Borist hefur bréf frá varaformanni þingflokks Pírata um að Halldóra Mogensen, 3. þm. Reykv. n., verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Lenya Rún Taha Karim. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Forseta hafa borist bréf þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum. Það er frá utanríkisráðherra við fyrirspurn á þskj. 488, um samskipti við hagsmunaverði og skráningu þeirra, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur. Frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra við fyrirspurn á þskj. 487, um samskipti við hagsmunaverði og skráningu þeirra, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur, og fyrirspurn á þskj. 504, um aðgerðir til að fækka bílum, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni. Frá mennta- og barnamálaráðherra við fyrirspurn á þskj. 375, um aðlögun barna að skólastarfi, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur, og fyrirspurn á þskj. 459, um laun og styrki til afreksíþróttafólks, frá Guðrúnu Hafsteinsdóttur. Að lokum hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 201, um úrvinnsla úrbótatillagna í skýrslu Ríkisendurskoðunar um Tryggingastofnun ríkisins og stöðu almannatrygginga, frá Halldóru Mogensen, á þskj. 204, um hækkun frítekjumarks frá Jóhanni Páli Jóhannssyni, á þskj. 309, um áfrýjun dóms Landsréttar um útreikning sérstakrar framfærsluuppbótar, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, á þskj. 310, um ólögmætar búsetuskerðingar frá Guðmundi Inga Kristinssyni, á þskj. 313, um nýgengi örorku, frá Birni Leví Gunnarssyni, á þskj. 337, um viðurkenningu sjúkdómsgreininga yfir landamæri, frá Andrési Inga Jónssyni, á þskj. 458, um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti, frá Oddnýju G. Harðardóttur, og að lokum á þskj. 480, um samskipti við hagsmunaverði og skráningu þeirra, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og heilbrigðisráðherra.
Virðulegi forseti. Þær fregnir bárust mér núna í fyrradag að umhverfisslys hefði átt sér stað á Suðureyri við Súgandafjörð. Þegar betur var að gáð kom í ljós að þarna er niðurgrafinn olíutankur sem er orðinn eldgamall og farinn að leka og þarna höfðu þúsundir lítra af olíu lekið út í jarðveginn. Sambærilegt umhverfisslys átti sér stað á Hofsósi 2019. Það sem ég er að velta fyrir mér er hvort hæstv. ráðherra umhverfismála sé meðvitaður um þetta. Þá liggur kannski beinast við að velta því upp hversu mikið er af þessum olíutönkum sem eru orðnir eldgamlir og eru niðurgrafnir vítt og breitt um landið. Það er vitað um allnokkuð fleiri staði þar sem þessir tankar eru. Í sambandi við Suðureyri þá er staðreyndin sú að verið er að geyma þessa olíu þarna til þess að geta gripið inn í og aðstoðað við að kynda heimili fólks vegna þess að það skortir orku, venjulega græna raforku til þess. Mig langar til að velta því upp við hæstv. umhverfisráðherra hvort hann sé í fyrsta lagi meðvitaður um það sem er að gerast vítt og breitt um landið og hvort það sé eitthvað núna á borðinu sem gæti kannski flýtt því að þær byggðir sem sitja uppi með það að þurfa að brenna olíu til húshitunar og annars þurfi þess ekki og að þessu fari að linna og þetta fólk fái græna orku eins og við hin. Og ef svo er, hvar er það mál statt?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og fyrir að vekja athygli á þessum málum. Það þarf auðvitað ekki að hafa neitt mörg orð um það að það er alvarlegt mál ef olía lekur, eins og hv. þingmaður vísar hér til, og mikilvægt að við séum meðvituð um það og auðvitað helst að við komum í veg fyrir það þar sem þetta gerist. En út af því sem hv. þingmaður nefnir, sem er náttúrlega annað stórmál og ég hef vakið athygli á hér á hv. Alþingi, þá snýr það að því að fjarvarmaveiturnar þurfa að nýta olíu til að búa til raforku fyrir byggðirnar. Hv. þingmaður spurði hvað verið væri að gera í því. Eitt af því fyrsta sem ég setti á laggirnar í minni tíð sem ráðherra var svokallaður raforkuöryggishópur sem á m.a. að skoða þessa þætti og kemur með tillögur núna á næstu dögum eða vikum. Það sem við erum að sjá, menn bentu réttilega á það, er ekki bara varðandi þessa fjarvarmaveitur heldur sömuleiðis fiskimjölsverksmiðjurnar, að þetta er til komið út af stöðu í vatnslónum á hálendinu. En það er auðvitað ekki bara það heldur líka vegna þess að eftirspurn eftir grænni orku er að stóraukast og við hefðum þurft að gera ráðstafanir hér áður og fyrr til að sjá til þess að þessi mál væru í betri stöðu. Af því að hv. þingmaður spyr um hvar þetta mál stendur og hvenær megi vænta einhverra tillagna þá var ég einmitt í á fundi með Orkumálastofnun í morgun með orkumálastjóra sem sagði mér hver staða þeirra mála væru. Þess er að vænta að við sjáum einhverjar tillögur nákvæmlega um þau mál sem hv. þingmaður vísaði til og spurði um.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég er að velta fyrir mér hvort hæstv. ráðherra viti í fyrsta lagi af alvarleikanum, þessum umhverfisslysum sem átt hafa sér stað. Í öðru lagi, eins og ég heyri frá Suðureyri þá er þetta hvorki meira né minna en farið að leka út í sjó og það voru íbúar þar sem áttuðu sig á því þegar umhverfi þeirra var allt farið að anga af olíu. Ég veit að líftími þessarar tanka var áður um 25 ár og síðan kom einhver reglugerð hér á árum áður, árið 2017, að mig minnir, þar sem líftíminn var í raun gerður eilífur, það þurfti bara að þykktarmæla dunkinn reglulega. Mig minnir að þremur mánuðum eftir slíka þykktarmælingu árið 2019 þá hafi tankur einmitt farið að leka á Hofsósi. Þannig að ég er bara að velta fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé virkilega tilbúinn að taka utan um þetta mál og koma í veg fyrir það, eða hvort við þurfum að fara að horfa upp á slíkt gerast núna vítt og breitt um landið vegna þess að þessir olíugeymar eru orðnir eldgamlir, bara gegnumgangandi eldgamlir, úti um allt.
Virðulegi forseti. Ég vil bara aftur þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Varðandi þessa einstöku reglugerð sem hv. þingmaður vísaði til þá þekki ég ekki innihald hennar en eins og við vitum auðvitað þá getum við ekki ákveðið líftíma, hvorki tanka né annars, í reglugerð. Ef þeir eru orðnir gamlir og lélegir er hætta á því að þeir leki. Þannig að ég lít bara svo á að hér sé komin góð brýning um mjög mikilvægt mál sem við þurfum að líta sérstaklega til, hvort sem það er í þeim stofnunum sem með þessi mál fara eða í ráðuneytinu, og það verður að sjálfsögðu gert.
Herra forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra vakti athygli á því fyrir nokkrum dögum að hælisleitendakerfið á Íslandi væri í ólagi og sá vandi gerði okkur erfitt fyrir núna þegar við stöndum frammi fyrir því að taka á móti töluverðum fjölda flóttamanna frá Úkraínu. Þetta var alveg rétt að mínu mati hjá hæstv. ráðherra og mikilvægt að hefja loks umræðu um þetta, sem hafa nú verið gerðar nokkrar tilraunir til að fá ríkisstjórnina til að ræða án árangurs. Mér þótti þó heldur halla undan fæti í viðtali við hæstv. ráðherra á Bylgjunni í morgun þar sem hann virtist fyrst og fremst vera að bíða eftir leiðsögn frá stjórnkerfinu um hver væru næstu skref. Hæstv. ráðherra nefndi þó að í síðustu viku hefði Útlendingastofnun tekið á leigu um 200 hótelherbergi fyrir hælisleitendur og þau væru nú öll full og útlit fyrir að tekin yrðu á leigu 200 í viðbót sem myndu fyllast fljótt. Við heyrðum í fréttum að í febrúarmánuði hefði verið mesti fjöldi hælisumsókna sem hefur verið hér í allmörg ár, sem er auðvitað afleiðing af þeirri stefnu sem hefur verið rekin hér. Og þetta er áður en við bregðumst við stöðunni í Úkraínu. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Er von til þess að ríkisstjórnin muni loksins taka sér tak í þessum málum og að línur verði lagðar varðandi fjárstuðning við hælisleitendur og má þá vænta þess að Ísland muni styðja við löndin næst Úkraínu eins og Pólland, sem hefur nú þegar tekið við milljón flóttamönnum, styðja við þau lönd sérstaklega þannig að þau verði betur í stakk búin til að taka við flóttafólki samhliða því sem við tökum á móti fólki hér?
Virðulegi forseti. Já, það er í mörg horn að líta í málefnum flóttamanna, hælisleitenda og í útlendingalöggjöfinni í víðara samhengi. Fyrst vil ég nefna það í þessari umræðu að það er mjög miður að Alþingi skuli ekki hafa afgreitt frumvörp, þrátt fyrir að dómsmálaráðherra hafi ítrekað lagt þau fram hér á þinginu, um að laga þau atriði sem hv. þingmaður vísar m.a. til hérna, sem hafa gert íslenska hælisleitendakerfið nokkuð frábrugðið því sem gildir víða annars staðar á því svæði þar sem Dyflinnarreglugerðin hefur verið virk. Hérna er um að ræða nokkur viðkvæm atriði sem ég veit að ráðherrann ætlar að leggja til að við reynum einu sinni enn að breyta með því að koma með frumvarp um það efni aftur inn í þingið. Síðan aðeins um þá stöðu sem er komin upp núna. Það er að mínu áliti algerlega óásættanlegt að við séum hér með nokkur hundruð manns á Íslandi sem hafa fengið efnislega meðferð sem hefur lokið með því að viðkomandi einstaklingar eiga ekki rétt á því að fá stöðu hælisleitenda á Íslandi, fá sem sagt ekki alþjóðlega vernd, en fara ekki úr landi vegna þess að þeir neita að fara í sýnatöku, sem er forsenda fyrir því að við getum þeim komið heim aftur til þess lands sem þeir höfðu síðast viðkomu í og hafa vernd hjá. Það að við náum ekki að höggva á þennan hnút kostar íslenska skattgreiðendur rúman milljarð á ári. 1 milljarður fer í það að halda uppi fólki sem við höfum afgreitt erindi frá með neitun. Þetta er dæmi um atriði sem við hljótum að sammælast um að laga þegar [[Forseti hringir.]]frumvarp ráðherrans kemur hingað inn í þingið.
Herra forseti. Ég get tekið undir margt í svari hæstv. ráðherra og það er mikilvægt að frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra klárist hér þó að það sé kannski ekki eins víðtækt til að taka á þessum vanda eins og tilefni er til. En þótt ég sé ánægður að heyra viðbrögð hæstv. ráðherra þá velti ég áfram fyrir mér: Má vænta einhverra aðgerða í samræmi við orð hæstv. ráðherra? Því að þessi ríkisstjórn hefur á sama tíma hún hefur ekki náð að koma í gegn því frumvarpi sem boðað hefur verið frá hæstv. dómsmálaráðherra, í þriðja skipti að ég held, lagt fram frumvarp sem gengur í þveröfuga átt og auglýsir Ísland sem áfangastað fyrir þá sem selja ferðir til flóttamanna. Nú þegar staðan er sú sem hún er í Úkraínu þá verðum við að vera í stakk búin til að taka við fólki á þeim forsendum sem lagt var upp með eftir seinni heimsstyrjöldina þegar flóttamannasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var gerður. [[Forseti hringir.]]En við þurfum líka að styðja við löndin, [[Forseti hringir.]]Pólland og önnur lönd sem eru næst Úkraínu.
Virðulegur forseti. Ég get tekið undir að það væri góð nálgun að hugsa það þannig: Hvað getum við gert til þess að standa með þeim sem helst finna fyrir komu flóttafólks frá Úkraínu til sín? Hér er Pólland nefnt sérstaklega. Ég held samt sem áður að akkúrat þessa dagana þurfum við að spyrja okkur að því hvernig okkar eigið kerfi er undir það búið að taka við stórauknum fjölda flóttafólks, sérstaklega í ljósi þess að nú hefur þessi 44. gr. laganna verið virkjuð í fyrsta sinn sem þýðir efnislega að það þarf ekki að fara fram efnisleg meðferð beiðnanna heldur eru þeir sem eru flóttamenn frá Úkraínu nokkurn veginn sjálfkrafa samþykktir. Við þurfum að spyrja okkur spurninga sem tengjast atvinnuleyfunum, sem eru ein áherslubreyting sem við í þessari ríkisstjórn höfum viljað beita okkur fyrir og ég hygg að verði sérstaklega tekið fyrir í frumvarpi ráðherrans. Þannig að áður en við förum að spyrja okkur: Hvað getum við gert í Póllandi? þá held ég að við verðum að spyrja okkur: Hvað getum við gert hér og nú í okkar eigin kerfi?
Virðulegur forseti. Sú ákvörðun hæstv. dómsmálaráðherra á dögunum að virkja 44. gr. útlendingalaga til handa flóttamönnum frá Úkraínu vakti athygli, ákvæði sem fjallar um fjöldaflótta og getur í raun flýtt fyrir málsmeðferð þannig að fólk fái ákveðið dvalarleyfi á Íslandi á grundvelli þeirrar krísu sem er í gangi í Úkraínu. Nú er auðvitað gott að sjá að það standi til að taka á móti flóttafólki frá Úkraínu en ég velti samt fyrir mér nokkrum atriðum gagnvart þessari leið sem farin er til að taka á móti flóttafólki. Í fyrsta lagi snýr það að því að vernd á grundvelli þessa ákvæðis veitir viðkomandi flóttamönnum ekki atvinnuleyfi. Þetta er eitthvað sem er á málasviði hæstv. ráðherra, að veita atvinnuleyfi sem fæst ekki með þessu dvalarleyfi sem verið er að leggja til, dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðum. Þetta víkur líka til hliðar umsókn viðkomandi einstaklinga um alþjóðlega vernd sem er töluvert sterkari réttarvernd sem flóttamenn geta fengið, felur í sér lengra dvalarleyfi, meira öryggi og atvinnuréttindi. Ég velti fyrir mér hvort þessi munur og þessi nálgun hafi verið rædd milli hæstv. dómsmálaráðherra og hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra áður en þessi ákvörðun var tekin og þær afleiðingar sem þetta mun hafa, sem eru að viðkomandi einstaklingar verða væntanlega án atvinnuleyfis hér í einhvern tíma, a.m.k. þrjá mánuði sem það tekur venjulega að fá atvinnuleyfi ef viðkomandi fær yfir höfuð atvinnurekanda til að ráða sig og bíða svo í þennan tíma þangað til atvinnuleyfi fæst. Á meðan eru viðkomandi flóttamenn væntanlega á framfærslu sveitarfélaga. Er þetta planið, virðulegi forseti? Er það planið hjá hæstv. ríkisstjórn að veita flóttafólki frá Úkraínu ekki atvinnuleyfi og veita því í raun minni vernd en það á rétt á?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Líkt og ég hef sagt hér áður, sem og allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar, þá er það grundvallaratriði í okkar huga að Ísland sé opið fyrir flóttafólki frá Úkraínu. Með ákvörðun dómsmálaráðherra um að virkja 44. gr. útlendingalaga þá erum við að setja í framkvæmd þann vilja okkar og þann vilja íslensku þjóðarinnar að taka á móti flóttafólki frá Úkraínu. Það er vissulega munur á því að fara þessa leið eða að fara þá leið að hver og einn sæki um alþjóðlega vernd. Við í ríkisstjórninni vildum fylgja öðrum Evrópuríkjum í þeirri vegferð sem þar var ákveðið að fara í og það er sama vegferð og við erum að fara í núna á Íslandi . Það verður einfaldara að mörgu leyti að taka á móti fólki með þessum hætti, það tekur skemmri tíma. Við eigum von á miklum fjölda, eftir því sem okkur best skilst út frá því sem er að gerast bæði út í Úkraínu, í nágrannaríkjunum og því sem búist er við af yfirvöldum hér heima. Þannig að ég tel að þetta sé góð ákvörðun, að opna faðminn með þessu móti því að hér er opið fyrir fólk, hingað getur það komið. Það er ekki planið hjá ríkisstjórninni að þetta fólk geti ekki fengið atvinnu, ég skil ekki alveg hvaðan sú ályktun hv. þingmanns kemur. Það er vissulega þannig að fólk fær ekki sjálfkrafa atvinnuleyfi og það er eitt af því sem við höfum verið að leggja til í þessari ríkisstjórn og kom m.a. fram í svari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hér áðan að er eitt af því sem við viljum breyta. Það hefur verið skýrt í langan tíma. En það er ekki planið að þetta fólk geti ekki fengið vinnu.
Virðulegur forseti. Ég dreg þessa ályktun bara af gildandi lagaumhverfi á Íslandi í dag en ekki einhverjum pælingum um hvort þessari ríkisstjórn takist að koma máli í gegn sem hefur, að mér telst til, fjórum sinnum verið hafnað af Alþingi. Það er ekki út af þeirri einföldu breytingu sem hæstv. ráðherra vísar í, sem þar er að finna, heldur öllum öðrum ómannúðlegu skrefum sem eru í því frumvarpi og felast m.a. í því að taka mjög mikilvæg réttindi af flóttafólki á Íslandi, sem við styðjum ekki. Það er bara önnur umræða. Við höfum ákveðin lög sem eru í gildi og þau lög sem verið er að beita núna verða til þess að viðkomandi einstaklingar hafa ekki rétt á atvinnuleyfi nema sækja sérstaklega um það, þurfa til þess að hafa atvinnurekanda sem er tilbúinn að láta þá fá vinnu og bíða í þá þrjá mánuði sem það tekur að vinna þá umsögn. Og á meðan á fólk ekki rétt á stuðningi frá hinu opinbera nema frá sveitarfélögunum. Þess vegna spyr ég hvort til standi [[Forseti hringir.]]að láta fólk reiða sig á sveitarfélögin [[Forseti hringir.]]hvað varðar framfærslu eða hvort ráðherra ætlar að grípa til einhverra aðgerða sjálfur eða leggja eitthvað annað til en þessa leið, vegna þess að þetta er ekki besta vernd sem flóttafólk frá Úkraínu á völ á.
Hæstv. forseti. Það kemur mér talsvert á óvart að hv. þingmaður skuli ekki gleðjast yfir þeirri ákvörðun að virkja í fyrsta skipti 44. gr. útlendingalaga sem opnar faðm okkar gagnvart því fólki sem er í mikilli neyð í Úkraínu.
Eitt ár.
Já, eitt ár og síðan er hægt að framlengja það. Í mínum huga er mjög ánægjulegt að við höfum ákveðið að opna faðminn gagnvart því fólki sem þarna er í mikilli neyð og þessi orð hv. þingmanns koma mér bara á óvart. Það er ekki stefna ríkisstjórnarinnar að þetta fólk eigi ekki að geta fengið hér vinnu. Vissulega gæti lagaumhverfi verið betra þannig að það kæmi sjálfkrafa atvinnuleyfi þegar um er að ræða dvalarleyfi af mannúðarástæðum eins og er í þessu tilfelli. Það er eitthvað sem stendur til að laga og ég vonast til að verði hægt að gera. Þetta fólk sem kemur inn með þessum hætti mun hafa öll þau sömu réttindi og aðrir flóttamenn nema þegar kemur að réttindum í almannatryggingakerfinu.
Herra forseti. Það eru liðnir 100 dagar frá stjórnarmyndun. Sporin fyrstu 100 dagana segja mikið til um á hvaða leið menn eru og hversu mikið þeim liggur á. Heilbrigðisráðherra naut þess að þurfa ekki að verja tíma í að greina stöðuna. Hún lá fyrir. Hún var slæm. Mig langar til að spyrja ráðherra út í stöðu fólks í bið eftir heilbrigðisþjónustu í ljósi stöðu Landspítalans. Þjóðarsjúkrahúsið okkar býr við endurtekið neyðarástand og það hefur afleiðingar fyrir starfsfólk spítalans. Við þekkjum sögurnar af álaginu þar. Ég spyr: Hvað hefur ráðherra gert til að mæta þessu á sínum fyrstu 100 dögum í embætti? Við þekkjum líka afleiðingarnar af stöðunni á Landspítala fyrir fólk sem þarf á þjónustu spítalans að halda. Við þekkjum biðlistana eftir svokölluðum valkvæðum aðgerðum sem á mannamáli þýða einfaldlega að fólk er ekki beinlínis í lífshættu í biðinni þótt aðgerð tefjist, en biðin hefur áhrif á líðan fólks, á lífsgæði, atvinnuþátttöku og almenna þátttöku í samfélaginu. Svo er það, herra forseti, biðin eftir greiningum. Sú bið myndar vissulega ekki formlega biðlista en hefur sömu grafalvarlegu afleiðingarnar fyrir fólk sem þarf á heilbrigðisþjónustu að halda. Mig langar að fá svör frá hæstv. ráðherra, skýr svör um það hvað hann hefur gert til að mæta þessari stöðu á sínum fyrstu 100 dögum í embætti heilbrigðisráðherra.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir þessar spurningar. Hún vísar hér í kenninguna um 100 dagana og já, ég hef haft tök á því að greina stöðuna. Þegar við tölum um stöðu fólks í bið er klárt mál að hér í gegnum faraldurinn hefur hægst á eiginlega öllum aðgerðum. Ég hef kallað eftir því að fá biðlista frá Landspítalanum til að hafa raunverulega stöðuna í því hvað hefur gerst í samhengi við þær aðgerðir sem alla jafna eru gerðar þegar ástandið er eðlilegt, getum við sagt, hvaða kúf við þurfum að fara í gegnum. Þessi biðlisti liggur núna fyrir gagnvart öllum aðgerðum og við erum að greina þetta með góðum hópi af spítalanum og Sjúkratryggingum og öðrum sem geta gert aðgerðir en geta þó ekki gert sumar aðgerðir, ég nefni ákveðnar hjartaaðgerðir. En liðskiptaaðgerðir er hægt að gera og fleiri aðgerðir. Ég hef lagt sérstaka áherslu á legslímuflakk og fleiri aðgerðir, augnsteinaaðgerðir hafa safnast upp. Það blasir við að við þurfum að fara í átak í að vinna á þessum biðlistum og koma okkur í eðlilegt ástand í því. En um leið þurfum við að ná fram miklu meiri samvinnu í öllu kerfinu, algerlega óháð því á hvaða vettvangi menn starfa í samvinnu við spítalann þar sem meginþunginn er til þess að fólk þurfi ekki að þola meiri bið en er ásættanleg í hverju tilviki út frá meini hverju sinni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar að benda ráðherra á að nýr forstjóri Landspítala kvartaði ekki undan Covid þegar hann tók við stöðunni heldur talaði hann um að það þyrfti að skilgreina hlutverk spítalans og ekki væri sjálfgefið að hann sinnti öllum þeim verkefnum sem hann sinnir núna, svona ef þetta væri innlegg í næstu 100 daga vinnu. En mig langar til að spyrja út í meinta styrkingu heilsugæslunnar, sem fyrri heilbrigðisráðherra ríkisstjórnarinnar þreyttist seint á að berja sér á brjóst fyrir. Staðreyndin er nefnilega sú að tölurnar tala öðru máli. Þær sýna að aukið fjármagn fór vissulega til heilsugæslunnar, fylgdi tilfærslu verkefna þangað, en ekkert fór í að styrkja grunnþjónustu heilsugæslunnar. Þar dróst fjármagnið saman. Mig langar til að spyrja: Er það sýn ráðherrans á eflingu heilsugæslunnar að flytja þangað fjármagn með nýjum verkefnum og kalla það styrkingu heilsugæslunnar eða megum við eiga von á raunverulegri styrkingu heilsugæslunnar á næstu 100 dögum ráðherra í embætti?
Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir fyrir þessar góðu spurningar og talandi um 100 daga kenninguna þá er þetta kannski það mál sem blikkar mest og fær mikla umræðu hér í þinginu. Varðandi hlutverk spítalans þá vil ég bara segja að það hefur lukkast mjög vel að ráða nýjan forstjóra og þetta segi ég með fullri virðingu fyrir þeim sem tók tímabundið við, sem er sannarlega með hjartað á réttum stað fyrir hönd spítalans. Við höfum rætt hlutverk spítalans og hluta af því er að finna í frumvarpinu um að koma stjórn á spítalann til stuðnings þeim sem starfa þar. Varðandi heilsugæslurnar þá er starfshópur í gangi sem ég setti á fót til að endurskoða reiknilíkanið. Þegar við erum að tala um styrkingu heilsugæslunnar blasir við að hluti af þeirri aukningu hefur farið fram hjá líkaninu og þetta þurfum við að skoða vegna þess að ég er [[Forseti hringir.]]þeirrar skoðunar að það eigi að vera fullt jafnræði, algerlega óháð rekstrarformi og [[Forseti hringir.]]allir eiga að taka þátt. Það eru tveir aðilar í þessum hópi sem ég lagði áherslu á að tryggja í endurskoðun á reiknilíkaninu þannig að við tryggjum bæði gagnsæi og jafnræði í gegnum þetta líkan.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra um upplýsingar sem ég las í nýjasta tölublaði Læknablaðsins, en þar segir framkvæmdastjóri Krabbameinsfélagsins frá því og lýsir vonbrigðum sínum með viðbrögð stjórnvalda við tilboði félagsins um 450 millj. kr. framlag til Landspítalans svo hægt sé að útbúa nýja aðstöðu fyrir dagdeild krabbameinssjúkra. En deildin er, eins og flestir vita, löngu sprungin og aðstaða sjúklinga og starfsfólks og aðstandenda vond. Forsagan er sú að Krabbameinsfélagið fór til Landspítalans fyrir nokkrum árum síðan og bað þau um að lýsa fyrir sér í hvað þau myndu verja peningunum ef leysa ætti úr brýnasta vandanum. Hugmynd spítalans var sú, og er vonandi enn þá, samkvæmt mínum heimildum, að nýta K-bygginguna svokölluðu við Hringbraut sem staðið hefur ókláruð í þrjá áratugi. Með breytingum á fyrirliggjandi húsnæði væri hægt að koma fyrir dagdeild á annarri hæðinni þar sem lyfjameðferð fer fram og göngudeild á hinni hæðinni þar sem viðtöl fara fram. Og það þyrfti auðvitað að setja lyftuhús í bygginguna. Einnig má lesa í Læknablaðinu að yfirlæknar blóðlækninga og lyflækninga krabbameina á LSH taka undir með framkvæmdastjóra Krabbameinsfélagsins og segja aðstöðuna eins og hún er með öllu óviðunandi. Aðstöðuleysi skapar alls kyns vanda sem gerir meðferð dýrari en hún þarf að vera. Krabbameinsfélagið er sem sagt reiðubúið til þess að leggja fram þriðjung þeirrar upphæðar sem áætlað er að þessar breytingar gætu kostað á K-byggingunni. Forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvers vegna hefur ráðherrann ekki brugðist við rausnarlegu tilboði Krabbameinsfélagsins? Hversu lengi eiga að krabbameinssjúklingar að bíða eftir fullnægjandi aðstöðu vegna lífsnauðsynlegrar meðferðar?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir þessa spurningu. Mér er kunnugt um þetta. Hv. þingmaður fullyrðir hér að ráðherrann hafi ekki brugðist við og það er rangt. Ég hef átt fund með Krabbameinsfélaginu og ég hef rætt þetta við forstjóra spítalans. Það er rétt sem hv. þingmaður segir hér að það er mikil jákvæðni gagnvart þessu framlagi Krabbameinsfélagsins vegna þess að húsnæðið er sprungið. Þeir læknar sem ég hef átt samtal við eru líka mjög hlynntir þessu og að það þurfi eitthvað að gera. Við þurfum að hleypa spítalanum að í þessu verkefni. Nú erum við í uppbyggingu á stóru húsi sem við köllum meðferðarkjarna. Við erum með tvær einingar sem halda utan um þetta risastóra verkefni sem heita NLSH, sem er stýrihópur, og svo NLSH ohf. Spítalinn hefur verið á hliðarlínunni varðandi hönnun verkefnisins og það er komið að þeim tímapunkti. Þetta verkefni finnst mér rakið og ég hef rætt við forstjóra spítalans um að við þurfum að fara aðeins að breyta stjórnsýslunni varðandi þetta verkefni á þessum tímapunkti til að hanna innviðina, tengslin við aðrar byggingar og að spítalinn og Krabbameinsfélagið taki samtal beint um það hvernig þessu fjármagni verði best varið. Hv. þingmaður kemur inn á þessa deild, göngudeildarþjónustuna, það er hárrétt. Ég tel að þetta sé mjög virðingarvert framtak Krabbameinsfélagsins og ég held að miðað við þær raddir sem ég heyri á spítalanum að við eigum að nýta þetta tækifæri. En við þurfum að gera það í samhengi við uppbyggingu og heildina á öllum öðrum byggingum. [[Forseti hringir.]]Ég get nefnt bygginguna sem heldur utan um geðdeildina.
Hæstv. forseti. Mér var kunnugt um að hæstv. ráðherra hefði átt fund með fulltrúum Krabbameinsfélagsins en það sem ekki liggur fyrir er svarið við tilboði aðalfundar Krabbameinsfélagsins sem haldinn var síðastliðið vor. Það er alveg rétt að við erum í gríðarstóru verkefni sem er uppbygging hins nýja Landspítala. En ég neita að trúa því að umfang þess verkefnis sé með þeim hætti og stjórnsýslan svo þung að ekki sé hægt að bregðast við tilboði Krabbameinsfélagsins sem í rauninni byggir á hugmyndum Landspítalans sjálfs og forgangsröðun Landspítalans sjálfs. Þær eru ekki alveg nýjar af nálinni af því að þessi vinna hófst fyrir nokkrum árum. Ég vil því brýna fyrir ráðherra að afstaða sé tekin til tilboðsins og að stjórnvöld vindi sér í það verkefni að gera dagdeild og göngudeild þannig úr garði [[Forseti hringir.]]að það sé sómandi og sæmi þjónustu sem er verið að veita mjög veiku fólki í krabbameinsmeðferð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni umræðu um þetta mál sem ég sagði í fyrra svari að væri mjög virðingarvert. Ég tek þetta bara sem góða brýningu fyrir því að leiða þetta mál áfram þannig að það liggi fyrir hvernig við nýtum þetta góða jákvæða framlag. Mér virðist af öllum þeim samtölum sem ég hef átt í þessu að þetta geti nýst mjög vel. Þetta er um 1,5 milljarðar miðað við þær hugmyndir sem eru uppi þannig að hér er um að ræða þriðjunginn af þessu framlagi. Vonandi getum við nýtt okkur þetta til þess að styrkja og betrumbæta göngudeildina og dagdeildarþjónustu.
Virðulegi forseti. Raforkuöryggi landsmanna hefur verið til umræðu upp á síðkastið í tengslum við orkustöðu þjóðarinnar, orkuskiptin og mögulegan orkuskort. Það er mikilvægt að við sofnum ekki frekar á verðinum varðandi raforkuöryggi, sérstaklega á landsbyggðinni. Afhendingaröryggi raforku er grundvallaratriði þegar kemur að uppbyggingu samfélags og í núverandi flutningskerfi raforku er orkuöryggi nokkuð mismunandi eftir búsetu og er sérstaklega slæmt víða á landsbyggðinni. Varaafl sem sinnir forgangsþörf er byggðum landsins mikilvægt en við heyrum allt of margar sögur af því að varaaflið sé því miður víða í lamasessi. Í febrúar síðastliðnum vorum við minnt enn og aftur á takmarkanir varaafls í Vestmannaeyjum þegar skemmdir urðu á flutningskerfi Landsnets og varaaflið sem tók við dugði einungis til þess að sinna 45% af þörfinni, eins og vitað var. Landsnet hefur verið upplýst um þessa alvarlegu stöðu en ekki enn brugðist við. Í Vestmannaeyjum er forgangsorkuþörf um og yfir 11 MW, en samtals er varaafl rafmagns þar 5 MW. Það þarf ekki stærðfræðing til að sjá að þetta reikningsdæmi gengur ekki upp og það liggur í augum uppi að úrbóta er þörf. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra, Guðlaug Þór Þórðarson: Er hann meðvitaður um stöðuna og er það á dagskrá að grípa til einhverra ráðstafana eða framkvæmda til að tryggja varaafl í Vestmannaeyjum? Hvert hefur samtal ráðherra verið við Landsnet hvað þetta varðar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta er stórmál sem snýr að raforkumálum okkar Íslendinga. Frá því að ég kom inn í ráðuneytið hef ég lagt á það höfuðáherslu að við séum að stíga skref til að taka á þeim vanda sem er til staðar og líka framtíðaráskorunum því að þær eru mjög miklar, m.a. út af metnaðarfullum áformum okkar í loftslagsmálum. Eitt það fyrsta sem ég gerði var að setja af stað raforkuöryggishóp til að skoða þessa þætti. Hv. þingmaður vísaði til Vestmannaeyja en þetta á ekki bara við um Vestmannaeyjar, þetta á við um fleiri staði á landinu. Sömuleiðis, og það verður kynnt á morgun, kemur niðurstaðan úr grænbók sem á að meta og taka út stöðuna í þessu máli, m.a. með tilliti til áskorana okkar í loftslagsmálum út af þeim markmiðum sem við höfum lagt fram. Bæjarstjórinn í Vestmannaeyjum vakti athygli mína á þessum málum fljótlega eftir að ég tók við embætti og daginn eftir kallaði ég bæði á fulltrúa Landsnets og Landsvirkjunar út af þessum málum en ég stýri að vísu hvorugu fyrirtækinu. Hins vegar fór ég með minnisblað um málið í ríkisstjórn í byrjun febrúar. Það góða er að hlutirnir eru að þróast í rétta átt. Ég átti reyndar fund með bæjarstjóranum í Vestmannaeyjum út af þessu máli fyrir bara nokkrum klukkutímum síðan því að þetta er staða sem við viljum ekki sætta okkur við, hvorki í Vestmannaeyjum né annars staðar. Þess vegna er þetta í algjörum forgangi. Við þurfum að hugsa til þess annars vegar til skamms tíma en síðan verðum við líka að horfa á stóru myndina því að við ætlum að ná mjög metnaðarfullum markmiðum.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að heyra af fundi ráðherra með bæjarstjóra núna fyrir nokkrum klukkutímum síðan og ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrt og greinargott svar og jafnframt fagna því hversu metnaðarfullur ráðherra er í að taka á þessum málum því að það er gífurlega mikilvægt okkur Íslendingum að við séum framúrskarandi í orkuskiptum og loftslagsmálum. Hæstv. ráðherra bendir á það að við séum með metnaðarfull markmið í loftslagsmálum og þetta er risastór partur af því. En að öðru leyti þakka ég hæstv. ráðherra fyrir svarið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnirnar og ummæli hennar hér í ræðustól. Mér fannst hv. þingmaður ná að ramma vel inn í seinna svari sínu að við Íslendingar höfum góða reynslu af orkuskiptum. Við fórum hér fyrst og sáum til þess að við værum með grænt rafmagn og síðan hitaveitu. Við erum búin að fara í tvenn orkuskipti sem gerðu lífskjör okkar miklu betri, bæði hvað varðar umhverfismálin og efnahagsmálin og styrkti samkeppnisstöðu okkar. Núna höfum við sett fram mjög metnaðarfull markmið þegar kemur að þriðju orkuskiptunum sem eru auðvitað gríðarlega stór þáttur í markmiðum okkar í loftslagsmálum. Ég vonast til þess að við getum átt gott samtal um þetta í þinginu en aðalatriðið er nú samt að við náum árangri til heilla fyrir alla landsmenn.
Forseti. Það rataði á borð hjá mér dálítið alvarlegt mál. Svo virðist vera sem starfsreglur þingsins sem eru birtar á vefsíðu Alþingis séu ekki samþykktar af forsætisnefnd. Ég ætla að leyfa þingmönnum að velta aðeins fyrir sér hversu alvarlegt mál þetta er. Á sumarfundi forsætisnefndar á síðasta kjörtímabili var fjallað um drög að nýjum starfsreglum fyrir fastanefndir Alþingis og þar var samþykkt að senda þau drög til þingflokkanna til athugasemda fyrir ákveðna tímasetningu, en starfsreglurnar sjálfar voru aldrei samþykktar. Það var enginn fundur forsætisnefndar eftir þennan sumarfund til þess að samþykkja fundargerðina sem útskýrir hvernig starfsreglurnar skuli sendar til þingflokka til umsagnar. Það er ekki til samþykkt forsætisnefndar á núgildandi starfsreglum fastanefnda Alþingis sem þær starfa samkvæmt. Þetta hefur mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir mjög margt hérna á þingi. [[Forseti hringir.]]Ég vil leita álits forseta á þessum málum.
Forseti þakkar ábendinguna og mun kynna sér hvernig á þessu getur staðið eða hvernig þetta mál er vaxið. Forseti átti ekki sæti í síðustu forsætisnefnd eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og þekkir ekki alveg forsöguna, en þetta verður að sjálfsögðu athugað.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál, en ég verð að segja að þegar það kom til okkar í utanríkismálanefnd bjóst ég við miklu meiri sóknarhug. Ég bjóst við þessum fjölmörgu tækifærum sem hefðu verið nýtt. Því var lýst yfir af fyrri ríkisstjórn að það fælust mörg og mikil sóknarfæri í Brexit. Við sjáum það ekki hér í þessum samningi. Ef eitthvað er þá er staða Íslands slakari eftir gerð þessa samnings en þegar Bretar voru í Evrópusambandinu. Ég hefði líka gjarnan viljað sjá frekari greiningu á því hvaða hagsmunamat hafi átt sér stað, líka hvaða atvinnugreinum hafi verið fórnað með tilliti til sjávarútvegs og landbúnaðar. Ég hefði því gjarnan viljað sjá miklu stærri og meiri skref miðað við öll þau fyrirheit sem gefin voru fyrir nokkrum misserum. En miðað við aðstæðurnar í dag tel ég engu að síður rétt að samþykkja þennan samning.
Herra forseti. Það kom því miður ekki mikið á óvart að formaður Sjálfstæðisflokksins nýtti tækifærið þegar hann var spurður um stöðuna í Úkraínu í óundirbúnum fyrirspurnum til að tala um alls óskylt mál, sem er staða flóttafólks á Íslandi, og sagði að það væri mjög miður að Alþingi hefði ekki samþykkt frumvörp sem hver dómsmálaráðherra flokksins á fætur öðrum hefur lagt hér fram til að hafa mannréttindi af fólki á flótta. En hann sagði að það væri von á bót og betrun og það frumvarp myndi vonandi klárast sem fyrst. Svo kom félags- og vinnumarkaðsráðherra og sagði að sú staða að úkraínska flóttafólkið hefði ekki atvinnuleyfi hér á landi væri eitthvað sem stæði til að laga og hann vonaðist til að væri hægt að gera. Hvernig á að laga þetta, herra forseti? Jú, með ógeðsfrumvarpi dómsmálaráðherra. Það á sem sagt að nota flóttafólkið frá Úkraínu sem sykurpilluna til að kyngja ógeðinu. Þarna sýndi ráðherrann á spilin. Ég vil beina því til virðulegs forseta að beita sér fyrir annarri lausn. Það er nefnilega til umfjöllunar í velferðarnefnd frumvarp [[Forseti hringir.]]sem er bara um atvinnuleyfi fólks á flótta, 201. mál, sem [[Forseti hringir.]]Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir lagði fram. Ég beini því til forseta [[Forseti hringir.]]að hann beiti sér fyrir því að það mál komi úr nefnd hingað til þings og afgreiðslu svo við þurfum ekki að sjá bölvað ógeðið frá dómsmálaráðherra.
Forseti minnir ræðumenn bæði á að gæta orða sinna og að virða ræðutíma.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni um að flýta frekar fyrir máli sem getur leyst þann vanda sem við horfum fram á núna, sem er að atvinnuleyfi fylgir ekki dvalarleyfi af mannúðarástæðum. En þetta er nú eitt af því sem ég benti hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra á, og hann sá sig knúinn til að furða sig á því að mér þætti eitthvað athugavert við það. Nóg um það. Það að dómsmálaráðherra vilji koma í gegnum þingið frumvarpi sem neitar flóttafólki um grundvallarmannréttindi, eins og þau að það geti treyst heilbrigðisstarfsfólki sem það á í samskiptum við bara að lágmarki eins og fangar geta treyst heilbrigðisstarfsfólkinu sem þeir eiga í samskiptum við, til þess að flóttafólk frá Úkraínu geti fengið sjálfkrafa atvinnuleyfi frekar en að vera sett á framfærslu sveitarfélaga, finnst mér frekar vondir valkostir, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, eiginlega bara frekar ógeðfelldir. Ég legg því einnig til að frumvarp hv. þingkonu Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur um þessa einföldu breytingu verði tekið í forgang til að hægt sé að afgreiða þetta mál án þess að setja okkur einhverja afarkosti.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjöleignarhús, nr. 26/1994 (gæludýrahald). Með mér á frumvarpinu er þingflokkur Flokks fólksins, hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta var lagt fram á 151. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram að nýju óbreytt. Gæludýr hafa fylgt manninum frá því í öndverðu. Íslendingar hafa ávallt verið miklir dýravinir og haldið mikið upp á gæludýr. Þrátt fyrir það hafa lög í áranna rás takmarkað réttindi gæludýraeigenda mjög, mörgum til mikils ama. Þjóðfélagið tók örum breytingum upp úr aldamótunum 1900 og fólk flutti í þéttbýli í auknum mæli. Margir tóku þá með sér gæludýr úr sveitinni og samhliða fólksfjölgun fjölgaði slíkum dýrum verulega í þéttbýli. Árið 1924 var hundahald bannað í Reykjavík. Banninu var ætlað að stemma stigu við sullaveiki og draga úr fjölda lausagönguhunda á götum borgarinnar. Næstu áratugi voru yfirvöld iðin við að lóga hundum skipulega og um miðjan sjötta áratuginn voru hundar sjaldséð sjón á götum Reykjavíkur. Það er gömul saga og ný að það er hægara sagt en gert að afnema bann. Það var því ekki fyrr en á níunda áratugnum að gerðar voru undantekningar á banninu í Reykjavík þannig að fólk gæti sótt um leyfi til að halda hund. Árið 2006 var hundahald síðan leyft í Reykjavík á ný. Bannið í Reykjavík er langt frá því að vera einsdæmi en ýmsar takmarkanir hafa gilt um hunda- og kattahald í þéttbýli hér á landi. Sem betur fer hefur þróunin undanfarna áratugi verið jákvæð og nú er hunda- og kattahald almennt leyft. Ein helsta hindrunin í vegi hundaeigenda á Íslandi eru lög um fjöleignarhús. Samkvæmt þeim er nauðsynlegt að afla samþykkis aukins meiri hluta íbúðareigenda fyrir hunda- og kattahaldi. Lengst af voru skilyrðin strangari og þurfti samþykki allra íbúðareigenda. Árið 2010 lagði Guðbjartur Hannesson, félags- og tryggingamálaráðherra, fram frumvarp um breytingu á fjöleignarhúsalögum sem fól í sér endurskoðun á lögunum með tilliti til hunda- og kattahalds. Ekki stóð til að gera breytingu á reglum um samþykki og aðaláherslan var lögð á sérreglur um leiðsöguhunda. Helgi Hjörvar alþingismaður lagði fram breytingartillögu við það frumvarp sem fól í sér lægri þröskuld samþykkis, þ.e. að samþykki 2/3 hluta íbúðareigenda þyrfti til í stað samþykkis þeirra allra. Tillaga hans var samþykkt. Athyglisvert er að skoða atkvæðagreiðsluna því að þingmenn greiddu ekki atkvæði eftir flokkslínum og þeir þrír þingmenn sem greiddu atkvæði á móti komu úr þremur ólíkum þingflokkum. Það gefur til kynna að þeir þingmenn hafi greitt atkvæði samkvæmt eigin sannfæringu fremur en flokkspólitískum hugsjónum um mörk nábýlis og eignarréttar. Reglan um aukinn meiri hluta var mikið framfaraskref en þrátt fyrir það leggur hún stein í götu margra. Það er oft miklum erfiðleikum háð að fá samþykki 2/3 hluta íbúðareigenda fyrir hunda- eða kattahaldi. Gæludýraeigendur sem þurfa að flytja lenda oft í vandræðum þegar kemur að því að afla samþykkis nágranna sinna. Þá standa þeim erfiðir valkostir til boða. Annaðhvort þurfa þeir að sætta sig við húsnæði sem þeir kæra sig ekki um eða losa sig við gæludýrið sitt. Hér er ekki einungis um að ræða hömlur hvað varðar eignarrétt gæludýraeigenda heldur einnig mismunun og aðför að friðhelgi einkalífs þeirra og sjálfstæði. Það liggur í hlutarins eðli að þetta kemur harkalegast niður á fátæku fólki sem á ekki val um að búa í einbýlishúsi eða íbúð með sérinngangi. Ekki þarf að afla samþykkis annarra íbúðareigenda þegar íbúðir hafa sérinngang, en ef íbúðir deila stigagangi er þörf á að afla samþykkis 2/3 hluta eigenda. Hér virðist þörfin á samþykki einungis vera vegna ferðar gæludýrs um stigagang í sameign. Það má því leiða að því líkur að reglunni sé ætlað að gæta hagsmuna þeirra sem hafa ofnæmi fyrir hundum eða köttum eða eru haldnir fælni og til að koma í veg fyrir óhreinindi í sameign. Engu að síður má gera ráð fyrir því að aðrir þættir hafi mikil áhrif á ákvörðun nágranna um hvort þeir veita samþykki fyrir hunda- eða kattahaldi. Ekkert kemur í veg fyrir að þeir hafni slíku eftir eigin geðþótta og eru mörg dæmi um slíkt. Þá hefur það færst í vöxt að íbúðir séu nýttar til skammtímaútleigu. Eigendur slíkra íbúða eru oft mótfallnir gæludýrahaldi. Þannig hafa þeir vald til að koma í veg fyrir að fólk fái að halda hund eða kött í fjöleignarhúsi sem þeir búa ekki í heldur leigja út íbúðir sínar og huga einungis að eigin hagsmunum á kostnað íbúa sem eru þar fyrir.“ Það er ástæða til að veita því sérstaka athygli sem segir hér á eftir, með leyfi forseta: „Húsfélag getur lagt bann við dýrahaldi ef það veldur öðrum íbúum verulegum ama, ónæði eða truflunum og eigandi dýrs neitar að gera bót þar á.“ Þannig að ég segi: Það þarf ekki heldur að afla samþykkis fyrir öðrum tegundum gæludýra eða neitt slíkt. Þegar ég mælti fyrir þessu frumvarpi á síðasta löggjafarþingi, sem var síðasta árið á síðasta kjörtímabili, þá virtist það í rauninni vera útbreiddur misskilningur hjá fólki - jafnvel fólki sem bjó í eigin einbýlishúsi og varðaði þetta sérstaka mál akkúrat ekki neitt og hafði sjálft ekki neinna sérstakra hagsmuna að gæta hvað það varðaði að koma í veg fyrir að einstaklingur gæti haldið gæludýr heima hjá sér í fjöleignarhúsi - að halda því fram og halda það virkilega að þetta frumvarp fæli í sér skilyrðislaus réttindi allra í fjölbýlishúsum til að halda hund eða kött. Það er ekki svo, virðulegi forseti. Að sjálfsögðu er það ekki svo. Að sjálfsögðu er það þannig að ef viðkomandi hundaeigandi eða kattaeigandi er óalandi og óferjandi í sambýli við annað fólk hefur húsfélagið fullkomna heimild samkvæmt þessu frumvarpi til að banna hundahald hjá þessum eiganda. Þá verður þessum eiganda vinsamlega gert að fjarlæga dýrið eða fjarlægja sjálfan sig með því í leiðinni. Það er ekki flóknara en það. Það er alltaf frekar dapurt þegar verið er að búa til eitthvað úr einhverju sem er ekki þar. Í þessu tilviki er verið að reyna að koma til móts við fólk sem er efnaminna og hefur ekki ráð á því að búa í sérbýli en er með sérinngang til að geta haldið gæludýr. Mjög margt fullorðið fólk sem býr eitt, aleitt, er með lítinn hund eða lítinn félaga sem það langar að hafa hjá sér og það gefur því fólki ótrúlega mikla lífsfyllingu. Ég held að við ættum frekar að taka höndum saman og taka tillit hvert til annars, sýna kærleikann í verki og vera ekki með leiðindi að ástæðulausu því að það er ekkert í þessu frumvarpi sem kemur í veg fyrir að óalandi dýraeigandi í fjölbýlishúsi verði að gjöra svo vel að breyta hegðun sinni eða fjarlægja dýrið ella. Hann fær tiltal og ef hann gegnir því ekki ítrekað þá er það í valdi húsfélagsins, stjórnar húsfélagsins, að koma skýrum skilaboðum til hans: Því miður, þú getur ekki haldið hund hér, því miður, þú getur ekki haldið kött hér því að það er ekki búandi með þér. Ég ætla bara að frábiðja mér það að heyra áframhaldandi tuð um að hér sé einstrengingslegt frumvarp sem gefur grænt ljós á það að hver sem er og hvernig sem hann hagar sér geti haldið hund eða kött. Það er ekki svo. Virðulegi forseti. Ég þarf nú ekki að hafa fleiri orð um þetta nema að það skiptir verulega miklu máli að við sýnum hvert öðru tillit og gerum þessa hluti í vinsemd og af virðingu. Það tók í raun 78 ár að leyfa hundahald í Reykjavík. Látum það ekki bíða í önnur 78 ár að leyfa hunda- og kattahald í fjöleignarhúsum. Frumvarp þetta er einfalt í sniðum og það felur í sér breytingar á þeim ákvæðum laga um fjöleignarhús sem fjalla um hunda- og kattahald. Virðulegi forseti: Ég vísa þessu frumvarpi til hv. atvinnuveganefndar. Ég vísa því alla vega beinustu leið til hæstv. forseta þar sem hann kemur því á réttan stað ef ég er að ruglast í ríminu. Það breytir ekki þeirri staðreynd að þetta er ekkert annað en gæskufrumvarp. Þetta er til þess að koma í veg fyrir mismunun. Þetta er til þess að okkur sé ekki ítrekað mismunað vegna efnahags. Það er í rauninni galið samfélag sem meinar fólki, hvað þá fólki sem er eitt og einmana, að halda hjá sér gæludýr, sér í lagi þegar frumvarpið gerir ráð fyrir því að það sé vandað og gert af virðingu við aðra íbúa. Svo mörg voru þau orð.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka forseta fyrir að vísa mér rétta leið í málinu á undan. Það er alveg ómetanlegt að fá slíka hjálp. Núna mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Með mér á málinu eru hv. þingmenn Flokks fólksins Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í raun og veru ætla ég að vísa aðeins í greinargerðina með málinu sem segir að þetta mál hafi áður verið flutt á 150. og 151. löggjafarþingi. Þetta er því í þriðja sinn sem ég mæli fyrir þessu réttlætismáli. Það má segja að þetta mál, eins og það er lagt fyrir núna, óbreytt frá því á 151. löggjafarþingi, sé orðið þrautavaraleið fyrir það frumvarp sem hv. þm. Flokks fólksins, Eyjólfur Ármannsson, mælti fyrir um daginn og hefur verið eitt baráttumál hjá Flokki fólksins en það er að vera með frjálsar handfæraveiðar. Þar eru rökin í rauninni algerlega skýr hvað varðar atvinnufrelsi og það er engin ógn við lífríkið í kringum landið að veiða fisk á öngul eða krók. Tvær umsagnir bárust um frumvarpið á 150. löggjafarþingi. Strandveiðifélagið Krókur lýsti yfir stuðningi við frumvarpið og kallaði eftir frekari breytingum á strandveiðikerfinu. Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi lýstu hins vegar yfir áhyggjum af efni frumvarpsins og töldu að kerfið óbreytt dygði til að tryggja skilvirkar strandveiðar. Við skulum sjá. Annars vegar eru það þeir aðilar sem vilja gjarnan fá að veiða hérna við ströndina og veiða á krók og hins vegar eru það þeir sem eru hér með flotvörpur og troll og soga upp nánast hvern einasta fisk sem á vegi þeirra verður og það virðist ekki vera nóg að þeir skuli í rauninni skrapa upp meira og minna allan fiskinn hringinn í kringum landið. Frumvarpið er nú lagt fram í þriðja sinn, eins og ég sagði áðan, og er efni þess óbreytt að undanskilinni gildistöku. Með frumvarpi þessu er lagt til að felld verði brott ákvæði um strandveiðar í lögum um stjórn fiskveiða sem setja þau skilyrði að óheimilt sé að stunda veiðar föstudaga, laugardaga og sunnudaga og að ráðherra geti með reglugerð bannað strandveiðar á almennum frídögum. Er það ekki svolítið merkilegt að þér skuli vera úthlutað 12 dögum í mánuði, 48 dögum yfir strandveiðitímabilið, 48 dögum af 365 dögum á árinu, en þú færð ekki einu sinni að velja dagana sjálfur? Svona lög eru í einu orði ólög. Það er ekki nóg með að þú sért settur í spennitreyju og skorður séu reistar allt í kringum þig og þú múraður inni í einhverju regluverki sem er svo galið að það tekur ekki nokkru tali, þetta er það ruglað að ef þú getur ekki sótt sjóinn vegna veðurs á hinum vikudögunum þá detta þeir bara niður. Færðu að færa þá með þér á milli? Nei, þú færð það ekki neitt. Færðu þá ekki 48 daga? Nei, þú færð það ekki neitt. Fyrirgefðu, ágæti sjómaður, en þú misstir þarna af mánudeginum eða þriðjudeginum eða miðvikudeginum eða fimmtudeginum sem þú hafðir úr að velja. Það var svo leiðinlegt veður þannig að þú situr bara með þann kaleik í fanginu að nei, þú missir af því. Takk fyrir. Þessum veiðum fylgja umtalsverð umsvif í höfnum og kærkomnar tekjur á landsbyggðinni yfir sumartímann en síðustu tvö strandveiðitímabil hefur ekki tekist að fullnýta úthlutaðar aflaheimildir til strandveiða. Það sem við erum að horfa upp á núna hins vegar, hugsa sér, er að það var eitt fyrsta verk nýs sjávarútvegsráðherra að skera niður heimildir til strandveiða um 1.500 tonn, takk fyrir. Þessi ríflega 10.200 tonn af óslægðum botnfiski sem voru áður leyfileg eru núna komin niður í 8.500 tonn. Það er í rauninni sárara en tárum taki að horfa upp á það hvernig ítrekað er einmitt leynt og ljóst þrengt að þeirri útgerð sem hefur engin skaðleg umsvif, getur ekki skaðað á nokkurn einasta hátt lífríki í kringum landið. Þegar við settum á þessa stýringu í sjávarútveginum á sínum tíma var grundvöllurinn í rauninni sá að verið væri að reyna að vernda fiskstofnana í kringum landið og að þeir þyrftu á þessari vernd að halda þó svo að það hafi nú nánast ekki skilað einu einasta tonni á þeim tugum ára sem liðin eru síðan þessi stýring var sett á sameiginlega auðlind okkar þjóðarinnar. Þannig að ég segi ekki annað en það að þegar farið er að höggva í strandveiðarnar eins og er verið að gera núna þá er maður eiginlega að verða algerlega mát, bara orðlaus, vegna þess að við vitum að það eru heilu og hálfu sjávarplássin í kringum landið sem úr er búið að kreista nánast hvern einasta lífsneista. Við höfum verið að láta þessum byggðum hreinlega blæða út án þess að spyrna við almennilega fótum. Við vildum sjá nýliðun í greininni. Við vildum sjá unga menn og konur geta farið að fiska á krók. Það liggur við að það sé orðið það strangt og það slæmt að maður þori ekki einu sinni að fara út á bryggju að veiða marhnút á öngul. Virðulegi forseti. Hér er verið að tala um að smábátasjómennirnir, strandveiðisjómennirnir, týni hér engum af þessum 48 dögum. Hér fá þeir að velja sjálfir hvenær þeir fara og sækja sjóinn á þessu tímabili, þessu fjögurra mánaða tímabili sem þessir 48 dagar spanna, enda líka oft verið að tala hér um einhverjar ólympískar veiðar og annað slíkt þegar kerfið býður upp á það að menn drífi sig að sækja sjóinn nánast hvernig sem viðrar. Það er nákvæmlega þannig sem það er með gildandi lög. Það er nákvæmlega þannig að til þess að smábátasjómennirnir okkar týni ekki þessum dögum, þessum þó fáu dögum sem þeim er úthlutað, þá reyna þeir að sækja sjóinn þessa daga þó að það sé bara haugabræla. Það er ekki flóknara en það. Við erum því ekki bara ósanngjörn, óréttlát og algerlega í ruglinu hvað varðar stýringu í þessu kerfi heldur erum við að skapa stórkostlega hættu fyrir þessa sjómenn. Við erum að stefna þeim í óþarfa hættu. Þannig að ég segi bara, virðulegi forseti: Ég vísa þessu máli núna til hv. atvinnuveganefndar og ég vona að ég þurfi ekki að mæla fyrir því einu sinni enn. Ég vil taka það fram að þetta er þrautavaraleið vegna þess að Flokkur fólksins vill frjálsar handfæraveiðar. Við teljum að það muni vera grundvöllurinn fyrir bættri búsetu og blómlegri byggð í sjávarplássunum okkar hringinn í kringum landið.
Virðulegur forseti. Þetta frumvarp til laga um strandveiðar er eiginlega stórmerkilegt, að við skulum þurfa að mæla fyrir þessu máli aftur og aftur. Það er óskiljanleg að ríkisstjórn sem getur sett svona arfavitlausa vinnutilhögun í lög skuli vera við völd. Um er að ræða sjósókn á litlum bátum til handfæraveiða og undarlegt að sett skuli lög um að þeir megi bara fara út til veiða á mánudögum, þriðjudögum, miðvikudögum og fimmtudögum. Það væri sennilega hægt að setja jafn kolvitlaus lög um að bændur mættu aldrei heyja nema á mánudögum, þriðjudögum, miðvikudögum og fimmtudögum, ekki eftir veðri heldur bara eftir dögum, þeir yrðu að gjöra svo vel að hlíta því. Ég held að engum myndi detta í hug að setja þau lög nema auðvitað ríkisstjórninni sem hefur viðhaldið þessum lögum. Það segir sig sjálft að það á að vera sjálfsagt að taka þetta mál til afgreiðslu. Það er sjálfsagt að bera þá virðingu fyrir þeim sem stunda þessar veiðar að þeir hafi þann rétt að nýta þessa 12 daga eins og þeim hentar, eftir veðri og vindum en ekki eins og einhverri ríkisstjórn hentar, til að reyna að draga úr getu þeirra til að stunda þessar veiðar. Eins og hefur komið fram er það auðvitað stórfurðulegt að ef þeir geta ekki, vegna veðurs eða annars, nýtt sér þessa daga þá detta þeir dauðir niður. Það er eiginlega langt út fyrir allt það sem maður getur verið viðbúinn að hafa þannig lög. Ég styð þetta mál heils hugar. Eins og hefur komið skýrt fram eru frjálsar handfæraveiðar það eina sem eitthvert vit er í ef við ætlum á einhvern hátt að reyna að bjarga strandbyggðum landsins og leyfa fólkinu að njóta þessa. Við verðum að átta okkur á því að það er fólkið í landinu sem á fiskinn í sjónum, ekki einhverjir örfáir útvaldir einstaklingar sem hafa getað keypt upp allan kvóta landsins. Það er fólkið sem býr á þessum svæðum sem á að hafa þann rétt að fara út á sinn fjörð eða út í sitt næsta umhverfi til að veiða og þá sérstaklega á handfærum. Það hefur verið sýnt fram á, var nefnt í síðustu umræðu, að frjálsar handfæraveiðar eru vistvænar veiðar. Þetta hefur líka verið að skila sér beint á markað um 90% þannig að þetta er á allan hátt jákvætt. En því miður virðist ríkisstjórnin vilja hafa hlutina neikvæða þannig að hún vill ekki gefa handfæraveiðar frjálsar, eins og væri sjálfsagt, og einnig vill hún sjá til þess að þeir einstaklingar sem stunda sjómennsku geti ekki valið þá daga sem henta þeim, heldur vill ríkisstjórnin skikka þá til að taka ákveðna daga sem er algjörlega út í hött og fáránlegt.
Virðulegur forseti. Ég er stoltur meðflutningsmaður þessa frumvarps til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Eins og kemur fram í 1. gr. gerir frumvarpið ráð fyrir því að 1. tölul. 6. mgr. 6. gr. a í lögum um stjórn fiskveiða verði felldur niður en hann kveður á um að óheimilt sé að stunda veiðar föstudaga, laugardaga og sunnudaga og að ráðherra sé heimilt með reglugerð að banna strandveiðar á almennum frídögum. Hér er takmark sem hefur í raun enga þýðingu nema það reynir að koma í veg fyrir að strandveiðimenn geti stundað vinnu sína. Fyrsti flutningsmaður þessa máls minntist á ólympískar veiðar. Ef eitthvað leiðir til ólympískra veiða þá eru það núverandi takmarkanir í vikunni. Um leið og búið er að leyfa veiðar á þessum dögum líka, að sjómenn fái að velja hvaða daga þeir ákveða að fara út, erum við komin með miklu betra kerfi. Flokkur fólksins styður allt frelsi, allt sem leiðir til aukins frelsis í núverandi kerfi, allt saman. Það eru engin málefnaleg rök fyrir því að banna veiðar föstudaga, laugardaga og sunnudaga. Af hverju ekki að banna þær á fimmtudögum, laugardögum og sunnudögum eða miðvikudögum, fimmtudögum og þriðjudögum? Það er ekkert sem segir að það eigi að banna veiðar þessa daga vikunnar. Varðandi takmörkunina þá eru náttúrlega takmarkanir á veiði í strandveiðikerfinu. Ég tek sem dæmi veðurfar og að handfærarúllurnar ógna ekki fiskstofnunum, þær gera það bara ekki. Það að veiða fisk á öngul á handfærarúllu, það ógnar ekki fiskstofnum. Veiðihæfni króka er einfaldlega þannig að fiskur þarf að bíta á. Þetta eru umhverfisvænar veiðar, þetta eru umhverfisvænustu veiðar sem völ er á. Báturinn siglir fyrir vélarafli á veiðislóð, það er slökkt á vélunum og svo eru handfærarúllurnar rafmagnsrúllur. Það er ekki hægt að finna umhverfisvænni veiði á nokkurn einasta hátt. Ég mælti fyrir frumvarpi hér í síðustu viku um frjálsar handfæraveiðar. Það er að sjálfsögðu hið endanlega takmark að strandveiðar verði gefnar frjálsar til að efla byggð í landinu. Þetta er búseturéttur sjávarbyggðanna, búseturéttur landsbyggðarinnar og fólks úti á landi og mikið réttindamál fyrir hinar dreifðu byggðir. Þetta er mannréttindamál. Það er þegar búið að falla álit hjá mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna árið 2007 sem sagði að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi væri brot á mannréttindum, væri brot á jafnræði borgaranna. Viðbrögð stjórnvalda við þeim úrskurði voru m.a. að koma á núverandi strandveiðikerfi. Ég tel það kerfi sem nú er í gildi ekki fullnægjandi svar stjórnvalda við þessum úrskurði frá Sameinuðu þjóðunum, um brot gegn jafnræði. Og af hverju er það? Jú, það er vegna þess að þetta eru allt of fáir dagar, 12 dagar í mánuði, og þetta er einungis fjóra mánuði á ári, 48 daga á ári. Þetta gefur allt of lítið svigrúm fyrir veiðarnar og fjölskyldur geta ekki lifað á þessu. Það getur enginn lifað á því á ársgrundvelli að stunda veiðar þessa daga. Aflaheimildirnar sem settar eru í strandveiðipottinn eru allt of lágar. Nú er við völd sjávarútvegsráðherra frá Vinstri grænum. Eitt fyrsta embættisverk hans var hvað? Jú, það var að skerða aflaheimildir í strandveiðikerfinu um 1.500 tonn. Í mínu kjördæmi fóru frambjóðendur Vinstri grænna um kjördæmið og eitt helsta baráttumál flokksins í Norðvesturkjördæmi var að efla strandveiðarnar, það var að efla sjávarbyggðirnar. Og hvað gerist? Jú, þær eru skertar um 1.500 tonn. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli en skiptir nákvæmlega engu máli upp á vernd fiskstofna við landið, engu. Við erum að veiða rúmlega 220.000 tonn af þorski og 1.500 tonn af þorski er innan við 1%, langt innan við 1%. Núverandi stjórnvöld ganga því gegn núverandi kerfi. Þau vilja ekki veg strandveiðanna mikinn, þau vilja ekki efla þær. Það er alveg klárt mál og það skiptir engu máli þótt þau hafi fyrir kosningar sagst ætla að efla strandveiðarnar. Það er klárt mál að ráðherrar Vinstri grænna eru ekki að gera það. Og Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi líta ekki á strandveiðar sem alvöruatvinnugrein. Þau hafa hreinlega sagt, í umsögn við frumvarp til laga, að þetta sé ekki alvöruatvinnugrein. Það stendur alveg svart á hvítu. Í þessu kerfi er á brattann að sækja að efla strandveiðarnar en við munum svo sannarlega halda áfram að berjast fyrir því. Þetta litla frumvarp um það að strandveiðimenn geti veitt alla daga vikunnar, eða a.m.k. veitt á föstudögum, laugardögum og sunnudögum líka, er í átt til frjálsræðis og til að efla þetta kerfi þótt lítið sé. Það er mjög mikilvægt að sú barátta haldi áfram. Ég trúi ekki öðru en að þetta frumvarp fái góð umsögn og góða málsmeðferð í atvinnuveganefnd og verði að lögum fyrir sumarið, þannig að strandveiðimenn geti líka veitt á föstudögum, laugardögum og sunnudögum þegar þeir kjósa að veiða og þegar veður leyfir. Það eru engin málefnaleg rök gegn því að þessi grein verði felld niður.
Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, lögum um neytendalán og lögum um fasteignalán til neytenda, fjárhagsupplýsingar um einstaklinga. Með mér á málinu eru hv. þingmenn Flokks fólksins, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í I. kafla frumvarpsins er breyting á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, en 15. gr. laganna orðist svo, ásamt fyrirsögn: „Bann við miðlun upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga. Vinnsla upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga, þ.m.t. vanskilaskráning og gerð lánshæfismats, í því skyni að miðla þeim til annarra, er bönnuð.“ Í 2. gr. II. kafla frumvarpsins kemur fram breyting á lögum um neytendalán, nr. 33/2013: „Við 1. mgr. 10. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ekki skal líta til upplýsinga um vanskil neytenda vegna tiltekinnar kröfu ef búið er að afskrá kröfuna af vanskilaskrá.“ Í 3. gr. III. kafla frumvarpsins er breyting á lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016: „Við 7. mgr. 22. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ekki skal líta til upplýsinga um vanskil neytenda vegna tiltekinnar kröfu ef búið er að afskrá kröfuna af vanskilaskrá.“ Í 4. gr. segir einfaldlega að lög þessi öðlast þegar gildi. Í greinargerð kemur fram að frumvarp þetta var lagt fram á 150. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Þrjár umsagnir bárust um frumvarpið á síðasta löggjafarþingi, frá Hagsmunasamtökum heimilanna, Creditinfo og Persónuvernd. Hagsmunasamtök heimilanna lýstu yfir stuðningi við frumvarpið en haldið ykkur nú fast, virðulegi forseti, það kemur mjög á óvart að Creditinfo lýsti yfir andstöðu sinni. Hvers vegna skyldi það nú vera? Ég læt það aðeins liggja og held hérna áfram pínulitla stund og svo skal ég tukta það aðeins meira til. Persónuvernd tók hins vegar ekki afstöðu til efnis frumvarpsins en benti á að álitaefni tengd frumvarpinu væru til skoðunar innan stofnunarinnar. Það er náttúrlega í okkar valdi hér að fá að vita hvar málið er statt hjá Persónuvernd. Við tókum í gildi nýja persónuverndarlöggjöf sem hefur kostað alveg gríðarlega fyrirhöfn og fjármuni að hrinda í framkvæmd. Persónuvernd er orðin slík og þvílík að maður getur varla hringt í barnið sitt öðruvísi en að sýna kennitölu og senda mynd af sér. Það er í rauninni algerlega galið að fólki skuli vera stillt svo rosalega upp eins og raun ber vitni hér gagnvart þessum aðila, Creditinfo, sem hefur einn aðila sinnar tegundar heimildir í lögum til að selja persónulegar upplýsingar okkar, um okkar fjárhag, til þriðja aðila. Aðgangur að lánsfjármagni er grunnforsenda þess að fólk geti komið sér úr klóm fátæktarinnar. Ef fólk nær að losna út af leigumarkaðnum og komast í eigin fasteign fær það loks ráðrúm til að ná upp eignamyndun. Í stað þess að greiða leigu greiðir fólk afborganir af lánum, sem í mörgum tilfellum eru jafnvel lægri en leigugreiðslur fyrir sambærilegt húsnæði, oft miklum mun lægri. Það eiga þó ekki allir jafn greiðan aðgang að lánsfjármagni. Neytendur þurfa að standast lánshæfis- og greiðslumat áður en lánastofnanir veita þeim lán. Greiðslumatið fer þannig fram að lagt er mat á reglulegar tekjur og fyrirhuguð útgjöld lántakanda og áætlað hver greiðslugeta hans er. Lánshæfismatið er m.a. byggt á viðskiptasögu aðila á milli eða upplýsingum úr gagnagrunnum um fjárhagsmálefni og lánstraust. Þetta er þvílík njósnastarfsemi að manni hrýs hugur, virðulegi forseti, við því að þannig skuli það vera á árinu 2022. Það er með ólíkindum að við sem erum alltaf að tala um persónuvernd og berjast við að tryggja persónuvernd skulum virkilega vera að bjóða upp á slíkt. Fólk sem á jafnvel fullt af peningum, á kannski tugi milljóna, jafnvel hundruð milljóna en af því að einhvers staðar á leiðinni hefur það orðið gjaldþrota eða komist á vanskilaskrá þá fer það bara algjörlega út, takk fyrir. Það er ekki séns að það geti tekið lán. Nei, vinur minn, þú fórst á vanskilaskrá, takk fyrir. Creditinfo er búið að sýna fram á að þú ert ekki bær til þess að taka lán. Við getum ekki treyst því að þú með þínar hundruð milljónir getir borgað af 20 millj. kr. láni, bara ekki að ræða það. Sífellt berast fréttir af fólki sem getur ekki fengið lán frá lánastofnunum vegna niðurstöðu lánshæfismats. Margir fá synjun um fyrirgreiðslu þrátt fyrir góða greiðslugetu, eins og ég var að benda á, og án þess að lán sé í vanskilum. Fólk fær gjarnan þá skýringu að vegna þess að þriðji aðili hafi gefið því of lága einkunn geti lánastofnunin ekki veitt því lán. Slík einkunnagjöf er svokallað persónusnið. Það er líka vert að taka það fram að ég veit ekki hversu mörg belti og hversu mörg axlabönd og flotgalla og súrefniskúta á að setja á lánveitendur, það er með hreinum ólíkindum. Við fáum ekki lán, ekki einu sinni hjá okkar eigin lífeyrissjóði þar sem við höfum verið lögþvinguð til að greiða í lífeyrissjóð og eigum ákveðin réttindi til að taka lán, fasteignalán, takk fyrir. Þá ertu líka að leggja eignina þína að veði. Er það ekki nóg? Er ekki nóg að þú skuli leggja undir í rauninni það dýrmætasta sem þú ert að reyna að eignast, sem er þakið sem þú ert að reyna að reisa yfir höfuðið á þér? Hvað þurfa þessir aðilar, hvað þurfa þessir lánardrottnar meira? Hvað hirtu þeir mörg þúsund heimili eftir síðasta efnahagshrun og hvað gerðu þeir við lánasöfnin? Keyptu þau á slikk, en rukkuðu þau inn 100%. Fengu margfalt, margfalt til baka það sem þeir höfðu áður lánað út af því að þeir eru alltaf verndaðir í öllu. En það að eitt fyrirtæki á markaði skuli geta unnið með og valsað um með persónuupplýsingar um okkur og okkar fjárhagsstöðu og komið í veg fyrir það að við getum komið okkur þaki yfir höfuðið og komið í veg fyrir það að við, sem erum að greiða 250.000–300.000 kr. á mánuði í leigu, gætum hugsanlega verið að greiða 170.000–180.000 kr. af láni - það er með ólíkindum að eitt fyrirtæki skuli vera í rauninni að vinna slíkar upplýsingar og miðla þeim til þriðja aðila og fá fullt af peningum fyrir. Þetta er bara bisness, virðulegi forseti, hreinn og klár bisness þar sem þeir velta milljörðum á ári. Þetta er ósanngjarnt. Þetta er óréttlátt og við í Flokki fólksins teljum þetta hreint og klárt og skýrt brot á persónuverndarlöggjöfinni. Það er kominn tími til að Persónuvernd fari að benda á hvar þetta mál er statt í meðförum þeirra. Hvernig stendur á því að Persónuvernd er að veita þessum aðila frjálsan aðgang að okkur neytendum án þess í rauninni að koma með svo mikið sem eitt einasta tíst eða athugasemd um það hversu ósanngjarnt þetta er? Mig langar að segja litla sögu, virðulegi forseti, bara svona í lokin. Ég ætla ekki að fara að lesa alla greinargerðina upp, ég bendi bara öllum á að þessi mál má finna inni á alþingi.is, á okkar vef, sem er mjög aðgengilegur og ég hvet fólk til að kynna sér vefinn okkar betur vegna þess að það er gaman að flakka um hann. Það er hægt að velja þar stjórnmálaflokkana. Þar getum við valið þingmennina, þar getum við skoðað hvað þeir hafa verið að gera og hverju þeir hafa áorkað og hvernig gengur hjá þeim í vinnunni. Ég myndi gjarnan vilja benda ykkur á það. En það sem er daprast í þessu er hvernig einstaklingar hafa lent í þessu. Það eru ungir einstaklingar, mjög margir og jafnvel þeir sem hafa verið í neyslu og þurft að fjármagna næsta skammtinn sinn og þetta er fólkið sem og jafnvel bara unglingar sem hafa hreinlega stolist til þess að senda SMS og fá smálán. Þeir fá sér smálán með náttúrlega öllum þeim hryllingi og vanköntum sem því fylgir og ætti náttúrlega að vera búið að girða gjörsamlega fyrir allt slíkt því að þar er ekkert nema bara okur á okur ofan og í rauninni mannskemmandi fyrir alla þá sem lenda í þeirri gildru. Síðan eru það jafnvel einstaklingar sem hafa verið með greiðslukort og freistast til þess að kaupa kannski föt á börnin sín fyrir jólin og taka það á Visa rað, eins og þar stendur, og hafa svo ekki bolmagn til þess að greiða upp Visa-skuldina, einfaldlega vegna þess að þetta er fátækasta fólkið í landinu. Það eru alltaf fátækustu einstaklingarnir, sem hafa fæstu krónurnar á milli handanna, sem er vísað í dýrustu úrræðin til að reyna að bjarga sér. Þannig er Ísland í dag. Ung kona var að reyna að kaupa sér ódýra íbúð úti á landi fyrir sig og litla drenginn sinn. Hún var búin að greiða upp allar sínar skuldir við lánardrottna eða kortafyrirtækið sitt. Nei, hún fékk ekki greiðslumat. Nei, veistu, þú varst nefnilega komin á vanskilaskrá og skalt bíða í einhver ár í viðbót, kannski fjögur ár í viðbót. Þú verður að hanga í snörunni og bíða næstu fjögur ár í viðbót vegna þess að við teljum að þú sért frekar áhættusamur kostur fyrir lánveitenda að lána vegna þess að þú hefur ekki staðið þína plikt 100%. Það er ekki nóg að viðkomandi sé búinn að gera borðið sitt hvítt og hreint og greiða sínar skuldir. Nei, hann þarf að bíða lengur og það þarf að sanna það einhvern veginn að hann muni standa sína plikt í framtíðinni. Þetta er nú völvan sem er að spá þarna sem ég hef nú ekki alveg skilið. En hvað um það. Ég skora á Persónuvernd að gjöra svo vel að taka til hendinni og skoða löggjöfina um persónuvernd og um leið skora ég á þá að fella niður heimild Creditinfo til þess að vera með upplýsingar um okkar fjárhagslegu afkomu og selja þær til þriðja aðila. Að lokum, hæstv. forseti, legg ég til að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar.
Forseti. Þegar rætt er um fólk á vanskilaskrá er gott að muna eftir því að það eru þúsundir ef ekki tugþúsundir á vanskilaskrá af ástæðum sem þeir báru enga sök á, t.d. vegna aðstæðna sem mynduðust eftir síðasta hrun. Um var að ræða fólk sem hafði það eitt sér til saka unnið að reyna að koma sér þaki yfir höfuðið. Þarna bregðast allar forsendur og allt fellur í kringum það. Það er að spila á leikvelli sem það réð engu um sjálft, leikvelli sem aðrir bjuggu til og fóru mjög glannalega um. Þeir hinir sömu lentu hins vegar ekki á vanskilaskrá, þeir fengu afskrifað. Venjulegt fólk sem ekki bar neina sök á ástandinu lenti á vanskilaskrá og sumum úr þeim hópi hefur ekki tekist að koma sér þaðan aftur, einfaldlega af því að þau fá ekki tækifæri til þess. Þetta er upp til hópa ekki fólk sem hefur verið svo áhættusækið og hefur farið svo óvarlega að ekki sé á nokkurn hátt hægt að eiga við það og þess vegna megi ekki lána því. Þetta er fólk sem oft og tíðum hefur lent í óviðráðanlegum aðstæðum, hvort sem það heitir bankahrun, sjúkdómar eða slys eða hvað sem er annað - einhvers konar forsendubrestur hefur átt sér stað í lífi þeirra. Það sem við þurfum að gera sem þjóð er að hjálpa fólki að rísa upp aftur, ekki setja girðingar út um allt sem koma í veg fyrir að það geti risið upp aftur. Það berast sífellt fréttir af fólki sem ekki fær greiðslumat, t.d. til að koma sér í eigið húsnæði eða eitthvað þess háttar, jafnvel þó að það hafi staðið skil á leigu í mörg ár. Það er líka annað sem mætti alveg nefna, í sambandi við það sem gerðist eftir hrun, og það er að í mörgum tilfellum voru lánin hreinlega ólögmæt og eina vörn fólks var í raun að borga ekki, eins fáránlega og það hljómar, vegna þess að ef fólk borgar er það búið að viðurkenna lánið sem er ólögmætt. Þetta er flækja sem á slæmri íslensku er kölluð „Catch 22“. Við þurfum að búa til kerfi þar sem fólk getur risið upp aftur. Þar fyrir utan er algjörlega ótækt að vanskilaskrá sé í höndum einkaaðila eins og Creditinfo. Það væri mun nær að bankarnir sæju um þetta sjálfir og tækju smá ábyrgð á lánveitingum sínum í staðinn fyrir að vísa alltaf í þriðja aðila sem enginn getur nokkurn tímann nálgast.
Virðulegur forseti. Ég vil bara koma hingað upp og styðja þetta frumvarp heils hugar. Þetta er mjög þarft frumvarp og við verðum að horfa á að þarna er verið að hafa stóran hóp af fólki að féþúfu. Það er verið að láta fólk borga einkafyrirtæki fyrir upplýsingar sem bankarnir eiga sjálfir að hafa. Þeir eiga að sjá til þess að þeir sem hafa verið viðskiptavinir þeirra í fjölda ára þurfi ekki að fá frá þriðja aðila upplýsingar um það hvort viðkomandi geti fengið að vera í lánaviðskiptum til að kaupa sér íbúð, vegna þess að í flestum tilfellum þegar fólk er að kaupa sér íbúðir er það vegna þess að það er að reyna að losna út af leigumarkaðnum. Það að fá lán, íbúðalán, og borga kannski 100.000 kr. á mánuði og fara úr leigu upp á 200.000, 250.000 eða 300.000 kr. á mánuði er bara heilbrigð skynsemi en ekki eitthvað sem á að vera hægt að vísa í eitthvert greiðslumat um að einhver hafi áður lent í veikindum, slysum eða einhvern veginn lent á þann hátt að hann hefur lent tímabundið á vanskilaskrá, vegna þess að það virðist vera mjög erfitt að losna út af þessari blessuðu vanskilaskrá þegar maður er á annað borð kominn inn á hana. Ég spyr eins og hér hefur komið fram: Hvar er persónuverndin? Er ekki kominn tími til að Persónuvernd taki á þessu máli og stöðvi þessa ólöglegu starfsemi vegna þess að það er algjörlega óforsvaranlegt að láta einkaaðila stórgræða á þessu máli? Ég segi bara: Vonandi fer það í gegn og við stöðvum þessa ósvífni sem er þarna í gangi í eitt skipti fyrir öll.
Virðulegi forseti. Það er nú gaman að koma hér upp til tilbreytingar. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, um bifreiðastyrk. Með mér á frumvarpinu eru hv. þingmenn Flokks fólksins, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Eyjólfur Ármannsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í 1. gr. frumvarpsins segir: „10. gr. laganna orðast svo: Heimilt er að greiða elli- og örorkulífeyrisþega og örorkustyrkþega uppbót vegna kaupa á bifreið sem bótaþega er nauðsyn að hafa vegna hreyfihömlunar. Þá er heimilt að veita uppbót til framfærenda hreyfihamlaðra barna sem njóta umönnunargreiðslna. Með líkamlegri hreyfihömlun er átt við sjúkdóm eða fötlun sem skerðir færni til að komast ferða sinna þannig að göngugeta án hjálpartækja er að jafnaði minni en 400 metrar á jafnsléttu. Uppbót er eingöngu heimilt að veita þegar eftirfarandi skilyrði eru uppfyllt: 1. Hinn hreyfihamlaði hefur sjálfur ökuréttindi eða annar heimilismaður eða persónulegur aðstoðarmaður sem starfar samkvæmt samningi um notendastýrða persónulega aðstoð, sbr. lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. 2. Mat á hreyfihömlun liggur fyrir. Fjárhæðir uppbóta eru eftirfarandi: 1. 450.000 kr. til þeirra sem uppfylla framangreind skilyrði. 2. 900.000 kr. til þeirra sem uppfylla framangreind skilyrði og eru að kaupa bifreið í fyrsta sinn. Kaupverð bifreiðar skal ekki vera lægra en fjárhæð uppbótar að teknu tilliti til niðurfellds vörugjalds þegar það á við. Uppbót er heimilt að veita á fimm ára fresti vegna sama einstaklings. Heimilt er að greiða styrk áður en gengið er frá kaupum bifreiðar ef upplýsingar um kaupverð liggja fyrir.“ Og hvers vegna skyldi þetta nú koma? Það er vegna þess að það skýtur svolítið skökku við að fá styrk til bifreiðakaupa en vera fátækur, hafa bara engin ráð á því að þeyta krónunum bara á borðið, borga bílinn, fá svo kvittunina og fara og sækja styrkinn. Þetta er í raun að byrja á öfugum enda því að það ætti að vera nóg, eins og hér kemur fram, að vera kominn með kauptilboðið og annað slíkt og ganga þannig frá því að viðkomandi geti notað styrkinn til að greiða fyrir bifreiðina sem hann er að kaupa. En það er alltaf verið að girða fyrir alla hluti, menn halda að allir séu að svindla á kerfinu. En það er bara ekki svo. Ef einstaklingur er að sækja um styrk til bifreiðakaupa er það nú alveg 99,99% að hann ætlar sér að nýta hann nákvæmlega til þess. Þetta hefur valdið mörgum miklum vanda og þar tala ég af þekkingu. Ég þekki fólk sem virkilega hefur verið að berjast fyrir því að reyna að nýta þennan styrk til bifreiðakaupa. Gamall maður sem er með hreyfihamlaða konu sagði: Við getum ekki fjármagnað þetta, við getum ekki borgað þetta, nema við fáum styrkinn fyrst. Það er því afskaplega mikilvægt að gert sé ráð fyrir því í frumvarpinu. Og áfram segir: „Heimilt er að greiða elli- og örorkulífeyrisþega og örorkustyrkþega uppbót til að mæta kostnaði við rekstur bifreiðar ef bótaþega er nauðsyn að hafa bifreið vegna hreyfihömlunar. Mánaðarleg fjárhæð uppbótarinnar skal nema 20.000 kr. Uppbót til að mæta kostnaði við rekstur bifreiðar er eingöngu heimilt að veita þegar eftirfarandi skilyrði eru uppfyllt: 1. Hinn hreyfihamlaði hefur sjálfur ökuréttindi eða annar heimilismaður eða persónulegur aðstoðarmaður sem starfar samkvæmt samningi um notendastýrða persónulega aðstoð, sbr. lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. 2. Mat á hreyfihömlun liggur fyrir. Áður en uppbót til að mæta kostnaði vegna reksturs bifreiðar er greidd skulu lagðar fram upplýsingar um eignarhald bifreiðar. Skilyrði er að hinn hreyfihamlaði eða maki hans sé skráður eigandi bifreiðarinnar eða hafi bifreiðina í rekstrarleigu til langs tíma. Að jafnaði er einungis heimilt að veita eina uppbót vegna kaupa á bifreið eða einn styrk skv. 10. gr. a og 10. gr. b til kaupa á bifreið. Í sérstökum tilfellum er þó heimilt að veita framfærendum hreyfihamlaðra barna uppbót eða styrk vegna hvers barns til kaupa á einni bifreið ef um er að ræða fleiri en eitt hreyfihamlað barn í sömu fjölskyldu og börnin búa á sama heimili.“ Það hefur nefnilega brugðið við, virðulegi forseti, að foreldrar hafa verið í vandræðum, jafnvel foreldrar með tvö fötluð börn. Það hefur virkilega þurft að ströggla fyrir því að reyna að fá úrbætur fyrir þessa fjölskyldu til að geta sinnt þörfum barnsins, uppfyllt þarfir barnanna og ferðast saman. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að halda áfram að lesa upp úr lögunum sjálfum en vísa aðeins í greinargerðina. Ég mælti fyrir þessu frumvarpi á 151. löggjafarþingi. Frumvarpið er nú endurflutt óbreytt. Skömmu eftir að frumvarp þetta var lagt fram á 151. löggjafarþingi gerði ráðherra langþráðar breytingar á reglum um uppbætur og styrki til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða. Þær reglur eru að mörgu leyti til bóta en ganga ekki jafn langt og frumvarp þetta í ákveðnum tilvikum, t.d. varðandi fjárhæðir. Auk þess er mikilvægt að tryggja réttindin í lögum, enda hefur reynslan sýnt fram á að ráðherrar geta með litlum fyrirvara skert réttindi með því að breyta reglugerðum. Fatlað fólk á að njóta sömu mannréttinda og aðrir. Lög og reglur eiga að tryggja þau mannréttindi. Hreyfihamlað fólk á að njóta ferðafrelsis til jafns við aðra. Lög um félagslega aðstoð hafa að geyma ákvæði sem fjalla um styrki til bifreiðakaupa fyrir hreyfihamlaða. Þau ákvæði fela ráðherra nánari útfærslu á nánast öllum skilyrðum fyrir veitingu slíkra styrkja. Á grundvelli 10. gr. laga um félagslega aðstoð er í gildi reglugerð, nr. 905/2021, sem fjallar nánar um bifreiðastyrki og skilyrði fyrir veitingu þeirra. Á grundvelli reglugerðarinnar er hægt að sækja um uppbót til bifreiðakaupa vegna hreyfihömlunar, að fjárhæð 360.000 kr., eða styrk til kaupa á bifreið vegna verulegrar hreyfihömlunar, að fjárhæð 1.440.000 kr., eða styrk til kaupa á sérútbúnum bifreiðum sem getur numið allt að 6.000.000 kr. Í framkvæmd hefur það reynst mörgum erfitt að sækja um slíka styrki vegna þess hve ströng skilyrði eru fyrir veitingu þeirra. Sem dæmi um hve ströng skilyrðin eru má nefna það að á grundvelli eldri reglugerðar greiddi Tryggingastofnun ekki út styrki til þeirra sem nota göngugrind vegna þess að reglugerðin skilgreindi verulega hreyfihömlun sem svo að einstaklingur væri t.d. bundinn hjólastól og/eða notaði tvær hækjur að staðaldri. Hin nýja reglugerð hefur að geyma sömu skilgreiningu. Þessi framkvæmd hefur viðgengist þrátt fyrir ábendingar lækna og hreyfihamlaðra um að einstaklingur sem þarf að nota göngugrind að staðaldri sé í raun haldinn jafn verulegri hreyfihömlun og fólk sem notast við tvær hækjur - og í raun meiri, vegna þess að mjög margir þeirra sem nota göngugrind treysta sér engan veginn til að nota hækjur, bara alls ekki. Annað dæmi um ósveigjanleika er regla í eldri reglugerð sem bannaði fólki að selja bifreið fyrr en fimm árum eftir styrkveitingu. Þetta olli fólki gjarnan vandræðum þegar þörf var á að endurnýja bifreið. Þegar fátækt fólk fær styrk til að kaupa bifreið þá stendur því ekki til boða að kaupa nýja bifreið. Það er alkunna að mikill munur er á endingargetu bifreiða. Ég ætla ekki að halda áfram hér nema ég ætla að benda á að það sem við erum líka að taka fram í frumvarpinu er að viljum tengja þessar fjárhæðir vísitölu. Þessi reglugerð sem sett var árið 2009 og upphæðin 300.000 kr. - það er núna komið í 360.000 kr. Virðulegi forseti. Það er dapurt hvernig málaflokkur þeirra sem verst eru staddir í samfélaginu, málaflokkur fatlaðs fólks, og það sem ríkinu ber að gera til að styrkja og vernda þann þjóðfélagshóp, hefur algerlega verið í skötulíki og í handbremsu og nauðhemlað allan hringinn. Fólk sem þarf á því að halda er ekki einu sinni vísitölutengt þannig að þó að bifreiðin hafi hækkað um milljónir á þessu tímabili þá breytir það engu. Ágæti öryrki og hreyfihamlaði einstaklingur sem átt rétt á þessu, þú skalt bara kaupa þér hjólbörur. Er það málið? Eru það skilaboðin, virðulegi forseti? Það er algjört lágmark að við sýnum þá mannvirðingu, gagnvart þeim þjóðfélagshópum sem þurfa virkilega á aðstoð okkar að halda, að við a.m.k. vísitölutengjum þær fjárhæðir sem þeim eru naumt skammtaðar, eins og í þessu tilviki fyrir 13 árum. Ég vonast til að tekið verði vel utan um þetta mál því að það mun ekki setja ríkissjóð á hliðina, það er nokkuð ljóst. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og hún taki virkilega vel utan um það og það komi sem fyrst aftur inn í þingið þannig að við getum samþykkt frumvarpið og hjálpað því fólki sem við viljum vonandi öll hjálpa.
Virðulegur forseti. Þetta frumvarp um félagslega aðstoð, bifreiðastyrki, er mjög nauðsynlegt frumvarp og eiginlega enn eitt frumvarpið sem við erum að leggja fram sem sýnir að ríkisstjórnin þarf aldeilis að hysja upp um sig buxurnar í þessum málum. Það er henni til háborinnar skammar hvernig hún hefur komið fram við fólk sem þarf virkilega á aðstoð að halda við kaup á bifreiðum. Settar eru upp ákveðnar tölur sem síðan eru aldrei uppfærðar heldur látnar grotna niður þannig að færri og færri geta nýtt sér þetta úrræði. Við verðum að átta okkur á því að í þeirri færð sem hefur verið undanfarið, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu, þá er ekki nokkur leið að ætlast til þess að fólk sem er á hjólastólum eða á hækjum eða með göngugrind geti nýtt sér almenningssamgöngur. Það er bara stórhættulegt fyrir þetta fólk að fara hreinlega út þar sem svellbunkar og snjór eru og þess vegna er nauðsynlegt að sjá til þess að viðkomandi einstaklingar sem þurfa virkilega á bifreið að halda eigi þennan möguleika. Sérstaklega verðum við líka að taka tillit til bæði gengishækkana og að verið er að rafvæða bifreiðar og verðum að sjá til þess að þeir einstaklingar sem vilja kaupa sér vistvænar bifreiðar geti gert það. Þetta frumvarp er hið besta mál og vonandi verður farið að gera eitthvað í þessum málum vegna þess að í sjálfu sér er þetta hluti af því að við myndum lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra. Þá væri ekki hægt að haga sér svona eins og ríkisstjórnin hefur gert árum og áratugum saman og látið svona mál eiginlega grotna fyrir framan nefið á okkur. Sú hjálp sem á virkilega að vera fyrir þetta fólk dugir ekki til að gera eitt né neitt. Fyrir utan að þegar fólkið hefur loksins fengið jafnvel bifreið þá þarf það að eiga hana í fimm ár, jafnvel eldgamla bifreið sem krefst mikils viðhalds, þannig að þetta er hið besta mál og ég vona heitt og innilega að það verði samþykkt en því miður dugir sú von sennilega ekki til en vonandi sér ríkisstjórnin ljósið og gerir eitthvað í þessu máli.
Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar og hefur ræðutíma verið skipt milli þingflokka.
Frú forseti. Þetta er í annað skipti á innan við viku sem boðað er til sérstakrar umræðu hér á Alþingi um skelfilega stöðu mála í Úkraínu. Að þessu sinni fór ég sjálf fram á að fá að flytja þinginu munnlega skýrslu. Er það ásetningur minn að gera mitt besta til að gæta sérstaklega að því að þingheimur fái reglulega tækifæri til að eiga samtal um þá heimssögulegu og skelfilegu atburðir sem nú eiga sér stað í Úkraínu. Þar að auki vil ég leggja áherslu á að ráðuneytið veitir ríkisstjórn, utanríkismálanefnd, þingheimi og öðrum stofnunum og almenningi almennt allar þær upplýsingar sem mögulegt er. Ég mun áfram hafa frumkvæði að slíkri upplýsingagjöf og tel það einfaldlega farsæla leið til að stuðla að því að gott traust ríki. Líklega höfum við flest upplifað töluvert áfall þegar fréttist af því að rússneskar hersveitir væru farnar yfir landamæri Úkraínu. Það gerðist sem búið var að vara við en flestir vildu síður trúa því að liðsafnaður og undirbúningur Rússa við austurlandamæri Úkraínu og á Krímskaga ásamt svokölluðum æfingum rússneska hersins í Belarús hefðu þann tilgang einan að undirbúa löngu ákveðna innrás í fullvalda ríki, Úkraínu. Ítrekaðar og ákafar yfirlýsingar Rússlandsforseta um að innrás stæði alls ekki til reyndust vera helber blekkingarleikur. Í ljósi þess hversu haldlítil orð hans hafa reynst hingað til verður að teljast varasamt að gera ráð fyrir öðru en að markmið hans sé annað en full og alger yfirráð yfir Úkraínu. Heimurinn er að einhverju leyti í heljargreipum eins manns eða tiltölulega fámennrar klíku í kringum einn mann. Með hverjum deginum sem líður frá ólögmætri innrás Rússa í Úkraínu verða hörmulegar afleiðingar hernaðarins ljósari. Fréttir af glannalegri árás á kjarnorkuver, sviknum fyrirheitum um stundargrið svo að óbreyttir borgarar komist úr umkringdum borgum og árásum á borgaraleg skotmörk í Úkraínu, þar á meðal sjúkrastofnanir, eru nístandi staðfestingar á þeirri glórulausu grimmd sem felst í stríðsrekstri Rússa. Þá eru ótaldar óhugnanlegar hótanir Pútíns um beitingu kjarnorkuvopna. Ein og hálf milljón manns a.m.k. hefur nú þegar flúið Úkraínu og reiknað er með að allt að 4–5 milljónir muni leita skjóls í nágrannaríkjunum. Í dag bárust fréttir af því að Rússland hafi gefið það út að Ísland sé nú skilgreint sem óvinveitt ríki. Það er ekki alls kostar óvænt en ekki er að fullu ljóst hvaða áhrif yfirlýsingin mun hafa en félagsskapurinn á þeim lista er reyndar ekki slæmur. Forseti. Íslensk stjórnvöld eru staðráðin í að leggja sitt af mörkum til neyðarviðbragða og þegar hefur verið ákveðið að leggja a.m.k. 300 millj. kr. til mannúðaraðstoðar á vegum stofnana Sameinuðu þjóðanna og Rauða krossins. Þá hefur verið ákveðið að styðja við efnahagslega neyðaraðstoð til úkraínskra stjórnvalda í gegnum Alþjóðabankann með 65 millj. kr. framlagi. Ásamt því að styðja mannúðaraðstoð við landamærin tekur Ísland á móti flóttafólki frá Úkraínu og er verið að undirbúa móttöku flóttamanna á ýmsum vettvangi. Hjálparvilji íslensku þjóðarinnar er gríðarlega mikill og stjórnvöld hafa hug á að stuðla að því að þeim góða vilja og orku sé beint í sem bestan og gagnlegastan farveg. Um þessar mundir blasir við að stuðningur almennings í formi fjárframlaga er gagnlegasta leiðin til að aðstoða úkraínsku þjóðina og mæta neyð hennar. Öllum ber saman um að stríðsrekstur Rússlandsforseta gengur allt öðruvísi og verr en hann hafði áætlað. Þá blasir einnig við að viðbrögð heimsins eru miklu kraftmeiri en Rússlandsforseti gerði ráð fyrir. Ástandið í Rússlandi fer versnandi. Með réttu eru rússnesk stjórnvöld að verða sífellt einangraðri á alþjóðavettvangi. Þegar atkvæði voru greidd í allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í síðustu viku voru aðeins Belarús, Erítrea, Norður-Kórea og Sýrland sem ásamt Rússlandi kusu gegn ályktun þar sem innrásin var fordæmd. Í ýmsu fjölþjóðasamstarfi hefur Rússum þegar verið meinuð þátttaka eða þátttökuréttur þeirra verið takmarkaður. Við þessa pólitísku einangrun bætast viðskiptaþvinganir sem virðast vera að bíta. Fregnir af handtöku þúsunda mótmælenda í Rússlandi og freklegum brotum gegn borgaralegum réttindum almennings fela í sér einhverja von um mótstöðu en eru líka uggvekjandi. Tjáningarfrelsi hefur í reynd verið afnumið og jafnvel hugsanafrelsi hefur verið afnumið. Framganga rússneskra stjórnvalda ber ekki aðeins vott um fullkomið skeytingarleysi gagnvart mannslífum, hún er beinlínis atlaga að alþjóðakerfinu í heild. Hér eru ekki bara örlög úkraínsku þjóðarinnar í húfi heldur sú heimsskipan sem hefur fest sig í sessi eftir síðari heimsstyrjöldina sem byggir á virðingu fyrir alþjóðalögum, mannréttindum og helgi alþjóðlegra viðurkenndra landamæra og lögsögu ríkja. Allar þessar aðgerðir gegn Rússlandi eru grafalvarlegar. Pólitíska útskúfunin sem nær inn á svið menningar, menntunar og íþróttalífs er sársaukafull fyrir alla þá sem hafa átt í góðu og gjöfulu samstarfi við rússneska samstarfsfélaga og vini. Hin efnahagslega einangrun bitnar að sjálfsögðu á hinum almenna rússneska borgara sem við eigum ekkert sökótt við. Ekkert af þessu er léttvægt og það er einlæg von mín að Rússland geti sem fyrst átt afturkvæmt í samfélag þjóðanna en til þess að svo geti orðið kemur ekkert annað til greina en algjör viðsnúningur í stjórnarstefnu landsins þar sem öllum ófriði gegn Úkraínu og öðrum löndum yrði umsvifalaust hætt og herlið dregið til baka. Síðastliðinn föstudag sótti ég fund utanríkisráðherra Atlantshafsbandalagsins þar sem m.a. var til umræðu ákall stjórnvalda í Kænugarði um flugbann í kringum Úkraínu. Þetta er ákaflega vandasöm umræða. Öll vildum við óska þess að unnt væri að framfylgja slíku banni án átaka. Hinn kaldi veruleiki er þó sá að slíkt flugbann fæli að öllum líkindum í sér óhjákvæmileg bein átök milli flugherja ríkja sem eiga aðild að Atlantshafsbandalaginu annars vegar og Rússa hins vegar. Á þessari stundu er það yfirvegað mat flestra að slíkt væri einfaldlega of áhættusamt. Eins og við Íslendingar gerum okkur mætavel grein fyrir lyftum við ekki stærstu byrðunum í því verkefni að streitast á móti árás Rússa en það er ánægjulegt að finna fyrir þeirri eindrægni sem ríkir hér á Íslandi. Við fylgjumst með þróuninni í Úkraínu og fyllumst hryllingi yfir því sem á sér stað en við horfum líka með aðdáun á hugrekki úkraínsku þjóðarinnar. Hugrekki er af skornum skammti í heiminum og því er gjarnan ruglað saman við fífldirfsku og stærilæti. Það er ekki fyrr en á reynir sem raunverulegt hugrekki kemur í ljós og raunverulegt hugrekki er ekki til að hreykja sér af eða skreyta sig með. Þegar raunverulega reynir á hugrekki er það dregið fram með semingi og af illri nauðsyn. Í úkraínsku þjóðinni og forseta hennar sjáum við að sú dyggð sem stendur næst hugrekki er auðmýkt. Zelenskí Úkraínuforseti talaði af auðmýkt þegar hann tók við embætti sínu í maí 2019. Þá vissi hann ekki hvaða örlög biðu hans og þjóðarinnar. Í ræðu sinni þegar hann tók við embættinu ávarpaði hann sérstaklega úkraínska embættismenn og sagði m.a. við þá, með leyfi forseta: „Ég myndi gjarnan kjósa að þið setjið ekki upp mynd af mér á skrifstofu ykkar. Engar slíkar myndir. Forseti er ekki helgimynd eða skurðgoð. Forseti er ekki heldur andlitsmynd á vegg. Setjið heldur myndir af börnunum ykkar á vegginn, horfið í augu þeirra áður en þið takið ákvarðanir.“ Þessi orð eru töluð áður en stríðið hófst. Heimurinn væri eflaust betri ef fleiri gerðu það að venju sinni að horfast í augu við framtíðina áður en teknar eru afdrifaríkar ákvarðanir. Við höfum heyrt örvæntingarfullt ákall Zelenskí um hjálp nú um helgina. Þar talar maður sem berst fyrir þjóð sinni og fyrir réttum málstað. Öll vildum við geta gert meira. Við viljum gera það sem við getum og það munum við gera. Það er skylda okkar gagnvart úkraínsku þjóðinni sem hefur orðið fyrir tilefnislausri og fólskulegri árás. Það er skylda okkar gagnvart okkar vina- og bandalagsríkjum sem standa með Úkraínu líka. Það er skylda okkar gagnvart þeim hugsjónum sem við trúum á um gott samfélag þar sem lýðræði, frelsi og mannréttindi ríkja. Það er skylda okkar gagnvart okkur sjálfum að láta ekki okkar eftir liggja þegar þörf er á okkur og okkar framlagi. Við erum þjóð meðal þjóða. Í því felast skyldur sem við eigum að rækja af alúð, ábyrgð og fyllstu alvöru og ekki síst af auðmýkt. Við megum ekki láta okkar eftir liggja.
Frú forseti. Við höfum horft upp á svívirðilega árás, innrás rússneskra stjórnvalda í Úkraínu, í tæplega tvær vikur og því miður er fátt sem bendir til þess að séð verði fyrir endann á þessum ósköpum. Það er þó gott að sjá að Evrópa og bandalagsþjóðir okkar hafa verið samstiga í markvissum aðgerðum og flokkar hér á Alþingi líka, enda er mikilvægt að þjóðir sem standa fyrir lýðræði og frelsi standi þétt saman. Þá er ástæða til að hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir einarðar yfirlýsingar hennar og þakka fyrir gott upplýsingaflæði. Það er erfitt að átta sig á fyrirætlunum Pútíns en sagan kennir okkur að við getum átt von á flestu úr þeirri áttinni, enda hótaði hann beitingu gjöreyðingarvopna í upphafi stríðsins. Og þótt þetta stríð sé háð milli tveggja landa er það síður en svo einkamál þeirra, ekki síst þegar árásaraðili gengur svona freklega á rétt hins. En þá hefur hin ólöglega innrás líka haft áhrif langt út fyrir landamæri í Úkraínu og mun hafa víðtæk áhrif, ekki síst á öryggis- og varnarmál næstu áratugi. Í fyrsta lagi er auðvitað nærtækast að horfa á mannfall, þjáningar og eyðileggingu sem úkraínska þjóðin hefur þurft að standa andspænis og það er sorglegt að fylgjast með milljónum fólks neyðast til að yfirgefa heimili sín á vit mikillar óvissu. Nú þegar hefur stríðið valdið meiri fólksflótta í Evrópu en dæmi eru um frá því í seinna stríði. Við þessu þurfum við Íslendingar að bregðast með miklu kröftugri hætti en við höfum þegar gert, bæði með móttöku flóttamanna hingað en einnig með því að aðstoða nágrannaþjóðir Úkraínu í augljósum vanda. Moldavía er t.d. meðal þeirra ríkja sem opnað hafa landamæri sín. Þar búa tvær og hálf milljón manna en nú þegar hafa 250.000 Úkrana flúið þangað, 10% af þjóðinni. Í öðru lagi þá upplifa mörg ríki, líka vinaþjóðir okkar, mjög réttmætt og eðlilegt óöryggi. Þar má nefna Eystrasaltsríkin og sum Norðurlöndin. Nýjar skoðanakannanir sýna t.d. að það er orðinn meiri hluti fyrir aðild að Atlantshafsbandalaginu bæði í Svíþjóð og Finnlandi, sem segir auðvitað sína sögu. Í þriðja lagi skulum við heldur ekki gleyma þeim Rússum sem eru heima fyrir og eru andvígir innrásinni en sæta nú ofríki eða eru jafnvel handteknir af eigin stjórnvöldum, og auðvitað ekki heldur þeim Rússum sem búa erlendis, jafnvel skólabörnum sem mæta óþolandi fordómum. En í fjórða og síðasta lagi skulum við muna að við Íslendingar munum heldur ekki fara varhluta af þessum ófriði. Þótt lífi okkar verði vonandi ekki ógnað mun þjóðarbúið og heimilin svo sannarlega finna fyrir ástandinu með verri efnahag. Við Íslendingar eigum þar líka mikið undir að friður náist og eigum að nýta helstu útflutningsvöru okkar í utanríkismálum, baráttu fyrir frelsi, jafnrétti og jöfnuði. Innrásin í Úkraínu er þegar farin að hafa mikil áhrif á utanríkispólitík vestrænna ríkja. Það er líklegt að við munum sjá miklu meiri áherslu á öryggis- og varnarmál í utanríkisstefnu Evrópuríkja. Lönd eins og Þýskaland hafa breytt um kúrs og hafa bætt 100 milljörðum evra í varnarmál landsins. Fleiri þjóðir vilja nú að Evrópa leggi meiri áherslu á frið og móti sterka sameiginlegra utanríkis- og varnarmálastefnu. Við eigum auðvitað gott bakland með aðild okkar að NATO en þessir atburðir hljóta að hvetja okkur frekar en letja til þess að leggjast á sveif með aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Það er nefnilega ekki bara spurning um stöðugri efnahag og betri gjaldmiðil, heldur fyrst og fremst það þegar kemur að miklum og dýrmætu málum, eins og baráttu gegn loftslagsógninni og fyrir frelsi og friði í heiminum. Frú forseti. Það er auðvitað óskandi að það náist samningar sem leiða til friðar, en því miður er margt sem bendir til þess að það sé bara erfitt að sjá hver samningsgrunnurinn er því að kröfur Pútíns um að Úkraína afvopnist og lýsi því yfir að þau muni um langa framtíð vera hlutlaus eru auðvitað bæði óásættanlegar og óforskammaðar. Úkraína er sjálfstætt ríki með sjálfsákvörðunarrétt og viðurkennd landamæri sem verður að virða og fáir ættu að skilja það betur en smáríki eins og Ísland. Það er þess vegna líklegt að þessi ófriður vari um einhvern tíma í viðbót og hann gæti jafnvel þróast með svipuðum hætti og við höfum horft upp á í Afganistan. Þótt Pútín nái lykilborgum og geti sett á leppstjórn verður eflaust barist þarna í mörg ár í borgum í þessu næststærsta landi í Evrópu, held ég. Á þessu áttar Pútín sig sjálfsagt og þess vegna er líklegt að hann spái því að slíkt stríð muni minnka liðsandann, muni verða óvinsælt heima fyrir, sem gæti freistað hans til að ráðast með enn stærri og fullkomnari vopnum sem myndi leiða til mikillar eyðileggingar og auðvitað ógeðslegs mannfalls óbreyttra borgara í miklu meira mæli en við höfum jafnvel séð núna. Og því miður eru þessar tvær sviðsmyndir sem við stöndum frammi fyrir aðeins tvær ólíkar útgáfur af helvíti fyrir úkraínsku þjóðina. Það er þess vegna mikilvægt að NATO og ESB og önnur ríki leiti allra leiða til að binda enda á þessa ólögmætu innrás, þó á þann hátt að stríðið breiðist ekki hraðar eða víðar út en það hefur þó gert núna með ófyrirséðum afleiðingum fyrir okkur öll. Vandi okkar felst þess vegna núna fyrst og fremst í því ekki hvort heldur hvernig við þurfum að bregðast við á næstu dögum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir hennar góða erindi hér áðan og tek undir með öðrum sem hafa tjáð sig fyrr í dag á góðum fundi með henni og ráðuneytinu. Þar hefur verið haldið vel og með ábyrgum hætti utan um þessi mál og það er mikilvægt hvernig á þessu er haldið út á við. Við vitum að löngu fyrir Covid og löngu fyrir þetta stríð hefur andlegri heilsu á Íslandi farið dálítið hrakandi. Það er ekki nein haldbær skýring á því að því er virðist en kvíði og andleg vanlíðan er mjög útbreidd hér og neysla geðlyfja meiri en þekkist í kringum okkur og fer vaxandi. Það er nokkuð ljóst að það má vafalítið reikna með því að þeirri heilsu hafi enn hrakað við þessar fréttir sem nú eru og áhyggjur fólks fari vaxandi. En við erum hér að fara yfir þessi mál í utanríkismálanefnd og fórum, við hv. þingmenn Bjarni Jónsson, formaður nefndarinnar, og Jóhann Friðrik Friðriksson á COSAK-ráðstefnu í París í síðustu viku þar sem loftslagsmál og fleira var til umræðu. Vorum þar með atfylgi Stígs Stefánssonar, starfsmanns nefndarinnar. Það var auðvitað nokkuð ljóst og fyrirséð að athyglin á auglýstri dagskrá færðist af þeim liðum sem þar voru kynntir og yfir á mál málanna og auðvitað voru þarna aðilar víða að úr Evrópu. Bretar voru þarna meira að segja þó að þeir séu ekki lengur í Evrópusambandinu. Hvað sem okkur finnst um það þá eru skiptar skoðanir um hversu áhrifamikið Evrópusambandið getur verið eða hefur verið í þessu samhengi og frekar en að tala um European Union þá blasti eiginlega við „European unity“. Það var nokkuð þétt samstaða með þjóðunum og ef það er „European unity“, samstaða Evrópu, þá leiðir hún að líkindum að samstöðu heimsins, enda af flestum talin vagga lýðræðis og fyrirmyndar þjóðskipulags. Þarna kom m.a. til umræðu með hvaða hætti við getum, hver þjóð fyrir sig, orðið að sem bestu liði og ég held að við séum að gera nokkurn veginn allt rétt. Við erum að senda fé og ég held að við ættum að efna til söfnunar á meðal almennings og jafnvel söfnunar á fleiri hlutum ef við getum sameinast um að hjálpa þessari þjóð í vanda. Við erum aðilar að NATO og við erum ábyrgir aðilar að því varnarbandalagi, sem er auðvitað hernaðarbandalag líka, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Víglínur íslenskra stjórnmála um áratugi snerust um afstöðuna til þessa bandalags sem mótmælt var harðlega hér 1949, eins og við þekkjum öll. Við erum með ríkisstjórn þar sem oddaflokkurinn sem fer með forsætisráðuneytið er í prinsippinu andvígur aðild að NATO og hefur ekki viljað gangast inn á það. Þannig að við erum með andlit ríkisstjórnarinnar sem er friðsöm kona og konur eru almennt ekki knúnar áfram af sömu fífldirfskunni og testósteróndrifnu árásargirninni sem dregur karldýrin almennt til að taka slaginn, ná bráðinni eða glata lífi sínu. Kvendýrið er ábyrgara og friðsælla heima fyrir með ungana og ver heimilið og mér finnst ágætistilhugsun að við séum með konur hér í ábyrgðarstöðum, bæði í forsætisráðuneyti, utanríkisráðuneyti og við hugsum til Vigdísar okkar Finnbogadóttur. Mér finnst orka tvímælis hugmyndir um það að hér eigi að fara að endurreisa herstöð og koma upp her á Íslandi að nýju. Þess vegna brá mér nokkuð við fréttir af því að hér væri verið að reisa 1.500 íbúðir á Miðnesheiði í tengslum við hersetu . Því spyr ég hæstv. ráðherra: Er það tilfellið að við séum þegar farin að reisa íbúðir fyrir erlenda hermenn á Íslandi eftir að þeir kvöddu okkur fyrir um 17 árum síðan?
Forseti vill minna á að þingmálið er íslenska.
Virðulegi forseti. Undanfarna daga höfum við Íslendingar fylgst með framgöngu Pútíns við innrás Rússlands í Úkraínu með angist. Enn á ný hefur Rússland þverbrotið alþjóðalög og grimmdin og glæpirnir sem Pútín hefur fyrirskipað í Úkraínu munu aldrei gleymast. En það er hins vegar ekki Pútín sem hefur átt hug okkar allan heldur úkraínska þjóðin. Baráttuandinn, hugrekkið og þrekið sem hún hefur sýnt við ólýsanlegar aðstæður eru okkur vinaþjóðum hennar hvatning til þess að gefast heldur ekki upp. Í fyrsta sinn í langan tíma eru alþjóðamálin í brennidepli á Íslandi. Það þurfti hreinlega að koma til stríð í Evrópu svo óveður væri ekki á forsíðu íslensku blaðanna enn einn daginn. Það er jákvætt að Íslendingar vakni til lífsins hvað þessi mál varðar, að nú sé öllum ljóst hversu lánsöm við erum að vera í NATO, sterkasta varnarbandalagi heims, og þar að auki með varnarsamning við Bandaríkin. Úkraína vildi gjarnan vera í þeirri stöðu og Eystrasaltsríkin eiga nú tilveru sína að þakka aðildinni að NATO. Það er öllum orðið ljóst eftir að hafa hlýtt á dagdrauma og söguskýringar Pútíns og á allra síðustu dögum hafa augu fleiri en Íslendinga opnast. Stefnubreyting varð hjá Þjóðverjum sem ákváðu að senda Úkraínumönnum vopn og búnað úr eigin birgðum. Svíþjóð rauf sögulega hlutleysisafstöðu sína með því að senda þeim vopn og það gerði Sviss sömuleiðis. Nokkrar þjóðir hafa veitt ríkisborgurum sínum blessun til að halda til Úkraínu og berjast við hlið heimamanna, m.a. Tékkar og Danir. Úkraínski herinn hafði kallað eftir því að honum yrði sýndur stuðningur í verki með mannafla til að verjast innrásinni. Sjaldan eða aldrei hefur verið meiri þörf á algerri samstöðu lýðræðisríkja sem hafna innrás Rússlands í fullvalda ríki. Skilaboðin eru þau að brot á alþjóðalögum verði ekki liðin og það eiga fáar þjóðir meira undir þeim en við Íslendingar. En það er annað og meira sem hefur vakið okkar friðsæla heimshluta upp af værum svefni. Við höfum nefnilega sofnað á verðinum. Við höfum bæði verið of værukær og við höfum viljandi litið í hina áttina, meira að segja þegar ógnin hefur verið áþreifanleg og árásargirnin og heimsvaldastefnan grímulaus. Þegar eiginlegt áþreifanlegt stríð skall á af fullum þunga í okkar heimshluta þá áttuðum við okkur loksins á því hvað gæti tapast í þessu stríði. Reagan sagði sögu af kúbverskum flóttamanni sem hafi flúið Kúbu Castros og sest að í Bandaríkjunum. Þegar Kúbverjinn sagði Bandaríkjamönnum eitt sinn sögu sína sögðu þeir hver við annan að þeir áttuðu sig ekki á því hversu heppnir þeir væru. Kúbverjinn svaraði þá: Hversu heppnir þið eruð? Ég hafði stað til að flýja til. Það var boðskapur sögunnar. Ef við töpum frelsinu fyrir hugsunarleysinu, fyrir kúguninni og fyrir ofríkinu þá höfum við engan stað til að flýja til. Þúsundir nágranna okkar sem streyma nú til Evrópuríkis til að taka þátt í stríði átta sig á þessu. Þeir taka þátt í stríði til að draga línu í sandinn fyrir friðinn. Forystumenn í Evrópu hafa verið máttlausir undanfarin ár og jafnvel aukið á pólitískt erfið viðskipta- og hagsmunatengsl við rússnesk stjórnvöld, en sá tími er vonandi á enda. Við getum ekki staðið aðgerðalaus hjá á meðan harðstjóri dregur upp nýtt járntjald og kallar með því þjáningu og dauða yfir milljónir manna. Við sem búum í þessum heimshluta, við sem höfum búið við þennan frið og þessa velmegun sem aðrir börðust fyrir að við gætum notið, verðum að gera allt sem við getum til að leggja Úkraínu lið. Við sem höfum mestu að tapa þurfum að haga okkur þannig. Ég skil það því eftir hjá hæstv. utanríkis og þróunarsamvinnuráðherra: Erum við Íslendingar örugglega að gera nóg?
Frú forseti. Þessa dagana fyllumst við öll máttleysi og vanmætti þegar við sjáum hinar skelfilegu hörmungar sem dynja yfir Úkraínu. Það er okkur eðlislægt að finna til með fólki í neyð. Í huga okkar koma upp spurningar eins og: Hvað ef þetta væri ég? Hvað get ég gert til að hjálpa? Við sem höfum unnið við mannúðarstörf í áratugi þekkjum vel þessar spurningar því að þær eru drifkrafturinn í því erfiða starfi sem á sér stað í kjölfar mikilla hörmunga eins og þeirra sem við upplifum nú. Við höfum öll séð skelfilegar myndir af íbúum borga Úkraínu þar sem þeir hírast í kjöllurum og neðanjarðarbyrgjum, og eignast jafnvel börn við þær aðstæður, til að flýja sprengjuregn rússneska hersins. Það að sinna mannúðarstarfi á átakasvæðum er ekki á færi hvers sem er. Þar gegna lykilhlutverki sérhæfðar hjálparstofnanir eins og alþjóðaráð Rauða krossins. Það var því ánægjulegt að sjá strax í upphafi stríðsins að íslensk stjórnvöld veittu 50 millj. kr. styrk til þeirra. Er það von mín að sú upphæð muni hækka í ljósi versnandi ástands á vettvangi. Á sama tíma eru milljónir manna á flótta innan Úkraínu og nú þegar hefur yfir ein og hálf milljón manns, aðallega konur og börn, flúið til þeirra landa sem landamæri eiga að Úkraínu. Þau sem eiga ættingja og vini innan Evrópu halda áfram landleiðina. Löndin sem fólkið flýr til eru misvel stödd til að takast á við þennan mesta fjölda flóttamanna í Evrópu frá lokum seinni heimsstyrjaldar. Hjálparstofnanir alls staðar að úr heiminum flykkjast nú til þessara landa til að aðstoða stjórnvöld við að takast á við þessa skelfilegu neyð. Þar getum við Íslendingar einnig lagt okkar af mörkum, bæði í formi fjármagns til hjálparstofnana en einnig með því að senda þangað fólk og búnað, t.d. í gegnum almannavarnasamstarf Evrópuríkja. Það er mjög ánægjulegt að sjá hvernig allt samfélagið í þessum löndum stendur saman að því að aðstoða. Fólk opnar heimili sín, veitingastaðir elda ofan í fólk og fyrirtæki og einstaklingar gefa fólki vörur og þjónustu, enda koma flestir varla með neitt með sér yfir landamærin nema þá kannski eina tösku. Nú þegar hafa um 100 Úkraínubúar flúið til Íslands í leit að skjóli frá stríðinu í Úkraínu. Við megum búast við því að sá fjöldi aukist hratt á næstu dögum og vikum og er alls ekki fjarri lagi að nokkur þúsund manna leiti hingað til lands, allt eftir því hversu lengi stríðsátökin halda áfram í Úkraínu. Stjórnvöld hafa nú þegar tekið fyrstu skrefin í að undirbúa móttöku þessa fólks. Virkjuð hefur verið 44. gr. útlendingalaga sem heimilar skilgreiningu þeirra sem fjöldaflóttafólks og nú í dag tilkynnti hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra um skipun sérstaks aðgerðahóps til að samhæfa móttökuna. Það eru allt góð fyrstu skref, en betur má ef duga skal því að þeir sem koma hingað til lands undir 44. gr. útlendingalaga hafa lakari réttarstöðu en annað flóttafólk og fá t.d. ekki atvinnuleyfi hér á landi. Það dugar ekki að við höldum að ríki og sveitarfélög hér á landi geti höndlað þetta ein og sér. Rétt eins og í löndunum sem eiga landamæri að Úkraínu og eru að taka á móti tugum þúsunda nýrra flóttamanna á dag þá þarf allt íslenska samfélagið að standa saman í því að leysa þá stærstu samfélags- og mannúðaráskorun sem við höfum staðið frammi fyrir um áratugaskeið. Þetta er verkefni sem ríki og sveitarfélög geta ekki leyst ein og sér. Við þurfum að virkja almenning, félagasamtök, fyrirtæki og stofnanir í að vinna saman sem eitt teymi. Það er von mín að aðgerðahópur sá sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra tilkynnti um í morgun verði ekki einungis pólitískur vettvangur til að samræma aðgerðir, heldur verði einnig tryggt að dagleg samhæfing á milli allra þeirra aðila sem vilja leggja hönd á plóginn sé keyrð áfram á sem skilvirkastan hátt. Við þurfum öll að vinna saman í því að taka utan um þetta fólk á flótta. Við þurfum að aðstoða það við að komast inn í íslenskt samfélag. Við þurfum að styðja við bakið á því á þessum erfiðu tímum í framandi landi. Við þurfum að fá börnin okkar til þess að taka vel á móti nýjum nemendum í framandi landi. Við þurfum að vinna saman sem ein þjóð í því að sýna að hjarta okkar slær með Úkraínubúum. Með leyfi forseta: „Slava Ukraini!“
Frú forseti. Við sem vorum hér að horfa fram á bjartari tíma eftir tveggja ára Covid-martröð ásamt öllum öðrum þjóðum sem byggja þennan hnött okkar bjuggumst vart við því að næsta áskorun yrði svo gríðarleg sem raun ber vitni. Það gefur auga leið að mann setur hljóðan við þær fréttir sem berast bæði í gegnum samfélagsmiðla og á vefmiðlum frá degi til dags. Nú þegar stríðið í Úkraínu hefur staðið í 12 daga er ekkert lát á þeim hörmungum sem dynja á saklausum borgurum þar í landi. Talið er að yfir ein milljón manna hafi flúið landið til nágrannaríkja. Hundruð óbreyttra borgara hafa látið lífið og þúsundir slasast. Íbúar Evrópu eru sem lamaðir yfir stöðunni sem fer versnandi með hverjum deginum. Vopnahlé halda ekki, lyf og nauðsynjar til að sinna slösuðum og sjúkum eru af skornum skammti og yfirvöld í Rússlandi forherðast í markmiðum sínum. Bilunin er slík að jafnvel kjarnorkuver eru ekki einu sinni undanskilin árásum. Ekkert sem við höfum séð frá seinni heimsstyrjöld kemst í hálfkvisti við þann flóttamannavanda sem blasir við í kjölfar þessarar innrásar. Svo vægt sé til orða tekið þá verður þetta gríðarlegt verkefni fyrir þjóðir Evrópu og þjóðir hins vestræna heims að mæta þessu góða fólki í neyð og skjóta yfir það skjólshúsi. Líkurnar á því að stríðið breiðist út eru heldur ekki alveg óhugsandi en að sjálfsögðu ber maður þá von í brjósti að svo verði ekki. Atlantshafsbandalagið hefur tekið það skýrt fram að hernaðaríhlutun komi ekki til greina af hálfu þess enda er bandalagið varnarbandalag og Úkraínumenn eru ekki þar innan. Staðan kallar þó á gjörbreytta stöðu í öryggismálum í Evrópu, enda ljóst að yfirvöld í Rússlandi virðast ekki fara eftir alþjóðlegum leikreglum. Kannski er það rétt sem hér hefur komið fram í umræðunni að vestrænar þjóðir hafa að einhverju leyti sofið á verðinum en frá seinna stríði höfum við einmitt reynt að beita þeim aðferðum að höfða til þjóða með auknum viðskiptum, auknum samskiptum á öllum sviðum, með þá von í brjósti að í kjölfarið fylgi líka lýðræði og sterkar stofnanir. Það er óhætt að segja að það hafi ekki tekist miðað við stöðuna í Úkraínu að laða Rússa í þá átt. NATO mun þurfa að efla varnir aðildarríkjanna, þó einkum í námunda við þau stríðsátök sem geisa nú í Evrópu. Sú fordæmalausa staða sem blasir við í Úkraínu kallar á sterk viðbrögð og að mínu viti, virðulegi forseti, hefur einmitt ekki staðið á þeim. Viðbrögðin eru jafnvel meiri og sterkari en ég sjálfur gat vonast eftir. Ég er nýkominn heim af ráðstefnu Evrópunefndar þjóðþinga ESB sem fór fram 3.–5. mars. Sem aðili er Ísland þar áheyrnarfulltrúi. Frakkar hafa nýverið tekið við formennsku og var yfirskrift ráðstefnunnar Uppbygging eftir Covid. Ætlunin var að rýna helstu áherslumál sem sneru að formennsku Frakka og þá sérstaklega út frá þeim áskorunum sem heimsfaraldur hefur haft í för með sér. Ætlunin var að ræða um viðspyrnu, loftslagsmál, orkuskipti og framtíð sambandsins. Það er skemmst frá því að segja að stríðsátökin í Úkraínu yfirskyggðu alla umræðu frá fyrstu mínútu. Með stuttum fyrirvara var ákveðið að sérstök umræða færi fram um stríðsátökin og þá stöðu sem upp er komin í öryggismálum. Það var fagnaðarefni að heyra algjöran einhug á fundinum meðal þeirra Evrópuríkja sem þar tóku þátt. Áhyggjur allra sem tóku til máls sneru að sjálfsögðu að stöðunni í Úkraínu og öryggismálum en ekki síst orkumálum. Það kom fram í máli framsögumanns á þinginu á ráðstefnunni að Evrópuríki kaupa olíu og gas af Rússum fyrir 10% hærri fjárhæð á ári en stjórnvöld í Rússlandi leggja til hernaðar. Segja má að viðskiptin, fjármagni stríðsvélina og gott betur en það. Með því að gera Evrópuríkin háð orku frá Rússlandi hefur Pútín kannski náð tangarhaldi sem aðeins verður leyst með mjög íþyngjandi kostnaði fyrir íbúa í Evrópuríkjunum. Fari það svo að orkusamningum verði sagt upp er óvíst hvernig tryggja eigi næga orku í kjölfarið. Mikilvægi þess að hraða orkuskiptum er því ótvírætt fyrir Evrópuríkin sem að sjálfsögðu eru farin að stíga mjög stór skref í þá átt. Virðulegi forseti. Ég held að við Íslendingar getum eflaust hjálpað til með því hugviti sem hér hefur skapast á undanförnum árum í kringum endurnýjanlega orku, hvort sem það er jarðvarmi eða fallvötn sem við höfum virkjað, og við stöndum mjög vel miðað við samanburðarþjóðir á því sviði. En við verðum einnig að taka stöðuna alvarlega og rýna okkar áætlanir. Við þurfum að líta til þess að orkuskiptin hér nái fram að ganga, að við séum sjálfbær ef eitthvað kemur upp á. Þeir sorglegu atburðir sem nú eiga sér stað í Úkraínu kalla á aukna umræðu um öryggismál þjóðarinnar. Ísland sem frjálst og fullvalda ríki verður að vera tilbúið til þess að axla sína ábyrgð. Við þurfum að huga að matvælaöryggi okkar, orkuöryggi, sem áður hefur verið nefnt, netöryggi og tryggja að við séum í stakk búin til að mæta því óvænta. Ég nefndi það í upphafi ræðu minnar að vonir hefðu staðið til þess að það yrði ekki gerð alvara úr þessari ógn. Því kom flatt upp á þingmenn á umræddum fundi og það kom flatt upp á flesta málsmetandi aðila að farið væri í allsherjarinnrás í Úkraínu. Ég skil ekki þann hugsunarhátt sem þar býr að baki en það er einmitt hið óþekkta sem við þurfum að gera okkur grein fyrir. Hvort sem það eru stríðsátök, heimsfaraldur eða aðrar mögulegar ógnir þá þurfum við alltaf að standa klár á því að við getum mætt þeim. Það getur kallað á aukin útgjöld. Við eigum allt okkar undir því að varnir landsins séu tryggðar. Sú trygging byggir á vilja okkar til að láta ekki okkar eftir liggja. Ég hef trú á því, virðulegi forseti, að á næstu dögum og vikum og mánuðum munum við sjá breyttar áherslur sem snúa fyrst og fremst að því að horfa á öryggismál sem þjóðaröryggismál númer eitt. Ég vonast til þess að okkur farnist vel í að taka þátt með öðrum þjóðum í þeirri vegferð. Ég held að íslenska þjóðin, sem er vel menntuð og hefur gengið í gegnum ýmislegt, þó að við blessunarlega höfum ekki þurft að þola stríð, getum lagt okkar lóð á vogarskálarnar í þeirri vegferð og höldum áfram að vera þjóð meðal þjóða. Það er gríðarlega verðmætt að vera frjáls og fullvalda þjóð. Ég fann vel fyrir því á umræddum fundi þar sem ég sat með flottum fulltrúum m.a. frá Kosovo, en við munum öll eftir þeim hörmungum sem þar dundu yfir, og þingmanni frá Georgíu, en ráðist var á hans land 2008. Ég fann fyrir því að ég var heppinn að búa á Íslandi.
Virðulegi forseti. Innrás Rússa í Úkraínu er hernaður alræðisins gegn lýðræðinu. Þess vegna snertir hann okkur ekki bara tilfinningalega, þetta er hernaður gegn sérhverju lýðræðisríki í Evrópu og hefur víðtæk áhrif. Samstaðan með Úkraínu er ekki aðeins samkennd með fólki í fjarlægu landi. Þetta er samstaða sem er líka nauðsynleg vegna okkar eigin hagsmuna og ég ætla svolítið að einblína á þá. Fólskuleg innrás Rússa í Úkraínu auk mikilla breytinga á alþjóðasamfélaginu á undanförnum árum og þeirra langvarandi áhrifa felur í sér að við þurfum að skoða ákveðin viðbrögð, okkur. Ég ætla að fara yfir fjóra þætti. Í þessum tilgangi þurfum við í fyrsta lagi að sýna öflugri samstöðu með bandalagsþjóðum okkar í NATO og við gerum áætlun um stóraukna þátttöku okkar þar í gegnum borgaraleg störf sem tengjast sameiginlegum verkefnum bandalagsins. Í öðru lagi, til þess að treysta varnarsamstarf okkar við Bandaríkin og það verði virkari í ljósi nýrrar hættu sem steðjar að öryggi þjóða, verðum við að óska eftir viðræðum við Bandaríkin um viðbót við varnarsamning landanna sem tryggi sérstaklega að varnarsamningurinn taki með ótvíræðum hætti til netárása sem beinast að öryggi landsins, að varnarsamningurinn taki með ótvíræðum hætti líka til mikilvægis órofinna samskipta Íslands við umheiminn á ófriðartímum eins og birgða og fólksflutninga, sæstrengja og orkuöryggis, og að varnarsamningurinn geymi líka ákveðin ákvæði um verkferla sem eigi að virkja þurfi á aðstoð Bandaríkjamanna að halda. Í þriðja lagi þá vil ég draga það fram að ég tel rétt að við höldum öllu opnu varðandi það að meta strax mikilvægi varanlegrar viðveru varnarliðs í samvinnu við bandalagsríki okkar og sérfræðinga, sérstaklega með öryggi og varnir Íslands í huga. Þarna þarf að eiga sér stað kalt hagsmunamat. Í fjórða lagi, til þess að treysta stöðu Íslands, verðum við að meta kosti þess alveg óhrædd að stíga lokaskrefið frá aðild að innri markaði Evrópusambandsins að fullri aðild. Einkum verði horft til þess að treysta pólitíska stöðu landsins og öryggishagsmuni okkar með því að fá sæti við borðið eins og í Atlantshafsbandalaginu. Danir eru þessa dagana að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um það að afnema varnarfyrirvarann til þess að þeir geti af fullum krafti og þunga tekið þátt í samstarfi og samvinnu innan ESB og átt sæti við borðið. Við stofnun Atlantshafsbandalagsins var ekki eina viðbragð vestrænna ríkja eftir síðari heimsstyrjöld að Bandaríkin ákváðu að veita stríðshrjáðum Evrópuríkjum gífurlega efnahagsaðstoð sem kennd var við Marshall. Við verðum strax að fara að huga að því þegar kemur að Úkraínu og vera tilbúin að styðja strax við landið og segja það núna í dag. Eftir þessa efnahagsaðstoð þá lögðu Bandaríkin líka fast að Evrópuþjóðum að bindast samtökum um aukna samvinnu á sviði viðskipta og efnahagsmála og Evrópusambandið er einmitt sprottið úr þeim jarðvegi. Síðustu atburði sýna svo ekki verður um villst að bandalag um varnir og efnahag verður ekki í sundur slitið. Það hefur verið gæfa okkar Íslendinga að eiga fulla aðild að bandalaginu. Virðulegi forseti. Við stöndum andspænis nýjum áskorunum, nýjum valdahlutföllum í heiminum og við þurfum að horfast í augu við það að við þurfum að meta okkar hagsmuni núna út frá þeim aðstæðum sem eru í dag. Viðbrögð okkar við stríðinu í Úkraínu eiga því ekki einskorðast við daginn í dag. Samhliða því að taka vel og mynduglega á móti flóttafólki frá Úkraínu, standa vel með efnahagsþvingunum og gera allt til þess að treysta samstöðu þjóðanna, þurfum við að horfa, virðulegi forseti, fram í tímann. Við þurfum að meta stöðu Íslands í nýju ljósi og tryggja framtíðarhagsmuni landsins á öllum sviðum og við þurfum að þora að gera það.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu hér og þakka fyrir gott upplýsingaflæði, sem er gríðarlega mikilvægt fyrir þingheim svo við getum fylgst með stöðunni dag frá degi. Hér er auðvitað sami tónn í öllum þingmönnum. Við erum algjörlega miður okkar yfir þeirri stöðu sem upp er komin, að ráðist sé inn í fullvalda ríki með ofbeldi þar sem fyrst og fremst óbreyttir borgarar, konur og börn, liggja í valnum. Öll getum við samsamað okkur með þessu fólki og fundið til með því, fundið fyrir vanmættinum og viljum af öllu hjarta gera það sem við getum til þess að hjálpa. Sýn okkar þingmanna er kannski ekki alveg einsleit þegar kemur að því hvernig við viljum bregðast við. Ég get tekið undir það að við erum þjóð meðal þjóða. Við eigum að vera í góðum samskiptum, góðri samvinnu við aðrar þjóðir og önnur lönd, en það þarf ekki að vera með samningum eða inngöngu í stór bandalög sem við horfum á stóru myndina. Mér fannst gott að hlusta á hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Hún talaði um Evrópusambandið. Þá var mér hugsað til Titanic, skipsins sem gat ekki sokkið, Evrópusambandsins, sem verður sambandið sem kemur í veg fyrir fleiri heimsstyrjaldir, Kárahnjúkavirkjunar, sem virkjunar sem verður til þess að við þurfum aldrei aftur að virkja af því að við fáum nóga orku. Staðan er hins vegar þannig að við erum ekki í Evrópusambandinu en við eigum í gríðarlega góðri samvinnu við okkar nágrannaþjóðir. Við erum með alls konar samninga og auðvitað vinnum við mikið með Evrópusambandinu í gegnum EFTA. En það er mín bjargfasta trú að við eigum að standa utan Evrópusambandsins. Evrópusambandið er auðvitað þannig að eins og í Eurovision eru bara ákveðnar þjóðir sem þurfa ekki að fara í undankeppnina. Þannig virkar Evrópusambandið líka. Þar er ekki jafningjastaða. Við erum ótrúlega fámenn og lítil þjóð sem er gríðarlega rík af auðlindum. Við erum herlaus, við erum friðelskandi. Við höfum samningsstöðu. Við þurfum ekkert að láta innlima okkur í eitthvað til að þurfa að segja já við ákvörðunum miklu stærri ríkja. Næst langar mig aðeins að tala um varnarsamning við Bandaríkin og mig langar að tala um lýðræðisleg samfélög. Það eru nokkur ár síðan æðsti maður í því ríki vildi taka Grænland og eignast Grænland. Málið er nefnilega það að við lifum í heimi þar sem hvar sem er, hvort sem það er í austri eða vestri, norðri eða suðri, geta alltaf komist til valda, jafnvel á lýðræðislegan hátt, veikir einstaklingar sem hafa gríðarlega hættulega heimssýn og gera allt, þegar þeir eru komnir á þann stað, til að hafa til þess völd að brjóta lýðræðið niður innan frá. Þess vegna held ég að við eigum fyrst og fremst að vinna alltaf út frá diplómatískum lausnum. Við eigum ekki að hvetja til hernaðar. Ég skil sjálf ekki: „Guði sé lof að við erum í NATO þegar það er stríð í Úkraínu.“ Ég held að fyrir fólkið í Úkraínu breyti það ekki miklu að við séum í NATO. Við erum herlaus þjóð, við eigum ekki að styðja við áframhaldandi hernað sem aldrei verður til annars en að það verða fleiri sem falla og liggja í valnum. Við eigum að styðja og styrkja rússneska þjóð til þess reyna að losna við þennan veika mann. Við eigum að standa með lýðræðinu, alltaf. Við eigum alltaf að tala fyrir friði. Við eigum að opna landið fyrir flóttafólki. Við eigum að senda peninga, við eigum að senda mat, við eigum að gera allt sem við getum og sem í okkar valdi stendur. Við eigum ekki að stuðla að frekari stríðsátökum. Það er bara mín bjargfasta trú. Ég veit að mjög margir eru mjög ósammála mér en ég stend við það. Annað sem mig langar til að tala um er varðandi rússneska sendiherrann. Ég hváði sjálf þegar ég heyrði sendiherra Rússlands á Íslandi tala og ég hef heyrt háværar raddir og ég hef fengið fyrirspurnir eins og: Af hverju er honum ekki vísað úr landi? Af hverju erum við að styðja við orðræðu sem styður við hernað brjálaðs manns í Úkraínu? Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir okkur að halda samskiptum, eins og hefur verið sagt, halda þessum kanal opnum til Rússlands af því að við eigum alls konar undir því. Við eigum sjálf fólk í Rússlandi sem við þurfum að tryggja að sé öruggt. Þetta stríð er ekki bara stríð sem háð er með sprengjum og byssukúlum. Þetta er líka gríðarlega stórt upplýsingastríð okkar og Pútíns. Það sem við sjáum á samfélagsmiðlum er gríðarlegur áróður og hann er beggja vegna. Ég trúi því að þarna hafi brjálaður maður með ægivaldi sínu ruðst inn með hervaldi í frjálst og fullvalda ríki. Það höfum við fordæmt og eigum að gera það. En við verðum líka að átta okkur á því að þetta snýst rosalega mikið um ásýnd. Það eru ekki allar fréttir réttar. Rússneskur almenningur fær ekki réttar fréttir, þar er lokað á samfélagsmiðla, þannig að ég ítreka að við eigum að standa með rússnesku þjóðinni sem heyr ekki þetta stríð við Úkraínubúa. Að lokum langar mig að segja, af því að hér hefur líka verið minnst á Covid, og ég held að við þekkjum það öll, að við vorum rosalega tilbúin þegar Covid byrjaði, að það var gefið út lag þar sem Þórólfur söng og við vorum öll með og við ætluðum bara að gera þetta saman. En svo varð Covid bara alveg fáránlega langdreginn brandari og við misstum einhvern veginn pínu oft gleðina og urðum ósammála um sóttvarnaaðgerðir og urðum ósammála um mikilvægi hlutanna og forgangsröðun. Ég vil bara ítreka við okkur hér, bæði þingmenn en ekki síst við alla íslensku þjóðina: Stríðið er orðið lengra. Við trúðum því aldrei að það kæmi til þess en það gerðist og það er búið að vera lengra en við héldum að það yrði og það getur jafnvel orðið ótrúlega langt. Ég vil bara brýna það fyrir okkur að við höfum úthald, úthald til þess að missa ekki þessa löngun til að hjálpa, að missa ekki einhvern veginn þráðinn, að verða ekki ónæm fyrir því að sársaukinn er þarna til staðar. Og þó að vikurnar líði og daglegt amstur taki jafnvel við hjá okkur þá verðum við að halda áfram að greiða götu flóttafólks til landsins, við verðum að greiða fyrir því að senda hjálpargögn og peninga og gera það sem við getum gert, til úkraínsku þjóðarinnar af því að það held ég að sé hættulegast, og við sjáum það í styrjöldum um allan heim og höfum haft það í eyrunum í fréttatímanum frá því að við vorum börn, að við getum orðið ónæm fyrir því að heyra hversu margir dóu á vesturbakka Jórdanar. Við verðum að hafa úthald. Við verðum að tala fyrir friði. Við verðum að standa með lýðræðinu. Þannig stöðvum við stríð, ekki með stærra stríði.
Frú forseti. Hörmungarnar í Úkraínu kalla líka á viðbrögð á Íslandi. Samstaða Vesturlanda í viðbrögðum sínum hefur verið meiri en menn kannski væntu, sem betur fer, en við þurfum að huga að því hvernig við getum komið að mestu liði hér, Íslendingar, til lengri og skemmri tíma. Það blasir við að fyrsta verkefnið er að hjálpa fólki sem er á flótta frá Úkraínu og ljóst að flóttamannastraumurinn verður sá mesti í Evrópu frá lokum seinni heimsstyrjaldar. Við höfum þegar veitt fleira fólki hæli á Íslandi en Bretar hafa gert og það munu margir fleiri fylgja á eftir. En við þurfum líka að styðja við þjóðirnar og löndin næst Úkraínu þar sem álagið er mest vegna straums flóttamanna og ekki gleyma þeim sem starfa í nærumhverfinu þó að stuðningur við þau lönd sé ekki eins sýnilegur og það sem við gerum hér á Íslandi. En í ljósi þess að það liggur fyrir að við munum taka við miklum fjölda flóttamanna á næstu misserum er afskaplega brýnt að við lögum flóttamannakerfið. Það hefur lengi verið vanrækt, ég hef reynt að benda á þetta á undanförnum árum en hælisleitendakerfið á Íslandi virkar ekki sem skyldi. Hæstv. dómsmálaráðherra nefndi þetta fyrir fáeinum dögum síðan og boðar frumvarp sem hann hyggst leggja fram hér á morgun. Það eitt og sér dugar ekki til - eins og hæstv. ráðherra lýsti í útvarpsviðtali í morgun tók Útlendingastofnun 200 hótelherbergi á leigu í síðustu viku og ætlaði að bæta öðrum 200 við og þau yrðu fljót að fyllast - þegar kerfið, sem var í raun hannað eftir seinni heimsstyrjöld til að taka við tímabundnum og verulegum straumi flóttafólks úr stríðsástandi, hefur ekki verið lagað að breyttum aðstæðum á 21. öld. Það er því mikilvægt að við endurmetum það til að geta veitt sem mesta aðstoð nú þegar hún er orðin eins aðkallandi og raun ber vitni. En ávallt þarf þó að hafa það í huga, sem ég nefndi hér áðan og hef gert ítrekað, að við megum ekki gleyma mikilvægi þess að aðstoða á nærsvæðunum þó að það sé ekki eins sýnilegt og það sem við gerum hér á Íslandi. Við munum augljóslega líka þurfa að taka afstöðu til varnarsamstarfsins sem við erum þátttakendur í, Atlantshafsbandalaginu. Það er ekki ólíklegt og raunar nánast gefið að umsvif NATO með þessari breyttu heimsmynd munu aukast og staða Íslands á hnettinum verði aftur mikilvæg í því samhengi eins og hún var í tíð kalda stríðsins. Þar þurfum við að vera reiðubúin til samstarfs við aðrar vestrænar þjóðir um varnarmál. Við þurfum líka að hugleiða hvernig við, ekki bara Ísland heldur Vesturlönd öll, lögum okkur að þeirri gjörbreyttu heimsmynd sem blasir nú við. Þetta á ekki hvað síst við á sviði orkumála. Þetta hefur mikið verið rætt síðustu vikuna og rúmlega það í nágrannalöndum okkar, í Bandaríkjunum, Bretlandi og raunar alls staðar á Vesturlöndum, að Vesturlönd þurfa að verða í meira mæli sjálfum sér næg um orku. Vesturlönd, Evrópuríki sérstaklega, senda um 700 milljónir dollara á dag til Rússlands, til stjórnvalda í Rússlandi, sem greiðslu fyrir orku. Þessi lönd eru háð þessari orku, telja sig varla geta án hennar verið. Það veikir stöðu Vesturlanda gagnvart stjórnvöldum í Rússlandi. Þessu verður ekki mætt með því að fjölga enn vindmyllum. Vindmyllum mun eflaust fjölga en það leysir ekki orkuþörf Vesturlanda næstu árin eða áratugina. Vonandi sjáum við fram á áframhaldandi framþróun í orkuframleiðslu, í tækni, í umhverfisvænni endurnýjanlegri tækni, en það er hins vegar algerlega ljóst að heimurinn, og þar með talið Vesturlönd, mun þurfa meira gas og meiri olíu um fyrirsjáanlega framtíð næstu árin og næstu áratugina. Þess vegna finnst mér að það hljóti að vera að ríkisstjórn Íslands, og vonandi getur hæstv. utanríkisráðherra tjáð sig aðeins um þetta, endurskoði þá undarlegu ákvörðun að áforma bann við rannsóknum og leit að olíu og gasi í íslenskri lögsögu á sama tíma og norsk stjórnvöld eru nýbúin að gefa út 53 ný rannsóknar-, leitar- og vinnsluleyfi í sinni lögsögu. Um öll Vesturlönd er nú rætt um mikilvægi þess að þessi lönd verði í auknum mæli sjálfum sér næg um orkuframleiðslu. Þar eigum við einnig að leggja okkar af mörkum en við þurfum líka að hugleiða hvort við þurfum ekki að standa okkur betur. Nú tala ég hér ekki bara um okkur hér á Íslandi heldur þessar vestrænu þjóðir sem standa nú saman gegn þessari ógn, hvort við þurfum ekki að standa okkur betur í að verja þau gildi sem hafa skilað okkur þeim árangri sem Vesturlönd hafa náð, þau gildi sem Úkraínumenn eru núna að deyja fyrir, berjast fyrir á götum borga landsins. Lýðræði, raunverulegt virkt lýðræði, að fólk geti ráðið sjálft sinni framtíð og hvernig löndunum er stjórnað og að stjórnmálaumræða og ákvarðanir snúist um raunverulegt innihald og raunveruleg áhrif þeirra ákvarðana sem eru teknar en ekki, eins og hefur verið þróunin, því miður, á Vesturlöndum og átt þátt í að veikja Vesturland gagnvart ógnunum, að yfirborðsmennskan verði allsráðandi. Forseti Rússlands hefur fylgst með þessari þróun og það hafa stjórnvöld í öðrum vaxandi ríkjum einnig gert og talið stöðu sína styrkjast fyrir vikið. Þegar Rússland gerði innrás í Úkraínu lýsti forseti Rússlands því yfir að þeir væru að ráðast gegn nasistum, stjórn nasista í Úkraínu. Augljóslega fráleit yfirlýsing. En þetta hafði forsetinn eftir umræðu á Vesturlöndum þar sem menn fara allt of frjálslega nú til dags með það að stimpla fólk og kalla það illum nöfnum. Yfirborðsmennskan er orðin of áberandi. Í Kanada, þar sem bændur og vöruflutningabílstjórar efndu til mikilla mótmæla, töluðu stjórnvöld í því landi um þá sem fasista, jafnvel nasista, sem var ósanngjarnt. En ef við förum svona frjálslega með staðreyndir hér á Vesturlöndum, í okkar vestræna lýðræði og umræðan verður of yfirborðskennd, þá veikir það stöðu okkar gagnvart ógnum eins og birtast núna í Úkraínu og kunna að koma víðar að. Styrkleiki okkar liggur í þeim grunngildum sem skiluðu þeim árangri sem við höfum náð og ekki hvað síst í lýðræðinu, í því að ræða raunverulegt innihald hluta, staðreyndir - ekki áróður, ekki falsfréttir eins og nú berast í stríðum straumum frá Rússlandi - heldur að rökræða um staðreyndir og bestu leiðirnar fram á við. Þess vegna þurfum við að ræða þetta stóra viðfangsefni sem heimurinn stendur frammi fyrir út frá staðreyndum og því hvernig við getum best orðið að liði, ekki út frá umbúðum, frösum, staðreyndum og raunverulegum lausnum máls.
Frú forseti. Það geisar stríð í Evrópu og við finnum fyrir ógninni. Rússneski herinn heldur áfram að sækja inn í Úkraínu með mannfalli og eyðileggingu og meira en milljón manns eru á flótta. Við hér á Íslandi finnum fyrir ógninni. Með stríðinu í Úkraínu erum við í raun ekki svo langt frá heimsins vígaslóð. Vera okkar í NATO, varnarbandalagi vestrænna lýðræðisþjóða, veitir okkur tryggingu sem merkir að við sem herlaus þjóð vitum að hermenn annarra NATO-þjóða munu verja okkur ef á okkur verður ráðist. En við tökum þátt í viðskiptaþvingunum gegn Rússlandi með öðrum þjóðum, listafólkið og íþróttafólkið okkar gerir líka sitt. En hvað getum við gert meira? Við getum tekið á móti flóttafólki, safnað fé fyrir nauðstatt fólki í Úkraínu og sent þeim vistir og við stjórnmálamennirnir, þingmenn og ráðherrar, getum talað við öll tækifæri í alþjóðanefndum og fundum erlendis fyrir friði og friðsamlegum lausnum til að stöðva stríðið. Við megum aldrei gefast upp á að leita eftir friðsamlegum lausnum og til þess þurfa samskiptaleiðir við stríðandi fylkingar að vera til staðar. Þess vegna er það alvarleg aðgerð sem á ekki að grípa til nema í lengstu lög að kalla sendiherra heim eða vísa úr landi. Hvað getum við gert til að stuðla að bættu samfélagsöryggi hér á landi? Við gerum það með því að fylgja eftir þjóðaröryggisstefnunni sem var samþykkt á Alþingi árið 2016. Þjóðaröryggisráð á samkvæmt lögum að fylgja þeirri stefnu eftir og kalla eftir upplýsingum frá viðeigandi ráðuneytum og stofnunum um hvernig staðan er á einstökum þáttum sem skipta þar máli. Netöryggi er þar á meðal og fjarskipti. Netárásir eru beinar árásir á innviði og geta bæði beinst að opinberum stofnunum og einkafyrirtækjum. Þeim þurfum við að kunna að verjast. Við þurfum að byggja upp neyðarforða og fylgjast með ferðum um landamæri á sjó og lofti. Meta þarf styrk almannavarna og aðra þá þætti sem varða þjóðaröryggisstefnu landsins og mun líklegast reyna á ef stríðið breiðist út. Það þarf einnig að meta afleiðingar og áhrif aðgerða gegn Rússlandi á íslenskt efnahagslíf og daglegt líf borgaranna og teikna upp sviðsmyndir með mótvægisaðgerðum innan lands ef gert er ráð fyrir að ákveðnir hópar samfélagsins þurfi að líða meira en aðrir fyrir þær. En við munum axla ábyrgð og taka á okkur þrengingar ef það má verða til þess að stuðla að friði, mannréttindum og frelsi, fyrir þau gildi sem opin og frjáls lýðræðissamfélög byggjast á og nú er ógnað. Í valdatafli nýta aðilar sér upplýsingaóreiðu til að rugla fólk í ríminu, til að veikja andstæðinginn og gera honum erfiðara um vik að verjast. Upplýsingaóreiða og falsfréttir eru alltaf hluti af stærri áætlun þeirra sem hag hafa af útbreiðslunni. Pútín beitti upplýsingaóreiðu í aðdraganda innrásarinnar í Úkraínu og það er nokkuð ljóst að almenningur í Rússlandi fær ekki rétta mynd af stríðinu með fréttum þar í landi. Netárásir, upplýsingaóreiða og falsfréttir virða engin landamæri og það er því afar brýnt að þjóðir vinni saman og standi saman gegn þessum ógnum og við ættum að vinna náið með Evrópusambandinu, ekki síður en NATO í þeim efnum. Netið er bæði ógn og vörn því að upplýsingarnar, rangar eða réttar, berast hratt á milli manna og á milli landa. Það er von mín að netið, samfélagsmiðlarnir og leiðir unga fólksins og krafa þeirra um frelsi, opin samfélög og lýðræði verði til þess að stríðið verði stutt og friður náist sem fyrst.
Virðulegur forseti. Pútín Rússlandsforseti og rússnesk stjórnvöld hafa með innrásinni í Úkraínu hafið styrjöld í Evrópu gegn frjálsi og fullvalda þjóð, gegn tilverurétti hennar og mannréttindum. Átökin ógna friði í heiminum enda er engin vissa fyrir því að þau takmarkist við Úkraínu. Innrásin er brot á alþjóðalögum sem samskipti þjóða byggjast á og samningum sem Rússar hafa undirgengist. Í Búdapestsamningnum frá árinu 1994 lofuðu Rússar, Bretar og Bandaríkjamenn að virða sjálfstæði og landamæri Úkraínu. Rússar hafa brotið þann samning sem er grundvöllur að landamærum og sjálfstæði Úkraínu. Innrásin í Úkraínu sýnir mikilvægi aðildar Íslands að NATO og varnarsamnings okkar við Bandaríkin sem eru grunnstoðir þegar kemur að utanríkisstefnu Íslands og í öryggis- og varnarmálum landsins. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er hvorki minnst einu orði á aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, NATO, né varnarsamninginn við Bandaríkin þegar kemur að öryggis- og varnarmálum okkar Íslendinga. Forsætisráðherra landsins er andstæðingur NATO og varnarsamningsins við Bandaríkin, þessara grunnstoða í öryggismálum þjóðarinnar. Á þessum tímum er það með hreinum ólíkindum. Stefna VG, flokks forsætisráðherra, fer gegn grundvallaröryggishagsmunum Vesturlanda. Svo einfalt er það. Það er ekki hægt að segja þetta með öðrum orðum. Það er ótrúlegt að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki haft öryggishagsmuni þjóðarinnar meira í huga við gerð grundvallarplaggs núverandi ríkisstjórnar, sjálfs stjórnarsáttmálans. Allar þjóðir Austur-Evrópu voru hersetnar af Sovétríkjunum í kalda stríðinu og fengu frelsi við fall Sovétríkjanna. Þegar þær fengu frelsi frá Sovétríkjunum lögðu þær strax gríðarlega áherslu á að gerast aðilar að NATO. Af hverju var það? Jú, til að tryggja hið nýfengna frelsi og hin nýfengnu mannréttindi. NATO-aðildin tryggir þeim þetta frelsi. Það þarf að gera með herstyrk NATO. Sagan og saga Evrópu hefur kennt okkur að þetta frelsi verður eingöngu varið með varnarbandalaginu sem er Atlantshafsbandalagið. Ísland á að taka virkan þátt í þessu starfi og það er þar sem við verðum að bregðast við þeirri ógn og því stríði sem er í Úkraínu. Það verður ekki gert með neinum öðrum hætti. Við eigum að taka fullan þátt í því starfi sem nú fer fram bæði innan NATO og líka hvað varðar efnahagsþvinganir. Vert er að minna á að Evrópuráðinu, mannréttindakerfi Evrópu, mannréttindasáttmála Evrópu og Mannréttindadómstól Evrópu var komið á í kalda stríðinu til að skapa grundvöll fyrir baráttu hins frjálsa heims og hvaða grunngildi NATO var ætlað að verja. Það er það sem verið er að berjast fyrir; mannréttindi og frelsi og fullveldi úkraínsku þjóðarinnar. Mannréttindasáttmáli Evrópu er grunnstoð fyrir Ísland í mannréttindum og hefur haft gríðarleg áhrif hér. Sjálfur mannréttindakafli stjórnarskrárinnar byggist á þessum sáttmála. Ég get ekki annað en minnt þingheim á einar merkustu ræður í sögu Alþingis sem fluttar hafa verið í þessum ræðustól. Það eru ræður Bjarna Benediktssonar og Jóhanns Jósefssonar árin 1951 og 1952 þegar Ísland gerðist aðili að Evrópuráðinu og mannréttindasáttmála Evrópu. Þar kemur klárlega fram fyrir hverju var verið að berjast. Þessi barátta fer núna fram í Úkraínu. Úkraínska þjóðin er að berjast fyrir sömu gildum og koma fram í mannréttindakafla okkar og í mannréttindasáttmála Evrópu. Mig langar aðeins að minnast á ræðu Jóhanns Jósefssonar, svo að ég taki hana sem dæmi, þar sem hann vitnar í fulltrúa Íslands, Pétur Benediktsson sendiherra, sem segir varðandi Evrópuráðið: „Þessi samtök til verndunar mannréttindum eru hornsteinn þess varnarvirkis, sem verður bakhjarl baráttu vorrar fyrir mannréttindum gegn þeim, sem nú ógna rétti og persónulegu frelsi.“ Það er þetta persónulega frelsi og þessi mannréttindi sem núna eru átök um í Úkraínu. Úkraínska þjóðin hefur verið með hetjulega baráttu gegn innrásarliðinu til að verja þessi mannréttindi sem við tökum sem sjálfsögðum hlut. Mikilvægt er að Ísland standi þétt með vestrænum þjóðum í þeim aðgerðum sem þær hafa farið í til að stöðva stríðið í Úkraínu sem hófst með innrás Pútíns og þeim aðgerðum sem ætlað er að tryggja öryggi okkar. Það er ekki bjart fram undan í þessu stríðsátökum. Rússar hafa jafnað borgir algerlega við jörðu, líkt og Grosní í Tsjetsjeníu og Aleppó í Sýrlandi. Slíkar hörmungar gætu átt sér stað í Úkraínu. Við í Flokki fólksins lýsum yfir fullri samstöðu með hinni hugrökku úkraínsku þjóð sem berst við ofurefli á þessari örlagastundu. Við lýsum einnig yfir samstöðu með þeim fjölmörgu hugrökku Rússum [[Forseti hringir.]]sem hafa mótmælt árásum yfirvalda þar í landi í fjölmörgum borgum. Mikilvægt er að við tökum vel á móti þeim Úkraínumönnum sem hingað vilja leita á þessum erfiðu tímum í sögu úkraínsku þjóðarinnar og Evrópu allrar.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Við ræðum hér skelfilega innrás rússneskra stjórnvalda í Úkraínu sem hefur gjörbreytt heimsmynd Evrópubúa til langs tíma og þá horfum við til næstu áratuga. Við höfum séð Evrópusambandið takast á við málið með öðrum hætti en við höfum séð áður í sögu Evrópusambandsins. Við höfum séð Þýskaland gjörbreyta stefnu sinni í öryggis- og varnarmálum, Svíþjóð og Finnland og fleiri þjóðir. Nú er svo komið að Svíþjóð og Finnland eru líkleg til að ganga í Atlantshafsbandalagið, eitthvað sem hefði talist óhugsandi fyrir einhverju síðan. Öryggisstefna Evrópu, öryggismál í Evrópu, orkustefna í Evrópu, olíugjöldin og græn orka og orkuskiptin eru held ég umræða næstu missera sem mun taka allt yfir í pólitískri umræðu í Evrópu. Það eru nefnilega svo stór og mikil tengsl á milli orkubúskaparins, hvernig við knýjum áfram hagkerfin í Evrópu og öryggismála. Olía og gas og orkuverð í heiminum, við höfum séð gríðarlega hækkanir á undanförnum vikum í tengslum við stríð og aðdraganda þess þannig að olíuverð og gasverð fer upp úr öllu valdi í vetur. Nú er svo komið að 40% af jarðgasi sem knýr Evrópu áfram eða hitar upp húsin kemur frá Rússlandi og um 20% frá Noregi. Mig langar síðan enn frekar að benda á að rétt tæplega fjórðungur af öllu hveiti sem er neytt í Evrópu kemur frá Rússlandi og tæplega 10% hafa komið frá Úkraínu á síðustu árum. Kornverð hefur hækkað mikið að undanförnu og er að skella á af fullum þunga hér á landi, bæði hækkandi verð og mögulega skortur á korni næsta vetur. Þrjár búgreinar á Íslandi eru verulega háðar innflutningi á korni; svínarækt, alifuglarækt og mjólkurframleiðsla. Hér er rétt að hafa í huga að alifugla- og svínarækt er algerlega háð innfluttu korni. Mjólkurframleiðsla hefur allt að 25% af sinni fóðurþörf frá kjarnfóðri. Því gæti orðið kjötskortur þegar líður á. Verð á áburði hefur einnig hækkað mikið eins og hefur komið fram í vetur. Mögulega mun verð á áburði hækka enn frekar vegna hækkandi olíuverðs. Við skulum vona að nú þegar sé búið að ganga frá áburðarkaupum fyrir komandi sumar. En allir þessir þættir, hækkandi olíuverð, hækkandi verð á kjarnfóðri og áburði ásamt óvissu til lengri tíma um afhendingu, munu strax á næstu vikum hafa áhrif og ákveðnir bændur taka ákvarðanir sínar í tengslum við búskapinn á komandi misserum. Það sem er raunverulega stóra málið og eitt helsta málið sem verið var að ræða í NATO-þinginu fyrir ekki löngu síðan, á febrúarfundinum, og þingmenn hafa rætt líka um Evrópu eru aðfangakeðjur. Aðfangakeðjurnar eru að rofna. Við þekktum þetta í gegnum Covid-19 og við erum að sjá þetta aftur núna í Evrópu í tengslum við innrás rússneskra stjórnvalda. Við þurfum nefnilega að huga að því að framleiða aftur í Evrópu, stytta í aðfangakeðjunum, framleiða vörur og málma. Að undanförnu hefur þjónustuhagkerfið verið að taka yfir efnahagslífið í Evrópu. Nú vakna spurningar um hvort ekki þurfi að huga að því að efla framleiðslu á vörum og t.d. málmum í Evrópu. Það þarf að huga að atvinnulífi í Evrópu og tryggja að iðnaðurinn, framleiðsluhagkerfið, sé áfram í Evrópu. Ég vil enn, eins og ég hef gert í fyrri ræðum þegar við ræðum þessi mál og síðastliðið ár, koma fram með að það er mikilvægt að endurskoða þjóðaröryggisstefnuna sem samþykkt var í þinginu í apríl 2016. Þegar hún var samþykkt kom fram að hún skyldi endurskoðuð eftir fimm ár. Það hefur ekki lítið gerst í samfélaginu á þessum fimm árum; mikið óveður í desember 2019 þegar flutningskerfi raforku og fjarskiptin gáfu eftir, jarðhræringar á Reykjanesskaga á síðasta ári, stríð í Evrópu núna, umræða um fæðuöryggi, rof í aðfangakeðju. Þannig að ég ítreka þá ósk til íslenskra stjórnvalda að þjóðaröryggisstefnan sé endurskoðuð sem allra fyrst og kláruð. Úkraínska þjóðin stendur frammi fyrir gríðarlega erfiðu verkefni og mikilvægt að við gerum okkar allra besta til að styðja við hana með sem öflugustum hætti á erfiðum tímum. Við Íslendingar erum lítil friðelskandi þjóð, smáríki norðarlega í Norður-Atlantshafi, þjóðríki sem á allt undir því að alþjóðleg alþjóðalög séu virt. Við skulum hafa í huga að lýðræði eins og við þekkjum það í hinum vestræna heimi er ekki gamalt fyrirbæri og lýðræðisþjóðirnar þurfa svo sannarlega að hafa fyrir því að verja það, verja lýðræðið, verja frelsið.
Virðulegi forseti. Stríðsástandið sem nú stendur yfir er auðvitað ófyrirgefanlegur harmleikur sem kom heimsbyggðinni allri í opna skjöldu. Viðbrögð okkar hafa verið skjót í takti við það til að mæta ástandinu með hraði og það er raunverulega jákvætt að sjá hversu fljót við getum verið að bregðast við þegar þörf er á. Það er fagnaðarefni að Ísland sé reiðubúið að taka úkraínsku flóttafólki opnum örmum, svo gott sem fyrirvaralaust, eins og raun ber vitni. Hins vegar vekja viðbrögðin upp ýmsar spurningar um fordæmi og framkvæmd og mig langar að snerta á nokkrum þeirra. Til að byrja með hefði verið betra og sterkara að veita fólki á flótta frá Úkraínu stöðu flóttamanna í stað þess að veita þeim einungis dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Staða flóttamanns felur í sér sterkari réttindi og þar af leiðandi aukna vernd. Við ættum að sýna alþjóðasamfélaginu að okkur sé alvara og setja leiðandi fordæmi fyrir aðrar þjóðir. Í öðru lagi hefur hæstv. dómsmálaráðherra virkjað 44. gr. útlendingalaga, grein sem gerir flóttafólki frá Úkraínu kleift að njóta milliliðalausrar verndar án þess að fara í gegnum flókið og langdregið umsóknarferli. Þetta er í fyrsta sinn sem við virkjum þessa grein hér á landi og hæstv. dómsmálaráðherra sagði jafnvel í viðtali að hér værum við að horfa á ákveðin tímamót. Þetta eru sannarlega tímamót. Nú vitum við hversu einfalt mál það er að virkja 44. gr. til að taka á móti fólki í neyð. Fordæmið er skýrt. Það er hægt að gera fólki auðvelt fyrir að flýja til Íslands og hljóta hér vernd frá stríði í heimalandi sínu, a.m.k. ef það er pólitískur vilji fyrir því okkar megin. Spurningin er þá sú: Hvers vegna fyrst núna? Hvers vegna hafa viðbrögð af þessu tagi látið á sér standa þegar kemur að ástandinu í Sýrlandi, svo dæmi sé nefnt? Þar hefur stríðsástand verið viðvarandi í ríflega áratug en þrátt fyrir það hefur aldrei komið til þess að 44. gr. hafi verið virkjuð og við Íslendingar réttum Sýrlendingum svo ótvíræða og örugga hjálparhönd sem Úkraínumenn fá nú. Hið sama má segja um Afganistan og Írak. Hver er röksemdafærslan? Hvers vegna erum við svo skjót að bregðist við nú þegar ráðist er á Úkraínumenn en á sama tíma svo treg til þess þegar kemur að öðrum þjóðum þar sem stríð stendur yfir? Þingið og þjóðin ætti nefnilega taka þessum tímamótum mjög alvarlega sem hæstv. dómsmálaráðherra talar um. Þau sanna það að móttaka flóttafólks og framkomu okkar gagnvart því snýst á endanum ekki um neitt annað en pólitískan vilja. Við getum gert mun meira, lagt mun meira af mörkum en ráðafólk kýs að gera það ekki. Í þriðja lagi þykir mér mikilvægt að velta því upp hvernig við getum veitt rússnesku fólki vernd sem talað hefur gegn rússneskum yfirvöldum og er því ekki öruggt í sínu heimalandi. Sér ríkisstjórnin fyrir sér að hjálpa þessu fólki sem er líka í neyð? Ef ríkisstjórnin telur ekki tilefni til þess er eðlilegt að spyrja hvað hún telur vera nægjanlega neyð. Rússnesk stjórnvöld grafa linnulaust undan gildum sem Íslendingar vilja standa fyrir; virðingu fyrir mannréttindum, tjáningarfrelsi, virku lýðræði, og þau þjarma að margvíslegu frelsi fólks til athafna og mannlegrar reisnar. Allt stríðir þetta gegn utanríkisstefnu stjórnvalda og því ekki nema eðlilegt að spyrja hvort það væri ekki einmitt í anda utanríkisstefnunnar að koma óbreyttum Rússum til aðstoðar. Þetta eru hræðilegir tímar og mikilvægt að reyna að hjálpa eftir fremsta megni, enda höfum við alla burði til þess. Við ættum að beita okkur fyrir því að veita fólki vernd gegn ofsóknum sem mótmælir aðgerðum rússneskra stjórnvalda, rétt eins og við veitum flóttafólki frá Úkraínu vernd. Eins og ráðamenn hafa ítrekað minnst á síðustu daga þá eru Íslendingar herlaus þjóð og blessunarlega er lítill vilji bæði á þinginu og hjá þjóðinni til þess að breyta því og við munum því ekki flytja vopn á vígstöðvarnar, en við getum fært von og mannúð í stað morðtóla, hjálp í stað hergagna. Enginn sem flýr vopnuð átök gerir það að gamni sínu. Það eru þung skref að yfirgefa allt sem þú þekkir, fjölskyldu, vini og nærumhverfi þitt. Það er ekki nema von að flest sem flýja vilji halda aftur heim þegar stríðsöxin hefur verið grafin. En þangað til eigum við að gefa þessu fólki hugarró, taka á móti því og gefa því færi á að gefa af sér til íslensks samfélags. Það er það minnsta sem við, herlausa þjóðin fjarri vígvellinum, getum gert. Að lokum vil ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hefja þessa umræðu og fyrir góð samskipti við þingheim frá upphafi átakanna. Á tímum sem þessum skiptir lykilmáli að ríkisstjórnin tali skýrt og miðli upplýsingum um jafnt innan sem utan veggja Alþingis. Að sama skapi þakka ég fyrir afdráttarlausa afstöðu stjórnvalda gegn hernaðarbrölti Pútíns og vona að þessi tónn sé það sem koma skal frá stjórnvöldum í átökum framtíðarinnar, sama hvort þau eru í Evrópu eða annars staðar á hnettinum.
Virðulegur forseti. Það mál sem við ræðum hér í dag er af þeim toga að nær ógerningur er að ná utan um það í umræðu sem þessari. Þeir hlutir sem gerast í Úkraínu eru með þeim hætti að engin leið er fyrir okkur sem hér erum inni að gera okkur í hugarlund þær aðstæður og þá angist sem íbúar þessa lands búa við. Við sjáum á tímum sem þessum hversu dýrmætt það er að búa við öryggi og frelsi til athafna og skoðana, frelsi sem okkur ber að standa vörð um hérlendis og styðja við baráttu ríkja annars staðar í heiminum sem krefjast hins sama. Á Íslandi er ekki gefinn afsláttur af mannréttindum og sá stuðningur sem íslensk stjórnvöld hafa nú þegar heitið til mannúðar- og hjálparstarfa á og við landamæri í Úkraínu skiptir máli sem og stuðningur Íslands við þær refsiaðgerðir sem settar hafa verið á Rússland. Það er mikilvægt að við fylgjumst með öðrum vestrænum þjóðum í þeim aðgerðum og sýnum þar með þá samstöðu í verki og fordæmum þær ólögmætu hernaðaraðgerðir sem rússnesk stjórnvöld stunda í Úkraínu. Staðan í Úkraínu er skelfileg og versnar með hverjum deginum sem líður og í raun með hverjum klukkutíma. Talið er að um 1,5 milljónir manns hafi nú þegar flúið yfir landamæri til nágrannaríkjanna, flestir til Póllands en einnig til Moldóvu, Rúmeníu, Ungverjalands og Slóvakíu. Áætlað er að flóttamannastraumurinn geti orðið allt að 4 milljónir og þeir sem muni þurfa aðstoð verði um 12 milljónir. Til samanburðar má nefna að þegar flóttamannastraumurinn var sem mestur frá Sýrlandi árið 2015 var talað um mesta flóttamannastraum í Evrópu frá síðari heimsstyrjöldinni og var heildartala flóttamanna allt árið 2015 um 1,5 milljónir, sama tala og fyrstu tíu daga stríðsins í Úkraínu. Tölur um manntjón eru á reiki en ljóst að þau mannslíf sem hafa glatast í þessum átökum eru talin í þúsundum og fer talan hækkandi eftir því sem stríðið dregst á langinn. Í stríðum eru það almennir borgarar sem fara verst út úr átökum, almennir borgarar sem varnarlausir bíður örlaga sinna eða reyna að flýja þær aðstæður sem aðrir hafa skapað og er óljóst hver tilgangurinn er með slíkri grimmd eins og þarna er iðkuð. Fréttir berast nú af því að skotið sé á almennar íbúðabyggingar, skóla og sjúkrahús. Mikilvægir innviðir, svo sem rafmagn og neysluvatn, eru víða ónothæfir og matvæli af skornum skammti. Það er mikilvægt að átta sig á því að þeir sem komast yfir landamærin eru aðallega konur og börn þar sem herkvaðning gildir um alla karlmenn sem eru á aldrinum 16 til sextugs og eru þeir skikkaðir til að berjast. Þeir sem eru sjúkir og eiga erfitt með að ferðast eru skildir eftir sem og eldri borgarar og þeir sem eru fatlaðir, einstaklingar sem á engan hátt geta varið sig gegn þeim ógnum sem við þeim blasir. Það er gríðarlega mikilvægt að alþjóðasamfélagið, og þar með talið Ísland, gleymi ekki þessum hópum enda um að ræða þá einstaklinga sem á hvað mestri aðstoð og vernd þurfa að halda og margir hverjir háðir lífsbjargandi meðferðum sem erfitt er að sinna sökum skorts á lyfjum, læknisaðstoð eða hreinlega rafmagni og hreinu vatni. Því miður eru þetta staðreyndir sem fylgja hernaðarátökum og hafa gert alla tíð, en þessum hópum má ekki gleyma, virðulegur forseti. Hvernig verða næstu dagar? Það er ekki ætlun mín hér að vera með spár um framtíð þessara átaka eða hvert þau munu leiða okkur; það eru margir færari og betur til þess fallnir en sá sem hér stendur. Það er hins vegar ljóst að átökin munu halda áfram og þau munu harðna. Áætlað er að um 80.000 einstaklingar hafi snúið aftur til Úkraínu til að taka upp vopn og berjast fyrir heimalandinu sem og að fréttir hafa borist af því að hermenn í Danmörku, Tékklandi og Bretlandi hafa fengið leyfi til að fara og taka þátt í átökunum án þess að vera refsað fyrir það við heimkomu. Íbúar nærliggjandi landa vopnvæðast nú sem aldrei fyrr og ljóst að ótti um hvaða verði er mikill um alla Evrópu og sér í lagi í þeim löndum sem landamæri eiga að Úkraínu, Hvíta-Rússlandi og Rússlandi og þeim ríkjum sem áður voru innan járntjalds Sovétríkjanna. Mikið magn vopna hefur borist Úkraínumönnum frá löndum Evrópu og Bandaríkjunum sem munu hafa gagnast Úkraínumönnum í að halda aftur af sókn Rússa í landinu. Sjá má breytingar á stóra sviði alþjóðastjórnmálanna þar sem meiri hluti íbúa Finnlands og Svíþjóðar telur nú að það komi til skoðunar að ganga í NATO. Sviss, sem hingað til hefur verið hlutlaust og ekki tekið þátt í hernaðaraðgerðum og er utan hernaðarbandalaga, tekur þátt í refsiaðgerðum gegn Rússum og Þjóðverjar hafa ákveðið að efla varnir sínar og talað opinskátt um það en slíkt hefur verið mikið feimnismál í Þýskalandi frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Óhætt er að segja að öll ríki Evrópu hugi nú að vörnum sínum og ljóst að við Íslendingar verðum að gera slíkt hið sama. Það er barnaskapur að hugsa að við séum ónæm, að ekkert geti nokkurn tímann gerst hér, að við séum svo langt í burtu eða svo lítil að við þurfum ekki að hafa neinar áhyggjur, þetta muni ekki snerta okkur á neinn hátt. Við þurfum að taka upp umræðu um varnarmál okkar. Lega landsins er með þeim hætti að í því kalda stríði sem nú virðist vera að vakna upp af löngum dvala getum við ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að Ísland og lögsögu Íslands ber að verja. Ég er ekki að hvetja til hervæðingar með þessum orðum heldur einfaldlega að vekja máls á þeirri staðreynd að við þurfum að taka upp alvöruumræðu um varnarmál landsins. Virðulegur forseti. Ljóst er að ekki eru allir íbúar Rússlands á sömu skoðun og forsetinn enda berast fregnir af mótmælum á götum úti í Rússlandi á hverjum degi, þrátt fyrir að fréttaflutningur af átökunum sé mjög ritstýrður af rússneskum yfirvöldum og svo virðist sem stór hluti rússneskrar alþýðu viti í raun og veru ekki hvað er um að vera í Úkraínu. Fréttir bárust af því í gær að um 5.000 einstaklingar hefðu verið handteknir í mótmælum í Rússlandi en taka má þeirri tölu með miklum fyrirvara eins og öðru sem kemur þaðan. Örlög þessa fólks eru nú á valdi stjórnvalda og getur beðið þeirra margra ára fangelsi fyrir það eitt að mótmæla ólögmætum stríðsrekstri eigin stjórnvalda í Rússlandi. Eins hefur mikill straumur verið út úr Rússlandi til nágrannaríkjanna þar sem ástandið er orðið slæmt, verðbólga há og vörur af skornum skammti og stjórnvöld búin að takmarka mikið af því sem áður þótti sjálfsagt og eðlilegt. Viðskipti við Rússa hafa verið stöðvuð, SWIFT-kerfinu lokað sem gerir öll alþjóðaviðskipti nær ómöguleg og rússneskum bankareikningum erlendis hefur verið lokað. Íbúar Rússlands eru farnir að finna fyrir þeim þvingunum sem á þá hafa verið settir. Þær eru farnar að bíta. Það er mikilvægt í því ljósi að við gætum okkar í ræðu og riti. Þó svo að forseti Rússlands og ráðgjafar hans hafi vilja til þess að halda stríðsrekstri áfram í Úkraínu þá er það ekki þannig að það sé vilji allra íbúa landsins. Við megum ekki og eigum ekki að dæma eina þjóð fyrir gjörðir fárra. Það er ljóst að stríðsátökin í Evrópu munu hafa efnahagsleg áhrif á okkur Íslendinga með beinum og óbeinum hætti. Það er nú þegar ljóst að áhrifanna mun gæta í sjávarútvegi þar sem Úkraína er stórt viðskiptaland er kemur að uppsjávarafurðum og fiskafurðir hafa verið seldar til þriðja ríkis og þaðan inn á Rússamarkað og til Úkraínu. Áætlað er að um sé að ræða 3,5 milljarða í beinni sölu en óljóst er með sölu til þriðja ríkis. Ljóst er þó að um verulegar upphæðir er að ræða. Einnig hafa íslensk tæknifyrirtæki verið að selja inn á þessa markaði og þá aðallega til fyrirtækja í sjávarútvegi. Þeim mörkuðum hefur einnig verið lokað. Verð á áburði og korni hefur hækkað gríðarlega og ekki er séð fyrir endann á þeim hækkunum sem munu koma illa niður á íslenskum bændum og hækka matarverð til neytenda. Helmingur íbúa jarðar fær mat þökk sé áburði og ef það er fjarlægt mun uppskera í sumum tilfellum minnka um helming. Rússland og Úkraína eru á meðal stærstu útflytjenda heims á landbúnaðarvörum og matvælum og Rússar framleiða mikið magn af grunnhráefnum sem þarf við framleiðslu áburðar. Það er því ljóst að ef lokað er á þessa markaði mun framleiðsla á matvöru dragast saman sem getur leitt til skorts á matvöru og verulegra hækkana á matarverði. Það er því mikilvægt og sennilega aldrei mikilvægara en nú að við hugum að fæðuöryggi Íslands og sjálfbærni landsins. Við þurfum að efla stuðning við íslenska matvælaframleiðslu þannig að við séum sjálfum okkur næg er kemur að fæðu fyrir íslensku þjóðina. Slíkt er afar brýnt nú og við erum í kjörstöðu í alþjóðlegum samanburði þegar kemur að því að tryggja þjóðinni þær grunnnauðsynjar sem felast í matvælum og neysluvatni. Þar þurfa stjórnvöld að stíga sterkt inn og efla frekar íslenska matvælaframleiðslu. Við þurfum að byrja í dag. Virðulegur forseti. Ég ætla að enda ræðu mína á málefni sem mér er afar hugleikið en það er móttaka flóttafólks frá Úkraínu. Nú þegar íslensk stjórnvöld hafa virkjað 44. gr. laga um útlendinga samhliða því að Evrópusambandið virkjaði verndar- og neyðaráætlun sína, sem aldrei fyrr hefur verið virkjuð, ekki frekar en 44. gr. útlendingalaga, er ljóst að við getum átt von á miklum fjölda hingað til lands frá Úkraínu. Úrræðið veitir vernd til þriggja ára og áætlanir gera ráð fyrir því að um 1.500 einstaklingar muni koma hingað í leit að öryggi og skjóli. Það er jafnframt ljóst að sú tala sem hér hefur verið nefnd er ágiskun, gæti orðið lægri en einnig hærri, allt eftir því hvernig átökunum mun vinda fram. Það skiptir máli hvernig við leysum þetta verkefni okkar. [[Forseti hringir.]]Íslensk stjórnvöld verða dæmd af því í ljósi sögunnar hvernig til tókst. Við eigum að sýna mannúð og manngæsku á tímum sem þessu og stuðningur íslenskra stjórnvalda, íslensku þjóðarinnar, skiptir máli. Það er þannig að þó við séum ekki stór þjóð [[Forseti hringir.]]á mælikvarða heimsins þá höfum við sýnt að það getur skipt máli þegar á reynir að rödd Íslands heyrist. Það er mikilvægt, virðulegur forseti, að rödd Íslands heyrist nú, mikilvægara en oft áður.
Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka utanríkisráðherra fyrir framgöngu sína, upplýsingagjöf og einarða afstöðu í tengslum við fólskulega innrás Rússlands í Úkraínu. Það er líka gott að finna einhuginn hér á þingi. En staðreyndin er sú að á Alþingi Íslendinga eru utanríkismál of sjaldan rædd og enn sjaldnar af þeirri dýpt sem ætla mætti og þörf er á og það er miður og við þurfum að breyta því. Lærdómurinn er sá að við þurfum að treysta enn frekar stöðu okkar meðal þjóða sem deila með okkur lífsviðhorfum og gildum, um lýðræði, frelsi og mannréttindi. Í því felst sú sterkasta vörn fyrir fullveldið okkar sem kostur er á. Ég er þeirrar skoðunar að farsælast væri fyrir íslenska þjóð að öðlast fulla aðild að Evrópusambandinu. Sú skoðun grundvallast sannarlega ekki eingöngu á þeirri ógn sem okkur stafar nú af rússneskum stjórnvöldum en það er ekki hægt að horfa fram hjá því hversu þunginn á sviði öryggis- og varnarmála hefur aukist mikið hjá Evrópusambandinu, því miður ekki að ástæðulausu. Full aðild Íslands að Evrópusambandinu myndi treysta pólitíska stöðu okkar og mikilvæga hagsmuni, rétt eins og aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu gerir. Og það er auðvitað ekki tilviljun að hér er að stórum hluta um sömu þjóðir að ræða, friðsamar þjóðir sem við eigum samleið með. Ég verð að segja það hér að það er hræsni, fullkomin hræsni, að tala hér eins og við séum ein þjóð áhugasöm um að búa við frið. Herra forseti. Það er kannski í takt við litla áherslu á utanríkismál hvað íslensk stjórnvöld tóku seint við sér í aðdraganda innrásar Pútíns í Úkraínu en sem betur fer hafa þau nú stigið sterk inn með afdráttarlausri fordæmingu og stuðningi við þvingunaraðgerðir. Rússnesk yfirvöld hafa brugðist við á fyrirsjáanlegan hátt og settu Ísland á lista yfir óvinaþjóðir. Ég veit ekki hversu slæmt það er. Við sjáum nú daglega hvernig rússnesk yfirvöld fara með vinaþjóð sína, með frændur sínar. En hugrekki úkraínsku þjóðarinnar er aðdáunarvert. Hún þarf hins vegar annað og meira en aðdáun frá okkur. Hún þarf tafarlausa aðstoð og við þurfum að láta verkin tala hér á landi, innan Úkraínu og víðar. Ef þvingunaraðgerðir eiga að duga til að stöðva óheillaför Pútíns Rússlandsforseta þá þarf að stíga fastar á bremsuna. Afleiðingarnar munu verða íþyngjandi fyrir fjölda fólks, þar með talið okkur hér á landi, fyrir fyrirtæki og fyrir heimili. Það er þó léttvægur kostnaður miðað við það að búa í heimi sem Pútín Rússlandsforseti fær óáreittur að sprengja í tætlur. Við getum ekki látið það viðgangast og okkur ber að gera allt sem við getum til að koma í veg fyrir það. Við munum ná þeim árangri best í för með vinaþjóðum okkar og frændþjóðum sem deila með okkur gildum sem eru okkur lífsnauðsynleg sem sjálfstæðri, fullvalda þjóð; lýðræði, mannréttindi, frelsi.
Virðulegi forseti. Fyrir rétt rúmum mánuði var vinkona mín frá Úkraínu í heimsókn hjá mér hér á Íslandi með manninum sínum. Á þeim tíma var vissulega ólga og blikur á lofti, en þegar þau kvöddu höfðum við áform um að ég kæmi jafnvel að heimsækja þau og börnin þeirra tvö í Lviv í sumar. Nú, mánuði seinna, er staðan gjörbreytt. Síðan innrás Rússlands hófst hafa 38 börn dáið, 71 barn hefur slasast. Börn fæðast inn í þetta ófriðarástand og óöruggar kringumstæður. Innviðir liggja niðri. 211 skólar hafa orðið fyrir eyðileggingu og eru óstarfhæfir. Yfir milljón manns hefur þegar flúið land. Önnur, líkt og vinkona mín og hennar fjölskylda, eru staðráðin í því að vera í Úkraínu þangað til friður kemst á á ný. Bæði hópurinn sem er á flótta og hópurinn sem eftir situr þarf stuðning alþjóðasamfélagsins, þá sérstaklega í formi mannúðaraðstoðar, bæði innan landamæra Úkraínu sem utan. Í ljósi ummæla nokkurra hv. þingmanna minni hlutans um friðarstefnu VG finnst mér vert að minna á að það segir skýrt í stjórnarsáttmála, gildandi og hinum fyrri, að ríkisstjórnin vinni á grundvelli þjóðaröryggisstefnu. Óháð því hversu lengi stríðið mun vara er ljóst að þetta verður langtímaverkefni og mun hafa víðtæk áhrif á samfélagið í Evrópu og víðar. Í því samhengi vil ég tala um fæðuöryggi. Við vitum að hungur og átök tengjast þéttum böndum og eitt fylgir oft öðru. Langvarandi átök í Úkraínu eru líkleg til að hafa mikil áhrif á framleiðslukeðjur á alþjóðavísu. Samkvæmt Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur fjöldi þeirra sem búa við fæðuóöryggi aukist úr 135 milljónum í 283 milljónir síðan 2019. Þessa aukningu má að hluta til rekja til áhrifa heimsfaraldurs á framleiðslukeðjur. Innrás Rússlands hefur nú þegar haft áhrif á aðgengi á nauðsynjum innan og utan landamæra Úkraínu. Til að mynda er skortur á matvælum og drykkjarvatni bæði í Kænugarði og Khrakiv. Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur nú þegar svarað kallinu og sinnir mannúðar- og mataraðstoð innan og utan Úkraínu og þörfin er mikil. Það er líka líklegt að þetta hafi áhrif á fæðuöryggi handan landamæra Úkraínu, sérstaklega á fátækustu ríki heims. Löndin í kringum Svartahaf eru eitt mikilvægasta svæði heimsins fyrir til að mynda kornrækt og framleiða um 12% af framleiddum kaloríum á heimsvísu. Eftir örfáar vikur þurfa bændur á sléttum Úkraínu að setja niður korn ef þeir eiga að ná uppskeru næsta sumar og haust. Það er ljóst að það hvernig þróun þessara mála verður mun hafa mikil áhrif. Úkraína flytur um 40% af framleiðslu sinni á hveiti og korni til Miðausturlanda og Afríku. Þetta eru svæði þar sem víða er þegar skortur á matvælum og aukin skortur og hækkað verð gæti valdið auknum átökum þar. Stríðshrjáð lönd á borð við Jemen eru líkleg til að þjást hvað mest ef tafir verða í framleiðslukeðjum og á útflutningi matvæla frá Úkraínu vegna innrásar Rússlands. Það er gríðarlega mikilvægt að gerðar séu áætlanir um hvernig hægt verði að sporna við matarskorti og að hægt verði að bregðast skjótt við ef truflun í framleiðslukeðjum raungerist. Þetta tengist auðvitað baráttunni við loftslagsvá. Eins og komið hefur á daginn, bæði í heimsfaraldri og nú í ljósi stríðsátaka í Evrópu, er fæðuöryggi víða ógnað. Loftslagsbreytingar munu í auknum mæli valda uppskerubresti, sérstaklega á nú þegar viðkvæmum svæðum þar sem þær grafa undan fæðuöryggi sem stendur jafnvel þegar á völtum fótum. Orkuskiptin eru einnig meira aðkallandi en nokkru sinni. Það er ljóst að það að vera upp á jarðefnaeldsneyti komin skapar óöryggi og víða í Evrópu er kallað eftir hraðari aðgerðum í átt að sjálfbærum orkugjöfum. Frú forseti. Við þurfum að bregðast við þessum stóru áskorunum með samhæfðum aðgerðum og þá meina ég bæði milli ríkja og milli málaflokka. Heimsfaraldur og stríð hafa samverkandi áhrif á loftslagsbreytingar og allt hefur þetta afleiðingar fyrir fæðuöryggi heimsins.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að færa Alþingi skýrslu um stöðuna í Úkraínu, verkefni okkar sem leiða af því hræðilega ástandi sem innrás Rússa hefur skapað. Mig langar að ræða tvennt. Annars vegar þarf að vera alveg á hreinu hvernig við ætlum okkur að taka á móti fólki á flótta. Mun duga því að sækja um vernd og framvísa skilríkjum eða þarf eitthvað meira til? Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fullyrti hér fyrr í dag að þar sem hæstv. dómsmálaráðherra hefði virkjað 44. gr. útlendingalaga færi engin eiginleg efnismeðferð fram við umsókn heldur fengju allir ríkisborgarar Úkraínu sjálfkrafa vernd. Nú erum við að skoða hvernig er með ríkisborgara annarra ríkja sem flýja nú Úkraínu, íbúa sem hafa mögulega verið búsettir í Úkraínu árum og áratugum saman. Munu þau njóta sömu réttinda hér á landi og þau sem hafa úkraínsk vegabréf? Eða munum við gera þessu fólki að fara til annarra ríkja sem þau hafa mögulega flúið sjálf undan stríðsrekstri eða annars konar ofsóknum? Við verðum að átta okkur á því að árið 2020 voru 5.000 flóttamenn frá Sýrlandi, Rússlandi og Bangladess búsettir í Úkraínu. 35.000 ríkisfangslausir íbúar bjuggu þar og 60.000 íbúar af erlendum uppruna, mestan part vel menntaðir ungir menn sem fengu þar dvalarleyfi vegna náms og starfa. Þá er alveg ljóst að fjöldi fólks sem búsett er í Úkraínu á ekki vegabréf og því alls óvíst hvernig þetta fólk á að koma sér úr landinu. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði sömuleiðis í dag að allir sem fengju hér vernd fengju sömuleiðis atvinnuleyfi. Það er mjög afdráttarlaust og til eftirbreytni, enda fengum við fregnir af því í síðustu viku að einkageirann einan og sér hér á landi vanti a.m.k. 12.000 manns í vinnu. Þá má ætla að nokkur þúsund manns vanti í opinbera geirann. Með öðrum orðum, þeir sem óttast að við ráðum ekki við verkefnið, að búa hér flóttafólki skjól, ættu að fagna, því að við þurfum fleira fólk. Svo er annað sem mig langar að vekja máls á í dag, en það er staða fjölmiðla í Rússlandi og sú upplýsingaóreiða sem rússnesk stjórnvöld standa fyrir þar í landi nú þegar Pútín lætur loka hverjum fjölmiðlinum á fætur öðrum. Blátt bann hefur verið sett á að nota orðið innrás þegar fjallað er um stríðsrekstur Rússa í Úkraínu og fréttaflutningur í þessu gríðarstóra landi af málefnum Úkraínu og stríðsrekstri Pútíns þar er af mjög skornum skammti, ef einhver. Því spyr ég að lokum: Geta bandalagsþjóðirnar gert eitthvað til að upplýsa almenning í Rússlandi? Eigum við einhver ráð?
Virðulegur forseti. Það á að slíta stjórnmálasambandi við Rússland strax og reka sendiherra Rússlands úr landi. Þetta þarf að ræða í alvöru hér hjá stjórnmálaflokkum á Alþingi. Orðræða sendiherra Rússlands á Íslandi er ansi árásargjörn og ekkert annað en gróf tilraun til blekkingar og fölsunar á staðreyndum. Sendiherra Rússlands á Íslandi segir þetta ekki innrás heldur hernaðaraðgerð til að tryggja öryggi rússneskra borgara bæði í Úkraínu og í Rússlandi. Markmiðið sé að draga úr styrk hersins í Úkraínu. Þá sagði sendiherra Rússlands á Íslandi í viðtali við fréttastofu RÚV að þetta væri yfir höfuð ekki innrás á yfirráðasvæði Úkraínu. Þvílíkar blekkingar. Svona málflutningur gerir hann hættulegan og brottrækan og við verðum að senda skýr skilaboð um að við líðum ekki falsupplýsingar um stríðið í Úkraínu, fáránlegar upplýsingar frá þeim sem eru nú þegar að sprengja og skjóta á almenning og börn í Úkraínu og á varnarlaust fatlað fólk, veikt fólk og aldraðra sem geta enga björg sér veitt. Aðstæður fólks í úkraínskum borgum er skelfilegar. Pútín og hans herstjórn láta stórskotahríð dynja á heimilum fólks og börn falla. Það er engin örugg leið út úr verst settu borgunum og almenningur getur ekki forðað sér frá rússneska ofbeldishernum. Þá er skortur á mat, vatni og lækningavörum farinn að segja illilega til sín og í mörgum borgum Úkraínu er ekkert gas heldur. Vonandi er allt komið þegar þrennt er, þ.e. Lenín, Stalín og Pútín sem er núna kominn í þennan skelfilega félagsskap ofbeldismanna í sögu mannkyns. Þeir sem kenna sig við sósíalisma eða kommúnisma verða nú að fara í naflaskoðun og átta sig á að það er ekkert réttlæti til í orðabók valdhafa í Rússlandi. Stríðið í Úkraínu verður að stöðva með öllum ráðum. Það er óásættanlegt að hundruð eða þúsundir manna falli í valinn í þessu stríði, hvað þá fjöldi barna. Okkur ber stöðva rússneska einræðisherrann og fylgifiska hans sem fara með þessu skelfilega ofbeldi gegn frjálsu lýðræðislandi. Almenningur er skotmark og börn. Þess vegna ber okkur að slíta stjórnmálasambandi við Rússland. Okkur ber að senda sendiherrann og stuðningsmenn Pútíns heim. Það vinnur enginn stríð, það tapa allir á stríði og þeir sem tapa mestu eru þeir sem standa verst að vígi. Við höfum hlustað hér í dag á ræður um það hvað við þurfum að gera og hvað við ættum að gera. Núna þurfum við að bretta upp ermarnar og framkvæma. Við verðum að senda skýr skilaboð um að við munum aldrei nokkurn tímann líða það að einræðisherra, sem einhverra hluta vegna hefur snúið öllum staðreyndum á hvolf, geti ráðist inn í land þar sem það eina sem fólkið vildi var að lifa frjálst og ráða sínum eigin málum. Flokkur fólksins vill senda skýr skilaboð og bara þannig stöndum við heils hugar með úkraínsku þjóðinni og styðjum hana að fullu í þeirri baráttu sem hún heyr núna fyrir því að vera frjáls og óháð og fá að lifa sínu lífi eins og hún vill, ekki eins og Pútín vill.
Frú forseti. Við horfum með hryllingi til stríðsins í Úkraínu og enginn er óhultur fyrir stríðsvél Pútíns Rússlandsforseta; konur, börn, kornabörn og aldraðir eru drepnir með köldu blóði. Hugur okkar og hjarta eru með þeim fjölmörgu sem nú eiga um sárt að binda í Úkraínu. Tilgangsleysi þessa stríðs er algjört. Friðsæl þjóð, sem hefur ekkert til saka unnið, þarf skyndilega að berjast fyrir lífi sínu og tilverurétti. Andspyrnu- og baráttuvilji Úkraínumanna er aðdáunarverður. Stríð valdhafa í Rússlandi gegn Úkraínu er stríð gegn Evrópu, stríð gegn lýðræði og mannréttindum. Þess vegna mega Vesturlönd aldrei bregðast Úkraínu. Aldrei. Ábyrgð þeirra er mikil. Valdhafinn og einræðisherrann Pútín lýgur að eigin þjóð og alþjóðasamfélaginu og honum má aldrei takast að sundra samstöðu Vesturlanda og leggja Úkraínu undir sig. Hótanir Pútíns um beitingu kjarnorkuvopna sýna veruleikafirringu sem forsetinn er haldinn og hættuna sem öll heimsbyggðin stendur nú frammi fyrir. Nú þegar stríðsrekstur Rússa gengur ekki eins og ráð var fyrir gert eykst hættan á því að Pútín grípi til örþrifaráða og sú hætta er raunveruleg. Alþjóðlegar efnahagsrefsingar gegn Rússum verða að vera mjög harkalegar. Þar duga engin vettlingatök. Mikið er í húfi. Herveldi sem ræðst inn í sjálfstætt og fullvalda ríki í Evrópu, og ógnar þar með friði í allri álfunni, er herveldi sem enginn getur treyst. Næst gætu það verið Eystrasaltslöndin. Stríðið í Úkraínu sýnir fram á mikilvægi NATO og sannar tilgang þess sem varnarbandalags. Gjörbylting hefur orðið í öryggismálum í Evrópu á skömmum tíma. Nú sem aldrei fyrr þarf Ísland að standa við skuldbindingar sínar gagnvart NATO og tryggja að hér sé ávallt til staðar sú aðstaða fyrir varnarviðbúnað sem gæti skipt sköpum á örlagastundu. Gleymum því ekki að Rússar voru fyrir skömmu með heræfingar undan ströndum Írlands í óþökk Íra. Hvaða viðbrögð verða í þessum sal á hinum pólitíska vettvangi, við kröfunni um aukinn varnarviðbúnað Íslands, á eftir að koma í ljós. Engin leið er að sjá fyrir hvernig atburðarásin verður næstu daga í Úkraínu. Miklar líkur á því að örlagastund muni brátt renna upp, upphafið að endalokum Úkraínu sem frjáls og fullvalda ríkis gæti verið á næsta leiti. Það má hinn frjálsi vestræni heimur aldrei sætta sig við. Atburðarásin í Úkraínu verður ekki stöðvuð með orðum, orðum verða að fylgja efndir. Heimsbyggðin hefur sýnt það og sannað að hún getur staðið saman gegn sameiginlegri ógn. Samstaða þjóða gegn veirufaraldrinum sýndi það og sannaði. Núverandi stjórnvöld í Kreml eru óvinur friðar og stöðugleika í heiminum. Þjóðir heims verða að standa saman gegn gerræði ógnarstjórnar Pútíns. Veita á Úkraínu hraðferð inn í Evrópusambandið á örlagastundu, þegar framtíð Evrópu er í húfi má aldrei hika. Ég vona svo sannarlega að rússneskur almenningur rísi upp gegn stjórnvöldum í Kreml og dagar Pútíns stjórnarinnar heyri brátt sögunni til. Almenningur í Rússlandi vill ekki stríð. Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og biðja Íslendinga að dæma ekki þá Rússa sem eru búsettir hér á landi. Þeir hafa ekkert til saka unnið og þeir þjást yfir stríðinu. Því miður hafa þeir orðið fyrir aðkasti, skemmdarverk voru unnin á kirkju rússneska rétttrúnaðarsafnaðarins hér í Reykjavík og við fordæmum allt slíkt ofbeldi. Í gær sótti ég sameiginlega bænaguðsþjónustu ólíkra kirkjudeilda í Háteigskirkju þar sem beðið var fyrir friði í Úkraínu. Athöfnin var vel sótt og þar voru m.a. samankomnir Úkraínumenn og Rússar búsettir hér á landi. Ber að þakka fyrir þetta framtak þjóðkirkjunnar. Að lokum, herra forseti, vil ég segja: Megi guð forða okkur frá því að birtingarmynd þriðju heimsstyrjaldarinnar sé handan við hornið.
Virðulegur forseti. Á stundum sem þessum verður manni orða vant því að það er á engan hátt hægt að gera sér grein fyrir þeim hörmungum sem dynja á saklausu fólki í Úkraínu, fólki sem hefur ekki neitt til saka unnið annað en að vera á röngum stað á röngum tíma. Í gær mátti lesa um unga fjölskyldu sem lét lífið í sprengjuárás þar sem hún beið eftir lest til að flýja heimili sitt, vini og fjölskyldu. Manni þykir napurt að lesa um það að einu flóttaleiðirnar sem Rússar bjóða upp á liggi til Rússlands og Hvíta-Rússlands, landa sem íbúar Úkraínu vilja forðast í lengstu lög. Stríð í þessum heimshluta var í flestra huga fjarlægt og við vorum á engan hátt undir það búin að sjá það verða að veruleika á þessum tímapunkti. Nú er staðan sú að við okkur blasir mesti flóttamannastraumur sem við höfum upplifað. Milljónir manna eru á vergangi. Leið þeirra liggur til annarra landa Evrópu sem þurfa að vinna hratt og skipulega til að geta tekið við þessum mikla fjölda. Nærliggjandi lönd eins og Pólland geta ekki tekið við öllum þessum hópi sem þangað er komin og mun flýja þangað á meðan þetta stríð geisar. Því skiptir samstaða Evrópu miklu máli og maður fyllist stolti við að upplifa þá miklu samstöðu og eindrægni sem komið hefur í ljós innan Evrópu. Við hér á Íslandi þurfum einnig að leggja okkar lóð á vogarskálarnar til að búa þeim sem hingað leita eins bærilegar aðstæður og hægt er að veita. Sveitarfélög þurfa að leggjast á árarnar við að taka við fólki. Það eru því miður einungis þrjú sveitarfélög sem eru með samning um þjónustu við flóttafólk og brýn nauðsyn að breyta því. Íslendingar kunna svo vel að bregðast við óvæntum aðstæðum og við eigum að nýta okkur það nú þegar fyrir liggur að við getum vænst þess að verulegur fjöldi fólks í neyð muni leita hingað. Virðulegur forseti. Nú hafa Rússar sett okkur Íslendinga á lista yfir óvinveitt ríki og það ætti að kalla á endurskoðun á öllu okkar samstarfi, bæði innan Evrópu og eins á varnarsamstarfinu við Bandaríkin. Staðan í heiminum er gjörbreytt.
Frú forseti. Á sama tíma og það hefur verið sársaukafullt að fylgjast með úkraínsku þjóðinni þjást vegna óverjandi árásar Rússa hefur verið aðdáunarvert að fylgjast með samstöðunni sem víðast hvar ríkir. Sú samstaða er blessunarlega ákaflega sýnileg hérna á Íslandi en það er hins vegar ekkert sjálfgefið að svo verði áfram. Þetta stríð getur geisað lengi og það er sorgleg staðreynd að athyglin vill færast annað þegar átök dragast á langinn. Þjáningin verður fjarlægari þótt hún sé enn nístandi og raunveruleg hjá þeim sem fyrir ofbeldinu verða. Með öðrum orðum, í þessu ömurlega stríði reynir ekki bara á úthald úkraínsku þjóðarinnar heldur einnig okkar Íslendinga og annarra þjóða að sjálfsögðu líka þótt með öðrum hætti sé. Það liggur fyrir að við tökum á móti fjölda flóttamanna frá Úkraínu, ekki af tómri skyldurækni heldur vegna þess að við finnum til með fólki og höfum með því samkennd. Ég vona heitt og innilega að í fyllingu tímans hefjist ekki sá kunnuglegi og ómanneskjulegi söngur að við Íslendingar eigum nóg með okkur sjálf, að það sé óboðlegt að verja fjármunum í fólk á flótta á sama tíma og hópur Íslendinga búi við fátækt. Við megum ekki missa umræðuna í þessa nauðhyggju að eitt útiloki annað og að samúð okkar og mennska sé skilyrt við íslenskt vegabréf, að við etjum saman hópum sem eiga um sárt að binda. Það er annar pyttur sem við þurfum nauðsynlega að sneiða hjá. Í þeim fúla pytti skipta peningar og fjárhagslegir hagsmunir mestu. Það er óhjákvæmilegt að Ísland verði fyrir efnahagslegum áhrifum vegna stríðsins. Það mun glögglega sjást hjá ákveðnum atvinnugreinum og hjá ákveðnum fyrirtækjum. Eftir að Rússar hertóku Krímskaga þá molnaði of fljótt undan samstöðunni. Þá fóru fjárhagslegir hagsmunir stórra sjávarútvegsfyrirtækja að hafa áhrif og þess var krafist úr þeirri átt að við hættum að beita Rússa viðskiptaþvingunum. Þær raddir náðu síðan talsverðu flugi innan ríkisstjórnarflokkanna á þeim tíma, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Gunnar Bragi Sveinsson var þá utanríkisráðherra og stóð í lappirnar, m.a. með eftirfarandi orðum, með leyfi forseta: „Það er bara þannig að við getum ekki látið prinsippafstöðu víkja fyrir stundarhagsmunum, þó þeir séu verðmiklir. Við erum smáríki og leggjum okkar upp úr því að alþjóðlegir sáttmálar og samningar haldi.“ Raunveruleikinn er nefnilega sá að ef við erum ekki tilbúin að færa fórnir og leggja okkar af mörkum, af hverju ættu þá önnur ríki að færa fórnir fyrir okkur og verja okkar hagsmuni ef á reynir? Við eigum einfaldlega allt undir því að stærstu ríki veraldar virði sjálfstæði annarra þjóða. Það er óskandi að hæstv. utanríkisráðherra standi líka í lappirnar ef fer að bera á þrýstingi frá sömu öflum og síðast. Hæstv. ráðherra á þakkir skildar fyrir skýrar yfirlýsingar frá upphafi stríðs og mikinn vilja til upplýsingagjafar til þingsins. Ráðherra og við öll þurfum hins vegar að gæta þess að fjárhagslegir hagsmunir einstakra fyrirtækja skipti ekki meira máli en fullveldishagsmunir þjóðarinnar eða að krónur og aurar séu okkur meira virði en samkennd með ofsóttri þjóð.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því í seinni ræðu minni að þakka kærlega fyrir umræðuna hér í dag. Það er sterkur tónn og ákveðið þema sem birtist í ræðum sem mér þykir vænt um, ekki bara sem utanríkisráðherra heldur sem borgara í þessu landi. Hv. þm. Jakob Frímann Magnússon spurði sérstaklega um Miðnesheiði og hvort við værum að undirbúa móttöku stórs herliðs á Keflavíkurflugvelli. Svo er ekki heldur snýr þetta að gistiríkjastuðningi sem við höfum verið með í mjög langan tíma og er ákveðin kostnaðarhagkvæmni að byggja það þannig að við höfum rými fyrir þá þegar verið er að sinna loftrýmisgæslu. Loftrýmisgæsla og gistiríkjastuðningur eru ákveðin kjarnaatriði í þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu. Hér var líka spurt hvort við værum að gera nóg og þá get ég spurt á móti: Hvað er nóg? Ef einhver hefði svarið við því hvað væri nóg þá værum við á betri stað en við erum núna. En við erum að gera mikið og við munum gera meira. Mannúðaraðstoð, þátttaka í viðskiptaþvingunum, samstaðan, málflutningurinn, táknræni stuðningurinn, bókstaflegi stuðningurinn o.s.frv., allt skiptir þetta máli og telur. Það sem ég lít á sem hlutverk okkar líka er að skapa einhvern farveg til þess að leysa þennan mikla kraft og þessa mikla orku úr læðingi sem sprettur fram hjá fólki í þessu landi sem er tilbúið að gera nánast hvað sem er til að aðstoða; fyrirtæki, einstaklingar, fólk sem á íbúðir, fólk sem vill leggja inn á reikning vitandi að það fer á góðan stað. Það er ákveðin óreiða í því að fólk veit ekki hvert það á að leita og finnst mér það vera eitthvað sem við eigum að hugsa hratt og finna leiðir til þess að bæta, að það sé á einhverjum einum stað hægt að klikka á það sem þú vilt láta gera. Ég veit t.d. til þess að í Litháen er heimasíða þar sem menn geta valið ef þeir vilja styrkja fjárhagslega, ef þeir eru með íbúð, ef þeir eru atvinnurekendur og með starf í boði. Þetta er eitthvað sem ég held að væri mjög til bóta fyrir okkur. Móttakan fram undan, óháð því nákvæmlega hversu stór hópurinn verður, verður gríðarlega stórt verkefni og þar þarf að stilla saman strengi. En vonandi munum við þar bæði sýna manneskjulega framkomu og líka sýna það sem við erum almennt frekar góð í, sem er að geta brugðist hratt við og notið góðs af því að hafa fáa milliliði til að gera það sem gera þarf. Mig langaði að nefna það hérna, vegna þess að margir hafa nefnt að við séum herlaus þjóð og friðelskandi, og ég hef áður sagt þetta í þessum ræðustóli og ætla að segja það aftur: Já, við erum herlaus og já, við erum friðelskandi en það er bara allt venjulegt fólk. Allt venjulegt fólk er friðelskandi og hatar stríð og kannski sérstaklega fólk sem býr í löndum sem ekki geta leyft sér þann munað að vera herlaus. Við getum því svo sannarlega verið þakklát fyrir að vera herlaus þjóð en við eigum ekki að gorta okkur af því. Við getum þakkað fyrir að vera ekki með her en við eigum ekki að gorta okkur af því vegna þess að við treystum á hernaðarstyrk annarra til að tryggja frið okkar og öryggi. Þannig að þrátt fyrir að partur af skilgreiningu okkar og ímynd sem samfélags sé að við séum friðelskandi og herlaus þá tel ég líka að hluti af sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar sé aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu, sem við höfum verið allt frá stofnun þess. [[Gripið fram í: Heyr, heyr]] Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir spurði hvað hægt væri að gera til að koma upplýsingum til rússnesks almennings þar sem stjórnvöld þar eru svo hrædd við eigið fólk að þau loka á allar utanaðkomandi upplýsingar. Þar hef ég ekki klárt svar en velti því fyrir mér hvort hægt væri með einhverjum hætti að senda þangað langbylgju eins og gert var í kalda stríðinu. Svo er það vissulega þannig að netið er eins og vatn sem finnur sér oft leið fram hjá ritskoðun og ég vona svo sannarlega að netið flæði þar eins og vatnið og finnir sér leiðir til fólksins. Ég vil taka undir með hv. þm. Sigmari Guðmundssyni þegar hann vísar í orð fyrrverandi utanríkisráðherra um hvað það þýði að gera það sem er rétt, líka þegar það kostar eitthvað, vegna þess að þú setur ekki verðmiða á frið. Þannig að ég ætla að ljúka þessu með því að halda því fram fullum fetum að ég muni standa í lappirnar þegar kemur að samstöðu og því að taka þátt í þvingunum, því að eins og hér hefur margoft komið fram þá eigum við allt undir því að alþjóðalög séu virt. Við eigum allt undir að landamæri og lögsaga á sjó og á landi sé virt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]