Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um útgáfu á dómum og skjölum Yfirréttarins á Íslandi í tilefni af aldarafmæli Hæstaréttar. Flutningsmenn tillögunnar eru forsætisnefnd og áheyrnarfulltrúar í forsætisnefnd standa einnig að baki henni. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar í tilefni af aldarafmæli Hæstaréttar 2020 að fela forseta þingsins að ganga til samstarfs við Þjóðskjalasafn Íslands og Sögufélag um útgáfu á dómum og skjölum Yfirréttarins á Íslandi. Alþingi samþykkir að styðja útgáfuna fjárhagslega um 10 millj. kr. árlega næstu 10 ár.“ Hæstiréttur Íslands verður eins og ráða má af þessu 100 ára á næsta ári, 2020. Ýmist má miða afmælisdaginn við gildistöku laga um Hæstarétt 1. janúar 1920 eða fyrsta dómþing sem var haldið 16. febrúar 1920. Rétturinn er stofnaður á grundvelli sambandslaganna frá 1918, upp á hver við héldum í fyrra, en samkvæmt þeim öðlaðist Ísland rétt til þess að kalla til sín æðsta dómsvald landsins sem áður var hjá Hæstarétti Danmerkur í Kaupmannahöfn um langt skeið. Stofnun Hæstaréttar Íslands, sem var ákveðin með lögum frá Alþingi, var stór atburður í sjálfstæðissögu landsins og fylgdi í beinu framhaldi af stofnun fullveldisins. Það stendur engum öðrum nær en Alþingi að minnast afmælis Hæstaréttar í ljósi þess sögulega hlutverks sem Alþingi sjálft hafði gegnt í gegnum tíðina í dómsögu landsins. Þannig var það frá upphafi, eins og hv. þingmönnum er ugglaust öllum kunnugt, að á Alþingi voru bæði samþykkt lög og kveðnir upp dómar og þegar frá leið urðu dómstörfin í raun og veru aðalverkefni Alþingis á aldabili. Af þessu tilefni er gerð hér tillaga um að Alþingi styðji við útgáfu á dómum og skjölum Yfirréttarins sem var æðsti dómstóll landsins og starfaði á Alþingi á árunum 1563–1800. Með þeirri útgáfu verður fyllt inn í myndina af réttarsögu Íslands og bætt fyrir þá eyðu sem þar hefur verið og er enn til staðar. Dómar Hæstaréttar hafa verið gefnir út frá upphafi, frá 1920, og Sögufélag hefur gefið út dóma Landsyfirréttar sem var forveri Hæstaréttar Íslands á árunum 1800–1920. Þá hefur Sögufélag í samvinnu við Þjóðskjalasafn og með styrk frá Alþingi gefið út Alþingisbækur Íslands frá 1570–1800 sem eru að uppistöðu dómasafn Alþingis hins forna. Lengi hafa verið uppi áform um að gefa út dóma og skjöl Yfirréttarins. Reyndar hófust áætlanir um slíkt strax árið 1991 en það var þó ekki fyrr en 20 árum síðar sem fyrsta bindi af dómum Yfirréttarins kom út og þá stóð Alþingi einmitt að þeirri útgáfu í samstarfi við Sögufélag og Þjóðskjalasafn líkt og hér er nú lagt til aftur. Það færi mjög vel á því, herra forseti, að ljúka þessu verkefni sem er stórt og metnaðarfullt, tengja það 100 ára afmæli Hæstaréttar, eins og hér er lagt til, en ljúka því jafnframt á næstu 10 árum þannig að fyrir 1100 ára afmæli Alþingis verði þessu verki lokið. Því má í raun og veru segja að þetta verkefni megi tengja jafnt 100 ára afmæli Hæstaréttar og fyrirhuguðu 1100 ára afmæli Alþingis sem ég geri ráð fyrir að einhverjir verði til þess að halda eitthvað upp á. Fyrir liggur heilmikil grunnvinna sem mun nýtast, sú vinna sem var unnin í aðdraganda þess að fyrsta bindið kom út. Þar verður í einu og öllu fylgt sömu fræðilegu vinnubrögðum og þá voru viðhöfð, þ.e. við útgáfu fyrsta bindis skjalanna. Gert er ráð fyrir að þetta verði átta bindi í viðbót við það sem komið er með dómum og skjölum og síðan verði tíunda og síðasta bindið helgað aukalögþingunum. Vonandi getur fyrsta bindið komið út árið 2021 eða 2022 ef undirbúningsvinna hefst strax af krafti á næsta ári. Þá ætti þetta að nást, miðað við þá verkáætlun og þá kostnaðaráætlun sem unnin hefur verið og er á bak við þá tillögu um að verja í þetta 10 millj. kr. árlega, á árinu 2030 eða jafnvel ári fyrr. Hér er um allmikið verk að ræða því að gert er ráð fyrir því að hvert bindi verði um 500–700 síður. Þetta verður að sjálfsögðu einnig aðgengilegt samkvæmt nýjustu tækni og verður gagnlegt rit, bæði þeim sem vilja kynna sér réttarfar á þessum tíma og vera vel að sér um réttarfarssögu landsins en þetta er ekki síður merkilegur aldarspegill þar sem lesa má um aðstæður. Málsskjölin eru líka, ekki síður en dómarnir, stórmerkar heimildir um það sem við var að fást á þessum tímum í þjóðlífi landsmanna. Þar er ýmsum aðstæðum lýst, rök færð fyrir afstöðu réttarins og í úrskurðum þannig að málsskjölin eru, auk þess að vera beinar réttarfarsheimildir, heimildir um hugarfar, viðhorf, aðstæður, stéttaskiptingu, samgöngur, búskaparhætti og margt fleira. Þau gögn sem þarna eru undir eru ekki öll varðveitt á einum stað og því þarf að leita fanga víða. Þau voru varðveitt af æðstu embættismönnum landsins á sínum tíma og voru í skjalasöfnum í umsjón höfuðsmanns, amtmanns og stiftamtmanns hvers tíma og eru núna varðveitt í nokkrum skjalasöfnum, aðallega þó í Þjóðskjalasafni Íslands, Stofnun Árna Magnússon í íslenskum fræðum og handritasafni Landsbókasafns – Háskólabókasafns. Herra forseti. Ég fagna þeirri samstöðu sem tókst eftir nokkrar umræður í forsætisnefnd um flutning þessa máls. Ég tel afar vel til fundið að minnast afmælis Hæstaréttar með þessum hætti og að jafnframt sé sómi að því að Alþingi sem á hér mikla sögu að baki beiti sér með þessum hætti í málinu. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til síðari umr. en vandast nú málið, herra forseti, því að ég hafði ekki hugleitt nákvæmlega hvaða nefnd ætti að hljóta þann heiður að fá þetta mál í sínar hendur. Ég geri þó ráð fyrir að það sé eðlilegast að það sé allsherjar- og menntamálanefnd.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á vegalögum, nr. 80/2007, en breytingin felur í sér að ferjuleiðir verði skilgreindar í lögunum á svipaðan hátt og um þjóðvegi væri að ræða, þ.e. þjóðferjuleiðir eins og ég hef kosið að kalla það. Frumvarp þetta hefur tvisvar áður verið lagt fram, fyrst á 148. þingi en hlaut þá ekki afgreiðslu en á 149. þingi gekk það til nefndar og fór í umsagnarferli en hlaut ekki frekari afgreiðslu. Það birtist nú í þriðja sinn í óbreyttri mynd fyrir utan smávægilegar viðbætur í greinargerð. Meðflutningsmenn með mér á málinu eru sex aðrir hv. þingmenn, Ásmundur Friðriksson, Ari Trausti Guðmundsson, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Ólafur Ísleifsson og Vilhjálmur Árnason, en í þessum hópi eru alls fimm þingmenn úr Suðurkjördæmi. Herra forseti. Í 1. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir þeirri breytingu á 2. mgr. 8. gr. vegalaga að við bætist nýr stafliður, e-liður, svohljóðandi: „Þjóðferjuleiðir eru hluti af grunnkerfi samgangna eins og það er skilgreint í samgönguáætlun hverju sinni. Til þjóðferjuleiða teljast leiðir þar sem ferja kemur í stað vegasambands um stofnveg og tengir byggðir landsins sem umluktar eru sjó við grunnkerfi samgangna á meginlandinu.“ Í 2. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir breytingu á 1. mgr. 22. gr. vegalaga sem orðist svo: „Í samgönguáætlun skal ákveða fjárveitingu vegna kostnaðar við ferjur sem þjónusta þjóðferjuleiðir til flutnings á fólki og bifreiðum. Einnig er heimilt að ákveða fjárveitingu til greiðslu hluta kostnaðar við ferjur sem eru mikilvægar fyrir ferðaþjónustu.“ Loks er í 3. gr. gert ráð fyrir að lögin öðlist þegar gildi við samþykkt þeirra á þingi. Herra forseti. Efndanna er vant þá heitið er gert. Um þetta mál hefur mikið verið rætt í Vestmannaeyjum árum saman. Fyrir tveimur árum gaf ég nokkrum íbúum í Eyjum það loforð að ef ég kæmist á þann vinnustað sem ég er nú á yrði það eitt af mínum fyrstu verkum að leggja fram frumvarp sem hefði það efni sem hér er um að ræða, þ.e. að ferjuleiðin til Eyja yrði skilgreind eins og um þjóðveg væri að ræða. Árum saman hafa samgöngumál á leiðinni til Vestmannaeyja verið til umræðu. Vestmannaeyjar hafa mikla sérstöðu út frá samgöngum og er mat flutningsmanna að það sé hlutverk hins opinbera að tryggja þangað góðar og greiðar samgöngur á sanngjörnu verði með nákvæmlega sama hætti og hið opinbera stendur straum af rekstri sameiginlegs vegakerfis, hafna og flugvalla. Leysa þarf þann samgönguvanda sem snýr að Vestmannaeyjum og öðrum byggðum eyjum við landið. Þær eyjar sem búseta er í árið um kring um þessar mundir eru fjórar talsins, Heimaey í Vestmannaeyjum, Grímsey úti fyrir Eyjafirði, Flatey á Breiðafirði og Hrísey á Eyjafirði. Til allra þessara eyja ganga ferjur en skort hefur þjónustuskilgreiningar á þeim ferjuleiðum, svo sem hversu tíðar ferðirnar eigi að vera og hvernig skip þau sem notuð eru í siglingarnar skuli útbúin með tilliti til þess að oft er þetta eini samgöngumátinn sem íbúum á þessum eyjum býðst til að ferðast upp á meginlandið. Markmið frumvarpsins er að ákveðnar ferjuleiðir falli undir skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum vegna sérstöðu sinnar. Lagt er til að þjóðferjuleiðum verði bætt við skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum. Undir þá nýju skilgreiningu falla þá ferjuleiðir sem tengja byggðar eyjar við grunnvegakerfi landsins. Herra forseti. Í máli 4904/2007 fjallaði umboðsmaður Alþingis um kvörtun yfir gjaldtöku vegna afnota af ferjunni Herjólfi, sem sigldi á þeim tíma milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar, og hækkun Eimskipafélags Íslands á gjaldskrá ferjunnar í ársbyrjun 2007. Var því m.a. haldið fram að Herjólfur teldist þjóðvegur í skilningi vegalaga. Umboðsmaður komst m.a. að þeirri niðurstöðu að ferjur yrðu ekki skilgreindar sem þjóðvegir, hvorki samkvæmt gildandi vegalögum né eldri vegalögum, og yrðu því ekki felldar undir það hugtak. Auk þess taldi umboðsmaður að hvorki yrði ráðið af ákvæðum eldri vegalaga né gildandi laga að Alþingi hefði litið svo á að ríkinu væri skylt að standa að rekstri á ferjum með sama hætti og að uppbyggingu og viðhaldi þjóðvega. Svo mörg voru þau orð. Umboðsmaður tók fram að Herjólfur gegndi mikilvægu hlutverki í samgöngum milli Vestmannaeyja og annarra hluta landsins og hefði það hlutverk sem væri að nokkru marki eðlislíkt því hlutverki sem vegir hefðu almennt í samgöngum hér á landi. Þrátt fyrir þau orð varð það niðurstaða í áliti umboðsmanns að það atriði eitt og sér leiddi ekki til þess, að virtum ákvæðum vegalaga, að litið yrði á ferjuna sem þjóðveg milli Vestmannaeyja og lands í skilningi vegalaga. Benti umboðsmaður m.a. á að tekin yrði skýrari afstaða til þeirra skyldna sem hvíldu á Vegagerðinni við framkvæmd 22. gr. vegalaga um rekstur ferja. Það færi þannig fram að gætt væri á hverjum tíma að hagsmunum þeirra borgara sem nýttu þjónustuna. Það kemur einnig fram í áliti umboðsmanns frá 2007, þessu tilvitnaða áliti, að hann hafi haft samskipti við ráðuneytið á þeim tíma. Þar kemur fram sú afstaða ráðuneytisins að það fallist á sjónarmið umboðsmanns um nauðsyn á endurskoðun umræddra ákvæða vegalaga og að það yrði haft að leiðarljósi við næstu endurskoðun vegalaga. Vegna mikilla anna í ráðuneytinu hefði hins vegar ekki enn gefist tími til að ráðast í þá endurskoðun. Þetta var árið 2007. Það gafst ekki tími til að fara í endurskoðun á þeim tíma. Síðan eru liðin 12 ár. Enn hefur ekki gefist tími til þess og þess vegna er brýnt, herra forseti, að þetta mál fái hér forgang. Í ljósi niðurstöðu umboðsmanns Alþingis er það mat flutningsmanna frumvarpsins að mikilvægt sé að gera nauðsynlegar breytingar á vegalögum til að taka af öll tvímæli um þann ásetning löggjafans að ákveðnar ferjuleiðir falli undir skilgreininguna á þjóðvegum samkvæmt vegalögum, að vísu undir nafninu þjóðferjuleiðir, enda ekki um eiginlega vegi að ræða. Í umsögn Vegagerðarinnar sem barst umhverfis- og samgöngunefnd á síðasta þingi kom fram að stæði vilji löggjafans til að breyta í grundvallaratriðum núverandi fyrirkomulagi við rekstur ferja væri það mat Vegagerðarinnar að því markmiði yrði betur náð með breyttum áherslum í samgönguáætlun, breytingu á lögum um samgönguáætlun eða með nýrri heildstæðri löggjöf um aðkomu ríkisins að almenningssamgöngum almennt eða rekstri ferja. Flutningsmenn árétta að verði frumvarpið samþykkt beri samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu að taka tillit til þeirra breyttu áherslna í samgöngum sem breytingin hefði í för með sér við gerð samgönguáætlunar. Það er svo einfalt, herra forseti, að í 2. gr. frumvarpsins er einmitt tekið á þessu því að í 22. gr. vegalaga er einungis talað um að heimilt sé að ákveða fjárveitingu til ferjusiglinga en með breytingunni er gert ráð fyrir að það sé ekki lengur heimilt heldur skylt að ákveða fjárveitingu vegna kostnaðar við ferjur. Herra forseti. Árið 2017 var unnin ítarleg þjónustugreining fyrir Vestmannaeyjabæ og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið af Rannsóknamiðstöð Háskólans á Akureyri. Þar kemur fram að krafa íbúa um hreyfanleika sé að aukast og að fólk vilji geta komist á milli lands og Eyja með sem minnstum fyrirvara og að tíðni ferða sé sem mest. Töluvert er um að fólk fari upp á meginlandið til að sækja sér þjónustu, vinnu og afþreyingu. Þarf engan að undra það. Auk þess treysta fjölmörg fyrirtæki á flutninga milli lands og Eyja, svo sem flutning á hráefni fyrir fiskvinnslu og fiskafurðir á markað. Fyrir þá aðila er mikilvægt að engar tafir verði á þessum flutningum. Einnig kemur fram að tryggar ferjusiglingar séu mikilvægar fyrir aðila í ferðaþjónustu sem er augljóst hverjum manni. Gera má ráð fyrir að öll þau sjónarmið gildi jafnt um íbúa annarra eyja hringinn í kringum landið sem lög þessi eða lagabreyting tekur til. Í kafla 4.1 í fyrrnefndri greiningu er fjallað um þjóðveg á milli lands og Eyja og er þar m.a. lagt til að Vegagerðin búi til sérstakan þjónustuflokk eftir að ferjuleiðir verði skilgreindar sem þjóðvegir. Íbúar á eyjum við landið eiga sjálfsagða kröfu til þess að öruggar samgöngur til og frá heimili séu tryggðar af ríkisvaldinu með því að ríkið standi að rekstri á ferjum á skilgreindum þjóðferjuleiðum í vegalögum. Tíðni þeirra samgangna og þjónustustig verði skilgreint eins og ríkisvaldið gerir með aðrar samgöngur um vegi í þjóðvegakerfi landsins. Þannig verði lagðar þær skyldur á ríkisvaldið að halda opnum öllum skilgreindum þjóðferjuleiðum í landinu með þeirri ferðatíðni og því þjónustustigi sem skynsamlegast er talið í hverju tilfelli og boðlegt íbúum á eyjunum á nákvæmlega sama hátt og gert er með þjónustu í vegakerfinu sjálfu. Herra forseti. Við meðferð málsins á síðasta þingi, 149. þingi, komu inn fjórar umsagnir til umhverfis- og samgöngunefndar. Þrátt fyrir að frumvarpið hafi ekki fengið frekari meðferð á því þingi ætla ég að fara örlítið yfir þessar umsagnir. Ég er búinn að minnast á umsögn Vegagerðarinnar og ætla næst að taka umsögn Vestmannaeyjabæjar. Bæjarráð tekur undir það í umsögn sinni að mikilvægt sé að gera nauðsynlegar breytingar á vegalögum til að taka af öll tvímæli um að ákveðnar ferjuleiðir falli undir skilgreininguna á þjóðvegum samkvæmt vegalögum. Vestmannaeyjabær bendir þannig á að í ljósi sérstöðu og landlegu Vestmannaeyja sé það mat bæjarráðs að mikilvægt sé að þjóðferjuleiðir verði skilgreindar sem hluti af grunnkerfi samgangna og að undir þá skilgreiningu falli ferjuleiðir sem tengi byggðar eyjar við grunnvegakerfi landsins, eins og lagt er til í frumvarpinu, og að í samgönguáætlun skuli ákveða fjárveitingu vegna kostnaðar við ferjur sem þjónusta þjóðferjuleiðir til flutnings á fólki og bifreiðum. Eyþing – samband sveitarfélaga í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum tekur í umsögn sinni undir mikilvægi þess að þjóðferjuleiðum verði bætt við skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum og að undir þá skilgreiningu falli ferjuleiðir sem tengja byggðar eyjar við grunnvegakerfi landsins. Reykhólahreppur tekur í umsögn sinni undir mikilvægi þess að þjóðferjuleiðum verði bætt í vegalög og að undir þá skilgreiningu falli ferjuleiðir sem tengja byggðar eyjar við grunnvegakerfi landsins. Öll þessi byggðarlög, Vestmannaeyjabær, Reykhólahreppur og Eyþing, búa einmitt við þær aðstæður að þar gengur ferja út í eyjar í nágrenni sem eru hluti af sumum þessara sveitarfélaga. Mikið liggur við að þessari þjónustu sé sinnt fyrir íbúa sveitarfélaga sem búa á þeim eyjum sem ég hef áður nefnt hér, í Eyjafirði, á Breiðafirði og svo úti fyrir suðurströndinni, þ.e. Heimaey. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu um frumvarpið og vona svo sannarlega að það nái lengra að þessu sinni en áður, fái faglega umfjöllun í umhverfis- og samgöngunefnd, leitað verði umsagnar og að frumvarpið komi til 2. umr. í þinginu. Flutningsmenn koma bæði úr stjórnarandstöðu- og stjórnarflokkunum þannig að þverpólitísk samstaða virðist vera um að lagfæra þá agnúa sem kemur mjög vel fram í áliti umboðsmanns Alþingis að þurfi að leiðrétta. Ráðuneytið tekur undir þau orð umboðsmanns sem segir að ekki hafi unnist tími til þess að breyta þessu eins og vilji stóð til árið 2007. Síðan eru liðin 12 ár og enn er þetta óbreytt. Ég held að það sé tími til kominn, herra forseti, að við vindum okkur í að klára þetta mál. Að því sögðu legg ég til að frumvarpið verði eftir þessa umræðu sent umhverfis- og samgöngunefnd þingsins til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir alveg framúrskarandi framsöguræðu fyrir þessu þjóðnytjamáli. Yfirferð hans var slík að ekki er mjög miklu við hana að bæta. Hann fjallaði ítarlega um málið. Það hefur áður komið fram en hefur alla verðleika til að fá, eins og hv. 1. flutningsmaður talaði fyrir, ítarlega og málefnalega meðferð og afgreiðslu á Alþingi. Ég er mjög stoltur af því að vera í hópi flutningsmanna þessa máls sem að stofni til er kannski ekki síst hugsað út frá nauðsyn Eyjamanna á því að búa við öruggar og greiðar samgöngur. Frumvarpið hefur hins vegar miklu víðtækari skírskotun eins og hv. 1. flutningsmaður rakti ítarlega í framsögu sinni. Það er og hefur um langan aldur verið mikið baráttumál og hagsmunamál fyrir Eyjamenn að búa við traustar og öruggar samgöngur á sjó og í lofti. Sú barátta er orðin býsna löng og hefur skilað mjög miklum árangri. Betur má þó ef duga skal og að því markmiði miðar þetta frumvarp. Hér er nýtt hugtak tekið upp, hugtakið þjóðferjuleiðir. Þetta er nýmæli, nýtt innlegg í umræður um samgöngumál, nýtt hugtak og skilgreint svona, með leyfi forseta: „Þjóðferjuleiðir eru hluti af grunnkerfi samgangna eins og það er skilgreint í samgönguáætlun hverju sinni. Til þjóðferjuleiða teljast leiðir þar sem ferja kemur í stað vegasambands um stofnveg og tengir byggðir landsins sem umluktar eru sjó við grunnkerfi samgangna á meginlandinu.“ Þetta frumvarp hefur skírskotun fyrir landið allt. Það er tiltekið í greinargerð að málið snúi ekki bara að samgönguvanda Vestmannaeyja heldur öðrum byggðum eyjum við landið. Þær eru taldar upp í greinargerð. Þær eyjar sem búseta er í árið um kring eru um þessar mundir fjórar talsins, Heimaey í Vestmannaeyjum, Grímsey úti fyrir Eyjafirði, Flatey á Breiðafirði og Hrísey á Eyjafirði. Í greinargerð segir að Vestmannaeyjar hafi mikla sérstöðu í samgöngulegu tilliti, sem er síst orðum aukið, og sé mat flutningsmanna að það sé hlutverk hins opinbera að tryggja þangað góðar og greiðar samgöngur á sanngjörnu verði með nákvæmlega sama hætti og hið opinbera stendur straum af rekstri sameiginlegs vegakerfis um land allt, hafna og flugvalla. Í greinargerð er rakið að markmið frumvarpsins sé að ákveðnar ferjuleiðir, sem svo eru nánar tilgreindar, falli undir skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum vegna sérstöðu sinnar. Þar er lagt til að þjóðferjuleiðum, svo maður haldi á lofti þessu nýja hugtaki í samgöngumálum sem verður ekki skilið frá umræðu um samgöngumál eftir að þetta frumvarp hefur litið dagsins ljós, verði bætt við skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum. Undir þessa nýju skilgreiningu falla þá ferjuleiðir sem tengja byggðar eyjar við grunnvegakerfi landsins. 1. flutningsmaður hefur lagt í þetta mál mikla undirbúningsvinnu eins og glögglega mátti heyra af framsöguræðu hans áðan. Málið rataði til nefndar á síðasta þingi og þá komu ágætar umsagnir sem hv. 1. flutningsmaður gerði góða grein fyrir. Það er mikilvægt að þetta mál fái ítarlega umfjöllun. Íbúar á eyjum við landið eiga sjálfsagða kröfu til þess að öruggar samgöngur til og frá heimili séu tryggðar af ríkisvaldinu með því að ríkið standi að rekstri á ferjum á skilgreindum þjóðferjuleiðum í vegalögum. Tíðni þeirra samgangna og þjónustustig verði skilgreint eins og ríkisvaldið gerir með aðrar samgöngur um vegi í þjóðvegakerfi landsins. Þannig verði lagðar þær skyldur á ríkisvaldið að halda opnum öllum skilgreindum þjóðferjuleiðum í landinu. Herra forseti. Ég vona að þetta mál fái þá meðferð og þær viðtökur sem það á skilið. Eins og hv. 1. flutningsmaður gat um eru flytjendur þessa máls úr ýmsum stjórnmálaflokkum og jafnt úr röðum stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég ítreka óskir mínar um að þetta mál fái góða og greiða leið í gegnum hið háa Alþingi.
Herra forseti. Ég þakka Karli Gauta Hjaltasyni kærlega fyrir hans ítarlegu yfirferð á málinu. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni sem og hv. þm. Ólafi Ísleifssyni sem talaði á undan mér. Eins og komið hefur fram er um að ræða nýtt hugtak, þjóðferjuleiðir, gott hugtak sem ég tel skýra sig sjálft. Við erum að ræða samgöngur út í Vestmannaeyjar, Flatey á Breiðafirði, Hrísey á Eyjafirði og Grímsey úti fyrir Eyjafirði þaðan sem, eins og þingheimi er kunnugt um, nýjustu fréttir bera með sér að nú þarf það samfélag mjög á því að halda að samgöngur þangað séu tryggðar með öllum mögulegum hætti vegna þess að líklega eru bestu tækifærin þar um þessar mundir fólgin í því að bæta við í ferðaþjónustu. Þá þarf að vera tryggð leið á staðinn sem ég held að við köllum hér eftir þjóðferjuleið. Þetta er í grunninn byggðamál. Það skiptir byggðirnar allt í kringum landið miklu máli að útverðir hverrar byggðar séu varðir því að enginn kjarni getur treyst á að lifa af ef útverðirnir falla. Hér er líka um þverpólitískt mál að ræða ef horft er til meðflutningsmanna frumvarpsins og eins í því ljósi að þetta skiptir íbúana í þessum byggðum svo gríðarlega miklu máli. Þess vegna er brýnt að málið fái jákvæðan og góðan framgang á Alþingi, enda er það vel undirbúið og ekkert í því sem ætti að gera það að verkum að það hikstaði eitthvað á hinni hefðbundnu leið sem mál þurfa að fara á Alþingi. Ég ítreka það sem kom fram áðan, þetta er byggðamál og við þurfum að verja útverðina ef kjarninn á að halda.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem tóku til máls í umræðum um þjóðferjumálið svokallaða kærlega fyrir þeirra innlegg. Ég tel að þar hafi margt dýrmætt komið fram. Þeir töluðu m.a. um að þetta væri byggðamál og ég tek heils hugar undir það. Sérstaklega með tilliti til nýlegra frétta frá Grímsey úti fyrir Eyjafirði er sannarlega þörf á að beita öllum ráðum til að styrkja byggðir á slíkum eyjum, halda þeim við svo þær leggist ekki í eyði. Þetta er eitt af þeim ráðum, að skylda ríkið til að sjá um þessar ferjuleiðir. Ég bendi á 22. gr. núverandi vegalaga þar sem segir, með leyfi forseta: „Í samgönguáætlun er heimilt að ákveða fjárveitingu vegna kostnaðar við ferjur til flutnings á fólki og bifreiðum …“ Þar er heimilt að ákveða þetta, það er ekki um neina skyldu að ræða eins og kom ítarlega fram í áliti umboðsmanns Alþingis. Þetta er agnúi á lögum sem þarf að leiðrétta og í frumvarpinu sem við ræðum nú er orðalaginu breytt úr því að vera heimilt einfaldlega í það að í samgönguáætlun skuli ákveða fjárveitingu vegna kostnaðar við þessar ferjusiglingar, sú skylda sé lögð á ríkið að sjá um þessar siglingar, að það sé ekki bara heimilt heldur að það sé skylt, til eyja sem eru byggðar. Þær eru fjórar. Það á að vera skylda, alveg eins og ríkinu er skylt að halda vegasamgöngum til afskekktustu byggða. Það er gerð þjónustuáætlun um hversu oft eigi að moka, hversu oft eigi að ryðja snjó o.s.frv., hvort það sé þrisvar í viku, tvisvar eða eftir atvikum, allt eftir því þjónustustigi sem skilgreint er fyrir viðkomandi svæði. Það fer eftir íbúafjölda, atvinnustigi og þörfinni sem þarf auðvitað að skilgreina í hverju tilviki. Það er mikilvægt að gera það fyrir Grímsey, Flatey á Breiðafirði, Hrísey og auðvitað líka fjölmennustu byggðu eyju við landið, Heimaey. Það er nauðsynlegt að gera þetta og ég þakka hv. þingmönnum fyrir að hafa lagt sitt af mörkum í þessari umræðu. Ég vil einnig benda á að þessi þverpólitíska samstaða nær til flokka allt frá Vinstri grænum og yfir í Sjálfstæðisflokkinn og málið nýtur mikils stuðnings meðal þingmanna, sérstaklega í Suðurkjördæmi vegna þess að þar eru auðvitað flestir íbúar sem búa úti í eyju sem ekki er í vegasamgöngum við landið. Þetta á þó ekki síður við um hin kjördæmin þar sem eyjar eru líka. Ég fagna því hversu vel er tekið í þetta mál og vonandi er það ábending um það sem koma skal með afgreiðslu þess í framhaldinu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um aðgerðir í þágu smærri fyrirtækja. Flutningsmenn tillögunnar eru þingmenn Samfylkingarinnar. Svo vonumst við eftir að þingmenn annarra flokka taki undir þetta mál. Þingsályktunartillagan hljómar svona: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að hafa forgöngu um að ríkisstjórnin undirbúi og hrindi í framkvæmd aðgerðum í því skyni að styðja sérstaklega við vöxt og viðgang smærri fyrirtækja og efla nýsköpun og þekkingariðnað í landinu.“ Eitt af forgangsmálum þingflokks Samfylkingarinnar nú við upphaf þingvetrar eru stuðningsaðgerðir við örfyrirtæki, sem hafa tíu starfsmenn og færri, og lítil fyrirtæki með milli 11 og 49 starfsmenn. Þessi fyrirtæki eru hryggjarstykki íslensks samfélags, þ.e. atvinnulífsins. Aðgerðirnar sem við leggjum til, eru sjö talsins. Í fyrsta lagi leggjum við til hraðari lækkun tryggingagjalds til lítilla fyrirtækja og örfyrirtækja og rekstrarlegar ívilnanir fyrir smærri fyrirtæki. Í öðru lagi að þakið á endurgreiðslum til fyrirtækja vegna nýsköpunar og þróunar verði afnumið að fullu. Í þriðja lagi að skattalögum verði breytt til að skapa hvata til fjárfestinga í nýsköpunarfyrirtækjum. Í fjórða lagi að regluverk verði einfaldað og netvæðing opinberrar þjónustu aukin til að flýta ferlum og minnka kostnað án þess að það komi niður á réttmætum markmiðum löggjafar. Í fimmta lagi að frekari skattahvatar verði kannaðir til að styrkja vaxandi fyrirtæki innan hugverkageirans. Í sjötta lagi að stoðkerfi atvinnulífsins verði endurskipulagt til að efla getu þess og færni til framþróunar og nýsköpunar og í sjöunda og síðasta lagi að áhersla verði á aukna tækni- og iðnmenntun, skapandi menntun og endurmenntun. Herra forseti. Framlag smærri fyrirtækja til vergrar landsframleiðslu er verulegt. Þessi fyrirtæki veita fjölbreytta þjónustu, skapa atvinnu og eru farvegur frumkvöðlastarfs því að þau hafa sveigjanleika til að laga sig hraðar að breyttum aðstæðum en stærri fyrirtæki hafa gjarnan. Þau styðja vel við stærri fyrirtækjasamstæður í vistkerfi á hinum ýmsu sviðum atvinnulífsins. Auk þess eru þau öflug úti um allt land. Þau eru hlutfallslega mjög mörg á höfuðborgarsvæðinu en þau eru líka sterk á landsbyggðinni og má eiginlega segja að þau séu lífæð fólksins sem þar býr. Hvert einasta litla þorp þarf á sínum smið að halda, sínum bakara, sínum endurskoðanda o.s.frv. Þetta eru nefnilega oft fyrirtæki sem eru og verða alltaf lítil. Þetta eru fyrirtæki sem fólk býr til fyrst og fremst til að veita nærþjónustu og gjarnan til þess að skapa sér og sínu fólki afkomu. En þó að þau ætli sér ekki að stækka eru þau engu að síður burðarás í íslensku samfélagi. Oft eru ákvarðanir sem teknar eru hérna inni er varða fyrirtæki hugsaðar út frá hagsmunum stærri fyrirtækja, jafnvel þeirra allra stærstu. Hér eru daglega viðfangsefni sem lúta að sértækum verkefnum, sértækum fyrirtækjum, stórum atvinnugreinum. Aftur á móti virðist vera allt of lítið vera hugsað út frá því smáa. Þær aðgerðir sem flutningsmenn leggja áherslu á hér gagnast auðvitað líka meðalstórum og stórum fyrirtækjum en með þessari tilraun er verið að reyna að hugsa út frá þörfum smærri fyrirtækja því þau virðast eiga sér færri málsvara hér inni á þingi. Við eigum að hugsa smátt fyrst. Lítil fyrirtæki eru drifkraftur sköpunar og spretta gjarnan í kringum nýjungar en þau standa hins vegar oft frammi fyrir erfiðleikum sem reynast stærri fyrirtækjum ekki jafn þungbærir. Því hefur verið fleygt að launagjöld á fyrirtæki séu ígildi níunda hvers starfsmanns. Það er eðlilegt að fyrirtæki greiði sinn skerf til ríkissjóðs svo að hægt sé að fjármagna velferðarkerfið og aðra þjónustu en sérstakar stuðningsaðgerðir við lítil og meðalstór fyrirtæki þekkjast mjög víða og eru mjög algengar í þeim ríkjum sem við berum okkur saman við. Reynslan erlendis hefur reyndar sýnt að slíkar ívilnanir leiða á endanum til meiri skatttekna en ella. Við verðum einfaldlega að skjóta fjölbreyttari stoðum undir atvinnulíf á Íslandi. Við þurfum að horfa til framtíðar og styðja betur við fyrirtæki sem byggja á hugviti en ekki bara frumframleiðslu. Fyrirtæki í hugverkaiðnaði, svo sem fyrirtæki á sviði líftækni, hönnunar, hugbúnaðargerðar, kvikmynda, sjónvarps- og tölvuleikjagerðar, lista og í alþjóðageiranum. Við leggjum til aðgerðir sem styrkja ekki síst stöðu slíkra fyrirtækja og gera þeim mögulegt að bæta reksturinn og viðhalda og/eða fjölga starfsfólki, vaxa og dafna. Þannig sköpum við vel launuð störf um allt land, störf sem ég er viss um að unga fólkið er ekki síður spennt fyrir heldur en hinum hefðbundnu framleiðslustörfum sem við hingað til höfum kannski byggt of mikið á. En þá að aðgerðunum sjálfum. Ríkisstjórnin gerir ráð fyrir almennri lækkun tryggingagjalds um 0,25 prósentustig árið 2020 en við leggjum áherslu á að ganga lengra og lækka gjaldið meira og hraðar hjá örfyrirtækjum og litlum fyrirtækjum. Við leggjum því til að tryggingagjald hjá smærri fyrirtækjunum, þeim sem þingsályktunartillagan tekur til, lækki um 1 prósentustig á árinu 2020. Á Íslandi er umhverfi laga og reglna flókið og lítið um ívilnanir fyrir smærri rekstrareiningar. Regluverk er aftur á móti mjög mikilvægt, enda er því ætlað að auka velferð samfélagsins, efnahagslega og félagslega. Til að lög og reglur skili tilætluðum árangri þarf að gæta að því að þau séu skýr og einföld. Of flóknar, íþyngjandi eða kostnaðarsamar reglur geta verið hamlandi og jafnvel leitt til óheilbrigðs viðskiptalífs. Margt bendir til þess að regluverk fyrir frumkvöðla sé jafnvel enn flóknara á Íslandi en víða annars staðar. Þeir sem stofna til rekstrar þurfa t.d. gjarnan að sækja um leyfi hjá mörgum aðilum. Einungis í undantekningartilvikum er unnt að sækja um leyfi á einum stað. Ekki er heldur hægt að finna á einum stað upplýsingar um kröfur sem fyrirtækin þurfa að uppfylla til að hefja starfsemi sína. Við leggjum auk þess til að staðið verði við fyrirheit um bætta stafræna þjónustu. Öll þjónusta hvað varðar stofnun og rekstur fyrirtækja sé í boði með stafrænum hætti eftir því sem unnt er. Það skiptir auk þess miklu máli að bæta og endurskipuleggja stoðkerfi atvinnulífsins. Þar fyrirfinnst mikil reynsla, þekking, þjónusta og jafnvel fjármagn, en kerfið er allt of flókið, sundurslitið jafnvel, og aðgengi að upplýsingum er ekki nægilega gott. Þá er að nefna tillögu okkar um afnám þaks á endurgreiðslur vegna rannsókna og nýsköpunar sem myndi stuðla að meiri verðmætasköpun í landinu, hjálpa til við uppbyggingu öflugs þekkingariðnaðar og efla alla nýsköpun. Afnám þaksins hefði jákvæð áhrif á vaxandi fyrirtæki af öllum stærðum. Ísland er núna neðst á lista þeirra þjóða innan OECD sem beita endurgreiðsluaðferð til að styðja við rannsóknir og þróunarverkefni og þreföldun hámarksins sem fyrirhuguð er hrekkur einfaldlega skammt til að breyta þeirri mynd. Þá er lagt til að skattahvatar sem erlend ríki hafa innleitt til að styrkja vaxandi fyrirtæki innan hugverkageirans verði kannaðir. Mörg Evrópuríki hafa tekið upp skattaívilnanir sem sérstaklega eru ætlaðar til að styrkja ákveðnar atvinnugreinar. Á Íslandi eru fordæmi fyrir endurgreiðslu kostnaðar við kvikmyndagerð og framleiðslu tónlistar en fyrirtæki sem hanna tölvuleiki eða sinna annarri liststarfsemi ættu einnig að geta fengið sambærilegar endurgreiðslur vegna þróunarkostnaðar en t.d. tölvuleikjagerð krefst samspils nær allra skapandi greina í einu verkefni. Eitt af helstu vandamálunum sem lítil nýsköpunarfyrirtæki reka sig á er slæmt aðgengi að fjármunum. Hér þarf að skapa vettvang þar sem frumkvöðlar með góðar hugmyndir hafa aðgang að fjárfestum með gott aðgengi að fjármagni og öfugt. Oftar en ekki þarf aðkomu stjórnvalda til að skapa sérstakan hvata til fjárfestingar í litlum, nýjum fyrirtækjum. Við leggjum því til skattafslátt til sérhæfðra sjóða, fagfjárfesta og/eða einstaklinga sem leggja þeim til hlutafé, draga úr áhættu og stuðla að auknum fjárfestingum. Slíkar ívilnanir voru í gildi í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur en flutningsmenn fela ríkisstjórninni að leita leiða til að koma aftur á slíkum ívilnunum sem standast Evrópureglur og ætlað er að styðja við lítil nýsköpunarfyrirtæki í vexti. Æskilegt væri auðvitað að þessi fyrirtæki byggju við stöðugri gjaldmiðil sem myndi auka rekstraröryggi þeirra umtalsvert en talsverður hluti margra þessara nýsköpunarfyrirtækja sem vilja stækka er yfirleitt í erlendum gjaldmiðlum en laun oftast í íslenskum krónum og reyndar allt of lítið fjallað um þessi óheppilegu tengsl hérna í þingsal. Þau geta oft ráðið úrslitum um hvort fyrirtækin geti hugsað sér að starfa hér til langframa en þetta eru þau fyrirtæki sem við þurfum allra helst á að halda í sókninni til framtíðar. Ef okkur á að farnast vel og hafa burði til að takast á við framtíðaráskoranir verðum við líka að byggja undir þessi fyrirtæki og boða stórsókn í menntamálum. Þar finnst mér því miður vera pottur brotinn og stórsóknin vera meira í orði en á borði, a.m.k. í fjárlögunum. Til að efla hugvitið og nýta þessa einu auðlind sem er ekki bara óþrjótandi heldur þeirrar gerðar að hún vex eftir því sem gengið er meira á hana þarf miklu fjölbreyttara skólastarf sem mætir nemendum á styrkleikum þeirra en ekki veikleikum. Þá er greiður aðgangur að sérfræðimenntuðu starfsfólki ein af grunnþörfum hugvitsdrifinna fyrirtækja. Í samhengi nýsköpunar er jafnan litið til hlutfalls einstaklinga sem hafa menntað sig á sviði raunvísinda eða tækni sem einnig hefur verið nefnt STEM, með leyfi forseta, Science, Technology, Engineering and Mathematics. Í samanburði við önnur Evrópuríki situr Ísland aftarlega á merinni en aðeins 16% háskólamenntaðra hérlendis hafa STEM-gráðu. Nýlega hefur einnig verið talað um svokallaðar STEAM-gráður, en þær hefur einnig fólk með menntun í hinum skapandi greinum. Það er ábyggilega eitthvað sem við ættum að leggja áherslu á. Hvort sem fólk ákveður að vinna við þær greinar sem það leggur stund í listum felst a.m.k. töluverður ávinningur í því að efla sköpunarkraftinn. Því segi ég að þó að flutningsmenn fagni áherslu mennta- og menningarmálaráðherra á iðn- og tækninám, þá er hægt að gera miklu betur. Inn í aðgerðir ráðherrans vantar t.d. algjörlega þessa þriðju stoð sem ég var að tala um áðan, þ.e. skapandi greinar. Það er alveg ljóst núna þegar við erum í miðri fjórðu iðnbyltingu að eftirsóknarverðasti eiginleiki hvers einstaklings og hvers samfélags verður sköpunargáfan. Ólíkt því sem fólk freistast til að halda er sköpunargáfa ekki eiginleiki sem nýtist bara í ákveðnum greinum, oftast tengdum listum. Sköpunargáfa er í rauninni forsenda fyrir nálgun í öllum fögum, hvort sem maður er endurskoðandi, skáld, verkfræðingur eða annað. Þess vegna verðum við að fara að leggja meiri áherslu á hana. Herra forseti. Ég vona að lokum að þingheimur taki vel í þessa tillögu. Það hljóta allir að geta tekið undir að þetta eru nauðsynlegar aðgerðir. Veltið því bara fyrir ykkur hvað þessi litlu tveggja, þriggja, fjögurra, fimm manna fyrirtæki um allt land gera fyrir landið okkar og fyrir búsetu í þessu risastóra, fámenna landi. Það væri nánast óhugsandi að búa á Þórshöfn, Raufarhöfn, Bolungarvík, Hellu eða öðrum stöðum ef það væru ekki til hörkuduglegir einstaklingar sem veita í raun nærþjónustu og gera fæstir nokkuð meiri kröfur en bara að geta brauðfætt sig og fjölskyldu sína.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða þingsályktunartillögu um aðgerðir í þágu smærri fyrirtækja og að mörgu leyti er ég ofboðslega sammála þessu. Þarna er kannski aðallega verið að tala um hugbúnaðarfyrirtæki og slík. Mitt síðasta starf áður en ég kom inn á þing var í smáfyrirtæki á Laugaveginum. Þar horfði ég á það, síðasta árið sem ég var þar í vinnu, hvernig þrengt var að smáfyrirtækjunum og þau hreinlega hrakin í burtu eða að þau bara gáfust upp og hættu. Þar er um undarlegt fyrirbrigði að ræða. Ég gerði mér ferð sérstaklega á Laugaveginn um daginn til þess að fá að keyra upp Laugaveginn. Það segir okkur alla söguna vegna þess að ég man að alla tíð hefur maður keyrt niður Laugaveginn en þetta var í fyrsta skipti sem ég náði að keyra upp hann. Svona hringlandaháttur eins og hefur verið þarna er ekki góður fyrir smáfyrirtæki. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér um að málin eru ekki alveg í lagi þegar við erum með þannig reglur og lög að við hrekjum góð fyrirtæki sem hafa starfað upp undir 90 eða 100 ár í burtu vegna þess að við gerum þeim ókleift að starfa. Það liggur við að hvorki sé hægt að koma vörum né annarri þjónustu að þeim. Þurfum við ekki að huga svolítið vel að því og passa upp á að aðstaða þessara fyrirtækja sé ekki skert á einn eða neinn hátt? Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að þetta sé vandamál sem við verðum að leysa úr?
Herra forseti. Ástæðan fyrir því að ég legg þessa þingsályktunartillögu fram er einmitt sú að ég vil að þessum fyrirtækjum sé boðið upp á betri rekstrarskilyrði. Ég veit ekki alveg hvert hv. þingmaður var að fara með Laugaveginn. Nú er það auðvitað ekki á verksviði okkar að hafa skoðun á því eða a.m.k. ekki að taka fram fyrir hendurnar á skipulagsyfirvöldum í hverju og einu sveitarfélagi ef það er það sem hann á við. Það sem við erum kannski fyrst og fremst að fjalla um hérna eru t.d. álögur á þessi fyrirtæki. Ég hef talað við fjölda fólks við undirbúning tillögunnar, bæði í vaxandi nýsköpunarfyrirtækjum en einnig hárgreiðslufólk, smiði, pípulagningamenn, bakara, fólk sem rekur þvottahús og alls konar fyrirtæki. Það sem einkennir svona fyrirtæki og gjarnan líka þau sem eru drifin áfram af hugviti er að þetta er nánast bara launakostnaðar og húsnæði. Tryggingagjaldið leggst sérstaklega þungt á slík fyrirtæki, þar sem launakostnaður er 80% af heildarumsvifum, á meðan kannski stór sjávarútvegsfyrirtæki eru með launakostnað um 30–35% af sinni starfsemi. Tryggingagjaldið leggst sérstaklega þungt á smærri fyrirtæki. Ég hef einbeitt mér að aðgerðum sem löggjafinn hefur á sínu færi að laga og þær lúta að sköttum, að hvötum og brjálæðislega flóknu regluverki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir svarið. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að við höfum ekki vald yfir framkvæmdum bæjarfélaga En eins og ég segi hugsar maður oft: Ef við sem löggjafinn erum að aðstoða fyrirtæki til að starfa á ákveðnum stað á ákveðnum grunni er ofboðslega erfitt þegar aðrir leggja stein í götu viðkomandi fyrirtækja. Það ætti að vera eitthvert samráð og samflot. Ákveðin fyrirtæki blómstra á ákveðnum stöðum og það þarf ekki að spyrja að leikslokum ef viðkomandi getur ekki verið þar. Við vitum hvað voru gífurlega mörg smáfyrirtæki á þessu litla svæði hérna í miðbænum en flestöll eru þau farin. Núna eru eiginlega bara eftir veitingastaðir, krár og lundabúðir. Við þurfum einhvern veginn að tryggja það með samráði við sveitarfélögin að þau séu ekki að leggja stein í götu þessara fyrirtækja. Ég er algjörlega sammála um að við þurfum að gera eitthvað og við þurfum að bæta umhverfið og passa okkur á því að vera ekki að skattpína þessi fyrirtæki. En við þurfum líka að tryggja að þau geti verið á sínum stað.
Herra forseti. Já, vera á sínum stað. Einhvern tímann sagði vel gefinn maður að ef til væru geimverur og þær horfðu til jarðarinnar hefðu þær engan sérstakan áhuga á manninum sem einstaklingi eða dýrategund. Þær myndu hafa áhuga á borgum af því að þær bera yfirleitt miklu fleiri einkenni háþróaðs vitsmunalífs en hver og einn einstaklingur. Borgir breytast og þróast og ég man að þegar ég kom fyrst til Reykjavíkur sem barn voru teppabúðir og málningarbúðir á Laugaveginum og þegar ég kom sem unglingur flýtti ég mér fram hjá Hverfisgötunni vegna þess að hún var stórhættuleg, fannst manni, hún leit illa út og var niðurnídd. Ég held að margt af því sem Reykjavíkurborg hefur verið að gera til þess að færa borgina inn í nútímann hafi byggt góðan grunn undir það að mjög margir geti rekið blómleg fyrirtæki. Gleymum því ekki að krárnar og veitingahúsin og lundabúðirnar eru líka smáfyrirtæki sem harðduglegt fólk stendur kannski á bak við og er að brauðfæða sig og sína fjölskyldu og starfsmenn með. Ég held að það sé auðvitað bara kostur. Ég myndi ekki vilja koma til London og detta inn í sviðsmynd bóka Dickens. Það er bara ágætt að borgirnar breytist og taki framförum og ég held að það sé að gerast hér.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða þingsályktunartillögu um aðgerðir í þágu smáfyrirtækja, lagða fram af Samfylkingunni. Ég er algjörlega sammála henni en ég vil segja að ég er alveg til í eina götu þar sem maður dettur inn í Dickens. Ég er viss um að það myndi trekkja rosalega mikið að. Þess vegna eigum við að hafa fjölbreytni. Það sem ég vil helst ræða er hugbúnaðarfyrirtæki og fyrirtæki með kvikmyndir, sjónvarp, hönnun og annað í því samhengi að við höfum lagt fram frumvarp um að leyfa öryrkjum að vinna, skapa sér vinnu, fara út og vinna og vera ekkert að skerða þá á meðan. Gefa þeim kannski tvö ár tækifæri til að byggja sig upp. Ég veit að það eru margir skapandi meðal öryrkja og þeir geta gert hluti ef þeir fá að gera þá á sínum forsendum. Við höfum séð þetta bæði í hugbúnaðarsmíði, gerð kvikmynda og alls konar. Þeir geta gert hlutina. En það er alltaf verið að setja þeim stólinn fyrir dyrnar. Ég er líka sammála um tryggingagjaldið, það á að gera umhverfið þannig að það sé á allan hátt gott fyrir alla viðkomandi. En svo þurfum við líka í sambandi við hugbúnaðargerð, kvikmyndagerð og annað, að huga að skólakerfi okkar sem byggist þannig upp að ef maður er snillingur á einu sviði - snillingur í að gera kvikmynd, snillingur á tölvu - má maður samt ekki læra eingöngu það þegar maður er kominn á ákveðinn aldur. Stefni maður á framhaldsnám verður að fara út úr skólakerfinu til að geta farið í einkageirann til að læra eingöngu viðkomandi fag, kvikmyndagerð, hugbúnaðargerð. Ég þekki þetta af eigin reynslu, ég fór bæði í að læra kvikmyndagerð og líka að læra á tölvu og það var á sitt hvorum staðnum. Þetta kostar stóran pening. Það sem ég myndi vilja er að við byggjum til skólakerfi þannig að ungir drengir og stúlkur sem vilja eingöngu læra eitthvað ákveðið þegar komið er áleiðis geti farið beinustu leið í framhaldsnám í viðkomandi fagi, þurfi ekkert að fara í landafræði eða læra dönsku heldur eingöngu læra á sínum forsendum. Viðkomandi segir: Ég vil bara fara í tölvunám eða enskunám og fær það bara. Það verði byggt undir þann áhuga og reynt að finna út hjá þessum ungu krökkum nákvæmlega hvar áhuginn liggur. Síðan kemur svona tillaga sem byggir á því að grundvöllurinn verði til staðar fyrir þessa einstaklinga þegar þeir koma út með skapandi hugmyndir og ákveðnir í því að láta til sín taka - þá geta þeir stofnað fyrirtæki og byrjað að vinna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og get tekið undir ýmislegt. Ég ætla ekki að koma með beina spurningu heldur meira svona viðbrögð við ræðu hans og hann sér bara til hvort hann svarar mér og ég honum aftur og svo koll af kolli eða ekki. En ég held að það skipti alveg höfuðmáli að við endurhugsum skólakerfið. Það liggur fyrir að við búum ekki í heimi þar sem 24 ára gamalt fólk getur labbað út úr skóla í spánnýjum jakkafötum og veifað skírteini og verið með trygga vinnu alla ævi. Veldisvöxtur þekkingar og tækni er með þvílíkum hraða að við munum líklega þurfa að vera að læra alla ævi og þá held ég að það skipti höfuðmáli í upphafi að þrengja sig ekki of mikið. Við þurfum að hafa ákveðna grunnþekkingu. Við þurfum að kunna tungumálið, stærðfræði og við þurfum að kunna ýmislegt þannig að ég geld varhuga við því. En ég held hins vegar að við eigum að reyna að efla miklu meira áherslu á skapandi hugsun. Ég þekki það bara sjálfur þegar ég var í skóla - og ég veit að það er enn þá þannig - að margir líta á handavinnu, myndmennt, skapandi skrif sem hálfgert föndur fyrir þá sem ekki hafa gaman af að diffra eða heilda. Því þarf að breyta og við þurfum alveg örugglega að mæta ungum krökkum og unglingum á styrkleikunum, vera dugleg við að finna hvaða leiðir þau vilja fara. En ég held að skapandi krakkar sem hafa áhuga á kvikmynda- eða tölvugerð, ritsmíðum, hverju sem er, geti hins vegar alveg nýtt sér hin hefðbundnu fög til að nálgast sinn draum og gera að veruleika. Þannig að ég held að þetta sé bara blanda af hvoru tveggja.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Auðvitað geta skapandi krakkar gert þetta en við vitum að það eru ákveðnir hópar sem eiga við skrif- eða lesblindu að stríða og eiga erfitt með bókstafinn en þessir sömu einstaklingar brillera t.d. í tölvufræði og kvikmyndagerð og alls konar listum. Það ekkert sjálfgefið og eðlilegt að verið sé að pína þessa einstaklinga til að læra eitthvað sem þeir eiginlega ráða ekki við vegna lesblindu eða skrifblindu. Þeir ættu að geta fengið að einbeita sér nákvæmlega að sínum hæfileikum án þess að reka sig á þröskulda. Ég tel að þessir einstaklingar gætu blómstrað rosalega vel ef þeir fengju tækifæri til þess án þess að þurfa að leggja út í stóran kostnað til að læra.
Herra forseti. Já, ég held við séum ekkert fjarri hvor öðrum í því. Það sem ég meina er að ég held að allir hafi gott af góðri, almennri, fjölbreyttri menntun en síðan á að mæta börnum á styrkleikum sínum og ekki láta þau líða fyrir vangetu eða erfiðleika á ákveðnum sviðum. Ég er t.d. með frábæran iðnaðarmann heima hjá mér sem átti í erfiðleikum með að fá meistaraprófið af því að hann náði ekki dönskunni. Stundum erum við kaþólskari en páfinn. Við eigum ekki að láta svoleiðis hluti stoppa, ekki að láta kerfin stoppa hæfileikaríkt fólk. Við erum kannski líka dálítið gjörn á að horfa á hlutina sem vandamál. Ég man eftir því að fyrir nokkrum árum las ég grein eftir kennara sem var að vinna með krakka með athyglisbrest og hún var alveg heilluð af því hvað þau voru sköpunarrík. Hún breytti þessu orði yfir í „fjölhygli“. Þá strax verður orðið jákvætt og leiðir hugann að því hvernig þau hugsa frekar en hvaða takmarkanir hugsun þeirra hafi. Ég held að það sé bara lykillinn. Það er betra fyrir menntakerfið að þora og leyfa endurnýjun með það í huga að gefa öllum börnum jafnt tækifæri. Við erum lítið land, við erum fámenn þjóð og við þurfum allar hendur á árar til þess að sigla skútunni svona sæmilega vel inn í framtíðina og við eigum að hafa það að leiðarljósi.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni. Hann nefndi dönskuna og þá rifjaðist það upp fyrir mér þegar ég var í iðnnámi í Iðnskólanum í Reykjavík. Þar vorum við að læra dönsku. Ég var í tréiðnaðarnámi. Einhverjum datt í hug að taka inn dönskubók til að kenna okkur og hún var fyrir háskólamenntaða Dani um sögu iðnaðar í Danmörku. Það var danskur kennari sem kenndi okkur þetta og það sem ég man eftir er að annaðhvort orð skildist ekki. Þetta voru tækniorð. Það endaði með því að við þurftum að taka próf í þessu og meðaleinkunnin var 3,5. Það þurfti 3 til að ná. Það sagði okkur hvernig kerfið getur leikið okkur grátt. En eins og ég segi, ég er bara sammála því að við eigum að einblína á hæfileika allra þannig að þeir geti líka en svo annað í þessu: Við þurfum að vera með styrkjakerfi. Við þurfum að styrkja þegar við sjáum mjög hæfileikaríka einstaklinga þannig að þeir geti komið sínum hugmyndum af stað. Við erum t.d. komin í hönk með LÍN. Þar safnast peningar inn í hrönnum vegna þess að það vill enginn taka námslán. En nú þurfum við að fara að hugsa okkur um og styrkja, finna góðar hugmyndir og styrkja þær svo að allir geti komið sínu á framfæri.
Virðulegur forseti. Stutt og einfalt en gríðarlega mikilvægt mál. Þetta frumvarp hefur verið lagt fram nokkrum sinnum, á 143., 146., 148., og 149. löggjafarþingi. Markmið frumvarpsins er að skýra og auka getu sveitarfélaga til þess að boða til borgarafundar annars vegar og til þess að halda íbúakosningar um einstök málefni hins vegar. Í 1. mgr. 108. gr. sveitarstjórnarlaga er kveðið á um að ef minnst 10% af þeim sem eru með kosningarrétt í sveitarfélagi óski eftir borgarafundi skuli sveitarstjórn verða við því svo fljótt sem auðið er. Í 2. mgr. 108. gr. er kveðið á um að 20% kosningarbærra íbúa í sveitarfélagi geti óskað eftir íbúakosningu um einstök málefni. Þá er sveitarfélagi skylt að verða við þeirri ósk eigi síðar en ári eftir að óskin berst. Hlutfallið er lágmarkshlutfall samkvæmt lögum en heimilt er að ákveða hærra hlutfall í samþykkt í stjórn sveitarfélags, þó aldrei hærra en þriðjung þeirra sem hafa kosningarrétt. Í a-lið 1. gr. frumvarpsins er hins vegar lagt til að sveitarstjórn sé heimilt að lækka það hlutfall íbúa sveitarfélags með kosningarrétt sem þarf til þess að boðað verði til borgarafundar. Flutningsmenn sjá ekki ástæðu til að takmarka sérstaklega rétt sveitarfélaga til að liðka fyrir rétti íbúa til að boða til borgarafundar. Því er lagt til að við málsgreinina bætist ákvæði um að sveitarstjórn sé heimilt að ákveða lægra hlutfall í samþykkt um stjórn sveitarfélags. Í b-lið 1. gr. frumvarpsins er lagt til að sveitarstjórnum verði heimilt að lækka hlutfall íbúa sveitarfélags með kosningarrétt sem þarf til að knýja fram íbúakosningu um einstök málefni en lögin kveða á um að hlutfallið skuli vera 20% að lágmarki. Sveitarstjórnum er þó veitt heimild til að hækka það hlutfall, sem er ansi hátt til að byrja með, þótt það megi aldrei vera hærra en sem nemur þriðjungi íbúa með kosningarrétt. Í athugasemdum við 108. gr. frumvarps sem varð að sveitarstjórnarlögum kemur fram að ekkert banni sveitarstjórn að verða við ósk um íbúakosningar jafnvel þótt lægra hlutfall íbúa leggi hana fram. Sveitarstjórnir hafa því í sjálfu sér heimild til að verða við ósk þótt færri undirskriftir berist en sem nemur 20% kosningarbærra manna í samfélaginu. Af hverju þarf þá þessa breytingu? Jú, slík ákvörðun er háð geðþótta sveitarstjórnar hverju sinni og gæti hún því t.d. samþykkt eina ósk en hafnað annarri, jafnvel þótt sami fjöldi undirskrifta lægi að baki hvorri um sig og hvorug væri háð þeim takmörkunum sem koma fram í 3. mgr. 108. gr. laganna um að þær uppfylli báðar lög og reglugerðir að öðru leyti. Einnig yrði afar matskennt hvernig slíkar óskir yrðu afgreiddar sem myndi valda undirskriftasöfnurum óvissu. Þeir kynnu t.d. að efast um að geta safnað undirskriftum 20% íbúa með kosningarrétt í sveitarfélaginu sökum þess að sveitarfélagið er strjálbýlt eða samanstendur af nokkrum dreifðum byggðakjörnum eða í rauninni bara mjög fjölmennt. Það er mjög erfitt að safna undirskriftum, það er bara langt frá því að vera auðvelt, 20% lágmark er mjög hár þröskuldur. Við slíkar aðstæður gætu undirskriftasafnarar í raun ekki vitað fyrir fram hvernig þeir ættu að haga undirskriftasöfnuninni sjálfri og yrði slík óvissa sérstaklega óþægileg ef fyrirséð væri að ákvæði laga og reglna torvelduðu einhvern hluta söfnunarinnar að mati undirskriftasafnara. Mikilvægt er að aðilar sem hyggjast safna undirskriftum viti fyrir fram hvernig söfnuninni skuli háttað og hvaða afleiðingar það hefur að ná tilteknum fjölda, jafnvel þó að hann fari ekki yfir 20% mörkin. Varðar þetta ekki síst 4. mgr. 108. gr. laganna þar sem kveðið er á um reglugerðarheimild til nánari útfærslu á því hvernig undirskriftasöfnun skuli háttað. Við skulum nefnilega átta okkur á því að það eru ekki alltaf lögfræðingar sem safna undirskriftum. Að lesa sig í gegnum allar reglugerðir og lög o.s.frv. er langt frá því að vera sjálfsagt og einfalt. Það er ákveðin upplýsingaskylda sem maður myndi halda að ráðuneyti og sveitarfélög þyrftu að uppfylla og það eru alveg dæmi um þetta. Í Reykjanesbæ var undirskriftasöfnun um áframhaldandi stóriðju í Helguvík þar sem lágmarkið náðist, það náðist um fjórðungur, undirskriftir um 25% kosningabærra manna, en samt var ekki haldin íbúakosning af því að hún var á skjön við einhverjar reglugerðir o.s.frv. Þeir sem voru að safna undirskriftunum höfðu samt komið til bæjarstjórnar til að byrja með og leitað sér leiðbeininga, hvort það væri ekki eðlilegt að fara fram með þessum hætti eða hinum, en bæjarstjórnin benti ekki á neina augljósa reglugerðar- eða lagagalla við framkvæmd undirskriftarsöfnunarinnar. Hún nýtti sér það síðan eftir á og sagði: Nei, það á ekki að gera þetta svona. Þó hefur hún heimild til að túlka undirskriftasöfnun á þann hátt, þótt hlutfallið sé undir 20%, að verða skuli við henni. Í ljósi þessa er lagt til að í stað orðanna „hærra hlutfall“ í 2. málslið 2. mgr. 108. gr. laganna komi orðin „annað hlutfall“. Með þeirri breytingu verður lagaumhverfi undirskriftasafnana og hugsanlegra íbúakosninga í kjölfarið bæði víðtækara og skýrara, kjósi stjórn sveitarfélags að lækka hlutfallið. Einnig er það mat flutningsmanna að slíkt orðalag sé frekar til þess fallið að gefa lesendum laganna til kynna að 20% markið sé sjálfgefið hlutfall en ekki eiginlegt lágmark. Það býr til ákveðna lýðræðisumhverfismöguleika í sveitarfélögunum, bara um ákvörðun þeirra, t.d. þegar kemur að kosningum. Þetta er eitthvað sem við viljum laga til á nýju kjörtímabili, því hvernig flokkarnir leggja upp íbúasamráðið með tilliti til þessa möguleika. Það er mikilvægt að möguleikar sveitarstjórnarinnar til að notast við íbúakosningar við ákvarðanatöku í einstökum málum séu alveg ótvíræðir og skýrir öllum sem lesa lögin, hvort sem er um að ræða stjórn sveitarfélags eða íbúa þess, því að íbúar þess eru ekki allir lögfræðingar og eiga að sjálfsögðu ekki að þurfa að vera það. Sveitarfélög bera sjálf kostnað af því að halda íbúakosningar og borgarafundi og er því ekki gert ráð fyrir því að breytingin leiði til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð, bara svona til að hafa það á hreinu. Í stærra samhengi málsins kom hingað inn á Alþingi í þessari viku áætlun um markmið í málefnum sveitarfélaga. Þar er kveðið á t.d. um aukið lýðræði. Það er ákveðið markmið um aukna lýðræðisvæðingu. Þetta mál er tvímælalaust eitthvað sem þarf að taka tillit til þar og mér finnst mjög mikilvægt að það sé tekin sérstök ákvörðun um þátttökuhlutfallið óháð því hvað er síðan gert í stefnumörkun varðandi sveitarfélögin, því þetta eina atriði um að nærsamfélagið, sveitarfélögin sjálf og íbúar þeirra geti haft áhrif á hvert sé vænt þátttökuhlutfall þeirra þegar kemur að beinum lýðræðismálefnum, t.d. eins og að efna til borgarafundar eða að taka íbúakosningar alla leið, skiptir miklu máli. Það eru að sjálfsögðu fleiri atriði í ferlinu sem varða samtalið sem slíkt. En að hafa þennan málskotsrétt og frumkvæðisrétt er gríðarlega mikið aðhaldstæki fyrir íbúa sveitarfélagsins, sérstaklega af því að við erum ekki á þeim stað í sveitarfélögunum að það sé boðað til kosninga á miðju kjörtímabili, það er ekkert í boði. Þeim mun mikilvægara er, ef áhuga íbúa á lýðræðisþátttöku er ekki sinnt, að betri grein sé gerð fyrir möguleikum íbúanna í lögum frá Alþingi. Flutningsmenn eru Helgi Hrafn Gunnarsson, fyrsti flutningsmaður, sem er því miður ekki viðstaddur eins og er þannig að ég leysi hann af hólmi sem annar flutningsmaður, og Halldóra Mogensen, Jón Þór Jónsson, Smári McCarthy og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Ég vonast til þess, sérstaklega í kjölfar almennrar markmiðasetningar og meiri lýðræðiskröfu í samfélaginu sem fylgdi með t.d. kröfum um nýja stjórnarskrá, um málskotsréttinn þar, um ákveðinn málskotsrétt á þingi í staðinn fyrir málþófsrétt, að við förum aðeins að gíra okkur í rétta átt hvað þetta varðar. Þarna gefum við íbúum sveitarfélagsins tækifæri til að stilla þetta aðeins af sjálfir ef búið er að ákveða eitthvert hlutfall í samþykktum sveitarstjórnar. Ef þetta er samþykkt þá geta íbúar, ef þeir ná 20%, kallað eftir undirskriftasöfnun ef sveitarstjórn ætlar að hækka hámarkið. Þeir geta líka kallað til íbúakosninga um að lækka hámarkið, lækka það úr 20% eða hvaða hlutfalli sem það er í. Núna eru flest sveitarfélög með það í 20% þannig að það þarf 20% til að kalla á að lækka það. Við getum rakið nokkur dæmi um það hvernig undirskriftasafnanir hafa gengið. Nýjasta málið er væntanlega orkupakkinn þar sem ekki náðist 10% markið sem sett er í frumvarpi stjórnlagaráðs. 10% er ansi mikið. 20% er gríðarlega mikið. Það var dæmi í Árborg nýlega þar sem það munaði rosalega litlu að það næðust 20%. Það er dæmið úr Reykjanesbæ þar sem náðist fjórðungur en samt gerðist ekkert. Þetta eru tvímælalaust mál sem við þurfum að taka á og gera vel og gera betur. Ég vonast til að málið hljóti góða afgreiðslu hérna á þingi, loksins, því að þetta er í fimmta skipti sem það er lagt fram. Mér finnst þetta algerlega augljóst mál. Með þessu sleppir valdið svolítið tökunum. Okkur veitir ekki af því ef okkur er alvara með að auka traust á stjórnkerfinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir áhugaverða framsögu. Þetta er spennandi mál. En mig langar til að spyrja hvort þingmaðurinn hafi kynnt sér þá vinnu sem Samband íslenskra sveitarfélaga er í við að auka íbúalýðræði í sveitarfélögum landsins. Það hefur lengi verið vandamál að koma íbúunum, bara svona almennt, að almennum verkefnum sem sveitarfélögin eru að fást við. En þegar eitthvað stórt gerist, eins og þingmaður talaði um varðandi Reykjanesbæ, þá er gott að fólk geti komið sjónarmiðum sínum á framfæri og að tekið sé tillit til þeirra. En svona almennt séð í þessu íbúalýðræðissamtali eru sveitarfélögin mjög misjöfn og misstór og það hefur gengið mjög erfiðlega á mörgum stöðum að fá góða þátttöku, t.d. á íbúafundum. Fyrsta spurningin er: Hefur hv. þingmenn kynnt sér þau verkefni sem eru í gangi hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga?
Virðulegi forseti. Aðeins í tengslum við málið sem er að koma hingað inn á þing um lýðræðisvæðingu, tengt markmiðum þess að koma með stefnumótun um málefni sveitarfélaganna, þá hef ég kynnt mér það og lykilorðið þar kom oft fram í fyrirspurnum. Drjúgur hluti markmiðs þingsályktunarinnar er að auka samtalshlutann í beina lýðræðinu. Það er frábært að áhersla sé lögð á það því að það er mikilvægasti hlutinn af beina lýðræðinu að ná meira og betra samtali. Það er rosalega erfitt að ná þátttöku. Það hefur alltaf verið það. Við þekkjum það líka í starfi stjórnmálaflokkanna. Það er ekkert sjálfsagt að vera með sjálfboðaliða eða að áhugasamir komi þegar boðað er til fundar. Það er alls ekki sjálfsagt. En þetta atriði sérstaklega varðar það að liðka hinn endann sem ég hef ekki séð að nein áhersla sé lögð á enn sem komið er. Áherslan hefur verið á millibilsástandið eftir að tillaga kemur fram og á samtalið í aðdraganda ákvörðunartöku, en ekki á þá varúðarhandbremsu sem málskotsrétturinn eða frumkvæðisrétturinn er. Að því leyti til finnst mér þetta frumvarp í raun fullkomna það ferli sem annars hefur verið í gangi.
Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Þetta er áhugavert og örugglega bara gott að taka þetta núna á sama tíma og stefnumótun um málefni sveitarfélaga er í gangi og verið er að horfa á þennan vinkil því auðvitað þarf þetta allt að tala saman. Það er ekki nóg að segja bara A en ekki B og verður áhugavert að sjá hvað kemur út úr þessari vinnu, bæði í þessu máli og stefnumótun í málefnum sveitarfélaga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þetta fína frumvarp og þeim sem að því standa. Flokkur fólksins er algerlega með í því að efla beint lýðræði. Við þurfum að láta það vera hafið yfir allan vafa að það séu ekki allt of fáir sem stjórna öllu þrátt fyrir lýðræðislegt umboð í kosningum hverju sinni. Við hér á hinu háu Alþingi tökum nú ansi stórar og miklar ákvarðanir fyrir heildina og allan fjöldann og það þá í krafti meiri hluta á þingi, ekki kannski vilja borgaranna. Þetta er greinilega liður í því að borgararnir geti hver á sínum stað tekið virkari þátt í að móta a.m.k. umhverfi sitt án þess að horfast í augu við það að það séu bara örfáir einstaklingar, oft sjö í bæjarstjórn, kannski jafnvel færri, og það er þá skipt þannig að það eru kannski fjórir einstaklingar, þrír einstaklingar, sem hafa hreinlega um allt hvað eina að segja. Ég styð þetta frumvarp því fullkomlega. Það er vel að það skuli vera komið fram og ég trúi því að þeir sem eru að vinna að bættri stjórnarskrá, þar sem við ætlum t.d. að leggja aukna áherslu á beint lýðræði, haldi betur utan um þetta. Ég segi þetta sérstaklega þar sem við getum kannski sagt að það þurfi ekki margar krónur úr ríkissjóði í þetta frumvarp - er það nokkuð, hv. þingmaður?
Virðulegi forseti. Þetta er aðhaldsákvæði, aðhald til þess að tryggja að hægt sé að hafa frumkvæði að því að kalla fólk á teppið, bæjarstjórnina eða eitthvað því um líkt til borgarafundar, eða ef allt um þrýtur efna til beinnar atkvæðagreiðslu. Það er endapunktur beina lýðræðisins. En beint lýðræði er svo miklu meira. Ef allir aðrir hlutar beins lýðræðis eru í góðu lagi, ef samtalið, samráðið og allir þeir hlutar eru í góðu lagi, þarf aldrei að grípa til frumkvæðisins eða handbremsunnar sem slíkrar þannig að þessi tillaga leggur til tvöfalt kerfi, annars vegar það að kalla til bæjarfundar og hins vegar íbúakosningar, sem er lokapunkturinn. Að hafa bæjarfund að frumkvæði íbúa eykur á samtalið. Ef það er ekki í lagi þarf tvímælalaust að grípa þar inn í. Ég tel að við þurfum nauðsynlega og á öllum stigum stjórnkerfisins, ekki hvað síst hér á Alþingi og hvað ríkisstjórnina varðar, að fá fleiri svona tól. Það er mjög kaldhæðnislegt að það má nota málskotsrétt og frumkvæðisrétt íbúa í sveitarfélögum gagnvart sveitarstjórnum en ekki málskotsrétt eða frumkvæðisrétt íbúa gagnvart stjórnvöldum á Alþingi eða ríkisstjórn. Mér finnst það pínu kaldhæðnislegt að við gefum íbúum sveitarfélaga - og það finnst mér gott - frumkvæðisrétt en ekki íbúum almennt, gagnvart okkur sjálfum, þann rétt. Ég hlakka því til að heyra stærra samtal myndast þar sem við stígum lengri og fleiri skref í átt að beinu lýðræði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það sem ég hef kannski helst verið að horfa á þegar ég lít á málið er hið ótvíræða sjálfstæði sem sveitarstjórnum er tryggt í störfum sínum í stjórnarskrá. Hversu langt getum við hér gengið í því í almennri löggjöf að breyta því? Auðvitað hefur ráðherra eftirlitsheimildir með sveitarstjórnum ef svo ber undir en það er afar fátítt að ráðherrar blandi sér inn í sveitarstjórnarmálin. Það er nú það eina sem ég hef verið að velta fyrir mér hvað þetta varðar, hvort við höfum í raun heimild til þess að grípa inn í stjórnarskrárvarinn rétt sveitarstjórna hvað sjálfstæði þeirra varðar. Það er eina vafaatriðið. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi skoðað þann flöt sérstaklega eða hvort ég sé bara að misskilja þetta eitthvað.
Virðulegi forseti. Nei, hv. þingmaður, þetta er bara mjög góð spurning. Það þarf að segja það skýrum orðum. Ég tel að núverandi fyrirkomulag hamli lýðræðismöguleikum sveitarfélaga þar sem það er 10% lágmark og 20% lágmark í íbúakosningum. Það sem þetta gerir er að leyfa sveitarstjórnum sjálfum í sínu sjálfstæði að hafa lægri þröskuld ef þau kjósa og/eða íbúar þeirra kjósa svo. Þetta gefur þeim meira sjálfstæði þannig að þetta var einmitt góð spurning hvað það varðar til þess að geta sagt það eins skýrum orðum og hægt er: Þetta eykur sjálfstæði sveitarstjórna alveg tvímælalaust. Þannig að ég bara þakka kærlega.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, íbúakosningar um einstök mál, mál Pírata. Ég er eiginlega bara kominn til að styðja þetta mál. Ég styð það heils hugar. Þarna er um einfalt lýðræði að ræða og við eigum að stuðla eins mikið og við getum að því að varðveita hið dýrmæta lýðræði. Okkur er gjarnt að taka því sem sjálfsögðum hlut en það er ekki sjálfsagður hlutur. Við sjáum það bara annars staðar í veröldinni. Það er langt frá því að það sé sjálfsagt. Ég er eiginlega sammála því að 10% er hátt hlutfall. Ef við hugsum okkur 20.000 manna sveitarfélag þá eru 10% 2.000 manns. Það getur verið fjári erfitt að fá 200, hvað þá 2.000. Ef við værum í Reykjavík værum við að tala um 20.000 eða fleiri. Við vitum það sjálf þegar við erum að fara í kosningar að við þurfum að safna ákveðnum fjölda undirskrifta og fyrir litla flokka er það bara stórmál í sjálfu sér. Þess vegna segi ég: 10% þröskuldur? Ef það væri þröskuldurinn held ég að væru mjög fáir flokkar hérna á þingi. Þannig að ég styð þetta heils hugar og vonandi fer þetta í gegn. Þá sigrar lýðræðið. Ég myndi helst vilja, t.d. eins og með borgaraþing og annað, að það væri líka mjög auðvelt að koma slíku í gegn vegna þess að oft er þörf og stundum algjör nauðsyn.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir að minnast á þetta lágmark og hvað það er vissulega hátt. Þegar við í stjórnmálaflokkunum bjóðum okkur fram söfnum við 300–400 undirskriftum í heilu kjördæmi. Það hefur ekkert verið neitt sérstaklega auðvelt, alls ekki. 2.000 undirskriftir er meira en að segja það í 20.000 manna sveitarfélagi. Fólk gerir sér oft ekki grein fyrir því af því að við höfum margar fregnir og fyrri dæmi um að undirskriftasafnanir hafi safnað þúsundum og tugum þúsunda undirskrifta. 87.000 minnir mig t.d. að hafi verið fjöldi undirskrifta í söfnun á vegum Kára Stefánssonar. En þegar maður fer að telja það saman eru undirskriftasafnanirnar miklu fleiri og afar fáar ná þessum hæðum. Ef það er eitthvað sem við gætum gert - og ég tel að það ætti jafnvel að gera hvað ákvæði stjórnarskrárinnar varðar um 10% hlutfallið - ættum við jafnvel að byrja þar en heimila, svipað og í þessu frumvarpi, ákveðið svigrúm til að lækka, gefa meiri rétt, ekki hækka hlutfallið en mögulega lækka það. Því að við gætum lent í því að sjá eftir nokkrar tilraunir að það er bara of erfitt að ná lágmarki. Ég er alveg á því að það eiga tvímælalaust að vera einhverjir þröskuldar. En hverjir þeir eru höfum við bara ekkert á takteinum eins og er. Það getur líka verið breytilegt eftir kynslóðum. Næsta kynslóð getur verið mjög virk í að safna undirskriftum og að það verði bara hluti af breyttum kúltúr sem við erum ekkert endilega í akkúrat núna. Það að þessi tala sé aðeins sveigjanlegri held ég að væri gott að geta [[Forseti hringir.]]haft eitthvað um að segja.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Tökum sem dæmi 200 manna borgarafund. Það er bara flottur fundur. Það er ekki sjálfgefið. Borgarafundur sem fyllir Háskólabíó er ekki sjálfgefinn. Það er ekki sjálfsagt að það sé hægt að gera það. Þá erum við kannski að tala um 200–500 manns. En þegar við erum komin í sveitarfélagið erum við farin að tala um 20.000. Það er stjarnfræðilega langt þarna á milli. Þess vegna segi ég að við eigum að hafa þessa tölu mun lægri til þess að lýðræðið nái fram að ganga og þar af leiðandi væri bara hið besta mál ef við gætum sammælst um einhverja tölu, bara að svona 200–300 manns gætu komið saman og knúið fram umræðu. Það væri eiginlega það besta í stöðunni.
Virðulegi forseti. Það eru dæmi um staði sem eru með takmarkaðan fjölda, eru með ákveðna fjöldatölu, ekki hlutfallstölu. Það er nokkuð sem mætti kannski skoða líka. Mig minnir að Hvíta húsið sé með milljón undirskriftir í 350 milljóna manna landi. Eða hvort þær séu jafnvel ekki nema 100.000? Ég er ekki með það fyrir framan mig og þori ekki alveg að segja til um það. En ég hef séð miklu lægri fyrstu þröskulda til að biðja um upplýsingar, til að biðja um fund og samtal og svo að lokum til að biðja um kosningu. Þessu ferli held ég að við þurfum bæði að koma betur á laggirnar, frumkvæðismöguleikunum, og að stunda það reglulega. Við lærum af því að stunda það, við lærum ekkert af því að gera ekki neitt. Það er einfaldlega þannig. Það er hægt að viðhafa alls konar varúðarorð og því um líkt, að hitt og þetta fari í kaldakol ef við breytum á þennan eða hinn veginn. En það sem gerist er að við lærum af því, aðlögum okkur. Gerum þetta betur næst. Við getum ekki gert betur næst ef við gerum ekki neitt. Það er held ég lykilatriði hvað þetta varðar, að búa til möguleikann á að gera samtalið betra, til að gera lýðræðið betra. Það er lykilatriði í því að ná betri árangri.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég held að við séum eiginlega komnir á svolítið skrýtinn stað vegna þess að ef við förum að hugsa þetta þurfum við eiginlega að skipta þessu eftir íbúafjölda. Ef við tökum bara 200 manna sveitarfélag eru 10% af því 20 manns, 1% af því væru tveir. En ef við erum komin yfir í 20.000 manna sveitarfélag erum við með 2.000. Og 1% af því eru 200. Þannig að erfiðleikarnir eru mun meiri í stærra sveitarfélaginu við að ná þessu fram. Þannig að ég myndi spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála því að þarna þyrftum við eiginlega að miða við ákveðinn fjölda. Hversu margir þyrftu það að vera? Ég myndi segja ekki prósent heldur þurfum við bara að hafa tölur um hversu marga þurfi fyrir tiltekna stærð sveitarfélags. Ég held að það yrði mjög gott fyrir lýðræðið og alla því auðveldara sem það væri og því meiri umræða sem verður, því betra og því upplýstari verða viðkomandi einstaklingar í þessum sveitarfélögum. Oft gleymist að það þarf að upplýsa íbúana mun betur. Þess vegna held ég að það væri bara hið besta mál að koma þessu í góðan farveg.
Herra forseti. Ég vil þakka frummælanda og flutningsmönnum fyrir þetta frumvarp sem þeir leggja hér fram og vil nú bara koma augnablik hingað upp til að lýsa því að ég deili áhuga þeirra á því að veita íbúum fleiri tækifæri til að hafa bein áhrif. Eins og frummælandi talaði einmitt um er t.d. ákveðið aðhaldshlutverk sem það getur gegnt ef það er ekki mjög erfitt að kalla fram kosningu. Það kallar á meiri vandvirkni þeirra sem ráða. Það hefur heilmikið verið hugsað um þetta víðar en hér og það er áhugavert að lesa hugmyndir sem kallaðar eru „wisdom of the crowd“ eða hjarðviska. Samansöfnuð viska fólks úr ólíkum áttum gefur oftast nær mjög góða niðurstöðu, kannski bestu niðurstöðuna. Það er mjög áhugavert, að ég tel, að við förum að stíga þessi skref. Þetta er, að mér sýnist, varfærið skref og ekki hættulegt og ég vonast til þess að það hljóti þinglega meðferð og þá koma fram athugasemdir og mótrök, ef eru. Ég legg til að þetta fari hér í gegn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ábendinguna um visku fjöldans sem er gott innlegg í þessa umræðu. Það er svo áhugavert með visku fjöldans að hún er dálítið vandmeðfarin. Það skiptir máli hvernig maður beitir henni. Í grunnatriðum er viska fjöldans góð að meðaltali. Það er grunnatriði í visku fjöldans. En í stærra samhengi um þekkingu fjöldans og hugmyndaauðgi fjöldans, sem er að vissu leyti hluti af visku fjöldans, býr það að tala við fleiri til fleiri hugmyndir, fleiri sjónarmið komast að. Það gerir að verkum að við missum ekki af hlutum sem mér finnst ekki vera augljósir en einhverjum öðrum finnst vera augljósir. Ef við höfum umræðuna í mjög lokuðum hópi missum við af þessum augljósu ábendingum sem einhverjir aðrir kunna að hafa. Það er í lýðræðisútgáfu visku fjöldans það verðmæta. Á meðan viska fjöldans í klassískum skilningi er að geta giskað á og notað meðaltal ágiskana. Ef fólk giskar t.d. á hversu margar baunir eru í dollu er meðaltalssvarið yfirleitt nokkuð gott. En ef maður er að spyrja flókinna spurninga er ekkert meðaltal til í því. Aftur á móti eru það hugmyndirnar sem við erum að leita að þar. Þannig að ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta innlegg og mjög gott að hafa það til hliðsjónar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, þetta er mjög áhugavert. Í dag er það þannig að ef stjórnmálamaður er að velta fyrir sér málefni og reynir að rýna í það sem hann sér af áliti fjöldans, þá heyrir hann kannski ekki nema mjög háværar raddir og getur misreiknað sig illa vegna þess að á bak við er hinn þögli hópur sem er alltaf að hugsa sinn gang líka og hefur sínar skoðanir. Það getur alveg verið að þegar við horfum á fjölmiðlana og vefmiðlana að við séum alls ekki að fá rétta mynd og þetta hefur nú sýnt sig. Við höfum reynslu af þjóðaratkvæðagreiðslum hér og raunverulega er hún ekkert vond. Hún er bara góð.
Virðulegi forseti. Það er einstaklega áhugavert að eiga í þessu samtali. Þarna kemur hv. þingmaður inn á bergmálshellinn svokallaða, sem getur vissulega magnað upp ákveðnar raddir sem lýsa síðan ekki skoðunum meiri hlutans - og öfugt, að sjálfsögðu. Þar eru allir möguleikar í því. Það er erfitt að gera sér grein fyrir því um hvort dæmið er að ræða. Eru þetta í alvörunni flestir? Eða er þetta fámennur hávær hópur? Það er mjög erfitt að gera sér grein fyrir því. En það eru nokkrar aðferðir sem má notast við til að komast nær því hvað sé rétt. Þar er einmitt samtalið mikilvægast og aðkoma að frumkvæði íbúa eða kjósenda. Ég nefni þá aftur orkupakkamálið. Það kom mér t.d. mjög á óvart að lágmarkið miðað við frumvarp stjórnlagaráðs næðist ekki. Það náðust bara 7,5% af undirskriftum á mun lengri tíma en var gefinn í ákvæðum frumvarps stjórnlagaráðs. Það kom mér á óvart. Ég hefði búist við að þetta hefði auðveldlega náð lágmarkinu en það gerði það ekki. Er það þá vísbending um að hávær minnihlutahópur hafi í raun verið í sínum bergmálshelli eða ekki? Kannski ekki. Kannski. Það voru líka skoðanakannanir sem bentu til þess að hlutföllin væru allt öðruvísi og ef skoðanakannanir voru þannig, af hverju skilaði það sér ekki í undirskriftunum? Þetta eru spurningar sem við hefðum átt að spyrja og taka lengra en gerðum ekki, sem var af mörgum og merkilegum ástæðum sem er kannski ekki alveg tími til að rekja hér. En við höfum góða reynslu af þjóðaratkvæðagreiðslum. Því miður með þá nýjustu hefur hún verið hunsuð sem er ekki góð reynsla, ekki fyrir þá sem tóku þátt í henni. Ég held að við berum ábyrgð á að standa undir okkar hluta af þeirri ábyrgð sem beint lýðræði leggur á herðar okkar.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er allt saman mjög áhugavert og við erum að horfa á dæmi um þetta víða á Vesturlöndum, að stjórnmálin og fjölmiðlarnir skynja ekki alveg nógu vel hvað fólk raunverulega vill. Frægasta dæmið er náttúrlega hitamálið í dag, Brexit. Þar virtust menn vera óviðbúnir því sem almenningur vildi raunverulega gera. En maður veit það ekki svo sem. Það er einmitt eins og hv. þingmaður kom inn á áðan, þetta getur líka klippt á erfið mál vegna þess að fólk virðir þetta. Þegar kominn er meiri hluti er það ákveðinn endapunktur. Þá er hægt að klippa á mál sem kannski gerist ekki öðruvísi.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar frá þingflokki Viðreisnar um markvissa fræðslu um kynjafræði, kynfrelsi, sjálfsákvörðunarrétt og þýðingu samþykkis í kynferðislegum samskiptum. Tillagan felur í sér að fela forsætisráðherra í samráði við ráðherra viðkomandi málaflokka að skipuleggja og hefja viðvarandi fræðslu eigi síðar en árið 2020 um kynjafræði, kynfrelsi, sjálfsákvörðunarrétt og þýðingu samþykkis í kynferðislegum samskiptum og verja til þess nauðsynlegum fjármunum en fyrstu þrjú árin verði a.m.k. 150 millj. kr. varið til skilgreindra verkefna sem verði á ábyrgð forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og dómsmálaráðherra. Tillagan gerir ráð fyrir að sjónum verði beint að öllum skólastigum og öllum stofnunum réttarvörslukerfisins, svo sem hjá lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum. Þá verði sérstök áhersla lögð á að styrkja frjáls félagasamtök, fjölmiðla og stofnanir til miðlunar, fræðslu og sérstakra herferða sem beint verði að skilgreindum markhópum samfélagsins, enda mikilvægt að styðja við þá sem leggja þessum málefnum lið með mikilvægu starfi og sérþekkingu. Mikilvægt er að gæta í því samhengi að opnu ferli við úthlutun styrkja jafnframt því að gera kröfur til gæða þeirra verkefna sem verða styrkt. Herra forseti. Tillaga þessi var áður flutt á 149. löggjafarþingi og er nú endurflutt með viðbótarröksemdum í greinargerð. Kynferðislegt ofbeldi og áreitni ásamt kynbundnu ofbeldi hefur á síðustu misserum komist í hámæli og verður sífellt ljósara að um djúpstætt og víðfeðmt þjóðfélagsmein er að ræða. Hinn 23. mars 2018 voru samþykktar breytingar á almennum hegningarlögum og nauðgunarhugtakið skilgreint út frá skorti á samþykki. Með breytingunni var stigið mikilvægt skref til að veita kynfrelsi og sjálfsákvörðunarrétti einstaklinga aukna réttarvernd. Hefur í daglegu tali verið talað um samþykkisreglu eða samþykkisfrumvarp, þ.e. að samræði eða önnur kynferðismök geti varðað refsingu ef skýrt samþykki til þátttöku í kynferðislegri athöfn liggur ekki fyrir. Benda má á að á síðustu árum hefur gríðarleg útbreiðsla samfélagsmiðla og notkun þeirra breytt samskiptamynstri og möguleikum til dreifingar alls kyns persónulegs efnis af kynferðislegum toga í annarlegum tilgangi. Kynbundið og kynferðislegt ofbeldi á sér margar orsakir. Ein af þeim er mismunandi staða kynjanna þegar horft er til hluta eins og valdastöðu, ábyrgðar á heimili, uppeldis barna, launa, þátttöku í atvinnulífi, hlutgervingar kvenna og klámvæðingar. Í ljósi þess hve margslunginn vandinn og úrlausnarefnin eru er nauðsynlegt að nálgast úrbætur með víðtækum hætti, m.a. með hliðsjón af alþjóðlegum skuldbindingum og samningum sem Ísland á aðild að. Alþingi samþykkti í júní sl. þingsályktun um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Þar eru sett fram skýr markmið og fellur þingsályktunartillaga þessi vel að þeim en hnykkir sérstaklega á nokkrum þáttum og gerir ráð fyrir auknum fjármunum til þeirra. Í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um fyrrnefnda þingsályktunartillögu segir m.a., með leyfi forseta: „Nefndin leggur áherslu á mikilvægi þess að bregðast við umfangi áreitninnar og ofbeldisins sem var afhjúpað í #metoo-hreyfingunni, ekki síst á vinnumarkaðnum, og áréttar um leið að um er að ræða umfangsmikið verkefni, sem þarf m.a. að fela í sér markvissa fræðslu um kynjafræði, kynfrelsi, sjálfsákvörðunarrétt og þýðingu samþykkis í kynferðislegum samskiptum.“ Út á það gengur einmitt þessi tillaga sem hér er til meðferðar. Miðar hún að því að slík fræðsla nái til sem flestra þátta samfélagsins. Þingsályktunartillagan er því í fullu samræmi við þá ályktun sem samþykkt var í vor. Herra forseti. Þekking á eðli og afleiðingum kynferðisbrota hefur aukist til muna á undanförnum árum og áratugum. Vegna þessa hefur réttarstaða þolanda styrkst, t.d. með réttargæslumönnum, tilkomu neyðarmóttöku og nútímalegri sakamálarannsóknum. Einnig er talið mikilvægt að skilningur almennings á afbrotinu nauðgun og skilgreining löggjafans haldist í hendur, þ.e. að lögin séu í samhengi við samfélagið sem þau gilda um. Á undanförnum árum hefur umræða um kynbundið ofbeldi farið vaxandi og mikill fjöldi kvenna og stúlkna stigið fram, m.a. á vettvangi samfélagsmiðla, og greint frá reynslu af kynferðisofbeldi og þannig lagt áherslu á að ekki verði þagað um tilvist slíks ofbeldis. Í samfélagslegri umræðu hafa þolendur kynferðisofbeldis lagt áherslu á að ábyrgð kynferðisbrota færist frá þolendum til gerenda. Þetta er t.d. eitt af markmiðum Druslugöngunnar sem er gengin til að sýna samstöðu og uppræta fordóma gegn þolendum kynferðisofbeldis. Fyrsta Druslugangan fór fram árið 2011. Í umræðu um kynbundið ofbeldi og í forvarnastarfi vegna þess hefur jafnframt verið lögð áhersla á að auka skilning ungs fólks á mörkunum milli kynlífs og ofbeldis og lögð hefur verið áhersla á að færa ábyrgð frá þolanda til geranda, t.d. með stuttmyndinni Fáðu já! Þá hafa dómar í kynferðisbrotamálum og frásagnir af meðferð nauðgunarmála innan réttarvörslukerfisins vakið viðbrögð og mótmæli í samfélaginu. Stígamót, grasrótarsamtök sem berjast gegn kynferðisofbeldi og veita þolendum aðstoð, skilgreina nauðgun sem kynferðislegt ofbeldi þar sem einhver þrengir sér eða gerir tilraun til að þrengja sér inn í líkama annarrar manneskju gegn vilja hennar og brýtur þar með sjálfsákvörðunarrétt og sjálfsstjórn hennar á bak aftur. Af umræðu um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins og um niðurstöður í einstökum dómsmálum má sjá að í auknum mæli er kallað eftir því að lögð verði meiri áhersla en áður á skort á samþykki við skilgreiningu nauðgunarbrots. Herra forseti. Ísland fullgilti samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi, einnig nefndur Istanbúlsamningurinn, í apríl árið 2018. Samningurinn kveður á um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi. Í III. kafla samningsins er fjallað almennt um forvarnir og þar er í 13. gr. skýrt kveðið á um að samningsaðilar skuli reglulega á öllum stigum stuðla að eða standa að átaksverkefnum eða áætlunum til vitundarvakningar, m. a. í samvinnu við innlend mannréttindasamtök og jafnréttisaðila, almenning, frjáls félagasamtök og einkum samtök kvenna þegar það á við, í því skyni að auka vitund og skilning almennings um mismunandi birtingarmyndir ofbeldis sem falla undir gildissvið samningsins, afleiðingar þess fyrir börn og mikilvægi þess að koma í veg fyrir slíkt ofbeldi. Jafnframt er kveðið á um að samningsaðilar eigi að tryggja víðtæka miðlun upplýsinga til almennings um tiltækar aðgerðir til að koma í veg fyrir ofbeldi sem fellur undir gildissvið samningsins. Í 14. gr. samningsins segir: „Þar sem það á við skulu samningsaðilar stíga nauðsynleg skref til að hafa kennsluefni á boðstólum í formlegum námskrám á öllum stigum skólakerfisins, sniðið að vaxandi skilningi nemenda, svo sem um jafnrétti kvenna og karla, kynhlutverk sem víkja frá staðalímynd um kyngervingu, gagnkvæma virðingu, friðsamlega lausn deilumála í samskiptum manna á milli, kynbundið ofbeldi gegn konum og friðhelgi einstaklinga. Samningsaðilar skulu stíga nauðsynleg skref til að koma þeim meginreglum sem vísað er til í 1. mgr. á framfæri við fjölmiðla, aðila sem stunda fræðslustarf utan hins hefðbundna menntakerfis og þá sem bjóða upp á íþróttaaðstöðu, menningarþjónustu og tómstundaaðstöðu.“ Ísland hefur fullgilt fleiri alþjóðasamninga sem varða vernd gegn kynferðisbrotum og meðferð þeirra. Auk þess hafa eftirlitsnefndir samninganna m.a. gert athugasemdir við meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins. Slíkir samningar geta haft áhrif á þróun refsiréttar. Nefna má samning Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum frá 1979 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá 1989. Í skýrslu nefndar um afnám allrar mismununar gagnvart konum frá því í mars 2016, þar sem gerð er úttekt á Íslandi, er fjallað um ofbeldi gegn konum hér á landi. Nefndin hvetur íslenska ríkið m.a. til þess að leggja áherslu á að ákæra og saksækja gerendur í nauðgunar- og kynferðisbrotamálum auk þess að greina og bregðast við háu hlutfalli sýknudóma í slíkum málum. Kynferðisbrot og vernd gegn þeim hefur einnig verið til umræðu á vettvangi Evrópuráðsins. Þar ber helst að nefna mannréttindasáttmála Evrópu og Mannréttindadómstól Evrópu. Herra forseti. Til er fjöldi fordæma um að ríki hafi komið beint að forvarnavinnu með það að markmiði að fyrirbyggja ofbeldi. Nærtækast væri að líta til Svíþjóðar en sænsk yfirvöld hófu í febrúar árið 2018 fræðsluverkefni sem beint er að ungu fólki og fullorðnum sem starfa með ungu fólki. Sænska ríkisstjórnin setti 10 milljónir sænskra króna í verkefnið. Í heild hefur sænska ríkið varið um 25 milljónum sænskra króna í forvarnir gegn kynferðislegri áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Auk þess hafa Svíar varið um 50 milljónum sænskra króna í menntamálastofnunina þar ytra (Skolverket) til þess að koma til móts við kynfræðslu og forvarnavinnu í skólum. Að auki hefur sænska ríkið veitt 25 milljónum sænskra króna í heilbrigðiskerfið í því skyni að styrkja félagskerfið þegar kemur að heimilisofbeldi og kynferðisofbeldi. Herra forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra birti grein í Morgunblaðinu undir yfirskriftinni „Ekki bara málsnúmer“ fyrir nokkrum dögum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Í flestum tilvikum eru skjólstæðingar ríkisins tölur á blaði eða málsnúmer, en í þessum tilvikum er mikilvægt að líta á mannlega þáttinn og horfa til þess að annar aðili málsins er brotinn einstaklingur sem þarf á nauðsynlegri aðstoð að halda. Kerfið þarf að vera mannlegt og til þess fallið að veita brotaþolum skjól. Ég mun beita mér fyrir því að svo verði.“ Sá sem hér stendur tekur undir með hæstv. ráðherra og telur að sú tillaga til þingsályktunar sem hér er flutt sé mikilvægur þáttur í þessu brýna verkefni. Flutningsmenn þingsályktunartillögunnar telja löngu tímabært að leggja af stað í varanlega vegferð þar sem fjármagn er tryggt til að allir fái viðeigandi fræðslu um ofbeldi, samskipti, kynfræðslu og gildandi lög og reglur, svo sem um ákvæði almennra hegningarlaga og reglur um málsmeðferð og réttindi brotaþola. Það hefur margsinnis verið ráðist í tímabundið átak sem hefur oft skilað árangri. Þegar kemur að forvörnum og fræðslu um þennan málaflokk dugir hins vegar ekki að ráðast í enn eitt átakið heldur þarf ríkið og fjárveitingavaldið að tryggja að fræðslan sé viðvarandi og nái til samfélagsins alls og skili þannig tilætluðum árangri til lengri tíma. Þetta er í samræmi við þær alþjóðlegu lágmarksskuldbindingar sem íslenska ríkið hefur gengist undir og er kominn tími til að þær verði teknar alvarlega. Lagt er til að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu vonast flutningsmenn til að það fái þar vandaða umfjöllun og umræðu og að málið verði síðan samþykkt á Alþingi eftir þá umfjöllun.
Herra forseti. Hér er aldeilis áhugavert mál á ferðinni. Ég vil aðeins eiga orðastað við þingmanninn varðandi viðvarandi fræðslu, ekki bara tímabundin átök, eins og hann nefndi. Mér finnst sá andi svífa ögn yfir vötnum að hér sé í raun lítið sem ekkert verið að gera í dag. Ég vil nefna nokkur atriði. Í námsefni sem verið að kenna í grunnskóla í dag er eitt af markmiðum eins kaflans, með leyfi forseta: „Að nemendur átti sig á mikilvægi þess að stunda ábyrgt kynlíf með samþykki beggja aðila og einnig hvað kynferðisleg áreitni og ofbeldi fela í sér.“ Sömuleiðis er í hæfniviðmiðum samfélagsgreina - lífsleikni var á sínum tíma sérstök námsgrein en var tekin út sem sérgrein og sett inn í samfélagsgreinar - með leyfi forseta, gert ráð fyrir að nemandinn geti: „Sýnt fram á skilning á mikilvægi þess að bera virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum, fyrir mannréttindum, félagslegu réttlæti, jöfnuði og helgi mannlegs líf.“ Sömuleiðis, með leyfi forseta: „Að nemandinn geti sett sig í spor fólks með ólíkan bakgrunn og viðhorf, á ýmsum stöðum og tímum.“ Aftur, með leyfi forseta: „Rökrætt gildi jafnréttis og mannréttinda á öllum sviðum samfélagsins og þekki almenn ákvæði um mannréttindi.“ Og með leyfi forseta, í lokin: „Ígrundað eigin getu til aðgerða og gert sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna eða aðgerðaleysis.“ Mér finnst svífa hér yfir tilhneiging til þess að leita stöðugt út úr kerfinu til þess að reyna að ná árangri í stað þess að horfa inn í kerfið til að ná árangri í því sem er hér verið að fara fram á. Vegna þess að ásókn mjög margra aðila, hvers kyns samtaka, viðurkenndra eða ekki viðurkenndra, að komast inn í kerfið, inn í skólana er rosalega mikil, að fá að eiga snertiflöt við nemendur. - Ég ætla að fá að halda áfram í næsta andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta innlegg. Vissulega eru, eins og hann réttilega vitnaði til, ákvæði um að það eigi að sinna fræðslu á þessu sviði og það er mjög vel. Það kann vel að vera að menn fái þá hugmynd við lestur þingsályktunartillögunnar að það sé ekkert gert. Svo er alls ekki. Það var ekki meiningin. Það er ýmislegt mjög gott gert en ég held að það þurfi að gera enn betur og ég held að það þurfi að hjálpa skólum sérstaklega við að hafa gott kennsluefni og fræða kennara sérstaklega um þessi atriði. Þess vegna er tillagan í sjálfu sér þrískipt, þ.e. að það verði varið fé, allt að 50 millj. kr. á ári næstu þrjú árin, í gerð kennslu- og námsefnis, kennslu og námskeið, fundi og ráðstefnur, gerð kynningarefnis fyrir nemendur og kennara. Þetta er hugsað til þess að styðja við það. Síðan er sérstaklega talað um réttarvörslukerfið. Síðan er talað um miðlun og herferðir frjálsra félagasamtaka, fjölmiðla og stofnanna, sem beint er að skilgreindum markhópum. Þar er fyrst og fremst verið að tala við almenning. Við vitum að við erum auðvitað sum ekki búin með skóla, önnur í skóla o.s.frv. þannig að það þarf líka að tala til almennings. Það þarf að tala inn í kerfið. Þetta er fyrst og fremst hugsað til þess að stórefla þennan þátt í starfi menntakerfisins og réttarvörslukerfisins þannig að menn hafi tól og tæki til að vinna með. Ég hef a.m.k. skynjað það þannig að þrátt fyrir fallegar yfirlýsingar sé - ég ætla alls ekki að segja pottur brotinn. En ég ætla að segja: Það má örugglega betur gera og ég held að aðstoð af þessu tagi ætti að [[Forseti hringir.]]vera vel þegin á þeim stöðum sem tillagan tekur til.
Herra forseti. Hér er verið að tala um talsverða fjármuni. Ég velti aðeins fyrir mér: Hvað ef við látum þá fjármuni renna til þeirra aðila sem eru sannarlega að gera þetta í skólum, sem er aðeins vitnað í hér? Þingmaðurinn nefndi sænsku menntamálastofnunina. Eigum við að setja peningana bara í Menntamálastofnun til að fara í að búa til markvisst námsefni í lífsleikni? Ég vil aftur nefna, hafi þingmaðurinn ekki heyrt það, sem er mjög mikilvægt að menn skilji, það sem gerðist fyrir örfáum árum síðan þegar lífsleikniefni var tekið út sem sérnámsgrein og sett inn í samfélagsgreinar þar sem menn kenna landafræði, sögu, jarðfræði o.s.frv. Hún er tekin út sem sérgrein og sett inn í aðra grein. Það gerist vegna þess að við erum með viðmiðunarstundatöflu inni í námskrá. Ef á að stórefla þessa fræðslu þarf það að vera á kostnað einhvers annars. Í dag er ekki bara einhver fræðsla um þessi mál, það er beinlínis markvisst námsefni. Í grunnskólunum þar sem ég þekki hvað best til er verið að kenna mjög margt af þessu í dag og fræða um mjög margt af þessu. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni viðvarandi fræðslu. Ég lét það verða mér svolítinn þyrni í augum áðan. Þetta hljómar svolítið - og ég vona að hann taki það aftur upp - eins og að það sé lítið sem ekkert verið að gera í málaflokknum í dag. Það er bara mjög mikið verið að gera. Auðvitað er alltaf hægt að gera betur en þá er það einmitt á kostnað einhvers annars í t.d. viðmiðunarstundatöflu grunnskóla.
Enn þakka ég hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að það megi að sjálfsögðu alltaf gera betur. Vissulega er verið að gera ýmislegt vel. Hluti þessarar tillögu beinist að menntakerfinu sérstaklega. Það beinist að öllu skólakerfinu, ekki bara grunnskólum heldur í sjálfu sér leikskólum, framhaldsskólum og þess vegna háskólastiginu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að á hverjum tíma sé til kennsluefni sem uppfylli þarfir nútímans. Bara endurnýjunarþörfin ein og sér á slíku efni kallar á fjármagn. Um það fjallar tillagan ekki í sjálfu sér að við þurfum að fara að umbylta námskránni til að koma þessu fyrir. Ég held frekar að það sé hægt að efla það sem fyrir er. Það kann að vera að breyta þurfi námskrá. Ég skal ekkert fullyrða um það. En ég held að það sé mjög mikilvægt að geta samþætt þetta inn í kerfið og til sé efni og að það sé markviss fræðsla líka fyrir, og út á það gengur tillagan líka, kennarana sjálfa, gera þá enn betur í stakk búna til að fjalla um þessi oft á tíðum mjög erfiðu, viðkvæmu málefni. Þar er ég alveg sannfærður um að má gera betur. Síðan er auðvitað það sem svo sem var ekki komið inn á í þessum andsvörum og kannski ástæðulaust að taka það sérstaklega upp en stór partur er réttarvörslukerfið sjálft.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir þetta góða mál. Ég ætlaði einmitt að snúa mér meira að réttarvörslukerfinu vegna þess að ég hef miklar áhyggjur af því hvernig við bregðumst oft við þegar virkilega hefur verið beitt ofbeldi. Við erum að tala um markvissa fræðslu og annað slíkt sem er nauðsynleg fyrir börnin okkar en svo er líka talað um sjálfsákvörðunarréttinn og þýðingu samþykkis í kynferðislegum samskiptum. Mig langar að vísa beint í lög nr. 19/1940, í almenn hegningarlög, í 194. gr. þar sem segir, með leyfi forseta, í 1. mgr.: „Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann án samþykkis hans gerist sekur um nauðgun og skal sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum.“ Við höfum nánast í hverri einustu viku heyrt sögur af viðkvæmum og vægast sagt skelfilegum málum sem koma upp, jafnvel málum þar sem níðst hefur verið á litlum börnum niður í tveggja ára eða fjögurra ára aldur, hræðileg mál. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann viti til þess að við höfum einhvern tíma nýtt refsirammann í raun og veru. Maður veltir fyrir sér hversu langt þurfi að ganga, í ofbeldi og í því að svipta annan einstakling sjálfræði yfir eigin líkama, til þess að þessi refsirammi verði nýttur eins og lög gera ráð fyrir. Myndi slíkt yfir höfuð hafa einhvern fælingarmátt?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður gerði sérstaklega að umtalsefni 194. gr. almennra hegningarlaga sem einmitt var breytt nýlega, eins og kom fram í máli mínu og ég held að hún viti fullvel. Þar er talað um samþykki. En nú víkur hv. þingmaður málinu svolítið að refsirammanum og hvort ástæða sé til þess að nýta hann betur, eins og ég skildi það. Í sjálfu sér tekur þessi þingsályktunartillaga enga beina afstöðu til refsiramma eða refsinga. Hún gengur út á að fólk almennt og ekki síst þeir sem uppfræða og fjalla um þessi mál innan kerfisins sé vel upplýst og meðvitað um eðli þessara brota, hvaða áhrif þau hafa, áhrif á brotaþolann og - ég veit ekki alveg hvernig ég á að orða þetta - hvernig þeir sem verða fyrir brotum af þessu tagi eru meðhöndlaðir og hvernig meðferð þeir fá í kerfinu. Það er aðalatriðið. Ég sjálfur er ekki mjög refsiglaður maður. Almennt talað, þó að mál séu auðvitað vissulega mörg mjög sorgleg og mjög alvarleg, [[Forseti hringir.]]veit ég ekki alveg hvort við fækkum brotum með því að herða refsingarnar. Aðalatriðið er að koma í veg fyrir að þessi brot verið framin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég geri mér grein fyrir því að hér er aðallega verið að fjalla um markvissa fræðslu og hvernig réttarvörslukerfið okkar heldur utan um mál þolenda og hvernig síðan skólakerfið sér um þá fræðslu sem við vildum gjarnan að unga fólkið okkar fengi. Við skulum segja að ég hafi nýtt mér aðstöðuna. Ég velti gjarnan fyrir mér nákvæmlega þessu. Ég er kannski mjög refsiglöð kona að þessu leyti, alveg andstætt hv. þingmanni. Sum mál finnast mér þannig vaxin. Þess vegna velti ég því upp. Annað hefur komið vel fram í frumvarpinu og áherslurnar er ég sannarlega sátt við. En það var aðallega þetta sem vakti fyrir mér. Ég var að hugsa um refsirammann. Ég held að hann hafi bara aldrei verið nýttur. Þó að það sé ekki í beinu sambandi við markvissa fræðslu felur fræðslan í sér sjálfsákvörðunarrétt okkar. Þegar einhver hefur hugsanlega brotið á okkur endar það vonandi með því að viðkomandi er látinn svara til saka, ef hann hefur níðst á einhverjum gegn vilja hans. Þetta hefur vakið undrun mína. Refsiramminn hefur ekki verið nýttur en hann er allt að 16 ár. Það er þar sem ég er.
Herra forseti. Ég skil mætavel, þegar um alvarleg brot er að ræða, að fólki finnist stundum eins og ekki sé tekið á þeim af nægilega mikilli hörku varðandi refsingar. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að forvarnagildi refsinga á mörgum sviðum sé takmarkað. Þá er spurning hver sé tilgangurinn með refsingunni. Er það auga fyrir auga, tönn fyrir tönn? Það er auðvitað sjónarmið. En erum við að koma í veg fyrir brot? Erum við að betra viðkomandi? Erum við að hjálpa þeim sem braut af sér? Erum við hjálpa þeim sem varð fyrir brotinu með þungum fangelsisdómum? Ég veit það ekki. Ég hef ekki kannað það en ég hef á tilfinningunni að dómar á þessu sviði hafi þrátt fyrir allt verið að þyngjast aðeins. Það er tilfinning mín, án þess að ég sé sérfræðingur á því sviði. En síðan þarf líka að hafa í huga, þegar við ræðum um refsirammann í hegningarlögunum, að þegar hann er nýttur til fulls er yfirleitt um að ræða fleiri brot en eitt. Það er um ítrekuð brot að ræða þar sem kemur til þess að menn fara nálægt þolmörkum refsirammans, ef svo má segja. En ég ítreka þá skoðun mína að ég held að það sé affarasælast að við gerum allt sem við getum til að reyna að koma í veg fyrir að svona brot verði framin og að þeir sem fyrir þeim verða fái eins góða meðhöndlun og hægt er að veita í kerfinu og að við reynum að sjá til þess að þessum brotum fækki, ekki síst að öll brot verði rannsökuð og mál fái réttláta meðferð.
Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um þingsályktunartillögu um markvissa fræðslu um kynjafræði, kynfrelsi, sjálfsákvörðunarrétt og þýðingu samþykkis í kynferðislegum samskiptum. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir hans framlag. Hann setur upp þrjá flokka: Í fyrsta lagi er það menntakerfið, öll stig þess, í öðru lagi miðlun og herferðir frjálsra félagasamtaka og fjölmiðla sem beint er að skilgreindum markhópum og í þriðja lagi réttarvörslukerfið. Ég hefði viljað fá fjórða liðinn: Alþingi, stjórnsýslan, ríkisstofnanir, ráðuneyti. Það er ekki nema ár síðan við urðum vitni að ótrúlegri uppákomu og þess vegna veitti ekkert af að hafa fræðslu innan stjórnkerfisins og Alþingis líka. Við eigum ekkert að vera undanþegin því að fá fræðslu í þessum mikilvæga málaflokki. Síðan er það annað sem ég sé. Ég fór í gegnum þetta allt saman og hvergi kemur sérstaklega fram að einn viðkvæmasti hópur einstaklinga sem verður fyrir kynferðislegri áreitni eru fatlaðir. Þar undir er samningur Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra. Hann er að vísu ekki nefndur en ég geri mér grein fyrir því að átt er við þennan hóp líka. Þetta er einn af þeim viðkvæmu hópum sem þarf sérstaklega að huga að og hann hefur því miður farið mjög illa út úr þessum málum og ekki verið varinn eins og ætti að vera. Okkur ber skylda til þess vegna þess að við verðum að átta okkur á því að þetta er sá hópur sem hefur síst getu til að verja sig í þessum efnum. Ég vil einnig benda á að fram undan, þann 8. nóvember, er dagur gegn einelti og kynferðislegri áreitni. Þeim degi er ekki haldið nógu hátt á lofti og okkur ber skylda til að sjá til þess að á þessum degi sé markviss fræðsla um þessi málefni, í skólum og alls staðar í þjóðfélaginu. Gerð er krafa um að við reynum að gera þennan dag þannig að hringt verði bjöllum og klukkum, reynt að minna rækilega á hann. Það hefur einhvern veginn ekki tekist og það er eiginlega synd vegna þess að þarna er kominn dagur sem er settur upp fyrir þennan málaflokk, til þess að minna okkur á hann. Okkur veitir ekkert af að láta minna á hann og það vel. Þetta er einn af ljótustu málaflokkum mannskepnunnar og óskiljanlegur að mörgu leyti. Þess vegna þurfum við virkilega að taka hart á þessum málaflokki og auðvitað er fræðsla frá blautu barnsbeini aðalatriðið. Fræðsla og aftur fræðsla út í eitt í þeirri von að málaflokkurinn fái nægilega athygli. Ég ætla ekki að hafa öllu fleiri orð um þetta en eins og ég segi vona ég heitt og innilega að þessi málaflokkur fái alla þá athygli sem hann á skilið og að séð verði til þess að upplýsingar berist öllum.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni kærlega fyrir hans ræðu og hugleiðingar. Það er vissulega mjög góð ábending að sjálfsagt veitti ekki af sérnámskeiðum fyrir stjórnmálamenn og stjórnsýsluna almennt en ekki var ráðist í það, enda myndi maður nú kannski ætla að þeir sem sýsla með lög og reglur, og setja öðrum reglur um það hvernig þeir eigi að haga sér í samfélaginu, ættu að kunna á þeim skil. En auðvitað er þetta allt saman til þess fallið að uppfræða okkur öll. Hv. þingmaður kom líka með mikilvæga ábendingu sem varðar stöðu einstakra hópa sem eiga undir högg að sækja og eru sérstaklega viðkvæmir þegar kemur að málefnum af því tagi sem hér eru til umfjöllunar, þeim málefnum sem er verið að reyna að uppfræða um og koma í veg fyrir að menn séu beittir misrétti og ofbeldi. Það var ekki farið út í það að nefna einstaka hópa. Þetta er allt saman almenns eðlis en auðvitað hugsað í gegnum menntakerfið og þar er fatlað fólk líka. Fatlað fólk fer í gegnum réttarvörslukerfið og síðan erum við með hin frjálsu félagasamtök sem fá þarna tækifæri til að beita sér þannig að ég held í sjálfu sér að það ætti að vera hægt að sinna þessum hópi líka. Í það minnsta er alveg klárt að ekki er verið að útiloka þennan hóp eða koma í veg fyrir að hann fái sérstaka fræðslu eða að aðilar verði fræddir um sérstöðu hans.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir hans ábendingar. Af reynslunni að dæma veitir okkur ekkert af því að fá þessa fræðslu hér á þingi. En ég vil líka benda á í þessu samhengi afleiðingarnar af því ofbeldi sem þarna er um að ræða, afleiðingarnar fyrir þá einstaklinga sem lenda í því. Þetta eru einstaklingar sem fótunum er kippt undan í lífinu. Einstaklingar sem bíða þess kannski aldrei bætur það sem eftir er ævinnar. Þess vegna verð ég að taka undir með hv. þm. Ingu Sæland um dómaframkvæmdir í þessum málum. Því miður vitum við að þeir einstaklingar sem hafa orðið fyrir nauðgun eða sifjaspelli upplifa oft að dómskerfið endurtaki ofbeldið. Það er skelfilegt að við skulum enn vera í þeirri stöðu að fórnarlömb séu í þeim skelfilegu aðstæðum að ekki sé gripið inn í og dómskerfið umvefji þau ekki og hjálpi þeim á allan hátt heldur valdi oft á tíðum enn meiri skaða. Þetta er vandmeðfarið mál en okkur ber skylda til að verja þessa einstaklinga og þá sérstaklega þá sem eru viðkvæmastir fyrir og geta ekki varið sig sjálfir. Þá er ég að tala um börn og fatlaða einstaklinga og þá sem eru í þeirri aðstöðu að þeir hafa ekki nokkra möguleika á að verja sig sjálfir. Þá á réttarkerfið og koma og verja þá.
Herra forseti. Ég held að það sé hárrétt að við erum sem samfélag smátt og smátt að átta okkur betur og betur á því hversu alvarlegar afleiðingar brot af þessu tagi hafa í lífi einstaklingsins, langt fram yfir áverka eða eitthvað slíkt. Það hefur ævilöng áhrif á þá sem verða fyrir brotum af þessu tagi. Á þessu erum við smátt og smátt að átta okkur og við erum að bregðast við því. Ég vil að það komi skýrt fram að ég tel að margt sé vel gert. Það hefur margt breyst, við megum ekki gleyma því. En ég held að flestum, ef ekki öllum, sé ljóst að hægt er að gera enn betur til þess að draga úr eða koma í veg fyrir brot af þessu tagi með því að allir átti sig á því hvað má og hvað má ekki og hvaða afleiðingar það hefur ef menn gera það sem ekki má. Auðvitað er það þannig að í málum af þessu tagi erum við að stærstum hluta, þó alls ekki öllum, að tala um afbrot, um refsiverða háttsemi. Auðvitað togast þar á sjónarmið um að allir fái réttláta málsmeðferð, þar með taldir þeir sem eru sakaðir um glæpi af þessu tagi. Það verðum við að tryggja. En ég held að við getum alveg gert það samhliða því að, eins og hv. þingmaður orðaði það, við umvefjum þá sem fyrir þessum brotum verða til þess að þeir fái sem besta meðferð og að það sé dregið eins og nokkur kostur er úr erfiðri upplifun þessara aðila.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er að mörgu leyti sammála honum um að við erum að gera ýmsa góða hluti í þessu, en betur má ef duga skal. Við verðum líka að hugsa út fyrir kassann og passa okkur á því. Þeir einstaklingar sem lenda í þessari aðstöðu eru margir hverjir skaddaðir fyrir lífstíð. Því fyrr sem er gripið inn í og því fyrr sem eitthvað er gert fyrir þessa einstaklinga, því meiri líkur eru á því að ekki sé verið að eyðileggja líf þessa fólks það sem eftir er og að skaðinn verði varanlegt ör á sálarlífinu. Auðvitað verðum við líka að passa upp á það að hugað sé að því að þeir sem ekki fer á milli mála að fremja þessi afbrot haldi fullum réttindum í gegnum allt kerfið. Við erum á krossgötum. Ég held að við séum að breyta um sjónarhorn. Við erum á réttri braut með því sem hefur skeð að undanförnu með #metoo-hreyfingunni og því sem spratt upp úr henni. Við sjáum þetta smátt og smátt síast inn. Ef við höldum áfram á þessari braut og pössum okkur á því að einbeita okkur að því að koma í veg fyrir þessi brot og passa upp á þá sem lenda í þeim held ég að við séum á réttri vegferð og getum öll tekið þátt í því og stutt það.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, með síðari breytingum, um vatnsorkuver, vindbú. Með mér á frumvarpinu er hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Í 1. viðauka við lög um mat á umhverfisáhrifum er tilgreint hvaða framkvæmdir skuli háðar mati á umhverfisáhrifum. Í viðaukanum eru framkvæmdir flokkaðar í þrennt. Í flokki A eru þær framkvæmdir sem ávallt skuli háðar umhverfismati, í flokki B og flokki C eru framkvæmdir sem kunna að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og metið er í hverju tilviki með tilliti til eðlis, umfangs og staðsetningar hvort háðar skulu mati á umhverfisáhrifum eður ei. Í frumvarpi þessu er lagt til að vatnsorkuver með uppsett rafafl 200 kW eða meira verði færð úr flokki B í flokk A og verði því ávallt háð umhverfismati. Einnig er lagt til að stöðvar sem nýta vindafl til raforkuframleiðslu, vindbú svokölluð, með 2 MW uppsett rafafl eða meira, verði færðar úr flokki B í flokk A og verði einnig ávallt háðar umhverfismati. Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: Tvö frumvörp þessa efnis voru lögð fram á 149. löggjafarþingi, 869. og 875. mál og var Flokkur fólksins með þau mál á síðasta löggjafarþingi en í staðinn fyrir að hafa þau hvort í sínu lagi ákváðum við að setja þau saman í eitt frumvarp. Í gildandi lögum falla vatnsorkuver með uppsett rafafl 200 kW eða meira og stöðvar sem nýta vindafl til raforkuframleiðslu, vindbú, með uppsett rafafl 2 MW eða meira í flokk B í 1. viðauka. Samkvæmt 1. mgr. 1. viðauka skal meta framkvæmdir sem falla undir B- og C-flokk í hverju tilfelli fyrir sig og af því leiðir að ekki er skylt að framkvæma mat á umhverfisáhrifum við slíkar framkvæmdir. Framkvæmdir við gerð og rekstur fallvatnsvirkjana og vindbúa kunna að hafa í för með sér veigamikil áhrif á lífríki og náttúru. Óánægja ríkir með núverandi fyrirkomulag þar sem virkjanir undir 10 MW rafafli hafa hlotið framkvæmdaleyfi án þess að umhverfismat hafi farið fram. Þá geta vindmyllur með 2 MW aflgetu verið töluvert stórar og því verið áberandi í umhverfinu sem eitt og sér getur valdið ýmiss konar röskunum. Því er lagt til að öll vatnsorkuver með uppsett rafafl 200 kW eða meira og stöðvar sem nýta vindafl til raforkuframleiðslu, hin svokölluðu vindbú, með uppsett rafafl 2 MW eða meira falli undir flokk A í 1. viðauka og framkvæmdaleyfi verði samkvæmt því ávallt háð mati á umhverfisáhrifum. Virðulegi forseti. Hvers vegna skyldi nú þetta ekki vera gert? Hér er t.d. ekki verið að tala um sumarhúsaeigendur og aðra sem vilja virkja bæjarlækinn eða vera með litlar smávirkjanir til eigin nota. Hér er ekki verið að tala um umhverfismat á þeim virkjunum, alls ekki. Hér er verið að tala um virkjanir sem í rauninni eru miklu stærri og sannarlega bendir flest til þess að þær séu alls ekki einungis til einkanota heldur til að reyna að selja inn á kerfið eða eitthvað annað. Það er algjörlega kristaltært í augum Flokks fólksins að náttúran á að fá að njóta vafans þegar við erum að tala um þessi mál. Nú ætlar maður kannski að fara út í samsæriskenningarnar. Ég veit ekki hversu langt má ganga í þeim, virðulegi forseti. En hvað er það sem veldur því að haldið er verndarhendi yfir svona virkjunum, t.d. raforkuvirkjunum sem eru undir 10 MW? Hvað verður þess valdandi? Núna erum við að berjast fyrir því að halda t.d. okkar eigin Landsvirkjun en nú er þegar komið á daginn að Samtök iðnaðarins voru að gefa það út núna nýverið að það sé kannski tímabært að fara að stokka upp Landsvirkjun, ekki satt? Með 70% markaðshlutdeild og annað slíkt. Hvað er það sem veldur því að í framtíðarraforkustefnu, þar sem við erum búin að innleiða orkupakka eitt, tvö og þrjú og á leiðinni eru orkupakkar fjögur og fimm, skulum við ekki skilyrðislaust setja t.d. framleiðslustofnanir, vatnsorku- og vindbú, í umhverfismat þegar bersýnilega er verið að virkja til meiri nota en eigin afnota? Flokkur fólksins áttar sig ekki alveg á því. Við viljum að náttúran fái að njóta vafans. Við viljum ekki að menn séu með 9,99 MW raforkuvirkjun en ef hún er 10,01 MW verði hún að fara í umhverfismat. Einhvers staðar setjum við mörkin og við teljum þetta sanngjarnt og eðlilegt í ljósi umræðunnar, í ljósi framtíðarraforkustefnu. Þess vegna vænti ég þess að vel verði tekið í málið, sérstaklega af náttúruverndarsinnum og öðrum þeim sem tala fyrir náttúrunni.
Virðulegi forseti. Ég vildi koma hingað upp því að mig undrar svolítið þetta frumvarp frá hv. þingmönnum Flokks fólksins. Ég er eiginlega svolítið hinum megin þar sem ég myndi frekar vilja einfalda og létta á umhverfi smávirkjana - nú ætla ég kannski að einbeita mér að smávirkjunum þar sem ég þekki þær betur - og létta umsóknarferlið sem snýr að þeim. Það er ekki svo einfalt að maður byggi smávirkjun upp á nærri 10 MW án þess að fara í nokkurt mat. Það er alveg skýrt að allar smávirkjanir undir 200 kW heyra undir leyfisveitingakerfi sveitarfélaganna. Þar undir geta náttúrlega fallið allar smávirkjanir og bændavirkjanir til eigin nota, það er rétt. En smávirkjanir sem hafa uppsett afl undir 200 kW kunna einnig að vera tilkynningarskyldar til Skipulagsstofnunar og það er heilmikið ferli sem fylgir þeim einnig. Við erum náttúrlega tala um náttúruvernd og loftslagsmál í sama vetfangi en smávirkjanir eru umhverfisvænir orkugjafar og stuðla að minni útblæstri óæskilegra efna. Mannvirki og náttúrurask eru nær að fullu afturkræf. Þetta eru rennslisvirkjanir. Þarna er ekki landsvæði drekkt undir uppistöðulón. Þegar maður kemur að svona smávirkjun ber ekki mikið á þeim. Ég get nefnt dæmi. Ég kom að Húsafelli núna í haust og þar eru fjórar virkjanir í sömu ánni og það þurfti virkilega að benda mér á hvar þær væru til þess að ég áttaði mig á því. Það er bara verið að nýta það rennsli sem er til staðar, ekki að búa til nein lón eða stór mannvirki. Stöðvarhúsin eru kannski á við litla sumarbústaði. Þannig að við erum svolítið að gera hér úlfalda úr mýflugu. Við ættum frekar að reyna að byggja undir þessa starfsemi sem víðast því við erum með því að styrkja dreifikerfið sem er víða mjög veikt. Ég hef bent á það áður í þessum stól að við gætum styrkt dreifikerfið og þar með lækkað rekstrarkostnað. Það væri ein leið til þess að jafna raforkukostnað í dreifbýli sem er orðinn fjórðungi hærri en í þéttbýli. En ef við komum á virkjunum sem eru meiri en 200 kW eru þær tilkynningarskyldar til Skipulagsstofnunar og þá tekur við heilmikið ferli. Ég hef fylgst með t.d. virkjunum sem er verið að byggja fyrir vestan og eru 400–600 kW. Það má segja að nær allar virkjanir á Vestfjörðum séu smávirkjanir. Við erum ekki með það stórar virkjanir. Ég held að það megi segja að þetta séu allt virkjanir sem eru mjög náttúruvænar, ef við getum kallað það svo, og öll mannvirki. Það eru nokkrir tugir virkjana um allt land og miðgildi þeirra að stærð er líklega um og undir 1 MW. Þær eru ekki mikið stærri en það þótt hægt sé að gera þær stærri. Til að ráðast í gerð 400 kW virkjunar þarf maður að fara til Skipulagsstofnunar og þá tekur við heilmikið ferli. Maður þarf að standa skil á gróðri í kringum svæðið, þó að röskunin sé ekki meiri en á við að rækta eitt tún í landi bónda. Ef landið liggur að á þarf að skoða hvort einhver áhrif verði á vatnalíf og silungsveiði og aðra veiði. Það þarf að telja fugla. Þetta tekur nokkur ár. Ég veit til þess að virkjanir í stærri kantinum - þá erum við að tala yfir 1 MW - hafa frekar farið í umhverfismat en að leggja í tvíhliða kostnað því að þetta hefur stundum verið sent til baka frá Skipulagsstofnun. Síðan er náttúrlega allt ferlið kæranlegt, eins og annað. Þessir aðilar hafa lagt í fullt umhverfismat til að einfalda fyrir sjálfum sér kerfið og minnka kostnað. Við erum að tala um aukna eftirspurn eftir raforku um allt land. Það gengur illa að byggja upp flutningskerfi okkar til þess að dreifa því rafmagni sem þegar er framleitt í stórum virkjunum. Við erum að tala um mjög viðkvæm svæði eins og Vestfirði. Við erum að tala um Snæfellsnes, og fyrir austan og norðan, alls staðar er hægt að virkja með smávirkjunum sem hverfa hreinlega í umhverfið og eru mjög styrkjandi fyrir dreifikerfið. Þegar öllu þessu er lokið, þegar búið er að telja fiskana og athuga gróðurinn og fuglalífið, þá fer þetta allt inn í Skipulagsstofnun til skoðunar og þeir geta svo aftur sent það til baka og krafist frekara umhverfismats eða mats á umhverfinu og jafnvel farið út í heildstætt umhverfismat. Síðan er hægt að kæra ákvörðun Skipulagsstofnunar um matsskyldu til umhverfisráðherra og þá gefst lögvörðum hagsmunaaðilum náttúrlega tækifæri til að gera athugasemdir. Ferlið allt í kringum smávirkjanir er mjög flókið. Ég hef í undirbúningi þingsályktunartillögu sem gengur frekar út á að einfalda þetta til þess að styrkja dreifikerfið, til að efla atvinnusköpun í dreifðum byggðum. Við ættum frekar að horfa til Norðmanna: Allar smávirkjanir undir ákveðnum megavattafjölda heyra þar bara undir orkustofnun. Hún fer yfir þetta ferli. Við erum alltaf svolítið kaþólskari en páfinn þegar kemur að öllum leyfisveitingum og reglum en þeir treysta orkustofnun sinni til að fjalla um þetta. Það held ég að við gætum alveg gert hérna vegna þess að við erum komin með töluverða reynslu, margra áratuga reynslu, af smávirkjunum og gerð þeirra og hvað þær gera fyrir okkur. Ég held að við ættum að fara okkur hægar og fara jafnvel yfir á hinn endann og skoða frekar hvernig við getum létt undir með og byggt upp atvinnusköpun sem á sér stað um allt land.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir þessa ræðu. Létta, einfalda og auðvelda, segir hv. þingmaður, og hún segir að hún sé að undirbúa allt öðruvísi þingsályktunartillögu. Það er kannski ástæðan fyrir því að ég og hv. þingmaður erum alls ekki í sama flokki, við lítum hlutina gjörólíkum augum. Hún talar um að það væri huggulegt að stíga í spor Norðmanna og treysta Orkustofnun. Ég treysti Landsvirkjun 100% til að framleiða allt það rafmagn sem við þurfum, svo og Landsneti 100% til að koma á því öfluga dreifikerfi sem er nú þegar í uppbyggingu. Hv. þingmaður var með mér í atvinnuveganefnd í fyrra þegar mér hlotnaðist sá heiður að vera þar varaformaður. Við heimsóttum t.d. Landsnet og sáum þau stóru markmið sem þeir eru þar með, þannig að ég mun ekki ætla að þegar upp verði staðið eigum við ekki eftir að geta státað af glæsilegu dreifikerfi raforku, hvort sem það er til Vestfjarða eða á Suðurnesin þar sem vandræðin eru eða á Norðausturlandið þar sem við erum líka með vanda. Við vitum að það er mikið í gangi hvað lýtur að því. Þegar kemur hins vegar að þessu mati segi ég fyrir mína parta: Ég er afskaplega mikill náttúruunnandi og jafnræðissinni á margan hátt. Ég fæ ekki séð neitt að því að vindbú með 2 MW uppsettu rafafli, þar yfir, fari í umhverfismat. Alls ekki. Ég þakka líka hv. þingmanni fyrir alla þessa fræðslu um hvernig þessi mál ganga fyrir sig og þau mörgu ár sem þau taka, ég hafði ekki áttað mig á því að þetta væri margra ára „prósess“. Það er eiginlega með ólíkindum að nokkrum skuli yfir höfuð láta sér detta þetta í hug. En hér er bara verið að segja að þeir sem þurfa þetta til eigin nota geti sannarlega bara reist sitt litla raforkuver við sinn sumarbústað, punktur og basta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið. Dreifikerfið og flutningskerfið eru náttúrlega sitt hvað og það er Landsnet sem sér um flutningskerfið. Dreifikerfið er á ábyrgð Rariks og Orkubús Vestfjarða. Það er víða veikt. Það dreifikerfi sem við búum við er veikt fyrir margra hluta sakir. Við þurfum að styrkja það. Við þurfum að styrkja þrífösun rafmagns og við þurfum að styrkja kerfið þar sem það er. Það nær mjög langt og nær í margar áttir. Þar koma inn smávirkjanir til að styrkja það því að smávirkjanir koma bara inn á dreifikerfið. Ég held að við séum bara hvor á sinni línunni með þetta, enda hvor í sínum flokknum. En ég er mikill náttúruverndarsinni. Þess vegna vil ég byggja undir þessa starfsemi fremur en að byggja kannski eitthvað á borð við Kárahnjúkavirkjun sem er svo miklu stærri og hefur svo miklu meiri og víðtækari áhrif á umhverfið. Ekki það að við þurfum ekki líka á því að halda. En þetta kerfi held ég að byggi sérstaklega undir raforkuöryggi um allt land. Síðan er líka að 400 eða 600 kW eða 2 MW virkjun er nánast ekki sýnileg þegar framkvæmdum er lokið og við erum bara að nýta það rennsli sem fyrir er en ekki að safna í uppistöðulón og pípurnar eru náttúrlega neðan jarðar. Síðan rís lítið stöðvarhús fyrir neðan sem mætti kannski halda þegar maður keyrir fram hjá að væri lítill sumarbústaður.
Virðulegi forseti. Ég þakka Höllu Signýju Kristjánsdóttur hjartanlega fyrir að leiðrétta mig, að ég skuli ruglast á dreifikerfi og flutningskerfi. Eitt er þó alveg víst að engu verður dreift frá Rarik ef það er ekki til flutningskerfi sem Landsnet byggir fyrir þá. Við hljótum að geta verið sammála um það. Annað er hitt að hv. þingmaður segist vera mikill náttúruverndarsinni og þá get ég náttúrlega ekki með nokkru lifandi móti áttað mig á því hvað sé athugavert við að hlutirnir fari í umhverfismat þannig að náttúran fái að njóta vafans. Ég held að ef hlutirnir eru eðlilegir og allt er í lagi og engum vafa undirorpið og ekki er verið að ganga á náttúruna að einu eða neinu leyti muni þetta umhverfismat ganga í gegn og viðkomandi getur þá reist sínar smávirkjanir sem hv. þingmaður telur að séu jafnvel grundvöllurinn að raforkuöryggi Íslendinga. Ég tel að við búum nú að mun stærra og öflugra kerfi en svo að við þurfum að reiða okkur á smávirkjanir. Ég a.m.k. vona að svo sé. Þannig að ég er enn á þeim stað að ég geri mér grein fyrir því að yfir 30% af framleiddri orku skilar sér ekki þangað sem hún ætti að skila sér af því að við höfum ekki enn þá getað reist lagnir sem til þarf til þess að geta dreift henni um landið. Ég er enn þá stödd þar.
Virðulegi forseti. Já, við verðum náttúrlega bara að vera sammála um að vera hvor á sínum endanum. Við hljótum að ná saman að lokum. En ég er hérna t.d. með smábækling frá Skipulagsstofnun með leiðbeiningum um tilkynningaskyldar vatnsaflsvirkjanir með uppsett afl að 10 MW. Ef flett er í gegnum hann sést að það er ekkert einfalt að setja upp smávirkjun. Það kostar og það þarf að fara í heilmikið umhverfismat [[Gripið fram í.]]þó að það sé ekki hið stóra umhverfismat sem við tölum um. Og þessar virkjanir geta haft, svo ég endurtaki mig, minni áhrif en einhver mannvirki sem standa þar við hlið. Ég get nefnt dæmi. Ég fór til Akureyrar um daginn. Þar í miðjum kaupstaðnum stendur virkjun, smávirkjun. Maður sér bara stöðvarhúsið sem er við veginn, sem er bara lítið og nett með fallegum arkitektúr. Hinum megin við ána er steypustöð og af henni er umtalsvert meiri sjónmengun en þessari litlu virkjun. Ég held við séum að gera úlfalda úr mýflugu í þessum efnum. En það er gott að þessi mál séu til umfjöllunar og það skiptir máli að við finnum góðan farveg fyrir smávirkjanir um allt land.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp Flokks fólksins um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum, með síðari breytingum, um vatnsorkuver og vindbú. Við erum að biðja um að smávirkjanir undir 10 MW í vatni og 2 MW í vindbúum fari í umhverfismat. Hvers vegna? Jú, það segir sig sjálft. Ný kynslóð er að vakna upp við það að náttúran þarf að hafa forgang og á að vera númer eitt, tvö og þrjú. Áðan var talið upp í sambandi við náttúruna og matið að ef þetta væri gert eins og við setjum það upp í frumvarpinu þyrfti að fara að huga að lífríkinu, fiskum og fuglum. Ég myndi segja að inni í því ættu að vera fleiri gerðir lífríkja svo sem skordýr og fleira sem svona smávirkjanir munu hafa áhrif á við árbakka. Það stakk mig þegar hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir sagði áðan að setja mætti tvö eða þrjú stöðvarhús við á og það sæist varla, þetta væri bara eins og einn sumarbústaðir. Hún orðaði það sem svo að þetta væri eins og eitt tún á bóndabæ. Við vitum það líka að eitt tún þýðir jafnvel framræslu mýrar. Við erum einmitt að snúa því við út af bindingu koltvísýrings. Öll svona röskun á lífríki vatnsfalla hefur áhrif. Okkur ber skylda til þess að sjá til þess að þannig sé að farið að ekki sé verið að rústa náttúrunni. Við vitum aldrei hvað er til staðar á þeim stað sem við ætlum að skella niður virkjun. Þar geta verið ýmis verðmæti, t.d. söguleg. Við vitum það ekki. Það hefur komið í ljós að þegar er byrjað að grafa einhvers staðar geta komið upp sögulegar minjar. Við vitum líka að það getur verið ýmislegt annað í náttúrunni sem er einstakt á viðkomandi stað sem við værum þá að eyðileggja fyrir næstu kynslóð. Við eigum ekki að gera það. Það furðulegasta er að náttúran sé ekki númer eitt, tvö og þrjú látin njóta vafans og ekki sé búið að sjá til þess að dreifikerfi og flutningskerfi séu þannig úr garði gerð að við nýtum þá orku sem við höfum eins vel og hægt er, nýtum hana bara 100%. Við eigum að byrja á réttum enda og sjá til þess að ekki tapist orka bara vegna þess að við erum ekki með nógu gott flutningskerfi. Það er ýmislegt sem fylgir virkjunarkostum, sérstaklega ef við tökum líka vindorkuna. Við erum með spaða til að knýja og framleiða vindorku. Við vitum nú þegar að þetta veldur gífurlegum fugladauða. Þetta er sjónmengun. Við vitum að framþróunin er hröð. Það er byrjað að fjalla um sjávarfallavirkjanir og einnig erum við með varmaorkuskipti í farvatninu. Framtíðin er að finna upp nýjar aðferðir til að framleiða orku. Mannskepnan hefur undanfarin 200–300 ár valdið mesta skaða á náttúrunni sem hefur orðið í gegnum árþúsundin. Við virðumst algerlega stjórnlaus í því að valda náttúrunni óafturkræfum skaða. Þess vegna ber okkur skylda til að vera í samræmi við náttúruna. Ef við ætlum að virkja foss hefur það sjónræn áhrif. Það hefur áhrif hvar við setjum niður vindmyllur. Við þurfum að hugsa: Erum við að setja þær niður á berar klappir þar sem er ekkert fuglalíf og enginn skaði hlýst af eða erum við að setja þær þar sem þær geta valdið stórskaða? Þess vegna er umhverfismat nauðsynlegt. Það er á hreinu að þótt virkjun sé tekin út í umhverfismati mun það ekki stoppa hana ef hún er þeirrar gerðar að hún valdi lágmarksskaða á náttúrunni og megi fjarlægja hana nánast skaðalaust. Ég segi fyrir mitt leyti að við eigum að samþykkja frumvarpið því að með því tökum við málstað náttúrunnar og það er það sem við þurfum að gera. Um það er krafa í þjóðfélaginu í dag, sérstaklega hjá börnunum okkar, að við höfum náttúruna númer eitt, tvö og þrjú og hugsum okkar gang áður en við völdum tjóni á henni.
Ég flyt frumvarp til laga um breytingu á barnaverndarlögum og almennum hegningarlögum. Fyrsti flutningsmaður er hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir og meðflutningsmenn eru hv. þm. Helga Vala Helgadóttir og sú sem hér stendur. Í I. kafla, um breytingu á barnaverndarlögum, segir að ríkissaksóknari skuli láta Barnaverndarstofu í té afrit dóma, þegar sakfellt sé fyrir brot á XXII. kafla almennra hegningarlaga sem beinist gegn einstaklingi sem ekki hefur náð 18 ára aldri, um leið og endanlegur dómur hefur fallið. Eins og segir í greinargerð var frumvarpið áður flutt á 149. löggjafarþingi og 148. löggjafarþingi og er nú endurflutt efnislega óbreytt. Í umræðunni um kynferðisafbrot gegn börnum hafa oft komið upp vangaveltur um hvernig best skuli hagað eftirliti og meðferð dæmdra kynferðisbrotamanna með barnagirnd á háu stigi. Mikilvægt er að leggja mat á hvort líklegt sé að hinn brotlegi brjóti af sér á ný og í því samhengi er alvarleiki brots ekki góður mælikvarði. Að mati fagaðila er áreiðanlegasta tækið í þessum efnum svokallað áhættumat, sérstakt sálfræðilegt mat sem framkvæmt er til þess að leggja mat á hversu líklegt er að viðkomandi brjóti af sér aftur. Það er mat flutningsmanna að mikilvægt sé að öllum sem dæmdir eru fyrir kynferðislegt ofbeldi gegn barni verði gert skylt að undirgangast slíkt mat. Ef menn teljast líklegir til þess að brjóta af sér á ný er nauðsynlegt að fylgjast sérstaklega með þeim eftir að afplánun lýkur. Barnaverndarstofa hefur frá árinu 2009 látið framkvæma áhættumat af þessu tagi á þeim sem eru á barnsaldri og gerst hafa sekir um óviðeigandi kynferðislega hegðun. Þó að rannsóknir hafi sýnt að ítrekunartíðni kynferðisbrota sé tæplega 20% hjá þeim sem ekki fá meðferð eru þeir sem brjóta af sér kynferðislega samt mislíklegir til að brjóta af sér aftur. Áhættumat er því leið til að meta hættuna sem stafar af tilteknum einstaklingi í tengslum við afbrot af ýmsu tagi. Markmiðið með áhættumati er því að spá fyrir um hvort afbrotamaður brjóti aftur af sér og, ef ástæða þykir til, að bregðast við niðurstöðunni með viðeigandi hætti til að reyna að koma í veg fyrir að það gerist. Áhættumat, eins og það er best framkvæmt, gerir því meira en að spá fyrir um hegðun, það hjálpar einnig meðferðar- og eftirlitsaðilum að taka saman þær upplýsingar sem nota þarf til að búa til meðferðar- og stuðningsáætlun. Í áhættumati koma einnig fram nauðsynlegar upplýsingar fyrir refsivörslukerfið þegar ákvörðun um skilyrði reynslulausnar er tekin og hvaða þarfir þarf að uppfylla hjá afbrotamönnum til að vernda almenning og draga þar með úr líkum á ítrekun afbrota. Þá hafa rannsóknir sýnt að ítrekunartíðni þeirra sem hafa hlotið dóm fyrir kynferðisbrot er mjög mismunandi eftir áhættuflokkum. Til að mynda er ítrekunartíðni 10 árum eftir afplánun hjá einstaklingi sem er í lítilli áhættu 9% samanborið við 45% hjá einstaklingi sem metinn var í mikilli áhættu. Mikið er því unnið með því að veita einstaklingum í mikilli áhættu bæði stuðning og eftirlit. Víða erlendis hefur verið tekið upp eftirlits- og stuðningskerfi sem beinist að dæmdum kynferðisbrotamönnum og ætlað er að varna ítrekun brota og stuðla þannig að aukinni vernd barna. Nefna má t.d. Bretland en þar hefur verið gripið til sérstakra ráðstafana sem taka yfir þá þætti sem nefndir hafa verið hér að framan. Um er að ræða samstarf opinberra aðila þar sem haldin er þrískipt skrá yfir einstaklinga sem 1) hafa hlotið dóm, 2) eru á reynslulausn og 3) eru metnir í mestri hættu á að brjóta af sér á ný. Fylgst er sérstaklega með þeim sem eru metnir í mestri hættu. Er verkefnið nefnt á ensku Multi-Agency Public Protection Arrangement. Vísir að slíku fyrirkomulagi er í 36. gr. barnaverndarlaga þar sem kveðið er á um aðrar ráðstafanir barnaverndarnefnda. Í þessu frumvarpi verður leitast við að styrkja þær heimildir sem eru í barnaverndarlögum til að tryggja öryggi barna. Er framkvæmd eftirlitsins, sem lögð er til í frumvarpi þessu, svipuð framkvæmdinni í Bretlandi þó að hún gangi ekki jafn langt, t.d. er ekki gert ráð fyrir því að haldin verði sérstök skrá yfir alla kynferðisafbrotamenn sem hljóta dóm og ekki er lagt til að hægt sé að leita til dómara eftir að dómur hefur fallið í þeim tilgangi að fá sérstakan dóm um öryggisráðstafanir. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur í tveimur málum talið að fyrirkomulag mála þar brjóti ekki í bága við mannréttindasáttmála Evrópu. Í frumvarpi þessu er lagt til að auk orðalagsbreytinga á 1. mgr. 36. gr. barnaverndarlaga verði nýju ákvæði, 36. gr. a, bætt við VII. kafla laganna þar sem kveðið er á um aðrar ráðstafanir barnaverndarnefnda og að jafnframt verði nýju ákvæði bætt við VII. kafla almennra hegningarlaga, 64. gr., þar sem kveðið er á um öryggisráðstafanir, sviptingu borgararéttinda og upptöku eigna. Með þessum breytingum telja flutningsmenn að Barnaverndarstofu verði gert kleift að rækja skyldur sínar með því að geta gert barnaverndarnefndum viðvart þegar einstaklingar sem veruleg hætta kann að stafa af flytja í umdæmi þeirra, viðhafa sérstakar öryggisráðstafanir þegar dómari telur þá hættulega og tryggja þannig betur öryggi barna. Slíkar öryggisráðstafanir koma til að mynda í veg fyrir að dæmdir kynferðisbrotamenn, sem taldir eru hættulegir börnum, geti breytt nafni sínu í þjóðskrá án þess að vitneskja sé hjá hinu opinbera um nafnbreytinguna. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. barnaverndarlaga getur Barnaverndarstofa tilkynnt viðkomandi barnaverndarnefnd ef maður sem veruleg hætta er talin stafa af flytur í umdæmi hennar. Barnaverndarstofa hefur hins vegar engin úrræði samkvæmt barnaverndarlögum til þess að fá vitneskju um hvar þeir einstaklingar sem ætla má að veruleg hætta geti stafað af dveljast og hefur því í raun ekki möguleika til þess að upplýsa barnaverndarnefndir um að slíkir einstaklingar hafi flutt í umdæmi þeirra. Ekki eru heldur ákvæði í lögum sem heimila sérstakar öryggisráðstafanir gagnvart einstaklingum sem taldir eru hættulegir og líklegir til að brjóta aftur af sér. Lagt er til að Barnaverndarstofa fái upplýsingar um það frá ríkissaksóknara án tafar þegar fallið hefur endanlegur dómur þar sem einstaklingur hefur gerst sekur um kynferðisbrot gegn einstaklingi undir 18 ára aldri. Einnig er gert ráð fyrir því að áður en dómur fellur liggi fyrir áhættumat á einstaklingnum, sem heimilt er að gera samkvæmt lögum um meðferð sakamála, sem m.a. fjallar um hversu líklegt er að viðkomandi brjóti af sér að nýju. Ef niðurstaða þess áhættumats bendir til þess að veruleg hætta kunni að stafa af viðkomandi einstaklingi getur dómari ákveðið að yfirvöldum sé heimilt að viðhafa sérstakar öryggisráðstafanir gagnvart viðkomandi eftir að afplánun lýkur og að Barnaverndarstofa stýri þeirri framkvæmd. Gerir frumvarpið ráð fyrir samstarfi Fangelsismálastofnunar, Barnaverndarstofu, lögreglu, heilbrigðisyfirvalda og félags- og barnaverndaryfirvalda þar sem viðkomandi býr í þeim tilvikum þegar dómari telur rétt að slíkar öryggisráðstafanir verði viðhafðar. Er þannig gert ráð fyrir að Barnaverndarstofu verði gert viðvart þegar afplánun lýkur og hún fái jafnframt upplýsingar um dvalarstað einstaklings auk þess sem tilkynna þurfi stofunni ef breytingar verða á dvalarstað. Ef farin er þessi leið hefur Barnaverndarstofa möguleika á því að láta barnaverndarnefnd vita ef maður sem ætla má að veruleg hætta stafi af flytur í umdæmi hennar, líkt og ákvæði 36. gr. barnaverndarlaga gerir ráð fyrir. Frumvarpið gerir jafnframt ráð fyrir að Barnaverndarstofa, í samráði við lögreglu og félags- og barnaverndaryfirvöld á hverjum stað, geri þær öryggisráðstafanir sem nauðsynlegar eru hverju sinni. Nú hef ég lesið hér greinargerð með frumvarpinu og ætla ég ekki að fara út í ítarlegar útskýringar á hverri grein fyrir sig. Flutningsmenn óska eftir að þetta frumvarp fari til velferðarnefndar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, með síðari breytingum. Mál þetta varðar gengishagnað. Þarna kemur að vísu í salinn aðalmaðurinn, sá sem á þetta frumvarp, sá sem ég hljóp í skarðið fyrir, eins og ég hef gert svo oft áður. Þetta mál lætur ekki mikið yfir sér. Það er eingöngu verið að breyta skylduákvæði í heimildarákvæði en það er þannig í lögum um tekjuskatt að þar segir að draga skuli gengistap frá gengishagnaði ársins og færa mismuninn til tekna sem gengishagnað. Með lögum nr. 61/2008 bættist við ákvæðið sú regla að mismuninn skyldi færa til tekna með jafnri fjárhæð í þrjú ár frá og með því reikningsári þegar gengishagnaður fellur til. Það er sem sagt skylda að dreifa þessu með jöfnum hætti á þrjú ár en frumvarpið gengur út á að það verði eingöngu heimilt. Það sé sett heimildarákvæði frekar en að það sé skylda. Þessi kvöð verði felld niður og í stað þess verður um valfrjálsa heimild að ræða þannig að fyrirtækjunum er heimilt en ekki skylt að dreifa greiðslu skatts af gengishagnaði í allt að þrjú ár. Frumvarpið hefur engin áhrif á tekjur ríkissjóðs og því þurfa menn ekki að hafa áhyggjur af því. Þetta mun flýta greiðslu undir flestum kringumstæðum, flýta greiðslu skatts af gengishagnaði, sem ætti þá að vera betra fyrir ríkissjóð.