Á þingfundi 29. ágúst sl. var tilkynnt um tilnefningar frá öllum þingflokkum til setu í samstarfsnefnd um heildarendurskoðun lögræðislaga, nr. 71/1997, samkvæmt þingsályktun 41/149. Karl Gauti Hjaltason var skipaður í nefndina fyrir hönd Miðflokksins. Það tilkynnist hér með að í hans stað mun Anna Kolbrún Árnadóttir taka sæti í nefndinni.
Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá félags- og barnamálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 226, um utanlandsferðir á vegum ráðuneytisins, frá Þorsteini Sæmundssyni; frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 258, um aukinn útflutning á óunnum fiski, frá Sigurði Páli Jónssyni; og loks frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 234, um kynskráningu í þjóðskrá, frá Margréti Tryggvadóttur.
Forseti vill geta þess að vikið verður lítillega frá þeirri dagskrá sem liggur fyrir í dag, þannig að 5. dagskrármálið, Menntasjóður námsmanna, verður tekið á undan 4. dagskrármálinu sem fjallar um ávana- og fíkniefni.
Herra forseti. Í morgun var 26 ára albönsk kona, komin nærri níu mánuði á leið, send úr landi ásamt tveggja ára barni sínu og eiginmanni. Hún var send úr landi þrátt fyrir að ljósmæður og læknar Landspítalans legðust gegn því í nótt að hún myndi fljúga. Á meðan konan var inni á spítalanum beið lögreglan með blikkandi ljós við spítalann. Samkvæmt svörum landlæknisembættisins til Stundarinnar er litið alvarlegum augum að ráðleggingum sérfræðinga Landspítalans hafi ekki verið hlítt þegar kona var flutt úr landi í nótt, konan sé í áhættuhópi og í mjög viðkvæmri stöðu. Það er áhættumeðganga þegar konur í viðkvæmri stöðu hælisleitenda ganga með barn undir belti og því er áhættusamt fyrir þær að ferðast, segir yfirljósmóðir mæðraverndar í samtali við Ríkisútvarpið. Herra forseti. Maður trúir því ekki að svona sé staðið að verki en það er það samt. Því verður að breyta. Aðfarir af þessu tagi mega ekki endurtaka sig. Þær eru hneisa. Ábyrgðin liggur hjá hæstv. dómsmálaráðherra, hæstv. ríkisstjórn og hv. þingmönnum Vinstri grænna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Það þýðir lítið að tala fallega og segjast vilja reka mannúðlega stefnu gagnvart flóttamönnum og hælisleitendum en láta svo slík vinnubrögð viðgangast. Verði það gert er lítið mark takandi á ríkisstjórn og þingmönnum stjórnarflokkanna í þeim efnum. Mér er misboðið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. 26 ára konu á 36. viku meðgöngu var í morgunsárið vísað brott frá Íslandi. Konan, hingað komin í leit að vernd ásamt maka og tveggja ára syni, er í áhættumeðgöngu og í sérstaklega viðkvæmri stöðu, hvort tveggja líkamlega og félagslega. Í dvöl sinni hér hafði hún hvorki hitt fæðingarlækni né ljósmóður þar til seint í gærkvöldi er hún leitaði ásjár fagfólks á Landspítala í kjölfar óvæntrar komu lögreglu á dvalarstað fjölskyldunnar. Konan átti sinn fyrsta tíma í mæðravernd hér á landi á morgun. Fjölskyldan treysti því að beðið yrði með brottvísun þar til niðurstaða fengist í mál þeirra. Fjölskyldan treysti því líka að íslensk stjórnvöld myndu ekki stefna lífi konunnar og ófædds barns hennar í hættu á lokaviku meðgöngu með því að láta hana fljúga langa leið frá Íslandi til heimalands, mögulega með millilendingum sem auka mjög á áhættuna. En þar skjátlaðist fjölskyldunni. Íslensk stjórnvöld tóku ákvörðun um að virða að engu eindregnar ráðleggingar læknis og ljósmóður á Landspítala – háskólasjúkrahúsi um að konan skyldi ekki send í flug. Íslensk stjórnvöld virtu einnig að vettugi þá faglegu skoðun sérfræðinga sem töldu ekki óhætt að senda hana í flug. Fulltrúar íslenskra stjórnvalda drógu fram eldra vottorð ritað af lækni Útlendingastofnunar, byggt á læknisskoðun sem fram fór upp úr miðjum október sl. eða fyrir rúmum þremur vikum. Á því vottorði stóð, með leyfi forseta: „Fit to fly“ eða hæf til að fljúga. Hæf til að íslensk stjórnvöld megi stefna lífi konunnar og ófædds barns hennar í hættu. Þetta, herra forseti, er það sem ráðherrar í ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks kalla mannúðlega stefnu í málefnum flóttamanna. Herra forseti. Þetta er algjörlega óboðlegt og ómanneskjulegt og ég fordæmi [[Forseti hringir.]]þessi vinnubrögð Útlendingastofnunar, alþjóðadeildar ríkislögreglustjóra, læknis á móttökumiðstöð Útlendingastofnunar [[Forseti hringir.]]og ríkisstjórnarinnar allrar sem lætur slíkt gerast á sinni vakt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Afkoma heimila í fimm sjávarbyggðum sem byggja á uppsjávarfiski er í hættu. Niðurstöður bergmálsmælinga rannsóknarskipsins Árna Friðrikssonar á stærð loðnustofnsins eru vonbrigði og leggur Hafrannsóknastofnun til að engar loðnuveiðar verði leyfðar í byrjun næsta árs. Ef við tökum mið af því sem gerðist fyrr á árinu þýðir þessi niðurstaða um 25–30 milljarða tap í útflutningstekjum. Gildandi aflaregla byggir á því að skilja eftir 150.000 tonn af hrygningarloðnu, sem er talin með 95% líkum. Hún fannst reyndar við Grænland en í of litlu magni og of ung loðna þannig að ekki er gert ráð fyrir loðnuveiði fyrr en í fyrsta lagi 2021. Þessi niðurstaða er mikil vonbrigði fyrir okkur öll, sérstaklega fyrir fyrirtækin og byggðirnar sem byggja afkomu sína að stórum hluta á uppsjávarveiðum. Tekjutap fimm sveitarfélaga vegna loðnubrests á þessu ári er áætlað u.þ.b. 500 milljónir og lækkar landsframleiðslu um 0,6%. Talið er að loðnubresturinn hafi áhrif á tæplega 300 heimili í Vestmannaeyjum. Þetta eru stóru vandamálin sem þessi þjóð stendur frammi fyrir, tekjumissir þjóðarbúsins, og ég hef áhyggjur af því. Það er þó ekki svo að það séu allar fréttir slæmar því að í morgun bárust fréttir af því að nýtt flugfélag væri að hefja áætlunarflug frá Íslandi. Ég verð bara að segja eins og er sem Suðurnesjamaður að ég hlakka til að sex nýjar vélar komi í flotann og ég vona svo sannarlega að það flugfélag fái fljúgandi start.
Herra forseti. Eitt af þeim fyrirtækjum sem fyrir nokkrum árum síðan var hrifsað undan hrammi stjórnmálamanna var Landsbanki Íslands hf. Það þótti á sínum tíma mjög góð latína að kippa ýmsum fyrirtækjum armslengd, eins og það hét, frá stjórnmálunum, en síðan Landsbankinn hf. tók til starfa hefur starfsemi hans verið með ýmsum hætti. Það má m.a. lesa í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem var farið yfir sölu Landsbankans á eignum ýmsum sem ríkissjóður átti og fór mjög hrapallega. Upp úr árinu 2013 vaknaði mikill áhugi hjá Landsbankanum á að byggja nýjar höfuðstöðvar á dýrustu lóð á Íslandi. Því var reyndar slegið á frest eftir nokkuð uppnám sem varð m.a. hér í þessum sal. En nú er mönnum ekkert að vanbúnaði og þeir eru búnir að grafa helvíti mikla holu, afsakið, herra forseti, við höfnina, dýrustu lóð sem til er á Íslandi, og vilja byggja höfuðstöðvar sem eru vel við vöxt og kosta í kringum 8 milljarða kr. Þetta er náttúrlega hrein fásinna, herra forseti, og það hlýtur að koma til að héðan komi ákveðin tillaga til fjármálaráðherra, sem er handhafi þessa hlutabréfs, um að holan við höfnina verði seld í því ástandi sem nú er og í stað þess verði reistar nýjar höfuðstöðvar annars staðar. Ég vil leyfa mér að stinga upp á Breiðholti fyrir nýjar höfuðstöðvar Landsbankans. Það er gott hverfi og stórt og liggur vel við öllum samgöngum og prýðisnærvera að vera þar. Í stuttu máli: Seljum holuna við höfnina, flytjum bankann í Breiðholtið.
Forseta þykir vænt um að talað sé vel um Breiðholtið.
Hæstv. forseti. Það er merkilegur áfangi að ná 100 ára aldri. Árið 1926 var Karlakór Reykjavíkur stofnaður, fyrsta útvarpsstöðin H.f. Útvarp var stofnuð með reglubundnar útsendingar og Ingvar Gíslason, fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins og ráðherra, fæddist þetta sama ár. Fyrsta sjóklæðagerðin var stofnuð á Suðureyri til að framleiða föt fyrir sjómenn, enda kalt og hvasst á miðunum. Það fyrirtæki í ber nú nafnið 66° norður. Ár eftir ár hefur Landhelgisgæslan mælst sú stofnun sem þjóðin ber hvað mest traust til. Verkefni Gæslunnar eru ansi mörg í lofti, láði og legi og munu aðeins aukast í framtíðinni með aukinni umferð á norðurhveli jarðar. Við leitum til Gæslunnar á raunastundu og eigum að vera stolt af þeirri starfsemi sem þar fer fram. Árið 2026 mun Landhelgisgæslan fagna 100 ára afmæli. Við eigum að nota tímamót til að efla okkur og styrkja. Skip Gæslunnar eru mikilvæg björgunar- og mengunarvarnatæki. Varðskipið Ægir var smíðað árið 1968 og er sannarlega komið til ára sinna. Smíði á varðskipinu Þór hófst árið 2007 og var það afhent 2011, en það er flaggskip Landhelgisgæslunnar og hefur sannað gildi sitt. Ég vil því varpa því fram hér á þessum tímamótum: Árið 2026 færum við þjóðinni nýtt varðskip og stuðlum að eðlilegri endurnýjun og ræktum það hlutverk okkar sem þjóð að sinna öryggismálum sjófarenda, auðlindagæslu, fiskveiðieftirliti, löggæslu, leit og björgun. Nýtt varðskip árið 2026.
Virðulegi forseti. Það er merkilegt en á sama tíma sorglegt hvernig samfélögum tekst stundum að þvæla umræðu um vísindalegan samhug og jafnvel staðreyndir. Þetta gerist sérstaklega þegar vísindin stangast á við trúarkenningar sem fólki þykir vænt um, stjórnmálakenningar sem fólki þykir vænt um eða hagfræðikenningar sem fólki þykir vænt um. En virðulegi forseti, það þýðir ekkert að rífast við vindinn. Veruleikinn er sá sem hann er. Sama hvaða hagsmuni við höfum, sama hvernig við viljum hafa samfélag okkar og sama hverju við trúum eru fyrirséðar miklar hörmungar úti um allan heim vegna loftslagsbreytinga af mannavöldum. Spurningin er hvað við ætlum að gera í því. Þessa dagana er vinsælt að kalla eftir öllum öðrum leiðum en boðum og bönnum og jafnvel þá er mikið kvartað undan þeim sem í boði eru. Það er eðlilega vinsæll málstaður að vera á móti boðum og bönnum, enda boð og bönn almennt í skásta falli leiðinleg, ef ekki beinlínis skaðleg. Mikil oftrú hefur ríkt á Íslandi í gegnum tíðina á boð og bönn að mati þess sem hér stendur. Því miður munum við þurfa slatta af hvoru tveggja, hygg ég, til að bregðast við þessum vanda. Þá liggur á að við forgangsröðum rétt og séum reiðubúin til að fórna, því að annars munum við ekki ná neinum árangri í því. Þetta verður ekki fyrsta ókeypis máltíðin í heiminum, svo mikið er víst. En það er fleira sem þarf að gera, sem ég bind vonir við að verði vinsælla, og það er að styðja markvisst og meðvitað og með öflugum hætti þann iðnað, þær vörur og þau vísindi sem hjálpa okkur að kljást við loftslagsbreytingar. Vísindi og hátækni hafa alltaf búið til hvort tveggja lausnir og vandamál fyrir okkur sem dýrategund almennt. Þegar allt kemur til alls voru það vísindin og ótrúlegur árangur okkar sem komu okkur í þessi vandræði til að byrja með. Nú ríður á að við þekkjum lausnina og að hún komi úr sömu átt. Það er með vísindum og hátækni. Það er með því að nýta einnig tæknina sem við höfum, þekkinguna, iðnaðinn og vísindasamfélagið sem við höfum, til að berjast gegn þeirri vá, ekki þannig að við lítum einungis á hana sem hluta af vandanum heldur þvert á móti að við lítum til hennar eftir lausnum.
Herra forseti. Á hverju ári kemur út í lífið, og ég vildi að ég gæti sagt atvinnulífið, hópur ungmenna með skerta starfsgetu. Þau koma full tilhlökkunar úr námi á starfsbrautum þar sem víða er unnið frábært starf og þau hafa farið í starfsþjálfun til undirbúnings. Þau vita hvað þau geta og hvað þau geta ekki, allt þetta til þess að hlaupa beint á vegg sem ekki lætur undan. Fyrir réttu ári áttu sér stað í þingsal umræður um hvað stjórnvöld geta gert til þess að standa undir væntingum þessa hóps og standa undir kröfum og þörfum samfélagsins, tryggja að úrræði og atvinnutæki fyrir þennan hóp séu til staðar. Hæstv. ráðherra félagsmála var hér í þeim umræðum og fékk spurningarnar: Hvað hyggst ráðherra gera til að búa til hvata fyrir fyrirtæki og opinberar stofnanir? Mun ráðherra beita sér fyrir því að áætlun verði gerð hið fyrsta fyrir þennan hóp og kanna hversu kostnaðarsamt það er fyrir samfélagið að bregðast ekki við? Þeir fjölmörgu sem tóku þátt í umræðunni voru sammála um tvennt, það þarf hvata og það þarf aðgerðir frekar en orð. Í kjölfarið var í sama mánuði stofnaður verkefnishópur á vegum menntamálaráðuneytisins til að vinna tillögur. Það átti að bregðast hratt við. Hópurinn skilaði tillögum sínum snemma í vor og til þeirra hefur síðan ekkert spurst. Ég velti fyrir mér hvort þrátt fyrir öll hin fögru orð í þeirri umræðu sem hefur átt sér hér stað, þrátt fyrir þá staðreynd að við vitum hversu kostnaðarsamt það er fyrir samfélagið til viðbótar við þann sársauka sem þetta veldur þeim einstaklingum sem um ræðir, hvort þetta sé enn eitt dæmið um orð frekar en aðgerðir. Ég lýsi eftir tillögum þessarar nefndar og ég lýsi eftir staðfestingu ráðherra menntamála og ráðherra félagsmála á að þau ætli að láta aðgerðir fylgja orðum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Varaflugvellir og Reykjavíkurflugvöllur. Ég vil benda enn og aftur á mikilvægi þess að varaflugvellir hér á landi séu ávallt til staðar þegar þörf er á. Ítrekað hafa komið upp tilvik á Keflavíkurflugvelli sem kalla á það að vélar þurfi að leita til varaflugvalla til lendingar. Eitt slíkt tilvik varð fyrir rúmri viku eða 28. október sl. þegar Boeing 757 vél Icelandair komst í hann krappan á Keflavíkurflugvelli þegar brautin lokaðist fyrir lendingu en aðflug var hafið. Vélin hafði ekki nægt eldsneyti til að nýta varaflugvöllinn á Akureyri en hefði mögulega getað lent í Reykjavík ef það hefði verið reyndur flugumferðarstjóri í turninum til að meta aðstæður og leiðbeina. Svo var hins vegar ekki því að Isavia ákvað að spara og mannar ekki turninn í Reykjavík með flugumferðarstjóra á þeim tíma sem vélarnar eru að koma inn frá Bandaríkjunum á morgnana. Það er mjög brýnt að tryggja að reyndur flugumferðarstjóri sé til staðar í flugturninum á Reykjavíkurflugvelli frá kl. 5 á morgnana til að mæta óvæntum aðstæðum eins og þessum sem skapast geta með skömmum fyrirvara. Slík tilvik hafa oft komið upp og munu áfram koma upp. Við þurfum að geta brugðist hratt við. Flugöryggi verður að vera í fyrirrúmi. Mál Boeing-vélarinnar frá 28. október er komið til skoðunar hjá rannsóknarnefnd samgönguslysa. Það er kominn tími til að horfast í augu við það að við þurfum á öflugum varaflugvöllum að halda á Íslandi til að tryggja betur öryggi flugfarþega. Ég legg það til að samgönguráðherra tryggi að frá kl. 5 á morgnana sé til staðar flugumferðarstjóri í flugturninum á Reykjavíkurflugvelli.
Virðulegur forseti. Um helgina var greint frá því í fjölmiðlum að fresta hafi þurft meira en 300 skurðaðgerðum á Landspítala á síðustu 12 mánuðum. Þetta er ekki óeðlilegt ef horft er til þess að Landspítali er sérhæfðasta bráðasjúkrahús landsins og bráðatilvik ganga fyrir. Þannig virka bráðasjúkrahús. Þessar frestanir þýða að einstaklingar sem þegar hafa beðið allt að tíu mánuði, sem er meðalbiðtími á Landspítala, þurfa að bíða enn lengur við óþægindi, skert lífsgæði og jafnvel þjáningar. Við getum gert betur í þessum efnum og okkur ber að leita allra leiða. Við eigum opinberar heilbrigðisstofnanir í nánd við höfuðborgina sem hafa möguleika til að koma til liðs en þær hafa ekki verið nýttar sem skyldi. Það er fyrirtaksreynsla af sérhæfðum verkefnum á þessum stofnunum þótt fáar hafi fengið að lifa af í aðgerðastarfsemi eftir niðurskurð undanfarinna ára. Heilbrigðisstofnunin á Akranesi er þó ein þeirra en þar er öflug sérhæfð starfsemi á skurðsviði, kvennaaðgerðir og liðskiptaaðgerðir og fleiri mjög sérhæfðar, vandasamar aðgerðir. Í svari við fyrirspurn minni fyrir allnokkru kom fram hjá ráðherra að með tilliti til kostnaðar sker ein stofnun sig úr hvað varðar liðskiptaaðgerðir, kostnað á hverja aðgerð á mjöðm og hné. Það er Akranes. Kostnaðurinn var um 35% hærri á Landspítala en á Akranesi og um 31% hærri á Sjúkrahúsinu á Akureyri en á Akranesi. Allar spár hníga í þá átt að við höfum enn ekki undan varðandi biðlistaaðgerðir. Þjóðin þyngist, álagsmeiðsli og stoðkerfisvandamál eru útbreidd. Það þarf að bæta í fjármunum og það þarf líka að bæta skipulagið, styrkja sérhæfða umgjörð og tryggja samfellu. Ég hvet því ráðherra og skora raunar á hana að nýta sér þá kostnaðargreiningu sem þegar hefur farið fram varðandi liðskiptaaðgerðir. Það blasir við [[Forseti hringir.]]skynsamlegur, hagkvæmur og faglega öflugur kostur sem tryggir jafnframt góða nýtingu á innviðum í sameiginlegri eigu.
Virðulegi forseti. Heimaslátrun hefur oft valdið miklum usla og orðið tilefni til umræðu þegar bændur eru að stunda heimaslátrun, útbúa kjöt fyrir fjölskyldu sína og sína nánustu, að ef þeir fara eitthvað aðeins út fyrir það hefur það oft ratað á borð lögreglu. Nú er svo komið að þegar ríkisfyrirtæki eða ríkisstofnun ætlar að aðstoða bændur eða auka verðmætasköpun í samfélaginu, auka fjölbreytileika vara, auka samkeppni við kannski afurðastöðvarnar og valmöguleikana, gera atvinnuveginn öflugri, styrkja atvinnuveg bænda, þá er lögreglan einnig komin í það mál. Þetta gengur ekki upp. Við þurfum að auka frelsi bænda til athafna af því að þeir hafa sýnt mikilvægi sitt í gegnum tíðina í verðmætasköpun og mikilvægi þess hvernig þeir hafa tekist á við landgræðslu og loftslagsvandann. Þeir hafa tekið á móti ferðamönnum og tryggt það með öðrum orðum að ferðaþjónustan geti byggst upp. Þeir hafa nýtt eignarréttindi á sínu landi til að skapa verðmæti og gæði fyrir okkur, lífsgæði. Við þurfum að halda þessu áfram en ekki senda þá sem sýna einhvern lit í því að reyna að auka verðmætasköpun úr landinu, vöruúrval, bæta hag neytenda og val þeirra, fyrir dóm. En öllu frelsi fylgir ábyrgð. Auðvitað þurfa heimaslátrun og nýsköpun að fylgja einhverjar lágmarksreglur og annað slíkt. Ég treysti atvinnuvegaráðuneytinu, sem hefur hafið að minnka báknið, að gera það í þessu máli og tryggja bændum frelsi til athafna.
Virðulegi forseti. Í gær var kynnt skýrsla atvinnulífsins um áherslur í menntamálum til framtíðar. Í þeirri skýrslu er ýmislegt áhugavert að finna og margt sem þarf að skoða betur. Í málefnum grunnskóla var farið yfir auknar áherslur á lestur, stærðfræði, skapandi greinar og vísindi, styttingu grunnskólans um eitt ár og ýmislegt fleira, á háskólastiginu að endurskoða fjármögnunarlíkan, taka upp fjöldatakmarkanir að norrænni fyrirmynd, sameina háskóla og taka upp norrænt námsstyrkjakerfi. Einnig eru lagðar til aðgerðir á leikskólastigi, í framhaldsskóla og í framhaldsfræðslu. Ég get verið sammála þeim markmiðum skýrslunnar að þörf er á ýmsum endurbótum í menntakerfinu og það ber að taka þessar tillögur alvarlega og með opnum hug. Þó eru atriði í skýrslunni sem ætti að staldra við og spyrja atvinnulífið hvern það telur tilgang menntakerfisins vera. Hér á ég ekki við stórar breytingar eins og styttingu grunnskólans eða fjöldatakmarkanir í háskóla heldur, með leyfi forseta, „bilið á milli þess sem íslenskt menntakerfi skilar og þess sem íslenskt atvinnulíf þarfnast er að aukast. Sú niðurstaða bendir til þess að skoða þurfi innihald náms og með hvaða hætti einstaklingar velja sér nám.“ Í því samhengi þarf að hafa akademískt frelsi til viðmiðunar en það er skilgreint sem frelsi háskólakennara, háskólanemenda og háskólanna sjálfra til að leita þekkingar, hvert svo sem leitin leiðir, án óeðlilegra afskipta. Menntun er nefnilega ekki fyrir atvinnulífið. Menntun er miklu viðameira og mikilvægara fyrirbæri. Menntun er grunnstoð nútímasamfélags, ekki út af atvinnuskapandi möguleikum menntunar heldur út af því afli sem vísindalega aðferðin er. Atvinnulífið getur nýtt afurðir menntakerfisins en það á ekki að stýrast af þörfum atvinnulífsins. Það grefur undan akademísku frelsi sem er ein helsta ástæða þess að nútímasamfélag er ekki lengur í viðjum geðþóttaákvarðana harðstjóra heldur byggt á lýðræðislegum grunni og gildum. Verjum akademískt frelsi.
Herra forseti. Biskup Íslands gerði kristinfræðikennslu í skólum að umtalsefni fyrir skömmu. Með nýjum grunnskólalögum sem tóku gildi árið 2008 var kristinfræðikennsla felld út. Það var þáverandi menntamálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sem mælti fyrir frumvarpinu. Herra forseti. Ég tel mikilvægt að kristinfræðikennsla verði aftur skyldunámsgrein í grunnskólum landsins. Kristin trú hefur verið mótandi afl í íslensku þjóðlífi í 1.000 ár. Saga og menning þjóðarinnar verður vart skilin án þekkingar á kristinni trú, siðgæði og sögu kristinnar kirkju. Sérhvert þjóðfélag byggist á ákveðnum grundvallargildum. Uppeldishlutverk skólans er mikilvægt, ekki síst siðgæðisuppeldi. Skólum er ætlað að miðla slíkum gildum og í íslensku samfélagi eiga þau gildi sér kristnar rætur. Þrátt fyrir fjölmenningu á Íslandi á að taka tillit til þess hvaða trúarbrögð hafa verið ráðandi í mótun menningar okkar og samfélags. Það eru menningarleg og samfélagsleg rök fyrir því að gera kristinfræði að skyldunámsgrein á ný. Eðlilegt er að verja mestum tíma í fræðslu um þau trúarbrögð sem eru ríkjandi í samfélaginu, þ.e. kristni. Fræðsla um önnur trúarbrögð er einnig nauðsynleg svo hægt sé að byggja brýr milli annarra trúarbragða, stuðla að virðingu og skilningi. Mannréttindadómstóll Evrópu segir að ef tiltekin trú skipi stóran sess í sögu og hefð lands þá standi ekkert í vegi fyrir því að byggja skólastarf á gildum þeim sem felast í trúnni. Í flestum Norðurlöndum er kristinfræðikennsla skilgreind sem hluti af almennri menntun. Grunnskólar í Danmörku byggja trúarbragðakennslu á kenningum dönsku þjóðkirkjunnar, siðfræði, biblíusögum og sögu kristninnar. Í Noregi segir að skólinn skuli byggja á grunngildum hins kristna arfs. Herra forseti. Stjórnvöld eiga að standa vörð um trúar- og menningarþátt íslensku þjóðarinnar.
Herra forseti. Matvælastefna er mikilvæg í íslensku samfélagi og hún er núna í vinnslu í fyrsta sinn. Þar eru lykilatriði eins og fjölbreytni fæðunnar, loftslagsmálin, fæðuöryggi og aukinn útflutningur, þ.e. ný tegund af orkufrekum iðnaði á Íslandi sem mikils má vænta af. Hann mun snúast um t.d. fiskeldi og ylrækt, þar með talið fiskeldi á landi, og jarðvarminn og ylræktin verða í einu af helstu aðalhlutverkum í þessu öllu saman því að í henni felast miklir möguleikar. Ég get nefnt þörungaræktun og framleiðslu ýmiss konar sérfæðis úr sjó, eldi kulvísra og kulsælla fisktegunda, grænmetisframleiðslu og einnig ávexti, samanber forsíðu Fréttablaðsins í dag. Herra forseti. Menntun í ylrækt er þá undirstaða alls þessa og þar með verður Garðyrkjuskólinn í Ölfusi í aðalhlutverki. Hann hefur lent í ýmiss konar erfiðleikum undanfarið, ég ætla ekki að rekja þá, en um leið hefur verið unnið vel á þeim bæ þrátt fyrir þá erfiðleika. Ég nefni nýja námskrá, góða samvinnu við greinina og ýmiss konar nýbreytni sem bryddað hefur verið upp á í skólanum. Hann hefur ekki hlotið nægilegt viðhald. Húsnæði er orðið úrelt og það hefur verið reynt að berja í þá bresti en það er langt í land enn þá. Nú er þörf á endurreisn þessa skóla og það þarf að tryggja öflugt starfsnám en líka framhaldsnám á efra stigi og möguleika til nýsköpunar. Sú vinna fer nú fram. Ég hvet þingmenn, ráðherra. Landbúnaðarháskóla Íslands og greinina til að gera veg þessa skóla sem allra mestan og tryggja hátt menntunar- og starfsstig ylræktar í landinu. Á því munum við öll hagnast.
Virðulegur forseti. Ofbeldi birtist í mörgum myndum. Nýverið áttu það að vera gleðitíðindi að króna á móti krónu væri orðin 65 aurar á móti krónu. Fólk fékk borgaðar 100.000 kr., nokkra mánuði aftur í tímann. Það leyfði sér eitthvað, hugsaði með sér: Nú get ég borgað skuldir, get hætt að fá mér bara vatn og brauð, get keypt mér eitthvað almennilegt í matinn einn daginn. Næstu mánaðamót var þeim kippt niður á jörðina, allt skert, allt tekið. Hvers lags ofbeldi erum við búin að búa til? Hvernig getum við leyft okkur að koma svona fram við veikt fólk? Ekki ár, ekki mánuði, ekki vikur heldur áratugi aftur í tímann. Okkur ber skylda til að sjá til þess að allir fái að lifa með reisn á Íslandi. En ofbeldið heldur áfram. Fjórði hver starfsmaður Vinnueftirlitsins hefur orðið fyrir einelti á vinnustað og einn af hverjum fimm hefur orðið fyrir ofbeldi í vinnunni. Þetta var í fréttum síðustu viku. Árlegur dagur gegn einelti og kynferðislegu ofbeldi verður haldinn á landsvísu 8. nóvember og er í samræmi við Sameinuðu þjóðirnar. Okkur ber að sjá til þess að stöðva allt ofbeldi, sama í hvaða mynd það birtist, hvort sem það er fjárhagslegt, kynferðislegt eða annað ofbeldi. Okkur er ekki stætt á því að leyfa að áratugum saman sé stundað sama ofbeldi gagnvart fólki sem getur ekki varið sig. Ef við getum ekki haft einu sinni Vinnueftirlitið í lagi, sem á að sjá um eftirlit með því að ekki sé verið að brjóta á fólki í vinnunni, ef þar er allt logandi í einelti og ofbeldi segi ég: Hvernig í ósköpunum ætlum við að fara að því að stöðva þetta? Okkur ber skylda til þess og við eigum að gera það þegar í stað.
Virðulegur forseti. Í umræðuþáttum helgarinnar var sett fram sú áhugaverða kenning að lykillinn að farsælu samstarfi þessarar ríkisstjórnar væri að hverjum ráðherra leyfðist að fara sínu fram í málaflokki sínum án athugasemda eða gagnrýni frá öðrum stjórnarflokkum eða öðrum þingmönnum stjórnarsamstarfsins. Mér þykir þetta áhugaverð kenning en mér þykir eiginlega enn áhugaverðara að fylgjast með samstarfi ríkisstjórnarinnar í framkvæmd. Hvað sjáum við gerast? Ríkisstjórn sem er ábyrg fyrir einni mestu útgjaldasprengju í ríkisfjármálunum sem enginn ber ábyrgð á? Þingmenn Sjálfstæðisflokksins gagnrýna það harðlega, fara reyndar með ráðuneytið sem ber ábyrgð á þeim málaflokki en greiða að sjálfsögðu atkvæði með útgjaldasprengjunni. Svo er það skortur á samkeppni sem og frelsi bænda sem nefnt var í ágætri ræðu áðan. Þingmenn gagnrýna, þingmenn segja þetta ótækt, en aðhafast að sjálfsögðu ekkert og greiða atkvæði með óbreyttu ástandi frá degi til dags. Hér er verið að ríkisvæða heilbrigðiskerfið. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins gagnrýna það harðlega, en hvað gerist í atkvæðagreiðslu? Að sjálfsögðu eru greidd atkvæði með en auðvitað með háværum mótmælum í fjölmiðlum þeirra sömu og ýta á græna takkann þegar á reynir. Síðast í nótt og í morgun fylgdumst við með skammarlegu máli í tilfelli innflytjenda þar sem alla mannúð skorti í afgreiðslu þess máls, mannúð sem þingmenn Vinstri grænna hafa svo mjög kallað eftir í innflytjendastefnu þessa lands. Og hvað gerist? Jú, þingmenn gagnrýna en aðhafast ekkert. Ég held nefnilega að ríkisstjórnarflokkarnir hafi fundið upp hina fullkomnu uppskrift að ríkisstjórnarsamstarfi. Hver fer sínu fram en enginn ber ábyrgð á gjörðum ríkisstjórnarinnar. Það er sennilega besta fjarvistarsönnunin sem er til í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp, um leið og ég vil að sjálfsögðu undirstrika málfrelsi þingmanna, því ég tók eftir því áðan að þingmönnum stjórnarandstöðunnar varð eðlilega tíðrætt um þetta hörmulega mál frá í nótt og í morgun þar sem albanskri konu, sem komin er níu mánuði á leið, var vísað úr landi. Ómennskt kerfi var að störfum. Ekki einn þingmaður frá stjórnarmeirihlutanum ræddi þetta mál. Við hæstv. forseti erum sæmilega þingreynd, forseti þó mun þingreyndari en ég, en ég man þá tíð að þingið var mun meira að ræða þau mál sem brunnu á okkur hverju sinni en ekki að ræða mál þremur vikum eftir að þau gerðust. Ég beini því til hæstv. forseta að athuga hvernig hægt er að breyta og bæta sérstakar umræður, sem áður voru kallaðar utandagskrárumræður, því að þetta er dæmi um mál sem er svo verðugt að ræða við hæstv. dómsmálaráðherra, ekki bara í óundirbúnum fyrirspurnum sem hafa alltaf verið, heldur að þingið fái tækifæri til þess að fara djúpt og vel ofan í svona mál eins og þetta hörmungarmál frá í morgun er. [[Forseti hringir.]]Það brennur á okkur núna og þá tel ég að þingið eigi að hafa tæki til þess að leyfa okkur að tjá okkur og ræða þessi mál hér innan dyra.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er auðvitað mjög sérstakt að enginn stjórnarliði hafi komið upp og rætt þá alvarlegu hluti sem áttu sér stað í nótt. Við þurfum að finna flöt á því að hægt sé að ræða það en að við séum ekki útilokuð frá því vegna þess að það séu nefndadagar eða eitthvað annað. Ég minni á að eftir slit stjórnarinnar 2016 gerðu formenn flokkanna sérstakt samkomulag sín á milli sem lá til grundvallar þegar lausn fannst, að strax yrði farið í að breyta útlendingalögum á þann veg að sérstaklega yrði hugað að börnum, ungum konum og fólki í viðkvæmri stöðu. Það hefur verið þverbrotið og þegar ég kallaði eftir því að fá samkomulagið sem formennirnir gerðu með sér og skrifuðu undir [[Forseti hringir.]]var svarið úr forsætisráðuneytinu: Það er enginn sem hirðir um að geyma það. Til hvers erum við að gera samninga, herra forseti?
Forseti telur þetta orðna efnisumræðu um alveg sérstakt mál. [[Gripið fram í.]]Vegna þess að hér var rætt um liðinn störf þingsins minnir forseti á að þar eiga þingmenn þess kost að óska eftir því að beina máli sínu til annars þingmanns og fá svör frá honum. Það hefðu menn getað í þessu tilviki ef þeir hefðu viljað t.d. eiga orðastað við forystumenn stjórnarflokkanna í viðkomandi þingnefnd. Að öðru leyti er það í valdi hvers og eins þingmanns að taka upp það sem honum stendur hjarta næst undir þessum lið.
Þetta er ekki efnisumræða, þetta er umræða um hvernig við getum rætt málin …
Forseti leyfir sér að fara yfir þá möguleika sem þingmenn hafa í þeim efnum - [[Já, já. …]] [[Forseti hringir.]] Ef forseti fær hljóð. Forseti ætlar ekki að venja menn á að geta gripið fram í fyrir sér hér þegar hann er að tala. Svo langt verður ekki gengið. Forseti er að benda á að þingmenn geta einmitt undir þeim dagskrárlið óskað eftir því að beina máli sínu til tiltekins þingmanns og að hann verði til svara og þá er hann settur á mælendaskrá. Svo er að sjálfsögðu hægt að óska hvenær sem er eftir sérstakri umræðu og ef það er sérstaklega brýnt og mikilvægt mál er reynt að greiða fyrir því að sú umræða komist að sem fyrst. Í sjálfu sér skortir ekki úrræði og tækifæri innan ramma þingskapa til að taka upp brýn mál.
Herra forseti. Ég er komin hingað upp til að ræða einmitt fundarstjórn forseta af því að það er farið að bera svolítið mikið á því, herra forseti, að forseti finni sig knúinn til þess að standa upp og setja ofan í við þingmenn sem nýta málfrelsi sitt úr pontu Alþingis þegar forseta finnst umræðan eitthvað óþægileg. Maður hefur ítrekað fundið fyrir því á undanförnum mánuðum og það er sérstaklega hvimleitt að þegar ákveðnir þingmenn, sérstaklega í stjórnarandstöðu, leyfa sér að tjá sig og skoðanir sínar er komið og sett ofan í við þingmenn. Ég verð að mótmæla þessu af því að þingmenn allir, hvort sem er í stjórn eða stjórnarandstöðu, eiga að hafa hér fullt tjáningarfrelsi. Það er réttur þingmanna að fá að tjá sig án þess að forseti Alþingis setji ofan í við þingmenn að ræðum loknum.
Forseti leiðir hjá sér dylgjur um að hann sé hlutdrægur í störfum.
Herra forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa gripið fram í. Það á ég auðvitað ekki að gera en stundum geta menn ekki stillt sig, sérstaklega þegar forseti er að túlka innihald mitt á þann veg að ég sé ekki að tala um störf þingsins heldur sé kominn í efnisumræðu málsins. Ég held að það væri ágætt ef hæstv. forseti þingsins beitti sér fyrir því og kallaði eftir því hvort það sé rétt sem sá sem hér stendur hélt fram, að gerður hafi verið samningur milli formanna flokkanna um þetta atriði. Það hlýtur að vera hlutverk forseta að vera milliliður í því. Ég trúi ekki öðru. Annars hafa menn nú brugðið út af dagskrá af minna tilefni en þessu og ég held að vel færi á því ef herra forseti myndi reyna að koma á sérstakri umræðu um þau mál af því að þau eru svo sannarlega þess virði.
Herra forseti. Mér er svolítið hugleikið, ekki eingöngu út af þessu hörmulega máli, að þingið geti sýnt að við ræðum málefni líðandi stundar en ekki stundar sem var fyrir tveimur, þremur, fjórum vikum. Í dag erum við að senda inn beiðni um sérstaka umræðu um tiltekið efni og svo bíður þetta og bíður þar til að ráðherrum þóknast að koma hingað í þingið og ræða tiltekið málefni. Mér hugnast ekki sú þróun. Við í Viðreisn ætlum að senda strax beiðni um að fá sérstaka umræðu á morgun við hæstv. dómsmálaráðherra um málefni innflytjenda, um málefni albönsku konunnar, vanfærrar konu sem er komin á níunda mánuð meðgöngu og var vísað úr landi, og þetta er auðvitað allt eins og við vitum í boði ríkisstjórnar Vinstri grænna. En undir þessum dagskrárlið er mér sérstaklega umhugað um það að við fáum tækifæri í þinginu til að eiga oftar orðastað í gegnum sérstaka umræðu við hæstv. ráðherra um mál sem brenna á fólkinu okkar, brenna á fólkinu sem býr hér á landi og vill fá að vera á Íslandi.
Forseti leyfir sér að upplýsa og vonar að því verði ekki illa tekið að hæstv. dómsmálaráðherra verður til svara í óundirbúnum fyrirspurnum á morgun.
Virðulegur forseti. Mig langar bara í kjölfar þessarar umræðu sem hefur átt sér stað milli hv. þingmanna og hæstv. forseta að nefna það sem mér hefur þótt vera vandamál í málaflokknum um útlendinga almennt og það er nákvæmlega hvernig eigi að ræða þessi mál af þeirri dýpt sem þau þurfa þannig að hægt sé að uppfylla það sem við teljum okkur alltaf trú um að við séum að gera, að útlendingalögin okkar og kerfið séu mannúðleg. Ef maður spyr Útlendingastofnun er bent á kærunefnd útlendingamála og þá er bent á dómstóla og á löggjafarsamkunduna. Það er bent hingað og þangað. Hvergi virðist vera vettvangur þar sem hægt er að ræða þessi mál og nákvæmlega þá spurningu hvar mannúðin sjálf eigi heima. Þrátt fyrir ágæta leiðsögn virðulegs forseta finnst mér vanta vettvang þar sem þingmenn geta fyrir opnum tjöldum og heiðarlega rætt sín á milli um þennan málaflokk. Ég finn hann ekki. Ég tel hann ekki vera hv. allsherjar- og menntamálanefnd og mér hefur ekki fundist það vera þingsalurinn hingað til [[Forseti hringir.]]þannig að ég rétti virðulegum forseta þetta vandamál og tek undir að þetta er vandamál. Við þurfum einhvern stað til að ræða þessi mál af alvöru.
Forseti heyrir hvað hv. þingmaður segir en hefur nú sýnst þingmenn vera úrræðagóðir að koma áherslum sínum að.
Herra forseti. Í tilefni af orðum hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um sérstaka umræðu um þetta mál, sem óskað verður eftir og vonandi kemst á dagskrá sem fyrst, vil ég nefna að þessi umræða þarf í rauninni að eiga sér stað við tvo ráðherra, bæði hæstv. dómsmálaráðherra sem og hæstv. heilbrigðisráðherra sem ber ábyrgð á því að vottorð heilbrigðisstarfsmanna eru skrifuð án þess að umræddir heilbrigðisstarfsmenn virðist nokkurn tímann hitta þann sjúkling sem vottorðið á við um. Það er það sem hefur verið að gerast í málefnum þeirra sem leita hér eftir alþjóðlegri vernd og það er algjörlega á skjön við lög um heilbrigðisstarfsemi, reglugerðir um útgáfu vottorða o.s.frv. Það er auðvitað grafalvarlegt mál að slíkt gerist. Þá er spurningin hvort hæstv. forsætisráðherra þurfi ekki að koma líka í svona umræðu sem sá ráðherra sem fer fyrir ríkisstjórninni. Það er því spurning hvort hæstv. forseti geti farið í að finna út hvernig [[Forseti hringir.]]megi koma því við, hugsanlega á öðru formi en tveggja mínútna möguleikum þingmanna til að koma málum sínum á framfæri.
Virðulegi forseti. Bara til að nota hina mínútuna sem ég hef til að ræða þetta: Nú er stungið upp á sérstakri umræðu. Ég styð þá ósk. Aftur á móti, eins og ég hef ítrekað sagt við lok slíkra umræðna, eru þær mjög stuttar. Þingmaður fær almennt tvær mínútur til að tala. Þegar við tölum við ráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum fær maður tvisvar sinnum tvær mínútur. Í störfum þingsins getur maður jú kallað til einn annan þingmann, ef viðkomandi þingmaður hefur tíma og vilja er hægt að tala við þann ágæta þingmann strax á eftir manni í einmitt tvær mínútur. Þegar ég hugsa til þess að halda sérstaka umræðu um útlendingamál eða mannúð í útlendingamálum sé ég ekki fyrir mér að hún dugi. Ég sé ekki fyrir mér að tvær mínútur dugi. Ég sé ekki fyrir mér að störf þingsins dugi og sé ekki fyrir mér að óundirbúnar fyrirspurnir dugi. Ég sé ekki fyrir mér að nefndastörf dugi. Virðulegur forseti. Mér finnst vanta almennt meiri tíma og meiri virðingu fyrir nauðsyn þess að hér sé gefinn tími fyrir almennar umræður um gang mála, ekki bara þingmálin sem við erum að afgreiða hverju sinni og reynum að skófla út eins hratt og við getum og ekki í tveggja mínútna formi hér og þar heldur taka alvöru djúpa umræðu yfir [[Forseti hringir.]]hálfan dag eða svo um einhver málefni. Það er fjarstæðukennd hugmynd þegar ég hugsa til reynslu minnar á Alþingi, virðulegi forseti, og það er það sem ég kvarta undan.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um innheimtu opinberra skatta og gjalda. Með þessu frumvarpi er ætlunin að tryggja sem best réttaröryggi gjaldenda gagnvart ríkissjóði þegar kemur að innheimtu opinberra skatta og gjalda og lögfesta gildandi framkvæmd. Þá felur frumvarpið í sér nokkrar breytingar á gildandi framkvæmd sem talið er að verði til bóta og auki jafnræði gjaldenda. Það má segja að efnisatriði frumvarpsins séu að nokkru leyti sótt til nágrannalanda okkar og að þangað séu sóttar efnislega sumar fyrirmyndir að efnisgreinunum. Frumvarpið hefur að geyma heildstæðar reglur sem áður voru á víð og dreif í hinum ýmsu lagabálkum og verklagsreglum. Gildissvið frumvarpsins nær til innheimtu á sköttum, gjöldum og sektum, ásamt vöxtum, álagi og öðrum þeim kostnaði sem lagður er á af stjórnvöldum og sem innheimtumönnum ríkissjóðs er falið að innheimta. Gildissviðið nær jafnframt til innheimtu erlendra skatta, gjalda og sekta sem innheimtumanni ríkissjóðs er falið að innheimta samkvæmt milliríkjasamningum. Þá tekur frumvarpið til endurgreiðslna stjórnvalda vegna oftekinna skatta, gjalda og sekta sem lagðar eru á af stjórnvöldum og lagt til að lög nr. 29/1995 um sama efni falli niður. Lögin gilda þó ekki um sektir sem innheimtar eru á grundvelli laga um fullnustu refsinga eða með vísan til þeirra. Sérákvæði annarra laga um skatta, gjöld og sektir sem mæla fyrir á annan veg ganga framar ákvæðum laga þessara. Frumvarpið mun ekki hafa áhrif á afkomu ríkissjóðs verði það óbreytt að lögum. Undantekning er varðandi endurgreiðslu ofgreiddra gjalda þar sem skilyrði til greiðslu dráttarvaxta við endurgreiðslur eru að nokkru þrengd með lögunum frá núgildandi lögum um endurgreiðslu ofgreiddra gjalda, nr. 29/1995. Markmiðið er að tryggja jafnræði gjaldenda og að þeir verði eins settir óháð því hvaða sérþekkingu eða sérfræðiaðstoð þeir búa yfir eða njóta. Það getur haft jákvæð áhrif á afkomu ríkissjóðs verði frumvarpið að lögum vegna þess að þarna er í raun og veru um það að ræða að þeir sem hafa notið aðstoðar sérfræðinga, lögmanna, annarra sérfræðinga í kannski bókhaldi eða lagalegum atriðum hafa með því að senda ríkissjóði bréf stofnað til upphafsdags dráttarvaxtakröfu en það er mikill minni hluti mála sem þannig háttar til um. Við mikinn meiri hluta endurgreiðslu reiknast þá ekki dráttarvextir en með því að gera þá breytingu sem hér er lagt til má segja að það misræmi sem í þessu felst í framkvæmdinni verði úr sögunni. Ekki er við því að búast að það hafi mikil áhrif á afkomu ríkissjóðs, eins og ég hef hér rakið, enda eru málin tiltölulega fá þar sem dráttarvextir hafa reiknast á þessum forsendum. Talið er að heildarlög um innheimtu opinberra gjalda og skatta hafi samfélagslegan ávinning í för með sér og verði til þess að auka gæði stjórnsýslunnar og verði jafnframt til hagsbóta fyrir gjaldendur þar sem reglur verður að finna um málefnið á einum stað, reglur sem áður voru jafnvel ekki birtar en fólust í verklagsreglum. Þetta frumvarp er samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu í góðri samvinnu við innheimtu- og skráasvið ríkisskattstjóra og að höfðu samráði við Persónuvernd, Fjársýslu ríkisins og skattrannsóknarstjóra. Þess má geta að drög að frumvarpinu voru í tvígang lögð fram á samráðsgátt stjórnvalda. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hér er að sjálfsögðu um mikilvægt frumvarp að ræða, verið að samræma hlutina og eins og segir í kaflanum Tilefni og nauðsyn lagasetningar er reglur um innheimtu opinberra skatta og gjalda að finna á víð og dreif í hinum ýmsu lagabálkum. Þá er eðlilegt að tekið sé til í þeim efnum og ég fagna því. Hér segir líka að helsta markmiðið með gerð frumvarpsins sé að tryggja sem best réttaröryggi gjaldenda gagnvart ríkissjóði þegar kemur að innheimtu opinberra skatta og gjalda og að lögfesta gildandi framkvæmd. Þá felur frumvarpið í sér nokkrar breytingar á gildandi framkvæmd sem talið er að verði til bóta og auki jafnræði gjaldenda. Ég staldra sérstaklega við það sem segir hér að verði til bóta. Nú er það svo, hæstv. ráðherra, að í fjárlagafrumvarpinu fyrir næsta ár, 2020, er verið að afskrifa þegar álagða skatta á einstaklinga og fyrirtæki upp á 17 milljarða kr. Þetta er verulega há upphæð og mætti nýta hana til ýmissa brýnna samfélagsverkefna. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort með þessu frumvarpi megi vænta þess að hér sé verið að gera bragarbót á innheimtu skatta og gjalda til ríkisins og að við horfum ekki upp á svo miklar afskriftir sem greinilega birtast okkur í því fjárlagafrumvarpi sem nú er til umræðu í þinginu.
Virðulegi forseti. Við erum með sérstaka vinnu í gangi núna sem ég er að setja af stað þar sem við reynum að glöggva okkur betur á því hvar falla milli stafs og hurðar skatttekjur sem við gætum mögulega innheimt með betra skipulagi á innheimtusviðinu. Það má segja að við höfum gert margar tilraunir til að ná utan um umfang slíkra mála á undanförnum árum út frá ólíkum sjónarhornum, en afskriftir skattkrafna eru miklu meira en bara að segja sögu um árangur innheimtuaðgerða. Afskriftir eru líka spegilmynd af ákveðnu ástandi í efnahagsmálum og mætti segja að við því sé að búast að afskriftir opinberra krafna séu óhjákvæmilegur hluti heildarálagningar og innheimtukerfisins. Ég tek þó undir með hv. þingmanni að við ættum að fylgjast vel með þessum lið og gæta að því hvernig hann þróast frá einum tíma til annars. Ég myndi ætla, án þess að hafa skoðað það sérstaklega mjög nýlega, að þá myndi dragast upp sú mynd af fortíðinni að eftir því sem efnahagsaðstæður í landinu hafa verið betri hafi afskriftir verið minni og eftir því sem þær hafi versnað hafi álögð opinber gjöld innheimst verr og endað í afskriftum. Þannig er í þessu frumvarpi að við erum að kynna til sögunnar nýmæli um afskriftir krafna í 16. gr. þar sem er verið að búa til ákveðna undantekningarreglu af því sem ég myndi vilja kalla af praktískum ástæðum og lögfesta ákveðið viðmið fyrir stjórnkerfið til að hafa til hliðsjónar og horft til tiltekinna krafna og miðað við tíu ára tímabil, þ.e. þegar stofndagur kröfunnar er orðinn tíu ára.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég fagna því að sjálfsögðu að í huga hæstv. ráðherra sé náttúrlega áhyggjuefni að svo háar skattkröfur þurfi að afskrifa og ég vona svo sannarlega að unnin verði bragarbót á því. Vonandi er þetta frumvarp eitt skref í þá átt og auk þess fagna ég því að það sé skoðað sérstaklega með afskriftirnar. Ég held að það sé mikilvægt að fara vel ofan í hvað veldur því að verið er að afskrifa svo mikla peninga sem ríkissjóður gæti nýtt, eins og ég sagði áðan, með margvíslegum hætti og eru ríkissjóði mikilvægir. Hvort lýtur þetta sérstaklega að fyrirtækjum eða einstaklingum? Það væri fróðlegt að fá hlutfallið þar á milli. Réttilega nefndi ráðherra að þetta fer svolítið eftir efnahagsástandinu hverju sinni. Það er ákveðin meinsemd, ef ég má orða það þannig, að það þurfi að fara þá leið að afskrifa þegar ákvarðaðar kröfur. Þarna úti eru einstaklingar og fyrirtæki sem bar að greiða þegar ákvarðaða skatta og gjöld en þurftu ekki að greiða það einhverra hluta vegna. Þess vegna held ég að við verðum að fara ofan í hlutina þannig að þá sé hægt að vinna bug á þessu með t.d. leiðbeinandi aðgerðum og bættri innheimtu. Bætt innheimta hlýtur að vera hluti af leiðum til að draga úr þessum afskriftum sem eru því miður allt of miklar.
Virðulegur forseti. Hér vekur hv. þingmaður athygli á mikilvægum þætti skattaframkvæmdarinnar. Þetta eru atriði sem snúa að álagningu og innheimtu og síðan á endanum afdrifum slíkra mála. Afskriftirnar eru, eins og ég sagði áður, óhjákvæmilegur fylgifiskur þess að vera með kerfi af þessum toga, þ.e. ég held að við verðum að horfast í augu við það að í mörgum tilvikum innheimtast kröfur einfaldlega ekki og eru þar af leiðandi afskrifaðar. Ég nefni sem dæmi gjaldþrot lögaðila. Í 16. gr. er horft til einstaklinga og þar er fært í lög það nýmæli að skrifa út skilyrði þess að einstaklingar geti fengið endanlega afskrifaða skattkröfu með dráttarvöxtum ef öll skilyrðin sem þar eru tínd til eru uppfyllt. Það er ekki fjarri lagi að segja að það sé ákveðið ákall frá framkvæmdaraðilum í skattkerfinu að fá heimild til slíkrar meðferðar lögfesta vegna þess að ég held að okkur sé öllum ljóst að við tilteknar aðstæður, þegar liðinn er þetta langur tími og fólk hefur að öðru leyti sýnt viðleitni til að standa í skilum - hérna er verið að horfa til tíu ára viðmiðs - geti verið skynsamlegra að þeir sem bera ábyrgð á innheimtuframkvæmdum hafi skjól í lagareglum en byggi ekki niðurstöðu í málum á óskrifuðum verklagsreglum eða eftir atvikum einhverri tilfinningu fyrir því sem kann að þykja sanngjarnt varðandi frekari innheimtuaðgerðir. Að þessu leytinu til held ég að greinin sé mjög til bóta til að skýra stöðuna.
Herra forseti. Í 7. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Hafi skattar og gjöld ekki verið greidd á eindaga skal greiða dráttarvexti af þeirri fjárhæð sem gjaldfallin er frá gjalddaga.“ Þetta er um dráttarvexti, álag og kostnað sem fellur á skattgreiðendur. Í 8. gr. um endurgreiðslu oftekins fjár segir, með leyfi forseta: „Vextir skulu þó ekki greiddir ef endurgreiðsla fer fram innan 30 daga frá því að fé var oftekið.“ Ríkið fær grið frá því að greiða vexti í 30 daga en skattgreiðendur ekki. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta þyki sanngjarnt. Er þetta eðlilegt? Er einhver sérstök ástæða fyrir því að þetta geti ekki verið á jafnræðisgrunni, að annaðhvort bæði skattgreiðendur og ríkið fái 30 daga grið eða hvorugur aðilinn?
Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að allt sem fellur til innan 30 daga tímabilsins telst samkvæmt frumvarpsgreininni vera endurgreiðsla sem á sér stað innan hæfilegs frests. Hérna held ég að við séum að horfa til þess hvað stjórnkerfið telji raunhæft að vera snart í snúningum við að leiðrétta álagningu og framkvæma endurgreiðslu. Síðan segir í 8. gr. í hvaða tilvikum skuli greiða gjaldanda dráttarvexti og þannig er gert ráð fyrir því að þegar lengri tími er liðinn en þessi 30 daga frestur geti komið til vaxta- og eftir atvikum dráttarvaxtagreiðslna.
Herra forseti. Mér hefði eiginlega þótt betra að nálgast þetta hinum megin frá og segja þá að vextir á skattgreiðendur færu að telja við eindaga frekar en gjalddaga, að þá væri a.m.k. miðað við það kerfi sem almennt gengur og gerist og er meira að segja að finna í lögum um vexti og verðtryggingu. Í 7. gr., um dráttarvexti, álag og kostnað, segir einnig, með leyfi forseta: „Óheimilt er að lækka eða fella niður dráttarvexti og álag nema lög mæli fyrir á annan veg.“ Í 8. gr., um endurgreiðslu oftekins fjár, segir sömuleiðis, með leyfi forseta: „Krafa um endurgreiðslu samkvæmt lögum þessum fellur úr gildi fyrir fyrningu þegar fjögur ár eru liðin frá því að greiðsla átti sér stað eða inneign myndaðist. Þegar krafa um endurgreiðslu fyrnist fyrnast jafnframt áfallnir vextir.“ Hér er um að ræða annað skrýtið dæmi um ójafnvægi þar sem engin fyrning á sér stað gagnvart skattgreiðendum en ríkið getur í ákveðnum undantekningartilvikum ákveðið að gjaldkrafa þess fyrnist. Aftur spyr ég hvort ekki sé hægt að gera þetta aðeins jafnara þannig að allir aðilar komi jafnir til leiks í svona málum. Þetta eru fá mál og leiðinleg en koma yfirleitt upp vegna þess að einhver gerði heiðarleg mistök. Þá finnst mér allt í lagi að koma til móts við það. Í þeim tilfellum þar sem ekki er um heiðarleg mistök að ræða, þar sem vissulega er um svik að ræða, er þetta ekki það úrræði sem við þurfum að beita heldur eru önnur úrræði sem koma fyrir í þessu annars ágæta frumvarpi.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar hann kallar eftir því að þannig sé búið um hnútana að einhver sanngirni sé í samskiptum milli ríkis og skattgreiðenda almennt og að það eigi að birtast okkur í því að ríkið áskilji sér ekki með lögum rétt til þess að taka vexti og eftir atvikum dráttarvexti af álögðum kröfum en að ef einstaklingar eigi inneign hjá ríkinu sé það vaxtalaust. Ég skil mjög vel þessa grunnhugsun og vil alls ekki gera neitt annað en að hvetja efnahags- og viðskiptanefnd til að skoða jafnvægið þarna á milli. Ég verð samt sem áður að benda á að þegar um er að ræða álagða skatta og gjöld skiptir gríðarlega miklu máli að það kosti ekki lítið að taka lán hjá ríkinu, að menn geti ekki skotið sér undan því að greiða skatta og gjöld og gengið út frá því að þeir fái vaxtalágt lán til næstu mánaða eða jafnvel ára. Það er kannski í því samhengi sem dráttarvaxtakrafan er sett inn í lög. Hún á að verka sem mikill hvati til að standa samstundis í skilum og að það gangi jafnt yfir alla. Auðvitað má taka spegilmyndina af þessu og spyrja sig hvort ríkið þurfi þá ekki líka að hafa hvata til að leggja á rétta skatta og önnur gjöld og þegar ljóst er orðið að eitthvað hafi verið oftekið kosti það ríkið að skila því ekki samstundis til baka. Hér er farin sú leið að segja að allt sem gerist innan 30 daga frests sé eðlilegur afgreiðslutími en [[Forseti hringir.]]það má alveg hafa skoðanir á því.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér með fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stimpilgjald, nr. 138/2013. Um er að ræða afnám stimpilgjalds af skjölum varðandi eignayfirfærslu skipa. Í frumvarpinu er lagt til að felld verði á brott ákvæði úr lögum um stimpilgjaldsskyldu til að greiða stimpilgjald af skjölum er varða eignayfirfærslu skipa en samkvæmt lögunum nær gjaldskyldan eingöngu yfir skip sem eru yfir 5 brúttótonnum. Núgildandi lög um stimpilgjald eru töluvert frábrugðin eldri lögum um sama efni en þau lög voru flóknari og stimpilgjaldsskyldan umfangsmeiri. Með tímanum voru þó gerðar breytingar í þá átt að stimpilgjaldsskyldum tilvikum var fækkað þar sem m.a. eignayfirfærsla á loftförum, minni skipum og kaupskipum var undanþegin stimpilgjaldi, en áfram var gert skylt að greiða stimpilgjald af skjölum sem vörðuðu eignayfirfærslu skipa yfir 5 brúttótonnum. Eftir gildistöku núgildandi laga um stimpilgjald eru þessi skip einu atvinnutækin sem enn bera stimpilgjald þegar eignayfirfærsla á sér stað en í lögskýringargögnum laganna er ekki að finna sérstakan rökstuðning fyrir þeirri ástæðu. Með vísan til sjónarmiða um jafnræði atvinnugreina er talið rétt að ekki verði lengur innheimt stimpilgjald vegna skjala er varða þessa eignayfirfærslu. Það má leiða að því líkum að á sínum tíma hafi tekjusjónarmið ríkissjóðs ráðið för, þ.e. að þarna hafi verið um að ræða tekjustofn sem menn hafa verið tregir til að gefa eftir, en hér er fyrir því mælt að það sé mikilvægara að jafnræði milli atvinnugreina sé tryggt og því er þessi breyting lögð til. Það er hægt að halda því fram að að breytingin muni bæta rekstrarumhverfi útgerða á Íslandi, leiða til samkeppnishæfara rekstrarumhverfis og það verði sambærilegra við erlendar aðstæður, aðstæður hjá nágrannalöndum þar sem gjaldtaka af þessu tagi er ekki í gildi. Að þessu leytinu til má segja að frumvarpið sé líklegt til að styðja við íslenskan sjávarútveg og í þessu alþjóðlega samhengi verður ekki fram hjá því horft að íslenskur sjávarútvegur er í mikilli alþjóðlegri samkeppni. Ekki er gert ráð fyrir því að umrædd lagabreyting hafi teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs heldur verði áhrifin mjög óveruleg. Ég myndi telja að málið væri mjög til bóta og dæmi um það að ríkisstjórnin vill sýna í verki vilja sinn til að einfalda laga- og regluverk og skatta og gjöld fyrir atvinnustarfsemi í landinu. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Mig langar að koma fram þeim sjónarmiðum í þessari umræðu að vissulega voru gerðar athugasemdir við þetta mál í samráðsgáttinni þegar það lá fyrir þar. Það eru athugasemdir sem ég tel mikilvægt að verði ræddar í nefndinni sem fær þetta mál til umfjöllunar varðandi afnám stimpilgjaldsins. Þær raddir hafa komið innan úr verkalýðshreyfingunni sem ég tel rétt að við könnum vel. Samkvæmt upplýsingum þaðan hefur það komið ítrekað fyrir að þegar skipum er flaggað út eða þau afskráð úr íslenskri lögsögu, af skipaskrá hér og skráð í öðru ríki, hafi verið gengið á réttindi íslenskra sjómanna sem á þeim skipum vinna. Ástæðan er sú að íslensk lög og kjarasamningar um réttindi og aðbúnað gilda ekki lengur um þá starfsmenn og sjálfsögð réttindi eins og rétt til launa vegna vinnuslysa, réttindi í lífeyrissjóðum, stéttarfélögum og í félagslega kerfinu. Þau réttindi verða fyrir bí, auk þess sem sjómenn þurfa oft og tíðum að þola miklar launalækkanir. Þær áhyggjur sem koma innan úr verkalýðshreyfingunni snúa að því að þetta geti aukist töluvert við afnám stimpilgjaldsins og hafi þannig gríðarlega neikvæð áhrif á íslenska sjómannastétt og að það sem hafi kannski hamlað því að menn hafi afskráð skip sé kostnaður við stimpilgjaldið sem er 1,6% í dag. Við getum verið stolt af því að íslenskir sjómenn fái að njóta þeirra sjálfsögðu réttinda sem ég nefndi áðan ásamt fleiri mikilvægum réttindum. Þessi réttindi hafa ekki dottið af himnum ofan, þau hafa unnist við áralanga baráttu sjómanna fyrir bættum kjörum. Mér finnst lykilatriði að við gefum þau ekki eftir heldur skoðum hvort hægt sé að gera þetta með einhverjum þeim hætti að þetta verði ekki til þess að það verði hömlulaus útflöggun af íslenskri skipaskrá með tilheyrandi afleiðingum, atvinnuóöryggi og réttindamissi, fyrir þá sjómenn sem þarna eiga í hlut. Það hefur verið þó nokkuð um að það sé verið að fara með skip til Grænlands. Þar eru réttindin allt önnur en þau sem við þekkjum hér. Þar er krafa um að allir undirmenn séu grænlenskir. Maður skilur vel þá kröfu út frá grænlenskum hagsmunum en þar eru kjarasamningar sambærilegir og hér ekki til staðar, allt annað félagslegt kerfi í gangi og slysatrygging minni. Ef þetta verður til þess að hemillinn á að útgerðir fari í að afskrá sig af íslenskri skipaskrá hverfi sjáum við líka fram á að fleiri sjómenn missi vinnu og þar með lækki skattar og útsvar af viðkomandi sjómönnum. Ég tel að þetta sé ekki einfalt mál. Vissulega má ræða jafnræði við aðrar atvinnugreinar undir þessum formerkjum en veruleikinn er sá að þetta hefur í raun verið eini hemillinn á því að menn hafa ekki farið á fullt í að flagga út skipum með tilheyrandi afleiðingum fyrir réttindi sjómannastéttarinnar og atvinnuóöryggi sem hefur fylgt og allt öðrum kjörum sem bjóðast eftir að búið er að afskrá skip af íslenskri skipaskrá. Ég vona bara að þessi hlið á málinu verði skoðuð vel í efnahags- og viðskiptanefnd og gestir fengnir til að ræða þessa stöðu og hvort hægt sé að laga málið með einhverjum hætti til að koma til móts við þessi sjónarmið varðandi atvinnuöryggi og réttindi íslenskra sjómanna. En ég hef fyrirvara á málinu út frá þessu samhengi.
Virðulegi forseti. Ég vil segja að ég þekki þau sjónarmið sem hér koma fram í umræðunni um réttindamál sjómanna. Ég tel að það sé ástæða til að ræða þau í nefndinni. Það er hins vegar mín skoðun að til þess að gæta að þeim réttindamálum sem hér eru undir fyrir viðkomandi stétt, sjómenn, sé stimpilgjaldið alveg afleit leið til að ná þeim markmiðum sem er verið að ræða um. Við hljótum að geta gert breytingu á lögum um stimpilgjald þannig að útgerðin í landinu njóti sambærilegra rekstrarskilyrða og gilda bæði annars staðar en líka í öðrum atvinnugreinum á Íslandi, en á sama tíma tekið til umfjöllunar og eftir atvikum brugðist við, þyki ástæða til þess, vegna þeirra réttindamála sem snúa að sjómönnum sérstaklega. Það ætti að vera okkur mikið umhugsunarefni hvaða staða er í raun og veru uppi varðandi rekstrarumhverfið ef stimpilgjaldið er raunverulega eina hindrunin fyrir því að menn afskrái skip, færi það yfir í nýtt eignarhald og fari í útgerð í öðrum löndum með nýrri áhöfn. Það vekur í mínum huga upp ýmsar spurningar um samkeppnislega stöðu og rekstrarafkomu viðkomandi útgerðaraðila sem eiga heima í annarri umræðu en um stimpilgjaldið.
Virðulegur forseti. Ég meðtek vel þau sjónarmið sem hæstv. ráðherra dregur hér fram, að þarna sé jafnræði milli atvinnugreina og að stimpilgjaldið sé kannski ekki besti kosturinn til að sporna við því að kjör sjómanna rýrni og þeir missi hugsanlega atvinnu við þessar breytingar, að það verði auðveldara að flagga skipum af íslenskri skipaskrá til annarra landa eftir því hvað hentar hverju sinni fyrir stórútgerðirnar. En við hefðum þá átt að skoða það samhliða í þessu samhengi hvort það eru einhverjar aðrar leiðir til að mæta áhyggjum af atvinnuöryggi sjómanna og þeim réttindum sem menn eru búnir að hafa fyrir í gegnum tugi ára að ná fram hér á Íslandi. Við eigum að vera stolt af þeim og vera fyrirmynd annarra þjóða. Samhliða þessu frumvarpi, sem vissulega er til að kippa síðustu steinum úr götu þess að það sé svona auðvelt að flagga skipum út og þar með rýra öryggi sjómanna í atvinnu- og félagslegum réttindum, mætti koma eitthvert annað frumvarp frá þeim ráðherra sem hefur með vinnumarkaðsmál að gera til að styrkja stöðu þessara stétta. Ég hefði viljað sjá það tvennt spila saman. Ég held að við eigum að horfa til þess að vera stolt af því að vera með mikil og góð réttindi hjá íslensku verkafólki, hvort sem er til sjávar og sveita, og við eigum aldrei að gefa afslátt af því í ljósi þess að stórútgerðin eigi að vera samkeppnishæf. Við viljum ekki fara að bera okkur saman við láglaunalönd og lönd eins og Grænland sem borgar miklu lægri laun og eru komin miklu styttra í réttindabaráttu sjómanna en við. Við eigum að vera fyrirmyndin.
Virðulegi forseti. Hér er mælt fyrir frumvarpi til laga um Menntasjóð námsmanna. Lögin eiga að leysa af hólmi gildandi lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna, nr. 21/1992, og er frumvarpið afrakstur heildarendurskoðunar á lögum um LÍN sem lengi hefur staðið yfir. Með nýjum lögum er ætlunin að efla stuðning við námsmenn þar sem jafnræði og sanngirni verða höfð að leiðarljósi, foreldrar studdir mun betur en áður hefur verið gert, hvatt verður til betri námsframvindu og búið til réttlátara og nútímalegra námslánakerfi. Virðulegi forseti. Frumvarp til laga um Menntasjóð námsmanna var unnið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu eftir tillögum starfshóps sem skipaður var fulltrúum frá forsætisráðuneytinu, mennta- og menningarmálaráðuneytinu og Seðlabanka Íslands. Sérstakt samráð var haft við námsmenn við vinnslu frumvarpsins og starfsmenn Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Í frumvarpinu er brugðist við þeim miklu breytingum sem orðið hafa á íslensku menntakerfi, námsumhverfi og samfélaginu öllu. Komið er til móts við gagnrýni samtaka námsmanna, annarra hagsmunaaðila og Ríkisendurskoðunar á það misræmi sem útdeiling ríkisstyrks til námsmanna í formi vaxtaniðurgreiðslu og afskrifta felur í sér. Stuðningurinn við námsmenn verður sýnilegri og jafnari en raunin er í gildandi lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Í frumvarpinu er girt fyrir áhættu sem steðjar að núverandi lánasjóði samkvæmt áhættugreiningum sem gerðar hafa verið og spornað við þeirri þróun sem þar yrði að óbreyttu. Frumvarpið á að hvetja til betri framgangs nemenda og auka skilvirkni kerfisins auk þess að nýting ríkissjóðs verður gagnsærri og frumvarpið á að færa fyrirkomulag námsaðstoðar nær því sem tíðkast á Norðurlöndunum. Virðulegur forseti. Tíu atriði ber hæst í frumvarpinu. Í fyrsta lagi fá lánþegar námsstyrk í formi 30% niðurfærslu á höfuðstóli námsláns, ásamt verðbótum, ljúki þeir prófgráðu innan tiltekins tíma. Í öðru lagi geta námsmenn fengið beinan stuðning vegna framfærslu barna í stað lána og er það algjör nýbreytni sem tekur mið af þeirri lýðfræðilegu þróun sem hefur verið að eiga sér stað á Íslandi. Meðlagsgreiðendur eru ekki undanskildir og þar með verður Ísland fyrst Norðurlanda til að veita námsmönnum styrk vegna meðlagsgreiðslna. Í þriðja lagi verður Menntasjóði heimilt að greiða námslán út mánaðarlega ólíkt því sem nú er og hefur það verið baráttumál stúdenta í mjög langan tíma. Í fjórða lagi geta lánþegar valið við námslok hvort þeir endurgreiði námslán sín með verðtryggðu eða óverðtryggðu skuldabréfi. Er hér um að ræða algert nýmæli í takt við þann efnahagslega stöðugleika sem hefur verið á Íslandi og í takt við þróun þeirra kjara sem ríkissjóður Íslands hefur verið að fá á skuldabréfamarkaði sem eru þau bestu sem hafa verið í langan tíma. Í fimmta lagi verður meginreglan sú að námslán verði að fullu greidd með mánaðarlegum afborgunum. Þau skulu að fullu endurgreidd þegar lánþegi nær 65 ára aldri. Í sjötta lagi getur lánþegi valið að endurgreiða námslán sín með tekjutengdum afborgunum að því gefnu að námi ljúki í síðasta lagi á því ári sem hann verður 35 ára. Í sjöunda lagi verður námsaðstoð ríkisins niðurfærsla á höfuðstól og stuðningur vegna barna undanþeginn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Í áttunda lagi falla niður ábyrgðir ábyrgðarmanna á námslánum teknum í tíð eldri laga sé lánþegi í skilum við Lánasjóð íslenskra námsmanna og ekki á vanskilaskrá. Þetta er mikið framfaraskref fyrir núverandi lánþega sjóðsins og alger umbylting og eftir þessu hefur verið kallað í mörg ár. Í níunda lagi verður Menntasjóði heimilt að veita tímabundnar ívilnanir vegna endurgreiðslu námslána hjá lánþegum búsettum og starfandi á sérstökum svæðum og vegna tiltekinna námsgreina. Að lokum, í tíunda lagi, er gert ráð fyrir að afborganir námslána ásamt álagi standi að fullu undir lánveitingum sem Menntasjóðurinn veitir. Sjóðurinn verður sjálfbær. Gert er ráð fyrir að lögin öðlist gildi og komi til framkvæmda 1. júlí árið 2020. Virðulegur forseti. Menntun er lykillinn að framtíðinni. Á okkur hvílir sú skylda að horfa fram á við, setja okkur metnaðarfull markmið og tryggja að námsstuðningur hins opinbera stuðli að jafnrétti til náms, sé sanngjarn og gagnsær. Ég trúi því að með frumvarpi um Menntasjóð námsmanna sé stigið mikið framfaraskref sem eigi eftir að nýtast námsmönnum vel og öllu samfélaginu okkar. Virðulegur forseti. Ég þakka þeim fjölmörgu sem komu að endurskoðun og tóku þátt í samráði um frumvarpið með því að senda okkur umsagnir sínar. Umsóknir bárust úr ýmsum áttum og sýnir það glöggt hversu samfélagslega brýnt þetta mál er fyrir okkur öll. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Markmið LÍN átti frá upphafi að vera að tryggja öllum sömu réttindi til menntunar. Sjóðurinn var stofnaður til að tryggja börnum verkafólks og efnalítilla fjölskyldna aðgang að háskólanámi til jafns á við þá efnameiri. En nú sýnist mér að verið sé að hverfa aðeins frá því. Það er vissulega eitt og annað gott í frumvarpinu, t.d. að við séum að stíga skref í átt að styrkjakerfi og að það verði greitt út mánaðarlega en mér sýnist að það eigi að hækka vexti verulega og auka þannig áhættu ungs fólks. Ekki nóg með það heldur verða vextirnir breytilegir og án hámarks. Auk þess er ríkissjóður að minnka eigin áhættu og veltir henni yfir á stúdenta með því að kynna til sögunnar sérstakt álag á afföll sem verða hjá menntasjóðnum. Þetta er auðvitað mjög sérstakt. Sjálfur greiddi ég enga vexti af mínum námslánum. Konan mín greiddi örlitla vexti en börnin mín eiga að greiða miklu meiri vexti. Mér finnst það dálítið öfugsnúið [[Forseti hringir.]]þegar við höfum í raun - á ég ekki 10 sekúndur eftir?
Hafðir eina mínútu.
Ég er enn þá að telja niður. Er ég kominn upp yfir? Mig langar að spyrja ráðherra hvort hún sé ekki í raun að hverfa að hluta til í öfuga átt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og hvet hann til að fara mjög vandlega yfir málið. Mig langar að nefna nokkur dæmi um hvernig við hugsum þetta og hvernig stór hluti námsmanna kemur mun betur út úr þessu kerfi en gamla kerfinu. Ég ætla að nefna eitt dæmi. Sigríður er þrítug og nýútskrifuð úr meistaranámi, býr í foreldrahúsum og er með um 500.000 kr. í mánaðarlaun. Áætluð námslán á námstímanum eru 3,8 milljónir, sem sagt í núverandi kerfi skuldar hún 3,8. Með niðurfærslunni 2,7. Í gamla kerfinu er hún 14 ár að borga til baka, í nýja kerfinu 11 ár. Það sem við erum sérstaklega að leggja áherslu á er auðvitað barnafólk í þessu landi. Við viljum jafna kjörin og við viljum gera kerfið mun gagnsærra en áður hefur verið. Þá langar mig einmitt að nefna barnafólkið. Jón er þrítugur, nýútskrifaður úr meistaranámi, hann er í sambúð og þau eru með þrjú börn. Hann tekur 10,6 milljónir í núverandi kerfi. Í nýja kerfinu [[Forseti hringir.]]skuldar hann 5,8 milljónir. Í stað þess að vera 27 ár að greiða til baka verður hann 17 ár að því. [[Forseti hringir.]]Og nú spyr ég jafnaðarmanninn hvort þetta sé ekki [[Forseti hringir.]]sanngjarnara, réttlátara og betra kerfi. Svar mitt er augljóst: Jú, það er miklu betra, framsækið og gott kerfi.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra tekur dæmi úr samtímanum þar sem markaðsvextir eru óvenju lágir. Þetta getur og mun fara á verri veg. Það getur vel verið að stór hluti komi betur út. Ég spurði: Er það fráhvarf frá félagslega kerfinu þar sem við ætlum að ná sérstaklega utan um þá sem verst hafa það? Ég ætla aðeins að fara efnislega yfir umsögn ASÍ. „Með breytingunum mun óvissa um kjör og endurgreiðslubyrði námslána aukast til muna, bæði vegna beinnar tengingar vaxtakjara við markaðsvexti og heimildar sjóðstjórnar að ákvarða vaxtaálag til að standa undir væntum afföllum sjóðsins.“ Með öðrum orðum: Ríkissjóður er ekki að fara að setja krónu meira í kerfið en hins vegar á, ef það verður markaðsbrestur hjá lánasjóðnum, að setja álag á þá sem þegar hafa lært og eru að borga til baka. Þeir eiga að borga fyrir hina. Það er engin félagsleg hugsun í þessu, herra forseti.
Virðulegur forseti. Það er mjög gaman að hlusta á jafnaðarmanninn hér í pontu. Í gamla kerfinu var það þannig að sumir einstaklingar gátu fengið 85% niðurfelld af sínum námslánum, 85% meðan aðrir fengu kannski 1–2%. Hér er verið að stuðla að auknum jöfnuði, réttlæti, sanngirni, allt annað kerfi en hefur verið og er búið að berjast fyrir svo árum skiptir. Staðan er einfaldlega sú og það kunna að vera vonbrigði, það kunna að vera sár vonbrigði, að á bilinu 97–99% eru betur sett eða jafn vel sett í nýja kerfinu, í menntasjóðskerfinu. Þetta er miklu sanngjarnara, miklu gagnsærra. Það kemur beinn styrkur. Við erum sérstaklega að huga að barnafólki vegna þess að við vitum hver lýðfræðileg þróun landsins hefur verið. Við ætlum að koma til móts við þetta. Það er verið að stíga [[Forseti hringir.]]alvöruskref í þá átt að kerfið sé eins og það gerist á Norðurlöndunum og ég hefði haldið að jafnaðarmaðurinn væri ánægðari með það.
… lækka vexti til þess.
Virðulegur forseti. Ég vil beina spurningu til hæstv. menntamálaráðherra um ábyrgðarmenn. Í frumvarpinu segir að þeir sem teljist ekki tryggir lánþegar geti lagt fram ábyrgðir til þess að fá lán. Ég er að spá í það hverjir þessi ótryggu séu. Er hægt að telja þá upp? Gæti það verið einstaklingur sem hefur óvart á unga aldri lent í því að taka ólögleg smálán og farið þar af leiðandi á vanskilaskrá Creditinfo? Er hann þá einn af þeim einstaklingum sem eru greinilega óábyrgir og eiga ekki rétt á láni? Við erum að tala um að afnema ábyrgðarmannakerfið. Þarna eru einstaklingar sem greinilega verða undir. Spurningin er: Hver á að meta það og á hvaða forsendum er þeim neitað?
Virðulegur forseti. Stóra málið er auðvitað hér að við erum að fella niður ábyrgðarmenn. Við það breytist auðvitað landslagið mikið. Það sem hv. þingmaður nefnir hér eru alger undantekningartilfelli. Ég ætla að skoða aðeins betur nákvæmlega hvernig þetta liggur en mér skilst að það séu mjög fáir sem falla hér undir, en ég þakka hv. þingmanni ábendinguna. Við höfum verið að berjast fyrir því að fella niður ábyrgðarmenn vegna þess að við þekkjum mætavel að fjöldi fólks hefur lent í því að skrifa upp á ábyrgðir fyrir börnin sín eða ættingja og sitja svo uppi með miklar skuldir vegna þess að ekki hefur farið vel hjá viðkomandi og hann lent í erfiðleikum. Þetta er jú málefni margra eldri borgara og ég er virkilega stolt af því að leggja fram frumvarp sem tekur á þessu, að það verði mun meira jafnræði hvað þetta varðar, þ.e. hvernig einstaklingum vegnar og hvaða mögulegu ekki-ábyrgðir eða ábyrgðir falli á viðkomandi aðila. - Ég þakka hv. þingmanni engu að síður fyrir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Við vitum að það eru einstaklingar þarna úti sem eru viðkvæmir, vegna stöðu sinnar í samfélaginu, þeir eru í þeirri aðstöðu að vera við fátæktarmörk, jafnvel undir þeim. Við vitum líka af einstaklingum sem eiga við fötlun að stríða. Þar af leiðandi getur staða þeirra verið mismunandi og líka þegar fólk er komið á efri ár. Ég spyr: Þurfum við ekki annaðhvort að taka ábyrgðir út eða ekki? Við ættum að fagna því ef einhver sem hefur kannski gert eitthvað af sér í fjármálum í fortíðinni er búinn að ná þeim þroska að vilja fara í nám. Þá eigum við að sjá til þess að hann geti það en ekki öfugt.
Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta skiptir gríðarlegu máli. Við viljum að það sé algjört jafnrétti til náms og allir geti tekið námslán. Um alger undantekningartilvik, eins og ég skil þau, er fjallað í núgildandi lögum. Ég ætla að skoða þetta aðeins betur og þakka hv. þingmanni ábendinguna. Við förum betur yfir kostnaðarmatið. En stóru fréttirnar sem við hljótum að fagna eru engu að síður þær að við séum að falla frá ábyrgðarmannakerfinu. Við þekkjum það mætavel. Átakanlegustu samtölin sem ég hef átt hafa verið við viðkomandi aðila sem hafa verið að taka á sig miklar byrðar vegna þessa þannig að hér erum við að tala um tímamót og mikið framfaramál. Ég vil hins vegar þakka hv. þingmanni fyrir að fara svona gaumgæfilega yfir þetta og benda á þennan þátt. Við munum skoða hann til hlítar í mennta- og menningarmálaráðuneytinu og auðvitað líka hjá nefndinni.
Virðulegur forseti. Í umsögnum BHM höfum við fengið þær upplýsingar að menntun sé ekki alveg metin til launa til jafns á við það sem gerist hjá samanburðarþjóðum. Þegar tekið er tillit til þess að samkvæmt 16. gr. eru námslán verðtryggð og safna ekki vöxtum á meðan á námi stendur þá eru margföldunaráhrif verðtryggingarinnar þeim mun meiri á lán viðkomandi eftir því sem námið er lengra. Ef viðkomandi er að klára doktorsnám eru lánin frá fyrstu árum búin að byggjast vel upp. Afslátturinn sem kemur með 30% niðurfellingu, námsstyrkurinn, hefur mun minni áhrif á þá sem eru að taka lengra nám og klára doktorsnám á meðan menntun er ekki metin það mikið til launa. Við lendum í smávandræðum þarna sem gæti verið áhugavert að takast á við og þarf að takast á við í stærra samhengi en þarf líka að vinna með í þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að BHM hefur bent á þetta varðandi launaþróun og það að meta háskólanám til launa. Það sem við horfum hins vegar á í þessu frumvarpi er að staða flestra er mun betri hjá nýjum Menntasjóði en var hjá gamla LÍN. Vegna þessarar niðurfærslu er fólk mun fyrr á æviskeiðinu búið að greiða námslánin en ella. Við horfum líka fram á svolítið breytta tíma í fjórðu iðnbyltingunni. Fólk fer jafnvel aftur í nám, fær sér nýja gráðu, fer jafnvel í styttra nám. Ég held því að það sé gríðarlegt heillaspor að klára námslánin fyrr en er í núverandi kerfi. Eins og ég nefndi áðan í framsögu minni getur munað allt að tíu árum og auðvitað býr það til nýtt rými til frekari menntunar eða frekari breytinga.
Forseti. Það er tvennt. Kannski væri hugmynd að þegar viðkomandi klárar grunnnám taki niðurfellingin strax gildi, eða námsstyrkurinn, þó að viðkomandi haldi áfram í lengra námi. Það lækkar höfuðstólinn strax sem hefur áhrif á verðtrygginguna. Hitt sem mig langaði til að vekja athygli á er aðfaranámið sem ég talaði um áður. Það veitir vissulega inngöngu á ákveðna braut í háskóla en veitir ekki hæfnisstigið sem útskrift úr framhaldsskóla veitir almennt. Hægt er að fá námslán og námsstyrk fyrir aðfaranámið, sem er að klára framhaldsskóla, engin réttindi, en ekki námsstyrk fyrir að klára framhaldsskóla sem veitir réttindi. Ef maður klárar háskólabrú, tæki aðfaranámið, t.d. í HR og kæmist þangað inn, fengi maður námslán, en ekki ef maður klárar framhaldsskóla og færi í HR. [[Forseti hringir.]]Maður fær námslán á einum staðnum en ekki hinum. Það sem ég er að reyna að koma að er að mér finnst að aðfaranámið ætti að vera aðeins staðlaðra og skila réttindum til viðkomandi nemanda, að hann hafi klárað sambærilegt stig og á við um framhaldsskóla.
Virðulegur forseti. Eins og þingmenn hafa tekið eftir nær nýja frumvarpið að sjálfsögðu utan um starfsnám. Á Íslandi eru allt önnur útskriftarhlutföll úr námi en annars staðar í Evrópu. Á Íslandi klára um 70% háskólastigið en 30% klára starfsnámið. Í Finnlandi er þessu akkúrat öfugt farið og í Evrópu er hlutfallið í kringum 50/50. Það er alveg ljóst að uppbyggingin er ekki sérlega góð fyrir samfélagið og þá eftirspurn sem er í hagkerfinu eftir vinnuafli. Við þurfum að einblína meira á það. Ég tek undir það að við þurfum að skoða betur aðfaranámið og þessi réttindi. Ég þekki það líka að sumir fara í aðfaranám í HÍ, komast þá jafnvel ekki í Háskólann á Akureyri og ég verð bara að segja, hv. þingmaður, að mér finnst það sérstakt. Ég er til í að fara í þá vegferð með hv. þingmanni að skoða það betur.
Virðulegi forseti. Margt er gott í þessu frumvarpi og það eru tiltekin ákvæði sem ég fagna sérstaklega. Ég sé þarna gamla góða kunningja. Mér finnst þetta vera góð blanda af frumvarpi þáverandi menntamálaráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, og mörgu góðu sem kom fram í frumvarpi Illuga Gunnarssonar. Það voru ólík mál en það sem mér finnst jákvætt er að ekki er verið að kasta öllu fyrir róða heldur reyna að samþætta marga af þeim góðu hlutum sem komu fram og voru vel unnir á þeim tíma. Þannig að það er margt jákvætt hér. Auðvitað er eitt og annað sem maður setur spurningarmerki við og við munum að sjálfsögðu fara vel yfir þetta í Viðreisn. Mig langar aðeins að fara yfir umsögn Stúdentaráðs Háskóla Íslands og spyrja í fyrsta lagi: Getur ráðherra fullyrt að stúdentar, sem hafa miklar áhyggjur af því, geti framfleytt sér á meðan þeir eru í námi samkvæmt nýrri umgjörð? Getur ráðherra fullyrt að námsmenn geti framfleytt sér í námi í þessari umgjörð?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umsögn hv. þingmanns og að hann taki eftir því að það sem við gerðum við vinnslu frumvarpsins var að skoða og gera hreinlega bara samanburð á þeim frumvörpum og þeirri vinnu sem hafði átt sér stað. Við hugsuðum líka út fyrir kassann um hvað við gætum gert betur og við erum sér í lagi að huga að barnafjölskyldum og því að einstaklingarnir fari minna skuldsettir inn í framtíðina vegna þess að ég held að þetta hafi orsakað ákveðinn spekileka. Hv. þingmaður spyr hvort stúdentar geti framfleytt sér á þessu. Þarna koma úthlutunarreglurnar inn. Ég er sammála því að eitt af því sem hefur verið að gerast hér á Íslandi er að sífellt færri taka námslán. Þeir vinna með námi. Þeir klára nám mun seinna en í viðmiðunarlöndum okkar. Það er m.a. út af þessari framfærslu. Við höfum verið að auka hana svo um munar á þessu kjörtímabili og við þurfum að skoða hana enn frekar. Það þarf að vera tryggt að stúdentar geti framfleytt sér en þetta frumvarp, fullyrði ég, er risastórt skref í þá [[Forseti hringir.]]átt að gera kerfið mun sanngjarnara, gagnsærra og betra til framtíðar.
Herra forseti. Við munum að sjálfsögðu fara yfir öll þessi fögru, mikilvægu orð um gegnsæi og að horfa inn í framtíðina en mér fannst ekki ráðherra geta fullyrt að námsmenn geti verið rólegir varðandi framfærsluna á þessum grunni. Við munum að sjálfsögðu fara yfir það og skoða með jákvæðum huga því að það er gríðarlega mikilvægt að við höldum áfram að byggja utan um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það er mjög mikið af fjármagni núna inni í sjóðnum sem bíður þess að vera notað í góða þágu sem er verið að gera hér. Ég hins vegar vara við því að við kollvörpum öllu heldur reynum frekar að byggja inn í grunninn og með stúdenta og framtíðarverðmætasköpun í gegnum háskólastarfið í huga. Mig langar að spyrja, það er kannski aukalega og það eru reyndar nokkrar spurningar. Í fyrsta lagi um vextina. Stúdentaráð hefur áhyggjur af því að vextirnir geti hækkað verulega. Deilir ráðherra þeim áhyggjum? Hin spurningin er: Hvað með diplómanámið, nám fatlaðra í Háskóla Íslands sem var sett af stað á sínum tíma? Breytist staða þeirra eitthvað? Er með einhverju móti hægt að segja til um diplómanemendur, fatlaða nemendur við Háskóla Íslands - það er verið að opna dyr fyrir tiltekinn hóp - getur staða þeirra styrkst með þessu frumvarpi?
Virðulegi forseti. Staðan er sú að við erum í lágvaxtaumhverfi og staða ríkissjóðs Íslands hefur verið að breytast mjög hratt á síðustu tíu árum. Skuldir ríkissjóðs Íslands eru í kringum 30% af landsframleiðslu og hrein erlend staða þjóðarbúsins hefur ekki verið betri í lýðveldissögunni. Þetta býr til aðstæður sem við höfum ekki séð áður ef við lítum bæði til verðtryggðra og óverðtryggðra vaxta sem gera okkur kleift að fara í þessar kerfisbreytingar sem við erum að fara í. Við getum aldrei spáð nákvæmlega fyrir um framtíðina en hins vegar er staðan sú að ríkissjóður er í góðri stöðu til að fara í þessa kerfisbreytingu. Ég er sammála hv. þingmanni að það er gríðarlega mikilvægt að nota það umhverfi sem við búum við í dag til að fara í þær breytingar og halda áfram að stuðla að frekari jákvæðum breytingum til að styðja menntakerfið okkar. Þetta er einn liður í því. [[Forseti hringir.]] Varðandi diplómanámið þarf ég að skoða það betur.
Virðulegi forseti. Þetta er merkilegt frumvarp um merkilegan sjóð, merkilegt framtak sem hefur gegnt miklu hlutverki í íslensku samfélagi, kannski meira hlutverki en við hugsum alltaf út í vegna þess að Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur þann tíma sem hann hefur starfað - og svo sem tekist misjafnlega upp - verið, eins og það heitir, félagslegur jöfnunarsjóður. Hann hefur haft félagslegt jöfnunarhlutverk. Sem slíkur hefur hann stuðlað að byltingu í íslensku samfélagi, ekki bara lífskjarabyltingu heldur líka menningarbyltingu. Hann hefur breytt íslensku samfélagi á mjög róttækan hátt. Hann hefur gert að verkum að börn frá efnaminni heimilum, börn sem ekki áttu þess kost að mennta sig fyrir nokkrum áratugum síðan, hafa komist til mennta og þau mynda uppistöðuna í samfélagi okkar í dag. Það er ekki síst verk þessa sjóðs. Þessi sjóður er í vissum skilningi fjöregg. Það er margt jákvætt við þetta frumvarp, svo ég fari á hundavaði í gegnum það á þeim skamma tíma sem mér er mældur hér - og síðan gefst kostur á því að skoða frumvarpið betur, bæði í nefnd og innan flokks og í 2. umr. Það er mjög jákvætt að það eigi að veita styrki vegna framfærslu barna, svo ég nefni það alveg sérstaklega. Það er mjög jákvætt að það verði hægt að fá útborgun mánaðarlega og svo er það líka jákvætt að lánþegar sem ljúka prófgráðu innan tiltekins tíma geti fengið námsstyrk sem nemur 30% niðurfærslu af höfuðstól námslánsins ásamt verðbótum að loknu námi. Varðandi námsstyrkina verð ég þó að segja að ég óttast dálítið hvernig þeir eru fjármagnaðir. Hér er ákveðið hvatakerfi, ákveðið umbunarkerfi. Það er verið að umbuna fyrir góðan árangur en ég óttast að það sé fjármagnað með þeim sem kannski ná ekki jafn góðum árangri. Þeir nemendur sem ýmissa hluta vegna geta ekki lokið námi á svo skömmum tíma og þurfa lengri tíma og þurfa þá að sæta verri kjörum í sínum endurgreiðslum. Annað sem mér þykir vera athugunarvert og ég geri athugasemdir við, og ekki bara ég heldur fjölmargir aðilar sem hafa þegar sent inn umsagnir, er það fyrirkomulag að gefa lánþegum kost á því að greiða með verðtryggðu eða óverðtryggðu skuldabréfi. Þarna er verið að markaðsvæða þennan sjóð. Svo er þetta álag sem ég kannski vík betur að síðar. Það er jákvætt að námslán skuli greidd með mánaðarlegum afborgunum og séu endurgreidd að fullu við 65 ára aldur. Það er ekki seinna vænna að vera búinn að greiða upp námslánin sín. En ég hef efasemdir um þetta mark með 35 ára aldurinn, þ.e. að geta valið um að endurgreiða námslánin með tekjutengdum afborgunum ef námslokin séu við 35 ára aldur. Þetta kann að líta nokkuð vel út en ég hef áhyggjur af eldra fólki sem er á lágum tekjum og vill bæta stöðu sína í lífinu og ég tel að þetta þrengi möguleika þess fólks. Ég vil líka að setja þetta í samhengi, eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan, við fjórðu iðnbyltinguna og þörfina á símenntun. Við munum sjá fram á að fólk mun í æ ríkara mæli fara í nám á öllum stigum ævinnar. Það þarf náttúrlega einhvern veginn að fjármagna það nám og ég held að ef vel tekst til muni tekjur fólks aukast og það á að geta getað staðið þannig skil á sínum lánum. Það eru hvatar í þessu frumvarpi sem ég held að séu ágætir, þ.e. að ráðherra geti veitt vissar ívilnanir út af tilteknum námsgreinum þar sem er þörf fyrir fleira fólk. Eins held ég að byggðahvatar hafi gefið góða raun, t.d. í Noregi, og séu jákvæð viðleitni. Það er því ýmislegt jákvætt við þetta. Það er eitt sem ég var að hugsa í sambandi við þessar ábyrgðir sem falla niður, ábyrgðir ábyrgðarmanna á námslánum sem eru teknar í tíð eldri laga. Það er talað um að þær falli niður við gildistöku þessara laga, enda sé lánþegi í skilum við Lánasjóð íslenskra námsmanna og ekki á vanskilaskrá. Eins með ábyrgðir ábyrgðarmanns sem falla niður við andlát hans enda sé lánþegi í skilum við sjóðinn. Nú er það svo, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson benti á, að fólk getur lent í ýmsum áföllum í lífinu og jafnvel verið í vanskilum af ýmsum ástæðum og fólk getur átt aðstandendur sem hafa verið í námi sem lenda í vanskilum og erfiðleikum í lífinu og falla jafnvel frá og þá stendur kannski aldraður aðstandandi uppi með alls konar skuldir, þar á meðal háar og erfiðar námslánaskuldir sem eru jafnvel í vanskilum. Mér finnst það kannski ekki alveg sanngjarnt. Það má alla vega velta því upp hvort ekki megi einhvern veginn nálgast fólk sem þannig háttar til um. Styrkjakerfið er tvímælalaust skref í rétta átt. Eins og fyrr var getið er jákvætt að fá námslánið mánaðarlega og ekki þarf heldur að hafa mörg orð um það að það er líka jákvætt að gera betur við fólk með börn. Mér finnst að það eigi nú að standa í 1. gr. frumvarpsins að sjóðurinn sé félagslegur jöfnunarsjóður vegna þess að það er grundvallaratriði. Það sem veldur manni sem kominn er á minn aldur dálitlum áhyggjum er óvissa um vaxtastigið. Bæði samtök stúdenta, BHM og ASÍ hafa gagnrýnt harðlega þessar fyrirhuguðu vaxtahækkanir og það kemur fram í greinargerð að ekki hafi verið hægt að bregðast við athugasemdum, í samráðsgátt, um vexti þar sem forsenda þess að lánakerfið gangi upp sé sú, eins og þar segir, „að kerfið standi undir sér“. Ég er ekki viss um að ég geti fallist á þessa forsendu fortakslaust. Ég er ekki viss um að þetta kerfi eigi endilega að vera sjálfbært að öllu leyti og mér finnst hækkun vaxta á námslánum eiginlega vera óboðleg. Ég verð að segja það. Í núverandi kerfi er það svo að vextir hafa bara verið 1% en þeir eiga sem sagt að vera hærri. Þeir eiga að vera breytilegir og án þaks, án hámarks. Þarna verður til ákveðin óvissa fyrir lánþega og við getum ekki gert ráð fyrir því að það sé alltaf jafn gott efnahagsástand og nú. Eins og ég sagði áðan þá man fólk sem komið er á minn aldur að íslenskt efnahagslíf er ákaflega sviptivindasamt og vextir bera þess sífellt merki. Ofan á vextina á svo að koma álag til að bregðast við afföllum og það á að vera á bilinu 0,6–0,8%. Þetta mun hafa mikil áhrif á stúdenta og það er ekki ásættanlegt að vextir námslána geti hækkað og lækkað jafn ófyrirsjáanlega og ávöxtunarkrafa ríkisskuldabréfa sem er síbreytileg stærð. Ég hefði haldið mun farsælla að hafa þak á þessum vöxtum og held að 1% sé ágæt tala fyrir þakið. Álagið á að ákveða í úthlutunarreglum hvers árs og það er talað um að ef verðtryggðir vextir fari með álagi yfir 4% og óverðtryggðir yfir 9% skuli skipuð nefnd og hún á að gera tillögu til ráðherra um breytingar en ráðherra er reyndar ekki skylt að fara eftir því sem kæmi út úr þeirri nefnd. Og við getum ekki alltaf treyst því að ráðherrar séu jafn áhugasamir um menntun og jákvæðir í garð menntunar stúdenta og hæstv. núverandi ráðherra er svo sannarlega. Mér finnst ekki nógu gott úrræði að skipa nefnd sem geri tillögu til ráðherra sem ráði því hvort hann fari svo eftir tillögum nefndarinnar. Það er gengið dálítið langt í að velta markaðsáhættu yfir á launþega og mér finnst að það gangi gegn hinu félagslega jöfnunarhlutverki sem sjóðurinn hefur. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í yfirlýsingu Stúdentaráðs sem kom til okkar þingmanna fyrr í dag og mér finnst ná að fanga dálítið vel kjarnann í því sem ég er að reyna að segja. Stúdentaráð segir í yfirlýsingu sinni, með leyfi forseta: „Ítrekað er vísað til þess að vaxtafyrirkomulagið sem boðað er sé forsenda þess að nýtt kerfi gangi upp og að þessu markmiði verði náð. Þessu markmiði má ekki vera stillt skörinni ofar en hagsmunum stúdenta. Að mati Stúdentaráðs eru rök um sjálfbærni lánahlutans samhliða markaðsvæðingu vaxtakjara yfirklór yfir þá staðreynd að enginn vilji er til staðar til að auka námsstuðning á Íslandi, enda miðar frumvarpið einungis að því að dreifa þeim stuðningi sem þegar er til staðar á jafnari hátt. Tekjur ríkissjóðs af nýja kerfinu geta verið u.þ.b. 1–3 milljarðar króna á ári samkvæmt mati um þjóðhagslegan ávinning af kerfinu, unnið af Summu ráðgjöf ehf. Á sama tíma standa útgjöld ríkisins til námslánakerfisins í stað. Hér er því glatað færi ríkisins á að fjárfesta í menntun og eftir stendur að stúdentar landsins njóta ekki góðs af tekjuaukningu ríkissjóðs sem námslánakerfið mun skila.“
Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að hér eru talsverðar breytingar og verið að taka mörg jákvæð skref. Það er alveg ljóst að þetta er félagslegur jöfnunarsjóður og hann verður það enn frekar eins og staðan er í dag. Ég vil bara nefna það að í gamla sjóðnum er það þannig að fyrir hæstu lánin var styrkhlutfallið nálægt 85%. Fyrir lægstu lánin var styrkhlutfall ríkisins 5%. Nú verður miklu meiri jöfnuður í þessum nýja sjóði þannig að ég bið hv. þingmann að skoða það aðeins betur. Varðandi yfirlýsinguna sem hv. þingmaður vitnaði í þætti mér fróðlegt að vita hvaða hagnaður það ætti að vera. Þegar Summa reiknar út þjóðhagslegan ávinning er það þjóðhagslegur ávinningur, ekki hagnaður ríkissjóðs, þ.e. að námsframvinda verði aðeins betri, enda erum við aðeins á eftir. Við erum lengur í háskólanámi en samanburðarríki. Það kann að vera, og ég myndi vilja ræða það við stúdenta, einhver misskilningur hér á ferð. Þarna var um að ræða þjóðhagslegan ávinning af því að samþykkja nýjan menntasjóð en alls ekki að ríkissjóður sé að reyna að hagnast með nýjum sjóði, enda mun ríkissjóður áfram greiða milljarða og aftur milljarða inn í menntasjóðinn. Við vitum ekki nákvæmlega hversu mikill sá stuðningur verður. Hann kann að hækka verulega vegna þess að námslán hafa dregist svo rosalega saman í núverandi kerfi. Ég held að við ættum frekar að spyrja okkur hvort núverandi kerfi stuðli að raunverulegu jafnrétti til náms. Ég set stórt spurningarmerki við það miðað við hver þróunin er. [[Forseti hringir.]]En það kann að vera að þetta sé misskilningur, við skulum bara fara yfir það.
Virðulegi forseti. Ég get náttúrlega ekki svarað fyrir útreikninga Summu ehf. Við tökum bara þeim tölum sem þaðan koma eins og þær berast okkur og ég í sjálfu sér hef ekki ástæðu til að ætla að Stúdentaráð misskilji þær tölur eða hvað liggi þar að baki. En aðalatriðið finnst mér nú samt vera - og ég er ánægður með að við hæstv. ráðherra deilum því sjónarmiði - að ég tel að þetta eigi fyrst og fremst að vera félagslegur jöfnunarsjóður. Sem slíkur á hann ekki að vera rekinn þannig að fyrst og fremst sé hugsað um að hann standi undir sér, hann sé sjálfbær eða hafi hagnaðardrifin sjónarmið, sjónarmið um að öll framlög eigi fyrst og fremst að borga sig. Það er aldrei hægt að leggja endanlegt mat á það hvað borgar sig fyrir samfélagið og á hvern hátt. Ég óttast þessi áform um að hækka vexti og hafa þá breytilega, hafa „óvissuvexti“, í ljósi reynslu okkar Íslendinga af efnahagsmálum og ég óttast þau í ljósi þess að við búum við óstöðuga krónu. Við búum við mikla óvissu um framtíðina í okkar efnahagsumhverfi, hvað sem kann að líða efnahagsumhverfinu eins og það er hér og nú.
Virðulegi forseti. Ef við óttumst alltaf framtíðina leggjum við ekki á okkur að fara í nein framfaramál. Ef við erum alltaf hrædd, þá gerum við engar breytingar. Ég skil það vel að menn hafi áhyggjur af því að vextirnir séu að breytast. Það er hins vegar vaxtaþak. Ef verðtryggðir vextir ásamt föstu vaxtaálagi fara yfir 4%, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, verður skipuð nefnd til að fara yfir það. Það er alveg ljóst að við þjóðin eigum sameiginlegra hagsmuna að gæta að hér séu vextir lágir og skuldastaða ríkissjóðs það góð að hægt sé að fara í þessar kerfisbreytingar. Ég vil líka taka það fram að við erum auðvitað að búa núna til menntasjóð sem er mun sanngjarnari. Lítum bara á þessi dæmi sem ég nefndi. Sumir eru tíu árum fljótari að greiða sínar skuldir en í gamla kerfinu og það munar gríðarlega um 30% niðurfærslu sem kemur strax. Hér er ekki verið að ræða um að ríkissjóður hagnist. Ríkissjóður mun áfram setja milljarða í sjóðinn og það mun líklega verða aukning vegna þess að það hefur ekki verið sami áhugi og áður á að taka lán vegna þess að fólki hefur fundist það vera ósanngjarnt. Nú erum við að breyta sjóðnum. Hann verður mun gagnsærri. Við erum komin með beinan styrk og ég er ekki í nokkrum vafa um það að staða þeirra sem fara í nám verður mun betri en áður hefur verið og með félagslegan jöfnuð að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Það er nú misskilningur hjá hæstv. ráðherra að ég óttist framtíðina, ég geri það alls ekki. En ég óttast hins vegar íslenska efnahagsstjórn og ég óttast hæfileika íslenskra stjórnvalda til að stýra efnahagslífinu farsællega. Það er bara raunsæi sem er byggð á reynslu manns sem orðinn er sextugur. Ég vil tryggja ungt fólk sem best gagnvart slíkum skakkaföllum sem af þeirri efnahagsstjórn kunna að hljótast. Ég tel að raunverulegt þak á vöxtunum upp á, segjum 1%, muni best til þess fallið að tryggja það. Það er ekki rétt hjá hæstv. ráðherra að það sé vaxtaþak samkvæmt frumvarpinu. Það eru bara áform um að skipuð skuli nefnd. Nú er ég orðinn, eins og áður kom fram, sextugur og við sem erum orðin sextug vitum alveg hvað það merkir í pólitík þegar sagt er að skipuð skuli nefnd. Það merkir ekki neitt. Það merkir í rauninni bara: Já, við vitum af þessu vandamáli og við ætlum að ýta því aðeins á undan okkur og láta það í nefnd. Þetta er meira að segja sérstakt hugtak í íslenskri umræðu, að setja málið í nefnd, sem er annað orð yfir að gera ekki neitt.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að fagna þessu frumvarpi sem hefur litið dagsins ljós um Menntasjóð námsmanna sem er nýtt nafn á Lánasjóði íslenskra námsmanna sem hefur verið starfræktur í nærri 60 ár. Lánasjóðurinn hefur verið mjög mikilvægur og ég er sammála hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni um að hann hafi breytt íslensku samfélagi. Þarna var komin leið fyrir efnalitla námsmenn að leita sér menntunar, það voru kannski bara ákveðnar fjölskyldur sem gátu staðið undir því að mennta börnin sín. En það hefur verið kallað eftir því svolítið lengi og frá því að ég var í grunnskóla og menntaskóla fór maður að heyra ákall um að breyta fyrirkomulaginu og breyta ýmsum áherslum sjóðsins. Mér sýnist að með þessu frumvarpi séum við loksins að stíga skref í átt til metnaðarfullra breytinga. Auðvitað eru þetta tillögur sem eiga eftir að fara í þinglega meðferð og við getum alveg komið fram athugasemdum. Ég trúi því að sú nefnd sem kemur til með að fjalla um þetta verði gagnrýnin í hugsun og veiti aðhald og komi kannski með betri tillögur ef þær eru til. En ég tel þetta vera mjög gott frumvarp sem hæstv. ráðherra hefur lagt mikla vinnu í og ég verð að segja það henni til hróss að þetta hefur fyrrverandi menntamálaráðherrum ekki tekist af neinu viti hingað til þó að margir hafi reynt. Hlutverk lánasjóðsins er samkvæmt lögum að gefa námsmönnum tækifæri til að mennta sig án tillits til efnahags en það hefur nær einungis snúið að hagstæðum lánum en ekki styrkjum. Eins og kerfið er í dag er fyrirkomulagi námslána þannig háttað að mögulegt er fyrir lánþega að skuldsetja sig umfram getu til að endurgreiða lánin, svo að ekki sé talað um fólk með börn sem hefur setið uppi með enn hærri námslán eftir námsárin. Og þó að ég sé ekki komin á sama heiðarlega og virðulega aldur og hv. þingmaður sem var hér í pontu fór ég í nám með fjögur börn og tók námslán og fékk hærri námslán sem því nemur, vegna þess að ég var með fullt hús af börnum, og sit svo uppi með hærri námslán þess vegna. Ég held því að þetta skipti gríðarlega miklu máli og sé tækifæri sem við getum nýtt okkur. Áratugum saman hafa íslenskir námsmenn barist fyrir betri kjörum, auknum réttindum námsmanna og jöfnum tækifærum til náms. Á undanförnum árum hafa þeir jafnframt kallað eftir bættu námslánakerfi og auknum fjárhagslegum stuðningi við nám sitt frá íslenska ríkinu. Frumvarp þetta miðar að því að jafna stuðning og dreifingu á ríkisstyrkjum til lánþega með félagslegum stuðningssjóði og með því að koma á hvatakerfi til námsmanna að klára sitt nám á tilsettum tíma. Þó veit ég að það á að vera eitthvert svigrúm þegar eitthvað kemur upp á, að hægt sé að taka tillit til þess. Frumvarpið hefur í för með sér kerfisbreytingar á núverandi námsaðstoðarkerfi. Með þeim kerfisbreytingum má gera ráð fyrir bættri námsframvindu námsmanna sem mun stuðla að betri nýtingu fjármuna í menntakerfinu og aukinni skilvirkni í framtíðinni. Breytingarnar munu m.a. hafa í för með sér að námsaðstoð ríkisins verði gagnsærri, staða þeirra námsmanna sem þurfa á frekari styrkjum að halda sökum félagslegra aðstæðna verði efld og aukið jafnræði verði meðal lánþega. Þá er í frumvarpinu lagt til að tekin verði upp ákvæði um námsstyrki en slík ákvæði var að finna í eldri lögum um námslán allt til setningar gildandi laga árið 1992. Þessu kerfi mun með þeim hætti svipa meira til norrænna námsstyrkjakerfa og eftir því hefur verið kallað. En það er fleira í þessu frumvarpi sem er nýmæli, t.d. felst ákveðinn námsstyrkur í 30% niðurfærslu höfuðstólsins ef námi er lokið á tilsettum tíma, og svo þessi beini stuðningur við framfærslu barna. Eins og hefur komið fram verður meginreglan sú að námslán verði greidd með mánaðarlegum afborgunum. Ég held að þetta skipti svolitlu máli því að tvær stórar afborganir í mars og september geta verið íþyngjandi, þá er hægt að dreifa þessu. Það skiptir líka máli að ábyrgðin sé látin falla niður. Þetta er kannski það helsta sem við höfum fengið gagnrýni fyrir, þ.e. þessi ábyrgð og að jafnvel sé verið að kalla menn úr kirkjugörðum landsins til ábyrgðar á námslánum, við þekkjum sögur af því, og erfingja þeirra. Svo er heimild um tímabundnar ívilnanir í frumvarpinu og mitt dreifbýlishjarta tók aukaslag og sló hraðar þegar ég sá það, sem ég hafði svo sem fengið veður af. Í 28. gr. er talað um að ráðherra sé heimilt með auglýsingu að ákveða sérstaka tímabundna ívilnun við endurgreiðslu námslána til lánþega sem búsettir eru á svæðum skilgreindum í samráði við Byggðastofnun. Það þarf að liggja fyrir tillaga frá sveitarfélagi eða sveitarfélögum til stjórnvalda um þörf á menntuðu fólki í heimabyggð sinni. Þetta er nýmæli sem mér finnst mjög athyglisvert að sjá hvað kemur út úr. Greinin er nýmæli en í henni er heimild til að veita þessa tímabundnu ívilnun og gefa ráðherrum tækifæri til að bregðast við ástandi þar sem skortur er á menntuðum einstaklingum á ákveðnum svæðum. Þetta er að norskri fyrirmynd og þessu hafa Framsóknarmenn barist fyrir og sérstaklega fyrir síðustu kosningar og ég fagna því sérstaklega að þetta sé hér inni. Þetta hefur svo sem sést, en þá sem styrkir frá sveitarfélögunum sjálfum. Fyrir 20 til 30 árum varð stökkbreyting í grunnskólum landsins í hinum dreifðu byggðum hvað varðar menntaða kennara og það var því að þakka að sveitarfélögin fóru í átak við að styrkja kennaranemendur í þessum greinum, ásamt flutningsstyrkjum og fleiru sem er vissulega ívilnun af því að við viljum halda uppi ákveðnum standard um allt land. Ívilnanir af þessu tagi geta líka nýst í heilbrigðisgeiranum þar sem skortur er á ákveðnum fagstéttum um allt land, ekki bara úti á landi heldur um allt land. Þetta hefur staðið greininni fyrir þrifum og eykur mjög álagið á þá sem standa í stafni. Mig langar til að nefna þetta sérstaklega því að hér er um að ræða atriði sem við í Framsóknarflokknum höfum lagt áherslu á og þarna horfum við til þess sem gert er í Noregi. Ég óska allsherjar- og menntamálanefnd velfarnaðar í því að vinna með þetta metnaðarfulla frumvarp sem ég vonast til að verði svo að lögum og að við horfum á framtíðina í menntamálum á nútímalegan og styðjandi hátt.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um Menntasjóð námsmanna sem er nýtt orð yfir lánasjóðinn. Eins og áður hefur komið fram er aðalmarkmið frumvarpsins að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti. Það er algjört grundvallaratriði að allir hafi færi á að mennta sig sem vilja og eftir eigin getu. Það sem ég set strax spurningarmerki við er þegar talað er um lánshæft nám og talið upp háskólanám, aðfaranám, starfsnám og viðbótarnám við framhaldsskóla. Þegar ég gekk menntaveginn og fór í Iðnskólann í Reykjavík var ég í almennu tréiðnaðarnámi þar sem ég þurfti að ákveða hvort ég vildi gerast húsasmiður, bátasmiður eða smíða eitthvað annað, t.d. húsgögn. Þó að þetta nám stæði samfellt í átta mánuði frá morgni til kvölds var það ekki lánshæft. Á nám sem varðar húsbyggingar, bátasmíði eða líf og heilsu fólks ekki að vera lánshæft? Ég tel að við eigum að sjá til þess að sama hvað einstaklingur vill læra eigi hann að hafa rétt á að fá lán til að stunda nám. Við erum að lenda í svolítið skrýtnu dæmi með framhaldsskóla og nám, verið er að gera nám einhæfara en áður að mörgu leyti vegna þess að einstaklingar einblína frekar á ákveðna hluti og námsgreinar eins og tölvunarfræði. Þetta þarf að endurskoða vegna þess að það eru oft ekki aðeins hefðbundnu háskólarnir sem veita mjög góða menntun í t.d. tölvunarfræði heldur gera aðrar stofnanir það líka en þeir sem vilja fara þangað að læra þurfa oft að kosta til gífurlegum fjármunum til að komast í það nám og margir hafa ekki efni á því. Þetta er mjög gott frumvarp, ég vil taka það fram, og mjög góð bæting á lögunum sem gilda. Okkur ber að fagna öllum breytingum. Ég tel og vona að þetta sé fyrsta skrefið í gífurlegri breytingu á námslánum og öllum styrkjum í heild sinni. Ég set þó spurningarmerki við fyrirkomulagið sem kemur fram í 14. gr., að námsstyrkur skuli nema 30% niðurfærslu af höfuðstól námslánsins ásamt verðbótum að námi loknu. Til að fá þennan námsstyrk þarf tvær annir og 60 ECTS-einingar eða ígildi þeirra en til að fá námslán þarf 45 ECTS-einingar. Þarna á er svolítill munur. Tökum sem dæmi einstakling sem er með lesblindu eða ritblindu, sem ég tek ekki sem neitt neikvætt vegna þess að það er margsannað að lesblint fólk hefur gífurlega hæfileika á öðrum sviðum. Þetta hefur ekkert með gáfur að gera. Þessi einstaklingur getur lent í stökustu vandræðum, í fyrsta lagi við að komast í gegnum prófin. Þau eru yfirleitt ekki gerð fyrir þá einstaklinga. Í öðru lagi getur hann verið lengur að taka þau. Þá hugsa ég með mér: Þessi einstaklingur á aldrei mögulega á að fá námsstyrk. Hann getur lent í þeirri aðstöðu að hann fái aldrei slíkan styrk og það þurfum við auðvitað að taka með inn í dæmið. Okkur ber skylda til þess að gefa öllum tækifæri á jafnréttisgrundvelli. Þetta er hlutur sem ég myndi vilja að tekinn yrði til greina, bæði í nefnd og annars staðar. Síðan erum við í öðrum tilfellum með einstaklinga með fötlun. Þar er gap. Maður gerir sér fyrir því að þegar maður er kominn með ákveðna fötlun séu margar hindranir í veginum. Við erum með ólíkar hindranir eftir því hvernig fötlun viðkomandi er, hvort hann er lögblindur eða með annars konar fötlun, en allt getur þetta tafið nám og valdið því að einstaklingur nær aldrei þeim einingafjölda sem þarf til að eiga möguleika á styrk. Þá þurfum við að hugsa dæmið öðruvísi. Getum við verið með annað styrkjakerfi fyrir þá einstaklinga til að hvetja þá áfram líka? Þetta hefur ekkert með gáfur að gera heldur hversu langan tíma fólk þarf til að ljúka náminu. Annað sem ég hnaut um í greinargerð með frumvarpinu er í sambandi við vextina á bls. 18, með leyfi forseta: „Til þess að kerfi það sem lagt er til í þessu frumvarpi virki eins og ætlast er til verða endurgreiðslur námslána að standa undir sér og ríkið hætti að niðurgreiða vexti til lánþega eins og er í núverandi kerfi.“ Ég er ekki sammála þessu. Ég met nám það mikils og held að nám sé það gott fyrir þjóðfélagið að við eigum ekki að tryggja að ríkið tapi ekki einhverju á því að fólk fari í nám. Við eigum að tryggja að allir komist í nám og helst tryggja að einstaklingar sem fara í nám geti lifað af kjörunum sem bjóðast. Kvennastéttir eru í þeirri undarlegu stöðu að konur geta verið í námi í jafnvel sex ár og safnað gífurlega háum námslánum. Þegar þær koma síðan út á vinnumarkaðinn eru margar stéttir með ótrúlega lág laun. Maður heyrir að fyrir störf á leikskóla eða önnur störf við umönnun barna séu launin eftir fimm, sex ára háskólanám 300.000–400.000 kr. útborgað. Þetta er ekki boðlegt. Viðkomandi er með gífurlegan lánabagga á bakinu og við þurfum einhvern veginn að sjá til þess að það sé ekki bara starfsvalið sem gefur góða framtíð. Áhugi fólks endurspeglast í ákvörðun á starfi og við þurfum að tryggja að fólk velji sér starf eftir áhugasviði og hætti ekki við það og velji eitthvað annað vegna þess að það hugsar með sér: Nei, ég get ekki lifa af þessu. Í núverandi kerfi eru vextir 1%. Ef við erum með verðtryggt lán og 1% vexti held ég að við séum í góðum málum miðað við kjör annars staðar í dag. Það er ákveðin óvissa uppi af því að nú hefur ásókn í námslán minnkað og ég held að það verði ekki hvati heldur þvert á móti ef vextir eru ekki alveg fastir, hvað við erum að bjóða, hvað við ætlum að hafa í vexti. Höfum vextina ekki fljótandi af því að ég held að það hræði. Við eigum að hugsa: Ókei, þetta er vissulega verðtryggt en höfum lágmarksvexti. Ríkissjóður getur alveg tekið á sig smásveiflu til eða frá og þess vegna ættum við að festa vexti, a.m.k. ekki hafa þá hærri en þeir eru í dag, 1%. Ég fagna því sem hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir benti á, að það eru ívilnanir við endurgreiðslu námslána fyrir þá sem eru á svæðum þar sem tímabundið vantar einstaklinga til menntunar. Það hefur maður séð annars staðar og ég varð sérstaklega var við það á vegum Norðurlandaráðs í Noregi hvernig Norðmenn ívilna hjúkrunarfræðingum gegn því að vinna úti á landi. Í frumvarpinu er bent á norska fyrirmynd og það er bara mjög flott. Þetta er hlutur sem við verðum að huga að. Það er flott að við skulum vera búin að fá þau svör að það verði grannskoðað í sambandi við ábyrgðarmenn því að við vitum að gamla kerfið var skelfilegt. Þeir sem voru ábyrgðarmenn gátu lent í skelfilegum vandræðum. Afar og ömmur, aðrir ættingjar og vinir skrifuðu upp á námslán og við vitum að það þarf ekki mikið út af að bera til að fólk lendi í erfiðleikum við að greiða af lánum. Mér líst vel á þetta frumvarp og er að mörgu leyti sáttur. Ég tel það fyrsta skrefið í því að koma á góðu kerfi og ég vona heitt og innilega að við getum búið til kerfi sem mismunar engum heldur sitji allir við sama borð og helst líka að við tryggjum að allir sem hafa einhverja fötlun hafi nákvæmlega sömu möguleika til þess bæði að stunda nám og fá alla þá styrki og annað sem er í boði eins og allir hinir sem eru heilbrigðir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdirnar sem hafa komið fram hér, og sér í lagi varðandi 14. gr. og niðurfellinguna og áhyggjur hans er varða til að mynda þá sem eru lesblindir og að það sé erfiðleikum háð að fá niðurfellinguna vegna þeirrar fötlunar eða annarrar fötlunar. En þannig er að það eru undanþágur á því, tekið er tillit til þessa og það skiptir verulega miklu máli. Við megum ekki búa til þannig kerfi að það sé algerlega ósveigjanlegt og taki ekki tillit til mismunandi einstaklinga. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að það er vel þekkt að þeir sem eru lesblindir hafi aðra hæfileika þó að þeir eigi í erfiðleikum með að tileinka sér lestur. Við erum sem samfélag að vinna heilmikið með það að auka tækifæri viðkomandi aðila, þannig að sjálfsögðu tökum við tillit til þess. Hvað varðar styrki og vexti erum við að færa hinu opinbera stuðning. Við erum að gera hann gagnsærri með styrknum og fyrirsjáanlegri hvað það varðar. Það er þessi 30% niðurfelling á höfuðstólnum og hún er alveg örugg. Og það sem við erum líka að gera er að kerfið verður jafnara. Við erum að tala um að sumir aðilar í gamla kerfinu eru að fá allt að 85% niðurfellingu á námsláni sínu en aðrir undir 5%. Mér finnst þetta ekki sanngjarnt, mér finnst þetta ekki réttlátt eins og það er í dag. Við erum að auka jafnræði til náms og auka jafnræði er varðar opinbera styrki. Þar af leiðandi tel ég að kerfið sé sanngjarnara.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ábendinguna. Jú, ég er ánægður með að byggt sé upp kerfi sem sér til þess að þeir sem eiga við fötlun að stríða, hvort sem það er lesblinda eða annað, eigi sinn möguleika. Við erum að tala um menntamál og ég vil benda þar á iðnnámið. Við erum svolítið föst í gömlu námi og ég bara tek dæmi af mínum börnum, ég hef lært af þeim hvað varðar tölvugetu og tölvuáhuga, og mér finnst við vera föst í kerfi sem ætlar að setja alla í beina línu í bóknám. Okkur vantar að einfalda og auðvelda þeim sem hafa hæfileika á ákveðnum sviðum að einbeita sér að því sviði og komast eins langt og þeir mögulega geta. En til þess þurfa þeir oft að fá tækifæri. Kerfið þarf að laga sig að þeim en þeir geta kannski ekki lagað sig að kerfinu vegna þess að þá skortir hæfileika, eru lesblindir eða annað, til að takast á við allt menntakerfið eins og það leggur sig. Til þess þyrftum við t.d. styrki á ákveðnum sviðum, í tölvugreinum, svo að viðkomandi geti einbeitt sér að því ákveðna sviði og fái lán og aðstöðu til að stunda námið. Þarna höfum við kannski hæfileikaríkt fólk sem við erum ekki að nýta í dag.
Virðulegur forseti. Ég vil taka það skýrt fram að við erum að veita lán er varðar starfsnám. Það var í gamla kerfinu og það er líka í nýja kerfinu og við höfum einnig verið að forgangsraða fjármunum á framhaldsskólastiginu í þágu starfsnáms með því t.d. að stuðla að betri tækjakosti. Eg heyri það á skólameisturum og öðrum á framhaldsskólastiginu að þeir tala um að veruleg breyting hafi átt sér stað er varðar fjármögnun starfsnáms á síðustu tveimur árum og ég fagna því. En mér finnst mjög mikilvægt að við séum alltaf á tánum hvað þetta varðar vegna þess að við sjáum að við erum með allt önnur hlutföll, eins og ég hef nefnt hér, er varðar starfsnám og bóklegt nám á Íslandi og við þurfum að taka þetta til okkar og við erum að gera það. Ég var mjög ánægð að sjá að 32% aukning er hjá Tækniskóla Íslands á milli ára sem segir okkur að við erum að beina sjónum okkar í auknum mæli að starfsnáminu. En ég get fullvissað hv. þingmann um að tekið er tillit til þess í þessu Menntasjóðsfrumvarpi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þau gleðja mig mjög. Í þessu tilfelli er ég líka að benda á að við erum með sjálfstætt starfandi skóla á þessu sviði, eins og Nýja tölvu- og viðskiptaskólann, sem kenna sérhæfðar gráður í alls konar tölvunarfræðum, sem er ekki hægt að ná í gegnum venjulega skóla án þess að fara í gegnum allt kerfið. Ég þekki einstaklinga sem hafa farið þessa leið með mjög miklum kostnaði og klárað nám og spjara sig alveg frábærlega á því sviði en hafa rekist á endalausar hindranir í skólakerfinu. Auðvitað segir það sig sjálft að þarna þurfum við að finna grundvöll og reyna að samræma háskólanám og Tækniskólann og allt á því sviði, að einstaklingar sem hafa hæfileika til að fara þá leið þurfi ekki að fara mjög kostnaðarsama leið til að ljúka þessum gráðum heldur geti gert það í gegnum kerfið eins og það er í dag.
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að fagna því að við séum að ræða heildarendurskoðun á styrkjakerfi íslenskra námsmanna. Löngu tímabært verkefni. Það kerfi sem við erum að kveðja, verði þetta frumvarp að lögum, er gengið sér til húðar fyrir löngu. Það hefur verið stagbætt í gegnum árin og einhvern veginn gengið áfram. En stundum þarf bara að ýta út gömlum lögum og taka í notkun ný frá grunni. Það þýðir að allsherjar- og menntamálanefnd á mikið verk fyrir höndum. Þetta kerfi er engin smásmíði. En það er mjög spennandi verkefni vegna þess að fyrir okkur liggur heildarsýn á kerfið og við getum greint alveg ofan í kjölinn hvernig það snertir við ólíkum geirum samfélagsins, hvernig það sinnir því hlutverki sem námslánakerfi á að gera, að gera fólki kleift að stunda nám við hæfi, óháð efnahag. Ég held að ég sé ekkert að særa neinn þótt ég segi að það kerfi sem við erum að kveðja sé brostið. Við höfum svo sem rætt það áður hér í sal í tengslum við fjármögnun LÍN, bæði í sambandi við fjármálaáætlun og fjárlög, að sú staða sem LÍN stendur frammi fyrir, sem er mjög óvenjuleg, að þar safnist upp peningar, að ríkisframlögin sem eru áætluð inn í sjóðinn ár eftir ár ekki bara dugi heldur gott betur þannig að það liggi á lager fleiri milljarðar, endurspeglar að kerfið hefur ekki verið að virka vegna þess að lánþegum hefur verið að fækka. Þetta er öfugþróun sem við náum vonandi að snúa við með nýju kerfi. Hér var rætt fyrr í dag hvað framtíðin bæri í skauti sér og fjórða iðnbyltingin barst í tal. Allt er þetta mikilli óvissu háð. En ég held að það sé eitt sem við getum slegið föstu. Fjórða iðnbyltingin gerir þær kröfur á hið opinbera að það fjárfesti í menntun. Það fjárfesti í því að fólk geti sótt sér nám við hæfi, að fólk hafi efni á því að fara í nám, að það nám sé til staðar, að skólarnir séu öflugir og sterkir og að þeir skólar geti jafnframt sinnt grunnrannsóknum sem verða síðan fóðrið fyrir nýsköpun fjórðu iðnbyltingarinnar. Þannig að það að styrkja námslánakerfið er eitt púsl í þeirri stóru mynd sem þarf að teikna sig upp til þess að við getum tekist á við fjórðu iðnbyltinguna og framtíðina. Það að sjóðurinn hafi á undanförnum árum safnað upp eigin fé skapar óvenjulegt tækifæri sem er mjög ánægjulegt að sé verið að nýta hér til að rífa þann plástur af sem ábyrgðarmannakerfið er. Það er fjárhagslegt högg sem ef ég man rétt hljóðar upp á rúma 3 milljarða við gildistöku og er ekki sjálfsagt að ríkið taki á sig rétt sisvona, nema vegna þess að það hefur safnast í þennan sjóð, þó svo að sú uppsöfnun fjármuna sé frekar birtingarmynd á óheilbrigðu kerfi en eitthvað sem við ættum að fagna í sjálfu sér. Þá er afar jákvætt að innleiða eigi námsstyrki að norrænni fyrirmynd, enda var það nú eitt meginmarkmiðið með þessari heildarendurskoðun. Við þurfum að skoða í allsherjar- og menntamálanefnd hvort sú útfærsla sem hér er lögð fram nái þeim jafnvægispunkti á milli þess að vera gulrót og svipa sem best virkar. Það á að vera fólki í hag að ljúka námi eins skjótt og það getur, ræður við og vill og hefur þar að auki jákvæð áhrif fyrir menntakerfið sjálft, ríkið, sem fær þarna svigrúm innan menntakerfisins til að þróa aðra þætti en að halda fólki lengi í framhaldsnámi. Eins og ég segi er þetta eitthvað sem við þurfum að skoða í nefndinni. Þá er mjög jákvætt að barnastyrkir séu innleiddir en þar endurspeglast líka kannski einna best sérstaða íslenska menntakerfisins og háskólakerfisins sem er nefnt í greinargerð með frumvarpinu að hafi t.d. verið dregin fram í Eurostudent-könnuninni. Þessi sérstaða er sú að íslenskir stúdentar eru gjarnan eldri en aðrir evrópskir stúdentar. Þeir eru líklegri til að vera með börn á framfæri. Þeir eru í allt annarri félagslegri stöðu en meðalstúdentinn á meginlandi Evrópu. Því er gott að frumvarpið taki tillit til þeirrar sérstöðu. Þetta leiðir líka hugann að því hvort allsherjar- og menntamálanefnd þyrfti að leggjast í frekari greiningu á ólíkum hópum og hvernig kerfið snertir við þeim. Ég nefni t.d. ólíka stöðu kynjanna. Það er vikið að henni í greinargerð með frumvarpinu en ólík staða kynjanna í samfélaginu birtist t.d. í því að konur eru fjölmennar í þeim hópi sem kemur seinna til náms, kannski að loknum barneignum eða alla vega á öðrum fasa lífs en karlar. Þetta eru þar að auki konur, eins og nefnt hefur verið í fyrri ræðum, sem eru oft úr stéttum þar sem laun eru lægri en gengur og gerist. Við þurfum að skoða í nefndinni hvernig þetta lítur út og gæta þess að við náum utan um sem flesta ólíka hópa, ekki bara einhvern staðalstúdent sem passar í einfaldasta mótið heldur að við náum utan um breiddina og gerum sem flestum kleift að njóta sín innan kerfisins. Svo að ég segi núna í raun hið gagnstæða þá þurfum við líka að skoða staðalstúdentinn aðeins betur vegna þess að það sem mest hefur verið lyft upp í kringum þetta frumvarp eru tilvik sem mætti kannski nefna jaðartilvik. Það er hún Sigga á Blönduósi með börnin þrjú sem ráðherrann nefndi eða stúdentar sem þurfa aukinn stuðning vegna stöðu sinnar. Meginþorri stúdenta er hins vegar fólk sem er nýlega útskrifað úr framhaldsskóla, býr annaðhvort í leiguhúsnæði, gjarnan á vegum stúdentahreyfingarinnar, eða í foreldrahúsum. Því fólki er aðallega umhugað um framfærsluna sjálfa. Eins og var rætt fyrr í umræðunni hefur hún verið skoðuð ítrekað á síðustu árum en líkt og kemur fram í umsögn Stúdentaráðs Háskóla Íslands skiptir hún alveg gríðarlegu máli. Það er eitthvað sem við þurfum að líta til í umfjöllun nefndarinnar. Síðan held ég að við megum staldra við það markmið frumvarpsins að lánahluti kerfisins skuli standa að fullu undir sér á hverjum tíma. Á það hefur verið bent að með því sé verið að velta áhættu af verðbólguskotum eða óhagstæðari lánveitingum til hins opinbera yfir á lántakendur en við getum alveg rætt þetta almennar án þess að skoða einhverjar hagfræðilegar hryllingsmyndir af aukinni verðbólgu og spurt okkur: Er ekki allt í lagi að kosta einhverju til kerfisins og sýna aukinn stuðning í verki með veski hins opinbera frekar en að námslánakerfið standi undir sjálfu sér? Er ekki allt í lagi að í sjóðinn sem námsmenn sækja í sé settur meiri peningur frá ríkinu frekar en að hann sé nánast gegnumstreymissjóður lántakenda sem sækja á lánahlutann? Eins þurfum við að skoða þau víti sem ég tel að beri að varast frá fyrri frumvörpum. Ég er ekki jafn sannfærður um að t.d. það frumvarp sem Illugi Gunnarsson lagði fram á sínum tíma hafi verið til bóta eins og ég heyrði hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur nefna í ræðu fyrr í dag. Það sem háði því frumvarpi sérstaklega var að þar var í rauninni aðeins verið að færa til stuðning innan kerfis. Þar voru þeir sem þurftu að taka lán látnir greiða niður styrkina til þeirra sem mætti segja að hefðu ekki þurft á þeim að halda. Við þurfum að gæta þess að þær tilfærslur sem eiga sér stað í frumvarpinu sem við höfum í höndunum forðist þá pytti og að kerfið sem við byggjum upp sé er sanngjarnt.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson talaði um framfærslu. Stúdentar á námslánum hafa áhyggjur af henni. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvernig eigum við að finna út rétta framfærslu? Hver á að finna hana út og hvernig eigum við að reikna hana út? Þá lendum við í þeim vanda að við höfum ekki farið þá slóð til enda að reikna algerlega út hvað einstaklingur þarf til þess að lifa af og síðan hvað fjölskylda þurfi til að lifa af. Það eru til neysluviðmið sem eru mjög mismunandi og það virðist enginn leggja í þá för að reikna þetta nákvæmlega út. Mig langar að spyrja hvort þingmaðurinn hafi einhverja formúlu til að reikna þetta út eða skoðun á því. Svo er það iðnbyltingin. Hann talaði um fjórðu iðnbyltinguna og nú er tölvubylting. Hún verður bara meiri og meiri. Ég spyr hann í því samhengi vegna þess að ég hef áhuga á því að við breytum þessu kerfi einhvern veginn. Við þurfum einstaklinga í framtíðinni, efast ég ekki um, sem eru eingöngu með gífurlega tölvuþekkingu. Við þurfum einhvern veginn að virkja þessa einstaklinga. Ég veit um marga þeirra sem nefnilega fara ekki í gegnum venjulegt skólanám.
Virðulegur forseti. Það eru ekki litlar spurningar sem þingmaðurinn ber upp, hvernig grunnframfærsla sé reiknuð í samfélaginu. Þetta er náttúrlega dálítið kúnstugt dæmi vegna þess að við erum með ólík viðmið á ólíkum sviðum og einhvern veginn virkar það eins og ekkert samræmi sé til staðar. Það má auðvitað færa fyrir því rök að námsmenn megi þola að vera mögulega með lægri viðmið en til að mynda öryrkjar vegna þess að öryrkjar þurfa að lifa á sinni framfærslu allt sitt líf á meðan námsmaður er í sinni stöðu tímabundið. Þetta er eitthvað sem ég held að við fáum ekki neina niðurstöðu í hér og nú. En ég held að allsherjar- og menntamálanefnd geti örugglega kafað dálítið ofan í þetta og nýtt til þess eflingu Alþingis sem hefur nýlega átt sér stað í því formi að nú er hagfræðingur kominn til starfa á nefndasviði og getur lagst aðeins yfir excel-skjölin með okkur. Varðandi þarfir fjórðu iðnbyltingarinnar tek ég algjörlega undir að það þurfi fólk með tölvuþekkingu og að hún sé oft fengin með óhefðbundnum námsleiðum, svo að segja. En við skulum ekki gleyma því að það þarf líka fólk með hugmyndaauðgi og gagnrýna hugsun og sköpunargleði og mjög fjölbreyttar gáfur til að byggja samfélag framtíðarinnar. Það er ekki nóg að kunna að forrita hlutinn, það þarf líka að kunna að fá hugmyndina að honum og sjá hvernig honum verði síðan best beitt í samfélaginu. Það er líka skemmtilegra samfélag þar sem við erum með fólk með breiðan grunn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvarið og þá spyr ég hann áfram: Er hann sammála stúdentum sem hafa gagnrýnt það að framfærsluviðmiðið sé of lágt og það sé erfitt fyrir þá að lifa af því? Við erum að tala um svolítið furðuleg neysluviðmið. Ef við tökum bara sveitarfélög, þá geta þau ekki einu sinni verið sammála um þau. Það virðist enginn geta verið sammála um neitt í sambandi við neysluviðmið yfir höfuð og þess vegna væri flott að fara að virkja þennan hagfræðing og láta hann reikna það vel og vendilega út hvað einstaklingar og fjölskyldur þurfi til að framfleyta sér. Ég er alveg sammála um að við þurfum að skapa aðstæður fyrir alla, hvort sem það er tölvunarfræði, list, hvaða sköpun sem það er. Við þurfum að huga að framtíðinni og hún breytist hratt. Vonandi er hann bara sammála því að við eigum að hugsa í lausnum.
Virðulegur forseti. Ég held að ég geti haft þetta stutt í þetta skiptið. Ákveðnir umsagnaraðilar hafa aukna vigt í þessu máli. Við höfum nú þegar heyrt í umræðunni talað um samtök stúdenta, BHM - sem mætti kalla samtök greiðenda námslána - og ASÍ sem snertir þá hópa sem ekki hafa farið í gegnum háskólanám heldur aðra geira. Þetta eru allt saman umsagnir sem við þurfum að leggjast yfir, skoða ofan í kjölinn og taka mjög alvarlega þær ábendingar sem fram koma.
Virðulegi forseti. Það má segja að í heildina séð gleðjist ég afskaplega mikið yfir þessu frumvarpi og því framtaki hæstv. menntamálaráðherra að reyna að koma til móts við þarfir stúdentanna okkar. Það hefur ekki farið leynt að gríðarlega hefur dregið úr lánsumsóknum. Unga fólkið okkar á erfitt með að komast úr foreldrahúsum. Þeim er boðið upp á ansi erfiða umgjörð hvað lýtur að búsetuúrræðum fyrir þau nema helst þeim úrræðum sem Stúdentaráð hefur sjálft boðið upp á á stúdentagörðum. Samt sem áður er jafnvel þar erfitt fyrir marga að leigja þannig að þeir eru frekar heima hjá ættingjum eða foreldrum. Í raun hefur staða Lánasjóðs íslenskra námsmanna sjaldan verið sterkari hvað það varðar, ég held að þeir séu búnir að safna núna um 15 milljörðum kr. Þau úrræði og þeir möguleikar sem ráðherra býður upp á núna, að reyna kannski að hvetja frekar unga fólkið okkar og draga það í nám og aðstoða, það er mjög jákvætt. Hins vegar lít ég náttúrlega mjög vel á umsögn BHM, háskólamanna. Þar er margt sem kemur fram sem verður sannarlega að skoða ofan í kjölinn og þarf að skoða ofan í kjölinn og væntanlega mun ráðherra gera það. Ég treysti því. Mér stóð nú hálfgerður stuggur af því sem þeir benda á í 3. mgr. 20. gr. frumvarpsins sem segir að ef einstaklingur er orðinn 66 ára gamall og hefur ekki greitt upp námslánið sitt megi bara fá heimild til að gjaldfella það eins og það leggur sig. Það er ansi harkalegt, svo að ekki sé meira sagt. Margir 66 ára einstaklingar, sjálfsagt allt of margir, eru í þeirri stöðu að þeir hafa hreinlega ekki efni á því að láta gjaldfella á sig allt lánið. Þegar við tölum um jöfnuð og jafnræði í þessu öllu kemur það líka fram að aðallega er verið að líta til unga fólksins, kannski eðli málsins samkvæmt, ég veit það ekki. Við sem eldri erum skiptum kannski ekki eins miklu máli og framtíðin. En það er líka margt annað sem ég vildi láta taka sérstaklega tillit til. Alls staðar í kerfinu okkar, hvort sem það lýtur að þessu góða frumvarpi á margan hátt eða mörgu öðru, er ákveðin mismunun. Það er gríðarleg stéttaskipting í þessu landi. Það er ekki flóknara en það. Við erum með stóran hóp fíkniefnaneytenda, við erum með einstaklinga sem eru t.d. að koma út úr meðferð, ungt fólk, kornungt fólk, með fullt af væntingum og bjartsýni og brosi, sem langar virkilega að takast á við tilveruna og jafnvel fara í nám. Það er í raun þyngra en tárum taki þegar maður þarf að horfast í augu við að það er nánast ekkert sem grípur þetta unga fólk þegar það kemur út í samfélagið, það er að mjög takmörkuðu leyti. Ég vænti þess a.m.k. að núna þegar við fjöllum um frumvarpið, þingheimur allur, munum við leggjast yfir það og betrumbæta í nefndinni og annars staðar þannig að það gagnist jafnvel enn fleirum vegna þess að markmiðið er gott og viljinn er skýr. Auðvitað erum við að vinna að þessu saman og auðvitað getum við alltaf gert betur og ég hef fulla trú á því að það sé akkúrat það sem hæstv. menntamálaráðherra stefnir að með frumvarpinu. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég er þakklát fyrir frumvarpið. Við höfum sem sagt fengið það í fangið og ég vona sannarlega að við eigum eftir að vinna það þannig að við þurfum ekki að velkjast í vafa um að það sé fyrir alla, ekki bara suma.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér á ný fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, þess efnis að sveitarfélögum verði heimilt að stofna og reka neyslurými að fengnu leyfi embættis landlæknis. Gerðar hafa verið minni háttar breytingar á frumvarpinu frá því á síðasta þingi en það hlaut ekki afgreiðslu þá og tekið hefur verið tillit til athugasemda sem gerðar voru í meðförum nefndarinnar á síðasta þingi. Neyslurými er skilgreint í frumvarpinu sem lagalega verndað umhverfi þar sem langt leiddir einstaklingar sem eru 18 ára og eldri geta neytt ávana- og fíkniefna í æð undir eftirliti starfsfólks og gætt er fyllsta hreinlætis, öryggis og sýkingavarna. Samkvæmt lögum um ávana- og fíkniefni er varsla og meðferð þeirra efna óheimil á íslensku forráðasvæði. Með því að veita þá undanþágu sem lögð er til í þessu frumvarpi er lögfest heimild fyrir stofnun neyslurýmis þar sem heimilt verður að neyta þessara efna undir eftirliti starfsfólks og við aðstæður sem lágmarka þann skaða sem notkun getur haft í för með sér, svo sem sýkingar, ofskömmtun og aðra alvarlega fylgikvilla notkunarinnar. Meginmarkmiðið með frumvarpinu er að auka lífsgæði og bæta heilsufar einstaklinga sem neyta ávana- og fíkniefna í æð og jafnframt að draga úr neyslu þessara efna utan dyra og á almannafæri. Neyslurými eru fyrst og fremst ætluð til skaðaminnkunar, þ.e. til að draga úr heilsufarslegum, félagslegum og efnahagslegum afleiðingum notkunar ávana- og fíkniefna án þess endilega að draga úr notkun þeirra. Skaðaminnkun gagnast ekki aðeins fólki sem notar slík efni heldur einnig fjölskyldum þeirra, nærsamfélagi notandans og samfélaginu í heild. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og Evrópusambandið hafa bæði fjallað um skaðaminnkandi úrræði eins og neyslurými sem þau telja vera mikilvægan þátt í því að draga úr ýmsum smitsjúkdómum og ekki síður dauðsföllum vegna neyslu of stórra skammta. Ávinningi neyslurýma hefur í þessu samhengi verið skipt í þrennt: Persónulegan ávinning fyrir einstaklinga sem neyta efnanna í æð og þeirra nánustu, samfélagslegan ávinning sem sést best á umgengni á almenningsstöðum og loks fjárhagslegan ávinning sem felst aðallega í styttri legutíma á sjúkrahúsum, snemmbúnum inngripum og lægri lyfjakostnaði vegna meðferðar við HIV-smiti og lifrarbólgu C. Eins og kunnugt er hefur Frú Ragnheiður sem starfrækir sérútbúinn bíl á vegum Rauða krossins í Reykjavík séð einstaklingum sem neyta ávana- og fíkniefna í æð fyrir hreinum sprautubúnaði og jafnvel nauðsynjavörum en þörf er á frekari þjónustu fyrir þá einstaklinga sem hér um ræðir, þ.e. almennri heilbrigðisþjónustu og ekki síður hreinlætisaðstöðu. Einnig er þörf fyrir stað þar sem þeir geta neytt efnanna við bestu mögulegu aðstæður. Virðulegi forseti. Við samningu frumvarpsins sem hér er til umræðu var sérstaklega litið til nágrannalandanna en um 90 neyslurými eru nú starfrækt víða um heim. Framkvæmdin í Danmörku og Noregi var sérstaklega skoðuð og eru fimm neyslurými í Danmörku nú starfrækt og tvö í Noregi. Þar og víðar hefur verið talið mikilvægt að þjónusta í neyslurýmum verði skilgreind sem lágþröskuldaþjónusta. Í því felst að allar hindranir séu fjarlægðar í þeim tilgangi að auðvelda einstaklingnum að nýta sér þjónustuna. Þá er þjónustan sérstaklega sniðin að þörf jaðarsettra einstaklinga með skaðaminnkun að leiðarljósi. Hindranirnar sem vísað er til geta m.a. verið almennt viðhorf starfsmanna innan heilbrigðisþjónustunnar til einstaklinganna, skortur á trausti einstaklinganna í garð heilbrigðisþjónustu, opnunartími neyslurýmis, hönnun og skipulag rýmisins, staðsetning, biðtími, samgöngur og gjaldtaka. Þá er nauðsynlegt að í neyslurýmum sé boðið upp á þjónustu vegna grunnþarfa einstaklinga sem neyta ávana- og fíkniefna í æð, svo sem næringu, hreinlætisaðstöðu, hreinan sprautubúnað og fatnað. Einnig verði í boði samþætt heilbrigðisþjónusta, t.d. til að koma í veg fyrir sýkingar og veita sálrænan stuðning. Þar heyra undir tilvísanir í vímuefnameðferðir, sértæk heilbrigðisþjónusta, félagsleg ráðgjöf og ýmis önnur fræðsla. Þessi atriði verða útfærð í reglugerð sem ráðherra setur um stofnun og rekstur neyslurýma. Virðulegi forseti. Í umræddu frumvarpi er lagt til að heimilt verði að undangengnu leyfi landlæknis að stofna neyslurými þar sem einstaklingum er heimilt að neyta ávana- og fíkniefna sem annars eru óheimil samkvæmt lögum. Þannig verður að gera ráð fyrir að einstaklingar geti á leið sinni í neyslurými haft undir höndum þann skammt sem þeir hafa í hyggju að neyta. Í frumvarpinu er því lagt til að lögreglu og sveitarfélagi verði heimilt að gera samkomulag um að lögreglan grípi ekki til aðgerða gegn notendum neyslurýmis á tilteknu svæði í kringum húsnæði neyslurýmis. Áætlað er að í neyslurými verði annars vegar aðstaða fyrir einstaklinga til að neyta efna í æð. Hins vegar er þar gert ráð fyrir annarri aðstöðu þar sem hægt er að veita þeim heilbrigðisþjónustu. Í fyrrnefndri reglugerð verði kveðið á um að í hverju neyslurými verði ávallt tveir starfsmenn á vakt og að annar þeirra sé með menntun á sviði heilbrigðisvísinda en hinn þurfi þess ekki nauðsynlega en mikilvægt sé að þar starfi fólk með grunnþekkingu á hugmyndafræði um skaðaminnkun. Virðulegi forseti. Í frumvarpi því sem hér er mælt fyrir er stigið mikilvægt skref til að vernda líf og heilsu einstaklinga sem lifa við alvarlegan fíknisjúkdóm sem er bæði lífshættulegur vegna neyslunnar en einnig vegna þeirrar hættu sem skapast þegar umræddir einstaklingar neyta efna í æð á óöruggan hátt við óöruggar aðstæður. Síðastliðin ár hefur þörfin fyrir það úrræði sem hér er mælt fyrir að verði heimilað með lögum sýnt sig ótvírætt þegar litið er til eftirspurnar eftir þeirri þjónustu sem Frú Ragnheiður – skaðaminnkun hefur veitt. Á hverju ári sækja um 450 einstaklingar þá þjónustu sem þar er veitt og hefur aukning milli ára verið stigvaxandi frá því að Frú Ragnheiður hóf störf árið 2008. Aukningin milli áranna 2017 og 2018 var 7% en frá 2018–2019 var aukningin 38%. Einnig er ljóst að þörf er á frekari þjónustu við umrædda einstaklinga og er markmið þessa frumvarps að tryggja lagaskilyrði fyrir því að slík þjónusta geti verið veitt. Þá liggur þegar fyrir að unnt er að leggja til fjármögnun allt að 50 millj. kr. til þessarar starfsemi, bæði til stofnunar neyslurýmis og reksturs þess á grundvelli þeirra laga sem hér eru til umfjöllunar og þar sem þörfin er brýnust, sem má ætla að sé á höfuðborgarsvæðinu. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins sem hér er til umræðu og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og 2. umr. Ég vil í lok þessarar framsöguræðu minnar enn og aftur þakka hv. velferðarnefnd fyrir afar gott samstarf á síðasta þingi og vænti þess að eiga jafn gott samstarf við nefndina að þessu sinni og vænti þess að að þessu sinni náum við að gera þetta mikilvæga mál að lögum.
Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra Svandís Svavarsdóttir minntist á það í ræðu sinni hér rétt undir lokin að hún þakkaði velferðarnefnd fyrir vel unnin störf í meðferð þessa máls núna á síðastliðnu þingi og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í viðbrögð hennar við þeim óskum sem komu frá velferðarnefnd þar sem allir meðlimir velferðarnefndar skrifuðu undir nefndarálit þar sem fram kemur, með leyfi forseta: „Nefndin telur fulla ástæðu til þess að kanna hvort tilefni sé til að löggjöfin gangi enn lengra í því að koma til móts við þessa einstaklinga svo að þeim verði ekki gerð refsing vegna þess sjúkdóms“ - Þ.e. sjúkdóms sem nefndin telur langt leidda fíkniefnaneytendur hafa - „Beinir nefndin því til heilbrigðisráðherra að vinna markvisst að því að afnema refsingar fyrir vörslu á neysluskömmtum fíkniefna.“ Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvers vegna var sú leið sem velferðarnefnd lagði eindregið til ekki farin?
Virðulegi forseti. Ráðuneytið tók umsögn nefndarinnar mjög alvarlega og skoðaði sérstaklega ábendingarnar er varða neysluskammta. Samtímis lá fyrir að til yrði þingmannamál, þingmannafrumvarp, þar sem hv. fyrrverandi formaður velferðarnefndar er fyrsti flutningsmaður, Halldóra Mogensen, um nákvæmlega þetta atriði. Ég tel einboðið að hv. velferðarnefnd skoði það mál samhliða. Ráðuneytið skoðaði nákvæmlega það sem hv. þingmaður nefndi og það var gerð tilraun til að skilgreina neysluskammta en í athugasemdum lögreglunnar á fyrri stigum sem bárust í haust sagði að það yrði að gera meiri fyrirvara um neysluskammta en magnið sem ákveðið yrði að væri neysluskammtur. Það yrði að vera nokkurt svigrúm. Því var tekin sú ákvörðun að hér væri ákveðinn ómöguleiki fyrir hendi. Reynsla Frú Ragnheiðar er að fólk sem um ræðir er alla jafna heimilislaust og er á daginn með þau ávana- og fíknilyf sem það ætlar að nota yfir daginn, hvort sem er í æð eða með innöndun, og það kunna að vera allnokkrir skammtar o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Þannig að það voru allnokkur álitamál sem þarna komu upp í skoðun ráðuneytisins [[Forseti hringir.]]sem komu í veg fyrir að þetta ákvæði rataði inn í frumvarpið. En það er, eins og ég nefndi, fram komið í þingmannamáli.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og þá sér í lagi það sem kom fram undir lokin í máli hennar um að langt leiddir vímuefnaneytendur séu jafnvel með nokkra skammta á sér. Ef ég skil þetta frumvarp rétt er ætlunin að gefa heimild til vímuefnanotenda sem ætla að nýta sér þetta rými til að hafa á sér það sem þeir munu nota í rýminu. Ég velti fyrir mér hvort þetta rími við það sem hæstv. ráðherra var að segja um að þeir séu oft og tíðum með nokkra neysluskammta á sér, með þá skammta sem þeir ætla að nota út daginn. Hvernig á að vinna úr því ef það stendur kannski til bara að fá sér einn skammt í neyslurýminu og svo annan síðar en þeir ganga með alla skammtana á sér? Er nægilega tryggt með þessari formúleringu að við séum ekki jafnvel að gefa hvata til þess að notendur noti meira en tilefni sé til vegna þessarar heimildar? Ef það má bara taka með sér það sem á að nota, er þá ekki hvatinn að vera búinn að nota það? [[Forseti hringir.]]Sérstaklega ef lögreglan bíður fyrir utan. Má þá vera með einn skammt í viðbót meðferðis?
Virðulegi forseti. Mér er ljóst að við þetta er að glíma. Nú er það svo, þinginu til upplýsingar, að Norðmenn ætluðu að skilgreina í reglugerð magn og tegund efna sem má neyta í neyslurýmum eftir að lögunum var breytt um síðustu áramót en þeir hafa fallið frá því. Stefnan þar virðist vera að afglæpavæða neysluskammta en þeir eru komnir í þessa sömu klemmu og áður, þ.e. með að skilgreina neysluskammt. Hvað er það? Ég hef ekki enn þá séð einfalda leið til að komast út úr þeirri klemmu. En það er fyrirhugað að undirbúa reglugerð samhliða meðferð nefndarinnar á þessu máli og ég held að það væri afar gott að fá að viðra drögin að þeirri reglugerð á fundi nefndarinnar þegar nefndin er komin af stað með umfjöllun málsins.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, um neyslurými. Eftir lestur frumvarpsins er fyrsta spurningin: Við erum að gefa heimild til sveitarfélaga en hver tekur á sig kostnaðinn? Er það ríkið eða sveitarfélagið eða er honum skipt? Við erum að tala um sveitarfélög og ég reikna með að stóru sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu séu þau einu sem hafa efni á því að gera eitthvað í þessum málum. En ég er að spá í minni sveitarfélög. Ég tel þetta vera heilbrigðisvanda, eitthvað sem ríkið á að taka á, með aðstoð sveitarfélaga til að fá aðstöðu fyrir þessi rými. En ég spyr: Hvernig sér ráðherra fyrir sér kostnaðarskiptinguna?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Miðað við eftirspurnina eftir þjónustunni hjá Frú Ragnheiði og íbúafjölda á Íslandi má ætla að það sé þörf fyrir þjónustu af þessu tagi á höfuðborgarsvæðinu. Ráðuneytið hefur verið í samskiptum við Reykjavíkurborg vegna áhuga á uppsetningu á rými af þessu tagi og eins og kom fram í framsögu minni hef ég gert ráð fyrir því að geta ráðstafað allt að 50 milljónum á ársgrundvelli til að koma til móts við þann kostnað sem af þessu hlýst, bæði við reksturinn og uppbygginguna. Mér reiknast svo til að það ætti að vera fullnægjandi til að koma til móts við það að starfsemin ætti að geta byggst upp og reksturinn að vera tryggður a.m.k. fyrsta árið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég ætla að halda áfram með það sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir nefndi áðan, það eru skammtarnir. Samkvæmt nýjustu fréttum sem ég hef fengið er þetta svo rosalega misjafnt. Þeir sem eru í heróíni þurfa kannski tvær sprautur á dag, þeir sem eru í ópíóíðunum geta þurft á að halda tíu til tólf. Munurinn þarna er alveg gígantískur. Við gætum strax lent í rosalegum vandræðum með að skilgreina hvað sé neysluskammtur fyrir daginn. Ég segi fyrir mitt leyti að við verðum eiginlega að finna út hvernig það eigi að smella saman og ég spyr ráðherra: Er hún með einhverja lausn á því máli?
Virðulegur forseti. Nei, eins og fram kom í minni framsögu tel ég það ekki liggja fyrir hver lausnin sé nákvæmlega á því máli. Hér var tekin sú ákvörðun að kveða ekki á um stærð neysluskammta í frumvarpinu heldur vísa til þess að notanda sé heimilt að hafa í vörslu sinni það magn ávana- og fíkniefna sem hann ætlar að neyta, eins og segir í frumvarpinu. Það felur í sér þann breytileika sem hv. þingmaður nefnir. En af því að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir nefndi að möguleiki væri á því að lögreglan biði fyrir utan neyslurýmin, þá er gert ráð fyrir í frumvarpinu að það verði líka refsilaust að neyta efnanna í nánasta umhverfi neyslurýmanna þannig að það ætti ekki að vera áhyggjuefni.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir seigluna, fyrir að leggja þetta frumvarp fram aftur, enda er að mínu mati um að ræða mjög mikilvægt mál. Ég mun ekki liggja á mínu liði í hv. velferðarnefnd til þess að greiða leið þessa máls því að hér er um að ræða mannúðlega stefnu. Skaðaminnkun er slík stefna. Ég hvet hæstv. ráðherra til að beina sínum frómu mannúðarsjónum einnig að öðrum hópum í samfélaginu, t.d. þunguðum konum á flótta, svo það sé sagt hér, af því að hæstv. ráðherra var ekki stödd hér í dag þegar við ræddum um það. Fíklar eiga rétt á mannúðlegri meðferð og mig langar að fá það alveg á hreint: Hvort sem um er að ræða neyslurými á höfuðborgarsvæðinu eða annars staðar á landinu, ef t.d. Akureyrarbær [[Forseti hringir.]]ákveður að setja upp neyslurými hjá sér, mun þá einnig vera gert ráð fyrir að ríkið fjármagni [[Forseti hringir.]]heilbrigðisþátt þessarar starfsemi?
Virðulegi forseti. Það var leiðinlegt að vera ekki hérna í dag en það vildi svo heppilega til að ég heyrði störf þingsins þar sem ég var að bíða eftir því að komast að með þetta mál. Ég tek undir það með hv. þingmanni að þungaðar konur á flótta eiga skilið mannúðleg sjónarmið. Það er þannig. Ég vil líka þakka hv. þingmanni fyrir að vera jákvæð gagnvart þessu máli og þeirri hugmyndafræði sem lögð er til grundvallar, sem er mannúð og skaðaminnkun. Ég vil líka segja að það er auðvitað mikilvægt að þarna gerum við í raun og veru ráð fyrir og það liggur fyrir að samstarf er væntanlegt milli Reykjavíkurborgar og ríkisins hvað varðar þetta mál. Ef til þess kæmi að fleiri sveitarfélög tækju þátt, sem væri væntanlega Akureyrarbær í ljósi mannfjöldans, myndum við auðvitað skoða það. Þarna er um að ræða samstarfsverkefni. Það er ekkert hægt að horfa á það öðruvísi, þetta er samstarfsverkefni ríkisins sem er með heilbrigðisþjónustuna annars vegar og hins vegar félagsþjónustu viðkomandi sveitarfélags.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir andsvarið og ekki er síður gott að heyra afstöðu hennar til þungaðra kvenna á flótta sem þurfa svo sannarlega á einhvers konar vernd stjórnvalda að halda og að við gefum þeim gaum á síðustu og verstu tímum. En að þessu mjög svo góða frumvarpi. Maður veltir fyrir sér þessum 50 milljónum. Núna er staðan í heilbrigðiskerfinu eiginlega alls staðar, hvort sem um er að ræða Landspítala eða hjúkrunarheimili um landið eða aðra sjúkrahúsþjónustu víða um land, að það er glímt við mjög mikinn niðurskurð. Þá veltir maður fyrir sér hvort hæstv. fjármálaráðherra hafi í rauninni gefið grænt ljós á þá tölu sem nefnd hefur verið hér, þ.e. 50 milljónir, í þetta verkefni.
Virðulegur forseti. Það er mér bæði ljúft og skylt að svara því að heilbrigðiskerfið hefur notið mikillar fjárhagslegrar uppbyggingar í tíð þessarar ríkisstjórnar og ekki niðurskurðar í neinum efnum. Ekki í einum einasta fjárlagalið hefur verið skorið niður. Því miður hefur það orðalag kannski verið notað þegar einstakar stofnanir glíma við það að bregðast við fyrirsjáanlegum hallarekstri á yfirstandandi ári, sem allar stofnanir þurfa að gera ef í það stefnir, þá er hugtakið niðurskurður notað sem á ekki við í því efni, alls ekki. En hins vegar ætla ég að segja það, af því að hv. þingmaður spurði hvort fjármálaráðherrann hefði gefið grænt ljós á þessar 50 milljónir, að þær eru til í ramma heilbrigðisráðuneytisins og Alþingi hefur tekið ákvörðun um að ráðstafa þeim fjármunum í þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir neyslurýmin. Ég þakka henni fyrir að vilja koma með skaðaminnkandi úrræði fyrir veika sprautufíkla. Ég býst við að það séu eingöngu þeir sem málið snýst um. Þess vegna hlakka ég til þess þegar við fáum frumvarpið sem hv. þm. Halldóra Mogensen er flutningsmaður að um að neysluskammtar verði ekki refsiverðir. Hins vegar finnst mér svolítið margt þarna. Hæstv. ráðherra hafði samband við þá sem best til þekkja og buðust til þess að koma með leiðbeiningar og annað slíkt, til að mynda sjúkrahúsið Vog sem er með margar skýrslur og gögn. Þeir eru með 100 einstaklinga, skilst mér, sem eru langveikir, fárveikir sprautufíklar sem þeir sinna á hverjum einasta degi. Mig langar að spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi verið í sambandi við þá [[Forseti hringir.]]og gefið þeim kost á að leggja sitt til málanna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Eðli málsins samkvæmt er hér um að ræða mál þar sem við erum að ryðja brautir og taka skref inn í algerlega nýjan veruleika. Við höfum ekki áður verið með þingmál af þessu tagi. Í því ljósi þarf auðvitað að eiga mjög víðtækt samráð og tala við marga sem þekkja þá tilveru best og það eru auðvitað þeir sem sjálfir neyta efna með þessum leiðum. En það hefur líka komið fram í samskiptum við SÁÁ að SÁÁ fagnar öllu því sem getur hjálpað því fólki sem er til umræðu. Ef einstaklingur er ekki meðferðartækur, svo sem vegna heilaskaða, veitir SÁÁ viðhaldsmeðferð nú þegar sem er skaðaminnkandi úrræði og er gamla Metadón-aðferðin. Þannig að þessi hugmyndafræði er í raun og veru hluti af þeirri hugmyndafræði sem SÁÁ byggir á. Við erum algerlega í takti í því sem er til umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Staðreyndin er sú að ég er búin að vera í sambandi við SÁÁ og hef verið að reyna að afla mér upplýsinga og þekkingar á því sem er að gerast í löndunum í kringum okkur sem hæstv. ráðherra segir að hafi sérstaklega verið litið til þegar komið var á fót neyslurýmum. Þar er neyslumunstrið gjörólíkt. Þar er aðallega um heróínneytendur að ræða sem sprauta sig tvisvar á dag. Við erum með þá sem sprauta sig með örvandi efnum, amfetamíni og öðru slíku, sem sprauta sig allt að tíu sinnum á dag. Þeir einstaklingar þurfa þá væntanlega að halda sig í námunda við neyslurýmin. Það er líka annað sem vefst fyrir mér. Mér finnst við einhvern veginn vera að mismuna fíklum yfir höfuð, þeim sem eru haldnir fíkn. Hvað þýðir það að vera á einhverju „free zone“, öruggu svæði í kringum neyslurými? Verður ekki að afmarka það skýrar? Verðum við ekki að vera með reglurnar mun skýrari þannig að það fari ekki á milli mála? Er hægt að semja við lögregluna? Geta sveitarfélag samið við lögregluna um að snúa blinda auganu að því sem nú er lögbrot? Er ekki ástæða til þess að við virkilega styrkjum löggjöfina í kring þannig að ekki verði árekstur þarna?
Virðulegur forseti. Ég veit að hv. þingmaður brennur sérstaklega fyrir hagsmunum þeirra sem standa höllustum fæti í samfélaginu þannig að ég vænti þess að það sé ekki rétt skilið hjá mér að hún hafi efasemdir um það að neyslurými séu góð leið til að sýna þeim viðkvæma hópi mannúð. Ég hef bæði í framsögu minni og andsvörum við spurningum hv. þingmanna komið inn á það ítrekað að hér er ekki öllum spurningum svarað. Það verður töluvert verkefni fyrir hv. velferðarnefnd að ljúka málinu og m.a. í ljósi þeirra álitamála sem hafa komið upp varðandi það sem hefur verið kallað neysluskammtar og refsilaust rými o.s.frv. Einmitt af þeim sökum og vegna þess að í frumvarpinu er talað um reglugerðarheimild held ég að það sé ráð að jafnhliða meðferð málsins verði nefndinni kynnt drögin að reglugerðinni og þær leiðir sem þar eru kynntar til sögunnar til að leysa álitamálin. Ég vona svo sannarlega að hv. þm. Inga Sæland hafi ekki efasemdir um að fara þá leið.
Hæstv. forseti. Ég hafði hugsað mér að halda ræðu um skaðaminnkun í tilefni af framlagningu þessa frumvarps í annað sinn. Ég finn mig þó knúna til að bregðast aðeins við þeirri umræðu sem hefur átt sér stað fram að þessu um þetta mál til að byrja með og þá kannski sérstaklega við ummælum hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísar Svavarsdóttur hvað varðar skilgreiningu á neysluskömmtum og þær spurningar sem við velkjumst um með, um hvort hægt sé að skilgreina neysluskammta eða hvort við þurfum að fara einhverjar aðrar leiðir, um vandann sem við stöndum frammi fyrir þegar kemur að því. Hæstv. ráðherra vísaði í dæmi hjá Norðmönnum sem hafi lent í vandræðum með að skilgreina neysluskammta. Ég fæ hins vegar ekki betur séð í greinargerðinni en að þeir séu einmitt með það í vinnslu að afglæpavæða neysluskammta. Þeir hafa bara ekki getað gert það í samræmi við löggjöfina um neyslurými. Það er svo sem gott og blessað og frábært að þeir komi því í lag. Mér finnst mikilvægt að við tökum upp þann hugsunarhátt hér líka vegna þess að ég held að það sé ekki í lögum hægt að skilgreina nákvæmlega neysluskammt fyrir hvert einasta vímuefni á markaði, heldur er það miklu frekar að lögreglan og ríkissaksóknari fái skýr fyrirmæli um að hætta að eltast við fólk vegna neysluskammta. Þá strax ætti hugarfarið að breytast hjá lögreglunni. Þegar kemur að efnum ætluðum til sölu kemur ýmislegt annað til sem bendir til þess að efnin séu ætluð til sölu frekar en eigin neyslu. Ef það eru einhver vafamál er það dómstóla að skera úr um hvort eigi við. Þá kemur mjög margt fleira til sönnunar en einfaldlega magn efnanna sjálfra. En það er kannski umræða sem á betur heima í frumvarpi okkar Pírata um afglæpavæðingu neysluskammta vímuefna sem ég tel mjög mikilvægt innlegg og mjög mikilvægt að fái brautargengi samhliða þessu frumvarpi vegna þess að við leggjum upp með að það sé ákveðin áhætta að hafa einungis ákveðin svæði og hafa þær skilgreiningar sem eru þarna inni. Mér er alla vega til efs að það dugi til að vernda þennan viðkvæma hóp. Annað sem mig langaði að ræða er orðanotkun. Mér þykir mikilvægt þegar við erum að horfa til aukinnar mannúðar gagnvart þessum hópi, þegar við erum að tala um skaðaminnkandi úrræði, mannvirðingu og mannúð o.fl. að við íhugum orðaval. Ég óska eftir því að hv. þingmenn íhugi orðanotkun sína. Í staðinn fyrir að segja sprautufíklar má t.d. segja einstaklingar sem sprauta vímuefnum í æð og hætta þannig að viðhafa mjög svo neikvæða merkingu um þá einstaklinga sem þeir segjast vera að hjálpa með þessu frumvarpi. Sömuleiðis þarf ekki að kalla allt fólk sem á við vímuefnavanda að stríða fíkla. Það er heldur ekki alltaf vandamálið. Oft er líka talað um einstaklinga með vímuefnavanda. Þá er ég búin að koma því frá og get snúið mér að því sem mér finnst svo merkilegt og frábært við þetta frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra sem er hin skaðaminnkandi nálgun sem þar er að finna. Ég hef mikið hugsað og töluvert skrifað niður hjá mér um skaðaminnkun. Mig langaði að ræða hana aðeins. Upphaflega má finna hugmyndina um skaðaminnkun sem andsvar við alnæmisfaraldrinum sem braust út meðal vímuefnanotenda sem sprautuðu sig á áttunda og níunda áratug síðustu aldar. Nú til dags vísar skaðaminnkun til stefnu, úrræða og aðgerða sem vinna að því að minnka neikvæð, heilsufarsleg, félagsleg og efnahagsleg áhrif af neyslu ólöglegra vímuefna án þess að endilega stefna að minnkun vímuefnaneyslunnar. Dæmi um skaðaminnkun er verkefnið Frú Ragnheiðar á vegum Rauða kross Reykjavíkur þar sem hjúkrunarfræðingar og aðrir menntaðir sérfræðingar bjóða jaðarhópum samfélagsins almenna heilsuvernd. Frú Ragnheiði þekkjum við flest öll, held ég. Hún dreifir hreinum sprautunálum til einstaklinga sem sprauta sig, tekur við notuðum málum til förgunar, tekur blóðþrýsting, setur umbúðir á sár og veitir aðra skaðaminnkandi aðhlynningu. Skaðaminnkunaraðgerðir má nota meðfram öðrum aðgerðum sem ætlaðar eru til að stöðva eða minnka tíðni vímuefnaneyslu í samfélaginu. En á móti kemur að hugmyndafræði skaðaminnkunar gengur út frá því að sumir vímuefnanotendur geti ekki eða vilji ekki hætta að nota vímuefni. Sömuleiðis viðurkennir hún að sumir einstaklingar sem nota vímuefni þarfnast ekki meðferðarúrræða vegna notkunarinnar. En hvers vegna skaðaminnkun? Áhersla á harðar löggæsluaðferðir gegn vímuefnaneytendum á kostnað heilbrigðisþjónustu hefur leitt til stóraukinnar útbreiðslu alnæmis og lifrarbólgu C á heimsvísu. Á meðan smittíðni fer almennt lækkandi í heiminum fer smit vaxandi meðal fólks sem sprautar vímuefnum í æð. Talið er að 16 milljónir manna sprauti sig með vímuefnum í heiminum. Af þeim eru 10 milljónir smitaðir af lifrarbólgu C og 3 milljónir smitaðir af HIV-veirunni. Ótti við handtöku, útskúfun eða önnur hörð viðbrögð við vímuefnaneyslu ýtir undir áhættuhegðun smitaðra neytenda, hamlar aðgengi þeirra að hreinum sprautunálum og eykur á smithættu annarra neytenda og rekkjunauta þeirra. Hlutfall þeirra sem smitaðir eru af lifrarbólgu C hækkar upp í allt að 90% allra sem sprauta sig í þeim löndum þar sem bannstefnu er framfylgt hvað harðast. Vandamálið er í raun orðið svo alvarlegt og orsakasamhengið á milli fíkniefnastríðsins og tíðni alnæmis- og lifrarbólgusmits svo augljóst að Alþjóðaheilbrigðismálastofnun hefur stigið það sögulega skref að kalla eftir afglæpavæðingu vímuefnavörslu til að stemma stigu við faraldrinum. Augljóslega af þeim sökum og mörgum öðrum leggja Píratar til afglæpavæðingu á vörslu neysluskammta vímuefna. Auk þess að ýta undir frekari útbreiðslu smitsjúkdóma hefur refsistefnan aðrar alvarlegar afleiðingar. Ofskömmtun vímuefna er stór orsakavaldur dauðsfalla ungs fólks í Evrópu. Talið er að ofskömmtun sé dánarorsök um 3,5% karla undir fertugu og ofskömmtun er helsta dánarorsök þeirra sem neyta vímuefna. Ópíumskyld lyf finnast við dánarrannsókn meiri hluta dauðsfalla vegna ofskömmtunar, í um 75% tilfella. Fjölda dauðsfalla má rekja beint til bannstefnunnar sjálfrar. Stríðið gegn fíkniefnum sem háð var í nafni heilsu og velferðar fólks hefur snúist upp í andhverfu sína. Samhliða himinháum útgjöldum til löggæslu og refsiréttarkerfis hefur fjárfesting í heilbrigðis- og félagsþjónustu fyrir vímuefnaneytendur verið af skornum skammti. Í stað þess að hjálpa fólki sem notar vímuefni til að halda heilsu og vellíðan hafa ríki heims einbeitt sér að því að valda þeim enn meiri skaða með fangelsun, jaðarsetningu og þvingaðri vímuefnameðferð. Sem andsvar við þeim ómannúðlegu aðferðum hafa aðilar úti um allan heim, sérstaklega læknar og heilbrigðisstarfsfólk, tekið málin í sínar hendur. Þessar hugrökku manneskjur hafa oft hætt starfi sínu og frelsi til að veita vímuefnanotendum nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Með mannúð og virðingu í fyrirrúmi hafa þau farið á fund vímuefnanotenda og boðið þeim aðstoð til að minnka skaðann sem hlýst af notkun ólöglegra vímuefna á beinan eða óbeinan hátt. Ég vil meina, virðulegi forseti, að frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra geri einmitt þetta, hafi virðingu og mannúð að leiðarljósi og veiti þannig skaðaminnkandi þjónustu. Ég vona innilega að það nái fram að ganga núna og er virkilega stolt af því að við séum að ræða það vegna þess að þetta er alls ekki algild þjónusta sem veitt er um allan heim. Hún er ekki fátíð en hún er alls ekki nógu algeng. Virðulegi forseti. Mig langar að ræða önnur skaðaminnkunarúrræði, mér finnst við ekki geta stoppað hér. Við könnumst við nála- og sprautudreifingu og við höfum komið henni upp að einhverju marki á Íslandi. Ég hef minnst áður á það mikilvæga starf sem Frú Ragnheiður vinnur í því samhengi. Við höfum fáeinar útgáfur af viðhaldsmeðferð þótt mér finnist að við getum gert töluvert betur í þeim efnum, án þess að ég ætli að fara mikið út í þá sálma hér. Svo erum við með öruggu neyslurýmin sem ég ætla að ræða betur á eftir en mér finnst við þurfum líka að standa okkur betur í vörnum gegn ofskömmtun vímuefna. Mér heyrist á hæstv. heilbrigðisráðherra að það sé í vinnslu að koma Naloxone betur í hendur á notendum en betur má ef duga skal. Vissulega heyri ég langoftast þegar við tölum um vímuefnanotendur og þegar við tölum um vímuefnavanda nefnt mikilvægi jafningjafræðslu, mikilvægi forvarna. Ég tek heils hugar undir að það sé gríðarlega mikilvægt. Ég held líka að sú tengslamyndun sem fæst við skaðaminnkandi úrræði sé gríðarlega mikilvæg vegna þess að stærsta orsök vímuefnavanda er einhvers konar tengslarof viðkomandi manneskju, hvort sem það er sambandsleysi við samfélagið í heild sinni eða rof á eigin getu til að mynda tengsl. Að lokum er minnst á sem skaðaminnkunarúrræði hreinleika- og innihaldspróf vímuefna. Þetta er nokkuð sem gæti nýst gríðarlega vel ef við myndum afglæpavæða vímuefni til að tryggja að þeir sem kjósa að nota vímuefni séu ekki að láta ofan í sig við eitthvert eitur heldur fái það sem þeir telja sig vera að kaupa. Ég gleymi líka að minnast á dreifingu smokka og annarra verkfæra til að koma í veg fyrir kynsjúkdóma. Hvað öruggu neyslurýmin varðar, svo að ég skilgreini þau út frá þekkingu minni, er átt við stofur eða stofnanir þar sem notendur geta neytt vímuefna á öruggan hátt undir eftirliti lækna án þess að hætta á sé handtöku. Aðgangur að öruggum neyslurýmum minnkar líkur á andláti af völdum ofskammta, bætir almenna heilsu vímuefnanotenda, bætir aðgengi þeirra að heilbrigðisþjónustu, minnkar smittíðni smitsjúkdóma og minnkar glæpi til fjármögnunar vímuefnaneyslu. Auk þess draga neyslurýmin úr ónæðinu sem getur fylgt neyslu vímuefna á almannafæri. Þetta eru gamlar tölur sem ég er með hér en það voru samtals 88 örugg neyslurými í Danmörku, Noregi, Þýskalandi, Spáni, Portúgal, Sviss, Lúxemborg, Kanada og Ástralíu árið 2015. Ríki sem opna örugg neyslurými hafa þurft að leggjast í lagabreytingartillögur til þess að þau megi verða að veruleika og við erum kannski að ræða um bestu nálgunina til að tryggja þetta. Áður en tíma mínum lýkur, virðulegi forseti, vil ég ræða skaðaminnkun í fangelsum. Það er mjög mikilvægur málaflokkur og ég tel að við verðum að beina sjónum okkar þangað næst. Allt að 9 milljónir manna sitja í fangelsum heimsins ár hvert. Þær tölur taka ekki tillit til þeirra milljóna sem sitja inni í styttri tíma, t.d. sitja um 10 milljónir manna í gæsluvarðhaldi ár hvert um heim allan. Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnun mætast tvö helstu lýðheilsuvandamál allra samfélaga innan veggja fangelsa, mikil neysla áfengis og annarra vímuefna og há smittíðni alnæmis meðal fanga haldast í hendur. Þetta er að sjálfsögðu á alþjóðavettvangi sem ég vísa í og ég er ekki að halda fram nákvæmum tölum á Íslandi. Víða deila fangar með sér nálum og öðrum búnaði til vímuefnaneyslu sem stóreykur útbreiðslu alnæmis og lifrarbólgu C meðal frelsissviptra einstaklinga. Dæmi eru um að allt að 12 fangar deili sprautunál til vímuefnanotkunar. Innan Evrópu er talið að allt að þrír af hverjum fjórum föngum noti reglulega vímuefni eða hafi ánetjast þeim. Endurnotkun og samnýting sprautunála er meginorsök alnæmissmits í fangelsum í Evrópu. Að sama skapi er þeim þjóðfélagshópum sem hættast er við að smitist af alnæmi og lifrarbólgu C einnig mjög hætt við að lenda í fangelsi vegna bágrar stöðu sinnar í samfélaginu. Hlutfall alnæmissmitaðra og lifrarbólgusmitaðra er því miklu hærra meðal fangelsaðra einstaklinga en annarra hópa þjóðfélagsins. Heilsu fanga hrakar oft enn frekar vegna mikillar útbreiðslu kynsjúkdóma, andlegra veikinda og jafnvel berkla innan fangelsa. Árið 2014 mátti aðeins finna nála- og sprautudreifingarúrræði í fangelsum átta ríkja. Innan Evrópu bjóða Spánn, Sviss, Þýskaland og Lúxemborg upp á hreinar sprautunálar. Einnig bjóða Íran, Moldóva og Kasakstan sprautunálaþjónustu. Viðhaldsmeðferð innan fangelsa er stunduð í 43 löndum. Öll Evrópulönd utan Kýpur og Grikklands bjóða upp á einhvers konar viðhaldsmeðferð en þess ber þó að geta að viðhaldsmeðferð er ekki í boði í öllum fangelsum og mörg ríkjanna eiga langt í land með að veita öllum föngum viðhaldsmeðferð sem hana þurfa. Það er mjög sjaldgæft að fangelsisyfirvöld dreifi smokkum til fanga til að koma í veg fyrir kynsjúkdómasmit. Hæstv. ráðherra hefur hafið, að ég tel, sögulega göngu í átt til skaðaminnkunarúrræða en ég vildi halda til haga mikilvægi þess að við hugum að öllum þeim skaðaminnkunarúrræðum sem okkur standa til boða og að við hugum sérstaklega að þeim hópum í samfélaginu sem mest þurfa á slíkri aðstoð að halda en geta mögulega minnst sóst eftir henni sjálfir. Ég vildi koma því til skila í lokin.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir ljómandi góða ræðu. Ég er að stofninum til sammála því sem fram kom í ræðu hennar og hún tæpti sannarlega á mörgum afar mikilvægum málefnum. Hins vegar er eitt sem ég kemst eiginlega ekki hjá að leiðrétta í máli þingmannsins. Hún talaði um frumvarpið um vörslu neysluskammta sem Píratamál. Ég get ómögulega tekið undir það. Á málinu eru tveir Píratar, tveir Samfylkingarmenn, tveir Vinstri grænir, tveir Viðreisnarmenn og einn frá Flokki fólksins. Ég get alla vega sagt fyrir mig að ég er ekki Pírati en það er annað mál. Margir af þeim sem ákváðu að vera á málinu gerðu það í kjölfarið á þeirri vinnu sem fór fram í velferðarnefnd á síðasta þingi þar sem, eins og hv. þingmaður kom m.a. inn á, ef ég man rétt í andsvörum, var einmitt tekið fram og öll nefndin var sammála um að það væri mikilvægt að slíkt frumvarp kæmi fram. Þaðan kemur þessi afstaða, bara svo að þessu sé haldið til haga. Þó að vissulega beri tveir þingmenn Pírata málið uppi lít ég í rauninni á þetta frumvarp sem nokkurs konar afrakstur af vinnunni í þingnefndinni.
Virðulegi forseti. Ég tek bara glöð í þessa leiðréttingu. Kannski er ástæðan fyrir því að ég kallaði þetta mál Píratamál eða sagði að við værum að leggja það fram í fyrsta lagi að hv. þm. Halldóra Mogensen er Pírati og fyrsti flutningsmaður frumvarpsins og þá hefur verið svona svolítið til siðs að leyfa sér að segja: Við höfum lagt þetta mál fram. En það er vissulega rétt að það verður til úr þeirri miklu vinnu sem er unnin í velferðarnefnd og það er vissulega gríðarlega ánægjulegt hve mikill stuðningur er við það og auðvitað er þetta miklu stærra mál en bara okkar Pírata. Ég leyfi mér þó að tengja Pírata við skaðaminnkunarstefnu og afglæpavæðingu vegna þess að það er eitthvað sem við höfum talað um og barist fyrir allt frá stofnun. Gleymum ekki t.d. þingsályktun sem varð að því plaggi sem er í raun leiðarvísirinn að neyslurýmunum hér og sömuleiðis afglæpavæðingu. Þótt ég taki heils hugar undir að það sé frábært að það séu fleiri hv. þingmenn með á þessu máli og að við eigum það öll saman tel ég eftir sem áður allt í lagi að segja að Píratar hafi barist fyrir afglæpavæðingu, hafi barist fyrir mannúðlegri meðferð gagnvart vímuefnanotendum í talsvert lengri tíma en þessi vinna hér hefur staðið og okkur þykir mjög vænt um að hún sé komin á þennan stað og að aðrir þingmenn taki undir með okkur og vinni með okkur að þessu mjög mikilvæga, mannúðlega og þarfa málefni.
Herra forseti. Þessa útgáfu tek ég svo sannarlega undir með hv. þingmanni og ég vil minna þingmann og þingheim allan á að í einni af mínum fyrstu þingræðum kom ég einmitt inn á að það er svo mikilvægt að við hlustum hvert á annað og það er svo mikilvægt að við leyfum okkur þann munað að taka undir með fólki þótt það sé ekki endilega í sömu stjórnmálahreyfingu og við. Það er frábært. Það er hárrétt hjá þingmanninum og ég held að mjög margir þeirra sem hafa verið í einhvern tíma í pólitík átti sig á því að smátt og smátt fara aðrir stjórnmálaflokkar að velja sér mola úr kassanum hjá þeirra flokki og þannig er það sannarlega hjá flokki þingmannsins. Mig langar hins vegar í seinna andsvari aðeins að inna þingmanninn eftir einu. Það hefur verið aðeins í umræðunni núna í samfélaginu í kjölfar framlagningar þess máls að menn hafi einhverjar áhyggjur af því að sveitarfélögin muni eiga erfitt með þetta og síðan að það sé eiginlega ekki gert ráð fyrir kostnaði o.s.frv. Mig langar aðeins að heyra sjónarmið þingmannsins um þetta, sérstaklega í ljósi þess að nú hef ég í rauninni skilið framlagningu þessa máls og þá vegferð sem það hefur verið á í samfélaginu sem svo að það sé a.m.k. að einhverju leyti til komið vegna ákveðins ákalls af hálfu sveitarfélaganna, kannski sérstaklega Reykjavíkur, um að mál eins og þetta komi fram. Mig langar aðeins að heyra hvað þingmanninum finnst um þetta, hvort sveitarfélögin þurfi að hafa af þessu áhyggjur eða hvort þetta sé ekki kannski bara fyrst og fremst gott mál.
Virðulegi forseti. Ég vona svo sannarlega að samflokkskona hv. þingmanns tryggi það að sveitarfélögin þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur af þessu og sömuleiðis að hæstv. fjármálaráðherra sem situr með hv. þingmanni í meiri hluta muni sjá til þess að þau þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur. Ég veit svo sem ekki hvað ég ætti að segja um það. Ég hef afskaplega takmarkað vald sem þingmaður minni hluta til að tryggja að sveitarstjórnir landsins þurfi ekki að hafa áhyggjur af fjármögnun. Alla vega tel ég meiri hlutann hafa töluvert meira vald til að tryggja það en þá sem hér stendur. Mér fannst mjög gott að hv. þingmaður kom inn á mikilvægi þess að við hlustum hvert á annað. Ég tek innilega undir með honum og er algjörlega sammála hv. þingmanni. Ég vil bara að nota þetta tækifæri til að minnast á að í grunnstefnu Pírata er einmitt mjög skýrt tekið fram að við séum opin fyrir hugmyndum, sama hvaðan þær kunna að koma. Þetta var ein af höfuðástæðum þess að ég sá hag í því að ganga til liðs við Pírata vegna þess að mér fannst þetta svo mikilvæg hugmynd og mér fannst svo mikið vanta upp á hana í íslenskri pólitík. Ég hafði aldrei hugsað mér að taka þátt í stjórnmálum fyrr en fram kom stjórnmálaflokkur sem hafði það mjög skýrt í sinni stefnu að hann væri tilbúinn til að hlusta á hugmyndir, sama hvaðan þær kæmu, og væri opinn fyrir þeim, sama hver legði þær fram. Þetta fannst mér algjörlega vanta. Mér fannst frábært að geta gengið í stjórnmálaflokk sem hefði það í grunnstefnu sinni að standa að þessu og sömuleiðis að það megi skipta um skoðun út frá nýjum gögnum. Það fannst mér hugmyndafræðileg grundvallarbreyting í íslenskri pólitík. Á sínum tíma alla vega, 2015, þegar ég byrjaði. Mér finnst ekki allt hafa breyst eitthvað rosalega mikið síðan þá, það verður að segjast. Þannig að ég er bara mjög sammála hv. þingmanni. Við eigum hlusta á hvert annað og það er mjög ánægjulegt að við séum að gera það í þessu máli sem og öðrum góðum málum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja ræðu mína á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra enn og aftur fyrir þetta góða frumvarp. Einhverra hluta vegna hefur hún misskilið mig og talið mig hreinlega efast um gildi þess, mannúð þess og skaðaminnkun. Það er alrangt. Það hef ég ekki gert. Hins vegar horfi ég á það þegar við erum að stíga svona stórt skref að það er ekki einungis verið að tala um skaðaminnkun og að aðstoða veikustu sprautufíkla við að fá hreinar nálar og hjálpa þeim við það sem þeir þurfa á hjálp að halda við, heldur er þetta mun metnaðarfyllra og mun halda utan um þá félagslega, aðstoða þá með fatnað og annað slíkt, þannig að ég geri mér fulla grein fyrir því. Ég vona nú að hæstv. heilbrigðisráðherra þurfi ekki að taka orð mín öðruvísi þegar ég hef í raun og veru áhyggjur af því að ekki hafi verið haft nógu mikið samráð í svona stóru mikilvægu máli, samráð við sveitarfélögin, samráð við alla hlutaðeigandi, samráð við lögreglu. Lögreglan hafði gert athugasemd. Það var t.d. ekki haft samráð við Félag áfengis- og vímuefnaráðgjafa eftir að málinu var vísað til ríkisstjórnarinnar í vor. Þó höfðu þeir óskað eftir því. Svo kemur líka í ljós eins og við vitum að sprautufíklar á Íslandi sprauta sig með örvandi lyfjum en ekki sljóvgandi lyfjum eins og heróíni, og eins og almennt er gert í löndunum sem við berum okkur saman við. Þau sprautulyf sem fíklarnir nota eru amfetamín og slík lyf. Þau virka í skemmri tíma en sljóvgandi lyf. Þá þarf viðkomandi eðli málsins samkvæmt að sprauta sig oftar, stundum jafnvel á klukkutíma fresti, tjá mér vímuefnaráðgjafar og sérfræðingar, og a.m.k. á tveggja tíma fresti, sem er ólíkt því sem gerist erlendis með heróínsjúklinga. Þeir sprauta sig að meðaltali tvisvar á dag. Þess vegna gætu okkar notendur þurft að dvelja langtímum saman nálægt þessum rýmum, svo framarlega sem þeir vilja virkilega og þurfa að nýta sér úrræðið. Hvað gerum við þá? Ákvæði um að sveitarfélög og lögregla geti gert með sér samkomulag um að lögregla grípi ekki til aðgerða finnst mér mjög sérstakt sem lögfræðingi. Lögregla og ríkissaksóknari bentu á, þegar frumvarpið fór í umsagnarferli í vor, að það þyrfti skýra lagaheimild til að semja um slíkt. Það er ekki ljóst hvort ákvæðið uppfylli kröfur sem gerðar eru til slíkrar heimildar. Það á ekki að vera samkomulagsatriði hvenær lögregla framfylgir lögum. Það er okkar að gefa þeim þann ramma sem hún á að vinna eftir. Ef við komum með einhverja sérreglu, þá eigum við að gera það. Ég tel að í þessu tilviki sé engin reglugerð ráðherra eða neitt sem eigi að toppa gildandi rétt heldur verðum við að koma með sérreglur til að halda utan um þetta skaðaminnkunarúrræði. Ég trúi því að núna í meðförum málsins höldum við öll utan um það og munum vanda til verka, sérstaklega í hv. velferðarnefnd. Síðan eigum við náttúrlega eftir að taka samtalið. Ég býst við því, a.m.k. ber ég þá von í brjósti, að ráðherra skoði það betur að við komum með þær sérreglur sem við þurfum lögum samkvæmt, til að tryggja að framkvæmdin verði eins og að er stefnt og markmiðunum verði náð án þess að það skapi einhverja óvissu. Við erum að tala um skaðaminnkun. Þetta er risastórt skref. Mér finnst það vera þess eðlis að það liggi í hlutarins eðli að við séum að ganga í þá átt, eins og ég sagði áðan, að afglæpavæða neysluskammta, sem er bara í orðsins fyllstu merkingu algerlega sjálfsagður hlutur, finnst mér. Mér finnst alveg með ólíkindum að vera að elta uppi einstakling með eina jónu og kæra hann fyrir eitthvað. Það er eiginlega fáránlegt. Ég trúi því og mér sýnist það vera vilji hæstv. heilbrigðisráðherra og að hún stefni í þá átt og ég vona sannarlega að það sé rétt skilið hjá mér. Ég ætla ekki að hafa þetta svo mjög langt en hins vegar langar mig til að benda á að það er líka skaðaminnkun í Naloxone, eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir benti á áðan og ég þakka henni fyrir hennar góðu ræðu. Þá langar mig, með leyfi forseta, aðeins að segja frá Naloxone. Hvað er það? Ekki vita allir hvað það er. Hæstv. heilbrigðisráðherra veit það vafalaust. Naloxone er lyf, nefúði sem notaður er til að endurlífga fólk sem hefur ofskammtað af ópíóíðalyfjum eins og t.d. Oxycontin, Contalgin og Fentanyl. Núna er Naloxone eingöngu aðgengilegt á heilbrigðisstofnunum og í sjúkrabifreiðum og öðru slíku. En það kemur hérna fram að það fólk sem er yfirleitt fyrst á vettvang, sjúkrabílarnir og forsvarsmenn Frú Ragnheiðar, telja að það eigi að gefa fíklum lyfið líka og þjálfa þá í notkun þess vegna þess að þeir eru oft að neyta efnanna saman og hver einasta mínúta skiptir máli. Naloxone hefur ekki verið talið vera lyf sem verði misnotað. Það orsakar ekkert sem ætti að vera hættulegra en nákvæmlega það sem einstaklingurinn er að nota, alls ekki, þvert á móti. Þarna getum við líka hugsað pínulítið hvort sé ekki ástæða til þess að hlusta á forsvarsmenn og starfsmenn Frú Ragnheiðar sem bentu á að þetta væri mikilvægt og að við gætum kannski bjargað mannslífum. Fyrstu viðbrögð skipta rosalega miklu máli. Endurlífgun með Naloxone getur skipt sköpum meðan er verið að koma einstaklingnum undir læknishendur, þangað til að sjúkrabíllinn kemur. Mér þætti vænt um ef það væri líka á döfinni að taka tillit til þess. Hvað sem öðru líður hvet ég ráðherrann til dáða. Við vitum að við gætum verið með ýmsar gerðir skaðaminnkunar gagnvart mörgum öðrum. Við getum verið með forvarnir og við getum komið í veg fyrir það að við fjölgum fárveikum sprautufíklum. Við gætum komið í veg fyrir að hér séu yfir 700 einstaklingar í bið eftir því að fá fyrstu hjálp inni á sjúkrahúsi til að afeitra sig. Við getum líka tekið utan um þetta fólk og gefið því betra líf þegar það kemur út í samfélagið á ný, tekið utan um það og látið því finnast það vera einhvers virði, að það sé gripið en ekki að það lendi síðan aftur í að vera númer 703 eða 704 í röðinni. Það er á engan hátt sem ég mæli þessu í mót eða er andsnúin því að við sýnum fárveikum sprautufíklum mannúð eða séum með skaðaminnkandi úrræði. Ég heyri líka, svo ég bæti því við, að sveitarfélögin hafi nú bara fórnað höndum og skilji ekkert hvað sé átt við með því að setja þetta í fangið á þeim. Þau segjast ekki hafa neina peninga til að sjá um það. En ég geri mér líka grein fyrir því að líklega mun það nú ekki vera stóra málið því að stærsti kjarninn er jú hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég hugsa að lítil sveitarfélög úti á landi séu almennt ekki í þeirri stöðu að þurfa að hugsa um slíkt og ef svo er trúi ég því að hæstv. heilbrigðisráðherra taki bara á því þegar þar að kemur og vinni úr því. Til þess er nú leikurinn gerður. Hvað sem öðru líður sendi ég bara bjartsýni og bros og baráttukveðjur til hæstv. heilbrigðisráðherra og segi bara takk aftur og ég er sannarlega alls ekki á móti þessu þótt ég sé að reyna að vera skynsöm og segja: Fyrst við erum að þessu, gerum þetta þá almennilega þannig að það sé hafið yfir allan vafa og engin hártogun eigi eftir að koma í veg fyrir að þetta virki vel.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, með síðari breytingum, um neyslurými. Ég vil taka það strax fram að ég styð þetta mál heils hugar og var einn af velferðarnefndarmönnunum sem tók þátt í að koma því á koppinn. Það verður að taka það líka skýrt fram að það var hv. þm. Halldóra Mogensen sem kom þessum málum upphaflega af stað. Við verðum að horfa á þetta út frá því sjónarhorni að við erum að brjóta ákveðið blað. Við erum að fara út úr því þægindaboxi sem við höfum verið að pakka okkur inn í, að horfa á notendur fíkniefna sem einhverja glæpamenn. Það segir sig sjálft að við erum að tala þarna í mörgum tilfellum um veikt fólk, mjög alvarlega veikt fólk, og við eigum að koma fram við það með því að hjálpa því á alla mögulega vegu. Eitt af því er að búa til neyslurými og svæði í kringum þau þar sem má vera með þá skammta sem fólk þarf til neyslu þann daginn. Ég geri mér grein fyrir því sem gamall lögreglumaður til nokkurra ára að þetta var vandamál þegar ég var í lögreglunni fyrir nokkrum áratugum síðan en er orðið stórvandamál í dag. Því miður virðist alltaf verið að eltast við rangan enda í þeim málum vegna þess að lögregluvandamálið er í fæstum tilfellum fíklarnir sjálfir heldur þeir sem hafa atvinnu af því að smygla efnunum inn til landsins og græða. Með því að búa til neyslurými hverfur það vonandi að sprautunálar finnist á lóðum barnaheimila eða skóla. Meira að segja í almenningsgörðum hefur verið gengið fram á sprautunálar og börn hafa komist í tæri við þær. Það er grafalvarlegt mál og þess vegna er mjög gott að viðkomandi einstaklingar fái aðstöðu, fái hreinar nálar, fái alla aðstoð og jafnvel þarf eiginlega að tryggja þeim næringu vegna þess að þeir eiga í sjálfu sér rétt á því að þeim sé hjálpað í veikindunum. En það er annað sem er mjög alvarlegt mál sem við gleymum oft, þetta eru börn fólks, þetta eru frændur og frænkur og systkini. Þessi sjúkdómur fer ekki í manngreinarálit á neinn hátt. Það veit enginn hver lendir í því að vera þarna megin borðs og það vill það sennilega enginn. Ég hef a.m.k. ekki rekist á einn einasta mann sem myndi vilja vera í þessari stöðu. Þess vegna er svo brýnt að taka á þessu og brjóta upp þetta kerfi. Við höfum setið föst í sama hjólfarinu svo lengi að það er löngu orðið tímabært að gera eitthvað í því. Það er ömurlegt til þess að vita að einstaklingar hafa verið í gjörsamlega óviðunandi aðstöðu í óviðunandi húsnæði þar sem þeir hafa tekið of stóran skammt og enginn til þess að grípa þá, enginn til að hjálpa þeim. Það er óviðunandi aðstaða. Það er ömurleg aðstaða líka fyrir mæður og feður þessara einstaklinga að vita af því að barnið þeirra hafi þurft að lenda í þessum aðstæðum. Þess vegna er svo brýnt að við sjáum til þess að breyta þessum hlutum. Ég er algerlega sannfærður um að við verðum líka að breyta lögum um þessi mál. Við verðum að sjá til þess að neysluskammtar séu ekki refsiverðir. Við verðum að breyta þeim lögum og gera það strax vegna þess að annars lendum við alltaf í einhverjum árekstrum. Það verða árekstrar og við eigum að koma í veg fyrir þá strax. Við eigum ekkert að biðja lögregluna um að loka augunum. Við eigum ekki að biðja hana um að horfa í aðra átt. Við eigum að sjá til þess að hún þurfi bara ekkert að vera að horfa í þessa átt og geti einbeitt sér að því sem hún á að vera að gera, að stöðva innflutning, stöðva þá sem eru að græða á þessum einstaklingum, sem er eitt það ömurlegasta sem er eiginlega til, að það skuli vera þarna úti hópar sem eru tilbúnir til að gera hvað sem er til að græða við hvaða aðstæður sem er. Ég styð þetta frumvarp og ég vil líka benda á það að þegar það fer til velferðarnefndar verðum við að sjá til þess að allir sem vilja geti kynnt sér það, komið með sínar athugasemdir og að leitað verði til allra þeirra ráðgjafa sem best þekkja til slíkra aðstæðna, eins og hjá SÁÁ og fleiri. Ég er alveg viss um að þeir munu leggja sitt á vogarskálarnar. Ég segi að við tökum við öllum ábendingum og ég treysti velferðarnefnd alveg til þess að klára þetta mál og koma með frábært mál út úr nefndinni þannig að við getum byrjað nýjan kafla á þessari vegferð.
Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni sem í daglegu tali hefur verið kallað neyslurýmisfrumvarpið og er nú flutt, þ.e. mál af þessum toga, öðru sinni af hæstv. heilbrigðisráðherra. Málið er töluvert breytt og er það til mikilla bóta. Starfsmenn hæstv. ráðherra hafa greinilega lagt sig í líma við að bregðast við þeim athugasemdum sem komu fram í meðferð frumvarpsins fyrir þinginu síðast og það er vel. Mál af þessum toga er ekkert að koma upp í fyrsta sinn á Íslandi og eins og kom fram í orðaskiptum mínum og hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, þingmanns Pírata, hafa þau mál verið í umræðunni lengi og þingmenn Pírata hreyft við þeim oftar en einu sinni og oftar en tvisvar. Þá er rétt að geta þess að fleiri stjórnmálaflokkar, m.a. Vinstrihreyfingin – grænt framboð, hafa ályktað um þessa þætti, til að mynda afglæpavæðingu neysluskammta og mikilvægi þess að leiðin til að taka á fíkniefnavanda í samfélaginu liggi ekki í gegnum það að refsa neytendunum fyrst og fremst eða notendunum heldur beina áherslunni að refsingum annars staðar. Dálítil umræða hefur verið í samfélaginu, eins og ég kom aðeins inn á áðan, um framlagningu frumvarpsins og þar hefur að mínu viti gætt nokkurs misskilnings í því að við séum að fara af stað með eitthvert úrræði sem muni jafnvel verða mjög víða á landinu og í mörgum sveitarfélögum o.s.frv. Svo er auðvitað ekki, eða við gerum a.m.k. ekki ráð fyrir því. Ef við horfum til að mynda til þess sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins eru í Danmörku, í því 6–7 milljóna manna samfélagi, rekin fimm neyslurými. Með einfaldri statistík mætti halda því fram að það væri kannski vel í lagt að halda að slíka aðstöðu þurfi á Íslandi. En það er bara eins og með svo margt annað í mannlegu samfélagi að ef við ætlum að standa okkur sem þjóð á meðal þjóða verðum við að bjóða upp á þá þætti almennilegra velferðarsamfélaga sem almennilegar velferðarþjóðir bjóða upp á og þar með talið er úrræði eins og þetta. Þó að auðvitað sé það ekki sérstakt fagnaðarefni að bjóða þurfi upp á úrræði eins og þetta er það engu að síður mjög mikilvægt. Þess vegna fagna ég frumvarpinu. Í umræðunni síðastliðið vor var aðeins rætt um heimildir lögreglu og með hvaða hætti hægt væri að bregðast við í tilfelli neyslurýmanna, þ.e. ef lögreglan fær vitneskju um að einstaklingur sé með fíkniefni undir höndum. Við yfirlestur á frumvarpinu get ég a.m.k. sætt mig við þann umbúnað sem nú er á því, þ.e. að tekið sé á þeim áhyggjum lögreglunnar sem komu fram við vinnslu fyrra frumvarps. Ég er hins vegar alveg tilbúinn til þess, og mun auðvitað gera það, að hlusta á þær athugasemdir sem kunna að koma fram varðandi þetta. Sá umbúnaður sem hér er er ekki nákvæmlega eins og lögreglan lagði til, ef ég man rétt, en ég tel að hann ætti að duga og þá er það bara eitt af því sem við munum ræða í meðförum nefndarinnar hvort hægt sé að hnykkja enn frekar á þeim atriðum. Á sama hátt eru í þessu frumvarpi ekki tilteknar vísanir í lög um heilbrigðisstarfsmenn sem voru í fyrra frumvarpi, þ.e. í lög nr. 34/2012, enda kom fram í umræðunni í nefndinni, og raunar hefur það líka komið fram á fundum nefndarinnar frá starfsmönnum ráðuneytisins, að auðvitað þurfi ekki að taka það sérstaklega fram að lög um heilbrigðisstarfsmenn og heilbrigðislög almennt gildi. Ég er hins vegar dálítið að hugsa um það að kannski væri allt í lagi að hafa þessar vísanir engu að síður til að hnykkja enn frekar á því að þau atriði gildi. En ég tel að með þessu frumvarpi og raunar með frumvarpinu sem hefur verið títtnefnt hér í umræðunni um vörslu neysluskammta, séum við að stíga afar mikilvægt skref í þá átt að hætta að hafa fókusinn á refsingum eða aðgerðum, skulum við segja, vegna fíkniefnanotkunar í samfélaginu, gegn notendum. Við erum að taka utan um þann hóp sem er svo ólánssamur að ánetjast þessum efnum með allt öðrum hætti og þar með að taka það hlutverk okkar sem samfélags alvarlega að við eigum að sinna öllum þegnunum og við eigum að sinna þeim á þeirra forsendum að eins miklu leyti og við mögulega getum.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1970, með síðari breytingum, neyslurými, frá heilbrigðisráðherra. Mig langar svolítið að taka undir lokaorð síðasta ræðumanns og segja að ég get kannski ekki fagnað þessu máli en það er mikilvægt skref í átt til þess að horfa á þau efni sem þarna um ræðir sem ólögleg efni. Þetta er sem sagt mannúðarfrumvarp og að því leytinu get ég fagnað því, þó að tilefnið sé ekki til fagnaðar, þ.e. veruleikinn sem við erum stödd í hvað þann málaflokk varðar. Ég kem líka hingað upp vegna þess að hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, sem er í velferðarnefnd, gat ekki verið viðstödd þessa umræðu og var með nokkrar spurningar sem ég hripaði niður. Svör við sumum eru nú komin fram, eins og með kostnaðarhliðina eða sveitarfélögin versus hið opinbera, ríkið, og þá hvort fleiri sveitarfélög séu að fara út í þetta eða eitthvað slíkt. En það er náttúrlega Reykjavíkursvæðið sem er langstærsta svæðið. Mér fannst ráðherrann svara því þannig áðan að það væru allt að 50 milljónir frá ríkinu sem hún sæi fram á að færu í þetta og reksturinn yrði tryggður, alla vega fyrsta árið. Svo var það annað með neyslurými, hvernig það verði úr garði gert. Það er ekki alveg á hreinu hvernig það verður gert. Við höfum verið að viðra okkar á milli hvort það væri þá ekki í formi bifreiðar, væri bíll. Fólk hefur velt fyrir sér að það gætu verið 15–25 eða 35 einstaklingar úr þessum hópi sem myndu nýta sér þetta. Þá myndi það alveg geta verið bifreið og þá væri kannski einnig hægt að fara í nærsveitarfélögin ef kallað væri eftir því. Svo var líka spurning í sambandi við lögregluna og hver aðkoma lögreglunnar hefði verið að þessari vinnu. Það snýr aðallega að heimildinni sem er verið að undirbúa til að bregðast við þessum aðstæðum, að taka ekki menn fasta þegar þeir eru á leið í neyslurými. Þannig að það er þá í raun og veru svarið við þeirri spurningu, ekki að þeir snúi blinda auganu að málinu heldur að þeir hafi heimild til að láta þetta viðgangast. Eins og fólk hefur kannski tekið eftir hefur sá sem hér stendur verið mikill áhugamaður um fíkniefnavandann og áfengisvandann og set ég þetta undir sama hatt í mínum huga, vandamál þeirra sem verða efnunum háðir. Verður það að teljast alveg 100% öruggt að þeir sem eru komnir á þennan stað í neyslunni eru orðnir mjög háðir fíkniefnum og þar af leiðandi, eins og kemur fram í frumvarpinu, jaðarsettir í samfélaginu. Þetta eru einstaklingar sem hafi ekki ráðrúm né neitt í umhverfinu sem er hægt að telja eðlilegt líf. Þetta er vandi okkar í tilverunni á jarðarkringlunni, að glíma við þann fjanda sem fíknin er og að við skulum vera að kljást við það að undirheimar bindist við það að þessi efni eru ólögleg. Ég hef oft talað um að við höfum reynslu af því frá því fyrir 1930 að banna áfengi í heiminum og þá mynduðust undirheimar sem urðu að glæpastarfsemi sem enginn er stoltur af að hafa tekið þátt í á þeim tíma. Ég verð að segja alveg eins og er að ég hlustaði með opnum eyrum á þau mál þegar þau voru hérna inni á þinginu og ég kom fyrst inn sem varamaður. Þá voru það títtnefndir Píratar sem fluttu þau mál og var ég mjög ánægður með umræðuna og að hún skyldi opnast. Ég man að þáverandi heilbrigðisráðherra tók nokkuð vel í hugmyndina um afglæpavæðingu sem síðan hefur ekki orðið að veruleika. Ég sjálfur var í ræðu um daginn þegar það mál var á dagskrá og efaðist um að þetta gæti leitt til þess árangurs sem til er sáð, sérstaklega í ljósi þeirrar þróunar sem hefur orðið. Það sem kannski kom ekki skýrt fram hjá mér þá er að ef við værum að tala um neysluskammta og að öðru leyti væri þetta ólöglegt, myndu þá ekki bara þeir sem versla með þetta í undirheimunum afgreiða það allt saman í neysluskömmtum? Eins þau efni sem nú eru komin fram sem deyða fólk með aðeins einum skammti en líta kannski sakleysislega út í lófanum. Þetta hnaut ég um í þeirri umræðu, svona í stuttu máli. Ég hefði líka viljað sjá hæstv. heilbrigðisráðherra sýna þeim meðferðum sem við búum við, ég get ekki sagt meiri athygli en hjálp til að standa betur að því sem þær fást við. Ég hef oft rætt það hér að biðlistar eru að lengjast og váin að stækka. Nú er sem aldrei fyrr flóð af fíkniefnum í gangi. Einhverra hluta vegna gengur þeim sem eru að smygla þeim til landsins mun betur að koma því hingað og er það mikið áhyggjuefni. Þar af leiðandi hefur verðið á götunni lækkað á efnunum. Ég heyrði það núna á dögunum að einhver græja, hvernig sem hún er útbúin, sem gegnumlýsir gáma og annan slíkan innflutning til að vita hvort það séu einhver ólögleg efni þar innan borðs hefur verið biluð. Sú græja hefur ekki verið í lagi einhvern tíma. Ég sel það ekki dýrara en ég keypti það en þetta heyrði ég. Það er náttúrlega mjög alvarlegt mál ef menn geta verið að smygla inn stórum förmum af fíkniefnum í skjóli þess að græjan sem á að gegnumlýsa gáma er biluð og þar fram eftir götunum. Ég minntist á undirheima og vitnaði í áfengisbannið 1920–1930. Ég nefndi það einmitt í ræðu um daginn þegar við vorum að ræða neysluskammtamálið hvort ráðamenn heims gætu ekki komið á fundi þar sem menn myndu reyna að leggja spilin á borðið og ráða ráðum sínum um hvernig við ættum að nálgast þennan vanda á alheimsvísu. Það er mjög erfitt fyrir eitt land að ætla að fara að skera sig úr og gera slík efni lögleg. Það gengur ekki upp í mínum huga. Það yrði að vera átak. Kannski mætti hafa það í einhverju slíku formi eins og byrjað er að ræða um loftslagsvandann og slíkt þar sem þjóðir komust að þeirri niðurstöðu að þær hefðu alveg rosalegar áhyggjur af loftslagsmálum og vildu gera eitthvað í þeim málum og skrifuðu undir samkomulag sem við þekkjum í því sambandi. Það er spurning hvort það væri ekki hægt að koma slíku á og að þjóðir heims myndu skrifa undir slíkt samkomulag. Við megum ekki tapa þessu stríði. Mér finnst þetta það alvarlegt mál að við megum ekki að lúffa fyrir því. Við þurfum að finna einhverjar leiðir. Ég held að þjóðir heims þurfi að standa saman til þess að finna leið sem er vænleg til árangurs. Ég hef svolítið verið að fylgjast með, ég hef reyndar ekki fengið neinar nýjar fréttir af því hvernig þeim gengur í Bandaríkjunum. Þar voru, held ég, lögleidd aðallega kannabisefni, í flestum ríkjum Bandaríkjanna. Þetta er það stórt mál að ég held að við verðum að tala um það hnattrænt en ekki hver og ein þjóð út af fyrir sig. Þetta er vá yfir öllum löndum, rúmlega þau sem við berum okkur saman við. Mér finnst þetta mál mikið framfaraskref og mun fylgjast með því. Það var ein spurning eftir en ég fékk eiginlega svarið við henni áðan. Hún var í sambandi við 18 ára aldurinn og af hverju ekki væri farið neðar því að auðvitað eru unglingar undir 18 ára aldri líka sprautufíklar, eins sorglegt og það er. En þá er það náttúrlega lögaldurinn og það væri þá unnið, að mér skildist í samráði við barnaverndaryfirvöld og get ég alveg keypt það svar. En ég ætla ekki að hafa þetta lengra núna, enda er tíminn að verða búinn. Ég fylgist með hverju fram vindur.
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er pínulítið ringlaður yfir afstöðu hv. þingmanns. Ég fæ ekki betur séð en að hv. þingmaður styðji þetta frumvarp og það er gott, enda er þetta mjög gott frumvarp og verður unnið meira af þinginu. Fólk getur endalaust rökrætt ýmis útfærsluatriði, sér í lagi í samhengi við afglæpavæðingu, þ.e. að hætta að refsa vímuefnaneytendum fyrir vímuefnaneyslu, lagatæknilega fyrir vörslu á vímuefnum til einkaneyslu. Það sem ég átta mig hins vegar ekki á er hvernig hv. þingmaður getur verið hlynntur þessu frumvarpi en á móti afglæpavæðingu út frá þeim forsendum sem hann nefndi fyrir andstöðu sinni við afglæpavæðingu í sinni ræðu. Nú getur vel verið að einhver sé hlynntur þessu máli en á móti afglæpavæðingu af einhverjum öðrum ástæðum sem ég hef ekki kynnt mér en hv. þingmaður talaði um efasemdir sínar um að afglæpavæðing næði settu markmiði. Þetta veldur mér heilabrotum vegna þess að markmiðið með afglæpavæðingu er afglæpavæðing. Að það að neyta vímuefna, eða strangt til tekið, lagatæknilega, vera í sínum fórum með ólögleg vímuefni til einkaneyslu, verði ekki lengur refsivert. Við skulum ofureinfalda hlutina. Heimurinn er ekki svona einfaldur en ofureinföldum hann bara að gamni. Segjum sem svo að það séu til tvær tegundir af vímuefnaneytendum: Vímuefnaneytendur sem eiga í vandræðum með neyslu sína og vímuefnaneytendur sem eiga ekki í vandræðum með neyslu sína. Segjum að vímuefnaneytandi eigi ekki í vandræðum með neyslu sína. Þá veltir maður fyrir sér: Fyrir hvað er verið að refsa? Hvað hefur viðkomandi gert einum eða neinum? Það er rangt að refsa þeirri manneskju einfaldlega af sömu ástæðu og það er rangt að refsa fólki sem hefur ekki gert neitt af sér. Það er það einfalt. Vímuefnaneytendur sem síðan eiga í vandræðum - að refsa þeim er siðferðilega úti á túni að mínu mati. Ég skil ekki alveg hvernig hv. þingmaður kemst að þeirri niðurstöðu að þetta frumvarp sé mikilvægt og gott skref þar sem við viljum jú vera góð en ekki vond við fólk sem á við vandamál að stríða með sína neyslu á sama tíma og hann er á móti afglæpavæðingu. Ég skil þetta ekki alveg.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Hann sagðist vera ringlaður. Við erum að tala um afglæpavæðingu neysluskammta, er það ekki, í því máli sem Píratar voru að flytja? Þess vegna sagði ég áðan að þá yrðu aðrir skammtar eða meira magn ólöglegt. Munu þá ekki bara kaupmenn undirheimanna setja efnin í „neysluskammta“ og mæta þessum tálma þannig? Eins nefndi ég aukningu efna sem eru í gangi. Sum þeirra deyða með einum skammti. Þingmaðurinn talaði líka um að það yrðu ekki allir háðir. Það er mikið rétt. Það er svona nokkurn veginn þumalputtaregla að um 20% þeirra sem fikta verða fíklar. Alla vega er það þannig í áfenginu og ég held að það sé þannig líka í öðrum fíkniefnum. Þeir sem eru farnir að sprauta sig eru nú flestir orðnir háðir. Ég vona að þetta afrugli eða afringli þingmanninn en ég er ekki viss.
Virðulegur forseti. Þingmaðurinn sem hér stendur er ringlaðri en nokkru sinni fyrr yfir nokkrum hlut. Í fyrsta lagi vil ég koma inn á að það er allur gangur á því hversu vanabindandi vímuefni eru. Áfengi er auðvitað vímuefni og fíkniefni og dóp eins og allt hitt nema það hefur sérstaka félagslega, lagalega og menningarlega viðurkenningu og fær að vera leyfilega dópið. Sem er stórfurðulegt með hliðsjón af skaðsemi þess, miðað við skaðsemi fjölda annarra ólöglegra vímuefna. En það er önnur umræða. Hv. þingmaður nefnir að með því að gera neysluskammta refsilausa sé hættan sú að vímuefnasalar fari þá að selja neysluskammta. Ég veit ekki betur en að þeir geri það nú þegar. Ég sé ekki fyrir mér að sú meinta breyting að söluskammtar yrðu minni væri slæm þróun. Það væri væntanlega erfiðara að koma meira magni út. Það væri væntanlega meiri kostnaður við sölu á vímuefnum, myndi ég halda í fljótu bragði. Ég fæ alla vega ekki séð hvernig þetta réttlætir það að refsa vímuefnaneytendum. Það er óhjákvæmilega fylgifiskur þess að hafa neysluskammta refsiverða. Við getum ekki haft neysluskammtana refsiverða til að grípa bófana, sölumennina, án þess að refsa þá líka fólki fyrir neyslu slíkra skammta. Það, virðulegi forseti, finnst mér bara mjög slæmur díll. Mér finnst það ekki rökrétt. Nema í einu tilfelli. Það er ef við erum í stríði. Í stríði réttlæta samfélög og einstaklingar alls konar hegðun sem þeir myndu aldrei réttlæta annars. Að fara með vopn og deyða aðrar manneskjur í eins miklu magni og maður getur. Slík geðsturlun, virðulegur forseti, viðgengst í stríði vegna þess að í stríði tileinkar fólk sér það hugarfar að vera til í að vera ógeðslega vont hvert við annað. Þess vegna erum við á móti stríði og viljum ekki hafa það. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann líka út í það hvaða stríð hann eigi við þegar hann segir, með leyfi forseta: [[Forseti hringir.]]„Við megum ekki tapa þessu stríði.“ Hvaða stríði? Ef við erum í stríði, virðulegur forseti, þá er það tapað, dópið vann.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég átta mig ekki á því, var þingmaðurinn að meina að stríðið væri tapað? Þegar ég talaði um að við værum í stríði átti ég við að við erum í stríði við fíknina. Við eigum í stríði við tvöfalt vandamál. Ég sagði það í ræðu minni áðan að ég væri sammála grunnhugmyndinni sem þingmaðurinn og hans flokkur hefur verið að flytja en að ég efaðist um það í dag að þetta væri skref sem myndi gagnast okkur. Þess vegna fór ég að tala um stóru myndina, um samráð á milli landa, „glóbalt“ samráð. Þannig að ég vona að þingmaðurinn misskilji mig ekki þannig að ég sé á móti því að við gerum okkar besta. En það þarf þá að sjá fyrir endann á því. Það mega ekki bara vera tilraunir sem mistakast. En ég verð að viðurkenna að ég er hálfringlaður eftir að hafa fengið þetta andsvar og ég frábið mér það að ég sé á móti því að við séum að fást við þessi mál. Það er bara alls ekki mín meining. Og stríðið er ekki tapað. Við þurfum bara að halda áfram að berjast og hefja næstu orrustu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þetta mál sé komið fram að góðra þingmanna sið. Ég tek það fram í upphafi að ég ætla ekki að lengja umræðuna mjög mikið; við sjáum til hvort ég stend við það að þingmanna sið. Það er eitt sem ég verð að nefna, vegna þess að málið var til umræðu fyrr í dag og mér ber skylda til að halda því til haga í sögulegu samhengi, og það er uppruni umræðunnar hér í dag. Um er að ræða frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra, það kemur þaðan. Það kemur þaðan m.a. vegna þess að skýrsla var lögð fram af starfshópi sem var stofnaður á sínum tíma af öðru fólki. Sá sem hér stendur var reyndar í þeim starfshópi, þökk sé þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni. Sá starfshópur var stofnaður vegna þess að Alþingi samþykkti ályktun um að setja á fót starfshóp í kjölfar þingsályktunartillögu frá Pírötum í kjölfar stefnu sem sett var fram af Pírötum í kosningabaráttu. Þetta var kosningabaráttumál Pírata árið 2013. Ég segi þetta ekki til þess að taka neitt frá öðrum vegna þess að ég fagna því mjög að sjá hversu mikill samhugurinn er, hve fáar undantekningar eru á því að fólk styðji við þessa skaðaminnkunar- og mannúðarnálgun á vímuefni. Enda er þetta eitt af þeim málum sem að mínu viti, eins og ég sagði í kosningabaráttunni 2013, þarf bara umræðu. Þetta er einn af þeim málaflokkum sem verður svolítið eftir á í samfélaginu vegna þess að samfélagið er óttaslegið og reitt. Það er í ákveðnu uppnámi, jafnvel einhvers konar áfalli, t.d. eftir að nýtt vímuefni kemur á markaðinn sem tekur frá okkur mörg ungmenni. Í slíku umhverfi gleymist stundum að hugsa hlutina alveg til enda og rangar ákvarðanir eru teknar. Í umræðunni festast ákveðnar mýtur og ákveðinn stríðshugsunarháttur, sem ég fer kannski aðeins meira út í á eftir, sem kemur í veg fyrir að yfirveguð og málefnaleg umræða byggð á staðreyndum og rökhugsun eigi sviðið. En sem betur fer tekst stundum að ræða málin það vel að fólk sem áður var ekkert endilega rosalega sammála, eða alla vega ekki sannfært, kemst að sömu niðurstöðu. Það er tilfellið hér og það er það sem ég sé í þessu frumvarpi. Vissulega er hægt að ræða ýmis útfærsluatriði og þess háttar, sem ég geri reyndar ráð fyrir að verði gert, bæði í hv. velferðarnefnd og hér í þingsal. En það er gríðarlegt gleðiefni hve mikill samhljómur er á meðal langflestra þingmanna sem tala um þetta og hafa yfir höfuð áhuga á málinu, um að það sé jákvætt að koma vel fram við fólk, jafnvel þótt það neyti vímuefna. Þetta er grundvallaratriði til að vinna gegn stríðshugsunarhættinum sem ég og annar hv. þingmaður ræddum stuttlega hér rétt áðan. Að því sögðu verður líka að halda einu til haga í sambandi við þetta frumvarp og það er samhengið við það sem heitir afglæpavæðing. Þetta frumvarp er dæmi um skaðaminnkun og bara til að hafa hugtökin á hreinu er ekki allt skaðaminnkun sem dregur úr neikvæðum afleiðingum vímuefna. Skaðaminnkun er tiltekin hugmyndafræði. Hún felur í sér að það er ekki fyrsta markmiðið að draga úr neyslu þess einstaklings sem neytir vímuefnanna. Það er ekki fyrsta markmiðið og reyndar ekkert endilega markmið yfir höfuð. Markmiðið er að draga úr skaðanum af neyslu vímuefna. Það er númer eitt, tvö og þrjú. Verði skaðinn enginn er ekkert að því að nota vímuefni. Raunveruleikinn er ekki alveg þannig að mörg þúsund manns geti tekið vímuefni sem hefur áhættu fólgna í sér án þess að það valdi skaða. Það segir sig sjálft. En það skiptir máli hvernig yfirvöld nálgast vímuefnavandamál einstaklinga. Það skiptir máli að það sé ekki gert út frá þeirri tálsýn, vil ég segja, að við munum einn daginn lifa í vímulausu samfélagi. Það er svolítið leiðinlegt leyndarmál sem ég veit að fólki finnst ekki gaman að heyra, og það er ekki heldur skemmtilegt að þurfa að segja það, að samfélagið hefur ekki sýnt neinn áhuga á því að verða vímulaust. Það hefur ekki sýnt neinn áhuga á því, engan, aldrei nokkurn tímann. Ekki nú og að mínu mati mun það aldrei gerast. Það er af sömu ástæðu og samfélagið hefur ekki sýnt neinn áhuga á því að verða trúlaust. Vímulaust samfélag felur í sér að engin vímuefni verða til lengur. Það þýðir burt með áfengið. Sér einhver hv. þingmaður það fyrir sér? Nei, auðvitað ekki. Hvers vegna ekki? Vegna þess að við vitum það öll, við sjáum það öll, að hvort sem okkur líkar betur eða verr, og þrátt fyrir allan skaða, vill fullorðið fólk nota vímuefni af einhverri tegund í einhverju magni og af einhverjum ástæðum, og stundum með neikvæðum afleiðingum fyrir einstaklinginn og samfélagið allt. Það þarf engum að líka vel við þessa staðreynd en við þurfum að vera á sömu blaðsíðu með það að hún sé það, staðreynd. Fólk hefur þessa ótrúlegu hugmynd. Einstaklingur af dýrategundinni homo sapiens er svo ótrúlega mögnuð vera að hún getur sagt við sjálfa sig og umheiminn allan: Ég á þennan líkama, ég á þennan heila, ég á þennan huga, ég á þetta hjarta og ég á þessa sál - og ég geri það sem mér sýnist. Við viðurkennum þetta núna þegar kemur að kynferðislegri hegðun, kominn tími til, fyrr mátti vera. Við viðurkennum þetta líka þegar kemur að trúarbrögðum, þó að það hafi reyndar ekki verið svo óumdeilt í gegnum alla söguna eins og sagan sýnir því miður, sér í lagi í þeim hluta hennar sem er skrifuð í blóði. En þetta er eitthvað sem við ættum að hafa alveg á hreinu. Fólk ræður því sjálft hvað það gerir við sinn eigin líkama, það bara ræður því sjálft. Jafnvel þó að samfélagið sé ekki alveg komið á sömu blaðsíðu þarna, jafnvel þó að fólk sé á móti því, jafnvel þó að meiri hlutinn sé mjög sterklega á móti því, eins og hann hefur verið þegar kemur að sumum vímuefnum, flestum vímuefnum, nema áfengi af einhverjum ástæðum, er það þannig sem einstaklingar hugsa, jafnvel þó að þeir séu ekki endilega að básúna það. Ég segi við hv. þingmenn hér inni og fólk sem hlustar heima: Hver ákveður hvaða vímuefni þú ætlar að taka? Það ert þú. Þú ákveður það. Ekki við hér og ekki löggan heldur. Það er hvert og eitt okkar. Þannig er það og þannig á það að vera í frjálsu samfélagi. Það þýðir að við verðum að bera virðingu fyrir þessu. Okkur þarf ekki að líka vel við það. Við þurfum ekki að vera sammála fólki. Okkur þarf ekki að vera vel við að aðrir trúi einhverju sem okkur finnst tóm þvæla. Við þurfum ekkert að vera sátt við það. Við þurfum bara að bera virðingu fyrir rétti fólks til að hafa ólíka trú. Okkur þarf ekkert að vera vel við val fólks hvað varðar heilbrigði, sem betur fer, en við verðum að bera virðingu fyrir rétti fólks til að ákveða það fyrir sjálft sig. Og það er alveg eins með vímuefni. Það er ekkert öðruvísi með vímuefni. Svona hugsar fólk hvort sem okkur líkar betur eða verr og þess vegna vill samfélagið ekkert verða vímulaust. Það vill ekkert verða óendanlega langlíft. Það vill ekkert verða óendanlega heilbrigt. Það vill ekkert verða trúlaust. Það vill ekki einu sinni alltaf hafa rétt fyrir sér. Við erum ekki þannig tegund, við erum ekki þannig samfélag. Við erum ekki þannig fólk. Í ljósi þess verðum við að spyrja okkur sem löggjafarvald: Ókei, allt í góðu. Eða: Ekki allt í góðu, en svona er þetta. Hvernig ætlum við að bregðast við? Hver er okkar ábyrgð á því að haga lagaumhverfinu þannig að hlutirnir gangi nú samt sem skást fyrir sig þrátt fyrir þessa bölvanlegu staðreynd, sem hún kannski er? Það er með því að nálgast hlutina af mannúð og skilningi, af umburðarlyndi og þeim einbeitta vilja að koma vel fram við fólk sem notar vímuefni, hvort sem það er í vandræðum með neyslu sína eða ekki. Eins og ég fór aðeins yfir í andsvari við hv. þingmann áðan er hægt að ofureinfalda hlutina og skipta vímuefnaneytendum í tvo flokka. Auðvitað eru vímuefnaneytendur jafn fjölbreyttur hópur og hver annar en ef við ofureinföldum hlutina aðeins getum við sagt að það séu til vímuefnaneytendur sem eiga í vandræðum með neyslu sína og vímuefnaneytendur sem ekki eiga í vandræðum með neyslu sína. Það gildir einu hvorn hópinn litið er á, það er ekki rökrétt, ekki mannúðlegt, og ekki rétt - það er bara ekki siðferðislega rétt, virðulegi forseti - að refsa þessum hópum, hvorum hópnum sem er. Tenging afglæpavæðingar við þetta frumvarp sést kannski best í einni málsgrein frumvarpsins en þar er fjallað um heimild sveitarfélags til að semja við lögregluna um að láta vímuefnaneytendur í friði á ákveðnum svæðum. Það er mjög mikilvægt ákvæði í frumvarpinu og ég vona alla vega að það nái markmiði frumvarpsins þótt þetta sé ekki afglæpavæðing í allri þeirri dýrð sem ég myndi vilja sjá hana. Þar er tengingin. Hér er farið út í skaðaminnkun á grundvelli mannúðar og skilnings og umburðarlyndis gagnvart því að við erum ólík og tökum ólíkar ákvarðanir og stundum tökum við heimskulegar ákvarðanir, meira að segja sá sem hér stendur, og oftar en einu sinni, eins og fólk veit. Eftir stendur að strangt til tekið erum við að búa til ákveðið svæði - á sama tíma og við erum búin að ákveða að hvergi megi nota vímuefni, að ekki megi nota vímuefni - þar sem má samt nota vímuefni. Það gerum við ef við ætlum að sýna mannúð, ef við ætlum að sýna skilning og ef við ætlum að gera þessum hópi gott. Mér finnst þetta frumvarp endurspegla mjög vel nauðsynina á afglæpavæðingu. Nú liggur annað frumvarp fyrir þinginu sem ég veit ekki hvort maður eigi að kalla Píratamál, Píratar eru ekki á meiri hluta á því máli eins og farið hefur verið yfir af öðrum hv. þingmönnum, þar sem fjallað er um afglæpavæðingu og hún lögð til. Ég sé mikið samhengi á milli þessara tveggja mála af þeim ástæðum sem ég hef hér reifað en ég myndi þó segja að það þurfi jafnvel meira samtal og enn lengri tíma til að sannfæra alla hér á þinginu um ágæti og mikilvægi afglæpavæðingar. En þetta mál er eitt og sér samt sem áður ótrúlega mikið framfaraskref og ég fagna því, og sama hvaða breytingar koma til með að verða gerðar á því í meðferð þingsins er sömuleiðis gleðilegt að sjá það lagt fram af meiri hluta, af ríkisstjórn, og með þá von í hjarta og einlægu trú að það verði samþykkt. Það er fagnaðarefni, virðulegi forseti, og ætti að verða okkur sem verðum kannski stundum full bölsýni í nóvembermánuði smávonarglæta um að þetta þing geti vissulega gert glæsilega hluti af og til. Ef ég mætti velja eitt mál á þessu þingi væri það sennilega þetta frumvarp en sömuleiðis hitt sem ég nefndi hér áðan. Ég fagna þessu mjög og ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að leggja það fram. Ég þakka einnig þingheimi og kannski umræðunni á Íslandi svona til tilbreytingar fyrir að hafa tekið þetta samtal á seinustu árum, fyrir það að við höfum hlustað hvert á annað, fyrir að hafa sýnt að fólk sé opið fyrir breytingum, opið fyrir því að gera hlutina öðruvísi en það kannski telur mikilvægast í mestu geðshræringunni þegar mesta áfallið dynur yfir. Þessi mál varða í grunninn hluti sem standa okkur næst, sem er þegar við missum fólk, jafnvel ungt fólk í blóma lífsins, vegna vímuefnamisnotkunar. Það er eðlilegt að við verðum reið og sár þegar við verðum vitni að slíku. En það er eins og einhver sagði á Bandaríkjaþingi á sínum tíma, og var haft eftir presti: Þegar vér göngum til aðgerða, skulum vér ekki verða hið illa sem við fyrirlítum.
Frú forseti. Ég vil þakka góða umræðu um þetta mál og sérlega góðar undirtektir. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram í máli ýmissa þingmanna að þetta er í raun og veru miklu stærra mál en það lítur út fyrir að vera. Þetta er mál sem er ein grein, breyting á lögum um ávana- og fíkniefni, og 2 gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Þetta er ekki stórt að umfangi en segir stóra sögu. Hv. þm. Sigurður Páll Jónsson sem talaði með anda málsins í ræðu sinni lýsti eftir því að við þyrftum að ráða ráðum okkar líka á alþjóðlegum vettvangi þegar við erum að tala um svona stórmál. Þá vil ég segja að sem betur fer erum við að ráða ráðum okkar á alþjóðlegum vettvangi um nákvæmlega þau mál, þ.e. bæði hugmyndafræði skaðaminnkunar og afglæpavæðingu. Það er umræða sem vex ásmegin á heimsvísu frá ári til árs. Ef við tölum fyrst og fremst um skaðaminnkun eru til skýrslur frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnun sem varða þau mál og mikilvægi þess að horfa frekar til stuðnings við þá sem neyta fíkniefna en refsinganálgunar. Alþjóðaheilbrigðismálastofnun hjálpar okkur líka með því að setja þetta í enn þá stærra samhengi, í samhengi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og segja að 3. markmiðið, sem snýst um heilsu og vellíðan, og það 16., sem snýst um frið og réttlæti, fangi hvort um sig hugmyndafræði skaðaminnkunar. Það er þaðan sem þessi hugmyndafræði sprettur, hún snýst um fordómalausa mannúð en ekki dilkadrátt og ákvarðanir um hvað teljist ásættanleg hegðun og hvað ekki. Skaðaminnkun á rætur að rekja í lýðheilsuhugsjóninni, þ.e. að við viljum fyrst og fremst draga úr þeim félagslegu og líkamlegu og heilsufarslegu áhrifum sem ýmiss konar hegðun leiðir af sér, ýmiss konar val fólks eða hópa þegar kemur að lifnaðarháttum eða lífsstíl. Það gerir líka kröfur til samfélags um það að hafa meira þol gagnvart hegðun sem í einhverju samhengi telst ekki ásættanleg, að samfélagið segi sem svo: Það eru allir undir þegar við erum að tala um að bæta líðan og lengja líf. Það eru ekki bara þeir sem iðka þá lifnaðarhætti sem eru okkur þóknanlegir. Það skiptir gríðarlegu máli að sú hugsun sé undir. En það eru fleiri þættir. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi að hann myndi helst vilja sjá afglæpavæðinguna í þessari umferð og hv. velferðarnefnd fær það mál væntanlega líka til skoðunar. Það eru fleiri þættir sem ná undir regnhlíf skaðaminnkunar, ef svo má að orði komast, til að mynda sú mikilvæga umræða sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir snerti aðeins á, sem er að eyða staðalmyndum, þ.e. fara frá því að tala um hóp þeirra sem nota fíkniefni á einn eða annan hátt, hvort sem það er gert í gegnum sprautur eða með öðrum hætti, með einum merkimiða og tala um okkur og svo þau. Það er partur af skaðaminnkunarhugmyndafræðinni að hætta því vegna þess að það gildir um þann hóp sem notar fíkniefni af þessu tagi eins og aðra hópa sem eru því miður jaðarsettir í samfélaginu, eins og kemur fram í frumvarpinu, að við eigum ekki að fjalla um málefni þeirra án þess að hafa þau með í ráðum. Öll þessi pólitíska og félagslega aðgreining leiðir til rangra niðurstaðna. Með því að eiga samtöl og samskipti við þá sem velja þann lífsstíl eða drógust inn í hann á einhverjum tímapunkti, vilja fara út úr honum eða ekki, erum við að ná betri niðurstöðu að því er varðar þjónustu við þann hóp og þá einstaklinga. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir nefndi leit Norðmanna að svarinu við stóru neysluskammtaspurningunni. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir, Norðmenn eru ekki búnir að gefast upp. En þeir eru í sömu klemmu og við erum. Hér hefur líka verið nefnt hvernig við ættum að gera það. Ættum við að vera með lista yfir tiltekin efni? Hvaða mælikvarðar yrðu notaðir þar? Eða ættum við einfaldlega, eins og hv. þingmaður nefndi, að láta dómstóla skera úr um það á hverjum tíma? Værum við kannski á betri leið ef við færum einhverja slíka leið sem sumar þjóðir í kringum okkur hafa farið, að það sé gagnkvæmur skilningur sveitarfélags og lögreglu á viðkomandi stað að þeir sem fara um með skammt til daglegra nota í fórum sínum séu varðir fyrir inngripum? Það er gríðarlega flókið vegna þess að hvenær er eitthvað bannað og hvenær er það ekki? Lögreglan hefur gert athugasemdir við þessa umræðu en hefur líka sagt að um þetta þurfi þá að vera búið tryggilega. Ég vil ekki gefast upp fyrir því að hægt sé að gera það vegna þess að við erum ekki ein, við erum ekki eyland að reyna þetta á Íslandi. Það hafa þjóðir gert þetta og það hefur tekist og það hefur gengið vel. Það sem er mikilvægast af öllu er að starfsemi neyslurýma sýnir fólki virðingu og bjargar lífum. Það er grundvallaratriði. Ef það er ekki verkefni heilbrigðs samfélags að bjarga lífum veit ég ekki hver á að gera það. Mig langar að koma inn á nokkur atriði sem komu upp í umræðunni, eins og t.d. umræðuna um Naloxone sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir nefndi. Í fyrra frumvarpinu sem var til umfjöllunar í hv. velferðarnefnd á síðasta þingi var tiltekið í greinargerðinni að starfsmönnum yrði kennt að nota Naloxone við ofskömmtum. Í núverandi frumvarpi er talað víðar og talað um lyf við ofneyslu ávana- og fíkniefna því að það kann að vera að um sé að ræða fleiri tegundir af lyfjum. Naloxone, eða annað efni sem er sambærilegt, er ekki hættulegt lyf. Skammvinn áhrif eru að brúa bilið þar til sjúkrabíll kemur ef lyfið er notað utan sjúkrahúss. Í dag er þetta undanþágulyf sem er komið með markaðsleyfi en hefur ekki verið markaðssett enn þá. Það er væntanlegt á næstu mánuðum, svo að þingið sé upplýst um það. Mig langar líka að nefna það sem hv. þm. Sigurður Páll Jónsson nefndi um fólk yngra en 18 ára. Við sjáum fyrir okkur að ráðgjöf í neyslurýmum ætti að grípa þetta fólk. Við gerum ráð fyrir því að starfsfólk innan neyslurýma sé bæði fólk með heilbrigðismenntun og fólk sem er meira tengt félagsþjónustu sveitarfélags. Við gerum ráð fyrir því að ráðgjöfin ætti að grípa það fólk en við verðum líka að muna að barnaverndarlögin gilda alltaf. Þau gilda einnig þarna. Það þýðir að tilkynningarskylda hvílir á öllum þar og hana ber að virða. Það liggur fyrir. Sjónarmið sem hafa komið fram frá Frú Ragnheiði eru að það sé betra að leiðbeina viðkomandi en að þau komi sér í hættu með því að sprauta sig utan neyslurýmis. Þetta er auðvitað álitamál og horft er á málin frá mismunandi hliðum og reynslan verður væntanlega að leiða það í ljós. Hér hefur líka verið rætt um sprautubox og hreinan búnað. Nú er það þannig að þetta er í raun og veru aðeins afhent á vettvangi Frú Ragnheiðar. Það er ekki verið að afhenda þessi box í apótekum eða á heilsugæslustöðvum, eins og mér þætti full ástæða til að gera. Það er eitthvað í það að við náum því markmiði og þeirri niðurstöðu. En aftur á móti er tekið við notuðum búnaði, svo sem sprautubúnaði í kókflöskum eða einhverjum slíkum hirslum, ef svo má að orði komast, í apótekum. Við höfum upplýsingar um að það sé leið sem er notuð. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt upp á öryggissjónarmið í þeim málum almennt. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa lokaræðu mína lengri en ég sé að það eru einhverjir sem óska eftir andsvörum við mig í henni. En ég vil samt segja það hér að ég tek undir þau sjónarmið sem hafa komið fram um að þetta er mikilvægt skref. Ég vil einnig nota þetta tækifæri til að þakka því stjórnmálafólki sem hafði kjark í að vekja máls á þessu á sínum tíma, bæði þeim Pírötum sem hafa vakið máls á því á Alþingi og hæstv. núverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og þáverandi heilbrigðisráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni, fyrir að hafa haft kjark í að grípa þann bolta og halda vinnunni áfram vegna þess að það þarf fólk sem hefur ekki aðeins kjarkinn í að setja mál á dagskrá heldur líka að hlusta og halda málunum áfram. Ég vil leyfa mér að segja að hugmyndafræði skaðaminnkunar hlaut að reka á fjörur íslenska þingsins á einhverjum tímapunkti. Það hlaut að gerast einhvern tíma vegna þess að þetta er partur af því sem einkennir alþjóðlega umræðu um þau mál. Hins vegar vil ég segja að það gerðist á nákvæmlega þessum tímapunkti og með þessum aðdraganda, það var stjórnarandstöðuflokkur sem gerði það og ráðherra í ríkisstjórn á sínum tíma sem bar keflið áfram. Það gerði það að verkum, trúi ég, að mér sýnist að við séum með nokkuð sögulega samstöðu um að þetta sé mikilvægt og gott mál sem á einhverjum öðrum tíma gæti verið mál sem væri tekist á um. Mér sýnist ætla að takast góð sátt um það að byggja upp lögmætt og vel útbúið úrræði sem einkennist af mannúð og er til þess ætlað að bera virðingu fyrir fólki og bjarga mannslífum.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir góða umræðu og fyrir góða lokaræðu um þetta mál. Mig langaði að spyrja um tvennt í andsvörum mínum. Í fyrsta lagi með Naloxone. Ég heyri á hæstv. ráðherra að það stendur til að koma þessu í aðgengilegra form. Nú veit ég ekki almennilega hvernig á að haga þessu, hvort þetta verður lyfseðilsskylt lyf eða hvort aðgengið að því verði almennt og gott og einfalt fyrir notendur og aðstandendur þeirra að nálgast efnið. Það er alveg ljóst að t.d. í Skotlandi er talið að tekist hafi að koma í veg fyrir a.m.k. 500 dauðsföll af völdum ofskömmtunar vegna Taktu Naloxone heim herferðar sem farið var af stað með þar í landi þar sem skoskur almenningur fékk aðgengi að Naloxone og þjálfun í notkun þess. Auk Skotlands er aðgengi almennings að Naloxone nokkuð gott í 30 ríkjum Bandaríkjanna, þó nokkrum borgum Kanada og einnig í Ástralíu. Innan Evrópu er aðgengi almennings að Naloxone hins vegar mjög takmarkað. Við vitum eftir sem áður að það getur bjargað mannslífum. Það getur virkilega skipt sköpum þegar kemur að ofskömmtun og þess vegna vildi ég nýta þetta fyrsta andsvar til að spyrja út í það. Stendur til að gera það almennt aðgengilegt eða þarf ávísun læknis eða verður það jafnvel einungis í höndum heilbrigðisstarfsmanna?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og kom fram í lokaræðu minni áðan er Naloxone í dag undanþágulyf og er komið með markaðsleyfi en hefur ekki verið markaðssett. Það er ekki komið í ljós miðað við það leyfi sem verið er að byggja á hvort það sé lyfseðilsskylt. En það er hins vegar mín afstaða að aðgengið eigi að vera eins gott og hægt er í ljósi þess að ekki er um hættulegt lyf að ræða og við höfum séð og heyrt og fullvissast um að Naloxone sem er gefið án hiks fljótt og örugglega getur bjargað mannslífum.
Virðulegur forseti. Við höfum mikið rætt um skaðaminnkun í þessari umræðu allri og þetta er að sjálfsögðu skaðaminnkunarúrræði sem við erum að ræða hér. Þá langaði mig að óska eftir skoðanaskiptum við hæstv. ráðherra um skaðaminnkun fyrir aðra vímuefnaneytendur en þá sem kannski eru komnir á þann stað að þurfa á neyslurýmum halda. Það er hægt að gefa sér að þótt einstaklingar eigi almennt ekki í vandræðum með notkun vímuefna - sem ótrúlegt en satt gildir bara um fullt af fólki sem notar vímuefni á Íslandi í dag - þá verða slys, ofbeldi á sér stað og ýmislegt annað sem gerir að verkum að viðkomandi gæti þurft á aðstoð lögreglu, sjúkraflutningamanna eða heilbrigðisstarfsfólks að halda. Við vitum það að vegna þess að varsla neysluskammta er ólögleg, þótt ekki sé neyslan ólögleg, getur fólk veigrað sér við að leita aðstoðar lögreglu, heilbrigðisstarfsfólks eða sjúkraflutningamanna á t.d. tónlistarhátíðum og öðru slíku. Ég tel a.m.k. að það geti bjargað mannslífum að afglæpavæða vímuefni vegna þess að þá muni þessi ótti hverfa að miklu leyti, vegna þess að þá er heilbrigðisstarfsfólkið og lögreglan ekki lengur einstaklingar sem gætu á einn eða annan hátt komið sér illa að leita sér hjálpar hjá eftir að hafa orðið fyrir ofbeldi, tekið of stóran skammt eða hvað sem það gæti svo sem hafa verið. Í anda skaðaminnkunar vil ég bara spyrja hæstv. ráðherra: Finnst henni ekki líka mikilvægt að huga að þessum hópi sem oft er ungt fólk sem kannski missteig sig að einhverju leyti, til að auka öryggi þeirra með því að afglæpavæða bara alla línuna?
Virðulegur forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og kom fram í lokaræðu minni eru allnokkrar aðgerðir sem falla undir hugmyndafræði skaðaminnkunar, rétt eins og gerist með þetta tiltekna þingmál sem hér er til umfjöllunar. Það gera líka róttækari skref eins og það sem hv. þingmaður nefnir. Þau eru ekki til umfjöllunar núna í því máli sem hér er rætt. Ég vil hins vegar segja að um leið og við erum komin með mál hér á vettvang þingsins og gerum það að lögum, sem ég vil sjá okkur gera, erum við líka að færa umræðuna í samfélaginu frá hugmyndafræði refsingar yfir í hugmyndafræði stuðnings. Þegar sú hugmyndafræði er farin að ráða lögum og lofum gildir það hvort sem er um löggæsluna eða heilbrigðisþjónustuna að hún er viðkomandi fólki til stuðnings en ekki til refsingar. Ég er þeirrar skoðunar að hugmyndafræði skaðaminnkunar þurfi að rata inn í miklu fleiri kima samfélagsins og að þetta mál sé fyrsta skrefið en mikilvægt skref.
Frú forseti. Ég mæli hér með frumvarpi til laga um breytingu á lögreglulögum, nr. 90/1996. Sex hv. þingmenn eru meðflutningsmenn með mér á þessu frumvarpi, þau Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Með frumvarpinu er lagt til að 31. gr. núgildandi lögreglulaga verði felld brott en í fyrirsögn þeirrar greinar er lagt bann við verkföllum og í greininni segir: „Lögreglumenn mega hvorki gera verkfall né taka þátt í verkfallsboðun.“ Frumvarpið gengur sem sagt út á að lögreglumönnum verði leyfilegt að fara í verkfall og hljóti þannig verkfallsrétt á nýjan leik. Samhljóða frumvarp var fyrst flutt á 144. þingi, aftur á 145. þingi og á síðasta þingi, því 149., flutti ég málið að nýju og endurflyt nú hér. Á 144. löggjafarþingi árið 2014 var mælt fyrir málinu og gekk það þá til allsherjar- og menntamálanefndar sem sendi það út til umsagnar. Skemmst er frá því að segja að allar þær átta umsagnir sem bárust voru jákvæðar í garð frumvarpsins en þær voru frá Landssambandi lögreglumanna, Félagi yfirlögregluþjóna, Bandalagi háskólamanna, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Lögreglufélagi Eyjafjarðar, Lögreglufélagi Reykjavíkur, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Tollvarðafélagi Íslands. Að mínu mati er það jafn brýnt nú og þegar frumvarpið var fyrst flutt haustið 2014 að lögreglumenn endurheimti rétt sinn til að sækja sér kjarabætur með verkfalli ef nauðsynlegt reynist. Verkfallsréttur lögreglumanna var afnuminn með lögum nr. 82/1986 sem fólu í sér breytingar á þágildandi lögreglulögum. Fram til þess tíma höfðu lögreglumenn rétt til verkfalls líkt og aðrar stéttir innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja með þeim fyrirvara að skylt væri að halda uppi nauðsynlegri öryggisgæslu á meðan á verkfalli stóð, samanber 26. gr. þágildandi laga um samningsrétt BSRB, nr. 29/1976. Á þessum tíma voru ný samningsréttarlög opinberra starfsmanna í deiglunni en fram að þeim tíma hafði verkfallsréttur opinberra starfsmanna verið í höndum heildarsamtakanna, BSRB, en nú lá fyrir að sá réttur færðist úr höndum BSRB til einstakra félaga. Sýnt var að þau félög sem höfðu óskoraðan verkfallsrétt myndu styrkjast sem einingar. Heilsugæslu- og öryggisstéttir höfðu búið við takmarkaðan verkfallsrétt og ekki voru talin líkindi til að réttur þeirra yrði rýmkaður í væntanlegum lögum. Flest benti þá til þess að verkfallsréttur lögreglumanna yrði afnuminn með öllu. Verkfallsréttur þeirra var á þann veg að heildarsamtökunum gæti reynst hann notadrjúgur ef til átaka kæmi. Hins vegar var varla talið að óbreyttur réttur yrði öflugt baráttutæki þegar lögreglumenn væru orðnir einir á báti og því skynsamlegt að reyna að finna aðra leið sem tryggði stéttinni eðlileg kjör. Kom þá til álita, frú forseti, að skipta á verkfallsrétti og kauptryggingu og hlaut sú hugmynd talsvert fylgi meðal lögreglumanna, enda margir á þeirri skoðun að skyldur þeirra við stjórnvöld og þá ekki síður við borgarana væri svo ríkar að verkfall eins og það birtist í sinni hörðustu mynd væri nánast óhugsandi. Afnám verkfallsréttar var þannig hluti af samkomulagi milli Landssambands lögreglumanna og fjármálaráðherra 5. júlí 1986. Kveðið var á um afnám verkfallsréttar í bókun við samkomulagið en í stað þess skyldu lögreglumenn fá svokallaða kauptryggingu. Kauptryggingin átti að miða við kjör fjögurra tilgreindra starfshópa og fela í sér sömu meðalhækkun launa og þessi viðmiðunarhópar. Þau félög sem miða átti við voru BSRB, Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, Samband íslenskra bankamanna og Bandalag kennarafélaga. Samningurinn var staðfestur með naumum meiri hluta í allsherjaratkvæðagreiðslu meðal lögreglumanna. Allt frá því að framangreint samkomulag tók gildi voru uppi ólík sjónarmið um framkvæmd þess milli lögreglumanna annars vegar og ríkisins hins vegar. Útreikningur kauptryggingar fór ekki fram fyrstu árin eins og til stóð og gerðu lögreglumenn ítrekað athugasemdir við það. Eftir mikinn þrýsting af þeirra hálfu framkvæmdi Hagstofa Íslands umrædda útreikninga árið 1988 að beiðni fjármálaráðherra. Samkomulagið hafði kveðið á um möguleika til endurskoðunar á útreikningum af hálfu Landssambands lögreglumanna en ekki var um slíkt að ræða í reynd. Landssambandið taldi því þegar hér var komið sögu að samningsréttarákvæði kjarasamningsins frá 1986 væru brostin og óskaði m.a. eftir því að lögreglumenn fengju aftur verkfallsrétt, en án árangurs. Frú forseti. Árið 2001 var framangreint kauptryggingarákvæði keypt út úr samningnum en í stað þess kom svokölluð gerðardómsleið sem Landssamband lögreglumanna hefur í tvígang, frá 2008, farið með kjaradeilur sínar í. Í bæði skiptin er hægt að fullyrða að þrátt fyrir þau ákvæði sem er að finna um gerðardómsleiðina í kjarasamningi landssambandsins var ekki farið að raunniðurstöðu við lúkningu þeirra tveggja kjaradeilna. Þar var vísað í ástand efnahagsmála í kjölfar hrunsins og aðra gerða kjarasamninga á vinnumarkaði. Þannig telja lögreglumenn að þeir hafi engan veginn haldið kjaralegri stöðu sinni frá því að réttur þeirra til verkfalla var numinn brott. Lögreglumenn hafa enda engin raunveruleg úrræði til að grípa til, til að þvinga samningsaðila sinn að raunverulegum lausnum kjaradeilna sinna, eins og t.d. að boða til yfirvinnubanns sem er hluti af verkfallsréttarvopni launþegahreyfingarinnar. Þannig hefur það gerst ítrekað frá afnámi verkfallsréttarins að gerð kjarasamninga við lögreglumenn hefur dregist fram úr hófi. Ekkert virðist liggja á fyrir viðsemjendur þeirra til að ganga frá gerð kjarasamnings við stétt sem ekkert getur annað gert til að knýja á um bætt kjör sín en að tala og skrifa greinar í fjölmiðla. Þess má geta í framhjáhlaupi að enn þann dag í dag er óútkljáð bókun sem var fylgiskjal kjarasamnings fyrir fjórum árum og fjallar um sérstaka greiðslu til handa lögreglumönnum vegna þeirrar auknu ábyrgðar sem lögð hefur verið á stéttina með aukinni skotvopnaþjálfun og auknum viðbúnaði í þeim efnum sem er gjörbreyttur frá því sem áður var. Svona mikið liggur á að efna samninga við stétt sem hefur ekki haft verkfallsvopnið um langt árabil. Frú forseti. Landssamband lögreglumanna hefur um langt skeið reynt að ná fram kjarabótum fyrir lögreglumenn með litlum árangri. Að mati þess hafa lögreglumenn dregist aftur úr þeim viðmiðunarstéttum sem miðað var við í fyrrgreindu samkomulagi sem fól í sér afnám verkfallsréttarins. Ein ástæða þess er án efa sú staðreynd að lögreglumenn geta ekki gripið til þess neyðarúrræðis sem verkfallsrétturinn er, til jafns við aðrar stéttir samfélagsins, náist ekki viðunandi niðurstaða í viðræðum um kjaramál stéttarinnar. Svo virðist sem það fyrirkomulag sem komið var á þegar verkfallsréttur lögreglumanna var afnuminn hafi aldrei almennilega gengið eftir. Í tilfelli lögreglumanna hefur það sýnt sig að afnám verkfallsréttarins hefur ýtt undir aðstöðumun aðila við kjarasamningsgerð og því brýnt að sá mikilvægi réttur verði heimtur að nýju. Lögreglan sinnir afar mikilvægum störfum tengdum öryggi lands og þjóðar. Sú sérstaða virðist með núverandi fyrirkomulagi vinna gegn stétt lögreglumanna hvað kjaramál varðar frekar en stuðla að auknum réttindum vegna mikilvægis starfa þeirra í samfélaginu. Eðli málsins samkvæmt yrði verkfallsréttur lögreglumanna háður þeim fyrirvara að ávallt þurfi að halda uppi neyðar- og öryggisþjónustu. Verkfallsréttur lögreglumanna myndi því sæta umtalsverðum takmörkunum. Eigi að síður er fjöldinn allur af störfum innan lögreglunnar sem væri unnt að leggja niður væri slíkt talið nauðsynlegt til stuðnings kröfum um kjarabætur. Landssamband lögreglumanna hefur á undanförnum árum lagt áherslu á verkfallsréttinn í kjarabaráttu og hafa ýmis lögreglufélög á landsvísu ályktað í þá veru. Starfsumhverfi lögreglumanna hefur tekið miklum breytingum á umliðnum árum og gerðar eru sífellt ríkari kröfur til lögreglumanna. Mætti þar nefna fjölmargar tækninýjungar sem lögreglan hefur tekið upp við að leysa ýmis verkefni sem á borð hennar koma og ekki síður vegna þess að afbrot hafa sífellt orðið flóknari á síðustu árum. Hefur þetta leitt til þess að lögreglustarfið hefur þróast ört á síðustu árum og áratugum. Með lögum nr. 61/2016 var lögreglunám fært á háskólastig og er nú tveggja ára diplómanám í háskóla en var áður eins árs nám við Lögregluskóla ríkisins sem skilgreint var á framhaldsskólastigi. Má segja að auknar kröfur til lögreglustarfsins speglist ekki síst í þeim breytingum. Frú forseti. Mikilvægt er að lögreglumönnum verði gert kleift að sækja sér kjarabætur með sama hætti og öðrum stéttum en þurfi ekki að sitja eftir miðað við aðrar stéttir meðan starf þeirra verður flóknara, erfiðara og kröfur til lögreglumanna aukast, bæði hvað varðar menntun þeirra, tækjakost og færni almennt, bæði tæknilega og ekki síður í samskiptum við borgarana en samsetning borgara hefur breyst frá því að vera afar einsleit og til þess að verða æ alþjóðlegri, bæði með fjölgun íbúa með annan bakgrunn en áður var auk mikillar aukningar ferðamanna hingað til lands. Lögreglumönnum verði þannig sköpuð sú sjálfsagða samningsstaða gagnvart viðsemjendum sínum sem skilað getur þeim sanngjörnum kjörum í vinnuumhverfi sínu. Með frumvarpi þessu er lagt til að verkfallsréttur lögreglumanna verði endurreistur með breytingu á lögreglulögum, nr. 90/1996, á þá leið að 31. gr. þeirra laga verði felld úr gildi. Lagt er til að frumvarpinu verði að loknum umræðum vísað til allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Ég vildi bara nýta tækifærið og lýsa yfir stuðningi við þetta mál. Það var fyrst lagt fram á 144. þingi eins og hv. þingmaður fór yfir, þá af varaþingmanni Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, ári seinna var það lagt fram af þingmanni VG og reyndar í það skipti var sá sem hér stendur meðflutningsmaður á því máli, en í þetta skipti af þingflokki Miðflokksins. Mig langar sérstaklega til að vekja athygli á því sem kemur fram í umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands við meðferð málsins á 144. þingi en þar segir, með leyfi forseta: „Mannréttindaskrifstofa Íslands styður frumvarpið og telur það í samræmi við félagafrelsisákvæði 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, 11. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, 22. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sem og 8. gr. alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sú grein tiltekur jafnframt verkfallsréttinn sérstaklega.“ Þetta er ekki einvörðungu spurning um það hvort maður telur heppilegt fyrir lögreglumenn sjálfa að hafa verkfallsréttinn. Þetta snýst líka um það hvort við ætlum að viðhalda því ástandi í raun og veru að lögreglumenn séu sérstaklega sviptir einum af þeim réttindum sem tilheyra félagafrelsinu. Ég tel að það sé einfaldlega ekki nægt tilefni til þess ef verkfallsrétturinn á yfir höfuð að vera til staðar fyrir stéttir sem sinna mikilvægum skyldum. En auðvitað verðum við líka að hafa í huga, eins og hv. þingmaður fór yfir rétt áðan, að það er samt gert ráð fyrir því að það sé ákveðin lágmarksöryggisgæsla til staðar, eins og maður sér reyndar alltaf í bakgrunninum þegar þetta mál ber á góma. Það er annað sem mig langar sérstaklega til að nefna hérna vegna þess að sá sem hér stendur og fleiri í þingflokki hans hafa í gegnum tíðina mikið barist fyrir sjálfstæðu eftirliti með störfum og starfsháttum lögreglu og kannski upplifa sumir lögreglumenn Pírata þannig að þeir standi einhvern veginn andspænis hagsmunum lögreglumanna, en það er þvert á móti. Metnaður okkar fyrir því að borgararéttindi almennings séu virt í hvívetna er alls ekki grundvallaður á því að það séu einhverjar stofnanir í samfélaginu eins og lögreglan sem séu vondar við fólk eða séu í eðli sínu þannig gerðar að þær brjóti á borgararéttindum fólks. Það er ekki þannig. Lögreglumenn eru venjulegt fólk í ákveðinni vinnu og það ágæta fólk er háð sömu takmörkunum og við hin. Fólk gerir mistök og það fær stundum ekki næga leiðsögn, hefur ekki búnaðinn eða aðstæðurnar sem það þarf til að sinna hlutverki sínu á þann hátt sem maður myndi helst vilja á Alþingi. Hluti af því er vissulega skortur á sjálfstæðu eftirliti með lögreglu en hluti af því er líka bág kjör, fámenni, undirþjálfun, sögulega alla vega, og fleira í þeim dúr sem plagar lögregluna og hefur neikvæð áhrif á réttindi borgaranna. Það segir sig sjálft að illa launaður lögreglumaður þarf að hafa aðra hvata til þess að sinna starfi sínu af eldmóði og metnaði ef hann ætlar að vera lögreglumaður lengi heldur en sá sem er vel launaður. Þó að maður hefði aldrei á móti því að lögreglumaður væri með slíkan metnað þá eigum við samt sem áður að geta haft lögregluna þannig að lögreglumenn séu bara þokkalega sáttir við sinn hlut. Ég fæ ekki séð að þeir geti verið það miðað við núverandi ástand, ekki síst vegna launanna sem eru of lág og það er almennt, finnst mér, lítill skilningur sýndur því að til þess að lögreglan geti sinnt hlutverki sínu án þess að beita aðferðum sem við viljum helst forðast þarf að vera nógu mikið af lögreglumönnum og þeir þurfa að vera á nógu góðum launum. Þeir þurfa að upplifa virðingu í starfi sínu og stolt og verkfallsrétturinn er óhjákvæmilega hluti af því. Ef lögreglumenn eru ekki nógu vel launaðir, ef það er ekki nógu vel staðið að aðstæðum þeirra, kemur það ekki aðeins niður á hagsmunum þeirra sem einstaklinga heldur kemur það niður á starfi lögreglu almennt, alveg eins og alls staðar annars staðar og ætti engan að undra. Þannig er það, ef við viljum að eitthvað gangi vel þurfum við að sýna þá virðingu að fjármagna það almennilega og það þýðir almennileg laun fyrir almennileg störf. Þetta er fyrir utan það að lögreglustarfið er mjög vanþakklátt starf. Ég hef þurft að hlusta á nokkra pistla um það, sem ég skal alveg hlusta á aftur og aftur ef þess þarf, í gegnum tíðina verandi sífellt að kvarta undan skorti á eftirliti með lögreglu. Lögreglumenn benda á með réttu að þetta er mjög krefjandi starf og ósanngjarnt starf á köflum. Þeir fara almennt ekki sjálfir að æpa á torgum um nákvæmlega hvað það er sem þeir upplifa í starfi sínu en margt af því er langt umfram það sem ég held að hinn almenni borgari, hinn almenni þingmaður, átti sig á. Fyrir það ber að borga, virðulegi forseti, með peningum og með búnaði sem þarf til að lögreglumenn geti sinnt störfum sínum jafn vel og þeir vilja sjálfir. Ofan á þetta er það ekki reynsla mín að yfirvöld almennt sýni þeim sjónarmiðum mikinn skilning að það þurfi að fjármagna mikilvægar en lágt launaðar stéttir almennilega. Þetta á vissulega við fleiri stéttir en lögreglumenn eins og við ættum að þekkja núorðið. En þess vegna þarf að vera mótvægi. Þegar allt kemur til alls snýst þetta mál um það sama og málið um sjálfstætt eftirlit með störfum lögreglu, sama og lýðræðið sjálft, það sama og fjölmiðlar gagnvart stjórnmálamönnum, þ.e. um aðhald og mótvægi. Valdakerfin okkar séu sett upp þannig að ekkert þeirra sé einrátt og ekkert þeirra sé í þeirri stöðu að það geti einfaldlega valtað yfir aðra. Leiðin sem hefur verið fundin upp er óþægileg og vond; verkfallsrétturinn. Hann er til þess að valdefla þá sem annars eru alltaf í stöðu gagnvart yfirvaldi sem þeir ráða ekkert við - ég er að leita að íslenska orðinu fyrir „underdog“, virðulegi forseti - í samfélagi þar sem við vitum að kjarabarátta byggir á endanum á því að sá sem veitir launin hafi ekki allt valdið heldur að til staðar sé þessi réttur sem er neyðarúrræði en þó til staðar. Við verðum að sýna að við trúum því að það eigi líka við mikilvægustu stéttina sem við megum einmitt ekki missa í verkfall, eins og lögregluna. Það ætti í raun og veru að hvetja okkur til að styðja þetta mál. Bara tilhugsunin um að lögreglumenn fari í verkfall finnst mér ansi hryllileg og hún á að vera það vegna þess að þessi stétt á að vera vel launuð, hún á að upplifa það að hún njóti virðingar og trausts og fái til þess það sem hún þarf til að geta staðið undir því. Þar á meðal eru almennileg laun og verkfallsrétturinn er þáttur í því að tryggja getu stéttarinnar til að eiga við viðsemjandann, sem vitaskuld er ríkið. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Ég styð þetta mál og þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir að leggja það fram. Ég vona að það nái í gegn. Mér finnst í rauninni sjálfsagt að það nái í gegn og fagna því sérstaklega að það sé núna komið aftur og lengra en það hefur náð upp á síðkastið því að við síðustu framlagningar hefur það ekki náð langt. Það er miður. Þetta er eitthvað sem ég vil endilega sjá renna í gegnum þingið í þetta sinn.
Herra forseti. Ég kem hér upp í lokin til að þakka fyrir þá umræðu sem við áttum hér, ég og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, sem mér heyrðist vera eindreginn stuðningsmaður frumvarpsins og ég fagna því. Mér láðist að geta þess í ræðu minni að hann var auðvitað meðflutningsmaður á frumvarpinu þegar það var lagt fram á 145. þingi, ef ég man þetta rétt, auk þess sem þingmenn Vinstri grænna lögðu það fram í tvígang, þar á meðal núverandi hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og meðflutningsmaður á frumvarpinu var einnig núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir. Þegar maður lítur yfir umræður sem áttu sér stað á 144. þingi kemur í ljós að frumvarpið naut víðtæks stuðnings þingmanna sem nú eru í stjórn, eins og Sjálfstæðismanna og Vinstri grænna sem tóku til máls undir þeirri umræðu, þannig að ég get ekki séð betur en að þetta frumvarp, þó að meðflutningsmenn með mér séu bara úr einum þingflokki og ekki fleiri, njóti í raun og veru, trúi ég, víðtæks stuðnings. Þetta er einfalt mál, bara að fella niður eina grein þar sem lögreglumönnunum er bannað að fara í verkfall. Það er ekki flókið. Það eina sem þarf er vilji og viljinn hefur komið fram úr öllum áttum, bæði frá vinstri hlið stjórnmálanna og hægri hliðinni og nú heyri ég að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson er sammála um að veita lögreglumönnum þetta vopn til að bæta sín kjör. Ég er afskaplega ánægður að heyra að hann telur að lögreglumenn eigi að vera vel launaðir, hann rökstuddi það vel í sinni ræðu. Hann telur að lögreglumenn eigi að njóta trausts og virðingar og ég er sammála honum í því. Það er gjörbreytt umhverfi í þjóðfélaginu í dag en fyrir kannski 30–50 árum þannig að lögreglustarfið er allt annað núna en á miðri síðustu öld, miklu meiri kröfur, miklu meiri tækjabúnaður, miklu erfiðari og flóknari viðfangsefni. Þetta er allt annað umhverfi. Við verðum að styðja við bakið á þessari stétt sem er svo mikilvæg í samfélaginu. Við erum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að þetta er mjög mikilvægt starf. Við erum að veita þeim góðan stuðning, lögreglumönnum og lögreglustéttinni, og þetta er eitt skref í því. Þeir hafa kvartað yfir þessu árum saman en það hefur ekki verið tekið tillit til þeirra krafna. Ég nefndi dæmi um það. Ég fór yfir söguna í grófum dráttum, hvernig til hefur tekist síðustu 30 árin. Það hefur gengið erfiðlega að þeirra mati og þeir krefjast þess, og gerðu það líka þegar frumvarpið var lagt fram 2014, studdu það að fá þennan rétt til baka. Það er kannski óþarfi að fara yfir það en starf lögreglunnar er erfitt starf. Þetta er vaktavinna. Lögreglumenn vita aldrei hvað bíður þeirra þegar þeir fara í útkall, vita aldrei hvernig aðstæður eru á þeim stað sem þeir eru að fara á. Það eru fáar stéttir sem búa við þá óvissu lögreglumanna að vita aldrei nokkurn tímann hvað mætir þeim þegar þeir ganga í næsta útkall. Og þeir bera ábyrgð á því, þeir eru yfirleitt fyrstir á vettvang og þurfa að tryggja vettvang og kalla aðra til aðstoðar ef þess þarf og taka á málunum. Við þurfum að styðja við lögregluna og veita lögreglumönnum góðan aðbúnað, góð laun og menntun. Ég á þá von í brjósti að þegar málið fer fyrir allsherjar- og menntamálanefnd fái það afgreiðslu, að leitað verði umsagna og málið afgreitt úr nefnd og við fáum það hingað aftur í 2. umr. síðar í vetur. Ég óska þess að málið fari til allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Öllum er ljóst hversu mikilvægt starf sjálfboðaliða er í samfélagi okkar. Einnig vita allir hversu erfitt það getur verið að afla fjármagns og hluti af þessu ómetanlega starfi er að nálgast hina ýmsu aðila í atvinnulífinu og biðja um styrki og framlög. Ég hef ásamt félögum mínum í Samfylkingunni lagt þetta frumvarp fram sem mun auka stuðning fyrirtækja við íþrótta- og æskulýðsstarfsemi, umhverfismál, menningarstarfsemi, m.a. til sjónvarpsefnis- og kvikmyndagerðar, starfs góðgerðarfélaga og vísindastarfs. Samkvæmt núgildandi lögum er nefnilega heimilt að draga frá skattskyldum tekjum lögaðila og þeim tekjum manna sem stafa af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi ýmis framlög, m.a. framlög til menningarmála og vísindalegra rannsóknastarfa og lækka þannig stofn sinn til tekjuskatts. Það er sem sagt hvati í núgildandi lögum til að fyrirtæki styrki þá mikilvægu starfsemi sem einkennir hinn svokallaða þriðja geira. Við viljum hins vegar ganga lengra hér og auka hvatann því að verði frumvarpið að lögum verður fyrirtæki sem gefur 100.000 kr., t.d. til menningarmála, æskulýðs- og íþróttamála, líknarstarfsemi eða vísindastarfsemi, heimilt að telja 200.000 kr. til lækkunar á tekjuskattsstofni sínum. Gefa 100.000 kr. og geta lækkað tekjuskattsstofninn um 200.000 kr. Samkvæmt núgildandi lögum er fyrirtækinu einungis heimilt að lækka skattskyldar tekjur sínar um 100.000 kr. eða helmingi minna en fjallað er um í frumvarpinu. Þá taka núgildandi lög til mun fábreyttari starfsemi en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Þetta frumvarp tvöfaldar því hvatann fyrir atvinnulífið til að styðja við menningu, íþróttir, æskulýðsmál, umhverfismál, líknarstarfsemi, góðgerðarfélög og vísindi með þeim ávinningi sem fylgir þessu skattahagræði. Eins og ég gat um áðan, herra forseti, er það nýmæli í frumvarpinu að láta þessa skattaívilnun ná til fjölbreyttari starfsemi en áður og hef ég bætt við málaflokkum sem lúta að umhverfismálum, íþrótta- og æskulýðsstarfsemi og menningarmálum og þá með sérstakri áherslu á kvikmynda- og sjónvarpsefnisgerð. Ekki er nóg með að við séum að tvöfalda hvatann fyrir fyrirtæki til að styðja þessa aðila heldur erum við að fjölga þeim aðilum sem geta notið góðs af því skattahagræði sem við leggjum til. Frumvarpinu er sem sagt ætlað að leiða til aukinna framlaga frá atvinnulífi til þessara þátta og auðvelda þeim sjálfboðaliðum sem halda starfi þessara félaga gangandi til að afla fjár vegna þess að það verður skattalega hagkvæmt fyrir viðkomandi gefanda eða fyrirtæki að leggja eitthvað af mörkum í þessa þætti. Við þekkjum það víða erlendis að ákvæði af þessu tagi eru til staðar. Ef við skoðum aðeins bakgrunn þessara mála má sjá að stuðningur fyrirtækja við menningu og vísindi hefur verið að aukast undanfarin ár hérlendis eins og annars staðar og að mínu mati og félaga minna í Samfylkingunni er sjálfsagt og í raun nauðsynlegt að við hlúum að þessum frjálsu félagasamtökum, sem eru langflest ekki hagnaðardrifin, á þeim sviðum sem ég gat um áðan og með þeirri útfærslu sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Við vitum að þessi samtök og félög eru iðulega rekin af óeigingjörnum sjálfboðaliðum sem reiða sig á sjálfsaflafé frá atvinnulífinu sem getur verið ansi erfitt að nálgast. Frumvarpið mun bæta úr því til muna. Aukin framlög til þessara málaflokka, til menningar, sérstaklega kvikmynda- og sjónvarpsefnisgerðar, þó að menningin sé meira en það, og aukin framlög til íþrótta- og æskulýðsmála, umhverfismála, líknarmála og vísinda leiða til aukinna umsvifa sem síðar skila tekjum inn í ríkissjóð, m.a. í formi tekjuskatts, virðisaukaskatts og annarra útgjalda sem þessir aðilar kunna að verða fyrir. Þess vegna er líklegt að aukin ívilnun á því sviði, eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu, leiði til hækkunar á tekjum ríkisins fyrir utan hið augljósa að frumvarpið mun auðga menningarlíf, æskulýðsstarf, umhverfisbaráttu og vísindastarf. Við erum að leggja til lækkun á tekjuskatti fyrirtækja, við erum að leggja til skattalækkun, gegn því að fyrirtækin séu tilbúin að leggja fram fjármuni til þeirra þátta sem ég er búinn að nefna nokkrum sinnum. Það eru mikilvæg nýmæli sem ég mun fara aðeins yfir. Við sjáum að í 31. gr. gildandi laga um tekjuskatt er kveðið á um heimild fyrirtækja og aðila í sjálfstæðri atvinnustarfsemi til að draga frá skattskyldum tekjum sínum einstakar gjafir og framlög til kirkjufélaga, viðurkenndrar líknarstarfsemi, menningarmála, stjórnmálaflokka og vísindalegra rannsóknastarfa, þó ekki yfir 0,75% af tekjum. Síðan er það ráðherra, það kemur fram í frumvarpinu, sem ákveður með reglugerð hvaða málaflokkar og stofnanir falla undir þennan tölulið. Við erum ekki að leggja til neinar breytingar sem lúta að kirkjudeildum, kirkjufélögum eða stjórnmálaflokkum, það verður óbreytt. Áfram verður hægt að draga með einföldum hætti frá tekjuskattsstofni það framlag sem aðilar kjósa að setja í þá þætti. En það eru hinir þættirnir, menningin, góðgerðarmálin og vísindin, og síðan hinir þrír sem við bætum við, æskulýðs- og íþróttastarfsemi, umhverfismálin, kvikmynda- og sjónvarpsefnisgerð. Það eru nýmælin sem ég dreg sérstaklega fram og held að séu mjög til bóta. Einnig er vert, herra forseti, að nefna það sérstaklega að í gildandi lögum er kveðið á um að þessi framlög megi ekki nema meiru en 0,75% af tekjum. Við sem stöndum að frumvarpinu leggjum til að þakið verði hækkað, að við tvöföldum það og viðmiðið fari upp 1,5%. Það er þak en ég og flutningsmenn þessa máls teljum að vel komi til greina að slíkt þak verði hækkað enn frekar eða jafnvel afnumið. En í þessari tilraun leggjum við til að þakið verði einfaldlega tvöfaldað. Í reglugerð um frádrátt af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi settri með heimild í gildandi lögum segir að undir menningarstarfsemi, ef við skoðum það sérstaklega, falli hvers konar menningarmálastarfsemi fyrir almenning, svo sem fræðiritaútgáfa, fræðslukvikmyndagerð, bóka-, skjala-, lista- og minjasöfn, bókmennta- og listastarfsemi, verndun fornra mannvirkja og sérstæðra náttúrufyrirbrigða o.fl. Við flutningsmenn viljum hins vegar að framlög til kvikmynda- og sjónvarpsefnisgerðar eigi einnig heima þarna. Við viljum að sömu ákvæði gildi um framlög til þessara þátta. Til dæmis er einungis getið um það í núgildandi lögum að fræðslukvikmyndagerð eigi að njóta góðs af þessu. Við viljum víkka þetta út og láta almenna kvikmyndagerð heyra þarna undir þannig að það falli undir lögin. Það þarf ekki að segja neinum í þessum sal hversu mikilvæg sóknarfæri felast í kvikmynda- og sjónvarpsiðnaði og þess vegna skiptir máli að kvikmyndagerðarmenn og sjónvarpsefnisgerðarmenn hafi þennan frádráttarmöguleika þegar þeir safna sér framlögum. Þess má geta að fjármögnun kvikmynda og sjónvarpsþátta er oft með þeim hætti að nái innlend fjármögnun tiltekinni upphæð kemur oft sambærilegt eða jafnvel hærra mótframlag frá erlendum aðila. Þannig geta fjárhæðir einfaldlega margfaldast og þess vegna sé ég að þó að við séum að lækka hér tekjuskatt fyrirtækja muni tekjur ríkisins einfaldlega aukast eins og ég nefndi í upphafi máls míns. Þetta er afar mikilvægt því að við vitum að oft hefur ónóg tekjuöflun hér á landi staðið í vegi fyrir að fá fé frá útlöndum til kvikmynda- og sjónvarpsefnisgerðar. Samþykkt þessa frumvarps ætti að bæta úr því. Ríkisvaldið ætti þannig að fá til baka, vegna aukinna umsvifa, það fjármagn sem það veitir í gegnum Kvikmyndasjóð t.d. Þá er ótalinn sá ávinningur sem ferðaþjónustan hefur af kvikmynda- og sjónvarpsefnisgerð. Við vitum að kvikmynda- og sjónvarpsefnisgerð hérlendis getur orðið enn umfangsmeiri og arðbærari atvinnugrein en nú er og íslenskir kvikmynda- og sjónvarpsefnisgerðarmenn hafa oft sýnt að starf þeirra jafnast á við það besta sem gerist í heiminum. Því er það skynsamlegt, þegar horft er til framtíðar, að stuðla að eflingu þessarar atvinnu- og listgreinar eins og samþykkt frumvarpsins mun leiða til. Sérstök athygli er vakin á því í málinu að samþykkt frumvarpsins muni sömuleiðis efla bókmenntir og ýmiss konar annað listastarf, svo sem leiklist, tónlist og myndlist og starfsemi safna. En allir þessir málaflokkar falla undir hin ívilnandi ákvæði frumvarpsins. Herra forseti. Í frumvarpinu er líka sú mikilvæga viðbót að lagt er til að tekið sé til tillit til framlaga atvinnulífsins til íþrótta- og æskulýðsstarfsemi, til æskulýðsmála. Gildi íþrótta- og æskulýðsstarfsemi er ótvírætt og það er ekki síst öflugt starf samtaka og félaga á því sviði sem hefur skilað sér í öflugu forvarnastarfi og vellíðan ungs fólks. Erlendis er jafnvel talað um íslenska módelið þegar kemur að árangri í að minnka neyslu ungmenna á vímuefnum og eiga íþrótta- og æskulýðssamtök stóran þátt í þeim árangri. Þau samtök, íþróttafélög, þurfa oft að reiða sig á framlög frá fyrirtækjum og mun því samþykkt frumvarpsins vera líkleg til að hafa mjög jákvæð áhrif á starfsemi þeirra, enda mun hvati atvinnulífsins til að styrkja íþróttafélög og æskulýðssamtök í raun tvöfaldast. Þetta er skýrt dæmi um skattalega ívilnun sem svo sannarlega mun gagnast öllum, bæði viðkomandi íþróttafélagi og ríkisvaldinu en ekki síst þeim ungmennum sem stunda starf þessara samtaka. Flutningsmenn telja mikilvægt að samtök á sviði umhverfismála njóti einnig góðs af þessu skattahagræði. Hér er um að ræða mikilvæga viðbót. Slík samtök vinna mjög gott starf á vettvangi almannahagsmuna og mun vægi þeirra enn aukast í ljósi hamfarahlýnunar og loftslagsbreytinga sem ógna lífi á jörðinni. Umhverfissamtök gegna því mikilvæga hlutverki sem flutningsmenn frumvarpsins telja að mæta þurfi með auknum framlögum atvinnulífsins vegna skattahagræðisins sem felst í frumvarpinu. Að lokum vekja flutningsmenn frumvarpsins athygli á að framangreind reglugerð kveður á um að til vísindalegrar starfsemi teljist hvort tveggja hugvísindi og raunvísindi. Hér er því um að ræða víðtæka skilgreiningu í samræmi við sjónarmið flutningsmanna en undir vísindastarfsemi falla einnig félagsvísindi og heilbrigðisvísindi, enda er vísindastarfsemi í háskólum gjarnan skipt í þessi fjögur meginfræðasvið. Með vísindastarfsemi er þannig m.a. átt við starfsemi innan æðri menntastofnana. Framlög frá atvinnulífinu til eflingar á rannsóknum og kennslu innan skólakerfisins falla undir frumvarpið og njóta góðs af því. Þá munu viðurkennd líknarstarfsemi og góðgerðarfélög einnig heyrir undir þetta frumvarp og njóta góðs af auknum framlögum atvinnulífsins. Það er algerlega óumdeilt, herra forseti, hversu mikilvægt starf hin ýmsu líknarfélög og góðgerðarfélög gegna hér á Íslandi og má segja að hluti af velferðarkerfinu heyri undir slík félög sem eru að stærstum hluta rekin af óeigingjörnum sjálfboðaliðum. Sem fyrr má gera ráð fyrir að framlög frá atvinnulífinu til þessara félaga, góðgerðarfélaga, líknarsamtaka, muni aukast við samþykkt frumvarpsins þar sem fjárhagslegur hvati til slíkra framlaga eykst til muna. Herra forseti. Ég er sannfærður um að samþykkt frumvarpsins yrði mikið framfaraskref og að atvinnulífið, hin frjálsu félagasamtök, frumkvöðlar o.s.frv. muni hagnast til muna. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og skattanefndar.