Borist hefur bréf frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 734, um öryggi fjarskipta, frá Njáli Trausta Friðbertssyni.
Forseti vill geta þess að stefnt er að atkvæðagreiðslum að afloknum umræðum um 2. dagskrármálið nú á eftir, eða síðar á fundinum. Þá vill forseti einnig geta þess varðandi fundahaldið í dag að gert verður hlé á þingfundi kl. 15 og eru þingmenn beðnir að ganga út á Alþingisreit þar sem tekin verður skóflustunga að nýbyggingu Alþingis.
Herra forseti. Eins og margir hafa tekið eftir gengu Bretar úr Evrópusambandinu nú um helgina og viti menn, það er nóg að bíta og brenna í Bretlandi. Það er rafmagn um allt land og lestirnar ganga þannig að það var ekki það hrun sem margir héldu fram að yrði við þennan áfanga. [[Gripið fram í.]]Nú ærast einhverjir í salnum. En í undirbúningi að þessari gerð barst hér um þessa sali tal um það að þeir sem urðu til þess að vinna þjóðaratkvæðagreiðsluna um útgöngu hefðu verið mest ómenntaðir búrar og einangrunarsinnar en góða gáfaða fólkið hefði setið heima og straujað trefilinn sinn. Það má segja að þessi útganga sé áfangasigur almennings yfir embættismannavaldi og í kjölfarið á því er rökrétt að Bretar leiti norður á bóginn eftir samvinnu og samstarfi. Það ríður þá á miklu að við Íslendingar séum klárir í það verkefni, þ.e. að taka á því, og vinna við það stendur yfir, m.a. við að gera tvíhliða samninga við Breta um viðskipti o.fl. Þessi útganga mun líka hafa pólitísk áhrif mjög víða. Á Íslandi eru t.d. tveir stjórnmálaflokkar sem hafa lengi haft eina stefnu, segulstefnu 130, Reykjavík/Brussel, og nú allt í einu eru þessir ágætu stjórnmálamenn á svipinn eins og hernámsandstæðingar árið 2006 þegar herinn fór úr landi. Tilgangurinn er farinn. Hvað gerum við nú? Það verður mjög fróðlegt að fylgjast með því hvort þessir tveir flokkar sem höfðu þá einu stefnu að Ísland gengi til liðs við þetta laskaða bandalag leggi sjálfa sig niður fljótlega í framhaldi af þessum gleðilegu tíðindum.
Virðulegi forseti. Starfshópur sem fór yfir skattumhverfi almannaheillastarfsemi sem fellur undir þriðja geirann skilaði nýlega tillögum til ríkisstjórnarinnar. Þar er átt við starfsemi sem fellur hvorki undir einkageirann né opinbera geirann, svo sem eins og starfsemi íþróttafélaga, björgunarsveita, góðgerðarfélaga og mannúðarsamtaka. Starfshópurinn starfaði á vegum fjármála- og efnahagsráðherra og leiddi Willum Þór Þórsson, þingflokksformaður Framsóknar, starf hópsins. Starfshópurinn leggur áherslu á aukna skattalega hvata til að efla starfsemi þessara aðila með því að útvíkka núverandi hvata og lögfesta nýja. Meðal nýmæla eru tillögur um hvata til einstaklinga til að styrkja félög, fjárstuðning á móti útlögðum kostnaði vegna viðhalds eða endurbóta á mannvirkjum undir starfsemi til almannaheilla, og niðurfellingu á fjármagnstekjuskatti aðila sem verja hagnaði sínum einungis til almannaheilla. Þá er lögð áhersla á að almannaheillafélagaskrá verði komið á, eins og raunar er lagt til í frumvarpi sem nú þegar liggur fyrir Alþingi, og lagðar eru til breytingar á erfðafjárskatti, fasteignaskatti, fjármagnstekjuskatti, stimpilgjaldi, tekjuskatti og virðisaukaskatti. Leitað er fyrirmynda í nágrannalöndunum og tillögur hópsins eru greinilega vel ígrundaðar og vandaðar. Þær munu styrkja rekstrarleg skilyrði almannaheillastarfsemi og færa starfsskilyrði nær nágrannaríkjum okkar. Ég hef væntingar til þess að ríkisstjórnin fylgi tillögunum eftir og ég legg áherslu á að við fáum frumvörp til þingsins sem allra fyrst til að tryggja nauðsynlegar lagabreytingar til að hrinda tillögunum í framkvæmd. Skýr umgjörð um starfið og skýrir hvatar geta tvímælalaust orðið hvatning fyrir mikilvæga starfsemi því að ávinningur af starfi þriðja geirans til almannaheilla getur styrkt samfélagið allt og haft mikil áhrif á samfélagsþróun í smáum og stórum byggðum um land allt. Á síðustu vikum höfum við einmitt upplifað hvað bjargir samfélaganna sem liggja í almannaheillasamtökunum eru mikilvægar.
Virðulegi forseti. Í næstu viku fagnar Félag heyrnarlausra 60 ára afmæli. Félagið er hagsmunafélag sem veitir hvers konar ráðgjöf og álit er snýr að málefnum heyrnarlausra. Heyrnarlausir eru málminnihlutahópur og þurfa því að reiða sig mikið á aðstoð túlka í sínum samskiptum í samfélaginu þar sem þeirra tungumál er lítt þekkt í þeirra umhverfi. Baráttusaga heyrnarlausra er merkileg og hreint ótrúleg og baráttan fyrir tungumáli þeirra hefur ekki verið áfallalaus í gegnum tíðina. Í áratugi var táknmálið bannað og það var ekki fyrr en 1980 að því banni var aflétt. Svo var það árið 2011 að táknmál varð lögleitt hér á landi sem fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra og aðstandenda þeirra sem þurfa að reiða sig á það til tjáningar og samskipta. Þar með skuldbundu stjórnvöld sig til að hlúa að því og styðja. Þarna var mikilvægum áfanga náð. Þó að þessum áfanga sé náð eru baráttumálin mörg. Þrátt fyrir að íslenskt táknmál sé opinbert mál hér á landi er lítil sem engin fræðsla eða kennsla í skólum landsins um það. Lítið sem ekkert er gert til að kynna og kenna íslenskt táknmál fyrir nemendum. Ég er sannfærð um að táknmálið yrði útbreiddara og viðurkennt að fullu ef það yrði kennt í grunnskólum landsins. Sjónvarpsefni er sjaldan textað eða túlkað og þeir sem lifa ekki nálægt döffsamfélaginu þekkja sjaldnast táknmálið. Þess vegna eru heyrnarlausir háðir túlkaþjónustu í sínu hversdagslega lífi. Virðulegi forseti. Táknmál er ekki einkamál heyrnarlausra. Það er tungumál stórs hóps og opinbert mál hér á landi og ætti auðvitað að vera gert hærra undir höfði en nú er gert. Öll opinber þjónusta ætti að huga betur að þessu. Ég vil nota tækifærið og færa Félagi heyrnarlausra árnaðaróskir í tilefni af þessum tímamótum og þakka því fyrir baráttuna fyrir réttindum þessa málminnihlutahóps.
Herra forseti. Sunnudagurinn var sannur gleðidagur fyrir litla fjölskyldu í Vesturbænum, foreldra sjö ára drengs. Þau höfðu beðið á milli vonar og ótta um hver yrðu afdrif þeirra, hvort þau myndu fá að vera í friði og ró á Íslandi eins og þau óskuðu sér heitast eða snúa til Pakistans daginn eftir hvar móðurinni er raunveruleg hætta búin á heiðursmorði eða grafalvarlegum ofsóknum. Samstaða nærsamfélagsins í Vesturbænum, sem teygði sig svo víðar, var ótrúleg. Rúmlega 19.000 undirskriftir fólks um allt land til stuðnings fjölskyldunni sýndu svart á hvítu að það er almennur vilji til að sýna miklu meiri mannúð þegar kemur að móttöku barna og fjölskyldna sem til okkar leita eftir alþjóðlegri vernd. Sem betur fer hlustuðu nokkrir ráðherrar ríkisstjórnarinnar á vilja fólksins í þessu máli. Um leið og farsæl lausn fannst á máli litlu fjölskyldunnar, sem nýtist líka fáeinum öðrum fjölskyldum í svipaðri stöðu, er ekki um framtíðarlausn að ræða á því hvernig lög útlendingamála, framkvæmd og meðferð þeirra á að vera til frambúðar. Að stytta málsmeðferðartíma barnafjölskyldna úr 18 mánuðum niður í 16 er einfaldlega plástur. Líkt og minnt var á í gær ákváðu formenn allra flokka nema Sjálfstæðisflokksins fyrir rúmum tveimur árum að breytingar á útlendingalögum og heildarendurskoðun á þeim yrðu algjört forgangsmál að afloknum þingkosningum þar sem helst yrði litið til barna og fólks í viðkvæmri stöðu við þá stefnumótandi vinnu. Um þetta er meira að segja fjallað í stjórnarsáttmálanum. Af hverju höfum við þurft að bíða í heila 26 mánuði eftir breytingum á útlendingalögunum og að heildarendurskoðun yrði það forgangsverkefni sem lofað var með mannúð að leiðarljósi? Á meðan ekkert hefur mjakast í átt til bjartari og mannúðlegri tíma í þessum málaflokki hér á Alþingi hefur það gerst reglulega að við endursendum fólk í óboðlegar aðstæður til Grikklands eða iðkum tanngreiningar á fylgdarlausum börnum því að við erum svo upptekin af aldri þeirra í stað þess að taka þeim opnum örmum. Á meðan þetta er að gerast tekur venjulegt fólk úti um allt land afstöðu með mannúðinni þegar upp dúkka sorgleg mál sem hreyfa við fólki. Við eigum að hlusta þegar Rauði krossinn og UNICEF tala. Við eigum að hlusta þegar almenningur talar, [[Forseti hringir.]]þegar almenningur sýnir enn og aftur í verki að mannúðin verður að vera í algjörum forgangi þegar um meðferð útlendingamála er að ræða, [[Forseti hringir.]]því að samfélög eru nefnilega metin út frá því hvernig þau koma fram við þau sem minnst mega sín.
Hæstv. forseti. Undanfarið hafa verið þættir í sjónvarpinu um sögu Siglufjarðar og það ævintýri sem fólst í síldarævintýri á síðustu öld, 60 ára sögu þess ævintýris á þeim stað. Í síðasta þættinum var farið vel yfir það hvernig bærinn væri að ná endurnýjun lífdaga eftir mjög mögur ár upp úr 1970. Það má glögglega sjá hvað samgöngur skipta rosalega miklu máli í því sambandi, með Strákagöngunum sem voru opnuð 1970 og síðan Héðinsfjarðargöngum 2010. Þannig að bærinn er aftur kominn á kortið sem frambærilegur bær með góða ferðaþjónustu. Í mínum huga er þar aðallega hægt að benda á góðar samgöngur. Því er ég að tala um þetta? Jú, það er vegur fyrir vestan, á Vesturlandi, Skógarstrandarvegur fyrir austan Stykkishólm og inn í Búðardal, sem er í mínum huga sorglegt að skuli ekki vera inni á samgönguáætlun, hann var tekinn út af samgönguáætlun nú síðast. Fulltrúar Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi og bæjarstjórinn í Stykkishólmi komu á fund umhverfis- og samgöngunefndar í morgun til að brýna fyrir nefndarfulltrúum að gera allt til að fá þennan veg aftur inn á samgönguáætlun. Þetta er malarvegur þar sem slysatíðni er mjög há og er mikill flöskuháls í samgöngum fyrir austan Stykkishólm og inn í Dali. Ferðamenn fara þennan veg vegna þess að GPS-tækið þeirra leiðir þá á þennan veg, en þarna er allt of mikið um slys. Þungaflutningar eru þarna of miklir og vegurinn ber þá bara alls ekki uppi. Þannig að samgöngur skipta gríðarlegu máli og því verðum við að koma þessum vegi í stand alveg eins og öllum öðrum vegum sem eru í niðurníðslu.
Hæstv. forseti. Í dag er alþjóðadagur gegn krabbameinum og Krabbameinsfélagið og Kraftur hafa af því tilefni kynnt til sögunnar vitundarvakningu sem nefnist Ég skil þig. Ætlunin er að vekja athygli á því hversu mikilvægt það er að hafa góðan stuðning þegar á þarf að halda. Það eru því miður margir í samfélaginu sem búa yfir þeirri reynslu að hafa greinst með krabbamein og geta þar af leiðandi miðlað af reynslu sinni og það sem meira er, þeir skilja hvernig það er að ganga í gegnum þá lífsreynslu að greinast með krabbamein. Í gær fór fram í þinginu þörf umræða um það að færa á skimanir fyrir krabbameini frá Krabbameinsfélaginu inn á yfirhlaðinn Landspítala. Það er tilhögun sem fáir skilja því að það er stundum þannig að sá sem gengur í gegnum slíka reynslu, að greinast með krabbamein, er í senn sjúklingur en honum er líka uppálagt að haga lífi sínu sem mest eins og heilbrigð manneskja. Til að geta fetað slíkan stíg er mikilvægt að hafa stofnanavæðingu sem minnsta og það skilja þeir sem gengið hafa þann stíg. Ég held því fram að það sé mikið óráð að færa skimanir frá Krabbameinsfélaginu sem býr yfir því stuðningsneti sem þarf hringinn í kringum landið og sem flestir þurfa á að halda. Ég vil því biðja hæstv. heilbrigðisráðherra að endurskoða hug sinn.
Virðulegur forseti. „Amma sækir í dag“, endurómaði í leikskólar dóttur minnar í morgun en um hádegisbilið voru 3.500 leikskólabörn send heim í Reykjavík. Sums staðar er enginn matur á borðum og sums staðar verða gólf ekki skúruð. Kjaradeilan sem slík er ekki umræðuefni mitt hér í þingsal heldur það samfélagslega verkefni sem hún stendur í samhengi við. Eftir hrun var það mikið keppikefli að tryggja að Ísland færi ekki sömu leið og fjölmörg önnur lönd á krepputímum en tilhneigingin er að tryggja störf fyrir karla með fjárfestingum í efnislegum innviðum en á sama tíma er skorið niður við félagslega innviði sem leiðir til langtímaatvinnuleysis kvenna og um leið til aukins ólaunaðs vinnuálags. Þetta tókst að koma í veg fyrir á Íslandi sem er vel, en það virðist þó ekki hafa nægt til. Í nýlegri úttekt Kolbeins H. Stefánssonar félagsfræðings kemur í ljós að fjölgun örorkulífeyrisþega má að miklu leyti rekja til kvenna sem eru 50 ára og eldri. Enn fremur virðist fólk í lægri tekjuþrepunum, einkum konur, glíma við fleiri heilsufarskvilla en fólk í efri tekjuþrepunum. Þótt konur verði almennt eldri en karlar á Íslandi þá leiða þessar niðurstöður í ljós að þær eiga færri ár við góða heilsu, lifa lengur en eiga færri ár við góða heilsu. Fróðlegt væri að sjá hvaða konur eru í mestum áhættuhópi en ekki er ólíklegt að konur í umönnunar- og kennslustörfum lendi þar ofarlega á blaði. Ef við rýnum samhliða í tölur um kynferðislegt og kynbundið ofbeldi má kannski halda því fram að við förum ekkert sérstaklega vel með konur á Íslandi. Sem samfélag þurfum að horfast í augu við það að við reiðum okkur á ólaunaða og illa launaða vinnu kvenna og nú eru langtímaáhrif þess að koma fram. Verkefni stjórnmálanna er að skapa sátt um að leiðrétta þessa skekkju. Það getum við gert ef við gerum það saman. Ég óska samningsaðilum alls hins besta í þeirri lotu sem nú stendur yfir og umfram allt óska ég þess að við berum gæfu til að halda rétt á spöðunum til framtíðar.
Virðulegur forseti. Í hádeginu skall á verkfall; verkfall á leikskólum, verkfall hjá þeim sem annast aldraða, verkfall hjá skúringarfólki. Við höfum búið til þannig kerfi að við segjum á tyllidögum að það sé jafnrétti á Íslandi. Jafnrétti fyrir hverja, fyrir þá sem hafa það gott? Já, en hinum sem hafa það ekki gott er sópað undir teppið. Og hverjir eru það sem þar eru efstir? Jú, konur. Við hljótum að spyrja okkur í allri þeirri jafnréttisbaráttu sem gengið hefur yfir: Hvers vegna í ósköpunum viðgengst þetta ár eftir ár? Ég spyr þingmenn í velferðar- og félagshyggjuflokkunum sem koma aftur og aftur í þennan stól í stjórnarandstöðu og segja að nú þurfi að bretta upp ermarnar og gera eitthvað fyrir þá sem hafa lægstu launin en komast síðan til valda í borginni og þá snúast hlutirnir við: Hvar er þá allt réttlætið? Er það eðlilegt og er það réttlætanlegt að þeir sem eiga að passa börnin okkar geri það í einhverri félagsvinnu? Metum við það þannig að þeir eigi að fá 250.000 kr. útborgaðar? Hvernig í ósköpunum höfum við fengið það út? Og við ætlum að segja við þetta fólk: Verið á þessum lágmarkslaunum, verið á þessum skítalaunum, það sem eftir er og við skulum sjá til þess að þegar þið farið á eftirlaun hafið þið það enn verr. Hvers lags skilaboð eru þetta inn í framtíðina? Ætlum við virkilega að senda út þau skilaboð að lífskjarasamningarnir séu fyrir alla? Lífskjarasamningarnir eru ekki fyrir alla. Það er þegar búið að taka öryrkja út. Það er þegar búið að taka eldri borgara út. Það er þegar búið að taka atvinnulausa út og það kemur aldrei til greina að þeir sem eru á félagsbótum fái lífskjarasamninga. En við breytum í prósentum. Við látum þá sem hafa hæst fá mest og sjáum til þess í prósentum að þeir sem þurfa mest á að halda fái minnst.
Herra forseti. Við Íslendingar losum mest allra Evrópuþjóða af gróðurhúsalofttegundum á hvern íbúa. Með okkur á báti eru bara Norðmenn af Evrópuþjóðunum, sem rétt tylla sér um borð og auka með okkur losun frá lokum níunda áratugarins. Þetta kemur fram í splunkunýrri skýrslu norræna rannsóknarsetursins Nordregio um ástand norðursvæðisins sem unnin var fyrir atbeina Norrænu ráðherranefndarinnar og birt var í dag og m.a. Vísir greinir frá. Í skýrslunni kemur fram að losun á Íslandi hafi aukist um 32% frá 1990–2017 en aukist bara lítillega í Noregi eða um 3% á sama tímabili. Þennan vöxt í losun á Íslandi megi fyrst og fremst skýra með auknum umsvifum í orkufrekum iðnaði eins og álframleiðslu. Þá jókst losun vegna samgangna um 57% á Íslandi á árunum 2000–2017 og þar eru m.a. erlendir ferðamenn taldir koma til sögunnar. Orkunotkun vegna húshitunar jókst um 22% á sama tímabili. Skýrsluhöfundar Nordregio telja þróun í orkunotkun og losun á Íslandi ekki vera í samræmi við yfirlýst markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi árið 2040. Ætli Íslendingar sér að ná markmiðum sínum í loftslagsmálum þurfi þeir heldur betur að gyrða sig í brók og innleiða í alvöru þá tækni sem þegar er möguleg og þekkt er hér á landi til kolefnisbindingar og geymslu í þungaiðnaði. Virðulegur forseti. Ekki má gleyma jákvæðum þáttum og þeim atriðum þar sem við erum á góðu róli. Ísland er fremst Norðurlandanna hvað varðar endurnýjanlega orku með 72% hlutfall og af því getum við verið stolt. En á öðrum sviðum þurfum við að taka okkur saman í andlitinu.
Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka viðbragðsaðilum á Íslandi en þeir hafa heldur betur staðið í ströngu. Það hefur verið gríðarlegt álag á mjög stuttum tíma og mikið mætt á þeim. Stór útköll hafa verið nánast daglegt brauð síðan í nóvember. Þetta reynir að sjálfsögðu á alla þá sem starfa á þessum mikilvæga vettvangi en einnig á fjölskyldur þeirra og vini. Björgunarsveitir, Rauði krossinn, almannavarnir, lögreglan, slökkvilið og sjúkraflutningamenn auk sjálfboðaliða eiga öll þakkir skildar fyrir þetta framtak og sína óeigingjörnu vinnu. Fórnfýsi er auðvitað orð sem kemur upp í hugann og þakklæti um leið. Auk þess álags sem hefur verið viðvarandi, eins og ég gat um, eru að sjálfsögðu ótalin þau fjölmörgu verk sem síðan aldrei rata í fréttir en þessir aðilar sinna engu að síður eins og þeim einum er lagið. Á þessum tímum er því mikilvægt að við stöndum saman sem eitt samfélag og mér finnst þau skilaboð sem hafa komið, m.a. frá hæstv. forsætisráðherra, vera mikilvæg þegar þetta allt hefur herjað á okkur. Hlúum að fólkinu okkar sem á um sárt að binda. Stjórnvöld verða að hlusta og tryggja að viðbragðsaðilar og þau sem hafa lent í líkamlegu, andlegu og einhverju eignatjóni um land allt fái viðunandi stuðning. Það tel ég vera ákveðna lágmarkskröfu. Við eigum að tryggja almannaöryggi og í því skyni er brýnt að farið verði yfir þá innviði sem nú eru laskaðir og teknar ákvarðanir um hvernig byggja megi upp á ný þannig að fólkið í landinu okkar geti búið þar sem það kýs að búa án ótta og óöryggis.
Herra forseti. Ísland varð aðeins ríkara í gær en einungis eftir órofa samtakamátt fólks gegn ákvörðun sem íslensk stjórnvöld höfðu þá tekið að yfirlögðu ráði um að vísa ætti úr landi sjö ára barni sem hafði dvalið hér í tvö ár. Við skulum ekki gleyma því í öllum hrósflauminum í garð þessara sömu stjórnvalda. En skoðum málin aðeins frá stærra sjónarhorni. Á sex ára tímabili vísuðu íslensk stjórnvöld úr landi 317 börnum sem höfðu sótt um alþjóðlega vernd. Þetta er eitt barn á viku. Íslensk stjórnvöld hafa í sex ár vísað úr landi einu barni í hverri einustu viku. Á þessu tímabili veittu stjórnvöld næstum helmingi færri börnum vernd en þeim börnum sem þau vísuðu úr landi. Í fyrra var 74 börnum neitað um vernd. Þessi stjórnvöld vísa meira að segja úr landi börnum sem hér fæðast. Það er einfaldlega ekki rétt að gefa til kynna að við séum hætt að senda fólk til Grikklands. Við gerum það án þess að hika og þar endar það á götunni og líður vítiskvalir eins og mun koma fram í Kveik í kvöld. Í kvöld getur íslenskur almenningur horft framan í hið rétta andlit kerfisins. Herra forseti. Má ekki alveg hugsa sér öðruvísi kerfi og það í landi sem nú er hið tíunda ríkasta í heimi, í landi sem þurfti sjálft að þiggja alþjóðlega aðstoð fyrir einungis tíu árum, í landi sem þáði meira að segja þróunaraðstoð frá Sameinuðu þjóðunum allt fram til ársins 1976? En þetta á við um okkar blessaða Ísland. Herra forseti. Við getum gert svo miklu betur og eigum að gera það.
Virðulegur forseti. Í þessari viku á sér stað mikilvæg umræða innan Háskóla Íslands um endurnýjun á þjónustusamningi við Útlendingastofnun sem snýr að tanngreiningum umsækjenda um alþjóðlega vernd. Stúdentaráð hefur skorað á háskólaráð að fella þjónustusamninginn úr gildi og standa þannig vörð um mannréttindi flóttafólks. Af þessu tilefni er rétt að minna á að frumvarp um aldursgreiningu með heildstæðu mati er nú til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd. Í grófum dráttum er samhljómur í umsögnum um málið skýrt ákall um úrbætur. Ég gríp hér niður í eina umsögnina sem fangar meginatriði málsins, með leyfi forseta: „Barnaverndarstofa styður heils hugar að lögum um útlendinga sé breytt til samræmis við tilmæli frá Evrópuráðinu þannig að þegar vafi leikur á því hvort umsækjendur sem sækja um alþjóðlega vernd séu börn skuli þeir ávallt metnir sem börn en ekki sem fullorðnir, og að beitt skuli heildstæðu mati til að reyna að komast að aldri þeirra en ekki tanngreiningum sem er aðferð sem eðli málsins samkvæmt hefur töluverð skekkjumörk.“ Herra forseti. Ákvörðun háskólaráðs varðandi tanngreiningar er ekki auðveld. Innan háskólans eru mörg sem telja að úr því að þessi aðferð sé á annað borð notuð af Útlendingastofnun sé það skásta í stöðunni að hún sé þó framkvæmd af háskólanum. Þeirri afstöðu mótmæla stúdentar ásamt fjöldanum öllum af starfsfólki háskólans með góðum rökum. Þingheimur getur hins vegar leyst háskólann úr þessari klemmu með því að samþykkja fyrirliggjandi frumvarp. Þannig mætti bæta móttöku flóttafólks og hælisleitenda til muna með tilliti til sjónarmiða mannúðar og mannlegrar reisnar.
Herra forseti. Fyrst í framhaldi af ummælum hv. síðasta ræðumanns, þó að málið sé ekki til efnislegrar umfjöllunar hér, þá hefur það líka komið fram í umfjöllun allsherjar- og menntamálanefndar að tanngreiningar séu býsna góð aðferð við að meta aldur þótt vissulega séu fyrir hendi skekkjumörk. Ég hef ekki heyrt það að menn hafi almennt verið þeirrar skoðunar að það bæri að falla frá þeirri aðferð, jafnvel þótt nauðsynlegt sé auðvitað að skoða fleiri þætti en eingöngu niðurstöður slíkrar greiningar. Ég held að það sé mikilvægt að halda þessu til haga. Persónulega er ég þeirrar skoðunar að fari tanngreining fram sé eðlilegt og ekki með neinum hætti óheppilegt að það gerist með þjónustusamningi við Háskóla Íslands eins og verið hefur. En að öðru. Ég kom hingað upp fyrst og fremst til að taka undir ummæli hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur hér áðan. Þau veður sem gengið hafa yfir landið að undanförnu og aðrar náttúruvár sem gert hafa vart við sig gera það að verkum að við þurfum vissulega að fara yfir helstu möguleika okkar til að bregðast við aðstæðum og því sem upp getur komið. Ég held að það sé mikilvægt að við förum yfir starfsaðstæður og möguleika viðbragðsaðila til að bregðast við og þeirra aðila sem eiga að hafa eftirlit með einstökum þáttum. En ég vildi ekki síður nefna það að ástand eins og upp hefur komið og hættur sem hafa látið á sér kræla, eins og nýlega og síðustu daga í nágrenni Grindavíkur, vekja auðvitað athygli á því að viðbragð er ekki bara fólgið í mannskap og tækjum til að bregðast við þegar ástand skapast heldur þarf að huga að grundvallarinnviðum, [[Forseti hringir.]]svo sem á sviði samgöngumála, raforkumála og öðrum slíkum, bæði á því svæði og annars staðar [[Forseti hringir.]]þar sem náttúran hefur verið að gera vart við sig að undanförnu.
Herra forseti. Í dag hófst verkfall starfsfólks innan Eflingar sem er að berjast fyrir betri kjörum og það er mikil þörf á því. Þar eru að stærstum hluta láglaunakonur sem hafa allt of lengi skrapað botninn í launamálum í landinu. Hversu vel sem við stjórnmálamenn og verkalýðshreyfingin höfum reynt að hífa laun þeirra lægst launuðu upp hefur það tekist misjafnlega vel. Alltaf byrjar þetta höfrungahlaup, að spyrna sér upp frá lægstu töxtunum, aðrir þeir sem hafa betri kjör. Hvað er til ráða? Ég tel að það verði að fara að horfa á þetta einangrað, að við verðum að tengja þessi lægstu laun við einhver viðurkennd laun, hvort sem það eru laun bæjar- eða borgarstjóra í viðkomandi sveitarfélagi, að þau séu alltaf hlutfall af þeim launum og fylgi þeim, eða launum þingmanna eða ráðherra. Það er ekki boðlegt í okkar ríka samfélagi að fólk fái fyrir fulla vinnu 250.000 kr. útborgaðar, vitandi að enginn getur framfleytt sér á þeim launum. Við höfum látið gera úttekt á framfærsluviðmiðum sem eru langt yfir þá tölu, það er bara hinn kaldi veruleiki hvað sem öll excel-skjöl segja. Ég er mjög ánægð með lífskjarasamningana sem gerðir voru, og hafa að mörgu leyti lyft upp launum, og margar hliðaraðgerðir, hvort sem er í heilbrigðiskerfinu eða skattakerfinu, en við verðum bara að horfast í augu við að það eru stórir hópar, að stórum hluta láglaunakonur og líka láglaunakarlar, sem vinna á launum sem eru ekki boðleg fyrir íslenska þjóð. Þar verðum við að taka höndum saman og það geta menn gert í Reykjavíkurborg. Það á að gera það og menn verða bara að horfast í augu við sjálfa sig með það. Það er ekki boðlegt að bjóða fólki sem hugsar um börnin okkar og aldraða fólkið að búa við þessi lélegu kjör.
Virðulegur forseti. Í síðustu viku samþykkti Evrópuráðsþingið skýrslu mína um pólitíska fanga í Aserbaídsjan. Hér í þessum sal ræðum við sjaldan um þetta land sem þó er aðili að Evrópuráðinu og mannréttindasáttmála Evrópu rétt eins og við. Allt frá því að Aserbaídsjan gekk í Evrópuráðið fyrir tveimur áratugum síðan hefur ráðið gert þá kröfu að stjórnvöld þar í landi hætti að fangelsa stjórnarandstæðinga, blaðamenn og aðra einstaklinga sem viðra skoðanir sem ekki eru ráðandi öflum að skapi. Og allt frá því hafa asersk stjórnvöld þráast við, neitað að viðurkenna vandann og haldið áfram uppteknum hætti þó að þau hafi sleppt sumum inni á milli, jafnvel til þess eins að fangelsa sama fólkið aftur stuttu síðar. Forseti. Saga baráttu Evrópuráðsins fyrir frelsi samviskufanga eða pólitískra fanga, eins og við köllum það í skýrslunni, hefur verið þyrnum stráð. Árið 2018 kom í ljós að asersk stjórnvöld höfðu stundað stórfelldar mútugreiðslur til þingmanna Evrópuráðsþingsins á árunum 2012–2014, m.a. til að fella sambærilega skýrslu og mína um pólitíska fanga í Aserbaídsjan. Mikið vatn hefur runnið til sjávar í Evrópuráðinu frá því myrka ári sem sú skýrsla var felld, árið 2013. Sjálfstæð rannsókn átti sér stað, refsiaðgerðir gegn spilltum þingmönnum, innleiðing hagsmunaskráningar og vitundarvakning um spillingarhættuna sem þingmönnum stafar af óbilgjörnum stjórnvöldum. Samþykkt skýrslu minnar setur kannski ekki endapunkt á þetta stórkostlega vandamál í meðlimaríki og vinaríki okkar, Aserbaídsjan, en ég vil meina og vil vona að hún marki nýja byrjun sem vonandi táknar betri tíð fyrir lýðræðið í Aserbaídsjan.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um verðbréfamiðstöðvar, uppgjör og rafræna eignarskráningu fjármálagerninga. Nefndin hefur fjallað um málið á fundum sínum og fengið gesti og umsagnir eins og getið er um í innganginum að nefndarálitinu. Með þessu frumvarpi er reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 909/2014 um bætt verðbréfauppgjör í Evrópusambandinu og um verðbréfamiðstöðvar, svokölluð CSDR-reglugerð, innleidd í íslenskan rétt með tilvísunaraðferð. Samhliða gildistöku frumvarpsins falla lög um rafræna eignarskráningu verðbréfa, nr. 131/1997, úr gildi en ýmis efnisákvæði þeirra laga eru tekin upp í frumvarpið nú. Eitt af markmiðum CSDR er að auka samkeppni á milli verðbréfamiðstöðva. Í þessu skyni er í reglugerðinni kveðið á um svokallaðar samtengingar sem hafa þann tilgang að gera útgefendum og reikningsstofnunum kleift að flytja fjármálagerninga á milli verðbréfamiðstöðva. Í umsögn Verðbréfamiðstöðvar Íslands til nefndarinnar kemur fram að tilkoma VBM skapi grundvöll fyrir samkeppni milli verðbréfamiðstöðva á Íslandi sem sé mikilvæg á þessu sviði sem öðrum. Hins vegar sé allt eins líklegt að samkeppni verðbréfamiðstöðva á Íslandi verði með þeim hætti að útgefendur afskrái bréf hjá einni verðbréfamiðstöð og taki þau til skráningar hjá annarri en ekki í gegnum samtengingar verðbréfamiðstöðva. Því sé mikilvægt að í frumvarpinu verði kveðið á um heimild útgefanda til afskráningar bréfa hjá verðbréfamiðstöð. Að öðrum kosti sé viðbúið að „markaðsráðandi aðilar reyni að byggja lagalegar og tæknilegar hindranir sem standi flutningi útgáfa milli verðbréfamiðstöðva í vegi, jafnvel þótt langsóttar séu“. Í 3. málslið 2. mgr. 27. gr. laga um hlutafélög er kveðið á um að stjórn hlutafélags sé heimilt að gefa út hlutabréf með rafrænum hætti í verðbréfamiðstöð. Í lögunum er hins vegar ekki sérstaklega mælt fyrir um heimild til afskráningar rafbréfa hjá verðbréfamiðstöð. Ákvæði um afskráningu er ekki heldur að finna í CSDR. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis til nefndarinnar kemur fram um þetta atriði að frumvarpið sé fyrst og fremst ætlað til innleiðingar CSDR og að almennt sé það viðfangsefni félagaréttar að fjalla um hver getur skuldbundið félög. Ráðuneytið telji því ekki heppilegt að leggja til séríslensk ákvæði um hvernig fara skuli með afskráningu rafbréfa úr verðbréfamiðstöð heldur telji eðlilegt að kveðið sé á um slíkt í samningum á milli aðila sem kunna eftir atvikum að vísa til starfsreglna verðbréfamiðstöðvar. Nefndin telur óheppilegt að óvissa ríki um hvaða reglur gildi um afskráningu rafbréfa hjá verðbréfamiðstöð. Þá hefur nefndin skilning á sjónarmiðum í þá veru að koma þurfi í veg fyrir að verðbréfamiðstöð sé mögulegt að nýta eigin starfsreglur og samninga við útgefendur til að torvelda flutning útgefenda á milli verðbréfamiðstöðva og hindra þannig eðlilega og ákjósanlega samkeppni sem frumvarpinu er ætlað að renna stoðum undir. Nefndin telur mikilvægt að gera greinarmun á afskráningu bréfa hjá verðbréfamiðstöð eftir því hvort tilgangur hennar sé að skrá bréfin hjá annarri verðbréfamiðstöð eða ekki. Í þessu samhengi telur nefndin mikilvægt að gæta að eignarréttindum eigenda þeirra bréfa sem í hlut eiga sem og að minnihlutavernd hluthafa í félagi í þeim tilvikum þegar um hlutabréf er að ræða. Nefndin telur að tilefni sé til að kanna nánar hvaða reglur skuli gilda og hvaða sjónarmið komi til álita um afskráningu bréfa hjá verðbréfamiðstöð. Hyggst nefndin taka málið upp að eigin frumkvæði samhliða afgreiðslu þess frumvarps sem hér er til umfjöllunar og eiga um það nánara samráð við viðeigandi sérfræðinga og hagsmunaaðila. Nefndin boðar að í kjölfar þeirrar vinnu flytji hún frumvarp sem miði að því að kveða með skýrum hætti á um reglur um afskráningu fjármálagerninga hjá verðbréfamiðstöð með það að markmiði að renna styrkum stoðum undir samkeppni verðbréfamiðstöðva. Nefndin gerir nokkrar breytingartillögur en í meginatriðum eru tvær þeirra efnismiklar. Í 28. gr. frumvarpsins kemur m.a. fram að stjórnarmenn verðbréfamiðstöðvar megi einungis sinna þeim lögmannsstörfum fyrir aðra verðbréfamiðstöð sem ekki geta valdið hættu á hagsmunaárekstrum á milli félaganna tveggja eða á fjármálamarkaði. Í umsögn Fjármálaeftirlitsins til nefndarinnar koma fram efasemdir um að það að sinna lögmannsstörfum fyrir verðbréfamiðstöð kunni að samræmast setu í stjórn annarrar verðbréfamiðstöðvar. Eðlilegt kunni því að vera að girða alveg fyrir að stjórnarmaður í verðbréfamiðstöð sinni lögmannsstörfum fyrir aðra verðbréfamiðstöð. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur nefndin til breytingar á 1. mgr. 28. gr. frumvarpsins í samræmi við ábendingu Fjármálaeftirlitsins. Ákvæði 3. mgr. 29. gr. frumvarpsins mælir fyrir um heimild Fjármálaeftirlitsins til að beina fyrirmælum til hvers þess sem ber ábyrgð á broti gegn ákvæðum laganna um að hætta framferðinu og endurtaka það ekki. Í umsögn Fjármálaeftirlitsins til nefndarinnar er lagt til að mælt verði fyrir um skyldu að þessu leyti. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur nefndin til að fallist verði á tillöguna og leggur til viðeigandi breytingu á 3. mgr. 29. gr. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til eru tæknilegs eðlis og hafa ekki efnisleg áhrif á frumvarpið. Að þessu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem raktar eru nánar í nefndarálitinu. Þorsteinn Víglundsson og Bryndís Haraldsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir álitið skrifa Óli Björn Kárason formaður, Brynjar Níelsson framsögumaður, Ásgerður K. Gylfadóttir, Njörður Sigurðsson, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Smári McCarthy.
Herra forseti. Ég taldi rétt fyrst ég fékk tækifæri til að halda ræðu um frumvarp til laga um verðbréfamiðstöðvar að kveðja mér hljóðs vegna þess að það sem ég vil vekja athygli á og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kom inn á og nefnt er í nefndaráliti stefnir efnahags- og viðskiptanefnd að því að leggja fram frumvarp eftir nokkrar vikur sem ætlað er að tryggja að hægt sé að ýta undir samkeppni milli verðbréfamiðstöðva. Það er algjör einhugur í hv. efnahags- og viðskiptanefnd um að standa þannig að verki. Ég vonast auðvitað til þess, herra forseti, að okkur auðnist að leggja frumvarpið fram fyrir tilsettan tímafrest, 31. mars. Þó kann að vera vegna þess að þetta er ekki alveg einfalt mál að það dragist eitthvað fram yfir þann frest og þá óska ég eftir því að þingmenn horfi í gegnum fingur sér, enda erum við þannig nefnd að við erum hvers manns hugljúfi og menn hljóta að hafa það í huga, en við ætlum okkur samt að ná þessu innan tímafrestsins. Það snýr að því að það sé alveg skýrt að hægt sé að afskrá rafbréf í einni verðbréfamiðstöð ef menn eru að færa viðkomandi bréf yfir í aðra verðbréfamiðstöð. Það er ekki verið að opna á að stjórnir geti afskráð bréf með einföldum hætti, það væri að ganga hugsanlega á réttindi eða vernd minni hluta. Það er mikilvægt að hafa það í huga. Einnig er vert að benda á að enn fremur hefur komið upp að það kunni að vera skynsamlegt að leggja til breytingar á þeim lögum sem við erum að samþykkja hér samhliða því sem við förum inn í félagaréttinn sem tryggir að verðbréfamiðstöðvum sé ekki heimilt að setja í samninga við skráningu verðbréfa ákvæði sem koma í veg fyrir að hægt sé að færa viðkomandi verðbréf, hlutabréf eða skuldabréf í aðra verðbréfamiðstöð. Það er sem sagt einbeittur vilji og fullkomin samstaða um það í efnahags- og viðskiptanefnd að leggja fram nauðsynlegar lagabreytingar sem miða að því að ýta undir og styrkja samkeppni milli verðbréfamiðstöðva en standa um leið vörð um réttindi minni hluta og ganga ekki með neinum hætti þannig fram að minni hluti, t.d. í hlutafélagi, beri skarðan hlut frá borði. Herra forseti. Ég taldi rétt og nauðsynlegt að skýra þetta aðeins betur þó að Ólafur Þór Gunnarsson hafi staðið sig frábærlega vel við að flytja nefndarálit nefndarinnar sem var auðvitað einhuga.
Virðulegi forseti. Flokkur fólksins hefur gjarnan lagt fram ýmsar tillögur og breytingar, frumvörp og ályktanir sem fela í sér bætt kjör eldri borgara, öryrkja og þeirra sem hafa lægstu launin í samfélaginu. Hér er á ferðinni enn eitt réttlætismálið. Eldri borgarar hafa kallað eftir því að lífeyrissjóðstekjur þeirra og réttur þeirra í hinu svokallaða almenna frítekjumarki sé virtur meira en svo að hann sé skertur um 45% á móti almannatryggingunum. Síðan er tekinn af honum skattur. Það eru sennilega fáir, ef nokkrir, sem búa við það að vera teknir annað eins í bakaríið hvað lýtur að áunnum eignarrétti sínum og aldraðir. Þá erum við að tala um hverjir aðrir en þeir eru skertir sjálfsagt um upp undir 80%. Það frumvarp sem hér liggur fyrir kveður á um breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum. Með mér á frumvarpinu er Guðmundur Ingi Kristinsson. 1. gr. frumvarpsins orðast svo: „4. málsl.1. mgr. 23. gr. laganna orðast svo: Þá skal ellilífeyrisþegi hafa sérstakt frítekjumark, annars vegar 100.000 kr. vegna atvinnutekna og hins vegar 100.000 kr. vegna lífeyristekna.“ Þetta er viðbót við það sem nú er en Flokkur fólksins hefur áður lagt fram þingsályktunartillögu sem liggur nú í fanginu á hæstv. félags- og barnamálaráðherra og er ætlunin, ef ég skil rétt, að hann komi með niðurstöður sínar inn í þingið fyrir 1. mars næstkomandi. Í frumvarpinu er kveðið á um að afnema með öllu skerðingar vegna atvinnutekna aldraðra enda hafa legið fyrir gögn sem benda til þess að í stað þess að ríkissjóður yrði af tekjum við slíkar ráðstafanir myndi ríkissjóður hagnast verulega á því að gefa öldruðum kost á að vinna lengur, þeim sem treysta sér til að vinna lengur en að þessari svokölluðu löggildingu þegar við stígum yfir þann þröskuld að vera talin löggiltir eldri borgarar. Frítekjumarkið er núna 25.000 kr. sem þýðir að lífeyrissjóður eða hvaðeina annað getur fallið þar undir með því að hækka frítekjumarkið upp í 100.000 kr. Ég ætla að vísa aðeins í greinargerðina. Þetta frumvarp var einnig lagt fram á síðasta löggjafarþingi, þá 896. mál, en hlaut ekki afgreiðslu eins og oft vill verða. Í besta falli fær maður að mæla fyrir málinu. Síðan fer það í ferli fastanefndar og þar er óskað eftir umsögnum og/eða að umsagnaraðilar komi og fylgi eftir umsögn sinni. Þetta gengur oft hratt og vel fyrir sig í fastanefndinni en einhverra hluta vegna dagar málið þar uppi. Hið viðurkennda almenna verklag á hinu háa Alþingi er að stjórnarandstöðuþingmenn eru hér kófsveittir við að semja góð mál. Kannski finnst ekki öllum þau góð en einhverjum finnst það, a.m.k. þeim sem eru að vinna að þeim. Þeir nota líka fjármagn skattborgaranna sem eru hér í formi styrkja til stjórnmálaflokka til að kaupa sér sérhæfða þjónustu, útreikninga og annað slíkt með málunum sínum til að geta stutt þau með góðum rökum og sýnt að það sé eitthvað af viti í þeim. En viti menn, einhverra hluta vegna hverfa þau oftar en ekki og þegar kemur að þessum svokölluðu hrossakaupum, eins og ég kalla það gjarnan, virðulegi forseti, áður en kemur að einhverjum frídögum þingsins, eins og fyrir jól, sumarfrí og páskafrí, virðist allt í einu eina verkfæri þessara stjórnarandstöðuþingmanna vera að reyna að semja um að fá að taka einhver mál út úr nefnd sem þegar eru tilbúin. Við búum við þingræði og ég skil ekki í skelfingu ríkisstjórnarflokkanna og meiri hlutans hér að fá málin okkar í þinglega meðferð í þingsal. Ég veit ekki betur en að þeir séu með meiri hluta hér og að það sé yfir höfuð alveg nákvæmlega sama, undantekningarlítið, ekki alveg undantekningarlaust, en nánast sama hvað við komum með - það er fellt. Allt annað er bónus og húrra fyrir því en það má sennilega telja á fingrum annarrar handar á hverju löggjafarþingi fyrir sig. Mig langar samt til að vísa í leiðinni í ályktun sem stjórn Landssambands eldri borgara setti fram um það almenna frítekjumark sem við erum að mæla fyrir hér. Með leyfi forseta ætla ég að lesa beint upp úr ályktuninni: „Stjórn Landssambands eldri borgara ályktar á fundi þann 26. nóvember 2019 og beinir til ríkisstjórnar Íslands að almennt frítekjumark samkvæmt 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100 frá árinu 2017 um almannatryggingar hækki um 25.000 kr. á mánuði í 50.000 kr. á mánuði svo fljótt sem verða má. Jafnframt verði gerð ráðstöfun til þess að sama almenna frítekjumarkið verði hækkað úr 50.000 kr. í 75.000 kr. ekki síðar en 1. janúar 2021 og sömuleiðis verði gerð áætlun um að hækka það úr 75.000 kr. í 100.000 kr. að lágmarki 1. janúar 2022.“ Eins og þið heyrið er þetta sannarlega hófleg ályktun og sýnir lítillæti eldri borgara sem við höfum iðulega séð. Það er ekki verið að biðja um allt og gera það strax. Þau eru að reyna að stíga lítil réttlætisskref og koma til móts við stjórnvöld þannig að það sé hægt að gera eins og þau biðja. Ég verð að viðurkenna að við í Flokki fólksins erum ekki alveg svona hófleg í okkar frumvarpi og breytingu. Okkur finnst algjört lágmark að þetta almenna frítekjumark sé 100.000 kr. og við getum ekki séð að eftir neinu sé að bíða. Það fjármagn og minnkandi skerðingar sem yrðu teknar af eldri borgurum sem þessu nemur væru um 12 milljarðar á ári. Ef við værum að tala um breytingu frá 0 væri verið að skerða eldri borgara vegna lífeyrisréttinda og þessara almennu frítekjuréttinda um 16 milljarða á ári. En þau hafa nú þegar þessar 25.000 kr. sem eru um 4 milljarðar kr. sem ríkissjóður yrði af í þessum viðbótarskerðingum. Hver þekkir ekki hvernig er skattað og skert? Það er það sem við kunnum hér. Það er verið að skerða eldri borgara um 35 milljarða á ári vegna áunninna eignarréttinda sinna í lífeyrissjóði, lögþvinguðum lífeyrissjóði. Í hann þarf að greiða hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Ég ætla ekki að hafa málið öllu lengra. Ég þarf þess ekki neitt, þetta liggur ljóst fyrir. Við í Flokki fólksins höfum verið að berjast fyrir því að afnema algjörlega skerðingar vegna atvinnutekna. Við teljum það vera lýðheilsumál fyrir aldraða. Það eru ekki það margir í þeim hópi sem hafa heilsu fram undir 200 ára svo ég ýki aðeins vegna þess að það er engu líkara en að við eigum að vera ódauðleg, finnst mér. Það er verið að koma að því hvaða það kostar ríkissjóð hræðilega mikla peninga að leyfa okkur að vinna svo lengi sem við treystum okkur til. Fæstir geta unnið fulla vinnu þegar þeir eru komnir yfir sjötugt og fæstir gera það. Sumir eldri borgarar þrá það virkilega félagslega og alla vegana og ef þeir hafa heilsu til vildu þeir vinna 50% starf ef það væri í boði. Þau eru skert það rækilega til viðbótar við kostnað við að koma sér úr og í vinnu og annað slíkt að flestir kæmu út í mínus. Það er lýðheilsumál að leyfa eldri borgurum að vinna lengur án þess að skerða launin. Það er hagnaður fyrir ríkissjóð, gefur betri heilsu, lengir tímann heima, lengir tímann þar til fólk þarf að leita sér annarra búsetuúrræða eins og hjúkrunarheimila eða dvalarheimila. Það lengir líf okkar í heilbrigði eins og kostur er. Þetta er hið sérstaka frítekjumark sem ég var að tala um sem lýtur að atvinnutekjum aldraðra en svo er hið almenna frítekjumark sem við óskum eftir að hækki úr 25.000 kr. í 100.000 kr. Allt sem Flokkur fólksins leggur hér fram lýtur að því að reyna að koma t.d. lágmarksframfærslu upp í 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust fyrir þá sem hafa ekkert annað, engan lífeyrissjóð, ekki neitt að byggja á nema framfærslu Tryggingastofnunar ríkisins, hugsið ykkur, einstaklinga sem eru kannski fársjúkir, hafa slasast og hafa ekkert val. En, nei, þeir fá rétt ríflega 200.000 kr. útborgað með strípaðri framfærslu Tryggingastofnunar. Hvað sagði þingheimur við því að fátækasta fólkið fengi 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust? Skemmst er frá því að segja að það var fellt fyrir jólin. Af öllum flokkum Alþingis var það ýmist fellt eða þeir tóku ekki þátt í atkvæðagreiðslu sem felur í sér að mínu mati að menn kæra sig ekkert um þetta, þetta sé ekki þeirra mál og þeim sé nákvæmlega sama. Það voru einungis Flokkur fólksins, Píratar og Samfylkingin sem börðust fyrir því hér fyrir jólin, Samfylkingin og Píratar með okkur, að reyna að koma lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust upp í 300.000 kr. Nú sjáum við hvað er að gerast á vinnumarkaðnum, virðulegi forseti. Hvað er að gerast í borginni þar sem menn berjast fyrir kúgaðar kvennastéttir sem skúra, skrúbba og bóna, hugsa um börnin okkar og sjá um aðhlynningu á sjúkrastofnunum og öðrum slíkum? Við sjáum hversu mikils virði þær eru metnar. Við sjáum hversu mikils virði unga konan er metin sem var grein um í blaðinu um daginn sem fær útborgað 240.000 kr. eftir 100% vinnu, mest 260.000 kr. ef hún er heppin og hefur fengið yfirvinnu, sú sem átti litla telpu og leigði 40 m² íbúð á 150.000 kr. á mánuði. Við sjáum hvernig staðan er en það er margt sem við getum gert betur ef við viljum gera betur. Við getum gert betur, við getum gert margt betur en að lækka veiðigjöldin og lækka bankaskattinn. Við getum gert betur en að færa þar 11,3–12,5 milljarða kr. til þeirra sem hafa ekkert með þá að gera til þeirra sem á þurfa að halda. Þetta mál sem við erum að mæla fyrir hér, að hækka hið almenna frítekjumark upp í 100.000 kr., er bara sanngirnis- og réttlætismál og mér þætti algjörlega sjálfsagt að því yrði tekið fagnandi. Að þessu sögðu er ég að hugsa um að láta þetta nægja í bili.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp Flokks fólksins um breytingu á lögum um almannatryggingar, um frítekjumark vegna lífeyristekna. Þetta er eitt af mikilvægustu málunum sem hafa verið lögð hérna fram vegna þess að þetta mál skiptir þann hóp mestu máli sem verst hefur það í lífeyrissjóðakerfinu. Hverjir standa þar verst að vígi? Því miður eru það kvennastéttir eins og hefur komið hérna fram. Það segir okkur þá sögu að allt tal okkar um jafnrétti launa og annað er hjómið eitt. Það hefur því miður komið skýrt fram á undanförnum árum og áratugum að það sem er sagt í stjórnarandstöðu gildir ekki þegar menn komast í stjórn. Það sem sagt er í þessum ræðustól eða flokkum gildir ekki þegar maður er kominn í stjórn í borginni. Það er sem sagt ekki sama hvort menn tilheyra séra Jóni eða venjulega Jóninum. Að segja fólki ár eftir ár og áratugum saman að reyna að lifa af 250.000 kr. eftir fullan vinnudag er algjörlega ömurlegt og eiginlega til háborinnar skammar. Það er enn þá meiri skömm þegar sagt er við þá sem eru veikir og eldri borgara sem ná ekki fullum réttindum hjá Tryggingastofnun að þeir eigi að lifa af 200.000 kr. og jafnvel undir 200.000 kr. á mánuði. Þar erum við því miður að tala um hóp fólks, sérstaklega vinnandi fólks, sérstaklega kvenna í láglaunastörfunum. Þær vinna árum og áratugum saman, brenna upp í erfiðisvinnu á lágmarkslaunum. Hvað gerum við svo þegar þessir einstaklingar fara á eftirlaun? Þeir hafa það enn þá verra. Kerfið er búið að búa þannig um hnútana að skattar, skerðingar og keðjuverkandi skerðingar valda því að fólkið sem hefur ekki getað tórt á sínum venjulegu launum á að reyna að tóra á lífeyrislaunum sem eru undir atvinnutekjum. Þetta er gífurleg óvirðing. Á lífeyrissjóðum öryrkja er 38,9% skerðing, ellilífeyrisþegar með 45% skerðingu. Ellilífeyrisþegar hafa þegar fengið 25.000 kr. frítekjumark sem er lítið og næstum ekki neitt en samt betra en ekkert. En hvað þýðir 100.000 kr. frítekjumark á lífeyristekjur? Það þýðir að þeir sem eru á lægstu launum í dag og eru að fara á eftirlaun eiga einhvern möguleika á að lifa á þessum eftirlaunum og að auki með 100.000 kr. frítekjumarki á atvinnutekjur værum við að stíga stórt fyrsta skref í því að sjá til þess að stór hópur fólks, sérstaklega konur, gæti lifað með reisn. Maður verður eiginlega kjaftstopp vegna þess að þegar maður lendir í kerfi skatta, skerðinga og keðjuverkandi skerðinga fer maður að hugsa hvernig í ósköpunum hafi verið hægt að búa þetta kerfi til. Hverjir fundu það upp? Látum vera þótt þessir einstaklingar hefðu fundið upp þetta kerfi og búið það til en hvers vegna í ósköpunum láta þeir það viðgangast ár eftir ár, áratugum saman og breyta því ekki? Er það vegna þess að þeir sem öllu ráða eru búnir að koma sér svo vel fyrir að þeir þurfa engar áhyggjur að hafa? Þeir hafa það bara fínt. Þá erum við búin að búa til, eins og ég sagði í ræðu fyrr í dag, tvöfalt kerfi, jafnréttiskerfi fyrir þá sem hafa það gott og svo sópum við hinum undir teppið og þeir eiga bara að hafa það skítt. Þá spyr kannski almenningur: Bíddu, af hverju er þetta svona? Málið er einfalt. Þetta er svona vegna þess að þeir flokkar sem hafa verið við völd undanfarin ár lofa öllu fögru en svíkja allt eftir kosningar. Síðan virðast þeir segja eitt í stjórnarandstöðu og annað þegar þeir eru komnir í stjórn. Það virðist ekki breyta neinu hverjir eru við völd. Allir flokkar sem hafa komið á þing hafa komið á einhvern hátt að launasamningum nú þegar í gegnum borgina - og hvað? Við sjáum afleiðingarnar, þar eru engar breytingar. Það er skrýtið og líka óvirðing þegar verið er að reyna að verja þessa stöðu með því að segja að þetta séu lífskjarasamningar sem hafi verið samþykktir. Lífskjör fyrir hverja? Ég spyr: Hvernig í ósköpunum geta það verið lífskjarasamningar fyrir einhvern ef hann getur ekki lifað á því? Það er útilokað að skreyta sig á þeirri vegferð að þetta sé eitthvað sem allir eiga að kyngja. Við erum að tala um að á nokkurra ára tímabili eigi að hækka laun um 68.000 kr. Við erum með launataxta hjá borginni sem eru svo ótrúlega lágir að maður verður eiginlega kjaftstopp. Það eru 280.000 kr. fyrir fulla vinnu og síðan þegar menn eru búnir að vera í fimm ár eða lengur rétt ná þeir að fara yfir 300.000. Þetta segir þá sögu að þegar þessir einstaklingar fara á eftirlaun eru þeir komnir í fátækt. Með því að samþykkja þetta frumvarp og samþykkja að frítekjumark vegna lífeyristekna verði 100.000 kr. koma þeir alltaf og segja: Þetta kostar svo mikið, þetta kostar 16 milljarða. Hvað höfum við gert í þinginu? Við höfum tekið burtu bankaskattinn, lækkað veiðigjöld og alls konar fleira sem við erum að gera, eins og með breytingum á persónuafslættinum. Hvers vegna í ósköpunum var þetta ekki allt sett á þá sem lægstu hafa launin og þurfa mest á því að halda? Ég spyr t.d. í samhengi við þetta: Hvernig stendur á því að við erum að skatta lægstu laun? Þetta var ekki svona og því miður er staðreynd að skattar hafa stórhækkað og langmest hjá þeim sem síst skyldi, þeim sem eru á lægstu launum og bótum. Þess vegna er mikilvægt að við byrjum en því miður hefur sýnt sig að allar svona góðar tillögur falla yfirleitt og yfirleitt eru rökin þau að þetta kosti of mikið og að ekki séu til peningar. Það er rangt, peningarnir eru til, þeir fara bara ekki á réttan stað. Það segir allt um þá sem hafa völdin á hverjum tíma að þeir skuli greiða atkvæði á þennan veg og ég bið almenning að fylgist með því vegna þess að það eru þeir sem eru þarna úti, almenningur, sem geta breytt þessu með því að sýna í verki í næstu kosningum að þeir ætli ekki að líða enn eitt tímabilið þar sem verður klekkt á þeim sem síst skyldi, að þeir sem eiga réttmæta kröfu á því að lifa mannsæmandi lífi verði enn einu sinni látnir gjalda þess. Það er stór hópur í fátækt, stór hópur í sárafátækt og ég segi að þetta er okkur til háborinnar skammar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall ýmissa lagabálka á verksviði fjármála- og efnahagsráðuneytisins sem eiga það sameiginlegt að hafa þjónað tilgangi sínum og því sé rétt að fella lögin á brott. Í frumvarpinu er lagt til að alls 32 lög verði felld úr gildi, þau elstu frá 1926, þau yngstu frá 2008. Hér er um að ræða löggjöf um gjaldeyrismál, eignamál og mál sem tengjast efnahagsráðstöfunum og sköttum. Ýmist eiga ákvæði laganna ekki lengur við eða ráðstafanir sem þau kveða á um eru um garð gengnar. Almennt er æskilegt að úrelt lög og lög sem ekki eru lengur til neinna þarfa séu felld brott úr lagasafninu. Bæði er það til einföldunar og jafnframt standa röksemdir um réttarvissu til þess að úrelt lög séu formlega felld brott. Frumvarpið er að uppbyggingu tiltölulega einfalt. Lagaboðin sem um ræðir eru, eins og ég hef hér komið inn á, af ýmsum toga. Þau varða til að mynda ábyrgð á láni vegna stálvölsunarverksmiðju. Eins er hér dæmi um heimild til að selja jarðhús í Ártúnsbrekku og lög um skattfrelsi vinninga í tengslum við happdrættisskuldabréf ríkissjóðs. Þetta nefni ég einungis í dæmaskyni af fjölmörgum tillögum í frumvarpinu. Við undirbúning málsins var lagt mat á gildi hvers og eins af þeim lagabálkum sem um ræðir með tilliti til þess hvort rétt væri og forsvaranlegt að fella það brott. Það verður þá væntanlega viðfangsefni efnahags- og viðskiptanefndar að rýna það enn frekar, en hér hefur verið horft til þess hvort ekki væri öruggt að viðkomandi lög þjónuðu ekki lengur neinum tilgangi í lagasafninu. Drög að frumvarpinu voru birt á samráðsgátt í nóvember sl. Engar umsagnir bárust. Það má segja að það hafi ekki verið óvænt vegna þess að hér er ekki um að ræða neina eiginlega efnisbreytingu á gildandi rétti og þar af leiðandi ekki auðvelt að sjá einhver sérstök lagaverndarsjónarmið sem átt gætu við. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Virðulegur forseti. Ég kem hingað aðallega til að hrósa hæstv. fjármálaráðherra fyrir þetta frumvarp. Það minnkar frumvarp mitt og Pírata um brottfall laga sem var lagt fram á 149. og 148. þingi um einmitt brottfall 208 laga. 29 af þeim sem eru í frumvarpi ráðherra voru einmitt í því frumvarpi okkar Pírata. Það mál er núna í vinnslu á nefndasviði Alþingis til að gera það að þingsályktunartillögu til að ráðherrar taki það upp hjá sér á sínu málefnasviði að fella brott þau óþörfu lög sem þar er um að ræða. Núna er fjármálaráðherra búinn að taka sín mál og klára þau. Þeim mun færri eru önnur mál sem þarf að vesenast í. Takk kærlega.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingmannamáli, frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Þetta er mál sem tengist sameiginlegri ábyrgð lífeyrissjóða og jafnréttisstefnu þeirra. Þetta frumvarp var lagt fram á 148. og 149. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og er því endurflutt nú. Breytingin sem er lögð til hér er í stórum dráttum tvíþætt og fyrri tillagan hljóðar svo: „Við 1. mgr. 36. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Lífeyrissjóður skal setja sér jafnréttisstefnu er nái til fjárfestinga sjóðsins.“ Nú er það svo að í þessari 36. gr. er almennt fjallað um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða þar sem tilgreind eru nokkur atriði sem lífeyrissjóðir skulu hafa í huga, þar með talið að hafa hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi og að þeir setji sér siðferðisleg viðmið í fjárfestingum, svo að fátt eitt sé nefnt. Hér er sem sagt verið að leggja til að það bætist við þessi nýi töluliður um jafnréttisstefnu og jafnréttisstefnan nái þá til fjárfestinga sjóðsins. Þessu tengt er í frumvarpinu lögð til breyting á 41. gr. sem tekur til skýrslu stjórnar: „Við 2. mgr. 41. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: framkvæmd jafnréttisstefnu sjóðsins.“ Hér er þá átt við að í umræddri skýrslu komi fram samhliða yfirliti um starfsemi sjóðsins á árinu og öðrum upplýsingum upplýsingar um það hvernig lífeyrissjóðirnir hafi staðið að framkvæmd þessarar jafnréttisstefnu. Áður en ég fer nánar í sjálft efni frumvarpsins langar mig til að hafa nokkur orð um þá stöðu sem kemur í ljós þegar valdaþræðirnir í íslensku fjármálalífi eru raktir. Ég ætla að vitna í grein úr Kjarnanum frá því í febrúar á síðasta ári en Kjarninn hefur nú um nokkurra ára skeið birt slíka könnun árlega og ég vænti þess að febrúar sem nú er hafinn verði engin undantekning en þessi könnun er sem sagt ársgömul. Þar segir, með leyfi forseta: „Í ár náði hún, líkt og í fyrra, til 90 æðstu stjórnenda viðskiptabanka, sparisjóða, lífeyrissjóða, skráðra félaga, óskráðra tryggingafélaga, lánafyrirtækja, verðbréfafyrirtækja og -miðlana, framtakssjóða, orkufyrirtækja, greiðslustofnana, Kauphallar og lánasjóða. Niðurstaðan nú er sú að 80 þeirra eru karlar en tíu eru konur. Konum fjölgar um eina á milli ára … Þessi hópur sem fellur undir úttektarskilyrðin stýrir þúsundum milljarða króna og velur í hvaða fjárfestingar þeir peningar rata hverju sinni.“ Þegar litið er til baka nokkur ár sést að munurinn, þ.e. hlutfall karla og kvenna í hópi þessara æðstu stjórnenda, stendur nær í stað. Það hefur lítið sem ekkert breyst á þeim árum sem nýliðin eru sem þó eiga að teljast einhver þau framsæknustu ár sem við höfum lifað í jafnréttismálum. Þessu til viðbótar ætla ég að telja hér upp, tengt þessu máli, nokkrar staðreyndir. Í Kauphöll Íslands er skráð 21 félag. Þau uppfylla öll skilyrði um kynjahlutföll í stjórnum, eðlilega. Kynjahlutföll hafa verið fest í lög. Í stjórnum sjö félaga eru konur til jafns við karla eða fleiri en karlarnir. En í 16 af þessum félögum eru karlar bæði forstjórar og stjórnarformenn. Í þremur félaganna eru framkvæmdarstjórnirnar eingöngu skipaðar körlum. Engin kona er forstjóri í skráðu félagi í Kauphöllinni. Rétt fyrir síðustu jól birtu Ásta Dís Óladóttir lektor, Gylfi Dalmann Aðalsteinsson dósent og Þóra H. Christiansen aðjúnkt við viðskiptadeild Háskóla Íslands grein í tímaritinu Stjórnmál og stjórnsýsla þar sem þau leituðu svara við þeirri spurningu hvort engin eftirspurn væri eftir konum í æðstu stjórnunarstöður. Í könnun sem lá undir grein þremenninganna og framkvæmd var af þeim meðal kvenkynsstjórnenda í íslensku atvinnulífi komu fram ýmsar hugmyndir um hvernig mætti fjölga konum í stjórnunarstöðum, t.d. að fyrirtækjum á einkamarkaði yrði gert skylt að auglýsa slík störf. Þá var talað um að breyta þyrfti vinnufyrirkomulagi og vinnumenningu á Íslandi og bæta fæðingarorlofskerfið til að auðvelda konum að standa jafnfætis körlum gagnvart forystustörfum. Lífeyrissjóðir voru nefndir til sögu á þann veg að þeim yrði gert að marka eigendastefnu með kynjakvóta í fyrirtækjum sem þeir fjárfesta í á þann veg að lágmark hvors kyns í framkvæmdastjórnum yrði ekki undir 40%, þ.e. að lífeyrissjóðir fjárfestu ekki í fyrirtækjum þar sem þetta væri brotið. Síðast en ekki síst birtist reyndar í þessari könnun sem vísað er í og síðan greininni mikill stuðningur meðal þessa hóps, kvenkyns stjórnenda, við að Alþingi lögfesti kynjakvóta í stjórnunarstöðum í atvinnulífinu. En það mál sem er til umræðu hér núna snýst um lífeyrissjóðina okkar. Ég hef fulla trú á því að hin umræðan muni dúkka upp fyrr en síðar. Áhrif lífeyrissjóða í íslensku viðskiptalífi eru veruleg enda eru lífeyrissjóðirnir umsvifamestu aðilar á íslenskum fjármálamarkaði nú um stundir. Þeir eru 22, stýrt af 16 einstaklingum. Þar af eru 14 karlar, tvær konur. Aðeins til að setja hlutina í frekara samhengi, hvað verið er að tala um þegar við tölum um völd og umsvif lífeyrissjóðanna, þá voru eignir lífeyrissjóðanna í lok desember árið 2018 metnar á um 4.240 milljarða. Sjóðirnir halda á stórum hluta skuldabréfa og skráðra hlutabréfa, annaðhvort beint eða óbeint í gegnum sjóði sem þeir hafa fjárfest í og svo hafa þeir, eins og þekkt er, líka fjárfest mikið í óskráðum eignum og sækja mikið á í útlánum til fasteignakaupa, svo að dæmi sé tekið. Samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sem hér er vísað í í upphafi, og starfsemi lífeyrissjóða er öllum launamönnum og þeim sem stunda atvinnurekstur og/eða sjálfstæða starfsemi skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði. Lífeyrissjóðunum er þannig falið að fara með almannafé og hafa þar af leiðandi augljóslega samfélagslegu hlutverki að gegna. Þetta hlutverk er viðurkennt og endurspeglast m.a. í umræddri 36. gr. laga sem kveður á um að lífeyrissjóðir skuli hafa hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi og setja sér siðferðisleg viðmið í fjárfestingum. Með þessu frumvarpi er lagt til að hnykkt verði enn frekar á samfélagslegu hlutverki lífeyrissjóða að því er varðar jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna í samfélaginu með því að kveða á um að sjóðirnir skuli setja sér jafnréttisstefnu sem nái til fjárfestinga viðkomandi sjóða og að sama skapi skuli þess getið í ársskýrslu sjóðanna hvernig framkvæmd jafnréttisstefnunnar hafi gengið, hvernig fjárfestingar hafi samræmst stefnunni. Þannig beri lífeyrissjóðum samkvæmt þessu að skýra sérstaklega forsendur þess þegar fjárfest er í fyrirtækjum þar sem kynjahalli er verulegur meðal æðstu stjórnenda, svo að dæmi sé tekið. Herra forseti. Í raun ætti svona stefna að vera sjálfsögð og eðlileg í ljósi þess hlutverks sem lífeyrissjóðir gegna í samfélaginu, enda sýna fjölmargar rannsóknir fram á að fyrirtækjum þar sem jafnvægi er í kynjahlutföllum í stjórn og framkvæmdastjórn vegnar almennt betur. Þetta ætti því að falla undir samfélagslega ábyrgð sjóðanna sem nefnd hefur verið. En í ljósi stöðunnar í íslensku viðskiptalífi, í ljósi tölfræðinnar sem ég hef m.a. lesið upp hér og er þekkt og í ljósi þess hve hægt hefur gengið að breyta þessu þykir rétt að mæla sérstaklega fyrir um þessa skyldu lífeyrissjóðanna með lögum. Herra forseti. Þó að margt hafi áunnist í jafnréttismálum hér á landi er eins og ákveðin svið samfélagsins séu svolítið sér á báti. Dæmi um það er fjármálageirinn. Þær tölur eru sláandi sem sýna að ríflega 90% þeirra sem stýra peningum hér á landi eru karlmenn og í þeim hópi skera lífeyrissjóðirnir sig síðan úr vegna þess að þeir tilheyra öllum almenningi. Lífeyrissjóðirnir hafa, svo að ég árétti það, samfélagslegu hlutverki að gegna, þeir sýsla með peningana okkar og eru gríðarlega umsvifamiklir í viðskiptalífinu í gegnum fjárfestingar sínar. Hér er því lagt til að lífeyrissjóðirnir axli þannig ábyrgð þegar kemur að framgangi jafnréttis í samfélaginu, það sé þannig sem þeir sinni samfélagslegri skyldu sinni á sem bestan hátt og því hlutverki sem þeim er ætlað að gegna í samfélaginu. Það er því lagt til að þessi samfélagslega skylda sé lögfest þannig að lífeyrissjóðum sé gert að setja sér jafnréttisstefnu sem nái til fjárfestinga. Ákvæðið um jafnréttisstefnuna, sem kveðið er á um í 1. gr. þessa frumvarps, er hins vegar ekki nóg. Það þarf að ríkja gegnsæi um það hvernig hún er framkvæmd. Þess vegna er líka hnykkt á því og lagt til að lífeyrissjóðunum verði lögum þessum samkvæmt skylt að gera grein fyrir því í ársskýrslunni hvernig jafnréttisstefnan er framkvæmd. Þannig myndu sjóðirnir t.d. þurfa að útskýra hvers vegna fjárfest er í fyrirtækjum sem uppfylla ekki jafnréttisviðmið. Og mér þykir mikilvægt að það komi fram hér að hér er um að ræða að lögfesta skyldu lífeyrissjóða til að rökstyðja val sitt og ákvarðanir. Það er ekki lögfesting á inngripi í ákvarðanirnar sem slíkar að öðru leyti. Þetta getur því varla talist stórkostleg takmörkun á frelsi þeirra heldur er það einfaldlega krafa, eðlileg krafa, af hálfu eigenda sjóðanna og þeirra sem hagsmuna eiga að gæta að val, ákvarðanir og aðgerðir séu rökstuddar. Það er skylda stjórnmálanna að vera vakandi yfir því hvernig megi breyta og bæta kerfi almenningi til góðs. Við eigum ekki að láta tiltekin svið samfélagsins þar undanskilin og við eigum ekki að láta það líðast að tiltekin svið samfélagsins festist í kynbundinni misskiptingu. Í umsögnum sem bárust við málið í hinum fyrri tveimur tilraunum var samhljómur um mikilvægi málsins og þess markmiðs sem þar er sett fram. Hins vegar bar á því að einhverjir teldu að með þessum breytingum væri möguleiki á því að minni áhersla yrði lögð á að fjárfest væri í samræmi við skynsemisregluna - og ég vísa þar t.d. í umsögn Fjármálaeftirlitsins - þ.e. að til að uppfylla þá skyldu að fjárfest sé í fyrirtækjum þar sem jafnvægi er í kynjahlutföllum í stjórn og framkvæmdastjórn sé hætta á að minni áhersla verði lögð á að fjárfesta í samræmi við skynsemisreglu. Hér gætir ákveðins misskilnings sem verður gott að fá að útkljá í vinnu nefndarinnar, þegar málið fer í þinglega meðferð og nefndin fær til sín gesti og ég hef fulla trú á að það takist núna í þriðja skipti. Staðreyndin er sem sagt sú, eins og ég hef ítrekað sagt, að það sem þarf að gera er að rökstyðja ákvörðunina. Við hljótum öll að geta verið sammála um það. Það er í anda skynsemisreglu. Einstaka umsagnaraðilar hafa líka bent á að það væri rétt að svona lagasetning næði til allra stofnanafjárfesta. Lífeyrissjóðirnir væru þar ekki teknir sérstaklega út fyrir. Ég get alveg tekið undir að það mætti skoða það með tíð og tíma. En munurinn á lífeyrissjóðum og öðrum stofnanafjárfestum er þó sá sem ég hef eytt töluverðu máli í að útskýra og ræða, þ.e. að lífeyrissparnaður er lögbundinn og þess vegna hvílir meiri og ríkari samfélagsskylda á þeim og stjórnendum þeirra. Herra forseti. Hér er um að ræða þingmál sem allur þingflokkur Viðreisnar stendur að auk hv. þingmanna Andrésar Inga Jónssonar og Helga Hrafns Gunnarssonar. Það er kannski rétt að geta þess að þingmennirnir voru töluvert fleiri þegar málið var lagt fram fyrst. En eins og gengur og gerist fellur nú úr þeim hópi, menn þreytast kannski á þessum síendurteknu framlagningum. Ekki sú sem hér stendur en því er ekki að neita að ég vonast til að ég standi ekki oftar hér og flytji þetta mál án þess að það fái þinglega meðferð og fari alla leið. Ég hef lokið máli mínu núna, herra forseti, og óska þess að málið fari til efnahags- og viðskiptanefndar. Ég vona og trúi því að það fái góðan og skjótan framgang þar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þingmannamáli, þingsályktunartillögu sem er ætlað að svara endurteknu ákalli um aðgerðir gegn tjóni af völdum aksturs og annars ágangs utan vega. Við erum vonandi öll sammála um að slíkt rask sé lítið sem verði að bæta eins og hægt er og sem allra fyrst eftir að því er valdið. Á hverju ári berst fjöldi frétta af sektargreiðslum vegna utanvegaaksturs en tjónið stendur þó oft óbætt um langan tíma, sérstaklega ef því er valdið utan þjóðgarða. Það var í heimsókn þingflokks Viðreisnar hjá samflokksfólki okkar á Austurlandi sem hugmyndin að þessari tilteknu lausn kviknaði og við kunnum því fólki miklar þakkir fyrir hugkvæmni sína og athugul augu, enda er þar um að ræða fólk sem hefur töluverða reynslu af því að vinna í að fjarlæga lýti eftir utanvegaakstur á borð við þau sem við ræðum hér. Lausnin er svo einföld að það er furða að hún skuli ekki hafa komið fram fyrr. Í sem stystu máli felur hún það í sér að sama fjárhæð og rennur í ríkissjóð vegna sekta fyrir utanvegaakstur verði veitt í sérstakan sjóð, jarðbótasjóð. Staðbundin félagasamtök muni síðan getað fengið úthlutanir úr sjóðnum gegn því að taka að sér framkvæmd viðgerða á skemmdum utan þjóðgarða, að sjálfsögðu með stuðningi aðila sem hafa sérþekkingu til að skipuleggja og stýra slíkum aðgerðum. Við erum hér að tala um íþróttafélög, skátahreyfingar eða alls konar umhverfissamtök sem hafa nóg af áhugasömu fólki sem þekkir vel til til að taka verkin að sér, bæta landið og fá aukið fjármagn í uppbyggingu íþrótta- og félagslífs um landið. Með mér að tillögunni standa þingmenn Viðreisnar, Jón Steindór Valdimarsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Þorsteinn Víglundsson, auk þingmanns Samfylkingarinnar, Albertínu Friðbjargar Elíasdóttur, þingmanna Pírata, Björns Levís Gunnarssonar og Helga Hrafns Gunnarssonar, og þingmanns Flokks fólksins, Guðmundar Inga Kristinssonar. Tillögutextinn sjálfur er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að setja eigi síðar en 1. apríl 2020 á fót jarðbótasjóð sem fjármagnaður verði úr ríkissjóði og hafi að markmiði að standa undir viðgerðum á jarðvegsrofi vegna utanvegaaksturs utan þjóðgarða. Ráðherra setji sjóðnum úthlutunarreglur sem m.a. geri félagasamtökum kleift að sækja fé í sjóðinn til að vinna að markmiðum hans.“ Í greinargerð er síðan fjallað nánar um útfærsluna, að ekki minna en sömu fjárhæðir og renna í ríkissjóð vegna sektargreiðslna fyrir akstur utan vega verði veittar í þennan sjóð. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Eðlilegt þykir að fjárframlög í sjóðinn nemi að lágmarki tekjum ríkissjóðs af sektum vegna utanvegaaksturs auk frekari framlaga eftir þörfum. Þar sem fjárhæðir sekta munu ekki í öllum tilvikum duga til að standa straum af kostnaði er mikilvægt að ráðherra leggi mat á það hversu háum fjárhæðum verði varið úr ríkissjóði á hverju ári til viðbótar við fjárhæðir sekta. Jafnframt er mikilvægt að nýta þær upplýsingar sem safnast með tímanum um raunverulegan kostnað við viðgerðir til að endurskoða upphæð sektargreiðslna með það að markmiði að þær standi undir kostnaðinum að því marki sem hægt er.“ Hér er verið að bregðast við því að í upphafi gæti orðið einhver ófyrirséður kostnaðarauki vegna þess að eftir því sem best verður séð eru þær sektargreiðslur sem nú er kveðið á um vegna utanvegaaksturs ekki í beinu samhengi við kostnaðinn sem hlýst af því að laga til. Þeim gögnum hefur ekki verið safnað þannig að hér er mælst til þess að það sé gert jafnhliða enda eðlilegt að þegar á annað borð er um að ræða skemmdir og ljóst hver veldur þeim beri þeir aðilar kostnaðinn. Gert er ráð fyrir því að framlög í sjóðinn nemi fjárhæðum sekta óháð því hvort tjóni sé valdið innan þjóðgarða eða utan. Þeim verði þó eingöngu varið til viðgerða á skemmdum utan þjóðgarða. Í fyllingu tímans, og þegar nákvæmari gögn liggja fyrir um umfang tjóna og kostnað við viðgerðir á þeim, verður jafnframt unnt að ákvarða sektarfjárhæðir í samræmi við kostnaðinn sem fylgir viðgerðum. Þá verður hægt að taka afstöðu til þess hvort lækka megi framlög til þjóðgarða sem nemur viðgerðakostnaði vegna utanvegaaksturs og heimila úthlutanir úr sjóðnum til viðgerða innan þjóðgarða. Það eru vangaveltur síðari tíma. Fram að því teljum við rétt að úthlutunum verði eingöngu varið til þeirra svæða sem nú njóta engra fjárveitinga til nauðsynlegra viðgerða á skemmdum vegna utanvegaaksturs. Ég hef lokið yfirferð minni, herra forseti, og óska þess að málinu verði vísað til þinglegrar meðferðar í umhverfis- og samgöngunefnd og muni í kjölfarið hljóta snögga og góða afgreiðslu frá Alþingi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa kynningu. Ég minni á að utanvegaakstur var gríðarlegt vandamál árum og áratugum saman en mikið hefur unnist á því öllu saman. Ástandið er miklu betra nú en var, en það er vissulega enn til vansa þeim sem eru í utanvegaakstri. Eitt og annað bíður úrlausnar. Þegar ég sé þessa þingsályktunartillögu og sérstaklega greinargerðina finnst mér töluvert vanta upp á það að manni finnist málið nokkuð skýrt. Hvert er umfang utanvegaaksturs í raun og veru? Ég hefði gjarnan viljað sjá einhverjar upplýsingar um það í greinargerðinni og eins hvert tjónið er. Það er mjög erfitt að meta til fjár tjón af utanvegaakstri vegna þess að þetta getur verið í fjörusandi annars vegar, ársandi einhvers staðar uppi á hálendinu, grónum svæðum eða jarðhitasvæðum. Við þekkjum dæmi um allt þetta. Hvergi er gerð tilraun til að setja eitthvað fram um hvort þróunin sé í þá átt að þetta tjón vaxi hvað fjármuni snertir eða minnkar. Svo er annað sem kemur auðvitað inn í þetta allt saman og það er það sem við getum kallað náttúrulega lagfæringu á utanvegaakstri. Í sumum tilvikum er náttúran mjög fljót að afmá þessi ummerki þar sem er t.d. foksandur. Utanvegaakstur er í sumum tilvikum þannig að eiginlega er ekki hægt að bæta fyrir hann eða ekki rétt að bæta fyrir hann með einhverjum sérstökum viðgerðum vegna þess að ummerkin eru horfin árið eftir. Ég hefði viljað sjá vandaðri undirbúning og spyr hv. flutningsmann af hverju það hafi ekki verið gert.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Mér þykir leitt að heyra að hv. þingmaður telji að hér sé um óvönduð vinnubrögð að ræða. Tillagan felur í sér að Alþingi feli umhverfis- og auðlindaráðherra að setja á fót jarðbótasjóð sem hafi það að markmiði að standa undir viðgerðum á jarðvegsrofi. Það er mælst til þess, eins og ég tók fram, að þær sektir sem nú er verið að beita fyrir utanvegaakstur renni beinlínis til viðgerða á þessum sömu skemmdum sem unnar eru. Ég veit og geri ráð fyrir því til viðbótar að innan ráðuneytisins séu til staðar þær upplýsingar sem þörf er á að hafa. Ég er alveg sammála því og það er rétt að mjög jákvæð skref hafa verið tekin í átt að aukinni vitundarvakningu. Margt horfir til betri vegar en það breytir því ekki að ríkið tekur, eins og er í dag, þátt í því að lagfæra skemmdir innan þjóðgarða. Það er sektað fyrir þær skemmdir sem verða utan þjóðgarða en þær sektir renna ekki í að lagfæra þær skemmdir. Það er undir þann leka sem við viljum setja með þessari tillögu. Ég held að það ætti ekki að stoppa málið að í greinargerð sé ekki upptalning á því hversu miklar sektir þetta eru frá ári til árs. Ég tel nokkuð ljóst að þær upplýsingar muni koma upp úr vinnu umhverfis- og auðlindaráðherra. Það er tiltölulega einfalt mál. Þetta er þingsályktunartillaga um að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að setja þennan sjóð á stofn til að stemma stigu við máli sem við þekkjum. Ég geri ekki athugasemdir við að hv. þingmaður hefði viljað sjá frekari upplýsingar en mitt mat er að þær upplýsingar sem hér eru séu nægar til að fela ráðherra að gera bragarbót á málinu.
Herra forseti. Þetta snýst einfaldlega um spurninguna hvort þennan sjóð þurfi. Við eigum hugsanlega að samþykkja mál sem er þess eðlis að við förum fram á að þessi sjóður sé búinn til og hann undirbúinn í ráðuneytinu. Ég nefndi sektarupphæðina sem eina af fleiri spurningum því að ég var líka að reyna að gera mér grein fyrir umfangi þessara skemmda. Ef þetta er mjög stórt mál, skemmdir miklar og víða, kann vel að vera að þennan sjóð þurfi en við erum einfaldlega hér til að meta nauðsyn þess að þetta sé gert. Þá væri ekki í sjálfu sér óeðlilegt þó að greinargerðin væri heldur ítarlegri en þarna er. Ég var ekki að fara fram á annað. Ég get alveg lýst því yfir að ég er alls ekki á móti því að svona sjóður starfi, þvert á móti. Ég þekki hálendið vel, ber hag þess fyrir brjósti og hef séð vondar skemmdir í gegnum ævina sem voru sennilega viðgerðar með einhverju móti sem ég kann ekki að nefna. Hverjir stóðu straum af viðgerðum í t.d. Kerlingarfjöllum þar sem var ekið yfir jarðhitasvæði? Hverjir sáu um það? Komu þessir peningar frá ríkinu, komu þeir frá þeim sem þarna eru með starfsemi, kemur þetta frá hverju sveitarfélagi eða hvernig er þetta gert? Ég geri mér einfaldlega ekki grein fyrir því hvað er að baki þessari þingsályktunartillögu. Það er ekki annað sem ég kom hér upp til að auglýsa eftir.
Herra forseti. Ég ímynda mér að við hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson séum sammála um að best væri að þessi sjóður þyrfti ekki að vera til vegna þess að slíkar skemmdir væru ekki unnar, en þær eru unnar og stundum eru menn gómaðir og sektaðir. Þær sektir renna eins og er ekki beint í þessar viðgerðir. Stundum sleppa menn alfarið, stundum er búin til einhver regla og menn meta umfang skemmda og þeir sem nást sektaðir. Það er eitthvert jafnaðargjald. Það er allt reynt til að ná inn peningum frá þeim sem þó valda skemmdunum til að laga. Ég get alveg tekið undir að það er nauðsynlegt í þessu máli að hafa yfirsýn yfir umfangið. Þessar upplýsingar hljóta að liggja hjá til þess bærum aðilum í ráðuneytinu og af því að við hv. þingmaður erum bæði nefndarmenn í umhverfis- og samgöngunefnd þangað sem málið fer vonandi til afgreiðslu er kannski eitt af því fyrsta sem við gerum að biðja um minnisblað úr ráðuneytinu ef það getur komið málinu áfram. Þrátt fyrir að við séum á betri stað en við vorum fyrir einhverjum árum og áratugum og þrátt fyrir að ég hafi án nokkurs vafa ferðast minna um hálendið en hv. þingmaður hef ég séð slík ummerki eftir utanvegaakstur að mér svíður. Það svíður að í einhverjum tilfellum skuli menn ekki hafa verið sektaðir en það svíður næstum því meira að í þeim tilfellum sem menn hafa verið sektaðir hefur samt ekki verið farið í úrbætur vegna þess að peningarnir hafa farið annað. Það er það sem þessu máli er gert að vinna bót á, að reyna að tryggja að við lögum hlutina.
Virðulegur forseti. Á undanförnum árum hefur fólk í auknum mæli gert sér grein fyrir því að ein af þeim leiðum sem við höfum til þess að byggja upp traust í samfélaginu er að auka gagnsæi um það sem áður fyrr átti sér stað bak við luktar dyr. Þetta hefur Alþingi t.d. sýnt með eigin verkum með því að gera launa- og kostnaðargreiðslur þingmanna margfalt gagnsærri en þær voru fyrir örfáum árum þannig að nú getur hver sem er flett því upp á vef Alþingis hversu miklu er kostað til hvers og eins okkar sem hér störfum. Gagnsæið var samt ekki fundið upp í gær og það er þess vegna dálítið skemmtilegt að líta til þess að um nokkuð langt árabil hefur verið hægt á hverju ári að fletta upp í álagningarskrám skattstjóra hverjar tekjur hvers og eins skattgreiðanda hér á landi hafa verið undanfarið tekjuár. Hins vegar, vegna þess að það er gömul lagaheimild fyrir birtingu álagningarskrár, er birtingarformið sem var bundið í lög fyrir réttum 40 árum komið nokkuð til ára sinna og farið að bera þess merki hversu gamalt það er. Núna kemur álagningarskráin fyrir sjónir almennings annars vegar á pappír á skrifstofu skattstjóra í þykkum innbundnum gormamöppum þar sem fólk getur staðið í röð til að sitja yfir pappírunum og fletta þeim um það tveggja vikna skeið sem skrárnar eru aðgengilegar samkvæmt lögum. Hitt birtingarformið er í blöðum eins og tekjublaði Frjálsrar verslunar þar sem valdir eru ákveðnir einstaklingar og dregnir sérstaklega fram til að sýna hverjar tekjur þeirra voru undanfarið ár. Sú tillaga sem hér liggur fyrir snýst um að gera ekki endilega eðlisbreytingu á þessari birtingu heldur einfaldlega að færa hana til nútímalegra horfs, gera birtingu álagningarskrár rafræna. Með þessu tel ég lögin færast nær því að sýna skrárnar á hentugum stað eins og það heitir í lögunum í dag vegna þess að hentugur staður í dag er ekki pappír hjá skattstjóra heldur netið sem við höfum öll í höndunum daginn út og inn. Það mætti svo sem taka smástund í að ræða tilgang þess að halda þessum skrám aðgengilegum. Þetta er framkvæmd sem er sameiginleg og með svipuðum hætti á öllum Norðurlöndunum sem eiga það sameiginlegt að reka víðtækt velferðarkerfi og öflugar stofnanir í almannaþjónustu, sem er líka lykilþáttur í því að byggja upp það félagslega traust sem ríkir í þessum löndum og sem er eitt helsta einkenni Norðurlandanna, það að við getum treyst hvert öðru. Hluti af því er ekki endilega að fletta upp nágrannanum heldur að geta það. Gagnsæið er nefnilega þannig að það þarf ekki endilega að nota gögnin heldur að þau séu á hlaðborði til að vera skoðuð. Það byggir upp traustið og viðheldur því. Í samfélögum eins og okkar á Norðurlöndunum eru skattgreiðslur í raun ekki einkamál greiðenda heldur lögbundin samfélagsleg skylda og þess vegna hefur sú leið verið valin að birta upplýsingar um þær á einhvern hátt. Í dag er það þannig að í það minnsta þrjú Norðurlandanna hafa farið þá leið að birta upplýsingarnar á einhvern hátt rafrænt, Svíþjóð, Finnland og Noregur. Það er kannski helst að við getum litið til Noregs þar sem skattskráin hefur verið opinber svo lengi sem frá árinu 1863 og aðgengileg rafrænt frá árinu 2004. Norðmenn hafa gengið í gegnum það að þróa þessa birtingu þannig að hún uppfylli þau skilyrði sem persónuvernd gerir t.d. Norski skatturinn skráir til að mynda allar uppflettingar þannig að gagnsæið gengur í báðar áttir. Ef ég fletti einhverjum upp fær viðkomandi að vita að ég hafi flett honum upp. Þar með er á vissan hátt girt fyrir mögulega misnotkun á þessum aðgangi. Það sem væri áhugavert að skoða við vinnslu þessa máls í framhaldinu er hvernig væri hægt að þróa þetta verkfæri til að þjónusta almenning enn frekar. Íslenskir fjölmiðlar sinna ákveðnu þjónustuhlutverki með þessum tekjublöðum, svo langt sem þau ná. En hvernig væri t.d. ef hægt væri að útbúa sérstakan aðgang fyrir aðila vinnumarkaðarins til að leggjast í greiningar á ákveðnum geirum vinnumarkaðarins? Við höfum séð það hvernig vefurinn tekjusagan.is hefur nýst við að sýna fram á þróun hjá fólki eftir þjóðfélagsstöðu en það væri hægt að draga fram aðra þætti í þeim ríka grunni upplýsinga sem liggur í álagningarskrám skattstjóra. Þetta þyrfti þó að sjálfsögðu að skoða mjög varlega og vandlega út frá persónuverndarsjónarmiðum og meðalhófi. Þetta mál hefur verið lagt fram á þremur þingum áður, á 147., 148. og 149. löggjafarþingi. Í eitt af þeim skiptum náði ég að mæla fyrir því, fyrir réttum tveimur árum. Þá gekk málið til nefndar og kom inn umsögn frá ríkisskattstjóra þess efnis að tæknilega séð væri því ekkert til fyrirstöðu að hrinda þessu verkefni í framkvæmd. Það eina sem þyrfti að gera væri að ákveða á vettvangi pólitíkurinnar hvort rétt væri að gera svo. Í millitíðinni hefur sitthvað gerst í þessum málum og ber þar helst að nefna vefinn tekjur.is þar sem einkaaðili gerði aðgengilegan gagnagrunn með upplýsingum um skattskrár fyrir árið 2016. Sá vefur var tekinn niður skömmu eftir að hann fór í loftið þar sem ekki væri heimild í tekjuskattslögum fyrir uppsetningu og rekstri rafræns gagnagrunns tiltekins fyrirtækis með þessum hætti. En það sem þessi tillaga snýst um er að fela ráðherra að hlutast til um rafræna birtingu á vegum skattyfirvalda þannig að það sé hægt að halda nokkuð vel utan um þetta, að við séum ekki að fela einkaaðilum gagnagrunninn í heild sinni heldur geti hið opinbera haft ákveðið taumhald á grunninum þannig að gætt sé hagsmuna þeirra sem eiga upplýsingar í honum. Frá því að þetta mál var síðast rætt hér í sal hefur líka verið samþykkt ný löggjöf um persónuvernd sem að sjálfsögðu þyrfti að taka vel til skoðunar í samhengi við breytingar af þessu tagi. En þar hef ég ekki gríðarlegar áhyggjur í ljósi þess að, eins og ég nefndi áðan, í það minnsta þrjú Norðurlandanna eru með sambærilegan aðgang að svipuðum upplýsingum um sína borgara og sama persónuverndarregluverk og hér gildir. Þetta þyrfti allt saman bara að skoða með hliðsjón af framkvæmd og þróun kannski sérstaklega hjá norskum skattyfirvöldum og í framhaldinu væri síðan hægt að leggja fram frumvarp þess efnis að gera þessa birtingu mögulega. Rétt að síðustu má ég til með að nefna ályktun sem var samþykkt á fundi miðstjórnar Alþýðusambandsins í ágúst sl., um það leyti sem þetta mál birtist á vef Alþingis, þar sem Alþingi er hvatt til þess að samþykkja að birta álagningarskrár með rafrænum hætti þar sem birtir eru allir álagðir skattar þannig að aðgengi að þessum samfélagslega mikilvægu upplýsingum sé tryggt, eins og stendur í ályktun miðstjórnar. Þar kemur einmitt fram, sem þyrfti jafnframt að skoða mjög vandlega, hvaða upplýsingar það væru sem ættu erindi í þessa birtingu til þess að hún þjóni sem mestum tilgangi. Það skipti t.d. miklu máli að fjármagnstekjur komi skýrt fram í samfélagi þar sem fjármagnstekjur eru stór hluti tekna ákveðinna hópa í samfélaginu. Þetta er allt saman eitthvað sem ég treysti efnahags- og viðskiptanefnd til að skoða núna í framhaldinu þegar hún fjallar um þessa þingsályktunartillögu og, að því gefnu að málið hljóti jákvæða afgreiðslu endanlega í þingsal, að fjármála- og efnahagsráðherra fari vandlega yfir málið og leggi fram frumvarp sem nær vel utan um þetta allt saman.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður kom inn á vefinn tekjusagan.is og ýmsa aðra áhugaverða tölfræði sem við erum með um laun á Íslandi, launaupplýsingar. Almennt séð er það ekki nægilega nákvæmt tæki. Þar vantar ýmis gögn og ekki er tekið tillit til ýmissa hluta eins og maður heyrir að fólk sé jafnvel að leigja á 90.000 kr., gefið upp samkvæmt leigusamningi, en er í rauninni að leigja kannski á 50.000 kr. meira. Þar hverfa ráðstöfunartekjur en það endurspeglast ekki í uppsöfnuðum gagnagrunni sem slíkum. Við erum í rauninni með mjög óheilbrigt launaumhverfi á Íslandi og ég held að þetta gæti einmitt hjálpað til þar sem þetta er ákveðið skref. Hvort sem við erum að fara í áttina að því að hafa laun sem ákveðnar trúnaðarupplýsingar eða ekki þá hef ég alla vega þá skoðun að þar sem ekki er launaleynd sem slík geti hver sem er sagt frá því hvað viðkomandi er með í laun. Á þessum tveimur vikum sem hægt er að skoða svona upplýsingar er alltaf einhver svindlvörn gagnvart því að þetta séu einhvers konar trúnaðarupplýsingar eða ekki. Ég styð það að taka þetta skref, í alvöru, svipað og gert er í Noregi og hefur gefið góða raun. Í stærra samhengi má spyrja um áhrif þess að taka þetta skref á launaumhverfið sem við erum í almennt. Hvað sér þingmaðurinn fyrir sér með t.d. auglýsingar á störfum, að launaupplýsingar fylgi jafnvel þegar það er auglýst eftir starfsfólki þannig að það sé aðeins meira gagnsæi? Maður getur hvort eð er flett upp á því hvað fólk er með í laun hjá því fyrirtæki.
Virðulegi forseti. Já, ég held að það sem þingmaðurinn kallaði óheilbrigt launaumhverfi endurspeglist m.a. í launaleynd. Hluti af því að auka jöfnuð í samfélaginu og tryggja fólki mannsæmandi laun er að fólk tali um launin sín, að það sé samfélagsleg umræða um það hvernig launaskipting er í samfélaginu. Ég held að því lengra sem hægt væri að færa þetta mál í þá átt að gera einhverjum aðilum kleift að greina gögnin, ekki bara að leyfa einstaklingum að fletta öðrum einstaklingum upp, þeim mun nær komumst við að því að t.d. viðræður aðila vinnumarkaðarins byggi á nánast rauntímaupplýsingum um stöðu fólks á vinnumarkaði. Ég held að það myndi gera það samtal töluvert dýpra og öflugra. Hvað varðar það að birta launaupplýsingar með auglýsingum um störf held ég að það væri mjög jákvæð þróun. Það væri mjög gott að birta alla vega launabil með þeim störfum sem eru auglýst vegna þess að leynd við ráðningar snýst um samningsstöðu á milli þess sem ræður og þess sem er ráðinn, að atvinnurekandinn geti haldið spilunum dálítið þétt að sér í von um að sá sem er að sækja um vinnu geri sér ekkert allt of mikla grillur um há laun. Þar með geti hann mögulega komið vel út úr því launasamtali. Það væri miklu jafnari leikvöllur að hafa bara skilgreint bil sem fólk geti talað innan og metið þá frekar menntun og hæfni einstaklingsins.
Virðulegur forseti. Það er nefnilega ákveðin spéhræðsla varðandi launin. Í launaviðtali er þetta svona störukeppni, hvor er á undan að segja einhverja upphæð. Ef sá sem sækir vinnu er á undan, var hann þá að nefna miklu lægri upphæð en atvinnuveitandi var tilbúinn að fara í? Það er alltaf áhugavert að skoða. Í öllum þeim ritrýndu greinum sem ég hef farið í gegnum um launaleynd o.s.frv., því að rökin sem ég hef fengið á móti eru að það minnki í rauninni samningsfrelsi fólks til að ná betri launum ef það er alveg opið hvaða laun eru í gangi, en rannsóknir benda hins vegar til hins gagnstæða, að laun séu almennt hærri í umhverfi þar sem er ekki launaleynd. Þess vegna finnst mér alla vega mjög augljóst að styðja þessa tillögu og taka þetta skref því að það er skref í átt að betri kjarabaráttu, sérstaklega fyrir fólk sem er á lægstu laununum og er yfirleitt í verstu stöðunni í samningum um eigin laun. Þannig að mér líst mjög vel á þetta.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður talaði hérna um launaviðtöl sem störukeppni, ég held að það sé ágæt lýsing. En þetta er mjög ójöfn störukeppni að því leytinu til að launagreiðandinn veit hvað allir hjá fyrirtækinu eru með í laun á meðan sá sem er að biðja um hærri laun er kannski bara að giska, veit ekki hver staðan er. Að því leytinu held ég að þetta geti einmitt leitt til einhverrar skekkju í launasetningu innan fyrirtækisins og þá má alveg velta því fyrir sér hvaða hópar eru líklegastir til að sitja eftir í launaþróun. Það gæti verið að hluti af kynbundnum launamun innan fyrirtækja leynist í svona huliðshjúp utan um þessa störukeppni. Af því að ég nefndi vefinn tekjusagan.is í flutningsræðu minni þá rifjaðist upp fyrir mér að eftir að hann fór í loftið fletti kona, sem hafði samband við mig, upp öllum starfsmönnum vinnustaðarins sem hún vann hjá og komst að því að hún var bara talsvert lægri í launum en karlarnir sem unnu á sama stað í skipuritinu innan fyrirtækisins. Þetta vissi hún ekki þegar hún fór inn í launaviðtal stuttu áður. Með réttu hefði hún átt að vera á sama stað og þeir. Hefði hún getað flett þeim upp á vef skattsins áður en hún fór í launaviðtalið hefði hún verið nestuð í samtalið við launagreiðandann, hefði getað sagt: Ég veit að þeir eru með þessi laun og mér finnst sanngjarnt að ég sé færð upp til jafns við þá. Og ekki græddi fyrirtækið á þessu af því að þetta var eitt af því sem varð þess valdandi að hún hætti störfum þar.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta framsögu á þessu ágæta máli sem fer ágætlega saman við sýn mína á þessi mál, að þetta eigi allt að vera opið. Mig langar að nýta tækifærið og spyrja hv. þingmann út í tvö þó mjög skyld atriði. Ég hjó eftir í máli hv. þingmanns að fram kom að í uppflettingum á væntanlega rafrænni skattskrá, eða hvað það mun nú heita, fengi viðkomandi alltaf að vita hver hefði flett upp, ekki síst til að koma í veg fyrir mögulega misnotkun. Mig langaði að biðja hv. þingmann að fara aðeins nánar út í það hvaða misnotkun er möguleg á þessu. Það er vel ef þessi aðferð kemur í veg fyrir hana, en ef hann gæti útskýrt aðeins betur í hverju sú mögulega misnotkun er fólgin. Því tengt, þó að vissulega gæti ég nú notað leitarvélar til að ná í þær upplýsingar en ég þykist vita að hv. þingmaður sé vel inni í þessum málum: Hvernig er fyrirkomulagið núna varðandi prentuðu álagningarskrána? Liggur hún opin, þarf að skrá sig sérstaklega inn? Væntanlega er þá ekki hægt að láta vita af því að það sé verið að fletta einhverjum sérstaklega upp því að þar er verið að skoða þetta í heild, og hvort að breytingin gæti kannski orðið til þess að notkunarmöguleikarnir rýmkist ekki heldur þrengist. Ekki að ég sé að segja að það sé endilega slæmt, en ég velti þessu fyrir mér.
Virðulegur forseti. Ég þakka spurningarnar. Hvaða misnotkun væri skráning á uppflettingum að koma í veg fyrir? Ég held að það sé kannski réttara að segja að þetta komi til móts við áhyggjur fólks af misnotkun eða spéhræðslu við að launaupplýsingar þess fari eitthvert sem það veit ekki. Svipuð þróun er í gangi varðandi uppflettingar í þjóðskrá. Þetta er varnagli sem kemur oft inn í þessi kerfi til þess að ekki sé hægt að vinna of mikið af upplýsingum út úr þeim, að sem einstaklingur þá eigi maður bara að geta flett upp við og við en þegar kemur að vélrænni vinnslu og því að hamast á þessum skrám þá þurfi að sækja sérstaklega um leyfi til þess og þess vegna eru settar ákveðnar girðingar inn í kerfið til að það sé ekki misnotað. En ég held að ég deili því með þingmanninum að hafa ekki stórkostlegar áhyggjur af þessu, þetta sé eitthvað sem eigi að vera frekar rúmt. Svo við komum að prentuðu skránni í dag þá er aðgangur að henni einmitt mjög rúmur. Ég mæli bara með því að þingmaðurinn prófi einhvern tímann að mæta til skattsins þegar skrárnar liggja frammi af því að þá er bætt við borðum fram í afgreiðslu og nokkrum stólum við þau og þarna liggur frammi skattskrá allra Íslendinga, öll kjördæmi undir. Þarna sitja oft tíu, tuttugu manns og skiptast á að fletta, sumir fletta upp einum og einum, aðrir eru með útprentaða töflu þar sem eru færðar inn upplýsingar fyrir jafnvel tugi einstaklinga í hvert skipti og ekkert af því er skráð þannig að enginn veit í rauninni hvernig þessi skrá er notuð í dag. Að því leytinu til væri það að færa þetta yfir í rafrænt form með skilgreindum aðgangsstýringum framför frá persónuvernd séð.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni greinargóð svör. Það er vissulega nokkurt sjónarspil þegar þetta fer fram og er kannski eitt af mörgum dæmum um úrelt vinnubrögð úr fortíðinni sem við höfum ekki komið okkur í að breyta. Sjálfur er ég ekkert endilega viss um að við eigum að vita nákvæmlega hvernig fólk ætlar sér að nýta þessar upplýsingar í öllum tilvikum vegna þess að það hamlar kannski einhverri nýsköpun í notkuninni og ég átta mig á því, forseti, að hv. þingmaður er ekki að mæla með því. Það hefur sýnt sig að fólk sem vinnur við að ná sér í tölur og skrapa þeim saman héðan og þaðan er mjög nýjungagjarnt og frumlegt í hugsun um hvernig hægt sé að nýta það. Ég sé fyrir mér að þetta gæti opnað á það. Hv. þingmaður var í andsvörum áðan við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og þá var akkúrat rædd dæmisaga um launaviðtal sem leiðir mig í vangaveltur sem tengjast ekki beint þessari tillögu, en af því að hv. þingmaður opnaði á það þá leyfi ég mér að fara þangað. Það snýr að launaleynd, sem er kannski næsta vangavelta um hvort það sé skrefið, næsta skref, alla vega skref eða í hvaða röð sem verður, því að mér þykir eðlilegt að þetta sé uppi á borðum hjá öllum. Það að launaleynd ríki dregur úr samtakamætti verkalýðshreyfingar til að berjast saman fyrir bættum kjörum. Nú er ég að einhverju leyti komin út í aðra sálma, hæstv. forseti, en ég gat ekki á mér setið þar sem þetta kom upp áðan.
Virðulegur forseti. Ég ætla bara að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að fara út í aðra sálma af því að ég held að það sé mjög gagnlegt í tengslum við þetta mál að ræða launaleyndina. Álagningarskrá sýnir tekjur fólks en ekki laun þess. Fólk getur verið í mörgum störfum, getur verið að þiggja laun héðan og þaðan. Það er ekki sundurgreint í álagningarskrá og verður ekki. Þess vegna er full ástæða til að ræða það hvernig hægt sé að auka gagnsæið á vinnustaðabasis þannig að það sjáist hvaða laun hver hefur þar. Það er eitthvað sem ég reikna með að verkalýðshreyfingin muni beita sér fyrir á næstunni. Ég held að það sé ansi mildilega farið með þegar talað er um að núverandi fyrirkomulag endurspegli úrelt vinnubrögð. Ég bara man ekki eftir því hvenær ég settist síðast niður til að afla mér gagna og var með hnausþykka gormamöppu í höndunum.
Við sagnfræðingar gerum það reglulega.
Já, ég held að ég hafi síðast lent í þessu með ljósrituðu námsmöppurnar í heimspekideildinni í háskólanum, kannski síðasta dæmið. Varðandi það að vera ekki að setja of háar girðingar þá gildir sama um það og önnur gögn sem við opnum aðganginn að, það þarf að útbúa einhverja skýra og sanngjarna skilmála fyrir þá sem vilja vinna með gögnin, sem í þessu tilviki þurfa jafnframt að tryggja að ákveðnu leyti persónuvernd þeirra sem eru í þessum gagnagrunni. Ég nefndi í flutningsræðu minni að verkalýðshreyfingin gæti unnið heilmikið upp úr þessum gögnum ef hún hefði aðgang að og heimild til, nú eða bara rannsóknarblaðamenn. Það er hægt að skoða ýmislegt og vinna ýmsar fréttir sem ættu erindi fyrir sjónir almennings upp úr álagningarskrá, [[Forseti hringir.]]aðrar en þessa topplista sem eru birtir í tekjublöðunum og segir okkur ekkert um samfélagið í heild sinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum, og er það um tilhögun strandveiða. Með mér á frumvarpinu er Guðmundur Ingi Kristinsson. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „1. tölul. 6. mgr. 6. gr. a laganna fellur brott.“ 2. gr. kveður á um að lögin öðlist gildi 1. apríl á þessu ári. Með leyfi forseta ætla ég að vísa beint í greinargerðina þar sem segir m.a. : Með frumvarpi þessu er lagt til að fellt verði brott ákvæði um strandveiðar í lögum um stjórn fiskveiða sem setja þau skilyrði að óheimilt sé að stunda veiðar föstudaga, laugardaga og sunnudaga og að ráðherra geti með reglugerð bannað strandveiðar á almennum frídögum. Nokkur reynsla er komin á nýtt fyrirkomulag strandveiða sem innleitt var með breytingum á lögum um stjórn fiskveiða sem samþykktar voru á Alþingi 26. apríl 2018. Strandveiðikerfið er að mörgu leyti vel heppnuð ráðstöfun. Ég man að ég var varaformaður atvinnuveganefndar þegar við vorum að vinna þetta mál. Það var verið að reyna að vinna það í samráði við strandveiðisjómenn og auðvitað hefðum við viljað hafa það öðruvísi, a.m.k. hefðu þeir viljað hafa það allt öðruvísi og við í Flokki fólksins höfum engan veginn skilið þessar hömlur. Það er í raun með ólíkindum af hverju megi ekki veiða föstudaga, laugardaga og sunnudaga eins og mánudaga, þriðjudaga, miðvikudaga. Það er eiginlega alveg með ólíkindum að strandveiðisjómennirnir skuli ekki sjálfir fá að velja þá daga sem þeim er úthlutað til veiðanna. Þessi forræðishyggja er ofar skilningi okkar í Flokki fólksins. Veiðunum fylgja umtalsverð umsvif í höfnum og kærkomnar tekjur á landsbyggðinni yfir sumartímann eins og allir vita. Síðustu tvö strandveiðitímabil hefur ekki t.d. tekist að fullnýta úthlutaðar aflaheimildir til strandveiða. Heildarviðmið afla til strandveiða sumarið 2018 voru 10.200 tonn af óslægðum botnfiski. Alls voru 548 bátar á strandveiðum og varð heildaraflinn 9.396 tonn. Því voru 804 tonn af kvótabundnum tegundum óveidd af þeim heimildum á þeim tíma. Heildarþorskaflinn á tímabilinu var 9.075 tonn. Miðað við aflasamsetningu og meðalverð strandveiðiafla sumarið 2018 má ætla að verðmæti óveidds þorsks hafi numið allt að 200 millj. kr. Svipað er upp á teningnum þegar tölur fyrir strandveiðitímabilið 2019 eru skoðaðar. Aflaheimildin fyrir strandveiðar var 11.100 tonn, hafði sem sagt vaxið milli ára, af óslægðum botnfiski í kvótabundnum tegundum. Alls voru þá 623 bátar á strandveiðum, þannig að við sjáum að þeim hafði fjölgað á milli ára, og varð heildaraflinn rúm 9.700 tonn. Því voru um 1.350 tonn óveidd í fyrrasumar, í lok tímabilsins 2019. Samkvæmt upplýsingum á vef Fiskistofu var strandveiðiaflinn nær eingöngu þorskur en alls veiddust tæp 9.170 tonn af þorski. Verð á honum var ríflega þriðjungi hærri sumarið 2019 en árið áður. Sé varlega áætlað að meðalverð hafi verið 320 kr./kg má reikna með að rúmlega 400 millj. kr. aflaverðmæti í þorski hafi verið óveitt í lok vertíðar 2019. Það er afskaplega dapurt, svo ekki sé meira sagt, því ekki vantar nú viljann hjá strandveiðisjómönnunum okkar til að sækja sjóinn. Það er umhugsunarefni að ekki takist að nýta aflaheimildirnar sem úthlutað er til strandveiða. Margar breytur hafa haft hér áhrif og vega náttúrulegar sveiflur sjálfsagt þyngst í þeim efnum. Þar má nefna fiskgengd og veðurgæftir. Í gildandi lögum um stjórn fiskveiða eru líka lagðar verulegar takmarkanir á veiðigetu strandveiðiflotans. Þar má nefna að einungis má veiða ákveðna daga í viku eins og ég var að nefna hér áðan og það er í maí, júní, júlí og ágúst. Við erum að tala, virðulegi forseti, um 12 daga í mánuði, þrjá daga á viku, og strandveiðisjómennirnir sjálfir mega ekki ráða því hvaða þrjá daga vikunnar þeir nýta sér. Það er engu líkara en að þeir eigi þá bara að geta ráðið því hvernig viðrar þessa daga sem þeir mega veiða. Við höfum nú hingað til ekki haft það afl að geta ákveðið hvernig gefur á sjóinn á morgun. Hugsanlega væri besta veðrið á föstudegi, laugardegi eða sunnudegi. Við komum hér fram með frumvarp sem er ekki til neins annars en að hagræða og koma til móts við strandveiðisjómenn okkar og það kostar ríkissjóð ekki eina einustu krónu heldur gæti það hugsanlega orðið til þess að aflaheimildir, sem þó er úthlutað til veiðanna, myndu nýtast og um leið myndi það náttúrlega vera okkur öllum í hag, ekki satt? Ég myndi segja að það væri verulega til bóta og þó að þetta sé lítið skref í sanngirnisátt hvað þetta varðar, þá skiptir það máli. Og ég ítreka að það er alveg með ólíkindum hversu mikil forræðishyggja er í þessum háa sal, hvernig við látum þegnana sitja og standa endalaust jafnvel þó að það væri jafnvel stundum betra að þeir fengju að standa þegar þeim sýndist svo í stað þess að við neyddum þá til að setjast. Í þessu tilviki er ég ekki enn þá búin að átta mig á því af þessum 12 dögum í mánuði, 48 dagar yfir allt sumarið, alla vertíðina, 48 daga, hvers vegna í veröldinni við setjum það ekki til strandveiðisjómannanna sjálfra að ákveða hvaða daga þeir ætli að nýta til veiða. Ég tel að það ætti ekki að vera erfitt að fá þetta mál samþykkt í þinginu, bara alls ekki. Ég held að við getum öll verið sammála um að við viljum gjarnan að a.m.k. þeim aflaheimildum sem úthlutað hefur verið til veiðanna verði náð og að strandveiðisjómenn geti nýtt að fullu þá daga sem við höfum af mikilli sparsemi úthlutað þeim. Það verði ekki válynd veður sem hamli því og komi í veg fyrir að þeir geti sótt sjóinn. Málið fer til hv. atvinnuveganefndar og spurningin snýst alltaf um það hvað sú góða nefnd gerir, eftir að við höfum fengið umsagnir og umsagnaraðila til að fylgja málinu eftir fyrir nefndinni, hvort það fái að koma hér í þinglega meðferð. Eins og ég hef ítrekað bent á þá er það ekki sama og skrifað þrátt fyrir að svo verði, þrátt fyrir að málin séu góð og jafnvel kosti ekki neitt og það þurfi ekki einu sinni að vera að rífast um að maður sé að þenja bogann og eyða peningum skattborgaranna án þess að við hefðum efni á því. Í þessu tilviki erum við væntanlega að auka fé í ríkissjóði með því að gefa strandveiðisjómönnum betri kost á því að fullnýta aflaheimildir sínar og veiða allan aflann. Ef föstudagar, laugardagar og sunnudagar eru góðu dagarnir í vikunni þá teljum við flutningsmenn þessarar tillögu og vonandi flestallir aðrir að það sé bara algjörlega sjálfsagt að nýta þá daga og virða þekkingu sjómanna og þeirra reynslu af sjósókn. Ég vona sannarlega að málið fái að koma til 2. umr. og 3. umr. og verði síðan samþykkt og það verði gert áður en ný vertíð hefst í sumar þannig að þessir dagar, þó mér finnist fáir vera, geti nýst að fullu af þeim sem eru bærir til að meta hvenær best gefur á sjóinn og þeim sem þurfa mest á því að halda.
Forseti. Ég deili þeim áhuga með hv. flutningsmanni þessarar tillögu að bæta strandveiðikerfið eins og hægt er. Ég sat einmitt í hv. atvinnuveganefnd sællar minningar þegar strandveiðikerfið var fest í sessi, eins og hv. þingmaður komst réttilega að orði undir tryggri forystu hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur. Ég er þess vegna mjög opinn fyrir öllum hugmyndum um betrumbætur á kerfinu. Ég er alveg viss um að hægt er að gera ýmislegt til að bæta kerfið og gera það enn skilvirkara og betra fyrir strandveiðimenn um allt land. Ég held til dæmis, svo ég tali út frá eigin brjósti, að það að festa ekki endilega sömu mánuði alls staðar um allt land sé eitthvað sem við eigum að hugsa. Sums staðar byrji vertíðin fyrr, annars staðar endi hún síðar o.s.frv. Þess vegna finnst mér tillagan mjög áhugaverð þó að ég sitji ekki í hv. atvinnuveganefnd og ég muni ekki fjalla um hana þar, en ég mun að sjálfsögðu fylgjast með og taka þátt í vinnu hennar áfram sem þingmaður. Ég velti einu fyrir mér og langar að spyrja hv. þingmann um það af því að hér er sagt að þetta muni nánast fortakslaust auka þá fjármuni sem veiðarnar skapi: Hvað liggur þar að baki? Er það misskilningur hjá mér að hugsunin að veiða ekki á föstudögum, laugardögum og sunnudögum tengist t.d. því að þá séu fiskmarkaðir ekki opnir þannig að það geti haft áhrif á það verð sem fæst fyrir fiskinn? Ég spyr til að eiga umræðu um það, ekki af því að ég telji að það eigi að banna eins og gert er í dag, ég tek það fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og líka fyrir að hafa fengið að deila störfum í atvinnuveganefnd með honum, það var akkúrat þegar við vorum að fjalla um þetta mál. En þegar við erum að tala um fortakslaust eða ekki fortakslaust myndum við sennilega hagnast á því. Þá er það bara byggt á því að bæði þessi ár frá því að við tókum þessa nýju reglu upp sem nú gildir um strandveiðar þá hefur aflanum ekki verið náð og í fyrra munaði hvorki meira né minna en 1.350 tonnum sem voru óveidd í lok tímabilsins sem var metið allt að 400 millj. kr. að andvirði. Hvort þessir dagar séu valdir sérstaklega vegna þess að þá séu fiskmarkaðir ekki starfandi, þ.e. föstudaga, laugardaga og sunnudaga, ég verð að viðurkenna vanþekkingu mína hvað það varðar. Ég hefði hins vegar haldið að ef afli bærist að landi þá myndi kerfið náttúrlega virka þannig að tekið yrði á móti honum og þá yrðu markaðir ekki lokaðir. Ég vildi a.m.k. trúa því. Þetta er í raun eitt lítið skref eins og hv. þingmaður bendir á. Það er svo margt sem við þyrftum að líta á. Eru þessir mánuðir endilega bestu mánuðirnir; maí, júní, júlí? Ágúst, september, hvaða mánuðir henta best og hvar? Eins og ég kom að í framsögu minni áðan eru veður válynd, alltaf, og ekki á vísan að róa. Við gætum hugsanlega haft þetta sex mánuði. Ég og Flokkur fólksins viljum auka enn frekar við strandveiði og gefa mönnum enn frekari kost á því að sækja sjóinn á þennan hagkvæma hátt, sem er sannarlega ekki sá sem mun raska lífríkinu í kringum landið að mínu viti. Ég held að þetta séu þær heilnæmustu veiðar sem við getum boðið upp á og ólíkt öðru sem við höfum stundum kallað bara arðrán. Þetta er fyrsta skrefið og ég þakka fyrir umræðuna, mér finnst hún góð.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Já, umræðan er góð og mætti vera mun meiri um strandveiðikerfið almennt því að það vill stundum gleymast þegar við erum að ræða sjávarútvegsmál, sem er að einhverju leyti skiljanlegt varðandi stærðarmun. En ég held að fátt sé mikilvægara mjög víða um land en einmitt strandveiðar sem hafa glætt byggðarlög lífi, svo dæmi sé tekið. Af því að hér er nefndur óveiddur afli er ágætt, án þess að ég sé með einhverja sérstaka spurningu eða andsvar, að rifja það upp að þegar við vorum að koma strandveiðikerfinu á eða öllu heldur festa það í sessi með þeim breytingum sem gerðar voru á því á þessu kjörtímabili þá var það sérstaklega gert til að mæta áhyggjum af því að ekki næðist allur afli, þ.e. að allur aflinn kláraðist of snemma öllu heldur. Þar unnum við þétt saman að því, ég og hv. þingmaður og fleiri, að auka við aflann sem var nokkurs konar varúðarráðstöfun til þess að ekki kæmi upp sú staða á miðju veiðitímabili að aflaheimildir hefðu klárast þannig að það yrði borð fyrir báru til að strandveiðiflotinn gæti nýtt sér allt veiðitímabilið. Það er ágætt að hafa það í huga. Annars árétta ég að það hefur verið minn skilningur að horft hafi verið á þessa daga ekki síst til að ná hámarksverði á fiskmörkuðum sem eru opnir á þessum dögum. Að því sögðu ítreka ég aftur að það er ekki endilega mín skoðun að þá þurfi að banna veiðar á öðrum dögum en ég vildi samt draga þetta fram í umræðunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir á að strandveiðin er eitthvað það dýrmætasta sem við getum gefið til samfélagsins, út í litlu sjávarplássin, út í brothættu byggðirnar sem við horfum á hrynja allt í kringum landið eftir að framsalið var sett á kvóta og eftir að veiðiheimildirnar hurfu úr byggðarlögum. Við horfum líka upp á það að nánast lítið sem ekkert er um nýliðun í strandveiðinni að því leyti til að erfitt er að komast þar að. Ég lít meira á þetta þannig akkúrat þessa daga, þessa mánuði og þennan tíma sem búið er að úthluta, að setja það í fangið á strandveiðimönnunum sjálfum. Til dæmis þegar ekki næst afli þá er það ekki síst fyrir það að ekki var hægt að sækja sjóinn, eins og t.d. í hittiðfyrrasumar þá komu bara hreinlega þeir tímar marga daga í röð að ekki var hægt að fara á sjó. Það var hreinlega ekki hægt. Það er ekki eins og þeir geti tekið dagana með sér og fært þá yfir, þeir týnast bara. Það verður þá líka kannski þess valdandi að ef við njörvum þetta svona niður ákveðna á daga þá reyna þeir frekar að freista þess að fara út í válynd veður sem ekki eru sérstaklega til þess fallin að sækja sjóinn. Þeir hafa þekkinguna, reynsluna, getuna og vissuna, vita miklu meira um það en ég. En þarna erum við virkilega, eins og ég segi, að stíga eitt lítið skref, sanngirnisskref, í áttina að einhverju sem er gott. Að minnsta kosti líður mér þannig með það.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða hérna frumvarp Flokks fólksins um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, tillögu um strandveiðar. Það hefur komið upp sú furðulega staða að það skuli vera sett bann á veiðar á föstudögum, laugardögum og sunnudögum. Maður verður eiginlega orðlaus yfir því hvernig mönnum hefur getað dottið þetta í hug og ég fór að hugsa: Hvernig fundu þeir út þessa daga? Mér datt helst í hug að föstudagarnir hefðu verið valdir vegna þess að þá á maður að fasta, á laugardegi áttu að fara í bað og á sunnudegi áttu að fara í messu. En þetta getur ekki verið svona einfalt. Samt er þetta óskiljanlegt vegna þess að ef við horfum á hvernig þetta er þá er það veðrið sem skiptir öllu máli. Við eigum að treysta þeim sem stunda þessar veiðar til að gera það á þann hátt sem þeim hentar en ekki hvað okkur hér í þingsal hentar. Ekki erum við að taka þá áhættu að þurfa að fara út í kannski vályndu veðri vegna þess að það mátti ekki fara þegar það var logn á sunnudegi. Við erum búin að búa til alveg stórfurðulegt nýtt orð sem glymur í þáttum og heyrðist meira að segja á Stöð 2 í gær, þ.e. brothættar byggðir. Hvers vegna eru þessar byggðir orðnar brothættar? Jú, þegar menn fara að skoða byggðir sem eru brothættar er það yfirleitt vegna þess að kvótinn hefur farið frá þeim. Það er enginn kvóti, það er lítill byggðakvóti. Og eiginlega það eina sem ríkinu eða öðrum hefur komið til hugar til að taka á þessum brothættu byggðum er að það komi styrkir. Þú getur farið í bjórframleiðslu eða landaframleiðslu eða eitthvað annað en á sama tíma spriklar þorskurinn fyrir utan og þú mátt ekki veiða hann. Ókei, þetta er mjög gott, komum upp brugghúsum og landahúsum og ég veit ekki hvað og hvað og sýnum þetta túristum og öðrum, en við eigum að sjá til þess og treysta fólkinu í þessum litlu þorpum fyrir því að það geti farið út fyrir hafnargarðinn hjá sér og veitt þorsk, veitt fisk. Við eigum t.d. að gefa frjálsar strandveiðar, handfæraveiðar, t.d. með fjórar rúllur á bát. Þetta eru vistvænar veiðar, eiginlega það vistvænasta sem við gætum gert, og það er engin hætta, held ég, á því að við tæmum fiskimiðin á þann hátt. Þetta myndi hjálpa stórlega þessum svokölluðu brothættu byggðum sem er búið að búa til. Síðan er það algert öryggisatriði að vera ekki með banndaga. Við eigum að sjá til þess, öryggisins vegna, og treysta sjómönnum sem eru í þessu til að velja þá daga sem henta best. Hvort sem banndagarnir eru vegna þess, eins og kom hér upp í umræðunni, að þá sé fiskmarkaðurinn ekki opinn þá er það engin afsökun, þá bara opnum við fiskmarkaðinn. Margar af þessum byggðum þar sem eru veiðar hafa sýnt ótrúlega hugvitssemi og maður sér það að þar er harðfiskframleiðsla og alls konar framleiðsla úr fiski, en það sem hefur háð mörgum þessum byggðum er að það er ekki regluleg veiði sem kemur á land. Þess vegna hefur verið svo erfitt fyrir margar byggðir að halda uppi atvinnu. Það er þetta sem við eigum að tryggja, við eigum að sjá til þess að skila til baka stórum hluta af þeim kvóta sem hefur verið tekinn frá þessum byggðum, bæði fyrir vestan, austan og norðan. Þetta eru byggðir sem hafa í gegnum árin getað veitt en síðan hefur kvótinn safnast á fáar hendur og byggðirnar sitja eftir sárar. Þá komum við stjórnmálamenn og köllum þetta brothættar byggðir og ætlum að fara að reyna að finna upp einhverjar aðrar aðferðir til að hjálpa þeim. Í þessu tilfelli með strandveiðarnar hefur ekki verið hægt að veiða allan þann fisk sem stóð til boða og það er sorglegt. Ég myndi telja að aðalástæðan fyrir því að þetta náist ekki sé vegna þess að við settum inn þessa stórfurðulegu daga sem má ekki veiða á. Ég vona heitt og innilega að þetta frumvarp fari í gegn og ég vona líka heitt og innilega að við höldum áfram þessari umræðu og tökum hana á næsta stig og ræðum hvernig eigi að tryggja það að þessar brothættu byggðir fái aftur sinn kvóta og geti veitt þann fisk sem er fyrir utan þeirra byggðarlag, þeim til hagsbóta og öllu þjóðfélaginu. Það segir sig sjálft að við eigum að einbeita okkur að þessu. Það er kominn tími til að skila þessum kvóta heim til þeirra sem áttu hann. Það vona ég að verði næsta skref.
Virðulegur forseti. Þetta er lítið og létt mál. Við 1. mgr. 7. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Í þjóðskrá skal m.a. skrá upplýsingar um fæðingarstað barns og sveitarfélag fyrsta lögheimilis þess. Lög þessi eiga að öðlast þegar gildi. Frumvarpið var áður lagt fram á 149. löggjafarþingi, var ekki afgreitt og er nú flutt með eilitlum breytingum. Í svari samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra á þskj. 659 á 148. löggjafarþingi kemur fram að fæðingarstaður barns sé heiti þess sveitarfélags þar sem fæðing á sér stað. Það virðist ekkert óskýrt eða skrýtið við það. Í skýrslu frá fæðingaskrá fyrir árið 2016 kemur fram að 74,1% allra fæðinga hafi þá verið á Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi, 9,8% á Sjúkrahúsinu á Akureyri, 7,3% á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi, 2,1% á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, 1,5% á Heilbrigðisstofnun Suðurlands á Selfossi, 0,1% á Heilbrigðisstofnun Suðurlands í Vestmannaeyjum, 0,9% á Heilbrigðisstofnun Vestfjarða á Ísafirði, 1,9% á Heilbrigðisstofnun Austurlands í Neskaupstað, 0,3% á leið á fæðingarstað og 2,1% fæðinga heimafæðingar. Samkvæmt þessu fæðast börn í raun aðallega í átta sveitarfélögum í landinu og það er það sem er skrýtið því að þó að viðkomandi fæðist þar er það ekki sveitarfélag viðkomandi heldur er lögheimilið nokkurs konar fæðingarstaður. Þetta snýst sem sagt um að það er nauðsynlegt að halda utan um fjölda fæðinga á bæði heilbrigðisstofnunum, hvar nákvæmlega viðkomandi fæðist, og líka í hvaða sveitarfélagi barn er fyrst skráð með lögheimili. Endurspeglar slík skráning með réttari hætti uppruna barns óháð því hvert móðir þarf að leita til að fæða barnið. Oft þurfa konur af illri nauðsyn að fara langar vegalengdir til að sækja fæðingarþjónustu. Þar má nefna konur í Vestmannaeyjum sem nær undantekningarlaust fara til Reykjavíkur til að fæða börn sín, en einungis þrjú börn fæddust í Vestmannaeyjum árið 2017. Skýrist það aðallega af því að þjónustustig fæðingardeildar í Vestmannaeyjum er svokallað D1, þ.e. lítil fæðingardeild á heilbrigðisstofnun þar sem ljósmæður starfa auk heilsugæslulækna. Þar er ekki skurðstofa og ekki starfandi skurðlæknir eða fæðingarlæknir. Þótt barn fæðist í Reykjavík vegna aðbúnaðar fæðingarþjónustu í Vestmannaeyjum eða kannski skorts á fæðingarþjónustu í Vestmannaeyjum er það hins vegar Vestmannaeyingur og er rétt að skráning í þjóðskrá endurspegli það. Til að tryggja með frekari hætti skráningu á uppruna barns óháð fæðingarstað er með frumvarpi þessu lagt til að í þjóðskrá skuli m.a. skrá fæðingarstað barns og það sveitarfélag þar sem barn er fyrst skráð með lögheimili. Þetta er lítið og létt mál. Þeim sveitarfélögum sem ég talaði við þætti mjög vænt um að fá þessa tölfræði af því að hún gefur sögulega heimild um það hversu mörg börn bætast við í sveitarfélagið hverju sinni og hvaða ár þannig að þau geti séð þróunina miklu betur og aðgengilegar. Þau gögn sem við höfum fengið í nefndum um það hvernig byggðarlög þróast eru tiltölulega ónákvæm. Þetta myndi bæta mikið úr og vera nær því sem er í rauninni fæðingarstaður barns en er tæknilega séð skráð annars staðar út af aðstöðuleysi. Ég tel það ekki sanngjarnt fyrir börnin sem eru með sitt fyrsta lögheimili í öðru sveitarfélagi og eru augljóslega sveitungar þess sveitarfélags en ekki þess staðar sem þau þurfa oft af illri nauðsyn að flytjast á til að koma í heiminn.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um Alexandersflugvöll sem varaflugvöll fyrir Keflavíkur-, Reykjavíkur-, Akureyrar og Egilsstaðaflugvelli. Flutningsmenn með mér á þessu máli eru þingmenn Miðflokksins, þau Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að láta gera ítarlega athugun á kostum þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar eigi síðar en í janúar 2020.“ Janúar 2020 er víst liðinn en tillagan mun ganga til umhverfis- og samgöngunefndar og ég treysti nefndinni til að finna einhvern góðan dag eða mánuð fyrir ráðherra til að kynna niðurstöður ályktunarinnar. Þingsályktunartillaga svipaðs efnis hefur verið lögð fram á einum fjórum þingum áður, á 144., 147., 148. og 149. þingi, en hefur ekki náð fram að ganga og er þess vegna fram komin aftur. Ég ætla að fara aðeins í gegnum textann í greinargerðinni. Öryggi samgangna þarf að tryggja með sem bestum hætti, hvort sem um er að ræða samgöngur á jörðu, sjó eða í lofti. Núna eru fjórir meginflugvellir á Íslandi, Reykjavíkurflugvöllur, Keflavíkurflugvöllur, Egilsstaðaflugvöllur og Akureyrarflugvöllur. Þessir flugvellir gegna mikilvægu hlutverki í samgöngum innan lands og milli landa sem farþega- og vöruflutningavellir og sem öryggistæki. Vegalengdir milli þessara valla eru nokkrar. Milli Akureyrar og Reykjavíkur eru um 390 km, milli Reykjavíkur og Egilsstaða um 650 km og milli Akureyrar og Egilsstaða um 265 km. Af þessu má sjá að vegalengdin milli Reykjavíkur og Egilsstaða er allnokkur og sýndi það sig berlega að verulegt óhagræði var af því þegar gaus í Eyjafjallajökli á sínum tíma að Akureyrarflugvöllur var eini flugvöllurinn sem nýttist og mikilvægi hans sannaðist að sama skapi á þeim tíma. Milli Sauðárkróks og Akureyrar er vegalengdin aðeins um 120 km. Milli Sauðárkróks og Reykjavíkur eru í kringum 295 km. Íbúar höfuðborgarsvæðisins og Suðurnesja búa við það að í næsta nágrenni við þau eru virk eldfjallasvæði eins og Bláfjöll og Krísuvík. Land er að rísa í Krísuvík og jarðskjálftar eru tíðir á þeim slóðum sem kallar enn og aftur á vangaveltur um stöðu samgangna til og frá höfuðborgarsvæðinu sem og til og frá landinu. Þess var skemmst að minnast fyrir nokkrum dögum þegar fréttir bárust af landrisi við Grindavík, í fjallinu Þorbirni og á því svæði, þannig að Reykjanes er mjög virkt eldfjallasvæði. Þar getur gosið hvenær sem er. Því kann að vera mikilvægur öryggisþáttur fyrir landsmenn og gesti landsins að öryggi þeirra til samgangna sé tryggt enn frekar. Augljóst er að töluverðu munar á vegalengdum og ferðatíma á milli Egilsstaða og Reykjavíkur annars vegar og Sauðárkróks og Reykjavíkur hins vegar. Akureyrarflugvöllur er mikilvægur fyrir Norðurland, ekki síst vegna aukins farþegaflugs innan lands og til útlanda. Egilsstaðaflugvöllur er að sama skapi mikilvægur fyrir Austurland og þá gegnir flugvöllurinn á Akureyri lykilhlutverki vegna sjúkraflugs. Alexandersflugvöllur er vel staðsettur þar sem aðflug er gott, fjörðurinn víður og lítið um hindranir. Flugvöllurinn vísar í norður og suður sem eru einnig ríkjandi vindáttir á þeim slóðum. Þá er staðsetning vallarins hagstæð með tilliti til snjóa. Í gögnum frá Vegagerðinni kemur fram að þjóðvegurinn frá Sauðárkróki til Reykjavíkur hefur aðeins verið lokaður í 0,7 daga á ári frá árinu 2011 en á sama tíma hefur þjóðvegurinn frá Egilsstöðum til Reykjavíkur lokast í 2,5 daga á ári á syðri leiðinni en 9,7 daga ef norðurleiðin er farin. Einnig er vakin athygli á því að frá Sauðárkróki til Reykjavíkur og til Akureyrar sem og til Egilsstaða eru fleiri en ein leið og því er möguleiki á varaleið ef þjóðvegur 1 lokast. Því er ljóst að staðsetning Alexandersflugvallar er góð sé litið til færðar og samgangna á landi. Flutningsmenn telja einsýnt að verulegur ávinningur gæti verið af því að byggja upp Alexandersflugvöll sem varaflugvöll fyrir Reykjavík og Keflavík. Þá er augljóst að slíkur flugvöllur mun þjóna Akureyri og Egilsstöðum vel sem varaflugvöllur og tryggja og treysta þá mikilvægu starfsemi sem þar er rekin í sambandi við ferðaþjónustu og flug almennt. Í ljósi þessa er því beint til ráðherra að ráðast í nauðsynlega undirbúningsvinnu og rannsóknir til að hægt sé að hrinda þessum hugmyndum í framkvæmd og er lagt til að ráðherra láti kanna kosti þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir fyrrnefnda flugvelli, Keflavíkur-, Reykjavíkur-, Akureyrar- og Egilsstaðaflugvöll. Í samgönguáætlun eru flugsamgöngur og flugáætlun í gangi og þess vegna væri tilvalið að dusta rykið af þessu máli og koma því í vinnu. Þegar ég mælti fyrir þessari þingsályktunartillögu á síðasta þingi skapaðist hér töluverð umræða sem er bara hið besta mál því að orð eru til alls fyrst. Þá var smátogstreita um flugvelli á landinu, Akureyri, Egilsstaði og/eða Alexandersflugvöll á Sauðárkróki sem er alls ekki tilgangurinn með því að leggja þessa tillögu fram, heldur eru þeir flugvellir að sjálfsögðu mjög mikilvægir og þurfa sína uppbyggingu áfram eins og er verið að vinna í. Þetta er ekki til höfuðs einum eða neinum flugvelli á öðrum stöðum. Þegar við erum að ræða samgöngur nær flugið oft ekki miklu flugi í umræðunni vegna þess að einhvern veginn þyrfti að vera miklu meiri umræða um flugöryggi og samgöngur í lofti. Eins og kemur fram í greinargerðinni sem ég las áðan er landfræðilega staðsetningin á þessum flugvelli, Alexandersflugvelli, góð, fjörðurinn er víður, langt á milli fjalla og ríkjandi vindátt úr norðri, þannig að flugvöllurinn liggur mjög vel við flugtaki og lendingu. Er að sögn manna mjög fátítt að ekki sé hægt að lenda eða taka á loft á þessum stað. Það er líka alveg augljóst að þetta er stórt verkefni. Þegar ráðist er í stór verkefni þarf að byrja einhvers staðar og þess vegna leggjum við í mínum flokki þessa tillögu fram enn og aftur. Ég geri mér vonir um að hún fái góðar viðtökur í umhverfis- og samgöngunefnd. Eins og ég sagði er dagsetning tillögunnar runnin út og treysti ég nefndinni til að finna góða dagsetningu til að þrýsta á ráðherra að ljúka þessu máli. Að því sögðu hef ég ekki meira um þetta að segja í bili.
Frú forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir að flytja þessa tillögu og þolgæðið við að flytja hana endurtekið. Það má kannski segja að ekki ári vel fyrir tillögu af þessu tagi um uppbyggingu flugaðstöðu á landsbyggðinni umfram það sem við höfum í dag en við sjáum nú tiltölulega skammt inn í framtíðina og aðstæður kunna að breytast frá því sem við þekkjum núna og frá því sem tíðkast nú um stundir. Mun ég koma örlítið inn á það í minni stuttu ræðu. Saga flugs er merkilegur hluti af atvinnu- og menningarsögu okkar á Íslandi. Hún er sveipuð ljóma og jafnvel spennu. Flugið hefur frá upphafi heillað bæði hal og drós og þar hafa mörg ævintýrin gerst, sum hafa lánast vel og önnur ekki eins og gengur. Tímamótin voru mikil í samgöngum á Íslandi þegar farþegaflug hófst hér á fimmta áratug síðustu aldar. Þá var vegakerfi enn mjög frumstætt víða um landið. Það var fyrir frumkvæði ungra ofurhuga og bjartsýnismanna sem þetta gerðist og það er ekki lengra síðan en svo að fyrstu frumkvöðlarnir hafa nýlega horfið inn í sumarlandið. Verkefnið hefur þó haldið áfram og af litlum sprotum sem voru eins hreyfils sjóflugvélar urðu til stórveldi á íslenskan mælikvarða, Loftleiðir og Flugfélag Íslands. Frú forseti. Skagfirðingar stimpluðu sig snemma inn í sögu flugsins á Íslandi. Upphaflega var flugvöllur lagður á Borgarsandi árið 1949 en þar lenti raunar fyrsta landvélin árið 1938. Á ferðinni var ungur maður, Agnar Kofoed-Hansen, sem síðar varð flugmálastjóri. Borgarsandur er slétt og allvíðáttumikið sandflæmi sem núna er gróið að miklu leyti, við botn Skagafjarðar, að vestanverðu frá Sauðárkróki. Skagfirðingar tengdust fluginu með öðrum hætti líka á síldarárunum þegar ungir flugmenn höfðust við á Miklavatni og fóru þaðan í sjónflug á skíðisvélum sínum í leit að síld fyrir Siglfirðinga einkum og sér í lagi. Síldarverksmiðjur ríkisins sem kostuðu síldarflugið héldu þessu úti að sumarlagi frá því í júní og fram í september. En á Sauðárkróki var nýr völlur tekinn í notkun 23. október 1976, ágætur flugvöllur. Árið 1988 efndu Skagfirðingar til mikillar flughátíðar á Sauðárkróki og þá var völlurinn skírður Alexandersflugvöllur til heiðurs Alexander Jóhannessyni, háskólarektor og frumkvöðli í flugmálum á Íslandi. Hann var alinn upp á Sauðárkróki og var raunar farþegi í fyrstu flugvél sem lenti þar. Það var þegar sjóflugvélin Súlan lenti fyrir framan Villa Nova á Sauðárkróki sumarið 1928. Eins og fyrr segir voru á þessum tímum þegar flugið var að hefjast vegir óburðugir víða um landið og seinfarnir, auk þess sem bílaeign landsmanna var ekki almenn. Menn skutust því ekki á milli í loftinu eins og nú. Að komast á skammri stund á milli landshluta í lofti var bylting. Þetta nýttu heimamenn í Skagafirði sér í ríkum mæli. Áætlunarflug hófst frá Sauðárkróki árið 1949 og átti sér því yfir 60 ára sögu. Hin síðari ár eins og kunnugt er og komið hefur fram hefur reynst erfitt að halda því uppi í ljósi breyttra tíma og betri samgangna á landi. Síðast var gerð tilraun til áætlunarflugs til Sauðárkróks í byrjun desember 2017 sem tilraunaverkefni í hálft ár. Mikil ánægja ríkti með það fyrirkomulag þegar flugið hófst á ný. Ríkið veitti fjármuni í verkefnið en alla jafna hafði þessi flugleið auðvitað ekki verið styrkt. Reynt var að fá fyrirtæki, félagasamtök og stofnanir á Norðurlandi vestra til að styrkja verkefnið með kaupum á miðum eða niðurgreiðslu til félagsmanna sinna en þetta dugði ekki til. Fluginu var hætt að loknu þessu tilraunatímabili um mitt ár 2018 og hefur legið niðri síðan. Aðstæður til flugs á Sauðárkróki eru eins og kom fram í máli 1. flutningsmanns þessarar tillögu allar hinar bestu og völlurinn er vel í sveit settur. Þótt grundvöllurinn fyrir innanlandsflugi sé veikur um þessar mundir kann það að breytast í náinni framtíð. Það er til mikils að vinna að loka engum möguleikum hvað varðar þennan samgöngumöguleika. Það má nefna að Flugakademía Keilis hefur sýnt aðstöðunni á Alexandersflugvelli mikinn áhuga og nýtt völlinn til kennslu og þjálfunar fyrir nemendur. Flugakademían gerði sérstakan samning í vor við Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra um aðstöðu fyrir nemendur í verklegu atvinnuflugnámi á Alexandersflugvelli. Á þessu er hægt að byggja frekar með aðstöðu við skólann, gistimöguleikum o.s.frv. Það er reiknað með að tiltekinn fjöldi nemenda haldist við nám við völlinn og kennsluvélar verða að jafnaði á flugvellinum, jafnvel allt árið um kring. Það er ekki annað að heyra en að bæði nemendur og kennarar séu ánægðir með þessa aðstöðu, bæði innviði og aðstöðuna til flugnámsins í Skagafirði. Þar eru kjöraðstæður til verklegrar flugkennslu, segja stjórnendur skólans. Þetta er einn möguleikinn. Við sjáum skammt inn í framtíðina en það er vel mögulegt að ímynda sér að þróun í ferðaþjónustu verði á þann veg að ferðamenn og gestir, jafnvel langt að komnir, vilji í ríkara mæli komast beint inn á svæðið með sem þægilegustum hætti. Við vitum auðvitað að Skagafjörður er gósenland fyrir þá sem vilja bæði skoða náttúrufegurð og komast í sögulega frábært umhverfi. Við siglum síðan hraðbyri inn í nýja tækniöld með orkuskiptum og gera má ráð fyrir að innan tíu ára verði flugvélar komnar til sögunnar, knúnar rafmagni og starfræktar í atvinnuskyni. Þá opnast enn nýir möguleikar í farþegaþjónustu um loftin blá. Frú forseti. Lagt er upp með að gera Alexandersflugvöll að varavelli fyrir þá skilgreindu flugvelli sem fyrir eru eins og fram kom í tillögu 1. flutningsmanns, að flugvöllurinn verði skilgreindur sem hluti af grunnneti í flugsamgöngum á Íslandi. Nú liggur fyrir þinginu tillaga um Tröllaskagagöng milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Með tilkomu þeirra verður þessi kostur enn raunverulegri og mun greiða fyrir samgöngum vítt og breitt um svæðið og hnýta betur saman þennan landshluta og gera hann að einni heild, t.d. stytta leiðina frá Sauðárkróki til Akureyrar um a.m.k. 30 km og að þar verði góður heilsársvegur. Frú forseti. Það er mikilvægt að við öndum djúpt, vörumst að brenna brýr að baki okkar hvað þennan samgöngukost snertir, gætum þess að viðhalda mannvirkjunum eins og kostur er. Í því er falið öryggi fyrir íbúana í nálægum byggðarlögum og í því eru líka fólgnir margvíslegir nýtingarmöguleikar eins og aðeins hefur verið drepið á og enn fleiri kunna að vera skrifaðir í skýin þótt skriftin sé okkur kannski heldur ógreinileg enn sem komið er en það mun allt skýrast.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, með síðari breytingum, bann við myndatökum og hljóðupptökum í dómhúsum. Auk þess sem hér stendur eru flutningsmenn hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Sigurður Páll Jónsson. Þetta frumvarp var fyrst lagt fram á 141. löggjafarþingi og endurflutt með nokkrum breytingum á 149. löggjafarþingi. Það er nú lagt fram að nýju með nokkrum breytingum með hliðsjón af lögum nr. 76/2019, um breytingu á lögum um meðferð einkamála, lögum um meðferð sakamála og fleiri lögum sem varða málsmeðferðarreglur og fleira. Mig langar, frú forseti, að gera grein fyrir því í hverju þessi lagabreyting er fólgin. Það segir hér í einu eiginlegu efnisgrein frumvarpsins, með leyfi forseta: „1. mgr. 11. gr. laganna orðast svo: Óheimilt er öðrum en dómstólum að hljóðrita eða taka myndir í þinghaldi eða í dómhúsum. Jafnframt er óheimilt að streyma hljóði eða mynd úr þinghaldi eða greina frá því sem sakborningur eða vitni skýrir frá við skýrslutöku meðan á henni stendur. Dómari getur veitt undanþágu frá banni við öllu framangreindu ef sérstaklega stendur á, enda sé þess gætt að myndatökum og hljóðupptökum verði ekki beint að aðilum dómsmáls án samþykkis þeirra. Ef tekið hefur verið upp hljóð eða teknar myndir í þinghaldi án leyfis dómara er óheimilt að birta þær hljóðupptökur eða myndir. Sama gildir um birtingu hljóð- og myndupptakna af munnlegum framburði sem dómstóll hefur annast. Einnig eru óheimilar myndatökur og hljóðupptökur af sakborningum, brotaþolum eða vitnum á leið í dómhús eða frá því án samþykkis þeirra.“ Það er sem sagt verið að víkka gildissvið 1. mgr. 11. gr. laga um meðferð sakamála, að það sé hvorki verið að taka upp myndir né hljóð af aðilum að sakamálum sem eru á leið í dómhús eða frá því án þeirra samþykkis. Þetta ákvæði er að norskri og danskri fyrirmynd. Ákvæðinu er ekki ætlað að ná til myndatöku og hljóðritunar sem fer fram á vegum dómstólsins sjálfs og eru þar hafðar í huga þær upptökur sem eru eðlilegar við rekstur dómsmálsins, hvort sem er hljóðritun á framburði vitna og hefðbundin notkun öryggismyndavéla. Þá er gert ráð fyrir því að dómari geti heimilað myndatöku og hljóðritun með sérstöku leyfi og er þar átt við upptökur er ekki snerta aðila máls sem eru í dómhúsinu vegna málsins. Má hér hugsa sér myndatöku vegna almennrar fréttar um dómstólinn eða viðtals við dómara o.s.frv. Frú forseti. Hvers vegna er frumvarpið sett fram? Jú, það er sett fram vegna þess að þær myndatökur sem við sjáum og jafnvel hljóðupptökur sem gerðar hafa verið í og við dómhús beinast einkum að þeim aðilum sem þangað eiga leið vegna aðildar sinnar að máli. Það geta verið vitni eins og hér hefur komið fram. Það geta verið grunaðir aðilar og/eða meintir sakborningar. Þetta getur verið mjög íþyngjandi fyrir þá sem eru og ég ítreka meintir sakborningar, þeir eru undirseldir því að teknar séu myndir af þeim á leið inn í dómsali eða dómhús. Það getur raskað einkalífi þeirra og þetta getur komið illa við þá sem t.d. reynast síðan saklausir. Það getur verið að þá sé almenningsálitið búið að búa sér til þá mynd af viðkomandi að hann sé sekur. Hin hliðin á sama peningi er sú að þess hefur orðið vart að þeir sem ítrekað hafa brotið af sér og hafa ítrekað sætt refsingum, það virðist vera orðinn einhvers konar „status“ fyrir slíka aðila að birtar séu af þeim myndir þegar þeir eru á leið til dómhúss eða frá því. Þetta hefur sést mjög lengi. Einn ljóður á slíkum myndum sem birtast nú þegar í íslenskum fjölmiðlum, t.d. í sjónvarpi, er að þar eru andlit löggæslumanna sýnileg. Myndatakan ætti þá í sjálfu sér að vera rugluð að því leyti til að ekki væri hægt að bera kennsl á þá löggæslumenn sem eru að færa hvort sem er brotamenn, vitni eða aðra á milli staða að og frá dómhúsi. Á sínum tíma þegar sá sem hér stendur, framsögumaður þessa máls, undirbjó það hið fyrsta skipti man ég eftir því að málsmetandi lögmenn voru mjög áfram um að þetta ákvæði yrði sett. En það vakti hins vegar takmarkaða hrifningu hjá blaðamannastéttinni og að vonum. En nú er það þannig, frú forseti, eins og við vitum öll, að við erum útsett fyrir myndatökum og hljóðupptökum nánast hvar sem við erum, almennir borgarar í landinu. Þarna er kannski tilraun gerð til þess að draga nokkuð úr því áreiti sem sú, má ég segja ágenga fréttamennska sem nú er stunduð hefur í för með sér. Það er ekki bara tekin mynd af einhverjum og hún birtist í blaði daginn eftir eða daginn þar á eftir, heldur eru menn nánast í beinni útsendingu, annaðhvort á vefveitum eða stærri fréttaveitum. Ég ítreka að slík umfjöllun getur reynst afdrifarík og íþyngjandi fyrir þá sem fyrir henni verða. Ef við myndum vega saman rétt almennings til frétta og upplýsinga um hvaðeina og rétt þeirra sem eru fréttaefni til einkalífs og virðingu fyrir þeirra persónu, þá myndi alla vega sá sem hér stendur taka málstað þeirra síðarnefndu. Og ég segi aftur að við þekkjum dæmi þess að einkalíf manna og líf manna hefur beðið hnekki vegna þess að myndir hafa verið teknar af þeim í slíku umhverfi. Ég vitna aftur til þess að í dönskum réttarfarslögum er meginreglan sú að hljóðritun eða myndatökur eru bannaðar og enn fremur myndatökur í dómhúsum nema með sérstöku leyfi. Ákvæðum í norskum dómstólalögum svipar nokkuð til dönsku reglnanna. Myndatökur og hljóðritanir í þinghaldi í sakamálum eru bannaðar og einnig er bannað að hljóðrita eða taka myndir af sakborningi á leið til eða frá þinghaldi eða í dómhúsi því þar sem þinghald fer fram. Meginreglan er sú, eins og við vitum, að þinghöld skuli háð í heyranda hljóði, samanber 10. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Sú regla er ekki skert með því að banna myndatökur af aðilum máls inn í dómhúsið eða nálægt því eins og tíðkast í Danmörku og Noregi. Sú takmörkun sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu gengur ekki of nærri meginreglunni um opin þinghöld að mati flutningsmanna enda er ekki verið að takmarka möguleika fjölmiðla eða annarra til að sækja þinghald og fylgjast með því sem þar fer fram. Þvert á móti verður aðgangur áfram opinn og fjölmiðlum frjálst að fylgjast með og greina frá framgangi dómsmála. Þá er ekki heldur verið að auka heimildir dómara til að mæla fyrir um að þinghald fari fram fyrir luktum dyrum. Þetta er í örstuttu máli, frú forseti, greinargerð um það um hvað frumvarpið er, hver tilgangur þess er og hvaða nauðsyn er á því að það verði tekið til efnislegrar meðferðar á þingi eins og hér er hafið og fái vandaða meðferð í nefnd, allsherjar- og menntamálanefnd geri ég ráð fyrir, og komi að því loknu aftur til afgreiðslu í þingsal. Ég ítreka að með flutningi þessa máls er ekki verið að draga úr umfjöllun fjölmiðla um dómsmál nema að þessu leyti sem varðar einkalíf þeirra sem eiga erindi í dómhús, hvort sem er sem vitni eða sem ákærðir eða grunaðir. Því óska ég þess og vænti þess að frumvarpið fái vandaða meðferð í nefnd og það komi að lokinni slíkri yfirferð hingað aftur inn í þingsal til afgreiðslu.
Hæstv. forseti. Ég hef óskað eftir að vera settur á mælendaskrá um þetta mál en mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann til að fá betri skýringu á ákveðnum atriðum áður en ég tek til máls. Ég verð að segja að hérna er ýmislegt sem ég skil ekki alveg hvernig yrði framkvæmt. Þar getur vel verið við mig að sakast, ekki frumvarpið, en mig langaði til að fá það algjörlega á hreint frá hv. þingmanni að það sé þá þannig, ef þetta frumvarp til laga nær fram að ganga, að óheimilar séu myndatökur og hljóðupptökur af sakborningum, brotaþolum eða vitnum án samþykkis þeirra eins og segir í síðasta málslið 1. gr. Dómari getur veitt undanþágu frá banni við öllu framangreindu, segir í frumvarpinu, sem lýtur að hljóðritunum, myndatökum í þinghaldi eða dómhúsum, en nær hún líka yfir síðustu setninguna í greininni? Getur dómari líka veitt undanþágu frá henni? Ég spyr fyrir forvitnissakir. Eða er það þannig að sakborningur getur alltaf haft úrslitaákvörðun um það samkvæmt þessu hvort myndatökur verði heimilar eða ekki? Ég læt þetta duga, ég sé að tíminn er að renna út, en kem betur inn á það í seinna andsvari.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Það er rétt að hnykkja á því, hafi það verið óskýrt í framsöguræðu, að með undanþágu við banni er átt við það sem gerist í dómsalnum sjálfum ef dómari er sem sagt að taka þar upp hljóð og mynd af því réttarhaldi sem þar er, eins og hér segir, „enda sé þess gætt að myndatökum og hljóðupptökum verði ekki beint að aðilum dómsmáls án samþykkis þeirra“. Það er aftur á móti alveg fortakslaust að þegar menn eru á leið að og frá dómsal verða myndatökur og hljóðupptökur bannaðar samkvæmt þessu frumvarpi. Ég ítreka aftur að það hefur verið gert að yfirveguðu ráði vegna þess að flutningsmenn telja að það geti haft óæskileg áhrif á þá persónu sem þar á í hlut. Ef málið snýst um tvenns konar hagsmuni., annars vegar hagsmuni þeirra sem flytja okkur fréttir og hagsmuni almennings af rétti til upplýsinga en hins vegar séu hagsmunir þeirra sem eru persónur og leikendur í atburðunum, ef ég get orðað það þannig, er það trúa okkar og vissa að það geti verið það íþyngjandi fyrir slíka aðila að því er þetta sett fram með þessum hætti.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að skýra þetta betur út fyrir mér. Það eru tvö atriði í viðbót sem mig langar að fá skýringu á og annað tengist því sem við vorum að ræða hér. Skil ég það sem sagt rétt að þetta eigi ekki bara við um ákærða heldur líka eftir að dómur er fallinn og viðkomandi hefur verið dæmdur sekur? Hitt varðar dönsku réttarfarslögin sem ég myndi bera fram á frummálinu ef ég treysti mér til þess með réttum hreim. Hv. þingmaður kom inn á að einnig væru óheimilar myndatökur og hljóðupptökur af sakborningum, brotaþolum eða vitnum á leið í dómhús eða frá því án samþykkis þeirra. Ég velti fyrir mér hvernig þessi framkvæmd gæti verið. Hversu langt nær þetta bann? Hvenær er maður á leiðinni í Héraðsdóm Reykjavíkur svo dæmi sé tekið? Það liggur svo vel við höggi hér í nágrenninu. Er það á öllu Lækjartorginu? Ef ég verð fyrir þeirri ólukku einhvern tímann að verða dæmdur, hvenær er ég hættur að vera á leiðinni frá dómhúsinu og á leið heim til mín eða hvert sem maður fer við þær aðstæður? Ég er ekki að snúa út úr, ég tek það fram, mig langar raunverulega að skilja framkvæmdina. Af því að hér er vísað í dönsku réttarfarslögin spyr ég sérstaklega hvernig þetta virki í framkvæmd.
Frú forseti. Eftir þeirri þekkingu sem ég hef á rekstri Héraðsdóms Reykjavíkur eru sakborningar yfirleitt fluttir bakdyramegin að húsinu og koma ekki að því Lækjartorgsmegin, svo dæmi sé tekið. Víða erlendis er það svo að þeir sem eiga erindi í dómhús, sérstaklega þeir sem eru sakborningar, grunaðir og/eða dæmdir, eru færðir inn í húsið undir bílakjallara þannig að fólk er ekki eins berskjaldað víða erlendis og er hér vegna þess að Héraðsdómur Reykjavíkur er í gömlum banka. Menn vildu náttúrlega hafa gott aðgengi að þeim banka. Hvað varðar Lækjartorgið er það þannig að ef maður er vitni samkvæmt þessu hér verða ekki teknar af honum myndir á leið að dómhúsinu nema hann eða hún leyfi það sjálfur eða sjálf. Hv. þingmaður er fyrrum blaðamaður en ekki ég þannig að hann er kannski betur að sér í því hversu langt frá vettvangi blaðamenn byrja að reyna að hasla sér völl. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því en ég ætla að við inngang að dómhúsinu og í einhverri fjarlægð þar frá, þegar ljóst er að t.d. vitni í mikilvægu máli eða eitthvað slíkt sem vekur forvitni og athygli á þar leið um, sé það skilyrðislaust þannig að það vitni eigi rétt á því að vera laust við myndatökur af persónu sinni nema þá að veita leyfi til þess. Nánar get ég ekki alveg farið út í þetta vegna þess að þessu fylgir ekki metrakerfi. [[Forseti hringir.]]Ég segi aftur að yfirleitt fara sakborningar í sakamálum bakdyramegin að héraðsdómi og þá er yfirleitt erfiðara fyrir myndatökumenn að komast að þeim.
Forseti. Ég er sannast sagna pínu hugsi yfir þessu frumvarpi til laga sem hér er lagt fram. Þó að ég þykist skilja hugleiðingarnar sem að baki liggja og þær geti í það minnsta stundum átt rétt á sér óttast ég hins vegar þann anda sem hér kemur fram. Fyrir þingtíðindi verður að taka fram að það verður eiginlega að lesa andsvör sem ég átti við hv. þm. Þorstein Sæmundsson, fyrsta flutningsmann málsins, rétt áðan til að skilja sumar vangaveltur mínar. Þær snúa annars vegar að því hvernig framkvæmdin verður í raun, sem er nú kannski minna mál, eðlilega er alltaf hægt að finna út úr því, og hins vegar að þeim anda sem mér finnst birtast hér. Þó að ég segi að framkvæmdin sé minna mál þá skiptir miklu máli að við sjáum raunhæft fyrir okkur hvernig þau mál sem hér eru tekin til umfjöllunar nái fram að ganga. Hér segir, með leyfi forseta: „Einnig eru óheimilar myndatökur og hljóðupptökur af sakborningum, brotaþolum eða vitnum á leið í dómhús eða frá því án samþykkis þeirra.“ Ég átti orðastað við hv. flutningsmann áðan um hversu langt þetta næði og það er ekki bara út í loftið. Það vill svo til að það er töluverður réttur fólks til að taka myndir nánast hvar sem er nema sérstakar hömlur séu á því og einn stærsti, ef ekki stærsti, héraðsdómur landsins er við Lækjartorg. Ég geng þar um a.m.k. tvisvar á hverjum einasta degi þar sem allt er fullt af ferðamönnum að taka myndir. Væru þeir allir að brjóta lög ef farsímar þeirra sneru að Héraðsdómi Reykjavíkur og einhver af þeim sem hér eru tilgreindir væru á leiðinni í eða úr dómþingi? Væri ég að brjóta lög ef ég tæki af mér, sjálfu, sjálfhverfur sem ég er, og fyrir aftan mig væri einhver af þeim sem hér eru tilgreindir? Þetta er ekki útúrsnúningur, forseti. Mér finnst þetta draga fram að einhverju leyti erfiðleikana við þetta mál, ekki bara í framkvæmd heldur líka þann anda sem í því birtist og það er kannski hann sem er öllu alvarlegri. Í greinargerð, forseti, er talað um að meginreglan sé sú að þinghöld skuli háð í heyranda hljóði og þessi regla verði ekki skert með samþykkt frumvarpsins. Ég ætla að leyfa mér að vera ósammála, ég ætla að leyfa mér að vera ósammála því að það sé sett í hendur persóna og leikenda allra í þessum málum hvort myndir eða hljóðupptökur verði teknar, sett eingöngu í hendur þeirra, þá sé tryggð meginreglan um að þinghöld skuli háð í heyranda hljóði. Sú regla hefur aldrei í mínum huga, þó að ég hafi starfað sem blaðamaður lengi, snúið að fjölmiðlum. Hún hefur snúið ekki síst að því og kannski fyrst og fremst að tryggja öllum það að réttarhöld sem menn kunna að vera viðriðnir séu öllum opin. Þetta snýr að, ja, á ég að nota frasann um litla manninn? Það snýr að því að einstaklingur geti alltaf treyst því þegar hann tekst á við kerfið, svo dæmi sé tekið, þá sé það allt opið. Því meira sem við lokum því, því meiri hætta er á því að það sem fer fram á bak við luktar dyr sé ekki endilega einstaklingum í hag heldur kerfinu. Það er sú almenna grundvallarskoðun sem ég hef. Enn sterkari skoðun hef ég á því að almennt séð eigi allt að vera opið nema það sé sérstaklega bannað. Þess vegna var ég ekki sérstaklega hrifinn af lagabreytingum nýverið, þótt ég hafi á endanum stutt þær, sem breyttu því hvernig fjölmiðlar gátu sagt frá réttarhöldum með streymi og samtímafrásögnum. Það er lykilatriði að dómskerfið sé eins opið og mögulegt er. Það er réttarfarslegt atriði fyrir borgarana því að það tryggir betur réttindi þeirra, að ekki sé verið að rétta yfir þeim á bak við luktar dyr. Með því er ég ekki að segja að það þýði að þeir fái ekki sanngjarna málsmeðferð, alls ekki. Almennt séð er það hins vegar þannig að því opnara sem allt er, því meira er tryggt að allt sé gagnsætt og allir sjái að hér sé farið eðlilega og jafn rétthátt gagnvart öllum. Þá kemur að því, forseti, að ég starfaði lengi sem blaðamaður og ég verð að segja að stundum - og nú er ég ekki að ásaka neinn hér inni, ekki einu sinni neinn af þeim flutningsmönnum sem að þessu máli standa - finnst mér umræðan um blaða- og fréttamenn gagnvart dómsmálum vera í þá átt að umfjöllunin sé á einhvern hátt fyrir blaða- og fréttamennina sjálfa. Svo er alls ekki. Blaða- og fréttamenn gegna gríðarlega mikilvægu hlutverki. Þeir segja ekki frá nema að það sé fréttnæmt. Það er ósköp einfalt mál. Þess vegna hugnast mér afskaplega illa sú hugsun að þetta sé allt bannað nema það sé leyft, dómari geti veitt undanþágur. Vissulega er það þannig í lögum í dag þegar kemur að hljóð- og myndupptökum í þinghaldinu sjálfu. Ég hefði viljað snúa því við. Það að eitthvað sé opið en bannað við sérstakar aðstæður þýðir að það þarf að rökstyðja sérstaklega af hverju það er bannað. Það getur verið mjög auðsótt mál. Viðkvæm mál liggja undir. Það eru nú þegar í dag ákveðin mál sem koma fyrir dómstóla þar sem alltaf er tryggt að allt þetta er bannað. En það þarf að rökstyðja það. Þetta snýst um ákveðið hugarfar, að frekar en að allt sé bannað nema það sé sérstaklega leyft, er allt leyft nema það sé sérstaklega bannað. Það tryggir þetta opna samfélag sem við eigum öll að stefna að. Og svo hitt sem hér er bætt við. Það er sérstaklega sett í hendurnar á t.d. sakborningum hvort af þeim séu teknar myndir og dómari getur ekki einu sinni haft nein áhrif þar á, eins og kom fram í andsvörum mínum við hv. þm. Þorstein Sæmundsson. Nú má vel vera að þetta sé svona í einhverjum löndum í kringum okkur. Ég þekki ekki þá sögu, hversu langt aftur hún nær, hver umræðan er í þeim löndum. En andinn sem hér birtist hugnast mér illa og hugnast hann vera angi af þeirri hreyfingu sem mér finnst vera æ meira áberandi, sérstaklega í hinum vestræna heimi, kannski bara af því að ég fylgist betur með þar, í þá átt að það þurfi sérstaklega að loka fyrir, það þurfi að halda utan um hlutina nema sérstakt leyfi verði til þess að menn þurfi að sleppa takinu og opna. Ég vil hafa það akkúrat öfugt, höfum allt opið nema sérstakar aðstæður krefjist þess að það verði bannað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem kom mér í sjálfu sér ekki í opna skjöldu. Það er mjög heilbrigt og eðlilegt að við hv. þingmaður skulum kannski vera á öndverðum meiði um það af hvaða hvötum þetta frumvarp er sett fram. Hv. þingmaður sagði áðan að blaðamenn og fréttamenn væru ekki að afla upplýsinga fyrir sig, það er alveg rétt. Þeir eru að afla upplýsinga til að selja blöð og auka áhrif og áhorf á þær fréttastofur sem þeir eru fulltrúar fyrir, sem er eðlilegasti hlutur í heiminum. Spurningin snýst hins vegar um annað, og þar erum við hv. þingmaður kannski ósammála vegna þess að hann talar um að þarna sé verið að reyna að loka. Nei, það er ekki verið að loka. Þarna er verið að gera hagsmunum þeirra sem eiga erindi í dómsal af einhverjum ástæðum, hvort sem þeir eru sem vitni, sakborningar eða eitthvað annað, hærra undir höfði en gert hefur verið. Í greinargerðinni kemur fram að þess séu dæmi að vitni í dómsmálum hafi reynt að færa sig undan því að bera vitni vegna þess að þau eiga von á því að myndir birtist af þeim sem eru svo á forsíðum fréttablaða eða á skjám sjónvarps meðan á því stendur. Spurningin snýst einfaldlega um það. Ég virði það mjög að við hv. þingmaður séum á öndverðum meiði um þessa hagsmuni, hverra hagsmuni við teljum meiri. Eru það þeir sem verða fyrir áreitinu og eiga þarna erindi, sumpart nauðugir viljugir? Eða er það réttur þeirra sem heima sitja og/eða lesa blöð eða eitthvað svoleiðis að fá að vita nákvæmlega hver það er sem þar er á ferðinni og fá mynd af viðkomandi frá dyrum dómhúss og inn í sal o.s.frv. [[Forseti hringir.]]og að menn séu þar eltir með myndavél alla þá leið? Ég er á þeirri skoðun, hv. þingmaður, [[Forseti hringir.]]að hagsmunir þeirra sem eiga þarna erindi vegi hærra en þetta.
Forseti. Með sömu rökum er hægt að banna myndatökur alls staðar nema sérstakt leyfi sé veitt fyrir því. Ég hef ekki veitt sérstakt leyfi fyrir því að ég sé hér í beinni útsendingu eða því að stundum standa ljósmyndarar hér upp og taka myndir af mér. Með rökum hv. þingmanns er hægt að líta á einkarýmið - og við erum farin að nálgast mjög heimspekilegar spurningar. Þetta er í sjálfu sér mjög áhugaverð umræða, hvar einkarýmið endar og almannarýmið hefst. Það er hins vegar ekki hægt að láta eins og við séum í einhverju tómarúmi. Ég fór ágætlega, að mínu viti, yfir vandkvæðin við það að mega ekki taka myndir af fólki ganga inn og út úr húsi við fjölfarnasta staðinn í miðborg Reykjavíkur. Við lifum nefnilega ekki í tómarúmi. Öllum þeim áhyggjum hv. þingmanns sem ég held að að mörgu leyti séu réttmætar, eins og ég kom inn á í máli mínu, að ég skilji hugsunina að einhverju leyti sem að baki liggi, má ná með því að dómari geti einfaldlega kveðið á um þetta. Það er einfaldlega hægt að fara fram á þetta. Hættan sem getur myndast þegar fortakslaust er bannað, nema það sé leyft, er að það festist í sessi að það verði bannað. Fréttir eru skrifaðar af ýmsum hvötum, forseti. Ég er viss um að verið er að skrifa fjölda frétta núna sem eiga að ná einungis þeim árangri að sem flestir lesi og hægt sé að selja fleiri auglýsingar. Stór hluti frétta er hins vegar skrifaður út frá því fréttamati að þetta komi samfélaginu við. Og rétturinn til þess er býsna heilagur.
Frú forseti. Sá er munurinn á veru okkar hv. þingmanns hér fyrir framan myndavélar í þingsal Alþingis að við sóttumst eftir því að vera hér, vitandi það að allir fundir Alþingis eru gerðir opinberir um leið og þeir fara fram. Við höfum hins vegar ekkert um það að segja ef við erum annaðhvort í hlutverki grunaðs manns, í hlutverki vitnis eða af öðrum ástæðum sem við þurfum að vera þátttakendur í þinghaldi í dómsal, hvort af okkur séu teknar myndir eða ekki. Þar með er brotið á einkarétti okkar að því leyti til vegna þess að við veljum ekki að vera þar. Ef við erum sakborningar er það væntanlega vegna þess að við höfum brotið af okkur. Ef við erum vitni er það út af því að við erum kölluð fyrir réttinn, ekki út af því að við veljum að vera þar, eins og við veljum að vera hér. Á þessu er grundvallarmunur. Mér þykir líka hv. þingmaður ekki eins framsækinn eða framsýnn og við sem flytjum þetta frumvarp vegna þess að engu er líkara en að hv. þingmaður haldi og trúi að Héraðsdómur Reykjavíkur verði til eilífðar á horni Lækjargötu og Austurstrætis. Það er alls ekki víst. Það hefur verið talað um það ótal oft, alla vega á mínum tíma svo ég muni eftir, að þessi staður sé óhentugur fyrir dómhús. Við erum með dómhús úti um allt land. Ef ég man rétt er eitt í göngugötunni á Akureyri og ég man ekki einu sinni hvort hægt er að komast að því öðruvísi en beint framan að því. En þetta eru aðstæður sem við höfum skapað og það á ekki að bitna á þeim sem eiga erindi þar inn, hvort sem þeir eru blásaklausir eða hafa réttarstöðu grunaðs eða eru meintir sakamenn. Aðstöðuleysið sem við sköpum á ekki að bitna á þeim, alls ekki. Þá spyr ég, af því að hv. þingmaður sagði að almenningur ætti rétt á þessum upplýsingum: Varðar almenning [[Forseti hringir.]]eitthvað sérstaklega um það hvort Jón Jónsson eða Jóna Jónsdóttir eru kölluð sem vitni í einhverju sakamáli, beri vitnisburð sem þau kæra sig kannski [[Forseti hringir.]]ekki endilega um að veita undir slíkum kringumstæðum? Hvaða rétt á almenningur endilega [[Forseti hringir.]]umfram rétt þeirra í málinu?
Forseti. Hv. þingmaður er einkar laginn í því að hlaupa út og suður með mál og festa sig í einstaka setningum og láta eins og þær skipti einhverju máli, eins og það að Héraðsdómur Reykjavíkur sé við Lækjartorg, sem er algjört aukaatriði í þessu máli. Ég fór ágætlega yfir það að ég veldi það embætti af handahófi, af því að ég get nánast bent á það hér út um gluggann. Það skiptir engu máli hvar héraðsdómar eru. Þeir eru hins vegar í almannarými. Þannig er það. Framsýnn eða ekki, forseti, að einhverju leyti er hægt að tala um framsýni, held ég, reyndar ekki í því hvar sérstök starfsemi er stödd. En hvað það varðar er það ekki endilega mín skoðun eða hv. þingmanns á því hvað almenning varðar um sem má ráða umfjöllun blaðamanna. Að einhverju leyti er það líka bara að fylgjast með fréttum af dómum, t.d. í Héraðsdómi Reykjavíkur, og um rétt blaðamanna til að fjalla um ákveðin málefni, jafnvel þó að einhverjum hafi ekki þótt þau málefni eiga erindi við almenning. Þannig er það mjög oft, hv. þingmaður. Mörgum sem sitja í þessum sal þykir að fréttir af þeim, bæði hér og í einkalífinu, eigi ekkert erindi við almenning. Það er bara ekki þeirra að segja um það. Til þess höfum við heilt kerfi. Aftur segi ég, forseti, af því að hv. þingmaður kýs að heyra ekki allt sem ég segi: Öllum þeim áhyggjum sem hv. þingmaður hefur nefnt hér varðandi t.d. vitni, ef það er [[Forseti hringir.]]saklaust fólk sem fer inn í þingsalinn, má mæta með því að dómari geti bannað það. En hv. þingmaður virðist ekki sjá grundvallarmuninn á því að eitthvað sé bannað [[Forseti hringir.]]en svo megi leyfa það og að eitthvað sé leyft en svo megi banna það.
Virðulegur forseti. Áhugaverð umræða þar sem dómi um hvað er framsýni og hvað ekki er kastað fram og til baka, mjög merkilegt. Sérstaklega merkilegt hvar stimpillinn endaði í ræðu hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar. En mig langaði að vitna aðeins í orð hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés sem sagði „að jafnaði opið“. Tengt þeirri umræðu, bara örstutt, vildi ég tengja þetta mál við annað sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefur ítrekað lagt til, með þeim fleygu orðum: Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis séu að jafnaði opnir.
Frú forseti. Ég er ánægður með þessa umræðu. Hún hefur hins vegar þróast þannig að við erum ekki, að ég tel, að bera saman epli og epli. Við erum að bera saman epli og járnkarl eða eitthvað slíkt. Það kemur enn að því að mér þykir gæta nokkurs misskilnings hjá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé. Hann hefur sagt að mörgum þingmönnum finnist ekki að það eigi að taka mynd af þeim hvar og hér. Þá segi ég aftur: Þingmenn völdu að verða þingmenn, þeir sóttust eftir því, fengu til þess stuðning. [[Gripið fram í.]]Ég veit ekki til þess að vitni í sakamáli hafi endilega sóst eftir því að vera vitni í sakamáli. Og alveg eins og við hv. þingmenn sækjumst eftir opinberu embætti þá gerum við okkur að sjálfsögðu grein fyrir því, áður en við förum af stað í þá vegferð, að líf okkar tekur væntanlega breytingum. En maður nokkur eða kona úti í bæ sem eru kölluð til vitnis í dómsmáli hafa ekki valið sér það að láta kalla sig til vitnis í dómsmáli. Mörgum þykir það mjög óþægilegt að fara inn í dómsal, bara yfir höfuð að mæta þar. Ég skil þá tilfinningu mætavel og hvað þá heldur ef þeim mæta ótal linsur á leið þeirra að og frá. Við erum í sjálfu sér í grunninn, að ég tel, að ræða um muninn á rétti fólks til einkalífs og rétti annarra til að vita um einkalíf fólks. Þá segi ég aftur: Fólk sem ekki hefur valið sér það að vera í einhverju kastljósi heldur er dregið inn í kastljósið hefur þennan rétt að mínu mati. Fólk sem hefur aftur á móti valið sér þann vettvang að vera í kastljósi, hefur sóst eftir því að vera þar og sumir fengið óskir sínar uppfylltar, er bara að mínu áliti, frú forseti, í allt annarri aðstöðu en fólk sem ekki hefur valið sér það hlutskipti að verða t.d. vitni. Nú ætla ég heldur ekki að segja það og mér kemur ekki til hugar að segja það að menn sem eru sakborningar í einhverju máli hafi endilega valið sér það hlutskipti. Menn verða fyrir ýmsu á lífsleiðinni og það eru ýmsar ástæður sem verða til þess að menn gerast brotlegir við lög. Ég sé ekki alveg í hendi mér að með því að einhver hafi gerst brotlegur við lög þá eigi andlit hans eða persóna endilega erindi, sérstaklega meðan hann er sakborningur og/eða grunaður, ég tala nú ekki um ef viðkomandi reynist svo saklaus eftir allt saman. Hann er færður sem sakborningur í dómsal og hann gengur út frjáls maður, þ.e. saklaus. Þess vegna skil ég ekki alveg, og það er þá örugglega gagnkvæmt eins og ég heyri á hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, hann virðist ekki skilja það sem ég er að fara og ég skil ekki alveg það sem hann er að fara
… ósammála.
Spurningin snýst í mínu hugarfylgsni fyrst og fremst um það að einkalíf fólks sé virt og að einkalíf fólks eigi ekkert sérstakt erindi í fréttatíma eða á forsíður blaða ef fólk ekki kærir sig um að það fari þangað. Það er hins vegar þannig að dómasafnið er opið og allt þetta. Hér í þinginu eru t.d. mjög margir sem hafa talað mjög í þá átt að draga eigi úr refsigleði, að draga eigi úr refsingum fyrir smávægileg brot. Það er út af fyrir sig líka refsing, frú forseti, í því fólgin að myndir séu birtar af manni þegar maður á leið í dómhús og ég tala nú ekki um ef maður reynist saklaus. Þarna er ég, frú forseti, ekki bara að tala út í loftið, ég er að tala um þetta vegna þess að reyndir lögmenn með áratugareynslu í málflutningi fyrir dómi hafa bent á þessa staðreynd um menn sem eru á leið til dómhúss og reynast síðan jafnvel saklausir, að þetta hafi markað líf þeirra margra upp frá því. Það er kannski slíkt sem er líka verið að hugsa um í þessu, að draga úr áhættunni á að það gerist. Ég verð að segja líka við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson að það er ekki í mínum huga sambærilegt atriði að vera á nefndarfundi Alþingis eða í yfirheyrslu í dómhúsi. En það er kannski bara ég.
Ekki einu sinni stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.
- Ekki einu sinni þar. Að vísu eru menn náttúrlega bundnir af leikreglum á þeim vettvangi sem illu heilli hafa stundum ekki haldið þannig að það eiga sér stað alls konar brot hvar sem er, meira að segja í þessum þingsal og því sem honum tengist. Það er nú bara þannig. En það er ekki endilega víst að þeir sem gerast brotlegir hér eða einhvers staðar annars staðar séu eltir uppi á leið að eða frá í því augnamiði að fylgja eftir sekt þeirra eða eitthvað slíkt, ekkert endilega. Við hv. þingmenn völdum að vera í þessu kastljósi en þeir sem gerast brotlegir við lög og hvað þá heldur þeir sem eru kallaðir til vitnis í dómsmálum eru ekki þar einfaldlega vegna þess að þeir vilji það eða þá langi sérstaklega til þess. Sá er reginmunurinn. Þess vegna get ég ekki séð, en það er bara eðlilegt vegna þess að ég og t.d. hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé erum ekki sammála, að með þessu frumvarpi sé verið að loka á einhver réttindi sem annaðhvort blaða- og fréttamenn og/eða almenningur hafa til upplýsinga. Því fer fjarri. Það er einfaldlega verið að fara svipaða leið og nágrannalönd okkar hafa farið, sem við berum okkur mjög oft saman við að mjög mörgu leyti og höfum mjög margt þegið af þeim bæði í uppbyggingu laga og réttar og reglna. Þar eru þessar myndatökur og hljóðupptökur einfaldlega ekki leyfðar. Nú ætla ég aftur að segja það sem ég sagði í framsöguræðu minni en kom kannski ekki nógu skýrt fram, að nú eru myndavélar og tæki orðin mun næmari en var hér áður og það er t.d. til þess tekið í greinargerð að hugsanlega sé hægt að dreifa myndum af málsskjölum úr dómsal vegna þess að menn eru það vel tækjum væddir. Það er því ýmislegt á að horfa í þessu efni. En í mínum huga, og ég held flestra sem að þessu máli standa, snýst málið einfaldlega um réttindi þeirra sem eiga erindi í dómsal, viljugir og/eða nauðugir.
Virðulegi forseti. Ég átta mig mjög vel á því að það eru tvö andstæð sjónarmið hérna. Annars vegar er tvímælalaust það sjónarmið sem er lýst í þessu frumvarpi en svo er líka hitt sjónarmiðið sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé lýsti og það er ákveðin misnotkun á lokaða ferlinu sem er möguleg líka. Þá erum við að tala um tvo möguleika sem vega misþungt og það er mjög erfitt að sýna fram á eða segja hvor vegur þyngra þegar allt kemur til alls. Lokað rými getur vissulega líka verið ógnandi fyrir vitni ef sá sem maður er að glíma við í rauninni er sá sem stjórnar lokaða rýminu. Það sem ég vil hins vegar segja um þetta, bara einfalt dæmi, er um fjölmiðla og þá fagmennsku sem ég sé alla vega þar. Ég man ekki eftir einu dæmi og í stuttri leit sé ég ekki eitt dæmi um að verið sé að hrúga upp myndum af vitnum í fjölmiðlum. Það er einfaldlega fagmennska fjölmiðla sem spilar þar inn í. Þeir geta tekið myndir af vitnum og birt þær fram og til baka en gera það ekki, ég man alla vega ekki eftir því að það hafi verið til vandræða. Þegar allt kemur til alls er opið aðgengi almennt séð í okkar hag og það aðhald sem það veitir valdinu, dómsvaldinu, og að það sé aðgengilegt öllum því að þar eru líka möguleikar á spillingu sem við þurfum að hafa áhyggjur af.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið eins og ég skil það. Ég held að það sé einn grundvallarmisskilningur í máli hv. þingmanns að með þessu frumvarpi sé verið að festa í sessi eitthvert vald og efla valdið. Þvert á móti er verið að vernda persónu þeirra sem eiga af einhverjum ástæðum erindi inn í dómsal. Það er ekkert verið að vernda dómsalinn eða dómarann. Það er verið að vernda hagsmuni þeirra sem eiga erindi í dómsal, annaðhvort sem vitni eða sem sakborningar eða tilkvaddir sérfræðingar eða eitthvað slíkt. Það er einfaldlega verið að vernda hagsmuni þeirra fyrir því að þeir séu ekki útsettir fyrir dreifingu á mynd- eða hljóðefni af þeim þegar þeir eru í þessum erindagjörðum. Að því leyti skil ég þingmanninn ekki alveg vegna þess að það er fjarri því að verið sé að festa í sessi eitthvert vald eða auka vald dómstóla með þessu móti. Það er hins vegar alveg hárrétt sem hv. þingmaður sagði áðan, og ég er algjörlega sammála honum í því, að við erum að tala um hagsmuni sem takast á. Það er í okkar verkahring hér að kveða upp úr um það með einhverju móti, með því jafnvel að annaðhvort samþykkja þetta mál eða fella það, þ.e. hverra hagsmunir við teljum að séu meiri. Er það réttur til einkalífs, þeirra sem eiga erindi í dómsal, eða réttindi þeirra sem skrifa og selja blöð og/eða réttindi þeirra sem lesa fréttir í blöðum um þessa sömu atburði? Hvorir hagsmunirnir vega meira? Þetta frumvarp svarar í sjálfu sér þeirri spurningu, um afstöðu þeirra sem flytja það.
Virðulegi forseti. Vörn og vernd þeirra sem mæta í dómsal er líka varin með opna aðgenginu. Þar fá þau að halda fram sínum málstað eða flytja sína vörn án milligöngu eða aðkomu annarra aðila sem geta sett hana fram á annan hátt. Það er hægt að vísa beint í hver nákvæmlega málsvörnin var á mun auðveldari hátt ef aðgengið er opið. Þær eru vissulega til staðar þessar áhyggjur sem hv. þingmaður bendir á. En það er líka vörn í því að geta sett sína málsvörn fram algerlega óhindrað og án þess að einhver standi í vegi fyrir því. Þegar allt kemur til alls þá snýst þetta bara um að vega og meta það tvennt og meta hvor rétturinn verndar fleiri. Ég held að það sé opna aðgengið, alla vega í núverandi fyrirkomulagi. Ég held að það sé ástæða fyrir því að það sé þar, frekar en annars staðar.
Frú forseti. Mér skilst að einhver vísindamaður úti í bæ hafi fundið út að menn með mínu vaxtarlagi væru ekki sérlega greindir og ég geri ráð fyrir að ég geti staðfest það núna í þessari umræðu. Ég verð að viðurkenna að ég skildi ekki alveg það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór með hér áðan vegna þess að þetta snýst ekkert um málsvörn manna eða hvar þeir flytja hana eða undir hvaða kringumstæðum. Þetta snýst um einkalíf þeirra sem eiga erindi í dómsal, allra málsaðila, að þeir eigi rétt til þess að fara að og frá dómsal án þess að sæta því að teknar séu af þeim myndir eða hljóð. Hvað gerist svo í dómsalnum? Þar fer málsvörnin fram. Hún fer ekki fram á ganginum. Hún fer heldur ekki fram fyrir framan dómhús, hún fer fram inni í dómsalnum. Þess vegna skil ég þetta ekki alveg. En eins og ég segi, ég verð að skrifa það á það sem ég nefndi í upphafi.
Forseti. Ég og hv. fyrsti flutningsmaður þessa máls erum ósammála um grundvallaratriði í málinu. Það þýðir ekki að ég skilji hann ekki. Ég held að ég hafi í tvígang sagt hér í pontu að ég skilji hvatann að baki þessu. Maður getur verið ósammála þó að maður skilji hvata eða tilgang með einhverju. Þetta hefur verið áhugaverð umræða um margt, undir þá einkunn mína felli ég þó ekki útúrsnúning og ýmislegt fleira sem hér hefur fram komið, sérstaklega ekki þegar kemur að því þegar ég hef beint sjónum að okkur þingmönnum. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir muninum á því að standa hér sem kjörinn alþingismaður eða vera í dómsal. Hins vegar hafa þingmenn, margir hverjir, haft miklar skoðanir á því hvernig fjallað er um þá sjálfa í sínu einkalífi, á börum bæjarins, sumarfríum, hvar sem er. Þar eru líkindi, forseti. Í þessari umræðu hafa fallið einstaka setningar sem draga fram mjög djúpstæðan skoðanamun. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson sagði áðan, og ég skrifaði eftir honum, að einkalíf fólks eigi ekki erindi á forsíðu blaða ef það kýs það ekki. Þetta getur við fyrstu sýn reynst afskaplega sjálfsagt, eða hvað? Ég er ekki viss um að neinn af útrásarvíkingunum hafi kosið að vera á forsíðum blaða, svo ég taki dæmi. Ef ég ræni bíl og keyri fullur á ljósastaur er ég ekki viss um að ég kjósi það sérstaklega að vera á forsíðum blaða. En val mitt er kannski ekki aðalatriðið. Eigum við að taka vægara dæmi, eigum við að taka mynd á Laugardalsvelli á landsleik? Þúsund manns í stúkunni, af þeim eru 40 greinanlegir og komin er á forsíður blaða mynd af fólki, öskrandi, jafnvel einhver að bora í nefið, á forsíðu dagblaðs? Við höfum, forseti, mýmörg mál þar sem tekist hefur verið á um akkúrat þetta. Það er athyglisvert að heyra að hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni finnist þetta í raun og það er þessi andi sem ég gat mér til um að væri í þessu máli sem mér finnst vera staðfestur hér í umræðunni. Hv. þingmaður og fyrsti flutningsmaður talar um að þetta snúist um réttindi þeirra sem eiga erindi í dómsal en hefur í engu svarað því til af hverju ekki sé hægt að tryggja þau með því að dómari megi einfaldlega banna þegar þess er talin þörf. Engu orði hefur hv. þingmaður vikið að því. Ég ætla að segja það að mér finnst að verið sé að draga upp þá mynd í máli hv. þingmanns að það að fara í dómsal í einhverjum erindum sé þvílík skömm að það megi bara aldrei gerast. Fullt af vitnum bjóða sig fram sjálfviljug. Sumir eru kallaðir til. [[Gripið fram í.]]Það á að vera eðlilegasti hlutur í heimi að aðstoða við framgang mála innan réttarkerfisins. Hins vegar geta komið upp þær aðstæður að af einhverjum ástæðum, persónulegum, tilfinningalegum, einhverjum, kjósi vitni að vera ekki fyrir opnum dyrum, vera ekki fyrir linsum myndavéla eða hvað sem er. Þá ætti að vera hægt að fara fram á það. Í því liggur grundvallarmunurinn sem mig langar að segja að ég sé búinn að „títaka“ hér, en aldrei hefur hv. fyrsti flutningsmaður komið inn á það, þann grundvallarmun á því að eitthvað sé bannað eða lokað, að það sé heimilt að opna það eða að eitthvað sé heimilt en það megi banna það.