Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að ríkisvaldið þarf stundum að fara í málaferli, standa í dómsmálum til að verja heildarhagsmuni, verja hagsmuni ríkissjóðs, verja hagsmuni þjóðarinnar. En það virðist ekki alltaf vera skýrt hvenær eða hvort yfir höfuð eigi að fara með mál fyrir dómstóla, til að mynda þegar ráðherrar hafa gerst brotlegir við lög og ekki síst ef ráðherrar hafa gerst brotlegir við lög og það eru tímamót að farið sé með viðkomandi mál eða viðkomandi málaflokk fyrir dómstóla. Ég er hér að vísa til málaferla núverandi menningar- og ferðamálaráðherra, áður hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, gagnvart konu sem fór með mál sitt fyrir kærunefnd jafnréttismála eftir að hafa sótt um stöðu ráðuneytisstjóra. Kærunefndin komst að mjög skýrri niðurstöðu sem var sú að ráðherra hafði brotið jafnréttislög við skipun nýs ráðuneytisstjóra. Ég segi tímamót af því að það er ekki í fyrsta sinn sem ráðherrar hafa gerst brotlegir við jafnréttislög. Til að mynda gerðist Jóhanna Sigurðardóttir brotleg við jafnréttislög, sem og Bjarni Benediktsson, mig minnir einnig hæstv. matvælaráðherra Svandís Svavarsdóttir. Þetta eru örugglega allt ráðherrar sem hafa verið að gera sitt besta en niðurstaðan varð engu að síður þessi hjá kærunefnd jafnréttismála. Allir þessir ráðherrar ákváðu hins vegar að semja við viðkomandi einstaklinga af því að það voru greinilega aðrir hagsmunir sem voru meiri, þ.e. jafnréttismálin. Við höfum sem sagt þessi dæmi þannig að það eru tímamót þegar með þetta mál var farið fyrir dómstóla. Við vitum auðvitað að ríkisstjórnin er ekki fjölskipað stjórnvald en engu að síður leikur mér forvitni á að vita: Er eitthvert pólitískt mat sem liggur fyrir þegar svona tímamótaákvörðun er tekin sem felur í sér mjög ákveðin pólitísk skilaboð, líka þegar kemur að jafnréttismálum? Þegar ráðherra fer með mál fyrir dómstóla, var málið til að mynda rætt í ríkisstjórn? Og síðan líka: Hvaða mat átti sér stað þegar búið var að fara með málið fyrir héraðsdóm? Þar undirstrikar héraðsdómum mjög skýrlega að ráðherra hafi gerst brotlegur við jafnréttislög en það tekur síðan einungis fjóra tíma að ákveða að fara með málið fyrir Landsrétt. Þess vegna langar mig að vita, af því að það eru svo miklir hagsmunir í húfi, bæði í þessu máli en líka þegar við skoðum heildarmyndina, og mín spurning er sú: Hvaða viðmið og reglur gilda þegar ráðherra í ríkisstjórn ákveður að fara með mál fyrir dómstóla og eftir atvikum þá áfrýja málum? Hvaða mat fer fram á almannahagsmunum, t.d. fjárhagslegum hagsmunum ríkisins? Við vitum að í þessu tilfelli hefur þetta kostað einhverja tugi milljóna. Þegar slík ákvörðun er tekin, voru jafnréttissjónarmið lögð til grundvallar þessari ákvörðun? Þannig að við vitum aðeins betur, ef það verður þannig að við sjáum fram á að ráðherra standi frammi fyrir svona mati, hvaða viðmið og reglur hann hefur til leiðsagnar þegar ákveðið er að fara með mál gagnvart einstaklingi fyrir dómstóla.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að leggja þessa fyrirspurn fram, um hvaða viðmið eða reglur gildi þegar ráðherra í ríkisstjórn ákveður að fara með mál fyrir dómstóla eða eftir atvikum að áfrýja málinu. Ég hef aflað mér upplýsinga og samkvæmt upplýsingum frá embætti ríkislögmanns hefur íslenska ríkið einungis höfðað sjö mál á síðastliðnum áratug, þar af fjögur fyrir Félagsdómi, en þá eru einnig fáein dæmi um málshöfðun íslenska ríkisins í þjóðlendumálum og málum sem stofnanir hafa höfðað. Málssóknir ríkisins eru því fátíðar. Þá vil ég líka nefna, eins og hv. þingmaður kom raunar að í sínu máli, að ríkisstjórn Íslands er ekki fjölskipað stjórnvald. Ráðherrar fara með og bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum, hver á sínu málefnasviði samkvæmt forsetaúrskurði. Því ræðst það af skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta og ráðherra hvaða ráðherra og ráðuneyti fara með málsforræði í einstökum málum og taka þá ákvörðun um málshöfðun eða áfrýjun. Samkvæmt lögum um ríkislögmann annast hann sókn þeirra einkamála sem ríkið höfðar á hendur öðrum nema hann hafi falið lögmanni utan embættisins meðferð málsins með samþykki hlutaðeigandi ráðherra eða ríkisstofnunar. Þá starfar ríkislögmaður í umboði þess ráðherra sem ber ábyrgð á því stjórnarmálefni sem undir er hverju sinni og sækir fyrirmæli um rekstur máls til þess ráðherra sem hverju sinni er í fyrirsvari fyrir ríkið. Það er bæði skylda og réttur ráðherra að hafa fyrirsvar fyrir þeim málum sem varða ábyrgðarsvið hans. Hv. þingmaður spyr hér um reglur eða viðmið. Því er til að svara að löggjafinn hefur ekki sett sérstakrar reglur um málshöfðun ríkisins og ákvarðanatöku ráðherra í þeim efnum. Um það fer samkvæmt þeim almennu reglum sem gilda um störf ráðherra sem æðsta handhafa framkvæmdarvalds á sínu sviði. Því er ákvörðun ráðherra um að höfða mál eða áfrýja máli eðli máls samkvæmt nokkuð matskennd ákvörðun og hefur hann nokkurt svigrúm til mats þar um. Að sjálfsögðu er hann þó bundinn af skráðum og óskráðum grunnreglum opinbers réttar, þar á meðal meginreglum stjórnsýsluréttar, og vil ég þá vitna til réttmætisreglunnar sem felur í sér að allar ákvarðanir og athafnir stjórnvalda þurfa að vera málefnalegar. Síðan ræðst það af lagagrundvelli hverju sinni og eðli þeirrar ákvörðunar sem um ræðir og málsatvikum hvaða sjónarmið teljast málefnaleg. Ég get nefnt í því samhengi að málefnaleg sjónarmið geta t.d. verið þau ef úrslit málsins hafa verulegt almennt gildi, fordæmisgildi, varða sérstaklega mikilvæga hagsmuni, til að mynda fjárhagslega, eða ef úrlausn stjórnvalds eða dómur er bersýnilega talinn rangur. Á hinn bóginn eru sjónarmið byggð á geðþótta, óvild eða persónulegum ástæðum almennt talin ómálefnaleg. Ég nefni jafnframt jafnræðisregluna sem snýst um að sambærileg mál fái sambærilega úrlausn, meðalhófsregluna um að valdi skuli aðeins beitt að með því sé lögmætu markmiði náð og að ekki séu aðrar vægari aðgerðir í boði til að ná því markmiði, ekki gengið harðar fram en nauðsyn krefur. Allar þessar reglur binda að sjálfsögðu hendur ráðherra og þurfa því að vera ofarlega í huga ráðherra þegar þeir ákveða að höfða mál, áfrýja dómi eða við aðra ákvarðanatöku. Síðan eru auðvitað gerðar ákveðnar faglegar kröfur til þess hvernig ráðherrar rækir starf sitt, þegar við höfum í huga grundvöll og megineinkenni íslenskrar stjórnskipunar. Þegar ráðherra ráðstafar opinberum hagsmunum með þessum hætti er líka gerð sú krafa að ráðherra afli sér hlutlægrar ráðgjafar sem reist er á fullnægjandi og réttum upplýsingum og gildir þá einu hvort um er að ræða ráðgjöf ráðuneytis eða álitsumleitan ríkislögmanns. Þá geta ráðherrar óskað lögfræðilegs álits ríkislögmanns samkvæmt lögum um ríkislögmann, auk álits lögmanna utan embættisins þegar svo ber undir. Er það iðulega gert áður en ákvörðun um málshöfðun er tekin af hálfu ráðherra, enda er það hluti af vandaðri málsmeðferð við töku þeirrar ákvörðunar sem um ræðir. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega fjárhagslega hagsmuni ríkisins og tel ég það vera eitt af þeim atriðum sem almennt er unnt að líta til við mat á þeim málefnalegu sjónarmiðum sem liggja til grundvallar ákvörðun um málshöfðun. Sama má segja um jafnréttissjónarmið, enda eitt af markmiðum jafnréttislöggjafarinnar, að stjórnvöld gæti jafnréttissjónarmiða í ákvarðanatöku á öllum sviðum samfélagsins. En hvert mál þarf að skoða, vega og meta þá hagsmuni og málsatvik sem undir eru hverju sinni og leggja á það mat í hverju tilviki að hvaða marki einstök sjónarmið eiga við. Árið 2019 gaf forsætisráðuneytið út leiðbeiningar fyrir ráðuneyti og stofnanir um verklag í samskiptum við embætti ríkislögmanns og eru þær fyrst og fremst lýsandi fyrir framkvæmd sem hefur þróast um langt árabil í þeim málum sem ríkið tekur til varna, en þau mál eru í miklum meiri hluta eins og áður segir. Þar er að einhverju leyti að finna þau sjónarmið sem ég hef þegar rakið og eins er þar gert ráð fyrir því að ráðherra og ráðuneyti hafi samráð við ríkislögmann þegar tekin er ákvörðun um hvort leita eigi endurskoðunar á dómi með málskoti til æðra dómsvalds. Í mars 2021 var ráðist í stefnumótunarvinnu með embætti ríkislögmanns. Ein af meginniðurstöðum þeirrar vinnu var sú að ríkislögmaður skyldi móta viðmið og meginreglur um fyrirsvar embættisins í málum sem rekin eru fyrir dómstólum fyrir hönd ríkisins. [[Forseti hringir.]]Ég hef ekki meiri tíma hér til að fara yfir hinar almennu reglur og viðmið sem gilda um þessi mál en tel að þetta sé mikilvægt mál til að ræða hér í þingsal.
Virðulegi forseti. Mig langaði þessu tengt, tengt dómsmálum íslenska ríkisins, að tala um mál sem var flutt í Hæstarétti Íslands í liðinni viku, mál sem ekki hefur flogið hátt þrátt fyrir að vera stórpólitískt í eðli sínu sem er dómsmál íslenska ríkisins eða Tryggingastofnunar gegn Öryrkjabandalaginu. Ríkið hefur í tvígang tapað þessu máli en reyndi nú í þriðja sinn. Málið snýst um greiðslur til tekjulægsta hóps örorkulífeyrisþega, verst setta hópsins sem þiggur sérstaka framfærsluuppbót, fólk sem hefur tekjur undir framfærsluviðmiði laganna, málið snýst um rétt ríkisins til að skerða þessa sérstöku uppbót. Það var þáverandi félags- og barnamálaráðherra sem kynnti þessa ákvörðun í ríkisstjórninni, ætlaði að láta á það reyna. Ég lagði nýlega fram fyrirspurn til nýs félagsmálaráðherra því ég vildi láta á það reyna hvort hann væri sama sinnis eða gerði athugasemdir við þennan málarekstur, þ.e. að láta reyna á málið í þriðja sinni í Hæstarétti Íslands þrátt fyrir hafa tapað málinu í tvígang. [[Forseti hringir.]]Svörin bera með sér að hann gerði það ekki. Mér finnst þetta mál eiga erindi í þessari umræðu.
Frú forseti. Það er oft sem við heyrum ráðherra segja að þeir tjái sig ekki um málefni einstaklinga þegar við erum að spyrja út í t.d. flóttafólk sem á að brottvísa eða annað sem bjátar á kerfinu okkar. Það er skiljanleg afstaða vegna þess að það er mikill þungi í orðum ráðherra. Það er mikill þungi í aðgerðum Stjórnarráðsins þegar valdahlutföllin eru eins ójöfn og á milli Stjórnarráðs Íslands og einstaklinga. Þess vegna hlýtur ráðherra að þurfa að yfirvega það mjög vandlega hvort hann beiti í ofanálag réttarkerfinu gegn einstaklingum. Það er einmitt áhugavert að skoða lög um ríkislögmann vegna þess að ríkislögmaður heyrir ekki undir ráðherra heldur undir Stjórnarráðið og þá mætti í rauninni segja að ríkislögmaður væri vegna þessarar sérstöku stöðu samkvæmt lögum de facto fjölskipað stjórnvald. Þar með þyrfti ríkisstjórn Íslands að taka sameiginlega einhverja afstöðu [[Forseti hringir.]]til þeirra mála sem eru rekin. Í því máli sem var nefnt í máli upphafsmanns umræðunnar [[Forseti hringir.]]þá hefði ég nú haldið að forsætisráðherra, sem einnig gegnir hlutverki jafnréttisráðherra, [[Forseti hringir.]]myndi hugsa sig vel um út af þeim kælingaráhrifum sem málarekstur af þessu tagi hefur á fólk sem leitar réttar síns.
Forseti vill minna hv. þingmenn á að tækifæri til að blanda sér í þessa umræðu er ein mínúta.
Frú forseti. Já, hæstv. ráðherrar eru mannlegir rétt eins og hv. alþingismenn og rétt eins og alþjóð öll og munu því gera mistök. Mistök eru í lagi svo lengi sem þú endurtekur þau ekki aftur og aftur. Það að viðurkenna mistök, eins og við sáum hæstv. forseta gera í síðustu viku, er mun sjaldgæfara. Ég myndi hvetja hæstv. ráðherra alla til þess þegar þeir gera mistök og er sagt að þeir hafi gert mistök að tefja ekki málið með því að fara í einhvern málarekstur heldur einfaldlega vera meiri menn og konur og taka því.
Frú forseti. Ekki kæra, var haft eftir Sigrúnu Helgadóttur náttúrufræðingi þegar hún hafði kært skipun þjóðgarðsvarðar í Skaftafellsþjóðgarði gamla samkvæmt gömlum jafnréttislögum. Þegar Hafdís Ólafsdóttur kærir stöðuveitingu ráðuneytisstjóra í mennta- og menningarmálaráðuneytinu er hún að nýta rétt sinn samkvæmt lögum og niðurstaðan er samkvæmt því og því er öllu alvarlegra að ráðherrann beiti öllum þunga ríkisins. Ríkið sjálft fer í einstaklinginn. Þetta valdaójafnvægi á ekki að líðast. Það á að taka yfirvegaða pólitíska ákvörðun um það hvernig sé farið í þessi mál. En fyrst á auðvitað að virða niðurstöðu kærunefndarinnar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra taldi hér upp mál sem höfðu verið höfðuð af hálfu ráðherra. Það eru ekki einu málin sem rekin eru af því að stundum er verið að taka til varna og svo er áfrýjað eða kært og áfrýjað aftur. Þannig var það t.d. með Landsréttarmálið þegar ráðherra í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hélt áfram endalaust og umboðsmaður Alþingis taldi ástæðu til þess að senda álit eða einhvers konar tiltal til ríkislögmanns um það ójafnræði sem er milli aðila þegar ríkið beitir öllum sínum þunga í málarekstri gagnvart borgara. Það verður að hafa það í huga, virðulegi forseti, þegar verið er að reka mál af þessu tagi fyrir dómstólum. [[Forseti hringir.]]Ríkið verður einhvers staðar að átta sig á því [[Forseti hringir.]]að það hefur mögulega rangt fyrir sér og viðurkenna það en ekki djöflast áfram gegn borgurunum fyrir dómstólum.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Mér finnst þetta gríðarlega áhugaverð spurning og svar hæstv. forsætisráðherra kom að einhverju leyti á óvart og að öðru leyti ekki en voru ákveðin vonbrigði, alla vega ef ég tala fyrir sjálfan mig. Ef ég skil þetta rétt þá er í rauninni ekki neitt ákveðið mat sem fer fram. Það er í rauninni ekki tekin kerfisbundin strategísk ákvörðun um það hvort þetta sé gert. Þetta hljómar eins og það sé svolítið tilfallandi. Þá er alveg ofboðslega erfitt að skilja þetta öðruvísi en ákveðna afstöðu ríkisstjórnarinnar, og þá tiltekins ráðherra, gagnvart borgurunum. Mig langar bara til að taka undir það sem hér hefur komið fram í máli hv. þingmanna varðandi það valdaójafnvægi sem er í gangi þegar einstaklingur verður fyrir réttarbrotum af hálfu ríkisstjórnarinnar [[Forseti hringir.]]og hversu stór ákvörðun það er, [[Forseti hringir.]]hversu stór þung og afdrifarík ákvörðun það er af hálfu [[Forseti hringir.]]stjórnvalda að fara í mál við borgara þessa lands sem eru bara að reyna að bera hönd fyrir höfuð sér.
Hv. þingmenn, ræðutíminn er ein mínúta.
Forseti. Mér finnst mikilvægt að minnast aðeins á ráðherraábyrgð í þessu samhengi af því að það skiptir máli hvernig brotið er hvað varðar ábyrgð ráðherra á því broti. Þegar t.d. Jóhanna Sigurðardóttir var dæmd brotleg vegna jafnréttislaga þá fylgdi hún ráðleggingum hæfnisnefnda í einu og öllu. Þar var ekki um sérstaka ákvörðun ráðherra að ræða um að toga einn fram fyrir eða annan eða eitthvað því um líkt. En stjórnsýslan brást þar og ekkert óeðlilegt að ráðherra beri ábyrgð á því en ekki á sambærilegan hátt t.d. og þegar hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson braut jafnréttislög. Þar var það sérstaklega ákvörðun ráðherra að taka einn umfram annan. Þar kom ráðherra sérstaklega að ákvörðuninni um það hvor umsækjandinn væri hæfastur. Þar ber ráðherra persónulega ábyrgð. [[Forseti hringir.]]Þar er munur á sem við þurfum að hafa í huga þegar við metum svona mál.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og umræðuna hér. Ég vil einnig draga fram hversu mikil tímamót og hversu mikil umskipti þetta voru í rauninni, sú ákvörðun að fara í þetta mál sem er títtnefnt hér, því að miðað við tölur frá hæstv. ráðherra hafði ríkið höfðað sjö mál og þar af voru fjögur mál á hendur einstaklingum og fjögur mál fóru fyrir Félagsdóm. Þetta sýnir það náttúrlega að málsóknir fyrir dómstólum eru fátíðar, eins og hæstv. ráðherra sagði. Og þess þá heldur er mikilvægt að það liggi alveg skýrt fyrir af ríkisins hálfu af hverju er verið að fara fram og beita þunga. Það er rétt sem hefur verið sagt hér um þetta valdaójafnvægi sem er á milli ríkisins annars vegar og borgarinnar hins vegar þegar ríkið fer fram af öllum sínum þunga og öllum sínum krafti, líka í skjóli ríkissjóðs, gagnvart borgurum. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að beita sér fyrir skýrri framkvæmd og skýrum reglum hvað þetta varðar. Ég vil í því samhengi spyrja hæstv. ráðherra: Var þetta mál rætt í ríkisstjórn? Af því að þetta er það sérstakt, við sjáum það á öllum gögnum. Í öðru lagi: Hefur komið til umræðu að siðareglum verði breytt í samhengi við svona mál? Í þriðja lagi: Hvaða áhrif telur hæstv. ráðherra að þetta hafi á til að mynda jafnréttismálin, jafnréttisþátt, á það fólk, konur leiti réttar síns? Hefur hæstv. ráðherra áhyggjur af því? Ég vil segja að þegar ríkisvaldinu er beitt með þessum hætti þá verða stjórnsýslureglur að vera alveg skýrar, að þær séu virtar, að það sé farið í meðalhófið og farið eftir þeim leikreglum, siðuðu leikreglunum og líka lagalegum reglunum sem við höfum sett okkur. Svona nokkuð verðum við að mínu mati að reyna að forðast að gerist aftur. Um leið þakka ég [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég veit að hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]var ekkert mjög umhugað um þetta mál og hefði helst af öllu ekki viljað sjá það, [[Forseti hringir.]]enda ráðherra jafnréttismála í þessu. En þetta er ákvörðun sem var tekin af hálfu ráðherra í þessari ríkisstjórn og ég beini [[Forseti hringir.]]því til ráðherra að skerpa og skýra á þessum ramma, á þessum reglum og viðmiðunum [[Forseti hringir.]]sem ráðherra hefur sett til þess að fara í mál gegn borgaranum.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil segja það alveg skýrt hér að þegar ráðherrar hefja störf fá þeir kynningu á þessum skráðu og óskráðu reglum sem ég fór yfir í mínu svari, sem þeir eiga að fylgja við ákvarðanir sínar. Þeir bera ábyrgð á því, af því að hér var vitnað sérstaklega til mála sem lúta að ráðningarmálum, að störf hæfisnefnda séu í takt við þær reglur sem gilda og síðan er það endanleg ábyrgð ráðherra að taka málefnalega ákvörðun. Oft skila hæfisnefndir nokkrum umsækjendum í viðtal til ráðherra og þá þarf að liggja fyrir að það séu sambærilegar spurningar og sambærilegt ferli en endanleg ábyrgð og ákvörðun er á hendi ráðherra í þessum málum. Þetta er alltaf farið yfir í upphafi hvers kjörtímabils og fyrir hvern þann ráðherra sem kemur nýr inn í ríkisstjórn. Ég var aðeins í lokin á máli mínu áðan að vitna til þess að gefnar hefðu verið út leiðbeiningar vegna fyrirsvars ríkisins og eins var það ein af niðurstöðum stefnumótunarvinnu hjá embætti ríkislögmanns að hann skyldi móta viðmið og meginreglur um fyrirsvar embættisins í málum sem eru rekin fyrir dómstólum fyrir hönd ríkisins, sem ég held að sé mikilvægt atriði því að lögin eru frá 1985, ef ég man rétt. Þau eru komin til ára sinna, þau eru mjög almenn og taka kannski ekki fullt mið af þeim breytingum sem orðið hafa í samfélaginu, þannig að þetta stendur fyrir dyrum. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir spurði beint út um tiltekið mál g ég get upplýst, eins og ég hef upplýst áður í þingsal, að þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra aflaði lögfræðiálits vegna þess máls sem hér var rætt. Fyrrverandi mennta- og menningarmálaráðherra gerði grein fyrir úrskurði kærunefndar jafnréttismála vegna skipunar í embætti ráðuneytisstjóra á ríkisstjórnarfundi 2. og 5. júní 2020. Þessi álitsgerð var aldrei lögð fram á fundinum [[Forseti hringir.]]þannig að ríkisstjórn var gerð grein fyrir þessum úrskurði. En eins og kom fram í máli mínu þá er það síðan á endanum ábyrgð hvers ráðherra, [[Forseti hringir.]]og það er ekkert óskýrt eða óljóst við það í íslenskri stjórnskipun, [[Forseti hringir.]]endanleg ákvörðun, og að þær skuli fylgja þessum meginreglum sem ég nefndi.
Herra forseti. Það var á 150. þingi að ég vakti athygli þáverandi samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra Sigurðar Inga Jóhannssonar á vanköntum bifreiðarskoðana og þjónustuskyldu á norðausturhorni landsins vegna áforma Frumherja um að hætta bifreiðaskoðun á Þórshöfn á Langanesi, Raufarhöfn og Kópaskeri. Það mál var þó að annars eðlis en óneitanlega eru á því máli og þessu margir sameiginlegir snertifletir. Í grunninn snýst þessi fyrirspurn nú og þá um hagsmuni bifreiðaeiganda á landsbyggðinni sem þurfa að sækja skoðun á þjónustu um langan veg. Þetta á ekki síst við um bændur og önnur þau sem þurfa að koma stórtækum vinnuvélum, sem sjaldnast fara nú út fyrir 15 km radíus, á skoðunarstað langt frá sinni heimabyggð. Tilefni þessarar fyrirspurnar nú eru reglugerðarbreytingar varðandi skoðun ökutækja nr. 414/2021. Kröfur um aukið öryggi bifreiða eru sjálfsagðar, ekki síst í því ljósi að fjölgun bifreiða á Íslandi hefur verið gríðarleg vegna fjölgunar ferðamanna síðasta áratuginn eða svo. Ljóst er að kröfu þessar koma betur við bifreiðaeigendur í borg en í sveit og vegur þar þyngst sú hætta að eiga yfir höfði sér akstursbann í stað endurskoðunar fjarri heimili sínu með þeim kostnaði sem af því hlýst. Það verður sett akstursbann á bíla ef t.d. olía eða eldsneyti lekur, en áður var það endurskoðun, eins og ég sagði. Akstursbann er auðvitað mjög harkaleg aðgerð. Skoðunarmanni ber að banna akstur bíls, sjái hann olíudropa falla niður af gírkassa eða vél. Þeir sem til þekkja segja að mikið sé til af gömlum bílum þar sem ekki sé auðvelt að stöðva slíkan leka og það er líka af þeirra hálfu talað um að olíuleki hafi ekki tiltakanlega mikil áhrif á umferðaröryggi. Svo eru verulega hækkuð vanrækslugjöld, sem fara annars vegar úr 15.000 í 30.000 kr. og úr 15.000 í 40.000 kr., t.d. fyrir vörubíla og rútur. En það er ekki allt vont í þessari reglugerð. Eitt af því góða er að færður er til tími þar sem sumarökutæki fara í skoðun, þ.e. að vori áður en haldið er út á þjóðvegina, en ekki að hausti eins og áður hefur verið. Það liggur í augum uppi, virðulegur forseti, að þjónustu sem þessa er eðlilegt og sanngjarnt að veita með sem minnstri fyrirhöfn fyrir bifreiðaeigendur, enda óásættanlegt að bifreiðaeigendum sé gert að ferðast um langan veg með tilheyrandi tekju- og vinnutapi til að sinna lögskyldu eftirliti. Það má tryggja með ríkari kröfu um þjónustuskyldu skoðunaraðila, samningum sem tryggja að skoðunarmenn eða færanlegar skoðunarstöðvar sinni landsbyggðunum öllum með tilliti til settra viðmiða, hámarkskílómetrafjölda eða ferðatíma skoðunarstöðva við byggðarkjarna. Það er þjónusta sem væri sómi að í þágu byggðajafnréttis í landinu. Við getum ekki gert þá kröfu að það sama gildi um þau sem búa í dreifðustu byggðum okkar lands og þau sem búa í þéttbýli. Aðstæður hér eru í því tilliti gerólíkar því sem víðast gerist innan ESB, þaðan sem innleiðing þess er ættuð. Ég hef áhyggjur af því að þessi tilskipun komið harðast niður á þeim sem efnaminni eru sem eiga gamla og viðhaldsfreka bíla og þurfa að auki um langan veg að fara. Það fellur í hlut ríkisins, sem hér leggur fram kröfur sem þyngja fremur sporin fyrir ákveðna landshluta, að leiðrétta þetta, ekki síst í ljósi máttleysis þjónustuveitanda til að takast á við þessa áskorun af eigin rammleik.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Prófun á aksturshæfni ökutækja er ætlað að tryggja að ástand ökutækja sé öruggt og viðunandi og einnig að teknu tilliti til umhverfisverndar. Bilanir og aðrir annmarkar sem finnast í tæka tíð gefa færi á að koma í veg fyrir slys. Reglubundnar skoðanir á ökutækjum eru því mikilvægar fyrir umferðaröryggi. Varðandi það síðan hvort nægilega sé gætt að hagsmunum bifreiðaeigenda á landsbyggðinni að því er varðar akstursbann í stað endurskoðunar þá eru annmarkar sem í ljós koma við skoðun ökutækja flokkaðir í skoðunarhandbók Samgöngustofu í samræmi við það sem samevrópskar reglur kveða á um. Annmarkar eru þar flokkaðir í minni háttar annmarka, meiri háttar annmarka og alvarlega eða hættulega annmarka. Aðeins þeir annmarkar sem taldir eru alvarlegir eða hættulegir leiða síðan til samgöngubanns. Samgöngustofa vinnur nú að breytingum á þessari skoðunarhandbók í því skyni að tryggja enn betur samræmi við evrópskar reglur um skoðun ökutækja. Stofnunin mun við þá vinnu leitast við að tryggja að ekki sé gengið lengra en alþjóðlegar skuldbindingar ríkisins gera kröfu um en þó er ljóst að skoðunarhandbókin mun að einhverju leyti fela í sér strangari kröfur en gerðar hafa verið til þessa. Samgöngustofa er til að mynda meðvituð um það að vilji minn stendur til þess að ekki sé gengið lengra en nauðsynlegt er að teknu tilliti til umferðaröryggis. Samkvæmt gildandi reglum er heimilt að veita undanþágu frá skoðunarskyldu ökutækja í Flatey á Breiðafirði, í Grímsey og í Hrísey með því skilyrði að þau séu ekki flutt frá viðkomandi eyju. Reglugerðin kveður einnig á um að eigandi ökutækis sem býr fjær næstu skoðunarstofu en 80 km geti óskað eftir tveggja mánaða viðbótarfresti, hafi hann ekki átt þess kost að færa ökutæki til skoðunar innan tiltekins frests. Þá er til næstu áramóta heimilt að veita 30 daga frest til viðbótar vegna endurskoðunar að því tilskildu að áður veittur frestur sé ekki útrunninn. Skilyrði fyrir slíkum fresti er að ekki sé unnt að útvega varahluti til viðgerða á ökutæki eða fá tíma fyrir það á verkstæði til viðgerðar til að bæta úr athugasemd eða athugasemdum sem leiddu til endurskoðunar ökutækisins. Til viðbótar við þetta hef ég heimilað að ökutæki séu færð til skoðunar allt að sex mánuðum fyrir lögbundinn skoðunarmánuð. Þá er vanrækslugjald ekki lagt á fyrr en að liðnum tveimur mánuðum frá þeim mánuði er færa átti ökutæki til skoðunar. Með framangreindu er að verulegu leyti komið til móts við eigendur ökutækja sem búa við aðstæður þar sem örðugt getur reynst að færa þau til reglubundinnar skoðunar. Varðandi það hvort þjónustuskylda skoðunaraðila sé nægilega rík, þá vil ég segja að reglubundin skoðun ökutækja er þjónusta sem veitt er á markaðslegum forsendum. Eftirlit með starfsemi skoðunarstofa er fyrst og fremst bundið við gæði skoðana og þær séu framkvæmdar í samræmi við skoðunarhandbók og reglur um skoðun ökutækja. Með þeim viðbótarfrestum sem ég minntist á áðan er síðan leitast eftir því eða á að reyna að tryggja að þeir sem búa fjarri skoðunarstofum með virka starfsemi verði fyrir sem minnstu óhagræði án þess þó að umferðaröryggi sé ógnað. Á Íslandi eru starfandi fjögur fyrirtæki sem bjóða upp á skoðanir ökutækja, skoðunarstofur sinna skoðunum og hafa aðstöðu víða á landsbyggðinni. Auk þess hafa þær aðgang að aðstöðu til skoðunar ökutækja á bifreiðaverkstæðum á nokkrum stöðum. Tvö fyrirtækjanna notast auk þess við færanlegar skoðunarstöðvar sem eru búnar til að fara á þá staði þar sem ekki eru fastar skoðunarstofur. Þá geta verkstæði hlotið úttekt sem endurskoðunarverkstæði að ákveðnum skilyrðum uppfylltum en slík verkstæði geta veitt fullnaðarskoðun á ökutæki sem hafa fengið frest við reglubundna skoðun. Ef skylda ætti skoðunarstofur til að bjóða upp á þjónustu á tilteknum svæðum er hætt við því að því myndi fylgja verulega aukinn kostnaður sem myndi skila sér út í verðlag og þannig leiða til dýrari þjónustu fyrir notendur. Slíkar nýjar skyldur þyrfti því að vera vel afmarkaðar og skýrar í framkvæmd til að draga úr kostnaðaráhrifum þeirra. Svo ætla ég í lokin aðeins að fá tækifæri til að fara yfir hvar skoðunarstofur eru á Íslandi til að menn átti sig á þéttleikanum í því.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera athugasemd vegna þess að við sjáum hér birtingu ójöfnuðar, byggðaójöfnuðar. Á fundi sem ég hélt m.a. með íbúum Þórshafnar kom fram að Frumherji hefði verið með reglulega viðveru á Þórshöfn í samstarfi við bifreiðaverkstæði á staðnum en þessu hefði verið hætt vegna þess að það svaraði ekki kostnaði því að þetta á allt að vera á markaðslegum forsendum. Einstaklingar frá Þórshöfn þurfa því að keyra 70–150 km, oftar hið síðarnefnda, til að sækja þessa skoðun. Það er einkaaðili sem sér um lögskylda skoðun sem tekur ákvörðun um að sinna ekki ákveðnu svæði og ef fólk kemst ekki 70–150 km þá rukkar ríkið það um háar sektir og hagnast á aðstöðuleysi þessa fólks. Allt af því að þetta á að vera gert á markaðslegum forsendum. Hér er oft um að ræða bíla sem aldrei myndu annars nýta þjóðvegina af því að fólk á kannski ekki erindi svona langt út fyrir sitt bæjarstæði. Hér þarf augljóslega að gera einhverja bragarbót á.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu um þjónustuskyldu skoðunarstofa því eins og kom fram í máli hv. þingkonu Kristrúnar Frostadóttur, þá snýst þetta um byggðajafnrétti. Þetta snýst um að það þarf að skoða ökutæki til að tryggja að þau séu örugg en eins og með aðra grunnþjónustu í dreifðari byggðum þá er hún ekki aðgengileg alls staðar. Markaðslegar forsendur, segir ráðherrann núna, alveg eins og fyrir tveimur árum þegar hann var spurður út í þetta. Sú fyrirspurn var nefnilega eiginlega alveg eins og svarið var nánast alveg það sama. Þá voru líka fjögur fyrirtæki sem sinntu þjónustunni með tvær færanlegar skoðunarstofur, en þá sagðist ráðherrann ætla að skoða hvort hægt væri að gera eitthvað til að tryggja lágmarksþjónustu. Það var hans lokasvar, skoða hvort hægt væri að gera eitthvað til að tryggja lágmarksþjónustu. Og nú erum við að tala um skoðunarstofur. Þetta var greinilega ekki skoðað í ráðuneytinu. Hann mætir með nákvæmlega sömu svör tveimur árum seinna [[Forseti hringir.]]upp í opið geðið á fólkinu sem býr einmitt við þær aðstæður að geta ekki sótt sér þessa þjónustu sem þykir sjálfsögð á þéttbýlli svæðum landsins.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir það að við skulum hér vera að ræða skoðun ökutækja og hagsmuni bifreiðaeigenda sem fjærst búa skoðunarstofum. Ég vil líka fagna því að það skuli standa yfir endurskoðun á skoðunarhandbók hjá Samgöngustofu og leggja áherslu á að í þeirri endurskoðun verði farið yfir allar mögulegar leiðir til að mæta þeim bifreiðaeigendum og eigendum ökutækja sem erfiðast eiga með að nálgast skoðun. Hæstv. ráðherra fór hér yfir mögulegan sveigjanleika sem hefur verið komið á og ég vil bara hvetja til þess að það verði haldið áfram að skoða ólíkar leiðir til að koma á enn frekari sveigjanleika.
Frú forseti. Við megum ekki gleyma af hverju við skoðum bifreiðar. Það er til þess að tryggja öryggi en það er líka til að tryggja það að hlutir eins og lekar orsaki ekki skaða í umhverfinu. En þetta er þjónusta sem við þurfum að geta boðið upp á alls staðar á landinu. Hvernig gerum við það? Ekki með því að bara skoða það. Við þurfum virkilega að hugsa út fyrir boxið og finna leiðir til þess að geta tryggt bæði byggðasjónarmiðin og öryggis- og umhverfissjónarmiðin því að það síðasta sem við megum gera er að gefa afslátt af öryggi eða umhverfi.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn sem hér er rædd og ég verð að viðurkenna að mér brá dálítið þegar hæstv. innviðaráðherra lýsti því hér yfir áðan, ef ég skildi ráðherrann rétt, að það mætti eiga von á því að hert yrði enn á þeim kröfum sem bifreiðaeigendur í hinum dreifðu byggðum þurfa að búa við í tengslum við uppfærða skoðunarhandbók Samgöngustofu. Ég vona bara að þar verði leitað leiða til að ganga skemmra en lengra hvað varðar þau atriði sem mest hefur verið rætt um að séu að valda þessu akstursbanni. Þessu til viðbótar þá held ég að það sé nauðsynlegt að halda til haga ýmsum þeim viðbótarkostnaði sem íbúar hinna dreifðu byggða búa við í tengslum við samgöngur, bæði vegna mikillar skattlagningar á eldsneyti, kostnaðar við viðhald bifreiða vegna lélegra vega og þar fram eftir götunum. Sá hluti er snýr að kostnaði við akstur í dreifbýli er miklu umfangsmeiri heldur en þetta tiltekna atriði og ég hvet okkur hér til að eiga umræðu um það hið fyrsta.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mér finnst þetta áhugaverð fyrirspurn, ég hef reyndar hvorki átt nokkurn tímann bíl né hef búið á landsbyggðinni í minni fullorðinstíð þó að ég hafi búið þar sem krakki en þetta kristallar svo vel það að þegar við setjum skyldur á fólk, eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson nefndi hér áðan, þá gerum við það ekki upp á grín. Við setjum þær á fólk til að tryggja öryggi í umferðinni, til að tryggja umhverfissjónarmið og annað, en það verður að gera það á raunsæjan hátt og það verður að gera það með tilliti til hagsmuna allra, sérstaklega fólks sem er kannski ekki í bestri stöðu til að eltast við einkarekna þjónustu, og með það fyrir augum að það sé raunhæfur kostur og það sé auðvelt vegna þess að þetta er svo mikilvægt. Það mega ekki vera hindranir [[Forseti hringir.]]fyrir því að tryggja öryggi í umferðinni [[Forseti hringir.]]og umhverfissjónarmið í tengslum við mengandi hluti eins og bifreiðar.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað. Það eru stór sem smá mál sem skipta okkur máli hvenær sem er í lífinu. Einhver gæti sagt: Ja, það er nú ekki stórmál að láta skoða bílinn og það þarf bara að redda þeirri þjónustu. En þetta er það sem landsbyggðirnar standa frammi fyrir ítrekað í þessu máli og síðan í öðrum málum eru einhver önnur viðfangsefni. Það er sífellt þetta ákall um að bæta og auka þjónustu. Ég vil einfaldlega hvetja ráðherra, af því að það er mikill einhugur að mínu mati hér í þinginu til að gera enn betur, til að reyna að nýta þann samstarfsvilja og stuðning sem hæstv. ráðherra getur fengið hér þvert á flokka til að bæta þjónustu við landsbyggðirnar, m.a. í þessu máli, og nýta sér þann samstarfsvilja og samhug. Um leið vil ég hvetja ráðherra til að tala skýrt í sínu seinna svari [[Forseti hringir.]]í þá veru að við þurfum ekki að horfa upp á það að Raufarhöfn, Þórshöfn, Langanesbyggð, þurfi að bíða í önnur tvö ár eftir enn skýrara svari. [[Forseti hringir.]]Ég vil hvetja ráðherra til þess bæði að tala skýrt og nýta þennan samstarfsvilja í þinginu í þessu máli.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og þeim sem hér hafa talað. Ég átta mig á að það eru þjónustustöðvar mjög víða og netið er sæmilega þétt. Við erum samt með svona dæmi mjög víða, ekki bara á norðausturhorninu heldur líka á Vestfjörðum og annars staðar. Ég held að þetta sé eitthvað sem við þurfum að taka utan um. Ég tek alveg undir það að auðvitað þarf að huga að þessu öllu, örygginu og umhverfinu og öllu því. En þetta er í fyrsta lagi íþyngjandi, þetta akstursbann. Viðkomandi þarf að koma bílnum á verkstæði og ef hann er t.d. innlyksa á Húsavík þá þarf hann að koma sér heim aftur ef ekki er hægt að ná í varahluti o.s.frv. Þannig að þetta er flókið viðfangsefni og þetta er byggðajafnréttismál. Hæstv. ráðherra sagði hér að það væru tvær skoðunarstöðvar sem væru með hreyfanlegar skoðunarstöðvar eða -bíla. Hann taldi líka að aukinn kostnaður færi á neytendur ef skyldur væru lagðar á fyrirtækin með að sinna þessu. En ég lít svo á að þessi aukni kostnaður sé nú þegar til staðar og ívið meiri kannski heldur en ella, því að það að fara 160 km til að koma bíl í skoðun með tilheyrandi vinnutapi o.s.frv., er auðvitað mikill viðbótarkostnaður á kannski örfáa einstaklinga í sjálfu sér í stóra samhenginu. Ég hvet ráðherra aftur til að huga að þessu. Þetta er eitthvað sem við þurfum að taka utan um og getum ekki látið líða önnur tvö ár til að gera það. Það er ekki bara að þetta bitni á fólki sem býr í hinum dreifðu byggðum heldur kannski líka á því fólki sem er efnaminna og hefur hreinlega ekki tök á því að sleppa vinnu til að fara með bílana sína um langan veg í skoðun. Þannig að ég held að við eigum sannarlega að horfa til þess að leggja ríkari skyldur á aðila eða semja um það við þá aðila sem þegar eru með þessa bíla að þeir sinni þessu sómasamlega.
Herra forseti. Ég þakka fyrir fína umræðu um þetta mál. Einn hv. þingmaður hefur greinilega misskilið mál mitt og talaði um að reglur yrðu hertar enn frekar frá því sem nú er, var þá að vísa í þá umfjöllun sem varð hér um skoðunarhandbókina. Það er einmitt það sem varð til þess að ég óskaði eftir því sérstaklega að Samgöngustofa færi yfir það, hún er að endurskoða þá handbók, en reglurnar munu herðast vegna þess að við erum að vinna eftir svokölluðum samevrópskum reglum. Það er rétt sem hér hefur verið sagt að þær reglur mega ekki vera óraunsæjar. Þær eru það oft. Þess vegna finnst mér gaman, og ég veit ekki hvort ég þori að nefna það hér, að þeir sem aðhyllast Evrópusambandið koma hérna upp [[Gripið fram í.]]og vilja fá sérreglur fyrir Ísland og ég er sammála ykkur. Ég er sammála ykkur og ég er til í að taka utan um þetta og reyna að gera þetta og auðvitað er það þannig að við sem búum í dreifbýli á þessu landi, og ég segi við vegna þess að ég er einn þeirra, þekkjum alveg þann ójöfnuð sem felst í að búa úti á landi miðað við þéttbýli. Ég er hins vegar ekki viss um að það séu mjög margir aðrir sem búa í dreifbýli á Íslandi í þessum sal en ég hef fullan skilning á því, þið megið ekki misskilja mig þegar ég kem hingað upp og segi: Svona er staðan. Nú ætla ég að telja upp hvar þessar skoðunarstöðvar eru. Þær eru í Grindavík, Reykjanesbæ, Akranesi, Borgarnesi, Grundarfirði, Stykkishólmi, Hvammstanga, Búðardal, Ísafirði, Patreksfirði, Blönduósi, Sauðárkróki, Siglufirði, Akureyri, Ólafsfirði, Húsavík, Vopnafirði, Fellabæ, Reyðarfirði, Neskaupstað, Höfn, Selfossi, Hvolsvelli og Vestmannaeyjum. Auðvitað þarf maður einhvern tímann að fara í kaupstað og maður þarf ekki að fara sérstaklega til að fara með bílinn í skoðun ef maður er búinn að reyna að búa til eins mikið svigrúm og hægt er, eins og ég lýsti í inngangi mínum, [[Forseti hringir.]]í báðar áttir til þess að nýta einhvern tíma á níu mánaða tímabili til að koma bílnum í skoðun. En þetta er ójöfnuður, það er rétt hjá ykkur og reglurnar verða að vera raunsæjar. Við erum að reyna að gera þær þannig.
Forseti minnir ráðherra á að ávarpa forseta.
Virðulegi forseti. Það hefur sennilega ekki farið fram hjá neinum, hvorki fólki sem býr á landsbyggðinni né hér á suðvesturhorninu, hversu erfiður veturinn hefur reynst okkur, ekki síst fyrir þær þúsundir manna sem fara Hellisheiðina, þar á meðal mig og fleiri. Bæjarstjóri Hveragerðisbæjar hefur viðrað áhyggjur sínar af tíðum og löngum lokunum vegarins og bent á afleiðingar þeirra fyrir sveitarfélagið, íbúa þess og fyrirtæki. Í febrúarmánuði var t.d. lokað lengur en allan veturinn þar á undan. Þess vegna er mikilvægt að fá þessa umræðu hingað inn í þingsal og við höfum aðeins rætt þetta áður, ég og hæstv. ráðherra, en ég vil aðeins fá betri svör þannig að við getum fengið að vita meira um framhaldið. Við þurfum að vera vel undirbúin til að geta tryggt öryggi og gott aðgengi á veginum, þessum mikilvæga vegi, næst þegar veturinn verður eins erfiður og nú. Þá þurfa að liggja fyrir skýrar áætlanir og raunhæfar aðgerðir sem taka bæði mið af veðri og mikilvægi vegarins. Oftar en ekki hefur vantað fjárveitingar til að bregðast við miklum snjóþunga og samgönguerfiðleikum á veginum. Það kemur t.d. fram ef við rifjum upp gamlar fréttir af lokunum Hellisheiðar. Vissulega og blessunarlega hefur margt breyst í gegnum tíðina, tækjakosturinn er orðinn öflugri og vegurinn er gerður stærri og aðgengilegri og betri með vegriðum. En dugar það til? Þarf kannski að gera meira en áður í ljósi umferðarþungans á veginum sem mun bara aukast með tímanum? Frá því að þessar framkvæmdir voru gerðar á sínum tíma fyrir einhverjum árum síðan hefur orðið gjörbreyting í fólksflutningum á veginum og ekki síst ef við horfum á fjölgun fólks austan heiðar og eflingu fyrirtækja. Áhrif þessara lokana eru víðtækari en áður með auknum fólksfjölda og aukinni starfsemi ferðaþjónustu. Erum við í stakk búin til að bregðast við auknum ferðamannastraumi og auknum umsvifum á svæðinu? Er ríkisvaldið að halda í við þessa ánægjulega fjölgun íbúa og eflingu fyrirtækja fyrir austan fjall? Þess vegna má velta fyrir sér hvort nóg sé að gert til að bregðast við og tryggja aðgengi, gott og betra, á veginum, ekki síst þegar þetta verður viðvarandi vandamál í ljósi vaxandi veðuröfga. Veturinn núna hefur verið einstaklega þungur en veðurfræðingar spá jafnvel enn meiri snjóavetrum en verkferlunum sjálfum er samt ekki breytt. Það er ekki meiri þjónusta í boði, bara lengri lokanir. Ég spyr því að lokum hvort hæstv. ráðherra telji þörf á breyttum verkferlum til að bregðast við ástandinu og breyttum samgönguvenjum með viðeigandi hætti, t.d. hvort aukið fjármagn þurfi til að sinna betur verkefnum, hvort þörf sé á sértækum aðgerðum, svo sem uppbyggingu mannvirkja með göngum eða vegskálum á svæðinu eða breikkun vegarkafla eins og kallað hefur verið eftir. Mín spurning er sú hvort hæstv. ráðherra sjái fram á að gerðar verði einhverjar breytingar sem verði alla vega til þess að ekki verði þessar löngu lokanir. Við vitum af veðrinu, það er ekki hægt að skýla sér á bak við það eingöngu. Ýmislegt er hægt að gera. Er ráðherra reiðubúinn í þá vegferð?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir fyrirspurnina. Það er rétt eins og hv. þingmaður nefndi að við tókum smáumræðu um þetta hér fyrr í vetur. Það er þannig að þegar maður fer að klóra sér í kollinum og spyrja elstu menn þá er ekkert mjög langt síðan, en þó einhverjir áratugir, að þessi sama Hellisheiði gat verið lokuð í margar vikur. Ég var að ræða við einn sem hefur keyrt til Reykjavíkur í 40 ár, búandi á Selfossi, og þetta var erfiður vetur, það var, held ég, lokað í sex vikur. Þegar það var opnað var snjórinn sjö metra hátt stál. Það geta vissulega komið miklir og þungir snjóavetur. Þetta þekkja menn auðvitað annars staðar á landinu, við hérna sunnan lands erum ekki eins vön því. En vegna þess að við höfum rætt þetta áður þá var gott tækifæri að fá möguleika á að fá bestu upplýsingar og það er mat mitt, sem er m.a. byggt á upplýsingum frá Vegagerðinni, að það sem af er þessu ári hafi tekist eins vel og hægt er að ætlast til að halda Hellisheiðinni opinni. Hellisheiðin er mjög fjölfarin eins og hv. þingmaður kom inn á, vegur sem er í þjónustuflokki eitt og hvað þýðir það? Jú, það er reynt að halda honum opnum allan sólarhringinn alla daga vikunnar. Þetta ár hefur verið óvenju snjóþungt eða kannski fyrst og fremst óvenju illviðrasamt það sem af er og þær aðstæður hafa því skapast nokkuð oft að ekki hefur verið möguleiki á að hafa veginn yfir Hellisheiði opinn og það hefur þurft að loka honum tímabundið alls 19 sinnum frá upphafi árs og stundum lengur heldur en við þekktum hérna fyrir nokkrum árum þegar lægðirnar gengur hraðar yfir og svo kom logn og hægt var að moka. Nú hafa veður staðið yfir í meira en sólarhring, jafnvel á annan sólarhring. Ákvörðun um lokun á vegi er tekin að vel athuguðu máli í samráði við sérfræðinga Vegagerðarinnar, veðurfræðinga sem og viðbragðsaðila og þegar aðstæður kalla á er lokun vegarins nauðsynleg til að tryggja öryggi vegfarenda. Það er reynt hins vegar að halda slíkum lokunum í lágmarki og við munum held ég öll eftir því þegar fjallað var um að menn hefðu lokað of seint og um 70 bílar sátu fastir í röð. Hver var ástæðan? Það var talsvert vont veður og fyrsti bíllinn festist, svo bara stoppuðu þeir allir. Fyrir vikið tók miklu lengri tíma að opna. Varðandi önnur úrræði er rétt að geta þess að í jarðgangaáætlun frá árinu 2000 er fjallað um möguleg 8,4 km jarðgöng undir Hellisheiði með gangamunna við Kolviðarhól og undir Kömbum. Þar kemur jafnframt fram að jarðfræðilegar aðstæður séu ekki hagstæðar með tilliti til jarðskjálftavirkni og jarðhita og ekki ljóst hvaða tæknilegu úrlausnarefni þyrfti að eiga við og vegna mikillar umferðar er ljóst að göngin þyrftu að vera tvöföld með neyðargöngum á milli. Í nýrri yfirlitsáætlun Vegagerðarinnar frá 2021 um 18 jarðgangakosti sem eru til athugunar er ekki gert ráð fyrir frekari athugunum vegna jarðganga undir Hellisheiði að sinni. - Ég er sammála hv. þingmanni. Við þurfum að gera allt sem við mögulega getum til að tryggja að þessi mikilvægi vegur sé eins mikið opinn og hægt er. En stundum verðum við að sætta okkur við að við búum á Íslandi og við ráðum ekki við náttúruöflin.
Forseti. Höfuðborgarsvæðið stækkar óðfluga, nær út á Reykjanesskaga, upp í Borgarfjörð og yfir í Árnessýslu. Ungt fólk flýr hátt íbúðaverð í Reykjavík á sama tíma og það sækir í rólegra umhverfi. Það er því nauðsynlegt að fara í endurskoðun á samgöngum á þessu nýja starfssvæði höfuðborgarinnar og finna leiðir til að tryggja aðgengi, jafnvel þegar móðir náttúra minnir okkur á hversu norðarlega við búum, í því sveiflukennda veðurfari sem við nú upplifum. Á sama tíma þarf að hugsa upp leiðir til að skapa fjarvinnuaðstöðu fyrir starfsfólk þá daga sem móðir náttúra ákveður að loka öllu og hleypa engum hingað á Stór-Hafnarfjarðarsvæðið.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir virkilega áhugaverða fyrirspurn. Ég játa að ég hef persónulega aldrei heyrt þá hugmynd að borga göng í gegnum Hellisheiði. Það vakti athygli mína sem gerðist í vetur, nú hefur hæstv. ráðherra nefnt að heiðinni hafi verið lokað 19 sinnum það sem af er ári og ekki er mikið liðið af árinu þannig að það er ansi sláandi. Það var ekki bara Hellisheiðin sem var gjarnan lokuð heldur kom fyrir að loka þurfti ýmsum hjáleiðum vegna veðurs og færðar. Nú held ég að vegna loftslagsbreytinga og annars þá getum við gert ráð fyrir að þetta sé ekki að fara að breytast og því er augljóslega tímabært að hugsa um framtíðarlausnir til að halda þessari mikilvægu umferðarleið opinni. Mig langaði kannski að freista þess að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra hvort farið hefur fram einhver úttekt á því [[Forseti hringir.]]hver hagkvæmnin væri af því að fara í þessa framkvæmd. [[Forseti hringir.]]Ég í mynda mér að þetta sé kannski með stærri gangaframkvæmdum sem ég veit um og ég er mjög forvitin um þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð að segja að þetta var kannski ekki mikil viðbót og það kemur mér ekki á óvart að Vegagerðin sé bara nokkuð ánægð með frammistöðu sína í vetur hvað þetta varðar. Öðruvísi mér áður brá ef það hefði eitthvað breyst. Ég er ekki að segja að hún hafi staðið sig illa, síður en svo. Ég held að álagið á Vegagerðinni sé mjög mikið og ekki síst á þeim sem eru á vegheflunum og snjóýtunum daginn út og daginn inn. Það er meira en að segja það að fara yfir þessa erfiðu heiði, af því að hún er erfið. Ég fer þarna nokkrum sinnum í viku og heiðin er mjög erfið, það skal ekki dregið úr því öllu. Hitt er annað að mér finnst erfitt að heyra svarið: Ja, við búum á Íslandi, við verðum einfaldlega að sætta okkur við það þegar búið er að loka heiðinni 19 sinnum frá áramótum. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Er ekki tímabært til að hugsa hlutina svolítið upp á nýtt þegar aðstæðurnar eru þessar? Það er verið að spá meiri veðuröfgum. Þá verðum við líka að vera tilbúin með plan B. Ef plan B er ekki jarðgöngin, og allt í fína, ég bara kaupi það ef það er ekki skynsamleg leið samkvæmt okkar færasta vísindafólki, þá hljótum við að spyrja: Hvað annað getum við gert þannig að við lendum ekki á næsta ári í 30 lokunum á nokkrum vikum? Hvað annað er hægt að gera? Er hægt að breikka veginn? Er hægt að koma og setja vegskála á erfiðustu kaflana? Þetta er leið sem er mjög fjölfarin, er í þjónustuflokki eitt og ætti eiginlega að vera í stjörnuþjónustuflokki ef það væri einhver slíkur þjónustuflokkur til. Þungi á þessum vegi mun bara aukast og þá er ekki hægt að segja við fólkið okkar sem býr í Ölfusinu, hinu heimasveitarfélagi mínu, eða Hveragerði eða þar fyrir austan: Heyrðu, veðrið er bara svo slæmt að þið verðið að sætta ykkur við það. [[Forseti hringir.]]Þetta er þróunin og þá verðum við að reyna að finna allar leiðir til að halda þessum mikilvægu [[Forseti hringir.]]vegum, sem eru þessi tengiliður við okkur hér á suðvesturhorninu, [[Forseti hringir.]]opnum sem mest og lengst. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til dáða því ég veit [[Forseti hringir.]]að hann hefur metnað í þessu máli og ég veit að hann getur það sem hann langar til að gera.
Virðulegur forseti. Þökk fyrir fína umræðu hér í dag. Það er rétt að höfuðborgarsvæðið stækkar og þeim fjölgar sem velja búsetu aðeins fjær en vinna kannski hér, m.a. vegna þess að húsnæðisverð er mjög hátt eins og hv. þingmaður nefndi. Hann var einnig að velta fyrir sér að það þyrfti þá að vera með fjarvinnslustöðvar í lagi þá daga sem menn kæmust ekki. Það er akkúrat það sem við erum að gera, ekki bara þá daga sem er vont veður eða ófært heldur í raun og veru að skapa þennan valkost. Við erum einmitt að reyna að koma af stað tilraunaverkefni á Selfossi þessar vikurnar. Við höfum verið að reyna að horfa til þess að við gætum gert það í næsta nágrenni við höfuðborgarsvæðið þar sem stórir staðir gætu orðið svona vinnustaðir. Mér er ekki kunnugt um kostnaðaráætlanir sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir spurði um varðandi jarðgöngin. Þeim var hreinlega ýtt til hliðar vegna þess að þau voru ekki talin fýsileg vegna jarðskjálftavirkni og annarra þátta. Ég þakka bara fyrir hvatninguna frá hv. málshefjanda, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Ef mikill stuðningur er við að fá verulega fjármuni í að bæta samgöngur í þessum sal þá tek ég glaður þátt í því og reyni að koma þeim fyrir á góðan hátt. En ég hef líka verið að reyna að vera raunsær vegna þess að allt landið er undir og víða staðir sem hafa engan veginn þær samgöngubætur sem við þekkjum hér. Stundum finnst mér að við séum farin að ætlast til ansi mikils á meðan við erum ekki búin að ná grunnþjónustunni á betri stað, samanber það sem við vorum að ræða áðan um skoðun á bílum.
Virðulegi forseti. Á milli Dalvíkur og Grímseyjar siglir ferjan Sæfari samkvæmt áætlun allt árið. Siglingin tekur upp undir þrjár klukkustundir hvora leið og ferjan tekur yfir 100 farþega. Yfir vetrartímann siglir ferjan þrisvar til fjórum sinnum í viku en á sumrin svona fimm sinnum. Margir aðilar hafa vakið athygli mína á málefnum ferjunnar en aðalmálið er að endurnýja ferjuna til Grímseyjar. Skipið er orðið gamalt og mjög lélegt og löngu kominn tími á endurnýjun. Nú er horft til þess að þörf sé á því að fara í kostnaðarsama endurnýjun og viðgerðir á vél. Því er eðlilegt og nauðsynlegt að eiga hér samtal um hvernig hæstv. innviðaráðherra sér ferjumál fyrir sér til framtíðar og hvort hann sjái fyrir sér einhverja lausn. Fyrri fyrirspurn mín í dag er hvort hæstv. innviðaráðherra hyggist beita sér fyrir því að Grímseyjarferjan verði endurnýjuð og ef svo er, hvernig? Ef við tölum aðeins um Grímsey og íbúa eyjunnar er búseta í Grímsey ekki að fara að leggjast af. Mikil er þrautseigjan í íbúum en þar er miklu magni af fiski landað sem er auðvitað lífæð fólks í eyjunni. Íbúar eru um 20–60 árið um kring og hefur Grímsey ekki farið á mis við fjölgun ferðamanna til landsins en til eyjunnar vilja ferðamenn komast allt árið um kring. Aðstaðan um borð fyrir farþega og áhöfn er óboðleg. Eitt salerni er um borð sem getur teppst, klóaklykt í skipinu sem magnast í slæmu veðri og ryð sem hefur nánast eyðilagt landfestar. Það er nauðsynlegt að sýna íbúum þá virðingu að hafa almennilegt skip. Að síðari fyrirspurn minni: Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að ferjur á skilgreindum ferjuleiðum verði endurnýjaðar í ljósi markmiða ríkisstjórnarinnar um orkuskipti? Spurningin krefst ekki frekari skýringa. Ferjumálin í landinu eru almennt í ólagi nema kannski til Vestmannaeyja. Baldur er lélegt skip sem hefur ítrekað bilað og síðast þannig að næstum hlaust hræðileg slys af. Skipin Sæfari sem fer til Grímseyjar og Sævar sem fer til Hríseyjar eru bæði orðin mjög léleg og engan veginn boðleg íbúum og ferðamönnum í dag ásamt því að notkun þeirra verður eftir nokkur ár andstæð markmiðum ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur þessa fyrirspurn um Grímseyjarferju. Spurt er hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir því að hún verði endurnýjuð. Þá er það auðvitað svo, eins og hv. þingmaður kom aðeins inn á síðar í sínu máli, að við erum blessunarlega búin að endurnýja með orkuskiptum Herjólf sem var sérstök ákvörðun sem þurfti að taka á síðasta kjörtímabili. Blessunarlega gerðum við það og settum fjármuni í það þannig að við erum búin með þá ferju sem er kannski svona stærst og mestur þungi á. Það er aðkallandi að endurnýja Breiðafjarðarferjuna Baldur, sama gildir um Grímseyjarferjuna. Gamalt og lélegt skip, sagði hv. þingmaður. Ég held að það sé rétt og hefur alltaf verið það, hef ég heyrt, ég er nýlega búinn að hitta þar heimamenn sem voru með fínar hugmyndir og óskir. Svarið er auðvitað já, ráðherra mun beita sér fyrir því, og svo Hrísey þar til viðbótar. Forgangsröðun endurnýjunar á ferjum hér við land, þar á meðal Grímseyjarferju, verður unnin samhliða vinnu við næstu samgönguáætlun og stefnt að því að tillaga að nýrri samgönguáætlun til 15 ára með fimm ára aðgerðaáætlun verði lögð fyrir Alþingi næsta haust en undirbúningur að hvítbók eða stefnuskjali stendur nú yfir, grænbókin var kláruð síðastliðið sumar. Í samræmi við markmið Íslands í loftslagsmálum og stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar verður stefnt að því að nýjar ferjur verði knúnar öðrum orkugjöfum en jarðefnaeldsneyti. Þess vegna mun ráðherra að sjálfsögðu beita sér fyrir því að ferjur á þessum skilgreindu ferjuleiðum verði endurnýjaðar í ljósi þeirra markmiða. Það verður unnið með þessa samþykktu forgangsröðun í því. Það verður að segjast eins og er að þarna gæti komið til greina að vera kannski með nýjan orkugjafa eins og ammoníum, ammoníak. Til þess þarf auðvitað að framleiða það. Það er hluti af nýtingu hinna grænu lausna, fara í grænan iðnað, virkja til að framleiða nýja orku sem við getum notað á skip, hugsanlega flugvélar og þyngri vélar og forsenda fyrir því að við getum gert það. Það verður erfitt að vera, held ég, á rafmagnsskipi á svona langri leið, það verður líka erfitt að hlaða í Grímsey en allt er hægt. En fyrst og fremst þurfum við að leita leiða til að fara í þetta. Allt kostar þetta hins vegar talsverða fjármuni. Við verðum þar af leiðandi að vera tilbúin til að forgangsraða þeim hér í þessum sal og segi ég þetta nú hér við hv. þingmann af því að tvær ferjur eru í kjördæmi hv. þingmanns. Þar eru líka ýmsir vegir og ég sá að nýlega var hv. þingmaður ásamt öðrum þingmanni að leggja fram þingsályktunartillögu um að forgangsraða öðrum vegi hraðar og við þurfum þá að fá fjármuni, bæði í Suðurfjarðaveginn, sem ég er til í að fá sem fyrst, og í þessar ferjur sem og alla aðra vegi sem við höfum verið að forgangsraða í. Ég mun glaður taka við þeim fjármunum og setja í hraðari orkuskipti í ferjum, glaður, en ég framleiði ekki peningana, þeir koma héðan.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það góða mál sem hér var lagt fram og hæstv. ráðherra fyrir sitt svar. Nú er ég auðvitað að vísa til óskar Berglindar Óskar um Grímseyjarferju. Grímsey er í hópi þeirra mögnuðu náttúruperla sem okkar fagra land skartar og við kjósum að sýna og vonandi í vaxandi mæli eftir tveggja ára hlé. Ég minni á 70 milljarða hreinar tekjur af ferðaþjónustu árið 2018 og margir spá því að sú tala geti auðveldlega tvöfaldast. Áfangastaðurinn Grímsey, við norðurheimskautsbauginn, er eitthvað sem hið nýja glæsilega flugfélag Norðlendinga, Niceair, gæti sannarlega nýtt sér til auglýsingar og framdráttar. Ég hvet ráðherra eindregið til að stuðla að því að þetta góða mál verði að veruleika og því fyrr því betra, því að þetta er einn allra magnaðist staður sem við getum boðið upp á. Það á ekki að bjóða mönnum upp á ógleði við það eitt að vilja sækja gleði til Grímseyjar.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli. Það er nefnilega þannig að svo lengi sem það er ekki markviss stefna ríkisstjórnarinnar að íbúar Vestmannaeyja, Flateyjar, Hríseyjar og Grímseyjar séu fluttir nauðungarflutningum úr eyjum og í land þá er það skylda ríkisstjórnarinnar að tryggja íbúum þessara eyja viðeigandi, reglulegar og öruggar ferjusamgöngur. Nú þegar orkuskipti á sjó eru hluti af aðgerðum ríkisstjórnarinnar í viðbrögðum við loftslagsvá skapast kjörið tækifæri til þess að endurnýja eða endurbæta þær ferjur sem í dag sigla á þessum leiðum og gera endurmat á því hvernig bæta megi þá þjónustu sem veitt er til að heimsækja þessar náttúruperlur Íslands.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál á dagskrá því að ég tel að þetta sé afskaplega mikilvægt. Báðar þær ferjur sem eru í okkar kjördæmi skipta gríðarlega miklu máli, bæði fyrir þá sem búa í Grímsey og Hrísey, en ekki síst fyrir ferðamenn sem þangað vilja koma. Við erum alltaf að reyna að byggja upp og hjálpa til við að fjölga atvinnutækifærum. Grímsey hefur verið ein af þessum brothættu byggðum, eða bjartari byggðum, ef við eigum að orða það þannig, og ég tel að ef við erum þarna með gott skip sem siglir á milli lands og eyjar þá sé það stór þáttur í því að Grímseyingar geti byggt upp almennilega ferðaþjónustu. Það er partur af því að fólk vilji yfir höfuð fara með bátnum út í eyju því að þetta er auðvitað ekki viðunandi eins og þetta er, eða eins og hv. þm. Jakob Frímann Magnússon sagði: Það á ekki að valda manni ógleði vilja sækja heim eyju sem er jafn falleg og Grímsey.
Virðulegur forseti. Ef þessi spurning hefði komið hér upp í þingsal fyrir fimm árum síðan þá hefði ég sagt að þetta væri bara einfalt; það ætti bara að hætta fastri byggð í Grímsey og sjá til þess að ferjan færi mjög reglulega á sumrin svo að aðilar eins og ég gætu kannski farið og heimsótt þennan undurfallega stað. Þetta er einn af fáum stöðum á landinu sem ég hef ekki komið til. En eftir að ég settist á þing hef ég sérstaklega farið að hafa mikinn áhuga á norðurslóðamálum og þá hef ég algerlega sannfærst um að það er mjög mikið hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga, ekki bara út frá byggðamálum heldur bara út frá alþjóðamálum, að það sé byggð í Grímsey. Þess vegna held ég að þetta sé mjög áhugaverð spurning. Og miðað við þær lýsingar sem komu fram hjá fyrirspyrjanda þá mun ég velja mjög fallegt veður til að sigla út í Grímsey en vona jafnframt að það geti komið ný ferja fljótlega. Og þá vil ég ítreka mikilvægi þess að sú ferja þarf auðvitað að vera knúin áfram af grænum orkugjafa, því að það er jú það sem við þurfum að standa fyrir, sérstaklega í norðurslóðamálum, að siglingar um svæðið séu eins umhverfisvænar og kostur er.
Herra forseti. Aftur vil ég þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Þegar ég las hana fyrst hugsaði ég strax: Bíddu, ha? Er ekki enn búið að endurnýja Grímseyjarferjuna? Það er kominn ansi langur tími síðan farið var að ræða þetta. Ég hef orðið þess heiðurs aðnjótandi að koma til Grímseyjar og tek undir með hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni að þetta er einn magnaðasti staður sem ég hef komið á í lífinu. Þetta er pínulítil eyja, ég man ekki hvað það tók okkur margar mínútur að labba hana alla, hún er úti í miðju úthafi. Þetta er rosalega mögnuð upplifun. Það er ótrúlegt að koma þangað. Og í ljósi þess sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði vil ég nefna að ég kom þangað í lok desember og það var sannarlega kalt en það var gríðarlega áhugavert. En það var ekki síður áhugavert að tala við fólkið sem býr þarna af því að þarna býr fólk sem á börn sem sækja ekki skóla í eynni heldur þurfa að fara til meginlandsins. Eyjan okkar er orðin að meginlandi í þessum skilningi. Ég vildi nefna að það að þessi ferja [[Forseti hringir.]]sé nútímaleg snýst sannarlega um umhverfismál. Það snýst líka um öryggismál. Fyrir fólkið sem er að senda börnin sín í einhverra klukkutíma siglingu í hverri viku og þarf þegar að búa við það að vera aðskilið frá börnunum sínum á meðan þau eru í skóla annars staðar þá skiptir þetta gríðarlega miklu máli. [[Forseti hringir.]]Ég vildi bara koma þessum punkti að til viðbótar við allt annað sem hefur verið sagt hér.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svarið. Ég er líka þakklát öllum sem tóku þátt í umræðunni. Það er augljóst að þessi dagskrárliður er mjög mikilvægur fyrir hagsmunagæslubaráttu landsbyggðarinnar. Mig langar að fara aðeins aftur yfir í punktinn um orkuskiptin og ferjuleiðirnar en í meirihlutaáliti um samgönguáætlun segir, með leyfi forseta: „Í samgönguáætlun 2019–2033 er lögð áhersla á að styðja við umhverfisvænar samgöngur með því að tengja skip rafmagni í höfnum og að allar nýjar ferjur verði knúnar umhverfisvænum orkugjöfum. Það er í samræmi við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum 2018–2030. Meiri hlutinn leggur áherslu á að tryggja þarf yfirsýn yfir það hverjir koma að slíku verkefni og greina áskoranir og tækifæri sem felast í slíkum verkefnum um leið og bent er á mögulegar og þekktar lausnir til orkuskipta í íslenskum höfnum, með áherslu á raftengingu skipa meðan þau liggja við bryggju.“ Þetta er eitt af lykilatriðunum í orkuskiptunum, þ.e. að þeir orkugjafar sem notaðir eru í almenningssamgöngum séu í samræmi við markmið ríkisstjórnarinnar. Það er mjög ánægjulegt að heyra áhuga hæstv. innviðaráðherra á því að endurnýja ferjur með orkuskiptin í huga. Ég kalla líka eftir því að mótuð verði stefna um ferjuleiðir innan samgönguáætlunar sem er ekki til staðar núna svo hægt sé að tryggja bæði öruggar samgöngur og fyrirsjáanleika fyrir íbúa þeirra byggða sem treysta á ferjur til að nálgast aðra þéttbýliskjarna og nauðsynlega þjónustu.
Virðulegi forseti. Ég vil einnig þakka öðrum þingmönnum fyrir þátttökuna í þessari umræðu hér um Grímseyjarferju og Grímsey, það er engin spurning. Af samtali mínu við heimamenn, þó svo að við séum með flug þangað, má heyra að siglingin skiptir mjög miklu máli fyrir ferðaþjónustuna og ferðaþjónustan skiptir sífellt meira máli fyrir Grímsey. Ég held því að það sé engin spurning að þarna verði að gera sem mest til að hægt sé að skipta um þessi skip. Ég hef átt fundi um Baldur á Breiðafirði, Hríseyjarferjuna og Sæferðir og áhuga manna í þessum efnum. Ef þingið er tilbúið að forgangsraða meiri peningum í þessa veru þá er ég til og ráðuneyti mitt. En ef við fáum ekki meiri fjármuni verður ekki hægt að fara í, og ég vitna í þingsályktunartillögu þingmannsins sem er með þessa fyrirspurn, 5–6 milljarða kr. framkvæmdir á Suðurfjarðavegi öðruvísi en að raða einhverju öðru aftar í forgangsröðina. Múlagöngum, Öxi, einhverju öðru? Ég veit það ekki. Nema það komi nýir peningar. Þá mun ég glaður taka þá til handargagns og reyna að koma málum hraðar í gegn. En við munum að sjálfsögðu halda áfram að undirbúa okkur og vinna á þessum nótum af því að þetta er framtíðin. En það er líka mikilvægt að við áttum okkur á því hvaða möguleika við höfum, hvaða fjármuni við ætlum að setja í samgöngur og að við þurfum að forgangsraða þeim fjármunum, hvernig við ætlum að svara því hvað eigi að vera fyrst.
Forseti. Þessi fyrirspurn lítur kannski út fyrir að vera einföld, snýr að ákvörðun stjórnvalda um að færa fasteignahluta þjóðskrár til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og spurningin lýtur að þeirri gjaldskrá sem þar er viðhöfð. Ástæðan fyrir því að það er dálítið mikilvægt að huga að gjaldskránni er til að byrja með að það erum auðvitað við á Alþingi sem setjum ákveðnar skyldur á framkvæmdarvaldið um að halda úti ákveðnum gögnum. Hér er að miklu leyti verið að biðja notendur að greiða fyrir það að fá aðgang að þeim gögnum. Það er mikilvægt að spyrja að því hvort sú gjaldskrá sé hófleg. Í ástandi eins og nú er, þegar íbúðaverð er á fleygiferð upp á við, er mikilvægt að fólk geti leitað sér upplýsinga um þróunina eins og hún er að gerast sem næst okkur í tíma. Annars eigum við mögulega á hættu að ákveðinn orðrómur fari af stað um jafnvel enn meiri hækkanir en eru í raun og veru í gangi og þannig blásist upp ákveðin verðbóla. Fasteignaskráin uppfærist kannski ekki alveg nægilega hratt fyrir það og hvað þá að fá aðgang að þeim gögnum. Eins og kemur fram í tilkynningu ráðuneytis þá ætlar ráðherra að leggja fram frumvarp um nauðsynlegar breytingar á lögum á vorþingi. Sú tillaga er ekki komin fram enn þá eftir því sem ég fæ best séð. Vandinn er, eins og ég gat um áðan, að það stendur sérstaklega í lögunum að það sé Þjóðskrá Íslands sem fari með yfirstjórn fasteignaskráningar og það þarf að breyta því. Gerð var breyting á öllum lögum fyrir ekki svo mörgum árum þar sem heiti ráðherra voru sérstaklega tekin út og orðið „ráðherra“ sett inn í staðinn. Þarna gæti verið hentugt að hafa t.d. bara „stofnunin“, og síðan yrði það ákveðið í forsetaúrskurði eða einhverjum úrskurði ráðuneytis hvaða stofnun fer með umsjón þeirra laga. Að lokum myndi ég vilja spyrja hæstv. ráðherra almennt um stefnu varðandi gjaldtöku fyrir uppflettingu í opinberum gagnasöfnum. Þetta eru að miklu leyti til upplýsingar sem eru í raun búnar til af íbúum landsins, með því að þeir búa þar sem þeir búa. Gjald fyrir aðgang að slíkum upplýsingum ætti að mínu mati að vera mjög hóflegt, helst ekki neitt og sérstaklega ekki fyrir rafræna uppflettingu [[Forseti hringir.]]þar sem því fylgir sama og enginn kostnaður þegar allt kemur til alls.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Varðandi það hvort til standi að viðhalda þeirri gjaldskrá sem var í gildi hjá Þjóðskrá eftir að fasteignaskráin verður flutt með frumvarpi yfir til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar þá vil ég nefna að verið er að reyna að vinna frumvarpið hratt. Mér sýnist við ekki ná því inn fyrir 1. apríl og mun örugglega koma hér og biðja þingið um afbrigði til að hægt sé að koma því inn og afgreiða í vor. En það er sem sagt einungis verið að flytja tekjur og gjöld í samræmi við gildandi gjaldskrá þannig að flutningurinn sem slíkur hefur ekki áhrif á gjaldskrána. Svona til að svara því hvort gjaldskráin sé hófleg að mati ráðherra þá er það matsatriði, eins og hv. þingmaður minntist á. Það er auðvitað matsatriði hvenær gjald telst vera hóflegt og hvenær ekki. Þannig er hægt að horfa á staka tölu og finnast hún vera ýmist há eða lág án þess að gera sér grein fyrir hvaða vinna liggur á bak við töluna. Gjaldskráin var á sínum tíma byggð á ítarlegri kostnaðargreiningu af hálfu fjármálaráðgjafa Deloitte, það er reyndar talsvert síðan. Kostnaðargreining gjaldskrárinnar hefur aukinheldur verið til umfjöllunar fyrir Hæstarétti Íslands hjá Þjóðskrá og, með leyfi forseta, leyfi ég mér að vísa til dóms Hæstaréttar Íslands nr. 837/2014, sem var Creditinfo lánstraust hf. gegn íslenska ríkinu og Þjóðskrá Íslands. Í málinu kom til skoðunar forveri gjaldskrár þeirrar sem hér er til umfjöllunar og sem gildandi gjaldskrá er að stofni til byggð á: „Taldi rétturinn að nægilega traustir útreikningar hefðu legið til grundvallar þeim áætlunum, sem fjárhæð hlutaðeigandi gjalda byggði á, og að kostnaðarliðir hefðu verið í efnislegum tengslum við þá þjónustu sem gjaldtökunni væri ætlað að standa undir. Væru forsendur gjaldskrárinnar fyrir töku gjaldanna því taldar nægjanlega traustar og samrýmanlegar grundvallarreglum og sjónarmiðum um fjárhæð þjónustugjalda.“ Ég myndi segja að þetta væri svar mitt við fyrirspurn þingmannsins. Varðandi stefnu ráðherra um gjaldtöku fyrir uppflettingu í opinberum gagnasöfnum þá tel ég, virðulegur forseti, að verulegur samfélagslegur ábati yrði af því að gögn sem þessi yrðu almennt gerð opin á einhvern hátt. Það myndi vega upp þann kostnað sem ríkið myndi þurfa að leggja stofnuninni til. Það er einnig í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um að opna betur fyrir aðgengi að gögnum og efla þannig nýsköpun. Við vitum ekki hvað einhverjir aðilar þarna úti gætu gert við þessi gögn hefðu þeir aðgang að þeim. En um leið og ég segi þetta er rétt að geta þess að ýmis gögn eru birt opinberlega af þjóðskrá í dag á opingögn.is, ýmist ein eða sér eða í samvinnu við önnur stjórnvöld. Þar má m.a. finna lögbýlaskrá, leiguskrá íbúðarhúsnæðis, kaupskrá fasteigna, staðfangaskrá o.fl. En ég held, virðulegur forseti, að hægt sé að gera enn betur og ég held við eigum að halda áfram þennan veg, að opna aðgang að gögnum. Á móti munum við þurfa að vera tilbúin hér í þinginu til að leggja aukið fjármagn til einstakra stofnana.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Þetta er í rauninni hluti af stærri og nauðsynlegri umræðu um gjaldtöku hins opinbera. Hvenær er meðalhófs gætt? Getur það virkilega verið að það kosti umsjónaraðila netskrár 700 kr. í hvert skipti sem einhver rambar þar inn til að fletta annarri manneskju upp í þjóðskrá eða fasteignaskrá? Er það hóflegt gjald fyrir hverja einustu uppflettingu? Ég er ekki viss um að svo sé. Hæstv. ráðherra kom hér og staðfesti að Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu að þessi gjaldskrá sé í samræmi við lög en ég held að hið opinbera þurfi að íhuga það gaumgæfilega hvort hófs sé gætt, t.d. varðandi þessa persónuskrá og nauðsynlegar upplýsingar þar úr.
Frú forseti. Það er mikil tímaskekkja að greiða þurfi fyrir aðgang að opinberum gögnum. Kostnaðurinn í núverandi gjaldskrá er svo fjarri lagi. Raunverulegur kostnaður við að veita aðgang er í aurum talinn, ekki hundruð eða þúsundum króna. Opið aðgengi að gögnum hefur alls staðar þar sem það er innleitt skapað ný tækifæri, bæði fyrir nýsköpun, rannsóknir og gagnrýna samfélagsskoðun fjölmiðla. Það er því löngu kominn tími til að endurskoða allar þær sértekjur ríkisstofnana sem fela í sér sölu á aðgengi að gögnum. Ávinningur af því að opna aðgengi er mun meiri en þær tekjur sem ríkið innheimtir á þennan máta. Það er kominn tími á stafræna umbyltingu í aðgengi að gögnum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Fyrir mér vekur þessi fyrirspurn upp spurningar um gjaldtöku almennt. Hér hefur þeim sem hafa þegar talað orðið tíðrætt um raunverulegan kostnað við að afhenda þessi gögn sem með rafrænum lausnum er í raun orðinn enginn, kostnaðurinn við að prenta út einhver skjöl sem til eru. Þarna kemur upp atriði sem ég held að almenningur sé ekki sérstaklega meðvitaður um, sem er það að stjórnvöldum er heimilt að taka gjald fyrir þá þjónustu sem þau veita þegar gjaldtakan svarar kostnaði við að veita þá þjónustu. Þegar gjaldið fer umfram kostnaðinn sem er af því að veita þjónustuna, sem á klárlega við þegar rukkaðar eru fleiri þúsund krónur fyrir að afhenda PDF-skjal sem er inni á vefnum, þá er það skattur. [[Forseti hringir.]]Það er skilgreint sem skattur. Slíkan skatt má bara leggja á með lögum og er gert í lögum um aukatekjur ríkissjóðs. [[Forseti hringir.]]Ég er á þeirri skoðun að við þurfum að endurhugsa aðeins alla þá gjaldtöku [[Forseti hringir.]]sem við erum að samþykkja sem er í raun ekki þjónustugjöld, [[Forseti hringir.]]eins og fólk kannski heldur, heldur skattur.
Forseti minnir hv. þingmenn á að ræðutíminn er ein mínúta þegar gerð er stutt athugasemd.
Forseti. Gjaldskrá fasteignaskrár er þessi: Mánaðarlegt þjónustugjald, 4.100 kr. Stofngjald vefþjónustu 68.800 kr. Svo eru einingagjöld fasteignaskrár fyrir yfirlitsmynd eða eigendasögu fasteignar eða breytingasögu fasteignar. Síðan er rafrænt veðbandayfirlit, 850 kr. Það er sérstaklega tilgreint í lögum en uppfletting á hinu kostar 72 kr. í einingagjöldum. Það er mjög skrýtið þegar maður skoðar kostnaðinn, eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson benti á áðan, að þegar um rafræna afhendingu gagna er að ræða þá er kostnaðurinn ekki svona mikill. Þegar hæstv. ráðherra segir að Alþingi verði þá að vera tilbúið til að koma með auknar fjárheimildir í staðinn bendir það til þess að verið sé að nýta þessa þjónustu til að fjármagna aðra vinnu þjóðskrár eða Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar þegar verkefnið kemur þangað. Það er ekki málefnalegt. Þó að hér hafi verið vísað til hæstaréttardóms um að þegar gjaldskráin var sett hafi það verið málefnalegt, þá hefur ýmislegt breyst síðan þá. Við erum að reyna að fara inn í aukna stafræna vinnslu sem er einfaldlega ódýrari fyrir afhendingu gagna. Þegar kemur að öðrum gjöldum, t.d. fyrir vottorð sem krefjast sérvinnslu, þar sem maður kemur að og stússast í því að vinna einhvers konar útreikninga úr flóknari fyrirspurnum, er kostnaðurinn skiljanlegri. En þegar það er einfaldlega verið að toga gögn úr gagnagrunni þá er það eitthvað sem ég myndi gera athugasemd við að sé kannski ekki alveg eins nákvæmt. Þess vegna spyr ég aftur hæstv. ráðherra: Telur ráðherra að núverandi gjaldskrá sé hófleg? Ég er að spyrja hæstv. ráðherra um hans skoðun.
Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki alveg náð að fylgja hv. þingmönnum hér í gagnrýni þeirra á þau svör sem ég var með. Ég ætla ekki að deila um niðurstöðuna við Hæstarétt og þess vegna kom ég fram með þau rök að það hefði verið mat dómsins á þeim tíma á þeirri gjaldskrá sem núverandi gjaldskrá er byggð á, að þetta væri nægilega vel undirbyggt til að uppfylla það að þetta er þjónustugjald en ekki skattur. Þar af leiðandi er ekki verið að nota þessa fjármuni í að fjármagna einhverja aðra starfsemi. Ég held líka að ég hafi sagt að ég væri hlynntur því, og það væri stefna bæði mín og ríkisstjórnarinnar, að hafa aukinn aðgang að opnum gögnum og að í því gæti falist veruleg tækifæri fyrir samfélagið í nýsköpun á þessu sviði sem og á einhverjum öðrum sem við erum ekki búin að sjá fyrir. En það er nokkuð augljóst að ef þeir fjármunir sem eru sértekjur í dag, til að standa undir ákveðnum hluta starfsemi viðkomandi stofnana, fást ekki þá þurfa þeir að koma einhvers staðar frá. Þeir geta þá ekki komið annars staðar en úr ríkissjóði þangað til að við erum búin að klára alla stafrænu væðinguna og sparnaðurinn er kominn. En það þarf oft og tíðum að fara í talsverða uppbyggingu á bæði gagnagrunnum og á þjónustuvefjum til að hægt sé að gera það. Mér finnst eins og hér sé gerð einhver tilraun til ágreinings sem ekki er fyrir hendi og verð bara að segja að ég er svolítið undrandi á því vegna þess að fyrirspurnin er fín og jákvæð og það þarf að taka þessa umræðu um aðgang að opnum gögnum. [[Forseti hringir.]]En það þýðir ekki að fara að búa til einhvern ágreining sem ekki er fyrir hendi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að koma hingað og ræða fyrirspurn mína varðandi rafræna stjórnsýslu Útlendingastofnunar við móttöku og afgreiðslu umsókna. Ég ræddi sambærilega fyrirspurn við þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Sigríði Á. Andersen, á 149. þingi árið 2019. Þá hafði Ríkisendurskoðun nýlega skilað skýrslu um málsmeðferð og verklagsreglur Útlendingastofnunar sem unnin var að beiðni Alþingis. Ein af meginniðurstöðum þeirrar skýrslu var að ríkisendurskoðandi taldi að bæta mætti áætlanagerð og skilvirkni í meðferð umsókna hjá Útlendingastofnun og auk þess mætti stytta málsmeðferðartíma með því að innleiða betri upplýsingakerfi og taka upp rafrænt umsóknarferli. Hæstv. ráðherra og þingmenn sem þá tóku þátt í umræðunni voru sammála um mikilvægi þess að leggja áherslu á innleiðingu rafrænnar stjórnsýslu á þessu sviði. Breytingar á eftirspurn eftir þjónustu Útlendingastofnunar á síðustu árum kalla á breytt verklag. Það á við um allar umsóknir, hvort sem er um dvalarleyfi, alþjóðlega vernd eða sameiginlega vernd vegna fjöldaflótta fyrir þá sem nú hafa flúið Úkraínu. Árið 2021 bárust yfir 7.000 umsóknir um dvalarleyfi og hafði orðið um 20% aukning frá árinu 2018. Þá varð 125% aukning í veitingu ríkisborgararéttar árið 2021 frá því sem mest hafði verið á árinu 2019. Fjöldi umsókna um alþjóðlega vernd var árið 2021 872, en gera má ráð fyrir fleiri umsækjendum 2022 samhliða tíðari ferðum til landsins. Eftir því sem ég best veit er megninu af umsóknum og gögnum enn skilað til Útlendingastofnunar á pappír, hvaða leyfi sem þær varða. Það er vart boðlegt, hæstv. forseti, hvorki fyrir starfsfólk né umsækjendur, að umsóknareyðublöð séu öll á pappír og síðan færð handvirkt inn í upplýsingakerfi, hvað þá þegar fjöldi umsókna fer vaxandi ár frá ári. Það er tímafrekt, óskilvirkt og skapar hættu á villum og mistökum. Umsækjendur hafa enga möguleika á að fylgjast með stöðu eða afdrifum umsóknar meðan á málsmeðferð stendur. Markviss notkun gagnagrunna og upplýsingakerfa gæti að auki gefið stjórnvöldum mun betri samtímaupplýsingar til að nýta við áætlanagerð og skipulag þjónustu. Útlendingastofnun hefur ítrekað skilgreint rafræna stjórnsýslu sem eitt af sínum mikilvægustu umbótaverkefnum. Samt sem áður virðist hægt miða og því hef ég lagt fram skriflegar spurningar til hæstv. ráðherra um innleiðingu rafrænnar og stafrænnar stjórnsýslu í þjónustu Útlendingastofnunar, forgangsröðun, kostnað og áhrif á notendur og stjórnvöld.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessar spurningar, þær eru tímabærar. Það hefur margt gerst á umliðnum mánuðum og árum í þessum efnum. Fyrst var spurt: Hvernig miðar innleiðingu rafrænnar stjórnsýslu við afgreiðslu umsókna hjá Útlendingastofnun og hvenær má ætla að öll afgreiðsla verði orðin rafræn? Innleiðingu rafrænna umsókna um ríkisborgararétt er lokið, þ.e. fyrstu útgáfu. Næsta skref í því er að fylgja því eftir með útgáfu tvö á grundvelli athugasemda notenda og starfsfólks. Tengimöguleikar eru til staðar fyrir næstu umsóknir. Innleiðing rafrænna umsókna um endurnýjun á dvalarleyfi er að hefjast og stofnunin gerir ráð fyrir að flestar endurnýjanir verði orðnar rafrænar í lok árs. Þá verða um 50% af öllum umsóknum orðnar rafrænar og áætlað að árið 2023 verði allar umsóknir orðnar rafrænar. Hvaða þjónusta verður fyrst rafræn? Rafræn umsókn um ríkisborgararétt fór í loftið 19. janúar sl. Nú þegar hafa umsóknir borist. Verður afgreiðsla stofnunarinnar samhliða stafræn og hvenær má ætla að öll afgreiðsla verði orðin stafræn? Ekki er unnt að bjóða upp á stafræna afgreiðslu fyrr en nýtt upplýsingakerfi hefur verið innleitt sem styður við og ber stafræna vegferð. Innleiðing á því er áætluð á árinu 2022–2024. Hver er áætlaður kostnaður við að innleiða rafræna og stafræna stjórnsýslu á þessu sviði? Á fjárlögum 2022 og 2023 eru 35 milljónir tilgreindar hvort árið og er reiknað með því að þær 70 milljónir dugi. Í mati ráðgjafa og mögulegra samstarfsaðila hafa komið fram tölur sem eru í kringum þá tölu en reyndar líka hærri og lægri tölur. Verið er að undirbúa útboð og kynningargögn sem leiða fram mögulega samstarfsaðila í þessu sambandi. Hvaða kostir gætu fylgt slíkri innleiðingu, annars vegar fyrir stjórnvöld og hins vegar fyrir notendur þjónustunnar? Kostir notandans eru ótvíræðir og fjölmargir. Rafræn og stafræn stjórnsýsla verður fljótvirkari, gagnvirk, tímasparandi og dregur úr kostnaði. Notandi stýrir afgreiðsluferli umsóknar sinnar og hefur óheft aðgengi að þeim upplýsingum sem hann sjálfur setur inn. Hann getur sótt eða eytt upplýsingum þegar það á við og fylgst með því hvar í ferli umsókn hans er stödd. Notandinn yrði leiddur áfram og tryggt að rétt gögn og greiðsla berist í samræmi við tegund umsóknar. Þegar fullri sjálfvirkni er náð afgreiðir kerfið notandann í rauntíma þegar sótt er um endurnýjanir eða ríkisborgararétt. Enn sem komið eru innskráningar í kerfið háðar island.is sem ekki er komið með aðgengi fyrir fólk sem er án kennitölu og unnið er að úrlausnum í þeim efnum. Fleiri kostir eru til staðar. Það má nefna aukið þjónustustig. Þetta dregur úr kostnaði og endursendingum skjala. Umsóknarferlið, eins og ég sagði, leiðir notandann áfram og hann stýrir ferlinu. Gagnvirk samskipti verða komin, spjallmenn og netspjall á opnunartíma. Afgreiðslutími styttist verulega og sjálfsafgreiðsla er í rauntíma á tilteknum umsóknum. Tíma- og peningasparnaður er augljós. Það má nefna ljósritun, innskönnun og póstsendingar. Öryggi gagna verður auk þess miklu meira. Kostirnir eru ótvíræðir og fjölmargir fyrir ríkið. Rafræn og stafræn stjórnsýsla eykur skilvirkni og er hagkvæmari. Gera má ráð fyrir að það auki ánægju viðskiptavina. Ábyrgð á umsókn og fylgigögnum er hjá notanda sem sjaldnast þarf að fá frekari leiðbeiningar. Greiðslur fyrir umsóknir berast beint inn í greiðslukerfið og eru tengdar kennitölu umsækjanda. Starfsfólk þarf ekki lengur að skrá inn umsóknir, kalla eftir gögnum og endursenda gögn. Betri nýting verður á starfsfólki við afgreiðslu umsókna í stað mikils tíma við móttöku og skráningu. Fjölgun umsókna verður viðráðanleg, þ.e. hún kallar ekki endilega á viðbótarstarfsfólk. Kerfið og vinnuferillinn er vistvænn, fullnægir þeim markmiðum sem við höfum sett okkur og er talið sjálfbært. Fleiri kostir eru til staðar sem styðja við þetta og kannski of langt mál að telja það allt upp hér.
Virðulegur forseti. Þetta er ágætisfyrirspurn hjá hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur. En mér finnst kannski vanta í þessa umræðu hver pólitík stjórnvalda er varðandi þessar umsóknir því að ég held að pólitík stjórnvalda varðandi fólk á flótta verði ekkert betri þó að hún sé sýnd okkur rafrænt, að við séum að ræða það hérna inni hverjar hugmyndirnar eru, því að töfraorð ríkisstjórnarflokkanna þriggja í þessum málaflokki hefur verið eitt og aðeins eitt: Skilvirkni. Rafræn stjórnsýsla rímar óskaplega vel við það og eins og ég segi er ágætt að auka aðgengi að þjónustu með því að gera hana rafræna en það breytir því ekki hver veruleikinn er í stefnu ríkisstjórnarinnar gagnvart því fólki sem hingað sækir. Í því sambandi vildi ég minna á og halda til haga hver niðurstaða ríkisstjórnarinnar varð um áframhaldandi samstarf við Rauða krossinn sem var þungamiðjan og hjartað í stuðningi við það fólk sem hingað kemur.
Herra forseti. Burt með báknið, segja stundum Sjálfstæðismenn en það gengur eitthvað voða hægt að brjóta báknið á bak aftur þegar kemur að stjórnsýslu útlendingamála. Það virðast einhvern veginn flestir bara svolítið sáttir með að það sé þarna bákn sem þvælist mjög rækilega fyrir fólki sem leitar skjóls hér. Ríkisendurskoðun hefur ítrekað kallað eftir því að Útlendingastofnun innleiði rafræna umsýslu og afgreiðslu umsókna og haldi utan um umsóknir og úrvinnslu þeirra í virkum og öruggum gagnagrunni. Það eru mörg ár síðan stofnunin sjálf tók undir þetta og skilgreindi það sem lykilverkefnið hjá sér að ráðast í einmitt slíkar aðgerðir. En ég held að það sé alveg ljóst að rafræn stjórnsýsla almennt í útlendingamálum kallar á mjög afgerandi frumkvæði frá dómsmálaráðuneytinu og snertir miklu fleiri stofnanir heldur en bara Útlendingastofnun. Það skyldi þó ekki vera [[Forseti hringir.]]að þrátt fyrir allar yfirlýsingarnar um stafrænt Ísland o.s.frv. þá sé einfaldlega bara búið að vanrækja fjárfestingar í stafrænum innviðum? [[Forseti hringir.]]Við þurfum kannski að gera miklu betur þarna í að tryggja sveigjanlega og snjalla stjórnsýslu í útlendingamálum.
Virðulegi forseti. Við lifum á tímum stafrænnar umbyltingar og þegar kemur að því að búa til stafrænt viðmót á þjónustu ríkisins þá erum við Íslendingar svo sannarlega framarlega í þeim efnum. Það er hins vegar mikill misskilningur að hið stafræna viðmót bæti þá þjónustu sem veitt er, flýti málsmeðferð eða auki skilvirkni. Það eitt að breyta úr því að fá umsóknir á pappír yfir á rafrænt form er nokkuð sem svo sannarlega mun spara einhver tré en meðhöndlun umsóknanna sjálfra mun í flestum tilvikum taka sama tíma og áður ef ekkert í innri vinnslu stofnunarinnar breytist. Það er ekki fyrr en við förum að nýta tæknina við sjálfa höndlun umsóknanna innan stofnunarinnar sem við förum að sjá stafrænu umbyltinguna skila sér í formi skilvirkni í þjónustu. Umsóknir um ríkisborgararétt til Alþingis er gott dæmi um það. Hægt væri að gera hlutverk Útlendingastofnunar í því ferli algerlega sjálfvirkt með því að láta kerfið sjálft óska eftir þeim gögnum sem vantar [[Forseti hringir.]]og skrifa svo sjálft umsögn sem segir hvaða skilyrði eru uppfyllt og hver ekki.
Forseti. Ég ætla að þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og held að þetta sé mjög mikilvæg umræða. Það var gott að heyra það sem hæstv. ráðherra fór hér yfir, fyrirætlanir. Ég vil bara brýna hann til að sjá til þess að þetta gangi eftir því að okkur er öllum ljóst hve álagið á Útlendingastofnun er mikið, hefur vaxið mikið á síðustu árum og mun koma til með að vaxa. Það er algjörlega nauðsynlegt að við beitum nýjustu tækni til að veita betri þjónustu með skilvirkari hætti og þar hlýtur stafræn þjónusta að vera aðalmálið. Ég sé, eins og hæstv. ráðherra fór yfir, að nú er umsókn um ríkisborgararétt, hin hefðbundna leið, orðin rafræn í gegnum Ísland.is og forstjóri Útlendingastofnunar kynnti það fyrir okkur í allsherjar- og menntamálanefnd þegar hún var að kynna stofnunina, þessar áætlanir þeirra. Ég ítreka að við verðum að sjá þessa stafrænu þróun [[Forseti hringir.]]eiga sér stað í Útlendingastofnun sem og annars staðar. Við höfum séð alveg ofboðslega mikla skilvirkni [[Forseti hringir.]]og betri þjónustu á mörgum stöðum og nú viljum við sjá það líka hjá Útlendingastofnun.
Frú forseti. Ég vil lesa upp úr skilaboðum, með leyfi forseta: Sæl. Vinkona mín hefur sótt um dvalarleyfi á Íslandi en nú er henni sagt að mál hennar sé týnt hjá Útlendingastofnun. Hvað ráðleggur þú henni að gera? Ég spurði: Týnt? Hvernig getur það verið týnt? Ég veit það ekki, henni var sagt það af starfsmanni Útlendingastofnunar. Heldurðu að henni verði nokkuð vísað burt frá landinu af því að þau hafa ekkert svarað henni í sex mánuði og segja núna að málið sé týnt? Viku seinna: Sæl. Hún fékk svar í gær. Hún fær dvalarleyfi í eitt ár. Ég svaraði: Já, það er mjög gott, en voru þau ekki búin að segja að umsóknin væri týnd? Jú, en nú var hún ekki týnd. Ég held, frú forseti, að þetta sé merki um að það sé kannski kominn tími til að nútímavæða Útlendingastofnun og setja umsóknirnar á rafrænt form. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið og skýra sýn á að það sé verið að innleiða betra upplýsingakerfi og rafræna og stafræna stjórnsýslu hjá Útlendingastofnun þó að það gerist ekki allt saman samtímis. Ég vil einnig þakka þeim þingmönnum sem hafa blandað sér í umræðuna og vil hvetja hæstv. ráðherra til að fylgja eftir og styðja við bakið á þessari innleiðingu og þeim framförum sem eiga sér stað hjá Útlendingastofnun að mér sýnist eiginlega bara þessa dagana, eftir því sem ég hef fylgst með á vefnum. Það hefur margt komið fram í umræðunni sem mælir með því og bendir til þess að það verði mikil einföldun og mikil framför í þjónustu við alla þá sem sækja til Útlendingastofnunar eftir því sem innleiðingin á sér stað. Svo komið sé inn á nokkur atriði þá hefur t.d. ekki alltaf verið einfalt að nýta þjónustu Útlendingastofnunar fyrir þá sem búa á landsbyggðinni. Stafræn vegferð bætir aðgengi alls staðar að af landinu jafnframt því að þá gætu leiðbeiningar orðið sniðnar að hverri umsókn fyrir sig, sem sagt gagnvirk þjónusta sem hentar hverjum einstaklingi og þar með væri hægt að uppfylla betur leiðbeiningarskyldu í einföldum málum og hafa meiri tíma fyrir flóknari málin. Hér hefur líka komið fram mikilvægi þess að umsækjendur sjálfir geti stjórnað upplýsingum og bætt við eða tekið út upplýsingar sem ekki eiga við. [[Forseti hringir.]]- Já, þetta var stuttur tími.
Virðulegur forseti. Ég vil bara þakka aftur fyrir þessa umræðu. Það er alveg ljóst að hennar er þörf. Slíkur er misskilningurinn sem kom hér fram greinilega, en það hefur kannski ekki verið nægilega mikið upplýst um þetta. Það er spurt hér hver pólitík stjórnarinnar sé varðandi móttöku flóttamanna og slíkt. Þar er pólitíkin einfaldlega sú að hraða málsmeðferð og gera kerfið skilvirkara og það er ekki síst eftir að umboðsmaður Alþingis gerði athugasemdir við langan afgreiðslufrest stofnunarinnar sem við sækjum þangað. Þetta hefur síðan ekkert að gera með samning við Rauða krossinn og þá lögbundnu þjónustu sem ráðuneytið þarf að standa fyrir að sé veitt gagnvart talsmönnum þjónustu við það fólk sem hér á undir. Það er í góðum farvegi. Burt með báknið og það gengur hægt í útlendingamálum - ja, ég fór hér ágætlega yfir það hvað er verið að gera. Það er talað um að þetta snerti fleiri stofnanir en Útlendingastofnun og það er alveg rétt. Þess vegna erum við á sömu vegferð í sýslumannsembættunum og nákvæmlega erum það ráðuneyti sem sennilega er komið hvað lengst í því að innleiða rafræna þjónustu og stafræna og erum algerlega á fullu í þessum undirbúningi. Það er hægt að gera allt algerlega sjálfvirkt í umsóknarferlinu - já, ég sagði ykkur áðan að 50% af öllum umsóknum verða rafræn á þessu ári og 100% á því næsta. Þannig að þetta er allt saman að gera sig og allt rétt sem hér var bent á. Það var líka bent á þetta mikla álag sem hefur verið á stofnuninni og ég vil nota tækifærið og nefna þá í leiðinni ómálefnalega gagnrýni margra þingmanna á þessa stofnun og starfsfólkið sem þar vinnur og hef óskað eftir því að fólk beini frekar spjótum sínum að mér en stofnuninni sem ábyrgðaraðila fyrir þessu vegna þess að mér hefur fundist þær athugasemdir oft vera ósanngjarnar í garð starfsmannanna. [[Forseti hringir.]] Svo er það þetta með SMS-skilaboð. Ég ætla ekkert að útiloka að það gerist ekki mistök við afgreiðslu hjá þessari stofnun eins og getur gerst [[Forseti hringir.]]hjá okkur öllum í okkar daglega lífi. En nákvæmlega þetta dæmi sem var tekið, því mun verða eitt út með þeirri þjónustu sem verður í boði [[Forseti hringir.]]þar sem umsækjandi sjálfur heldur utan um allar upplýsingar og er í rauntíma að vinna með sín mál.
Frú forseti. Hinn 29. janúar síðastliðinn sendi Fangavarðafélags Íslands ákall til dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra ásamt fangelsismálastjóra og formanni stéttarfélagsins Sameykis. Tilefnið var árás á fangaverði á Hólmsheiði í sama mánuði. Í bréfinu lýsir stjórn fangavarðafélagsins þungum áhyggjum af öryggismálum í fangelsum landsins. Langvarandi undirmönnun dragi úr viðbragðsflýti og skerði öryggi bæði fangavarða og fanga. Sérstaklega er bent á að fangar sem glími við alvarleg geðræn veikindi fái ekki þá þjónustu sem þeir þurfa vegna ónógrar mönnunar. Það geti dregið úr öryggi í vinnuumhverfi fangavarða eins og dæmin því miður sanna. Í lögum um fullnustu refsinga er skýrt kveðið á um að þær fari fram með öruggum og skilvirkum hætti. Fangavarðafélagið bendir á að með því segi lögin að tryggja þurfi öruggt vinnuumhverfi innan fangelsanna og allur aðbúnaður í þeim verði að styðja markmið laganna. Í ákalli fangavarðafélagsins segir m.a., með leyfi forseta: „Of fáir fangaverðir eru á vöktum og með því er öryggi starfsmanna og fangelsanna stefnt í hættu. Má meðal annars nefna að á Hólmsheiði eru 3 starfsmenn á næturvakt með allt að 50 fanga ...“ Einnig má nefna að á Kvíabryggju er einungis einn fangavörður vörður á næturvakt með 22 fanga. Afstaða, félag fanga á Íslandi, hefur einnig lýst áhyggjum sínum af öryggi og aðbúnaði í fangelsunum á Íslandi og sendi dómsmálaráðuneytinu og Fangelsismálastofnun einnig erindi í janúar. Þar er bent á sömu atriði og komu fram í erindi fangavarðafélagsins. Mig langar af þessu tilefni, frú forseti, að inna hæstv. dómsmálaráðherra eftir því hver viðbrögð ráðuneytisins hafi verið við ákalli fangavarðafélagsins og erindi Afstöðu. Hvernig hefur hæstv. dómsmálaráðherra brugðist við? Ég fæ að skjóta inn spurningu sem varðar efnið einnig: Hvernig er umgjörð mönnunar í fangelsum á Íslandi? Gilda um hana reglur? Eru þær festar í reglugerðum eða með öðrum hætti í ráðuneytinu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir þessa fyrirspurn. Hún kemur hér inn á mjög brýnt erindi. Ég hef tekið þetta til mín alveg sérstaklega til umfjöllunar í ráðuneytinu og fundað bæði með fangelsismálastjóra og hitt fulltrúa félags fanga á Íslandi. Það er örugglega margt sem við þurfum að gera á þessum vettvangi til að bæta umhverfi fangavarða og ekki síður fanganna sjálfra. Á síðustu árum hefur dómsmálaráðuneytið ásamt þeim ráðuneytum sem einnig hafa aðkomu að starfi með föngum verið með málefni þeirra og fangelsanna til skoðunar. Að mörgu er að hyggja, eins og ég segi, en nefnd á vegum Evrópuráðsins um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, gerði úttekt hér 2019. Í kjölfarið var stofnað til starfshóps um heilbrigðisþjónustu í fangelsum sem leiddi m.a. af sér að það var stofnað þverfaglegt geðheilsuteymi til að veita markvissa, samfellda og einstaklingsmiðaða geðheilbrigðisþjónustu við fanga meðan á afplánun stendur. Þetta hefur gefið alveg sérstaklega góða raun og mjög góð reynsla þegar komin og verið að skoða hvernig við getum bætt enn betur úr. Sem svar við því að hluta þá lagði ríkisstjórnin á síðasta ári til fjármagn til uppbyggingar á Litla-Hrauni og þar stendur m.a. til að byggja upp aðstöðu fyrir heilbrigðisþjónustu og endurhæfingu fyrir allt fangelsiskerfið. Þetta eru um 2 milljarðar og það er komið að útboði á þessu mikilvæga og stóra verkefni. Að auki verða aðgangsmál fangelsisins bætt þannig að hægt sé að draga úr flutningi fíkniefna inn í fangelsið og stemma stigu við dreifingu slíkra efna innan veggja þess. Standa vonir til þess að þessi bætta aðstaða og bætta heilbrigðisþjónusta geri einstaklingum í fangelsum betur kleift að byggja sig upp og þannig að auka öryggi innan fangelsanna sem og að einstaklingar verði betur í stakk búnir til að takast á við lífið utan þeirra þegar þangað er komið. Þá verður aðstaða fyrir fangaverði á Litla-Hrauni bætt en hún hefur verið mjög bagaleg. Eins og staðan er í dag þá mæta varðstofur fangavarða ekki þeim kröfum sem gerðar eru til varðstofa í fangelsum. Dómsmálaráðuneytið hefur á vettvangi starfshópsins um heilbrigðisþjónustu rætt um þann vanda sem uppi er í fangelsinu núna til að finna, í samstarfi við heilbrigðisyfirvöld, lausnir þegar um mjög veika einstaklinga er að ræða. Það er unnið að lausnum svo hægt sé að koma upp aðstöðu fyrir lækna á Litla-Hrauni til bráðabirgða á meðan á þeirri mikilvægu uppbyggingu sem fyrir höndum er stendur. Við höfum einnig sest yfir það hvað við getum gert betur í rekstrarfyrirkomulagi fangelsanna og erum með það til skoðunar. Þar er markmiðið að nýta kannski betur það fjármagn sem við höfum og geta þá fjölgað fangavörðum og eins aukið færni þeirra til að takast á við þann flókna vanda sem er uppi í fangelsum. Hann er auðvitað mjög mismunandi eftir því hvaða fangelsi er um að ræða. Hér var minnst á að það væri bara aðeins einn fangavörður á vakt á næturvakt á Kvíabryggju, en Kvíabryggja er opið fangelsi og það er mjög lítið um að það þurfi valdbeitingu eða annað á þeim vettvangi. Við erum með annað slíkt á Sogni og við erum að skoða t.d. rekstrarumgjörð þessara fangelsa sérstaklega. Þarna eru samtals 43 fangar, rúmir 20 á hvorum stað, og níu fangaverðir á hvorum stað og það gefur auðvitað augaleið þegar nánast er um sambærilega afplánun að ræða, opin fangelsi, að það getur verið einhver hagur í að endurskoða þetta rekstrarfyrirkomulag þannig að við getum betur staðið að málum og gert betur við þá sem eru að gæta þessara fanga á hverjum tíma. Ég ítreka það að ég hef verið að leita fanga í þessum efnum og við erum með í undirbúningi breytingar á þessu umhverfi. Stóra málið á Litla-Hrauni verður auðvitað þessi nýbygging sem mun skipta sköpum í allri aðstöðu, bæði fyrir fangaverði og alla heilbrigðisþjónustu eins og fram hefur komið. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt að bæta þann vettvang þar sem glímt er við þessi erfiðu tilfelli í okkar fangelsum og þau eru á Litla-Hrauni og þar er úrbóta þörf þó fyrr hefði verið.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa fyrirspurn. Það er allt of sjaldan sem rætt er um fangelsismál og hagsmuni fanga og það er ekki vinsælt umræðuefni. Ég vildi tala hér um biðlista. Eins absúrd og það nú er hefur þessari ríkisstjórn tekist að skapa biðlista eftir úrræðum sem enginn vill þiggja. Það er auðvitað mannréttindamál hversu langur biðtíminn er eftir afplánun. Hann var í fyrra að jafnaði um sjö mánuðir og í einhverjum tilvikum lengri. Þetta gerir það að verkum að menn sem hafa hlotið dóma eru í einhverjum tilvikum komnir á allt annan og betri stað loksins þegar þeir eru kallaðir til afplánunar. Þetta efni helst ágætlega í hendur við það sem ég er að fara að ræða á eftir, málsmeðferðartíma. Ég myndi vilja biðla til hæstv. dómsmálaráðherra að gera allt sem hann getur til að tryggja að þeir menn sem bíða eftir afplánun fái að afplána dóminn sem allra fyrst. Það er réttindamál að geta gert það.
Virðulegur forseti. Ég fagna líka þessari fyrirspurn og svörum ráðherra. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við ræðum þetta mál. Ég minnist þess að þegar ég sá póstinn og ákallið frá fangavarðafélaginu þá höfðum við nýverið verið með umboðsmann Alþingis í allsherjar- og menntamálanefnd að fara yfir OPCAT-skýrslu. Þar benti umboðsmaður Alþingis einmitt á að flóknustu málin kæmu upp þegar um væri að ræða tvö ráðuneyti, þ.e. dómsmálaráðuneytið, sem fer fyrir fangelsismálum, og svo til að mynda heilbrigðisráðuneytið eða menntamálaráðuneytið. Vegna þess að við erum með báða hæstv. ráðherra hér í salnum, hæstv. dómsmálaráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra, vil ég hvetja þá til að vera í þéttu og góðu samstarfi til að tryggja mikilvæga þjónustu fyrir fanga. Ég vil fagna því sérstaklega að okkur hafi tekist að tryggja rekstur geðheilbrigðisteymis fyrir fanga sem hæstv. heilbrigðisráðherra kynnti nú í janúar. [[Forseti hringir.]]Ég hvet til þess að við horfum á þetta. Í svona litlu [[Forseti hringir.]]og frábæru landi eins og Íslandi eigum við ekki að láta einhver stjórnsýslusíló stoppa [[Forseti hringir.]]okkur í að veita bestu mögulegu þjónustu.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem er afar mikilvæg. Hér er um að ræða grundvallarréttindi þeirra sem eru frelsissviptir en jafnframt þau grundvallarréttindi opinberra starfsmanna að vera öruggir í sinni vinnu. Því miður er eins farið með þessa grunnþjónustu, afplánun, og mjög marga aðra slíka þjónustu að hún er algerlega vanfjármögnuð og undirmönnuð. Þess vegna skapast hætta. Þetta er eins með löggæsluna. Það eru of fáir, það eru of fáar hendur að sinna þeirri þjónustu sem á að veita og þá skapast hætta. Fólk gengur langar vaktir í ófullnægjandi starfsaðstæðum og oft skapast hættuástand vegna ástands þeirra [[Forseti hringir.]]sem þarna dvelja, því miður. [[Forseti hringir.]]Þetta verða stjórnvöld að taka alvarlega. Þau verða að taka svona ákall alvarlega.
Frú forseti. Mig langar til að taka undir með þeim sem hér hafa gert stuttar athugasemdir og þakka fyrir þessa umræðu. Það er allt of sjaldan sem þetta mikilvæga málefni er rætt hér í þingsal. Rétt eins og komið hefur verið inn á hér, m.a. af hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, þá varðar það grundvallarmannréttindi, bæði þeirra sem hafa verið frelsissviptir og þeirra sem eiga að gæta öryggis þeirra. Ég hegg eftir því að ráðherra talar um þau verk sem hann hyggst leggja á borðið í þessari vinnu. Ég veit að ráðherra hefur áhuga á þessum málaflokki og trúi því að hann muni láta til sín taka þar. Það sem ég velti hins vegar fyrir mér í þessu kemur svolítið inn á það sem málshefjandi, hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, talaði um. Hún spurði hvort hægt væri að setja þetta, ef ég skildi hana rétt, í fastari skorður, hvort hægt væri að setja þetta í reglugerðir eða annað þannig að líðan og öryggi þessa hóps [[Forseti hringir.]]væri ekki háð tilviljanakenndri forgangsröðun stjórnvalda hverju sinni, [[Forseti hringir.]]hvort hægt væri að festa þetta dálítið niður. Mér þætti vænt um að heyra hvort ráðherra hefði í huga að setja málið í slíkar fastar skorður.
Virðulegi forseti. Mig langar að nota tækifærið til að minnast á aðstöðuleysi fyrir starfsfólk á Kvíabryggju. Ég heimsótti Kvíabryggju fyrir stuttu og ræddi við starfsfólk og vistmenn. Þetta er einstakur staður í réttarvörslukerfinu en aðstaðan er engin fyrir starfsfólk. Þetta snýst ekki bara um að það sé einn starfsmaður á vakt út frá öryggismálum. Nei, það var ekki undan því kvartað, heldur hafa komið upp atvik þar sem starfsfólk hefur veikst alvarlega á vakt og enginn verið á svæðinu til aðstoðar. Þess utan er aðstaða starfsmanna um 7 m² skrifstofa. Það er engin persónuleg aðstaða, fundarherbergi eða matsvæði fyrir fólk sem þar vinnur. Kvíabryggja hefur fengið athugasemdir sem varða aðstöðu starfsfólks og vistmanna frá Vinnueftirliti ríkisins, Brunamálastofnun ríkisins og öryggisfulltrúa Fangelsismálastofnunar. Þetta er ekki bara öryggismál sem þarf að ræða, heldur vinnuumhverfi fólks á Kvíabryggju sem er mjög mikilvægt úrræði í réttarvörslukerfinu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir þátttökuna í þessari umræðu og hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svörin. Mig langar til að hvetja hæstv. ráðherra til að tala beint við fangaverðina, tala beint við fulltrúa Fangavarðafélags Íslands. Það er lofsvert að hann sé þegar búinn að ræða við fulltrúa Afstöðu, en það þarf að ræða beint við fólkið á gólfinu sem sinnir þessum mikilvægu störfum allan ársins hring. Við erum að ræða um grunnstoð í réttarvörslukerfinu sem er auðvitað líka velferðarkerfi af því að það á að sjá til þess að betrun geti farið fram og mannréttindi fanga séu virt. Þær úrbætur verða best gerðar í samstarfi við fangaverðina sjálfa, fólkið sem vinnur í fangelsunum. Ég fékk ekki svar við spurningu minni um lagalega umgjörð og reglugerð um lágmarksmönnun í fangelsum og fæ að endurtaka hana hér. Ég held að það sé mjög mikilvægt, eins og hér hefur verið bent á í umræðunni, að það komi skýrt fram og hafi lagastoð hvernig eigi að manna fangelsin, deildirnar og fangelsin með tilliti til þess hvort um sé að ræða opin fangelsi eða öryggisfangelsi, og að það haldi hvað sem öllu öðru líður. Hér eru á ferðinni mjög mikilvæg opinber störf og mér hnykkti aðeins við þegar hæstv. ráðherra nefndi breytingar á rekstrarfyrirkomulagi sem gætu þá fjölgað starfsmönnum og vil nota þetta tækifæri til að spyrja ráðherra nánar út í það. Hvað þýðir það? Á að fara að útvista eða einkavæða einhvern hluta fangelsismála eða reksturs fangelsa hér á landi? Það yrði grundvallarbreyting sem þarf að ræða á hinu háa Alþingi. Að síðustu: Við erum ekki bara að tala um öryggi út frá valdbeitingu heldur öryggi á vinnustað ef eitthvað kemur upp á, slys eða annað sem getur raskað öryggi bæði starfsfólks og fanga.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hv. fyrirspyrjandi spyr um laga- og reglugerðarumhverfið. Þegar ég kem inn á það að ég sé með þetta allt í skoðun, þetta rekstrarumhverfi og rekstrarfyrirkomulag, munum við auðvitað þurfa að taka til skoðunar allt sem fylgir því laga- og regluverki. Þegar ég er að tala um breytingar á rekstrarumhverfi er ég ekki endilega að tala um einkavæðingu í rekstri fangelsa en ég er að skoða hvernig við getum mögulega einfaldað þann rekstur. Þá er ég kannski ekki síst að horfa til þessara opnu fangelsa þar sem við erum með mjög óhagkvæmar einingar að mínu mati - ég er að láta skoða það sérstaklega - að reka þetta á tveimur stöðum. Ég tel augljóst að það geti verið mjög jákvætt að sameina þá starfsemi á einhverjum tíma og tryggja betri mönnun. Hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir kom inn á biðlista fanga. Það er bara hægt að segja að þar hafi hún hitt naglann á höfuðið. Þetta er mannréttindamál og þó að undanfarið hafi gengið betur að vinna niður listann, og þó að úrræðum hafi verið fjölgað mjög mikið, þ.e. með samfélagslegri þjónustu sem fangar geta veitt til að afplána sinn dóm, með ökklaböndum o.fl., hafa dómar þyngst á sama tíma og þetta hefur verið mjög erfitt við að glíma. Ég tek algjörlega undir það að þetta er mannréttindamál og ég er búinn að sjá mörg sorgleg dæmi, á þeim tíma sem ég hef verið í þessu embætti, um það hve þetta getur komið sér illa, og þetta er bara ómannúðlegt. Vanfjármögnuð starfsemi og undirmönnuð er það sem ég er að skoða og ekki þarf að hvetja mig til að eiga fund með fulltrúum Fangavarðafélagsins. Það er augljóst að ég hef setið á mjög mörgum fundum með þeim undanfarið og þeir eru klárlega á dagskrá.
Frú forseti. Aftur og aftur eru dómar í kynferðisbrotamálum mildaðir vegna langs málsmeðferðartíma, í nauðgunarmálum og í alvarlegum kynferðisbrotamálum gegn börnum. Upplifir brotaþoli réttlæti þegar refsing er lækkuð vegna tafa við afgreiðslu? Upplifir sakborningur að kerfið sé eðlilegt þegar sakfellt er í máli hans meira en þremur árum eftir að kæra hefur verið lögð fram? Bara í síðasta mánuði sáum við dóm í Landsrétti í nauðgunarmáli sem hafði tekið næstum þrjú og hálft ár í kerfinu. Hvers vegna eru dómstólar að gefa afslátt af refsingum fyrir þetta alvarleg brot? Það er vegna þess að í stjórnarskránni og í mannréttindasáttmála Evrópu er borgurum tryggður réttur til hraðrar málsmeðferðar. Sakborningur nýtur góðs af því við ákvörðun refsingar þegar mál hefur dregist en eftir situr brotaþoli sem upplifir annað áfall. Virðulegi forseti. Ég ætla leyfa mér að sletta: Justice delayed is justice denied, er stundum sagt. Það er frumhlutverk ríkisvaldsins að verja borgarana. Þess vegna þurfa lögregla, ákæruvald og dómstólar að hafa burði til að vinna bæði faglega og hratt og það er hlutverk hæstv. dómsmálaráðherra að tryggja þessum stofnunum fjármagn og stuðning til að vinna hraðar. Það eru engin geimvísindi þarna að baki, þetta snýst um pólitískan vilja. Skyldi þetta gerast hjá ákæruvaldinu vegna þess að kynferðisbrotamálin séu neðarlega á lista? Nei, kynferðisbrotamálin eru í sérstökum forgangi. Og hvað segir það okkur þá um málshraða og framgang annarra sakamála sem taka enn þá lengri tíma? Það sjáum við t.d. hvað varðar efnahagsbrotamálin sem eru árum saman að malla í gegnum kerfið. Gagnrýni mín hér í dag beinist ekki að ákæruvaldinu, hún beinist ekki að lögreglunni, málafjöldinn þar eykst ár frá ári en það sama gildir ekki um fjölda starfsmanna. Ábyrgðin er hæstv. dómsmálaráðherra og ég ætla að leyfa mér að segja að ábyrgðin er Sjálfstæðisflokksins sem hefur farið með dómsmálaráðuneytið í 26 ár af síðustu 30. Réttarríki sem ekki getur staðist kröfur stjórnarskrár stendur á brauðfótum. Ríkisstjórnin bregst brotaþolum, hún bregst sakborningum, hún bregst almenningi og hún bregst réttarríkinu. Þessi vandi var til staðar fyrir tíu árum, hann var til staðar fyrir fimm árum og hann er til staðar í dag. Við erum oft hér að ræða innviði og það vill stundum gleymast að lögreglan, ákæruvaldið, og dómstólarnir eru mikilvægir innviðir, þessar stofnanir sem almenningur hefur til að leita réttar síns. Forseti. Ég bind vonir við að hæstv. dómsmálaráðherra geri meira hér í kvöld en að tala um að hann skilji alvarleika málsins. [[Forseti hringir.]]Það þarf tímasetta áætlun og það þarf fjármagn til að styrkja þessa innviði. Réttarríkið er að veði. Þetta snýst um réttlæti.
Virðulegur forseti. Það er ekkert hægt að horfa fram hjá því að málsmeðferðartími í kynferðisafbrotamálum, svo dæmi sé tekið, er of langur og það eru ákveðnir flöskuhálsar í kerfinu. Þetta á reyndar ekki bara við um kynferðisafbrotamál heldur á þetta við um aðra málaflokka einnig. Það var hópur settur saman að greina þetta betur og við reiknum með því að hann muni skila af sér sinni vinnu núna í vor og það er hluti af þeim áformum sem ég var með um að reyna að bæta úr þessu vegna þess að það þarf að gera það nokkuð víðar. Það er ekki bara rannsóknin sem þarf að horfa til, það er líka saksóknin og síðan afplánunin sem spilar hér saman. Það var gefin út aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisafbrotamála sem gildir út árið 2022 og við erum að leggja grunninn að nýrri áætlun sem tekur við af þeirri sem lýkur á þessu ári. Það er ekki hægt að segja annað en að það hafi tekist að mörgu leyti mjög vel til, áherslur hafa verið auknar mjög á þennan málaflokk og það kannski leiðir af sér m.a. þann málahalla sem hefur verið, þ.e. þennan langan tíma, vegna þess að miklu meira af þessum málum er að leita uppi á yfirborði heldur en áður var. Það er auðvitað út af fyrir sig jákvætt að við gerum okkur betur grein fyrir því hversu víðtækur vandinn er. Í nýsamþykktum fjárlögum fyrir þetta ár var samþykkt að hækka framlag til löggæslu vegna þessara mála, þ.e. rannsókn og saksókn kynferðisafbrota, í samræmi við áherslur stjórnarsáttmálans. Það voru um 200 millj. kr. Til grundvallar tillögunum var lögð áhersla á að horfa á kerfið í heild sinni þannig að það taki til allra áskorana sem meðferð kynferðisafbrota felur í sér og það er mikilvægt að hugsa málin frá upphafi til að þolendur njóti réttlátrar málsmeðferðar ásamt því að þau séu afgreidd innan eðlilegs tíma. Það er gert ráð fyrir að þessi 200 millj. kr. hækkun verði varanlega útdeilt til undirstofnana með það í huga að horfa til kerfisins í heild, fara yfir stöðuna hvað varðar meðferð kynferðisafbrota heilt yfir kerfið og efla þau svið þar sem þörfin er mest. Það er mikilvægt til að mynda að styrkja ákæruvaldið í því skyni að auka málshraða sem og að fjölga stöðugildum lögreglumanna og auka búnað til rannsókna. Það verður að taka það fram að það er ekkert einfalt mál að fjölga lögreglumönnum í rannsóknum á þessum vettvangi vegna þess að þetta krefst ákveðinnar sérhæfingar. Það hefur verið vandamál að fá menntaða lögreglumenn til starfa sem hafa getað farið inn í svona framhaldsmenntun og hafa reynslu á þessu sviði. En það er verið að bregðast við því einnig. Þá hefur ríkissaksóknari einnig ákveðið að skipa starfshóp sem fari í þá vinnu að rýna þau kynferðisafbrotamál sem hvað lengstan tíma taka í kerfinu með það fyrir augum að skoða hvaða atriði helst tefja meðferð málanna svo unnt sé að bæta verklag og stytta málsmeðferðartímann. Sá hópur mun skila núna fyrir 1. júní einnig. Þannig að það er ekki hægt að segja annað en að ég sé að bregðast við þessu af fullum þunga. Við erum að skoða annað sem hangir alveg sérstaklega saman við þetta og það er hvernig þessum málum er best fyrir komið. Hvernig getum við nýtt sem best þá lögreglumenn sem hafa sérþekkingu á þessu sviði? Getum við gert það mögulega með því að sameina yfirsýn yfir rannsókn þessara mála á einn stað, þó að rannsóknarlögreglumenn geti verið staðsettir hjá mismunandi embættum þá sé yfirsýnin á einum stað? Þetta á svo sem við fleiri þætti sem við erum með í skoðun og það er sérstakur starfshópur sem ég er bara að fá fyrstu hugmyndirnar frá núna og mun fá meira á næstu vikum þar sem við erum að horfa líka til tilfærslu verkefna frá lögreglu til þess að létta af þeim verkefnum sem í sjálfu sér geta verið unnin annars staðar í kerfinu, hjá öðrum stofnunum ráðuneytisins, eins og til að mynda sýslumönnum. Það eru alls konar leyfisveitingar og önnur verkefni sem eiga ekki að vera hjá lögreglu. Ég hef lagt áherslu á það í öllum mínum samtölum við forystumenn í lögreglunni að við eigum fyrst og fremst að horfa til þess að lögreglan sé að sinna sínum sérhæfðu verkefnum og að við munum reyna að létta af þeim öðrum störfum sem geta verið unnin annars staðar. Við erum sérstaklega að horfa til sýslumannsembættanna í þeim efnum. Þetta er allt saman hluti af því. Eins og komið var inn á áðan um fangelsismálin þá erum við að reyna að greina þessa flöskuhálsa sem eru á þessu færibandi sem þetta kerfi er, alveg frá því að rannsókn hefst og þar til afplánun fer fram. [[Forseti hringir.]]Þeir eru nokkrir á leiðinni og við þá erum við að glíma og reyna að bæta úr [[Forseti hringir.]]og ég er þakklátur fyrir þann skilning sem málaflokkurinn hefur haft hér á hinu háa Alþingi með auknum fjárveitingum sem við höfum fengið inn í þessi mál.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég hnýt aðeins um þau orð hæstv. dómsmálaráðherra að ætla núna að fækka rannsakendum kynferðisbrotamála, setja þá á einn stað, vonandi annan stað en þessi eini sýslumaður sem verður eftir verður á. Við ætlum hins vegar að hafa ofsalega marga ráðherra til að sinna hinum og þessum málaflokkum. Ég hef aðeins velt því fyrir mér hvort þetta komi til með að auka traust almennings á réttarvörslukerfinu því ég held að til þess að byggja upp sterkt og gott réttarkerfi og auka réttaröryggi þurfum við að byggja upp traust á kerfinu, að almenningur treysti því að geta leitað til lögreglu þegar eitthvað kemur upp á og geti treyst því að lögreglan hafi möguleika á að rannsaka mál og ljúka rannsókn mála. Því miður er það ekki raunin í dag.
Frú forseti. Ég þakka málshefjandi fyrir að tala um þetta mikilvæga mál. Það er algerlega óásættanlegt að brotaþolar í kynferðisbrotamálum þurfi að bíða í mörg ár eftir því að fá réttlætinu fullnægt. Það er algerlega óásættanlegt að rannsókn kynferðisbrotamála taki marga mánuði eða ár, oft án þess að nokkuð gerist mánuðum saman. Það er algerlega óásættanlegt að gerendur séu ekki teknir í skýrslutöku eða látnir vita að þeir séu með stöðu sakbornings í marga mánuði. Það er greinilegt að það þarf aukið fjármagn, mannskap og þjálfun fyrir rannsakendur og ákæruvald. Það er breið samstaða á þingi um að fjárfesta í þessum málum. Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera til að nýta þá samstöðu til þess að vinna aftur traust þolenda?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og ráðherra fyrir svörin. Ég held að þetta sé mjög mikilvæg umræða og við þurfum að fylgjast vel með framgangi þessara mála. Það er algerlega óásættanlegt að það verði til refsilækkunar hversu langan tíma hefur tekið að rannsaka mál. Það er algjörlega óásættanlegt og við eigum alls ekki að sætta okkur við það. Mig langar að benda á það að á 149. þingi lagði ég fram fyrirspurn um það hver áhrif aukinna fjárveitinga til löggæslunnar voru á afgreiðslu kynferðisafbrotamála. Ég fékk svar, sem er á þskj. 912, 490. mál, sem sýndi ofboðslega vel hversu vel þessir auknu fjármunir skiluðu sér í þessar rannsóknir og hvað árangurinn var mikill. Það er líka mjög vel greint í þessu svari hvernig lögreglan á höfuðborgarsvæðinu breytti verklagi sínu og bara hvað breytt verklag skiptir miklu máli. Og ég sé það á þessu að það er full ástæða fyrir mig [[Forseti hringir.]]til að endurtaka þessa fyrirspurn og sjá árangurinn því alla vega á þessum tímapunkti þá náðist mikill árangur [[Forseti hringir.]]en við megum gera miklu betur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svörin og ánægjulegt að heyra að hann er allur af vilja gerður. Ég vil hins vegar kannski aðeins vara við því að fara enn eina ferðina af stað með það að greina stöðu. Við vitum hver staðan er. Staðan hefur verið hin sama árum saman. Það er vissulega rétt að það leita fleiri til lögreglu núna [Símhringing í þingsal.] en verið hefur en það breytir ekki þeim stóra punkti að svona hefur staðan verið undanfarin ár. Og af því að hæstv. ráðherra nefndi að það ætti að skoða stöðuna heildstætt þá er það þannig, eins og við ræddum hérna fyrr í kvöld, að það eru biðlistar líka í fangelsismálunum. Menn bíða eftir afplánun. Það er skortur á meðferðarúrræðum. Síðasti dómsmálaráðherra í ríkisstjórn, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, fór þá leið að ætla að innleiða náðanir vegna þess að dómar voru fyrnast. Fyrndir dómar þýða það að menn sem hafa verið dæmdir til að sæta fangelsisrefsingu gera það ekki. Það eru ótrúlega óheilbrigð skilaboð til samfélagsins alls að staðan sé þessi og hún hefur verið svona árum saman. Það bjarta í þessu er að það er ekkert sérstaklega flókið að leysa vandann. Það þarf að standa með þessum stofnunum sem hafa þessi verkefni með höndum. Það þarf að standa með lögreglunni, ákæruvaldinu, dómstólunum og Fangelsismálastofnun. Ég get lofað hæstv. dómsmálaráðherra því að ef hann gerir það þá kemst hann ansi langt með það að leysa þennan vanda.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir þessa umræðu og ég get alveg tekið undir þá málefnalegu gagnrýni sem hún var með hér á kerfið í heild sinni. Ég fór yfir það ágætlega í ræðu minni til hvaða viðbragða ég er að reyna að grípa til að vinna úr því. En það verður ekki hjá því komist að minnast á rangfærslurnar sem áttu sér stað í ómálefnalegri umræðu af hálfu hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Það er með ólíkindum að hlusta hér á ræðu sem fjallaði um að það stæði til að fækka rannsakendum og senda þá alla til eins sýslumannsembættis. Þetta er ekki umræða, virðulegur forseti, sem kemur okkur áfram. Hér er verið að reyna að villa um fyrir fólki í þinglegri umræðu, það er svo sem þekkt úr þessum ranni, og það er miður, virðulegur forseti. Það er full ástæða til að forsætisnefnd ræði það hvernig sumir þingmenn geta hagað sér í þeim efnum. Þarf aukið fjármagn? Já, við höfum verið að fá aukið fjármagn. Við erum að leita eftir frekara fjármagni af því að við gerum okkur grein fyrir þessum flöskuhálsum og ég er að gera mitt til þess að vinna það traust sem til þarf á þetta mikilvæga kerfi okkar. Það er reyndar mikið traust til lögreglunnar og það er mikið traust til kerfisins samkvæmt öllum mælingum en við þurfum að gera miklu betur. Þetta er fyrst og fremst, eins og áður hefur verið komið inn á og var komið inn á í málefnum fanga áðan, mannúðarmál. Þetta eru mál sem geta ekki gengið með þessum hætti til lengri tíma. En það er auðvitað skylda mín sem ráðherra líka að horfa til þess að fá sem mest fyrir það skattfé sem okkur er úthlutað. Löggæslan í landinu kostar 21.000 milljónir á ári, 21.000 milljónir. Við þurfum kannski að gera líka betur í því hvernig við nýtum þá peninga og sú skoðun er í gangi. [[Forseti hringir.]]Áherslumálin eru alveg klár. Átakið sem við settum í gang í kynferðisafbrotamálum er mjög vel heppnað og er núna í fullri keyrslu. [[Forseti hringir.]]Fjölgun starfsmanna - við erum að gera það. Við erum að fara að fjölga starfsmönnum einmitt sérstaklega í þessum málaflokki. [[Forseti hringir.]]Það mun sjá sér stað síðar á þessu ári á grundvelli þeirra fjárveitinga sem við erum að fá.
Frú forseti. Rétt í þessu kallaði hæstv. dómsmálaráðherra eftir einhvers konar, ég veit ekki hvað það er nákvæmlega sem hann var að biðja um, aðgerðum eða umræðu af hálfu forsætisnefndar Alþingis um það hvernig hægt væri að sporna gegn ómálefnalegum umræðum í þingsal og þá sérstaklega gagnvart einni tiltekinni þingkonu sem er reyndar ekki í salnum og var það ekki heldur þegar þau orð voru látin falla. Mig langar að inna hæstv. dómsmálaráðherra eftir því hvað það er nákvæmlega sem hann telur eðlilegt að forsætisnefnd Alþingis geri gagnvart einstökum ummælum hv. þingmanns. Ég er svolítið hissa á þessari yfirlýsingu frá hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Þetta er svo sem ekki fyrirspurnatími en ég skal glaður skýra það aðeins út sem ég átti við vegna þess að ég tel að þetta sé mikilvægt. Ég á við það að ég er nýbúinn að fara yfir allar þær áætlanir sem við erum með, og það viðbótarfjármagn sem höfum verið að fá á grundvelli þess, og við erum að fara að fjölga starfsmönnum. Við erum að fara að nýta betur lögreglumennina sem eru dreifðir hjá hinum ýmsu embættum með því mögulega að setja þá undir eina yfirstjórn í svona verkefnaflokki, og jafnvel mörgum öðrum verkefnaflokkum, þannig að yfirsýn haldist á landsvísu þó að lögreglumennirnir geti verið starfandi hjá hinum ýmsu embættum úti um land, það þarf engin breyting að verða á því, þannig að við höfum heildaryfirsýn yfir málaflokkana í öllum embættum á einum stað. Þetta eru svona skipulagsbreytingar sem við erum að hugsa um til að nýta betur mannskapinn og fá samhæfðari og sterkari vinnubrögð. Eftir þá ræðu mína kemur hér upp hv. þingmaður og fullyrðir að ég sé að fara að fækka lögreglumönnum, bara beint í kjölfarið á ræðu minni, og að ég ætli að færa þetta allt til einhvers eins sýslumannsembættis [[Forseti hringir.]]úti á landi. Mér finnst full ástæða til þess að það sé rætt hér í þessum sal að við höldum okkur við málefnalega umræðu, virðulegur forseti. Það er slík umræða sem kemur okkur áfram. Ég er tilbúinn til að taka við gagnrýni og umræðu [[Forseti hringir.]]og að fólk hafi aðrar skoðanir en ég hef, en að leggja mér orð í munn og segja ósatt, [[Forseti hringir.]]það er það sem ég er að tala um að við þurfum að taka til umræðu.
Frú forseti. Við erum búin að horfa upp á verulegan efnahagssamdrátt og síhækkandi verðbólgu undanfarið og við í Flokki fólksins teljum mikilvægt að vernda heimili landsins fyrir þessu verðbólguskoti. Þeir sem greiða af verðtryggðum lánum og húsaleigu eru viðkvæmust í þessu ástandi. Það hlýtur að þurfa að verja þessa viðkvæmu hópa og stjórnvöld geta gert margt. Stjórnvöld geta t.d. stöðvað tímabundið áhrif verðtryggingar á þessi lán en ég hef sérstaklega áhyggjur af unga fólkinu sem er að kaupa sína fyrstu eign. Ég held að skuldastaða þeirra sé ekki svona góð eins og hæstv. ráðherra lýsir og vil hvetja stjórnvöld til að aðstoða fyrstu kaupendur.
Virðulegi forseti. Við erum að ræða kostnaðarhækkanir í hagkerfinu hér og nú og áhrif hraðra vaxtabreytinga á greiðslubyrði heimila. Í frétt á Vísi 19. mars síðastliðinn var haft eftir hæstv. fjármálaráðherra að ríkisstjórnin væri að horfa til sértækra aðgerða fyrir tekjulægstu hópa samfélagsins til að bregðast við hækkandi verðlagi. Hæstv. forsætisráðherra talaði á sama veg í dag. Hún talaði um markmiðssettar aðgerðir sem beinast að tilteknum hópum og hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hefur kallað eftir slíkum aðgerðum og stungið upp á því að þær verði jafnvel fjármagnaðar með hvalrekaskatti á annaðhvort bankakerfið eða sjávarútvegsfyrirtæki. En hvað er raunverulega að gerast? Hvaða aðgerðir eru raunverulega í burðarliðnum hjá þessari ríkisstjórn? Ég hélt kannski að við fengjum loksins einhver svör. Við erum búin að heimta svör í margar vikur, tvo mánuði, biðja um að fá að vita hvað það er sem er í burðarliðnum, hvenær það komi fram, hvort það komi fram yfir höfuð, hvort það sé eitthvað á leiðinni, [[Forseti hringir.]]einhverjar aðgerðir fyrir heimilin sem verða harðast úti vegna kostnaðarhækkana í hagkerfinu [[Forseti hringir.]]og vegna hækkandi vaxtastigs? En nei, við höfum ekki fengið nein svör frá fjármálaráðherra núna, hann fær tækifæri til þess á eftir og vonandi kemur eitthvað.
Virðulegi forseti. Það er margt sem hægt er að taka undir með hæstv. ráðherra. Ég vil deila með honum áhyggjum af slæmri stöðu ríkissjóðs. Við erum búin að ræða það hér og benda á það ítrekað að ríkissjóður var orðinn ósjálfbær fyrir Covid og við þurfum að glíma við skuldastöðu ríkissjóðs, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ég tek undir með hæstv. ráðherra hvað það varðar. Það veldur manni ákveðnum áhyggjum að sjá þá þróun sem við stöndum núna frammi fyrir, aukinni verðbólgu, heimatilbúinni verðbólgu lengst framan af eins og við höfum vitað og fengið m.a. staðfest frá Seðlabankanum og Hagstofunni. Það sem ég ætla að ítreka hér af okkar hálfu, eða alla vega af minni hálfu, er þessi mantra um að nú sé vaxtastigið það besta í 30 ár. Það kann vel að vera að það sé hægt að taka verbúðarárin og miða við þau, bara frábært. En við erum ekki í samkeppni við okkur sjálf innan lands. Við erum í samkeppni við útlönd og þegar við berum okkur og vaxtastig okkar Íslendinga saman við erlend heimili, t.d. heimili í Evrópu, þá er það enn þannig að við erum að borga margfalt [[Forseti hringir.]]íbúðaverð hér heima. Ef við berum okkur saman við útlönd og ef samanburðurinn [[Forseti hringir.]]er tekinn þar sjáum við að vaxtastigið okkar er verra [[Forseti hringir.]]í þeim samanburði en verið hefur lengi.
Frú forseti. Ég vil líka taka undir áhyggjur hæstv. fjármálaráðherra af stöðu ríkissjóðs og skuldunum. Veruleiki dagsins í dag er sá að við erum við að horfa á aukna verðbólgu, við erum að horfa á vexti og þeir fara hækkandi. Í því samhengi má minna á að Sjálfstæðisflokkurinn var með eitt eða tvö slagorð í síðustu kosningabaráttu og eitt þeirra helsta var jú lægri vextir. Ég held að fólk hafi í því samhengi hlustað og trúað því að við værum að tala um lægri vexti til framtíðar, að við værum ekki að keppa við fortíðina heldur að markmiðið væri að skapa hér samkeppnishæf lífskjör og að vextir væru a.m.k. stöðugir, að þeir væru ekki að fara að snarhækka og að sigurmantran fælist ekki í því hvernig hlutir voru fyrir áratugum síðan.
Virðulegi forseti. Þegar vanskil verða þá er komið neyðarástand og eins og hv. þm. Kristrún Frostadóttir nefndi þá er húsnæðið það síðasta sem fólk hættir að borga af. Málið er að meðaltöl virka í rauninni ekki. Sá sem stendur með annan fótinn í ísköldu vatni og hinn í brennandi heitu hefur það að meðaltali mjög gott. Við erum að tala um fólk sem er í erfiðleikum, sem er bara virkilega að stríða við erfiðleika núna, og við þurfum að koma því til aðstoðar. Ég sé ekki að það bæti stöðu ríkissjóðs nokkuð að fólk borgi hærri vexti. Og annað: Jú, vextir eru lægri en þeir hafa verið, en þeir eru samt óþarflega háir. Það er bara ekki rétt heldur hjá fjármálaráðherra að leiga hafi ekki hækkað mikið. Við höfum séð raunveruleg dæmi um fjölda leigusamninga sem hafa hækkað um tugi þúsunda á síðustu tveimur árum þannig að við verðum að horfast í augu við raunveruleikann eins og hann er. Við erum ekki að biðja um að fólki sé endilega hjálpað sem er í efstu lögunum, við höfum áhyggjur af hinum.
Frú forseti. Hér fyrr í dag ræddum við áhrif stríðsins í Úkraínu á fæðuöryggi Íslands og ég nefndi hinar miklu hækkanir sem það orsakar og tækifæri ríkisins til að jafna út þau áhrif. Í áratugi hafa hagfræðingar trúað því að eina stjórntækið sem hægt sé að nýta gegn verðbólgu sé að hækka og lækka vexti, stjórntæki sem tekur oft marga mánuði að virka og enn fleiri til að slaka á. En stjórntæki ríkisins, sér í lagi í litlu landi eins og Íslandi, eru margfalt fleiri og það er kominn tími til að horfa á fleiri þætti til að hafa áhrif á hagkerfið; skattar, tollar, bætur og hinir ýmsu tilflutningur á milli þeirra hópa sem hafa nóg og þeirra sem vantar meira. Fyrir lítið hagkerfi eins og okkar ætti að vera mun auðveldara að finna hvaða stjórntæki eru til staðar og hvaða áhrif þau gætu haft á þenslu og samdrátt hagkerfisins. Hættum að vera föst í 20. aldar hagfræði og hennar einfeldni og tökum að nýta okkur tæknina og 21. öldina.
Virðulegi forseti. Hér var mikið talað um fortíðina, ekki nútíðina og hvað þá framtíðina. Hæstv. fjármálaráðherra talar um að það sé ekki hægt að ráðast í aðgerðir í hvert skipti sem verðbólga fer yfir markmið. Við sjáum nú verðbólgutölur sem hafa ekki sést í áratug. Hvers konar framsetning er þetta eiginlega? Við sjáum að löndin í kringum okkur, sem hér er vitnað til að séu með jafn háa verðbólgu, tala um mestu lífskjarakreppu sem sést hefur síðan á áttunda áratugnum, sjöunda áratugnum. Þetta er í engu samhengi við umræðu neins staðar annars staðar. OECD, Efnahags- og framfarastofnunin, var að gefa út skýrslu í síðustu eða þar síðustu viku, sem hæstv. fjármálaráðherra sá kannski, þar sem var einmitt verið að tala um mikilvægi þess að ráðist yrði í verðbólguumhverfi í sértækar aðgerðir, ekki almennar aðgerðir eins og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur réðist hér í, til að mynda með því að fara í þensluhvetjandi úrræði á fasteignamarkaði sem sneru að séreign, til að mynda með því að fara í þensluhvetjandi úrræði sem sneru að Allir vinna. Það er einmitt búið að ráðast í allt of mikið af almennum úrræðum. Þar er ég sammála. Það eru sértæku úrræðin sem við erum að kalla eftir og það eru engin svör um það. Mig langar til að vitna aðeins í lokin í það sem hæstv. forsætisráðherra, sem deilir í ríkisstjórn með hæstv. fjármálaráðherra, sagði hér í morgun þar sem hún talaði um að það væri mikilvægt að við myndum mæta þessum afleiðingum með aðgerðum sem beindust að tilteknum hópum, ekki endilega flötum aðgerðum sem dreifðust jafnt á allar hendur. Þarna erum við að tala um almennar aðgerðir sem enginn í þessum sal er að tala fyrir heldur sértækum aðgerðum. Mig langar því að spyrja hæstv. fjármálaráðherra beint í þessu seinna skrefi: Eru þessar umræddu aðgerðir sem hæstv. forsætisráðherra er að tala fyrir, bæði í fjölmiðlum og hér í pontu Alþingis, í undirbúningi í fjármálaráðuneytinu? Er fjármálaráðuneytið að undirbúa aðgerðir sem hæstv. forsætisráðherra er að mæla hér fyrir í pontu?
Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála segir að efla þurfi landgræðslu, skógrækt og endurheimt votlendis til að mæta skuldbindingum Íslands í loftslagsmálum. Ég vil því þakka hæstv. umhverfis-, orku og loftslagsráðherra fyrir að ræða við mig um spurningar varðandi mat á forsendum og fýsileika endurheimtar votlendis hverju sinni. Það er óumdeilt að mikið kolefni er bundið í lítið rotnuðum jurtaleifum í votlendi og því getur framræsla þess leitt til losunar gróðurhúsalofttegunda því að gróðurleifar rotna hraðar í þurru landi en blautu. Gleymum samt ekki að náttúran er ekki stöðluð, hún stendur ekki í stað. Hún er breytileg eftir árstíðum, breytingar verða í áranna rás og þannig tekst náttúrunni stundum sjálfri að endurheimta votlendi þótt skurður hafi einhvern tímann verið grafinn. Þannig hefur náttúran nú þegar leyst vandann sums staðar. Hún er búin að bleyta upp í landinu og annars staðar er hún á góðri leið með það. Töluvert af skurðum breyttu aldrei neinu því að náttúran lék bæði á mælinga- og gröfumenn á sínum tíma þannig að landið þornaði lítið eða ekkert við framræslu. Upplýsingar um losun gróðurhúsalofttegunda frá framræstu votlendi á Íslandi eru nokkuð misvísandi og þá liggja ekki fyrir nákvæmar upplýsingar um stærð raskaðs votlendis. Lífrænt efni er svo mjög misþykkt og sumt framræst votlendi losar mikið mörgum árum eftir framræsluna á meðan annað gerir það ekki. Rotnunin losar líka um önnur næringarefni í jarðveginum sem aftur getur aukið grasvöxt og þar með aukið bindingu efnis í hringrás náttúrunnar. Þetta getur leitt til þess að það þurfi minni áburð á framræstu votlendi sem hefur aftur önnur afleidd áhrif á kolefnishringrásina. Það er ekkert einfalt í þessum efnum. Það er því að mörgu að hyggja þegar ákvörðun um endurheimt votlendis er tekin. Forsenda endurheimtar er því úttekt á landi og mat á aðstæðum á hverjum stað. Ég hef því lagt fram allítarlegar, skriflegar spurningar til ráðherra um mat á áhrifum af endurheimt. Spurningarnar miða að því að fá upplýsingar um hvernig lagt sé mat á hvort endurheimt á tilteknu svæði sé líkleg til að draga úr losun kolefnis og/eða auka bindinguna. Þá er einnig mikilvægt, áður en farið er af stað í verkefni sem þetta, að meta hver séu líkleg áhrif á aðliggjandi landsvæði og mannvirki. Það þarf að vera skýrt hvert hlutverk t.d. sveitarfélaganna í leyfisveitingaferlinu er, hver eigi að bera ábyrgð á afleiddu tjóni sem mögulega getur orðið þar sem land sem hefur verið framræst í fjölda ára er endurheimt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir góðar og málefnalegar fyrirspurnir í þessu mikilvæga máli. Við fyrstu spurningu, um hvernig áhrif endurheimtar votlendis séu metin, er svarið það að tilgangur endurheimtar votlendis er að fá til baka virkni vistkerfisins sem hefur raskast við framræslu að eins miklu marki og mögulegt er. Sú virkni er t.d. geymsla á kolefni, búsvæði lífvera, vatnsmiðlun og vatnsgæði. Til að það gerist þarf að hækka grunnvatnshæð upp að yfirborði mýrarinnar og næst því þar með að tefja eða stöðva vatnsrennsli í gegnum svæðið. Hægt er að fylgjast með vatnshæð með því að setja niður vatnshæðarrör. Þó að vatnshæð hafi hækkað lýkur endurheimt ekki þar því fylgjast þarf áfram með svæðinu á nokkurra ára fresti til að athuga þróun á raksárum og mannvirkjum eftir framkvæmdir, sem og þróun á lífríki eins og gróðurssamsetningu. Mælingar á gasi og streymi þess sýna að við það að hækka grunnvatn upp að yfirborði lands stöðvast að mestu niðurbrot lífrænna efna og losun koltvísýrings stöðvast því jarðvegsdýr og örverur drepast eða hætta öllu niðurbroti lífrænna efna. Í heilbrigðum mýrarvistkerfum verður uppsöfnun lífrænna efna en ekki niðurbrot. Nægilegt er því að fylgjast með vatnsstöðuvistkerfinu og gróðurfari og tengja það samanburðarmælingum á vöktunarsvæðum og nýendurheimtum svæðum. Fylgni mælinganna er það sterk að ástæðulaust er að gera mælingar á öllum svæðum og öllum blettum endurheimtra svæða. Landgræðslan leggur áherslu á forskoðun svæða sem til stendur að endurheimta og að sú forskoðun taki til allra árstíma til að gera sér grein fyrir því hvernig vatn dreifist á svæðinu á mismunandi árstímum. Almennt er besti tíminn til að vinna við endurheimt framræslusvæða síðsumars. Þá eru svæðin alla jafna þurrust þannig að auðvelt er að komast með þung tæki um svæðin og gera má ráð fyrir að varpi fugla sé lokið 15. júlí. Mikilvægt er að hafa í huga að land er þurrast á þessum tíma og því er hætta á að vatnsmagn svæðis sé vanmetið því að það breytist hratt eftir veðurfari, t.d. eftir miklar haustrigningar. Eldri endurheimtum svæðum Landgræðslunnar virðist öllum vegna vel þrátt fyrir að á ýmsu hafi gengið veðurfarslega. Samanburður á árinu 2017, sem var fremur þurrt, og 2018, sem var óvenju úrkomusamt á suðausturhluta landsins, sýnir hversu takmarkandi er að ætla sér að vakta svæðið í eitt ár fyrir framkvæmd. Það er ekki nóg. Þá er það önnur spurning um mat á áhrifum af endurheimt votlendis og nokkrir þættir nefndir. Landgræðslan vinnur samkvæmt gátlista við endurheimt á svæðum sem nálgast má á heimasíðu stofnunarinnar. Þar eru þeir þættir útlistaðir sem kannaðir eru fyrir endurheimt og ná til þeirra þátta sem hér er spurt um. Gátlistinn er nokkuð ítarlegur og nær til mats á jarðvegsgerð og dýpt jarðvegs, gæði framræslu, aðkomu vatns, halla lands, ruðninga úr uppgreftri, samfellu svæðis, stærð svæðis, mögulegra neikvæðra áhrifa á aðliggjandi svæði og fornminja. Þá er það þriðja spurningin um hvaða gögn beri að leggja fram í umsókn til sveitarfélaga um framkvæmdaleyfi til endurheimtar votlendis. Þar skal fyrst nefnt að það er alls ekki sjálfsagt að framkvæmdir tengdar endurheimt votlendis séu framkvæmdaleyfisskyldar þó að það sé vissulega mögulegt. Eins eru það landeigendur sjálfir sem eru eiginlegir framkvæmdaraðilar en fá styrk, ráðgjöf og aðhald frá Landgræðslunni. Landgræðslan setur það sem skilyrði fyrir styrkveitingu að erindi séu send til sveitarstjórnar og þá umsókn um framkvæmdaleyfi sé það mat sveitarfélagsins að þess sé þörf. Framkvæmdaleyfisskyldan er háð mati sveitarstjórnar hverju sinni og vísast vegna þessa til 3. mgr. 4. gr. reglugerðar um framkvæmdaleyfi nr. 772/2012. Þau gögn sem Landgræðslan hefur lagt fram með umsóknum til sveitarfélags um framkvæmdaleyfi er stærð endurheimts svæðis, lengd skurðar, kort yfir svæðið, lýsing á framkvæmdum og áhrifum á nærliggjandi svæða eða jarðveg, ef einhver eru. Ef sveitarfélög óska eftir ítarlegum upplýsingum er brugðist við því hratt og örugglega. Annars er vísað til 7. gr. reglugerðar um framkvæmdaleyfi en þar eru tilgreind gögn þau er fylgja skuli framkvæmdaleyfisumsókn. Svarið við fjórðu spurningunni um upplýsingaskyldu sveitarfélags gagnvart eigendum aðliggjandi jarðar vegna mögulegra áhrifa endurheimtar votlendis er að oft eru áhrif framkvæmda einungis takmörkuð við svæði einstakra jarða og áhrif á nágrannajarðir engin eða hverfandi. Séu áhrif á aðliggjandi jarðir einhver er eðlilegt að upplýsa og leita eftir afstöðu hlutaðeigandi eiganda. Sveitarstjórn getur til að mynda ákveðið að fyrirhuguð framkvæmd skuli grenndarkynnt nágrönnunum áður en afstaða er tekin til framkvæmdaleyfisumsóknarinnar. Við undirbúning endurheimtar votlendis skal taka mið af 7. gr. og 8. gr. vatnalaga sem fjalla um heimild manns til að veita vatni á fasteign sinni og skulu sveitarfélög því gera það í sínum afgreiðslum og kynningum. Sem svar við fimmtu spurningunni um hver sé upplýsingaskylda sveitarfélags gagnvart eigendum mannvirkja, vega, túna sem liggja að votlendi sem ætlunin er að endurheimta vísast til svars við spurningu fjögur. Sjötta spurning: Hver ber skaðabótaábyrgð ef endurheimt votlendis, leiðir til tjóns af mannvirkjum, vegum eða túnum? Svar: Séu skilyrði fyrir skaðabótaábyrgð á annað borð fyrir hendi er eðlilegt að líta til þess er ábyrgð ber á framkvæmd hverju sinni. Slíkt getur almennt helst verið á herðum landeigenda eða Landgræðslunnar en þeirri stofnun hafa stjórnvöld falið það verkefni að vinna að endurheimt votlendis í landinu.
Frú forseti. Já, heimurinn breytist. Afar og langafar okkar sem hér sitjum tóku margir þátt í því sem þá kallaðist framþróun, þ.e. að votlendi var ræst fram og breytt í tún á fyrri hluta síðustu aldar. Fyrir marga bændur var þetta mikil framþróun sem leiddi til þess að hægt var að afla meira fóðurs fyrir veturinn og þar með stækka bústofninn. En þessi framþróun kom á kostnað bindingar kolefnis í votlendinu. Á sama tíma hefur framþróun í slætti orsakað það að mörg þessara svæða sem umbreyttust úr votlendi í tún eru nú aftur komin í órækt. Það er mikilvægt að við vinnum í nánu samstarfi við bændur við endurheimt votlendis og tryggjum þannig sameiginlega framtíð okkar allra.
Virðulegi forseti. Ef við ætlum að ná því að helminga losun fyrir 2030 er tvennt sem skiptir mestu máli: Það er endurheimt votlendis og röskun vistkerfa. Og það þarf líka að vera skýrt hvar ábyrgðin í því liggur. Liggur hún hjá hæstv. ráðherra hér eða hjá landbúnaðarráðherra? Á að fara í það að endurheimta votlendi? Af þeim 18 milljónum tonna sem við losum þá losar illa farið land 9,3 milljónir. Þá verður líka að segja hvernig á að aðstoða landeigendur. Á að gera það yfirleitt? Á að nýta kolefnisskattinn sem er talað um í stjórnarsáttmálanum? Á hann líka að fara í framræst votlendi? Síðan er hitt, að það þarf að stöðva gróðureyðingu og græða upp illa farið land sem tengist m.a. ofbeit á illa förnu landi. Þar er losunin um 4 milljónir tonna af þeim 18 sem við losum. Ég vil benda á að það er hvergi talað um beitarstjórnun í stjórnarsáttmálanum. Þetta tvennt: Ef við ætlum að fara að tala um átak í loftslagsmálum á Íslandi þá verðum við annars vegar að endurheimta votlendi og huga að röskun vistkerfa og síðan að stöðva gróðureyðingu. Það er ekki hægt að tala um neitt átak í loftslagsmálum nema farið verði í þessa hluti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra fyrir svörin og þingmönnum sem tekið hafa til máls. Ég heyri að það hefur mikið gerst í þróun verklags við endurheimt á síðustu mánuðum og gátlistar, sem ráðherra benti á, og eftirávöktun eru nú í skýrara ferli en fyrir nokkrum árum síðan. Eins virðist liggja fyrir hvert sé hlutverk sveitarfélaga þegar til þeirra er leitað með umsagnir eða framkvæmdaleyfi. Ég heyri þó að sveitarfélög hafa nokkrar áhyggjur af því að þetta sé ekki nægilega skýrt þannig að það gæti verið ástæða til að skoða það nánar. Annað sem ég vildi koma inn á er að rannsóknarskýrsla, sem kom út hjá Landbúnaðarháskóla Íslands í síðustu viku um langtímatap kolefnis í framræstu ræktarlandi, dregur fram alveg nýjar upplýsingar um mat á kolefnislosuninni og samanburði á framræstu og óframræstu landi. Það má kannski fyrst og fremst draga þá ályktun af skýrslunni að við eigum mjög margt ólært um kolefnisbúskap landsins og við höfum væntanlega, miðað við þá niðurstöðu, ofáætlað losun frá framræstu votlendi og vanáætlað í rauninni það sem binst í framræslu votlendis sem er ræktað. En þetta þarf allt að skoða betur. Þegar votlendi var ræst fram á sínum tíma voru gerð margvísleg mistök og ég held að það sé mjög mikilvægt að ekki verði gerð mistök í endurheimtinni, að það verði ekki send tæki út í allar mýrar - ég er ekki að segja að verið sé að gera það - heldur verði byggt á þekkingu og vísindum. Byggjum á áliti fagfólks, staðþekkingu og áætlunum um landnýtingu.
Virðulegi forseti. Ég þakka aftur hv. fyrirspyrjanda sem og þeim hv. þingmönnum sem komu hér með athugasemdir. Mér finnst rétt að gera gefa lokaorðum hv. þm. Líneikar Sævarsdóttur gaum, sem mér fundust vera kjarni máls; að við eigum ekki að gera sömu mistökin aftur þó svo að það sé gert með góðum hug. Mín niðurstaða, eftir að vera búinn að vera þennan stutta tíma í embætti, er að við eigum að leggja okkur fram við að kanna hluti mjög vel áður en farið er í þá. Það ætti í rauninni að segja sig sjálft að þegar við erum að fara í þessar miklu breytingar sem við höfum farið í þegar kemur að aðgerðum í loftslagsmálum, þar erum við með mjög metnaðarfull markmið og ætlum að gera hlutina mjög hratt, þá verðum við að byggja það á bestu mögulegri þekkingu. Og eðlilega höfum við ekki verið með augun á þessu á undanförnum áratug. En það þýðir bara að við megum aldrei gleyma því þegar við gerum áætlanir að þær verða að byggja á bestu mögulegu upplýsingum og svo sannarlega eru vísindin grunnurinn að því. Hv. þingmaður vísaði líka sérstaklega til þess, og það og kom fram hjá öðrum hv. þingmanni, Gísla Rafni Ólafssyni, að það á auðvitað að tala við og eiga í samskiptum við þá sem best þekkja landið, hvort sem það eru bændur eða fólk sem þekkir það af öðrum ástæðum. En aðalatriðið er þetta: Þetta er auðvitað mikil áskorun og stórt verkefni og þar ætlum við að ná árangri, en við skulum ekki gleyma því að við ætlum að gera það með því að vanda okkur.
Virðulegi forseti. Ég tel þetta vera þarfa og brýna umræðu. Loksins eru fleiri farnir að hafa áhyggjur af þessari þróun. Við sjáum náttúrlega að fyrstu skref ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili hafa ekki verið þau bestu þegar verið er að leggja út í fjölgun ráðuneyta. Kostnaður á tímabilinu er um 2 milljarðar og hann felst ekki síst í því að verið er að fjölga opinberum starfsmönnum. En ég vil um leið hæla þingmanninum. Ég vildi óska þess að hv. þingmaður hefði verið hér á síðasta kjörtímabili þegar við í Viðreisn vorum að vara við þeirri stefnu sem ríkisstjórnarflokkarnir, sömu ríkisstjórnarflokkarnir og eru núna, héldu allt kjörtímabilið, þ.e. að stoppa allt sem heitir starfsemi hjá sjálfstætt starfandi aðilum í heilbrigðisþjónustunni sem og að taka verkefni háskólamenntaðra starfsmanna, eins og hjá Krabbameinsfélaginu og þessum sjálfstæðu félögum og stofnunum sem hafa verið alveg ómetanleg viðbót og styrkur inn í íslenskt heilbrigðiskerfi. Ég fagna þessari umræðu og vonast til þess að við getum tekið höndum saman um að útvista [[Forseti hringir.]]meiri þjónustu núna af hálfu hins opinbera en áður. Um leið vil ég taka undir með hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]að það er gríðarlega mikilvægt að það verði samræmd viðmið á vinnumarkaði fyrir bæði opinbera og einkamarkaðinn og til þess þurfum við nýtt vinnumarkaðsmódel.
Virðulegi forseti. Eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fór svo vel yfir þá eru ekki til nein gögn sem staðfesta hugmyndir um að háskólamenntað fólk sé að flýja einkageirann í stórum stíl. Það er í rauninni ósköp fátt sem bendir til þess. Ef litið er til fjölda opinberra starfsmanna í hlutfalli við fólksfjölda sjáum við að fjöldi opinberra starfsmanna hefur svo gott sem staðið í stað á undanförnum tíu árum. Ég deili ekki þessum áhyggjum af því að opinberir starfsmenn séu einhvern veginn á allt of góðum kjörum. Ef við skoðum bara samanburðinn sem kemur fram í nýjustu haustskýrslu kjaratölfræðinefndar, en þar er litið til reglulegra heildarlauna fullvinnandi félagsmanna í heildarsamtökum launafólks, og þau borin saman, þá gildir það hjá öllum félögunum sem er litið til að það eru starfsmennirnir á almennum markaði sem eru launahæstir. Launin eru alla jafna lægri hjá ríki og sveitarfélögum, hvort sem við horfum til BHM eða BSRB. Þannig að já, ég veit ekki alveg.
Frú forseti. Mín reynsla er a.m.k. sú að að starfskjör hjá hinu opinbera eru ekki samkeppnishæf. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra hafi hitt naglann á höfuðið þegar hann talaði um öryggið. Ég held að á undanförnum um tveimur árum alla vega hafi margir sótt í opinbera geirann eflaust í leit að öryggi. Stafræna umbyltingin sem við erum að ganga í gegnum krefst þess að við munum þurfa að fjölga háskólamenntuðum sérfræðingum, bæði innan hins opinbera og á almennum vinnumarkaði. Við þurfum að skapa tækifæri fyrir þessa sérfræðinga á almennum vinnumarkaði til að afla sér verkefna, ekki bara úr jötu ríkisins heldur um allan heim. Já, við búum ekki lengur í samfélagi þar sem allt er einskorðað við þennan litla klett í miðju Atlantshafinu. Við þurfum líka að hafa í huga að í mörgum stærri fyrirtækjum úti í heimi er hætt að horfa bara háskólamenntun þegar kemur að því að finna réttu sérfræðingana.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og sömuleiðis þeim sem hafa talað. Varðmenn óráðsíunnar hér hinum megin við götuna í ráðhúsinu sátu nú á sér í kvöld, en það er svo sem ekki nýtt að við, gamlar flokkssystur, séum sammála, það er alls ekki nýtt. Hæstv. ráðherra svarar hér og skiljanlega fyrir ríkið, en það væri athyglisvert að hafa heildarmyndina um þróunina hjá hinu opinbera. Þrátt fyrir að aukningu háskólamenntaðra starfsmanna hjá ríkinu sé að hluta hægt að skýra með auknum kröfum um menntun og aukningin sé mest hjá heilbrigðisstéttum skýrir það ekki umkvartanir atvinnurekanda. Kvartanirnar eru líka í takt við það sem við heyrum frá stúdentum og sömuleiðis nýlega greiningu Samtaka atvinnulífsins sem bendir á að Íslendingar leita í mun meira mæli í ný störf hjá hinu opinbera á meðan einkageirinn mannar ný störf með erlendu starfsfólki. Þegar ég útskrifaðist úr lagadeildinni fyrir rétt rúmum áratug þá kepptust laganemar um að komast að hjá stofum og hjá einkafyrirtækjum. Í dag er staðan sú að það þykir mjög eftirsóknarvert að landa starfi hjá hinu opinbera, enda hafa laun opinberra starfsmanna hækkað mun hraðar á undanförnum árum en laun á almenna markaðnum. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra um að almenni markaðurinn eigi auðvitað að vera leiðandi í þessum efnum. Svo eins og ég sagði áðan: Jafn góð eða betri laun, mun meira starfsöryggi og stytting vinnuvikunnar. Hið opinbera er farið að bjóða betur en einkageirinn og það hentar sumum einfaldlega ekki lengur. Það er að mínu mati ástæða til þess hafa áhyggjur af þessari þróun.
Virðulegi forseti. Í samfélagi örra breytinga eru háskólarnir algerlega grundvallarstofnanir og við erum að sjá innviðina breytast. Við sjáum sum störf hverfa, þróast og önnur verða til og störf sem eru til núna munu sum hver ekki vera til eftir 10, 20, hvað þá 30 ár. En háskólarnir leika lykilhlutverk þegar kemur að þessum breytingum sem við viljum sjá og þær verða að vera í samfélaginu ef við ætlum einfaldlega að halda í við samkeppnishæf lífskjör, búa til þannig samfélag að við viljum og getum haldið unga fólkinu okkar hér. Við í Viðreisn, eins og fleiri þingflokkar, fórum um landið í kjördæmavikunni og fórum m.a. í Háskólann á Akureyri og ég rýndi í stefnu háskólans eftir að háskólarektor hafði bent á tæknifræðinám sem þeir setja inn í sína stefnu. Ég vil taka undir það sem þar segir, með leyfi forseta: „Í heimi þar sem er ofgnótt upplýsinga en skortur á visku og þekkingu til að nýta þær á réttan hátt verða háskólarnir miðpunktur. Þeir eru sú stoð sem samfélagið treystir til að öðlast skilning á og finna lausnir á þeim vandamálum sem heimurinn stendur frammi fyrir.“ Þetta orðar Eyjólfur háskólarektor mjög vel að mínu mati. En það verður þá að veita háskólunum svigrúm og tækifæri til að vera þátttakendur í þeim öru breytingum sem við þurfum á að halda. Þeir þurfa að vera með okkur í liði og fá tækifæri til að vera með okkur í liði. Það er náttúrlega búið að vera dásamlegt að fylgjast með þróuninni hjá Háskólanum á Akureyri sem var stofnaður fyrir rúmum 30 árum, sjá hvernig hann er að fara úr einum fasa í annan og byggja sig markvisst upp og styrkja grundvallarstoðirnar, hvort sem er í kennslufræðinni, hjúkrunarfræðinni og við sjáum lögreglunámið tekið núna föstum tökum. Það er ákall eftir því af hálfu skólans en líka umhverfisins, nærumhverfisins sem og fjær í kringum Akureyri, atvinnulífið og fleiri eru að kalla eftir því að það verði hægt að bjóða upp á tæknifræðinám til þess einmitt að ýta undir það sem Háskólinn á Akureyri hefur haft mjög mikla sérstöðu um, hvernig hann hefur náð að þróa sig bæði í tækninni, í fjarnáminu en líka í sveigjanlegu námi sem leggur áherslu á tengsl háskólans við þekkingarsetur sem m.a. starfa á landsbyggðinni. Þannig að um leið og við segjum já, við þurfum að styrkja Háskólinn á Akureyri og þá styrkjum við landsbyggðirnar, þá erum við líka að þétta netið í samfélagi okkar allra um land allt. Við þurfum á öflugu atvinnulífi að halda, öflugum háskólum, hvort sem er norðan heiða eða sunnan. Þess vegna vil ég taka undir það sem segir í stefnu Háskólans á Akureyri, að það verði boðið upp á tæknifræði og aukin áhersla lögð á umhverfis- og náttúruvísindi með sjálfbærni og gagnkvæma yfirfærslu þekkingarinnar milli háskólans og samfélagsins að leiðarljósi. Þetta aukna námsframboð [[Forseti hringir.]]mun höfða til breiðari hóps nemenda og tekur mið af þörf í atvinnulífinu í kringum skólann. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]hvort hún muni beita sér fyrir því að háskólinn geti tekið upp tæknifræðinám sem hann stefnir að.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að taka þetta upp hér á þinginu, enda gríðarlega mikilvægt að við ræðum um háskólamenntun og það framboð sem er í boði hvar sem er á landinu. Með vísan til fyrirspurnar hv. þingmanns er rétt að það komi fram að Háskólinn á Akureyri hefur ekki viðurkenningu ráðherra til að bjóða upp á nám í tæknifræði og að sinni er því ekki hægt að bjóða upp á slíkt nám við háskólann, ekki fyrr en fyrir liggur beiðni um slíka viðurkenningu og svo slík viðurkenning frá ráðherra. Aftur á móti hefur skólinn aðkomu að kennslu í tæknifræði á Austurlandi í samstarfi við Háskólann í Reykjavík sem nýtur þessarar viðurkenningar og mætti, ef vilji stendur til, koma á slíku samstarfi líka á Akureyri með hraðari hætti, og það er eitthvað sem þarf að ræða, svipað og nú er í boði í tölvunarfræði við Háskólann á Akureyri sem gengur ótrúlega vel. Samvinna Háskólans á Akureyri og Háskólans í Reykjavík er algerlega til fyrirmyndar. Það hefur gengið vel í tölvunarfræði fyrir norðan og það er fordæmi sem gæti styrkt og bætt framboð á ýmiss konar námi á landsbyggðinni og við ættum að skoða það betur. Óski skólar hins vegar eftir liðsinni ráðuneytisins um að efla nám af slíku tagi, eins og tæknifræðinám eða annað nám sem eftirspurn og vöntun er eftir, eins og ég hef heyrt sjálf að norðan, sérstaklega þegar horft er til framfara í samfélaginu, þá má gera ráð fyrir miklum stuðningi þess ráðherra sem hér stendur, eins og mögulegt er. Almennt vil ég líka nefna að ég bind miklar vonir við að framtíðarsýn skólans verði að veruleika og mun gera mitt til að svo geti orðið. Sem ráðherra nýsköpunarmála hef ég líka mikinn áhuga og vilja til að efla nám í tæknifræði víðar á landinu en bara í Reykjavík. Hér er verið að ræða fjölfaglegt nám með mjög skýrar tengingar við nýsköpun og tækniþróun í atvinnulífinu öllu sem undirbýr nemendur fyrir mjög mikilvæg störf framtíðarinnar. Eins og stendur eru viðurkenndar námsleiðir í tæknifræði við Háskóla Íslands og Háskólann í Reykjavík og þau eru í stöðugri samkeppni við verkfræðina m.a. eftir nemendum þar sem við þurfum að fjölga nemendum í báðum þessum greinum. Það er svo að fyrirtæki á vinnumarkaði, og það heyri ég hvort sem það er á höfuðborgarsvæðinu eða úti á landi, kalla mikið eftir fólki með hæfni sem tæknifræðingar tileinka sér í námi og starfi. Af þeim sökum er rosalega brýnt að hugsa kosti þess að koma upp kennslu í tæknifræði sem víðast. Það er ekki síður mikilvægt að mínu mati, og ég hef alltaf verið sérlegur áhugamaður um það, að horfa á ákveðinn sveigjanleika fyrir háskólana við innritun nemenda þannig að þeim sem ekki uppfylla formlegu inntökuskilyrðin sé boðið að þreyta stöðupróf eða undirgangast raunfærnimat eða stöðumat þar sem leitað er eftir hvort þeir hafi þann undirbúning sem þarf fyrir þetta háskólanám. Það eru ekki síður einstaklingar með starfsreynslu af ýmsum toga sem sækja í þetta nám og koma með þá reynslu inn í háskólann, hvort sem hún er úr rafmagnstæknifræði, úr orkugeiranum eða byggingargeiranum. Þeir eru líka oft með grunnnám í iðn- og verkgreinum og eru að leitast við að bæta við sig námi í tæknifræði. Það er mikilvægt að horfa á þá starfsreynslu og þekkingu sem þessir einstaklingar koma með í farteskinu inn í námið en ekki bara á hvítan koll. Fyrir þessu hef ég verið talsmaður lengi og mun halda áfram að beita mér fyrir því í ráðuneytinu. Að lokum og að því sögðu vona ég að vilji minn sé mjög skýr, bæði sem nýsköpunarráðherra og sem háskólamálaráðherra, hvað varðar eflingu náms í tæknifræði á landinu. Eitt helsta tólið sem mikilvægt er að klára er auðvitað nýtt fjármögnunarlíkan háskólanna sem hefur verið staðnað allt of lengi og frosið í raun. Þetta er tól fyrir ráðherra til þess að koma sínu að í þeirri vinnu og að það séu réttir hvatar fyrir háskólana, ekki bara fjöldi eins og verið hefur. Það hefur verið mikið ósætti um það fjármögnunarlíkan sem var virkt og hefur nú verið fryst. Við þurfum einfaldlega að hafa mjög góða yfirsýn yfir það hvernig peningunum er varið, hvert þeir eru að fara í háskóla og hvernig við getum eflt þá og aukið sveigjanleika og möguleika þeirra, einmitt eins og hv. þingmaður nefndi, svo þeir fái aukið svigrúm til að bjóða upp á fjölbreytt nám víðar um land.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við þarft umræðuefni, tæknifræðinám við Háskólann á Akureyri sem, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, er ákveðinn vísir að í gegnum samstarf Háskólans í Reykjavík og Háskólans á Akureyri við atvinnulíf og sveitarfélög á Austurlandi. Er mikilvægt að það samstarf víkki út til þess að flýta því að hægt sé að bjóða tæknifræðinám víðar. Á Norður- og Austurlandi er bæði mikið ákall atvinnulífsins og samfélaganna um tæknifræðinám og góður jarðvegur þar sem hlutfallslega margir útskrifast úr iðn- og starfsnámi miðað við víða annars staðar á landinu. Auk þess skiptir mjög miklu máli að í boði sé háskólanám sem höfðar til fólks í þeim atvinnugreinum þar sem er hærra hlutfall karlmanna en kvenna og það virkilega vantar framboð af háskólanámi tengdu atvinnulífinu á þessu svæði.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að setja þetta mál á dagskrá í kvöld og hæstv. ráðherra jafnframt fyrir skýr og greinargóð svör. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess að þetta tæknifræðinám fái að raungerast. Ég hef fylgst með Háskólanum á Akureyri síðan ég var sjálf starfandi við Háskólann á Bifröst, sem er annar skóli sem hefur sérhæft sig í fjarnámi, og hef upplifað á eigin skinni hversu mjög þetta skiptir máli fyrir atvinnutækifærin, styrkingu og það að sækja fram á viðkomandi svæði. Ég er því afar ánægð með þessi svör, trúi því að það sé augljóst fyrir nýjan ráðherra háskólamála og nýsköpunar að vera markviss í stuðningi sínum við Háskólann á Akureyri að þessu leyti. Það verði samfélaginu þar mjög til góða. Það verði samfélaginu í heild sinni mjög til góða og mjög í samræmi við þær áherslur sem hún hefur flaggað hér á fyrstu vikum og mánuðum í embætti.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að það var hressandi að hlusta loks á ráðherra í þessum málaflokki sem greinilega ætlar að hlusta og gera meira en að hlusta og fylgja eftir óskum og beiðni um að styrkja háskólann. Mér finnst þetta gott og mér finnst mjög jákvætt að heyra þennan skilning og skynja hann hér. Ég vil taka undir þetta með reiknilíkanið. Það er, með fullri virðingu ætla ég að fá að sletta, „no brainer“ að fara í það að klára reiknilíkanið. Það má ekki vera til trafala fyrir þá þróun innan háskólanna að efla sig og dafna í takt við nýja tíma. Reiknilíkanið þarf að uppfæra í takt við nýja tíma. Raunfærni - það sem mér finnst náttúrlega alveg ótrúlega sjarmerandi við tæknifræðina er að við erum að fá svo ólíka hópa inn í háskólana, ekki síst reynslubolta úr atvinnulífinu og þá verðum við að vera með dyrnar opnar. Það er reyndar mín skoðun og hefur verið lengi, af því að ráðherra talaði um hvítu kollana, að það eigi að vera hvítir kollar hvort sem menn og konur eru að koma út úr iðnnámi, starfsnámi eða bóknámi. Það sama ætti að gilda um alla og vera sami aðgöngumiði fyrir alla inn í háskólana. Mér fannst því hressandi að heyra þetta frá hæstv. ráðherra. Ég vil hvetja hana áfram, þó það sé ekki kominn þessi formalismi með beiðnina þá liggur samt alveg skýrt fyrir að Háskólinn á Akureyri vill gjarnan koma upp tæknifræðinámi. Um leið fögnum við allri samvinnu, til að mynda Háskólans í Reykjavík og Háskólans á Akureyri, sem er alveg frábært að sjá hvernig hefur þróast og hefur verið mjög dýrmætt innlegg inn í samfélagið og inn í atvinnulífið, hvernig þeir skólar hafa unnið saman. En ég vil hvetja ráðherra til að stíga skrefið af því að þetta liggur skýrt fyrir: Háskólinn á Akureyri vill koma upp tæknifræðinámi. Þá eigum við einfaldlega að segja: Já, við ætlum að styðja hann til þess.
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en glaðst yfir þessari skýru stefnu Háskólans á Akureyri af því að það er ekki hlutverk menntamálaráðherra hverju sinni að hlutast til um námsframboð skólanna heldur einmitt að leitast við að styðja þá, greiða leiðina, athuga hvar sé hægt að auka sveigjanleika. Samstarf háskólanna, af því að það var nefnt aðeins, að búa til hvata til slíks í meira mæli úti um allt land, mun efla bæði gæði og framboð á háskólastiginu fyrir nemendur. Varðandi tæknifræðina sérstaklega er mikið ákall eftir slíku námi og slíkri þekkingu og hér erum við komin í umræðu sem kristallast í þörfum atvinnulífsins fyrir þekkingu og menntun. Það er í raun það sem við erum að ræða hér undir þessari fyrirspurn sem einskorðast við eitt nám við einn skóla, þörf atvinnulífsins fyrir þekkingu og menntun sem við höfum kannski ekki sett nægilega vel á dagskrá og rætt hvað þýðir. Það þýðir ekki það að elta atvinnulífið og móta skólann eftir því, heldur snýst það um að sækja fram og átta sig á því eftir hverju eftirspurnin er, af því að það er samfélögunum til góða. Það er samfélögunum til góða að finna hvar vantar starfsmenn, hvar áhuginn er og hvernig við getum eflt nám á þeim sviðum. Það hlýtur að vera verkefni ráðherra háskólamála að hlusta á og finna og stjórna síðan og taka það með sér í þá vinnu sem fjármögnunarlíkan háskólanna er. Ég þakka fyrir bjartsýnina frá hv. þingmanni og fyrirspyrjanda varðandi að klára það mál. Það verður eitt af forgangsmálum mínum í þessu ráðuneyti en er eflaust mál sem tekur samt einhvern tíma.