Forseta hefur borist beiðni um afturköllun skýrslubeiðni. Björn Leví Gunnarsson kallar aftur beiðni um skýrslu á þskj. 20, mál 20, um ábendingar í rannsóknarskýrslum Alþingis.
Borist hefur bréf frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 81, um rekstrarform og ráðstöfun eigna Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins, frá Jóni Steindóri Valdimarssyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og félags- og jafnréttismálaráðherra.
Herra forseti. Ég hef verið hugsi yfir stöðu stúdenta upp á síðkastið og tekið nokkur samtöl við þá út af ýmsum málum, m.a. sálfræðiþjónustu í háskólum, þingsályktunartillögu sem Viðreisn og fleiri þingmenn, þvert á flokka, munu leggja fram og vonandi fá tækifæri til að ræða. En ég hef sérstaklega orðið vör við mikla óþreyju á meðal stúdenta eftir því að niðurstaða fáist í lánasjóðsmálin. Stúdentar hafa beðið í allnokkurn tíma, eiginlega nokkuð mikið langan tíma, eftir kjarabótum og að tekin sé ákvörðun um raunverulegt framtíðarskipulag á lánasjóðnum. Það hafa verið þrjár endurskoðunarnefndir í gangi og sú fjórða er á leiðinni. Fyrir liggja tvö ólík frumvörp, sem við ræddum svolítið í kosningabaráttunni. Annars vegar er það frumvarpið sem kom frá Sjálfstæðisflokknum, Illuga Gunnarssyni, þáverandi menntamálaráðherra, og síðan ráðherranum á undan honum sem er núna forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur. Þetta eru nokkuð ólík frumvörp en ýmislegt er hægt að nýta úr þeim. Nú boðar hæstv. ráðherra menntamála enn eina útgáfu af kerfinu. Allan tímann sitja stúdentarnir sjálfir á hakanum. Sumir þeirra sem voru að hefja nám þegar endurskoðunarvinnan hófst eru jafnvel að ljúka doktorsprófi í dag, þetta langur er tíminn. Ég hlýt því að spyrja hæstv. ráðherra: Eftir hverju er nú verið að bíða? Hvers vegna er ekki búið að skipa nýjan starfshóp og slá tóninn um þær breytingar sem ráðherra áformar? Hvers vegna er ekki enn búið að skipa í stjórn LÍN sem á að samþykkja nýjar úthlutunarreglur fyrir 1. apríl næstkomandi? Auðsýnt er að mínu mati að þetta þarf að gera hið snarasta. Stúdentar þurfa skýr svör. Þeir geta ekki beðið lengur og eiga skilið betri kjör og ekki síst að óvissu í umhverfi þeirra sé eytt.
Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er alveg rétt að endurskoðunin hefur tekið allt of langan tíma. Menn hafa ekki náð að klára að endurskoða lög um lánasjóðinn í að verða átta ár. Ástæða þess að ekki er búið að skipa í stjórnina er sú að sá ráðherra sem hér stendur ætlar að vanda sérstaklega til verka. Samspil á milli þeirra sem fara í stjórn og í verkefnisstjórnina þarf að vera mjög gott. Ég er að leita að ákveðnum eiginleikum viðkomandi aðila, bæði er varðar hugsun þeirra, samfélagslega ábyrgð, fjármálakunnáttu og svo lögfræðikunnáttu sem þarf að koma þarna inn. Verkefnisstjórnin og stjórnin þurfa að vinna mjög vel saman. Ég er alveg sammála því að það er búið að taka allt of langan tíma. Ég er að vinna með allsherjar- og menntamálanefnd að skipulagi þeirrar vinnu. Þar verður haft náið samstarf. En ég held að hv. þingmaður þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að þessi ráðherra verði aðgerðalaus hvað það varðar. Ég hlakka líka til að vinna með hv. þingmanni að framgangi þessara mála. Ég vil líka segja að ég er mjög ánægð með þá þingsályktunartillögu sem hv. þingmaður boðar. Hún er í anda stjórnarsáttmálans. Við viljum bæta sálfræðiþjónustu, ekki bara á háskólastigi, heldur líka á framhaldsskólastigi. Það má upplýsa hér að ég og hæstv. heilbrigðisráðherra funduðum um það mál í gær þar sem við ætlum að vinna saman að framgangi þessara mála, heilbrigðisráðuneytið og menntamálaráðuneytið, og skoða hvernig við getum gert þá þjónustu mun skilvirkari og aðgengilegri. Það eru mjög góð mál í bígerð. Ég hlakka til að hrinda þeim í framkvæmd.
Herra forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra. Það þarf að vanda til verka. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort það þurfi að dragast svona úr hófi að skipa stjórn LÍN. Ekki nema hæstv. ráðherra sé í rauninni að lýsa yfir vantrausti á núverandi stjórn LÍN. Ég veit ekki betur en að hún sé ágætlega skipuð, hæfum einstaklingum sem m.a. hafa lögfræðimenntun og metnað í samfélagslegri ábyrgð. En gott og vel. Ég skil vel að ráðherra vilji leggja sínar áherslur inn í stjórnina, en ég hvet hana til þess að afgreiða þessi mál sem fyrst. Ég fæ ekki betur séð en að ég hafi ekki fengið nein svör um hvenær ráðherra ætlar að klára þessi mál. Hvenær á að skipa endurskoðunarnefndina? Hvenær á að skipa stjórn LÍN? Hvenær sjáum við fyrir endann á þessum málum? Eins og ráðherra gat réttilega eru átta ár langur tími. Doktorsnámið er búið hjá þeim einstaklingum sem voru að hefja nám þegar öll þessi vinna fór af stað. Stúdentar eiga skilið skýr svör af hendi ráðherra ríkisstjórnar sem er búin að boða innviðauppbyggingu. Við ætlum að styðja ríkisstjórnina í innviðauppbyggingu [[Forseti hringir.]]en hún verður að fara að koma sér að verki.
Virðulegi forseti. Það er svo að skipun þessarar stjórnar er á lokametrunum, þannig er staða mála. Það er svolítið skemmtilegt að standa hér og verða vitni, enn og aftur, að þeirri gamaldags pólitík sem hv. þingmaður stundar. Það er alveg ljóst að þessi ríkisstjórn er nýtekin við. Það að ráðherrann vilji vanda til verka, vanda sig þegar hún skipar nýja stjórn, ætti ekki að setja í samhengi við það að við séum ekki að vinna vinnuna okkar. Það er að sjálfsögðu ekki svo. Hér upplýsist það. Við erum á lokametrunum að skipa þá stjórn. Eins og hv. þingmaður nefndi hefur það tekið átta ár. Það hefur ekkert gerst. Það er ekki búið að klára nákvæmlega þetta af því að ráðherrann vill vanda til verka og finnst mér þetta svolítið gamaldags pólitík og aðeins til þess að skapa tortryggni í garð stjórnvalda og ríkisstjórnarinnar, sem er svo sannarlega með góðan hug í málinu eins og þingheimur ætti að vita.
Virðulegi forseti. Árið 2010 var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum á Alþingi þingsályktun um að Ísland markaði sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi tjáningar- og upplýsingafrelsi. 9. september 2016 birtust á vef mennta- og menningarmálaráðuneytisins frumvörp, fjögur stykki, sem voru afrakstur þeirrar vinnu sem hófst við samþykkt þeirrar tillögu. Þau fjölluðu m.a. um hatursáróður, afnám gagnageymdar, takmarkaða ábyrgð hýsingaraðila og ærumeiðingar og eru þetta allt saman frumvörp sem eru hugsuð til þess að bæta tjáningar- og upplýsingafrelsi á Íslandi. Þá er rétt að geta þess líka að samþykkt þessarar tillögu árið 2010 gerði það að verkum að orðstír Íslands erlendis jókst mjög mikið og sum hugtæknifyrirtæki hér á Íslandi og hýsingaraðilar hafa orðið þess áskynja að þau fá viðskipti vegna þeirrar trúar að Ísland hafi þessa afgerandi sérstöðu. Því miður er það ekki raunin enn þá vegna þess að þessi frumvörp hafa ekki enn þá verið samþykkt á Alþingi. Þau voru lögð fram á sínum tíma af hv. þáverandi þingmanni, Birgittu Jónsdóttur, en eftir því sem ég fær best séð er það enn þá á ábyrgð hæstv. ráðherra að leggja fram þessi fjögur frumvörp. Ég sá þau ekki í lista sem birtist á vef Alþingis um þingmálaskrá mennta- og menningarmálaráðherra og vil því velta fram þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort til standi að leggja þessi frumvörp fram eða hver staðan sé á málinu óháð því.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég vil byrja á því að segja að þessi mál skipta mjög miklu máli. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það er margt mjög gott í þeirri tillögu sem kom fram árið 2010 og framsýn hugsun sem er þar á borði. Varðandi vinnu sem tengist tjáningar- og upplýsingafrelsi var nefnd að skila af sér skýrslu rétt í þessu er varðar stöðu einkarekinna fjölmiðla á Íslandi, sem kemur svo sannarlega inn á þessi mál, hvernig við getum stýrt umgjörð fjölmiðla, sem eru fjórða valdið. Við þurfum alltaf að huga að tjáningar- og upplýsingafrelsi. Varðandi þingmálaskrána eru þau mál ekki á dagskrá ráðherrans eins og staðan er í dag. Hins vegar erum við að skoða þau mál í ráðuneytinu og hef ég fullan áhuga á því að kanna betur hvað má nýta úr því, sér í lagi allt það sem eykur orðspor Íslands á alþjóðavettvangi þannig að við getum staðið enn frekari vörð um tjáningar- og upplýsingafrelsi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég er reyndar svolítið ósammála því að þarna sé sérstaklega framsýn hugsun á ferðinni. Ég vil sjálfur yfirleitt ganga lengra en flestir kollegar mínir þegar kemur að tjáningar- og upplýsingafrelsi, það er staða sem er mér hulin ráðgáta hvernig í ósköpunum standi á. En það er önnur saga. Staða einkarekinna fjölmiðla er góð og blessuð og ég get alveg tekið undir að það varði efnið. Hins vegar hefur legið fyrir ansi lengi að til stæði að gera þetta. Nú er 2018, þingsályktunin er samþykkt 2010. Hæstv. ráðherra segir að verið sé að skoða hvað megi nýta úr þessum frumvörpum og því verð ég að spyrja: Er eitthvað sem stendur í vegi fyrir því? Hyggst ráðherrann leggja fram þessi frumvörp á næsta þingi eða þarnæsta eða þarþarnæsta? Á kjörtímabilinu yfir höfuð? Er einhver andstaða við það af einhverjum ástæðum innan ráðuneytisins eða úr öðrum áttum sem tefur fyrir málinu? Ég spyr vegna þess að ég fæ ekki betur séð en að frumvörpin séu tilbúin til umræðu á Alþingi með greinargerð og öllum pakkanum og átta mig ekki alveg á hvað hindrar framlagningu þeirra í dag, hvað þá á kjörtímabilinu.
Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi áðan er verið að skoða þessi mál innan ráðuneytisins. Það er rétt að heilmikið efni og miklar upplýsingar og ákveðin framsýn hugsun kemur þarna fram, en ekki er búið að taka ákvörðun um þetta á þessum tímapunkti, sér í lagi varðandi framlagningu á þessu þingi. Eins og ég segi, þetta er til skoðunar, og það er margt mjög gott í þessu sem ég ætla að nýta og hugsa um hvernig við getum haft jákvæð áhrif á allt er tengist tjáningar- og upplýsingafrelsi.
Virðulegi forseti. Hér er greinilega um að ræða aðkallandi vanda sem við höfum mörg í huga vegna þess að ég er með svipaða fyrirspurn og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir var með. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra Lilju Alfreðsdóttur um málefni Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Að undanförnu hafa stúdentaráð og önnur samtök námsmanna vakið myndarlega athygli á þessu máli. Ég sleppi fyrstu spurningunni því að hún kom fram hér áðan og varðar hvenær standi til að skipa í nýja stjórn sjóðsins. Ég minni þó á að það snýst kannski ekki bara um gamaldags pólitík heldur snýst þetta um líf og kjör ungra fjölskyldna í landinu. Mig langar að heyra skoðun hæstv. ráðherra á framfærslunni, hvort henni þyki það forsvaranlegt að námsmenn lifi á 177.000 kr. áður en skerðingar hefjast. Í því sambandi er vert að rifja upp að frítekjumark námsmanna hefur ekki hækkað síðan 2014. Í því samhengi er líka rétt að muna að einungis 9% námsmanna við HÍ fá inni á stúdentagörðum, aðrir þurfa að reiða sig á almennan leigumarkað eins og ástandið er þar. Framfærslan er sem sagt langt undir tekjuviðmiðum velferðarráðuneytisins. Þessi lága framfærsla og þetta lága frítekjumark festir námsmenn í vítahring því að þeir þurfa sífellt að vinna meira fyrir sér með náminu sem er þó full vinna eins og við vitum.
Virðulegi forseti. Það gleður mig verulega hversu mikinn áhuga þingheimur hefur á Lánasjóði íslenskra námsmanna. Það er alveg rétt sem hér kemur fram, það skiptir gríðarlega miklu máli hver umgjörðin er. Sér í lagi að allir hafi jafnan rétt til náms. Hvað varðar fyrirspurn hv. þingmanns um framfærsluna er það að sjálfsögðu markmið þessarar ríkisstjórnar að bæta kjör íslenskra námsmanna og styrkja alla umgjörðina í kringum það. Það er stórmerkilegt að við, löggjafinn, höfum ekki náð að klára endurskoðun á heilum átta árum. En ég get fullyrt að þessi ríkisstjórn mun klára þá endurskoðun. Við munum líka vera í mikilli samvinnu við námsmannahreyfinguna. Þess vegna höfum við líka verið að undirbúa mjög vel hverjir koma að verkinu og hvernig við gerum þetta. Lögð verður sérstök áhersla á samvinnu og samráð við námsmenn og alla sem koma að þessu máli því að það gekk ekki nógu vel síðast. Af því vil ég læra sem ráðherra.
Ég þakka svörin og vil líka leggja áherslu á nauðsyn þess að fullt samráð verði haft við námsmenn. Ég vil minna hæstv. ráðherra og þingheim á að Lánasjóður íslenskra námsmanna var hugsaður og er hugsaður til að efla jöfnuð og félagslegan stöðugleika í landinu. Honum var ætlað að vera nokkurs konar jöfnunarsjóður milli þeirra sem koma frá efnuðum heimilum og svo hinna sem hafa ekki sterkan fjárhagslegan bakhjarl og hann gegnir ákaflega mikilsverðu hlutverki í okkar þjóðlífi sem slíkur. Eins og ástatt er um þennan sjóð rækir hann ekki þetta hlutverk sitt.
Virðulegi forseti. Ég er sammála því sem hér kemur fram. Það er rétt að umgjörð í kringum sjóðinn og hvernig við högum þessum málum til framtíðar skiptir verulegu máli. Annað sem hefur átt sér stað og hefur til að mynda verið að gerast á síðustu fimm árum er mun meiri áhersla á allt sem heitir símenntun og tækifæri þeirra sem vilja fara í endurmenntun. Þegar við endurskoðum þessi lög vil ég líka taka tillit til þess þannig að við hugum að sjálfsögðu alltaf að fjárhagsstöðu nemenda en líka að aldursdreifingu þeirra sem hafa aðgengi að námi. Í ljósi þeirra tæknibreytinga sem eru að eiga sér stað er ljóst að margir munu þurfa á endurmenntun að halda. Mér þykir mjög mikilvægt að samfélagið hlúi að því og stuðli að því að fólk hafi jöfn tækifæri til náms burt séð frá efnahag eða stöðu þess í lífinu.
Hæstv. forseti. Undanfarin misseri hafa raddir þeirra orðið háværari sem vilja finna þjóðarsjúkrahúsinu nýjan stað til langrar framtíðar og í ljósi þess er ástæða til að vekja athygli á málinu í þingsal. Fólk hefur lýst áhyggjum sínum af því hvernig aðgengi að þjónustu spítalans verður háttað og engar forsendur eru lengur til staðar. Því er haldið fram að nálægð við Háskóla Íslands skipti máli og vissulega skiptir máli að vera í nálægð við fræðasamfélagið en það má velta fyrir sér hvort vegi þyngra, aðgengi þeirra sem nota þjónustu þjóðarsjúkrahússins eða nálægð við byggingar Háskóla Íslands. Það er ekki þannig, að ég best veit, að fólk sé á hlaupum á milli HÍ og LSH dagsdaglega en það er alveg klárt að þeir sem þurfa á spítalann eru íbúar þessa lands og hagsmunir þeirra vega þyngra. Aðgengi að spítalanum í dag er ekki í lagi og nýlega komu fram upplýsingar um að hægja þurfi enn frekar á umferð í nálægð spítalans á fyrirhuguðum framkvæmdatíma og nógu er hún hæg fyrir. Þetta er gert þrátt fyrir að íbúum hafi fjölgað og að fleiri ferðamenn sæki landið heim. Það er alveg ljóst að skipulag og aðgengi hefur breyst, þungamiðja fjölda íbúa er ekki lengur í radíus í kringum Hringbraut, hún er mun austar og snertir hagsmuni nágrannasveitarfélaga einnig sem og landsins alls. Annað atriði sem skiptir máli í umræðunni er aðgengi starfsfólks að spítalanum og þess vegna leikur mér forvitni á að vita hvort könnun hafi verið gerð á hug starfsmanna til staðsetningar þjóðarsjúkrahússins. Þeir hljóta að hafa rödd varðandi aðgengi og skipulag. Varla er hægt að ætlast til þess að þeir komi á hjóli eða í strætó til vinnu. Vissulega er gott að hvetja til þess að fólk noti almenningssamgöngur eða ferðist um á hjóli en það er erfitt að sjá hvernig starfsmenn eigi skilyrðislaust og án vals að láta undan kröfunni. Einnig má velta fyrir sér hvort fólk verði ekki fljótara í förum ef þjóðarsjúkrahúsið verður reist nær íbúunum sjálfum og þar með heilbrigðisstarfsmönnum sjúkrahússins, t.d. á Keldnaholti eða á Vífilsstöðum. Í óformlegri könnun sem gerð var meðal heilbrigðisstarfsmanna, og þar með talið sjúkraflutningamanna, kom í ljós að meiri hluti þeirra leggst gegn því að halda áfram með uppbyggingu við Hringbraut. Það má benda á að nýtt þjóðarsjúkrahús á nýjum stað þarf ekki að taka lengri tíma í byggingu en framkvæmdir sem eru fyrirhugaðar í heild sinni á Hringbraut og þær gætu meira að segja kostað minna. Sem innlegg í þær vangaveltur má benda á að nágrannaþjóðir okkar hafa margar hverjar kosið að fara þá leið að reisa ný sjúkrahús í jaðri byggðar en ekki inni í borgum eða bæjum þar sem aðgengi er hvað best. Það gefur tækifæri til þess að laða að starfsfólk og þess vegna þarf að fá úr því skorið hvort eigi að finna sjúkrahúsinu annan stað. Ávinningurinn í mínum huga er ótvíræður. Það kemur öllum til góða, andlega og líkamlega. Sjúklingar, aðstandendur og starfsfólk mun líta framkvæmdirnar jákvæðum augum. Skipulagsmál snúast um umgjörð fyrir samfélagið og allir þurfa á lífsleiðinni að leggjast inn á sjúkrahús eða tengjast einhverjum sem gera það og í löndunum í kringum okkur virðist fólk vera búið að átta sig á þeirri staðreynd sem ég nefndi hér fyrr með staðsetningu. Ég spyr því: Hver er hugur starfsmanna spítalans til núverandi hugmynda um staðsetningu þjóðarsjúkrahússins? Hvaða skipulagslegu þættir gefa til kynna að reisa eigi þjóðarsjúkrahúsið við Hringbraut? Hvað er það sem kemur í veg fyrir að gerð verði ný staðarvalsgreining fyrir þjóðarsjúkrahúsið? Að lokum vil ég benda á að staðsetning þjóðarsjúkrahúss snýst ekki aðeins um skipulag og byggingar, sjúkrahús snúast um tilfinningar og oft og tíðum bæði líf og dauða, gleði og sorg, og þess vegna er mikilvægt að vanda til verka og láta skynsemi ráða stefnunni. Þess vegna hef ég óskað eftir þessari umræðu hér í dag og ég fylgist áhugasöm með svörum hæstv. heilbrigðisráðherra sem og þeirra sem vilja leggja málinu lið.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda fyrir að vekja máls á uppbyggingu Landspítala við Hringbraut sem lengi hefur verið beðið eftir. Staðarvalið hefur ítrekað borið á góma og ég held að það sé afar gott að fá tækifæri til að fara yfir aðdraganda þeirrar ákvörðunar að byggja upp við Hringbraut og hvaða áhrif það hefði að breyta þeirri ákvörðun nú, í raun 16 árum eftir að sú ákvörðun var tekin. Í janúar 2002 skilaði starfsnefnd um framtíðaruppbyggingu Landspítala – háskólasjúkrahúss tillögu sinni til þáverandi heilbrigðisráðherra um að hið nýja sjúkrahús skyldi rísa við Hringbraut. Á sérstökum fréttamannafundi í lok janúar 2002 þar sem nefndin kynnti tillögur sínar lýsti heilbrigðisráðherra, þá Jón Kristjánsson, því yfir að hann gerði tillögu starfshópsins að sinni. Þessi niðurstaða byggðist á ítarlegum samanburði þriggja staðsetningarkosta, þ.e. við Hringbraut, í Fossvogi og í landi Vífilsstaða. Erlent ráðgjafarfyrirtæki hafði verið fengið til að meta þessa þrjá kosti með tilliti til aðgengis, tengingar við Háskóla Íslands og miðborgina, nýtingargetu og möguleika lóða, yfirbragðs bygginga, framkvæmdatíma og kostnaðar. Á þeim 16 árum sem liðin eru frá því að ákvörðun um uppbyggingu Landspítala við Hringbraut lá fyrir hefur málið reglulega verið tekið upp að nýju. Formleg athugun á því hvort ástæða væri til að breyta staðarvalinu var t.d. gerð 2008 en niðurstaðan varð sú sama og fyrr, þ.e. að besta staðsetningin fyrir nýtt háskólasjúkrahús væri við Hringbrautina. Hv. þingmaður spyr í fyrsta lagi hver sé hugur starfsmanna spítalans til núverandi hugmynda um staðsetningu þjóðarsjúkrahússins. Þá er því til að svara að frá því að Alþingi samþykkti lög um byggingu nýs Landspítala við Hringbraut 22. júlí 2010 hafa mörg hundruð starfsmanna spítalans tekið þátt í miklum fjölda notendahópa, vinnustofa og fleira. Í þeim hópi lykilstarfsmanna hefur verið einhugur um staðsetninguna. Á fjölmennum vinnustað með yfir 5.000 starfsmenn eru að sjálfsögðu einhverjir sem ekki vilja byggja starfsemina upp við Hringbraut. Sú umræða hefur þó aldrei verið hávær innan spítalans en nokkuð áberandi í fjölmiðlum eins og kemur fram í máli hv. málshefjanda. Læknaráð, hjúkrunarráð og starfsmannaráð Landspítalans hafa reglulega ályktað til stuðnings þessari byggingu. Þá má nefna að skipulags- og þróunarnefnd læknaráðs Landspítala lagði formlega til í upphafi þessarar aldar að framtíðaruppbyggingin yrði við Hringbraut. Hv. þingmaður spyr í öðru lagi hvaða skipulagslegu þættir gefi til kynna að reisa eigi þjóðarsjúkrahúsið við Hringbraut. Er því til að svara að sú staðsetning tryggir hraðast langþráðar nauðsynlegar umbætur í húsnæðismálum spítalans og þar með í heilbrigðiskerfinu. Um 55 þúsund fermetrar af núverandi húsnæði Landspítalans við Hringbraut eru þeirrar gerðar að nýta má áfram undir starfsemina. Kostnaður við nýbyggingar er um 600–800 þús. kr. á fermetra. Uppbyggingin á Hringbraut er því langhagkvæmasti kosturinn. Aðrar mögulegar staðsetningar kalla því á mun fleiri nýbyggingar og þar með aukinn framkvæmdakostnað. Nálægðin við háskólana tvo skiptir einnig máli. Hv. þingmaður kom aðeins inn á það og þau álitamál sem sannarlega eru þar fyrir hendi en Háskólinn hefur lagt mjög mikla áherslu á þetta nábýli. Hv. þingmaður spyr síðan í þriðja lagi hvað komi í veg fyrir að gerð verði ný staðarvalsgreining fyrir þjóðarsjúkrahúsið. Þá svara ég því þannig að ef skipuleggja ætti spítalann á nýjum stað þyrfti að gera breytingar á aðalskipulagi viðkomandi sveitarfélags, sem sagt Reykjavíkurborgar, og fara í deiliskipulagsgerð á grundvelli breytts aðalskipulags. Það þyrfti að vinna greiningar og fara í gegnum samráðsvinnu við hagsmunaaðila og útfæra tillögugerð. Samkvæmt mati þeirra tveggja aðila sem best þekkja til í þessum málum innan stjórnsýslu okkar, þ.e. Framkvæmdasýslu ríkisins annars vegar og Skipulagsstofnunar hins vegar, má ætla að ef hafist yrði handa við uppbyggingu á nýjum Landspítala á nýjum stað núna myndi það seinka afhendingu nýs spítala um 10–15 ár. Þetta er sundurliðað í frumathugunarstig, greiningarvinnu, áætlunargerð, samráð o.s.frv. Virðulegur forseti. Á þeim réttu 16 árum sem liðið hafa frá því að ákvörðun um uppbyggingu Landspítalans við Hringbraut var tekin hafa níu heilbrigðisráðherrar setið við völd frá fimm stjórnmálaflokkum. Allir þessir ráðherrar hafa talað fyrir uppbyggingu Landspítalans við Hringbraut og líka sú sem hér stendur, þótt þeir hafi ekki verið á eitt sáttir um fjármögnun verkefnisins. Í umræðum á Alþingi í gegnum árin hefur ríkt nokkuð góð pólitísk sátt um málið en 56 þingmenn greiddu tillögu atkvæði sitt 16. maí 2014 sem hljóðaði svo, með leyfi forseta: „… að ljúka eins fljótt og verða má undirbúningi að endurnýjun og uppbyggingu Landspítala við Hringbraut í Reykjavík og hefja framkvæmdir þegar fjármögnun hefur verið tryggð.“ Einn þessara 56 þingmanna var hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.
Virðulegur forseti. Við ræðum hagsmunamál fyrir alla þjóðina. Bestu þakkir fyrir frumkvæðið, hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir. Það er ekki eins og rasað hafi verið að undirbúningi framkvæmda við þetta stóra og mikilvæga verkefni. Eins og kom skýrt fram hjá hæstv. ráðherra eru a.m.k. 16 ár síðan menn tóku hina endanlegu ákvörðun. Alþingi, ráðuneyti, nefndir, starfshópar, faghópar og rýnihópar hafa komið skipulega að þeirri vinnu og undirbúningi. Ráðherrar eftir ráðherra hafa unnið að þessum undirbúningi, haft efasemdir, tekið málið til skoðunar frá nýju sjónarhorni, látið gera skýrslur og skipt um skoðun í kjölfarið. Niðurstaðan er alltaf sú sama: Okkar færustu samgönguverkfræðingar segja spítalann geta annað þessari samgönguleið, af því að það hefur borið á góma. Skipulagsstjóri hefur tjáð sig um málið og segir að margra ára greiningar liggi að baki staðarvali, niðurstaðan sé tvímælalaust sú að þessi sé bestur kosta, og beitir í því sambandi margvíslegum skipulagsröksemdum. Allir innviðir eru til staðar við Hringbraut, margar byggingar sem verða áfram notaðar. Barnaspítali Hringsins er t.d. tiltölulega nýtt hús. Ég hef svo mikla trú á manninum og hugviti hans að ég er þess fullviss að hverjum steini hafi verið velt við í þessu stóra og mikilvæga hagsmunamáli til að komast á þann stað sem við erum nú, líka hagsmunum starfsmanna, en það er höfuðatriðið. Við skulum snúa bökum saman og sameinast um að bæta umgjörð Landspítalans. Við megum engan tíma missa. Samhliða eigum við svo að sjálfsögðu að fara að undirbúa nýtt framtíðarsjúkrahús, og gera það strax, sjúkrahús framtíðarinnar, á nýjum stað og gefa okkur góðan tíma til þess, taka frá landsvæði og halda vöku okkar í þeim efnum. Við skulum ekki drepa málinu frekar á dreif.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir að hafa frumkvæði að þessari umræðu hér. Hún kom einmitt inn á það að á undanförnum misserum hefðu í auknum mæli heyrst efasemdarraddir. Ég ætla reyndar að draga það í efa því að það er ekkert á undanförnum misserum, það er á undanförnum áratugum næstum sem við höfum verið að ræða þetta mál. Ég get tekið undir það að ef við værum hérna fyrir tíu árum síðan þá hefði ég örugglega verið í efasemdarhópnum, ég hef verið það lengi. Af hverju erum við að hrúga öllum stærstu vinnustöðum höfuðborgarsvæðisins á vestasta odda þess, Háskólanum í Reykjavík, Háskóla Íslands og Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi? Það breytir ekki þeirri staðreynd að á síðustu tuttugu árum hefur þetta mál verið til umræðu og nokkrar staðarvalsnefndir hafa farið yfir þetta, erlendir sérfræðingar, það hefur verið rætt í þessum sal af forverum mínum, það hefur verið rætt í borgarstjórn Reykjavíkur, á vettvangi svæðisskipulags höfuðborgarsvæðisins. Úti um allt hefur þetta mál verið til umræðu. Einhverra hluta vegna hefur niðurstaðan alltaf verið sú að við þurfum að byggja upp við Hringbraut. Þar sem ég hef meiri áhuga á því að við ræðum framtíðina held ég að við þurfum að einhenda okkur í þetta mikilvæga verkefni sem er að byggja upp Landspítala við Hringbraut, eða endurnýja þann húsakost. Búið er að klára sjúkrahótelið, meðferðarkjarnann þarf að klára hið fyrsta og svo rannsóknarhús. Ég veit ekki hversu langt við eigum að halda áfram. Ég held að mikilvægt sé að við horfum til framtíðar hvað það varðar að það mun líka þurfa aðra byggingu, aðra heilbrigðisstofnun á höfuðborgarsvæðinu eftir einhverja áratugi. Í ljósi þess hvað það tekur okkur langan tíma að ræða hlutina og komast að einhverri niðurstöðu er kannski ágætt að við förum í þá umræðu núna. Níu heilbrigðisráðherrar úr fimm eða sex stjórnmálaflokkum hafa haft efasemdir, farið yfir málið og niðurstaðan hefur alltaf verið þessi. Farið hefur verið yfir málið hjá borgarstjórn Reykjavíkur líka og miklar efasemdir verið uppi úti um allan bæ en þetta hefur alltaf verið niðurstaðan. Einhendum okkur í að hugsa um framtíðina og einblínum á hana.
Forseti. Umræðan um staðarval Landspítalans er orðin mjög tvískipt og er oft á tíðum mjög erfitt að greina á milli staðreynda og skoðana hjá helstu forsvarsmönnum beggja megin borðsins. Forsendubrestur í eldri athugunum hefur verið mikið til umræðu. Oft hefur verið nefnt að allar forsendur varðandi umferð í kringum spítalann í eldri athugunum séu brostnar, bæði með aukinni umferð og brottfalli eldra aðalskipulags Reykjavíkurborgar. Undanfarin misseri hefur stefna Pírata hvað framtíðarstaðsetningu Landspítalans varðar verið á þá leið að fram fari óháð faglegt og opið mat á valkostum fyrir framtíðarstaðsetningu spítalans og verði engir kostir útilokaðir fyrir fram. Einnig er gert ráð fyrir að niðurstöður séu framreiddar þannig að glöggva megi sig á einstaka matsþáttum og að í kjölfar kynningar á þessu mati fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla eða vönduð skoðanakönnun þar sem þjóðin fái að velja á milli þeirra kosta sem best koma út úr matinu. Nýframlögð þingsályktunartillaga hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur er einmitt á þessa sömu leið ef frá er talin hugmyndin um þjóðaratkvæðagreiðslu. Hún er ágætisbyrjun þrátt fyrir að ég myndi vilja sjá sérstaklega tekið fram að matsþættir væru aðgreindir svo hægt sé meta kostina á mismunandi máta eftir þeim forsendum sem taldar eru mikilvægar. Forseti. Byggingar eru eitt og þjónusta er annað. Á meðan ekki er hægt að tryggja fjármagn í að manna vaktir á Landspítala, kaupa nauðsynleg lyf eða tryggja lágmarksöryggi sjúklinga, er til einskis að eyða peningum ríkisins í steypu og halda að það leysi vandann. Fangelsið á Hólmsheiði er dæmi um opinbera framkvæmd sem lítur vel út á blaði en hefur alla vega ekki enn nýst sem skyldi. Á meðan ekki er til fjármagn til að fjölga fangavörðum, svo ekki sé talað um starfsfólk sem gætir að geðheilbrigði og endurhæfingu fanga, er til lítils að byggja nýtt fangelsi fyrir 3 milljarða. Hið sama er upp á teningnum hvað Landspítalann varðar. Steypan sjálf læknar ekki fólk. Það gera læknar, sjúkraliðar, hjúkrunarfræðingar, geislafræðingar, kokkar, ræstitæknar og allt það mikilvæga starfsfólk sem vinnur á spítalanum. En jú, klárum eina skýrslu enn og gerum það vel og faglega í þetta skiptið, kjósum svo um framhaldið. En gleymum því ekki að án fjármagns til reksturs mun sú skýrsla engu máli skipta fyrir heilsu fólks.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir umræðuna. Hæstv. ráðherra fór mjög vel yfir áherslur málshefjanda og tímaferlið, bæði umræðunnar um staðsetningu og ákvarðana þar að lútandi, sem spannar hartnær tvo áratugi. Á þeim tíma hafa fjölmargir aðilar, og pólitíkin þar með talin, ítrekað stutt þessa ákvörðun. Ég get ímyndað mér að það sé lýjandi að hlusta á pólitíkina ákveða að gera eitt með því að samþykkja uppbyggingu við Hringbraut og segja stöðugt annað; annan stað, nýjan spítala, gegn þeim ákvörðunum sem þegar hafa verið teknar, fremur en að klára áform um bætta aðstöðu. Þetta verkefni hlýtur að snúa að því að bæta starfsaðstöðu og burði Landspítala þannig að hann sé í stakk búinn til að veita bestu mögulegu þjónustu, nýta þær byggingar sem fyrir eru. Það er hagkvæmasti kosturinn. Það er staðreynd að bætt aðstaða og uppbygging á spítalanum þolir ekki bið, þolir ekki frekari óvissu sem skapast m.a. af pólitískri umræðu. Það þýðir auðvitað ekki að um langa framtíð verði ekki byggður nýr spítali á nýjum stað. Það er væntanlega skynsamlegt að huga fyrr en seinna að næsta spítala en klára fyrirhuguð áform um uppbyggingu aðstöðu, innviða og tækja í samræmi við áætlanir. Núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur mikinn metnað í heilbrigðismálum og staðfestir það í stjórnarsáttmála þar sem m.a. skal hefja framkvæmdir við nýjan meðferðarkjarna Landspítala nú í sumar. Ég fagna þeim áformum sem eru í takti við ályktun Alþingis frá 2014 um að fela þeirri ríkisstjórn sem ég átti aðild að að ljúka undirbúningi á endurnýjun og uppbyggingu Landspítala við Hringbraut. Við það eigum við að standa.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda þarfa og góða umræðu. Það er ekki að ástæðulausu sem hún kemur upp hér og nú. Auðvitað dylst það engum að við viljum eiga alvöruháskólasjúkrahús. Við viljum virkilega byggja þannig til framtíðar að allir geti við unað og allir geti nýtt sér þá þjónustu sem sjúkrahúsinu okkar ber að veita okkur. Ég heyrði hæstv. heilbrigðisráðherra tala um að þessi ákvörðun hefði verið tekin fyrir 16 árum og að æ síðan hefði þetta verið að ganga í gegnum kerfið. En spurningin er hins vegar þessi: Hvaða forsendur lágu fyrir þeirri ákvörðun? Var það sú forsenda að fyrir mig t.d. sem bý í Grafarholti tæki það 45 mínútur á sjúkrabíl, ef ég myndi veikjast að morgni, að komast í þjónustu háskólasjúkrahússins? Það tekur mig 45 mínútur. Á kannski að fleygja mér í borgarlínuna af því að hún á að vera hraðleiðin niður á spítala fyrir mig? Ég segi bara: Það er alveg sjálfsagt, jafnvel þótt nú þegar sé búið að kasta milljörðum í skoðun á þessu máli að viðurkenna að hugsanlega sé um mistök að ræða. Allar forsendur eru brostnar. Það mun kosta mun meira að koma gatnakerfinu í almennilegt form þannig að við getum nýtt það og komist klakklaust á spítalann þegar við þurfum á að halda. Það væri vægast sagt hörmung ef sú staða, sem eflaust á eftir að koma upp að óbreyttu, kæmi upp að við sætum einhvers staðar föst í umferðinni og geispuðum golunni af því að við gætum ekki komist á sjúkrahúsið okkar. Ég er ekki enn þá farin að tala um mygluvandann í þeim fermetrum sem hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi áðan að við gætum nýtt. Hversu margir af þeim þúsundum fermetra eru skemmdir vegna myglu og verður botnlaus hít í framtíðinni að reyna að vinna úr?
Forseti. Það ríkir víðtæk samstaða í þjóðfélaginu um að það þarf að endurnýja aðstöðu þjóðarsjúkrahússins. Landspítalinn starfar núna á tæplega 20 stöðum á höfuðborgarsvæðinu og megnið af þeim 100 byggingum sem spítalinn notar var byggt upp úr 1950. Í ljósi þeirra miklu breytinga sem hafa orðið á þessum tíma á hlutverki og almennri starfsemi sjúkrahúsa er löngu dagljóst að núverandi ástand svarar ekki kröfum nútímans, hvorki sjúklinga né starfsfólks, og hefur ekki gert lengi. Þess utan fylgir því gríðarlegur kostnaður að reka starfsemi Landspítalans á jafn óhagkvæman hátt og núverandi húsakostur hefur í för með sér. Það er skoðun mín að halda eigi áfram uppbyggingunni við Hringbraut. Sú staðsetning er alls ekki óumdeild og ekki endilega fullkomin. Það fylgja því hins vegar margir kostir að byggja þarna upp þar sem hægt er að nota mikið af eldri byggingum sem fyrir eru. Þar vegur þyngst bygging barnaspítalans, þá liggur svæðið vel við almenningssamgöngum auk þess sem nálægðin við Háskóla Íslands og Háskólann í Reykjavík og þekkingarsamfélagið sem er að byggjast upp í Vatnsmýrinni hlýtur að skipta máli fyrir háskólasjúkrahús í ljósi rannsókna og kennslu. Þessu til viðbótar vil ég nefna að það er mat fagaðila á borð við forstjóra Landspítalans og landlæknis að það sé einfaldlega hættuleg hugmynd að slá framkvæmdum við Hringbraut á frest meðan leitað er að öðrum kosti varðandi staðsetningu og hefja síðan undirbúningsferlið að nýju. Það er löngu kominn tími til að við tökum höndum saman og klárum einfaldlega þetta mál. Hitt er líka ljóst að við getum bætt mjög allt verklag við ákvörðun opinberra fjárfestinga og framkvæmda. Í því sambandi má nefna þingsályktunartillögu sem undirritaður hefur lagt fyrir þingið ásamt fleiri þingmönnum um tryggingu gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Ég held að það væri lag að samþykkja þá þingsályktunartillögu og bæta vinnubrögðin.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu og ráðherranum fyrir að koma inn í hana. Það er eins og menn ætli áfram að berja hausnum við steininn varðandi þetta mál. Ráðherrann fer hreinlega með fleipur. Sérfræðingar hafa bent á að þetta er einmitt ekki besti staðurinn til að reisa nýjan spítala, bæði út frá umferð, skipulagsmálum og öðru slíku. Það er ekki tekið tillit til þess núna varðandi skipulagsmálin, svo dæmi sé tekið, stóraukinnar fjölgunar ferðamanna, bílaumferðar og alls þessa. Svo segir ráðherrann líka við okkur að starfsmenn séu á einu máli. Birt var könnun á blaðamannfundi, sem Framsóknarflokkurinn hélt með samtökunum Betri spítala á nýjum stað, sem blásið var til og fjölmiðlar boðaðir þar sem flokkurinn kynnti stefnu sína varðandi nýjan spítala sem er að það eigi að reisa hann á öðrum stað. Sá flokkur hefur annars algjörlega umpólast í þeirri umræðu, væntanlega aðeins til þess að komast í ríkisstjórn. Myndin af blaðamannafundinum þar sem Framsóknarmenn sitja með fulltrúum Betri spítala er ótrúlega falleg en hins vegar er ekkert að marka þann flokk, það er alveg ljóst. Hæstv. ráðherra. Samkvæmt könnun vilja 80% hjúkrunarfræðinga á Landspítalanum nýjan spítala á öðrum stað, þeir vilja hann ekki þarna. Og meiri hluti lækna líka samkvæmt könnuninni sem birt er með þessari fallegu mynd af Framsóknarflokknum á blaðamannafundinum, þar kemur fram að læknar eru einnig á því að byggja eigi spítalann á öðrum stað. Hæstv. ráðherra minntist á þingsályktun í máli sínu sem var afgreidd í þinginu 2014/2015. Þeirri þingsályktun var breytt og sérstaklega tekin úr henni orðin „nýr spítali við Hringbraut“. Þingsályktuninni var breytt af því að það var engin samstaða um málið. Nú hristir hæstv. ráðherra hausinn, ég held að hann ætti að fylgjast með umræðunni, lesa tillöguna, sjá hvernig henni var breytt og hætta að fara með rugl í ræðustól.
Herra forseti. Þessi umræða um staðsetningu Landspítalans er orðin ansi löng og að mörgu leyti ansi þreytt. Menn tromma hér upp gang í gang með það að núna séu þeir komnir með lausnina. Núna erum við einmitt búnir að finna nýjan stað. Menn leyfa sér að horfa fram hjá því ítrekað að undanfarin 20 ár hafa fjórar til fimm sérfræðinefndir komist að sömu niðurstöðu. Svo leyfa menn sér að vitna í starfsfólk Landspítalans, að hinn eða þessi starfsmaðurinn eða hinn eða þessi starfsmannahópurinn sé á móti staðsetningu við Hringbraut. Það kann vel að vera að það finnist í hópi starfsmanna einhverjir sem vilja endurskoða ákvörðunina um staðsetningu en séu starfsmenn spurðir eru þeir einhuga um að málið að byggja nýjan Landspítala þoli enga bið. Ef menn eru spurðir: Ertu til í að bíða önnur tíu ár eftir að ákvörðun verði tekin, ertu til í að bíða önnur tíu ár eftir að við byrjum á þessu verkefni sem er þjóðþrifaverkefni og löngu, löngu tímabært? segja menn nei. Þá segja menn nei. Allir sem vinna á Landspítalanum vilja að byggður verði nýr spítali. Allir gera sér grein fyrir því að það er byrjað að byggja nýjan spítala við Hringbraut og við skuldum þjóðinni að klára það verkefni.
Herra forseti. Að beiðni þáverandi heilbrigðisráðherra skrifaði KPMG skýrslu um forsendur og hagkvæmni þess að byggja nýjan spítala við Hringbraut. Skýrslan var birt 31. ágúst árið 2015. Stuttu áður hafði Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gert sjálfstæða úttekt á verkefninu og metið það ábótasamt frá þjóðhagslegu sjónarhorni. Fjallað er í skýrslu KPMG um kostina við staðsetningu spítalans við Hringbraut en einnig um gagnrýni á hana. Farið er yfir skipulagsmálin, byggingarkostnað, rekstrarkostnað, kostnað við fólksflutninga og umferðarálag. Sú stefna að halda áfram uppbyggingu á núverandi stað við Hringbraut var mótuð eftir að starfsnefnd heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra skilaði áliti sínu í janúar 2002, fyrir 16 árum, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra benti á í ræðu sinni. Og enn ræðum við staðsetninguna. Nefndin bar saman þrjár staðsetningar, Hringbraut, Fossvog og Vífilsstaði, og reyndist mat á stofnkostnaði við Hringbraut lægst. Síðan þá hefur verið unnið á grundvelli þeirrar stefnumótunar. Verkefnið hefur þróast mjög, farið í gegnum skipulagsferli og svæða-, aðal- og deiliskipulag var samþykkt árið 2013. Form bygginga og umfang tók miklum breytingum í gegnum skipulagsferlið en samstaða hjá borgaryfirvöldum hefur verið mikil um staðsetninguna við Hringbraut. Byggingarkostnaður er metinn lægstur við Hringbraut af þeim kostum sem rýndir hafa verið. Hægt er að nýta mannvirki sem fyrir eru og byggja nýjan spítala sem viðbót í áföngum og nálægð við Háskóla Íslands og fyrirhuguð uppbygging heilbrigðisvísindasviðs á svæðinu er líka talin mikill kostur. Nánast allir stjórnmálaflokkar hafa komið að þeirri ákvörðun að byggja spítalann við Hringbraut. Það er mikilvægt að byggingin rísi sem fyrst, það er mikilvægt fyrir starfsfólk, það er mikilvægt fyrir sjúklinga [[Forseti hringir.]]og ákvörðunin hefur verið tekin að vel athuguðu máli.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er nú einu sinni þannig að það er varla sú bygging reist á Íslandi að við deilum ekki um staðsetningu eða útlit; kirkjur, grunnskóla, sjúkrahús, menningarstofnanir o.s.frv. Þessi umræða er bara hluti af þeim menningararfi okkar að deila um hús. Við elskum það að deila. Auðvitað er eðlilegt að alvarlegra spurninga sé spurt um það hvað við erum að gera þegar um er að ræða eina stærstu eða líklega stærstu framkvæmd á sviði heilbrigðismála síðustu áratuga. En deilurnar eiga að einhverju leyti rætur sínar í syndum fyrri tíma, þeirri staðreynd að við erum ekki búin að klára verkefnið sem við áttum að vera búin að fyrir löngu síðan, fyrir áratug eða meira, að byggja nýtt háskólasjúkrahús. Við ættum fremur núna að vera að ræða um hvar við ætlum að staðsetja og með hvað hætti við ætlum að byggja háskólasjúkrahús 21. aldarinnar á næstu 10, 15, 20 árum eða svo. En við höldum hins vegar deilunum áfram. Það er auðvitað þannig að það er miklu einfaldara og auðveldara að deila um útlit húsa og staðsetningu þeirra heldur en hvernig við ætlum að standa að skipulagi heilbrigðiskerfisins. Það er miklu einfaldari deila og kallar ekki á eins djúpa umræðu. Við forðumst að taka umræðuna um hvernig við ætlum að skipuleggja heilbrigðiskerfið, hvernig við ætlum að skipuleggja það út frá hinu nýja háskólasjúkrahúsi. Ég óttast að ef að menn halda áfram að ræða um staðsetningu háskólasjúkrahúss, og ég get skilið efasemdirnar, þá muni það bitna á miklu mikilvægara máli sem er að við förum að átta okkur á því hvernig við ætlum að byggja upp heilbrigðiskerfið á Íslandi og skipulag þess.
Virðulegi forseti. Ég vil taka aðeins undir orð hv. þm. Óla Björns Kárasonar, við erum búin að vera að draga lappirnar í þessu. Það er einfaldlega vandamálið sem við stöndum frammi fyrir í dag. Síminn var seldur 2005 og það átti að nota þann pening til þess að byggja upp sjúkrahús, 67 milljarðar þar. Það var ekki gert. Við værum ekki í þessari aðstöðu að vera að rífast um hvort við ættum að vera að byggja þetta sjúkrahús við Hringbraut af því að við eigum að vera löngu búin að byggja það. Vandamálið er hins vegar núna að þegar við verðum búin að byggja þar, sem átti að vera löngu búið að klára, verður það jafnvel orðið úrelt stærðarlega séð. Það er vandamálið. Við þurfum þannig að huga að framtíðarhúsnæði fyrir spítalann eins fljótt og við mögulega getum. Fyrir kosningar var haldinn fundur um framtíðarstaðsetninguna. Þar komu fram nokkur áhugaverð atriði sem eru gagnrýniverð varðandi þá ákvörðun um staðarvalið sem leiddi til þess að við erum að byggja við Landspítalann núna. Þar kom fram að í fyrstu staðarvalsgreiningunni sem hefði farið fram hefði verið sagt: Ef ekki í Fossvogi þá annars staðar. Þá stóð valið á milli Hringbrautar, Fossvogs og einhvers staðar annars staðar. Ef ekki í Fossvogi þá einhvers staðar annars staðar. Eftir það var það borið upp: Nei, við verðum að skoða þetta aðeins betur, það verður að huga að nálægð við miðbæinn og nálægð við háskólann. Þá var gert nýtt staðarval með þeim forsendum viðbættum. Það finnst mér dálítið hæpið, að fara út í þá vegferð á þann hátt. Þeim efasemdum og þeirri gagnrýni var ekki mótmælt þannig að ég verð að líta svo á að það hafi verið réttmæt gagnrýni á það hvernig var staðið að staðarvalinu þar sem nú eru framkvæmdir. Eins og er virðist þetta vera sokkinn kostnaður, við verðum að klára það sem er verið að gera núna og fara strax í að skoða hvar við getum byggt spítala til framtíðarinnar því að við höfum ekki efni á því að gera þetta í önnur 20 ár. Það bara gengur ekki. Við köllum á óháða staðarvalsskoðun sem gengur ekki út frá einhverjum [[Forseti hringir.]]eftirábreyttum forsendum. Við verðum að gera þetta faglega.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu því að það er mikilvægt að við ræðum þessi mál í þingsal, ekki síst til að reyna að víkka daglega umræðu aðeins út því að hún hefur verið ýmsum takmörkunum háð, bæði hjá stjórnmálamönnum og fjölmiðlum. Mér finnst hæstv. ráðherra og þingmönnum takast býsna vel upp í því efni. Mig langar sérstaklega að horfa til háskólahlutverks Landspítalans. Það snýst um kennslu en er líka samofið allri annarri starfsemi og er grundvöllur framþróunar starfseminnar á fjölmargan hátt, enda hét stofnunin til skamms tíma Landspítali – háskólasjúkrahús. Rannsóknir í heilbrigðisþjónustu eru forsenda framfara og hagræðingar í heilbrigðisþjónustunni, samfélaginu og sjúklingum til góða. Háskólaverkefni spítalans eru því einn af lykilþáttunum við staðarval og brýnt er að greið leið sé á milli spítalans og háskólanna. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, fólk er á hlaupum á milli Háskóla Íslands og Landspítalans alla daga. Mig langar einmitt að taka upp nokkrar tölur um samstarf Háskóla Íslands og Landspítalans frá árinu 2016 sem eru sóttar á vef háskólans. Háskólinn og Landspítalinn annast saman menntun og þjálfun starfsfólks í heilbrigðisþjónustu. Nemendur heilbrigðisvísindasviðs eru ríflega 2.000, akademískir starfsmenn um 300, þar af 100 sameiginlegir starfsmenn, og að auki 900 stundakennarar frá Landspítalanum. Að hægja á framkvæmdum við Hringbraut núna væri því álíka skammsýni og að loka Reykjavíkurflugvelli án þess að annar kostur sé fyrir hendi. Í þeirri ríkisstjórn sem ég studdi árið 2014 [[Forseti hringir.]]var samþykkt að ljúka undirbúningi að endurnýjun og uppbyggingu Landspítala við Hringbraut, orðrétt. [[Forseti hringir.]]Sú ríkisstjórn varði nálægt 2 þús. millj. til uppbyggingar Landspítala við Hringbraut.
Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka málshefjanda, hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, fyrir að taka þetta mál upp. Hér er mjög stórt mál á ferðinni. Þjóðarsjúkrahúsið er þannig að ákvarðanir verða varla stærri á opinberum vettvangi en um að byggja það og velja því hentuga og heppilega staðsetningu. Ég vil líka þakka ráðherra fyrir svör hennar í umræðunni þó að eitt og annað, verð ég að viðurkenna, hafi komið mér á óvart í þeim efnum, m.a. að ráðherra skuli telja nauðsynlegt að halda því fram að það muni kosta, ef ég tók rétt eftir, 10–15 ár ef fram færi fagleg greining á heppilegustu kostum varðandi staðarval. Innsti kjarni málsins er sá að aðilar, sem hlýtur að verða að taka alvarlega sem fagmenn á sviði skipulagsfræða og læknisfræða, hafa komið fram, m.a. undir formerkjum Samtaka um betri spítala á betri stað. Þeir hafa vakið athygli á því að mjög mikilvægar forsendur sem lagðar hafa verið til grundvallar í þeim skýrslum öllum saman sem hefur verið vísað til fái ekki staðist. Hættan sem við stöndum frammi fyrir er sú að verið sé að efna til alvarlegra mistaka í máli þar sem þjóðarhagsmunir eru í veði þar sem þjóðarsjúkrahúsið er. Því er haldið fram að spítalinn sé fullfjármagnaður, gott og vel, en mistök verða ekki betri fyrir þá sök, herra forseti, að þau séu fullfjármögnuð.
Forseti. Ég verð að segja að ég efast um að nokkur bygging sem yfir höfuð gegnir mikilvægu hlutverki í íslensku samfélagi myndi þola jafn ítarlega skoðun og endurskoðanir á staðsetningu sinni og Landspítalinn við Hringbraut, nýbyggingin, hefur þolað undanfarin ár og áratugi. Það er þá kannski helst Hallgrímskirkja sem við gætum sammælst um að standi á góðum stað. Ég ætla ekki að gagnrýna það að aðrir hafi þá skoðun að annað staðarval fyrir uppbyggingu Landspítalans en Hringbraut hefði verið betra. Ég er einfaldlega ósammála. Það væri hægt að rífast um þetta í fjölda ára, í áratugi, við erum fjári góð í því eins og komið hefur ítrekað fram. Spurningin er: Hvenær er nóg komið og fyrir hvern og hverja er verið að endurnýja húsakost Landspítalans? Það er búið að margendurskoða í hátt í tvo áratugi. Síðan vegur einfaldlega þungt að komið hefur fram í máli aðila sem ég tek mark á, forstjóra Landspítalans, landlæknis og fleiri, að hættulegast af öllu sé að tefja frekar þetta verkefni. Við horfum á áætlanir og spár sem segja fyrir um að gangi verkefnið eftir svona séum við að ræða um þrjá áratugi miðað við spár um fólksfjölgun þar til við þurfum að fara að huga að nýrri byggingu. Eins og við vitum vanmetum við flestar spár, þar með talið fólksfjöldaáætlanir og ferðamenn, þannig að við skulum tala um 20 ár. Er ekki ráð að við beinum kröftum okkar í það að sameinast um faglega úttekt og mat á staðsetningu næsta spítala og reyna kannski að standa þar að verki með eilítið öðrum hætti? Sé tími afgangs, tölum þá um stefnumótun í íslensku heilbrigðiskerfi. Látum þessu lokið hérna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir mjög góðar og upplýsandi umræður. Ég vil þakka kærlega fyrir svör hæstv. heilbrigðisráðherra. Til að byrja á því góða þá gleður það mig hreinlega að heyra að hv. þingmenn í salnum séu farnir að ljá máls á því að finna sjúkrahúsinu nýjan stað. Þeir vilja gera vandaða staðarvalsgreiningu en þeir vilja fara í hana eftir 20 ár. Það er kannski það sem stendur eftir hjá mér. Ég geri ekki lítið úr samvinnu við fræðasamfélagið. Ég held að það sé mjög mikilvægt en ég vil benda á að það á sér oft stað samstarf án staðsetningar. Það er mjög sérstakt að heyra hv. þingmenn Framsóknarflokksins tala hér um að nú sé nóg komið. Það var eitt af kosningarloforðum þeirra, ekki bara síðasta ár heldur líka þar áður, að finna spítalanum nýjan stað. Ég neita því að þessi umræða sé þreytt. Það er rétt að það hafa verið gerðar skýrslur. Ein þeirra sagði að ef ekki væri hægt að finna spítalanum nýjan stað þá væri besti, skásti staðurinn við Hringbraut. Varðandi þá tillögu sem kom fram áðan, hún var vissulega ekki samþykkt, þessi tillaga sem var vitnað til að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hefði samþykkt, hv. þingmaður Miðflokksins. Henni var breytt og það var ákveðið að það færi fram uppbygging á núverandi húsnæði, enda ekki vanþörf á. Ég vil bara árétta þetta hér og þakka kærlega fyrir umræðuna, þakka ykkur öllum.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu. Fyrst af öllu vil ég segja, af því að hér er talað um að þingsályktunartillögu hafi verið breytt á árinu 2014, að það er rétt. Hún breyttist í meðförum þingsins en niðurstaðan varð að ríkisstjórninni var falið að ljúka eins fljótt og verða mætti undirbúningi á endurnýjun og uppbyggingu Landspítala við Hringbraut í Reykjavík og hefja framkvæmdir þegar fjármögnun hefði verið tryggð. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson greiddi atkvæði með þeirri tillögu og Sigurður Páll Jónsson raunar líka, nú þingmaður Miðflokksins. Þetta er staðreynd. Fólk hér talar um að byggingar séu eitt og þjónusta annað. Ég myndi gjarnan vilja kanna hvort starfsfólk Landspítalans taki undir það, fólk sem býr við algjörlega óbærilegt starfsumhverfi á köflum, fólk sem heldur því fram að kannski það mikilvægasta í öllu sé að upplifa að stjórnvöld séu einhuga um framtíðarsýn fyrir uppbyggingu Landspítalans við Hringbraut til þess að geta haldið áfram að þróa öflugt heilbrigðiskerfi á heimsmælikvarða á Íslandi. Ég spyr, virðulegur forseti: Er fólki alvara sem kemur hingað og talar fyrir því að hætta við að hefja uppbyggingu við Hringbraut nú í sumar? Er fólki alvara með að hverfa eigi frá því að hefja uppbyggingu meðferðarkjarnans á næstu mánuðum? Er fólki alvara með svona málflutning og að halda því fram að það snúist um að taka nýja ákvörðun sem sannarlega að mati Framkvæmdasýslu ríkisins og Skipulagsstofnunar muni fresta uppbyggingu kjarnahúsnæðis íslenska heilbrigðiskerfisins um 10–15 ár? Er fólki alvara að bjóða heilbrigðisstéttunum á Íslandi, heilbrigðisvísindum og veiku og slösuðu fólki [[Forseti hringir.]]upp á þann málflutning? Ég spyr, virðulegi forseti. Ég segi: Það er ekki verjandi. Ég tek undir að það er hættuleg hugmynd að stoppa á þessum tímapunkti, íslenskt heilbrigðiskerfi getur ekki beðið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Halda má því fram með nokkrum rökum að það sé eiginlega kraftaverk að til séu á Íslandi en frjálsir fjölmiðlar. Einkareknir miðlar sem margir hverjir eru reknir af miklum metnaði. Ég staðhæfi að fá ef nokkur fyrirtæki búi við erfiðari aðstæður en íslenskir fjölmiðlar, þurfi að standa í ótrúlega ósanngjarnri og óeðlilegri samkeppni og það eftir leikreglum sem við hér höfum samið. Leikurinn er ójafn. Hann er eins ójafn og nokkur samkeppnisrekstur getur orðið. Við horfum fram á skakka stöðu á íslenskum fjölmiðlamarkaði sem hefur orðið til þess að einkareknir fjölmiðlar berjast flestir í bökkum. Ólíkt Ríkisútvarpinu þurfa sjálfstæðir fjölmiðlar að standa reikningsskil á því sem þeir gera. Á hverjum degi fella landsmenn sinn dóm sem lesendur, áhorfendur eða hlustendur. Ef þeim líkar illa við vinnubrögðin hætta þeir hreinlega að lesa eða kaupa viðkomandi dagblað eða tímarit, segja upp áskriftinni að sjónvarpsstöðinni eða hætta að hlusta á útvarpsstöðina. Ef þeir eru ósáttir við hvernig fréttir eða fréttaskýringar eru matreiddar gefast þeir upp á að heimsækja viðkomandi fjölmiðil á vefnum. Minnkandi vinsældir fjölmiðla munu koma niður á auglýsingatekjum. Með öðrum orðum, einkareknir fjölmiðlar búa við aðhald almennings. Agavald sem nær hins vegar ekki til hins ríkisrekna fjölmiðils með sama hætti og til einkarekinna. Landsmenn þurfa að greiða útvarpsgjald. Um það sér innheimtumaður ríkissjóðs. Enginn hefur frelsi til að láta óánægju sína í ljós með því að segja upp áskriftinni, slíta viðskiptasambandinu. Ég hef haldið því fram bæði í ræðu og riti að það sé eitt af hlutverkum stjórnmálamanna, löggjafans, að plægja jarðveginn fyrir fjölbreyttari flóru fjölmiðla. Ekkert tryggir betur fjölbreytni fjölmiðla en að réttar upplýsingar séu dregnar fram í dagsljósið og ólík sjónarmið fái að heyrast. Um mikilvægi þess að hér séu til sjálfstæðir, öflugir fjölmiðlar þarf ekkert að ræða. Frjálsir fjölmiðlar eru einn af mikilvægustu hornsteinum lýðræðisins, hins frjálsa samfélags. Sá sem hér stendur hefur ekki verið mikill talsmaður þess að sértækar reglur gildi um fyrirtæki eða að ákveðnar atvinnugreinar búi við einhverjar sérreglur þegar kemur t.d. að skattalegum reglum. Ég vil hafa leikreglurnar skýrar og einfaldar, réttlátar og að þær tryggi jafnræði. En staðan á íslenskum fjölmiðlamarkaði kallar hins vegar á það að maður þurfi að beygja aðeins af leið. Ég hef lagt til að við afnemum virðisaukaskatt af áskriftum fjölmiðla. Ég tel að nauðsynlegt sé að við skoðum með hvaða hætti við innheimtum tryggingagjald þegar kemur að einkareknum fjölmiðlum. Og ég hef talið nauðsynlegt að Ríkisútvarpið verði dregið út af auglýsingamarkaði. Fyrir utan hina ójöfnu samkeppni sem íslenskir einkareknir fjölmiðlar standa í gagnvart Ríkisútvarpinu eru þeir líka að berjast í bökkum þegar kemur að samkeppni við stórfyrirtæki erlendis, Google, Facebook o.s.frv. sem höggva og gera núna strandhögg á auglýsingamarkaðinn. Ég vil því í ljósi þessa alls spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra: Er rétt að huga að skattalegu umhverfi fjölmiðla á Íslandi, fella niður virðisaukaskatt á áskriftum? Eru önnur skattaleg úrræði skynsamleg, t.d. að lækka tryggingagjald? Er hæstv. ráðherra fylgjandi því að taka Ríkisútvarpið af [[Forseti hringir.]]auglýsingamarkaði og jafna þannig leikinn? Sér hæstv. ráðherra einhverja aðra möguleika til að jafna stöðu íslenskra fjölmiðla gagnvart erlendum stórfyrirtækjum sem sækja nú inn á auglýsingamarkaðinn?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að efna til umræðu um stöðu einkarekinna fjölmiðla og ég vil þakka nefnd um bætt rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla kærlega fyrir störf sín. Það er bæði tímabært og nauðsynlegt að Alþingi taki fjölmiðlamál til umræðu, enda mikilvægt málefni sem varðar menningu okkar og lýðræði. Það er einnig í samræmi við það sem við höfum orðið vitni að alls staðar annars staðar í heiminum að stjórnvöld eru farin að hafa mun meiri áhuga og fylgjast mun betur með þeirri hröðu þróun sem hefur átt sér stað undanfarin ár í fjölmiðlamálum. Þar hafa samfélagsmiðlarnir, Google og efnisveitur á borð við Netflix og Spotify gerbreytt rekstrarumhverfi fjölmiðla. Stærsta breytingin er ef til vill sú að smám saman eru notendur fjölmiðlaefnis að verða eigin dagskrárstjórar og miðlun fjölmiðlaefnis verður í gegnum tölvur, síma og önnur snjalltæki. Fjölmiðlar eru eitt mikilvægasta tæki lýðræðissamfélagsins og breytingar á umhverfi þeirra geta haft bein áhrif á hvernig okkur tekst til við að halda því lýðræðisfyrirkomulagi sem við kjósum. Aðgerðir stjórnvalda víða um heim hafa fyrst og fremst beinst að því markmiði að tryggja að fólk hafi aðgang að fjölbreyttum fjölmiðlum sem miðla samfélagslegu efni, fréttum og þess háttar, sem gerir því kleift að verða virkir þátttakendur í lýðræðissamfélaginu. Þar við bætist sú ósk eða krafa að fjölmiðlar leggi sitt af mörkum til að viðhalda og efla menningu og tungumál, hver á sínu svæði. Einkareknir fjölmiðlar hafa fundið fyrir þessum hröðu breytingum og eiga fullt í fangi með að aðlaga rekstur sinn að þeim. Sú aðlögun á sér stað alls staðar en með mismunandi hætti því að umhverfi fjölmiðla, fjölmiðlavenjur og væntingar eru mismunandi. Það er því virkilega ánægjulegt að ræða nýútkomna skýrslu starfshóps um rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla ásamt tillögum og greinargerð. Í greinargerðinni eru upplýsingar um stöðu fjölmiðla, bæði hér á landi og erlendis, ásamt tillögum í sjö liðum um aðgerðir til að bæta stöðu fjölmiðla. Þær snúa m.a. að stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði, skattalegu umhverfi, textun og talsetningu og endurgreiðslu framleiðslukostnaðar á tilteknu efni. Það má segja að skýrslan marki ákveðin þáttaskil í umræðunni um rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla og mun nýtast sem gott innlegg í vinnu við að bæta rekstrarumhverfi þeirra. Ég tel mikilvægt að unnið verði áfram með þær tillögur sem lagðar eru fram í skýrslunni og lagt mat á áhrif þeirra, til að mynda kostnað sem falla myndi á ríkissjóð, ávinning fjölmiðlanna sjálfra, áhrifa á tungumálið og fleira. Atriði í skýrslunni ríma við sáttmála núverandi ríkisstjórnar en ríkisstjórnin ætlar að bæta rekstrarumhverfi fjölmiðla, m.a. með því að útfæra breytingar á skattumhverfi þeirra. Ég hef talað fyrir því að nálgast vinnu með eflingu starfsumhverfis tónlistar, bókmennta og fjölmiðla heildstætt, m.a. með því að setja íslenskuna í öndvegi. Okkur hefur skort heildstæða stefnu í fjölmiðlamálum. Sú skýrsla sem kynnt er í dag er fyrsta skrefið í þeirri vinnu. Stefnumótun þarf að eiga sér stað með breiðri aðkomu hagsmunaaðila, allra stjórnmálaflokka og almennings því að við verðum að reyna að finna leið til samkomulags um starfsemi fjölmiðla og hugsanlegan stuðning ríkisins við lýðræðis- og menningarhlutverk þeirra. Það er hægt að styðja við fjölmiðla með margs konar hætti. Fyrir þeim stuðningi geta verið mjög góðar og gildar ástæður. Þess vegna tel ég rétt að við byrjum á því að móta okkur stefnu í fjölmiðlamálum og tökum afstöðu til þeirra, bæði til þeirra atriða sem nefnd eru í skýrslunni og fleiri sem geta verið á borðinu. Markmið þeirra er að bæta rekstrarumhverfi fjölmiðla. Ég tel mjög skynsamlegt að byrja á virðisaukaskattinum og hef sett vinnu af stað hvað það varðar. Annað sem varðar þau efnisatriði sem eru í skýrslunni þarf að skoða betur. Það þarf að kostnaðarmeta þau og meta áhrifin sem þau hafa á rekstrarumhverfi fjölmiðla. Að lokum vil ég segja að nú eru rúm 30 ár síðan fjölmiðlun varð frjáls á Íslandi en stærstu breytingar á rekstrarumhverfi þeirra og starfsskilyrðum hafa orðið núna á örfáum árum. Við sjáum ekki fyrir endann á þeim. Við verðum að vera vakandi og tilbúin til að grípa til aðgerða til að tryggja að fólkið í landinu hafi aðgang að góðu og vönduðu fjölmiðlaefni sem er ein af forsendum þess að hér sé virkt lýðræði.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda þessa þörfu umræðu. Í margradda og frjálsu fjölmenningarsamfélagi þurfum við að tryggja að opinber umræðu- og menningarvettvangur sé öflugur og margbreytilegur. Við viljum tjá okkur og sjá okkur í fjölmiðlum sem hafa sama tungumál og við tölum og sama menningarlega bakgrunn og við höfum. Við tölum mikið um að efla þurfi innviði um þessar mundir og þá má ekki gleymast að hið sama gildir um menningarlega innviði okkar. Þar er Ríkisútvarpið mikilvægt, Ríkisútvarpið sem er með orðum hv. málshefjanda sjálfstæður, öflugur fjölmiðill en líka, svo ég bæti við, óháður valdi auðs og áhrifaafla. Ríkisútvarpið er mikilvægt líka í framleiðslu á leiknu efni sem vonandi nær einhvern tímann til okkar mikla skáldsagnaarfs, ég er alltaf að bíða eftir seríunni miklu um Dalalíf eftir Guðrúnu frá Lundi, og í miðlun á því efni sem þegar er til innan veggja. Sú leið sem hefur verið farin hér á landi, ólíkt löndunum í kringum okkur, að láta Ríkisútvarpið fjármagna að mjög miklu leyti starfsemi sína með auglýsingum hefur margvíslegar neikvæðar afleiðingar, bæði fyrir það sjálft og einkaframtakið. En Ríkisútvarpið getur ekki farið af auglýsingamarkaði án þess að því séu tryggðar tekjur á móti. Við þurfum ekki að styrkja einkarekna fjölmiðla með því að veikja Ríkisútvarpið. Fjölmiðlar búa við margvíslegar ógnir eins og hér hefur komið fram. Mig langar að lokum að nefna tvennt: Rannsóknarblaðamenn búa við þá sífelldu ógn sem smásmuguleg meiðyrðalöggjöf er hér. Og hitt sem ég vil fá að nefna er rekstrarskilyrði minni sjónvarpsstöðva sem gegna mjög mikilsverðu hlutverki. Þar nefni ég sérstaklega stöðina N4 á Akureyri sem hefur ekki opinberan fjárstuðning og heldur ekki dreifikerfi en hefur sannað gildi sitt.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni og einnig hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í umræðunni sama dag og nefnd um betra rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla afhenti henni skýrslu sína. Ég vil byrja á því að taka undir þau orð málshefjanda að íslenskir fjölmiðlar séu reknir með miklum metnaði. Það er alveg rétt. En frjálsir fjölmiðlar eru lýðræðinu nauðsynlegir. Þeir veita aðhald með faglegri og upplýsandi umfjöllun og fréttaflutningi. Það er því mikilvægt að stjórnvöld verji sjálfstæði og ritstjórnarlegt frelsi fjölmiðla og þeir hafi fjárhagslega burði til að sinna lýðræðishlutverki sínu. Æskilegt er að hið opinbera styðji við starfsemi þeirra án þess að vega að sjálfstæði þeirra með takmörkunum á fjárveitingum, hótunum eða annarri valdbeitingu. Ég fagna þeim áformum ráðherra um að breyta skattumhverfi fjölmiðla. Ég tel það skref í rétta átt, en sú aðgerð getur bætt rekstrarforsendur þeirra án beinnar aðkomu ríkisins. Einnig er mikilvægt að styðja sérstaklega við bakið á rannsóknarblaðamennsku enda er nauðsynlegt að blaðamenn fái svigrúm og tíma til að sinna sínu mikilvæga lýðræðis- og samfélagshlutverki. Því beini ég því til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að skoða möguleikann á sérstökum sjóði fyrir rannsóknarblaðamennsku sem hægt væri að starfrækja á svipaðan hátt og launasjóð listamanna.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Óla Birni Kárasyni, fyrir að hefja máls á þessu fjölmiðlamáli, og þeim sem hafa haldið hér ræður. Þá kemur upp í hugann, eins og margir hafa komið inn á, Ríkisútvarpið. Staða einkarekinna fjölmiðla er að mínu viti ekki góð hér á landi, aðallega í ljósi þess að samkeppnisstaða þeirra gagnvart Ríkisútvarpinu er skökk, einfaldlega vegna þess að RÚV er á auglýsingamarkaði og þá óneitanlega samkeppnisaðili við einkarekna fjölmiðla. Einnig er skattalegt umhverfi einkarekinna fjölmiðla erfitt. Afnotagjöld Ríkisútvarpsins hækkuðu í síðustu fjárlögum. Þegar spurt er hvers vegna er svarið að sjálfsögðu: Það kostar að reka útvarp. Einnig er talið nauðsynlegt að þjóðin hafi ríkisrekinn fjölmiðil sem öryggistæki fyrir almannavarnir og önnur þau öryggissjónarmið er lúta að því að koma skilaboðum um allt land ef eitthvað steðjar að og allir landsmenn þurfa að fá skilaboð um það strax. En nú er það staðreynd að útsendingar RÚV nást ekki um allt land. Þá er illt í efni þegar talað er um öryggistæki. Í dag er tæknin orðin sú að aðrar leiðir en gamla góða Ríkisútvarpið eru jafn góðar ef ekki betri þegar koma þarf skilaboðum til landans. Ég hef alltaf verið fylgjandi Ríkisútvarpinu. Saga þess er samofin þjóðarsálinni, bæði sem menningarlegur fjölmiðill í djúpum skilningi þess orðs og sem öryggistæki. En tímarnir hafa breyst og við því verður að bregðast.
Virðulegi forseti. Umhverfi fjölmiðla hefur breyst mjög mikið í gegnum tíðina almennt, sér í lagi á síðustu árum. Víðs vegar úti um allan heim eru fjölmiðlar að fikra sig áfram með ný viðskiptamódel vegna tilkomu internetsins. Enda er rík þörf fyrir vegna þess að hefðbundnu módelin eru hætt að virka. Það er mikið kvartað undan því að fólk sé hreinlega hætt að borga fyrir fréttir. Það ætlast til þess að fréttirnar séu ókeypis. Sú þróun á sér stað hérna líka. Það þarf eitthvað nýtt, annað en gamla módelið þegar maður seldi einstök eintök. Þetta er sama trend og í mörgum öðrum iðnaði líka. Vandi Íslendinga og Íslands við að taka þátt í þeirri þróun er smæð markaðar íslensku tungunnar. Það setur okkur í þann kjánalega vanda að til þess að taka þátt í þessari þróun þurfum við í raun og veru að búa til efni á máli sem fleiri en Íslendingar skilja, svo sem ensku eða einhverju álíka tungumáli sem er talað af ógrynni fólks. En við viljum væntanlega að íslensk tunga lifi af. Ég geri fastlega ráð fyrir því. Ég er vissulega þeirrar skoðunar sjálfur. En ef íslenska tungan á að lifa af 21. öldina og þá framþróun sem henni fylgir verðum við að styrkja íslenska tungu með ríkisstyrk, með peningum úr ríkissjóði, með skattheimtu. Það er engin önnur leið í kringum það að mér vitandi. Ég væri á móti slíkri nálgun ef við byggjum í tugmilljóna manna samfélagi. En við gerum það ekki. Hvað varðar tillögurnar sem koma fram í umræddri skýrslu þá hef ég kannski ekki tíma til að fara yfir þær allar hérna en kem að þeim í seinni umferð. En hvað varðar tillögu A í það minnsta, um endurgreiðslu á hluta kostnaðar við framleiðslu á fréttum og fréttatengdu efni, tel ég það mikilvægt, samanber það sem ég var að segja áðan. Við verðum að styðja við bakið á þessum fjölmiðlum ef við ætlum að halda í íslenska tungu. Fyrir mér er það í sjálfu sér aðalatriðið í þessari umræðu.
Frú forseti. Takk fyrir. Mér þykir full ástæða til að hafa varann á þegar ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks boðar endurskoðun á skattalegu umhverfi fjölmiðla og annað inngrip í samkeppnisumhverfið. Ég ætla að vinda mér beint í að spyrja hæstv. ráðherra fjölmiðlamála: Mun ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks tryggja að staða okkar ágæta ríkisfjölmiðils á auglýsingamarkaði kæfi ekki aðra, sérstaklega smærri fjölmiðla? Mun ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknar og Vinstri grænna tryggja að boðaðar skattabreytingar hygli ekki fyrst og fremst stærri fjölmiðlum, jafnvel þeim sem eru á áskriftarmarkaði, fjölmiðlum með fjársterka eigendur sem eru kannski orðnir þreyttir á gegndarlausum taprekstri þrátt fyrir ótvíræðan ávinning í þágu sérhagsmuna? Mun ríkisstjórnin koma í veg fyrir að einstaka fjölmiðlar komist áfram upp með að vera í samkeppnisrekstri árum saman án þess að standa skil á sköttum og gjöldum og síðan sé hægt að komast til leyniáhrifa í þessum miðlum með yfirtöku á skuldunum þvert á markmið fjölmiðlalaga? Mun hæstv. ríkisstjórn fara í sína boðuðu vegferð með það að markmiði að tryggja það? Er það raunverulegt markmið boðaðra breytinga að gæta hagsmuna allra á fjölmiðlamarkaði og reyna að tryggja þannig nauðsynlega fjölbreytni og almannahagsmuni? Það verður fylgst mjög vel með því í hvaða vegferð verður farið. Við munum gera það, m.a. við í Viðreisn, með öllum tækum ráðum, og tryggja að í þessar breytingar og þessa vegferð verði farið með almannahagsmuni í huga.
Heyr, heyr.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Óla Birni Kárasyni, fyrir að vekja máls á þessu þýðingarmikla máli. Það er auðvitað allt rétt sem fram kom í máli hans. Á milli fjölmiðla er leikurinn ójafn, það er vægt til orða tekið, hann fer raunar í bága við öll samkeppnislögmál og er í raun fullkomlega óþolandi. Hér er sannarlega tímabært að vekja máls á þessu. Ég vil sömuleiðis þakka hæstv. ráðherra fyrir framlag hennar til umræðunnar. Við fáum í dag mikilvæga skýrslu sem ég vænti að verði rædd á Alþingi og verði grundvöllur að ítarlegri stefnumörkun, og ég leyfi mér að taka undir með ráðherra, að hér verði mótuð fjölmiðlastefna, og þakka ég henni fyrir það. Það er ekki bara að þetta mál snúist um samkeppnisskilyrði fyrirtækja í fjölmiðlarekstri heldur eru afar þýðingarmiklir lýðræðishagsmunir þjóðarinnar undir, afar þýðingarmiklir menningarlegir hagsmunir þjóðarinnar undir. Hér er sömuleiðis undir vernd og viðgangur íslenskrar tungu. Málið er eins stórt og það getur í raun og sanni orðið. Ég á mér þá von og ósk að á Alþingi verði samhugur um víðtæka stefnu í þessum efnum sem getur fleytt okkur fram á við á öllum þeim sviðum sem málið snýr að.
Virðulegi forseti. Það má með sterkum rökum halda því fram að allir íslenskir fjölmiðlar, þ.e. meginfjölmiðlarnir okkar, séu verr settir núna en þegar þeir voru best settir í fjárhagslegu tilliti. Má þá líka álykta í framhaldi af því að þeir séu allir heldur verri en þegar þeir voru bestir. Því að það er leiðinleg fylgni á milli fjárhagslegs styrks og ritstjórnarlegs eða dagskrárlegs afls í þessu efni. Það gildir einkum og sér í lagi um einkareknu fjölmiðlana enda höfum við séð það núna upp á síðkastið að þeir eru byrjaðir að týna tölunni. Einn er runninn inn í annan, tveir stærstu ljósvakamiðlarnir eru komnir í eigu fjarskiptafyrirtækja og eru orðnir hjáleiga eða aukabúgrein hjá símafyrirtækjum með þeim afleiðingum sem það hefur síðan á ritstjórnarlega stöðu þeirra. Það hefur gerst núna bara á síðustu tveimur til fjórum árum að hlutfallslegur styrkleiki Ríkisútvarpsins á íslenskum fjölmiðlamarkaði hefur stóraukist. Það hefur verið nokkuð vel sett og er ágætlega sett núna t.d. varðandi áskriftartekjur sínar með tvöfaldri tryggingu. Þær eru verðtryggðar og síðan kemur nettóaukning á hverju ári miðað við fjölgun greiðenda. Hinn íslenski auglýsingamarkaður er um 9,5 milljarðar kr. Hlutur Ríkisútvarpsins er 25% af heildinni, nærri því helmingur af þeim auglýsingum sem eru á ljósvakamarkaði. Það er óhjákvæmilegt að taka þá stöðu til skoðunar núna því að fullyrða má að hvergi á Vesturlöndum sé hlutfallslegur styrkur ríkisins á fjölmiðlamarkaði neitt nálægt því sem hann er á Íslandi. Sá munur er að aukast; einkareknu fjölmiðlarnir eru að veikjast og ríkið er að styrkjast. Það verðum við að taka til skoðunar núna, ekki síst á grundvelli þeirrar skýrslu sem [[Forseti hringir.]]birt var í dag.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni umræðuna. Hún er sannarlega þörf. Málshefjandi kemur inn á mikilvæga þætti. Menningar- og lýðræðishlutverk fjölmiðla er óumdeilt, hvort heldur sem er einkarekinna eða ríkisrekinna. Hv. þingmaður telur það kraftaverk að einkareknir fjölmiðlar hafi við núverandi samkeppnisaðstæður þrek til að starfa. Ég ætla að vísa í grein sem birtist á vef Hagstofunnar sem styður þá þróun sem átt hefur sér stað, ef við skoðum samkeppnisumhverfið, sem hefur vissulega orðið flóknara með hraðri tækniþróun, eins og fram hefur komið í umræðunni. Í greininni kemur fram að við skerum okkur þó nokkuð úr í samanburði við Norðurlöndin og Vesturlönd. Hér er lægri upphæðum varið til kaupa á auglýsingum en á Norðurlöndunum, hvort sem reiknað er á íbúa eða sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Það segir sig sjálft að einkareknir fjölmiðlar treysta á þessar tekjur. Í þessu flókna umhverfi herðir að. Þróunin í samdrætti auglýsingatekna er þó til samræmis við þróunina annars staðar þar sem tekjur hafa líka dregist saman, þ.e. á Norðurlöndunum. Þá hefur hlutur dreifst á fleiri aðila með tilkomu og aukinni útbreiðslu vefmiðla. Þegar við búum ekki við fullkomið samkeppnisumhverfi og menningar- og lýðræðishlutverkið er óumdeilt, ber okkur að skoða það. Ég fagna yfirlýsingu hæstv. ráðherra, m.a. á grundvelli skýrslu sem kom út [[Forseti hringir.]]í morgun, til aðgerða og mótunar stefnu á þessu sviði.
Frú forseti. Þegar ég undirbjó umræðu um stöðu einkarekinna fjölmiðla í morgun var ég svo bláeyg að ég hélt að ég væri í alvöru að fara að ræða hugmynd málshefjanda, hv. þingmanns Sjálfstæðisflokksins, Óla Björns Kárasonar, um stöðu einkarekinna fjölmiðla og bága stöðu þeirra. Hafði ég því skoðað vandlega skýrslu þá sem kom út í morgun og skoðað tillögurnar sem bárust þar og velt þeim fyrir mér og leitað mér frekari upplýsinga, þrátt fyrir að tíminn væri stuttur. En þegar við upphaf ræðu hv. þingmanns var alveg ljóst að tilgangur hans í þessari umræðu var alfarið að hjóla í almannaútvarp okkar, Ríkisútvarpið. Hann talaði þannig um þessa menningarstofnun okkar, okkar sameiginlegu menningarstofnun, þessa ævagömlu stofnun sem nýtur algerrar sérstöðu í framleiðslu upplýsinga og menningarefnis hér á landi, að maður gapir bara. Mér fannst alveg hörmulegt, verð ég að segja, að hlusta á málflutning þingmannsins, sem virðir augljóslega í engu það gríðarmikla menningarstarf sem starfsfólk þeirra þriggja stöðva sem reknar eru hjá Ríkisútvarpinu, RÚV Sjónvarp, Rás 1 og Rás 2, innir af hendi hvern dag árið um kring. Það er enginn fjölmiðill á pari við þá þrjá fjölmiðla þegar kemur að upplýsinga- og menningarhlutverki. Ég skil ekki alveg af hverju við getum ekki einhent okkur í að efla stöðu einkarekinna fjölmiðla án þess að þurfa að vega svo mjög að þessari stofnun okkar, þessari sameiginlegu eign. Ég átta mig ekki alveg á því. Það eru fjölmargar góðar tillögur í þeirri skýrslu sem kom í morgun. Ég vil hvetja menntamálaráðherra til að fara fljótt og vel í þá vinnu sem þar er verið að leggja á borð fyrir okkur en bið um leið fólk að gæta hófs í orðum sínum þegar kemur að Ríkisútvarpinu [[Forseti hringir.]]og því starfsfólki sem þar vinnur.
Virðulegur forseti. Ég tek undir hlý orð síðasta ræðumanns í garð Ríkisútvarpsins sem er hvort tveggja í senn kjölfesta í menningarumfjöllun og í fréttaflutningi hér á landi. Hugmyndir eru um að draga úr tekjum með því að leggja af útvarpsgjald, eða hvað það er sem fólk nefnir, en það verður að mæta því tekjutapi. Eins og fram kemur í skýrslunni sanna dæmin að það er ekki alltaf gert. Það þarf að vera mjög vakandi fyrir því að við veikjum ekki RÚV með því að breyta umhverfinu. Hvað varðar hugmyndir um lækkun virðisaukaskatts hnaut ég um það í skýrslu um rekstrarumhverfi fjölmiðla að þær tillögur snúa aðallega að tvennu; annars vegar að VOD-leigum fjarskiptafélaganna og hins vegar að prentmiðlum í áskrift, sem eru ekki sérstaklega margir hér á landi. Ég fæ kannski að heyra í hv. frummælanda um hvort þetta eigi að vera það sértækar ráðstafanir að þær nái annars vegar til vídeóleigu og hins vegar til Morgunblaðsins. Hér hefur verið rætt um rekstrarumhverfi fjölmiðla. En það er fleira en fjárhagslegar áhyggjur sem gerir fjölmiðlum lífið leitt hér á landi, sérstaklega um þessar mundir. Þar getur hið opinbera litið nokkuð í eigin barm þegar kemur að því að svara upplýsingabeiðnum. Þá er ég ekki bara að tala um ráðuneytin sem draga oft lappirnar fram úr öllu hófi við að svara sjálfsögðum, einföldum beiðnum fjölmiðla, heldur líka um okkur á Alþingi sem virðumst eiga mjög erfitt með að gefa greinargóð svör við þeim fyrirspurnum sem að okkur er beint um rekstur þingsins. Og svo verð ég að nefna það sem enginn hefur nefnt, og kemur það nokkuð á óvart, sem er lögbannið á Stundina. Við erum í þeirri stöðu að fulltrúi framkvæmdarvaldsins [[Forseti hringir.]]setti fyrir 100 dögum lögbann á umfjöllun um hagsmunatengsl æðstu valdhafa. Frú forseti. Ég hef meiri áhyggjur af 100 daga hömlum á tjáningarfrelsi en einhverri virðisaukaskattsprósentu.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörkin.
Frú forseti. Ég velti oft fyrir mér hvaða erindi ríkið á inn í þennan bransa, fjölmiðlabransann, og kemst alltaf að þeirri niðurstöðu, eins og flestir aðrir hv. þingmenn hafa nefnt, að það er menningarhliðin. Við erum mjög fámennt þjóðfélag og það verður aldrei markaður fyrir alla þá litlu hópa og áhugahópa um alls kyns málefni sem við verðum að sinna ef við ætlum að halda hér uppi menningarlegu þjóðfélagi. Þess vegna held ég að RÚV hafi áfram ótvírætt hlutverk og það sé engin spurning um það. Þetta hlutverk kostar örugglega pening, það mun örugglega kosta pening, hvernig sem honum er náð og ég get alveg léð máls á því, eins og margir fleiri, að RÚV dragi sig út úr auglýsingamarkaði og það sé hreinlega frekar á ríkisins hendi. Mér finnst að endurskoða þurfi hugmyndirnar um RÚV eða ríkisútvarp og -sjónvarp. Þar inni eru í dag orðin uppsöfnuð gríðarleg verðmæti þjóðarinnar í menningarmálum. Þetta ætti í raun og veru að gera miklu aðgengilegra. Við höfum netið og fólk er, eins og fram hefur komið hjá hv. þingmönnum, farið að velja sér efni sjálft. Við þekkjum öll ungmenni í dag sem bókstaflega opna aldrei fyrir dagskrá sem er fyrir fram ákveðin. Þetta er bara að gerast, þannig að RÚV ætti að vera menningarhlaða þjóðarinnar. Einnig ætti að halda áfram að búa til menningarefni og koma því á framfæri, annaðhvort með eigin rekstri eða með því að kaupa sig inn í annars staðar. Líka þarf að huga að lýðræðislegri umræðu, það er svona matsatriði. Að þessu sögðu finnst mér stóra málið að tryggja að allir landsmenn hafi aðgang að [[Forseti hringir.]]fjarskiptaneti, interneti og slíku. Þannig getum við tryggt þetta.
Virðulegi forseti. Í tveggja mínútna ræðu er hægt að segja einn hlut. Ég ætla að reyna að segja sex en ég ætla að ekki að gera það í alveg línulegri röð miðað við tillögurnar í skýrslunni. Ég ætla að byrja á að segja um tillögu d, að áfengis- og tóbaksauglýsingar verði heimilar, að ég treysti mér ekki til að ræða það á þessum stutta tíma en vona að við getum rætt það betur síðar. Um tillögu g, um gagnsæi í kaupum hins opinber á auglýsingum, myndi ég vilja taka út orðin „á auglýsingum“ og segja bara „gagnsæi í kaupum hins opinbera“ og ljúka setningunni þannig. Hvað varðar tillögu b, að Ríkisútvarpið fari af auglýsingamarkaði, þá er ég sífellt hlynntari því. Auðvitað hef ég sömu áhyggjur og aðrir, að það veiki Ríkisútvarpið. Ég vil ekki að það gerist, en þó verðum við líka að hafa í huga að tekjurnar sem Ríkisútvarpið hefur af þeim auglýsingum sem Ríkisútvarpið hefði ekki lengur væru tekjur sem færu annað, þannig að það væri ekki niðurskurður í fjölmiðlun í heild sinni, eða fréttaflutningi, heldur væri verið að beina fjármagni aðra leið. Ég ítreka að ég myndi vilja gera það einhvern veginn þannig að það kæmi ekki niður á rekstri Ríkisútvarpsins og er alveg opinn fyrir þeirri umræðu að endurskoða hlutverk Ríkisútvarpsins í ljósi nýrra tíma og tækniþróunar. Hvað varðar tillögu e, endurgreiðslu á hluta kostnaðar vegna textunar og talsetningar, þykir mér það algjörlega sjálfsagt. Ég vona að tæknin lækki þann kostnað niður í lítið sem ekkert með tímanum. En þangað til er algjörlega nauðsynlegt að við fjármögnum þetta beinlínis úr ríkissjóði með einhverjum hætti, svo sem með endurgreiðslu. Um tillögu f, undanþáguheimildir frá textun og talsetningu, þykir mér það líklegt og kemur mér á óvart að sé ekki þegar til staðar, ef ég á að segja eins og er. Það getur verið sérstaklega mikilvægt fyrir litla aðila sem eru með sérhæft efni, eins og sjónvarpsstöðin Omega, sem er kannski ekki í tísku hjá öllum. En það er meginpunkturinn, smáar stofnanir geta ekki staðið í því að þýða allt það efni sem þær vilja koma á framfæri. Það er mjög mikilvægt að þær hafi einhverja leið til þess. Það má reyndar treysta þeirri stöð til að gera sitt ýtrasta til að koma sem flestu efni yfir á íslensku. Tillaga c, um að virðisaukaskattur á áskrift verði 11% - ég er einfaldlega hlynntur því.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli. Frjáls, óháð og öflug fjölmiðlun er auðvitað undirstaða lýðræðissamfélags og þess vegna skiptir gríðarlega miklu máli að við stöndum vel að því rekstrarumhverfi sem þeim er búið. Ég tek hins vegar undir áhyggjur hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson um vilja þeirra flokka sem að núverandi ríkisstjórn standa til að stuðla að raunverulegu frjálsu samkeppnisumhverfi, alla vega hefur hugkvæmni þeirra í að reisa ýmsar samkeppnishindranir í gegnum árin verið ótrúleg. En við eigum kannski að horfa á meginefni máls. Ástæðan fyrir skakkri samkeppnisstöðu á íslenskum fjölmiðlamarkaði er inngrip ríkisins í þennan markað, gríðarlega mikill stuðningur við einn tiltekinn fjölmiðil, Ríkisútvarpið. Nú ætla ég ekki að gera lítið úr gæðum á því efni sem þar er framleitt eða mikilvægi þess í neinu samhengi, ég tek undir orð sem hér hafa verið höfð um að þaðan kemur mikið gæðaefni. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort aðkoma ríkisins að því að skaffa íslenskt hágæða dagskrárefni geti frekar verið í gegnum samkeppnissjóði heldur en að reka fjölmiðil. Það er miklu heilbrigðara að styðja alla fjölmiðla í landinu til þess að framleiða íslenskt efni, af því að við viljum bæði tryggja framboð íslensks efnis og vernda tunguna okkar, en þá ættu allir fjölmiðlar að sitja við sama borð um aðgang að fjármagni til framleiðslu á slíku efni, ekki einungis einn í krafti ríkisstuðnings. Hins vegar er að finna í tillögum fjölmiðlanefndar ýmislegt áhugavert, t.d. að taka RÚV af auglýsingamarkaði ef halda eigi áfram núverandi fyrirkomulagi, sem ég styð. Það skiptir gríðarlega miklu máli að þetta sé heilbrigt, almennt samkeppnisumhverfi þar sem allir sitja við sama borð. Vandamálið er ekki að ekki sé eftirspurn eftir efninu, vandamálið er að ríkið skekkir samkeppnisstöðuna á þessum markaði og það útskýrir rekstrarvanda frjálsra fjölmiðla.
Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Mikið var ég glaður að heyra ræðu hv. þm. Þorsteins Víglundssonar. Hann kemst akkúrat að kjarna málsins. Um það snýst þetta. Það var annar bragur á ræðu hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem ég skildi hvorki upp né niður í, annaðhvort hlustaði hún ekki á það sem ég var að reyna að segja eða þá að ég hef talað þannig að hún skildi ekki hvað ég var að reyna að segja, en það er mjög einfalt. Við eigum að búa til umhverfi þar sem frjálsir fjölmiðlar, sjálfstæðir fjölmiðlar, ná að blómstra, ná að festa rætur þannig að þeir geti sinnt hlutverki sínu. Það er staðreynd að miðað við það fyrirkomulag sem við höfum haft er búið að skekkja stöðuna á þann hátt að ekki verður við unað. Fíllinn í stofunni heitir Ríkisútvarpið. Ég hef auðvitað ákveðnar skoðanir á því hvort ríkið eigi yfir höfuð að reka fjölmiðla eða ekki, en það er allt annað mál. Ég er ekki að tala um það. Ég er að tala um að fyrst við erum búin að ákveða að reka ríkismiðil skulum við a.m.k. reyna að jafna stöðuna á einhvern hátt. Ég hef lagt fram ákveðnar hugmyndir og það eru alveg örugglega aðrar hugmyndir. Samkeppnissjóður hugnast mér vel, vegna þess að það eru nokkur ár síðan ég lagði það til. En það er vonandi að dropi holi steininn í þeim efnum. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra kærlega fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég hygg að tilefni sé til þess að við tökum aftur upp þráðinn þegar við erum öll búin að ná að kynna okkur þá skýrslu sem hæstv. ráðherra fékk afhenta í morgun og þá verði ekki sérstakar umræður sem standi yfir í hálftíma. [[Forseti hringir.]]Ég held að við eigum að efna til mjög langrar, ítarlegrar umræðu í þessum sal [[Forseti hringir.]]um hlutverk Ríkisútvarpsins, um það hvernig við getum bætt stöðu einkarekinna fjölmiðla [[Forseti hringir.]]og hvernig við getum styrkt lýðræðið og frjálsa, opna umræðu á Íslandi. Um það snýst þetta allt saman.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmönnum kærlega fyrir mjög gagnlegar umræður sem ég held að sýni nákvæmlega hvernig við öll skiljum mikilvægi frjálsra og öflugra fjölmiðla og hvaða hlutverki þeir gegna í lýðræðissamfélagi. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að nú vil ég hefjast handa við að móta fjölmiðlastefnu og fara í þær aðgerðir sem við getum gert vegna þess að staða margra einkarekinna fjölmiðla er mjög bágborin. Fyrst vil ég byrja á því að útfæra tillögu sem snýr að því að lækka virðisaukaskattinn og óska eftir því að nú þegar verði farið í samræmda álagningu á fjölmiðla þannig að hann verði í öllum tilvikum í neðra þrepi eða skoða útfærslur, skoða hver kostnaðurinn er o.s.frv. Ég vil taka fram, vegna þess að það hefur komið fram hér hjá nokkrum þingmönnum, að að sjálfsögðu verður gætt að jafnræði meðal fjölmiðla í landinu þegar við erum að fara í þessa stefnumótun. Allt annað er útilokað og ég kalla eftir mjög góðri samvinnu þingmanna, að við séum ekki að setja fram hlutina þannig að þeir séu til þess fallnir að búa til tortryggni. Öll sú vinna sem við munum fara í verður gerð á opinn og gagnsæjan hátt. Það er alveg ljóst að til þess að ná sátt um þetta þurfa leikreglurnar að vera skýrar og almennar og aðstaða þessara fjölmiðla jöfn. Varðandi stöðu RÚV er ljóst að hún er einstök. Hvergi annars staðar hefur ríkisfjölmiðill jafn sterka stöðu á auglýsingamarkaði. En ef menn ætla að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði þarf að huga að mótvægisaðgerðum. Við viljum að sjálfsögðu halda í mjög öflugt ríkisútvarp. Að lokum tek ég undir þá tillögu sem kom fram hjá málshefjanda þar sem hann nefndi að við ættum að hafa sérstaka umræðu um skýrslu nefndar um stöðu einkarekinna fjölmiðla og ég fagna því. Ég tel að það eigi að vera löng og umfangsmikil umræða og ég tel að við ættum að hafa hana sem allra fyrst. Ég vil taka fram að skýrslan barst í morgun og ég vildi óska þess að þið hefðuð haft lengri tíma til að kynna ykkur hana en mér fannst mjög brýnt að birta hana strax [[Forseti hringir.]]og gefa þingmönnum tækifæri á að kynna sér hana stuttu fyrir umræðuna en ég boða aðra umræðu hvað þetta varðar.
Virðulegi forseti. Ég flyt nú skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs um norrænt samstarf árið 2017. Skýrslan liggur nú á vef Alþingis. Þar farið mjög ítarlega yfir þá fundi og helstu verkefni og umræður sem voru á árinu, liðnu ári, þannig að þeir sem áhuga hafa geta fengið ítarlegri upplýsingar þar. Mig langar til að fara í stuttu máli yfir helstu verkefni og umræður innan Norðurlandaráðs á árinu 2017. Þar ber helst að geta að tillaga Finna og Íslendinga um að gera finnsku og íslensku að vinnutungumálum í Norðurlandaráði og umsókn Færeyinga um fulla aðild að ráðinu voru meðal þeirra mála sem voru efst á baugi í Norðurlandaráði á árinu 2017. Finnar fóru með formennsku í ráðinu og Britt Lundberg, þingmaður Miðflokks Álandseyja (Åländsk Center), gegndi embætti forseta. Á vorþingfundi Norðurlandaráðs í Stokkhólmi var m.a. fjallað um breytingar á samstarfi Norðurlanda og Bandaríkjanna eftir að Donald Trump tók við forsetaembættinu. Var þar m.a. rætt um að enn mikilvægara væri en áður að Norðurlönd legðu áherslu á sameiginleg gildi sín í samskiptum við Bandaríkin. Á Norðurlandaráðsþingi, sem haldið var í Helsinki í lok október og byrjun nóvember, fór fram umræða um sáttamiðlun á alþjóðavettvangi. Þar var flutt ávarp og sat fyrir svörum Martti Ahtisaari, fyrrverandi forseti Finnlands og handhafi friðarverðlauna Nóbels. Hann sagði m.a. að þegar deilur kæmu upp á alþjóðavettvangi mætti nánast alltaf rekja rætur þeirra til þess að einhverjir hópar upplifðu ójöfnuð. Ahtisaari sagði jafnframt að samfélagsgerð Norðurlanda, sem byggðist á réttlæti og jöfnuði, væri sú besta sem stæði til boða og gæti verið öðrum þjóðum fyrirmynd. Sameiginleg tillaga Íslendinga og Finna um að gera finnsku og íslensku að vinnutungumálum í Norðurlandaráði til jafns við skandinavísku málin var ítrekað rædd á vettvangi Norðurlandaráðs, en hún var upphaflega lögð fram 2016. Finnskir og íslenskir þingmenn í Norðurlandaráði sögðu það réttlætismál að jafna stöðu tungumálanna en skandinavískir þingmenn höfðu áhyggjur af auknum kostnaði við túlkun og þýðingar og að hugsanlega yrði að auka kröfur um tungumálakunnáttu starfsmanna Norðurlandaráðs og þá yrði erfiðara að finna hæfa starfsmenn. Þeir lýstu einnig áhyggjum af fordæmisgildi breytingarinnar og að í kjölfarið mundu t.d. Samar og Grænlendingar setja fram sams konar kröfur. Málinu lauk ekki á árinu heldur var ákveðið að fara nánar yfir hvaða áhrif breytingarnar hefðu á starfsemi Norðurlandaráðs og taka það fyrir á ný á Norðurlandaráðsþingi 2018. Af þessu tilefni langar mig til að upplýsa þingheim um að Íslandsdeild Norðurlandaráðs kom seint í gærkvöldi af fundi sem haldinn var í Stokkhólmi. Þar var þetta mál tekið fyrir í nefndum Norðurlandaráðs. Eftir þá umræðu var ákveðið að setja af stað vinnuhóp sem mundi skoða þetta mál nánar, þ.e. að taka saman upplýsingar um kostnað og jafnframt skoða aðrar leiðir til þess að bæta þjónustuna við Íslendinga og Finna, en að gera það á eins hagkvæman hátt og hægt er. Meðal annars voru nefndar hugmyndir eins og að skoða hvort hægt væri að nýta fjartúlkun. Í því sambandi var einnig nefnd breyting á skipulagi funda til að samnýta túlka betur og annað. Það er því til skoðunar. Við í Íslandsdeild Norðurlandaráðs fylgjum málinu að sjálfsögðu vel eftir og vinnum það í samstarfi við Finna. Annað mál sem rætt hefur verið síðan 2016 er umsókn Færeyinga um fulla aðild að Norðurlandaráði. Á vorþinginu 2017 var til umræðu minnisblað sem danska þingið hafði tekið saman um lagaleg álitaefni tengd því máli. Þar var bent á ýmis vandkvæði tengd ákvæðum í stjórnarskrá Danmerkur og einkum þó í Helsinki-sáttmálanum, sem er grundvallarsamningur norræns samstarf. Fram hefur komið að samstarfsráðherrar Norðurlanda eru ekki tilbúnir til að breyta sáttmálanum. Á vorþinginu og einnig síðar lýstu ýmsir íslenskir þingmenn stuðningi við óskir Færeyinga. Um tíma leit út fyrir að umsókn Færeyinga yrði felld en svo fór á tilfinningaþrungnu Norðurlandaráðsþingi, leyfi ég mér að segja, í Helsinki síðastliðið haust, að samþykkt var að fresta málinu til þess að færeyskum yfirvöldum gæfist tækifæri til að kanna og gefa álit sitt á ríkisréttarlegum, þjóðréttarlegum og pólitískum álitaefnum. Það er skemmtilegt að segja frá því að á sama þingi í Helsinki var Martti Ahtisaari sérstakur gestur og hafði fjallað um sáttamiðlun og hlutverk norrænna ríkja. Síðar á þinginu þennan sama dag kom umræðan upp varðandi Færeyinga og ætlaði ákveðinn hópur á þinginu ekki að leyfa Færeyingum að njóta vafans. En í ljósi þess að stóran hluta dagsins hafði sáttamiðlun verið til umræðu hefði það verið ákveðin hræsni að taka ekki undir sanngirniskröfu Færeyinga um að skoða málið betur og leyfa þeim að leggja fram frekari upplýsingar til þess að taka þá ákvörðun síðar á árinu 2018. Þannig er staðan. Þetta er yfirgripsmikil og ágæt skýrsla. Hér er farið yfir nákvæmlega helstu umfjöllunarefni. Hér er fjallað um bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs, störf í nefndunum, hvað nefndirnar hafa verið að gera sérstaklega, hverjir eiga sæti í Íslandsdeildinni nú og á síðasta ári. Þeir sem áhuga hafa geta kynnt sér þessa ágætu skýrslu. Ég þakka fyrir gott hljóð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki lesið alla skýrsluna en hef gluggað aðeins í hana og leitað aðeins í henni. Það sem ég er að velta fyrir mér þessa dagana eins og margir aðrir er forsetaseta Donalds Trumps í Bandaríkjunum sem býr auðvitað til mjög mikið af vandamálum á eiginlega öllum sviðum sem snerta hans valdsvið, þótt víða væri leitað reyndar. Eitt af því sem við höfum lært á síðustu árum er að leyniþjónustur hinna ýmsu ríkja, sér í lagi Bandaríkjanna, hafa burði og getu og vilja til þess að beita aðferðum sínum gegn vinveittum ríkjum, svo sem Þýskalandi. Það er engin ástæða til að ætla að Ísland sé einhver undantekning frá því. Reyndar hefur mér upp á síðkastið sýnst að það liggi á því að Norðurlöndin taki sig svolítið saman í upplýsingaöryggismálum og öryggismálum almennt, ekki einungis vegna þess að Donald Trump er forseti Bandaríkjanna, nógu slæmt var ástandið fyrir. Þá finnst mér við þurfa að hugsa um öryggishagsmuni okkar, sérstaklega upplýsingaöryggi og innviðaöryggi, aðeins víðar en út frá NATO. Þau lönd sem við eigum ótvíræða öryggishagsmuni sameiginlega með til langs tíma eru vitaskuld Norðurlöndin. Þess vegna hef ég verið á þeirri skoðun að við eigum að efla sérstaklega tengsl okkar í varnarsamstarfi, upplýsingaöryggisvarnarstarfi, við Norðurlöndin. Við komum til með að hafa sameiginlega upplýsingaöryggishagsmuni með þeim til lengri tíma sem við höfum ekki endilega með Bandaríkjunum þótt þau séu mikilvægasti bandamaður okkar. Ég sé við stutta leit í skýrslunni að það hefur verið rætt hvernig eigi að bregðast við forsetatíð Donalds Trumps, hversu stutt sem hún vonandi verður, og hins vegar að málefni öryggis þenjist út með nefndinni. Mig langar að fá viðbrögð hv. þingmanns við þessum vangaveltum [[Forseti hringir.]]þótt ég viti að það séu kannski engin skýr svör í boði akkúrat núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir afar áhugavert og gott andsvar. Fyrst langar mig til að segja að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð megináhersla á að efla norrænt samstarf, það er fyrsta setningin varðandi utanríkismál, þannig að ríkisstjórnin stendur þar saman. Þetta verkefni varðandi upplýsingaöryggi, ég tek undir það með þingmanninum, er afar mikilvægt mál. Ég sé að hér í salnum eru nokkrir fulltrúar úr Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Við erum mjög opin fyrir því að taka á móti hugmyndum sem við getum tekið inn í okkar nefndir í Norðurlandaráði. Norðurlandaráð starfar í raun og eins og Alþingi. Þar erum við með flokkahópa, við erum með nefndir. Við Íslendingar getum lagt fram fyrirspurnir eins og hér. Við getum lagt fram þingmannamál og nýtt þennan norræna vettvang mjög markvisst. Það eru kannski ekki margir sem gera sér grein fyrir því hversu sterkur vettvangur Norðurlandaráð er fyrir okkur. Öll Norðurlöndin leggja mjög mikla áherslu á norrænt samstarf og finnst mikilvægt að það ekki bara haldi áfram heldur eflist. Þetta er mjög aktúelt mál, ef ég má sletta, hæstv. forseti, upplýsingaöryggi og áherslan á það mun aukast næstu árin á erlendum vettvangi. Ég tek undir það með hv. þingmanni að þetta er eitthvað sem við þurfum að skoða. Ég þekki ekki alveg hversu langt þessi umræða hefur farið í Norðurlandaráði, en við þingmennirnir getum skoðað hvort hún hafi verið tekin og hvort það séu einhverjir ferlar komnir af stað eða verkefni innan Norðurlandaráðs. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir góða ábendingu.
Virðulegi forseti. Ég þakka jákvæð viðbrögð við fyrirspurn minni. Það kemur mér ekkert á óvart ef umræðan er komin frekar skammt á veg á þeim vettvangi eins og reyndar víðast hvar annars staðar. Ástæðan er einföld: Tæknin þróast miklu, miklu hraðar en svo að stjórnmál almennt, hvað þá einstaka nefndir, geti endilega brugðist við því sem kemur upp nýtt. Það nýja sem hefur komið upp og kemur upp aftur og aftur er hversu óheyrilega lélegt upplýsingaöryggi er orðið í heiminum almennt í dag. Eins og ég fór yfir í ræðu nýlega þá voru að uppgötvast núna í byrjun ársins hreint út sagt agalegir öryggisgallar sem eru í meira eða minna öllum tölvum í heiminum. Það þýðir að pressan verður meiri. Það eru núna fleiri leyniþjónustur sem hafa betri og meiri vopn. Það eru fleiri glæpasamtök sem hafa fleiri og betri vopn. Það eru fleiri einstaklingar úti í bæ sem hafa gaman að því að leika sér að hakka hluti sem hafa fleiri og meiri vopn. Það er ekkert sem bendir til þess að þetta skáni í náinni framtíð, þvert á móti, þetta kemur til með að versna. Þess vegna er svo mikilvægt að við endurskoðum upplýsingaöryggismál okkar með hliðsjón af okkar hagsmunum. Þeir eru ekki endilega í samræmi við meginhernaðarlega hagsmuni eða varnarhagsmuni okkar sem við eigum vissulega í meginatriðum með Bandaríkjunum. Að þessu leyti erum við ekki alveg í sama bát þegar kemur að þessu. Við höfum ekki burði, Ísland, til þess að verjast hvað varðar upplýsingaöryggi, hvergi nálægt því, og munum ekki öðlast þá burði nema í samstarfi við þá aðila sem hafa sömu öryggisupplýsingahagsmuni og við, það eru vitaskuld Norðurlöndin. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að benda á þessi tæki sem hv. þingmaður fór yfir og býð fram aðstoð mína eða annarra í þingflokki Pírata við að nota þau tæki til að koma þessu málefni á framfæri innan vettvangs nefndarinnar.
Hæstv. forseti. Það er rétt, norrænn samstarfsvettvangur er mjög mikilvægur. Þarna eigum við sameiginlega hagsmuni, þarna höfum við krafta. Við erum alltaf sterkari saman. Það er rétt að Ísland er afskaplega lítið í stóra samhenginu þannig að þetta er eitthvað sem við þurfum virkilega að horfa til og nýta sem best, þ.e. norrænt samstarf. Mig langar til að upplýsa þingheim og þingmanninn um það að í gærmorgun var haldið málþing í Stokkhólmi af hálfu Norðurlandaráðs um tækniþróun. Þar var komið víða við, bæði tækifæri og ógnanir, og hvernig við getum nýtt þróunina en jafnframt eins og hv. þingmaður sagði að tækniþróunin er gríðarlega hröð. Stjórnmálamenn eru náttúrlega fólk úr öllum áttum og mistæknivætt. Þar af leiðandi er mjög mikilvægt að við stjórnmálamenn höfum a.m.k. vit á því að fá aðstoð frá þeim sem hafa besta þekkingu á hverjum tíma og getu til þess að upplýsa okkur og leiða mikilvæg verkefni. Bætt upplýsingaöryggi er klárlega eitt af því. Ég þakka þingmanninum enn og aftur fyrir mjög góða ábendingu. Við í Íslandsdeildinni munum taka hana til skoðunar og finna út hvernig við getum nýtt hana í einhvers konar verkefni, komið henni í einhvern farveg og skoðað betur. Takk kærlega fyrir.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka forseta og hv. þm. Norðvesturkjördæmis, Guðjóni Brjánssyni, fyrir að liðka til hér varðandi dagskrána. Skýrsla ÖSE-þingsins fyrir árið 2017 er nokkuð ítarleg. Vil ég hvetja þingmenn til þess að fara í gegnum hana. Ég ætla að stikla á stóru í þessari skýrslu, ekki fara yfir hana orð fyrir orð. Á vettvangi þings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE-þingsins, bar á árinu 2017 hæst málefni flóttamanna, hryðjuverk og átökin í Úkraínu. Einnig var mikið rætt um netöryggi, mannréttindamál í Hvíta-Rússlandi og átökin í Nagorno-Karabakh. Flóttamannamálin voru efst á baugi, eins og ég sagði hér áðan, og ekki að ástæðulausu þar sem flestar þjóðir sem sækja þessi þing hafa á einn eða annan hátt reynslu af þeim mikla vanda sem fylgir átökum og stríðinu við botn Miðjarðarhafs, sérstaklega í Sýrlandi að sjálfsögðu. Hryðjuverkaógnin var líka töluvert rædd þar sem nokkur stór ríki innan ÖSE-samstarfsins hafa orðið fyrir barðinu, ef það má orða það þannig, á hryðjuverkum og hafa lagt áherslu á að þetta sé rætt og reynt að koma í veg fyrir frekari stigmögnun eða þróun í þá átt. Í aukaályktun um aukið hlutverk ÖSE í baráttunni gegn hryðjuverkum voru aðildarríki ÖSE einnig hvött til að hamla för grunaðra hryðjuverkamanna milli landa og einnig takmarka flæði vopna og fjármuna yfir landamæri. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að horfa til þess og læra af því hvernig best er að standa að því að koma í veg fyrir peningaþvætti og þess háttar, þ.e. að íslenskt fjármálakerfi sé notað til þess að flytja fjármuni sem koma frá glæpamönnum eða hryðjuverkahópum o.s.frv. Á ársfundinum hvatti ÖSE-þingið til þess að hernaðaraðgerðir í Úkraínu yrðu stöðvaðar og að rússnesk stjórnvöld drægju til baka innlimun Krímskaga. Þá var mikið rætt um málefni Úkraínu og Rússa í almennum umræðum og einnig var ályktað um ferðafrelsi eftirlitsstofnana ÖSE á svæðinu. Átökin í Nagorno-Karabakh voru sömuleiðis áberandi í almennum umræðum og í ályktun ársfundar eru átakaaðilar hvattir til að hefja án tafar friðarviðræður. Töluvert var rætt um netöryggi og að sjálfsögðu líka hvernig netmiðlar eru notaðir til þess að dreifa óhróðri eða fölskum fréttum eða hvað við köllum það. Síðast var ársfundurinn haldinn í Minsk í Hvíta-Rússlandi árið 2017 og var staðsetning fundarins hvati að aukinni umræðu um mannréttindamál í Hvíta-Rússlandi þar sem dauðarefsingar eru löglegar enn þá. Hefur forseti landsins, Lukashenko, verið uppnefndur eini einræðisherrann í Evrópu af vestrænum fjölmiðlamönnum. Það var alveg ljóst að þó Hvít-Rússar væru mjög gestrisnir og allt gengi þetta mjög vel þá hafði hún töluverð áhrif á þá þessi umræða sem þarna fór fram, sem var að sjálfsögðu af því góða. Í öðrum lið í skýrslunni er fjallað almennt um ÖSE-þingið. Þetta er Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu sem starfar á grundvelli Helsinki-sáttmálans og er frá árinu 1975. Með Helsinki-sáttmálanum skuldbundu aðildarríkin sig til þess að bæta samstarf sín á milli, virða landamæri hvert annars og tryggja mannréttindi íbúa sinna. Lagalega séð er Helsinki-sáttmálinn hins vegar ekki hefðbundinn sáttmáli þar sem hann er ekki staðfestur af lögþingum í löndum þeirra þjóðhöfðingja sem undir hann skrifa. Síðan er farið hér yfir hlutverk ÖSE-þingsins, en það er m.a. að hafa áhrif á stefnumótun og áherslur í starfi ÖSE. Það eru nokkrar málefnanefndir sem starfa á vettvangi ÖSE-þingsins. Málefnanefndirnar eru nefnd um stjórnmál og öryggismál, nefnd um efnahags-, vísinda-, tækni-, og umhverfismál og nefnd um lýðræðis- og mannréttindamál sem er svokölluð 3. nefnd. Í 4. kafla þessarar skýrslu er farið yfir fundi ÖSE-þingsins. Þingið kemur saman til reglulegra funda þrisvar á ári. Yfirleitt er vetrarfundur haldinn í febrúar, ársfundur að sumri, en síðastliðið haust 28. október var haldinn fundur í Andorra, en þann fund sóttu ekki fulltrúar Íslandsdeildarinnar vegna kosninga sem voru yfirvofandi eins og alkunnugt er. Hér eru svo þessir fundir raktir. Það er fjallað um fundinn í Vín sem var 23.–24. febrúar 2017. Þar var enn og aftur verið að tala um baráttuna gegn hryðjuverkum, mannréttindi. Þar ræddum við líka loftslagsbreytingar, hvernig mætti takast á við þær og flóttamenn að sjálfsögðu. Það var sérstök umræða um vernd mannréttinda á álagstímum eins og það var orðað. Á bls. 5 er svo fjallað meira um ársfundinn í Minsk og farið í gegnum þær umræður sem þar voru. Á þeim fundi tók m.a. Pawel Bartoszek, þáverandi þingmaður, til máls og einnig hv. þm. Halldóra Mogensen. Á bls. 7 vil ég vekja athygli á ályktun um stærra hlutverk ÖSE í baráttunni gegn hryðjuverkum en þar voru aðildarríki hvött til þess að lögsækja þá sem tækju þátt í fjármögnun, undirbúningi og framkvæmd hryðjuverkaárása. Lögð var áhersla á mikilvægi þess að koma í veg fyrir hryðjuverk með því að hamla för grunaðra milli landa og sömuleiðis flutningi vopna og fjármuna. Almennt varðandi þessa fundi og varðandi ÖSE-þingið þá litast þær umræður sem þar fara fram og öll vinnan töluvert af átökum eða mismunandi áherslum ríkja, m.a. átökum milli ríkja sem eru innan ÖSE. Umræðan er því oft nokkuð staðbundin milli nokkurra landa eða fámennra hópa innan þingsins, en engu að síður er umræðan góð. Það kemur á daginn að margar skoðanir eru uppi á þessum málum. Þó svo að, ef við nefnum dæmi af handahófi, Rússar og Úkraínumenn takist á og ræði sín á milli á þessum fundum þá blandast aðrir inn í þá umræðu, því menn vilja að sjálfsögðu reyna að leysa þessi vandamál sem þar eru. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra um þessa ágætu skýrslu en hvet þingmenn til þess að kynna sér hana.
Frú forseti. Ég þakka fyrir ágæta yfirferð hv. þingmanns á þessari góðu skýrslu. Í skýrslunni er fjallað um yfirferð framkvæmdastjóra hinnar dönsku miðstöðvar um netöryggi, og ráðgjafa sömu stofnunar um netöryggismál, um netöryggiskvarða. Danir leggja til fjögurra stiga kvarða út frá áhættumati á áhrifum af netárás. Svo minntist hv. þingmaður á hættuna af svokölluðum falsfréttum og viðbrögðum við þeim, sérstaklega í ljósi falskra frétta og áróðri af ýmsu tagi hafður hefur verið uppi í upplýsingahernaði, ekki síst í deilum Úkraínumanna og Rússa undanfarið. Mig langaði til þess að spyrja hvort hv. þingmaður gæti rakið kvarðana nánar og útskýrt hver þessi fjögur stig eru. Gæti hv. þingmaður farið aðeins yfir hvað rætt var á fundinum? Ég held að það skipti miklu máli - og sífellt meira máli fyrir það sem er í gangi. Ég er með aðra fyrirspurn en ætla að láta hana bíða betri tíma.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að það sé alveg ljóst að hv. þingmaður veit miklu meira um hlutverkið en ég mun nokkurn tímann vita. Því miður get ég ekki svarað því mikið betur því að þann fund þar sem þetta mál var rætt sótti þáverandi hv. þm. Pawel Bartoszek, en ekki sá er hér stendur. Ég komst einfaldlega ekki á fundinn þannig að Pawel fór á hann fyrir mig. En almennt hefur umræða um netöryggi verið á þeim nótum sem Danir hafa talað um, þ.e. varðandi kvarða, sem ég get ekki því miður útskýrt nánar því að ég var ekki á fundinum. Rætt var að menn þyrftu að koma sér upp samræmdum stöðlum eða kvörðum sem þeir myndu meta og bregðast við út frá. Íslendingar eiga ekki að vera þar undanskildir, segi ég, vegna þess að við erum ekki síður berskjölduð fyrir þessum árásum en aðrir.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta. Að vísu hefði mátt koma fram eitthvað um fölsku fréttirnar, sem er alltaf áhugavert að ræða um. En allt í lagi, ég skil það sé vont að rekja fundi sem maður var ekki á. Það er eitt sem ég saknaði í þessari skýrslu, fjallað er mjög takmarkað um deilunnar í Úkraínu. Ég hef aðeins kynnt mér störf SMM, sem er sérstök aðgerð um að fylgjast með hernaði á umdeildu svæðunum í Austur-Úkraínu. Ég vildi gjarnan vita hvort eitthvað hefði komið fyrir í umræðu ÖSE-þingsins varðandi SMM-verkefnið, hversu vel það gengur. Ég veit að skotárásir og sprengingar á svæðinu hafa aukist töluvert mikið, sérstaklega í nóvember og desember á síðasta ári, á miðað við hvernig það var fyrr á árinu. Það er eitt af stóru málunum sem ÖSE stendur frammi fyrir núna. Í því ljósi er yfirferðin um þetta mál og átökin í Úkraínu lítil í skýrslunni og í rauninni mætti vera töluvert meira fjallað um það þar. Það væri gott að heyra eitthvað um þau og ekki síst um hvort rætt hafi verið hjá nefndinni hvers vegna enginn frá Íslandi er þátttakandi í þessu verkefni, SMM. Nú eru öll önnur ÖSE-ríki nema Ísland með einhverja fulltrúa eða einhverja starfandi í verkefninu í Úkraínu. Það er til skammar fyrir okkur.
Virðulegi forseti. Það er erfitt að svara þeirri spurningu hvers vegna Íslendingar eru ekki þarna núna. Ég hygg að það hafi verið 2013 frekar en 2014 sem Íslendingur, Stefán Haukur Jóhannesson, nú sendiherra í London, starfaði í Úkraínu. Hann var staðsettur í Kiev, gegndi þar yfirmannsstöðu tengdu þessu verkefni. Umræðan á þinginu var hins vegar meira um öryggi þessara eftirlitsaðila, hvernig tryggja mætti öryggi þeirra. Það er ekkert svo langt síðan eftirlitsmaður var myrtur á þessum slóðum. Umræðan snerist mjög mikið um það. Í sjálfu sér eru ekki neinar lausnir á því hvernig best er að tryggja öryggi eftirlitsaðila. Menn taka þó sjálfsögðu upp viðræður við báða aðila og óska eftir því að öryggi þessara aðila sé tryggt með fylgdarsveitum og þess háttar. En umræðan var meira og minna á þessum nótum, ef ég má leyfa mér að afgreiða það með þeim hætti. Það er hins vegar rétt hjá hv. þingmanni að það mætti gera því betri skil í skýrslunni. Ástandið í Úkraínu, átökin þarna á milli, eru fyrirferðarmikil í umræðunni, en það er ekki endilega þannig að allir taki þátt í umræðunum. Það eru ákveðnir hópar að ræða þetta, en ég held að ef við gætum sanngirni þá komi það helsta fram í skýrslunni um þetta mál. En það má eflaust alltaf gera betur.
Forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Nú vill svo til að við vorum saman úti í Hvíta-Rússlandi seinasta sumar á fundi ÖSE. Þetta var nýjung fyrir mér, ný upplifun fyrir mig að fara á svona fund. Ég tók frekar fljótlega eftir því, þegar ég fór að spyrja kollega okkar þarna úti frá öðrum Norðurlöndum, frá nágrannalöndunum okkar, hvernig þeir höguðu sínum öryggismálum þarna úti að margt var öðruvísi en við eigum að venjast. Ég hafði hugsað um það áður en ég fór hvort öruggt væri að fara með tölvur og síma, upp á öryggi tölvupóstssamskipta og annarra miðla. Það var voða lítil þekking til staðar hérna á þinginu hvað þetta varðar og fátt um svör. Þegar ég talaði við kollega okkar frá Danmörku, Noregi og Svíþjóð kom í ljós að þar gilda mjög strangar reglur varðandi öryggi. Þingmenn eru með svokallaðan „burner“-síma, síma sem þeir fá og henda þegar þeir koma aftur heim til sín, og þeir eru með tölvur sem eru straujaðar þegar þeir koma aftur til síns heima. Þeim er sagt að í þessum símum og þessum tölvum megi þeir ekki fara inn á tölvupóstinn sinn, eða danska kollega okkar var bannað að fara í tölvupóstinn sinn eða inn á Facebook eða aðra miðla og notaði símann eingöngu fyrir sms og símtöl. Mér dettur í hug að spyrja hv. þingmann, þar sem hann sat sem utanríkisráðherra fyrir nokkrum árum, hvort þetta sé mál sem hefur áður verið í umræðunni hér á þingi, þ.e. varðandi þá fundi sem íslenskir þingmenn sækja erlendis?
Virðulegi forseti. Ég tek undir þetta með hv. þingmanni, þessi öryggismál eru áhyggjuefni. Ég ætla nú að leyfa mér að segja að við Íslendingar erum frekar kærulaus þegar að þessum málum kemur. Ég þekki þau dæmi ágætlega sem hv. þingmaður nefndi, t.d. varðandi Danina, hvernig þeir haga sínum málum. Nú hef ég verið hinum megin við borðið líka, hjá framkvæmdarvaldinu, verið ráðherra á ýmsum stöðum, og ég mundi segja að utanumhald hjá okkur sé frekar kæruleysislegt. Auðvitað reynum við að passa okkur, menn passa sig eins langt og það nær. Það er hins vegar misjafnt eftir því hvernig ástandið er hverju sinni. Þegar þú ert á fundi hjá NATO, innan þess svæðis, inni í NATO-byggingunum, ertu býsna öruggur með síma og tölvur, hins vegar máttu ekki nota þau tæki alls staðar, það eru reglur um það. En á fundum eins og þeim sem við vorum á í Hvíta-Rússlandi erum við mjög berskjölduð; við fáum til dæmis ekki neinar leiðbeiningar frá þinginu þegar við förum á þessa staði, hvað þá að við fáum tæki og tól sem tryggja betur gagnaöryggi eða þær upplýsingar sem við erum með. Kannski er þetta kæruleysi, kannski meta menn það þannig að við höfum ekkert að fela, að við séum ekki að sýsla með nein ríkisleyndarmál. Ég veit það ekki, en þetta er í raun ekki boðlegt. Þess vegna verðum við að taka þetta alvarlega, hlusta á þá sem hafa reynslu og læra af því og bæta þennan öryggisþátt okkar. Menn geta alveg komist í gegnum okkar tæki eins og öll önnur. Ég fagna þeirri umræðu sem hv. þingmaður hefur hér, svo sem ekki í fyrsta sinn sem Píratar tala um öryggi í netheimum eða í þeim tækjum og tólum sem við erum að nota, en þetta er eitthvað sem við verðum að taka alvarlega.
Forseti. Ég velti ástæðunum fyrir mér, hvort mögulega sé um að ræða skort á þekkingu. Nú hafa nágrannar okkar leyniþjónustu til að leita uppi upplýsingar varðandi svona ferla. Við höfum ekkert svoleiðis, þannig að mögulega skortir okkur þekkinguna. Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé sammála því að tími sé kominn til að við sækjum okkur þessa þekkingu, hvernig sem við gerum það, hvort það væri þá í samstarfi við nágrannaþjóðir eða hvort þessa sérfræðiþekkingu sé að finna hér heima. Við þurfum að sækja okkur þessa þekkingu og fara að setja upp ferla. Heimurinn er að breytast. Við sjáum alla þá gagnaleka sem verið hafa seinustu ár og hvernig þjóðir í kringum okkur hegða sér varðandi friðhelgi einkalífs og brot á henni. Þurfum við ekki að fara að skoða þetta betur? Ég veit ekki hvernig best væri að snúa sér í þessum málum, hvort þetta geti orðið þingmál eða skýrsla. Kannski hv. þingmaður, sem hefur meiri reynslu í þessu en ég, geti stungið upp á einhverri leið sem gæti tryggt að farið yrði í þá ferla að laga þetta mál.
Virðulegi forseti. Hvað viðkemur Alþingi þá tel ég hreinlega best að óska eftir því að forsætisnefnd láti gera úttekt á þessu og fari yfir þetta, þ.e. hvað snýr að þingmönnum og Alþingi. Ef ég hugsa málið til baka þá man ég eftir því að ríkislögreglustjóri var óþreytandi að minna á mikilvægi þess að menn gættu öryggis, minna á að bæta þyrfti öryggi hjá ráðherrum, hvort sem það voru símar eða tölvur, hann var með ákveðnar leiðbeiningar varðandi það. Þetta snýr nú kannski meira að okkur sjálfum, að forgangsraða og segja að þetta sé stórt, mikilvægt og alvarlegt mál. En það er alltaf sama gamla sagan, við verðum að setja peninga í þetta. Það kostar að sjálfsögðu að hafa búnaðinn í lagi, vera með nýjustu tækni og slíkt. Ég held að þetta séu kannski tvö stærstu vandamálin, þ.e. að viðurkenna og átta sig á hættunni og bregðast við henni með því að leggja til fjármuni. Ég held að þarna þurfi að taka af skarið, það hefur margoft verið bent á þetta.
Forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu yfirferð á skýrslu frá þingnefnd Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu. Mig langar að nýta tækifærið og benda á þær alvarlegu athugasemdir sem fulltrúi Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, Harlem Désir gerði í kjölfar lögbanns sýslumanns á umfjöllun Stundarinnar um eignarhaldsfélag sem hélt utan um eftirstandandi eignir Glitnis, sem ætti að vera okkur kunnugt þar sem lögbannið var sett á fjölmiðilinn rétt fyrir alþingiskosningar. Enn hafa ekki komið fram neinar upplýsingar um hvernig eigi að tryggja réttindi fjölmiðla á Íslandi en ljóst er að málið er grafalvarlegt. Með leyfi forseta, vitna ég í það sem Désir sagði um bannið: „Markmið það að vernda persónulegar upplýsingar er lögmætt en það þarf að túlka þröngt og í samræmi við tjáningarfrelsi. Að setja svo víðtækt bann á umfjöllun um þetta málefni grefur undan frelsi fjölmiðla og rétti almennings til þess að fá upplýsingar.“ Við verðum að taka þessar athugasemdir alvarlega sérstaklega í ljósi þess að síðustu ár hafa fallið dómar hjá Mannréttindadómstól Evrópu þar sem íslenska ríkið hefur verið talið brjóta gegn tjáningarfrelsi íslenskra fjölmiðla. Ég vil því nýta þetta tækifæri undir þessum dagskrárlið til að benda á hversu alvarleg staða tjáningarfrelsis fjölmiðla er hér á Íslandi. Ef við teljum okkur búa í lýðræðislegu samfélagi þá þurfum við að sjá sóma okkar í því að taka slíkar athugasemdir gríðarlega alvarlega. Fjölmiðlar eru fjórða valdið og eiga að veita stjórnmálamönnum aðhald. Ef við búum ekki til gott umhverfi fyrir fjölmiðla þá uppfyllum við ekki skyldur okkar við lýðræðið. Auk þess vil ég minna þingheim á þá skýrslu sem kom frá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu í kjölfar alþingiskosninga 2013 þar sem gerðar voru athugasemdir við framkvæmd kosninganna. Þeim athugasemdum hefur ekki verið nægilega vel fylgt. Má m.a. nefna að í alþingiskosningum í október 2017 voru kjörkassar ekki nægilega vel innsiglaðir. Ég vona að einnig verði gerð bragarbót í þessum málum. Ég ítreka að ef við teljum okkur búa í lýðræðisríki þá tökum við þessar athugasemdir alvarlega og sjáum til þess að hér sé réttaröryggi tryggt. Það er augljóslega í hag almennings og hlýtur því að verða liður í því að byggja upp traust almennings gagnvart stjórnmálum.
Frú forseti. Mig langar til þess að nota tækifærið í þessari umræðu um skýrslu ÖSE-þingsins til þess að fara aðeins nánar út í það sem ég kom inn á í andsvörum við hv. þm. Gunnar Braga Sveinsson áðan varðandi hið svokallaða SMM-verkefni ÖSE. Nú er það þannig að þátttaka Íslands í sérstökum eftirlitsaðgerðum ÖSE, hinu svokallaða ÖSE-SMM verkefni, hefur verið engin undanfarið ár eins og kom fram í máli hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar. Stefán Haukur Jóhannesson var með viðveru í Kiev á vegum verkefnisins um hríð en það hefur ekki verið neinn þar af hálfu Íslands síðan hann fór frá Kiev. Ég hafði tækifæri í ferð minni til Kiev síðastliðið haust til þess að kynnast aðeins störfum þessarar sveitar og nokkrum starfsmönnum hennar og því veit ég kannski aðeins meira af eigin raun hvernig þeirra störf virka og fyrir vikið um mikilvægi þeirra. Þessari SMM-sveit var komið á fót 21. mars 2014 í kjölfar beiðni ríkisstjórnar Úkraínu til ÖSE um aðstoð vegna þeirra kúvendinga sem þar áttu sér stað og hún var sett af stað með samþykki allra 57 aðildarríkja ÖSE, þar með talið Íslands. Sveitin er óvopnuð borgaraleg sveit, þ.e. þetta er ekki hersveit. Hún starfar á stríðssvæðinu allan sólarhringinn og reyndar í öllum héruðum Úkraínu og helstu verkefni hennar eru að fylgjast með og greina frá átökum á hlutlausan hátt og tryggja þar með að mannréttinda sé gætt eftir fremsta megni og til að mynda skrásetja hugsanleg brot gegn Genfarsáttmálanum og annað viðlíka. Hún aðstoðar að auki við flutning á varningi, við jarðsprengjuhreinsun og þess háttar verkefni önnur, þannig að þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Eins og áður segir er merkilegt að Ísland sé stuðningsaðili við tilvist sveitarinnar í orði en ekki á borði, að okkar viðvera hafi verið í formi eins manns sem þó þykir öðrum hæfari að mér skilst, en hann er ekki þar lengur. Eftir því hefur verið tekið af hálfu annarra í SMM að Ísland er eitt ÖSE-ríkja sem hefur ekki verið með viðveru í Úkraínu að undanförnu. Þannig að ég kalla eftir því að þetta verði lagað. Átökin í Úkraínu og hernám Krímskaga og Sevastópol er núna komin á fjórða ár og átökin hafa eingöngu harðnað að undanförnu. Það hlýtur því að vera nauðsynlegt að við breytum nálgun okkar í þessu máli og leggjum okkur meira fram en við höfum gert. Eins og allir vita þá er það fásinna að gera það sama viðstöðulaust og vona að maður fái einhvers konar öðruvísi niðurstöður.
Frú forseti. Ég flyt nú skýrslu Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir árið 2017. Í upphafi vil ég fara nokkrum almennum orðum um starfsemi Vestnorræna ráðsins. Lögþing Færeyja, Landsþing Grænlands og Alþingi stofnuðu Vestnorræna þingmannaráðið í Nuuk á Grænlandi 24. september 1985 sem samstarfsvettvang þinganna þriggja. Með því var formfest samstarf landanna sem oft ganga undir nafninu Vestur-Norðurlönd (eða Vestnorden). Stofnun ráðsins var fyrst og fremst byggð á sameiginlegum bakgrunni landanna á ýmsum sviðum, bæði með hliðsjón af nánum sögulegum og menningarlegum arfi og tengslum sem og sameiginlegum hagsmunum í umhverfis-, samgöngu- og efnahagsmálum. Á aðalfundi ráðsins árið 1997 var nafni þess breytt í Vestnorræna ráðið þegar samþykktur var nýr stofnsamningur. Á sama fundi voru markmið samstarfsins skerpt, nýjar vinnureglur samþykktar, og ákveðið að setja á fót skrifstofu ráðsins og ráða framkvæmdastjóra sem staðsettur er á Íslandi. Lögþing Færeyinga, Alþingi Íslendinga og Landsþing Grænlendinga velja hvert um sig sex fulltrúa til setu í Vestnorræna ráðinu, þ.e. 18 fulltrúa alls. Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins var kosin á þingfundi 26. janúar 2017. Aðalmenn voru kosnir Bryndís Haraldsdóttir, formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Lilja Rafney Magnúsdóttir, varaformaður, þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Einar Brynjólfsson, þingflokki Pírata, Njáll Trausti Friðbertsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Eygló Harðardóttir, þingflokki Framsóknarflokks, og Pawel Bartoszek, þingflokki Viðreisnar. Markmið Vestnorræna ráðsins er að starfa að hagsmunum Vestur-Norðurlanda, vernda auðlindir og menningararfleifð Norður-Atlantshafssvæðisins, stuðla að samvinnu ríkisstjórna og landsstjórna Vestur-Norðurlanda um mikilvæg mál og vera þingræðislegur tengiliður milli Vestnorrænna samstarfsaðila. Vestnorræna ráðið hefur ályktað um ýmis mál, þar á meðal umhverfismál, auðlinda- og samgöngumál, björgunar- og öryggismál, málefni norðurslóða, heilbrigðismál, menningarmál og íþrótta- og æskulýðsmál, svo fátt eitt sé nefnt. Vestnorræna ráðið kemur saman tvisvar á ári, til þemaráðstefnu í janúar og til ársfundar í ágúst eða september. Ársfundur fer með æðsta ákvörðunarvald ráðsins. Forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins skipuleggur verkefni og störf ráðsins milli ársfunda. Forsætisnefnd samanstendur af einum fulltrúa frá hverju landi, formanni, fyrsta varaformanni og öðrum varaformanni. Formennska í ráðinu skiptist árlega á milli landanna þriggja. Ráðið getur einnig skipað sérstakar vinnunefndir um einstök mál. Ársfundur samþykkir ályktanir um ýmis mál sem síðan eru lögð fyrir þjóðþing landanna sem þingsályktunartillögur. Samþykki þingið ályktanirnar er þeim beint til viðeigandi ráðuneyta sem bera ábyrgð á að hrinda ályktunum í framkvæmd. Á hverjum ársfundi er tekin ákvörðun um hvaða þema verður tekið fyrir á þemaráðstefnu ráðsins árið eftir. Hún er nú fram undan. Árið 2002 var undirritaður samningur um samstarf Vestnorræna ráðsins og ríkisstjórna Vestur-Norðurlanda. Með samningnum var kveðið á um að ríkisstjórnir landanna þriggja gæfu ráðinu skýrslu um stöðu framkvæmda gildandi ályktana fyrir ársfund ráðsins. Forsætisnefnd gæfist auk þess tækifæri til að funda með ráðherrum landanna í tengslum við Norðurlandaráðsþing ár hvert. Eftir því sem kostur væri tækju ráðherrar landanna einnig þátt í fundum Vestnorræna ráðsins. Vestnorræna ráðið vinnur jafnframt að framgöngu markmiða sinna með virkri þátttöku í norrænu og evrópsku samstarfi og norðurskautssamstarfi. Árið 2006 var undirritaður samstarfssamningur Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs. Samningurinn veitir Vestnorræna ráðinu og Norðurlandaráði gagnkvæman þátttökurétt hvort á fundum annars og formgerir samstarfið á milli ráðanna frekar. Samningurinn gerir það m.a. mögulegt að ályktanir Vestnorræna ráðsins séu teknar til umfjöllunar í Norðurlandaráði. Árið 2011 héldu Vestnorræna ráðið og Norðurlandaráð sína fyrstu sameiginlegu ráðstefnu sem fjallaði um öryggi á sjó á Norður-Atlantshafi. Önnur ráðstefna var haldin árið 2013 og fjallaði um nýtingu auðlinda hafsins og sú þriðja árið 2016 um sjálfbæra svæðisbundna þróun á norðurslóðum. Árið 2008 varð að samkomulagi milli Vestnorræna ráðsins og Evrópuþingsins að halda reglubundna upplýsinga- og samráðsfundi. Auk þess hefur Vestnorræna ráðið áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu og þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál. Loks gerði ráðið samstarfssamning við Hringborð norðurslóða árið 2016. Málefni norðurslóða bar hæst á vettvangi Vestnorræna ráðsins á árinu 2017. Á ársfundi ráðsins og í alþjóðlegu samstarfi hefur verið fjallað um áskoranir sem svæðið stendur frammi fyrir, m.a. í formi loftslagsbreytinga, súrnunar sjávar og mengunar, en einnig tækifæri í t.d. ferðaþjónustu og auknum flutningum. Alþjóðlegur áhugi á norðurslóðum hefur stóraukist vegna áhrifa loftslagsbreytinga á ásýnd og aðgengi að svæðinu. Vestnorræna ráðið hefur lagt áherslu á að umræðan snúist um fólkið sem búi á norðurslóðum og hvernig tryggja megi íbúum svæðisins öryggi og hagsæld. Í maí var umsókn Vestnorræna ráðsins um áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu formlega samþykkt og í kjölfarið fór í hönd vinna á skrifstofu ráðsins við að móta stefnu varðandi áheyrnaraðildina. Á ráðstefnunni Hringborði norðurslóða í október stóð Vestnorræna ráðið fyrir málstofu um hlutverk áheyrnaraðila að Norðurskautsráðinu þar sem fyrirlesarar með víðtæka reynslu af starfi ráðsins ræddu hvernig best væri að nýta áheyrnaraðild til áhrifa. Strax í umsóknarferlinu var ákveðið að Vestnorræna ráðið tæki þátt í starfi vinnuhóps um sjálfbæra þróun innan Norðurskautsráðsins. Í drögum að verkefnatillögu Vestnorræna ráðsins fyrir vinnuhópinn er lögð áhersla á forvarnir gegn áfengis- og vímuefnanotkun ungmenna á norðurslóðum. Einnig er áformað að formaður ráðsins taki þátt í fundum æðstu embættismanna Norðurskautsráðsins ásamt framkvæmdastjóra. Á þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins í Færeyjum í febrúar var rætt um kynbundnar áskoranir með áherslu á málefni karla. Meðal umræðuefna var fæðingarorlof feðra og leiðir til að auka orlofstöku þeirra, heilsa og lífslíkur karla, réttur feðra til barna sinna eftir skilnað, karlanefndir á Íslandi og karlahópar á Grænlandi. Ársfundur Vestnorræna ráðsins var haldinn á Alþingi 31. ágúst og 1. september og var það í fyrsta sinn sem ársfundur var haldinn í þingsal aðildarlands. Á ársfundi voru samþykktar þrjár ályktanir sem verða lagðar fram á þjóðþingum landanna þriggja til umfjöllunar og samþykktar á árinu 2018. Sú fyrsta fjallar um samsetningu og útgáfu vestnorrænnar söngbókar með dægurlögum á öllum þremur tungumálum landanna. Önnur ályktunin hvetur stjórnvöld landanna þriggja til að leita leiða til að auka samvinnu um menntun í sjávarútvegi, sérstaklega í fisktækni og gæðaeftirliti. Sú þriðja kallar á stjórnvöld að rannsaka innihald örplasts í sjávarafurðum í Norður-Atlantshafi og magn plastmengunar í hafinu. Sökum þess hve Alþingi starfaði stutt haustið 2016 náðist ekki að leggja fram tvær ályktanir ársfundarins 2016 til þingsályktunar og bíða þær því yfirstandandi þings og fá væntanlega umfjöllun síðar á þingtímanum. Utanríkisráðherrar Vestur-Norðurlanda ávörpuðu ársfund Vestnorræna ráðsins og í kjölfar hans skrifuðu ráðherrarnir undir samstarfssamning sem byggist á ályktunum Vestnorræna ráðsins. Í samstarfssamningnum kemur fram að ráðherrarnir muni hittast árlega til að ræða sameiginleg áhersluefni og að sérstakur vinnuhópur verði stofnaður til að starfa að aukinni samvinnu og fríverslun milli landanna. Á Norðurlandaráðsþingi í Helsinki undirrituðu menningarmálaráðherrar Vestur-Norðurlanda einnig samstarfssamning. Sá samningur kveður á um námskeið fyrir handritshöfunda frá löndunum þremur og byggist einnig á ályktun Vestnorræna ráðsins. Í forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins eiga sæti eins og fram hefur komið formenn landsdeilda Íslands, Grænlands og Færeyja. Hún átti sinn árlega fund með sendinefnd Evrópuþingsins í Brussel í júní. Bann Evrópusambandsins við innflutningi á selaafurðum og málefni norðurslóða voru helst til umræðu. Þá tók forsætisnefnd þátt í 69. þingi Norðurlandaráðs í Helsinki í október þar sem hún fundaði með ráðherrum Vestur-Norðurlanda og forsætisnefnd Norðurlandaráðs. Til umræðu á fundunum var m.a. áheyrnaraðildin að Norðurskautsráðinu, málefni norðurslóða og sjávarútvegsmál. Frú forseti. Íslandsdeild hélt sjö fundi á árinu þar sem þátttaka í fundum ráðsins var undirbúin og starf ráðsins rætt. Á einn fund sinn bauð Íslandsdeild fulltrúum frá Íslandsdeild Norðurlandaráðs og Íslandsdeild þingmannaráðstefnu um Norðurslóðamál. Á dagskrá fundarins var umræða um norðurslóðamál og málefni Norðurlanda. Ný Íslandsdeild var kosin 14. desember síðastliðinn í kjölfar alþingiskosninga í októberlok 2017 og hélt hún fyrsta fund sinn milli jóla og nýárs. Aðalmenn í Íslandsdeildinni eru Guðjón S. Brjánsson, formaður, þingflokki Samfylkingar, Þórunn Egilsdóttir, varaformaður, þingflokki Framsóknarflokks, Ásmundur Friðriksson, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Bryndís Haraldsdóttir, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Inga Sæland, þingflokki Flokks fólksins, og Lilja Rafney Magnúsdóttir, þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Á ársfundi Vestnorræna ráðsins 2017 var samþykkt að næsta þemaráðstefna ráðsins yrði í Ilulissat á Grænlandi í janúar 2018 og að þemaefnið yrði áskoranir og tækifæri í ferðaþjónustu á Vestur-Norðurlöndum. Ráðstefnan verður haldin um komandi helgi og munu hana sitja meðlimir Íslandsdeildarinnar. Virðulegur forseti. Ég hef nú drepið á helstu þætti í starfsemi Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins árið 2017 en vek athygli á ítarlegri, ritaðri skýrslu sem liggur fyrir aðgengileg á vef og á pappír. Ég hef nú lokið yfirferð minni.
Frú forseti. Mig langar að að koma inn í þessa umræðu sem fulltrúi í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins til nokkurra ára. Það samstarf er mjög gefandi og áhugavert og margt er skylt með þeim þjóðum sem að því standa hér á norðurslóðum, Íslandi, Færeyjum og Grænlandi. Það eru áskoranir sem snerta okkur íbúa á norðurslóðum eins og kom fram í skýrslu hv. formanns Íslandsdeildar, hv. þm. Guðjóns Brjánssonar; áskoranir í loftslagsmálum og súrnun sjávar eru mikið til umræðu um þessar mundir og við á norðurslóðum þurfum virkilega að hafa áhyggjur af því. Hvergi er eins mikil hækkun á hitastigi í andrúmsloftinu og hér á norðurslóðum og það hefur áhrif á hafið og lífríki þess, sem þessar þjóðir byggja afkomu sína á. Við þurfum að hafa áhyggjur af mengun, sérstaklega plastmengun og örplasti hér í Norður-Atlantshafi. Það er því ekki undarlegt að komið hafi fram tillaga á því sviði á ársfundinum sem haldinn var hér í Reykjavík, hér á Alþingi Íslendinga, í fyrsta skipti eins og fram kom í ræðu hv. formanns Íslandsdeildar. Þingsályktunartillagan um örplastið og plast í hafinu hljóðaði á þá leið að rannsaka ætti innihald örplasts í sjávarafurðum í Norður-Atlantshafi og magn plastmengunar í hafi. Það er tillaga sem verður borin upp á þessum þremur þjóðþingum og fær vonandi gott brautargengi og eftirfylgni því að þetta er mikið áhyggjuefni og grafalvarlegt mál. Það er ekki bara að fiskar í hafinu séu farnir að éta plast heldur eru neytendur í landi líka hugsanlega farnir að neyta fiskafurða sem innihalda plast. Það hefur mikil áhrif á lýðheilsu og heilsu fólks í framhaldinu og því er brýnt að taka þetta mál föstum tökum. En hér á norðurslóðum eru vissulega tækifæri í ferðaþjónustu. Það er ýmislegt sem við þurfum að standa saman um. Þess vegna er mjög gott að við höfum fengið áheyrnarfulltrúa í Norðurskautsráðinu og séum þátttakendur í Hringborði norðurslóða. Þar vorum við með málstofu um sjálfbærni á síðasta ári og settur var á laggirnar vinnuhópur um sjálfbæra þróun. Meðal annars var lögð áhersla á forvarnir gegn áfengis- og vímuefnanotkun á norðurslóðum, það er auðvitað eitt vandamál sem þessar þjóðir glíma við. Þar getum við miðlað af þekkingu okkar og reynslu og líka lært af grönnum okkar. Ég tel að mjög vel hafi tekist til við þennan ársfund hér á Íslandi 31. ágúst til 1. september. Góð þátttaka var af hálfu fulltrúa Íslands á fundinum og heppnaðist hann í alla staði mjög vel. Vel má vera að einhverjum finnist það léttvægt að lögð hafi verið fram tillaga um að gerð yrði norræn söngbók á þremur tungumálum. Þetta eru ekki stór málsvæði, en því brýnna að halda þeim uppi og þá um leið sönghefð. Það er eitt af því sem hefur tengt þessar þjóðir saman í samstarfinu, söngur. Það er ekki síður mikilvægt að fólk tengist innbyrðis, maður er manns gaman. Ég held að söngurinn tengi alla, hvort sem er í þessu samstarfi eða öðru. Ég held að það sé frekar sjaldgæft að eins mikið sé sungið í samstarfi erlendra þjóða, sem við erum þátttakendur í, og í samstarfi Vestnorræna ráðsins. Það er af hinu góða að við deilum gleði og deilum því sem brennur á þessum þjóðum um leið. Þannig tengjumst við sterkari böndum og vinnum að þeim verkefnum sem frændþjóðir. Ég vil líka geta þess sem mér finnst áhugavert og rætt var á þemaráðstefnu síðastliðið haust í Færeyjum. Vestnorræna ungmennaráðið kom að þeirri þemaráðstefnu. Það er til þess að gera nýstofnað og skipað fulltrúum frá ungmennasamtökum stjórnmálaflokka á Vestur-Norðurlöndum. Það hélt sinn fyrsta fund í október 2016 á Íslandi og samþykkti þá fimm ályktanir sem voru kynntar fyrir Vestnorræna ráðinu. Mér fannst þær ályktanir falla mjög vel í kramið og var ánægjulegt að heyra að raddir unga fólksins sameinuðu þessar þjóðir. Það var sammála um hvað væri brýnt að gera. Benda má á að mikið var rætt um byggðamál, að bjóða ókeypis aðgengi að sálfræðiþjónustu fyrir ungt fólk, aukið námsframboð á Vestur-Norðurlöndum og að auka húsnæðisframboð fyrir ungt fólk. Þetta brennur líka á nágrönnum okkar. Ný kynslóð talar sömu tungu í þessum efnum. Það verður áhugavert að sjá tillögur ungmennaráðs sem við getum síðan flutt áfram til okkar þjóðþinga. Vonandi verður þeim hrundið í framkvæmd. Ég ætla ekki að hafa þetta mál mitt mikið lengra. Ég vil kannski nefna, þar sem umræða um olíuvinnslu hefur verið á dagskrá úti í samfélaginu og þátttaka okkar í rannsókn á Drekasvæðinu á olíu og gasi, að ég tel mjög brýnt að Ísland beiti sér fyrir því að jarðefnaeldsneyti verði ekki unnið á norðurslóðum. Ég held að það sé mikið hagsmunamál fyrir þessar þjóðir að við förum ekki að opna slíkt Pandóru-box. Við erum aðilar að loftslagssamkomulagi Sameinuðu þjóðanna, samkomulaginu sem var gert í París, og eigum að leggja okkar af mörkum. Íbúar norðurslóða og þessara landa eiga mikið undir því að hafsvæði okkar mengist ekki. Við eigum ekki að taka neina áhættu í þeim efnum. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur á norðurslóðum að vinna gegn gróðurhúsaloftslagsbreytingum sem hafa verið og eru alltaf að aukast og súrnun sjávar í kjölfarið. Ég held að þetta sé eitt af þeim málum sem verður efst á baugi í umræðunni, hvort sem er í Norðurskautsráði, Vestnorrænu samstarfi eða á þeim vettvangi sem málefni norðurslóða verða til umræðu. Ég hlakka til að taka þátt í þeirri þemaráðstefnu sem fram undan er í Ilulissat í næstu viku. Þar ræðum við meðal annars áskoranir og framtíð í ferðaþjónustu í þessum löndum. Ég veit að það mun verða gott og árangursríkt starf. Góður fundur er fram undan hjá okkur í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins með þessum nágrannaþjóðum okkar.
Virðulegi forseti. Ég get ekki látið hjá líða að koma hingað upp og ræða málefni Vestnorræna ráðsins undir umræðu um skýrsluna en vil byrja á að þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir góða yfirferð yfir skýrsluna. Ég sit í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins og gegndi þar formennsku á síðasta kjörtímabili og var reyndar líka í forsæti í forsætisnefnd sem þá féll í hlut Íslands að sinna. Mig langar að hnykkja á hversu gríðarlega mikilvæg málefni norðurslóða eru Vestnorræna ráðinu og hversu stórt skref það var núna á síðasta ári þegar Vestnorræna ráðið fékk áheyrnaraðild að Norðurslóðaráðinu. Það ber nú kannski ekki að þakka þáverandi sitjandi Íslandsdeild heldur þeim sem voru á undan okkur og sóttu um áheyrnaraðildina og unnu ötullega að því að fá hana samþykkta. Mig langar að byrja á að nefna Unni Brá Konráðsdóttur, fyrrverandi forseta Alþingis og fyrrverandi formann Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, sem vann ötullega að þessu. Jafnframt áttu þá sæti í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins Lilja Rafney Magnúsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Páll Valur Björnsson, Páll Jóhann Pálsson og Þorsteinn Sæmundsson. Að ógleymdum fráfarandi framkvæmdastjóra Vestnorræna ráðsins, Ingu Dóru Markussen, sem hefur unnið ötult starf við að fá áheyrnaraðild okkar samþykkta og marka þá stefnu hvernig við skulum vinna með hana. Henni til aðstoðar var líka Vilborg Ása Guðjónsdóttir. Það er sem sagt gríðarlega stórt mál að fá samþykkta þessa áheyrnaraðild. Maður finnur fyrir því þegar maður fer út á vettvang og ræðir þessi mál að Evrópusambandið til að mynda hefur verið að sækjast eftir áheyrnaraðild svo árum skiptir og er ósátt við að hafa ekki fengið hana enn þá samþykkta. Eins og komið hefur verið inn á er markmið Vestnorræna ráðsins að starfa að hagsmunum Vestur-Norðurlanda og vernda auðlindir og menningararfleifð okkar og stuðla að samvinnu ríkisstjórnanna. Við komum almennt saman í Vestnorræna ráðinu tvisvar á ári, á þemaráðstefnu í janúar og ársfundi í ágúst eða byrjun september. Eins og fram hefur komið í máli þeirra hv. þingmanna sem tóku til máls á undan mér var haldin þemaráðstefna í Færeyjum fyrir um ári síðan. Það var mjög áhugavert að tala þar um jafnréttismál en sérstaklega út frá körlum og stöðu þeirra í nútímasamfélagi. Það var virkilega áhugavert að hlusta á sérfræðing frá Jafnréttisstofu, Tryggva Hallgrímsson, fara yfir stöðuna hér heima. Við höfum kannski verið með fyrstu löndum til að beina sérstaklega sjónum að karlmönnum þegar kemur að jafnréttisumræðunni. Það er augljóst, og við þekkjum það öll í þessum sal, hversu framarlega Ísland er í umræðu um jafnréttismál og hversu miklum árangri við höfum náð, þó að við teljum árangurinn ekki fullnægjandi, langt í frá. En þarna höfum við augljóslega eitthvað fram að færa, bæði í vestnorrænu samstarfi og í alþjóðasamstarfi yfir höfuð. Ég ætla líka að fá að nefna ungmennaráðið sem var mjög áhugavert að funda með. Það var gaman að heyra sjónarmið þeirra og skoðanir og sjá hversu nálægt þau lágu hvert öðru, hvort sem þau koma frá Grænlandi, Færeyjum eða Íslandi. Eins og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir kom inn á áðan var mikil ánægja með störf ungmennaráðsins og okkur fannst þetta áhugaverðar hugmyndir. En því miður hefur okkur ekki tekist að finna farveg fyrir ungmennaráðið inn í framtíðina. Það helgast kannski fyrst og fremst af fjármunum og því að við höfum ákveðið að helga okkur núna veru okkar sem áheyrnaraðili að norðurskautsmálum. En ég hnykki á að ég held að það sé mikilvægt að halda utan um ungmennastarfið inn í framtíðina og reyna að finna leiðir til þess. Mig langar líka að minnast á fund sem ég fór á sem fulltrúi forsætisnefndar Vestnorræna ráðsins í Brussel í júní síðastliðnum þar sem við ræddum góðkunningja eins og selaveiðar og selaafurðir og grindhvalaveiðar sem við eigum mjög oft umræður um á vettvangi Evrópusambandsins. Við ræddum um rannsóknir og þróunarmál og ég vakti máls á því og lagði áherslu á að við þyrftum að tryggja í auknum mæli að vestnorrænir háskólar og rannsóknarstofnanir fengju aðkomu að rannsóknarverkefnum um norðurslóðir. Evrópusambandið rekur auðvitað mjög mikla rannsóknar- og þróunaráætlun þar sem eru gríðarlegir fjármunir í spilunum. Við Íslendingar höfum haft aðgengi að þeim verkefnum. Þau eiga reyndar til að verða fullstór og stundum erfið fyrir minni aðila, stofnanir og háskóla að koma að. Ég held að mikilvægt sé að horfa til þess að búa til einhvers konar þekkingarklasa um þessi mál og bað Evrópusambandið að hafa það í huga. Ég held reyndar að við þingmenn Íslands eigum að hafa í huga þegar við ræðum við Evrópusambandið um rannsóknaráætlanir að hnykkja á aðkomu okkar, möguleikum og tækifærum, og þá ekki síður tækifærum Grænlendinga og Færeyinga þegar kemur að málefnum tengdum hafinu og norðurslóðum. Mig langar líka að minnast sérstaklega á ársfund okkar sem var einkar ánægjulegur og haldinn var eins og fram hefur komið, hér í þessum sal, í fyrsta skiptið um mánaðamótin ágúst/september. Ég held að sá ársfundur hafi gengið mjög vel. Fyrsti dagskrárliðurinn á þeim ársfundi var þegar utanríkisráðherrar þjóðanna þriggja komu saman í samtal við okkur um vestnorrænt samstarf, norðurslóðamál, umhverfismál og sjávarútvegsmál. Það var auðheyranlegt að þeir höfðu mikinn áhuga á að þróa þetta samstarf áfram og telja það mikilvægt. Af þessu tilefni skrifuðu ráðherrarnir undir samstarfssamning sem byggir í rauninni á ályktun Vestnorræna ráðsins. Í samningnum kemur fram að ráðherrarnir munu hittast árlega til að ræða sameiginleg áhersluefni og sérstakur vinnuhópur verður stofnaður til að starfa að aukinni samvinnu og fríverslun milli landanna. Það kom því verulega á óvart þegar Danir ákváðu að þarna hefðu Grænlendingar og Færeyingar í raun farið út fyrir sitt valdsvið í utanríkismálum og það dæmir í raun þennan samning ómerkan. Ég held að þetta sé mikið umhugsunarefni fyrir okkur. Þarna var í rauninni ekki verið að gera neitt annað en að kannski ramma inn það sem við höfum verið að vinna að í vestnorrænu samstarfi. Ég veit að alla vega í Færeyjum var mikil reiði með þessa aðgerð dönsku ríkisstjórnarinnar. Ég hef ekki heyrt jafn mikið af umræðunni í Grænlandi en geri ráð fyrir að við í Íslandsdeildinni heyrum eitthvað meira af því núna á næstu fundum okkar með Vestnorræna ráðinu. Ég held að það sé ástæða fyrir okkur til að hafa þetta í huga. Við Íslendingar munum ekki beita okkur neitt frekar, enda eigum við líka í góðu samstarfi við Dani. En við höfum oft á vettvangi bæði Norðurlandamála og Vestnorræna ráðsins reynt að styðja og styrkja okkur ágætu félaga í Færeyjum og Grænlandi. Að lokum langar mig að koma inn á tillögu sem er til umræðu hjá okkur á aukaaðalfundi Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins núna á Grænlandi í næstu viku sem lýtur að því hvernig við ætlum að nálgast hlutverk okkar sem áheyrnaraðili í Norðurslóðaráðinu. Það er tillaga um rannsókn á áfengis- og vímuefnanotkun ungmenna á norðurslóðum. Þarna er í raun verið að vísa í það sem margir þekkja sem íslenska módelið. Við höfum stundað rannsóknir á vímuefna- og áfengisneyslu ungmenna í alllangan tíma og hér eiga rannsóknaraðilar mjög góð gögn. Ég veit að íslensk sveitarfélög hafa notað þau mjög mikið í sínu forvarnastarfi. Þarna fer saman annars vegar mikil þekking á högum og lífi ungs fólks og hins vegar er hægt að bera það saman við forvarnaaðgerðir sem viðkomandi sveitarfélög eða samfélög hafa farið í. Ég vona innilega að þetta verði samþykkt sem okkar áhersluefni og við getum farið með það inn í þann vinnuhóp sem við erum í sem áheyrnaraðili að Norðurslóðaráðinu og það verði samþykkt þar. Þá myndi Ísland leiða það verkefni í þeim ágæta vinnuhópi. Þarna held ég líka að sé tækifæri fyrir Íslendinga. Það er oft sagt á alþjóðavettvangi: Það skiptir ekki máli hversu stór við erum, það skiptir máli hvað við höfum fram að færa. Þarna höfum við mjög áhugaverða reynslu og þekkingu íslenskra fræðimanna á því hvernig hægt er að ná árangri á þessum mikilvæga málaflokki. Ég vona innilega að við munum nota okkur það og félagar okkar á Grænlandi og Færeyjum samþykki að styðja við þetta verkefni. Þá held ég að ég láti máli mínu lokið enda tími minn að renna út og segi að það hefur verið einkar ánægjulegt að starfa í Vestnorræna ráðinu og í rauninni meira spennandi en ég gerði kannski ráð fyrir í upphafi og ég vænti góðs samstarfs við nýja Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna um ársskýrslu Vestnorræna ráðsins fyrir árið 2017. Fyrir nýgræðing í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins horfir þetta við mér sem afar spennandi vettvangur. Augljóslega eru áskoranirnar margar, hagsmunirnir eru augljóslega sameiginlegir fyrir þessi þrjú vestnorrænu lönd. Maður skynjar fljótt hversu náin við erum þó svo að við ferðumst ekki ýkja mikið til Grænlands eða Færeyja. Við ættum að gera miklu meira af því. Þar er verkefni að vinna, hvort sem það á við um loftið, hafið eða varðandi tungu og menningu. Þar erum við saman á báti, þó að Íslendingar séu á sína vísu stóri bróðirinn í þessu samstarfi. Við finnum til þeirrar ábyrgðar. Við erum kannski fremst meðal jafningja og leggjum meira af mörkum hvað varðar rekstur og starfsemi ráðsins en hin löndin. Eins og ég nefndi í skýrslu minni hefur framkvæmdastjóri ráðsins aðsetur á Íslandi. Vestnorræna ráðið nýtur góðs af nálægðinni við Alþingi og velvilja og húsakost og ýmislegt annað. Það þarf margar hendur til að starfsemi blómgist og sé unnin af metnaði. Þó að síðasta kjörtímabil hafi verið sögulega stutt vann fráfarandi formaður mikið og gott starf og var öflugur talsmaður. Framkvæmdastjóri okkar hefur látið af störfum en búið er að ráða nýjan framkvæmdarstjóra sem tekur senn til starfa. Inga Dóra Markussen hefur verið framkvæmdastjóri undanfarin ár en er nú horfin til annarra starfa, á Grænlandi. Það er ástæða til að þakka henni sérstaklega fyrir öll þau góðu störf sem hún vann. Hún var mikill og góður talsmaður fyrir allt okkar svæði. Við væntum auðvitað mikils af nýjum framkvæmdastjóra, sem heitir Sigurður Ólafsson. Svo hlakka ég stöðugt meira til að eiga samstarf við félaga mína í Íslandsdeildinni. Þetta er úrvalsfólk sem hefur sumt mikla reynslu af starfinu innan ráðsins. Aðrir eru svona nýgræðingar eins og ég. Ég læt hér með lokið umfjölluninni um skýrslu Vestnorræna ráðsins.
Frú forseti. Ég kynni hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fyrir árið 2017. Það er ágætt að byrja á að útskýra að Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES, sem hefur fimm nefndarmenn, myndar sendinefnd Alþingis í þingmannanefnd EFTA og EES, sem er í raun hvor sín sendinefndin. Þó að Íslandsdeildin sé mönnuð sama fólki þá myndar hún, ásamt fjórum þingmönnum úr utanríkismálanefnd, sendinefnd Alþingis í sameiginlegri þingmannanefnd Íslands og Evrópusambandsins. Fríverslunarsamtök Evrópu, þ.e. EFTA og Evrópska efnahagssvæðið, gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með um 500 milljóna manna markað. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net fríverslunarsamninga við ríki utan ESB eða svonefnd þriðju ríki. Í umfjöllun þingmannanefnda EFTA og EES um EES-samninginn og rekstur hans var að venju annars vegar farið yfir þann fjölda ESB-gerða á sviði innri markaðarins sem bíður upptöku í EES-samninginn, og hins vegar var fjallað um svonefndan innleiðingarhalla EES/EFTA-ríkjanna sem mælir hversu hratt ríkin innleiða þær gerðir sem þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn. Það er mikilvægt að upptaka gerða í samninginn og innleiðing í EES/EFTA-ríkjunum gangi snurðulaust fyrir sig. Það tryggir lagalegt samræmi á innri markaðnum sem er ein forsenda hans. Fríverslunarsamningagerð EFTA við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki, var mjög ofarlega á dagskrá þingmannanefndar EFTA að venju. EFTA hefur verið í fararbroddi á heimsvísu í gerð fríverslunarsamninga. Eru gildir samningar nú 27 talsins og taka til 38 ríkja. EFTA á nú í virkum fríverslunarviðræðum við níu ríki, þar á meðal Argentínu, Brasilíu, Indland og Indónesíu. Þingmannanefnd EFTA hefur á undanförnum árum stutt dyggilega við gerð fríverslunarsamninga og beitir sendinefndum og þingmannaheimsóknum til þess að kynna og afla stuðnings við gerð slíkra samninga. Framkvæmdastjórn þingmannanefndar EFTA heimsótti í þessu skyni Kanada og Mexíkó á árinu og átti viðræður við þarlend stjórnvöld, þingnefndir, stofnanir og hagsmunaaðila um fríverslunarmál og aukið efnahagslegt samstarf við EFTA. Fríverslunarsamningur EFTA og Mexíkó frá árinu 2001 og fríverslunarsamningur EFTA og Kanada frá árinu 2009 taka einungis til vöruskipta. Markmiðið með þessari heimsókn var að leita eftir stuðningi við að uppfæra og útvíkka samningana til fleiri sviða, svo sem þjónustuviðskipta, fjárfestinga og hugverkaréttinda. Væntanleg útganga Bretlands úr ESB, Brexit, eins og það hefur verið kallað, kom ítrekað til umfjöllunar á árinu. Framtíðarskipan viðskipta við Bretland eftir útgöngu úr ESB, og þar með EES, er gríðarlegt hagsmunamál fyrir ríki EFTA, en Bretland er stærsti viðskiptaaðili Íslands og Noregs innan EES. Fjórir möguleikar á hugsanlegri útkomu voru nefndir oftar en aðrir. Í fyrsta lagi að EFTA-ríkin gerðust aukaaðilar að samkomulagi ESB og Bretlands um framtíðarsamband, en enn væri alls óljóst hvort slíkt samkomulag tækist eða hvernig það kynni að líta út og hvort EFTA-ríkjunum stæði slík aukaaðild til boða. Í öðru lagi var sá möguleiki nefndur að EFTA-ríkin fjögur gerðu saman samning við Bretland. Í þriðja lagi kæmi til greina að EFTA/EES-ríkin þrjú án Sviss hefðu samflot um slíkan samning. Í fjórða lagi gæti sú staða komið upp að hvert EFTA-ríki fyrir sig gerði tvíhliða samning við Bretland. Af fleiri málum sem voru ofarlega á baugi þingmannanefnda EFTA og EES á árinu má nefna þróun í alþjóðaviðskiptum, þvingunaraðgerðir gegn Rússlandi, málefni norðurslóða, jafnréttismál og fríverslun og upplýsingafrelsi í tengslum við fríverslun. Íslandsdeildin var því, eins og venja er, mjög virk í starfi þingmannanefnda EFTA og EES á árinu og lét að sér kveða í öllum helstu málum. Það má minnast sérstaklega á að á árinu 2017 átti hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson frumkvæði að skýrslu um jafnréttissjónarmið í fríverslunarmálum. Hún benti á að frá árinu 2010 hefði EFTA tekið upp sérstaka kafla um sjálfbæra þróun og vinnuvernd í fríverslunarsamninga og jafnframt að í formálsorðum samninga væri vísun í lýðræði, mannréttindi og réttarríkið. Hún sagði að tími væri kominn til að taka upp ákvæði um kynjajafnrétti en alþjóðleg þróun í þá átt hefði orðið á síðustu misserum. Hefur oft verið minnst á fríverslunarsamning Kanada og Síle sem gerður var vorið 2017 þar sem fylgdi mjög ítarlegur kafli um jafnréttismál. Umræða um nauðsyn kynjajafnréttis í viðskiptum hefur líka átt sér stað innan Evrópusambandsins, Sameinuðu þjóðanna, OECD og Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Framkvæmdastjóri ESB á sviði viðskiptamála, Cecilia Malmström, sem kom til okkar í nefndinni síðastliðið vor, hafði lýst því yfir að til skoðunar væri að bæta ákvæðum um kynjajafnrétti inn í fríverslunarsamninga Evrópusambandsins. Tilgangur slíkra ákvæða væri að tryggja að efnahagslegur ávinningur viðskipta gagnaðist öllum auk þess sem sýnt hefði verið fram á að aukin þátttaka kvenna í viðskiptum hefði jákvæð áhrif á hagþróun ríkja. Hanna Katrín minntist á að hún hefði tekið málið upp á fundi þingmannanefndar og ráðherra EFTA í júní 2017 á Svalbarða og að þrír af fjórum ráðherrum hefðu tekið jákvætt í málið. Þá kvæði formennskuáætlun Liechtensteins í EFTA fyrir síðari hluta árs 2017 á um að skoða málið nánar. Lögð var fram ályktun um málið í þingmannanefndinni en mjög skiptar skoðanir voru um tillöguna. Norska sendinefndin studdi málið en sendinefndir Sviss og Liechtensteins voru á móti. Ákveðið var að fresta ákvarðanatöku um ályktunina en fela Hönnu Katrínu að taka málið upp aftur á fundi þingmanna og ráðherraráðs EFTA. Þá átti ég sjálfur frumkvæði að skýrslu um upplýsingafrelsi og fríverslun þar sem m.a. kom fram að eftir því sem upplýsingasamfélagið og deilihagkerfið yxu væri æ mikilvægara að tryggja upplýsingafrelsi í alþjóðlegum viðskiptum. Upplýsingafrelsi væri mikilvægt fyrir alla aðila á markaði til þess að meta framboð og eftirspurn eftir vöru og þjónustu. Ógagnsæir markaðir gætu bara leitt til kerfisbundinnar óskilvirkni. Á Vesturlöndum er ástandið almennt gott og víða tryggt með lögum að netið sé opinn og hlutlaus vettvangur fyrir frjálst streymi upplýsinga. Í ýmsum öðrum ríkjum er pólitísk þróun í átt að því að stjórnvöld hamla upplýsingastreymi nánast að geðþótta sem samræmdist ekki hugmynd um nethlutleysi. Ég lagði til við þingmannanefnd EFTA að tekið væri upp ákvæði um upplýsingafrelsi í fríverslunarsamningum þar sem m.a. væri kveðið á um nethlutleysi, aðgengi að upplýsingum um regluverk markaða og bann við hvers kyns ritskoðun. Mér var falið að vinna hana frekar og leggja hana aftur fram á næsta fundi nefndarinnar. Ég ætla ekki að rekja alla fundi nefndarinnar enda er hægt að kynna sér þau störf í skýrslunni en stikla aðeins á stóru um það helsta sem gerðist. Eitt sem stóð upp úr var að á fundi þingmannanefndar EFTA í Brussel 22. mars 2017 kom til nefndarinnar Hosuk Lee-Makiyama, sem var einn af gestum fundarins. Hann fór yfir horfur í alþjóðaviðskiptum. Þar kom m.a. fram að það væri ákveðið tómarúm í forystu í alþjóðaviðskiptum. Bandaríkin hefðu stigið til hliðar með nýrri ríkisstjórn Trumps sem dró Bandaríkin út úr fríverslunarsamningi hóps Kyrrahafsríkja, hið svokallaða Trans Pacific Partnership, með leyfi forseta. Vert er að nefna að núna á síðustu dögum kláruðu TPP-löndin, fyrir utan Bandaríkin, samninginn og þá undir forystu Japans. Þeir sem þekkja til segja að samningurinn hafi í raun skánað töluvert mikið eftir brotthvarf Bandaríkjanna enda eru áherslur Bandaríkjanna og hinna aðildarlandanna mismunandi. Þá var líka nefnt að Evrópusambandið hefði ef til vill ekki trúverðugleika til að takast á við forystuhlutverk Bandaríkjanna í alþjóðaviðskiptum og væri alls óljóst um framtíð fríverslunarviðræðna yfir Atlantshafið milli Bandaríkjanna og ESB. TTIP-samningurinn væri kominn í ákveðið uppnám. Cecilia Malmström, viðskiptastjóri ESB sem ég nefndi áðan, kom á fund nefndarinnar og ræddi stöðu samskipta Evrópusambandsins og Bandaríkjanna í viðskiptamálum. Fram hafa komið ýmsar mjög misvísandi yfirlýsingar frá nýrri Bandaríkjastjórn um viðskiptamál og m.a. er uppi tal um verndarstefnu og verulega hækkun tolla, sem myndi að sjálfsögðu ganga gegn reglum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. En í máli Ceciliu Malmström kom fram að Evrópusambandið myndi ekki taka afstöðu til þessa fyrr en formlegar tillögur Bandaríkjanna lægju fyrir. Einnig var rætt um gerðardóma í deilum milli ríkja og fjárfesta, svokallaðri ISDS-ákvæða sem koma fram í mörgum nýjum fríverslunarsamningum. ISDS-ákvæðin eru mjög umdeild, bæði meðal almennings og í ýmsum Evrópusambandsríkjum, t.d. Þýskalandi og Austurríki. Ég hef reyndar gagnrýnt slík ákvæði hér. Þetta virðist vera þróunin sem er að verða í ýmsum löndum hvað þessi mál varðar. Talsverðar umræður sköpuðust um þróun efnahagsmála á fundi sameiginlegrar þingmannanefndar Íslands og Evrópusambandsins í Brussel 23. mars en þá var farið yfir framtíðaráskoranir innri markaðarins, fyrirhugaða útgöngu Bretlands úr ESB, sem var nokkurn veginn meginlínan í öllum umræðum nefndarinnar síðasta árið. Alveg sama hvert við fórum var Brexit helsta umræðuefnið. Í rauninni er útlit fyrir að áfram verði mjög áberandi umræðuefni á næstu misserum enda hafa menn rosalega mikið um að tala hvað þetta varðar þrátt fyrir að ekki sé kominn neinn botn í það hvað er raunverulega að gerast. Í augnablikinu byggir þetta fyrst og fremst á vangaveltum. En kannski förum við að sjá til lands í þeim efnum í lok þessa árs, á hvern veginn sem það fer. Einnig var mikið rætt um þvingunaraðgerðir Evrópusambandsins gegn Rússlandi, um utanríkismál á Norður-Atlantshafssvæðinu og utanríkismál gagnvart þriðju ríkjunum. Á næstunni verður mikil áhersla lögð á að fjölga fríverslunarsamningum við þriðju löndin, eins og ég nefndi áðan. Hægt er að lesa nánar um það í skýrslunni sem gerst hefur á árinu. Að lokum má segja að mjög margt komi inn á borð Íslandsdeildar þingmannanefnda EES og EFTA. Áfram verður áhersla á fríverslunarviðræður við önnur lönd. Farið verður í sérstaka sendiferð til að ræða við Mercosur-ríkin núna eftir páska og sömuleiðis eru mörg mál sem munu koma fram á fundum við EES við nefndina, Evrópusambandið og fleira. Ég býst við að þetta verði bara nokkuð gott ár fyrir okkur enda þarf mjög margt að ræða. En ég læt þessu lokið að sinni með von um áframhaldandi gott samstarf við nefndina.
Frú forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir skýrsluna. Hún nær auðvitað yfir mjög yfirgripsmikið efni og þau viðfangsefni sem nefndin fjallar um og skipta Ísland miklu máli. Mig langar aðeins til að tæpa á starfi nefndarinnar og umræðunum sem varða Brexit því að það er nú mjög ofarlega á baugi. Mig langar til að biðja þingmanninn ef hann getur að dýpka örlítið, eigum við að segja, skýrsluna, eða hans upplifun af því hvernig Brexit-umræðan snertir störf sameiginlegu nefndarinnar og hver tilfinningin sé, eftir því sem hann fær best greint eftir samtöl og fundarhöld með kollegum okkar í nefndinni frá öðrum löndum, að þau mál muni stefna eða séu að stefna. Eins hvort það hafi orðið umræður á þeim vettvangi sem hafa verið í samhljómi við það sem íslensk stjórnvöld tala gjarnan um, að í Brexit felist tækifæri, og hvaða tækifæri þá önnur lönd, aðilar að EES-samningnum, sjái helst og hvort þau séu með einhverjum hætti hliðstæð þeim sem íslensk stjórnvöld virðast telja að felist í Brexit.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu fyrirspurn. Eins og ég nefndi hefur umræðan hjá þessari nefnd verið algerlega undirlögð af umræðum um Brexit. Það gæti tekið marga daga að rifja upp allt sem hefur verið sagt um það mál. Við höfum m.a. átt samtöl við Evrópuþingmenn á borð við Philippe Lamberts, Elmar Brok og Danuta Hübner um þetta. Við höfum átt marga góða fundi m.a. með Catherine Stihler frá Skotlandi sem hefur mjög sterka skoðun um að Bretland eigi að vera áfram í Evrópusambandinu. Við höfum líka hitt Evrópuþingmenn, Breta, sem eru mjög fylgjandi því að fara út. Auðvitað er ástandið þannig að umræðurnar eru einhvern veginn hipsum happs vegna þess að enginn botn er kominn í málið. Í þeim umræðum sem hafa verið meira milli þingmanna Íslands, Sviss, Noregs og Liechtensteins hafa frekar verið vangaveltur um hvort það séu einhver tækifæri eða hvort þetta sé bara neyðarástand. Almenni fílingurinn eins og ég hef upplifað hann hefur ekki verið þannig að fólk fagni þessu neitt sérstaklega mikið, enda setur þetta mörg fríverslunarmál í uppnám, sérstaklega gagnvart Bretlandi, og tefur líka fyrir vinnslu annarra mála. Það hefur verið rætt m.a. um þá tillögu Breta sem hefur komið upp óformlega í Bretlandi um að Bretland gangi í EFTA. Þó svo að hæstv. utanríkisráðherra Íslands hafi tekið vel í það hafa þingmenn í nefndinni verið mjög margsaga um það, ekki verið allt of spenntir en ekki viljað útiloka neitt heldur. Þannig að þetta er mjög djúp umræða og erfitt að gera grein fyrir henni á tveimur mínútum.
Frú forseti. Ég skil vel að það sé erfitt að gera nána og djúpa grein fyrir þessu viðamikla máli en ég þakka hv. þingmanni fyrir viðleitnina. Ég vil auðvitað ítreka, þar sem þingmaðurinn notaði orðið neyðarástand, að menn hefðu ekki lýst yfir neyðarástandi hjá sér, að ég tel alls ekki að hér sé um neitt slíkt að ræða fyrir Íslands hönd. Auðvitað er það skylda íslenskra stjórnvalda að fylgjast mjög vel með þessu og búa þannig um hnúta að samskipti Íslands og Bretlands verði eins mikil og náin og unnt er eftir Brexit. Það sem ég myndi vilja biðja hv. þingmann um að hugsa aðeins með mér er hvort það kunni að vera þannig með samskipti Íslendinga við önnur ríki, þ.e. við Evrópusambandið, að umhyggja þeirra fyrir EES-samningnum eða áhersla sé kannski ekki nægilega mikil, svo ég orði það þannig, á EES-samstarfið og þróunina í Evrópu. Að vinnan við að gæta hagsmuna Íslands gagnvart Bretlandi og Brexit yfirskyggi hagsmuni sem við höfum þrátt fyrir allt og eru miklu meiri við Evrópusambandið og að halda góðum tengslum við öll hin ríkin sem eftir sem áður verða í miklum og nánum samskiptum við okkur og við við þau.
Frú forseti. Já, ég notaði orðið neyðarástand kannski óvarlega, enda er það svona á hinum endanum á rófinu. Það er auðvitað enginn búinn að lýsa yfir neyðarástandi og ekkert tilefni til. En þetta er áhyggjuefni að mörgu leyti og að mjög mörgu að huga hjá Bretum sem hafa miklar áhyggjur af því hvernig fari fyrir loftferðasamningum, aðild þeirra að Euratom, Kjarnorkubandalagi Evrópu, og fleiru, svo ekki sé talað um þessi fjölmörgu fríverslunarmál. Það er ástæða til að velta því fyrir sér sem hv. þingmaður nefnir. Það er spurning hvar við leggjum áhersluna. Nú heimsótti nefndin sendiráð Íslands í Brussel og talaði við það frábæra starfsfólk sem er þar. En það sem var eftirtektarverðast var hvað þau eru fá. Nú er sambærilegt sendiráð Noregs í Brussel með 70 starfsmenn. Hjá okkur eru þeir ekki nema 14 að mig minnir í Brussel. Það gæti auðvitað hafa breyst örlítið og það stóð jafnvel til að fækka um einn til að styrkja betur sendiráðið í London. Ég veit ekki hvernig það hefur farið. En það sýnir svolítið áhyggjuleysi gagnvart þessum mikilvægasta fríverslunarsamningi sem Ísland er aðili að, þ.e. EES-samningnum. Þrátt fyrir innleiðingarhallann á ýmsum tilskipunum. Eitt dæmi í því samhengi er pósttilskipunin sem Ísland hefur dregið útfærslu á mjög lengi og núna eru hin EES-löndin orðin svolítið þreytt á að bíða eftir okkur. Ég held að það sé full ástæða til að leggja töluvert meiri áherslu á EES-samninginn. Auðvitað þurfum við að gæta hagsmuna [[Forseti hringir.]]Íslands gagnvart Bretlandi og því sem er að gerast þar en þetta er náttúrlega stórt og flókið mál. Ég vona að við getum rætt þetta meira í framtíðinni.
Frú forseti. Fyrir liggur skýrsla ársins 2017 frá þingmannanefnd norðurslóða, eða þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál eins og þetta heitir í raun og veru. Hlutverk þingmannanefndarinnar snýst um ráðstefnu á tveggja ára fresti, eða annað hvert ár. Þar sitja átta norðurslóðaríki og fulltrúi Evrópuráðsins. Árið sem ráðstefna er ekki haldin hittast formenn nefnda. Nefndina skipa venjulega þrír þingmenn. Fundir sem nefndin sækir eru þrír til fjórir að jafnaði á hverju ári. Hlutverk þeirrar þingnefndar, alþjóðaþingnefndar, er að ræða og leggja fram tillögur um áhersluatriði til Norðurskautsráðsins. Eins og augljóst má vera eru löggjafinn eða þing þjóðanna að kallast á við framkvæmdarvaldið, því að eins og kunnugt er Norðurskautsráðið sjálft skipað fulltrúum ríkisstjórna. Okkar hjartans mál héðan frá Íslandi hafa verið loftslagsmál jafn brýn og þau eru, sjálfbær ferðaþjónusta, íslensk reynsla í þeim efnum, réttur til sjávarnytja hefur einkum snúist um spendýr, þ.e. sel, hval, hvítabjörn og rostung, og síðan jafnrétti kynjanna sem við álítum að sé mjög mikilvægt mál á norðurslóðum, lykill að mörgum lausnum á vandamálum sem þar eru. Nú um hríð er verið að undirbúa ráðstefnu sem haldin verður í haust í Inari. Þá koma ný áhersluatriði til sögunnar. Við höfum rætt um mikilvægi nýsköpunar. Við höfum rætt um andóf gegn vímuefna- og áfengisneyslu unglinga eða hinnar ungu kynslóðar og stuðst þar við hið svokallaða íslenska líkan sem stundum hefur gengið undir nafninu „Planet youth“ á ensku og erum þar að horfa til Vestnorden eða Vestnorræna ráðsins sem hefur tekið þetta upp á arma sína og viljum styðja það til þess að vera útvíkkað til allra norðurslóðanna. Við höfum rætt um frumbyggjaskóla eða námskeið, en eins og nafnið bendir til er það ekki skóli fyrir frumbyggja eins og margir gætu haldið heldur öfugt, að frumbyggjar fræði aðra um sýn sína á náttúruna og á loftslagsbreytingar og hvernig hægt er að lifa að við breyttar aðstæður. Þetta gæti verið skóli eða námskeið. Við höfum rætt um bætta félagsþjónustu. Við höfum rætt um orkuframleiðslu með nýstárlegum hætti og aukna samskiptatækni á norðurslóðum eða betra samband, síma, tölvur og annað slíkt, sem er mjög mikilvægt í þessum efnum. Þetta er það sem við eigum eftir að forma betur til að fara með á ráðstefnuna í Inari í haust. Þegar hún er afstaðin munu þessar tillögur, sem oftast eru 30–40, við getum kallað það ályktanir, stuttar ályktanir, ganga til Norðurskautsráðsins og fá þar meðhöndlun og verða vonandi til einhverra áhrifa. Ísland tekur við formennsku í Norðurskautsráðinu 2019. Það er mikilvægt að Alþingi tengist inn í undirbúning og þá vinnu sem er þegar hafin sem lýtur að því hvernig þetta verður framkvæmt í tvö ár og hver áhersluatriði Íslands muni verða. Mjög mikilvægt er að reyna að tryggja að áherslur þingsins komist til skila í þeirri vinnu ekki síður en í allri starfsemi og stefnu Norðurskautsráðsins. Þetta er sem sagt mikilvægt starf lítillar nefndar. Hún vinnur afar vel. Það er sérstök ástæða til að geta ritara nefndarinnar, Örnu Bang, sem er eiginlega stór þáttur sem knýr þessa vél áfram, þessa litlu nefnd. Á síðasta ári sátu með mér í nefndinni Njáll Trausti Friðbertsson og Óli Björn Kárason. Nú er komin ný nefnd til skjalanna. Hún hefur verið valin hér á þingi. Auk mín munu sitja hana Björn Leví Gunnarsson og Líneik Anna Sævarsdóttir. Ég lengi þetta ekki frekar. Skýrslan liggur frammi, bæði á netinu og á annan máta. Læt þessu hér lokið.
Virðulegi forseti. Ég fjalla hér um skýrslu Alþjóðaþingmannasambandsins, IPU, fyrir árið 2017. Af þeim fjölmörgu og fjölþættu málum sem fjallað var um á vettvangi sambandsins á árinu 2017 eru kannski nokkur atriði sem Íslandsdeildinni þykja standa upp úr með tilliti til hver markmið sambandsins eru, en þau eru að vinna að friði og samstarfi meðal þjóða og treysta lýðræði og þjóðkjörinna fulltrúa í sessi. Fyrst er kannski að nefna umræðu um það hvernig efla megi menningarlega fjölhyggju og frið með samræðum um trúarleg og samfélagsleg ágreiningsefni. Lögð var mikil áhersla á fundum sambandsins á mikilvægi þess að koma í veg fyrir umburðarleysi, vantraust og ofbeldi. Jafnframt var ályktað um aukið alþjóðlegt samstarf um ný markmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun með áherslu á konur sem drifkraft þróunar. Þá var mikið rætt um stöðu kvenna í þjóðþingum heims og hvernig auka megi aðgengi þeirra að þátttöku í stjórnmálum og fór fram umræða um hvernig hægt væri að berjast gegn misrétti í heiminum og þjóðþing heims hvött til að beina sjónum sínum í auknum mæli að jafnréttismálum sem misjafnlega er að staðið meðal þjóðþinga heims. Á vorþingi sambandsins fór einnig fram utandagskrárumræða um alþjóðlegar aðgerðir í baráttunni gegn hungursneyð í nokkrum löndum Afríku og Jemen. Þá var enn fremur í brennidepli á árinu umræða um hlutverk þjóðþinga við að virða meginregluna um að hlutast ekki til um innanlandsmálefni fullvalda ríkja. Einnig var ályktað um fjölbreytileika mannlífs í tilefni af 20 ára afmæli alþjóðlegrar yfirlýsingar um lýðræði og rík áhersla var sérstaklega lögð á jafnrétti kynjanna, frjálsar kosningar, sjálfstæði og frelsi fjölmiðla og verndun réttinda minnihlutahópa í samfélaginu. Af öðrum stórum málum sem við getum nefnt úr skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins sem voru tekin til umræðu í fyrra má nefna hryðjuverkastarfsemi og baráttuna gegn henni, stríðið í Sýrlandi, alvarlegt ástand mannúðarmála, málefni innflytjenda og flóttamanna, lýðræði og ungt fólk, og við tókum einnig um umræðu um netvæðingu þjóðþinga og samfélagsmiðla. Þá ber að nefna mikilvægt starf Alþjóðaþingmannasambandsins við að efla lýðræði, en mörg aðildarþing sambandsins eru enn ekki lýðræðislega kjörin og í sumum fer ekkert eiginlegt löggjafarstarf fram. Sem dæmi um slíkt starf sambandsins árið 2017 má nefna svæðisbundnar málstofur á vegum sambandsins um þátttöku ungs fólks í stjórnmálum í Afríku. Enn fremur gefur Alþjóðaþingmannasambandið út handbækur og skýrslur fyrir þingmenn til að hjálpa þeim til að hafa áhrif í ólíkum málaflokkum. Í fyrra var m.a. gefin út skýrsla um helstu stefnur varðandi málarekstur og lagasetningu í tengslum við loftslagsbreytingar. Annars er fjallað nánar í skýrslunni um fundina sem haldnir voru árið 2017 m.a. í New York, í Bangladesh, einnig héldum við samráðsfundi í Keflavík og Reykjavík. Síðan var fundur í Rússlandi í Pétursborg. Í Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins voru auk mín í fyrra Birgir Ármannsson formaður og Birgitta Jónsdóttir varaformaður. Í nýkjörinni nefnd Íslandsdeildarinnar er ég formaður, þar situr einnig Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Ágúst Ólafur Ágústsson. Skýrslan liggur frammi til nánari kynningar. En ég vil einnig þakka nefndarritara okkar sérstaklega fyrir, Örnu Bang, sem hefur unnið ómetanlegt starf með okkur þingmönnum á síðasta ári.
Frú forseti. Hér flyt ég skýrslu Íslandsdeildar NATO-þingsins fyrir árið 2017. NATO-þingið er þingmannasamtök og hefur allt frá árinu 1954 verið vettvangur þingmanna aðildarríkja NATO til að ræða öryggis- og varnarmál. Fram til ársins 1999 bar þingið heitið Norður-Atlantshafsþingið, en heitir síðan NATO-þingið. Á síðustu árum hefur aðildar- og aukaaðildarríkjum NATO-þingsins fjölgað ört og hefur starfssvið þess verið víkkað í samræmi við þær breytingar sem orðið hafa í ríkjum sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum og ríkjum í Mið- og Austur-Evrópu. Níu lýðræðisríki úr hópi fyrrverandi kommúnistaríkja hafa nú aukaaðild að þinginu, auk hlutlausu Evrópuríkjanna fjögurra; Austurríkis, Sviss, Svíþjóðar og Finnlands, sem þýðir að þessi ríki geta tekið þátt í störfum og umræðum á þinginu. Störf þingsins beinast í auknum mæli að öryggismálum Evrópu í heild, efnahagslegum og pólitískum vandamálum í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu og hinu hnattræna öryggiskerfi. Með Rose-Roth áætluninni styður þingið nú einnig við þróun þingbundins lýðræðis í ríkjum álfunnar og nálægum ríkjum. Íslandsdeild var kosin á þingfundi 26. janúar 2017. Aðalmenn voru kosnir Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Lilja Alfreðsdóttir varaformaður, þingflokki Framsóknarflokks, og Jón Steindór Valdimarsson, þingflokki Viðreisnar. Ritari Íslandsdeildar var Arna Gerður Bang alþjóðaritari. Skipting Íslandsdeildar í nefndir árið 2017 var eftirfarandi: Stjórnarnefnd: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir. Stjórnmálanefnd: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir. Varnar- og öryggismálanefnd: Jón Steindór Valdimarsson. Nefnd um borgaralegt öryggi: Jón Steindór Valdimarsson. Efnahagsnefnd: Lilja Alfreðsdóttir. Vísinda- og tækninefnd: Lilja Alfreðsdóttir. Vinnuhópur um Miðjarðarhafssvæðið: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir. 14. desember síðastliðinn var ný Íslandsdeild kosin og gildir sú kosning deildarinnar fyrir allt kjörtímabilið samkvæmt þingsköpum. Þingið getur þó hvenær sem er kosið að nýju ef fyrir liggur beiðni meiri hluta þingmanna þar um. Aðalmenn eru Njáll Trausti Friðbertsson formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Þorgerður K. Gunnarsdóttir varaformaður, þingflokki Viðreisnar, og Willum Þór Þórsson, þingflokki Framsóknarflokks. Lilja Alfreðsdóttir var á árinu skýrsluhöfundur annarrar undirnefndar efnahagsnefndar NATO-þingsins um efnahagslegt samstarf yfir Atlantshafið. Á vettvangi NATO-þingsins árið 2017 bar hæst baráttuna gegn hryðjuverkum og hryðjuverkasamtökum eins og Íslamska ríkinu. Mannskæðar hryðjuverkaárásir undanfarin ár og nú síðast í Manchester í maí, Barcelona í ágúst og New York í október 2017, juku enn á áhyggjur aðildarríkjanna og leiddu m.a. til aukinnar áherslu á sameiginlega baráttu Bandaríkjanna og Evrópu gegn hryðjuverkum. Þá var óstöðugleikinn í löndunum fyrir botni Miðjarðarhafs og í Norður-Afríku í brennidepli, ekki síst í tengslum við átökin í Sýrlandi, Írak og Líbíu sem hafa stóraukið straum flóttamanna til nágrannasvæða og Evrópu og valdið víðtækum öryggisógnum í Miðausturlöndum. Hryðjuverkasamtök í Sýrlandi, Írak og Líbíu hafa valdið auknu óöryggi í Miðausturlöndum sem krefst stjórnmálalegra viðbragða svo að ná megi fram stöðugleika. Jafnframt var rík áhersla lögð á kólnandi samskipti NATO og Rússlands og ástandið í Úkraínu eftir hernaðaraðgerðir Rússa í landinu. Viðbrögð NATO-þingsins við innlimun Rússa á Krímskaga árið 2014 voru afgerandi og greiddi stjórnarnefnd þingsins einróma atkvæði með því að Rússar misstu stöðu sína sem aukaaðildarríki að NATO-þinginu. Áhersla var lögð á samstöðu með íbúum Úkraínu og að NATO yki stuðning sinn við úkraínsk stjórnvöld. Samskipti NATO við Rússland hafa ekki verið eins slæm frá lokum kalda stríðsins og versnuðu enn frekar í kjölfar aukinnar hernaðaríhlutunar Rússa í Sýrlandi. Í umræðum nefndarinnar var þó lögð áhersla á mikilvægi samræðna milli Rússa og NATO-þingsins. Enn fremur varð mönnum tíðrætt um mikilvægi þess að draga úr niðurskurði á fjárframlögum til varnar- og öryggismála í takt við skuldbindingar aðildarríkjanna og deila ábyrgð innan bandalagsins. Nauðsynlegt væri að auka fjárframlög til varnarmála, ekki síst til að bregðast við öryggisógnum nálægt Evrópu og styrkja stöðu NATO gagnvart Rússlandi. Einnig var rætt um mikilvægi nánara samstarfs milli NATO og Evrópusambandsins og ályktun samþykkt á grundvelli þess. Þá var rætt um áframhaldandi stuðning við varnar- og öryggismál í Afganistan, ekki síst í ljósi brotthvarfs herafla NATO frá landinu við árslok 2014. Eftir brottför fjölþjóðahersins þyrfti engu að síður að styðja mjög dyggilega við stjórnvöld í Afganistan til að tryggja þau í sessi. Þá voru jafnréttismál innan NATO-þingsins til umræðu. Var sjónum sérstaklega beint að kynjajafnvægi innan þingsins, þ.e. hvernig kynjahlutföll væru í starfi þingsins og uppbyggingu og hvernig jafnréttissjónarmiða væri gætt við stefnumótun. Einnig voru til umræðu útfærslur NATO-þingsins og bandalagsins á ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1325 um konur, frið og öryggi. Af öðrum stórum málum sem tekin voru til umfjöllunar árið 2017 má nefna öryggismál á norðurslóðum, viðbúnaðaráætlun bandalagsins, fullgildingu aðildar Svartfjallalands að NATO og samstarf og stefnu um að opna fyrir nýjum aðildarríkjum. Jafnframt hefur NATO-þingið fylgst vel með þeim málum sem hafa verið ofarlega á baugi í alþjóðlegri öryggismálaumræðu utan sem innan bandalagsins og snerta m.a. orkuöryggi, netöryggi, eldflaugavarnir og mikilvægi samstöðu aðildarríkja NATO-þingsins á tímum breytinga í alþjóðastjórnmálum.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um dánaraðstoð. Auk mín standa að þingsályktunartillögunni hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, Jón Steindór Valdimarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson og Bergþór Ólason. Þingsályktunartillagan hljóðar upp á það að fela heilbrigðisráðherra að taka saman upplýsingar um dánaraðstoð og þróun lagaramma í kringum dánaraðstoð þar sem hún er leyfð sem og tíðni, ástæður og skilyrði dánaraðstoðar og hver reynslan hefur verið í þeim löndum. Okkur þykir einnig ástæða til að skoðað verði sérstaklega hvernig umræðan er um þessi mál, ef hún er þá einhver, í þeim löndum sem ekki leyfa dánaraðstoð og þá tilgreinum við sérstaklega Norðurlöndin, Þýskaland og Kanada. Einnig óskum við eftir að gerð verði skoðanakönnun á meðal heilbrigðisstarfsmanna um viðhorf þeirra til dánaraðstoðar, annars vegar hvort starfsmenn telji dánaraðstoð vera réttlætanlega í ákveðnum tilfellum og hins vegar hvort þeir væru tilbúnir að verða við slíkri ósk að uppfylltum skilyrðum og að því gefnu að það samræmdist íslenskum lögum. Við óskum eftir því að umræddum upplýsingum verði skilað í formi skýrslu fyrir lok ágúst 2018. Ég ætla að byrja á að taka skýrt fram að ástæða þess að ég legg fram þingsályktunartillöguna, og þessi góði hópur meðflutningsmanna, er alls ekki sú að krefja þingmenn um afstöðu þeirra til þeirrar gríðarlega stóru og mikilvægu siðferðisspurningar sem dánaraðstoð kann að vera eða hvort einhver vilji sé til að gera breytingu á löggjöfinni hér á landi. Tilgangurinn er fyrst og fremst að treysta grundvöll nauðsynlegrar umræðu um þetta viðkvæma mál. Ég hef nefnilega fulla trú á að umræðan um dánaraðstoð sé ekki að hlaupa frá okkur. Hún er víða í kringum okkur og hefur verið í íslensku samfélagi. Þá ætla ég líka að geta þess að orðið dánaraðstoð er þýðing á gríska orðinu „euthanasia“, sem þýðir góður dauði eða að deyja með reisn. Um þetta hafa einnig verið notuð orðin líknardráp eða aðstoð við sjálfsvíg. Mér þykir orðið dánaraðstoð mun betur lýsandi á því sem við erum þarna að ræða um. Ástæða er til að geta þess að Siðmennt gerði könnun um lífsskoðanir og trú Íslendinga árið 2015. Ein af þeim spurningum sem voru settar fram í þeirri könnun var hvort viðkomandi væri hlynntur eða andvígur því að einstaklingur gæti fengið aðstoð við að binda enda á líf sitt ef hann er haldinn ólæknandi sjúkdómi. 74,9% aðspurðra voru mjög eða frekar hlynnt því, 18% voru hvorki né, en 7,1% mjög eða frekar andvíg. Einnig hafa verið gerðar rannsóknir meðal heilbrigðisstarfsfólks. Til að mynda var birt grein í Læknablaðinu árið 1997 þar sem í ljós kom að aðeins 5% lækna og 9% hjúkrunarfræðinga töldu þá líknardráp réttlætanlegt, en það voru einungis 2% svarenda sem gátu hugsað sér að verða við slíkri ósk. Árið 2010 var gerð sambærileg könnun. Þá var hlutfall lækna sem töldu slíkt geta verið réttlætanlegt 18% og 20% hjúkrunarfræðinga. En aðeins 3% vildu verða við slíkri ósk. Ég veit að nýlega var gerð rannsókn og skrifað var um hana í fjölmiðlum. Því miður láðist mér að vera með nafn á viðkomandi rannsakanda, sem ég veit að fylgdi rannsókn sinni úr hlaði uppi í háskóla ekki alls fyrir löngu. Ég held að þar hafi sérstaklega verið talað um félagsfræðinga, ef ég man rétt, sem höfðu svarað þeirri rannsókn. Ástæðan fyrir því að við flutningsmenn leggjum til að þetta sé ekki bara samantekt, eins og þekkist í löndunum í kringum okkur og hvernig til hefur tekist, heldur óskum líka eftir að könnun verði gerð meðal heilbrigðisstarfsmanna, er auðvitað sú að jafnvel þó að það kunni að vera breið sátt í samfélaginu um að gera breytingar á lagaramma, þá er ólíklegt að það hafi einhver áhrif eða skipti í raun einhverju máli ef heilbrigðisstarfsmenn sem myndu koma að slíku hafi ekki vilja til að taka slíkt að sér. Það er auðvitað stór spurning ef við hyggjumst í framhaldinu gera einhverja breytingu á lagarammanum. Ég ítreka það að við erum fyrst og fremst að fara fram á að teknar séu saman upplýsingar um hvernig þetta hefur gengið í öðrum löndum. Við erum ekki að leggja það á þingmenn á þessum tímapunkti að taka einhverja afstöðu með eða á móti, alls ekki. En ég hef reyndar þá trú að það muni koma að því innan skamms, hvort sem þessi þingsályktunartillaga verður samþykkt og svo lagafrumvarp í kjölfarið eða einhverjir aðrir koma upp með þetta mál, að við þurfum svolítið að fara að gera það upp við okkur hvort við teljum eðlilegt að horfa til breytinga á lögum. Til að slík umræða geti verið vitræn og málefnaleg þá held ég að mikilvægt sé að góðar upplýsingar séu grundvöllur slíkrar umræðu. Þetta er stórt siðferðislegt spursmál og auðvitað að miklu leyti rekið áfram af tilfinningu sem er bara eðlilegt, þetta er þannig mál. En þá held ég líka að ágætt sé að skoða reynsluna. Ástæða er til að geta þess að ég og fleiri flutningsmenn höfum hitt forsvarsmenn samtakanna Lífsvirðingar, en það eru ný samtök sem voru stofnuð fyrir stuttu eða nokkrum mánuðum. Þetta er félag um dánaraðstoð. Þau samtök hittu hér nokkra þingmenn og upplýstu okkur um stöðuna í Hollandi. Með þeim í för var hollenskur læknir sem hafði tekið þátt í þessu ferli í Hollandi og hefur fylgst vel með því hver reynslan af því er þar. Það er mat þeirra sem að þessum samtökum standa að, ef ég leyfi mér að nota orðin hollenska leiðin sé skynsamleg og þau afhentu okkur ýmsar upplýsingar um stöðuna í Hollandi. Svisslendingar eru líka með lagaramma í kringum þessi mál. Hann er öðruvísi en sá hollenski og eftirlitið kannski öllu minna. Sum fylki í Bandaríkjunum hafa verið með aðstoð við sjálfsvíg og mismunandi lagarammi er í mismunandi fylkjum. Það eru því margar og mismunandi leiðir sem ríki hafa farið hvað þetta varðar. Þess vegna held ég að ágætt sé að við fáum samantekt á því hvert mat aðila er um hvernig til hefur tekist og hver lagaramminn er því að hann er vissulega mjög misjafn. Ég held ég hafi þetta ekki lengra í bili. Ég sé að fólk hefur áhuga á að taka til máls um þetta ágæta mál og hlakka til málefnalegrar og góðrar umræðu um þetta annars viðkvæma mál.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka flutningsmanni kærlega fyrir þessa yfirferð og framsögu. Mér finnst nálgun þingsályktunartillögunnar mjög áhugaverð og þá sérstaklega að athuga hvernig staðan er í öðrum löndum og sömuleiðis að í henni er mælt fyrir um skoðanakönnun meðal heilbrigðisstarfsmanna. Ég vildi spyrja þingmanninn út í það hvernig sú skoðanakönnun er hugsuð. Erum við að tala um heilbrigðisstarfsmenn sem vinna með öldruðum eða langveikum? Hefur þingmaður leitt hugann að t.d. starfsmönnum sem vinna með andlega veikum einstaklingum? Hefur sú hugmynd komið upp að leita einnig til starfsmanna geðdeildar Landspítalans eða annarra heilbrigðisstarfsmanna sem vinna með einstaklingum sem glíma við andleg veikindi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hún spyr til hvaða starfsmanna væri verið að leita til. Ég tel mikilvægt að gerð væri almenn könnun meðal lækna og hjúkrunarfólks. Það er kannski vegna þess að við eigum slíkar rannsóknir burt séð frá því hversu stórt úrtakið hefur verið í þeim könnunum. Ég held að það væri mikilvægt að horfa til þess að allir læknar og hjúkrunarfólk, og það má eflaust opna það fyrir fleiri stéttir í heilbrigðisgeiranum, myndu svara slíkum spurningum. En það væri kannski líka eðlilegt að flokka það fólk eftir fagsviði. Ég minnist þess þegar við áttum hér ágætan fund með þessum hollenska lækni að hann sagði að það væri svolítill munur á afstöðu lækna eftir því í hvaða geira þeir væru. Það er örugglega eðlilegt. Ef við myndum í framhaldinu horfa á hollensku leiðina þá eru þar í landi heimilislæknar sem taka við svona beiðnum. Viðkomandi heimilislæknir þarf þá að samþykkja beiðnina en jafnframt fá staðfestingu frá öðrum lækni til þess að af því geti orðið. Það er sem sagt viðkomandi heimilislæknir sem kemur að dánaraðstoðinni og það er alltaf þannig að viðkomandi sjúklingur þarf annars vegar að vera búinn að fara í það ferli að sækja um og annað og hins vegar þarf það að vera á þeim tímapunkti að viðkomandi sjúklingur geti skýrlega greint frá vilja sínum, að þetta sé örugglega afstaða hans og vilji.
Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er nær óumdeilanlegt meðal siðfræðinga þegar kemur að sjálfsvígum og aðstoð við sjálfsvíg, þegar kemur að andlega veikum einstaklingum að það er varasamasti hlutinn. Það er líka ofboðslega erfitt þegar talað er um samþykki hvort um er að ræða sjúkdómseinkenni eða raunverulegt samþykki sjúklingsins. Núna er talað um hollensku leiðina, en þar eru eiginlega einu tilvikin þar sem líknardráp hefur farið fram þar sem í hlut eiga einstaklingar með andleg veikindi. Það er ofboðslega erfitt að segja til um hvort sjúkdómurinn mundi draga einstaklinginn til dauða eða ekki. Þetta er ofboðslega erfitt svið. Ég mæli með því að í framhaldinu þegar málið fer lengra, að þingheimur óski eftir upplýsingum frá þeim sem vinna með andlega veiku fólki, að það sé tekið til greina og að við förum rólega í þessi mál.
Virðulegi forseti. Aftur ég þakka hv. þm. Unu Hildardóttur fyrir andsvarið og tek undir áhyggjur hennar og ábendingar. Ég er henni hjartanlega sammála. Það var eitt af því sem ég spurði sérstaklega út í varðandi hollensku leiðina, hvort þetta ætti líka við um þegar fólk væri að glíma við geðheilbrigðisvandamál. Já, það er svoleiðis samkvæmt hollensku leiðinni, ef ég skil það rétt. Ég get alveg tekið undir að það vekur ákveðinn ótta. Ef við förum lengra með þetta mál þurfum við að horfa til þess. En reynslan er engu að síður sú í Hollandi að þetta eru að langstærstum hluta krabbameinssjúklingar sem eru mjög langt leiddir og mjög þjakaðir af kvölum og sársauka og ljóst að sjúkdómur þeirra er ólæknandi. Það er langstærsti hópurinn sem hefur sótt í dánaraðstoð og óskað eftir henni og fengið samþykki. En ég tek heils hugar undir þegar kemur að andlega veiku fólki og hvort ekki sé hægt að lina þjáningar þess eða annað, að það er auðvitað mjög viðkvæmt svið og þyrfti að fara sérstaklega yfir það ef það ætti að koma til.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, málshefjanda í þessu máli, fyrir að koma með þetta málefni hingað til umræðu. Það er mjög mikilvægt að við ræðum þetta og að upplýsinga sé aflað. Þó að mér finnist það þá er ég ekki þar með að segja að ég sé endilega sammála þeirri hugsun eða hugmynd sem liggur að baki, þ.e. að heimila dánaraðstoð með þeim hætti sem hefur oft verið talað um hér á Íslandi. Ég held að í greiningu eins og þingmaðurinn er að tala um skipti miklu máli, og mig langar að spyrja hana að því hvort slík könnun hafi verið gerð, hvort munur er á því hvernig uppbygging heilbrigðiskerfa er og kostnaðarþátttaka í heilbrigðiskerfum, hvort munur sé á áhuga fólks á dánaraðstoð eftir því; hvort meiri áhugi sé hjá notendunum, ætli maður verði ekki að segja það í þessu tilliti, í heilbrigðiskerfum þar sem greiðsluþátttaka sjúklinga er há eða ef almannatryggingakerfi er ekki til staðar eins og til að mynda í Bandaríkjunum. Þar hefur þessi umræða verið mjög hávær og þessi réttindi. Ég hef starfað sjálfur í því kerfi sem þar er og þekki fjölmörg dæmi þess að rætti hefur verið um hvort sjúklingur eða aðstandendur hans hafi verið beittir þrýstingi í þessu tilliti.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég hef ekki upplýsingar um það hvort umræðan sé eitthvað mismunandi eftir löndum út frá því hvernig heilbrigðiskerfið er byggt upp. Mér finnst það mjög góð ábending og hvet velferðarnefnd, sem mun væntanlega fara yfir málið, að leggjast aðeins yfir það og spá hvort það sé eitthvað sem við mundum líka vilja fá greiningu á samhliða þessum upplýsingum. Ég held að það væri býsna vel til fundið. Hv. þingmaður kemur hér aðeins inn á hlut sem er auðvitað áhyggjuefni þegar kemur að svona, hvort viðkomandi aðili sé með einhverjum hætti beittur þrýstingi. Mér er sagt að samkvæmt hollenska kerfinu þurfi tveir læknar að skrifa upp á að viðkomandi aðili sé það langt leiddur af sjúkdómi sínum að hann muni leiða til dauða og að viðkomandi aðili sé þjakaður og þjáður og læknar búnir að reyna allt sem í þeirra valdi stendur til að lina þær þjáningar; að það eigi að vera einu tilvikin sem opna á þennan möguleika. Að sjálfsögðu er þetta eitthvað sem þyrfti að hafa í huga og fara vel yfir ef til þess kæmi að við gerðum hér einhverja breytingu á.
Herra forseti. Aftur að því sama eða sambærilegu. Nú er það þannig hér á Íslandi að kostnaðarhlutdeild sjúklinga í heilbrigðisþjónustu er, í samanburði við það sem gerist í mörgum öðrum ríkjum, frekar lág, þ.e. við erum með almannatryggingakerfi sem borgar mestalla þjónustuna. Í löndunum í kringum okkur er hins vegar víða kerfi þar sem fólk þarf til dæmis að borga fyrir hjúkrunarheimilaþjónustu, þar sem það greiðir hana jafnvel að fullu. Hefur þingmaðurinn áhyggjur af því að í slíkum kerfum yrði meiri þrýstingur, til að mynda af hálfu aðstandenda eða fólksins í umhverfinu, á að viðkomandi notfærði sér svona úrræði? Ég vil einnig spyrja þingmanninn að því hvort ekki sé rétt að innifela í svona rannsókn eða athugun afstöðu sjúklingasamtaka, til að mynda sjúklingasamtaka eins og Alzheimer-samtakanna, sem eru víst nýbúin að skipta um nafn, heita núna eitthvað annað, en samtaka heilabilaðra, samtaka eins og Krabbameinsfélagsins, samtaka lungnasjúklinga o.s.frv., þ.e. sjúklingahópa sem kljást við langvinn mjög erfið einkenni. Þau einkenni geta, að mati okkar sem erum heilbrigð, skert lífsgæði verulega en viðkomandi hafa þó með elju og þrautseigju lifað við - þetta eru mín lífsgæði og ég vil halda í þau. Það er svolítið hætt við því að gildismat einhvers annars speglist yfir á ákvörðun þess sem fyrir verður.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Varðandi kostnaðarþátttöku tek ég enn og aftur undir það að ég held að það sé áhugavert að horfa á það í þessu samhengi. Það gæti jafnvel verið góður grunnur að enn frekari umræðu um okkar ágæta heilbrigðiskerfi og kostnaðarþátttökuna þar, þegar við erum að miða okkur við önnur lönd. Ég get sagt það skýrt fyrir mitt leyti að þó ég sé hlynnt því að við skoðum þessa leið þá er mörgum spurningum ósvarað. Ég get alveg sagt það skýrt fyrir mitt leyti að ég mundi aldrei vilja að kostnaður hefði með einhverjum hætti áhrif á slíka ákvörðun. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að horfa til þess að viðkomandi þurfi að fara í gegnum skýrt ferli og það sé afmarkað við miklar þjáningar og kvalir. Þá er það fyrst og fremst upplifun sjúklingsins sjálfs en ekki aðstandenda eða annarra aðila úti í bæ, eins og til að mynda, ef ég skil þetta rétt, er í hollenska kerfinu. Þessi þingsályktunartillaga er fyrst og fremst hugsuð til þess að fá þessar upplýsingar fram, hvernig þetta er annars staðar, hver reynslan er þar. En ég veit til þess að umræðan, sérstaklega í Hollandi, var með sama hætti og sömu sjónarmið komu upp og var verið að vekja máls á hér. Það er alveg eðlilegt. Hvað varðar sjúklingasamtökin þá tel ég rétt að fá fram afstöðu þeirra. Ég geri ráð fyrir því að hún gæti birst í umsögn um þingsályktunartillöguna og hvet nefndina til að hafa það í huga. Það er kannski ekki síður til þess að fá þessa umræðu almennt inn í samfélagið að við flutningsmenn leggjum þessa tillögu hér fram. Það þarf auðvitað breiða þátttöku í því samtali.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir flutningsræðu hennar um þingsályktunartillögu um dánaraðstoð. Mér finnst þetta svolítið flókið mál, ég ætla bara að segja það hér strax, enda sást það strax í andsvörum við ræðuna, sem voru þó á mjög yfirveguðum nótum, að það eru ofsalega margar hliðar á þessu máli. Þetta er viðkvæmt mál og að mörgu að hyggja. Þess vegna langar mig að byrja á að segja mér finnst það þó alla vega leið til að hefja umræðuna að byrja á að safna saman upplýsingum. Þó svo að mér hugnist það vel veit ég ekki hvað mér mun síðar finnast þegar allar þessar upplýsingar eru komnar saman. Ég sé alveg hvers vegna margir sjá það jákvæða varðandi það að fá dánaraðstoð. En ég sé líka alveg ofsalega margar hættur í því. Þær snúa fyrst og fremst að stöðu fatlaðs fólks og fólks með langvinna sjúkdóma, sem leiða jafnvel ekkert endilega til dauða á næstunni, í samspili við það samfélag sem við búum í við ef dánaraðstoð er í boði. Til eru rannsóknir og skrif á netinu um boð um dánaraðstoð sem leitt hafa til þess að fatlað fólk hefur nýtt sér þá leið t.d. í ýmsum ríkjum Bandaríkjanna. Það er ekki endilega vegna þess að fólkið er svo kvalið eða líður miklar þjáningar, heldur tengist það því samfélagi og þeim lífskjörum og aðgangi að þjónustu sem fólki býðst. Þarna getum verið komin með mjög hættulega blöndu, þ.e. ef við búum ekki við nógu gott öryggisnet fyrir þá sem eru fatlaðir og langveikir, að þetta geti verið leiðin fyrir þá út úr því. Þess vegna vil ég taka undir það sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson sagði um hvort ekki ætti að taka saman og skoða hvort munur sé á notkun á dánaraðstoð eftir heilbrigðiskerfum. En ég held að ekki sé nóg að gera það bara eftir heilbrigðiskerfum, við verðum að gera það víðar. Við verðum að gera það út frá félagslegum kerfum, lífskjörum og aðgangi að þjónustu, því að þetta má heldur ekki verða spurning um úrræði sem tekjulágir einstaklingar nýta sér frekar en þeir tekjuhærri. Ég held að við séum öll alveg sammála um það í raun og veru. En þetta er bara eitt af því sem þarf að vera alveg tryggt og uppi á borðum. Þess vegna vil ég leggja til við hv. velferðarnefnd, sem ég geri ráð fyrir að fái málið inn á sitt borð, að ef nefndin ákveður að halda áfram með málið verði það útvíkkað sem heilbrigðisráðherra er falið að gera þannig að hluti af þeim upplýsingum sem taka á saman sé líka reynsla fatlaðs fólks og langveikra. Þá er hægt að skoða reynsluna t.d. í Hollandi og fleiri löndum sérstaklega hvað þetta varðar, og eins í ýmsum ríkjum Bandaríkjanna. Svo vil ég líka taka undir að það er mikilvægt að fá fram sýn og afstöðu þeirra sem haldnir eru langvinnum sjúkdómum. Þó að maður greinist með langvinnan sjúkdóm hafa ekki allir sömu lífssýn eða sömu skoðun, þannig að þetta er svolítið flókið. Einstaklingarnir eru jafn fjölbreyttir og þeir eru margir. En ég held að það sé mikilvægt að reyna samt einhvern veginn að nálgast þessa hópa því að ég held að það geti líka farið mikið eftir sjúkdómum hvernig fólk upplifir sig í samfélaginu. Þetta eru þau atriði sem ég vildi koma að í ræðu því að mér finnst mikilvægt að ef opna á á það að skoða þessi mál vöndum við alveg ofsalega vel til verka við að kalla fram upplýsingar. Ég vil ítreka að ég hef áhyggjur af þessu máli hreinlega út frá jaðarsettri stöðu fatlaðs fólks og langveikra í samfélaginu eins og það er hér og nú. Að þessu viðbættu getur hún orðið enn þá verri. Þess vegna þarf að skoða þetta mál alveg sérstaklega.
Herra forseti. Sá sem hér stendur er einn af flutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu. Ég vil byrja á þakka flutningsmanni og þeim sem tekið hafa til máls fyrir þeirra innlegg í þetta mál sem er síður en svo einfalt. Það þarf að skoða það frá mjög mörgum hliðum til þess að átta sig á því hvað er skynsamlegt að gera eða gera ekki í þessum efnum. Tilgangur flutningsmanna er fyrst og fremst sá að opna málið, þ.e. að við fjöllum um þetta mál frá sem flestum hliðum. Sjálfsagt er þingsályktunartillagan ekki fullkomin og er mjög margt sem hafa þarf undir. En ég lít ekki þannig á að afgreiðsla þingsályktunartillögu af þessu tagi sé þar með orðin grundvöllur að lagabreytingum eða þess háttar, heldur vilja menn byrja einhvers staðar. Þetta mun taka langan tíma. Þetta mun ekki verða staðfest með lögum á þessu þingi og trúlega ekki því næsta. Reynsla annarra þjóða sem fetað hafa þessar brautir er sú að það þarf lengri tíma, það þarf umræðu í þjóðfélögum um þetta allt saman. En ég held líka að sé gríðarlega mikilvægt þegar við tölum um mál af þessu tagi að við gætum þess öll að við séum að tala um sama hlut, þ.e. að hér er verið að fjalla um dánaraðstoð. Nefnd hafa verið nokkur ríki sem farið hafa þessa leið. Mér finnst þetta í grunninn snúast um einstaklinginn og hvaða ráð hann hefur yfir eigin lífi og eftir atvikum, í þessu tilviki dauða. Þetta byggist á því að einstaklingurinn taki sjálfur þessa ákvörðun en um leið eru henni sett mikil takmörk, þ.e. hér er verið að biðja um aðstoð við að deyja, það er stór þáttur. Við vitum að einstaklingar kjósa síðan aðrar leiðir sem þeir grípa því miður til oft í örvæntingu eða vegna einhverra aðstæðna og fá svo sem enga aðstoð við það. Það er ákvörðun sem menn taka. Hér hefur talsvert verið minnst á Holland. Einnig hefur verið minnst á, og ég skil það mjög vel og hef sjálfur áhyggjur af því, að opnun á svona leiðir bjóði heim hættunni á einhvers konar misnotkun og að fólk sé með einhverjum hætti þvingað út í að feta þessa slóð, sem er vægast sagt mjög afdrifarík og verður ekki aftur tekin ef hún verður farin. Þannig að hér þarf að vanda mjög til. Ég er ekki sérfræðingur í heilbrigðiskerfum annarra landa og varla í okkar eigin heilbrigðiskerfi ef út í það er farið, en dánaraðstoð hefur verið lögleidd í Hollandi, Belgíu og Lúxemborg, sem eru ríki sem ég held að hafi þokkalegt heilbrigðiskerfi þó að ég ætli ekki að hafa uppi nein stór orð um það. Mig langar til að vitna í samantekt sem lögð var til grundvallar ályktun sem ungliðahreyfing Viðreisnar, sem heitir því merkilega nafni Uppreisn, samþykkti á málefnaþingi fyrir nokkrum dögum síðan. Kjarni málsins er sá að dánaraðstoð er veitt af lækni, af því að vorum að tala um heilbrigðisstarfsfólk, það er alltaf læknir sem aðstoðar ef út í það er farið. Skilyrðin í Hollandi eru m.a., ef ég má lesa upp úr ályktuninni, að læknirinn: „1. sé sannfærður um að ósk sjúklingsins sé sjálfviljug og vel ígrunduð, 2. sé sannfærður um að þjáning sjúklingsins sé viðvarandi (ómeðhöndlanleg) og óbærileg“ - það er býsna afgerandi skilyrði, „3. hafi upplýst sjúklinginn um ástand hans og horfur, 4. að sjúklingurinn sé sannfærður um að engin önnur skynsamleg úrræði séu í boði.“ Síðan þarf tvo lækna til og allt það. Við erum ekki að tala um einhvern langveikan einstakling, fatlaðan einstakling sem er í sjálfu sér ekki þjakaður af óbærilegum þjáningum en tilveran er kannski ekki skemmtileg eða eitthvað slíkt, það er ekki næg ástæða, heldur óbærileg þjáning þar sem engin lækning eða linun þjáningarinnar er í augsýn. Þá fyrst kemur dánaraðstoð til greina. Hér var líka minnst á heilabilaða einstaklinga, t.d. alzheimersjúklinga. Í hollensku reglunum er mjög skýrt tekið fram að að ekki sé hægt að veita t.d. alzheimersjúklingi dánaraðstoð af þessu tagi sem er metið þannig að hann geti ekki tekið yfirvegaða ákvörðun í þessum efnum. Þess vegna er lögð mikil áhersla á það í hollenska kerfinu að fólk, segjum fullorðið fólk sem er á fyrstu stigum alzheimersjúkdómsins, ræði við heimilislækni sinn um að komi til þess að það verði komið í þessa stöðu innan einhverra ára eða hvenær það kann að vera, sé það ósk sjúklingsins að eitthvað verði gert. Það er mjög mikilvægt að hafa það allt saman í huga. Síðan er líka rétt að hafa í huga að í Hollandi, sem okkur er tíðrætt um því að við virðumst hafa kynnt okkur það einna best, er það þannig að sjúklingur getur ekki krafist þess af lækni að hann aðstoði með þessum hætti. Læknir getur alltaf neitað og vísað sjúklingnum frá sér til annars læknis. Ég vildi bara hnykkja á þessum atriðum. En ég tek heils hugar undir það með öllum sem hér hafa talað að það er nauðsynlegt að við opnum umræðuna og tökum hana með yfirveguðum hætti og ráðfærum okkur og leitum gagna og upplýsinga sem víðast þannig að við getum undirbyggt vandaða umræðu. Hún fer náttúrlega ekki bara fram á þingi, hún þarf auðvitað líka að fara fram úti í samfélaginu. Ef slík leið verður fetuð þarf að ríkja um hana þokkaleg sátt í samfélaginu, að þetta sé eðlilegt og skynsamlegt og gangi ekki á rétt eins eða neins. En markmiðið hér er sjálfsákvörðun einstaklingsins sem býr við þessar aðstæður að tilveran er orðin óbærileg vegna sjúkdómsins, vegna sársauka og engin meðferð eða meðhöndlun er fyrirsjáanleg. Síðan er annað sem tengist þessu, sem er líknandi meðferð. Ég held líka að sé ekki hægt að loka augunum fyrir því, þó að ég ætli ekki að vera uppi með neinar fullyrðingar í því samhengi, að rannsóknir benda til þess að þess eru dæmi að fólk aðstoði við að deyja þó að reglur í strangasta skilningi leyfi það ekki. Það er líka nokkuð sem við verðum að viðurkenna er til. Að því leyti til kann að vera skynsamlegra að hafa um þetta greinargóðar reglur, strangar reglur, þannig að bæði sjúklingunum og heilbrigðisstarfsfólkinu líði vel í eigin skinni um það hvað fer fram þegar fólk er í þessari stöðu. Ég þakka aftur fyrir umræðuna og vona að við eigum gott samtal um þetta mál. Það er þess eðlis og það er ekki pólitískt mál. Þetta er meira spurning um siðferðileg álitamál og lífsviðhorf eða viðhorf til lífs og dauða. Þannig að við þurfum að vanda okkur og reyna að ná góðri sátt um það sem verður gert eða ekki gert í þessum efnum.
Herra forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að hún sé mikilvæg. Ég held að mikilvægt sé og hollt fyrir okkur og samfélagið að taka umræðu eins og þessa. Það hjálpar okkur öllum í annan stað að mynda okkur skoðun og það hjálpar vonandi einhverjum í samfélaginu og fólkinu í kringum okkur að dýpka skilning sinn á um hvað málið raunverulega fjallar og hvernig það er. Ég held að við þurfum í því sambandi að velta fyrir okkur hugtakanotkun. Við höfum heyrt það í samfélaginu að hugtakanotkun er mjög á reiki og menn nota alls konar hugtök um fyrirbæri sem heitir á latínu „euthanasia“, eða dauði með líkn eða þess háttar. Ég veit ekki hvort dánaraðstoð er endilega besta orðið. Ég hef náttúrlega vegna starfa minna margoft komið að sjúkrabeði þar sem fólk hefur verið mikið veikt og dauðvona. Það má í þeim skilningi svo sem segja að maður hafi aðstoðað fólk í gegnum tíðina í slíku ferli. Er það þá dánaraðstoð? Ég leit alltaf þannig á að ég væri að líkna fólki. Hef alltaf litið þannig á að það væri það hlutverk sem ég hefði í þeim aðstæðum. Við skulum velta þessu svolítið fyrir okkur. Ég ítreka það sem ég sagði áðan í andsvari við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, að bera saman heilbrigðiskerfi og önnur mismunandi kerfi. Mér vitanlega hefur ekki, og hef ég þó fylgst með fræðiumræðunni svolítið í þessum málafokki, verið gerð nein stór, fagleg rannsókn á þessu. Það gæti hreinlega verið mjög verðugt verkefni fyrir ráðuneytisstarfsmenn að kynna sér það nákvæmlega hvort slíkur samanburður hafi verið gerður og í hverju hann hafi þá legið. Vegna þess að þetta er eitthvað sem skiptir alveg gríðarlega miklu máli. Viðhorf heilbrigðisstarfsmanna, eins og ræðumenn hafa komið inn á, skiptir þarna líka miklu máli, ekki bara læknanna. Vegna þess að jafnvel þó að á endanum sé það einhver einn eða tveir heilbrigðisstarfsmenn sem taki ákvörðun um einhverja meðferð, í bili skulum við kalla þetta meðferð, þá er það engu að síður þannig að fleiri koma að sjálfum verknaðinum, að sjálfum gjörningnum. Það er fer ekki hjá því að það er fleira heilbrigðisstarfsfólk, hjúkrunarfræðingar, sjúkraliðar og fleiri sem koma að og eru þá að vissu leyti þátttakendur í einhverjum gjörningi sem þeir eru kannski ekkert endilega til í og það þyrfti þá líka að vera svolítið uppi á borðinu: Bíddu, er þetta heilbrigðisstarf, ég er ekki viss um að ég vilji kalla það heilbrigðisþjónustu, sem ég þarf að taka þátt í vegna þess að ég er ráðinn hingað? Þessu þurfum við öll að svara. Það er mikilvægt, og ég vil hrósa flutningsmönnum fyrir það, að mikilvægt er að svara þessum spurningum eða leitast við að svara slíkum spurningum áður en við tökum einhverjar ákvarðanir. Það er alveg gríðarlega mikilvægt. Vegna þess að þegar við erum búin að taka þetta skref þá er afar ólíklegt, þ.e. þegar og ef við tökum skref um að leyfa einhvers konar dánaraðstoð, að við göngum til baka. Reyndin hefur ekki verið sú að menn hafi farið þá leið. Þess vegna er líka mjög mikilvægt að skoða þau skilyrði sem eru annars staðar í heiminum í þessu. Mönnum hefur aðeins orðið tíðrætt um þjáningu. Ég get sagt það verandi heilbrigðisstarfsmaður að gildismat mitt gildir ekki um þjáningu annarra. Það er bara þannig. Þess vegna getur verið mjög erfitt fyrir mig ef einhver leitar til mín og segir: Ég er með svo mikla verki og ég á svo skammt eftir ólifað, viltu ekki hjálpa mér síðasta spölinn? Það er mjög erfitt fyrir mig að segja já. Statistíkin segir að slíkt gerist á þessum og þessum tíma. En ég veit það ekki. Ég sit alltaf uppi með þennan efa. Ég held að allir heilbrigðisstarfsmenn muni alltaf sitja uppi með þann efa. Það er því mjög mikilvægt að velta þessum þáttum fyrir sér. Hvað eigum við t.d. að gera í þeim tilvikum, af því að ég heyri að flutningsmenn ganga út frá því að ekki yrði hægt að hafa þetta sem skyldu heilbrigðisstarfsmanna, þar sem við erum með einstakling sem telur sig hafa þann rétt að leita sér dánaraðstoðar en ekki fæst heilbrigðisstarfsmaður? Hvernig ætlum við að taka á því eða ætlum við að taka á því? Það er annað. Á sama hátt af því að menn töluðu um, eða ég nefndi það nú sjálfur af fyrra bragði, heilabilanir. Það er eitt af því sem við göngum út frá í meðferðartakmörkunum þegar við ræðum þær, af því að þær eru oft ræddar á sjúkrahúsum, að það er engin ákvörðun klöppuð í stein. Hvað þá með þann heilabilaða sem talar við heimilislækninn sinn á fyrri stigum sjúkdóms og segir að ef þetta verður svona, svona og svona þá vil ég að þetta verði gert? Geta þá ættingjar snúið ákvörðuninni við síðar, eða ekki? Eða gefum við okkur það að í þessu tilfelli eða í þessum sjúkdómaflokki sé ákvörðunin bara klöppuð í stein? Þetta eru flóknar spurningar. Ég bý að þessu leyti að þeim forréttindum að hafa velt þeim fyrir mér í áratugi og búinn að fara kannski marga hringi og margar krókaleiðir í pælingunni. Enn og aftur, ég þakka málflytjendum fyrir mjög hófstillt upplegg í þessum málum. Ég hlakka til að takast á við málið í velferðarnefnd.
Virðulegi forseti. Ég kem að þessu máli dálítið út frá upplýsingasöfnunaráráttu okkar í Pírötum en það er ekki nema sjálfsagt að safna saman upplýsingum um þetta mál sem er að öllu öðru leyti gríðarlega viðkvæmt, þ.e. dánaraðstoð. Það hefur verið farið mjög vel yfir það í ræðum að hvaða atriðum þarf að huga í framhaldinu. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson og hv. þm. - nú þarf ég að leita hérna svo ég muni nú allt nafnið, Ólafur Þór Gunnarsson, einn af Gunnarssonunum hérna, sem eru ansi margir, og mörg - komu einmitt inn á mjög áhugaverð atriði og viss sjónarmið sem stangast dálítið á, mögulega. Það er annars vegar það sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson sagði að væri líknaraðstoð og hins vegar frá öðrum sjónarhóli séð gæti það líka verið dánaraðstoð. Þetta er mjög flókið. Segjum sem svo að dæmi sé um sjúkling sem neitar meðferð, þá eru mörkin á milli þessara tveggja sjónarhorna, hvort verið sé að veita líknaraðstoð eða dánaraðstoð, mjög þunn, þau sjónarhorn eru nánast þau sömu. Bara út frá því og þeim reynslusögum sem maður hefur heyrt af væri ekki óeðlilegt að til væru einhverjar skýrar reglur hvað það varðar. Samantekt á upplýsingum, að bera saman öll þessi sjónarhorn, er eitthvað sem er mjög mikilvægt að gera, held ég. Þetta er gríðarlega viðkvæmt mál. Hvaða orð maður notar skiptir kannski ekki öllu máli um þetta, líknaraðstoð eða dánaraðstoð, en þau gera það samt af því að orð hafa áhrif. Ef einn notar orðið dánaraðstoð um þetta ferli þá getur það haft afleiðingar, á meðan annar, og það snýr að sama máli, notar orðið líknaraðstoð. Það er mjög erfitt að segja til um hvor hefur í rauninni rétt fyrir sér. Í staðinn fyrir að tala ekki um það þá er betra að tala um það og hafa það skýrt þegar við lendum í þeim aðstæðum hvað gera skal. Þaðan er ég að koma sem meðflutningsmaður að þessari þingsályktunartillögu. Ég hlakka til að eiga þessa umræðu á næstu árum, örugglega, því að þetta er það viðkvæmt mál. Því væri örugglega gott að byrja á öruggustu sviðunum, þar sem t.d. var talað hérna um krabbameinsmeðferðir o.s.frv., þar sem vafinn er nánast enginn. Við verðum að fikra okkur áfram hvað þessi mál varðar ef upplýsingarnar sem við fáum benda til þess að það sé góð hugmynd.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir þátttökuna og umræðu um þetta viðkvæma mál. Í þessari umræðu hafa komið upp ýmsar vangaveltur og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson fór einmitt yfir það mat ef um t.d. alzheimersjúkling væri að ræða t.d., hvort hann sé fær um að segja vilja sinn og allt þetta. Þessar spurningar hafa auðvitað komið upp í öllum þeim löndum sem hafa farið í gegnum þessa umræðu. Það er einmitt þess vegna sem ég held að sé mikilvægt að fara þessa leið. Köllum eftir upplýsingum. Ég vil líka þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni sem fór ágætlega yfir hollensku leiðina, ef ég leyfi mér að kalla þetta það. En við höfum bæði fengið kynningu á henni og kynnt okkur þau mál. Ég vil þó nefna, því að þetta er auðvitað svo stórt og mikið mál, að við höfum okkar gögn frá aðilum sem hafa komið hingað til okkar með þann vilja að láta löggjöfina breytast. Ég bæði kynnt mér þau gögn og lesið en svo hef ég líka lesið greinar eftir lækna í Læknablaðinu og víðar, greinar eftir siðfræðinga og annað. Þá finnst mér stundum eins og upplýsingar og gögn séu jafnvel dregin í efa. Þess vegna held ég að sé svo mikilvægt að við felum ráðherra þetta þannig að við séum með opinber gögn sem hafa komið frá opinberum aðilum í þessum löndum. Ég veit ekki hvernig þær upplýsingar munu líta út eða hvað við munum lesa út úr þeim. Ég get sagt það fyrir mitt leyti að ég hef verið nokkuð hlynnt því að fara þá leið að skoða breytingu á löggjöfinni, en ég segi líka að ég ætla að hafa þann rétt að geta skipt um skoðun þegar þessar upplýsingar koma fram. Þetta er þannig mál að ég held að við þurfum að fara mjög vandlega yfir það. Það litla sem ég hef skoðað í þessu þá hefur mér hugnast hollenska leiðin nokkuð vel og fundist eins og þar væru þau búin að taka umræðu um helstu þætti og ramma þá niður í frekar ákveðna leið. Þau sögðu okkur t.d. frá því að nú væri umræðan hjá þeim hvort það ætti að leyfa dánaraðstoð á börnum. Það fór alveg fyrir hjartað á mér. Ég sagði: Guð minn góður, hvert erum við eiginlega farin? Auðvitað koma upp svona spurningar, siðferðilegar spurningar leiða okkur alltaf áfram í eitthvað annað. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Ég vil líka þakka fyrir ábendingarnar sem komu hérna fram hjá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur og Ólafi Þór Gunnarssyni varðandi umsagnaraðila og hvað það er nákvæmlega sem velferðarnefnd ætti að fara yfir. Við þekkjum það í ákveðnum gögnum sem við höfum fengið að t.d. í Bandaríkjunum eru mismunandi reglur eftir ríkjum. Maður hefur séð það í bíómyndum og maður veit að það er satt að í einhverjum tilfellum er gefinn poki með einhverjum töflum sem fólk getur þá tekið þegar það vill láta þetta verða að veruleika. Það er t.d. aðferð sem hræðir mig mjög. Hvernig vitum við hvort viðkomandi aðili sé undir einhverjum þrýstingi eða hvort það sé nákvæmlega sá þjáði sem fái á endanum þessar töflur? Ég held að þetta sé þannig mál að það þurfi að fara býsna vel yfir það og skoða út frá öllum hliðum. Ég þakka fyrir þessa yfirveguðu og góðu umræðu. Ég vil jafnframt þakka kærlega meðflutningsmönnum mínum á þessari tillögu. Mér finnst mjög mikilvægt að við erum úr flestum flokkum þingsins. Alveg eins og komið hefur fram í umræðunni þá er þetta ekki pólitískt mál, þaðan af síður flokkspólitískt mál. Þetta eru bara miklar og stórar siðferðislegar spurningar sem við stöndum frammi fyrir. Og kannski áður en við förum að svara þeim spurningum þá viðum við að okkur þessum gögnum. Ég óska hv. velferðarnefnd velfarnaðar í þessum störfum og vona að okkur auðnist að fá fram upplýsingar fyrr en síðar sem geti leitt af sér málefnalegt og gott samtal. En ég tek líka heils hugar undir það að þetta er ekki mál sem mun fara í gegn á stuttum tíma. Þetta mun taka tíma. Ég óska eftir því að umræðan í þingsal verði yfirveguð eins og hún hefur verið hér í dag og ég vona jafnframt líka að það spretti upp aftur umræða í samfélaginu, en hún verði líka á þessum yfirveguðu nótum. Skoðum kosti sem ég held að séu augljóslega við þetta, en það eru augljóslega líka margir ókostir og flækjustigið mikið. Þá þakka ég þessa umræðu.