Með bréfi, dagsettu 24. apríl sl., hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur Ríkisendurskoðunar: um mannauðsmál ríkisins – stefnu stjórnvalda og stöðu mannauðsmála ríkisins, um mannauðsmál ríkisins – starfslok ríkisstarfsmanna, um Framkvæmdasýslu ríkisins, um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og eftirlit ríkisins, um samninga um símenntunarmiðstöðvar, um starfsmenntun á framhaldsskólastigi: skipulag og stjórnsýsla og um Ferðamálastofu, um átaksverkefni um tannlækningar fyrir börn tekjulágra forráðamanna.
Virðulegi forseti. Það eru í raun sögulegar blekkingar að halda því fram að verið sé að efla heilbrigðismál í nýrri ríkisfjármálaáætlun sem nú liggur fyrir þinginu. Raunar eru þessar blekkingar bæði ósvífnar og óásættanlegar. Í fyrsta lagi er ekki gerður greinarmunur á útgjöldum sem fara í rekstur og fjárfestingar. Í áætluninni er öllu blandað saman og niðurskurður í rekstri falinn í fjárfestingum. Talað er um 45 milljarða aukningu í heilbrigðisþjónustu þótt yfir 90% fari í húsbyggingar og innan við 10% upphæðarinnar í rekstur. Framsetning af þessu tagi er beinlínis gerð í blekkingaskyni. Raunar er þetta líka gert í áætluninni þar sem fráleit frammistaða í menntamálum er falin í Húsi íslenskra fræða sem er þörf framkvæmd og löngu tímabær en sannarlega ekki rekstur. Hins vegar er það talnaleikurinn allur þar sem 45 milljarðar verða 5,2 í mínus þegar betur er að gáð. Á næstu fimm árum á samkvæmt ríkisfjármálaáætlun að verja 45 milljörðum til sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu á Íslandi og af því guma ráðherrar og segja aukninguna aldrei hafa verið meiri. María Heimisdóttir, framkvæmdastjóri fjármálasviðs Landspítalans, rakti þessa tölu upp í smáatriðum á ársfundi Landspítalans í gær og í sjónvarpsfréttum RÚV. Staðan er þessi: 35,6 milljarðar fara í fjárfestingar vegna byggingar nýs Landspítala. Þegar afgangurinn er svo skoðaður kemur á daginn að miðað við sérverkefni þegar ákveðin, mannfjölgun og aðra þætti er niðurstaðan í raun niðurskurður upp á 5,2 milljarða í þjónustuna sjálfa. Hvar á að taka það? Úr rekstri spítalanna, Landspítalans, úr öðrum heilbrigðisverkefnum eða hvað? Þannig er ekki um að ræða aukningu heldur niðurskurð. Talnaleikur sem í raun miðar að því að pakka alvarlegum niðurskurði inn í hús. Loks eru það átökin um einkavæðinguna samkvæmt skilningi heilbrigðisráðherra sem ætlaði að setja heilbrigðismál í forgang en er nú búinn að galopna á hvers kyns einkarekstur á sjúkrahúsum með óheftan aðgang að ríkissjóði. Þrátt fyrir alvarlegar athugasemdir landlæknis og þrátt fyrir orð ráðherra sjálfs á Alþingi 23. mars, eftir að hann var þráspurður, eru að verða hér straumhvörf í heilbrigðismálum á Íslandi. Niðurstaðan er þessi: [[Forseti hringir.]]Niðurskurður, einkavæðing og blekkingar. Ég spyr, virðulegur forseti: Var kosið um þetta? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Í störfum þingsins þann 5. apríl síðastliðinn fagnaði ég því að forsvarsmenn HB Granda hefðu farið í viðræður við bæjarstjórn Akraness og Faxaflóahafnir um framtíðaráform fyrirtækisins á Akranesi. Ég ræddi mikilvægi þess að allir aðilar tækju þátt í þessum viðræðum af heilum hug því að um væri að ræða gríðarlegt hagsmunamál fyrir starfsmenn HB Granda á Akranesi og bæjarfélagið Akranes. Í störfum þingsins ræddi ég jafnframt um að ef þessar viðræður bæjarstjórnar Akraness og Faxaflóahafna við kvótahæsta fyrirtæki landsins, þ.e. HB Granda, skiluðu ekki árangri blasti við að endurskoða þyrfti það kvótakerfi sem við búum við í dag. Skoða þyrfti hvort hægt væri með skýrari hætti að tengja kvóta við byggðir eða auðvelda sveitarfélögum að nýta sér forkaupsrétt í þeim kvóta sem fyrir er svo ákvörðun sem þessi ógnaði ekki atvinnuöryggi fjölda einstaklinga. Í fréttum þann 20. apríl sl. tók hv. þm. Páll Magnússon, sem jafnframt er formaður hv. atvinnuveganefndar Alþingis, í svipaðan streng og sagði nauðsynlegt að breyta lögum um stjórn fiskveiða til að tryggja þá byggðafestu sem gert er ráð fyrir í lögunum. Hátt í 100 manns missa vinnuna ef HB Grandi hættir landvinnslu á Akranesi. Hv. þm. Haraldur Benediktsson, sem er 1. þm. Norðvesturkjördæmis, tók undir þessi orð hv. þm. Páls Magnússonar og sagði að lög um stjórn fiskveiða væru til skoðunar innan stjórnkerfisins í ljósi þess að hátt í eitt hundrað manns missi vinnuna ef HB Grandi hætti landvinnslu á Akranesi. Það yrði grundvallarbreyting ef HB Grandi flytti starfsemi frá Akranesi til Reykjavíkur. Mig langar að nýta þetta tækifæri og fagna orðum þessara hv. þingmanna. Ég vona svo sannarlega að fleiri hv. þingmenn hér geti tekið undir orð okkar.
Hæstv. forseti. Vart þarf að rifja það upp í þessum sal að búið er að tilkynna sölu á svokölluðu Vífilsstaðalandi í Garðabæ. Fjármálaráðherra stóð fyrir því. Hann ber því við að heimild til þess sé í fjárlögum, sem er rétt. En í fjárlögum er að finna ýmsar aðrar heimildir til handa ríkisvaldinu, svo sem eins og að selja hlut í bönkunum sem ríkið heldur á um þessar mundir. Þá er þar einnig að finna heimildir til að selja jarðir sem eru í eigu ríkisins, en kvartað hefur verið yfir því að nánast ómögulegt sé að kaupa ríkisjarðir og nýta nú um stundir, enda er engin stefna til. Sem betur fer er fjöldi ungs fólks tilbúinn til að leggja matvælaframleiðslu fyrir sig og stunda landbúnað, byggja upp samfélagið og vera þar bústólpar. En því miður hefur þróunin verið sú að sífellt fleiri jarðir fara úr ábúð. Það hefur veikt mjög hinar dreifðu byggðir landsins sem eru mikilvægar út frá byggðasjónarmiðum til að tryggja matvælaframleiðslu og jafnrétti til búsetu. Ríkissjóður á um 450 jarðir. Stór hluti þeirra er nýttur til landbúnaðar. Samkvæmt 12. gr. ábúðarlaga ber ábúanda að hafa fasta búsetu á ábúðarjörð og stunda þar landbúnað nema annað hafi verið samþykkt. Í þessu felast mikil tækifæri til að styrkja byggðir og styðja íslenskan landbúnað sem býr yfir mikilli þekkingu á verðmætum sem felast m.a. í heilbrigðum bústofni og þekkingu bænda á landinu. Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli á því að á dagskrá þingsins í dag er tillaga til þingsályktunar um mótun eigendastefnu ríkisins fyrir bújarðir. Að henni stendur allur þingflokkur Framsóknarflokksins. Við teljum málið aðkallandi því að ekki verður lengur við það unað að jarðir fari í eyði og verðmæti sem felast í ræktuðu landi fari í órækt. Hæstv. forseti. Við köllum eftir stefnu í þessum málaflokki, ekki hentistefnu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Í dag höldum við hátíðlegan dag umhverfisins og minnumst þá Sveins Pálssonar sem var einn fyrsti Íslendingurinn til þess að vekja athygli á mikilvægi þess að vernda náttúruna og ganga ekki um of á gæði hennar. Þetta var fyrir 200 árum síðan. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði laga um landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum sem samþykkt var á Alþingi í mars á síðasta ári þá átti þann 1. janúar sl. að liggja fyrir tillaga til þingsályktunar um stefnumarkandi áætlun til 12 ára. Auk þessa átti ráðherra að leggja fram og birta opinberlega áætlun um uppbyggingu innviða á ferðamannaleiðum, ferðamannastöðum og ferðamannasvæðum sem gilti út þetta ár, en ekkert bólar á þeim áætlunum. Það liggja þó fyrir drög sem birt voru í október á síðasta ári af þeirri áætlun sem átti að taka sérstaklega til ársins í ár. Í þeim kemur fram, með leyfi forseta: „Aukning landvörslu og umsjónar er mikilvæg í ljósi þess hversu innviðauppbyggingu er víða ábótavant og þeirrar staðreyndar að langan tíma mun taka að byggja upp.“ Í skriflegu svari umhverfis- og auðlindaráðherra við fyrirspurn minni um þessi mál kemur fram að hann hyggist beita sér fyrir því að landvarsla verði efld í takt við fjölgun ferðamanna þegar á þessu ári. Jafnframt segir í svari ráðherra, með leyfi forseta: „Enn liggur ekki fyrir hvert umfang frekari aukningar geti orðið.“ Þetta var í byrjun mars. Nú er farið að halla í maí og þriðjungur ársins sem tímabundna áætlunin átti að ná til er liðinn. Það liggur fyrir að um 80% þeirra ríflega 2 milljóna ferðamanna sem eru væntanlegir til landsins í ár koma hingað sérstaklega vegna náttúrunnar. Hana er mikilvægt að vernda og tryggja að við göngum ekki um of á gæði hennar. Það er enn brýnna nú en fyrir 200 árum þegar Sveinn Pálsson var uppi. Landverðir gegna þar lykilhlutverki. Frú forseti. Þessi dráttur á áætlunargerð er óásættanlegur og brýnt að umfang frekari aukningar til landvörslu skýrist hið fyrsta.
Frú forseti. Hver er auðlindastefna Íslands? Hver er umhverfisstefna þessarar ríkisstjórnar? Hæstv. umhverfisráðherra hefur sagt að nú verði ekki lengur stuðlað að því að hér taki mengandi stóriðja til starfa, þangað eigi væntanlega ekki að selja rafmagn. Ágreiningur virðist vera milli hæstv. umhverfisráðherra og hæstv. iðnaðarráðherra um skilgreiningu á því hvaða starfsemi falli undir mengandi stóriðju. Alla vega stendur á svari frá hæstv. iðnaðarráðherra sem fékk fyrir rúmum mánuði spurningar frá mér um skilgreininguna. Það er nauðsynlegt að fá skýr svör við því um hvaða starfsemi er verið að ræða þegar hæstv. ráðherrar tjá sig um mengandi stóriðju. Er fiskeldi í opnum sjókvíum talin mengandi stóriðja? Umræðan um fiskeldi í opnum sjókvíum undanfarið hefur ekki einungis snúið að skipulags- og atvinnumálum, sem betur fer, heldur ekki síður að umhverfismálum og hvaða áhætta sé tekin við að veita leyfi fyrir fiskeldi í opnum sjókvíum. Hvernig er leyfunum úthlutað til að nýta þessa auðlind? Hvaða gjald rennur í sameiginlega sjóði landsmanna? Hver er stefnan? Frá upphafi olíuvinnslunnar hafa Norðmenn gætt þess vandlega að arðurinn af olíuauðlindinni renni í fjárfestingarsjóð þjóðarinnar. Í fyrradag var sagt frá því í fréttum Stöðvar 2 sem kallað var eitt stærsta orkuverkefni Íslands, um rannsóknir og leit að jarðhita við strendur landsins. Þeir sem leita orkunnar fá síðan, ef hún finnst, forgang á nýtingarleyfi til raforkuframleiðslu. Munu þeir greiða skatt af auðlindarentunni að norskri fyrirmynd? Þann 9. mars sl. óskaði ég eftir svörum frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um hverjar yrðu tekjur ríkissjóðs ef raforkufyrirtæki greiddu skatt af auðlindarentu til ríkissjóðs að norskri fyrirmynd. Engin svör hafa borist þótt liðnar séu rúmar sex vikur frá því að spurningin var lögð fram. Hver er auðlindastefnan, frú forseti? Er hún kannski bara: [[Forseti hringir.]]fyrstur kemur, fyrstur fær?
Frú forseti. Þar sem ég er ættaður frá Færeyjum hefur mér alltaf þótt vænt um þau sérstöku samskipti sem Ísland og Færeyjar hafa átt í gegnum árin. Ég held að toppnum hafi verið náði síðasta sumar þegar miðbær Þórshafnar fylltist alltaf þegar Ísland var að keppa á EM og fagnaðarlætin voru engu síðri en fagnaðarlætin hér heima. En það er önnur þjóð sem hugsar álíka hlýtt til okkar og Færeyingar og það eru Grænlendingar. Ég fékk tækifæri til að búa á Grænlandi í nokkra mánuði og var ávallt mjög vel tekið sem Íslendingi. En hvernig geta samskipti okkar við Grænlendinga orðið álíka hlý og samskipti okkar við Færeyinga? Einn af lykilþáttum í því eru aukin viðskipti. Ég vil nota tækifærið og hrósa fyrrverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Lilju Alfreðsdóttur, fyrir að leggja aukna áherslu á viðskipti við Grænland í utanríkisráðherratíð sinni. Viðskipti eru mikilvægur þáttur í auknu sjálfstæði þjóða, eins og við Íslendingar kynntust vel þegar við færðum viðskipti okkar í meira mæli frá Dönum eftir fyrra stríð. Við erum alls ekki stórþjóð en aftur á móti er sá samningur sem Royal Arctic og Eimskip gerðu á síðasta ári risastórt og mikilvægt stökk fyrir Grænland en einnig fyrir Ísland. Bæði löndin munu byggja flutningaskip sem verða þau stærstu í sögu þjóðanna beggja. Til að undirstrika þá mikilvægu viðskiptahagsmuni sem eru að myndast ætla Grænlendingar að opna sendistofu hér á næstu mánuðum. Ég fagna því. Eimskip og félög eins og KALAK og Hrókurinn hafa verið í forystu fyrir bætt samskipti á milli landanna og nú er kominn tími á að pólitíkin taki við. Við eigum að hvetja til fleiri funda á milli æðstu ráðamanna. Við eigum að hvetja til aukins vægis Grænlands innan Norðurlandaráðs. Við eigum að auka möguleika á að flytja inn afurðir eins og hreindýrakjöt og sauðnautakjöt. Við eigum að hvetja til fleiri vináttuleikja í íþróttum og við eigum jafnframt að styrkja þau góðu verk sem KALAK og Hrókurinn vinna með því að virkja almennilega Grænlandssjóð, sem hefur samkvæmt heimildum ekki greitt neina sérstaka styrki síðan 2009. Ég treysti hæstv. utanríkisráðherra fyllilega til að fylgja þessum málum eftir.
Frú forseti. Ég ætla líka aðeins að fjalla um dag umhverfisins sem er í dag og vekja athygli á átaki Landverndar, Hreinsum Ísland, sem hefst í dag og lýkur 7. maí, eða öllu heldur stendur átakið yfir þann tíma og lýkur náttúrlega aldrei. Áherslan núna er á plastmengun í hafi og þar er auðvitað verið að kalla eftir því að sem flestir komi að því að hreinsa strendurnar okkar. Hægt er að skipuleggja eigin strandhreinsun með því að fara inn á vefinn hreinsumisland.is og fá þar góð ráð. Þessu átaki verður hleypt af stokkunum við ströndina við Sjálandsskóla í Garðabæ í dag þar sem nemendur Sjálandsskóla ætla að vekja athygli á plastmenguninni, m.a. með því að fara út á sjó á kajökum og ætla að draga plastskrímsli í sjónum að landi. Niðurstöður nýrra rannsókna benda til þess að það sé miklu meira magn af plasti í höfunum en við höfum nokkru sinni gert okkur grein fyrir og telja vísindamenn að það sé verulega vanmetið um allt að 80%. Lavers, sem er með þessa rannsókn, segir að út frá ströndum Ástralíu bendi allt til þess að um 75% af öllu rusli á ströndum landsins sé plast. Af þessu tilefni held ég að við Íslendingar þurfum að velta fyrir okkur hvort við viljum taka frumkvæði og feta í fótspor t.d. Frakka og banna mikið af einnota plasti. Í dag hefst líka sýning í grasagarðinum þar sem 70 nemendur í 5. bekk Laugarnesskóla standa fyrir sýningu á listrænum afrakstri þriggja daga rannsóknarsmiðju sem þeir áttu í samvinnu við listgreinakennara í Listaháskóla Íslands þar sem ætlunin er að vekja athygli á þeim áhrifum sem hver og einn getur haft og hefur á umhverfi sitt og náttúru. Ég held að sem flestir ættu að líta við þar og sjá hvernig börnin okkar sjá umhverfið og hvernig þau sjá færi á því að hreinsa það og gera það betra.
Frú forseti. Ég vil ræða réttindi launafólks. Baráttudagur verkafólks, launafólks í landinu er fram undan, 1. maí. Ég hvet alla til að taka þátt í kröfugöngum vítt og breitt um landið. Það veitir ekki af með þessa hægri ríkisstjórn hér við völd að brýna járnin. Það er boðað í nýrri fjármálaáætlun að skerða grunnréttindi verkafólks með því að stytta atvinnuleysisbótatímabilið í tvö ár. Án nokkurs samráðs við verkalýðshreyfinguna er þetta boðað. Þetta er ein af grunnstoðum þess sem launafólk í landinu hefur áunnið sér með langri baráttu, að hafa rétt á því að fara á atvinnuleysisbætur - eða laun, myndi ég kalla það - þegar atvinnuleysi er. Það er búið að skerða þau réttindi. Árið 2006 voru þau skert, fóru úr fimm árum í þrjú ár. 2014 fóru þau úr þrem árum í tvö og hálft. Nú er boðað að stytta tímabilið í tvö ár. Atvinnuleysi er ekkert grín. Það er enginn atvinnulaus að gamni sínu. Ég hvet eindregið til þess að allar vinnumarkaðsaðgerðir séu gerðar með jákvæðum og uppbyggilegum hætti eins og var gert eftir hrun af vinstri stjórninni, að auðvelda fólki á atvinnuleysisbótum að fara í nám í framhaldsskólunum. Hvað gera núverandi ríkisstjórn og sú sem var áður? Þær hamla því að fólk geti farið í framhaldsskóla 25 ára. Það er ekki jákvætt skref. En við getum ekki beint atvinnulausu fólki inn á framfærslustyrki sveitarfélaga sem er allt annar handleggur og tekur ekki mið af því að launafólk er búið að ávinna sér þessi réttindi. Það er alveg lágmark og skýr krafa [[Forseti hringir.]]að ríkisstjórnin og ríkisvaldið hverju sinni hafi samráð við launþegahreyfinguna, enda féll dómur hjá Héraðsdómi Reykjavíkur, [[Forseti hringir.]]VR sótti mál gegn ríkinu og vannst það mál. [[Forseti hringir.]]Menn höfðu ekki leyfi til að [[Forseti hringir.]]til að framkvæma þetta eins og var gert. [[Forseti hringir.]] Frú forseti.
Forseti verður að biðja hv. þingmenn að virða tímamörk. Þegar hv. þingmenn eru komnir 20 sekúndur yfir tveggja mínútna ræðutíma þykir forseta nóg um.
Virðulegi forseti. Við lifum á þenslutímum. Ekki bara þannig að þeir séu uppi akkúrat núna heldur er það beinlínis þannig að ríkisstjórnin gerir ráð fyrir að þeir haldi áfram. Öll fjármálaáætlun hennar byggir á því að hér verði áframhaldandi þensla og hagvöxtur. Slíkum aðstæðum fylgja framkvæmdir. Það er alveg augljóst að það mun aukast, ef eitthvað er, að hingað til lands komi fólk að vinna að alls kyns verkefnum sem eru í bígerð og jafnvel hafin. Við þær aðstæður er ákaflega mikilvægt að öll vinnumarkaðsmál séu í góðum farvegi. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. ráðherra skuli sitja hér og hlusta á mig, ég veit að honum finnst fátt skemmtilegra en að hlusta á mig, því að ég held að við þurfum alveg sérstaklega að vera á verði núna þegar að þessum málum kemur. Það þarf að gæta að réttindum verkafólks í hvívetna. Ég sé þess ekki stað í áætlanagerð ríkisstjórnarinnar að það eigi sérstaklega að efla þá starfsemi sem að þessu lýtur. Að Vinnueftirlitið eigi að fara í almennilegt samstarf við verkalýðshreyfinguna og setja eigi fjármuni sem þarf til þess til að hafa öll þessi mál á hreinu. Þessi mál geta verið afskaplega ljót við ákveðnar aðstæður, það geta fylgt mansalsmál. En almennt séð þarf allt að vera uppi á borðum þegar að þessu kemur. Þegar það er vöxtur í málaflokki eins og er núna þurfa þær stofnanir sem að honum koma að vaxa með. Ríkisstjórnin virðist ekki ætla sér að taka á því með því að setja aukna fjármuni í málaflokkinn. Við þurfum ekki að leita langt aftur í söguna til að sjá sprengju í þessum málum [[Forseti hringir.]]þar sem við höfum því miður allt of lítið fylgst með og þannig brotið á réttindum þeirra sem síst ætti að gera. [[Forseti hringir.]] Virðulegur forseti. Þetta voru bara tíu sekúndur.
Ræðutíminn er tvær mínútur.
Frú forseti. Hér síðar í dag fjöllum við um þingsályktunartillögu frá þingflokki Pírata þar sem lagt er til að rannsökuð verði sérstaklega svokölluð fjárfestingarleið Seðlabankans. Það er ágætt. Ég var einn þeirra sem gagnrýndu fjárfestingarleiðina á sínum tíma á grundvelli þess að verið væri að brjóta jafnræðisreglu, en það er annað sem Píratar telja ástæðu til að rannsaka. Það vekur hins vegar athygli að í gær féll dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli Samherja gegn Seðlabanka Íslands. Dómurinn var óvenjuskýr, afdráttarlaus, um það að stjórnsýsla Seðlabankans hefði ekki verið með þeim hætti sem við gerum kröfu um að beitt sé hjá stofnunum og embættismönnum ríkisins. Á síðasta ári hóf stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins rannsókn eða umfjöllun um stjórnsýslu gjaldeyriseftirlits Seðlabankans. Þeirri vinnu lauk ekki af ýmsum ástæðum. Ég hygg að ýmislegt hafi komið fram á undanförnum mánuðum og vikum, nú síðast í gær með afgerandi dómi héraðsdóms, og því sé ástæða fyrir eftirlitsnefnd að hefja þetta starf að nýju og kanna með hvaða hætti stjórnsýslu í Seðlabankanum, þegar kemur að gjaldeyriseftirlitinu, hefur verið háttað á undanförnum árum og hvort þær brotalamir sem birtast í þessum dómi séu með þeim hætti að Alþingi þurfi að grípa til ráðstafana.
Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir það sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði áðan og átti að vera megininntak ræðu minnar. Óréttlæti er óþolandi hvernig sem það birtist og gegn hverjum sem það birtist. Sá dómur héraðsdóms í gær sem var minnst á varðandi Seðlabankann í máli Samherja er mjög skýr. Við munum sum aðdraganda þessa máls, hvað manni brá við þær fréttir og hvernig þær voru meðhöndlaðar á sínum tíma. Þær vöktu auðvitað með manni óhug sem leiddi langt út fyrir landsteinana og skaðaði þetta stóra og öfluga fyrirtæki mjög alvarlega. Það hefur komið ítrekað fram á mörgum stigum þessa máls að ekki virtist vera fótur fyrir neinu af því sem þar var sagt. Það er mjög alvarlegt að slíkt geti gerst. Virðulegi forseti. Það eru fleiri einstaklingar sem eiga í stríði við fjármálafyrirtæki á Íslandi, telja að brotið hafi verið á sér en eiga erfitt með að sækja rétt sinn. Á undanförnum árum hafa margir leitað til mín með margs konar mál og ég verð að segja eins og er að svo virðist sem fjöldi Íslendinga hafi ekki fengið réttláta málsmeðferð í kerfinu og það er hvergi hægt að leita ráða til að sjá hvort þeir hafi verið beitt órétti. Þeim er bent á lögsókn, en einstaklingar fara ekki í málaferli við banka í áratugi. Það mun kosta þá miklu meira en viðkomandi skuld. Ég held að Alþingi hafi skipað verkefnishóp af minna tilefni en slíku.
Forseti. Hundrað dagar eru mikill áfangi og vil ég óska ríkisstjórninni til hamingju með þann tíma, þó svo að margir líti á þetta samstarf sem ástlaust hjónaband. En hundrað dagar eru ekkert sérstaklega langur tími. Þó fékk þessi ríkisstjórn það í vöggugjöf að hafa gríðarlega lítið traust landsmanna á bak við sig. Það traust hefur ekki aukist. Ég vil því spyrja ríkisstjórnarþingmenn hvað þeir telji að þeir þurfi að gera til að skapa traust á störfum sínum. Maður sér mikla bresti í ríkisstjórnarsamstarfinu. Þeir brestir hafa m.a. komið fram í yfirlýsingum frá þingmönnum stjórnarliða um að þeir styðji ekki lykilmál ríkisstjórnarinnar. Þó hefur þessi ríkisstjórn ekki gert neitt til að fá minni hlutann til liðs við sig. Ekkert. Ef við tækjum t.d. fjármálaáætlunina og ynnum hana á þverpólitískari hátt væru miklu meiri líkur á að slík áætlun lifði á milli kjörtímabila. En hér er allt unnið til eins dags. Það sem vel var gert áður er tekið og rifið í sundur. Það er ekki góð byrjun á mikilvægum verkefnum þegar hveitibrauðsdögunum lýkur að hafa engan farveg til að tryggja stuðning og samstöðu minni hlutans við mikilvæg verk sem hér þarf að vinna.
Virðulegi forseti. Ég er áhugamaður um siðareglur ráðherra. Í gær sendi ég fyrirspurn til forsætisráðherra vegna meðhöndlunar hans á skattaskjólsskýrslunni með tilliti til siðareglna ráðherra. Ég hlakka til að heyra svör ráðherra við þeim spurningum. Í þetta skiptið vil ég hins vegar beina athygli minni að öðrum ráðherra sem ég tel hafa brotið siðareglur ráðherra, heilbrigðisráðherra. Þann 19. apríl sl. sendi embætti landlæknis frá sér tilkynningu til að leiðrétta misskilning sem embættið sá á túlkun laga. Landlæknir staðfesti að Klíníkin uppfyllti faglegar lágmarkskröfur um sérhæfða sjúkrahúsþjónustu sem þarf samkvæmt lögum til að heilbrigðisráðherra geti veitt starfsleyfi til slíkrar þjónustu. Tilkynning landlæknis kom í kjölfar ummæla heilbrigðisráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma á þingi þar sem ráðherra sagði að það væri ekki hans að veita starfsleyfi heldur landlæknis. Hér eru tveir aðilar ekki sammála, landlæknir og ráðherra. Af hverju er það brot á siðareglum ráðherra? Jú, í grein 6 a í siðareglum ráðherra segir nefnilega, með leyfi forseta: „Ráðherra skal upplýsa almenning og fjölmiðla með reglulegum og skipulegum hætti um störf ráðuneytis síns. Leiðrétta ber eins fljótt og auðið er rangar upplýsingar eða misskilning sem upp kann að koma varðandi störf ráðherra.“ Ef það sem landlæknir segir er rétt er liðinn rúmur mánuður síðan ráðherra sagði Alþingi ósatt og um vika síðan landlæknir leiðrétti þann misskilning. Mér þykir „eins fljótt og auðið er“ teygjanlegra orðaval en „strax“ en vika ætti auðveldlega að duga fyrir ráðherra til að leiðrétta þennan misskilning, hvað þá mánuður. Næstu skref málsins eru að komast að því hvort þetta hafi verið misskilningur hjá ráðherra eða afvegaleiðing - og þar af leiðandi lygi.
Virðulegi forseti. Hér hefur verið minnst á að nú eru rúmlega 100 dagar liðnir frá því að þessi stjórn tók til starfa. Af því tilefni langar mig til þess að hafa nokkur orð um þá vanvirðingu sem mér þykir ráðherrar hafa sýnt þingi og þjóð og byrja á því að vitna í 49. gr. þingskapalaga Alþingis. Þar stendur, með leyfi forseta: „Alþingi, þingnefndir og einstakir alþingismenn hafa eftirlit með störfum framkvæmdarvaldsins. Eftirlitshlutverk Alþingis snýr að ráðherrum sem bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum …“ Þessum eftirlitsstörfum höfum við þingmenn í þessum sal oft og tíðum átt afskaplega erfitt með að sinna. Ég vil nefna eitt dæmi um slíkt. Í byrjun janúar móaðist hæstv. ráðherra, Bjarni Benediktsson, sem þá var fjármála- og efnahagsráðherra, við að koma á fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til að ræða skýrslu um aflandseignir. Í lok mars afboðaði hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra sig á þingfund án nokkurra skýringa. Þessi fjarvera var þá sérstaklega bagaleg í ljósi þeirra aðstæðna sem þá voru uppi. Þá bárust hver stórtíðindin á fætur öðrum af verksmiðju United Silicon í Reykjanesbæ. Núna síðast lýsi ég eftir heilbrigðisráðherra. Hann virðist vera horfinn þrátt fyrir endurskinsfatnað. Hann er óínáanlegur. Fjölmiðlar, fjórða valdið, ná ekki á honum taki til að krefja hann sagna. Það er óþolandi. Það væri líka ágætt ef hann léti sjá sig í þingsal.
Frú forseti. Í gær ræddum við fyrirspurn um sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum. Ég tek fram að þörfin er ekki síður mikilvæg í háskólum landsins, sérstaklega í opinberum háskólum. Ég hyggst á næstunni leggja fram þingsályktunartillögu ásamt öðrum hv. þingmönnum um sálfræðiþjónustu í opinberum háskólum. Það mál er einstaklega mikilvægt fyrir háskólanema, ungt fólk. Við Háskóla Íslands er hálft stöðugildi sálfræðings fyrir 12.500 nemendur. Til samanburðar miða samtök bandarískra skólasálfræðinga við að 500–700 nemendur séu á bak við hvern skólasálfræðing, en sé ætlunin að veita ekki einungis ráðgjöf heldur einnig meðferð mega ekki vera fleiri en 1.000 nemendur þar á bak við. 33% fólks telja sig ekki hafa efni á geðheilbrigðisþjónustu. Það er sérstaklega algengt hjá ungu og tekjulágu fólki. Svo ég nefni dæmi er eðlilegur fjöldi meðferðartíma við kvíða og þunglyndi u.þ.b. 15 tímar, sem kosta um 220 þús. krónur. Til samanburðar, svo sú tala sé sett í samhengi, er það um 30% af þeirri upphæð sem LÍN lánar hverjum einstaklingi að hámarki til framfærslu í leiguhúsnæði. Það er því alveg ljóst að ómögulegt er fyrir ungt og tekjulágt fólk að framfleyta sjálfu sér og leita sér eðlilegrar aðstoðar. Svo veltir fólk því fyrir sér hvers vegna áhuginn sé ekki til staðar hjá ungu fólki. Ég tel frekar að áhuginn sé til staðar en að ungt fólk kalli eftir að eitthvað verði gert í þessum málum. Ef við pælum í fjármögnun er einn stærsti hluti örorkubóta greiddur út vegna geðrænna veikinda. 46 þús. einstaklingar leysa út þunglyndislyf á ári hverju og eru þau að mestu niðurgreidd. Það er ekki svo að skilja að þunglyndislyf geti ekki gert gagn, en við þurfum líka að veita þjónustu á fyrstu stigum málsins. [[Forseti hringir.]] Ég legg til að þessi ágæti þingheimur og hv. þingmenn hér inni taki þetta mál til umræðu á næstunni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um heimild til handa ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja sem undirritaður var 28. apríl 2016. EFTA-ríkin og Filippseyjar hófu viðræður um gerð fríverslunarsamnings í mars 2015 og lauk þeim í febrúar 2016. Í samningnum er kveðið á um gagnkvæma niðurfellingu og lækkun tolla á iðnaðarvörur, sjávarafurðir og unnar og óunnar landbúnaðarvörur. Tollar munu þannig falla niður af flestöllum sjávarafurðum og iðnaðarvörum sem fluttar eru út frá Íslandi til Filippseyja og hið sama á við um helstu landbúnaðarvörur sem framleiddar eru hér á landi til útflutnings. Samningurinn mun því bæta samkeppnisstöðu íslenskra útflytjenda sem flytja vörur sínar út til Filippseyja. Aðildin er jafnframt liður í því sameiginlega verkefni EFTA-ríkjanna að bæta markaðsaðgang fyrirtækja þeirra að mörkuðum víðs vegar um heim með gerð fríverslunarsamninga. EFTA-ríkin hafa sameiginlega gert 27 slíka samninga við 38 ríki eða ríkjahópa. Í þingsályktunartillögunni er gerð grein fyrir helstu efnisþáttum fríverslunarsamningsins. Þar kemur fram að samningur inniheldur m.a. ákvæði um vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, fjárfestingar, verndun hugverkaréttar, opinber innkaup, samkeppnismál og viðskipti og sjálfbæra þróun. Útflutningur á vörum frá Íslandi til Filippseyja hefur verið lítill, þ.e. sem nemur á bilinu 50–100 millj. kr. á ári. Hefur þar fyrst og fremst verið um að ræða útflutning á tækjabúnaði, einkum vogum og búnaði í tengslum við jarðboranir, auk lítils háttar útflutnings á heilfrystum makríl. Þá hafa íslenskir aðilar í talsverðum mæli selt þjónustu sína og þekkingu vegna rannsókna og nýtingar á jarðhita í Filippseyjum. Innflutningur frá Filippseyjum hefur á undanförnum árum numið um 300 millj. kr. á ári. Með gagnkvæmri niðurfellingu og lækkun tolla skapar samningurinn forsendur fyrir auknum viðskiptum milli landanna. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. utanríkismálanefndar.
Frú forseti. Það er að sjálfsögðu ekkert nema gott um það að segja að það bætist enn í sarpinn af fríverslunarsamningum sem EFTA-ríkin hafa verið dugleg við að gera og almennt yfirleitt ekkert nema gott um það að segja. En það er þó hefðbundið við slíkar aðstæður og hefur áður komið upp við sambærilegar aðstæður að spyrja um samskipti viðræðuaðila eða samningsaðila á sviði mannréttindamála. Þegar slíkir samningar hafa verið gerðir hefur verið ætlast til þess að menn héldu þeim til haga í samskiptum af þessu tagi og gjarnan þá a.m.k. lagðar niður bókanir eða gengið með einhverjum hætti frá því og það gert sýnilegt að þau mál hafi verið tekin upp. Ég held að ég þurfi ekkert að fara nánar út í það til hvers ég er að vísa um þessar mundir eins og ástatt er í þeim efnum á Filippseyjum. Ég spyr hæstv. utanríkisráðherra hvernig málum var fyrir komið að þessu sinni. Tóku EFTA-ríkin upp fyrir sitt leyti stöðu mannréttindamála og var það afgreitt með einhverjum hætti í viðræðunum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Vissulega hefur versnandi ástand mannréttindamála á Filippseyjum að undanförnu valdið okkur áhyggjum. Rodrigo Duterte tók við völdum sem forseti Filippseyja í lok júní á síðasta ári, tveimur mánuðum eftir að fríverslunarsamningur EFTA og Filippseyja var undirritaður. Það er alveg rétt að taka fram að af hálfu EFTA-ríkjanna hefur verið lögð áhersla á að hafa inni í fríverslunarsamningum EFTA ákvæði er lúta að vernd mannréttinda. Í samræmi við það er í formálsorðum samningsins við Filippseyjar áréttuð skuldbinding ríkjanna um að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við ákvæði sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Þá er rétt að upplýsa í þessu sambandi að ég gagnrýndi stjórnvöld Filippseyja og Duterte forseta harkalega á vettvangi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna í febrúarmánuði síðastliðnum. Þeirri gagnrýni hefur síðan verið fylgt eftir af embættismönnum ráðuneytisins á vettvangi mannréttindaráðsins. Síðan má nefna að næsta lota í svokallaðri jafningjarýni á vettvangi mannréttindaráðsins hefst í Genf í byrjun maí. Filippseyjar koma þar til skoðunar. Við munum koma athugasemdum okkar og spurningum til þarlendra ráðamanna í því ferli. Í ljósi aðstæðna í landinu nú má gera ráð fyrir að það verði gert refjalaust.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessar upplýsingar. Mér finnst ástæða til að kalla þetta fram við fyrri umr. fyrst ráðherra kom ekki sérstaklega inn á það í framsöguræðu sinni, sem var vissulega stutt. Þetta er gott svo langt sem það nær. En spurningin er hvort menn láti þar við sitja. Þótt þetta standi svona af sér í tíma, að menn hafi unnið að samningagerðinni áður en núverandi valdhafar komust að kötlunum sem hafa gengið fram af heimsbyggðinni með hegðun sinni, er auðvitað eftir sú spurning hvort það sé sjálfgefið að fullgilda samninginn við þessar aðstæður eða hvort rök kunni að vera til þess að setja hann að einhverju leyti á ís eða doka við í þeim efnum, fyrst og fremst með það í huga að reyna að ná árangri og skapa aukinn þrýsting. Fram undir þetta virðist nefndur Duterte ekki hafa gert mikið með það sem alþjóðasamfélagið hefur haft út á hann að setja og sýnt heimsbyggðinni fingurinn. Það er spurning hvað þurfi þá til svo að hægt sé að reyna að skapa þrýsting á einhverja þróun í rétta átt þarna. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir og tel gott að það sé upplýst að menn hafi ekki gleymt mannréttindamálunum í þessari umferð og hefðbundin ákvæði séu í inngangsorðum samningsins. Sömuleiðis er ágætt að ráðherra hafi notað tækifæri til að vekja athygli á ástandinu þarna í krafti embættis síns.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni þegar kemur að því að við eigum að reyna að gera hvað við getum til að pressa á þau stjórnvöld sem virða ekki mannréttindi, sem eru því miður ansi mörg víða um heiminn. Það munum við halda áfram að gera. Síðan er það, eins og hv. þingmaður velti upp, spurning hvað sé best að gera í stöðunni. Hvað varðar þau EFTA-ríki sem við erum í samfloti við þá hefur Sviss fullgilti þetta og Noregur og Liechtenstein stefna að því að gera það núna á vormánuðum. Þetta er alltaf spurningin hverjum sé verið að refsa. Þegar við gerum samninga sem þessa mun það fólk sem nýtur ábatans vera almenningur í viðkomandi löndum. Því meiri samskipti sem við eigum við þessi lönd, þeim mun líklegra, myndi ég almennt ætla, í það minnsta er það það sem Vesturlönd hafa almennt gert, í það minnsta erum við búin að vera að gera fríverslunarsamninga, ekki bara EFTA heldur sömuleiðis ESB og önnur ríki sem við berum okkur saman við, við lönd og samt ekki hvikað neitt frá þeirri kröfu að menn uppfylli það sem okkur finnst vera eðlileg mannréttindi. En það er auðvitað hætta á því ef við fullgildum ekki samninginn að við refsum þeim sem síst skyldi, sem er almenningur í þessum löndum.
Frú forseti. Við fjöllum hér um fullgildingu fríverslunarsamnings milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja sem var undirritaður 28. apríl 2016 í Bern í Sviss. Aðeins nokkrum vikum síðar, 30. júní sama ár, tók við embætti forseta Filippseyja maður að nafni Rodrigo Duterte. Hann hafði áður starfað sem borgarstjóri Davaó í heil 22 ár og unnið sér orðspor sem ötull og kraftmikill talsmaður gegn eiturlyfjasölum og öðru fólki tengdu þeim ósóma. Svo hart gekk hann fram sem borgarstjóri gegn þessari eiturlyfjavá að undir hans verndarvæng áttu sér stað, samkvæmt tölulegum upplýsingum mannréttindasamtaka, dráp á 1.400 eiturlyfjaneytendum, götubörnum og smáglæponum, án dóms og laga. Í forsetatíð sinni hefur Duterte ekki slakað á klónni í baráttu sinni gegn eiturlyfjaneytendum heldur hefur þessi æðsti yfirmaður filippseyska hersins og lögreglu þar í landi gefið meira í en áður og haldið úti óvægnu og ómannúðlegu stríði gegn eiturlyfjaneytendum og sölumönnum og látið drepa enn fleiri íbúa í tíð sinni sem forseti en þegar hann gegndi borgarstjórastöðu Davaó-borgar. Alls höfðu mannréttindasamtökin Human Rights Watch og mannréttindasamtök á Filippseyjum skráð dráp á 4.800 íbúum í forsetatíð Duterte á síðasta ári, sem eru rakin beint til lögregluliðs forsetans eða sérsveita á hans vegum, 4.800 manns sem búið var að drepa án dóms og laga á rúmum tveimur mánuðum valdatíðar Duterte í forsetastóli, með hans leyfi og að hans skipun. Ástæðan fyrir því að þessi hræðilegu morð og aftökur á borgurum landsins hafa verið leyfð af hálfu forseta Filippseyja, lögregluyfirvalda og herja hans, er einföld: Hann lofaði því statt og stöðugt í kosningabaráttu sinni að lögregluyfirvöld undir hans stjórn ættu að drepa alla þá með köldu blóði sem grunaðir væru um eiturlyfjasölu eða eiturlyfjaneytendur. Fyrstu vikurnar í embætti sínu ítrekaði forsetinn þessi skilaboð. Þeir sem myndu stunda þessi dráp fyrir forsetann yrðu ekki dæmdir fyrir manndráp. Og dómstólar landsins hafa verið vanmáttugir gagnvart forsetanum sem lætur drepa fólk á götum úti heima hjá sér án dóms og laga, drepa borgara sem ekki höfðu hlotið dóm og refsingu, heldur voru drepnir með köldu blóði í boði forseta landsins. Þann 18. ágúst 2016, aðeins einum og hálfum mánuði eftir að Duterte tók við forsetaembætti Filippseyja, skoruðu Sameinuðu þjóðirnar og sérfræðingar innan samtakanna í mannréttindum á stjórnvöld í Filippseyjum að virða laga- og réttarkerfið í landinu og láta dæma afbrotamenn í eiturlyfjaglæpum í dómstólum landsins og þar með virða sjálfsögð og lögbundin mannréttindi fólks um að vera dæmt fyrir dómstólum. Ekki með því að beita sér fyrir því að gengi og hópar byssumanna á vegum filippseyskra stjórnvalda léku lausum hala á götum úti og dræpu fólk, sem kallast á mannamáli aftökur. Þessar aftökur án dóms og laga fara enn fram á íbúum Filippseyja þegar við ræðum hér þingsályktunartillögu ríkisstjórnarinnar um að nú skuli fullgilda fríverslunarsamning við Filippseyjar. Það þarf ekki að minna neinn í þessum sal á að þessar hryllilegu aðgerðir brjóta þvert á alþjóðlegum samningum um mannréttindi og alþjóðlegum skuldbindingum um réttindi borgaranna í hverju einasta ríki. Viðbrögð Dutertes forseta við orðum og hvatningu Sameinuðu þjóðanna til hans um að virða lög og dómstóla voru þau að hóta því einfaldlega að draga Filippseyjar úr Sameinuðu þjóðunum og vanvirða þar með þær alþjóðaskuldbindingar sem landið er aðili að. Ef þessar aftökur án dóms og laga væru ekki nóg til þess að einhver hér inni og annars staðar gæti efast agnarögn um að það væri siðferðislega rétt að fullgilda fríverslunarsamning við ríki þar sem forseti þess stendur fyrir drápum á borgurunum er kannski líka vert að minnast á önnur grafalvarleg mannréttindabrot sem eiga sér stað á Filippseyjum, sem virt mannréttindasamtök hafa gert mjög alvarlegar athugasemdir við. Þar ber hæst árásir stjórnvalda á frumbyggja á síðasta ári þegar 6.000 frumbyggjar stóðu fyrir mótmælum í borginni Kidapawan til að krefjast þess að stjórnvöld aðstoðuðu bændur með því að útvega þeim nauðsynjavörur í kjölfar langvarandi þurrka. Viðbrögð stjórnar Dutertes voru þau að skjóta á mótmælendur og drepa fólk í hópi þeirra. Mannréttindabrot á börnum af hálfu filippseyskra stjórnvalda hafa átt sér stað og gerðar hafa verið alvarlegar athugasemdir, nú síðast á síðastliðnu ári. Má þar minna á að stjórnvöld í landinu tóku haldi að minnsta kosti 140 heimilislaus götubörn í aðdraganda fundar efnahagsráðs Asíu-Kyrrahafslanda sem átti sér stað í nóvember 2015 og héldu þeim föngnum á meðan fundurinn átti sér stað. Human Rights Watch hefur líka gert alvarlegar athugasemdir og vakið athygli á barnaþrælkun í filippseyskum gullnámum á 25 metra dýpi þar sem börn hafa verið notuð til að kafa ofan í vötn neðan jarðar til að finna gull. Baráttusamtök fyrir réttindum samkynhneigðs fólks hafa líka mótmælt harðlega mismunun gagnvart samkynhneigðum á Filippseyjum og öðru fólki sem vegna kynhneigðar sinnar eða kyngervis hefur verið mismunað samkvæmt lögum frá sjálfsagðri menntun og öðrum lagalegum réttindum. Allt í tíð núverandi forseta. Hatursglæpum gegn samkynhneigðu fólki hefur enda fjölgað frá því Duterte tók við völdum og fjöldi morða á transfólki er sá allra mesti í löndum Suðaustur-Asíu. Að öllu þessu sögðu er mér algerlega fyrirmunað að skilja hvers vegna ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar vill lögleiða og fullgilda hér fríverslunarsamning við Filippseyjar þar sem forsetinn morðóði, Rodrigo Duterte, situr við völd. Það er mér algerlega fyrirmunað að sjá að ríkisstjórn sem segist leggja áherslu á mannréttindi, jöfn tækifæri, fjölbreytni, frelsi og ábyrgð, ásamt virðingu fyrir ólíkum lífsskoðunum sem fram kemur í 3. gr. stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Það er mér fyrirmunað að skilja hvers vegna hæstv. utanríkisráðherra mælir hér fyrir þessu máli á meðan Duterte er forseti landsins. Af hverju kemur ríkisstjórn Íslands með svona mál hingað inn í sal Alþingis? Af hverju vill ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar, liðka fyrir viðskiptum við morðóða menn? Eru viðskiptahagsmunir virkilega metnir hér meira en sjálfsögð mannréttindi? Ef af fullgildingu fríverslunarsamnings við Filippseyjar verður við þær aðstæður sem hér hefur verið lýst, er ekki annað hægt en að álykta sem svo að núverandi ríkisstjórn Íslands setji viðskiptalega hagsmuni mun ofar en að virða sjálfsögð mannréttindi og alþjóðlegar skuldbindingar varðandi réttindi borgaranna. Við eigum rétt á því að fá hér hreinskilin svör við því af hverju ríkisstjórnin vill gera viðskiptasamninga við ríkisstjórn sem stendur fyrir jafn alvarlegum mannréttindabrotum og raun ber vitni. Kurteislegar athugasemdir, eins og hæstv. utanríkisráðherra var að lýsa hér áðan í andsvari, nægja ekki þegar mannréttindabrot af þessu tagi eiga sér stað. Í formálsorðum samningsins er, með leyfi forseta, gerð grein fyrir ýmsum forsendum og markmiðum samningsaðila við gerð samningsins. Þar kemur m.a. fram: „Áréttuð er skuldbinding ríkjanna um að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur þeirra að þjóðarétti, m.a. í samræmi við ákvæði sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna.“ Þessi orð eru marklaus, frú forseti. Ef einhver dugur væri í hæstv. utanríkisráðherra með að virða mannréttindi bæri hann svona mál ekki hingað inn á borð Alþingis.
Herra forseti. Þetta var ágætisyfirferð hjá hv. þingmanni um það hversu vondur leiðtogi Rodrigo Duterte, forseti Filippseyja er. Um það er ekki deilt að staðan í Filippseyjum núna er alvarleg. Þetta eru alvarleg mannréttindabrot sem þarna eru framin og þetta eru vond stjórnvöld sem forsetinn fer fyrir. Höfum samt í huga að á Filippseyjum búa 100 millj. manna. Filippseyjar eru lýðveldi, enn sem komið er a.m.k. Það mátti heyra á ræðu hv. þingmanns að hún væri ósammála því að staðfesta eigi þennan fríverslunarsamning, hv. þingmaður hafnar því. Þá vil ég spyrja: Hvernig kemur það borgurum Filippseyja til góða að hjálpa þeim við að brjóta af sér hlekki þessarar ógnarstjórnar með því að neita borgurunum um eðlileg samskipti, viðskipti á alþjóðavettvangi? Væri ekki nær að beina spjótum að því hvernig stjórnvöld geta átt samtal við stjórnvöld í Filippseyjum, mótmælt þeim mannréttindabrotum sem þarna fara fram og hafa þá jafnframt hagsmuni íbúa í Filippseyjum í fyrirrúmi með von um að þeim takist að brjóta af sér hlekki þessarar ógnarstjórnar?
Virðulegi forseti. Ef ég skil spurningu hv. þingmanns rétt telur hann að innflutningur fyrir 300 millj. kr. á ári og útflutningur sem nemur á bilinu 50–100 millj. kr. á ári sé rétt leið hjá íslenskum stjórnvöldum til að koma á framfæri mótmælum gegn drápum á borgurum í landi sem við viljum gera fríverslunarsamning við. Að viðskiptalegir samningar sem hæstv. utanríkisráðherra ber hér á borð, og glottir yfir því við hv. þingmann, að það sé leiðin til að koma á - Virðulegur forseti. Ég vil gera athugasemdir við hegðun hv. þm. Teits Björns Einarssonar sem ygglir sig og grettir við þann þingmann sem stendur í pontu. Til að svara spurningu hans vil ég segja sem svo að ég sé ekki að fullgilding fríverslunarsamnings sé leiðin til þess að hlúa að mannréttindum á Filippseyjum.
Herra forseti. Þetta var athyglisvert svar hjá hv. þingmanni. Ég held að í þessu máli snúist það ekki um viðskiptahagsmuni Íslands, eins og þingmaðurinn fór yfir af þeim tölum sem þarna komu fram. Það er alveg rétt að við eigum ekki mikil viðskipti eða samskipti við stjórnvöld í Filippseyjum eða viðskipti við borgarana þar. Spurningin mín var engu að síður sú: Hvernig hjálpar það íbúum Filippseyja að losna við þessi vondu stjórnvöld að neita því að staðfesta þennan fríverslunarsamning EFTA-ríkjanna? Ég áttaði mig ekki alveg á svari hv. þingmanns hvað þetta varðar. Er þingmaðurinn þeirrar skoðunar að við eigum að flokka ríki heimsins eftir því hvar eru vond stjórnvöld eða góð stjórnvöld og hætta samskiptum við borgara slíkra ríkja, hætta fríverslun? [[Gripið fram í.]]Er fríverslun ekki eitt form samskipta milli borgaranna? [[Gripið fram í.]]Er það ekki tæki stórs hluta þessara 100 millj. manna sem búa á Filippseyjum til þess að styrkja borgarastétt sína og losna þannig við vond stjórnvöld?
Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á seinna andsvari hv. þingmanns, þegar hann talar um samskipti við íbúana. Við erum að tala um fullgildingu fríverslunarsamnings milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja. Eins og fram kom í ræðu minni áðan, ef hv. þingmaður hefur hlýtt á hana, er mér fyrirmunað að skilja hvers vegna við leggjum áherslu á að fullgilda þennan fríverslunarsamning á meðan Duterte forseti situr við völd. Kurteislegar athugasemdir nægja ekki. Ég er þeirrar skoðunar að við ættum ekki að fullgilda fríverslunarsamning við ríki þar sem iðkuð eru dráp og morð án dóms og laga í boði forseta þeirra ríkja.
Herra forseti. Nú er ég mjög hlynntur fríverslun. Ég tel að fríverslun milli landa sé af hinu góða. Hún getur ýtt mjög mikið undir útvíkkun og útbreiðslu lýðræðis og mannréttinda í ákveðnum tilfellum. Það er ekki af ástæðulausu sem fríverslunarsamningar eins og sá sem er til umræðu í dag, milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja, innihalda ákvæði á borð við í formálanum þar sem löndin árétta þá skuldbindingu sína, með leyfi forseta: „að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar að þjóðarétti, meðal annars eins og fram kemur í sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu SÞ.“ Það eru ástæður fyrir því að við setjum svona ákvæði í fríverslunarsamninga. Sú ástæða er að við verðum að tryggja að ákveðin grundvallarviðmið, ákveðin lágmarksviðmið séu til staðar áður en við förum að hygla löndum með viðskiptum okkar. Það er ekki þannig að viðskipti Íslands muni ráða för og stjórna því hvernig niðurstaðan verður í Filippseyjum. Við vitum alveg að það sem er í gangi í Filippseyjum verður algjörlega óbreytt, hvort sem við samþykkjum þennan samning eða ekki, en við höfum hérna tækifæri til þess að senda ákveðin skilaboð. Þau skilaboð eiga að vera þau að lönd sem hafa ekki uppfyllt grundvallarmannréttindi með viðunandi hætti fái ekki að stunda fríverslun við okkur fyrr en þau hafa bætt ráð sitt. Ég hef komið til Filippseyja sjálfur og kynnst góðu fólki í því landi og veit því vel að það er margt gott í landinu og margt sem er hægt að bæta með aukinni fríverslun. En ástandið stjórnmálalega í Filippseyjum í augnablikinu er algjörlega óásættanlegt. Við sjáum það m.a. á því að í gær, 24. apríl, var send 77 blaðsíðna kæra til Alþjóðadómstólsins í Haag. Lögfræðingurinn Jude Josue Sabio sendi ákæru á hendur Rodrigo Duterte vegna morða á yfir 9.400 manns. Þetta fólk var hreinlega myrt með einum eða öðrum hætti undir valdi hans og stjórn, að hluta til í því sem hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir rakti áðan. Þarna er um að ræða ítrekuð og alvarleg brot á mannréttindum. Við eigum ekki sem sjálfstætt ríki sem lítur á mannréttindi sem mjög mikilvægan þátt í hönnun samfélagsins að sætta okkur við það og vera þátttakendur í því að hygla stjórnvöldum sem ganga svona fram og drepa fólk á þennan hátt. Við ættum algjörlega að taka upp þennan fríverslunarsamning að lokum, þegar Duterte er farinn frá, þegar það hafa orðið úrbætur á stjórnarfari í Filippseyjum. Við ættum jafnvel að reyna að auka viðskipti okkar við landið eins mikið og hægt er, en ekki í dag, ekki eins og er, ekki á meðan þessi maður myrðir fólk og sendir út drápsveitir, morðsveitir til þess að taka fólk af lífi fyrir engin önnur brot en þau að hafa ánetjast vímuefnum eða jafnvel fyrir það eitt að hafa verið fátækt á röngum stað á röngum tíma. Þetta á ekki að líðast. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanni kærlega fyrir hans ágætu ræðu. Ég hjó aðeins eftir orðunum „að hygla fólki með viðskiptum“. Ég held að viðskipti séu tvíhliða. En nóg um það, ég ætla ekki að gera það að þungamiðju í andsvari mínu. Ég get upplýst hv. þingmann um að ég hef verið í þeim sporum að fagna fríverslunarsamningi nánast úti á götu, þar sem ég er hluti af þjóð sem gekk í einhvers konar fríverslunarsamband, sem er Evrópusambandið. Það var í mínu gamla landi, Póllandi. Ég man vel þá stund sumarið 2003 þegar Pólverjar samþykktu að ganga í Evrópusambandið. Ég fagnaði því mjög ásamt þorra pólskra borgara í mínu gamla heimalandi. Ástæðan fyrir því er einföld, vil ég meina. Hluti ástæðunnar er að fríverslun, eins góð og hún er, er ekki jafn góð og brúkleg til þess að breiða út mannréttindi og annað form þéttara alþjóðasamstarfs. Hún er sú að í þessu annars ágæta plaggi eru ekki nein ákvæði um að för fólks, almennra borgara, milli Filippseyja og EFTA-ríkja verði framvegis auðveldari með einhverjum hætti. Það var mjög ánægjulegt í tengslum við fullgildingu samnings EFTA-ríkjanna, eða Georgíu og Evrópusambandsins, að hálfpartinn í tengslum við það var komið á vegabréfslausu ferðalagi frá Georgíu til Evrópusambandsins. Ég held að þannig hlutir geti haft áhrif í þá veru að þrýsta betur á stjórnvöld til að efla mannréttindi. Ég held að hótunin ein og sér um að fullgilda ekki þennan fríverslunarsamning dugi ekki til þess að stjórnvöld í þessum ríkjum bæti ráð sitt því að þrýstingur frá almenningi er ekki nægilega mikill. Ég velti fyrir mér hvort þingmaðurinn hafi einhverja sýn á þetta því að hann hefur skoðað fríverslunarsamninga töluvert. Hefur hann einhverja sýn á hvernig slíkir samningar geta verið úr garði gerðir til að auka þrýsting á stjórnvöld til að bæta sitt ráð í mannréttindamálum?
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að árétta það að vegabréfslausar samgöngur milli Georgíu og okkar landa, m.a. Evrópulanda, er ekki hluti af fríverslunarsamningi Íslands og EFTA við Georgíu heldur er það Schengen-samstarfið. Það vildi bara þannig til að þetta átti sér stað í sömu viku. Ég fagnaði því. Og ég fagna almennt þegar fríverslunarsamningar eru gerðir. Mér fannst það frábær stund þegar Pólland og fleiri lönd gengu í Evrópusambandið vegna þess að þess háttar samvinna hjálpar. Ég mun sömuleiðis ýta undir að það sé frekari alþjóðasamvinna og fríverslun milli landa eins og t.d. Evrópulanda og Moldavíu eða Úkraínu, Georgíu, í auknum mæli, jafnvel Aserbaídsjan, landa sem ekki hafa algjörlega fullkomlega hreinan skjöld þegar kemur að mannréttindamálum. En það er ákveðin mörk, það er ákveðin lína sem við verðum að draga. Mér finnst áhugaverður punktur sem hv. þm. Pawel Bartoszek kom inn á, að ekki er talað um flutningsfrelsi fólks milli landa í þessum samningi enda er það yfirleitt ekki gert í samningum EFTA-ríkjanna við önnur lönd. En mér finnst það einmitt mikilvægt að svokallað fjórfrelsi Evrópusambandsins, sem snýst um frjálst flæði á vörum, þjónustu, fjármagni og starfsfólki, mannafla, skiptir alveg höfuðmáli vegna þess að ef fjármagnið og vörurnar fá að flytja sig á ódýrustu staði í heimi, m.a. Filippseyjar, en fólkið fær ekki að færa sig á þá staði þar sem er bestu launin, er verið að búa til einhvers konar holur í heiminum þar sem mannréttindabrot fá að grassera. Það þekkjum við. Staðreyndin er engu að síður sú að ríkisstjórn Dutertes uppfyllir ekki einu sinni minnstu lágmarksskilyrðin um mannréttindi sem við vitum þó að voru í hávegum höfð í Póllandi árið 2003.
Virðulegi forseti. Það er rétt að þau lágmarksmannréttindi og meira til voru í hávegum höfð í Póllandi 2003 líklegast einmitt vegna þeirrar ástæðu að það samstarf er þess eðlis að það krefur ríkisstjórnir um raunverulegar aðgerðir í þágu mannréttinda. Ég er ekki hér að halda því fram að lausnin í þessu máli sé einfaldlega að bjóða Filippseyjum í Evrópusambandið. Ég get fullyrt að það sé ótímabært skref. Ég er hins vegar einungis að benda á það að ég held að sé farsælli leið ef við ætlum að nota fríverslun i þágu þess að breiða út mannréttindi, sem ég held að það sé raunhæft og gott, þurfi að vera örlítið meira í samningum eins og þessum sem lýtur að ferðafrelsi venjulegs fólks, því að það mundi ýta betur á almenning í viðkomandi löndum örlítið meira til að krefjast þess að viðkomandi stjórnvöld beygi sig undir alþjóðasamfélagsins í þessum efnum. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er sammála mér í því, ég er hins vegar á því á þessari stundu að rétt sé í öllu ljósi að samþykkja þennan samning. Ég sé ekki að við höfum þau spil á hendi sem myndu geta bætt eitthvað fyrir almenning í landinu í ljósi þess hvernig öllum málum er háttað. En ég held að upp á framtíðina að gera geti ég miðlað þeirri reynslu að pólitísk orðræða í viðkomandi ríkjum breytist töluvert þegar almenningur í landinu getur ferðast frjáls til og frá öðrum löndum, þeir geta unnið þar og stundað nám, heldur það eru einungis einhverjar vörur og peningar fái að flæða á milli. Þrýstingurinn er miklu meiri þegar þannig er.
Herra forseti. Ég væri svo sem sammála þessu ef við værum með einhvers konar ákvæði í þessum samningi um að það væru einhverjar takmarkanir á eðli samningsins ef stórfelld mannréttindabrot kæmu upp, eins og við erum með í öðrum ákveðnum samningnum. Í stofnsáttmála Evrópuráðs kemur t.d. fram að hægt sé að setja lönd í tímabundið bann. Það er nokkuð sem við ættum að skoða gagnvart löndum eins og Rússlandi í augnablikinu, jafnvel Aserbaídsjan, fyrir einmitt stórfelld mannréttindabrot. Nú erum við einmitt með viðskiptaþvinganir gagnvart Rússlandi í augnablikinu. Þrátt fyrir að vera algjör fantur og bara ekki góður maður, hefur Vladimír Pútín ekki orðið uppvís að því að drepa 9.400 manns svo ég viti, ef til vill einhver hundruð með tilskipunum sínum, jafnvel einhver þúsund, en ekki með svo blóðugum og hrottafullum hætti eins og Duterte. Værum við í þessum viðskiptaþvingunum nema út af því að það er pólitískt heppilegt fyrir okkur? Það er svolítið mótsagnarkennt að við skulum segja: Ja, Filippseyjar, þær eru svo langt í burtu, það skiptir kannski ekki miklu máli. Það er fínt að fara í fríverslun við Filippseyjar vegna þess að það er svo einfalt, vegna þess þessir 9.400 manns sem myrtir hafa verið eru í hæfilegri fjarlægð frá okkur og koma okkur ekki pólitískt við með þessum sama hætti - að það sé einhvern veginn ásættanlegt. Ég segi nei við því. Ég segi að við ættum að bíða með þennan viðskiptasamning. Við ættum að bíða með þessa fríverslun og að við ættum að nota tækifærið til þess að senda þau skilaboð að mannréttindabrot eru ekki ásættanleg, og ég myndi helst vilja að hæstv. utanríkisráðherra myndi koma þeim skilaboðum jafnvel mjög ókurteist á framfæri við filippseysk stjórnvöld. Þau hafa aldrei verið það og munu ekki verða það. Við ættum ekki að stunda fríverslun við lönd sem fara þessa leið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Það væri í hæsta mála óeðlilegt ef þingmenn myndu ekki vekja athygli á því ástandi sem er á Filippseyjum í tengslum við þennan fríverslunarsamning. Tímasetningin er afleit. Ég var ein af mjög fáum þingmönnum sem greiddu ekki leið fyrir tvíhliða fríverslunarsamning við Kína einmitt út af því að ég vissi, alveg sama hversu fallegur textinn var, hversu góð fyrirheitin voru um að þrýsta á að mótmæla mannréttindabrotum í Kína, að það myndi ekki gerast. Mig langar í því ljósi að geta þess, út af því að því var haldið fram þegar sá fríverslunarsamningur var samþykktur að íslensk yfirvöld myndu beita sér fyrir því að mannréttindi yrðu virt í Tíbet, að mannréttindi yrðu virt gagnvart minnihlutahópum í Kína eins og Falun Gong og múslimum, að ég hef ekki orðið vör við að það hafi verið gert. Mér þætti gaman að heyra frá hæstv. utanríkisráðherra hvort utanríkisráðherra hyggst gera slíkt, hvort hann hyggst framfylgja því sem stóð í þessum tvíhliða fríverslunarsamningi við Kína. Mig langar að segja ykkur ofurlitla sögu frá því fyrir um það bil tveimur vikum. Ég var á fundi Alþjóðaþingmannasambandsins þar sem miklar umræður urðu um mjög umdeilda ályktun sem á endanum var samþykkt, ályktun sem Rússar mögulega skrifuðu, og fjallaði um að ekki væri heimilt að hafa afskipti af innri málum þjóðríkja, eins og t.d. ábendingar um mannréttindabrot. Ég sagði við kínversku fulltrúana, sem voru að tala um að þeir hefðu orðið fyrir miklum afskiptum af sínum innri veruleika í stjórnsýslu, og minnti þau á tvö orð. Ég sagði: Ég hef tvö orð fyrir ykkur; ég hef Tíbet og ég hef Taívan. Þá brá svo við að þingmaðurinn frá Kína minnti mig á, fyrir framan alla hina, að Íslendingar hefðu gert fríverslunarsamning við Kína þar sem Íslendingar viðurkenndu eitt Kína. Ég hef aldrei viðurkennt eitt Kína og útskýrði fyrir honum að ég hefði sagt nei við þessum fríverslunarsamningi út af því að ég er meðvituð um að allir þeir fríverslunarsamningar sem kínversk yfirvöld hafa tekið sér fyrir hendur að undirrita við ýmis lönd hafa verið þverbrotnir. Þrátt fyrir að því hafi verið lofað ítrekað, m.a. þegar fulltrúar utanríkisráðuneytisins komu fyrir utanríkismálanefnd, þegar verið var að fjalla um þennan samning, að allt sem í okkar valdi stæði yrði svo sannarlega gert til að þrýsta á að mannréttindi verði virt í Kína, þá hefur ekkert verið gert síðan þessi samningur tók gildi. Mér finnst það mjög dapurlegt. Nú eru rökin þau að við ætlum á fordæmalausum tímum í Filippseyjum að gera fríverslunarsamning. Við ætlum að upphefja, með því að gera þennan samning, það ófremdarástand sem þar ríkir. Það er bara þannig. Meira en 9.000 manneskjur hafa verið myrtar og það er ekki eingöngu núna, eftir að Duterte varð forseti, sem hann hefur staðið fyrir skipulögðum morðum á óbreyttum borgurum, það var líka í þá tíð sem hann var borgarstjóri. Þá fyrirskipaði hann meðal annars morð á blaðamönnum, pólitískum andstæðingum, þungaðri konu og ungbarni. Er það svona fólk sem við viljum rétta höndina? Þessi maður á ekki skilið, og þeir sem framfylgja hans voðastjórn, að við réttum þeim höndina í dag. Það ætti aftur á móti að vera fyrirheit frá okkur að rétta út höndina til Filippseyja þegar þær hafa losnað undan þessum morðhöfðingja. Ég veit að þetta verður samþykkt eins og fríverslunarsamningurinn við Kína og því langar mig að skora á hæstv. utanríkisráðherra að sýna með mjög afgerandi hætti að Íslendingum misbýður það sem er að gerast á Filippseyjum. Ég myndi mjög gjarnan vilja að Alþingi léti fylgja með, í greinargerð frá utanríkismálanefnd, mjög harðorða yfirlýsingu um hvernig almennir borgarar, og sér í lagi veikt fólk eins og fíklar, eru í lífshættu og hversu margir hafa verið drepnir. Þessi morðalda er ekkert búin. Í gær kom fram að Duterte hafi sagt að hann ætlaði að vera 50 sinnum illskeyttari en íslamistar sem voru með hryðjuverkaárásir. Hann sagði orðrétt: Gefið mér edik og salt og ég borða úr þeim lifrina. Það er ekki amalegt að eiga í viðskiptum við svona fólk. Við erum ekki að gera viðskiptasamning við þjóðina. Við erum að gera viðskiptasamning við yfirvöld. Það er þannig. Hættið að slá ryki í augu almennings hér í þingsal með því að halda því fram að við séum að bjarga þjóðinni í Filippseyjum, því góða fólki sem þar er. Horfumst í augu við veruleikann. Þetta er ekki rétti tíminn til að samþykkja viðskiptasamning við Filippseyjar. Þetta er ekki rétti tíminn. Ef þetta verður samþykkt, eins og ég geri ráð fyrir, þá skora ég á hæstv. utanríkisráðherra að beita sér fyrir því og segja á mjög berorðan hátt að stjórnarfar af þessu tagi sé ekki eitthvað sem við getum sætt okkur við og að við fordæmum aðför að sjúklingum á Filippseyjum. Ég vil jafnframt skora á hæstv. utanríkisráðherra að framfylgja tvíhliða viðskiptasamningi við Kína og fordæma aðför að minnihlutahópum þar, hvort sem það er fólk sem er að berjast fyrir lýðræði, lögfræðingar sem eru að berjast fyrir þeim sem mannréttindi hafa verið brotin á, fjölmiðlamenn, íbúar í Tíbet eða meðlimir Falun Gong. Ég myndi mjög gjarnan vilja að íslensk yfirvöld beittu sér fyrir því að upplýsa eða fordæma líffæraflutninga úr föngum í kínverskum fangelsum. Líffæri eru tekin úr lifandi föngum sem koma frá Falun Gong; þetta er ekki einhver kenning heldur hefur verið sýnt fram á þetta og þetta er mjög alvarlegt. Ég óska eftir því að það verði fyrsta verk hæstv. utanríkisráðherra, þegar hann hittir kínverska stjórnmálamenn, að láta vita af því að líffæraflutningar á lifandi föngum sé eitthvað sem við fordæmum harðlega. Það er því miður þannig að það er alveg sama hvað við segjum, það mun ekki hafa nein áhrif. Þegar því er haldið fram að það að gera viðskiptasamning við Filippseyjar í dag muni breyta einhverju fyrir lýðræðið í því landi þá er það bara lygi.
Herra forseti. Þetta var áhugavert innlegg, áhugaverð ræða hjá hv. þingmanni, sérstaklega það að draga fram fríverslunarsamninginn við Kína sem var gerður fyrr á árum í tíð vinstri stjórnar VG og Samfylkingarinnar. Það var áhugavert að heyra sjónarmið hv. þingmanns til þess samnings sem snýr að einu Kína eða hvort alþjóðasamfélagið nær eitthvað utan um það miðað við að viðurkenna eingöngu stefnu Kína um eitt Kína og hvernig við högum þeim samskiptum. Hér er ekki verið að deila um alvarleika mannréttindabrota á Filippseyjum. Hér er heldur ekki ágreiningur um að stjórnvöld undir forystu Duterte sé mjög slæm og hann sé vondur leiðtogi, illþýði ef svo má segja. Það er svo sem ekki ágreiningur, heyri ég í orðum hv. þingmanns, um ágæti fríverslunarsamninga almennt. Þeir stuðla að samtali, viðskiptum, milli ríkja, milli borgara slíkra ríkja, ekki milli stjórnvalda þótt það séu valdhafarnir sem geri slíka samninga. Þá er spurningin. Hv. þingmaður vill samþykkja fríverslunarsamninginn eftir að íbúar Filippseyja hafa losnað við sinn vonda forseta. Varðandi hvernig nákvæmlega sé hægt að réttlæta það að segja að þetta séu viðskiptasamningar sem koma íbúum til góða þá er þetta er ekki lausnin á málum þeirra en þetta kallar maður skref. Þetta er skref ásamt því að fylgja alþjóðlegum reglum um að eiga samskipti við ríki sama hversu slæm þau eru. Það á líka við í tilviki Rússlands þar sem við höfum tilteknar viðskiptaþvinganir settar á ákveðna embættismenn og háttsetta aðila þar, ekki á almenning í Rússlandi, þvert á móti. Ég spyr hv. þingmann hvernig það kemur íbúum Filippseyja til góða að samþykkja ekki samninginn núna heldur eftir að þeir losna við stjórnvöld í Filippseyjum.
Forseti. Samkvæmt þessum rökum hefðum við átt að gera fríverslunarsamning við Þýskaland í stjórnartíð Hitlers. Það hefði væntanlega komið á góðum samskiptum milli ríkjanna og hjálpað almenningi í Þýskalandi. Frábært. Eigum við að fara að undirbúa fríverslunarsamning við Norður-Kóreu kannski? Mér finnst það alveg prýðisgóð hugmynd. Það hefur verið þannig í Rússlandi og Írak og fleiri löndum þar sem hafa verið viðskiptaþvinganir að þær bitna einmitt á almenningi en ekki á þeim sem sitja við kjötkatlana í þeim löndum, það er bara þannig. Að reyna að halda því fram að það komi almenningi í Filippseyjum eitthvað sérstaklega til góða að gera fríverslunarsamning í dag er alveg fullkomin hræsni, með fullri virðingu, forseti. Ég myndi segja að með því að gera þennan fríverslunarsamning núna séum við að viðurkenna stjórnarfarið í Filippseyjum. Það er svo einfalt. En ég skora á hæstv. utanríkisráðherra að byrja að undirbúa fríverslunarsamning við Norður-Kóreu því að það hlýtur að skapa rosalega góð tækifæri fyrir almenning í þar í landi.
Herra forseti. Ég held að það sé akkúrat mikilvægt núna í ljósi ástandsins í heimsmálum að reyna að ná samskiptum við stjórnvöld í Norður-Kóreu og opna á samtal og koma þannig á samskiptum, hvort sem það snýr að viðskiptum, frelsi fólks til að mennta sig eða hvað það er, sérstaklega í Norður-Kóreu og annars staðar, til þess að losna undan harðstjórum sem eru við völd í þeim ríkjum. Það er afstaða mín í málinu. Ég tek alveg heils hugar undir áskorun hv. þingmanns til hæstv. utanríkisráðherra um að íslenskum stjórnvöldum beri að mótmæla kröftuglega þeim mannréttindabrotum sem eiga sér stað á Filippseyjum og í öðrum ríkjum, jafnvel í Kína, út af Tíbet þar sem við erum með fríverslunarsamning, eða mannréttindabrotum í Rússlandi þar sem við viljum eiga í samskiptum við rússnesk stjórnvöld, til þess að reyna að stuðla að eðlilegu samtali og samstarfi á alþjóðavettvangi í þágu mannréttinda, friðar og velmegunar íbúanna allra. Þetta leiðir mig þá að spurningunni, af því að við erum að ræða fríverslunarsamninga: Er munur á fríverslunarsamningum sem koma tilteknum borgurum ríkja til góða, geta eflt efnahag þeirra og stöðu til þess að verja sig gegn yfirgangi vondra stjórnvalda? Telur hv. þingmaður að sömu sjónarmið ættu jafnvel við þegar um er að ræða þróunaraðstoð? Ætti Ísland að hætta þróunaraðstoð til ríkja þar sem óæskilegir harðstjórar ráða? Er það sambærilegt eða ekki? Ef það er ekki sambærilegt, að hvaða leyti er það ekki sambærilegt?
Forseti. Það að bera saman þróunarsamvinnu og viðskiptasamninga er náttúrlega alveg ótrúlega sérkennilegt. Ég ætla ekki einu sinni að svara því, það er svo út í hött. Það sem mér finnst skipta máli er að þó svo að maður geri fríverslunarsamning og mótmæli einhverju, þá hafa mótmælin engin áhrif af því að það eru engar afleiðingar. Þegar við erum búin að gera fríverslunarsamning eru engar afleiðingar. Við munum tvinna saman hagsmuni sem þýðir að það er enn meiri ótti við að láta í sér heyra ef mannréttindi eru brotin. Það hefur sýnt sig ítrekað. Ég man eftir því þegar Dalai Lama kom til Íslands. Þá voru mjög fáir sem vildu hitta hann út af því að kínverska sendiráðið og kínversk yfirvöld höfðu hótað því að við myndum svo sannarlega finna fyrir því, íslensk yfirvöld og þjóðin öll, ef við myndum hitta Dalai Lama, íslenskir ráðamenn, þingmenn og forseti lýðveldisins. Ég vissi að það var ekki kominn fríverslunarsamningur og þess vegna gátum við gert það sem okkur sýndist. Þeir væru á fullu að vinna að slíkum samningi og vildu hann svo mikið að þeir myndu ekki gera neitt þó ráðamenn landsins hittu friðarhöfðingjann mikla. Maður hefur séð þá þróun út um allt að ef það eru gerðir viðskiptasamningar við ríki sem eru undir ógnarstjórn verða hagsmunir miklir og mótmælaraddir ógnarstjórnarinnar verða veikari og yfirvöld beita sér ekki. Það er staðreynd. Maður þarf ekki annað en að horfa í kringum sig og skoða fréttir síðustu áratugi til þess að „validera“ þau rök. Ég vil ítreka það varðandi þróunarsamvinnu að hún er ekki á neinn hátt sambærileg við viðskiptasamninga. Það er fráleitt að stilla þeim hlutum saman á þennan hátt. [[Forseti hringir.]]Það er svipað og að stilla saman fátæku fólki á Íslandi og fólki sem sækist eftir hæli hérlendis. Þetta eru órök.
Herra forseti. Ég hef heyrt þau rök frá stjórnarþingmönnum að það komi almenningi til góða að koma á sem mestum viðskiptum við ógnarríki og að í raun væri verið að refsa íbúunum sjálfum með því að setja viðskiptaþvinganir á slíkar ógnarstjórnir. Nú á ég vini í Suður-Afríku sem yrðu ansi hissa á þessum rökum þar sem suður-afríska Apartheid-stjórnin var beinlínis felld á endanum og Ródesíu-stjórnin líka með því að ríki tóku höndum saman um að skipta ekki við slíkt fólk; og ekki morðingja eins og Duterte forseta. Að gera samninginn akkúrat þegar Duterte forseti kemst til valda er svipað og ef við hefðum valið valdatíð Pols Pot til að hefja viðskipti við Kambódíu því að það væri svo rosalega heppileg tímasetning. Nú er ég búinn að nefna nafnið Pol Pot. Sjálfur nefndi Duterte nafnið Hitler þegar hann var að taka við völdum, hann bar sjálfan sig saman við Hitler og sagði: Ef Hitler gat drepið þrjár milljónir gyðinga get ég drepið þrjár milljónir glæpamanna í mínu landi. Þetta er hugsunin á bak við ríkisstjórn hans. Nú hafa hv. stjórnarþingmenn líka minnst á að það væri skrýtið að fara að flokka ríki í góð og slæm stjórnvöld. Hvað er skrýtið við það? Eigum við að koma eins fram við Danmörku og Norður-Kóreu? Auðvitað eigum við að flokka ríki eftir því hvernig stjórnvöld eru þar. Við flokkum ekki Sádí-Arabíu með Svíþjóð. Við gerum okkur grein fyrir að það er eðlislægur munur. Við höfum siðferðislega ábyrgð til að koma fram eins og svo sé. Ég veit ekki hversu langt er hægt að ganga í að fordæma Duterte, mann sem hefur til dæmis sagt, þegar ástralskri konu, sem var trúboði á Filippseyjum, var raðnauðgað og hópnauðgað, að það versta væri að hann hefði ekki fengið að vera með sjálfur, forsetinn. Hann sagði, þegar dóttir hans mótmælti þeim ummælum, og sagðist sjálf hafa orðið fyrir nauðgun, að dóttir sín væri lygari og dramadrottning. Hann hefur talað fyrir því að drepa fréttamenn, sagt að þeir eigi engan rétt á að vera frjálsir undan ofsóknum eða morðum. Hann hefur persónulega viðurkennt að hafa myrt þrjá menn með eigin höndum. Hann tók mann, fór með hann upp í þyrlu og hrinti honum út úr þyrlunni. Þessu stærir hann sig af. Við erum ekki að tala um neinn umdeildan þjóðernissinna einhvers staðar sem sumir segja að sé til hægri og aðrir að sé vitleysingur. Við erum að tala um kaldrifjaðan morðingja og hans stjórn. Mig langar að lýsa yfir stuðningi við þau hundruð milljóna manna sem búa í þessu skelfilega landi. Ég veit meðal annars um einn mann sem var giftur Íslendingi sem nýlega féll frá. Hann ætlaði að koma til Evrópu og sleppa en nú er hann fastur á Filippseyjum. Ég segi því að lokum, herra forseti: Mabuhay ang Pilipinas. - Lengi lifi Filippseyjar.
Herra forseti. Mér er málið svolítið skylt. Ég vil taka til máls því að ég er varamaður í utanríkismálanefnd og hef haft áhuga á þessum málum og kynnt mér þau að sumu leyti. Það eru tugir ríkja í heiminum þar sem stunduð eru mannréttindabrot, misgróf. Þegar kemur að samskiptum við ríki eru þau viðkvæm eða öllu heldur flókin, það er kannski réttara orðalag. Það er einmitt þess vegna sem svona mörg orð hafa fallið í salnum í dag. Mjög óvænt. Ég er nokkuð viss um að hv. utanríkisráðherra hefur ekki endilega búist við þessu, að hér yrðu miklar umræður um fríverslunarsamning við Filippseyjar, sem er að hluta til tilkominn áður en umræddur forseti tók völd. En umræðan er klassísk. Við höfum staðið frammi fyrir þessu, að eiga í viðskiptum við ríki þar sem stjórnvöld eru ekki í lagi, og munum eiga í þeim um langa framtíð. Það er rétt að skoða ríki nú og fyrr og skoða jafnvel skrautlega sögu Íslands í þessum efnum. Það eru önnur ríki í austanverðri Asíu, tökum sem dæmi Myanmar. Hvað með viðskipti við Myanmar? Þar eru mjög harðar ofsóknir í garð minnihlutahópa. Við höfum verið í verulegum samskiptum á jarðhitasviði við Níkaragva. Þar er pottur brotinn. Hvernig skyldi nú hafa gengið með Síle Pinochets á sínum tíma? Hefði verið hægt að stytta hans veru þar ef alþjóðasamfélagið hefði brugðist öðruvísi við meðan hann sat og hét? Ég hef sjálfur verið í vesturhluta Kína í Xinjiang og ég hef líka verið í Tíbet. Ég veit töluvert um þau mannréttindabrot sem þar fara fram. Jú, það er kominn fríverslunarsamningur, það er staðreynd. Ég hefði sennilega þurft að grafa djúpt í minn hug ef ég hefði setið á þingi á þeim tíma, hvernig ég hefði brugðist við þá. Skyldi Spánn Francos hafa lifað skemur ef hin Evrópuríkin hefðu komið öðruvísi fram við það ríki en þau gerðu? Hvað með áralanga samninga Íslands við Sovétríkin gömlu? Við vitum heilmikið um þau núna og vissum heilmikið þá, en það þótti mjög mikilvægt fyrir íslenskt efnahagslíf að hafa mjög hagstæða samninga við Sovétríkin á sínum tíma. Ef við skoðum þetta allt í samhengi höfum við auðvitað ekki hreina áru í þessu. Nú stöndum við frammi fyrir þessum fríverslunarsamningi við Filippseyjar. Mér er alltaf spurn með þetta orð fríverslun: Hverjar eru viðskiptaleiðirnar í landi eins og Filippseyjum? Forseti Filippseyja er ekki einn. Í kringum hann er stærðarhópur, við getum kallað það valdastétt eða viðskiptatengsl eða hvaðeina. Við höfum enga tryggingu fyrir því að viðskipti, hversu mörg hundruð milljónir sem þau kunna að hljóða upp á, hafi í raun þau áhrif önnur en einfaldlega að efla þá stjórn sem þarna er og styrkja hana og styrkja þann hóp sem er í kringum hana. Einhverjar fullyrðingar um að þær 100 milljónir Filippseyinga sem þar búa, sem er að miklum meiri hluta sárafátækur, hagnist á einhvern máta eða að honum gagnist íslensk viðskipti eru bara orð. Það er mjög erfitt að sjá í gegnum þokuna og fullyrða að svo sé. Þess vegna verðum við að horfa á þetta heildrænt og horfa líka á þessa sögu sem ég var að rekja með hin og þessi ríki og sjá hvenær viðskiptaþvinganir eða skortur á fríverslunarsamningum gengur upp, eins og var nefnt hér á undan af hv. þingmanni sem hér stóð á undan mér um Apartheid-stjórnina í Suður-Afríku. Það er alveg ljóst að einn stór þáttur í falli hennar voru þær þvinganir sem hún var beitt. Sennilega væri affarasælast ef alþjóðasamfélagið, EFTA-ríkin, Evrópusambandið, tækju sig saman og settu fingurklemmurnar á stjórn Filippseyja, þá valdastétt, skulum við kalla það, sem þar er, pólitískt og hvað viðskipti snertir. Því að þetta er jú mat. Það eru tugir ríkja sem við höfum einhver samskipti við sem eru ekki í lagi. Við reynum að meta það - ég þori ekki að nota orðið kalt - hvenær orðið er nauðsynlegt að fresta fríverslunarsamningum eða ganga ekki til þeirra, slíta stjórnmálasambandi eða hvað það kann að vera; eftir efnum og ástæðum þá er þetta mat. Í þessu tilviki dettur mér ekki í hug að halda því fram að þessar aðgerðir, þ.e. fríverslunarsamningur eða ekki, hafi úrslitaáhrif. Þetta dugar ekki, sagði hv. þm. Pawel Bartoszek. Nei, auðvitað dugar þetta ekki. En ef nógu mörg ríki taka sig saman og gera það sem gera þarf hefur það áhrif. Það er þess vegna sem ég held að rétt sé að við sýnum fordæmi og förum aðrar leiðir en hin EFTA-ríkin, sýnum fram á að þetta litla ríki, Ísland, hefur dug til að segja nei, eða segja: Við frestum þessum samningi. Því að sjálfsögðu erum við öll í þessum sal hlynnt fríverslunarsamningum við ríki almennt. Ég held að það sé enginn efi í hugum mjög margra hér inni að það að samþykkja þessa fríverslunarsamninga núna er rangt skref.
Herra forseti. Ég vil fá að þakka hv. þingmanni fyrir einlæga ræðu þar sem hann fór réttilega yfir að það er margt í mörgu þegar maður ræðir jafn víðtækt mál og utanríkisstefnu og hvernig maður hefur áhrif til góðs úti í heimi. Hvort er þá betra, að sitja heima og beina spjótunum eingöngu að sjálfum sér og láta aðra um sín vandamál eða að reyna að vekja ljósglætu í ríkjum sem við teljum að þurfi á smá ljósi að halda? Er það ekki þess virði? Utanríkisstefna Íslands hefur einblínt á hið síðarnefnda, að það sé skárri kostur að reyna að vekja ljósglætu með upplýsingu, umræðu og opnum samskiptum. Þar skipta viðskipti mjög miklu máli. Það er skárra fyrir almenning í ríkjum sem eru undir ógnarstjórn, sem við öll í þessum sal erum ósammála. Mér þykir heiðarlegt að hv. þingmaður orðaði það sem svo að hann hefði verið hugsi hefði hann verið þingmaður þeirrar ríkisstjórnar sem gerði fríverslunarsamning við Kína og hampaði honum. Þrátt fyrir að allir vissu um öll þau mýmörgu mannréttindabrot sem þar eiga sér stað þótti slíkur fríverslunarsamningur skref í rétta átt í þágu upplýsingar. Þar sem það er mat, eins og þingmaður orðaði það réttilega, langar mig aðeins að fá að spyrja: Hvað sakar að reyna? Hvað sakar það ef af fríverslunarsamningi verður, þótt það væri ekki nema við eitt fyrirtæki, og hugsanlega fengju bara tíu manns vinnu sem þeir hefðu annars ekki fengið, og þeir myndu eflast samfara því, fyllast örlítið meiri krafti, meiri upplýsingu, öðlast styrk í þeim ríkjum sem almennt þurfa meiri styrk?
Ég þakka andsvarið. Það er ljóst að þessar umræður verða vegna þess að utanríkisstefna hefur ekki mikið verið rædd á þessu þingi. Þess vegna er hvert tækifæri kærkomið. Við notum það. Sjálfkrafa eru viðskiptasamningar ekki nein ljósglæta. Það fer bara eftir því hverjum viðskiptasamningarnir gagnast. Sú greining er náttúrlega ákaflega erfið, sennilega oft ómöguleg. Þá er kannski betra að taka ekki sénsinn, láta það bara vera. Það getur vel verið að við getum fundið tíu manns sem fá vinnu við eitthvert fyrirtæki af því að Ísland hefur viðskiptasamninga við það, en það getur líka verið að ef við sleppum þessum viðskiptasamningum getum við bjargað lífi 100 manna því að með því gefum við fordæmi fyrir því að þjóðir heims sendi ákveðin skilaboð til Filippseyja. Ég held að ekki hægt sé að svara þessari spurningu raunverulega með því að vigta tíu manns á móti hundrað eða tíu á móti tíu. Aðalmálið er að á meðan valdahópar, sem alltaf fylgja svona harðstjórum eins og forseta Filippseyja, hafa einhver völd í landinu getum við á engan máta tryggt að viðskiptasamningar geri gagn. En við höldum auðvitað stjórnmálasambandi. Við getum haldið uppi samræðum við svona ríki. Við getum skammað þau á alþjóðavettvangi og gert alls konar hluti. En að halda að viðskiptasamningar séu alltaf til góðs finnst mér vera útgangspunkturinn hjá þessari ríkisstjórn. Við höfum söguna sem sýnir að svo er ekki. Þá er að reyna að meta hvort þetta sé virkilega svo í tilviki Filippseyja. Ég tel það ekki vera.
Herra forseti. Ég þakka fyrir svarið. Ég er ósammála þessari sýn á hvað viðskipti séu og hvað fríverslunarsamningar séu. Það þarf ekki að koma á óvart miðað við á hvaða pólitíska rófi almennt við hv. þingmaður stöndum. Ég myndi telja að frjáls viðskipti um heiminn, bæði innan viðkomandi ríkja og á milli ríkja, hafi eflt einstaklinga í þeim ríkjum frekar en hitt. Tölurnar sýna það svo sem. Er hægt að tryggja að stjórnvöld í viðkomandi ríkjum noti aukinn auð og samskipti alltaf til góðs? Nei, það er ekki hægt. En það er svo sem heldur ekki hægt að tryggja neitt. Ég staldra aðeins við þann punkt: Það var vinstri stjórnin sem gerði fríverslunarsamning við Kína og var mjög stolt af honum. Hvað er í grunninn öðruvísi nú? Því meira sem heimurinn smækkar vegna samtala, upplýsingar, viðskipta og frelsis, því betra. Og hvar eigum við að draga línuna? Ætlum við að gera upp á milli ríkja sem myrða og drepa og fangelsa án réttarríkis? Við búum í frábærlega fínu ríki að mörgu leyti og erum heppin hvað það varðar. Við getum bent á ýmis ríki og ýmsar þjóðir og eflaust finnum til með því fólki sem þar þarf að vera. Hvar liggur ábyrgð okkar í því? Hvar drögum við línuna? Hvað t.d. með Bandaríkin með sínar dauðarefsingar? Ekki kvittum við upp á dauðarefsingar þrátt fyrir öll okkar viðskipti við Bandaríkin. Við getum nánast tekið hvert einasta ríki í heiminum og bent á eitthvað sem betur mætti fara. Við verðum bara að tala hátt og skýrt um gildi okkar en vona að þau nái frekari útbreiðslu og eru viðskipti mikilvægur partur af því, að mínu viti.
Herra forseti. Enn þakka ég fyrir svarið. Varðandi Kína, við skulum afgreiða það rétt og snyrtilega. Ég var náttúrlega ekki aðili að því og var ekki einu sinni í þeim ágæta flokki sem þar kom að málum. Sennilega hefði ég greitt atkvæði á móti því eða setið hjá. Ég segi bara sennilega, ég ætla ekki að fara nánar út í það í bili vegna þess að hef þann samning ekki fyrir framan mig. En auðvitað drögum við mismunandi línur á mismunandi stöðum. Það er mat. Því miður er það þannig. Við erum í samskiptum við ríki svo tugum skiptir sem eru með brogaða, svo ég sletti nú dönsku, fortíð eða brogaða nútíð eða ástand sem ekki er ásættanlegt. Þess vegna er þetta svo. Ég get alveg eins spurt hv. þingmann: Hefði hún viljað ganga gegn viðskiptaþvingunum við Suður-Afríku? Nei, sennilega hefði hún ekki gert það. Það voru mörg ríki með og það var allt annað mál. Nú eru það Filippseyjar, sem skipta okkur kannski ekki miklu máli. En einhvern veginn er framferði stjórnvalda þar með þeim hætti, og ég get nefnt einhver önnur dæmi, herforingjastjórnina í Argentínu á sínum tíma sem kastaði fólki úr þyrlum yfir opnu hafi. Þetta er því miður þannig að í alþjóðasamskiptum verðum við að meta hvert tilvik fyrir sig. Það getur vel verið að við þurfum að þola mannréttindabrot í einhverju landi. Við getum bara nefnt Rússland áður en viðskiptaþvinganirnar komu til. Ef ég reyni að horfa á þetta tiltekna ríki og þær tilteknu aðstæður sem þar eru kemst ég að þessari niðurstöðu, öfugt við hv. þingmann. Þar við situr og hana nú.
Virðulegi forseti. Ég byrja á að þakka fyrir ágæta umræðu um svona grundvallarmál sem skipta okkur öll máli. Ég held ekki að þetta sé einfalt mál, að það sé hópur góðs fólks sem vilji eitt og að aðrir séu vondar manneskjur sem vilja eitthvað annað. Við höfum sýnt það að við höfum ekki verið á móti viðskiptaþvingunum af neinu tagi. Í það minnsta hefur Sjálfstæðisflokkurinn, sem nú er í ríkisstjórn, staðið að viðskiptaþvingunum á Rússland og sýnt að frjáls viðskipti með engum hömlum er engin mantra hvað sem gerist. Aðrir flokkar sem verið hafa í ríkisstjórnum hafa staðið að ýmsum hlutum. Hér hefur verið farið ágætlega yfir það dæmi sem er nærtækt í umræðunni þegar kemur að viðskiptaþvingunum, því að við erum með dæmi, svart á hvítu, um að þær hafi virkað: Suður-Afríka. Það er bara ósköp einfalt, hvar sem okkur ber niður í heiminum, hvort sem er þar eða annars staðar, ef við lítum yfir farinn veg í alþjóðasamstarfinu kemur í ljós að þær aðgerðir virkuðu, það er bara þannig. Við tölum hér um Filippseyjar. Það er ekki eins og við séum að tala um einhverja atburði úr fjarlægri fortíð. Við erum að tala um forseta sem kosinn var til valda í fyrra. Árið 2016. Það er ekki liðið eitt ár. Það var í júní, hygg ég, sem hann tók til starfa. Við erum að velta fyrir okkur hvort að innan við ári eftir að Duterte kemst til valda eigum við að verðlauna hans hegðun á valdastóli með því að fullgilda fríverslunarsamning við ríki hans. Mér finnst það mjög umhugsunarvert og held að það sé ekki eins og mér finnst sumir hv. þingmenn dálítið hafa skákað í skjóli af, að þetta sé bara svo einfalt, að frjáls viðskipti séu alltaf öllum til góðs. En það er ekki þannig. Annars beittum við ekki Rússa viðskiptaþvingunum, er það? Annars hefði hæstv. utanríkisráðherra væntanlega komið á framfæri mótmælum sínum þegar síðasta hv. ríkisstjórn setti viðskiptaþvinganir á Rússa, ef hann telur í hjarta sér að sem frjálsust viðskipti séu alltaf rétta svarið. Þess vegna snýst þetta á endanum um að við finnum okkar eigin mörk, eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson fór hér ágætlega yfir. Hvar eru þau mörk þar sem við segjum: Nei, hér er of langt gengið til að við getum bara látið eins og ekkert sé. Eins og ég fór yfir áðan er þetta ekki bara - nú langar mig að sletta, með leyfi forseta, „business as usual“, ég biðst forláts á enskuslettunni, ég fann ekki íslensku þýðinguna á þessu, heldur erum við hér beinlínis að tala um að stíga skref innan við ári eftir að nýr forseti tók við völdum á Filippseyjum. Hvaða forseti er þetta? Ég held að ég þurfi ekki að segja hæstv. utanríkisráðherra frá því sem Duterte hefur gert á valdastóli. Ég held að hann viti það fullvel. Hv. þm. Gunnar Hrafn Jónsson og fleiri fóru ágætlega yfir það hér áðan. Mér finnst umhugsunarvert ef við ætlum að verðlauna þessa hegðun, því að það er þannig sem ég lít á það. Hæstv. utanríkisráðherra getur hnussað og ranghvolft augunum eins og hann vill og sýnt mér þá óvirðingu sem honum finnst eðlilegt að sýna málflutningi annarra þingmanna. Það hefur lítil áhrif á mig. Þetta er ekki svona einfalt mál. Við höfum öll okkar eigin mörk. Hæstv. utanríkisráðherra hefur sýnt hver hans mörk eru gagnvart Rússlandi með því að styðja ríkisstjórn sem setti viðskiptabann þar á. Ég virði þá skoðun hans. Ég virði líka þá skoðun hans að vilja gera þennan viðskiptasamning þótt ég telji að það sé ekki rétt. Ég held að hugmyndin á bak við það að aukin samskipti og viðskipti séu til góðs sé bara góð og falleg. En ég held að hún sé ekki algild, eigi ekki alltaf við. Ég held að ef við færum í gegnum söguna - hér hafa ýmsir verið tíndir til - fyndi hvert og eitt okkar einhvern forráðamann ríkis sem við segjum um: Nei, við þennan mann hefðum við ekki samið. Hér hefur verið talað um utanríkisstefnu Íslands, að hana skorti. Ég tek undir það. Mér finnst það dálítill ljóður á ráði Íslands í gegnum árin og áratugina, þ.e. skortur á sjálfstæðri utanríkisstefnu. Við erum oft og tíðum, ef ekki oftast, með í einhverjum hópum, oft í gegnum NATO, sem við illu heilli erum enn í. Við höfum verið taglhnýtingar með einhverjum öðrum í stað þess að ryðja brautina og vísa veginn. Ég hef þá trú, við getum kallað það barnalega og einfalda sýn, að lítið land eins og Ísland geti haft mikilvægu hlutverki að gegna í heimsmálunum, einmitt af því að það er lítið land og einmitt af því að það er lítið land eins og Ísland. Tiltölulega einangrað úti á ballarhafi, ekki með eigin her en hefur illu heilli boðið hingað erlendum herjum. Við gætum verið með sjálfstæða utanríkisstefnu mannúðar og friðar. Við gætum reynt að vera sá viti á alheimsvísu sem friðarsúlan er okkur höfuðborgarbúum hér úti í Viðey á dimmum, köldum vetrarnóttum, ef við hefðum bein í nefinu til að vera það. Ég held ekki að viðskipti við Ísland skipti Duterte sérstaklega miklu máli, að þau myndu ekki skilja milli feigs og ófeigs hvort hann situr við völd áfram eða ekki. Ég held að það muni enginn úti í heimi lyfta brúnum yfir því að þessi fríverslunarsamningur yrði staðfestur á Íslandi. En hvernig getur lítið, „vopnlaus“, þar sem við bjóðum nú erlendum vopnum hingað, þjóð látið rödd sína heyrast þannig að eftir verði tekið? Hver yrðu sterkustu skilaboðin sem gætu haft mest möguleg áhrif í þá veru að sýna alþjóðasamfélaginu fram á að stjórnarhættir Dutertes séu ekki boðlegir? Það held ég að væri ef þessi fríverslunarsamningur yrði ekki staðfestur, ef það bærist út um allan heim að Ísland, þetta litla eyríki í norðrinu, hefði nú tekið þá sjálfstæðu ákvörðun að staðfesta ekki þennan samning. Hver eru markmið okkar með þessum samningi? Hér hafa margir hv. þingmenn talað um að hann skapi störf. Ég veit ekki hvaða íslensku umsvif eru þar sem munu fylgja í kjölfar þessa samnings, sem munu skapa störf þar. Það þekki ég einfaldlega ekki. En ef markmiðin okkar eru líka þau, eins og sumir hv. stjórnarliðar hafa talað um, að við ætlum að koma mótmælum okkar kröftuglega á framfæri um leið og reyna að hafa áhrif á stjórnarhætti í viðkomandi landi, held ég að það sé best gert með því að einfaldlega segja: Nei, þetta líðum við ekki. Ætlum við að setjast niður og láta eins og ekkert sé og skrifa undir nýjan fríverslunarsamning innan við ári eftir að þessi forseti komst til valda með alla sína sannarlega skelfilegu hegðun á bakinu - það eru engar getgátur, og segja: Velkomin til starfa, haltu áfram þinni vinnu? Ég held að við eigum að vera óhrædd við að láta rödd okkar heyrast, ekki bara í einhverjum mótmælum til hliðar við einhverja viðskiptagjörninga heldur með gjörningunum sjálfum. Þegar upp er staðið snýst þetta blessaða líf okkar um að vera góð hvert við annað. Um það erum við hæstv. utanríkisráðherra sammála. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Í fríverslunarsamningnum stendur, með leyfi forseta, þær þjóðir: „sem árétta þá skuldbindingu sína að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar að þjóðarétti, meðal annars eins og fram kemur í sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu SÞ, …“ Þetta er kjarni málsins. Nákvæmlega þarna. Þarna er línan. Ef farið er yfir hana hendum við þessu burt. Þá er spurningin: Eigum við að prófa og athuga hvort þeir hætti öllu því sem brýtur í bága við mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og hætta síðan fríverslunarsamningnum eða eigum við að athuga hvort mannréttindamálin, vandamálin sem eru í gangi þarna núna, leysist áður en við prófum? Núna er þetta spurning um fríverslunarsamning gagnvart óbreyttu ástandi og svo viðskiptaþvingunum hins vegar. Ég er ekki að mæla með viðskiptaþvingunum. Ég er ekki að mæla með fríverslunarsamningi miðað við þessar forsendur samningsins og þær aðstæður sem eru uppi. Óbreytt ástand og eitthvað annað væri tvímælalaust gáfulegt, eins og að koma á framfæri þeim skoðunum okkar að mannréttindabrot eins og þau hafa birst okkur séu algerlega óásættanleg, ekki sé hægt að fara í fríverslunarsamninga fyrr en algerlega sé tryggt að þau muni ekki verða framin því að þau myndu brjóta á samningnum og við yrðum að hætta við hann. Málið þarf ekkert að vera flóknara en það. Ég kalla eftir að við hinkrum aðeins og prófum aðrar leiðir áður en við stígum það skref að klára fríverslunarsamning. Það er ekkert í honum sem lagar málin nema þá helst að hann verði ógiltur svo til strax því að það er brotið á mannréttindum núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna og tek öllum hvatningum um að láta rödd okkar heyrast í mannréttindamálum alvarlega og mun halda því áfram. Ég er eini íslenski utanríkisráðherrann sem ávarpað hefur mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna og kannast ekki við að hafa komið með kurteislegar athugasemdir við dráp með ólöglegum hætti, ég kannast ekki við að það hafi verið eitthvað sérstaklega kurteist. Ég verð að viðurkenna að mér finnst sumt sem sagt hefur verið í þessari umræðu svolítið sérstakt. Ég skil vel að menn séu í stjórnarandstöðu og eigi að gagnrýna stjórnvöld og veita þeim aðhald. Ég gerði það svo sannarlega þegar ég var í stjórnarandstöðu. En aldrei hvarflaði að mér að segja að þegar ríkisstjórn VG og Samfylkingarinnar gerði fríverslunarsamning við Kína að hún væri að verðlauna mannréttindabrot eða skrifa upp á þau í því stóra landi. Ég kannast ekki við það og held það hafi ekki hvarflað að nokkrum einasta manni að gera það. Það er ekki þannig að við ætlum ekki að gera nokkurn skapaðan hlut þegar kemur að þessu máli. Við látum rödd okkar heyrast. Ég fór að vísu yfir það hér í andsvörum, svo ég endurtaki það, að ég tók þetta mál upp í mannréttindaráðinu. Embættismenn munu fylgja því eftir sem og alþjóðasamfélagið. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna er svokölluð jafningjarýni, og á að skoða Filippseyjar af ástæðum sem hér hafa verið nefndar. Nú getum við verið ósammála um ýmislegt. Mér finnst það bara eðlilegasta mál í heimi og þannig skulum við hafa það. En ekki væna menn um að vera með einhverjum hætti að skrifa upp á eða samþykkja ógeðfelld mannréttindabrot sem hér var farið ágætlega yfir áðan. Það finnst mér í besta falli ósanngjarnt. Svo geta menn deilt um hvað séu bestu leiðirnar til að ná fram mannréttindum í viðkomandi löndum. Höfum það alveg á hreinu að þessi viðskiptasamningur mun ekki skipta gríðarlegu máli fyrir efnahagslega stöðu Íslands. Ef hann verður lögfestur mun hann vonandi gera það að verkum að eitthvert fólk á Filippseyjum nýtur betri lífskjara og verður í sterkari stöðu til að láta að sér kveða. Menn geta farið yfir söguna og metið hvað sé rétt og rangt, hvað var skynsamlegt og hvað óskynsamlegt. Það er alls ekki þannig að aldrei hafi verið gagnrýnt að t.d. þróunaraðstoð hafi hjálpað harðstjórum við að vera við völd, og einnig mannúðaraðstoð og neyðaraðstoð. Allir sem hafa fylgst með alþjóðamálum vita að sú umræða hefur verið í gangi. Við eigum að standa vel að þróunaraðstoð en við eigum samt sem áður að gera hvað við getum til að sjá til þess að mannréttindi séu virt. Mér finnst það hanga saman. Hv. þm. Kolbeinn Proppé minntist á viðskiptaþvinganir gegn Rússum. Viðskiptaþvinganir Vesturveldanna voru afmarkaðar til að koma í veg fyrir að almenningur í Rússlandi yrði fyrir þeim. Það var hugsunin. Þeim var beint að afmörkuðum hópi, fyrst að eigum ákveðinna auðmanna. Þeir voru settir í ferðabann og ýmislegt annað. Hins vegar eru viðskiptaþvinganir Rússa á okkur almennar. Nú getur verið að það sé bara tóm þvæla hjá Vesturveldunum að fara þá leið en það var alla vega hugsunin til að koma í veg fyrir að almenningur í Rússlandi myndi hugsanlega missa störf sín ef Rússar gætu ekki flutt lengur út, yrði fyrir barðinu á því sem var gríðarlega stórt mál, sem okkur bar að berjast gegn og mótmæla. Það hef ég svo sannarlega gert. Fyrst við tölum um Rússland, hef ég t.d. talað um mannréttindi, réttindi samkynhneigðra og annað slíkt á fundum mínum með rússneskum ráðamönnum. Ég mun halda því áfram. Menn ræða mikið Kína hér, og menn nefndu líka Sovétríkin. Við getum velt fyrir okkur hvort ástandið væri betra í Kína ef við hefðum lokað á það þegar Kína opnaðist. Væri ástandið betra eða verra í Kína ef það hefði verið gert? Er það betra eða verra þegar komin er það stór millistétt í Kína að hún er fjölmennari en öll bandaríska þjóðin sem gerir að verkum að sú millistétt ferðast út um allan heim og kynnist t.d. löndum þar sem mannréttindi eru mun betri? Er það betra eða verra? Hefur það góð áhrif á stjórnarfar í því landi? Er líklegra að það fólk muni geta komið á breytingum? Ég vona að við munum ræða mannréttindamál og hvernig við Íslendingar getum beitt okkur þar. En við þurfum þá að ræða þau í þessu samhengi. Hér var minnst á ýmsa harðstjóra. Norður-Kórea var nefnd í því sambandi. Það er augljóst að valdhafar þar reyna að loka sitt fólk þar inni og hafa sem allra minnst samskipti við önnur lönd. Menn nefndu Sovétríkin. Þar var hægt að segja fólki að hinum megin væri ástandið miklu verra vegna þess að það hafði ekki séð neitt annað eða verið í neinum samskiptum og var líka illa statt efnahagslega. Menn þurfa ekki að setja sig mikið inn í málefni Norður-Kóreu til að sjá að það er nákvæmlega það sem er gert þar. Ég geri engar athugasemdir við það og tek því fagnandi þegar ég fæ hvatningu um að beita mér í mannréttindamálum. Ég hef gert það og mun halda því áfram á þeim stutta tíma sem ég hef verið ráðherra. En mér finnst hins vegar, ég skal vera hógvær í orðavali, ósanngjarnt þegar menn leggja mál upp eins og sumir hv. þingmenn gerðu hér áðan. Hv. þm. Kolbeinn Proppé spyr utan úr sal hvort ég eigi við sig, en nei ekki sérstaklega nema mér fannst ekkert samræmi á milli þess að segja að við séum öll sammála um að vera góð hvert við annað miðað við hvernig ræða hv. þingmanns var. En það var hins vegar smámál sem er ekkert atriði í þeirri alvarlegu umræðu sem við tökum hér. Virðulegi forseti. Við Íslendingar erum dæmi um land sem var sárafátækt fyrir um 100 árum síðan. Við vorum fátækasta ríki Vestur-Evrópu. Við værum enn fátæk ef við hefðum ekki aðgang að öðrum mörkuðum og okkar markaðir væru ekki opnir. Vesturveldin hafa mikið verið gagnrýnt fyrir að loka á markaði sína fyrir fátækum ríkjum. Ef menn ætla að ræða mannréttindamál, að koma á jöfnuði milli þjóða, gefa fólki í fátækari ríkjum tækifæri, verða menn að taka tillit til þess. Ef menn halda að hér séu stórkostlegir viðskiptahagsmunir fyrir Íslendinga hafa þeir hagsmunir ekki litið dagsins ljós. Mér vitanlega hefur enginn haldið því fram að hér væri um eitthvert stórkostlegt viðskiptatækifæri fyrir Ísland að ræða. Örugglega einhver samt. Það þýðir þá líka aukin samskipti á milli landa, fólks. Ég tel að til séu þau öfl á Filippseyjum sem vilja sjá aðrar áherslur og virðingu fyrir mannréttindum og lögum og reglum, og það kæmi mér á óvart ef þau vildu fá stuðning við málflutning sinn, m.a. á alþjóðlegum vettvangi, og stuðning með öllum hætti. Við höfum í þessu tilfelli talað fyrir mannréttindum, jafnt á Filippseyjum og annars staðar, og munum halda því áfram. Mér finnst ekki, þótt menn geti talað um ýmislegt, að menn geti haldið öðru fram hér. Þó að ég sé mjög ósammála mörgum hv. þingmönnum í grundvallaratriðum þegar kemur að stjórnmálum, ætla ég ekki að byrja á því hér að halda því fram að þeir séu ekki sama sinnis. Mér finnst í besta falli ósanngjarnt ef menn halda því fram um okkur sem erum hér í stjórnarliðinu. Ég vonast til þess að hv. utanríkismálanefnd skoði þessi mál vel. Ég vona að við ræðum mannréttindamálin mjög vel og hvernig við getum látið gott af okkur leiða á alþjóðavettvangi. Við erum fámenn þjóð en höfum rödd og getum gengið á undan með góðu fordæmi og svo sannarlega látið í okkur heyra. Það eigum við að gera. Ef alþjóðasamfélagið kemst að þeirri niðurstöðu að við eigum að beita eitthvert ríki viðskiptaþvingunum held ég að skynsamlegt sé að taka þátt í því.
Virðulegi forseti. Er þetta bara hefðbundin stjórnarandstaða, að vera á móti til að vera á móti? Nei, þá afstöðu átti annar stjórnmálamaður, sá er ekki hér á þingi í dag. Þetta er siðferðisleg spurning og hún er rosalega stór miðað við þau dæmi sem við höfum frá Filippseyjum. Nú myndi ég vilja spyrja hæstv. ráðherra hvort við getum ekki náð þeim markmiðum að tryggja mannréttindi á einhvern annan hátt en með niðurfellingu tolla. Það dæmi sem ég gaf áðan um ákvæði samningsins, um að fara ætti eftir skilmálum mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna, gerir einfaldlega að verkum að um leið og aftur verða jafn gróf mannréttindabrot og við höfum dæmi um er samningurinn farinn út um gluggann. Af hverju ættum við að taka þá áhættu? Ég spyr líka: Hvaða málflutningur er eiginlega svona ósanngjarn? Ráðherra sagði að einhverjir þingmenn væru með ósanngjarnan málflutning en væri ráðherra til í að vera nákvæmari í ásökunum sínum svo að þingmenn geti svarað fyrir sig? Af orðum ráðherra að dæma gæti hann alveg eins átt við minn málflutning; ég veit það ekki en myndi vilja fá að vita það.
Virðulegi forseti. Ég hef augljóslega ekki talað nógu skýrt, ég sagði ekki að stjórnarandstaðan væri á móti bara til að vera á móti. Ég sagði að það væri fullkomlega eðlilegt og að það væri hlutverk stjórnarandstöðu að veita stjórnvöldum aðhald. Það er hugsunin á bak við það fyrirkomulag sem við höfum. Ég geri engar athugasemdir við það. Ég spyr: Er það ekki svo, þegar kemur að mannréttindum, að við áttum okkur á því að við erum sammála í þessum sal? Heldur einhver öðru fram? Heldur einhver því fram að þegar fríverslunarsamningurinn var gerður í tíð VG og Samfylkingarinnar hafi menn verið að skrifa upp á mannréttindabrot í viðkomandi löndum? Heldur einhver því fram? Ég vona að svo sé ekki og ég treysti því að svo sé ekki. Mér finnst hv. þingmaður leggja þetta upp með sérstökum hætti. Ég var að færa rök fyrir því, sem rök hafa verið færð fyrir, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel, að með auknum samskiptum og með auknum viðskiptum séu auknar líkur á að þau gildi sem við stöndum fyrir breiðist út um heiminn. Þetta er ekki mjög róttæk skoðun og ekki ný. Ég held að þegar við skoðum mannkynssöguna hafi almenna reglan verið sú. Ég held líka að almenna reglan sé sú að þegar fólk hefur það efnahagslega betra og hefur tækifæri til að ferðast og kynna sér aðra hluti og aðrar þjóðir, ef það býr í slíkum löndum, er það mun líklegra til að vera tilbúið að berjast fyrir sömu hlutum heima fyrir. Það er mín sannfæring.
Virðulegi forseti. Jú, stjórnarandstaðan sinnir málefnum, sinnir gæðaeftirliti. Í annan stað segir hæstv. ráðherra stjórnarandstöðuna vera á móti eins og hún eigi að vera, að hún sinni eftirliti sínu og gæðaeftirliti. Á hinn bóginn kallar hæstv. ráðherra málflutning sumra þingmanna ósanngjarnan. Það er það sem ég er að höggva eftir og biðja um frekari skýringu á, þ.e. hverjir það séu til að þeir geti varið málflutning sinn og sýnt fram á að hann sé ekki ósanngjarn. Þetta var það ónákvæm gagnrýni að ég var ekki viss um hvort hún ætti við um ræðu mína eða einhverra annarra. Þess vegna bað ég um nánari skýringar þar á. Spurningu minni um hvort við gætum ekki náð þessum markmiðum, að tryggja mannréttindi, á einhvern annan hátt en með niðurfellingu tolla, var ekki svarað þannig að ég endurtek þá spurningu, þar sem gildi okkar breiðast jú um heiminn með slíkum samningum, tvímælalaust. En það hlýtur að vera hægt að gera aðra samninga en fríverslunarsamninga í þessum aðstæðum. Það eru tvímælalaust aðstæður þar sem fríverslunarsamningur er augljós til að ná þessum markmiðum og það eru aðstæður, eins og eru núna á Filippseyjum, þar sem ég held að við verðum að beita öðrum aðferðum.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hversu mikið ég á að fara yfir þetta með stjórnarandstöðuna; stjórnarandstaðan þarf ekki að vera á móti, ég hélt því aldrei fram. Það er hins vegar eðlilegt að stjórnarandstaðan, og svo sem líka stjórnarliðar, veiti aðhald, það er fullkomlega eðlilegt. Varðandi ósanngirnina: Þegar ríkisstjórn, sama hver hún er, samþykkir fríverslunarsamning - í mjög langan tíma hafa slíkir samningar verið gerðir í góðri sátt við allra handa ríki, Kína og ýmis önnur ríki - eru viðkomandi stjórnmálamenn ekki með nokkrum hætti að samþykkja mannréttindabrot sem framin eru í viðkomandi landi. Það er vægast sagt ósanngjarnt að halda því fram. Ef hv. þingmaður færi á heimasíðu Amnesty og bæri saman við fríverslunarsamninga sem við erum með og aðrar vestrænar þjóðir - ég ætla hv. þingmönnum það ekki að halda því fram að allir hv. þingmenn í öllum þjóðþingum sem hafa samþykkt slíka samninga hafi verið að skrifa upp á mannréttindabrot í viðkomandi löndum en á orðum manna mátti skilja að sú væri vegferðin. Ég kýs að taka því þannig, nema einhver haldi því virkilega beint fram eftir þessi orð mín að það sé gert, að við séum sammála um að við séum ekki á þeim stað. Ég man ekki til þess að einhver hafi haldið því fram að ef þú fellir niður tolla fari mannréttindi sjálfkrafa í lag. Við vorum að ræða þetta í allt öðru samhengi. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson veit það mætavel. Á þeim sex sekúndum sem ég hef ætla ég ekki að endurtaka fyrri ræðu mína hvað það varðar.
Frú forseti. Hér eru ansi merkileg teikn á lofti um áherslur ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar þegar kemur að mannréttindum og áherslum á þau á alþjóðavettvangi. Ég er á svipuðum slóðum og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Ég veit ekki nákvæmlega við hverja hæstv. utanríkisráðherra á þegar hann talar um að hér hafi verið talað um að verið sé að verðlauna mannréttindabrot. Það væri ágætt að fá það á hreint hjá hæstv. ráðherra. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvers vegna hann leggur áherslu á að fullgilda fríverslunarsamninginn við Filippseyjar núna meðan Duterte forseti er við völd og hvort hann hafi íhugað að bíða með fullgildinguna þar til birtir til í þessu máli þar sem skelfileg mannréttindabrot eiga sér stað og hafa átt sér stað á tæpu einu ári. Heftur hann íhugað af einhverri alvöru að bíða með fullgildingu samningsins?
Virðulegi forseti. Ég held að við séum komin á þann stað að vera öll sammála um að þeir hv. stjórnmálamenn og þingmenn sem hafa í gegnum árin og áratugina samþykkt fríverslunarsamninga séu með því ekki að verðlauna, taka undir eða með neinum hætti að samþykkja mannréttindabrot sem eiga sér stað í viðkomandi viðskiptalöndum okkar. Ég tel að við séum komin á þann stað að þurfa ekki að ræða það frekar. Ég er einn af 63 þingmönnum og ég mun ekki klára neinn fríverslunarsamning. Ég fagna því að fá hvatningu um að beita mér í mannréttindamálum. Ég hefði gert það þótt ég hefði ekki fengið hvatningu en það gott að fá stuðning til þess. Ég treysti því að sá stuðningur verði áfram. Ég fór nákvæmlega yfir það hvað er verið að gera þegar kemur að málefnum Filippseyja, gerði það alla vega tvisvar. Ef við getum gert eitthvað betur skulum við ræða það. Núna er það hv. utanríkismálanefnd sem fer með málið, ef við náum að klára umræðuna hér í dag sem er ekki ólíklegt. Við skulum beita okkur með þeim hætti sem við getum þegar kemur að mannréttindamálum en líka vera sjálfum okkur samkvæm.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra svarið þótt ekki hafi það verið skýrt varðandi það hvort hann hafi íhugað að bíða með fullgildingu fríverslunarsamningsins meðan svona háttar til á Filippseyjum. Hann talar um að hafa farið nákvæmlega yfir hvernig íslensk stjórnvöld ætli að beita sér fyrir því að mótmæla og vekja athygli á mannréttindabrotum sem eiga sér stað á Filippseyjum. Það sem hann sagði áðan um það var að hann ætlaði að láta rödd okkar heyrast og að embættismenn utanríkisráðuneytisins myndu koma á framfæri áherslum Íslands þar að lútandi. Núna langar mig að heyra aðeins nákvæmar úr munni hæstv. utanríkisráðherra hvernig hann ætlar að láta rödd sína heyrast gagnvart morðum sem eiga sér stað með leyfi og undir stjórn Duterte, forseta Filippseyja. Nákvæmlega hvernig ætla embættismenn utanríkisráðuneytisins að koma á framfæri skoðun Íslands á alþjóðavettvangi þegar kemur að mannréttindabrotum á Filippseyjum? Mér þætti vænt um að fá skýr svör í þetta sinn.
Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna í þriðja skiptið að segja það sama og áður og vona að hv. þingmaður hlusti núna. Það sem er í gangi er ákveðið ferli sem ég er búinn að fara yfir tvisvar sinnum. En ég skal alveg gera það í þriðja skiptið, það er alveg sjálfsagt. Þetta snýst ekki um að menn séu að tala út í loftið, eins og ég fór yfir. Menn geta sagt að þetta sé ekki nóg en þetta er alla vega það fyrirkomulag sem alþjóðasamfélagið hefur. Ég sagði það tvisvar. Það má nefna að í næstu lotu í svokallaðri jafningjarýni á vettvangi mannréttindaráðsins, sem hefst í Genf í byrjun maí, munu Filippseyjar koma til skoðunar. Það er ekki aðeins Ísland heldur aðrar þjóðir sem munu fylgja þessum hlutum eftir þar. Við munum svo sannarlega gera það þar og á hverjum öðrum þeim vettvangi sem við teljum mikilvægt hvað varðar Filippseyjar og aðrar þjóðir. Síðan vísaði ég líka í það sem er í samningnum og sömuleiðis sagði ég frá því, og ég kannast ekki við að það hafi verið sérstaklega kurteislega orðað af minni hálfu, þegar ég fordæmdi dráp á Filippseyjum, það er það sem ég gerði á vettvangi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna. Hv. þingmaður - eða ég ætla ekki að hafa nein [[Gripið fram í.]]orð um það, en aðalatriði málsins er að við höfum og munum reyna hvað við getum til að fylgja þeim málum eftir hvað varðar Filippseyjar og aðrar þjóðir þar sem við vitum af mannréttindabrotum. Það er engin stefnubreyting. Það er gott ef hv. þingmenn í þessum sal eru sammála um að það sé það sem við eigum að gera.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn, nr. 41/1979, grunnlínupunktar og aðlægt belti. Í frumvarpinu felst tvennt, annars vegar er stofnað til svokallaðs aðlægs beltis í hafinu og hins vegar eru grunnlínupunktarnir sem landhelgi Íslands er mæld frá uppfærðir til samræmis nýrri og nákvæmari mælingar. Aðlægt belti er hafsvæði á grundvelli 33. gr. hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna sem liggur frá ytri mörkum landhelgi ríkis og allt að 24 sjómílum frá grunnlínupunktum sem landhelgin er mæld frá. Þar sem Ísland hefur 12 mílna landhelgi er í okkar tilviki um að ræða 12 sjómílna breitt viðbótarbelti í hafinu í framhaldi af landhelginni. Að aðlæga beltinu munu íslensk stjórnvöld samkvæmt frumvarpinu öðlast auknar valdheimildir í nokkrum málaflokkum sem 33. gr. hafréttarsamningsins tilgreinir. Þannig geta íslensk stjórnvöld farið með nauðsynlegt vald, annars vegar til að afstýra brotum á lögum og reglum í tolla-, fjár-, innflytjenda- eða heilbrigðismálum á landi eða innan landhelginnar, og hins vegar til að refsa fyrir brot á framangreindum lögum sem framin eru á landi eða innan landhelginnar. Frumvarp um upptöku aðlægs beltis og þessara heimilda samkvæmt 33. gr. hafréttarsamningsins var áður flutt á 144. og 145. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Í frumvarpi sem nú er flutt hér til viðbótar er lagt til að lögfestar verði heimildir samkvæmt 303. gr. hafréttarsamningsins. Þær fela í sér brottnám muna sem eru fornleifafræðilegs og sögulegs eðlis af hafsbotnum innan beltisins án samþykkis viðkomandi strandríkis teljist fela í sér brot á landi eða landhelgi þess á lögum sem tiltekin eru í 33. gr. Það skal tekið fram að aðlæga beltið fellur innan efnahagslögsögu Íslands, en þau réttindi sem ríki öðlast innan aðlægs beltis eru annars eðlis en þau réttindi sem felast í efnahagslögsögunni. Hvað grunnlínupunktana varðar þá komu við meðferð fyrri frumvarpa um aðlægt belti fram ábendingar frá Landhelgisgæslu Íslands um að nauðsynlegt væri að uppfæra grunnlínupunkta þá sem landhelgi, efnahagslögsaga og landgrunn eru miðuð við, því að núgildandi punktar sem tilgreindir eru í 1. gr. laganna væru orðnir nokkuð gamlir. Nýrri og nákvæmari mælingar að þeim liggja fyrir og taldi Landhelgisgæslan nauðsynlegt að uppfæra hnit þeirra grunnlína sem fram kom í 1. gr. laga nr. 41/1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn. Til samræmis við þessar ábendingar eru hnit þessara grunnlínupunkta uppfærð enda mikilvægt að afmörkun landhelgi aðlægs beltis, efnahagslögsögu og landgrunns sé með eins skýrum og nákvæmum hætti og kostur er. Virðulegi forseti. Frumvarp þetta er á sviði sem varðar grundvallarhagsmuni Íslands. Með upptöku aðlægs beltis samkvæmt frumvarpi þessu er verið að virkja valdheimildir sem hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna veitir strandríkjum og sjálfsagt má telja að Ísland hafi í gildi. Með uppfærslu grunnlínupunktanna er verið að tryggja að þau svæði í hafinu sem Ísland hefur lögsögu yfir séu skýrlega og tryggilega afmörkuð sem er eðlileg skylda hvers sjálfstæðs ríkis, en það er einnig grundvallaratriði í samskiptum okkar við önnur ríki á hafréttarsviðinu. Frumvarpið varðar þannig sameiginlega hagsmuni allra Íslendinga en hefur engan kostnað í för með sér fyrir íslenska ríkið. Ég vænti þess að samstaða náist hér á Alþingi um þetta mikilvæga mál.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tóbaksvarnir, nr. 6/2002, með síðari breytingum. Frumvarpi þessu er ætlað að setja reglur um heimildir til sölu, markaðssetningar og neyslu á rafsígarettum og áfyllingarílátum. Í frumvarpinu eru settar reglur um eftirlit með innflutningi, dreifingu og sölu á rafsígarettum og áfyllingarílátum til þess að tryggja viðhlítandi öryggi varanna á markaði. Frumvarpið er liður í innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/40/ESB um samræmingu ákvæða í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum aðildarríkjanna varðandi framleiðslu, kynningu og sölu á tóbaki og tengdum vörum og um niðurfellingu á tilskipun 2001/37/EB. Með þeirri breytingu á lögum um tóbaksvarnir sem lögð er til með þessu frumvarpi er nú fyrst veitt heimild fyrir innflutningi, dreifingu og markaðssetningu á rafsígarettum og áfyllingarílátum hér á Íslandi. Síðastliðin ár hefur notkun rafsígarettna aukist ört hér á landi og þykir brýnt að setja skýrar lagareglur er varða vörur sem þessar, heimildir tengdar þeim, sem og eftirlit með að öryggi þeirra sé tryggt. Mikill árangur hefur náðst í tóbaksvörnum síðastliðin ár, sér í lagi hjá ungu fólki, og var það meginsjónarmið haft að leiðarljósi við vinnu þessa frumvarps að sporna við aukningu í tóbaksnotkun hér á landi, sérstaklega meðal ungs fólks, auk þess að koma í veg fyrir að fólk ánetjist nikótíni. Rafsígarettur eru fremur ný vara á markaði og skortir langtímarannsóknir sem varpa ljósi á möguleg áhrif notkunar þeirra. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur lagt áherslu á að ríki setji sömu reglur um rafsígarettunotkun og gilda um tóbaksreykingar þar til sýnt hefur verið fram á skaðleysi varanna og tekur frumvarp þetta að miklu leyti mið af þeirri afstöðu stofnunarinnar. Í frumvarpinu er lagt til að settar verði reglur sem munu innleiða ákvæði 20. gr. fyrrgreindrar tilskipunar, nánar tiltekið um merkingar og umbúðir rafsígarettna og áfyllingaríláta, um bann við að auglýsa rafsígarettur og áfyllingarílát sem og um leyfilega styrkleika í nikótínvökva, stærð áfyllingaríláta og einnota tanka fyrir rafsígarettur. Þá kveður frumvarpið á um að sömu reglur muni gilda um takmarkanir á heimildum til neyslu á rafsígarettum og um sýnileika þeirra í verslunum og gilda nú um neyslu og sýnileika tóbaks. Í aðfaraorðum fyrrnefndar tilskipunar er sérstaklega tekið fram að rafsígarettur geta rutt brautina til nikótínfíknar og að lokum til hefðbundinnar tóbaksneyslu, því að með þeim sé líkt eftir reykingum og þær gerðar eðlilegar. Í frumvarpinu er lögð áhersla á að tryggja að neysla rafsígarettna sé ekki gerð eðlileg og er farin sama leið við að ná því markmiði og farin hefur verið varðandi tóbak. Þá var lögð áhersla á það við gerð frumvarpsins að aðgengi fullorðinna sem vilja nýta sér rafsígarettur sem skaðaminnkunarúrræði til að hætta eða draga úr tóbaksneyslu yrði tryggt, en reynt að sporna við því að ungt fólk hefji neyslu nikótíns í rafsígarettum. Er lagt til að sett verði aldurstakmark, auglýsingabann, sýnileikabann og takmarkanir á heimildum fyrir neyslu á tilteknum stöðum til að ná þessu markmiði. Því til frekari stuðnings hefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin bent á að meðal þeirra ríkja sem nú þegar hafa náð góðum árangri í tóbaksvörnum og þar sem hlutfall þeirra sem reykja er orðið tiltölulega lágt þá muni rafsígarettunotkun ekki verða til þess að minnka sjúkdómsbyrði vegna reykinga sem miklu nemur. Á þetta sjónarmið vel við Ísland þar sem góður árangur hefur náðst í tóbaksvörnum hér á landi og miðað við önnur vestræn ríki er hlutfall þeirra sem reykja daglega lágt á Íslandi. Með frumvarpinu er lagt til að á eftir III. kafla laganna komi nýr kafli, IV. kafli, sem mun fjalla um rafsígarettur og er gert ráð fyrir fimm nýjum greinum í þeim kafla. Þar er lagt til að óheimilt verði að flytja inn, selja eða framleiða rafsígarettur og áfyllingarílát sem ekki uppfylla ákvæði laga þessara eða reglugerða sem eru settar með stoð í þessum lögum. Enn fremur kemur fram að við val á vöru skuli innflytjendur leitast við að flytja inn vörur sem teljast öruggar og í háum gæðaflokki. Þá er Neytendastofu gert að fara með markaðseftirlit með rafsígarettum og áfyllingarílátum í samræmi við ákvæði laganna en að öðru leyti eftir lögum um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu, svo og lögum um skaðsemisábyrgð, eftir því sem við getur átt. Framleiðendum og innflytjendum rafsígarettna og áfyllingaríláta sem þeir hyggjast setja á markað hér á landi er gert að tilkynna Neytendastofu sex mánuðum áður en setning á markaði er fyrirhuguð og er ráðherra veitt heimild til að setja reglugerð um nánari útfærslu á tilkynningum til Neytendastofu. Neytendastofu er einnig veitt heimild til að taka gjald fyrir móttöku tilkynninga og er Neytendastofu ætlað að birta á heimasíðu sinni upplýsingar um þá aðila sem uppfyllt hafa skilyrði tilkynningarinnar. Einnig eru sett ákvæði sem eiga að tryggja að framleiðendur, innflytjendur og dreifingaraðilar grípi tafarlaust til ráðstafana ef ástæða er til að ætla að rafsígarettur og áfyllingarílát sem eru í vörslu þeirra séu ekki örugg eða ekki í háum gæðaflokki eða að öðru leyti ekki í samræmi við lög. Í síðasta ákvæði IV. kafla er lagt til að óheimilt verði að flytja inn, framleiða eða selja áfyllingarílát sem innihalda tiltekin aukefni, nánar tiltekið vítamín eða önnur efni sem skapa þá hugmynd að varan hafi í för með sér heilsufarslegan ávinning, koffín, tárín eða önnur aukefni og örvandi efni sem eru tengd orku og lífsþrótti, efni sem lita losunina, efni sem auðvelda innöndun eða upptöku nikótíns og efni sem hafa krabbameinsvaldandi, stökkbreytandi eða æxlunarskaðandi eiginleika á því formi sem þeirra er neytt. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins en þær breytingar sem hér eru lagðar til eru lýðheilsumál sem varða almenning allan. Meginmarkmiðið er að vernda ungt fólk og koma í veg fyrir nýgengi reykinga meðal þess hóps en einnig að sporna gegn því að ungmenni ánetjist nikótíni í rafsígarettum. Rannsóknir benda til þess að hátt hlutfall ungmenna hér á landi hafi notað rafsígarettur með nikótíni og aukning í neyslu þessa hóps sé hröð. Stærstur hluti ungmenna hefur aldrei reykt þegar þau nota fyrst rafsígarettur. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur lagt sérstaka áherslu á neikvæð áhrif nikótíns á þroska heila ungs fólks sem og áhrif þess á þroska fósturs. Einnig leggur stofnunin áherslu á neikvæð áhrif nikótíns á hjarta- og æðakerfið, sem og að þrátt fyrir að nikótín sé ekki krabbameinsvaldandi efni í eðli sínu þá geti það ýtt undir myndun krabbameins á annan hátt. Frumvarpinu er ætlað að stuðla að áframhaldandi samdrætti í neyslu tóbaks en einnig að koma í veg fyrir að ungt fólk ánetjist nikótíni í rafsígarettum. Því leyfi ég mér að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og til 2. umr. og hlakka til umræðunnar hér í dag.
Forseti. Það verður að segjast eins og er að mér finnst rosalega leiðinlegt að þetta frumvarp eins og það lítur út eigi að setja lög um það sem kallað er rafsígarettur en hefur verið kallað annars staðar rafrettur, eimvél, eimsproti, veipa o.s.frv. Mér finnst það mjög dapurlegt að það eigi að fella lög um rafrettur undir tóbaksvarnalög. Það eru mjög margar ástæður fyrir því sem ég mun fara yfir í ræðu minni síðar, en mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé opinn fyrir breytingartillögum um frumvarpið í meðförum Alþingis, því að það hefur fengið mjög mikla gagnrýni frá mjög mörgum aðilum og sér í lagi neytendum. Því langar mig að inna hæstv. ráðherra að því hvort hann sé tilbúinn að vera með opinn huga gagnvart breytingum.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Drög að frumvarpinu voru kynnt, birt og kallað eftir athugasemdum á vegum ráðuneytisins áður en það var lagt fram hér á þingi og bárust fjölmargar athugasemdir. Vitaskuld eins og alltaf þegar maður mælir fyrir frumvörpum á þingi þá ætlast maður til þess að frumvarpið fái þinglega meðferð. Hluti af því er meðferð þingnefndar. Það er ekki hægt að segja annað en að maður sé í eðli sínu, þó að maður mæli fyrir frumvarpi eða leggi það fram, opinn fyrir því að þingið hafi eitthvað um það að segja. Það fer vitaskuld eftir því hvaða breytingar það væru á frumvarpinu hvort þær myndu kannski hafa áhrif á afstöðu mína. En ég legg frumvarpið fram eins og ég sagði í ræðu minni í lýðheilsulegum tilgangi eins og það lítur út núna og kalla eftir því að það fái þinglega meðferð.
Forseti. Nokkrar staðreyndir. Rafsígarettur eru ekki tóbak. Rafrettur eru ekki sígarettur. Með þessum rökum ættum við tæknilega séð að kalla nikótínplástur tóbaksplástur, nikótíntyggjó tóbakstyggjó og fella það undir þessi sömu lög. Ég hef ekki séð neinar rannsóknir sem sýna fram á að það að reykja rafrettur verði til þess að maður fari að reykja. Ég óska eftir, ef slíkar rannsóknir eru til, að fá upplýsingar um það. Síðan vil ég líka minna hæstv. ráðherra á það að nánast allt getur orðið til þess að maður fái krabbamein og eitt af því sem er mjög krabbameinsvaldandi er öll eiturefnin sem koma hér yfir borgina úr Hellisheiðarvirkjun. Á þá kannski að banna hana? Á að banna að keyra bíl út af því einhver keyrir bíl fullur? Mér finnst þetta frumvarp vera svo forræðishyggjulegt að ég á ekki til orð að sjá þingmann og ráðherra frá Bjartri framtíð leggja slíkt á borð fyrir Alþingi.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Hér er ekki verið að banna rafsígarettur eða nikótínáfyllingarvökva. Þvert á móti er verið að leyfa þá, en þeir hafa ekki verið leyfilegir samkvæmt íslenskum lögum. Hér er ekki verið að banna fullorðnu fólki að neyta vörunnar, það er einungis verið að setja [[Gripið fram í.]]um hana reglur, það er verið að setja reglur um öryggi, merkingar o.s.frv. Hér er kannski fyrst og fremst verið að reyna að sporna við aðgangi ungmenna og barna að vörunni, en eins og kom fram í ræðu minni þá hefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin bent á það að nikótín sé skaðlegt og geti verið skaðlegt fyrir börn auk þess að auka mögulega ánetjun nikótíns sem eins og sagan kennir okkur getur leitt til ánetjunar og notkunar tóbaks. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, Krabbameinsfélag Íslands og Krabbameinsfélag Reykjavíkur [[Forseti hringir.]]hafa mælt með því að frumvarp um þessar vörur falli undir tóbaksvarnir. Í sumar taka í gildi í Noregi lög, [[Forseti hringir.]]sem eru innleiðing Evróputilskipunar, [[Forseti hringir.]]sem gera það sömuleiðis og er fyrirmynd hér.
Virðulegi forseti. Í 1. gr. þessa frumvarps er talað um að markmiðið sé að draga úr heilsutjóni og dauðsföllum af völdum tóbaks, m.a. með því að stuðla að samdrætti í neyslu tóbaks og vernda fólk fyrir áhrifum tóbaksreyks. Í 6. mgr. 5. gr. er samt sagt að sérverslunum með tóbak, rafsígarettur og áfyllingarílát, þ.e. verslunum sem einkum hafa tóbak, reykfæri, rafsígarettur og hluti tengda þeim á boðstólum, sé þó heimilt að hafa þá til sýnis innan þessarar verslunar. Það er ein tóbaksverslun á Íslandi. Það eru 18 rafrettuverslanir. Er ekki verið að auka sýnileika tóbaks fyrir ungt fólk með því að spyrða þessa tvo hluti saman?
Virðulegur forseti. Ég sé það ekki fyrir mér, lögin eru ekki beinlínis sett út frá stöðu í verslun á Íslandi eða í Reykjavík þessa stundina. Hins vegar er lagt til að sömu reglur gildi um sýnileika í almennum verslunum, þ.e. í matvöruverslunum o.s.frv., eins og um tóbak, þ.e. að ekki sé heimilt að hafa það sýnilegt. En á sama hátt og í tóbaksvarnalögum er lagt til að sömu reglur gildi um sérverslanir, þ.e. að þar sé bann á sýnileika ekki í gildi. Það er ekki, vil ég meina, í mínum verkahring sem heilbrigðisráðherra og meðan við leyfum sérverslanir með tóbaksvörur í tóbaksvarnalögum þá er það í valdi þeirra sem vilja setja slíkar verslanir á fót hversu margar þær eru eða hvar [[Forseti hringir.]]þær eru staðsettar svo lengi sem þær starfa innan laga og reglna.
Virðulegi forseti. Mér skildist á ráðherranum að hann taki undir það með mér að kannski sé ekki sniðugt að auka sýnileika tóbaks, að það sé væntanlega ekki markmið laganna út af fyrir sig. En væri þá ekki sniðugt að setja sérlög um rafsígarettur þar sem þetta eru aðskildir hlutir og við viljum ekki hafa sérverslanir sem eru með tóbak og rafsígarettur á sama stað?
Virðulegur forseti. Ég átta mig ekki alveg á spurningunni. Við höfum lög um tóbaksvarnir sem hafa hingað til gilt um tóbak þar sem heimildir eru um að reka sérverslanir með tóbak. Það er í sjálfu sér engin breyting hér með því að þessi vara, þ.e. rafsígarettur og áfyllingarílát, falli undir lögin. Sérverslanir eru heimilar í nafni verslunarfrelsis á Íslandi og í beinu samhengi við EES-samninginn svo fremi sem íslenskum lögum og reglum er fylgt. Það er nú kannski meginhlutverk þessara laga er að setja reglur um neytendavernd, um tilkynningarskyldu, um öryggi varanna o.s.frv., merkingar. Að því skilyrði settu þá tel ég að við verðum á betri stað en við erum sennilega í dag.
Virðulegi forseti. Það olli mér töluverðum vonbrigðum í fyrstu að sjá frumvarpið, að við séum enn og aftur að líta til boða og takmarkana, banna, í stað forvarna, að frumvarp líkt og þetta sé fram komið um tól sem ég taldi ekki vera skaðlegt. Ég ákvað því að kynna mér frumvarpið og lesa greinargerðina og velta fyrir mér hvað væri svo skaðlegt við þessar rafrettur sem ég hef ekki gerst svo fræg að prófa sjálf. Það sem kemur fram í greinargerðinni, og ég var talsvert hissa á, er að það skaðlegasta sem kemur fram í þessum ólíku sjónarhornum er að þetta geti rutt brautina til nikótínfíknar. Erum við þá, virðulegi forseti, að takmarka og banna eitthvað af því að það gæti mögulega kannski einhvern tímann leitt til þess að einhver myndi mögulega kannski byrja að reykja?
Virðulegur forseti. Ég vil taka það fram aftur að lögin eru ekki sett fram til að banna rafsígarettur og áfyllingarílát heldur þvert á móti að opna fyrir skilyrði og leyfi á notkun nikótíntengds rafsígarettuvökva. Sömuleiðis er ekki verið að banna eða takmarka notkun fullorðinna umfram það sem á við um tóbak, sem er sem sé hinn gamli máti til að neyta nikótíns, en það er verið að auka takmarkanir gagnvart ungmennum. Hér er ekki eingöngu verið, og það kemur fram í greinargerðinni, að koma í veg fyrir nýgengi nikótínnotkunar, þ.e. að koma í veg fyrir að einhver byrji einhvern tímann mögulega að reykja, heldur er sömuleiðis verið að reyna að koma í veg fyrir að fólk ánetjist nikótíni sem, eins og kemur fram í greinargerðinni, er í sjálfu sér mögulega hættulegt efni og hefur verið sýnt fram á að leiði meðal annars til hjarta- og æðasjúkdóma.
Virðulegi forseti. Takk fyrir þetta. Þá velti ég fyrir mér: Finnst ráðherra þetta vera meðalhóf og eðlilegt frumvarp miðað við þær litlu rannsóknir sem liggja fyrir á skaðsemi rafsígarettna? Ef þetta er meðalhóf væri þá ekki líka meðalhóf að veiða rjúpu með sprengju?
Virðulegur forseti. Ég tel að þetta frumvarp sé sett fram í meðalhófi. Það er ákveðinn grunnur í hugsun og framsetningu frumvarpsins - þ.e. neytendaendinn, takmarkanir á styrkleika vökva, merkingar, öryggismál o.s.frv. - sem er hluti af evrópskri innleiðingu sem við munum þurfa að taka inn í okkar lög eins og Norðmenn gera nú í sumar. Ég tel að það sé meðalhóf. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að þrátt fyrir að þetta sé tiltölulega ný vara á markaði og rannsóknir séu takmarkaðar þá höfum við áratugalanga reynslu af nikótíni sem efni og það hversu auðvelt er að ánetjast nikótíni er vel þekkt staðreynd. Horft er til nikótíns sem ánetjandi vöru við framlagningu þessa frumvarps.
Virðulegi forseti. Nú er ég almennt á þeirri skoðun að fólk ætti að fá að nota þau efni sem það kýs innan marka heilbrigðrar skynsemi, en hugsanlega er eðlilegt að setja einhverjar reglur þar um. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra nánar út í innleiðinguna sem hér er um að ræða. Hér er vissulega verið að innleiða reglur frá Evrópu. Sérstaklega langar mig að spyrja um tvennt. Annars vegar er sérstaklega kveðið á um í þessari reglugerð, og kemur fram í spurningu á heimasíðu Evrópusambandsins, að hún tekur einungis til þeirra sígarettna, e-rafrettna, sem innihalda nikótín. Ég velti fyrir mér hvort það sé algjörlega skýrt að svo sé, því að í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Með rafsígarettum er í lögum þessum átt við vöru sem hægt er að nota til neyslu á gufu, sem inniheldur nikótín, með munnstykki, eða einhvern hluta þeirrar vöru …“ Ég spyr einnig hvort frumvarpið og þessi íþyngjandi þáttur þess taki einnig til vara sem ekki innihalda nikótín [[Forseti hringir.]]og hvort við séum ekki að ganga lengra en þörf krefur hvað það varðar.
Virðulegur forseti. Það er ætlun laganna fyrst og fremst að fjalla um vörur sem innihalda nikótín. Það er sennilega tæknilega erfitt að skipta tækninni í tvennt þar sem það eru væntanlega sömu tæki sem eru notuð til þess að neyta nikótínblandaðs vökva og annars vökva. En frumvarpið tekur til þess þegar verið er að tala um öryggi vökvans, styrkleika nikótínblöndunnar í vökvanum; sá hluti frumvarpsins á vitaskuld bara við um þann vökva sem inniheldur nikótín. Það má geta þess að t.d. í Finnlandi þar sem lögin eru talsvert strangari er m.a. bannað að nota bragðefni, en við göngum ekki svo langt hér.
Virðulegi forseti. Það er líklegast engu að síður þannig að þegar kemur að hylkjunum gætu gilt einhverjar aðrar reglur um hvar þau eru seld, en það er kannski aukaatriði. Mínar megináhyggjur ef ég fæ bara að orða þær beint, eru þær að okkar besta þekking í dag bendir til að þessar vörur séu þrátt fyrir allt talsvert hollari en þær vörur sem menn neyta í dag, sem eru venjulegar sígarettur þannig að jafnvel þótt neysla á nikótíni myndi eitthvað aukast væru heildaráhrifin hugsanlega jákvæð. Þess vegna velti ég fyrir mér og langar að spyrja ráðherra hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér að með ýmsum öðrum reglum þar sem við leggjum í rauninni að jöfnu neyslu tóbaks í þessu formi eða öðru formi, bann við neyslu þess á ákveðnum stöðum, séum við ekki alveg örugglega að ganga lengra en reglugerð Evrópusambandsins kveður á um. Gætum við ákveðið að ganga skemur ef við kysum svo að gera?
Virðulegur forseti. Eins og ég tók fram í ræðu minni er frumvarpið lagt fram út frá lýðheilsulegum grunni. Nýlegar rannsóknir á Íslandi sýna fram á að nýgengi notkunar á rafsígarettum og nikótínvökva er langt fram yfir nýgengi reykinga hjá ungu fólki á Íslandi. Það er áhyggjuefni. Það er áhyggjuefni að töluverður hópur 16 ára unglinga og ungmenna á Íslandi neytir reglulega rafsígarettna með nikótínvökva án þess að hafa reykt eða ánetjast nikótíni í gegnum tóbak. Það er í raun og veru sá hluti, áhyggjur af nýgengi nikótínfíknar, sem rekur þetta áfram. Varðandi seinni hluta spurningar hv. þingmanns um takmörkun á notkun á opinberum stöðum þá er það vissulega rétt að hér er gengið lengra en í evrópsku tilskipuninni, skemur en [[Forseti hringir.]]í sumum nágrannalöndum en lengra en í öðrum. Það er [[Forseti hringir.]]ákvörðun okkar hér á Íslandi.
Forseti. Ég geri verulegar athugasemdir við þetta frumvarp. Það gengur allt of langt og mun verða til þess að okkur takist ekki að bjarga eins mörgum mannslífum og nú þegar hefur verið bjargað út af þessari tækninýjung sem hefur verið kölluð rafsígarettur á Íslandi, e-cigarettes víða erlendis. Ég held að það sé einmitt, út af þessum áhyggjum hæstv. ráðherra, þannig að með því að vera alltaf að setja hlið við hlið sígarettur og rafrettur er verið að draga það saman að þetta tvennt eigi heima saman, sem það á ekki. Til að sýna fram á að við Píratar séum lausnamiðaðir höfum við skrifað frumvarp til laga um rafrettur og tengdar vörur sem við vonumst til að verði notað hér á þingi til hliðsjónar við frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra þegar það verður tekið til umfjöllunar í velferðarnefnd. Þar sem ég fékk ekki mál mitt á dagskrá ætla ég að gerast svo frökk að lesa það hér þannig að það sé til í þingtíðindum og til samanburðar við frumvarp hæstv. ráðherra. Við Píratar lögðum þetta mál sem sagt hér fram fyrir nokkru. Í I. kafla þess segir um markmið og gildissvið: „1. gr. Markmið laga þessara er að tryggja fyllsta öryggi með notkun rafrettna hér á landi og styðja við skaðaminnkandi úrræði til að draga úr þeim vanda sem er tilkominn vegna notkunar tóbaks. 2. gr. Með rafrettu er í lögum þessum átt við vöru sem hægt er að nota til neyslu á gufu, þ.m.t. hylki og tank sem og búnað án hylkis eða tanks. Rafrettur geta verið einnota eða fjölnota með áfyllingaríláti og tanki eða endurhlaðanlegar með einnota hylkjum. Með áfyllingaríláti er í lögum þessum átt við ílát sem inniheldur níkótínvökva sem hægt er að nota til að fylla á rafrettur. 3. gr. Nikótín og vörur sem innihalda nikótín falla undir lög þessi.“ Í II. kafla segir um sölu og innflutning: „4. gr. Rafrettur og áfyllingarílát má því aðeins hafa til sölu eða dreifingar að skráð sé viðvörun á umbúðir um skaðsemi af neyslu vörunnar. 5. gr. Til þess að kaupa, selja, framleiða eða sýsla með vökva sem inniheldur nikótín skal einstaklingur hafa náð 18 ára aldri. Um vökva sem innihalda önnur efni sem eru háð aldurstakmarki samkvæmt öðrum lögum skal farið samkvæmt þeim lögum. 6. gr. Ekki er heimilt að selja áfyllingarílát með nikótínvökva sem inniheldur meira nikótín en sem nemur 36 mg/ml. Ílát sem rúma meira af vökva en 30 ml skulu vera úr endurvinnanlegu gleri og öll áfyllingarílát skulu vera með þar til gerðum öryggisbúnaði. Ekki er heimilt að selja hylki til áfyllingar í rafrettur sem hafa stærra vökvarými en 15,2 ml. 7. gr. Rafrettum, áfyllingarílátum og vörumerkjum þeirra skal komið þannig fyrir á sölustöðum að það sé ekki sýnilegt viðskiptavinum. Verslunum sem einungis selja rafrettur og áfyllingarílát er þó heimilt að koma vörum þannig fyrir í versluninni að þær séu sýnilegar þegar inn í verslunina er komið. 8. gr. Ráðherra setur í reglugerð nánari ákvæði um merkingar, þar á meðal um viðvörunartexta og viðvörunarmyndir, stærð þeirra og letur. Framleiðendur og/eða seljendur rafrettna og áfyllingaríláta skulu standa straum af kostnaði við merkingar samkvæmt þessari grein. 9. gr. Allur búnaður sem tengdur er neyslu á nikótínvökva í formi gufu skal vera CE-merktur. Allur vökvi skal vera innsiglaður og standast gæðakröfur samkvæmt reglugerð ráðherra, sbr. 4. mgr. 11. gr. 10. gr. Einstaklingur má flytja inn til eigin nota að hámarki 1,2 l af nikótínvökva á mánuði og nikótínstyrkur má þá að hámarki nema 36 mg/ml. 11. gr. Framleiðendur og innflutningsaðilar rafrettna og áfyllingaríláta, sem þeir hyggjast setja á markað hér á landi, skulu tilkynna Neytendastofu um starfsemi sína eigi síðar en tveimur vikum áður en starfsemi hefst. Ráðherra er heimilt með reglugerð að setja frekari ákvæði um tilkynningu, m.a. um hvaða upplýsingar skulu fylgja tilkynningu, um móttöku tilkynningar og varðveislu og meðhöndlun og greiningu upplýsinga sem fylgja tilkynningu. Neytendastofu er heimilt að taka gjald fyrir móttöku tilkynninga sem standi undir kostnaði vegna umsýslu með þeim. Ráðherra er heimilt með reglugerð að setja nánari ákvæði um kröfur um gæði, öryggi, merkingar og innihaldslýsingar rafrettna og áfyllingaríláta. Telji framleiðendur, innflytjendur eða dreifingaraðilar á rafrettum eða áfyllingaríláta að vara þeirra sem er ætlunin að markaðssetja uppfylli ekki kröfur sem gerðar eru í lögum þessum eða sé skaðvænleg skulu þeir tafarlaust grípa til nauðsynlegra aðgerða til úrbóta til að færa viðkomandi vöru til samræmis við lög þessi, þ.m.t. að innkalla vöruna af markaði, og veita Neytendastofu upplýsingar um framangreint. Ráðherra setur í reglugerð nánari ákvæði um eftirlit með afleiðingum/aukaverkunum af notkun eða neyslu á nikótínvökva. Framleiðendur og innflutningsaðilar skulu árlega skila embætti landlæknis upplýsingum um sölu og neysluvenjur á rafrettum og áfyllingarílátum í samræmi við reglugerð sem ráðherra setur. 12. gr. Efni sem hafa krabbameinsvaldandi, stökkbreytandi eða æxlunarskaðandi eiginleika (CMR) í óbrunnu formi eru óheimil hér á landi. Heimilt er að innheimta gjöld af framleiðendum og innflutningsaðilum rafrettna og áfyllinga fyrir að meta hvort notuð séu bönnuð aukefni eða bragðefni og hvort varan innihaldi aukefni í magni sem eykur, umtalsvert eða mælanlega, eituráhrif eða ávanabindandi áhrif eða CMR-eiginleika viðkomandi vöru samkvæmt gjaldskrá sem ráðherra setur. 13. gr. Óheimilt er að flytja inn, selja eða framleiða rafrettur og áfyllingar sem ekki uppfylla ákvæði laga þessara eða reglugerða sem settar eru með stoð í þeim. 14. gr. Sérstakt leyfi þarf til framleiðslu á nikótínvökva til sölu og dreifingar, þar með talið til útflutnings. Leyfi eru gefin út af Matvælastofnun. Leyfi skal veita til eins árs til reynslu og að því loknu er unnt að sækja um leyfi til fimm ára. Matvælastofnun er heimilt að innheimta gjald fyrir leyfi þó aldrei hærra en 150.000 kr. Matvælastofnun hefur eftirlit með allri framleiðslu á nikótínvökva.“ Í III. kafla um segir um önnur ákvæði: „15. gr. Þeir sem bera ábyrgð á barni skulu stuðla að því að það njóti réttar til hreins andrúmslofts. 16. gr. Leggja skal gjald á vökva sem inniheldur nikótín sem nemur 5% af innflutningsverði og skulu tekjur af álagningu gjaldsins renna óskertar til rannsókna á rafrettum og til forvarna. 17. gr. Óheimilt er að auglýsa vökva sem inniheldur nikótín. Auglýsingar sem sérstaklega er beint að börnum eru með öllu óheimilar. 18. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Nú ætla ég að lesa greinargerðina með þessu og vona að hæstv. ráðherra hlusti vel á: „Með frumvarpi þessu er lagt til að sett verði heildarlög um rafrettur og tengdar vörur. Rafrettur eru enn á nokkuð gráu svæði og mikilvægt er að setja lög sem fyrst til þess að hægt sé að fylgja þróun eftir með ábyrgum og greinargóðum hætti og til þess að rannsóknir og heilbrigðismál sem tengjast þeim séu ætíð í réttum farvegi. Verslanir þurfa skýrt lagaumhverfi til að vinna eftir og neytendur eiga rétt á að nýta sér það skaðaminnkandi úrræði sem rafretta er. Afleiðingar tóbaksnotkunar er stórt heilbrigðisvandamál. Árlega látast um 400 manns af völdum tóbaks hér á landi og rekja má rúmlega 17% allra dauðsfalla beint til tóbaksnotkunar. Ætla má að fjárhagslegar afleiðingar tóbaksnotkunar séu árlega um 21 milljarður kr. umfram tekjur miðað við skýrslu nr. C03:04 sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands af út árið 2003 og byggist á tölum frá árinu 2000. Reikna má með að þessi kostnaður hafi aukist eins og í þeim löndum sem við berum okkur saman við, t.d. Danmörku og Noregi. Norska heilbrigðisráðuneytið áætlar að kostnaður af tóbaksnotkun þar í landi sé um 80 milljarðar norskra kr. eða um 16 þús. norskar kr. á hvern einstakling. Þessar tölur sýna okkur hvernig notkun rafretta gæti styrkt stöðu ríkissjóðs umtalsvert. Frumvarp þetta er svar við illa unnu og skaðlegu frumvarpi heilbrigðisráðherra sem hefur verið birt í drögum um breytingar á tóbaksvarnalögum þar sem rafretta er flokkuð sem sambærilegt fyrirbrigði og tóbak. Frumvarpið sem ráðherra hyggst leggja fram gæti haft í för með sér heilsufarslegt og efnahagslegt stórslys og er til þess fallið að hér myndist svartur markaður með vöru af þessu tagi og þar má aftur koma inn á þá staðreynd að ekki er um venjulegt lyf eða neysluvöru að ræða. Rafrettur eru ekki tóbak heldur leið sem milljónir manna um heim allan nýta sér til að venja sig af tóbaksnotkun. Fram hefur komið að neysla á tóbaki hefur minnkað stórlega samfara aukinni notkun rafrettna. Ef flokka á nikótínvökva með sama hætti og tóbak þyrfti einnig að færa nikótíntyggjó og aðrar sambærilegar vörur í sama flokk. Til að gæta samræmis við önnur lög þyrfti að endurskipuleggja alla stjórnsýsluna og færa kveikjara í tóbaksvarnalög og banna sölu á stærri einingum af stíflueyði en 10 ml. Mikilvægt er að gera greinarmun á áhöldum og vökva án nikótíns frá vökvum sem innihalda nikótín. Það þættu ekki góð vinnubrögð að flokka kveikjara undir tóbaksvarnalög. Með núverandi lagaumhverfi varðandi rafrettuna er ekki grundvöllur fyrir heilbrigðri samkeppni þar sem verslanir starfa á gráu svæði. Mæta verður eftirspurn með traustu og góðu starfsumhverfi sem er til þess fallið að styrkja stöðu verslunar með þá vöru sem fellur undir frumvarp þetta. Heilbrigðisyfirvöld ættu ávallt að taka skaðaminnkandi úrræðum sem þessum fagnandi og leggja grunn að góðu samstarfi við almenning. Eins og með aðra vöru skulu allar merkingar, viðvörun um skaðsemi og innihaldslýsingar vera sýnilegar og vel læsilegar á umbúðum. Þykja má eðlilegt að framleiðendur og seljendur standi straum af kostnaði við merkingar á vörum hverjar sem þær kunna að vera. Hvað varðar innflutning er í frumvarpinu gerð sú krafa að vörur sem falla undir tiltekinn flokk fái CE-merkingu og hafi til þess gerðan stimpil. Ef ekki skal vara haldlögð við komuna til landsins. Horfa þarf til nýrra atvinnutækifæra sem þessi iðnaður færir sem ekki er aðeins bundinn við sölu tiltekinna vara heldur jafnframt framleiðslu, einkum á vökva. Það er mikill uppgangur í iðnaði tengdum rafrettum og fyrir hendi eru möguleikar á miklum útflutningstekjum. Á Íslandi eru kjöraðstæður til framleiðslu á vökva, sérstaklega til útflutnings. Í lagafrumvarpi ráðherra um breytingar á tóbaksvarnalögum er fjallað um aukefni eins og koffín og vítamín. Flutningsmenn telja eðlilegt að setja bann við slíkum aukefnum umfram það sem er í gildandi lögum sem lúta t.d. að orkudrykkjum. Flestir eru sammála um að takmarka beri styrk nikótíns í vökva sem fer í rafrettur og er það með öryggissjónarmið að leiðarljósi. Ráðherra hyggst leggja til að hann verði takmarkaður við 20 mg/ml hér er hins vegar lagt til að styrkur verði takmarkaður við 36 mg/ml sem er hófleg krafa, sérstaklega í ljósi þess að þar til gerður öryggisbúnaður er ávallt til staðar sem hindrar aðgang t.d. barna og dýra að vörunni. Þá er í frumvarpinu lagt til að stærðartakmörkun á vökvaílátum verði á þá leið að öll ílát yfir 30 ml verði í endurvinnanlegum umbúðum en nær allir minni skammtar af vökva fáist eingöngu í plastumbúðum. Vegna öryggisbúnaðar á töppum íláta og leyfilegum styrk nikótíns í vökva þykir ekki nauðsynlegt að takmarka stærðir á ílátum frekar. Ef þessar kröfur um stærðartakmarkanir þykja ekki góðar væri rétt að takmarka stærð á umbúðum um stíflueyði við sömu stærð og niðurstaða verður samkvæmt frumvarpi þessu. Hæfileg tankastærð ætti að miðast við 15,2 ml og ekki þörf á að takmarka frekar leyfilegan styrk nikótíns í vökvanum. Flutningsmenn telja eðlilegt að lagður verði skattur á vöruna sem nemi 5% af innflutningsverðmæti og renni tekjur af honum til rannsókna á rafrettum og til forvarna gegn tóbaksnotkun. Hins vegar er ekki lagður til skattur á aðra vöru sem tengist rafrettum. Ekki þarf að leita lengra en út í næstu raftækjaverslun til að sjá að tölvuleikir eru ekki skattlagðir í samræmi þann kostnað sem fíkn í tölvuleiki veldur. Vísindamönnum kemur ekki öllum saman um skaðsemi rafrettna en flestir telja, þ.m.t. breska heilbrigðisráðuneytið, að þær séu a.m.k. 95% hættuminni en tóbak. Telja má ástæðu til að stíga varlega til jarðar og hafa í huga heilsufarslegan og efnahagslegan ábata sem þessi tækni færir okkur. Mikilvægt er að neytendur hafi kost á að kaupa sinn eigin vökva að utan og gildandi reglur um 100 ml eru fjarri því að vera eðlilegar. Flutningsmenn telja 1,2 l á mánuði vera hæfilegt magn. Það skapar ekki eðlilega samkeppni ef íslenskar verslanir hafa einkarétt á sölu á vökva. Framangreind takmörkun er bundin við vökva sem í er nikótín en ef um er að ræða önnur efni, t.d. koffín eða vítamín, skal farið eftir þeim reglum sem kveða á um takmörkun á styrk miðað við millilítra. Flutningsmenn leggja til að auglýsingar um nikótínvökva verði óheimilar en annar búnaður og vökvi ætti ekki að falla undir sömu reglur. Einnig er kveðið á um það í frumvarpinu að auglýsingum ætti ekki að beina að börnum og unglingum. Þá skulu vörur í þessum flokki ekki vera sýnilegar í verslunum nema í sérverslunum með nikótín og tengdar vörur. Samkvæmt frumvarpinu má einstaklingur aðeins selja, kaupa eða sýsla með nikótín ef hann hefur náð 18 ára aldri.“ Nú legg ég til að þessi tillaga, sem kemur frá Pírötum, og var rituð af hv. varaþingmanni Pírata, Söru Óskarsdóttur, verði notuð til hliðsjónar þegar um þetta mál er fjallað í hv. viðeigandi nefnd.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferð hans á frumvarpi því sem við ræðum núna og þakka fyrir að það sé lagt fram. Ég held að allir séu sammála um að það þurfi ramma í kringum þetta nýja fyrirbæri í samfélagi okkar sem ég kýs að kalla rafrettu, og tek undir með hv. þm. Birgittu Jónsdóttur um að það sé um margt villandi að tala um sígarettur í því samhengi. En þar með verð ég að viðurkenna, hæstv. ráðherra, að hrósinu er svo gott sem lokið. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum við að lesa þetta frumvarp og held að við séum mögulega að fara hér á mis við mjög merkilegt tækifæri til að sporna við sígarettureykingum og fækka sjúkdómum, dauðsföllum og öllu því sem við vitum að fylgir þeim. Ég varð örlítið hugsi yfir því af hverju væri verið að stíga þau skref sem kosið er að stíga með þessu frumvarpi þar sem sígarettur og rafrettur eru í raun er lagðar að jöfnu á einfaldan hátt, að í rauninni megi bara segja að allt sem eigi við um sígarettur eigi við um rafrettur, og ef maður leyfir sér að tala ekki mjög prúðmannlega; að málið sé dautt. Ég held að það sé mikil synd og skil ekki alveg af hverju sú nálgun var tekin í þessu máli. Ég ætla ekki að brigsla neinum um að vilja ekki vanda til verks eða að ætla ekki að gera vel og hægt sé, en ég viðurkenni að eftirfarandi hvarflar að mér: Hvað veldur því að ekki er reynt að vanda sig örlítið betur til að búa til sérramma um það sérfyrirbæri sem rafretturnar eru? Er það einhvers konar metnaðarleysi? Leti? Ég held það ekki og ég brigsla engum um slíkt. En ég skil ekki af hverju þessi leið er farin. Ég var líka að velta fyrir mér hvort þetta væri það sem við sjáum stundum í stjórnmálaumræðunni núna, sérstaklega allt það sem varðar lýðheilsu, þar sem við búum í heimi sem er sem betur fer meira upplýstur um hin ýmsu efni sem eru í kringum okkur alla daga og gætu valdið okkur skaða, sem er vel. En er stjórnmálaumræðan orðin svolítið hrædd við þá umræðu? Er það í raun þægilegra og er maður frekar hólpinn og öruggari ef maður heldur sig á nógu öruggu svæði þar sem aldrei sé hægt að kenna neinum stjórnmálamanni um að hafa ekki séð fyrir einhverja hættu? Það býr til ákveðna togstreitu að mínu viti. Ég held að við föllum æ oftar í þá gildru að það sé auðveldara að banna og þurfa ekki að ræða það meir. Hugsanlega er eitthvað hættulegt við eitthvað og þá er auðveldara að vera stjórnmálamaður sem bannar það bara í stað þess að reyna að skoða vandamálið og ræða það eins og það er og tækla það í hlutfalli við hvernig vandamálið gæti litið út. Ég veit og skil að í grunninn kemur þetta frá Brussel. Það eru angar af þessu frumvarpi sem við höfum mjög lítið um að segja, þar eru reyndar þeir angar sem ég geri minnstar athugasemdir við, lágmarksákvæði um merkingar og slíkt sem eðlilegt er. En það eru aðrir þættir, bæði í frumvarpinu og greinargerðinni. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem töluðu á undan mér og spurðu spurninga og gagnrýndu vissa þversögn t.d. í greinargerð og lögunum sjálfum þar sem annars vegar er talað um að lögunum sé ætlað að sporna við tóbaksreykingum, en hins vegar sé ekkert gert til að fleiri muni kjósa að nýta sér rafrettuna til þess að hætta að reykja. Það er bara sett á sama stað. Svo verður að segjast að rökstuðningurinn um hvað sé hættulegt er í besta falli gagnrýnisverður. Við höfum séð það í umræðunni um þetta mál undanfarna mánuði að hægt er að taka alla angana varðandi skaðsemina og rökræða þá, eins og hefur verið sýnt fram í greinum lækna hérlendis og erlendis. Ég ætla ekki að dvelja lengur við þann þátt málsins hér og nú. Málið á eftir að koma fyrir nefnd í þinglegri meðferð. Þar verður væntanlega farið yfir umsagnir þar sem komið er inn á það. Burt séð frá því, þrátt fyrir að hægt sé að rökstyðja og rökræða hversu miklum skaða þetta veldur er alveg ljóst, og ég held að allir séu sammála um það að þetta er ekki 100% skaðlaust. Ég held að enginn haldi því fram. Ég held reyndar að nánast megi segja að ekkert undir sólinni, nema kannski blessað vatnið, sé 100% skaðlaust. Þá kem ég aftur inn á það með hvernig stjórnmálaumræðan þróast samfara þessari upplýsingu. Auðvitað vitum við miklu meira um af hverju okkur stafar hætta. Það er gott. En í hvaða stöðu setur það okkur? Ef maður leyfir sér að hugsa um ýmislegt í okkar ágæta samfélagi sem við vitum að er hættulegt en er orðið partur af samfélaginu, myndum eflaust ekki leyfa það ef það kæmi fram núna, t.d. eins og að við treystum öðru fólki til að keyra bíl. Það er í raun ótrúlega áhugaverð samfélagsleg ákvörðun ef maður leyfir sér að kafa djúpt ofan í það. Og hér er ég ekki að tala fyrir því að fyrst við leyfum eitthvað í samfélaginu eigi að leyfa allt. Auðvitað græðum við á að við vitum meira í dag en í gær. En í þessu máli er það svolítið áhugavert að það er ekki eins og við séum að ræða hvort eitthvað sem er t.d. jafn skaðlegt sígarettum eigi að fá að vera hér í sölu með sömu takmörkunum og sígarettur. Við erum að tala um vöru sem er alla vega, að því sem ég hef lesið mér til um, 95% skaðminni en sígarettur og hjálpar fólki við að hætta að reykja sígarettur, sem eru stórhættulegar. Við erum ekki einu sinni í þeirri stöðu að ræða hvort við eigum að leyfa eitthvað fyrst annað sé til. Við ræðum hvort við eigum að gera það auðveldara að þessi vara sé notuð, sem er svo miklu skárri en sígarettur þótt hún sé ekki fullkomin frekar en nokkuð annað. Þarna finnst mér metnaðarleysið í frumvarpinu sýna sig. Við eigum að geta búið til ramma sem heldur utan um þessa vöru með öllum kostum hennar og göllum, en ekki sígarettur. Þessi vara og sígarettur eiga tvennt sameiginlegt: Nikótín og einhvers konar útblástur. Nánast ekkert annað. Eins og áður hefur verið komið inn á varðandi nikótíntyggjó og annað: Ef um væri að ræða eitthvað allt annað en það að að blása frá sér reyk, væri þá umræðan hér allt öðruvísi? Örugglega. En hvað erum við þá að tala um? Erum við að tala um að þar sem notkun rafrettna svipar til reykinga réttlæti það allar reglur sem við setjum hér og að ríkisvaldið hafi sambærilegar reglur þótt við vitum að rafretta sé miklu skárri vara sem bjargar að öllum líkindum mannslífum? Þarna held ég að við séum að fara á mis við stórkostlegt tækifæri. Þetta er í fyrsta skipti á okkar tímum þar sem við getum valið um hvort við ætlum að horfa á þetta eina prósent sem gæti verið slæmt við rafrettur, og er það eflaust eins og allt, og gera þá ekkert til að sporna við reykingum, sem við vitum allt um hvað eru hættulegar. Eða ætlum við að þora að búa til nýjan ramma og mæta nýjum heimi? Mig langar pínulítið til að við gerum það. Og ég held að við getum það. Ég held að við ættum að vera opin fyrir því í þeirri þinglegu meðferð sem fram undan er að fara ekki á mis við það tækifæri. Ég hef aðeins talað um skaðsemina gagnvart þeim sem neytir vörunnar. Svo er það auðvitað hitt, réttindi þeirra sem neysla annarra hefur áhrif á, þ.e. óbeint „veip“, eða eitthvað svoleiðis. Þá stangast rannsóknir á, sem við förum kannski betur yfir í þinglegri meðferð málsins. Ég ætla ekki að efast um það, burt séð frá því að ekki liggur mikið fyrir um skaðsemi þessarar vatnsgufu, en við gefum okkur að hún sé örlítil. Stöldrum við það að hún getur valdið fólki óþægindum. Gefum okkur að það sé ekki stórkostlega hættulegt, engan veginn miðað við hverju við verðum fyrir í umhverfi okkar úti á götu og alls staðar alla daga, en þetta er samt óþægilegt. Ég ætla ekki að gera lítið úr því. Það er mjög óþægilegt að verða fyrir óþægindum. Það segir sig sjálft. Það er sjálfsagt að taka tillit til þess. Það hljómar kannski hortugt að segja það en ansi margt í samfélagi manna er óþægilegt. Það eru alls konar hlutir sem valda manni óþægindum. Fólk gerir alls konar hluti sem valda manni óþægindum. Ég er hugsi yfir því. Af hverju reynum við ekki að mæta þessum óþægindum annarra meira frelsismegin en miðstýringarmegin og opna fyrir það, t.d. að sveitarfélögin megi ákveða hvernig þau vilja hafa þetta? Ég tala nú ekki um eigendur einhvers konar almannarýma eins og t.d. kaffihúsa fái að ráða því sjálfir. Eigum við að prófa að opna fyrir að það að við sleppum aðeins tökunum á allri mannlegri hegðun sem mögulega gæti farið í taugarnar á öðru fólki og bara treyst öðrum til að taka sínar ákvarðanir? Mig langar í því ljósi í blálokin, því að mér finnst það áhugavert í þessu máli og svo mörgum öðrum, að tala um almannarými. Lítum við í raun svo á og erum við komin á þann stað að við teljum að við verðum að setja reglur um öll helstu mannleg samskipti og allt mannlegt umhverfi því að við treystum fólki ekki til að taka tillit hvert til annars? Erum við bara hætt því? Erum við hætt að gera ráð fyrir að mögulega sé hægt að sitja inn á kaffihúsi og segja: Fyrirgefðu, vinur, mér finnst þetta pínu óþægilegt. Værirðu til í að sleppa þessu? Við ræðum það ekki einu sinni. Gerum ekki einu sinni ráð fyrir að fólk geti sýnt tillitssemi sín á milli, haft frelsi til að tala saman og búa sér til sínar eigin leikreglur. Við höldum að við þurfum að búa til allar þessar reglur fyrir það. Það er ofboðslega mikil synd. Að því sögðu held ég að við getum verið metnaðarfyllri gagnvart þessum reglum, gert betur, til þess að halda skynsamlega utan um þetta nýja fyrirbæri sem getur mögulega verið stórkostlegasta heilbrigðismálið sem við höfum séð í mjög langan tíma, ef við bara gerum það af skynsemi og smá trausti og tillitssemi. Ég held að við ættum að geta það.
Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir að það er væntanlega óhefðbundið að veita andsvar í svona umræðu. Mig langaði samt aðeins til að heyra ofan í hv. þingmann eftir ræðu hennar þar sem hún fullyrðir að hér séum við mögulega að fara á mis við mjög mikilvægt tækifæri þegar kemur að skaðaminnkandi tækni til að minnka reykingar. Eins og hefur komið fram í umræðunni eru rannsóknir takmarkaðar og þetta er tiltölulega ný tækni sem er enn í skoðun. En það er nokkuð ljóst miðað við þær rannsóknir sem við þegar höfum, m.a. á ungmennum hér á Íslandi, að notkun á rafsígarettum er talsvert umfram notkun á tóbaki, þ.e. það er mjög hátt hlutfall sem notar rafsígarettur. Hjá ungmennum á Íslandi hefur það mælst 14% meðan einungis 2% ungmenna reykja tóbak. Tilgangur frumvarpsins er ekki síst að reyna að koma í veg fyrir nýgengi, að ungmenni ánetjist nikótíni, sem er þekkt lyf sem veldur fíkn. Hér er farin talsvert mýkri leið en með tóbak. Það er t.d. tilkynningarskylt til Neytendastofu en ekki bundið dreifingu í gegnum Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Mig langaði í því samhengi að inna hv. þingmann eftir því hvort hún taki ekki undir með ráðherra um mikilvægi þess að hafa reglur um öryggi og horfa sérstaklega út frá lýðheilsusjónarmiðum á áhrif vörunnar þegar kemur að neyslu ungmenna.
Frú forseti. Ég þakka heiðurinn, að fá andsvar frá hæstv. ráðherra, og er ljúft og skylt að svara honum. Þegar ég talaði um að fara á mis við stórkostlegt tækifæri til að koma í veg fyrir reykingar var ég fyrst og fremst að leggja út frá þeim sem reykja sígarettur nú þegar. Þar með er ég að vísa í tiltölulega, get ég gefið mér, almenna hegðun, almennt mynstur, um að maður lætur ekki af einhverju sem manni finnst betra ef maður fær enga gulrót í staðinn. Maður getur gefið sér að manni þyki diet kók verra á bragðið en venjulegt kók en láti sig hafa það stöku sinnum þegar maður er að reyna að hemja sykurneyslu. Það væri ólíklegt að maður drykki diet kók ef maður sæti hvort sem er uppi með sykurneysluna. Ég var að vísa til þessa varðandi t.d. almannarýmin og hvernig við nálgumst þessar vörur. Ef það á að vera nákvæmlega sama kvöð að vera með rafrettu og sígarettu er hvatinn til að hætta að reykja kannski orðinn minni. Það var það sem ég vísaði í. En auðvitað tek ég undir með ráðherra að það eigi að róa að því öllum árum að reyna að sporna við reykingum ungmenna. Miðað við þær rannsóknir sem ég hef glöggvað mig á, og við erum ekki að fara að rífast um rannsóknir hér, er mjög takmarkað sem sýnir fram á að þú farir úr rafrettu yfir í sígarettu. Ef við stöndum hugsanlega með það í höndunum að það versta sem mögulega getur gerst er að reykingar ungmenna hverfi en einhver hluti þeirra notar rafrettu með nikótíni reglulega - það er mögulegt, það er ekki fullkomið, en er það ekki skárra?
Frú forseti. Ég þakka svarið við andsvari. Vitaskuld get ég tekið undir að það sé skárra að fólk neyti nikótíns í gegnum rafsígarettur en tóbak, þessa venjulegu leið. En eins og hv. þingmaður kom inn á er þetta ný tækni og rannsóknir takmarkaðar að öðru leyti en því að Alþjóðaheilbrigðismálastofnun mælist til þess að settar séu reglur og reynt að sporna við nýgengi nikótínneyslu í gegnum rafsígarettur af lýðheilsulegum ástæðum, vegna þess að nikótín er þekkt lyf sem veldur fíkn og ýtir undir reglulega neyslu meðan nikótín er tekið inn, m.a. í gegnum tóbak og ekki bara reyktóbak heldur líka, sem er stórkostlegt lýðheilsuvandamál, sérstaklega á Norðurlöndunum og í öðrum nágrannalöndum okkar, í gegnum munn- og neftóbak. Ég held að það sé lýðheilsulegt grundvallarsjónarmið í því að leggja þetta frumvarp fram að reyna að sporna við nýgengi nikótínfíknar, sérstaklega hjá ungmennum. Síðan vil ég taka fram að frumvarpið er í raun og veru um að leyfa notkun á nikótínvökva í rafsígarettur sem er ekki heimil í dag. Verið er að setja reglur um umhverfi sem er hóflegra en það er um neyslu tóbaks sem ætti að auðvelda skaðaminnkandi notkun efnisins fyrir þá sem vilja nota það til að hætta að nota tóbak. En andsvarið var í raun og veru fyrst og fremst þetta, að spyrja hv. þingmann hvort hún taki ekki undir mikilvægi þess að hafa reglur [[Forseti hringir.]]og öryggisreglur utan um notkun á nikótíni í hvaða formi sem það er og hvort hún hafi ekki sömuleiðis áhyggjur af nýgengi.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta. Jú, ég get alveg haft áhyggjur af því. En ég skal líka alveg vera heiðarleg með að ég held að æska landsins sé smám saman að stíga fleiri skref í rétta átt. Ég tel að þetta sé þrátt fyrir allt eitt af þeim skrefum þar sem ekki er ýkja langt síðan við sáum allt aðra stemningu í kringum ungmennin okkar, sem við sjáum sem betur fer ekki í dag. Þar koma margir að og eiga hrós skilið fyrir það. Það er hins vegar bara eitthvað við umræðuna sem er svolítið hæpið að fullyrða, um rannsóknirnar og fullyrðingar um hvað valdi hverju. Ég held að það sé rétt að minna á athugasemd hv. þm. Pawels Bartoszeks þar sem hann gerði athugasemd um að frumvarpið virtist einungis taka til nikótínvökva. Það er líka til vökvi sem er ekki með nikótíni. Erum við þá að ræða að það mætti vera með þær rafrettur, halda þeim að ungmennum? Væri það hugsanlega eitthvað sem við gætum rétt þeim á móti, ef svo má segja? Ég er fyrst og fremst að tala fyrir því að við mætum raunveruleikanum eins kreddulaust og fordómalaust og mögulegt er til að við förum ekki á mis við það tækifæri að geta mögulega til framtíðar skipt út sígarettum í samfélaginu. Það þarf ekki að rökstyðja ábatann fyrir bæði samfélagið og hvern einasta einstakling við það. Ég tek undir, eins og ég byrjaði ræðu mína á í upphafi, að allur rammi og merkingar og öryggisrammar séu sjálfsagðir. Ég fagna því. En að öðru leyti held ég að við getum gert betur.
Virðulegi forseti. Það duga ekki minna en tveir Proppé-ar til að fara í andsvar við þessa ágætu ræðu. Ágæt fannst mér hún. Margt kom mér til að velta málinu fyrir mér. Ég ætla að leyfa mér að eiga aðeins orðastað við þingmann um hugmyndir hennar um þetta. Hv. þingmaður kom inn á almannarýmið og þær reglur sem hér eru settar samhljóða tóbaksnotkun hvað varðar þessa vöru. Mig langar að spyrja hv. þingmann. Hún kom inn á að jafnvel yrði það sett í hendur sveitarfélaga eða eigenda almannarýmis. En telur hv. þingmaður einhverja þörf á takmörkunum á notkun rafrettna? Eins langar mig að spyrja hv. þingmann út í það sem hér segir varðandi auglýsingar og markaðssetningu, að óheimilt sé að auglýsa þær og hafa sýnilegar á sölustöðum að undanskildum sérvöruverslunum. Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann nánar út í það sem ég hef heyrt mjög marga tala um, áhyggjur af því að þetta verði til þess að færri nýti þessa vöru til að hætta að reykja. Telur hv. þingmaður einboðið að ef frumvarpið verði óbreytt að lögum muni færri nýta sér þetta tæki til að reyna að hætta að reykja tóbak?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni Kolbeini Óttarssyni Proppé, hinum Proppénum, fyrir andsvarið. Þetta voru nokkrar spurningar. Ég held að ég hafi náð þeim flestum, annars kemur hv. þingmaður bara upp og skammar mig. Varðandi almannarýmið, hvort ég telji þörf á að setja einhvers konar girðingar eða ramma í kringum það þá er svarið já. Ég held hins vegar að nálgunin í þeirri vinnu gæti fókuserað meira á frelsi, á meiri sjálfsákvörðunarrétt, meiri tillitssemi og minni miðstýringu. Ég held að vel sé hægt að finna út úr því að búa til einhvers konar ramma sem sinnir þessu öllu án þess að ríkið þurfi að hafa lögfest það skilmerkilega í reglum sínum. Hv. þingmaður minntist á auglýsingarnar. Ég held að mögulega hafi hugurinn farið eitthvert annað og það kom ekki nein spurning sem fylgdi með. [[Gripið fram í.]]Hann kemur þá bara og endurtekur hana. Svo spurði hv. þingmaður mig að lokum hvort ég teldi að færri myndu nota tækifærið og hætta að reykja ef frumvarpið eins og það liggur fyrir núna yrði samþykkt. Ég tel að svo sé. Ég tel að eins og frumvarpið er lagt fyrir núna séu ekki nógu miklar gulrætur í staðinn. Skiptidíllinn er ekki alveg nógu skemmtilegur til að það sé þess virði. Þá held ég að það hversu mikið maður er rekinn út á götu hafi mikið um það að segja. Ég held að það sé mjög stórt atriði. Það að þetta nái einhvers konar samtali um hvernig við getum best gert þetta úr garði í kringum annað fólk er mjög mikilvægur þáttur í að núverandi reykingamenn skipti yfir. En auðvitað átta ég mig á að í stóra samhengi hlutanna er unga fólkið framtíðin og að einhverju leyti á fókusinn að vera þar. En til að svara spurningunni held ég að svarið sé já.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Spurningin sem hv. þingmaður náði ekki frá mér var einfaldlega: Hver er afstaða hennar til þess ákvæðis frumvarpsins sem lýtur að auglýsingum og markaðssetningu, þ.e. að óheimilt sé að auglýsa eða hafa sýnilegt, að undanskildum sérvöruverslunum? Hv. þingmaður kom í lok andsvars síns inn á unga fólkið. Mig langar einmitt að spyrja út í það. Ég held að enginn sé ósammála því að huga þurfi að því og að nýgengi, sem er skelfilegt orð, að fleira ungt fólk byrji að nýta vöruna, svo ég leyfi mér að reyna að hætta að tala stofnanamál. Við erum öll sammála um að huga beri að því. Telur hv. þingmaður að einfalt aldursbann, þ.e. aldurshámark, sé nóg í þeim efnum til að sporna gegn því? Ég hlakka til að heyra svör hv. þingmanns. Hv. þingmaður fékk mig til að hugsa aðeins öðruvísi um hlutina. En að loknu öðru andsvari hennar ætla ég hins vegar að stíga út úr þessum sal og út úr þessu húsi og út í almannarýmið, bæði af því að mér ber það samkvæmt lögum en einnig af því að ég sýni tillitssemi gagnvart þeim sem í kringum mig eru. [[Gripið fram í: Ætlar þú út að reykja?]]
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Varðandi auglýsingarnar hef ég svo sem ekki greint það í þaula í þessu frumvarpi þar sem ég hnaut um svo margt annað fyrst. En það er auðvitað eftir í vinnunni fram undan. Mín fyrstu viðbrögð við því eru svipuð, það þarf að mæta raunveruleikanum. Ef við ætlum að fara í þá gjá, að mér finnst, að setja stórt samasemmerki milli þessa og sígarettna, þá er það synd. Hins vegar er þetta ekki skaðlaus vara. Öll umgjörð og kynning og umræða um hana og sýnileiki og nálgun þarf að bera keim af því. Ég held að þetta sé einhvers konar millivegur sem vel er hægt að finna út úr, sem hæfir þessari vöru. En það er verkefni sem er vandmeðfarið. Við höfum ekki mörg fordæmi fyrir framan okkur um hvort þetta fer í þennan angann eða hinn heldur þurfum að finna það út. Það er verkefni og það er eins með auglýsingarnar og allt hitt að mínu mati. Varðandi aldurstakmarkið. Nei, við höfum kannski séð að aldurstakmark eitt og sér gerir engin kraftaverk en það er mjög mikilvægur þáttur í að senda skilaboð um hvað okkur þykir æskilegt út í samfélagið gagnvart ungmennum. Ég var ein þeirra sem störfuðu fyrir jafningjafræðsluna á fyrstu árum hennar og vil meina að öll almenn forvarnastarfsemi og umræða, kreddulaus, pínu sönn, sé það sem skiptir mestu máli gagnvart ungmennum.
Frú forseti. Þetta eru áhugaverðar umræður um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tóbaksvarnir, um rafsígarettur. Ég ætla að lýsa mig ánægða með þetta frumvarp, mér sýnist a.m.k. við fyrsta lestur að ég geti verið því í meginatriðum sammála, sérstaklega út frá forvarnamálum og lýðheilsustefnu og öðru slíku sem ég hefði kannski viljað gera meira að umtalsefni í þingsal heldur en tækifæri hafa gefist til. Mér fannst nefnilega í umræðunni meðan þetta var í vinnslu að það liti svolítið út eins og það væri verið að setja á bann og fannst fólk tala almennt þannig að það yrði bara sett út af sakramentinu eða öllu heldur væri tekið af fólki þetta tækifæri til þess t.d. að hætta að reykja. Það er alls ekki svoleiðis. Ég gleðst yfir því vegna þess að ég held að þetta sé gullið tækifæri fyrir mjög marga til þess að láta af tóbaksneyslu. Mér fannst áhugavert það sem kom fram hér áðan, að það væri eins og menn væru að missa af tækifærinu til að hætta að reykja ef ákvæði yrðu sett fram með einhverjum öðrum hætti en undir lögum um tóbaksvarnir. Ég sé ekki alveg hvernig það kemur heim og saman. Ég hef verið að horfa t.d. á Youtube-myndbönd af fólki sem hefur nýtt sér þetta til þess að hætta að reykja og segir frá reynslu sinni, er í raun að segja að það sé „veiparar“. Allt þetta fólk lýsir betri heilsu eftir mislangan reykingatíma og eftir mislangan tíma með notkun rafsígarettu. Meira að segja var ein kona sem sagði að hún setti ekki fyrir sig þá fyrirhöfn sem í því fælist að sækja sér rafsígarettu og fylgihluti og annað sem hún hefur þurft að gera. Við skulum átta okkur á því að þetta er ekki í boði með sama hætti og t.d. tóbak um allt land, svo við setjum það í eitthvert samhengi. Þótt það séu einhverjar verslanir á höfuðborgarsvæðinu sem selja þessa vöru þá er það ekki svo úti um allt land þannig að fólk hefur keypt þetta á netinu og víðar. Þetta voru nokkuð margir einstaklingar og enginn þeirra sagðist hafa sett það fyrir sig að þurfa að hafa fyrir því að sækja þetta. Þeir töluðu heldur ekki um að það væri erfitt að mega ekki nota rafrettur annars staðar en það hefði haft tækifæri til að reykja öll undanfarin ár. Mér hefur fundist það vera kannski inntakið í umræðunni hér í dag að það sé mjög erfitt að mega ekki nota rafrettur út um allar koppagrundir. Mér þótti þetta viðhorf fólks áhugavert sem lýsti þarna reynslu sinni, það kom a.m.k. ekki fram að það hefði almennt áhyggjur af því. Mig langar að lesa aðeins upp úr færslu á netinu hjá einum sem, eftir að hafa reykt í rúm 20 ár og gert margar misheppnaðar tilraunir til þess að hætta, ákvað síðasta vor að reyna við rafretturnar. Árið er að verða liðið og löngunin hefur ekki verið til staðar í sígarettur eftir að viðkomandi hætti að reykja. Hann gat líka fljótlega verið innan um fólk sem reykti án þess að það vekti einhver óþægindi. Líkamlegt ástand hefur batnað og það kom líka fram hjá öllu þessu fólki sem ég var að vitna í áðan. Þessi aðili er auðvitað að nota rafrettur eins og þær voru upphaflega ætlaðar, þ.e. til að aðstoða fólk við að hætta tóbaksreykingum. Ég þekki svolítið af fólki sem hefur farið þá leið og nýtt rafrettur í þeim tilgangi og vegnað ágætlega. Ég held, í ljósi þess að hér hefur verið rætt um að við höfum ekki margar rannsóknir og þær virðast eitthvað togast á, að það sé áhugavert fyrir okkur sem litla þjóð að láta kanna það hversu margir hafi hætt tóbaksreykingum nú þegar með þessum hætti. Það styður auðvitað öll svona mál ef við höfum slíkar upplýsingar og bæði upp á forvarnir og annað þá skiptir það máli að hafa einhverja statístik. Markmið hlýtur svo alltaf að vera fyrir reykingafólk sem er að reyna að hætta að reykja með þessari aðferð að leggja á endanum rafrettuna á hilluna. Ég myndi alla vega ætla að það væri svo. Nú þekkjum við eflaust öll einhverja sem hafa tuggið nikótíntyggjó í áratugi og gengur mjög illa að venja sig af því. En ég þekki dæmi um að fólk sé komið mjög nálægt því að vera tóbakslaust með þessari notkun þannig að þá stendur svolítið eftir spurningin um að vera með eitthvað í höndunum. Ég held að þetta sé af hinu góða. Það er kannski áhyggjuefni að það er ekki svo að allir noti rafsígarettur í þessum tilgangi. Ég þekki dæmi þess að ung kona, tæplega þrítug, aldrei nokkurn tímann reykt, hafi verið að „veipa“ bara af því að það var í boði. Þegar ég innti hana eftir því hvers vegna hún hefði byrjað á þessu þá gat hún eiginlega ekki svarað því. Það er þetta nýgengi og það er miður. Þarna er ég að tala um unga konu sem hefur alla tíð verið mjög á móti tóbaksneyslu en hefur einhvern sogast inn í þetta af því að það er engin hætta eða það er upplifunin, að það sé engin hætta. Ég vil a.m.k. ekki taka sénsinn. Hér var verið að tala um það áðan að ef þetta myndi ekki lúta stífum reglum þá værum við að taka ákveðna áhættu. Ég held að það sé svoleiðis. Ég er ekki tilbúin til að taka þá áhættu með unga fólkið okkar eða aðra, þetta er ekki bara yngsta fólkið, þetta eru fleiri, en það er auðvitað áhættuhópurinn sem ég hef mestar áhyggjur af, miðað við hvað okkur hefur gengið vel í tóbaksvörnunum. Hvort þetta veldur því að fólk sem ekki hefur reykt en byrjar að nota rafsígarettur fer svo yfir í eitthvað annað skal ósagt látið. Eins og hér hefur komið fram eru kannski ekki nógu margar rannsóknir sem geta sýnt fram á að svo sé, en það er eins og ég segi ekki áhætta sem ég vil taka. Það er spurning um hvort við leggjum t.d. til að verðið hækki eitthvað sérstaklega eða eitthvað slíkt. Ég held að það sé ekkert endilega skynsamlegt. Þá gætum við verið að vinna gegn markmiðinu sem við viljum ná, þ.e. að fá fleiri til þess að nýta sér þetta í þeim tilgangi að hætta tóbaksnotkun og hafa sannarlega gagn af því. Ef það er ekki meiningin þá held ég að allt annað hér geti verið mér að skapi, þ.e. að varan lúti þessum reglum eða auglýsingabanni, hún sé merkt með þeim hætti sem hér er lagt til, lúti aldurstakmörkunum og fleira og a.m.k. við fyrsta lestur finnst mér það vera frekar jákvætt. Hér hefur kannski ekki verið mikið rætt um fræðslumálin, ég er ekki búin að lúslesa frumvarpið en ég er þó búin að fara í gegnum það. Ég veit ekki hvort það hefur farið fram hjá mér en í tóbaksvarnalögum eru ákvæði um fræðslumál til þess að draga úr notkun á sígarettum og ég velti fyrir mér hvort eitthvað slíkt sé fyrirhugað í þessu, að gera það með einhverjum sambærilegum hætti og hvort þess þarf. Það kemur kannski fram í vinnslu nefndarinnar við þetta mál hvort slíkt sé æskilegt. Í greinargerð er töluvert vitnað í löggjöf annarra landa, það er vitnað í Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina og það er vitnað í Krabbameinsfélagið og ýmsa aðila sem ég hef fram til þessa tekið mark á þegar verið er að fjalla um ýmis önnur mál. Ég sé ekki ástæðu til annars en að gera slíkt hið sama núna. Það sem ég spurði mig að þegar ég las þetta, af því að það er Neytendastofa sem á að fara með markaðseftirlit, sölu og slíkt, það er svo heilbrigðiseftirlit með tóbaksnotkuninni og öllu því, hvort sömu reglur gilda um þá sem selja tóbak. Hér er Neytendastofu veitt heimild til að taka gjald fyrir móttöku tilkynninga um leið og henni er gert að birta á vefsíðunni upplýsingar um aðila sem uppfyllt hafa skilyrði tilkynningarinnar. Ég velti því fyrir mér hvort hið sama gildi um þá sem selja tóbak, þ.e. þessi gjaldtökuheimild. Mér finnst líka mjög gott að sjá þennan nýja kafla um að það verði óheimilt að flytja inn, framleiða og selja áfyllingarílát sem innihalda einhvers konar aukefni, sem eru þá vítamín eða eitthvað annað sem skapar þá hugmynd um að varan hafi í för með sér heilsufarslegan ávinning. Hér er nefnt koffín, tárín og önnur aukefni og örvandi efni sem eru tengd orku og lífsþrótti, efni sem lita losunina, auðvelda innöndun o.s.frv. og efni sem hafa krabbameinsvaldandi, stökkbreytandi eða æxlunarskaðandi eiginleika. Þetta er auðvitað bara til þess fallið, ef þetta yrði leyft, að ýta undir þá ímynd að notkunin sé skaðlítil eða skaðlaus. Ég held að það sé bara af hinu góða að það verði ekki heimilað. Mér var bent á rannsókn áðan frá háskólanum í Kaliforníu, miðstöð um fræðslu og rannsóknir á sviði tóbaksvarna, þar sem kemur fram að við fyrstu sýn virðist notkun á rafsígarettum, sérstaklega þegar þær eru notaðar með tóbaki, auka áhættuna á hjartaáföllum. Það er auðvitað verið að gera ýmsar rannsóknir í þessum töluðu orðum um rafsígarettur. Það er kannski nýtt að þær séu í svo mikilli notkun eins og orðin er. Það var annað sem ég ætlaði að loka ræðu minni með, það sem kemur fram í lokin um mat á áhrifum. Það er talað um að þetta kosti fyrir ríkissjóð í kringum 17–18 milljónir á fyrsta árinu og síðan 11 milljónir árlega eftir það. Það kemur ekki beinlínis fram í hverju það er fólgið annað en hugsanlega kostnaður vegna Neytendastofu sem á að fylgja þessu eftir og vinna með tilkynningarnar og annað slíkt. Það væri áhugavert að fá svör við því í hverju þessi kostnaður er falinn. Mér finnst þetta líta ágætlega út. Það er verið að heimila sölu með takmörkunum. Mér finnst ekkert hér kalla á að gera þetta frjálsara en eitthvað annað og í þeirri vinnu sem hér hefur farið fram og kemur fram í lokaorðunum er niðurstaðan sú að þetta er leið sem tryggir þeim sem vilja reyna að hætta að reykja tækifæri til þess að nota rafsígarettur, aðgengi að öllu því sem til þarf til þess, en hins vegar er reynt að sporna við nýgengi. Það er eitthvað sem ég get ekki annað en tekið undir. Það er áhugavert að lesa vel yfir skýringar við 5. gr. þar sem farið er yfir það sem kemur fram hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni að í löndum sem hafa náð góðum árangri í tóbaksvörnum muni rafsígarettunotkun ekki verða til þess að minnka sjúkdómsbyrði vegna reykinga sem miklu nemur. Þetta er eitt af því sem rannsóknir eigi kannski eftir að leiða í ljós, sem ég er ekki sannfærð um að hafi í rauninni komið fram enn þá, en eiga vonandi eftir að [[Forseti hringir.]]koma í ljós, því ég held að á næstu misserum hljóti að verða gerðar mjög margar rannsóknir á þessari notkun.
Herra forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, að við eigum að torvelda ungu fólki að ánetjast ávanabindandi efni. En þetta gengur svo sem í báðar áttir. Við eigum að hugsa þetta aðeins lengra. Við eigum líka að líta á þetta sem einhvers konar leið til þess að fara úr sígarettum yfir í eitthvað annað sem er skaðminna. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í rannsókn, National Youth Tobacco Survey, sem var gerð á bandarískum framhaldsskólanemum. Hún leiddi í ljós að árið 2011 reyktu 15% framhaldsskólanema sígarettur, en 0,3% reyktu rafsígarettur. Rúmlega þremur árum síðar reyktu 4% framhaldsskólanema sígarettur en 8% reyktu rafsígarettur. Það þarf þá að skoða hvernig það kemur út í heildina vegna þess að miðað við það sem maður hefur heyrt eru rafsígarettur ekki eins hættulegar og sígarettur þótt þær séu vissulega ekki hættulausar. Sígarettureykingar eru ein hættulegasta ógnin gagnvart heilsu okkar þannig að við verðum líka að hafa það í huga. Við megum ekki torvelda fólki að leita í einhver svona úrræði þegar það er að hætta að reykja. En auðvitað er mikilvægt að skapa einhvers konar ramma í kringum þetta, allir eru sammála um það. Það eru allir á móti því að ungt fólk byrji í auknum mæli að reykja, en við þurfum að hugsa þetta aðeins lengra og taka tillit til þessara þátta líka.
Herra forseti. Ég get alveg verið sammála þingmanninum í því að við getum þurft að hugsa þetta svona. Það var akkúrat það sem ég sagði, hér er verið að gefa fólki tækifæri til þess að fara úr sígarettureykingum yfir í rafsígarettur. Ég held að það sé af hinu góða, ef maður getur sagt sem svo, að fólk sem vill virkilega hætta að reykja nýti sér þennan kost. Áhyggjuefnið er hins vegar það að þeir sem bæta rafsígarettum við, eins og segir í rannsókn frá Bandaríkjunum sem ég vitnaði í - þar segir að þær auki t.d. álag á hjarta og annað slíkt. Við ætlum hugsa þetta til lengri tíma með því að heimila notkun rafrettna en með einhverjum takmörkunum. Mér finnst eiginlega ekkert rökstyðja það að rafrettur megi vera eins og hver önnur neysluvara, ekki frekar en ég hef litið á brennivín í búðir sem hverja aðra neysluvöru. Ég tek undir í rauninni með Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni hvað það varðar þar sem þetta er sérstaklega tekið fram. Það er líka allt í lagi að vitna til þess sem fram kemur í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Enn fremur tekur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin fram í umfjöllun sinni um rafsígarettur og áfyllingarílát að margt bendi til þess að aukning sé umtalsverð í skráðum tilvikum nikótíneitrunar hjá einstaklingum og telur stofnunin margt benda til þess að ástæðu þess megi að miklu leyti rekja til aukinnar neyslu nikótínvökva í rafsígarettum.“ Þó að rafrettur séu klárlega betri kostur, ég trúi því að þær séu betri kostur, getum við ekki álitið sem svo að þær séu skaðlausar. Þess vegna held ég að markmiðið sé að reyna að stemma stigu við hversu sterkur vökvinn má vera eins og hér er verið að gera tilraun til, og að koma því líka inn í umræðuna að notkun rafrettna er betri en sígarettureykingar, en við eigum endilega að hvetja til notkunar þeirra.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að heyra að ég og hv. þingmaður séum að mestu leyti sammála og ég held að flestir í þessum þingsal séu að mestu leyti sammála, alla vega um mikilvægi þess að hafa einhvers konar ramma í kringum þetta. Ef við erum sammála um að þetta sé skárra, þetta er að vísu ekki hættulaust, hvers vegna getum við ekki bara haldið okkur við það að vera sammála um að hafa einhvers konar ramma sem gengur samt ekki eins langt og með sígarettur? Hér er eiginlega verið að segja að þetta séu sömu efnin. Ég velti því fyrir mér hversu mikilvægur þáttur það er í umræðunni miðað við hversu margir ánetjast ávanabindandi efni hversu margir ná að fara úr sígarettunum yfir í rafsígaretturnar. Það skiptir auðvitað líka máli. Þess vegna finnast mér ekki fullnægjandi rök fyrir því að þetta fari í nánast nákvæmlega sama flokk og sígarettureykingar. Ég legg til að við reynum frekar að vinna áfram með þann grunn sem við erum öll sammála um og göngum ekki með þetta alla leið með því að samþykkja að notkun rafrettna sé bara eins og sígarettureykingar.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Við erum sem sagt sammála um notkun rafsígarettna að vissu leyti. Hv. þingmaður segir: Af hverju getum við ekki verið sammála alla leið? Það er nú kannski það sem skiptir okkur í tvo hópa í hinum ýmsu málum að við erum ekki sammála alla leið. Ég vitnaði til fólks sem hefur verið að nýta sér rafrettur til þess að hætta að reykja. Það er fólk á öllum aldri, ungt og fullorðið, sem ekki hefur sett það fyrir sig í fyrsta lagi að þurfa að hafa miklu meira fyrir því en mér finnst þetta frumvarp boða. Mér finnst það í rauninni auka aðgengi. Í fyrsta lagi er verið að gera þetta löglegt, og í annan stað er verið að auka aðgengi að þessari vöru sem er ekki til staðar í dag. Maður getur ekki keypt sér rafsígarettur úti á landi, alla vega ekki í minni heimabyggð. Verið er að auka aðgengið. Fólkið sem nýtir sér þetta til þess að hætta, alla vega það sem ég hef talað við, kvartar ekki yfir því að það megi ekki nota rafrettuna hvar sem er. Það kvartar ekki yfir því að þurfa að sækja sér þær eftir einhverjum tilteknum leiðum o.s.frv. Ef við ætlum að horfa á lýðheilsustefnu ríkisins, ef við ætlum að horfa á forvarnastefnu ríkisins, þá er þetta í anda þess, en samt meira að segja pínulítið frjálslegt. Við eigum ekki að hvetja til þessarar notkunar, en það er ákveðin fræðsla í kringum tóbaksvarnirnar. Eigum við ekki að velta því fyrir okkur að bæta inn fræðslu um þetta, af því ég sá það ekki í lögunum? Það gæti hafa farið fram hjá mér ef fara á fram einhvers konar fræðsla. Hún gæti falist í því að að benda á að þessi kostur sé skárri en hinn. Ég held að nefndin þurfi að huga að því þegar hún fær málið. Þá koma væntanlega fjölbreyttar umsagnir um málið.
Herra forseti. Ég hef ekki kynnt mér frumvarpið vel, heyri að hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir er hlynnt því en vill kannski hafa það svolítið harðara. Ég heyrði í andsvari þingmannsins að hún lítur svo á að aðgengi muni aukast að vörunni en þetta setur einhvern veginn betri ramma utan um það. Ef þetta fer í tóbaksvarnalög, hafi ég skilið það rétt, munu menn ekki geta notað vöruna inni af því að þá heyrir það undir sömu reglur hvað það varðar. Það sem ég hjó helst eftir í ræðu þingmannsins var að þingmanninum finnst þetta gott varðandi skaðaminnkunina. Hún segir að það sé skaðaminnkandi verkfæri eða leið að geta tekið inn nikótín í þessu formi í staðinn fyrir að taka það inn með reyk og alls konar öðrum aukefnum sem eru í sígarettum, en ég spyr: Hvar liggja fyrir tölur um hlutfall þeirra sem reykja í dag, færa sig í þetta skaðaminnkunarverkfæri og áhrifin sem þetta frumvarp mun hafa á ákvörðun þeirra um að færa sig? Hversu mörg mannslíf eru það annars vegar? Hins vegar spyr ég hvort það sé mögulega einhver hætta á að annað fólk færi sig yfir sem ekki notar nikótín en fer að taka inn nikótín í þessu formi og gæti mögulega farið að reykja sígarettur í ofanálag. Annar hv. þingmaður kom í andsvari með tölur um hvernig þetta er að breytast, hvernig ungmennin eru í staðinn fyrir að reykja sígarettur farin að færa sig yfir í þennan vökva. Hvar hefur þingmaðurinn upplýsingar um hvað þetta kostar í mannslífum, þessi áhrif á annars vegar hegðun ungs fólks eða fólks sem er að færa sig yfir í „veip“, að fá sé nikótín þannig og hætta að færa sig eitthvað annað, og hins vegar að hætta að reykja, færa sig yfir í „veip“ og geta gert það m.a. innan húss [[Forseti hringir.]]sem er ákveðin auðveldun í því að neyta nikótíns sem er leið til þess að fólk noti frekar það en fara út í það, mannslíf?
Herra forseti. Ég sagði í ræðu minni að ég væri nefnilega ekki með tölur yfir það hvaða áhrif þetta hefur. Ég vitnaði hins vegar í fólk sem hefur verið hætt að reykja og notað þetta til þess í mislangan tíma, fólk sem var búið að reykja mjög lengi, mislengi, allt frá því að byrja 12 ára og upp í mun eldra, fólk á öllum aldri sem hefur nýtt sér þetta úrræði í einhvern tiltekinn tíma og lýsir betri líðan. Ég sagði hins vegar að við þyrftum miklu fleiri rannsóknir. Ég held að það sé verið að gera þær í þessum töluðu orðum vegna þess að þessi möguleiki fólks til að hætta að reykja er að aukast. Ég nefndi líka að ég þekkti konu sem væri tæplega þrítug, hefur aldrei nokkurn tímann reykt, en er farin að nota rafrettur. Hún hefur alltaf verið mjög mótfallin tóbaksreykingum. Þetta er nokkuð sem við getum ekki horft fram hjá, að þessi áhætta er líka til staðar. Það er kannski ástæðan fyrir því að mér finnst allt í lagi að frumvarpið sé með þessum hætti. Allt þetta fólk sem ég vitnaði í áðan talar ekkert um að það hafi verið til trafala að sækja sér þessa vöru eða að það hafi verið til trafala að mega ekki reykja inni, mega ekki reykja á veitingastöðum, mega ekki reykja inni í Alþingishúsinu eða hvar það nú er. Flest hefur þetta fólk reykt lengi, hefur þar af leiðandi ekki haft tækifæri til að reykja á almenningsstöðum og setur það bara ekki fyrir sig, finnst það ekki vera aðalmálið, heldur það að geta haft aðgengi að þessu án þess næstum því að læðast með veggjum. Það er einhvern veginn þannig af því að þetta er ólöglegt eins og það er í dag. Það er það sem ég hef upplýsingar um frá fólki sem ég hef hlustað á og þekki persónulega líka sumt þannig að það er mitt inntak í þessari ræðu. Í ljósi þess hversu fá við erum held ég að rannsóknir til lengri tíma ættu að geta gefið okkar góðar vísbendingar. Þær þurfa eiginlega að fara fram hið fyrsta.
Herra forseti. Það er nákvæmlega þetta, það er svolítið mikið með lagasetningunni hérna að við skoðum ekki til hlítar þau áhrif sem hún hefur. Áhrifin af tóbaksreykingum eru ótvíræð. Ef við erum ekki meðvituð um að hve miklu leyti við erum að fækka þeim sem ákveða að færa sig frá tóbaksreykingum yfir í „veip“ með þessu frumvarpi vitum við ekki hvaða áhrif það hefur á mannslíf. Þá vitum við ekki hvaða áhrif þetta hefur á lýðheilsu. Það er það sem vantar. Við eigum hérna að fara að taka ákvörðun sem gæti haft neikvæð áhrif á lýðheilsu þótt ég trúi því að allir hérna inni vilji hafa jákvæð áhrif á lýðheilsu. Við þurfum að fá þær upplýsingar. Það er nokkuð sem ég hvet velferðarnefnd til að fara ofan í saumana á. Þó að hv. þingmaður þekki fólk sem setur það ekki fyrir sig að fara út þekki ég fólk sem setur það fyrir sig að fara út, en það að þekkja fólk er náttúrlega ekki grundvöllur fyrir lagasetningu. Okkur vantar upplýsingarnar. Ég kalla eftir því að velferðarnefnd fari ofan í saumana á þessu þannig að við séum ekki í ógáti að setja reglur í kringum eimvélar eða eimpípur - rafrettur eru líklega orðið sem á eftir að festast, það er stuðlað og hljómar ágætlega - sem á endanum hafa slæm áhrif á lýðheilsu.
Herra forseti. Sem fyrrum reykingamanneskja vorkenni ég fólki ekkert að þurfa að fara út að reykja. Ég reykti m.a.s. lengi, hafði ekki þetta tækifæri til að hætta, ekki einu sinni tyggjó. Í alvörunni held ég að við getum ekki beðið, þetta er orðin staðreynd. Þetta er nokkuð sem við búum við í dag og við þurfum að búa til einhverja umgjörð utan um það. Mér finnst ekki að við getum beðið þangað til það liggja fyrir einhverjar rannsóknir af því að þær geta tekið og sumar þeirra eiga að ná yfir langan tíma. Við getum tekið stuttar rannsóknir svo sem að tala við fólk, eins og ég segi, sem er búið að vera hætt að reykja og nota þetta í eitt, tvö, þrjú ár eða eitthvað slíkt, en við þurfum að fá eitthvert mengi sem notar þetta í tiltekinn tíma. Að mínu mati getum við ekki beðið þangað til þær niðurstöður liggja fyrir. Við þurfum að setja ramma um þetta. Ég trúi því ekki að þetta hafi neikvæð áhrif á lýðheilsu. Við höfum gott aðgengi að þessu með lögum þannig að ég sé ekki fyrir mér að þessi lagasetning geti haft neikvæð áhrif á lýðheilsu fólks. Það má vera að þingmaðurinn sjái það með einhverjum hætti. Þetta er skaðaminnkandi verkfæri. Við getum keypt okkur þetta ef okkur langar til. Við getum hætt að reykja og nýtt okkur þetta, þ.e. farið úr hefðbundnu tóbaki yfir í rafrettur. Hvaða áhrif það hefur svo á þá sem það velja, hvort þeir nota þetta eins og ég sagði áðan, það er hættulegt samkvæmt rannsóknum að nota þetta saman, það eykur hjartaáfallshættuna o.s.frv., þannig að við þurfum líka að sjá. Verða margir sem bæta þessu við eða eru margir sem skipta alveg yfir? Hætta einhverjir, finnst þetta ekki koma í staðinn fyrir og fara aftur yfir o.s.frv.? Er það þá vegna þess að viðmiðunarmörkin okkar eru of lág? Það eru alls konar rannsóknir sem þurfa að fara fram. Eins og ég segi held ég að við getum ekki beðið eftir því að allar rannsóknir liggi fyrir. Þær þurfa samt að eiga sér stað, það er alveg klárt mál, og ég vona bara að ráðherra setji það í gang.
Virðulegi forseti. Ég ætla að vera einlægur og heiðarlegur í máli mínu eins og ég reyni almennt að vera og segja að ég er ekki sérstaklega hlynntur þessu frumvarpi. Það kemur kannski þeim á óvart sem halda í þá staðalmynd af Vinstri grænum að þeir séu endalaust einhvers konar forræðishyggjuflokkur. En staðalmynd er að sjálfsögðu ekki rétt mynd. Ég ætla hins vegar að vera heiðarlegur varðandi það líka að ég er heldur ekki algerlega andsnúinn þessu frumvarpi. Ég skil fullkomlega hvað hæstv. heilbrigðisráðherra er að fara með því. Ég er sammála því sem án efa hefur verið rætt víða, og eflaust er rætt út undir vegg hér í þingsalnum núna af þeim hv. þingmönnum sem þar standa og pískra, að það þarf að setja einhvers konar reglugerð og umhverfi utan um þetta mál. Ég held að allir hv. þingmenn sem hér hafa tjáð sig hafi talað þannig og ég held að allir sjái að þannig verður það að vera. En ég er ekki sannfærður um að lausnin sé sú að taka þetta fyrirbæri og skella því einfaldlega undir tóbak. Að það gildi bara það sama um tóbak og þetta. Af hverju? Af því að við notum sömu líffæri við að neyta vörunnar? Við berum þetta upp að munninum og sjúgum? Í sumum vökvum sem neytt er með þessum hætti er nikótín, ekki í öllum. En það er í ýmsu öðru. Ég játa að mér finnst gæta ákveðins misræmis varðandi ýmislegt. Ég er reyndar mjög ringlaður varðandi margar vörur sem eru skaðlegar almennt. Ég held ég fari ekki með rangt mál þegar ég segi að ég sjái reglulega auglýst nikótíntyggjó og fleira slíkt. Það má ekki auglýsa. Með því er ég ekki að kalla eftir að leyft verði að auglýsa það. En mér finnst vera ósamræmi þarna á milli. Það er ágætt að fá nokkuð skýrt fram í greinargerð frá hæstv. heilbrigðisráðherra hvað auglýsingar á slíkum vörum gera. Hér segir, með leyfi forseta: „Sýnileikabann sem tóbaksvörn er byggt á þeim sjónarmiðum að sýnileiki geti stuðlað að neyslu …“ Ég mun t.d. taka þetta með mér ef af umræðu verður um áfengisfrumvarp þar sem þar er lagt til að áfengisauglýsingar verði heimilaðar. Ég hlýt að líta svo á að hæstv. ráðherra og allir sem styðja það frumvarp hljóti þá að taka undir að sýnileiki og auglýsingar eigi við um áfengi eins og um þetta fyrirbæri, sem ég hef ekki nefnt á nafn hingað til. Ég verð að játa að ég varð fyrir mestum vonbrigðum með hæstv. ráðherra yfir því að jafn góður textasmiður og hann er skyldi nota orðskrípið rafsígarettur um þetta fyrirbæri þegar stuðlunin og kliðurinn kalla á að þetta séu kallaðar rafrettur. Með því að kalla þetta rafsígarettur erum við enn fremur að hamra á því að þetta séu sígarettur, bara raf-sígarettur. Alveg eins og rafbílar eru bílar, bara knúnir áfram af rafmagni. En þetta eru ekki sígarettur. Það er ekki svo að hvaðeina sem við sjúgum inn fyrir varir okkar séu sígarettur. Þá væri nú lífið erfitt fyrir marga. Ég tel ýmislegt erfitt við þessa nálgun, að taka rafretturnar og skella þeim í sama lagaramma og regluverk og sígarettur og tóbak. Ég held til dæmis að lögin sjálf séu í ósamræmi við 1. gr., markmið laganna. Þar segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að draga úr heilsutjóni og dauðsföllum af völdum tóbaks, m.a. með því að stuðla að samdrætti í neyslu tóbaks og vernda fólk fyrir áhrifum tóbaksreyks.“ Þó fjallar þessi breyting á engan hátt um það. Hún fjallar ekkert um tóbak. Ég held að það sé rétt sem komið hefur fram hjá hv. þingmönnum hér - ég átti orðastað við hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrr í umræðunni - að með því að setja rafrettu undir sama hatt og tóbak muni færri nýta sér þær sem leið til að hætta að reykja. Það er í ósamræmi við markmið laganna og innihald. Inn á það er komið í skýringum um einstaka greinar frumvarpsins, með leyfi forseta: „Þótti eðlilegra að tala um að markmið laganna væri að draga úr heilsutjóni og dauðsföllum af völdum tóbaks, m.a. með því að stuðla að samdrætti í neyslu tóbaks, og vernda fólk fyrir áhrifum tóbaksreyks. Eðli málsins samkvæmt minnka lögin sem slík ekki tóbaksneyslu heldur eiga að hafa áhrif í þá átt að tóbaksneysla dragist saman og þannig verði minna um heilsutjón og dauðsföll af völdum tóbaks.“ Ég held einmitt að það að setja rafrettur undir sama hatt og tóbak geti orðið til þess að þessi góðu markmið hafi þau áhrif að erfiðara verði að ná þessu markmiði. Að færri muni nýta sér rafrettur til að hætta að reykja. Ég átti orðastað áðan við hv. þm. Hildi Sverrisdóttur um hvar nota mætti þessa vöru. Ég spurði þá af einlægni, og spyr hér líka út í tómið, ég átta mig ekki á hvað er eðlilegt í þessum efnum: Er hægt að banna einhverjum sem stendur nærri manni að anda að sér t.d. nikótínlausum vökva og blása gufu yfir mann? Gufu af nikótínlausum vökva? Ég átta mig ekki á því. Við erum komin út í svo flókin atriði í mannlegum samskiptum. Tæknin fleytir okkur það fljótt áfram að ég veit ekki alveg á hverju lög þurfa að taka. En skaðsemi af völdum tóbaksreyks? Þetta snýst ekki um hana. Við erum ekki að tala um tóbaksreyk heldur gufu af vökva. Það er allt annar hlutur. Ég velti fyrir mér hvort ekki hefði verið eðlilegra að setja sérstaka lagaumgjörð um þessa vöru, af því að með því að reyna að troða vörunni undir lög um tóbak og tóbaksvarnir lendum við í innri mótsögnum, að tala um allt annan hlut en við setjum lög um. Ég held að það geti beinlínis unnið gegn markmiðum laganna sjálfra. En þá kemur að því hvað við viljum gera varðandi þessa vöru. Ég held að hæstv. ráðherra hafi mjög góðan vilja og ásetning í þessu máli. Ég er sammála nánast öllu því sem hann kom inn á í framsögu sinni um málið þó að ég sé kannski ekki endilega sammála málinu sjálfu. Mótsögnin felst einmitt í að við erum að fjalla um vöru sem við erum öll sammála um að verði að koma í veg fyrir að unglingar og ungmenni neyti. Er leiðin sú að skella tóbakshattinum á það? Ég er rosalega efins um það. En ég tala hér heldur ekki sem einhver djúpvitur stjórnspekingur og segi hæstv. ráðherra að svona eigi þetta að vera. Ég er meira að deila þönkum mínum um þetta mál. Ég held að það séu tvö sjónarmið sem sérstaklega verði að hafa í huga í þessum málum. Annars vegar er það staðreynd, eins og hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir, að unglingar byrja að nota rafrettur. Ef ég man rétt talaði hæstv. ráðherra um að 14% 16 ára unglinga hefðu prófað eða neytt þessarar vöru. Við skulum ekki láta eins og það sé bara ekkert mál, að frelsi okkar til að „veipa“ sé svo stórkostlegt að við eigum ekki að taka tillit til þess. Það er alls ekki þannig. Við þurfum að vera mjög vakandi gagnvart því. Hitt sjónarmiðið sem við þurfum að vera vakandi gagnvart er sú staðreynd, sem er líka óumdeilanleg, að rafrettur hafa hjálpað ótalmörgum við að hætta að nota tóbak, sem er mun skaðlegra heilsunni. Við getum ekki lokað augunum fyrir því. Þess vegna finnst mér að með reglum um rafrettur þurfum við að finna meðalveg þarna á milli. Í frumvarpinu segir að farinn sé meðalvegur, sem ég er ekki viss um að ég sé sammála. Hér segir, með leyfi forseta: „Niðurstaða þeirrar vinnu sem fram fór við undirbúning frumvarpsins er að sú leið sem hér er farin sé til þess fallin að tryggja þeim einstaklingum sem óska þess að hætta að reykja með hjálp rafsígarettna tækifæri til góðs aðgengis að rafsígarettum og áfyllingarílátum. Aftur á móti er farin nokkuð varfærin leið með það fyrir augum að koma í veg fyrir nýgengi í hópi einstaklinga sem ánetjast nikótíni, sér í lagi meðal ungs fólks.“ Jú, hér er farin varfærin leið þegar kemur að því. En ég er ekki viss um að leiðin sé varfærin þegar kemur að því að sem flestir geti nýtt sér rafrettur sem hjálpartæki til að hætta að reykja. Ég ætla ekki að koma með neina lausn. Ég held að hæstv. ráðherra leggi þetta mál fram af góðum hug. En ég held að hæstv. ráðherra sé á villigötum varðandi það að reyna að taka vöru eins og rafrettur eða fyrirbæri eins og þær - mér leiðist að alltaf sé verið að tala um öll þessi efni, hvort sem er áfengi eða sígarettur, sem hverja aðra nauðsynjavöru, og skilgreina út frá öðru fyrirbæri. Það er það sem ég held að orsaki vandamálið, valdi hörðum viðbrögðum sem mjög víða hafa heyrst við þessu máli. Sennilega geta fáir þrýstihópar orðið æstari en akkúrat þeir sem háðir eru einhvers konar tóbaki. Við skulum ekki halda okkur við stóryrðin. En það er umhugsunarefni, og við þurfum að taka það alvarlega, hvort frumvarpið eins og það er núna geti orðið til þess að færri hætti að reykja tóbak. Ef svo er þá er þetta ekki gott frumvarp. Þá er það bara ósköp einfalt mál. Þá þarf að finna leið til að sú verði ekki raunin. Hér er frumvarpið lagt fram og fer til vinnu í nefndinni. Ég hvet þá nefnd sem um þetta mun fjalla, og svo okkur öll, til að loka ekki augunum fyrir því að sú geti orðið niðurstaðan ef frumvarpið verður samþykkt óbreytt. Við viljum öll einhvers konar umgjörð, einhvers konar lög, um þetta, og viljum ekki óheftan aðgang óháð aldri eða hverju sem er. Við viljum gera þetta mál eins vel úr garði og hægt er. Ég ítreka í lokin að það er mikilvægt að það hamli því ekki um of að fólk nýti sér rafrettur til að hætta að reykja tóbak.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé að það þurfi að finna einhvers konar meðalveg í þessu líkt og svo mörgu öðru í stjórnmálum. Ef við erum sammála um grunn til að byggja á, hvers vegna erum við þá að reyna að ganga enn lengra en við þurfum? Ég legg til að velferðarnefnd sem tekur málið til umfjöllunar byggi á þeim grunni og í samráði og með samvinnu getum við fundið einhverja leið sem ætti að höfða til allra. Við erum öll sammála um að við þurfum að gera eitthvað í þessu. Það er siðferðileg skylda okkar að gera eitthvað. Lagalega séð, og þetta er ábyggilega stærsti þátturinn, gengur núverandi umhverfi heldur ekki til lengri tíma litið. Lyfjastofnun hefur ekki gefið út markaðsleyfi fyrir sölu þessa tóbaksvökva, nikótínvökva. Að því er mér skilst er það forsenda þess að salan geti átt sér stað. Í rauninni er það enn einn punkturinn sem bendir til þess að við þurfum vissulega að halda áfram í þessu máli. Ég er einfaldlega hræddur um að þessi ágreiningur tefji málið það mikið að við náum ekki að komast að einhverri niðurstöðu, sem yrði þá lagalega séð slæmt. Ef við hugsum til þeirra grunnskólanema sem ánetjast þessu ávanabindandi efni þarf auðvitað að vera einhver rammi til að taka á því en það má þó ekki ganga of langt þannig að við torveldum eldra fólki sem er að reyna að hætta að reykja sígarettur að fara í einhver skaðaminni úrræði. Ég legg til að lokum að velferðarnefnd skoði þetta vel og vandlega.
Herra forseti. Ég ætla að reyna að hafa þetta stutt, svona eins og líf stórreykingamannsins. Það er margt sem angrar mig við þetta frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra. Það er, eins og aðrir hafa nefnt, orðanotkunin, rafsígarettur. Þetta er ekkert eins og sígarettur. Þetta er annars eðlis. Það sem pirraði mig líka við lestur þessa frumvarps og hvernig það er unnið er áherslan á eitthvert samráð við ÁTVR. Nú er það ríkið sem selur tóbak. Tóbak heldur uppi áfengisverslun ríkisins, segja sumir. Það má eiginlega segja að rafrettan sé til höfuðs ÁTVR. Þegar ég hugsa aðeins til baka, hafandi reykt lengi sjálfur, er það alltaf þannig að þegar eitthvað kemur á markað til að hjálpa manni að losna við tóbaksdjöfulinn torveldar ríkið manni það. Þegar maður skipti yfir í neftóbakið til að hætta að reykja hækkaði það fljótlega upp úr öllu valdi. Sennilega vorum við of mörg sem ákváðum að hætta að reykja og nota nef- eða munntóbak á sama tíma. Mér finnst þetta eins. Nú er komið eitthvað sem gæti verið alveg geggjað og þá er strax stigið á það. Þetta frumvarp torveldar baráttuna gegn tóbaki. Það er verið að tala um unga fólkið sem getur verið áhrifagjarnt, það sé hugsanlega að nota rafrettur án þess að hafa nokkurn tíma reykt. Mér finnst furðulegt ef við ætlum að herða löggjöfina þannig að við ráðumst á eitthvað sem unglingunum finnst töff þessa stundina. Það getur breyst á skammri stundu, eins og við vitum. Hvað varðar umræðu um rannsóknir á unglingum og rafrettunotkun þeirra ætla ég að leyfa mér að efast um þær rannsóknir. Kannanir á notkun? Spurningalistar sem er svarað? Ég get ekki séð að hægt sé að taka það til greina þegar teknar eru svona ákvarðanir. Það er nefnilega til nokkuð góð aðferð sem við höfum til að sporna við einhverju óæskilegu og það eru forvarnir. Mér finnst við ekki hafa talað nógu mikið um þær. Forvarnir eru það eina sem hefur sýnt sig að skilar einhverjum árangri. Boð og bönn og hertar reglur stoppa engan. Það hefur áður komið fram að fólk er tilbúið að leggja ýmislegt á sig til að nálgast þetta. Jafnvel þótt við gerðumst svo gróf að banna það held ég að það myndi ekki bera neinn árangur. Það er erfitt og vandasamt að vera stjórnmálamaður á tækniöld. Veröldin breytist hratt. Það getur hent alla, líka ráðherra, að hafa ekki nógu góðar upplýsingar og styðjast við ráðgjöf sérfræðinga sem eru aðeins sérfræðingar að nafninu til. Nýjustu upplýsingar benda nefnilega til þess að við höfum hugsanlega fundið okkar pensilín við tóbaksógninni sem drepur fólk í stórum stíl. Mér finnst við tala svolítið léttvægt um hversu frábært þetta gæti verið. Viðbrögð frá heilbrigðisráðuneytinu eru ekki eins og maður hefði ætlað þegar það kemur eitthvað sem hugsanlega gæti gert jafn góða hluti. Ráðherra kemur hreinlega með frumvarp til höfuðs nýjasta og að því er virðist áhrifamesta baráttutæki okkar gegn reykingum. En ekki er öll von úti. Mér er ljúft og skylt að minna á að Píratar hafa lagt fram miklu eðlilegra frumvarp miðað við tilefnið og hugsanlegan ávinning.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp um breytingu á lögum um tóbaksvarnir með síðari breytingum er varða rafsígarettur. Að því er virðist er um að ræða frumvarp sem ætlað er að skýra nánar og mynda skýrandi ramma utan um það nýmæli sem rafsígarettur eru, þótt þær hafi verið til staðar hér og víðar í nokkur ár. Hér er verið að búa til ramma eða regluverk um rafrettur um leið og frumvarp sem byggir á tilskipunum Evrópusambandsins er lagt fram. Í frumvarpinu, sem hæstv. heilbrigðisráðherra leggur fram, er meðal annars verið að skýra út og koma inn á að þær upplýsingar er varða innihald vörunnar sem um ræðir, rafsígarettur og áfyllingarílát, séu skýrar og vel afmarkaðar, sem ég tel af hinu góða, og, eins og kemur fram í greinargerð, að skýra reglur um heimildir til sölu, markaðssetningar og notkunar á rafsígarettum og áfyllingarílátum. Einnig er mælt fyrir um eftirlit með innflutningi, dreifingu og sölu á rafsígarettum og áfyllingarílátum til að tryggja viðhlítandi öryggi þessara vara á markaði. Eins og kemur fram í greinargerð hefur, þrátt fyrir að ég hafi nefnt að um nokkurra ára nýmæli væri að ræða, notkun rafsígarettna aukist ört hér á landi. Hv. þingmaður, sem talaði á undan mér, gaf lítið fyrir rannsóknir og ég vil því nota tækifærið í ræðustól Alþingis til að hvetja kjörna fulltrúa til að virða þær rannsóknir sem hafa komið fram, hvort sem er um þetta mál eða annað. Samt sem áður virðist enn skorta á nákvæmar niðurstöður og enn fleiri rannsóknir er lúta að rafsígarettum og því tel ég það af hinu góða hjá hæstv. heilbrigðisráðherra að koma fram með þetta frumvarp nú til að skýra reglur og ramma í kringum notkun rafrettna. Ég minntist á kannanir og rannsóknir. Það er vert, í ljósi aukinnar notkunar rafsígarettna, að hafa í huga að það kom fram í könnun Rannsókna og greiningar í október síðastliðnum að 46% stráka undir 18 ára aldri hafa prófað rafrettu einu sinni eða oftar og 40% stúlkna sögðust hafa prófað slík tæki. Rafrettur eru af mismunandi toga. Sumar þeirra innihalda nikótín en aðrar ekki. Það hefur hingað til ekki verið skýrt afmarkað. Fyrir þá sem nota rafrettur er einfaldlega ekki skýrt hvort viðkomandi áfyllingarefni inniheldur nikótín eða ekki. Ég held því að það sé af hinu góða að gera þetta skýrara og að settar verði reglur um sölu, markaðssetningu og notkun á rafsígarettum eins og fram kemur í frumvarpi hæstv. ráðherra. Mér þykir líka gott að vitnað sé í Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina sem hefur lagt áherslu á að ríkið setji sömu reglur um rafsígarettunotkun og gilda um tóbaksreykingar þar til sýnt hefur verið fram á skaðleysi varanna. Þetta er því gott og jákvætt skref er varðar forvarnir, en eins og kemur fram í rannsókn sem áðurnefnt fyrirtæki greindi frá í febrúar á þessu ári er hlutfall ungs fólks sem hefur prófað rafrettur mjög hátt og innan þess hóps eru margir sem hafa um leið prófað rafrettur sem innihalda nikótín. Það er líka annað sem mig langaði að benda á. Skiptar skoðanir eru um það á milli þingmanna sem talað hafa í dag, og líka meðal fræðimanna og lækna, hversu mikil skaðsemin sé, hvort hún sé afskaplega mikil, hvort rafrettur auki líkur á að fólki byrji að reykja, og auki þar með skaðsemi reykinga, eða hjálpi fólki til að hætta að reykja. Í þeim efnum finnst mér áhugavert það sem kom fram í máli Láru G. Sigurðardóttur, læknis og fræðslustjóra hjá Krabbameinsfélagi Íslands, á ráðstefnu sem haldin var 29. september síðastliðinn á vegum samstarfshóps um forvarnamál sem heitir Náum áttum. Í máli Láru kom fram að það nikótín sem er í rafrettum sé ekkert öðruvísi en annað nikótín. Nikótín sé sterkt ávanabindandi eiturefni og sé flokkað þannig hjá Umhverfisstofnun. Þetta er eitthvað sem ég held að við séum öll meðvituð um, vonandi. En eins og einnig kom fram í máli Láru hefur verið sýnt fram á að þeir unglingar sem nota rafsígarettur séu líklegri til að leiðast síðan út í sígarettureykingar. Máli sínu til rökstuðnings vitnaði Lára í nokkrar rannsóknir, þar á meðal umfangsmikla bandaríska rannsókn sem sýndi fram á þau tengsl. Einnig nefndi Lára þátt sem mér finnst áhugaverður í þessari umræðu um rafretturnar, þ.e. að tóbaksfyrirtækin hafa fjárfest gríðarlega mikið í rafsígarettuiðnaðinum og að fjárhæðir sem fara í kaup á rafsígarettuauglýsingum hafi hátt í tuttugufaldast á þremur árum. Þarna er greinilega gróðavon að finna af hálfu tóbaksfyrirtækjanna; þau sjá gróðatækifæri á markaði með rafsígarettur. Og eins og Lára G. Sigurðardóttir sagði á þessari ágætu ráðstefnu er það yngsta kynslóðin sem er auðveld bráð nikótínfíknarinnar. Það er líka áhugavert að þrátt fyrir að sérfræðingur á borð við Guðmund Karl Snæbjörnsson, sem tjáði sig líka um þetta mál á sama fundi, hafi ekki verið á sama máli kom fram í máli Láru G. Sigurðardóttur að 38 rannsóknir hafi sýnt að meira en 90% þeirra sem reyna að hætta að reykja með rafsígarettum tekst það ekki. Hér er um að ræða stórt og viðamikið mál sem við höfum ekki enn komist alveg til botns í. En það eru nógu afgerandi vísbendingar sem sýna að við þurfum að skýra betur ramma og reglugerðir hvað varðar notkun, merkingar og innflutning rafsígarettna. Í því samhengi fagna ég því sem fram kemur í frumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra að bann gildi um notkun á rafsígarettum, sama bann og gildir um tóbak, þ.e. að óheimilt verði að nota þær í grunnskólum, vinnuskólum sveitarfélaga og leikskólum, hvers konar dagvistun barna og í húsakynnum sem fyrst og fremst eru ætluð til félags-, íþrótta- og tómstundastarfa barna og unglinga. Þetta er mikilvægt mál er varðar forvarnir og okkar yngsta fólk, sér í lagi vegna þess, eins og við höfum áður talað um hér á þessu þingi, að forvarnastarf á Íslandi kemur ekki af sjálfu sér. Það er afrakstur mikillar og þrotlausrar vinnu margra aðila og gerist ekki á einni nóttu. Þegar fram koma nýir hlutir á borð við rafsígarettur sem innihalda nikótín tel ég skynsamlegt að staldra við og hafa vaðið fyrir neðan sig áður en lengra er haldið. Mér finnst gott og ég fagna því að í frumvarpi ráðherrans sé samanburður við nágrannalöndin, hvernig þetta hefur verið útfært þar; ég held að slíkt sé alltaf af hinu góða, með öllum frumvörpum sem fram koma. Þar kemur fram að hlutirnir eru gerðir á mismunandi hátt í nágrannalöndum okkar. Sums staðar eru rafsígarettur felldar undir lög um tóbaksvarnir, eins og í Noregi, en þá rafsígarettur sem falla undir hugtak er nefnist tóbakslíki. Í Finnlandi eru rafsígarettur skilgreindar sem vörur tengdar eða skyldar tóbaksvörum og falla þar með undir tóbaksvarnalög. Ég fagna því að fram sé komið frumvarp sem skýrir þetta allt saman betur og tekur afstöðu með börnum og unglingum þegar kemur að forvarnamálum. Ég hefði viljað sjá skýrt afmarkaðan þátt er varðar fræðslu og forvarnir í grunnskólum landsins og í framhaldsskólum og einnig um merkingar. Ég veit að í frumvarpinu eru ákvæði um útlitsmerkingar á bæði áfyllingarílátunum og rafrettunum sjálfum en ég held að við getum gert betur. En ég held líka að umræða um rafsígarettur sé af hinu góða því að uppi eru mismunandi sjónarmið. Mismunandi rannsóknir hafa komið fram sem sýna mismunandi niðurstöður. En af því sem ég hef kynnt mér eru fleiri rannsóknir sem benda til þess að rafrettur séu ekki sú töfralausn sem margir þingmenn hafa talað um hér til að hjálpa fólki til að hætta sígarettureykingum og draga þannig úr þeirri heilsufarsvá sem sígarettureykingar eru. Því miður held ég að það sé ekki svo einfalt. Það væri ágætt ef það væri svo einfalt, að þarna væri um töfralausn að ræða og við gætum bara svissað yfir í rafsígarettur og þar með gætu þau sem hafa orðið tóbaksdjöflinum að bráð losað sig við hann. Ég fagna þessu frumvarpi ráðherrans og held að það sé af hinu góða og að við getum stutt hann í þessu máli. Ég hefði viljað sjá meiri áherslu á uppfræðslu og forvarnir til ungs fólks en eins og ég segi held ég að frumvarpið sé af hinu góða og að hann fái að minnsta kosti minn stuðning í þessu máli.
Herra forseti. Mig langaði að koma hingað upp og taka undir mjög margt sem hv. þingmaður fór yfir. Mig langar að nefna rannsóknirnar. Þær eru margar og víðfeðmar og stangast að mörgu leyti á. Ég orðaði það sem svo í ræðu minni áðan að sú umræða biði okkar í nefndinni þegar við fengjum umsagnir. En varðandi málflutning hv. þingmanns um að rannsóknaniðurstöður væru fleiri sem væru efins en hinar langaði mig örstutt sem mótvægi við því af hverju ég orðaði það þannig, því að þetta er flóknara mál en svo, að drepa niður í grein, með leyfi forseta, eftir íslenskan lækni sem heitir Guðmundur Karl Snæbjörnsson, sem ber yfirskriftina „Stærstu mistök heilbrigðismála í uppsiglingu?“ Þar fer hann yfir að margir helstu vísinda- og fræðimenn á þessu sviði hafa gagnrýnt WHO fyrir afstöðu sína og halda því fram að rafrettan sé eitt það mikilvægasta sem komið hefur fram í heilbrigðismálum seinni tíma. Gagnrýnin spannar yfir 90 þús. greinar þar sem fræðimenn skiptast á skoðunum um þetta mál. Bara sem dæmi segja bæði fyrrverandi landlæknir Bandaríkjanna og fyrrverandi framkvæmdastjóri Alþjóðafélags lækna að með rafrettunni sé komið stórkostlegt tækifæri fyrir okkur til að ljúka baráttunni við sígarettuna og losa okkur við skaðsemi hennar og bjarga þannig ómældum fjölda mannslífa. Ég vildi koma inn á þetta einnig varðandi það sem er fullyrt um það sem Krabbameinsfélagið hefur viðhaft, sá málflutningur um rannsóknir um efni og annað hefur líka verið gagnrýndur. Þessi vinna bíður okkar í nefndinni því að þetta er flóknara en maður myndi halda í fyrstu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég skildi það benti hv. þm. Hildur Sverrisdóttir á rannsóknir sem gefið hafa misvísandi upplýsingar. Á ráðstefnunni sem ég vitnaði í áðan í ræðu minni sem haldin var á vegum Náum áttum, sem er samstarfshópur um forvarnamál, þann 29. sept. sl. talaði Guðmundur Karl Snæbjörnsson, læknir og sérfræðingur í heimilislækningum, og benti á að erlendar rannsóknir sýndu að rafsígaretturnar væru öruggari heilsu okkar. En þegar kemur að þeim rannsóknum sem ég hef lesið í tengslum við þetta mál er það samt sem áður svo að rafsígarettur sem innihalda nikótín hafa skaðleg áhrif á heilsu okkar. Þær eru jafn skaðlegar og áður. Rafsígarettur sem innihalda ekki nikótín eru að sjálfsögðu skaðlausari. Hlutfall þeirra sem reykja sígarettur í dag hefur sem betur fer lækkað. Samkvæmt upplýsingum mínum reykja 11% landsmanna í dag. Vonandi fer sú tala lækkandi. Þess vegna þykir mér miður ef verið er að stuðla að því að, ef ég má sletta, með leyfi forseta, normalísera reykingar á þennan hátt, þ.e. normalísera rafsígarettur sem geta innihaldið nikótín, sem er einmitt verið að stöðva og koma í veg fyrir í þessu frumvarpi. Það er verið að gera þetta allt saman skýrara [[Forseti hringir.]]þannig að fólk geti ekki keypt áfyllingar sem innihalda nikótín þótt það haldi annað.
Herra forseti. Ég þakka svar hv. þingmanns. Þetta með nikótínið og skaðsemi þess er einmitt eitt af því sem er svolítið verið að takast á um í fræðasamfélaginu. Ef ég drep niður í aðra grein eftir lækninn Guðmund Karl Snæbjörnsson, sem ber yfirskriftina „Rafrettur: hræðslublaðran sprengd“, kemur þar fram að neysla nikótíns með rafrettum sé nánast skaðlaus miðað við að neyta nikótíns í sígarettum sem drepur einn af tveimur notendum í stærra samhengi. Það kemur fram í greininni að skaðsemi sjálfs nikótínsins í rafrettunni sé á pari við kaffineyslu. Ég sel það ekki dýrara en ég kaupi það í greininni en vildi nefna, eins og við höfum mörg komið inn á, að þessi umræða er víðfeðm, það eru þarna rannsóknirnar sem stangast ekki beint á. Þó að ég ætli í lokin að taka undir með hv. þingmanni um að auðvitað verðum við að passa okkur á því að vera ekki að normalísera ákveðna hegðun langar mig að vísa aftur í fyrri ræðu mína um þetta mál í dag, en ég tel líka brýnt að við förum ekki á mis við stórkostlegt tækifæri til að normalísera miklu, miklu skaðminni hegðun, þótt ekkert sé fullkomið. Að öðru leyti þakka ég fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvarið. Varðandi nikótínið hef ég líka lesið það sem Guðmundur Karl Snæbjörnsson hefur haldið fram en ég verð að segja að ég er ekki alveg sammála honum. Nikótín er sterkt ávanabindandi efni og er flokkað þannig til að mynda hjá Umhverfisstofnun. Nikótín getur sem dæmi skaðað fóstur, ef móðir neytir nikótíns í einhverju formi á meðgöngu. Það getur meira að segja valdið varanlegri þroskaskerðingu. Nikótín er ekki venjulegt efni sem hægt er að segja að sé allt í lagi að hafa svolítið af. Við vitum ekki nákvæmlega hversu mikið af nikótíni viðkomandi neytir. Ég held því að við ættum að halda áfram að lúta þeim lögmálum sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur verið að mæla með og varða nikótín og neyslu þess. Nikótín er ekki skaðlaust. Því held ég að betra sé að fara varlega af stað en að fara af stað án þess að hafa umgjörð og reglugerð í kringum þessa neyslu. Ég held að það sé vænlegra, sér í lagi þegar kemur að því áhrifaríka og mikla forvarnastarfi sem hefur verið unnið á Íslandi síðustu árin sem varðar tóbak og áfengi.
Virðulegi forseti. Mig langaði að minnast smá á óbeina „gufun“, þ.e. óbeinar reykingar sem hafa með gufu að gera. Samkvæmt frumvarpinu er gufa sett í sama hóp og reykingar; inni á flugvöllum og skemmtistöðum yrði „gufurum“ beint á sama stað og reykingafólki. Hvers eiga gufarar að gjalda að vera settir inn í slíkt stórhættulegt umhverfi sem óbeinar reykingar eru? Samkvæmt þeim rannsóknum sem ég hef lesið er áhrifin af óbeinni gufun stjarnfræðilega miklu minna hættuleg en áhrifin af óbeinum reykingum. Ungabarn þyrfti að sleikja heilt herbergi, eins og það var orðað í breskri rannsókn, til að ná sama magni af nikótíni og það næði af óbeinum reykingum í sama herbergi. Hvers eiga gufarar að gjalda?
Virðulegi forseti. Ég fagna því að hér sé komin fram íslensk þýðing á að sögninni að „veipa“, sem ég hef einmitt verið að tala um við aðra þingmenn hér í hliðarsölum að vanti í þessa umræðu. En gufarar er ágætt orð. Ég held mig bara við það sem hv. þm. Björn Leví kom hér fram með. Varðandi óbeinar reykingar er í þessu frumvarpi lagt til að sömu reglur gildi um heimildir til notkunar rafsígarettna og gilda um annað tóbak. Án þess að ég hafi komið að samningu þessa frumvarps myndi ég halda að á meðan verið er að rannsaka nánar afleiðingar þessa og við vitum ekki hvort gufarar noti gufu sem fyllt er með nikótíni eða ekki, sé betra að girða fyrir óbeinar reykingar inni á þeim stöðum sem um getur í frumvarpinu; í grunnskólum, á leikskólum, í húsakynnum sem ætluð eru til félags-, íþrótta- og tómstundastarfa barna og unglinga o.s.frv. Ég tel það skynsamlega leið á meðan við bíðum eftir frekari niðurstöðum sem ber að sama brunni, þ.e. að skaðsemi gufunnar frá rafsígarettum sé nákvæmlega sú sama og sá reykur sem kemur úr venjulegum sígarettum ef hún inniheldur nikótín.
Virðulegi forseti. Verið er að senda gufara inn á það svæði þar sem við vitum að eru hættulegar, óbeinar reykingar fyrir. Af hverju sendum við þá inn á svæði sem við vitum að er hættulegt? Það er það sem ég er að pæla í. Það er fólk sem gufar þá bara en reykir ekki. En hvort heldur sem er myndum við vilja losna við óbeinar reykingar úr almannarýmum og höfum gert það á mjög farsælan máta, að því er ég tel. En ég hef engan áhuga á að senda gufara inn í rými þar sem þeir þurfa að þola óbeinar reykingar. Þá þyrftum við að vera með tvö aðskilin svæði. Við vitum að annað er tvímælalaust hættusvæði fyrir fólk sem þarf að þola óbeinar reykingar. Ef það er annars konar hætta af gufuninni viljum við væntanlega ekki blanda sígarettufólkinu þar inn heldur. Ef hv. þingmaður áttar sig á hvað ég er að fara, það er bæði vissan sem við höfum um óbeinar reykingar og óvissan um gufunina.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir sitt seinna andsvar. Ég tel umhyggjuna góða sem hv. þingmaður sýnir gufurum, að þeir þurfi ekki að þola óbeinar reykingar reykingamanna sem fá að hírast undir húsvegg. Ég held að ef þetta væri að finna í frumvarpinu værum við farin að teygja okkur nokkuð langt þar sem við ætlum að skilgreina hvaða rými í almenna rýminu eru fyrir rafsígarettur og hvaða rými eru fyrir tóbaksreykingar. Það er þá betra að skilgreina hvar þetta er ekki leyft. Svo verður bara að leysast úr því. Það held ég að sé langskynsamlegasta lausnin í þessu.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á lögum um tóbaksvarnir, þ.e. um rafsígarettur. Áður en ég held áfram máli mínu ætla ég að geta þess að ég er frekar hlynnt því frumvarpi sem hér um ræðir, þ.e. því að skýra rammann í kringum notkun á þessum vörum, rafsígarettunum. Eins og fram kemur í frumvarpinu er markmið laganna að draga úr heilsutjóni og dauðsföllum af völdum tóbaks, m.a. með því að stuðla að samdrætti í neyslu tóbaks og vernda fólk fyrir áhrifum tóbaksreyks. Þar kemur jafnframt fram að unnið skuli gegn tóbaksnotkun og neyslu nikótíns í rafsígarettum meðal ungs fólks. Hér er ekki verið að banna rafsígaretturnar eins og hávær umræða var um þegar málið var kynnt fyrst; fréttaflutningurinn fjallaði talsvert um að hæstv. heilbrigðisráðherra hefði ætlað sér að banna notkun á þessum vörum. Svo er ekki, hér er eingöngu verið að skýra rammann utan um þessa vöru, sem er mjög algeng í samfélaginu, þar sem skýr löggjöf er ekki til. Með frumvarpinu á að setja skýrar reglur um heimildir til sölu, markaðssetningar og notkunar á rafsígarettum og áfyllingarílátum. Einnig er mælt fyrir um eftirlit með innflutningi, dreifingu og sölu á rafsígarettum og áfyllingarílátum til að tryggja viðhlítandi öryggi þessara vara á markaði. Notkun þessarar vöru hefur aukist ört hér á landi eins og fram kemur í greinargerð. Ég þekki fjölda einstaklinga sem nota rafsígarettur í dag og hafa notað þær til að minnka sígarettunotkun sína, sem leið til að hætta að reykja. Árangurinn er jafn misjafn og einstaklingarnir eru margir. Ég er hlynnt ramma í kringum þessa vöru og tel nauðsynlegt að rannsakað sé frekar hvaða áhrif notkun rafsígarettna hafi á einstaklinga. Með breytingu á lögum um tóbaksvarnir, sem lögð er til með frumvarpinu, er nú fyrst veitt almenn heimild fyrir innflutningi, dreifingu og markaðssetningu á rafsígarettum og áfyllingarílátum hér á landi. Í greinargerð kemur fram að samkvæmt núgildandi lögum sé óheimilt að selja áfyllingarílát sem innihalda nikótínvökva. Til að bregðast við þeim vaxandi markaði sem skapast hefur er í frumvarpinu lagt til að settar verði reglur um heimild til sölu, markaðssetningar og notkunar á rafsígarettum. Jafnframt kemur fram að mikill árangur hafi náðst hér á landi í tóbaksvörnum síðastliðin ár, sér í lagi hjá ungu fólki. Eins og fram kom í máli hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur gerist forvarnastarfið ekki af sjálfu sér, heldur er um að ræða mikla vinnu margra aðila. Við getum nefnt skólasamfélagið, lýðheilsusamfélagið, foreldra, heimili og skóla og ýmsa aðra sem hafa tekið höndum saman til að ná þessum árangri. Því verður maður að minnast á að það starf gerist ekki af sjálfu sér en góður árangur hefur náðst og því fögnum við. Það meginsjónarmið var haft að leiðarljósi við vinnu frumvarpsins til að sporna við aukinni tóbaksnotkun hér á landi, sérstaklega meðal ungs fólks, og auk þess að koma í veg fyrir að fólk ánetjist nikótíni. Eins og fram hefur komið í ræðum hv. þingmanna, og í umræðunni í samfélaginu og í fréttaflutningi, hafa mjög ólík sjónarmið komið fram, m.a. frá sérfræðingum og læknum. Þau sjónarmið eru allt frá því að notkun rafsígarettna sé skaðlaus leið fyrir einstaklinga til að hætta að reykja yfir í að slík notkun verði til þess að einstaklingar leiðist út í tóbaksreykingar eða aðra tóbaksnotkun. Jafnframt kom fram í máli hv. þingmanna sem hér hafa talað að í lok september var haldin ráðstefna um þessi mál. Þar var læknir og fræðimaður frá Krabbameinsfélaginu og þar voru mjög ólík sjónarmið reifuð, þrátt fyrir að um tvo fræðimenn sem starfa þarna væri að ræða. Þar var læknir og sérfræðingur í heimilislækningum - ég gleymdi að skrifa hjá mér nafn hans - sem benti á að erlendar rannsóknir sýndu að rafsígarettur séu 95% öruggari heilsu okkar en hefðbundnar sígarettur og ekki séu efni til staðar í rafgufu sem valdi heilsutjóni eða hafi krabbameinsvaldandi áhrif og ekki séu þekkt skaðleg áhrif að innihaldi vökvans. Óljóst sé - takið eftir, það er óljóst - með skaðleg áhrif af einstaka bragðefnum og því sé 5% fyrirvari á hættunni. Þessi læknir taldi að rafsígarettur væru ekki hollar og ekki fyrir þá sem ekki reykja en tók fram að þær væru miklu skaðlausari en sígarettur, að öll þau eiturefni sem eru í sígarettunni sem drepa fólk hafi verið tekin út í þessum vökva. Þó kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að rafsígarettur séu fremur ný vara á markaði og langtímarannsóknir sem varpi ljósi á möguleg áhrif af notkun þeirra skorti. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur lagt áherslu á að ríki setji sömu reglur um rafsígarettunotkun og gilda um tóbaksreykingar þar til sýnt hafi verið fram á skaðleysi varanna. Tekur frumvarp þetta að miklu leyti mið af þeirri afstöðu stofnunarinnar. Ég tel það mjög skynsamlegt á meðan við höfum ekki þá vitneskju sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin talar um í ritum sínum og greinum; á meðan við vitum ekki um skaðsemina þurfum við að stíga varlega til jarðar. Ég fagna því mjög frumvarpinu sem við ræðum hér. Á þessari ráðstefnu talaði einnig Lára G. Sigurðardóttir sem er fræðslustjóri Krabbameinsfélags Íslands. Hún sagði frá 38 rannsóknum sem sýnt hafa að reykingamenn sem notuðu rafsígarettur væru 28% ólíklegri til að hætta að reykja óháð því hvort þeir hefðu áhuga á því eða ekki. Í máli hennar kom fram að 90% þeirra sem reyna að hætta að reykja með rafsígarettum tekst það ekki. Hún vildi meina að rannsóknir hefðu verið rangtúlkaðar í fjölmiðlum þar sem því hefur verið haldið fram að rafsígarettur valdi niðursveiflu í reykingum. Hún segir engin merki vera um að rafsígarettur tengist lækkun á tíðni hvað varðar daglegar reykingar. Þarna sjáum við þessi ólíku sjónarmið og þá ólíku umræðu sem er í samfélaginu, sumt stafar kannski af þekkingarleysi. Við vitum ekki nákvæmlega hvaða áhrif þetta hefur. Lára G. Sigurðardóttir, fræðslustjóri Krabbameinsfélags Íslands, sagði jafnframt á áðurnefndri ráðstefnu að nikótín væri sterkt ávanabindandi eiturefni og sé flokkað þannig hjá Umhverfisstofnun. Þetta kom jafnframt fram í máli hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur áðan. Þess má til dæmis geta að fóstur sem neytir nikótíns í einhverju formi á meðgöngu getur orðið fyrir varanlegri þroskaskerðingu. Lára benti á að samkvæmt bandarískri rannsókn hefðu tveir þriðju hlutar þeirra sem sögðust nota rafsígarettur einnig reykt. Einnig nefndi hún að sjö krabbameinsvaldandi efni ásamt öðrum skaðlegum efnum hefðu fundist í rafsígarettum. Í þeim væri heldur engin vatnsgufa eins og ranglega hefði verið haldið fram og að nikótínmagnið í þeim væri oft meira en gefið væri upp. Hún sagði rannsóknir hafa leitt í ljós að unglingar sem nota rafsígarettur séu líklegri til að leiðast út í sígarettureykingar og að ef unglingar sjá auglýsingar um rafsígarettur séu þeir líklegri til að prófa þær. Eins og ég hef margsinnis sagt í ræðu minni eru mjög ólík sjónarmið uppi um þetta mál. Ég tel mjög mikilvægt að þetta verði rannsakað enn frekar, að við setjum ramma utan um þessa vöru, sem er engin venjuleg neysluvara, og höfum hlutina á hreinu. Ég verð líka að lýsa ánægju minni með að ekki sé verið að banna þetta en að löggjöfin utan um þetta sé skýr og að til sé löggjöf. Við vitum að í ákveðnum tilvikum hafa þessar vörur hjálpað reykingafólki til að hætta að reykja, þó ekki í öllum tilfellum. En ég vil spyrna við fótum gegn því að börn sem reykja ekki fari að líta á reykingar slíkra sígarettna sem samþykkta hegðun, þ.e. að slíkar reykingar séu sjálfsagðar og að allir eigi að prófa þær. Í frumvarpinu er lagt til að um rafsígarettur gildi sömu reglur, hvað varðar sölu og markaðssetningu, og gilda um tóbak samkvæmt gildandi lögum. Þar er talað um að viðhlítandi merkingar þurfi að vera á umbúðum rafsígarettna og áfyllingaríláta. Lagt er til að nýju ákvæði verði bætt við 6. gr. laganna þar sem fram kemur að óheimilt sé að hafa á umbúðum tóbaks og rafsígarettna eða áfyllingaríláta texta eða myndmál sem geti höfðað sérstaklega til barna og unglinga, m.a. myndskreytingar eða slagorð sem geti hvatt til neyslu tóbaks eða rafsígarettna, og að bannað verði að auglýsa rafsígarettur og áfyllingarílát. Einnig er talað um að sömu reglur gildi um notkun rafsígarettna og um annað tóbak, að óheimilt verði að nota rafsígarettur í þjónusturýmum stofnana, fyrirtækja og félagasamtaka, að óheimilt sé að neyta þeirra á skemmtistöðum og svo er talað um íþrótta- og tómstundastarf, grunnskóla, vinnuskóla og leikskóla. Ég tel mjög brýnt að þetta sé skýrt. Málið mun að öllum líkindum ganga til hv. velferðarnefndar. Þar munum við taka umræðuna um þetta mál, allir þeir hv. þingmenn sem þar eru. Að lokum vil ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að leggja þetta mál fram. Það verður gott og fróðlegt að vinna með það í hv. velferðarnefnd.
Forseti. Þetta hafa verið virkilega athyglisverðar umræður. Segja má að þarna hafi loks Björt framtíð, VG og Framsókn fundið sameiginlegt hjarta slá í pólitík. Mig langar að benda á að ég hef skoðað þessi mál nokkuð vel og það land sem hefur rýmstu lagasetninguna í kringum þetta í nágrannaríkjum okkar er Bretland og þeir hafa líka náð mestu árangri. Þar hafa ótrúlega margir náð að hætta að reykja með aðstoð rafrettna eða með nikótíntyggjói eða einhverju slíku. Ég held að við ættum að líta til þeirra landa sem hafa náð árangri og setja ekki of þröngar skorður. Þess ber að geta að það frumvarp sem við Píratar höfum lagt fram tekur á öllum þeim tilmælum sem koma frá EES í tengslum við að setja lög um þessa tegund hjálpartækja til að hætta að reykja, m.a. á mjög mörgu af því sem hér hefur verið rætt um að sé nauðsynlegt. Það er enginn á móti því að sett séu lög um rafrettur. Það sem við setjum okkur upp á móti er að þetta sé fellt undir tóbakslög. Það er eitt sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra Óttar Proppé að: Ef þetta fellur undir tóbakslögin, þýðir það að þessi vara verði dýrari? Eru komnar einhverjar upplýsingar um hvernig eigi að setja það fram í reglugerð? Síðan langar mig að spyrja. Ég hef bara séð rannsóknir sem benda til þess að þau ungmenni sem prófa rafrettur fari ekki að reykja venjulegar sígarettur. Ég hef ekki séð neinar rannsóknir sem styðja hinar fullyrðingarnar. Mig langar að benda á að forvarnir eru langbesta leiðin. Með því að fella þessa frábæru leið undir sömu lög og kvaðir og sígarettur erum um við um leið að búa til samasemmerki á milli rafrettna og sígarettna, búa til hugrenningatengsl á milli þessara tveggja hluta, sem er ekki gott ef helstu áhyggjur hæstv. ráðherra eru að ungmenni leiðist út í reykingar með því að prófa rafrettur. Rökin fyrir því að hætta sé á að unglingar prófi eitthvað og því eigi að þrengja löggjöf eru að mínu mati skaðleg. Þetta eru sambærileg rök og áður fyrr þegar fólk var að reykja jónur og setti tóbak í þær; það þýddi ekki endilega að fólk færi að reykja sígarettur. Það var ekkert sérstakt orsakasamhengi þar á milli. Mér finnst líka mjög mikilvægt þegar talað er um tölfræði að benda á að það er staðreynd að mjög margir deyja af völdum reykinga og verða fyrir miklu heilsutjóni. Það er ekki til nein tölfræði eða neinar rannsóknir sem sýna fram á neitt í líkingu við það við að nota rafrettur. Það hafa komið fram mjög margar ítarlegar rannsóknir undanfarið sem sýna fram á að rafrettur, eða eimvélar, eru 95% skaðminni en sígarettur. Því hlýtur maður að spyrja sig: Af hverju gerum við ekki allt sem við getum til að tryggja alvöru skaðaminnkun? Af hverju er svona ofboðslega einhliða sýn í þessu frumvarpi þar sem ekki er tekið tillit til viðurkenndra rannsókna heldur einvörðungu mjög einhliða? Mér finnst þetta mjög „biased“, mjög furðulegt hvernig þetta er sett upp. Ég vona að þegar nefndin hefur þetta mál hjá sér muni hún styðjast við og skoða þær fyrirliggjandi rannsóknir sem er mjög auðvelt að veita þingmönnum aðgengi að.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka kærlega fyrir mjög góða og innihaldsríka umræðu í dag. Það eru ýmis sjónarmið sem komið hafa upp. Ég get tekið undir mörg þeirra þótt ég sé ekki fullkomlega sammála þeim öllum. Ég ætla nú í lokin að reyna aðeins að svara spurningum sem til mín hefur verið beint og tæpa á örfáum atriðum áður en við felum málið hæstv. velferðarnefnd til umfjöllunar. Svo ég reyni að svara spurningum sem síðasti ræðumaður, hv. 3. þm. Reykjavíkurkjördæmis norður, Birgitta Jónsdóttir, beindi til mín í síðustu ræðu sinni, er þar fyrst til að taka hvort það að fella rafsígarettunotkun undir tóbaksvarnalögin geri það að verkum að varan verði dýrari en ella. Því er til að svara að ekki er gert ráð fyrir því í þessum frumvarpi að varan verði dýrari. Eini kostnaðurinn sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu er að Neytendastofa megi leggja á gjald fyrir tilkynningar. Eins og gengur með slíkt gjald er það fyrst og fremst hugsað til að standa straum af kostnaði við tilkynningar, við vinnu, rekstur og heimasíðu sem gefur upplýsingar og uppfærir þær um hverjir hafa tilkynnt um vöru og uppfyllt skilyrði. Það er kvöð úr Evróputilskipuninni um að halda úti slíkri heimasíðu. Það er í raun og veru öryggissjónarmið. Það er eina gjaldtakan sem lögð er til í frumvarpinu. Ekki er tekin afstaða til þess að varan sé skattlögð neitt umfram aðra venjulega neysluvöru, þ.e. það er bara virðisaukaskattur og slíkt. Sömuleiðis spurði hv. þingmaður um hvaða rannsóknir lægju fyrir um að regluleg notkun á rafsígarettum leiddi til reykinga. Eins og ég sagði í ræðu minni eru rafsígarettur tiltölulega ný vara. Rannsóknir eru í gangi og niðurstöður eru að koma. Þær eru vissulega misvísandi. En þær sem við höfum helst stuðst við í þessari vinnu eru sömu rannsóknir og liggja til grundvallar í tilskipun Evrópuþingsins, þær rannsóknir sem nágrannalöndin hafa stuðst við, en ekki síst álit Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, sem við tökum mikið mark á og hefur þá vinnureglu að upplýsingar þeirra séu byggðar á ritrýndum upplýsingum og rannsóknum. Í grunninn er hugsunin að þó svo að þetta sé ný aðferð og allt önnur og vissulega eðlisótengd tóbaksreykingum sé um að ræða nýja leið til að neyta nikótíns, sem er sannarlega lyf sem veldur mikilli fíkn, lyf sem er sannarlega skaðlegt. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur sérstaklega lagt áherslu á neikvæð áhrif nikótíns á ungt fólk og fóstur þar sem rannsóknir hafa sýnt fram á slæm áhrif á þroska heila hjá ungu fólki. En einnig leggur stofnunin mikla áherslu á neikvæð áhrif nikótíns á hjarta- og æðakerfi einstaklinga. En það er kannski sá fylgikvilli reykinga sem við hugsum sjaldnar um en krabbameinstengingarnar en eru eigi að síður stórt heilsufarslegt vandamál sem við erum að einhverju leyti að reyna að svara. Hv. þingmaður beindi því til mín í lokin, og fleiri þingmenn hafa gert það í umræðunni, af hverju hér sé lagt fram frumvarp sem banni eða takmarki notkun á rafsígarettum og áfyllingarílátum þeim tengdum. Því er til að svara að hér er vissulega verið að leggja fram frumvarp um reglur sem halda utan um þessa neyslu en strangt til tekið er verið að heimila nikótínvökva sem ekki hefur í raun og veru verið nein umgjörð utan um í íslenskum lögum. Hins vegar eru það, eins og ég sagði áður í fyrstu ræðu minni, lýðheilsusjónarmið sem hvetja mig sem ráðherra lýðheilsumála á Íslandi til að leggja fram þetta frumvarp. Það er fyrst og fremst hugsað til þess að koma í veg fyrir nýgengi notkunar, sérstaklega hjá ungmennum og börnum, en um leið að tryggja aðgengi að rafsígarettum og nikótínvökva fyrir þá sem vilja nýta sér slíkt, ekki síst þá sem vilja nýta sér slíkt í skaðaminnkandi tilgangi, til að hætta tóbaksnotkun eða reykingum. Þess var gætt við smíði frumvarpsins að aðgengið og umgjörðin væru ekki strangari en í kringum tóbaksnotkun. Svo ég reyni að renna hratt yfir aðra punkta þá minntist hv. þm. Andri Þór Sturluson á samráð, að hann væri ekki ánægður með að samráð hefði verið haft við ÁTVR. Því er til að svara að reynt var að hafa breitt samráð við undirbúning og ritun frumvarpsins. Það var sérstaklega birt og kallað eftir athugasemdum og umsögnum meðal almennings og almennt áður en frumvarpið var klárað og lagt inn til þingsins. ÁTVR var vissulega einn af samráðsaðilunum. Niðurstaðan var nú engu að síður sú að mæla ekki með því að rafsígarettur og skyld efni yrðu afgreidd eða takmörkuð við verslun og dreifingu ÁTVR heldur yrði farin sú leið að dreifingin yrði almenn, það yrði bara tilkynningarskylda til Neytendastofu til að uppfylla öryggisstaðla. Ég geri mér ágætlega grein fyrir frumvarpi sem þingmenn Pírata og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir hafa lagt fram hér á þinginu um rafrettur. Ástæðan fyrir því að við hjá ráðuneytinu tókum þá ákvörðun að leggja þetta frumvarp fram sem hluta af tóbaksvarnalögum var fyrst og fremst til að fylgja því fordæmi sem flestar þjóðir í nágrannalöndum okkar hafa gert, þ.e. að hafa þetta undir lögum um tóbak og skyldar vörur, eins og það er gjarnan orðað. Það er líka gert til að tengja við Evróputilskipunina sem við erum að svara að nokkru leyti með þessu frumvarpi. Þarna erum við líka að fylgja tilmælum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, frá Félagi íslenskra lungnalækna, Krabbameinsfélagi Íslands, Krabbameinsfélagi Reykjavíkur og fleiri aðila, fyrirmynda frá Noregi o.s.frv., um að hafa þessa tengingu. Það er nú kannski fyrst og fremst þess vegna sem frumvarp ráðherra gerir ráð fyrir að þetta falli undir tóbaksvarnalög. Frumvarp Pírata er um margt líkt þessu frumvarpi varðandi utanumhald og öryggismál en mér er skylt að nefna að þar eru takmarkanir á stærðum íláta o.s.frv. ekki í samræmi við Evróputilskipunina. Þær takmarkanir sem eru í frumvarpinu sem við leggjum fram hér eru í takti við Evróputilskipunina. Það eru nú ekki flóknari vísindi á bak við það. Ég held að ég sé búinn í það minnsta að skauta yfir það helsta sem ég hef skrifað hjá mér í umræðunni. Ég vil ítreka þakkir fyrir góða og málefnalega umræðu og fagna því að hæstv. velferðarnefnd fái gott veganesti til umfjöllunar sinnar. Ég hlakka til að fá að fylgjast með störfum nefndarinnar og áframhaldi málsins.
Herra forseti. Mig langar að spyrja ráðherrann um verð og aðgengi. Hvað erum við að reyna að gera hérna? Tólin eru að hafa áhrif á verð og aðgengi. Leiðirnar sem við förum að markmiðinu, sem er náttúrlega að halda þessu frá börnunum, letja börn og ungmenni til notkunar á þessari vöru, en hvetja fullorðið reykingafólk til að færa sig úr tóbaki yfir í rafrettur, eru að hafa áhrif á verð og aðgengi. Eins og frumvarpið er sett upp eru áhrifin sem það hefur á aðgengi þau að í dag getur maður náð sér í rafrettuna eða rafpípuna þegar maður situr við skrifborðið og fengið það nikótín sem maður þarf, en eftir að þetta frumvarp er samþykkt getur maður það ekki. Það þarf að fara út. Þá eru margir sem fá sér bara frekar sígarettu, þeim finnst hún kannski enn þá betri. Þá er spurning, ef það er rétt sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir nefndi hér áðan, að það sé 20 sinnum skaðlegra að reykja, þá þarftu bara að fá þér sígarettu í tuttugasta hvert skipti sem þú ferð út og þá eru lýðheilsuáhrifin horfin fyrir þennan hóp fólks. Það er eitt. Verðið er hitt. Að hvaða leyti hefði þetta áhrif á verð? Getur það þýtt að þegar frumvarpið er orðið að lögum getur ráðherra eða jafnvel ráðuneytið, án þess að ráðfæra sig við ráðherra, farið að hækka verð á einhverjum forsendum? Gæti þetta hækkað verð? Ef verð hækkar þá minnkar neyslan. Hér er vitnað í gögn frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni sem eru oft mjög greinargóð. Ég ætla að fara betur yfir það í seinna andsvari en t.d. varðandi áfengisfrumvarpið eru þar mjög greinargóðar upplýsingar um áhrifin, ef verð er hækkað um 10% þá minnkar neyslan um 4%, ef aðgengi er minnkað um 10% þá fer [[Forseti hringir.]]neyslan jafnframt niður um 2%. Hefur ráðherrann þessar upplýsingar? Ég mun ræða það í seinna andsvari, en fyrst: Verðið og aðgengið.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Því er í fyrsta lagi til að svara að í raun og veru er verið að auka aðgengi að nikótínvökva í rafsígarettum vegna þess að eftir því sem ég best veit hefur ekki verið sótt um leyfi fyrir slíkum vökva samkvæmt núgildandi lögum eða reglum um nikótín. Það er í raun verið að leyfa rafsígarettur og nikótínvökva á Íslandi en um leið að tryggja öryggi neytenda með því að setja reglur um styrkleika vörunnar, um merkingar o.s.frv. Varðandi söluaðgengið er vissulega verið að þrengja að því að einhverju leyti, sérstaklega þegar kemur að aðgengi barna og ungmenna.
Neysluaðgengi.
En þó er sérstaklega horft til þess að aðgengi að þessari vöru sé ekki verra en að tóbaki. Með neysluaðgengið, þ.e. möguleika til að nota vöruna, er horft til svipaðrar stöðu og við notkun tóbaks, þ.e. innan dyra á opinberum stöðum og svo framvegis. Það er í samræmi við þær reglur sem nokkurn veginn öll önnur lönd hafa sett, sem hafa sett reglur um rafsígarettur. Þær eru hugsaðar til þess, aftur, að verja þá sem ekki neyta. Rannsóknir sýna m.a. að nikótín mælist í þvagi hjá þeim sem hafa stundað óbeinar gufureykingar. Þær benda til þess að ástæða sé til að hlusta á Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina um það að takmarka óbeint aðgengi. Að verðinu verð ég að koma í seinna andsvari.
Herra forseti. Varðandi verðið, í gögnum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni þegar kemur að neyslu áfengis og þeim ráðleggingum sem hún gefur þar er talað um það sem er kallað „cost effective“ eða hagkvæmast. Þú færð mest áhrif fyrir sem minnsta peninga með því að hafa áhrif á aðgengi og verð og að takmarka auglýsingar. Auðvitað er hagkvæmast að setja bara reglur og banna og takmarka og skattleggja o.s.frv., því að við fáum peninga fyrir það og það eru aðrir sem borga. Þetta er tiltölulega hagkvæm leið. Þá er það spurningin: Er þetta hagkvæmasta leiðin, að fara þá leið sem lögð er til í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar? Mér heyrist hæstv. ráðherra sjálfur hlusta á það sem almennt er að gerast, eins og skynsamlegt er, og fylgja því sem almennt er reyndin. En er hann meðvitaður um undirliggjandi gögn málsins, þ.e. áhrifin, hafa upplýsingar um þessa neyslunálgun verið skoðaðar? Um leið og þú setur vöruna undir tóbaksvarnalög máttu ekki fá þér nikótín innan dyra. Þá er hún komin í miklu harðari samkeppni þegar maður þarf að fara út úr húsi og þarf að leita eftir því. Er þetta í gögnunum? Og aftur að verðinu. Ef frumvarpið er samþykkt, getur ráðherra eða ráðuneyti eða undirstofnanir þar, án samráðs við ráðherra, hækkað verðið? Verð hefur gríðarleg áhrif á neyslu fólks á vöru, jafnvel þótt það séu fíkniefni. Við sjáum það með áfengi. Um leið og verðið lækkar um 10% eykst neysla um 4%. Það eru mikil samlegðaráhrif þarna. Hver eru samlegðaráhrifin í þessu máli? Getur ráðuneytið hækkað verðið í framhaldinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Það er alveg laukrétt sem þingmaðurinn segir, þetta frumvarp er lagt fram byggt á upplýsingum sem koma víða að. Það er alls ekki svo að þetta sé sérstakt einkaáhugamál ráðherrans. Þvert á móti. Það er verið að horfa á miklu stærri lýðheilsuleg áhrif. Hvort það að setja vöruna undir tóbaksvarnalög geri að verkum að settar verði takmarkanir á sýnileika vörunnar, auglýsingar, takmarkanir á notkun, þ.e. hvar megi nota vöruna: Nei, það kemur ekki til vegna þess að verið sé að setja þetta undir tóbaksvarnalög, þetta er ákvörðun um, eins og ég minntist á áðan, að reyna að takmarka notkun og áhrif á aðra. Þegar kemur að skaðaminnkuninni er mikilvægt og kemur fram í greinargerð frumvarpsins að við viðurkennum skaðaminnkunarhlutverk rafsígarettna fyrir þá sem eru að reyna að hætta að reykja. Það sem við höfum áhyggjur af er nýgengi þeirra sem ekki hafa reykt og möguleikunum á að sérstaklega ungmenni ánetjist nikótíni í gegnum þessa aðferð. Ísland er nú þegar með eitthvert lægsta hlutfall reykinga í þeim löndum sem við miðum okkur við. Það er í raun komin ástæða til að hafa áhyggjur af hinu.
Verð.
Til þess að koma að verðinu: Já, það er ekki gert ráð fyrir að það sé neitt íþyngjandi í frumvarpinu sem kemur að verði. Það er ekki heimilt að leggja sérstaklega á skatta eða hækka verð á vörunni nema þá með aðkomu Alþingis. Það er ekki gert ráð fyrir möguleika á því í þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um bann við tilteknum frammistöðubætandi efnum og lyfjum, sem samið var í velferðarráðuneytinu. Tilefni frumvarpsins er að talið var nauðsynlegt að setja heildarlöggjöf um tiltekin efni og lyf sem notuð eru í þeim tilgangi að bæta líkamlega frammistöðu einstaklinga, einkum í keppnisíþróttum. Þessi efni eru betur þekkt undir erlenda heitinu „doping“, með leyfi forseta. Ráðuneytinu bárust ábendingar frá tollyfirvöldum um að innflutningur umræddra lyfja og efna hefði aukist og í kjölfar samráðs við lögreglu, tollyfirvöld og lyfjanefnd Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands var ákveðið að ráðast í gerð frumvarpsins. Talið er nauðsynlegt að sporna við þeirri þróun sem varðar einkum ólöglegan innflutning framangreindra efna og lyfja og draga þannig úr framboði þeirra enda er vel þekkt að notkun umræddra efna og lyfja getur haft skaðleg áhrif á heilsu manna. Meðal þekktra áhrifa eru til dæmis sina- og vöðvaskaði, aukin hætta á hjarta- og æðasjúkdómum, aukin tíðni krabbameins og lifrarskaði. Í frumvarpinu eru tiltekin þau efni og lyf sem heyra undir gildissvið laganna. Um er að ræða vefjaaukandi stera, testósterón og afleiður þess auk samsvarandi efna með karlhormónaáhrif, vaxtarhormón auk erýtrópóíetíns og efna sem hafa sambærileg áhrif með því að auka magn rauðra blóðkorna í blóði umfram eðlileg gildi fyrir aldur og kyn. Undir gildissvið laganna falla einnig þau efni sem auka myndun og losun vaxtarhormóna, testósteróns og afleiða þess eða sambærilegra efna með karlhormónaáhrif og náttúrulegra rauðkornavaka (erýtrópóíetíns). Samkvæmt frumvarpinu er innflutningur, útflutningur, sala, kaup, skipti, afhending, móttaka, framleiðsla og varsla framangreindra efna og lyfja bönnuð á íslensku yfirráðasvæði. Lyfjastofnun getur veitt undanþágu frá slíku banni og eru slíkar undanþágur ávallt afturtækar. Frumvarpið tekur ekki til efna og lyfja sem Lyfjastofnun hefur veitt leyfi fyrir til ávísunar og notkunar í heilbrigðisþjónustu eða til vísindalegra rannsókna. Þá tekur frumvarpið ekki til lyfja sem hlotið hafa markaðsleyfi samkvæmt lyfjalögum eða lyfja sem Lyfjastofnun hefur heimilað sérstaklega að notuð séu samkvæmt lyfjalögum. Frumvarpið mun ekki hafa áhrif á neytendur. Gert er ráð fyrir reglugerðarheimild ráðherra til að kveða á um að efni og lyf sem falla undir þá efna- og lyfjaflokka sem tilgreindir eru í frumvarpinu og geta haft hættu á misnotkun í för með sér lúti sömu takmörkunum og um getur í frumvarpinu, sem og um heimild Lyfjastofnunar til veitingar undanþágna. Drög að frumvarpinu voru send í umsagnarferli og bárust umsagnir frá embætti landlæknis og Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands en að umsagnarferli loknu var frumvarpið sent Lyfjastofnun til sérstakrar umsagnar og það unnið í samstarfi við stofnunina. Tekið var tillit til umsagnanna að mestu leyti. Mat á áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð hefur farið fram og verður ekki séð að lögfesting þess, verði það óbreytt að lögum, hafi í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Enn fremur var gert jafnréttismat á frumvarpinu til að kanna möguleg áhrif þess á jafnrétti kynjanna og kynjaáhrif. Engin kyngreind gögn liggja fyrir um málaflokkinn og er því þörf á frekari greiningu til að hægt sé að skoða stöðu kynjanna á því sviði sem frumvarpið nær til og hvort það feli í sér kynjaáhrif. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Ég leyfi mér að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðar og 2. umr. eftir umræðu hér.
Frú forseti. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í þetta frumvarp. Í 2. lið greinargerðarinnar, um tilefni og nauðsyn lagasetningar, segir, með leyfi forseta: „Löggæslu- og eftirlitsaðilar hafa einnig kallað eftir nánari reglum þegar kemur að þessum málaflokki vegna aukins innflutnings á framangreindum efnum og því er talið nauðsynlegt að setja lög, m.a. til þess að sporna gegn ólöglegum innflutningi, sölu, dreifingu og framleiðslu umræddra efna og lyfja.“ Þetta er allt gott og blessað. En hvers vegna telur ráðherra nauðsynlegt að refsa fyrir vörslu og notkun þessara efna? Þá er ég aðallega að velta fyrir mér nauðsyn fangelsisrefsinga. Telur hæstv. ráðherra að það að fangelsa notendur þessara efna muni færa okkur nær markmiðum um skaðaminnkun, að fangelsisrefsingin vegna vörslu og notkunar komi í veg fyrir heilsutjón?
Virðulegi forseti. Því er til að svara að frumvarpið verður vissulega til að frumkvæði, eða eigum við að segja vegna ábendinga, frá tolla- og lögregluyfirvöldum og einnig úr umhverfi keppnisíþrótta, m.a. í samráði við lyfjanefnd Ólympíusambandsins og ÍSÍ. Frumvarpið fjallar um, eins og það er orðað í frumvarpinu sjálfu, innflutning, útflutning, sölu, kaup, skipti, afhendingu, móttöku og framleiðslu. En því er ekki beint að notandanum, þ.e. ekki er beinlínis gert ráð fyrir að notkun efnisins sé refsiverð heldur er þetta innflutningur, sala, dreifing og framleiðsla sem lögð er áhersla á. Ástæða er til að geta þess að við undirbúning og samningu frumvarpsins var mjög horft til frumvarps sem hefur verið samþykkt í danska þinginu og er í gildi þar og er að langmestu leyti grundvöllurinn að uppsetningu á þessu frumvarpi.
Frú forseti. Ókei. Nú er ég að misskilja þetta eitthvað allsvakalega. Í 2. gr. segir, með leyfi forseta: „Varsla og meðferð tiltekinna efna og lyfja, sem talin eru upp í 1. gr. og notuð eru til að bæta líkamlega frammistöðu, er óheimil á íslensku forráðasvæði.“ Varsla - er þá ekki verið að tala um þann sem notar efnin, ef hann er með lyfin á sér eða notar þau? Og meðferð, notkun efnanna - felst ekki í því að sá sem notar efnin, hefur þau á sér og er tekinn með þau, sæti fangelsisrefsingu? Ef svo er ekki er ég að misskilja þetta. Getur hæstv. ráðherra fullvissað mig um réttan skilning í þessu?
Það er tilgangur með frumvarpinu að koma í veg fyrir dreifingu. Vissulega er varsla hluti af dreifingu, innflutningi, útflutningi, sölu og kaupum o.s.frv. En frumvarpinu er fyrst og fremst beint að dreifingu og innflutningi, að það verði viðmiðið þegar sett verði fram sektar- og fangelsisákvæði. Tekið er fram í frumvarpinu að ætlast sé til að síðan verði lögð fram reglugerðarheimild, svo að ég lesi upp úr 4. gr., með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt að ákveða í reglugerð að efni eða lyf, sem ekki eru tilgreind í 1. gr. en hætt er við að verði misnotuð vegna eiginleika þeirra til að bæta líkamlega frammistöðu, skuli lúta sömu takmörkunum og um getur í 2. gr. Þá getur ráðherra í reglugerð kveðið nánar á um heimild Lyfjastofnunar til að veita undanþágur skv. 2. gr.“ Tilgangur frumvarpsins er fyrst og fremst sá að koma í veg fyrir dreifingu. Auðvitað er það í grunninn til að reyna að sporna við notkun á efnum sem hafa óæskileg og hættuleg áhrif. En sektar- og fangelsisákvæðum er fyrst og fremst beint að innflutningi, útflutningi, framleiðslu o.s.frv.
Frú forseti. Ég hnýt um 3. gr. þessa frumvarps sem kemur að viðurlögum, með leyfi forseta: „Það varðar sektum eða fangelsi allt að tveimur árum, liggi þyngri refsing ekki við broti samkvæmt öðrum lögum, að brjóta gegn ákvæðum laga þessara og eftir atvikum reglugerð sem sett er á grundvelli þeirra.“ Hér erum við enn og aftur komin með nýja ástæðu til að fangelsa fólk sem hegðar sér ekki nákvæmlega eins og við hin viljum. Þeirri refsistefnu verður að linna sem fyrst. Auðvitað viljum við ekki að fólk skaði sig með lyfjanotkun og hormónum en eru einu úrræði sem við höfum virkilega þau að ríkið sjái frekar um skaðann með því að fangelsa fólk? Fangelsin eru miðaldatæki til að refsa. Ef markmið okkar, og þá þessara laga, er að koma í veg fyrir heilsutjón skulum við ekki beita úrræðum sem beinlínis valda andlegu heilsutjóni, tjóni sem bæði er hægt að telja í tíma, sem okkur er takmarkaður á þessari jörð, og tíma með fjölskyldu og lífinu sjálfu. Hvílíkar hetjur sem refsiglöðu stjórnmálamennirnir sem með þetta koma yrðu ef farið yrði nýstárlegri leið til skaðaminnkunar og þeir sem þetta frumvarp nær til fengju meðferð við vandamálum sínum. Sterar og frammistöðubætandi lyf eru úrræði sem fólk grípur til af ástæðum sem fæst okkar skilja. Mér finnst hugsunarleysið, með tilvísun til refsiákvæðisins, sem einkennir þetta frumvarp ekki boðlegt á okkar tímum. Heldur virkilega einhver árið 2017 að það að banna eitthvað virki? Það hefur aldrei virkað. Auk þess er í frumvarpinu sama staðreyndavilla og í öðrum af svipuðum toga þar sem fullyrt er að frumvarpið, og þá refsiákvæðið, muni ekki ná til neytenda, aðeins stóru vondu sölumannanna. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið mun einungis hafa áhrif á þá sem standa að ólöglegum innflutningi, útflutningi, sölu, kaupum, skiptum, afhendingu, móttöku, framleiðslu og vörslu framangreindra lyfja en ekki neytendur.“ Nú hef ég aldrei staðið í viðskiptum af þessum toga en get ímyndað mér að þau séu svipuð og önnur viðskipti: Neytendur þurfa að kaupa, móttaka og geyma framangreind lyf. Því getur ekki annað verið en að fjöldi þeirra muni eiga refsiákvæðin yfir höfði sér fyrir það eitt að vera neytendur. Ég skal koma með aðrar staðreyndir. Oft er þessi notkun sálfræðilegt vandamál, tengist ýmsu, t.d. vöðvafíkn og sjálfsmynd. Það kostar íslenska ríkið 14–24 þús. kr. á dag að halda manneskju í fangelsi og það skilar engu. Ég var fangavörður í átta ár, ég veit það. Öll gögn benda til þess. Það veldur meiri skaða og kostnaði. Þú getur fengið tvo sálfræðitíma á dag handa hverjum og einum sem gerist brotlegur við þessi lög fyrir sama fé. Í staðinn fyrir að fangelsa getum við hjálpað fyrir sömu upphæð. Góð lagasetning felst ekki í því að troða inn mannskemmandi refsiákvæðum við öllu og engu. Góðir og hugsandi stjórnmálamenn haga t.d. fjármálaáætlanagerð þannig að samfélagið byggi upp einstaklinga. En þetta frumvarp með þessu refsiákvæði gæti allt eins hafa verið samið á miðöldum. Það skilar engu. Það nær ekki að uppfylla markmið sín, að takmarka heilsutjón, og lítur út fyrir að vera eitthvert færibandaverk. Mig langar að minna hæstv. heilbrigðisráðherra á að það er hlutverk hans að hlúa að heilsu fólks. Það getur hann gert með því að stuðla að því að fólki sé veitt viðunandi heilbrigðisþjónusta. Hlutverk hans er ekki að finna upp nýjar leiðir til að fólk lendi í fangelsi.
Frú forseti. Hér fjöllum við um frumvarp til laga um bann við tilteknum frammistöðubætandi efnum og lyfjum. Ég lýsi ánægju minni með þetta frumvarp. Ég skildi 3. gr. ekki á sama hátt og hv. þm. Halldóra Mogensen. Hins vegar veit ég að hún skildi það þannig að hér væri ekki verið að refsa neytandanum heldur þeim sem flytja inn og selja. Ég vona það, því að hún situr í velferðarnefnd, að nefndin gangi úr skugga um að það sé alveg klárt að við skiljum þetta með réttum hætti. Mér finnst mikilvægt, tímabært, að þetta frumvarp komi fram. Þetta er löngu orðið mikið og stórt vandamál, sérstaklega innan ákveðinna íþróttagreina. Við heyrum því miður of oft af því þegar fólk fellur á lyfjaprófum. Það á ekki bara við um karla, það á líka við um konur. Það hefur færst í aukana. Ég held að taka þurfi á þessu. Mér finnst líka gott að samkvæmt 4. gr. getur ráðherra ákveðið með reglugerð að bæta við þennan flokk ef það eru einhver efni eða lyf sem ekki eru tilgreind. Ég held að það sé af hinu góða. Þegar maður þekkir afleiðingar þess að fólk fer illa með og misnotar stera eða önnur slík efni er maður meðvitaður um hversu nauðsynlegt er að setja einhvers konar löggjöf, reyna að hamla innflutningi og ólöglegri sölu, ná utan um þennan vanda með einhverjum hætti. Hvort lög ein og sér ná utan um það veit ég ekki en það er að minnsta kosti tilraun til að þeir sem við það starfa að reyna að leggja hald á þessar vörur hafi einhvern skýran lagaramma á bak við sig. Hér var rætt um afleiðingarnar, þ.e. sektir eða fangelsisvist, hvort slíkt ætti rétt á sér og skilaði árangri eða ekki eða hvort hægt væri að færa okkur meira í átt til betrunar. Ég er alla jafna á því að betrun sé það sem eigi að vera í refsivörslukerfi okkar. Ég lít þó ekki þannig á að fangelsisvist sé í öllum tilvikum óskynsamleg. Ég veit ekki hvort hún er það í þessu tilviki eða ekki. Þetta er alltaf spurning um hvað verður til þess að koma í veg fyrir að fólk brjóti lögin, hvað þarf að gerast til að maður ákveði að taka ekki sénsinn. Ég veit ekki hvort þetta er rétt nálgun eða ekki en vil nú ekki segja að þetta sé eins og frá miðöldum. Ég tek ekki undir þá skoðun sem hér var flíkað. En ég er alveg sammála að við eigum að beita betrunarúrræðum miklu meira. Þó að steranotkun hafi verið leyfð nítján hundruð þrjátíu og eitthvað, eða hvenær byrjað var að nota þá hér á landi, þá sjáum við afleiðingar af langvarandi steranotkun á fullorðnu fólki akkúrat núna. Maður þekkir hin geðrænu áhrif, manísku einkennin, meðan á neyslunni stendur, þunglyndið sem birtist í fráhvörfunum, fyrir utan margt annað sem slík neysla hefur í för með sér eins og önnur ofneysla. Ég ætla ekki að tala lengi um þetta mál. Ég er ánægð með að þetta frumvarp sé komið fram og vona svo sannarlega að það nái utan um það sem því er ætlað, að gera takmörkun á innflutningi á ólöglegum efnum auðveldari, að auðveldara verði að gera þetta upptækt og það verði til þess að færri þora að taka sénsinn.
Frú forseti. Bara rétt í lokin vil ég ítreka að markmiðið með frumvarpinu er að ná utan um ólöglega framleiðslu, innflutning og dreifingu á umræddum efnum m.a. í þeim tilgangi að sporna við glæpum sem gjarnan fylgja þeirri starfsemi. Lögunum er einnig ætlað að tilgreina hvaða stera og vefjaaukandi efni er heimilt að framleiða, flytja inn og dreifa í formi lyfja fyrir þá sjúklinga sem á þeim þurfa að halda. Farið er eftir sömu hugmyndafræði og Danir viðhafa við löggjöf sem nær utan um misnotkun stera og vefjaaukandi efna. Ekki ætlunin að refsa neytendum stera og vefjaaukandi efna. Eins og kemur fram í greinargerðinni hefur íslenska ríkið verið aðili að samningi Evrópuráðsins gegn misnotkun lyfja í íþróttum frá árinu 1989 ásamt viðbótarbókun við sama samning frá árinu 2003, Kaupmannahafnaryfirlýsingunni frá árinu 2003 og UNESCO-lyfjaeftirlitssamningnum frá árinu 2005. Með lögum nr. 124/2012, um breytingu á íþróttalögum, nr. 64/1998, var staðfest ábyrgð ríkisins á því að lyfjaeftirlit í íþróttum væri framkvæmt hér á landi og að ríkið framfylgdi þeim skuldbindingum íslenska ríkisins. Eins og skýrt er í greinargerð með frumvarpinu er því ætlað að svara dreifingu, innflutningi, framleiðslu og útflutningi en ekki elta neytendur. Í 3. gr. um viðurlög kemur fram að það varði sektum eða fangelsi allt að tveimur árum - vel að merkja; allt að - liggi þyngri refsing ekki við broti samkvæmt öðrum lögum að brjóta gegn ákvæðum laga þessara og eftir atvikum reglugerð sem sett er á grundvelli þeirra. Þá er heimilt að gera upptækan með dómi beinan eða óbeinan hagnað sem hlotist hefur af broti gegn ákvæðum laga þessara. Lyf og efni sem lög þessi taka til og eru flutt hingað til lands eða seld ólöglega hér á landi skulu gerð upptæk með dómi. Síðan kemur fram, með leyfi forseta, að: „Tilraun til brots eða hlutdeild í brotum samkvæmt lögum þessum er refsiverð eftir því sem segir í III. kafla almennra hegningarlaga. Sé brot framið í starfsemi lögaðila má gera lögaðilanum fésekt samkvæmt ákvæðum II. kafla A almennra hegningarlaga.“ Það er skýrt að heimildin kveður á um sekt eða fangelsi allt að tveimur árum eftir alvarleika brotsins. Ég ítreka það. Sjálfur tek ég fram að ég er ekki hlynntur refsistefnu þegar kemur að fangelsun o.s.frv. En engu að síður eru heimildir til að gera sektir og mögulega fangelsisvist við brotum á ýmsum lögum hér á Íslandi. Í þessu tilviki er verið að gera það í þeim tilgangi að koma í veg fyrir dreifingu og framleiðslu á efnum sem eru þekkt skaðleg efni fyrir þá sem þeirra neyta í óhófi. Tilgangurinn er ekki að finna neytendur til að refsa þeim heldur að reyna að koma í veg fyrir það sem virðist vera síaukið magn af þessum efnum í umferð á Íslandi. Ég vona að það útskýri málið aðeins betur.
Frú forseti. Mér finnst skipta máli að það sé alveg kristaltært að ekki eigi að fangelsa þá sem nota, neytendurna, og spyr hvort það eigi líka við um sektir. Ég er nú ekkert laganörd en það kemur fram í greinargerðinni, með leyfi forseta, að frumvarpinu er einungis ætlað að „hafa áhrif á þá sem standa að ólöglegum innflutningi, útflutningi, sölu, kaupum, skiptum, afhendingu, móttöku, framleiðslu og vörslu framangreindra lyfja“. Ég átta mig ekki alveg á vörslunni. Maður er náttúrlega með lyfin eða efnin á sér ef maður neytir þeirra sem þýðir að það er varsla. Það er tekið fram í greinargerðinni að það er hluti af þessu. Getur hæstv. heilbrigðisráðherra staðfest það hér og nú? Þetta er ekki spurning um ætlun heldur hvað lögin segja. Er alveg á tæru að það sé ekki möguleiki á að beita þá aðila sektum eða fangelsa þá sem einungis neyta þessara efna og eru með efnin á sér, eru teknir með neysluskammta á sér?
Frú forseti. Ég þakka andsvarið og skal reyna að svara eftir bestu getu. Það er tekið skýrt fram í greinargerðinni að ekki sé ætlunin að frumvarpið, þetta bann og þessi refsing, eigi við um notendur. Ég get ekki fullyrt, því ég hef hreinlega ekki fyrir framan mig þessa kafla í almennum hegningarlögum og er heldur ekki lögfræðingur frekar en hv. þingmaður, að það sé ekki möguleiki við þær aðstæður að notandi sem er gripinn með efnin undir höndum eða í vörslu, við kaup á efnum eða hvað, geti ekki sætt sektum. En það er ekki tilgangur laganna sérstaklega. Þess vegna er það tiltekið í greinargerðinni sem er, þótt hún sé ekki hluti af frumvarpinu sjálfu, fylgigagn, lögskýringargagn, með frumvarpinu og skýrir anda laganna. Sú er hugsunin. Hins vegar hvet ég hæstv. velferðarnefnd sem ég mæli með að taki við frumvarpinu til að kynna sér þetta til hlítar.
Frú forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra og hlakka til að skoða þetta mál til hlítar innan nefndarinnar og er mjög vongóð um að við pössum upp á að neytendum verði ekki refsað. Sérstaklega er gott að vita af því að heilbrigðisráðherra er ekki hlynntur þeirri leið. Það liggur t.d. fyrir nýleg skýrsla heilbrigðisráðherra um mótun stefnu til að draga úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum vímuefnaneyslu, en þar kemur fram um skaðaminnkun, með leyfi forseta, að „líta ætti á vanda vímuefnaneytenda í íslensku samfélagi sem heilbrigðisvandamál fremur en viðfangsefni lögreglu og refsivörslukerfisins“. Tillaga hópsins sem vann að þessari skýrslu var m.a. að afnema fangelsisrefsingu fyrir vörslu á neysluskömmtum. Þótt ekki sé hægt að flokka frammistöðubætandi efni sem vímuefni eru þessi efni notuð til að svala fíkn. Þá er spurning hvort fangelsisrefsing virki í raun sem hindrun. Sagan og gögnin segja að svo sé ekki. Mér finnst gott að heyra að hæstv. heilbrigðisráðherra sé sammála því. Þá er bara að passa upp á að lögin tryggi það.
Frú forseti. Jú, ég tek undir með hv. þingmanni, ég er sammála því að almennt sé refsigleði og refsistefna ekki besta leiðin. Hins vegar er engu að síður í löggjöf hegningarlaga á Íslandi gert ráð fyrir möguleika á refsingu í formi sekta og mögulegrar fangelsisvistar við ákveðnum brotum. Þá er það svo. Þetta frumvarp er sett fram til þess að koma í veg fyrir eða virka letjandi á dreifingu á skaðsamlegum efnum sem reynslan sýnir að tengist stundum dreifingu á öðrum ólöglegum efnum og fíkniefnum og er sett fram í því augnamiði að koma í veg fyrir skaða. Ég tek undir með þingmanninum þegar kemur að refsistefnunni og ágætri skýrslu sem þingmaðurinn vitnar til. Ég þakka umræðuna.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúklingatryggingu, nr. 11/2000. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem auka skýrleika tiltekinna ákvæða í lögunum auk þess sem gerðar eru ákveðnar breytingar sem nauðsynlegar eru taldar. Sjúkratryggingar Íslands taka á móti umsóknum um bætur, meta umfang tjóns og ákveða fjárhæð bóta samkvæmt lögum um sjúklingatryggingu. Við framkvæmd laganna hefur komið í ljós að sum ákvæði þeirra eru ekki nógu skýr sem veldur vanda við túlkun laganna. Markmiðið er að bæta úr þessu með frumvarpinu. Sem dæmi má nefna að lagt er til að sérstaklega verði tekið fram það hlutverk Sjúkratrygginga Íslands að meta umfang tjóns sem verður vegna atburðar sem stofnunin hefur metið bótaskyldan samkvæmt lögunum. Í gildandi lögum er einungis orðað að hlutverk stofnunarinnar sé að taka afstöðu til bótaskyldu og ákveða fjárhæð bóta. Stofnunin metur einnig umfang tjóns. Með frumvarpinu er lagt til ákvæði sem felur í sér að afgreiðslu máls hjá Sjúkratryggingum Íslands sé lokið áður en einstaklingar geti leitað til dómstóla. Samkvæmt upplýsingum frá stofnuninni hefur færst í aukana að málum sé stefnt til dómstóla á meðan málsmeðferð er ekki lokið hjá henni með tilheyrandi samfélagslegum kostnaði. Með ákvæðinu er stuðlað að samræmi í framkvæmd og auknu réttaröryggi með því að tryggja að stofnunin ljúki afgreiðslu mála sem henni hafa verið falin samkvæmt lögunum. Í frumvarpinu eru upphæðir hámarks- og lágmarksbóta uppfærðar til samræmis við vísitölu neysluverðs. Ekki er um að ræða breytingu á bótafjárhæðunum. Með frumvarpinu er lagt til ákvæði um að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og skólastofnanir á háskólastigi sem veita heilbrigðisþjónustu beri bótaábyrgð. Sem dæmi um skólastofnun á háskólastigi sem veitir sjúklingum heilbrigðisþjónustu er tannlæknadeild Háskóla Íslands. Markmiðið er að taka af allan vafa um að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og skólastofnanir á háskólastigi sem veita sjúklingum heilbrigðisþjónustu beri bótaábyrgð og tryggja þannig rétt sjúklinga sem verða fyrir tjóni í tengslum við rannsóknir eða sjúkdómsmeðferðir hjá þessum aðilum. Einnig er lagt til að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og ríkisreknar skólastofnanir á háskólastigi sem veita sjúklingum heilbrigðisþjónustu séu undanþegnar vátryggingarskyldu til samræmis við aðrar opinberar stofnanir. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég þakka ráðherranum ræðuna. Mig langar aðeins að spyrja út í það sem kemur hér fram sem meginefni frumvarpsins, það sem helst hefur valdið töfum við afgreiðslu mála hjá Sjúkratryggingum Íslands, þ.e. að það sé fyrst og fremst tíminn sem tekið hefur að fá öll gögn sem leiða til þess að hægt sé að taka afstöðu til málsins. Nú er tímarammi settur upp á átta vikur. Ég spyr hvað hafi valdið því að illa hefur gengið að fá gögn til að taka ákvarðanir og hvort eitthvað muni breytast þó að allir þeir aðilar sem um ræðir fái átta vikur til að bregðast við. Maður veltir því fyrir sér hvað hafi valdið því að fram til þessa hefur gengið svo illa að fá þessi gögn í hendur. Lagt er til að heilbrigðisstarfsfólki sé skylt að tilkynna sjúklingum um hugsanlegan bótarétt samkvæmt lögunum. Ég velti því fyrir mér hvort fara eigi fram einhvers konar fræðsla eða hvort gert sé ráð fyrir því að um leið og þetta verði að lögum gerist það bara. Augljóslega er eitthvað sem hefur ekki alveg gengið eftir eins og þessi setning gefur til kynna. Ég spyr ráðherrann um þetta tvennt.
Frú forseti. Eins og kemur fram í inngangi að greinargerðinni var gert ráð fyrir, þegar lögin tóku gildi 1. janúar 2001, að þau yrðu endurskoðuð innan fjögurra ára frá gildistöku. Það hefur ekki verið gert. Þetta frumvarp er sett fram vegna fjölgunar atvika eða ábendinga um að uppfæra þurfi sérstaklega þessi atriði. Þarna er líka aðeins tekið tillit til niðurstöðu í máli Hæstaréttar nr. 760/2015, þar sem vísað er til þessara vandræða, að mál hafi komið til dómstóla áður en stofnunin hafði tekið afstöðu til bótaskyldu. Þetta er nú fyrst og fremst hugsunin, að uppfæra lögin, ekki innan fjögurra ára en þó innan sautján ára frá gildistökunni, eins og til stóð. Það er grunnhugsunin. Í sambandi við upplýsingaskylduna held ég að ég segi satt og rétt frá að hún sé af svipuðum toga, að það sé fyrst og fremst sett fram til skýringar og til að auka eða skilgreina rétt sjúklinga betur svo að réttarbót sé örugg.
Frú forseti. Ég þakka ráðherranum. Ég held að hann hafi misskilið mig aðeins. Það hafa verið tafir. Ég veit að málum hefur fjölgað hjá Sjúkratryggingum, í dómskerfinu, og að finna þarf út úr því hvernig hægt sé að stemma stigu við fjölda slíkra mála. En það kemur fram að miklar tafir hafi orðið í afgreiðslu mála hjá Sjúkratryggingum Íslands vegna þess að erfitt hafi verið að fá gögn í málum afhent svo að hægt hafi verið að ljúka afgreiðslu. Þess vegna hafa þeir sem hafa átt rétt á bótum fengið þær greiddar seinna en eðlilegt getur talist. Ríkið hefur þá þurft að gjalda fyrir með auknum vaxtakostnaði. Nú eru sett ný lög til að skerpa á, átta vikna frestur gefinn. En ég velti því fyrir mér hvað það hafi verið sem olli því að tafirnar hafa í gegnum tíðina verið svona miklar og hvort þessi frestur breyti einhverju þar um. Var um slugs að ræða? Hvað varð til þess að þetta gerðist? Af hverju ætti þetta að breytast? Eru viðurlög við því ef þeir aðilar sem eiga að skila gögnum innan átta vikna gera það ekki? Hvað þá? Þá erum við á sama stað. Hvað hefur valdið því að Sjúkratryggingar Íslands, opinbert apparat, hefur ekki fengið viðunandi gögn til að geta úrskurðað í málum þannig að fólk fái greitt vegna slíkra atvika?
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið og spurninguna. Því er til að svara að ég hef ekki nákvæmar upplýsingar um hver ástæðan er eða hvatinn fyrir því að illa hefur gengið að fá gögn. Hugsunin er sú að með því að setja það sérstaklega í lögin að málshraði sé aukinn, og að ætlast sé til að Sjúkratryggingar geti lokið málinu innan átta vikna, sé það í það minnsta talsverður hvati til að gögn fáist afhent, þó að refsing sé ekki skilgreind eða afleiðingar þess að standast ekki umræddan frest. Gert er ráð fyrir að þetta muni bæta gagnaöflun og auka þar af leiðandi málshraða. Það er verið að fara væga leið til að gera þetta. Það er skilgreint að gefinn sé ákveðinn tímafrestur. Það er líka gert til að tryggja rétt sjúklingsins til þess að afstaða sé tekin innan eðlilegra tímamarka. Það er réttur sjúklingsins sem ræður fyrst og fremst. Eigum við að segja að stofnununum og þeim sem þurfa að afhenda gögn sé kannski gert, eða því frekar beint til þeirra, að virða þennan rétt sjúklingsins. Sú er hugsunin. Hins vegar var ekki gert ráð fyrir að sérstök viðurlög væru við því að standast ekki þessa fresti heldur er þetta fyrst og fremst hugsað sem tæki til hvatningar í gagnaöflun.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um stefnu og framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2017–2021. Tillagan byggir á vinnu starfshóps sem skipaður var árið 2015 og hafði það hlutverk að móta nýja stefnu og framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks. Til grundvallar starfi hópsins var fyrirliggjandi stefna og framkvæmdaáætlun sem samþykkt var á Alþingi þann 11. júní 2012 og hafði verið framlengd þar til ný stefna og framkvæmdaáætlun tekur gildi. Unnið hefur verið stöðumat á grundvelli framkvæmdaáætlunarinnar 2012–2014 þar sem könnuð var staða verkefna hjá ábyrgðaraðilum verkefna hjá sveitarfélögum og stofnunum. Sú stefna og framkvæmdaáætlun sem hér er kynnt byggir á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem var undirritaður hérlendis 2007 og samþykkt var að fullgilda á Alþingi í september 2016. Í velferðarráðuneytinu hefur einnig verið unnið að mismunarlöggjöf með það að markmiði að uppfylla kröfur 5. gr. samningsins um jafnrétti og bann við mismunun og 27. gr. hans um aðgengi að vinnumarkaði. Markmið mismunarlöggjafar eru þar að auki að innleiða tilskipanir Evrópusambandsins um jafna meðferð manna án tillits til kynþáttar eða þjóðernis og tilskipunar um jafna með ferð á vinnumarkaði. Frumvarp til laga hefur verið lagt fyrir Alþingi. Einnig eru nú lögð fram á Alþingi frumvörp til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir og frumvarp til laga um breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Við vinnu að nýrri stefnu og framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks var leitast við að byggja vinnuna á gagnreyndri þekkingu og sett fram framtíðarsýn, markmið og skilgreindar aðgerðir með ábyrgðaraðila, samstarfsaðilum, tímaáætlun, kostnaði og mælanlegu markmiði. Við vinnuna var haft víðtækt samráð við samtök fatlaðs fólks, sveitarfélög, þjónustuaðila, stofnanir, sérfræðinga á málasviðinu og önnur ráðuneyti. Stefna í málefnum fatlaðs fólks tekur mið af tilteknum grunngildum svo sem einu samfélagi fyrir alla, jöfnun tækifærum og lífskjörum, algildri hönnun sem gagnast öllum og því að fatlað fólk skuli vera við stjórnvölinn í eigin lífi. Stefna í málefnum fatlaðs fólks tekur einnig mið af því að fötlun er hugtak sem þróast og breytist og að fötlun verður til í samspili einstaklinga sem eru með skerðingar sem og umhverfis og viðhorfa sem hindra fulla og virka samfélagsþátttöku til jafns við aðra. Því er áhersla lögð á að mikilvægt sé að fólk með fötlun geti lifað sjálfstæðu lífi með reisn, að mannréttindi séu virt og bann lagt við aðgreiningu og mismunum á grundvelli fötlunar. Markmiðið er að íslenskt samfélag byggist á virðingu fyrir fjölbreytileika og viðurkenningu á því að fötlun sé hluti af mannlegum margbreytileika. Því þarf að bregðast við mismunun af fullri alvöru, m.a. með því að fara að alþjóðlegum mannréttindasamningum sem Ísland hefur undirritað og gildandi löggjöf í því skyni. Þingsályktunartillögunni er skipt í sjö málasvið í stafrófsröð sem eru: aðgengi, atvinna, heilsa, ímynd og fræðsla, menntun, sjálfstætt líf og þróun þjónustu. Innan hvers málasviðs eru tilgreindar fjórar til sjö aðgerðir, alls 37 talsins. Aðgengi nær yfir aðgerðir sem miða að því að fatlað fólk hafi aðgengi að samfélaginu til jafns við aðra sem skal m.a. gert með því að bæta aðgengi fatlaðs fólks að manngerðu umhverfi og að fatlað fólk hafi aðgang að upplýsingum um réttindi og þjónustu á því formi að allir geti skilið og tileinkað sér þær. Atvinna nær yfir aðgerðir sem hafa að aðalmarkmiði að auka atvinnuþátttöku fatlaðs fólks, en atvinnuþátttaka fatlaðs fólks dregur úr samfélagslegri einangrun, stuðlar að virkni, eykur skilning á fötlun, minnkar fordóma, styður sjálfstæði og sjálfræði fatlaðs fólks og dregur úr fátækt. Heilsa snýst um að efla almennt heilbrigði fatlaðs fólk, en mikilvægt er að fatlað fólk, börn og fullorðnir, hafi gott aðgengi að heilbrigðisþjónustu sem er í stakk búin til að veita einstaklingum með sérhæfðar þarfir vegna fötlunarþjónustu óháð fötlun. Ímynd og fræðsla lýtur að mikilvægi viðhorfa til fatlaðs fólks í samfélaginu, en auka þarf þekkingu og skilning almennings á málefnum tengdum fötlun og stöðu fatlaðs fólks í samfélaginu. Mikilvægt er að fatlaðir og samtök þeirra taki þátt í áætlanagerð um breytta ímynd og fræðslu. Menntun lýtur að því að fatlað fólk hafi sama rétt til menntunar og aðrir. Byggja þarf upp fjölbreyttara nám sem hentar fötluðu fólki svo ekki megi missa sjónar á mikilvægi þess að nám sem þegar er til staðar sé aðgengilegt fötluðu fólki með því að ryðja aðgengishindrunum úr vegi. Sjálfstætt líf byggir á því að fatlað fólk njóti mannréttinda og lífskjara til jafns við aðra. Fatlað fólk skal eiga þess kost að nýta borgaralegan rétt sinn, geta valið hvernig lífi þess er háttað og hafa fullan aðgang að menningu, tómstundum og afþreyingu. Áhersla verður lögð á að eyða hindrunum sem mæta einstaklingum í daglegu lífi, en mikilvægt er að fatlað fólk komi að stefnumótun og ákvörðunum í eigin málum. Þróun þjónustu lýtur að því að þjónusta og stuðningur við fatlað fólk stuðli að jafnræði, sjálfræði og stuðningi til jafns við aðra. Þjónustan skal miða að því að auka sjálfstæði og lífsgæði og veitt í samráði við hinn fatlaða og fjölskyldu hans eða aðstandendur eftir aðstæðum. Hæstv. forseti. Ég hef hér gert grein fyrir meginatriðum stefnu og framkvæmdaáætlunar í málefnum fatlaðs fólks 2017–2021. Mikilvægt er að slíkri áætlun sé vel fylgt eftir til að fylgjast með árangri. Lagt er til að heildarumsjón með eftirfylgni og framkvæmd verði í höndum ráðherraskipaðs starfshóps í málefnum fatlaðs fólks. Um stefnu þessa og framkvæmdaáætlun verði víðtækt samráð haft við fatlað fólk og samtök þess, sveitarfélög, atvinnulíf, stofnanir og ráðuneyti um framkvæmd stefnunnar til að ná góðum árangri og að þekking og reynsla nýtist sem best. Ég leyfi mér að leggja til að áætlunin verði að lokinni umræðu hér vísað til velferðarnefndar og til síðari umr.
Frú forseti. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í frumvarpið. Í II. lið þingsályktunartillögunnar er að finna sundurliðun á þeim verkefnum sem áætluninni er ætlað að ná til. Í mörgum tilvikum er tilgreindur kostnaður við hvern lið. En fjölmargir liðir eru þó þannig að kostnaðarmat á að fara fram seinna. Sem dæmi um kostnaðarmat sem þegar hefur farið fram má nefna að árið 2018 verða veittar 3 millj. kr. til verkefnis um starfsstöð fyrir auðlesinn texta, 5 millj. kr. á ári verða veittar til þjónustu við fötluð börn með sértækar þarfir í nærumhverfi þeirra og 2 millj. kr. verða veittar til fræðsluefnis vegna betri atvinnumöguleika fatlaðs fólks. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að þær fjárhæðir sem ætlaðar eru til verkefna gefi raunhæfa mynd af þörfum þeirra verkefna sem rætt er um og hvort þessar upphæðir séu nægilegar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að leitast hefur verið við að kostnaðarmeta öll verkefni sem þarna er gerð tillaga um, og tryggt um leið að fjármagn sé tiltækt til þeirra. Að sjálfsögðu. Já, ég reikna með því að þetta fjármagn eigi að dugi til. Að baki liggur mat á því hversu mikið talið er þurfa til þess að leysa verkefnin af hendi. Stutta svarið er: já.
Frú forseti. Mig langaði einnig til þess að benda á að Öryrkjabandalag Íslands gerði margvíslegar athugasemdir við vinnslu þingsályktunartillögunnar hjá velferðarráðuneytinu. Var m.a. bent á mikilvægi þess að náið samráð yrði haft við hagsmunasamtök fatlaðs fólks og þá sérstaklega við hagsmunasamtök fatlaðra kvenna og barna þar sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks kveður sérstaklega á um réttindi þessara hópa. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort við vinnslu þingsályktunartillögunnar í ráðuneytinu hafi verið tekið tillit til margvíslegrar gagnrýni Öryrkjabandalags Íslands sem og annarra samtaka og tillögur þeirra um úrbætur. Hvernig var samráði við hagsmunasamtök fatlaðs fólks háttað?
Frú forseti. Það er rétt að við vinnslu áætlunarinnar var haft samráð við fjölda aðila eins og eðlilegt er og tekið tillit til margra ábendinga sem þar komu við vinnslu, en ekki annarra eftir atvikum. Ég held að í heildina, bæði hvað varðar framkvæmdaáætlunina og þau frumvörp sem hér er verið að leggja fram um þá þjónustu við fatlaða um félagsþjónustu, þau mismununarfrumvörp sem hér eru lögð fram samtímis framkvæmdaáætlun, hafi einmitt verið haft mjög gott og mikið samráð við helstu hagsmunaaðila og unnið út frá þeirri grundvallaraðferðafræði að fatlaðir séu hafðir með í ráðum og hafi mikið um þennan málaflokk að segja.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessari þingsályktunartillögu um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks. Þetta er mjög gott plagg. Síðan eigum við eftir að sjá hvort framkvæmdin nær að verða að þeim veruleika sem hér er lagt upp með. Ég tek undir með hv. þm. Halldóru Mogensen, ég hef líka áhyggjur af því að kostnaðaráætlun gangi ekki eftir í öllum þessum þáttum en við þurfum þá að taka á því þegar þar að kemur. Hér er t.d. talað um aðgengilegar upplýsingar, verkefni sem sveitarfélögin eiga að takast á við, táknmálstúlkun verði aðgengileg sem og punktaletur, textun og upplýsingar, bæði ritaðar og rafrænar. Þetta er auðvitað á ábyrgð ráðuneytisins en maður sér ekki fyrir sér að það geti alls staðar gengið stóráfallalaust nema fjármunir komi til með þessum verkefnum, miðað við a.m.k. það sem sveitarfélögin hafa sagt. Ég ætla að drepa á nokkra liði í tillögunni. Þetta er náttúrlega heilmikið plagg. Fjölgun geðheilsuteyma finnst mér afar mikilvægt atriði og ég hef auðvitað séð árangur af slíku starfi, kannski ekki geðheilsuteyma en teyma fagfólks sem hafa komið saman og verið stuðningsaðili þeirra sem á þurfa að halda og tilheyra þeim flokki að vera fatlaður einstaklingur. Hér á að efla ráðgjöf geðsviðs Landspítala við þennan hóp og um allt land. Í ljósi þeirra upplýsinga sem komu fram á aðalfundi Landspítalans í gær þá hefur maður áhyggjur af því að þetta gæti orðið erfitt. Það eru lagðar til, ég man ekki hvað það var, 700 milljónir eða svo í BUGL, en ekkert sérstakt fé er markað í þetta, alla vega ekki það sem við höfum séð. Auðvitað á það eftir að koma betur í ljós þegar við sjáum þetta brotið niður. Varðandi það markmið að fatlað fólk hafi aðgang að sérhæfðri geðheilbrigðisþjónustu vil ég segja að miðað við stöðuna í dag þá hefur hinn almenni borgari ekki aðgengi að sérhæfðri heilbrigðisþjónustu og þess vegna spyr maður sig: Er hún eitthvað frekar til staðar og verður til staðar fyrir fatlað fólk? En áformin eru vissulega góð. Mér finnst líka sérstaklega góður liður D.2, að auka skilning og þekkingu stjórnmálamanna á málefnum fatlaðs fólks. Hér er ábyrgðin reyndar falin Sambandi íslenskra sveitarfélaga, ég held að við þurfum líka að taka hana til okkar á þingi, ekki bara sambandið, en ég held að þetta sé mjög mikilvægt vegna þess að eitt af því sem maður hefur kynnst í sveitarstjórn er mismikill skilningur og virðing fyrir stöðu fatlaðs fólks. Það sama má í raun segja um lögregluna, ákæruvaldið og dómskerfið. Það var einmitt góður fundur í allsherjar- og menntamálanefnd í fyrra þar sem komu til okkar norskir aðilar sem hafa haft með þetta að gera og eru mjög framarlega í þessu. Ég hef trú á því að þetta gæti verið gert í þeim anda og er kannski að einhverju leyti hafið á Suðurlandi. Síðan langar mig aðeins að koma inn á menntun. Úr þeim geira kem ég, sá um starfsbraut fyrir fatlað fólk. Í gær fengum við fréttir af því að það væri ekki hægt að halda úti diplómanámi í myndlist fyrir fólk með þroskahömlun. Hér er lagt upp með að fatlað fólk eigi að hafa sömu tækifæri og aðrir til menntunar og þá finnst mér þessi frétt einhvern veginn ekki lofa góðu. Síðan var braut í háskólanum sem tók á móti fötluðu fólki, var lengi vel tilraunaverkefni. Það þarf auðvitað að auka fjölbreytnina eins og gert er ráð fyrir að verði gert á þessu ári og því næsta, sýnist mér. Þar kemur líka fram að þetta sé innan ramma, væntanlega ramma velferðarráðuneytisins, þó að samstarfsaðilarnir séu háskólarnir og mennta- og menningarmálaráðuneytið. Ég geri ráð fyrir að þarna sé átt við velferðarráðuneytið. Ég tek undir að það vantar auðvitað mikið upp á að fjölbreytileiki sé nægur í námsframboði fyrir fatlað fólk. Eflaust líka á starfsbrautum í framhaldsskólunum, þar hugsa ég að staðan sé mjög mismunandi. Ég naut þess að vera í skóla sem var nýr. Við vorum að byggja upp starfið, þess vegna hafði maður tækifæri til þess að gera margt og það var mikill sköpunarkraftur, það gafst tækifæri á að byggja upp sérbraut um leið og maður var að búa nemendurna undir og hvetja þau til þátttöku í skólanum án aðgreiningar í því sem þau voru fær um að gera. Hér er líka talað um aukna samþættingu og betri undirbúning við flutning milli skólastiga. Það hefur verið rætt að það sé kannski helst á milli grunnskóla og framhaldsskóla. Hér er lagt til að það verði einhvers konar málstjórar settir í hverju umdæmi, ef ég hef lesið rétt, sem eiga í raun að sjá til þess að slíku samtali verði komið á. Þetta hefur verið viðhaft í minni heimabyggð frá því að menntaskólinn þar varð að veruleika og ekki spurning að þetta skiptir gríðarlega miklu máli upp á öryggi og líðan og annað slíkt. Það er einmitt talað um hérna að það verði ekki rof á þjónustu við 18 ára aldurinn. Nú eru flestir framhaldsskólar þriggja ára framhaldsskólar. Það er hins vegar enn þá gert ráð fyrir því að þessir nemendur geti verið í fjögur ár, kjósi þeir það, þannig að þeir eru þá alla jafna orðnir tvítugir við lok náms. Það þarf samt að passa upp á nokkur atriði, það þarf að passa upp á þjónustuna, en það þarf líka að passa upp á einkalífið, þ.e. þá eru nemendur orðnir fullorðnir einstaklingar og þá rofnar samtalið við foreldra. Þar þekki ég til að orðið hefur misbrestur á varðandi trúnað við nemandann. Það þarf að gæta að því. Hér er talað um húsnæðisþörf. Við þekkjum öll húsnæðisvandann sem við tölum um mjög reglubundið hér og var sérstök umræða í gær um hann. Sveitarfélögum er ætlað að gera áætlanir um húsnæðisúrræði til fjögurra ára til þess að vinna á biðlistum. Ég velti því fyrir mér og væri áhugavert að heyra hvað ráðherranum fyndist um jafna stöðu, af því að í hinum dreifðu byggðum eins og við þekkjum þá getur það auðvitað verið snúið að sveitarfélögin hafi bolmagn til þess að gera þetta. Við erum að tala mikið um samvinnu á milli svæða, milli stórra þjónustusvæða, en svo vill fólk auðvitað búa á sínu heimasvæði. Ég er að verða búin með tímann. Mér finnst vanta tímasetningu varðandi það að skilgreina hámarksbiðtíma eftir greiningu hjá Greiningar- og ráðgjafarstöðinni. Mælanlega markmiðið er að það liggi fyrir viðmið um hlutfall barna á biðlista eftir greiningu. Mér finnst vanta að segja í rauninni að markmiðið sé eitthvert X en ekki að það sé bara í lausu lofti. Ég gæti talað örugglega í annan eins tíma um þetta. Hér segir að þjónusta við fötluð börn með sértækar þarfir verði veitt í nærumhverfi þeirra. Það eigum við að gera alveg nákvæmlega eins og með önnur börn, Barnahús er t.d. að láta byggja húsnæði til að geta sinnt börnum og fjölskyldum nær þeim og auðvitað á að vera þannig líka gagnvart fötluðu fólki. Eitt í restina, það er atvinnuþátttaka. Það er í rauninni eitt af því sem ég [[Forseti hringir.]]þyrfti að koma í aðra ræðu um, því mér finnst vanta úrræði fyrir fólk sem vill stunda [[Forseti hringir.]]vinnu, er alveg fært til þess, en viðhorf vinnustaða er bara ekki gott.
Hæstv. forseti. Ég ætla að koma í örstutta ræðu. Það fyrsta sem ég vil segja er að það litla sem ég hef náð að lesa af þessu viðamikla plaggi virðist vera mjög gott, þótt einhverjum spurningum sé ósvarað. Málinu hefur verið vísað til hv. velferðarnefndar Alþingis og við sem þar eigum sæti munum fara vel í gegnum það. Ég vil taka undir orð hv. þingmanna Halldóru Mogensen og Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur um að mjög mikilvægt sé að fjármagn fylgi þeim mikilvægu markmiðum og leiðum sem lagðar eru upp með í þingsályktunartillögunni um stefnu og framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árið 2017–2021. Þetta er mjög viðamikið. Sá kafli sem ég náði að lesa mig töluvert í gegnum í greinargerðinni er G.1, að breytt verði verklagi vegna tilvísana frá skólaþjónustu til Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins, Barna- og unglingageðdeildar Landspítala, BUGL, og Þroska- og hegðunarmiðstöðvar. Þarna er m.a. kveðið á um að skólaþjónusta sveitarfélaga bregðist strax við með snemmtækri íhlutun þegar grunur vaknar um frávik og þegar börn glíma við vanda sem kann að tengjast fötlun. Auðvitað er það oft svo að grunur leikur á um að vandamálið sé jafnvel stærra en það virðist vera. Stundum reynist það stærra en það sýnist, það er mjög misjafnt. Það kemur fram í sama kafla að biðtími eftir greiningu geti verið allt að þrjú ár núna. Slíkur biðlisti veldur í raun stærri vandamálum síðar meir af því að ef barnið eða ungmennið fær ekki þá aðstoð sem það þarf á að halda þá vindur vandinn upp á sig. Ef börn fá ekki viðeigandi þjónustu meðan beðið er er mikilvægum tíma þar með kastað á glæ þegar hægt hefði verið að vinna með barnið. Oft er of seint að grípa inn í þegar á unglingsárin er komið og skaðinn skeður. Þarna er talað um snemmtæka íhlutun. Sem grunnskólakennari og sem aðstandandi barns með fötlun verð ég að segja að snemmtæk íhlutun er það þegar við höfum áhrif á þroskaframvindu barna eins snemma og unnt er á lífsleiðinni. Það markmið að stytta biðlista og breyta verklagi, að bregðast við fyrr, að skóli, fagaðilar innan grunnskólasamfélagsins geti komið fyrr að með þekkingu sinni, notað þau tæki og tól sem til eru, skiptir gríðarlega miklu máli. Það kemur einmitt fram að gríðarlega góður árangur hafi náðst í tilraunaverkefni sem farið var í í Breiðholti. Hægt var að bregðast við erfiðleikum eða fráviki barna án þess að þau færu í gegnum allt ferlið. Síðan er það G.2, að sett verði viðmið um biðtíma eftir greiningu hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Maður veltir fyrir sér hver sá biðtími eigi að vera, hvort hér sé horft til sömu viðmiða og landlæknir hefur sett fram varðandi biðtíma eftir heilbrigðisþjónustu. Það væri fróðlegt að fá svör við því, annaðhvort hjá hæstv. ráðherra á eftir eða í efnislegri vinnslu málsins í hv. velferðarnefnd Alþingis. Þau viðmið sem landlæknir hefur m.a. sett um aðgang að heilbrigðisþjónustu eru í fyrsta lagi að ef grunur vaknar um vanda verði hægt að fá samband við fagaðila samdægurs, viðtal við lækni innan fimm daga væri skref tvö. Númer þrjú væri skoðun hjá sérfræðingi innan 30 daga og fjögur meðferð hjá sérfræðingi innan 90 daga. Auðvitað vitum við að í mörgum tilfellum er viðmiðunartími eftir þjónustu í heilbrigðisþjónustu langt í frá þessi, en þetta er það sem unnið er að. Því væri fróðlegt að vita það hvort þetta væri það sem við stefnum að varðandi biðtíma hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Síðan er talað um í G.3, að þjónusta við fötluð börn með sértækar þarfir verði veitt í nærumhverfi þeirra, að þau geti fengið þjónustu nærri heimabyggð. Fagna ég því að litið sé til landsins alls. Einnig vil ég aðeins koma inn á G.6, að fötluð börn og ungmenni eigi kost á sértækri frístundaþjónustu, að þau eigi rétt á lengdri viðveru og frístundaþjónustu. Mig langar að segja frá því að á Akranesi, í mínu byggðarlagi, er rekin afar góð frístundaþjónusta fyrir börn með fötlun. Ég tel að mjög gagnlegt væri að fá upplýsingar um það hvernig þau hafa unnið með börnunum og fjölskyldum þeirra því að þarna hefur náðst mjög góður árangur, börnunum líður vel og það skiptir gríðarlegu máli. Þetta er líklega svona víða um landið eða á mörgum stöðum, en ef fólk vill fá að sjá hvernig þetta er gert og það vel heitir frístundaheimilið Þorpið og er frístundaheimili fyrir börn með sérþarfir. Mig langar líka að ræða aðeins húsnæði. Tíminn flýgur áfram, ég tek undir orð hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur, tíminn er allt í einu að verða búinn, þetta er svo stuttur tími fyrir stórt mál. Það er mikilvægt að byggt sé nægt húsnæði og að þessir einstaklingar hafi möguleika á því að flytja að heiman og hafa aðstöðu sem er í takt við þarfir þeirra. Ég verð að koma inn á atvinnulífið. Ég tel að ákveðið átak og viðhorfsbreytingu þurfi í atvinnulífinu, á atvinnumarkaði okkar Íslendinga. Við erum oft með einstaklinga sem vilja vinna og geta í flestum tilfellum unnið en vinnumarkaðurinn okkar er ekki, alla vega ef ég tala út frá þeim tilfellum sem ég veit um, nógu sveigjanlegur til þess að ráða einstaklingana til vinnu, því miður. Ég held að þetta mál muni taka tíma, en það er svo sannarlega þörf á viðhorfsbreytingu til þess að þetta markmið nái fram að ganga. Mig langar að segja að lokum, á þeirri rétt rúmu mínútu sem ég á eftir, að sem aðstandandi barns með fötlun verður maður að lýsa ánægju með það ferli sem yfirfærslan færði okkur. Margir foreldrar óttuðust hvað tæki við. Óvissan var mikil, foreldrar vissu hvað þeir höfðu en ekki hvað þeir fengju. Í flestum þeim tilfellum sem ég þekki til hefur tilfærslan haft góð áhrif á þjónustu þessara einstaklinga. Þjónusta í nærumhverfinu, fólk þekkir jafnvel til einstaklingsins og þarfa hans, skiptir miklu máli í þeim efnum. Þetta sá ég jafnframt þegar ég starfaði sem grunnskólakennari á þessum tíma, þetta hafði gríðarlega góð áhrif í flestum tilvikum. Ég vona að við berum gæfu til að halda áfram í sömu átt og það verði nægt fjármagn sem fylgi með í framtíðinni svo að fagfólk geti raunverulega farið þangað sem það vill fara og veitt þá þjónustu sem það vill svo sannarlega veita og einstaklingarnir eiga rétt á.
Frú forseti. Það er ótrúlega mikilvægt að efla þátttöku fatlaðs fólks í samfélaginu. Það er líklegast ein besta leiðin til að tryggja réttindi þeirra. Ég hef sjálfur starfað við félagslega liðveislu í fjögur, fimm ár og þekki til þess að það er ótrúlega mikilvægt að koma með öfluga félagslega þjónustu og það gerir heilmargt fyrir þennan hóp. Það er ein besta leiðin til slíks er með styrkveitingum og góðri hvatningu. Það er tvennt sem mig langar að vekja athygli hér á sem ég er einstaklega ánægður með og vona að það verði áfram og verði fjármagn til fyrir. Það er annars vegar, með leyfi forseta: „Í dag á fatlað fólk ekki rétt á styrkjum til endur- og símenntunar á fullorðinsárum eins og aðrir eiga í gegnum sjóði stéttarfélaga. Mikilvægt er að fatlað fólk eigi möguleika á að stunda nám á fullorðinsaldri. Koma þarf á starfs- og endurmenntunarsjóði sem gegni sama hlutverki og slíkir sjóðir hjá stéttarfélögum og lífeyrissjóðum og veiti styrki til fatlaðs fólks sem ekki á slík réttindi annars staðar. Búa þarf til samstarfsvettvang atvinnulífs, stéttarfélaga og fatlaðs fólks.“ Hins vegar, með leyfi forseta: „Það myndi létta mjög á biðlistum eftir húsnæði ef mögulegt væri að fá styrki til breytinga á húsnæði vegna fötlunar. Til að svo megi verða þyrfti að fjármagna sjóð sem hægt væri að sækja í. Eðlilegast væri að slíkur sjóður væri samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga þar sem húsnæðisuppbygging er einnig samstarfsverkefni þessara aðila. Einnig væri eðlilegt að stéttarfélög og lífeyrissjóðir kæmu að slíku verkefni.“ Mig langaði aðallega að koma með innlegg og hve mikilvægur hluti þetta er áætluninni.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um jafna meðferð á vinnumarkaði. Markmið frumvarpsins er að þátttakendum á vinnumarkaði verði ekki mismunað, hvorki beint né óbeint, á grundvelli fötlunar, skertrar starfsgetu, aldurs, kynþáttar, þjóðernisuppruna, trúar, lífsskoðunar, kynhneigðar eða kynvitundar. Er þar með stefnt að því að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð á vinnumarkaði. Í mínum huga er það ekki síður mikilvægt í því skyni að stuðla að virkni sem flestra á vinnumarkaði en almenn þátttaka er talin ein þýðingarmesta leiðin til að koma í veg fyrir félagslega einangrun og fátækt. Gerð þessa frumvarps hefur átt sér þó nokkurn aðdraganda en það byggist á efni Evróputilskipana frá árinu 2000. Þessar tilskipanir eiga ekki formlega undir samninginn um evrópska efnahagssvæðið en í upphafi árs árið 2003 samþykkti ríkisstjórn Íslands að íslensk löggjöf yrði aðlöguð að efni tilskipananna til að tryggja einsleitni á innri markaði innan svæðisins. Þess ber jafnframt að geta að mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna og sérfræðinganefnd félagsmálasáttmála Evrópu hafa gert ríka kröfu til íslenskra stjórnvalda um að löggjöf um bann við mismunun á grundvelli þeirra þátta sem framangreindar tilskipanir taka til verði sett hér á landi. Frumvarpið var samið í nánu samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins en jafnframt var óskað eftir umsögnum frá fjölmörgum aðilum sem láta jafnrétti sig varða. Þá fór frumvarpið í opið umsagnarferli á vef ráðuneytisins í febrúar 2014 þar sem öllum sem vildu var boðið að senda inn athugasemdir um það. Farið var yfir allar athugasemdir sem bárust og tillit tekið til þeirra eftir því sem tilefni var til. Frumvarp þetta tekur ekki til mismunandi meðferðar einstaklinga á vinnumarkaði á grundvelli ríkisfangs eða ríkisfangsleysis og hefur því hvorki áhrif á gildissvið laga um útlendinga né laga um atvinnuréttindi útlendinga. Þá er vert að taka fram að áfram er heimilt að kveða á um tiltekin aldursskilyrði í tengslum við lífeyrisréttindi í lífeyrissjóðum og frumvarpið gildir ekki um opinber félagsleg kerfi, svo sem almannatryggingakerfið, félagsþjónustu sveitarfélaga, atvinnuleysistryggingakerfið og fæðingarorlofskerfið. Í frumvarpinu er sérstakt ákvæði um orðskýringar þar sem bæði eru skýrð hugtök til samræmis við lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, t.d. bein og óbein mismunun, áreitni og launahugtakið. Enn fremur eru lagðar til skýringar á orðunum lífsskoðun, fötlun, skert starfsgeta, aldur, kynhneigð og kynvitund. Mér er fullkunnugt um að tvær síðastnefndu ástæðurnar hafa verið í mikilli þróun á síðustu misserum en samkomulag náðist um þær orðskýringar sem lagðar eru til í frumvarpinu. Ég eftirlæt því þingheimi að ræða efni þeirra nánar komi krafa þar um. Umræddar ástæður fyrir mismunun eru að vissu leyti ólíkar. Þannig má almennt ætla að trú, lífsskoðun, kynhneigð og kynvitund séu þættir sem ekki sé endilega auðvelt að greina. Það sem ætla má að sé sameiginlegt með þeim þáttum er að þeir hafi almennt ekkert með starfshæfni einstaklinga að gera. Ákveðin hætta þykir á því að þeir þættir kunni að leiða til þess að einstaklingur fái ekki notið sín á eðlilegan hátt í starfi vegna neikvæðra staðalímynda sem rekja má til þeirra án tillits til einstaklingsbundinnar starfshæfni viðkomandi. Aldur, fötlun og skert starfsgeta eru hins vegar þættir sem almennt má ætla að geti haft áhrif á færni einstaklinga til að sinna ákveðnum störfum en öðrum ekki. Engu að síður er hætta á að sömu einstaklingar fái ekki sömu tækifæri til jafns við aðra til að gegna störfum sem eru við þeirra hæfi eingöngu vegna neikvæðra staðalímynda tengdum aldri, fötlun eða skertri starfsgetu fremur en einstaklingsbundinnar starfshæfni hlutaðeigandi. Er frumvarpi þessu ætlað að koma í veg fyrir slíka mismunun. Ég ætla ekki að fjalla nánar um þær ástæður sem frumvarpið fjallar um en þeim eru gerð ágæt skil í greinargerð með því. Ég vil þó benda á að gert er ráð fyrir að ákvæði frumvarpsins er varða mismunandi meðferð á grundvelli aldurs á innlendum vinnumarkaði taki ekki gildi fyrr en 1. júlí 2019. Ástæðan er sú að aðilar vinnumarkaðarins þurfa ráðrúm til að skoða aldurstengdar reglur í kjarasamningum milli aðila, þar á meðal aldurstengdar starfslokareglur, og gera breytingar til samræmis við ákvæði frumvarpsins ef þörf er á. Sérstakt ákvæði er um bann við mismunun í starfi og við ráðningu en það gildir einnig um vinnuaðstæður og önnur starfskjör starfsmanna. Enn fremur er sérstakt ákvæði um bann við mismunun í tengslum við laun og önnur starfskjör en þessi ákvæði eiga sér fyrirmynd í efnislega sambærilegum ákvæðum í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þá er sérstakt ákvæði þar sem atvinnurekendur skulu gera viðeigandi ráðstafanir, sé þeirra þörf í sérstöku tilviki, til að gera fötluðum einstaklingi eða einstaklingi með skerta starfsgetu kleift að eiga aðgengi að og taka þátt í starfi, njóta framgangs í starfi eða fá þjálfun, enda séu þær ráðstafanir ekki of íþyngjandi fyrir atvinnurekandann. Frumvarpið gerir ráð fyrir ákveðnum frávikum frá meginreglunni um jafna meðferð á vinnumarkaði óháð kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, skertri starfsgetu, aldri, kynhneigð eða kynvitunds vegna starfstengdra eiginleika eða hlutlægra þátta sem kunna að réttlæta mismunandi meðferð að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Þar á meðal eru þau skilyrði að slíkir starfstengdir eiginleikar hafi lögmætan tilgang og gangi ekki lengra en nauðsyn krefur. Dæmi um slík tilvik eru hæfisskilyrði um líkamshreysti til að gegna ýmsum störfum, svo sem lögreglustörfum eða slökkvistörfum. Annað mikilvægt atriði sem verður að hafa í huga er að orsakasamband verður að vera á milli þeirrar mismununar sem einstaklingur telur sig hafa orðið fyrir og tilgreinds þáttar. Þannig verður að ætla að atvinnurekendur geti í krafti stjórnunarréttar síns áfram gripið til margs konar aðgerða sem hafa áhrif á starfsmenn án þess að þar sé um mismunun að ræða samkvæmt frumvarpinu. Í því sambandi ber jafnframt að nefna að flestir af þeim þáttum sem frumvarpið nær til geta verið þess eðlis að ekki sé alltaf unnt að ætla að atvinnurekanda sé kunnugt um þá að því er varðar starfsmenn hans. Verður því að ætla að í þeim tilfellum verði ekki talið að um mismunun hafi verið að ræða í skilningi frumvarpsins. Í frumvarpinu er lögð til sama sönnunarregla og er að finna í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þannig gildir að verði leiddar líkur að því að mismunun samkvæmt ákvæðum frumvarpsins hafi átt sér stað skuli sá sem talinn er hafa mismunað sýna fram á að ástæður þær sem legið hafi til grundvallar meðferðinni tengist ekki einhverjum af þeim þáttum sem frumvarpið kveður á um. Frumvarpinu er ætlað að hafa þau áhrif að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð einstaklinga á vinnumarkaði óháð kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, skertri starfsgetu, aldri, kynhneigð eða kynvitund. Því er ætlað að gilda um opinberar stofnanir jafnt sem fyrirtæki á almennum vinnumarkaði þannig að við töku ákvarðana um réttindi og skyldur á vinnumarkaði beri ávallt að virða meginregluna um jafna meðferð þó að mismunandi meðferð sé heimil í vissum undantekningartilvikum. Er þannig með frumvarpinu lagt til að veitt verði í fyrsta skipti hér á landi aukin réttarvernd þeim einstaklingum sem telja sér mismunað á vinnumarkaði á grundvelli annarra ástæðna en kyns. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Í fljótu bragði virðist hér verið að setja lög um jafna meðferð, í raun jafnréttislög, sem er mjög gott. En ég get ekki séð hvernig eigi að framfylgja þeim almennilega. Markmiðið er gott, en hvernig telur hæstv. ráðherra að hægt verði að tryggja að markmiðunum verði náð? Verður aukið fjármagn til Jafnréttisstofu til að sinna þessum verkefnum eða á bara að fjölga verkefnum án þess að fjármagn fylgi? Ég átti erfitt með að sjá það þegar ég gluggaði í fjármálaáætlun hvort verið væri að auka fjármagn til Jafnréttisstofu eða ekki. Telur ráðherra að hægt sé að breyta vinnumarkaðnum, viðhorfum og fleiru, með því einu að setja lög eða verður farið í einhverjar aðrar aðgerðir meðfram þessu?
Frú forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Gert er ráð fyrir viðbótarfjármagni til Jafnréttisstofu til að sinna hlutverki sínu í tilefni af þessu frumvarpi. Þó er rétt að taka fram að þarna er verið að tryggja fólki á vinnumarkaði önnur úrræði, svo sem tilhlutan stéttarfélaga þegar talið er að brotið hafi verið á starfsmönnum á grundvelli laganna. Auðvitað geta stéttarfélög líka hlutast til fyrir hönd starfsmanna þegar að þessu kemur. Ég tel að í því lagaumhverfi sem við höfum á vinnumarkaði og því til viðbótar eftirlitshlutverki Jafnréttisstofu í þessu máli, séum við með nægjanleg úrræði svo fólk geti leitað réttar síns, eins og margreynt er á vinnumarkaði þegar upp koma álitaefni er snúa að réttindum starfsmanna, og að starfsemi Jafnréttisstofu sé nægilega fjármögnuð til að sinna hlutverki sínu í málinu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar líka til að nefna að í 2. gr. frumvarpsins er lífaldur sérstaklega nefndur sem eitt þeirra atriða sem ekki megi mismuna gegn. Samkvæmt frumvarpinu er gildistöku þeirra ákvæða er snúa að mismunun vegna aldurs þó frestað til 1. júlí 2019. Í greinargerð kemur fram að það sé gert svo hægt sé að fara yfir önnur lög og reglugerðir og gera breytingar á þeim til að uppfylla ákvæðið. Ég er forvitin að vita hvort það myndi þýða að felld verði úr gildi umdeild ákvæði reglugerðar um innritun í framhaldsskóla sem takmarka gríðarlega tækifæri þeirra sem eru eldri en 25 ára til að afla sér menntunar á framhaldsskólastigi. Það væri óskandi.
Frú forseti. Ég þakka þingmanni þessa spurningu. Fresturinn er fyrst og fremst veittur til að aðilar vinnumarkaðarins geti endurskoðað kjarasamninga sem hafa að geyma ýmis ákvæði er snúa að mögulegri mismunun á grundvelli aldurs, t.d. aldurstengd starfslok og annað því um líkt. Þessi frestur er einfaldlega veittur í ljósi þess að í gildi eru kjarasamningar til ársloka 2018, til að veita aðilum nægilegan frest til að ljúka endurskoðun eða gerð nýs kjarasamnings, og endurskoðun gildandi kjarasamninga með hliðsjón af þessum ákvæðum. Hvað varðar aldurstakmörk við inntöku í framhaldsskóla er því til að svara að frumvarpið nær til vinnumarkaðarins en ekki menntakerfisins. Það tekur ekki á því atriði.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um heildarlöggjöf um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Er þetta í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem kveðið er á um að jafnrétti í víðtækri merkingu sé órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi. Jafnframt segir að Ísland eigi að vera eftirsóknarvert fyrir alla þá sem vilji taka þátt í að byggja upp íslenskt samfélag til framtíðar. Mannréttindi, jöfn tækifæri, fjölbreytni, frelsi og ábyrgð ásamt virðingu fyrir ólíkum lífsskoðunum myndi þar sterkan grunn. Enn fremur kemur fram að innflytjendum skuli auðveldað að verða fullgildir og virkir þátttakendur í íslensku samfélagi. Með frumvarpi þessu er lagt til að í íslenskri löggjöf verði kveðið á um meginregluna um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar. Ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið gildi um jafna meðferð á vinnumarkaði þar sem ég mun samhliða þessu frumvarpi leggja fram og hef þegar mælt fyrir sérstöku frumvarpi þar að lútandi. Í því skyni að tryggja jafna meðferð fólks í íslensku samfélagi er með frumvarpi þessu lagt til að skýrt verði kveðið á um að mismunun á grundvelli kynþáttar eða þjóðernisuppruna, hvort heldur bein eða óbein, sé óheimil. Með skýru banni gegn mismunun er horft til þess að stuðla að virkri þátttöku sem flestra í íslensku samfélagi óháð kynþætti og þjóðernisuppruna sem og að koma í veg fyrir félagslega einangrun einstaklinga af sömu ástæðum. Frumvarpinu er jafnframt ætlað að vera liður í að hindra að skoðanir á mismunandi verðleikum kynþátta festi hér rætur. Verða þetta að teljast nýmæli í lögum enda þótt öðrum ákvæðum innlendra laga sé einnig að ákveðnu leyti ætlað að tryggja jafna meðferð á tilteknum sviðum samfélagsins, það með talið 65. gr. stjórnarskrárinnar og tiltekin ákvæði almennra hegningarlaga og stjórnsýslulaga. Enn fremur hafa íslensk stjórnvöld fullgilt milliríkjasamninga sem ætlað er að stuðla að jafnri meðferð í samfélaginu, en þar má nefna mannréttindasáttmála Evrópu, samning Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, samning Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og félagsmálasáttmála Evrópu. Frumvarpi þessu er meðal annars ætlað að gilda um félagslega vernd, þar á meðal almannatryggingar og heilbrigðisþjónustu, félagsleg gæði, menntun og aðgang að eða afhendingu vöru sem og þjónustu. Frumvarpinu er jafnframt ætlað að gilda um húsnæði sem í boði er fyrir almenning. Ekki er gert ráð fyrir að ákvæði frumvarpsins eigi við um viðskipti á sviði fjölskyldu- og/eða einkalífs. Með félagslegum gæðum í frumvarpinu er meðal annars átt við tækifæri til að njóta tiltekinna gæða á vegum opinberra aðila eða einkaaðila, svo sem aðgangs að stöðum sem ætlaðir eru almenningi, hvort heldur innan dyra eða utan, þar sem til dæmis er unnt að njóta frístunda eða sækja menningar- og listviðburði. Er í þessu sambandi jafnframt átt við afslátt eða tilboð sem gildir um aðgang að slíkum stöðum eða viðburðum. Miðað er við að framangreint eigi við um alla staði sem ætlaðir eru almenningi, hvort sem viðkomandi staður telst vera opinber staður eða í einkaeigu, en stundum er talað um almannarými í þessu samhengi. Enn fremur má nefna aðgang að almenningssamgöngum, niðurgreiddar máltíðir í skólum sem og niðurgreidd leikskólagjöld. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að fyrirmæli um mismunun vegna kynþáttar og þjóðernisuppruna teljist mismunun í skilningi frumvarpsins og þar með óheimil. Sama á við um áreitni þegar hún tengist kynþætti eða þjóðernisuppruna. Gert er ráð fyrir í frumvarpinu að heimilt verði að beita sérstökum, tímabundnum aðgerðum sem ætlað er að bæta stöðu einstaklinga sem standa höllum fæti á ákveðnum sviðum vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna. Frumvarp þetta hefur ekki áhrif á mismunandi meðferð sem viðhöfð er á grundvelli ríkisfangs eða ríkisfangsleysis, svo sem á grundvelli laga nr. 80/2016, um útlendinga, með síðari breytingum, og laga nr. 97/2002, um atvinnuréttindi útlendinga, með síðari breytingum. Ekki er gert ráð fyrir að ákvæði frumvarps þessa gildi um slíka mismunandi meðferð ef meðferðin byggist eingöngu á ríkisfangi viðkomandi. Ef meðferðin byggist hins vegar á kynþætti eða þjóðernisuppruna viðkomandi er gert ráð fyrir að ákvæði frumvarpsins gildi og viðkomandi njóti þannig verndar samkvæmt þeim. Gert er ráð fyrir að yfirstjórn og stjórnsýsla mála samkvæmt frumvarpi þessu sé hin sama og gildir á sviði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Ráðherra jafnréttismála fari því með yfirstjórn mála sem þetta frumvarp tekur til og Jafnréttisstofa annist stjórnsýslu í tengslum við framkvæmd þess verði það að lögum. Auk þess er lagt til að unnt verði að leita atbeina kærunefndar jafnréttismála ef talið er að ákvæðin hafi verið brotin og er gert ráð fyrir að hlutaðeigandi ákvæði, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, taki gildi í því sambandi eftir því sem við getur átt. Við gerð frumvarpsins var höfð hliðsjón af tilskipun ráðsins 2000/43/EB frá 29. júní, um framkvæmd meginreglunnar um jafna meðferð manna án tillits til kynþáttar eða þjóðernis að því er varðar réttindi og skyldur utan vinnumarkaðar. Þar sem tilskipunin er ekki formlega hluti af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið er ekki um eiginlega innleiðingu á henni að ræða í íslenskan rétt heldur er þess gætt með frumvarpi þessu að efnislegt samræmi sé í íslenskum rétti og þeim rétti sem gildir innan Evrópusambandsins á grundvelli umræddrar tilskipunar. Er það í samræmi við samþykkt ríkisstjórnar Íslands frá janúar 2003 og staðalskjal sem sent var til EFTA-skrifstofunnar í febrúar 2003 þar sem tilkynnt var að íslensk löggjöf yrði löguð að efni tilskipunarinnar til að tryggja einsleitni á innri markaði. Einnig er rétt að geta þess að mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna og sérfræðinganefnd félagsmálasáttmála Evrópu gera ríka kröfu til íslenskra stjórnvalda um að löggjöf um bann við mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna verði sett hér á landi. Enn fremur má geta þess að Norðurlöndin og flestöll Evrópuríki hafa innleitt umrædda tilskipun eða endurspeglað efni hennar í landsrétti sínum. Má því segja að Ísland sé orðið verulegur eftirbátur annarra vestrænna ríkja þegar kemur að vernd einstaklinga gegn mismunun. Virðulegur forseti. Með frumvarpinu er verið að veita einstaklingum sem telja sér mismunað á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna aukna réttarvernd, en nýlegar rannsóknir og kannanir benda til þess að fólk af erlendum uppruna upplifi fordóma og mismunun í daglegu lífi hér á landi. Enn fremur er með frumvarpinu verið að veita í fyrsta skipti hér á landi einstaklingum, sem telja sér mismunað á grundvelli kynþáttar eða þjóðernisuppruna utan vinnumarkaðar, heimild til að leita réttar síns til úrskurðarnefndar innan stjórnsýslunnar. Þannig er frumvarpinu ætlað að stuðla að auknu jafnrétti í samfélaginu. Þau sjónarmið hafa heyrst að ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar eigi að teljast fullnægjandi til að tryggja jafnan rétt. Vissulega er jafn réttur í það minnsta að stórum hluta tryggður þar en einnig er mikilvægt að horfa til þess að í alþjóðlegum samanburði er Ísland dregið niður þegar kemur að málefnum innflytjenda þar sem mismununarlöggjöf sem þessi sé ekki fyrir hendi. Enn sem komið er er Ísland langt í frá á pari við hin Norðurlöndin hvað varðar hinn svokallaða MIPEX-mælikvarða sem mælir hversu vinveitt ríki eru gagnvart innflytjendum. Svíþjóð er þar í fyrsta sæti en Ísland í 23. sæti ásamt Tyrkjum, Ungverjum og Rúmenum. Er þá einnig rétt að hafa í huga að kannanir sýna að innflytjendur hér á landi upplifa ákveðna fordóma og mismunun sem ætlunin er að taka á með löggjöf þessari. Frú forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Það er greinilegt að þetta frumvarp er samið samhliða því frumvarpi sem rætt var áðan, um jafna meðferð á vinnumarkaði. Þar er lagt til bann á mismunun byggðri á kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, skertri starfsgetu, aldri, kynhneigð eða kynvitund en í þessu frumvarpi sem snýr að samfélaginu öllu er aðeins reynt að sporna við mismunun vegna kynþáttar og þjóðernisuppruna. Af hverju er ekki fjallað um trú, lífsskoðun, fötlun, skerta starfsgetu, aldur, kynhneigð eða kynvitund í þessu frumvarpi?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Þó að þetta ekki sé eiginleg innleiðing þar sem viðkomandi tilskipanir eru ekki undir hatti Evrópska efnahagssvæðisins, er engu að síður verið að laga íslenska löggjöf að efni viðkomandi tilskipana. Það útskýrir muninn á þessu og tilskipun hvað vinnumarkaðinn varðar sem er, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, með talsvert víðtækari skírskotun en það frumvarp sem hér um ræðir. Það er hin eina eiginlega skýring. Þarna er verið að horfa til þessara tilskipana og að gæta samræmis í íslenskri löggjöf.
Frú forseti. Ég velti þessu fyrir mér vegna þess að í andsvörum áðan spurði ég hæstv. ráðherra um framhaldsskóla og 25 ára regluna, og hann sagði réttilega það að ætti ekki við um vinnumarkaðinn. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji þetta ekki vera vissa aldursmismunun í samfélaginu, að þeir sem komnir eru yfir 25 ára fái ekki að afla sér menntunar á framhaldsskólastigum.
Frú forseti. Það er auðvitað ekki hægt að neita því. Stutta svarið er jú. Í því felst auðvitað mismunun á grundvelli aldurs. Það tiltekna mál fellur ekki, eins og áður hefur verið nefnt, undir efni þeirra frumvarpa sem hér er rætt um, en er auðvitað eitthvað sem rétt er að þingið hugi að því hvort það vilji hafa það sem framtíðarfyrirkomulag eða ekki. Fyrir því voru á sínum tíma tilgreind efnisleg rök og rök til hagræðis í menntakerfinu. En auðvitað eru mjög gild rök líka á móti þessari mismunun, jöfnun aðgangi að menntun. Það er þingsins að taka á því.
Frú forseti. Mig langar aðeins að fræðast. Ég er nokkuð ánægður með það sem borið er fram hér. Mig langar að spyrja um 11. gr. og auglýsingaþáttinn. Árið 2012 var í gangi auglýsing á Stöð 2 þar sem Pétur Jóhann Sigfússon gerði grín að Asíubúum og vakti hún miklar deilur. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra man eftir þeim karakter, Tom. Til einföldunar get ég spurt: Ef þetta væri auglýsing með Grínverjanum hans Ladda, birt í dag, myndi hún falla undir þetta og gæti sá sem birti þá auglýsingu átt von á því að vera tekinn á teppið?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni skemmtilega fyrirspurn. Nú verða dómstólar að skera úr um slíkt, verði þetta frumvarp að lögum, en jú, ég myndi ætla að viðkomandi fígúra og auglýsing félli ekkert sérstaklega vel að þessu ákvæði laganna. Auðvitað er megintilgangurinn að ekki sé verið að draga dár að fólki á grundvelli uppruna þess, þjóðernis, kynþáttar, né heldur hafa uppi niðrandi og rangar staðalímyndir af fólki á sama grundvelli í auglýsingum og öðru. Ég myndi ætla það.
Frú forseti. Þá langar mig að taka þetta aðeins lengra og spyrja um grínista almennt Nú er uppistand orðið töluvert vinsælt hér á landi. Við vorum t.d. með Ricky Gervais um daginn. Gæti hann á einhvern hátt brotið gegn einhverju hér? Nú spyr mér bara mér til fróðleiks, ég er ekki að gagnrýna neitt. Mig langar að vita hvort grínistar almennt geti brotið gegn þessu.
Frú forseti. Jú, það má nú ætla. Það er gjarnan sagt að verið sé að útrýma húmor með mismununartilskipunum. En megintilgangurinn er að uppruni grínsins sé ekki einhverjar staðalímyndir á grundvelli þjóðernis eða kynþáttar með niðrandi hætti. Þetta á sér stað víða í samfélaginu. Ég veit ekki hvort við útrýmum Hafnarfjarðarbröndurum með þessu. Í það minnsta er ákaflega mikilvægt að horft sé til þessa.
Frú forseti. Mig langar að byrja á að bæta við túlkun minni í ljósi þeirrar fyrirspurnar sem hér barst hvort umrætt ákvæði eigi við auglýsingar. Það er mín skoðun að grínisti sem er listamaður sem er ekki að auglýsa vöru heldur einfaldlega að draga hlutina sundur og saman í háði, eins og þeir gera gjarnan, falli undir þetta ákvæði. Hugsanlega er einhver ósammála mér en ég myndi ekki túlka ákvæðið með þeim hætti. Ég kem hingað upp til að fagna þessu frumvarpi og raunar einnig því frumvarpi sem borið var fram áðan. Þau kallast á með augljósum hætti. Við í Viðreisn höfum lagt áherslu á að Ísland verði land sem sé opið öllum og vingjarnlegt gagnvart öllum sem hingað vilja koma. Ég held að báðir þessir lagabálkar séu góð leið í átt að því. Hæstv. ráðherra nefndi MIPEX-mælikvarðann, sem ég og fleiri höfum stundum notað í þessum samanburði þar sem Kanada og Svíþjóð eru efst og Ísland ekkert allt of ofarlega. En eitt það helsta sem dregur Ísland niður í samanburðinum, sem byggir á ákveðnum spurningalistum um löggjöf, er einmitt kaflinn um bann við mismunun. Í þeim flokki er Kanada efst með 92 stig, Bandaríkin í öðru sæti með 90, síðan Búlgarar með 89, Portúgal, Bretland, Svíþjóð - ég ætla ekki að lesa upp allan listann vegna þess að ég er ekki viss um að mér endist tíminn þar til kemur að Íslandi í þessum samanburði. Ísland er einfaldlega í neðsta sæti á þessum lista með 5 stig af 100. Ástæðan fyrir svo herfilegu skori Íslands í þessum alþjóðlega samanburði er að dæmigerð spurning á þessum lista er einmitt: Tekur allsherjarlöggjöfin til banns við mismununar á grundvelli uppruna og kynþáttar á mismunun í skólakerfinu? Svo er ekki, við erum ekki einu sinni með slíka löggjöf. Ísland er eitt fárra ríkja á Vesturlöndum sem ekki er með neina heildstæða löggjöf um jafna meðferð óháð kynþætti eða uppruna, hvort sem er á hinum almenna vinnumarkaði eða í samfélaginu í heild sinni. Það stendur nú sem betur fer til bóta. Ég vona innilega að þetta frumvarp nái fram að ganga. Það gengur auðvitað ekki óheyrilega langt. Maður gæti þó talið, eins og alltaf þegar fólk innleiðir ákveðnar réttarbætur og sér fyrir sér ýmsa hluti sem nú verða óheimilir, að samfélagið muni umturnast. En sé sá spurningalisti skoðaður sem ég miða við sýnist mér við haka við rétt innan við 50% af þeim atriðum sem spurt er um þar. Eins og bent var á tekur frumvarpið einungis til jafnrar meðferðar óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Mörg sambærileg frumvörp í öðrum löndum taka einnig á mismunun á grundvelli trúar eða lífsskoðana eða jafnvel beinlínis þjóðernis, ríkisfangs. Ég held að þetta sé góð byrjun. Þó klukkan sé margt má kannski segja að þetta sé eins og ef Ísland væri eina landið í Vestur-Evrópu sem ekki hefði lög um jafna stöðu karla og kvenna en að við værum nú að leggja til að slík lög yrðu tekin upp. Þetta er því merkileg stund. Ég veit að unnið hefur verið að þessu frumvarpi í viðkomandi ráðuneyti í lengri tíma. Það er óþarfi að skreyta sig með stolnum fjöðrum í þeim efnum. En ég vil enn og aftur fagna því að þetta mál sé komið fram. Ég styð það heils hugar og vona að það nái fram að ganga á þessu þingi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Margt áhugavert kom þar fram og fullt af hlutum sem ég hafði ekki hugmynd um; það þarf nú reyndar ekki mikla speki til að svo verði þegar að mér kemur. En varðandi þessa lista sem hv. þingmaður kom inn á, þar sem Ísland er í neðsta sæti þegar kemur að málum þessum tengdum, finnst mér athyglisvert að heyra þar um. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég er mjög ánægður og þakka hæstv. ráðherra fyrir að mæla fyrir þessu frumvarpi. En ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um að við tikkuðum í 50% einhverra boxa þegar kæmi að alþjóðlegum listum með þessu frumvarpi. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er mjög gott til að stíga fyrsta skrefið í þessu. Nú háttar þannig til að þetta er frumvarp sem á eftir að fara í gegnum þinglega meðferð, til allsherjar- og menntamálanefndar, ef ég tók rétt eftir, þar sem hv. þingmaður situr, og kæmi mér ekki á óvart að hann fengi þar stuðning ýmissa annarra fulltrúa ef hann teldi rétt að gera breytingar á frumvarpinu sem gengju enn lengra í þá átt sem hann talaði hér um. Hv. þingmaður talaði um mismunun varðandi trú, lífsskoðun og ríkisfang o.fl. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann hyggist leggja til einhverjar þær breytingar á frumvarpinu svo að það gangi enn lengra en það gerir nú þegar og verði jafnvel í samræmi við það sem hann lýsti að best gerðist þar sem hv. þingmaður þekkir til úti í heimi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé kærlega fyrirspurnina. Svar mitt við henni er eftirfarandi: Nú mun málið fara til allsherjar- og menntamálanefndar þar sem leitað verður eftir umsögnum. Mér finnst skipta heilmiklu máli hvernig þær umsagnir líta út, umsagnir frá mannréttindasamtökum sem hafa starfað hér á Íslandi og gert sig gildandi í umræðunni og í einhverjum tilfellum hjálpað til við að svara umræddum spurningalistum - ég veit til dæmis að Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur svarað þeim um MIPEX-kvarðann. Þá verð ég að segja að ég mun líklegast verða pragmatískur í afstöðu minni á þann hátt að ég legg töluverða áherslu á að þessi lagabálkur verði til og verði hluti af íslenskri löggjöf; ég legg meiri vigt á það en að hann verði strax til í þeirri mynd sem myndi henda okkur upp einhvern lista sem að jafnaði er miðað við. Vissulega heyrir þingmaður hver afstaða mín í þeim efnum yrði og hvernig ég myndi líklegast vilja sjá þessi mál sjálfur. Ég sé alls ekkert því til fyrirstöðu að þessi lagabálkur tæki einnig til mismununar á grundvelli trúar og lífsskoðana en fyrsta hugboð mitt er að leggja áherslu á að málið nái fram að ganga. Ef það er búið að ganga í gegnum ákveðna rýnivinnu hingað til og ákveðið samráðsferli í ráðuneytinu finnst mér ýmislegt hníga að því að gott sé að ná því fram í þessari mynd og síðan leita eftir útvíkkun, en ég mun að sjálfsögðu hlusta eftir umsögnum þeirra aðila sem ég tek mark á í þessum efnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það var gott og skynsamlegt. Ég held einmitt að í öllum málum sé mjög gott að hlusta á það sem umsagnaraðilar segja. Ætla ég ekki að veifa hér öðrum málum af skepnuskap mínum, um það sérstaklega hvar væri gott að hlusta þegar umsagnir eru nánast allar á einn veg. Ég er nefnilega ekki hér til að reyna að vera með nein leiðindi heldur hef ég raunverulegan áhuga á þessu máli og þeim upplýsingum sem komu fram í máli hv. þingmanns. Ég hvet hv. þingmann til þess, í störfum sínum í allsherjar- og menntamálanefnd, að vinna að því þar, fá jafnvel einhvern til liðs við sig þar, og leggja fram breytingartillögur við málið þegar það kemur til frekari afgreiðslu í þingsal. Málið eins og það er núna er þá ákveðið gólf. Það er þá aldrei nein hætta á öðru en að það verði samþykkt. En síðan væri hægt að leggja fram breytingartillögur sem gengju enn lengra í þá átt sem hv. þingmaður hefur lýst hér ágætlega, hvernig best væri að yrði. Þó að svo færi að þær tillögur yrðu felldar værum við þá alltaf með frumvarpið eins og það liggur fyrir núna. Afsakið ræskingarnar, ég er að smitast af því sem hæstv. ráðherra átti við að stríða hér, hvort það var fyrr í dag eða í gær, tíminn líður skringilega í þessum sal. En já, ég bara enda mál mitt með þessu. Ég hvet hv. þingmann til að leggja fram slíkar breytingartillögur. Frumvarpið nær þá í það minnsta alltaf óbreytt fram að ganga fari svo að þær verði felldar. Ég hefði áhuga á að geta greitt atkvæði um slíkar breytingartillögur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega andsvar hans og áréttingu. Það er gott að vita afstöðu hans í þessum efnum, bæði fyrir vinnuna nú og fyrir framtíðina. Það er þá eitthvað sem maður getur notað. Það eina sem ég segi í þessum efnum er þetta: Þetta frumvarp byggir að einhverju leyti á tilskipun sem er að verða 17 ára gömul. Ef ég trúi því að meiri líkur séu á að frumvarpið nái fram að ganga óbreytt vil ég frekar að það gerist en að við bíðum í 17 ár í viðbót eftir því að fá einhvern lagabálk. Því auðvitað bætir ný mismununarbreyta við nýjum spurningum, nýjum áhyggjum. Einhverjir munu hugsanlega telja sig þurfa að skila annarri umsögn milli umræðna o.s.frv. Það eru spurningarmerkin sem ég set. En ég held að ég og hv. þingmaður séum ekki ósammála um hvernig við myndum vilja sjá þetta. Það er bara spurning um hvert réttasta fyrsta skrefið sé.
Virðulegur forseti. Nú stendur til að ræða hér frumvarp um jafnlaunavottun, þetta skjal hér. Þar er þó aðeins hálf sagan sögð af því að með þessu skjali á að innleiða þetta skjal hér, íslenskan staðal nr. 85, um jafnlaunavottun, skjal sem við þingmenn höfum ekki í höndum væntanlega því að ég er með eina eintakið sem bókasafn þingsins á og ég ætla ekki að láta það af hendi. Frú forseti. Ég beini því til skrifstofu þingsins að á því verði ráðin bót hér í birtingu á morgun og að við þingmenn megum vænta þess að fá eintak af íslenskum staðli nr. 85 í hendurnar við frekari umræðu þessa máls svo við getum tekið upplýsta afstöðu um það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Mig langar rétt að taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni og segja að mér finnst mjög bagalegt að fara inn í umræðuna án þess að við séum búin að fá þennan staðal í hendur og lesa. En þar sem við erum nú stimamjúkt fólk að öllu leyti munum við ekki endilega segja þvert nei við því að það verði gert. En það hefði verið fagmannlegra, minna fúsk, ef við hefðum haft þetta í höndunum. Mig langar að beina því til forseta hvort sé ekki hægt að koma því þannig fyrir að staðallinn bíði okkar í hólfunum okkar þegar við komum til starfa á morgun og höldum áfram störfum. Svo finnst mér pínulítið bagalegt hversu þunnt ráðherrabekkurinn er skipaður og salurinn að mörgu leyti varðandi eitt af stóru málum núverandi hæstv. ríkisstjórnar. Ég verð að játa það.
Forseti hefur meðtekið þessa ósk og henni er komið á framfæri.
Virðulegi forseti. Það er með umtalsverðri ánægju sem ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla þannig að áskilið verði að fyrirtæki og stofnanir þar sem 25 eða fleiri starfsmenn starfa að jafnaði á ársgrundvelli öðlist jafnlaunavottun. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að jafnrétti í víðtækri merkingu sé órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi og þar vegi jafnrétti á vinnumarkaði þungt. Þar er jafnframt sérstaklega tekið fram að áskilið verði að fyrirtæki og stofnanir með 25 eða fleiri starfsmenn öðlist jafnlaunavottun. Hvers vegna er þetta frumvarp lagt fram? Vegna þess að kyndbundinn launamunur er enn veruleiki á íslenskum vinnumarkaði þrátt fyrir langa hefð fyrir atvinnuþátttöku kvenna og þrátt fyrir að löggjafinn hafi lagt bann við því að konum og körlum séu greidd mismunandi laun fyrir sömu eða sambærileg störf strax árið 1961 með setningu laga um launajöfnun kynjanna. Ísland stendur öðrum ríkjum framar hvað kynjajafnrétti varðar á marga vegu. Við getum verið stolt af þeim árangri og við getum verið stolt af því að það er litið til Íslands sem leiðarljóss í þeim málaflokki. Engu að síður er það staðreynd að í samfélagi okkar ríkir enn ekki jafnrétti á öllum sviðum. Á það ekki síst við um vinnumarkað, en fjöldi kannanna og rannsókna sýna fram á viðvarandi kynbundinn launamun sem er konum almennt í óhag. Er sú staða uppi þrátt fyrir að hér hafi verið sett almenn jafnréttislög, þrátt fyrir skuldbindingar stjórnvalda á grundvelli alþjóðlegra sáttmála og þrátt fyrir aðgerðir stjórnvalda til að stuðla að jafnrétti. Þykir því nauðsynlegt að stuðla að launajafnrétti kynjanna með jafnlaunavottun á grundvelli lagasetningar. Jafnlaunavottun er stjórntæki á vinnustöðum til að ná fram launajafnrétti, til að ná fram þeim skýra vilja löggjafans að hér séu greidd sömu laun fyrir sömu störf. Þessi ávinningur launþegans og það grundvallarmál að starfsfólki verði ekki mismunað á grundvelli kynferðis vegur einfaldlega þyngra en sú staðreynd að frumvarpið hefur vissulega í för með sér einhver íþyngjandi áhrif fyrir hlutaðeigandi fyrirtæki og stofnanir. Samkvæmt frumvarpinu verður fyrirtækjum og stofnunum með 25 eða fleiri starfsmenn gert skylt að öðlast vottun faggilts vottunaraðila að undangenginni úttekt á jafnlaunakerfi fyrirtækisins eða stofnunarinnar á því að launakerfi og framkvæmd uppfylli kröfur staðalsins ÍST 85 sem jafnan er kallaður jafnlaunastaðallinn. Jafnframt er mælt fyrir um heimild samtaka aðila vinnumarkaðarins til að semja í kjarasamningum um að úttekt á launakerfi fyrirtækja og stofnana með 25–99 starfsmenn geti farið fram með staðfestingu hagsmunaaðila, svo sem stéttarfélags. Náist samningar milli aðila vinnumarkaðarins er því gert ráð fyrir að vinnustaðir af þessari stærð hafi val um hvora úttektarleiðina þeir fari, þ.e. hvort leitað sé eftir vottun frá faggiltum vottunaraðila eða staðfestingu frá hagsmunaaðila. Hér er um heimildarákvæði að ræða. Meginreglan verður eftir sem áður sú að allir vinnustaðir með 25 eða fleiri starfsmenn öðlist jafnlaunavottun á grundvelli vottunar frá faggiltum vottunaraðila. Vinnustöðum með færri en 25 starfsmenn verður að sjálfsögðu áfram heimilt að öðlast jafnlaunavottun á grundvelli jafnlaunastaðalsins líkt og verið hefur, en þeim mun ekki bera skylda til þess. Gert er ráð fyrir að lögin taki gildi um næstu áramót. Þar hefur verið lögð á það áhersla að gefa fyrirtækjum og stofnunum svigrúm til að mæta þeim kröfum sem frumvarpið leggur á þau og því er lagt til að skyldan verði innleidd í þrepum; að byrjað verði á stærstu fyrirtækjunum og stofnununum og fyrir árslok 2018 skuli vinnustaðir með 250 starfsmenn eða fleiri hafa öðlast jafnlaunavottun, ári síðar eða við árslok 2019 verði vinnustaðir með 150–249 starfsmenn búnir að öðlast jafnlaunavottun og að loks komi fyrirtæki og stofnanir með 25–149 starfsmenn við árslok 2020. Minnstu fyrirtækin munu því hafa nokkuð rúman aðlögunartíma frá gildistöku laganna. Má jafnframt ætla að með þessu fyrirkomulagi muni reynsla stærri vinnustaða nýtast þeim smærri sem á eftir koma. Til að tryggja markmið frumvarpsins til framtíðar er enn fremur lagt til að fyrirtæki og stofnanir skuli endurnýja jafnlaunavottun á þriggja ára fresti. Gert er ráð fyrir að Jafnréttisstofa veiti vinnustöðum sem öðlast hafa jafnlaunavottun faggilts vottunaraðila sérstakt jafnlaunamerki til auðkenningar þar um. Ef jafnlaunavottun er veitt á grundvelli staðfestingar hagsmunaaðila, svo sem stéttarfélags, er gert ráð fyrir að Jafnréttisstofa veiti viðkomandi sérstaka jafnlaunaviðurkenningu til auðkenningar. Það felst í því að ávinningur fyrir fyrirtæki og stofnanir að geta upplýst það gagnvart starfsfólki sem og öðrum að innan þess ríki launajafnrétti. Það er jafnframt liður í að standa sterkt að vígi í samkeppni um hæft starfsfólk. Þá er lagt til að samtökum aðila vinnumarkaðarins verði falið að annast eftirlit með því að vinnustaðir með 25 eða fleiri starfsmenn öðlist jafnlaunavottun og að hún sé endurnýjuð á þriggja ára fresti. Gert er ráð fyrir að nánar verði kveðið á um framkvæmd eftirlits í reglugerð að höfðu samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins. Hafi vinnustaðir ekki öðlast jafnlaunavottun eða endurnýjað hana innan áskilins frests er lagt til grundvallar að samtök aðila vinnumarkaðarins geti tilkynnt um það til Jafnréttisstofu. Þá geti Jafnréttisstofa gefið vinnustöðum fyrirmæli um úrbætur innan hæfilegs frests að viðlögðum dagsektum. Úrbæturnar geta þá falist í því að veita upplýsingar um stöðu mála og afhenda gögn, að leggja fram tímasetta aðgerðaáætlun um hvernig vinnustaður ætli sér að mæta kröfum jafnlaunastaðalsins. Bregðist vinnustaður ekki við slíkum fyrirmælum hafi Jafnréttisstofa heimild til álagningar dagsekta. Ákvörðun um dagsektir verður hægt að kæra til félags- og jafnréttismálaráðherra. Virðulegi forseti. Jafnlaunavottun er stjórnunartæki til að koma á og viðhalda launajafnrétti kynja á vinnustað, en hún mun einnig gagnast til að tryggja launajafnrétti í víðari skilningi, svo sem gagnvart innflytjendum svo dæmi sé tekið. Jafnlaunavottun er ætlað að staðfesta að við launaákvarðanir séu málefnaleg sjónarmið höfð að leiðarljósi. Það er mikilvægt að halda því til haga að eftir sem áður munu vinnustaðir að sjálfsögðu geta umbunað starfsfólki og metið persónulega þætti til launa. Þá þarf hins vegar að vera hægt að rökstyðja. Áfram verður gert ráð fyrir að atvinnurekendum verði fullkomlega heimilt að líta til einstaklingsbundinna þátta eða sérstakrar hæfni starfsmanna við launaákvörðun. Á því verður að sjálfsögðu engin breyting. Vinnustaðir munu hafa fullt frelsi til þess. Aftur á móti er sú ófrávíkjanlega krafa gerð að byggt sé á málefnalegum sjónarmiðum við launaákvörðun sem fela ekki í sér beina eða óbeina kynbundna mismunun. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Ísland hefur verið í fararbroddi í jafnréttismálum og metnaður okkar stendur til að svo veðri áfram. Til marks um leiðtogahlutverk Íslands í jafnréttismálum erum við óhrædd við að feta nýjar slóðir og leita allra leiða til að tryggja jafnrétti kynjanna. Kynbundinn launamunur hefur verið meinsemd á Íslandi allt of lengi. Hér er fram komið tæki, tæki sem sýnt hefur verið fram á að virkar í þessari baráttu gegn kynbundnum launamun og mun stuðla að auknu launajafnrétti kynjanna. Að lokinni þessari umræðu leyfi ég mér að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Nú er það svo að það eru lög í landinu sem eiga að tryggja jöfn laun karla og kvenna en samt sem áður sitjum við uppi með þá meinsemd sem er kynbundinn launamunur. Það má vera að sú leið, sem hæstv. ráðherra leggur hér til að sé fest í lög, að nýta jafnlaunastaðalinn, sjái til þess að farið sé eftir þeim lögum. Ég er jákvæð gagnvart því og mun skoða þetta allt saman með jákvæðu hugarfari. Hins vegar er ekki eining innan stjórnarþingmanna hvað þetta frumvarp varðar. Ég vil bara spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að hann skuli vera að flytja frumvarp sem talað er um sérstaklega í stjórnarsáttmálanum, en stjórnarþingmenn hafa hins vegar sagt að þeir ætli ekki að styðja og þar með er ekki meiri hluti, alla vega ekki innan stjórnarliðsins, fyrir frumvarpinu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Stutta svarið er nei, ég hef engar áhyggjur af því. Ég tel að við þetta mál sé víðtækur stuðningur í þinginu og þó svo að það sé vissulega rétt að einstaka þingmenn stjórnarmeirihlutans hafi viðrað efasemdir þá er ég ekki í nokkrum vafa um það að frumvarpið njóti víðtæks stuðnings, bæði innan raða ríkisstjórnar en ekki síður innan raða minni hluta þingsins. Ég vona að um það muni skapast víðtæk sátt, enda tel ég að hérna sé mjög mikilvægt framfaraskref um að ræða, skref sem við eigum að vera óhrædd við að stíga og gæti varðað leiðina að auknu launajafnrétti kynja.
Frú forseti. Er það ekki greinilegt veikleikamerki ríkisstjórnarsamstarfsins þegar svona mikilvægt mál, sem Viðreisn lagði mikla áherslu á í kosningabaráttunni og ratar inn í stefnuyfirlýsinguna, nýtur ekki stuðnings þeirra þingmanna sem annars standa að ríkisstjórninni? Er þetta ekki augljóst veikleikamerki? Ég vil biðja hæstv. ráðherra að svara því. Segjum sem svo að frumvarpið falli eða nái ekki fram að ganga, væri þá ekki önnur leið að aðilar vinnumarkaðarins gætu tekið málið til sín og sagt: Ef þingið ræður ekki við þetta þá semjum við um að hafa hlutina með þessum hætti? Er það ekki líka að mörgu leyti eðlilegi farvegurinn fyrir svona mál, að það sé samið um það [[Forseti hringir.]]á vinnumarkaði um að nýta þetta tæki til að sjá til þess að lögin séu uppfyllt?
Frú forseti. Nú ætla ég ekkert að fullyrða um endanlega afstöðu þeirra þingmanna sem reifað hafa efasemdir sínar eins og ég nefndi fyrr, en eins og ég sagði þá treysti ég því að um þetta mál geti skapast víðtæk samstaða. Ég tel það ekkert veikleikamerki á stjórnarsamstarfi þó svo að einstakir þingmenn hafi mismikla trú á þeirri leið sem hér er valin. Hvað varðar þá aðferðafræði sem hér er valin þá er það alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir að oft er samið um slík mál á vinnumarkaði. Hér er í raun og veru með vissum hætti röð atburða snúið við, þ.e. löggjafinn tekur frumkvæði í málinu en gefur heimildarákvæði til kjarasamninga á grundvelli laganna. Yfirleitt er því á hinn veginn snúið. En fyrir því eru ótal dæmi. Ég nefni sem dæmi lög um kynjakvóta í stjórnum hlutafélaga sem hafa sýnt sig að hafa virkað með ágætum og hefðu aldrei komið til öðruvísi en einmitt með inngripi löggjafans. Ég tel að sú sé einnig raunin hér og þó svo að þetta mál eigi rót sína að finna á vinnumarkaði þá hefði þetta skref [[Forseti hringir.]]aldrei verið stigið nema með því að löggjafinn hefði lýst þessum vilja.
Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir orð annarra hv. þingmanna um staðalinn, það er slæmt að hafa ekki aðgang að honum til að geta skoðað hann og greint hvað vantar eða eitthvað annað. Mig langar að spyrja um þessa tölu, 25 eða fleiri. Nefnt er hversu mikið af fyrirtækjum það nái til, en fylgir þessu mögulega einhver fælingarmáttur eða kvöð fyrir fyrirtæki sem eru undir þessu marki að ráða til sín starfsmenn til að hafa 25 starfsmenn eða fleiri? Það gæti falist í því ákveðinn fælingarmáttur fyrir þau að fara yfir í þann starfsmannafjölda til þess því að þá myndi jöfnunarstaðallinn þurfa að gilda. Nær frumvarpið ekki örugglega yfir jafna stöðu innan kyns, þ.e. að einn karl hafi sömu laun og annar karl eða ein kona hafi sömu laun og önnur? Á það við um vinnustaði þar sem einungis annað kynið starfar? Gæti það jafnvel komið í veg fyrir að vinnustaðir ráði hitt kynið líka til starfa?
Frú forseti. Hér er nokkrum spurningum beint til mín. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þær. Myndi þetta fæla fyrirtæki frá ráðningum? Nei, það dreg ég stórlega í efa. Við höfum farið yfir þann kost sem þetta geti falið í sér fyrir viðkomandi fyrirtæki. Það væri ekki beysinn rekstur ef þessi lög yrðu til þess að fæla fyrirtæki frá ráðningu viðbótarstarfsmanna. Hvað nær þetta til stórs hluta vinnumarkaðar? Þetta eru samtals sennilega u.þ.b. 1.400 fyrirtæki og stofnanir og um 70% launþega á vinnumarkaði, þannig að þetta dekkar stærstan hluta vinnumarkaðarins. Nú datt úr kollinum á mér lokaspurning hv. þingmanns. Ég kem þá bara að henni í síðara svari.
Virðulegi forseti. Spurningin snerist um það hvort þetta tryggði ekki örugglega jafna stöðu innan kyns. Og til viðbótar, eru einhver vikmörk í staðlinum um það á hvaða launabili verið er að tala um? Mér þætti áhugavert að heyra hvort þetta gæti leitt til þess að upplýsingar um kaup og kjör kæmu fram í starfsauglýsingunum eins og gerist stundum annars staðar á Norðurlöndunum, að því er ég best veit. Þegar auglýst er eftir stöðunni koma fram upplýsingar um þau laun sem staðan veitir. Ef umsækjandi kemur inn í fyrirtækið og biður um launahækkun, hlýtur það að vera augljóst að vinnuveitandinn segir bara: Nei, þá værum við að brjóta jafnlaunastefnuna okkar ef við greiddum þér svo há laun. Þá væri hægt að vera á undan spurningunni um launahækkun og setja launaupplýsingarnar í atvinnuauglýsinguna.
Frú forseti. Aðferðafræðin sem staðallinn felur í sér byggir í raun og veru á því að innan fyrirtækja sé einfaldlega jafnlaunakerfi til staðar, launakerfi sem byggir þá á málefnalegum ástæðum til grundvallar launum. Þar er hvert starf metið óháð þeim starfsmanni sem gegnir starfinu og síðan eru skilgreind fyrir fram þau viðmið sem fyrirtækið vinnur eftir hvernig það umbunar fyrir frammistöðu, hvernig það umbunar mögulega fyrir starfsaldur, menntun, ábyrgð o.s.frv., fyrir hvern þann þátt sem fyrirtækið kýs að greiða sérstaklega fyrir. Með þeim hætti er hægt að greina launadreifinguna innan fyrirtækisins og að hve miklu leyti þessar málefnalegu ástæður skýra launadreifingu fyrirtækisins. Það á auðvitað við um hvers kyns ómálefnalega launamun, hvort sem hann grundvallast á kynjum, þjóðerni eða öðrum þáttum sem ekki teljast málefnalegir þættir. Það skiptir í sjálfu sér engu máli hvort það er þá bara eitt kyn til staðar [[Forseti hringir.]]innan fyrirtækisins o.s.frv., það stýrir launadreifingunni.
Frú forseti. Mig langar að taka undir áhyggjur sem komu fram í umræðum um fundarstjórn forseta um staðalinn sem liggur að baki jafnlaunavottuninni. Nú liggur fyrir að staðlarnir sem Staðlaráð Íslands býr til eru ekki aðgengilegir almenningi nema gegn greiðslu og umræddur staðall fylgir því ekki frumvarpinu. Það hlýtur að þykja furðulegt að ætlast til þess að Alþingi samþykki lög án þess að í ljós komi nákvæmlega hvað er verið að samþykkja. Það kom fram í grein sem birt var í Kvennablaðinu 12. apríl að velferðarráðuneytið hafi svarað fyrirspurn um birtingu staðalsins á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: „Staðlaráð Íslands gaf út staðallinn Jafnlaunakerfi ÍST 85:2012 og áskilur ráðið sér öll réttindi varðandi hann. Í staðlinum er tekið fram eftirfarandi: ,,Án skriflegs leyfis útgefanda má ekki endurprenta eða afrita þennan staðal með neinum hætti, vélrænum eða rafrænum, svo sem ljósritun, hljóðritun eða annarri aðferð sem nú er þekkt eða verður síðar fundin upp, né miðla staðlinum í rafrænu gagnasafni“. Því getur ráðuneytið ekki birt staðalinn en tekið skal fram að hægt er að kaupa hann hjá Staðlaráði Íslands.“ Hvernig rímar það við hugmyndafræði hæstv. ráðherra um að opna á [[Forseti hringir.]]gegnsæi í stjórnsýslu sem kveðið er á um í grunnstefnu Viðreisnar [[Forseti hringir.]]að setja lög sem byggja á reglum sem ekki verða gerðar opinberar almenningi?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Það er alveg rétt að að vissu leyti er bagalegt að ekki sé um opinbert gagn að ræða. Sjálfsagt er að kanna hvort með einhverjum hætti megi bæta þar úr, en þessi aðferðafræði var valin á sínum tíma af því að hér er um alþjóðlega aðferðafræði að ræða. Þetta þýðir að við höfum lagt fram staðal sem hægt er að nýta í öðrum löndum á sama grunni. Staðallinn hefur fyrst og fremst að geyma hina tæknilegu lýsingu á því hvaða kröfur jafnlaunakerfi skuli uppfylla til þess að fyrirtæki geti þróað það og unnið eftir því. Ég held að þetta eigi ekki að vera málinu til mikilla trafala. Þótt vissulega væri heppilegra að staðallinn væri opinn er þetta auðvitað fyrirkomulag slíkra staðla. Ég held að það sé meira virði í því samhengi að þennan staðal megi auðveldlega yfirfæra á önnur lönd. Þannig getum við verið á ákveðinn hátt leiðarljós annarra landa.
Frú forseti. Mig langar að forvitnast hvort það hafi komið til umræðu við gerð þessa frumvarps að skoða aðra gegnsærri möguleika til jafnlaunavottunar, hvort það hafi eitthvað verið skoðað út frá því að hægt væri að finna gegnsærri leið til að fara að þessu. Svo langar mig að spyrja, af því að ég veit ekki alveg hvaða afleiðingar það gæti mögulega haft og vonast til þess að hæstv. ráðherra geti útskýrt það fyrir mér, hvernig tekið yrði á því ef Staðlaráð Íslands mynda ákveða að breyta staðlinum. Hefur Staðlaráð Íslands svigrúm til þess t.d.? Hafa verið gerðar ráðstafanir til að fylgjast með því og bregðast við því ef sú yrði raunin? Ég er að reyna að átta mig á því hverjar afleiðingarnar verða ef þetta er ekki aðgengilegt, hvaða afleiðingar það gæti haft fyrir lögin í heild sinni.
Frú forseti. Hvað varðar fyrri spurningu hv. þingmanns um það hvort aðrar leiðir hafi verið mögulegar þá mætti vafalítið mætti já, vegna þess að hér er um frumkvöðlastarf að ræða. Þessi staðall er einsdæmi. Við erum að feta algjörlega nýja slóð og þessi aðferðafræði er auðvitað smíðuð hér á landi. Sú aðferðafræði var valin einmitt af þessari ástæðu, að nota aðferðafræði gæðastaðla til að tryggja ákveðna skilvirkni í vinnubrögðum og líka til að hægt sé að yfirfæra þetta yfir til annarra ríkja ef áhugi er fyrir, þannig að þetta er sú leið sem varð fyrir valinu. Ég held að hún sé ákaflega góð og við séum með ákaflega öflugt og gott tæki í höndunum. Hvað varðar möguleika Staðlaráðs Íslands til þess að breyta staðlinum er því einfaldlega háttað svo að Staðlaráð er vissulega eigandi staðalsins en velferðarráðuneytið er aftur eigandi og ábyrgðaraðili þeirra krafna sem í honum eru gerðar. Staðlinum verður því ekki breytt án aðkomu ráðuneytisins.
Virðulegi forseti. Ég má til með að óska hæstv. ráðherra til hamingju með þessa stóru stund þó að ég ætli ekki að ganga jafn langt og heitustu stuðningsmenn málsins og neyða hann til að taka víkingaklappið með mér, eins og gerðist í New York um daginn. Eins og hv. þm. Oddný Harðardóttir benti á eru lög í gildi um það að konum og körlum skuli greidd jöfn laun, en þeim lögum hefur ekki verið fylgt. Þess vegna þurfum við svona lög til að undirstrika önnur lög sem eru þegar í gildi. Mig langar að spyrja ráðherrann, í mínu fyrra andsvari, hvort kannski væri hægt að plata ríkið til að ganga fram með góðu fordæmi, ekki bara með því að innleiða staðalinn hjá stofnunum heldur með því að líta á Stjórnarráðið sem eina heild og taka þar með á kynbundnum launamun milli ráðuneyta, að innleiða jafnlaunastaðalinn yfir öll 11 ráðuneytin í einni bunu.
Frú forseti. Ég get ekki annað en þakkað hv. þingmanni andsvarið og alveg sérstaklega að þurfa ekki að taka víkingaklappið til að fagna því, með vandræðalegri stundum sem ég hef átt. [[Hlátur í þingsal.]]Að því slepptu þá er það alveg rétt, sem hv. þingmaður bendir á, að við höfum verið með lög hér frá 1961, um bann við kynbundnum launamun, en það hefur ekki dugað til. Það sem þessi staðall felur í sér er einmitt aðferðafræðin til að meta jafnverðmæt störf sem gerir okkur kleift að komast lengra í þessari umræðu en einfaldlega að binda hana við sömu störf. Auðvitað eru störf innan fyrirtækja og stofnana mjög ólík, þess vegna er afar mikilvægt að hafa þá aðferðafræði sem staðallinn býður upp á. Hvað Stjórnarráðið varðar, að þar sé gengið á undan með góðu fordæmi, þá er það svo að þar er einmitt unnið að jafnlaunavottun og flest ráðuneytin eru vel á veg komin. Þó svo það sé alveg rétt að þegar horft er til hverrar stjórnunareiningar þá útrýmir þetta aðeins kynbundnum launamun innan hennar getum við eftir sem áður staðið uppi með mismunandi launastrúktúr milli ráðuneyta sem vert er að skoða hversu mikill er þegar við verðum komin áleiðis í þessari vinnu.
Virðulegi forseti. Í þessu seinna andsvari langar mig að spyrja ráðherrann tveggja spurninga. Hann sagði í flutningsræðu sinni að hér væri aðferð sem sýnt hefði verið fram á að virkaði. Í greinargerð er talað um að þær breytingar sem hér eru lagðar til séu til þess fallnar að draga úr kynbundnum launamun. Mig langar einfaldlega að spyrja hversu mikið er áætlað að kynbundinn launamunur muni minnka í prósentum talið þar sem prósentur eru notaðar í greinargerðinni til að útskýra kynbundinn launamun. Í öðru lagi langar mig að spyrja hversu mörg fyrirtæki sinna í dag þeirri vottun sem hér er verið að lögbinda og hvort hætta sé á því að við lendum í fíaskó eins og gerðist þegar rafræn skilríki voru innleidd og á sama tíma færð í hendur einkaaðila úti í bæ sem gátu þar með grætt ansi hressilega á nauðsynlegri þjónustu.
Frú forseti. Ég þakka enn og aftur andsvarið. Ég hef ekki nákvæma tölu á því hversu mörg fyrirtæki hafa unnið að innleiðingu á eða innleitt aðferðafræði staðalsins. Þau telja einhverja tugi sem hafa unnið í anda staðalsins að jafnlaunaúttektum. [[Gripið fram í.]]Unnið hefur verið eftir ýmsum stöðlum, VR-vottun, PWC-úttekt og annað sem er keimlík aðferðafræði en þó ekki alveg fullgild. Ég hygg hins vegar að það séu sennilega einhvers staðar á bilinu 10 til 15 stofnanir eða fyrirtæki sem eru langt komin með innleiðingu á grundvelli staðals svo að ég þekki til. Hvað varðar reynsluna af rafrænum skilríkjum sem vísað er til þá er það svo að þetta krefst faglegrar vottunar. Auðvitað [[Forseti hringir.]]geta fjölmargir aðilar gert og sinnt þessu. Í dag eru þeir sennilega tveir sem eru líklegir til þess, en ég vænti þess, miðað við þann fjölda fyrirtækja og stofnana sem hér er undir, að þeir verði umtalsvert fleiri.
Frú forseti. Það er eiginlega hægt að óska hæstv. ráðherra og ríkisstjórn til hamingju með þetta mál af því að það munar ekki miklu að þetta sé fyrsta sjálfstæða frumvarpið sem frá þessari ríkisstjórn kemur og henni ber ekki í sjálfu sér lögbundin skylda til að leggja fram. Ef við drögum frá það sem slíkt á við um, eins og fjármálaáætlun eða annað slíkt, hefur ekki komið mikið frá þessari stjórn og kannski skiljanlega segja einhverjir, hún er ekki nema 100 daga gömul eða svo. En þetta er þó sannarlega frumkvæðismál frá hæstv. ríkisstjórn og það má óska henni til hamingju með það, verra hefði það getað verið. Að vísu er það ekki svo að sú hugsun sem hér að baki liggur sé uppfinning núverandi stjórnarflokka eða Viðreisnar sem sérstaklega hoppaði á þann vagn fyrir kosningarnar að boða lögfestingu jafnlaunavottunar. Kannski má segja að menn hafi ekki áður farið hátt um að þetta bæri að lögbinda, en þetta á sér alllangan aðdraganda, eins og ég veit m.a. að hæstv. ráðherra og framsögumaður veit manna best því að þetta rekur sig aftur á miðjan fyrsta áratug aldarinnar í viðræðum á vinnumarkaði. Síðan var það ríkisstjórn kjörtímabilsins 2009–2013 sem í raun og veru hrinti þessu af stað og setti vinnu í gang og staðfesti staðalinn sem á hér að byggja á. Þetta byggir því á eldri grunni. En núverandi ríkisstjórn og hæstv. ráðherra hefur tekið þetta upp á arma sína og lagt málið fram. Því bera að fagna, ekki síst vegna þess að það hefur verið eitthvert nöldur í einstökum afturhaldsröftum í stjórnarherbúðunum og ráðherra hefur ekki látið það slá sig út af laginu. Það er engum blöðum um það að fletta að hvað sem líður öllum heimsmetum í jafnréttismálum þá stöndum við frammi fyrir brotalömum, tilfinnanlegum og í raun algjörlega ólíðandi mannréttindabrotum varðandi t.d. kynbundinn launamun. Breytir þar engu um að hann hefur verið bannaður lögum samkvæmt líklega í ein 40 ár ef ekki rúmlega það. Ég yrði ekki hissa þótt það hafi komið inn í félagsmálalöggjöfina einhvern tímann upp úr 1970, að beinlínis taka sérstaklega fram að konur og karlar skyldu hafa sömu laun fyrir sambærilega vinnu. Mismununin er engu að síður staðreynd. Hver einasta könnun og rannsókn sem gerð hefur verið hefur alltaf sýnt sömu niðurstöðu konum í óhag, mismikið útslag frá 5 upp í 15%, en hver einasta niðurstaða hefur verið á þá hlið. Það getur ekki verið óheppileg tölfræðileg tilviljun, það er veruleiki þar á bak við. Þar þarf hæstv. ráðherra að ræða við t.d. dómsmálaráðherrann sem gengur með óskaplegar efasemdir innan í sér um að eitthvað sé til sem heiti kynbundinn launamunur. Kannski þarf ríkisstjórnin að hafa hópefli og námskeið fyrir sig sjálfa og skyldulið sitt svona í og með því að við tökum þetta frumvarp til umfjöllunar. Hvers vegna gengur þetta svona illa þrátt fyrir áratugagamalt bann í lögum? Það er auðvitað vegna þess að vandamálið er mjög djúprætt. Það liggur í alda- og árþúsundagömlu feðraveldi. Þetta er auðvitað birtingarform þess að við erum ekki komin alla leið hvað fullkomin mannréttindi og jafnrétti varðar að því leyti. Vegna þess að þetta liggur svona djúpt verður að hafa fyrirvara á því að þetta sé einhver patentlausn. Ég held að það sé mjög hættulegt um leið og við tökum þessu fagnandi að gera sér of háar hugmyndir um að þetta muni sópa vandanum út af borðinu. Því vil ég vara mjög sterklega við. Ég held hins vegar að þetta geti verið ágætt tæki og gagnlegt ásamt með öðru. Kannski finnst mér pínulítið vanta inn í þetta og greinargerðina og málflutninginn samhengi hlutanna. Hvað annað getur stutt við þróun í þá átt sem við viljum? Ég hef ég ekki þaullesið frumvarpið en ég sé ekki neitt sérstaklega fjallað t.d. um mögulegt samspil jafnlaunavottunar og starfsmats, að störfin séu jafnframt metin. Það er að hluta til það sem gerist í þessu, vissulega ef menn fara inn í samanburðinn, en sveitarfélög mörg og fleiri aðilar hafa á undanförnum árum t.d. valið þá leið að fara í rækilegt mat á öllum störfum sem unnin eru á þeirra vegum og sannarlega náð talsverðum árangri í átt til aukins launajafnréttis með því. Það getur virkað bæði milli kynjanna og líka almennt, eins og einn hv. ræðumaður kom inn á áðan í andsvari. Að sjálfsögðu þarf líka að huga að launamun sem liggur lárétt óháður kyni. Ég held að ef vel tekst til geti þetta orðið gagnlegt tæki, t.d. með starfsmati, en þó fyrst og fremst með því að við stöndum á bak við og stöndum vörð um langöflugasta tækið sem ekkert þarf að deila. Hvað er það? Það eru gagnsæir almennir kjarasamningar sem halda. Það er langmesta aðhaldið í því að ekki sé um kynbundinn launamun og annars konar launamisrétti að ræða, að allar upplýsingar séu uppi á borðunum. Þannig á það að vera. Því miður var það á köflum á vinnumarkaði á undanförnum árum þannig að ákveðin svæði innan vinnumarkaðarins voru á allt annarri leið, hömpuðu einkasamningum og launaleynd jafnvel. Allan vanda átti að leysa með því að hver og einn starfsmaður kæmi skjálfandi á hnjánum inn til forstjórans og bæði um eitthvað fyrir sig, sem er ekki aðferðin, sem er ekki leiðin til að útrýma kynbundnum launamun eða öðru launamisrétti. Það eru gagnsæir, almennir sterkir kjarasamningar sem eru langbeittasta vopnið. Þessi vottun getur verið ágæt með þeim. Að sama skapi er launaleyndin og óumsamdar sporslur sem menn kría út hver eftir sínum aðstæðum aðalóvinurinn í þeim efnum. Það er líka mjög mikilvægt að hafa í huga að þetta hróflar að sjálfsögðu ekki á nokkurn hátt við hinum starfsgreinabundna kynbundna launamun. Þetta breytir engu um þá staðreynd að konur eru að uppistöðu til sjúkraliðar í landinu, leikskólakennarar í landinu, grunnskólakennarar í landinu. Hvernig ætli kynjahlutföllin séu í ræstingu? Hafa menn séð marga pólska karla ganga hérna um og skúra undan okkar alþingismönnum? Nei, ég hef ekki rekist á þá. Það er mikið af konum. Þetta hróflar ekki á nokkurn hátt við því að þarna liggur líka djúpstæður vandi sem þarf að takast á við, að kynbundinn launamunur festist ekki enn frekar í sessi en orðið er í gegnum það að heilu starfsgreinarnar verði alfarið mannaðar konum og það leiði til þess að laununum sé haldið niðri. Ég held reyndar að margt fleira þurfi til ef við hefðum sæmilegan tíma til að ræða málin, frú forseti, eins og var í gamla daga þegar var hægt að halda almennilegar ræður á Alþingi, þá væri hægt að fara í ýmislegt í þeim efnum. Ég held t.d. að fæðingarorlofsmálin eigi að skoðast í þessu samhengi. Þetta er allt samhangandi. Aðstæðurnar á vinnumarkaði, þar er t.d. stór þáttur, þá verður því miður að hætta að hrósa hæstv. ríkisstjórn og gefa henni falleinkunn því að hún er eiginlega alveg metnaðarlaus í þeim efnum, því miður, það er bara þannig. Það er enginn metnaður að ætla einhvern tímann á fimm ára tímabili fjármálaáætlunar að koma þakinu úr 500 í 600 þús. kr., hvort það er eitthvað tímasett getur ráðherrann kannski upplýst um, en ég hef ekki fundið það, bara einhver skref einhvern tímann. Ekki orð um að lengja fæðingarorlofið eða bæta það að öðru leyti, setja í það gólf til þess að allir fái a.m.k. lágmarkslaun eða auka sveigjanleikann í töku þannig að menn geti geymt eitthvað af réttinum upp til leikskóla- og grunnskólagöngu barna o.s.frv. Þetta er samhangandi; aðstæðurnar á vinnumarkaðnum og það umhverfi sem við búum ungu barnafjölskyldunum o.s.frv. Þess vegna finnst mér um leið og ég endurtek að það er ástæða til að taka þessu máli vel, mér finnst gott að hæstv. ráðherra leggur það fram og hefur haft það í gegnum ríkisstjórnina, það er eins og danskurinn myndi segja „meningen er god nok“ og við skulum taka því þannig, að við verðum að vera niðri á jörðinni þegar við ræðum hversu líklegt það er að þetta verði að einhverju miklu gegnumbroti í þessum málum. Almennt eru stærstu veikleikarnir á vinnumarkaði hjá okkur, ef við berum okkur saman við nálæg lönd, þeir að grunnlaun fyrir hóflegan vinnudag eru allt of lág á Íslandi og lífskjörin eru allt of mikið borin uppi af löngum vinnudegi og yfirvinnu og öðru slíku. Það er hluti af vandanum. Hverjir eru líklegri til þess að sækja í það og hífa upp kaupið með lengri vinnudegi og meiri yfirvinnu o.s.frv.? Við þurfum þar af leiðandi að horfa alveg niður í rætur vandans sem liggja djúpt í aldagömlu og árþúsundagömlu feðraveldi og líka í tilteknum grundvallarskekkjum í launasamsetningunni í landinu og á vinnumarkaði, sem hefur lengi skilið okkur frá t.d. hinum norrænu ríkjunum. Hér hefur það almennt ekki verið á dagskrá að menn gætu lifað sómasamlegu lífi af dagvinnulaunum í hóflegri vinnuviku, þótt hún væri 40 stundir, ekki styttri eins og menn eru víða farnir að tala um. Við eigum sem sagt þó nokkuð í land enn þá með þá hluti. Varðandi frumvarpið og efni þess að öðru leyti vil ég aðeins nefna eftirlitsþáttinn. Ég hef af honum nokkrar áhyggjur. Mér finnst svolítið losaralega um hann búið. Menn fá þessa vottun, senda hana til Jafnréttisstofu og Jafnréttisstofa lætur þá hafa skírteini og það gildir í þrjú ár, en hvað svo? Hvernig ætla menn að hafa eftirlit með því að það sem vottað var sé veruleikinn í reynd á stöðunum? Fær Jafnréttisstofa umtalsverða fjármuni til að annast um þetta eftirlit? Er það inni í fjármálaáætluninni? Vill hæstv. ráðherra vera svo vinsamlegur að upplýsa það á eftir? Stendur til að búa hana þeim tólum, tækjum og fjármunum sem þarf til þess að við getum haft sæmilega trú á því að það verði eitthvert bit í þessu og þetta verði ekki orðin tóm? Það mun ekki gera jafnréttisbaráttunni á Íslandi gagn ef þetta verður máttlaust, ef þetta verður hálfgerð sýndarmennska, ef þetta verður hálfgerður hvítþvottur. Þetta verður að vera í alvöru. Við verðum að tryggja að við höfum umtalsverða trú á því að þetta verði meira en innrammað spjald upp á vegg, að viðkomandi fyrirtæki hafi fengið jafnlaunavottun. Sú hætta er til staðar, við þekkjum hana úr sögunni, að þetta verði fyrst og fremst ágætisbúbót fyrir eftirlitsiðnaðinn, vottunarfyrirtæki, þetta verði svolítil staðalframleiðsla á jafnlaunavottun, þetta verði svolítið „copy/paste“ á áætlunum sem ganga frá einu fyrirtæki til annars: Hérna góði minn, sjáðu hérna, hérna, hérna, 1.-36. gr., hér ertu kominn með jafnlaunavottun. Það má náttúrlega ekki verða. Það verður að fara ofan í grunninn og gera þann samanburð og sannreyna að þeim hlutum sem þarf til sé þá komið í lag til þess að fyrirtækið uppfylli öll skilyrði. Þetta má ekki verða neinn hvítþvottur. Hafandi sagt þetta og með þeim fyrirvörum og varnöglum sem ég hef slegið þá fagna ég þessu máli, dreg ekkert í land með það. Ég hefði gjarnan viljað fá það í þá þingnefnd sem ég sit í til að vinna í því. Það hefði orðið feiknarlega vel unnið hjá okkur í velferðarnefnd [[Hlátur í þingsal.]]ef það hefði komið þangað, á því er ekki vafi, en auðvitað treystum við á hina ágætu allsherjarnefnd og vonum að hún standi sig í þessu. Ég endurtek hamingjuóskir til hæstv. ráðherra og ríkisstjórnarinnar fyrir að hafa komið þessu frumvarpi fram. Ég er ekki frá því að það eigi eftir að reynast svo að þetta verði það skásta sem frá henni kemur.
Frú forseti. Það er gott að koma hingað inn nýr og fá að tala mikið. Þess vegna fagna ég því að við verðum hér til miðnættis en ég ætla að reyna að hafa ræðuna eins stutta og ég get til að leyfa öðrum að komast að. Ég ætla að byrja á að nefna að ég er ánægður með að vera sitjandi þingmaður þegar þetta mikilvæga réttlætismál er tekið fyrir. Ég vil að mínar ágætu skólasystur, þegar ég fer aftur í háskólann, fái greitt sanngjarnt kaup að námi sínu loknu. Jafnrétti er forsenda réttláts samfélags. Allir skulu hafa jöfn tækifæri til þátttöku og áhrifa í samfélaginu, um þetta erum við sammála, annars er samfélagið ekki réttlátt. Hin sanna dyggð manna er hæfileikinn til að geta lifað saman sem jafningjar. Raunar er það svo á Íslandi að ólöglegt þykir að brjóta gegn jafnrétti í mörgu, en til marks um slíkt má nefna að mismunun á grundvelli kyns eða annarra þátta er ólögleg. Þegar tekið hefur verið tillit til allra málefnalegra þátta sem skilja á milli starfsmanna, vinnustundir, menntun, reynslu og getu, stendur eftir að konur fá að meðaltali talsvert lægri laun en karlar fyrir sama starf. Launamunur sem ekki verður skýrður með öðru en kynferði er staðreynd hér á Íslandi, þótt deilt sé um hve mikill munurinn er. Allar kannanir og rannsóknir sem hafa verið gerðar á kynbundnum launamun hér á landi hafa mælt slíkan mun konum í óhag. Nýjustu mælingar benda til að kynbundinn launamunur sé 5,7% hið minnsta miðað við tölur velferðarráðuneytisins. Nú er verið að leggja til að eftirfarandi ferli verði lögfest: Maður lætur gera jafnlaunavottun. Þegar því ferli er lokið fást upplýsingar um hvort óútskýrðan launamun sé að finna eða ekki. Þá gefst honum tækifæri til að leiðrétta slíkt. Í kjölfarið skilar hann inn vottun samhliða t.d. ársreikningum. Það er ekki mikill munur á þessu annars vegar og hins vegar kröfum um starfsumhverfi, starfsöryggi og annað sem við lítum á sem sjálfsagðan hlut. Hvað nær þetta yfir marga? getum við spurt okkur. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fann á vef Hagstofu í fljótu bragði eru í heild 16.578 launagreiðendur á Íslandi. Launagreiðendur með níu eða færri starfsmenn eru 13.865 talsins, um 84% af heild. Gróflega má áætla að launagreiðendur með 25 starfsmenn eða færri séu hátt í 90% af heild. Því nær þessi aðgerð einungis til um 10% launagreiðenda landsins. Þess vegna er þetta ekki íþyngjandi fyrir flest fyrirtæki landsins líkt og oft er haldið fram. En þó er það gífurlegt réttlætismál fyrir marga launþega. Í heild eru um 188.300 launþegar á Íslandi. Hjá þessum 84% af launagreiðendum má finna um 17% allra launþega. Þá eru 4% launagreiðenda með 50 eða fleiri starfsmenn. Hins vegar má finna þar um 127.300 launþega, um 68% af heild. Niðurstaðan er sem sagt sú að þetta nær yfir fáa launagreiðendur, þ.e. um 10–16%, en nær yfir gríðarlega marga launþega, 68–83%. Frú forseti. Hér er raunar ekki bara verið að auka jafnrétti í launamálum, heldur einnig gagnsæi í þeim. Það er mjög mikilvægt. Þegar upplýsingar liggja fyrir og þegar upplýsingar eru samhverfar frekar en ósamhverfar starfar markaðurinn betur. Raunar er það svo að oft er átt við svokallaðan markaðsbrest eða ekki nægilega mikla skilvirkni innan markaðar þegar upplýsingar eru ósamhverfar, en með öðrum orðum þýðir það að aðilar í viðskiptum hafa mismiklar upplýsingar um það sem átt er í viðskiptum með. Þess vegna tel ég að aðgerðir í þágu gagnsæis og jafnréttis til að bregðast við markaðsbresti sem þessum séu af hinu góða. Því er oft haldið fram að aðgerðir til að tryggja aukið jafnrétti séu íþyngjandi stjórnvaldsákvarðanir sem eiga ekki rétt á sér vegna þess að þær skerða frelsi o.s.frv. Þegar betur er að gáð er það ekki alveg svo einfalt. Það kann að vera að slíkar aðgerðir séu íþyngjandi en þeim aðgerðum til varnar ber að nefna hve íþyngjandi það er fyrir hina einstaklingana sem ekki upplifa jafnrétti að fullu leyti sökum mismununar. Aðgerðir á borð við lögbindingu jafnlaunavottunar geta e.t.v. verið íþyngjandi fyrir fyrirtæki vegna aukins kostnaðar sem fylgir því að framkvæma slíka vottun, en þó getur slíkt varla verið eins íþyngjandi og það er fyrir manneskju að fá ekki rétta upphæð greidda fyrir vinnu sína. Einnig þurfa aðgerðir sem þessar til að tryggja jafnrétti ekki endilega að skerða þetta svokallaða frelsi eða frjálslyndi. Einn helsti höfundur frjálslyndisstefnunnar, heimspekingurinn John Stuart Mill, sagði að jafnrétti og frelsi yrði aldrei innan samfélags væri jafnrétti ekki til staðar. Frumhugtök frjálslyndisstefnunnar eru þar með bæði frelsi og jafnrétti. Það þýðir þá að manneskjur verðskulda jafna virðingu sem manneskjur. Í þeim skilningi er víðtækt frelsi nauðsynleg forsenda þess að komið sé fram við manneskjur sem jafningja. Frjálslyndi gengur út á að einstaklingar skulu hafa frelsi til að leita lífshamingju á eigin forsendum, vera sínir eigin herrar og höfundar eigin lífs. Kjarnamerking frelsishugtaksins er að maður sé frjáls sé hann ekki beittur þvingunum, hvorki hið ytra né hið innra, eigi einhverra kosta völ og hafi mátt til að velja þar á milli. Menn njóta þá frelsis þegar þeir hafa einhvern mátt til framkvæmda og eru sjálfráða. Frjálslyndi treystir á einstaklinginn og getu hans til sjálfstjórnar fremur en vald yfirboðara og getu hans til að hafa stjórn á einstaklingnum. Frjálslyndi treystir einstaklingnum til að haga lífi sínu og athöfnum að eigin vild, svo framarlega sem slíkt bitnar ekki á öðrum. Það gerir jafnframt kröfu um að stjórnarathafnir séu hafnar yfir allan skynsamlegan vafa - og að þar séu almannahagsmunir í forgrunni. Ekki er réttlætanlegt að einn hafi ráð yfir öðrum nema með frjálsu samþykki. Út frá þessu er hægt að komast að þeirri niðurstöðu að frjálslyndisstefna leyfi ekki mismunun á siðferðislega annarlegum forsendum. Allt þetta sem ég hef nefnt hér styður við þá fullyrðingu að mikilvægar jafnréttisaðgerðir sem þessar séu í anda hinnar raunverulegu frjálslyndisstefnu. Því er næsta skref í baráttu frjálslyndis óneitanlega að auka jafnrétti. Jafnréttið tryggir einstaklingum frelsi til að nýta krafta sína og hæfileika til fulls því að frelsi og jafnrétti mætast á miðri leið.
Virðulegur forseti. Það er mjög ánægjulegt að standa í þessum sal og ræða frægasta frumvarpið, frægustu lög sem aldrei voru lögð fram fyrr en þau voru loksins lögð fram sem frumvarp. Þetta var rætt mikið á heimsvísu áður en þingið fékk málið til umfjöllunar og hér erum við loksins að ræða frumvarp til laga um jafnlaunavottun. Eins og fram kom fyrr í kvöld bý ég svo vel að hafa undir höndum eina eintak þingsins af þeim staðli sem við erum hér að innleiða, upplýsingar sem sumir myndu nú telja nauðsynlegar til að fjalla um málið. Ég ætla að lesa hér upp örlítið úr honum, [[Gripið fram í.]]ég ætla að lesa úr kafla 4.3, um skipulagningu, undirkafla 4.3.1, um jafnlaunaviðmið, með leyfi forseta: „Fyrirtækið skal skilgreina öll störf og koma upp, innleiða og viðhalda verklagsreglum a. til að ákvarða þau viðmið sem lögð skuli til grundvallar flokkunar starfa og skulu viðmiðin ákveðin út frá þeim kröfum sem störf gera til starfsmanna, b. til að flokka öll störf samkvæmt ofangreindum viðmiðum þannig að saman flokkist sömu eða jafn verðmæt störf, c. til að ákvarða laun og önnur kjör fyrir hvert starf á grundvelli hinna skilgreindu viðmiða, d. til að ákvarða hvort og þá hvernig er umbunað fyrir einstaklingsbundna og hópbundna þætti. Fyrirtækið skal skjalfesta og uppfæra þessar upplýsingar. Fyrirtækið skal tryggja að viðmiðin séu ávallt málefnaleg og viðeigandi.“ Þar með lýkur undirkafla 4.3.1 um jafnlaunaviðmið. Eins og þingheimur heyrir þá er þetta allt býsna skynsamlegt. Þetta er í grunninn bara gæðakerfi utan um það hvernig fyrirtæki ákvarða laun. Ég velti fyrir mér, mér datt þetta í hug þegar ég heyrði andsvar hv. þm. Halldóru Mogensen við ráðherra, hún benti á klausu sem ég hafði ekki lesið sem var innan á kápunni þar sem stendur, með leyfi forseta: „Án skriflegs leyfis útgefanda má ekki endurprenta eða afrita þennan staðal með neinum hætti, vélrænum eða rafrænum, svo sem ljósritun, hljóðritun eða annarri aðferð sem nú er þekkt eða verður síðar fundin upp, né miðla staðlinum í rafrænu gagnasafni.“ Jahá. Hvað var ég að gera? Var ég að brjóta lög, kæri forseti? Eða er kannski dálítið kómískt að Alþingi sé að ræða frumvarp sem efnislega er allt geymt í staðli sem við samkvæmt notkunarskilmálum staðalsins megum ekki lesa upphátt í ræðustól Alþingis? Er þetta í alvöru staðan? Ha? Ég hefði ekki fattað þetta fyrr en bent var á þetta í kvöld. Ef ég hefði ekki meira að segja þá væri ég orðlaus. Ég beindi því til forseta fyrr í kvöld að okkur þingmönnum yrði hverjum og einum útvegað eintak af staðlinum, enda kostar hann 10 þús. kr. hjá Staðlaráði. Fyrir þingið gerir það 630.000 kr., það er nú eitthvað. En af því að Staðlaráð er ekki alveg ótengt hinu opinbera, ég held að ríkið hafi einhver ítök þar innan búðar, spyr ég hvort það sé ekki einfaldlega hægt, eins og bent var á í ræðum fyrr í kvöld, að opna þennan staðal. Ef við erum að lögfesta staðal um jafnlaunavottun, má hann ekki vera aðgengilegur og gagnsær? Gagnsæið við ákvörðun launa er grundvallarþemað í innleiðingu jafnlaunavottunar, að ákvarðanir séu teknar þannig að þær mismuni fólki ekki í skjóli óskýrleika. Þá held ég að væri meiri bragur á því að þingið og ráðherra myndu sameinast um að þetta skjal yrði ekki lokað á bak við gjaldhlið hjá Staðlaráði Íslands. Það er búið að fara ágætlega yfir ýmsar þær spurningar sem vakna þegar maður les staðalinn. Það sem situr mest í manni eftir fyrsta lestur í gegnum hann er að hann mun ekki uppræta kynbundinn launamun. Hann mun verða til þess að fyrirtæki og stofnanir yfir ákveðinni stærð þurfa á sínum vettvangi, sínum þrönga vettvangi, að ákvarða laun í hverju lagi fyrirtækisins þannig að innan þess lags sé fólki ekki mismunað á grundvelli kynferðis. Svo ég taki dæmi hér úr staðlinum - og þið, kæru þingmenn, hefðuð örugglega gaman af því að vera með staðalinn í höndunum og fylgt mér, en þið verðið bara að trúa mér - er hér dæmi nr. 3 um byggingarfyrirtæki. Í þessu fyrirtæki starfar fólk á sjö sviðum, það er forstjóri, framkvæmdastjóri, sérfræðingur, ráðgjafi, trésmiður, ritarar og bílstjóri. Það er alveg hægt að ímynda sér hvernig byggingarfyrirtæki með þessari starfsmannasamsetningu gæti litið út þegar kemur að kynjasamsetningu. Án þess að ég hafi endilega einhverja vinnumarkaðsrannsókn á bak við það sem ég ímynda mér þá myndi ég halda að efsta lagið í þessu fyrirtæki væri að miklu leyti skipað karlmönnum, en að ritararnir tveir væru konur eins og er raunar í dæminu, enda eru þeir í lægst flokkaða starfinu, þar sem þeir teljast ekki bera nógu mikla ábyrgð eða hafa nógu mikla þekkingu o.s.frv. Það eru allir þessir mælikvarðar sem eru settir upp til þess að meta störf á réttlátan hátt. Það vill oft vera kjarninn í launamatskerfi að það umturnar ekki strúktúrnum sem er til staðar í fyrirtækinu. Hér er t.d. einn þáttur sem heitir ábyrgð á búnaði, þar sem forstjórinn fær fullt hús stiga, átta stig samtals, en trésmiðirnir sem nota tækin fá ekki nema sex. Vissulega má færa einhver rök fyrir því, ef maður aðhyllist stigveldishugsun í ábyrgðarkeðjunni, að forstjórinn beri meiri ábyrgð á tækjunum, en það er trésmiðurinn sem getur eyðilagt þau. Það er trésmiðurinn sem getur sagað framan af fingri með rangri notkun tækjanna, þannig að ábyrgðin á gólfinu er meiri, finnst mér, en hjá manninum sem ákveður tíunda hvert ár að kaupa nýja bandsög. En þetta er málefnaleg niðurstaða í þessu launamatskerfi. Það vill bara svo til að þetta er líka niðurstaða sem viðheldur stigveldinu innan fyrirtækisins. Þetta er málefnaleg niðurstaða sem er búin til í kynjakerfi þar sem vinnumarkaðurinn er allur lagskiptur og þar sem karlar eru í stöðum þar sem framlag þeirra er metið hærra en kvenna. Það er málefnalegt samkvæmt þessum staðli. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á þegar hann svaraði andsvari mínu fyrr í kvöld þegar ég spurði hvort mætti taka öll 11 ráðuneytin, steypa þeim saman og jafnlaunavotta þau sem eina heild, þá sagði hann að við gætum kannski gert það í annarri umferð þegar búið væri að taka hvert fyrir sig. Já, málið er nefnilega að það er launamunur á milli ráðuneyta sem endurspeglar kynjaskiptan vinnumarkað, endurspeglar það að við verðleggjum störf við umönnun lægra en störf við fjármagn. Það vill svo til að meiri hluti þeirra sem starfar við umönnun eru konur meðan karlar eru meira áberandi í hópi þeirra sem fá háar tekjur fyrir að höndla með fjármuni. Þessi launamunur úti í samfélaginu er til staðar í ráðuneytunum líka. Það sýna launakannanir innan ráðuneytanna sem er misjafnt hvort lagt er í að gera eða ekki. Það fer eftir því hvort ríkisstjórnir treysta sér í þá óánægju sem myndast meðal starfsmanna ráðuneytanna þegar kemur í ljós að sérfræðingar á sömu hillu innan síns ráðuneytis eru oft með grunnlaun þar sem munar tugum ef ekki hundruðum þúsunda eftir því hvort þeir vinna í fínu ráðuneytunum eða þeim ódýru. Það væri vissulega erfitt að innleiða kerfi yfir ráðuneytin 11 í heild, en ímyndum okkur hvað væri erfitt að innleiða alvörujafnlaunakerfi yfir samfélagið. Jafnlaunavottunin gerir það ekki. Hún gerir það á 1.180 blettum í samfélaginu. Innan hvers og eins bletts þessara 1.180 fyrirtækja sem eru með 25 eða fleiri starfsmenn verða jöfn laun, en þau verða ekki jöfn þannig að allir innan fyrirtækisins njóti sannmælis ef fyrirtækið er þannig skipulagt að allt í einu hafi bara óvart raðast karlar í hátt launuðu toppstöðurnar og konur í þær lágt launuðu. Við verðum með 1.180 vinjar jafnlauna í samfélaginu sem fá stimpil frá Jafnréttisstofu um að þar sé allt í lagi og áfram höldum við að þeirri ásýnd úti í heimi að á Íslandi sé jafnrétti mest í heimi, hér sé allt í himnalagi. Það er hættan. Þó að þetta sé ágætt gæðakerfi um ákvörðun launa þá er kannski ofrausn að kalla þetta í rauninni jafnlaunakerfi af því að það gefur til kynna að með því að innleiða það þá séum við búin að afgreiða kynbundinn launamun. Ég er ekkert viss um að þetta hefði það mikil áhrif á þann mælda kynbundna launamun sem birtist í könnunum ár eftir ár. En tíminn leiðir það væntanlega í ljós. Það hefur verið minnst á þetta áður í ræðu í kvöld, en mig langar líka að velta upp þessu með eftirlitið. Fyrirtæki sem eru með á bilinu 25–99 starfsmenn, sem ég ímynda mér að sé stærstur hluti af þessum 1.180 fyrirtækjum sem rætt er um að frumvarpið nái til, geta komist í gegnum jafnlaunavottun með einhverri skemmri skírn þar sem hagsmunaaðilar eins og það heitir í frumvarpinu og staðlinum skrifa upp á að búið sé að innleiða jafnlaunastaðalinn í fyrirtækinu. Það eru þá starfsmenn eða samtök starfsmanna sem skrifa upp á fyrir atvinnurekandann að hér sé allt í himnalagi, það vottorð fer upp í Jafnréttisstofu sem stimplar það. Stærri fyrirtækin fara til einkaaðila úti í bæ og borga þeim fyrir vottunina, senda til Jafnréttisstofu sem stimplar það. Þetta þarf Jafnréttisstofa að gera þriðja hvert ár fyrir 1.180 atvinnurekendur, þarf að halda skrá, þarf að birta hana, þarf að hafa eftirlit með öllum þessum aðilum og gert er ráð fyrir að fjölga þurfi um eitt stöðugildi hjá stofunni. Það má borga þeirri manneskju ansi há laun ef hún á að sinna þessu verkefni. Þá gildir einu hvort það er karl eða kona.
Virðulegi forseti. Ég efast um að mér hafi nokkurn tímann þótt jafn gaman að vera viðstaddur umræðu um vottun og staðla og núna. Ég vildi óska þess að klukkan væri ekki orðin svona margt og ég væri ekki farinn að geispa svona innra með mér, því að málefnið er ansi brýnt. Ég ætla að taka undir hamingjuóskir til hæstv. ráðherra fyrir að hafa lagt fram þetta frumvarp. Ég var þess heiðurs aðnjótandi að vera með hæstv. ráðherra í New York á fundi kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna. Ég sá í hvað stefndi og kom mér út úr salnum áður en víkingaklappið brast á. Ég á hins vegar myndband sem ég mun beita í svæsnum samningaviðræðum þegar þar að kemur. Ég varð var við þá athygli sem umrætt frumvarp hlaut þar og var mér stundum nóg um hafa ekki fengið að heyra meira um það en nokkur annar utan innsta hrings ráðherra hafði gert þá, því að ekki var að heyra annað en að frumvarpið yrði að lögum núna í vor og yrði samþykkt eða myndi fara að hafa áhrif um næstu áramót. Það var dálítið sérkennileg lífsreynsla að heyra það um frumvarp sem maður vissi að væri jafn umdeilt innan stjórnarliðsins og raun ber vitni, frumvarp sem ekki hafði komið fram og var í raun og veru óvíst á þeim tíma að myndi nást að leggja fram sem ríkisstjórnarmál. En ráðherra var keikur og reyndist hafa innstæðu fyrir því. Hér er hann búinn að leggja fram þetta mál. Aðspurður sagði hæstv. ráðherra í andsvari hér áðan að það væri kannski ekki veikleikamerki á stjórninni að ekki væri full samstaða um þetta innan stjórnarmeirihlutans. Ég veit ekki hvort ég myndi taka undir þá skilgreiningu hvort það sé veikleikamerki eða ekki, mér er í raun nokk sama um það. En staðreyndin er sú að ríkisstjórnin mun að öllum líkindum, miðað við yfirlýsingar einstaka stjórnarþingmanna, þurfa að stóla á stuðning stjórnarandstöðunnar varðandi þetta frumvarp, stuðning minni hlutans. Í raun og veru hefði kannski átt að kynna frumvarpið fyrir minni hlutanum áður en það var lagt fram frekar en að vera að fara með það í þingflokka ríkisstjórnarinnar, því að við í minni hlutanum eigum jú að koma því þannig fyrir að það verði að lögum. Samráðið var því kannski ekki á réttum stöðum. En látum það nú vera. Ég fagna öllum þeim skrefum sem stigin eru í þá átt að ná á fullu jafnrétti hér á landi sem og annars staðar í heiminum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Öllum skrefum. Mér er alveg sama hvað það heitir, jafnlaunavottun, -staðall, ISO, hvað það er, hvort það heitir að afnema launaleynd, sem ég held kannski að myndi eitt og sér hafa jafnvel víðtækari áhrif en þetta frumvarp, hvort það heitir að við færum sænsku leiðina, sem ég fræddist um á fundi í New York með hæstv. ráðherra þar sem stjórnvöld fara í ársreikninga og skattamál fyrirtækja eftir á og kanna hvernig greitt hefur verið. Mér er í rauninni alveg sama hvaða leið við förum, förum þær allar. Ég held að því miður sé það ekki þannig að einhver ein leið leysi allan vandann. Þessi leið er fín fyrir sinn hatt, ég hef enga ástæðu til annars en að ætla að hún virki til góðs. En ég er efins um að þetta sé töfralausnin sem koma muni á fullu jafnrétti óháð kyni hér á landi. En þetta er ein af þeim lausnum sem koma þarf með. Það hefur verið farið ágætlega yfir það hér að varast þarf og hafa í huga áður en farið verður í það ferli að votta og beita staðlinum sjaldséða, hinum staka staðli sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson liggur á eins og ormur á gulli. Skil ég hann vel. Það verður að segjast eins og er að það er pínulítið skrýtið að vera hér að ræða frumvarp þar sem 1. grein hljóðar svo: Vottun: Skrifleg yfirlýsing vottunaraðila sem veitt er með vottunarskírteini, að undangenginni úttekt hans á jafnlaunakerfi fyrirtækis eða stofnunar, um að jafnlaunakerfið og framkvæmd þess uppfylli kröfur staðalsins ÍST 85, sbr. 1. gr. c staðalsins“, og að hafa ekki séð umræddan staðal ÍST 85, nema tilsýndar, hafa fengið að gjóa á hann glyrnum úr sæti mínu öfundaraugum á borði hv. þingmanns sem hefur hinn staka staðal undir höndum. Það hefði verið betra ef við hefðum öll fengið að velta þessum staðli aðeins fyrir okkur og skoða hann. Ég held að umræðan hér hefði orðið betri. En við skulum halda áfram með umræðuna alveg óháð því hvort hún hefði getað verið betri. Hún verður þá bara betri og dýpri í næstu umferð þegar við verðum komin með staðalinn í hendurnar og búin að vinna málið betur og dýpra. Nokkrir hv. þingmenn hafa komið inn á hættuna sem ég var að tala um sem við verðum að hafa í huga hér. Það er raunveruleg hætta á því, sem ég held að verðum að hafa opin augun fyrir, að jafnlaunavottun geti fest í sessi í ríkjandi ástand, þ.e. að hin kerfisbundna kynjaskipting á vinnumarkaði og misrétti í launum sem það felur í sér verði vottuð og samþykkt. Ég held að það sé raunveruleg hætta sem við þurfum að vera með augun opin gagnvart þegar farið verður í þessa vinnu. Íslenskur vinnumarkaður er að mörgu leyti mjög kynjaskiptur. Því miður erum við með kyngreindan vinnumarkað. Eitt eru laun og annað er framgangur innan fyrirtækja. Það hefur sýnt sig að karlar eru mun líklegri að fá framgang í fyrirtækjum en konur. Svo vil ég koma lauslega inn á það hvað er metið hærra til launa. Hvaða störf ætlum við að meta hærri til launa? Eru það störfin sem lúta því að hreyfa einhverja peninga á milli einhverra tölvu… ég veit ekki einu sinni hvaða orð ég á að nota, þetta er svo fjarri mínum hugarheimi, en að flytja til einhverjar tölur á skjá sem búa einhvers staðar til peninga, eða það að passa upp á börnin okkar, aðstoða við að þau þroskist og dafni og komi heil heim. Það er bara hætta. Með þessu er ég ekki að segja: Nei, það má ekki fara í þessa jafnlaunavottun. Að sjálfsögðu ekki. Þetta er bara það sem við þurfum að hafa í huga þegar vinnan og matið fer af stað. Það má ekki festa í sessi ástand sem ekki er æskilegt. Ég hlustaði á hæstv. ráðherra úti í New York. Mér leið stundum eins og ég væri að fylgja rokkstjörnu þegar ég fór með ráðherra um ganga aðalstöðva Sameinuðu þjóðanna í New York. Það var mjög mikil athygli sem Ísland og hæstv. ráðherra fengu þar. Ég horfði á fólk bresta í grát af geðshræringu yfir þessu væntanlega frumvarpi. Ég hlustaði á ráðherra lýsa yfir góðri stöðu Íslands, að við gætum engan elt og þyrftum því að ryðja brautina og vera í fararbroddi. Sú reynsla sagði mér ýmislegt. Hún sagði mér hvað það er auðvelt að láta hrífast af athygli og aðdáun annarra í útlöndum. Það gerði ég sjálfur. Ég var voðalega stoltur af því að vera Íslendingur þarna á milli þess sem ég varð vandræðalegur yfir allri athyglinni sem mér fannst ótímabær miðað við að hafa ekki séð hvert við værum að fara. En þetta sagði mér líka hversu rík þörfin og vonin til þess að ná raunverulegum skrefum í þessum málum er hjá konum um allan heim, hvaðanæva úr heiminum. Þær gátu trúað á að með þessu frumvarpi værum við að stíga stórt skref í áttina að því að útrýma kynbundnum launamun. Sú von er raunveruleg. Hún verður til vegna ástandsins eins og það hefur verið síðustu árin, áratugina, aldirnar, árþúsundin. Þess vegna fagna ég öllu því sem verður til þess að bæta og breyta því ástandi, því að staðan er sú að það er alveg sama hvar okkur ber niður í heiminum, hvar okkur ber niður á tekjubilinu, hvar okkur ber niður í löndum eftir því hvernig efnahagsástandið er á hverjum stað, eftir því hvernig framleiðslan er í hverju landi fyrir sig, það er bara alveg sama hvar okkur ber niður á þessari jarðarkringlu; alls staðar hallar á konur þegar þær eru metnar við hlið karlanna í sömu og sambærilegum stöðum. Það er engin tilviljun. Þetta ástand verður að skipulögðu reglukerfi, skipulögðu hugarfari og byggist á aldalöngum og gömlum hugsunarhætti. Eitt er laun, annað er þátttaka í ólaunuðum umönnunarstörfum. Það er alveg sama á hvaða tekjubili okkur ber niður þar, hvort það eru konurnar sem eru á hæstu laununum eða konurnar sem eru á lægstu laununum, hvort konurnar eru með hærri laun en maki þeirra eða lægri; alls staðar eru það konur sem sinna stærstum hluta ólaunaðra umönnunarstarfa. Þetta eru engar smá upphæðir sem við erum að tala um, á heimsvísu er talið að ólaunuð umönnunarstörf nemi um 10 trilljónum bandaríkjadala. Ég kann ekki einu sinni að segja þá upphæð á íslensku. Þannig að öll skref eru góð sem við stígum í þá átt að bæta óréttlæti, sem við beitum og viðhöldum á hverjum einasta degi á meðan ástandið er svona. Ég fagna því þess vegna að þetta frumvarp komi fram. Ég vona að hæstv. ráðherra hafi orðið fyrir sömu hughrifum og ég varð fyrir í New York. Einstaka maður eða kona hefur sagt við mig að ég sé sjálfhverfur maður og leiðist ekki að tala um sjálfan mig. Til að valda því fólki ekki vonbrigðum ætla ég núna að tala meira um sjálfan mig. Ég fór til Sameinuðu þjóðanna á fund kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna í New York með þá hugmynd að auðvitað vissi ég að óréttlæti ríkti í heiminum þegar kæmi að konum, en ég var ekki búinn að setja mig inn í nákvæmlega hvar það væri, hér eða þar. Ég hafði samt grunnhugmynd um að þó ég væri með typpi þá ætti ég ekki að fá meiri réttindi en konan við hliðina á mér sem er það ekki - svona grunnhugmynd um að allir eigi bara að vera jafnir. En ég varð fyrir þeim hughrifum þar hve víðfemt og gríðarlega umfangsmikið vandamálið er á öllum sviðum mannlífsins. Þess vegna vona ég að hæstv. ráðherra hafi orðið fyrir sömu hughrifum, hafi hann ekki einfaldlega verið þeirrar skoðunar áður en hann fór út, sem ég þori náttúrlega ekkert að segja til um, og að það þurfi að grípa til aðgerða alls staðar. Ég hvet hæstv. ráðherra til að kynna sér tillögu sem ég lagði hér fram um kynjavakt Alþingis, sem er tillaga sem fæddist á þessum fundi. Ég hvet hæstv. ráðherra til að beita sér fyrir því að við förum alls staðar, í alla geira mannlífsins, förum inn í menntakerfið, eflum menntun á sviði kynjafræði og jafnréttisfræði, stígum alls staðar inn þar sem stíga þarf inn til að breyta ástandinu, því að það er rétt að gera það. Skiptir þá engu máli hve mikið það kostar. Þetta er gott skref og hæstv. ráðherra getur verið stoltur af því að hafa náð að leggja það fram hér.
Virðulegi forseti. Ég vil, eins og aðrir sem komið hafa upp í þennan ræðustól, óska hæstv. ráðherra til hamingju með frumvarp um jafnlaunavottun, sem er eitt hið fyrsta ef ekki fyrsta frumkvæðismál ríkisstjórnarinnar og jafnframt eina alvörumálið sem sá ágæti flokkur, Viðreisn, hefur komið í gegn í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Ég vona að stuðningurinn innan raða stjórnarliða muni aukast við frumvarpið frá því sem nú er. Eins og kunnugt er hafa nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sett sig upp á móti þessu ágæta frumvarpi. Jafnlaunastaðallinn er ágætur svo langt sem hann nær. Hann er gott verkfæri til að tryggja hlutlæg viðmið í launasetningu, en hann er sannarlega ekki hafinn yfir gagnrýni. Ég er ekki sérfræðingur í stöðlum og hef ekki lesið hið fræga plagg sem samflokksmaður minn, Andrés Ingi Jónsson, veifaði hér í ræðustól, en búið er að vinna í mörg ár að staðlinum sem um ræðir og sem notaður er til viðmiðunar í þessu ágæta frumvarpi. Jafnlaunastaðallinn er nauðsynlegur en hann tekur ekki á því sem skiptir mestu máli, sem er að vinnumarkaðurinn er kynskiptur, að hefðbundin kvennastörf eru minna metin en hefðbundin karlastörf. Auk þess fangar hann ekki hírarkíuna eða stigveldið sem ríkir á vinnumarkaðnum. Ég geld því varhuga við því að jafnlaunastaðallinn og -vottunin verði enn eitt tækið sem bjarga á öllu. Staðreyndin er sú að það þarf að fara í grundvallarvinnu við að breyta viðhorfum og vinnumenningu hér á landi með það að markmiði að jafna tækifæri kynjanna á vinnumarkaði, en það þarf líka að fara í samfélagslega breytingu í heild sinni þegar kemur að jafnrétti kynjanna. Ég held og vona að hæstv. ráðherra sé mér sammála þar um. Það eru nokkur atriði í frumvarpinu sem ég mundi gjarnan vilja heyra hæstv. ráðherra útskýra nánar á eftir. Til að mynda: Hvernig hyggst hann, til viðbótar við jafnlaunavottun, vinna að jöfnun tækifærum kynjanna á vinnumarkaði? Hæstv. ráðherra hefur dýrmæta reynslu í farteskinu frá sínum fyrri störfum í samskiptum við aðila á launamarkaðnum. Mun hann líka horfa til annarra sviða mannlífsins og samfélagsins og beita sér fyrir því að farið verði í sértækar aðgerðir innan menntakerfisins við að jafna kynbundið námsval sem svo leiðir til kynbundins starfsvals? Ég myndi gjarnan vilja fá að heyra hvaða hugmyndir og sýn hann hefur hvað það varðar. Ég hef líka áhuga á því að heyra hjá hæstv. ráðherra hvort hann ætli sér að beita sér fyrir því að styrkja jafnréttislög, að dagsektir verði settar á þegar þau eru brotin, rétt eins og lög um jafnlaunavottun, eins og fram kemur hér. Samkvæmt frumvarpinu sem við ræðum hér er fjölmörgum verkefnum bætt við og þau lögð á herðar Jafnréttisstofu, en því miður vantar í frumvarpið tölur um aukið fjármagn til Jafnréttisstofu til að sinna því aukna álagi sem tengist þessu frumvarpi og þeirri vinnu sem fer fram. Það sést ekki hér eða í fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Á Jafnréttisstofu vinna sex konur og tveir karlar. Það væri ögn vandræðalegt ef það góða starfsfólk fengi sömu laun áfram fyrir meira vinnuálag fyrir að inna af hendi vinnuna sem bætist við við jafnlaunavottunina. Hér er heldur ekki útfært hvað gerist nákvæmlega ef fyrirtæki eða stofnun hefur ekki öðlast vottun eða staðfestingu eða endurnýjun þar á þó að hér sé boðað að ef óvissa skapast geti ráðherra sett reglugerð þar um. Ég myndi gjarnan vilja hafa þetta ákvæði skýrara vegna þess að við vitum af reynslunni að jafnréttislög eru óskýr hvað þetta varðar. Það hefur orðið til þess að virðing fyrir jafnréttislögunum hefur ekki náð þeim hæðum sem við vildum sjá í samfélagi okkar. Hvernig mun félagsmála- og jafnréttisráðherra beita sér fyrir því þegar ríkið fer í samningaviðræður við launafólk að halda sérstaklega utan um kvennastéttirnar? Minnug þess að síðasta ríkisstjórn, með núverandi forsætisráðherra og þáverandi fjármálaráðherra, vílaði ekki fyrir sér að setja lög á verkföll kvennastétta á borð við hjúkrunarfræðinga í stað þess að setjast niður með þeirri stétt sem við öll eigum svo margt að þakka. Þess má líka geta að ábyrgð hins opinbera er mikil þegar kemur að launum, því að innan raða hins opinbera er að finna lægst launuðu stéttirnar, sem eru jú kvennastéttir eins og hér hefur verið rakið. Þar er ábyrgð hins opinbera gríðarlega mikil. Því er gríðarlega mikilvægt að hið opinbera gangi fram fyrir skjöldu og leggi línurnar, setji ekki lög á kvennastéttir eins og gert var í tíð síðustu ríkisstjórnar, heldur setjist niður og sýni viðunandi virðingu þeim kvennastéttum sem vinna aðallega við uppfræðslu, umönnun og annað. Ég held að hér sé komið fram nauðsynlegt tæki fyrir okkur sem unnið hefur verið að í mörg ár við að koma á. Unnin hefur verið þrotlaus vinna að því kortleggja launamuninn sem fyrirfinnst í samfélaginu. Við höfum ítrekað heyrt rifist um það hver launamunurinn sé nákvæmlega. Mér finnst eiginlega skipta minna máli hver prósentutalan er nákvæmlega á meðan kynbundinn launamunur fyrirfinnst í íslensku samfélagi, hversu mikill sem hann er, ber okkur að uppræta hann með öllum tiltækum ráðum. Þar er ekki nóg að hafa svona gott tæki, hversu gott tæki sem það er. Ég minni líka á að kynbundið ofbeldi er hluti af ákveðinni vinnumenningu þar sem því miður þrífst kynferðisleg áreitni o.s.frv. sem heldur og viðheldur þessum stigsmun karla og kvenna í ákveðnum stöðum og þar með í ákveðnum stöðum innan samfélagsins. Ég hef trú á því að hæstv. ráðherra muni beita sér líka almennt séð í þessum málum. Ég hlakka til að sjá boðaðar víðtækari aðgerðir sem stuðla að jafnrétti kynjanna. Það ágæta frumvarp sem við ræðum hér um, sem hefur einmitt mikið verið rætt um alls staðar annars staðar en í þinginu og við fáum loks að ræða hér, er gott eins langt og það nær, en dagar hvítþvottanna eru liðnir. Allsherjarátaks er þörf ef rétta á við inngróið ójafnrétti kynjanna í íslensku samfélagi. Það er ekki nóg að við gortum okkur af því að Ísland sé best í heimi þegar kemur að kynjajafnrétti og mun kynjanna á vinnumarkaði og á öðrum sviðum. Það er ekki nóg að baka bleikar kökur. Aðgerða er þörf og þær aðgerðir þurfa að vera raunverulegar. Þær þurfa að sýna í verki þann hug og þann dug sem ríkisstjórnarflokkarnir, a.m.k. Viðreisn, sýna hér með þessu frumvarpi, að þeim sé nokkur alvara í því að halda jafnréttismálunum á lofti. Ég held að það sé ekki annað eftir en að styðja þá góðu viðleitni, en vonast eftir meiru af því að við viljum alltaf aðeins meira en við fáum.
Frú forseti. Það er mér gleðiefni að standa hér og halda örstutta tölu í tilefni af því að hæstv. ráðherra, Þorsteinn Víglundsson, hefur lagt fram þetta frumvarp um jafnlaunavottun, eitt af þó nokkrum stefnumálum Viðreisnar sem rötuðu í stjórnarsáttmálann og er hér til umræðu. Ég verð samt að viðurkenna að þessu fylgja blendnar tilfinningar. Ég er nefnilega ein ef þeim, orðin nægilega gömul, sem var sem lítil stelpa dregin niður í bæ af móður minni sem tók sér frá kennslu á kvennafrídaginn, 24. október árið 1975, sem stóðu þar í brekkunni, ég horfði yfir mannfjöldann vælandi yfir því að hafa verið dregin úr hópi leikfélaga uppi í Breiðholti til þess að fara þessa ferð, og mamma sagði: Ég vil að þú sért viðstödd þegar við lögum þetta. Þarna var verið að ræða kjör og laun kvenna á vinnumarkaði. Ég dreg enga dul á það frekar en aðrir að vissulega hefur margt áunnist. Við erum á heimsvísu með góða stöðu sem við getum verið stolt af. Þessi staða hvílir á vinnu fjölmargra sem við erum þakklát. Það breytir því ekki að ég hélt ræðu móður minnar yfir dætrum mínum fyrir nokkrum dögum þegar ég sagði þeim að fylgjast með þeirri umræðu sem hér ætti sér stað því að nú ætluðum við að breyta þessu. Ég vona innilega að þær standi ekki í þessum sporum eftir einhverja áratugi og haldi sömu ræðu. Það eru ósýnilegar hindranir, þessar línur sem eru alltaf dregnar, sem vissulega hafa færst lengra og lengra í rétta átt. Málið er bara að núna eru þær komnar það langt að það er kominn kór sem segir: Þetta er nógu gott, við erum komin nógu langt. Við skulum vera sátt. Þetta er fínt, 5%, kommon, þetta er ekkert mál. En þetta er mál, við erum komin lengra og nægilega gott er ekki ásættanlegt fyrir okkur lengur, ekki fyrir okkur, ekki fyrir foreldra okkar sem ruddu brautina og það er sannarlega ekki nógu gott fyrir börnin okkar, ekki fyrir stelpurnar okkar og ekki fyrir strákana okkar. Við erum að tala um sanngirni fyrir þjóðfélagið í heild, sanngjarnt, réttlátt, þjóðfélag þar sem jafnrétti ríkir. Það má líka spyrja, eins og hv. þingflokksformaður Samfylkingarinnar gerði í andsvörum við hæstv. ráðherra fyrr í dag, hvort ekki væri eðlilegur farvegur fyrir svona mál að samið yrði um það á vinnumarkaði. Það getur vel verið að það sé eðlilegt, en ef svo er búum við ekki við eðlilegar aðstæður. Ég hélt að það væri fullreynt. Ég vona að þessi orð hafi ekki verið til marks um að þingflokksformaður Samfylkingarinnar líti svo á að við náum þessum síðustu skrefum með því að bíða þolinmóð. Ég hefði alveg trúað því fyrir töluvert löngu, en ég er hætt að óska mér þegar kemur að svona málum vegna þess að hindranir á borð við óútskýrðan launamun kynja, kynbundinn launamun, hverfa ekki með óskum. Það er einfaldlega fullreynt. Þegar upp er staðið held ég að þetta verði ansi stórt mál, stærra en þessi 5–13% eða hvað það er sem rannsóknir sýna að sé enn óútskýrður kynbundinn launamunur. Þetta verður mögulega eitt þeirra mála sem ná að setja fótspor sín víðar í jafnréttis-, sanngirnis- og skynsemisátt, þetta verði tilfelli þar sem löggjafinn segir einfaldlega: Við ætlum að taka af öll tvímæli um það að við ætlum að standa við lög um jöfn laun þegar kemur að kynjunum - og kannski og vonandi á þetta eftir að ryðja brautina. Eins og komið hefur fram í tali margra sem eru jákvæðir, það kemur ekki á óvart, er þetta ekki eina málið, því miður, en þetta er kannski það mál þar sem okkur hefur tekist að mjaka hinum ósýnilegu hindrunum hvað lengst. Ef við spörkum henni burt núna, þurrkum hana út, tökum þessa ósýnilegu hindrun niður með lokaátaki, hver veit hvaða greiða við erum að gera öðrum hópum sem berjast fyrir jafnrétti. Hugsanlega verður hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sannspár þegar hann spáir því að þetta verði eitt af stærstu málum núverandi ríkisstjórnar þegar litið verður til baka. Mér þætti það ekkert ólíklegt. Ég horfi reyndar á málið frá öðrum sjónarhóli en hv. þingmaður sem ég einhvern veginn las út þá óskhyggju hjá að önnur verk ríkisstjórnarinnar yrðu lítil. Ég held að þau eigi eftir að verða fín, fjölmörg og góð. Ég held hins vegar að þetta sé vanmetið. Ég held að þetta eigi eftir að hafa víðtækari og meiri áhrif en við gerum okkur endilega grein fyrir núna vegna þess að ef málið verður að lögum er það einfaldlega staðfesting á því að nokkuð gott ástand, jafnvel mjög gott ástand á heimsvísu, er ekki nógu gott fyrir okkur Íslendinga þegar kemur að jafnréttismálum. Það er ágætisveganesti út í þau verkefni sem fram undan eru.
Frú forseti. Ég get nú ekki orða bundist. Ég hef áður úr þessum ræðustól rætt um leiðtogatal sem við heyrum í stjórnmálum á Íslandi. Hæstv. ráðherra nefndi leiðtogahlutverk, leiðandi, í fararbroddi þýðir það. Við höfum talað um það í orkumálum, loftslagsmálum, umhverfismálum, málefnum hafsins, fiskveiðum og núna í jafnréttismálum og erum vissulega framarlega, en það er ekki sama og að vera leiðtogi. Ég gat ekki betur heyrt en að hv. þingmaður segði að við værum í góðri stöðu. Það er nefnilega rétt. Leiðtogahlutverk er nefnilega staða sem menn eða samfélög ávinna sér með margra og annarra augum en sínum eigin. Þau stimpla sig ekki sjálf sem leiðtoga. Ég vara því við þeirri ofrausn. Þetta slær kannski eitthvað á gleðina, en það er auðvelt að gefa á sér höggstað ef menn tala svona. Ég nefni þetta út af málefninu hér því að við erum vissulega allframarlega í jafnréttismálum. Jafnréttisstefna og jafnlaunastefna eiga sér ekki ófáa talsmenn hér á Alþingi, svo sem hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson og hæstv. ráðherra Þorstein Víglundsson og mig, með eða án, nú ætla ég að finna upp nýtt orð, jafnlaunaklapps. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sé sammála mér um að leiðtogahlutverk í jafnréttismálum sé orðum aukið.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið, sem er samt einhvern veginn andsvar við orðum hæstv. ráðherra fyrr í dag, ef ég skil það rétt.
Ég líka.
Ég notaði ekki hugtakið leiðtogi … [[Gripið fram í.]]- Að við séum í góðum málum? Ég sagði að við værum í góðri stöðu í jafnréttismálum og þessum tilteknu málum sem við erum að tala um. Ég stend alveg við það. Þegar litið er til allra almennra mælinga á nákvæmlega þeirri stöðu þá erum við það. Hvort það þýðir að við séum … [[Gripið fram í.]]- Fyrirgefðu … [[Gripið fram í.]]- Hvort við … [[Forseti hringir.]]
Ræðumaður í stól hefur orðið og það tíðkast ekki að vera í samtali við aðra úti í sal á meðan.
Hvort það þýðir að við séum leiðtogar - það eru væntanlega til margar og mismunandi skilgreiningar á leiðtogahlutverki, en sú sem ég horfi helst til er að þá leiði menn, svo sem orðið felur í sér, einhvern hóp áfram, þeir feta brautina, hafa áhrif á aðra til góðs í þeim verkum. Ég trúi því að við séum í slíku hlutverki, hvort sem við veljum það eða ekki. Það er litið til okkar ef marka má fréttir af þinginu í New York á dögunum, sem ýmsir þingmenn hér hafa vitnað í og ráðherra sjálfur, þar sem margir vildu ræða við sendisveit Íslands um þessi mál. Út frá þeirri túlkun erum við í leiðtogahlutverki, að minnsta kosti þannig.
Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir hamingjuóskir til ráðherra með framlagningu þessa frumvarps. Það er ánægjulegt að heyra hversu margir þingmenn hafa óskað ráðherranum til hamingju og virðist vera nokkuð almenn sátt í þessum sal um þetta ágæta frumvarp. Eins og fram kom í einhverri ræðu og kemur skýrt fram í greinargerðinni með frumvarpinu voru fyrst sett lög um launajöfnuð kvenna og karla árið 1961. Þá taldi fólk að það yrði svolítið erfitt að breyta viðhorfum fólks til stöðu kynjanna, en það yrði lítið mál að breyta þessu með launajafnréttið. Sú hefur víst alls ekki orðið raunin, enda sjáum við ítrekað í rannsóknum að niðurstaðan er konum ekki í hag þegar kemur að launamun á vinnumarkaði. Í skýrslu félags- og húsnæðismálaráðherra um stöðu og þróun jafnréttismála á árunum 2013–2015 kemur fram að launamunurinn sé á bilinu 5,6% til 13,7%. Vissulega er tekist á um þessar tölur og hvað sé nákvæmlega rétt í þeim efnum, en ég held að flestum beri saman um að hér sé til staðar launamisrétti. Það er auðvitað mjög bagalegt að við höfum hér skýr lög sem taka á því og segja að ekki megi mismuna fólki á vinnumarkaði út frá kyni. Við þurfum þá að fara í það að gera enn önnur lög til að ítreka það. Í ljósi þess að okkur hefur ekki tekist betur upp en þetta frá árinu 1961 styð ég það heils hugar að við förum í slíkar aðgerðir. Hv. þingmaður sem talaði á undan mér ræddi um stöðu okkar í jafnréttismálum almennt og var farið yfir það í andsvörum. Ég held að það sé alveg ljóst, hvort sem við vísum í fræga ráðstefnu í New York eða miklu minni ráðstefnu sem ég var á í Færeyjum á vegum Vestnorræna ráðsins þar sem verið var að ræða jafnréttismál, að almennt er horft til Íslands þegar kemur að þessum málaflokki, enda erum við þegar litið er til Alþjóðaefnahagsráðsins í 1. sæti varðandi jafnrétti kynjanna og höfum verið þar átta ár í röð. Það er auðvitað frábært og því ber að fagna. Við eigum auðvitað að vera stolt af því og kannski getum við miðlað einhverju áfram í alþjóðasamstarfi hvað það varðar. Í greinargerðinni er vísað í breytingar á lögum nr. 13/2010, um hlutafélög og lög um einkahlutafélög, þegar farið var út í þær breytingar að kveða á um kynjahlutföll í stjórnum hlutafélaga. Ég var ekki komin inn á þing á þeim tíma, en ég minnist þess að mikil umræða var um þær lagabreytingar á sínum tíma og sýndist sitt hverjum. En það virðist hafa skilað árangri. Þess vegna held ég að það sé gott að við tökum þessa umræðu hér og við fáum málið inn til þinglegrar meðferðar. Ég fagna því mjög að við séum komin á þann stað að leggja þetta frumvarp fram. Ég treysti hv. allsherjar- og menntamálanefnd vel til þess að fara yfir málið, fá inn umsagnir og ná hér fram breiðri samstöðu um frumvarp sem lýtur að því að auka enn frekar jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði. Ég hnaut líka um það í greinargerðinni að þar segir, með leyfi forseta: „Innleiðing jafnlaunastaðalsins krefst stuðnings og þátttöku æðstu stjórnenda og vinnu innan hvers vinnustaðar. Ljóst þykir því að vinna við ferlið sjálft feli í sér kostnað fyrir fyrirtæki og stofnanir. Sýnir reynsla fyrirtækja og stofnana sem nú þegar hafa undirgengist jafnlaunavottun á grundvelli jafnlaunastaðalsins aftur á móti að vinna við hana sé mest í upphafi.“ Það var náttúrlega ákveðið tilraunaverkefni og hafa stofnanir og fyrirtæki farið í gegnum það ferli. Það er kannski nákvæmlega það sem gerist að breytingin verður með því að fara í gegnum ferlið, það leiðir áfram breytingarnar þegar stjórnendur þurfa að setja upp jafnréttisgleraugun af því að þeir þurfa að fylgja einhverju ferli. Ég hef trú á því að það gæti verið það sama í þessu efni. Ég fagna því þess vegna mjög að þetta mál sé komið fram og ítreka hamingjuóskir mínar til ráðherrans. Mér finnst líka ánægjulegt að sjá að þrátt fyrir að klukkan sé að slá í miðnætti eru margir þingmenn enn í salnum og virðist vera mikill áhugi á þessu máli. Mikið hefur verið rætt um samvinnu og samstöðu okkar á þingi, þannig að það er ánægjulegt að heyra að þeir þingmenn sem hafa tjáð sig hér lýsa almennt yfir stuðningi við frumvarpið og er gott til þess að vita að við getum afgreitt hér mál í mikilli sátt. Það er ánægjulegt ef það teygir sig út yfir stjórn og stjórnarandstöðu. Ég held að það séu spennandi tímar fram undan. Ég held að við hljótum nú að leysa þetta með staðalinn sem mjög hefur borið á góma hér í kvöld. Ég tel að hæstv. ráðherra og allsherjar- og menntamálanefnd hljóti að finna einhverja leið út úr því þannig að ekki verði vandamál að lesa úr staðlinum eða birta hann á vef þingsins ef svo ber undir. En ég leyfi mér að efast um að umræðan hér í kvöld hefði orðið eitthvað sérstaklega skemmtileg ef við hefðum verið með staðalinn hjá okkur, af því að það var nú ekki hápunktur í ræðum kvöldsins þegar lesið var upp úr þessum ágæta staðli. En umræðan hefur verið ágæt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég ætla svo sem ekkert að dvelja við efnisatriði málsins enda hefur verið farið ágætlega yfir þau í kvöld og ég vil þakka fyrir mjög góða umræðu sem við ljúkum væntanlega á morgun miðað við stöðu klukkunnar og mælendaskrárinnar. Hv. þingmaður er sýnist mér fyrsti þingmaður Sjálfstæðisflokksins sem tekur til máls í þessu stjórnarmáli sem er áherslumál ríkisstjórnarinnar en er þó svo sérkennilega um búið að það er augljóst að stjórnarflokkarnir, og þá sérstaklega flokkur hæstv. ráðherra, gera ráð fyrir því að njóta stuðnings við málið úr röðum stjórnarandstöðunnar. Ég held að það sé full ástæða til þess að málið fái a.m.k. jákvæða umfjöllun og jákvæðan heimanmund í 1. umr. með öllum þeim fyrirvörum sem því fylgja auðvitað við þinglega meðferð málsins. Þetta er sannarlega óvenjulegt þegar um er að ræða stjórnarmál að því sé teflt fram svo tæpt sem hér er gert. Af þeim sökum vil ég spyrja hv. þingmann hvort það sé svo að málið hafi verið afgreitt út úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins með fyrirvara, með almennum fyrirvara flokksins í heild, eða hvort tilteknir þingmenn, ég óska ekki eftir því að fá upplýsingar um það í smáatriðum, hafi bókað fyrirvara við málið. Það er óvenjulegt að gert er ráð fyrir stuðningi stjórnarandstöðunnar, en það hafa ekki farið fram nein samtöl í þá veru að leita fyrir sér með slíkan stuðning. Það er líka óvenjulegt. Við erum í raun og veru að eiga þetta samtal í 1. umr. málsins og ekkert slíkt samtal hefur átt sér stað mér vitanlega af hendi ráðherrans [[Forseti hringir.]]eða gagnvart forystumönnum í flokkum stjórnarandstöðunnar eða með neinum öðrum formlegum hætti. [[Forseti hringir.]]Af þessum sökum vil ég spyrja hv. þingmann þessarar spurningar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Það er auðvitað margt á þessu þingi sem hefur verið óvenjulegt, ekki það að ég hafi mikla reynslu hér, en ef það er óvenjulegt þá fyndist mér til mikilla bóta að hér væru frumvörp afgreidd þannig að þau nytu stuðnings frá bæði stjórn og stjórnarandstöðu. Hv. þingmaður spurði mig hvort frumvarpið hefði verið afgreitt með fyrirvara út úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins, svo er ekki, enda er þetta mál í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Það er alveg ljóst að ákveðnir þingmenn hafa boðað ákveðinn fyrirvara, hafa haft efasemdir um málið. Ég er reyndar þannig þenkjandi að mér finnst að þingmenn eigi að fara eingöngu eftir sinni eigin sannfæringu. Ef það eru einhverjir þingmenn eftir þessa umræðu og þinglega meðferð sem eru ekki sannfærðir um gildi þessa máls þá tel ég rétt að þeir greiði atkvæði eftir sinni sannfæringu. Ég fagna því bara að hér sé almennt jákvæð umræða um þetta mál og ljóst að málið nýtur stuðnings langt út fyrir stjórnina.
Ég þakka hv. þingmanni greinargóð svör. Mig langar í framhaldi af þessu að spyrja hv. þingmann aðeins um efnisatriði málsins, í fyrsta lagi hvort hún sé sammála þeim vangaveltum sem komið hafa fram sérstaklega úr röðum Sjálfstæðisflokksins sem lúta að því að hér sé um íþyngjandi aðgerð að ræða gagnvart atvinnulífinu. Það höfum við líka heyrt úr röðum Samtaka atvinnulífsins, að menn þar telji óeðlilegt að verið sé að leggja kvaðir í gegnum löggjöf á atvinnulífið með þessum hætti. Það skal tekið fram að ég er ekki sammála því. En þessi orðræða er nú nálægt ranni hæstv. ráðherra þannig að hann þekkir hana væntanlega vel sjálfur. Síðan vil ég spyrja hv. þingmann um þessar áhyggjur sem hafa verið viðraðar hér þrátt fyrir almenna jákvæða umræðu um málið sem slíkt, áhyggjur sem lúta að því að málið kunni að vera of þröngt miðað við það hversu miklar væntingar hafa verið blásnar upp í kringum það. Það hefur jafnvel verið svo á erlendri grund að látið hefur verið að því liggja að hér sé í raun og veru um að ræða hina endanlegu lausn á þeim óhræsisvanda sem kynbundinn launamunur er. Þá kannski í fyrsta lagi: Hvað telur þingmaðurinn að eigi að fylgja á eftir þessu máli nái það fram að ganga? Hins vegar vil ég biðja þingmanninn að velta því fyrir sér hvort það sé eitthvert sannleikskorn í því að það kunni að hafa verið ekki alveg full innstæða fyrir þeim lúðrablæstri sem fylgdi hæstv. ráðherra á erlendri grund þegar látið var að því liggja að hér væri um endanlega útför kynbundins launamunar að ræða.
Virðulegi forseti. Ég þakka aftur andsvarið. Spurt er hvort ég deili þeim áhyggjum að hér sé um íþyngjandi löggjöf að ræða. Að einhverju leyti er hún íþyngjandi, fyrirtæki þurfa að innleiða einhverja ferla og það mun kosta þau, en ég held engu að síður að það sem fyrirtækin fái út úr því sé meira og við sem samfélag líka. Ég sé í greinargerðinni að þetta hefur verið unnið í víðu og breiðu samráði. Ég treysti líka nefndinni til þess að taka þessa umræðu þar. Það munu væntanlega berast umsagnir frá þessum aðilum. Við munum taka það inn í þinglega meðferð hver afstaða fyrirtækja almennt er til þessa máls. Almennt tel ég þó að þessi íþyngjandi þáttur ætti ekki að trufla framgöngu frumvarpsins. Spurt er hvort frumvarpið sé of þröngt og nái ekki þeim meginmarkmiðum að útrýma algjörlega launamun kynjanna. Því er til að svara að árið 1961 þegar hér var sett löggjöf þá hélt fólk að þetta myndi verða klappað og klárt eftir nokkur ár. Svo varð ekki. Hér er verið að stíga næstu skref. Ég vona innilega að við getum sagt eftir nokkur ár: Já, okkur hefur tekist að útrýma kynbundnum launamun. Hvort það verður raunin verður tíminn einn að leiða í ljós. Næstu skref. Ég held að við þurfum að fylgja þessu frumvarpi vel úr hlaði. Ég sé að við höfum auðvitað svolítinn tíma, það er svolítill aðlögunartími fyrir fyrirtækin og auðvitað mun svona vottun taka töluverðan tíma. En ég held þetta sé gott skref. Hvað lýtur að lúðrablæstri og víkingaklappi í New York þá var ég ekki á þeirri ráðstefnu þannig að ég veit svo sem ekki alveg hvernig málið var kynnt þar, en ég óttast það ekkert, við eigum að vera stolt af þeirri stöðu sem við erum í í dag hvað jafnrétti kynjanna varðar. Við megum [[Forseti hringir.]]alveg tala það upp. Þetta gæti orðið til þess að styrkja enn frekar þá stöðu. Það er bara jákvætt.