Forseti vill tilkynna að á þingfundi í gær, þann 30. maí, var máli nr. 699, Hollustuhættir og mengunarvarnir o.fl. (geymsla koldíoxíðs), ekki vísað til nefndar. Óskað hafði verið eftir að málinu yrði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og hefur það verið leiðrétt og því verður 7. dagskrármálið tekið af dagskrá þessa þingfundar.
Frú forseti. Fátt hefur einkennt viðbrögð ríkisstjórnarflokkanna við allri gagnrýni á bankasöluna meira og betur en að mæta henni eilíflega og alltaf með þögninni. Það þarf að kreista fram öll svör og upplýsingar. Og ég er komin hingað til að gera einmitt það, kreista fram svör og upplýsingar því að samkvæmt þingskapalögum hafa ráðherrar að jafnaði 15 daga til að svara skriflegum fyrirspurnum. Ég lagði fram nokkrar fyrirspurnir, raunar þrjár, í tengslum við bankasöluna í aprílmánuði. Við erum að nálgast 30 daga. Ég biðla til forseta um liðsinni við að fá fram svör við fyrirspurn sem ég lagði t.d. fram 26. apríl um Fjármálaeftirlitið þar sem ég spurði forsætisráðherra þeirrar spurningar hvort Fjármálaeftirlitið hefði í hennar huga lagaheimildir til að rannsaka starfsemi Bankasýslunnar og embættisfærslu fjármálaráðherra, sem fer jú reyndar með málefni Fjármálaeftirlitsins, [[Forseti hringir.]]og svo aðra fyrirspurn um að leggja Bankasýsluna niður en sú ákvörðun var tekin með [[Forseti hringir.]]fréttatilkynningu í stað þess að ræða það á ríkisstjórnarfundi. Svörin vantar.
Forseti. Þetta er uppáhaldsfundarstjórnarefnið mitt. Það er skemmtilegt forrit sem ég renni yfirleitt af stað þegar verið er að fjalla um þetta, sem tekur saman meðalsvartíma hjá öllum ráðherrum. Þar er m.a. innanríkisráðherra, áður en hann varð að dómsmálaráðherra, með 47 daga svartíma. Núna sem dómsmálaráðherra er hann með 34 daga svartíma, ekki 15, eins og kom hérna fram áðan. Fjármála- og efnahagsráðherra er með 46 daga, ekki 15. Félags- og vinnumarkaðs ráðherra er með 51 dag, en síðan varð einhver breyting þar á og nú er hann með 39, en ósvaraðar spurningar þar eru með dagamun upp á 47, þannig að það er að lengjast þar o.s.frv. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra er með 32 daga og því um líkt. Stysti svartíminn sýnist mér í fljótu bragði vera hjá matvælaráðherra með 23 daga en er samt þó nokkuð yfir þessu 15 daga viðmiði en þó næst því. Þetta er staðan í dag, forseti, og ég sendi beiðni á forsætisnefnd um að þetta yrði tekið alvarlega.
Forseti. Það virðist vera orðið viðverandi vandamál hversu lengi ráðuneytin eru að svara fyrirspurnum þingmanna, sem er eitt og sér bara mjög alvarlegt. Það hlýtur að þykja þeim mun alvarlegra þegar það dregst svona svakalega á langinn að svara fyrirspurnum sem er mikil krafa á að fá svör við fljótlega, eins og við fyrirspurnum sem beint er til ráðuneyta vegna sölunnar á Íslandsbanka og snúa að því ferli sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að setja rannsókn málsins í, að verið sé að spyrja spurninga beint um það mál. Það hlýtur að liggja í augum uppi að þeim spurningum þarf að svara strax, sérstaklega í ljósi þess að við erum að fara að klára og fara í sumarfrí og erum að bíða eftir skýrslu og alls konar upplýsingum. Það gengur ekki að þetta dragist svona á langinn. Ég vona innilega að svör berist fljótlega og bið forseta um að aðstoða okkur þingið að fá þau frá ráðuneytinu því að þetta er mjög brýnt.
Frú forseti. Ég vil bara taka undir það sem kollegar mínir hafa sagt hér. Við höfum svo sem verið að röfla yfir þessu meira og minna í allan vetur. Alþingi hefur gríðarlega mikilvægt eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu. Til þess að sinna því eftirlitshlutverki hefur þingið ákveðnar heimildir til að krefjast upplýsinga, krefjast gagna, krefjast svara frá ráðherrum. Þar á meðal eru þessar skriflegu fyrirspurnir sem, eins og kom fram í máli hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar hér áðan, er ekki verið að svara innan þess tímaramma sem lögin setja og stundum fást jafnvel engar skýringar á þeim töfum. Þá ber talsvert mikið á því að í óundirbúnum fyrirspurnum, sem við getum lagt fram hér á þingi og fengið munnlegt svar við frá hæstv. ráðherrum, er spurningum iðulega ekki svarað. Nú er ég persónulega að bíða eftir svari við fjórum spurningum og vona að ég fái svör við þeim áður en þinginu verður lokið. Tilgangurinn með þessum fyrirspurnum er ekki síst að vita hvort bregðast þurfi við með einhvers konar þingmálum. Miðað við þær tölur sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi hér áðan þá er ég ekki vongóð um að fá svör áður en þingi verður hreinlega slitið í sumar.
Frú forseti. Þingmenn hafa komið upp og talað um að þau fái ekki svör við skriflegum fyrirspurnum sínum. En ég kom hingað upp í pontu í gær í óundirbúnum fyrirspurnum og ég fékk ekki svar frá forsætisráðherra. Ég bara átta mig ekki beint á þessu verklagi. Það á að ríkja gagnsæi og Alþingi á að geta veitt framkvæmdarvaldinu, ríkisstjórninni, aðhald. En hvernig getum við sinnt okkar löggjafarstarfi ef við erum ekki að fá neinar upplýsingar, fá nein svör við fyrirspurnum okkar, hvort sem þær eru munnlegar eða skriflegar? Ég þarf nú ekkert að minna á þrískiptinguna sem ég tala alltaf um hérna í fundarstjórn og hvernig henni er háttað. En það á að ríkja mikið gagnsæisferli. Við erum á lokasprettinum núna rétt fyrir þinglok og það eru mörg mál sem þarf að klára. En ég sé ekki hvernig þingmenn geta samþykkt mál á dagskrá með góðri samvisku ef við vitum ekki nákvæmlega hvernig þau eru. [[Forseti hringir.]]Ég væri bara mjög til í að fá að vita hvort forsætisráðherra styður stefnu VG í útlendingamálum eða stefnu Sjálfstæðisflokksins.
Virðulegi forseti. Þessi umræða er afar mikilvæg og brýn. Eins og fram hefur komið er eitt mikilvægasta hlutverk þingsins einmitt að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Þetta er að gerast aftur og aftur og við komum hingað upp og kvörtum í forseta, með fullri virðingu, sem gerir síðan ekki neitt í málunum. Eftirlitshlutverkið er ekki tekið nægilega alvarlega. Hvað er þá hægt að gera? Eitt af því sem við getum gert núna og er augljóst þegar við stöndum frammi fyrir þinglokasamningum er einfaldlega að segja: Þeir ráðherrar sem eru ekki búnir að svara fyrirspurnum fá ekki sín mál afgreidd. Þeir fá ekki sín mál á dagskrá þingsins fyrr en þeir eru búnir að svara hinu lögboðna hlutverki þingmannsins sem er að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Við þurfum stuðning frá forseta þingsins, stuðning frá forsætisnefnd til þess einmitt að hafa raunverulegt eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu. Ég legg til að það verði skoðað gaumgæfilega að ráðherrar sem ekki afgreiða fyrirspurnir sínar og svara almennt ekki fyrirspurnum eða skýrslubeiðnum frá þinginu verði bara settir svolítið í kæli þar til þeir taka sig taki.
Frú forseti. Mér finnst þetta bera keim af því hvernig er farið með framkvæmdarvaldið af þessari ríkisstjórn og í rauninni, almennt séð, af fyrri ríkisstjórnum líka, þar sem ráðherrar fara einhvern veginn inn í framkvæmdarvaldið, fara inn í stjórnsýsluna og taka ákvarðanir: Ég vil gera þetta, ég vil gera hitt, án þess í rauninni að það sé mikill faglegt mat þar undir. Það gerir það að verkum að þegar við hérna á þingi spyrjum um ákvarðanir og framkvæmd þeirra þá er ekki mikið um svör. En þannig gæti ráðherra sýnt fram á hversu ófaglega er unnið að ákvörðunum innan stjórnsýslunnar vegna þess hvernig ráðherra hagar sér. Ráðherra á hins vegar að mínu mati að vera útsendari þingsins innan stjórnsýslunnar. Ráðherra á að hlakka til að koma til þingsins og segja: Vitið þið hvað stjórnsýslan var að gera? Ég skal sko segja ykkur það. En það er ekki gert. Í staðinn passar ráðherra upp á allar sínar ákvarðanir og gefur ekki út upplýsingar um það hvernig þær voru teknar. Og þar af leiðandi koma engin svör. Aldrei.
Frú forseti. Þegar fastanefnd Alþingis biður forseta um liðsinni við að fá opinbera stofnun til að þvælast ekki fyrir því að Alþingi geti sinnt störfum sínum með því að halda eftir nauðsynlegum gögnum þá á hæstv. forseti Alþingis að bregðast strax við og fara í málið. Nú er auðvitað óheppilegt að hér sitji 1. varaforseti þings en ekki sá forseti sem hefur margsinnis fengið það verkefni að ræða við forstjóra Útlendingastofnunar og krefjast þess að allsherjar- og menntamálanefnd fái nauðsynleg gögn svo að hægt sé að afgreiða hér ríkisborgararétt á vorþingi. En því miður er ekkert að frétta. Hvernig stendur á því að forseti þingsins, sem á að tryggja að þingstörfin gangi eins og lög segja til um, beitir sér ekki af fullri hörku? Þetta er í annað sinn [[Forseti hringir.]]á þessu vorþingi sem við erum að horfa á þá hneisu að einhver stofnun neitar Alþingi um gögn. [[Forseti hringir.]]Mér þykir þetta mjög alvarlegt, frú forseti, og ég óska eftir liðsinni.
Frú forseti. Í kjölfar umræðu hérna um hvaða áhrif það hefur þegar ráðherrar sýna ekki aðeins Alþingi óvirðingu með því að svara ekki skriflegum fyrirspurnum heldur fara í bága við þingskapalög um það hverjir tímafrestirnir eiga að vera, þá hlýtur það að hafa áhrif á þingið og framgang mála, eins og hér hefur verið nefnt. Það er í raun og veru eitt af fáum viðbrögðum og verkfærum sem þingið hefur til að bregðast við með tilheyrandi hætti. En ég vil líka vekja athygli á því að það er oft þannig að ráðherra geti svarað fyrirspurnum innan eðlilegs tíma. Ráðherrarnir eru að taka sér dagskrárvald með því að velja úr og bíða með svör, bíða með gögn þegar það hentar ekki að færa þinginu gögn í hendurnar. Það gerir málið enn þá alvarlegra. Það er ekki þannig að það sé einhver innbyggð brekka eða málahalli. Það er ekki alveg tilviljanakennt hvenær svör berast innan frests og hvenær ekki. Ég vek athygli á því að [[Forseti hringir.]]svarleysið núna við fyrirspurnum mínum um bankasöluna rímar við öll önnur viðbrögð ríkisstjórnarinnar í þessu máli.
Frú forseti. Ég tek eindregið undir þær áhyggjur sem hv. þingmenn hafa reifað hér. Þar sem ég á sjálfur einmitt nokkrar skriflegar fyrirspurnir inni hjá ráðherra, nánar tiltekið hæstv. dómsmálaráðherra sem situr hér í hliðarsal, langar mig að nota tækifærið til að skora á hæstv. ráðherra að skoða þær fyrirspurnir, bæði til þess að við getum sinnt eftirliti og líka til þess að við getum stutt mál sem okkur vantar gögn um. Það er ekki alltaf að við séum að reyna að beita klækjum gagnvart ráðherrum heldur getur þetta þvert á móti verið leið fyrir ráðherra til að sýna að þeir séu að vinna gott starf. Ég hvet hæstv. ráðherra til að nýta tækifærið.
Frú forseti. Ég vil taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur varðandi það að það er í ýmsu fleira sem stjórnvöld eru ekki að veita þinginu þau gögn sem það á rétt á, ekki bara tilviljanakennt og eftir hentisemi stjórnvalda heldur lögum samkvæmt, og það eru þessi gögn vegna afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi hér líka. Það er akkúrat ekki tilviljanakennt hvaða gögn það eru og hvaða upplýsingar það eru sem stjórnvöld eru ekki að veita Alþingi. Það er engin tilviljun að Útlendingastofnun neitar að afhenda Alþingi gögn svo að þingið geti afgreitt þessar umsóknir. Það er vegna þess að Útlendingastofnun er ósátt við það hvaða einstaklingum þingið er að veita ríkisborgararétt. Það er ekkert flóknara en það. Það er því engin tilviljun. Þetta er ástand sem er ekki líðandi. Það er Alþingi sem segir framkvæmdarvaldinu fyrir verkum en ekki öfugt.
Frú forseti. Viðmið landlæknis um ásættanlegan biðtíma sjúklinga kveður á um 80% þeirra komist í aðgerð innan 90 daga. Nú er það svo að upplýsingar um stöðu mála 1. september sl. um biðlista í helstu skurðaðgerðaflokkum sýna að 14 flokkar af 18 eru yfir 90 daga viðmiðinu. Svona lítur myndin út, bláu súlurnar eru yfir 90 daga viðmiðinu, þessar litlu, fáu, grænu eru undir viðmiði landlæknis. Staðan batnaði sannarlega ekki í vetur. Við eigum sérfræðinga sem framkvæma þessar aðgerðir hér á landi og þeir hafa sannarlega nóg að gera. En það fáránlega er að stjórnvöld koma í veg fyrir að Sjúkratryggingar Íslands taki þátt í kostnaði við þessar aðgerðir, sem er nokkuð sem sjúkratryggðir Íslendingar eiga í raun rétt á. Þess vegna er þessi vöxtur í heilbrigðistúrisma í formi útflutnings á sjúklingum í aðgerðir erlendis. Ríkið borgar nefnilega það rugl. Nú er óljóst hve margir sjúklingar hafa fengið höfnun frá Sjúkratryggingum á greiðsluþátttöku vegna aðgerða hér á landi á grunni þess að það er ekki til staðar samningur við viðkomandi sérfræðinga eða þjónustuveitendur. Það er líka óljóst hver verkferillinn er varðandi samþykki Sjúkratrygginga á þjónustu þessara erlendu þjónustuveitenda, hvort Sjúkratryggingar hafi yfir höfuð aflað gagna um gildandi samninga þar í landi og hvort greiðslur Sjúkratrygginga til þessara aðila séu í samræmi við þá samninga. Mér þykir eðlilegt að gera þá kröfu til stjórnvalda að þessar upplýsingar liggi fyrir og það sé haft til hliðsjónar þegar teknar eru ákvarðanir um að viðhalda núverandi stöðu. Ég geri þá kröfu fyrir hönd þeirra þúsunda sem hafa beðið í óásættanlegan tíma eftir nauðsynlegri þjónustu, fyrir hönd þeirra sjúkratryggðu Íslendinga sem neyðast til að borga fullt verð fyrir aðgerðir hér á landi af því að þeir treysta sér ekki til útlanda í aðgerðir, og fyrir hönd skattgreiðenda vegna þess að við vitum að heildarkostnaður ríkisins við aðgerðirnar erlendis er töluvert meiri en yrðu þær framkvæmdar hér á landi. [[Forseti hringir.]] Frú forseti. Fyrir mánuði lagði ég inn fyrirspurn til heilbrigðisráðherra sem náði m.a. til þessara atriða [[Forseti hringir.]]og ég bíð spennt eftir svörum og gerir ráð fyrir því að þau muni varpa mikilvægu ljósi á stöðu sem í augum okkar flestra [[Forseti hringir.]]er algjörlega óskiljanleg.
Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.
Frú forseti. „Stundum finnst mér ég vera velkomin og stundum ekki. Ég vissi ekki hvað ég átti að gera þegar ég kom hingað, ég fékk ekki stuðning. Helsti misskilningurinn er að við innflytjendur séum ekki vel menntuð eða að við séum að flýja fátækt. Við getum ekki sett alla innflytjendur í sama boxið. Við erum alltaf að horfa á innflytjendur sem koma hingað eins og þau hafi ekki átt neitt líf, eins og þau hafi fæðst úti á Keflavíkurflugvelli. Ég var alveg einhver.“ Virðulegur forseti. Þetta voru raddir kvenna af erlendum uppruna sem félagasamtökin Hennar rödd hafa safnað í bókinni Hennar rödd: Sögur kvenna af erlendum uppruna á Íslandi sem mun koma út síðar á þessu ári. Í nýliðinni nýsköpunarviku var einmitt fjallað um það hvernig konur af erlendum uppruna á Íslandi eru ónýttar auðlindir í íslensku samfélagi, konur sem koma með nýjar hugmyndir og þekkingu inn í okkar litla samfélag. Það er einmitt mjög mikilvægt að þessi fjölbreyttu sjónarhorn og reynsla sé virkjuð þegar kemur að nýsköpun. Gögnin sýna okkur líka að konur af erlendum uppruna fá síður atvinnu hér á landi, þau sýna okkur einnig að konur af erlendum uppruna fá um 10–15% lægri laun en Íslendingar með sömu reynslu og menntun. Já, það er nefnilega eins og einn viðmælandinn í bókinni orðaði það, stundum er eins og við höldum að þær hafi fæðst við komuna á Keflavíkurflugvöll. Hér á dagskrá í dag er frumvarp um jafna meðferð óháð þjóðernisuppruna. Þó svo að þetta frumvarp sé vel meint þá má betur gera ef duga skal. Við þurfum að leggja vinnu í að finna alla þá veggi sem konur af erlendum uppruna rekast á og laga þau atriði sem betur mega fara. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að við hlustum á raddir kvenna af erlendum uppruna og gerum upplifun þeirra [[Forseti hringir.]]af jafnréttislandinu Íslandi betri. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Hvar er heilbrigðisráðherra Framsóknarflokksins eiginlega? Það er bókstaflega ekkert að frétta. Eða jú, það er helst að frétta að það er ekkert verið að gera til að bæta það ófremdarástand sem ríkt hefur í heilbrigðiskerfinu síðastliðin ár þrátt fyrir heilbrigðisstarfsfólk sem sífellt hleypur hraðar og hraðar. Eða jú, það er helst að frétta að nú ætlar ríkisstjórnin að einkavæða þjónustu við eldra fólk sem dvalið hefur á Vífilsstöðum í stað þess að fara í alvöruheildaruppbyggingu á okkar mjög svo brothætta heilbrigðiskerfi, alvöruuppbyggingu sem tekur tillit til eftirspurnar eftir nauðsynlegri þjónustu, dreifingu þjónustu um landið, yfirsýnar yfir mannafla, húsnæði og fjármuni. Eða jú, það er helst að frétta að það er búið að segja upp öllum hjúkrunarfræðingum sem sinnt hafa símsvörun Læknavaktarinnar, símsvörun sem hefur í raun verið bjargráð heilbrigðisþjónustu hringinn í kringum landið, símsvörun þar sem notendur heilbrigðisþjónustu og starfsfólk hefur getað leitað ráða hjá færum sérfræðingum með margs konar og yfirgripsmikla þekkingu. Frú forseti. Svo að við tökum upp líkingamál sem hæstv. heilbrigðisráðherra skilur þá vil ég benda á að það er langt liðið á fyrri hálfleik hjá honum og út úr liðinu streyma lykilleikmenn sem haldið hafa liðinu á floti. Fólkið í stúkunni er farið að hvísla sín á milli að kominn sé tími á þjálfaraskipti, enda þolinmæðin lítil eftir slakt gengi á síðasta kjörtímabili. Það var ekki bara einn starfsmaður sem sagði upp á Landspítalanum í gær, það var lykilstarfsmaður á bráðamóttöku í Fossvogi sem sagði upp vegna langvarandi álags og engrar lausnar í sjónmáli. Fleiri lykilstarfsmenn hyggja á brottför af því að fólk fer heim af vaktinni með nagandi samviskubit og eftirsjá í boði ríkisstjórnarinnar. Nei, þaðan er ekkert að frétta.
Frú forseti. Til stendur að vísa úr landi hópi fólks sem hefur verið lengi hér á landi, jafnvel frá upphafi Covid-heimsfaraldursins. Til að bregðast við stöðunni hafa þingflokkar Pírata, Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins lagt fram frumvarp þess efnis að aðstæður tengdar heimsfaraldrinum verði ekki taldar á ábyrgð umsækjenda. Það væri enda fáránlegt, virðulegi forseti, að láta aðstæður sem tengjast heimsfaraldrinum bitna á flóttafólki, aðstæður sem það ber augljóslega enga ábyrgð á. Fólkið sem vísa á úr landi hefur margt verið talið bera ábyrgð á töfum á máli sínu vegna þess að það hafi ekki sinnt beiðni um að mæta í svokallað PCR-próf til að komast í flug. Það sem fylgir ekki sögunni er hvernig lögregla og Útlendingastofnun framkvæmdu þessar beiðnir sínar. Í grófum dráttum má lýsa ferlinu með eftirfarandi hætti: Lögreglan mætir óboðin á heimili umsækjenda og þylur upp texta á eyðublaði á ensku. Enginn túlkur eða lögmaður er viðstaddur og viðkomandi er ekki boðinn slíkur og ekki er orðið við beiðni hans um neitt slíkt. Algengt er að fólk skilji ekki hvað er í gangi. Hafa margir þessara einstaklinga t.d. sagst ekki hafa skilið hvort málið snerist um skimun eða bólusetningu eða eitthvað allt annað, og því síður hverjar afleiðingarnar af því að mæta ekki gætu orðið. Skilji fólk ekki rulluna er því boðið að svara játandi eða neitandi, hvort þau ætli að vera samvinnufús. Skilji þau það ekki heldur eru þau spurð hvort þau vilji fara eða ekki og auðvitað vilja þau ekki fara, en þorra þessa fólks átti að vísa til Grikklands og Ungverjalands eins og fram hefur komið. Berst svo niðurstaða að nokkrum vikum liðnum þess efnis að viðkomandi hafi tafið mál sitt sjálfur og því sé ekki um það að ræða að hann fái að vera. Þó að engrar lagabreytingar sé þörf til að leysa þetta mál höfum við nú boðið Alþingi leið til að taka í taumana og stöðva þessa óboðlegu framkvæmd og hvet ég allan þingheim til að skoða það mál og samþykkja það.
Frú forseti. Á þingfundi NATO-þingsins í Vilníus í gær áréttaði ég eindreginn stuðning Íslands við aðildarumsókn Finnlands og Svíþjóðar að NATO og lagði áherslu á að bæði löndin muni efla og styrkja bandalagið enn frekar. Ekki er ólíklegt að Rússar muni til lengri tíma litið endurmeta stöðu sína gagnvart NATO á norðurslóðum ef aðild norðurskautsríkjanna tveggja verður að veruleika. Þá lagði ég einnig áherslu á að okkur væri öllum ljóst að norðurslóðir eru sífellt að verða mikilvægari, ekki síst í ljósi þróunar alþjóðastjórnmála og sameiginlegs markmiðs aðildarríkjanna um að viðhalda norðurslóðum sem lágspennusvæði. Við verðum að gera ráð fyrir að Rússar bregðist við þróun mála á svæðinu. Með inngöngu Finnlands og Svíþjóðar verða sjö af átta norðurskautsríkjum aðildarríki NATO. Ég tel því líklegt að það muni hafa bein áhrif á fyrirætlanir Rússa á svæðinu. Þótt það sé sameiginlegt markmið að viðhalda norðurslóðum sem lágspennusvæði þar sem stöðugleiki og samstarf ríkir verðum við að vera viðbúin þeim möguleika að Rússar ákveði að hervæða norðurslóðir enn frekar. Sama á við um Eystrasaltsríkin. Ég spurði því aðstoðarframkvæmdastjóra NATO, Mircea Geoana, hvaða áhrif þróun mála á svæðinu hefði á hlutverk NATO á norðurslóðum. Hann svaraði því til að innganga Finnlands og Svíþjóðar í NATO hefði klárlega mikil áhrif á stöðugleika á Eystrasaltssvæðinu. NATO hefði hins vegar ekki beinu hlutverki að gegna á norðurslóðum en með inngöngu Finnlands og Svíþjóðar muni áherslur á svæðið aukast. Áfram verði þó áhersla á sameiginleg markmið aðildarríkjanna og norðurskautsríkjanna um að viðhalda norðurslóðum sem lágspennusvæði.
Virðulegi forseti. Við þurfum frumkvæði að nýjum og nauðsynlegum skrefum í utanríkismálum. Í ljósi gjörbreyttra aðstæðna sem Ísland stendur frammi fyrir þarf að taka ákvarðanir sem styrkja stöðu landsins, bæði út frá efnahagssamstarfi en líka út frá varnarsamvinnu. Það hafa önnur ríki gert. Utanríkisráðherra er núna vandi á höndum því að stjórnarsáttmálinn bindur hendur hennar og fyrir vikið er lítið annað gert en að fylgja lágmarksskuldbindingum við bandalagsþjóðir okkar í NATO og ESB. Það er hvergi hægt að sækja fram í ljósi nýrra og breyttra aðstæðna í heimsmálunum. Í varnarmálum höfum við í Viðreisn sagt að við eigum að sýna öflugri samstöðu með bandalagsþjóðunum með því að stórauka þátttöku okkar í borgaralegum störfum sem tengjast verkefnum NATO. Við höfum líka lagt það til að aftur verði hafnar viðræður við Bandaríkin, að taka varnarsamninginn upp þar sem verði örugglega tryggt að hann myndi ná til netárása sem beinast að öryggi landsins og taka líka með í reikninginn árásir hugsanlega á innviði landsins. Þetta er ekki hægt að gera út af mótsögnum innan ríkisstjórnarinnar. Það má eiginlega bara ekki tala um NATO hér innan lands. Út á við styður VG blessunarlega umsóknir Svía og Finna um aðild að NATO. Og í útlöndum styður VG það að NATO verði stækkað. Svo kemur VG hérna heim og talar fyrir því að Ísland segi sig úr NATO. Þetta eru þversagnakenndar aðstæður sem við búum við. Það eru þung pólitísk rök fyrir því að við hefjum nú þegar undirbúning að næsta skref okkar í Evrópusamvinnunni. Við þurfum að eiga sæti við borðið með lýðræðisþjóðunum í Evrópu. Það gildir bæði fyrir NATO og ESB. Þannig styrkjum við pólitíska stöðu landsins og skjótum traustari stoðum undir efnahagslega og viðskiptalega hagsmuni á hverfulum tímum. En það er jafnframt skylda okkar að efla samstarf þjóða sem trúa á lýðræði, frjáls viðskipti og að sömu leikreglur gildi fyrir stórar þjóðir sem smáþjóðir. [[Forseti hringir.]]Árás á þessi sameiginlegu gildi okkar er árás á öryggi þjóðar. Þessi dýrmætu gildi verðum við að verja alls staðar.
Frú forseti. Danska þjóðin tekur stóra ákvörðun á morgun, greiðir atkvæði um það hvort danska ríkið eigi að falla frá undanþágu sinni um þátttöku í varnarsamstarfi Evrópusambandsins. Mette Frederiksen forsætisráðherra hefur mælt með því að landsmenn greiði atkvæði gegn því að þjóðin sé áfram utan varnarmálastefnunnar. Þetta er stór ákvörðun sem hefur auðvitað augljósa þýðingu í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu. Niðurstaðan er ekki augljós en þar í landi hefur verið brugðist við breyttri stöðu í Evrópu með samtali við þjóðina um hagsmunamatið. Hið sama hafa Finnar og Svíar gert, fyrst með samtali við þjóðina og svo með ákvörðun um að sækja um aðild að NATO. Það er af góðri ástæðu sem lögð hefur verið fram tillaga á Alþingi um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort halda skuli áfram aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið. Nýr veruleiki í öryggis- og varnarmálum kallar á mat á hagsmunum Íslands, nýtt mat um það hvort þeim hagsmunum sé betur varið fyrir innan eða utan. Samtal og rökræða um grundvallarhagsmuni þjóðarinnar verður að fá að fara fram. Þjóðaratkvæðagreiðsla er sérstaklega vel til þess fallin að þroska og dýpka umræðuna um stöðu Íslands og hagsmuni þess gagnvart Evrópusamvinnu. Mikill samhugur hefur ríkt hér á Alþingi um eindreginn stuðning við málstað Úkraínu og um það að liðsinna úkraínskri þjóð á allan þann hátt sem okkur er unnt. Í kjölfarið þarf jafnframt að fara fram samtal um hvernig hin breytta staða hefur áhrif á Evrópu annars vegar og á Ísland hins vegar. Þess vegna ættu allir flokkar að sameinast um að það samtal fari fram, um kosti og galla í þessari stöðu, og það er þjóðin sem á að fá að taka ákvörðunina. Ég vil enda á því að minna á það, af því að við erum alltaf að ræða um þjóðarvilja, að þar er hugmyndafræðin um lýðræðið að verki.
Forseti. Setjum upp smá leikrit hérna. Ég er ráðherra og ég fæ umsóknir um stöðu skrifstofustjóra í ráðuneyti mínu. Þar er efst á lista systir mín og ég segi bara: Já, heyrðu frábært, hún er efst á lista í hæfnismati. Ég ræð hana bara. Frábært. Hverjir yrðu brjálaðir hérna? Allir? Ég býst alla vega við því. Það væri gjörsamlega fáránlegt að ég væri að ráða systur mína í starf hjá ríkinu. Það væri galið. En ég segi náttúrlega: Heyrðu, hún mátti alveg sækja um, auðvitað - eins og það sé einhver vörn fyrir það að ég sé að ráða hana í starf. Já, systir mín mætti sækja um starfið en ég sem ráðherra mætti að sjálfsögðu ekki ráða hana. Þar er hagsmunaárekstur. Þetta þekkjum við öll. Þetta er algjörlega óumdeilt. Hliðstætt vandamál erum við að glíma við í Íslandsbankamálinu. Þar var faðir, fjölskyldumeðlimur fjármálaráðherra, sem keypti ríkiseignir og hann mátti það alveg, væntanlega, en ráðherra mátti ekki selja honum þær. Það er rosalega skýrt. Þetta er nákvæmlega eins og að ráða í starf. En einhverra hluta vegna erum við enn þá með sama ráðherra og seldi fjölskyldumeðlimi ríkiseignir fyrir einhverjar stórkostlega undarlegar sakir. Við erum að bíða eftir niðurstöðum Ríkisendurskoðunar eða Fjármálaeftirlits sem ég veit ekki hvort skoða endilega þann hluta málsins. Ég hlakka rosalega til að sjá þá skýrslu og sjá hvort eitthvað sé talað um þennan hluta málsins. Af þeim dæmum sem við þekkjum um t.d. mannaráðningar eða skipan dómara eða eitthvað því um líkt - ef ég væri ráðherra að skipa einhvern dómara mætti ég að sjálfsögðu ekki skipa fjölskyldumeðlim. Ég yrði að stíga til hliðar. Ég væri vanhæfur. Augljóslega. Við erum öll sammála um það. Við hljótum öll að vera sammála um það og sjá ástæður þess að svo sé. En einhverra hluta vegna gleyma því allir þegar verið er að selja Íslandsbanka. Þannig að ég hlakka til að sjá þessar skýrslur [[Forseti hringir.]]og ég hlakka til að sjá hvort talað verði um þetta vandamál.
Virðulegur forseti. Allur heimurinn er að bregðast við afleiðingum stríðsátakanna í Úkraínu. En hvar stöndum við á Íslandi? Fjölmargar þjóðir hafa nú þegar lagt til aukið fjármagn til landbúnaðar til að koma í veg fyrir hrun í matvælaframleiðslu. Það þarf viðbótarfjármagn við það sem sett var til landbúnaðar til að bregðast við áburðarverðshækkun í byrjun árs. Í liðnum aprílmánuði ákvað finnska ráðherranefndin, sem fjallar um neyðarviðbúnað, að setja 300 milljónir evra til styrktar innlendri matvælaframleiðslu. Neyðarpakkinn inniheldur m.a. greiðslur til að styrkja og styðja við lausafjárstöðu bænda og langtímaaðgerðir; yfir 27 milljónir evra til að byggja eldishús, gróðurhús, geymslur fyrir grænmeti og garðyrkjuafurðir, stuðning við hreindýrarækt og sjávarútveg og 45 milljónir evra til að lækka orkuskatt. Allt gert til að styrkja og auka matvælaframleiðslu innan lands. Virðulegur forseti. Í Noregi hafa bændur og stjórnvöld nýlega lokið við samninga um landbúnaðarstuðning fyrir árin 2022–2023. Síðustu ár hafa norskir bændur setið eftir í tekjuþróun samanborið við aðrar greinar. Nú er önnur staða uppi. Norsk stjórnvöld hafa komið til móts við bændur og bætt þeim versnandi kjör síðustu ára. Þeim kostnaðarauka sem nú blasir við bændum í Noregi verður að fullu mætt með hærra afurðaverði og opinberum stuðningi. Með þessum ráðstöfunum mun stuðningur við norska bændur aukast um 10,9 milljarða norskra króna og hækka afurðaverð um 1,5 milljarða. Virðulegur forseti. Hvað geta stjórnvöld hér á landi gert til að treysta fæðuöryggi þjóðarinnar? Er tilefni til að skoða viðspyrnuaðgerðir fyrir landbúnað líkt og gert var í kórónuveirufaraldrinum en nú til að lækka kostnað vegna stríðsaðgerða Rússa í Úkraínu? Með því að fara að hætti Norðmanna mætti koma í veg fyrir hækkanir til neytenda og að þeir bændur sem hafa þurft að taka á sig auknar hækkanir fái þær bættar en komist hjá því að velta þeim út í verðlagið. Það á að vera stefna stjórnvalda að auka og treysta matvælaframleiðslu í landinu. Það er hluti af þeim kostnaði að vera frjáls og fullvalda þjóð.
Virðulegi forseti. Á fjórða mánuði stríðs í Evrópu er fullt tilefni til að minna enn og aftur á að við gleymum ekki skyldum okkar gagnvart vinum okkar í Úkraínu. Það voru sár vonbrigði að lesa fréttaflutning af því að sumar ESB-þjóðir hefðu notað glufu í viðskiptaþvingunum sambandsins til þess að selja Rússum vopn þrátt fyrir bannið sem komið var á eftir innlimun Rússlands á Krímskaga. Þar fóru forysturíkin, Þýskaland og Frakkland, fremst í flokki. Á sama tíma hiksta Þjóðverjar við að senda Úkraínumönnum vopn sem þá vantar sárlega. Það hefur síðan tekið allt of langan tíma að komast að niðurstöðu um harðari refsiaðgerðir. Þar skiptir innflutningsbann á olíu frá Rússlandi sköpum en leiðtogar ESB komust loksins að samkomulagi um það í gær. Þar hefur auðvitað vegið þungt glæfraleg stefna sambandsins gagnvart viðskiptum við Rússland sem hefur gert Evrópu háða rússneskri orku. Það er ömurlegt að hugsa til þess að Evrópa fjármagni stríðsrekstur Pútíns með olíu- og gaskaupum. Svo ræða menn það hér af fullri alvöru að við göngum í Evrópusambandið, m.a. út af öryggis- og varnarhagsmunum. Þótt við verðum ónæmari fyrir hryllingnum með hverjum deginum sem líður er næsta víst að þróunin er öfug á vettvangi stríðsins. Hver dagur í átökum og ofsóknum, hver klukkustund, hlýtur að líða eins og heil eilífð. Það er því mikilvægt að aðgerðir okkar séu ekki bara í orði heldur séu sýndar í verki og evrópskir leiðtogar geti ekki notað stríðið til að skreyta sig með innihaldslausum frösum. Við getum ekki sætt okkur við annað en fulla samstöðu og sameiginlegar fórnir til að verja sameiginleg gildi okkar.
Virðulegur forseti. Ég vil ræða mál sem ætti að vera forgangsmál í störfum Alþingis Íslendinga. Að geta lesið sér til gagns er grunnfærni lífinu, lykillinn að námi, þekkingarleit og þekkingarþróun hvers einstaklings. Hver er staðan varðandi lestrarkunnáttu barna og ungmenna á Íslandi, hjá sjálfri bókaþjóðinni, þjóð sem er þekkt fyrir ómetanlegt framlag sitt til heimsbókmenntanna? Fátt hefur mótað sjálfsmynd Íslendinga jafn mikið og að þeir séu bókaþjóð, að hafa skrifað hin stórkostlegu handrit, sjálfar Íslendingasögurnar og konungasögur Noregs, svo eitthvað sé nefnt. Hin Norðurlöndin tala um „Sagaøen“ af mikilli virðingu. Þegar niðurstöður rannsókna um lestrarkunnáttu eru skoðaðar virðist sem keisarinn sé án klæða hjá bókaþjóðinni. Undarleg þögn hefur verið um þetta mál í fjölmiðlum og í samfélagsumræðunni. Það er í sjálfu sér rannsóknarefni. Rannsóknir sýna að 92,5% innflytjenda eru á rauðu og gulu ljósi hvað varðar íslenskukunnáttu, kunna sem sagt ekki íslensku. Þetta er samkvæmt skýrslu frá Reykjavíkurborg árið 2019. Meira en níu af hverjum tíu börnum innflytjenda virðist ekki ná færni í íslensku. Grundvallarfærni til að vera virkur þátttakandi í samfélaginu er að ná tungumálinu sem talað er í samfélaginu. Hvar er umræðan um þetta gríðarlega mikilvæga mál? Rannsóknir sýna að 15 ára börn norskra og danskra innflytjanda, samkvæmt PISA-rannsókn 2018, skora hærra í lesskilningi en íslenskir drengir á sama aldri, unglingar á Suðurnesjum, Vesturlandi og Norðurlandi eystra. Rannsóknir sýna að 39% barna eftir 2. bekk grunnskóla í Reykjavík eru ekki að lesa sér til gagns. Við höfum ekki upplýsingar úr öðrum sveitarfélögum, því miður. Rannsóknir sýna að 38% 15 ára unglinga ná ekki grunnfærni í lesskilningi og stærðfræði. Þetta er hrikalegt ástand. Hver ber ábyrgð á þessu? [[Forseti hringir.]]Jú, það er Alþingi Íslendinga sem ber ábyrgð á þessu og enginn annar. Við verðum að fara að gera eitthvað í þessum málum. [[Forseti hringir.]]Það eru þegar komnar niðurstöður og til aðferðir til að kenna börnum að lesa í heiminum [[Forseti hringir.]]og við eigum að nota þær aðferðir og engar aðrar.
Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.
Hæstv. forseti. Skattlagning á séreignarsparnað stenst engar kröfur um sanngirni eða réttlæti. Sem dæmi um skattafslátt má nefna afslátt til einstaklinga vegna kaupa á hlutabréfum og skattafslætti til fyrirtækja sem vilja reka stóriðjuver hér á landi og taka upp kvikmyndir eða sjónvarpsþáttaraðir í íslensku umhverfi. Með skattafslætti vegna séreignarsparnaðar er stefnt að mikilvægum þjóðhagslegum markmiðum. Undantekning frá þeirri reglu að skattafsláttur komi ekki síður niður á þeim sem hans njóta snýr að fólki 60 ára og eldra sem öðlast hefur heimild til að taka út séreignarsparnað. Gagnvart þessu fólki er höfð uppi hörð skattakrafa um að skattleggja séreignarsparnað eins og hann væri launatekjur. Hann er það ekki. Hann er eign sem erfist. Tekjur eru eins og streymandi vatn, eignir eru eins og stöðuvatn, bendir dr. Ólafur Ísleifsson, fyrrum þingmaður, á í nýlegri grein í Morgunblaðinu um skattlagningu séreignarsparnaðar. Ríkið viðurkennir séreignarsparnaðinn sem eign, hún erfist og er varin fyrir kröfuhöfum, lög heimila að ráðstafa séreignarsparnaði skattfrjálst inn á húsnæðislán. Þeir sem huga að íbúðarkaupum geta fengið séreign útborgaða skattfrjálst upp í fyrstu greiðslu. Séreignarsparnaðurinn er skattlagður eins og um væri að ræða tekjur. Skattur af fjármagnstekjum er 22%. Skattaframkvæmd sem leggur skatt á eign eins og hún væri tekjur stenst ekki. Fólki er mismunað eftir tekjum og við skattlagningu á séreign sinni. Þeir sem falla undir ákvæði um íbúðarkaup sleppa við skattinn. Ég vitna, með leyfi forseta, í dr. Ólaf Ísleifsson: Á jafnræðisreglan ekki við nema stundum? Hvenær ætlar ríkisstjórnin að fella skattlagningu á séreignarsparnað í viðunandi farveg þar sem viðurkenndur er munur á skattlagningu eftir því hvort í hlut eiga eignir eða tekjur? Hvenær ætlar ríkisstjórnin að bregðast við augljósum staðreyndum?
Frú forseti. Þegar ég settist fyrst á þing sem varamaður seint á síðasta ári setti ég saman tillögu til þingsályktunar sem snerist um að gera áætlun um hvernig ætti að efla kornrækt á Íslandi. Mikilvægi þess að efla kornrækt á Íslandi hefur síðan þá stóraukist og það kallar á tafarlausar ákvarðanir og áætlanir. Verð á ýmiss konar kornvöru hefur rokið upp vegna stríðsins í Úkraínu með tilheyrandi áhrifum á bændur og neytendur. Alþjóðlegar hjálparstofnanir telja að hungursneyð vofi yfir fátækum löndum sem reiða sig á mataraðstoð sem eðli málsins samkvæmt er mun dýrari en áður. En hvers vegna hefur stríðið í Úkraínu svona mikil áhrif á kornmarkaðinn? Þó að landið sé stórt og gjöfult framleiðir fólkið í Úkraínu ekki nema 4% af öllu hveiti í heiminum, svo að dæmi sé tekið. Til samanburðar veiða Íslendingar u.þ.b. 1% af öllum fiski í heiminum. Ástæðan fyrir þessum miklu áhrifum er sú að megnið af kornvöru er ekki á heimsmarkaði. Markaður með korn milli landa er kannski einn tíundi af heildarframleiðslunni og þar er Úkraína afar stór í sniðum í flestum þeim tegundum sem mestu máli skipta; sólblóm, maís, hveiti og bygg þar á meðal. Þetta er einfaldasta skýringin. Svo vill einnig til að Úkraína er nálægt afar stórum korninnflytjendum sem ekki geta brauðfætt sig sjálfir, lönd í Miðausturlöndum og þar í grennd. Við erum ein þeirra þjóða sem reiða sig einnig á þessa alþjóðlegu markaði með korn. Við höfum byggt upp okkar landbúnað með þeim hætti að við þurfum að flytja nánast allt korn inn. Það átti hugsanlega rétt á sér á síðustu öld en nú er öldin önnur. Við höfum þekkingu, tækni, mannskap og jarðnæði til að framleiða talsverðan hluta af því korni sem við þurfum ofan í mannfólk og skepnur. Það þarf á hinn bóginn að gera tilteknar breytingar á stuðningskerfi landbúnaðar svo það virki hvetjandi fyrir kornrækt og ég tel að forsendur séu nú loks fyrir hendi til að drífa það mál áfram.
Hæstv. forseti. Fjarvinna, fjarnám, fjarlækningar, fjarfundir. Við höfum lært það síðustu ár að við höfum mun meiri tækifæri til að taka þátt í samfélaginu en við gerðum okkur grein fyrir áður. Heimsfaraldur og tækniþróun hafa t.d. leitt til þess að fólk getur tekið mun meiri þátt í samfélaginu þrátt fyrir að vera t.d. veðurteppt, heima með veik börn eða vegna annars sem getur komið upp á. Við getum tekið þátt í gegnum netið. Það hefur gefið fólki færi á því að skipuleggja sína dagskrá mun betur og á sínum forsendum. Við hér höfum gefið nefndum tækifæri á því að tala við nefndameðlimi og gesti í gegnum fjarfundabúnað. Því hafa einstaklingar ekki þurft að ferðast langar leiðir, stundum landshorna á milli, til að kynna umsagnir sínar og svara fyrirspurnum þingmanna. Þetta hefur einnig skipt máli fyrir okkur sem búum fyrir utan höfuðborgarsvæðið. Háskólar fóru t.d. að gera fyrirlestra aðgengilega á netinu, sem áður voru almennt óaðgengilegir þeim sem ekki komust inn í kennslustofuna af ýmsum ástæðum. Aukið fjarnám varð til þess að margir skráðu sig í nám sem áður áttu ekki möguleika á því vegna fjarlægðar. Ég tel þetta vera jákvæða þróun en við þurfum að gæta að því að það komi ekki bakslag. Þessir hlutir skipta máli. Við setjum ekki allt samfélagið í fjarfundabúnað en tæknin þarf að standa þeim til boða sem þess þurfa og vilja nýta sér tæknina og við hjálpum til við uppbyggingu á sviðinu. Gætum okkar á því að fara ekki aftur á bak í þróuninni og tökum þátt í framtíðinni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Áætlun um nýtingu og vernd náttúrusvæða var ekki á dagskrá hv. umhverfis- og samgöngunefndar í morgun. Samkvæmt starfsáætlun, lesi ég hana rétt, eru sex þingdagar virkir eftir hér á þessu 152. þingi okkar. Það setur að mér ugg og ég er farin að hafa áhyggjur af því að áætlun um nýtingu og vernd náttúrusvæða, svokölluð rammaáætlun, verði ekki afgreidd úr umhverfis- og samgöngunefnd á þessu þingi. Það er full ástæða til að hafa áhyggjur af því. Það var mælt fyrir áætluninni í fjórða sinn frá því að hún leit dagsins ljós árið 2016, fyrir sex árum, hér á þingi í haust, eða réttara sagt eftir áramót, ef ég man þetta rétt, en fimm sinnum hefur þessi sama áætlun, 3. áfangi rammaáætlunar, verið á málaskrá þeirrar ríkisstjórnar sem hér hafa verið við völd. Sömu flokkar sem seint og snemma þreytast ekki á því að ræða um mikilvægi endurnýjanlegrar raforku eða raforkuframleiðslu og nauðsyn orkuskipta virðast núna sitja á höndum sér þegar kemur að afgreiðslu þessa mikilvæga áfanga í rammaáætlun og ákvörðunar um nýtingu og vernd náttúrusvæða hér á landi. Á sama tíma og 4. áfanginn er u.þ.b. að verða tilbúinn og hafin er vinnsla við 5. áfangann situr 3. áfangi rammaáætlunarinnar fastur í hv. umhverfis- og samgöngunefnd eina ferðina enn, rétt um sex árum eftir að hann leit dagsins ljós. Það er ástæða til að spyrja, frú forseti: Hvað veldur?