Með bréfi, dagsettu 25. mars 2021, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnds að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Fall WOW air.
Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 982, um skráningu samskipta í ráðuneytinu, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Virðulegur forseti. Á miðvikudaginn hafnaði bæjarstjórn sveitarfélagsins Voga að veita framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2. En áður höfðu sveitarfélögin Reykjanesbær, Hafnarfjörður og Grindavík samþykkt umsókn Landsnets um framkvæmdaleyfi með atkvæðum allra bæjarfulltrúa sveitarfélaganna þriggja. Enn á ný er þetta mikilvæga öryggis- og framfaramál fyrir Suðurnes komið á byrjunarreit og finnst mörgum nóg um eftir 17 ára þrautagöngu. Fámennasta sveitarfélagið á Suðurnesjum stöðvar með þessu orkuskipti á Suðurnesjum, eykur óvissu í afhendingaröryggi og flutningsgetu raforku fyrir atvinnulíf og heimili á svæði þar sem mesta atvinnuleysi í landinu hrjáir samfélagið. Í ljósi þessa alls og þeirra náttúruhamfara sem eru í gangi á Reykjanesi er aðkallandi að málið verði klárað á þessu þingi til þess að koma í veg fyrir frekari tafir málsins og flýta því að framkvæmdir geti hafist. Ég mælti fyrir frumvarpi um framkvæmdaleyfi fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2 og gekk það til umhverfis- og samgöngunefndar að lokinni 1. umr. þann 3. mars síðastliðinn. Með frumvarpinu yrði skipulagsvald með framkvæmdum Suðurnesjalínu 2 flutt frá sveitarfélögum til löggjafans. Virðulegur forseti. Það er aðkallandi að skipulagsvald mikilvægra innviða í landinu sé á æðra stjórnsýslustigi svo eitt sveitarfélag geti ekki komið í veg fyrir eðlilega uppbyggingu mikilvægra innviða fyrir einstaka landshluta eða landið allt. Markmið framkvæmdarinnar er að auka afhendingaröryggi og flutningsgetu, en framkvæmdin er mikilvæg fyrir meginflutningskerfið og tengingu milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins. Samkvæmt skýrslu orkuspárnefndar, Raforkuspá 2018–2050, og framtíðaráætlunum sveitarfélaga á Suðurnesjum mun eftirspurn eftir raforku aukast hraðar þar en annars staðar á landinu. Stafar það m.a. af áformum um aukna raforkunotkun gagnavera á Suðurnesjum, auknum umsvifum á Keflavíkurflugvelli og örari fólksfjölgun. Suðurnesjalína 2 er framkvæmd sem er mikilvæg út frá þjóðarhagsmunum og því þarf ekki að fjölyrða um brýna nauðsyn þess að ráðast í hana. Virðulegur forseti. Óviðunandi töf hefur nú þegar orðið á málinu sem velkst hefur í kerfinu árum saman.
Herra forseti. Það er ekki tíðindalítið þetta árið, Covid-19 veiran og eldgos. Það er ekki oft sem við upplifum svona tíma. Framvinda þessa eldgoss er óljós, það þarf ekki að fjölyrða um það. Það getur staðið í vikur, mánuði, jafnvel ár. Það er mikill áhugi á því innan og utan lands og það beinir sjónum okkar að ferðaþjónustunni. Hún verður í brennidepli eftir einhverjar vikur eða mánuði og hún á að vera sem sjálfbærust í okkar augum. Álag á umhverfið þarna upp frá er orðið verulegt og álag á samfélagið, t.d. í Grindavík, er orðið mikið, á björgunarsveitir og lögreglu, á eigendur lands og íbúa á svæðinu. Það beinir augum okkar að sjálfbærninni og þolmörkunum sem henni fylgja. Ég tel að við þurfum að sýna frumkvæði og skilgreina, að breyttu breytanda á hverjum tíma, og virða þolmörk á þessu svæði, þolmörk ferðaþjónustunnar. Lykillinn að því er samstarf á vegum almannavarna í gegnum tilheyrandi ráðuneyti, vísindamenn, lögregluna, björgunarsveitir, sjúkraflutningamenn, ferðaþjónustuna, bæði fyrirtæki og samtök hennar, og sveitarstjórnir. Markmiðið með slíku samstarfi - nú er ég að horfa dálítið langt fram í tímann - er einmitt að greið og örugg og upplýsandi skoðun merkilegra atburða, sem þarna eru í náttúrunni, verði með sem sjálfbærustum hætti. Ég tel að það þurfi að kalla saman samstarfshóp, mér dettur í hug t.d. bara á vegum Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum, fyrr en síðar og fara að hyggja að því hvernig við tökumst á við að hafa þá þjónustu sem þarna þarf að veita á sem sjálfbærustu nótum. Þetta er mikilvægt verkefni ef gosið lengist eitthvað umfram nokkra daga eða vikur.
Virðulegur forseti. Ísland rafmagnslaust. Við tölum stanslaust um loftslagsmál og mikilvægi þess að takast á við þau og um lausnir eins og orkuskipti, að hætta að nota jarðefnaeldsneyti og annað slíkt. Við tölum líka um mikinn vöxt atvinnugreinanna, umhverfisvænna atvinnugreina eins og ferðaþjónustu, sem sumir deila að vísu um. Þar þurfa hótel og annað um allt land að fá rafmagn. Við erum að tala um gagnaver og garðyrkju og matvælaframleiðslu og annað slíkt sem þarf á rafmagni að halda, en við erum búin að vera strand í fjöldamörg ár varðandi orkuöflun. Okkur tekst ekki að afgreiða rammaáætlun. Orkudreifing - við heyrðum hér dæmi hjá hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni áðan um stöðvun á Suðurnesjalínu 2 þannig að ekki er hægt að dreifa orkunni um landið. Tel ég mikilvægt að umhverfis- og samgöngunefnd taki það mál strax fyrir, Suðurnesjalínu 2, og óska hér með eftir að svo verði gert. Svo er það orkuaðgengið eða orkuverðið, hvernig leikreglurnar á orkumarkaði virka til þess að bæði meðalstór og stór framleiðsla geti fengið orku. Þar er ég að tala um ylrækt og stærri gróðurhús og gagnaver, sem vilji er til að stækka hér en leikreglurnar hindra það. Ég held að við sem þjóð þurfum að ákveða hvort við ætlum að hafa orkuskipti og hafa hér hreina orku sem hægt er að dreifa um landið, sem er aðgengileg og við eigum hana til, ef við ætlum að ná áformum okkar.
Virðulegur forseti. Kjarninn fjallar í dag um frumvarp sem formenn og fulltrúar hér á Alþingi hafa lagt fram um fjármál stjórnmálaflokka. Er þar fjallað sérstaklega um nýja grein sem fjallar um bann við nafnlausum áróðri. Ég vil fyrst segja að ég er meðflutningsmaður á þessu máli með þeim fyrirvara að það fái dyggilega skoðun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hvað varðar sérstaklega þetta ákvæði þar sem það snertir óhjákvæmilega á tjáningarfrelsi, og ekki einungis að það sé í samræmi við stjórnarskrá heldur líka að það uppfylli þau lýðræðislegu gildi sem tjáningarfrelsinu er ætlað að næra. Þó vil ég segja að ég sé grundvallarmun á því annars vegar að banna einhverjum að tjá sig og hins vegar að gera stjórnmálasamtökum eða aðilum almennt skylt að merkja við að viðkomandi beri ábyrgð á tilheyrandi styrktu efni. En aftur ítreka ég nauðsyn þess að þetta sé skoðað í kjölinn og ég áskil mér fullan rétt til að skipta um skoðun á þessu máli seinna meir, enda er þetta ákvæði sem við í Pírötum höfum haft áhyggjur af og höfum haft áhrif á. Þakkir til þeirra sem tóku mark á því. Þó vil ég einnig nefna það sem er kannski jafnvel enn þá mikilvægara en þetta frumvarp, sem er hlutverk borgarans, lesandans, áheyrandans í því að geta lesið, séð og heyrt heiminn sem við búum í án þess að vera samstundis heilaþveginn af honum. Almenningur er ekki börn yfirvalda. Þetta er fullorðið fólk upp til hópa og við eigum að gera þá kröfu til annars fullorðins fólks að það hafi sjálfstæða hugsun og geti tekið upplýstar ákvarðanir þótt það verði fyrir einhverri vitleysu á internetinu. Því miður er íslenskt samfélag ekki vant því að hugsa þannig um fólk heldur er meira eða minna hugsað um almenning sem samansafn af börnum sem yfirvöld þurfi einhvern veginn að ala upp. Ég vildi bara koma hingað upp í ljósi þessarar umfjöllunar Kjarnans og framlagningu þessa frumvarps og minna á að almenningur er ekki samansafn af börnum heldur fullorðnu fólki.
Forseti. Nú er stytting vinnuvikunnar að taka gildi. Þá hefur verið breytt fyrirkomulag hér á þingi til að bregðast við þeirri styttingu og ýmislegt fært til, en þingfundur á miðvikudögum var einhverra hluta vegna einnig lengdur fyrir styttingu vinnuviku. Við í þingflokki Pírata púsluðum saman ákveðinni tillögu að nýju fyrirkomulagi þingvikunnar þar sem pláss er fyrir nefndafundi frá kl. 9–11 mánudaga til fimmtudaga og þar á eftir er pláss fyrir þingflokksfundi og fundi utan dagskrár. Á föstudögum á svipuðum tíma eru fundir þingflokksformanna og forsætisnefndar. Það sem breytist aðallega við þessa tillögu er að lagt er til að þingfundir standi bara til kl. 5 á daginn, ekki lengur. Einu sinni í viku, á fimmtudögum, er heimilt framhald þingfundar til miðnættis, eins og nú er á þriðjudögum, en einungis með samkomulagi allra, ekki eins og það er núna, þ.e. bara ef forseti ákveður. Svo að lokum er tími á föstudögum fram til kl. 5, þá er heimild fyrir forseta að setja aukalega á fund án þess að samþykki eða samkomulag allra sé fyrir því, til að hreinsa upp ákveðin dagskrármál vikunnar. Nú er það svo að skipulag þingstarfa er slæmt af því að það er ekki nægilega mikið unnið að því að semja um ræðutíma, það er svo einfalt. Þess vegna verður umræða ítrekað lengri og þvældari en hún þyrfti að vera ef forseti myndi sinna starfi sínu og semja um ræðutíma.
Herra forseti. Félag kvenna í atvinnulífinu var stofnað 1999, það er félagsskapur 1.200 kvenna og hefur vaxið og dafnað og gott tengslanet myndast í öllum atvinnugreinum. Gott dæmi um forystukonu innan FKA er Hildur Magnúsdóttur í Skagafirði en fyrirtæki hennar framleiðir fæðubótaefni, m.a. úr ýmsum íslenskum hráefnum, og hefur nýverið náð að koma vörum sínum í dreifingu í þekktum verslunum um allan heim. FKA hefur staðið fyrir fjölda verkefna til að styrkja konur til forystu á vinnumarkaði. Þar má nefna verkefnið að fjölga konum í stjórnum frá 2009 og fjölmiðlaverkefnið sem var hrint af stað 2013 sem stuðlar að auknum sýnileika kvenna í fjölmiðlum. Eitt stærsta verkefnið sem hefur verið í gangi síðustu misseri er jafnvægisvogin sem unnin er í samstarfi við forsætisráðuneytið og fleiri aðila. Markmið hennar er að fjölga konum í framkvæmdastjórnum og að hlutur kynjanna verði 40/60. Við þekkjum flest lögin frá 2013 um kynjahlutföll í stjórnum fyrirtækja þar sem starfa yfir 50 manns, en því miður eru enn of margar eftirlegukindur meðal fyrirtækja við að framfylgja þessum lögum. Inni á þinginu núna er þingmál sem hefur verið í vinnslu og er hér flutt í þriðja sinn á þremur árum. Það heimilar viðurlög við slíkum lögbrotum. Öll fyrirtæki eiga að sitja við sama borð og framfylgja lögum og ég treysti því að málið fái afgreiðslu á þessu þingi. Flutningsmenn eru úr öllum flokkum utan eins og málið bíður nú 3. umr. og lokaafgreiðslu og ég treysti því að þingheimur afgreiði það mál hratt og vel.
Herra forseti. Gosið í Geldingadölum sem stendur nú yfir hefur eina ferðina enn sýnt okkur hvers þetta ótrúlega land er megnugt og hvers náttúran er megnug. Eðlilega er áhugi almennings á gosinu mjög mikill, svo mikill að menn hafa reifað athugasemdir um það að kannski sé ekki verið að gæta nægilega vel að sóttvörnum í tengslum við skoðun á gosinu. Það er eitthvað sem við þurfum að huga að, sérstaklega núna þegar fjórða bylgjan gæti verið að fara af stað í þessum faraldri. Það eru til leiðir til að taka á þessu. Til að mynda væri hægt að tempra aðganginn inn á svæðið en þá þurfum við stuðning frá þeim aðilum sem þarna eru á svæðinu að vinna í sjálfboðavinnu, þ.e. björgunarsveitunum. Björgunarsveitirnar hafa líka sýnt okkur í þessum náttúruhamförum hvað þær eru gríðarlega mikilvægur þáttur í samfélagi okkar, hvað þær skipta miklu máli á erfiðum stundum og tímum þegar óvæntir atburðir gerast. Þá eru hundruð ef ekki þúsundir manna tilbúin að fara á vettvang til að tryggja öryggi okkar hinna í sjálfboðavinnu. Það er mikil þekking til í björgunarsveitunum á björgun og leit og atriðum sem snúa að því. Því hef ég m.a. lagt fram á þinginu mál um alþjóðlegan björgunarskóla sem ég hyggst leggja fram að nýju. Við þurfum á þessum aðilum að halda og ég held að björgunarsveitirnar væru best til þess fallnar að stýra slíku verkefni. Náttúra Íslands er stórfengleg. Það er mikilvægt að við fáum tækifæri til að njóta hennar en við þurfum líka að virða sóttvarnir og við eigum að hjálpa þeim frábæru einstaklingum sem eru í björgunarsveitunum til að hjálpa okkur að njóta.
Virðulegur forseti. Ísinn á norðurskautinu hefur aldrei mælst minni og á aðeins örfáum árum hefur íshellan minnkað um flatarmál sem nemur Frakklandi, Spáni, Þýskalandi, Póllandi og Ítalíu samanlagt. Grænlandsjökull bráðnar nú sem aldrei fyrr og snjókoma í dag og framvegis vegur ekki lengur upp á móti bráðnuninni, jafnvel þótt hlýnun jarðar stöðvist í dag. Hvergi á jarðarkringlunni eru umbreytingar jafn miklar og á norðurslóðum, svæðinu okkar, því að við erum jú sannarlega norðurslóðaríki, og við sem hér búum erum meðal þeirra fjögurra milljóna manna sem búa á norðurslóðum. Því er eðlilegt að við leggjum áherslu á norðurslóðamál í utanríkisstefnu okkar. Það var mikilvægt skref hjá hæstv. utanríkisráðherra að skipa þverpólitíska þingmannanefnd um endurskoðun norðurslóðastefnu og fór vel á því að gera það núna í formennskutíð Íslands í Norðurskautsráðinu en tíu ár eru liðin síðan Alþingi samþykkti núgildandi norðurslóðastefnu. Ég fékk það hlutverk að leiða þá vinnu en ásamt mér voru í nefndinni hv. þingmenn Njáll Trausti Friðbertsson, Karl Gauti Hjaltason, Guðjón S. Brjánsson, Ari Trausti Guðmundsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Inga Sæland. Með nefndinni starfaði Aðalheiður Inga Þorsteinsdóttir, deildarstjóri norðurslóðamála í utanríkisráðuneytinu. Vil ég þakka þeim öllum fyrir gott samstarf. Hlutverk nefndarinnar var að fjalla um og gera tillögu að endurskoðaðri stefnu í málefnum norðurslóða út frá víðu sjónarhorni, svo sem vistfræðilegu, efnahagslegu, pólitísku og öryggislegu. Síðastliðinn föstudag skiluðum við af okkur tillögum sem eru 19 talsins og snúa að umhverfismálum og sjálfbærni, öryggismálum, leit og björgun, efnahagstækifærum og innviðauppbyggingu, vísindum, nýsköpun, atvinnuuppbyggingu og svo mætti lengi telja. Allar miða þær að því að gæta hagsmuna Íslands og tryggja velferð íbúa á norðurslóðum. Virðulegur forseti. Ég vænti þess að við fáum fljótlega inn í þingið [[Forseti hringir.]]þingsályktunartillögu frá hæstv. utanríkisráðherra byggða á þeim tillögum. Ég vona, virðulegur forseti, [[Forseti hringir.]]að okkur auðnist að samþykkja nýja stefnu okkar í norðurslóðamálum á þessu þingi.
Herra forseti. Ég ætla að ræða hér um vanda verslunar í dreifbýli. Tilefnið er nýleg lokun dagvöruverslunarinnar á Kirkjubæjarklaustri þar sem íbúar í Skaftárhreppi þurfa nú að fara um langan veg til að kaupa venjubundnar vörur til heimilisins. Erfið rekstrarskilyrði verslunar í fámennum byggðum er ekki ný saga. Þegar fólk velur sér búsetu skiptir miklu máli hvaða þjónusta er á staðnum. Í raun er það oft ákveðin ástæða fyrir því hvar fólk ákveður að setjast að þótt atvinnumöguleikar eigi þar eðlilega stærsta þáttinn. Margvísleg þjónusta, sem fólki á höfuðborgarsvæðinu finnst sjálfsögð, eins og heilsugæsla, grunn- og leikskólar, sundlaug, lyfjaverslun, íþróttaaðstaða, bankaútibú og dagvöruverslun er í hugum margra sú aðstaða og sú þjónusta sem á að vera í næsta nágrenni við heimili. Þegar eina dagvöruverslunin í víðfeðmu sveitarfélagi lokar kemur það hart niður á íbúunum. Rekstur dagvöruverslana í fámennum héruðum er ávallt erfiðari en til að mynda hér á höfuðborgarsvæðinu. Herra forseti. Matvörukeðjurnar reka verslanir víða um land og ná stundum fullmiklum tökum á rekstri verslana á stórum svæðum. Slíkt getur raskað samkeppni og valdið hærra vöruverði, lakari þjónustu og minna vöruúrvali. Með þessu á Samkeppniseftirlitið að fylgjast og gæta réttar íbúanna og samkeppnisaðilanna svo heilbrigð samkeppni megi þrífast. Í fámennu og dreifbýlu landi getur það reynst þrautin þyngri. Fyrst og síðast og mikilvægast er að hlúa að möguleikum íbúanna á þjónustu í nærumhverfi sínu og samkeppnishæfi og að þjónustan sé á viðráðanlegu verði. Gæta verður vel að og taka tillit til allra sjónarmiða; þjónustuhlutverksins, rekstraraðilanna og allra helst íbúanna sjálfra.
Herra forseti. Það fer ekki á milli mála að þeir sem hafa horn í síðu Evrópusambandsins og mögulegrar aðildar Íslands að því og EES-samningsins eru óvenjuglaðir í sinni þessa dagana. Þeir taka varla til máls án þess að nefna fullveldi Íslands, að beita fullveldisrétti Íslands og að nú um stundir sanni sig að best sé að vera einn og óstuddur í veröldinni, þeysa um á fáki fráum í fullum herklæðum, með lensu fullveldisins að vopni og gera strandhögg í gjöfulum lendum bóluefnagnægtar, sem hið vonda Evrópusamband hafi ginnt okkur til að lofa að snerta ekki. Allt er þetta með hinum mestu ólíkindum. Í öðru orðinu er talað um klúður Evrópusambandsins og að innan þess geti einstök ríki hvorki hreyft legg né lið, Evrópusambandið sé lokað tollabandalag sem hugsi bara um eigin hagsmuni en láti sér í léttu rúmi liggja hvað gerist í umheiminum. Það sannist nú rækilega í Covid-faraldrinum. Í hinu orðinu er það gagnrýnt fyrir að hafa ekki hugsað nægilega vel um eigin hag. Þess vegna neyðist sum aðildarríki þess til að grípa til fullveldisréttar síns og fara eigin leiðir. Bíðið þið nú við, fullveldisréttar? Hafa þá ESB-ríkin fullveldisrétt eftir allt saman? Það má gagnrýna ESB fyrir margt. Það verður þó ekki gagnrýnt fyrir að hugsa fyrst um eigin hag þegar kemur að bóluefnum. Af því njótum við Íslendingar góðs. [[Forseti hringir.]]ESB hefur flutt út 77 milljónir bóluefnaskammta, Bandaríkin ekki einn skammt, Bretar ekki einn skammt.
Herra forseti. Það er auðvitað ekki bara á Íslandi sem bóluefni og bólusetningar eru mál málanna. Þetta er grafalvarlegt mál og kallar á sýn og skipulag, samningatækni og úthald. Það er mikið undir, mjög mikið, en það er líka gott að geta séð það broslega í stöðunni, ekki síst þegar beinlínis öskrar á mann sá stormur í vatnsglasi sem íslensk stjórnvöld mögnuðu upp vegna heimatilbúins misskilnings um að Evrópusambandið ætlaði að skilja okkur eftir. Upplifunin var svolítið eins og þegar maður hlustar á fólk rífast við útvarpið; þetta er eins manns rifrildi, það er enginn ágreiningur um málið. „Fréttir“ um að Evrópusambandið myndi ekki flytja bóluefni til Íslands voru strax bornar til baka og engin hætta er á ferðum, en eftir að misskilningurinn var leiðréttur komu íslensk stjórnvöld fram grjóthörð og töluðu um að það skyldi sko enginn svína á okkur, allra síst ljóta Evrópusambandið. Það broslega er kannski það að þessi viðbrögð komu fram eftir staðfestingu frá forseta framkvæmdaráðs Evrópusambandsins um að það hefði aldrei staðið til að hindra bóluefnasendingar til Íslands. Nýja reglugerðin, sem olli þessum stormi í vatnsglasi íslenskra stjórnvalda, skilar vonandi árangri og auknu framboði á bóluefni innan Evrópusambandsins vegna þess að við munum njóta góðs af því á Íslandi til jafns við Evrópusambandslöndin. Þessi stormur er svolítið eins og æfð almannavarnaæfing, engin hætta á ferðum en stórslys sett á svið. Stjórnvöld flytja svo æfða ræðu um hættu sem aldrei var til staðar og einhvern veginn læðist að manni, áheyrandanum, sú tilfinning að sú ræða hafi verið ætluð einhverjum aftursætisbílstjórum sem verið er að vinna gagn frekar en íslenskri þjóð.
Hæstv. forseti. Þrátt fyrir allt ætla ég ekki að ræða um heimsfaraldur Covid-19 og ekki um bóluefni eða, eins og hv. þingmenn Viðreisnar sem voru hér á undan mér sögðu, um hið vonda Evrópusamband, heldur ætla ég að ræða um það sem þrátt fyrir allt er í þokkalegu jafnvægi og lætur ekki þetta trufla sig, en það er fiskurinn í sjónum sem syndir um og lætur sér fátt um finnast um þetta allt saman. Við Íslendingar erum þeirrar gæfu aðnjótandi að taka sneið af fiskstofnunum eftir ráðleggingum okkar færustu vísindamanna. Og þá er ég í raun og veru kominn að því sem ég ætlaði að tala um í þessari ræðu, þ.e. fjármagn sem sett er í hafrannsóknir og rannsóknir á fiskstofnum. Það er mikið gleðiefni að nýtt hafrannsóknaskip sé í smíðum, en það þarf líka fjármagn til að standa að rannsóknum. Nú er lítilli loðnuvertíð, eins og það er nefnt, nýlokið, en hún skilaði þjóðinni samt sem áður 30 milljörðum í þjóðarbúið. Það má þakka því að farið var í myndarlegar rannsóknir, bæði af hinu opinbera og af útgerðunum sem að þessu standa. Það vantar meira fjármagn í rannsóknir að mínu áliti og margra annarra. Það er mikil sveifla í ýsustofnsmælingum, lúðuveiðar eru bannaðar, enginn trúir á stofnstærðarmælingu grásleppunnar eins og hún er framkvæmd og þar fram eftir götunum. Fjármagn er það sem skiptir máli og það myndi skila í þjóðarbúið milljörðum til aukningar á innkomu ef betur væri haldið á málum.
Herra forseti. Í gærkvöldi voru tilkynnt úrslit stúdentaráðskosninga við Háskóla Íslands og ég vil nota tækifærið og óska Röskvu, samtökum félagshyggjufólks, til hamingju með glæsilegan sigur. Stúdentaráð er mikilvægt hagsmunaafl í þágu stúdenta og hefur verið mjög áberandi síðustu ár, bæði í tengslum við loftslagsbaráttuna en ekki síður nú í hagsmunabaráttu í tengslum við kórónuveirufaraldurinn. Stjórnvöld hafa að mörgu leyti brugðist stúdentum í þessari kreppu. Þrátt fyrir að stúdentar hafi sýnt öflugt aðhald og kröfu um betri stuðningsaðgerðir hafa þeir verið látnir sitja svolítið eftir. Ungt fólk er samt sem áður sá hópur sem finnur einna mest fyrir áhrifum þessarar atvinnukreppu. Íslenskir stúdentar vinna auk þess meira með námi en þekkist í öðrum vestrænum ríkjum. Það kemur til af þeirri einföldu ástæðu að grunnupphæð námslána á Íslandi er langt undir dæmigerðu neysluviðmiði stjórnvalda og þá upphæð verður að hækka sem fyrst. Stúdentar eiga nefnilega að geta framfleytt sér á meðan þeir sækja nám og einbeitt sér að því að fullu. Það skiptir mjög miklu máli núna þegar við stöndum frammi fyrir gríðarlegum samfélagslegum breytingum, sannkallaðri tæknibyltingu. Menntun verður langmikilvægasta fjárfesting stjórnvalda og okkar allra inn í slíka framtíð. Við þurfum á því að halda að hér sé samfélag þar sem ungt fólk fær jöfn tækifæri og hvatningu til að sækja sér færni og menntun við hæfi. Það er lykilatriði til þess að við náum góðum lífskjörum fyrir okkur öll. Við þurfum að styðja kröfur stúdenta um hærri grunnframfærslu og rétt þeirra til atvinnuleysisbóta. Það þarf pólitískan kjark og vilja til að ráðast í það og Samfylkingin hefur bæði þann kjark og þann vilja.
Virðulegi forseti. Covid-19 og aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að sporna við áhrifum veirunnar hafa augljóslega verið í brennidepli síðasta árið og þá sérstaklega síðustu daga. Sóttvarnaaðgerðir yfir landamærin og innan lands taka reglulegum breytingum sem getur reynst fólki erfitt að fylgjast gaumgæfilega með. Vegna alvarleika málsins og þeirra reglulegu breytinga sem eiga sér stað í sóttvarnaaðgerðum er mikilvægt að upplýsingagjöf ráðamanna til almennings sé ekki misvísandi, sem leiðir auðveldlega til misskilnings meðal landsmanna. Embættismenn, þingmenn og ráðherrar bera allir ábyrgð á því að réttar upplýsingar séu veittar út á við og því er mikilvægt að ráðamenn fari ekki fram úr sér við veitingu upplýsinga um reglur og uppfærslur þeirra. Við erum öll í þessu saman og eigum öll skilið að fá að vita hvað er í gangi hverju sinni. Þá á ég við bólusetningar, takmarkanir vegna sóttvarna og sóttvarnaaðgerðir á landamærum. Í umræðum um þessi atriði er andrúmsloftið rafmagnað og rangar eða misvísandi upplýsingar um þau draga dilk á eftir sér og skapa ósætti meðal manna. Það er mikilvægt að við höfum það öll í huga að skýr og rétt upplýsingagjöf til almennings sé í forgangi, ekki kosningabarátta, prófkjör eða öflun vinsælda meðal ákveðinna hópa. Við skulum klára leikinn saman, en það er þungt með misvísandi upplýsingum til fólksins. Það er enginn skilningur jafn slæmur og misskilningur.
Virðulegur forseti. Fermingarbörn gráta því þau missa af fermingarveislunni. Börn sem eru nú að missa af afmæli sínu í annað sinn gráta einnig sárt. Börnin gráta vegna slóðaskapar ríkisstjórnarinnar í Covid-19 veiruvörnum. Breska afbrigði hennar var boðið velkomið inn og það hringdi engum viðvörunarbjöllum og engin rauð ljós kviknuðu þegar erlendir túristar voru að koma til landsins í þriggja til fjögurra daga ferðir og áttu að vera í fimm daga í sóttkví. Verkamenn komnir til landsins brjóta sóttkví og fara beint í vinnu. Enginn að fylgjast með því. Veisluþjónustan sem var komin á skrið og sá fram á bjartari tíma varð að skella í lás og svo allir hinir sem nú sjá fram á gríðarlegt tekjutap vegna klúðurs á landamærum sem vel hefði verið hægt að koma í veg fyrir. Enn og aftur verða þau sem nauðsynlega þurfa á líkamsrækt, sundi og heitum pottum að halda sér til endurhæfingar að missa þá nauðsynlega þjónustu. Það er vegna þess að ríkisstjórnin beitti ekki þeim lögum og reglum sem hún hefur til þess að gera allt sem í hennar valdi til að stöðva það að hið bráðsmitandi breska veiruafbrigði léki lausum hala í samfélagi okkar. Nú er enn og aftur veikt fólk með undirliggjandi sjúkdóma lokað inni, jafnvel peninga- og matarlaust, og hefur ekki efni á að panta mat eða aðrar nauðsynjar á netinu eða fá sent heim. Á sama tíma er ríkisstjórnin að borga fyrir erlenda túrista í sóttkví, sem er fáránlegt, þegar hún segist hafa ekki hafa fjármagn til að hjálpa þeim fáu, eins og hæstv. fjármálaráðherra segir að séu í ömurlegum aðstæðum. Hvar á að finna fjármagn til að hjálpa þeim verst settu sem eru í ömurlegum aðstæðum í boði hans og ríkisstjórnarinnar, spyr hann, en á sama tíma vantar ekki fjármagn í allt annað. Fólkið fyrst, svo allt hitt, segir Flokkur fólksins, en því miður er það hjá þessari ríkisstjórn: Allt hitt fyrst og smámolar eftir fyrir fólkið og þeir verst settu fá ekki neitt.
Virðulegur forseti. Undanfarna tvo mánuði hefur Covid-19 faraldurinn verið í megindráttum í lágmarki á Íslandi. Örfá tilfelli eða engin hafa greinst á degi hverjum og flest verið í sóttkví við greiningu. Þetta ástand hefur varað þrátt fyrir að slakað hafi verið á samkomutakmörkunum innan lands. En á undanförnum dögum og vikum hefur greindum smitum á landamærum hins vegar farið fjölgandi og suma daga hafa allt að tíu einstaklingar greinst með virk smit. Undanfarnar þrjár vikur hafa komið upp þrjár hópsýkingar innan lands, allar á höfuðborgarsvæðinu, og eru þær af völdum breska afbrigðis kórónuveirunnar. Raðgreining hefur tengt tvö hópsmit saman þar sem uppruninn virðist kominn frá einstaklingi sem greindist á landamærum. Uppruna þriðju hópsýkingarinnar hefur ekki tekist að rekja. Síðustu daga hefur rakning í kringum þriðju hópsýkinguna sýnt að um 200–300 manns hafa verið útsettir fyrir veiruna síðastliðna viku og í byrjun vikunnar greindust 11 nemendur í 6. bekk Laugarnesskóla smitaðir. Þessir nemendur hafa útsett fjölda einstaklinga fyrir smiti á undangengnum dögum. Hinn 23. mars greindust 14 smit innan lands, 24. mars voru átta smit innan lands og 25. mars sex smit innan lands. Þrátt fyrir að stór hluti þessara smita sé skilgreindur þannig að þau hafi greinst í sóttkví liggur fyrir að flestir þeir einstaklinga voru nýkomnir í sóttkví við greiningu og voru því líklega smitandi áður en þeir fóru í sóttkví. Þannig má telja víst að töluverð samfélagsleg útbreiðsla hafi nú orðið á breska afbrigði kórónuveirunnar sem nauðsynlegt er að bregðast hratt við. Rannsóknir erlendis hafa sýnt að breska afbrigðið er til muna meira smitandi en flest önnur afbrigði. Í raun er nú gripið til sömu aðgerða, sömu sóttvarnaaðgerða, og gripið var til við upphaf þriðju bylgjunnar síðastliðið haust, sem gáfust þá vel. Munurinn er sá í meginatriðum að starfsemi hársnyrtistofa, snyrtistofa og sambærileg einstaklingsstarfsemi verður áfram heimil. Nándarregla verður áfram 2 metrar og reglur um grímuskyldu óbreyttar. Almennar fjöldatakmarkanir miðast við tíu manns og ná til allra sem fæddir árið 2014 eða fyrr. Ég fer ekki hér lið fyrir lið í aðgerðirnar að öðru leyti en því að miðað er við að þessar breytingar haldi gildi sínu í þrjár vikur í því skyni að ná utan um þessa útbreiðslu. Tekin var ákvörðun um það líka að grunn- og framhaldsskólum, tónlistarskólum og háskólum yrði lokað frá og með 25. mars þar til hefðbundið páskafrí tekur við, sem í flestum tilvikum tilfellum eru einungis tveir dagar. Unnið er að reglum um fyrirkomulag skólahalds að loknu páskaleyfi með hlutaðeigandi aðilum. Varðandi aðgerðir á landamærum er það svo að frá 1. apríl næstkomandi munu börn fædd 2005 og síðar fara í eina sýnatöku við landamæri. Ferðist barn með einstaklingi sem skylt er að sæta sóttkví við komuna til landsins þarf barnið jafnframt að sæta sóttkví. Þá verður ferðamönnum sem koma frá svæði eða sem dvalið hafa á svæði þar sem 14 daga nýgengi smita á hverja 100.000 íbúa er yfir 500, eða fullnægjandi upplýsingar um svæðið liggja ekki fyrir, skylt að dvelja í sóttkví í sóttvarnahúsi. Þessar breytingar byggja á tillögum sóttvarnalæknis sem byggja á því að smitum hefur fjölgað á landamærum. Aðeins um stöðu bólusetninga. Í gær höfðu verið gefnir tæplega 60.000 skammtar af bóluefni og þar af hafa ríflega 20.000 einstaklingar verið fullbólusettir. Nú er hafin bólusetning á ný með bóluefni frá AstraZeneca í eldri aldurshópum og er gert ráð fyrir að í vikunni eftir páska hafi öllum 70 ára og eldri verið boðin bólusetning. Þá er verið að ljúka við að bólusetja þá starfsmenn Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri sem eru í nánum samskiptum við sjúklinga. Í framhaldi af því verður einstaklingum 69 ára og yngri með undirliggjandi sjúkdóma boðin bólusetning. Á sama tíma verður áfram haldið að bjóða heilbrigðisstarfsmönnum utan stofnana bólusetningu. Loks vil ég geta þess hér í lokin, vegna þess að umræða hefur verið um það, og rétt að taka það fram, að íslensk stjórnvöld hafa gengið úr skugga um að ákvörðun Evrópusambandsins um að banna útflutning bóluefna gegn Covid-19 frá ríkjum sambandsins til landa utan þess mun ekki raska afhendingu bóluefna til Íslands. Ísland er aðili að samstarfi Evrópuþjóða um kaup á bóluefnum og situr við sama borð og ríki Evrópusambandsins varðandi þau bóluefni sem samningar framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins taka til og afhendingu þeirra. Bóluefnum er útdeilt hlutfallslega jafnt milli þeirra þjóða sem aðild eiga að samningunum miðað við íbúafjölda og Ísland er aðili að þeim samningum. Íslensk stjórnvöld telja, eins og fram hefur komið, rétt að gera athugasemdir við þessa reglugerð og hafa komið þeim athugasemdum á framfæri við Evrópusambandið og ýmis ríki innan þess. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að umræðan verði góð eins og venja er undir þessum dagskrárlið og væntanlega mun ég svara þeim spurningum sem fram koma.
Herra forseti. Þær hertu aðgerðir sem nú hafa verið kynntar væru ekki nauðsynlegar ef búið væri að bólusetja þjóðina eða ná meiri árangri á því sviði, árangri sem við hefðum átt að vera búin að ná. Á visir.is birtist í gær merkileg frétt undir fyrirsögninni: „Ísland gæti notið góðs af útflutningshömlum ESB“. Þessi fyrirsögn byggði á mati ráðuneytis hæstv. ráðherra sem mat stöðuna einhvern veginn á þá leið að ef ESB bannar útflutning til annarra landa en sleppir Íslandi af listanum, sem Ísland er enn á, þá gætum við kannski fengið smávegis af því bóluefni sem gert verður upptækt. Þetta er ráðuneytið sem okkur er sagt að sjái nú um að afla bóluefnis með öllum tiltækum ráðum. En hvað er ráðuneytið raunverulega að gera? Er þetta eðlileg lýsing á afstöðu þess, sanngjörn lýsing sem birtist þarna í fréttinni? Og er ráðuneyti, sem vill fyrir alla muni afsaka afglöp Evrópusambandsins, líklegast til þess að ná að afla bóluefnis utan við samninga við ESB?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að benda á hin augljósu tengsl hraða bólusetninga við opnun samfélagsins, við erum öll mjög meðvituð um það. Nei, ég er ekki þeirrar skoðunar að fréttaflutningur á visir.is hafi verið sérstaklega sanngjarn, úr því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um það. En hvað varðar önnur möguleg kaup á bóluefni er rétt að segja frá því, eins og fram hefur komið hér fyrr í ræðustóli Alþingis, að það er í skoðun í heilbrigðisráðuneytinu hvort unnt sé að fá bóluefnið Spútnik til Íslands. Viðræður við framleiðanda eru raunar á byrjunarstigi og lítið hægt að segja frekar um stöðuna á þessu stigi. Ég fullvissa hv. þingmann um að við gerum allt sem hægt er til að flýta bólusetningum og raunar koma mjög góðar fréttir frá Janssen í dag og væntanlega verður bólusetningardagatalið uppfært síðar í dag með hliðsjón af því. Janssen-bóluefnið er einstaklega jákvætt í þessu bólusetningardagatalstilliti vegna þess að af því þarf bara eina sprautu. Það munu því verða góðar fréttir sem berast af því í dag.
Herra forseti. Upplýsingaóreiðan heldur áfram í þessum málaflokki. Bara í gær bárust fréttir af því að von væri á miklu minni skammti af Janssen-bóluefni en gert hafði verið ráð fyrir, bara broti af því sem búist var við. Svo koma einhverjar aðrar fréttir í dag. En það sem skiptir máli er það sem skilar sér og að Ísland hafi aðstöðu til að tryggja sér það bóluefni sem þarf og til að nýta sérstöðu sína í þeim efnum. Ég hef heyrt ráðherra lýsa áhuga á Spútnik-bóluefninu áður, en hvað er raunverulega að gerast í þeim málum? Hæstv. ráðherra segir að viðræður séu á byrjunarstigi en fyrri yfirlýsingar, m.a. hæstv. forsætisráðherra, benda ekki til annars en að menn séu bara að bíða eftir því að heyra frá Evrópusambandinu um hvenær Spútnik komi hugsanlega inn í Evrópupakkann. Er verið að reyna að semja um kaup á þessu Spútnik-efni eða öðru efni fyrir alla þjóðina utan við Evrópusambandsklúðrið?
Virðulegur forseti. Ég deili því algerlega með hv. þingmanni að vera orðin nokkuð langeyg eftir því að það sé að marka þær tölur sem við fáum. Þær eru iðulega þannig að þær breytast frá degi til dags og frá viku til viku og ég hefði sannast sagna haldið að þessir framleiðendur væru áreiðanlegri en svo og ekki síður að samstarf Evrópusambandsins við önnur Evrópuríki væri stöðugra en komið hefur á daginn, ég tek algjörlega undir það. Ég er hins vegar að greina frá því að við erum með staðfesta niðurstöðu núna frá Janssen og ég tek undir orð hv. þingmanns, hvernig má það vera að verið sé að breyta tölum frá degi til dags. Ég hef hins vegar lagt á það áherslu að upplýsa um allar þær tölur sem ég hef undir höndum. En sóttvarnalæknir hefur iðulega sagt og það er auðvitað mikilvægur lærdómur fyrir okkur öll, og vonandi líka hv. þingmann, að við getum verið viss um bóluefni þegar þau eru komin í hús. En við vorum að fá staðfestar fréttir varðandi Janssen um að 4.800 skammtar bærust í apríl, 2.400 núna 16. apríl og 26. apríl annað eins.
Virðulegur forseti. Það var nú gott að fá þessar fréttir um Janssen undir lok síðara andsvars hæstv. heilbrigðisráðherra. Fréttirnar breytast greinilega dag frá degi. Eftir sem áður er kannski engin breyting á óánægju eða vonbrigðum manna með það hversu lítið er að koma af þessu Johnson & Johnson bóluefni, þótt það hafi færst úr 3.500 skömmtun frá því í gær upp í 4.800 skammta í dag. En gott og vel. Hins vegar vil ég líta til þeirra tækifæra sem eru núna í Evrópusambandslöndunum. Evrópusambandið hefur ekki beðist afsökunar á því að hafa sett Ísland á lista yfir lönd sem ekki má flytja bóluefni til - ég held að Ísland sé enn þá þeim lista og brýnt að landið fari af þeim lista - og í ljósi þess finnst mér vert að skoða það og ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort verið sé með markvissum hætti, mjög agressífum hætti, ef ég má orða það þannig, að leita til þeirra landa sem nú þegar hafa t.d. lýst því yfir að þau ætli ekki að nota þau bóluefni sem þau þegar hafa og liggja á lager. Ég tek sem dæmi Danmörku sem hefur tilkynnt að ætluninn sé að fresta notkun AstraZeneca bóluefnisins í þrjár vikur. Mér finnst ekki boðlegt að ríkið liggi á bóluefni með þessum hætti í margar vikur. Ég kalla eftir því að Ísland óski eftir því að fá þótt ekki væri nema lánað þetta bóluefni í þennan tíma og endurgreiði það síðar þegar Ísland fær sína skammta. Þetta á við um fleiri lönd. Á Ítalíu berast fréttir af því að árás hafi verið gerð á vöruskemmur þar sem lágu hátt á fjórða milljón skammtar af bóluefni og búið að liggja þar í einhvern tíma. Hvað er heilbrigðisráðherra að gera í þessum efnum? Svo langar mig líka að spyrja hvort heilbrigðisráðuneytinu hafi boðist kaup á bóluefnum frá framleiðendum utan Evrópusambandsins, af því að nú fjölgar þeim framleiðendum mjög. Hefur Íslandi verið boðið til kaups bóluefni frá löndum eins og Rússlandi og Kína og frá fleiri framleiðendum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Í fyrsta lagi spyr þingmaðurinn hvort okkur hafi boðist kaup utan þess Evrópusamstarfs sem við höfum verið þátttakendur í. Það hafa auðvitað fjöldamargir aðilar komið að máli við íslensk stjórnvöld og það er skylda okkar að elta hvern einasta þráð sem til okkar kemur og kanna hvað er á bak við hann. Hins vegar er það þannig varðandi Spútnik að við gætum samið sjálf eða í samstarfi við til að mynda Norðurlöndin en öryggi og gæði eru tryggð í gegnum Evrópsku lyfjastofnunina. Við höfum enn þá ekki vakið máls á því að slaka á þeim kröfum sem við gerum fyrir íslenskt samfélag. Hvað varðar síðan að seilast í bóluefni sem eru á bið hjá nágrannaþjóðunum vegna einhverrar yfirferðar þar, eins og gildir um Dani og AstraZeneca, þá finnst mér það ekki koma til álita. Ég tel að hvert ríki hafi auðvitað sjálfdæmi um það hvernig þau haga skipulagi bólusetninga sinna. Við höfum tekið þá stefnu hér að nýta AstraZeneca, hefja nýtingu á því núna fyrir 70 ára og eldri og síðan áfram með yngra en 70 ára, enda hefur ábending Evrópusambandsins verið um að það sé óhætt að nota það fyrir 65 ára og eldri og við munum gera það. Við erum með nóg af AstraZeneca í húsi til að halda okkar plani hvað varðar þennan hóp og við getum gert ráð fyrir því að 70 ára og eldri hafi fengið bóluefni viku eftir páska.
Virðulegur forseti. Ég verð fyrir miklum vonbrigðum með svar hæstv. heilbrigðisráðherra að því er lýtur að möguleikum okkar á að nýta það bóluefni sem situr ónotað á lager í öðrum löndum. Það klagar auðvitað ekkert upp á sjálfsákvörðunarrétt eða fullveldi annarra ríkja. Að sjálfsögðu skiptum við okkur ekki af því hvað þau ákveða í sínum efnum þegar kemur að bóluefnum. En það að óska eftir því að þau láti af hendi þetta bóluefni, eins og ég segi, þótt ekki væri nema til láns í einhvern tíma, finnast mér sjálfsögð viðbrögð annarra landa við þeim fréttum sem berast af því að bóluefni liggi ónotað, t.d. á Spáni, mörg hundruð þúsund skammtar, og í ýmsum Evrópulöndum líka. Ég held að þessum löndum væri bara þægð í því ef Ísland kæmi og sýndi nú hvernig á að framkvæma þessar bólusetningar sem ganga reglulega vel hérna á Íslandi. Ég brýni hæstv. ráðherra í því að endurskoða afstöðu sína til þessara möguleika. Einnig væri gott að fá nánari svör [[Forseti hringir.]]við því með hvaða hætti okkur hefur mögulega staðið til boða, ef það er þannig, í gegnum þau samskipti sem átt hafa sér stað frá framleiðendum utan Evrópusambandsins, hvort menn haldi þeim þráðum ekki vel í sambandi.
Virðulegur forseti. Jú, ég get fullvissað hv. þingmann um að það er öllum þráðum haldið opnum því að það er mikilvægt. Vegna þess að hv. þingmaður beinir sjónum sínum sérstaklega að efni AstraZeneca, sem er víða á bið, þá er það þannig að við myndum í ljósi stöðunnar og endurmats á því bóluefni ekki nota AstraZeneca fyrir alla aldurshópa. Það er bara vísindaleg niðurstaða. Þannig að þó að við fengjum það að láni myndi það engu breyta fyrir okkar áætlanir. 70 ára og eldri klárast eftir páska og síðan getum við haldið áfram bólusetningu niður í 65 ára með því efni. En loks vil ég fullvissa hv. þingmann um það að við ræðum við alla, við höldum öllum þráðum opnum en spyrjum um leið um gögn.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir skýrsluna og tel mjög mikilvægt að Alþingi sé þétt við hlið ráðherra og sé vel upplýst. Angela Merkel, kanslari Þýskalands, mætti t.d. í þingið beint eftir kynningarfund þegar reglum var breytt þar til að ræða strax við þingið áður en farið var í viðtöl við fjölmiðla einmitt til þess að löggjafinn væri vel upplýstur og það væri ekki upplýsingaóreiða og allir gætu gengið í takt. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra í fyrstu spurningu: Telur hún að eftirlit stjórnvalda með ferðafólki sem hingað hefur komið og á að vera í sóttkví, fólki búsettu hér sem og ferðafólki, hafi verið fullnægjandi? Hvernig hefur því verið háttað? Hefur einhver vöktun verið t.d. í Leifsstöð varðandi það hvernig fólk ferðast þaðan eða yfirleitt vöktun á því hvar fólk heldur til þegar heim er komið eða á gististaði?
Virðulegur forseti. Eitt er regluverkið sem við höfum verið að tala um og beina sjónum að og herða til að þétta varnir okkar á landamærum gagnvart Covid-19, og hitt er síðan framkvæmdin, hvernig framkvæmd regluverksins lánast. Eins og hv. þingmaður nefnir þá hafa auðvitað komið upplýsingar um og verið brögð að því að ferðamenn og aðrir sem eiga leið um landamæri hafi ekki virt sóttvarnareglur og það er iðulega það sem hefur gerst þegar smit breiðast út. Framkvæmdin á landamærum að því er varðar eftirlit og eftirfylgni er ekki á borði heilbrigðisráðuneytisins heldur dómsmálaráðuneytisins. En hins vegar hefur sóttvarnalæknir ítrekað bent á að hægt sé að gera betur í því eftirliti, skerpa á þeim reglum sem hafa verið viðhafðar, og er verið að bæta það eftirlit frá degi til dags.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Á Íslandi eru nú 95 smit, ekkert á landamærum. Í Nýja-Sjálandi eru þau 73 á landamærum, ekkert innan lands. Ef Nýja-Sjáland væri Ísland væru smitin þar líklega 1.300 miðað við fólksfjölda en eru 73. Nýsjálendingar tóku ákvörðun um að banna óþarfa ferðalög og skikka fólk í sóttvarnahús. Hefur komið til álita hjá ríkisstjórninni eða hjá hæstv. heilbrigðisráðherra sjálfri, þó að það hafi ekki komist í gegnum ríkisstjórn, að banna einfaldlega ferðalög til Íslands nema algerlega nauðsynleg ferðalög, og skylda þá sem koma hingað í sóttvarnahús? Telur hún lagaheimild skýra fyrir slíkri skyldu? Hvaða áhrif hefur t.d. það sem Bretar eru að gera, að banna ferðalög [[Forseti hringir.]]og sekta fólk sem fer að nauðsynjalausu út úr landinu? Telur hún mögulegt að Ísland og ríkisstjórn Íslands taki upp eitthvað slíkt til að verja íbúa landsins?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður tók náttúrlega þátt í vinnunni að því er varðar uppfærslu og endurskoðun á sóttvarnalögum og við höfum lagt mjög mikla áherslu á að fara eins mildilega leið og hægt er og beita meðalhófi í öllum ákvörðunum okkar. Við leggjum áherslu á að hvetja fólk til að sýna ábyrgð. Upplýsingagjöf hefur verið mjög mikil og góð á landamærum. Hv. þingmaður vísar hér til Bretlands um bann við ferðalögum. Þar er um að ræða lagaheimild til að banna ferðalög. Ég myndi ekki leggja það til að banna ferðalög. Ég hef ekki gert það hingað til, en hins vegar hef ég tekið undir þær tillögur sóttvarnalæknis að það beri að vera sóttkví í sóttvarnahúsi, komi maður frá sérstaklega alvarlega stöddum svæðum að því er varðar útbreiðslu faraldursins.
Herra forseti. Segja má með nokkrum sanni að faraldurinn hafi gengið bærilega hér á Íslandi, þ.e. miðað við mörg önnur lönd. Engu að síður er hér um virkilega krefjandi verkefni að ræða þar sem samstaða þjóðarinnar, viðbrögð viðbragðsaðila og annarra og styrk stjórn á öllum viðbrögðum hefur skipt gríðarlega miklu máli. Það er ástæða til að þakka hæstv. ráðherra og hrósa og þeim undirstofnunum sem heyra undir ráðherrann fyrir hlut þeirra í því máli. Núna er rúmt ár frá byrjun faraldursins og langtímaáhrif eru farin að koma í ljós. Í ljós kemur að einhvers staðar í kringum - það er misjafnt eftir tölum en gæti verið að alveg upp í 60–70% þeirra sem hafa fengið veikina eigi enn við eftirköst að stríða, jafnvel sex mánuðum eða lengur eftir að faraldrinum lýkur. Þá er vangaveltan kannski hvað við gerum næst og hvort farið sé að huga að því í ráðuneyti hæstv. ráðherra. Varðandi síðan bólusetningarnar og áhrifin af þeim langar mig að inna ráðherrann eftir því hvaða samtöl eru í ráðuneytinu um áframhaldið á bólusetningum, til að mynda þegar þjóðin er „fullbólusett“ og liðið nokkuð frá upphafi faraldursins. Er byrjað að ræða í ráðuneytinu með hvaða hætti og hvort við munum þurfa að halda áfram að bæta í? Munum við t.d. þurfa að endurbólusetja? Munum við þurfa að nota svokallaða, fyrirgefið, herra forseti, „bústera“ til að ýta undir áframhaldandi ónæmi í samfélaginu?
Virðulegi forseti. Það sem hv. þingmaður nefnir hér er auðvitað hluti af þessari mögulegu sviðsmynd - allir tala um sviðsmyndir í dag - sem gæti dregist upp þegar við erum búin að ná markmiðum okkar að því er varðar bólusetningu í þessari lotu. Því miður höfum við ekki fulla yfirsýn yfir það hvernig staðan verður að því er varðar stökkbreytt afbrigði o.s.frv., hvað varðar virkni einstakra bóluefna gagnvart slíkum afbrigðum, hvað varðar síðan þróun og áframhaldandi þróun bóluefna og hvað varðar mögulegt samstarf um framleiðslu og þróun bóluefna, til að mynda á Norðurlöndum. Alls konar hlutir af þessu tagi hafa verið í umræðunni. Það er vel hægt að hugsa sér samstarf sem væri af einhverju öðru tagi en nákvæmlega núna. Ég held að allir séu með augun opin gagnvart þessu. Ég nefndi það sérstaklega í gær í umræðu um fjármálaáætlun, og mér finnst rétt að flagga því í umræðu um hana og líka hér í umræðu um Covid-19, að mér finnst meiri líkur en minni á því að við þurfum að ráðstafa fjármagni til kaupa á bóluefnum á árinu 2022. Mér finnst meiri líkur en minni á því. En enn og aftur vitum við ekki hvaða lyfjategund yrði þá best, hvaða framleiðandi myndi standast skoðun einna best, hvaða afbrigði við værum mögulega að eiga við á þeim tímapunkti og hver staðan verður. Við höfum vald á því að gera áætlanir en þegar öllu er á botninn hvolft er það veiran sem ræður þessu öllu saman.
Herra forseti. Ég veit að hæstv. ráðherra virðir mér það til vorkunnar að horfa fram á veginn og trúa því að þetta séu verkefni sem við munum þurfa að taka á, þ.e. að við munum þurfa að horfa til þess fram í tímann með hvaða hætti við þurfum að halda áfram að bólusetja við þessum vágesti, eða a.m.k. fylgjast með því hvort að mótefnasvörunin haldi og hvort áfram verði nægilega kröftug svörun, fyrir utan það sem hæstv. ráðherra nefndi með hvaða afbrigði verður við að eiga. Ráðherrann nefndi einmitt að auðvitað þyrftum við að skoða með opin augun hvaða fjármunum við sem samfélag þurfum að verja í að tryggja áframhaldandi ónæmi og með hvaða hætti við gerum það. Þess vegna langar mig að inna ráðherra eftir því hvort henni sé kunnugt um að hér innan lands sé verið að fylgjast með hver hreyfingin á mótefnasvari er hjá þeim annars vegar sem hafa sýkst og hins vegar þeim sem hafa verið bólusettir og hvort hæstv. ráðherra hefði vilja til að beita sér fyrir því að slíkar rannsóknir færu fram hér innan lands. Hér er um mjög mikilvæga þekkingu að ræða sem þarf að vera til í samfélaginu og hún getur hjálpað okkur að meta með hvaða hætti við þurfum að ráðstafa fjármunum fram í tímann því að hvað sem okkur finnst um núverandi faraldur er afar líklegt að slíkar ógnir kunni að koma upp aftur og þá þurfum við að vera tilbúin.
Virðulegi forseti. Rannsóknir standa auðvitað yfir í öllum mögulegum heimshornum um allar mögulegar hliðar á þessum málum. Ég held að vinnudeginum væri ágætlega varið í að lesa þær og fylgjast með þeim vegna þess hversu ört og þétt þær koma fram. Sjálf er ég ekki sérfræðingur á þessu sviði en er mjög stolt af því að Ísland hefur leitast við að taka alltaf ákvarðanir byggðar á bestu mögulegu þekkingu og nýjustu upplýsingum. Við erum með mjög öfluga vísindamenn hér, bæði hjá sóttvarnalækni og á Landspítala og ekki síður hjá Íslenskri erfðagreiningu, sem fylgjast mjög vel með. Til að mynda er það að fara í raðgreiningu á hverjum einasta smituðum af Covid-19 eitthvað sem við sjáum hvergi annars staðar. Þekkingin sem er að safnast saman er því gríðarlega mikil. Mig langar til að nefna í þessu samtali nýjar spurningar sem auðvitað koma upp og er rétt að snerta á og nefna, þ.e. þá staðreynd sem endurspeglast í nýjum aðgerðum stjórnvalda þegar við erum að loka grunnskólum. Það kemur til af því að við sjáum meiri útbreiðslu meðal barna. Við sjáum bæði að þau smitast frekar og smita frekar. Þá koma kannski upp nýjar spurningar hvað varðar hjarðónæmi, bólusetningar og því um líkt. Það er enginn sem núna er farinn að bólusetja börn. Farið er að rannsaka það sums staðar en við erum ekki komin þangað og við höfum ekki verið að miða okkar sýn og útreikninga o.s.frv. við slíka nálgun. En það er spurning sem við verðum að leggja fram. Við verðum að vera tilbúin að taka ákvarðanir byggðar á nýrri þekkingu, eins og við höfum gert hingað til, ef slíkt myndi koma fram.
Forseti. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út í forgangsröðun í bólusetningum. Í ljósi þess að núverandi bylgju kórónuveirufaraldursins má rekja að stórum hluta til grunnskólastigsins á höfuborgarsvæðinu er þá ekki kominn tími til að forgangsraða kennurunum okkar í bólusetningar og þá sérstaklega leikskólakennurum? Mat stjórnvalda er jú að leikskólakennarar séu ómissandi starfsfólk og ættu því að teljast til framlínustarfsfólks. Stjórn Félags leikskólakennara sendi frá sér ályktun um takmarkanir á skólastarfi vegna Covid-19 í vikunni, með leyfi forseta: „Stjórn Félags leikskólakennara lýsir áhyggjum sínum af því að halda leikskólum landsins opnum fram að páskum. Þessi veira hefur sýnt að hún er óútreiknanleg varðandi það hvar hún slær niður og verið er að taka óþarfa áhættu með því að halda leikskólum opnum þennan stutta tíma fram að páskafríi.“ Þurfa ekki gjörðir að fylgja orðum? Átta stjórnvöld sig ekki á því hversu mikilvægir leikskólakennarar eru í samfélaginu? Af hverju hefur ekki verið ráðist í það að bólusetja leikskólakennara og grunnskólakennara og af hverju hefur þeim ekki verið forgangsraðað sem framlínustarfsfólki núna?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Nú er það þannig að til að ég geri breytingar á reglugerð þarf að liggja fyrir tillaga frá sóttvarnalækni um aðgerðir. Sóttvarnalæknir bendir á það í minnisblaði sínu að það sé ekki aukin útbreiðsla meðal barna yngri en sex ára þannig að ég get ekki gert tillögu um takmarkanir á starfi leikskólastigsins á grundvelli þeirra tillagna sem koma frá sóttvarnalækni. Einu rökin sem við getum beitt eru sóttvarnarök. Hins vegar er ég algerlega sammála leikskólakennurum um það að leikskólinn hefur staðið í ströngu í gegnum Covid-19 og ekki bara staðið í ströngu sem í raun og veru sérstakt og afar mikilvægt skólastig heldur ekki síður staðið í ströngu sem mikilvægur hlekkur í því að samfélagið geti haldið áfram. Ég held að það sé rétt sem leikskólakennarar benda á að við mættum miklu oftar víkja orðum að því hversu mikilvæg þessi þjónusta og þetta skólastig er fyrir samfélag sem vill standa undir nafni. Ég er sammála því að það þarf að sýna leikskólakennurum sóma og ég vil gera það vegna þess að þau eru að vinna afar merkilegt og mikilvægt starf. Sjálf hef ég farið með fjóra krakka í gegnum leikskóla og fimm barnabörn og það hefur allt saman verið afar gagnlegt að fá stuðning og aðstoð við það að ala upp börn, en ekki síður að leggja grunn að menntun þeirra og framtíð.
Forseti. Takk fyrir þetta. Ég vona bara að það verði skoðað að forgangsraða leikskólakennurum og grunnskólakennurum í bólusetningar. En mig langaði aðeins að spyrja um aðgerðir á landamærum í samhengi við þær aðgerðir sem við þurfum nú að þola í íslenska samfélaginu. Nú erum við í fjórða skipti að sjá að verið er að loka öllu enn og aftur og þetta er farið að hafa mikil áhrif á andlega heilsu þeirra sem búa á Íslandi. Við komumst ekki í sund, við komumst lítið til að hitta fjölskyldur og við búum á einangruðu landi til að byrja með og það er verið að einangra okkur meira og meira. Þess vegna fannst mér skjóta svolítið skökku við að það voru ekki hertar aðgerðir á landamærunum. Ég er ekki hlynnt því að loka þeim alfarið en ég hefði viljað sjá einhvers konar aðgerðir sem eru í samræmi við þær aðgerðir sem við þurfum að búa við hér innan lands næstu þrjár vikurnar. Við vitum að ferðamannaiðnaðurinn er mikilvægur og það er náttúrlega mikið af störfum sem hafa horfið síðasta árið. En það hlýtur þá að vera pólitísk ákvörðun að forgangsraða gróða í ferðamannaiðnaðinum fram yfir andlega og líkamlega heilsu þeirra sem búa á Íslandi. Ég hef orðið vör við mikla þreytu í umræðunni og fólk er pirrað yfir þessu. Þannig að ég myndi kannski vilja bara fá á hreint frá hæstv. heilbrigðisráðherra: Er verið að forgangsraða ferðamannaiðnaðinum fram yfir þá sem búa á Íslandi?
Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi er það náttúrlega fólk sem vinnur í ferðaþjónustu. Það er líka fólk, það er fólk sem býr á Íslandi og mætir í vinnu eða mætir kannski bara einmitt ekki í vinnu akkúrat núna þannig að það er ekki hægt að aðskilja það. Þetta er hluti af samfélaginu. Ég er ekki sammála hv. þingmanni þegar hún segir að aðgerðir hafi verið að einangra okkur meira og meira. Það var ekkert samfélag opnara heldur en Ísland síðustu tvo mánuði þangað til í gær, í Evrópu. Við vorum í raun og veru í einstakri stöðu. Við gátum farið á tónleika, við gátum farið í leikhús, farið út að borða, hitt vini okkar og búið við og notið 50 manna hámark. Það er eitthvað sem löndin í kringum okkur hafa, sum hver, aldrei getað notið frá því í mars í fyrra. Varðandi stöðuna sem upp er komin tek ég algjörlega undir það sem hv. þingmaður segir, að það er komin þreyta í samfélagið og löngu, löngu komin þreyta í samfélagið og það er töluverð áskorun fyrir okkur sem stöndum hér að halda stemningu í þessu öllu saman vegna þess að þetta er sannarlega erfitt, en við höfum verið að herða aðgerðir á landamærum og núna síðast eru aðgerðir sem lúta að því að taka próf úr börnum, sem hefst um miðja næstu viku, og líka það að skylda fólk til að vera í sóttkví í sóttvarnahúsi sem kemur frá rauðum svæðum. Þetta er til þess að freista þess að ná enn þá betur utan um möguleg smit á landamærum. Við á Íslandi höfum í öllum okkar ákvörðunum og aðgerðum alltaf forgangsraðað lífi og heilsu. Það hefur alltaf verið númer eitt. Aðrar ákvarðanir snúast um viðbrögð við annars vegar veirunni sjálfri og sjúkdómnum sem slíkum og hins vegar samfélagslegum og efnahagslegum áhrifum sem hafa hlotist af sóttvarnaráðstöfunum. Þannig að andleg og líkamleg heilsa er alltaf efst á blaði og ég hef lagt mikla áherslu á það að vakta þessi áhrif og bregðast við þeim.
Virðulegi forseti. Við erum enn á ný að hlaupa í skjól. Íslenska þjóðin er vön því að búa við óútreiknanlegt veður. Þessi faraldur hagar sér með svipuðu móti. Nú er ekkert annað í boði en að tryggja aðstæður, fara í skjól og standa af sér veðrið þegar við erum að fara inn í fjórðu bylgjuna. Stjórnvöld brugðust hratt og hárrétt við þessum aðstæðum með hertum aðgerðum. Það má líka þakka þjóðinni hversu vel og fljótt var brugðist við tilmælum sérfræðinga. Við erum öll almannavarnir og náum árangri með samstöðu. Lengi skal manninn reyna, sagði Megas. Þessi lína skýtur upp kollinum þegar maður fer yfir undanfarin misseri. Lífið hefur verið lyftuhús, en þjóðin hefur sýnt mikla þrautseigju og samstöðu í baráttunni við heimsfaraldurinn síðastliðin ár. Við höfum öll þurft að færa einhverjar fórnir og aðlaga okkur þeim aðstæðum sem ríkja hverju sinni. Staðan er viðkvæm og í dag má lítið út af bregða. Við megum ekki gleyma því að það glittir enn í ljósið við enda ganganna, bólusetning þjóðarinnar er komin á skrið. Áætlanir gera ráð fyrir að meginþorri þjóðarinnar verði bólusettur um mitt sumar. Velferðarnefnd hefur sinnt skyldum sínum og fylgst vel með gangi mála. Sóttvarnalæknir ásamt hinum í þríeykinu hefur mætt á fund okkar og heilbrigðisráðherra einnig. Sóttvarnalæknir kom á fund síðastliðinn þriðjudag þannig að ekki er annað hægt að segja en að við höfum verið upplýst um gang mála hér á Alþingi. En það er eðlilegt að við viljum fá svör og við viljum geta leitað eftir þeim þótt erfitt sé að gera áætlanir. Þá skiptir líka máli að vera vakandi og bregðast fljótt við. Í þessu ástandi er mikilvægt að upplýsingar séu stöðugar og réttar. Þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort þær takmarkanir sem voru ákveðnar núna verði endurskoðaðar reglulega yfir þessar þrjár vikur eða hvort staðan verði endurskoðuð að þrem vikum liðnum.
Virðulegur forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem fram koma hjá hv. þingmanni um mikilvægi þess að skiptast á skoðunum um þær ákvarðanir sem verið er að taka, en ekki síður að upplýsa eins vel og hægt er. Við höfum haldið til haga upplýsingafundum almannavarna í gegnum allan faraldurinn. Það er nokkuð sérstakt fyrir Ísland að gera það þó að mest sé fylgst með þessum upplýsingafundum þegar erfiðustu ákvarðanirnar eru í gangi og þegar blikur eru á lofti í faraldrinum er afar mikilvægt að þessi upplýsingagjöf sé með reglubundnum hætti. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um hvort reglurnar séu endurskoðaðar reglulega eða hvort það verði bara gert að þremur vikum liðnum. Það er gert mjög reglulega og meira að segja þannig að ein ákvörðun var tekin í gær til rýmkunar. Hún snerist um það að við höfðum gert ráð fyrir því að það mættu að hámarki vera 50 manns í lyfjaverslunum og matvöruverslunum óháð stærð rýmisins. En við nánari skoðun og líka með tilliti til þess hversu vel hefur gengið í matvöruverslunum og apótekum að virða reglur og halda vel utan um þessi mál var sú tala hækkuð upp í 100 með breytingum á reglugerð í gær og lítilli fréttatilkynningu þar um. Þannig að við erum alla daga að fylgjast með áhrifunum og gæta þess að hafa herðingarnar ekki meiri en nauðsynlegt er, en samt að grípa í handbremsuna af þeim krafti sem þarf til þess að ná utan um faraldurinn hratt og vel.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar líka til að nota tækifærið til að þakka hæstv. ráðherra fyrir hvernig hún hefur staðið sig á þessari vakt því að það er komið heilt ár af þessum faraldri sem er gjörsamlega óútreiknanlegur. Hann stjórnar ferðinni, eins og við sjáum í dag, og manni finnst hann oft vera að koma aftan að manni. Í þeim bylgjum sem gengið hafa yfir höfum við verið að verja gamla fólkið og annað. En nú er staðan þannig að það eru börnin sem eru kannski í mestri hættu. Þess vegna vil ég enn og aftur þakka hæstv. ráðherra fyrir hvernig hún hefur staðið vaktina í þessu máli. Upplýsingar eru gagnlegar og upplýsingar eru nauðsynlegar og stjórnvöld bregðast við, hvort sem er við aðstæðum eða þeim fregnum sem berast. Mér fannst því mjög sérstakt þegar hv. þingmenn Viðreisnar brustu hér út á völlinn í störfunum í dag og sögðu að þetta hefði verið eitthvert leikrit sem sett hefði verið í gang varðandi þau boð sem komu frá Evrópusambandinu. En þessar upplýsingar var að finna á heimasíðu Evrópusambandsins. Ég veit ekki af hverju þær áttu að vera búnar til hér. Það sem við óttumst við þennan faraldur núna er að hann er svolítið ógnvænlegur gagnvart börnunum okkar. Mig langar að lokum til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður rannsóknum á áhrifum bóluefnis á börn og ungmenni, er verið að skoða það eitthvað í sambandi við breska afbrigðið? Munum við horfa á breytta forgangsröðun í bólusetningu vegna þess hvernig veiran hefur verið að breyta um takt? Og er yfir höfuð verið að bólusetja börn úti í heimi?
Virðulegur forseti. Ég vil fyrst þakka hv. þingmanni fyrir hvatninguna og stuðninginn. Ég held að við þurfum að muna eftir því að halda til haga hversu almennt það er í samfélaginu að fólk hefur þurft að breyta sínu daglega lífi. Það er nánast hver einasti maður sem hefur þurft að taka á sig einhvers konar breytingar vegna faraldursins og það er mikið viðvarandi álag í einu samfélagi. En það breytir því ekki að það er mikilvægt að halda líka til haga þolgæði og úthaldi og að muna að halda upp á litlu sigrana, því að það verður maður að gera þegar á móti blæs. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um hvað við getum sagt um það hvernig áhrifin eru á börn. Tölurnar sem við erum með núna segja okkur að börnin eru útsettari, þau fá sjúkdóminn frekar, veikjast frekar og smita frekar. Afbrigðið er nýtt í sjálfu sér, því að þetta er náttúrlega nýr faraldur fyrir það fyrsta og svo er þetta breska afbrigði nýtt til þess að gera og verið er að fylgjast með og rannsaka það jafnharðan. Af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega um hvort verið væri að bólusetja börn einhvers staðar annars staðar þá er það ekki svo, a.m.k. samkvæmt upplýsingum sem ég fékk í gær, en verið er að rannsaka bólusetningar á börnum á a.m.k. tveimur stöðum, ef ég veit rétt. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um reglugerð um forgangsröðun. Hún er í raun og veru undirrituð af mér. Það er sóttvarnalæknir sem framkvæmir bólusetningu og forgangsraðar samkvæmt henni, en er heimilt að hnika til forgangsröðun með sérstökum rökstuðningi til mín hverju sinni, þannig að við höfum ekki séð ástæðu til að breyta reglugerðinni.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir skýrslugjöfina hér í dag. Þann 16. mars var liðið ár frá því að samkomutakmarkanir tóku gildi og örfáum dögum síðar mætum við hörðustu aðgerðum frá upphafi vegna bakslags í baráttunni. Mig langar í því sambandi til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út í ákvörðun sem var tekin að mig minnir í byrjun janúarmánaðar, 15. janúar, um reglur á landamærunum, svokallað litakóðunarkerfi. Ég skil það þannig að annars vegar hafi dagurinn 1. maí orðið fyrir valinu vegna þess að þá hafi bólusetningu viðkvæmustu hópa átt að vera lokið og svo hins vegar að inntak reglunnar sé það að farþegar frá löndum sem eru metin græn eða appelsínugul og geti framvísað neikvæðu prófi fari í eina skimun á landamærum en sæti ekki sóttkví. Þannig að spurning mín í þessari fyrstu atrennu er einfaldlega: Hver er staðan á þessu í ljósi þeirrar stöðu sem nú er innan lands þegar landsmenn sæta hörðustu takmörkunum frá upphafi? Hvaða regla mun gilda á landamærunum 1. maí?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Einhvern tímann hefði maður nú sagt að það væri ekki til mikils ætlast að gera ráð fyrir því að ráðherra gæti svarað því hver staðan verður 1. maí þegar það er langt liðið á mars og 1. apríl er í næstu viku. En spurningin er samt mjög mikilvæg vegna þess að hún leiðir af ákvörðun sem ríkisstjórnin tók í janúar og lét þau boð út ganga að litakóðunarkerfi tæki við 1. maí. Í vissum skilningi er litakóðunarkerfið alltaf partur af mati okkar, þ.e. við munum 1. apríl taka það upp að þau eigi að vera í sóttvarnahúsi í sóttkví sem koma frá eldrauðustu löndum. Það er hluti af litakóðunarkerfinu. Í uppfærðu kerfi í gær var Ísland eina græna landið enn þá og það er uppfært einu sinni í viku, ef ég man rétt, á fimmtudögum. Ég myndi segja, af því að við vorum að gera þessar breytingar sem tóku gildi í gær innan lands og eiga að halda gildi sínu í þrjár vikur, í ljósi þess hver staða faraldursins er enn þá í Evrópu að í raun og veru myndi gildistaka litakóðunarkerfisins mjög litlu breyta ef við værum að horfa akkúrat á daginn í dag. Miðað við hver staða faraldursins er núna þá myndum við alltaf gera ráð fyrir mjög afgerandi aðgerðum gagnvart þeim sem kæmu frá rauðum svæðum, sem er nú megnið af Evrópu eins og staðan er akkúrat núna. Þannig að ég held að hér eftir sem hingað til getum við horft til þessa. En ég sem heilbrigðisráðherra minni samt á þá staðreynd að ráðstafanir sem byggja á sóttvarnalögum [[Forseti hringir.]]byggja alltaf á tillögum frá sóttvarnalækni sem miða við stöðu faraldursins á hverjum tíma en ekki langt fram í tímann.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. Ég átta mig á því að heilbrigðisráðherra getur vitaskuld ekki frekar en nokkur annar sagt okkur hver staðan verður, en mikið væri það gott. Ég held að við séum öll orðin fullkomlega meðvituð um það á þessum tímapunkti að það er erfitt við að eiga. En ég hef áhuga á að vita hvort það sé afstaða stjórnvalda að hinn 1. maí verði reglan á landamærunumn óbreytt að því leytinu til að græn og appelsínugul ríki sæti þá ekki sóttkví samkvæmt nálguninni. Sú regla, ef ég skil hæstv. ráðherra rétt, stendur óhögguð. Varðandi hina regluna, og það er bara fyrir forvitnissakir vegna þessarar nálgunar Breta um að bólusetja og það er lengri tími á milli: Telst hálfbólusettur Breti ferðatækur til Íslands?
Virðulegur forseti. Ég var einmitt að hugsa þetta áðan og hef ekki svar við því. Þegar þessi tilraun var gerð í janúar til að horfa betur fram í tímann og veita margumbeðinn fyrirsjáanleika út í samfélagið þá voru skilmerki og ráðstafanir á landamærum listaðar upp miðað við stöðuna eins og hún var þá. Ég held að okkur sé öllum ljóst að ef við tækjum litakóðunarkerfið nákvæmlega eins og það var þá og settum það inn í daginn í dag þá þyrftum við að uppfæra það vegna þess að við erum núna með aðrar ráðstafanir en við vorum með þá, til að mynda skyldu um neikvætt PCR-próf á landamærunum sem núna allir þurfa að sæta, sem var ekki partur af sýninni í janúar. Ég held því að það sé alveg ljóst að hvernig sem allt veltist og fer þá þarf að endurskoða og uppfæra þær takmarkanir sem hver og einn hópur býr við á landamærum Íslands.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða hér sóttvarnir og því miður, ég verð bara að segja það: Klúður, klúður, klúður. Því miður klúðraðist þetta. Við hefðum getað haft það svo gott. Við erum komin í þriggja vikna strangar sóttvarnaaðgerðir. En er það ekki eins og setja tappa í botnlausa tunnu þar sem eru landamærin? Því miður virðist staðreyndin vera sú að annar hver farþegi sem kemur til landsins er sóttur út á flugvöll samkvæmt nýjustu fréttum. Einbeittur brotavilji er talað um að þarna sé í gangi: Hvað segir þetta okkur? Jú, það segir okkur að það sem við erum að gera innan lands í dag mun ekki gagnast nema við lokum þannig að veiran komist ekki í gegnum landamærin. Til þess þarf ekki fimm daga sóttkví, ekki átta daga sóttkví heldur 12 daga sóttkví og skimun þegar fólk kemur, lokað inni í 12 daga þannig að það komist alls ekki út í samfélagið og skimun þegar því er hleypt út. Hvers vegna í ósköpunum er verið að tala um að setja bara fólk í sóttkví frá rauðum svæðum, ekki alla? Hvers vegna í ósköpunum er verið að láta íslenska ríkið borga fyrir þetta? Bretar sögðu að það kostaði 300.000 kr. að vera í sóttkví hjá þeim og létu fólk borga að fullu. Norðmenn láta borga að fullu. Er ekki kominn tími til að við hættum meðalhófinu, meðalmennskunni, berjum í borðið og stöðvum veiruna við landamærin? Það er eina leiðin til að við getum um frjálst höfuð strokið hér innan lands.
Virðulegur forseti. Ég tek eftir því hvaða tón hv. þingmaður hefur tileinkað sér í þessari umræðu sem eru svona ákveðnar upphrópanir um að hér hafi allt gengið á afturfótunum. Það er bara ekki rétt. Það er ekki rétt og hv. þingmaður veit það auðvitað. Það þjónar einhverjum öðrum tilgangi að halda því fram. Að þetta snúist um meðalmennsku, klúður o.s.frv. - ég hafna þeirri framsetningu og þeim málflutningi. Mér finnst hann óábyrgur og ekki sæmandi hér í þingsal. Enn hefur ekkert komið fram um það hvaða trygging er fyrir því að aðferðafræði hv. þingmanns hefði skilað okkur eitthvað betri stöðu. Við hér á Íslandi erum að horfa til aðgerða sem við settum í gang í október. Að mínu mati gerðum við það þá aðeins of seint af því að við vorum að vonast til að við næðum tökunum með vægari aðgerðum. Núna erum við að gera þetta með mjög hörðum og afgerandi aðgerðum sem gengu í gildi í gær og ég vonast til þess að við náum árangri hratt og vel í því að ná utan um veiruna. Við höfum notið góðs af því að vera lítið samfélag, að vera eyríki, að treysta fólki og bera virðingu fyrir fólki og viðhafa ekki einhvers konar upphrópunar- og refsinálgun í því hvernig við vinnum okkur í gegnum veiruna. Og mitt mat er að það hversu vel okkur hefur gengið að forðast að gera heimsfaraldur að pólitísku bitbeini hafi verið eitt af okkar mikilvægustu atriðum í því hversu vel hefur gengið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Ég verð að vera ósammála henni vegna þess að Nýja-Sjáland náði þessu, það náði tökum á þessu. Nýja-Sjáland var í svipuðum málum og við núna með veirufrítt land, þeir náðu þessu og eru búnir að ná miklu betri árangri en við þannig að þetta er hægt. Börn eru núna að grenja yfir því að þau fá ekki að fara í fermingarveislu og annað skiptið í röð geta börn ekki haldið afmæli. En það er annað sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um, það er brasilíska skipið. Er það rétt að það hafi ekki tilkynnt veikindin þegar það kom inn í landhelgina? Og annað: Hvaða trygging er fyrir því að brasilíska veiran sleppi ekki út? Ef það verða alvarleg veikindi um borð og það þarf að flytja einhvern á sjúkrahús, hvernig verður það framkvæmt? Er það öruggt og er búið að tryggja að það sé engin hætta á því að þetta brasilíska veiruafbrigði sleppi úr skipinu í land? Hvaða ráðstafanir er verið að gera til að tryggja það og hvað ef það þarf að flytja einhvern alvarlega veikan á sjúkrahús?
Virðulegur forseti. Við höfum ákveðnar skyldur við fólk sem er alvarlega veikt í skipi við Íslandsstrendur og ef það kemur upp að það verða alvarleg veikindi um borð þarf íslenskt heilbrigðiskerfi að sinna því. Við höfum haft mjög öflugar sóttvarnaráðstafanir gagnvart þeim sjúklingum sem hafa þurft að leggjast inn vegna Covid-19 og við erum ekki með dæmi um það að slík tilvik hafi smitað út frá sér vegna þess að við pössum mjög vel upp á þessi tilvik. Ég vil líka nefna það við hv. þingmann, af því að honum verður tíðrætt hér um það að börn séu að gráta, að við höfum í öllum okkar aðgerðum haft líf og heilsu fólks að leiðarljósi og sérstaklega hugsað um börn og ungmenni. Ég ætla að biðja hv. þingmann aðeins að endurskoða málflutning sem snýst um það að einhver vilji að börn séu grátandi.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu hér í dag. Ég hef ekki mikinn tíma, svo ég dembdi mér í spurningarnar. Er Lyfjastofnun Íslands heimilt að fá viðurkenningu frá Lyfjastofnun Bretlands eða Lyfjastofnun Bandaríkjanna í stað þess að bíða eftir samþykki Lyfjastofnunar Evrópu? Þetta er fyrsta spurningin. Næsta spurning er: Hvenær verður búið að bólusetja þjóðina? Síðan langar mig aðeins að koma inn á þessa upplýsingaóreiðu, sem ég verð að fá að kalla svo, í sambandi við bólusetningu 70 ára og eldri sem áður var 65 ára. Hvað skýrir þessa breytingu? Mér finnst það ekki hafa komið nægilega vel fram hér í umræðunni og ég veit að fólk á þessum aldri það spyr sig spurninga og vill gjarnan fá svar við þessu.
Virðulegi forseti. Fyrst í sambandi við það sem ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður sé að vísa til, þegar hann er að spyrja um 70 plús og 65 plús, að það sé umræðan um AstraZeneca, ekki satt?
Jú.
Ástæðan fyrir því að einhvers staðar er talað um 65 og annars staðar um 70 er sú að bólusetningarhópur innan Evrópusambandsins mælir með því að efnið sé notað fyrir 65 ára og eldri, enda sé það óhætt. Við höfum ákveðið að byrja að forgangsraða efninu fyrir 70 ára og eldri og síðan 65 ára og eldri. Það er ástæðan fyrir því að þetta kann að vera eitthvað misvísandi. Við gerum ráð fyrir að það verði búið að bólusetja alla yfir 16 ára í lok júlí. Það eru þær tölur sem við höfum verið með núna. Varðandi Lyfjastofnun getur hún sjálf gefið út neyðarleyfi eða gefið út markaðsleyfi á grundvelli Lyfjastofnunar Evrópu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Þetta var fínt með 70 ára og eldri, útskýringuna á því. Hvað með yngra fólk með undirliggjandi sjúkdóma sem þó er í forgangi, verður það sett undir AstraZeneca bólusetningu eður ei? Hefur komið til tals að gera líkt og Bretar hafa gert, að hálfbólusetja fleiri þannig að einhverjir séu búnir að mynda ákveðna vörn? AstraZeneca gefur okkur 76% virkni. Að lokum langar mig aðeins að spyrja út í frétt sem birtist núna um að það sé smit utan sóttkvíar sem tengist gosstöðvunum. Mig langar sérstaklega að koma inn á þetta vegna þess að þar er sameiginlegur snertiflötur sem er kaðall. Þar er ekki stýrð umferð, þar er ekki sótthreinsað, þar er fólk ekki í hólfum, það eru ekki fjöldatakmarkanir, þar er ekki grímuskylda, þar er ekki 2 metra regla eða því er alla vega ekki fylgt eftir. En [[Forseti hringir.]]þessu mega skíðasvæði landsins sæta og þessi sömu skíðasvæði fá ekki að hafa opið þrátt fyrir að vera með alla umgjörð í lagi.
Virðulegur forseti. Forgangsröðun í bólusetningar verður alltaf að byggja á reglugerðinni sem liggur fyrir en þar til viðbótar á læknisfræðilegu mati að því er varðar hvaða bóluefni er rétt að nota fyrir hvaða hópa. Það verður í raun og veru alltaf að vera þannig. Varðandi undirliggjandi sjúkdóma o.s.frv. þá eru auðvitað fjölþættir sjúkdómar þar til umfjöllunar og þetta er bara hluti af mati heilbrigðisþjónustunnar á hverjum stað. Það er rétt sem fram hefur komið varðandi smit og tengingu við gosstöðvarnar. Það sem verið er að gera, skilst mér, núna er að rætt hefur verið um grímunotkun og rætt um að vera með gönguleið bara í eina átt o.s.frv., þannig að það er verið að reyna að ná utan um þetta á vettvangi almannavarna og lögreglunnar með hliðsjón af áhættu að því er varðar sóttvarnir.
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út þær aðgerðir sem eru í gangi núna. Við gripum hratt og örugglega í handbremsuna og ef þetta gengur upp, sem við vonumst náttúrlega öll til - það lítur alveg þannig út, fáir smitaðir hafa verið utan sóttkvíar frá því að við að gerðum það - munum við þá ekki slaka jafnharðan á handbremsunni þegar við sjáum að við höfum náð að stoppa fjórðu bylgjuna, verði það bylgja? Það er númer eitt. Og er nokkur ástæða enn sem komið er til að ætla að þetta hafi áhrif á þá bjartsýni sem var komin gagnvart því að í maí yrði búið að bólusetja mun fleiri og við búin að ná betri tökum á þessu jafnt og þétt? Þó að aðgerðir séu hertar í þessar þrjár vikur núna, mögulega í styttri tíma ef vel gengur að stoppa þetta, er þá ekki bara sumarið, eins og við vorum farin að sjá það fyrir okkur frá og með maí, óbreytt nema eitthvað annað og stærra gerist?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Jú, algerlega. Í fyrsta lagi er markmiðið með því að taka svona harkalega í handbremsuna, eins og við segjum, auðvitað að geta losað hana með mjög afgerandi hætti að loknum þremur vikum ef við metum stöðuna nægilega örugga. Við erum orðin dálítið sjóuð í þessu. Það eru alltaf þrjár mögulegar sviðsmyndir uppi: Að halda reglunum, slaka á þeim eða herða þær. Ástæðan fyrir því að við gerðum þetta svona hratt núna var fyrst og fremst að sóttvarnalæknir taldi að með því að gera það með þeim hætti væru meiri líkur á að við næðum tökum á stöðunni hratt og vel. Við vorum sammála honum um það. Ég er líka þeirrar skoðunar að engin ástæða sé til að hverfa frá þeirri bjartsýni sem við vorum með í huga þegar við töluðum um stöðuna fljótlega eftir áramót. Bólusetningum vindur náttúrlega fram óháð þeirri stöðu sem er núna innan lands og við höfum raunar fengið nokkuð jákvæðar tölur varðandi Janssen-bóluefnið og hversu mikið magn af því kemur á öðrum ársfjórðungi. Þó að það komi ekki sérlega hratt núna í apríl mun það koma töluvert hraðar í maí og júní, sem er mjög jákvætt vegna þess að þá þarf bara eina sprautu. Það má segja að við séum ekki að trufla taktinn að því er varðar bólusetningar og möguleika á því að við getum aftur náð utan um samfélagið, en það setur auðvitað líka strik í reikninginn hvernig faraldurinn er í löndunum í kringum okkur.
Virðulegi forseti. Takk fyrir þetta. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra um að vonir standi til þess að þær fórnir sem við færum, að rífa hart í handbremsuna núna, verði þá til þess að við fáum það til baka í hröðum tilslökunum þegar við höfum náð kveða þetta í kútinn. Mig langar aðeins að fylgja eftir þessu með bólusetningarnar og aðkomu þeirra. Eins og takturinn er varðandi AstraZeneca - t.d. hafa ungir heilbrigðisstarfsmenn fengið það bóluefni og nú er það kannski ekki lengur talið jafn öruggt fyrir þann hóp. Hvernig er staðan með það? Verður eitthvað sérstaklega fylgst með því? Verður brugðist við því? Svo líka varðandi þá sem eru búnir að fá fyrri skammtinn af AstraZeneca og öðrum bóluefnum, eru þeir taldir sem bólusettir eða ekki bólusettir? Nú þurfa þeir að bíða mjög lengi eftir seinni skammtinum. Hver er staða þeirra?
Virðulegi forseti. Ef við erum til að mynda að tala um vottorð um bólusetningu, þá hefur maður ekki vottorð undir höndum nema að hafa farið tvisvar, þ.e. ef bóluefnið gerir ráð fyrir því. Varðandi allt það fólk sem hefur fengið fyrri skammt af AstraZeneca, og er þá hluti af þessum hópi heilbrigðisstarfsfólks og gjarnan ungs fólks, þá er verið að skoða það, ekki bara hér heldur víða, hvernig best sé að bregðast við þeirri stöðu. Við höfum tíma vegna þess að gert er ráð fyrir að þrír mánuðir líði á milli fyrri og seinni bólusetningar með AstraZeneca. Það er því tími til að kanna og fara í saumana á því hvernig best sé að bregðast við. Það er ekki bara verið að skoða það hér á landi heldur er sóttvarnalæknir í sambandi við kollega sína víða um lönd til að meta þá stöðu.
Herra forseti. „Þetta þurfti ekki að fara svona ef landamærin hefðu ekki lekið“, sést víða um internetið, víða á samfélagsmiðlum og jafnvel í umræðu í fjölmiðlum. Ég held áfram að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún telji lagaheimildir vera nógu skýrar til þess að skylda alla ferðamenn og heimafólk til dvalar í sóttvarnahúsi ef þau koma frá rauðum löndum. Er húsnæði til fyrir u.þ.b. 1.300 manns á viku? Sóttvarnalæknir hefur talað um að mögulega þurfi lengri sóttkví en eina viku. Í Nýja-Sjálandi erum við að tala um 14 daga. Svo vil ég spyrja aðeins út í þessi rauðu lönd af því að sóttvarnalæknir talar um að ef eitt svæði innan lands er rautt sé landið rautt. Nú er þetta litakóðunarkerfi evrópskt. Hvernig er með Bandaríkin, hvernig er með Kanada, Bretland, ef eitt svæði er rautt þar? Hvernig er þetta? Hvernig verður þetta? Hvernig sér heilbrigðisráðherra fyrir sér þetta system, litakóðunarkerfið og veru fólks í sóttvarnahúsi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Fyrst spurningin um það hvort lagaheimild sé fyrir því að nýta sóttvarnahús. Já, það er lagaheimild fyrir því sem Alþingi afgreiddi hér. Svo er það spurningin um hvort húsnæði sé tilbúið fyrir allan þennan hóp, Við gerum ráð fyrir því að húsnæði verði tilbúið fyrir þau sem koma frá rauðum löndum núna 1. apríl. Það er verið að vinna að því. Það er rétt að við gerum ráð fyrir því að þau svæði sem eru dekkst eða rauðust í viðkomandi landi marki kröfurnar fyrir viðkomandi land og þannig er eðlilegt að gera það til þess að gæta varúðar. Hv. þingmaður hefur hér eftir orð af internetinu um samspil landamæra og ráðstafana innan lands. Þá vil ég segja að ástæðan fyrir því að við fengum [[Forseti hringir.]]ný hópsmit var sannarlega smit frá landamærum en það var ekki vegna þeirra reglna [[Forseti hringir.]]sem giltu heldur vegna þess að fólk braut reglurnar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Já, fólk braut reglur og fólk brýtur reglur og við höfum mjög lítið eftirlit með því, eins og kom fram hér fyrr í dag, því miður. Nýsjálendingar skylda alla í sóttvarnahús í 14 daga enda banna þau ferðalög sem eru ekki bráðnauðsynleg. Nú er það svo að þeir sem eru bólusettir geta smitað. Þeir geta borið veiruna. Bólusetningin ver þig gegn veikindum en þú getur komið við flöt þar sem veiran er þannig að þú getur borið veiruna áfram. Hvaða vörn er í því að vera með vottorð um bólusetningu ef þú ert svo að fljúga og millilenda á mörgum flugvöllum? Hvaða áhrif hefur millilending á þessum rauðu svæðum, gulu svæðum, grænu svæðum, ef flogið er í gegnum Danmörku eða Pólland? Hvaða áhrif hefur þetta? [[Forseti hringir.]]Hvaðan ertu að koma raunverulega ef þú ert búsettur í Ósló, sem er eldrautt svæði, en flýgur í gegnum Kaupmannahöfn?
Virðulegur forseti. Fyrst aðeins um eftirlitið. Það er lögreglan sem annast eftirlit eins og kom fram hjá mér fyrr í dag. Hv. þingmaður fullyrðir hér að bólusettir geti smitað. Það er ástæða til að ætla, vegna þess að um það hafa fundist dæmi, að bólusettur einstaklingur sé með veiruna í nefinu. Við vitum hins vegar ekki hvort hann er smitandi eða ekki, a.m.k. veit sóttvarnalæknir það ekki. Hann hefur hins vegar lagt það til við mig að til viðbótar við bólusetningarvottorðið verði tekið eitt strok á landamærum, sem sagt eitt sýni verði tekið á landamærum af þeim sem koma með bólusetningarskírteini. Við höfum rætt þá útfærslu að það kynni að vera betri leið að koma bæði með bólusetningarvottorð og neikvætt PCR-próf vegna þess að þá væru minni líkur á því að röskun yrði á ferðaáætlunum viðkomandi sem væri í góðri trú að koma hér með bólusetningarvottorð og lenti svo í því að fá jákvætt [[Forseti hringir.]]út úr sinni einu skimun á landamærum. Þetta er eitt af því sem við erum með til skoðunar og ég vonast til þess að ég geti farið með reglugerðarbreytingu í gegnum ráðherranefnd á mánudaginn kemur um þetta.
Þá lýkur hæstv. heilbrigðisráðherra umræðu um munnlega skýrslu um hertar sóttvarnir með sinni 25. ræðu.
Virðulegi forseti. Enn og aftur þakka ég hæstv. forseta fyrir að halda tölu á þessum ræðum hér og væri ánægjulegt að fá samtöluna einhvern tímann, uppsafnaðar tölur. En að öllu gamni slepptu vil ég enn og aftur þakka fyrir góða umræðu hér og gott samtal við Alþingi. Ég held að þetta sé gott fyrirkomulag. Það var hér framan af þannig að ég kom hingað alloft áður en breytingar á sóttvarnalögum gengu í gildi en með breytingum á sóttvarnalögum er það tryggt og skýrt að séum við að glíma við faraldur af þessari stærðargráðu, og kannski ekki bara af þessari stærðargráðu heldur af einhverri stærðargráðu, þá sé það til bóta að ráðherra á hverjum tíma eigi samtal við Alþingi um stöðuna, um stöðu faraldursins. Ég held að það sé til góðs vegna þess að faraldur af þessu tagi snertir allar hliðar mannlífsins og snýst ekki bara um heilbrigðismál og heilbrigðisþjónustuna sem slíka. Ég vil líka segja að ég er afar ánægð með það að umræðan hér endurspeglar fyrst og fremst samstöðu og vilja í þá veru að þó að við þurfum enn og aftur að setja undir okkur hausinn og snúa bökum saman í því að herða aðgerðir verulega innan lands þá vitum við að við höfum mjög góðan árangur að verja. Við höfum verið með afar góða stöðu innan lands og þar er helst að þakka samstöðu þessa samfélags sem við erum svo lánsöm að vera hluti af. Ég vænti þess að samstaðan í gegnum þessar þrjár vikur sem eru nú rétt hafnar muni skila okkur þangað að við getum aftur tekið til við bjarta daga.
Með bréfi, dags. 25. mars 2021, hefur forseti óskað eftir því, sbr. 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Menntamálastofnun.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um einkaleyfi, nr. 17/1991, mál 616, þskj. 1071. Með frumvarpi þessu er innleidd sérstök undanþága fyrir framleiðslu og útflutning á samheitalyfjum á meðan frumlyfið hefur enn tiltekna vernd sem byggir á svokölluðu viðbótarvottorði (e. supplementary protection certificate). Undanþágan sem hér er lögð til hefur verið kölluð framleiðsluundanþága (e. manufacturing waiver) og byggir á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/933 frá 20. maí 2019 um breytingu á reglugerð (EB) nr. 469/2009 um vottorð um viðbótarvernd fyrir lyf. Reglugerðin tók gildi í Evrópusambandinu 1. júlí 2019. Gerðin hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn en er til umræðu hjá fastanefndum EFTA. Fyrirsjáanlegt er að sú innleiðing muni taka töluverðan tíma til viðbótar. Þar til áðurnefnd undanþága hefur verið tekin upp í EES-samninginn og innleidd formlega hér á landi er ljóst að staða samheitalyfjaframleiðenda á Íslandi er önnur en sams konar framleiðenda í Evrópusambandinu. Með frumvarpi þessu er því lagt til að gerðar verði breytingar á ákvæðum einkamálalaga um viðbótarvottorð og umrædd framleiðsluundanþága færð í lög. Undanþágan er tvíþætt, annars vegar undanþága til að hefja framleiðslu og útflutning samheitalyfja út fyrir Evrópska efnahagssvæðið, og hins vegar undanþága til að hefja framleiðslu á samheitalyfjum sex mánuðum áður en viðbótarvottorð fellur úr gildi í þeim tilgangi að safna og geyma vörur til að setja á markað innan EES þann dag sem vottorð fellur úr gildi. Forsenda þess að heimilt sé að nýta undanþáguna er að framleiðandi tilkynni með viðeigandi hætti annars vegar Hugverkastofunni og hins vegar handhafa viðbótarvottorðsins hvað hann hyggist fyrir. Slík tilkynning þarf að berast viðkomandi aðilum eigi síðar en þremur mánuðum áður en hefja á framleiðsluna. Þá verður framleiðanda aðeins heimilt að flytja framleiðslu út sé hún merkt sérstöku kennimerki sem nánar verður kveðið á um í reglugerð. Skylt verður að festa kennimerkið á ytra byrði umbúða og, ef mögulegt er, á innri umbúðir vörunnar einnig. Gríðarlegur vöxtur hefur orðið í framleiðslu samheitalyfja, sérstaklega samheitalíftæknilyfja, einkum utan Evrópu, þar sem einkaleyfi, vernd eða viðbótarvernd er ekki fyrir hendi eða er útrunnin. Íslenskt regluverk um viðbótarvottorð hefur hingað til ekki falið í sér neinar undanþágur frá þeirri vernd sem veitt er frumlyfjaframleiðendum. Þessar aðstæður gera samheitalyfjaframleiðendum hér á Íslandi erfiðara fyrir og gera stöðu þeirra slakari en framleiðenda innan Evrópusambandsins sem geta nú nýtt sér slíka framleiðsluundanþágu. Það er því brýnt fyrir samkeppnishæfni íslenskra samheitalyfjaframleiðenda að fá sambærileg undanþáguákvæði innleidd í landsrétt sem fyrst. Með frumvarpinu er stefnt að því að jafna sem fyrst stöðu íslenskra samheitalyfjaframleiðenda og munu breytingar þessar þannig efla samkeppnishæfni íslenskra samheitalyfjaframleiðenda í harðri, alþjóðlegri samkeppni og skapa útflutningsverðmæti, ásamt því að varðveita og fjölga störfum á Íslandi. Virðulegi forseti. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003, og lögum um stofnun Landsnets hf., nr. 75/2004, þskj. 1085, mál 628. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á raforkulögum í ljósi reynslu síðustu ára af framkvæmd laganna. Breytingar eiga það sameiginlegt að markmið þeirra er að reyna að ná fram umbótum sem miða að því að auka gagnsæi á regluverki raforkumála og stuðla að aukinni skilvirkni og hvata til hagræðingar þegar kemur að flutningi og dreifingu raforku og eftirlit Orkustofnunar með þeirri starfsemi, sem á endanum skili sér í almennt lægri gjaldskrám til notenda án þess að gæðum sé fórnað í þessum mikilvægu innviðum. Forsaga málsins er sú að árið 2011 var samþykkt á Alþingi frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum sem fólu í sér grundvallarbreytingar á ákvæðum raforkulaga varðandi setningu tekjumarka fyrir flutningsfyrirtækið Landsnet og dreifiveitur. Lögum samkvæmt hefur Orkustofnun það hlutverk að setja Landsneti og dreifiveitum tekjumörk vegna kostnaðar við flutning og dreifingu raforku, stýra tekjumörkum gjaldskrár þessara sérleyfisfyrirtækja. Bent hefur verið á ákveðna vankanta í raforkulögum varðandi setningu og uppgjör tekjumarka og er með frumvarpinu m.a. verið að bregðast við því. Miklir hagsmunir felast í því regluverki raforkulaga sem snýr að flutningi og dreifingu raforku. Þess vegna er brýnt að þau ákvæði raforkulaga sem setja ramma um setningu tekjumarka séu bæði skýr og skilvirk og styðji við gildandi markmið raforkulaga um þjóðhagslega hagkvæmt raforkukerfi og skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifingu raforku. Á síðari hluta árs 2020 var kynnt skýrsla Fraunhofer, sem atvinnu- og nýsköpunarráðuneytið hafði kallað eftir, um greiningu á samkeppnishæfni stóriðju á Íslandi út frá raforkukostnaði. Í framhaldi af þeirri vinnu fengum við Deloitte til að vinna greiningu á regluverki og fyrirkomulagi er varðar flutning og dreifingu raforku, m.a. í ljósi ábendinga í skýrslu Fraunhofer um kostnað við flutning raforku á Íslandi, en sömuleiðis í stærra samhengi og með hliðsjón af vaxandi umræðu um þau mál hér almennt. Deloitte átti fundi með öllum hagsmunaaðilum og fékk frá þeim upplýsingar og ólík sjónarmið. Í lok síðasta árs fékk ráðuneytið drög að skýrslu frá Deloitte og í framhaldi af því var á vegum ráðuneytisins, Deloitte og Orkustofnunar unnið að gerð þessa frumvarps sem ég mæli hér fyrir. Að stórum hluta byggir frumvarpið á þeim tillögum úr skýrslu Deloitte og er sú skýrsla opinber og aðgengileg. Helstu efnisatriði sem frumvarpið nær til eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er í frumvarpinu lagt til að tekið verði fram í markmiðsgrein raforkulaga að það að tryggja fullnægjandi raforkuöryggi sé eitt af markmiðum raforkulaga. Þetta er lagt til í því skyni að bregðast við ábendingum úr skýrslu starfshóps um orkuöryggi á heildsölumarkaði raforku og til að fylgja eftir áherslum og nýlegri orkustefnu fyrir Ísland. Samhliða þessu er með frumvarpinu lögð til skilgreining á hugtakinu raforkuöryggi og var lagt til að skilgreiningin fylgi þeim ábendingum sem fram koma í áðurnefndri skýrslu starfshóps um orkuöryggi og taki mið af fjórum víddum raforkuöryggis. Nánari viðmið og mælikvarðar fyrir fullnægjandi raforkuöryggi sem byggja á skilgreiningunni verða útfærð frekar og skýrð í reglugerð. Sú vinna er hafin og mun henni ljúka í sumar. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar sem varða aukna skilvirkni, skýrleika og einföldun varðandi heimild Orkustofnunar til að setja Landsneti og dreifiveitum hagræðingarkröfu. Núgildandi heimild hefur reynst þung í vöfum og flókin og hefur henni ekki verið beitt. Mikilvægt er að Orkustofnun hafi þessa heimild og geti beitt henni í rökstuddum tilvikum að undangengnu hagrænu mati þegar sýnt þykir að markmið raforkulaga um skilvirkni í rekstri náist ekki. Kveðið er skýrt á um þetta ferli í frumvarpinu sjálfu. Í þriðja lagi er lagt til að Orkustofnun hafi betri yfirsýn og eftirlit með fjárfestingaráætlunum dreifiveitna. Í raforkulögum er að finna heimildir Orkustofnunar til að hafa eftirlit með fjárfestingaráætlunum Landsnets í gegnum kerfisáætlun, en engar slíkar heimildir er að finna gagnvart fjárfestingaráætlun dreifiveitna. Í skýrslu Deloitte er bent á að núverandi kerfi geti falið í sér fjárhagslega hvata fyrir dreifiveitur til offjárfestinga. Eignagrunnur dreifiveitna myndar grunn að um 40% af tekjumörkum hvers tekjumarkatímabils. Er því talið eðlilegt að Orkustofnun hafi ákveðið eftirlit með fjárfestingum dreifiveitna. Með frumvarpinu er því lagt til að dreifiveitur upplýsi Orkustofnun um aðferðafræði við ákvörðun fjárfestinga og miðli fjárfestingaráætlunum sínum til Orkustofnunar að minnsta kosti á tveggja ára fresti. Ekki er gerð krafa um sérstakt samþykki Orkustofnunar. Í fjórða lagi er lagt til að bætt verði við ákvæði um tekjumörk flutningsfyrirtækisins og dreifiveitna í þá veru að komi í ljós að flutningsfyrirtæki eða dreifiveita uppfylli ekki markmið um gæði raforku og afhendingaröryggi í samræmi við ákvæði laganna og reglugerð um gæði raforku verði Orkustofnun heimilt að taka tillit til þess við uppgjör tekjumarka. Bent hefur verið á að núverandi kerfi feli í sér hvata til þess að fresta nauðsynlegu viðhaldi. Bregðast má við þessu með því að tengja viðmið um gæði raforku, setningu tekjumarka og eftirlit með tekjumörkum. Slík viðmið má finna annars staðar á Norðurlöndunum þar sem þau hafa verið útfærð þannig að tekjumörkin eru lækkuð ef skilgreindum viðmiðum um gæði og afhendingaröryggi er ekki náð. Í fimmta lagi er lögð til aukin skilvirkni og einföldun við framlagningu kerfisáætlunar Landsnets í þá veru að hún verður lögð fram a.m.k. annað hvert ár í stað þess sem nú er, sem er árlega. Reynsla undanfarinna ára hefur sýnt að sökum ítarlegra krafna sem gerðar eru til kerfisáætlunar hefur reynst erfitt að ná að vinna og leggja fram kerfisáætlun á hverju ári. Sams konar vandkvæði hafa komið upp í öðrum Evrópulöndum og hafa ýmsar þjóðir í Evrópu breytt regluverki sínu á þá leið að kerfisáætlun sé lögð fram á tveggja ára fresti í stað árlega. Það erum við að leggja til hér. Í sjötta lagi eru lagðar til breytingar sem snúa að eignarhaldi Landsnets. Flutningsfyrirtækið Landsnet hf. var sett á fót með lögum um stofnun Landsnets, nr. 75/2004. Eigendur þess eru Landsvirkjun, Rarik, Orkuveita Reykjavíkur og Orkubú Vestfjarða. Samkvæmt lögunum geta eigendur einungis selt eignarhluti í Landsneti sín á milli. Bent hefur verið á að til lengri tíma sé að ýmsu leyti óheppilegt að Landsnet, sem hefur einkaleyfi á flutningi raforku og kerfisstjórnun, sé í eigu orkuvinnslufyrirtækja og dreifiveitna. Það fyrirkomulag samræmist almennt illa meginhugmyndum um aðskilnað samkeppnisreksturs og sérleyfisstarfsemi á orkumarkaði. Aðilar á raforkumarkaði hafa í vaxandi mæli gert athugasemdir við núverandi fyrirkomulag og í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2015 um Landsnet kemur fram að mikilvægt sé að allar leiðir séu kannaðar til að tryggja og efla sjálfstæði Landsnets gagnvart öðrum aðilum á raforkumarkaði. Í mars 2019 var í kjölfar samþykktar ríkisstjórnar skipaður starfshópur á vegum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis sem falið var að ræða við fulltrúa Landsnets, núverandi eigendur þess og ríkisins um hvort og hvernig hægt væri að koma eignarhald í Landsneti alfarið eða að mestum hluta í hendur ríkisins. Í skipunarbréfi starfshópsins kom fram að niðurstöður viðræðnanna ættu að leiða til undirritun viljayfirlýsingar milli aðila. Slíkar viljayfirlýsingar allra eigenda liggja nú fyrir og eru næstu skref í málinu að hefja formlegar samningaviðræður við eigendur. Í því felst að ná niðurstöðu um verð fyrir hlut hvers eiganda og greiðslufyrirkomulag. Til að halda þessu verkefni áfram en með frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um breytt eignarhald flutningsfyrirtækisins með þeim hætti að það verði í beinni eigu ríkisins og/eða sveitarfélaga frá og með 1. júlí 2022. Þar sem nokkur vinna er eftir við að ná saman um slíka yfirfærslu og útfæra hana er lagt til að umrætt ákvæði um breytt eignarhald komi til framkvæmda 1. júlí 2022. Þannig gefst svigrúm til að ljúka þeirri vinnu sem hafin er við breytingar á eignarhaldi Landsnets. Í sjöunda lagi er lagt til að skýrt verði kveðið á um í raforkulögum að eitt af hlutverkum Orkustofnunar sé að hafa yfirsýn og eftirlit með varaafli. Jafnframt er lagt til að í reglugerð verði nánar kveðið á um eftirlitsheimildir og úrræði Orkustofnunar til að tryggja að fullnægjandi varaafl sé til staðar til að bregðast við áföllum í raforkukerfinu eins og náttúruhamförum. Þessar tillögur eru í samræmi við niðurstöður átakshóps um uppbyggingu innviða frá mars 2020, sem settur var á laggirnar eftir aðventustorminn svokallaða í desember 2019. Tillögur voru lagðar fram eftir það sem þá kom upp á og mat á því hvar þyrfti sérstaklega að bregðast við. Í áttunda lagi er með frumvarpinu lagt til að raforkueftirlit Orkustofnunar verði styrkt. Raforkueftirlitið er fjármagnað með sjálfstæðum hætti í gegnum raforkueftirlitsgjald sem eftirlitsskyldir aðilar á raforkumarkaði greiða. Búið er að kostnaðarmeta hin nýju verkefni sem lögð eru til í frumvarpinu og til að mæta þeim er lagt til að raforkugjaldið hækki um 30% frá og með 1. janúar 2022. Með þeim hætti getur raforkueftirlitið tekist á við auknar skyldur sem leiða af frumvarpinu og er með þeirri aðgerð almennt verið að efla og styrkja raforkueftirlitið. Samtals er um að ræða 30 millj. kr. sem dreifist á alla raforkunotkun í landinu. Hækkunin hefur af þeim sökum ekki mælanleg áhrif á raforkureikning fyrirtækja eða almennings. Að auki er í frumvarpinu að finna tillögur í átt til aukinnar skilvirkni og skýrleika, m.a. að því er varðar ýmis tímamörk er varða setningu tekjumarka, skilgreiningar hugtaka, orkuviðskipti við hleðslustöðvar, sveigjanleika vegna færslu og/eða vantekinna gjalda samkvæmt tekjumörkum, aðgerðir vegna trjágróðurs við raflínur og fleira. Drög að frumvarpinu voru sett í opið samráð í samráðsgátt stjórnvalda í febrúar og bárust 18 umsagnir. Umsagnirnar endurspegla almennt ólík sjónarmið hagsmunaaðila innan málaflokksins og ólíka hagsmuni þeirra gagnvart breytingum á regluverki raforkumála. Í stuttu máli er hluti umsagna í þá veru að of skammt sé gengið í átt til breytinga og aukinnar hagræðingar sérleyfisfyrirtækja og lækkunar á flutnings- og dreifikostnaðar á meðan aðrir telja að of langt sé gengið með frumvarpinu í átt til hagræðingar og aukins eftirlits Orkustofnunar gagnvart sérleyfisfyrirtækjum. Frumvarpið tekur mið af þessum ólíku sjónarmiðum og ólíku hagsmunum. Í frumvarpinu er almennt gætt meðalhófs og ekki gengið lengra en þörf krefur til að ná fram yfirlýstum markmiðum frumvarpsins. Frú forseti. Eins og ég hef rakið er hér um umfangsmikið og mikilvægt mál að ræða sem brýnt er að Alþingi fari vel yfir. Frumvarpið er einn liður í aðgerðum til umbóta á regluverki á sviði raforkumála sem kynntar voru í samráðsgátt í byrjun febrúar. Ég er þeirrar skoðanir að það séu mikil tækifæri til umbóta á þessu sviði í átt til aukinnar skilvirkni, einföldunar og hvata til hagræðingar, eins og ég hef hér rakið og fram kemur í því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir. Þá lít ég sömuleiðis svo á að frumvarpið sé í góðu samræmi við áherslur í nýlegri orkustefnu fyrir Ísland og aðgerðaáætlun hennar, en það skjal liggur fyrir Alþingi og verður rætt sérstaklega síðar á þinginu. Þess má geta að í aðgerðaáætlun orkustefnu er á nokkrum stöðum vísað beint í það frumvarp sem ég mæli fyrir. Þessi tvö þingmál tala þannig vel saman og varða veginn áfram. Virðulegi forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna í þessu máli, sem er að sjálfsögðu mikilvægt, sérstaklega er varðar afhendingaröryggi á raforku. Ég vil beina aðeins sjónum að bls. 10 í kafla 3.5 í frumvarpinu þar sem rætt er um áherslu á gæði raforku og afhendingaröryggi. Þar er sérstaklega nefnt að dregið verði úr hvötum til að fresta viðhaldi. Þar segir: „Bent hefur verið á að núverandi kerfi feli í sér hvata til þess að fresta nauðsynlegu viðhaldi“ og að sú frestun á viðhaldskostnaði feli í sér skammtímaágóða fyrir eigendur. Það er að sjálfsögðu stórt og mikið mál og við þekkjum að þegar farið var að einkavæða í Bretlandi, m.a. breska járnbrautakerfið, fóru menn að fresta og draga úr viðhaldi til að ná inn skammtímagróða sem hafði síðan alvarlegar afleiðingar í för með sér. Rætt er um viðmið á Norðurlöndunum og að þau hafi tekið á þessum málum. Hér á landi eigum við t.d. stórt dreififyrirtæki sem er að stórum hluta, þó ekki meiri hluta, í eigu einkaaðila. Eru dæmi þess að viðhaldi sé ábótavant, þekkir hæstv. ráðherra það? Hvernig er eftirliti háttað? Hver sér um að fullnægjandi eftirlit sé með þeim mannvirkjum sem flytja orkuna?
Frú forseti. Ég get ekki nefnt ákveðin dæmi um það, en þetta kemur út úr þeirri vinnu sem við fórum í og fengum Deloitte til að halda utan um. Deloitte fundaði með öllum aðilum og lá yfir gögnum og vann þær greiningar sem við tókum síðan við og unnum frumvarpið upp úr, bæði með Deloitte og Orkustofnun. En í dag er það þannig að Orkustofnun fylgist ekki með fjárfestingum dreifiveitna. Ekki er verið að leggja til að allar framkvæmdir, alveg niður í algjörlega minni háttar framkvæmdir, séu sendar til Orkustofnunar og Orkustofnun liggi yfir minni háttar framkvæmdum. Lagt er til að koma þessu eftirliti á með því að dreifiveiturnar skili til Orkustofnunar áætlunum yfir fjárfestingar. Í raun er ekkert eftirlit í dag og hér er lagt til að bætt úr verði því vegna þess að innan regluverksins er ákveðinn hvati til að fresta viðhaldi án þess að það komi fram í tekjumörkum. Þetta er þá tillaga til þess að bæta úr því þannig að Orkustofnun geti haft meira eftirlit með því en í dag, með því að fara yfir stærri fjárfestingar dreifiveitna á hverjum tíma. Það er tillaga sem kemur út úr þessari vinnu. Það er metið sem svo að til staðar sé hvati til að fresta viðhaldi og hér er tillaga um að bæta úr því með þessum hætti.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mér finnst þetta mjög athyglisvert. Að sjálfsögðu fagna ég því að verið sé að taka á þessu og að það komi fram í dagsljósið hér og nú að nauðsynlegt sé að hafa eftirlit með þessu. Það hlýtur að vera ástæða fyrir því að komið hafa fram einhver dæmi um að verið sé að fresta viðhaldi. Það er þessi freistnivandi, þegar einkaframtakið er annars vegar, til að hámarka gróðann. Þau dæmi eru þekkt í Bretlandi, eins og ég nefndi, að menn hafa frestað og dregið úr viðhaldi til að auka arðsemi af viðkomandi starfsemi. Þess vegna fagna ég því mjög að þetta skuli vera hér inni og verið sé að varpa ljósi á að í núverandi kerfi séu hvatar sem leiða til þess að menn geti frestað viðhaldi. Eins og ég nefndi áðan er hér býsna stórt dreififyrirtæki sem er að hluta til í eigu einkaaðila og settar eru fram ákveðnar arðsemiskröfur. Ég vil segja að lokum, frú forseti, að ég fagna því að þetta sé í frumvarpinu. Ég tel það ákaflega mikilvægt. En það væri líka fróðlegt að fá upplýsingar um hvort dæmi séu um að viðhaldi hafi verið frestað. Slíkt gæti haft alvarlegar afleiðingar í för með sér ef á daginn kæmi að menn freistuðust til þess að halda ekki við mikilvægum orkumannvirkjum. Það snýr að afhendingaröryggi og öryggi almennt þegar kemur að þessum mikilvæga málaflokki.
Frú forseti. Hægt er að fullyrða að einhverju viðhaldi hafi verið frestað og það kemur fram í skýrslu Deloitte. En bara til að rétta af umræðuna má segja að fyrirtækið sem hv. þingmaður vísar sérstaklega til, sem er að hluta til í eigu einkaaðila, sé nánast ekki hér undir, heldur eru dæmi um að viðhaldi hafi verið frestað í einmitt þeim fyrirtækjum sem eru í opinberri eigu. Það er ákveðinn freistnivandi, eins og hv. þingmaður kemur inn á, það er rétt og það er það sem við erum að reyna að bregðast við. Rekstrarkostnaður í tekjumörkum er fastur og frestun á viðhaldskostnaði felur þá í sér skammtímaágóða fyrir dreifiveitur. En bara þannig að það sé sagt þá er þessi tillaga ekki sprottin upp vegna þess fyrirtækis sem er að hluta til í eigu einkaaðila heldur í raun frekar vegna annarra sem eru í opinberri eigu, með misjöfnum hætti þó.
Frú forseti. Í tengslum við þetta frumvarp, sem lýtur að breytingum á raforkulögum og m.a. raforkuöryggi, langar mig að koma aðeins inn á mál sem komið hefur upp vegna eldsumbrotanna í Geldingadölum og við þekkjum öll. Gosið í Geldingadölum er merkilegur atburður. Hér er um að ræða fyrsta gosið á Reykjanesskaga í 800 ár, eins og komið hefur fram í fjölmiðlum. Við vonum að það valdi ekki tjóni og það verði kannski til þess að við förum að fara betur yfir hluti hvað varðar Reykjanesskagann og hvað gæti gerst þar í þessum efnum. Jarðvísindamenn hafa sagt að þetta gæti verið upphafið að tímabili þar sem koma fleiri gos og það sé óvissa um hvenær næsta gos verði. Þeir hafa jafnvel sagt að eldsumbrot á Reykjanesi eigi eftir að aukast til muna og að runnið sé upp nýtt kvikuskeið á Reykjanesinu. Þessir atburðir allir beina sjónum okkar að flutningskerfi raforku til Suðurnesja og öryggi í þeim efnum. Ekki er deilt um að það þarf að styrkja flutningskerfi raforku til Suðurnesja, en hins vegar hefur verið deilt um með hvaða hætti eigi að flytja orkuna, hvort leggja eigi nýja loftlínu eða jarðstreng. Þessar deilur hafa staðið um árabil, því miður, og verður að segjast eins og er, og ég hef áður sagt það í þessum ræðustól, að ríkisvaldið og Landsnet hafa staðið sig illa í því að halda á þessu máli. Stjórnvöld voru m.a. gerð afturreka með eignarnámsheimild, þannig að málið er enn í hnút. En þetta er mikið öryggisatriði fyrir Suðurnesin og við sáum það svo sannarlega núna í þeirri miklu jarðskjálftahrinu sem dundi yfir áður en gosið hófst að það vissi í raun og veru enginn hvað væri að gerast og hvar kæmi til goss ef sú yrði raunin, sem síðan varð. Þarna voru orkumannvirki í hættu. Við sáum birt hraunflæðiskort frá vísindamönnum Háskóla Íslands þar sem hraun flæddi yfir orkumannvirki og rafmagnslínur og hefði náttúrlega getað valdið miklu tjóni fyrir Suðurnesin. Þá erum við komin að raforkuörygginu. Við undirbúning nýrra flutningsvirkja raforku er að mörgu að hyggja og þar vegur öryggisþátturinn mjög þungt, að sjálfsögðu. Þessi eldsumbrot vekja spurningar um hvort flutningskerfi til Suðurnesja geti verið í hættu, hvort núverandi línustæði sé yfir höfuð heppilegt með tilliti til jarðhræringa. Mér finnst eðlilegt, frú forseti, að minnast á þetta hér vegna þess að frumvarpið fjallar um raforkuöryggi. Þá vil ég koma að því að uppi hafa verið hugmyndir um að leggja sæstreng milli Straumsvíkur og Suðurnesja. Þær hugmyndir eru ekki nýjar af nálinni og væri fróðlegt að fá að vita hvort ekki hafi verið skoðað nánar og í alvöru að þessi möguleiki gæti verið fýsilegur nú þegar við vitum ekki hvernig þessi mál þróast á Reykjanesi, og ekki síst í ljósi þess að vísindamenn telja að Reykjanesskaginn sé á leiðinni inn í nýtt tímabil jarðhræringa sem gæti staðið yfir um áratugaskeið. Ég vil hvetja stjórnvöld og hæstv. ráðherra til að skoða alla möguleika í þessum efnum, útiloka engan möguleika þegar kemur að raforkuöryggi til Suðurnesja og útiloka ekki lagningu sæstrengs. Það er eflaust kostnaðarsamara og þarfnast eflaust meira viðhalds. En það er mikilvægt að menn skoði alla þessa hluti og í samstarfi við jarðvísindamenn vegna þess að við erum náttúrlega að upplifa hluti á Reykjanesskaga sem enginn átti von á að myndu gerast svona nálægt byggð og mikilvægum orkumannvirkjum, gosið í Geldingadölum. Um er að ræða svæði sem verið hefur nánast þögult í 800 ár og það veit enginn hvað framtíðin ber í skauti sér. En þessir atburðir eru ákveðin vísbending um að þetta svæði sé allt að verða virkara þannig að ég tel eðlilegt að menn horfi til þess að finna öruggustu leiðina sem í boði er til að tryggja afhendingaröryggi raforku til Suðurnesja.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannavarnir. Gildandi lög um almannavarnir tóku gildi í júní 2008 og hafa tekið litlum efnislegum breytingum síðan. Talsvert hefur reynt á lögin og það fyrirkomulag sem kveðið er á um í þeim þegar almannavarnaástand skapast og almannavarnastigi er lýst yfir af ríkislögreglustjóra. Síðustu tvö ár hafa verið viðburðarík. Fárviðri, snjóflóð, skriðuföll, jarðskjálftar, heimsfaraldur kórónuveiru og nú síðast eldgos hafa reynt mikið á skipulag almannavarna og eru breytingar lagðar til með hliðsjón af þeirri miklu reynslu sem fengist hefur á síðustu mánuðum. Ein af niðurstöðum átakshóps sem stofnaður var í kjölfar forvera síns í desember 2019 var einmitt að efla almannavarnir með endurskoðun laganna. Tilgangur frumvarpsins er að skilgreina betur hugtök og skerpa á verkaskiptingu og leggja til breytingar á rýni aðgerða. Mismunandi almannavarnastig eru skilgreind í frumvarpinu og hugtakið hættustund en þessi hugtök ráða því hvenær valdheimildir laganna virkjast. Almannavarnastigin eru þrjú, óvissustig, hættustig og neyðarstig, og flokkast eftir alvarleika þess neyðarástands sem uppi er hverju sinni eins og landsmenn hafa fengið að kynnast síðasta árið. Með frumvarpinu er ábyrgð lögreglustjóra og gerð viðbragðsáætlana og könnun áfallaþols einnig gerð skýrari. Heiti almannavarna- og öryggismálaráðs er breytt í almannavarnaráð til að heiti ráðsins sé meira lýsandi fyrir verkefni þess í samanburði við þjóðaröryggisráð sem tók til starfa með lögum nr. 98/2016. Smávægilegar breytingar eru gerðar á skipan ráðsins, m.a. með því að ráðherra samgöngumála verði aðili að því og heiti fulltrúa sem eiga sæti í ráðinu leiðrétt vegna breytinga sem hafa orðið á stofnunum. Jafnframt er kveðið á um fyrirkomulag móttöku erlends hjálparliðs og lagt til að ákvæði um um borgaralega skyldu opinberra starfsmanna verði lögfest varanlega en það hefur tvisvar verið lögfest sem bráðabirgðaákvæði. Notkun þess ákvæðis í Covid-19 faraldrinum hefur sýnt að þessi heimild er nauðsynleg til að geta brugðist við þegar viðlíka ástand skapast eins og nú hefur verið vegna heimsfaraldursins. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að núgildandi ákvæði um almenna borgaralega skyldu verði eingöngu notað þegar þetta ákvæði dugar ekki til og að sjálfsögðu einungis þegar engin önnur úrræði eru fyrir hendi. Breytingar á fyrirkomulagi varðandi rýni aðgerða fela í sér að rannsóknarnefnd almannavarna verði lögð niður en þrepaskipt rýni komi í staðinn sem taki mið af þörfum hverju sinni. Þannig verði viðbragðsaðilar ávallt kallaðir saman á rýnifund að loknum aðgerðum og lagt mat á það hvernig til tókst. Ríkislögreglustjóri ber ábyrgð á því og hefur eftirlit með því að viðbragðsaðilar geri viðunandi úrbætur í samræmi við niðurstöður rýnifundar. Utanaðkomandi rýni fari fram ef stjórn samhæfingar- og stjórnstöðvar telur það nauðsynlegt og yrðu kallaðir til aðilar sem hafa þá sérþekkingu sem til þarf. Oft er staðan sú að málin eru mjög mismunandi. Það er fjölbreytt viðbragð sem þarf að vera til staðar og þekking til að takast á við mjög ólík mál sem almannavarnakerfið hefur tekist á við eins og síðasta ár hefur bersýnilega sýnt. Í alvarlegustu tilvikum geti dómsmálaráðherra einnig sett af stað slíka rýni og ég tel að þetta kerfi sé sveigjanlegra og taki betur mið af raunverulegri þörf hverju sinni en það kerfi sem núgildandi lög gera ráð fyrir. Aðrar breytingar á frumvarpinu eru m.a. nauðsynlegar til að tryggja að enginn vafi leiki á um hlutverk viðbragðsaðila þegar almannavarnastigi hefur verið lýst yfir og að samfélagið geti starfað án truflana við slíkar aðstæður. Frumvarp þetta er aðeins fyrsta skrefið í endurskoðun laga um almannavarnir. Fyrirhugað er að á árunum 2022–2025 verði unnið að heildarendurskoðun laganna í samræmi við stefnu almannavarna og öryggismála sem samþykkt var á fundi almannavarna- og öryggismálaráðs í síðustu viku. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins en með því er skipulag almannavarna gert skýrara sem er lykilatriði þegar bregðast þarf við náttúruvá og öðrum ógnum. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Hér er mál á ferðinni um almannavarnir, eins konar endurskoðun á ýmsu í lögunum. Þegar maður ræðir um almannavarnir er maður að ræða ákaflega margt. Við erum jafnvel að ræða um leit og björgun í vissum tilvikum. Við erum að ræða um þjóðaröryggi, náttúruvá og aðra vá sem kann að steðja að okkur og þeim hefur fjölgað ef eitthvað er. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að standa að framlagningu á málinu vegna þess að það er margt til bóta í þessu frumvarpi. Svo þarf að mínu mati að ganga lengra. Næstu skref gætu verið endurskoðun á lögum um almannavarnir og undirbúningur að heildarlögum sem eru kannski nokkurn veginn tæmandi og til lengri tíma. Það hefur eitt og annað breyst undanfarin ár þegar kemur að almannavörnum, m.a. það sem við getum kallað viðföng almannavarna. Það er náttúrlega bara fjölgun atvika á ýmsa vegu. Þegar ég ræði um almannavarnir er ég um leið að ræða um leit og björgun á landsvísu vegna þess að þetta eru óaðskiljanlegir hlutir þó að daglegur rekstur Landsbjargar heyri ekki undir almannavarnir. Það sem hefur gerst einkanlega er annars vegar það að við höfum séð gríðarlega fjölgun ferðamanna og eigum eflaust eftir að sjá hana endurnýjast þegar veiran hefur lotið í lægra haldi fyrir okkur. Það tengist almannavörnum, það er óhjákvæmilegt. Loftslagsbreytingarnar kalla sífellt á fleiri verkefni og munu kalla á fleiri verkefni, hvort sem það er vegna skriðufalla eða hækkunar sjávarborðs eða einhvers annars. Svo koma inn í þetta óvæntir atburðir eins og við sjáum núna á Reykjanesskaganum, þ.e. eldgos, sem er á góðum stað og lítið en enginn veit í sjálfu sér hvernig þróast. Það veit heldur enginn hvernig atburðarásin þróast næstu ár og áratugi varðandi óróa, bæði jarðskjálfta og eldvirkni, á Reykjanesskaganum í heild sinni. Það er því fjölgun atvika, má segja. Síðan hefur viðhorfið breyst til almannavarna. Þetta er orðið meira áberandi, við getum bara kallað þetta stofnun í samfélaginu. Tengingin við þjóðaröryggisráð og þjóðaröryggishagsmuni er alltaf að verða skýrari þannig að það er ákveðin breyting á viðhorfum. Mér líst vel á þær breytingar sem hafa verið gerðar, eins og t.d. á almannavarnaráði og hvað varðar skýrari valdheimildir ríkislögreglustjóra. Það er jú dómsmálaráðherra sem er yfir almannavörnum. Þetta er allt saman þekkt og þarna hafa orðið ágætisbreytingar á. En ég vil ganga skrefinu lengra og tengja almannavarnir fastar við þjóðaröryggisráðið og þjóðaröryggismálin yfir höfuð og tryggja samhæfingu betur, áætlanagerð og annað slíkt. Þá er ég ekki bara að tala um brottflutningsáætlun, ég er bara að tala um viðbragðsáætlanir yfir höfuð fyrir allt landið og landshluta gagnvart ólíkri vá. Allt þetta vil ég samhæfa og setja undir forsætisráðuneytið sem hefur þá samskipti við öll önnur ráðuneyti. Eftir sem áður er dómsmálaráðherra yfirmaður ríkislögreglustjóra, sem er aftur leiðandi þegar á bjátar. Ríkislögreglustjóri er þar hinn æðsti stjórnandi fyrir utan ráðherra og það breytist að mínu mati ekki. Að þessu kæmu auðvitað líka vísindaráð almannavarna, samhæfingarmiðstöðin, lögreglustjórarnir í sérhverju umdæmi og björgunarsveitirnar enn og aftur í ólíkum umdæmum. Í þeim eru eins og alþjóð veit, og við þekkjum og þökkum fyrir, yfir 4.000 manns í sjálfboðavinnu, meira eða minna, og þær eru auðvitað undirstaða almannavarna í landinu öðru fremur þegar til stykkisins kemur, eins og stundum er sagt. Við getum nefnt fleiri aðila. Við getum nefnt almenna löggæsluliða, við getum nefnt sjúkraflutningamenn og slökkviliðsmenn, en svo finnst mér yfirleitt vanta á, þegar upptalningin er sett fram og það er Landhelgisgæslan. Mér finnst að leggja eigi áherslu á beina aðild hennar að almannavörnum og samráðinu sérstaklega þegar þessir vikulegu fundir eða á tveggja vikna fresti eru og aðilar almannavarna hittast. Þar á Landhelgisgæslan auðvitað að vera með. Þetta eru atriði sem mig langar að leggja í púkkið þegar gengið verður að næstu ákvörðunum í þessum málum. Þar kemur inn í til íhugunar hvort ekki sé rétt að hluti af þessum stóra hópi sjálfboðaliðanna - sem er og verður alltaf hinn stóri framkvæmdahópur þegar þarf á aðstoð og öðru slíku að halda - kannski 5% eða eitthvað slíkt, verði eins konar kjarni björgunarsveita í landinu á launum. Það verði fastir starfsmenn sem létta álaginu á sjálfboðaliðunum án þess að þeirra hlutverk minnki eitthvað. Ég er að hugsa um hóp sem stundar reksturinn á batteríinu og jafnvel hluti getur farið í vissar tegundir aðgerða, svo sem skyndileitir og snjóflóðaleitir þar sem allt byggist á gríðarlegum hraða. Þetta er landshlutaskiptur kjarni. Hluti hans getur verið með hlutverk lögvarða þannig að þeir geti stundað löggæslustörf á hálendinu því að nú vitum við, hvort sem þessi hálendisþjóðgarður verður til nú eða síðar eða margir þjóðgarðar eða hvernig á endanum það skipulag verður, að það er auðvitað þörf á miklu meiri löggæslu en hin almenna lögregla hefur nokkurn tímann getað framfylgt þegar þetta verður komið í það horf sem við gætum hugsanlega séð. Þetta gildir líka hugsanlega um flugkost Landhelgisgæslunnar, hugsanlega minni björgunarþyrlu sem hefur verið rætt um sem gæti svo auðveldlega verið undir flugsviði Landhelgisgæslunnar. Ef við horfum á þetta í heild sinni þá er ég raunverulega að tala um að til verði faghópur sem léttir álaginu á sjálfboðaliðahópnum stóra sem eftir sem áður gegnir auðvitað lykilhlutverki í þessu öllu saman. Þetta eru hugmyndir sem ég vildi koma hér á flot. Að lokum, frú forseti, vildi ég minna á rannsóknarnefnd almannavarna sem var til og hittist, að því ég best veit, bara einu sinni, var aldrei starfandi í raun og veru en átti að gera - hvað? Jú, hún átti ekki bara að vera einhvers konar eftirlitsaðili, hún átti líka að hafa frumkvæði að breytingum. Slíkur hópur sem heitir þess vegna rannsóknarnefnd almannavarna eða fagráð almannavarna, eða hvað við viljum kalla það, er þá hópur sérfræðinga í ólíkum málefnum sem hittast stöðugt, ekki eftir þörfum eða á neinn annan máta, og er hliðarhópur við almannavarnaráð, hliðarhópur við forsætisráðuneytið, ef þetta lítur út eins og ég vil helst sjá, þar sem vélað er um aðgerðir sem fara fram, hvernig skipulagið gengur upp hverju sinni og síðast en ekki síst kemur auga á það sem ber að gera í forvarnaskyni og ber að gera til að efla almannavarnir, svo ég fái að sletta, frú forseti, próaktíft, eins og menn segja stundum. Þá er horft fram í tímann og þá er búið að skipuleggja breytingar eða aðgerðir áður en til þeirra þarf að taka. Ég vona að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari bæði mjúkum og hörðum höndum um þetta ágæta frumvarp og hef ég þá lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um lýðheilsustefnu til ársins 2030. Með vísan til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030, sem samþykkt var á Alþingi árið 2019, er hér lögð fram tillaga til þingsályktunar um lýðheilsustefnu, en í áðurnefndri heilbrigðisstefnu koma fram þau markmið að íslensk heilbrigðisþjónusta verði á heimsmælikvarða og lýðheilsustarf, með áherslu á heilsueflingu og forvarnir, verði hluti af allri þjónustu, sérstaklega þjónustu heilsugæslunnar. Sú tillaga til þingsályktunar sem hér er mælt fyrir er liður í því að ná þessu markmiði. Hún er enn fremur liður í því að skapa umræðu um lýðheilsu á Íslandi, en nauðsynlegt er að stefnumótun fyrir lýðheilsu hvíli á traustum grunni og ríkja þarf sátt um þau sjónarmið sem eru leiðarljós lýðheilsustefnu á Íslandi til ársins 2030. Virðulegur forseti. Lýðheilsa er þverfaglegt hugtak sem hefur breiða skilgreiningu. Lýðheilsustarf í heild sinni byggist á þverfaglegu samstarfi og samvinnu í samfélaginu. Góð lýðheilsa er ekki aðeins háð lifnaðarháttum þjóðarinnar og góðu heilbrigðiskerfi heldur skipta félags- og efnahagslegir þættir, eins og menntunarstig, atvinna, jöfnuður og félagsleg tengsl, miklu máli sem og umhverfisþættir eins og húsnæði, slysavarnir og jafnvel löggæsla, en ekki síður aðgengi að hreinu vatni. Þess vegna er ljóst að stefnumörkun í öðrum málaflokkum en heilbrigðismálum snertir lýðheilsu á marga vegu, beint og óbeint. Við eflingu lýðheilsu þarf því að taka mið af öðrum stefnumálum með markvissa samvinnu og sameiginleg markmið í huga svo samlegðaráhrifin og árangur verði sem mestur. Þessi nálgun samræmist því markmiði stjórnvalda að tekið sé tillit til lýðheilsusjónarmiða í allri áætlanagerð og stefnumótun. Heilbrigðisvandi vegna langvinnra sjúkdóma hefur farið vaxandi og leitt til aukins álags á heilbrigðiskerfið á síðustu áratugum. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin telur langvinna sjúkdóma, eins og hjarta- og æðasjúkdóma, krabbamein, lungnasjúkdóma og sykursýki og geðsjúkdóma, vera eina helstu ógn við heilsu manna. Í því ljósi er einnig talið mikilvægt að Alþingi ræði og álykti um lýðheilsustefnu til næstu ára. Margvísleg tækifæri felast í þeim áskorunum sem heilbrigðiskerfið stendur frammi fyrir og þau tækifæri er mikilvægt að nýta. Eitt af megintækifærunum eru á sviði lýðheilsumála, með tilliti til heilsueflingar og forvarna vegna þess ávinnings sem fólginn er í slíkum aðgerðum bæði út frá lífsgæðum fólksins í landinu en einnig út frá efnahagslegum sjónarmiðum. Með því að leggja áherslu á að fyrirbyggja sjúkdóma og auðvelda fólki að velja heilbrigða lifnaðarhætti má draga úr líkum á því að það búi við slæma heilsu síðar á ævinni. Það er því mikilvægt að leggja áherslu á aðgerðir sem miða að betri lýðheilsu sem nær til allrar þjóðarinnar. Íslendingar eru í vaxandi mæli meðvitaðir um lífsstíl sem stuðlar að góðri heilsu. Góður árangur hefur náðst í því að draga úr tóbaksreykingum og skaðlegri notkun áfengis og þekking á mikilvægi rétts mataræðis og hreyfingar hefur aukist. Í tillögunni er lögð megináhersla á heilsueflingu og forvarnir sem skulu verða hluti af allri þjónustu, sérstaklega hjá heilsugæslunni. Til þess að markmið stefnunnar verði að veruleika eru lögð fram meginviðfangsefni sem ætlað er að styrkja stoðir lýðheilsu á Íslandi með jafnrétti og jöfnuð að leiðarljósi. Virðulegur forseti. Tillögunni er efnislega skipt upp í sjö kafla með sama hætti og samþykkt þingsályktunartillaga um heilbrigðisstefnu. Lagt er til að framtíðarsýn fyrir lýðheilsu á Íslandi verði sú að lýðheilsustarf verði markvisst á heimsmælikvarða og einkennist af þverfaglegu samstarfi heilbrigðisþjónustu, sérstaklega heilsugæslu og annarra hagaðila á Íslandi, t.d. sveitarfélaga, með áherslu á heilsueflingu og forvarnir. Lýðheilsustarf verði metið með því að mæla gæði, öryggi, árangur, aðgengi og kostnað sem og kostnaðarhagkvæmni. Til að sú sýn verði að veruleika er lögð áhersla á eftirfarandi viðfangsefni í meginköflum tillögunnar: Forysta til árangurs. Í kaflanum eru lögð til stefnumið til að skýra hlutverk stjórnenda og vinna að bættri stjórnun og samhæfingu í lýðheilsustarfi á Íslandi. Í öðru lagi er kaflinn Rétt þjónusta á réttum stað, en í honum eru lögð til stefnumið til að skapa heildrænt kerfi sem stuðlar að heilsu allra landsmanna og til að gæta að hagkvæmni og jafnræði. Í þriðja lagi er kaflinn Fólkið í forgrunni. Í honum eru lögð til stefnumið til að tryggja markvisst lýðheilsustarf sem mætir þörfum notenda á einstaklingsmiðaðan hátt og sem stuðlar að heilsu allra landsmanna. Í fjórða lagi Virkir notendur, en í þeim kafla eru lögð til stefnumið sem stuðla að virkri og ábyrgri þátttöku í lýðheilsustarfi. Í fimmta lagi Skilvirk þjónustukaup, en í þeim kafla eru lögð til stefnumið til að stuðla að hagkvæmum og markvissum lýðheilsuverkefnum í samræmi við stefnu stjórnvalda og þarfir notenda. Í sjötta lagi Gæði í fyrirrúmi, en þar eru lögð til stefnumið til að tryggja gæði og öryggi í lýðheilsustarfi. Og loks í 7. kafla, sem ber yfirskriftina Hugsað til framtíðar, eru lögð fram stefnumið til að tryggja áframhaldandi þróun í lýðheilsu þjóðarinnar til framtíðar. Í tveimur síðustu köflum tillögunnar eru lögð til stefnumið sem hafa það að markmiði að tryggja áframhaldandi þróun í lýðheilsu. Þannig er m.a. lagt til að heilbrigðisráðherra skipi starfshóp sem skrifi drög að frumvarpi til heildarlaga um lýðheilsu með áherslu á heilsueflingu og forvarnir og að gagnasöfnun um lýðheilsu þjóðarinnar verði tryggð. Þá er lagt til að gerðar verði áætlanir um aðgerðir í samráði við helstu aðila, svo sem sveitarfélög. Slíkar áætlanir verði uppfærðar árlega meðan stefnan er í gildi og heilbrigðisráðherra leggi árlega fram aðgerðaáætlun lýðheilsustefnunnar til umræðu á Alþingi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni þessarar tillögu til þingsályktunar og geri ráð fyrir að henni verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni fyrri umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um markaði fyrir fjármálagerninga. Frumvarpið er á þskj. 1081 og er mál nr. 624. Frumvarpið er umfangsmikið, eða um 160 bls., og í því eru lagðar til talsverðar breytingar á starfsumhverfi verðbréfafyrirtækja hér á landi. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á ákvæðum tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2014/65/ESB um markaði fyrir fjármálagerninga og reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 600/2014 um sama efni. Alþjóðlega fjármálakreppan árið 2008 leiddi í ljós bresti í virkni og gagnsæi fjármálamarkaða. Samdóma álit alþjóðastofnana er að veikleikar í stjórnarháttum fjölda fjármálafyrirtækja hafi verið einn af þeim þáttum sem hrundu fjármálakreppunni af stað. Óhófleg og óvarleg áhættutaka getur leitt til falls einstakra fjármálafyrirtækja og aukinnar kerfisáhættu í einstaka ríkjum og á alþjóðavísu. Þessi atriði leiddu til þess að talin var þörf á traustari lagaumgjörð um fjármálagerninga til að tryggja gagnsæi, efla fjárfestavernd, auka traust fjárfesta, fylla í gloppur í regluverki og tryggja að eftirlitsstofnanir hefðu nægar valdheimildir til að sinna verkefnum sínum. Í því skyni samþykkti Evrópusambandið nýtt regluverk um markaði fyrir fjármálagerninga sem ætlað er að leysa af hólmi eldra regluverk á sama sviði. Virðulegur forseti. Í samræmi við nýlega þróun í lagasetningu á fjármálamarkaði hér á landi er lagt til að sett verði ný heildarlög um markaði fyrir fjármálagerninga sem leiða ákvæði tilskipunarinnar og reglugerðarinnar í íslenskan rétt og að gildandi ákvæði um sama efni í lögum um verðbréfaviðskipti verði felld brott. Jafnframt er lagt til að lög um kauphallir, nr. 110/2007, falli brott og að þó nokkrar breytingar verði gerðar á lögum um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007, og lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Auk þess eru lagðar til minniháttar afleiddar breytingar á tuttugu öðrum lögum, aðallega hvað varðar vísanir á milli laga og hugtakanotkun. Frumvarpið fjallar nánar tiltekið um þessi efnisatriði: 1. Þær kröfur sem gerðar eru til verðbréfafyrirtækja. 2. Þær kröfur sem gerðar eru til þeirra sem reka markaði og markaðanna sjálfra. 3. Þær kröfur sem gerðar eru til þeirra sem veita gagnaskýrsluþjónustu. 4. Þær reglur sem gilda um skuldajöfnuð og tryggingarétt í tengslum við afleiður. Á grundvelli móðurgerðanna, sem fjallað er um í frumvarpinu, hefur ESB gefið út um 60 breytingagerðir og afleiddar gerðir sem m.a. útfæra nánar ýmis ákvæði móðurgerðanna sem lagt er til að ýmist verði teknar upp í íslenskan rétt með frumvarpinu eða stjórnvaldsfyrirmælum. Frumvarpið felur í sér þó nokkrar breytingar frá gildandi rétti. Það hefur til að mynda víðtækara gildissvið en gildandi lög, tekur mið af tækninýjungum og er ætlað að auka gagnsæi í viðskiptum með fjármálagerninga og skerpa á fjárfestavernd. Frumvarpið mun t.d. hafa í för með sér breytingar á gildandi reglum um starfsleyfi, viðskiptahætti og skipulagskröfur til verðbréfafyrirtækja auk nýrra tegunda viðskiptavettvanga. Þá eru eftirlitsstjórnvöldum færðar valdheimildir til að hlutast til um markaðssetningu, dreifingu eða sölu tiltekinna fjármálaafurða að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Íhlutunarheimildir þeirra geta einnig náð til tiltekinnar fjármálastarfsemi eða framkvæmdar á fjármálamarkaði. Að öðru leyti vísa ég til umfjöllunar í 4. kafla greinargerðar frumvarpsins um breytingar frá gildandi rétti. Virðulegur forseti. Þær breytingartillögur frumvarpsins sem markaðsaðilar hafa mestar áhyggjur af, samkvæmt því sem fram hefur komið á samráðsgáttinni, eru takmarkanir sem hafa áhrif á þær tekjur sem hægt er að hafa af því að veita eða miðla sjálfstæðum rannsóknum eða ráðgjöf. Sumir telja að þær hafi veruleg áhrif á viðskiptamódel verðbréfafyrirtækja. Breytingar á öðrum kröfum til markaðsaðila eru ekki taldar hafa í för með sér svo aukinn kostnað fyrir þá sem hafa milligöngu um veitingu fjárfestingarþjónustu að það skerði samkeppni. Samræming við evrópskar reglur á þessu sviði er aftur á móti líkleg til þess að ýta undir samkeppni. Tilskipunin um markaði fyrir fjármálagerninga felur í sér lágmarkskröfur sem aðildarríki verða að taka upp í landsrétt. Í 5. kafla greinargerðar frumvarpsins er fjallað um hvernig það svigrúm sem er innbyggt í tilskipunina er nýtt, í hvaða tilvikum gengið er lengra en lágmarkskröfur hennar gera ráð fyrir og í hvaða tilvikum lagt er til að núgildandi séríslensk ákvæði verði felld brott. Rekstraráætlun Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands fyrir árið 2021 gerir ráð fyrir fjölgun stöðugilda vegna verkefna á sviði verðbréfamarkaðar. Þannig hefur verið tekið tillit til þeirra auknu verkefna sem Seðlabankanum verða falin með frumvarpinu, bæði í kostnaði og útreikningi á eftirlitsgjaldi. Nettóáhrif á ríkissjóð verða því engin. Ekki er gert ráð fyrir að lagabreytingin hafi teljandi áhrif á eftirlitshlutverk Seðlabanka Íslands sem hefur í dag eftirlit með markaðsaðilum hér á landi og ekki er gert ráð fyrir neinum áhrifum á ríkissjóð. Þá er að lokum rétt að geta þess að í frumvarpinu er miðað við að frumvarp til nýrra laga um aðgerðir gegn markaðssvikum öðlist gildi á sama tíma. Síðargreinda frumvarpið er í þinglegri meðferð á þskj. 992, 584. mál. Því er ætlað að innleiða í íslenskan rétt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um markaðssvik. Málin eru tengd, t.d. hvað varðar gildissvið og hugtakanotkun, og það skýrir hvers vegna lagt er til að þau öðlist gildi á sama tíma. Gert er ráð fyrir gildistaka laganna verði 1. maí 2021 - við skulum sjá hvernig þinglega meðferðin gengur, hvort það er raunhæft. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra framsöguna. Það er rétt sem hæstv. ráðherra segir í ræðu sinni að þetta er mjög viðamikið frumvarp. Ég held að það sé ljóst að það verða örugglega einhverjir agnúar á þessu í framkvæmd vegna þess hversu umfangsmikið þetta er, en ég fagna því að þetta sé komið fram. Það er hins vegar spurning sem ég vildi varpa fram til hæstv. ráðherra, þ.e. hvort hér hafi verið full samræming við Evrópusambandslöggjöfina hvað þetta varðar. Ef ég skil þetta rétt er hér verið að innleiða að fullu MiFID2, sem er að sjálfsögðu mikilvægt. En ég velti því líka fyrir mér sem fram kemur á bls. 80 í frumvarpinu, en þar er sagt að lögin eigi að taka gildi 1. maí 2021. Kemur til greina, hæstv. ráðherra, að seinka gildistökunni og gefa þá fjármálamarkaðnum tækifæri til að bregðast við því? Það er satt best að segja afar stuttur tími til að bregðast við þessu umfangsmikla frumvarpi. Það er sem sagt tvennt sem ég vil spyrja um, annars vegar hvort hér sé gætt fullrar samræmingar við reglur Evrópusambandsins, og hins vegar varðandi gildistökutímann, hvort hann sé ekki allt of knappur.
Virðulegi forseti. Aðeins varðandi gildistökuna þá vék ég stuttlega að því í framsögu minni að það kynni að vera of knappur tími. En það vill nú stundum vinnast þannig að mál eru samin og fara svo í samráðsgátt og svo er brugðist við því og menn láta gildistökuákvæðið standa þegar málið kemur inn í þingið þó að það hafi verið samið nokkru fyrr. En að sjálfsögðu verður þingið að leggja mat á hvort það sé raunhæft, m.a. með tilliti til málsmeðferðartíma í þinginu. Mig langar síðan að vekja athygli á 5. kafla þessa frumvarps sem er í sérprentun á blaðsíðu 101. Þar er komið aðeins inn á þetta svigrúm við upptöku í landsrétt, bæði er þar stuttlega fjallað um málið almennt hvað snertir lágmarkskröfurnar og þar er umfjöllun um hvernig svigrúmið sem innbyggt er í gerðina er nýtt og í hvaða tilvikum gengið lengra en lágmarkskröfur gera ráð fyrir. Reyndar held ég að það mætti oft gera betur og nákvæmar í frumvarpssmíð, en hérna hefur það verið brotið niður á blaðsíðum 101 og 102. Ég vona að það sé nægjanlegt viðbragð við þeirri spurningu sem borin var upp um þetta.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég held að það sé alveg ljóst að í svo viðamiklu frumvarpi, þar sem stutt er í að lögin taki gildi ef frumvarpið verður samþykkt, muni örugglega koma upp atriði sem þurfi að skoða. Ég tel að sjálfsögðu að það sé mikilvægt að þessi lög verði samþykkt, en ég hef smá áhyggjur af því og velti fyrir mér hvort ekki væri æskilegt að seinka gildistökunni til að gefa fjármálamarkaðnum tækifæri til þess að bregðast við. Þetta er afar stuttur tími að mínu mati sem þeim er gefinn þarna og mér heyrist að hæstv. ráðherra sé sammála því. Ég vildi aðeins víkja að öðru. Á bls. 103 í frumvarpinu er rætt um samráð. Mér finnst dálítið athyglisvert þar sem getið er um umsögn Arion banka, að hún sé almenns eðlis, en í henni sé m.a. farið þess á leit að ekki verði gengið lengra en nauðsynlegt sé við innleiðingu MiFID2 í íslenskan rétt. Ég tek undir það en legg áherslu á að við samræmum þetta gagnvart Evrópusambandinu, að við séum ekki með neinar aðrar reglur hér en á markaðnum í Evrópu, sem er náttúrlega stór og mikill og við berum okkur gjarnan saman við hann þegar kemur að fjármálagerningum. Vitnað er í umsögn Arion banka og bent á að tímabært sé að endurskoða viðurlagakafla laga á fjármálamarkaði. Mér finnst það dálítið athyglisverð setning. Ef hæstv. ráðherra vildi koma með viðbrögð við þessu, hvort hann sé sammála því að það þurfi að endurskoða viðurlagakaflann á fjármálamarkaði.
Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um nákvæmlega í hvað verið er að vísa í umsögn Arion banka enda, eins og segir í samráðskafla frumvarpsins, er umsögn Arion banka nokkuð almennt orðuð. En nú hefur töluvert mikið verið fjallað um dóma sem fallið hafa á undanförnum áratug vegna ýmissa mála sem eiga rætur sínar í fjármálahruninu. Ég skal ekki útiloka að hægt sé að draga þann lærdóm af lagatúlkun eða dómaframkvæmd sem kalli á viðbrögð. Það sem hvað helst hefur verið rætt um að undanförnu, og ég veit ekkert hvort á einhverja samleið með þeim sjónarmiðum sem Arion banki fleytir hér inn í þetta mál, er málsmeðferðartíminn. Málsmeðferðartími getur alveg haft áhrif í samhengi við hæfileg viðurlög. Ég nefni málsmeðferðartímann sérstaklega vegna þess að það er bagalegt að við sjáum síðustu dómanna vegna hrunmálanna, sem fengu það samheiti, falla núna 13 árum eftir að þeir atburðir gerðust. Það er auðvitað ekki ásættanlegt í málsmeðferðartíma. Það er allt of hátt hlutfall af starfsævi fólks að bíða niðurstöðu úr málum í svo langan tíma.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda. Frumvarpið miðar að því að auka skilvirkni í opinberri þjónustu og einfalda samskipti hins opinbera við einstaklinga. Með gríðarlegri þróun í fjarskipta- og upplýsingatækni hefur einstaklingum verið gert kleift að sækja sér upplýsingar og þjónustu hvar og hvenær sem er. Tilkoma og útbreidd notkun rafrænna skilríkja veldur því að fólk þarf í sífellt minna mæli að sinna erindum í eigin persónu hjá stofnunum og fyrirtækjum. Þessa þróun höfum við nýtt okkur til að stórbæta opinbera þjónustu. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 30. nóvember 2017 segir að byggja skuli upp stafræna þjónustugátt þar sem landsmenn geti á einum stað nálgast þjónustu hins opinbera og sinnt þeim erindum sem beinast að stjórnvöldum. Með gáttinni ísland.is höfum við lagt góðan grunn að slíkri þjónustugátt. Á fundi ríkisstjórnar í maí 2018 var staðfest sú stefna að stafræn þjónusta skyldi verða meginleið samskipta á milli hins opinbera, almennings og fyrirtækja. Þá segir í þingsályktun 22/150, frá 29. janúar 2020, að fjármála- og efnahagsráðherra skuli stórefla vinnu er varðar gæði rafrænnar þjónustu hins opinbera gagnvart almenningi. Miðlæga þjónustugáttin á ísland.is er grundvöllur þess að ná markmiði stefnuyfirlýsingar um að opinber þjónusta verði að mestu leyti stafræn. Mikilvægt skref í þeirri vegferð er að tryggja stofnunum fullnægjandi lagaheimild til að geta sent einstaklingum og lögaðilum gögn rafrænt, þannig að birtingin hafi sömu réttaráhrif og þegar gögn eru send með öðrum hætti. Tugir stofnana nota nú þegar pósthólf á ísland.is til að senda gögn til einstaklinga og lögaðila, án þess þó að sett hafi verið sérstök lög eða formlegar reglur um þjónustugáttina eða gögnin sem þangað berast. Með frumvarpinu er stefnt að því að eyða öllum vafa um réttaráhrif birtingar í pósthólfinu. Frumvarp þetta er í samræmi við framangreinda stefnuyfirlýsingu og heimilar stjórnvöldum að senda gögn til einstaklinga og lögaðila með stafrænum hætti, í meira mæli en nú er gert. Með því að setja sérstök lög um pósthólfið er tryggt að réttaráhrif þess að gera gögn aðgengileg í pósthólfinu verði þau sömu og þegar gögn berast með bréfpósti eða með öðrum hætti. Þegar gögn hafa verið gerð aðgengileg í pósthólfi viðtakanda teljast þau þar með birt viðtakanda sjálfum. Frumvarpið tekur til allra gagna, þar með talið tilkynninga, ákvarðana og ákvæða sem viðtakandi er bundinn af, með tilliti til kærufrests og efni gagnanna að öðru leyti. Þegar gögn hafa verið gerð aðgengileg í pósthólfi viðtakanda á ísland.is teljast þau þar með birt viðtakanda sjálfum. Sú framkvæmd að skylt verði að senda gögn í pósthólf einstaklinga og lögaðila á ísland.is mun hafa í för með sér mikla einföldun fyrir viðtakendur. Þannig geta einstaklingar og lögaðilar verið fullvissir um að öll gögn frá opinberum aðilum megi finna í pósthólfinu. Af því leiðir að ef þeir sem eiga engin útistandandi gögn í pósthólfi sínu á ísland.is mega gera ráð fyrir því að eiga engin útistandandi gögn frá hinu opinbera yfir höfuð, þ.e. tómt pósthólf þar segir að engin erindi séu útistandandi. Við núverandi framkvæmd fær viðtakandi sendan póst á lögheimili sitt, en þannig hefur sendandi enga vitneskju um hvort viðtakandi les póstinn í raun, hvort sem um er að ræða ábyrgðarbréf eða ekki. Það sama á við þegar gögn eru birt með stefnuvotti með tilheyrandi útgefnu birtingarvottorði. Á vottorðinu er staðfest að viðkomandi einstaklingur hafi tekið við umslagi en vottorðið ber ekki með sér hvort viðtakandi hafi kynnt sér efni gagnanna sem eru í umslaginu. Þá þykja aðrar birtingaraðferðir, svo sem þegar birt er fyrir þeim „sem hittist fyrir“ á lögheimili viðkomandi, eins og það heitir á lagamáli, síður öruggar hvað þetta varðar. Með því að birta gögnin í stafrænu pósthólfi má halda því fram að líkur stóraukist á að þeir viðtakendur sem í hlut eiga hafi beinan aðgang að gögnunum, að gögnin berist viðtakanda í reynd og hann eigi þannig kost á því að kynna sér efni þeirra. En um þetta má svo sem flytja langt mál. Við göngum ekki svo langt í þessu frumvarpi að gera kröfu um að viðtakandi hafi í reynd opnað gögnin og staðfest móttöku þeirra til að gagnið teljist birt, enda fælu slíkar ríkari skyldur í sér frávik frá núverandi birtingaraðferðum. Þannig er hvorki lögð meiri né minni ábyrgð á herðar viðtakanda gagnanna en gert er með gildandi réttarreglum. Lagt er til að bæði einstaklingar og fyrirtæki sem hafa fengið útgefna kennitölu lögum samkvæmt eigi hver sitt pósthólf sem þeir einir hafa að jafnaði aðgang að. Öllum verður gefinn kostur á aðgengi að pósthólfi. Þeim sem þurfa verður veitt aðstoð eða þjónusta við hæfi, en slík þörf getur verið mjög einstaklingsbundin. Kjósi einstaklingur að fá gögn með öðrum hætti er gert ráð fyrir að birtingaraðila sé heimilt að innheimta gjald vegna þeirrar þjónustu. Slíkt gjald verður þó ekki innheimt fyrr en lög þessi koma að fullu til framkvæmdar hinn 1. janúar 2025. Það skiptir máli. Við erum sem sagt ekki að boða að við samþykkt þessara laga taki þessi nýi samskiptamáti alfarið yfir og teljist hin lögboðna birtingaraðferð heldur verði það fyrst komið að fullu til framkvæmda árið 2025. Með því er gefinn mátulegur aðlögunartími og alveg ljóst öllum að við getum ekki skipt úr því kerfi sem fólk hefur mátt venjast til langs tíma, til áratuga, og fært okkur yfir í stafrænt pósthólf bara svona yfir nótt á þessu ári. Það getur aldrei orðið þannig. Fyrirkomulagið mun ótvírætt leiða til verulegs sparnaðar fyrir ríkissjóð til lengri tíma. Þá mun frumvarpið jafnframt hafa jákvæð áhrif á umferð og kolefnislosun, bara vegna þess að fólk þarf ekki að vera að sendast í erindagjörðum með tilkynningar út um allan bæ, og það sparar almenningi verulegan tíma. Þrátt fyrir að gera megi ráð fyrir auknum kostnaði og vinnu hjá stofnunum í upphafi, sérstaklega á innleiðingartímabili, er ljóst að til lengri tíma verður töluverð hagræðing fyrir samfélagið allt, þar með talið stofnanirnar sem í hlut eiga. Mikill samfélagslegur ávinningur fylgir lagabreytingunni vegna hagræðis fyrir einstaklinga og það gildir sömuleiðis fyrir hið opinbera. Málið er ekki síst stórt skref í mikilvægri vegferð ríkisstjórnarinnar í að stórbæta opinbera þjónustu og stuðla að því að við verðum innan tíðar sannkallað stafrænt Ísland. Virðulegi forseti. Ég legg til að þegar við höfum lokið umræðu um frumvarpið verði því vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar þingsins og 2. umr.
Forseti. Ég ætla að koma örstutt hér inn í umræðu um þetta ágæta mál sem ég er sannfærður um að verði til góðs, ekki síst til að gera grein fyrir fyrirvara sem ég og tveir aðrir hv. þingmenn Vinstri grænna gerðum þó við það við afgreiðslu þingflokks Vinstri grænna. Við teljum mikilvægt að öruggt verði að rafræn skilríki sem hið opinbera gefi út séu forsenda þess að hægt sé að klára þetta mál. Í því samhengi minnum við á mál sem við höfum hér flutt ár eftir ár, og ég hef verið fyrsti flutningsmaður að, um að ríkið gefi út örugg opinber rafræn skilríki. Ég minni líka á heimild til að kaupa Auðkenni. Það hefur verið í fjárlögum, að ég hygg, í eitt eða tvö ár, og svo vinnu sem ég hef ítrekað farið yfir þegar ég er að mæla fyrir þingsályktunartillögum um örugg opinber rafræn skilríki sem hefur átt sér stað á Norðurlöndunum þar sem við höfum, í gegnum Norðurlöndin, verið í ákveðnu samstarfi. Það er með öðrum orðum, forseti, nauðsynlegt, áður en við förum út í svona þjóðþrifamál sem þetta þó er, að þegnum og borgurum þessa lands sé gert kleift að eignast örugg opinber rafræn skilríki sem hið opinbera gefur út eins og önnur skilríki sem fólk er neytt til að nota, ef þannig má orða það. Ef hið opinbera hefur eitthvað þannig að nota verði ákveðna vöru þá á hið opinbera einfaldlega að gefa hana út. Ég vildi gera grein fyrir þessum fyrirvara, hvetja hæstv. ráðherra til dáða þegar kemur að því annaðhvort að nýta fjárheimildina til að kaupa Auðkenni eða fá okkur öll til að koma á fót öruggum opinberum rafrænum skilríkjum.
Virðulegi forseti. Ég vil í tilefni af síðustu ræðu segja að við vinnum að því að eignast hlutina í Auðkenni að fullu. Það hafa talsverð samskipti verið undanfarna mánuði vegna þess máls. Þau hafa bæði snúið að verðlagningu hluta í félaginu og hvað það snertir hefur málið snúist um það hvaða verð ríkið er tilbúið til að greiða öðrum hluthöfum í félaginu, en ríkið er bæði beint og óbeint með meiri hluta hlutafjár í félaginu ef við horfum til eignarhlutar ríkisbankanna í því samhengi. Hins vegar hefur þetta samtal snúist um framtíðina og framtíðarsamstarf við helstu þjónustuveitendur hér innan lands, fjármálakerfið og aðra slíka, þar sem fram hefur komið mikill áhugi hjá viðkomandi aðilum, ef til þess kæmi að þeir myndu losa sig út úr félaginu sem hluthafar, á því að hafa einhvers konar aðgang að vettvangi þar sem rætt væri um þróun hugbúnaðarins og hvaða áherslur ættu að vera í rekstri félagsins hvað tæknilegar lausnir snertir sérstaklega. Við höfum svo sem tekið ágætlega í það að láta reyna á að skapa slíkan vettvang fyrir þessa stærstu aðila þar sem þeir gætu komið sjónarmiðum sínum á framfæri um það hvaða áherslur ættu að vera í forgrunni hjá félaginu þannig að við værum best að mæta þörfum notenda skilríkjanna hverju sinni. En varðandi verðið er kannski það helst að segja að við stöndum frammi fyrir þessu mati sem hv. þingmaður kom inn á, sá möguleiki er auðvitað til staðar fyrir ríkið að þróa einfaldlega ný rafræn skilríki frá grunni á eigin forsendum. Við vildum heldur láta reyna á það fyrst að nýta það sem fyrir er og við höfum átt þátt í að skapa og þróa og allir landsmenn, þannig að það sé sagt, hafa aðgang að því og ríkið tekur af því kostnaðinn í dag. Það mun hins vegar ekki klárast nema samkomulag takist um verðið og við þurfum þá að bera þessa kosti dálítið saman í því samhengi. Hafandi sagt þetta þá vil ég láta það koma fram að ég er enn mjög vongóður um að við séum að ljúka samningum um þessi mál.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma og upplýsa um þetta. Mér finnst mjög merkilegt og mikilvægt að við fáum þetta fram. Þetta eru góð tíðindi. Þingsályktunartillaga um starfshóp um útgáfu öruggra opinberra skilríkja er mér hugleikin þar sem þetta er fyrsta málið sem ég lagði fram á Alþingi og er búinn að tala fyrir því síðan ég var kjörinn hingað inn. Ég hef talað fyrir því og hefði haldið að það hefði verið gott fyrir fjármálaráðherra í þeirri stöðu sem hann er í núna til að semja um verð. Ef Alþingi hefði borið gæfu til að afgreiða þessa tillögu hefðum við haft það lóð á vogarskálina hinum megin að segja: Allt í lagi, ef við getum ekki náð saman um verð þá förum við bara akkúrat hina leiðina og búum til okkar eigin skilríki. Það myndi gera samningsstöðu ríkisins betri að vera komið með svona tillögu. Þess vegna er ég sérstaklega ánægður með að heyra hæstv. ráðherra lýsa því yfir að það væri þá bara alltaf möguleiki, að sjálfsögðu, að því gefnu að samningar sigli í strand. Ég held að sú leið að festa kaup á hlutafé í umræddu fyrirtæki sé skynsamleg af því að hún er bara svo miklu einfaldari. Það þarf ekki alltaf að finna upp hjólið, það er hægt að ganga inn í það sem fyrir er. Mig langar, forseti, að spyrja hæstv. ráðherra þar sem hann kom inn á þetta, færði okkur þessi fínu tíðindi: Er hægt að segja eitthvað til um tímasetningu varðandi þetta? Getum við séð að þetta sé að verða að veruleika? Er hæstv. ráðherra sammála mér og fleirum úr þingflokki Vinstri grænna um að það sé ákveðin forsenda fyrir því að umrætt mál, sem liggur hér undir, verði að veruleika?
Virðulegi forseti. Já, ég get sagt varðandi tímarammann að ég hef mjög verið að reka á eftir þessu og við erum að gera úrslitatilraun til að ljúka þessari samningalotu. Ég vil þá bara fá það fram, ef samningar nást ekki á viðunandi forsendum. Ég vil bara fá það fram til að skoða valkostinn sem hér var nefndur. Varðandi hitt atriðið: Ef við setjum í lög kröfu um stafrænt aðgengi fyrir alla, hver á þá að halda á skilríkjunum? Ég skil vel hvað hv. þingmaður er að fara með hugmyndinni, að það verði að vera ríkið sem haldi á grunni skilríkjanna sjálfra. Við höfum hins vegar farið þá leið mjög víða í tæknilausnum okkar að við bjóðum út alls konar þjónustu við þessi kerfi okkar. En ég held að það sé heilmikið til í því hjá hv. þingmanni að það geti verið nauðsynlegt í þessu tiltekna máli að einfalda eignarhaldið og tryggja ríkinu fullt forræði yfir félaginu og þar með frelsi frá hagsmunum annarra hluthafa í félaginu sem geta haft aðrar væntingar um hlutverk félagsins en falla saman með því sem ríkið þarf að sjá gerast þarna. Að því leyti til getur það verið til mikillar einföldunar að ríkið leysi til sín alla eignarhlutina. Ég hafði hins vegar alveg getað séð fyrir mér að ríkið, ef við værum að byrja frá grunni, myndi bara gera áskilnað um að eignast allt sem unnið væri fyrir okkur og við gætum útvistað einhverjum hlutverkum í þessu. En við erum ekki stödd þar akkúrat núna.
Forseti. Aftur ætla ég bara að fagna orðum hæstv. ráðherra. Mér heyrist að við séum nokkuð sammála um mikilvægið og ég fagna því að hæstv. ráðherra taki undir þau sjónarmið sem ég og fleiri í þingflokki okkar höfum rætt varðandi það að þetta tvennt haldist í hendur. Ég get tekið undir með hæstv. ráðherra að einhvers konar samráðsvettvangur, ég man ekki nákvæmlega hvaða orðalag hæstv. ráðherra notaði hér áðan, þeirra aðila sem að þessu hafa komið geti alveg verið sniðugur. Á endanum viljum við öll að við höfum bara rafræn skilríki sem eru örugg í sífellt flóknari heimi þegar kemur að hinu rafræna, en um leið að eignarhaldið sé skýrt á hendi ríkisins. Við segjum við fólk: Þú mátt ekki keyra bíl nema þú hafir sérstakt ökuskírteini. Þú mátt ekki ferðast á milli landa nema hafa sérstakt vegabréf. Og mér finnst að við sem setjum slík skilyrði eigum að taka það að okkur að gefa þetta út. Ég vildi bara koma þessu á framfæri, forseti. Ég leysi hæstv. ráðherra undan þeirri kvöð að koma hér og svara andsvarinu, ef hann kýs svo. Það er engin spurning fólgin í þessu. Við höfum átt hér ágætissamtal. Ég bara fagna þessum orðum hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um lykilupplýsingaskjöl vegna tiltekinna fjárfestingarafurða fyrir almenna fjárfesta. Með frumvarpinu er lagt til að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1286/2014, sem tekin hefur verið upp í EES-samninginn, verði veitt lagagildi hér á landi. Reglugerðin fjallar um lykilupplýsingaskjöl sem framleiðendum tiltekinna fjárfestingarafurða verður gert að útbúa áður en þær eru boðnar almennum fjárfestum. Þarna undir falla m.a. afurðir fjárfestingarsjóða og sérhæfðra sjóða, líftryggingar með fjárfestingaráhættu og samsettar fjármálaafurðir. Samkvæmt reglugerðinni er þessu upplýsingaskjali ætlað að verða grundvöllur fjárfestingarákvarðana almennra fjárfesta. Markmiðið er að auðvelda þeim að bera saman upplýsingar um ólíkar vörur og skilja séreinkenni þeirra, meðfylgjandi áhættu og kostnað. Skjalið skal innihalda nákvæmar, óvilhallar og skýrar upplýsingar m.a. um það hver afurðin er, lýsingu á þeirri áhættu sem hún ber með sér á móti mögulegum ávinningi, bótum sem kunna að vera í boði og kostnaði sem tengist fjárfestingu í afurðinni, uppsagnartíma og lágmarkstíma eignarhalds og umkvörtunarleiðir fyrir almenna fjárfesta. Meginefni frumvarpsins er lögfesting reglugerðarinnar og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um það hvernig eftirlit með ákvæðum frumvarpsins fer fram, um heimildir eftirlitsaðila til upplýsingaöflunar, aðfararhæfi ákvarðana Eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins, viðurlagaákvæði, kæru til lögreglu, vernd starfsmanns vegna tilkynningar um brot í starfsemi og heimild ráðherra til að setja reglugerðir og Seðlabanka Íslands til að setja reglur. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með framkvæmd laganna og hafi til þess hefðbundnar eftirlitsheimildir. Fjármálaeftirlitinu verður jafnframt heimilað, við sérstakar aðstæður og að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, að banna eða takmarka markaðssetningu, dreifingu eða sölu vátryggingatengdra fjárfestingarafurða, tiltekna tegund fjármálastarfsemi eða framkvæmd hjá vátrygginga- eða endurtryggingafélagi. Í undantekningartilvikum mun Eftirlitsstofnun EFTA hafa sömu heimildir. Þá getur Fjármálaeftirlitið bannað miðlun á lykilupplýsingaskjali sem ekki er í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar og bannað eða stöðvað tímabundið markaðssetningu á tiltekinni fjárfestingarafurð fyrir almenna fjárfesta. Samningar um viðbótartryggingavernd, líkt og heimilt er að veita hér á landi samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, falla utan gildissviðs reglugerðarinnar. Í reglugerðinni er þó kveðið á um rétt aðildarríkja til að ákveða rýmra gildissvið skyldunnar. Í ljósi þess að samningar um viðbótartryggingavernd eru um margt líkir samningum sem falla undir ákvæði reglugerðarinnar og sambærileg upplýsingaskylda er ekki til staðar vegna slíkra samninga er því lagt til í frumvarpinu að gerð verði breyting á fyrrgreindum lögum þess efnis að aðilum sem bjóða upp á viðbótartryggingavernd verði skylt að útbúa lykilupplýsingaskjal til samræmis við annan sparnað sem heimilt er að bjóða upp á hér á landi. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er settur samræmdur rammi um lykilupplýsingaskjöl fyrir fjárfestingarafurðir sem beint er að almennum fjárfestum og eru samsettar og vátryggingatengdar. Aukin þátttaka almennra fjárfesta á fjármálamarkaði getur stuðlað að dýpkun markaða og skilvirkari verðmyndun auk þess sem bætt aðgengi fjárfesta að upplýsingum kann að leiða af sér ákvarðanatöku um fjárfestingar sem betur endurspeglar raunverulegan áhættuvilja fjárfestis. Þá kann aukið gagnsæi að leiða af sér fjölbreyttari fjárfestingar sem að öðru óbreyttu hefur í för með sér betri áhættudreifingu í fjárfestingasafni. Virðulegi forseti Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Með frumvarpinu eru lagðar til fáeinar breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki til að gera ráðherra og Seðlabanka Íslands kleift að innleiða með stjórnvaldsfyrirmælum nokkrar evrópskar reglugerðir um fjármálafyrirtæki. Veigamestu ákvæði gerðanna sem til stendur að innleiða snúa að því að takmarka vogun banka og möguleika þeirra á að fjármagna langtímaskuldbindingar með óstöðugri skammtímafjármögnun. Báðar breytingar styðja við fjármálastöðugleika. Lagabreytingar sem þarf til að gera ráðherra og Seðlabanka Íslands kleift að innleiða gerðirnar lúta einkum að því að þrengja skilgreiningu á stórum áhættuskuldbindingum, létta á skyldu lítilla fjármálafyrirtækja til að skila gögnum og því hvaða liði megi telja til almenns eigin fjár fjármálafyrirtækja. Auk þess að samræmast þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands er tímabær innleiðing gerðanna m.a. talin nauðsynleg til að upplýsingaskipti milli Fjármálaeftirlitsins og annarra yfirvalda á Evrópska efnahagssvæðinu geti áfram gengið snurðulaust fyrir sig eftir lok júní í ár, þegar hluti ákvæða gerðanna tekur gildi í Evrópusambandinu. Þá er með frumvarpinu einnig lagt til að Byggðastofnun og Lánasjóður sveitarfélaga verði undanþegin kafla laga um fjármálafyrirtæki sem fjallar um endurbótaáætlanir. Þær áætlanir fjalla um það hvernig fjármálafyrirtæki muni takast á við erfiðleika án þess að þurfa að reiða sig á opinber fjárframlög. Kaflinn byggist á evrópskri tilskipun um viðbrögð við erfiðleikum fjármálafyrirtækja. Byggðastofnun og Lánasjóður sveitarfélaga eru undanþegin gildissviði tilskipunarinnar og íslenskum lögum um skilameðferð fjármálafyrirtækja með tilliti til þess að ekki er um hefðbundin fjármálafyrirtæki að ræða heldur lánastofnanir í eigu opinberra aðila sem gegna lögbundnu hlutverki. Ekki hefur þó enn verið mælt fyrir um sambærilega undanþágu frá kafla laga um fjármálafyrirtæki um endurbótaáætlanir. Vert er að geta þess að báðar stofnanirnar auk samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins, sem fer með málefni þeirra, hafa lýst þeirri afstöðu að brýnt sé að undanþiggja þær kaflanum sem fyrst. Fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands hefur tekið undir það mat að kröfur kaflans eigi illa við um stofnanirnar. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um afleiðuviðskipti, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár, nr. 15/2018. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/834 um breytingu á reglugerð (ESB) nr. 648/2012. Í því eru lagðar til ýmsar breytingar á lögum um afleiðuviðskipti sem byggjast á mati framkvæmdastjórnar ESB á gæðum lagasetningar og því hvort löggjöf hafi náð markmiðum sínum. Niðurstaða matsins var m.a. sú að nauðsynlegt væri að draga úr ýmsum kröfum reglugerðarinnar, aðallega þeim sem gerðar eru til ófjárhagslegra mótaðila og smærri fjárhagslegra mótaðila, og gera þyrfti aðrar breytingar til að bæta gæði þeirra upplýsinga sem safnað er um afleiðuviðskipti. Virðulegur forseti. Frumvarpið felur því í sér að létt er á ýmsum kröfum til ófjárhagslegra mótaðila og lítilla fjárhagslegra mótaðila. Jafnframt er aukið að einhverju leyti við skyldur stórra fjárhagslegra mótaðila. Breytingarnar munu hafa áhrif á aðila hér á landi sem stunda afleiðuviðskipti en langflestir þeirra teljast ófjárhagslegir mótaðilar eða litlir fjárhagslegir mótaðilar. Breytingunum er ætlað að einfalda ýmsar skyldur varðandi afleiðuviðskipti, jafna samkeppnisgrundvöll og minnka viðskiptakostnað án þess að draga úr gagnsæi hvað varðar afleiðumarkaði eða úr eftirlits- og inngripsheimildum eftirlitsaðila vegna kerfisáhættu. Ekki er gert ráð fyrir að lagabreytingin leiði til kostnaðaraukningar fyrir fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands sem hefur eftirlit með lögum um afleiðuviðskipti. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Hæstv. forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um viðbrögð við upplýsingaóreiðu frá meiri hluta Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Hún felur í sér að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra að skipa starfshóp til að móta stefnu um viðbrögð við upplýsingaóreiðu. Verkefni starfshópsins verði að: a. leggja til leiðir til að kortleggja dreifingu upplýsingaóreiðu hér á landi, b. skilgreina ábyrgðarsvið stofnana hérlendis og hvaða aðili skuli sjá um samþættingu verkefna á þessu sviði, c. gera úttekt á lagaumhverfinu og leggja til nauðsynlegar lagabreytingar, d. leggja til aðgerðir og skipulag á sviði miðla- og upplýsingalæsis sem nái til allra aldurshópa. Starfshópurinn skili skýrslu með tillögum til ráðherra eigi síðar en 1. mars 2022. Ráðherra kynni í framhaldinu stefnu sem byggð er á tillögum starfshópsins fyrir Alþingi eigi síðar en 1. nóvember 2022. Tillagan er nú endurflutt frá síðasta þingi nokkuð breytt. Aðgangur að traustum upplýsingum er forsenda upplýstrar umræðu. Undanfarin ár hefur borið meira á því að villandi og fölskum upplýsingum, svokölluðum falsfréttum, sé dreift og með tilkomu samfélagsmiðla og aukinni notkun þeirra fer vandinn ört vaxandi. Eftir því sem tækninni fleygir fram reynist sífellt erfiðara að greina á milli raunverulegra frétta og falsfrétta. Mikilvægi miðlalæsis hefur því aldrei verið meira, en í hugtakinu felst að einstaklingur geti aðgreint falsfréttir frá raunverulegum fréttum. Falsfréttir og áhrif þeirra á kosningaúrslit og lýðræðið almennt hafa verið mikið til umræðu undanfarin ár, einkum í kjölfar forsetakosninganna í Bandaríkjunum í nóvember 2016 og þjóðaratkvæðagreiðslunnar um Brexit í Stóra-Bretlandi. Rannsóknir hafa leitt í ljós að erlendir aðilar hafa reynt að hafa áhrif á kosningar með ýmsum aðferðum, þar á meðal með því að dreifa falsfréttum. Megináherslan hér á landi hefur verið lögð á það að efla upplýsinga- og tæknilæsi barna og ungmenna. Erlendar rannsóknir hafa þó sýnt að fólk 65 ára og eldra er líklegast til að deila falsfréttum á samfélagsmiðlum. Hætta er á að notendur samfélagsmiðla festist í vítahring þar sem margvíslegum upplýsingum um notendur miðlanna er safnað og sérsniðnum falsfréttum og áróðri beint að þeim. Og eins og ég segi, hæstv. forseti, þá er þetta kannski ekki niðurstaða sem kemur á óvart, að eldra fólkið er líklegra til að dreifa fölskum fréttum á samfélagsmiðlum en það er eitthvað sem þarf að skoða og bregðast við. Börn og ungmenni í dag alast upp með tækninni og samfélagsmiðlum og læra á þetta jafnóðum og kenna hvert öðru á meðan eldri hópunum er kannski dembt inn í þetta með litlum fyrirvara og þurfa að taka mikið inn í einu sem gerir þá kannski veikari fyrir fölskum fréttum. Þeir lenda t.d. í alls konar svikum á netinu og fá alls kyns vírusa og hitt og þetta sem getur haft mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér. Þetta snýst kannski ekki bara um upplýsingalæsi heldur líka umgengni við þessa miðla og að átta sig á hvernig maður les í upplýsingar og metur gildi þeirra. Við þurfum klárlega að leggja meiri áherslu á eldri aldurshópana til að verja þá fyrir þessum skaðlegu hlutum. Upplýsingaóreiða kemur helst til tals þegar fjallað er um umdeild samfélagsleg málefni. Markmiðið er að dreifa áróðri eða hafa villandi áhrif á samfélagslega umræðu. Upplýsingaóreiða hefur áhrif á getu almennings til að afla sér réttra upplýsinga um stefnu og ákvarðanir stjórnvalda og annað sem varðar hagsmuni hans. Hún eitrar samfélagslega umræðu, eykur spennu á milli ólíkra þjóðfélagshópa og grefur undan kosningakerfum, sem haft getur alvarleg áhrif á þjóðaröryggi. Hæstv. forseti. Nærtækasta og sorglegasta dæmið er kannski af síðustu kosningum í Bandaríkjunum þar sem ýmsir hópar notfærðu sér bæði falskar fréttir og svo upplýsingaóreiðu til að etja hópum og fólki saman sem endaði með ósköpum í bandaríska þinghúsinu í Washington. Réttar upplýsingar og aðgengi að upplýsingum er algjör grundvöllur fyrir lýðræði. Þetta er raunverulegt vandamál sem við þurfum að taka mjög fast á hér á landi sem og annars staðar og í norrænni samvinnu. Í ljósi skaðlegra áhrifa upplýsingaóreiðu á lýðræði og upplýsingarétt almennings hafa nágrannaríki okkar mörg hver tekið þessi mál til gagngerrar skoðunar undanfarin ár. Fyrir kosningar til Evrópuþingsins árið 2019 hvatti framkvæmdastjórn Evrópusambandsins til aðgerða í aðildarríkjunum og kynnti verkáætlun til að minnka áhrif upplýsingaóreiðu í álfunni og vernda grundvallargildi lýðræðisins. Settar voru reglur til að draga úr upplýsingaóreiðu sem stærstu samfélagsmiðlar, auglýsendur og samtök auglýsenda skuldbundu sig til að fylgja. Þá er starfandi starfshópurinn East StratCom Task Force sem hefur metið og kortlagt upplýsingaóreiðu frá Rússlandi í aðildarríkjum ESB. Einnig má nefna að í Svíþjóð hefur ríkisstjórnin lagt til að unnin verði hvítbók þar sem skoðað verði hvort koma eigi á fót nýrri stofnun sem ætlað yrði að auka mótstöðuafl þjóðarinnar gegn utanaðkomandi vá. Stofnuninni yrði m.a. ætlað að kortleggja upplýsingaóreiðu í aðdraganda kosninga í Svíþjóð. Ein árangursríkasta leiðin til að bregðast við upplýsingaóreiðu er að efla vitund, fræðslu og þjálfun almennings á sviði miðla- og upplýsingalæsis. Íslensk stjórnvöld hafa aftur á móti enn ekki mótað heildstæða stefnu sem nær til allra aldurshópa. Þörf er á vitundarvakningu og aukinni fræðslu í þessum málaflokki. Samkvæmt lögum um fjölmiðla er fjölmiðlanefnd ætlað að stuðla að fjölmiðlalæsi. Í því samhengi er jákvætt að í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011 (EES-innleiðing), sem var í samráðsgátt stjórnvalda, er gert ráð fyrir auknu hlutverki fjölmiðlanefndar hvað þetta varðar. Hæstv. forseti. Íslendingar fóru með formennsku í Norðurlandaráði árið 2020 og höfðu í formennskuáætlun sinni beitt sér fyrir umræðu um dreifingu falskra og villandi upplýsinga með það að markmiði að auka meðvitund og þekkingu almennings. Ljóst er að mun minna er vitað um hversu mikil upplýsingaóreiða er hérlendis en víða erlendis þar sem dreifingin hefur verið kortlögð í mun meira mæli. Nauðsynlegt er að stemma stigu við þessu og kortleggja dreifinguna hér á landi. Í því samhengi er rétt að líta til þeirrar aðferðafræði sem best hefur reynst erlendis. Skilgreina þarf ábyrgðarsvið stofnana hérlendis og hvaða aðili skuli sjá um samþættingu verkefna á þessu sviði. Þá þarf að gera úttekt á gildandi lagaumhverfi hérlendis á þessu sviði og skilgreina hvaða lagabreytinga er þörf svo að stofnanir geti sinnt því hlutverki sem þeim er ætlað. Æskilegt er að í starfshópi til að móta stefnu um viðbrögð við upplýsingaóreiðu séu fulltrúar helstu stofnana sem koma að samskiptum og öryggismálum auk ráðuneyta og annarra stofnana sem málið varðar. Helstu svið sem tengjast aðgerðum til að sporna gegn neikvæðum áhrifum upplýsingaóreiðu eru: 1. Miðla- og upplýsingalæsi. 2. Aðgerðir til að sporna gegn hatursorðræðu. 3. Fræðsla fyrir fjölmiðlafólk og upplýsingafulltrúa stofnana. 4. Skyldur fjölmiðla og samfélagsmiðla í aðdraganda kosninga, þar með talið hvað varðar auglýsingar, birtingu niðurstaðna skoðanakannana o.fl. 5. Gerð viðbragðsáætlana fyrir stofnanir ríkis og sveitarfélaga vegna skipulagðrar starfsemi og/eða skipulagðra upplýsingaherferða með röngum upplýsingum. 6. Þjálfun og endurmenntun opinberra starfsmanna um upplýsingaóreiðu. 7. Lagabreytingar, samanber Þýskaland, Frakkland o.fl., um ýmis atriði sem snerta undirróðursstarfsemi og nafnlausan áróður. 8. Kerfisbundnar rannsóknir á dreifingu falsfrétta og upplýsingaóreiðu að erlendri fyrirmynd. 9. Samstarf við nágrannaríki um tæknilausnir til að finna og uppræta upplýsingaröskun á netinu, m.a. efni sem framleitt er og hlaðið upp með notkun gervigreindar. Að þessari þingsályktunartillögu stendur meiri hluti Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, sem er sú sem hér stendur, Inga Sæland, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Oddný G. Harðardóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Vilhjálmur Árnason.
Herra forseti. Þó að ég ætli ekki að fara út í langar umræður um þetta mál á þessu stigi þá held ég að það sé engu að síður ástæða til þess að slá einn varnagla þegar hugmyndir af þessu tagi koma fram. Hér er verið að lýsa vandamáli sem er raunverulegt. Það er raunverulegt vandamál að mikið af falsfréttum er í umræðu og ýmsir aðilar, jafnvel erlend ríki, liggi undir grun um að reyna að hafa áhrif á opinbera umræðu og stjórnmálaástand í öðrum löndum með skipulögðum hætti, með því að dreifa röngum upplýsingum með skipulögðum hætti. Þannig að ég dreg ekki úr því að tillöguflytjendur eru á réttu róli varðandi það að hér er um að ræða vandamál sem er til staðar. Ég verð hins vegar slá þann varnagla þegar hugmyndir af þessu tagi koma fram að ríkisrekin viðleitni til þess að tryggja að sjónarmið og upplýsingar sem fram koma á opinberum vettvangi séu réttar, er varasöm. Það er varasamt að ríkið setji sig í þau spor að það geti sorterað út hvað séu réttar upplýsingar og hvað rangar, og ef ekki er farið gætilega í sambandi við mál af þessu tagi geta menn farið að nálgast ritskoðun mjög hratt, það er hin hliðin á peningnum. Það er vandamál þarna en það verður að stíga mjög varlega til jarðar þannig að við förum ekki út í ritskoðun. Margt af því sem sagt er og haldið er fram í opinberri umræðu má deila um. Það má deila um hvað sé rétt í því og hvað rangt. Ég verð að játa að ég fæ alltaf kaldan hroll þegar ég heyri hugmyndir um að ríkisvaldið ætli að setja sig í dómarasæti gagnvart því hvaða upplýsingar og hvaða skoðanir mega koma fram, hvaða skoðanir og upplýsingar séu réttar og hverjar rangar. Án þess að ég vilji gera lítið úr viðleitni tillöguflytjenda til að takast á við vandamál sem er raunverulegt þá segi ég að þegar þingið fjallar um þetta þarf að horfa mjög vandlega á þetta út frá tjáningarfrelsis- og málfrelsisjónarmiðum. Ef velja á milli þess að láta málfrelsið og tjáningarfrelsið ráða og taka sénsinn á því að fram komi rangar upplýsingar og að verið sé að dreifa falsfréttum vil ég frekar taka sénsinn á því að falsfréttum sé dreift og að rangar upplýsingar komi fram en að fara í ritskoðunina.
Virðulegur forseti. Ég get tekið undir það með þingmanninum að það er mjög fín lína þegar við erum að ræða þessa hluti. Ég er sammála því að við megum ekki skerða tjáningarfrelsið og fara í harða ritskoðun nema brýna nauðsyn beri til og þá kannski helst, eins og ég nefndi hér áðan, ef t.d. um þjóðaröryggismál er að ræða. Tökum dæmi sem ég nefndi í ræðunni áðan, nýafstaðnar kosningar í Bandaríkjunum, þar sem samfélagsmiðlum þótti ástæða til að loka á þáverandi forseta Bandaríkjanna vegna þess að hann var talinn ógna lýðræðinu og ógna mögulega þjóðaröryggi með röngum upplýsingum. Þetta getur verið raunveruleg hætta og þá erum við alltaf með tjáningarfrelsi eins annars vegar og svo almannahagsmuni og þjóðaröryggi hins vegar undir. Þetta er vissulega flókið, ef þetta væri ekki svona flókið værum við náttúrlega löngu búin að setja lög og reglur og ramma þetta almennilega inn. Mig langaði til að spyrja þingmanninn, þar sem ég er í andsvari við hann, hvort við séum ekki sammála samt um þá áherslu sem við þurfum fyrst og fremst að leggja á fræðsluna, þ.e. á upplýsingalæsi almennings - ég nefndi það í ræðu minni áðan og það kemur fram í greinargerð að upplýsingalæsi eldri hópa er oft verra en barna og ungmenna - hvort við séum ekki sammála um að fókus stjórnvalda ætti númer eitt að vera á að efla upplýsingalæsi fólks þannig að það áttaði sig sjálft á því þegar verið er að halda fram röngum upplýsingum og hefði þá alla vega kannski þekkingu til að leita aðeins og ganga úr skugga um hvaðan upplýsingarnar eru upprunnar og hvort eitthvert vit er í þeim.
Herra forseti. Jú, ég get tekið undir það að lykilatriði til að stuðla að skynsamlegri, yfirvegaðri og upplýstri umræðu hlýtur auðvitað að vera það að ýta undir gagnrýna hugsun, ýta undir það að fólk átti sig á því hvar réttra upplýsinga er að leita, hvort búið er að eiga við þær með einhverjum hætti og þess háttar, þannig að fólk geti sjálft tekið afstöðu til þess hvort það tekur mark á einhverju sem það sér á samfélagsmiðlum eða annars staðar á netinu. Ég geri mér grein fyrir því og er sammála því að þarna getur verið um vandamál að ræða en það að opinberir aðilar, opinber nefnd, opinber stofnun eða einhver ætli sér að fara að sortera hvað séu réttar upplýsingar, leyfilegar upplýsingar og upplýsingar sem megi ekki koma fyrir augu almennings finnst mér mjög ógeðfelld tilhugsun og myndi alltaf taka afstöðu gegn slíkum tillögum.
Virðulegi forseti. Já, það er vandmeðfarið hversu langt ríkisvaldið eigi að ganga í að vega og meta upplýsingar. En við erum ekki bara með lýðræði undir. Ég veit að hv. þingmaður þekkir vel að við höfum mikið verið að tala um netöryggismál og fjölþátta ógnir og við vitum það að dreifing falskra frétta og upplýsingaóreiða er aðferð sem er notuð markvisst. Sum ríki, já ég get sagt það hér, eins og Rússland, eru þekkt fyrir að vera mjög þróuð á því sviði. Þetta er markvisst og útpælt og getur haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir það sem við treystum á, þ.e. lýðræðisleg samfélög eru grundvölluð á ákveðnu trausti. Ef traustið fer er ég ansi hrædd um að lýðræðinu standi raunverulega ógn af því, ef við getum ekki treyst því að það sé satt og rétt sem okkur er sagt. Eins og ég nefndi hér áðan hafa okkar helstu bandamenn og nágrannar verið að setja ákveðinn ramma utan um þessa hluti á ýmsum sviðum, lög og reglur. Er þingmaðurinn ekki samt sammála því, þó með þeim fyrirvörum sem hann hefur nú þegar nefnt, að við ættum að fara í þessa vinnu og skoða mjög vandlega, auðvitað með gagnrýnum hætti, hvað bandamenn okkar hafa verið að gera og hvort ekki sé ástæða til að feta alla vega að einhverju leyti í þeirra spor út frá þeim kringumstæðum sem við búum við hér á Íslandi?
Herra forseti. Ég ætla ekki að svara þessu með jái eða nei-i. Við eigum auðvitað að kynna okkur hvað er að gerast í löndunum í kringum okkur en fyrir fram ætla ég ekki að taka undir eða andmæla neinni tillögu sem þar kemur fram. Ég held einfaldlega að við verðum að takast á við upplýsingaóreiðu og falsfréttir með öðrum hætti en að takmarka málfrelsið. Jafnvel þó að einhver segi einhverja agalega hluti, agalega vitleysu, á opinberum vettvangi þá vil ég ekki banna viðkomandi að segja það. Ég vil hins vegar að það sé þá einhver sem svarar því með rökum, kemur hinu rétta á framfæri. Allar skerðingar á tjáningarfrelsi og allar skerðingar á mannréttindum yfir höfuð, þegar um þær er að ræða í löndunum í kringum okkur, byggja á því að verið sé að tryggja réttar upplýsingar. Stjórnvöld, hvort sem var í Sovétríkjunum, Kína eða Tyrklandi, undir núverandi forystu Erdogans, takmarka opinbera umræðu, takmarka málfrelsi á þeirri forsendu að þau séu að reyna að stoppa rangar upplýsingar, forða því að hægt sé að rugla í fólki með falsfréttum. Erdogan lokaði fyrir internetið um tíma til að stoppa rangar upplýsingar. Í kosningum í Úganda fyrir fáeinum vikum var internetinu lokað í nokkra daga fyrir kosningar af því að þáverandi stjórnvöld töldu að stjórnarandstaðan væri að nota internetið og samfélagsmiðla til að koma á framfæri röngum upplýsingum. Við erum á alveg svakalega hálum ís ef við tölum um einhverjar aðgerðir sem takmarka málfrelsi að þessu leyti. En það er ágætt að átta sig á vandamálinu. Það er ágætt að kynna sér umræðuna eins og hún á sér stað í löndunum í kringum okkur og hvernig aðrir bregðast við. En ég held að leiðin til að bregðast við röngum upplýsingum sé fyrst og fremst sú að koma réttum upplýsingum á framfæri, takast á með rökum, takast á með upplýsingum en ekki með bönnum.
Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um framfylgd ályktana Vestnorræna ráðsins árið 2020 frá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Það er ekki allt sem sýnist, eins og síðar mun koma í ljós. Tillagan hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að vinna að framkvæmd þriggja ályktana Vestnorræna ráðsins sem samþykktar voru á ársfundi ráðsins 6. nóvember 2020, um aukið samstarf vestnorrænna samstarfsráðherra Norðurlandanna (nr. 1/2020), aukið samstarf vestnorrænna ráðherra sem fara með málefni norðurslóða (nr. 2/2020) og um stuðning við aukaaðild Færeyinga og Grænlendinga að Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (nr. 3/2020).“ Í greinargerð með tillögunni segir á þessa leið: Á ársfundi Vestnorræna ráðsins árið 2020, sem haldinn var 6. nóvember með fjarfundarbúnaði, voru samþykktar þrjár ályktanir. Sú fyrsta fjallar um aukið samstarf milli samstarfsráðherra Norðurlanda á Íslandi, Grænlandi og í Færeyjum. Árið 2002 var gerður samstarfssamningur milli Vestnorræna ráðsins annars vegar og ríkisstjórnar Íslands og landsstjórna Færeyja og Grænlands hins vegar. Sá samningur kveður á um árlegan samráðsfund vestnorrænna samstarfsráðherra með forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins og árlega skýrslu ráðherranna til ráðsins um framfylgd ályktana þess. Þó hefur þótt skorta á innbyrðis samráð samstarfsráðherranna um ályktanir Vestnorræna ráðsins og framfylgd þeirra. Í ályktun nr. 1/2020 kallar Vestnorræna ráðið eftir því að samstarfsráðherrar Norðurlanda á Íslandi, Grænlandi og í Færeyjum geri með sér samstarfssamning sem kveði á um árlegan samráðsfund. Á þeim fundi verði rædd framfylgd ályktana ráðsins og unnið að auknu samstarfi Íslands, Færeyja og Grænlands. Þannig verði stuðlað að aukinni samhæfingu milli ráðherra og ríkisstjórna, auknu upplýsingaflæði, þegar kemur að vestnorrænum hagsmunamálum. Í ályktun Vestnorræna ráðsins nr. 2/2020 er kallað eftir formlegu vestnorrænu samstarfi um norðurslóðamál. Loftslagsbreytingar hafa haft gríðarleg áhrif á norðurslóðum og hefur bráðnun íss við norðurheimskautið áhrif á auðlindanýtingu og siglingaleiðir. Þessar breytingar valda spennu milli landa á norðurslóðum og víðar og nauðsynlegt er að styrkja alþjóðlega samvinnu til að tryggja stöðugleika á svæðinu og stuðla að sjálfbærum lausnum varðandi þær áskoranir sem við blasa. Með það í huga er hvatt til þess að ráðherrar Íslands, Grænlands og Færeyja sem sinna norðurslóðamálum fundi árlega um framgang vestnorrænna hagsmuna á norðurslóðum. Einnig er mælst til þess að ráðherrarnir láti Vestnorræna ráðinu í té sameiginlega skýrslu um stefnu vestnorrænu ríkisstjórnanna í norðurslóðamálum og gagnvart Norðurskautsráði. Í ályktun Vestnorræna ráðsins nr. 3/2020 eru ríkisstjórn Íslands og landsstjórnir Færeyja og Grænlands hvattar til að styðja við mögulega aukaaðild Grænlendinga og Færeyinga að Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, WHO. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin er undirstofnun Sameinuðu þjóðanna sem hefur það að meginmarkmiði að stuðla að heilbrigði. Stofnunin veitir aðildarríkjunum stuðning og tæknilega aðstoð byggða á vísindum og rannsóknum, setur staðla og aðstoðar við innleiðingu þeirra. Stofnunin hefur yfir að ráða miklu fjármagni til rannsókna á heilbrigði og víðtæku neti rannsakenda sem miðla nýrri þekkingu og aðferðum til að takast á við ýmsar áskoranir eins og við þekkjum nú á tímum Covid-faraldursins. Sem stendur starfa landsstjórnir Grænlands og Færeyja með Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni gegnum danska heilbrigðisráðuneytið og er þeim boðið að taka þátt í aðalfundum stofnunarinnar. Sjálfstjórnarlöndin Grænland og Færeyjar standa þó frammi fyrir öðrum áskorunum þegar kemur að heilbrigðismálum en Danmörk og geta haft aðra rannsóknarhagsmuni. Lönd sem ekki hafa fullt sjálfstæði og stjórn á utanríkismálum geta fengið aukaaðild að stofnuninni. Umsókn um aukaaðild þarf að berast frá ríkinu sem löndin tilheyra. Síðustu ár hafa Færeyingar lýst yfir vilja sínum til þess að fá aukaaðild að Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og hafa dönsk stjórnvöld brugðist jákvætt við því. Herra forseti. Ég hef nú í stuttu máli gert grein fyrir þingsályktunartillögu Vestnorræna ráðsins og það er að þessu sinni gert með þeim hætti að fléttað er saman þremur tillögum í eina tillögu til þingsins og hér er því um kostaboð að ræða, það eru þrjár fyrir eina. Að þessari tillögu stendur Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins sem samanstendur auk þess sem hér stendur og þylur hv. þingmenn Þórunn Egilsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson og Lilja Rafney Magnúsdóttir. Herra forseti. Ég mun nú ljúka máli mínu um leið og ég sem formaður Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins og síðasti ræðumaður hér í ræðustól Alþingis fyrir páskahlé óska þingmönnum, starfsfólki og öllum landsmönnum heilla á þeim krefjandi tímum sem við nú lifum og óska friðsælla daga í dymbilviku og um páska.