Borist hefur bréf frá Steinunni Þóru Árnadóttur, 7. þm. Reykv. n., um að hún muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, mánudaginn 31. janúar, tekur því Eva Dögg Davíðsdóttir, 1. varamaður á lista í kjördæminu, sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana.
Kjörbréf Evu Daggar Davíðsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt, en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Eva Dögg Davíðsdóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Forseti vill geta þess að búið er að bæta við sætum í þingsalnum sem þingmönnum er frjálst að nýta sér undir umræðum, en áfram verður stuðst við fyrri sætaskipan í atkvæðagreiðslum um sinn.
Til svara eru: Forsætisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra og innanríkisráðherra.
Forseti. Það fer víst ekki fram hjá neinum að efnahagslegt ástand í samfélaginu er mörgum ansi erfitt og bágt. Við erum að takast á við 5,7% verðbólgu. Ef húsnæðisliðurinn væri hins vegar ekki inni í vísitölunni væri verðbólgan 3,7%. Þess vegna ber mér hreinlega að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig standi á því að þeir kjarasamningar sem voru gerðir í tíð fyrri ríkisstjórnar, sem hún var líka forsætisráðherra í og leiddi, þar sem efni stóðu til þess og skilningurinn virtist vera sá að taka ætti húsnæðisliðinn út úr vísitölu - hvers vegna það hafi ekki verið gert. Þar sem hún er í ríkisfjármálaráðherrakaplinum langar mig líka að spyrja hana að því hvort ekki eigi að gera neitt. Við vitum að með 5,7% verðbólgu eru afborganir verðtryggðra húsnæðislána, 30 millj. kr. lána, að hækka um 500.000 kr. á ári eða um ríflega 46.000 kr. á mánuði, og munar um minna fyrir fólk sem nær ekki endum saman. Við vitum að við erum að flytja inn hrávöru og nauðsynjavörur sem hafa hækkað gríðarlega í heimsfaraldrinum. Hvernig hefur hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórn hennar hugsað sér að bregðast við? Er í kortunum að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölu? Er í kortunum að lækka virðisaukaskatt á nauðsynlegustu matvörur og annað slíkt til að létta undir með heimilunum svo að eitthvað sé nefnt? En ég býst við og vona a.m.k. að hæstv. forsætisráðherra hafi eitthvað miklu meira um þetta að segja en ég kannski hef hugmyndaflug til að spyrja um. Að öðru leyti hef ég ekkert meiru við það að bæta nema að ástandið er grafalvarlegt og ég trúi því að það sjái það allir sem sjá vilja. Ég vil líka spyrja virðulegan forseta: Af hverju er ljósið ekki farið að blikka, af hverju get ég talað endalaust? Er eitthvað bilað hjá okkur?
Þetta er hárrétt athugasemd hjá hv. þm. Ingu Sæland. Klukkan í ræðupúltinu er eitthvað að stríða okkur. Forseti verður, ef það lagast ekki, að gefa merki með bjöllunni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir fyrirspurnina. Ég vil byrja á því að nefna það sérstaklega sem hún kom að í upphafi máls síns er varðaði húsnæðisliðinn. Það er alveg hárrétt hjá þingmanninum að gefin var yfirlýsing um að húsnæðisliðurinn í vísitölunni skyldi tekinn til skoðunar á síðasta kjörtímabili í tengslum við lífskjarasamninga. Það var gert í samráði við aðila vinnumarkaðarins sem höfðu sett þetta mál fram, þ.e. verkalýðshreyfingin hafði sérstaklega haldið því máli á lofti. Það var fallið frá því að taka hann út úr vísitölunni og fyrir því voru veigamikil rök sem var farið yfir í mjög ítarlegri skýrslu um húsnæðisliðinn. Það má deila um hvernig hann er reiknaður inn í vísitöluna en kannski, ef ég tek þetta í mjög einföldu máli á þessum stutta tíma, var talið að í fyrsta lagi væri það í raun almennt að húsnæðisliður væri inni í vísitöluútreikningum landa, hann er reiknaður með mismunandi hætti en almennt er hann það, og eins að það myndi ekki gefa raunsanna mynd af vísitölunni ef húsnæðisliðurinn væri tekinn út. Þetta var því ákveðið í mjög góðu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. En það er hins vegar hárrétt, sem hv. þingmaður segir, hluti af þeirri verðbólguþróun sem við sjáum núna er drifinn áfram af verðlagi á húsnæði. Hluti er drifinn áfram af innfluttri verðlagsþróun, má kalla, því að við sjáum verðbólguþróun með nákvæmlega sama hætti, hvort sem litið er vestur um haf til Bandaríkjanna, þar sem verðbólgan er núna 7%, sem er hæsta verðbólga þar í landi síðan 1981, eða til Evrópu. Tökum bara sem dæmi Þýskaland sem er þekkt fyrir stöðugt verðlag, verðbólgan þar mældist 5,3% nú í desember. Hluti tengist einfaldlega hækkunum á hrávöruverði sem hafa áhrif á verðlagsþróun. Það breytir því ekki að ákveðinn hluti tengist þróun á húsnæðismarkaði og ég ætla að koma nánar að því í síðara svari mínu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Í rauninni fékk ég ekkert svar, ekkert sem ég var ekki þegar búnir að setja fram í fyrirspurninni áður. Ég spurði: Er það þá til skoðunar núna að bregðast við og taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni? Við sjáum að verðbólgan myndi þá bara pompa niður í 3,7% og við myndum gjörbreyta allri umgjörð á greiðslubyrði lána þeirra sem eru með verðtrygginguna hangandi yfir sér eins og fallöxi. Er eitthvað til í dæminu að lækka virðisauka á neysluvörur? Og svo annað, þessi verðbólga er svo langt frá því að vera bara innflutt, það er einhver sú mesta bóla á húsnæðismarkaði sem um getur og maður er eiginlega farinn að borga milljón fyrir einn múrstein, sem er nú að verða ansi djúpt í árinni tekið. Flokkur fólksins var nú t.d. með hugmynd um það að - já, ókei, Alzheimer light. Ég er búin að gleyma því. En líka tíminn er búinn.
Herra forseti. Ég efast ekkert um að það eru margar góðar hugmyndir sem koma frá Flokki fólksins, svo að ég segi það hér [[Frábærar.]]og ég vil ítreka það sem ég sagði. Hv. þingmaður spurði um húsnæðislánin og ég taldi að ég hefði svarað því mjög skýrt, að það var niðurstaða stjórnvalda, í samráði við aðila vinnumarkaðarins, að taka hann ekki út úr vísitölunni, það breytir kannski ekki undirliggjandi stöðu. Hvað varðar húsnæðismarkaðinn þá erum við hv. þingmaður sammála um þau atriði, það er þörf á að taka hann til sérstakrar skoðunar. Hann var umfjöllunarefni á síðasta fundi þjóðhagsráðs þar sem aðilar vinnumarkaðarins sitja ásamt Seðlabankanum og fulltrúum ríkis og sveitarfélaga. Þar var farið yfir hvernig hefur gengið að vinna með þær tillögur sem lagðar voru fram af átakshópi um húsnæðismál 2019. Mjög mörgum af þeim aðgerðum er lokið og það endurspeglast í því að þriðjungur af þeim 3.000 íbúðum sem voru byggðar hér 2020 og 2021 var til kominn vegna aðgerða stjórnvalda. En við sjáum líka í mannfjöldaspá Hagstofunnar að við getum reiknað með aukinni byggingaþörf, [[Forseti hringir.]]að hún fari árlega úr 3.000 íbúðum á ári upp í 3.500 íbúðir á ári. Það er því alveg ljóst að grípa þarf til aðgerða þegar kemur að framboðshliðinni á húsnæði. Ég myndi gjarnan vilja meiri tíma hér, herra forseti, en hef hann ekki. (Forseti (BÁ ): Hæstv. forsætisráðherra fór 28 sekúndur fram yfir ræðutímann og vill forseti minna á að ræðutími í óundirbúnum fyrirspurnum er takmarkaður.)
Herra forseti. Mig langar við þetta tilefni að eiga orðastað við hæstv. utanríkisráðherra sem varaformann stærsta stjórnarflokksins. Það hafa verið æðimisvísandi skilaboðin sem hafa borist frá Sjálfstæðisflokknum, annars vegar þau sem koma með beinum hætti úr ríkisstjórninni, þær ákvarðanir sem kynntar voru síðastliðinn föstudag, og síðan það með hvaða hætti ráðherrar Sjálfstæðisflokksins tjá sig á tröppum Ráðherrabústaðarins eða í viðtölum. Við heyrum hæstv. fjármálaráðherra, formann Sjálfstæðisflokksins, tala á þeim nótum að hann telji lagaforsendur vera brostnar fyrir þeim sóttvarnaaðgerðum sem við nú erum undirorpin. Hæstv. ráðherrar, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir og Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, hafa talað, að ég met með skynsamlegum hætti, í viðtölum og utan ríkisstjórnar, en síðan gerist ekki neitt. Það sem kynnt var hér síðastliðinn föstudag er auðvitað ekkert annað en framlengingaráætlun. Þetta er ekki afléttingaráætlun. Það er verið að framlengja þá stöðu sem er í sóttvörnum hér á landi án þess að nokkrar forsendur séu til. Og meira að segja með þeim hætti að formaður stærsta stjórnarflokksins, hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson, telur lagaforsendur vera brostnar fyrir núverandi aðgerðum. Hvers er að vænta frá stærsta stjórnarflokknum á næstu vikum og dögum, vil ég nú vona, í þessum efnum? Við vitum að ef einhver situr í gæsluvarðhaldi og í ljós kemur að engar forsendur eru til slíkrar vistunar þá er viðkomandi sleppt hið snarasta, innan dagsins. En nú er samfélaginu haldið í þessari stöðu og kynnt með pompi og prakt að viðhalda skuli slíkum óþarfaaðgerðum í sjö vikur. Ég hef séð líkmenn í jarðarför glaðlegri en ráðherrana sem sátu undir kynningu forsætisráðherra síðastliðinn föstudag.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og gleðst yfir því að fá tækifæri til að fara yfir þetta mál þótt ég, eins og örugglega flestir aðrir, sé orðin mjög leið á því að tala um það. Ég gleðst þess vegna líka yfir þeim teiknum, gögnum, ekki bara vísbendingum heldur tölum, staðreyndum og orðum sem streyma um að við séum á leiðinni út úr Covid-faraldrinum eins og við höfum þekkt hann og að ómíkron-afbrigðið, sem nánast allir eru að smitast af í dag, sé í raun og veru annars eðlis heldur en það sem áður hefur verið. Ég hef sagt það margoft og ítreka það hér að mér finnst þau skoðanaskipti sem birtast við ríkisstjórnarborðið, inni á fundum, úti á tröppum, í viðtölum og annað einfaldlega heilbrigð. Mér finnst það styrkleikamerki frekar en veikleikamerki og mér finnst ágætt að það sé eitthvert pláss og svigrúm fyrir slíkar spurningar og fyrir slíkt samtal. Mér finnst okkur í ríkisstjórninni líka hafa gengið ágætlega að geta tekist á og geta átt samtal og stundum verið ósammála um eitt stærsta verkefni sem ríkisstjórn og samfélag hefur þurft að takast á við. Ég hef sjálf reynt að tala af yfirvegun um þessi mál. Ég er ósammála þingmanninum um að þetta sé framlengingaráætlun. Þetta er hrein og klár afléttingaráætlun sem ég vonast þó til að hægt verði að taka í stærri skrefum ef við höldum áfram að sjá þá þróun sem blasir við okkur nú. Það skiptir líka máli að við sýnum því skilning að við erum á mismunandi stað gagnvart þessu. Við erum líka sem fólk í þessu landi missmeyk gagnvart þessum sjúkdómi og þessu verkefni. Að því leytinu til reyni ég að sýna því skilning að við séum missmeyk og við þurfum mislangan tíma til þess að [[Forseti hringir.]]vera viss í þeirri trú að þetta sé allt að verða búið eins og við höfum þekkt það. [[Forseti hringir.]]Og ég trúi því svo sannarlega.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en mér þykir það heldur lint, verð ég að viðurkenna, af því það eru ekki nema nokkrir dagar síðan hæstv. heilbrigðisráðherra sagði að með orðum sínum og framgöngu væru hæstv. ráðherrar Sjálfstæðisflokksins að grafa undan markmiðum sóttvarnaaðgerðanna. Hvernig slá þau orð hæstv. utanríkisráðherra, varaformann Sjálfstæðisflokksins, þegar við erum að horfa til þess að til að mynda í byrjun síðasta kjörtímabils gekk Vinstrihreyfingin – grænt framboð svo sem ekkert varlega um í samskiptum sínum við forvera hæstv. ráðherra í dómsmálaráðuneytinu sem þá vék úr embætti að kröfu Vinstri grænna? Er ekki tími til kominn að Sjálfstæðisflokkurinn setji sig í stand í þessu máli?
Herra forseti. Þetta verkefni snýst ekki um þá flokka sem standa saman að ríkisstjórn eða einhverja ákveðna leikendur þar inni. Þetta verkefni snýst um að ná jafnvægi í því að tryggja það að sóttvarnir séu nægar til að vernda líf og heilsu fólks og að við séum með þær efnahagsaðgerðir sem þarf til að mæta því. En ég ítreka það hér sem ég hef áður sagt, mér finnst við vera komin á þann stað núna að ef við værum að taka við ómíkron-afbrigði og þeirri hættu sem í því felst þá sé ég ekki fyrir mér að við værum að ræða þær samfélagslegu takmarkanir sem við erum með í dag. Í mínum huga er það alltaf kjarni máls og við eigum að miða okkur og máta okkur við það. Þess vegna fagna ég því að við séum að taka þau skref sem við erum að taka og ég bind mjög miklar vonir við að hægt verði að taka stærri skref innan þess tíma sem lagt var upp með, enda er ekki hægt að festa afléttingar við dagsetningar vegna þess að við þurfum á hverjum tíma að vera viss um [[Forseti hringir.]]að við séum innan ramma laganna þegar kemur að heimild okkar til að beita slíkum takmörkunum.
Virðulegur forseti. Í samráðsgátt stjórnvalda hefur birst frumvarp hæstv. innanríkisráðherra til breytinga á lögum um útlendinga er varðar umsækjendur um alþjóðlega vernd. Svo virðist sem hæstv. ráðherra sé þar hvort tveggja að leggja til lagabreytingar á sínu málefnasviði sem og á málefnasviði hæstv. félagsmálaráðherra, sem hlýtur þá að vera samþykkur frumvarpinu. Ég vil spyrja hæstv. félagsmálaráðherra út í þær breytingar sem lagðar eru til að verði á þjónustu við fólk á flótta þess efnis að 30 dögum eftir synjun umsóknar falli öll þjónusta niður, þar með talið húsaskjól, framfærsla, heilbrigðisþjónusta, og er þar ekki undanskilinn hópur sem vegna veikinda sem komin eru til vegna flóttans er í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Þá er vert að vekja athygli á að þessi 30 daga frestur er eingöngu fyrir þau sem koma beint frá ríki utan EES og þau sem koma ekki frá svokölluðum öruggum ríkjum. 30 daga fresturinn á ekki við hina, alla hina sem einhvern veginn komu frá öðrum ríkjum og missa rakleitt réttindi sín eftir að stjórnvöld hafa synjað umsókn þeirra. Nú skulum við átta okkur á því að með þessu getur sá sem lendir í slysi eða sá sem á við alvarlegan heilbrigðisvanda að etja ekki fengið nokkra einustu þjónustu hér á landi, ekki heilbrigðisþjónustu og viðkomandi skal búa á götunni í boði íslenskra stjórnvalda. Vegna þessa vil ég spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvað hann og hæstv. innanríkisráðherra telji sig ná fram með slíkum breytingum, að gera fólki að koma sér fyrir út undir vegg um borg og bæ á meðan beðið er brottflutnings og þar með geti stjórnvöld ekki haft neina yfirsýn yfir hvar fólkið er eða hvernig því vegnar né veitt því lífsnauðsynlega þjónustu á meðan [[Forseti hringir.]]það bíður brottvísunar. Það væri gott að fá svar frá hæstv. félagsmálaráðherra um þetta frumvarp.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Umrætt frumvarp sem hv. þingmaður nefnir hefur að geyma ákveðna þætti sem varða - ef ég er að horfa á sama frumvarp og hv. þingmaður, þ.e. sem hefur að geyma ákveðna þætti er varða atvinnuleyfi … [[Gripið fram í.]]Það er ekki svo. Það er þá hitt. Ókei, hv. þingmaður er þá að tala um þjónustuna. Ég er búinn að ná því núna. Þakka þér fyrir, hv. þingmaður. Ég verð að viðurkenna að þetta er eitthvað sem ég þarf að setjast betur yfir. Ég tel að þetta sé eitthvað sem við þurfum að skoða. Það hefur verið í umræðunni með hvaða móti eigi að reyna að takast á við þá þætti eða þann hóp af fólki sem orðið hefur eftir vegna Covid og hefur fengið frávísun frá landinu, með hvaða hætti megi auðvelda og hjálpa því fólki að komast heim til sín sem hefur neitað að fara heim. Verkefnið í mínum huga er með hvaða móti við getum leyst það. Síðan eru hér lagðar fram ákveðnar tillögur í þessu frumvarpi ráðherrans. En ég vil fá að kynna mér þetta betur, ég ætla að vera algerlega hreinskilinn með það, og mun gera það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er óheppilegt að uppskipting Stjórnarráðsins bitni svona harkalega á fólki í neyð þegar sá sem fer með þjónustu fólks í leit að vernd hér á landi er ókunnugt um að í samráðsgátt liggi frumvarp frá hæstv. innanríkisráðherra er varðar málefnasvið hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra. Þetta er eitt dæmi um þann rugling sem þessi uppskipting hefur valdið inni í stjórnkerfinu, eitthvað sem við hér í stjórnarandstöðunni höfum mótmælt harðlega, enda er yfirsýnin greinilega engin og ráðherrar þekkja illa sín málefnasvið. Auðvitað hefur maður fullan skilning á því að það taki tíma að setja sig inn í embætti, en það er óheppilegt þegar ráðherrar eru beinlínis að leggja fram frumvörp sem ekki eru á þeirra málefnasviði. Þá vil ég að lokum spyrja hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra út í uppsögn á þjónustusamningi við Rauða kross Íslands, [[Forseti hringir.]]hvort honum er kunnugt um uppsögn á þeim samningi, en [[Forseti hringir.]]starfsfólk Rauða krossins fékk uppsagnarbréfið afhent í dag.
Hæstv. forseti. Þær ákvarðanir sem við höfum tekið í félagsmála- og vinnumarkaðsráðuneytinu eru einfaldlega þær að gera samning við Útlendingastofnun núna í nokkra mánuði til þess að ekki komi rof í þjónustuna sem við erum að taka við í ráðuneytinu og verður á okkar ábyrgð. Í þeim samningi sem ekki er búið að ganga frá er ekki fjallað um aðkomu Rauða krossins og ég er þeirrar skoðunar að á meðan við erum að reyna að samhæfa þjónustu hælisleitenda og þeirra sem hér hafa fengið alþjóðlega vernd þá þurfum við þetta ráðrúm sem ég vil gefa okkur, nokkra mánuði. Meðan á þeim tíma stendur hef ég ekki hugsað mér að segja upp samningi við Rauða krossinn og hef ekki hugsað mér annað en að gera samning við Útlendingastofnun um að sinna þessum málum þar til við höfum fengið [[Forseti hringir.]]ráðrúm til að haga þessum málum með samræmdum og góðum hætti.
Virðulegur forseti. Að verða íslenskur ríkisborgari getur verið gríðarlega mikilvægt réttindamál fyrir þá einstaklinga sem sækjast eftir því og veiting ríkisborgararéttar auðgar íslenskt samfélag með fjölbreyttri flóru fólks sem vill tilheyra því. Við sem hér stöndum og sitjum áttum okkur kannski ekki á því hvað ríkisborgararétturinn okkar er mikils virði. Það vita þau sem eru ríkisfangslaus og þau sem geta af einhverjum orsökum ekki nýtt sér þau réttindi sem fylgja þeim ríkisborgararétti, eins og t.d. einstaklingar frá Sýrlandi. Nú er það svo að íslenskri stjórnskipan að ríkisborgararéttur er veittur eftir tveimur leiðum. Annars vegar er ríkisborgararéttur veittur með stjórnvaldsákvörðun Útlendingastofnunar að uppfylltum ströngum skilyrðum, búsetutíma og fjárhagsstöðu og fleira. Hins vegar er ríkisborgararéttur veittur með lögum frá Alþingi og lögin um þá veitingu er mjög skýr: Útlendingastofnun ber að safna tilteknum gögnum saman og skila til Alþingis sem síðan tekur ákvörðun. Forseti. Hæstv. innanríkisráðherra hefur ekki bara viðurkennt opinberlega heldur hreinlega stært sig af því hafa fyrirskipað Útlendingastofnun að fylgja ekki lögum og meina þinginu um þær upplýsingar sem það þarf til að geta sinnt þessu lögbundna hlutverki sínu. Þetta gerir hann að eigin sögn vegna þess að honum finnst að lögin eigi að vera öðruvísi en þau eru. En, forseti, ráðherrum beri að fylgja lögum algjörlega burt séð frá skoðunum sínum á þeim. Að gefa undirstofnun fyrirmæli um að fylgja ekki lögum sem ráðherra líkar ekki er klárt brot á lögum um ráðherraábyrgð. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra í ljósi þess að ráðherra í ríkisstjórninni sem hún leiðir gengst hróðugur við því að brjóta lög og brjóta á þinginu: Hvernig hyggst hún bregðast við?
Herra forseti. Fyrst vil ég segja, um það mál sem hv. þm. Arndís Anna Gunnarsdóttir tekur upp, að ég er þeirrar eindregnu skoðunar að þetta sé mjög mikilvæg heimild sem er í lögum um ríkisborgararétt, þar sem segir í 6. gr. að Alþingi veiti ríkisborgararétt með lögum. Ég veit að einhverjir hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar hafa haft á því aðra skoðun en ég hef hreinlega alltaf talið það hluta af hlutverki Alþingis að geta stigið inn í með þessum hætti og veitt ríkisborgararétt með lögum. Ég hef skilið þetta mál þannig, út frá umræðu sem ég hef hlýtt á hér í þingsal, að forseti þingsins og formaður allsherjar- og menntamálanefndar hafi tekið undir þennan skilning á lögum og hafi boðað að stigið yrði inn í þessi mál þannig að tryggt verði að lagaskyldu yrði fylgt. Ég tel hana algjörlega skýra því eins og hv. þingmaður nefnir þá segir hér að Útlendingastofnun skuli þá undirbúa þessar umsagnir með því að fá umsagnir lögreglustjóra á dvalarstað umsækjanda og gefa síðan umsögn til þingsins um umsóknina. Lagagreinin getur því ekki verið öllu skýrari. Af því að hv. þingmaður spyr um mína afstöðu þá tel ég það algjörlega skýrt að ráðherrar eigi að fylgja lögum eins og aðrir landsmenn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið þó að mér finnist ég ekki alveg hafa fengið svar við spurningunni. Það er búið að tala um það, af hálfu margra hér í þinginu, og af hálfu forseta og annarra, að það eigi að ganga til verks og fá úr þessu greitt. Það hefur ekki tekist. Staðan er sú að stjórnvöld eru nú að bjóða þinginu að afhenda því þær umsóknir sem stofnuninni sjálfri hentar. Það er ekkert sem bendir til þess að lausn sé í sjónmáli á þessu máli. Því vil ég ítreka spurningu mína: Það liggur ljóst fyrir að ráðherra hefur komið fram í fjölmiðlum og viðurkennt að Útlendingastofnun, samkvæmt fyrirmælum hans, ætlar ekki að fara að lögum. Þau ætla ekki að afhenda þinginu þau gögn sem farið hefur verið fram á og þeim ber lagaskylda til. Hvað er það sem forsætisráðherra hyggst gera til að bregðast við þeirri stöðu?
Herra forseti. Ég get ekkert annað gert en ítrekað það sem ég sagði hér mjög skýrt: Ráðherrum ber eins og öðrum að fylgja landslögum og það á við um þennan tiltekna ráðherra eins og aðra ráðherra. Ég fæ ekki séð annað en að ákvæði laganna séu mjög skýr. Það kemur ekkert annað til greina í þeim efnum en að eiga samtal við viðkomandi ráðherra um að skilyrði þessarar lagagreinar verði uppfyllt og lögunum fylgt. Það er mín eindregna skoðun og ég mun eiga slíkt samtal þegar færi gefst við ráðherrann, eins og ég þykist vita að forseti þingsins hafi þegar átt við ráðherra.
Virðulegur forseti. Fram undan er veruleg vinna við gerð kjarasamninga við ýmsa hópa á Íslandi. Sú staða sem nú er uppi gefur hins vegar ekki tilefni til bjartsýni. Við erum að upplifa mestu verðbólgu síðasta áratugar sem er langt umfram það sem forsendur kjarasamninga byggðu á. Margir hópar stíga nú fram og lýsa stöðu sinni. Má þar nefna grunnskólakennara sem nýverið felldu kjarasamning sem byggði á svonefndum lífskjarasamningi. Formaður BHM stígur fram og segir að meta þurfi menntun til launa og fær strax viðbrögð við því, m.a. frá fyrrverandi formanni Eflingar sem talar fyrir áframhaldandi hækkun lægstu launa. Það var um það samstaða í síðustu kjarasamningum að leggja áherslu á sérstaka hækkun lægstu launa en sú samstaða virðist vera brostin. Í verðbólgu dagsins í dag upplifa stórir hópar að kaupmáttur launa þeirra sé að rýrna. Þeir hópar munu krefjast launaleiðréttingar. Lífskjör eru óumdeilt að versna vegna verðhækkana, hækkandi matarverðs og aukins húsnæðiskostnaðar vegna hækkandi vaxta. Hvernig sér félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir sér að hægt verði að ná samstöðu um gerð kjarasamninga í því ástandi sem nú er?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem er ekki lítil. Hún varðar málefni sem skiptir mjög miklu máli nú á næstu mánuðum hér í íslensku samfélagi. Það er vissulega áhyggjuefni að verðbólgan er á uppleið og hefur verið. Það hefur verið rætt í dag í þessum sal að hluta af því megi tengja við það sem er að gerast annars staðar í heiminum, sérstaklega vegna húsnæðismálanna. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega hvernig ég sjái fyrir mér að hægt verði að ná utan um þetta þá held ég að það séu mjög stórar áskoranir fram undan hjá okkur þegar kemur að kjarasamningagerð, ég neita því ekki. Við verðum að muna að það eru aðilarnir sjálfir sem eru að semja. Aðkoma ríkisins er vissulega mikilvæg og hefur oft orðið til að liðka fyrir milli samningsaðila. Ríkisstjórnin eða formenn stjórnarflokkanna hafa ásamt mér þegar hafið samtal við aðila vinnumarkaðarins um ákveðna afmarkaða þætti sem þarna koma til sögu. Það er líka áhugavert að horfa til þess hvernig staðan er hér á Íslandi miðað við önnur Norðurlönd þegar við horfum á fjölda þeirra mála sem enda á borði ríkissáttasemjara. Þau eru miklu fleiri hér en í nágrannalöndunum og álíka margir samningar hér og gerðir eru í löndum sem eru með miklu stærri vinnumarkað. Áskoranirnar eru stórar og ég er sannfærður um að hið opinbera muni þurfa að koma inn í þetta líkt og áður. Ég held að húsnæðismálin verði vissulega stórt mál þar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég vil bara að minna á það að ríkið er sjálfur stór samningsaðili. Það er ríkið sem býr til það samningsumhverfi sem er til staðar hverju sinni. Mig langar að nefna að í síðustu viku greip seðlabankastjóri til þeirra ráða að koma í veg fyrir styrkingu krónunnar í annað sinn í þessum mánuði. Við vitum að það gagnast útflutningsgreinum á meðan neytendur tapa. Með þessu inngripi er seðlabankastjóri að koma í veg fyrir að verðbólga minnki, að vextir lækki og hagur heimilanna batni. Samt ber honum að vinna að því að verðbólga sé innan settra markmiða, þ.e. lægri en 2,5%. Síðan má ætla að hann þurfi að grípa til stýrivaxtahækkana til að ná niður verðbólgu sem hefur ekki verið meiri í áratug. Það er sá veruleiki sem íslenskur almenningur býr við og ekki er að sjá að neinna breytinga sé að vænta [[Forseti hringir.]]á meðan þessi ríkisstjórn er við völd. Er hæstv. ráðherra ekki uggandi [[Forseti hringir.]]yfir þeim viðvarandi óstöðugleika sem verið er að bjóða fólki [[Forseti hringir.]]og áhrifunum sem hann getur t.d. haft á ákvarðanir ungs fólks um búsetu?
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum aftur fyrirspurnina. Líkt og ég kom inn á í máli mínu áðan þá held ég að það séu stórar áskoranir fram undan þegar kemur að kjarasamningum. Við heyrum það öll í umræðunni að aðilar vinnumarkaðarins eru farnir að setja svolítið fram hvað það er sem þeir telja að þurfi að koma til og hv. þingmaður kom inn á það í fyrri fyrirspurn sinni. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að þær ákvarðanir um aðkomu stjórnvalda sem teknar verði nýtist þeim sem minnst hafa á milli handanna. Það er mín skoðun. Ég nefndi hér áðan húsnæðismálin sem ég held að muni skipta lykilmáli í aðkomu hins opinbera líkt og var í síðustu kjarasamningalotu og hefur skilað góðum árangri fyrir fjöldamargar fjölskyldur sem hafa þar með getað leigt sér húsnæði á kjörum sem þær gátu ekki áður og munar mjög mikið um þá búbót. [[Forseti hringir.]]Ríkisstjórnin hefur vissulega gert margt [[Forseti hringir.]]í rétta átt í þessum málum á undanförnum árum og mun halda því áfram.
Virðulegur forseti. Mig langaði að ræða við hæstv. forsætisráðherra um þau gögn og þau rök sem liggja að baki ákvörðun varðandi sóttvarnatakmarkanir. Ég vil þó byrja á að fagna því að við séum byrjuð að aflétta takmörkunum hér og séum að skoða það á hverjum degi hvernig megi aflétta enn frekar. Hæstv. forsætisráðherra fékk hér í september 2020 til sín greinargerð frá Páli Hreinssyni um það hvaða kröfur stjórnvöld þyrftu að uppfylla til að setja á íþyngjandi takmarkanir. Þar kemur fram að við íþyngjandi úrræði ber stjórnvaldi að velja það úrræði sem vægast er hverju sinni og eru gerðar strangar kröfur til sönnunar á nauðsyn skerðingarinnar. Svo þarf að vera samband á milli úrræðis og markmiðsins; því strangari sem kröfurnar eru þeim mun meiri er rannsóknarskyldan hjá stjórnvaldinu. Svo kemur líka þar fram að eftir því sem lengra líður í baráttu við farsótt verður að ætla að kröfur aukist um að stjórnvöld rannsaki betur og afli upplýsinga um virkni ráðstafana. Það er það sem mig langaði að spyrja hæstv. forsætisráðherra nánar um: Hvaða gögn liggja hér að baki önnur en minnisblaðs sóttvarnalæknis? Nú lýsir sóttvarnalæknir því yfir að hann hafi ekki gert lögfræðilegt mat, hann geti ekki tjáð sig um lagalegt gildi tillagna sinna, þannig að ég óska eftir að við fáum þær upplýsingar. Og einnig: Hvaða gögn og mat liggur því til grundvallar að við göngum ekki lengra en nauðsyn krefur og að hvaða markmiði stefna þær aðgerðir sem nú eru í gangi miðað við það sem ég fór yfir áðan?
Herra forseti. Jú, mér er nokkuð málið skylt þar sem ég og þáverandi heilbrigðisráðherra fengum Pál Hreinsson til að vinna þá greinargerð sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason vísar til. Auðvitað er það svo að heilbrigðisráðherra fer yfir heimildir laganna hverju sinni og leggur í raun og veru sjálfstætt mat á stöðu faraldursins og heilbrigðiskerfisins við ákvörðun aðgerða hverju sinni. Þar er horft til 12. gr. sóttvarnalaga þar sem er útlistað samspil ráðherra og sóttvarnalæknis þegar gripið er til opinberra sóttvarnaráðstafana. Þá er það túlkað þannig að leggja þarf ákveðið heildstætt mat á þetta. Það er ekkert ólíkt hér á landi eða mikið frábrugðið því sem gerist í öðrum löndum og hv. þingmaður hefur væntanlega fylgst með því. Þar eru ýmsar ráðstafanir í gangi en þjóðir heims hafa hins vegar tekið mismunandi nálgun í því til að mynda hvort þær velja aflétta öllu í einu, eins og Danir hafa valið að gera, eða gera þetta í skrefum, eins og Færeyingar hafa valið að gera, og aðrar Norðurlandaþjóðir hafa til að mynda ekki tekið ákvarðanir enn þá um afléttingar. Alls staðar fer fram þetta sama heildstæða mat sem byggir ekki bara á innlagnarhlutfalli heldur líka fjölda smita, hlutfalli hættulegri afbrigða hjá þeim sem smitast, því að við vitum að við erum ekki laus við delta-afbrigðið þó að ómíkron-afbrigðið hafi orðið töluvert yfirgnæfandi, sem og stöðuna í heilbrigðiskerfinu sem hefur verið veik vegna þess mikla fjölda heilbrigðisstarfsfólks sem hefur verið fjarri frá vinnu vegna veikinda. Það hefur að sjálfsögðu áhrif á viðbúnaðargetu spítalans, sem er líka hluti af því heildstæða mati sem þarf að fara fram. Við áttum núna síðast fund með ýmsum sérfræðingum á sviði mannréttinda, lögfræði og sóttvarnaráðstafana í kringum áramótin til þess einmitt að meta stöðuna. En auðvitað er það síðan á ábyrgð hæstv. heilbrigðisráðherra að meta stöðuna hverju sinni. Ég get upplýst hv. þingmann um það að þær ákvarðanir sem við tókum síðast [[Forseti hringir.]]miðast að sjálfsögðu við tillögur sóttvarnalæknis og samtöl okkar við sérfræðinga innan heilbrigðiskerfisins og líka lögfræðinga [[Forseti hringir.]]og nú er væntanlegt síðar í vikunni [[Forseti hringir.]]mjög ítarlegt áhættumat á stöðu faraldursins sem mun gagnast okkur við frekari ákvarðanatöku.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Einu gögnin sem liggja og við getum lesið og fengið í hendur eru einmitt minnisblað sóttvarnalæknis. Ég kalla eftir því mati sem gert var. Ég hæli stjórnvöldum fyrir að hafa ekki alltaf farið algjörlega eftir minnisblaði sóttvarnalæknis. Þau hafa ákveðið að halda skólum opnum, fara hraðar í afléttingar en til hefur staðið, sem hefur væntanlega byggt á einhverju mati. Ég kalla eftir gögnum þar sem t.d. eru metin brot gegn börnum, áhrif á lýðheilsu ungs fólks, stöðu láglaunafólks og aðrar afleiðingar sem sóttvarnaráðstafanir hafa haft, og eins lögfræðilegu mati á því að þessar ráðstafanir gangi ekki lengra en nauðsyn krefur. En hæstv. forsætisráðherra sagði að slíkt mat færi fram. Það liggja ekki fyrir gögn til að meta hvort sóttvarnaráðstafanir séu samkvæmt lögum og hvort þær séu bráðnauðsynlegar eða ekki.
Herra forseti. Þetta er auðvitað mikilvægt og hæstv. heilbrigðisráðherra hefur hér átt reglubundið samtal við þingið og er vafalaust tilbúinn til að mæta líka á fundi velferðarnefndar til að fara yfir þessi mál. Ég get upplýst hv. þingmann um það að við höfum haldið með reglulegu millibili fundalotur í ráðherranefnd um samræmingu mála þar sem við kölluðum til fleiri sérfræðinga, ekki bara lögfræðinga heldur líka sérfræðinga á sviði heilbrigðismála, og hægt er að fá gögn um þá fundi hvenær sem er. Stóra myndin í þessu, herra forseti, þegar við berum þetta saman - og það hef ég gert núna reglulega, ég hef með vikulegu millibili tekið stöðuna á Íslandi miðað við önnur nágrannalönd, bæði hvað varðar þær ráðstafanir sem eru í gildi og þann árangur sem við höfum náð í baráttunni við faraldurinn. Hvernig sem ég sný þeim teningi þá eru dauðsföllin fæst hér, hlutfall bólusetninga hefur verið hvað best hér, árangur efnahagslegra aðgerða hefur verið hvað bestur hér og ráðstafanir oft verið töluvert mildilegri en í löndunum í kringum okkur. Og ég tek skólana sem dæmi. [[Forseti hringir.]]Auðvitað á eftir að gera þetta allt upp síðar meir en þetta höfum við reynt að gera með reglubundnum hætti við ríkisstjórnarborðið. [[Forseti hringir.]]Ég held að það skipti einmitt máli að horfa á þennan alþjóðlega samanburð þegar við gerum þetta upp. Ég hef ekki áhyggjur af því [[Forseti hringir.]]hvernig Ísland mun koma út í þeim samanburði.
Virðulegi forseti. Ég vil draga það fram að mjög margt hefur áunnist á síðustu 20–25 árum í málefnum fatlaðra en við vitum að þegar ungmenni á starfsbraut ljúka námi þar eða í framhaldsskólanum þá tekur við tómarúm í lífi langflestra þeirra. Á sama tíma og þau eru útskrifast liggja vegir til allra átta hjá jafnöldrum þeirra. Þau hafa öll tækifæri. Það hefur verið vitað í mörg ár hversu stórir árgangarnir eru hverju sinni en það er samt alltaf eins og fólk komi af fjöllum þegar verið er að tala um ákveðinn fjölda einstaklinga innan þess hóps sem er að útskrifast hverju sinni. Við vitum auðvitað að aðgengi að menntun er af mjög skornum skammti fyrir þessi 60–90 ungmenni sem útskrifast ár hvert og þeirra bíður, eins og ég segi, lítið sem ekki neitt, þetta tómarúm. 12 þeirra fá annað hvert ár inngöngu í diplómanám Háskóla Íslands sem var komið á laggirnar í kringum 2005 eða 2006. Myndlistaskólinn í Reykjavík hefur fengið tímabundið fjármagn til að hleypa sex ungmennum inn á sérhannaða listabraut síðustu þrjú ár en það rausnarlega tilboð heyrir reyndar sögunni til frá og með næsta hausti. Fjölmennt hefur síðan þekkingu og innviði til þess að móta námstilboð á sviði fullorðinsfræðslunnar en hefur verið látin árum saman afskipt þegar kemur að þessu og ekki fengið samning við menntamálaráðuneytið. Ef það er sýn barnamálaráðherra að ætla fötluðum ungmennum það að vera fyrst og fremst að sækja út á vinnumarkaðinn eftir að framhaldsskólanámi sleppir þá verður ráðherra líka að segja okkur hvernig hann ætlar að fá atvinnulífið í lið með sér. Þetta er samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja, samfélagsleg ábyrgð stofnana, hvort sem það er ríkis eða sveitarfélaga, ef við á annað borð viljum þetta opna samfélag sem ég vona að við viljum tala fyrir og berjast fyrir. Það er fullt af krökkum sem geta unnið í þessum hópi, geta tekið að sér einföld störf. Aðgangurinn er hins vegar mjög takmarkaður. Þessi hópur reiðir sig síðan algerlega á baklandið sitt sem oft og tíðum er algerlega örþreytt, örmagna, búið að reyna að nýta öll úrræði, kalla eftir aðstoð. En hópurinn sjálfur, þessi kraftmikli, fjölbreytti, viðkvæmi, hæfileikaríki hópur unga fólks, þarfnast tækifæra og tækifærin koma ekki til þeirra að óbreyttu umhverfi og óbreyttu kerfi. Þetta snýst um tilvist þessara ungmenna en það sem gerist er, eins og ég segi, að þau lenda í tómarúmi, þessu áskapaða tómarúmi sem stjórnmálafólk, sem kerfið, atvinnulífið og allir hafa verið að búa til. Þess vegna segi ég: Það er í höndum ráðherra og ríkisstjórnar að hafa forystu um að hér ríki raunverulega jöfn tækifæri fyrir alla. Eða er ætlunin hjá okkur, virðulegi forseti, að það verði hér annars vegar [[Forseti hringir.]]fyrsta flokks ungmenni og síðan annars flokks ungmenni, jafnaldrar hinna sem vilja og þrá það eitt að sitja við sama borð [[Forseti hringir.]]sem tekur tillit til hæfileika þeirra og veitir þeim tækifæri á forsendum þeirra? [[Forseti hringir.]] Það er þess vegna sem ég spyr hæstv. skóla- og barnamálaráðherra: Hvernig ætlar hann að mæta fötluðum ungmennum [[Forseti hringir.]]eftir að námi á starfsbrautum í framhaldsskóla lýkur?
Forseti verður að geta þess að þingmenn og ráðherrar þurfa að virða ræðutímann. Jafnvel þó að tíminn samkvæmt þingsköpum sé stuttur þá er ekki réttlætanlegt að fara hálfa mínútu fram yfir, eins og hv. þingmaður gerði og eins og reyndar hefur komið fyrir fyrr í dag.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þorgerði K. Gunnarsdóttur fyrir fyrirspurnina og að taka þetta mál upp. Og ég byrja á því að segja: Nei, það er ekki stefna Íslands að hér séu tveir flokkar ungmenna né tveir flokkar barna eða annarra þjóðfélagshópa. Ég tek undir margt af því sem þingmaðurinn kom inn á í sínu máli; gagnrýni, áhyggjur og hvernig við getum brugðist við. Ég þekki þetta og er að sjá það frá aðeins annarri hlið eftir að ég tók við nýju ráðuneyti. Í ráðuneyti félagsmála, sem hefur m.a. vinnumarkaðinn á sinni könnu, náði ég að setja mig talsvert inn í málið frá þeirri hlið. Fyrir tilstilli fráfarandi menntamálaráðherra Lilju D. Alfreðsdóttur, var raunar settur á stofn verkefnahópur um úrbætur í menntun, atvinnu og tómstundum fyrir nemendur sem lokið hafa námi á starfsbrautum framhaldsskóla. Hópurinn skilaði af sér í lok árs 2020 með tillögum að úrbótum og aðgerðaáætlun. Í þessum verkefnahópi voru fulltrúar frá menntamálaráðuneyti, félagsmálaráðuneyti, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Þroskahjálp, Samtökum atvinnulífsins, aðstandendum og Átaki, félagi fólks með þroskahömlun. Sumar þessar tillögur eru þegar komnar til framkvæmda. aðrar eru enn í vinnslu. Nokkrar þeirra tillagna sem eru þegar komnar til framkvæmda eru til að mynda að þegar er búið að ráða sérstakan samhæfingaraðila í hálft stöðugildi, sem var ein af tillögum hópsins, og sá starfsmaður er hjá Þroskahjálp og er staðan fjármögnuð af menntamálaráðuneyti og félagsmálaráðuneyti, Myndlistaskólanum í Reykjavík var veittur styrkur til að endurvekja sérsniðið nám fyrir fólk með þroskahömlun til að taka við ákveðnum fjölda, 12 nemendum, í fjögurra anna nám skólaárin 2019–2021, og mennta- og menningarmálaráðuneytið hefur verið í viðræðum við Háskólann á Akureyri um möguleika skólans til að bjóða upp á diplómanám fyrir fólk með þroskahömlun, líkt og er í boði við Háskóla Íslands. Það er því eitt og annað í vinnslu. Að auki má nefna að Fjölmennt er að færast til félagsmála- og vinnumarkaðsráðuneytisins ásamt málaflokki framhaldsfræðslu. Í tillögum verkefnahópsins var einmitt fjallað um að við stefnumótun hjá fræðslusjóði atvinnulífsins og endurskoðun úthlutunarreglna yrði litið til menntunartækifæra fólks sem hefur notið þjónustu Fjölmenntar með það að markmiði að bæta aðgengi að menntun og fræðslu að loknu námi á starfsbrautum. Ég enda á því sem ég sagði hér í upphafi: Það er ekki markmiðið að hér séu tveir flokkar ungmenna. Sú skýrsla sem unnin var með þeim tillögum sem þar voru, sem voru margar mjög góðar og lutu m.a. að samtali við atvinnulífið um fjölgun starfa, þessi umræða hér og það að þingmaðurinn taki þetta upp hér er hvatning til þess að tryggja að skýrslunni verði fylgt fast á eftir. Þó að einstaklingar hafi flust á milli ráðuneyta og núna sé annar félagsmálaráðherra og annar menntamálaráðherra þá mun þetta verða hvatning til þess. Ég þakka fyrir umræðuna og hlakka til að taka þátt í henni hér á eftir.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þetta mál, sem er mjög mikilvægt og ég hef einmitt rætt þessi tilteknu mál hér á Alþingi áður. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt um þá samfélagslegu ábyrgð sem við öll berum. Eftir að hafa starfað á starfsbraut í framhaldsskóla þar sem var mikið og gott samkomulag við atvinnulífið þá finnur maður hvað þetta skiptir miklu máli, þ.e. þegar námi þessara einstaklinga lauk, sem ég hafði kannski einhverja umsjón með á sínum tíma, þá áttu þau áfram tækifæri á hlutastörfum úti í samfélaginu. Það er það sem skiptir máli. Það er ekki eðlilegt að þetta unga fólk sitji heima eftir að framhaldsnámi lýkur. Við þurfum einmitt að horfa á alla skóla. Við erum með myndlistarskóla líka á Akureyri og mjög gott að heyra að það er verið að ræða eða huga að diplómanámi í háskólanum af því að hjá menntastofnunum þurfa bara að vera almennt skýr markmið um að hluti af þeim sem þar eiga aðgengi séu nemendur með fötlun. Þannig að ég, virðulegi forseti, tek hjartanlega undir það að hér þarf að gefa dálítið vel í þvert á ráðuneyti.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að setja þetta mál á dagskrá. Það er þannig með fötluð ungmenni og fatlað fólk að þar berum við, ekki bara samfélagið sem einhver svona óáþreifanleg stærð heldur stjórnvöld, við sem setjum lögin og framkvæmdarvaldið, mesta ábyrgð. Okkur ber hreinlega skylda til að sjá til þess að ungmenni á leið út í lífið, fötluð og ófötluð, fái störf við hæfi, geti sótt nám, geti blómstrað á sínum forsendum. Til að það gerist þá má það ekki vera, eins og hv. fyrirspyrjandi sagði, að það komi stjórnvöldum á óvart að á hverju ári séu það 60–90 ungmenni sem þurfa á okkur að halda, þurfa á þessari þjónustu að halda og við þeim þarf að taka skipulag sem grípur þau og kemur þeim á réttan stað.
Virðulegi forseti. Ég blanda mér í þessa umræðu til að leggja áherslu á og taka undir það sem hér er komið fram um mikilvægi þess að fötluð ungmenni hafi tækifæri til fjölbreyttrar þátttöku í samfélaginu, atvinnuþátttöku, til náms, fjölbreytts framhaldsnáms og símenntunartækifæra alveg frá því að þau ljúka námi og fram eftir lífinu sem og tómstundatækifæra. Ég fagna vinnu sem hefur farið fram og hvet hæstv. ráðherra til að fylgja eftir þeirri skýrslu sem fram er komin og eins og að við nýtum Fjölmennt, það tæki sem nær til ungmenna um land allt, ungmenna og fullorðinna, fatlaðra einstaklinga, og hefur oft og tíðum skapað mjög mikilvæg og fjölbreytt tækifæri til ýmissa verkefna.
Forseti. Þegar ég sé svona mál fletti ég gjarnan upp í fjármálaáætlun því þar kemur stefna stjórnvalda fram um hvað þau ætla að gera betur í hinum og þessum málaflokkum. Það er einfaldlega ekkert í núgildandi fjármálaáætlun um þennan málaflokk þannig að ég býst fastlega við því að hæstv. ráðherra taki sig til og skelli einhverri stefnumótun um þetta í komandi fjármálaáætlun fyrir vorið. Það var minnst á Fjölmennt í framsöguræðu í þessu máli, að það hefði verið erfitt að gera samning við Fjölmennt. Þegar ég vann í Menntamálastofnun þá gerði Menntamálastofnun samning um aðgang að mötuneytinu í Fjölmennt þannig að það virðist vera hægt að gera samning við Fjölmennt um samstarf við íslenska menntakerfið en ekki á þennan hátt, sem er svolítið skrýtið. Ég hvet hæstv. ráðherra til að sýna fram á þetta í komandi fjármálaáætlun.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil aðeins minna á að samningurinn við Myndlistarskólann er runninn út. Síðan vil ég beina því áfram til hæstv. ráðherra að það skiptir líka mögulega máli hvernig lagaumhverfið er. Koma framhaldsskólalögin hugsanlega til endurskoðunar til þess að liðka fyrir námsframboði þessara ungmenna þannig að við getum formgert betur þann möguleika sem þau verða að hafa til þess að geta náð inn á áhugasvið sitt eftir eigin getu í samræmi við námskrá? Getum við skoðað þetta betur, t.d. listgreinarnar innan framhaldsskólanna eða önnur þau svið þar sem þau geta plumað sig hverju sinni, sem getur gert þau enn betur í stakk búin til að takast á við ákveðna hluti úti í atvinnulífinu og þannig að þau geti lagt sitt af mörkun í þágu atvinnulífs, í þágu samfélags? Mig langar að fá að vita hvort það sé möguleiki. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái það fyrir sér að tala við Fræðslumiðstöð atvinnulífsins og skoða hvort hún sé tilbúin til þess að koma í ríkara mæli að Fjölmennt. Ég tel líka mikilvægt að undirstrika að breytingar á framhaldsskólanum er leið sem getur skapað ótrúlega mörg tækifæri og lífsgæði fyrir ungt fatlað fólk. Þess vegna vil ég brýna hann til að koma með endurskoðun á framhaldsskólalögunum. Ég hef hins vegar áhyggjur af því eftir uppstokkun ráðuneyta að nú sjáum við að námsframboð þessa viðkvæma hóps, annars vegar á háskólastigi og hins vegar fullorðinsfræðslu, mun í rauninni dreifast á þrjú ráðuneyti. Við erum með barna- og skólamálaráðuneyti, síðan með háskólaráðuneyti, sem á þá að taka við námsframboðinu fyrir þennan hóp þar, og síðan erum við með fullorðinsfræðsluna sem er, miðað við orð ráðherra, núna komin yfir til félagsmálaráðherra. Það má ekki gerast að þessi viðkvæmi hópur falli milli skips og bryggju. Ég vil brýna ráðherra í að koma með þetta sem fyrst hingað inn, skýrsluna og aðgerðir, aðgerðaáætlun. Og svo að lokum legg ég til að við förum að klára samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og taka undir margt af því sem hér hefur komið fram. Aðeins varðandi það sem hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir kom inn á um framhaldsskólalögin og breytingar á þeim og því að skerpa á því er lýtur að stöðu þessara nemenda. Mér finnst það, sagt án ábyrgðar, bara mjög spennandi. Þetta er ekki eitt af því sem varð niðurstaðan í þeirri vinnu sem er í skýrslunni, en mér finnst það mjög spennandi. Ég heiti ráðherranum því að ég mun kanna það vegna þess að ég er algerlega sammála því að ef það er hægt að formgera þessa möguleika og þær skyldur sem þarna eru í lögum þá eru auðvitað miklu meiri líkur á því að ekki verði grá svæði hvað þetta snertir. Hv. þingmaður spurði sérstaklega út í Fjölmennt og það sem lýtur að tengingu við Fræðslumiðstöð atvinnulífsins. Fjölmennt er að flytjast yfir núna og ég held að það séu tækifæri fólgin í því. Það er auðvitað þannig að þó að þessi mál séu að færast á milli ráðuneyta að einhverju leyti núna þá voru þau samt sem áður í fleiri ráðuneytum fyrir þær breytingar, þ.e. vinnumarkaðshlutinn var í félagsmálaráðuneytinu. Þannig að það mun þurfa í þessu máli áfram, hér eftir sem hingað til, að tryggja samtal og samvinnu á milli ráðuneyta og milli kerfa. Síðan vil ég aftur segja að ég lít á þessa umræðu sem var hér sem brýningu og fer með hana inn í ráðuneytið. Ég mun gera mitt besta til að reyna að fylgja eftir niðurstöðum skýrslunnar og þessum tillögum í verkefnahópnum og held þinginu eins vel upplýstu og mögulegt er.
Virðulegi forseti. Ég lagði fram þessa fyrirspurn um þjóðarhöll og þjóðarleikvang í byrjun desember. Þetta var eitt af mínum fyrstu þingmálum á þessu kjörtímabili og þar spyr ég: Hvað líður því að við fáum hér nýja þjóðarhöll sem er svo sannarlega mikilvægt að við fáum sem allra fyrst? Eins og við þekkjum er Laugardalshöllin, að mínu mati, einstaklega fallegt mannvirki en hún er barn síns tíma. Hún uppfyllir ekki þær þarfir og þær kröfur sem gerðar eru til nútímaíþrótta í dag. Mér finnst heppilegt að þessi fyrirspurn komi einmitt á fyrsta þingdegi eftir að stórkostlegu Evrópumóti í handbolta er lokið úti í Búdapest og ég vil þakka ráðherra sérstaklega, sem er mikill íþróttaáhugamaður, fyrir að vera þarna úti til að hvetja strákana og fylgjast með strákunum okkar, það eru margir sem vanmeta það. Það skiptir máli að áhugi íþróttamálaráðherra hverju sinni sé til staðar en líka að fólk skilji umgjörðina og skynji hana. Ég veit að hann var í þessari stórkostlegu höll sem við vorum í, höll sem tekur 21.000 manns, og hún var byggð á einu og hálfu ári, á 18 mánuðum. Ég hef áður bent á aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar, hvað hún er sein í Covid-málum. Hér á árum áður, fyrir rúmlega öld, byggðum við Íslendingar Vífilsstaðaspítala fyrir berklasjúklinga á innan við tveimur árum þannig að við getum alveg gert þetta. Ungverjar tóku þessa ákvörðun. Þeir tóku líka ákvörðun um aðra höll, 8.000 manna höll fyrir Pick Szeged, sem er eitt af stóru liðunum í Ungverjalandi, annars vegar Veszprém í handbolta og Pick Szeged hins vegar, þeir spila sína heimaleiki þar. Þetta snýst á endanum um ákvörðun, um að vilja raunverulega styðja við okkar þjóðaríþrótt, handboltann, styðja við körfuboltann og styðja við þessar íþróttagreinar sem skipta okkur sem þjóð svo miklu máli og ég veit að hugur ráðherra stendur til þess. Við vitum líka að við erum á undanþágu bæði í körfunni en líka handboltanum. Ég get ekkert sérstaklega hugsað mér það núna, nokkrum dögum eftir leik við Dani, að við ættum hugsanlega að fara að spila okkar landsleiki í Danmörku. Nei, takk, segi ég, sama þó að mér þykir afar vænt um vini okkar Dani og beri mikla virðingu fyrir þeirra frábæru menningu, ekki síst þegar kemur að handboltanum. Við erum búin að eiga nóg af hópum, nefndum, skýrslum, ráðum - allt liggur fyrir, það þarf bara að taka ákvörðun og það þarf að taka ákvörðun núna. Það hefur verið mjög einfalt fyrir ríkisstjórnina að taka mjög snögglega ákvarðanir. Það liggja engar skýrslur fyrir, hópar eða nefndir um að setja 2 milljarða á kjörtímabilinu í uppstokkun á ráðuneytum. Hér liggur hins vegar allt fyrir. Það er allt skýrt. Þess vegna snýst þetta um pólitískan vilja. Reykjavíkurborg er tilbúin með skipulagið. Ég veit að nærsveitarfélög munu hugsanlega líka vera tilbúin til að gera þetta. [[Forseti hringir.]]Það er allt tilbúið. Nú er boltinn, hinn góði bolti, hjá ríkisstjórninni og ég vona að hún tali skýrt.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segja að jafnvel þótt við hefðum unnið Dani hefði ég heldur ekki viljað spila landsleikinn í Danmörku, svo að því sé algjörlega haldið til haga. Það er auðvitað þannig með þessi verkefni, eins og þingmaðurinn rakti hérna og gerði það vel, að farið hefur fram á síðustu árum talsvert mikil vinna og samtal á milli stjórnvalda og íþróttahreyfingarinnar um framtíðarfyrirkomulag þessara mála; hvaða þjóðarleikvanga þurfi, hver væntanleg þarfagreining sé varðandi stærð o.s.frv. Ég vil nú meina að það samtal sem átt hefur sér stað hafi skilað talsvert miklu í því að mér finnst íþróttahreyfingin sjálf líka vera komin svolítið á þá blaðsíðu að vera búin að kjarna þetta. Menn eru að tala um eina þjóðarhöll fyrir inniíþróttir, eins og þingmaðurinn kom að, oft og tíðum talað um það út frá körfuknattleik og handknattleik. Síðan er verið að tala um þjóðarleikvang fyrir knattspyrnu og í þriðja lagi fyrir frjálsar íþróttir. Ég held að það sé alveg rétt, sem þingmaðurinn rakti, að þörfin er kannski orðin hvað áþreifanlegust þegar kemur að inniboltaíþróttunum sem eru körfuknattleikur og handknattleikur. Laugardalshöll er þar á undanþágu og raunar hef ég heimildir fyrir því að það að landsleikir sem fara áttu fram í körfuknattleik og urðu að fara fram í Kópavogi hafi hreyft þannig við mönnum innan FIBA, Alþjóðakörfuknattleikssambandsins, að menn hafi verið að velta því fyrir sér að afturkalla undanþáguna gagnvart Laugardalshöll af því að ekki væri nægileg hreyfing á málinu. Það skynja þannig allir þrýstinginn sem er á því. Ég vil líka segja, af því að þingmaðurinn talaði um að þetta þingmál hefði verið fyrsta málið sem hún lagði fram á þessu kjörtímabili, að fyrsti fundurinn sem ég tók á þessu kjörtímabili var einmitt um þjóðarleikvanga, til þess að átta mig á því hver næstu skref gagnvart málinu væru, hvernig við gætum hreyft málið sem hraðast áfram. Það er engu að síður svo að ríkið þarf að eiga samtal við Reykjavíkurborg um þessi mál og við íþróttahreyfinguna. Hvar á að byrja? Með hvaða hætti? Nú er búið að skipa af hálfu ríkisins ákveðinn stýrihóp sem á að fara í þetta með fulltrúa frá mennta- og barnamálaráðuneyti, frá forsætisráðuneyti og fjármálaráðuneyti. Það hafa átt sér stað samtöl við borgina. Ég hef átt fundi, bæði formlega og óformlega, með Degi B. Eggertssyni borgarstjóra og við erum sammála um að fara af stað í þetta samtal um kostnaðarskiptingu, hvernig henni verði háttað, hönnun mannvirkjanna og endanlega staðsetningu. Það er vinna sem nú er að fara af stað, ekki til að greina hvort fara eigi í þessi verkefni heldur hvernig og hvernig við getum komið því sem hraðast af stað. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað, af því að það hefur verið reynt að stinga fleyg á milli ríkis og borgar í því, af samtölum mínum við Reykjavíkurborg, en að þar standi fullur hugur á bak við að finna lausn í þessu efni, af því að þetta er sameiginlegt verkefni. Við erum líka að tala um kostnaðarþátttöku borgarinnar í þessu verkefni. Af því að hv. þingmaður nefndi nágrannasveitarfélög sem möguleika þá er eðlilegt að fara í samtal af heilum hug við borgina. Við sjáum að sveitarfélög eru að bjóða lóðir jafnvel á Stór-Reykjavíkursvæðinu austur í Þorlákshöfn, en það er kostnaðarþátttakan sem að þessu lýtur og mér finnst eðlilegt að þjóðarleikvangurinn og þjóðarhallir rísi í höfuðborginni rétt eins og þjóðarleikhúsið, tónlistarhöllin okkar og fleiri mannvirki. Ég segi: Ég mun gera það sem hægt er til að koma þessu máli sem hraðast áfram. Eðli máls samkvæmt liggur ekki nákvæmlega fyrir hvenær skóflustunga verður tekin. En aðdragandinn að því er að styttast og ég bind vonir við að við komumst ansi langt á þessu vormisseri við að teikna upp hvernig við förum í þetta mikilvæga verkefni. Sá sem hér stendur mun því gera það sem hann getur til að fylgja þessu máli eftir af festu. Ég þakka stuðninginn og kraftinn í þinginu og hlakka til að taka umræðu um þessi mál hér á eftir.
Frú forseti. Ég er mjög ánægð með að þetta mál skuli vera á dagskrá hér í dag en ég vildi líka óska þess að við kæmumst upp úr þeim fótsporum og hjólförum að vera eilíflega að lýsa ákveðinni stöðu og færum að lýsa ákveðnum skrefum í átt að lausninni. Við vitum að staðan er sú að ekkert hús uppfyllir þær gæðakröfur sem gerðar eru í alþjóðakeppnum. Við vitum að fyrir liggja gögn um greiningar. Við vitum að höll sem tekur 8.600 áhorfendur kostar í kringum 7 milljarða. Við vitum að hús sem tekur 5.000 áhorfendur kostar í kringum 6 milljarða. Í því samhengi er áhugavert að ríkisstjórnin hafi tekið sér 2 milljarða í að fjölga ráðherrastólum. Það er stundum lýsandi að setja tölur í samhengi, hvað höll myndi kosta, hvað hún gæfi þjóðinni. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að sú höll gæfi þjóðinni umtalsvert meira en þau hús sem ríkisstjórnin er að reisa sjálfri sér.
Forseti. Í fjármálaáætlun 2021 er einmitt talað um þjóðarleikvang, hvernig fara eigi í samstarf við Reykjavíkurborg o.s.frv. og hvernig eigi að koma þessu fyrir. Nú eru að verða tvö ár síðan sú fjármálaáætlun var samþykkt og við erum enn í sömu sporum, það virðist allt ganga mjög hægt. Til viðbótar við það, fyrst talað er um þjóðarleikvanga í fleirtölu, vegna fótbolta og frjálsíþrótta, mætti kannski líka huga aðeins að ákveðinni sérstöðu hér á Íslandi í minna sniði, t.d. mætti hugsa til íþróttagreina eins og glímu, og þá værum við kannski á sama tíma að tala um eins konar sögusafn. Ég skýt því að inn í þessa umræðu að við þyrftum að horfa dálítið á íþróttir í heild hvað svona aðstöðu varðar, bæði hvað varðar þessar alþjóðlegu greinar en líka hvað varðar sérstöðu okkar á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég er, eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, mikill stuðningsmaður þess að við byggjum bæði þjóðarhöll og þjóðarleikvang. Hinn frábæri árangur hins unga landsliðs Íslands í handbolta á nýliðnu Evrópumóti ætti að vera okkur þörf áminning um að ef við hefjum ekki uppbyggingu þjóðarhallar hið snarasta munu landsliðið og íslensk félög sem keppa í Evrópukeppni félagsliða ekki geta spilað sína leiki á Íslandi þar sem engin íþróttahöll uppfyllir þau skilyrði sem sett eru um alþjóðlega keppnisleiki. Það er von mín að hæstv. ráðherra fari hér ekki bara með fögur fyrirheit, um að tala við þennan og tala við hinn, heldur láti hendur standa fram úr ermum og flýti þessu máli hið snarasta.
Virðulegi forseti. Það er gott að heyra afdráttarlaust svar hæstv. ráðherra hér af því að í síðustu viku hélt hann því fram, í morgunútvarpi Rásar 2, að það væri einhver störukeppni í gangi við borgina. Ég varð nokkuð hvumsa, þar sem ég var á göngu minni um Reykjavíkurborg, sem verður æ fallegri eftir því sem vikur og mánuðir líða undir stjórn jafnaðarmanna, að heyra þá yfirlýsingu af því að borgin er búin að taka frá 2 milljarða í þessar byggingar. Það stendur því ekki á Reykjavíkurborg að koma að byggingu umræddra mannvirkja. Þetta er bráðnauðsynlegt af því við erum ekki bara á undanþágu heldur höfum við misst undanþáguna. Íslenska kvennaliðið í körfubolta fékk jú að spila í Ólafssal í Hafnarfirði á dögunum en íslenska körfuknattleiksliðið þurfti að spila sinn landsleik úti í heimi, fékk ekki sambærilega undanþágu. Við erum í þessum sporum núna og ég fagna því að ráðherrann skuli lýsa þessu svo afdráttarlaust yfir en ég vonast til þess að hann fái peningana til þess að geta staðið við stóru orðin.
Frú forseti. Ég vona að mér hafi misheyrst en mér fannst ráðherra vera að kenna íþróttahreyfingunni svolítið um, að hún þyrfti að kjarna sig, að hún hefði verið frekar óviss um það framan af hvernig nálgast ætti málið en nú væri ástandið betra. Ég vona að ég hafi misskilið hæstv. ráðherra því að íþróttahreyfingin hefur haft sín mál á hreinu þegar að þessum byggingum kemur. Í öðru lagi vil ég benda hæstv. ráðherra á að haustið 2020 kom þessi sama ríkisstjórn með yfirlýsingu um þjóðarleikvang og þjóðarhöll. Hálfu ári síðar er fjármálaáætlun til 2026 kynnt og ekki er 1 kr. í þjóðarhöll. Í þriðja lagi segir hæstv. ráðherra í viðtali, ekki alls fyrir löngu, fyrir jól, að hans fyrsta mál verði að koma með þjóðarhöllina, að það yrði hans fyrsta mál, ef marka má viðtal sem haft var við hann í Vísi. Ég fer yfir málaskrá ráðherra, skrána sem ráðherrann ætlar að setja fram sín megin, áhersla hans á þessu tímabili, og þar er engin þjóðarhöll. Auðvitað geta aðstæður breyst og ég undirstrika að ég veit að hæstv. ráðherra er velviljaður íþróttunum. Ég þarf að fá að vita meira en að verið sé að skoða betur niðurstöður, skrifa skýrslur og skipa nefndir. Ég þarf að fá að vita hvenær við fáum okkar þjóðarhöll, íþróttahreyfingin þarf að fá að vita það og þjóðin þarf að fá að vita það. Í guðanna bænum talið þið skýrt í þessum efnum. Hvenær fáum við okkar þjóðarhöll?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Bara svo að ég endi á því sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir var að velta fyrir sér, sem var óvissa af hálfu íþróttahreyfingarinnar, vil ég geta þess að ég hef átt mjög góða fundi með íþróttahreyfingunni þar sem hún hefur m.a. lýst því sjálf, fulltrúar körfuknattleiksins, handknattleiksins, knattspyrnunnar og frjálsíþróttanna, að þessi vinna síðustu eitt til tvö árin hefur gert það að verkum að þau eru meira á sömu blaðsíðu en þau voru. Ég var einfaldlega að rekja það að öll sú undirbúningsvinna er ekki glötuð vegna þess að hún er hluti af því að ná niðurstöðu. Ég hef átt mjög góð samtöl við borgarstjóra um þessi mál. Það þurfa að fara fram sérstakar samningaviðræður við borgina um það hver hlutur borgarinnar verður og hver hlutur ríkisins verður. Það er sú vinna sem er að fara af stað og til þess að undirstrika pólitískt mikilvægi þess þá eru það ekki starfsmenn í ráðuneytinu sem leiða þá vinnu fyrir mína hönd heldur er það pólitískur aðstoðarmaður minn sem mun leiða þá vinnu fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Samtalið við borgina er: Með hvaða hætti? Hvenær getum við byrjað? Hver verður kostnaðarhlutdeildin? Og síðan er það samtalið við íþróttahreyfinguna: Á hverju á að byrja? Hvernig á að byrja? Það er vinna sem mun fara fram næstu einn til tvo mánuði með það að markmiði að koma skóflu í jörð sem fyrst. Það er verkefnið. Ég hef engan áhuga á því að ýta úr vör fleiri verkefnum stýrihóps eða nefndar eða annað um þetta mál. Ég hef áhuga á því að koma þessu máli áfram. Ég hef áhuga á því að við komumst sem fyrst af stað og allt annað tal og vangaveltur hér í þingsal eru einfaldlega úr lausu lofti gripnar. Ég mun fylgja þessu máli fast eftir, þetta er í stjórnarsáttmála. Við ætlum okkur að klára þetta og ég sé enga ástæðu til að taka þátt í þeim leik að benda á borgina vegna þess að ég hef ekki fundið annað, af samtölum mínum við fulltrúa þar, en að það sé vilji til að gera slíkt hið sama.
Forseti. Vandi heilbrigðiskerfisins er mikill og hann virðist hreinlega vera kominn til að vera. Þótt hann hafi verið augljós í mörg ár og farið versnandi hefur Covid-faraldurinn svo sannarlega dregið hann fram í dagsljósið og svipt hulunni af því hve alvarlegur hann er. Þótt Covid hafi aukið á vandann, og alls ekki er verið að gera lítið úr því, hefur faraldurinn fyrst og fremst sýnt fram á hve heilbrigðiskerfið okkar má við litlu. Það er alltaf á fullum afköstum og nálægt neyðarástandi. Það virðist nokkuð ljóst að lítið megi út af bregða. Maður veltir því fyrir sér hvort heilbrigðiskerfið myndi ráða við fjölmenn slys án vandræða og án þess að það myndi bitna illa á annarri heilbrigðisþjónustu. Ég spyr því: Hvaða áætlanir hafa verið gerðar sem miða að því að efla getu heilbrigðiskerfisins til að takast á við skyndilega atburði, komi til neyðarástands eins og vegna stórslysa eða heimsfaraldurs? Þá komum við að álaginu á heilbrigðisstarfsfólk. Það virðist sífellt vera gerð krafa um að starfsfólk vinni og/eða hlaupi hraðar. Það hlýtur að leiða til þess að fólk gefist upp á endanum og þegar eru fjölmörg dæmi um það. Óhjákvæmilega vaknar sú spurning hvort hættan á óafturkræfum mistökum aukist ekki til mikilla muna vegna viðvarandi ofurálags á starfsfólk. Ég spyr því: Hvaða áætlanir hafa verið gerðar til að minnka álag á heilbrigðisstarfsfólk, ekki hvað síst á bráðamóttökunni og hvenær koma þær til framkvæmda? Það virðist einnig ljóst að aðbúnaður starfsfólks sé alls ekki nógu góður og ljóst að launin eru það ekki heldur enda er að stórum hluta um kvennastéttir að ræða, hvernig svo sem sú staðreynd samræmist jafnréttismarkmiðum ríkisstjórnarinnar bæði núna og á síðasta kjörtímabili. Starfsfólkið, hjúkrunarfólk, læknar, sjúkraliðar, fólk á rannsóknarstofum, í ræstingum og öllu öðru sem ég kann ekki að nefna, er spítalinn, þau eru hjartað. Það skiptir engu máli hve flottur nýi spítalinn verður ef okkar hæfasta fólk fæst ekki til starfa á honum þegar þar að kemur. Ég spyr því: Hvaða aðgerða hefur verið gripið til sem miða að því að stemma stigu við mönnunarvanda Landspítalans og koma í veg fyrir frekari uppsagnir heilbrigðisstarfsfólks? Þá komum við að öldruðum og þjónustu við þá. Rætt hefur verið um aldraða sem fráflæðisvanda. Þetta er bæði ljótt og lítilsvirðandi orð því þeir öldruðu sem eru inni á spítala af því að önnur úrræði vantar eru ekki vandamálið. Vandamálið er að þessi málefni hafa verið látin reka á reiðanum í allt of mörg ár. Hvað er verið að gera í þeim málum svo aldraðir búi við bestu mögulegu lífsgæði sín síðustu ár? Já, bestu mögulegu lífsgæði, það á að vera markmiðið en það hefur svo sannarlega ekki verið raunin á undanförnum árum. Ég spyr því: Eru tilbúnar áætlanir um að fjölga hjúkrunarrýmum eða legurýmum og hvenær má samkvæmt þeim gera ráð fyrir að ný rými verði tekin í notkun? Hæstv. heilbrigðisráðherra er nýtekinn við embætti og hann tekur því við viðvarandi neyðarástandi og kannski ekki alveg sanngjarnt að hann þurfi að svara fyrir ástandið á þessum tímapunkti. Að því sögðu þá hefur sama ríkisstjórnin ráðið málum í rúm fjögur ár og mínar spurningar lúta að því starfi sem unnið hefur verið í ráðuneytinu undir þessari ríkisstjórn, til að bregðast við þeim vanda sem blasað hefur við jafn lengi og raun ber vitni.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og fyrirspyrjanda, Ásthildi Lóu Þórsdóttur, fyrir að taka hér á dagskrá stöðu mála á Landspítala. Það er þörf umræða í öllu samhengi, hvort heldur við lítum til stærðar eða fjárhagslegs umfangs eða hins víðtæka hlutverks sem við ætlum þessari mikilvægu stofnun í okkar heilbrigðiskerfi til þjónustu við alla landsmenn. Hv. þingmaður beinir sjónum sínum að fjórum þáttum, ekki einungis mikilvægum heldur mjög veigamiklum sem hafa verið, eru og verða í vinnslu. Ég vil segja það hér strax að það verður ekki leyst í einu vetfangi og kannski er enn mikilvægara þess vegna að taka það á dagskrá hér eins og hv. þingmaður gerir. Í fyrsta lagi er spurt um álagið á bráðamóttöku, í öðru lagi um mönnunarvanda, í þriðja lagi um áætlanir um fjölgun hjúkrunarrýma og að lokum um viðbúnað og viðbrögð við neyðarástandi eins og stórslysum eða heimsfaraldri. Að einhverju marki hangir þetta nú mjög saman. Ég mun reyna að gefa hér einhverja sýn á það sem hefur verið gert, hverju það hefur skilað og mun skila. Hvaða áætlanir hafa verið gerðar til að draga úr álagi á heilbrigðisstarfsfólk, ekki síst á bráðamóttöku, og hvenær koma þær til framkvæmda? Embætti landlæknis fylgist jöfnum höndum með stöðunni á bráðamóttöku. Það skal viðurkennt hér að þrátt fyrir ýmsar leiðir til úrbóta þá þarf að gera miklu betur. Þegar litið er til gæðavísa eins og biðtíma og dvalartíma er álagið bara of mikið þegar álagspunktarnir eru mestir. Þetta þarfnast endurskoðunar og lausna. Það er ekki nægilegt að vísa til nýs húsnæðis sem er í byggingu. Meðferð er ferli sem þarfnast vissulega betra húsnæðis og aðstöðu og að fljótt takist að útskrifa sjúklinga í viðeigandi úrræði eftir að meðferð er lokið. Áfram þarf að leita leiða til að tryggja og bæta mönnun í hjúkrun og umönnun. Þetta hangir með þessum hætti saman. Ég vil vísa hér til úrræða og aðgerða sem fólust í tillögum átakshóps um lausnir á þeim vanda sem birtist á bráðamóttöku spítalans og snúa að þessum þáttum. Þær eru nú allar komnar í framkvæmdaferli en án þess að vera lokið mörgum hverjum. Það skal alveg viðurkennt að þessar fjölmörgu tillögur átakshópsins voru settar fram á upphafsmánuðum 2020 þegar faraldurinn skall á og það hefur tafið mjög framkvæmd á ýmsum af þessum tillögum. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður um hvað hafi verið gert til að stemma stigu við mönnunarvandanum. Það er auðvitað einföldun, virðulegi forseti, þegar ég segi að starfsaðstæður og kjör skipti hér öllu máli, en það er engu að síður þannig. Það eru auðvitað fjölmargir aðrir þættir sem snúa að þessum lykilatriðum og hafa áhrif á þau. Það er mjög mikilvægt að til grundvallar liggi rétt mönnunarviðmið, og ég held að við getum gert miklu betur þar, og rétt verkaskipting á milli heilbrigðisstétta með tilliti til samvinnu faghópa og teymisvinnu út frá þeirri þjónustu sem verið er að veita. Ég held að við getum gert betur hér. Hér má örugglega gera betur, eins og ég segi, ekki síst til að draga úr álagi. Birtingarmyndin er svolítið þessi, þegar maður fer að leita upplýsinga um þennan þátt, að það þarf að skilgreina hlutverkin betur. Það er hins vegar enginn vafi á því að álagið er og hefur verið mikið þegar kemur að mönnun og það verður áskorun okkar í bráð og lengd. Tillögur landsráðs um menntun og mönnun í heilbrigðiskerfinu hafa verið til skoðunar, til útfærslu og framkvæmda eftir sérstakri aðgerðaáætlun og í fjármálaáætlun og ég vonast til að hægt verði að kynna þær tillögur fljótlega. Varðandi áætlanir um fjölgun hjúkrunarrýma og legurýma sem hv. fyrirspyrjandi kemur inn á þá er því til að svara að fjölmargar af tillögum átakshópsins snúa að þessu fjölþætta verkefni. Þar komum við inn á samráð og samfellu í þjónustu sveitarfélaga og heilsugæslu, vinnu þróunarteymis, úrbætur í formi dag- og göngudeildarþjónustu og eflingu á heimaþjónustu á höfuðborgarsvæðinu. Samhliða hefur legurýmum, bæði á heilbrigðisstofnunum og hjúkrunarheimilum, verið fjölgað. Næstu daga munu til að mynda bætast við rými á Sólvangi og í mars á Selfossi og það mun nýtast tímabundið meðan við erum að brúa þetta bil á höfuðborgarsvæðinu, meðfram öðrum úrræðum. Ég ætla að koma hér í seinni ræðu að fjórða atriðinu og bregðast við þeirri umræðu sem fer fram hér, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu. Mig langar aðeins að velta upp hvort það hafi komið til álita hjá stjórnvöldum að veita heilbrigðisstarfsfólki, sem margt hvert er algerlega að niðurlotum komið og var það svo sem fyrir heimsfaraldur, eins og við fengum oft fregnir af, tímabundinn skattafslátt nú þegar við sjáum vonandi fyrir endann á heimsfaraldri; hvort hægt sé að finna einhverja leið til að umbuna þeim ríkulega fyrir þeirra gegndarlausu fórnir á síðustu 24 mánuðum. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra út í mönnunarvandann og hvort það komi til álita að hans mati, nú þegar við erum að senda okkar námsfólk út um heim þar sem þau sækja sér menntun í heilbrigðisvísindum, að liðka til [[Forseti hringir.]]fyrir viðurkenningu á menntun utan landsteinanna fyrir þá sem langar að fá að búa hér, þá erlendu ríkisborgara [[Forseti hringir.]]sem eru með fína menntun utan úr heimi en fá menntun sína ekki viðurkennda.
Virðulegi forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra talaði um mönnunarvandann eins og hann væri spurning um að laga einhverja skilvirkni eða skilgreiningar á því í hvaða stöðu fólk ætti að vera. En sannleikurinn er sá að mönnunarvandinn á Landspítalanum á sér mjög einfalda skýringu. Hún er sú að hæstv. fjármálaráðherra hefur stöðugt neitað að borga heilbrigðisstarfsfólki, og þá sér í lagi þeim stéttum þar sem mikill meiri hluti er kvenfólk eins og sjúkraliðum og hjúkrunarfræðingum, mannsæmandi laun. Þetta sést langbest á því að undanfarnir tvennir kjarasamningar þessara hópa hafa endað hjá Kjaradómi. Því spyr ég: Hvað ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra að gera til að tryggja það að hann stöðvi þá blæðingu sem flótti þessa starfsfólks á Landspítalanum er?
Frú forseti. Þetta er góð umræða hér og það væri óskandi að við hefðum mun lengri tíma, en ég ætla að trúa því að við munum ræða þetta mun oftar hér á næstunni. Mig langar svolítið til að nýta tímann til að lýsa yfir ákveðnum áhyggjum yfir næstu skrefum. Ef við lítum tvö ár til baka voru það strax fyrstu viðbrögð stjórnvalda að sóttvarnaaðgerðir þyrftu að vera öflugar hér á landi til að bjarga viðkvæmri stöðu Landspítalans. Það réði för í tvö ár og tókst að mörgu leyti ágætlega þó svo ég taki fyllilega undir það að starfsfólk spítalans er sannarlega ekki ofhaldið af stöðu sinni. Síðan þegar á léttir kemur í ljós að hæstv. heilbrigðisráðherra er ekki sammála því að það hafi endilega ráðið för með sóttvarnaaðgerðir og það gaf svolítið tóninn, til viðbótar við það að þessi tvö ár voru ekki nýtt sérstaklega vel, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, af hálfu stjórnarinnar til þess að bæta stöðuna á Landspítalanum. En ég upplifi að við séum komin á tiltekinn núllpunkt aftur. [[Forseti hringir.]]Það hefur lítið áunnist á þessum tveimur árum þrátt fyrir þá lærdómskúrfu [[Forseti hringir.]]sem við gengum í gegnum varðandi viðkvæma stöðu spítalans og ég hef áhyggjur af þessu og ég óska svara: Hvar erum við stödd með þetta mál? [[Forseti hringir.]]Hvernig ætlum við að mæta þessu?
Ég minni enn á að ræðutíminn er ein mínúta, ekki ein og hálf mínúta.
Frú forseti. Í byrjun þessa mánaðar birti ríkisstjórnin lista yfir aðgerðir til að efla stöðu Landspítala vegna álags af völdum kórónuveirufaraldursins. Þar var t.d. sagt að nú mætti Landspítalinn greiða fyrir viðbótarvinnuframlag starfsfólks, sem ég hélt að væri hvort eð er gert þegar fólk yrði að taka aukavaktir, og talað var um að styrkja mönnun með starfsfólki frá einkaaðilum. Það var ekki minnst á að hækka laun hjá fólki þannig að það myndi vilja vinna þarna. Það er náttúrlega stóri vandi Landspítalans. Starfsaðstæðurnar eru ólíðandi vegna þess að það er of lítið af fólki til að vinna of mikla vinnu. Það er of lítið af fólki vegna þess að því er hreinlega ekki borguð þau laun sem þarf til að haldast í starfi þarna. Ég tek þess vegna undir áhyggjur þeirra þingmanna sem nefnt hafa kjör heilbrigðisstarfsfólks sérstaklega vegna þess að það dugar ekki að tala um mikilvægi framlínustarfsfólks í gegnum allan faraldurinn en fylgja því ekki eftir með því að sýna í launaumslaginu hvers virði það fólk er þegar upp er staðið.
Forseti. Mér fannst dálítið áhugavert að ráðherra fær fjórar spurningar en nær bara að svara þremur þrátt fyrir að vita alveg hversu langan tíma hann hefur til þess að svara spurningunum. Svörin eru: Það er verið að skoða eitthvað, þrátt fyrir að við vitum að á síðasta kjörtímabili var Hekluverkefnið sérstaklega sett í gang til að vinna á mönnunarvanda og álagi o.s.frv. og kostaði 500 milljónir á ári. Það var ekki bætt, það er í raun hluti af hallanum að reyna að laga mönnunarvandann sem við glímum við núna. Núna var samþykktur þessi betri vinnutími en hann kom í staðinn fyrir raunaukningu þannig að það verður bara tilfærsla á álagi. Það var ekkert átak. Svo er til skýrsla frá 2006 sem segir okkur í rauninni hversu margt starfsfólk við þurfum að hafa árið 2020 ef allt á að ganga vel. Þrátt fyrir það þá vantaði 15% upp á að spár stæðust þannig að við erum í mjög öfugsnúnu ástandi. Það vantar að lágmarki 15% meira af starfsfólki [[Forseti hringir.]]á spítalann bara til þess að standast þær spár sem við höfum gert á árum áður. Það er lágmark.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við eitt mikilvægasta mál okkar samfélags sem er staða Landspítalans. Ég held að vegna mikilvægis spítalans, stöðu hans og hversu stór hann er, hvar þar starfa margar starfsstéttir sem hver hefur sína skoðun, þá þurfum við að fá öflugar sveitir óháðra sérfræðinga til að áfallamæla spítalann og ferlagreina hann. Hvernig er þetta gert í öðrum löndum? Í umræðunni í kringum faraldurinn hefur mikið verið rætt undir hvaða álagi hann er en ég bara man ekki eftir öðru en að hann hafi annað slagið verið á neyðarstigi frá því ég kom inn á Alþingi 2013. Og sérstaklega ef það koma upp slys og annað slíkt. Það þarf svo lítið til. Ég held að við þurfum að fara í að áfallameta og ferlagreina spítalann og meta hvaða getu hann hefur og fá til þess óháða sérfræðinga.
Frú forseti. Grunnvandinn er langvarandi vanfjármögnun heilbrigðiskerfisins, ekki síst þjóðarsjúkrahússins okkar. Þar erum við ekki bara að tala um nokkur misseri heldur núorðið tvo áratugi í það minnsta. Það er grunnvandinn. Það er einfaldlega þannig að það eru ekki allir á lágum launum í heilbrigðiskerfinu og ég ætla að fá að segja það hér að það er ekki eina svarið við þeim vanda sem uppi er. Það eru hins vegar stéttir innan heilbrigðiskerfisins sem eru á óviðunandi kjörum og það vill þannig til að það eru eiginlega allt saman kvennastéttir. Það er nefnilega kerfislæg mismunun í gangi. Það að henda stöku Hekluverkefni - pælið nú bara í nafninu - í konur á vinnumarkaði er bara ekki svarið við þeim vanda. Það þarf að vinna á kerfislægri mismunun og efla og bæta kjör kvennastétta og það þarf líka að huga að góðum starfsaðstæðum í heilbrigðiskerfinu.
Frú forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og öðrum sem tóku til máls hér. En það sem stendur samt svolítið upp úr svarinu er að það virðist engin langtímasýn vera til og í raun ekki búið að gera áætlanir um hvernig eigi að ná henni. Það er talað um að þetta eða hitt sé til skoðunar. Það er fylgst með stöðunni, það eru átakshópar, það eru tímabundnar lausnir t.d. í legurýmum og annað slíkt. Það er í raun mjög sorgleg staðreynd. Það sem ég var að kalla eftir að fá svör við var hvaða vinna væri í gangi við að leysa þennan vanda og hvernig, hvaða stefna hefði verið tekin og hvaða áætlanir væru til og greiningar og annað. En það er einhvern veginn allt bara í vinnslu en ekki orðið að neinu. Ég ætla bara að treysta því að hæstv. heilbrigðisráðherra taki á þessu og fari í þessa vinnu. Hvað varðar mönnunarvandann, og þetta er hlutur sem ég sem kennari hef stundum velt fyrir mér, þá setjum við stundum ábyrgð á kerfum og rekstri alls konar kerfa, heilbrigðiskerfis, skólakerfis og fleira, á starfsfólkið, það sætti sig við lág laun af því að þetta séu svo mikilvæg kerfi og það beri uppi kerfin, með lélegum kjörum, og það taki ábyrgð, sem er ekki þeirra, á að kerfið geti rekið sig og kerfið virki. Við verðum einhvern veginn að breyta þessum hugsunarhætti. Mig langar til að nefna það líka að fyrst og síðast snýst þetta um aðbúnað sjúklinga. Það á að miða allar ákvarðanir við sjúklingana. Starfsfólki þarf að líða vel og það þarf að geta sinnt sínum störfum með sóma en þetta snýst fyrst og fremst um aðbúnað sjúklinga og hann er, eins og fullt af dæmum er til um, alls ekki nógu góður í dag. Við verðum að taka betur á þessum málum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að koma inn á fjórða atriðið sem hv. fyrirspyrjandi spurði um, getuna til að bregðast við neyðarástandi. Ég vísa þá til viðbragðsáætlana sem unnar eru eftir forskrift almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra og í samvinnu við landlækni og sóttvarnalækni. Ég held að það sé óhætt að segja að af reynslunni af faraldrinum hefur komið í ljós hversu mikilvægt það er að hafa þessar áætlanir, og líkt og önnur áföll undanfarinna missera hafa leitt í ljós þá hafa þessir aðilar reynst vel skilgreindir, þjálfaðir og samhæfðir. Varðandi spítalann og þessa góðu umræðu hér þá er ég fyrstur til að viðurkenna að þetta er allt saman í ferli og skoðun og mótun og í viðbrögðum. Þannig verður það alla tíð. Gleymum því að við getum bara á morgun sagt: Við erum búin að leysa allan vanda. Þetta er það stór stofnun. Hún er það stór á fjárlögum í öllu samhengi að þetta verður viðvarandi verkefni. Það er áskorun fyrir allan heiminn að manna heilbrigðisþjónustu og sú þörf mun aukast. Ég vil hins vegar segja það að á spítalanum er margt mjög vel gert og er í miklu betra horfi en umræðan hér endurspeglar. Það er hins vegar alveg rétt að við þurfum að taka á ýmsum þáttum. Við erum með langtímastefnu í heilbrigðisþjónustu til 2030 og þar er hlutverk spítalans skilgreint. Við þurfum að horfa á spítalann í samhengi við alla aðra heilbrigðisþjónustu í landinu. Ég held að það sé stóra verkefnið, að ná utan um það og þess vegna fór ég að tala áðan um skilgreiningar á mönnun, [[Forseti hringir.]]skilgreiningar á hlutverki. Ég held að við getum gert miklu betur þar. [[Forseti hringir.]]Ég held að verkefnið sé svolítið að það náist betri yfirsýn yfir þessa hluti.
Frú forseti. Foreldrar þriggja ára drengs með mikla málþroskaröskun lýsti því í viðtali í lok síðasta árs að biðlistar eftir talmeinafræðingi væru svo langir að þriggja ára sonur þeirra gæti búist við að bíða í heil tvö ár eftir þjónustu. Þriggja ára drengurinn er með málþroska á við 18 mánaða gamalt barn. Mamma hans lýsti kvíðaeinkennum og hegðunarvanda einfaldlega vegna þess að hann getur ekki tjáð sig. Önnur móðir sagði sömu sögu í lok síðasta árs. Dóttir hennar var á biðlista allra stofa á suðvesturhorninu. Alls staðar fékk hún að heyra að tveggja ára bið væri staðan. Hjá einni stofunni var henni sagt að dóttirin væri nr. 723 í röðinni, barn nr. 723. Starfshópur þáverandi heilbrigðisráðherra átti að skila af sér tillögum um úrbætur fyrir jól. Sá hópur vann að heildstæðum tillögum um þjónustu talmeinafræðinga við börn. Í þessum hópi vekur reyndar athygli að enginn talmeinafræðingur sat þar. Ég hefði áhuga á að heyra frá hæstv. heilbrigðisráðherra hverjar þessar tillögur voru. Í upphafi síðasta árs voru, að mér skilst, um 350 börn á biðlista hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Biðin þar er að jafnaði tveggja ára löng, um 1.000 börn bíða þjónustu talmeinafræðinga og þessi bið er sögð vera frá 17 mánuðum upp í 36 mánuði. Forseti, í mínum huga er fátt sem skilgreinir samfélag betur en einmitt hvernig það kemur fram við börn og samfélag sem lætur barn bíða árum saman eftir meðferð og þjónustu sem hefur áhrif á lífsgæði þessa barns er ekki burðugt samfélag. Börn eiga rétt á að njóta faglegrar þjónustu sem er aðgengileg og niðurgreidd af ríkinu. Barn sem bíður árum saman nýtur ekki aðgengilegrar þjónustu. Tíminn vinnur gegn þessu barni. Ég vil fá að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um hvaða leiðir hann sér út úr þessari stöðu. Hvaða lausnir hæstv. ráðherra leggur til við þeim spurningum sem ég setti fram í fyrirspurn minni. Afnám skilyrðis um tveggja ára starfsreynslu var virkilega góð og ég vil hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þá ákvörðun. En ef fjármagn fylgir ekki inn í sjúkratryggingar með þessari ákvörðun verður hún ekki mikið meira en bara orðin. Mun ráðherra auka við fjármagn inn í þennan málaflokk? Annað atriðið er að það vantar fagfólk. Hverjar eru hugmyndir ráðherrans til að bæta þar úr? Heilbrigðisstefna til ársins 2030 talar um að starfsmannafjöldi eigi að vera í samræmi við umfang þjónustu. Talþjálfun er þar undir og ég hef áhuga á sjónarmiðum heilbrigðisráðherra þar um. Mig langar bara til að leggja á borð það einfalda markmið að stjórnvöld verði hér hluti af lausninni en ekki vandanum og fá að hlýða á sjónarmið. hæstv. ráðherra þar um.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og fyrirspyrjanda, Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, fyrir að varpa athygli á þetta mikilvæga málefni, þjónustu talmeinafræðinga fyrir börnin okkar. Hv. þingmaður spyr fyrst hvort ég hafi beitt mér fyrir því að stytta bið barna eftir þessari þjónustu og afnema tveggja ára skilyrðið. Já, ég held að þetta sé það fyrsta sem ég gerði þegar ég labbaði inn í ráðuneytið. Ég hafði bara engan skilning á því að þetta væri eitthvert atriði sem væri að þvælast fyrir, á milli stofnana og milli sérfræðinga. Ég hafði bara ekki skilning á því og mér fannst þetta líka jafnræðismál, það var búið að gera þetta annars staðar. Þannig að það var það fyrsta sem ég sagði, bara út með þetta. Þannig var það nú. Ég beitti mér fyrir því að þetta ákvæði væri fellt úr samningi Sjúkratrygginga Íslands og talmeinafræðinga. Samkvæmt upplýsingum frá Sjúkratryggingum varðandi samninga í framhaldinu þá hefur rammasamningur við talmeinafræðinga nú verið framlengdur óbreyttur fram á mitt ár meðan verið er að afla upplýsinga og vinna í þessu biðlistamáli og hafa þetta allt á hreinu, hafa þetta í lagi. Börnin eiga ekki að þurfa að bíða eftir þessari þjónustu og það má auðvitað færa mörg rök fyrir því. Það er staðan. Nýútskrifaðir talmeinafræðingar eiga því núna að geta veitt þjónustu sem er niðurgreidd af Sjúkratryggingum Íslands. Alls eru nú 14 talmeinafræðingar sem hafa útskrifast sem eru ekki með tveggja ára starfsreynslu og ættu því að geta komist á samning eftir að skilyrðið var fellt út. Ég hef ekki upplýsingar um það hve margir hafa óskað eftir því að komast á slíkan samning og hverjir starfa á öðrum vettvangi eins og hjá sveitarfélögunum. Það er ýmislegt sem þarf að safna betur saman um þetta, hvernig þetta liggur. Þarna er enn eitt málið sem skarast svolítið á milli, þ.e. hvar talmeinafræðingarnir starfa. Við afgreiðslu fjárlaga fékk heilbrigðisráðuneytið hækkun á fjárlögum sem nemur þeim kostnaðarauka sem fólst í þessu tveggja ára viðmiði og kostnaðurinn var metinn upp á 180 millj. kr. Samkvæmt gögnum frá Sjúkratryggingum er langstærsti hluti notendaþjónustunnar börn á aldrinum fjögurra til sjö ára. Það þarf því að horfa svolítið heildstætt á þessa þjónustu með þeim hætti að skapa meiri samfellu og tryggja að veitt sé rétt þjónusta á réttum stað. Það er starfshópur þriggja ráðuneyta, félags- og vinnumarkaðsráðuneytis, barna- og menntamálaráðuneytis auk heilbrigðisráðuneytis, að skoða þjónustuna með þetta fyrir augum og til að tryggja að börn fái þjónustuna án tafar og á réttum stað. Eitt af því sem hefur verið skoðað í þessari vinnu eru möguleikar á að koma upp miðlægum biðlistum og það hefur verið lögð áhersla á að hópurinn vinni hratt og er fyrirhugað að hann skili af sér tillögum í lok mars. Þá ætti að liggja skýrar fyrir hvort og þá hvenær hægt sé að koma upp slíkum miðlægan biðlista. Þá ætti líka að skýrast hversu margir einstaklingar bíða eftir þjónustunni og nákvæmlega hversu löng biðin eftir þjónustunni hefur verið eða er. Það er gert ráð fyrir að þessi niðurstaða liggi fyrir á þessum tíma. Ég met það bara þannig að þetta verði að liggja fyrir til grundvallar þeim samningum sem þarf að ná með þessa sex mánuði í huga, fram að þeim tíma. Þá náum við vonandi góðum og ásættanlegum samningi sem tekur við þegar þessi samningur rennur út. Varðandi þriðja atriðið sem hv. þingmaður kom inn á, sem var um mönnun, fagfólkið og þjónustuna, sem er augljóslega lykilatriðið í þessu þegar við horfum inn í framtíðina og á samningagerðina sem liggur fyrir, þá eru sannarlega vísbendingar um að þessir biðlistar hafi myndast vegna þess að talmeinafræðinga vanti, það þurfi að fjölga útskrifuðum talmeinafræðingum. Ég held að það sé alveg hægt að fullyrða það. Háskóli Íslands er eina menntastofnunin hér á landi sem býður upp á nám í talmeinafræði og hún er kennd á meistarastigi. [[Forseti hringir.]]Ég þarf að bæta aðeins við þetta svar vegna þess að þetta er algjört lykilatriði, að horfa á mönnunina [[Forseti hringir.]]og hvernig við mætum mönnunarþörfinni til þess að biðtíminn sé ekki eins og verið hefur.
Virðulegi forseti. Á meðan Sjúkratryggingar Íslands draga lappirnar og hæstv. ráðherra klórar sér í hausnum yfir því hvað eigi að gera fyrir þau 1000 börn sem árum saman eru á biðlista og líða einelti og örðugleika í námi þá gerist ekki neitt. Þrátt fyrir fagrar yfirlýsingar hafa Sjúkratryggingar Íslands ekki enn sest niður og samið við þessa nýútskrifuðu talmeinafræðinga. Sjúkratryggingar Íslands virðast gera allt í sínu valdi til þess að stöðva þessa þjónustu. Nú síðast hefur eftirlitsstofnunin ESA meira að segja blandað sér í þá fortíðarhugsun að ekki megi veita þessa þjónustu rafrænt af íslenskum talmeinafræðingum búsettum í Evrópu. Ætlar hæstv. ráðherra að hætta að fara með faguryrði þegar kemur að þessum málum og skipa Sjúkratryggingum Íslands að gyrða sig í brók?
Virðulegi forseti. Ég ætla að nýta tækifærið og minnast á að aðgengi að heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni er oft hreinlega lélegt. Mig langaði að hvetja heilbrigðisráðherra til að hafa varann á í framtíðinni þegar koma slíkar flækjandi reglur eða skilyrði inn í samninga, slíkar hamlanir og takmarkanir hafa gríðarlega mikil áhrif á börn á landsbyggðinni. Mig langaði bara til að hvetja heilbrigðisráðherra til að hafa það í huga.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda, Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, fyrir þessa mikilvægu fyrirspurn en um leið var erfitt að hlusta á hana segja frá hinum sársaukamikla reynsluheimi foreldra og barna sem standa frammi fyrir því að þurfa þjónustuna en fá hana ekki af því að kerfið segir nei, af því að pólitísk stefna þessarar ríkisstjórnar síðustu fjögurra ára hefur verið á þann veg að það má ekki leita til sjálfstætt starfandi aðila. Það á að þvæla kerfinu, reyna að stoppa það að við reynum að nýta krafta allra, hafa bæði sterkar opinberar heilbrigðisstofnanir og nýta sjálfstætt starfandi aðila eins og mikilvæga talmeinafræðinga, sjúkraþjálfara o.s.frv. Ég fagna því sérstaklega hvað hæstv. ráðherra gerir, mér finnst hann byrja vel með því að afnema þessa dellu. Um leið vil ég hvetja hann áfram til þess að opna fyrir það að nýta krafta allra sem eru í heilbrigðisgeiranum, hvort sem það eru einkaaðilar eða opinberir, til þess að minnka og grynnka á biðlistum, [[Forseti hringir.]]hvort sem það er gagnvart talmeinafræðingum, sjúkraþjálfurum, sálfræðingum eða annars staðar í kerfinu [[Forseti hringir.]]öllu. Allar hendur á dekk, fordómana burt í stjórnkerfinu.
Frú forseti. Þetta er fín umræða sem ég þakka fyrir og ég hef fulla trú á því að ráðherra vilji og ætli sér að gera betur í þessu máli en fyrrverandi heilbrigðisráðherra gerði í tíð þessarar sömu ríkisstjórnar. Svo einfalt er það nú. Mig langar að spyrja hann um skoðun hans á því að nýta betur þær tæknilausnir sem til eru í þessum geira vegna þess að ég hygg að til séu fáar heilbrigðisgreinar þar sem betur er hægt að nýta tæknina en einmitt í þjónustu talmeinafræðinga. Við bætist, að mér sýnist, að mikill fjöldi sem bíður því miður eftir þjónustu þessara sérfræðinga býr einmitt víðs vegar á landsbyggðinni. Hvers vegna er þetta ekki reyndin? Af hverju er ekki verið að nýta þjónustu þeirra aðila sem sannarlega geta boðið upp á hana? Staðreyndin er sú að dregið hefur úr þeirri þjónustu. Fyrirtæki sem geta boðið upp á hana hafa þurft að segja upp samningum við t.d. sveitarfélög vegna þess hvernig ríkið hefur búið að þessu. Mig langar að biðja ráðherra að gefa því gaum í lokin hver sú staða er, [[Forseti hringir.]]þ.e. hvort ætlunin sé ekki að nýta þetta. - Nú sé ég að forseti er farinn að ókyrrast og ég stíg hér úr ræðustól.
Virðulegi forseti. Ég vil blanda mér í þá mikilvægu umræðu sem fram fer um þjónustu talmeinafræðinga. Það er auðvitað stórt skref sem var stigið við að bæta þjónustuna með breytingu á reglum um greiðslur. En ég vil líka nota tækifærið og hvetja hæstv. ráðherra til að horfa sérstaklega á möguleika fjarþjónustu og fjarkennslu í þeirri endurskoðun sem nú fer fram á starfsumhverfi talmeinafræðinga og samningum við þá. Ég hef upplifað og fylgst með talmeinafræðingum veita mjög góða þjónusta í gegnum ýmiss konar tæknibúnað en það er líka mjög mikilvægt að nám fyrir talmeinafræðinga sé í boði fyrir þá sem eru búsettir úti á landi. Þar eru einmitt oft kennarar eða aðrir sem eru vanir að þjónusta þennan hóp sem þarf á talmeinafræðingum að halda og vilja mennta sig í greininni.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir svörin og heyri að hann er allur af vilja gerður og steig mikilvægt skref strax með afnámi þessarar tveggja ára reglu. En ég vildi brýna hann til dáða með það að skoða samhliða í gegnum Sjúkratryggingar hvernig fjármögnun er háttað. Ég hefði líka áhuga á að heyra það hvort starfshópurinn, sem ég vísaði til hérna í upphafi, hefði lagt fram einhverjar tillögur, starfshópurinn sem að vísu þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra skipaði um heildstæðar tillögur um þjónustu talmeinafræðinga. Ég átta mig á því að þetta er þjónusta og málaflokkur sem er á mörkum ólíkra sviða. Þetta er þjónusta sem er á vegum heilbrigðiskerfisins, þetta er þjónusta sem kemur inn á skólana, aldursmark þeirra barna sem þarna eiga mest undir, fjögurra til sjö ára, segir auðvitað ákveðna sögu um það. Þarna erum við annars vegar með leikskólabörn og hins vegar með grunnskólabörn. Ég myndi vilja horfa líka aðeins á greiningarfasann. Hann er kostnaðarsamur, hann er kostnaðarsamur fyrir sveitarfélögin, hann er svifaseinn og ég spyr hvort það sé hægt að taka einhver skref í þá átt að gera þetta greiningarferli raunverulega að hluta þess ferlis að flýta fyrir þjónustu og meðferð barna en ekki þannig að greiningarferlið sé orðið hindrun barna við að fá þjónustu og horfa til þess hvernig megi styðja við foreldra og kennara í þessum sporum. Ég myndi í lokin, af því ég sé að tíminn er að hlaupa frá mér, vilja taka heils hugar undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson um að ef stjórnvöld ætla sér að vera hluti af lausninni en ekki lengur hindrun þá verður auðvitað að reyna að nýta þær lausnir sem eru til staðar, nýta þær tæknilausnir sem eru til staðar og það er jafnframt mikilvægt svar gagnvart íbúum landsbyggðanna, nýta það fagfólk sem er starfandi. Ég fæ að ljúka orðum mínum þar, kemst ekki lengra.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og umræðuna hér. Ég var kominn að þeim lið sem er mönnunin og snýr jafnframt að tæknilausnum og þjónustu við alla landsbyggðina. Ég hef ekki enn fengið þessar heildstæðu tillögur frá starfshópnum en tæknilausnir eru mjög mikilvægar samhliða því að meta þörfina fyrir mönnun. Það er er eitt af verkefnunum. Námið er, eins og ég var að byrja á í fyrri ræðu, tveggja ára langt og það er aðeins tekið á móti nemendum annað hvert ár og að hámarki 15 nemendum í senn. Eftir mínum bestu upplýsingum þá mun það ekki duga til þrátt fyrir tæknilausnir og það að við nýtum alla þekkinguna í kerfinu, sem mér finnst blasa við að verði að gera. Síðast var tekið á móti 18 nemendum en ef fjölga á nemendum í talmeinafræði þá þarf einnig að fjölga kennurum og það þarf að vinna að þessu samhliða. Þá hefur gengið erfiðlega að finna námspláss fyrir talmeinafræðinga í starfsnámi þannig að það eru fjölmörg atriði sem þarf að skoða í þessu. Ég tek heils hugar undir með þeim sem hafa bent hér á landsbyggðina og mikilvægi tæknilausna og fjarlausna á því sviði. Mitt ráðuneyti hefur verið að skoða hvort fjölga megi nemendum í talmeinafræði við háskólann og fjölga þannig talmeinafræðingum á Íslandi. Landsráð um mönnun og menntun er jafnframt að skoða þennan þátt eins og alla aðra í heilbrigðisþjónustu og þá hefur landsráði verið falið að gera sérstaklega tillögur um fjölda talmeinafræðinga sem vantar til starfa bæði á næstu misserum og til framtíðar þannig að ef við nýtum alla þekkinguna samhliða því og samhliða heildstæðum tillögum frá þessum starfshópi [[Forseti hringir.]]og samningum um þessa þjónustu , [[Forseti hringir.]]þá hef ég trú á því að við eigum eftir að gera miklu betur.
Frú forseti. Það vantar alltaf blóð í Blóðbankann til að bjarga mannslífum í massavís. Þetta er mjög mikilvæg stofnun, Blóðbankinn, og ein fallegasta mannréttindabarátta sem við verðum vitni að dagsdaglega er barátta karla, sem mega samkvæmt gildandi reglum ekki gefa blóð, fyrir því að mega gefa blóð, barátta aðallega fyrir því að geta hjálpað öðru fólki. Það er nefnilega þannig að samkvæmt núgildandi reglum Blóðbankans má ekki undir neinum kringumstæðum gefa blóð ef þú ert karlmaður sem hefur haft samfarir við sama kyn. Það er ekkert verið að greina þetta neitt nánar, ekkert verið að skoða hvort viðkomandi stundi áhættusamt kynlíf eða leggjast í einhverja djúpa greiningu. Nei, kynlíf hinsegin karla er einfaldlega flokkað sem áhættuhegðun í sjálfu sér. Þetta er því ekki bara spurning um að berjast fyrir því að mega hjálpa öðrum. Þetta er líka spurning um að afmá fordóma sem eru innbyggðir í þessar reglur vegna þess að þetta eru reglur sem endurspegla ekki getu kerfisins til að tryggja öryggi blóðþega fyrir þeim sjúkdómum sem kerfið setti þessar reglur upphaflega til að verja þá fyrir. Fjöldi ríkja hefur sett reglur þar sem blóðgjöfum er ekki mismunað út frá kynhneigð. Ítalía t.d. hefur ekki mismunað blóðgjöfum frá aldamótum og hvert ríkið á fætur öðru er að bætast í þann hóp. Bretland gerði það í sumar, Frakkland og Grikkland núna í janúar. Það var nefnilega dálítið skemmtilegt, frú forseti, þegar við sátum á opnum fundi Samtakanna '78 9. september og þáverandi heilbrigðisráðherra tilkynnti að hún ætlaði að afnema þessa fordóma úr íslenska kerfinu. Hún kynnti drög að reglugerð þar sem yrði skýrt tekið fram í fyrsta lagi að ekki mætti mismuna blóðgjöfum af ómálefnalegum ástæðum. Í öðru lagi bara að skilgreina áhættusamt kynlíf óháð kynhneigð og í þriðja lagi það fólk sem stundaði áhættusamt kynlíf óháð kynhneigð mætti ekki gefa blóð í fjóra mánuði eftir að það hefði stundað það kynlíf. Skýr og einföld breyting til að leyfa öllu fullfrísku fólki sem stundar öruggt kynlíf að gefa blóð og láta gott af sér leiða með því. Umsagnarfrestur um drögin var til 23. september. Svo komu kosningar tveim dögum seinna. Reglugerðin átti að taka gildi núna 1. janúar síðastliðinn og hefur ekki birst aftur. Þannig að mig langar að spyrja, frú forseti: Ekki var þetta bara brella rétt fyrir kosningar eða er eitthvað í alvöru að frétta innan úr ráðuneytinu af þessu máli?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir þessa fyrirspurn um blóðgjöf. Hún snýr að endurskoðun reglugerðar nr. 451/2006 um að m.a. yrði óheimilt að mismuna blóðgjöfum á grundvelli kynhneigðar. Það er auðvitað freistandi, hv. þingmaður, að svara hér: Nei, þetta er ekki della og þetta er handan við hornið. Það er ekki þeim að þakka sem hér stendur en ég setti mig þokkalega vel inn í málið til að rekja það í einhvers konar tímalínu. Mér finnst þetta mjög athyglisverð fyrirspurn og auðvitað er um grundvallarréttlætismál að ræða eins og hv. þingmaður kom inn á. Þetta eru grundvallarmannréttindi. Á sama tíma er það auðvitað öryggismál og auðvitað mikilvægt að blóðgjöfum sé ekki mismunað á sama tíma og tryggja þarf öryggi blóðþega og þess vegna hefur þetta tekið einhvern tíma. Ég fór að lesa mér betur til um þetta mál um helgina til að geta séð tímalínuna í þessu. Þessi umræða á sér auðvitað sögu nokkur ár aftur í tímann, og auðvitað enn lengri, en ég ætla að byrja svar mitt árið 2018. Þá skipaði forveri minn, hæstv. þáverandi ráðherra, Svandís Svavarsdóttir, ráðgjafarnefnd á grundvelli 7. gr. reglugerðar um söfnun, meðferð, varðveislu og dreifingu blóðs, nr. 451/2006. Það er nefnd sem skal vera heilbrigðisyfirvöldum, Landspítala og blóðbanka til ráðuneytis um hvaðeina er lýtur að faglegum þáttum og öryggissjónarmiðum blóðbankaþjónustunnar. Árið 2019 mælti ráðgjafarnefndin, í samráði við Blóðbankann, einmitt með því að samkynhneigðir karlmenn fengju að gefa blóð og stigin yrðu skref hér að fyrirkomulagi sem gilt hefur m.a. annars staðar á Norðurlöndum. Til að svo megi verða hefur þurft að vinna að nokkrum breytingum; áhættugreiningum og fyrst og fremst að taka upp skimun blóðs með svokölluðu kjarnsýruprófi eða NAT, á ensku nucleic acid test, virðulegi forseti. Samhliða slíkri skimun á blóði þarf að framkvæma smithreinsun rauðkorna. Það er rétt að taka fram að blóðflögu- og plasmahreinsanir voru innleiddar hér á árunum 2012–2014. Drög að breytingum á reglugerð um söfnun, meðferð, varðveislu og dreifingu blóðs voru birt í samráðsgátt stjórnvalda þann 9. september síðastliðinn. Með drögunum voru kynnt áform um að fella brott ákvæði um að kynhegðun sé varanleg frávísun gjafa blóðeininga, auk m.a. markmiðsákvæðis um að óheimilt væri að mismuna blóðgjöfum á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða, svo sem vegna kyns, kynhneigðar, uppruna eða annarra sambærilegra ástæðna. Í einni af 15 umsögnum við reglugerðardrögin lagði Blóðbankinn áherslu á að vinna markvisst eftir tímasettri áætlun og vísað er til tillagna ráðgjafarnefndarinnar um fagleg málefni blóðbankaþjónustu. Þetta var í framhaldi af þessari vinnu 2018–2019. Ég kynnti mér jafnframt, virðulegi forseti, sambærilegar tímalínur, á Englandi, Hollandi og Kanada og margt fróðlegt efni sem liggur hér til grundvallar. Það er mikilvægt, með hliðsjón af þessum umsögnum við fyrirhugaðar breytingar, að hafa samráð við hlutaðeigandi fagaðila, Landspítalann, sóttvarnaráð og embætti landlæknis samhliða því að hrinda innleiðingaráætlun af stað og fylgja eftir fyrri tilmælum um að Landspítalinn taki upp kjarnsýruprófun, NAT-skimun á blóði sem kölluð er, og að embætti landlæknis hlutist jafnframt til um fræðslu og kynningarstarf varðandi blóðgjafir hér á landi. Ég hef þegar undirritað tillögu þessa efnis, og það kom í minn hlut hér á dögunum, um nauðsynlegt samráð þessara helstu fagaðila, innleiðingaráætlunina og upptöku kjarnsýruprófsskimunar og þær nauðsynlegu forsendur fyrir reglugerðarbreytingum sem ég hef rakið hér. Ég get sagt það hér að ég var að reyna að finna það út úr þessum upplýsingum öllum hvenær þetta gæti gerst, hvenær við gætum séð þessa reglugerðarbreytingu og spurði hreinlega að því vegna þess að mér fannst það óljóst. Svarið sem ég fékk í ráðuneytinu var apríl/maí.
Forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda kærlega fyrir að setja þetta mál á dagskrá og hæstv. ráðherra sömuleiðis fyrir svörin. Sú sem hér stendur spurði þáverandi heilbrigðisráðherra árið 2017 út í þessa heimild, hvort ekki ætti að skoða þessi mál þar sem þá lá fyrir blátt bann gegn blóðgjöf samkynhneigðra karlmanna, sem er kannski réttara að tala um núna sem karlmenn sem eru með körlum. Þannig að ég gleðst yfir því að ég heyri að ráðherra ætlar að taka þetta föstum tökum og við megum eiga von á að þetta batni smám saman. Ég fagna því. Þetta hefur tekið langan tíma. Þetta er mikilvægt réttindamál og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór ágætlega yfir stöðuna. Ég vil í lokin bæta því við sem heilbrigðisráðherra Frakklands, sem tilkynnti nú á dögunum að þetta yrði með öllu afnumið, [[Forseti hringir.]]hvers kyns takmarkanir á blóðgjöfum karlmanna sem eru með öðrum karlmönnum. Hann sagði að við gætum einfaldlega [[Forseti hringir.]]ekki lengur réttlætt þetta ójafnrétti.
Virðulegur. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir fyrirspurnina. Það er mikilvægt að vekja athygli á þessu máli sem er búið að taka allt of langan tíma og snýst svolítið um að eyða rótgrónum fordómum. Ég fagna mjög því svari heilbrigðisráðherra að þetta muni verða að raunveruleika, að það sé búið að áhættumeta og greina. Ég fagna því að þetta verði loks að veruleika, vonandi sem fyrst á þessu ári.
Frú forseti. Það með hverjum fólk velur að stunda kynlíf á ekki að hafa áhrif á möguleika þess að láta gott af sér leiða með því að gefa blóð. Ég má ekki gefa blóð en það er vegna þess að ég er á blóðþrýstingslyfjum og hef farið í aðgerð vegna þrengingar í slagæð. Þetta eru góðar heilsufarslegar ástæður fyrir því að mega ekki gefa blóð, en að byggja reglur um hver megi gefa blóð á kynhneigð er tímaskekkja sem er byggð á nornaveiðum og ofsahræðslu sem löngu er búið að útrýma annars staðar í samfélaginu. Þó svo að ég fagni því að hæstv. ráðherra ætli að leysa þessi mál í apríl þá tekur það ekki nema 60 sekúndur að taka orðið kynhneigð út úr reglugerðinni.
Frú forseti. „Eru hommar kannski menn?“, kvað skáldið. Ég kem hér upp til að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli. Ég kem líka hér upp til að segja að ég veit fyrir víst að fyrrverandi ráðherra lagði sig alla fram við að ná þessu í gegn, en staðan er þessi: Samfélagið okkar er bara ekki betra en það að við erum enn þá að refsa þeim hópi sem við skuldum raunverulega samstöðu og stuðning. Nú er heimsfaraldur. Við horfum hér á sóttvarnaaðgerðir. Við skulum minnast þess að í alnæmisfaraldrinum brást ekki bara heilbrigðiskerfið heldur allt íslenskt samfélag, heimsbyggðin öll. Að þetta sé ekki komið í gegn í dag er partur af rótgrónum fordómum. Það þarf bara að koma þessu í gegn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég vil nota tækifærið eins og aðrir þingmenn og þakka fyrirspyrjanda kærlega fyrir að vekja athygli á þessu máli og ráðherranum jafnframt fyrir svarið. Ég fagna því að hann haldi þeirri vegferð áfram sem fyrirrennari hans í starfi hóf. Það er fyrir löngu mál til komið að laga þennan ágalla á íslenskri löggjöf eða regluverki í þágu samfélagsins alls. Sem samkynhneigður karlmaður má ég ekki gefa blóð og ég hef aldrei almennilega skilið það af því að samfélagið er komið á allt annan stað í allri hugsun og sýn. Þetta er löngu tímabært mál og ég tek heils hugar undir með öðrum þingmönnum hér inni.
Frú forseti. Ég fagna því eins og aðrir að afnema eigi þessa ómálefnalegu mismunun á milli blóðgjafa. Það er sannarlega tímabært og í samræmi við vilja Samtakanna '78 og í samræmi við allar þær upplýsingar, læknisfræðilegar og aðrar, sem við höfum um þetta mál. Blóðgjöf er líklega fallegasta gjöf sem hægt er að gefa annarri manneskju og það er mikil gæfa að geta gefið blóð og fá að gefa blóð. Við höfum í þessu samfélagi notið þess að fólk hefur almennt verið mjög viljugt að gefa blóð og við höfum aldrei þurft að greiða fyrir blóðgjafir. Það hefur verið hluti af samfélagssáttmálanum að við gerðum það ef við gætum. Það verður sannarlega góð og velkomin viðbót við þann stóra hóp blóðgjafa þegar hommar og aðrir sem ekki hafa fengið að gefa blóð hingað til komast í Blóðbankann og geta líka gefið eins og við hin.
Frú forseti. Ég fagna, líkt og aðrir sem hér hafa tekið til máls, þeirri hreyfingu sem komin er á þetta mál, þökk sé fyrirspyrjanda og þökk sé ráðherra. En af því að við höfum búið við ákveðna afléttingartregðu undanfarna mánuði og vikur, og ræðum það á öðrum vettvangi, þá langar mig til að brýna hæstv. ráðherra til að fylgja þessu máli eftir og jafnvel ýta á að það raungerist fyrr en í mars eða apríl. Ég minni á að forveri hans lagði til breytingu á reglugerð í byrjun september. Það er nokkuð sem hingað til hefur getað gerst samstundis, jafnvel í óþökk okkar hér á þingi, að ráðherrar geti breytt reglugerðum. Að akkúrat þessi tiltekna reglugerð þurfi langan meðgöngutíma, heilan vetur, ég ætla að segja það hreint út, veldur mér ákveðnum áhyggjum. Ég óska þess að hæstv. ráðherra haldi þessu máli þétt upp að sér og sjái til þess að sú vinna sem hann telur að sé ólokið verði kláruð.
Frú forseti. Ég held kannski áfram á sömu nótum og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson að lýsa eindreginni ánægju með að málið virðist ekki hafa verið svæft í ráðuneyti eins og við óttuðumst heldur eigi að klára þessa reglugerð. Það vekur þó ákveðna furðu hversu langan tíma það tekur af því að ég hefði haldið að ráðherra hefði verið að kynna þarna í september drög að reglugerð sem hefði farið í gegnum innra samráð milli ráðuneytis og stofnana þess. En hér er hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra að segja að það þurfi að fara í samráð með fagaðilum og vera með einhverja innleiðingaráætlun með þeim - sem ég hefði haldið að hefði klárast á síðasta ári. En gott og vel. Nú erum við komin á þennan stað og horfir vonandi til betri vegar. Það er kannski rétt að nefna svona í framhjáhlaupi, vegna þess að ráðherrann nefndi mikilvægi þess að eiga samráð við fagaðila, að auðvitað er líka mikilvægt að eiga samráð við hagsmunasamtök hinsegin fólks í því samhengi, sem hafa ekki heyrt mikið frá ráðuneytinu varðandi þessi mál síðan drögin birtust fyrst. Alla vega ekki eftir kosningar. Þá virðast einhvern veginn allar símalínur upp í ráðuneyti lengjast í þessu máli. Nú, en hvað skal segja? Það er auðvitað fínt að þetta sé að klárast. En þegar upp er staðið er þetta líka mjög einfalt mál og snýst bara um að nema úr gildi, eins og hv. þm. Jódís Skúladóttir nefndi, afgamla fordóma í kerfinu. Þetta kallar í rauninni ekkert á mikið meira en bara smá tíma til undirbúnings, sem ég hefði haldið að hefði lokið síðastliðið sumar, og síðan fjármagn í betri skimunartæki. Þetta er bara praktískt verkefni fyrir sérfræðinga Blóðbankans að skima blóð og svo bara kýla þetta í gegn. Svo er hin leiðin sem hefði getað verið farin sem hefði verið að treysta hommum eins og öðrum blóðgjöfum er treyst en það virðist ekki hafa verið fær leið uppi í ráðuneyti.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og tek undir hvert orð sem hér hefur komið fram, þetta er grundvallarréttlætismál. Mér fannst eilítið óljóst með innleiðingarferlið sem ég rek aftur til 2018–2019 og ég skil spurningarnar hér, af hverju þetta hefur tekið svo langan tíma og af hverju þetta þarf endilega að taka þennan tíma fram á vorið. Mér fannst það einnig óljóst og spurði hvenær það yrði klárað og fékk þau svör að það yrði á vormánuðum. Vonandi verður það nú ekki seinna en það, miðað við þann tíma sem innleiðingarferlið hefur tekið. Það er alveg í takt við það sem ég skoðaði í ágætissamantekt um hvernig þetta hefur átt sér stað hjá öðrum þjóðum. Mögulega er hægt að gera þetta fyrr vegna þess að þetta snýr að því að hlutast til um fræðslu- og kynningarstarfið og taka upp þessa NAT-skimun. Ég verð þá að spyrja hvað tefur það vegna þess að annað er klárað í þessu innleiðingarferli. Ég held að það hafi verið mjög gott skref sem fyrrverandi hæstv heilbrigðisráðherra tók með skipan ráðherranefndar og ég get ekki annað séð en að þar hafi verið mjög fordómalaus fagmennska á bak við allt ferlið. Mér sýnist á öllu að þetta hafi verið vel unnið og ég er mjög ánægður með að þetta sé komið á þennan stað. Ég vil líka segja í lokin að ég mun stoltur skrifa undir breytingarnar á reglugerðinni, en forveri minn í starfi, hæstv. heilbrigðisráðherra Svandís Svavarsdóttir, á allar þakkir skildar fyrir þetta mál.
Virðulegi forseti. Það er alveg skýrt í stefnu okkar í Viðreisn að við viljum að landið verði kolefnishlutlaust og laust við jarðefnaeldsneyti ekki síðar en árið 2040. Liður í því er að banna nýskráningu á bensín- og dísilbílum. Í stefnu okkar segjum við um viðmiðið að það eigi að vera gert árið 2025. Noregur sem hefur verið til fyrirmyndar í þessum málum hefur farið þá leið og ég tel að við eigum að geta gert það líka, haft þann metnað og slegið tóninn. Framkvæmdastjóri Orkuseturs hefur lýst því yfir að ákvörðun fólks um hvernig bíl það kaupir hafi áhrif á alla þjóðina þegar kemur að skuldbindingum Íslands í loftslagsmálum. Mikilvægasti liðurinn í því er að gera vistvænni bíla að raunhæfum valkosti fyrir sem flesta Íslendinga, huga að uppbyggingu innviða og sérstaklega að orkuskiptum í samgöngum. Í dag er aðeins brotabrot af fólksbílum á Íslandi sem notar eingöngu aðra orkugjafa en jarðefnaeldsneyti. Algengast er að fólk fjárfesti í tengiltvinnbílum sem ganga fyrir rafmagni, metani og jarðefnaeldsneyti. Það vantar enn þá stórkostlega upp á að grundvallarinnviðir okkar geti ýtt þessu að okkur sem raunverulegum valkosti, sérstaklega fólkinu sem býr á landsbyggðinni, en í dag er náttúrlega langstærsti hluti bílaflotans í jarðefnaeldsneytinu. Sorglegt en staðreynd. Við höfum reyndar staðið okkur ágætlega að mínu mati, hlutfall nýskráninga bíla sem nýta ekki jarðefnaeldsneyti er gott og hefur aukist. Það er líka mikilvægt að huga að jafnræðissjónarmiðum og byggðasjónarmiðum, eins og ég kom inn á áðan, og ýta undir það að tekjulágt fólk eigi sömu möguleika og aðrir til þess að breyta nokkuð óhikað úr óvistvænum bíl yfir í vistvænan. Bílar sem eru keyptir í dag árið 2022 eru líklegir til að vera á götum okkar næstu áratugina. Því fyrr sem við tökum ákvörðun um að banna innflutning og nýskráningar bíla sem knúnir eru áfram á mengandi eldsneyti, þeim mun fyrr náum við tökum á þeim flota sem núna er á götum úti. Þeir bílar munu allir renna sitt skeið. Það er enginn að tala um að banna tilvist bensín- og olíubíla. Það er enginn að tala um það. Þeir munu renna sitt skeið en það er verið að tala um að banna innflutning árið 2025. Þetta er spurning um að stýra markaðnum en ekki síst að taka raunverulega stór skref í átt að vistvænna samfélagi. Ráðherrann hefur auðvitað risaverk að vinna, ekki bara að tryggja nægilegt rafmagn og betra flutningskerfi fyrir orkuskiptin. Ef við ætlum okkur raunverulega í hröð orkuskipti þá þurfum við að gera meira, efla flutningskerfið og fara líka í þær virkjanir sem eru m.a. á rammaáætlun og setja vinnuvélarnar strax af stað. Við eigum að hafa metnað til að taka stór skref strax. Þau er hægt að taka víða, m.a. snýst þessi [[Forseti hringir.]]fyrirspurn mín um það hvort ráðherra muni beita sér fyrir því að nýskráningum bensín- og dísilbíla verði hætt árið 2025.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni bæði fyrir að vekja athygli á málinu og fyrirspurnina. Mörg ríki sem við berum okkur saman við hafa sett bann við nýskráningu bensín- og dísilbifreiða innan ákveðins árafjölda. Eftir því sem næst verður komist þá eru það aðeins Norðmenn sem hafa sett markið á bann árið 2025 en mörg ríki miða við 2030, 2035 og jafnvel 2040. Í aðgerðaáætlun ríkisstjórnar Íslands í loftslagsmálum frá 2020 kemur fram skuldbinding um að nýskráningar fólksbíla sem knúnir eru af dísil og bensíni verði óheimilar hér á landi árið 2030. En skoðum aðeins hvernig okkur gengur að breyta bílaflota landsmanna. Samkvæmt upplýsingum á vef Samgöngustofu eru í heild um 186.405 bensínbílar og 140.855 dísilbílar skráðir á Íslandi en 15.550 tengiltvinnbílar, 11.563 rafmagnsbílar, 9.341 hybrid-bílar, 1.903 metanbílar. Sala á vistvænum bifreiðum hefur aukist mjög hratt undanfarin ár og sló öll met á nýliðnu ári en þá voru alls nýskráðir 4.496 hreinir rafbílar og 4.718 tengiltvinnbílar. Í fyrra voru nýskráðir 4.090 dísilbílar og 3.477 bensínbílar. Spurning fyrirspyrjanda lýtur að því hvort sá sem hér stendur ætli sér að herða markmið stjórnvalda enn frekar. Stutt svarið að við verðum að gera betur ef við ætlum að herða. Mín afstaða er sú að háleit markmið séu mikilvæg en það er ekki nóg. Við verðum að ná markmiðum sem við höfum sett okkur. Það er einfaldlega þannig að það er auðvelt að skrifa markmið niður á blað en verkefnið er að ná þeim. Við Íslendingar erum að fara í orkuskipti. Þau orkuskipti kalla á mikið átak á mörgum sviðum. Það er ekki á verksviði eins ráðherra, ríkisstjórnar eða þings, það er þjóðarátak. Tækniþróunin er ör og mun hjálpa okkur að ná markmiðum okkar, t.d. þegar kemur að stærri flutningabifreiðum og almenningssamgöngum, t.d. flugi. Það er ánægjulegt að sjá þróunina í rafflugvélum sem mun styrkja innanlandsflugið. Uppbygging innviða er mikilvæg en ljóst er að fólk fjárfestir ekki í rafbíl ef innviðir eru ekki fyrir hendi. Þar hlýtur áherslan að liggja næstu misserin. Margt mjög gott hefur verið gert í þeim efnum en betur má ef duga skal. Ég mun leggja kapp á að láta verkin tala og halda þarf áfram stuðningi við uppbyggingu hleðsluinnviða. Orkuskipti hjá íbúum hinna dreifðu byggða munu ekki takast ef nægjanlegir innviðir eru ekki til staðar. Hins vegar er það ekki síður mikilvægt og jafnvel ekki síður áhrifaríkt að tryggja að ívilnanir og að skattumhverfið sé stillt af með þeim hætti að fyrir neytendur verði hreinorkubifreiðar raunhæfur og augljós kostur fram yfir bifreiðar sem brenna jarðefnaeldsneyti. Það verður hins vegar ekki horft fram hjá efnahagslega þættinum. Hreinorkubifreiðar eru enn þann dag í dag dýr valkostur og úrval notaðra hreinorkubifreiða mætti vera meira en það mun lagast. Á móti kemur að rekstrarkostnaður rafmagnsbifreiðar er mun lægri en annarra bifreiða og gerir hann því oftast að hagkvæmari kosti þegar á heildina litið. Neytendur hafa því fjárhagslega hagsmuni af því að uppbygging hleðsluinnviða gangi sem hraðast. Það gildir ekki síst um tekjulág heimili sem reka bíl. Fram kemur í minnisblaði fjármálaráðuneytisins til efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis frá 3. desember 2021 að hlutdeild vistvænna bíla af bílaflota sé hæst á höfuðborgarsvæðinu en mun lægri á landsbyggðinni. Margt bendir til að tekjuhærri hópar eigi frekar rafbíla. Við viljum væntanlega ekki búa til þannig samfélag að tekjulægri hópar eigi ekki kost á því að eiga heimilisbifreið eða útiloka möguleika þeirra til að ferðast um okkar dreifbýla land. Aðgerðirnar sem við grípum til vegna loftslagsmála mega ekki leiða af sér óréttlát umskipti fyrir efnaminni hópa. Virðulegi forseti. Það eru þrjú ár í að árið 2025 renni upp. Þau ár verða nýtt í þjóðarátak til að leiða fram orkuskipti, enn frekari uppbyggingu innviða og innleiðingu hvata til að draga fram nauðsynlegar breytingar og að tryggja nauðsynlega orku í orkuskipti. Ef betri árangur næst en núverandi markmið stjórnvalda segja til um verð ég fyrstur manna til að fagna því og þá getum við endurskoðað fyrri áætlanir.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa miklu umræðu. Vandinn við kerfið sem hefur verið sniðið utan um orkuskipti í samgöngum á Íslandi er að það er bara búið að innleiða það til hálfs. Við erum bara komin með ívilnanahlutann á nýorkubílunum en það sem þarf til að halda jafnvægi á slíku kerfi eru svipurnar hinum megin. Það er búið að verja 23,5 milljörðum til að niðurgreiða rafmagns- og tengiltvinnbíla frá árinu 2012. Í öllum eðlilegum kerfum hefðu stjórnvöld innleitt stigvaxandi kolefnisgjald til að jafna þetta út, bæði til að tryggja að umskiptin væru réttlát og til að þetta væri jafnvel nánast ókeypis fyrir ríkissjóð, sem væri þá bara gegnumstreymissjóður fyrir þessi umskipti. Í þessu samhengi er rétt að nefna, frú forseti, að í svari fjármálaráðherra við fyrirspurn þess sem hér stendur, frá því í fyrra, kom fram að OECD miðar við 60 evrur sem svona ágætan jafnvægispunkt varðandi gjald fyrir hvert tonn af losuðu CO 2. Á Íslandi er þessi tala 30.
Frú forseti. Ef ríkisstjórninni er einhver alvara með að Ísland eigi að verða óháð jarðefnaeldsneyti árið 2040, þá verður hæstv. loftslagsráðherra auðvitað að gefa skýr svör um það hvenær nýskráningu fólksbíla sem ganga fyrir bensíni og dísil verði hætt. Svo þarf að ýta undir uppbyggingu hleðslustöðva og innviða um allt land í samræmi við það. Mér heyrist á hæstv. ráðherra að enn þá sé stefnt að því að hætta nýskráningu árið 2030, eins og í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. En það er allt of seint. Það er ekki pláss fyrir innflutning á öllum þessum bensín- og dísilbílum næsta áratuginn ef við ætlum að ná fram einhverjum alvörusamdrætti í losun frá vegasamgöngum. Það er ekki pláss fyrir alla þessa bíla. Reikningsdæmið gengur ekki upp. Þá þyrfti væntanlega að ráðast í einhverja heljarinnar förgunaráætlun eða að banna bíla eftir árið 2030. Ég veit ekki hvað ríkisstjórnin sér eiginlega fyrir sér. Það er bara verið að velta vandanum einhvern veginn á undan sér og þetta er þá bara vandi sem næstu ríkisstjórnir á eftir þessari taka við.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og taka undir orð hæstv. ráðherra þegar hann lýsir því að hann vilji flýta sér a.m.k. ekki hraðar en þau markmið sem liggja fyrir segja til um. Varðandi þetta tiltekna atriði, skráning fólksbíla, þá mun það leysast af sjálfu sér að langmestu leyti. Þetta mun bara ráðast af því hvernig þróunin er hjá þessum stærri bílaframleiðendum. Það hvort við setjum hér heima í regluverkinu markmiðið einhverjum árum fyrr eða seinna mun hafa hverfandi áhrif á niðurstöðuna. Þannig að ég held að það sé skynsamlegt að nálgast málið með þeim hætti sem ráðherrann lagði upp með. En ég vil á sama tíma segja að ef markmiðið er að styðja við orkuskipti þá megum við ekki gera mistökin sem voru gerð hér í desember þar sem tengiltvinnbílarnir voru hanteraðar með þeim hætti sem raunin varð, því að það mun raunverulega hægja á þeirri þróun sem markmiðið er þó sagt vera að styðja við.
Virðulegi forseti. Mér fundust svör ráðherra, með fullri virðingu, vera metnaðarlaus, alla vega óljós. Við skulum hafa í huga að bensínbílarnir sem verða fluttir inn á næstu árum verða að öðru óbreyttu enn þá á götunum árið 2040 þegar Ísland á að vera orðið algerlega óháð jarðefnaeldsneyti samkvæmt stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Þau loðnu svör sem við fáum hér í dag eru að mínu mati einfaldlega til marks um að ríkisstjórnin treysti sér ekki til að gera það sem gera þarf til að draga úr losun. Hún vill frekar velta vandanum yfir á næstu ríkisstjórn, velta vandanum yfir á ungt fólk. Ungir umhverfissinnar gáfu Sjálfstæðisflokknum falleinkunn í loftslags- og umhverfismálum fyrir kosningar. Það er einmitt verið að velta vandanum yfir á þetta unga fólk sem bendir okkur á hann og segir: Gerið eitthvað raunhæft, stígið stór skref strax. Þetta er unga fólkið sem erfir landið og loftið okkar, en ríkisstjórnin veltir vandanum yfir á komandi kynslóðir. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til þess að svara skýrt: Mun hann beita sér fyrir því að ekki verði frekari nýskráningar á bensín- og dísilbílum frá árinu 2025 eða mun hann gera bara eitthvað allt annað? Og er þetta algerlega í takti - eru t.d. þingmenn Vinstri grænna sem hér eru inni bara blússandi sáttir við þessa stefnu? Ég spyr bara. Um leið og ég fagna því að ráðherra sjái ákveðna jákvæða þróun vil ég að hér sé sýndur meiri metnaður. Hér hefur verið dregið fram að Noregur sé eitt landanna sem hafa sett sér stefnu. Ja, Noregur er alla vega með metnaðarfull markmið í þessu, mjög framsækin markmið, af því að þetta er vandi sem við þurfum að takast á við núna. Það er ábyrgð okkar allra sem hér erum inni núna að taka ekki á því 2040 heldur núna. Þess vegna vil ég hvetja minn ágæta vin og ráðherra til að taka af festu á þessum málum af því að ég veit að hann getur það ef hann hefur virkilega vilja, stefnu og sýn til.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og öðrum hv. þingmönnum fyrir umræðuna. Það er auðvitað afskaplega mikilvægt að hafa metnað. Þessi ríkisstjórn - það var nú áður en settur var meiri kraftur í þann metnað - kynnti áform sín hér áður á alþjóðavettvangi og ég hef ekki heyrt einn einasta mann halda öðru fram en að þau séu mjög metnaðarfull. Það sem mér finnst vanta í þessa umræðu er ekki að menn segi: Það vantar metnað. Það er allt í lagi, ég tek því bara. En við erum bara að horfa á það núna varðandi fiskimjölsverksmiðjurnar, sem við ætluðum að keyra með rafmagni, að verið er að keyra þær með olíu. Fjarveiturnar er verið að keyra með olíu. Við erum fara til baka. Ég vonast bara til þess að það sem kemur fram í þessari umræðu skili sér í störfum þingsins, því að þetta er alvörumál. Það er alvörumál að ná þessum markmiðum. Ég fór yfir stöðuna í þessu litla verkefni, þ.e. orkuskiptum í fólksbílum, því að það er ekki stærsta orkuskiptiverkefnið, fólksbílarnir. Við eigum eftir að fara í þungaflutningana. Við eigum eftir að fara í innanlandsflugið. Við eigum eftir að fara í flotann. Við eigum eftir að fara í millilandaflugið og aðra atvinnustarfsemi. Ég fagna því bara að mér sé haldið við efnið og sagt: Vertu metnaðarfyllri. Ég tek því bara fagnandi. En við verðum líka að horfast í augu við raunveruleikann. Bara hvað fólksbílana varðar er það líka verkefni fyrir okkur að sjá til þess að þessar lausnir séu fyrir alla tekjuhópa. Við þurfum líka að sjá til þess að það sé fyrir alla landsmenn. Ég treysti því að um það verði góð samstaða á hv. Alþingi, ekki bara talað fyrir markmiðum heldur séð til þess að við náum þeim, því að það er það sem við ætlum að gera fyrir alla og ekki síst unga fólkið. [[Gripið fram í.]]