Borist hefur bréf frá 10. þm. Suðurk., Smára McCarthy, um að hann verði fjarverandi í opinberum erindum á næstunni. Í dag, miðvikudaginn 6. mars, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann 1. varamaður á lista Pírata í Suðurk., Álfheiður Eymarsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Herra forseti. Í síðustu viku samþykktum við lög um frekari losun fjármagnshafta, aflandskrónur, og gerðum breytingu varðandi innflæðishöftin. Seðlabankinn hefur núna stigið á grundvelli þessara laga, í kjölfar þeirra, mikilvægt skref, heilbrigt skref og afnumið bindiskylduna. Hún er komin niður í 0. Fjárfestingar erlendra aðila í innlendum skuldabréfum verða þá með eðlilegum hætti. Við höfum fengið að upplifa það í kjölfar ágæts hagvaxtar, lágrar verðbólgu, að vextir eru í sögulegu lágmarki. Að öðru óbreyttu og takist okkur að sigla í gegnum kjarasamningana þannig að þeir verði með innstæðu má ætla að með t.d. afnámi innflæðishaftanna sé hægt að gera sér vonir um að vextir muni lækka enn frekar til framtíðar. Það að vextir lækki er einhver mesta kjarabót sem íslensku launafólki stendur til boða líkt og Konráð S. Guðjónsson hagfræðingur Viðskiptaráðs bendir ágætlega á í góðri grein sem birtist í dag í Fréttablaðinu. Hann bendir á að 1% lækkun á vöxtum muni skila fjölskyldu með 30 millj. kr. íbúðalán u.þ.b. 25.000 kr. lægri fjármagnskostnaði á mánuði. 1% niður með vextina skilar 25.000 kr. til þessarar fjölskyldu í hverjum einasta mánuði. Það er til mikils að vinna að tryggja að áfram verði stöðugleiki, að við fáum áfram að sjá [[Forseti hringir.]]kaupmátt ráðstöfunartekna aukast og að hér verði stöðugt verðlag og forsenda fyrir frekari vaxtalækkun verði þar með sköpuð.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða ríkisfjármálaáætlun í samhengi við starfsáætlun þingsins og fyrirkomulag sem við gætum haft á umfjöllun nefnda um málið. Áætlað er að hæstv. fjármálaráðherra muni, samkvæmt fyrirliggjandi áætlun, mæla fyrir fjármálaáætlun 26. þessa mánaðar. Ég legg á það áherslu að mikilvægt er að sú áætlun standist og leita fulltingis hæstv. forseta í þeim efnum. Starfsáætlun þingsins nær til 5. júní. Inn í þann tíma kemur páskaleyfi, u.þ.b. þegar umsagnartími er að klárast. Þó að leyfið muni auðvitað nýtast til þess að fara yfir umsagnir þarf, eins og við þekkjum, heilmikinn tíma til að fara yfir þær umsagnir, taka á móti gestum og taka það nauðsynlega samtal. Við umfjöllun um áætlunina fyrir ári höfðum við sameiginlega fundi í fjárlaganefnd með öðrum fastanefndum sem tengdust þeirra tilteknu málefnasviðum. Ég held að sú hugmyndafræði hafi verið vel hugsuð en hún reyndist þung í vöfum og við þurfum að finna skilvirkara fyrirkomulag á því. Við síðustu áætlun var nefndin sameiginlega með fjölmargar ábendingar sem ég held að gæti verið góður grunnur - ég varpa því hér fram fyrir fastanefndirnar eftir atvikum að fylgja þeim eftir. Svo er ákveðin verkaskipting mjög mikilvæg. Fjárlaganefnd mun fjalla um almenna kafla áætlunarinnar og kalla eftir ítarlegri sundurliðun fjárhæða og sviðsmyndagreiningum eftir atvikum. Aðrar fastanefndir gætu þá nýtt sér þá vinnu. Virðulegi forseti. Mikilvægast er að það liggi fyrir með skýrum hætti þegar við förum af stað hvernig við vinnum sem best í nefndunum að umfjöllun um þetta stóra og mikilvæga mál. Allar ábendingar eru vel þegnar.
Virðulegur forseti. Félags- og barnamálaráðherra situr á milljörðum sem átti að nota til að taka á krónu á móti krónu vanda öryrkja, fjármunum sem þeir verst settu þurfa nauðsynlega til matarkaupa. Einnig sitja Sjúkratryggingar Íslands í boði heilbrigðisráðherra sem fastast á 276 milljónum til hjúkrunar- og dvalarrýma, fjármunum sem eru nauðsynlegir til að koma í veg fyrir niðurskurð, t.d. á mat og lyfjum hjá öldruðum á hjúkrunarheimilum. Þá eru 150 milljónir í gíslingu hjá Sjúkratryggingum Íslands, einnig í boði heilbrigðisráðherra, sem SÁÁ eru nauðsynlegar til að þurfa ekki að loka göngudeildarrými. Hvað er að hjá viðkomandi ráðherrum og þessari ríkisstjórn? Er það í þeirra verkahring að safna eyrnamerktum fjármunum sem Alþingi hefur samþykkt og halda þeim frá þeim sem lífsnauðsynlega þurfa á þeim að halda? Þetta eru fjármunir sem er haldið frá þeim sem verst standa í þjóðfélaginu, fólki sem lifir við sult og eldri borgurum sem geta á engan hátt varið sig og verða að búa við niðurskurð svo árum skiptir. Svo er það einnig ungt fólk sem er sett á bið - eftir hverju? Dauðanum. Sá gjörningur að safna eyrnamerktum samþykktum fjármunum á biðreikning hjá þessum ráðherrum er eins og fram hefur komið dauðans alvara og þeim og ríkisstjórn til háborinnar skammar. Í boði ríkisstjórnarinnar horfum við upp á fátækt sem leiðir aftur af sér vannæringu, þunglyndi, kvíða og örorku. Hvað á svo að gera þegar búið er að svelta veikt og slasað fólk og eldri borgara þessa lands? Hvað á að gera þegar búið er að skella aftur hurðum og loka á skjólstæðinga SÁÁ? Hvað um framtíð þessara einstaklinga, heilsan farin vegna t.d. vannæringar og fleiri fylgikvilla? Hvað þá? Fá þau forgang í heilbrigðiskerfinu? Eða er forgangurinn alltaf bara fyrir einhverja aðra sem eiga þann rétt fram yfir þessa einstaklinga? Þá spyr ég: Hvers vegna?
Herra forseti. Ég hef undanfarnar vikur furðað mig á þeirri afstöðu utanríkisráðherra að lýsa yfir stuðningi við þingforseta í Suður-Ameríkuríki, í Venesúela, til að verða forseti. Ég hef reynt að fylgjast með fréttum og skil bara eiginlega ekkert í þessu máli. Í fyrsta lagi: Hvað vitum við um þennan mann sem fjölmiðlar segja núna að sé sjálfskipaður forseti Venesúela? Fréttir eru misvísandi um það hvort þarna hafi farið fram lýðræðislegar kosningar eða ekki. Ég óttast mest að upplýsingar okkar hér á Íslandi, og þar með talið hjá utanríkisráðherra, komi úr bandarískum fréttamiðlum. Ég hef tekið eftir því að BBC segir núna að fyrstu fréttir af þessum málum hafi kannski ekki verið alveg nákvæmar, ástandið í Venesúela sé kannski ekki svona slæmt og mögulega sé þetta einhvers konar valdarán. Ég verð bara að segja að sporin hræða dálítið þegar Bandaríkin eru að skipta sér af stjórnvöldum annarra ríkja. Við þekkjum söguna um Írak og Líbíu, saga Bandaríkjanna í Suður-Ameríku er því miður ekki góð. Fyrir nokkrum árum kom hingað fyrrverandi leyniþjónustumaður og sagðist hafa verið efnahagslegur hryðjuverkamaður í Suður-Ameríku til að brjóta niður ríkisstjórnir þar. Mér fannst eitt að lýsa yfir stuðningi við manninn en verra þegar hringt er í hann persónulega til að lýsa yfir stuðningi við hann. Ég hef efasemdir um forseta í mörgum löndum. Ég held t.d. að þingforseti Bandaríkjanna sé miklu betri manneskja en forseti Bandaríkjanna og yrði mun hæfari forseti en mér finnst ekki að Guðlaugur eigi að hringja í konuna og segja henni það. Hver er ábyrgð okkar á Íslandi ef þarna brýst út borgarastyrjöld? Hvar tökum við þá afstöðu? [[Forseti hringir.]]Erum við að hvetja til átaka og borgarastyrjalda í öðrum löndum?
Virðulegi forseti. Ég viðurkenni að mér stóð ekki á sama í gærkvöldi við áhorf á fréttaskýringarþáttinn Kveik. Þar var til umfjöllunar hið andstyggilega samfélagsmein sem vændi er. Vændisstarfsemi er greinilega umtalsvert meiri hér á landi en margir gera sér grein fyrir. Talað er um að framboð á vændi sé yfirdrifið og að það sé jafn auðvelt að kaupa vændi og að panta mat. Varla viljum við hafa samfélagið með þessum hætti, að það sé bara eins og að kaupa pítsu að panta vændi. Árið 2009 tókum við upp hér á Íslandi sænsku leiðina þar sem sala á vændi er lögleg en kaupin ólögleg. Auk þess er vændi skilgreint í lögum sem ofbeldi. Refsingar við vændi eru þó allt of vægar hér á landi að mínu mati og enn ríkir nafnleynd í slíkum dómum ólíkt því sem tíðkast hjá frændum okkar í Svíþjóð þar sem vændiskaupendur eru nafngreindir. Maður skyldi ætla að nafngreining myndi hafa áhrif á þá sem velta fyrir sér þessum fyrirlitlegu viðskiptum og það finnst mér að við eigum að taka upp. Í öllu falli er aðgerða þörf til að minnka eftirspurn eftir vændi hér á landi. Þó að til séu þeir einstaklingar sem skilgreina sig sem hamingjusömu hóruna eru fleiri sem glíma við alvarlegar afleiðingar þess að hafa starfað við vændi. Þá getur reynst gríðarlega erfitt fyrir fólk að losna úr vændi og málaflokkurinn er flókinn viðureignar fyrir lögreglu eins og endurspeglast m.a. í þeim stóra hópi þolenda vændis sem hafa leitað sér aðstoðar hjá Bjarkarhlíð. Kannski ætti ekkert af þessu að koma okkur neitt sérstaklega á óvart ef litið er til þess að einn staðurinn sem var til umfjöllunar í gærkvöldi er steinsnar frá Alþingi og Héraðsdómi Reykjavíkur, rétt hinum megin við Austurvöll. Göngum við mörg hver daglega þar fram hjá á leið okkar til og frá vinnu, sjáum hvað þar fer fram. Vændi er kynferðisofbeldi og það á að afgreiða það í dómskerfinu sem slíkt. Og til að það sé sagt þá skulum við aldrei tala öðruvísi en þannig að ábyrgðin liggur hjá þeim sem kaupa vændi. Ábyrgðin liggur þar og þar á hún að vera. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Í hádeginu í dag var ég á opnum fundi hjá SÁÁ í Efstaleitinu. Vikulega eru haldnir opnir fundir og þar ber ýmislegt á góma. Í þessu tilviki voru gestir fundarins yfirlæknirinn á Vogi og forstjóri Landspítala – háskólasjúkrahúss. Að sjálfsögðu var verið að ræða þann vanda sem ég hef ítrekað talað um hér. Að sjálfsögðu var verið að ræða um það hvar þessar 150 milljónir væru sem starfsfólk á Vogi og hjá SÁÁ stóð í góðri trú að það væri að fá til sín eftir að við ákváðum það hér, fjárlaganefnd fyrir jólin og allur þingheimur, að veita aukna fjármuni í málaflokkinn. Það er eiginlega með ólíkindum og ég er enn að hugsa um hvernig hægt var að hafa þessa stuttu greinargerð, sem var nánast engin, með þessari aukafjárveitingu það loðna og skringilega að það virðist í raun ekki skiljast hverju við vorum að kalla eftir. Hver var hinn raunverulegi vilji löggjafans? Við vorum að reyna að koma til móts við þann hrikalega vanda sem hafði myndast vegna fárveikra fíkla sem vantaði að komast inn á Sjúkrahúsið Vog þar sem biðlistinn var orðinn 600 manns. Um 2.200 innlagnir eru á Vog á ári. Nú á að fækka þeim niður í 1.800. Nú á að fækka þeim um 400 á þessu ári vegna fjárskorts. Auðvitað er allt gott sem gert er í því langhlaupi og þeirri löngu vegferð sem liggur í því að þurfa að leita sér hjálpar við fíknisjúkdómum. En það breytir ekki þeirri staðreynd að það hlýtur að vera byrjunarreiturinn að taka utan um veikasta fólkið þegar það bankar á dyrnar, stendur við þröskuldinn og bíður eftir því að komast inn á Sjúkrahúsið Vog, biður um að komast í meðferð. Eftirmeðferð og það sem þar fylgir - það var í raun ekki vilji löggjafans, að mínu viti, neyslurými sem eru góðra gjalda verð, göngudeildir og annað slíkt. Númer eitt [[Forseti hringir.]]er að koma sjúklingnum til hjálpar þegar hann er krjúpandi við þröskuldinn og biður um að komast inn á Vog.
Virðulegur forseti. Á leið minni til vinnu í gærmorgun og raunar einnig í morgun varð ég var við það sem mætti fara að kalla hin forna fjanda höfuðborgarsvæðisins, þ.e. svifryk. Mælingar sýna glögglega að styrkur svifryks er langt yfir viðmiðunarmörkum og er svokallaður grár dagur í Reykjavík. Í Reykjavík fer lognið hratt og kannski eins gott, að öðrum kosti væru hér mun verri loftgæði. Þá daga sem froststillur eru fá vegfarendur sem eru gangandi og hjólandi kirfilega á baukinn frá samborgurum sínum sem keyra um á negldum dekkjum. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu bera ábyrgð á að sópa götur og ryðja hjólastíga, en það kann að vera erfitt þegar veðurfar er rysjótt. Sem betur fer hefur verið kynnt áætlun um orkuskipti í samgöngum, en útblástur dísilbíla er einn sökudólgurinn í þessum efnum. Þá stendur eftir umferðarmagnið. Ég hlýt að nefna það hér að hjólreiðar hafa stóraukist á undanförnum árum. Þær voru orðnar um 6% af ferðum á höfuðborgarsvæðinu árið 2017 og það var helmingsaukning frá 2014. Ég held að þær séu enn á uppleið, enda frábær leið til að sameina það að komast í vinnuna og hreyfa sig. Uppbygging hjólastíga og hágæðaalmenningssamgangna er lykilatriði í því að berjast gegn svifryksmengun ásamt rafvæðingu bílaflotans. Með því gerum við fólki auðveldara fyrir að velja samgöngumáta sem hefur jákvæð áhrif á heilsu þess, heilsu jarðarinnar og heilsu annarra. Það er því bæði mikilvægt umhverfismál og lýðheilsumál að draga úr svifryksmengun, en hér á landi má ætla að um 80 ótímabær dauðsföll verði á ári vegna svifryks. Ég held að það hljóti að koma til tals að setja eins konar mengunargjöld á í höfuðborginni eða á höfuðborgarsvæðinu því að frelsi til að búa til svifryk má ekki ganga á rétt annarra til þess að þurfa ekki að anda því að sér.
Herra forseti. Ég hef verið hugsi vegna umræðunnar undanfarið um hvalveiðar og innflutning á fersku kjöti. Það blasir þannig við mér að ákveðinn tvískinnungur hefur einkennt umræðuna og virðist einkenna ákvarðanatöku stjórnvalda í þessum málefnum og öðrum þeim skyldum. Skortur á stefnumótun er ekki fyrir hendi og greiðir líklega ekki fyrir hinni oft og tíðum tilfinningaþrungnu umræðu. Nú stendur til að flytja tvo mjaldra til Vestmannaeyja frá Sjanghæ. Mjaldrar eru „beluga“ hvalir og það á að selja ferðafólki aðgang til að skoða þá í manngerðum kvíum í þar til gerðu hvalagriðlandi. Hér vakna strax nokkrar spurningar. Það virðist auðveldara að flytja inn lifandi hvali frá Kína en kött frá Danmörku. Umsóknir um leyfi, einangrunarvist og alls kyns flækjur fylgja því að flytja inn gæludýr frá Evrópu, en tiltölulega einfalt reyndist að fá leyfi fyrir mjöldrunum. MAST og ráðuneytinu fannst þetta ekki mikið mál en á sama tíma má ekki flytja inn nautasteikur frá Spáni. Mér finnst þetta ekki eðlilegt. Hvort ætlum við Íslendingar að standa að dýravelferð eða ferðaþjónustu? Hver á ímynd landsins að vera? Eigum við að vera griðland fyrir hvali eða ætlum við að drepa þá, drepa hvalina í kringum landið og flytja þá svo inn annars staðar að, jafnvel yfir hálfan hnöttinn? Þetta er ein umferðarþyngsta höfn landsins og verður lítið griðland fyrir vesalings hvalina þegar þeir koma. Þetta minnir meira á dýragarð og ég veit ekki hvort um er að ræða dýravelferðar- eða ferðaþjónustuverkefni. Hvað á þetta að vera? Hvað ætlum við að gera við hvalina, og hvali almennt? Ætlum við að drepa þá, éta þá, hneppa þá í kvíar eða [[Forseti hringir.]]gefa þeim grið? Getum við ekki bara ákveðið það?
Virðulegi forseti. Mikil áhersla ríkisstjórnarinnar á málefni barna er farin að birtast með ýmsu móti, m.a. með nýlegri samþykkt um aukna þátttöku barna og ungmenna í stefnumótun stjórnvalda og að allar stærri ákvarðanir og lagafrumvörp skuli rýnd út frá áhrifum á stöðu og réttindi barna. Nú er unnið að stefnumótun í málefnum barna á vegum félagsmálaráðuneytisins undir forystu þverpólitískrar nefndar þingmanna sem starfa með fagfólki og notendum kerfisins. Vinnan gengur út á endurskoðun barnaverndarlaga og endurskoðun á félagslegri umgjörð og stuðningi við börn á Íslandi með áherslu á snemmtæka íhlutun og samvinnu kerfa eins og skóla, heilsugæslu, félagsþjónustu, lögreglu, dómskerfis og almannaheillafélaga, svo eitthvað sé nefnt. Nefndin hefur nú þegar fundað níu sinnum og samhliða vinna opnir hópar sem í starfar fólk með þekkingu og reynslu af málefnum barna. Markmiðið er að fá sem flesta að borðinu til að reyna að ná heildarsýn í því hvernig eigi að stuðla að velferð barna á Íslandi og tryggja að þau og fjölskyldur þeirra fái stuðning og þjónustu við hæfi á hverjum tíma. Hliðarhóparnir munu svo á næstu vikum og mánuðum skila tillögum til þingmannanefndarinnar. Þá eru fyrirhugaðir opnir fundir á síðari stigum vinnunnar og áætlað er að halda stærri ráðstefnu á vormánuðum. Einnig hefur tekið til starfa stýrihópur Stjórnarráðsins í málefnum barna með aðkomu Sambands íslenskra sveitarfélaga til að samhæfa betur starfið og tryggja framgang þeirra ákvarðana sem teknar verða. Nýlega sendi félags- og barnamálaráðherra út bréf til fjölda fólks til að kynna verkefnið og hvetja þá sem vilja leggja sitt af mörkum til vinnunnar að kynna sér málið og nýta sér tækifærin til að koma sjónarmiðum á framfæri, hvort sem er í vinnuhópum, með ábendingum til nefndarinnar eða á opnum fundum.
Herra forseti. Nú á föstudaginn byrja verkföll, eftir tvo daga. Mig langar að nota tækifærið undir liðnum um störf þingsins til þess að hita upp fyrir þá umræðu sem gæti þurft að eiga sér stað á þinginu, sér í lagi ef ríkisstjórnin ákveður að setja með lögum bann á einhver verkföllin eftir að þau eru hafin. Þegar laun þingmanna voru hækkuð á sínum tíma, 2016, um 45%, eftir að þau höfðu hækkað á sama árinu um sumarið um 15%, vissu allir í hvað stefndi. ASÍ hafði sagt um sumarið að ef tugprósentahækkanir yrðu á launum ráðamanna vissu allir að það stefndi í óefni. Síðan þá hefur ríkisstjórnin fengið gálgafrest ár eftir ár, fyrst í febrúar 2017 þar sem forsendur kjarasamninga 70% launafólks, sem núna eru lausir, stóðust ekki. Samt sem áður var ákveðið að segja þeim ekki upp. Ári síðar, 2018, gerðist það sama, forsendur stóðust ekki, en samt sem áður var ákveðið að segja þeim ekki upp. En núna eru þessir samningar lausir bara af því að samningstíminn er liðinn. Fengist hefur gálgafrestur aftur og aftur. Ég tók saman skjal með öllum fréttum og er með linka á frumvarpið sem Davíð Oddsson lagði fram á sínum tíma, 1992, um að lækka ákvörðun kjararáðs, sem Halldór Ásgrímsson gerði 2006. Ég er með þessi frumvörp, ég er með link á allar fréttir sem varða þetta mál þannig að það verður nóg að ræða hér ef stjórnvöld ætla að banna með lögum verkföll fólks sem er að biðja um minni launahækkanir en þingmenn og aðrir ráðamenn hafa sjálfir fengið. Mig langaði bara að byrja að hita upp, skjalið er einar 20 síður, kannski ég geri það aðgengilegt fyrir landsmenn eða deili því á Facebook-síðunni minni, einhvers konar Google Documents. Þar eru allar þessar fréttir með litlum úrskurði og þarna er hver fréttin á fætur annarri, ASÍ, SA, það eru allir á móti þessu og allir að benda á að nú sé komið að skuldadögum. [[Forseti hringir.]]Sjáum hvernig fer.
Herra forseti. Ég vil trúa því að mörgum hafi farið eins og mér í morgun, þeim sem hlýddu á opinn fund hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þar var umboðsmaður Alþingis gestur og fór yfir það mál sem Seðlabanki Íslands hefur rekið gegn einu stærsta fyrirtæki á Íslandi og fleiri fyrirtækjum. Svo virðist sem Seðlabankinn og seðlabankastjóri hafi hvorki sinnt ábendingum né athugasemdum, ekki tekið mark á afstöðu ríkissaksóknara heldur haldið áfram vegferð sinni. Það er ekki oft sem umboðsmaður Alþingis tekur stórt upp í sig en á fundinum í morgun sagði hann: „Það kann að vera að mér sé nú misboðið fyrir hönd þeirra einstaklinga og fyrirtækja sem þarna hafa átt í hlut. Það er í raun og veru aðalatriðið.“ Þetta segir umboðsmaður. Hann gagnrýndi einnig, eins og hann hefur áður gert, ummæli sem seðlabankastjóri hefur látið hafa eftir sér um mál Samherja, þar sem látið er að því liggja að þrátt fyrir að málið hafi verið látið niður falla sé ekki þar með sagt að rannsóknin hafi verið tilhæfulaus. Þetta er náttúrlega bara eins og við vitum, þegar búið er að fella mál niður og/eða fella dóm í málum eru menn ekkert að áfrýja nema þá til æðra dómstigs. Það er því alveg með ólíkindum hvernig seðlabankastjóri og Seðlabankinn hafa farið fram í þessu máli. Ég sé ekki annan kost vænlegri fyrir þá sem þarna eiga hlut að máli innan Seðlabankans en að þeir láti þegar af störfum, þ.e. seðlabankastjóri og hans nánustu samstarfsmenn. Þeim er ekki sætt eftir þá framgöngu sem þeir hafa sýnt hér, hafa ekki [[Forseti hringir.]]hlustað á nokkurn mann og ekki orðið við nokkrum ábendingum eða tilmælum.
Virðulegi forseti. Í reglum nr. 1/2009, um greiðslu ferðakostnaðar vegna ferðalaga á vegum ríkisins, er í 6. gr. lýst nokkurn veginn hvernig dagpeningar eigi að dekka ferðakostnaðinn að og frá flugvöllum, fæði, gistingu, minni háttar risnu og hvers konar persónuleg útgjöld. Í 7. gr. er talað um að styrkir og hvers konar hlunnindi varðandi gistingu og fæði sem ríkisstarfsmenn njóta meðan á dvölinni stendur skuli koma til frádráttar almennum dagpeningagreiðslum eins og unnt er. Í 9. gr. kemur fram að ráðherrar og forseti Hæstaréttar fái einungis 2/3 hluta dagpeninga. Það er af því að þeir fá einfaldlega hótelhlutann greiddan sjálfkrafa, aðrir ekki. Fjárlaganefnd var núna að fá svar við fyrirspurn sem tengist þessum reglum, um það hvort fjármála- og efnahagsráðuneytið hafi fylgst með því að farið sé eftir þessum reglum gagnvart æðstu embættismönnum og ráðherrum. Einfalda svarið er: Nei, ekki hefur tíðkast að leggja sérstakt mat á umfang þess háttar viðurgjörnings eða að það hafi leitt til frádráttar á almennum dagpeningagreiðslum. Hversu oft endurgreiddu æðstu embættismenn og ráðherrar dagpeninga? Stutta svarið er: Aldrei. Þrátt fyrir að það sé skjalfest í svörum við þingfyrirspurnum að þeir fá skutl út á flugvöll og þrátt fyrir að við vitum að morgunmatur fylgir yfirleitt með í hótelgistingunni. Það fylgdi með yfirlit um kostnað, hversu mikinn dagpening ráðherrar fengu 2018, og ef maður reiknar með u.þ.b. þriðjungi í frítt fæði, t.d. morgunmat, eru það einar 1,7 milljónir sem leggjast aukalega á laun ráðherra yfir árið. Fyrir þingmenn væru það u.þ.b. 4,8 milljónir og þetta er eftir skatt. [[Forseti hringir.]]Kannski finnst einhverjum þetta ekki mjög háar upphæðir en safnast þegar saman kemur. Á þessu tímabili síðan 2009 eru þetta rúmar 40 milljónir.
Herra forseti. Þingmönnum hefur orðið tíðrætt, m.a. úr þessum ræðustól undanfarna daga, um þá staðreynd að 150 millj. kr. tímabundið framlag til reksturs SÁÁ, sem var samþykkt á Alþingi við afgreiðslu fjárlaga undir árslok síðasta árs, virðist hafa horfið í hafið eða ekki skilað sér. Nú hefur athygli mín verið vakin á því að þetta er ekkert einsdæmi. Við vitum að hjúkrunarheimili landsins berjast í bökkum, ekki síst vegna niðurskurðar sem þau hafa orðið fyrir, á sama tíma og aukin krafa er um þjónustu, m.a. vegna þess að hjúkrunarþyngd hefur aukist. Athygli mín hefur verið vakin á því að þrátt fyrir að í þessum sal hafi verið samþykkt við afgreiðslu fjárlaga tillaga meiri hluta fjárlaganefndar um viðbótarframlög til reksturs hjúkrunarrýma upp á 276 millj. kr. til að mæta ýtrustu neyð - ég bendi á að samningar eru lausir og hafa verið það. Síðast þegar samningar voru lausir tók 20 mánuði að ganga frá málum þannig að það er ekki endilega vísbending um að þetta klárist fljótt. En sú viðbótarfjárfesting sem samþykkt var hér hefur sem sagt ekki skilað sér til hjúkrunarheimila. Hún er föst einhvers staðar á vegum heilbrigðisyfirvalda sem hafa í tvígang orðið uppvís að því að hunsa vilja Alþingis. Það sem mér þykir sérstaklega áhugavert að vita og má raunverulega segja að sé milljón evru spurningin - nú erum við að tala um þessa tvo aðila, þ.e. SÁÁ og hjúkrunarheimilin, sem gegna gríðarlega stóru hlutverki í íslensku heilbrigðiskerfi en vill svo merkilega til að eru einkareknir aðilar innan hins opinbera geira. En spurningin er: Er þetta einsdæmi? Skila fjárlög sem samþykkt eru hér í salnum til ríkisrekinna heilbrigðisstofnana sér ekki heldur? Er þetta kerfislægur vandi eða [[Forseti hringir.]]veldur eitthvað annað? Þetta er sannarlega ekki góður vitnisburður um það hvernig heilbrigðisyfirvöld halda á málum. [[Forseti hringir.]]Það mætti frekar segja að hér væri um verulegan áfellisdóm að ræða í því hvernig heilbrigðisyfirvöld framfylgja vilja Alþingis.
Virðulegi forseti. Við heyrum oft og líka héðan úr þessum ræðustól að Ríkisútvarpið sé fíllinn í stofunni í íslensku fjölmiðlalandslagi og er þá átt við stærð og fyrirferð stofnunarinnar. Við þetta er margt að athuga. Í fyrsta lagi er íslenskt fjölmiðlalandslag alls ekki nein stofa. Það ekki afmarkað svæði með fjórum veggjum. Það er ekki með neinum veggjum. Það er galopið. Hvert og eitt okkar rekur t.d. sinn litla fjölmiðil á svæði sem er í eigu erlendra aðila þar sem við deilum skoðunum okkar og hugðarefnum og alls konar skemmtilegu og fróðlegu efni og er notaður sem fóður fyrir auglýsendur. Alþjóðlegar efnisveitur starfa hér og bjóða upp á þáttaraðir og bíómyndir sem okkur myndi ekki endast ævin til að horfa á. Í þessu umhverfi hefur Ríkisútvarpið meiri sérstöðu en nokkru sinni áður og hefur einmitt frá árinu 2014 breytt áherslum sínum frá því að keppa við einkamiðla um alþjóðlegt afþreyingarefni og einbeitt sér þess í stað að almannahlutverki sínu. Hagstofa Íslands birti þann 4. mars fróðlega greiningu á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Þar kemur m.a. fram að af heildartekjum fjölmiðla renna 8 af hverjum 10 kr. til einkarekinna miðla en 2 kr. til Ríkisútvarpsins. Hlutur Ríkisútvarpsins í heildartekjum fjölmiðla hefur minnkað jafnt og þétt á síðustu 20 árum, úr 26% árið 1997 í 22% árið 2017. Hlutdeild Ríkisútvarpsins í auglýsingatekjum fjölmiðla er 16% á móti 84% sem runnu til einkarekinna fjölmiðla. Þetta eru nú öll fílslætin.
Herra forseti. Ég held að ef við horfum yfir fjölmiðlamarkaðinn, eins og hv. síðasti ræðumaður gerði, komumst við ekki hjá því að segja sem svo að með vissum hætti sé Ríkisútvarpið fíllinn í stofunni. Það er hins vegar rétt sem hv. þingmaður benti á, að breytingar sem hafa orðið á fjölmiðlamarkaði í hinum breiða skilningi hafa náttúrlega töluverð áhrif á það hvernig við getum skilgreint markaði og hvernig við getum skilgreint það starfssvæði sem hér er undir. Engu að síður er það nú svo að á þeim markaði, sem við getum kallað hinn íslenska fjölmiðlamarkað, er Ríkisútvarpið vissulega afar fyrirferðarmikið. Það er spurning sem við þurfum að velta fyrir okkur, m.a. í tengslum við tillögur sem væntanlegar eru um stuðning við einkarekna miðla í landinu, hvernig haga beri fjármögnun Ríkisútvarpsins, hvort eðlilegt sé að það sé á sama tíma fjármagnað með nefskatti, eins og það er að stórum hluta, en sé jafnframt stór þátttakandi á auglýsingamarkaði, sem er helsta tekjuöflunartæki þeirra einkamiðla sem starfandi eru og eru á margvíslegan hátt í samkeppni við Ríkisútvarpið. Við hljótum líka að velta fyrir okkur hvort Ríkisútvarpið einbeiti sér raunverulega að almannaþjónustuhlutverkinu, eins og það er skilgreint, eða hvort samkeppnishluti rekstursins sé hugsanlega of umfangsmikill. Þetta eru allt saman spurningar sem við þurfum að spyrja okkur. En auðvitað er það rétt sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson benti á, að fjölmiðlamarkaðurinn er samtengdari umheiminum en nokkurn tímann áður. Það [[Forseti hringir.]]hefur áhrif á stöðu bæði Ríkisútvarpsins og þeirra einkareknu miðla sem starfa á þessum markaði.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 158/2018 um breytingu á XVII. viðauka, um hugverkaréttindi, við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bergþór Magnússon frá utanríkisráðuneyti og Rán Tryggvadóttur frá mennta- og menningarmálaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 158/2018, frá 6. júlí 2018, um breytingu á viðauka um hugverkaréttindi við EES-samninginn, frá 2. maí 1992, og að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins frá 2017 um flytjanleika efnisveituþjónustu á netinu yfir landamæri á innri markaðnum. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvörum var veittur til 7. janúar 2019. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Reglugerðin miðar að því að fjarlægja hindranir sem hamla því að neytendur geti notið þjónustu frá efnisveitum sem þeir eru áskrifendur að eða geti fengið aðgang að efni sem þeir hafa áður keypt eða leigt í heimalandi sínu þegar þeir ferðast til annarra landa innan EES. Áskriftarþjónusta verður því aðgengileg utan heimalands áskrifenda og þjónustuveitendum óheimilt að láta áskrifendur greiða viðbótargjald fyrir þjónustuna. Gildissvið reglugerðarinnar nær til áskriftarþjónustu, þ.e. þegar notendum býðst áskrift að efnisveitum hljóð- og myndmiðlaþjónustu gegn gjaldi. Þjónusta Ríkisútvarpsins ohf. fellur því ekki undir reglugerðina. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar og er fyrirhugað að mennta- og menningarmálaráðherra leggi fram frumvarp um flytjanleika efnisveituþjónustu á netinu yfir landamæri á innri markaðnum á yfirstandandi löggjafarþingi. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður, Logi Einarsson, Ásgerður K. Gylfadóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Fjölnir Sæmundsson, Gunnar Bragi Sveinsson og Smári McCarthy.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 92/2018 um breytingu á IX. viðauka, um fjármálaþjónustu, við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á fund sinn Bergþór Magnússon frá utanríkisráðuneyti og Mörtu Margréti Rúnarsdóttur frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 92/2018, frá 27. apríl 2018, um breytingu á IX. viðauka um fjármálaþjónustu við EES-samninginn, eins og áður sagði. Hér er um að ræða breytingar á ýmsum tilskipunum sem hægt er að lesa nánar um í nefndaráliti og ég ætla ekki að fara út í. Gefinn var sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara, til 28. október 2018. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipunin er eins konar bandormur sem breytir mörgum gerðum á sviði verðbréfamarkaðar vegna tilkomu samevrópska eftirlitskerfisins á fjármálamarkaði sem samþykkt var að koma á innan ESB árið 2010. Komið var á fót þremur eftirlitsstofnunum sem hafa eftirlit með fjármálastarfsemi á innri markaði, Evrópsku bankaeftirlitsstofnuninni, Evrópsku vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnuninni og Evrópsku verðbréfamarkaðseftirlitsstofnuninni. Stofnanareglugerðir um umgjörð og ramma um heimildir stofnananna þriggja voru innleiddar í íslenskan rétt með lögum nr. 24/2017, um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði. Með tilskipuninni er tilteknum Evrópugerðum á fjármálamarkaði breytt og kveðið á um heimildir EBA, EIOPA og ESMA þar sem það á við. Tilskipunin sjálf féll úr gildi innan ESB í ársbyrjun 2018 en eigi að síður var talið nauðsynlegt að taka hana upp í EES-samninginn. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar og er fyrirhugað að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fram frumvörp til innleiðingar á þeim hlutum tilskipunarinnar sem falla undir málefnasvið fjármála- og efnahagsráðuneytisins á árinu 2019. Þá voru þau ákvæði tilskipunarinnar er varða breytingar á Evrópulöggjöf um varnir gegn peningaþvætti innleidd með lögum nr. 140/2018, um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Undir þetta nefndarálit skrifa hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður, Bryndís Haraldsdóttir, Ásgerður K. Gylfadóttir, Fjölnir Sæmundsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson og Smári McCarthy.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti. Með frumvarpinu eru lögð fram ný heildarlög um rafræna auðkenningu, rafrænar undirskriftir og aðrar tegundir traustþjónustu. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 910/2014, um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti á innri markaðnum, og um niðurfellingu á tilskipun 1999/93/EB. Helstu markmið frumvarpsins eru að auka traust í rafrænum viðskiptum með því að kveða á um réttaráhrif og kröfur til rafrænna auðkenningarleiða og traustþjónustu og að tryggja örugga rafræna auðkenningu og sannvottun til aðgangs að nettengdri þjónustu yfir landamæri á Evrópska efnahagssvæðinu. Í frumvarpinu er mælt fyrir um gagnkvæma viðurkenningu yfir landamæri á rafrænum auðkenningarleiðum sem tilheyra tilkynntri rafrænni auðkenningarskipan. Með frumvarpinu er stefnt að því að einstaklingar og lögaðilar geti notað tilkynnta rafræna auðkenningarskipan í eigin ríki á EES-svæðinu til þess að auðkenna sig gagnvart nettengdri þjónustu opinbers aðila í öðru ríki þar sem krafist er rafrænnar auðkenningar og sannvottunar. Í frumvarpinu er mælt fyrir um að ráðherra geti tilkynnt um slíka rafræna auðkenningarskipan til Eftirlitsstofnunar EFTA. Með frumvarpinu er einnig settur almennur lagarammi um notkun traustþjónustu á borð við rafrænar undirskriftir, rafræna tímastimpla, rafræn innsigli og kveðið á um kröfur sem slík traustþjónusta þarf að uppfylla samkvæmt lögunum. Ákvæði frumvarpsins stefna að því að tryggja hátt öryggisstig sérhverrar rafrænnar traustþjónustu sem hefur fullgilda stöðu. Til að tryggja að traustþjónustuveitendur og þjónusta sem þeir veita uppfylli kröfur laganna og geti talist fullgildir traustþjónustuveitendur þurfa þeir að undirgangast samræmismat og skila eftirlitsstofnun samræmismatsskýrslu. Í frumvarpinu er einnig kveðið á um réttaráhrif traustþjónustu. Mælt er fyrir um þá meginreglu að ekki skuli hafna því að traustþjónusta fái réttaráhrif og sé viðurkennt sem sönnunargagn fyrir dómi einungis af þeirri ástæðu að hún sé á rafrænu formi eða að hún uppfylli ekki kröfur sem gerðar eru til fullgildrar rafrænnar traustþjónustu. Sem dæmi um önnur réttaráhrif má nefna ákvæði frumvarpsins um að fullgild rafræn undirskrift skuli hafa sömu réttaráhrif og eiginhandarundirskrift og að slík undirskrift skuli viðurkennd í öðrum ríkjum á EES-svæðinu. Í frumvarpinu er lagt til að Neytendastofa fari með eftirlit með traustþjónustuveitendum samkvæmt lögunum. Neytendastofa hefur farið með eftirlit á grundvelli gildandi laga um rafrænar undirskriftir og er reynsla og þekking til staðar hjá stofnuninni til að sinna áfram eftirlitsverkefnum á þessu sviði. Kostnaður vegna eftirlits Neytendastofu er lítill, borið saman við þjóðhagslegan ávinning af almennri útbreiðslu rafrænna lausna í stjórnsýslu og viðskiptalífi. Með frumvarpinu er stigið mikilvægt skref til að auka notkun stafrænnar tækni í stjórnsýslu og viðskiptum. Verði frumvarpið að lögum verður traustþjónustuveitendum gert kleift að bjóða neytendum og fyrirtækjum breiðara þjónustuframboð sem opnar möguleika í nýsköpun og þróun rafrænna lausna. Útbreidd notkun á öruggum rafrænum lausnum getur víða sparað útgjöld, bætt aðgengi að þjónustu og verið til hagsbóta fyrir samfélagið allt. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um fullgildingu Haag-samningsins frá 1954 um vernd menningarverðmæta í vopnuðum átökum. 1. flutningsmaður er Njörður Sigurðsson. Menningarverðmæti sem njóta sérstakrar verndar samkvæmt Haag-samningnum eru merkt með verndarmerki samningsins, Bláa skildinum. 133 ríki eru aðilar. Í Evrópu eru öll ríki aðilar að þeim samningi nema Íslendingar. Þessi sáttmáli, sem er eins og fyrr greinir frá árinu 1954, kom í kjölfar reynslunnar úr seinni heimsstyrjöldinni þar sem ómetanleg menningarverðmæti urðu stríðinu að bráð, voru sprengd í loft upp og eyddust. Þetta er fyrsti alþjóðlegi sáttmálinn sem er ætlað að vernda menningararf í vopnuðum átökum og sem leggur áherslu á sameiginlegan menningararf mannkyns. Samningurinn stýrir framgöngu ríkja sem eiga í stríði og við hernám og er ætlað að tryggja vernd menningarminja, minnisvarða og vörslustofnana, þar á meðal bókasafna, minjasafna og skjalasafna, án tillits til uppruna eða eiganda. Aðildarríkin skuldbinda sig til að stuðla að vernd menningarverðmæta gagnvart hugsanlegum vopnuðum átökum og að forvarnaaðgerðum, líka á friðartímum, t.d. með því að skrá menningarverðmæti og gera neyðaráætlanir gegn eldi og eyðileggingu mannvirkja og undirbúa flutning hreyfanlegra menningarverðmæta eða stuðla að frekari vernd þeirra og vörslustarfi. Tilnefna ber lögbær yfirvöld til þess að bera ábyrgð á varðveislu menningarverðmæta. Aðildarríkin skuldbinda sig til að bera virðingu fyrir menningarverðmætum innan eigin landamæra og innan landamæra annarra aðildarríkja með því að stofna þeim menningarverðmætum ekki í hættu í vopnuðum átökum. Huga þarf að því að skrá í alþjóðaskrá menningarverðmæta óhreyfanleg menningarverðmæti til að tryggja vernd þeirra og einnig að því að merkja tilteknar byggingar og minnisvarða með merki sáttmálans. Aðildarríkin skuldbinda sig líka til þess að stofna sérstakrar einingar innan herafla sem bera ábyrgð á vernd menningarverðmæta, setja upp viðurlög við brotum á sáttmálanum og kynna hann meðal almennings og hagsmunahópa, t.d. sérfræðinga í varðveislu menningarverðmæta, lögreglu og herafla. Mikilvægi sáttmálans felst m.a. í því að aðildarríki njóta góðs af gagnkvæmum skuldbindingum hans með það að markmiði að vernda menningarverðmæti. Sáttmálinn er sá grundvöllur sem Evrópuþjóðir byggja á við vernd menningarverðmæta á friðartímum. Aðild Íslands myndi stuðla að betri yfirsýn yfir menningarverðmæti sem eru hér á landi og tryggja vernd þeirra, m.a. vegna aðgerða sem þarf að fara í. Það felur vissulega í sér einhvern kostnað við skráningu menningarverðmæta sem falla undir sáttmálann og skráningu menningarverðmæta sem falla undir vernd vegna neyðaráætlana og viðbúnaðar vegna brottflutnings og hreyfanlegra menningarminja, vernd óhreyfanlegra menningarminja, og svo þarf að auðkenna byggingar og minnisvarða með merki Bláa skjaldarins. Virðulegi forseti. Ég legg til að þetta mál verði sent til vinnslu í allsherjar- og menntamálanefnd.
Hæstv. forseti. Mér finnst þetta áhugavert mál og þar sem ég sit í fjárlaganefnd velti ég alltaf fyrir mér aurunum. Maður vonast a.m.k. til þess að við lendum ekki í miklum vopnuðum átökum á landinu okkar góða. Eins og bent er á hér í lokin eigum við hins vegar við annað að etja sem gæti orsakað það að menningarminjar og annað slíkt myndi glatast, þ.e. náttúruhamfarir. Það þekkjum við, jarðskjálfta, eldgos og flóð. Það sem mér finnst sérstaklega eftirtektarvert, burt séð frá því hvort við göngumst undir þennan samning eður ei, er að í gangi þyrfti að vera einhver skráning á menningarminjum. Ég játa bara að ég veit ekki hvernig það er hjá hinu opinbera, hvort til er einhver einn heildarlisti, ég stórefa það, yfir alls konar verk sem eru til staðar í opinberum byggingum og öðru slíku. Svo er auðvitað líka verið að tala um handritin okkar, minjastaði og ýmislegt fleira þannig að mér finnst afskaplega mikilvægt, hvort sem við getum gert þetta með þessum hætti eða ekki, að þetta verði gert. Það kostar allt peninga, hvort sem við gerum það í gegnum þennan samning eða hvernig sem við myndum gera það. Eins og hér kemur fram eru 133 ríki aðilar að þessum Haag-samningi og 110 aðilar að fyrsta viðauka og svo 81 ríki að öðrum viðauka. Síðan erum við hér, ásamt Andorra, Moldóvu og Möltu, einu aðilarnir í Evrópu sem eru ekki aðilar. Öll Norðurlöndin í kringum okkur eru það þannig að það er áhugavert að vita, og kannski er hægt að sækja þær upplýsingar til Norðurlandanna, eða bara beint, ég þekki það ekki, hvernig þessu er fyrir komið þar. Ef við ákvæðum að ganga inn í þennan samning væri gott að vita hvað við þyrftum að leggja til, hvers konar mannskap eða fjármuni, hvað þetta myndi kosta. Ég vildi aðeins koma inn á þetta af því að mér finnst þetta vera áhugavert mál. Maður veltir þessu kannski ekki fyrir sér dagsdaglega en þetta er ómetanlegt. Við sem höfum áhuga á menningu, minjum, handritum og öðru slíku sjáum bara að manni finnst þetta alltaf jafn ómetanlegt þegar maður fer að skoða það. Ég nefni sýninguna á handritunum í haust, minnir mig, frekar en síðasta vor, sem mér fannst stórkostleg. Þetta er eitt af því sem verður aldrei metið til fjár. Þegar við þurfum að forgangsraða einhverju þurfum við kannski að geta gert okkur grein fyrir umfanginu og hvað það muni kosta. En ég ætla að láta þetta duga að sinni. Ég vildi aðeins koma hingað upp og segja nokkur orð um þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ágætu ræðu. 1. flutningsmaður þessa frumvarps, Njörður Sigurðsson, starfar reyndar sem sviðsstjóri hjá Þjóðskjalasafni Íslands og hefur þess vegna verið vakinn til umhugsunar um þessi mál. Hann sýslar með menningarverðmæti í vinnu sinni alla daga. Ég held að ein ástæða þess að Íslendingar hafi ekki gerst aðilar að þessum samningi sé sú gamalgróna hugsun hér á landi að hér gerist aldrei neitt. Hér er aldrei stríð. En það er hins vegar svo að þegar seinni heimsstyrjöldin var háð var Ísland náttúrlega líka vettvangur þeirra átaka á sinn hátt. Guð má vita hvað hefði gerst ef aðrar þjóðir hefðu hernumið Ísland og hér hefðu jafnvel hugsanlega verið loftárásir og aðrar tegundir af átökum. Við getum ekki leyft okkur þá hugsun að gera bara ráð fyrir því að aldrei gerist neitt hér. Þess vegna finnst mér alveg full ástæða til að vera aðili að þessum samningi. Kostnaður? Ég þori ekki að fullyrða um hann en þó held ég að óhætt sé að segja að hann sé ekki verulegur. Um leið græðum við það að við skráum menningarverðmæti og búum þá að þeirri skráningu og getum notað hana á annan hátt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þá er líklega hægt að segja að 1. flutningsmaður tillögunnar viti nokkuð um hvað hann er að tala. Ég gerði heldur ekki ráð fyrir öðru en að fólk vissi um hvað það væri að fjalla. Það er alveg rétt að þó að ég hafi sagt að við vonuðumst til þess að hér yrði aldrei stríð, ég held að við séum sammála um það, var Ísland á sínum tíma hernumið og hersett í síðari heimsstyrjöldinni. Nú er enginn her hér á landi og verður vonandi ekki aftur. Þó að þetta snúi fyrst og síðast að vernd menningarverðmæta í vopnuðum átökum snýr síðasta setningin að því sem við búum við, þ.e. jarðskjálftum, eldgosum og flóðum. Þó að við myndum ekki nema bara hefja þessa vinnu held ég, út frá þeim staðreyndum, að það væri vel til fundið. Það skiptir í sjálfu sér ekki máli hvað hitt varðar. Auðvitað er alltaf spurning um aðferðina og hvort þetta þurfi að gerast í gegnum svona samninga og hvort við gætum gert þetta með öðrum hætti. Hér var Þjóðskjalasafnið nefnt. Gæti slík stofnun tekið að sér verkið? Verst að 1. flutningsmaður er ekki á þingi núna. Hann hefði getað svarað því sem ég velti upp áðan varðandi það hvort við eigum einhverja heildstæða skráningu, sem ég hef þó efasemdir um. Ég held að við eigum að skrá menningarverðmæti og við þurfum auðvitað að finna okkur leið til þess. Hvort þessi leið er sú eina veit ég ekki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur og hef svo sem ekki mörgu við þetta að bæta. Ég er almennt á því að Íslendingar eigi að vera sem allra mest þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi, þeir eigi að fullgilda alla þá samninga sem eru í boði. Ég held líka að það sé mikilvægt að við hugum að vernd menningarverðmæta. Við þurfum líka að koma því inn í almannavarnaáætlanir. Svona samningur myndi kannski þrýsta á það og vekja okkur til umhugsunar um það. Ég tek undir það með hv. þingmanni að ég held að Þjóðskjalasafnið væri mjög hentugur vettvangur til að halda utan um skráninguna. Ég held að þar sé til bæði þekking og mannafli. Ég veit ekki til þess að til sé heildstæð skrá þó að það séu náttúrlega til skrár víða um land, í einstökum söfnum, sem þyrfti þá að steypa í eina heildstæða skrá. En slík vinna þarf að fara fram. Það yrði þjóðþrifaverk.
Herra forseti. Ég var að ræða við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra á dögunum um héraðsskjalasöfnin, varðveislu gagna og annað slíkt. Þá nefndi ég einmitt að Þjóðskjalasafnið sem er okkar höfuðsafn tæki alfarið að sér rafrænu gögnin. Það er mjög dýrt að koma upp þeim búnaði. Því yrði þá frekar vísað þangað og ég held að sem höfuðsafn okkar sé það til þess fallið að sinna ýmsu svona. Sannarlega yrði það í öðru formi en lagt er til í þessari þingsályktunartillögu. Hún leggur til að við gerumst aðilar að tilteknum samningi. En við höfum meira rætt hvað við getum gert til að skrá þessi menningarverðmæti og hvort hægt sé að gera það með einhverjum öðrum hætti en þessum eina. Auðvitað er það hægt. En þetta er, eins og hv. þingmaður benti á, þrýstingur á að draga inn fleiri aðila, því að hér er auðvitað líka talað um menningarminjastaði o.s.frv. Það viðkemur, eins og hv. þingmaður benti á, almannavarnaáætlunum sem virkja fleira fólk til að huga að því þegar eitthvað gerist. Við erum flest farin að gera ráð fyrir að það styttist í eldgos. Mér segja fróðir menn að það kraumi undir á ýmsum stöðum. Við vitum auðvitað ekki hvað verður undir á hverjum tíma og hvaða afleiðingar það hefur. Ég held að þetta sé þjóðþrifamál og vona að það fái ágætismeðferð í nefndinni, ekki síst að kannað verði [[Forseti hringir.]]hvað þessi aðild kostar og hvað hún hefur í för með sér.
Herra forseti. Mér finnst þessi tillaga til þingsályktunar, um fullgildingu Haag-samningsins, vera gríðarlega áhugavert mál og tel fyllstu ástæðu til þess að það verði tekið til alvarlegrar skoðunar og hin praktísku mál könnuð, svo sem hver yrði kostnaðurinn við að gerast aðili að samningnum og allt það sem þarf að gera og er mikilvægt þegar kemur að því að gerast aðili að alþjóðasamningum. Mér finnst umræðan líka mikilvæg um þetta mál sem snýst um vernd menningarverðmæta í vopnuðum átökum, umræðan sem það getur leitt af sér um afleiðingar vopnaðra átaka. Sem einlægur friðarsinni hef ég oftast horft til þess hvaða áhrif vopnuð átök hafa á samfélög, rústun og dauða, áhrif á líf fólks í slíkum átökum. Í nútímastríðum eru það alltaf fyrst og fremst almennir borgarar sem þjást í vopnuðum átökum. En menningarverðmætin sem glatast eru partur af lífi og menningu þeirra sem lenda í því að stríðsátök geisa í heimalandi þeirra. Það er einmitt þess vegna sem mér finnst þetta mál svo áhugavert. Þó svo að það fjalli að hluta til um hvernig vernda megi dauða hluti eru þessir hlutir partur af svo miklu stærra samhengi. Það er svo mikilvægt að hafa það undir. Þess vegna líst mér vel á þessa þingsályktunartillögu þó svo að ég átti mig ekki alveg á því hvaða formlegu vinnu það kallar á að gerast aðili að samningnum. Ég treysti utanríkismálanefnd sem fær þetta mál til að fara yfir það. Það er fyrst og fremst friðarsinninn í mér sem fagnar málinu og umræðunni sem með því getur skapast. Svo eru auðvitað góðar og mikilvægar hliðarverkanir, ef svo má kalla, að þetta geti óbeint leitt til þess að við skráum betur og komum á betra kerfi í kringum menningarverðmætin okkar hér með tilliti til þess hvað geti gerst ef hér verða náttúruhamfarir, jarðskjálftar, eldgos og flóð, eins og nefnt er í þingsályktunartillögunni. Þó að Ísland hafi sem betur fer yfirleitt verið langt frá heimsins vígaslóð er það nú samt svo að það er talsvert mikil umferð vígtóla, til að mynda kafbáta, hér í kringum landið okkar og hefur löngum verið þekkt að ef til átaka kemur í okkar heimshluta geti Ísland mjög auðveldlega orðið skotmark, m.a. vegna veru okkar í NATO. Þó að hér sé ekki herstöð lengur, eins og var áður fyrr, hefur herlið NATO engu að síður fasta viðveru á Keflavíkurflugvelli sem gerir það að verkum að við getum dregist mjög inn í átök ef þau brjótast út í þessum heimshluta. Þar með er auðvitað almenningur hér á Íslandi í hættu, svo og menningarverðmæti okkar. Þetta snýr ekki bara, eins og manni hættir til að hugsa, um hinn fjarlæga heim þegar kemur að stríðsátökum heldur getur þetta haft beina þýðingu fyrir okkur hér. Ég vonast til þess að þetta mál sem hér kemur fram fái umræðu á Alþingi sem og meðferð í utanríkismálanefnd og að það leiði til umræðu í samfélaginu um hvað hernaðarátök þýða fyrir fólk og fyrir samfélög og hversu hræðileg þau eru. Ég vona að það verði aukaafurð umræðunnar um það að Ísland fullgildi Haag-samninginn um vernd menningarverðmæta í vopnuðum átökum.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð í þessu andsvari önnur en þau að ég þakka hv. þingmanni fyrir gott innlegg um þessa tillögu, sérlega gott innlegg. Það minnir okkur á að þegar til svona átaka kemur, og þegar ósköpin dynja yfir, hugsum við náttúrlega fyrst um að bjarga mannslífum en svo förum við að huga að menningarverðmætunum vegna þess að menningarverðmætin snúast um innviði samfélaganna. Þetta eru meira að segja stundum innviðir sem ekki sjást heldur varða sögu, menningu, tungu og myndmenntir sem jafnvel hafa lifað með þjóðunum um aldir. Þetta mál kallast með vissum hætti á við mál sem ég veit að hv. þingmaður mun flytja hér á eftir og snýst um Palestínu, palestínsku þjóðina og sambýli palestínsku þjóðarinnar í Ísrael þar sem við höfum einmitt horft upp á markvissa eyðileggingu innviða einnar þjóðar. Við erum vissulega lánsöm hér á landi að árásir hafa ekki verið gerðar á okkur. Við væntum þess og vonum að við munum áfram búa við frið hér á Íslandi en allur er varinn góður. Ég held að það sé rétt að taka þátt í því með þjóðum heims að [[Forseti hringir.]]huga að því að vernda menningarverðmæti gegn slíkum manngerðum hryllingi sem stríð eru.
Hæstv. forseti. Það var áhugavert og mikilvægt hvernig hv. þingmaður dró fram í andsvari sínu við ræðu mína hér áðan annað þingmál sem er síðar á dagskránni, sem snýst um að kaupa ekki vörur frá hernumdum svæðum Palestínu. En þetta er einmitt í raun það sem stríðsátök ganga svo oft út á, annars vegar að ná yfirráðum yfir auðlindum sem þjóðir búa yfir og hins vegar að ná tökum á eða komast í ráðandi stöðu yfir minnihlutahópum á svæðinu. Það er einmitt gert með því að kúga og gera lítið úr og gera fólki erfitt fyrir að stunda menningu sína. Það er partur af stríðsátökum, því miður. Þess vegna skipta samningar eins og þessi máli. Eins og ég sagði í ræðu minni hér áðan um að fá upp þessa stóru og breiðari umræðu um það hvaða skelfing gerist í stríðsátökum er svo mikilvægt að þjóðir heims taki sig saman og gerist aðilar að samningum eins og þessum, því að það sendir þó einhver skilaboð út í alheiminn um að fólki hugnist ekki það sem gerist í stríði. Það er einmitt með því að almenningur rís upp og andæfir stríðsátökum sem [[Forseti hringir.]]ráðamenn hlusta eitthvað og ætla að hafa einhver áhrif.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að beina málinu á kurteislegan og elskulegan hátt í réttan farveg. Að sjálfsögðu á málið að fara til utanríkismálanefndar en ekki til allsherjar- og menntamálanefndar, eins og ég nefndi í ræðu minni áðan, og þakka ég hv. þingmanni fyrir það. Það er alveg hárrétt, sem hv. þingmaður segir, að þetta snýst ekki síst um að binda hendur þeirra sem standa í stríði. Það er mjög mikilvægt að þjóðir heims geri sem mest af því að eiga í samtali og samvinnu um það fyrirkomulag sem þær hafa á sínum samskiptum, þar á meðal samskiptum sem fara yfir einhver mörk eins og stríð jafnan eru. Þá er mikilvægt að slíkt fari þó fram eftir einhverjum lágmarksreglum um vernd, bæði fólks og menningarverðmæta. En eins og við vitum, og hv. þingmaður vék að áðan, bitna stríð, og alveg sérstaklega nú á dögum, á almennum borgurum og eru beinlínis háð til að drepa sem flesta almenna borgara frekar en að hermenn séu að drepa hver annan. Í öðru lagi er stefnt að því að ná sem allra mestri eyðileggingu í einhverju svona hugmyndalegu stríði gegn menningu sem viðkomandi er ekki að skapi. Okkur kann að þykja þetta allt saman [[Forseti hringir.]]fjarlægur möguleiki, en ég ítreka það að allur er varinn góður. Það er full ástæða til að fullgilda þennan samning.
Herra forseti. Mig langar að nota þetta síðara andsvar til þess einmitt að ræða um mikilvægi þess að vera aðilar að samkomulögum, að samningum sem gerðir eru meðal þjóða heims til þess að reyna að vinna gegn og draga úr því að hernaðarátök eigi sér stað og að draga úr þeirri hörmung og því tjóni sem almennir borgarar og samfélög verða fyrir í þeim málum. Það kann að vera að einhverjum finnist þetta vera tæknileg leið í raun að gerast aðilar að eða að fullgilda samkomulag. Það er það auðvitað upp að vissu marki, en þó hefur náðst ákveðinn árangur á heimsvísu með því einmitt að gera það. Mig langar bara að nefna í þessu samhengi alþjóðasamninga á borð við þá að banna jarðsprengjur, alþjóðasamninga um að banna notkun á sýkla- og efnavopnum. Nú er ég með þingmál í gangi sem gengur út á það að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um að banna kjarnorkuvopn. Það er einmitt í gegnum alþjóðasamninga sem hægt er að koma afstöðu sinni og viðhorfi til stríðsátaka á framfæri, og aftur leiðir það til þess að mér finnst að þetta mál eigi að fá fulla skoðun, hvort Ísland eigi ekki að fullgilda þennan samning.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, nánar tiltekið um starfskostnað. Það verður að segjast eins og er að þetta er kannski meira í naflaskoðun en gengur og gerist í meðalþingmálum hér innan húss. Þetta er þingmál sem snýr að vinnuaðstæðum okkar þingmanna sjálfra og það nokkuð afmörkuðum hluta þeirra aðstæðna, þ.e. þeim kostnaði sem við getum fengið greiddan frá skrifstofu þingsins til að standa straum af störfum okkar fyrir utan laun, endurgreiddan ferðakostnað og ýmislegt annað. Með frumvarpinu er einfaldlega lagt til að starfskostnaður þingmanna verði einungis endurgreiddur samkvæmt reikningum og þar með falli brott heimild til að greiða starfskostnað sem fasta fjárhæð mánaðarlega. Þetta er breyting sem eðli máls samkvæmt hefur engan kostnað í för með sér. Þetta er mjög einföld og lítil breyting á kerfinu sem við störfum eftir en er breyting sem ég held að sé til þess fallin, ef vel tekst til, að auka traust á þau sem starfa innan þings. Krafan um gagnsæi hefur stóraukist á síðustu árum og það að þingmenn fái án reikninga greiddar fastar 40.000 kr. á mánuði til að standa straum af starfskostnaði er að verða dálítil risaeðla þegar kemur að því hvernig við umgöngumst opinbera fjármuni. Þess vegna held ég að það væri betur til þess fallið að við legðum einfaldlega fram reikninga fyrir þeim 40.000 kr. á mánuði og þeir myndu birtast á vef Alþingis eins og við sjáum takast vel til með hjá ráðuneytunum og stofnunum á opnirreikningar.is. Jafnframt er lagt til í frumvarpinu að ráðherrar eigi ekki rétt á endurgreiðslu starfskostnaðar meðan þeir sem þingmenn gegna embætti sem ráðherrar, enda sé sá kostnaður greiddur af ráðuneytunum. Ég ætla aðeins að fara yfir bakgrunninn, söguna, af því að mér finnst það skipta máli til að setja þetta mál í samhengi. Núverandi fyrirkomulagi á greiðslu starfskostnaðar þingmanna var komið á með samþykkt laga nr. 88/1995, þeirra laga sem hér er lagt til að breyta. Strax á næsta löggjafarþingi þar á eftir var ákvæðið um starfskostnað sérstaklega tekið upp og því breytt. Þá var upphafleg útfærsla þessa ákvæðis harðlega gagnrýnd af t.d. aðilum vinnumarkaðarins vegna þess að fyrsta misserið voru þessar föstu greiðslur skattfrjálsar með öllu. Eins og við getum vel ímyndað okkur býður það upp á ásakanir um sjálftöku, um að þingmenn búi við aðrar aðstæður en annað vinnandi fólk í landinu. Sú gagnrýni sem kom fram á vor- og sumarmánuðum 1995 varð til þess að þeirri undanþágu greiðslnanna frá skatti var vikið til hliðar þannig að þeir þingmenn sem kysu að taka starfskostnaðargreiðslurnar sem fasta mánaðarlega greiðslu þyrftu að borga af því skatt. Í greinargerð með frumvarpinu á þessum tíma var ráðstöfunin að greiða starfskostnað sem fasta fjárhæð mánaðarlega útskýrð með eftirfarandi hætti, með leyfi forseta: „Fyrirkomulag líkt þessu er viðhaft í þingum nágrannalandanna enda þykir eðlilegt að þingmenn hafi sjálfdæmi innan ákveðins ramma um hvernig fé er ráðstafað í starfskostnað en eigi það ekki undir ákvörðunum embættismanna þingsins eða Stjórnarráðsins.“ Þau orð bera með sér innbyggða togstreitu varðandi þau mál sem enn er til staðar. Við tökumst oft á um það t.d. hversu mikið vald einstakra þingmanna er, hversu mikið þeir eru undir vald þingflokka settir. Slík umræða er í gangi núna varðandi starfsaðstöðu okkar þingmanna þegar aðstoðarmönnum sem ráðnir eru til þingflokka hefur verið fjölgað. Að vissu leyti er eðlilegt að einhver heimild til starfskostnaðar fyrir þingmann sem einstakling sé í lögum, enda er ekki lagt til að víkja henni brott í þessu frumvarpi, einfaldlega vegna þess að þingmannsstarfið er oft dálítið einyrkjastarf. Við erum að potast í okkar málum, sjá hvaða hugmyndum við viljum hrinda í framkvæmd sem kjörnir fulltrúar. Þá er óþarfaflækjustig að þurfa að sækja leyfi til skrifstofu Alþingis um það hvort við greiðum af starfskostnaði okkar fyrir þátttöku í tiltekinni ráðstefnu eða förum á ákveðin námskeið eða gerumst áskrifendur að þessu tímariti eða hinu dagblaðinu. Þingmaðurinn getur verið sín eigin skrifstofa upp að vissu marki, þótt til viðbótar njóti hann liðsinnis þingflokks og skrifstofu þingsins í ýmsum málum. Þegar þetta ákvæði var upphaflega til umfjöllunar á 119. þingi, þinginu sem setti ákvæði um starfskostnað í fyrsta sinn í lög, lagðist minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar gegn þessari heimild en þá sérstaklega vegna þeirra ákvæða frumvarpsins að slíkar fastar greiðslur, starfskostnaður, skyldu vera skattfrjálsar. Svo fór á vordögum 1995 að ákvæðið sem lagt er til að falli brott með þessu frumvarpi naut stuðnings allra greiddra atkvæða í sal utan fjögurra þingmanna Þjóðvaka og eins úr þingflokki Alþýðubandalagsins og óháðra. Forseti. Það sést að sagan nær það langt aftur frá því að síðast var hreyft við þeim málum að allir hlutaðeigandi tilheyrðu flokkum sem ekki eru lengur til, en svona geta stjórnmálin stundum verið sagnfræðileg og skemmtileg. Á grundvelli laga nr. 88/1995, um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, setti forsætisnefnd Alþingis reglur um þingfararkostnað 28. ágúst 1995. Þar sem þær reglur urðu til áður en Alþingi netvæddist almennilega fylgja þær frumvarpinu sem fylgiskjal, en 9. gr. þeirra reglna varðar almennan starfskostnað þingmanna. Ég kaus að láta þetta fylgiskjal fylgja með frumvarpinu til þess að geta undirstrikað hversu lítið reglurnar hafa í raun breyst á þeim langa tíma sem liðinn er síðan þær tóku gildi. Einna helst hefur þeim verið breytt til samræmis við breytta starfshætti þingmanna, t.d. hefur þörf fyrir endurgreiðslu vegna kostnaðar við faxtæki dregist nokkuð saman í seinni tíð en ástæða þótti til að hafa það í reglunum árið 1995. Eins og reglurnar eru í dag á alþingismaður rétt á að fá endurgreiddan kostnað sem hlýst af starfi hans að hámarki 480.000 kr. á ári. Svo að ég hlaupi örsnöggt á því hvaða kostnað er um að ræða erum við að tala um fundi, ráðstefnur, námskeið og þess háttar, bækur, fréttablöð, tímarit og ritföng, póstburðargjöld og símakostnað í tengslum við sérstök starfstengd verkefni sem Alþingi greiðir ekki. Þetta ákvæði vekur mann til umhugsunar um hvort það sé orðið úr sér gengið þegar Alþingi greiðir nálega allan fjarskiptakostnað þingmanna samkvæmt reikningi eftir öðrum leiðum. Síðan er hér heimild fyrir endurgreiðslu kostnaðar vegna móttöku gesta, blóm og gjafir, sem ég verð að viðurkenna að ég hef aldrei nýtt mér þótt ég kunni ágætlega við blóm og gjafir. Einnig er heimild til endurgreiðslu vegna leigubifreiða, sem er aftur eitthvað sem mætti skoða vegna þess að ferðakostnaður er endurgreiddur sjálfstætt samkvæmt reikningum. Ef maður t.d. fer á fund fjarri starfsstöð geta þingmenn hvort heldur sem er tekið bílaleigubíl eða leigubíl og fengið þann kostnað sérstaklega endurgreiddan. Það eru líka aðrir liðir, svo sem framlög og styrkir til stjórnmálaflokka og sérfræðiaðstoð og gerð kynningarefnis. Herra forseti. Ég held að þetta séu allt liðir sem við megum staldra við og hugsa hvort séu kostnaðarliðir sem opinbert fé eigi að standa að baki, eða eru t.d. framlög okkar til stjórnmálaflokkanna okkar eitthvað sem við ættum kannski að taka á eigin reikningi? Ég tel svo vera. Ég held að ef við næðum í gegn þeirri breytingu sem lagt er upp með í frumvarpinu, að allir reikningar væru opinberir, þyrftum við ekki að tiltaka upp á punkt og prik hvað það er sem við megum fá endurgreitt í reglum heldur myndi aðhaldshlutverk opinna upplýsinga þjóna þeim tilgangi sjálfkrafa. Svo að við hverfum aftur í sagnfræðilega yfirferð varð talsverð umræða árið 1995 um fyrirkomulag endurgreiðslna starfskostnaðar, ekki síst vegna þess að forsætisnefnd ákvarðaði endurgreiðslu starfskostnaðar þingmanna á sama tíma og kjaradómur úrskurðaði nærri 10% hækkun á kjörum þingmanna og ýmissa háttsettra embættismanna og tæplega 20% hækkun til ráðherra. Það er kunnugleg saga. Innan verkalýðshreyfingarinnar heyrðust háværar raddir um að forsendur kjarasamninga væru brostnar og var sérstaklega vísað til skattfrjálsu starfskostnaðargreiðslnanna. Aftur er það kunnugleg saga. Þetta skilur maður vel. Á þeim tíma nam þingfararkaup 195.000 kr. á mánuði á verðlagi þess tíma en skattfrjáls starfskostnaðargreiðsla var 40.000 kr. á mánuði. Að teknu tilliti til skattfrelsisins nam starfskostnaðargreiðslan því um þriðjungshækkun á grunnlaunum þingmanna haustið 1995 væri hún tekin sem föst greiðsla. Gagnrýnin varð til þess að strax á haustþingi 1995 flutti forsætisnefnd ásamt formönnum þingflokka, annarra en þingflokks Þjóðvaka, frumvarp um breytingu á lögum um þingfararkaup og þingfararkostnað þar sem skattfrelsið var aflagt. Ekki voru allir á eitt sáttir og við afgreiðslu þess þingmáls lagði minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar fram breytingartillögu þess efnis að ráðherrar ættu ekki kost á endurgreiðslu starfskostnaðar með vísan til þess að þar sem venjan væri að ráðuneytin greiddu allan starfskostnað ráðherra hefði þetta atriði, með leyfi forseta, „orðið til þess að fólkið í landinu hafi alls ekki sannfærst um að hér væri um að ræða starfskostnaðargreiðslu til alþingismanna en ekki viðbótarlaunagreiðslu“, eins og Jóhanna Sigurðardóttir, flutningsmaður breytingartillögunnar, orðaði það. Þá lagði Ögmundur Jónasson, þingmaður Alþýðubandalagsins og óháðra, fram breytingartillögu þess efnis að greiðsla á fastri fjárhæð yrði ekki heimil og einvörðungu yrði endurgreiddur starfskostnaður samkvæmt reikningum. Taldi Ögmundur að með því fyrirkomulagi sem lagt var til í frumvarpinu sætu alþingismenn uppi með greiðslur sem væru blanda af starfskostnaði og launahækkunum. Benti hann jafnframt á að með þeirri ákvörðun að skattleggja starfskostnaðinn væri í raun verið að viðurkenna að þar væri um launahækkun að ræða, a.m.k. að hluta til, með því að greiðslan félli undir lög um tekjuskatt. Við lokaafgreiðslu frumvarpsins haustið 1995 hlaut hvorug þessara breytingartillagna brautargengi og frumvarpið varð að lögum með öllum greiddum atkvæðum utan þingflokks Þjóðvaka, tveggja þingmanna Alþýðubandalags og óháðra og einnar þingkonu Samtaka um kvennalista. Hafa ákvæði laga um starfskostnað alþingismanna verið óbreytt síðan. Eins og glöggir hlustendur taka eftir eru þær tillögur sem hér eru lagðar til þær hinar sömu og lagðar voru til við afgreiðslu málsins 1995 og felldar. En ég vil trúa því að afstaða fólks til þeirra mála hafi breyst nógu mikið frá árinu 1995 til þess að við teljum nú ástæðu til að samþykkja breytinguna. Stór hluti af þeirri hörðu gagnrýni sem var höfð uppi á greiðslu starfskostnaðar þingmanna árið 1995 snerist um hvort hætt væri við að litið yrði á greiðslurnar sem launagreiðslur. Ég er ansi hræddur um að sú hafi orðið raunin. Það birtist kannski einna skýrast í janúar 2017. Þá brást forsætisnefnd við bréfi frá formönnum stjórnmálaflokkanna þar sem þess var farið á leit við nefndina að hún endurskoðaði reglur um þingfararkostnað. Tilefnið var nærri 45% hækkun kjararáðs á þingfararkaupi. Það varð tillaga forsætisnefndar að lækka greiðslur fyrir ferðakostnað í kjördæmi um 54.000 kr. og starfskostnað um 50.000 kr. Starfskostnaðargreiðslurnar fóru þá úr 90.000 kr. í 40.000 kr. á mánuði. Í tilkynningu forsætisnefndar er þeim upphæðum jafnað til launagreiðslu þannig að, með leyfi forseta: „Samanlagt má jafna þessari lækkun við 150 þús. kr. fyrir skatt.“ Þarna er þetta orðið að mati þess sem hér stendur fullmikill grautur á milli starfskostnaðar og launa. Svo er vert að nefna að þessi umræða fer ekki fram í tómarúmi. Undanfarið misseri hefur mikil umræða átt sér stað um það hvernig best sé að haga endurgreiðslunni og útlögðum kostnaði kjörinna fulltrúa vegna starfa þeirra almennt. Nærtækasta dæmið er gagnrýni á háar endurgreiðslur aksturskostnaðar þingmanna vegna notkunar á eigin bílum, sem varð til þess að forsætisnefnd Alþingis skerpti á reglum og jók gagnsæi. Í framhaldi af þeirri umræðu fór Alþingi að birta á vef sínum upplýsingar um þann kostnað sem þingmenn fá endurgreiddan. Ég sló því upp á þeim vef að endurgreiðslur vegna ferða á eigin bifreið námu nærri 28 millj. kr. árið 2017 en voru komnar niður í 8,6 milljónir á síðasta ári, sem ég tel endurspegla það aðhaldshlutverk sem felst í opnun gagnanna, vegna þess að sú aukning sem á móti varð í ferðum með bílaleigubíl nam ekki nema 6 milljónum á móti þeim 19 sem notkun eigin bifreiða lækkaði um. Þegar forsætisnefnd úrskurðaði um akstursgreiðslurnar kom enn fram með skýrum hætti að ekki sé litið á endurgreiðslu starfskostnaðar sem eðlilegan útgangspunkt en föstu greiðslurnar sem undantekninguna, eins og orðalag reglnanna hljóðar, heldur stendur í tilkynningu forsætisnefndar, með leyfi forseta: „Almennt fá þingmenn greiddan fastan starfskostnað og greiða af honum staðgreiðslu. Þeim er þó heimilt að leggja fram reikning og kemur fjárhæð þeirra þá til lækkunar á staðgreiðslugrunni.“ Sú afgreiðsla forsætisnefndar sýnir að það var full innstæða fyrir áhyggjuröddunum árið 1995 um að starfskostnaður myndi í tímans rás verða einhvers konar ígildi launa og þar með launa sem þingmenn ákvarða fyrir sjálfa sig án umræðu í þingsal einu sinni, þetta er ákvörðun sem er tekin á lokuðum fundum forsætisnefndar. Með frumvarpi þessu er lagt til að hætt verði að greiða fastan starfskostnað mánaðarlega enda virðist hann, eins og ég hef komið nokkrum sinnum inn á, í mörgum tilvikum í raun þjóna hlutverki launauppbótar sem forsætisnefnd skammtar þingmönnum. Ekki er lagt til að hrófla við upphæðinni sem slíkri heldur einungis að hún verði greidd gegn framvísun reikninga. Er að mati þeirra sem að málinu standa eðlilegt að birta afrit þeirra reikninga á vef Alþingis líkt og gert hefur verið varðandi ýmsar aðrar greiðslur frá því í febrúar 2018. Með því að þrengja reglur um starfskostnað þingmanna á þann hátt, auk þess að tryggja gagnsæi við endurgreiðslu þess kostnaðar, er það von okkar flutningsmanna að hægt sé að stuðla að auknu trausti til Alþingis og sýna fram á ábyrga ráðstöfun opinbers fjár. Svo að ég geri stuttlega grein fyrir greinum frumvarpsins er í 1. gr. lögð til sú breyting á 5. gr. laganna að þingmenn eigi ekki rétt á endurgreiðslu starfskostnaðar þann tíma sem þeir gegna ráðherraembætti. Núna er það svo að 5. gr. vísar til 9. gr. um skrifstofuaðstöðu sem ráðherrar fá ekki frá Alþingi og starfskostnað sem ráðherrar fá frá Alþingi líkt og aðrir þingmenn. Hér er lagt til að öll 9. gr. verði undanskilin þegar kemur að ráðherrum. Samsvarandi ákvæði var lagt fram af Jóhönnu Sigurðardóttur, þingmanni Þjóðvaka, sem breytingartillaga minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar við frumvarpið frá árinu 1995 sem hefur áður verið nefnt. Með 2. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting á 9. gr. laganna að heimild til að greiða starfskostnað þingmanna sem fasta mánaðarlega greiðslu verði felld brott, einföld breyting sem felur bara í sér að ein setning er strikuð út. Verði breytingin að lögum verður einungis heimilt að greiða samsvarandi upphæð til þingmanna gegn framvísun reikninga, en um hámark þeirrar upphæðar og framkvæmd endurgreiðslunnar og aðra útfærslu fer eftir sem áður samkvæmt ákvörðun forsætisnefndar. Samsvarandi ákvæði var lagt fram af Ögmundi Jónassyni, sem mér telst til að hafi á þeim tíma verið þingmaður Alþýðubandalagsins og óháðra, sem breytingartillaga við frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingfararkaup og þingfararkostnað á 120. löggjafarþingi. Virðulegur forseti. Ég er búinn að nefna breytingar á samfélaginu sem gera þetta skref enn eðlilegra en það var árið 1995 en svo er líka hægt að nefna tækniþróun. Árið 1995 voru þrjú ár í það að netútsending hæfist af fundum Alþingis. Árið 1995 var aðgengi almennings að upplýsingum í gegnum netið ekkert í líkingu við það sem við þekkjum í dag. Það má í raun halda því fram að þetta frumvarp snúist um að uppfæra reglurnar í takt við nýja tíma. Reglurnar voru settar árið 1995 og við þeim hefur ekki verið hróflað af neinu viti síðan. Það er löngu kominn tími til þess, líka vegna þess að þetta er hluti af enn lengri þróun sem mætti kalla það hvenær þingmennska varð atvinnumennska, eins og það er orðað í meistararitgerð eftir Sigurjón Skúlason sem ég rakst á og mæli með við alla áhugamenn um þau mál, ritgerð sem heitir „Sínum augum lítur hver á silfrið“, þar sem Sigurjón heldur því fram og færir fyrir því góð rök að þingmennska hafi ekki byrjað að vera atvinnumennska fyrr en á seinni hluta sjöunda áratugarins. Fram að því hafi hún verið vertíðarvinna. Þingmenn fengu laun eftir dagpeningakerfi eftir því hversu margir þingfundadagarnir voru. Það er á seinni hluta sjöunda áratugarins sem við förum að stíga skref í þá átt að þingmennska sé fullt starf. Í rauninni gerist það ekki fyrr en kannski á níunda áratugnum að hún verður fullt starf sem fólk getur haft að aðalstarfi og eina starfi. Lög um þingfararkostnað koma fram árið 1995 þegar þingmennskan er að taka á sig þá mynd að hér starfi fólk af fagmennsku í fullu starfi og sinni þinginu einu. Hluti af þeirri fagmennsku í dag er að við sýnum að við stöndum undir traustinu sem okkur er sýnt, m.a. með því að alltaf liggi fyrir [[Forseti hringir.]]hvernig við ráðstöfum þeim fjármunum sem við getum persónulega nálgast.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir framsöguna og fyrir að vekja umræðu um þetta áhugaverða mál. Eins og þingmönnum er náttúrlega kunnugt um hefur verið nokkur umræða úti í samfélaginu og líka innan veggja þingsins um þessi mál og skyld mál. Það eru tvö atriði sem mig langar að inna þingmanninn eftir áður en ég kem í heila ræðu um málið, annars vegar hvort hv. þingmaður hafi velt fyrir sér í aðdraganda þess að setja þetta mál fram að leggja hreinlega fram mál um heildarendurskoðun á reglunum. Eins og þingmaðurinn kom inn á er margt í þeim orðið býsna þroskað, skulum við segja. Hins vegar er ég að velta fyrir mér og finnst ég ekki alveg sjá út frá greinargerðinni og málinu hvort þingmaðurinn telji að þessi breyting, ef af yrði, kynni að valda skrifstofu þingsins einhvers konar aukinni vinnu eða einhverju þess háttar. Þá á ég ekki við að það væri eitthvað neikvætt eða slæmt, heldur miklu fremur hvort þurfi með einhverju móti að gera ráð fyrir því, annaðhvort í frumvarpinu eða í nefndaráliti með því, þegar þar að kemur.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Hv. þingmaður situr í efnahags- og viðskiptanefnd og ég man núna að ég gleymdi að nefna við forseta hvert ég vildi að málið færi, en það er víst hefð fyrir því að mál um breytingar á lögum sem þessum fari til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég mun mælast til þess. En ég tel fulla ástæðu fyrir efnahags- og viðskiptanefnd til að líta til þessa máls og velta fyrir sér hvort ástæða sé til að hnýta því inn í frumvarp sem er til afgreiðslu í nefndinni um launafyrirkomulag þeirra hópa sem áður heyrðu undir kjararáð vegna þess að þetta frumvarp mætti efnislega allt eins vera breytingartillaga við það mál. En ég læt þingmanninum það eftir. Hér er velt upp hugmynd um heildarendurskoðun þessara reglna. Það er örugglega full ástæða til að skoða alla þætti í þessu, hvort sem er starfskostnaður, ferðakostnaður, akstursgreiðslur eða húsnæðiskostnaður, og hægt að tala lengi um það. Sú vinna er í gangi í forsætisnefnd. Ég held að ein af afleiðingum þeirrar umræðu sem var hér fyrir ári sé sú að forsætisnefnd sé nú að skoða þessi mál í heildarsamhengi. Það tekur tíma. Þessi breyting er hins vegar svo rakin að mínu mati og tekur engan tíma að það ætti að vera hægt að kýla á hana rétt sem snöggvast. Varðandi kostnaðarauka fyrir skrifstofu Alþingis vegna þessa reikna ég með að hann verði einhver. En á móti kemur sá duldi sparnaður sem felst í því að fólk fer mögulega að telja minna inn sem starfskostnað sem nemur hámarksgreiðslunni. Til viðbótar eru hér undir 11 ráðherrar sem hver um sig fær 480.000 á ári í [[Forseti hringir.]]starfskostnaðargreiðslu. Það er hægt að dekka góðan hluta af starfinu með þeim peningum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir svörin. Já, það eru víða matarholurnar og ágætt að geta bent á þær. Ég velti því reyndar fyrir mér hvort þingmanninum sé kunnugt um, til að mynda þar sem skráning er á öllum starfskostnaði með sambærilegum hætti og þingmaðurinn leggur hér til, hvort til sé eitthvert kerfi í löndunum í kringum okkur þar sem skráningin er með einhverjum hætti meira sjálfvirk en gera má ráð fyrir að menn geri með t.d. framvísun reikninga eða þess háttar. Við þekkjum t.d. smáforritið sem margir þingmenn nota vegna aksturs, sem er ágætt og hefur áreiðanlega sparað mörg sporin. Þekkir þingmaðurinn einhverjar slíkar tæknilausnir sem væri þá hægt að nota eða hefur hann heyrt um eitthvað slíkt? Varðandi athugasemd þingmannsins um kjararáðsfrumvarpið er það athyglisverð pæling. Ég var ekki búinn að hugsa þann vinkil, hvorki á það mál né þetta. Það er kannski ekki einnar messu virði, en kannski eins snúnings virði að pæla í því.
Virðulegur forseti. Þingmaðurinn svaraði eiginlega spurningu sinni sjálfur. Ég þekki ekki tæknilausnir eða kerfi sem geta haldið utan um þetta, en ég held einmitt að hliðstæðan í því kerfi sem heldur utan um akstursendurgreiðslur þingmanna sé gott dæmi um að svona kerfi þarf ekki að vera flókið eða erfitt í innleiðingu. Ég treysti því að ef þetta frumvarp nær fram að ganga fari skrifstofa Alþingis létt með að útfæra það vel af því að það skiptir máli að þarna fari ekki straumur pappírsafrita á milli skrifstofa heldur geti þingmenn einfaldlega sett nótur inn í tölvukerfi og þær fari nánast sjálfkrafa alla leið í opinbera birtingu þegar endurgreiðsla hefur átt sér stað.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að setja á langar tölur. Ég styð þetta mál enda er ég á því. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, 1. flutningsmaður, fór afskaplega vel yfir málið áðan og ég hef engu við það að bæta. Ég tel að þarna sé á ábyrgan hátt verið að bregðast við umræðu og ákalli í þjóðfélaginu um að þingmenn líti í eigin barm, þingmenn taki það alvarlega að mælingar á trausti í garð þingsins sýna hneykslanlega mikið vantraust í garð þings og þingmanna, svo ekki verður við unað. Ég held að þetta mál sé, með ýmsum öðrum aðgerðum, til þess fallið að vera upphaf að einhvers konar vegferð í þá átt að þingmenn leitist við að endurvekja þótt ekki væri nema brot af því trausti sem verður að ríkja milli þings og þjóðar í lýðræðisríki. Þetta er sérlega viðkvæmt starf og þetta er viðkvæm umræða. Starfið er ekki neinu öðru líkt. Það er mjög sérstakt og almenningur lítur réttilega svo á að þegar kjósandi hefur sett X við einhvern flokk og hefur kosið okkur hingað inn sem fulltrúa sína til að tala fyrir sjónarmiðum sínum, hugsjónum og hagsmunum séum við í vinnu hjá sér, þ.e. í vinnu hjá kjósendum, í vinnu hjá þjóðinni. Okkur ber að hlusta á þjóðina, hlusta á almenning og okkur ber að fara fram með virðingu og bera virðingu fyrir því starfi og því hlutskipti sem við höfum tekið að okkur. Fólk hefur réttilega gagnrýnt að þingmenn hafi úthlutað sér sporslum, getum við sagt, á borð við þær sem hér eru til umræðu. Um er að ræða greiðslur sem eru ekki nægilega gagnsæjar. Frumvarpið eyðir ákveðinni óvissu um launakjör þingmanna. Það eru sannarlega rök fyrir því að þingmenn eigi ekki að vera á of lágum launum, að þingmennska eigi ekki að vera láglaunastarf. Ég held að veigamestu rökin fyrir því séu þau að þingmennska eigi ekki að vera einhvers konar hobbí fyrir auðmenn, að fólk sem hefur auðgast og þarf ekki að sinna launavinnu vegna gríðarlega mikilla fjármagnstekna geti þá dundað sér við að sitja á þingi eins og menn gera í bresku lávarðadeildinni, svona til að hafa eitthvað fyrir stafni. Það er ein hættan. Önnur hætta, sem er kannski ískyggilegri, er sú að þingmenn geti orðið háðir hagsmunaöflum um lífsafkomu sína, þeir geti freistast til þess, séu þeir illa launaðir, að láta alls kyns voldug hagsmunaöfl styrkja sig. Eins og við vitum eru voldug hagsmunaöfl hér á landi sem væru ekki frábitin því að hafa einhverja þingmenn í vinnu hjá sér við löggjafarstörfin. Það eru svo sannarlega ýmis rök fyrir því að þingmenn eigi að geta notið fjárhagslegs sjálfstæðis meðan þeir sinna þessu starfi. Eigi að síður held ég að hægt sé að ætlast til þess að kjör þingmanna séu ekki bætt með þeim hætti sem þessar kostnaðargreiðslur hafa verið. Ég held raunar að eðlilegast sé að kaup þingmanna sé nægilega hátt til þess að þeir geti sjálfir staðið straum af þeim hugsanlega kostnaði sem af starfinu hlýst, um leið og eðlilegt er að jafna kjör þingmanna eftir því sem ólík búseta og önnur ólík aðstaða kann að valda. Ég er fyrst og fremst kominn hingað upp til að lýsa yfir stuðningi við málið, enda tel ég að ég sem fulltrúi Samfylkingarinnar og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sem fulltrúi Vinstri grænna séum að vissu leyti arftakar þeirra horfnu flokka sem stóðu fyrir þessi sjónarmið hér árið 1995.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að fá að vera á málinu, hv. þm. Andrés Ingi Jónsson. Þetta er hið besta mál sem þýðir í rauninni að lækka skuli ákveðnar greiðslur til þingmanna sem jafna má við laun, um 40.000. Geti þingmenn framvísað reikningum fyrir einhvers konar starfskostnaði geta þeir fengið hann endurgreiddan. Ef ég þarf t.d. að vinna langt fram eftir þegar ég er í malbikinu og kemst ekki heim með öðrum hætti borgar fyrirtækið fyrir það. Ef það kemur til að mynda tjöruskip eða asfaltskip um nóttina og ég þarf að komast heim á þeim tíma borgar fyrirtækið fyrir að senda mig heim með þeim hætti sem hægt er, t.d. með leigubíl. Ég er þó alltaf á rafmagnshjólinu mínu þannig að í mínu tilfelli þarf þess ekki. Það er eðlilegt fyrirkomulag að fyrirtækið beri einhvers konar starfstengdan kostnað en það á ekki að fara inn í launin. Það ætti ekki að vera fastur starfstengdur kostnaður. Þetta frumvarp færir fé úr launaumslaginu hjá þingmönnum og þingmenn leggja út fyrir starfskostnaði, skila reikningum og fá þá starfskostnaðinn greiddan, eins og leigubílaferð heim til sín að nóttu til eftir langan þingfund og mikið málþóf. Þegar kjararáð tók ákvörðun um að hækka laun þingmanna langt umfram almenna launaþróun 2016 brugðust formenn allra flokka þannig við að þeir ákváðu í desember það ár - mig minnir að það hafi verið síðla í desember, ég held að ákvörðunin hafi síðan verið tekin í janúar - að taka þessar starfstengdu greiðslur; annars vegar ferðakostnað í kjördæmi sem var 83.852 kr., og færa hann niður í 30.083, sem sagt úr tæpum 84.000 niður í rúmlega 30.000. Og hins vegar að færa niður starfskostnaðinn, það sem þingmenn lögðu út fyrir, úr rúmum 90.000 kr. í 40.000. Samkvæmt þessu frumvarpi tek ég þessar 40.000 kr. úr launaumslaginu og tengi raunverulegum starfskostnaði, sem er mjög gott. Þegar sú ákvörðun var tekin í forsætisnefnd bókaði ég við þá ákvörðun í fundargerð forsætisnefndar - ég get upplýst um það hér vegna þess að það er mín eigin bókun sem mér er fullheimilt að upplýsa um, með leyfi forseta: „Fyrir hönd Pírata samþykki ég að kjör þingmanna verði lækkuð eins og tillagan kveður á um en bóka að hún gangi ekki nógu langt til að ná markmiðum verkefnisins til forsætisnefndar frá formönnum allra flokka á Alþingi, að skapa sátt um laun og kjör þingmanna þar sem launafólk þarf að sætta sig við að viðmið launanna sé frá 2013 meðan við launakjör þingmanna er notað viðmiðið 2006.“ Það sem þetta þýddi var að verið var að bregðast við að einhverju leyti, sem var gott og við samþykktum það, þ.e. að verið væri að lækka þessar greiðslur. En það var bara ekki nóg. Hvernig vissi ég að það væri ekki nóg? Jú, vegna þess að þegar þessar tillögur lágu fyrir í forsætisnefnd hringdi ég í Gylfa Arnbjörnsson, formann ASÍ, og spurði: Hvaða sjónarmið eru til staðar varðandi þetta? Ég fór líka á fund hjá Samtökum atvinnulífsins. En svörin sem ég fékk frá Gylfa voru að samstarfið um sátt á vinnumarkaði á þessum tíma, sem búið var að binda inn í kjarasamninga, sem eru einmitt að losna núna - væri á þann veg að menn ætluðu að reyna að komast að sátt á vinnumarkaði og reyna að vinna sig í átt að norrænu vinnumarkaðsmódeli, þ.e. SALEK-samkomulaginu, og bundu það inn í kjarasamningana að miða þyrfti launahækkanir við 2013. Núna á að ná sátt á vinnumarkaði, varðandi 70% kjarasamninga á almennum vinnumarkaði, og miða við árið 2013 í samstarfi við stjórnvöld til þess að geta náð sátt á vinnumarkaði, en stjórnmálamenn á Alþingi miða við 2006. Þetta nefndi ég ítrekað. Ég nefndi það við hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktsson í óundirbúnum fyrirspurnum. Hann brást ekki ánægður við og nefndi að þingmenn hefðu setið eftir, þeir hefðu bæði fengið launalækkun og launafrystingu í hruninu. Það væri kominn tími til að fá almennilega hækkun. Þess vegna þyrfti að horfa til 2006 en ekki 2013. En þá er það höfrungahlaupslögmálið. Þá vilja náttúrlega aðrir koma á eftir, við þekkjum hvernig þetta hefur farið. Frumvarp hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar er aftur á móti nákvæmlega það sem gera átti á sínum tíma. Það átti að fara alla leið með þetta og hefði þurft að gera meira, en þetta hefði verið skref sem gott hefði verið að taka þá. Ég fagna því að þetta frumvarp sé komið fram núna. Ef Alþingi afgreiðir þetta mál gæti það sýnt einhvers konar vilja til að taka á málum, að við á þingi ætlum ekki að vera með einhverjar greiðslur í launaumslögum okkar sem eru fastur starfskostnaður, í staðinn fyrir að þurfa að leggja fram reikninga eins og hjá öllum öðrum fyrirtækjum og aðrir almennir landsmenn þurfa að gera. Það væri gott innlegg í þá stöðu sem nú er á vinnumarkaðnum. Ég veit ekki hvort það dugir til akkúrat núna. Ég er ekki alveg með tölurnar á hreinu, þ.e. við fengum þessa gríðarlegu hækkun 2016. Síðan þá höfum við ekki fengið neina hækkun en launaþróun hefur verið upp á við. Ef við miðum við launaþróun 2013, sem er eðlilegt, veit ég ekki alveg hvar línurnar skerast. En einhvern tímann á þessu ári munu þær munu skerast. Eftir stendur að allt sem við erum með undir línunum fer í vasa okkar, nema hjá þeim sem ákveða að verja því í önnur málefni, eins og forseti Íslands sem sagðist ekki ætla að taka sína hækkun og ætlaði að nota hana í góðgerðarmál. Sá sem hér stendur notaði þessa upphæð þegar hann kærði kjararáð með VR. Þá skiptum við þeirri greiðslu til helminga. Kostnaðurinn var 3 millj. kr., þá fóru 1,5 milljónir úr mínum vasa til að greiða fyrir það. Ég fylgdi einnig fordæmi Andrésar Inga Jónssonar um að hætta að taka þetta inn í launaumslagið þegar ég áttaði mig á því að það væri hægt. Þegar ég kom fyrst á þing og spurði út í þetta var mér sagt að það væri ekki hægt. Það er samt sem áður hægt. Ég sá að Andrés Ingi Jónsson gerði þetta og lét haga málum þannig að ég myndi leggja fram reikninga fyrir starfskostnaði og fengi þá bara greidda til baka ef ég skilaði reikningum. Þetta var í upphafi síðasta árs. Ég notaði þetta síðan ekki neitt. Ég gleymi alltaf að skila reikningum, ég er ekki í þessu fyrir peningana, ég gleymi yfirleitt alltaf peningunum, veit ekkert hvað ég er með í laun eða hvernig það allt saman lítur út - nema það sem ég er búinn að reikna út og reyna að leiðrétta þætti varðandi almenna launaþróun því að það er það sem er mikilvægt. Ef við ætlum að byggja sátt í þessu samfélagi, á vinnumarkaði, og þar af leiðandi stöðugleika, bæði þar og í efnahagslífinu, verður hún að grundvallast á sanngirni. Við vitum að sanngirni er grundvallargildi í öllum samfélögum. Það er meira að segja grundvallargildi í samfélögum apa. Það er byggt inn í heilabrautir okkar, sanngirni. Maður getur ekki grundvallað sátt á annan hátt. Þetta gæti komið okkur á þann stað að launaþróunin yrði í samræmi við almenna launaþróun á vinnumarkaði. Ég er ekki alveg viss um það en hún kemst líklega mjög nálægt því eða gæti jafnvel komið okkur yfir það strik. Þetta mál kemur til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og ég mun kalla eftir þeim gögnum og sjá hvernig það lítur út núna þannig að við tökum upplýsingar byggðar á staðreyndum og sjáum hvernig staðan er. Hækkunin á sínum tíma, að ég tali ekki um hækkun forstjóra ríkisfyrirtækja upp á síðkastið, hefur náttúrlega haft þær afleiðingar að verkalýðshreyfingin er vöknuð og það er gott. Það mætti kannski segja að hækkun kjararáðs á sínum tíma, á launum ráðherra, þingmanna og annarra ráðamanna, hafi á endanum valdið því að það varð „vor í verkó“. Kannski er Vor í verkó skilgetið afkvæmi kjararáðs og það er svolítið áhugavert. En það er að sjálfsögðu líka afkvæmi vanrækslu stjórnmálamannanna gagnvart því að bregðast við öllum þeim tækifærum sem þeir fengu á leiðinni; frumvarpi Pírata um þessa leiðréttingu 2017, breytingartillögu 2018 um þessa leiðréttingu, kæru minni og VR, kæru kjararáðs, kæru ákvörðunarinnar sem ríkislögmaður vildi bara vísa frá - við áfrýjuðum til Landsréttar. Því var vísað frá endanlega þar þannig að allt vald í landinu er búið að segja að þessar hækkanir hafi verið réttlætanlegar, sama hvort það er framkvæmdarvaldið, sem kjararáð var, stjórnvöld, sem ákváðu að grípa ekki inn í, eins og bæði Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson reyndu að gera á sínum tíma; löggjafinn, sem greip ekki inn í, hvorki með því að fara áfram með frumvarp Pírata né samþykkja breytingartillögu Pírata á málinu eða þá dómsvaldið með því að taka málið til efnislegrar meðferðar til að hægt væri að leiðrétta það þar. Þetta er mjög gott mál. Það er komið inn á þeim tíma sem fólk getur mögulega sýnt einhvern vilja. Ég held það sé einhvern veginn síðasti sénsinn fyrir Alþingi að sýna einhvern vilja varðandi laun og kjör, að sýna einhverja sanngirni varðandi það áður en allt springur í loft upp í verkföllum. Nú eru þessir tveir dagar liðnir og við náum kannski ekki að klára frumvarpið, en ef við náum málinu út úr nefnd og getum farið að ræða það hér verður kannski einhver vilji sýndur. Þetta er síðasti séns til að sýna þann vilja.
Virðulegi forseti. Ef allir þingmenn væru jafn gleymnir á að skila reikningum og hv. þingmaður yrðu fjárhagsleg áhrif af þessari breytingu mjög jákvæð. Ég vil fyrst af öllu þakka þingmanninum stuðninginn við málið. Mér datt í hug þegar hann var að tala að við megum ekki gleyma því að nefna þátt hv. samflokksmanns þingmannsins, Björns Levís Gunnarssonar, sem með fyrirspurnum um aksturskostnaðargreiðslur kom af stað ákveðinni þróun sem þetta er hluti af. Þetta er hin hliðin á þeim peningi. Fyrst þurfum við að kalla eftir gögnum og svo þurfum við að bregðast við með því að breyta reglum, breyta þeim á mjög tengdu sviði. Svo þykir mér líka mjög gagnlegur þessi samanburður sem þingmaðurinn kom með varðandi störf í einkageiranum. Ég held að fólk átti sig ekki alltaf á því að hlutverk þingmanns á Alþingi er allt annað en starfsmanns innan fyrirtækis. Venjulegt skrifstofufólk hjá fyrirtæki getur fengið fyrirtækið til að standa straum af nauðsynlegum ferðalögum á ráðstefnur, námskeið og af ýmiss konar áskriftum eða hvað það er sem þarf til að geta sinnt starfinu með sóma. Við þingmenn fáum vissulega starfsaðstöðu, við fáum skrifborð og tölvu og skrifstofu. Við fáum sérfræðiþjónustu. En það er mjög margt sem við fáum ekki frá skrifstofu þingsins sem starfsmenn á venjulegum skrifstofum, ef svo má segja, fá. [[Forseti hringir.]]Starfskostnaði er einfaldlega ætlað að koma til móts við það og setja það í hendur hvers þingmanns að meta hvar þörfin er mest. Þá skiptir máli að það sé fyrir opnum tjöldum.
Herra forseti. Ég heyrði ekki neina beina spurningu en, já, ég er mjög gleyminn á að senda inn þessa reikninga. Við fáum greitt internet. Ég er með það hjá fyrirtæki sem Alþingi borgar ekki beint til og þess vegna eru það einu reikningarnir sem ég hef komið með frá upphafi. Ég gleymi alltaf þessum leigubílum og öllu hinu sem maður stendur straum af. Ég var að lesa þetta núna betur og ég sé að við getum notað þetta til að ráða sérfræðiaðstoð, sem er gríðarlega gagnlegt. Ég barðist mikið fyrir því að við fengjum einmitt meiri sérfræðiaðstoð. Mér finnst persónulega rétt og ég sagði það strax eftir hækkun kjararáðs á kjördag 2016, bara á mánudeginum eftir kjördag, tveimur dögum eftir, þegar ég og hv. þm. Sigríður Á. Andersen vorum að ræða þessa hækkun, að þingmenn ættu bara að vera á meðallaunum. Ekki vegna þess að álagið á okkur sé ekki svo mikið o.s.frv., nei, heldur bara vegna þess að þá erum við nær hinum almenna borgara. Þá finnum við það miklu betur fjárhagslega hvernig hin fjárhagslega tilvera fólks er sem er á meðallaunum. Mér finnst það vera gríðarlega mikilvægt og gagnlegt fyrir þingmenn. Á móti myndi ég vilja að þingmenn væru með miklu meiri aðstoð í kringum sig. Við sjáum það t.d. í danska þinginu. Þeir eru með 2,5 starfsmenn á hvern þingmann. Þegar ég fer yfir þau ábyrgðarsvið og þar af leiðandi verkefni sem detta í fangið á mér sem þingmaður er ég bara í þinginu með níu hatta, níu mismunandi ábyrgðarsvið. Undir þau falla alls konar verkefni sem ég þarf að sinna. Þá erum við ekki að tala um flokksstarfið o.s.frv., sem fólk þarf að sinna líka. Mér reiknast til, ef ég horfi bara á öll verkefnin sem ég hef í þingstörfunum, að ég myndi þurfa a.m.k. tvo starfsmenn. Ég myndi þurfa einhvern góðan verkefnisstjóra og ritara sem myndi halda utan um allt svo að ég væri ekki að missa bolta og gleyma o.s.frv. og tapa þar af leiðandi tækifærum. Hins vegar þyrfti [[Forseti hringir.]]ég að hafa gott aðgengi að lögfræðingi sem ég gæti treyst [[Forseti hringir.]]til að sinna fyllilega öllu sem þyrfti að gera varðandi slík mál. Þá væri ég líklega kominn á góðan stað.
Virðulegur forseti. Þingmaðurinn nefnir hér aðstöðu þingmanna í öðrum löndum og ég held að það gæti verið gagnlegt fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að skoða þann samanburð, ekki endilega til að tala fyrir því að við blásum út kerfið, því að sum þing eru með mjög rausnarlega pakka í kringum sína þingmenn, að ég tali ekki um t.d. Evrópuþingið þar sem hver þingmaður getur verið með fimm til tíu manns í vinnu og skrifstofu á tveimur stöðum og heilmikla starfsemi í kringum sig. En þeir flaska stundum á því að ráðstafa þeim fjármunum á réttan hátt. Þeir eru sumir staðnir að því að ráða venslafólk í störf sem viðkomandi síðan sinnir ekki. Þetta er leið til að koma peningi fram hjá kerfinu. Þetta endurspeglar enn og aftur hvað það skiptir miklu máli að allt sé uppi á borðinu og gagnsætt. Þingmaðurinn taldi líka upp ýmsa kostnaðarliði sem er hægt að nota. Það að geta fengið sérfræðiaðstoð eða handleiðslu, bara stjórnendaráðgjöf, er nokkuð sem skiptir miklu máli. Við erum hér í miklu álagsumhverfi. Ef við drögum aftur fram samanburðinn við einkamarkaðinn held ég að fólk á einkamarkaði sem starfar í jafn miklu áreiti og þingmenn gera oft og í umhverfi sem gengur út á að við séum í átökum hvert við annað, og gerir það eiginlega eðli máls samkvæmt, væri [[Forseti hringir.]]fyrir löngu komið með vinnustaðarsálfræðing í fasta vinnu við að halda utan um sín störf sem er eðlilegt til að við getum kjarnað okkur og haldið rótfestu í okkar störfum. Það þjónar ekki umbjóðendum okkar ef við brennum út í starfi eða endum bara í ruglinu.
Þingstarfið er náttúrlega skítadjobb. Þetta er gríðarlega mikið álag, langur vinnutími, að sinna þinginu, sinna öllu öðru sem þarf að sinna, reyna að sinna fjölskyldunni o.s.frv. Þetta er skítadjobb. Það sem vantar er meiri aðstoð. Horfum bara svona á þetta: Segjum að við myndum lækka launin okkar og leiðrétta þau, vera sanngjörn og vera samstiga þjóðinni. Ég held að það sé það sem þjóðin vill, að þingmenn séu samstiga henni í sínu starfi. Þar skipta laun máli og ég tala nú ekki um svona launahækkanir. Það er gott að þetta frumvarp er komið fram og eins og ég segi er það einhvern veginn síðasti sénsinn fyrir Alþingi að taka eitthvert skref í áttina að því að vera samstiga þjóðinni, sýna einhvern vott af sanngirni í launum og kjörum, eitthvað í áttina að almennri launaþróun 70% launafólks sem núna eru með lausa samninga. Þetta væri skref sem gæti sýnt vilja til þess. Síðasti séns. Varðandi laun almennt held ég Alþingi myndi fá miklu meiri virðingu hjá þjóðinni ef við værum á meðallaunum. Það væri jafnvel betra ef við værum á einhverju hlutfalli af lágmarkslaunum. Það myndi líka skapa ákveðinn jákvæðan hvata til að vera alltaf að hífa upp lágmarkslaunin. Það væri eina leiðin fyrir þingmenn til að hækka sín laun. Ég held að það væri jákvæður hvati í samfélaginu. Það væru líka hvati í þá átt sem The Economist og fjármálatímarit á Vesturlöndum kalla eftir núna, að það verði að minnka álögurnar o.s.frv. á þá sem minnst hafa og stilla skattkerfið til þess að auka jöfnuð. Þetta er það sem fjármálatímarit á Vesturlöndum eru að tala um akkúrat núna og leggja fram ítarlegar tillögur um. Ég held að við myndum njóta réttmætrar virðingar ef við værum meira samstiga þjóðinni í okkar störfum.
Herra forseti. Hér ræðum við breytingu á lögum um þingfararkaup alþingismanna, þ.e. það sem tilheyrir starfskostnaði. Það er nú svo og hefur verið í árafjöld að laun þingmanna hafa verið afar umdeild sama á hvaða tíma það er. Ef þau hafa tekið breytingum hefur alltaf orðið mikil umræða úti í samfélaginu sem er í sjálfu sér af hinu góða. Ég hef staðið með þeim aðgerðum sem hér hefur verið farið í til þess m.a. að gera kjör okkar opinber, þann útlagða kostnað sem þingið og þjóðin ber af því að hafa okkur í vinnu, eins og gert hefur verið. Það er alltaf af hinu góða að auka gagnsæi eins og við mögulega getum. Það má í sjálfu sér segja að frumvarpið sé í þá átt að auka gagnsæi. Þingmenn þurfa að leggja fram öll gögn sem tilheyra starfskostnaði þeirra í staðinn fyrir að fá fastar greiðslur. Á fyrstu blaðsíðu í greinargerðinni er verið að ræða um lögin frá því 1995, þegar þetta var undir, og þá var verið að ræða hvort greiðslur yrðu skattfrjálsar eða ekki eða hvort endurgreiða ætti þennan starfskostnað samkvæmt reikningum. Í greinargerð með frumvarpinu er sú ráðstöfun að greiða starfskostnað sem fasta fjárhæð mánaðarlega útskýrð með eftirfarandi hætti: „Fyrirkomulag líkt þessu er viðhaft í þingum nágrannalandanna enda þykir eðlilegt að þingmenn hafi sjálfdæmi innan ákveðins ramma um hvernig fé er ráðstafað í starfskostnað en eigi það ekki undir ákvörðunum embættismanna þingsins eða Stjórnarráðsins.“ Hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson kom inn á sjálfstæði þingmanna til athafna og annað slíkt, að þeir yrðu að vera fjárhagslega sjálfstæðir. Hér er vísað í nágrannalöndin og þingið hefur aflað sér töluverðra upplýsinga um kjör þingmanna annars staðar á Norðurlöndum. Áhugavert væri að gera slíkan samanburð í ljósi þess að þetta var viðhaft á þennan hátt á þessum tíma og rökstuðningurinn er þarna. Ég held að það væri tilvalið fyrir nefndina að taka þetta upp eða óska eftir þessum upplýsingum. Ef þingið hefur ekki þessar upplýsingar, sem mig minnir þó að það hafi, er alla vega hægt að nálgast þær. Sagan er ágætlega rakin, sérstaklega um orðræðuna og umræðuna sem hefur orðið þegar verið er að breyta kjörum þingmanna, vísað í kjaradóm og ýmislegt fleira. Hér hefur líka komið fram að kjörin voru skert um 150.000 kr., og í sjálfu sér er ágætt að geta gert það til að koma til móts við þær kröfur sem settar voru fram, þó að sumum þyki það ekki nóg. Ég hef þá tilfinningu að það sé oft þannig að þingmenn þyki vera á ofurlaunum. Mér finnst að við eigum ævinlega að taka umræðuna út frá því að hækka laun, þ.e. ekki þingmanna. Þegar við erum að gera samanburð fæst lítið út úr því að skerða kjör okkar stjórnmálamanna. Þeir sem þurfa á raunverulegum kjarabótum að halda fá lítið út úr því. Þess vegna eigum við að styðja við það að lægstu laun verði mannsæmandi. Hér velti framsögumaður ýmsu upp í tengslum við að hætt verði að greiða þennan 40.000 kr. starfskostnað mánaðarlega í tengslum við það að birta afrit reikninga á upplýsingasíðu Alþingis eins og gert hefur verið með þessar föstu launagreiðslur. Ég held að það geti alveg verið jákvætt. En þingmaðurinn ræddi aðeins að kannski þyrfti síður upptalningu í lagagrein eða í reglugerðargreinum um þetta. Ég er ekki endilega alveg sannfærð um það. Ég held að það geti verið ágætt að vera meðvituð um hvað það er sem flokkast undir það sem draga má frá. Við sem erum á þingi í dag eigum að þekkja það nokkuð vel. Við höfum fengið, eða getum a.m.k. fengið, ágætar upplýsingar hjá þingskrifstofu um það. En það þýðir kannski - og maður þekkir það sjálfur þegar maður er á ferðalagi um stórt kjördæmi - að þetta gæti ýtt við manni að vera duglegri að taka nótur fyrir ýmsu því sem maður er að leggja út fyrir og einhvern veginn bara gerir, alveg eins og ef maður býður fimm manns í mat í hádeginu í mötuneytinu af því að maður er að funda. Það hefur aldrei hvarflað að manni að taka nótur fyrir því en vissulega er það starfskostnaður. Ég held að það sé nú betra en ekki, að það kannski ýti við fólki að taka nótur, og ég held að það sé betra að það sé skilgreint eins og gerð er tilraun til að gera hér þar sem talað er um að starfskostnaður nái utan um fundahöld, ráðstefnur, námskeið, bóka- og tímaritakaup, risnu, póstburðargjöld utan skrifstofunnar og fleira sem sambærilegt getur talist. Mér finnst það t.d. eðlilegt, og ég hef gert það, að vera áskrifandi að allmörgum héraðsfréttablöðum í mínu kjördæmi. Það er til þess að halda sjálfri mér upplýstri en líka til að styðja við þá sem eru að gefa þessi blöð út. Mér finnst eðlilegt að gera það á meðan ég starfa sem þingmaður en það er valkvætt. Svo er margt annað sem einhvern veginn telur aldrei og ætlast er til að maður styðji af því að maður er einmitt í þessu starfi. Mér þykir það í raun alveg sjálfsagt. Sumu af því hefur maður aldrei nokkurn tímann látið sér detta í hug að taka nótu fyrir en annað passa ég vel upp á af því að ég legg út fyrir þessum starfskostnaði í hverjum einasta mánuði. Mér hefur í sjálfu sér fundist það vont þegar þingmenn framvísa ekki gögnum yfir það sem þeir sannarlega eru að leggja út fyrir og á að flokkast undir þetta. Það ýtir undir þá hugsun sem hér er reifuð að þetta sé bara launakostnaður, viðbótarlaun, en ekki til þess fallið að standa undir tilteknum kostnaði. En þingmönnum er þetta auðvitað í sjálfsvald sett. Hér er kannski verið að leggja til að breyta því. Einnig var nefnt að þetta gæti orðið kostnaðarauki fyrir þingskrifstofuna. Ef frumvarpið nær fram að ganga er vissulega einhver sparnaður fólginn í því að ráðherrar falli út. Mér finnst eðlilegt að ráðherrarnir falli út í þessum greiðslum og Stjórnarráðið greiði þann kostnað. Það hefur verið ákveðin togstreita á milli Stjórnarráðs og Alþingis varðandi sumar greiðslur, t.d. í kjördæmavikum. Mér skilst að Stjórnarráðið telji að þá sé ráðherra þingmaður á ferð um kjördæmi og eigi þar af leiðandi að sækja endurgreiðslur til Alþingis. Menn hætta ekkert að vera ráðherrar þótt þeir fari út í kjördæmið sitt. Þeir eru starfandi sem slíkir þannig að mér finnst skakkt að hugsa þetta svona og tel sjálf að þetta sé aðskilið. En það er kannski partur af þessu. Af því að þingmenn eru ráðherrar hefur þetta verið svona. En þessi hluti er alveg kýrskýr í mínum huga, þetta á að vera afgreitt. Stjórnarráðið á að borga fyrir ráðherra og Alþingi borgar fyrir þingmenn, þ.e. meðan ráðherrar eru starfandi sem ráðherrar. Þetta hefur verið lagt til áður eins og rakið er í frumvarpinu, af þingmanni úr okkar röðum forðum, fyrrverandi þingmanni Ögmundi Jónassyni. Einnig er vitnað í Jóhönnu Sigurðardóttur, fyrrverandi forsætisráðherra, sem lagði til breytingar á þessum þingfararkostnaði og þingfararkaupi, að þetta yrði fellt brott. Þetta hefur þannig verið í farvatninu ansi lengi. Þetta er hvort tveggja á 120. löggjafarþingi. Við erum ekkert að ræða þetta í fyrsta sinn og örugglega ekki í það síðasta því að við þekkjum það líka að þingmannamál ná oft ekki fram að ganga í fyrstu atrennu. En ég vona svo sannarlega að málið fái efnislega umfjöllun í nefndinni. Ég ítreka að ég held að það sé áhugavert að skoða upplýsingar sem þingið aflaði til samanburðar á Norðurlöndunum þegar greiðslurnar áttu sér stað, þ.e. þegar kjararáðsúrskurðurinn kom og þegar þetta var í hámæli - í blöðunum var meira að segja birtur ítarlegur samanburður á kjörum þingmanna - og kom í ljós, eins og áður hefur verið rakið, að þó að við séum hér að fjölga fólki til að aðstoða okkur við þingstörfin er langt því frá að það sé líkt því sem er á hinum Norðurlöndunum þar sem hver þingmaður er oft með heila sveit í kringum sig. Þó að strípuð launakjörin séu svipuð - mig minnir að í einu landinu hafi launin verið aðeins lægri - kemur mjög margt annað til. Það er það sem þarf að horfa á þegar verið er að fjalla um kjör þjóðkjörinna fulltrúa eða sveitarstjórnarfólks ef því er að skipta, þetta eru tímabundin störf og ekki er hægt að taka eitt atriði út úr menginu í slíkum samanburði heldur þarf að skoða alla þætti. Ég ætla ekki að hafa þetta miklu lengra. Ég held að það sé ágætt að taka þessa umræðu. Það hefur verið kallað á aukið gagnsæi. Þetta er kannski leið til þess að við bætum við það sem við höfum þó áður gert. Ég er alla vega sannfærð um að við þurfum að tilgreina það sem á að vera hægt að draga frá í starfskostnaði. Ég tel óheppilegt að þingskrifstofan sé sett í það á hverjum tíma. Það þyrfti hvort sem er að vera einhvers staðar til skriflegt. Endurnýjun verður á starfsfólki og gott að til sé viðmiðunarblað sem liggur fyrir og ágætt að hafa þetta bara í reglunum.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, starfskostnað, sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson er 1. flutningsmaður að og fylgdi eftir í ágætri framsögu áðan. Ég tel fulla ástæðu til að þakka þingmanninum og flutningsmönnum almennt fyrir að flytja þetta mál og kannski sérstaklega hv. þingmanni fyrir að fylgja því úr hlaði á afar hófstilltan hátt, án nokkurra upphrópana eða brigsla, heldur fyrst og fremst taka á því á þann málefnalega hátt sem hann gerði. Að mínu viti er afar mikilvægt að upplýsingar um starfskjör þingmanna og endurgreiðslu starfskostnaðar séu algjörlega uppi á borðinu. Gerð hefur verið tilraun til þess að gera þær reglur ítarlegri, eins og þingmaðurinn fór yfir, í 8. gr. reglna um þingfararkostnað. Þar er ýmislegt talið upp, til að mynda blóm og gjafir, sem maður veltir fyrir sér hvernig hafi komist þarna inn. En allt í góðu með það, kannski er það arfleifð frá eldri reglum eða vangaveltum. Umræðan í samfélaginu um laun og launakjör þingmanna hefur verið töluverð og hv. þingmenn hafa væntanlega tekið eftir henni. Hún hefur ekki farið fram hjá neinum og ég er viss um að það er rétt sem hefur komið fram í máli nokkurra hv. þingmanna í dag að sú umræða, og ekki síst núna sú rýrð sem hefur verið kastað á sumt af því sem hv. þingmenn gera og fá endurgreitt, eða hvað maður kallar það, er áreiðanlega þáttur í því að virðing þingsins hefur farið halloka, eins og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson kom inn á áðan. Þess vegna getur mál eins og þetta skipt verulegu máli til að byrja þá vegferð að endurheimta það traust. Það er mikilvægt að við sem hér störfum hugsum þetta svolítið á þeim nótum, að við tökum afstöðu til málsins á þeim forsendum. Við hv. þm. Andrés Ingi Jónsson ræddum aðeins í andsvörum hvernig þetta yrði framkvæmt. Raunar hafa nokkrir hv. þingmenn síðan komið inn á eða vitnað um hvernig þeir gleymi stundum eða alltaf einhverjum tilteknum reikningum o.s.frv. Það leiðir okkur að því að ef þetta mál gengi fram og kláraðist væri afar mikilvægt að þingskrifstofan fyndi leiðir til að gera mönnum þetta eins auðvelt og hægt er, ekki bara til að létta störf þingmanna heldur líka til þess að taka utan um heildarmarkmiðið með frumvarpinu, þ.e. að störfin verði raunverulega gegnsæ, það verði raunverulega gegnsætt hvað við erum að sýsla, hvar við erum o.s.frv. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr eru þingmenn að vissu marki í opinberri eign, þ.e. við erum fulltrúar þeirra sem kusu okkur hingað. Sem slíkir erum við í þeirri stöðu að verða að sætta okkur við, og höfum væntanlega öll farið fram á það, að störf okkar séu undir stækkunargleri á hverjum tíma. Það er fullkomlega eðlilegt og ekkert athugavert við það. Það hefur aðeins verið reifað í umræðunni hver kjör þingmanna eigi að vera, hversu góð eða há, eða lág eftir atvikum, laun þingmanna eigi að vera. Það eru ýmis sjónarmið í því. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa nefnt að laun þingmanna eigi ekki að vera nein ofurlaun. Ég er algjörlega sammála því. Það er engin þörf á því. En það er líka mikilvægt að hafa í huga að laun þingmanna mega ekki vera þannig heldur að það sé beinlínis erfitt að framfleyta sér á þeim, ekki frekar en á öðrum launum í landinu. Ef við erum á því að laun í landinu eigi að vera þannig að fólk geti framfleytt sér á þeim verða þingmenn að geta það líka. Ég tek undir með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur sem sagði áðan að það eigi ekki endilega að vera kappsmál að lækka laun þingmanna eða lækka laun einhvers staðar í samfélaginu heldur eigum við miklu fremur að tala fyrir því að laun allra séu þannig að menn geti raunverulega framfleytt sér á þeim. Ég ræddi það líka við hv. þm. Andrés Inga Jónsson hvort efni væri til að fara í heildarendurskoðun á reglum um starfskostnað og þá jafnvel á reglum um þingfararkostnað yfirleitt. Það hafa fleiri þingmenn komið inn á. Að stofni til eru þær reglur sennilega orðnar nokkuð við aldur. Kannski er ágætisábending til forsætisnefndar, sem mér skilst að hafi forræði yfir þeim reglum, að nefndin reyni, jafnvel þó að þetta mál verði ekki samþykkt, að nota umræðuna um málið sem nokkurs konar ákall um að þingmenn hafi áhuga á því að þau mál séu rædd og séu uppi á borðum. Þingmenn vilja gjarnan að þau mál séu rædd fyrir opnum tjöldum og skoðuð. Það á ekki að vera neitt feimnismál fyrir þingmenn hvernig starfskostnaðurinn er. Ég held sjálfur að það að hafa valmöguleikann, ef við getum kallað svo, á að taka starfskostnaðinn eins og hver önnur laun sé óskynsamleg hugmynd, svona þegar maður fer að hugsa alvarlega um það. Eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kemur inn á er hugmyndin á bak við þetta að hafa áfram eitthvert þak á því sem hægt er að leggja fram sem starfskostnað. En það gerist ekkert nema menn framvísi einhvers konar staðfestingu á að þeir hafi orðið fyrir kostnaði. Það er mikilvægt. Þingmaðurinn kom inn á það í andsvari við mig, og ég hef svolítið verið að velta því fyrir mér síðan, hvernig þetta mál blandaðist saman við þá umræðu sem nú er um stöðuna eftir að kjararáð hefur verið lagt niður og hvernig verði með ákvarðanir á launum kjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna í kjölfarið á því, en eins og hv. þingmönnum er kunnugt liggur núna fyrir í þinginu mál þar um í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Það kann að vera að þetta mál hafi áhrif á þá umræðu sem er í nefndinni en ég sé ekki flöt á því að taka þau mál einhvern veginn saman og gera að einu. Virðulegur forseti. Ég held að hér sé á ferðinni ágætismál sem geti í rauninni, og það er eiginlega athyglisverðast, hvort sem það verður klárað á þessu þingi eða ekki, haft jákvæð áhrif á ásýnd þingsins og ásýnd starfa þingmanna. Það að hér hafi þó þetta margir þingmenn tekið til máls og lýst yfir ánægju með málið og rætt það á þeim nótum að það sé til þess fallið að bæta ásýnd þingsins held ég að sé afar jákvætt og gott innlegg í þá umræðu sem væntanlega verður í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar þar að kemur.
Virðulegi forseti. Ég vil við lok umræðunnar þakka þeim sem tóku þátt. Þetta eru búin að vera góð skoðanaskipti og eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson sagði hefur umræðan verið hófstillt og málefnaleg. Ég held að það skipti máli. Ef við lítum á þetta sem leið til að byggja upp traust skiptir máli að við getum talað um þetta án þess að missa okkur í einhver gífuryrði. Það eru tvö, þrjú atriði sem ég hef aðeins verið að melta eftir að þau komu fram í umræðunni og mig langar að koma inn á. Í fyrsta lagi það hvaða kostnað sé eðlilegt að telja undir starfskostnað. Þar togast á sjónarmið um að vera með ítarlega og alltæmandi upptalningu eða grófa lýsingu og síðan sé það látið meira í hendur hvers þingmanns að meta hvað eigi heima undir starfskostnaðarliðnum. Hann eigi það síðan bara við þá sem rýna gögnin á opnum vef Alþingis hvort hann hafi farið út af beinu brautinni eða ekki. Það er hægt að skoða ýmis dæmi úr þessari upptalningu. Til dæmis var í upphaflegri útgáfu risna eitt af því sem mátti telja fram sem starfskostnað. Mér var alltaf kennt að það væri skrautyrði yfir áfengi. Ég held að í ljósi reynslu Alþingis af umgengni við áfengi í störfum þingmanna séum við ekki að fara að setja það aftur inn í þessar reglur. Hér hafa verið nefnd blómin og gjafirnar sem komu inn einhvern tíma eftir 1995 og eru í gildandi reglum. Maður spyr sig einmitt: Við hvaða tilefni kalla störf þingmanna á þennan útgjaldalið? Ég held að það sé, eins og þingmenn hafa nefnt, full ástæða til að skoða þessa hluti, alveg óháð því hvort við náum að samþykkja þetta frumvarp eða ekki. Það er full ástæða fyrir forsætisnefnd til að leggjast aðeins yfir það til hvers þessi starfskostnaður eigi að vera. Hann hlýtur að eiga að vera til þess að við getum sinnt störfum okkar betur. Það að við getum talið styrki til stjórnmálaflokkanna fram sem starfskostnað held ég t.d. að hafi ekki áhrif á gæði starfa okkar. Þarna eru margir liðir sem í dag orka tvímælis og forsætisnefnd gerði vel í að skoða þá. Það er kannski rétt, til að halda þeim góða anda sem hefur verið yfir þessari umræðu, að nefna að ég held að á öllum þessum tíma, frá 1995, hafi hvert skref verið stigið af góðum vilja. Þetta eru reglur sem hafa þróast á löngum tíma og þar með hefur heildarmyndin kannski skekkst aðeins. Sumt af því sem okkur þykir orka tvímælis í dag kemur einhvern veginn hálfóvart inn í reglurnar. Eins held ég að forsætisnefnd hafi lækkað þessar greiðslur af mjög góðum vilja til að bregðast við ákvörðunum kjararáðs fyrir tveimur árum, þótt það sé skoðun mín, svona litið í baksýnisspegilinn, að þetta hafi kannski ekki verið rétt ráðstöfun. En það var ákall í samfélaginu og frá öllum stjórnmálaflokkum að bregðast við rausnarlegri launahækkun kjararáðs með einhverjum hætti og forsætisnefnd gerði það. En nú höfum við tækifæri til að bregðast við af meiri yfirvegun. Það að fella starfskostnaðargreiðslur í fastara faglegra form gæti verið skref í þá átt. Svo má ég til með að nefna örstutt hv. þm. Jón Þór Ólafsson sem kom ítrekað inn á stóra samhengið í þessu máli, sem eru kjör alþingismanna almennt. Við þurfum að deila kjörum með almenningi sem þingmenn. Auðvitað eru rök með því að þingmenn hafi góð laun en að þeir hafi laun sem eru það há að þessi tenging við almenning virðist rofna getur ekki verið gott. Þess vegna vona ég að efnahags- og viðskiptanefnd takist á við verkefnið sem felst í frumvarpinu sem þar liggur fyrir, um ákvörðun launa þeirra sem áður heyrðu undir kjararáð, af nokkrum metnaði. Það er full ástæða til að skoða grunnlaunasetningu allra þeirra hópa sem þar eru undir. Ákvarðanir kjararáðs sem sópað var inn í það mál ná yfir langt tímabil og kallast á við aðstæður sem oft eru breyttar þannig að efnahags- og viðskiptanefnd gerði vel í að skoða það mál ofan í kjölinn. Aftur þakka ég umræðuna, herra forseti, og ítreka að þetta mál er eitt af því sem við þingmenn getum gert til að líta í eigin barm og sýna að við getum mótað aðstæður starfa okkar þannig að það geti mögulega byggt upp aukið traust. Það er einfaldlega þannig að þegar við erum sjálf sem persónan þingmaður að ráðstafa opinberu fé, þegar við erum að taka ákvarðanir sem skipta máli, verða þær að þola dagsljósið. Út á það gengur þetta einfalda mál.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, áfengislögum, lögum um landlækni og lýðheilsu og lögum um fjölmiðla, með síðari breytingum. Það varðar smásölu áfengis. Ekki þarf að fara mörgum orðum um að þetta er ekki í fyrsta sinn sem þetta mál kemur til umræðu í þessum sal. Á síðustu árum hafa verið lögð hér fram frumvörp á 144. löggjafarþingi, 145. löggjafarþingi og 146. löggjafarþingi. Þetta mál er endurflutt frá því 148. Reyndar er það nokkuð frábrugðið þeim sem ég nefndi hér. Málið tekur í öllum meginatriðum mið af vinnu allsherjar- og menntamálanefndar á síðasta kjörtímabili, réttara sagt af þeim breytingum sem það tók á 146. löggjafarþingi. Mér telst til að í það heila hafi í það minnsta verið mælt fyrir breytingum á þessum lögum 11 sinnum hér í þinginu. Það væri óskandi að við tækjum afstöðu til málsins, hvort sem er af eða á. Áður en lengra er haldið ætla ég að leyfa mér að halda því fram hér að þetta mál snúist einkum um afstöðu okkar til viðskiptafrelsis. Í rökum gegn breytingu eða afnámi á ríkiseinokun á áfengisverslun hefur fyrst og fremst lýðheilsusjónarmiðum verið haldið á lofti og sjónarmiðum sem ég ber fulla virðingu fyrir, að óhófleg áfengisneysla sé mjög skaðleg heilsu manna og því beri með einokun ríkisins að hefta aðgengi með öllum tiltækum ráðum. Vandinn við þann rökstuðning er hins vegar sá að á undanförnum þremur áratugum hefur aðgengi að áfengi stóraukist undir þessari sömu ríkiseinokun. Útsölustöðum áfengis í smásölu hefur fjölgað verulega, frá því að vera sjö, átta talsins fyrir þremur áratugum eða svo í um 50 í dag. Opnunartími hefur verið lengdur. Staðsetningar verslana hafa verið færðar, m.a. inn í allar helstu verslunarmiðstöðvar landsmanna, oftar en ekki við hliðina á eða í grennd við matvöruverslanir, sem hefur verið mjög umdeilt viðfangsefni fyrri útgáfna af þessum lögum þar sem málið snerist þá um að heimila áfengisverslun inni í matvöruverslunum. Það er þó ekki viðfangsefni þessa máls. Á sama tíma hefur vínveitingastöðum fjölgað gríðarlega. Þeir teljast vera, held ég, um 1.200 í dag sem hafa útgefin vínveitingaleyfi þar sem við treystum einkaaðilum alveg fyllilega til að starfrækja þá starfsemi. Auðvitað er um að ræða fjölda annarra þátta. Þetta eru viðkvæmar vörur sem geta haft verulega skaðleg áhrif á heilsu manna, m.a. vegna hugsanlegrar misnotkunar, en við treystum einkaaðilum þó aftur til að selja eða höndla með viðkomandi vörur. Er þar nærtækast að nefna tóbak. Einnig mætti nefna lyfjaverslun og fleiri dæmi mætti vafalítið telja til. Í þessari rökræðu hef ég ekki orðið var við að með þeirri miklu fjölgun á vínbúðum hins opinbera, sem orðið hefur á undanförnum árum, hafi þessum rökum um lýðheilsusjónarmið verið haldið mjög hátt á lofti. Það hefur hins vegar orðið talsvert háværari opinber umræða þegar lokað hefur verið einstökum verslunum, þá hefur verið kvartað sáran undan því. Herra forseti. Ég ætla að fara í efni máls. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um verslun með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, áfengislögum og lögum um gjöld af áfengi, sem fyrr segir, með það að markmiði að einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á smásölu áfengis verði aflagt, að smásala með áfengi verði gefin frjáls að uppfylltum ákveðnum skilyrðum og að sérstök áhersla verði á eflingu lýðheilsusjóðs með auknum framlögum ásamt því að heimilt verði að auglýsa áfengi, með nokkrum takmörkunum þó. Hér er því sem fyrr segir í grundvallaratriðum um annað mál að ræða en áður hefur verið rætt á þingi. Frá því að sameinaðri verslun áfengis og tóbaks var komið á fót árið 1961 hefur allt almennt viðskiptaumhverfi gjörbreyst, samfélagið hefur í senn orðið opnara og fjölbreyttara. Áfengismenning og áfengisneysla hefur líka gjörbreyst á sama tíma. Vín er orðið stór hluti gróskumikillar matarmenningar hér á landi og innlend framleiðsla áfengis er að festa sig í sessi og er orðin iðnaður sem er nátengdur landkynningu og þjónustu við sívaxandi fjölda ferðamanna. Hér má einnig hafa í huga þá gríðarlegu breytingu sem orðið hefur á stuttum tíma. Fjöldi smáframleiðenda á áfengi, sér í lagi bjór, og þá sérhæfðum bjór getum við sagt, hefur sprottið upp. En mikilvægt er að hafa í huga þegar við ræðum þetta mál að staða þessara smáu framleiðenda er allt önnur en stórra framleiðenda varðandi það að koma vöru sinni á markað, sér í lagi í verslunum vínbúðanna þar sem það er háð verulegum takmörkunum varðandi veltu úr sölu viðkomandi tegunda. Það er eðlilegt að fullyrða hér að núverandi fyrirkomulag einokunarsölu ríkisins á áfengi er veruleg aðgangshindrun fyrir smærri aðila að markaði þar sem þeim er ekki heimilt að auglýsa vöru sína. Veltuviðmið vínbúðanna gera þeim líka mjög erfitt fyrir að koma vörum sínum í almenna dreifingu í þeim sömu verslunum. Þá hefur aðgengi að áfengi á undanförnum árum og áratugum stóraukist, eins og áður var nefnt. Útsölustöðum ríkisins með áfengi hefur fjölgað verulega. Meginefni frumvarpsins er sem fyrr segir afnám einkaleyfis smásölu áfengis. Með afnámi einkaleyfis ríkisins á smásölu og með því að einkaaðilum verði heimiluð slík sala að uppfylltum ákveðnum skilyrðum er því gert ráð fyrir í frumvarpinu að almennt verði heimilt að selja áfengi í smásölu í sérverslunum en ekki stórmörkuðum eða matvöruverslunum. Þá er í frumvarpinu kveðið á um að ráðherra geti í reglugerð kveðið á um að í tilteknum sveitarfélögum verði heimilt að veita undanþágu frá meginreglunni um sérverslanir enda sé talið óhagkvæmt sökum fámennis að reka sérverslun einungis með áfengi. Í þeim tilfellum skuli áfengi þá vera í afmörkuðum rýmum eða í sérrými innan almennra verslana, þó þannig að það sé ekki sýnilegt viðskiptavinum almennu verslunarinnar. Er það gert til að koma til móts við þau sjónarmið að fyrirkomulag sérverslana gæti reynst óhagkvæmt á landsbyggðinni. Vert er að hafa í huga að þetta er í sjálfu sér keimlíkt þeim hætti sem þegar er hafður á varðandi áfengisverslun í smærri byggðarlögum í dag. Ekki er lagt til í frumvarpi þessu að ÁTVR verði gert að hætta smásölu á áfengi. Afnám einkaleyfis ríkisins á smásölu kallar engu að síður á endurskoðun á þeirri starfsemi með hliðsjón af samkeppnisreglum, enda er mikilvægt að einkaaðilar standi ekki höllum fæti í samkeppni við ríkið þegar að þessari vöru kemur. Þá gerir frumvarpið ráð fyrir því að áfengisauglýsingar verði heimilaðar með takmörkunum. Þær takmarkanir eru þá þær helstar að hvers kyns áfengisauglýsingum skuli fylgja aðvörunarorð um skaðsemi áfengis og að aldrei megi beina áfengisauglýsingum að börnum eða ungmennum. Rétt er að stíga varlega til jarðar vegna sérstöðu áfengis sem ekki á að kynna sem sjálfsagða eða almenna neysluvöru. Er því lögð áhersla á að áfengisauglýsingarnar miði fyrst og fremst að því að kynna vöruna í tengslum við sölu hennar eða framleiðslu. Ágætt er að hafa í huga í þessu samhengi að hér á landi er áfengisauglýsingar víða að finna þrátt fyrir auglýsingabann. Tilgangur breytinganna er því fyrst og fremst að stýra og hafa eftirlit með áfengisauglýsingum betur en nú er og jafna út ósanngjarnan aðstöðumun erlendra og innlendra aðila í þessum efnum. Í gildandi rétti eru hvers kyns auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum bannaðar. En það felur í sér mismunun á þann veg að erlendir framleiðendur hafa greiðan aðgang að auglýsingum sem birtast hér á landi, hvort sem um er að ræða auglýsingar á erlendum kappleikjum, á internetinu eða í öðrum hljóð-, prent-, eða myndmiðlum, svo einhver dæmi séu tekin. Með aukinni netvæðingu hefur aðgengi innlendra neytenda að auglýsingum er varða áfengi aukist til muna og þykir því ljóst að núverandi bann hefur einna helst áhrif á innlenda framleiðslu og innlenda vöruþróun. Einnig hefur tíðkast um langa hríð að stærstu áfengisframleiðendurnir sem framleiða einnig léttöl hafi auglýst þá vöru með skírskotun til sambærilegrar áfengrar vöru og hafa þannig farið fram hjá banninu og notið samkeppnislegs forskots í kynningu vegna framleiðslugetu sinnar. Þess ber einnig að geta að verði smásalan gefin frjáls án þess að auglýsingabann verði afnumið mun það skapa ójafnvægi milli smásölu og heildsölustigs. Smásalar yrðu því næsta einráðir um vöruframboð. Þær breytingar sem lagðar eru til á lagaumhverfi viðskiptaboða með áfengi eru í samræmi við þær ábendingar sem bárust um eldra frumvarp og lutu að samræmingu við lágmarksreglur um innihald og framsetningu áfengisauglýsinga sem fram koma í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 11. september 2007. Þá hefur við gerð frumvarpsins verið tekið mið af þeirri vinnu sem birtist í skýrslu starfshóps á vegum fjármálaráðherra um heildarendurskoðun áfengislöggjafarinnar frá því í janúar 2010. Þar var lagt til að heimila skyldi auglýsingar á áfengi með takmörkunum og raunar má líka finna sömu tillögur í nýlegum tillögum varðandi starfsumhverfi fjölmiðla hér á landi. Samhliða þessu er lagt til að framlög til forvarna og eflingar lýðheilsu verði stóraukin þannig að sérstakt gjald, sem í dag er 1% af áfengisgjaldi og rennur í lýðheilsusjóð, verði hækkað í 5%. Þá er einnig lagt til að nýju ákvæði til bráðabirgða verði bætt við lög um landlækni og lýðheilsu þar sem lýðheilsusjóði verði gert að leggja sérstaka áherslu á forvarnaverkefni á sviði áfengisvarna á árunum 2020–2024. Breytingin á verslun með áfengi og tóbak sem hér er lögð til felur aðeins í sér að aðrir en hið opinbera geti annast smásölu áfengis, en undir sömu skilmálum þó, sem og rýmkun á heimildum til auglýsinga. Þannig felur frumvarpið ekki í sér tillögur um breytingar á áfengisstefnu, áherslum í tóbaksvörnum eða tekjuöflun ríkisins á þessu sviði. Ég held að það sem skipti höfuðmáli þegar við skoðum kjarna þessa máls sé að flestir eru sammála um mikilvægi fræðslu og forvarna þegar kemur að notkun áfengis. Hér er einmitt lagt til að við stóraukum framlög til slíkra forvarna. Það er enginn að draga úr þeim mikilsverða árangri sem við höfum náð í því skyni, t.d. með því að draga verulega úr unglingadrykkju á undanförnum árum. Það er líka vert að hafa í huga að þeim árangri höfum við einmitt fyrst og fremst náð á grundvelli fræðslu og forvarna, því að samhliða þeim árangri sem við höfum náð á undanförnum áratugum í að draga úr unglingadrykkju hefur aðgengi að áfengi stóraukist. Í raun og veru er því fyrst og fremst verið að spyrja með þessu frumvarpi: Er kjarni áfengisvarnarstefnu okkar sá að ríkið eitt fari með smásölu áfengis? Því að við heimilum einkaaðilum að selja áfengi á margs konar hátt, bara ekki í verslunum. Eins og ég nefndi áður voru útgefin vínveitingaleyfi á Íslandi liðlega 1.200, meira og minna öll til einkaaðila. Þar treystum við einkaaðilum fyllilega til að fara með þetta ábyrgðarhlutverk en einhverra hluta vegna ekki á smásölustiginu. Ég er ekki sammála þeirri nálgun að árangri í forvörnum og fræðslu um áfengisneyslu, sérstaklega þó hvað varðar ungt fólk, verði einungis náð með ríkiseinokun á smásölustigi. Ég tel þvert á móti að það skipti engu máli í þeim samanburði og að fullkomlega eðlilegt sé að horfa til eðlilegs samkeppnisumhverfis á þessu sviði sem og öðrum með því að stíga loks þetta skref og afnema einokun ríkisins á smásöluhlutanum. Enn og aftur snýst málið á endanum um afstöðu okkar til viðskiptafrelsis, afstöðu okkar til þess hvort við viljum ríkiseinokun á öllum viðkvæmum mörkuðum, sem sala með áfengi getur vissulega talist, eða hvort við eigum að treysta öðrum ráðum, þ.e. almennri reglusetningu varðandi slíka sölu, en ekki síður þróttmiklu forvarna- og fræðslustarfi til að sporna við neikvæðum áhrifum af óhóflegri áfengisneyslu. Ég legg fullt traust á virkni þeirrar stefnu sem hér hefur í raun verið fylgt, sem er annars vegar skattlagning á áfengi til að draga úr neyslu, og þróttmikið forvarna- og fræðslustarf, sér í lagi sem beint er að ungu fólki til að sporna gegn óhóflegri neyslu almennt, en ekki síður óhóflegri neyslu ungmenna. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri um þetta mál en ég vona svo sannarlega að þingið hafi hugrekki til að klára þetta mál einu sinni til enda og taka afstöðu til þess í þingsal þó að við séum fylgjandi afnámi þessarar ríkiseinokunar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu hans og kynningu á þessu frumvarpi. Ég er með nokkrar spurningar sem ég vil beina til hv. þingmanns er varða ákveðin ákvæði frumvarpsins, fyrst varðandi 14. gr. Mig langar að spyrja aðeins út í þetta með sérverslun: Er þá verið að tala um sérverslun sem selur bara áfengi? Það var einhvern veginn eins og þetta væri sérverslun með drykki og mat. Hvernig má skilja það? Er það verslun með drykki og mat? Erum við þá að tala um eins og t.d. Super 1 verslunina sem er upp á Hallveigarstíg, er það sérverslun eða hvernig flokkast hún? Önnur spurning varðar hugmyndir um að heimila auglýsingar á áfengi en banna auglýsingar um léttöl með sama heiti. Gæti þingmaðurinn aðeins farið yfir það?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Tilgangur frumvarpsins er í stuttu máli sá að fyrst og fremst sé um að ræða sérverslanir með áfengi, ekki matvöruverslanir, ekki þar sem áfengi verði einhvers konar aukavara í viðkomandi verslun, þetta sé vínbúð en sem slíkri heimilt að selja kannski einhverjar skyldar vörur í óverulegum mæli. Tilgangur verslunarinnar er rekstur vínverslunar, ekki verslunar með matvöru eða annars konar vörur. Það stendur ekki til. Varðandi auglýsingaákvæðin er hugsunin sótt í leiðbeiningar og áðurnefnda gerð frá Evrópusambandinu um að allar áfengisauglýsingar, þar með taldar um léttöl sem vísað er oft til sem ígildi áfengisauglýsinga, falli undir sömu reglur. [[Forseti hringir.]]Reglurnar snúa fyrst og fremst að því að áfengi sé ekki dregið upp í jákvæðu ljósi eða beint sérstaklega að ungu fólki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Hin spurningin mín varðar 17. gr., sem er þá komandi 26. gr. áfengislaga. Þarna er um að ræða alveg ótrúlega skrautlegt ákvæði. Ég sé ekkert sambærilegt ákvæði neins staðar í lögunum og langaði bara að spyrja: Hvaðan kom þetta? Þetta er eitthvað svo þróað.
Herra forseti. Það kemur mér ekkert á óvart að ákvæðið sé mjög þróað. Ég naut dyggrar aðstoðar fyrrum framsögumanns þessa máls, Pawels Bartoszeks. Ákvæðið er þaðan komið. Við unnum málið upp saman, eins og það lá fyrir frá síðasta kjörtímabili, í þennan búning. Ég verð að biðja hv. þingmann forláts á því að ég verði að leita sérstakra skýringa frá höfundinum í þeim efnum en ég skal verða mér úti um þau svör og koma til hv. þingmanns.
Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns sem mælti fyrir málinu sem við ræðum hafa svipuð mál verið lögð fram áður. Landlæknir hefur gefið umsögn og síðast þegar hann gaf umsögn, þ.e. síðast þegar málið fór fyrir nefnd, lét hann fylgja með langan lista yfir rannsóknir sem gerðar hafa verið víða um heim um hvað gerist þegar svipaðar aðstæður eru uppi og hv. þingmaður er að mæla með í frumvarpinu, líka þegar bara er bundið við sérverslanir eins og í því frumvarpi sem við ræðum. Ég geri ráð fyrir því að hv. þingmaður hafi kynnt sér þær rannsóknir mjög vel og vil spyrja hvort hann gefi lítið fyrir þær og umsagnir landlæknis í þeim efnum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og kom fram strax í upphafi máls míns dreg ég ekki í efa rannsóknir sem sýna fram á skaðsemi óhóflegrar áfengisneyslu yfir höfuð. Það er alveg rétt að til er fjöldinn allur af rannsóknum og m.a. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin leggur mikið upp úr stýringu á aðgengi en ekki síður því sem meira og minna öll Norðurlöndin eiga sameiginlegt, mikilli skattlagningu til að gera áfengi mjög dýrt. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að hverju sem haldið er á lofti í almennri umræðu sýnir fjölgun vínveitingastaða og áfengisverslana einfaldlega að við höfum ekki fylgt þeirri stefnu að takmarka aðgengi neitt sérstaklega. Ég held að fullyrða megi að í dag erum við með fullt aðgengi að áfengi á vínveitingastöðum og í vínveitingaverslunum og hér er fyrst og fremst verið að segja: Við viljum þá leyfa öðrum að versla með það líka.
Herra forseti. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur nýlega ýtt úr vör áfengisvarnaátaki til að reyna að minnka skaðsemi neyslunnar. Átakið miðar að því alþjóðlega markmiði að áfengisneysla fari niður um 10% á heimsvísu fyrir árið 2025. Hefur stofnunin gefið út leiðbeiningar fyrir stjórnvöld um hvað eigi að gera til að reyna að vinna að þeim markmiðum. Það er ekki verið að tala um að banna áfengisneyslu heldur að draga úr henni. Þar er í fyrsta lagi að auka ekki aðgengi að áfengi heldur reyna að draga úr því og takmarka áfengisauglýsingar, kostun og kynningu á áfengi og svo er það verðlagning og skattlagning eins og hv. þingmaður talaði um áðan. Heldur þingmaðurinn því fram að frumvarpið [[Forseti hringir.]]sem hann vill að Alþingi samþykki muni ekki auka aðgengi að áfengi? Ef hann telur að svo muni vera, værum við þá ekki með samþykkt þess að ganga gegn markmiðum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar?
Forseti. Ég endurtek það sem ég sagði í fyrra svari mínu til hv. þingmanns: Ég sé þess engin merki þegar við horfum á þá miklu og öru fjölgun sem orðið hefur á bæði vínveitingastöðum og smásöluverslunum með áfengi á undanförnum árum að við höfum haft sérstaka opinbera stefnu um að takmarka aðgengi að áfengi. Við erum með stefnu um ríkiseinokun í áfengissölu en því sama einokunarfyrirtæki hafa ekki verið sett nein sérstök skilyrði eða fyrirmæli af hálfu hins opinbera um að takmarka fjölgun útsölustaða, reyna einhvern veginn að afmarka eða einangra staðsetningu þeirra, eins og áður var gert. Áfengisstefna okkar á undanförnum árum, örugglega tveimur áratugum hið minnsta, hefur fyrst og fremst snúið að skattlagningu á áfengi og virkum forvörnum. Ég tel að við eigum að horfast í augu við þá staðreynd og halda þeirri stefnu áfram en afnema ríkiseinokunina sem er á smásöluhluta áfengisverslunar eins og nú er.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að óska þingmanninum til hamingju með að vera kominn í hóp mestanpart fyrrverandi þingmanna sem hafa flutt þetta mál áður. Ég vil þakka honum fyrir heiðarleikann, sem vantaði hér síðast þegar þetta mál var flutt, þegar hann talar um að málið sé mikið breytt frá því sem áður var, segir að þetta sé bara allt annað mál. Það voru ekki skilaboðin sem við fengum í allsherjar- og menntamálanefnd frá þeim sem skipuðu þáverandi meiri hluta nefndarinnar og drógu málið gjörbreytt út úr nefndinni með viðamiklum breytingum, gegn atkvæðum minni hlutans í nefndinni, og sögðu að hér væru engar miklar breytingar á ferðinni. Gott að það sé komið á hreint frá þingmanninum að það hafi verið rangt frá sagt á þeim tíma. Ég tel, segir þingmaðurinn, að forvarnir skipti mestu máli. Ég tel líka ýmislegt en landlæknir segir að það sé þrennt sem skipti máli í áfengis- og vímuvörnum: Það eru forvarnir, verð og aðgengi. [[Forseti hringir.]]Hvernig í ósköpunum getur „ég tel“ trompað það ofurskýra álit landlæknis og það skýra álit [[Forseti hringir.]]velferðarráðuneytis sem barst hingað síðast þegar þetta mál var til umfjöllunar þar sem segir að breyting á sölufyrirkomulaginu grafi undan og kollvarpi áfengis- og vímuvörnum í landinu?
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þegar horft er til umfangs þess aðgengis sem þegar er fyrir hendi, eins og ég sagði fyrr í þessari umræðu, þegar við erum með áfengisverslanir í öllum helstu verslunarkjörnum landsins, þegar áfengisverslanir, en þær eru 50 talsins á landsvísu, eru opnar fram eftir kvöldi, sumar hverjar, á laugardögum og eru í öllum helstu verslunarmiðstöðvum t.d. á höfuðborgarsvæðinu, held ég að við séum býsna nærri því að vera með það sem mætti kalla fullt aðgengi að áfengi, fyrir utan síðan ótal vínveitingastaði sem hér eru líka starfræktir. Ég held að það muni ekki skipta sköpum í baráttu okkar fyrir hóflegri áfengisneyslu að einkaaðilum sé heimilt að opna verslanir til viðbótar. Það er ekki vandamálið að nálgast áfengi ef mann langar í það á annað borð.
Virðulegur forseti. Nú má ég til með að hvetja þingmanninn til að lesa álit minni hlutans við þetta mál á síðasta kjörtímabili þar sem var bent á það sem kom fram hjá heilbrigðiseftirliti Kjósarsvæðis um að eftirlit einkaaðila með aldri þeirra sem reyna að kaupa tóbak sé víti til varnaðar. Það skiptir ekki bara máli hversu margir sölustaðirnir eru heldur skiptir máli að eftirlit ÁTVR með aldri þeirra sem versla þar er miklu betra en eftirlit einkaaðila með tóbakssölu. Það er bara staðreynd, það er ekkert „ég tel“ þar. Hvernig eigum við að tryggja að einkaaðilar sem ekki sjá til þess að unglingar komist ekki í tóbak muni sjá til þess að þeir komist ekki í áfengi? Þetta er nokkuð sem ekki var leyst á síðasta kjörtímabili og ég sé ekki tekið á í því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Það má náttúrlega velta fyrir sér hvaða vanda sé yfir höfuð verið að leysa. Þingmanninum verður tíðrætt um viðskiptafrelsi en mig langar að nálgast þetta mál frekar út frá lýðheilsunni. Ég er minnugur þess að síðast þegar þetta mál var til umfjöllunar [[Forseti hringir.]]vorum við svikin um það að málið fengi umsögn velferðarnefndar og umsögn fjárlaganefndar og við fengum ekki mat á þjóðhagslegum áhrifum [[Forseti hringir.]]frá Hagfræðistofnun eins og beðið var um. Þá langar mig að spyrja þingmanninn hvort honum lítist ekki vel á, í ljósi breytinganna sem hafa orðið á málinu, að í stað þess að senda það til allsherjar- og menntamálanefndar [[Forseti hringir.]]fari það til velferðarnefndar og verði tæklað sem það lýðheilsumál sem það er.
Forseti vill biðja hv. þingmenn um að virða tímamörk.
Forseti. Ég held að við hv. þingmaður verðum seint sammála um áhersluatriði þessa máls. Já, það er rétt, ég tel þetta mál vera fyrst og fremst viðskiptafrelsismál. Ég tel að lýðheilsusjónarmiðunum megi vel mæta með þeirri stefnu sem í raun og veru hefur í megindráttum verið fylgt hingað til, sem er skattlagning, forvarnir og fræðsla.
Og aðgengi.
Ég ætla bara að segja að það hefur ekki verið nein opinber stýring á aðgengi hingað til. [[Gripið fram í.]]Það hefur verið fullt frelsi varðandi fjölgun vínveitingastaða og ég hef ekki séð að Vínbúðunum sjálfum hafi verið settar neinar sérstakar skorður af hálfu eigenda þeirra um fjölgun útsölustaða. Það er rétt að benda á varðandi skilríkjamálið, að ekki sé verið að selja ungmennum undir aldri áfengi, að ég held að einkaaðilar eigi þar talsvert ríka hagsmuni, þeir eigi á hættu leyfismissi ef þeir verða uppvísir að því. Ég kannast ekki við að Vínbúðirnar þurfi að óttast neitt slíkt í sínu eftirliti með aldri þeirra sem versla þar.
Hæstv. forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, aðgengi hefur aukist gríðarlega mikið. Það er einmitt þess vegna sem neysla í lítrum talið hefur 2,5-faldast frá 1989 og það er líka þess vegna sem neysla á hreinum vínanda á mann hefur aukist um rúma 3 lítra frá árinu 1989. Hv. þingmaður talar um viðskiptafrelsi. Verslunum ÁTVR hefur fjölgað mest í hinum dreifðu byggðum. Þar hafa líka verið lögð niður pósthús í staðinn sem voru áfengisdreifingaraðilar áður. Út af fyrir sig hefur þeim stöðum ekki fjölgað svo mikið. Vill hv. þingmaður koma í veg fyrir að vínveitingastöðum fjölgi af því að honum verður tíðrætt um viðskiptafrelsi? Mesta aukningin á sölu áfengis á undanförnum 25 árum er vegna fjölgunar vínveitingastaða. Ég spyr hv. þingmann: Vill hann að við setjum frekari skorður við fjölgun vínveitingastaða? Er þetta ekki smáþversögn?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ef við tökum þessa aðgengisumræðu aðeins lengra skiptir sennilega nokkru máli hvort um er að ræða útsölustaði með áfengi eða pósthúsið. Það gat nú eyðilagt heilu helgarnar fyrir mönnum í þá tíð þegar þeir fengu ekki póstsendinguna sína en nú geta þeir bara gengið út í búð. Nei, ég er ekki að mælast til þess að við grípum til takmarkana á fjölgun vínveitingastaða. Ég held þvert á móti að við eigum að treysta fólki til að hugsa um eigin heilsu. Við eigum að fræða það um skaðsemi óhóflegrar áfengisneyslu. Í þessu samhengi má alveg benda á annan skaðvald sem er ekkert síður í umræðunni út frá lýðheilsusjónarmiði í dag, þ.e. sykur. Við erum ekki að taka upp ríkiseinokun með sykur. Við erum einfaldlega að beina fræðslu um heilbrigt líferni og heilbrigt mataræði til fólks til að sporna við þeirri þróun sem þar er og við getum alveg eins gert það þegar kemur að áfengi.
Herra forseti. Ég veit ekki um nokkurn mann sem hefur orðið fullur af sykuráti. Mig langar aðeins að koma inn á lýðheilsuendann á þessu máli. Það er nokkuð víst að ef þetta frumvarp verður að lögum munum við þróast í þá átt að neysla á hreinum vínanda á mann á ári verði í kringum 11 lítrar sem er svipað og í Þýskalandi, Englandi og Danmörku þar sem fólk deyr að meðaltali fjórum til fimm árum yngra en við Íslendingar. Nú er það næsta víst að aukning frá 7 lítrum upp í 11 mun hafa í för með sér fjölgun krabbameinstilfella, hjarta- og æðasjúkdóma auk aukinnar áfengissýki. Spurningin er: Hvað hyggjast hv. þingmaður og meðflutningsmenn hans fyrir til að mæta þeim auðsjáanlegu lýðheilsuáhrifum sem þetta frumvarp mun hafa? Hvað hyggjast þeir fyrir til að takmarka eða koma í veg fyrir það sem ég sagði áðan?
Herra forseti. Ég segi það enn og aftur við þessa umræðu: Ég ber fulla virðingu fyrir skaðlegum heilsufarslegum áhrifum óhóflegrar neyslu áfengis. Um það er ekki deilt hér. Það er einfaldlega deilt um það með hvaða meðulum við spyrnum við fótum. Þar er ég einfaldlega að benda á að þessu, eins og á við um svo mörg önnur álitaefni um óhóflega neyslu matvara, tóbaks, lyfja og áfengis, verður best mætt með stóraukinni áherslu á fræðslu. Við leggjum einmitt til að framlög til forvarna og fræðslu um skaðleg áhrif óhóflegrar áfengisneyslu verði stóraukin. Þannig spornum við gegn þeim neikvæðu áhrifum sem sú sama óhóflega neysla hefur í för með sér.
Herra forseti. Einhverju sinni stóð ég fyrir utan þetta hús, gott ef það var ekki fyrir tíu árum síðan, og hló hrossahlátri yfir fólki sem stóð hér inni og var að ræða brennivín í búðir. Mér þótti svo dæmigert að í miðri búsáhaldabyltingu skyldi þing koma saman og það fyrsta sem skyldi ræða væri hvort selja mætti áfengi í stórmörkuðum. Það eru tíu ár síðan þetta var og hér er komið fram frumvarp sem er allt öðruvísi en frumvarpið sem þá var rætt því að þá var verið að tala um að skutla áfenginu inn í Bónus við hliðina á bleiunum og seríósinu til að það væri örugglega í alfaraleið þegar hinn almenni borgari ætlaði að kaupa sér í matinn. Að þessu sinni sýnist mér frumvarpið snúa að tvennu, annars vegar að því að afnema einkasöluleyfi ÁTVR á áfengi og hins vegar að auglýsingum. Þegar kemur að einkasöluleyfi ÁTVR á áfengum drykkjum er það auðvitað algjör vitleysa því að ef mann langar að verða sér úti um áfengi getur maður nánast gengið inn í hvaða bakarí sem er sem ákveður að hita brauðið örlítið, setja pínulítið meira á milli brauðsneiðanna, hafa örlítið salat til hliðar og jafnvel fröllur. Þar getur viðkomandi sótt um leyfi til að fá að selja bjór með brauðinu. Aðgengi að áfengum drykkjum á Íslandi er því býsna gott. Hægt er að kaupa áfenga drykki nánast hvar sem er. Núna er meira að segja hægt að kaupa áfenga drykki í þeirri ágætu sjoppu í Bolungarvík sem áður hét Geirasjoppa og heitir núna Víkurskáli. Þetta var áður bensínstöð þar sem maður gat keypt sér ís en núna getur maður keypt sér bæði vín og bjór af því að búið er að þróa matseðilinn aðeins og bæta fetaosti út á salatið. Það er kannski þetta sem gerir það að verkum að ég get ekki verið andsnúin þessu máli, mér þykir tvískinnungurinn í umræðunni svo mikill. Mér þykir það tvískinnungur þegar við ákveðum að aðeins sé hægt að fara í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, sem núna heitir Vínbúðin, ef maður ætlar að kaupa sjálfur flöskuna á því verði sem þar er en þurfi að fara á aðra staði þar sem álagningin er margföld ef maður vill ekki leggja leið sína í Vínbúðina. Málið snýst ekki um aðgengi að mínu viti. Aðgengið að áfengi fyrir þann sem langar í það er býsna gott á öllum tímum sólarhrings, nánast hvar sem er. Þetta snýst um að búa til sérverslanir utan um áfengi sem hugsanlega einblína á ákveðnar tegundir, einhverja áferð, héruð, lönd, hvað sem er. Það sem mig langar líka að ræða eru þeir einyrkjar sem eru farnir að brugga bjór víða um land og geta í raun illa komið sinni íslensku framleiðslu á framfæri. Mér finnst það líka skipta máli. Þetta er orðin ótrúlega skemmtileg búbót við landbúnað, skulum við segja, beint frá býli. Það er ótrúlega skemmtilegt að heimsækja litlar framleiðslur sem búa til eina til tvær tegundir. Svo að ég fari aftur vestur á firði var nýlega opnað pínulítið brugghús á Ísafirði, sem er ótrúlega skemmtilegt. Þetta er fjölskylda sem kemur saman og límir miða á flöskurnar en má ekki selja þær af því að það er einungis Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins sem má gera það. Ég myndi frekar vilja að við hugsuðum aðeins út í það að gefa íslenskum framleiðendum tækifæri á að koma vörum sínum á framfæri, þeim sem hafa áhuga á að selja vöruna og gera það mögulega á annan hátt en Vínbúðin. Þótt hún hafi vissulega verið til fyrirmyndar er ákveðin takmörkun þar. Fólk gæti viljað hafa verslun með skemmtilegum bjórtegundum, jafnvel bara innlendri framleiðslu o.s.frv. Slíkt þekkir maður frá útlöndum þar sem hægt er að fara í litlar búðir sem selja einungis bjór eða einungis léttvín frá þessu og hinu landinu. Hitt sem varðar tvískinnunginn er auglýsingarnar. Í dag eru léttölsauglýsingar úti um allt. Fram kemur með pínulitlum stöfum í horninu að um sé að ræða léttöl. Slíkar auglýsingar mega vera úti um allt. Í þessu frumvarpi gladdist ég mjög við að sjá settar mjög skýrar reglur um auglýsingar. Þær skýru reglur ná líka yfir léttöl og aðra vöru með sama heiti og sambærileg áfeng vara innan þeirra marka sem kveðið er á um í 3. mgr. 16. gr. Ef maður er með eitthvað sem heitir Böl er því ekki hægt að skrifa og auglýsa Böl – léttöl hvar sem er bara af því að viðkomandi hefur léttöl skrifað örsmáum stöfum í horninu eða lætur einhvern frægan leikara hvísla léttöl yfir auglýsinguna. Það er auðvitað ákveðinn óheiðarleiki - eða auglýsingasnilld - að koma hinum rammáfenga drykk Böli á framfæri með auglýsingum en hvísla svo léttöl í kjölfarið. Af því að við erum ekki með neinar alvörureglur um auglýsingar finnst mér gott að setja inn þetta ákvæði hér og setja það skilyrði með öllum auglýsingum, hvort sem um er að ræða léttölsauglýsingarnar eða áfengisauglýsingarnar, að viðvörun um að áfengisneysla valdi heilsutjóni sé á þeim. Þar liggur snilldin. Þá eru skilaboðin orðin alveg skýr. Þetta sér maður víða, t.d. í Svíþjóð. Þar má auglýsa en taka verður fram að áfengisneysla valdi heilsutjóni því að það gerir hún svo sannarlega. Við vitum að áfengisneysla í of miklu magni veldur heilsutjóni. Ef við gætum bara látið þetta standa eftir af þessu ágæta frumvarpi yrði ég frekar ánægð. Ég held að fræðslan um hvað áfengi getur verið mikið böl og hvað það hefur valdið miklu tjóni hjá mörgum fjölskyldum sé mjög af hinu góða. Ég veit það. Þegar kemur að aðgengi og unglingum langar mig að benda á að ég held að aðgengi að áfengi hafi sjaldan verið jafn mikið og núna. Unglingadrykkja hefur hins vegar minnkað umtalsvert. Við ferðumst meira að segja um heiminn og kynnum Reykjavíkurmódelið stolt. Við stöndum okkur svo vel í að hafa minnkað unglingadrykkju að frægt er orðið um allan heim. En á sama tíma geta unglingar farið í sjoppurnar sem setja fetaostinn út á salatið. Aðgengið er alveg jafn mikið. Þeir geta pantað sér alls konar bíla, alls konar skutlara, keypt sér alls konar áfengi hér og þar. Það er alveg hægt. Það er auðveldara núna en þegar maður þurfti að mæta uppstrílaður við borðið á Lindargötu og þykjast vera orðinn 20 ára. Ég held að mun meira aðgengi sé að áfengi í dag en áður, bæði á veitingahúsum og annars staðar. Ég held að það sé auðveldara með þessum einföldu ráðum. En unga fólkið er greinilega skynsamara. Ég er því ekki viss um að við þurfum að óttast að það muni hlaupa upp til handa og fóta og fara frekar í sérverslunina en í vínbúðina, því að vínbúð er auðvitað sérverslun, ríkissérverslun. Það er eitt og annað í frumvarpinu sem ég fagna og er ánægð með. Ég held að við höfum gott af því að ræða það á þingi. En í lokin, af því að tíminn er að hlaupa frá mér, vil ég gjarnan eyða smátíma í að ræða 26. gr. laga sem á að verða, breytingu á áfengislögum, sem er 17. gr. frumvarpsins. Þar eru refsiákvæði, viðurlög við brotum, sem mér finnst að nefndin sem fær málið til umfjöllunar eigi að fara sérstaklega yfir. Það varðar sektum eða fangelsi allt að sex árum - og svo kemur langur listi yfir þau atriði sem varða við sektir eða fangelsi. Ég hlakka til að fylgjast með umræðunni um þetta tiltekna ákvæði og hvaðan það er komið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Mér finnst örla á svipuðum misskilningi í máli hv. þingmanns og í máli framsögumanns, þ.e. menn segja: Hér er fullt aðgengi. Það er alveg rétt. En aðgengið hefur aukist gríðarlega á síðustu 20–25 árum. Þess vegna hefur neysla á áfengi á Íslandi þrefaldast í lítrafjölda frá árinu 1980 eins og gleggsta mælingin á áfengisneyslu sýnir, þ.e. hreint áfengi í lítratali á mann á ári hefur aukist úr rúmum 3 lítrum, eða milli 3,5 og 4, upp í 7–8 núna. Það er út af auknu aðgengi. Meiri parturinn af þessari söluaukningu, samkvæmt upplýsingum frá landlækni, er ekki í vínbúðum heldur á vínveitingastöðum. Við vitum um afleiðingarnar. Við vitum að nú eru komin upp skorpulifrartilfelli sem voru nánast ekki til á Íslandi áður. Við vitum að ef við opnum enn á aukið aðgengi að áfengi hefur það afleiðingar. Þetta frumvarp mun eitt og sér væntanlega valda því að neysla í lítrum talin, þ.e. hreinum vínanda á mann, mun fara úr 7–8 lítrum upp í rúma 11 lítra með tilheyrandi afleiðingum. Þess vegna spyr ég hv. þingmann líkt og ég spurði flutningsmann áðan: Hvað vill hv. þingmaður gera til að bregðast við þeim heilsufarsáföllum sem við munum verða fyrir verði þetta frumvarp að veruleika? [[Forseti hringir.]]Hvernig vill hún bregðast við krabbameinunum, hjarta- og æðasjúkdómunum og aukinni áfengissýki?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég vil bregðast við öllum þessum heilsufarsvandræðum með aukinni fræðslu. Ég held að það væri mjög góður bragur að því að t.d. leyfisgjaldið, sem lagt er til að þessir aðilar sem selji áfengi í þessum sérvöruverslunum þurfi að greiða, verði látið renna í sérstakan fræðslusjóð um skaðsemi áfengis. Að auki held ég að í því að heimila auglýsingar um hversu skaðsamlegt áfengi er heilsu fólks felist ákveðin fræðsla líka. Ég held að það sé jákvætt skref. Ég er eiginlega alveg fullviss um það. Það er hins vegar tvískinnungurinn í sambandi við áfengi sem ég held að sé verstur fyrir okkur. Það virðist vera hvort tveggja í senn, mikið umburðarlyndi fyrir áfengisneyslu en líka eitthvert stífelsi. Eins og stefnan er í dag virðist vera sem það þyki bara óskaplega eðlilegt að hver einasti 18 ára unglingur eða jafnvel 17 ára, eftir að unglingur byrjar í menntaskóla, byrji að drekka. Það er bara svona umræða á meðan það fjölgar mjög ungu fólki sem tekur ákvörðun um að drekka ekki neitt og byrja aldrei að drekka. Ég held að við getum miklu frekar hrósað okkur fyrir það en um leið líka notað fjármuni til að benda á skaðsemi áfengisneyslu.
Hæstv. forseti. Við höfum mikið umburðarlyndi gagnvart áfengisneyslu, segir hv. þingmaður. Ég er hræddur um að við þurfum að rækta með okkur enn meira umburðarlyndi gagnvart því ef við ætlum að auka áfengisneyslu á mann úr 7 lítrum af hreinu áfengi upp í 11 lítra. Þá þurfum við að vera umburðarlyndari en bara flestir sem ég veit um. En það er annað mál. Ég tók eftir því að hv. þingmaður sagði áðan að það væri erfitt fyrir einyrkja að koma vöru sinni á framfæri. Nú veit ég ekki hvort hv. þingmaður vill hengja það ástand um hálsinn á ÁTVR en ég vil benda hv. þingmanni á að hér í næsta nágrenni við þinghúsið er lítið vínveitingahús sem litlu bruggverksmiðjurnar þurftu að setja upp sjálfar af því að þær komust ekki inn á vínveitingahúsin í miðbænum vegna þess að stóru framleiðsluaðilarnar voru búnir að gera einhvers konar sérsamning. Það voru stærstu aðilarnir eins og Ölgerðin og Víking í hlutverki góðkunningja nafna míns, hv. þm. Víglundssonar, þ.e. Mjólkursamsölunnar. Þeir voru búnir að setja einokun á bjórsölu hér í miðbænum þannig að litlu aðilarnir neyddust til að opna sína eigin gátt að þessum veigum. Það er annað sem ég hnaut um í ræðu hv. þingmanns, umburðarlyndi hennar gagnvart því að það er svindlað í auglýsingum á hverjum degi og þekktir leikarar hvísla: Léttöl. Það hefur náttúrlega ekkert með það að gera að áfengisauglýsingar á Íslandi eru ólöglegar. Annað er linkind þeirra sem fylgjast með að ekki sé harðar tekið á þeim brotum sem sannarlega eru framin og hvernig þessi lög eru brotin á hverjum degi. Það vantar ekkert upp á að það séu lög um þetta, þeim er bara ekki framfylgt. Er ekki hv. þingmaður sammála mér um það að [[Forseti hringir.]]ef við setjum lög eigum við að framfylgja þeim?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir seinna andsvarið og svara lokaspurningunni játandi. Ég er mjög fylgjandi því að við förum að lögum. Einmitt þess vegna er ég mjög fylgjandi því að ef við ætlum að reyna að gera þetta þannig að við förum að lögum, því að nú flæða erlendar auglýsingar líka yfir okkur, gerum við það með afgerandi hætti. Sá sem ætlar að auglýsa skal líka auglýsa að áfengi sé skaðlegt. Það er það sem ég var að benda á. Jafnvel þó að ekkert standi eftir af þessu frumvarpi eftir að það hefur farið í gegnum nefndina, ef það kemst þá einhvern tímann þangað, væri þetta þó skref í rétta átt. Auglýsingarnar eru þegar til staðar. Það veit ég að hv. þingmaður hefur orðið var við. Auglýsingarnar eru svo sannarlega til staðar fyrir þá sem horfa á íþróttakappleiki um helgar í sjónvarpinu eða lesa tímarit og blöð og hvar sem er, jafnvel í útvarpi, margsinnis í útvarpi. Það eru varla haldnir þeir tónleikar á Íslandi að ekki sé hvíslað um drykkinn Böl og „léttöl“ á eftir. Það er bara þannig. Við skulum þá frekar bara hafa þetta þannig að það séu skýrar reglur. Sá sem ætlar að auglýsa áfengan drykk skal segja það í leiðinni að áfengi sé skaðlegt. Ég held að það muni hafa meiri áhrif en nokkuð annað í þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir ræðuna. Hún var um margt athyglisverð. Ég velti því fyrir mér hvort þingmanninum finnist þau lýðheilsurök sem hafa komið fram um hvort við eigum yfirleitt að auka aðgengi að áfengi eða létta af þeim hömlum sem eru á því núna, eða hvað við köllum það, nægilega reifuð í frumvarpinu. Það liggur fyrir, og það er ekki skoðun, ekki álit, að aukið aðgengi leiðir til aukinnar neyslu. Þar að baki liggja líklega þúsundir rannsókna úti um allan heim. Það er afstaða Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Það er afstaða landlæknis. Það má í rauninni segja, eins og þingmaðurinn kom inn á áðan, að við séum þegar búin að gera þá tilraun á Íslandi, þ.e. útsölustöðum hefur fjölgað mjög mikið, börum og öðrum stöðum þar sem áfengi er til sölu. Það þarf því ekki að koma neinum á óvart að neyslan hefur aukist. En þá er vangaveltan þessi: Er ástæða til að stíga fleiri skref í þá átt þegar sú staðreynd liggur fyrir úti um allan heim að með því að bæta aðgengi að áfengi eykst neyslan? Hver eru rökin fyrir því að við stígum það skref á Íslandi?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni, við erum búin að gera þá tilraun að fjölga útsölustöðum ÁTVR, fjölga Vínbúðum víða um land. Við erum líka búin að gera þá tilraun á Íslandi að leyfa sölu bjórs og það hefur aukið áfengisneyslu mikið. En ég veit ekki betur en að með leyfi á sölu á bjór á Íslandi hafi áfengisneysla líka breyst töluvert og sé í rauninni ekki eins öfgafull og hún var. Þannig hefur umgengni okkar við þann áfenga drykk breyst. Minna er um stórkostlega ölvun og meira um jafna maríneringu, eins og ég kýs að kalla það. Viljum við banna áfenga drykki? Ég veit það ekki. Ég er ekkert sérstaklega gefin fyrir slíkt. En eins og ég hef komið inn á áður breytir það í sjálfu sér engu fyrir mig hvort ég fer í Vínbúðina til að kaupa bjórinn eða í sérverslunina í næstu götu. Þetta er ekki slíkt aðgengismál í mínum huga. Hægt er að kaupa sér bjórinn hvar sem er, jafnvel í bakaríinu eins og ég kom inn á áðan. [[Forseti hringir.]]Sé maður þyrstur getur hann fengið bjórinn hvar sem er.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hún ræddi áðan aukna neyslu á bjór og að hann hefði að einhverju leyti bætt neyslumynstrið, haft jákvæð áhrif að því leyti til að hann hafi minnkað öfgafulla neyslu. Ég ætla ekki að draga í efa að svo geti verið. En hitt liggur fyrir að neysla eins og þingmaðurinn reifaði, minna en oftar, eins og mynstrið virðist vera að færast yfir í, er einmitt neysla sem er óheppilegri með tilliti til heilsufarslegra vandamála. Það er eins og menn hafi ekki trúað því þegar á það hefur verið bent í gegnum tíðina en fyrir því liggja fjölmargar rannsóknir. Túramennska, jafn óskemmtileg og slík neysla kann að vera, sem var áður fyrr mjög ríkjandi, er þrátt fyrir allt í heilsufarslegu tilliti ekki eins hættuleg. Félagslega er hún þó náttúrlega skelfileg. Ég held að allir geti verið sammála um það. En vandinn þegar við ætlum að reyna að taka ákvarðanir eins og þessa er að áfengissjúkdómar eru í eðli sínu langvinnir sjúkdómar, sjúkdómar sem koma á löngum tíma, og afleiðingarnar einnig, t.d. lifrarsjúkdómar, krabbamein og fleiri sjúkdómar sem koma frekar að þeirri neyslu. Við vitum í raun ekki fyrr en eftir 20–30 ár hverjar afleiðingarnar eru. En þá höfum við einmitt reynslu annarra þjóða. [[Forseti hringir.]]Við þurfum ekki að fara í sama far. Ég verð að segja alveg eins og er að ég sé ekki hvaða samfélagslega vandamál þetta frumvarp á að leysa.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Ég held að þetta frumvarp, eins og svo mörg sem við fjöllum um á Alþingi, snúist ekki um eitthvert stórt vandamál þannig séð, nema kannski auglýsingaþátturinn sem ég er svolítið upptekin af. Það er líka af því að ég hef horft á fjölmiðla dæmda fyrir að birta áfengisauglýsingar, íslenskan fjölmiðil sem er stillt upp við hliðina á útlenska fjölmiðlinum sem er nánast með áfengisauglýsingar á forsíðunni. Þess vegna held ég að það væri mjög snjallt að koma þeirri viðbót í gegn að áfengi sé skaðlegt. Þá erum við a.m.k. búin að tryggja að sú auglýsing fari um allt og ekki á kostnað ríkisins heldur á kostnað þess sem vill auglýsa. Mér finnst býsna snjallt að láta þann sem vill auglýsa áfenga drykkinn auglýsa um leið að hann sé skaðlegur heilsunni. En vandamálið? Eins og ég hef margoft komið að getur sá sem hneigist til áfengis orðið sér úti um áfengi með sáralitlum vandkvæðum, nánast hvar sem er. Sá sem á við áfengisvanda að stríða á enn auðveldara með að verða sér úti um áfengi af því að hann hefur væntanlega hugsað um það frá því að hann vaknaði. Það hefur yfirleitt ekki verið vandamál hjá þeim sem eiga við áfengisvanda að stríða að geta ekki keypt sér áfengi á Íslandi. Það er ekki vandamálið í dag. Þetta [[Forseti hringir.]]snýst ekki um það. Þetta snýst um ákveðið prinsipp, um það hvort búðir ríkisins séu þær einu sem megi selja áfengi með tilheyrandi álagningu.
Herra forseti. Það er kannski rétt að taka það fram áður en ég byrja að ég hef mikla reynslu af neyslu áfengis, þar á meðal kaupum, bæði hér á landi og erlendis. Ég veit alveg hvað ég er að fara að tala um. Ég byrja á að tala um það sem 1. flutningsmaður frumvarpsins virðist helst vilja tala um, þ.e. viðskiptafrelsið. Ef ég skil hann rétt snýst þetta bara um hver fær að græða. Það er sem sagt mjög nauðsynlegt að ríkið græði ekki á að selja áfengi heldur einhverjir einkaaðilar. Ég get ekki skilið það öðruvísi. Þá hlýt ég að spyrja: Hver á að fá þetta? Hver er vildarvinurinn sem þarf nauðsynlega að fá að selja áfengi? Af hverju þurfum við nauðsynlega að afhenda einhverjum einkaaðila þetta? Megnið af frumvarpinu virðist ganga út á að tala um hvað áfengi sé stórhættulegt og gengst flutningsmaðurinn við því að áfengi sé stórhættulegt. Þess vegna vill hann endilega dreifa því sem víðast af því að það er svo stórhættulegt. Ég átta mig ekki alveg á þeim rökum. Ég verð að segja að mér finnast það frekar ódýr rök að fara svo að tala um hversu vel forvarnastarf hafi gengið hjá okkur og þess vegna sé okkur óhætt að dreifa áfengi víðar. Það er alltaf verið að tala um að dregið hafi svo mikið úr drykkju ungmenna. En eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson benti á hefur ekki dregið úr drykkju hjá okkur eldri, við drekkum miklu meira. Hvað um okkur? Hér í vikunni hafa þingmenn komið upp, maður eftir mann, og sagt: Við verðum að láta ÁTVR fá meiri peninga. [[Gripið fram í: SÁÁ.]]- SÁÁ, ekki ÁTVR, þakka þér fyrir. [[Hlátur í þingsal.]]Ég var að lesa fréttir áðan um að í dag hafi verið haldin ráðstefna á vegum SÁÁ þar sem talað var um að biðlistinn hefði aldrei verið lengri, það væri svakalegt vandamál. Hv. þingmaður benti á að þetta væri í ellefta sinn sem svona frumvarp væri flutt. Þá hlýtur maður að hugsa: Er þá bara ekki fullreynt? Hvað á að flytja þetta frumvarp oft á þingi? Skoðanakannanir hafa sýnt að íslenska þjóðin er ekki fylgjandi þessu. Hún kærir sig ekkert um þetta. Hún virðist hafa nægan aðgang að áfengi, enda segir flutningsmaður það. Það eru 50 áfengisverslanir á landinu. Það eru 1.200 veitingastaðir sem selja áfengi. Það er nægt aðgengi að áfengi. Það geta allir drukkið sig fulla hvenær sem þeir vilja. Hvað þá? Nei, það verður samt að leyfa einkaaðilum að selja áfengi. Í frumvarpinu segir meira að segja: Það á ekki að leggja ÁTVR niður. Það verður áfram. Ég átta mig alveg á því. Svo byrjar söngurinn, eins og um RÚV, um að ÁTVR taki allt of mikið pláss á markaðnum, þeir gætu jafnvel boðið lægra verð. Hvað þá? Þannig að verið er að lauma þessu inn með því að segja: Nei, nei, við ætlum ekki að leggja niður ÁTVR, en seinna verðum við svo að breyta lögunum um ÁTVR svo það þvælist ekki fyrir. Ég get ekki skilið það öðruvísi. Áður en einhver segir við mig: Vilt þú alltaf hafa vit fyrir fólki? ætla ég að segja: Já, það er þannig, ég skal bara viðurkenna það. Ég ætla að hafa vit fyrir fólki. Það er fullt af fólki sem þarf að hafa vit fyrir. Það er fullt af fólki sem er með áfengissýki. Það er fullt af fólki sem glímir við geðsjúkdóma. Það er fullt af fólki sem glímir við alls konar vandamál og notar áfengi. Ég er hér kominn til að reyna að hafa vit fyrir því og halda sem mestu áfengi frá því. Það er bara þannig. Ef maður les frumvarpið sést að þar er ekki efast um að áfengi sé hættulegt. Hvatt er til þess að auglýst sé sem mest hvað áfengi sé hættulegt og hvatt er til forvarna. Gengist er við því að nóg aðgengi sé að áfengi. Það er þá væntanlega einhvers konar prinsippmál að það sé bara ekki hið opinbera sem selji áfengi, hið opinbera má alls ekki selja áfengi. Er þetta þá bara breyting breytinganna vegna? Á bara frjálshyggjan að sigra? Má ríkið bara ekki standa í neinum rekstri sem gæti hallað á einhvern? Ég gat ekki annað en dáðst að því sem ég var að lesa, þegar talið er upp hvað áfengi sé stórhættulegt. Þeir segja hér varðandi auglýsingar: Ekki má tengja áfengisneyslu við bætta líkamlega getu við akstur. - Ég veit ekki hver myndi gera það. Ekki má skapa þá ímynd að áfengisneysla stuðli að bættri félagslegri stöðu eða tengja áfengisneyslu við kynlíf. Ekki má gefa til kynna að áfengi hafi læknandi áhrif, sé örvandi eða deyfandi eða hjálpi til við lausn deilumála. Ekki má hvetja til óhóflegrar neyslu eða sýna áfengisbindindi eða hóflega neyslu í neikvæðu ljósi. Ekki má tengja háan vínandastyrkleika áfengra drykkja við gæði þeirra. Öllum viðskiptaboðum og fjarkaupum - ég átta mig ekki alveg á hvað það er - fyrir áfengi skal þar að auki fylgja viðvörun um að áfengisneysla valdi heilsutjóni. Þannig að gengist er við því að áfengi sé hættulegt, en það er allt í lagi af því að unglingar drekka minna. Og áfengi er svo hættulegt. Leyfum þá bara einkaaðilum að selja það. Eini tilgangurinn er sem sagt að leggja niður verslanir ÁTVR, en samt ekki í fyrsta skrefi. Þeir mega samt starfa áfram af því að - ég veit það ekki, kannski leiddi það til óvinsælda. Síðast þegar þetta frumvarp var lagt fram var mikið talað um starfsmenn ÁTVR sem væru ríkisstarfsmenn, þeir kærðu sig kannski ekki um að hætta að vera opinberir starfsmenn. Þannig að nú virðist þetta vera orðið svona. Í frumvarpinu stendur, með leyfi forseta: „Meginmarkmið frumvarpsins er að afnema einkaleyfi ríkisins á smásölu áfengis og að einkaaðilum verði heimiluð slík sala að uppfylltum ákveðnum skilyrðum.“ Svo kemur uppáhaldsatriðið mitt sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir minntist á: „Frumvarpið gerir ráð fyrir að almennt verði heimilt að selja áfengi í smásölu í sérverslunum með mat- og drykkjarvörur en ekki stórmörkuðum og matvöruverslunum.“ Hv. þm. Þorstein Víglundsson svaraði því nánar hvers konar verslanir þetta væru eiginlega. - Sérverslanir með mat- og drykkjarvörur en ekki matvöruverslun. Er það þá kannski, eins og hv. þm. Helga Vala talaði um, fetaostur með rauðvíni? Það hlýtur að vera einhver matur sem passar sérstaklega með áfengi. Ég veit ekki hvað ætti að vera annað, eða hvort það er sælgæti eða hvað. Svo kemur auðvitað samt undanþágan: en ekki á landsbyggðinni. Þá hugsar maður: Hvaða staður er ekki nógu stór til að vera með sérverslun? Erum við þá að tala um Selfoss, Hveragerði, þar sem þúsundir höfuðborgarbúa keyra um hverja helgi í sumarbústaðabyggðir? Eiga þá að vera sérverslanir á höfuðborgarsvæðinu, sem sagt Hafnarfirði og Kópavogi? Ég veit ekki hvort Garðabær er nógu stór. Svo erum við með Hveragerði, Selfoss, Blönduós, Sauðárkrók. Alltaf þegar við ferðumst eru áfengisverslanir inni í matvörubúðinni með undanþágu, en hér, kannski bara í 101 eða eitthvað, verði einhverjar gourmet-búðir með dýrt rauðvín, osta og döðlur eða eitthvað, og fetaost. Ég vil segja við flutningsmenn þessa frumvarps, eins og komið hefur fram þegar málið var flutt fyrst fyrir tíu árum: Er ekki bara komið nóg að flytja eitthvert frumvarp 11 sinnum og það hefur aldrei komist áfram á Alþingi? Ég veit ekki hvort það hefur nokkurn tímann komist til nefndar, svo mikil er andstaðan við það. Svo var nefnt hér áðan að sá sem vill drekka geti alltaf náð sér í áfengi. En sá sem reykir kannabis getur alltaf náð sér í kannabis. Er þá næst að fara að leyfa það af því að það er svo auðvelt að ná í það? Í fréttum í gær var sagt að það að kaupa sér vændi væri bara eins og að panta pítsu. Eigum við þá alltaf að gefa eftir af því að það er svo auðvelt? Það er mjög auðvelt að keyra á 120. Eigum við þá bara að leyfa það? Þetta snýst alltaf um að gefa eftir reglur, það er svo auðvelt. Það er svo auðvelt að brjóta reglurnar. Mér finnst ákvæðið gjörsamlega óskiljanlegt um að þetta eigi að fara til einkaaðila en ekki að leggja niður ÁTVR. Ég veit að ég hef sagt það áður en ég efast ekki um að þó að þetta verði í einhverjum sérverslunum muni stærstu aðilarnir á markaði opna búðir. Ég er alveg sannfærður um að bæði verður boðið upp á Bónus- og Krónubjór mjög fljótlega í sérstökum, litlum verslunum sem þær verslunarkeðjur hafa, sem eru með markaðsráðandi stöðu á Íslandi. Haldið þið virkilega að þær grípi ekki tækifærið? Að nota þau rök að einhverjir litlir bjórframleiðendur komi ekki sinni vöru að - mér finnast það bara engin rök, ekki nokkur. Auðvitað koma þeir sinni vöru að ef þeir kæra sig um. Svo á allt í einu að fara að banna að auglýsa léttöl. Hér var talað um að verið væri að hefta atvinnufrelsi og að þetta hefti viðskiptafrelsi. Í sama frumvarpi á samt að banna auglýsingar sem leyfðar eru í dag. Það er þá allt frelsið. Það á að velja úr hvaða auglýsingar eru leyfðar í staðinn fyrir að segja: Tökum bara harðar á reglunum eins og þær eru í dag. Tökum bara á því fólki sem svindlar á auglýsingum. Verið er að gera þetta eitthvað fallegra með því að segja: Já, en við ætlum samt að banna þessar léttölsauglýsingar þarna, þær eru alveg óþolandi. Stundum held ég að flutningsmenn þessa frumvarps óttist að vera heimóttarlegir og púkó, þeir verði bara að fá að vera eins og í útlöndum, það er alltaf verið að vísa í „já, í útlöndum get ég alltaf keypt bjór, í útlöndum get ég gert þetta og hitt“. Auðvitað vita þeir, eins og hefur verið sagt, að á Íslandi færi maður létt með að vera fullur allan sólarhringinn ef maður kærði sig um það. Eins og kannski er vitað er lítið mál að labba út af Alþingi beint inn á næsta bar, sem er opinn núna. Það er ekkert mál. Það hefur ekki verið neitt mál fyrir alþingismenn eða aðra að drekka áfengi eins og þá lystir. Svo segir hérna, ég strika undir það: „Aukið fjármagn í forvarnir og fræðslu til eflingar lýðheilsu. Óhófleg neysla áfengis er skaðleg. Hún er skaðleg þeim einstaklingi sem haldinn er slíkri vímuefnafíkn og böl fyrir fjölskyldu hans og vandamenn. Samfélagið verður jafnframt fyrir ýmsum kostnaði vegna óhóflegrar og ólögmætrar neyslu áfengis. Árangursríkasta leiðin til að draga úr misnotkun áfengis er með forvarnastarfi, fræðslu og meðferðarúrræðum.“ Það er akkúrat það sem þingmenn hafa verið að tala um. Þeir koma hér upp í röðum og skjóta á heilbrigðisráðherra af hverju hann stendur sig ekki betur í því að láta SÁÁ fá meiri peninga. Af því að það eru allir sammála um að áfengisneysla Íslendinga er mikið böl. Það eru allir sammála um að allt of stór hluti miðaldra íslenskra karlmanna hafi farið í meðferð á Vogi. Það er alveg vitað. Eins og bent hefur verið á hefur áfengisneysla aukist. Þó að hún hafi blessunarlega minnkað hjá 14 ára unglingum og við höfum staðið okkur vel þar hefur hún aukist hjá miðaldra körlum eins og mér. Það er bara staðreynd. Talað er um að áfengi sé orðið svo ríkur hluti af matarmenningunni. Þess vegna verðum við að selja áfengi víðar. Ég hélt nú að matur væri aðallega seldur á veitingahúsum. Og eins og fleiri hafa sagt: Maður fer létt með að skipuleggja matarboð með svo margra klukkutíma fyrirvara að maður hafi tækifæri til að fara út í búð. Eins og öllum ætti að vera ljóst er ég alls ekki fylgjandi þessu frumvarpi. Mér finnst þetta eitthvert frjálshyggjuprinsippmál, að einhverjir einkaaðilar verði bara að fá að selja það sem ríkið gerir ágætlega.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og held að hann þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur af því að það hafi farið fram hjá okkur að hann sé andvígur málinu. En ég velti aðeins fyrir mér tveimur spurningum í byrjun. Hv. þingmaður virtist hafa miklar áhyggjur af því að einkaaðilar kynnu að græða á sölu áfengis. Þeir gera það auðvitað í dag, en tapa reyndar líka stórkostlegum fjármunum á því, eins og frægt er. Rekstur veitingahúsa gengur ekkert allt of vel, sér í lagi nú um stundir. En af hverju er það verra að einkaaðili hagnist mögulega á slíkri verslun en hið opinbera? Er eitthvað siðlegra að ríkið græði á áfengissölu en einkaaðili í því samhengi? Og auðvitað er rétt að hafa í huga að ríkið græðir á tá og fingri á áfengissölu, fyrst og fremst í formi þess háa áfengisgjalds sem lagt er á áfengi. Mér þykir í allri þessari umræðu áfengisneysla máluð í alveg ótrúlega neikvæðu ljósi. Það er bara ótrúlegt nokk fjöldi fólks sem drekkur áfengi í hófi, ekki of oft, ekki of mikið og hefur ánægju af, nýtur góðs léttvíns með góðum mat og svo mætti áfram telja. Mér finnst leiðinlegt þegar alltaf er dregin upp þessi mikla þörf, eins og hv. þingmaður var þó nokkuð hreinskilinn með, fyrir að hafa vit fyrir fólki, að treysta fólki ekki fyrir eigin ákvörðunum. Væri þá ekki réttast, hv. þingmaður, að skerða stórlega aðgengi að áfengi, sjálfsagt að fjármögnuninni líka, [[Forseti hringir.]]að mati flokks hv. þingmanns? Eigum við ekki bara að loka helmingi verslana Vínbúðanna?
Herra forseti. Því er fljótsvarað. Mér finnst að einkaaðilar eigi ekkert að græða meira. Ég og hv. þingmaður erum kannski hvor á sínum endanum í pólitík og ég er frekar mikið fyrir góð og mikil umsvif ríkisins, það er alveg rétt. Hv. þingmaður kemur inn á að það sé fullt af fólki sem drekkur hóflega og fer vel með vín. Ég skil ekki að það fólk sé þessi mikli þrýstihópur á að hafa vín víðar. Það hefur komið fram áður að ég hef starfað sem lögreglumaður og kannski einmitt horft á fólk, dagfarsprúða heimilisfeður og -mæður, sem kann fótum sínum ekki forráð leggja af stað um kvöld í fínt matarboð, fá sér dýrt rauðvín og enda svo ósjálfbjarga á Lækjartorgi. Það er allt of stór hluti af fólki sem kann ekki að fara með vín. Hv. þingmaður minntist kannski ekki á það en það er gjarnan talað um að útlendingar vilji endilega hafa svo mikinn aðgang að víni. Ég hef ekki heldur orðið var við miklar mótmælagöngur ferðamanna hér, að þeir hafi ekki aðgang að víni. Ég hef ekki heyrt nokkurn mann kvarta yfir aðgangi að víni. Þetta snýst þá bara um að við erum ósammála um það hver eigi að græða á að selja vín á Íslandi. Ég kæri mig ekki um að einkaaðilar, sem nú þegar eru með markaðsráðandi stöðu, fari að græða enn meiri pening á því að fá að selja brennivín.
Frú forseti. Ég hef svo sem ekki neinar frekari spurningar fyrir hv. þingmann. Ég þakka þingmanninum fyrir heiðarlega nálgun á málið. Þetta er í raun og veru ekkert annað en hrein og klár forræðishyggja, að treysta fólki ekki fyrir eigin ákvörðunum. Það eru ótal kannanir og rannsóknir sem sýna að fólk sem á raunverulega við vandamál að stríða, sem er haldið fíkn í áfengi, sækir sér það hvar sem það finnst, í leigubíla, á bari, í þær vínbúðir sem er að finna, hvar sem þær er að finna. Aðgengið takmarkar ekki neyslu þessa hóps. [[Gripið fram í: Það gerir það víst.]]Svo sannarlega ekki í ljósi þess aðgengis sem nú er að áfengi hér á landi. Þetta er einfaldlega alveg ótrúleg vantrú á einkaframtakið, forræðishyggja, og vantrú á frelsi fólks til að kunna fótum sínum forráð. Ég skil ekki þennan málflutning, [[Forseti hringir.]]en ég þakka alla vega heiðarleikann í honum.
Herra forseti. Já, þetta er vantrú á einkaframtakið. En það er alltaf verið að tala um að fólk nái sér í vín, að þeir sem vilja nái sér í vín, það þýði ekkert að takmarka aðgengi alkóhólista að víni, þeir finni alltaf leið. En hvað með alla hina sem eru ekki svona sólgnir í vín? Myndi minna framboð takmarka áhuga þeirra? Myndi hv. þm. Þorsteinn Víglundsson kannski drekka minna ef það væri erfiðara fyrir hann að ná í vín, ef hann er svona mikill hófsmaður á vín? Ég er alveg sammála því að það er hræðilegt að búa við áfengissýki en við getum auðvitað ekki miðað lögin við það. Ég segi enn og aftur að mér finnst tilgangurinn með þessu sá að einhver eigi að græða á þessu og ég vil bara fá að vita hver það er.
Hæstv. forseti. Þegar ég hafði hlustað á hv. þingmann í tvær mínútur hugsaði ég með mér að ég væri kominn sirka 50 ár aftur í tímann. Svo þegar ég var búinn að hlusta á hann í fimm mínútur var ég kominn 100 ár aftur í tímann. Þessi umræða snýst alltaf um þá sem kunna ekki fótum sínum forráð, ofneyslu, þá sem eru í ofneyslu áfengis. Þetta frumvarp breytir engu um það. Ég skil alveg þörf þingmannsins, eins og margra annarra þingmanna og sérstaklega í hans flokki, að þurfa að hafa vit fyrir okkur hinum. Það hefur að vísu aldrei farið vel í þeim ríkjum þar sem þessi forræðishyggja hefur ráðið ríkjum og einkaframtakinu ekki leyft að græða, sem er svo hættulegt, við vitum alveg hvernig fór fyrir öllum þeim samfélögum og þeim hörmungum og kúgun sem þeim fylgdu. Ég er ekki að segja að hv. þingmaður vilji fara akkúrat þangað, en þessi ræða var samt alveg þar. Trúin er til staðar. Ég get ekkert átt við það og ég virði þá skoðun þótt ég telji hana ótrúlega skaðlega. Hún er kannski minnst skaðleg í þessu máli því að þetta er ekki risamál í þeim skilningi. Ég vil samt benda á að það er eitt að hafa vit fyrir öðrum - ég vil líka hafa vit fyrir öðrum - og annað að beita þvingunarvaldinu eða valdinu til að ákveða fyrir fólk. Þar á er mikill munur. Og hvimleið þessi rök að þjóðin vilji þetta ekki. Þjóðin hefur bara aldrei greitt atkvæði um þetta. Við fáum ekki einu sinni að greiða um þetta atkvæði á þinginu vegna þess að það verður alltaf eitthvert málþóf. Leyfið okkur bara að greiða um þetta atkvæði á þingi, prófum það, byrjum á því. Það er heldur ekkert eðlilegt [[Forseti hringir.]]að þeir sem ekki neyta vörunnar eigi að fá að greiða atkvæði um það hvort aðrir megi neyta hennar.
Herra forseti. Það er gott að við erum sammála um það að við verðum sennilega alltaf mjög ósammála. Auðvitað er erfitt að vera kominn 50 ár aftur í tímann, svona miklu yngri en hv. þm. Brynjar Níelsson. Ég tók það fram í upphafi að ég er neyslumaður áfengis og hlýt að fá að greiða atkvæði um það. Ég sagðist meira að segja vera alþjóðlegur neyslumaður á áfengi og hef keypt það víða um lönd í alls konar búðum. Ég hef keypt það á Norðurlöndunum þar sem ríkið sér um að selja áfengi. Hv. þingmaður talaði um hvað frelsið væri gott og kannski fer ég enn lengra aftur í tímann og bendi honum á bandarískt samfélag þar sem frelsið fær að vaða uppi, þar sem fólk býr einmitt við oft mjög bág kjör og áfengisneysla er mikið vandamál. Ég sagðist vilja hafa vit fyrir fólki en hv. þingmaður og flutningsmenn eru aðallega að tala um að einhverjir einkaaðilar fái að selja vín. Það er enginn að tala um, held ég, að hætta að selja vín. Ég minntist aldrei á að það ætti að hætta að selja vín. Þetta er frjálshyggjufrumvarp og það er bara gott að það séu frjálshyggjumenn í Sjálfstæðisflokknum, hann er væntanlega stofnaður um það. Í Vinstri grænum er ekki frjálshyggjufólk, þar er fólk sem þykir vænt um annað fólk og ekkert endilega meira vænt um heildsala en aðra.
Frú forseti. Frelsið er yndislegt, ég geri það sem ég vil. Það er bara mjög mikilvægt. Ég er auðvitað mikill áhugamaður um áfengi. Ég neyti áfengis. Ég tel að það hafi góð áhrif á mig. Það eina sem ég var ósáttur við í þessu frumvarpi var að það ættu að fylgja aðvörunarorð um skaðsemi áfengis. Það eru til rannsóknir sem segja að það sé bara gott í hófi. [[Gripið fram í: Nei.]]Það eru víst til rannsóknir um það. Hv. þingmaður getur verið ósammála þeim en rannsóknir sýna það. Ég er fullviss um að áfengi hefur mjög góð áhrif á mig, bæði líkamlega og andlega. Ég gæti ekki hugsað mér líf mitt ef ég hefði ekki áfengi. Ég man þá tíð þegar ég drakk ekki og var í stöðugu þunglyndi, depurð og kvíða.
Herra forseti. Áfengi hefur haft góð áhrif á mig líka, en mjög misgóð. Eins og stundum er sagt: Það er ekki sama gleðin í öllum flöskum. En ég skil ekki af hverju hv. þingmaður er alltaf að tala um að einhver ætli að banna honum að drekka. Það hefur enginn talað um að banna hv. þm. Brynjari Níelssyni að drekka, ekki sem ég hef heyrt.
Þú ætlar að takmarka …
Þetta frumvarp fjallar meira og minna um að það séu 50 áfengisverslanir á Íslandi, 1.200 veitingastaðir. Við getum bara farið út og drukkið … [[Gripið fram í: Má ekki minna vera.]]Sjáið til, þetta snýst um það að einhverjir vinir Brynjars Níelssonar geti selt áfengi. Þetta snýst ekki um neitt annað. Það eru sem sagt einhverjir heildsalar, einhverjir sem reka Haga eða aðra verslunarkeðju, sem þurfa að komast að kjötkötlunum. Þetta frumvarp snýst bara um það. Það eru allir sammála um að áfengi er hættulegt. Það er nóg framboð af því, [[Forseti hringir.]]það þurfa bara einhverjir aðrir en Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins að fá að selja það.
Hæstv. forseti. Ég verð að gera þá játningu að ég er forræðishyggjumaður eins og hv. þingmaður sem talaði hér á undan. Ég er á móti asbesti í húsbyggingum, ég vil að fólk noti bílbelti og ég er á móti því að börn séu laus í bílum. Þetta er náttúrlega forræðishyggja af verstu sort, ég viðurkenni það fúslega. Ég er alveg til í að fara með þetta mál aftur á söguöld en ekki bara 100 ár aftur í tímann ef það er það sem þarf. Það kom fram hjá hv. þingmanni áðan að hversdagsprútt fólk fer út og ætlar að gera sér glaðan dag en það endar illa. Í danskri rannsókn frá 2017 kemur fram að þeir sem drekka mest í Danmörku, þ.e. mest magn, verst, eru háskólaborgarar sem eru 65 ára plús. Það eru ekki einhverjir rónar undir brúm í Kaupmannahöfn, ekki aldeilis. Mig langaði hins vegar til að spyrja hv. þingmann eins af því að hann er lögreglumaður að ævistarfi. Hér var talað um hæfilega marineringu, þ.e. þessa breytingu á drykkju sem orðið hefur með lögleiðingu bjórs og með því aukna aðgengi sem við þekkjum. Hefur þessi nýja drykkjumenning, sem svo er kölluð, haft áhrif til góðs hvað varðar breyskleika manna? Er minna um líkamsárásir, er minna um heimilisofbeldi? Er minna um alvarlegar líkamsárásir? Er minna um húsbrot? Er minna um innbrot eftir að þessi svokallaða hófdrykkja komst á hér á Íslandi fyrir 20 árum plús?
Herra forseti. Ég þakka fyrir spurninguna. Ég get frætt hv. þingmann um það að oft og iðulega, þegar ég hef komið heim af næturvöktum í lögreglunni, hef ég hugsað: Ég ætla aldrei aftur að drekka áfengi. Hvernig getur fólk orðið svona? Nágrannar mínir, sem voru með beint bindi þegar þeir fóru út, skríðandi eftir götunni. Ég man varla eftir því satt best að segja að hafa hitt ódrukkinn mann í slagsmálum í miðbæ Reykjavíkur. Ég man heldur ekki eftir því að hafa hitt íslenskan karlmann að brjótast inn sem ekki var í viðjum áfengis eða vímuefna. Þetta vitum við að er staðreynd. Þetta frumvarp, eins og þingmaðurinn sér það, snýst um að upphefja drykkjumenningu sem fallega matarmenningu. Það eru miðaldra karlmenn á Íslandi sem drekka mest. Það er það sem tölur frá Vogi segja okkur. Yngra fólk sem er í viðjum vímuefna er jafnvel ekkert í áfengi en þegar við erum að tala um áfengi erum við að tala um menn milli þrítugs og fimmtugs sem drekka mest af áfengi og fela það á bak við það að það sé svo flott og kúltiverað með nautasteik og öðru, og enda svo, eins og ég segi, oft ósjálfbjarga, jafnvel fyrir framan Alþingishúsið, liggjandi í götunni.
Hæstv. forseti. Ég tók einmitt eftir því líka í ræðu hv. þingmanns að hann hefur sömu áhyggjur og ég af því að með frumvarpinu sé verið að halda áfengi til Haga, þ.e. verslunarkeðjunnar Haga, og að verið sé að gefa okkur þetta frumvarp inn í teskeiðum, þ.e. að þetta sé ekki stórmarkaðsmál heldur svona litlar krúttlegar búðir. Eins og við vitum reka Hagar ekki litlar krúttlegar búðir, hafa aldrei gert og munu sjálfsagt ekki gera. Ég velti því fyrir mér hvort það sé kannski tilgangur frumvarpsins að einkavinavæða þjáninguna, að þjáning fólks verði öðrum að féþúfu. Mig langar til að heyra álit hv. þingmanns á þessu.
Herra forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður tók eftir, þetta er það fyrsta sem mér datt í hug þegar ég las frumvarpið, að það væri verið að gefa það inn í teskeiðum með því að segja: ÁTVR á ekki að fara á markað heldur þarf einhver annar að fá að selja áfengi. 10–11 verslanirnar eru ekki stórar búðir, þær eru verslunarkeðja. Krambúðirnar eru ekkert stórar búðir, en það er verslunarkeðja. Ég held einmitt að áfenginu verði komið í slíkar verslanir. Það stendur í frumvarpinu að selja megi áfengi til kl. 22 á kvöldin. Passar það ekki ágætlega fyrir þessar klukkubúðir að hafa áfengi á boðstólum eins lengi og hægt er? Ég veit ekki hvað þær ætla svo að gera, breiða tjald yfir eða eitthvað slíkt. Ég vil svo minnast á eitt. Með því að hafa áfengi í slíkum sérverslunum held ég jafnvel að það geti færst í vöxt að unglingar hnupli áfengi.
Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Undirritaður gerir tillögu um, með vísan til 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta þingfundar verði svohljóðandi: 1. Óundirbúnar fyrirspurnir. 2. Sérstök umræða: Efnahagsleg staða íslenskra barna. Til félags- og barnamálaráðherra. 3. Lax- og silungsveiði (selveiðar), 645. mál, lagafrumvarp sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. - 1. umræða. 4. Búvörulög (endurskoðun samnings um starfsskilyrði sauðfjárræktar og verðjöfnunargjöld), 646. mál, lagafrumvarp sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. - 1. umræða. 5. Ráðstafanir til hagkvæmrar uppbyggingar háhraða fjarskiptaneta, 639. mál, lagafrumvarp samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. - 1. umræða. 6. Siglingavernd (dagsektir, laumufarþegar o.fl.), 642. mál, lagafrumvarp samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. - 1. umræða. 7. Úrskurðarnefndir á sviði neytendamála, 649. mál, lagafrumvarp ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. - 1. umræða. Undirritaður óskar eftir því að tillaga þessi verði í samræmi við tilvitnaða grein þingskapa borin upp til atkvæða á Alþingi.“ Undir þetta bréf ritar Jón Þór Ólafsson. Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.