Borist hafa bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum frá Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, á þskj. 1278, um biðtíma og stöðugildi sálfræðinga, og á þskj. 1277, um biðtíma og stöðugildi geðlækna.
Forseti vill upplýsa að í samræmi við nýjar reglur um samkomutakmarkanir verða eftirtaldar breytingar gerðar á sóttvarnareglum á Alþingi, þetta er samkvæmt tillögu forseta og viðbragðsteymisins og var kynnt í forsætisnefnd í morgun: Í fyrsta lagi verður grímunotkun á fundasvæði ekki lengur skylda heldur tilmæli. Eru þau tilmæli sérstaklega áréttuð í tilviki atkvæðagreiðslna ef menn sitja lengi á þingfundasvæðinu. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að nefndafundir haldi áfram í gegnum fjarfundarbúnað, en kjósi nefndir að halda staðfund, sem þeim er þá frjálst, verður grímuskylda hjá öllum nefndarmönnum. Leiðir það af sjálfu í samræmi við núgildandi takmarkanir, ef menn sitja lengi í afmörkuðu rými þá gildir áfram grímuskylda. Í þriðja lagi er létt á takmörkunum hvað varðar gestakomur. Þær skulu þó tengjast þingstörfunum og ekki vera skoðunar- eða kynnisferðir eingöngu fyrir gesti þingmanna. Í fjórða og síðasta lagi er reiknað með að frá og með 15. júní geti þátttaka þingmanna í alþjóðastarfi farið fram með venjulegum hætti, þar með talið ferðalög, eftir því sem hefðbundið funda- og ráðstefnuhald hefst á nýjan leik.
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar-, og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Síðustu daga hafa birst frekar ónotalegar fréttir af hópi sem kallar sig skæruliðadeild og starfar innan stórs sjávarútvegsfyrirtækis og er til í að beita alls kyns meðulum til að koma höggi á fólk sem þau telja andstæðinga sína. Hópurinn ræðir m.a. sín á milli að beita sér í kosningum í stéttarfélagi, veltir því sama fyrir sér varðandi prófkjör einstakra stjórnmálaflokka, kortleggur ummæli blaðamanna, listamanna, embættis- og stjórnmálamanna og beitir sér gegn þeim. Ég geri ráð fyrir því að forsætisráðherra hafi fylgst með þessu og fyllst óhug eins og margir landsmenn. Við skulum hafa það á hreinu að hér er ekki um að ræða einangrað tilvik endilega heldur fyrirbæri sem er nýtt og aðferð sem er nýtt víðar í grófri sérhagsmunagæslu. Þetta verður hins vegar að kenna okkur að það þarf að bregðast við þróun sem skekkir atvinnulífið, bjagar umræðuna, veikir stjórnmálin og grefur undan lýðræðinu og við þurfum að bregðast við áður en það verður of seint. Það verður hins vegar ekki gert með því að veikja Samkeppniseftirlitið, leggja niður skattrannsóknarstjóra eða draga kerfisbundið tennurnar úr eftirlitsstofnunum. Það verður gert með því að styrkja þær. Það verður gert með vandaðri lagasetningu og það verður gert með nýrri stjórnarskrá sem tryggir rétt fjöldans. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Telur hún að lýðræðinu stafi ógn af vinnubrögðum af þessu tagi? Telur hún að þau geti veikt eftirlitsstofnanir og fjölmiðla og leitt til þess að sérhagsmunir verði settir ofar almannahagsmunum? Og síðast en ekki síst: Er hún tilbúin að styðja breytingar á auðlindaákvæði sínu í ljósi þessara frétta þannig að tímabinding allrar nýtingarsamninga verði áskilin?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á framgöngu Samherja. Ég held að við hv. þingmaður séum algjörlega sammála um að þessi framganga er auðvitað algerlega óboðleg, óeðlileg og á ekki að líðast í lýðræðissamfélagi. Þannig er það. Við þurfum að átta okkur á því að aðilar sem eru í forystu fyrir jafn stórt fyrirtæki og þarna er um að ræða bera ábyrgð gagnvart samfélagi sínu og þetta er ekki að bera ábyrgð gagnvart samfélaginu. Svona gera menn einfaldlega ekki. Hvað getum við gert og hvað hefur verið gert? Ég held að þegar við lesum um atburðarás eins og þá sem við höfum verið að lesa hvað varðar tilraunir til að hafa áhrif á kjör í Blaðamannafélagi Íslands þá sé full ástæða til þess að skoða stöðu þeirrar stéttar í fjölmiðlalögum. Ég minni á það að þegar fjölmiðlalögin voru samþykkt á sínum tíma, 2011, var gert ráð fyrir heildarendurskoðun þeirra innan tiltekins tíma og þar voru gerðar ákveðnar breytingar hvað varðar réttarstöðu blaðamanna. En hlutirnir breytast hratt. Annað atriði sem ég hef nefnt eru skoðanaauglýsingar, sem eru þá ekki auglýsingar stjórnmálaflokka því að um flokkana gilda aðrar reglur heldur auglýsingar þar sem margháttaðir hagsmunaaðilar nýta þann miðil til að koma viðhorfum á framfæri. Það er því mjög margt sem ber að skoða en ég held að við megum heldur ekki gleyma því hvað við höfum verið að gera því að við höfum verið að stíga mjög mikilvæg skref; lög um vernd uppljóstrara, lög um varnir gegn hagsmunaárekstrum, ný upplýsingalög. Allar miða þessar breytingar að því að efla gagnsæi og gagnsæi er undirstaða þess að við séum með öflugt lýðræðissamfélag. Hvað varðar auðlindaákvæði í stjórnarskrá þá er það mál núna til meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég hef litið svo á að orðalag [[Forseti hringir.]]þessa ákvæðis sé skýrt, þ.e. að heimildirnar verði ekki afhentar með varanlegum hætti sem merkir þá að þær eru tímabundnar eða uppsegjanlegar. En mér finnst [[Forseti hringir.]]bara eðlilegt að þingið núna taki þá umræðu á réttum vettvangi sem er í nefndinni.
Herra forseti. Ég hefði kosið að hæstv. ráðherra svaraði skýrar, hvort hún væri tilbúin til að fallast á tímabundnar heimildir skilyrðislaust. Fyrr í vetur voru hugmyndir evrópskra stórliða í knattspyrnu um 15 liða ofurkeppni þar sem liðin þurftu ekki að óttast að falla úr keppni en nutu alls peningaávinningsins. Einn af þeim sem steig fram og gagnrýndi svona fyrirkomulag var einmitt hæstv. forsætisráðherra, en sami forsætisráðherra vill núna festa í sessi einhvers konar ofurdeild nokkurra sjávarútvegsrisa með því að leggja fram auðlindaákvæði í stjórnarskrá sem gerir ekki ráð fyrir tímabundnum nýtingarsamningum. Hefur ráðherra meiri áhyggjur af ægivaldi nokkurra evrópskra knattspyrnuliða en þessara ofurrisa í sjávarútvegi? Eða vill hún styðja breytingar sem miða að því að áskilja tímabindingar í stjórnarskrá?
Herra forseti. Nú þykir mér hv. þingmaður falla í sömu gryfju og sá aðili sem nú rekur miklar skoðanaauglýsingar gegn þessu frumvarpi og heldur þar því fram að ég vilji afhenda stórútgerðinni nýtingarheimildir varanlega. Hv. þingmaður veit vel að það er ekki það sem stendur í því ákvæði sem er hér til umfjöllunar, heldur er einmitt verið að undirstrika að þessar heimildir verði ekki afhentar með varanlegum hætti. Það þýðir að þær eru annaðhvort tímabundnar eða uppsegjanlegar. Á það sama að gilda um allar nýtingarheimildir óháð gerð auðlindar? Það er kannski stóra spurningin sem við stöndum frammi fyrir þegar um er að ræða til að mynda landgæði sem yfirleitt eru afhent til einnar aldar í senn en þó ekki varanlega. Þetta er það sem við höfum auðvitað rætt mikið. Mér finnst mikilvægt að við getum rætt þetta með málefnalegum hætti og ekki leggjast í það að halda því fram að ég sé hér að ganga erinda stórfyrirtækis í sjávarútvegi því að það er ekki sanngjarnt og ekki rétt og ekki satt, þó að einhverjir aðilar kjósi að birta slíkt í skoðanaauglýsingum. [[Forseti hringir.]]Ég minni á að Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi leggjast auðvitað alfarið gegn frumvarpinu og væntanlega er einhver ástæða fyrir því.
Virðulegi forseti. Í Kjarnanum segir réttilega í dag, með leyfi forseta: „Hér hefur verið brotinn samfélagssáttmáli. Þeir sem hann brutu sækja vald sitt til kerfislegs vanda sem stjórnmálamenn þurfa að hafa þor og dug til að taka á.“ Mér heyrist, eftir orðaskiptin hér á undan, að forsætisráðherra vilji einmitt gera ekki það, heldur skýlir hún sér á bak við það að auðlindaákvæðið sem hún hefur lagt fram skili einhverju, þegar það segir beinlínis í greinargerð með frumvarpinu að það breyti engu um núverandi ástand. Halda menn virkilega að það væri ekki löngu búið að sigla flotanum í land ef SFS og hagsmunasamtökin væru á móti þessu? Hvað er þetta? Hvern er verið að blekkja? Við í Viðreisn höfum ítrekað lagt fram frumvarp um tímabundnar heimildir í sjávarútvegi, til að stoppa þennan varanleika í sjávarútvegi. En hvað hafa stjórnarflokkarnir gert ítrekað í tengslum við makrílinn eða önnur frumvörp? Ítrekað hafa þeir hafnað eða svæft málin. Hvað með frumvarp Viðreisnar um gegnsæi í sjávarútvegi? Það fæst ekki á dagskrá, það má ekki ræða það. Hvert málið á fætur öðru styður nákvæmlega það sem segir í greinargerðinni með frumvarpinu til stjórnarskipunarlaga: Þetta frumvarp á ekki að breyta neinu. Þó að fallega orðið þjóðareign sé þarna inni er enn og aftur verið að veita þjóðinni falska öryggiskennd. Það er ekki verið að ganga alla leið. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvað þarf til að ríkisstjórnin vakni þannig að almannahagsmunir verði raunverulega teknir framar sérhagsmunum?
Herra forseti. Það er hálfkúnstugt að heyra fyrrverandi sjávarútvegsráðherra stíga hér upp og tala eins og ekkert hafi verið gert á mínum tíma í ríkisstjórn. Ég held að fyrrverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra ætti kannski frekar að líta til síns eigin tíma í ríkisstjórn, ýmist innan Sjálfstæðisflokks eða með Sjálfstæðisflokki, sem henni verður svo tíðrætt um. Því að hvað höfum við verið að gera til þess að tryggja betur eðlilegt atvinnulíf? Jú, ég fór yfir það hér áðan. Lagabreytingar, sem ég ætla reyndar að fara yfir á eftir í sérstakri umræðu, sem skipta máli; vernd uppljóstrara, ný upplýsingalög, varnir gegn hagsmunaárekstrum. Ekki man ég til þess að menn hafi mikið beitt sér fyrir þessum málum í tíð fyrrverandi ráðherra sem kemur hér upp og talar um að ekkert sé gert, að staðinn sé vörður um sérhagsmuni. Allt eru þetta mál sem snúast einmitt um að verja almannahagsmuni. Ég hef sagt það skýrt hvað ég telji að þetta auðlindaákvæði snúist um, að mér finnist mikilvægt að það snúist um allar auðlindir landsins og það séu afmarkaðar skýrar grundvallarreglur. Hv. þingmenn geta reynt að snúa út úr því eins og þeir vilja og látið sem svo að ég sé þar með að skipa mér í flokk með stórútgerðinni. En allir sem fylgjast með vita að þessi málflutningur stenst enga skoðun. Sjálf var ég í þeirri ríkisstjórn og mælti fyrir því þegar hér voru lögð til tímabundin nýtingarleyfi. Það hefði verið betur að hv. þingmenn sem þá töluðu hæst gegn því frumvarpi hefðu haft uppi annan málflutning. Þá voru lögð til tímabundin nýtingarleyfi og það frumvarp náði ekki fram að ganga á Alþingi. Hins vegar tókst þá að setja á sérstakt veiðigjald, sem var mjög mikilvægt framfaraskref. Ég held að við ættum einmitt að nálgast þetta verkefni þannig að við horfum í raun og veru á það hvað við getum gert til að skapa aukna sátt um sjávarútveg í landinu og tryggja þau grundvallaratriði sem eru svo mikilvæg í auðlindanýtingu, þ.e. að þessar heimildir séu aldrei afhentar neinum til eignar eða [[Forseti hringir.]]með varanlegum hætti, hvernig við tryggjum það síðan í löggjöfinni og hvaða aðferðir eru best til þess fallnar til að ná árangri.
Virðulegi forseti. Forsætisráðherra hleypur náttúrlega í kringum málið, í kringum kjarnann, frá svörunum eins og köttur í kringum heitan graut. Forsætisráðherra hefur viðurkennt það að hún lagði fram frumvarp á sínum tíma sem snerti einmitt tímabindingu. Frábært. Af hverju þá ekki að fylgja því eftir í þessari ríkisstjórn? Hver er ástæða þess að einmitt þegar ég var sjávarútvegsráðherra voru allir flokkar nema einn sem samþykktu að líta til tímabindingar í sjávarútvegi? Það gerðu allir nema einn og það var Sjálfstæðisflokkurinn. En núna eru Vinstri græn búin að kúvenda og hvernig er hægt að ætla annað en að skjól sérhagsmuna sé orðið meira en nokkurn tímann áður þegar flokkar eru allt í einu búnir að kúvenda? Þeir eru búnir að leggja fram frumvörp sjálfir um tímabindingu en það má ekki gera núna. Það er eitt ríkasta hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga, fyrir almannahagsmuni, að við höfum forsætisráðherra - og ég treysti forsætisráðherra sem hefur stýrt auðlindavinnunni, stjórnarskrárvinnunni, vel í gegnum tíðina - [[Forseti hringir.]]sem sýnir forystu og segir við sína ágætu samstarfsflokka: [[Forseti hringir.]]Kæru vinir. Nú ætlum við að festa tímabindingu þannig að það sé skýrt að það er þjóðin sem á auðlindina í sjónum. Við erum að skapa hér raunverulega þjóðareign en ekki eitthvert innihaldslaust hjal.
Herra forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum alveg sammála um að okkur finnst mikilvægt að stjórnarskráin verði ekki lengur þögul um auðlindir og ég held að um margt séum við hv. þingmaður sammála um hvað þarf að koma fram í slíku ákvæði, að við gerum ákveðnar kröfur um það hvernig nýtingu skuli háttað, að þjóðareignin sé undirstrikuð, að við séum að horfa til þess að þetta sé þar af leiðandi ekki afhent neinum til varanlegrar eignar. Ég hef líka sagt það með skýrum hætti, bæði hér í þessum ræðustól og líka á fundum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að nú er það nefndarinnar að fara mjög vel yfir þau sjónarmið sem koma fram og hvort hún telji að þau sjónarmið megi undirstrika með skýrari hætti í þessu ákvæði. Þar stendur ekkert á mér, því að mér fyndist mikilvægast af öllu að Alþingi gæti náð samstöðu um ákvæðið sem undirstrikar þjóðareignina. Ég held að það sé stóra verkefnið.
Virðulegur forseti. Nú hafa Stundin og Kjarninn upplýst að starfsmenn Samherja hafi með vitund og vilja framkvæmdastjóra Samherja staðið í njósnum um rithöfunda, stjórnarfólk í samtökum gegn spillingu, plottað um hvernig megi hræða vitni frá því að vitna gegn þeim í sakamáli og farið í herferðir gegn fjölmiðlafólki bæði hér og í Færeyjum. Þar að auki reyndu skæruliðar Samherja að hafa áhrif á formannskjör í stéttarfélagi blaðamanna og prófkjöri Sjálfstæðismanna þar sem leitað er að arftaka hæstv. ráðherra í oddvitasæti. Allt þetta gerist auðvitað í kjölfarið á uppljóstrun Kveiks um verulega vafasama viðskiptahætti Samherja í Namibíu og víðar sem nú eru til rannsóknar í minnst fjórum löndum og til meðferðar fyrir dómstólum í Namibíu. Forseti. Hæstv. ráðherra hringdi í Þorstein Má Baldursson, aðaleiganda Samherja, til að spyrja hvernig honum liði eftir að Kveiksþátturinn frægi fór í loftið. Símtalið vakti furðu margra og þurfti ráðherrann að útskýra hvað vakti fyrir honum sem hann gerði með eftirfarandi hætti í Kastljósi stuttu síðar, með leyfi forseta: „Ef sjávarútvegsráðherra hefur ekki áhyggjur af því ef þetta stóra fyrirtæki er ekki að koma fram með þeim hætti sem menn telja eðlilegt þá finnst mér bara sjálfsagður hlutur að ýta á eftir því að það standi við þær skuldbindingar sem það hefur gagnvart samfélaginu.“ Ég spyr því með vísan í þessi orð: Hefur hæstv. ráðherra áhyggjur af þeirri áróðurs- og rógsherferð sem fyrirtækið hefur rekið að undanförnu gegn fjölmiðlum, félagasamtökum og jafnvel nánum samstarfsmönnum hans á þingi? Telur hæstv. ráðherra að Samherji standi við þær skuldbindingar sem fyrirtækið hefur gagnvart samfélaginu eða ætlar hann að ýta á eftir því? Ætlar ráðherra að bregðast við og þá hvernig?
Virðulegi forseti. Ég vil taka það strax fram að fyrstu viðbrögð mín við hinu svokallaða Samherjamáli og Namibíuskjölunum þegar það kom upp, voru þau að gera kröfu um að forsvarsmenn fyrirtækisins stigju fram og gerðu hreint fyrir sínum dyrum. Það voru mín fyrstu viðbrögð og mér þykir það eðlilegt í ljósi þeirrar stærðar og mikilvægis sem þetta fyrirtæki hefur og hefur haft í íslenskri sjávarútvegssögu. Ég hef áhyggjur af því ef það er eitthvað óeðlilegt í gangi, með hvaða hætti fyrirtæki blanda sér í stjórnmálabaráttu einstakra stjórnmálaflokka, verkalýðsfélaga o.s.frv. Einstaklingum er þetta að sjálfsögðu fullkomlega heimilt hvar og hvenær sem þeir kjósa og vilja. En ef fyrirtæki taka með einbeittum hætti ákvörðun um að fara að beita sér með slíkum hætti er það að allra mati og flestra mati ekki ásættanlegt. Að því leyti til get ég tekið undir áhyggjur hv. þingmanns af því að ef það er að verða lenska að fyrirtæki sem þykir að sér sótt fari að beita sér með þeim hætti sem þar um ræðir. Að öðru leyti hefur þetta mál ekki borið inn á mitt borð. Eins og ég hef áður nefnt, m.a. á opnum fundi með hv. þingmanni haustið 2019, þekki ég að sjálfsögðu fullt af starfsfólki Samherja og hef ekkert nema gott eitt um það að segja og hef átt við það hin bestu samskipti alla tíð.
Virðulegur forseti. Ég var ekki að spyrja ráðherra um neina lensku. Ég var að spyrja um tilgreint dæmi sem liggur fyrir um afskipti, um óeðlileg afskipti Samherja af blaðamönnum, stéttarfélögum, prófkjöri, samfélagssáttmálanum, eins og sagt hefur verið. Ég vitna aftur í orð hæstv. ráðherra úr Kastljóssviðtalinu forðum þar sem hann sagði einnig, með leyfi forseta: „Hvað yrði sagt ef ráðherra sjávarútvegsmála hefði yfir höfuð enga skoðun á því að þetta stóra fyrirtæki sem allir hafa taugar til, ef hann reyndi ekki að ýta á það að menn svöruðu ekki þeim ávæningi sem borinn yrði á þá og væri í gangi?“ Ég velti fyrir mér, virðulegi forseti: Hvað eigum við að segja? Hvað eigum við að segja um sjávarútvegsráðherra sem hefur ekkert um þetta risavaxna mál að segja sökum æpandi vanhæfis? Finnst hæstv. ráðherra virkilega ekkert athugavert við það að hann sitji í þessu embætti á meðan Samherji stundar sínar fordæmalausu árásir á alla sem voga sér að gagnrýna framgöngu fyrirtækisins? Setur það embættið ekki niður að hafa þar mann sem getur ekki beitt sér, getur ekki tjáð sig með neinum markverðum hætti um framgöngu fyrirtækisins?
Virðulegi forseti. Ég hef áður farið yfir hæfi mitt til að taka á málefnum þessa fyrirtækis, m.a. með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, sem fer nú ekki mjög vel að að vanda um við aðra þingmenn um siðferði þeirra. Þetta er fyrsti og eini þingmaðurinn sem hefur fengið ákúrur fyrir að brjóta þær siðareglur sem Alþingi sjálft hefur sett sér, [[Það er rangt.]]fyrsti og eini þingmaðurinn sem hefur fengið þá ákúru. Þannig að ég mótmæli því að menn beri ekki eitthvert skynbragð á hæfi sitt til að takast á við mál sem koma upp, hvort heldur þau varða Samherja eða önnur fyrirtæki. [[Gripið fram í.]]Það geri ég geri og ég hef lýst því yfir hátt og í heyranda hljóði á opnum fundi nefndarinnar með hvaða hætti ég met hæfi mitt hverju sinni þegar slík mál koma upp.
Virðulegur forseti. Fyrir skömmu kom út skýrsla um kjör lífeyrisþega sem Stefán Ólafsson og Stefán Andri Stefánsson unnu í samstarfi við Eddu – rannsóknasetur við Háskóla Íslands og stéttarfélagið Eflingu. Skýrslan dregur fram skýrum hætti áhrif skerðinga í almannatryggingakerfinu. Af hverjum 50.000 kr. viðbótartekjum frá lífeyrissjóði fá lífeyrisþegar að jafnaði um 13.370 kr. í sinn hlut en ríkið fær í skatta og skerðingar samanlagt um 36.600 kr. Almennt hefur skattbyrði lífeyrisþega, ekki síst lágtekjulífeyrisþega, hækkað stórlega á tímabilinu 1990–1996, en þá var óskertur lífeyrir almannatrygginga skattfrjáls. Sambærileg upphæð í dag ber um 50.000 kr. tekjuskatt á mánuði. Sú skattbyrði ásamt lágu lífeyrishámarki hjá TR veldur því að óskertur lífeyrir almannatrygginga dugar ekki fyrir lágmarksframfærslukostnaði einhleyps lífeyrisþega á höfuðborgarsvæðinu. Skýrsluhöfundar leggja fram tvær umbótatillögur til að draga úr lágtekjuvanda meðal lífeyrisþega og til að bæta virkni lífeyriskerfisins. Sú fyrri er að hækka frítekjumark gagnvart greiðslum frá lífeyrissjóðum í 100.000 kr. á mánuði í stað 25.000 kr. Flokkur fólksins hefur einmitt lagt fram frumvarp þess efnis en ekkert kemur frá ríkisstjórninni. Hvers vegna? Ef við tölum um skerðingar almennt þá erum við þarna að tala um skerðingar númer eitt, síðan koma skerðingar tvö, keðjuverkandi skerðingar. Það eru skerðingar í barnabótakerfinu, í leigubótakerfinu, í kerfinu um sérstakar húsaleigubætur og í félagsbótakerfinu sem bætast ofan á þetta. Þetta veldur því að það fólk er sent í sárafátækt, fátækt og sumir rétt skrimta. Þetta veldur því að það eru 80–100% skerðingar á sumri framfærslu sem fólk á að reyna að lifa af. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra hvort skerðingar í lífeyriskerfinu séu of miklar. Myndi forsætisráðherra styðja 100.000 kr. frítekjumark almannatrygginga vegna lífeyristekna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirna. Nú verð ég að játa að ég hef ekki kynnt mér skýrsluna sem hann vitnar til í hörgul, en ég vil þó draga það fram að þegar við ræðum um almannatryggingar þá erum við annars vegar með ellilífeyrisþega og hins vegar örorkulífeyrisþega og það eru ekki nákvæmlega sambærileg kerfi vegna þess að þeim hluta almannatryggingakerfisins sem varðar eldri borgara var breytt hér með löggjöf árið 2016. Í kjölfarið má segja að það kerfi hafi orðið töluvert einfaldara og var verulega dregið úr skerðingum í þeim hluta kerfisins, sérstaklega gagnvart tekjulægstu ellilífeyrisþegunum, og króna á móti krónu skerðingar voru aflagðar. Svo ég rifji það upp kostaði þessi breyting á annan tug milljarða, kannski í kringum 15–16 milljarða, eitthvað svoleiðis. Hún gagnaðist fyrst og fremst tekjulægri lífeyrisþegum ellilífeyris og konum sem eiga frekar lítil réttindi í lífeyrissjóði. Þegar kemur að eldri borgurum hækkuðum við svo frítekjumark vegna atvinnutekna strax í upphafi þessa kjörtímabils í 100.000 kr. og síðan var sveigjanleiki aukinn til að samræma atvinnuþátttöku lífeyristöku með lögum um hálfan lífeyri, fyrir utan félagslegan viðbótarstuðning. Eins og kunnugt er náðist hins vegar ekki sátt í hópi öryrkja varðandi þessar breytingar á almannatryggingakerfinu, eins og við hv. þingmaður höfum rætt. Hv. þingmaður spyr: Eru skerðingarnar of miklar? Ég held að við höfum sýnt það í verki að okkur hefur þótt þær vera of miklar þó að höfum við verið að leggja ýmislegt af mörkum til að draga úr skerðingum. Við drógum úr krónu á móti krónu skerðingunni vegna sérstöku framfærsluuppbótarinnar og við drógum líka úr skerðingum milli bótaflokka í örorkulífeyriskerfinu til þess að koma betur til móts við tekjulægsta hópinn í hópi örorkulífeyrisþega. En hins vegar er ég þeirrar skoðunar að það þurfi ákveðna heildarendurskoðun á uppbyggingu framfærslukerfisins hjá örorkulífeyrisþegum [[Forseti hringir.]]þannig að við getum betur stutt við þau, sérstaklega þau sem eru eingöngu með framfærslu almannatrygginga, örorkulífeyri. Við þurfum [[Forseti hringir.]]að tryggja betur stöðu þess hóps og draga vissulega úr skerðingum. En það kallar á þessa heildarsýn á stöðu örorkulífeyrisþega.
Virðulegur forseti. Dregið úr skerðingum. Ég verð að vera algjörlega ósammála hæstv. forsætisráðherra vegna þess að staðreyndirnar tala sínu máli. Ég með tölurnar. Ég fékk svar frá félags- og barnamálaráðherra um skerðingarnar í dag. Síðan hef ég til samanburðar skerðingar sem komu fram árið 2017. Á því tímabili er hækkunin 20 milljarðar, heildarskerðingar í kerfinu fara úr 47 milljörðum í 67,5 milljarða. Þegar hæstv. forseti talar um að krónu á móti krónu skerðingin hafi minnkað hjá öryrkjum er það rangt. Vegna keðjuverkandi skerðinga skilar það sér ekki. Það skilar sér ekki til þeirra og ég er með tölur um öryrkja. Lífeyristekjur í almannatryggingakerfinu, 18 milljarða skerðing, atvinnutekjur, 5 milljarða skerðing í dag, og lífeyrissjóðir, 11,2 milljarðar í skerðingar. Það eru stórauknar skerðingar hjá öryrkjum og líka í kerfinu í heild.
Herra forseti. Kannski kemur hv. þingmaður að þeim punkti, þegar hann talar annars vegar um öryrkja og hins vegar kerfið í heild, að við þurfum að horfast í augu við að þetta eru ekki sambærileg kerfi, annars vegar fyrir ellilífeyrisþega og hins vegar fyrir örorkulífeyrisþega, af því að breytingar voru gerðar á kerfinu hvað varðar ellilífeyrisþega. Það er heldur ekki hægt að ræða um kjör þessara hópa eins og þau séu algjörlega sambærileg. Þau eru það einfaldlega ekki. Staða eldri borgara er að meðaltali mun betri vegna þess að þar eru margir sem eiga lítið skuldsett eða skuldlaust húsnæði og lífeyrisréttindi í lífeyrissjóðakerfinu fara vaxandi með hverjum árgangi. Það breytir því ekki að það eru hópar meðal eldri borgara sem þarf að koma betur til móts við og við höfum verið að gera það með félagslegum viðbótarstuðningi, fyrir utan að nú er hópur á vegum félagsmálaráðherra að ljúka vinnu hvað varðar heildarendurskoðun á kerfinu. Þegar kemur að örorkulífeyrisþegum trúi ég ekki öðru en að hv. þingmaður sé mér sammála um að það þarf þessa heildarskoðun á framfærslugrunni kerfisins. Það er mjög miður að í raun og veru hafi ekki náðst nein niðurstaða í því verkefni.
Virðulegur forseti. Mig langar hér í dag að vekja máls á stöðu mála sem snúa að rannsóknum á mögulegu flugvallarstæði í Hvassahrauni með tilliti til áhrifa jarðhræringa í Geldingadölum á þá vinnu. Það er ekki langt síðan hæstv. ráðherra ræddi þessi mál í þingsal við þingmanninn Njál Trausta Friðbertsson. Það var eitt og annað í þeim svörum sem kom mér á óvart, með vísan í samkomulagið sem hæstv. ráðherra gerði við borgarstjóra 28. nóvember 2019, um rannsóknir á möguleikum á byggingu nýs flugvallar í Hvassahrauni, sem síðan var í febrúar 2020 rammað inn með framlagi upp á 200 milljónir til rannsókna. Ég skildi það svo á svörum hæstv. ráðherra í umræðu í síðustu viku frekar en þarsíðustu að þetta gengi allt sinn vanagang þrátt fyrir þær jarðhræringar sem blasa við núna. Það er skemmst frá því að segja að í nýjasta fréttabréfi Félags íslenskra atvinnuflugmanna, FÍA, er pistill frá formanni öryggismálanefndar FÍA þar sem segir, með leyfi forseta: „Ábyrg stjórnvöld sem reka raunsæja stefnu í flugmálum hljóta að endurskoða hugmyndir um að byggja nýjan flugvöll á þessu svæði.“ - Með vísan í Hvassahraun. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Er það í alvöru þannig að verið sé að vinna þessar rannsóknir og kosta til þeirra fjármunum? Þótt þetta séu ekki stærstu tölurnar í þessu umhverfi þá er eitthvað symbólískt í því að það sé því sem næst verið að henda þessum fjármunum, það blasir auðvitað við í þeirri stöðu sem komin er upp á svæðinu að þarna verður enginn flugvöllur til langrar framtíðar. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé ástæða til að stöðva þessa vinnu. Það er ekki boðlegt að við hendum peningum í óþarfa og þó að það hafi verið gert samkomulag um þetta í nóvember 2019 þá eru aðstæður gjörbreyttar. [[Forseti hringir.]]Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki skynsamlegt að setja punkt við þetta þannig að frekara tjón verði ekki [[Forseti hringir.]]og hætta þessum rannsóknum á mögulegu flugvallarstæði í Hvassahrauni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem gefur gott tilefni til að setja málið í rétt samhengi. Stjórnvöld eru ekki að undirbúa uppbyggingu á nýjum flugvelli í Hvassahrauni. Hins vegar hafa skýrslur margra liðinna ára bent á Hvassahraun sem líklegastan kost, komi til þess að flytja þurfi Reykjavíkurflugvöll. Við höfum verið sammála um það, að undangengnum ákveðnum rannsóknum, að verði það niðurstaðan - sem ég get auðvitað ekki gefið mér fyrir fram. Til stóð að fyrsti fasi tæki í það minnsta tvö ár og síðan í framhaldinu framhaldsrannsóknir sem væru rannsóknir á veðri, á flughæfni, á atriðum sem lúta að vatnsvernd, aðkomu sveitarfélaganna á Suðurnesjum og fleiri þáttum, en fyrst og fremst væri nýtt áhættumat, sem sagt jarðfræðilega. Það er fyrsti áfanginn í þessum rannsóknum. Ég hef einfaldlega sagt: Er ekki skynsamlegt að fá það áhættumat? Það var búið að gera samning við Veðurstofuna bæði um veðurmælingar og fleiri þætti sem og áhættumat. Það verður væntanlega tilbúið um áramót ef ekki verða tafir á því vegna anna sérfræðinga okkar hjá Veðurstofunni við að kljást við jarðhræringar einmitt á Suðurnesjum, á þessu svæði. Er ekki skynsamlegt að fá það áhættumat, hv. þingmaður, hérna inn áður en við förum einhliða að taka ákvarðanir sem okkur finnst vera skynsamlegar, að það sé ekki skynsamlegt að fara að byggja flugvöll á svæði sem hugsanlega á næstu áratugum verður svæði umbrota, jarðhræringa eða jarðskjálfta? [[Forseti hringir.]]Er ekki skynsamlegt að fá áhættumatið? Það var það sem ég nefndi í svari mínu við hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson og get ítrekað hér, að mér finnst það skynsamlegt. [[Forseti hringir.]]Þá getum við tekið ákvörðun með upplýstum hætti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en verð að lýsa miklum vonbrigðum með það. Til að svara spurningunni um hvort þetta sé skynsamlegt þá er það það alls ekki. Ekki þarf annað en að kveikja á sjónvarpinu til að átta sig á að áhættumatið er að þróast með mjög afgerandi hætti í þessu máli. Ég er mjög áhyggjufullur yfir því að hæstv. ráðherra flaggi strax mögulegum töfum á þessari niðurstöðu vegna þess að á sama tíma er verið að búta Reykjavíkurflugvöll í sundur. Rekstrarskilyrði hans versna jafnt og þétt þannig að markmiðið blasir við; að gera hann óstarfhæfan. Það er því ekkert hægt að hafa það sem einhvers konar grín hvort ekki sé skynsamlegt að sjá hvort áhættumatið verði ekki með einhverjum hætti þegar það blasir við í sjónvarpi dags daglega að það er að gjósa þarna. Á sama tíma eru skipulagsyfirvöld í Reykjavíkurborg að skemma Reykjavíkurflugvöll, flugvöllinn í Vatnsmýrinni þar sem flugið á að vera þar til annar jafn góður eða betri flugvallarstaður er fundinn. Sá flugvallarstaður er ekki í Hvassahrauni. Það blasir við öllum. [[Forseti hringir.]]Það stenst bara enga skynsemisskoðun. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Ætlar hann að stöðva þessar rannsóknir þannig að hægt sé [[Forseti hringir.]]að bregðast við stöðunni í Vatnsmýrinni í dag eða á morgun? Það er eina raunverulega spurningin sem þarf að svara.
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni og ég stend 100% við það að Reykjavíkurflugvöllur verður þar sem hann er í óbreyttri mynd og möguleikar hans á að þjóna því sem hann á að þjóna verða ekki skertir þangað til annar nýr og betri staður fyrir flugvöll finnst, ef hann finnst. [[Gripið fram í.]]Ef ekki, þá er Reykjavíkurflugvöllur áfram á sama stað og undir það samkomulag skrifaði borgarstjóri. Ég hef líka skrifað undir það samkomulag og hyggst standa við það. Og ólíkt hv. þingmanni treysti ég mér til að bíða í nokkra mánuði eftir nýju áhættumati frá helstu sérfræðingum okkar áður en ég tek ákvörðun sem mér virðist vera augljós. En mér finnst skynsamlegra að fá endahnút á málið með áhættumati og styðjast við nýjustu vísindi og okkar færustu sérfræðinga, ólíkt þingmanninum sem telur að best sé að stjórna með því að segja eitt í dag og annað á morgun.
Forseti. Af hverju skiptir traust máli og af hverju er mikilvægt að vinna sér inn traust? Í skýrslu starfshóps um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu er að finna útskýringu á því af hverju traust er mikilvægt, sem nauðsynlegt er að hafa til hliðsjónar í þessari umræðu. Þar segir, með leyfi forseta: „Það virðist vera mjög algeng skoðun eða upplifun að handhafar ríkisvalds - og þá einkum löggjafinn - sem hafa það hlutverk að móta stefnu og leikreglur samfélagsins til framtíðar séu ekki líklegir til að sinna því með viðunandi hætti og af heilindum. Þeim takist ekki að tryggja jöfn tækifæri fólks og því megi gera ráð fyrir því að ákveðnir hagsmunaaðilar njóti forgangs, ákvarðanir ráðist af öðru en almannahagsmunum og að forystufólki stjórnmála og stjórnsýslu sé fremur annt um að verja slíkt kerfi en að breyta því í þágu almennings og samfélagsins.“ Vantraust á stjórnvöld lýsir sér í þeirri skoðun að ríkisvaldið beiti ekki völdum í þágu almennings heldur gefi ákveðnum hagsmunum forgang fram yfir aðra. Hvort sem það er satt eða ekki er það gríðarlega alvarlegt vandamál - og að sjálfsögðu enn alvarlegra ef það er satt. Skýrsla starfshópsins fjalla stuttlega um afleiðingar af vantrausti, með leyfi forseta: „Vantraust af þessu tagi getur haft afdrifaríkar afleiðingar. Þær geta birst í að stefnumótun ríkisvaldsins nýtur ekki trausts og er jafnvel ekki tekin alvarlega. Það getur líka haft þau áhrif að draga úr virðingu við lög og reglur. Ef sú skoðun er algeng að reglur séu iðulega settar til að þjóna sérhagsmunum, og sú upplifun að umdeildar ákvarðanir séu ólögmætar er viðvarandi hluti af afstöðu borgaranna til ríkisvaldsins, eiga samskipti stjórnvalda og borgaranna undir högg að sækja.“ Ein birtingarmynd vantraustsins til valdhafa þessa dagana sést í nýrri bylgju #metoo. Mörgum finnst kerfið hafa brugðist þeim. Því leitar fólk annarra leiða að réttlæti; hjá fjölmiðlum eða á samfélagsmiðlum. Ég hef heyrt þó nokkra þingmenn tjá áhyggjur sínar af þeirri þróun en á sama tíma hef ég síður heyrt þá tjá áhyggjur sínar um ástæður þess að vantraustið sé til staðar. Traust til Alþingis hefur aldrei verið mjög hátt. Fyrir efnahagshrunið árið 2008 mældist það í kringum 30–40%, við hrunið datt það niður í 13% en mælist núna 34% í þjóðarpúlsi Gallups eða á svipuðum stað og fyrir hrun. Spurningin sem það vekur er augljós: Er það ásættanlegt traust til Alþingis að einn af hverjum þremur trúi því að kjörnir fulltrúar séu almennt að beita ríkisvaldi í þágu almennings og samfélags? Ég tel svo ekki vera og myndi vilja sjá þessu snúið á hvolf, að a.m.k. tveir af hverjum þremur hefðu það traust til stjórnvalda að verið væri að vinna að almannahagsmunum en ekki sérhagsmunum. Ég veit ekki hvort það er raunhæft markmið, sérstaklega ekki í þeirri pólitík sem stunduð er í dag, ofan á upplýsingaóreiðu og falsfréttir, pólitík sem á það til að ýkja stórkostlega eða ljúga jafnvel blákalt að kjósendum sínum. Er það nokkuð nema eðlilegt að slík pólitík verðskuldi vantraust? En hverjum á að trúa í því vantraustsumhverfi sem við vinnum? Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra hverjar séu helstu áskoranir sem þarf að mæta á næstunni til að efla traust á stjórnmálum. Þversögnin er augljós: Hvers vegna ættum við að trúa svarinu? Hvers vegna ætti að trúa einu orði af því sem þingmenn og ráðherrar segja? Hér birtist okkur vítahringur vantraustsins, vítahringur sem nærist á pólitískum ráðningum, geðþóttaákvörðunum þvert á lög og reglur og flokkspólitískri samtryggingu sem kemur í veg fyrir ábyrgð og eftirlit með misbeitingu valds. Þessa dagana erum við nefnilega að verða vitni að því hvernig reynt er að myrða mannorð með arði af sameiginlegum auðlindum í siðleysisvörn vegna siðlausra verka. Vinnubrögðin voru opinberuð í samskiptahópnum PR Namibía og tengjast beint stærstu útgerð Íslands, Samherja. Vinnubrögðin voru líka opinberuð í fréttaflutningi Stundarinnar, Kveiks, Al Jazeera og The Namibian fyrir einu og hálfu ári síðan. Vandinn er kerfislægur og birtist okkur reglulega í einstökum siðferðislegum álitaefnum eins og Samherjamálinu, Landsréttarmálinu, uppreist æru, í Ásmundarsal, í ráðningu ráðuneytisstjóra, á Klausturbar, í Glitnisskjölunum, Panama-skjölunum og í fullt af öðrum einstökum málum. Eitt sinn sagði ráðherra að hún væri ekki hlynnt þeirri afstöðu að smætta kerfislægan vanda í einstök siðferðisleg álitamál. Þá verð ég að spyrja ráðherra: Hvað á að gera í þessum einstöku álitamálum sem eru einmitt birtingarmynd vandans? Á meðan vandinn er kerfislægur ná stjórnvöld ekki árangri því að vantraust spillir aðgerðum stjórnvalda. Ég veit að hæstv. ráðherra vill ná árangri. Vandinn er að á meðan við spólum í sama farinu komumst við ekkert áfram. Því endurtek ég: Hverjar eru helstu áskoranirnar sem þarf að mæta á næstunni til þess að efla traust á stjórnmálum? Ég svara alla vega því að augljósa fyrsta skrefið sé að halda Sjálfstæðisflokknum frá valdastólum því að þaðan koma nær öll þessi einstöku siðferðislegu álitamál. En hverju svarar hæstv. forsætisráðherra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessum stóru málefnum sem eru kerfislæg. Þess vegna segi ég: Á meðan við spólum í sama farinu með því að ræða alltaf bara einstök mál þá komumst við ekkert áfram, því að við þurfum kerfisbreytingar til að ná raunverulegum árangri. Þess vegna setti ég niður hóp í upphafi þessa kjörtímabils til að kanna heildstætt hvaða þættir hefðu áhrif á það traust sem almenningur ber til kjörinna fulltrúa og handhafa framkvæmdarvalds í landinu. Það er flókið viðfangsefni því að þetta er ekki vinsældakeppni, heldur snýst þetta um traust innviðanna og traust undirstaðnanna í samfélagi okkar. Þessi starfshópur skilaði skýrslu þar sem hann gerði tillögur að aðgerðum sem skiptast í átta meginsvið og 25 einstakar tillögur. Mér fundust þetta góðar, vel ígrundaðar tillögur. Og þó að þessi vegferð hafi kannski tekið lengri tíma en ella, m.a. vegna heimsfaraldurs og fleira, má segja að heilt á litið hafi gengið vel að innleiða þær tillögur. Markmiðum stjórnvalda hefur verið náð, a.m.k. á fjórum af þeim átta áherslusviðum sem tilgreind voru í tillögum starfshópsins og munar þar mestu um þrjú frumvörp til laga sem samþykkt voru á Alþingi: Í fyrsta lagi frumvarp til laga um breytingar á upplýsingalögum, sem taka nú til löggjafar og dómsvalds en ekki eingöngu framkvæmdarvalds, sem er mál sem við höfum rætt lengi. Kerfisbreyting sem skilar framförum. Sett voru lögbundin viðmið um afgreiðslutíma úrskurðarnefndar um upplýsingamál og komið á fót hlutverki ráðgjafa um upplýsingarétt almennings. Varnir gegn hagsmunaárekstrum, önnur kerfisbreyting sem kemur okkur áfram og kemur til móts við tillögur um samræmdar reglur um hagsmunaskráningu. Þetta er fyrsta lagasetning sinnar tegundar hér á landi. Ég veit að við eigum eftir að draga ýmsa lærdóma af því hvernig gengur að innleiða þessa lagabreytingu. En hver er tilgangurinn annar en að skapa traust og tryggja að æðstu handhafar framkvæmdarvalds vinni störf sín í þágu almennings af heilindum? Ég veit líka að það verður ástæða til að endurskoða þetta þegar komin er einhver reynsla á framkvæmdina. Ég held að það sé þess vegna mjög mikilvægt að muna að þegar við setjum lög er verkinu ekki lokið heldur skiptir máli hvernig lögin eru framkvæmd og hvaða árangri þau skila. Þarna er líka komið til móts við tillögur starfshóps sem tengjast hagsmunavörðum, starfsvali æðstu embættismanna eftir að þeir láta af störfum og samskiptum stjórnvalda við hagsmunaaðila. Það skiptir mjög miklu máli líka að fylgjast mjög vel með framkvæmd þeirra laga. Þriðja lagasetningin er svo um vernd uppljóstrara. Sérstök heildarlög um efnið tóku gildi 1. janúar og ég er mjög ánægð með þá kerfisbreytingu. OECD hefur nú gefið umsögn sína, vinnuhópur OECD um varnir gegn mútugreiðslum, og hrósar íslenskum stjórnvöldum sérstaklega fyrir þessa löggjöf. En aftur, það er mjög mikilvægt að við fylgjumst vel með framkvæmd laganna og að þau séu vel kynnt. Afgerandi skref hafa því verið tekin. Undirbúningsvinna er hafin á ýmsum sviðum, m.a. hvað varðar endurskoðun siðareglna þar sem ætlunin er að fara í viðhorfskönnun meðal starfsfólks Stjórnarráðsins um slíkar reglur og reyna þá að efla ákveðið samráðsferli hjá þeim sem eiga að vera undirorpnir þeim siðareglum. Vinna við endurskoðun á siðareglum er svo samofin því verkefni að efla fræðslu og gagnrýna umræðu um siðferðileg efni. Þar erum við sömuleiðis að efna til aukinnar fræðslu um siðareglur og hagsmunaárekstra, upplýsingarétt almennings og tjáningarfrelsi opinberra starfsmanna. Hvert er markmiðið? Jú, að festa í sessi gagnrýna umræðu um siðferði og fagmennsku í opinberum störfum. Þetta er hluti af þeirri kerfisbreytingu sem þarf að verða. Bent hefur verið á af Siðfræðistofnun HÍ, og það tengist því sem hv. þingmaður nefnir hér, að stjórnvöld eigi að marka skýra stefnu um lýðræðislegt samráð, þ.e. að það sé skýrt hvernig ákvarðanir eru teknar, hverjir hafi verið kallaðir til samráðs og það sé sérstök skylda hjá stjórnvöldum að kalla fleiri til samráðs. Ég nefni í því samhengi rökræðukönnun sem haldin var hér í nóvember 2019 um breytingar á stjórnarskrá. Ég heyri að margir þingmenn eru ekki endilega sáttir við þær tillögur sem komu út úr því samráðsferli, sem sannanlega var samráðsferli við almenning í landinu. Ég held að við eigum að nýta slíka aðferðafræði miklu oftar. En þá þurfum við líka að spyrja okkur: Eru þingmenn reiðubúnir að fylgja niðurstöðum sem koma úr slíku samráði? Það getur brugðið til beggja vona með það. Auðvitað eru þingmenn fyrst og fremst bundnir af sannfæringu sinni. Það sem ég er að reyna að segja hér er að þetta eru ekki átaksverkefni, þetta gerist hægt og bítandi og það skiptir máli - hv. þingmaður nefndi að traust á Alþingi hefði aukist, væri núna 34%. Þingið vermir fjórða neðsta sætið yfir þær stofnanir sem mældar eru í þessari könnun. En það breytir því ekki að traustið hefur vaxið um 16 prósentustig á tveimur árum, þ.e. um helming, þannig að það kann að vera nokkuð góður árangur. En samt er það auðvitað ekki ásættanlegt að Alþingi sé í fjórða neðsta sæti þegar við mælum traust. Auðvitað geta traustskannanir verið að einhverju leyti háðar dægursveiflum en það er hins vegar mín bjargfasta trú að þær aðgerðir sem við höfum gripið til séu allar fallnar til þess að auka þetta traust. Ég kem aðeins nánar að alþjóðastofnunum og samskiptum okkar við þær í þessu verkefni hér í lokin eftir að ég hef hlýtt á umræður.
Forseti. Søren Kierkegaard sagði einhvern tímann að ef maður brynni í skinninu af löngun til að breyta heiminum ætti maður byrja á einhverju nærtæku; sjálfum sér. Ég held að það sé kannski hollt fyrir okkur öll sem erum í pólitík að hugsa með þeim hætti þegar við veltum fyrir okkur dvínandi trausti, sem er nú reyndar aðeins á uppleið aftur, á stjórnmál og t.d. Alþingi. Víða er pottur brotinn. Ég held t.d. að ágætisleið til þess að auka traust í stjórnmálum væri að stjórnmálafólk færi að lögum. Við höfum orðið vör við það og vitni að því mörg hver að ráðherrar í ýmsum ríkisstjórnum hafa brotið jafnréttislög ítrekað, skipulagslög og lög um sóttvarnir. Við höfum dæmi um það að Reykjavíkurborg brýtur lög jafnréttis, fánalög og lög um opinber útboð ítrekað. Þarna er kannski verk að vinna fyrir okkur sem erum í stjórnmálum, að fara einfaldlega að lögum. Það er líka ágætt fyrir okkur að hugsa til þess að stjórnmálaflokkarnir sem stofnanir fari að lögum og góðum venjum, t.d. hvað varðar skil á bókhaldi og hvernig gengið er um bókhald flokkanna. Þegar við hugsum þetta dæmi fram og til baka þá held ég að þau orð sem ég hóf mál mitt á, orð Sørens Kierkegaards, að sá sem brenni í skinninu yfir því að breyta heiminum eigi að byrja á einhverju nærtæku, nefnilega sjálfum sér, eigi vel við.
Virðulegur forseti. Ég held að hægt sé að fagna því að við tölum hér um traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Það er mikilvæg umræða. En ég verð að viðurkenna það að mér þykir felast einfeldningsháttur í orðum hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar sem talaði hér áðan á þeim nótum að lausnin á þessu öllu saman væri að halda Sjálfstæðisflokknum frá völdum. Þetta er mantra sem heyrist gjarnan úr herbúðum Pírata. Ég velti fyrir mér: Hvaða skilaboð er verið að senda til þjóðarinnar með þessu? Sá flokkur sem hefur fengið flest atkvæði í kosningum til þings og í allmörgum sveitarstjórnum um landið og fólkið sem kýs þennan flokk, er það þá bara spillt?
Ekki leggja mér orð í munn.
Nei, ég er ekki að leggja þér orð í munn, hv. þingmaður. En þessi mantra, að tala með þeim hætti að hér væri allt í fínu lagi ef Sjálfstæðisflokkurinn væri ekki við völd, [[Gripið fram í.]]finnst mér vera að tala það inn í þjóðina að hér sé raunveruleg og erfið spilling. Við eigum að ráðast á það en við eigum að nálgast það á réttum forsendum, hv. þingmaður. [[Forseti hringir.]]
Ekki samtal.
Virðulegur forseti. Spilling í stjórnmálum er alvarlegt vandamál mjög víða. Ég fékk tækifæri til þess að sinna kosningaeftirliti í Hvíta-Rússlandi þar sem ég varð vitni að kosningasvindli. Ég varð vitni að því hvernig vilji þjóðarinnar var að engu gerður. Við höfum nýverið heyrt fréttir af því hvernig stjórnarfarið í Hvíta-Rússlandi er þar sem flugvélar eru látnar lenda og blaðamenn eru dregnir út til að fangelsa þá. Það er vissulega alvarlegt. Með þessu er ég ekki að segja að hér á landi sé allt í hinu fínasta og hér á landi þurfum við ekki að hafa áhyggjur af neinu en við erum ekki á sama stað og þessar þjóðir. Og þegar íslenskir þingmenn fara á erlenda grundu og tala með þeim hætti að hér séu mikil spillingarvandamál [[Forseti hringir.]]er það til þess fallið að ýta enn frekar undir þá ímynd, sem er ekki til staðar [[Forseti hringir.]]því þrátt fyrir allt saman, virðulegur forseti, búum við hér í góðu samfélagi sem virðir [[Forseti hringir.]]lýðræðið og hluti af því lýðræði er að kjósendur hafa kosið Sjálfstæðisflokkinn til að fara með völd.
Virðulegi forseti. Fyrir hrun mældist traust kjósenda á þingi og stjórnvöldum með því mesta sem gerist en eftir hrun með því minnsta sem gerist. Hvort tveggja kannski að ósekju, of mikið traust fyrir hrun og of lítið traust eftir hrun. Það hefur svo mjakast upp, þetta traust, eins og eðlilegt er, en það er enn þá hættulega lágt. Hvað er annars traust? Það er sú tilfinning að ástæða sé til að ætla að einhver manneskja eða stofnun eða stjórnmálaflokkur standi við orð sín, láti ekki stjórnast af annarlegum hvötum, starfi í góðri trú. Þegar litið er á þá íslensku stjórnmálahefð að ganga óbundinn frá kosningum eftir að hafa skuldbundið sig á ýmsan hátt fyrir kosningar en rísa svo upp eftir kosninganóttina eins og einherji í Valhöll, með öllu ósnortinn af skuldbindingum sínum um ríkisstjórnarsamstarf, þá verður ekki sagt að kjósendur hafi ríka ástæðu til að treysta íslenskum stjórnmálamönnum eða íslensku stjórnmálakerfi sérstaklega. Að undanförnu, herra forseti, höfum við fengið verðmæta innsýn í valdakerfi landsins. Við höfum séð menn sem komist hafa til óheyrilegs auðs og valda með aðgangi að auðlindum þjóðarinnar. Við höfum séð viðhorf þessara manna til eftirlitsstofnana sem starfa í almannaþágu, Seðlabankans og frjálsra fjölmiðla og við höfum séð hvernig þeir ráðast að einstaklingum og grafa undan stofnunum. Landsmenn eiga skilið stjórnvöld sem hafa bein í nefinu gagnvart slíkum öflum og standa vörð um hagsmuni almennings gagnvart þeim. Því miður bendir fátt til þess að á það sé að treysta.
Hæstv. forseti. Samkvæmt mælingum treysta um 80% þjóðarinnar heilbrigðiskerfinu, um 72% treysta lögreglunni en um 34% treysta stofnuninni Alþingi, helmingi fleiri en treysta t.d. borgarstjórn Reykjavíkur. En hér sitjum við, 63 einstaklingar, og allir alþingismenn bera ábyrgð, bæði meiri og minni hluti. Aðgangur að upplýsingum og gagnsæi eru hér lykilatriði til að komast, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagði, úr vítahring vantrausts. Mig langar að segja, eftir að hafa tekið sæti á Alþingi sem varamaður síðan 2013, að við þurfum að efla okkur í að vera ósammála en halda í heilindi og vináttu í senn. Það hefur dvínað. Ég sakna þess á þessum átta árum sem ég hef haft hér viðkomu. Vantraust skapar pólitískan óstöðugleika. Hér tala þingmenn í þessum ræðustól stundum eins og það sé allt í kaldakoli. Þannig er það ekki, þótt vissulega eigum við og þurfum að gera miklu betur í sumum málum. Það er hárrétt. Traust verður að ávinna og það tekur tíma. Ég held að með Katrínu Jakobsdóttur sem forsætisráðherra, verkstjóra, séum við á réttri leið. Á Íslandi er pólitískur stöðugleiki. Það er mikils virði. Það grefur undan góðum stjórnarháttum ef við hugum ekki að ásýnd stjórnmála og stjórnsýslu. Gerum betur, rísum upp með reisn. Ásýndin verður til hér þar sem við stöndum í þessum ræðustól og birtumst þjóðinni. Við erum að fást við menningu og ásýnd, ekki bara kerfi, en getur verið að stjórnmálamenningin leiði til vantrausts? Við þurfum að hugsa inn á við en ekki aðeins undrast viðbrögð annarra úti í samfélaginu við hegðun okkar, kjörinna fulltrúa og embættismanna. Við erum sjálf okkar eigin viðfangsefni og úrlausnarefni. Að líta í eigin barm og inn á við er hverjum manni hollt. [[Forseti hringir.]]Í framvinduskýrslu um málið segir að brýnt sé að stjórnvöld skilgreini og setji sér eigin markmið um opinber heilindi. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að eyða öllum grunsemdum um sviksemi og óheiðarleika. Þetta veltur á okkur sjálfum. Ef það hefst ekki hér þá gerist það ekki.
Herra forseti. Staða fjölmiðla er spegill á stöðu lýðræðis í hverju samfélagi og öflugt lýðræði er eitt sterkasta vopnið gegn spillingu í hverju samfélagi. Hver er þá staða fjölmiðla á Íslandi? Það bárust fréttir af því nýlega enn eitt árið að við föllum niður lista samtakanna Blaðamenn án landamæra yfir fjölmiðlafrelsi í heiminum og erum orðin miklir eftirbátar annarra Norðurlanda, samfélaga sem við berum okkur gjarnan saman við og það með réttu. Í umsögninni er sérstaklega tiltekið að samskipti fjölmiðla og stjórnmálafólks hafi farið versnandi hin síðustu ár og er líka minnst á Samherjaskjölin og viðbrögð Samherja við þeirri umfjöllun fjölmiðla á Íslandi. Á þessum tíma, sem full ástæða er til að hafa áhyggjur af varðandi stöðu fjölmiðla á Íslandi, berast fréttir af ítrekuðum og grófum árásum skæruliðadeildar útgerðarrisans Samherja á fjölmiðlamenn og aðra gagnrýnendur, árásum á fólk sem ber ábyrgð á því að tryggja gegnsæi og upplýsingaflæði í umræðunni fyrir íslenskt samfélag. Ein kveikja þessarar heiftar er umræðan um Samherjamálið. Í kjölfar þess að það komst í hámæli haustið 2019 setti ríkisstjórnin saman aðgerðalista sem leiða átti til aukins trausts á íslensku atvinnulífi. Hvað er að frétta af þeim aðgerðalista? Við bíðum nefnilega enn, m.a. eftir úttekt á viðskiptaháttum íslenskra útgerða sem stunda veiðar og eiga í viðskiptum um aflaheimildir í þróunarlöndum. Það skiptir máli að fá svör. Það skiptir máli að við fáum vopn í hernaði við skæruliða útgerðarisanna. Við í Viðreisn höfum lagt til breytingar til að leggja hönd á plóg í þessari baráttu. Við höfum lagt til að stærstu útgerðirnar verði skráðar á verðbréfamarkað svo fjármálin verði opinber, eignaraðildin verði dreifðari og að afmarkað verði með skýrari hætti hámark eignar tengdra aðila í aflahlutdeild. Við höfum líka beðið núna í ríflega fimm mánuði eftir því að [[Forseti hringir.]]sjávarútvegsráðherra skili Alþingi umbeðinni skýrslu um eignaraðild þessara útgerðarisa í íslensku atvinnulífi óháð sjávarútvegi. Hvar liggja spor þessara risa, [[Forseti hringir.]]sem byggja auðlegð sína á þjóðarauðlind Íslendinga? Hvar liggja spor þeirra í íslensku samfélagi, í atvinnulífi okkar? [[Forseti hringir.]] Stærsta breytingin [[Forseti hringir.]]sem við þurfum síðan að ná í gegn eru breytingar á auðlindaákvæði í stjórnarskrá.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörkin.
Virðulegur forseti. Traust á stjórnmálum. Það er grundvallaratriði í lýðræðisríkjum að almenningur treysti stofnunum sem fara með opinbert vald. Í þeim efnum er ekki aðeins mikilvægt að tryggja traust almennings gagnvart stofnunum heldur einnig gagnvart lýðræðislega kjörnum fulltrúum. Undanfarinn áratug hefur traust almennings gagnvart lýðræðislega kjörnum fulltrúum verið í sögulegu lágmarki. Almenningur missti allt traust í kjölfar bankahrunsins. Fyrir hrun mældist traust almennings til Alþingis reglulega í kringum 40–50% en síðan hefur það hæst mælst 34%. Sem betur fer hefur Alþingi brugðist við og gert ýmsar breytingar á reglum sem gilda um stjórnmálasamtök og kjörna fulltrúa og það er jákvætt, og jákvætt að almenningur hafi aukna yfirsýn yfir fjármál stjórnmálasamtaka og að skýr viðmið gildi um framlög til stjórnmálasamtaka. Það er kannski ekki að furða þó að almenningur sé enn tvístígandi þegar kemur að trausti til Alþingis. Ég tel t.d. að lífeyrisþegar almannatrygginga beri lítið traust til okkar í ljósi þess hve oft við virðum að vettugi skýr fyrirmæli 69. gr. laga um almannatryggingar. Í stað þess að láta kjör lífeyrisþega fylgja launaþróun finna ráðherrar ótal leiðir til þess að draga niður uppfærslur og skilja auk þess frítekjumörk undan uppfærslunni. Skýrt dæmi fæst þegar árlegar hækkanir þingfararkaups eru bornar saman við lífeyri almannatrygginga. Fólk fær það einfaldlega á tilfinninguna að aðrar reglur gildi um valdhafa en fólkið. Ef við sem sitjum hér inni viljum öðlast aftur traust almennings þurfum við að svara þjóðinni þegar hún leggur fram skýrar kröfur. Það er ekki traust og það sýnir ekki traust og muni ekki vera á meðan við segjum að 100.000 kr. úr lífeyrissjóði skili bara 26.740 kr. í vasann en afgangurinn fari í skerðingar og skatta. Það skilar heldur ekki trausti þegar við snúum dæminu algerlega á hvolf og þeir sem auðinn hafa og fá arðgreiðslurnar fá 80% og yfir en ríkið 20% af því. Ég kem nánar að þessu í síðari ræðu.
Virðulegur forseti. Í yfirlýsingu Íslandsdeildar Transparency International vegna ólýðræðislegra og óboðlegra vinnubragða starfsmanna Samherja, svonefndrar skæruliðadeildar, kemur fram, með leyfi forseta: „Stjórnmálamenn og sérstaklega stjórnarliðar geta ekki lengur komið sér undan því að takast á við hið pólitíska og kerfislæga umhverfi sem umber svona framgöngu árum saman. Annaðhvort eru þeir með almenningi í baráttunni gegn spillingu eða á móti með þögn, meðvirkni, aðgerðarleysi og seinagangi við að koma upp nútímalegum spillingarvörnum milli stjórnsýslu og viðskiptalífs. Stjórnmálin geta ekki lengur litið undan.“ Ég tek heils hugar undir þessa yfirlýsingu, herra forseti. Meðvirknin með óbilgjörnum sérhagsmunaöflum er ótrúleg. Aðgerðaleysið í kjölfar Namibíumálsins er svakalegt. Af þeim sjö aðgerðum sem ríkisstjórnin sagðist ætla að grípa til í kjölfar þessa risavaxna spillingarmáls má segja að ein hafi mögulega orðið að veruleika. Ekkert varð t.d. af þeim aðgerðum sem sjávarútvegsráðherra átti að taka að sér og ætti kannski engan að undra eftir svör hans við fyrirspurn minni í óundirbúnum fyrirspurnum fyrr í dag. Ráðherrann ætlar greinilega ekki aðhafast neitt, hvað ætti hann enda að aðhafast verandi bullandi vanhæfur til allra aðgerða tengdra þessu félagi? Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra, sem segist vilja efla traust á stjórnmálunum, Alþingi og stjórnsýslunni: Treystir hún enn þá hæstv. sjávarútvegsráðherra til að fara með það embætti? Er réttlætanlegt að hann sitji í því embætti á meðan þetta mál tröllríður samfélaginu? Er það til þess fallið að auka traust á stjórnmálunum að hafa þennan sjávarútvegsráðherra sitjandi áfram í ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur?
Virðulegur forseti. Traust er nauðsynlegt svo að heilbrigt samfélag þrífist og samfélag sem ekki býr við traust er veikt og gjaldfellir lýðræði og samfélagslega ábyrgð. Í löndunum í kringum okkur eru vaxandi áhyggjur af dvínandi trausti á stjórnsýslu og valdastofnunum. Þar hafa risið upp öfgahópar og falsfréttir hafa sitt að segja þar. Nafnlaus áróður er ein birtingarmynd þess og fyrir Alþingi liggur nú mál sem tekur á þessum þáttum. Á Íslandi er mikið traust til grunnstoða samfélagsins og stofnana þess. Það segir mér að við séum í heilbrigðu samfélagi og verið sé að vinna vel að því að byggja upp traust regluverk milli stjórnsýslunnar og almennings í landinu. Sú sem hér stendur man vel þegar trúnaðartraustið brast á milli almennings og stjórnvalda í kjölfar hrunsins og það er því ánægjulegt að traust til Alþingis hafi aukist mjög undanfarin ár með markvissum aðgerðum Alþingis og nú undir stjórn hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur. En það má nefna það sem gert hefur verið, ný upplýsingalög og skráningu hagsmunavarða, vernd uppljóstrara og skráningu raunverulegra eigenda, svo eitthvað sé nefnt. Það hefur verið stefna þessarar ríkisstjórnar að efla traust almennings á stjórnmálum og ég tel að það hafi tekist. Þar þarf ávallt að vera á verði og takast á við þær áskoranir sem framtíðin ber í skauti sér hverju sinni. Það mun því verða viðvarandi verkefni stjórnvalda að tryggja heiðarlega og gagnsæja stjórnsýslu og þar má aldrei sofna á verðinum. Alltaf skal setja almannahagsmuni ofar sérhagsmunum og það tel ég vera það verkefni sem við munum vinna að hér á Alþingi eftir sem áður. Allt tal hér um Samherja er eitt af því sem vekur okkur til umhugsunar um hvernig samfélag við viljum byggja. [[Forseti hringir.]]Og það sem hefur komið fram um Samherja er mjög ámælisvert, svo vægt sé til orða tekið.
Herra forseti. Við erum að tala um traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Það sem skiptir mestu máli í því sambandi er auðvitað að stjórnmálamenn standi við þá stefnu sem þeir setja fram og þá sérstaklega það sem þeir setja helst á oddinn. Þarna er ég ekki að tala um minni háttar mál og að stjórnmálaleiðtogar kjósi að gefa eftir í stjórnarmyndunarviðræðum. Frægasta dæmið um þetta er 180° viðsnúningur Vinstri grænna eftir kosningarnar 2009 þegar þeir, á einni nóttu, þvert á yfirlýsta stefnu og í fullkominni andstöðu við langflesta kjósendur sína, snerust frá því að vera harðir á móti Evrópusambandsaðild í það að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Traust á stjórnmálum byggist einnig upp með því að pólitísk stjórnvöld útskýri illskiljanlega hluti sem þau framkvæma fyrir fólki á mannamáli. Það myndi þannig auka traust á stjórnmálum ef hæstv. heilbrigðisráðherra gæti útskýrt fyrir okkur af hverju fólk á biðlistum eftir liðskiptaaðgerðum er fremur sent til útlanda í rándýrar aðgerðir á einkastofum, í stað þess að láta gera aðgerðirnar innan lands, sem er mun ódýrara. Það myndi einnig auka traust á stjórnmálum ef hæstv. félagsmálaráðherra gæti viðurkennt að frumvarp hans um málefni innflytjenda valdi stórauknum kostnaði ríkissjóðs í stað þess að halda öðru fram. Það myndi alveg örugglega auka traust á stjórnmálum ef hæstv. dómsmálaráðherra gæti útskýrt fyrir fólki hvað stjórnvöld eru raunverulega að gera á vettvangi löggæslumála til að stemma stigu við uppgangi skipulagðrar glæpastarfsemi. Það væri gott fyrir traustið ef hæstv. heilbrigðisráðherra gæti útskýrt af hverju betra sé að senda leghálssýni erlendis sem bæði eykur hættu á mistökum og er kostnaðarsamara en að gera rannsóknirnar innan lands. Loks myndi klárlega auka traust á stjórnmálum ef hæstv. heilbrigðisráðherra gæti útskýrt það fyrir landsmönnum öllum af hverju hún leggur fram frumvarp sem stóreykur augljóslega fíkniefnavandann, sem er þó ærinn fyrir, í stað þess að efla forvarnir og meðferðarstarf, sem eru viðurkenndar aðferðir til að halda eiturlyfjavandanum í skefjum. [[Forseti hringir.]]Að mínu mati væru útskýringar sem þessar best til þess fallnar að auka traust á stjórnmálum.
Hæstv. forseti. Ég er þakklátur fyrir þessa umræðu þó að ég undrist mjög hver er málshefjandi. En ef það er þannig að traust á Alþingi og stjórnsýslu sé svo lítið þá erum við sjálf sökudólgurinn, alveg augljóslega. Og af hverju erum við búin að draga svona úr trausti og trúverðugleika? Það er vegna þess að við erum alltaf hér í upphrópunum, eins og bara núna í þessari umræðu, í stað málefnalegrar og gagnrýninnar umræðu. Við tölum allt niður í stað þess að hafa uppi einhverja pólitíska hugmyndafræði. Það er allt talað niður. Það er grafið undan stjórnsýslunni nánast á hverjum degi í þessum þingsal. Dómstólum og stjórnsýslunni er ekki leyft að vinna sína vinnu. Nei, það er af því að við erum hér alltaf í upphrópunum. Með þessum hætti dregur úr trausti og virðingu gagnvart stjórnmálunum og stjórnsýslu, þannig að við þurfum sjálf að taka okkur taki. Það skiptir máli hvernig við komum fram, hvernig við erum klædd þegar við komum fram. Málefnaleg gagnrýni má vera hvöss, en við ráðum ekki við það, það skulu alltaf vera upphrópanir um einhverja aðra en okkur sjálf til að grafa undan stjórnmálunum. Við erum snillingar í því og höfum verið snillingar í því nokkuð lengi, hæstv. forseti, þannig að við þurfum að taka okkur á. Við sjálf. Það gerir það enginn annar.
Herra forseti. Það er merkilegt að standa hér í lok kjörtímabils og vera í þeim sporum að þrátt fyrir orð í stjórnarsáttmála um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnkerfi þá líður mér örlítið eins og lítið hafi gerst og að ríkisstjórnin hafi í raun tekið skref aftur á bak þegar kemur að trausti á stjórnmálum. Því skal þó haldið til haga að hér voru sett lög til verndar uppljóstrurum, lög um varnir gegn hagsmunaárekstrum og fleira. En skilaboðin, herra forseti, sem koma frá æðstu ráðamönnum þjóðarinnar hafa því miður ekki orðið til þess að auka traust á stjórnmálum. Þegar seðlabankastjóri tjáir sig um spillingu í íslensku samfélagi setur forsætisráðherra ofan í við blaðamann fyrir að hafa ekki spurt hvað seðlabankastjóri ætti við þrátt fyrir að það blasi við okkur öllum. Þegar nefndarfólk í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vill að fram fari rannsókn á tengslum hæstv. sjávarútvegsráðherra við stjórnendur stórútgerðar, sem nú er að eigin sögn í stríði gegn mönnum, fyrirtækjum, fjölmiðlum, stjórnmálafólki og fjölskyldum þess, beita stjórnarþingmenn í nefndinni valdi sínu til að stöðva slíka rannsókn. Þegar dómstólar fella dóma þess efnis að dómsmálaráðherra hafi brotið lög við skipan sérvaldra dómara í Landsrétt standa stjórnarliðar sérstakan vörð um ráðherrann hér í þingsal og meta stöðu ráðherrans í ríkisstjórn mikilvægari en vörn fyrir sjálfstæði dómstóla. Herra forseti. Þessa dagana á sér stað stríð sem opinberast æ meira á hverjum degi; stríð gegn almenningi, stríð gegn fjölmiðlafólki, listamönnum, stjórnmálafólki og fjölskyldum þess. „Okkar maður“ í ríkisstjórn er á útleið og fram fer val stríðsherrans á nýjum manni í ríkisstjórn fyrir allra augum, fyrir augum okkar allra, og forsætisráðherra vill að blaðamenn spyrji seðlabankastjóra út í hvað hann eigi við þegar hann ræðir um spillingu í viðtölum.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu sem virðist nú fara út um nokkuð víðan völl. Á árinu 2018 dró starfshópur forsætisráðherra saman mikilvægar upplýsingar um þætti sem hafa áhrif á traust og hvernig hægt sé að vinna markvisst að því að auka traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Það er mikilvægt að geta sótt þekkingu og ábendingar til nágrannaríkja og alþjóðlegra samtaka og stofnana. Sú þekking nýtist okkur hins vegar best ef við vinnum með hana og gerum hana að okkar, útfærum aðgerðir og miðlum þekkingunni í okkar veruleika. Ég vil þess vegna beina sjónum mínum að mikilvægi símenntunar, en fjórar af þeim 25 aðgerðum sem lagt var til að farið yrði í, snúast um eflingu Stjórnarráðsskólans þar sem lögð er áhersla á menntun starfsfólks, fræðslu og gagnrýna umræðu. Ég finn hins vegar lítið um hvernig til hefur tekist við þessi símenntunarverkefni. Ég veit þó að sitthvað hefur verið gert og vil leggja áherslu á það við hæstv. forsætisráðherra að símenntun er vanmetið verkfæri við að breyta og bæta stofnanamenningu og styður allar hinar aðgerðirnar. Það er sama hvað við setjum af lögum á Alþingi eða reglum, ef fólk er ekki þjálfað í að fylgja þeim og skilja hugsunina sem að baki býr skilar það ekki tilætluðum árangri. Stjórnarráðsskólinn þarf að vera öflugur, ná utan um reglubundna þjálfun allra starfsmanna á sviði opinberra heilinda en ekki síður þjálfun í að fylgja reglum stjórnsýslunnar og tryggja færni og fagmennsku í þeim verkefnum sem fólk sinnir dagsdaglega, því að þegar allt kemur til alls byggir traust fyrst og síðast á því hvernig til tekst við lausn daglegra verkefna, hvort sem þau eru unnin í stjórnsýslunni eða hér á Alþingi.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því sem ég gerði ekki áðan og það er að þakka fyrir þessa umræðu. Ég ætla að lýsa þeirri von minni að hún muni hafa áhrif. Slík bjartsýnismanneskja er ég. Síðan ætla ég að segja það sem ég sagði í upphafi fyrri ræðu minnar: Staða fjölmiðla er spegill á stöðu lýðræðis í hverju samfélagi. Öflugt lýðræði er eitt sterkasta vopnið sem við höfum gegn spillingu í samfélaginu. Það er ekki mikið flóknara. Það sem við gerum hér er að við höfum bitlaust fjölmiðlafrumvarp sem líklega verður tekið til afgreiðslu í dag, frumvarp sem er búið að velkjast í meðförum ríkisstjórnarinnar í fjögur ár. Við búum við bitlaust auðlindaákvæði sem verður eða verður ekki lagt aftur fyrir Alþingi fyrir lok þessa kjörtímabils. Það sem við höfum er þögn stjórnvalda um margumbeðna skýrslu um framferði og viðskiptahætti útgerðarfyrirtækja okkar í viðskiptum og umsýslu með aflaheimildir í þróunarlöndum. Það sem við höfum er þögn stjórnvalda um umbeðna skýrslu Alþingis, margítrekaða, um ítök útgerðarrisa í íslensku samfélagi, ekki bara í sjávarútvegi heldur í íslensku atvinnulífi, í íslensku samfélagi, þar með talið í fjölmiðlum. Og hver er þá staðan sem við blasir? Sú staða er að hér á sér stað skæruhernaður útgerðarrisa sem ver sérhagsmuni sína gegn íslenskum fjölmiðlum, og æpandi þögn stjórnvalda. Þetta er það sem við erum að kljást við. [[Forseti hringir.]]Þetta búum við við núna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þessa umræðu. Ítrekað hefur þjóðin kallaði eftir því að sett verði auðlindaákvæði í stjórnarskrána. 82% kjósenda vildu auðlindaákvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu haustið 2012. Síðan eru liðin níu ár. Við skuldum þjóðinni auðlindaákvæði og það er alveg ljóst að þjóðin mun ekki treyst okkur fyrr en við efnum það loforð. Við erum með stórfurðulegt kerfi sem heitir almannatryggingakerfi, kerfi sem enginn treystir, bútasaumsóskapnað sem veldur því að hellingur af fólk lifir, ekki bara í fátækt heldur sárafátækt og þetta fólk bíður enn eftir réttlætinu. Enn bíður það. Hvert er réttlætið? Jú, ef það fær 100.000 kr. úr lífeyrissjóði þá skilar það 26.740 kr. að hámarki í vasann. Við erum alltaf að tala um traust en á sama tíma og við biðjum um traust hérna þá látum við þúsund börn bíða á biðlistum eftir ýmsum aðgerðum og við vitum ekki einu sinni hversu mörg þeirra bíða á biðlista eftir því að komast á réttu biðlistana. Þetta er hreint og klárt ofbeldi sem við eigum að skammast okkar fyrir. Ef við viljum traust þá eigum við að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að þau sem þurfa læknishjálp eigi fjármuni fyrir mat í meira en einn dag eða eina viku í mánuði, að þau þurfi ekki að bíða mánuðum, árum saman, jafnvel tugi ára, með fjórflokkinn við völd sem viðheldur kerfinu og kemur með enn þá meiri skerðingar. Enn þá meiri ömurlegheit með auknum skerðingum, eins og kom fram áðan, auknar skerðingar á fjórum árum um yfir 20 milljarða. Það er bara ávísun á fátækt.
Forseti. Svo ég byrji á hv. þingmönnum Bryndísi Haraldsdóttur og Brynjari Níelssyni. Hér er málefnaleg gagnrýni en ekki upphrópun því að frá Sjálfstæðisflokknum koma nær öll siðferðisleg álitamál. Mér finnst það góð ástæða til þess að halda völdum frá þeim flokki. Þetta er augljós lausn á augljósum vanda, þetta er einföld baunatalning. Hæstv. forsætisráðherra. Í staðinn fyrir einmitt að tækla kerfisvandann þá sýna þessi einstöku álitamál okkur að á meðan við erum ekki að ná árangri með þau er augljóst að við höfum ekki náð að leysa kerfislæga vandann. Við þurfum að gera hvort tveggja. Stundum þurfa stjórnvöld að spyrja hvort aðgerðir þeirra uppfylli væntingar og kröfur og ég velti því fyrir mér hvar sú spurning sé og hverjir voru spurðir því við vinnum okkur einungis inn traust með samvinnu við fólkið sem við viljum öðlast traust hjá, með því að hlusta. Lokaspurningin mín er því: Er forsætisráðherra búin að spyrja fólkið í landinu hvað þarf til til að öðlast traust þess? Það skiptir nefnilega máli að aðgerðirnar séu ekki bara tékklisti sem þarf að fylla inn í. Það skiptir máli að það virki. Hér vísaði forsætisráðherra í rökræðukönnun í fyrri ræðu og þá vísa ég í umsögn Jóns Ólafssonar sem var formaður nefndar um eflingu trausts á stjórnvöldum og stjórnsýslunni og sá um að skipuleggja rökræðurnar meðal annarra. Þar segir hann, um frumvarp til breytinga á stjórnarskrá: „Í þeim drögum sem nú liggja fyrir á samráðsgátt Stjórnarráðsins er nánast ekkert reynt að tengja tillögur, röksemdir og útskýringar við almenningssamráðið, vísanir til einstakra þátta þess eru tilviljanakenndar og á stöku stað villandi. Ekki er reynt með neinum kerfisbundnum hætti að byggja á samráðinu þegar svo vill til að niðurstöður þess eru í samræmi við frumvarpsdrögin og engin tilraun er gerð til að skýra frávik þegar í drögunum eru farnar aðrar leiðir en samráðið gefur til kynna að almenningur styðji.“ Forsætisráðherra, forseti: Hér reynir á að breyta í þágu almennings og samfélagsins en ekki ákveðinna hagsmunaafla.
Herra forseti. Hvað skapar traust? Skapar t.d. traust að fjalla um mál með málefnalegum hætti? Hv. þingmaður lýkur máli sínu á umsögn Jóns Ólafssonar og þá held ég að það væri mjög áhugavert að kynna sér hvað hann hefur um málið að segja eftir að það kom inn í þingið því að það tók töluverðum breytingum frá því að það var lagt fram í samráðsgátt. Skiptir ekki einmitt máli í málefnalegri umræðu að fara rétt og satt með í þeim málum sem við fjöllum um? Hv. þingmaður veit vel að málið tók miklum breytingum, m.a. út frá niðurstöðum rökræðukönnunar. Ég ætla að fara yfir nokkrar staðreyndir um þær kerfisbreytingar sem hafa verið lagðar fram, m.a. af því að ég veit að hv. málshefjandi hefur áhuga á því hvað alþjóðlegar stofnanir hafa um málin að segja á Íslandi. Ég vil minna á að í eftirfylgniskýrslu GRECO - sem eru samtök ríkja innan Evrópuráðsins gegn spillingu, sem þetta er nátengt, umsögn þeirra hefur komið hingað reglulega - er bent á að af þeim níu tillögum í úttektinni sem þau gerðu 2018 sem varða æðstu handhafa framkvæmdarvaldsins telst Ísland hafa innleitt fjórar að fullu, fjórar af hluta, ein tillaga telst ekki innleidd. Hvað varðar það sem ekki hefur gengið nógu hratt, eins og til að mynda símenntunarfræðsla sem ég kom að í mínu fyrra máli, þá hefur það ekki gengið eins hratt og ég hefði viljað m.a. vegna heimsfaraldurs. Ég nefndi líka OECD sem tekur einmitt eftir þeim kerfisbreytingum sem við höfum gert í þessum málum og telur þær mjög mikilvæg framfaraskref. Hverjar eru áskoranirnar? Það er auðvitað að fylgjast með framkvæmd þessara laga. Af því að hér hafa nokkrir hv. þingmenn rætt um stöðu fjölmiðla þá held ég að endurskoðun fjölmiðlalaganna sé tímabær út frá réttarstöðu blaðamanna, tæknibreytingum og öðru slíku. Við vitum öll að þegar fjölmiðlafrumvarpið var samþykkt árið 2011 - eða 2012, var það ekki? [[Forseti hringir.]]það var ég sem lagði það fram - þá voru mjög mikilvæg stef skref stigin [[Forseti hringir.]]til að bæta réttarstöðu blaðamanna. En ég held að full ástæða sé til að ráðast í þá endurskoðun aftur. Að lokum, herra forseti, [[Forseti hringir.]]skiptir máli fyrir Alþingi sem einn aðila málsins að við skoðum öll líka [[Forseti hringir.]]hvernig framganga okkar er og hvort hún er til þess fallin að auka traust á Alþingi.
Virðulegi forseti. Þessi atkvæðagreiðsla er söguleg því að hér er verið að stíga langþráð skref. Markmið laganna er að efla einkarekna fjölmiðla, auka fjölmiðlafrelsi og styrkja stöðu fjölmiðla til að sinna sínu lýðræðislega hlutverki. Virðulegi forseti. Aðdragandi þessarar atkvæðagreiðslu er langur þar sem frumvarpið byggir á tillögu starfshóps sem skipaður var árið 2016. Það er fagnaðarefni að þessum áfanga sé náð jafnvel þó að hann kunni að vera sá fyrsti af mörgum til að efla íslenska fjölmiðla. Fyrirmyndin er norræn. Í Danmörku, Finnlandi, Noregi og Svíþjóð eru veittir beinir og óbeinir ríkisstyrkir til fjölmiðla. Virðulegi forseti. Við þurfum að fylgjast náið með þróun mála næstu árin og grípa inn í ef þörf krefur til að bæta rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Við 2. umr. og atkvæðagreiðslu sagði ég: Þetta er arfavitlaust mál. Og ég er enn þá sannfærður um að þetta sé arfavitlaust mál. Þetta heita einkareknir fjölmiðlar. Núna verða það einkareknir fjölmiðlar á ríkisstyrk. Á ríkisstyrk. Fjölmiðlar í eigu auðmanna fá allt upp undir 100 milljónir. Á sama tíma er ég að fá tölvupóst eftir tölvupóst þar sem fólk spyr mig hvernig það eigi að eiga fyrir mat eftir fyrstu vikuna í mánuðinum. Þetta er ömurlegt mál. Ég segi nei - og enn þá ákveðnara þá segi ég nei.
Virðulegi forseti. Við sjáum nú dæmi þess hvernig sótt er að fjölmiðlum og starfsemi þeirra en fjölmiðlar eru fjórða valdið, oft kallað. Þeir eru einhver mikilvægasta stoð sem til er í okkar lýðræðislega samfélagi. Það er ákaflega mikilvægt að hér þrífist heilbrigt og þróttmikið fjölmiðlaumhverfi. Það hefur átt undir högg að sækja á undanförnum árum og óþarfi að fara út í ástæður þess. En það er full ástæða til þess að styrkja þetta umhverfi og styrkja rekstrarumhverfi fjölmiðla. Við í Samfylkingunni styðjum því þetta mál. Við hefðum kosið að þingið hefði samþykkt breytingartillögu okkar sem miðaði að því að hafa styrkina lægri þannig að þeir myndu nýtast fleirum og myndu nýtast betur minni fjölmiðlum en meiri hluti þingsins leit ekki svo á og því fór sem fór. Engu að síður tel ég að þetta sé framfaramál og við munum styðja þetta mál.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða tímabundna ráðstöfun sem rennur sitt skeið í lok næsta árs. Ég treysti því að fyrir þann tíma beri annað tveggja sú ríkisstjórn sem nú situr eða sú sem tekur við í haust gæfu til þess að leiðrétta þau augljósu rangindi sem er að finna á íslenskum fjölmiðlamarkaði núna. Í trausti þess styð ég þetta frumvarp. Ég segi já.
Herra forseti. Miðflokkurinn er einlægur aðdáandi frjálsrar fjölmiðlunar og umræðu sem byggist á hreinskilni og hlutlægni. Við höfum langa reynslu af því að ríkisvæðing fjölmiðla leiðir ekki til þess. Þess vegna er þetta mál, að ríkisvæða hluta af frjálsum fjölmiðlum, óheillaspor. Það hefði verið betra að fara í almennar aðgerðir, skattalegar t.d. Ég tala nú ekki um að skattleggja erlendar dreifiveitur sem eru núna orðnar, ásamt Ríkisútvarpinu, helsti þrándur í götu frjálsrar fjölmiðlunar á Íslandi. Að því sögðu heyrum við líka að það er búið að berja Sjálfstæðismenn til hlýðni. Við heyrðum dæmi þess hér áðan á þessari skrykkjóttu ferð frumvarpsins í gegnum þingið. Við treystum okkur ekki til að styðja þetta frumvarp. Við munum greiða atkvæði á móti því.
Virðulegi forseti. Það væri óskandi ef við gætum stutt þetta mál. Því miður er ekki svo. Minni hlutinn lagði hér fram breytingartillögu sem endurspeglar svolítið hluta vandans sem er sá að við, löggjafinn, stjórnmálamennirnir, þurfum að velta fyrir okkur hvaða fjölmiðlar það eru sem við viljum láta hafa peninga. Það eru ekki endilega ósvaranleg spurning. Vandi fjölmiðla er gríðarlega stór. Fjölmiðlar eru nógu mikilvægir og það er nógu augljóst til að ég þurfi ekki að hafa um það mörg orð. En hann endurspeglast strax hér á Alþingi vandinn sem við stöndum frammi fyrir með því að beita þessari aðferð. Ef tillagan sem var lögð fram hefði verið samþykkt myndum við vafalítið styðja málið en með hliðsjón af því sem á undan er gengið og því sem er viðbúið þá treystum okkur ekki til að styðja málið að svo stöddu. Að lokum vil ég minna á að það eru fleiri hugmyndir sem hafa komið fram til að styðja við bakið á einkareknum fjölmiðlum. Það eru fleiri en ein og það eru fleiri en tvær. Þær hafa komið fram. Hér er ekki tími eða endilega ástæða til að ræða það nánar [[Forseti hringir.]]en ég vil bara minna á að þetta er ekki eina leiðin.
Virðulegi forseti. Þessi stjórn hefur haft fjögur ár til að leysa úr þeim vanda sem við vitum öll að er aðkallandi og stór heil fjögur ár án þess að leggja hér á borð neinar eiginlegar lausnir. Markmið þessa frumvarps er gott en leiðin sem er valin er algerlega fráleit. Hér er ekki tekið á neinn hátt á þeim vanda sem skilar þeirri stöðu sem við horfum upp á í dag. Það er ekki tekið á erlendum efnisveitum, það er ekki tekið á yfirburðastöðu RÚV. Ekki eitt einasta skref er tekið til að tryggja heilbrigt og eðlilegt rekstrarumhverfi fjölmiðla. Mér finnst satt best að segja að ríkisstjórnin sé í þessu máli að sýna dugleysi sitt allrækilega. Það dugar ekki að fara inn með ríkisstyrkjum með þeim hætti sem hér er gert og er reyndar til þess fallið að skapa óheilbrigðara umhverfi en ekki. Þannig að þrátt fyrir að markmiðið sé gott er leiðin sem valin er þess eðlis að Viðreisn getur ekki stutt þetta mál.
Virðulegur forseti. Eins og komið hefur fram í umræðunni gerðum við fyrirvara við málið, ég og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir. Þrátt fyrir það teljum við, samkvæmt bæði þeim umsögnum sem allsherjar- og menntamálanefnd bárust og gestakomum og samtali í nefndinni þar um, að nauðsynlegt sé að gera þessar breytingar, þ.e. með því sólarlagsákvæði sem hér er undir. Á meðan sé hægt að fara yfir það sem þarf að gera, hið skattalega umhverfi og annað slíkt sem hér hefur verið rakið, bæði er varðar efnisveitur og annað slíkt. Það hefur líka verið erfitt hjá fjórða valdinu sem ber að halda uppi gagnrýni og eftirliti með okkur, m.a. hér, þannig að ég tel að þetta sé nauðsynleg aðgerð. Hún er ekki endilega nákvæmlega eins og við, hvert og eitt okkar, hefðum viljað hafa hana. Engu að síður er þetta stuðningur fyrir yfirstandandi rekstrarár og árið í fyrra sem ég tel að sé nauðsynlegur. [[Forseti hringir.]]Ég treysti því auðvitað að annaðhvort nái núverandi ríkisstjórn að klára þetta á þeim mánuðum sem eftir eru eða þá að ný ríkisstjórn taki málið upp [[Forseti hringir.]]og taki vel utan um umhverfi fjölmiðla.
Forseti. Þetta frumvarp er ekkert annað en niðurgreiðsla á ósjálfbærum hallarekstri hagsmunaaðila á málgögnum sínum. Það er ekki styrkur til eflingar fjölmiðlun. Þetta eru 400 milljónir sem fara aðallega til málgagna sem hafa engan áhuga á lýðræðislegum fréttaflutningi nema þegar það hugnast þeim. Ég greiði þessu frumvarpi ekki mitt atkvæði.
Virðulegur forseti. Hugmyndin með þessu lagafrumvarpi var að rétta hlut einkarekinna fjölmiðla í óréttmætri samkeppni við ríkisfjölmiðilinn Ríkisútvarpið. Það hefur ekki tekist heldur er hér þvert á móti bætt í það óréttlæti sem ríkir á fjölmiðlamarkaði. Einkareknir fjölmiðlar eru hér gerðir að ríkisfjölmiðlum, tekið skref í þá átt, en ekki í neinu tekið á hlutverki og starfsemi Ríkisútvarpsins sem hefði þó þurft að gera. Ég styð ekki þetta frumvarp. Ég segi nei.
Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem þingið er búið að vandræðast með lengi, hefur verið sent aftur í ráðuneytið og komið til baka lítið breytt. Það hefur reyndar tekið breytingum núna í þetta skiptið. Álit meiri hlutans er ágætt, það er til bóta. Nefndin hefur gert úrbætur á þessu máli og þær birtast m.a. í nefndaráliti og breytingartillögum við málið. Því mun ég styðja breytingartillögurnar. Málið í heild sinni er þó enn gallað og til að mynda er ekki tekið tillit til athugasemda og aðvarana skattrannsóknarstjóra sem að mínu mati hefði þurft að bregðast betur við og raunar vinna frumvarpið á allt annan hátt í samræmi við þær ábendingar. Því greiði ég ekki atkvæði um málið í heild.
Herra forseti. Ég skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara sem ég tel rétt að gera örstutta grein fyrir og það varðar sektarfjárhæðir í frumvarpinu og í þeim tillögum sem hér liggja fyrir. Það er búið að vera nokkurt hringl á afstöðu til þessara sektarfjárhæða. Þetta er í annað sinn sem frumvarpið er lagt fram. Í síðara skiptið var gert ráð fyrir því að hækka sektarfjárhæðir talsvert til að veita þessum ákvæðum meiri styrk og þunga. Þannig að ég tel að upphaflegt frumvarp hefði verið betra að þessu marki eins og hæstv. fjármálaráðherra lagði til en nefndin fór þá leið að lækka sektarfjárhæðir um helming. [[Forseti hringir.]]Ég tel að það hafi ekki endilega verið skynsamlegt en engu að síður styð ég málið í heild sinni.
Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir breytingartillögu við 1. gr. í þessu ágæta frumvarpi sem við erum búin að ræða nokkrum sinnum. Þessi tillaga er frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Það er ég sem hér stend, Ari Trausti Guðmundsson, og hv. þingmenn Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Líneik Anna Sævarsdóttir sem mynda þennan meiri hluta. Breytingartillagan er mjög stutt: „Í stað dagsetningarinnar „31. desember 2022“ í lokamálsgrein 1. gr. komi: 31. desember 2021.“ Ég tel breytingartillöguna vera í sátt við aðra nefndarmenn að því marki auðvitað að ekki verði aðrar breytingartillögur lagðar fram. Gildistími þessarar sérstöku Covid-lagaheimildar er til loka yfirstandandi árs en hvorki fram á næsta ár né til loka þess eins og hefur verið haldið á lofti hér í þingsal og í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég ætla því að vona að þetta verði lyktir málsins.
Virðulegur forseti. Mig langar bara í lokaumræðu þessa máls sem hefur, eins og hv. framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, hefur kom inn á, farið nokkru nokkrum sinnum inn og út úr þessum sal og inn til nefndar að segja að ég er efins um að nauðsyn lagasetningar sé raunverulega til staðar í málinu. Ég held að við ættum að passa okkur á því að mál sem má færa með einum eða öðrum hætti undir hatt Covid-aðgerða viðhaldi þeirri stöðu ekki að eilífu. Það er bara þannig að þetta mál kom fram í miklum flýti fyrir hartnær tveimur mánuðum. Það hafa orðið töluverðar breytingar á löggjöf sóttvarna í millitíðinni og þegar að atkvæðagreiðslu kemur mun þingflokkur Miðflokksins sitja hjá við þá atkvæðagreiðslu. Ég vil taka það fram að þær breytingar á málinu sem hafa verið gerðar í nefndinni eru til bóta. En ég vil bara halda því til haga að mér þykir blasa við að nauðsyn lagasetningar er ekki til staðar.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því líkt og allir sem koma hingað og taka til máls að segja að ég ætla ekki að lengja umræðuna. En ég get að ýmsu leyti tekið undir það sem hv. þm. Bergþór Ólason sagði hér áðan. Það má alveg ræða hvort þörf er á þessu máli núna í stöðunni. Þetta er jú eitthvað sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd fékk í hendurnar fyrir páska og síðan hafa hlutir gerjast ansi mikið. Það hefur verið þróun í jákvæða átt í heilsu þjóðar út frá bólusetningarferlinu og það hefur líka verið þróun í jákvæða átt út frá því hvernig þetta mál vannst í meðförum nefndarinnar. Ég verð að hrósa hv. framsögumanni fyrir að hafa tekið þann pól í hæðina að vinna saman það meirihlutaálit sem lá fyrir og síðan minnihlutaálit sem undirrituð vann með stuðningi Samfylkingar og Pírata í nefndinni, hv. þingmanna Guðjóns S. Brjánssonar og Andrésar Inga Jónssonar. Þar með var málið orðið þess eðlis að sú sem hér stendur gat samþykkt það fyrir hönd Viðreisnar. Hvað varðar hins vegar það hvort við ættum að sleppa þessu þá verð ég eiginlega að nota tækifærið og segja eitt: Við stöndum frammi fyrir því að stór hluti þjóðarinnar hefur verið bólusettur og við stöndum frammi fyrir því að það er aukin ásókn ferðamanna til að koma til landsins og það er jákvætt. Eftir situr að stór hluti þjóðarinnar er á þeim aldri sem er líklegur til að eiga ekki hvað síst samskipti við ferðamenn, ungt fólk sem ekki hefur fengið bólusetningu enn. Það er þess vegna sem ég tel að það sé þrátt fyrir allt mikilvægt að klára þetta mál. Við erum búin að koma í veg fyrir að Íslendingum verði bannað að koma til landsins geti þeir ekki sýnt fram á bólusetningu eða vottorð líkt og var lagt var af stað með. En ferðamenn tel ég enn þá vera í þeirri stöðu að það sé rétt að fara fram á að þeir geti sýnt fram á slíkt í ljósi þess að þrátt fyrir allt er stór hluti þjóðarinnar enn ekki bólusettur. Þannig að við styðjum þetta mál.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði undir þessari umræðu bara að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir að hafa lagt í þá vinnu að breyta þessu frumvarpi stórkostlega í grundvallaratriðum frá því frumvarpi sem lagt var fram fyrst á milli 2. og 3. umr. að því er lýtur að Íslendingum og réttaráhrifum frumvarpsins á Íslendinga - og núna fyrir 3. umræðu sem er lagabreyting sem lýtur að gildistíma frumvarpsins og þeirra laga sem verða þá að lögum. Gildistíminn er styttur verulega. Upphaflegt frumvarp gerði ráð fyrir nánast tveggja ára gildistíma sem að sjálfsögðu hefði verið fullkomlega óásættanlegt í ljósi tilgangs og markmiða þessa lagafrumvarps og í ljósi meðalhófs sem þingmenn hér eiga ætíð að hafa í heiðri. Í því ljósi hef ég afturkallað tillögu til breytinga á þessu frumvarpi er lýtur að gildistímanum. Ég vil bara þakka fyrir ágætissamstarf við hv. nefnd að þessu leyti.
Herra forseti. Ég biðst afsökunar á þessum töfum en ég lenti á smá aukafundi fyrir utan þingsalinn. Eins og hæstv. forseti nefnir þá geri ég hér grein fyrir nefndaráliti um frumvarp til skipalaga. Það er skemmst frá því að segja að umhverfis- og samgöngunefnd fékk 19 gesti, enda 19 umsagnir líka, til sín og eitt minnisblað að auki frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Svo að ég geri nú grein fyrir því um hvað þetta snýst er efni frumvarpsins með þessum orðum í nefndarálitinu, herra forseti: Með frumvarpinu er lagt til að samþykkt verði ný heildarlög um skip þannig að ákvæði um þau verði í einum lögum í stað margra ólíkra lagabálka eins og nú er. Frumvarpið er lagt fram í samræmi við sáttmála ríkisstjórnarinnar frá 2017 um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis. Þar kemur fram að átak verði gert í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings. Fjölmargir lagabálkar fjalla um skip með einum eða öðrum hætti og eru margir þeirra komnir til ára sinna. Þá hafa verið settar fjölmargar reglugerðir sem nánar útfæra ákvæði laganna. Regluverkið er því orðið víðtækt og flókið og um þessar mundir er unnið að því að einfalda og uppfæra þetta regluverk innan samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis og Samgöngustofu. Frumvarp þetta er liður í því verkefni. Nefndin telur frumvarpið í heild sinni ná þeim tilgangi en bregst við umsögnum og athugasemdum í nokkrum tilvikum. Í umfjöllun nefndarinnar var m.a. fjallað um skráningu erlendra skipa. Það var spurning um hvort erlend skip sem stunda hér atvinnustarfsemi að einhverju leyti eigi að skrá í íslenska skipaskrá. Nefndin tekur ekki undir þessar athugasemdir og telur ekki unnt að gera kröfur um að framangreind erlend skip séu fortakslaust skráð á Íslandi vegna þess að t.d. varðandi fiskveiðar geti skip athafnað sig en þurfi ekki að vera skráð hér á landi. Reglur um svokallaða þurrleiguskráningu voru líka teknar fyrir. Þar kom fram að æskilegt væri að tilgreina hvaða reglur ættu við í 8. gr. frumvarpsins um slíkt því að sýnt þyki að ríkið sem skipið mun verða skráð þurrleiguskráningu í muni ekki endilega virða skyldur sínar sem fánaríki. Nefndin bendir á að fánaríki hafi víðtækum skyldum að gegna samkvæmt alþjóðalögum sem ná til mengunarvarna, öryggis og réttinda skipverja og það sé ekki mögulegt að tiltaka með tæmandi hætti alla þá samninga sem varða þær skyldur með þessu frumvarpi. Um mælingu skipa var líka fjallað. Þar eru tvær alþjóðasamþykktir í gildi, önnur kennd við London frá 1969, hin við Ósló frá 1947. Það stendur hér í nefndaráliti að mæling skipa fari eftir alþjóðasamþykktinni frá 1969 og tonnatalan reiknuð samkvæmt því alla jafna. Hins vegar eru skip enn skráð á skipaskrá sem eru samkvæmt gömlu mælingunum. Nefndin segir mikilvægt að heimild sé til staðar að mæla skip með þessum fyrrgreinda hætti, gamla hætti, og tekur því ekki undir athugasemd umsagnaraðila. Nefndinni barst líka athugasemd um að Samgöngustofa hefði of víðtækar heimildir um endurskoðun á mælingu skipa og að æskilegra væri að tilgreina þær heimildir með skýrari hætti. Nefndin telur ekki rétt að fallast á athugasemdir þessa efnis og bendir á að mistök við mælingar geti komið fyrir eða ábendingar um þörf á endurmælingu geti komið fram. Verður að gera ráð fyrir að slíkar og aðrar gildar ástæður séu þess eðlis að bregðast verði við sem allra fyrst og án einhverra formála. Um nýsmíði skipa var einnig fjallað, þ.e. aðallega um eftirlitið. Umsagnaraðilar telja rétt að við nýsmíði skipa sé notast við kröfur alþjóðlegra og viðurkenndra flokkunarfélaga. Nefndin bendir á að ráð sé gert fyrir því í frumvarpinu að farið sé eftir reglum og kröfum slíkra félaga þegar svo ber undir. Hins vegar þurfi að vera reglur sem gilda um skip sem ekki eru flokkuð og smíðuð samkvæmt reglum flokkunarfélaga. Nefndin áréttar um leið að gagnrýni sem kom fram um tvítekningu skoðana bendi til þess að gæta verði hófs þegar skoðanir eru skipulagðar og framkvæmdar. Hún hvetur til þess að komið verði upp miðlægum gagnagrunni skipaskoðana og eftirlits, samanber gagnagrunn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Um framkvæmd eftirlits. Þar kom fram í bréfi frá umsagnaraðilum að eðlilegast sé að flokkunarfélag skips fari með eftirlit með skipunum og að Samgöngustofa hafi eftirlit með því að flokkunarfélög starfi eftir lögum og reglum. Nefndin minnir á að staðan er flóknari en svo að slíkt geti ávallt átt við. Í 31. gr. er vísað til eftirlits Samgöngustofu eða þeirra sem stofnunin hefur veitt umboð til að fara með eftirlit. Í greinargerð með frumvarpinu kemur auk þess fram að mörg íslensk skip eru óflokkuð og ekki undir eftirliti flokkunarfélaga heldur Samgöngustofu. Frumvarpið opnar á að Samgöngustofa geti falið öðrum að framkvæma skipaskoðun. Þannig á að vera tryggt að eftirlit sé í samræmi við alþjóðlegar kröfur. Samgöngustofa hefur því hlutverki að gegna að veita slíkar heimildir og hafa eftirlit með starfsemi aðila sem starfa fyrir hönd stofnunarinnar. Nefndin tekur því ekki undir athugasemdir umsagnaraðila hvað þetta varðar. Svo er hér athugasemd um vinnu- og hvíldartíma sem nefndin afgreiðir einfaldlega þannig að ákvæðið um mönnun skipa séu ekki til umfjöllunar í þessu frumvarpi. Svo eru ýmsar breytingartillögur sem nefndin leggur fram og varða einmitt skráningu fiskiskipa, afskráningu skipa, innflutning skipa, skoðanaskyldu, samráð vegna óhaffærs skips, verndun safnskipa og stjórnvaldssektir. Ég ætla að gera lauslega grein fyrir þeim. Varðandi skráningu fiskiskipa telur nefndin ekki ástæðu til þess að gera meiri kröfur til skráninga en gerðar eru til veiða þar sem slíkt misræmi getur leitt til þess að aðili sem uppfyllir skilyrði til veiða í íslenskri landhelgi fær ekki fiskiskip skráð á skipaskrá sökum þess að hann á ekki lögheimili hér á landi. Til að tryggja samræmi milli laga telur nefndin heppilegra að í 7. gr. skipalaga verði vísað til fyrrnefndra laga nr. 22/1998 og leggur hún til breytingu þess efnis. Um afskráningu skips er það að segja að nefndinni barst athugasemd um að ákvæðið tryggi ekki nægilega rétt þinglýstra rétthafa og að eigandi skips geti samkvæmt ákvæðinu afskráð skip á Íslandi og skráð á erlenda skipaskrá án nokkurs samráðs við veðhafa. Það geti leitt til þess að fjármálastofnanir láni síður til skipakaupa þar sem ákvæðið í núverandi mynd dragi úr tryggingavernd sem þinglýsing á að veita. Að mati nefndarinnar er rétt að taka mið af þessari athugasemd en bent er á að aðstæður eru frábrugðnar varðandi skráningarfyrirkomulag skipa og loftfara þar sem loftför eru einungis skráð í loftfaraskrá en skip geta verið bæði skráð í skipaskrá og þinglýsingabók. Þess vegna leggur nefndin til ákveðna breytingu þar að lútandi. Um innflutning skipa. Þar barst athugasemd um 28. gr. frumvarpsins. Nefndin tekur undir þá skoðun umsagnaraðila að lokamálsliður 28. gr. sem kveður á um að innflutningur skipa sé háður samþykki Samgöngustofu skuli falla brott þar sem öll skilyrði eru talin upp fyrir innflutningi framar í ákvæðinu. Engu að síður telur nefndin mikilvægt að Samgöngustofa sé upplýst um fyrirhugaðan innflutning og leggur til breytingar þess efnis. Um skoðunarskyldu er einnig lögð fram breytingartillaga. Ráðherra er heimilt með reglugerð að ákveða að undanskilja tilteknar tegundir skipa frá skoðunarskyldu. Ráðherra er jafnframt heimilt að ákveða að skip sem ekki eru notuð í atvinnuskyni skuli skoðuð af Samgöngustofu með reglulegu millibili. Nefndin telur 2. málslið 1. mgr. ákvæðisins óljósan með tilliti til þess hvaða skip ráðherra sé heimilt að undanskilja skoðunarskyldu og bendir á að 2. málsliður er tekinn úr núgildandi lögum en 3. málsliður er nýr í frumvarpinu. Heimild samkvæmt 2. málslið hefur hingað til ekki verið beitt, segir hér í nefndarálitinu. Að mati nefndarinnar er ekki þörf á þeim málslið með hliðsjón af efni 3. málsliðar og leggur því til að 2. málsliður falli brott. Hér er í raun og veru verið að skýra þá heimild í reglugerð að ráðherra geti undanskilið tiltekin skip frá skoðunarskyldu. Athugasemd kom fram um samráð vegna óhaffærs skips, fyrst og fremst í mengunarvarnaskyni. Í umsögn kemur fram að ákvæði sem er í lögunum taki ekki tillit til ákvæða laga nr. 33/2004, um varnir gegn mengun hafs og stranda, þar sem fjallað er um aðgerðir vegna bráðamengunar á hafi og við strendur. Í þeim lögum er gert ráð fyrir samráði Samgöngustofu, eða annarra viðurkenndra aðila, við þar til bæra aðila um hvaða ráðstafana skuli grípa til við slíkar aðstæður. Í 2. mgr. 37. gr. frumvarpsins er ekki gert ráð fyrir slíku samráði. Nefndin tekur undir þessar athugasemdir og leggur til breytingartillögu þess efnis að gert verði ráð fyrir samráði Samgöngustofu eftir atvikum við þar til bær stjórnvöld. Þar er m.a. átt við Landhelgisgæsluna og fleiri aðila. Hér næstsíðast er fjallað um verndun safnskipa. Það er til töluvert af gömlum skipum á Íslandi og í 39. gr. frumvarpsins er fjallað um gömul skip og kveðið á um að ráðherra geti ákveðið að nýjar reglugerðir skuli ekki gilda um þau sem og skip sem kjölur hefur verið lagður að eða eru á hliðstæðu smíðastigi. Fyrir nefndinni kom fram athugasemd um að ákvæðið eins og það hljóðar nú nái ekki til skipa sem einungis eru rekin í menningarlegum tilgangi en ekki í atvinnuskyni. Nefndin er sammála þessari athugasemd og leggur til breytingu á 39. gr. til að slík safnskip rúmist innan ákvæðisins. Þó vill nefndin sérstaklega taka fram að með skipum sem rekin eru í menningarlegum tilgangi er átt við að skipin sjálf hafi menningarlegt gildi en ekki t.d. að menningarviðburðir séu haldnir um borð í skipinu. Þetta er til áréttingar. Hér er alllangur kafli um stjórnvaldssektir þar sem vísað er til allmargra liða. Ég ætla ekki að rekja það en bendi hv. þingmönnum á að lesa nefndarálitið og bera það saman við lögin, hafi þeir sérstakan áhuga á þessu. En ég gríp hér niður í niðurlagið. Að því gefnu að meðalhófs sé gætt við beitingu ákvæðanna, tillit sé tekið til tímalengdar brota, samstarfsvilja og ítrekunar brota og að því gefnu að reglur séu skýrar telur nefndin ekki þörf á að endurskoða eða breyta frumvarpinu hvað varðar stjórnvaldssektir nema hvað varðar h-lið 1. mgr. 45. gr. sem vísar til 26. gr. um eftirlit með nýsmíði skips. Þar telur nefndin gagnrýni eiga við rök að styðjast og leggur til að stafliðurinn falli brott. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali sem liggur hér frammi. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins og það er undirritað 21. maí af hv. þingmönnum Bergþóri Ólasyni, formanni nefndarinnar, Ara Trausta Guðmundssyni, sem hér stendur, Guðjóni S. Brjánssyni, Hönnu Katrínu Friðriksson, Jóni Gunnarssyni, Karli Gauta Hjaltasyni, Kolbeini Óttarssyni Proppé og Líneik Önnu Sævarsdóttur. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og vona að þessi hálfgerði bandormur liggi nú alveg skýr fyrir og breytingar á honum.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun nr. 40/150, um fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2020–2024. Þetta er tillaga sem lögð er fram af umhverfis- og samgöngunefnd og eins og fram kom hjá hæstv. forseta er þetta mál nr. 802 og á þskj. 1471. Það er lagt til að Alþingi álykti í samræmi við lög um samgönguáætlun að eftirfarandi breytingar verði gerðar á ályktun Alþingis um fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2020–2024, samanber þingsályktun nr. 40 frá 150. þingi. Þessar tillögur til breytinga liggja fyrir í töflum í ályktuninni. Þetta eru breytingar á töflum um flug, vegi og hafnarframkvæmdir. Ástæðan fyrir þessari tillögu um breytingar á fimm ára áætluninni sem var samþykkt hér fyrir tæplega ári síðan má í rauninni rekja til fjárfestingaátaks ríkisstjórnarinnar í kjölfar Covid og viðbótarfjármagns til samgönguframkvæmda í gegnum fjármálaáætlun sem við afgreiddum í lok ársins 2020. Ég ætla að fara aðeins ofan í greinargerðina. Alþingi samþykkti 29. júní 2020 samgönguáætlun fyrir árin 2020–2034 og fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2020–2024 sem ályktanir nr. 41/150 og 40/150. Áhrif af heimsfaraldri Covid-19 urðu til þess að forsendur þeirrar samgönguáætlunar sem var í vinnslu í þinginu fyrir rúmu ári síðan gjörbreyttust í einni svipan. Til að bregðast við efnahagslegum afleiðingum faraldursins samþykkti Alþingi sérstakt tímabundið fjárfestingarátak og þá var 6.506 millj. kr. ráðstafað til framkvæmda við samgöngumannvirki til viðbótar því sem gert var ráð fyrir þegar samgönguáætlunin var lögð fram seint á árinu 2019. Í meðförum nefndarinnar voru lagðar til breytingar við samgönguáætlun til samræmis við efni fjárfestingarátaksins og lögð áhersla á að þeim verkefnum sem hrundið var af stað með þessu átaki árið 2020 yrði tryggt fjármagn í framhaldinu. Það væri ekki aðeins hafist handa við verkefnin heldur væri þeim lokið þannig að það yrði samfella í framvindu framkvæmda. Það gerðist svo við afgreiðslu fjármálaáætlunar síðastliðið haust að það bættust við fjárveitingar sem tryggja áframhald verkefna fjárfestingarátaksins auk viðbótar, m.a. til hafnarframkvæmda, sem ekki voru að öllu leyti hluti af upphaflegu fjárfestingarátaki 2020. Í þingsályktunartillögunni eru þess vegna aðeins lagðar til breytingar á fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2020–2024 til að tryggja áframhaldandi fjárveitingu til verkefna fjárfestingarátaksins og því ekki talin ástæða til að leggja fram tillögu að nýrri forgangsröðun framkvæmda á seinni tímabilum 15 ára samgönguáætlunarinnar. Það er sem sagt ekki gerð nein tillaga um breytingar á áætlun 2020–2034. Í greinargerðinni eru verkefnin rakin frekar en ég ætla ekki að fara ofan í þau lið fyrir lið. Þær vegaframkvæmdir sem lagt er til að verði fjármagnaðar fyrir tímabilið 2021–2023 eiga það sammerkt að vera þjóðhagslega arðbærar, skapa störf á tímum efnahagssamdráttar vegna heimsfaraldurs og stuðla að greiðari samgöngum og öryggi í umferðinni. Við það sem stendur hér má svo auðvitað bæta að þetta voru allt verkefni sem mögulegt var að fara í hratt, hrinda í framkvæmd með stuttum fyrirvara þegar lagt var af stað í fjárfestingarátakið fyrir rúmu ári síðan. Það er eins með hafnarframkvæmdir, þ.e. framhald vegna fjárfestingarátaks 2020, framlag til hafnarframkvæmda tryggir áframhald á framkvæmdum sem hófust á árinu 2020. Þar að auki er framlag til viðhaldsdýpkunar og styrkingar sjóvarna í framhaldi af óveðrinu síðasta vetur. Það var ekki að fullu komið til þegar var verið að ganga frá samgönguáætluninni fyrir ári síðan. Svo eru ákveðnar breytingar innan einstakra hafna en það er allt rakið ítarlegar í greinargerðinni. Þá eru það flugmálin. Það liggur fyrir að það eru mikilvægar framkvæmdir við flugvelli samkvæmt samgönguáætlun og fjárfestingarátaki. Fjárfestingarþörfin var í rauninni meiri en það sem fjármagnað var að fullu. Það sem hefur kannski breyst frá því að samgönguáætlun var afgreidd fyrir ári síðan er að Isavia tók ekki við rekstri Egilsstaðaflugvallar eins og gert var ráð fyrir. Það gerðist um síðustu áramót. Það breyttist vegna Covid-faraldursins. Auðvitað hafa orðið algjör umskipti í rekstri Isavia á síðasta rúma ári. Þetta verður til þess að forgangsröðum fjárveitinga úr ríkissjóði til Egilsstaðaflugvallar er breytt og malbikun flugbrautar á Egilsstaðaflugvelli sett í forgang í stað þess að fara í að leggja akbraut eða viðbótarflugvöll eins og til stóð samkvæmt áætluninni. Sú fjárveiting sem ætluð var í að byggja viðbótarakbraut og stæði fyrir vélar var því í rauninni flutt í malbikun flugbrautar sem er mjög áríðandi verkefni. Flugbrautin liggur undir skemmdum verði ekkert að gert. Þar er áætlaður kostnaður 1,6 milljarðar, þar af er 1,4 milljarðar veittir til verksins á þessu ári. Samt sem áður er gert ráð fyrir að farið verði í vinnu við akbraut á Egilsstaðaflugvelli. Auk þess hefur komið í ljós að það krefst meiri undirbúnings en gert var ráð fyrir þegar var verið að vinna þessar tillögur fyrir ári síðan. Það er því í fyrsta lagi mögulegt að hefjast handa 2024 fáist verkið fjármagnað fyrir þann tíma. Það eru svo í gangi verkefni varðandi byggingu flugstöðvar á Akureyrarflugvelli sem eiga að geta gengið eftir og miðað er við að hægt verði að ljúka þeirri framkvæmd árin 2023. Eins við flughlað á Akureyri en þar hefur kostnaðaráætlun aðeins hækkað og því vantar aðeins upp á fjármögnun þeirrar framkvæmdar sem verður að fara í að vinna að nú í framhaldinu. Hönnun flughlaðsins er á lokastigi þannig að þetta er verkefni sem út af stendur eftir þessa tillögu. Svo eru ýmiss konar minni viðhaldsverkefni á flugvöllum sem lagt er til að farið verði í. Þá hefur verið gerð grein fyrir aðalatriðum í þessari þingsályktun sem lögð er fram af umhverfis- og samgöngunefnd og nú liggur hún hér fyrir til afgreiðslu Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni nefndarálits, Líneik Önnu Sævarsdóttur, fyrir framsöguna og það að mæla fyrir þessari breytingu. Það lá fyrir að þingslályktunartillaga yrði lögð fram af hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að ramma inn þau áhrif sem verða á samgönguáætlun m.a. af hinum ýmsu átaksverkefnum sem gengið hefur verið til í samhengi við Covid-ástandið allt saman. Það er eitt sem mig langaði sérstaklega að nefna í þessu samhengi og það er staðan sem uppi er gagnvart flugvöllunum. Eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á er það verkefni sem í flugöryggislegu tilliti hefur gríðarleg áhrif, þ.e. akbraut meðfram Egilsstaðaflugvelli, í rauninni að falla út frá fyrri áætlunum með framlagningu þessa máls. Í samhengi við orðaskipti sem við hæstv. samgönguráðherra áttum hér fyrr í dag í óundirbúnum fyrirspurnatíma veltir maður auðvitað fyrir sér hvað hæstv. ráðherra meinar í þeim málum heilt yfir, burt séð frá þeirri þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir. Það er búið að flagga því árum saman að þetta gríðarlega mikilvæga mál sé í höfn, að búið sé að tryggja uppbyggingu á Egilsstaðaflugvelli þannig að hann geti sinnt varaflugvallarhlutverki sínu sómasamlega en svo kemur fram við vinnslu þessa máls að svo er bara einfaldlega ekki. Fjárveitingarnar sem áttu að fara í akbrautina verða færðar yfir í að malbika brautina á vellinum sjálfum sem hefur verið æpandi þörf á árum saman og í rauninni er mesta lukka að undirlag og annað og óafturkræfar skemmdir hafi ekki orðið á þeim tíma sem þurfti að bíða eftir slíku. Ég vil bara að menn hafi það í huga að hljóð og mynd verða að fara saman í þessum málum. Ef hæstv. samgönguráðherra sá ástæðu til þess fyrr í dag að ýja að því að þingmenn teldu forsvaranlegt að stjórna með þeim hætti að segja eitt í dag en annað á morgun þá verð ég að vísa þeim ummælum til föðurhúsanna. Hæstv. ráðherra verður að líta í eigin barm hvað það varðar því að þessi leið, sem virðist hafa verið áætluð til að bjarga málum á Egilsstaðaflugvelli í horn með einum eða öðrum hætti, virðist algerlega hafa klúðrast. Auðvitað er hægt að skáka í því skjóli að það sé vegna áhrifa Covid-ástandsins á Isavia. Staðreyndin er auðvitað sú að það er nýbúið að taka ákvörðun um að spýta verulegum fjármunum inn í Isavia sem nýju hlutafé til að standa undir framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli. Þá er ekki hægt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að það sé ákvörðun að sinna ekki þessum verkefnum á Egilsstaðaflugvelli. Úr því að hægt var að taka ákvörðun um að halda framkvæmdum áfram í Keflavík þrátt fyrir áhrif Covid-faraldursins en að falla frá hugmyndum um akstursbraut, sem hefur gríðarleg áhrif hvað hlutverk Egilsstaðaflugvallar varðar sem öryggisflugvallar, þá verður það að liggja fyrir. Skipulagsmálin eru sannarlega þannig að þessi akstursbraut verður ekki hrist fram úr erminni. Að það sé að koma í ljós núna með þeim hætti sem lýst er í minnisblaði frá ráðuneytinu að ekki sé raunhæft að horfa - þó að ég finni það ekki í mjög fljótu bragði held ég að horft sé til ársins 2026, með leyfi forseta: „Undirbúningi fyrir akbrautina verði haldið áfram og miðað við að hægt verði að hefja framkvæmdir 2024 ef fjármögnun fæst.“ 2024. Þetta er framkvæmd sem var flaggað sem Covid-aðgerð. Það stenst auðvitað enga skoðun og auðvitað verður samgönguráðherra að reyna að útskýra hvar hann keyrði út í skurð hvað þetta mál varðar. Það er ekki boðlegt að það fljóti bara upp á seinni stigum að þetta sé hvorki fær leið skipulagslega né fjárhagslega en búið að gera mikið úr því að það eigi að búa til fleiri þúsund störf, reyndar ekki bara í þessu verkefni, gríðarlega atvinnuuppbyggingu og fjöldi starfa eigi að verða til, m.a. við þessar framkvæmdir á Egilsstaðaflugvelli, þegar raunin virðist sú að það var aldrei nein meining á bak við það. Það hlýtur að hafa legið fyrir í einhvern tíma inni í ráðuneyti að þessi leið væri ekki fær. Svo kemur hæstv. ráðherra hingað og talar um að aðrir þingmenn telji sig geta sagt eitt í dag en annað á morgun þegar staðreyndin er sú að það er akkúrat það sem hæstv. samgönguráðherra hefur gert í þessu máli. Ég er hér með útprentun úr frétt af vef samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins frá 28. nóvember 2019 þar sem m.a. er verið að fagna undirritun samnings um rannsóknir á mögulegu flugvallarstæði í Hvassahrauni sem er auðvitað algerlega galið að sé enn þá staðið í þegar eldgos er þar í næsta nágrenni. Einn af áherslupunktunum í því plaggi sem er undirritað í lok árs 2019 er, með leyfi forseta: „Egilsstaðaflugvöllur endurbættur sem varaflugvöllur fyrir millilandaflug. Lagt er til að Egilsstaðaflugvöllur verði endurbættur sem varaflugvöllur fyrir millilandaflug um Ísland með það að markmiði að koma megi allt að 15 fleiri vélum fyrir á flugvellinum með því að gerð verði akstursbraut með fram flugbrautinni.“ Þessi samningur er frá því 2019. Þá er ekki brostið á neitt Covid. Síðan líður og bíður og ítrekað er fjallað um að nú fyrst séu forsendur til að keyra hratt á þetta af því að það þurfi svo mikla innspýtingu vegna hinna ýmsu Covid-aðgerða. Svo enda menn uppi á skeri með málið, bæði fjárhagslega og skipulagslega, og í þeim efnum verður að vísa allri ábyrgð á samgönguráðherra. Ég vildi halda þessu til haga. Því miður er þetta ekki eina atriði sem hægt væri að benda á. Það sem er svona mest hrópandi núna er að þessi viðauki við breytingu á samgönguáætlun sé að ramma inn það algera úrræðaleysi og að því er virðist áhugaleysi hæstv. samgönguráðherra á að koma Egilsstaðaflugvelli til forsvaranlegs horfs hvað varaflugvallarhlutverk hans varðar. Það er þá ágætt að það liggi fyrir núna að það sé raunin. Hvers vegna er það sem snýr að skipulagsmálunum og töfum í þeim efnum að fljóta upp árið 2021 þegar þetta er sérstakt áhersluatriði í frétt samgönguráðuneytisins frá því seinni part árs 2019? Annaðhvort er ráðherrann og hans fólk ekki nægjanlega vel inni í málinu, sem er auðvitað áhugavert út af fyrir sig, eða menn stungu hausnum í sandinn og vildu ekki sjá raunveruleikann sem í þessu fólst. Í öllu falli er búið að vera að blekkja flugsamfélagið út frá þessum öryggislega vinkli og heimamenn fyrir austan. Þó að þetta komi upp með þessum hætti núna verður maður að gefa sér að þessar skipulagslegu athugasemdir hafi verið komnar fram löngu áður en mál voru sett í þann búning að ganga eigi í þetta sem sérstaka Covid-aðgerð. Annað stenst enga skoðun. Þetta var það sem ég vildi halda til haga við þessa umræðu. Ég fagna því að málið sé fram komið og að búið sé að færa hinar ýmsu ákvarðanir inn í samgönguáætlun með þeim hætti sem hér er gert. En ég taldi nauðsynlegt að halda því til haga varðandi flugvallarhlutann að þarna er gat sem féll ekkert af himnum ofan. Það ætti að hafa verið mönnum ljóst um allnokkra hríð. Það er því miður í besta falli sýndarmennska í því fólgin að flagga málum ítrekað sem þau væru handan við hornið þegar blasir við að engin meining var þar á bak við.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. formanni umhverfis- og samgöngunefndar fyrir ræðuna. Mig langar í framhaldi af þessari umræðu og þeirri stöðu sem upp er komin með Egilsstaðaflugvöll að spyrja formann samgöngunefndar, en við höfum setið saman fundi sem Isavia hefur komið á: Finnst formanninum ekki merkilegt að Isavia, sem fer þó með allar eignir á flugvellinum og á að vera þar öllum hnútum kunnugt, hafi ekki flaggað þessu fyrir ári þegar við vorum að ræða málið og voru með það á dagskrá? Raunin var að þótt Isavia hafi komið ítrekað fyrir nefndina kom ekkert fram í þeim heimsóknum um að þetta langan tíma þyrfti til undirbúnings fyrr en nú á vormánuðum 2021. Eins upplifði ég heimsóknir fulltrúa Isavia síðasta ár þannig að malbikunarframkvæmdin á Egilsstaðaflugvelli væri á margan hátt ekki eins brýn og hún er og heimamenn höfðu ítrekað nefnt við mig, t.d. á síðasta ári og árið þar á undan. Það kom aldrei beint fram fyrir nefndinni á síðasta ári. Ég man ekki nákvæmlega orðalagið sem við settum í nefndarálit sem við stóðum saman að, flest úr nefndinni, fyrir ári síðan um að Isavia sæi um þá framkvæmd. Þá var ekkert endilega verið að tala um árið í ár, jafnvel tveggja ára töf á því.
Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir andsvarið. Ég held að hluti af þeirri tilfinningu okkar nefndarmanna að það fari ekki saman hljóð og mynd hvað varðar þessa yfirfærslu á rekstri alþjóðaflugvallanna tveggja, Egilsstaða- og Akureyrarflugvallar, við skulum bara einbeita okkur á Egilsstaðaflugvelli núna, sé að það gerir það ekki. Það fer ekki saman hljóð og mynd í þessu máli. Hæstv. samgönguráðherra hefur talað á þeim nótum allt kjörtímabilið meira og minna að nú sé handan við hornið að Isavia taki yfir reksturinn og á auðvitað miklar eignir á þessum velli. En síðan þegar rætt er við Isavia þá virðist allt vera mun óljósara og óskýrari fyrirmæli í þeim efnum þrátt fyrir til að mynda samkomulag sem var undirritað, ég man ekki hvenær árs í fyrra, í byrjun árs væntanlega, þess efnis að þetta yrði raunin, að Isavia tæki yfir reksturinn. Við heyrum það bara á fundum nefndarinnar að ráðuneytið annars vegar og Isavia hins vegar líta þetta mjög ólíkum augum, svo vægt sé til orða tekið, varðandi það hvort forsendur séu óbreyttar og með hvaða hætti þetta getur gerst hér eftir. Ég gagnrýni það mjög að ráðuneyti málaflokksins sé svolítið tekið með buxurnar á hælunum í þessum efnum vegna þess að mér hefur þótt tónn Isavia, þegar fyrirtækið eða fulltrúar þess hafa komið fyrir nefndina, ávallt vera á þeim nótum að það væri ekki búið að leiða það í jörðu með hvaða hætti hlutirnir myndu gerast. Og kannski það helst sem hönd á festi var þetta samkomulag, ég man ekki hvaða form var á því en við skulum kalla það samkomulag eða sameiginlegt minnisblað ráðuneytis og Isavia um þessa yfirfærslu. En það er alveg augljóst að Isavia lítur svo á að það mál sé í fullkominni upplausn núna í kjölfar þess ástands sem hefur skapast í tengslum við Covid. Til að svara spurningunni varðandi yfirlagningu á brautinni, sem sagt malbikun brautarinnar, þá hefur það í mínum huga verið alveg augljóst allan þann tíma sem ég hef setið í umhverfis- og samgöngunefnd og út frá þeim skilaboðum og svörum sem þangað hafa borist að þetta væri allt að því neyðaraðgerð, að leggja yfir malbik á Egilsstaðaflugvelli. Það yrði ekki geymt og bara það að geyma það núna síðasta ár, ef svo má segja, hafi falið í sér mikla áhættu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eitt er þessi yfirtaka Isavia á rekstri varaflugvallakerfisins sem er mjög mikilvæg en ég get verið algjörlega sammála hv. þingmanni um að það liggur ekki fyrir hvernig hún verður. Það er mál sem verður að fara í að vinna. Það verður ekki við það unað að varaflugvallakerfið sé í þessari óvissu. Annað er svo sú ábyrgð sem liggur á Isavia að gera skýra grein fyrir framkvæmdaþörfinni fyrir umhverfis- og samgöngunefnd, óháð því hvað ráðuneytið kemur með og afar sérstakt ef ráðuneytið kemur fram með tillögur sem má vera ljóst að ganga ekki upp varðandi þessa akstursbraut að Isavia axli ekki þá ábyrgð að koma með réttar upplýsingar þegar það mál var afgreitt fyrir ári síðan. Getur hv. þingmaður ekki verið sammála mér um það?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Til að byrja á að svara spurningunni: Jú, það hefði örugglega verið til mikilla bóta hefði Isavia flaggað þessu strax þá. En ég yrði að fara í minnispunktana mína upp á akkúrat hvaða viðbrögð komu frá þeim þá. Maður skyldi ætla að öll skilaboð sem berast frá Alþingi með einum eða öðrum hætti, hvort sem það eru nefndarálit samgöngunefndar eða frumvörp sem hér eru lögð fram eða þess háttar, hafi borið að þessum sama brunni, að þessi yfirfærsla væri það sem væri verið að horfa til. Kannski er vandamálið þarna að það er ekki sami áhugi ráðuneytis sem fer með hlutabréf Isavia og ráðuneytis sem fer með faglega umsjón flugvallarmála á Íslandi og flugmála heilt yfir, samgönguráðuneytis annars vegar og fjármálaráðuneytis hins vegar. Kannski er þetta enn einn angi af þessari ohf.-væðingu sem ég hef persónulega haft miklar efasemdir um að hafi verið til góðs. Ég held að vandamálið sé það sem ég nefndi áðan, að ekki hafi farið saman hljóð og mynd lengi milli sjónarmiða samgönguráðherra og samgönguráðuneytis annars vega, Isavia hins vegar og þriðji aðilinn í þessu er síðan kannski fjármálaráðuneytið. Fyrir flug og flugöryggismál á Íslandi þarf með einhverjum hætti að leiða í jörðu hvernig þetta verður því að núverandi staða er ekki boðleg. Það upplausnarástand, sem ég leyfi mér að kalla, sem Egilsstaðaflugvöllur finnur sig í núna er ekki boðlegt, hvorki þeim fyrir austan sem þar starfa, flugfélögunum sem nýta hann né út frá varaflugvallakerfinu og þeim skilaboðum sem Alþingi hefur sent. Ég held að það [[Forseti hringir.]]geti ekki nokkur þingmaður og allra síst við fulltrúar í umhverfis- og samgöngunefnd verið sáttir við það hvernig þessi mál eru að snúast. En ég tek undir með hv. þingmanni [[Forseti hringir.]]að það má örugglega til sanns vegar færa að Isavia hefði mátt stíga fastar til jarðar hvað varðar efasemdir sínar um að [[Forseti hringir.]]þetta væri raunin.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Þetta er frumvarp um breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Með öðrum orðum gengur þetta út á að framlengja ákvæði um að hægt sé að nýta séreignarsparnaðinn upp í húsnæðislán. Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, að lesa nefndarálitið þar sem það er bara nokkrar línur: „Með frumvarpinu er lagt til að heimild til skattfrjálsrar ráðstöfunar séreignarsparnaðar í tengslum við íbúðarhúsnæði til eigin nota, samanber ákvæði til bráðabirgða XVI og XVII í lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og ákvæði til bráðabirgða LV í lögum um tekjuskatt, verði framlengd um tvö ár, til 30. júní 2023. Rósa Björk Brynjólfsdóttir ritar undir nefndarálitið með þeim fyrirvara að hún telur aðgerðina ekki sjálfbæra til lengri tíma. Yfirvöld verði að gera áætlun um úttekt séreignarsparnaðar sem byggist á gögnum, greiningum og þörfum. Taka verði ákvörðun um það hversu lengi aðgerðin verði í gildi. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.“ Undir þetta stutta nefndarálit skrifa hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Hjálmar Bogi Hafliðason, Jón Steindór Valdimarsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Eins og fyrr sagði skrifar Rósa Björk Brynjólfsdóttir undir það með fyrirvara. Virðulegur forseti. Mig langar við þetta tækifæri að segja að ég er ekki bara hlynnt nefndarálitinu og þessum breytingum heldur tel ég þær mikilvægar. Ég hef lengi litið þannig á að það að eignast eigið húsnæði sé í eðli sínu mikilvægur lífeyrissparnaður. Það er ljóst og kemur ágætlega fram í greinargerðinni með frumvarpinu frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að þetta eru aðgerðir sem farið var í á sínum tíma, fyrst 2014, og voru þá hluti af aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar um höfuðstólslækkun húsnæðislána. Það er alveg rétt að aðstæður þá voru með öðrum hætti en þær eru núna, þ.e. heimilin í landinu skulduðu mun meira en þau gera í dag. Það var kannski hvatinn til að ráðast í þessar aðgerðir á þeim tíma. Þær hafa verið framlengdar síðan þá, þ.e. ákvæði sem varðar það að fyrstu íbúðarkaupendur geti tekið út séreignarsparnað og nýtt í útborgun á fasteign en líka að aðrir geti nýtt ákveðinn hluta af séreigninni sinni á ári hverju til að greiða niður fasteignalán. Mig langar að segja að ég skil þá umræðu sem átti sér m.a. stað í nefndinni í tengslum við málið um að spurning væri hversu lengi þetta ætti að halda áfram og hvort það væri sjálfbært. Það er náttúrlega ákveðin hræðsla því að lífeyrissjóðsgreiðslurnar okkar skipta máli og séreignin skiptir máli og er ætluð til þess tíma þegar fólk hættir störfum. Þá finnst mér mikilvægt að tekið sé inn í myndina að það að eiga húsnæði og þurfa ekki að greiða af fasteign þegar til efri áranna kemur og fólk fer að nýta lífeyrissjóðsgreiðslur er í sjálfu sér mikill lífeyrissparnaðar. Virðulegur forseti. Ég held að þetta mál sé hið besta og ég fagna því að okkur í hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi tekist að vera sammála um að leggja til að þetta frumvarp verði samþykkt.
Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um framlengingu á nýtingu séreignarsparnaðar. Ég fékk fyrirspurn frá einstaklingi sem er á örorkubótum, missti vinnuna en á í séreignarsparnaði og vildi halda áfram að geta nýtt sér það úrræði en getur það ekki, var neitað um það. Ég er líka að hugsa um atvinnulausa, þá sem hafa lent í atvinnuleysi. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort þetta hefði verið rætt í nefndinni. Þetta eru nefnilega mánaðarlegar greiðslur inn á höfuðstólinn. Gætu þessir einstaklingar a.m.k. ekki nýtt sér þessa upphæð áfram á hverju ári eins og er gert ráð fyrir í frumvarpinu? Þar kemur fram að ekki hafi eins margir nýtt sér ákvæðið og var reiknað með. Það er bara spurning um sanngirni að ef fólk vill reyna að nýta þetta en getur það ekki vegna þess að það er komið í þær aðstæður að hafa misst vinnuna eða er í öðrum aðstæðum út af örorku eða einhverju að ekki sé klippt á þennan möguleika. Þetta skiptir máli, sérstaklega því að þarna er um skattfrelsi að ræða. Ég spyr um sanngirnina í því að þarna sé bara undir hvort maður er í vinnu eða ekki. Líka út frá Covid vegna þess að maður getur líka hafa misst vinnu vegna þess að Covid er í gangi. Þá er það í sjálfu sér enn þá ósanngjarnara að ekki sé tekið tillit til þess miðað við allt sem er búið að reyna að gera til að bæta málin. Ég er að spá í hvort ekki væri hægt að taka þetta inn í nefnd milli umræðna og reyna a.m.k. að tékka eitthvað á þessu.
Virðulegur forseti. Ég held að ég geti svarað því til að þetta hafi ekki komið sérstaklega til umræðu í nefndinni við umfjöllun á þessu máli. Ef ég skil hv. þingmann rétt er hann að vísa í það að fólk sem er raunverulega ekki að greiða í viðbótarlífeyrissparnað að svo stöddu fengi að nýta höfuðstólinn sem það á í viðbótarlífeyri upp í greiðslur á fasteign. Ég minnist þess ekki að sú umræða hafi farið fram. Þar erum við kannski komin í að taka umræðu um það sem þeir sem hafa verið að gagnrýna þetta hafa bent á, einmitt að viðbótarlífeyrir sé til að eiga þegar maður kemst á lífeyri. Við hin sem höfum talað fyrir þessu höfum þá talað fyrir því að það að eiga fasteign sé líka ákveðinn lífeyrir. Það er einmitt þess vegna sem þak er á þessu. Það er ekki fyrir þá sem hafa hæstu tekjurnar og greiða ofboðslega mikið í viðbótarlífeyrissparnað, þeir geta ekki notað allar þessar greiðslur í að greiða niður fasteignalán sitt, heldur er þakið um 500.000 kr. á almanaksári á einstakling og 750.000 kr. á hjón. Þá spurning hvort þeir sem eru af einhverjum ástæðum í þeirri stöðu að greiða ekki í viðbótarlífeyrissparnað í ákveðinn tíma, hvort sem það kann að vera vegna veikinda eða atvinnuleysis eða annars, gengju þá um of á séreignina sína. Ég hygg að allir geti óskað eftir því að mál fari inn í nefnd milli umræðna og vel sé hægt að verða við því. En þetta eru fyrstu viðbrögð mín við þessari vangaveltu um hvaða áhrif það kynni að hafa.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við verðum að átta okkur á því að þarna eru einstaklingar eins og örorkulífeyrisþegar og atvinnulausir og aðrir sem hafa ekki einu sinni getað nýtt sér þetta. Þeir eru jafnvel búnir að kaupa sína fyrstu íbúð en hafa ekki getað nýtt sér skattleysið við kaupin vegna þess að það var ekki inni á þeim tíma sem þeir voru á vinnumarkaði. Þeir eiga kannski einhvern sjóð og eru bara að reyna að fá þessa skattaívilnun sem þeir geta einhverra hluta vegna ekki fengið vegna þess að þeir lenda einhvers staðar á milli skips og bryggju í þessu máli. Það segir sig sjálft að ef tilgangurinn er að hjálpa og þeir einstaklingar sem eru kannski verst settir og eiga íbúðarhúsnæði og vilja nýta sér þennan skattafslátt - þá hlýtur það að vera hægt. Ég myndi segja að þarna undir væru ekki neinar rosalegar upphæðir. Það væri ekkert svakalegt mál að leyfa þessum einstaklingum að fá þetta tækifæri. Ég myndi telja að það væri alveg sjálfsagt. Ég veit ekki hversu margir myndu vilja nýta sér þetta en ég veit a.m.k. um einn aðila sem hefur bent á að hann hefði viljað nýta sér þetta. Þá hefðu það verið 500.000 kr. fyrir þennan aðila ef hann er einstaklingur, fyrir hjón eru það 750.000, og hann gæti bara fengið að nýta það yfir árið ef hann á svo mikið. Svo er meira að segja spurning hvort þessir einstaklingar eiga meira eða minna en þeir hafa þá alla vega tækifæri til að fá að vera með í þessu dæmi. Mér finnst það einhvern veginn bara réttlátt vegna þess að þarna er einstaklingur að biðja um að fá að vera með og fá þessa skattaívilnun sem er verið að láta fjöldann fá en einhverra hluta vegna er viðkomandi skilinn eftir vegna þess að hann lendir í þeirri erfiðu aðstöðu að missa vinnu og er ekki að fá þetta mánaðarlega. Það er bara það sem skeður.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort ég hafi miklu að bæta við það sem ég sagði hér áðan. Kannski er ágætt að taka það fram að engar umsagnir við þetta frumvarp bárust inn í nefndina. Við töldum að svo væri vegna þess að fólk þekkir þetta úrræði vel, það hefur verið til umræðu lengi og flestir hafa verið mjög jákvæðir. Aftur á móti bárust umsagnir í samráðsgáttina. Þeir aðilar sem gáfu umsagnir þar voru annars vegar að lýsa mikilli ánægju með frumvarpið og svo voru umsagnir frá sveitarfélögunum, ábending varðandi tekjutap þeirra af því að þarna væri að fara fram eitthvað sem væri gefinn skattafsláttur á. En ég heyri hvað hv. þingmaður segir og mér finnst alveg ástæða til að finna rök með og á móti því. Ég held engu að síður að hér sé um mjög mikilvægt mál að ræða sem nýtist þorra allra heimila í landinu. Ef einhverjir eru að detta um einhverja glufu þá finnst mér full ástæða til að skoða það og kanna hvort hægt verði að bregðast við því. En ég ítreka að ég held að við megum samt ekki láta það valda því að þorri heimila fá ekki þá bót sem hér um ræðir. Ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um það.