri ábyrgð. Þetta frumvarp miðar að því að leysa þennan vanda, a.m.k. að hluta. Þessi háttsemi, kennitöluflakkið, samkvæmt minni skilgreiningu og skilgreiningu frumvarpsins, sviksamleg, er auðvitað meinsemd. Hún er merki um óheilbrigða viðskiptahætti og það sem meira er og er kannski verst, hún er ósanngjörn þegar kemur að heiðarlegum eigendum í viðskiptalífinu. Eins og hæstv. ráðherra vék að sameinuðust Samtök atvinnulífsins og Alþýðusambandið fyrir tæpum tveimur árum um tillögur til að vinna að sviksamlegri atvinnustarfsemi og ég get á margan hátt tekið undir þær tillögur, þ.e. að því leyti að markmið þeirra er göfugt. Ég tek undir með Samtökum atvinnulífsins og ASÍ þegar bent er á að það er til mikils að vinna fyrir þjóðfélagið allt að tryggja hér heilbrigt viðskiptalíf. Tjónið sem við verðum öll fyrir lendir á heiðarlegum fyrirtækjum, heiðarlega reknum fyrirtækjum, á ríkissjóði, á lífeyrissjóðum, á launafólki, á neytendum, stéttarfélögum og lánardrottnum. Það er hins vegar þannig að ef ég fæ að sækja, eins og ég geri stundum, í reynslubrunn í Bandaríkjunum hafa menn þar oft á orði að enginn sé í raun alvöruviðskiptamaður fyrr en hann hefur reynt það, gengið í gegnum þá reynslu, að horfa á fyrirtæki sem hann hefur verið að berjast við að byggja upp og lagt allt sitt undir verða gjaldþrota einu sinni eða jafnvel tvisvar, allt með heiðarlegum hætti. Við eigum slíka sögu hér líka af íslenskum viðskiptamönnum, bæði í nútíð og fortíð, sem hafa lagt allt sitt undir, byggt upp fyrirtæki, sum hver glæsileg, en síðan hafa rekstrarforsendur brugðist og fyrirtæki siglt í þrot en viðkomandi athafnamenn, vegna þess að þetta eru athafnamenn, hafa ekki gefist upp, byrjað aftur, byggt upp fyrirtæki og kannski í annarri eða þriðju tilraun tekist ætlunarverkið og við höfum fengið að njóta góðs af því. Í Bandaríkjunum er það a.m.k. þannig að almennt líta menn svo á að þegar forráðamenn fyrirtækja sigla í strand eftir heiðarlega tilraun til að byggja upp fyrirtæki sé þjóðfélagið allt búið að fjárfesta í gríðarlegri þekkingu og reynslu viðkomandi og það megi ekki með neinum hætti fórna þeirri reynslu og þeirri þekkingu og því eigi að ýta undir með mönnum sem hafa öðlast þessa reynslu og þessa þekkingu. Þetta segi ég bara til að það liggi fyrir að það er svo mikilvægt, þegar við glímum við að koma í veg fyrir sviksamlega starfsemi í viðskiptum, sem bitnar á okkur öllum, að við höfum alltaf í huga að við göngum ekki fram með þeim hætti að við drögum úr löngun einstaklinga, og ég tala nú ekki um löngun ungs fólks, til að skapa sér sjálfstæðan grundvöll í rekstri eigin fyrirtækis. Við megum ekki tala með þeim hætti eða gera það tortryggilegt að ekki takist í fyrstu tilraun að byggja upp fyrirtæki þannig að vinirnir eða þeir sem á eftir koma veigri sér við því vegna þess að það sé einhver smánarblettur í sjálfu sér að takast ekki ætlunarverkið í fyrstu tilraun. En allt er það undir þeim formerkjum að heiðarlega sé að verki staðið en ekki með sviksamlegum hætti eins og verið er að reyna að taka á í þessu frumvarpi. Ég verð að taka fram að ég styð frumvarpið eða meginefni þess. Það á auðvitað eftir að fara í þinglega meðferð. Það er svo gott að vita af því að ég og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, sem talaði hér á undan, höfum það að verkefni með félögum okkar í efnahags- og viðskiptanefnd. Frumvarpið er gott innlegg í baráttunni sem við þurfum að vera tilbúin til að fara út í gegn óheiðarlegum viðskiptum en vegurinn á milli þess að koma böndum á óheiðarleikann og tryggja atvinnufrelsi borgaranna er vandrataður. Við verðum að feta þann veg hægt, af skynsemi og það er betra að fara aðeins of stutt, fara styttri vegalengd en við ætlum, en að fara of langt og brjóta niður eða ganga gegn atvinnufrelsi borgaranna og með einhverjum hætti hindra eðlileg viðskipti, eðlilegar framfarir og eðlilega hvata til að byggja upp og stofna fyrirtæki. Ég hygg að í þessu sambandi sé gott fyrir okkur hér, gott fyrir okkur í efnahags- og viðskiptanefnd en ekki síður fyrir aðra hv. þingmenn, að velta fyrir okkur hvort það sé ekki eitthvað í regluverkinu sjálfu sem við getum breytt og gert það auðveldara að stofna fyrirtæki, gert það ódýrara að stofna fyrirtæki, einfalda það með þeim hætti að jafnvel fermingarstrákurinn eða fermingarstelpan stofni sitt eigið fyrirtæki fyrir sumarið við garðsláttinn eða hvað sem er, aðra þjónustu við samborgarana. Við eigum að hafa umhverfið hér, rekstrarumhverfið, þannig að það sé auðvelt og það sé kostnaðarlítið að hefja rekstur. Við eigum að hafa svigrúm til þess að einstaklingar og samtök þeirra geti tekið áhættu. Við þurfum að tryggja að þær reglur og þau lög sem við setjum til að sporna við kennitöluflakki, sviksamlegri atvinnustarfsemi, veiti þeim sem verða fyrir slíkri starfsemi vernd en gangi ekki of langt. Þetta er það sem ég vildi sagt hafa, herra forseti. Ég taldi rétt að koma þessum sjónarmiðum mínum á framfæri. Við hefjumst handa eftir þessa umræðu við þinglega meðferð málsins í efnahags- og viðskiptanefnd og verkefnið er brýnt. Það er skemmtilegt en það er líka krefjandi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afbragðsgóða ræðu. Hann hóf ræðu sína á því að segjast fara í varnarstöðu við að berja þetta frumvarp augum. Ég vildi bara koma hingað upp og segja að mér líður mjög vel með það að formaður efnahags- og viðskiptanefndar fari í varnarstöðu í svona máli vegna þess að hv. þingmaður nefndi líka að efni frumvarpsins væri íþyngjandi og það er alveg rétt. Þess vegna treysti ég hv. þingmanni mjög vel fyrir málinu í nefndinni. Þetta er mjög mikilvæg aðgreining og mikilvægt að hafa það alltaf í huga í umræðu um þessi mál að gjaldþrot er eitt og misnotkun á hlutafélagaforminu er annað. Það er hinn vandrataði vegur og um það erum við hv. þingmaður sammála. Það er verkefnið en ég ítreka að það er löngu kominn tími á að fara í þetta verkefni. Öll nágrannaríki okkar hafa gert það fyrir löngu og það er kominn tími á að við gerum það sömuleiðis. Við hv. þingmaður deilum því að vera mjög áfram um heilbrigt atvinnulíf og heilbrigða samkeppni og að heiðarlegir eigendur í viðskiptalífinu geti fikrað sig áfram. Þetta frumvarp er innlegg í það. Nú fer það í þinglega meðferð. Það skiptir máli að nefndin skoði þetta allt saman mjög vel en heilt yfir kallar þetta frumvarp á þroskaða umræðu hér á þingi en líka úti í samfélaginu. Ég er viss um að það mun reyna á það og við höfum hlutverki að gegna í því. Það þarf að gæta meðalhófs, gjaldþrot er mjög eðlilegur hluti af viðskiptalífi og skiptir öllu máli að því fylgi engin smán. Auðvitað eru mjög margir fjárfestar sem aðeins vilja fjárfesta í fyrirtækjum sem hafa einstaklinga innan borðs sem áður hafa farið á hausinn af því að af því lærir maður líka.
Herra forseti. Ég fagna því að fá að eiga orðastað við hæstv. ráðherra og tek undir allt sem ráðherra sagði. Það vill svo til að hæstv. ráðherra ber líka ábyrgð á framtíð landsins þegar kemur að nýsköpun. Handan við hornið er fjórða iðnbyltingin. Tækifærin sem blasa við okkur þar eru ótrúleg. Jarðvegurinn sem hæstv. ráðherra hefur verið að búa til er þannig að við getum verið bjartsýn á að hér geti orðið til ótrúlegur fjöldi af alls konar litlum og meðalstórum og til framtíðar stórum fyrirtækjum. Þess vegna er svo mikilvægt þegar við ræðum um að setja íþyngjandi reglur sem varða atvinnurekstur að við gerum það af háttvísi og sendum ekki þau skilaboð út úr þessum sal að það sé slæmt eða þurfi að vera slæmt að leggja allt undir, taka áhættuna, gera tilraunina en hún mistakist og viðkomandi horfi upp á fyrirtækið sitt verða gjaldþrota. Það er ekkert óeðlilegt við það, það er fullkomlega eðlilegur hlutur, það er eðlilegur og nauðsynlegur mekanismi í markaðshagkerfinu að fyrirtæki blómstri og sum falli. Þess vegna er mikilvægt og það er ánægjulegt að hæstv. ráðherra skuli tala með þeim hætti að við ætlum ekki að setja reglur til að gera það tortryggilegt að menn stundi viðskipti sem takast ekki. [[Forseti hringir.]]Við erum hins vegar tilbúin til að beita reglum til að koma í veg fyrir sviksamleg viðskipti.
Herra forseti. Það er hárrétt að þetta skiptir miklu máli og hvað varðar nýsköpunarumhverfið, af því að hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni hvort við gætum gert það auðveldara t.d. að stofna fyrirtæki, er ég viss um að svo sé. Það er einmitt einn liður sem er sérstaklega komið inn á í vinnunni um nýsköpunarstefnu fyrir Ísland. Ég held nefnilega að hér sé tækifæri í umræðu um þessi mál að gera greinarmun á þessu tvennu. Ég held að rammi utan um misnotkun á hlutafélagaforminu þar sem fólk er að svíkja og brjóta lög, almennilegur rammi utan um það, geti einmitt hjálpað okkur við að nálgast viðskiptalífið almennt, frumkvöðla, og hvatt þá til að taka áhættu og stofna fyrirtæki og það sé aldeilis í lagi að mistakast og það sé partur af því að stíga inn á það svið. Ég held einmitt að slíku fólki myndi líða betur ef það væri rammi utan um þá sem augljóslega brjóta lög og misnota hlutafélagaformið og síðan hina sem taka áhættu, stofna fyrirtæki, láta á það reyna að búa til verðmæti og það megi mistakast og þá standi viðkomandi upp aftur og haldi áfram. Hér getur einmitt verið tækifæri til þess. Svo er ég líka sammála því, og ég hef verið með þetta frumvarp í vinnslu í tæp tvö ár, að það sé betra að taka minni skref en raunhæf og vera þá viss um að við séum á réttri leið, kortleggja næstu skref og fikra okkur með þeim hætti áfram frekar en að taka of stór skref og gera mistökin þannig.
Herra forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra að það er skynsamlegra fyrir alla að taka lítil skref og vita hvað við erum að gera en að taka stór skref og vita ekkert hvert við erum að fara. Þar er ég með hæstv. ráðherra, í þessu eins og eiginlega öllu öðru, hvort heldur er í þessu máli eða öðrum, orkupakka eða guð má vita hvað. Markmiðið hjá okkur, og við eigum bara að segja það, er að við ætlum að ýta undir hina heiðarlegu. Við ætlum að gera þeim lífið einfaldara, auðveldara, ýta undir með fólki sem vill stunda heiðarleg viðskipti og taka áhættu. Við ætlum um leið að koma böndum á skúrkana sem stunda viðskipti á okkar kostnað, sem stunda viðskipti á kostnað neytenda, á kostnað ríkissjóðs, á kostnað launþega og kostnað keppinautanna. Það skiptir líka máli að við sameinumst um að reyna að hafa leikreglurnar allar skýrar og einfaldar vegna þess að flóknar leikreglur eru fyrst og fremst fyrir hina stóru og ganga gegn hinum minni, þær draga úr nýsköpun, gera einstaklingum erfiðara fyrir að hasla sér völl með nýjar hugmyndir til að ganga á hólm við stórfyrirtækin með nýja vöru, nýja tegund af þjónustu og nýja hugsun. Þess vegna eigum við að vanda okkar verk, hafa regluverkið allt einfalt, m.a. regluverk til að reyna að koma böndum á skúrkana en ég er með í þeirri vegferð.
Hæstv. forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra framsöguna og hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég tek undir allt sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni, ég er honum hjartanlega sammála í því öllu saman, og langar að undirstrika það sem hefur svo sem komið fram um þá hugsun okkar um hið frjálsa markaðssamfélag að ríkið setji þó reglur, þ.e. leikreglurnar, við þrengjum ekki að einstaklingnum, við þrengjum ekki fyrirtækjunum, við þrengjum ekki að frjórri hugsun, við þrengjum ekki að þeim sem vilja blómstra og gera betur. Það sem hefur kannski vantað aðeins í umræðuna og mig langar að koma með inn í hana er að á herðum ríkisins er hins vegar eftirlitsskyldan. Við erum með opinbera eftirlitsaðila í ýmsum iðnaði og þar á meðal eftirlit með fyrirtækjum og eftirlitsskyldan er mikilvæg. Það er mikilvægt að hún sé öguð, að ekki sé gefið eftir. Eins og gerðist í bankahruninu var í raun og veru ljóst löngu áður en illa fór að það var ekki í lagi. Ýmsar stofnanir innan ríkisins vissu af því en gerðu ekkert í því sem gerði það svo að verkum að lánardrottnar, birgjar, ríkið, skattborgarar og lífeyrisþegar töpuðu. Spurning mín til hv. þingmanns er þessi: Telur hann að hluta vandans, þ.e. þessa kennitöluflakks, sé að finna m.a. meðal eftirlitsaðila og kannski í sumum tilfellum agaleysi í viðbrögðum, þ.e. að bregðast ekki við þegar og ef blikur eru á lofti með rekstrarhæfi fyrirtækja?
Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ríkisvaldið, framkvæmdarvaldið, fer og á að fara með ákveðið eftirlitshlutverk, hvort heldur er með rekstri fyrirtækja eða hegðun okkar einstaklinganna. Til þess erum við t.d. með lögregluna. Mín helsta gagnrýni þegar kemur að eftirlitsstofnununum, og ég er að tala um þær almennt þó að ekki gildi það sama um þær allar, er á þá tilhneigingu þeirra að vera fremur í því að reyna að ná mönnum, ná þeim sem þeir hafa eftirlit með og refsa þeim en að sinna leiðbeiningarskyldu. Ég veit t.d. að fjármálaeftirlitið í Bandaríkjunum lítur á það sem miklu mikilvægara hlutverk að leiðbeina mönnum á fjármálamarkaði en að vera að finna óheiðarlega skúrka sem stunda fjármálaviðskipti, þ.e. þeir eru í því að reyna að tryggja heilbrigði markaðarins. Þess vegna fara þeir inn í banka eða inn í verðbréfafyrirtæki og segja við viðkomandi: Heyrðu, vinur, þetta gengur ekki alveg hjá þér. Það hvernig þú stundar þessi viðskipti er ekki alveg eins og við viljum hafa það, gengur gegn heilbrigðum viðskiptaháttum. Þú verður að lagfæra þetta. Viðkomandi lagfærir það og úr því verður til heilbrigðari fjármálamarkaður. Ef viðkomandi heldur hins vegar uppteknum hætti er hann tekinn. Ég held að það sé svo mikilvægt að við förum að líta á eftirlitsstofnanir og hlutverk eftirlitsstofnana ekki til þess endilega að hanka menn [[Forseti hringir.]]heldur til að leiðbeina mönnum um hvernig eigi að stunda heiðarleg og heilbrigð viðskipti, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni svarið og geri engan ágreining við hann í þessu. Ég vona að hann hafi ekki misskilið fyrirspurn mína. Það sem ég er að fara inn á er akkúrat að auðvitað geta eftirlitsaðilar verið leiðbeinandi í hlutverkum sínum. Til að nefna dæmi, ég nefndi áðan bankahrunið sem er fjær okkur í tíma, hefur Samgöngustofa eftirlitsskyldu með fyrirtækjum og rekstrarhæfi. Þar kemur inn í leiðbeinandi hlutverk en það má ekki ganga svo langt að þegar fyrirséð er að í óefni er komið sé kannski látið danka og þá sé það farið að bíta á þeim sem eru í heiðarlegri starfsemi, þeim sem eru að gera vel en líða fyrir það á meðan. Þegar svo er komið er verið að draga á lánardrottna, birgja, jafnvel launþega og kannski ríkissjóð í lokin vegna þess að eftirlitsskyldunni eins og hún lá fyrir var ekki sinnt. Það er það sem ég var að reyna að kalla eftir fremur en að brýna eftirlitsstofnanir til að ráðast á þá sem eru í rekstri og reyna að ná þeim. Ég er algjörlega mótfallinn því, svo það komi skýrt fram.
Herra forseti. Ég held að ég hafi ekki misskilið og vona að ég hafi ekki gefið í skyn að hv. þingmaður væri þeirrar skoðunar að eftirlitsiðnaðurinn eða eftirlitsaðilar ættu að vera í því að nappa menn. Það er fjarri mér. Hv. þingmaður hélt því alls ekki fram, þannig að það sé sagt. Vandinn er sá að hann er dálítið vandrataður, vegurinn á milli þess að hafa eftirlit með ákveðinni starfsemi og hafa síðan völd til að stoppa starfsemina. Það eru engin smávöld og ég er ekki alveg viss um að ég sé tilbúinn til að afhenda einhverjum einum aðila, jafnvel einum einstaklingi, forstöðumanni viðkomandi stofnunar, alveg sama hversu traustur hann er, þau völd að taka ákvörðun um það að ganga inn í fyrirtæki og stöðva rekstur þess. Ég held að það sé vald sem við viljum aldrei afhenda einhverri stofnun eða einhverjum einstaklingi. Ég geri mér grein fyrir vandanum sem við er að glíma en ég hygg hins vegar að ef við færum þá leið væri kostnaðurinn meiri en ávinningurinn. Ég verð því ekki talsmaður þess að gera það þannig. Ég geri mér hins vegar grein fyrir að þetta er vandamál en stundum er það svo í mannheimum að vandamál eru þannig að við verðum að lifa við þau þangað til við finnum lausn sem er viðunandi og gengur ekki gegn hugmyndum okkar um atvinnufrelsi og frelsi einstaklingsins o.s.frv. Það að til greina komi að stofnun eða einstaklingur geti setið í sæti sínu og ákveðið að þetta fyrirtæki skuli núna stöðva rekstur [[Forseti hringir.]]hygg ég að sé ekki góð hugmynd.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu um of en get þó ekki á mér setið að koma hér upp og fara nokkrum orðum um þetta góða frumvarp og fagna því að hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra leggur það fram í dag. Ég átti orðastað við ráðherra fyrir skömmu um einmitt þetta málefni og það er ánægjulegt að það er kominn skriður á þetta knýjandi mál. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á áðan er þetta knýjandi verkefni sem við þurfum að takast á við. Kennitöluflakk er hugtak sem hefur því miður fest dálítið í sessi í íslensku máli og hefur ekki yfir sér ýkja alvöruþrungið eða alvarlegt yfirbragð. Við höfum ótrúlegt umburðarlyndi gagnvart því að fara með kennitölur út um víðan völl, má segja. Eins og komið hefur fram í ágætum ræðum bæði hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur og hv. þm. Óla Björns Kárasonar á þetta sér ýmsar myndir og að jafnaði tengir þetta okkur við allt samfélagið. Það eru fjölskyldur, það eru fyrirtæki, það eru sveitarfélög og það er ríkissjóður. Á undanförnum árum hefur þjóðfélagið orðið fyrir milljarðatjóni vegna þeirra sem ég vil leyfa mér að kalla síþrotamenn. Það eru aðilar sem jafnvel markvisst og meðvitað stýra fyrirtækjum sínum í þrot, koma undan verðmætum, eignum og fjármunum og jafnvel búnaði. Á þessu meini verðum við að taka og ég trúi því að nú verði látið til skarar skríða. Það er mikill vilji í atvinnulífinu almennt að ástunda gott siðferði í viðskiptum en í viðskiptalífinu eins og víðast í lífinu er svo margt sinnið sem skinnið. Það hafa verið gerðar kannanir meðal íslenskra fyrirtækja og það var gert á vegum Háskólans í Reykjavík fyrir nokkrum árum meðal nokkurra hundraða fyrirtækja og yfir 70% þeirra höfðu lent í tjóni vegna kennitöluflakks og tapað þar fjármunum. Meira en þriðjungur fyrirtækjanna sem tóku þátt í þessari könnun hafði tapað fjármunum oftar en sex sinnum. Þetta er alvarlegt og það var mikill vilji meðal meiri hluta stjórnenda að á þessu yrði tekið með lagasetningu. Þetta er samfélagsmein sem hefur verið til umfjöllunar æ ofan í æ en það gerist lítið. Samtök iðnaðarins hafa sömuleiðis verið mjög harðorð í sinni gagnrýni og hafa farið í herferðir gegn kennitöluflakki. Það er ekki svo að Alþingi hafi setið alveg aðgerðalaust hjá því að það eru tíu ár, heill áratugur, frá því að fjórir þingmenn lögðu fram frumvarp hér þessa efnis [[Félmrh.: Það þurfti svona góða ríkisstjórn.]]og hvar stöndum við í dag? Við stöndum akkúrat í sömu sporum. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra bendir á í kurteislegu frammíkalli að það hafi þurft svona góða ríkisstjórn eins og nú er við völd til að breyta. Mæli hann manna heilastur, ég vænti þess að ríkisstjórnin muni gera þær breytingar sem nauðsynlegt er að gera. Það hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna í kvöld að við megum ekki fara fram með offorsi, ekki ganga of langt en það að mjakast úr sporunum er strax í áttina því að það höfum við ekki gert. Í skýrslu vinnuhóps sem áðurnefndur hæstv. félags- og barnamálaráðherra skipaði fyrir skömmu og skilaði af sér í byrjun ársins sem fjallaði um félagsleg undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði er kennitöluflakk metið sem eitt alvarlegasta meinið á íslenskum vinnumarkaði. Það er sett langefst á listann yfir það sem þarf að taka fyrir og gera það tafarlaust. Þess má líka geta, eins og ég nefndi áður, að Samtök iðnaðarins og ASÍ, Alþýðusamband Íslands, hafa verið vakin og sofin gagnvart þessu, bent stjórnvöldum á þetta mein æ ofan í æ. Það er ekki við hagsmunaaðila á vinnumarkaði að sakast. Á þetta hefur verið bent ítrekað. Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra benti á það í ræðu sinni þegar hún talaði fyrir þessu frumvarpi til breytingar á almennum hegningarlögum - þetta heyrir undir hegningarlög, við erum að tala um alvarlega brotastarfsemi á vinnumarkaði - að ekki mætti ganga of langt, ekki mætti ætla sér um of og hefta sprotafyrirtæki, hefta nýsköpun og hefta frumkvöðla. Um það erum við hjartanlega sammála, við eigum að ýta undir allt slíkt og greiða götu nýsköpunar í verki með öllum mögulegum ráðum, efla frumkvöðlastarfsemi og sprotafyrirtæki. Það er hægt að gera með ýmsu móti og það verður að hafa það að leiðarljósi að gott siðferði sé ríkjandi allar stundir. Nefnt var nokkuð að það mætti kannski virkja meira leiðbeiningar og auðvitað er það uppbyggilegra og betra. Eins var á það bent að við ættum að stefna að því að gera það einfaldara að stofna fyrirtæki, gera það ódýrara og hvetja til þess. Ég tek undir það, það er skapandi iðja að stofna og starfrækja fyrirtæki og lærdómsríkt eins og komið hefur fram og auðvitað er líka í því fólginn lærdómur að fara á hausinn. Ég geri ráð fyrir því. Ég held samt að flest heiðarlegt fólk vildi gjarnan vera án þeirrar lífsreynslu. Hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi að í þessu frumvarpi væru íþyngjandi atriði. Ef hann telur það íþyngjandi atriði að gera mönnum erfiðara að fara á hausinn verður svo að vera og mér finnst það bara í lagi. En hv. þingmaður kom líka inn á það að auðvitað megum við ekki horfa fram hjá því að áföll geta dunið yfir, ófyrirséð, áföll sem ekki er hægt að hindra, og að menn verði gjaldþrota. Það er ekki verið að amast við því, að sjálfsögðu ekki, en við skulum vera minnug þess að nýlega varð gjaldþrota stórfyrirtæki í íslensku samfélagi og skilur eftir sig milljarðaskuldir. Það var ekki liðin vika þar til þessi sami frumkvöðull og öflugi stofnandi fyrirtækisins var kominn á kreik á ný með bros á vör og tilbúinn að stofna nýtt fyrirtæki af nákvæmlega sömu sort. Samfélagið brosti auðvitað út að eyrum og telur þetta ekkert slæma hugmynd. Við þurfum að lagfæra þennan hugsunarhátt, held ég, að einhverju leyti, leiðrétta hann. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég óska hæstv. ráðherra til hamingju með að hafa lagt þetta frumvarp fram og skora á hann og hv. þingmenn í efnahags- og viðskiptanefnd að taka á þessu máli með einurð og afgreiða þetta frumvarp sem lög frá Alþingi hið fyrsta.
Herra forseti. Mig langaði að koma upp og þakka fyrir góðar og málefnalegar umræður hjá hv. þingmönnum. Ef þetta verður umræðan í nefndinni og hér í þingsal í málinu er ég viss um að við komumst langt með það, klárum það, og ef einhvern veginn er hægt að bæta málið væri það mjög gott. Ég þakka fyrir áhuga þingmanna og fyrir málefnalegar umræður. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á húsaleigulögum. Frumvarpið hefur það að markmiði að bæta húsnæðisöryggi þeirra sem fengið hafa íbúðarhúsnæði á leigu vegna starfs síns. Í húsaleigulögum hefur um langt skeið verið sérregla sem veitir þessum hópi lakari réttarvernd við lok leigusamnings en almennt gildir um leigjendur íbúðarhúsnæðis. Þannig hefur allt frá árinu 1979 verið kveðið á um það í lögum hér á landi að þegar leigjandi er starfsmaður leigusala og hefur fengið íbúðarhúsnæði á leigu hjá vinnuveitanda vegna þess starfs falli leigusamningur niður án sérstakrar uppsagnar láti leigjandi af störfum að eigin ósk, sé löglega vikið úr starfi vegna brota í því eða vegna þess að fyrir fram umsömdum ráðningartíma sé lokið. Umrætt ákvæði er nú að finna í 50. gr. húsaleigulaga og hefur þar staðið óbreytt allt frá gildistöku laganna í ársbyrjun 1995 en efnislega samhljóða ákvæði var áður að finna í 62. gr. eldri laga um húsaleigusamninga. Það er brýnt að gerðar verði breytingar á umræddu ákvæði húsaleigulaga til að auka húsnæðisöryggi þeirra leigjenda sem fengið hafa íbúðarhúsnæði á leigu vegna starfs síns. Af 50. gr. laganna leiðir að komi til slita á ráðningarsambandi vinnuveitandans og starfsmannsins fellur leigusamningur þeirra á milli sjálfkrafa úr gildi strax við starfslok starfsmannsins. Það hefur vitaskuld í för með sér að hann þarf þegar í stað að rýma og skila leiguhúsnæðinu til vinnuveitandans og nýtur því ekki uppsagnarfrests líkt og almennt gildir við lok leigusamnings. Samkvæmt húsaleigulögum er það svo að leigjandi á almennt rétt á uppsagnarfresti af hálfu leigusala þegar um uppsögn ótímabundins samnings er að ræða. Sá uppsagnarfrestur getur verið mislangur við leigu íbúðarhúsnæðis og fer eftir aðstæðum hverju sinni. Alla jafna er hann sex mánuðir að lengd en getur þó orðið 12 mánuðir ef leigjandi hefur haft íbúðarhúsnæði á leigu lengur en 12 mánuði og leigusalinn er lögaðili sem leigir húsnæðið út í atvinnuskyni. Svo er aftur á móti ekki þegar um er að ræða leigjanda sem fengið hefur á leigu íbúðarhúsnæði hjá vinnuveitanda sínum vegna starfs síns heldur missir hann húsnæðið þegar í stað, þ.e. án uppsagnarfrests við starfslokin. Að mínu mati er algjörlega óviðunandi að leigjendur þurfi að sæta því að búa við lakari réttarstöðu en almennt gildir af þeirri ástæðu einni að þeir hafi fengið húsnæði á leigu hjá vinnuveitanda sínum. Vissulega getur vinnuveitandinn haft mikla hagsmuni af því að geta ráðstafað húsnæðinu til annars starfsmanns en ég tel það ekki geta réttlætt að þeim starfsmanni sem þar býr sé gert að yfirgefa það þegar í stað við starfslok. Þess í stað verður að veita viðkomandi ráðrúm til að bregðast við hinum breyttu aðstæðum sem starfslokum fylgja og finna sér nýtt húsnæði. Nógu íþyngjandi er að missa bæði atvinnu sína og húsnæði, hvað þá að þurfa að rýma og skila húsnæðinu til vinnuveitandans strax við lok ráðningarsambandsins. Í því efni er nauðsynlegt að löggjafinn láti húsnæðisöryggi leigjenda vega þyngra en hagsmuni vinnuveitenda af því að geta ráðstafað hinu leigða íbúðarhúsnæði til annars starfsmanns. Með því frumvarpi sem hér er mælt fyrir eru því lagðar til breytingar á 50. gr. húsnæðislaga. Lagt er til að í stað þess að leigusamningur falli sjálfkrafa niður án sérstakrar uppsagnar og uppsagnarfrests við lok ráðningarsambands þurfi að segja upp leigusamningnum skriflega. Þannig verði báðum aðilum samningsins, starfsmanni og vinnuveitanda, heimilt að segja upp leigusamningi í tengslum við starfslok leigjandans en það gerist ekki sjálfkrafa. Ef leigusalinn segir upp samningnum er lagt til að almennur uppsagnarfrestur gildi samkvæmt 56. gr. húsaleigulaga, hvort sem gerður hefur verið tímabundinn eða ótímabundinn samningur. Það var rakið áðan að uppsagnarfrestur ótímabundins samnings um íbúðarhúsnæði er annaðhvort 6 eða 12 mánuðir eftir aðstæðum hverju sinni. Hins vegar er það meginregla húsaleigulaga að um tímabundna samninga gildi ekki ákveðinn uppsagnarfrestur heldur renni slíkir samningar út á umsömdum degi og þannig sé ekki hægt að segja þeim upp á gildistíma samningsins. Með frumvarpinu er aftur á móti lagt til að uppsögn tímabundinna leigusamninga verði heimiluð í tengslum við starfslok leigjenda enda geti bæði starfsmaður og vinnuveitandi haft ríka hagsmuni af því að losna undan samningsskuldbindingum sínum við þær aðstæður vegna breyttra forsenda, hvort sem samningur er tímabundinn eða ótímabundinn. Veita þarf vinnuveitanda svigrúm til þess að segja upp slíkum samningi þannig að annar starfsmaður geti fengið húsnæðið á leigu en þó innan ákveðinna tímamarka og með þeim hætti að sá starfsmaður sem láti af störfum missi húsnæðið ekki þegar í stað við starfslokin, heldur eigi rétt á uppsagnarfresti af hálfu leigusalans. Líkt og fram hefur komið er þá miðað við að gerður hafi verið tímabundinn leigusamningur verði uppsagnarfresturinn jafn langur og ef um ótímabundinn samning hefði verið að ræða, verði frumvarp þetta að lögum. Ljóst er að starfsmaður getur einnig haft hagsmuni af því að losna undan leigusamningi sem hann hefur gert við vinnuveitanda sinn komi til slita á ráðningarsambandi þeirra. Hafi viðkomandi til að mynda flutt á tiltekinn stað gagngert vegna umrædds starfs og fengið þar á leigu íbúðarhúsnæði hjá vinnuveitanda kann t.d. svo að vera að hann vilji snúa aftur heim eftir starfslokin. Einnig gæti hann viljað flytja eitthvað annað til að hefja nýtt starf. Við slíkar aðstæður er mikilvægt að leigjandinn sé ekki bundinn uppsagnarfresti í marga mánuði eftir að ráðningarsambandi hans við leigusalann lýkur. Má þannig koma í veg fyrir að leigjandi þurfi að greiða leigu út uppsagnarfrest á húsnæði sem hann hefur ekki lengur not fyrir. Með frumvarpinu er því lagt til að leigjandi geti allt að átta vikum frá lokum ráðningarsambands sagt upp leigusamningnum og taki uppsögnin þá þegar gildi. Þannig fái leigjandinn nauðsynlegt svigrúm til að vinna úr þeim breyttu aðstæðum, finna sér nýtt húsnæði og rýma íbúðina en losni undan skuldbindingum sínum strax við uppsögn samningsins. Þykir átta vikna frestur veita leigjanda nauðsynlegt svigrúm til að bregðast við breyttum aðstæðum en jafnframt þykir mikilvægt að við ákvörðun þeirra tímamarka sé litið til hagsmuna leigusalans af því að fyrir liggi eins fljótt og unnt er hvort leigjandi hyggist segja upp leigusamningi á grundvelli umræddrar sérreglu. Að sama skapi er gert ráð fyrir að heimild leigusalans til að segja upp leigusamningnum á grundvelli sérreglunnar verði bundin sama fresti en að honum liðnum gildi almennar reglur um heimildir beggja aðila leigusamningsins til uppsagnar. Frumvarpinu er þannig ætlað að bæta réttarstöðu þeirra sem hafa fengið húsnæði á leigu hjá vinnuveitanda sínum vegna starfs síns og auka þar með húsnæðisöryggi viðkomandi. Þetta frumvarp fór í samráðsgátt og komu nokkrar umsagnir um það og í framhaldi af því voru gerðar breytingar í samstarfi við hagsmunasamtök í ferðaþjónustu annars vegar og haft samráð við aðila vinnumarkaðar og ASÍ hins vegar. Ég legg til að frumvarpið fari nú til hv. velferðarnefndar. Mikilvægt er að það fái þar góða umræðu og góðan umsagnartíma þannig að öllum gefist færi á að veita umsögn um málið og þá breytingu sem hér var mælt fyrir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans framsögu og fyrir að leggja fram þetta ágæta mál. Hér er á ferðinni að mínu mati ansi nútímaleg breyting. Það er horft til þess að aðstæður í íslensku samfélagi eru að breytast og það er líka verið að horfa til þess að tryggja réttarbætur leigjenda. Það er afar mikilvægt. Búseta starfsmanna í húsnæði vinnuveitenda sinna er ekki ný saga á Íslandi og hefur verið langt aftur í aldir. Hv. þingmenn þekkja til að mynda verbúðir, vistir til sveita o.s.frv., þar sem starfsfólk hefur búið í húsnæði atvinnurekenda. Nú á dögum þekkist það kannski betur í ferðaþjónustu og þá kannski einkum og sér í lagi ferðaþjónustu úti á landi þar sem aðfluttir starfsmenn búa oft og tíðum í húsnæði sem er þá annaðhvort á vegum eða beinlínis í eigu viðkomandi vinnuveitenda. Héðan af höfuðborgarsvæðinu þekkjum við einnig dæmi um þetta. Stór fyrirtæki í til að mynda hjúkrunarheimilarekstri á höfuðborgarsvæðinu hafa í langan tíma búið þannig að sínu starfsfólki að þau hafa getað boðið sumum þeirra húsnæði og á allra síðustu mánuðum hafa einmitt stór fyrirtæki í verslunarrekstri á höfuðborgarsvæðinu farið svipaða leið. Það má segja, og það er eiginlega mitt mat á þessu frumvarpi, að ekki séu eingöngu hagsmunir launamannsins undir. Ég held að leigjandinn í þessu tilliti eða starfsmaðurinn hafi augljósa hagsmuni af því að hafa uppsagnarfrest en eigandi húsnæðisins hefur líka af því hagsmuni að starfsmaðurinn búi við þetta öryggi. Það má gera ráð fyrir því að starfsmaður sem býr við meira öryggi í húsnæði þess sem hann vinnur hjá sé líklegri en ella til að reynast góður starfsmaður, líklegri en ella til að haldast í vinnu þar sem hann er o.s.frv. Það er hins vegar mikilvægt ákvæði sem hæstv. ráðherra kom inn á að leigjandinn geti með einhverju móti komist fyrr út úr húsnæðinu en kannski hefðbundnir leigusamningar segðu ella til um því að við þekkjum það líka í nútímaaðstæðum í samfélaginu að það er orðið meira um það en áður að starfsfólk elti vinnu, ef við getum kallað svo, kannski nú á seinni tímum, einkum og sér í lagi starfsfólk sem vinnur störf í ferðaþjónustu og við alls lags mannvirkjagerð. Ég fagna því að þetta mál komi til hv. velferðarnefndar og mun a.m.k. leggja mig fram um að klára það. Þó að það líti ekki út fyrir að vera mikið að vöxtum er hér býsna mikilvægt mál á ferð sem skiptir verulegu máli að klára til að bæta stöðu þessara starfsmanna á vinnumarkaði en jafnframt að skýra réttindi beggja aðila.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér í kvöld fyrir frumvarpi til laga um menntun, hæfni og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Frumvarpið er afrakstur endurskoðunar gildandi laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, nr. 87/2008. Reglulega hefur verið boðað á þingmálaskrá ríkisstjórna frá 143. löggjafarþingi að stjórnarfrumvarp um endurskoðun laganna verði lagt fram. Af því hefur þó ekki orðið fyrr en nú, en frá og með haustbyrjun 2018 hefur verið unnið skipulega að endurskoðun laganna í nánu samstarfi við háskóla sem annast menntun kennara, stéttarfélög kennara, skólastjórnendur og Samband íslenskra sveitarfélaga. Tilefni þessarar lagasetningar er að gildandi lög um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnendur við leik- og grunnskóla og framhaldsskóla hafa ekki stuðlað að æskilegu flæði kennara milli skólastiga eins og áform voru um, auk þess sem skilin á milli skólastiga sem tilgreind eru í leyfisbréfum kennara hafa því miður haldið aftur af starfsþróun kennara og staðið í vegi fyrir samfellu í námi. Gert er ráð fyrir að breytingarnar sem frumvarpið felur í sér leiði til aukins sveigjanleika og flæðis kennara milli skólastiga, hvatningar til starfsþróunar, að gæði menntunar og fjölbreytileiki verði meiri auk þess sem stuðlað verði að bættu starfsöryggi kennara. Væntingar eru til þess að breytingarnar fjölgi starfsmöguleikum kennara og gerir starfið eftirsóknarverðara og því fjölgi hæfu fólki í kennarastétt. Markmið frumvarpsins er að þeir sem sinna uppeldis-, kennslu- og stjórnunarstörfum í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum landsins hafi menntun og hæfni í samræmi við störf þeirra og ábyrgð. Samkeppnishæfni þjóða má að hluta rekja til menntunarstigs. Kennarar eru lykilstarfsmenn menntakerfisins. Þeir leiða breytingar til umbóta og auka gæði í skólastarfi. Fjölgun á hæfum kennurum mun þannig styrkja samkeppnishæfni landsins. Brýnt er að hér verði stór hópur kennara sem býr yfir hæfni til að takast á við framtíðaráskoranir sem blasa við næstu ár og áratugi en hæfi kennara á öllum skólastigum er meginforsenda þess að sú framtíðarsýn verði að veruleika. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er boðuð stórsókn í menntamálum þar sem lögð er rík áhersla á að efla menntun í landinu með hagsmuni nemenda og þjóðarinnar allrar að leiðarljósi. Fram kemur mikilvægi þess að stuðla að viðurkenningu á störfum kennara, efla faglegt sjálfstæði þeirra og leggja áherslu á skólaþróun á öllum skólastigum. Jafnframt er lögð áhersla á að bregðast við kennaraskorti í samstarfi ríkis, sveitarfélaga og stéttarfélaga en nýverið voru kynntar aðgerðir til að fjölga kennurum sem unnar voru í víðtæku samráði við hagsmunaaðila. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu sem samið er í mennta- og menningarmálaráðuneytinu eru lagðar til nokkrar meginbreytingar frá gildandi lögum. Í fyrsta lagi er í frumvarpinu nýmæli þar sem lagt er til að lögfestur verði hæfnirammi um menntun og hæfni kennara og skólastjórnenda. Hæfniramminn veitir betri leiðsögn en fyrri lög gerðu um inntak kennaramenntunar og skilyrði fyrir leyfisbréfi. Ramminn nýtist einnig sem grunnur að innra og ytra mati á gæðum skólastarfs og til leiðsagnar um starfsþróun, endurmenntun og ráðningu kennara. Í velflestum löndum Evrópu eru hæfnirammar fyrir kennarastarfið á grunn- og framhaldsskólastigi gefnir út af yfirvöldum menntamála. Lögfesting hæfniramma á Íslandi er því í takt við alþjóðlega þróun. Í öðru lagi er lagt til að í stað þriggja leyfisbréfa kennara, eitt fyrir hvert skólastig, verði gefið út eitt leyfisbréf til kennslu sem felur í sér staðfestingu á almennri og sérhæfðri þekkingu, leikni og hæfni sem kennarar skulu búa yfir. Eitt leyfisbréf dregur fram viðurkenningu á kennarastarfinu, á hæfni og störfum kennara og faglegu sjálfstæði þeirra. Ákvæði um eitt leyfisbréf er þannig ætlað að leysa úr ákveðnum ágalla í gildandi lögum sem snýr að því hvaða stöðu kennari, sem hefur fengið útgefið leyfisbréf til kennslu á tilteknu skólastigi og heimild til kennslu á aðliggjandi skólastigi, hefur haft við ráðningu í kennslustarf. Í þriðja lagi er með frumvarpinu lagt til að lögfesta kennararáð sem verður samstarfsráð um málefni kennara og skólastjórnenda og starfsþróun þeirra. Áður hefur verið starfandi samstarfsráð um starfsþróun kennara og skólastjórnenda en nýtt kennararáð mun hafa fjölbreyttara starfssvið. Því er m.a. ætlað að veita ráðgjöf og leiðbeiningar um þróun og útfærslu hæfnirammans og starfsþróun kennara með alþjóðlega þróun í huga. Í fjórða lagi er í frumvarpinu lagt til að mat á umsóknum um leyfisbréf og útgáfu þeirra færist frá mennta- og menningarmálaráðherra til Menntamálastofnunar en áfram verði heimilt að fela þeim háskólum sem annast menntun kennara að gefa út leyfisbréf til þeirra kennaranema sem þeir útskrifa. Þá er einnig lagt til að Menntamálastofnun gefi út undanþágur til ráðningar leiðbeinanda í grunn- og framhaldsskóla. Gert er ráð fyrir að skipuð verði ein undanþágunefnd í stað tveggja áður. Þessar breytingar eru taldar leiða til aukinnar skilvirkni, meiri fagmennsku í umsýslu leyfisbréfa og stuðla að auknu réttaröryggi borgara sem geta með breytingunni kært ákvörðun um undanþágur og útgáfu leyfisbréfa til mennta- og menningarmálaráðherra. Virðulegi forseti. Gert er ráð fyrir að verði þetta frumvarp að lögum taki þau gildi 1. júlí 2019. Frá sama tíma falla úr gildi lög um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, nr. 87/2008. Hvað varðar tillögu um gildistöku er lagt til að nemendur sem innritast í kennaranám frá og með skólaárinu 2020 til ársins 2021 eigi að útskrifast af námsbrautum skipulögðum samkvæmt frumvarpi þessu. Jafnframt beri háskólum sem bjóða upp á nám til kennsluréttinda að hafa að leiðarljósi hagsmuni kennaranema sem hófu nám fyrir gildistöku laganna og veita þeim tækifæri á að útskrifast af þeirri námsbraut sem þeir innrituðust á eins og kostur er. Áður útgefin leyfisbréf til kennslu í leik-, grunn- eða framhaldsskólum munu með gildistöku þessara laga uppfylla skilyrði fyrir leyfisbréfi samkvæmt þessum lögum með sérhæfingu á því skólastigi sem fyrri kennsluréttindi þeirra tóku til. Framangreindar breytingar eru allar liður í að greiða fyrir fjölbreyttri starfsþróun kennara, flæði kennara milli skólastiga og auknu starfsöryggi þeirra. Jafnframt eru væntingar um að breytingar muni auka líkurnar á því að kennarastarfið verði metið verðmætara en nú er og kennaranemum fjölgi, fjölbreytileiki verði meiri þar sem menntað fólk með víðtæka reynslu og menntun muni sækja í kennarastarfið og afla sér kennsluréttinda. Íslenskt menntakerfi þarf að búa nemendur þessa lands undir líf og störf í síbreytilegu samfélagi og skapa þeim jöfn tækifæri til menntunar. Hæfir kennarar á öllum skólastigum eru forsenda þess að sú framtíðarsýn verði að veruleika. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og kynningu á málinu sem hefur verið nokkur í aðdraganda þess að það hefur verið lagt fram hér. Það er tvennt sem mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir. Í fyrsta lagi er það ákvæði 19. gr. um að öll eldri leyfi verði sjálfkrafa allsherjarleyfi en samt með tiltekinni sérhæfingu. Hefur verið skoðuð í ráðuneytinu einhver önnur aðferð við þetta? Við vitum að þrátt fyrir að í dag, og kannski undanfarin þó nokkur ár, sé kennaranám tiltölulega líkt eða álíka langt á milli mismunandi skólastiga þá var það ekki alltaf þannig. Kannski má velta fyrir sér hvort einhver sem er með eldra en 20 ára gamalt nám í einhverri af sérhæfingunum sé hreinlega heppilegur aðili til að fá réttindi til að kenna á öllum skólastigum eða hvort hann þurfi hreinlega að öðlast nýja færni eða endurmenntun til að geta tekið að sér að kenna á öðru skólastigi á þeim tímapunkti. Ég skil frumvarpið svo að sá hæfasti verði alltaf ráðinn og ekki þurfi endilega að ráða viðkomandi einstakling sæki fleiri um, en eins og hæstv. ráðherra er kunnugt um er það oft þannig að ekki eru margir umsækjendur um kennarastöður. Það getur verið erfitt fyrir [[Forseti hringir.]]skólastjórnendur á tilteknum stöðum [[Forseti hringir.]]að neita sér um kennara ef hann býðst [[Forseti hringir.]]jafnvel þótt ekki sé vissa um menntunina.
Ég bið hv. þingmenn um að virða ræðutíma.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna um hvort aðrar leiðir hafi verið skoðaðar. Ég vil taka fyrst fram að þetta frumvarp er unnið í mjög víðtæku samstarfi við háskólana, kennaraforystuna og Samband íslenskra sveitarfélaga. Viðkomandi skólastjórnandi auglýsir eftir ákveðinni hæfni. Hv. þingmaður kann að hafa tekið eftir því nú þegar við förum yfir frumvarpið að í því er í fyrsta lagi skilgreindur hæfnirammi og hvaða hæfni viðkomandi aðili þarf að bera til að geta kennt á viðkomandi skólastigi. Ég á mér þann draum að staðan verði þannig í íslenskum skólamálum að mun fleiri sæki um stöður, bæði kennarastöður og skólastjórnendastöður. Liður í þeirri vegferð er að auka sveigjanleika, auka möguleika til starfsþróunar. Virðulegur forseti. Þegar maður spyr menntamálaráðherra annarra ríkja sem eru talin vera með svokölluð framúrskarandi menntakerfi einblína allir þeir ráðherrar á þá staðreynd að starfsþróun kennara skipti miklu máli, sveigjanleiki kennara og að þeir nái að þróa sig í áttina að því að vera á þeim stað sem þeir vilja. Þetta frumvarp er klárlega liður í þeirri vegferð og ég er sannfærð um að það verði til heilla fyrir íslenskt skólastarf.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég verð að játa að ég er ekki alveg fullkomlega sannfærður en geri ráð fyrir að hv. allsherjar- og menntamálanefnd muni skoða þau atriði betur. Ég hef samt meiri áhyggjur af öðru sem hefur aðeins verið í umræðunni í samfélaginu eftir að frumvarpið kom fram. Heyrst hafa athugasemdir, og sumar hverjar alvarlegar, frá samtökum kennara og kannski meira frá einstökum kennurum á mismunandi skólastigum um hvort þetta sé skynsamlegasta skrefið að taka núna eða hvort það eigi að vera lengri aðlögunartími en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Mig langar í seinna andsvari að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hún telji að sá tími sem er gefinn til gildistökunnar - fer ég ekki rétt með að það sé 1. júlí 2019, sem eru þá væntanlega örfáir mánuðir eða jafnvel örfáar vikur frá samþykkt frumvarpsins? - sé nægur fyrir stofnanir ráðuneytisins og skólana í landinu til að taka á nýju og breyttu umhverfi?
Virðulegur forseti. Ég held að mjög brýnt sé þegar við ræðum skólamál á Íslandi að við horfumst í augu við þá stöðu sem uppi er. Fyrir það fyrsta er brotthvarf úr kennarastéttinni mjög mikið. Í öðru lagi varð, eftir að kennaranámið var lengt, því miður algjört hrun í aðsókn í kennaranámið. Aðsóknin jókst aðeins á árunum 2009–2010 en það er enn mikil kennaraþörf. Við höfum metið hana og þess vegna kynntum við aðgerðir til að styðja við nýliðun, sem ég segi að sé fyrsti áfanginn í þeirri vegferð. Við kynntum aðgerðir sem miða allar að því að auka áhugann, auka áhuga okkar allra á mikilvægi kennarans í samfélaginu. Kennsla er mikilvægasta starfið vegna þess að hún leggur grunninn að öllum öðrum störfum samfélagsins. Það sem ég tel að við munum sjá er frekari sérhæfing vegna þess að við erum komin með stærri hóp sem getur sótt um stöður. Það myndast ákveðinn hvati til þess að menn bæti við sig sérhæfingu eða námi með frumvarpinu. Hv. þingmaður spurði hvort tímaramminn væri hugsanlega þröngur. Við fórum í þessa vegferð með það að leiðarljósi að ná utan um þetta og að lögin tæku gildi út frá þeim aðstæðum sem eru uppi. Ég geri ráð fyrir að þingmenn hafi séð þær fréttir sem komu frá Hagstofu Íslands í dag þar sem við sjáum enn frekari fjölgun á réttindalausum kennurum. Þess vegna segi ég, virðulegi forseti: Þetta er mjög brýnt mál og mjög tímabært.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á þessu máli sem ég tel að sé mjög gott. Það er löngu tímabært að gera eitthvað í því að efla kennaramenntun. Ég man eftir því þegar ég starfaði hér sem þingmaður fyrir tveimur árum að þá var ráðstefna uppi í háskóla um það ástand sem var að skapast í kennaramálum. Það voru sláandi upplýsingar um að innan við helmingur af útskrifuðum kennurum starfaði sem kennarar. Það sagði manni að það væri gríðarlega mikilvægt að gera eitthvað í því og ég fagna þeim áformum sem hæstv. menntamálaráðherra er að vinna að þessa dagana og ríkisstjórnin. Ég veit ekki hvort ég má vera að hæla mikið ríkisstjórninni af því að ég er í minni hluta [[Gripið fram í.]]en ég fagna þessu. Það þarf ekki að fjölyrða um mikilvægi góðrar menntunar. Öflugur skóli með vel menntuðum kennurum á öllum skólastigum er algjör forsenda þess, eins og ráðherra nefndi áðan, að börn, ungmenni og svo hinn almenni borgari geti aflað sér þekkingar, færni og menntunar. Ég fagna því þessu frumvarpi og bind vonir við að það verði upphaf að styrkingu kennarastéttarinnar í landinu sem svo leiði að enn betra skólastarfi og víðtækari og betri menntun landsmanna. Spurningin er: Getum við Íslendingar sagt að við séum vel menntuð þjóð? Eflaust eru mjög skiptar skoðanir á því eins og gefur að skilja. En í bók sinni Ríkið og rökvísi stjórnmála skrifaði dr. Páll heitinn Skúlason, fyrrverandi rektor Háskóla Íslands, að sú fullyrðing ætti e.t.v. ekki fyllilega við rök að styðjast. Þar fór fræðimaður sem fylgdist með menntamálum þjóðarinnar í hátt í fjóra áratugi. Hann taldi að við sem þjóð hefðum haft þá tilhneigingu að leggja mun meiri áherslu á fræðsluþáttinn en, eins og hann sagði, vanrækt menntunina sem lýtur að því að þroska hugsun nemenda okkar og skilning á þeim gildum sem samfélag manna krefst. Í störfum mínum sem kennari veturinn 2011–2012 gerði ég óformlega könnun meðal nemenda á unglingastigi, fjórum efstu árgöngunum. Könnunin fólst í því að spyrja nemendur hvort þau gætu skilgreint fyrir mig hugtökin lýðræðisþjóðfélag, umburðarlyndi, kærleika, kristna arfleifð íslenskrar menningar, jafnrétti, lýðræðislegt samstarf, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu. Er skemmst frá því að segja að innan við tíu nemendur af þeim 200 sem spurðir voru gátu skýrt út fyrir mér hvað þessi hugtök merktu og enginn þeirra öll. Þetta kom mér mjög á óvart, ekki síst í ljósi þess að fyrsti hluti 2. gr. grunnskólalaga, sem er markmiðsgrein laganna, hljóðar svona, með leyfi forseta: „Hlutverk grunnskóla, í samvinnu við heimilin, er að stuðla að alhliða þroska allra nemenda og þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi sem er í sífelldri þróun. Starfshættir grunnskóla skulu mótast af umburðarlyndi og kærleika, kristinni arfleifð íslenskrar menningar, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi.“ Þessi niðurstaða fékk mig til að hugsa um að hugsanlega væri pottur brotinn hvað það varðar að ná eiginlegum markmiðum grunnskólans og komast að sömu niðurstöðu og dr. Páll heitinn Skúlason, að hugsanlega hefði hin eiginlega menntun barna í grunnskólum okkar setið á hakanum á kostnað fræðslunnar. Guðmundur Finnbogason, sá mikli fræðimaður, lýsti menntun í bók sinni Lýðmenntun á þennan hátt, með leyfi forseta: „Menntun hvers manns verður að metast eftir því hve hæfur hann er til að lifa og starfa í mannlegu félagi, lifa og starfa þannig að líf hans verði með hverjum degi meira virði fyrir sjálfan hann og aðra.“ Nú, rúmri öld síðar, eiga þessi orð að vera leiðarljós sem við förum eftir þegar menntamál þjóðarinnar eru til umræðu, umræðu sem stöðugt á að eiga sér stað á tímum margbreytileika hans og þess mikla hraða sem einkennir samfélög nútímans. Skólakerfið okkar á að skila út í þjóðfélagið einstaklingum sem eru tilbúnir að leggja sig alla fram við að taka þátt í samfélaginu og samneyslunni, einstaklingum sem eru tilbúnir að byggja upp auðugt menningarlíf, umburðarlyndi, virðingu, umhyggjusama borgaravitund, öflugt atvinnulíf og nýsköpun á öllum sviðum. Í bók sinni Virðing og umhyggja – Ákall 21. aldar segir Sigrún Aðalbjarnardóttir, með leyfi forseta, „að borgaravitund sé í raun hollustueiður við siðferðileg og pólitísk gildi í þágu samfélagsins“. Þetta segir mér hversu mikilvægt það er fyrir okkur sem þjóð að markmiðum sannrar menntunar sé náð. Vel menntaðir og víðsýnir kennarar á öllum skólastigum eru lykilmanneskjur í að ná þessum markmiðum. Austurríski heimspekingurinn Rudolf Steiner sem lét sig mjög menntun varða og var uppi fyrir margt löngu sagði um hlutverk og mikilvægi kennara, með leyfi forseta: „Þú verður ekki góður kennari ef þú einblínir eingöngu á það hvað þú gerir heldur hvernig og hvað þú ert. Kennarastarfið snýst nefnilega ekki um það hversu góða kennsluáætlun þú gerir heldur hvernig manneskja þú ert.“ Ég tek bara undir með hæstv. menntamálaráðherra og vona að þetta frumvarp fái góðan framgang og umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd og verði samþykkt því að eins og hæstv. ráðherra sagði áðan er kennarastarfið gríðarlega mikilvægt fyrir okkur í samfélaginu. Það er án nokkurs vafa eitt mikilvægasta starfið í samfélaginu. Ég er sjálfur menntaður kennari, var svo ljónheppinn að útskrifast 2011 þannig að ég þurfti ekki að fara í lenginguna. Ég segi enn og aftur að góður kennari í skólanum getur verið lykilmanneskja í því að móta framtíð barna okkar og byggja þannig upp gott, heiðarlegt og sanngjarnt samfélag þar sem við hugsum vel um hvert annað.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra líka fyrir umfjöllunina um þetta mikilvæga mál sem við þekkjum að hefur fengið misgóðar viðtökur, ég held að það sé óhætt að segja það. Sjálf hef ég átt samtöl við fólk, sérstaklega á framhaldsskóla- og háskólastigi, sem haft hefur meiri skoðanir á þessu en það fólk sem ég hef hitt sérstaklega á grunnskólastigi. Mér hafa fundist áhyggjurnar fyrst og fremst felast í því að kennurum fjölgi svo hratt á framhaldsskólastiginu af því að það sé svo miklu betur borgað þannig að það muni halda áfram að vanta í grunnskólann. Það voru áhyggjurnar sem mér fannst fólk vera að lýsa sem og auðvitað að hæfnin sem það hefði til að kenna á mismunandi skólastigum yrði ekki til staðar. Þess vegna verð ég að segja að það sem ég er búin að rúlla í gegnum í málinu í dag vekur mér vonir um að við náum fram viðunandi niðurstöðu. Þau hæfniviðmið, sem ég held að séu afskaplega mikilvæg til að skilgreina hvar maður er hæfur til að kenna - því að vissulega eru markmiðin mjög ólík þegar maður sest á skólabekk og lærir til kennara. Ef maður leggur fyrir sig leikskólakennarann er maður að huga að því að vinna á því skólastigi en ekki endilega í framhaldsskóla. Það voru áhyggjurnar sem fólk viðraði við mig, alla vega að leikskólakennarar væru bara allt í einu farnir að sækja í framhaldsskólana og hvað ætti skólastjóri að gera sem byggi úti á landi og hefði ekki um neitt annað að velja ef leikskólakennarinn væri eini umsækjandinn sem væri með réttindi o.s.frv. Fólk hefur áhyggjur af svona atriðum og við þurfum auðvitað að svara þeim. Það gerum við með þessari vinnu og þeim umsögnum sem munu koma til allsherjar- og menntamálanefndar í framhaldinu. Það er alveg rétt að ekki hefur myndast flæði - mikið er búið að tala um flæði á milli leik- og grunnskóla gagnvart nemendum, að það eigi að vera auðveldara viðfangs að nemendur geti byrjað fyrr, jafnvel í grunnskóla, eða að það eigi að vera meiri samskipti, að þeir eigi að geta farið á milli grunnskóla og framhaldsskóla án þess að það sé eitthvert tiltökumál með aldurinn, að hann sé ekki endilega það sem skipti máli þar. Umræðan gagnvart kennurunum hefur einhvern veginn verið erfiðari og þrengri hvað þetta varðar. Mér líst ágætlega í fyrstu atrennu á þennan hæfniramma, þ.e. að reyna á að skilgreina þá hæfni sem fólk þarf til að geta kennt á hverju skólastigi fyrir sig, að það þurfi ekki að byrja á byrjuninni heldur geti það sótt fram í einhvers konar starfsþróun. Það veitir svo sannarlega ekki af, eins og hér hefur verið rætt. Við heyrum mikið um álag og við heyrum um kulnun, sérstaklega í þessari stétt, og í grunnskólanum er það gríðarlega algengt þannig að þörf er á að bregðast við. Eins og hv. þingmaður nefndi, sem talaði á undan mér, er ekki eðlilegt að svo margir sem lært hafa til kennara skili sér ekki í starfið, hvort sem það er vegna launamála eða aðbúnaðar eða hvað það nú er. Um leið og við segjum að þetta séu mikilvægustu störfin sem búi framtíðina okkar undir að takast á við það sem þau þurfa að takast á við, hvort sem það er fjórða iðnbyltingin eða bara lífið og tilveran almennt, þurfum við að vera sanngjörn þegar kemur að aðstöðu og launamálum. Það var áhugavert þegar Samtök iðnaðarins komu á fund fjárlaganefndar í morgun og skiluðu umsögnum um fjármálaáætlun. Þar kom fram að 70% nemenda í Finnlandi velja starfsnám. Við erum búin að tala mikið um starfsnám og áhersluna á það. Því fannst mér áhugaverð skýring þeirra á þessum mikla áhuga á því, þó að þeir hefðu hana ekki alveg á reiðum höndum var skýringin að einhverju leyti sú að meira samtal væri á milli skólastiga, samtalið um starfsnámið byrjaði fyrr, og krakkar byrjuðu fyrr að taka þátt í einhverju slíku, kannski umfram það sem við þekkjum. Ég fagna líka því sem fyrirhugað er, að fimmta árið verði hálfgert kandídatsár. Ég held að það sé mjög aðlaðandi og skipti miklu máli. Ég man það sjálf, af því að ég fór fullorðin í þetta nám og var svo ljónheppin, einmitt vegna skorts á kennurum, að sveitarfélagið sá sér fært að styðja mig þannig að ég var ekki launalaus á meðan ég var í starfsnámi. En ég held að þetta skipti mjög miklu máli varðandi það að laða kennaranema í þessa menntun. Mig langar til að spyrja um tvennt, ráðherra tekur það kannski bara saman í restina: Annars vegar langar mig að spyrja um þá gagnrýni sem fram kom meðan frumvarpið var í samráðsgáttinni. Hér er sagt að í lokaútgáfu frumvarpsins hafi verið leitast við að taka tillit til helstu athugasemda. Hverjar voru þær? Ég bið ráðherra aðeins að fara yfir hvað var veigamest af því sem tekið var tillit til. Annað sem mig langar að spyrja um, af því að ég átta mig ekki alveg á þessari menntun. Við tölum um þrjú leyfisbréf, þá hef ég hugsað: Leikskóli, grunnskóli, framhaldsskóli. Síðan er á bls. 12 talað um tónlistarskólakennara, að þeir öðlist þá þennan sama rétt, ef ég skil það rétt. Fá þeir þá rétt til kandídatsárs? Mun gilda það sama varðandi menntun þeirra eða verður hún óbreytt? Hér er líka talað um fyrsta, annað og þriðja hæfnisstig hvað þá varðar, ef ráðherra gæti aðeins skýrt hvort þeir geti þá gengið inn í öll skólastig. Geta þeir gert það nú þegar eða er það eitthvað umfram það sem þeir fá núna? Maður þekkir að það er tónmenntakennsla í skólum, í mínum heimamenntaskóla er beinlínis listabraut þar sem hefur verið kennd tónlist. Það er ekki óeðlilegt að þar sé tónlistarskólakennari til staðar. En ég velti fyrir mér hvort þeir öðlist nákvæmlega sömu réttindi. Einhvern veginn hef ég þá tilfinningu - ég þekki samt ekki nám þeirra, það getur verið eitthvað öðruvísi uppbyggt varðandi ýmist faglegt og annað slíkt þannig að það væri áhugavert ef ráðherra gæti komið inn á það. Eins og ég segi kemur fram í 5. gr. að þeir falli undir gildissvið þessa frumvarps af því að aðalnámskrá tónlistarskóla samsvarar þessum þrepum. Ég tengi samt ekki alveg inn á að það falli að sama skapi undir faglega þekkingu og menntunarfræði annars vegar og faglega þekkingu og kennslufræði hins vegar, en það á sér eflaust einhverjar skýringar. Ég fagna því að þetta frumvarp sé fram komið. Í mínum huga ætti sá ótti sem ég upplifði í samtölum mínum við fólk í þessari stétt, kennarastéttinni, að vera mun minni. Ég held að það verði áhugavert að sjá hvort viðbrögðin verða þá ekki önnur núna þegar það er fram komið. Ég vona svo sannarlega að frumvarpið nái fram að ganga í vor og þá með þeim breytingum sem þurfa að koma fram ef þær eru til staðar.
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp og fyrir mjög góða ræðu hennar hér áðan. Ég verð að segja að ég er bara rosalega spennt fyrir þessu máli. Mér finnst þetta frábært tækifæri og ég er reyndar þannig þenkjandi að ég myndi jafnvel vilja ganga enn lengra. En allt í lagi, ég sætti mig líka við að við þurfum stundum að stíga nokkur skref í áttina. Ég tek bara undir það með ráðherra hversu mikilvægt er að byggja grunninn fyrir kennarastéttina og starfsþróun kennara. Ég vil líka líta þannig á að það sé svo mikilvægt fyrir vinnustaðinn, skólana, að hafa fjölbreytta reynslu. Ég held að flestöll fyrirtæki í dag vilji einmitt fjölbreytileika. Það er ekki bara þetta með kynið, það er líka með aldurinn og það er líka með menntunina. Ég var lengi í sveitarstjórn í Mosfellsbæ og ég veit að við vorum með þeim fyrstu þegar við fórum að prófa okkur áfram með svokallaðar fimm ára deildir þar, sem voru þá leikskóladeildir, í grunnskólunum og ég man hvað bæði leikskólakennarar og grunnskólakennarar voru ánægðir með þá tilraun okkar og ekki síður foreldrarnir og börnin. Ég man eftir umræðu milli þessara fagstétta um hvað þær væru að læra hver af annarri og hversu mikilvægt væri fyrir grunnskólakennarann að sjá leikskólakennarann að störfum við það hvernig hann kennir í gegnum leik og svo öfugt. Síðan þróaðist þessi reynsla okkar í Mosfellsbæ og ég veit að mörg sveitarfélög og margir skólar eru byrjaðir með þetta. Opnaður var skóli sem er sem sagt bæði leikskóli og grunnskóli, yngsta stig grunnskólans, heitir Krikaskóli. Ég veit að þar hefur líka gengið mjög vel. Ég hitti aðstoðarskólastjóra þess skóla um daginn á förnum vegi og við tókum tal saman. Hún var að lýsa því hversu mikilvægt það væri að hafa fjölbreytta starfsmannaflóru. Þetta er skóli sem er einstaklega skemmtilegt kennsluform og glæsileg bygging sem er hönnuð í kringum kennsluaðferðir og annað. Þau hafa þar af leiðandi líka verið svo lánsöm, talandi um það sem hæstv. ráðherra kom einmitt inn á, að aðbúnaður skiptir máli og umhverfi sem fólk starfar í, að þar sækja margir um. Þá kemur kannski að því þar sem ég sagðist vilja ganga enn þá lengra, þ.e. að viðurkenningunni og starfsöryggi þeirra sem hafa háskólapróf þó að þeir hafi ekki kennsluréttindi. Það að vera með þverfagleg teymi vel menntaðra og reyndra kennara, leikskólakennara, grunnskólakennara, jafnvel sálfræðinga, þroskaþjálfa, náttúrufræðinga - við gætum haldið áfram endalaust. Ég held að það sé mjög mikill akkur í því þegar skólastofnanir eins og aðrar stofnanir eða fyrirtæki hafa þessa fjölbreyttu flóru. Þá ætla ég ekki að gera lítið úr mikilvægi þess að stærsti hlutinn hafi kennaramenntunina og uppeldisfræðina á bak við sig. Ég held að þetta sé einmitt svolítið svarið við síbreytilegu umhverfi sem við störfum í og þess vegna fagna ég því að þetta frumvarp hafi verið lagt fram og ég held að það sé af hinu góða. Þó að ég sé ekki búin að grandskoða þetta hef ég, eins og fleiri hv. þingmenn sem hafa tekið hér til máls, orðið vör við fréttaflutninginn varðandi umsagnir sem komu inn á samráðsgáttina. Það er eðlilegt að þegar verið er að leggja til einhverjar breytingar að upp komi ákveðin hræðsla og fólk óttist um sína starfsstétt og sín réttindi og alls konar mál sem kynnu að koma upp, en ég held að þetta sé til mikilla bóta. Ég hef trú á því að þetta væri mikil framför fyrir okkur og hvet því til þess að nefndin taki þetta fyrir með jákvæðum hætti. Hæstv. ráðherra minntist á frétt sem var á Hagstofunni í dag þar sem var fjallað um að áttundi hver kennari hefði verið án kennsluréttinda haustið 2018. Við vitum ekki hvaða annað grunnnám þessir kennarar sem voru án kennsluréttinda höfðu. Það getur vel verið að þótt margir af þessum ágætu starfsmönnum séu ekki með kennsluréttindi séu þeir bara mjög færir og hæfir í sínum störfum og ég efast ekki um að velflestir eru það. Það sló mig líka í þessari frétt, og það er svo sem ekkert nýtt heldur eitthvað sem við vitum mjög vel, þessi fækkun karlmanna í stéttinni. Ég tala mikið fyrir jafnrétti kynjanna og það er margsannað að fyrirtækjum og samfélögum sem nýta krafta beggja kynja vegnar einfaldlega betur þannig að ég verð að viðurkenna að það er mér mikið áhyggjuefni, virðulegur forseti, hversu fáir karlmenn virðast sækja í kennaranámið og í kennslu í skólunum. Ég vona jafnframt að allar aðgerðir í þessa átt séu til þess fallnar að auka fjölbreytileikann í skólunum hvað starfsþróunina varðar og þá er ég sérstaklega að vísa til kyns hvað þetta varðar. Ég sé líka á tölum á vef Hagstofunnar að það er ekki bara í fjölda kennara heldur líka fjölda skólastjórnenda sem áður fyrr voru miklu fleiri karlmenn - ef ég les rétt úr þessu línuriti held ég í að kringum 2006 hafi það verið sirka jafn margir karlmenn og konur sem sinntu störfum skólastjórnenda en nú hallar verulega á karlmenn. Við berjumst fyrir því í þessum sal, virðulegur forseti, að fá fleiri konur í stjórnendastörf vegna þess að yfirleitt er það þannig að ef kona er í æðstu stjórnum fjölgar þeim líka í millistjórnendastöðum. Ég hef alveg þessar sömu áhyggjur þó að það sé með öfugum formerkjum þegar kemur að fræðslustofnunum okkar og skólunum okkar og hvet hæstv. ráðherra til að huga sérstaklega að þessum efnum. Ég hjó líka eftir því í þessari ágætu frétt að talað var um að grunnskólanemendur með erlent móðurmál hafi aldrei verið fleiri. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur talað mjög fyrir þeim málum og hvernig við komum til móts við einstaklinga, við börn í skólunum okkar, á þeirra forsendum. Það eru stöðugt fleiri sem eru af erlendu bergi brotin og eru tvítyngd eða þurfa að taka íslenskuna sem annað eða jafnvel þriðja tungumál. Þau þurfa að fá til þess aðstoð til að geta nýtt þau tækifæri sem bjóðast í íslensku samfélagi í framtíðinni. Þá fór ég að huga að því, virðulegur forseti, hver væru réttindi kennara sem eru af erlendu bergi brotnir. Í 10. gr. frumvarpsins er fjallað um réttindi sem aflað er í ríki innan EES eða í aðildarríki EFTA og þar segir að Menntamálastofnun staðfesti leyfi til að nota starfsheitið kennari samkvæmt umsókn ríkisborgara frá ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins - eða Færeyjum, stendur svo hér. Að sjálfsögðu þarf viðkomandi að leggja fram ákveðin vottorð og viðurkenningar hvað þetta varðar. Ef hæstv. ráðherra kemur upp í ræðu á eftir og hefur einhverjar frekari upplýsingar um það hvort við vitum eitthvað um það hversu margir kennarar starfa hér sem koma frá hinum EES-löndunum langar mig líka að benda á að hér eru Færeyjar sérstaklega tilgreindar en af því að ég er í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins, og okkur þykir mjög vænt um bæði Færeyjar og Grænland sem er hvorugt innan EES-svæðisins, velti ég fyrir mér hvort kannski sé ástæða til að hnýta Grænlandi við þessa grein. Ég held ég hafi þetta ekki lengra. Eins og ég sagði áðan fagna ég mjög þessu frumvarpi og held að við séum á góðri vegferð. Ég hvet til þess með svona breytingar eins og aðrir að við fylgjumst vel með þróuninni, hvort við séum að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur. Það kemur ágætlega fram í greinargerðinni að við t.d. höfum ekki alveg náð þeim markmiðum sem við settum okkur með - ég ætlaði að fara að segja nýju grunnskólalögunum af því að þau voru svo lengi kölluð það, en þau eru ekkert ný því að þau eru orðin tíu ára gömul. Það er ástæða til að vera stöðugt á vaktinni hvað það varðar og eins og ég segi, ef reynslan af þessu er góð finnst mér líka mega velta fyrir sér starfsöryggi og réttindum starfsfólks með annars konar háskólabakgrunn en kennslufræði í okkar skólakerfi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir athugasemdir þeirra um þetta mikilvæga mál. Hv. þm. Páll Valur Björnsson var duglegur að vitna í heimspekinga og fleiri þegar hann fjallaði um frumvarpið og því langar mig að vitna í John Stuart Mill þar sem hann segir, með leyfi forseta: „Öll efling menntunar stuðlar að jöfnuði því menntunin selur alla einstaklinga undir sömu áhrif, veitir þeim aðgang að sama sjóði þekkingar og skoðunar.“ Þetta ritaði hann í riti sínu 1859 og það á svo sannarlega við enn í dag. Mig langar að fara yfir tvennt og svara svo nokkrum spurningum hv. þingmanna. Í gær funduðu menntamálaráðherrar allra Norðurlandanna og það var mjög áhugaverður, góður og fróðlegur fundur. Tvennt stendur upp úr og er það annars vegar hin mikla kennaraþörf alls staðar á Norðurlöndunum, fyrir utan í Finnlandi. Til að mynda mun vanta í Svíþjóð á næstu tíu árum, ef ekki verður farið í róttækar aðgerðir, 82.000 kennara. Svíar eru í stórkostlegum vanda. Norðmenn eiga við svipaðan vanda að etja, þar er talan 32.000 kennarar. Ég er ekki búin að taka saman hlutfallslegar tölur hjá okkur. En það er svolítið merkilegt að í slíkum velferðarlöndum sé þessi staða komin upp. Þess vegna er mjög brýnt að við förum núna í fyrsta sinn eftir færnispá, að segja árið 2019 að við vitum hver staðan er og að við ætlum ekki að vera stjórnvöld sem eru aðgerðalaus. Við ætlum að fara í aðgerðir mjög víða. Þetta frumvarp er einn liður í því. Það næsta sem mig langar að nefna frá fundi samráðherra minna er brotthvarfið á framhaldsskólastigi. Þar skerum við okkur Íslendingar algerlega úr. Það vill nefnilega þannig til að brotthvarf nemenda hefst ekki á fyrsta ári í framhaldsskóla. Það á sér nokkurn aðdraganda og við getum séð hvernig námsframvinda er og við hvaða áskoranir viðkomandi nemendur eiga að etja. Þess vegna er samfella og sveigjanleiki milli skólastiga alveg gríðarlega mikilvægur þáttur, til að kennarar skilji hvað veldur. Hvernig getum við aðstoðað, hjálpað og hvatt nemendur okkar meira og betur áfram? Svo að við tölum um hin mismunandi skólastig er á leikskólastiginu mæling sem heitir HLJÓMUR. Þar má finna mjög fljótlega hvernig börnunum mun vegna við að tileinka sér lestur. Það er ótrúleg fylgni á milli þess sem kemur út úr því prófi og hvernig þeim vegnar í lestri síðar. Þess vegna hef ég mjög mikla trú á snemmtækri íhlutun, að byrja strax að aðstoða og hlúa að nemendum. Nú er ég búin að tala um þrjú skólastig í einu og benda á mikilvægi þess að þau skólastig séu upplýst um þær áskoranir sem við er að etja. Komið hefur fram í kvöld að áhyggjur hafi verið af hæfnirömmum. Það sem við gerðum þegar við vorum að vinna frumvarpið er að við tókum tillit til nánast allra þeirra athugasemda sem við fengum og aðlöguðum hæfnirammana samkvæmt því. Ég tel að það samstarf hafi skilað enn betra frumvarpi og meiri sátt um það. Þegar svona breytingar eru í gangi eru auðvitað alltaf einhverjar efasemdir, en ég er sannfærð um að þegar lögin taka gildi munum við sjá þennan sveigjanleika. Við þurfum að huga að því að staðan er grafalvarleg. Það verður ekki fram hjá því litið. Ég sé líka fyrir mér með það sem við höfum núna, styttingu náms, sér í lagi varðandi hið bóklega nám á framhaldsskólastiginu, að meiri hreyfanleiki verði á milli framhaldsskólastigsins og grunnskólastigsins. Þær fréttir sem við fengum frá Hagstofunni í dag eru svolítið fróðlegar. Þetta var ekki skipulagt af ráðherranum sem hér stendur en það var fróðlegt að fá þær fréttir akkúrat í dag þegar ég mæli fyrir þessu frumvarpi að starfsmönnum við kennslu án kennsluréttinda fjölgi sífellt. Sumir eru með leyfisbréf á framhaldsskólastiginu en eru að kenna á grunnskólastiginu en frumvarpið mun gera það að verkum að við munum sjá fækkun hvað þetta varðar. Ég er bjartsýn á þann þátt. Annað sem var nefnt varðar tónlistarkennarana. Við erum að auka réttindi þeirra en þeir fara eins og aðrir undir ákveðinn hæfniramma og höfum við fengið mjög góð viðbrögð frá tónlistarkennurum. Ég vil koma því að, af því að ég nefndi brotthvarfið, að hlutföll þeirra sem innritast í verk- og starfsnám á Íslandi annars vegar og hins vegar bóklegt nám eru allt önnur en þekkjast á Norðurlöndunum. Hér fara um 70% í bóklegt nám. Ég vil taka fram að ég er mjög hlynnt bóklegu námi en ég get hins vegar ekki sem menntamálaráðherra horft fram hjá þeirri staðreynd að hér er brotthvarf mun meira. Ég þori varla að nefna töluna, hversu hlutfallslega hærra það er hér en til að mynda í Noregi og hjá öðrum ríkjum. Auðvitað miða allar þær aðgerðir sem við erum að fara í að því að fleiri finni sig í námi og að við bjóðum upp á nám sem hæfir unga fólkinu okkar. Framboðið á framhaldsskólastiginu er mjög mikið en það dugar ekki ein námskynning til að fólkið okkar átti sig á því hvað er í boði. Það þarf að vera öflugt val í verk- og listgreinum alla skólagönguna svo að börnin okkar átti sig á því hvar áhugi þeirra liggur. Það þarf ekki aðeins slíkt val, foreldrarnir þurfa líka að vera upplýstir um það. Atvinnulífið þarf einnig að vera duglegt að kynna fyrir unga fólkinu hvaða tækifæri eru í boði. Þessi hlutföll þurfa að líkjast meira því sem við sjáum í Evrópu, en þar eru hlutföllin allt önnur. Virðulegur forseti. Talað hefur verið um eitt leyfisbréf, sem hefur verið reynt annars staðar. Í ýmsum löndum er skörun á leyfisbréfum kennara sem kenna á milli skólastiga, svo sem í Noregi, Finnlandi og Kanada. Sú útfærsla sem um ræðir og ég hef mælt fyrir í þessu frumvarpi er ekki mikið frábrugðin þeim og er ætlað að ná fram þeim sveigjanleika sem áform voru uppi um í lögunum árið 2008. Sá sveigjanleiki og flæði kennara milli skólastiga er æskilegt til að minnka skil á milli skólastiganna, bæta starfsöryggi og hvetja til starfsþróunar sem leiðir þá til aukinna gæða í skólastarfi. Hæfnishugsunin sem frumvarpið byggir á rímar við það sem flest ríki innan OECD byggja menntamál sín á. Það má með sanni segja að þetta sé ný hugsun í íslenskum skólamálum en fyrirmyndirnar eru líka annars staðar. Annað sem við erum að huga að er að undirbúa skólakerfið fyrir þær áskoranir sem fylgja fjórðu iðnbyltingunni, svo sem sjálfvirknivæðinguna. Við eigum eftir að sjá að nemendur fara meira á milli námsgreina. Ég mun hvetja til þess vegna þess að ég held að það auki sköpun og að við munum þá fá einstaklinga sem verða meira lausnamiðaðir. Þegar Efnahags- og framfarastofnunin nefnir hvaða hæfni verði eftirsóknarverðust er það einmitt lausnamiðuð hugsun, nýsköpun, að viðkomandi aðilar séu góðir í samskiptum. Ég tel að ef við fáum inn í kerfið okkar kennara sem geta verið á mismunandi skólastigum muni það hjálpa til við þetta. Kennarar þurfa að skilja hverjar lykilbreyturnar eru sem lúta að því að viðkomandi nemandi sé í meiri brotthvarfshættu en ella. Virðulegur forseti. Brotthvarfið er mér ansi hugleikið og því vil ég benda á að það sem helst kemur í veg fyrir að ungt fólk misstígi sig síðar á lífsleiðinni er að það klári framhaldsnám. Þau sem eru ekki í skóla á framhaldsskólastiginu eða stunda ekki atvinnu eru margfalt líklegri til að eiga við verulega vanlíðan að etja og annað slíkt. Núna þegar við erum að skoða þennan hóp sérstaklega í mennta- og menningarmálaráðuneytinu sjáum við að besta forvörnin er að börnin okkar og unga fólkið finni nám við sitt hæfi. Mig langar að lokum að nefna þá lykilþætti sem eru í frumvarpinu. Það er í fyrsta lagi aukinn sveigjanleiki. Í öðru lagi mun þetta auka og efla alla starfsþróun kennara. Í þriðja lagi er það líklegt til að auka starfsöryggi vegna sveigjanleika. Í fjórða lagi sjáum við fram á að kennurum muni fjölga. Í fimmta lagi teljum við að það muni auka og beina sjónum að mikilvægi kennarastarfsins á öllum skólastigum. Að lokum mun þetta líka stuðla að bættri stjórnsýslu vegna þess að fyrir útgáfu leyfisbréfa og veitingu undanþágna fyrir grunnskóla og framhaldsskóla til að ráða leiðbeinendur er ákveðin réttarbót, sem ekki má gleyma, sem felst í því að kæra má ákvarðanir Menntamálastofnunar í því efni til ráðherra. Við erum því búin að skýra stjórnsýsluna betur í frumvarpinu. Virðulegur forseti. Það verður spennandi að sjá hvaða umsagnir og athugasemdir berast allsherjar- og menntamálanefnd. Ég get fullvissað þingheim um að unnið hefur verið mjög ötullega að frumvarpinu. Við höfum tekið tillit til athugasemda sem hafa borist. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem segja að spennandi tímar séu fram undan í menntamálum og spennandi áskoranir. Við eigum að taka þau mál meira í fangið og veita þeim meira vægi í þjóðmálaumræðunni. Það sem er einkennandi hjá þjóðum sem hafa framúrskarandi menntakerfi er ekki einvörðungu að fjármunum sé forgangsraðað í þágu menntunar heldur eru menntamál mjög fyrirferðarmikil í þjóðmálaumræðunni. Hver er þróunin? Hverjar eru áskoranirnar og hvað gengur vel? Eins og ég sagði í upphafi og vitnaði með leyfi forseta í John Stuart Mill er það svo að menntun og efling hennar stuðlar að jöfnuði. Ég tel að á þeim tímum sem við lifum á, í heimi tæknibreytinga, hafi þörfin aldrei verið meiri til að stuðla að jöfnuði, að því að allir hafi jöfn tækifæri til að mennta sig.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, nr. 46/2016. Frumvarpið flyt ég ásamt með öllum nefndarmönnum í forsætisnefnd Alþingis, sem sagt forsætisnefnd stendur öll að frumvarpinu ásamt áheyrnarfulltrúum Viðreisnar og Flokks fólksins. Frumvarp þetta felur það í sér að kveðið verði skýrar á um eftirlit ríkisendurskoðanda, sérstaklega hvað varðar eftirlit með tekjum ríkisins, í öðru lagi að tryggja ríkisendurskoðanda aðgang að upplýsingum úr upplýsingakerfum opinberra aðila og í þriðja lagi að samræma skjalavörslu Ríkisendurskoðunar við það sem gildir um Alþingi og aðrar stofnanir Alþingis, þ.e. umboðsmann Alþingis. Í frumvarpinu felst, verði það að lögum, að skýrri lagastoð er skotið undir sérstaka starfseiningu innan Ríkisendurskoðunar sem mun í framhaldinu sinna eftirliti með því að tekjur ríkisins skili sér í samræmi við áætlanagerð ríkisins og kanna ýmis tekjuöflunarkerfi þess. Mikilvægt er að lagaumgjörð um eftirlitsverkefni af þessu tagi sé skýr og í ljósi reynslunnar af framkvæmd gildandi laga eru þar af leiðandi lagðar til nokkrar breytingar hvað þetta varðar. Í fyrsta lagi að skýrt verði skilgreint hvað felst í hlutverki ríkisendurskoðanda að hafa eftirlit með tekjum ríkisins með hliðstæðum hætti og skýrt er mælt fyrir um hlutverk Ríkisendurskoðunar á sviði fjárhagsendurskoðunar og stjórnsýsluendurskoðunar. Í 2. málslið 1. mgr. 3. gr. gildandi laga nr. 46/2016, um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreiknings, kemur fram að hlutverk ríkisendurskoðanda sé m.a. að hafa eftirlit með tekjum ríkisins, en að öðru leyti er þetta ekki eins skýrt útfært eða ítarlega eins og á við um önnur þau meginverkefni embættisins. Nú hefur ríkisendurskoðandi í hyggju að leggja aukna áherslu á þetta hlutverk með sérstakri starfseiningu innan embættisins og ánægjulegt er að upplýsa að í fjármálaáætlun sem er nú til meðferðar í þingnefnd er gert ráð fyrir upphafsfjárheimildum til að efla embættið að þessu leyti. Í eftirlitinu felst m.a. að kanna forsendur afskrifta skattkrafna, yfirfara forsendur álagningar opinberra gjalda og annarra skatta, endurskoða og kanna forsendur rekstrartekna stofnana og hafa eftirlit með því að sértekjur stofnana séu innheimtar í samræmi við lög og fylgjast með innheimtu opinberra gjalda og skatta. Hér er að sjálfsögðu ekki um það að ræða að embætti Ríkisendurskoðunar fari að taka ákvarðanir á þessu sviði eða blanda sér inn í skattframkvæmdina sem slíka, heldur hafa eftirlit með henni og fylgjast með því hvernig gengur. Í öðru lagi er í frumvarpinu kveðið sérstaklega á um aðgang ríkisendurskoðanda að gögnum hjá opinberum aðilum og upplýsingakerfum um fjárhagsmálefni ríkisins. Í gildandi lögum skortir á að slíkt sé gert með nægjanlega skýrum hætti eins og var þó upphaflega áætlunin með gildandi lögum, en nú hefur bæði komið til að með því að leggja aukna áherslu á tekjueftirlitið er þessi aðgangur mjög brýnn og eins þarf að styrkja orðalag hvað þetta varðar á tímum rafrænna gagnasafna sem í sívaxandi mæli eru það sem hér skiptir máli. Þetta snýst um aðgang að ýmsum opinberum skrám eins og fasteignaskrám, ökutækjaskrám, loftfaraskrá, þjóðskrá, skipaskrá o.s.frv. og að heimild til þessa ótvíræða aðgangs sé skýr og að sá aðgangur sé án gjaldtöku. Auðvitað getum við ekki búið við það að mikilvægur eftirlitsaðili þurfi að sæta því að greiða fyrir sjálfsagðan aðgang að gögnum af þessu tagi sem er nauðsynlegur vegna starfsins. Þá er jafnframt lagt til að aðgangsheimild ríkisendurskoðanda að bókhaldi þriðja aðila verði skýrari þegar um er að ræða greiðslur úr ríkissjóði eða endurgreiðslur kostnaðar. Þetta er í vaxandi mæli mikilvægt. Má í því sambandi nefna t.d. endurgreiðslu kostnaðar við kvikmyndagerð eða endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna rannsóknar- og þróunarstarfsemi þar sem verulegir fjármunir skipta um hendur þegar ríkið endurgreiðir umtalsverðar fjárhæðir útlagðs kostnaðar af þessu tagi. Þá er í þriðja lagi tekið af skarið um að með skjalavörslu embættisins, þ.e. ríkisendurskoðanda, skuli fara með sama hætti og hjá Alþingi og embætti umboðsmanns Alþingis. Lög um opinber skjalasöfn taka ekki til Alþingis og umboðsmanns. Ríkisendurskoðun er að vísu ekki talin til skilaskyldra aðila skv. 14. gr. þeirra laga en rétt þykir að taka af allan vafa um að staða Ríkisendurskoðunar skuli að þessu leyti vera sambærileg við Alþingi og umboðsmann. Hjá Ríkisendurskoðun er varðveitt allt skjalasafn embættisins frá árinu 1985, þ.e. allan þann tíma sem embættið hefur heyrt undir Alþingi. Þannig lagað séð er ekki um breytingu að ræða heldur að hin lagalega staða sé skýr. Þess vegna er lagt til að staða ríkisendurskoðanda hvað skjalavistun varðar verði sú sama og umboðsmanns Alþingis, enda staða embættanna sambærileg að mörgu leyti. Bæði starfa þau í skjóli Alþingis þó að verkefni þeirra sem slík skarist ekki. Loks eru, herra forseti, á tveimur stöðum lagðar til uppfærslur á tilvísun til laga, þ.e. að í stað tilvísunar til eldri laga um fjárreiður ríkisins komi tilvísun til laga um opinber fjármál. Ég hef, herra forseti, lokið að gera grein fyrir meginefni frumvarpsins og helstu nýmælum þess. Ég legg til að málið gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni þessari umræðu og bind vonir við að frumvarpið nái að verða að lögum fyrir vorið þar sem ljóst er að í undirbúningi er af hálfu ríkisendurskoðanda að efla starfið, sérstaklega hvað varðar tekjueftirlitsþáttinn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ríkisreikningur samanstendur af rekstrarreikningi þar sem tekjur og gjöld eru færð og efnahagsreikningi þar sem eignir og skuldir eru færðar. Í 4. gr. laga um ríkisendurskoðanda kemur skýrt fram að ríkisendurskoðandi endurskoðar ríkisreikning og ársreikninga sjóða og ríkisfyrirtækja, sem rekin eru á ábyrgð ríkissjóðs, og ársreikninga hlutafélaga og sameignarfélaga þar sem ríkið á helmingshlut eða meira. Ríkisendurskoðanda ber því samkvæmt gildandi lögum að annast eftirlit með öllum tekjum ríkisins, innra eftirlit með umgjörð þeirra, hvernig þær verða til og hvernig þær verða varðveittar. Þetta kallar því á nánari skýringu á því hvers vegna talin er þörf á þessum lagabreytingum þar sem þetta er hvort eð er alltaf hlutverk ríkisendurskoðanda og eðli starfa hans að fylgjast með tekjum ríkisins. Tekjur er ekki hægt að endurskoða nema um leið og skoðaðar eru forsendur fyrir öflun þeirra og þeirra kerfa sem halda utan um álagningu þeirra, skráningu þeirra, innheimtu og varðveislu. Í fjármálaáætlun kemur skýrt fram að gjöld ríkisins eru áætluð því sem næst jafn há tekjunum ár hvert, sem sýnir mikilvægi gjalda ekki síður en tekna. Þess vegna vil ég fá hugleiðingar hv. þingmanns á því hvers vegna í frumvarpinu er ekki jafn rík áhersla á eftirlit með gjöldum ríkisins, forsendum þeirra og samþykktar kerfis þeirra áður en til greiðslu kemur eða áður en til færslu reikninga og gjalda kemur.
Ætli ég megi ekki segja kannski að svarið sé að menn telja að þau lagaákvæði sem til staðar eru í dag séu fullnægjandi hvað þá þætti varðar. En þegar þetta er skoðað betur, án þess að ég geti sagt að ég sé útlærður í þessu, sést að útfærslan á hlutverki ríkisendurskoðanda hvað varðar tekjueftirlitið er miklu veikari í gildandi lögum. Það er fyrst og fremst tekið fram í 1. mgr. 3. gr. sem ég nefndi, að hlutverk ríkisendurskoðanda sé meðal annars að hafa eftirlit með tekjum en að öðru leyti hefur kannski þótt skorta á skýrleika þeirra ákvæða. Það er það sem hér er meiningin að bæta úr. Hins vegar eru mjög ítarleg ákvæði um hlutverk Ríkisendurskoðunar hvað varðar bæði fjárhagsendurskoðun, þ.e. þá líka gjöldin sem slík, og stjórnsýsluendurskoðun þegar henni er beitt en það sem verið er að gera í raun og veru er að taka tekjueftirlitsþáttinn og gera hann nær því að vera hliðsettan með þessu eða þannig les ég í þetta. Þessu er ríkisendurskoðandi sjálfur, sem að sjálfsögðu hefur haft mikið frumkvæði að því að vinna þetta frumvarp, betur bær til að svara. En hann hefur ekki málfrelsi á þingi þannig að ég mæli þá með því að hv. þingnefnd fari betur yfir þetta ef menn teldu ástæðu til að skerpa á einhverjum öðrum ákvæðum laganna í leiðinni sem væri þá á gjaldahliðinni eins og hv. þingmaður nefndi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargott svar og má kannski aðeins á svipuðum nótum í þessu sambandi spyrja hvers vegna ekki sé jafnframt hnykkt sérstaklega á eftirlitshlutverki ríkisendurskoðanda með eignum ríkisins, enda má benda á að í nýjum lögum um opinber fjármál er byrjað að eignfæra allar verðmætar eignir sem áður voru gjaldfærðar. Minna má á flókna IPSAS-staðla í því sambandi. Einnig má spyrja hv. þingmann hvers vegna ekki sé talið mikilvægt í frumvarpinu að fylgjast með skráningu skulda og verðmats þeirra af hálfu ríkisendurskoðanda og hvers vegna ekki sé áhersla lögð á þá þætti einnig í frumvarpinu. Kannski er bara best, eins og hv. þingmaður nefndi, að það verði skoðað innan vinnunnar í nefndinni, hvort þörf sé fyrir það. Að öðru leyti væri gott að fá hugleiðingar hv. þingmanns um verðmætar eignir og eignfærslurnar, hvernig þær eru færðar, og þá skráningu skulda eins og ég nefndi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta eru allt ágætishugleiðingar og ég er alveg sammála því að það getur vel verið að ástæða sé til að fara yfir það, en þeir sem undirbjuggu frumvarpið töldu sig taka þar saman þau atriði sem brýnast væri að taka á í lögum um ríkisendurskoðanda núna. Reyndar erum við með tiltölulega ný og að mínu mati góð lög frá 2016 um embættið. Valdheimildir þess eru sterkar, það hefur hlutverki að gegna, ríkisendurskoðandi hefur alveg skilgreindu hlutverki að gegna, líka hvað varðar lög um opinber fjármál. Nú koma tilvísanir inn í þau í stað þess að áður var vísað í eldri lög um fjárreiður ríkisins. Ég þykist líka muna rétt að ríkisendurskoðandi hefur skýru hlutverki að gegna hvað varðar eftirlit með stöðlunum og að þetta sé gert upp á réttan hátt. Þetta man ég af tveim ástæðum, vegna þess að þegar við vorum að undirbúa tillögu til Alþingis um kosningu á nýjum ríkisendurskoðanda var þetta eitt af því sem var undir í mati á hæfustu umsækjendunum, að ríkisendurskoðandi hefur þarna mikilvægu hlutverki að gegna. Í því felst að sjálfsögðu að færsla eignanna, verðmat þeirra, skuldir og hvernig þær eru meðhöndlaðar, skiptir máli. Svo er þetta reyndar ástæða þess að ríkisreikningurinn var áritaður með fyrirvara eða ekki staðfestur með venjubundnum hætti að þessu sinni, af því að við erum í innleiðingunni á þessu og það mun sjálfsagt taka einhvern tíma að komast í gegnum það allt saman á endastöð. Þar skiptir embætti Ríkisendurskoðunar einmitt miklu máli, að hafa það öflugt á þessu sviði. Varðandi aftur megintilgang frumvarpsins um tekjueftirlitið er ég mjög sammála þeirri áherslu að styrkja það hjá embættinu. Margt bendir til þess að það geti gefið vel af sér, t.d. það að hafa eftirlit með afskriftum skattkrafna þannig að aldrei sé gefið eitthvað eftir sem innheimtanlegt væri nema nauðsyn beri til.