Forseti lítur svo á að samkomulag um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir. Þó er vonast til þess að ekki þurfi á því að halda, að þingfundur þurfi ekki að standa langt fram eftir kvöldi í kvöld, í ljósi þess að fundur stóð fram undir miðnætti í gær og aftur má búast við löngum fundi á morgun. En fyrir öryggis sakir er þetta gert í þágu þinglokanna.
Herra forseti. Við ræðum hér nefndarálit um frumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna og frumvarp til laga um stjórnsýslu jafnréttismála. Nefndin fjallaði sameiginlega um þessi mál og fékk talsvert marga gesti á sinn fund. Ég ætla að rekja í stórum dráttum hver niðurstaðan varð í þessu, því að við stígum hér auðvitað gríðarlega mikilvægt skref með frumvarpi til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Hér er verið að setja ný heildarlög og falla þá úr gildi gömlu lögin um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Almenn ánægja var meðal umsagnaraðila með þessi frumvörp, til að mynda að í frumvarpi til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna er gildissvið laganna útvíkkað þannig að þau taki til fólks með hlutlausa kynskráningu og nýmæli er að kveðið er á um fjölþætta mismunun, sem og að í frumvarpi til laga um stjórnsýslu jafnréttismála er kveðið á um breiðara gildissvið. Við fórum sérstaklega yfir nokkur atriði, m.a. hugtakanotkun. Fram kom ábending um ósamræmi í hugtakanotkun sem sveitarfélög töldu sig falla illa að, en meiri hlutinn vill benda á að hugtökin sem þar um ræðir hafa verið í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og komin ákveðin reynsla á túlkun þeirra, t.d. í úrskurðum kærunefndar jafnréttismála. Í sjálfu sér hefur ekki verið hægt að finna það út að raunverulegur ágreiningur hafi verið um þau hugtök að því undanskildu þegar lög um jafnlaunavottun öðluðust gildi og nokkur sveitarfélög töldu sig ekki falla undir þau. Nú hafa hins vegar verið tekin af öll tvímæli um það og það áréttað hverjir falla þar undir og þar á meðal eru sveitarfélög. Þess vegna telur meiri hlutinn að umrædd hugtök falli þarna undir. Einnig var bent á mikilvægi þess að fjárhagur Jafnréttisstofu yrði tryggður og rætt hvort hún þyrfti fleiri stöðugildi en hér eru undir, en gert er ráð fyrir einu stöðugildi til viðbótar þar sem verkefni verða aukin. En það er líka gert ráð fyrir því, og því er hér haldið til haga, að eitt stöðugildi til viðbótar verði auglýst hjá Jafnréttisstofu vegna skipulagsbreytinga á þeim málum og hvernig þeim er fyrir komið. Við verðum bara að taka það upp ef raunin verður önnur hvað það varðar. Þá var talsvert rætt um jafnlaunavottun og fram kom að hún hefði reynst snúin og umfangsmikil fyrir sveitarfélög og heimsfaraldur hefði auðvitað sett strik í reikninginn þar eins og víða annars staðar. Skyldurnar sem væru lagðar á minnstu sveitarfélögin voru taldar heldur miklar, sérstaklega varðandi tímafresti til þess að öðlast þá vottun, og þau óskuðu eftir því að þeim yrði sýndur skilningur og stuðningur til að ljúka jafnlaunavottun og að ekki yrði gripið til þvingunarúrræða gagnvart þeim. Við áréttum það í meiri hlutanum að meðalhófs verði gætt í þeim efnum og m.a. verði tekið tillit til áhrifa faraldursins. Jafnlaunastaðfesting var rædd dálítið þar sem fyrirtæki sem eru með 25–49 starfsmenn að jafnaði á ársgrundvelli geta fengið svokallaða jafnlaunastaðfestingu. Einhverjir vildu að það ætti að ná yfir fyrirtæki með allt að 99 starfsmenn að jafnaði en við töldum ekki ástæðu til að breyta því þar sem þetta eru vægari úrræði en jafnlaunavottun og ekki ástæða til að fleiri falli þar undir. Þá komu fram athugasemdir um að staðfestingin væri ekki samanburðarhæf við jafnlaunavottun. Þar var áréttað að ekki væri gerð krafa um að Jafnréttisstofa þekkti sérstaklega til jafnlaunastaðalsins en ætti samt að veita staðfestingu um að kröfur hans væru uppfylltar. Töldu umsagnaraðilar að þannig drægi jafnlaunastaðfesting verulega úr gildi vottunar og hlutverki vottunaraðila og faggildingar. Meiri hlutinn telur mikilvægt að fámennari fyrirtæki geti öðlast jafnlaunastaðfestingu þar sem þau hafa ekki sömu innviði og burði og stærri fyrirtæki til að setja upp gæðastjórnunarkerfi samkvæmt ýtrustu kröfum jafnlaunastaðalsins sem þarf til að standast tæknilega vottun hjá faggiltum vottunaraðilum. Í sjálfu sér er ekki verið að gera minni kröfu til jafnlaunareglunnar sjálfrar heldur einungis að gefa minni fyrirtækjum og stofnunum val um þessa leið. Reynslan hefur leitt í ljós að hægt er að ná markmiðum laganna um launajafnrétti og að sýna sé fram á að ekki sé um kynbundinn launamun að ræða með báðum aðferðum. Síðan var rætt, og það tók kannski mest pláss í umræðunni hjá okkur, um aðferðafræði og matsgrundvöll kærunefndar jafnréttismála og fleira því tengt. Ég ætla að fara yfir það eins og það kemur fyrir í álitinu af því að ég tel mikilvægt að það komi hér fram. Í 19. gr. frumvarpsins er fjallað um mismunun í starfi og við ráðningar á grundvelli kyns. Í 4. og 5. mgr. greinarinnar er sett fram annars vegar sönnunarregla og hins vegar matsregla og þær eru efnislega samhljóða 4. og 5. mgr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Fyrir nefndinni var nokkuð rætt um tilmæli umboðsmanns Alþingis vegna annmarka á aðferðafræði og matsgrundvelli kærunefndar jafnréttismála og að ekki yrði annað séð en kærunefndin viðhefði að mestu áfram sömu aðferðir og mat sem gagnrýni og tilmæli setts umboðsmanns hefðu beinst að í áliti frá 2013 í máli nr. 6395/2011. Í álitinu var það niðurstaða umboðsmanns að mat og aðferðir kærunefndar jafnréttismála hefðu ekki verið í samræmi við lögbundið hlutverk nefndarinnar samkvæmt lögum nr. 10/2008. Í því samhengi var bent á að sjónarmið umboðsmanns Alþingis hefði að vissu marki komið til kasta Hæstaréttar og rétturinn hefði talið aðferðafræði kærunefndarinnar lögmæta og að nefndin hefði ekki farið út fyrir valdsvið sitt eða verksvið, samanber dóm réttarins frá 15. janúar 2015 í máli nr. 364/2014. Í athugasemdum við 19. gr. eru helstu sjónarmiðin rakin, m.a. um aðferðafræði og matsgrundvöll kærunefndar jafnréttismála, og vísar meiri hlutinn til þeirrar umfjöllunar. Í því samhengi tekur meiri hlutinn fram að þeirri umfjöllun í greinargerð sem ætlað er að rekja mismunandi sjónarmið í þessum efnum er ekki ætlað að hafa áhrif á efnislega túlkun ákvæðisins eða draga úr réttarvernd, enda verður ekki séð að með frumvarpinu sé gert ráð fyrir að breyta reglum gildandi réttar um bann við mismunun á grundvelli kyns við ráðningu í störf. Meiri hlutinn telur því að við túlkun ákvæðisins skuli litið til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar um aðferðafræði eða matsgrundvöll nefndarinnar. Þannig kunni það að vera óhjákvæmilegt fyrir kærunefndinni að líta ekki einvörðungu til krafna um hæfni heldur einnig til annarra atriða sem veitingarvaldshafi kveðst hafa byggt ákvörðun sína á, og taka þannig afstöðu til þess hvort þær kröfur og þau atriði svo og beiting þeirra hafi verið málefnaleg. Samkvæmt dóminum nægir því að taka afstöðu til þess hvort sjónarmiðin hafi verið málefnaleg en ekki bersýnilega ómálefnaleg. Virðulegi forseti. Í nefndinni var líka rætt um framkvæmdaáætlun í kynjajafnréttismálum og athugasemdir voru gerðar um að gildissvið framkvæmdaáætlunarinnar hefði verið túlkað þröngt. Æskilegt væri að framkvæmdaraðilar utan Stjórnarráðsins, t.d. sveitarfélög og félagasamtök og aðilar vinnumarkaðarins, gætu líka fengið stuðning í gegnum þessa áætlun til verkefna sem þjóna áherslum sem hafa orðið til að höfðu samráði við þá. Við áréttum að framkvæmdaáætlanir lýsa aðgerðum einstakra ráðuneyta og eftir atvikum undirstofnana í samstarfi við ráðuneyti. Í sumum tilfellum geta sveitarfélögin eða Samband íslenskra sveitarfélaga verið samstarfsaðili ráðuneyta en gildissvið þessara tilteknu framkvæmdaáætlana taka eingöngu til ráðuneyta. Þá komu fram ábendingar um að kannski ættu jafnréttisfulltrúar að vera í fullu starfi í öllum ráðuneytum en við teljum ekki þörf á því þar sem jafnréttismálin hafa verið efld töluvert í forsætisráðuneytinu. Við leggjum frekar áherslu á að mikilvægt sé að miðla þeirri reynslu til jafnréttisfulltrúa hvers ráðuneytis sem verður væntanlega til þess að efla stöðu jafnréttismála í ráðuneytunum, þó svo að þar sé ekki um fullt stöðugildi að ræða. Í 28. gr. er kveðið á um þátttöku í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum hins opinbera. Gerðar voru athugasemdir við þá umfjöllun í greinargerð að ákvæðið gæti tæpast tekið fullum fetum til fólks með hlutlausa skráningu kyns enda ólíklegt að sá hópur verði ýkja stór, eins og þar stendur. Þá fari það gegn megintilgangi laga um kynrænt sjálfræði að í stað orðsins „kynjanna“ komi „kvenna og karla“. Meiri hlutinn bendir þó á að í einhverjum ákvæðum er nauðsynlegt að nefna karlkyn og kvenkyn þar sem enn er til staðar valdaójafnvægi þar á milli og sá fjöldi sem um ræðir þar af kyni kvenna og karla sé svipaður að stærð og miðar að því að jafna þátttökumöguleika og áhrif þessara tveggja hópa í samfélaginu. Meiri hlutinn telur að ákvæði frumvarpsins tryggi samt sem áður réttindi allra kynja þar sem 28. gr. frumvarpsins standi ekki í vegi fyrir því að fólk með hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá verði tilnefnt eða skipað í nefndir, ráð og stjórnir. Einnig kom fram að gæta þyrfti að samspili 28. gr. frumvarpsins við 44. og 45. gr. sveitarstjórnarlaga. Við beinum því til forsætisráðuneytisins, í samráði við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti, að skoða það og hvort tilefni sé til einhverra breytinga. Í 30. gr. frumvarpsins er kveðið á um að þess skuli gætt að samþætta kynja- og jafnréttissjónarmið við alla stefnumótun og áætlanagerð á vegum ráðuneyta og opinberra stofnana sem starfa á málefnasviði þeirra sem og alla ákvarðanatöku innan ráðuneyta og stofnana eftir því sem við getur átt. Hér kom ábending um að það ætti líka að eiga við um úthlutun fjármagns. Við teljum að þess skuli gætt líka og það megi leiða af markmiðsákvæði 1. gr. frumvarpsins. Hvað varðar jafnlaunastaðfestinguna er í frumvarpinu ákvæði til bráðabirgða II varðandi tímafresti, sem ég kom aðeins inn á áðan. Í kringum 500 fyrirtæki og stofnanir hafa val um að öðlast annaðhvort jafnlaunavottun eða jafnlaunastaðfestingu og í þessu ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir að fyrirtæki og stofnanir hafi frest til ársloka 2022. Nefndinni var bent á að það yrði þá kannski til þess að fyrirtæki og stofnanir kysu jafnlaunastaðfestinguna fremur en jafnlaunavottun sökum kostnaðar og umfangs og að mikill þungi yrði í umsóknum um jafnlaunastaðfestingu síðustu mánuði ársins 2022. Fram komu sjónarmið um hvort skipta ætti þessum fresti og jafnvel framlengja. Við í meiri hlutanum teljum að halda eigi sama tímafresti þar sem hann hafi nú þegar verið lengdur um eitt ár með reglugerð. Fram kom frá Alþýðusambandinu og BSRB að ganga hefði mátt lengra í launagagnsæi. Fjallað er um það í ákvæði til bráðabirgða III að skipa starfshóp til að fjalla sérstaklega um launagagnsæi og leggja fram mögulegar tillögur til breytinga á lögum sem fyrirbyggja að launamun sé viðhaldið með launaleynd á vinnustöðum. Fyrir liggur að aðilar eru ekki einhuga um hvaða leið sé best og æskilegust til að ná því fram og meiri hlutinn telur því æskilegt að starfshópi verði falið að fara nánar yfir það og leggja fram mögulegar tillögur í þeim efnum, hvort sem það er til að skýra jafnlaunavottunina enn frekar eða hvort tilefni er til að koma með aðrar tillögur. Fram kom við meðferð málsins að umfjöllun í greinargerð um fjölda kynja ýtti undir kynjatvíhyggju og gera þyrfti ráð fyrir fjölbreytileika kyns í stað þess að vísa einungis til „hlutlausrar kynskráningar“ þar sem ekki er um að ræða kyn heldur þriðju kynskráninguna sem heimil er samkvæmt lögum um kynrænt sjálfræði. Betur færi á að nota orðalagið „hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá“. Undir það tökum við í meiri hlutanum að kynin eru sannarlega fleiri en tvö og við teljum að hér sé verið að vísa til allra kynja. Í ákvæðum frumvarpsins er vísað til hlutlausrar skráningar kyns í þjóðskrá þó að orðalagið hafi sannarlega verið annað í greinargerðinni. Hjá nefndinni kom líka fram sjónarmið um að lögfesta ætti hina svokölluðu forgangsreglu jafnréttislaga sem snýr að því að ef karl og kona eru jafn hæf í starf þá beri að ráða einstakling af því kyni sem hallar á. Reglan hafi nú þegar verið staðfest í dómaframkvæmd. Meiri hlutinn bendir á að óskráðu forgangsreglunni er einungis beitt ef aðilar eru metnir jafn hæfir og er beiting reglunnar frekar skýr í framkvæmd. Við teljum ekki ástæðu til að lögfesta hana, frekar þurfi að leggja áherslu á hvernig staðið sé að því að meta hæfi. Til áréttingar er reglurnar ekki að finna í jafnréttislöggjöf annarra Norðurlanda og ekki í þeim tilskipunum sem hafa verið innleiddar á sviði jafnréttismála. Þá um útvíkkun gildissviðs laga um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða í þeim lögum á ráðherra að leggja fram innan árs frá gildistöku laganna frumvarp á Alþingi þar sem kveðið verði á um að lögunum verði breytt þannig að þau gildi ekki eingöngu um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna heldur einnig óháð trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum eða kyntjáningu á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar, samanber lög um jafna meðferð á vinnumarkaði. Fyrir nefndinni var kallað eftir þeirri löggjöf en málaflokkurinn fluttist frá félagsmálaráðuneyti yfir til forsætisráðuneytisins og hér er í rauninni verið að styrkja grunnstoðirnar með því frumvarpi sem við fjöllum hér um. En það liggur fyrir og er verið að vinna í því að leggja fram frumvarp þar sem gildissviðið, sem hér var um rætt, verður útvíkkað. Einnig var rætt um að uppfylla alþjóðlega sáttmála og samninga, m.a. að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Við bendum á að árið 2019 voru birt á samráðsgátt stjórnvalda áform um frumvarp um sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun. Fram kemur í athugasemdum við málið þar að það hefði ekki verið lagt fram þar sem ekki var gert ráð fyrir stofnuninni í fjármálaáætlun en að áfram verði leitað leiða til að koma á fót sjálfstæðri innlendri mannréttindastofnun og næstu skref séu til umfjöllunar í stýrihópi Stjórnarráðsins um mannréttindi. Við hvetjum auðvitað til þess að þeirri vinnu verði haldið áfram. Virðulegi forseti. Við meðferð málsins var nefndinni bent á að það ósamræmi að eftirlitshlutverk Jafnréttisstofu næði til stofnana, fyrirtækja og félagasamtaka samkvæmt 5. gr. frumvarpsins, en skyldurnar næðu einnig til sveitarfélaga samkvæmt 13. gr. Enn fremur mætti upplýsingaöflun ekki vera íþyngjandi þannig að um tvíverknað yrði að ræða ef sambærilegar upplýsingar væru aðgengilegar hjá öðrum opinberum aðilum. 5. gr. frumvarpsins er að mestu leyti efnislega samhljóða 4.–6. mgr. 4. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og við teljum því ekki breytinga þörf á þessu ákvæði. Þá bendum við á að áréttað er í greinargerðinni að samkvæmt X. kafla stjórnsýslulaga er starfsfólki Jafnréttisstofu óheimilt að nota aðstöðu sína til að afla sér annarra upplýsinga eða gagna en nauðsynleg kunna að vera til að stofnunin geti sinnt lögboðnu hlutverki sínu. Það er að sjálfsögðu óheimilt að afhenda gögn öðrum en aðilum máls og kærunefnd jafnréttismála. Jafnréttisstofa fær hér heimild til álagningar dagsekta í nánar tilgreindum tilvikum. Einhverjir höfðu þá skoðun að tilefni væri til að hækka hámarksdagsekt í 80.000 kr. en meiri hlutinn telur að álagningin sé í samræmi við heimildir annarra stofnana, samanber t.d. reglugerð sem Lyfjastofnun ákveður, og því teljum við ekki þörf á breytingum. Þá var bent á mikilvægi þess að Jafnréttisstofa fengi heimild til að taka þjónustugjald. Meiri hlutinn tekur fram að vinna við upplýsingaöflun og eftirlit Jafnréttisstofu er hluti af daglegri starfsemi stofunnar eins og verið hefur hingað til og verkefnin eru fjármögnuð m.a. með fjárheimild í fjárlögum og í fjármálaáætlun. Svo er hér annað atriði sem var líka rætt dálítið vel og það var hvort kærunefndin gæti úrskurðað á grundvelli allra lagabálkanna í einu og hvort sérákvæði um fjölþætta mismunun þyrfti. Af því tilefni áréttar meiri hlutinn að í 8. gr. frumvarpsins kemur skýrt fram að kærunefnd jafnréttismála tekur til meðferðar kærur á grundvelli allra lagabálkanna þriggja og kveður upp skriflegan úrskurð um hvort ákvæði þeirra laga hafi verið brotin. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um að betur mætti skýra hvaða fyrirmælum kærunefnd jafnréttismála beitir og gæti beitt og við hvaða tækifæri. Í greinargerð frumvarpsins kemur ágætlega fram hvenær slíkt gæti átt við og hvenær ekki. Nefndin ræddi líka töluvert um það nýmæli að kærunefnd jafnréttismála skuli einnig stefnt ef gagnaðili vill ekki una úrskurði kærunefndarinnar sem er kæranda í hag, samanber 5. mgr. 8. gr. frumvarpsins. Fram komu sjónarmið um hvort slík skipan væri til þess fallin að fæla einstaklinga frá því að bera mál sín undir kærunefnd jafnréttismála eða leiddi jafnvel til aukins málafjölda hjá dómstólum. Í ljósi þessa nýmælis beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að fylgjast vel með þróun í þeim efnum og hvort ákvæðið skili tilætluðum markmiðum og bregðast við ef þess gerist þörf. Samkvæmt frumvarpinu þarf málsmeðferð að vera skrifleg. Á það var bent að ekki kynnu kannski allir íslensku eða Norðurlandamál og því velt upp hvort það þyrfti að vera í boði á fleiri tungumálum í ljósi laga um jafnréttismál. Þetta atriði er eitt af því sem líka er til skoðunar hjá ráðuneytinu. Í 5. mgr. 10. gr. er kveðið á um það nýmæli að hafi kærunefnd jafnréttismála til umfjöllunar mál er varðar ráðningu, setningu eða skipun í starf geti hún aflað frekari upplýsinga um málið frá þeim einstaklingi sem hlaut starfið, telji hún ástæðu til, í því skyni að upplýsa málið nægjanlega í samræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga. Af greinargerð má ráða að með ákvæðinu sé verið að bregðast við að hluta til þeim tilmælum sem koma fram í áliti setts umboðsmanns Alþingis frá árinu 2013, í því máli sem ég rakti hér áðan. Í því samhengi er bent á að hingað til hefur ekki tíðkast að sá sem starfið hlýtur verði aðili máls hjá kærunefnd jafnréttismála. Það stafar m.a. af því að kærunefndin hefur ekki vald til að hnekkja þeim ráðningum sem veitingarvaldshafi tekur ákvörðun um og þannig hafa niðurstöður nefndarinnar ekki áhrif á réttarstöðu þess sem starfið hlaut, samanber fyrrgreindan dóm Hæstaréttar Íslands. Meiri hlutinn telur þess vegna ekki rök hníga til þess að þeim sem er ráðinn í starf verði veitt aðild að slíkum málum en þó kann að vera nauðsynlegt í tilteknum málum að afla frekari upplýsinga um málið frá þeim sem hlaut starfið. Meiri hlutinn telur því ekki tilefni til að gera breytingar á þessu fyrirkomulagi og að með þessum hætti hafi verið komið til móts við fyrrgreint álit umboðsmanns. Einnig kom fram að samkvæmt 13. gr. eiga sveitarstjórnir að afloknum sveitarstjórnarkosningum að sjá til þess að gerð verði áætlun fyrir nýtt kjörtímabil um markmið og aðgerðir til að koma í veg fyrir mismunun. Fyrir nefndinni var gagnrýnt það fyrirkomulag að kveðið væri á um jafnréttisáætlanir sveitarfélaga í 15. máli en jafnréttisáætlanir fyrirtækja og stofnana í 14. máli. Í því samhengi bendir meiri hlutinn á að í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er þetta fyrirkomulag nú þegar til staðar og hvor áætlun í sínu ákvæðinu. Hins vegar hefur ákvæði um jafnréttisáætlanir sveitarfélaga tekið breytingum til að gera það skilvirkara. Það er síðan mál Jafnréttisstofu í framhaldinu hvort kröfum um jafnréttisáætlun sé fullnægt. Jafnréttisráð var dálítið áberandi í umsögnum. Í 24. gr. frumvarpsins er fjallað um skipan, hlutverk og verkefni ráðsins og lagðar til þær breytingar á skipan þess að fækka fulltrúum úr ellefu í sex. Auðvitað vildi enginn missa stól sinn en flestir voru samt á því að leggja niður Jafnréttisráð því það hefði kannski misst hlutverk sitt með árunum. Menn vildu þrátt fyrir það, ef ráðið yrði ekki lagt niður, ekki endilega gefa eftir sæti sitt. Við tökum undir það að Jafnréttisráð hafi kannski misst hlutverk sitt, eins og lagt var upp með það, í gegnum tíðina, m.a. með skipulagi um jafnréttisþing sem hefur færst til forsætisráðuneytisins. Þess vegna leggjum við til að ráðið verði lagt niður en þess í stað verði minnst einu sinni á ári kallaður saman samráðsvettvangur um jafnréttismál með fulltrúum frá aðilum vinnumarkaðarins, fræðasamfélaginu og samtökum sem vinna að kynjajafnrétti ásamt þeim aðilum sem óska eftir þátttöku. Þó að verið sé að fella niður Jafnréttisráð í núverandi mynd leggjum við til að heitið verði áfram notað þar sem það hefur unnið sér ákveðinn sess í samfélaginu. Hlutverk þessa samráðsvettvangs verði að vera ráðherra jafnréttismála til ráðgjafar við faglega stefnumótun í málum er tengjast jafnrétti kynjanna og skal ráðherra funda minnst einu sinni á ári með ráðinu. Við teljum að það sé vænlegra til árangurs að stofna til reglulegs samráðs með þessum hætti fremur en að halda óbreyttu ástandi. Virðulegi forseti. Einnig komu fram sjónarmið um að huga þyrfti að að samspili 13. gr. frumvarpsins við 4. gr. frumvarps til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, 14. máls, og því hlutverki sveitarfélaga að móta heildstæða stefnu í jafnréttismálum fyrir íbúa sína og því hlutverki sveitarfélaga sem vinnuveitenda að tryggja starfsfólki sínu ákveðin réttindi. Í ljósi þess leggur meiri hlutinn til að í jafnréttisáætlun sveitarfélaga skuli tekið fram hvernig starfsfólki verði tryggð þau réttindi sem kveðið er á um í frumvarpi til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna og leggur til breytingar þess efnis á 13. gr. frumvarpsins. Aðrar þær breytingar sem lagðar eru til eru aðallega til leiðréttingar og af tæknilegum toga og hafa ekki efnisleg áhrif á frumvarpið. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvörpin verði samþykkt með þeim breytingum sem gerðar eru tillögur um á sérstökum þingskjölum. Undir þetta rita hv. þingmenn Páll Magnússon, formaður allsherjar- og menntamálanefndar, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Birgir Ármannsson, með fyrirvara sem hann gerir væntanlega grein fyrir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Herra forseti. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, framsögumaður málsins, hefur gert ítarlega grein fyrir nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar í þessum tveimur málum sem hafa verið samhliða til umfjöllunar á okkar vettvangi. Ég skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara og ég vildi geta þess að sá fyrirvari lýtur ekki að samþykkt málsins eða þeim breytingartillögum sem fyrir liggja. En það eru ákveðin atriði sem ég vildi hins vegar gera fyrirvara við, alla vega þannig að ég flaggaði því að ég væri ekki alveg - ég segi ekki að ég sé ósáttur en ég er alla vega hugsi yfir ákveðnum atriðum í texta sem varða orðalag. Athugasemdir mínar varða því frekar orðalag en efnisatriði eða þær breytingartillögur sem legið hafa fyrir. Það sem ég staldraði kannski hvað mest við voru vangaveltur varðandi 19. gr. frumvarpsins, um jafna stöðu og jafnan rétt, þar sem verið er að fjalla um mismunun í starfi við ráðningar, þ.e. mismunun á grundvelli kyns. Niðurstaða frumvarpshöfunda og síðan nefndarinnar er sú að gera ekki tillögu um efnislegar breytingar á núgildandi ákvæðum hvað þetta varðar. Þau atriði sem eru tekin inn í þetta frumvarp eru því efnislega samhljóða núgildandi lögum. Eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir gat um er annars vegar um að ræða sönnunarreglu, þ.e. hver ber sönnunarbyrðina við tilteknar aðstæður, og hins vegar matsreglur sem fjalla um það hvernig meta beri hvort sá sem í raun og veru ræður í starf hafi gætt að sjónarmiðum um jafnrétti þegar ákvörðun var tekin. Það eru viðmiðanir sem kærunefnd á í raun að hafa til hliðsjónar þegar hún leggur mat á það hvort kæra á grundvelli mismununar í þessu sambandi á við rök að styðjast eða ekki. Ástæðan fyrir því að þetta hefur fengið nokkra athygli eru m.a. athugasemdir sem hafa komið oftar en einu sinni og oftar en tvisvar frá umboðsmanni Alþingis, fyrst frá settum umboðsmanni 2013, Róbert Spanó, ef ég man rétt, og síðan endurtekið. Síðast í sumar sendi umboðsmaður Alþingis, Tryggvi Gunnarsson, forsætisráðherra bréf af þessum sökum. Til að gera langa sögu stutta taldi umboðsmaður að kærunefnd jafnréttismála hefði farið út fyrir valdsvið sitt, ef svo má segja, í sambandi við mat á þeim þáttum sem hún þarf að skoða þegar verið er að meta hvort mismunun hafi verið fyrir hendi við ráðningar í störf. Í umfjöllun nefndarinnar var bent á að Hæstiréttur hefur fjallað, a.m.k. einu sinni, um niðurstöður matsnefndar með þessum hætti, í dómi frá janúar 2015, ef ég man rétt, þar sem tiltekið mál var til umfjöllunar. Af því vilja sumir draga víðtækar ályktanir um það að Hæstiréttur hafi almennt lýst yfir stuðningi eða sé almennt sammála eða sáttur við aðferðafræði kærunefndarinnar. Ég er ekki alveg viss um að hægt sé að draga svo almennar ályktanir af hæstaréttardómnum frá 2015. Hann segir vissulega að í því tiltekna máli sem þá var til umfjöllunar hafi aðferðafræði kærunefndarinnar staðist. En eins og ég segi er ég kannski ekki tilbúinn til að skrifa upp á það að af því megi draga þá ályktun að aðferðafræði kærunefndarinnar almennt hafi fengið blessun frá Hæstarétti. Allsherjar- og menntamálanefnd var í sjálfu sér kannski ekkert í færum um að kveða upp úr um þetta, þ.e. allsherjar- og menntamálanefnd er kannski ekki í stöðu til þess að leggja endilega endanlegt mat á þá lögfræðilegu deilu sem þarna er fyrir hendi og kom fram annars vegar í sjónarmiðum gesta frá kærunefnd jafnréttismála og hins vegar frá umboðsmanni Alþingis. Allsherjar- og menntamálanefnd fjallar vissulega um þetta í texta í nefndaráliti en gerir engar breytingartillögur við frumvarpið og frumvarpið felur í sér að efnisreglur núgildandi laga standa áfram. Við getum því dregið þá ályktun að sá lögfræðilegi ágreiningur sem hefur verið fyrir hendi, hvað varðar túlkun þessara ákvæða, verði það áfram. Ég sé ekki að meðferð málsins hér í þinginu muni leiða til lykta þann ágreining um túlkun sem er fyrir hendi og það verður auðvitað hlutverk Hæstaréttar að kveða upp úr um það í framtíðinni hvort svo sé, hvort reglurnar séu að þessu leyti skýrar eða ekki. En ég vildi bara draga það fram að við í allsherjar- og menntamálanefnd erum ekki að skera úr um í þessum málum og veljum þann kost að láta núgildandi reglur standa óbreyttar sem auðvitað þýðir að hafi ágreiningur verið fyrir hendi, sem mér sýnist vera, þá mun hann áfram verða fyrir hendi. Það er síðan hlutverk dómstóla að kveða upp úr um það hvernig beri að túlka þessi ákvæði. Þetta vildi ég nú segja, bara til að skýra fyrirvara minn. Það er annað atriði sem ég ætlaði að nefna. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir nefndi í ræðu sinni varðandi það þegar úrskurðir kærunefndar eru bornir undir dómstóla að þá eigi kærunefndin aðild að því máli. Þá þurfi veitingarvaldshafi, ef við getum orðað það svo, sem ekki er sáttur við niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála að stefna bæði kærandanum og kærunefndinni. Þetta er nýbreytni og á vissan hátt á skjön við venjulegar reglur um aðild að dómsmálum. Ég er ekki ósáttur við þessa niðurstöðu en tek undir það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sagði, að það er ástæða til þess að fylgjast með því hvernig þetta reynist í framkvæmd og eftir atvikum endurskoða ef tilefni er til. Það urðu auðvitað ákveðnar breytingar að þessu leyti þegar niðurstöður kærunefndar urðu bindandi úrskurðir með lagabreytingu 2008, ef ég man rétt. Fyrir þann tíma var aðeins um að ræða álit frá kærunefndinni. Þó að álitin hefðu auðvitað töluvert vægi voru þau ekki bindandi að lögum fyrir málsaðila. En breytingin sem átti sér stað 2008 fól í sér að niðurstöðurnar eru bindandi og hafa þannig réttaráhrif. Reynslan af því hefur að mínu mati verið bæði góð og slæm. Engu að síður stendur það eftir að þrátt fyrir að niðurstöðurnar séu bindandi þá geta aðilar borið ágreining sinn undir dómstóla í þessu frumvarpi. Og til að, bara svo að við tölum skýrt um þetta, kærandi standi ekki einn í dómsmálinu þá er kærunefndinni stefnt með vegna þess að auðvitað er líka verið að bera undir dómstóla hina lögfræðilegu niðurstöðu kærunefndarinnar. En í ljósi þess að þetta er óvenjulegt og með vissum hætti afbrigðilegt miðað við venjulegan rekstur dómsmála þá er ég sammála því að fylgst verði með framkvæmdinni, hvernig þetta reynist og hvort tilefni sé til að breyta. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti, en ítreka að þrátt fyrir að ég geri fyrirvara við orðalag í textanum þá felur það ekki í sér tillögur til breytinga eða athugasemdir við þær breytingartillögur sem fyrir liggja og eru byggðar á þessu nefndaráliti.
Virðulegi forseti. Mér finnst að leiðarstefið í allri nálgun og umfjöllun okkar um þetta mál sé einfaldlega heiti málsins sjálfs. Við erum annars vegar að tala um jafnan rétt, formið, og hins vegar jafna stöðu sem í mínum huga lýtur að niðurstöðunni. Þegar við nálgumst málið með þeim gleraugum og horfum á það hver staða karla og kvenna er í samfélaginu er niðurstaðan sú að við höfum ekki náð jafnri stöðu karla og kvenna. Þess vegna er lagasetning eins og þessi mikilvæg til að verja stöðu og sækja fram, gera betur að því er varðar kynjajafnrétti. Mér finnst almennt séð hafa tekist ágætlega til í þessu máli. Góð vinna fór fram í nefndinni. Við fengum marga góða gesti með innsýn í ólíkar hliðar og þætti jafnréttisbaráttunnar og yfirferðin var nokkuð yfirgripsmikil og góð. Staða Íslands hvað varðar jafnrétti kynjanna er góð og hún er góð samanborið við önnur ríki. En eins og ég nefndi strax í upphafi þá erum við einfaldlega ekki komin á þann stað að staða karla og kvenna sé hin sama í samfélaginu og þess vegna þurfum við að vera með löggjöf sem er til þess fallin að ná fram betri stöðu. Það voru nokkur atriði við yfirferð málsins og við frumvarpið sjálft sem sátu aðeins í mér. Í fyrsta lagi, og það er þungamiðjan í því, er umfjöllun um aðferðafræði og málsmeðferð innan kærunefndar jafnréttismála. Kærunefndin er ákveðið verkfæri sem við beitum til að skera úr um það hvort rétt sé að verki staðið í tilteknum málum en gefur auðvitað um leið línuna og tóninn um það hvernig við nálgumst þessi mál og hvaða kröfur við gerum í þeim almennt. Mér finnst mikilvægt að það kemur skýrt fram í nefndaráliti meiri hlutans að þrátt fyrir að ákveðnum sjónarmiðum hafi verið flaggað við meðferð þessa máls er löggjafinn alveg skýr um það að aðferðafræði kærunefndarinnar, sem byggir á lögum, verður ekki hnikað með þessu máli. Við erum að horfa fram á og við erum skýr um það í máli þessu að aðferðafræðin sé óbreytt og hún eigi að vera óbreytt varðandi það hvernig nefndin vinnur. Um tíma fannst mér textinn geta bent til þess að við værum að fara í aðra átt. Það hefði orðið til þess að ég hefði ekki getað stutt þetta mál. En með því að svo varð ekki, og við erum skýr um það að við ætlum að halda kúrsi, halda áfram, styð ég umfjöllun meiri hluta nefndarinnar þótt þetta hafi aðeins setið í mér í byrjun. Eftir að hafa hlustað á sérfræðinga forsætisráðuneytisins og eftir að hafa náð lendingu um það hvernig textinn í nefndaráliti okkar er hvað þetta varðar þá er ég sátt við niðurstöðuna. Annað atriði sem ég set spurningarmerki við, en er ekki jafn veigamikill þáttur og aðferðafræði kærunefndarinnar, er að kærunefndinni skuli stefnt með þegar dómsmál er höfðað. Það blasir við að þetta er til komið vegna ákveðins dómsmáls. Ég hef skilið orð hæstv. forsætisráðherra þannig að þetta sé beint viðbragð við því dómsmáli sem menntamálaráðherra rekur nú. Það sé gert til að milda með einhverjum hætti það högg sem einstaklingur stendur frammi fyrir þegar sjálft ríkið stefnir honum fyrir dóm fyrir það eitt að hafa leitað síns réttar. Ég get skilið það viðbragð hæstv. forsætisráðherra í þessu tiltekna samhengi og myndi jafnvel leyfa mér að ganga svo langt að ég skilji þau viðbrögð hennar sem allt að því andstöðu við þetta mál þó að ég sé auðvitað bara að geta mér til um það. Í þessu felast hins vegar ákveðin hættumerki líka því að með því að kærunefndinni sé stefnt samhliða einstaklingi verður kannski auðveldara fyrir pólitíkina, fyrir stjórnvöld, að grípa til þess ráðs eða fara í þá vegferð að ætla ekki lengur að una úrskurðum heldur að fara með slík mál fyrir dóm. Það var auðvitað ástæða fyrir því á sínum tíma að þessir úrskurðir voru gerðir bindandi. Með því er verið að gefa þau skilaboð að við viljum að þessir úrskurðir hafi ákveðið vægi. Vitaskuld er það þannig að úrskurð nefndar má alltaf fara með fyrir dómstóla. Það er ekki atriði sem við ræðum, hvort svo eigi að vera, en það er alltaf pólitísk afstaða hverju sinni hvort menn ætli að beita því verkfæri. Mér finnst það blasa við sjálfri að aðstöðumunurinn í slíku dómsmáli sé ævintýralegur og að upplifun þeirrar manneskju sem stendur frammi fyrir dómsmáli við ríkið sjálft, þar sem ríkið stefnir einstaklingi fyrir dóm, sé högg og það högg er ekkert mildara þó að annar aðili standa henni við hlið. En það er kannski auðveldara fyrir stjórnmálin að ætla að teikna þetta upp með þessum hætti. Svo ég rammi þetta inn þá held ég að í því máli sem er fyrir dómstólum í dag hefði það ekki gert upplifun þeirrar manneskju auðveldari eða léttari þótt kærunefndin stæði henni við hlið. En í ljósi aðstæðna get ég haft ákveðinn skilning á því að þetta hafi gerst á hinum pólitíska vettvangi. Ég sé sjálf ekki alveg tilganginn með því. Það er alltaf hægt að afla upplýsinga og gagna frá kærunefndinni, sé vilji til þess. Ég myndi fyrir mitt leyti styðja að þetta verði endurskoðað í bráð. Þetta er ekki alveg óþekkt verklag en þetta er hins vegar ekki almennur praxís og ég held að maður sjái það ef maður skoðar þetta t.d. í því samhengi að við stefnum ekki héraðsdómstól upp í Landsrétt þó að málum sé áfrýjað, þú tekur ekki dómarann með í leiðinni. Í ljósi aðstæðna skil ég hvað er verið að fara þó að mér finnist það vera óþarfi og ekki til þess fallið að bæta réttarstöðu eða upplifun þeirrar manneskju sem stendur frammi fyrir slíku. Í sjálfu sér finnst mér aukaatriði, t.d. hvað varðar það dómsmál sem rekið er í dag, hver niðurstaðan verður því að þetta er spurning um pólitík, að stjórnvöld uni úrskurði. Kærunefnd jafnréttismála er ekki óskeikul frekar en aðrar kærunefndir. Mér finnst lítill bragur á því að beita valdi sínu með þessum hætti. Varðandi kærunefndina sjálfa þá er í mínum huga mikilvægt að meiri hlutinn er skýr um það að við ætlum áfram að beita sömu aðferðafræði sem sést auðvitað á því að ákvæðið sjálft er óbreytt, þar er engin efnisbreyting. Í nefndarálitinu er hnykkt á þessu alveg sérstaklega og í því felast að mínu mati afar mikilvæg pólitísk skilaboð og vitaskuld lagaleg að svar löggjafans að þessu leyti er skýrt: Við ætlum að halda áfram. Hér er engin sérstök breyting á ferðinni enda er í mínum huga ekkert í dómapraxís sem gefur til kynna að það sé einhver kerfislæg villa í því hvernig þessi mál hafi verið afgreidd í gegnum tíðina. Aftur, svo það sé sagt, er kærunefnd jafnréttismála ekki óskeikul frekar en aðrar. En hafi gagnrýnin verið sú að nefndin hafi gegnumgangandi verið að taka sér eitthvert vald eða stíga lengra en hún hefur mátt lögum samkvæmt þá er ekkert í dómum sem bendir til þess að dómstólar taki undir það. Það var rætt um aðild þeirrar manneskju sem hlýtur starf í þessu samhengi. Þau sjónarmið hafa líka heyrst. Mér finnst það fullkominn óþarfi og í reynd verið að stefna þá manneskju inn í mál sem skiptir hana ekki máli. Mætti jafnvel líta þannig á að það geti bara verið þungbær reynsla að vera allt í einu dreginn inn í eitthvert dómsmál og einhverja málsmeðferð sem maður á ekki hlut að. Eftir að hafa hlustað á gesti og sérfræðinga sem komu fyrir nefndina við vinnslu málsins finnst mér mun meira gott í þessu máli en slæmt og raunar finnst mér að þeim gluggum hafi verið lokað þar sem hætta var fyrir hendi. Ég vil ljúka máli mínu á því að segja að staða Íslands hvað varðar jafnrétti kynjanna er ekki tilviljun ein. Við erum í efsta sæti á lista World Economic Forum og höfum verið það í áratug, eigum að vera stolt af því, en tíminn leiddi okkur ekki hingað heldur markvissar aðgerðir, markviss jafnréttisbarátta og markviss löggjöf á borð við þessa, löggjöf á borð við jafnlaunavottun, kynjakvóta í stjórnum og fæðingarorlofið okkar. Það er grundvallarlöggjöf í þessu samhengi. Það er einlæg von mín að við séum ekki samhliða því að afgreiða svona mál, sem lögð hefur verið allnokkur vinna í, að ætla að hlaupa mörg, mörg skref til baka með því að gefa eftir í löggjöf um fæðingarorlof, þ.e. ætla að fara að gefa afslátt á því að við séum með sjálfstæðan rétt foreldra til töku fæðingarorlofs. Það er áhugavert að heyra og skynja, enda þótt löggjöfin sé ekki eldri en 20 ára, það er ekki lengra síðan að feður fengu í fyrsta sinn raunverulega viðurkenningu á hlutverki sínu sem uppalendur með því að fá þriggja mánaða sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs, samtal um það að þess sé ekki lengur þörf. Mér finnst svo augljóst hver er afleiðingin af því. Ef við förum í einhverja þá leikfimi að ætla að færa mæðrum fjóra mánuði, feðrum fjóra og fjóra til skiptanna, verður niðurstaðan í yfirgnæfandi fjölda tilvika sú að mæður munu taka stærstan hlutann vegna þess að við lifum enn í samfélagi þar sem er mjög sterk kynjapólitík. Það mun reynast feðrum erfiðara að sækja þann rétt að fá að taka fæðingarorlof. Það mun reynast mæðrum erfiðara að sækja fram á vinnumarkaði við þær aðstæður. Mér þætti sorglegt að vera að afgreiða það mál með þessum hætti, þar sem mikil vinna er lögð í það að verja góða stöðu Íslands í jafnréttismálum, og jafnvel að sækja fram, og vera svo samhliða hér á síðustu dögum þings mögulega að horfa upp á mjög alvarlegt bakslag í jafnréttismálum, fari málið um fæðingarorlofið á þann veg sem mér sýnist a.m.k. veruleg hætta á, að við séum aftur að fara að gefa í um kynbundinn launamun, aftur að hólfa kynin af í hlutverkum sínum í samfélaginu. Það eru mín varnaðarorð í lok umfjöllunar um þetta mál að það er til lítils unnið að afgreiða það með þessum hætti ef við getum ekki staðið í lappirnar og varið rétt kynjanna í grundvallarlöggjöf um jafnréttismál sem fæðingar- og foreldraorlofið er.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt og lögum um fjársýsluskatt, fjármálaþjónustu. Ég ætla bara að hlaupa yfir nefndarálitið sem stendur fyrir sínu og benda á að nefndin leggur til ákveðnar breytingar á undanþáguákvæði 1. gr., ekki síst þar sem fallist er á ábendingar KPMG er varða rafræna útgáfu rafeyris, að hann skuli falla þar undir. Síðan eru fleiri breytingar gerðar sem eru fyrst og síðast tæknilegs eðlis. Einnig voru lagðar til ákveðnar breytingar á 7. gr. frumvarpsins, sem er ívilnun vegna leigusamninga, eftir ábendingar frá Deloitte og Samtökum verslunar og þjónustu er varða heimild til að endurgreiða leigusala þann virðisaukaskatt sem þegar hefur verið skilað í ríkissjóð, enda er ekki kveðið á um hvort heimilt sé að semja afturvirkt um þessi atriði. Þetta á við þegar leiga hefur ekki verið sannarlega greidd. Með þeim breytingum sem eru gerðar í 7. gr. frumvarpsins er verið að koma til móts við annars vegar leigutaka og hins vegar leigusala og auðvelda þeim að semja um greiðslufresti og jafnvel niðurfellingu leigu þannig að ekki komi til greiðslu virðisaukaskatts eða hægt sé að fresta virðisaukaskatti. Samkvæmt gildandi lögum á að greiða virðisaukaskatt um leið og þjónusta er afhent og þegar um leigu er að ræða telst hún afhent meðan menn eru í viðkomandi húsnæði. Fyrir marga er stærsta atriðið í þessu fyrirliggjandi frumvarpi kannski framlenging á ákvæðinu Allir vinna, þ.e. 100% endurgreiðsla virðisaukaskatts vegna vinnu iðnaðarmanna á byggingarstað. Auk þess er vert að vekja athygli á því að nefndin leggur til nýtt ákvæði í frumvarpið er varðar virðisaukaskatt af viðburðum í streymi en það er bráðabirgðaákvæði. Vegna samkomutakmarkana stjórnvalda til að hefta útbreiðslu kórónuveirunnar hefur færst mjög í aukana að listviðburðir fari fram án áhorfenda á staðnum en sé þess í stað streymt beint og aðgangur að þeim seldur um streymisveitur, ýmist í línulegri eða ólínulegri dagskrá. Til að gera langa sögu stutta leggur nefndin til bráðabirgðaákvæði, sem gildi frá og með 1. nóvember, að virðisaukaskattur leggist ekki á viðburði, listviðburði, tónleika, listsýningar o.s.frv., sem selt er inn á í streymi. Hygg ég að þetta ætti að auðvelda mörgum listamönnunum núna lífið og ekki síst okkur líka sem fáum að njóta. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en vísa að öðru leyti í nefndarálitið og þær breytingartillögur sem fylgja með því. Undir nefndarálitið skrifa hv. þm, sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Willum Þór Þórsson.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín á fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Skattinum, Alþýðusambandi Íslands, BSRB, Nasdaq Iceland, Reykjavíkurborg og Samtökum fjármálafyrirtækja. Nefndinni bárust einnig umsagnir frá sömu aðilum auk Samtaka atvinnulífsins. Þegar fjármagnstekjuskattur var hækkaður úr 20% í 22% á árinu 2018 var frítekjumarkið hækkað í 150.000 kr. Í þessu frumvarpi er lagt til að stofn fjármagnstekna sem falla undir frítekjumark verði breikkaður um leið og frítekjumarkið verði hækkað í 300.000 kr. Þannig nær frítekjumarki einnig til úthlutaðs arðs og söluhagnaðar hlutabréfa í hlutafélögum sem skráð eru á skipulegum verðbréfamarkaði eða á markaðstorgi fjármálagerninga. Eftir sem áður, og mikilvægt að það komi fram, verður arður og söluhagnaður hlutabréfa í óskráðum félögum að fullu skattlagður. Áður en frítekjumark var tekið upp á árinu 2010 greiddu einstaklingar fjármagnstekjuskatt af verðbótum þannig að verðbólgan sem slík var skattlögð að fullu. Tilgangurinn með frítekjumarkinu er að verja einstaklinga fyrir slíkri skattlagningu, enda telst hún í eðli sínu mjög ósanngjörn, auk þess að auka skattalegan hvata til fjárfestingar og sparnaðar. Fram kom í umsögn Nasdaq Iceland að samþykkt frumvarpsins geti skipt sköpum fyrir aðgengi lítilla og meðalstórra fyrirtækja til að afla fjármagns við endurreisn atvinnulífsins að veirufaraldri loknum. Athygli nefndarmanna var vakin á því að fjármagnstekjur sveitarfélaga eru að meginhluta vaxtatekjur af útsvarstekjum og öðrum skatttekjum en þau séu ekki undanþegin fjármagnstekjuskatti þrátt fyrir að meginverkefni þeirra séu lögbundin. Þá hafi sveitarfélög fjármagnstekjur af lánum til eigin félaga. Telja sveitarfélög að greiðsla fjármagnstekjuskatts vegna lánveitinga til eigin félaga girði fyrir möguleika þeirra til að sækja lánsfé á hagstæðum kjörum og lána það fé áfram á sömu kjörum til eigin félaga sem sinna lögbundnu hlutverki. Lagt er til í frumvarpinu að um söluhagnað af frístundahúsnæði gildi sömu reglur og gilda um söluhagnað íbúðarhúsnæðis, þó þannig að eignarhald hafi varað í fimm ár að lágmarki. Ábendingar komu fram um að almennt ættu við önnur sjónarmið um frístundahús en íbúðarhúsnæði og hafa verði í huga þann eðlismun þegar til stendur að láta sömu reglur gilda um meðferð söluhagnaðar beggja tegunda eigna. Það sé því ekki hægt að gera kröfu um að frístundahúsnæði hafi verið nýtt til íbúðar eiganda með tilheyrandi lögheimilisskráningu við mat á því hvort um eigin not eigenda hafi verið að ræða. Því þurfi að gera þann fyrirvara að frístundahúsnæði hafi einungis verið nýtt af eigendum en ekki verið til útleigu gegn endurgjaldi. Á það var einnig bent að fella yrði eignarhald undir stærðarmörk 17. gr. laga um tekjuskatt þannig að eignarhald á íbúðarhúsnæði og frístundahúsnæði sé lagt að jöfnu hvað söluhagnað varðar. Enn fremur var bent á að frístundahúsnæði skipti tíðar um eigendur nú til dags og algengara sé orðið slíkt húsnæði sé boðið út til leigu í hagnaðarskyni. Ætla megi að tilgangi verði náð án þess að skapa almennt skattahagræði af kaupum og sölum frístundahúsa með því að lengja þann tíma sem eignarhaldið þarf að hafa varað. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og telur ástæðu til að skýra orðalag ákvæðisins, þ.e. 1. gr., að því er varðar eigin not frístundahúsnæðis og gerir því tvíþætta tillögu um breytingu á efni þess. Annars vegar að stærðarmörk 1. mgr. 17. gr. laga um tekjuskatt gildi jafnframt um sölu frístundahúsnæðis og hins vegar verði lágmarkseignarhaldstími lengdur um tvö ár, úr fimm árum í sjö ár. Niðurstaðan verður sú að hagnaður af sölu frístundahúsnæðis telst því ekki til skattskyldra tekna sé húsnæði innan tiltekinna stærðarmarka og að það verið nýtt af eigendum en ekki til útleigu gegn endurgjaldi, enda hafi eignarhaldið staðið að lágmarki í sjö ár samfleytt. Meiri hluti nefndarinnar áréttar að við sölu íbúðarhúsnæðis eiga stærðarmörk 2. málsliðar 1. mgr. 17. gr. laganna ekki við þegar hið selda íbúðarhúsnæði hefur verið til eigin nota seljanda. Þegar svo ber undir kemur því ekki til skoðunar hvort heildarrúmmál hins selda fari fram úr mörkum ákvæðisins við mat á því hvort skattleggja beri söluhagnað af íbúðarhúsnæði. Samkvæmt 1. gr. frumvarpsins, eins og lagt er til að henni verði breytt, verður frístundahúsnæði bæði að hafa verið til eigin nota og vera innan nefndra stærðarmarka til þess að hagnaður af sölu þess teljist ekki skattskyldur. Það gildir því raunverulega annað um frístundahúsnæði en íbúðarhúsnæði sem viðkomandi á lögheimili á og býr í. Við mat á því hvort frístundahúsnæði sé innan stærðarmarka 1. mgr. 17. gr. laganna skal miðað við samanlagt heildarrúmmál hins selda frístundahúsnæðis og annars íbúðarhúsnæðis seljanda á söludegi. Hið gagnstæða gildir við mat á því hvort íbúðarhúsnæði sé innan stærðarmarka 1. mgr. 17. gr. laganna og hvort hagnaður af sölu þess teljist til skattskyldra tekna. Samkvæmt orðanna hljóðan í 2. málslið 1. mgr. 17. gr. laganna skal miða við „heildarrúmmál íbúðarhúsnæðis“ seljanda við könnun á því hvort farið er fram úr stærðarmörkum og söluhagnaður skattlagður. Frístundahúsnæði telst ekki til íbúðarhúsnæðis og þar af leiðandi er heildarrúmmál þess ekki inni í samtölu stærðarmarka 1. mgr. 17. gr. laganna við sölu á íbúðarhúsnæði. Þá komu fram sjónarmið um að ástæða væri til að hækka stærðarmörk 1. mgr. 17. gr. til samræmis við meðalrúmmál frístundahúsa á Íslandi. Meiri hlutinn hefur skilning á þeim sjónarmiðum og telur rétt að þau komi til skoðunar í framhaldi af gildistöku ákvæðisins, verði frumvarpið að lögum. Jafnframt telur meiri hlutinn ástæðu til að fram fari heildræn endurskoðun á margnefndri rúmmálsreglu 1. mgr. 17. gr. laganna. Reglan er að stofni til frá árinu 1972 og full ástæða til þess að endurmeta hvort heildarrúmmál íbúðarhúsnæðis sé hið rétta viðmið við mat á því hvort skattleggja skuli söluhagnað tiltekinna fasteigna. Varðandi 2. gr. frumvarpsins um fjármagnstekjuskatt vegna gengishagnaðar telur nefndin nauðsynlegt að koma til móts við þá einstaklinga sem sjá fram á ákveðin útgjöld í öðrum gjaldmiðli en íslenskri krónu og fjárfesta því í erlendum gjaldeyri til að verjast gengisbreytingum. Þetta á ekki síst við um íslenska námsmenn sem stunda nám í öðrum löndum. Við umfjöllun meiri hlutans komu fram ábendingar um að framkvæmd frádráttarheimildar á móti innleystum gengishagnaði af sérgreindum sparnaðarreikningum gæti orðið flókin og matskennd. Með hliðsjón af því leggur meiri hlutinn til að 2. gr. frumvarpsins falli brott og beinir því til ráðuneytisins að vinna nánar að útfærslu framkvæmdarinnar í samráði við Skattinn og Samtök fjármálafyrirtækja. Við útfærsluna kann einnig að vera nauðsynlegt að líta til almenns frítekjumarks fjármagnstekna. Í 5. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur þess efnis að innleystur gengishagnaður af sérgreindum sparnaðarreikningum verði undanþeginn staðgreiðsluskyldu í samræmi við fyrirhugaða breytingu 2. gr. frumvarpsins á lögum um tekjuskatt. Eðli málsins samkvæmt leggur meiri hlutinn til að 5. gr. frumvarpsins falli brott samhliða brottfalli 2. gr. Þar af leiðandi standa aðeins eftir frumvarpsgreinar um breytingu á lögum um tekjuskatt og er því lögð til breyting á fyrirsögn frumvarpsins því til samræmis. Aðrar breytingar eru orðalagsbreytingar sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif og þarfnast ekki frekari skýringa. Að því virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem tilgreindar eru hér í nefndaráliti meiri hlutans. Undir nefndarálitið rita Óli Björn Kárason, formaður, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Willum Þór Þórsson.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir greinargóða framsöguræðu fyrir þessu máli sem í flestu tilliti er mjög þarft mál. Það er ekki vonum seinna að þetta mál sé lagt fram nú þegar kjörtímabilið er næstum því á enda runnið. Mér er minnisstætt að þegar þessi hækkun á hlutfalli fjármagnstekjuskatts úr 20 í 22% var samþykkt í desember 2017 - ég treysti mér nú ekki til að samþykkja þá hækkun - var boðuð endurskoðun á skattstofni fjármagnstekjuskatts. Ég vildi gjarnan leyfa mér að spyrja hv. framsögumann hvort hann hafi einhverjar skýringar á því af hverju þetta mál er ekki komið fram fyrr. Auðvitað svarar hann ekki fyrir hæstv. fjármálaráðherra en hann kynni þó vita um ástæður þess að það er ekki fyrr en á þessu ári sem er skipuð nefnd til að fara yfir málið. Það frumvarp sem núna liggur fyrir er afrakstur af því starfi, eins og fram kemur í frumvarpinu. Ég hef fleiri spurningar fyrir hv. þingmann og ég fæ þá að koma að þeim í seinna andsvari.
Hæstv. forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að forsenda þess að hækka fjármagnstekjuskattinn úr 20 í 22% árið 2017, og kom til framkvæmda 2018, var sú að reynt yrði að finna eitthvert fyrirkomulag á því að við værum að skattleggja raunverulegar tekjur en ekki verðbólguna sem slíka. Skatturinn er því í eðli sínu mjög ósanngjarn. Mér skilst að ekki hafi verið mjög einfalt að gera þetta. Ég kann ekki skýringuna á því af hverju það hefur dregist en niðurstaðan er sú, og það verður náttúrlega ekki fullkomið, að hækka bara frítekjumarkið. Það nær þá til venjulegs launafólks, nær til almennings sem stritar í sveita síns andlits og á kannski einhvern smáafgang eftir mikla vinnu. Svo kemur ríkisvaldið og skattleggur sparnaðarreikninginn, raunverulega enga raunávöxtun heldur skattleggur bara verðbólguna. Þetta er til að koma til móts við það. Ég held að það sé almennur skilningur á því, enda er mikill meiri hluti allra nefndarmanna á þessu áliti, að það sé mikilvægt að við séum aðeins að skattleggja raunverulegar tekjur. Ég get hins vegar ekki svarað spurningunni beint og kann ekki skýringuna á því af hverju þetta hefur tekið þrjú ár. Mér skilst að þessi nefnd hafi nú unnið gott verk og hún hefur komist að þeirri niðurstöðu að fara þessa leið. Við tökum að vísu út 2. og 5. gr. vegna þess að aðeins frekari skoðun þarf á því. En mikilvægast er að við erum að hætta að skattleggja verðbólguna og við erum að tryggja að fólk sem hefur keypt frístundahús og á það borgi ekki tekjuskatt af því og [[Forseti hringir.]]það hafi ekki þau áhrif að fólk missi réttindi úr almannatryggingum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann nefnir hér venjulegt fólk, bara vinnandi fólk. Það er nú einu sinni þannig að venjulegt fólk öðlast ekki fjármagnstekjur nema það hafi lagt til hliðar af launatekjum sem það er búið að borga skatta af. Þess vegna er sú krafa fráleit sem höfð er uppi af sumum, sem kannski telja sig hafa allt sem heitir réttlæti og sanngirni einhvern veginn frátekið fyrir sig og þeir séu hinir einu og sönnu talsmenn þess, að það eigi að skattleggja allar tekjur jafnt. Allar tekjur eru nefnilega ekki jafnar, þær eru misjafnlega til komnar. Þegar við erum að tala um fjármagnstekjur og bara venjulegt fólk, venjulegt vinnandi fólk, þá verða ekki til fjármagnstekjur nema áður hafi verið greiddur skattur af launatekjunum sem mynduðu þessar fjármagnstekjur. Ég hafði nú hugsað mér að koma hér í ræðu um það stóra réttlætismál sem í raun og veru er tekið á í þessu frumvarpi sömuleiðis sem er skattlagning frístundahúsa, eins og það heitir á lagamáli en heitir í máli venjulegs fólks sumarhús. Ég vildi spyrja hv. þingmann um skýringar á því af hverju hv. nefnd gerir tillögu um breytingu í því efni, um fimm ára eignarhaldstíma í sjö. Það er ákaflega hnýsilegt viðfangsefni, verð ég að leyfa mér að segja, að leitast við að öðlast skilning á því hvaða djúpu rök kunna að liggja að baki þessari viðmiðun, hækkun um þessi tvö ár, og hvaða fræðilegu hugleiðingar eða niðurstöður liggja þar að baki.
Það er nú þannig, hv. þingmaður, að orðið sumarhús á ekki mikið við lengur. Fólk er í þessum húsum meira eða minna allt árið. Djúpa pælingin á bak við breytingar á árafjöldanum er auðvitað sú að það eru mismunandi sjónarmið um þetta. Menn hafa haft áhyggjur af því að sumir séu raunverulega bara að byggja og selja í hagnaðarskyni eða kaupa og selja í hagnaðarskyni. Það er ekki verið að hugsa þetta sem eitthvert skattahagræði fyrir það fólk heldur bara fyrir venjulegt fólk sem á svona bústað til eigin nota en notar hann ekki í atvinnuskyni eða hagnaðarskyni. Sjö ár er málamiðlun, hluti af nefndarmönnum vildi fara hærra. Sjálfur benti ég á að það er mjög algengt að fólk kaupi þessar eignir á efri árum og er kannski ekki búið að eiga þær neitt mjög lengi þegar það fer á eftirlaun. En sjö ár eru þekkt fyrirbæri í tekjuskattslögum og viðmiðunum þannig að fallist var á að hækka þetta í sjö ár. Hugsunin er bara sú að tryggja enn betur að þetta sé raunverulega eign til eigin nota en ekki í atvinnuskyni eða hagnaðarskyni. Það er ekki flóknara en það.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta en 1. minni hluti er sú sem hér stendur og er fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd. „Í frumvarpinu er lagt til að frítekjumark fjármagnstekjuskatts verði tvöfaldað, úr 150.000 kr. í 300.000 kr., en einnig að frítekjumarkið verði útvíkkað þannig að það nái til arðstekna og söluhagnaðar. Einnig er lagt til að breytingar verði gerðar á skattlagningu söluhagnaðar frístundahúsnæðis og að frádráttarheimild verði komið á við innlausn gengishagnaðar af höfuðstól við úttekt af sérgreindum sparnaðarreikningum.“ - En eins og fram kom í ræðu framsögumanns nefndarálits meiri hluta nefndarinnar leggur hann til að greinin um gengishagnaðinn falli brott. „Sú ákvörðun að fella arð og söluhagnað undir frítekjumarkið mun kosta ríkissjóð um 1 milljarð kr. Áætlað er að frumvarpið kosti ríkissjóð um 1,5–1,8 milljarða kr. verði það óbreytt að lögum. Það er óábyrgt á þessum tímum þegar útgjöld ríkissjóð vaxa ótæpilega að breyta fjármagnstekjuskattinum á þennan veg. Auk þess veitir frítekjumarkið einungis tekjuhæstu 10% framteljenda vaxtatekna viðbótarskjól fyrir áhrifum verðbólgu.“ - Þ.e. þetta er aðgerð sem gagnast þeim 10% sem best eru sett. „Fyrsti minni hluti leggst gegn þessu frumvarpi og telur óboðlegt að létta sköttum af þeim sem breiðustu bökin hafa í dýpstu efnahagslægð í 100 ár. Alþýðusamband Íslands bendir á í umsögn sinni að athyglisvert sé að ekki hafi verið brugðist við ábendingum sem fram koma um veikleika núverandi fyrirkomulags reiknaðs endurgjalds í skýrslum sem gerðar hafa verið fyrir fjármála- og efnahagsráðuneytið og einnig í eldri úttektum á skattkerfinu. Á Íslandi hafi sú leið verið farin að einstaklingum beri að reikna sér laun sem ekki eru lægri en laun sem hefðu fengist hjá óskyldum aðila og að jafnaði ekki lægri en viðmið Skattsins. Þessi nálgun sé ólík þeirri sem þekkist í hinum norrænu ríkjunum sem hafa tvíþætt skattkerfi þar sem önnur en eðlileg arðsemi er meðhöndluð sem laun. Hvatar séu í núverandi kerfi til að reikna sér sem lægst laun, tilflutningur eigi sér stað milli launa og fjármagnstekna og eigendur hafi tilhneigingu til að ofreikna kostnað. Eignaójöfnuður er að aukast um heim allan og mörg lönd sem við viljum bera okkur saman við leita nú leiða til að beita skattkerfinu með markvissum hætti til að ráðast gegn eignaójöfnuði. Í ljósi samþjöppunar auðs og eigna er mikilvægt að berjast af krafti gegn eignaójöfnuði. Ríkustu fimm hundraðshlutar íslenskra framteljenda áttu rúm 40% alls fjár sem talið var fram til skatts á Íslandi í fyrra. Þeir sem tilheyra ríkasta 1% landsmanna áttu samtals 865 milljarða kr. en það er nálægt heilum fjárlögum íslenska ríkisins og þeir sem tilheyra 0,1% ríkustu Íslendinganna juku eign sína um 22 milljarða kr. á árinu 2019. Alþjóðastofnanir hafa lagt mikla áherslu á að skattkerfið sé skilvirkasta verkfæri stjórnvalda til að stuðla að jöfnuði. Eigið fé Íslendinga hækkaði um 433 milljarða kr. í fyrra. Það er töluvert minna en sú hækkun sem varð á árunum 2017 sem þá var 760 milljarðar kr. og 2018 nam hækkunin 641 milljarði kr. en á þeim árum varð mesta hækkun sem átt hefur sér stað á vexti eigin fjár frá því að Hagstofa Íslands hóf að halda utan um þær tölur. Eigið fé landsmanna, eignir þeirra þegar búið er að draga skuldir frá, hefur farið úr því að vera 1.565 milljarðar kr. í lok árs 2010 í að vera 5.176 milljarðar kr. um síðustu áramót. Eigið fé ríkustu 10% landsmanna er vanmetið, og er mun meira en tölur Hagstofunnar segja til um. Hluti verðbréfaeignar, hlutabréf í innlendum og erlendum hlutafélögum, er metinn á nafnvirði en ekki markaðsvirði. Þá eru fasteignir metnar samkvæmt fasteignamati en ekki markaðsvirði sem er í flestum tilfellum hærra. Tekjuhæsta 1% landsmanna er með lægri skattbyrði en aðrir tekjuhópar vegna þess að tekjur þess hóps eru að stórum hluta fjármagnstekjur og bera því lægri skatt en atvinnutekjur og lífeyristekjur líkt og BSRB bendir á í umsögn sinni. Í skýrslu nefndar um endurskoðun skattstofns fjármagnstekjuskatts er ekki að finna nein sterk rök fyrir breytingunum sem boðaðar eru í þessum frumvarpi. Í skýrslunni má sjá að upptaka frítekjumarks árið 2010 hefur dregið verulega úr áhrifum verðbólgu og vegið á móti hækkun á hlutfalli fjármagnstekjuskatts. Þeir sem eiga allt að 6 millj. kr. höfuðstól fá því skjól gagnvart áhrifum verðbólgu og greiða að hámarki skatt af raunávöxtun. Sé dreifing innstæðna samkvæmt skattgrunnskrá skoðuð sést að núverandi frítekjumark nýtist um 90% framteljenda, eða 259 þúsund af 292 þúsund framteljendum vaxtatekna. Hækkun frítekjumarks er því aðgerð sem veitir einungis 10% af tekjuhæstu framteljendum vaxtatekna viðbótarskjól fyrir áhrifum verðbólgu.“ - Það er því rangt sem fram kom í máli hv. framsögumanns nefndarálits meiri hluta hér áðan að þetta væri aðgerð fyrir venjulegt fólk, venjulegt launafólk. Það er rangt. Þetta er aðgerð sem gagnast allra ríkasta fólkinu á Íslandi. „Bent hefur verið á að skattleysi söluhagnaðar frístundahúsnæðis komi mörgum eldri borgurum sem selja sumarbústaði sína vel. Dæmi eru um að fólk sem selur sumarbústaði sína eftir að hafa hafið töku lífeyris hafi lent í vítahring ef megnið af söluandvirði kemur út sem söluhagnaður. Þá leggst á hann 22% fjármagnstekjuskattur og lífeyririnn frá Tryggingastofnun skerðist um 45–57% af „hagnaðinum“ með þeirri afleiðingu að greiðslur til fólksins falla niður mánuðum saman. Til að leiðrétta þetta þarf að endurskoða tekjutengingu í almannatryggingakerfinu. Lausnin er ekki að breyta fjármagnstekjuskattinum fyrir alla sem gagnast helst allra ríkasta fólki landsins. Reykjavíkurborg sendi nefndinni ábendingar um að nauðsynlegt væri að endurskoða fjármagnstekjuskatt sem lagður er á sveitarfélög. Jafnframt stæðu sanngirnisrök til þess að veita sveitarfélögum hlutdeild í tekjum ríkissjóðs af fjármagnstekjuskatti þar sem margir einstaklingar og lögaðilar sem þæðu þjónustu sveitarfélaga greiddu litla eða enga skatta til þeirra enda greiddist ekki útsvar af fjármagnstekjum. 1. minni hluti tekur undir ábendingar Reykjavíkurborgar.“ Forseti. Við í Samfylkingunni munum greiða atkvæði gegn þessu frumvarpi. Það er algjörlega óboðlegt að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur skuli leggja það til að lækka skatta á ríkasta fólkið í landinu í dýpstu efnahagslægð í hundrað ár. Nær væri að taka þann kostnað sem fylgir þessu frumvarpi og aðstoða fólkið sem hefur misst vinnuna. Nú ganga hér á landi atvinnulaus um 26.000 manns ef við tökum hlutabótaleiðina með en rétt um 21.000 manns ef við sleppum hlutabótaleiðinni. Það er til skammar og það er hneyksli, forseti, að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur skuli leggja slíkt frumvarp fram við þessar aðstæður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu fyrir áliti minni hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Hv. þingmaður hafði nú kannski ívið sterkari orð um þessa hluti en ég átti beinlínis von á, en auðvitað vega orð hv. þingmanns mjög þungt í umræðunni um þessi mál, hér er fyrrverandi fjármálaráðherra á ferð með mikla reynslu á þessu sviði. Það sem skiptir mestu í þessu er að eðli málsins samkvæmt er skattlagning á fjármagnstekjur flókið fyrirbæri. Hluti af fjármagnstekjum eru verðbætur þannig að það eru ekki eiginlegar tekjur, það er uppbót fyrir verðbólgu og annað af því tagi. Síðan getur það verið þannig að í eignasafni venjulegs fólks geta skipst á skin og skúrir í því tilliti að ein eign hafi borið arð eða ávöxtun en önnur hafi falið í sér tap fyrir viðkomandi. Þannig að það eru mjög margar spurningar sem vakna. Það sem ég er að velta fyrir mér og vildi gjarnan leyfa mér að spyrja hv. þingmann um er: Hvað vegur þyngst í huga hennar í þessu sambandi? Er það að þessi skattlagning sé með þeim hætti að hún megi teljast réttlát og sanngjörn þannig að verið sé að skattleggja eiginlegar tekjur? Eða er tímasetning þessa frumvarps helsta vandamálið í huga hv. þingmanns af því að við erum hér í erfiðri stöðu í efnahagslegu tilliti? Ég hef hins vegar tekið eftir því að í tillögum flokks hv. þingmanns við afgreiðslu fjárlaga eru lægstu fjárhæðirnar yfirleitt 4 eða 5 milljarðar.
Herra forseti. Ég get tekið eitt dæmi um aðgerð sem kostar rúma 2 milljarða, nokkur hundruð milljónum króna meira en þetta frumvarp, verði það að lögum, kostar ríkissjóð. Það er að hækka ellilífeyri um 15.760 kr. líkt og lífskjarasamningurinn gerir ráð fyrir á lágmarkstekjutrygginguna. Það er eitt dæmi. Hv. þingmaður spyr hvort ekki sé sanngjarnt að skattleggja raunverulegar tekjur. Þetta frumvarp tekur ekki á því að fjármagnstekjur yfir höfuð séu ekki skattlagðar eftir raunverulegri upphæð. Það er ekki að gera það. Og af hverju skyldi það vera, hv. þingmaður? Það er vegna þess að það er bara of flókið. Þess vegna er verið að leita annarra leiða til að koma til móts við þá hugmynd að skattleggja raunávöxtun. En eins og ég fór ágætlega yfir í ræðu minni þá eru þeir sem eiga inneign, sem eiga inni á bankabókinni sinni 6 millj. kr. varðir fyrir verðbólgu með frítekjumarkinu eins og það er. Þegar tölur eru greindar þá er þessi leið, að setja vexti, arð og söluhagnað undir frítekjumarkið, að gagnast þeim allra ríkustu. [[Forseti hringir.]]Það finnst mér ámælisvert þegar við glímum við aukinn eignaójöfnuð hér á landi eins og annars staðar [[Forseti hringir.]]Og mér finnst líka ámælisvert að gera það á þessum tíma, hvort tveggja skiptir máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er mála sannast að við hv. þingmaður erum ekki nákvæmlega á sama stað í hinu pólitíska litrófi en við erum þó sammála um það sem hún gerði fyrst að umræðuefni í sínu svari, og það var nú einu sinni þannig að minn flokkur, Miðflokkurinn, lagði fram tillögu um að lífskjarasamningarnir næðu til eldra fólks og það fengi þessar rúmu 15.000 kr. á mánuði. Við máttum bæði sæta því að okkar tillögur í þessum efnum voru felldar. Það var ákvörðun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og flokkanna sem standa að þeirri ríkisstjórn að fella þá tillögu. Reyndar var önnur tillaga okkar felld, sem var sú að eingreiðslur sem hafa verið ákveðnar til öryrkja og fleiri hópa skyldu jafnframt ná til aldraðra eða þeirra sem eiga rétt á ellilífeyri, og það eru samtals 70.000 kr. Það var líka fellt. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að við séum alveg sammála um það að ef gera á þessa hluti upp, hagnað og tap og allt saman, í ólíkum eignasöfnum, þá er auðvitað kallað eftir miklu bókhaldi og mikilli skriffinnsku. Ég skil vel að meiri hluti nefndarinnar hafi ákveðið að leysa þetta með einni fjárhæð. Ég tek eftir því að hv. þingmaður sættir sig ekki við það. En í mínum huga er það réttlætismál fyrir fólk, venjulegt fólk sem hefur stofnað til sparnaðar af sínum launatekjum, að það njóti lágmarksréttlætis sem það hefur ekki notið þegar kemur að skattlagningu fjármagnstekna. [[Forseti hringir.]]Mér finnst að menn þurfi að hugsa sig örlítið um. [[Forseti hringir.]]Þó að það kunni að koma öðrum til góða má ekki svipta það fólk því sjálfsagða réttlæti [[Forseti hringir.]]að ekki sé verið að skattleggja meira en eiginlegar tekjur.
Herra forseti. Sú breyting sem hér er boðuð á frítekjumarki fyrir fjármagnstekjur gagnast ekki venjulegu fólki. Það eru þau sem eru ríkust, ríkasta tíundin, sem fá hér búbót. Ríkasta tíundin fær hér búbót frá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Mér finnst þessi forgangsröðun forkastanleg. Það er bara þannig. Ég á ekki til orð yfir þessari forgangsröðun við þær aðstæður sem við búum við núna. Ég segi það aftur, forseti: Þetta frumvarp og þessi tillaga ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, þegar á þriðja tug þúsunda manna ganga atvinnulausir og stór hluti þess hóps þarf að draga fram lífið á grunnatvinnuleysisbótum, að þetta mál sé forgangsmál ríkisstjórnarinnar við þessar aðstæður er hneyksli, hv. þingmaður.
Virðulegur forseti. Ég vil lýsa almennri ánægju með þetta mál. Eins og hér hefur komið fram í umræðunni var árið 2017 ákveðin hækkun á álagningarhlutfalli fjármagnstekjuskatts úr 20 í 22%, sem var ekki vel rökstudd aðgerð en henni fylgdi yfirlýsing um að skattstofn fjármagnstekjuskatts yrði tekinn til endurskoðunar. Það hefur nú loksins verið gert þremur árum síðar. Auðvitað má alltaf deila um útfærslur en þarna sýnist hafa verið farin leið sem er til þess fallin að komast hjá óþarfa skriffinnsku og kostnaði. Ég vildi sérstaklega gera að umræðuefni skattlagningu á því sem kallað er söluhagnaður við sölu frístundahúsa eða sumarbústaða. Þetta hefur verið baráttumál Landssambands sumarhúsaeigenda um mjög langt skeið og núna loksins hillir undir að þetta mál verði leitt til lykta. Herra forseti. Á umliðnum árum hefur sumarbústaðaeign orðið almenn hér á Íslandi og þúsundir manna hafa reist eða keypt sumarbústaði. Þetta er almennt gert í því skyni að dvelja á friðsælum stað í næði frá amstri dagsins en ekki með söluhagnað fyrir augum. Almennt er litið á slíka eign sem sjálfsagða framlengingu á íbúðareign þegar efni vænkast. Algengt er að einstaklingur fari í gegnum tvenn til þrenn íbúðarkaup og -sölur um ævina en kaupi sér aðeins einu sinni sumarbústað til að eiga til æviloka. Enda þótt tilgangur kaupa hjá öllum þorra manna sé ekki að hafa fjárhagslegan ávinning af eigninni með því að selja sumarbústað getur komið til þess að fólk telji nauðsynlegt að selja sumarhúsið, en þá rekst fólk á að um skattlagningu söluhagnaðar sumarbústaða gilda aðrar reglur en þær sem gilda um söluhagnað af íbúðarhúsnæði. Samkvæmt gildandi lögum er hagnaður sem myndast við sölu á frístundahúsi skattskyldur án tillits til þess hversu lengi bústaðurinn hefur verið í eigu hlutaðeigandi einstaklings. Það er þess vegna nauðsynlegt að þessar reglur verði samræmdar þannig að ákvæði um skattlagningu hagnaðar af sölu íbúðarhúsnæðis taki einnig til frístundahúsa. Er á það að líta, herra forseti, að á eignarhaldstímanum, sem getur auðvitað spannað misjafnlega langan tíma, í sumum tilfellum langan tíma, hafa farið fram margvíslegar endurbætur og viðbætur sem ekki eru tíundaðar á skattframtali árlega, enda bústaðurinn skráður samkvæmt fasteignamati. Hér er um að ræða hvers konar endurbætur og viðhald, m.a. inntökugjöld rafmagns eða heits vatns, þeim kostnaði sem því fylgir með fjárfestingum í ofnum, lögnum og jafnvel heitum potti fyrir utan bústaðinn, við ræktun lands, trjárækt eða hverjar aðrar endurnýjanir á húsinu svo að hér séu nefnd nokkur dæmi. Kostnaður við slíkar framkvæmdir getur vitaskuld náð verulegum fjárhæðum og haft áhrif á endursöluverð bústaða þannig að þessi fjárfesting fæst endurgreidd í hærra söluverði. Þetta gerist án þess að skattlagður hagnaður sé lækkaður að sama skapi. Það verður ekki gerð sú krafa til almennra borgara að slíkum kostnaði sé haldið til haga enda yfirleitt ekki til hans stofnað vegna mögulegra eigendaskipta í framtíðinni og ekki hugað að mögulegum áhrifum á endursöluverð, komi til þess að húsið verði selt. Eigendaskipti á sumarhúsum verða iðulega vegna breytinga á aðstæðum fjölskyldna, vegna aldurs, hjónaskilnaðar eða andláts en þá er erfingjum gert að greiða erfðafjárskatt af bústaðnum og síðan tekjuskatt af söluhagnaði þegar bústaðurinn er seldur, t.d. í framhaldi af búskiptum. Getur þá reynst erfitt að reikna út kostnaðarverð framkvæmda sem aukið geta verðmæti hússins þar sem arfláti er látinn. Það er rétt að ljúka þessari stuttu yfirferð með því að nefna að hér er á ferð réttlætismál sem felur í sér að sömu reglur gildi um skattlagningu hagnaðar af sölu frístundahúsa í eigu einstaklinga og gilda um íbúðarhúsnæði í eigu einstaklinga eða dánarbúa. Það má benda á að þegar gerð var breyting á lögum um virðisaukaskatt, um endurgreiðslu 100% virðisaukaskatts af vinnu við íbúðarhúsnæði, fylgdi heimild til endurgreiðslu hans af vinnu við frístundahús. Að sama skapi, þegar gerð var breyting á lögum um tekjuskatt, náði heimildin einnig til vinnu við frístundahús. Herra forseti. Það liggja því fyrir skýr fordæmi af hálfu löggjafans um að samræmi ríki við skattlagningu vegna íbúðar- og frístundahúsnæðis. Ég mun styðja þetta mál.
Borist hefur bréf frá 3. þm. Suðvest., Rósu Björk Brynjólfsdóttur, dagsett í dag, 16. desember 2020, þar sem hún tilkynnir að hún hafi frá og með deginum í dag gengið til liðs við þingflokk Samfylkingarinnar á Alþingi.
Virðulegi forseti. Það er þetta með sóttvarnaaðgerðirnar. Nú er í gildi reglugerð hæstv. heilbrigðisráðherra sem hefur þann lengsta gildistíma sem við höfum fengið að kynnast í þessum faraldri. Ég vildi gjarnan beina því til forseta að hann myndi finna tíma í dagskrá þingsins til að taka til umræðu sóttvarnaaðgerðirnar, þær sem eru í gildi núna. Það er líka fullt tilefni að mínu mati til þess að ræða framvindu bólusetningar. Mér fyndist ótækt að þingið færi í jólafrí og að í mánuð fengju þingmenn ekki tækifæri til að ræða þessi mál. Þannig að ég vildi beina því vinsamlegast til virðulegs forseta að hann fyndi þessu stað í dagskrá þingsins á næstu dögum og beini þeirri ósk honum til þóknanlegrar meðferðar.
Forseti vísar til þess að við höfum um allmargra vikna skeið verið með reglubundna skýrslugjöf um Covid-ráðstafanir eða Covid-aðgerðir og sóttvarnaaðgerðir. Reyndar hefur slík skýrslugjöf ekki farið fram í þessari viku og féll reyndar niður í síðustu. En það er sjálfsagt mál að taka það til skoðunar hvort við finnum einhvers staðar tíma fyrir slíkt áður en þing lýkur störfum. Það var ætlunin að það gerðist á morgun samkvæmt starfsáætlun, svo því sé til haga haldið. Á morgun er síðasti dagur þings fyrir jól. Það mun ekki nást og væntanlega mun a.m.k. föstudagurinn bætast við. En þetta verður skoðað.
Herra forseti. Ég minntist hér á fyrir nokkrum dögum að ég hefði fengið svar frá fjármálaráðuneyti við fyrirspurn sem ég lagði fram um sölu fullnustueigna hjá Landsbankanum. Ég fékk afsvar þrátt fyrir að forseti hafi tekið þessa fyrirspurn og sent hana í viðkomandi átt. Ég mun ekki fella mig við þetta og ég vil fá það athugað af því að forseti lofaði því að hann skyldi skoða þetta mál með einhverjum hætti. Ef þetta er endanlegt svar þá mun ég að sjálfsögðu leggja fyrirspurnina fram lítt breytta á fyrsta degi þings eftir nýár. Því langar mig til að inna forseta eftir því hvort hann hefur haft uppi einhverja athugun í þessu máli og til hvers hún hefur þá leitt.
Herra forseti. Ég er hér í svipuðum erindagjörðum og hv. síðasti ræðumaður. Það var fyrir nokkru að það komu svör frá hæstv. fjármálaráðherra vegna þriggja fyrirspurna sem snúa að fjölda íbúða sem hafa verið teknar yfir af tveimur bönkum í eigu ríkisins á tilteknu tímabili og félögum í eigu þessara banka. Með vísan til 57. gr. þingskapalaga virtist ekki vera hægt að svara þessu. Ég geri mér grein fyrir því að hæstv. forseti hefur ekkert boðvald yfir ráðherra sem auðvitað ber pólitíska ábyrgð á svörum sínum og það allt saman. En ég leyfi mér kannski að beina því til forseta hvort hann hafi í huga eða hafi jafnvel nú þegar kannað hvort fordæmi séu um það að fyrirspurnum af svipuðum toga hafi verið svarað.
Herra forseti. Eins og forseti upplýsti þá hugðist hann og hyggst láta skoða þetta mál og það er farið af stað að skoða þetta mál. En það er ekki alveg einfalt úrlausnar þegar sú staða kemur upp að ráðherra ber fyrir sig í svörum sínum að honum sé ómögulegt að svara eða hafi ekki stöðu til að svara á þann hátt sem fyrirspyrjendur beiðast. Þá þarf að skoða ýmis jaðartilvik í því, þar á meðal fordæmi og svo þá málsvörn sem er flutt fram fyrir því að fyrirspurnin sé ekki svaranleg. Það snýr líka að Alþingi sjálfu og þar á meðal ábyrgð forsetans sem skrifar upp á fyrirspurnir. Það má líta á það sem vissa gagnrýni á að þarna hafi forseti skrifað upp á fyrirspurn sem ómögulegt var að svara. Sú skoðun er því líka í gangi og kann að kalla á það að í vissum tilvikum geti forseti gefið sér betra ráðrúm til að leggja mat á fyrirspurnir áður en þær eru sendar. Auðvitað er það ekki til sóma fyrir Alþingi ef það væri hin rétta niðurstaða að héðan bærust fyrirspurnir sem ekki væri hægt að svara. Forseti getur því miður ekki sagt meira um það á þessu stigi en málið er í skoðun.
Herra forseti. Eins og ég fór yfir í umræðunni í gær er hér um að ræða mikilvægt jafnréttismál, jafnrétti til búsetu. Þetta mál snýst í raun um að jafna möguleika fólks til þess að búa og starfa um land allt í hinum dreifðu byggðum jafnt sem í þéttbýlinu. Þetta er mál sem snýst um jöfnuð. Þingflokkur Samfylkingarinnar styður að sjálfsögðu þetta mikilvæga jafnréttismál og meginmarkmið málsins. En ég vil ítreka þá staðreynd að þetta er meingallaða kerfi sem við erum að vinna hér með og það hefur verið þekkt lengi. Það er algjört lykilatriði, og ég ítreka áskorun mína til hæstv. iðnaðarráðherra að koma með raunverulegar tillögur til breytinga og það strax í vor. Þetta mál er búið að þvælast lengi í kerfinu og það er löngu kominn tími til að taka málið upp og ljúka því í eitt skipti fyrir öll.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um mjög gott mál til jöfnunar. Ríkisstjórnin hefur á kjörtímabilinu lagt mikla áherslu á öflugar byggðaaðgerðir, í samgöngumálum, innviðauppbyggingu og ljósleiðaravæðingu um hinar dreifðu byggðir. Hér erum við að jafna orkuverð í landinu. Við erum að jafna að fullu flutningsgjald á raforku 1. september á næsta ári án þess að hækka jöfnunargjaldið á flutninginn svo þetta er gífurlega gott mál, mikið framfaramál og stór áfangi í jöfnun búsetuskilyrða um allt land. Ég gleðst mjög yfir þessu, enda hefur þetta verið mikið baráttumál Vinstri grænna og sem betur fer fleiri flokka hér á þingi og er nú að ná í höfn.
Herra forseti. Þetta er gott skref í rétta átt fyrir íbúa á köldum svæðum landsins en þetta er of stutt skref, of lítill áfangi í sjálfsagða réttlætisátt. Það er hneisa að önnur eins hrópleg mismunun hafi fengið að viðgangast svo lengi. Ríkisstjórnin hefur sig nú loks í að sýna lit á elleftu stundu. Þetta er viðleitni í rétta átt en þetta er alls ekki full jöfnun. Það sækir alltaf í sama farið og bilið breikkar fljótt aftur. Nú hefur Landsnet boðað 10% hækkun á gjaldskrám dreifiveitna strax um áramótin og þá kvarnast úr þessari mikilvægu hagsbót. Hverju munar þetta? Það getur munað 3, 4, eða 5%. Það þarf að gera betur en þetta. Það þarf kerfisbreytingu. Krafan er ein gjaldskrá fyrir allt landið og það á að tryggja strax. Hægt er að gera það en það þarf vilja og hann skortir hjá þessari ríkisstjórn. Þótt mismununin sé áfram við lýði þá styð ég málið, þetta er til bóta.
Herra forseti. Við náum mjög merkum áfanga í dag að jafna með þessum hætti það óréttlæti sem hv. þingmenn hafa nefnt og ég tek undir að ákveðnu leyti. Það getur ekki verið annað en okkur til vansa að við höfum látið það viðgangast í svo langan tíma að fámennur hluti þessarar þjóðar þurfi einn að byggja upp dreifikerfi dreifbýlis sem hann fékk í arf í uppskiptingu þar sem næstum allri uppbyggingu í þéttbýli var lokið á sínum tíma, ekki nærri jafn mikil endurnýjun og þarf hjá þjóð sem nú stefnir hraðbyri til orkuskipta. Með aukinni notkun á rafmagni, ekki síst til samgangna, getum við ekki látið það alveg óhreyft að taka utan um þetta mál og hver sem lausnin verður, sem ég veit að hæstv. ráðherra er áfram að vinna að og ég styð hana eindregið í því, tek ég undir það sem menn segja: Við þurfum varanlegri lausn. En við skulum fagna þessum áfanga í dag. Hann er merkur.
Virðulegi forseti. Já, þetta er mikilvægt skref. Þó að það sé ekki nándar nægilega fullkomið er þetta mikilvægt skref í þá veru að treysta byggð í landinu á forsendum réttlætis, á forsendum jöfnunar þannig að Viðreisn styður þetta mál um leið og hún hvetur ríkisstjórnina til þess að halda áfram í þá veru að byggja upp innviði fyrir fólkið okkar, hvar sem það er statt á landinu.
Virðulegi forseti. Ég tek svo sannarlega undir þau orð sem hv. þingmenn hafa mælt í pontu um þetta mikilvæga mál. Hér er um mikið réttlætismál að ræða, ekki bara á köldum svæðum heldur í dreifbýli um allt land þegar að þessu kemur. Það er verið að tala um að það séu kannski fáir notendur á enda línunnar en þar er mikilvæg starfsemi eins og t.d. í ferðaþjónustu þar sem margir koma við og margir nýta sér þá starfsemi. Þetta er mjög mikilvægt skref en það þarf að stíga lengra og að fullri jöfnun.
Virðulegi forseti. Hér er sannarlega mikilvægt skref tekið og ég styð það að sjálfsögðu. En hér í þessari umræðu um atkvæðagreiðsluna hafi orðið umtalsverð tíðindi. Hér hafa komið upp þingmenn frá Samfylkingunni og Viðreisn og sagt að ekki sé nógu langt gengið, hér þurfi að búa til eina gjaldskrá fyrir allt landið. Komið fagnandi, segi ég. Ég hef talað fyrir því í tíu ár. Ég skal lofa ykkur því að ef það er orðinn breiður stuðningur þessara flokka á þingi við að það sé ein gjaldskrá, jafnt í dreifbýli sem þéttbýli, vegna þess að aðgangurinn að auðlindinni sé hinn sami, þá lofa ég stuðningi Framsóknarflokksins. Og ég ætla að lofa upp í ermina á mér um að samstarfsflokkar í ríkisstjórn munu líka vera tilbúnir í þá vegferð.
Er að verða til þjóðstjórn?
Virðulegi forseti. Þetta er tillaga frá okkur í Viðreisn. Við tókum ferðagjöf hæstv. nýsköpunar- og ferðamálaráðherra fagnandi á sínum tíma og hún hefur gefist vel. Við teljum engu að síður mikilvægt að líta til þeirra hópa sem hafa farið afar illa út úr þeim náttúruhamförum sem við stöndum núna frammi fyrir, ekki síst til veitingabransans en ekki síður til lista- og menningargeirans. Þess vegna erum við að leggja til 15.000 kr. ferðagjöf sem gildir fyrir 12 ára og eldri. Við teljum að þetta skipti mjög miklu máli þannig að við höldum fólki í rauninni beinlínis á lífi, þannig að viðspyrna okkar verði sem mest og sterkust þegar við komum út úr þessum veirufaraldri. Ég hvet ykkur öll til að styðja við þetta þannig að veltan, m.a. í lista- og menningargeiranum, verði sem mest og best.
Herra forseti. Lista- og menningargeirinn hefur orðið fyrir alveg svakalegu höggi vegna kórónuveirufaraldurs. Vissulega hefur verið farið í ýmsar atlögur að stuðningi við þennan geira en það blasir við að þetta úrræði hentar mjög vel fyrir lista- og menningargeirann. Það gerir það vegna þess að nú þegar eru t.d. söfn inni í þessu úrræði. Það er líka lýðheilsusjónarmið að hvetja fólk til að njóta lista og menningar. Það er gott fyrir geðheilsu okkar að kíkja í leikhúsið. Ég styð þetta. [[ÞGK: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hér er enn eitt málið sem ætlað er að aðstoða þá sem eiga erfitt vegna Covid-faraldursins og sóttvarnaaðgerða og slíks. Þetta er styrkur, aðstoð við íþróttafélög, mjög mikilvæg aðstoð og það er jákvætt að málið tók þeim breytingum í meðförum nefndarinnar að búið er að taka verktaka inn í það. Það breytir því hins vegar ekki að út af stendur ekki eingöngu ákveðinn ágreiningur heldur ruglingur um hvernig málum er varðar launatengd gjöld skuli fyrir komið. Eru þau inni í þessu máli eða ekki? Þar hefur líka verið ruglað saman tengslum launatengdra gjalda við verktaka. Það er skemmst frá því að segja að málið er statt þar núna að þeir sem eiga að njóta góðs af skilja fæstir nákvæmlega um hvað er verið að tala. Það er miður og ég óska eftir því að málið verði kallað inn til nefndar á milli 2. og 3. umr., einfaldlega til þess að við fáum nákvæmlega úr því skorið hver aðstoðin er við þessa hópa og helst fá því breytt þannig að launatengd gjöld falli undir aðstoðina, en það er önnur saga. En lágmarkið er að málið frá okkur sé afgreitt [[Forseti hringir.]]þannig að það sé skýrt til hvers refirnir eru skornir.
Herra forseti. Hér er á ferðinni mjög mikilvægt mál og það hefur tekið framförum í meðferð hv. velferðarnefndar þar sem búið er að taka verktaka líka inn í málið. Í stað þess að skilja þá eftir og láta þá vera einhvers staðar í menntamálaráðuneytinu í styrkveitingum er þetta tekið saman inn í málið. En eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson sagði hér rétt á undan þá urðu, að því ég tel, mistök í nefndinni sem ég legg til breytingar á þannig að launatengdu gjöldin fái að vera með í þessu máli eins og í öðrum sambærilegum málum eins og t.d. uppsagnarstyrknum. Þar eru launatengdu gjöldin með og þau ættu að vera það hér líka. Búið er að óska eftir því að málið fari til nefndar milli 2. og 3. umr. og þá er það bara fínt. En ég hvet stjórnarliða til að sýna smá hugrekki og styðja tillögu sem kemur frá minni hlutanum, að prófa það. Það er stundum ágætt af því að við erum ekkert svo vitlaus.
Herra forseti. Hér er á ferðinni býsna gott mál og þarft. Það er mikilvægt að í því er komið til móts við þessa gríðarstóru fjöldahreyfingu þar sem þúsundir manna starfa í sjálfboðavinnu og fáein þúsund í launuðum störfum. Það skiptir máli að þeir aðilar fái skilaboð frá okkur um það að við séum tilbúin til þess að hlaupa undir bagga með þeim eins og öðrum sem hafa orðið fyrir búsifjum í Covid-faraldrinum. Ég styð því þetta mál heils hugar sem og þingflokkur Vinstri grænna. Ég hlakka til að taka við málinu á milli umræðna í nefndinni ef það getur orðið til þess að leiðrétta þann skoðanamun og mögulega misskilning sem menn hafa talað um hér áður en við göngum frá málinu endanlega.
Virðulegur forseti. Ég vil fagna þeirri breytingu sem orðið hefur á málinu í meðförum nefndarinnar þar sem verktakagreiðslur eru komnar inn undir regnhlíf málsins, ef svo má segja. Það var gagnrýnt, m.a. af mér, með mjög ákveðnum hætti við 1. umr. málsins að verktakagreiðslur féllu ekki þar undir. En það er einhver misskilningur í meðförum nefndarinnar varðandi þetta 70% hlutfall sem nú liggur fyrir breytingartillaga um að verði fært úr 70% í 90%, og við í Miðflokknum munum styðja þá breytingartillögu. En núna þegar fyrir liggur að málið verði kallað inn til nefndar á milli umræðna þá vil ég bara hvetja hv. velferðarnefnd til að laga þann þátt málsins því að ég ítreka að þetta er byggt á einhverjum misskilningi í tengslum við launatengdu gjöldin.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér greiðslur til íþróttafélaga. Komið hefur í ljós um þetta annars ótrúlega góða mál, sem ríkir auðvitað mikil samstaða um, að hér eru mistök sem við þurfum að leiðrétta og þess vegna tek ég undir þá ósk að málið fari til nefndar milli 2. og 3. umr. Við þurfum að fara aðeins yfir og laga smámisræmi sem er í 1. gr. og 6. gr. Ég vil að öðru leyti þakka fyrir gott samstarf um þetta mál. Það er auðvitað alltaf þannig að fólk vill gera meira og meira en við erum að koma hérna ótrúlega vel til móts við íþróttahreyfinguna, gera frábæra hluti, taka undir óskir hreyfingarinnar um að verktakagreiðslurnar séu með. Verktakagreiðslurnar eru 60% hluti af þessu máli þannig að í meðförum nefndarinnar hefur framlagið hækkað um rúmlega 60%. Það er því verið að taka rosalega vel á þessu máli með íþróttahreyfingunni.
Herra forseti. Hér er tillaga um launatengdu gjöldin. Ég held að það sé ekki vilji meiri hluta þingsins að skilja íþróttahreyfinguna eftir með launatengdu gjöldin hjá sér í stað þess að styðja þau eins og önnur fyrirtæki. Tekin var ákvörðun um það hjá stjórnvöldum að hafa launatengdu gjöldin með í stuðningi þegar kemur að öðrum fyrirtækjum og öðrum aðilum í rekstri. Ég trúi því innst inni að þetta sé einhver misskilningur. Ég held að meiri hlutinn vilji styðja við íþróttafélögin alla leið. Það er einhver meinloka að geta ekki stutt breytingartillögu sem kemur frá minni hluta. Það eru engin rök fyrir því. Það eru engin rök fyrir því hjá meiri hlutanum að styðja ekki þessa tillögu þó að hún komi frá stjórnarandstöðunni. Ég held að þetta sé einhver misskilningur, en þetta mun bitna á íþróttahreyfingunni.
Forseti verður að árétta þá fortakslausu reglu að menn geta ekki beðið um orðið til að gera grein fyrir atkvæði sínu eftir að einhver þingmaður hefur tekið til máls. Það verður ekki gefið eftir á þeirri víglínu.
Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir að hleypa mér að. [[Hlátur í þingsal.]]Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir breytingartillöguna. Ég greiddi atkvæði gegn henni í þeirri trú að málið fari aftur á milli umræðna til nefndar. Um þetta mál er full samstaða. Þess vegna er algerlega við hæfi að málið fari aftur til nefndar og komi hingað vel um búið þannig að allir skilji um hvað málið snýst og Alþingi viðurkenni laun og launatengd gjöld. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Við getum þá öll verið saman í því að greiða atkvæði með þessu máli svo um búnu.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um litla breytingartillögu sem hljómar mjög yfirlætislaus, þ.e. að bæta árinu 2020 við þá upptalningu sem er í frumvarpinu. Það er í samræmi við það að fari svo að einhverjar bólusetningar geti orðið á árinu 2020 þá er búið að hnýta utan um það með þessari breytingartillögu. Það er mikið fagnaðarefni að bóluefni sé á leiðinni og að við tökum með þessum hætti af allan vafa um þann skýra vilja stjórnvalda að enginn vafi eigi að vera á því að þeir sem nota bóluefnið hafi þær tryggingar og þau réttindi sem þarf til að tryggja sem víðtækasta bólusetningu.
Herra forseti. Það er með mikilli gleði sem ég greiði atkvæði með þessu frumvarpi þar sem við erum að gera ungmennum frá 15 ára aldri kleift að breyta skráningu sinni, og svo sem líka að geta breytt henni til baka ef þau kjósa að gera það síðar á lífsleiðinni. Þetta er stór réttarbót, líka á heimsvísu í því að tryggja trans fólki sérstaklega réttindi sín og það er með miklu stolti og mikilli gleði að ég greiði þessu máli atkvæði mitt.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp og fagna, eins og aðrir hv. þingmenn, því að við séum að afgreiða það mál og að fyrir því sé mjög mikill meiri hluti þingsins. Því miður er ekki algræn tafla, eins og hún ætti að vera að mínu mati árið 2020. En mér fannst rétt að nefna í leiðinni, í kjölfar allrar umræðunnar sem átti sér stað, að frelsið er ekki bara einhver einn hlutur. Það eru til alls konar mismunandi tegundir af frelsi. Viðskiptafrelsi er ein tegund, einstaklingsfrelsi er önnur, stundum. Hér er stigið skref til að auka einstaklingsfrelsi. Ég vildi óska þess að Alþingi Íslendinga liti meira á einstaklingshlutann þegar kemur að frelsinu á Íslandi. Það er mikið talað um frelsi í kosningabaráttu og í stefnum ýmissa stjórnmálaflokka, eðlilega. Frelsið er gott. En þegar kemur að einstaklingnum á taflan þarna að vera græn.
Herra forseti. Ég er enn að velta fyrir mér þessum lagabreytingum og tek fram að í mörgum tilvikum er um tiltölulega saklausar breytingar að ræða, en alls ekki öllum. Ég notaði í gær orðið öfgar til að fjalla um hreinsun á orðinu móðir úr ýmsum lögum, og sérstaklega úr hegningarlögunum. Móðir er orð sem er rótgróið í hugum og vitund landsmanna. Móðir er manneskja sem elur barn eða manneskja sem ber barn undir belti. Í gær velti ég einnig fyrir mér þessari breytingu á 192. gr. hegningarlaganna sem leggur refsingu við því að maður rangfæri sönnun fyrir faðerni eða móðerni barns t.d. með rangri skýrslu fyrir yfirvaldi. Þar er verið að fella brott orðið faðerni og móðerni og setja þess í stað inn orðið foreldrastaða. Herra forseti. Orðið foreldrastaða kemur ekki í stað orðanna móðerni eða faðerni og afbakar refsiákvæðið.
Herra forseti. Hér greiðum við aftur atkvæði um frumvarp sem er stór réttarbót, sérstaklega fyrir trans fólk og fólk með kynhlutlausa skráningu. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál því að hér erum við að uppfæra texta í lögum til samræmis við breytt tungutak sem skýrist af aukinni víðsýni og skilningi í samfélaginu á því að fjölskyldur og fólk, þar með foreldrastaða, er alls konar. Þess vegna er þetta algjört tímamótamál og ég er mjög stolt af því að hér skulum við í miklum meiri hluta styðja það.
Hæstv. forseti. Þessi þrjú frumvörp sem lúta að kynrænu sjálfræði eru stór tímamótamál. Börn sem upplifa það sem við nefnum kynmisræmi eða víkja frá því sem almennast gerist, hvort sem það er andlegt eða líkamlegt, eru viðkvæmur hópur. Rannsóknir sýna að mörg þeirra sem í hlut eiga verða fyrir áreitni og jafnvel ofbeldi, mæta miklum erfiðleikum og upplifa því geðræna erfiðleika í ofanálag, sem reynist mörgum því miður ofviða með raunalegum endi. Í þessari umræðu hafa fallið þung orð af takmörkuðu innsæi, málið skrumskælt og afbakað á ónærgætinn hátt og jafnvel vegið að starfsheiðri fagfólks í heilbrigðisþjónustu. Það rasar ekki nokkur einstaklingur að svona afdrifaríkri ákvörðun um sitt líf. Þetta er ekki hugdetta heldur langt ferli. Í því ferli taka margir þátt; fagfólk, sálfræðingar, geðlæknar, sérfræðilæknar og félagsráðgjafar, að ógleymdum nánustu aðstandendum sem í hlut eiga og leiða málið áfram af nærfærni. Við eigum að hafa í huga umburðarlyndi og stóru gildin. Lífið er dýrmætt og viðkvæmt. Margir hafa reynt að setja þetta í orð. Einn sagði: Lífið er bara lítið skjálfandi gras, og það eru orð að sönnu.
Virðulegur forseti. Ég vildi koma hingað upp til að benda Alþingi á að hér er kannski ekki um stórt mál að ræða, hér eru lagfæringar á gildistöku í þjóðskrá, en hér er líka heimild til að gefa út kerfiskennitölu fyrir andvana fædd börn eftir 22. viku meðgöngu. Ég ætla að segja ykkur að ég hef sjaldan fengið eins mikil viðbrögð við nokkru máli sem ég hef lagt fram frá fólki sem þakkar fyrir það. Ég vil þakka Alþingi fyrir skjóta afgreiðslu á þessu máli og skilning og fyrir að undirstrika þar með hversu mikilvægt það er að virða það að þessi einstaklingur var til, sönnun þess, og að tryggja réttindi foreldranna. Í nefndaráliti er fjallað um að skoða það að gefa út kerfiskennitölu ef fósturlát verður eftir 18 vikna meðgöngu líkt og lagt er til vegna barna sem fæðast andvana eftir 22. viku meðgöngu, og það munum við gera í ráðuneytinu.
Herra forseti. Eins og þingheimi er kunnugt á mál þetta rætur að rekja til umfjöllunar vistheimilanefndar sem hófst árið 2007. Þetta tiltekna frumvarp snýst um sanngirnisbætur til fatlaðra sem dvöldu sem börn á stofnunum á vegum eða með leyfi hins opinbera og er liður í samfélagslegu uppgjöri okkar við þá einstaklinga. Með því að afgreiða frumvarpið hér í dag sýnum við í verki að við tökum það alvarlega sem hefur komið fram, bæði í umræðum og skýrslum vistheimilanefndar, um að víða var pottur brotinn í aðbúnaði, umönnun og velferð fatlaðra barna sem voru vistuð á stofnunum á árum áður. Þetta frumvarp, sem vonandi verður að lögum í dag, er mjög mikilvægur áfangi í því samfélagslega uppgjöri. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir að hafa unnið hratt og vel að málinu.
Herra forseti. Ég samþykki þetta frumvarp með mikilli ánægju og tek undir það sem hæstv. forsætisráðherra sagði, að hér sé um samfélagslegt uppgjör að ræða og að við tökum þessi málefni alvarlega. Ég get fyllilega tekið undir þau orð en vil bara minna á það enn og aftur að ýmislegt er eftir, t.d. börn sem vistuð voru á vegum opinberra aðila á einkaheimilum. Ég vil minna þingheim á það. Þessu er ekki lokið.
Herra forseti. Með þeim breytingum sem gerðar voru við 2. umr. á þessu máli er settur inn hvati fyrir bílaleigur, sem eru með mjög stóran hluta af eftirmarkaði á íslenskum bílamarkaði, til að kaupa vistvæna bíla, 15% af heildarinnkaupum árið 2021 og 25% árið 2022. Standi þær ekki við þessi ákvæði þurfa þær að endurgreiða stuðninginn með álögum. Ég tel mikilvægt að það komi fram hér við lokaafgreiðslu málsins.
Virðulegi forseti. Hér munum við samþykkja ný heildarlög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna sem og heildarlög hér á eftir um stjórnsýslu jafnréttismála. Umsagnaraðilar voru almennt ánægðir með útvíkkun þeirra svo þau taki til fólks með hlutlausa kynskráningu. Einnig er kveðið á um fjölþætta mismunun, sem er nýmæli. Búinn er til breiður vettvangur í stað gamla Jafnréttisráðs, sem ber þó sama heiti, þar sem fjölmargir aðilar koma saman til ráðgjafar varðandi þessi mál gagnvart forsætisráðherra í faglegri stefnumótun í málum er tengjast jafnrétti kynjanna. Þessi mál eru í hópi fjölmargra jafnréttismála sem forsætisráðherra hefur lagt fyrir þingið og munu verða samþykkt í dag og hafa verið samþykkt. Öllum slíkum málum ber að fagna.
Virðulegi forseti. Þingflokkur Pírata styður þetta mikilvæga mál. Ég vil hins vegar koma því á framfæri að á hakanum sitja samt sem áður ákveðnir hópar sem fengu það loforð í þessum sal að þeir stæðu jafnfætis öðrum þegar kæmi að vernd réttinda þeirra gagnvart mismunun, þ.e. banni á mismunun gagnvart fólki á grundvelli fötlunar og á grundvelli kynhneigðar. Þau njóta ekki sömu sterku lagalegu verndar og þeir hópar sem blessunarlega er nú verið að styrkja stöðu hjá. Ég vil því hvetja ríkisstjórnina til dáða í því að ljúka því verki fyrir lok þessa kjörtímabils. Það var búið að lofa því og það á að standa við gefin loforð.
Virðulegur forseti. Þingflokkur Samfylkingarinnar hefur ekki þá fortakslausu reglu að greiða atkvæði gegn málum stjórnarinnar heldur förum við eftir inntaki málanna. Við styðjum þessi tvö mál sem hér eru lögð fram. Hér er verið að styrkja og efla stjórnsýslu á sviði jafnréttismála og þetta er vel unnið mál. Vel var að verki staðið innan nefndarinnar og því styðjum við þetta mál.
Forseti. Þingflokkur Viðreisnar styður þetta mál. Ég lít svo á að þetta mál sé nokkuð vel unnið og að vel hafi til tekist. Mig langaði að nefna að árangur Íslands í jafnréttismálum er ekki tilviljun ein. Það var ekki tíminn sem leiddi okkur hingað og það var heldur ekki biðin sem gerði það. Það voru aðgerðir og það var lagasetning. Ég nefni þetta vegna þess að mér þætti holur hljómur í því að afgreiða hér í dag þessa lagasetningu ef við höfum ekki burði til þess að stand svo í lappirnar hvað varðar hið raunverulega og efnislega og stóra jafnréttismál sem hér er til meðferðar á lokadögum þingsins sem lýtur að fæðingarorlofi foreldra. Þar er það grundvallaratriði að foreldrar hafi sjálfstæðan rétt til töku orlofsins til að verja rétt feðra til samveru með börnum sínum, og stöðu kvenna á atvinnumarkaði. Þessi tvö mál verða að ganga hönd í hönd eigi jafnrétti raunverulega að vera markmiðið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Við studdum hér með mikilli ánægju málið sem var á dagskrá á undan þessu máli. Við höfum hins vegar lengi haft efasemdir um sektarákvæðin í þessum málaflokki sem og öðrum og munum því greiða atkvæði á móti þessari atvinnugrein … ekki atvinnugrein heldur lagagrein, afsakið. [[Hlátrasköll í þingsal.]]Það er svolítið langsótt að kalla þetta atvinnugrein. Reyndar hafa nú býsna margir atvinnu af jafnréttismálum samt sem er kannski jafn gott. En það er ekki málið heldur þessi lagagrein. Við munum sitja hjá við málið í heild því að við teljum að ástæðulaust sé að hafa þessa grein inni í lögunum eins og hún er orðuð.
Herra forseti. Ég ætla ekki að tjá mig um málið í heild. Þar er sama afstaða og varðandi fyrra málið, við segjum já við þessu máli, að hér hafi nokkuð vel til tekist. Ég vildi engu að síður flagga einni breytingu sem hér er að verða sem lýtur að málsmeðferð kærumála. Í þeim tilvikum þar sem menn ætla ekki að una niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála hefur því hér verið bætt við að kærunefndinni verði stefnt samhliða. Það er dálítið eins og taka dómarann úr neðra stigi með inn í dómsal á efra stigi, ekki lógísk breyting en svona áferðarfallegra þegar ríkisstjórnin fer í mál gegn einstaklingum. Ég hef áhyggjur af því að það muni ekki mýkja málsmeðferðina. Upplifun einstaklingsins verður hin sama þegar ríkisstjórnin dregur hann fyrir dóm. En þetta gæti orðið til þess að dómsmálum á borð við þetta, og við vitum öll hvaða mál er um að ræða, muni fjölga. Það er áhyggjuefni.
Herra forseti. Í dýpstu efnahagslægð í hundrað ár leggur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur til að skattur verði lækkaður á ríkasta fólkið í landinu. Nú eru rúmlega 20.000 manns án atvinnu á Íslandi. Heimili þeirra hafa orðið fyrir miklu tekjufalli. Mál þeirra er sett í nefnd en það að lækka skatta á ríkasta fólkið er sett í forgang. Það, forseti, finnst mér vera hneyksli.
Herra forseti. Ég vil koma þremur atriðum á framfæri við þessa atkvæðagreiðslu. Ég styð frumvarpið, svo að það sé skýrt tekið fram, og er á nefndarálitinu. Það kann þó að vera að þetta sé ekki endilega heppilegasti tíminn til að gera þessar breytingar en engu að síður styð ég þær. Þá vil ég líka vekja athygli á því að felldar eru brott úr frumvarpinu tvær greinar sem lúta að skattlagningu gengishagnaðar af sérsniðnum sparnaðarreikningum sem fólk leggur gjaldeyri inn á. Ég get ekki látið þetta tækifæri fram hjá mér fara til að minnast á hve dásamlegt það væri ef við hefðum annan gjaldmiðil en krónu og þyrftum ekki að vera að velta svona reddingum fyrir okkur. Að síðustu vil ég líka taka sérstaklega undir það að skoða þarf fjármagnstekjuskattinn og sveitarfélögin sérstaklega og það kemur fram í meirihlutaálitinu. Ég vildi láta það koma fram.
Herra forseti. Förum aðeins yfir stöðuna. Ríkasta 1% á Íslandi aflar 35% allra fjármagnstekna í landinu. Stækkum aðeins hópinn. Tökum 5% ríkustu Íslendingana, þau afla 50% allra fjármagnstekna í landinu. 5% eiga yfir 40% af öllum hreinum eignum í landinu. Þetta er þröngur hópur sem á yfir 2.000 milljarða, tvenn íslensk fjárlög. Frá árinu 2010 hafa bæst við eignasafn þessa hóps yfir 1.000 milljarðar, eitt stykki íslensk fjárlög. Og síðan þessi ríkisstjórn tók við, árið 2018, hafa ríkustu 5% bætt við sig 135 milljörðum. Það eru tveir Landspítalar. Við sjáum alveg hvert stefnir. Eignaójöfnuður er mikill á Íslandi, meiri en tekjuójöfnuðurinn, [[Forseti hringir.]]og fjármagnstekjuskattskerfið þarf að taka mið af því. Við erum að fara í ranga átt hvað þetta varðar og tölurnar sýna það, herra forseti.
Herra forseti. Meðal þeirra breytinga sem við erum að gera núna eru breytingar sem eru í samræmi við niðurstöðu nefndar á vegum fjármálaráðuneytisins sem fór yfir stofn fjármagnstekjuskatts. Inni í þeim tillögum var m.a. að taka á þeim vanda sem hefur verið, að söluhagnaður af sumarhúsum hefur skert lífeyristekjur og almannatryggingatekjur eldri borgara. Það er hins vegar skýrt í þeirri breytingu og í tillögu nefndarinnar eftir þessa breytingu að sumarhús eins og aðrar eignir eldra fólks, eða alls fólks skulum við segja, halda áfram að falla undir 1.200 m³ viðmiðið sem áður var inni. Þetta eru jákvæðar breytingar fyrir þá sem eru að selja sumarhúsin sín á efri árum og þurfa þá ekki að sæta tekjufalli vegna þeirra og aukinheldur er tímabilið sem menn þurfa að hafa átt húsið lengt úr fimm árum í sjö.
Herra forseti. Í sögulegri efnahagskreppu er ríkisstjórnin að veita eignafólki í landinu ýmiss konar umbun, m.a. að tvöfalda frítekjumark á fjármagnstekjur og undanþágur til arðs og söluhagnaðar af verði á hlutabréfum, á sama tíma og yfir 20.000 manns eru atvinnulausir og á sama tíma og ríkisstjórnin hefur ekki treyst sér til að hækka frítekjumark á launatekjur öryrkja og eldri borgara eða lengja tímabil atvinnuleysisbóta eða hækka grunnatvinnuleysisbætur; og á sama tíma þegar allar vísbendingar eru um að eignaójöfnuður sé að aukast. Þetta er kannski ekki skringileg forgangsröðun úr ranni Sjálfstæðisflokksins en þetta er svo sannarlega furðuleg forgangsröðun frá tveimur félagshyggjuflokkum og sérstaklega Vinstri grænum.
Virðulegi forseti. Fjármagnstekjuskatturinn er ekki hár á Íslandi, sér í lagi í samanburði við hin Norðurlöndin þar sem hann er að jafnaði tvöfaldur á við það sem er hjá okkur. Að hækka frítekjumarkið akkúrat núna lýsir mjög skakkri forgangsröðun á því hvaða verk standa fyrir höndum og hverjir það eru sem þurfa nauðsynlega á skattafslætti eða aðstoð frá ríkinu að halda. Ekki má ríkið við þessum tekjumissi heldur. Ég heyri ekki annað en að það megi ekki safna meiri skuldum, það megi ekki eyða meiri pening vegna þess að ríkissjóður sé nú þegar í svo miklum útgjöldum. Við megum ekkert verða af þessum tekjum. Ég veit ekki af hverju þær eru í forgangi af þeim sem ríkisstjórnin ætlar að kasta á glæ. Að veita eignafólki skattafslátt akkúrat núna er snarvitlaus forgangsröðun. Við segjum nei við því ákvæði.
Virðulegi forseti. Það kemur ekki á óvart að heyra hér frá Samfylkingu og öðrum stjórnarandstöðuflokkum að það megi bara ekki lækka skatta á fólk, jafnvel þótt við séum að tala um frítekjumark þar sem allur yfirgnæfandi meiri hluti fólks á landinu er með fjármagnstekjur sínar undir 300.000 kr. Og þegar menn koma hingað upp og flytja tilfinningaþrungnar ræður um ríkasta 1% á Íslandi þá eru menn að blekkja vegna þess að þetta mál hefur ekkert með ríkasta 1% að gera. Þetta hefur með venjulegt fólk að gera sem er með venjulegan sparnað og er því laust við að greiða fjármagnstekjuskatt af honum. Þetta er sanngirnismál vegna sumarhúsanna, sanngirnismál. Og þetta er gott mál vegna þess að við erum meira að segja með frítekjumark vegna fjármagnstekna í almannatryggingakerfinu. Hvers vegna ættum við að leggja mikla áherslu á að skattleggja þessar sömu tekjur sem við viljum undanskilja skerðingum í almannatryggingum? Þetta er mál fyrir venjulega Íslendinga með venjulegan sparnað og þetta er gott mál. Þetta eru skilaboð sem eru mótvægi við [[Forseti hringir.]]hækkun fjármagnstekjuskattsins sem var hér í upphafi þessa kjörtímabils og þetta er áherslubreyting, virkilega gott mál. En það kemur ekki á óvart að Samfylkingin [[Forseti hringir.]]bara getur ekki þolað skattalækkanir. [[Forseti hringir.]]
Þú varst að hafna skattalækkunum sem við lögðum til í gær.
Hæstv. forseti. Öfugt við fjármálaráð og hæstv. fjármálaráðherra kom mér ekki á óvart að Samfylkingin ein væri á móti þessu. Þar byrjar sama ræðan og maður heyrir alltaf þegar lækka á skatta: Þetta er bara fyrir ríka fólkið. Eins og fram kom hjá hæstv. fjármálaráðherra er þetta mál fyrir allan almenning í landinu, frítekjumark upp á 300.000 kr. Þetta er megnið af öllum almenningi í landinu. Það er ótrúlegt að heyra í fólki sem hefur allt í einu áhyggjur af ríkissjóði, sem er búið að vera hér með yfirboð í fjárlagaumræðunni upp á hundruð milljarða. Það kemur 1 milljarður núna og þá koma allt í einu upp áhyggjur af ríkissjóði. Það er ekki trúverðugur málflutningur. Frítekjumarkið er mál fyrir allan almenning. Við erum enn að borga fjármagnstekjuskatt af tekjum sem eru ekki raunverulegar heldur bara verðbætur og það er ekki sanngjarn skattur.
Herra forseti. Ég er stoltur af þessu máli. Ég er stoltur af því að standa þannig að verki að verið sé að verja íslenskt launafólk, íslenskan almenning og ekki síst eldri borgara sem eiga sinn sparnað m.a. í skráðum hlutabréfum, vegna þess að frítekjumarkið nær eingöngu til skráðra hlutabréfa, ekki til einkahlutafélaga eða neins slíks, og á einhvern sparnað í banka. Það þarf og hefur þurft að greiða skatt af verðbólgu, verðbólguskatt, hv. þingmenn. Með þessu frumvarpi erum við að koma í veg fyrir að hér sé lagður verðbólguskattur á almenna sparendur á Íslandi, hvort heldur sem þeir eru með reikninga í bönkum eða eiga hlutabréf í skráðum hlutafélögum á skipulegum hlutabréfamarkaði, ekki í einkahlutafélögum. [[Forseti hringir.]]300.000 kr. frítekjumark skiptir engu máli fyrir þá auðmenn [[Forseti hringir.]]sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hefur hvað mestan áhuga á.
Herra forseti. Í þeim gögnum sem við unnum með í hv. efnahags- og viðskiptanefnd kemur m.a. fram að hækkun á frítekjumarkinu veiti einungis tekjuhæstu 10% framteljenda vaxtatekna viðbótarskjól fyrir áhrifum verðbólgu. Það kemur fram í gögnunum sem við erum að vinna með. Af hverju getur söluhagnaður af sumarbústöðum komið lífeyrisþegum illa? Það er út af skerðingarmörkum í almannatryggingakerfinu. Ef það á að breyta því og koma til móts við lífeyrisþega hvað þetta varðar er lausnin ekki að breyta fjármagnstekjuskattinum fyrir alla, sem gagnast helst ríkasta fólkinu í landinu. Þá breytum við lögum um almannatryggingar.
Herra forseti. Það var skemmtilegt að hv. þm. Óli Björn Kárason talaði um að hér væri verið að verja alþýðuna, verja launamenn. Ég beið eftir að hann nefndi öreigana. Komið hefur fram að þessi hækkun á mörkum nýtist einungis 10%. Ég hef ekki áhyggjur, hv. þm. Brynjar Níelsson, af því að þessi 1 milljarður setji ríkissjóð á hausinn. Við erum að tala um þá grundvallarumræðu hvort við ætlum að leyfa ójöfnuði að aukast í kreppu, hvort við ætlum að moka undir það fólk sem á eignir og þarf ekki á hjálp að halda og skilja eftir og gleyma þeim sem eiga varla til hnífs og skeiðar. Þess vegna kemur mér ekki á óvart að umræðan um þessa atkvæðagreiðslu sé fyrst og fremst á milli Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins en ekki hinna stjórnarflokkanna.
Virðulegi forseti. Ég vildi bara leiðrétta staðreyndavillu hjá hæstv. fjármálaráðherra. Hann sagði að einhverjir þingmenn eða flokkar þyldu ekki skattalækkanir. Þetta er efnislega rangt, það er sannarlega svo. Það hafa margsinnis verið lagðar til skattalækkanir hér sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur hafnað af þeirri einu ástæðu, að því er virðist, að þær koma ekki frá réttum flokki. Það er staðreynd.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál. Ég tel þetta vera rétt skref. Það skiptir okkur í Viðreisn ekki máli hvaðan gott kemur. Við styðjum góð mál, það er okkar yfirlýsta vinnuaðferð og aðferðafræði. Það skiptir hins vegar ríkisstjórnina greinilega miklu máli hvaðan góðar tillögur koma því að ítrekað, ekki bara í vetur heldur allt kjörtímabilið, hefur ríkisstjórnin fellt tillögur m.a. okkar Viðreisn, sem fela í sér gjaldalækkanir og skattalækkanir. Þær hafa allar verið felldar. Við höldum hins vegar okkar kúrs og styðjum góð mál. Ég segi því já við þessu máli.
Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með þetta mál. Það eru liðin þrjú ár frá því að hlutfall fjármagnstekjuskatts var hækkað úr 20 í 22%. Það er fyrst núna sem þessi lagfæring kemur fram við endurskoðun á grunni skattsins. Betra er seint en aldrei, mjög gott. Mér sýnist þarna vera farin hófsamleg millileið sem nýtist öllu venjulegu fólki, almenningi í landinu, fólki sem hefur lagt til hliðar. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með að hið sjálfsagða réttlætismál, sem er skattlagning á því sem heitir frístundahús, í daglegu tali sumarhús, skuli vera færð til samræmis við skattlagningu á íbúðarhúsnæði þegar kemur að sölu. Mjög ánægjulegt. Það er búið að vera mikið baráttumál samtaka sumarhúsaeigenda um mjög langt skeið og óska ég þeim sérstaklega til hamingju og okkur öllum.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar. Málinu var vísað aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. Með lögum nr. 44/2020 voru gerðar breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar þess efnis að við lögin bættist nýtt ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið er á um framlengingu svokallaðrar hlutabótaleiðar. Í ákvæðinu er kveðið á um framlengingu heimildar launamanna til þess að sækja um atvinnuleysisbætur samhliða minnkuðu starfshlutfalli án þess að föst laun frá vinnuveitanda komi til skerðingar á fjárhæð atvinnuleysisbóta. Hlutabótaleiðin öðlaðist fyrst gildi 15. mars en 1. júlí tóku gildi tiltekin skilyrði sem lúta að vinnuveitanda. Meðal annars var með lögum nr. 44/2020 kveðið á um að skilyrði fyrir framlengingu á rétti til atvinnuleysisbóta samkvæmt ákvæðinu væri að vinnuveitandi beri ótakmarkaða skattskyldu hér á landi samkvæmt 1. eða 2. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Þannig falla aðilar sem greiða ekki tekjuskatt samkvæmt 4. gr. laga um tekjuskatt ekki undir úrræðið. Meiri hlutinn leggur til breytingu þess efnis að launamenn hjá lögaðilum sem greiða ekki tekjuskatt samkvæmt 4. eða 5. tölulið 4. gr. laga um tekjuskatt geti sótt um atvinnuleysisbætur samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í lögum um atvinnuleysistryggingar. Þannig verði launamönnum hjá félögum sem eiga hér heimili og verja hagnaði sínum einungis til almenningsheilla, og hafa það að einasta markmiði samkvæmt samþykktum sínum, auk annarra lögaðila sem reka óhagnaðardrifna atvinnustarfsemi gert mögulegt að sækja um hlutabætur enda uppfylli þeir önnur skilyrði ákvæðisins. Með breytingunni er m.a. gert ráð fyrir því að félög sem stunda starfsemi til almannaheilla sem miðar að því að vinna að bættum hag ótiltekins fjölda manna, svo sem mannúðar- og líknarfélög, menningarfélög, þar með talin sviðslistafélög sem stunda óhagnaðardrifna atvinnustarfsemi, íþróttafélög og æskulýðsfélög, geti nýtt sér hlutabótaleiðina uppfylli þau að öðru leyti skilyrði ákvæðisins. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „Við 2. gr. bætist nýr stafliður, svohljóðandi: Við bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir skilyrði 1. tölul. 4. mgr. geta launamenn sem starfa hjá lögaðilum sem greiða ekki tekjuskatt skv. 4. eða 5. tölul. 4. gr. laga um tekjuskatt öðlast rétt til greiðslu atvinnuleysisbóta samkvæmt ákvæði þessu enda uppfylli þeir skilyrði þess að öðru leyti. Við umsókn um atvinnuleysisbætur skv.1. málsl. skal vinnuveitandi staðfesta að hann uppfylli skilyrði 4. mgr. eftir því sem við á.“ Anna Kolbrún Árnadóttir og Guðmundur Ingi Kristinsson skrifa undir álit þetta með fyrirvara sem þau hyggjast gera grein fyrir í ræðu. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk þessu áliti. Undir þetta skrifar skrifa hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, bæði með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá minni hluta velferðarnefndar. Minni hlutinn telur að með þeim breytingum sem gerðar voru á hlutabótaleiðinni í vor hafi verið dregið verulega úr skilvirkni úrræðisins. Skilyrði fyrir nýtingu hlutabótaleiðarinnar voru þrengd og kveðið á um að lágmarksstarfshlutfall til nýtingar á úrræðinu yrði hækkað úr 25% í 50%. Þar sem skilyrði fyrir nýtingu úrræðisins er að starfshlutfall hafi lækkað um 20 prósentustig hið minnsta og að hið nýja starfshlutfall sé að lágmarki 50% nær úrræðið eingöngu til þeirra sem voru í að lágmarki 70% starfi áður en til skerðingar á starfshlutfalli kom. Minni hlutinn tekur undir með efnahags- og viðskiptanefnd sem áréttaði í nefndaráliti við 212. mál, um tekjufallsstyrki, sem skilað var og afgreitt hér í þingsal bara í síðustu viku eða jafnvel í þessari viku, að nauðsynlegt væri að framlengja úrræðið fram á vor og að hugað verði að því að færa úrræðið aftur til fyrra horfs með tilliti til lágmarksstarfshlutfalls. Leggur minni hlutinn því til að lágmarksstarfshlutfallið verði lækkað niður í 30%, þannig að úrræðið taki til þeirra sem voru í 50% eða hærra starfshlutfalli áður en til hins minnkaða starfshlutfalls kom. Þannig gæti úrræðið náð til fleiri launamanna sem sinna hlutastörfum auk þess sem vinnuveitendum yrði veitt ríkari aðstoð við að viðhalda ráðningarsamböndum. En það er lykilatriði, herra forseti, í þessum málum að viðhalda ráðningarsamböndum. Það er það sem við eigum að berjast fyrst og fremst fyrir hér í þingsal. Að auki leggur minni hlutinn til að tímabil sem atvinnuleysisbætur eru greiddar verði lengt um sex mánuði. Á næstu vikum og mánuðum missa mörg hundruð manns rétt sinn til atvinnuleysisbóta og geta einungis leitað til sveitarfélaga eftir stuðningi sem er oft helmingi lægri en grunnatvinnuleysisbætur. Sveitarfélögin eru nú þegar illa stödd vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins og því blasir við að þau geti ekki að auki tekið á sig stóraukinn fjölda fólks sem einungis reiðir sig á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Ef ekkert verður að gert fjölgar fólki á Íslandi sem býr við sárafátækt. Þar sem í frumvarpinu er lögð til framlenging á hlutabótaleiðinni til 31. maí 2021, eða um sex mánuði, telur minni hlutinn eðlilegt að samhliða framangreindri breytingu verði fallið frá ákvæði 3. málsliðar 8. mgr. ákvæðis til bráðabirgða XVI í lögum um atvinnuleysistryggingar um að greiðslur atvinnuleysisbóta samkvæmt hlutabótaleiðinni skerði ekki áunnin réttindi til greiðslu atvinnuleysisbóta. Er þetta lagt til, einmitt til að koma til móts við þá gagnrýni með framlengingu og útvíkkun hlutabótaleiðar að ekki sé ráðlegt að skapa hér á landi tvöfalt kerfi atvinnuleysistrygginga þar sem þeir sem eru á atvinnuleysisbótum ganga á tímabil réttinda en ekki þeir sem njóta hlutabóta. Að framangreindu virtu leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hér hafa verið tilgreindar og eru nánar útlistaðar í þessu nefndaráliti. Undir þetta nefndarálit ritar sú sem hér stendur.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um búvörulög þar sem við höfum til umfjöllunar breytingar á búvörulögum er varða frestun á útboði tollkvóta. Í nefndaráliti okkar rekjum við sjónarmið þeirra umsagnaraðila sem komu fyrir nefndina og reynum að gera því tæmandi skil hvaða viðhorf eru reifuð þar. Í nefndarálitinu er fjallað um þá stöðu á búvörumarkaði sem upp er komin vegna Covid og vegna þess ástands sem hefur skapast, að innanlandsmarkaður hefur skroppið saman, vegna birgðasöfnunar og vegna verri afkomu búvöruframleiðenda og þess vanda sem atvinnugreinin stendur frammi fyrir. Það má með nokkrum rökum segja, virðulegur forseti, að sá vandi sé eldri en það ástand sem veiran skapaði en það er ekki meginefni frumvarpsins. Við vekjum líka athygli á því að vegna þessa ástands, þegar lifandi birgðir safnast upp, gripir sem ekki komast í sláturhús, skapast annar vandi sem er nú miklu frekar dýravelferðarvandi, þ.e. að bændur losna ekki við gripi í sláturhús og dýr halda áfram að stækka og kýrnar halda áfram að bera og gylturnar að gjóta o.s.frv., sem ég þarf ekki að rekja nánar. En um allnokkurn tíma mun þetta verða vandi úr að leysa. Það er eðlilega allmikil umræða um landbúnað og oft og tíðum mjög heit og tilfinningaþrungin, þegar verið er að fást við þessi inngrip sem eru t.d. um framboð og útboð á innflutningsheimildum og eðlilega vakna áhyggjur manna, og birtast vel í umsögn Neytendasamtakanna, af hækkuðu verði. Nú höfum við ekki í langan tíma haft þetta útboðsfyrirkomulag á tollkvótum og það var að sönnu ætlað til að koma betur fram þeim markmiðum sem undirrituð voru þegar tollasamningur var gerður í maí 2017 um að lækka verð til neytenda. Því er að mínu viti til að svara að um allnokkurn tíma verður offramboð, hvort sem það er þá vegna framleiðslu hér á landi eða úti í Evrópu, þannig að ótti minn við verulegar verðhækkanir vegna þessara aðgerða er kannski umdeilanlegur, að þær leiði sjálfkrafa til verðhækkunar. Við vitum líka af almennum samkeppnislögum og við eyðum talsverðum krafti í það í nefndarálitinu að fjalla um samkeppnislög og samkeppnisumhverfi búvöruframleiðslu. Það er loksins, eftir langa mæðu, búið að greina lagaumhverfi samkeppnismála, bera saman íslenska löggjöf um landbúnaðarframleiðslu og framleiðslu í Noregi og innan Evrópusambandsins. Skýrslan sem Lagastofnun Háskóla Íslands gerði birtist fyrir nokkrum dögum á heimasíðu atvinnuvegaráðuneytisins. Þar er þessi samanburður mjög skýrt dreginn fram. Þar er mjög vel undirstrikað að við búum íslenskum landbúnaði ekki sambærilega samkeppnislöggjöf og aðrir bændur njóta. Það er einmitt verið að beita þeim samkeppnislögum sem gilda í Evrópusambandinu til að taka á vanda bænda í þeim löndum sem hafa þær heimildir, til að víkja þeim hreinlega til hliðar og heimila samruna, heimila samstarf og heimila mjög kröftug inngrip á markaði. Í þessari samkeppnisstöðu erum við. Ég held að áherslan í nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar sé sú að undinn verði bráður bugur að því að endurskoða samkeppnislöggjöfina því að oft hefur hún nú verið deiluefni hér á hinu háa Alþingi og ekki síður úti í samfélaginu. Við þurfum á einhvern hátt að leiða átök um þennan þátt í jörð þannig að við séum að bera saman sambærilega hluti. Oft hafa átökin verið í kringum 71. gr. búvörulaga, sem er sérstök undanþága til sameiningar mjólkurvinnslufyrirtækja, og sú grein hefur verið gerð að sérstöku umtalsefni, að það sé ógagnsæ heimild sem mögulega skili ekki réttum ávinningi til bænda og neytenda. Ég held að tímabært sé að fara með skipulegum og ábyrgum hætti inn í þá lagabreytingu sem þarf til að koma fram eðlilegra samkeppnisumhverfi sem byggist á heimildum sem eru þá meira sérsniðnar um þessa atvinnugrein. Atvinnugreinin er sérstök að því leyti að hún hefur mjög langa framleiðsluferla og hefur þá sérstöðu að ákvarðanir sem teknar eru í dag eru kannski mörg ár að koma fram í breyttum áherslum eða breyttu háttalagi þeirra sem ráða ríkjum yfir búum sínum og yfir afurðastöðvum. Virðulegi forseti. Ég fer kannski ekki dýpra inn í þetta atriði. Ég vil tína til einn þátt enn sem við nefnum í okkar nefndaráliti. Það snertir ekki síst utanríkisráðherra af því að það liggur fyrir að hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. landbúnaðarráðherra hafa hafið greiningu á þeim tollasamningi sem hefur verið mjög til umræðu á undanförnum árum og vilji stendur til að endurmeta hann og óska eftir viðræðum um hann. Það eru vissulega háværar kröfur um að honum verði einfaldlega vikið til hliðar. Menn eru að nefna 112. gr. EES-samningsins sér til stuðnings í þeim efnum. Því er til að svara að við ræddum talsvert 112. gr. og leituðum álits á notkun hennar. Í þessu tilfelli er það nú ekki þannig að með einföldum hætti sé hægt að beita henni sem slíkri. Tollasamningur, í þessu tilfelli um landbúnaðarvörur, þar sem landbúnaður er ekki hluti af EES-samningnum, er gerður á grundvelli 19. gr. EES-samnings og er þar af leiðandi sérsamningur í þessu tilfelli. En hvort sem um er að ræða sérsamning eða ekki þá hefur framkvæmd hans eðlilega áhrif á öll samskipti okkar við Evrópusambandið. Rétt eins og kemur fram í útflutningi sjávarafurða, og sjávarútvegur er ekki hluti af EES-samningi með beinum hætti, erum við ekki að mæla með slíkri leið í nefndaráliti okkar við hæstv. ráðherra. Sú leið sem við völdum í starfsskilyrðum grænmetisframleiðslu á Íslandi, þar sem við felldum niður tolla og tókum upp beinar greiðslur, er annar skóli þeirra samninga sem við erum að nota. Hinn skólinn er sá að viðhalda tollvernd á innflutningsheimildum til þess að veita innlendri framleiðslu aðhald og auka fjölbreytni á markaði. Ég ætla bara að leyfa mér að segja á þessum drottins degi, í framsögu með þessu nefndaráliti, að mér finnst báðar þessar leiðir vera gjaldþrota. Mér finnst hugmyndafræði þessara beggja leiða vera komin á endastöð. Og hvers vegna segi ég það? Jú, ég segi þetta vegna þess að í báðum þessum skólum, eða báðum þessum útgáfum af samningum við bændur, eru íslenskir bændur ekki að sækja sér stækkandi markað, eða virðast ekki hafa stöðu til þess. Að þessu samanlögðu þarf breytt samkeppnislagaumhverfi fyrir íslenskan landbúnað og nýja nálgun við þessa samninga, hvernig við ætlum að tryggja að hagsmunir bænda og hagsmunir neytenda séu settir hlið við hlið, hvernig við höldum á því að standa við bakið á atvinnugreininni með samningum sem við gerum. Það er samdóma álit allra sem sendu inn umsögn í þessu máli að stefnan eigi að miða að því að verja íslenskan landbúnað og efla íslenskan landbúnað. Það er kannski breyting sem orðið hefur í umræðu um landbúnað á Íslandi á síðustu átta eða níu árum, vil ég leyfa mér að segja, að það er enginn að deila um það lengur. Við erum fyrst og fremst að deila um leiðir. Ég held að margir sem gagnrýna þessar leiðir hafi sitthvað til síns máls. Ég ætla ekki að halda að mín sé endilega miklu réttari en önnur. En við þurfum að feta út úr þessari umræðu leið sem mætir sjónarmiðum þeirra aðila sem láta sig þetta varða. Atvinnugreinin mun ekki lifa í heiftarlegum átökum um hvað sé rétt og hvað sé rangt. Við þurfum fyrst og fremst að vera sammála um hvaða leiðir séu færar. Það er í sjálfu sér margt hægt að segja um landbúnað, og um þetta frumvarp sem er Covid-aðgerð. Ég ætla einungis að segja það, virðulegi forseti, að sú breytingartillaga sem nefndin lagði fram, um að lengja það tímabil sem þessi heimild nær til, er út fyrir þann ramma sem hægt væri að rökstyðja sem Covid. Ég ætla bara að segja það hér. Af hverju gerum við það? Við gerum það kannski líka til að draga fram að vandi landbúnaðarins hefur magnast á undanförnum árum. Hann er ekki síst til kominn vegna þess tollasamnings sem við gerðum og höfum verið að framkvæma hér frá 1. janúar 2018. Ég ætla þá líka að leyfa mér að lýsa því yfir, virðulegi forseti, að ég vil að við tökum breytinguna aftur til baka til nefndarinnar og við tökum hana ekki til afgreiðslu við 2. umr. því að hana þarf eðlilega að undirbyggja betur en okkur tekst að gera í nefndarálitinu. Ég ætla bara að vera ærlegur með það og segja það með þessum hætti. En þá þýðir það að við verðum að taka stöðu landbúnaðarins miklu alvarlegar en við gerum. Við meinum það sem við segjum þegar við tökum undir álit Samkeppniseftirlitsins um samkeppnislöggjöfina. Við erum að meina það. Við þurfum miklu víðtækari vinnu til að takast á við það vandamál sem uppi er og þá erfiðleika sem mæta okkur á næstu árum. Ég skal algerlega segja það líka að ég tel ekki að búið verði að greiða úr þeim flækjum á þeim tíma sem frumvarpið gerir ráð fyrir að heimild þessi nái til, sem er til 1. janúar 2022. Það mun taka lengri tíma og þetta mun verða stærra vandamál. Í því samhengi að við þurfum að breyta hér samkeppnislöggjöfinni, við þurfum að breyta umgjörðinni í kringum búvörusamningana og ekki síst að komast að niðurstöðu um hvort við getum búið við þann tollasamning sem við höfum samið um - hæstv. utanríkisráðherra hefur haft í undirbúningi að hefja viðræður um hann og án þess að hann hafi lýst yfir að hann hafi óskað eftir formlegum viðræðum á ég frekar von á því að það verði gert - að við séum þá ekki að misstíga okkur í því að heimila þessa breytingu á lögunum til lengri tíma en þess sem Covid-röksemdin getur náði yfir. Við skulum bara alveg ræða um þetta með opnum huga, með þeim skýra huga að vanda landbúnaðarins leysum við ekki einungis með þessu frumvarpi og þessari litlu breytingu sem við gerum á því hvernig við leiðbeinum með lögum hæstv. landbúnaðarráðherra til að taka tilboðum í útboð á tollkvótum. Ég veit ekki, virðulegi forseti, hvort ég get það tímans vegna en það er freistandi að við ræðum hvaða hugmyndir hægt væri að leggja á borðið til að breyta málum þannig að allir geti vel við unað. Ég hef sannfæringu fyrir þeim breytingum. Almennt vil ég lýsa því með þeim orðum að ég vil að við hverfum frá útboðum á innflutningsheimildum. Ég vil að innflutningsheimildir séu hluti af samningum við bændur og að sú vernd sem tollverndin veitir sé hluti af þeim verðmætum sem landbúnaðurinn telur til starfsskilyrða sinna. Það þýðir á mannamáli að við færum tollverndina, fjárhæð hennar, sem hluta af stuðningi við íslenska bændur eða hluta af starfsskilyrðum þessarar atvinnugreinar. Við tökum frekar upp útboðsgjöld sem miða að því að við verndum framleiðsluvilja og framleiðslugetu innan lands en látum það ekki vera á uppboðsmarkaði hvort til lengri eða skemmri tíma sé hægt að byggja upp viðkomandi búgreinar eins og fyrirkomulagið hefur verið í talsverðan tíma. Ógæfuferð íslensks landbúnaðar hófst við tollasamninginn 2007 og ógæfuferðin varð svartari með tollasamningi sem gerður var 2017. Ógæfuferðin hófst ekki við GATT-samningana og það samkomulag sem náðist í kringum WTO þar sem samið var um lágmarksaðgang að innlendum markaði. En við höfum í allt of langan tíma umgengist atvinnugreinina með þeim hætti að hægt sé að þrengja meira og meira að henni, að það sé hægt að sækja meiri og meiri kjarabætur fyrir allan almenning í landinu með því að herða stöðugt að undirstöðum hennar. Það má líka segja að í öllum siðuðum ríkjum, sem við berum okkur saman við, eru slíkar heimildir til aukins innflutnings verðmetnar. Reynt er að koma til móts við bændur til að takast á við slíka samkeppni. Það var gert í grænmetissamningnum en það hefur samt ekki virkað. Innlenda grænmetisframleiðslan hefur gefið eftir sem hlutfall af íslenskum markaði. Okkur hefur fjölgað á þessum tíma og hingað hafa komið ferðamenn sem hafa kannski ruglað þessa mynd meira en æskilegt er, þ.e. þegar við erum að bera saman hver ávinningur og árangur hefur verið. Virðulegur forseti. Mér er málið mjög kært og enginn velkist í vafa um hvaða hagsmuni ég hef af því með beinum hætti, ég kannast alveg fullkomlega við það. En ég segi það hins vegar af fullri einlægni við þingheim, þekkjandi mjög vel til í þessari atvinnugrein, að það standa mjög margir í þessari atvinnugrein, eins og reyndar mörgum atvinnugreinum á Íslandi í dag í þessu ástandi, og bara víða í atvinnulífinu, frammi fyrir mjög alvarlegri stöðu. Ég held að við getum ekki lengur tekist á um þetta út frá einhverjum hagfræðiskólum. Við verðum að takast á um þetta með raunhæfum hætti og ræða miklu frekar um staðreyndir og segja það og gera það sem við meinum, ef við meinum eitthvað með því að við ætlum að standa á bak við íslenskan landbúnað.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ágæta ræðu. Það var margt mjög athyglisvert í henni og margt af því sem hann sagði má vel taka undir. Það er alveg greinilegt að hv. þingmaður þekkir vel til í landbúnaði og þarf ekki um það að deila eða draga með nokkrum hætti í efa. Engu að síður er það þannig að það frumvarp sem við erum að fjalla hér um er ekki gott frumvarp og að mínu mati ekki rétt aðferðafræði í þessu máli. Því er réttilega lýst að frumvarpið gengur út á það að bæta bændum búsifjar vegna Covid. Þess vegna kom það mér mjög á óvart að sjá breytingartillögu meiri hlutans um að lengja þetta tímabil um tvö ár. Hv. þingmaður fór yfir það að það kynni að orka mjög tvímælis að hafa gert það. Ég vil þá í fyrsta lagi spyrja hv. þingmann beint að því, enda þótt hann hafi e.t.v. gefið það til kynna eða í skyn, hvort meiri hlutinn muni draga þessa tillögu sína til baka. Það er þá eiginlega fyrsta spurning mín, því að ég er sammála honum um að eigi þetta að vera Covid-aðgerð þá getur það ekki verið rétt að hún gildi svo lengi og miklu lengur en allar aðrar ráðstafanir sem gerðar hafa verið vegna Covid.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla aðeins í upphafi svars míns til hv. þingmanns að segja að þær almennu aðgerðir sem við höfum gripið til eiga mjög illa við þessa atvinnugrein. Hvort sem við tölum um tekjufallsstyrki, styrki vegna rekstrarstöðvunar eða önnur úrræði sem við höfum boðið upp á þá er eðli búskaparins með þeim hætti að þau eiga ekki við því að hér er ekki um rekstrarstöðvun að ræða. Hér er fyrst og fremst um markaðsbrest að ræða. Hér er um verðlækkanir að ræða. Og þó að ég hafi aðeins hleypt þingmanni roða í kinn í andsvörum í fjárlagaumræðunni með því að segja að við gætum ekki sett kýrnar á hlutabótaleiðina, þá má samt benda á að við vorum með almennar aðgerðir við afgreiðslu fjárlaga sem viðurkennir eiginlega það sem ég er að segja, að þessar almennu aðgerðir fyrir vinnumarkaðinn ganga ekki upp hér. Af því að hv. þingmaður spyr að því hvort við drögum þessa tillögu til baka þá segi ég að ég dragi hana til baka af því að ég er ekki viss um að ég hafi þingmeirihluta fyrir henni, svo ég komi bara heiðarlega fram. Ég hef því miður ekki náð að eiga samtal um við aðra í meiri hlutanum þannig að ég legg til að hún komi ekki til atkvæða, við þurfum að íhuga hana betur. Og gagnrýnin á að þetta sé út fyrir Covid-aðgerðir er réttmæt.
Herra forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir heiðarlegt svar og kann svo sannarlega að meta það. Ég fagna því að það stefni í þetta. En almennt talað um stuðningsaðgerðir hefði ég haldið að bændur gætu notið þeirra ráðstafana sem þegar hefur verið gripið til, að einhverjum hluta í það minnsta. Ég get alveg fallist á að bændur hafi að mörgu leyti sérstöðu, það þurfi að nálgast þeirra vanda með öðrum hætti til viðbótar en aðra tegund atvinnustarfseminni. En í grundvallaratriðum er vandinn sá sami, það er markaðsbresturinn, ég held það. En að sama skapi höfum við í Viðreisn m.a. talað um að beita aðferðum sem eru meira sérsniðnar að vanda hverrar greinar. Við höfum talað fyrir því hér í þinginu og lagt fram margar tillögur þess efnis, ég nefni sérstaklega tillögur varðandi veitingageirann. Þær tillögur hafa allar verið felldar. En ég held að fólk ætti að velta því mjög fyrir sér að skoða leiðir sem væru þá betur búnar í þeim skilningi að það væri stuðningur sem rynni beint til bænda í stað þess að notast svona óbeinar aðferðir sem hafa hliðarafleiðingar, sem eru að mati mjög margra umsagnaraðila um málið mjög slæmar og geta valdið einhvers konar röskun á markaði. Er ekki skynsamlegra að reyna að finna leiðir sem koma þá beint til bænda en fara ekki svona krókaleiðir að því marki?
Herra forseti. Ég tæpti á því í framsöguræðu minni hvernig starfsumhverfi og samkeppnisumhverfi afurðastöðva landbúnaðarins væri með öðrum hætti en við þekkjum nú orðið í þeim löndum sem við erum að keppa við. Ég segi þá: Við höfum því miður ekki þau úrræði sem þar eru, en það væru þau úrræði sem helst kæmu að gagni við þær aðstæður sem eru núna. En það væri hreintrúuðu fólki í þeim efnum væntanlega ekki mjög að skapi. Af því að hv. þingmaður nefndi veitingageirann þá höfum við ekki gripið til sértækra aðgerða. Við höfum fyrst og fremst verið í almennum aðgerðum. Það sem víkur þar frá er 971 millj. kr. sem við samþykktum í 2. umr. fjárlaga vegna samninga við bændur sem verða þá útfærðir í samstarfi við bændur vegna ýmissa þátta sem þar geta komið að gagni. Ég hefði að sönnu viljað halda á slíkum úrræðum sem samkeppnislög annarra landa heimila í landbúnaði í dag, af því að þau felast m.a. í því að menn geta tekist á um það ástand sem nú hefur skapast. Með aðgerðinni að heimila landbúnaðarráðherra að velja hæsta tilboð í tollkvóta erum við fyrst og fremst að skapa eitthvert rými fyrir það að losna við lifandi birgðir í sláturhús. En ég ítreka það sem ég sagði í framsögunni, þegar við reynum að skapa þetta pláss eiga að neytendur ekki að þurfa að óttast verðhækkanir af þeim sökum, vegna þess að það hlýtur að vera eðli markaðarins að þegar jafn miklar birgðir hafa safnast upp hér á landi og raun ber vitni hlýtur það að hafa áhrif á verð.
Virðulegur forseti. Ég skulda kannski einhverja skýringu á því af hverju ég fer í andsvar við minn ágæta samflokksmann, 1. þm. Norðvest., Harald Benediktsson. Mál þetta kemur hingað inn í þingið sem eitt af mýmörgum Covid-málum sem afgreidd hafa verið til að bregðast við tímabundinni stöðu ýmissa atvinnugreina, heimila og fyrirtækja og í sjálfu sér ekkert athugavert við það að koma með mál sem lýtur að stöðu bænda, sérstaklega eins og lagt var upp með frumvarpið. Það átti að taka til aðgerða sem áttu að gilda í ár. Gallinn hins vegar við þær aðgerðir sem eru lagðar til í frumvarpinu er að þær eru með öllu ógagnsæjar almenningi. Þær hafa líka þann galla í för með sér að ýmsir aðrir eru dregnir inn í þessar aðgerðir, að ósekju að mínu mati, fleiri en bændur, þ.e. þetta er ekki beint aðgerð sem beinist að bændum, hún beinist að mjög mörgum öðrum um leið. En látum það nú vera. Hv. þingmaður mælir hér fyrir nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar sem hefur fjallað um málið og gerir þá breytingartillögu að lengja þetta tímabil um tvö ár. Þykir mér nú hv. þingmaður og hv. nefnd allsvartsýn í þessum Covid-málum, að ætla að tengja þetta mál svona langt fram í tímann. En ég fagna því mjög, eins og ég greindi það í ræðunni, að málið verði tekið aftur til nefndar og einmitt þessi þáttur endurskoðaður. En ég vildi spyrja hv. þingmann hins vegar, af því að hann, ég greindi það líka í ræðunni, játar því sjónarmiði sem ég hef svo sem flaggað, að þetta kerfi sé kannski orðið eitthvað úr sér gengið. Ég velti því fyrir mér hvort það komi til greina hjá honum að einmitt að afturkalla þetta í heild á þeim rökum að menn þurfi að fara í einhverjar aðrar og annars konar aðgerðir til stuðnings landbúnaði en þær sem hér um ræðir.
Forseti vill taka fram að meginreglan er sú að heimila ekki samflokksmönnum andsvar en þar sem forseti þóttist vita að þessir ágætu samflokksmenn væru ekki sammála þá heimilaði hann það.
Herra forseti. Ég geri engar athugasemdir við að við opinberum hvort sína skoðun í Sjálfstæðisflokknum í þessum málum vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn er regnhlíf margra skoðana og það er hlutverk okkar að takast á um þær og komast að sameiginlegri niðurstöðu vegna þess að við hv. þingmaður, sem hér veitti andsvar, er fullkomlega meðvitaður um að við verðum að leysa þessi mál og að við eigum að standa vörð um og efla íslenskan landbúnað. Það veit ég að við hv. þingmaður erum sammála um. Svar mitt við spurningu þingmannsins er nei, við viljum ekki ganga til baka, en já við því, og ég var mjög einlægur í framsöguræðu minni þegar ég sagði að værum komin að ákveðnum endamörkum við það hvernig við framkvæmum þessa hluti og þess vegna reyndi ég að tæpa á því að hvernig leiðin út úr því væri. Það er aftur á móti mjög viðkvæmt því að við erum að tala hér um manneskjur, við erum að tala um fólk og fjölskyldur sem fjárfestu fyrir marga milljarða króna en sitja í dag uppi með miklar skuldir á herðum vegna þess að það ákvað að taka slaginn, vegna þess að það ákvað að byggja upp, vegna þess að það ákvað að sækja sér nýja tækni til að létta sér störf og bæta aðbúnað gripa. Aðalfjárfestingin í íslenskum landbúnaði á undanförnum árum hefur fyrst og fremst verið fjárfesting í aðbúnaði, fjárfesting í velferð dýra, en eftir sitja miklar skuldir á mjög mörgum heimilum og nánast óbærilega mörgum og það er stóra breytingin á íslenskum landbúnaði frá því sem áður var, hversu skuldsettur hann er orðinn. Ég veit að við hv. þingmaður munum tala fyrir því að finna viðunandi lausn og marka nýja stefnu til sóknar fyrir íslenskan landbúnað.
Virðulegur forseti. Svo því sé haldið til haga þá mun ég ekki styðja breytingartillögu sem hv. þingmaður mælti hér fyrir um þennan langa stuðning með vísan til Covid. En spurning mín gekk líka aðeins lengra vegna þess að ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður átti sig ekki mögulega á því, eða geti verið mér sammála um það, að sú leið sem mælt er fyrir um í frumvarpinu sjálfu, hvort sem það er eitt ár, þrjú ár eða fjögur ár, sé til þess fallin að draga á langinn þá endurskoðun sem einmitt þarf að fara fram þegar kemur að stuðningi við landbúnaðinn, vilji menn styðja landbúnaðinn, sem menn þurfa auðvitað að ræða, en ég held að flestir vilji með einhverjum hætti gera það eða mjög margir a.m.k. Sú endurskoðun ætti auðvitað að miða að því að gera þann stuðning miklu gagnsærri og beinni og eins og hefur verið nefnt hér, reyndar í andsvari, beinni gagnvart bændum sjálfum en ekki alls kyns milliliðum eða, ef við getum orðað það svo, saklausum vegfarendum sem verða fyrir í þessu kerfi. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður geti varpað einhverju ljósi á skoðun sína á því hvort þetta frumvarp, eins og það kom inn til þingsins, væri ekki nokkur bjarnargreiði í þessum efnum gagnvart bændum og hvort ekki færi betur á að frumvarpið sjálft fengi að hvíla og menn fengju tækifæri til þess á næstu vikum að útfæra einhvers konar annan stuðning við bændur í tengslum við Covid sérstaklega.
Forseti. Mér er nokkur vandi á höndum að svara þessum spurningum hv. þingmanns því að ég verð að segja að í seinna andsvari sínu fannst mér hún eiginlega afhjúpa að hún þekkti í raun og veru ekki hvernig við stöndum að þessum málum. Við erum ekki með neinn stuðning við milliliði í landinu. Við erum með búvörusamninga sem byggja á því að stuðningurinn er beint við framleiðsluna sjálfa og ég ætla ekkert að fara neitt lengra út í það og segja að þingmaðurinn sé að misskilja kerfið, ég held frekar að þetta hafi verið fótaskortur á tungunni. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að við eigum, og ég hef sagt það nokkrum sinnum áður, að feta nýja slóð en hvort samþykkt þessa frumvarps fresti því finnst mér aftur á móti - ég verð bara að segja að mér finnst þetta frumvarp vera talandi tákn um það hversu úrræðalaus við erum í löggjöf um starfsskilyrði íslensks landbúnaðar. Mér finnst það algerlega kristallast hér að við höfum vanrækt þessa atvinnugrein í mjög langan tíma. Ég skal alveg bera alla ábyrgð á því sem mér tilheyrir í þeim efnum. Við tókumst á við offramleiðslu í landinu upp úr 1980, við skárum niður í sveitum og við fækkuðum bændum. Þeir hafa byggt sig upp að nýju og eru nú að fást við fjölbreytt verkefni. Á sama tíma héldum við ekki utan um ýmsa stoðþætti sem landbúnaðurinn þarf á að halda og mesta fátækt íslensks landbúnaðar og vandi þess að fjalla um þetta mál hér í dag er t.d. bara hver er raunstaðan, hverjar eru hagtölur landbúnaðarins í raun og veru? Við erum fátæk af þeim og það litar alla ákvarðanatöku í málefnum þessarar atvinnugreinar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta atvinnuveganefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingar á búvörulögum, nr. 99/1993, úthlutun tollkvóta. Mig langar að segja í upphafi að við lifum á fordæmalausum tímum, eins og oft hefur komið fram, og þá þarf að taka djarfar ákvarðanir. Það hefur líka komið fram að þetta er Covid-mál sem hér er í gangi og aðgerðir stjórnvalda eru skref í þá átt að koma til móts við þá stöðu sem er í landbúnaði, í birgðasöfnun. Höfum við í mínum flokki tekið undir að þetta er skref í rétta átt en hefðum viljað stíga stærra skref og mun það skýrast í því nefndaráliti sem ég ætla nú að lesa upp og þeirri breytingartillögu sem þar er. „Undanfarin misseri hefur orðið ljóst að afkomubrestur blasir við í íslenskum landbúnaði. Aukinn innflutningur búvara sem framleiddar eru erlendis við önnur skilyrði en á Íslandi hefur þrengt að mörkuðum og heimsfaraldur kórónuveiru hefur aukið enn á þann vanda sem fyrir var. Eftirspurn hefur dregist verulega saman vegna fækkunar ferðamanna og sóttvarnaaðgerða stjórnvalda. Þannig hefur sala á kjöti dregist saman um rúm 9% síðastliðna þrjá mánuði. Þá hefur einnig verið samdráttur í sölu innlendra mjólkurafurða. Til viðbótar hrannast nú upp kjötbirgðir bæði í búfé á fæti hjá bændum og í birgðageymslum sláturleyfishafa. Alvarlegar afleiðingar heimsfaraldurs kórónuveiru, aukinn innflutningur erlendra búvara, brotakennd tollaframkvæmd og fyrirhugað uppboð tollkvóta kalla á brýnar aðgerðir af hálfu stjórnvalda. Grípa verður til ráðstafana til þess að koma í veg fyrir að meira kjöt komi inn á yfirfullan markað með tilheyrandi verðhruni á kjöti til framleiðenda. Verja þarf íslenskan landbúnað og þau fjölþættu verðmæti sem í honum felast fyrir samfélagið. Þegar staða íslenskra bænda er borin saman við stöðu bænda í nágrannaríkjum Íslands, einkum í Noregi og í aðildarríkjum Evrópusambandsins, er ljóst að mikill munur er þar á. Íslenskir bændur standa höllum fæti og hafa farið halloka í forgangsröðun stjórnvalda. Í nágrannaríkjunum hafa stjórnvöld mun meiri heimildir til að grípa til aðgerða vegna tímabundins ójafnvægis á markaði. Má sem dæmi nefna að í Noregi eru bændur og afurðasölufyrirtæki með undanþágur frá samkeppnislöggjöf og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur umfangsmiklar heimildir til að grípa til aðgerða sem gera bændum kleift að auka samstarf sín á milli. Þá hafa þessi ríki gripið til viðamikilla stuðningsaðgerða vegna heimsfaraldursins og má þar nefna sem dæmi: 1. Bændum standa til boða fjárstyrkir vegna núverandi ástands allt að 100.000 evrur eða um 16 milljónir kr. 2. Bændum standa til boða hagstæð lán allt að 200.000 evrur eða um 32 milljónir kr. 3. Vegna ójafnvægis á mörkuðum með landbúnaðarvörur hefur verið innleidd tímabundin undanþága frá evrópskum samkeppnisreglum fyrir landbúnaðinn. Að mati minni hlutans þarf að grípa til fleiri og umfangsmeiri aðgerða en frumvarpið mælir fyrir um. Miðflokkurinn hefur lagt fram ítarlegar tillögur til að efla landbúnaðinn sem mikilvæga framleiðslugrein í landinu. Hinn 5. nóvember mælti formaður Miðflokksins fyrir tillögu til þingsályktunar um stóreflingu innlendrar matvælaframleiðslu og öruggt og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi landbúnaðar. Með tillögunni er lagt til að forsætisráðherra verði falið að hrinda í framkvæmd 24 aðgerðum á sviði landbúnaðar í samráði við bændur. Meðal markmiða tillögunnar er að stórefla innlenda matvælaframleiðslu, tryggja matvæla- og fæðuöryggi, veita neytendum umhverfisvæna, holla og næringarríka fæðu, treysta afkomu bænda, auka sjálfbærni og umhverfisvernd, varðveita þekkingu, efla rannsóknir og menntun í landbúnaði, auka skilning á mikilvægi landbúnaðarframleiðslu og vernda landgæði. Að mati minni hlutans kalla þær aðstæður sem nú eru uppi á að gripið sé til skjótvirkra aðgerða. Til að stemma stigu við neikvæðum áhrifum heimsfaraldursins er nauðsynlegt að falla frá úthlutun tollkvóta á fyrri hluta næsta árs. Því leggur minni hlutinn til að úthlutun tollkvóta næsta árs verði frestað tímabundið meðan ráðrúm gefst til að rýna stöðuna og koma í veg fyrir langvarandi afleiðingar offramboðs búvara á innlenda framleiðendur. Ráðherra skipi starfshóp sem falið verður að gera tillögur um hvernig megi stemma stigu við neikvæðum áhrifum faraldursins og hvenær auglýsa skuli tollkvóta að nýju. Minni hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við bætist ný grein, svohljóðandi: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 65. gr búvörulaga, nr. 99/1993, skal ráðherra fresta auglýsingu útboðs tollkvóta fyrir árið 2021 þar til starfshópur, sem hann skipar, gerir tillögur um hvenær auglýsa skal tollkvóta að nýju. Starfshópurinn skal jafnframt gera tillögur um aðgerðir til að stemma stigu við neikvæðum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru á innlenda matvælaframleiðslu.“ Svo mörg voru þau orð í þessu nefndaráliti og breytingartillögu. Mig langar aðeins til að segja í framhaldi af því, hæstv. forseti, að vegna tillögu um að fresta útboðum á tollkvótum hafa menn haft áhyggjur af því að við séum ekki að standa við samninga við Evrópusambandið. Þegar sá sem hér stendur og þeir sem hafa mælt með þessu máli hafa vísað í 112. gr. EES-samningsins segja menn að líta þurfi á gagnkvæmi samningsins og má alveg taka undir það. En það er nú bara þannig að Evrópusambandið hefur sjálft lýst yfir neyðarástandi. Það er hægt að vitna í framkvæmdastjóra Evrópusambandsins um það að hann hefur lýst yfir neyðarástandi og þeir hafa brugðist við í ríkjum sínum á sambærilegan hátt og við erum að leggja til í Miðflokknum fyrir Ísland. Ef til þess kæmi að þeir yrðu óhressir, ef þessi tillaga verður að lögum, væri það ekkert flóknara en svo að kalla þyrfti til fundar í sameiginlegu EES-nefndinni, taka upp málið þar og svo myndu menn finna lausn á því. Ég er ekki áhyggjufullur yfir því og tel að við Íslendingar myndum koma vel út úr þeirri umræðu vegna þeirrar yfirlýsingar sem framkvæmdastjóri Evrópusambandsins hefur látið frá sér fara um neyðarástand í Evrópusambandslöndum. Sú niðurstaða yrði bara jákvæð fyrir neyðarástandið sem ríkir og áhyggjur af gagnkvæmni samningsins væru óþarfar. Það kom ýmislegt fram í ræðu hv. þm. Haralds Benediktssonar hér á undan í sambandi við samkeppnislög og það sem þar er í gangi og viðræður þeirrar nefndar eða stofnunar. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að það er vonandi okkur í hag, landbúnaði okkar, þær tillögur sem þar er verið að fjalla um. En þetta er vandi, bráðavandi, sem þarf að taka djarfar ákvarðanir um og því vona ég að við þingmenn og stjórnmálamenn á Alþingi séum tilbúin til að taka undir að það þurfi að stíga þetta skref, að fresta útboðum að sinni. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að sinni.
Herra forseti. Ég kem hér upp í andsvar við hv. þm. Sigurð Pál Jónsson fyrst og fremst vegna þeirrar breytingartillögu sem hann og félagi hans, Ólafur Ísleifsson, nefndarmenn í hv. atvinnuveganefnd, leggja til. Ég ætla samt að byrja á því að segja að mér finnst í greinargerðinni ágætlega tekin saman lýsing á því hvernig staðið er á bak við landbúnað í Evrópusambandinu og til hvaða aðgerða er gripið þar. Það er alveg ágætt fyrir okkur að bera það saman við það sem við höfum verið að gera hér á landi, ég skal nú bara vera algerlega ærlegur með það svo að ég grípi nú orð sem á vel við í þessari umræðu. Ég rakti í framsöguræðu minni að við hefðum skoðað 112. gr. vegna þess að á það var bent í umsögnum um málið. Við lágum yfir því og leituðum okkur ráðgjafar í þeim efnum. Ég sagði líka frá því að eðli tollasamningsins sem um ræðir væri með þeim hætti að hann væri sjálfstæður samningur, byggður á 19. gr. EES-samningsins, og þannig ætti 112. gr. í sjálfu sér ekki við eins og ég skildi hana. Nú hef ég allan fyrirvara á því enda ekki löglærður maður, ég er bara búfræðingur. Ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi ekki áhyggjur af því, þar sem tillagan gengur í raun og veru út á það að leggja til samningsbrot, að við séum að ógna öðrum og stærri viðskiptahagsmunum Íslands vegna slíkrar breytingartillögu og vegna þess að við höfum óskað eftir viðræðum um endurskoðun tollasamnings og við byrjum síðan á því að brjóta hann sjálf?
Forseti vill benda á að hv. þingmaður þarf enga minnimáttarkennd að hafa yfir því að hafa ekki lögfræðimenntun vegna þess að bændur hafa verið bestu lögfræðingar Íslands öldum saman.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að segja að ég gleymdi að nefna það í framsögu minni að þeir sem skrifa undir þetta nefndarálit eru að sjálfsögðu sá sem hér stendur og hv. þm. Ólafur Ísleifsson. Við erum saman í nefndinni. Ég vil þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir andsvarið. Hann spyr um áhyggjur af broti á samningi. Ég rakti það í lok ræðu minnar áðan að ég hefði ekki þær áhyggjur vegna þess að framkvæmdastjóri Evrópusambandsins hefur lýst yfir neyðarástandi í Evrópusambandinu, eða í landbúnaðarmálum þar, og þeir hafa gripið til aðgerða. Ef Evrópusambandinu fyndist við vera að stíga út fyrir rammann þá yrði bara kallað til fundar í sameiginlegu EES-nefndinni þar sem við gætum bent á það. Gagnkvæmni samningsins væri þar af leiðandi ekki í hættu. Ég er heldur ekki lögfræðingur, hv. þingmaður. Ég lærði rafvirkjun einhvern tímann á miðri síðustu öld og síðan hef ég verið sjómaður til margra ára. En það eru margir mjög miklir lögspekingar í mörgum beitingarskúrum þannig að ég get verið með þokkalega beint bak í pontu Alþingis yfir því. En ég hef ekki þessar áhyggjur sem hv. þingmaður spyr um.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svar hans. Ég vildi að ég væri með jafnmikla sannfæringu og hv. þingmaður og gæti bara talað eins og ég veit að bændur myndu vilja heyra. Ég vildi það en ég geri það ekki. Ég leyfi mér það ekki vegna þess að við berum ábyrgð og það er ábyrgðarhluti að hvetja til samningsbrota. Viðskiptahagsmunir okkar eru miklu stærri en það sem um ræðir hér, miklu stærri. Og við höfum alveg dæmi um það að á grundvelli EES-samningsins hafi Íslandi verið hótað vegna útflutnings sjávarafurða eða settar skorður. Það var gert hér í kringum árið 2000 þegar við vorum með ákveðnum hætti þvinguð inn í matvælatilskipunina. Og það var allt á forsendum sjávarútvegs. Ég verð bara að segja, virðulegur forseti, að það er staðreynd að hagsmunum íslensks landbúnaðar hefur lengi verið fórnað fyrir hagsmuni sjávarútvegs. Þar er verið að taka meiri hagsmuni fyrir minni. Við höfum því miður ekki haft pólitískt þrek á Alþingi, sama í hvaða flokki það er, til að standa í alvöru á bak við íslenskan landbúnað og leyfa honum að vaxa og eflast. Við höfum tekið langt skeið þar sem við höfum kreist hagræðingu út úr íslenskum landbúnaði. Hann hefur plumað sig, framleiðendur hafa framleitt meira. Það er verið að framleiða meiri mat og matvaran er vinsæl. Ég ætla ekki heldur að kyngja því að Miðflokkurinn sé einhver sérstakur frelsandi engill fyrir íslenskan landbúnað og segi bara eins og menn vilja heyra. [[Gripið fram í: Hvers konar rugl er þetta?]]
Hæstv. forseti. Talandi um minnimáttarkennd þá verð ég að viðurkenna að ég fann aðeins fyrir henni í andsvari hv. þingmanns. Ég bara átta mig ekki á því hvernig hv. þingmaður getur fullyrt að um samningsbrot sé að ræða þegar ég sagði hér áðan að framkvæmdastjóri ESB hefði lýst yfir neyðarástandi og þar hafi verið gripið til neyðaraðgerða. Nú vil ég bara lesa hér texta sem ég var búinn að skrifa niður því að ég átti von á þessari spurningu: Einhverjir kynnu að gagnrýna tilvísun í 112. gr. EES-samningsins, en sú gagnrýni byggir að margra áliti á misskilningi, ef ESB telur að notkun 112. gr. EES-samningsins sé ekki réttlætanleg. Ef ESB hefur með yfirlýsingu sinni talið að neyðarástand ríki í málefnum bænda þá er mál ESB tekið upp í sameiginlegu EES-nefndinni þar sem menn reyna að finna lausn. Þetta er nú allt það sem ég hef áhyggjur af. Og talandi um að Miðflokkurinn vilji tala eins og einhver verndarengill af himnum ofan fyrir landbúnað þá vil ég ekki taka undir það. En við viljum vernda landbúnað á þann hátt að það gagnist. Landbúnaður er í miklum vanda og við lifum á fordæmalausum tímum og þá þarf að taka djarfar ákvarðanir.
Virðulegi forseti. Það hefur verið áhugavert að hlusta hér á ræður og andsvör þingmanna. En í ljósi þessa máls, sem ég er ekki mjög hrifin af, vil ég segja að ég tel aðgerðir stjórnvalda sem boðaðar eru í þessu máli ekki gagnast bændum, ekki beint, og þaðan af síður neytendum, en ég kem að því á eftir. Mér finnast stjórnvöld beita sér á rangan hátt með aðgerðum sínum. En ég verð engu að síður að segja að ég hef haft mjög gaman af því að hlusta á þessa umræðu. Ég verð að segja að ég fyllist líka ákveðinni von um að við hættum þessari stefnu. Mér hefur stundum þótt ákveðnir flokkar vera í kapphlaupi um það hverjir séu bestu vinir landbúnaðarins og því meiri höft og miðstýring, þeim mun betra sé það fyrir bændur. Þar er mikill misskilningur þar á ferð. En ég vil hins vegar draga það fram, og ég geri mér grein fyrir því að það er ekki endilega gott fyrir Sjálfstæðisþingmenn að fá hrós frá Viðreisnarþingmanni, hvað þá formanni, að ég bind vonir við margt af því sem fram kom í ræðu hv. þm. Haraldar Benediktssonar sem talaði hér af ástríðu, af þekkingu og reynslu, og að hluta til biturri reynslu, eins og við mörg sem höfum verið í pólitík og fylgst með málum á þessum vettvangi og starfað þar innan. Það sem ég tek út úr umræðunni, og vil segja áður en ég kem að málinu sjálfu, er að það er ótvíræður stuðningur við íslenskan landbúnað. Þann samhljóm eigum við að nýta. Við eigum að hlusta á raddir reynslumikils fólks innan landbúnaðarins, líka á meðal neytenda, innan verslunar og síðan auðvitað líka hér innan þings, því að sama hvað fólk segir um okkur þingmenn þá búum við blessunarlega í þannig samfélagi og erum með þannig þing, alla vega enn þá, að það er stutt fyrir fólk að klukka þingmanninn sinn, koma ábendingum áleiðis, taka samtalið, taka símtalið, senda póst, senda skilaboð til að koma sjónarmiðum, ábendingum, skilaboðum og gagnrýni á framfæri. Margt af því sem ég fæ að heyra er tengt íslenskum landbúnaði, en ég vil samt segja: Þó að raddirnar séu mismunandi þá liggur sá fallegi þráður í gegnum allt að við viljum styðja við íslenska bændur. En það er bara ekki sama hvernig það er gert. Þess vegna verðum við að læra svolítið af reynslunni og átta okkur á hvernig við getum gert það. Við í Viðreisn höfum sagt það margítrekað, m.a. á þessu kjörtímabili. Þess vegna fagna ég því sem hv. þm. Haraldur Benediktsson kom inn á og mér finnst að við eigum að taka lengra, þ.e. að fara yfir þá samninga, tollasamninga og aðra samninga sem gerðir eru í þágu bænda, og meta til fjár þá samninga og gera þá hluta af samningum við bændur. Við í Viðreisn höfum sagt: Verðmetum þá tollverndina. Höfum hana minni, af því að þar sem samkeppnin er meiri í landbúnaðarvörum, það hefur alltaf sýnt sig og við sjáum það af verðlagskönnunum ASÍ og af verðlagskönnunum Hagstofunnar og fleiri, þar er verðið lægra og fjölbreytnin meiri. Og þar sem er minni samkeppni er verðið hærra. Það sýna kannanir okkur. Ég skil vel ótta bænda vegna mikils innflutnings. Það er gömul saga og ný. Þá stöðu upplifðu íslenskir húsgagnaframleiðendur t.d. þegar við gengum í EFTA á sínum tíma. Þá þurftu þeir að aðlaga sig nýjum og breyttum veruleika. Þá var talað um að íslenskur sælgætismarkaður myndi leggjast af o.s.frv. Þessir aðilar aðlöguðu sig, það var hagræðing en það varð til þess að við sáum líka annað og meira vöruúrval á Íslandi, bæði innlent sem erlent. Gildir þetta um íslenskan landbúnað? Að hluta til. En það er samt þannig að við þurfum að tryggja hér matvælaframleiðslu og við þurfum að búa bændum það umhverfi að þeir geti staðið undir því að sinna markaðnum, sinna heimamarkaðnum samhliða því að taka tillit til umhverfisins. Þar erum við með tæki sem við eigum að nota til þess að styðja enn frekar við bændur. Við í Viðreisn munum leggja fram tillögu þar um, þegar líður á nýtt ár, að við setjum inn græna hvata sem munu nýtast bændur til að tengja betur við loftslagsmálin en líka til að veita þeim aukið frelsi innan þess ramma eins og hægt er að gera. Heyrum þennan samhljóm, sem mér finnst ánægjulegur, um að við eigum að styðja við landbúnað, styðja við bændur. Um leið þurfum við að taka stöðu bænda alvarlega, og það hafa fleiri nefnt hér í dag. Auðvitað er staðan í landbúnaði misgóð. Það eru ákveðnir bændur sem eiga hvað erfiðast núna, ekki hvað síst sauðfjárbændur sem hafa á þessum tíma verið með til hliðar þá atvinnugrein sem orðið hefur að vissri viðspyrnu um landsbyggðina alla, sem er ferðaþjónustan. Þannig að á ákveðnum sviðum og á ákveðnum svæðum eru erfiðleikarnir miklir. Við verðum að horfast í augu við það. Ég tek undir það og segi: Viðreisn er til að fara í víðtæka vinnu þvert á flokka til þess að byggja upp íslenskan landbúnað og vera með þessi sjónarmið: Íslenskur landbúnaður, íslenskir neytendur. Það er samasemmerki og samhljómur þar á milli. Reynum að styrkja það sjónarmið. Við erum hins vegar augljóslega með mismunandi sýn á hlutina og það kemur skýrast fram í áliti Miðflokksins og tillögu hans. Enn og aftur ætla ég að fá að hrósa hv. þm. Haraldi Benediktssyni, sem er örugglega í snúinni stöðu, fyrir að koma og segja: Já, við þurfum að taka meiri hagsmuni fram yfir minni. Við þurfum að gera það. Þannig þurfa stjórnmálamenn að þora að tala. Nei er líka svar. Humm og ha er ekkert svar og það er óboðlegt svar fyrir okkar umbjóðendur, hvar sem þeir búa á landinu. Að málflutningur Miðflokksins skuli vera með þeim hætti að bjóða upp á að raska samningum sem við höfum gert á forsendum viðskipta, finnst mér einfaldlega ekki boðlegt. Mér finnst það vera angi af þessu kapphlaupi um hver sé mesti og besti vinur bænda. Við eigum að vera komin lengra en svo að nýta okkur hina góðu og jákvæðu ásýnd og jákvæðan vilja bænda og jákvæðan vilja almennings á Íslandi til bændastéttarinnar í hagsmunapoti fyrir stjórnmálaflokka. Þess vegna vara ég við þeirri leið sem Miðflokkurinn er að fara. Viðreisn er á móti þessu máli eins og það er lagt fram en ég hef fullan skilning á því að við setjum fram hugmyndir til að styrkja bændur á þessum erfiðu tímum sem hafa mátt þola, eins og fólk í öðrum atvinnugreinum, en ekki síst þeir, mikið fall í neyslu, ekki síst í veitingahúsabransanum. Þó að innkaup í verslunum hafi ekki dregist svo mikið saman þá hefur veitingageirinn hrunið eins og við vitum. Viðreisn hefur komið með tillögur til þess að styðja veitingageirann með það að leiðarljósi. Það sama erum við tilbúin að gera varðandi bændur. Þess vegna leggjum við til, til að tækla þetta tímabundna ástand, það er tímabundið en þetta eru náttúruhamfarir núna fyrir bændur sem og aðra, að landbúnaðarráðherra verði falið að útfæra beina styrki til bænda samkvæmt þeim skilyrðum sem gerð eru um beingreiðslur til bænda og þá sem uppfylla ákveðin skilyrði. Við óttumst verulega þá leið sem verið er að fara. Vel að merkja þá flutti hæstv. landbúnaðarráðherra ágætisræðu fyrir ári síðan þegar lögunum var breytt í áttina að oggulitlu frjálsræði, en þeim var samt breytt og það skref skiptir máli. Þó að það hafi tekið ráðherra meira en tvö ár að koma þeim breytingum á dagskrá þingsins þá var lögunum engu að síður breytt í áttina að auknu frelsi, eða eins og ráðherra sagði þá, til að neytendur gætu hagnast á því í formi vöruverðs og smáverslun með sanngjarnara umhverfi. Viðskiptaumhverfið fyrir landbúnaðarvörur var eflt og skerpt fyrir ári síðan. En frá þessu er verið að hverfa núna með því að reisa múra. Flestir þeir sem nefndu neytendur og þau áhrif sem þetta hefði á markaðinn vöruðu einmitt við þessari aðferðafræði af því að þetta myndi hafa áhrif á heimilin og heimilisbókhaldið, áhrif á neytendur. Og það er ekki síst núna við þessar aðstæður, þegar um 25.000 manns eru atvinnulausir, sem svona aðgerðir stjórnvalda skipta miklu máli, sem hafa þessi áhrif á heimilin og neytendur landsins, sem leiða til hækkunar á matarkörfunni, og ekki síst þann hóp sem verst er staddur. Ég ítreka að við erum að leggja fram tillögu til að styrkja bændur. En við viljum ekki fara þá leið sem hér er lögð til af því að hún er vond, við óttumst það, og í raun dregur tillaga hv. nefndar það fram, en reyndar er verið að kalla málið inn á milli 2. og 3. umr. Það var ekkert verið að hugsa þetta sem tímabundið úrræði, heldur átti að framlengja úrræðið til 2024 - til 2024, sem sýnir það að ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir ætluðu að notfæra sér ástandið, notfæra sér aðstæður til þess að viðhalda og fara til baka í gamaldags og úrelt kerfi. Kreppan mikla á síðustu öld kenndi okkur að þegar þjóðir reyna að bregðast við efnahagslegum áföllum með hækkun tolla til þess að vernda innlendan markað þá leiðir það til stigvaxandi aðgerða viðskiptaþjóða, en ekki síður leiðir það til þess að það dregur úr milliríkjaverslun og getur lengt og dýpkað efnahagskreppuna. Það var nákvæmlega það sem gerðist í Bandaríkjunum. Aðgerðirnar lengdu efnahagskreppuna um sjö ár af því að múrar voru reistir. Viðreisn varar við nákvæmlega þessu. Förum aðrar leiðir til þess að vernda og styrkja bændur í þessu efni. Við eigum því að beita beinum styrkjum, hvötum í gegnum græna hvata til þess að styrkja bændurna okkar, en ekki í gegnum tollmúra. Þar liggur áhersla okkar. Ég verð líka að segja að það hryggði mig mjög þegar ég sá umfjöllunina, málsmeðferðina af hálfu ráðherra og ráðuneytis, að þær málsmeðferðarreglur sem ríkisstjórnin sjálf hefur sett sér varðandi framlagningu frumvarpa voru allar brotnar. Það segir mér líka að fólk er að notfæra sér ástandið. Það segir mér líka að það eigi að keyra þetta í gegn, alveg óháð öllu, af því að við höfum fundið fyrir þrýstingi af hálfu hagsmunaaðila í landbúnaði. Það eru ekki bændurnir sjálfir, það eru afurðastöðvarnar, það eru milliliðirnir. Það kemur alveg skýrt fram í umsögn Samkeppniseftirlitsins að það hefur miklar áhyggjur af þessari aðgerð. Hvergi kemur fram nákvæmlega hvernig hún nýtist bændum beint heldur er þetta fyrst og fremst fyrir afurðastöðvarnar og við eigum ekki að vera með slíkan feluleik. En við megum heldur ekki gleyma því að aðhald bænda gagnvart afurðastöðvunum er að minnka. Þeirra áhrif eru að þverra gagnvart sjálfum afurðastöðvunum. Samningsstaða bænda, sauðfjárbænda sem dæmi, ekki síst síðasta haust, hefur versnað. Ég man líka að þegar slátrun hófst 2018 var afurðaverðið kynnt löngu síðar. Þær varnir sem eitt sinn voru eru alltaf að þverra og þær leiða til hærra verðs en ekki til hærra afurðaverðs til bænda. Það er það sem þetta gerir. Við sáum það einmitt 2017 þegar erfiðar aðstæður voru í landbúnaði - jú, vissulega reyndu einhverjir þingmenn, sem enn eru hér, að þrýsta á um aukna útflutningsskyldu, sem þýðir ekkert annað en niðurgreiðslu íslenskra neytenda á útflutningi á landbúnaðarafurðum, sem var sem betur fer komið í veg fyrir. En þessar erfiðu aðstæður í landbúnaði á sínum tíma, og sem eru enn, hafa dregið fram erfiða stöðu bænda gagnvart afurðastöðvunum. Og hvað gerist þegar bændur sjálfir ætla að fara að beita sjálfsbjargarviðleitninni, sem þeir eru svo langfremstir í að gera, þ.e. að vera útsjónarsamir í því hvernig hægt er að nýta hráefnið og afurðirnar til nýsköpunar til annarrar framleiðslu en akkúrat afurðastöðvarnar sjálfar bjóða upp á? Þá eru heimtökugjöldin hækkuð hjá afurðastöðvunum þannig að bændur þurfa að greiða meira fyrir slátrun og fá minna til sín til að koma í veg fyrir samkeppni. Ég deili þessum áhyggjum með Samkeppniseftirlitinu og fagna því að það eru fleiri innan stjórnarflokkanna sem deila þeim áhyggjum. Við eigum að nýta þann samhljóm sem komið hefur fram, m.a. í ræðum hér á undan, til þess að skoða hvernig við getum styrkt stöðu bænda gagnvart afurðastöðvunum þannig að staða þeirra verði sterkari, svo þeir fái hærra verð til sín og verði með meiri fyrirsjáanleika í rekstrinum. Við þurfum að skapa bændum möguleika og svigrúm gagnvart afurðastöðvunum sjálfum. Í ESB er samruni leyfður, ákveðin samþjöppun leyfð, en með mjög miklu utanumhaldi og samtali milli bænda, neytenda, verslunar og stjórnvalda. Það eru mjög sterkar samrunareglur til staðar og mjög sterkum samkeppnisreglum er viðhaldið, kröfum og „instönsum“, og sett inn í þetta þannig að á endanum er verið að skapa rými fyrir minni mjólkurafurðastöðvar og passað upp á bændur þannig að þeir geti raunverulega nýtt sér samkeppnisrétt sinn, því að staða bænda getur verið sterk ef þeir hafa stöðu til að nýta samkeppnina af sinni hálfu. En leið stjórnarflokkanna finnst mér miða fyrst og fremst að kvaki og jarmi af hálfu afurðastöðvanna. Þær geta ekki lengur falið sig og sagt: Við erum jú í eigu bænda að forminu til, en þeir hafa engin áhrif. Ef það voru einhver símtöl og samtöl sem ég átti á árinu 2017, þann skamma tíma sem ég var landbúnaðarráðherra, og þau samtöl sem ég hef átt síðan þá, voru um nákvæmlega þetta sem bændur hafa kvartað undan, að þeir hafi engin áhrif varðandi þá sem við köllum oft og tíðum milliliði. Við verðum að horfast í augu við þetta. Þessa slæmu stöðu bænda eigum við einmitt að taka alvarlega. Ég talaði um málsmeðferðarleiðina í þessu máli sem ríkisstjórnin hefur notað. Sjálft ráðuneytið braut allar reglur, fór ekki með málið í samráð. Ég spurði alla þá sem komu: Var haft samráð við ykkur? ASÍ svaraði: Nei. Neytendasamtökin svöruðu: Nei. Samkeppniseftirlitið svaraði: Nei, enda er samkeppni hvergi uppi á borðum hjá ríkisstjórnarflokkunum. Og ég ætla ekki einu sinni að tala um Samtök verslunar og þjónustu og Félag atvinnurekenda. Það er ekkert samráð haft við þá aðila, en heldur ekki Neytendasamtökin, ekki ASÍ og ekki Samkeppniseftirlitið, sem ég hefði haldið að væri á gátlista hverrar ríkisstjórnar og hvers stjórnvalds. En þegar menn hafa ekki hagsmuni bænda, hvað þá neytenda, ofarlega í huga er þetta niðurstaðan, að reisa tollmúra og hlaupa eftir því sem verið er að kvaka eftir, þrýsta á. Mér finnst það bara ekki boðlegt á árinu 2020. Ég hefði gjarnan viljað hafa getað sagt hér áður en hv. þm. Haraldur Benediktsson flutti ræðu sína, að það hefði mátt treysta því að þegar kæmi að frjálsum viðskiptum, eins og raunar öðrum frelsismálum á þessu kjörtímabili, að ekki væri breiðan stuðning að finna varðandi þessa þætti innan Sjálfstæðisflokksins. En ég ætla að leyfa mér að milda þetta orðalag og segja að ég er miklu frekar vongóð um að menn sjái að sér og stoppi þetta mál, taki það til baka um leið og meiri hlutinn og nefndin skoðar dagsetninguna, sem ég veit að situr í einhverjum stjórnarþingmönnum af því að þetta opinberar svo ótrúlega vel hvernig verið er að nota ferðina í þessu máli til að þrengja að hagsmunum neytenda, til að auka tollvernd og efla tollmúra. Þá vona ég um leið að nefndin sjái að sér og bíði með þetta mál og fari frekar strax í beinar aðgerðir fyrir bændur. Við höfum sýnt að við erum fljót að afgreiða slík mál, stjórnarandstaðan, við í Viðreisn, við höfum sýnt fram á að við höfum verið úrræðagóð. Við höfum komið með lausnir, tillögur sem margar hverjar hafa verið felldar, einhverjar hafa verið samþykktar, til að taka á brýnum vanda vegna Covid, vegna veirunnar. Við höfum sýnt það með tillögum okkar fyrir veitingahúsin, fyrir listamenn, fyrir ferðaþjónustuna og við viljum og höfum líka lagt fram tillögur okkar fyrir bændur. Það þurfum við að gera. Við þurfum að taka á alvarlegri stöðu bænda. En þetta, virðulegi forseti, er ekki leiðin.
Hæstv. forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu, mjög trú sínum málflutningi þegar kemur að landbúnaðarmálum. Það var samt eitt sem kveikti í mér að koma hingað upp og það er ótrúlegt dekur alltaf við Evrópusambandið og dekur við allt það sem útlent er þegar kemur að íslenskum hagsmunum. Það er ótrúlegt að hlusta á hv. þingmenn, hvort sem þeir eru í Viðreisn eða í Sjálfstæðisflokknum, halda því fram hér að ekki sé hægt, að við getum ekki einu sinni nýtt okkur þá samninga sem við höfum skrifað undir. Hvernig má það vera að hv. þingmenn eru hræddir við að nýta t.d. 112. gr. EES-samningsins? Hvað segir sú ágæta grein? Hún segir að við ákveðnar aðstæður sé hægt að grípa til viðeigandi öryggisráðstafana í samræmi við 113. gr. samningsins ef alvarlegir efnahagslegir, þjóðfélagslegir eða umhverfislegir erfiðleikar koma upp. Hvað annað en það er þetta sem við erum að glíma við í dag? Menn eru skjálfandi á beinunum út af Evrópusambandinu þótt það standi í samningnum að við getum bara vísað í hann. Ég veit ekki hvort Norðmenn hafi verið að vísa í þennan samning þegar þeir gripu til aðgerða til að vernda landbúnað sinn núna á tímum kórónuveirufaraldursins. Þeir höfðu kjark til þess. Evrópusambandið greip til aðgerða til að vernda sinn landbúnað. Svo þorum við því ekki. Við erum ekki einu sinni að virða samninginn, nýta okkur samninginn sem við skrifuðum undir. Auðvitað eigum við að grípa til aðgerða núna, aðgerða sem vernda og styrkja um leið okkar landbúnað alveg eins og allir aðrir að gera. Þess vegna er tillaga Miðflokksins lögð fram. Þess vegna er hún sett fram með þessum hætti en það er meira að segja settur varnagli í hana um að þetta sé endurskoðað með ákveðnu fyrirkomulagi. Hæstv. forseti. Ég ætlaði ekki að spyrja um þetta en hv. þingmaður kveikti náttúrlega í mér, en síðan kem ég og spyr út í breytingartillögurnar sem hv. þingmaður hefur lagt fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Já, ég er trú sjálfri mér þegar kemur að landbúnaði. Ég tel mikilvægt að styðja við íslenskan landbúnað þannig að það sé algjörlega skýrt. Ég vil hins vegar ekki gera það með því að beita úrræðum sem í sögulegu samhengi séð hafa alltaf leitt til þess að dýpka kreppur. Allir hagfræðingar, allir sérfræðingar, hafa sagt: Ekki hækka tollmúra og auka tollvernd, beitið frekar beinum styrkjum. Þangað beini ég sjónum mínum, við eigum að fara í beina styrki. Við eigum að fara í hvata fyrir landbúnaðinn og ekki síst núna er mjög auðvelt að reikna út og fara í beina styrki fyrir bændur og fyrir landbúnaðinn til að bregðast við erfiðleikum út af Covid. Það eru varnaglar eins og í 112. gr. og auðvitað eigum við Íslendingar að geta beitt þeirri reglu en ekki til þess að fara í eitthvert pólitískt kapphlaup út frá sjónarmiðum eins og eru ríkjandi innan Miðflokksins. Þau eru í rauninni að mínu mati að beita sýndarmennsku því það gagnast ekki landbúnaði, það gagnast ekki íslensku samfélagi, að hleypa upp samningnum á þessum tíma af því að við getum alveg eins og Evrópusambandið farið í aðgerðir og það er alveg hárrétt, Evrópusambandið er búið að fara í mjög viðamiklar aðgerðir, fínt. Við eigum að gera það líka. En við eigum ekki að auka tollverndina. Samkvæmt skýrslu sem var sett fram af hálfu atvinnuvegaráðuneytisins og m.a. Bændasamtökin stóðu að er tollverndin í Noregi 77%. Þeir hafa reyndar ekki breytt neinu um tollvernd núna. Þeir hafa bara farið í beina styrki eins og við erum að kalla eftir. Tollverndin á Íslandi er 74%, aðeins minni en í Noregi. Innan Evrópusambandsins er hún 4%. Evrópusambandið fór ekki í að hækka tollverndina, að hækka tollmúra. Þeir fóru í massífa, beina styrki til að koma þeim beint til bænda, ekki í milliliðina, eins og mér finnst Miðflokkurinn vera fyrst og fremst að einblína á, að hossa milliliðunum [[Forseti hringir.]]í stað þess að beina sjónum sínum beint að bændum [[Forseti hringir.]]og styrkja þá til þess að halda framleiðslu sinni gangandi.
Forseti minnir á tímamörk.
Hæstv. forseti. Það er skrifað inn í samninginn að við getum nýtt okkur þennan öryggisventil í 112. gr. þegar á þarf að halda, við aðstæður eins og eru núna uppi, og það eigum við að sjálfsögðu að gera. Í því er ekkert kapphlaup. Þetta snýst ekki um neitt slíkt. Þetta snýst bara um það að nýta þann samning sem við höfum vegna þess að aðstæðurnar sem uppi eru núna eru með þeim hætti. En að breytingartillögu þingmanns. Þar er lagt til að setja peninga beint til bænda. Fínt. Ég get alveg verið sammála því að við eigum að auka greiðslur til bænda. En það eru engar upphæðir í þessari tillögu hv. þingmanns eða flokks hennar. Síðan langar mig að spyrja, af því að hún er svo upptekin af milliliðunum sem ég er algjörlega ósammála hv. þingmanni um, þetta snýst ekki um milliliði: Hvernig hjálpar það bændum að greiða þeim peninga þegar vandinn er að þeir eiga of mörg dýr og koma þeim ekki í slátrun? Hvað gera peningar til að hjálpa í því? Hvað gera peninga til bænda í því að minnka umframmagnið og birgðirnar í landinu? Hvernig leysir það vandamálið? Auknar birgðir, há birgðastaða mun á endanum leiða til lægra verðs til bænda. Þess vegna þarf að vinna á birgðunum, [[Forseti hringir.]]hvort sem það er í verslunum eða vörugeymslum eða einfaldlega þau dýr sem bíða, dýr á fóðrum, hjá bændum eftir því að komast í sláturhús.
Virðulegi forseti. Við höfum það á hreinu. Miðflokkurinn vill fara leið tollmúra, það er bara alveg á hreinu, vill fara þá leið sem þeir boða og vilja m.a. setja alþjóðlega samninga Íslands í uppnám. Ég vil taka undir það sem sagt hefur verið að við þurfum að vega hagsmunina í heildarsamhengi og ég tel að það muni ekki þjóna hagsmunum m.a. sjávarútvegs ef við ætlum að fara henda þessum samningi upp í loft af því að við getum leyst þessi mál með öðrum hætti, með því að styrkja bændur beint. Það sem við þurfum að gera er að styrkja stöðu bænda gagnvart afurðastöðvunum. Takið þátt í því með okkur að styrkja bændur gagnvart afurðastöðvunum. Það skiptir gríðarlega miklu máli að gera það. Varðandi fjárhæðir styrkjanna er hugsunin einfaldlega annars vegar sú að við verðmetum tollverndina sem er í frumvarpinu. Það er mjög erfitt að finna það og það eru sérfræðingar innan ráðuneytisins sem geta gert það. En það er síðan auðvelt að finna út úr því [[Forseti hringir.]]hvaða beingreiðslur hafa verið til bænda og reikna út styrkina út frá þeim sjónarmiðum og þekkingu sem þar er.
Herra forseti. Ég leyfi mér að koma upp í andsvar við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og byrja þar sem hv. þingmaður endaði í sínu seinna andsvari: Hefur hv. þingmaður einhverja hugmynd um hve marga milljarða þarf til að taka úr ríkissjóði til þess að greiða toll með þessum hætti? Síðan vil ég bara segja vegna ræðu hennar, vegna þess að hún gerði að hluta til framsöguræðu mína að umtalsefni, að íslenskir bændur hafa enga minnimáttarkennd, þeir vilja bara sambærileg starfsskilyrði. Og ég blæs á það að hér sé enn og aftur verið að nota húsgagnarökin í þessu sambandi, eins og ég kalla svo. Ég vil líka spyrja hv. þingmann sem var ráðherra þessa málaflokks í nokkra mánuði: Hvaða tillögur hafði hún uppi sem ríma við þann boðskap sem hún ber hér fram á borð? Ég verð að segja, virðulegur forseti, þó að það sé dónalegt og ég reyni að temja mér kurteisi, að hér var haldin ræða um ekki neitt og það er ekkert að frétta.
Virðulegur forseti. Ég var nú búin að veðja við sjálfa mig að hv. þm. Haraldur Benediktsson kæmi einmitt upp í þessu stuði af því að það er óþægilegt fyrir hann að fá hrós frá Viðreisn þegar kemur að landbúnaðarmálum. Þetta andsvar endurspeglaði það hins vegar, þegar hann segir að það sé ekkert að frétta, að gott og vel, hann telur ekki rétt að nýta samstöðu og samhljóm héðan úr þinginu. Ef hv. þingmaður sem er í andsvari við mig við vildi hlusta aðeins. [[Gripið fram í: Hann er örugglega að hlusta.]]Þá er hann fyrstur karlmanna sem getur gert margt í einu sem ég þekki. Það sem ég er að segja er að við eigum að nýta þann samhljóm sem er hér í þinginu og það er greinilegt að hv. þingmaður vill ekki gera það af því að honum finnst óþægilegt að hlusta á það að Viðreisn segi: Já, við eigum að styrkja bændur, við eigum að gera það með beinum hvötum, grænum hvötum, tengja með öðrum hætti en að vera hossa afurðastöðvunum, sem hv. þm. Haraldur Benediktsson er núna allt í einu orðinn góður talsmaður fyrir en talaði máli bænda hér rétt áðan. Hann þarf að fara að ákveða sig. Það er alveg ljóst að núverandi kerfi þjónar ekki bændum beint. Um það vitna samtöl mín við ótal bændur í gegnum tíðina sem hafa kallað á það að stoppa ægivald afurðastöðva yfir landbúnaðinum. Menn koma hér aftur upp aftur og á endanum er þetta alltaf það sama: Það má ekki hrófla við neinu. Mér finnst merkilegt ef Sjálfstæðisflokkurinn, þótt ég sé byrjuð að heyra þar einhverjar efasemdaraddir sem ég á nú eftir að sjá hvað gera þegar til kastanna kemur, ætlar að fara að boða tollvernd og tollmúra sem lausn við öllu í staðinn fyrir að hafa þetta einfaldlega gegnsærra og í formi beinna styrkja, eins og við í Viðreisn erum að boða. Það er allt á sömu bókina lært, menn koma hingað upp og segja eitthvað voða fallegt um frelsið en síðan er engin alvara að baki. Það sárasta er að þetta nýtist aldrei bændum. Það er verið að nota þessa velvild [[Forseti hringir.]]gagnvart bændum, velvild íslensku þjóðarinnar, [[Forseti hringir.]]en síðan er alltaf staðinn vörður um gamalt úrelt kerfi [[Forseti hringir.]]sem þjónar ekki neytendum og hvað þá bændum.
Enn minnir forseti á tímamörk.
Herra forseti. Ég tók það fram að ég væri með ókurteisi og baðst fyrir fram velvirðingar á því. Ég segi bara að hér er lögð fram breytingartillaga með engum upphæðum og engri aðferð. Þess vegna sagði ég að mér fyndist vera lítið að frétta. Ég spurði líka að því hvaða tillögur hv. þingmaður hefði flutt í þessum efnum þegar hún sat sem landbúnaðarráðherra. Ég spurði líka hvort hv. þingmaður gerði sér grein fyrir því hversu marga milljarða hún þarf að taka úr ríkissjóði til þess að umbreyta tollverndinni yfir í beinar greiðslur. Ég held að það sé mikilvægt að við drögum þá upphæð upp á borðið. Síðan vil ég segja, herra forseti, bara vegna þess að hér er dregin upp einhver umræða um tollmúra í Bandaríkjunum sem dró kreppu á langinn, að það er ekki boðlegt að setja Ísland í eitthvert samhengi við slíkt sem hefur einhverja frjálslyndustu viðskiptastefnu hér í vestrænum heimi. Frelsið býr ekki í nautahakki, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Varðandi síðustu ummælin þá eru nú bara áhöld um það, hvort frelsið, ef við leitum að því, sé ekki einmitt að finna um allt. Ég el þá von í brjósti og hafna því að menn fái ekki að vitna í sögulega reynslu þjóða sem hafa farið í gegnum stórar og miklar kreppur, jafn djúpa kreppu og við erum að upplifa í rauninni núna, mjög erfiða kreppu, sú kreppa var reyndar dýpri, þegar Alþjóðaviðskiptastofnunin var einmitt stofnuð á grunni þess að það voru reistir múrar sem höfðu mjög djúpar og vondar efnahagslegar afleiðingar, ekki síst fyrir almenning og láglaunafólk í landinu. Hvaða tillögur kom ég með sem ráðherra? Þær voru löngu tilbúnar þegar þessi ráðherra sem nú situr kom. Þær lágu á borðinu. Það tók meira en tvö ár að koma fram með frelsistillögu. Og ef hv. þingmaður er búinn að gleyma því þá var það ríkisstjórn sem sprakk áður en haustþing kom saman. [[Forseti hringir.]]Hins vegar var ég að vinna í því að verjast því að þingmenn Sjálfstæðisflokksins gætu komið í gegn útflutningsskyldu [[Forseti hringir.]]sem hefði kostað íslenskan almenning og íslenska neytendur hundruð milljóna króna.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir ræðu hennar sem var á frekar kunnuglegum slóðum úr hennar ranni. Þingmanninum varð tíðrætt um frelsi, græna kosti, loftslagsmál og annað slíkt í sambandi við landbúnað og að við ættum að styrkja landbúnaðinn. Ég átta mig ekki alveg á því hvað þingmaðurinn er að fara þegar við erum að tala um neyðaraðgerðir. Hún talar um yfirboð okkar í Miðflokknum sem ég get ekki tekið undir. Gott og vel með beina styrki og allt slíkt, eins og Evrópusambandið hefur gripið til, en kjötbirgðir lagast ekki við beina styrki. Þetta er spurning um að koma vörunum á markað áður en vandamálið verður enn verra. Þetta er neyðarástand og við erum að leggja hér fram tillögu til að bregðast við því neyðarástandi sem er til staðar á Íslandi. Svo getum við talað um hvernig við eigum að búa um landbúnaðinn í framtíðinni og tekist á um það. Það eru allir vinir landbúnaðarins en þegar þessi staða kemur upp og við í Miðflokknum komum með aðgerð sem mun virka erum við sagðir vera með yfirboð. Það tek ég bara ekki undir. Hv. þingmaður var að tala um styrki og annað slíkt sem ESB hefur gripið til. Þeir hafa líka talað um undanþágu frá samkeppnisreglum. Mig langar að spyrja: Við hvað er þingmaðurinn hræddur [[Forseti hringir.]]í sambandi við 112. gr. samningsins sem hún talar um að Miðflokkurinn sé að brjóta með þessari tillögu?
Virðulegi forseti. Það hefur komið fram að tollasamningurinn okkar sem við erum m.a. að ræða hér, beint og óbeint, hefur ekki eingöngu áhrif á landbúnað heldur á ýmsar aðrar atvinnugreinar, þar á meðal sjávarútveg. Það hefur komið skýrt fram að þegar við erum að beita og ætlum að beita 112. gr., sem hendir samningnum svolítið upp í loft, er eins gott að við séum búin að kortleggja hvaða hagsmunum við ógnum með því. Ég sé hvergi í tillögum Miðflokksins kortlagningu á því hvaða hagsmunir gætu legið undir ef við hendum samningnum upp í loft. Ég sé m.a. hvergi áhersluna á sjávarútveg og hvaða áhrif það myndi hafa á útflutningsafurðir okkar og verðmæti. Við verðum að fara varlega í svona belgingshátt sem mér finnst fólginn í því að segja bara að við leysum málið með því að segja þessum samningi upp. Það eru allir komnir í kapphlaup, ekki síður utanríkisráðherra, í því að vera með efasemdir gagnvart tollasamningnum. Og við munum örugglega fá að sjá það núna á næstunni þannig að ég svari því. Ég náði ekki að svara því í öðrum andsvörum við hv. þm. Harald Benediktsson en það sem ég er að segja er að við eigum - og kannski skiptir máli að af því að ég segi það þá er ekkert að marka það, þá er það bara innihaldslaust, en ef aðrir segja það skiptir það máli - að verðmeta tollverndina. Við vitum að beinn stuðningur er 16–17 milljarðar í gegnum búvörusamninginn. Síðan hafa menn verið að reikna tollverndina frá 9 milljörðum og upp í 14 milljarða. Það fer eftir því hvaða tollvernd við erum að taka inn í reikningsdæmið. Það er hvergi hægt að nálgast nákvæma verðlagningu á þessum aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Hleypur hún á hundruðum milljóna? Það er ekki alveg öruggt. Það er hægt að finna það út. [[Forseti hringir.]]En við eigum að segja: Gott og vel, hvaða hagsmuni höfum við af því [[Forseti hringir.]]að verðleggja tollverndina og koma tollverndinni að hluta eða öllu leyti til landbúnaðarins [[Forseti hringir.]]en hafa opnara markaðssinnaðra samfélag í staðinn?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Nú liggur bara fyrir að það eru til staðar alvarlegir efnahagslegir erfiðleikar, í raun fordæmalaus staða. Það er ekki eingöngu afstaða íslenskra stjórnvalda heldur liggur sú afstaða fyrir í fjölmörgum yfirlýsingum framkvæmdastjórnar ESB. Í raun hefur ESB gripið til sérstakra aðgerða til stuðnings bændum og ég fór yfir það áðan, m.a. undanþágur frá samkeppnislögum. Eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu erum við að fást við fordæmalausar aðstæður og við erum að leggja til fordæmalausar aðferðir í tillögum okkar í Miðflokknum. Við erum ekki að tala um að segja upp tollasamningum eða slíkt. Við erum að leggja til að fresta útboðum tímabundið [[Forseti hringir.]]þar til aðstæður lagast.
Virðulegi forseti. Það er nákvæmlega þetta sem ég er að segja: Af hverju horfum við ekki einmitt til Evrópusambandsins? Við í Viðreisn höfum ekki verið að gagnrýna stuðning Evrópusambandsins sem er mjög massífur við bændur. Við eigum að líta til þeirra af því að þeir eru með regluverk um það og tengja saman í gegnum díalóg bændur, neytendur, samkeppnisyfirvöld og stjórnvöld. En hvað gerir íslenska ríkisstjórnin? Hvað gerir hún? Hún talar ekki við neytendur og Neytendasamtökin, hún talar ekki við verslunina og síðast en ekki síst talar hún ekki við samkeppnisyfirvöld. Það kemur alveg skýrt fram hjá Samkeppniseftirlitinu og það eru ánægjuleg ljós að kvikna hjá því. Það er að segja: Það þarf að styrkja bændur og þeirra samkeppnisstöðu gagnvart afurðastöðvunum, gagnvart milliliðunum. En það er ekkert verið að vinna með það. Ég vil því fullyrða það hér að ef leitað hefði verið til Samkeppniseftirlitsins og leitað eftir samstöðu um þetta mál hefðum við getað farið aðra leið [[Forseti hringir.]]en að fara í tollmúrana til að styðja við íslenskan landbúnað [[Forseti hringir.]]og þá um leið að styðja við íslenska neytendur. En ríkisstjórnin kaus [[Forseti hringir.]]að hafa ekki samband eða tengsl við neytendur, við bændur, [[Forseti hringir.]]við samkeppnisyfirvöld eða ASÍ.
Herra forseti. Við ræðum hér breytingu á búvörulögum. Eins og fram hefur komið felur málið í sér að vikið verði tímabundið frá nýju fyrirkomulagi við útboð tollkvóta, svokölluðu jafnvægisútboði, og eldra útboðsfyrirkomulag endurvakið. Í greinargerð með frumvarpinu er farið yfir versnandi stöðu innlendrar matvælaframleiðslu í ljósi heimsfaraldurs. Breytingarnar sem voru gerðar á fyrirkomulagi útboðs við úthlutun tollkvóta í byrjun árs 2020 voru þó a.m.k. skref í rétta átt. Eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans bárust 13 umsagnir um málið en aðeins þrjár þeirra voru jákvæðar. Allar hinar voru neikvæðar og vöruðu beinlínis við samþykkt málsins, enda er hér verið að gera breytingar sem munu kosta neytendur beinharða peninga, eða eins og Neytendasamtökin benda á í sinni umsögn þá yrði þetta eina aðgerðin sem ríkisstjórnin hefur gripið til með það að markmiði að lágmarka áhrif kórónuveirufaraldursins sem kostuð yrði með sértækum álögum á neytendur. Í umsögn ASÍ segir, með leyfi forseta: „Samantekið má segja að breytt fyrirkomulag við útboð tollkvóta hafi komið neytendum til góða og hækkun á afurðum sem falla undir útboð tollkvóta reynst hófleg samanborið við verðþróun á annarri matvöru. Þannig jókst vöruúrval og mældist meðalhækkun á kjötafurðum einungis 1,2–4,9% á sama tímabili og gengi krónunnar veiktist um 17%. Á sama tímabili hækkaði verð á sambærilegum innlendum vörum um á bilinu 1,6–5,1%.“ Segja má þó að allar umsagnirnar eigi það sameiginlegt að tilgreina að mun meira þurfi til að hjálpa íslenskum landbúnaði en þær breytingar sem hér eru lagðar til. Því erum við í Samfylkingunni líka sammála. Eins og kom fram í ræðu hv. formanns Samfylkingarinnar í 1. umr. leggst Samfylkingin gegn þessu frumvarpi en tekur undir og leggur áherslu á mikilvægi þess að bregðast við vanda greinarinnar og því hvetjum við ríkisstjórnina til að mæta frekar bændum með fjárstuðningi og verja neytendur landsins fyrir verðhækkunum. Það eru röng viðbrögð við kreppu að koma í veg fyrir heilbrigða samkeppni með aðgerðum sem koma sér illa fyrir neytendur. Við í Samfylkingunni höfum talað fyrir opinberum stuðningi við landbúnaðarframleiðslu en það er lykilatriði þegar honum er komið fyrir að hann raski ekki samkeppni meira en nauðsyn krefur og tryggi bændum og neytendum hámarksávinning. Í umsögn Samkeppniseftirlitsins segir, með leyfi forseta: „Rannsóknir hafa sýnt að aðgerðir sem fela í sér veikingu samkeppni eru til þess fallnar að lengja efnahagserfiðleika á mörkuðum.“ Þetta frumvarp mun verja afurðastöðvar fyrir samkeppni með hærra verði og á kostnað hagsmuna bænda, enda er engin trygging fyrir því að afurðastöðvarnar hækki verð til bænda þótt svigrúm myndist til þess. Að sama skapi er nánast öruggt að verð á vörum til neytenda muni hækka. Þetta er því sérstaklega vond aðgerð, einmitt í ljósi þess að vegna Covid eru þegar um 25.000 manns atvinnulausir. Þeir einstaklingar þurfa að horfa í hverja einustu krónu. Samkeppniseftirlitið segir einnig í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Með hliðsjón af öllu framangreindu er það mat Samkeppniseftirlitsins að frumvarpið, verði það að lögum, sé til þess fallið að skaða hagsmuni neytenda sem og bænda. Þar að auki er sú aðferðafræði sem beitt er með frumvarpinu til þess fallin að draga rekstrarerfiðleika í greininni á langinn og seinka efnahagslegum bata þegar yfirstandandi faraldri lýkur.“ Herra forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunni hefur Ísland undirgengist skuldbindingar um að leyfa innflutning á landbúnaðarvöru, annars vegar á lágum tollum og hins vegar á kvótum. Yfirlýst markmið þeirra samninga af hálfu Íslands hefur verið að skapa aðhald í verði og gæðum en þegar innflutningskvótarnir eru boðnir upp skapast hvorugt. Verðið verður nokkurn veginn það sama og á hinni innlendu framleiðslu og vegna þess hve mikið er borgað fyrir kvótana fara menn í það að flytja inn lélegustu vöruna, ódýrustu vöruna. Það er heldur ekki gott fyrir neinn. Matvælaframleiðsla hefur, eins og stór hluti þjóðarinnar, orðið fyrir efnahagslegu áfalli á þessu ári. Ýmsar greinar landbúnaðarins standa ekki vel og rekstur bænda er af þeim sökum ekki í góðu ásigkomulagi. Þannig var staðan jafnvel áður en Covid kom til sögunnar og þess vegna teljum við í Samfylkingunni það mun skynsamlegra að styðja frekar beint við bændur í formi fjárstuðnings vegna heimsfaraldursins. Þá tek ég undir með flutningsmanni meiri hluta atvinnuveganefndar um að við verðum að fara að taka stöðu landbúnaðarins alvarlega eins og hann nefndi í ræðu áðan. Með það í huga hljótum við að þurfa að fara að endurskoða íslenskt landbúnaðarkerfi með hliðsjón af hagsmunum bænda og hagsmunum neytenda og ekki síst með tilliti til loftslagssjónarmiða. Ég vil hvetja hv. þingmenn til að kynna sér nýja skýrslu Landbúnaðarháskóla Íslands, Loftslag, kolefni og mold eftir Ólaf Arnalds og Jón Guðmundsson, en þar koma fram atriði sem við hljótum að þurfa að skoða alvarlega. Við hljótum að geta stutt betur við bændur í ljósi allra annarra aðgerða stjórnvalda. Í greinargerð málsins segir að innflutningur samkvæmt tollkvótum hafi haldist óbreyttur. Tölur frá Hagstofunni sýna okkur ekki að innflutningur tollkvótavara hafi haldist óbreyttur heldur þvert á móti að innflutningur hafi dregist saman. Neikvæð áhrif vegna Covid má finna víða í okkar samfélagi þótt höggin hafi verið misþung, herra forseti. Einnig er hægt að líta á þetta mál út frá sjónarhorni veitingamanna sem hafa lent í miklum rekstrarerfiðleikum. Skert samkeppni sem leiðir af sér hærra vöruverð mun einungis auka vanda veitingamanna og auka óvissu. Þetta er viðkvæm keðja, herra forseti; bændur, afurðastöðvar, verslanir, veitingaaðilar og neytendur, sem við verðum að fara varlega með. Það sem skortir einnig algerlega í þessu máli er greining á stöðu matvælaframleiðslunnar, hvert tekjufall framleiðenda er nú þegar og hversu almennur vandinn er. Þannig bendir Viðskiptaráð í umsögn sinni á að villandi sé að setja fram fjölda ferðamanna í þessu samhengi þegar kemur að matvælaframleiðslu. Ef gert er ráð fyrir að hver af þessum tveimur milljónum ferðamanna hafi dvalið á landinu í fimm til sex daga þýði það að um 30.000 ferðamenn voru á landinu á hverjum tíma. Á móti komi að Íslendingar ferðist ekki til útlanda svo ætla megi að fækkun neytenda á matvörumarkaði hafi verið vel innan við 10% og í takti við einkaneyslu almennt. Þá er í greinargerð málsins bent á að ekki hafi orðið samdráttur á innflutningi tollkvótavara, en fram kom á fundum nefndarinnar að óskað hefði verið eftir frestun á því að leysa inn tollkvóta og jafnvel óskað eftir að skila honum inn gegn endurgreiðslu. Ráðuneytið mun hafa hafnað slíkum kröfum og olli þar með að einhverju leyti sjálft a.m.k. hluta þeirrar stöðu sem við erum í. Herra forseti. Ef við skoðum aðgerðir annarra landa er þetta ekki leið sem önnur lönd í kringum okkur hafa farið til að styðja við landbúnað sinn vegna Covid-19. Samkvæmt upplýsingum sem upplýsingaþjónusta þingsins tók saman fyrir okkur er staðan þannig á Norðurlöndunum sem og í ESB-löndunum ásamt Nýja-Sjálandi að stjórnvöld hafa beitt almennum aðgerðum til að vinna gegn tjóni af völdum Covid-19, aðgerðum eins og skattaívilnunum, beinum greiðslum, eiginfjáraukningu og ríkisábyrgð á lántöku með niðurfellingu eða frestun á gjalddögum. Þá útvíkkaði framkvæmdastjórn ESB tímabundið heimildir til ríkisaðstoðar sem veitt er vegna endurfjármögnunar og hagkvæmrar endurgreiðslu. Hafa því Evrópuríkin meira svigrúm til að styðja við landbúnað með þess konar ráðstöfunum. Hvorki Noregur, Bretland né Nýja-Sjáland hafa hækkað tolla til að bregðast við Covid-vandanum. Herra forseti. Ég held að það sé óhætt að fullyrða að við viljum öll að stundaður sé á Íslandi öflugur landbúnaður, enda erum við stolt af framleiðslu okkar og búum til góða vöru. Hins vegar er staðreyndin, eins og bent er á í a.m.k. tíu umsögnum um málið, að tollar og verndarhyggja eru ekki til þess fallin að styðja við landbúnað og leiða einfaldlega til taps bæði neytenda og framleiðenda þegar til lengri tíma er litið. Við þurfum að horfa til beinni aðgerða, beins stuðnings við bændur og stuðnings við nýsköpun. Við eigum landbúnað á heimsmælikvarða, styðjum þá beint við þá sem stunda þann landbúnað til að geta sinnt starfi sínu áfram af stolti en treystum líka neytendum til að velja bestu vöruna.
Herra forseti. Nú höfum við hlustað á þessa umræðu í töluverðan tíma og búið að koma víða við. Það er ljóst að það er gríðarlega stórt vandamál í gangi og ég held að almenningur almennt viti ekki og vitneskja sé ekki komin fram um að í stóru myndinni er um að ræða grundvallarmarkaðsbrest sem er að verða á kjötmarkaði, hvort sem er á Íslandi eða í Evrópu, og kerfið í heild sinni er að riðlast mjög. Ég held að töluverður hluti af vandamálinu sé upplýsingagjöfin og það vanti góðar upplýsingar um hvernig staðan er raunverulega. Ég held að það sé verulegt vanmat í t.d. þeim upplýsingum sem við höfum fengið í atvinnuveganefnd sem snúa að fækkun ferðamanna á Íslandi og hvaða áhrif það hefur haft á íslenska markaðinn á þessu ári. Það hefur mest verið talað um magnið en það hefur aldrei verið talað um verðmætið á bak við þetta magn. Mig grunar að í raun sé verið selja dýrustu bitana til ferðamanna á veitingahúsum landsins og þess vegna sé þetta enn þá meira verðmæti fyrir greinina en kemur fram í þeim gögnum sem við höfum verið að vinna með í nefndinni. Hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir kom aðeins inn á hvað hún sér fyrir sér í að leysa málið en það gæti kannski verið erfitt fyrir okkur að gera einn, tveir og þrír hér vegna þess að það er að komast mynd á málið og það er gríðarlega stórt. Hefur hún gert sér grein fyrir hver staðan er, stóra myndin, í vinnu atvinnuveganefndar? Við höfum ekki fengið metnar forsendur fyrir því hvaða upphæðir við erum að tala um varðandi markaðinn sem slíkan og þann markaðsbrest, sem ég talaði um, sem hefur orðið og hver staðan er í stóru myndinni. Síðan langar mig að fara inn á annað á eftir sem snýr að Afríku og Evrópusambandinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir ágætt andsvar. Þetta eru mjög áhugaverðir punktar sem hann kemur hér inn á. Ein af ástæðum þess að ég greiddi atkvæði gegn því í nefndinni að málið yrði tekið út strax, og þar er ég mjög sammála hv. þingmanni, er að við höfum ekki allar forsendur fyrir málinu, hvorki með því né á móti. Það kemur ekki skýrt fram í greinargerðinni sem ráðuneytið skilaði og það virðist líka verulega hafa skort á samráð við hefðbundna umsagnaraðila, málið fór ekki inn í samráðsgátt o.s.frv., þar sem við hefðum getað fengið mjög góðar upplýsingar. Jafnvel þó að Viðskiptaráð bendi á í sinni umsögn að ekki verði jafn mikil fækkun og ætla mætti, sem ég er sammála, Íslendingar eru ekki að fara út í staðinn, þá er ég líka alveg sammála hv. þingmanni vegna þess að við erum á sama tíma að horfa upp á hrun hjá mörgum Íslendingum í tekjum, ef við horfumst í augu við það. Ég held að gríðarlega margir séu bara meðvitað, eins og hv. þingmaður nefndi sjálfur í andsvari, að velja ódýrari bita. Dýru bitarnir hafa fyrst og fremst verið seldir inn á veitingastaði og veitingastaðirnir hafa náttúrlega þurft að draga saman vegna Covid. En ég held að neytendur séu líka að draga saman, séu að velja ódýrari bita, reyna að sýna aðhald í rekstri og auðvitað hefur það líka áhrif. Ég fór ekkert í launkofa með það í minni ræðu, en ef það kom ekki skýrt fram þá er staða bænda og staða landbúnaðarins gríðarlega alvarleg. [[Forseti hringir.]]En ég er ekki á því að þetta sé leiðin til að leysa þann vanda.
Herra forseti. Þetta mál, sem ein breyta í því stóra samhengi sem ég er að tala um, er ekki að fara að bjarga íslenskum landbúnaði. Þetta er miklu víðtækari vandi. Ég óskaði eftir skýrslu ásamt þingmönnum Sjálfstæðisflokksins um tollasamninginn sem var samið um 2015 og tók gildi í maí 2018. Það er ein breyta í þessum málum. Við þurfum á stóra samhenginu að halda og miklu betri upplýsingagjöf um hvernig málin standa efnahagslega í atvinnugreininni. Ég fór með pólitískri nefnd NATO-þingsins til Afríku í september í fyrra. Við fórum í mannfjölgun í Afríku og hvað væri að fara að gerast á næstu árum. Það var gríðarlega áhugavert. Við hittum fulltrúa stjórnvalda Eþíópíu og ekki síður Afríkuráðsins. Hvað haldið þið að hafi komið upp í þeirri umræðu? Menn tala fyrst og fremst um að það sem haldi Afríku niðri sé tollabandalag Evrópusambandsins gagnvart útflutningi á matvælum til Evrópu. Þannig að þetta er ekki alveg svona einfalt, þetta er á heimsvísu, hvort sem það er Afríka, Brasilía, Bandaríkin o.s.frv., sem snýr að innflutningi til Evrópu. Evrópusambandið er í eðli sínu í þessu máli, í landbúnaðinum, tollabandalag, þetta snýst um að verja sína stöðu. Það væri mjög mikilvægt og áhugavert ef við fengjum fram mat á því hversu stórt þetta er í stefnu Evrópusambandsins, niðurgreiðsla á matvælum í Evrópu, í samanburði einstakra landa miðað við kaupmátt og allt þetta. Það var svo áhugavert í þessari heimsókn í fyrra hvernig Afríkubúar litu í raun svo á að Evrópa væri að halda þeim niðri með tollmúrum. Þessi umræða getur þannig farið vítt og breitt. Þessi heimsókn fyrir 15 mánuðum síðan rifjaðist upp vegna þess að við erum svolítið oft að hugsa bara um okkar heimssvæði, Ísland, síðan Evrópusambandið, okkar svæði. [[Forseti hringir.]]Það er svo margt annað og við gætum stækkað umræðuna í stóra samhenginu til að sýna að Evrópusambandið [[Forseti hringir.]]er líka tollabandalag, sem er bara að hugsa um sína hagsmuni og verja sinn landbúnað.
Herra forseti. Ég verð að byrja á að gleðjast örlítið yfir því að hv. þingmaður gat rifjað upp þá gömlu góðu tíma þegar við gátum ferðast á milli landa. En þetta er auðvitað áhugaverð nálgun. Ég er í sjálfu sér ekkert ósammála hv. þingmanni því að það er gríðarlega mikilvægt að við fáum betri upplýsingar um landbúnaðinn og svo sem um margar aðrar atvinnugreinar, eins og hv. þingmaður nefndi. Þegar við höfum ekki upplýsingarnar er svolítið erfitt að átta sig á réttu leiðinni. En af því að hv. þingmaður nefnir tollabandalagið, eins og hann nefnir Evrópusambandið, þá er staðan sú að við erum svo heppin að vera með ansi góða samninga við Evrópusambandið sem tryggja einmitt að við erum ekki í sömu stöðu og Afríkuríkin og getum flutt út vörur og við erum að flytja út töluvert mikið magn af dýrmætri vöru til Evrópusambandsins. Það tryggja einmitt þessir samningar. Ég óttast þess vegna ekkert og fagna því bara að verið sé að óska eftir úttekt á þessum samningum því að ég held að niðurstaðan verði jákvæðari en margir vilja meina.
Herra forseti. Í þeirri umræðu sem hefur átt sér stað hér í dag hafa mörg sjónarmið komið fram og sennilega er ég ósammála flestum sem hér hafa talað. Þar sem nokkuð er liðið á umræðuna og við erum þannig stödd í þingstörfunum að ekki er tilefni til að vera með löng ræðuhöld ætla ég að neita mér um að fara í almenna umræðu um landbúnaðarstefnu, viðskiptafrelsi og annað þess háttar. Ég vil þó bara, til að skýra mína nálgun, geta þess að ég er þeirrar skoðunar að viðskiptafrelsi sé þjóðum miklu hagfelldara en viðskiptahindranir. Það er mín grundvallarafstaða til mála af þessu tagi. Ég get, eins og margir sem hér hafa talað, verið þeirrar skoðunar að það beri að styðja landbúnaðinn með ýmsum hætti. Ég vil þá gera það þannig að það hafi sem minnst truflandi áhrif á viðskipti, hvort sem er innan lands eða milli landa. Þess vegna er ég almennt talað fremur fylgjandi því að stuðningur við landbúnað felist í beinum styrkjum frekar en hindrunum á viðskiptum milli landa eða samkeppnishindrunum innan lands. Það er svona almenna stefnan í þessu. Varðandi það mál sem sérstaklega er hér til umræðu þá vildi ég segja að þegar það kom inn í þingið um síðustu mánaðamót, mánaðamótin nóvember/desember, var ég búinn að gera það upp við mig, þrátt fyrir að ýmislegt í því gengi kannski gegn grundvallarsjónarmiðum mínum, að styðja það á þeirri forsendu að þarna væri um að ræða bráðabirgðaaðgerð vegna tímabundins ástands. Við erum auðvitað að láta ýmislegt yfir okkur ganga vegna tímabundinna erfiðleika sem stafa af heimsfaraldri einum og slíku. Við þekkjum það að við höfum gripið til ýmiss konar víðtækari ríkisafskipta bæði í formi styrkja og alls konar aðgerða sem við erum vön að standa að og ég taldi að þetta mál væri af þeim toga. En ég verð að játa það að þegar breytingartillögur meiri hluta hv. atvinnuveganefndar birtast og gert er ráð fyrir því að ekki sé um að ræða eins árs frávik heldur þriggja ára, þá verð ég nokkuð hugsi. Nú er komið fram í umræðunni að ætlunin er að skoða þetta mál aftur í nefndinni milli 2. og 3. umr. og ég styð það og tel að meta þurfi málið út frá því að ekki sé um að ræða tímabundna Covid-aðgerð heldur meira langvarandi aðgerð og aðgerð sem er, miðað við nefndarálit hv. meiri hluta atvinnuveganefndar, til að bregðast við aðstæðum sem eru ekki bara Covid-aðstæður heldur eitthvað miklu fleira. Nefndin þarf auðvitað að skoða málið út frá því og ég áskil mér rétt að taka síðan afstöðu til málsins þegar það kemur til 3. umr. En ég játa það alveg að nefndarálitið og þær breytingartillögur sem koma frá meiri hluta atvinnuveganefndar gera það að verkum að sá stuðningur sem ég hafði ákveðið að veita þessu máli er í uppnámi. Við munum taka þetta til umræðu frekar þangað til málið kemur til endanlegrar afgreiðslu þannig að ég áskil mér rétt til að koma í umræður síðar ef tilefni er til. En ég vildi bara útskýra það að mér finnst málið vera sett fram með allt öðrum hætti núna en þegar það var lagt fram um síðustu mánaðamót.
Hæstv. forseti. Ég ætla að halda stutta ræðu um mál sem ég hef mjög takmarkaða þekkingu á. Það er nú þekkt í þessum sal að menn geri það og eiginlega meginregla frekar en undantekning. Ég vil ræða aðeins almennt um landbúnaðinn af því að ég hef lengi talið mér trú um að ég sé tiltölulega frjálslyndur maður, sem kann að vera einhver misskilningur. Ég hef alltaf litið á landbúnaðinn sem mjög mikilvæga atvinnugrein. Ég held að það sé mikið hagsmunamál fyrir þjóðina að hér sé sæmilega stöndugur landbúnaður og ég held að það sé rétt sem hv. 1. þm. Norðvest., Haraldur Benediktsson, sagði áðan að við erum búin að vera alveg ótrúlega úrræðalaus árum saman í að halda utan um þessa grein þannig að hún geti þróast eðlilega og staðið í eðlilegri samkeppni og sé sæmilega stöndug. Þá er spurningin: Hvað á að gera? Snýst þetta bara einhvern veginn um eitthvert frelsi sem ég hef nú aldrei almennilega áttað mig á í þessari umræðu? Snýst þetta um eitthvert frelsi sem er bara til hagsbóta fyrir neytendur eða er þetta miklu stærra mál? Í mínum huga er þetta risastórt mál, þ.e. að við séum hér sjálfbær með matvælaframleiðslu í landinu. Það gerist ekki nema landbúnaðurinn sé í sæmilegu standi. Hvaða úrræði nota menn almennt til að tryggja að matvælaframleiðsla í löndum þeirra geti verið eðlileg og frambærileg? Jú, menn hafa notað tvennt, menn hafa notað tollvernd og menn hafa notað eins konar beingreiðslur eða niðurgreiðslur og styrkjafyrirkomulag. Mér hefur nú sýnst að venjulega sé hvoru tveggja beitt. Af því að ég veit að margir þingmenn halda að Evrópusambandið sé eitthvað sérstaklega frjálslynt í þessu sambandi og þar sé mikið frelsi þá ver það auðvitað sinn landbúnað gagnvart löndum utan ESB með tollvernd ekkert síður en niðurgreiðslum og styrkjum. Þannig var það síðast þegar ég vissi. Tollvernd er ekki sama og einhverjir múrar. Það er engin hindrun á viðskiptafrelsi. Ég held að það sé eiginlega hvergi jafn mikið viðskiptafrelsi og á Íslandi. Og alveg örugglega ekki í ESB. Ég ætla að byrja á að segja að ég veit auðvitað ekki hvað er nákvæmlega rétt að gera til að tryggja það markmið að hér sé sæmilega stöndugur landbúnaður. Ég er bara ekki viss um það. Ég hvet þingheim samt til þess að fara almennilega yfir það hvaða úrræði eru best, hvaða aðgerðir þarf að fara í svo að hér í þessu landi sé sæmilegur landbúnaður, sæmileg matvælaframleiðsla. Við hljótum að geta komist að einhverri niðurstöðu í því. Við getum bara ekki látið þessa grein drabbast niður af því að við erum svo upptekin af að fá eitthvað ódýrara annars staðar. Það má eiginlega segja að það sé að pissa í skóinn. Það eru risahagsmunir í mínum huga að hér sé landbúnaður og ekki bara í matvælaframleiðslu. Bændur eru auðvitað bara ótrúlega mikilvæg stétt í svona stóru landi þar sem við erum svona fá til að halda þessu landi í sæmilegri rækt, sjá um náttúru þessa lands sem þeir hafa gert allar aldir með frábærum árangri. Við sjáum fólk flosna upp frá mörgum jörðum. Það er ekki góð þróun. Það getur vel verið að ég sé farinn að tala eins og einhver Framsóknarmaður en ég horfi á þetta út frá stóru hagsmunamálunum. Stóru hagsmunirnir eru þeir að við höfum hér frambærilegan alvörulandbúnað sem við getum auðvitað bætt og gert miklu betur að mörgu leyti. Það hefur verið mikil hagræðing en við þurfum að fara rækilega yfir þessi mál og koma þessu í betra horf.
Virðulegur forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu ræðu sem var í meira og betra jafnvægi en sumar ræður sem hafa verið fluttar hér í dag. Það er mála sannast að það viðfangsefni sem hér er við að eiga er stóralvarlegt mál sem verður að bregðast við. Það sem málið snýst um er ekki að menn séu ekki sammála um að það verði að bregðast við með einum eða öðrum hætti heldur er a.m.k. áherslumunur varðandi leiðirnar. Ég tel ástæðu til að þakka hv. þingmanni fyrir að ræða af þvílíku jafnvægi og yfirvegun sem hann gerði hér og án þeirra öfga sem sumir þingmenn hafa leyft sér í þessari umræðu í dag, með stóryrði eins og við heyrðum í einu mjög stóru máli, orkumáli, á sínum tíma, það mátti ekki einu sinni ræða það við Evrópusambandið öðruvísi en að allt færi hér í uppnám. Núna erum við í þeirri stöðu að þetta sama fólk kemur náttúrlega upp og segir að ef við svo mikið sem leyfum okkur að taka þetta upp við Evrópusambandið sé allt í háska og voða. Þetta skilar auðvitað engum árangri, ekki nokkrum einasta. Það er mjög flott að tala um beingreiðslur og annað slíkt og það má taka undir það að mörgu leyti. En það er engin leið að sjá með hvaða hætti beingreiðslur myndu leysa úr þeim vanda sem hér er, sem er þessi mikla birgðasöfnun og vegna þess að við erum hér í miðju kórónuveirufári hefur stórum hluta markaðarins verið svipt í burtu, sem eru hinir erlendu ferðamenn. Spurningin sem ég vildi beina til hv. þingmanns svarar sér kannski að einhverju leyti sjálf, en tekur hann undir [[Forseti hringir.]]þann málflutning sem felur í sér orð eins og samningsbrot og að hér fari allt í fár [[Forseti hringir.]]gagnvart samskiptum okkar við hið ágæta Evrópusamband ef við leyfum okkur að grípa til aðgerða á borð við þær sem það hefur sjálft gripið til?
Hæstv. forseti. Ég vona nú að við séum enn þá sjálfstæð þjóð.
Já.
Það eru kannski einhver áhöld um það. Við verðum auðvitað að grípa til þeirra aðgerða sem við teljum að hagsmunir okkar krefjist. Ég er hins vegar að fara svolítið bratt í málefni sem ég viðurkenni fúslega að ég þekki ekki sérstaklega vel, ég er bara að tala um stóru myndina. Stóra myndin er að stærstu hagsmunir okkar eru að það sé raunverulegur og alvörulandbúnaður í landinu og matvælaframleiðsla. Það eru stóru hagsmunirnir, ekki það hvort ég geti fengið einhvers annars staðar kílóið af einhverri vöru á 50 kr. lægra verði. En til að jafna þessa stöðu hafa allar þjóðir gripið til tvenns konar aðgerða eftir því hvað hentar hverju sinni: Það er annars vegar tollvernd, sem getur kannski gagnast betur við vissar aðstæður, og hins vegar einhvers konar niðurgreiðslur eða beingreiðslur. Við erum ekki samkeppnishæf við lönd úti í heimi þar sem launin eru tífalt lægri, allt aðrar aðstæður o.s.frv. Við þurfum að jafna þá stöðu með tollum eins og allar þjóðir hafa gert. Annars getum við bara kvatt þessa framleiðslu, þessa mikilvægu atvinnugrein. Það er bara það sem ég er að segja. En hv. þingmaður má ekki fara í mikil tækniatriði við mig í þessum málum því að ég er bara ekki nógu vel að mér, þannig að ég er farinn að kvíða fyrir næstu spurningu.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og það er ánægjulegt að eiga við hann samtal um þessi efni. Það eru nokkrar grundvallarstaðreyndir í málinu. Það er ekki nokkur þjóð á byggðu bóli, a.m.k. ekki í okkar heimshluta, sem ekki styður við sínar undirstöðuatvinnugreinar og býr þeim viðunandi og eðlileg starfsskilyrði. Númer tvö: Íslenskur landbúnaður er framleiðsluatvinnugrein og við þekkjum hennar framleiðsluvörur. Við vitum að það er hágæðavara sem einkennist til að mynda af því að lyfjanotkun er á allt öðru og lægra stigi en eiginlega nokkurs staðar í heiminum og þetta er hollustuvara og heilsusamleg vara sem er framleidd. Og þegar við mjög óvenjulegar aðstæður er að fást og mjög erfið skilyrði þá verður auðvitað, það er ekkert um annað að ræða, að grípa til aðgerða. En að sjálfsögðu verður að gæta hófsemi. Ég tel að sú tillaga sem við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson höfum leyft okkur að leggja fram fyrir hönd Miðflokksins inn í þessa umræðu, sé hófsöm og varfærin. Ég vil segja við hv. þingmann, sem er nú hátt skrifaður lögfræðingur, hafandi verið formaður Lögmannafélagsins og með langa lögmannsreynslu, að við leituðum okkur að sjálfsögðu lögfræðilegrar ráðgjafar í þessu máli. Hún er á þá leið að við séum aðilar að samningi þar sem er 112. gr., sem sé hægt að virkja í þessu sambandi, hv. þingmaður og herra forseti, í krafti fullveldis íslensku þjóðarinnar. Við erum aðilar að þessum samningi sem fullvalda ríki, sem fullvalda þjóð [[Forseti hringir.]]og sem fullvalda þjóð getum við tekið upp viðræður af þessu tagi við okkar viðsemjendur. Við getum [[Forseti hringir.]]líka gert það án þess að bera einhvern sérstakan ótta í brjósti. Við erum fullvalda.
Hæstv. forseti. Auðvitað getum við þetta allt saman. Þetta er alltaf spurning um hagsmunamat. Þegar ég er að tala um að þjóðir noti venjulega hvort tveggja, tollvernd og beingreiðslur eða niðurgreiðslur og styrki, þá er ekki þar með sagt að við getum ekki gert betur að öðru leyti. Ég held að íslenskur landbúnaður eigi alveg ótrúlega möguleika, t.d. í markaðsstarfi. Við erum auðvitað með öðruvísi vöru eins og hv. þingmaður kom inn á, við erum með heilnæmari vöru og það kann að verða miklu betri markaður fyrir það innan tíðar og er kannski byrjað. Við þurfum að vera svolítið á tánum og reyna að nýta okkur stöðuna hverju sinni og möguleikana. Við megum ekki bara hugsa alltaf með okkur að við verðum að fá meiri beingreiðslur eða hærri skatta. Við verðum líka að vera á tánum. Það hefur orðið heilmikil hagræðing og menn hafa verið á tánum og það hefur verið nýsköpun í þessari grein en við verðum að passa að halda stöðunni þannig að þetta molni ekki undan okkur smátt og smátt. Ræða mín var eiginlega bara um það. Ég kem ekki hérna sem einhver frelsismaður sem segir: Það verður bara að vera frelsi og það er hagstætt fyrir neytendur. Við vitum alveg hvað gerist. Við vitum að við getum fengið þessa vöru miklu ódýrar annars staðar, frá Afríku, Asíu. [[Gripið fram í.]]Nei, en budda neytandans, það getur verið meira í henni.
Mismunandi gæði.
Já. Ég er bara að segja: Stóra atriðið er það að við séum hér með matvælaframleiðslu og landbúnað sem er traustur og góður og stöndugur.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, úthlutun tollkvóta. Það er auðvitað að bera í bakkafullan lækinn að ég komi hingað á eftir þeim vökru mönnum og konum sem hér hafa talað um þetta mál lengi í dag. Þetta er forvitnileg umræða um stöðu bænda sem snýr að neyðarástandi. Á sama tíma og neysla dregst saman vegna Covid heldur innflutningur áfram eins og enginn sé morgundagurinn. Það virðist sem öll minnkunin á markaði og það sem er til sölu í búðunum komi niður á íslenskum bændum. Það er sú upplifun sem maður sér og heyrir. Birgðirnar hlaðast upp í frystigeymslunum og á fæti í húsunum. Það er mjög alvarlegt. Það tekur auðvitað langan tíma að ala dýr og koma þeim á markað og þegar það er dregið undan er fátt til ráða. Ég held, og þá er ég ekki að undanskilja mig, að okkur skorti kjark til að taka alvarlega á þessum málum. Með frumvarpinu erum við að bregðast við neyðarástandi. Það má auðvitað alveg segja að gangi megi lengra og það er mín tilfinning, ég hefði viljað ganga miklu lengra en þetta frumvarp gerir þó að ég styðji það heils hugar að lokum. En ég hefði sannarlega viljað ganga lengra. Mér er líka umhugað um afkomu bænda þegar maður sér það á samanburðargrafi að neysluvísir kjötverðs og neysluverðs fer langt upp í loftið á sama tíma og hlutur bænda fer niður í gólf. Þetta er það sem íslenskir bændur hafa búið við allt of lengi. Þetta er staða sem er hluti af þeim vanda sem nú blasir við. Neysluvísitala í Evrópu er hæst í Sviss og svo kemur Noregur á eftir og Íslendingar eru í þriðja sæti, en þeir búa við langlægsta afurðaverðið til bænda, lægra en nokkur önnur þjóð í Evrópu býr við. Svo finnst mér, virðulegur forseti, að hér sé mest talað um langtímaframtíð fyrir bændur þegar bændur eru að reyna að kalla á brunaliðið. Það er eins og síminn sé á tali. Brunaliðið er alltaf að tala um innflutning frá Evrópusambandinu og eitthvert nýtt styrkjafyrirkomulag en á því svæði, eins og hér hefur komið fram í mörgum ræðum, tekur Evrópusambandið utan um bændur sína, brýtur alla samninga og gildi samstarfsins sem þar byggist allt á. Það eru alla vega upplýsingarnar sem við höfum. Ég held að ef það verður ekki hugarfarsbreyting hjá þingi og þjóð gagnvart bændum þá skipti engu máli hvort brunaliðið svari eða ekki. Það þarf að tryggja afkomu bænda. Það þarf skilning á því í þessu samfélagi að þessi frábæra afurð sem íslenskir bændur framleiða er auðvitað dýr í landi þar sem laun og kaupmáttur er með því alhæsta sem gerist í heiminum. Það er einkennilegt að bændur hafa talað um að það væri jafnvel ódýrara að senda sláturafurðir til Evrópulanda og láta vinna þær þar og senda svo aftur til Íslands, það væri ekki dýrara en að vinna þær hérna heima. Það er svolítið í þjóðarsál Íslendinga að vilja svissneskt og norskt launakerfi en grískt verðlag. Það er alltaf hugsunin hjá okkur. Síðar flytjum við inn kjöt eins og enginn sé morgundagurinn. Hvað hafa neytendur á Íslandi grætt á því? Ég spyr stundum að því þegar hingað í þingið koma fulltrúar innflytjenda: Hvar sjáum við þess merki að íslenskir neytendur njóti sérstaklega núna jafnvægisútboðsins? Því var komið á með lagabreytingu á sínum tíma sem gerð var þegar hér var allt í uppgangi og 2 milljónir ferðamanna komu til landsins og breyttu öllu í neysluvenjum og framboði í þessu landi, þá fór allt út um víðan völl. Það er einhvern veginn, virðulegur forseti, eins og hér sé ekki heimsfaraldur, hann sé bara í útlöndum. Okkur skortir kjark til að taka á þessum málum og ég spyr: Hvaða þjóð vill ekki eiga landbúnað eins og Íslendingar búa við þegar allt snýst um hreinlæti, endurnýjun, endurnýjanlega orku og heilnæmi vörunnar? Ég er hræddur um að skólamaturinn yrði eitthvað öðruvísi ef við hefðum ekki þessi frábæra vöru sem börnin geta neytt. Við þurfum að grípa til aðgerða og leggjast síðan yfir framtíðina, hvernig við getum gert bændum kleift að lifa bærilegu lífi í þessu landi. Það er ekki nokkur þjóð sem vill taka áhættu þannig að fæðuöryggi hennar sé ógnað. Það vill engin þjóð, ekki nokkur þjóð. En við erum svolítið að leika okkur að þeirri hættu, Íslendingar. Við skulum ekki gera það. Snúum vörn í sókn fyrir bændur þessa lands, kaupum vöru þeirra og látum það ekki gerast að vegna afkomubrests þurfi þeir að hætta en verslunin haldi áfram að flytja inn ógrynni af vöru sem er í engu ódýrari, sem neinu nemur, og kemur íslenskum neytendum ekki sérstaklega til góða. Virðulegur forseti. Ég segi bara í lokin: Það er von mín að við hér á þingi munum eins fljótt og hægt er bregðast við þeim vanda sem ríkir hjá bændum, bæta hag þeirra og búa svo um að framtíð þeirra verði tryggð.
Frú forseti. Það hefur margt ágætt komið fram hér í umræðunni það sem af er degi, svo sem margt sömuleiðis sem er heldur síðra. Það sem mig langar kannski að byrja ræðu mína á er orð sem hv. þm. Haraldur Benediktsson notaði í framsöguræðu sinni en orðið var úrræðaleysi. Því miður er margt til í þessum orðum hv. þm. Haralds Benediktssonar. Í umhverfi landbúnaðar á Íslandi hefur um allnokkuð langan tíma ríkt nokkurt úrræðaleysi hvað varðar aðgerðir og lausnir og þróun og utanumhald. Kannski er það að einhverju marki vegna þess að pólitíska sviðið, Alþingi og þeir sem vinna í því umhverfi hafa annaðhvort ekki kjark eða stuðning til að byrja vegferðina hverju sinni á því að segja: Nú ætlum við að gera það sem þarf til þess að innlendur landbúnaður geti orðið burðugur, þróast, verið nægjanlega öflugur til að sinna vöruþróun og öðru slíku og alltaf með þann undirliggjandi grunn að bændur geti lifað mannsæmandi lífi á því starfi sem þeir hafa valið sér, þessir vörslumenn landsins. Mig langar að þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að hafa notað þetta hugtak. Ég held að það sé ágætt til að draga okkur á þann stað sem við þurfum raunverulega á að halda að vera á. Þegar kemur að því að meta aðgerðir og næstu skref og hvernig við viljum halda á þessum málum hér á landi verðum við að komast út úr þessu fari úrræðaleysis. Hv. þm. Brynjar Níelsson hélt prýðisræðu hér áðan, afspyrnugóða satt best að segja, sem ég hvet þá sem ekki heyrðu til að hlusta á. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að hann hefði í sjálfu sér ekki djúpa þekkingu á landbúnaðinum og fæstir okkar þingmanna höfum það í sjálfu sér. En hann nálgaðist málið út frá prinsippi og prinsippið var það að hér á landi gæti þróast og verið burðugur landbúnaður, hér á þessu landi þar sem ég leyfi mér að fullyrða að við framleiðum hreinustu og bestu landbúnaðarafurðir í heimi. Þetta ber aftur að þeim sama brunni og á að hjálpa okkur að því marki að hætta að nálgast mál landbúnaðarins út frá úrræðaleysi heldur af sjálfstrausti og tiltrú á það að landbúnaðurinn okkar sé besti landbúnaður í heimi hvað varðar gæði, lyfjaleysi og annað slíkt og að hann hafi alla burði til að vaxa og dafna og margfaldast að umfangi og verðmætasköpun á sama tíma og við höldum í heilnæmið. Nágrannalönd okkar, öll þau lönd sem við berum okkur saman við, eru að grípa til aðgerða fyrir landbúnaðinn núna. Það ástand sem uppi er, þetta Covid-ástand, er ekkert séríslenskt. Þjóðir eru að grípa til aðgerða til varnar landbúnaði sínum alls staðar í kringum okkur, í öllum samanburðarlöndum. Ég bið bara hv. þingmenn sem hér eru að leiðrétta mig ef svo er ekki í einhverjum tilfella en ég leyfi mér að fullyrða að það er alls staðar verið að grípa til aðgerða til að verja innlendan landbúnað. Það eigum við að gera af miklu meira afli hér heldur en við höfum gert hingað til. Í þessu eru tvær meginleiðir færar, það er tollverndin og það eru beingreiðslur. Það er oft eins og umræðan hér í þingsal hverfist um að það sé eitthvert séríslenskt fyrirbæri að landbúnaðarvörur séu tollaðar. Ekkert er fjær lagi. Tollar eru auðvitað fyrst og fremst nýttir til að verja innlendan landbúnað hjá öllum þeim þjóðum sem við berum okkur saman við. Við eigum að gera þetta alveg kinnroðalaust. Við eigum að verja íslenskan landbúnað með þessum hætti því að okkur ber skylda til að hugsa þetta til lengri tíma. Ef skaðinn er orðinn og landbúnaðurinn verður algjörlega að fótum fram kominn þá verður viðspyrnan mjög lítil og lin. Fyrrverandi landbúnaðarráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, kom í ræðu áðan. Það hljómaði eins og hv. þingmaður hefði aldrei verið landbúnaðarráðherra sem hún sannarlega var í einni skammlífustu ef ekki skammlífustu ríkisstjórn lýðveldissögunnar. En það breytir því þó ekki að á því tæpa ári sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hafði til að leggja til eitthvað af því sem þingflokkur Viðreisnar leggur nú til þá var ekkert slíkt gert. Þetta er allt einhver sýndarmennska núna. Hv. þm. Birgir Ármannsson var með ágætisræðu áðan sem í rauninni dró fram, og var athyglisverð að því leyti, að það virðist vera klofningur í þingflokki Sjálfstæðisflokksins varðandi með hvaða hætti sé rétt að nálgast það mál sem hér liggur fyrir. En það sem mig langaði að draga fram úr ræðu hv. þingmanns er að hann lagði áherslu á að frelsi í viðskiptum væri af hinu góða og við ættum að ýta undir það sem mest við megum til að stuðla að hagsæld og farsæld íslensks samfélags. Ég er í öllum meginatriðum sammála hv. þm. Birgi Ármannssyni um þetta. Það er þó þannig að á Íslandi, rétt eins og í öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við, gilda sérstök sjónarmið hvað varðar landbúnaðinn og innlendra matvælaframleiðslu. Þau sjónarmið veit ég að hv. þm. Birgir Ármannsson þekkir og það hefur eflaust verið meiningin í orðum hv. þingmanns. Ég vísa aftur í orð formanns Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar, í umræðu um viðskiptasamninga þar sem hann lagði áherslu á að það yrði að vera gagnkvæmni í samningunum. Út frá því langar mig til að velta því upp hvort gagnkvæmnin í þessum tollasamningi, í þessum viðskiptasamningi við Evrópusambandið, sé raunveruleg og sett fram með skynsamlegum og sanngjörnum hætti. Er eitthvert jafnræði í því að það sé sama útflutningsheimild inn á 500.000.000 manna markað fyrir okkur Íslendinga eins og fyrir þann risamarkað inn á okkar 360.000 manna örmarkað? Telja menn almennt að í því sé sanngjarnt jafnræði og gagnkvæmni? Telja menn að Brexit, brotthvarf Breta úr Evrópusambandinu, hafi engin áhrif á gagnkvæmnina eða sanngirnina í þessu máli? Auðvitað verðum við að nálgast þetta út frá þeim forsendum sem liggja fyrir í dag. Þær eru alls ekki þær að skynsamlegt sé að samningurinn haldi eins og hann liggur fyrir því að hann er afspyrnuvondur fyrir innlendan landbúnað, alveg afspyrnuvondur. Við eigum að fara skynsamlegar leiðir í því að losa okkur undan og út úr þessu regluverki. Það er nauðsynlegt að koma inn á það sem hefur verið rætt aðeins og snýr að verði innlendra landbúnaðarvara. Í hagfræðinni er hugtak, PPP, „purchasing power parity“ með leyfi forseta, sem myndi útleggjast á íslensku sem einhvers lags jafnlaunaeining þar sem er reynt að leggja að jöfnu að leiðrétta fyrir raunlaunum á hverju svæði og leiðrétta vöruverð með tilliti til þess. Það er auðvitað algerlega fráleitt að láta sér detta það í hug að eitthvað annað eigi við um landbúnaðarvörur en aðrar vörur í þeim efnum. Mig langar að taka sem dæmi að Alþýðusamband Íslands hefur undanfarin ár staðið í töluverðri húsnæðisuppbyggingu í gegnum Bjarg íbúðafélag. Hvernig byrjaði það? Fyrstu fasteignirnar sem Bjarg íbúðafélag, leigufélag ASÍ, byggði voru úr innfluttum timbureiningum. Ég hef engar athugasemdir við það en það breytir því ekki að ástæðan fyrir því að þau hús voru byggð úr innfluttum timbureiningum var að innlend framleiðsla réð ekki við að byggja upp þau hús sem Bjarg vildi byggja af því að launin hér voru auðvitað miklu hærri heldur en í því landi sem timbureiningarnar komu frá. Ég held að það hafi verið Eistland í þessu tilviki. Menn eru mjög hissa á því að flugmiðinn með Icelandair sé á köflum svolítið dýrari en flugmiðinn með Wizz Air á ákveðnum flugleiðum en gera ekkert með það að launakjör starfsmanna Icelandair eru með allt öðrum hætti en starfsmanna Wizz Air. Þessa hugsun verðum við, og það er eiginlega alveg ótrúlegt hvað það hefur gengið illa, að yfirfæra á innlendan landbúnað. Í eðli sínu eru nákvæmlega sömu lögmál þar verki: Kostnaður við innlenda íslenska heilnæma landbúnaðarframleiðslu er einfaldlega hærri en á landbúnaðarbúum í hinni stóru Evrópu. Mig langar í nokkrum orðum að koma inn á sjónarmið sem hafa verið nefnd fyrr í umræðunni er varða 112. gr. laga um Evrópska efnahagssvæðið. Það snýr að sjónarmiðum um að fresta útdeilingu þeirra tollkvóta sem nú er ætlunin að ganga til. Mig langar að lesa stuttlega upp úr 112. gr. og eina málsgrein upp úr 113. gr. laga um Evrópska efnahagssvæðið. Í 112. gr. segir, með leyfi forseta: „Ef upp eru að koma alvarlegir efnahagslegir, þjóðfélagslegir eða umhverfislegir erfiðleikar í sérstökum atvinnugreinum eða á sérstökum svæðum, sem líklegt er að verði viðvarandi, getur samningsaðili gripið einhliða til viðeigandi ráðstafana með þeim skilyrðum og á þann hátt sem mælt er fyrir um í 113. gr. Slíkar öryggisráðstafanir skulu vera takmarkaðar, að því er varðar umfang og gildistíma, við það sem telst bráðnauðsynlegt til þess að ráða bót á ástandinu. Þær ráðstafanir skulu helst gerðar sem raska minnst framkvæmd samnings þessa.“ Síðan segir hér áfram í 4. mgr. 113. gr., með leyfi forseta: „Hlutaðeigandi samningsaðili skal án tafar tilkynna ráðstafanirnar, sem gerðar hafa verið, til sameiginlegu EES-nefndarinnar og veita allar nauðsynlegar upplýsingar.“ Það liggur því einfaldlega fyrir að leiðin til að fresta þessu tollaútboði er beinlínis skrifuð inn í lögin um Evrópska efnahagssvæðið. Við tókum hér umræðu, sem stjórnarflokkarnir tóku því miður ekki mikinn þátt í, um innleiðingu þriðja orkupakkans fyrir ekki löngu síðan þar sem skyndilega virtist vera að 102. gr. EES-samningsins væri fallin dauð að mati stjórnarliða. Ef 112. gr. og 113. gr. eru núna jafn dauðar í hugum stjórnarliða fer að verða þunnur þrettándinn. Þá fækkar þeim jafnt og þétt greinunum í EES-samningnum sem stjórnarliðar telja raunverulega virka. Þá fyrst byrjar hann að molna innan frá ef það á bara að pikka út þær greinar sem eru okkar íslensku hagsmunum mótdrægastar. Þær eru í gildi. Þær skulum við allar innleiða og hantera og treysta og tryggja að við séum í því samhengi kaþólskari en páfinn, eins og stundum er sagt, en aldrei hafi verið ætlunin að allar þær greinar EES-samningsins sem reisa varnir fyrir íslenska hagsmuni hefðu neitt gildi. Okkur stendur ekki til boða að nálgast samninginn um Evrópska efnahagssvæðið með þessum hætti. Þá fyrst eru þeir sem mest láta með mikilvægi þess umfangsmikla samnings að grafa undan honum sjálfir. Það er þá á þeirra ábyrgð. Nú kynnu einhverjir að gagnrýna tilvísun í 112. gr. EES-samningsins en sú gagnrýni byggir á misskilningi. Ef ESB telur að notkun 112. gr. EES-samningsins sé ekki réttlætanleg, sem er reyndar hálfútilokað að ímynda sér miðað við hvað EES er að gera þessi misserin vegna kórónuveirufaraldursins, þá er málið tekið upp í sameiginlegu EES-nefndinni þar sem menn myndu reyna að finna lausn. Þarna er farvegurinn kominn sem voru allar forsendur til að vísa þriðja orkupakkanum inn í á grundvelli 102. gr. Hér er beinlínis skrifaður inn farvegur til að setja svona mál í hvað 112. gr. varðar. En nei, einhverra hluta vegna eru hagsmunirnir aðrir, að því er virðist, í hagsmunamati ríkisstjórnarinnar og því mótmæli ég harðlega. Það má gera ráð fyrir að samningaviðræður í sameiginlegu EES-nefndinni yrðu Íslandi hagfelldar enda liggur fyrir af hálfu ESB að neyðarástand ríkir og auðvelt fyrir íslenska embættismenn að vísa til yfirlýsingar framkvæmdastjóra ESB um neyðarástand í evrópskum landbúnaði. Þetta er bara það sem er verið að óska eftir, að landbúnaðarráðherra nýti þær heimildir sem eru til staðar, og eftir atvikum utanríkisráðherra, til að verja þá íslensku hagsmuni sem eru svo æpandi augljósir núna. Það er búið að margfara inn á það mikla högg sem verður vegna fækkunar ferðamanna hér á landi vegna veirunnar. Það sama er auðvitað að gerast í löndunum í kringum okkur og það sem mun gerast á næstunni er að Ísland verður einhvers lags „dumping“-markaður, með leyfi forseta væri íslenska orðið væntanlega afsetningarmarkaður, að afsetja umframbirgðir, eða eitthvað þess háttar, fyrir erlenda framleiðendur sem eru auðvitað að vinna á allt öðrum skala heldur en við hér heima. Það mun reynast innlendum landbúnaði erfitt við að eiga og ekki víst að nein viðspyrna dugi ef því ástandi verður leyft að þróast án þess að spyrnt sé við fótum. Mig langar í lok ræðu minnar að rifja upp viðtal við hæstv. utanríkisráðherra í Morgunblaðinu 18. nóvember, fyrir tæpum mánuði, sem er undir yfirskriftinni „Þurfa hugsanlega að endurskoða viðskiptakjör“. Þar ítrekar hæstv. utanríkisráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, að ýmsar forsendur sem lagðar voru til grundvallar við gerð nýlegs samnings milli Íslands og ESB um viðskipti með landbúnaðarvörur hafi breyst frá gerð samningsins. Þannig hafi Bretar nú gengið úr ESB og sá markaðsaðgangur sem samið var um við sambandið nái því ekki lengur til Bretlands. Hér heldur síðan áfram í beinni tilvitnun í hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Þá skiptir líka máli að vegna áhrifa heimsfaraldursins á komu ferðamanna til Íslands hefur dregið úr eftirspurn eftir landbúnaðarvörum hér á landi. Því þarf hugsanlega að kanna hvort ástæða sé til endurskoðunar á þeim viðskiptakjörum sem samningurinn kveður á um.“ Ágætu tilheyrendur. Allt ber þetta að sama brunni. Vandamálið liggur fyrir en lausnin gerir það sömuleiðis. Ef ákveðið er með galopin augun að nýta ekki þau tækifæri eða þær leiðir til varnar sem EES-samningurinn býður upp á verða þeir sem það ákveða að bera ábyrgð á því. Það mun enginn annar gera það. Það er algjörlega forkastanlegt ef það er ekki einu sinni umræðugrundvöllur fyrir því hér í þinginu að skoða af einhverri dýpt að fresta þeim hluta málsins sem snýr að tollkvótaúthlutuninni á meðan þetta kórónuveiruástand gengur yfir. Það liggur algerlega fyrir hvaða leið er fær til þess. Sjónarmið utanríkisráðherra frá því fyrir mánuði endurspegla að ekki er skilningur á þessu. Ég minni á prýðisræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar hér fyrr í umræðunni. Jafnframt minni ég á, með vísan í ræðu hv. þm. Birgis Ármannssonar, að það verður að vera gagnkvæmni og sanngirni í samningum sem þessum og upp á það vantar mikið núna. Við þurfum að koma okkur út úr fari úrræðaleysis og gera það sem þarf til þess að íslenskur landbúnaður geti staðið í lappirnar og blómstrað.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, hún var nokkuð skýr. Ég var reyndar pínu hissa á því hvað honum líkaði ofboðslega vel við ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar. Ég hlustað á hana og mér fannst hún ekkert sérstaklega góð. Ég var ekki bara ósammála henni heldur fannst mér hún ekki sannfærandi varðandi málefnið sem um ræðir. En gott og vel, það er aukaatriði, ég ætlaði ekki að ræða við hv. þingmann um það. Hv. þingmaður fór hér aðeins yfir EES-samninginn, 112. gr. og 113. gr., og minntist á 102. gr. sem kom til umræðu í orkupakka þrjú málinu, því havaríi öllu saman, sællar minningar. Hv. þingmaður talar eins og Miðflokksmenn gerðu þá og gera greinilega enn, að það sé ekkert mál að nýta neyðarúrræði í samningnum eða gerir ráð fyrir því að það að nýta slík neyðarúrræði varði sjálfkrafa hagsmuni Íslands. Ágreiningurinn, eftir því sem ég fæ best séð, snýr ekki að því hvort 112. og 113. gr. séu enn í gildi heldur hvort það sé skynsamlegt, út frá hagsmunum Íslands, að beita þeim. Það er allt önnur spurning. Ef ég les greinarnar þá tel ég, með þá grunnu þekkingu sem ég hef á efninu, að það standist alveg hjá Miðflokksmönnum að 112. og 113. gr. myndu gilda um þessar aðstæður enda erum við í mjög vondum aðstæðum og það er óumdeilt af öllum í heiminum, nema kannski einstaka þjóðhöfðingjum hér og þar. Það þýðir ekki að það sé góð hugmynd. Í samningi sem fólk gerir, um eitthvert verktilboð og því um líkt, er oft klausa um það hvað skuli gera ef óviðráðanlegar aðstæður koma upp. Sú klausa er í gildi en auðvitað forðast maður að beita henni nema tilefnið sé ærið og að það komi sér vel fyrir hagsmuni þess sem hyggst beita henni. Ef það kemur sér ekki vel fyrir þá hagsmuni þá á maður auðvitað ekki að beita henni. Virðulegi forseti. Ég hef ekki spurningu enda heitir liðurinn reyndar andsvar. En mér þætti vænt um að hv. þingmaður brygðist aðeins við þessu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Mér sýnist ekkert benda til þess að 112. og 113. gr. séu force majeure-nálgun, eins og í hefðbundnum viðskiptasamningum. Er þá 102. gr. force majeure? Hversu margar eru þá force majeure-greinarnar í samningum um Evrópska efnahagssvæðið? Þetta er einfaldlega kanall og ekkert bendir til annars en að þegar samningurinn er gerður sé reiknað með því að hann sé nýttur. Þetta er ekkert kjarnorkusprengjuákvæði, þessi 112. gr. Í henni segir, með leyfi forseta: „Ef upp eru að koma alvarlegir efnahagslegir, þjóðfélagslegir eða umhverfislegir erfiðleikar í sérstökum atvinnugreinum eða á sérstökum svæðum, sem líklegt er að verði viðvarandi, getur samningsaðili gripið einhliða til viðeigandi ráðstafana með þeim skilyrðum og á þann hátt sem mælt er fyrir um í 113. gr.“ Það er beinlínis sagt að ráðstafanir skuli vera takmarkaðar að því er varðar umfang og gildistíma. Þetta er ekki force majeure-ákvæði í slíku samhengi. Þetta er bara eðlilegur kanall. Ég myndi bara leyfa mér að segja að það væri ábyrgðarhluti að skoða það ekki í fullri alvöru af hendi ríkisstjórnarinnar að nýta þá leið sem er skrifuð inn í samninginn í byrjun. Einhverra hluta vegna var þetta skrifað þarna inn. Á sama tíma sjáum við að þjóðirnar í kringum okkur eru að grípa til aðgerða sem kalla mætti neyðaraðgerðir til varnar innlendum landbúnaði. Það var nú ekki beint spurning í þessu hjá hv. þingmanni, en þetta eru viðbrögð mín við andsvarinu.
Virðulegur forseti. Ég tók bara force majeure-ákvæðið sem dæmi. Það er fullt af ákvæðum í flestum samningum sem ég veit um sem fólk vill ekkert endilega nýta. Það er ekki það sama að telja ákvæðið ekki í gildi og vilja ekki nota það vegna þess að það hentar ekki hagsmunum þess sem heldur samninginn. Þetta er tvennt ólíkt. Mér finnst þetta grautast svolítið saman í orðræðu hv. þingmanna Miðflokksins. Ég er ekki á þeirri línu að 112. og 113. gr. séu einhverjar kjarnorkusprengjur, að það myndi eyðileggja EES-samstarfið að beita þeim. Ég trúi því ekki. En ég held hins vegar að það sé ekki í samræmi við íslenska hagsmuni, heildarhagsmuni þjóðríkisins Íslands. Þess vegna væri ég á móti því að beita þeim fyrir utan það að ég er á móti málinu. Ég tel þetta vera vonda leið til að vinna bug á vandanum. Ég viðurkenni alveg vandann eins og allir aðrir, við erum ekki ósammála um hann. Það er enginn ágreiningur um vandamálið, það er bara ágreiningur um lausnina. Sú lausn að ætla að fara í samkeppnishömlur hefur ótvíræða og vel þekkta ókosti. Þeir eru m.a. að þegar þjóðríki grípa til tollverndar til að bregðast við efnahagsáfalli lengjast efnahagsáföllin og það dregur úr nýsköpun sem við þurfum nauðsynlega á að halda. Ég veit að ástandið er vont eins og það er, það gerir ekki hvaða lausn sem er endilega jákvæða. Og talandi um kjark og þor. Kjarkur og þor breytir ekki vondri hugmynd í góða. Mér finnst það svolítið einkenna talið hér á Alþingi um kjark og þor og hugrekki, að það sé einhver lausn. Auðvitað eigum við að hafa kjark og þor, það er bara sjálfsagt, og auðvitað eigum við að hugsa hlutina til enda, sem mér finnst persónulega skorta oftar hér á bæ en kjarkinn og þorið. Ég ætla að koma með spurningu, virðulegi forseti, á nokkrum sekúndum. Ég velti fyrir mér hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér að við myndum nota neyðarástand sem réttlætingu fyrir beitingu 112. og 113. gr. EES-samningsins. Hvernig myndum við meta hvenær það neyðarástand væri liðið hjá? Sér hv. þingmaður fyrir sér að landbúnaðurinn muni blómstra á þvílíkan hátt á næstu árum, ef við gerum þetta, að við getum á einhverjum tímapunkti sagt að nú getum við lagt niður alla tollvernd?
Frú forseti. Ég tel mig vita að hv. þingmaður hafi ekki heyrt alla ræðu mína. Er það ekki rétt?
Ég náði henni.
Þá hefur hv. þingmaður ekki veitt því athygli að það er alls ekki markmið mitt að fella niður alla tollvernd í landbúnaði, af því að spurningin endaði þar. En hvernig á að meta þetta? Það eru bara hlutlæg viðmið sem hægt er að setja. Það er reyndar ekkert í meðförum ríkisstjórnarinnar á Covid-ástandinu sem slíku sem bendir til þess að ríkisstjórninni eigi auðvelt með að segja: Ef við gerum þetta, þá gerist þetta, þannig að fyrirsjáanleiki sé í aðgerðum og viðbrögðum, en ég horfi á það sem er beinlínis skrifað í 113. gr. ESB hefur í yfirlýsingum sínum talið að neyðarástand ríki í málefnum bænda og samkvæmt 113. gr. eru málin tekin upp í sameiginlegu EES-nefndinni þar sem menn myndu reyna að finna lausn. Þetta er bara samningur og samtal sem á sér stað innan sameiginlegu EES-nefndarinnar komi til þess að 112. gr. sé beitt í þessu samhengi. Ég hef í sjálfu sér sáralitlar áhyggjur af því að þetta verði vandamál, að skilgreina hvenær sú staða er komin upp að hægt sé að stíga til baka hvað varðar þá hóflegu aðgerð sem við Miðflokksmenn leggjum til í breytingartillögu við málið. Af því að hv. þingmaður spurði hvenær myndi landbúnaðurinn vaxa og blómstra á grundvelli þeirrar ákvörðunar sem við leggjum til þá held ég að hann muni ekki vaxa og blómstra á grundvelli hennar en ákveðnir þættir [[Forseti hringir.]]hans munu síður deyja, eða verða komnir að fótum fram, ef þessari tollkvótaúthlutun verður frestað.
Virðulegi forseti. Ég verð nú að byrja á að leiðrétta sjálfan mig í lokaorðum mínum í andsvörum við hv. þingmann. Ég sagði alla tollvernd, en auðvitað er enginn að leggja það til og vissulega ekki hv. þingmaður Miðflokksins, svo mikið er ljóst, svo því sé haldið til haga. Ég er sjálfur á móti þessu máli. Ég tel það vonda lausn við mjög raunverulegu vandamáli. Það er óumdeilt að landbúnaðurinn á við mikil vandamál að stríða í kjölfar heimsfaraldursins eins og margar aðrar stéttir og það ber að taka alvarlega og það er alvarlegt. Í allri umræðu um landbúnaðinn almennt koma stundum fram þau sjónarmið að við ættum í raun og veru ekki að vernda landbúnaðinn sérstaklega, að við ættum bara að hafa engan sérstakan stuðning og enga sérstaka vernd, eða það er alla vega skilningur minn á sumum ræðum. Ég er ekki á þeirri línu og veit um afskaplega fáa sem myndu standa hér og vera á þeirri línu. Það er óumdeilt, eftir því sem ég fæ best séð, að við eigum að styðja landbúnaðinn. Það er óumdeilt þegar kemur að þessu máli. Byrjum bara á því að halda því til haga. Það er bara staðreynd. Ég tel að það sé staðreynd að þingmenn vilji allir styðja landbúnaðinn eins og ég sagði. En hvernig? Þýðir það að allt sem okkur dettur í hug, allt sem við erum vön, sé góð hugmynd? Nei, auðvitað ekki, að sjálfsögðu ekki. Það held ég að flestir þingmenn sjái alveg einnig. Í gegnum tíðina hefur verið ágreiningur um það hvernig eigi að haga tollvernd á Íslandi og við höfum nýlega sett upp kerfi sem hér er lagt til að verði dregið til baka, tímabundið, í einhver ár, til að vernda landbúnaðinn í stuttu máli fyrir samkeppni frá innfluttum landbúnaðarafurðum. Ég skil alveg það sjónarmið. Ég skil það mætavel. Það er engin sérstök ráðgáta fólgin í því að mínu mati. Ég ber fulla virðingu fyrir því að sumir telji það nauðsynlegt, að það sé rétta leiðin, en ég er ósammála því. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar áðan eru í meginatriðum tvær leiðir til að styðja landbúnaðinn, önnur er einhvers konar beingreiðslur, einhvers konar greiðslur til aðilanna þar innan, og hin er tollvernd. Ég get alveg fallist á það í megindráttum. Eflaust eru til einhverjar aðrar hugmyndir sem ég hef ekki heyrt um en gefum okkur bara þessar tvær í bili. Þá eigum við að taka beingreiðslurnar, þá eigum við að styðja landbúnaðinn með greiðslum, með stuðningi, við eigum að beita tollvernd af því allra mesta hófi sem okkur er á nokkurn hátt fært vegna þess að tollvernd hefur líka neikvæðar afleiðingar, líka fyrir fólk innan landbúnaðarins sjálfs. Tollvernd dregur úr nýsköpun og nýsköpun er ekki einhver munaður. Við þurfum nýsköpun, við búum í heimi sem breytist og þróast. Það er stundum sársaukafullt, en það þarf að gerast og við þurfum að hafa okkar kerfi þannig að nýsköpun þróist og nýtist sem best. Það þýðir ekki að fólki sé sama um landbúnaðinn eða hvern þann iðnað þar sem við viljum að sjálfsögðu sjá meiri nýsköpun. Annað sem er slæmt við tollverndina, á það hefur verið bent hér aftur og aftur í dag, er að tollvernd hefur tilhneigingu til þess að lengja efnahagsáföll, að draga þau á langinn. Það er ekki ný hugmynd að setja upp tollvernd, hún er þaulreynd mjög víða, hefur verið prófuð margoft og alveg hægt að rannsaka afleiðingarnar af henni. Samkvæmt þeim gögnum sem við höfum fengið eru afleiðingarnar þær að hún lengir áfallið. Það er ekki gott fyrir landbúnaðinn, það er ekki gott fyrir Ísland. Það er slæmt fyrir landbúnaðinn og það er slæmt fyrir Ísland þannig að með þeirri orðræðu er ekki að verið að hunsa hagsmuni eins eða neins. Þetta er bara ein af hliðarverkunum lausnarinnar sem er lögð til og þessi hliðarverkun er slæm, hræðilegra og ómálefnalegra er það nú ekki. En talandi um hræðilega og ómálefnalega hluti þá kviknar í þessu máli, eins og svo oft þegar eitthvað sem varðar EES eða ESB ber á góma, ákveðin orðræða sem snýr einhvern veginn að því að hagsmunir okkar gagnvart því að halda samninga okkar í góðri trú og halda þá þannig að við séum einnig að hugsa um hagsmuni samningsaðilans í þeirri viðleitni að samningsaðilinn hugsi um hagsmuni okkar, sem eru hagsmunir okkar. Þá er búin til togstreita milli Íslands og EES-samstarfsins sem mér fer að finnast ansi þreytt og sér í lagi hvernig hv. þingmenn Miðflokksins tönnlast á því að tilteknar greinar sem eru neyðarúrræði í samningnum sjálfum séu einhvern veginn lausnir sem hægt er að beita bara sisvona. Núna er raunverulegt neyðarástand en þeir töluðu líka svona um þriðja orkupakkann og hvað varð um hann? Það er nú önnur umræða, vonandi. Búin er til þessi hugmynd um það að ef við beitum ekki neyðarúrræðum, bara vegna þess að við sjáum að það gæti hentað okkur, grafi það einhvern veginn undan samningnum. Nei, virðulegi forseti, sú orðræða grefur undan samningnum. Mér sýnist hv. þingmönnum Miðflokksins einfaldlega vera sama um það, með þeim fyrirvara að ég tala að sjálfsögðu ekki fyrir þá, heldur betur ekki. Hvað varðar það neyðarástand sem við erum stödd í núna liggur líka fyrir að við vitum ekki nákvæmlega hversu lengi þau efnahagsáhrif munu vara. Ef það er eitthvað sem hagfræðingar tönnlast á þegar þeir reyna að skýra frá hinum ýmsu sviðsmyndum sem eru mögulegar á komandi misserum og árum er það óvissan. Það er svo margt sem við vitum ekki, og vitum að við vitum ekki, um það hvernig hagkerfið okkar muni þróast á næstu misserum og árum. Það eitt og sér er slæmt en það er þannig. Í ljósi þess finnst mér þessi aðferð einnig slæm vegna þess að hvenær svo sem hagkerfið fer að taka við sér, og flestir virðast reyndar sammála um að það taki einhver ár, þá þurfum við aftur að fara að spyrja hversu mikið við getum dregið úr tollverndinni. Þá erum við bara komin aftur á þann stað. Það er mjög erfitt samtal, það er nógu erfitt samtal fyrir Íslendinga sín á milli, hvað þá ef við erum að semja við ESB eða EES eða tilheyrandi aðila um það hvenær sé hægt að aflétta tollverndinni hjá okkur. Ég get rétt ímyndað mér hvernig orðræðan hér í þingsal verður undir þeim kringumstæðum, a.m.k. ef Miðflokkurinn er enn á þingi á þeim tíma. Þá er það alltaf við á móti þeim, alltaf vonda ESB sem vill að við séum með frjálsan markað og samkeppni en við hérna að reyna að vernda íslenska hagsmuni gegn erlendum hagsmunum. Þannig lítur það dæmi út. Það eitt og sér er líka neikvæð afleiðing. Þá myndast togstreita. Það að afnema tollvernd, auðvitað og eðlilega, þýðir að markaðir þurfa að breytast og aftur, það er ekkert endilega sársaukalaust eða sanngjarnt. En þess þá heldur eigum við ekki að koma okkur í þá klípu að við höfum búið til eitthvert kerfi sem hindrar samkeppni og dregur úr nýsköpun og lengir kreppur sem við eigum erfitt með að losna við. Nær væri að beita einhvers konar beinni íhlutun af einhverju tagi, mér finnst það gegnsærra, skýrara og mælanlegra og það hefur ekki þessi hrikalegu kerfisáhrif sem tollverndin hefur óhjákvæmilega, eftir því sem best er vitað. Fyrst ég hef aðeins meiri tíma þá þarf ég líka aðeins að tala um kjark. Nokkrum sinnum í umræðunni í dag hef ég heyrt þingmenn tala um að hafa þurfi kjark og ég heyri þá orðræðu mjög gjarnan þegar reynt er að setja Ísland upp á móti Evrópusambandinu eða EES. Eins og ég nefndi í andsvari við hv. þm. Miðflokksins áðan, Bergþór Ólason, breytir kjarkur og hugrekki ekki vondri hugmynd í góða. Persónulega finnst mér engan kjark vantar hér á Alþingi almennt. Ef eitthvað er finnst mér aðeins of mikið af honum stundum vegna þess að þegar hann tekur fram úr hugsuninni leiðir hann til mun verri afleiðinga en ella þannig að ég kannast ekki við þetta kjarkleysi eða það hugleysi sem á að vera hér ríkjandi. Fólk er bara ósammála um það hvaða leið sé skynsamlegust. Ég tek hins vegar mjög mikið eftir hugsunarleysi og skeytingarleysi gagnvart staðreyndum, gögnum og þekkingu almennt. Það endurspeglar hvernig samfélagi við búum í, við manneskjurnar fæðumst ekki sem vísindamenn og við fæðumst ekki þrautþjálfuð í gagnaöflun, úrvinnslu gagna, eða virkri hlustun ef út í það er farið, þannig að það ætti ekki að koma á óvart. Kjarktalið finnst mér líka endurspegla þá hugmynd að við þurfum einhvern veginn að hafa kjarkinn sem litla landið gegn stóru öflunum. Sú mynd finnst mér svo þreytandi þegar kemur að svona hugmyndum og svona ákvörðunum. Þetta snýst um það hvað er skynsamlegt fyrir íslenska hagsmuni. Um það er enginn ágreiningur. Sumir þingmenn hafa þá flugu í höfðinu, þar á meðal sá sem hér stendur, að samstarf sé gott, að manneskjur nái almennt meiri árangri saman en aðskildar. Það ætti ekki að þykja svo róttæk hugmynd fyrir neinn sem hefur unnið með hópi af fólki við að reyna að ná einhverju markmiði. Þetta er frekar augljóst ef maður pælir aðeins í því og jafnvel þótt maður pæli bara mjög lítið í því. En það er einhvern veginn þannig að hugmyndin um innhóp og úthóp á mjög djúpar rætur í mannssálinni, væntanlega vegna þess að í hundruð milljóna ára eða hvað eina byggðum við afkomu okkar á mun frumstæðari aðstæðum en við búum við í dag og þess vegna höfum við þessar frumstæðu tilfinningar og hvatir, t.d. þá að setja okkur sífellt í einhvern innhóp og úthóp og ætla síðan að fara að mála okkur sjálf upp sem hetju innhópsins gegn hinum vonda og útlenda úthópi. Hér er auðvitað kannski smá rassvasasálfræði á ferð, eins og góður vinur minn kallar það, svo má vera, en svona birtist þetta alla vega fyrir mér. Í nefndaráliti meiri hlutans er nefnt að ekki sé ljóst að þessi aðferð hafi áhrif á verð til neytenda. Ég er ósammála því. Ég tel það mjög augljóst. Bæði er reynslan af breyttu kerfi sú að neytendaverð hefur lækkað og vöruúrval aukist þannig að með því að setja aftur á gamla kerfið er alveg við því að búast að það fari aftur í sama horfið. Það er alla vega vísbending um það. Mér finnst ákveðin afneitun fólgin í því að ætla að það sé á einhvern hátt ekki ljóst. Sömuleiðis finnst mér ekki nógu góður gaumur gefinn að því hvers vegna nákvæmlega við viljum vernda landbúnað. Sumir koma hingað í pontu til að reyna að fá atkvæði bænda. Ég er ekki að því eins og hefur komið fram og ætla ekki að bjóða mig fram næst þannig að ég er ekki að leita atkvæða frá neinum og enginn þarf að kjósa mig næst og enginn fær að gera það, en það er mjög raunveruleg ástæða fyrir því að við viljum hafa landbúnað í þessu landi. Hún er mataröryggi, sem í dag er að mínu mati ekki alveg nógu gott. Síðast þegar ég vissi var það í kringum 50%, þ.e. við gætum nært hálfa þjóðina ef allar samskiptalínur við útlönd dyttu niður, sem ekkert bendir til að verði eins og er en það er mælieiningin sem er oft notuð í umræðunni. Mataröryggi er fyrir mér ákveðið grundvallaratriði, reyndar algjört grundvallaratriði, og mætti vera betra og mér finnst við þurfa mjög mikla nýsköpun og mjög mikið af nýrri hugsun til þess að koma því upp aftur. Þar er ýmislegt. Margir nefna, með réttu tel ég, aukna grænmetisframleiðslu sem ég tel mjög jákvætt að við myndum auka. Kjötræktun er nýtt fyrirbæri sem er nú verið að prófa á markaði í Ísrael, það þótti nú hin furðulegasta hugmynd fyrir aðeins örfáum árum. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hefur hér hneykslað suman ráðherrann með tali um það, en það er að koma, kjötræktun mun koma, þ.e. ræktað kjöt, tæknin er til. Núna er hún aðallega spurning um að draga úr kostnaði og auka framleiðslugetuna þannig að hún geti tekið við af hefðbundnum landbúnaði. Það er ekki víst að það takist sisvona. Það er ekki víst að það gerist á næstunni en það mun gerast fyrr eða síðar, verðum við að gera ráð fyrir. Alls konar breytingar eru í farvatninu þegar kemur að matargerð, þó ekki væri nema einfaldlega út af loftslagsbreytingum, hvað þá tæknibreytingum samhliða þeim. Með hliðsjón af því þykir mér eðlilegt að ríkissjóður, með því að rukka skatta, styrki landbúnaðinn með ýmsum hætti en helst með einföldum hætti og helst þannig að aðilar innan landbúnaðarins geti sjálfir valið hvað þeir gera frekar en að skilgreina fyrir fram að við ætlum að hafa þetta kjöt og þetta kjöt og þessa vöru og þessa þjónustu, frekar ætti að leyfa bændum að prófa sig áfram með eitthvað nýtt. En ég tel það alla vega algerlega réttlætanlegt að ríkissjóður styrki landbúnað með einhverjum hætti. Mér er illa við að það gerist á kostnað samkeppni og nýsköpunar og þess að draga úr áhrifum efnahagsáfalla eins og þeirra sem núna dynja yfir. Nú er rétt að geta þess að með tollvernd er það í rauninni ekkert minni skattlagning, þótt sumir teygi reyndar hugtakið aðeins um of. Það sem ég á við er að verðhækkunin, eða það sem borgarinn þarf að greiða meira, birtist einfaldlega í hærra vöruverði í stað þess að birtast á skattskýrslunni. Ég veit að hér á bæ, talandi um kjark og þor og allt það, eru margir sem vilja kannski síður beita skattkerfinu til að fjármagna innviði eins og landbúnaðinn vegna þess að þeir eru hræddir við að hækka skatta. Þeir eru hins vegar ekkert endilega jafn hræddir við að hækka vöruverð vegna þess að ríkisstjórninni verður ekki kennt um það. Það er ekki það sem neytandinn hugsar þegar hann sér hærra vöruverð, alla vega mun fjær því. Hann hugsar kannski meira um það þegar hann sér að hann fær minna útborgað vegna meiri skattheimtu. Það er svo sem alveg skiljanlegt. En það breytir því ekki að á endanum þarf þessi stuðningur við landbúnaðinn, sem ég heyri engan ágreining um að sé nauðsynlegur, að koma úr vösum landsmanna, enda skiptir máli hvernig, með hvaða hætti, með hvaða afleiðingum, hvernig kerfið virkar sem nær í þá peninga, á hvaða forsendum það kerfi nær í þá peninga og hvernig þeim er dreift og hvaða áhrif það hefur á markaðinn, hvaða áhrif það hefur á hagkerfið til lengri tíma og hvaða áhrif það hefur á nýsköpun og samkeppni. Ég ætla að ljúka þessu hér, virðulegi forseti. Eins og er kannski ljóst greiði ég atkvæði gegn þessu máli og mun greiða atkvæði gegn breytingartillögu Miðflokksins og hallast að því að greiða atkvæði með tillögu hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur sem felur í sér einskiptisgreiðslu til bænda vegna tekjutaps á árinu 2020 af völdum heimsfaraldurs. Það er mjög skýr leið, mjög einföld leið, mjög gegnsæ leið, sem er auðvelt að hafa fyrirsjáanlega til einskiptis þannig að það þurfi ekki að hafa einhver kerfislæg áhrif fram í tímann sem síðan þarf að taka til baka, tala nú ekki um ef við þurfum síðan að rífast um það við erlenda aðila frekar en okkur sjálf. Nógu erfitt er það hér heima að reyna að afnema tollvernd og þess háttar. En núna skal ég ljúka máli mínu, virðulegi forseti, og sé til hvað kemur út úr áframhaldandi umræðu um málið.
Frú forseti. Við ræðum frumvarp um breytingu á búvörulögum. Með frumvarpinu er eldra útboðsfyrirkomulag tollkvóta endurvakið tímabundið í ljósi erfiðra aðstæðna sem ríkja á markaði vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Meginmarkmið frumvarpsins er að lágmarka áhrif faraldursins á innlenda framleiðslu landbúnaðarafurða. Nú um síðustu áramót var komið á jafnvægisútboði vegna úthlutunar tollkvóta á landbúnaðarvörum hér á landi. Fyrirkomulagið var lagt til eftir tillögur starfshóps um úthlutun tollkvóta landbúnaðarvara. Þær breytingar sem þá urðu áttu að stuðla að ábata fyrir neytendur og einnig að draga úr kostnaði þeirra sem fengju úthlutað tollkvóta, í ljósi samninga milli Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur frá 17. september 2015 sem tóku gildi 1. maí 2018. Með samningunum voru tollkvótar fyrir landbúnaðarvörur auknir til muna. Á mannamáli var stóraukinn innflutningur á landbúnaðarvörum heimilaður hingað til lands frá Evrópulöndum. Frú forseti. Nú ríkja eins og kunnugt er allt aðrar aðstæður. Ferðamannastraumurinn er horfinn og eftirspurn eftir matvælum hefur auðvitað minnkað mikið þess vegna. Eftirspurn eftir landbúnaðarvörum hefur dregist mikið saman, ekki aðeins vegna fækkunar ferðamanna heldur einnig vegna sóttvarnaaðgerða stjórnvalda. Sala á kjöti hefur dregist saman um tæp 10% nú í haust og herma fregnir að kjötbirgðir hrannist upp og er þar bæði átt við kjötbirgðir í geymslum en einnig búfé á fæti hjá bændum. Þá hefur einnig verið mikill samdráttur í sölu mjólkurafurða. Samt sem áður, frú forseti, hefur innflutningur á landbúnaðarvörum haldist allan þennan tíma, allt frá því að faraldurinn hófst fyrir réttum níu mánuðum síðan. Það hefur valdið miklum búsifjum meðal framleiðenda landbúnaðarvara sem er íslensk bændastétt. Þegar rætt er um innflutning á landbúnaðarvörum verður að taka mið af því að landbúnaðarvörur í Evrópu eru framleiddar við allt önnur skilyrði en hér á landi, bæði allt aðrar aðstæður, önnur og oft mun lægri laun verkafólks og oft og tíðum allt annan aðbúnað launafólks, svo ekki sé talað um umhirðu dýranna og notkun ýmissa lyfja bæði til að auka afköst dýranna og ekki síður til að berjast við þá sjúkdóma sem þar er við að etja. En það er önnur saga og ansi hreint löng að segja frá því. Þá er ekki langt síðan kom í ljós að tollframkvæmd þegar kemur að innflutningi landbúnaðarvara hingað til lands samkvæmt þessum áðurnefnda samningi hefur verið brotakennd, eins og segir í nefndaráliti. Óhætt er að taka undir þau orð. Svo sannarlega virðast hafa verið alvarlegir misbrestir þegar kemur að tollafgreiðslu margra þessara landbúnaðarvara þegar þær eru fluttar hingað frá Evrópulöndum. Það er þó ekki ástæða þessa frumvarps eða viðbragða stjórnvalda þó að margt megi um tollframkvæmdina segja. Þar hef ég aðallega bent á að eftirlit með slíkum innflutningi verður að standast þær kröfur sem eðlilegt er að gera til innflutnings á landbúnaðarvörum sem koma frá svæðum sem hafa búið við sjúkdóma sem við höfum blessunarlega verið laus við um árhundruð. Þeir gætu, ef þeir bærust hingað, reynst okkur ærið dýrkeyptir og þess vegna verður allt eftirlit með innflutningi á landbúnaðarafurðum að vera mjög strangt. Frú forseti. Stjórnvöld hafa lagt fram þetta frumvarp til að bregðast við þeirri erfiðu stöðu sem landbúnaðurinn er í og hyggjast taka upp fyrra fyrirkomulag næsta árið og fram til 1. febrúar 2022. Ég sé reyndar á breytingartillögu meiri hluta atvinnuveganefndar að þetta tímabil er lengt. Það gengur út á að taka upp fyrra fyrirkomulag fyrir þennan samning sem ég nefndi. Með því er auðvitað leitast við að takmarka það tjón sem íslenskir framleiðendur hafa orðið fyrir og munu áfram verða fyrir ef áfram heldur sem horfir. En tjónið hefur orðið og bændur standa uppi með það samt sem áður. Frumvarpið snertir reyndar fleiri en bændur, frú forseti, því að það snertir auðvitað þá innflytjendur sem hafa flutt inn landbúnaðarvörurnar og umsvif þeirra munu takmarkast mjög, verði frumvarpið samþykkt. Mikill munur er á stöðu íslenskra bænda, eins og ég nefndi, ef hún er borin saman við stöðu bænda í Evrópusambandinu. Íslenskir bændur standa illa í þeim samanburði og hafa lengi verið afgangsstærð í forgangsröðun stjórnvalda svo eftir er tekið. Hef ég nokkrum sinnum komið að því hér í ræðu. Í nefndaráliti minni hlutans, sem samanstendur af tveimur þingmönnum Miðflokksins, er það nefnt að bændur og afurðasölufyrirtæki í Noregi eru með undanþágur frá samkeppnislöggjöf og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur umfangsmiklar heimildir til að grípa til aðgerða til hagsbóta fyrir bændur og hefur gert það í tilefni heimsfaraldursins og nefnir minni hlutinn þar nokkur dæmi sem finna má í nefndarálitinu. Frú forseti. Grípa þarf til fleiri og umfangsmeiri aðgerða en frumvarpið mælir fyrir um. Af þessu tilefni ætla ég að nefna að Miðflokkurinn hefur lagt fram ítarlega tillögu til að efla landbúnaðinn sem mikilvæga framleiðslugrein í landinu. Með þeirri tillögu er lagt til að forsætisráðherra verði falið að hrinda í framkvæmd 24 aðgerðum á sviði landbúnaðar í samráði við bændur. Meðal markmiða tillögunnar er að stórefla innlenda matvælaframleiðslu, tryggja matvæla- og fæðuöryggi, veita neytendum umhverfisvæna, holla og næringarríka fæðu, treysta afkomu bænda, auka sjálfbærni og umhverfisvernd, varðveita þekkingu, efla rannsóknir og menntun í landbúnaði, auka skilning á mikilvægi landbúnaðarframleiðslu og vernda landgæði. Þetta er m.a. markmið tillögu sem Miðflokkurinn hefur lagt fram hér á þingi. Frú forseti. Við þurfum að grípa til skjótvirkra aðgerða. Minni hluti atvinnuveganefndar, þar sem eru hv. þingmenn Miðflokksins, Sigurður Páll Jónsson og Ólafur Ísleifsson, hefur lagt til að úthlutun á tollkvóta næsta árs verði frestað tímabundið meðan ráðrúm gefst til að rýna stöðuna og koma í veg fyrir langvarandi afleiðingar offramboðs búvara á innlenda framleiðendur. Þannig leggur minni hlutinn til, jafnframt þessari frestun, að ráðherra skipi starfshóp sem falið verði að gera tillögur um hvernig stemma megi stigu við neikvæðum áhrifum faraldursins og hvenær auglýsa skuli tollkvóta að nýju. Þessi tillaga er svolítið annars eðlis og gengur lengra en tillaga meiri hlutans. Við teljum, frú forseti, að við eigum við að etja mjög alvarlega þjóðfélagslega erfiðleika. Í vændum er efnahagslægð sem enginn hefur hugmynd um hversu löng verður en hún gæti verið ærið langvinn. Það er algerlega óljóst, frú forseti, hvenær þjóðarbúskapurinn réttir við. Það er alveg nauðsynlegt í mínum huga að það þarf sérstakar strangar aðgerðir til stuðnings bændum. Það er skref í þá átt að fresta úthlutun tollkvóta tímabundið og málið verði svo skoðað í starfshóp sem komi með tillögur um hvað skuli gera í framhaldinu. Við þurfum að grípa til öryggisráðstafana í ljósi ástandsins í þágu íslensks landbúnaðar.
Frú forseti. Við ræðum hér mál sem er löngu tímabært að taka föstum tökum. Þrátt fyrir að Alþingi hafi að mestu leyti varið undanförnum mánuðum í aðgerðir til að bregðast við ástandinu vegna kórónuveirufaraldursins hefur vantað mjög mikið upp á að ein af undirstöðuatvinnugreinunum, sem vissulega hefur orðið fyrir áhrifum af þessu ástandi, hafi fengið að njóta þeirrar athygli sem hún verðskuldar, ég tala nú ekki um í ljósi þess ástands sem var ríkjandi í greininni áður en vandræðin vegna faraldursins bættust við. Ég held ég verði að byrja á að fara aðeins yfir það, svo að þær furðukenningar sem við heyrðum hér fyrr í umræðunni breiðist ekki óhóflega út, hvað snýr raunverulega upp og hvað niður í þessum málum. Við heyrðum til að mynda þá hugmynd að tollar yrðu afnumdir en í staðinn myndi ríkið veita beina styrki, þ.e. að skattgreiðendur myndu borga fyrir niðurfellingu tolla. En hvað þýðir það í raun? Þetta fæli í sér þá furðulegu hugmynd - þetta er mjög í anda Viðreisnar - að íslenskir skattgreiðendur færu að styrkja Evrópusambandið. Íslenskir skattgreiðendur væru settir í þá stöðu að styrkja ESB því að þegar ríki semja sín á milli, um viðskiptasamninga, tollasamninga og slíkt, þá gefa þau ekki eftir stöðu nema fá eitthvað sambærilegt á móti. Með því eru þau að fórna hagsmunum sinna landsmanna; það segir sig sjálft að ef þau biðja ekki um neitt á móti er verið að fórna hagsmunum. Það er helst hér á Íslandi af löndum í hinum vestræna heimi þar sem stjórnvöld hafa talið eðlilegt að gefa eftir stöðu sína fyrir ekkert eða lítið. Má m.a. vísa til loftslagsmálanna og samninga um þau þar sem allmargir íslenskir stjórnmálamenn hafa á einhvern hátt talið rétt að gefa eftir einhliða í viðræðum. Með því eru þeir að gefa eftir verðmæti og hagsmuni landsmanna og þetta hefur líka að nokkru leyti gerst hvað varðar landbúnaðinn. En nú er bætt um betur og fram kemur tillaga frá Viðreisn um að íslenskir skattgreiðendur verði settir í það að styrkja Evrópusambandið með því að Evrópusambandinu leyfist að flytja inn vörur í auknum mæli án þess að þurfa að greiða tolla. Þannig skilar styrkurinn sér til ESB en skattgreiðendur eiga svo að bæta tjónið hér innan lands. En það leysir ekki vandann. Eins og fleiri ræðumenn hafa bent á í þessari umræðu leysir það til að mynda ekki þann vanda sem felst í því að birgðir safnist upp. Þvert á móti eykur það þann vanda. Birgðirnar myndu áfram aukast enn meira og fótunum yrði kippt undan framleiðslunni hér, en Viðreisn ætlar alla vega í eitt ár, samkvæmt tillögum sínum, að greiða styrk. Maður hlýtur þá að velta fyrir sér: Er þessi styrkur í eitt ár sem, eins og ég útskýrði, rennur í raun til Evrópusambandsins ætlaður til þess að kippa fótunum undan greininni? Svo verði þessum styrkjum bara hætt? Það eru hinar raunverulegu afleiðingar þessara hugmynda flokksins. Það er ekki eins og þetta muni skila sér í lægra vöruverði. Við höfum séð, rannsóknir hafa farið fram á því, ekki hvað síst í Finnlandi, að lækkun á matvælum til verslunarinnar skilar sér ekki til neytenda, hún eykur einfaldlega hagnað verslunarinnar. Þá má kannski velta fyrir sér hvort þetta sé ekki bara ríkisstyrkur Íslands til ESB heldur líka styrkur til verslunar - mjög furðuleg hugmynd og virðist ekkert hafa verið hugsuð lengra en eitt skref og jafnvel ekki einu sinni það. Það er mikilvægt að forðast að auka enn á vanda þessarar greinar sem þegar stendur frammi fyrir miklum áskorunum sem stjórnvöld hefðu þurft að bregðast við miklu fyrr. Í því samhengi minni ég á mál sem ég kem betur inn á hér á eftir, sem er heildaráætlun okkar í Miðflokknum um viðbrögð við stöðunni í íslenskum landbúnaði, mjög víðtæk áætlun og róttæk en það er það sem þarf til að bregðast við stöðunni sem hefur skapast. Við þær aðstæður sem nú eru uppi í heiminum verja önnur ríki sitt atvinnulíf og sína hagsmuni og hafa sýnt það á síðustu misserum að þau eru tilbúin að beita í því skyni aðferðum sem þau myndu kannski ekki leyfa sér í eðlilegu árferði eða við eðlilegt ástand en gera núna með vísan til þess að um neyðarástand sé að ræða. Þau komast upp með það. Þau taka ákvörðun um að bregðast við ástandinu með því að grípa til aðgerða sem kannski hefði verið mótmælt við aðrar aðstæður en þau komast upp með það núna. Ætlum við ekki að gera slíkt hið sama? Ætlum við ein þjóða að sleppa því að grípa til þeirra ráðstafana sem ástand vegna heimsfaraldurs leyfir? Það er í raun skylda stjórnvalda að grípa til slíkra ráðstafana gagnvart landbúnaðinum ekki hvað síst, því að ef við gerum það ekki núna verður miklu erfiðara að gera það þegar bóluefnið er farið að virka og hlutirnir farnir að færast í eðlilegt horf. Það var reyndar fullt tilefni til fyrir löngu að grípa til ráðstafana. Þar höfum við ekki hvað síst nefnt tollasamninginn frá 2015. Þingflokkur Miðflokksins lagði snemma á þessu kjörtímabili fram þingsályktunartillögu um að endursamið yrði um þann samning eða honum sagt upp. Svo höfum við vísað til þess að Bretland sé gengið úr ESB og það breyti forsendum samningsins. En aðalatriðið er að þessi samningur hefur skaðað íslenskan landbúnað. Hann virkar ekki eins og hann var kynntur og því er mjög mikilvægt að endurskoða þennan samning eða segja honum upp og gera það sem fyrst. Hvað varðar stöðu landbúnaðar í Evrópusambandinu þá var sérkennilegt - sérkennilegt en kannski ekki óvænt - að heyra aðdáun hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur á því hvernig þetta er gert í Evrópusambandinu. Hún fór reyndar ekki nánar út í það en landbúnaður í ESB er ekki hvað síst styrktur út frá landrými, það fer eftir því hversu mikið landrými er undir, og mönnum er borgað fyrir að framleiða ekki vörur. Fyrir vikið eru það í mörgum tilvikum stórfyrirtæki sem fá mest af styrkjum Evrópusambandsins til landbúnaðarmála. En Evrópusambandið ver þó sinn markað. Tollabandalagið við Evrópusambandið ver sinn markað af mikilli hörku en það er líklega ekki fyrirmynd sem þóknast Viðreisn sem vill að við, eins og ég gat um áðan, hefjum ríkisstyrki til Evrópusambandsins til að auðvelda því að flytja hingað varning og eyðileggja þar með íslenska markaðinn. Þetta er svo galin hugmynd að ég kemst bara ekki almennilega yfir þetta. Hvað telja menn að vöruverð myndi lækka lengi ef erlend ríki fengju að hrúga umframframleiðslu sinni inn á íslenska markaðinn og drepa innlendu framleiðsluna? Telja menn líkur á því að verðið héldist áfram eins lágt þegar búið væri að þurrka innlendu samkeppnina í burtu? Er ekki líklegt að verð myndi hækka aftur, fyrir utan það sem ég gat um áðan, að þetta eykur einfaldlega álagningu verslana? Fyrst ég er nú byrjaður á þessum viðvörunarorðum um hugmyndir Viðreisnar o.fl. í þessum málum hefur mörgum þeirra sem fyrir þessu töluðu orðið tíðrætt um frelsi. Þá minni ég á að sterkur landbúnaður er á margan hátt forsenda frelsis fyrir þjóð. Að hafa eigin matvælaframleiðslu er forsenda frelsis því að ella eru menn öðrum háðir um það sem er hvað mikilvægast, að hafa næga fæðu. Þessi grein skiptir okkur gríðarlega miklu máli, Íslendinga alla, efnahagslega. Hún sparar gjaldeyri sem nemur tugum milljarða króna á ári. Ég þreytist seint að minna á að ekki er nema rúmur áratugur síðan íslenskur landbúnaður bjargaði landinu frá gjaldþroti þegar engu mátti muna að við hefðum ekki nægan gjaldeyri til að flytja inn helstu nauðsynjavörur, lyf, eldsneyti og slíkt. Ef ekki hefði verið fyrir þann gjaldeyrissparnað sem íslenskur landbúnaður skapar hefðum við líklega lent öfugu megin við núllið. En þakkirnar eru litlar í stefnu stjórnvalda því að ítrekað hefur verið þrengt að greininni, grein sem stendur undir þúsundum starfa, til að mynda um 1.200 störfum á Norðausturlandi, en ekki bara það heldur stendur undir svo fjölmörgu öðru líka, öðru atvinnulífi og byggðinni sjálfri. Ef landbúnaðar nyti ekki við væri fótunum kippt undan byggðarlögum víða um land og það myndi leiða af sér keðjuverkun sem gæti vart endað öðruvísi en að Ísland yrði borgríki þar sem við reiddum okkur á innflutt matvæli frá Evrópusambandinu á sama tíma og við, samkvæmt áætlun Viðreisnar, fáum skattgreiðendur til að styrkja ESB. En nú helst margt í hendur, og hefur gert um nokkurt skeið, við að gera landbúnaðinum erfitt fyrir. Það gerir aðgerðir afskaplega aðkallandi. Stöðugt er nýjum reglugerðum bætt á þessa grein. Oft eru þetta reglugerðir sem er dýrt að fylgja en skekkja um leið samkeppnisstöðu gagnvart framleiðslu annars staðar því að eins og svo oft virðist vera gengið lengra í innleiðingu Evrópureglugerða hér en annars staðar og íslenskir bændur þurfa að uppfylla strangari skilyrði en keppinautar þeirra í öðrum löndum. Matvælaframleiðendur í öðrum ríkjum reka oft og tíðum, eins og menn þekkja, ekki fjölskyldubú heldur verksmiðjubú, stórfyrirtæki sem framleiða mat. Búvörusamningar hafa verið til þess fallnir að draga saman greinina frekar en að leggja grunn að sókn fyrir landbúnað. Tollasamningurinn, sem ég nefndi áðan, hefur reynst mjög íþyngjandi. Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sýndi reyndar strax í upphafi viðhorf stjórnarinnar til landbúnaðar. Þar var landbúnaður, bændur þar með, eina atvinnugreinin þar sem ekki var gert ráð fyrir auknum framlögum út kjörtímabilið. Þvert á móti var gert ráð fyrir að ár eftir ár myndu framlög lækka. Það birtist að sjálfsögðu í kjörum bænda. Á meðan allar aðrar stéttir sem ríkið kaupir þjónustu af hafa að meira eða minna leyti fengið verulegar launahækkanir á undanförnum árum, kjör batnað mjög og kaupmáttur aukist, hefur það sama ekki átt við um eina grein, landbúnaðinn. Svo er því bætt við að leyfa innflutning á hráu, ófrystu kjöti og ógerilsneyddum matvælum frá ríkjum þar sem aðstæður við framleiðslu eru ekki eins góðar og hér og framleiðslukostnaður lægri, fyrir utan það að þar með er opnað á aukinn innflutning frá löndum sem nota sýklalyf og vaxtarhormón og önnur lyf miklu meira en tíðkast í íslenskum landbúnaði þar sem slíkt er afar sjaldgæft - á meðan þetta er regla frekar en undantekning annar staðar. En við þetta eiga íslenskir bændur að keppa í auknum mæli. Svo hefur afurðaverð haldið áfram að lækka og loks bætist þessi heimsfaraldur kórónuveiru við. Þetta allt samantekið er bara lýsing á neyðarástandi í þessari undirstöðuatvinnugrein sem hefur haldið lífi í landsmönnum frá landnámi, er mikilvægur liður í öryggi okkar og undirstaða byggðar hringinn í kringum landið. Af því að ráðherrum ríkisstjórnarinnar verður tíðrætt um umhverfisvernd þessa dagana má líka minna á að eitthvað það besta sem við getum gert fyrir umhverfið er að styðja við íslenska matvælaframleiðslu og neyta íslenskra matvæla í meiri mæli en nú er gert, svo að ekki sé minnst á aðgerðir á borð við skógrækt. En alls ekki, frú forseti, að fara að moka ofan í mýrar. Með Evrópusambandskerfinu, þar sem farið yrði að veita landeigendum styrk fyrir að framleiða ekki á landinu, yrði kannski mokað ofan í skurði og landið þannig eyðilagt hvað varðar möguleika á ræktun. Hugsanlega er það framtíðarsýnin sem þeir sem virðast ætla að leyfa þessari grein að fjara út sjá fyrir sér, að fara að borga landeigendum, og öllum þessum erlendu landeigendum sem hafa safnað landi, fyrir að framleiða ekki og moka ofan í skurðina. Það er ekki framtíðarsýn sem hugnast mér eða okkur í Miðflokknum. Þess vegna lögðum við fram áætlunina sem ég minntist aðeins á hér áðan. Í fjölmörgum liðum birtist þar heildartillaga að lausn á vanda íslensks landbúnaðar og um leið möguleiki á því að nýta sóknarfærin, snúa vörn í sókn. Fyrsta skrefið er að stjórnvöld hætti að þrengja að greininni, grípi til ráðstafana sem taka á neyðarástandinu sem er akkúrat núna. Mikilvægur liður í því er að fresta útboði tollkvóta fyrir árið 2021, eins og lagt er til í breytingartillögu hv. þingmanna Sigurðar Páls Jónssonar og Ólafs Ísleifssonar. Það er gríðarlega mikilvægt að þessi tillaga verði samþykkt og að ekki verði, við þetta neyðarástand, ráðist í útboð tollkvóta á meðan löndin allt í kringum okkur eru að verja sinn landbúnað. Það væri í raun hneisa ef Ísland ætlaði að skera sig úr hvað þetta varðar, ef við, með þessa mikilvægu grein í nauðvörn, ætluðum að bæta í vandann. Það má ekki gerast, frú forseti. Svo þarf einfaldlega að meta hvort reyna eigi að endursemja um tollasamninginn eða einfaldlega að segja honum upp. Nú er tíminn til að bregðast við. Ef við gerum það ekki núna verður það dýrara og erfiðara eftir því sem tíminn líður þar til kemur að því að ekki verður aftur snúið. Þá verður of seint að iðrast þegar við sjáum í raun hvaða áhrif það myndi hafa að leyfa íslenskum landbúnaði að fjara út. Nú er tíminn fyrir sókn og vörn fyrir þessa undirstöðugrein.
Frú forseti. Það hefur verið um margt athyglisvert og áhugavert að hlusta á þá umræðu sem hér hefur farið fram um frumvarp til laga um úthlutun tollkvóta. Í byrjun langar mig að staldra við málflutning tveggja hv. þingmanna sem ég hlustaði á með mikilli athygli. Það var í fyrsta lagi bændahöfðinginn og hv. 1. þm. Norðvest., Haraldur Benediktsson. Ég vona að ég megi segja það, herra forseti, að mér fannst vera hálfgerður hundur í honum. Af einhverjum ástæðum hafði hann horn í síðu mjög góðrar breytingartillögu sem við Miðflokksmenn, eða tveir af okkar ágætu þingmönnum, höfum lagt hér fram um að fresta útgáfu tollkvóta. Ég er nú svo barnalegur, herra forseti, að ég hélt að bændahöfðinginn myndi stökkva hæð sína í herklæðum og gleðjast yfir því að slík tillaga væri komin fram en það voru bara ónot í hv. þingmanni yfir þessu. Kannski er það vegna þess að hann hefði viljað kveða þessa Lilju sjálfur hefði hann fengið til þess frið og stuðning. Það kann vel að vera. Kannski veldur það honum ógleði. Ég held að það væri miklu nær fyrir hv. þm. Harald Benediktsson að koma til liðs við okkur Miðflokksmenn í þessu máli. Eins og hefur reyndar verið rakið í nokkrum ræðum er tillagan, sem tveir af okkar ágætu þingmönnum leggja fram og Miðflokkurinn allur stendur á bak við, lögð fram vegna ástandsins sem nú ríkir vegna Covid-19 veirunnar, ekki bara hér heldur um gervalla heimsbyggðina. Ég hlustaði líka með athygli á annan hv. þingmann og það var hv. 7. þm. Suðvest., Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sem er líka formaður Viðreisnar. Hún veifaði að vanda fána frelsis og vildi samkeppni. Nú ræði ég bæði sem fulltrúi neytenda og gamall bændavinur, hafandi rekið það sem heitir í dag afurðastöð og hét þá sláturhús. Ég hef verið að vinna fyrir bændur mjög lengi og þekki kjör þeirra þokkalega. Allt voru þetta gamalkunnug stef sem hv. þingmaður, formaður Viðreisnar, bar hér fram. Vandamálið er þetta, herra forseti: Samkeppnisást og frelsislöngun Viðreisnar endar á ákveðnum stað, hún endar við afurðastöðvar eða svokallaða milliliði eins og formaður Viðreisnar kallaði þá starfsemi. Þar endar samkeppnisástin og frelsislöngunin. Þessi ágæti hv. þingmaður, formaður Viðreisnar, segir að hún vilji endilega bæta kjör bænda - og það er virðingarvert og ég trúi því og treysti því - með því að taka í gegn svokallaða milliliði eða afurðastöðvar. En þessi hv. þingmaður er alveg til í að skottast út í búð sem hefur 60% markaðshlutdeild. Hún veifar ekki samkeppnisfánanum þar og hún talar ekki um frelsislöngun sína þar. Ef það væri einhver meining á bak við orð Viðreisnar um samkeppni myndi flokkurinn náttúrlega leggja fram alvörufrumvarp um breytingu á samkeppnislögum vegna samþjöppunar á smásölumarkaði og þar kæmi fram alvörusamkeppnisást og frelsislöngun. En því er ekki til að dreifa, herra forseti, það gerist ekki. Ég ætla aftur að segja, herra forseti, ég hef sagt það nokkrum sinnum í þessum ræðustól, að ég á enn eftir að hitta kartöflubónda sem þorir að koma fram undir nafni og segja frá því hvaða kjör hann hefur hjá stórmarkaði í Reykjavík. Ég á enn þá eftir að hitta hann. Og svo tala menn um milliliðina. Það vill svo til að ég er ekki hér sem einhver sporgöngumaður eins fyrirtækis frekar en annars en það kom fram í skýrslu sem Hagfræðistofnun vann að það að taka mjólkuriðnaðinn á Íslandi undan samkeppnislögum hefur valdið því að um 3 milljarðar kr. verða til í sparnað á ári sem skiptist á milli bænda og neytenda. Ögmundur Jónasson, fyrrverandi þingmaður, sá ágæti og grandvari maður, orðaði þetta betur en margir aðrir sem ég hef heyrt til. Það er svo einfalt, þarna verða til einhverjir 3 milljarðar á ári og þeir skiptast á milli neytenda og bænda. Það er hagurinn af því að mjólkuriðnaðurinn getur unnið saman sem ein heild. En margir stökkva fram núna og finnst að það sem hér er lagt til, líka það sem hæstv. landbúnaðarráðherra leggur til, sé ávísun á verðhækkun til neytenda. Þar á meðal er formaður Neytendasamtakanna sem sendi okkur alþingismönnum afskaplega kurteislegan og elskulegan póst. Ég viðurkenni það, herra forseti, að ég var ekki búinn að svara póstinum og það er kannski ágætt að ég geri það bara hér og nú. Ég veit að Neytendasamtökin fylgjast vel með og mér þætti vænt um að formaður Neytendasamtakanna sendi okkur annan póst með upplýsingum um hversu mikið innfluttar landbúnaðarafurðir lækkuðu síðast þegar slakað var á tollkvótainnflutningi til Íslands. Mér þætti mjög vænt um að fá upplýsingar um verðþróun á t.d. innfluttum nautalundum eða einhverju slíku fyrir og yfir þann tíma og þangað til núna þegar við erum að setja hömlur á tollkvóta. Við höfum líka fengið skot annars staðar frá. Ég sá bara fyrir tilviljun þegar ég var á leið upp í þennan ræðustól að framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda sakaði þingmenn um að ganga erinda einhverra ákveðinna aðila í landbúnaði. Ég segi aftur, herra forseti: Ég er ekki kominn hingað til að vera sporgöngumaður eins fyrirtækis eða tveggja í landbúnaði. Það væri hins vegar mjög gott ef framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda segði okkur um hvað þessir ágætu neytendur voru að hugsa sem hafa flutt inn ost núna í nokkra mánuði og misseri á röngum tollflokkum. Það væri mjög fróðlegt að komast að því og nú er þetta mál til skoðunar, sem betur fer. Ég kem að þessu betur aðeins seinna en það væri fróðlegt fyrir alla sem koma að málinu, ekki síst fyrir okkur sem eigum að vera að ganga erinda einhverra óvissra manna eða fyrirtækja eða félaga, ef framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda gæti upplýst okkur um hvaða hagsmuni var verið að verja þegar þessi vara var flutt inn á röngum tollflokki, því að hún var sannarlega flutt inn á röngum tollflokki. Ef svo er ekki hefur orðið bylting á neytendamarkaði á síðustu tveimur mánuðum. Ég veit ekki hvort forseta er þetta kunnugt en það vill svo til að mánuðina janúar til ágúst voru flutt inn 30–50 tonn á mánuði af osti sem ekki bar toll. Svo vill til að um leið og byrjað var að rannsaka innflutning á þessari afurð steinhætti hún að seljast. Þetta er líklega mesta bylting í neysluvenjum sem ég hef heyrt um mjög lengi. Allt í einu voru þessi 30 tonn á mánuði orðin tvö tonn. Svona brugðust nú neytendur við, eða hvað? Nei, herra forseti, ég held að það sé ekki málið. Ég held hreinlega að þarna hafi menn verið teknir með höndina ofan í kökudunknum og hafi séð að sér þegar að þeim var komið við það. Það er full ástæða til að fara gaumgæfilega yfir þennan innflutning og það vill svo til að sá sem hér stendur er nýlega búinn að leggja fram fyrirspurn og hefur sá hinn sami sopið ýmsa fjöruna varðandi fyrirspurnir til ráðherra, bæði fyrr og síðar. Í þeirri fyrirspurn bið ég um samanburð á útgefnum tollkvóta á tilgreindum landbúnaðarafurðum og innflutningi á sömu vörum til að sjá hvernig menn eru að uppfylla þá tollkvóta sem hafa verið gefnir út undanfarin ár og misseri. Satt að segja bíð ég nokkuð spenntur eftir að sjá svar við þessari fyrirspurn og ég vona að það komi innan þriggja ára. Ég hef nú upplifað það að þurfa að eltast við svör við fyrirspurnum í þrjú ár. Ég vona að þetta komi fyrr vegna þess að við þurfum að vita þetta, herra forseti. Og við þurfum að vita hvort eitthvað er til í því að hingað hafi verið flutt kjöt á beini, t.d. nautakjöt, þar sem fluttir hafa verið inn hreinir vöðvar. Vonandi verður það rannsakað, herra forseti. Ég held satt að segja að þegar maður flytur inn nautakjöt á beini sé kjöthlutfallið á móti beinum 60 á móti 40 en þetta er eftir minni sagt. Ef það hafa verið brögð að því að hingað hafi verið fluttir hreinir vöðvar sem kjöt á beini þá munar um 40% í innfluttu magni. Nú er ég farinn að tala um ástandið sem var hér á landinu áður en Covid kom til. Ef það er svo, eins og haldið hefur verið fram, að hingað hafi verið flutt kjöt með þessum hætti segir það sig sjálft að frystigeymslur þessara sömu innflytjenda eru nokkuð bólgnar núna af slíku kjöti sem mér býður í grun að þeir muni henda inn á markaðinn - af því að við segjum ekki „dömpað“, herra forseti - með undirboðum. Maður býst við að það gerist. Þetta var ástandið fyrir Covid-vandamálið. Það var verið að flytja hingað inn vörur með rangri skráningu með alveg fullkomnum hagnaðarauka fyrir þá sem fluttu inn. Bara svo að ég nefni dæmi, vegna þess að það hefur komið fram opinberlega, hafa verið flutt hingað inn síðustu sirka 12–15 mánuði 300 tonn af osti á rangri tollskráningu. Það hefur komið fram opinberlega að um sé að ræða tekjumissi fyrir ríkissjóð upp á 300 millj. kr. Það hefur komið fram opinberlega að um sé að ræða ársframleiðslu 10–15 kúabúa. Fyrir utan það var osturinn ætlaður á flatbökur. Ég geri ekki ráð fyrir að þær hafi verið seldar með 300 millj. kr. afslætti á síðustu 12–18 mánuðum, herra forseti. Hafi þetta verið flutt inn með þessum hætti er um að ræða þrenns konar brot; það er brot gegn ríkissjóði, það er brot gegn bændum og það er brot gegn neytendum. Þetta er ástandið eins og það var áður en Covid kom til. Hvað er búið að gera eftir að Covid-ástandið kom til? Jú, öll nágrannaríki okkar styrkja landbúnað sinn. Það er rétt að halda því til haga að síðasta tala sem ég sá um stuðning Evrópusambandsins við landbúnað sinn var 83 milljarðar dala á ári. Þetta er stærsti einstaki útgjaldapóstur Evrópusambandsins til nokkurs hlutar. Þeir sem stunda þennan atvinnuveg hér eru því að keppa við niðurgreiddan ríkisstyrktan landbúnað. Það eru ekki margar greinar sem ég man eftir sem eru í beinni erlendri samkeppni sem nýtur ríkisstyrkja. Ég man ekki eftir því. En hvað höfum við Íslendingar gert akkúrat núna á þessum síðustu og verstu tímum fyrir fyrirtæki sem eru í alþjóðlegri samkeppni? Jú, við höfum styrkt þau mjög verulega. Þá vil ég t.d. taka til fyrirtæki eins og Icelandair og ég er svo sannarlega sammála því, herra forseti, að slíkt eigi að gera og ef ég man rétt hef ég stutt allar tillögur sem hafa komið fram hér í þessum sal um að það fyrirtæki og önnur fyrirtæki sem eru í alþjóðlegum samskiptum eða viðskiptum séu aðstoðuð með einhverjum hætti. Það er alveg sjálfsagt mál, enda kemur sólin vonandi upp og við getum haldið lífi okkar áfram nokkuð eðlilega. Nú er röðin komin að landbúnaði, þ.e. að styðja við hann núna þegar við erum komin 11 mánuði inn í þennan faraldur og höfum hingað til ekki lyft fingri til að styðja við hann, ekki örðu. Með því að styðja landbúnað erum við ekki bara að styðja bændur og við erum ekki bara að styðja afurðastöðvar, við erum náttúrlega að styðja neytendur. Við erum að gera fólki kleift að kaupa hágæðavöru á góðu verði og við erum að tryggja að hér í landinu sé matvælaöryggi. Það er nú þannig að þegar talað var um matvælaöryggi hér áður fyrr hnussaði í mönnum þangað til t.d. í hruninu 2008 þegar menn uppgötvuðu allt í einu að við vorum á nippinu að eiga fyrir innfluttum lyfjum en við áttum mat vegna þess að við framleiddum mat. Og þegar ástandið er orðið eðlilegt í heiminum þá erum við ekki bara að framleiða mat fyrir okkur sjálf. Það er búið að standa upp úr hverjum þingmanninum á fætur öðrum undanfarnar vikur að við eigum að stórauka framleiðslu á matvælum, sem er alveg hárrétt. Auðvitað eigum við að gera það. Heimsbyggðin þarf að borða og einhvern tímann sést til sólar aftur. Ætlum við að vera búin að ganga þannig frá hér að landbúnaðurinn sé algerlega á hnjánum og sé ekki í færum til að nýta sér ástandið þegar það batnar? Ekki sá sem hér stendur, herra forseti. Það kemur ekki til. Og ekki Miðflokkurinn, hann kemur ekki til með að standa að því, alls ekki. Ég segi aftur: Ef það er svo að einhverjir þingmenn séu með böggum hildar yfir því sem þeir kalla yfirboð Miðflokksins í þessu máli þætti mér vænt um að þeir hugsuðu sig aðeins um, læsu tillöguna sem hér er sett fram og kæmu til liðs við hana í staðinn fyrir að vera með hundshaus og tala um að Miðflokksmenn séu engir frelsandi englar fyrir bændur. Sá sem hér stendur er ekki alveg svoleiðis vaxinn að hann geti fallið í þann flokk, enda skiptir það ekki máli. Það sem skiptir máli er að standa með þessari atvinnugrein í gegnum þann skafl sem hefur staðið yfir í 11 mánuði og mun standa aðeins lengur, til að íslenskir bændur verði í færum þegar sólin kemur upp á ný til að taka til við því sem þeir gera best, að framleiða úrvalsvöru á góðu verði til hagsbóta fyrir alla. Þetta mál snýst um það, herra forseti. Til þess er þetta mál lagt fram, til þess er breytingartillaga Miðflokksins lögð fram og ég skora á þingmenn að fylkja sér um hana.
Forseti. Ég mæli fyrir örstuttu og litlu máli sem lætur ekki mikið yfir sér og hv. umhverfis- og samgöngunefnd hefur sameinast um að flytja saman. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. gr. Í stað ártalsins „2020“ í ákvæði til bráðabirgða í lögunum kemur: 2021. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Forseti. Eins og þetta ber með sér er hér aðeins verið að breyta tímasetningu á bráðabirgðaákvæði í vegalögum. Við settum fyrir u.þ.b. ári síðan bráðabirgðaákvæði þar sem við gáfum lengri frest til þess að semja um hvernig svokallaðir skilavegir eru færðir frá ríki til sveitarfélaga. Samkvæmt vegalögum skal Vegagerðin sjá um gerð og viðhald þjóðvega sem ætlaðir eru almenningi til frjálsrar umferðar en sveitarfélög skulu hafa umsjón með sveitarfélagsvegum, þ.e. vegum sem teljast ekki þjóðvegir. Þegar vegalög voru sett 2007 var skilgreiningum á stofnvegum, sem eru ein tegund þjóðvega, breytt sem leiddi til þess að tiltekinn hluti vega sem áður höfðu talist til þjóðvega í þéttbýli féll utan skilgreiningarinnar og heyrði því ekki lengur undir Vegagerðina. Síðan þetta gerðist árið 2007 hafa samningar verið í gangi um að færa þessa vegi frá Vegagerðinni til sveitarfélaga og heildarlengd þessara vega og vegarkafla telst vera 55,6 km. Fyrir ári síðan gerðum við þetta sama, settum bráðabirgðaákvæði og gáfum deiluaðilum eitt ár til að ná samningum. Það var gert með vísan til viljayfirlýsingar sem þá stóð til að ráðuneytið, Vegagerðin, Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og Samband íslenskra sveitarfélaga myndu undirrita. Viljayfirlýsingin hefur ekki verið undirrituð vegna ágreinings um efni hennar en viðræður hafa staðið yfir um þessi mál. Alls er um að ræða núna 39,2 km af skilavegum og af þeim eru 25,7 á höfuðborgarsvæðinu. Forseti. Við fengum á fund nefndarinnar til okkar fulltrúa frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Vegagerðinni og frá ráðuneytinu. Öllum bar saman um að viðræður gengju nokkuð vel. Það væru þættir sem stæðu út af og þetta þyrfti einfaldlega bara meiri tíma og þess vegna sameinaðist nefndin um að flytja þetta mál. Verði frumvarpið að lögum mun Vegagerðin áfram um sinn standa straum af kostnaði við veghald vega sem færðust úr flokki stofnvega þegar lögin tóku gildi þar til yfirfærslunni er lokið en þó ekki lengur til ársloka 2021 og aðilar hafa þá þann tíma til að semja um þessa yfirfærslu. Mig langar í lokin að þakka sérstaklega sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu og samtökum þeirra fyrir að hnippa í sína þingmenn og benda á þetta og eins Vegagerðinni og ráðuneytinu fyrir að bregðast hratt og skjótt við. Þetta er mjög einfalt mál, forseti. Aðilar fengu frest til áramóta til að ganga frá málinu. Það tókst ekki alveg og þeir þurfa lengri frest og þetta gengur út á að veita þeim frest út næsta ár.