Virðulegur forseti. Íslenska lífeyrissjóðakerfið er risi í íslensku samhengi hvernig sem á það er litið, sannkallaður Golíat í Putalandi. Launþegar eiga þar stjarnfræðilega mikla fjármuni sem eru á ferðalagi úti um allar koppagrundir í heiminum, á bókum, í bréfum, bönkum og fyrirtækjum, alls staðar þar sem hugmyndaríkir stjórnendur yfir 20 lífeyrissjóða þykjast geta komið þeim í vinnu eins og það heitir. Í lífeyrissjóðum eru nú geymdir 5.000 milljarðar kr. ef marka má forsíðufrétt Moggans í dag. Upphæðin hefur verið að vaxa um 3 milljarða á mánuði og svo mun verða áfram ef við verðum ekki fyrir neinum óvæntum áföllum. Það er þetta stóra ef. Ávöxtunin hefur hins vegar verið með öllu móti. Í skýrslu frá árinu 2018 kemur fram að allt að sexfaldur munur var á meðalávöxtun íslenskra lífeyrissjóða árin á undan og var arfaslök í nokkrum tilvikum. Skýrsluhöfundurinn Hallgrímur Óskarsson verkfræðingur segir að áhættusækni sjóðanna sé hluti af skýringunni. Því er ég að nefna þetta, virðulegur forseti? Það er vegna þess að lífeyrissjóðakerfið á Íslandi fagnar merkum áfanga í ár því að það eru nákvæmlega 100 ár frá því að elsti lífeyrissjóður landsins, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, var stofnaður með lögum nr. 72/1919 í lok nóvember það ár, hét eitthvað aðeins annað þá. Hann var ætlaður embættismönnum sem hættu vinnu vegna elli eða vanheilsu, en fengu þar með lífeyri. Mikið vatn hefur runnið til sjávar frá þessum tíma og svoleiðis verður það líklega áfram. Okkur hefur verið innrætt, virðulegur forseti, að treysta lífeyrissjóðunum, að greiðsla í lífeyrissjóð alla okkar starfsdaga tryggi okkur góða umbun í ellinni. Þetta atriði er umdeilt og sömuleiðis samspil almannatrygginga og lífeyrissjóða og við heyrum oft sára umræðu um ótímabærar og ranglátar skerðingar. Skýrsluhöfundurinn fyrrnefndi hefur bent á að það sé nauðsynlegt fyrir alla lífeyrissjóði á Íslandi að auka gagnsæi, [[Forseti hringir.]]auka opinbera umræðu, það skili meiri aga og betri lífeyri. Höldum vöku okkar, efnum oftar til umræðu um þessa gríðarlegu hagsmuni á Alþingi sem og í samfélaginu öllu.
Herra forseti. Alþjóðlegur fjármálaaðgerðahópur, oft skammstafaður FATF eða upp á ensku Financial Action Task Force, var stofnaður í Frakklandi árið 1989 og Ísland gerðist aðili að þeim hópi árið 1991. Eitt helsta markmið hópsins er að stuðla að skilvirkri innleiðingu löggjafar, regluverks og aðgerða til að berjast gegn peningaþvætti, fjármögnun hryðjuverka og öðrum tengdum ógnum við stöðugleika alþjóðlega fjármálakerfisins. Valdheimildir þessa hóps eða félagsskapar stafa í rauninni einungis frá þeim skuldbindingum sem aðildarríkin sjálf gangast undir. Það gera þau þegar sótt er um aðild og í því felst að gangast undir tilmæli og aðferðafræði hópsins, gangast undir úttektir og skila eftirfylgniskýrslum vegna þeirra og taka að öðru leyti virkan þátt í starfi samtakanna. Herra forseti. Skemmst er frá því að segja að Ísland hefur ekki staðið við skuldbindingar sínar. Afleiðingin er sú að Ísland hefur verið sett á gráan lista sem felur í sér viðvörun til annarra ríkja um að löggjöf hér og framfylgd hennar sé ekki talin fullnægjandi. Ísland er eina EES-ríkið sem hefur lent á þeim lista. Að vera á þessum gráa lista er álitshnekkir fyrir Ísland og gagnvart umheiminum en ekki síður afhjúpar málið verulegar brotalamir í okkar eigin stjórnsýslu og pólitík. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis hefur af þeim sökum hafið frumkvæðisathugun á því hvernig það má vera að svona illa hafi tekist til. Dómsmála- og fjármálaráðuneyti hafa skilað og birt skýrslu sem fjallar um málið [[Forseti hringir.]]og hún er síst af öllu nokkur skemmtilestur. Svo langt sem hún nær sýnir hún svart á hvítu að Ísland sinnti ekki skyldum sínum sem þó voru skýrar [[Forseti hringir.]]og áttu að vera þeim sem ábyrgð báru fullkomlega ljósar. Skýrslan gefur fullt tilefni [[Forseti hringir.]]til þess að kafa dýpra í málið, greina betur hvað fór úrskeiðis og af hverju og það verður gert.
Ég bið þingmenn að huga að tímamörkum.
Herra forseti. Fyrst aðventan er nú gengin í garð vil ég biðja fólk um að íhuga sex atriði: 1. Á sama tíma og Rauði kross Íslands telur ástæðu til að reka sérstakan sjóð sem heitir Sárafátæktarsjóður birtist blaðafrásögn á Íslandi um að lúxusbílasala á Íslandi sé á við olíuríki. 2. Á sama tíma og einn útgerðarmaður gengur út með 22.000 millj. kr. í vasanum vegna nýtingar á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar fella allir ríkisstjórnarflokkarnir tillögu sem kostar það sama en hefði tryggt að enginn eldri borgari yrði skilinn eftir undir lágmarkslaunum. 3. Á sama tíma hagnast annar útgerðarmaður um meira á einu ári, einn og sér, en það sem öll þjóðin fær í sinn hlut í veiðileyfagjöld. 4. Á sama tíma og ein hjón selja hlut sinn í tryggingafélagi fyrir 1.600 millj. kr. lifa 70% öryrkja undir 300.000 kr. 5. Á sama tíma og 1% ríkustu Íslendinganna á meiri eignir en 80% landsmanna búa 6.000 íslensk börn við fátækt. 6. Á sama tíma og sett er sérstök aðhaldskrafa á Landspítalann, hjúkrunarheimilin og skólana í fjárlögum ríkisstjórnarinnar setur þessi sama ríkisstjórn Vinstri grænna Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins það í sérstakan forgang að lækka bankaskatt, að lækka erfðafjárskatt, að lækka veiðileyfagjöld og að lækka stimpilgjöld af þeim sem kaupa stór skip. Herra forseti. Sjá ekki allir óréttlætið í þessu?
Virðulegur forseti. Fyrir rúmum hálftíma hélt hæstv. dómsmálaráðherra blaðamannafund þar sem tilkynnt var um starfslok ríkislögreglustjóra. Við sama tækifæri tilkynnti ráðherrann þá fyrirætlan sína að láta semja frumvarp til þess að auka eftirlit með lögreglu. Þetta eru mjög jákvæðar fréttir. Þá hófst lýsing á álitamálum sem efnislega mætti taka beint upp úr vandaðri þingsályktunartillögu Pírata á þskj. 7, um sjálfstætt eftirlit með starfsemi og starfsháttum lögreglu; álitamál á borð við rannsóknarheimildir sem slík sjálfstæð stofnun þyrfti helst að hafa, hlutverk hennar og hugsanlega tengingu við Alþingi og fleira í þeim dúr. Þótt kannski hafi þurft fullmikið til þá fagna Píratar því í hvert sinn sem ráðherra tekur upp góðan málstað, enda þótt sumir Píratar verði stundum þreyttir á biðinni en við höfum frá upphafi haft mikla trú á því að hægt sé að koma á breytingum með upplýstri umræðu, jafnvel þótt hún taki tíma. En eins og Sjálfstæðisflokkurinn neyðist reyndar alltaf til að gera þegar kemur að málum sem varða frelsi og borgararéttindi þarf fyrst að skoða eitt og athuga annað og stíga varlega til jarðar. Þótt ráðherrann hafi greinilega byrjað að íhuga hluti sem Píratar skoðuðu og ákváðu fyrir mörgum árum er betra seint en aldrei. Því vil ég óska hæstv. dómsmálaráðherra góðs gengis við það góða verk að auka eftirlit með störfum og starfsháttum lögreglu. Í ljósi orða hv. þingmanns Sjálfstæðisflokksins hér í gær hins vegar þar sem var hváð yfir því að ekki hefðu allir flokkar lagt fram nefndarálit um tiltekið mál sem þar var til atkvæðagreiðslu má spyrja hvort Sjálfstæðismenn myndu kannski ekki gera sjálfum sér greiða og leggja fram nefndarálit um ýmis mál sem finna má á málalista Pírata á þinginu. Það er ýmislegt að finna sem væri gaman og jafnvel gagnlegt að fá nefndarálit frá Sjálfstæðisflokknum um, að vel athuguðu máli.
Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér að gleðjast yfir góðum verkum ríkisstjórnarinnar sem heldur upp á tveggja ára afmæli sitt á þessum dögum. Uppskeran er ýmiss konar. Ég get nefnt að aldrei hefur meira verið lagt í loftslagsmálin en nú, Loftslagssjóður er fjármagnaður og umsóknir í hann eru opnar. Komugjöld hafa verið felld niður af öldruðum og öryrkjum. Framlög til tannlækninga hafa verið aukin. Hjúkrunarrýmum hefur fjölgað mjög. Stuðningur við búsetu aldraðra hefur verið styrktur og verið er að setja 4 milljarða á ári í að draga úr skerðingum til lífeyris. Ég nefni líka styrkingu heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni, bætta geðheilbrigðisþjónustu og skattkerfisbreytingar sem gagnast öllu lágtekjufólki. Sem dæmi má nefna að ungt fólk, hvort um sig með 360.000 kr. í ráðstöfunartekjur, með tvö börn fær í auknar ráðstöfunartekjur um 480.000 kr. á árinu 2021. Það munar um minna. Stórauknum fjármunum hefur verið varið til félagslegs húsnæðis sem svo sannarlega kemur sér vel fyrir lágtekjufólk og þannig mætti áfram telja, barnabætur, nýtt þriggja þrepa skattkerfi. Þetta er langt í frá tæmandi upptalning og áfram er unnið að styrkingu velferðarkerfisins til að bæta jöfnuð og velferð. Mikið hefur áunnist á þessum tveim árum. Við erum rétt að byrja og viljum gera enn betur eins og fjármálastefna ber vitni um. En þessu er hægt að gleðjast yfir. Ríkisstjórnin hefur góðan stuðning, eins og kom fram í könnun í gær, um helmingur landsmanna styður ríkisstjórnina og VG er á uppleið sem ég gleðst mjög yfir og ég veit að þið getið samglaðst mér með það. Ég sé að þingmenn Samfylkingarinnar gera það og kinka kolli. Þetta eru mjög gleðileg tíðindi á þessum drottins degi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í: Þetta er rangt.]]
Virðulegur forseti. Segja má ýmislegt um verk ríkisstjórnarinnar. Ég líki þeim helst kannski við að sópa gólf, það þarf náttúrlega að sópa gólfið af og til, þetta er ekki miklu merkilegra en það. Í Fréttablaðinu í dag birtist greinin Landráð? eftir Kára Stefánsson. Hún lýsir kannski máli sem þyrfti virkilega að vinna betur að, máli sem er búið að vera lengi í veseni og ekkert verið gert með. Þar er vísað í skýrslu Verðlagsstofu skiptaverðs þar sem samanburður er gerður á verði makríls á Íslandi og í Noregi, sem sýnir 227% hærra verð fyrir makríl sem er landað í Noregi miðað við á Íslandi. 300% munur árið 2018. Afleiðingarnar eru alvarlegar fyrir sjómenn, fyrir sveitarfélög og fyrir alla landsmenn. Það er alltaf talað um sjálfbærni íslensks sjávarútvegs og hvernig hann er ekki ríkisstyrktur og ýmislegt svoleiðis en heimildir eru samt gefnar. Og svo eru dæmin um þennan verðmismun: Hvað er það annað en styrking þegar allt kemur til alls? Þrátt fyrir allar þessar ábendingar er ekkert gert. Aftur og aftur koma ábendingar líkt og kemur fram í grein Kára Stefánssonar sem er mér ákveðin hvatning, með leyfi forseta: „… verður að rannsaka þetta ofan í kjölinn [… ] Alþingi verður að sjá til þess að það verði gert fljótt og á heiðarlegan máta.“ Þetta er ekki ný ábending. Við höfum séð þetta í mörg, mörg ár en aldrei hefur neitt verið gert. Það lýsir, ef eitthvað er, aðgerðaleysi ríkisstjórna undanfarinna ára. Virðulegi forseti. Það er ekki einu sinni verið að sópa gólfið þegar kemur að þessu, gleymst hefur að fara í hornin, sem eru mikilvægustu staðirnir, þar sem allt rykið safnast upp og því er leyft að safnast upp og safnast upp á kostnað okkar allra. [[Gripið fram í: … allir að sópa gólf …]]
Virðulegi forseti. Þegar ég sópa gólfið finnst mér ég alltaf vinna þarft verk. En ég ætlaði ekki að tala um það. Á föstudaginn birti Byggðastofnun skýrslu um atvinnutekjur áranna 2008–2018 eftir landshlutum. Í henni kemur fram að launagreiðslur fiskeldisfyrirtækja á Vestfjörðum losuðu um 1 milljarð kr. á síðasta ári og um þriðjungur allra atvinnutekna af fiskeldi féll til á Vestfjörðum. Umfang fiskeldis á landinu er langmest í þeim fjórðungi. Nýjar tölur frá Hagstofunni sýna einnig að fiskeldi á töluverðan hluta af þeim varnarsigri sem hagkerfið er í þessa dagana. Vöxtur síðustu ára hefur fyrst og fremst orðið á Vestfjörðum í sjókvíaeldi og fyrirsjáanlegt er að á næstu árum verði áfram mikill uppgangur í laxeldinu þar. Gera má ráð fyrir að fiskeldi geti orðið stærsti hluti af efnahagsumsvifum á Vestfjörðum innan fárra ára. Í vor voru samþykkt lög um fiskeldi hér á Alþingi. Ein veigamesta breytingin með frumvarpinu er lögfesting á því að Hafrannsóknastofnun meti möguleika á fjölda eldislaxa í ám og gefi út ráðgjöf byggða á því mati sem kallað er áhættumat. Fyrir tveimur árum hélt Hafrannsóknastofnun opinn fund fyrir vestan þar sem nýja áhættumatinu fyrir Ísafjarðardjúp var lofað og það áður en sól væri næsthæst á lofti. Síðan þá hefur jörðin farið einn og hálfan hring í kringum sólina. Í lögum er kveðið á um að Hafrannsóknastofnun gefi út nýtt áhættumat svo fljótt sem auðið er og að tekið verði tillit til mótvægisaðgerða sem ekki hefur verið gert áður. Nú er aðeins örstutt eftir af árinu 2019 og ekki bólar enn á uppfærðu áhættumati. Virðulegi forseti. Samfélög á Vestfjörðum, og þá sérstaklega í Ísafjarðardjúpi, og á Austfjörðum, bíða eftir uppfærðu áhættumati og vil ég hvetja Hafrannsóknastofnun til að fylgja lögum og gefa út uppfært áhættumat sem allra fyrst þannig að áfram verði hægt að byggja upp fiskeldi í sátt við náttúruna og til hagsbóta fyrir samfélögin.
Herra forseti. Fyrir fáeinum dögum lögðum við hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson og Guðjón S. Brjánsson, ásamt fimm þingmönnum úr öllum öðrum flokkum en okkar, fram þrjár þingsályktunartillögur um málefni eldra fólks. Tillögurnar fjalla um öldrunarfordóma, um brottfall aldurstengdra starfslokareglna og um úttekt á heilsutengdum forvörnum eldra fólks. Málefni eldra fólks fá nefnilega ekkert sérstaklega mikla umfjöllun hér í sölum Alþingis og við freistumst til þess sem samfélag að gleyma því hversu mikil auðlind felst í eldra fólki, hversu mikils virði reynsla og þekking þessa hóps er og hversu mikils virði það er fyrir okkur sem samfélag að rækta þennan hóp, til að mynda með forvarnastarfi, endurhæfingu og fleiru því tengdu. Okkur hættir til að gleyma hversu mikilvægt það er að leyfa þessum hópi að taka ákvarðanir á eigin forsendum, ákvarðanir um starf og starfslok án þess að löggjafinn sé í raun að hlutast til um það á ómálefnalegan hátt að viðkomandi sé orðinn of gamall, lélegur o.s.frv. Fordómar gegn eldra fólki eru nefnilega ekki alltaf augljósir. Þeir blasa ekki alltaf við. En við sem samfélag eigum að reyna eins og við lifandi getum að komast hjá öldrunarfordómum í daglegu tali og reyna frekar að líta á eldra fólk sem þá auðlind sem það raunverulega er.
Virðulegi forseti. Við tölum um það við eldhúsborðið, við tölum um það á vinnustaðnum. Við tölum um það úti um allt. Er spilling? Fáum við fullt verð fyrir aflann? Er svindlað á vigtinni? Hvernig stendur á því að hlutirnir eru eins og þeir eru? En það er einn sem festir það á blað og ég las það í morgun, það er Kári Stefánsson. Hann náttúrlega setur þetta allt innan gæsalappa eins og gengur. Við verðum að stíga varlega til jarðar. En þetta er nú það sem við almennt tölum um þannig að það er nú eins gott að láta það flakka. Hann segir: „Á síðasta ári var meðalverð sem fékkst fyrir íslenska makrílinn 65% lægra en fyrir þann norska. Það var sem sagt prýðilegt tækifæri fyrir þessi erlendu fyrirtæki í eigu íslenskrar útgerðar til þess að selja makrílinn áfram ...“ Íslensk fyrirtæki eiga gjarnan fyrirtæki í útlöndum og selja sjálfum sér aflann hér á allt að 300% lægra verði en heimsmarkaðsverð á makríl. En svo væri gaman að vita á hvað þeir selja hann frá sér, fyrirtækjum sínum erlendis. Hér stendur og ég vísa beint í greinina, með leyfi forseta: „Ef það sem að ofan greinir er rétt þá eru afleiðingar þess að útgerðirnar hafi gerst sekar um þjófnað, skattsvik og peningaþvætti: 1. Sjómenn sem veiddu makrílinn voru hlunnfarnir svo að um munar. Það má leiða að því rök að útgerðirnar hafi stolið af þeim stórfé. 2. Útgerðirnar stálu ekki bara fé af sjómönnunum heldur líka sveitarfélögunum þar sem þær greiddu sín opinberu gjöld. 3. Útgerðirnar hlunnfóru sveitarfélögin með því að greiða ekki hafnargjöld í samræmi við raunverulegt verðmæti aflans. 4. Útgerðirnar gáfu erlendum félögum, sem þær áttu, hluta af tekjum sínum og greiddu þar af leiðandi ekki af þeim skatt. 5. Útgerðirnar stunduðu peningaþvætti í gegnum félögin, sem þær áttu í útlöndum. Útgerðirnar notuðu félögin til þess að fela tekjur og koma þeim undan skatti.“ Nú veit ég ekki hvort þetta er eins og hér kemur fram. En hvað um það. Skýrsla Verðlagsstofu skiptaverðs bendir hins vegar til þess að svo gæti verið. [[Forseti hringir.]]Ég segi ekki annað en að það er kominn tími til þess að við hér á hinu háa Alþingi, löggjafinn sjálfur, hysjum upp um okkur buxurnar og förum að taka á þessum málum sem alþjóð er kunnugt um að hafa hugsanlega verið við lýði hér lengi.
Virðulegur forseti. Nú í janúar líður undir lok formennsku þeirrar sem hér stendur í laga- og mannréttindaráði Evrópuráðsþingsins. Mér þykir því ekki úr vegi að koma hér upp og lýsa aðeins þeim þáttum sem mér hefur þótt vænst um að hafa tekið þátt í í því starfi og í starfi mínu sem formaður þessarar mikilvægu nefndar í Evrópuráðinu. Í fyrsta lagi vil ég nefna skýrsluhöfund sem tilheyrir nefndinni minni og skýrslu sem samin var um morðið á Daphne Caruana Galizia, rannsóknarblaðamanni frá Möltu, og Pieter Omtzigt, hollenskum þingmanni sem hefur lagt hart að maltneskum yfirvöldum að rannsaka morðið á Daphne og leiða hið rétta í ljós þegar kom að því. Við höfum séð að þessi þrýstingur ásamt þrýstingi frá Evrópusambandinu hefur orðið þess valdandi að nú er farið að sjá til sólar í því að upplýsa það skelfilega mál. Ég vil taka það fram að með hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttir komum við í veg fyrir að öfgaþjóðernissinnar fengju veg og virðingu í Evrópuráðsþinginu, fengju flokkaviðurkenningu og þar með viðurkenningu Evrópuráðsins á því að stefna þeirra samræmdist gildum Evrópuráðsins, sem er auðvitað algjör vitleysa. Ég kom til leiðar skýrslu gegn kynferðislegri áreitni og ofbeldi í þjóðþingum. Ég mun standa að því að breyta þingskapalögum Evrópuráðsþingsins þess efnis að sett verði fortakslaust bann við kynferðislegri áreitni innan þingsins. Ég er að klára skýrslu um pólitíska fanga í Aserbaídsjan, eitthvað sem hefur tekið töluvert á að klára, og það sem ég er kannski ánægðust með af öllu, virðulegi forseti, er að ég kom því til leiðar að nú eru nefndarritarar mjög meðvitaðir um það, þegar þeir bjóða sérfræðingum á fundi nefndarinnar, að óska skuli sérstaklega eftir því að kynjasjónarmið verði höfð í huga. Það er því af sem áður var að við sjáum einfaldlega karla í panel að upplýsa okkur um sérfræðikunnáttu sína. Panelarnir eru orðnir töluvert fjölbreyttari. Þetta er allt hægt með góðum vilja.
Virðulegi forseti. Mér hefur reynst vel að sígandi lukka sé best. Það á þá vel við þegar talað er um uppbyggingu samgöngumannvirkja. Nýverið skrifuðu borgarstjóri og ráðherra samgöngumála undir samkomulag sem má skilja á tvo vegu með góðum vilja. Áfram verður haldið með athuganir á flugvallarkostum í Hvassahrauni og framtíð flugvallarins í Vatnsmýrinni er tryggð a.m.k. næstu tvo áratugi. Eitthvað virðist þetta samkomulag hafa farið öfugt ofan í suma og litið svo á að frekari uppbygging á öðrum flugvöllum, eins og t.d. á Akureyri, væri slegin af. En svo er nú aldeilis ekki. Öflugt innanlandsflug er mikilvægt byggðamál og einn lykillinn að jafnræði byggðanna. Samhliða bættu viðhaldi á flugvöllum landsins þarf að jafna aðstöðumun landsmanna. Skoska leiðin er mikilvægt skref í þá átt. Flugfargjöld eru há í samanburði við það sem býðst í millilandaflugi. Tíðni flugferða er ekki alltaf hentug og sætanýting breytileg. Greiðsluþátttaka stjórnvalda hefur reynst vel til að mæta þessum vanda í Skotlandi og er ætlunin að hrinda henni í framkvæmd hér á landi á seinni hluta næsta árs. Næsta skref varðandi Akureyrarflugvöll er að útfæra leiðir til að nýta fjárlagaheimildir um stækkun flugstöðvarinnar og útfæra rekstur hennar þannig að það nýtist byggðunum og markmiðum stjórnvalda um nýja gátt inn í landið. Stöndum saman að því að klára það sem byrjað hefur verið á, t.d. eins og flughlaðið á Akureyrarflugvelli. Innviðir Norðurlands eru til staðar og meira en tilbúnir til að taka á móti erlendum gestum sem vilja dvelja hjá okkur og njóta þess sem hin rómaða fegurð og náttúruperlur Norðausturlands hafa upp á að bjóða. Breið samvinna er lykill að árangri í þeim efnum. Virðulegi forseti. Eins og svo oft er sagt í Þistilfirði: Sígandi lukka er best.
Það er nefnilega það.
Herra forseti. Heimilisofbeldi er samfélagsmein. Því fylgir skömm, ótti og sorg. Ofbeldið er yfirleitt vel falið og ofbeldið þrífst í þögninni. Skaðinn sem ofbeldið veldur er ekki bara alvarlegur heldur ferðast hann með fólki á milli kynslóða. En hvers vegna er ég að tala um þetta í dag og hvers vegna hér í sal Alþingis? Þetta eru allt þekktar staðreyndir, ekki satt? Ég er að tala um þetta nú af því að við, löggjafinn, getum bætt kerfið þannig að það verji þolendur betur en nú er. Ég lagði fram þingsályktunartillögu fyrir nokkru ásamt fleiri þingmönnum. Hugmyndin með henni er að kerfið taki betur utan um þolendur ofbeldis og taki þungann af þeim. Tillagan felur í sér að Alþingi feli dómsmálaráðherra að setja á fót starfshóp sem leggi fram tillögur um bætt verklag um miðlun um heimilisofbeldismál á milli kerfa félagsþjónustu sveitarfélaga, heilbrigðisstofnana, skóla og lögregluembætta. Starfshópurinn á einnig að móta tillögur um rýmri lagaheimildir, sem vantar nú og er brýn þörf á, til miðlunar upplýsinga um heimilisofbeldi milli sömu aðila og koma á fót samstarfsvettvangi stjórnvalda. Ráðherra kynni síðan Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en í júní 2020. Þolendur heimilisofbeldis veigra sér oft við því að tilkynna lögreglu um ofbeldið enda er gerandinn oft einstaklingur nákominn þolanda. Í smærri sveitarfélögum þar sem íbúar þekkja flestir hver annan getur það ekki síður verið þungbært að tilkynna um heimilisofbeldi. Því er mikilvægt að þau stjórnvöld sem starfa náið með íbúunum hafi víðtækar heimildir til að eiga frumkvæði að því að grípa inn í og eiga samstarf við önnur stjórnvöld um viðbrögð við slíkum brotum. Allt samráð milli stofnana samfélagsins þarf að eiga sér stað með þátttöku og samþykki brotaþola. Þingsályktunartillagan hefur ekki komist á dagskrá þingsins enn þá en umsagnir hafa borist og allar mjög jákvæðar. [[Forseti hringir.]]Ég vona að við náum að klára þetta mál sem allra fyrst.
Herra forseti. Mig langar til að gera að umtalsefni nýundirritað samkomulag hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og borgarstjóra Reykjavíkur frá 28. nóvember sl. Í samkomulaginu er kveðið á um að fullkanna þá möguleika að reisa og reka varaflugvöll sem myndi þjóna innanlandsflugi sem og einka-, æfinga- og kennsluflugi sem er í takt við þær niðurstöður sem skýrsla stýrihóps samgönguráðuneytisins um flugvallarkosti á Suðvesturlandi kvað á um frá því í nóvember á þessu ári. Það sem vekur áhuga minn eða athygli við lestur samkomulagsins eru þær forsendur sem til grundvallar eru lagðar, nánar tiltekið í e-lið 2. mgr. 2. gr., en þar segir, með leyfi forseta: „Greindur áætlaður nýtingarstuðull flugvallar í Hvassahrauni í samanburði við þá flugvelli sem fyrir eru á suðvesturhorninu.“ Í neðanmálsskýringu segir að nýtingarstuðull sé hlutfall daga sem áætlað er að flugvöllurinn verði opinn á ársgrundvelli. Ég er hugsi yfir þessari skilgreiningu, sem er ný, og eftir því sem ég best veit á hún ekki stoð í lögum eða því síður reglugerð 4.6.4 frá 2007 um flugvelli sem byggð er á viðauka 14 frá Alþjóðaflugmálastofnuninni, ICAO. Þar er kveðið á um nothæfisstuðul, sem er annað orð, sem skuli vera 95% á ársgrundvelli miðað við fjölda og stefnu flugbrauta á viðkomandi velli og vinda. Það er ekki óútskýrt hlutfall af dögum í samanburði við einhverja aðra flugvelli. Það er ámælisvert og stórundarlegt að við gerð samkomulagsins sem skuldbundið getur ríkið til tugmilljarða fjárútláta sé ekki hugað betur að grundvallaratriðum. Framkvæmdin, ef af verður, mun kosta 39–44 milljarða ef marka má skýrsluna, en 300 milljarða ef flugvöllurinn ætti að sinna millilandaflugi einnig. Ef sú leið yrði valin er ótalinn kostnaður sem myndi hljótast af uppbyggingu sérstaks flugvallar fyrir einka-, æfinga- og kennsluflug. Þá er einnig ótalinn sá kostnaður sem á eftir að hljótast af uppbyggingu í Keflavík og ekki ólíklegt að þarna sé um að ræða kostnað á bilinu 300–500 milljarða þegar allt er talið. Ljóst er að von er á máli hér [[Forseti hringir.]]sem mun koma til meðferðar þingsins á næstu misserum sem gæti varðað ákvörðun um stærstu einstöku framkvæmd í sögu þjóðarinnar. Ég er hræddur um að með undirritun þessa samkomulags hafi aðilar ekki sama skilning á málinu en tíminn [[Forseti hringir.]]mun leiða í ljós hvort verður ofan á en í öllu falli fara hljóð og mynd ekki saman.
Virðulegi forseti. Nú liggur það fyrir klappað í stein að Ríkisútvarpið hefur markvisst og væntanlega meðvitað brotið lög um tveggja ára skeið. Upp úr um það kvað Ríkisendurskoðun endanlega í skýrslu sinni í stjórnsýsluúttekt um Ríkisútvarpið um daginn. Stjórn Ríkisútvarpsins greip til þess stórundarlega ráðs að segja að stofnunin hefði þurft að bíða eftir þessari niðurstöðu Ríkisendurskoðunar í 24 mánuði til að segja til um hvort hún ætti að fara að lögum eða ekki. Ríkisendurskoðun svaraði strax: Það þurfti ekkert að bíða eftir okkur. Það hefur legið óyggjandi fyrir frá upphafi að Ríkisútvarpinu bar að fara að þessum lögum. Svo gerist það núna síðast að þegar Ríkisútvarpið auglýsir stöðu útvarpsstjóra tilkynnir það um þá ákvörðun sína að halda leyndum nöfnum umsækjenda. Ef það er ekki beinlínis brot á þeim upplýsingalögum sem Ríkisútvarpinu ber að fara eftir er það a.m.k. brot á þess eigin skilningi á upplýsingalögum og stefnuyfirlýsingu sem þangað til í gær var að finna á heimasíðu RÚV. Hvað gerði RÚV þegar því var bent á þetta í fjölmiðlum í gær? Breytti það þá þessari röngu ákvörðun sem það tók miðað við eigin skilning og eigin stefnuyfirlýsingu? Nei, þá var stefnuyfirlýsingin tekin út af heimasíðunni sem og þessi skilningur en staðið var við hina röngu ákvörðun. Þessi síendurtekni vandræðagangur og vanhæfni af hálfu stjórnar Ríkisútvarpsins skapar vantraust. Af þeim ástæðum tel ég íhugunarefni fyrir stjórn Ríkisútvarpsins hvort hún ætti ekki í ljósi stöðunnar að víkja. Ekki treysti ég henni til að taka þá ákvörðun að ráða nýjan útvarpsstjóra miðað við alla þessa himinhrópandi vanhæfni og vandræðagang. Ef hún kýs ekki að gera þetta er það íhugunarefni fyrir menntamálaráðherra hvort hann ætti að boða til hluthafafundar [[Forseti hringir.]]og víkja stjórninni.
Virðulegur forseti. Þessa vikuna safnast stjórnvöld alls staðar að úr heiminum saman í Madríd til að ræða loftslagsmál. Metnaðinn vantar svo sem ekki í ræðum og riti en hann virðist síður rata í áætlanir og aðgerðir. Þetta kemur skýrt fram í skýrslu sem Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna birti í liðinni viku. Skýrslan ber hið lýsandi heiti, með leyfi forseta, Emissions Gap Report, enda sýnir hún svart á hvítu það gap sem er á milli metnaðar í orði og á borði. Ef taldar eru saman þær skuldbindingar og þær áætlanir sem ríki hafa gert í kjölfar Parísarsáttmálans stefnir í 3,2°C hlýnun á öldinni. Þetta er víðs fjarri þeim 1,5–2°C sem stefnt er að. Losun gróðurhúsalofttegunda þarf samkvæmt skýrslunni að minnka um 7,6% að meðaltali á hverju ári til 2030 til að koma í veg fyrir hlýnun jarðar upp á meira en 1,5°C. Hefði hins vegar verið brugðist við fyrir áratug hefði nægt að minnka losun um 3,3% árlega. Þetta er kostnaðurinn við að tefja nauðsynlegar aðgerðir. Þær verða sársaukafyllri. Þessi úttekt Umhverfisstofnunarinnar leiðir síðan hugann að stöðunni hér á landi. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, svo langt sem hún nær, er hvorki magnbundin né kostnaðarmetin nógu skýrt. Annað árið í röð liggur fyrir þinginu samgönguáætlun sem ekki hefur verið metin út frá áhrifum á loftslagsmál. Úr þessu þarf að bæta. Þetta vekur líka upp þá spurningu hvort óháður aðili þurfi að rýna metnað stjórnvalda í loftslagsmálum, ekki ósvipað og fjármálaráð rýnir fjármálaáætlun hvers árs, því að það þarf að tryggja að metnaður stjórnvalda hvers tíma sé ekki bara í orði heldur líka á borði.
Herra forseti. Þegar sameina á stofnanir skiptir samráð við starfsmenn mjög miklu máli og að sem mest sátt sé meðal starfsmanna um sameininguna. Það skiptir máli upp á breytingarferlið, hversu langt það verður, og það skiptir máli ef ná á þeim árangri sem að er stefnt. Einmitt þetta skortir við sameiningu tollstjóraembættisins og embættis ríkisskattstjóra og því getum við í Samfylkingunni ekki stutt þetta mál.
Herra forseti. Þetta mál er illa unnið og illa undirbúið. Það hefur ekki verið tekið nótís af því sem gerst hefur í nágrannalöndunum þar sem svipaðar sameiningar hafa átt sér stað og það hefur ekki verið haft samráð við þá stétt sem á að bera uppi starfið áfram. Þetta er ekki vænlegt. Þetta er ekki gott. Þessi sameining á að taka gildi eftir 27 daga. 27 daga, herra forseti. Það segir sig sjálft að maður þvingar ekki fólk í svona samstarf á slíkum tíma þannig að því miður er ekki hægt að samþykkja þetta mál eins og það liggur fyrir. Við Miðflokksmenn erum æstir í að þjappa saman bákninu. En þegar menn fara svona að er ekki hægt að líta fram hjá því að þetta er galið og ég spái því að þetta mál muni koma aftur til kasta Alþingis innan mjög skamms tíma.
Herra forseti. Við í Viðreisn styðjum þetta mál heils hugar þó að vissulega hefði mátt standa betur að því. Eins og komið hefur fram hér í umræðunni má setja út á ýmislegt við undirbúning þessa máls en hins vegar er brýnt að ráðist sé í hagræðingu hjá hinu opinbera. Þetta er dæmi um slíkt mál. Við erum enn með liðlega 160 ríkisstofnanir sem er allt of mikið. Drjúgur partur þeirra er með tíu starfsmenn eða færri og við höfum ítrekað séð gögn þess eðlis að slíkar stofnanir séu einstaklega óhagkvæmar og dýrar í rekstri. Þess vegna hvet ég ríkisstjórnina eindregið til dáða í að ganga lengra í þeim efnum en auðvitað að vanda undirbúning. Það er kannski eitt í þessu tiltekna máli sem ætti að hafa sérstaklega í huga. Þegar svona stór sameining á í hlut er fjármagn einfaldlega allt of naumt skammtað í upphafi til að hægt sé að tryggja að sameiningin skili tilætluðum árangri. Það er það sem sem ég óttast helst í þessu en við styðjum þetta mál heils hugar.
Hæstv. forseti. Þetta er gott mál. Það er mjög mikilvægt að fækka stofnunum. Það er óþarfi að hafa hér eina sérstaka stofnun til að innheimta opinber gjöld. Mikið samráð var haft og mikill undirbúningur í kringum þetta mál. Það er eiginlega enginn ágreiningur um málið. Það er enginn á móti því, ekki einu sinni starfsmenn tollstjóra, þannig að það er bara hið besta mál. En auðvitað verður það þannig, eins og í öllum öðrum sameiningum, þegar ríkisstofnanir eru sameinaðar, að vanda verður til verka og það er engin ástæða til annars en að vel gangi í þessu máli.
Virðulegur forseti. Ef ég hefði vitað að hv. þm. Brynjar Níelsson hefði verið búinn að biðja um orðið hefði ég getað sleppt því, því að ég ætlaði að segja það sama og hann sagði. Þetta er nefnilega gott mál. Hér er verið að tala um að embætti ríkisskattstjóra og tollstjóra sameinist og verkefnasvið embættanna verði starfrækt í einni stofnun sem nefnist Skatturinn og Ríkisskattstjóri. Frumvarpið á sér töluverða forsögu þar sem sérstakur samráðshópur eða nefnd vann að því og að þeirri vinnu komu allir hagaðilar þannig að umræðan hér um að þetta sé illa undirbúið og vont mál á ekki við rök að styðjast. Svo finnst mér líka einkar áhugavert að heyra að Miðflokkurinn talar mikið um „báknið burt“ og sameiningu stofnana, en bara ekki þegar það er lagt til hér í þessum sal.
Forseti. Ég get vonandi dregið aðeins úr áhyggjum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Þetta mál hefur vissulega góðan tilgang eins og honum er lýst en það er hins vegar heilmikið til í því sem fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa sagt hér á undan mér. Það hafa verið gerðar alvarlegar athugasemdir við það hvernig þetta mál var unnið, m.a. samskipti við starfsmenn. Því er eitt og annað ókannað, ekki hvað síst, eins og bent var á, að menn reyni að læra af reynslunni í Danmörku þar sem fór fram sambærileg sameining og gekk ekki alveg sem skyldi. Við hefðum getað lært eitthvað af því. En vegna þess að tilgangur málsins er góður og mikilvægur munum við ekki leggjast gegn því að málið haldi áfram og ég mun styðja það að málið haldi áfram eftir 2. umr. En ég vona að það takist í nefndinni eins og kostur er að leysa úr þeim álitamálum sem hafa komið upp varðandi undirbúninginn og einu þarf að huga sérstaklega að, þar sem hér er verið að búa til gríðarlega valdamikla stofnun, að menn passi á sama tíma upp á rétt borgaranna.
Herra forseti. Þetta mál er ekki í minni nefnd og ég hef því ekki fylgst mjög vel með því en ég er búinn að hlusta á menn ræða málið og þar kemur í ljós að það er verið að sameina tvær stofnanir, þar af leiðandi hlýtur yfirmaður annarrar að detta út. Hvor er það? Það er fróðlegt að skoða þetta í ljósi sögunnar, eins og gerðist með Samkeppnisstofnun á sínum tíma: Hún var klippt í sundur, út kom Samkeppniseftirlitið og skipt var um forstjóra; eins og var gert með Þjóðhagsstofnun: Hún var ekki nógu þæg, felld niður. Það eru ítrekaðar sögur af því í íslensku samfélagi. Lögreglustjórarnir voru ekki nógu hlýðnir á sínum tíma og ríkislögreglustjóraembættið var stofnað ofan við þá. Þetta er það sem ég hef verið að heyra alla mína tíð, alltaf þegar verið er að skapa nýjar kringumstæður, sameina stofnanir eða slíta þær í sundur þar sem verða síðan mannaskipti á toppnum, þá vil ég bara benda landsmönnum á og þeim sem þekkja betur til heldur en ég í þessu tiltekna atriði: Fylgist með því hver það er sem dettur úr. Er einhver pólitík þar að baki?
Herra forseti. Hér er á ferðinni ágætismál. Það er verið að auka slagkraft þessara tveggja stofnana með því að sameina þær í eina og ég tel að málum beggja verði betur fyrir komið í einni sterkri stofnun, þó með því sjálfstæði sem undirstofnanir og undirgreinar þurfa til að geta sinnt sínum verkum. Vinstri grænir munu greiða atkvæði með þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Ég fagna því að þetta mál sé að verða að lögum, að aðeins sé verið að taka til í því hvernig við á Íslandi höfum farið með persónuupplýsingar í þjóðskrá. Mér finnst þó þurfa að nefna að það þurfti útlendinga í Evrópusambandinu til að hér kæmust á persónuverndarlög sem myndu knýja það fram að við hysjuðum aðeins upp um okkur buxurnar í þessum málum og gera þær betrumbætur sem hafa verið gerðar hér í dag. Að því sögðu vona ég að þær verði fleiri í framtíðinni. Að mínu mati er þjóðskrá bæði notuð of mikið, upplýsingum úr henni er deilt of mikið og ekki af nógu góðum ástæðum þannig að ég vona að eftir því sem fram líði stundir átti fólk sig á því meira og meira hér á Íslandi að eins gagnleg og þjóðskráin er sé hún gagnleg bæði til málefnalegra og ómálefnalegra afskipta. Jafnvægið þar verður aldrei fullkomið og betur má ef duga skal.
Herra forseti. Svo vill til með þetta mál að það var fært framar á dagskrá við 2. umr., mjög mörgum að óvörum, og þess vegna var ekki hægt að taka til máls um það við þá umræðu sem hefði þó verið brýn ástæða til. Því hef ég kvatt mér hljóðs við 3. umr. um málið. Málið er komið inn í þingið vegna vandræðagangs í stjórnkerfinu, vegna þess að hæstv. forsætisráðherra treystir sér ekki til að halda áfram því ferli sem hún hafði sjálf hafið og hendir málinu nú inn í þingið og vill að þingið taki samábyrgð með henni á afdrifum þess. Í sjálfu sér væri hægt að verða við því og taka þátt í því með hæstv. forsætisráðherra að taka þannig á málinu ef von væri til þess að því lyki með þeim hætti. En það er engin hætta á því að svo verði vegna þess að það standa enn yfir málaferli og eru boðuð málaferli varðandi þetta mál. Þegar ágreiningur rís er náttúrlega langbest að leiða hann til lykta fyrir dómstólum. Eins sárt og erfitt og langvinnt og þetta mál er búið að vera finnst alla vega þeim sem hér stendur að það þurfi að klára það með einhverjum sóma. Það þurfa að vera einhver lok í þessu máli. Svo er ekki þó að við samþykkjum málið í dag. Það verður ekki svo, herra forseti. Ég hvet þá alþingismenn sem ekki hafa þegar lesið bréf sem kom sem umsögn við þetta mál fyrir 2. umr. frá þremur af fjórum mönnum sem sátu saklausir í 105 daga í einangrun til að lesa það. Þeirra er í sjálfu sér í engu getið í þessu frumvarpi. Það er heldur engin hugsun, þótt það eigi ekki heima í þessu frumvarpi, það veit ég vel, og heldur engin umræða búin að vera um þær þjáningar og þann miska sem fjölskyldur Geirfinns Einarssonar og Guðmundar Einarssonar hafa þolað í þessu máli því að þeir hafa ekki sést í 45 ár og verða því að teljast hin sönnu fórnarlömb í þessu máli. Fjölskyldur þeirra og einkalíf hefur verið dregið fram í dagsljósið til þess að selja blöð og búa til sjónvarpsþætti sem er til vansa og til skammar. Það sem er kannski verst við þetta mál núna er að framkvæmdarvaldið er að hrifsa það úr höndum dómsvaldsins. Við höfum þríeina skiptingu á Íslandi um stjórn landsins þannig að fordæmið sem er verið að setja núna með því að taka þetta mál úr höndum dómstóla og láta Alþingi ákveða um þetta mál er fordæmi sem ég mun ekki vilja taka þátt í, svo það sé sagt. Ég óttast mjög, þó að maður náttúrlega voni að mál af þessum toga komi aldrei aftur upp á Íslandi getur maður aldrei fortekið það, en ég spyr menn hvað þeir ætli að gera næst þegar mál kemur upp þar sem vísað verður til þessa fordæmis, að þetta mál hafi verið tekið af dómstólum og sett til atkvæða á Alþingi. Hvernig ætla menn að bregðast við því þá, hvernig svo sem þau mál kunna að verða vaxin ef þau koma upp? Þetta eru eftirköst sem eru óæskileg og Alþingi ætti ekki að láta hafa sig út í slíkt. Ég veit ekki af hverju Alþingi ætti að taka uppgjöf hæstv. forsætisráðherra í þessu máli og reyna að lagfæra hana eins og hæstv. forsætisráðherra, sem er því miður ekki hér til að hlýða á orð mín, helst hefði kosið. Ég vara við þessu. Ég vara mjög við því að þetta verði samþykkt. Ég bendi mönnum aftur á að hafa það í huga að málinu lýkur ekki með því að við samþykkjum þetta mál og tökum afstöðu til þess. Því lýkur því miður ekki hér, það heldur áfram að hanga yfir okkur öllum meðan málaferli standa. Það getur þess vegna tekið drjúgan tíma. Það sem líka er vont við þessa kúvendingu er að það má segja að ríkisstjórnin hafi, með því að leggja málið fyrir, kippt fótunum undan settum ríkislögmanni í þessu máli sem hafði unnið það eftir því sem ég best veit í algerum trúnaði og af alkunnri þekkingu. Síðan er skipt um hest í miðri á og ríkislögmanni er sagt: Þetta er alveg ómögulegt og við hættum við þetta, hendum þessu inn í þingið. En að sjálfsögðu halda málaferlin áfram, nema hvað embætti ríkislögmanns er beyglað eftir vegna þess að því hefur verið sýnt vantraust með málatilbúnaðinum eins og hann er hér. Ég ítreka að mér þykir mjög miður að málinu skyldi hafa verið skutlað framar á dagskrána án þess að menn yrðu varir við það í 2. umr. Hefði það ekki verið gert hefði umræðan hér í 3. umr. verið óþörf en ég brýni menn til þess að hugsa um afleiðingar þess að þetta mál verði samþykkt. Það er eitt atriði í viðbót sem ég vil nefna að alla vega sá sem hér stendur treystir sér ekki til að gera. Það er verið að gera okkur alþingismönnum nú að ákvarða einstaklingum bætur, í krónutölum. Alþingismenn eiga með þessu frumvarpi að verðleggja líf manna sem hafa orðið fyrir miska af málinu. Ég segi aftur: Hvernig í veröldinni á að vera hægt að setja Alþingi í þá stöðu að ákvarða bætur til einstaklinga? Það er ekki verkefni Alþingis, alls ekki. Það veit sá sem allt veit að ef slíkar bætur sem við værum að ákvarða ættu að fara eitthvert annað en til einstaklinga, þá er ég hræddur um að það yrði verulegur kurr í salnum. Herra forseti. Í stuttu máli: Ég vara við því að menn samþykki þetta mál. Ég hvet menn til þess að íhuga það mjög vel. Ég hvet menn til að hafa í huga að málinu lýkur ekki, það heldur áfram. Það verður ekki betra, verður ekki viðráðanlegra. Það verður ekki auðleysanlegra. Þetta mál er vont, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál núna. Ég hélt hér ræðu við 1. umr. Það fór fyrir mér eins og hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, við misstum af málinu hér í 2. umr. Ég ætla ekki að endurtaka það sem ég sagði áður. Ég tek undir það með hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni að þetta er ekki gott mál. Það er ekki gott mál að stjórnmálin yfirtaki mál af þessu tagi. Þau hafa að vísu gert það frá upphafi og þeir sem eru eldri hér í salnum muna kannski hvernig þetta mál var pólitískt í upphafi, ég man það, og það er það enn. Öll meðferð þessa máls hefur verið í höndum stjórnmálamanna. Mér finnst algerlega furðulegt hve mörgum þingmönnum finnst það bara í lagi, sjá ekkert athugavert við það; sjá ekkert athugavert við það fordæmi sem verið er að gefa, hvaða afleiðingar það getur haft um þrískiptingu ríkisvaldsins o.s.frv. Á tyllidögum tölum við alltaf um mikilvægi þeirrar þrískiptingar en við horfum fram hjá þessu öllu af því að við teljum okkur vera svo góð og réttlát og skynsöm í þessu máli. Það er bara rangt. Það sem er sameiginlegt með okkur hér í þinginu er að við erum öll gjörsamlega úti á túni í þessu máli. Það finnst mér mjög skaðlegt. Ég get ekki, þó að ég sé mikill stuðningsmaður þessarar ríkisstjórnar, stutt þetta mál. Það fer algjörlega gegn grundvallarprinsippum mínum að stjórnmálin taki svona mál yfir með þessum hætti, ekki bara í þessu frumvarpi heldur í raun miklu lengra aftur. Ég mun því miður aldrei taka þátt í því - kannski ekki því miður, ég mun aldrei taka þátt í því. Eins vel og ég vil gera við fólk almennt, eins mikið og ég vil vera góður, get ég þetta ekki og mun aldrei gera neitt þessu líkt. Ég bið bara hv. þingmenn að hugsa það: Er þetta skynsamlegt? Eru ekki aðrar leiðir réttari, og í raun einu skynsamlegu leiðirnar, en að við séum að gera svona hluti? Ég bið ykkur að íhuga það. Þetta verður ekki síðasta málið í Íslandssögunni. Ég veit alveg hvernig umræðan er í samfélaginu og ég veit hvernig pólitíkin virkar. Ég ætla ekki að vera þátttakandi í því, þið hin verðið að gera það.
Herra forseti. Við erum í 3. umr. í þessu stóra máli sem er viðkvæmt og á sér mjög langa sögu. Hér er gerð tilraun til að stuðla að því að ljúka málinu með einhvers konar sátt. Sá sem hér stendur hefur ákveðið að styðja þetta mál, þó með örlitlum semingi, og hefur gert fyrirvara við málið sem lýtur fyrst og fremst að því að gera grein fyrir því að hann telur að ekki hafi verið haldið á málinu í aðdraganda þessa frumvarps og eftir sýknudóminn með þeim hætti sem best yrði á kosið. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að það hefði verið langbest og eðlilegast að ríkið hefði hagað sínum vörnum gagnvart bótakröfum þeirra sem voru sýknaðir þannig að fallast á það að bótaréttur væri fyrir hendi og síðan hefði verið tekist á um það fyrir dómstólum að ákveða hæfilegar bætur. Það er hin rétta leið í þessum málum. Hins vegar þróuðust mál á þann veg að aðrar leiðir voru farnar og ég held að það hafi verið orðið óhjákvæmilegt að gera eitthvað og frumvarpið er ávöxtur þess. Úr því sem komið var taldi ég rétt að styðja frumvarpið með þeim ágalla þó að það hefði verið miklu betra að fara aðrar leiðir. Það er erfitt að halda sig alltaf við „ef, hefði og skyldi“ þegar maður stendur í nútímanum. Ef til vill er þá til lítils gagns að tala um það sem hefði átt að gera. Það var einfaldlega ekki gert. Ríkisstjórnin ákvað að taka til varna í málinu og ákvað að fela ríkislögmanni að grípa til ýtrustu varna og hafna bótarétti. Að mínu mati var það og er rangt. En hér stöndum við frammi fyrir þessu. Úr því sem komið er er niðurstaða mín sú að styðja við málið í þeirri von að samþykkt þess leiði til þess að málið taki senn enda og það takist að ná samkomulagi við þá sem sýknaðir voru og aðstandendur þeirra. Enn vil ég ítreka að það hefði verið miklu eðlilegra að dómstóll fjallaði um bótafjárhæðir. Málið allt saman er þannig vaxið og er svo sérstakt og um svo miklar upphæðir er að tefla að á endanum hefði verið skynsamlegra að láta dóm fjalla um þann þátt málsins. En ég sagði að maður ætti ekki að dvelja um of við „ef, hefði og skyldi“, hér erum við og ég hef ákveðið að styðja málið þrátt fyrir að ég telji að málatilbúnaður hafi ekki verið í því formi sem hann hefði átt að vera.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður telur þetta ekki rétta leið og að þetta hefði átt að vera útkljáð hjá dómstólum. En hann ætlar að styðja þetta vegna þess hvernig ríkislögmaður háttaði vörnum sínum, ef ég skil rétt. Þegar ágreiningur er um kröfur á hendur ríkinu er ekkert óeðlilegt við að ríkið geri ýtrustu kröfur, það er bara eðli málsins samkvæmt. [[Gripið fram í: Það er vandinn.]]Nei, það er auðvitað ekki vandinn. Ef viðkomandi á rétt á bótum eins og lög standa til, úr því að kveðinn er upp sýknudómur, er það hið eðlilegasta mál að ríkið geri kröfur en ef réttur er fyrir hendi á bótum mun dómstóllinn auðvitað dæma þær. Vandinn hér er sá að einungis er um að ræða sýknu á hluta af öllum ákæruliðunum sem viðkomandi voru sakfelldir fyrir. Það hefur aldrei komið úrlausn dómstóla um það hve stór þáttur það er af heildarrefsingunni. Hverjar eiga þá bæturnar að vera? Og hver á rétt á þeim? Þau sjónarmið hafa heyrst að sakborningar hafi að einhverju leyti sjálfir stuðlað að því að vistin varð harðari og einangrunin lengri en ella hefði orðið. Mér finnst mjög sérstakt að menn ætli að styðja þetta en segja samt að fara eigi aðra leið. Sú leið er fær, það þarf ekkert að styðja þetta frumvarp.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við erum þó sammála um það, svo að maður haldi sig við viðtengingarháttinn, að það hefði átt að fara aðra leið. Ég get ekki fallist á það með hv. þingmanni að í þessu máli sé og hafi verið eðlilegt að fela ríkislögmanni að grípa til ýtrustu varna og hafna þar með bótakröfu. Ég get ekki fallist á það, enda er það svo að af hálfu stjórnvalda hafa verið látin falla ýmis ummæli eftir að sýknudómurinn féll sem fólu allt annað í sér. Þau fólu í sér afsökunarbeiðni á því hvernig farið hefði verið með sakborninga í því máli og þá dæmdu sem sýknaðir voru. Þá þegar hefur af hálfu ríkisins verið fallist á að greiða skuli bætur. Þess vegna og í því ljósi get ég ekki fallist á að það sé í hæsta máta eðlilegt að þegar málið er komið til dómstóls og greinargerð er skilað snúi ríkisstjórnin blaðinu við og segi: Nei, þetta var allt í plati. Við teljum að ríkið sé ekki bótaskylt og á þeim forsendum munum við keyra málið. Ég get ekki fallist á það sjónarmið með hv. þingmanni.
Hæstv. forseti. Ég get alveg skilið það sjónarmið að menn telji að það eigi að semja, ekki halda sig við kröfuna um sýknu, en ekkert er því til fyrirstöðu að gera það. Stjórnvöld hafa forræði á málinu. Ríkislögmaður vinnur fyrir hönd þeirra. Það sem ég skil ekki er að fara þurfi með málið inn í þingið til þess. Ég sé ekki ástæðuna fyrir því. Það er hættan að við séum að taka svona mál inn í þingið í staðinn fyrir að stjórnvöld segi: Jú, við ætlum bara að viðurkenna að það er einhver bótaskylda. Við fáum lögfræðiráðgjöf um það hvað teljist eðlilegar bætur, og við bjóðum þær. Það er mjög eðlilegt. En hér er verið að fara einhverja leið sem mér þóknast ekki og ég held að hv. þingmanni þóknist það ekki heldur, ég þykist vita það af því að við vorum nú einu sinni saman í skóla. Ef menn eru að hugsa um það að bótaskylda til allra sem menn vilja greiða bætur til væri t.d. ekki klár í núgildandi lögum og við myndum leggja fram frumvarp um að það næði til þess hóps, eins og aðstandenda og ættingja, þá gæti ég skilið svona frumvarp. En ég er bara að segja: Þetta er hættulegt fordæmi að mínu viti. Þetta mál á ekki heima hér í þinginu, þá ekki nema við sérstakar aðstæður sem ég held að séu ekki uppi núna. Við eigum að fela réttmætum stjórnvöldum að leysa þetta mál með hliðsjón af þessum dómi. Nú ætla ég ekki að tala um forsöguna sem ég er ósáttur við, það er annar handleggur, við erum bara að tala um þetta frumvarp hér. Ég held að það sé ekkert mál að leysa það án þess að þetta frumvarp sé hér til afgreiðslu.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Gallinn er sá að þeir sem fara með þessi mál fyrir hönd ríkisins hafa ákveðið að fara aðra leið. En nú hefur hv. þm. Brynjar Níelsson ekkert legið á skoðunum sínum í þessu máli. Ég reikna fastlega með því að hann hafi m.a. komið þeim á framfæri við þá ráðherra í ríkisstjórninni sem fyrst og fremst véla um málið og reynt að leiða þeim fyrir sjónir að þetta væri ekki skynsamlegasta leiðin að fara. Það liggur líka fyrir að engu að síður hefur ríkisstjórnin ákveðið að fara þessa leið og hún hefur ekki hlustað á ráðleggingar hv. þingmanns um það að e.t.v. væri nóg að láta í þessu frumvarpi bara koma fram hverjir ættu hugsanlega bótarétt, þ.e. ættingjar og tengdir aðilar og eftirlifendur, að það væri nóg, en fela þá lögmanni sínum að grípa til þeirra varna sem nærtækastar væru miðað við það að menn hefðu þegar fallist á að um bótarétt væri að ræða, menn hefðu þegar ákveðið að víkka út til hverra hann ætti að ná og reka málið þannig. En það er ekki niðurstaðan og það má e.t.v. segja því miður eins og hv. þingmaður. En hér erum við og héðan held ég að við eigum enga leið nema þá sem lögð er til því að ég hef ekki séð nein merki um að stjórnvöld séu tilbúin til að fara aðrar leiðir.
Herra forseti. Enn ræðum við í þingsal það flókna mál sem tengist Guðmundar- og Geirfinnsmáli og nú þetta flókna frumvarp sem er komið til 3. umr., frumvarp til laga um heimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar í máli 521/2017. Þetta er mál sem hæstv. forsætisráðherra lagði fram og varð nokkur umræða um í þingsal þegar það kom hingað inn og virðist ætla að verða aftur. Það er miður af því að það er ótrúlega mikilvægt að okkur takist að ljúka þessu máli einhvern tímann í nokkurri sátt. Því miður er þetta frumvarp þannig úr garði gert að það vekur enn upp fleiri spurningar en svör. Það hefur engum breytingum tekið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd heldur er bara afgreitt eins og það kemur frá hæstv. forsætisráðherra. Nú þegar á að afgreiða það sem lög frá Alþingi sem þegar eiga að taka gildi en falla úr gildi eftir sex eða sjö mánuði veltir maður fyrir sér til hvers leikurinn sé gerður. Þetta frumvarp breytir engu um það að það á eftir að semja við hóp af fólki um mögulegar bætur og fjölda spurninga er enn ósvarað. Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls spurði ég hæstv. forsætisráðherra út í það sem stendur í frumvarpinu að eigi að vera réttur aðstandenda þeirra sem sátu inni en hafa verið sýknaðir. Því miður svaraði hæstv. forsætisráðherra ekki þeirri spurningu og mér er ekki kunnugt um að nokkurt svar hafi borist til hv. allsherjar- og menntamálanefndar hvað það varðar, þ.e. hvort hér sé verið að samþykkja sjálfstæðan rétt til barna og maka allra þeirra sem dæmdir voru og hafa nú verið sýknaðir. Erum við að tala um sjálfstæðan rétt þeirra vegna eigin miska? Þetta ætlar Alþingi Íslendinga, löggjafinn, að láta standa algerlega ósvarað. Hvaða fordæmi sköpum við með því? Ætlum við að láta því ósvarað hvort aðstandendur fólks sem hneppt er í gæsluvarðhald eða látið sitja í fangelsi og síðar sýknað eignist sjálfstæðan rétt til miskabóta vegna eigin miska? Það kann að vera að einhverjum hér inni þyki ég fullsmásmuguleg og smámunasöm í þessu en mér finnst þetta stórmál. Mér finnst stórmál að láta því ósvarað hvort allir aðstandendur þessa fólks eigi rétt á bótum og afgreiða þetta algerlega án þess að kostnaðarmeta eitt eða neitt, algerlega óháð því hvort þeir sem sýknaðir voru eru á lífi eða ekki. Löggjafinn verður að vanda sig og þetta verður ekkert aftur tekið. Nú skal því alveg haldið til haga að ég vil réttláta málsmeðferð fyrir allt þetta fólk. Ég vil að réttlætið nái fram að ganga í þessu ótrúlega erfiða máli en ég á ofboðslega erfitt með það þegar löggjafinn tekur við svona frumvarpi með fjölda ósvaraðra spurninga og afgreiðir gagnrýnislaust. Mér finnst það ekki gott. Mér er ekki kunnugt um að þetta hafi verið rætt neitt í nefndinni. Hvað ætlar þingheimur að gera við aðra aðstandendur annarra þeirra sem hafa fengið bætur frá íslenska ríkinu í kjölfar sýknudóms? Við erum að tala um fleiri einstaklinga sem ekkert koma nálægt þessu Guðmundar- og Geirfinnsmáli. Hvernig ætlar íslenska ríkið að höndla þau mál? Það eru fleiri svona mál og við erum hérna í 3. umr. að fara að afgreiða þetta. Þá er eins gott að allir þeir sem hér sitja geti svarað því fólki sem hingað mætir svo og ætlar að fá bætur vegna eigin miska út af svona máli af því að það er klárlega einhver miski. Þetta er mjög alvarlegt. Hæstv. forsætisráðherra sagði í atkvæðagreiðslu í gær að hún vildi ekki taka pólitíska umræðu um þetta mál. Það má vel vera að hún vilji það ekki. Ég vil tala um þetta út frá mikilvægi þess að löggjafinn vandi sig. Þetta mál er svo langt fyrir ofan alla flokkapólitík að mínu mati. Mér finnst algerlega ábyrgðarlaust að láta eins og þetta snúist um í hvaða stjórnmálaflokki við erum. Þetta mál er búið að liggja eins og mara á þjóðinni í fjóra áratugi. Getum við ekki hafið okkur upp yfir að láta þetta snúast um í hvaða stjórnmálaflokki við erum og reynt frekar að vanda okkur aðeins? Hvaða samstöðu og niðurstöðu ætlar forsætisráðherra að ná í þessu flókna máli á næstu sjö mánuðum þangað til þessi lög falla úr gildi? Hvað heldur hún að muni gerast á þessum tíma og hvað gerist þegar lögin hafa fallið úr gildi? Hvað gerist þá? Ætlum við að framlengja þau eða ætlum við að fara að hugsa um hvernig við ætlum að gera þetta? Staðan núna er sú að ríkislögmaður hefur skilað inn greinargerð fyrir dómi þar sem hann krefst sýknu af bótakröfu Guðjóns Skarphéðinssonar. Þeirri kröfu hefur ekki verið breytt en það vita allir sem eitthvað vita að sá sem kemur fram með kröfu fyrir dómi getur breytt henni undir meðferð málsins fram að dómtöku, en þeirri kröfu hefur ekki verið breytt. Sýknukrafa ríkisins í þessu máli stendur enn óbreytt. Ég get ekki horft fram hjá umsögn þess lögmanns sem hvað lengst hefur barist í þessu máli, ég held í nánast fjóra áratugi. Það er Ragnar Aðalsteinsson lögmaður sem skilaði inn umsögn í tíu liðum út af þessu máli. Hann talar einmitt um börn hinna sýknuðu sem eru á lífi, að þau hafi orðið fyrir óafturkræfum áföllum vegna þessarar handtöku og frelsissviptingar sakborninga og veltir fyrir sér þeirra sjálfstæðu bótakröfu, enda er því ekki svarað í frumvarpinu. Hann hnýtir í fjölmargt sem kemur fram í greinargerðinni með frumvarpinu, m.a. að niðurstaða Hæstaréttar frá 2017 um sýknu hafi byggst á kröfugerð ákæruvaldsins og megi skilja ummælin þannig að kröfugerðin hafi ein og sér ráðið niðurstöðunni. Ragnar Aðalsteinsson segir, með leyfi forseta: „Á þetta er ekki unnt að fallast. Hæstiréttur féllst því aðeins á kröfugerð málsaðila eftir að hafa kannað forsendur úrskurðar endurupptökunefndar og komist að þeirri niðurstöðu að úrskurðurinn væri annmarkalaus bæði að efni og formi til. Að öðrum kosti hefði ekki komið til sýknu. Því er rangt að segja að sýknukrafa ákæruvaldsins ein hafi ráðið niðurstöðu Hæstaréttar. Hæstiréttur tók sjálfstæða efnislega afstöðu til sakargiftanna í málinu með því að leggja blessun sína á úrskurð endurupptökunefndar.“ Það vekur athygli mína að svo virðist sem aðvörunarorð Ragnars Aðalsteinssonar rati ekki inn í nefndarálitið svo nokkru nemi. Svo virðist sem bara hafi verið stefnt að því að afgreiða þetta hratt og örugglega út úr nefndinni, vissulega taka inn einhverja gesti en ekkert að skoða þau álitaefni sem eru þarna uppi. Ríkislögmaður er áfram með málið á sínu borði. Ríkislögmaður á að sjá um að semja um bætur. Hann gerir það í umboði af því að hann er lögmaður ríkisins. Ef hæstv. forsætisráðherra vill hafa málið á sínu borði eins og hún hefur haft allan tímann getur hún verið þarna við borðið. Það er ekkert sem stoppar það. Hún er æðsti ráðamaður þjóðarinnar og ríkislögmaður starfar í þessu máli fyrir hana. Allt sem hann gerir gerir hann í umboði hæstv. forsætisráðherra og það að bera fram frumvarp sem einhverja nauðsyn til að hún geti tekið málið til sín er auðvitað ekki rétt vegna þess að hæstv. forsætisráðherra er með málið hjá sér. Þetta frumvarp er ekki til bóta. Hvað eiga þingmenn að gera í þeirri stöðu að frumvarpið er komið á þennan stað, í 3. umr.? Er ekki rétt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki þetta mál aftur inn til sín og vinni það betur? Er ekki rétt að nefndin skoði t.d. þetta, þótt ekki væri nema til að kanna hvort það sé sjálfstæður réttur aðstandenda til miskabóta vegna eigin miska? Þessu er ekki svarað. Þetta er risastórt mál. Ég ræddi um þetta í 1. umr. Það var engin 2. umr. en nú erum við stödd í 3. umr. og ætlum að fara að samþykkja þetta gagnrýnislaust. Mér finnst það algerlega óboðlegt. Það er líka óboðlegt fyrir þetta fólk sem hefur fengið að þjást í 40 ár að við skulum ekki vanda okkur betur. Í greinargerðinni er eitthvað verið að velta fyrir sér fjárhæðum miskabóta og fordæmum hvað þær varðar og hvet ég þingmenn til að lesa einnig umsögn Ragnars Aðalsteinssonar þegar verið er að vísa í dómafordæmi sem standast ekki skoðun, vísa til sambærilegra atvika varðandi héraðsdóm í einhverjum málum sem ekki var áfrýjað, látið eins og að héraðsdómur sem ekki var áfrýjað sé eitthvert fordæmi í þessu máli. Einnig er vísað í hæstaréttardóm um sama sakarefni, þ.e. fyrir þá sem sátu í 105 daga gæsluvarðhaldi að ósekju árið 1976 út af sama sakarefni, og talað um hvaða tölu eigi að finna út miðað við þá einstaklinga. Rétt er að geta þess að þeir sem sátu saklausir í gæsluvarðhaldi sátu þó bara saklausir í gæsluvarðhaldi en ekki saklausir í fangelsi. Það er þó sambærilegt og hvort tveggja hræðilegt af því að frelsissvipting er alltaf hræðileg. Að lokum, herra forseti, get ég ekki sleppt því að minnast á hlut Erlu Bolladóttur sem Alþingi Íslendinga ákveður enn einu sinni að sniðganga alveg. Það er ekkert minnst á hana í þessu frumvarpi og hefur heldur ekki verið minnst á hana í ræðum. Ég held að það sé kominn tími á að ríkisstjórnin skoði hennar mál til jafns við mál annarra og þarf ekki annað en að skoða sögu Erlu Bolladóttur til að sjá að hún var beitt mjög miklum órétti.
Hæstv. forseti. Ég er að reyna að átta mig á ræðu hv. þingmanns. Er hann samþykkur þessu frumvarpi? Ætlar hann að greiða atkvæði með því eða er hann á móti því? Ég er engu nær. Það sem ég hefði viljað fá að vita, kannski vegna fyrri starfa hv. þingmanns, er hvort honum finnist eðlilegt í svona máli, sem er vissulega flókið að mörgu leyti, mjög flókið að meta bætur í, vegna þess að það er svo margt annað í þessu máli, að greiddar séu bætur eða samið um bætur án þess að látið sé reyna á það hversu stór hluti af refsingunni var t.d. út af öðru, hvort sakborningarnir sjálfir beri ábyrgð á einhverju í þessu máli, lengd vistarinnar o.s.frv.? Ætlast hv. þingmaður til að stjórnmálamenn fari að meta þetta? Finnst honum ekki eðlilegt undir öllum kringumstæðum að dómstólar meti þetta? Svo vil ég líka spyrja hvort þingmanninum finnist það eðlilegur framgangur máls að stjórnvald ákveði endurupptöku, stjórnvald ákveði að krefjast sýknu. Ég ætla ekki að fara í umræðu um ágæti álits Ragnars Aðalsteinssonar, sem ég er algjörlega ósammála, en það er allt í lagi. Finnst mönnum eðlilegt að framgangur málsins sé með þessum hætti, að stjórnmálin taki þetta yfir með þessum hætti? Það finnst mér ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni kærlega fyrir andsvarið. Ég vil byrja á lokunum, hvort þeirri sem hér stendur finnist eðlilegt að stjórnmálamenn séu að fara að meta bætur og taka ákvörðun um fjárhæð bóta. Bara yfirleitt, vil ég nú segja, en ekki síst í svona flóknu máli er svarið mjög einfalt: Mér finnst það fullkomlega óeðlilegt. Hvaða forsendur hafa þeir 63 þingmenn sem hér inni sitja til að meta bætur í svona málum? Hvaða bakgrunn höfum við til þess að meta hvað er eðlilegt og hvað er óeðlilegt í því? Hvaða möguleika höfum við til þess? Við höfum enga möguleika til þess. Ég bara segi að mér finnst það fullkomlega óeðlilegt. En nú er þetta frumvarp þannig að ekki er verið að að ákveða fjárhæðirnar, sem betur fer. En mér finnst þetta, og sagði það hér í 1. umr., bara vont mál. Mér finnst þetta ekki gott þingmál. Það átti ekki að koma hingað inn að mínu mati af því að það er rekið annars staðar, hjá ríkislögmanni. [[Gripið fram í.]]Ríkislögmaður er sá maður sem er að semja um bætur í hverri viku við þá sem telja sig eiga rétt á bótum. Hann hefur bakgrunn til þess. Það er ekki alltaf svo að mál fari fyrir dóm. Þau eru stundum bara á borði ríkislögmanns.
Hæstv. forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni að stjórnmálamenn eigi ekki, yfir höfuð, bara aldrei, að koma að neinni ákvörðun um hvað séu eðlilegar og réttlátar bætur. Við setjum það í hendur á öðru fólki sem er sérstaklega fengið til þeirra verka og metur það út frá einhverjum alvörugögnum, alvörusjónarmiðum, málsástæðum o.s.frv. Þess vegna er ég alveg sammála. Ég tel að svona mál eigi að leysa fyrir dómi með ýtrustu kröfur. Annað vefst fyrir mér. Hv. þingmaður hefur gert það hvað eftir annað í umræðunni að koma máli Erlu Bolladóttur inn í þetta mál. Mönnum kann að finnast eitthvað um það. En nú var það mál ekki endurupptekið. Það er engin sýknukrafa. En vill þingmaðurinn að stjórnmálamenn fari að taka það einhvern veginn með líka? Mér finnst það í mótsögn við fyrri málflutning hv. þingmannsins ef það á einhvern veginn að vera hér. Hún mun þá væntanlega gera kröfu um bætur, rökstyðja hana, höfða mál og menn bara taka til varna. Ég ætla enn síður að fara að blanda mér í mál Erlu Bolladóttur á þessu stigi fremur en þeirra sem voru sýknaðir af kröfu ríkissaksóknara. Ég verð líka að segja það í lokin að mér finnst fullkomlega óeðlilegt við þessar aðstæður að stjórnvald ákveði endurupptöku og stjórnvald ákveði að krefjast sýknu. Dómstóll getur ekki brugðist við því öðruvísi en að sýkna. Þó að hann kunni að telja að tilefni hafi verið til að endurtaka málið er það ekki það sama og að hann sé að samþykkja sýknu. [[Forseti hringir.]]Ef sýknu er krafist getur dómstóllinn ekki gert neitt annað en sýknað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég er sammála að þingmenn eigi ekki að vera að ákveða um bætur en er ósammála því að málsaðilar og sérstaklega ríkislögmaður þurfi ávallt að fara fram með ýtrustu kröfur óháð máli. Ég vek athygli á því að umboðsmaður Alþingis er líka ósammála því að ríkislögmaður fari fram með ýtrustu kröfur. Hann hefur margendurtekið þá skoðun sína, síðast í máli dómara vegna Landsréttarmálsins. Þar taldi umboðsmaður Alþingis að ríkislögmaður hefði í raun gleymt hlutlægnisskyldu sem hvílir á ríkislögmanni vegna stærðar þess embættis, að hann geti ekki þar eins og svo oft í öðrum málum farið fram eins og hver annar aðili í einkamáli. Þetta er svolítið svipað og horft er á í sakamálum þar sem ákæruvaldið er ógnarstórt. Það hefur t.d. leitt til þess að brotaþolar í málum hafa ekki fengið meira vægi í sakamálum en raun ber vitni vegna þess að það er talið að þá muni halla um of á þann sem er varnarmegin, þ.e. sakborning, að það séu tveir stórir aðilar öðrum megin. Umboðsmaður Alþingis hefur ítrekað bent á þetta og þess vegna er það ekkert eðlilegt að ríkislögmaður fari fram með þeim hætti sem hann gerir og fari fram með ýtrustu kröfur í greinargerð. Það er það ekki. Ég er bara sammála umboðsmanni Alþingis í þessu efni eins og svo mörgum öðrum. Varðandi Erlu Bolladóttur er ég alveg sammála því að það mál á ekkert frekar heima hér. Þetta mál á ekki að vera hér að mínu mati. [[Forseti hringir.]]En það er hér og þá finnst mér óeðlilegt að hvergi sé minnst á hana. Mér finnst það mjög miður að hæstv. forsætisráðherra hafi ekki enn svarað ítrekaðri beiðni Erlu Bolladóttur sem hefur hangið inni allt þetta ár, þ.e. beiðninni um viðtal.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að koma inn í þetta mál hér þar sem ég sit í nefndinni sem hefur fjallað um það. Ég er ekki sammála þeim sem hafa talað á undan mér um þá nálgun sem viðhöfð hefur verið. Það kemur fram í málinu að ríkisstjórnin hafi, í samráði við ríkislögmann, veitt sérstakri nefnd umboð til að leita samkomulags um sanngirnisbætur í samræmi við málið og að legið hefði fyrir að undirbyggja þyrfti greiðslu bóta með lagasetningu þegar þar að kæmi. Eins og við þekkjum stóðu stjórnvöld í þeirri trú í vor að sátt lægi fyrir við allflesta aðila. Eins og við þekkjum gekk það samt ekki eftir og einn aðili fór í mál og því kom málið inn til okkar fyrr en að við gerðum ráð fyrir. Tilgangur þessa frumvarps er að tryggja sérstaka lagaheimild að baki greiðslu þessara bóta og fjárútlát ríkisins vegna þeirra. Þó að mörg mál séu snúin í réttarkerfinu okkar treysti ég því að við upplifum aldrei aftur, og ekki afkomendur okkar heldur, mál af þessum toga, enda mannréttindamál og réttindi sakborninga önnur í dag en þau voru á þeim tíma þegar þetta sorglega mál gekk yfir. Það sem er undirliggjandi, og ég vil segja í ljósi þess sem hér hefur verið sagt, er að lögmenn allra þeirra aðila sem nefndir eru í frumvarpinu mæltu með því að málið yrði samþykkt. Það var einróma álit að það yrði gert. Það kom líka fram að skiptar skoðanir væru meðal lögmanna um það hvort réttur þeirra sem eftir lifa, barna og annarra aðstandenda, til miskabóta og jafnvel sanngirnisbóta væri til staðar. Þeir töldu að það styrkti stöðu þeirra sérstaklega að þetta yrði samþykkt hér, það tryggði þá a.m.k. öllum sanngirnisbætur. Auðvitað er mikilvægt að við höfum í huga að réttur þeirra til að fara áfram í dómskerfinu og sækja sér miskabætur verður áfram til staðar en hér er fyrst og fremst verið að vinna að jafnræði. Þar fyrir utan vitum við að það gildir einu um hvaða fjárhæðir er að ræða, ef þannig er horft á það bæta peningar í sjálfu sér ekki þau ömurlegheit sem þetta fólk hefur þurft að upplifa og bera með sér allt sitt líf. Þetta er þó tilraun til að sýna fram á og viðurkenna þau rangindi sem aðilar urðu fyrir af hálfu yfirvalda. Ég ætla ekki að ræða þetta mikið hér, mér finnst bara mikilvægt að það komi fram að umræðan í nefndinni var að verið væri að vinna með jafnræði gagnvart þessu tiltekna fólki. Við einsettum okkur að horfa fyrst og fremst til þess en ekki fara endilega yfir sögu málsins eða annað slíkt, enda fannst okkur það ekki vera í okkar verkahring.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég mun sitja hjá við atkvæðagreiðslu þessa máls vegna tengsla við einstakling sem málið varðar. Ef ekki væri fyrir þau tengsl hefði ég sennilega stutt málið, leiði ég líkum að, en ég verð reyndar að segja að umræðan fær mig til að efast mjög reglulega um afstöðu mína til þessa máls vegna þess að það er margt sem hefur áhrif á afstöðu mína í því. Í fyrsta lagi er málið sjálft fáránlegt. Það held ég að allir hljóti að vera sammála um, þótt það sé kannski ekki orðað nákvæmlega þannig af öllum. En það er algerlega fáránlegt að Alþingi sé að taka ákvörðun um miskabætur eða bætur fyrir eitthvað sem tilheyrir dómskerfinu að taka ákvörðun um. Aftur á móti verð ég líka að segja það að þessi mál, Geirfinns- og Guðmundarmálin, hafa svipt þann sem hér stendur trúnni á dómskerfið og yfirvöld. Þetta þykir ekki fínt að segja hvar sem er og hvenær sem er. Það er ákveðin tilætlunarsemi í samfélaginu um að maður eigi bara að treysta dómstólum, maður eigi að trúa því að stjórnvöld ráði við hin og þessi verkefni. Það er bara ekki tilfellið í mínu tilfelli, virðulegi forseti, ég get ekki beðist afsökunar á því eða mildað það neitt vegna þess að það er bara eins og það er. Ég hef ekki þessa trú. Það hvernig yfirvöld og dómstólar hafa brugðist í þessu máli áratugum saman hefur svipt mig þeirri trú. Nú vil ég ekki móðga neinn, en mér finnst það jaðra við að vera barnalegt að halda rígfast í einhverja svakalega trú á dómskerfið eða Hæstarétt eða yfirvöld eftir að íslenskt samfélag hefur þurft að horfa upp á mál eins og Geirfinns- og Guðmundarmálin og allt sem þeim fylgir. Ég tek eftir í málflutningi sumra sem segja að þetta eigi heima hjá dómskerfinu, sem er alveg skiljanlegt, það er alveg rétt, auðvitað á þetta heima hjá dómskerfinu, svo ofboðslegri trú á það að allt í einu núna geti dómskerfið farið að gera eitthvað rétt. Jú, það hefur skánað, það er gott, en ég skynja þessa bjargföstu trú á það að ef hlutirnir eigi heima þar þá hljóti að fara vel að lokum. Ég bara trúi því ekki, virðulegi forseti. Ég trúi því ekki af sömu ástæðu og ég trúi ekki á ýmislegt annað sem öðrum finnst sjálfsagt að maður trúi á. Víða í samfélaginu er tilætlunarsemi um að maður eigi bara að trúa hinu og þessu og veldur manni vandræðum í mannlegu samfélagi þegar maður trúir því einfaldlega ekki. Vel á minnst. Hér áðan var minnst á trúverðugleika ríkislögmanns. Ríkislögmaður er eins og nafn embættisins felur í sér lögmaður ríkisins og skjólstæðingur þess lögmanns er ríkið sjálft. Ríkið sjálft getur ákveðið hvernig það vill staðsetja sig í skaðabótamálum og getur breytt afstöðu sinni eins og hver annar, gerir það með bókun eins og kom fram á fundi nefndarinnar. Ég hef ekki enn heyrt neina útskýringu á því, hvorki slæmar né góðar, hvers vegna í ósköpunum þetta frumvarp ætti að þurfa til þess að ríkislögmaður myndi skipta um skoðun á því að krefjast sýknu. Sú pæling að honum beri skylda til þess að gera ýtrustu kröfur finnst mér bara ekki standast neina skoðun. Þetta er bara lögmaður ríkisins og ríkið getur lagt fram þá kröfu sem ríkið telur rétta, í þessu tilfelli nánar tiltekið hæstv. forsætisráðherra, vænti ég. Ég held að það snúist ekki um það hvað ríkislögmaður geti gert í sambandi við kröfur sínar heldur hvað hann vilji. Ég held að þetta snúist í raun um það að það þætti líta svo illa út, væri eitthvað svo kjánalegt og asnalegt eftir að ríkislögmaður hefur lagt fram þessa greinargerð, þar sem hann krefst sýknu í bótakröfu, að svo komi hæstv. forsætisráðherra og segi: Nei, skamm, ríkislögmaður. Við ætlum að gera þetta öðruvísi og hann fari að gera þetta öðruvísi. Ég held bara að það liti illa út, eins og skakkt bindi eða rifa á jakkanum, liti þannig út. Virðulegi forseti. Mér er bara slétt sama hvort það lítur vel út eða ekki. Ríkislögmaður má líta aðeins illa út mín vegna. Hann er ekki lögmaðurinn minn. Ég er ekki yfirmaður ríkislögmanns, það er ekki mitt að treysta honum. Það er ekki mitt að segja til um það hvort hann gerir hlutina rétt eða ekki. Það er hæstv. forsætisráðherra sem kýs að fara ekki þá leið að segja einfaldlega ríkislögmanni: Nei, við ætlum að gera þetta öðruvísi. Við ætlum að leggja fram bókun þar sem við förum ekki eftir ýtrustu kröfum ríkisins sem hugsast getur í þessu máli heldur tökum afstöðu í samræmi við lágmarksskynsemi. En ég skil að það líti illa út og allt í góðu, hæstv. forsætisráðherra verður að eiga það við sig. Sum sé, skilaboðin eru þau að til að ríkislögmaður skipti um skoðun þarf eitthvert svona frumvarp, eftir því sem ég best fæ séð af einhverjum svona ástæðum, einhverjum útlitsástæðum. Þá stöndum við frammi fyrir þeirri ákvörðun að samþykkja þetta frumvarp til að tryggja að heimild verði til staðar til að borga þessar miskabætur, jafnvel þó ríkislögmaður haldi kröfu sinni til streitu - ég ætti reyndar að segja hæstv. forsætisráðherra gegnum ríkislögmann. Jafnvel þó dómstólar tækju þá fáránlegu afstöðu að engar bætur skuli veita vaknar líka spurningin: Treystir maður dómstólum til að taka svo fáránlega afstöðu? Virðulegur forseti. Svar mitt er því miður já. Ég treysti dómstólum mætavel til að taka fullkomlega fráleitar ákvarðanir þegar kemur að dómsmálum almennt. Ég veit ekki hvernig það gerðist að í okkar samfélagi ætti maður að bera ofboðslega miklu virðingu fyrir ógurlegri visku Hæstaréttar. Ég bara hafna þeirri kenningu, virðulegi forseti. Ég hafna ýmsu sem ég heyri í trúarbrögðum. Mönnum ber ekki skylda til að trúa og treysta. Ég trúi ekki. Ég treysti ekki. Mér þykir ekki fyrir því, ég biðst ekki afsökunar. Ef fólk er hneykslað yfir því þá verður það bara að eiga það við sjálft sig því að mér er sama. Þetta mál fyrir mér snýst ekki bara um fórnarlömbin, hvorki fórnarlömbin Geirfinn eða Guðmund né aðstandendur þeirra né fórnarlömb kerfisins sem síðan komu í kjölfarið, heldur Ísland. Það að Ísland sem samfélag hafi leyft því að gerast sem gerðist og horft upp á það. Ég skil það að ákveðnu leyti, Ísland er ungt samfélag, frekar barnalegt að mörgu leyti og hefur verið lengi, seint að skríða út úr hellunum, ef svo mætti að orði komast. Maður skilur þetta alveg en það réttlætir ekki neitt. Það réttlætir ekki meðferðina á þessu fólki og það er bara sjálfsagt að greiða fyrir það miskabætur. Þegar kerfið hefur brugðist áratugum saman veit ég ekki hvernig það á að vera eitthvað óþægilegra að líta verr út að samþykkja frumvarp eins og þetta, eins galið og það þó er að vera komin í þá stöðu til að byrja með. Mér finnst þetta erfitt mál vegna þess að ég er sammála því að auðvitað ætti þetta heima í dómskerfinu en sagan gefur mér ekki þá trú og það traust á dómskerfið eða getu/vilja ríkisstjórnarinnar eða ríkislögmanns til að taka réttar ákvarðanir í þessu. Sagan sýnir ekki fram á það að íslensk yfirvöld eða dómstólar taki rökrétta afstöðu í þessum málum. Það er ekki þannig. Ég velti fyrir mér hvernig atkvæði mitt myndi enda, alla vega í þessu máli, ef ekki væru persónuleg tengsl sem munu gera að verkum að ég verð á gula takkanum og mun sitja hjá við afgreiðslu málsins. Ég vil segja það eins og er að eftir málflutning hér í pontu og í nefnd hef ég svolítið flakkað á milli rauða takkans og græna takkans, ég hef verið á græna takkanum meiri hluta tímans en það hefur líka hvarflað að mér að greiða atkvæði gegn þessu máli á þeim prinsippforsendum að það eigi heima hjá dómstólum. Þá er það fordæmið, annað atriði sem ég skil mjög vel, ber mikla virðingu fyrir reyndar. Við ættum að geta spurt okkur að því og svarað þeirri spurningu: Hvernig er með fordæmið ef við samþykkjum þetta mál og svo fáum við fleiri? Ja, virðulegi forseti, ég veit það ekki. Guðmundar- og Geirfinnsmálin voru ekki bara háð fyrir dómstólum, þau voru háð í fjölmiðlum, eru hluti af okkar réttarsögu á hátt sem ekkert annað mál er eða verður nokkurn tíma. Það verður alltaf einstakt, alveg sama hvað, fyrir þær sakir einar að hafa verið jafn mikið til opinberrar umfjöllunar og átt jafn fyrirferðarmikinn stað í opinberri umræðu og raun bar vitni, þar á meðal hér á þingi á sínum tíma. Þetta mál verður alltaf sérstakt að því leyti. Aftur á móti finnst mér það ákveðið grundvallaratriði að fólk fái bætt það sem það hefur misst vegna þess að ríkið hefur brotið á því. Og ef það kemur ekki í ljós fyrr en seinna að fólk hafi orðið fyrir villimennsku af hálfu ríkisvaldsins, í meintu umboði þjóðarinnar í þokkabót, þá verð ég að segja eins og er að mér finnst að það eigi að bæta þann miska. Ef það er dýrt þá er það bara dýrt. Á það ekki að vera dýrt þegar ríkið kemur svona fram við fólk? Á það ekki að vera svolítið vont? Á það ekki að vera svolítið sárt fyrir ríkið? Mér finnst það, að það eigi að vera vont og eigi að vera sárt. Þá kem ég að lokum að því sem aðrir hv. þingmenn hafa nefnt, sem er að ljúka þessu máli. Fyrir mitt leyti er þessu máli aldrei lokið. Þessu máli verður aldrei lokið. Fyrir mér er það varanlegt einkenni á íslensku samfélagi. Sagan núna er sú að þetta getur gerst og íslenskt samfélag í réttum aðstæðum mun bregðast við eins og það hefur brugðist við áratugum saman, þ.e. bregst meira eða minna ekki við. Það er lexían sem segir eitthvað djúpstætt um það hver við erum og hvað við getum umborið. Það fer aldrei neitt því málinu verður aldrei lokið þannig að efinn og vantrúin eru varanleg fyrir mitt leyti. Ég mun aldrei treysta þessu kerfi. Ég mun aldrei treysta dómstólum. Ég mun aldrei treysta Alþingi, mun aldrei treysta ríkisstjórninni, og mun aldrei treysta kjósendum heldur fyrir því að fara rétt með svona mál. Ég mun alltaf vilja að það sé gert meira til að tryggja réttindi fólks. Ég mun aldrei fara ofan af því að við þurfum eftirlit með eftirlitinu, við þurfum aðhald og mótvægi. Við þurfum lýðræðislega öryggisventla. Við þurfum bætur þegar illa fer. Nú er ég heppinn að tvennu leyti, að ég þekki einstakling sem er tengdur málinu og get þá einfaldlega setið hjá í þessu máli vegna þess að ég er enn þá pínulítið óviss um það hvar atkvæði mitt myndi lenda á endanum. Ég sé að það eru fleiri á mælendaskrá sem ég tel alveg við hæfi og langar reyndar að taka undir þá hugmynd ef þingsköp leyfa að þetta mál fái meiri og ítarlegri umfjöllun í nefnd. Það er reyndar komið til 3. umr., ég veit ekki hvernig það virkar gagnvart þingsköpum, ég er ekki með þau fyrir framan mig. En mér þætti góður bragur á því í það minnsta. Ég verð alla vega að segja að ég kann að meta hug hæstv. forsætisráðherra að leggja þetta fram og þó að ég greiði ekki atkvæði eins og fólk mun gera þá eru góðar ástæður til að greiða atkvæði á hvaða hátt sem er um þetta mál. Ég skil fullkomlega að sumir greiða atkvæði gegn því. Ég ber fulla virðingu fyrir þeim ástæðum sem fólk mun hafa fyrir því að gera það. Ég ber líka fulla virðingu fyrir því að fólk sitji hjá eða greiði atkvæði með þessu og skil alveg sjónarmiðin sem liggja að baki þar. En þetta mál ætti að minna okkur enn og aftur á hvað gerðist og leyfa því aldrei nokkurn tímann að verða einhvern veginn lokið. Því verður aldrei lokið, virðulegi forseti, þessu máli mun aldrei ljúka, því mun aldrei linna.
Virðulegi forseti. Það er sannarlega viðkvæmt mál sem við erum að fjalla um hér og mér finnst í raun ómögulegt annað en að benda á eitt, þar sem við hv. þingmaður sitjum saman í formannanefnd um breytingu á stjórnarskrá og jafnvel um nýja stjórnarskrá, að hér hefur ekkert verið talað um 2. gr. núgildandi stjórnarskrár. Ég hef oft talað um það að hugsanlega hafi ríkisvaldið farið á svig við stjórnarskrána endrum og sinnum og beitt afli í þá átt. Það mál sem um ræðir er fordæmalaust, við vitum það, en ég veit ekki til að það séu nein fordæmi fyrir því að svona lagað fari í gegnum löggjafann eins og virðist vera hér. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort við getum verið sammála um að fylgja 2. gr. stjórnarskrárinnar, um þrígreiningu ríkisvaldsins, þrígreininguna sem er eitt höfuðeinkenni íslenskrar stjórnskipunar eins og kemur nú fram hjá Stjórnarráðinu. Þessi þrígreining er hugsuð þannig að hvert vald geti haft ákveðið aðhald með hinu, Alþingi og forseti fara með löggjöfina á meðan dómstólar eiga að vera algerlega sjálfstæðir í sínum málum. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er ekki ástæða til þess að við lítum inn á við og spáum í það, burt séð frá því sorglega í málinu eða öðru slíku, hvaða afleiðingar það gæti haft ef Alþingi Íslendinga, löggjafinn, ætlar að stíga svona inn á svið dómsvaldsins eins og við erum að gera hér og nú með þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Ég er ekki þeirrar skoðunar, er alla vega ekki enn sannfærður um að þetta mál brjóti í bága við stjórnarskrá. Aftur á móti, hvað varðar þinglega meðferð mála í sambandi við stjórnarskrá, hef ég almennt aðhyllst nýja stjórnarskrá þar sem er kveðið á um svokallaða Lögréttu. Lögrétta, samkvæmt frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár, felur í sér að einhver ákveðinn hópur, ákveðinn hluti þingmanna, mig minnir að þeir séu níu, ég þori ekki að veðja upp á það, geti krafist þess að mál sem hér eru til umfjöllunar fari fyrir Lögréttu og hún kveði úr um það hvort málin standist stjórnarskrá eða ekki. Ekki má samþykkja málið á Alþingi fyrr en sú niðurstaða liggur fyrir. Hvað gerist ef Alþingi samþykkir lög sem brjóta gegn stjórnarskrá? Ég hugsa að það fari eftir því hvernig það lýsir sér. En það er annað sem kæmi til greina og ég held reyndar að gæti verið betri leið sem er að hafa einhvers konar stjórnlagadómstól sem hægt er að vísa málum til til að tryggja það fyrir víst fyrir fram. Hérna er meira í tísku að gera hlutina eftir á, láta á hlutina reyna og sjá hvort eitthvað klikki, það er eins og margt annað í íslenskri stjórnskipan eitthvað sem mér er ekki mjög vel við og ég myndi vilja sjá einhverjar umbætur á. Ég veit svo sem ekki hvar ég myndi endanlega setja atkvæði mitt að lokinni þessari umræðu um málið þótt ég hafi stutt það á þeim tíma sem það var tekið úr nefnd. En mér finnst spurningin alveg þess virði. Ég hef alla vega ekki heyrt sannfærandi rök fyrir því að málið brjóti í bága við 2. gr. stjórnarskrárinnar, verð ég að segja eins og er. Ég sé ekki mótsögnina í því að ríkið hafi heimild til að greiða miskabætur jafnvel þó að það sé líka á könnu dómstóla að gera það. Ef svo er þá er það auðvitað sjálfstæð ástæða fyrir því að greiða atkvæði gegn málinu. En þá finnst mér að það sé athugun sem ætti að fara fram almennilega fyrst.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ef við setjum okkur bara hér og nú, ekki hvað framtíðin ber í skauti sér og hvernig okkur lánast að breyta reglunum, hvort við með Lögréttu, reynum að rétta lögin í einhverja aðra átt - ég er aðallega að hugsa um hvar við erum stödd hér og nú. Þegar frumvarpið ber með sér að það er jafnvel búið að ákveða upp á krónu hvað hver og einn einstaklingur á að fá og það séum við hér, löggjafinn, sem ætlum að taka ákvörðun um það, algjörlega burt séð frá dómskerfinu, þá er líka sérstaklega mikilvægt, eins og hv. þingmaður kom inn á áðan, að við tölum miklu meira og skoðum málið miklu dýpra en við gerum hér og nú. Það varð einhvern veginn aldrei nein umræða um málið í 2. umr. eins og mér finnst málið verðskulda. Og ef við erum hugsanlega að brjóta í bága við 2. gr. stjórnarskrárinnar með þessu frumvarpi er þá ekki ástæða til þess að við reynum að koma því þannig fyrir að við tölum meira um málið? Málið fari aftur inn í nefnd til frekari umsagna og með tilliti til þessa.
Virðulegur forseti. Ég sé ekki í frumvarpinu að þar sé ákveðið hverjar bæturnar skuli vera upp á krónu. Það er minnst á eitthvert dæmi í greinargerð en líka tiltekið sérstaklega- nú finn ég þetta ekki í fljótu bragði- að það gæti breyst. En fyrir utan það vil ég líka nefna að við hér á þinginu höfum ákveðna tilhneigingu til þess að ofmeta lögskýringargögn eins og greinargerðir og ræður og höldum oft að við getum ákveðið rosalega margt með lögskýringargögnum sem síðan reynir aldrei á vegna þess að ákvæðin eru skýr. Ég fæ ekki betur séð en að ákvæðin í þessu máli séu mjög skýr og það verði ekki ákvörðun Alþingis hverjar upphæðirnar verði. Þannig er minn skilningur á málinu. Hitt er síðan að ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að skoða málið betur hvað þetta varðar og sér í lagi að tryggja samræmi við stjórnarskrá. Ég tók undir það í ræðu minni og sagði að ef þingsköp leyfðu það ætti að henda málinu aftur inn í nefnd til að skoða það sérstaklega eða enn þá betur. Ég styð það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ræðuna sem vakti þó hjá mér ónotalegar kenndir, verð ég að segja. Mér þótti ekki gott að heyra hv. þingmann lýsa yfir fullkomnu vantrausti á dómskerfið á Íslandi. Ég tel að bæði sé ekki gott að hann upplifi það þannig og mér finnst það eiginlega enn alvarlegra vegna stöðu hans sem þingmanns að hann lýsi ítrekað í ræðu á Alþingi yfir algjörri vantrú á dómskerfið á Íslandi. Eftir að hafa starfað í þessu kerfi verð ég að segja að ég er ekki alltaf sammála niðurstöðu í dómum, stundum finnast manni hlutirnir vera ósanngjarnir eða mögulega bara eitthvað vitlausir að manns eigin mati, en það breytir því ekki að ef við ætlum að fara að tala niður dómstólana á Íslandi held ég að við séum komin á svolítið vondan stað. Eitt er að hafa skoðun á því hvernig réttarkerfið í heild sinni hefur farið með Guðmundar- og Geirfinnsmálið frá upphafi en að lýsa árið 2019 yfir fullkomnu vantrausti á kerfið, að það geti ekki leyst úr þessum anga sem varðar miskabætur og mögulega skaðabætur til þessa fólks, finnst mér mjög óheppilegt orðalag. Ég spyr hvort hann treysti betur Alþingi Íslendinga og þeim þingmönnum sem þar starfa til að ákveða bætur. Þá er ég ekki að tala um neinn persónulega [[Forseti hringir.]]heldur út frá bakgrunni og möguleika á fordæmi.
Virðulegi forseti. Hérna förum við út í þá tilætlunarsemi sem ég nefndi í ræðu minni. Manni ber einhver siðferðisleg skylda til að trúa eða treysta ákveðnum hlutum en ég hafna því. Þetta er mjög algengt í trúarbrögðum. Ef maður trúir ekki á guð er maður vond manneskja. Ég er ekki sammála því. Ég get hins vegar tekið undir ýmislegt í því sem hv. þingmaður sagði. Ég er ekki viss um að ég hafi notað orðin algjör vantrú, ég hef alveg einhverja trú á dómstólum, en ef það slapp út úr mér er það bara þannig. Höfum annað samt alveg á hreinu, ég var ekki að reyna að vekja einhverjar góðar tilfinningar með ræðu minni. Ég var ekkert að reyna að hugga þingmenn en ég var ekki að segja að það væri gott að hafa vantrú. Þvert á móti var ég að segja að það væri slæmt vegna þess að þannig á það ekki að vera. Þess vegna nefndi ég það, vegna þess að það er vandamál. Ég veit að við erum á vondum stað þegar svo er, það er punkturinn. Mér finnst líka óheppilegt að þingmaður fari í pontu og segi það en ég hef um tvennt að velja. Ég get annaðhvort verið heiðarlegur með það hvernig heimurinn sem ég bý í, og skapaði ekki og stjórna ekki hvernig er, birtist mér eða ég get komið hingað upp og látið eins og ég hafi einhverja trú á fyrirbæri sem ég hef enga sérstaka trú á, einhverja en ekki mikla, og traust til einhverra fyrirbæra sem ég hef ekki traust til. Virðulegur forseti. Það verður bara að hafa það að þetta fari í taugarnar á fólki og að fólki finnist það óheppilegt, sem það er. Það verður bara að hafa það að fólki finnist það ekki gott. Ég ætla bara að segja hlutina eins og þeir eru, eins og þeir birtast mér í það minnsta. Þó skal ég segja að ég virði niðurstöðu dómstóla. Ástæðan er ekki sú að ég telji þá endilega komast að réttri niðurstöðu heldur sú að við verðum að hafa einhvern sameiginlegan flöt til þess að útkljá mál þegar upp er staðið. Það er eina leiðin til að halda friðinn, en það er einmitt til að halda friðinn, ekki vegna þess að ég telji niðurstöðurnar endilega réttar eða gáfulegar og í sumum tilfellum finnst mér þær reyndar algjörlega úti á túni. Ég myndi virða niðurstöðuna, mér finnst að lög eigi að gilda og mér finnst að niðurstöður dómstóla verði að gilda en það er vegna þess að ég sé enga aðra leið. Ég er bara ekki sammála því að mér beri einhver skylda sem þingmanni til að láta eins og dómstólar hafi unnið sér inn eitthvert svakalegt traust og trú, virðulegi forseti, [[Forseti hringir.]]og hv. þingmaður verður bara að vera leiður yfir því ef það hefur áhrif.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Bara til að taka af allan vafa snýst þetta ekki um líðan mína, hvað mér finnst og hvernig ég upplifi hlutina. Ég er algjört aukaatriði hér. Það sem ég hef áhyggjur af er allur sá hópur fólks sem á hverjum degi leitar réttar síns fyrir dómstólum. Það er mjög stór hópur fólks sem leitar á hverjum degi réttar síns þar, fær réttlætinu fullnægt að einhverju leyti og fær niðurstöðu í málum sem það hefur kannski beðið eftir árum og áratugum saman. Þess vegna finnst mér mjög slæmt þegar þjóðkjörinn fulltrúi lýsir yfir algjöru vantrausti á þetta kerfi af því að við höfum ekkert annað. Við höfum ekkert annað kerfi en [[Forseti hringir.]]dómskerfið okkar til að vinna þessi mál. Það er ákveðið með stjórnarskrá að þannig ætlum við að hafa það. Og þó að það komi stöku sinnum fyrir að maður sé ósammála niðurstöðu dóma [[Forseti hringir.]]er það samt þannig að í miklum meiri hluta mála getur maður mögulega verið sammála þeim. Og hvað þá? Ætlum við samt að vantreysta dómstólunum?
Virðulegur forseti. Ég tek aftur undir það að það er slæmt. Ég segi ekki að það sé gott, það er slæmt. Mér finnst hábölvað að segja þessa hluti í pontu en ég hef bara um tvennt að velja, að segja heiðarlega frá heiminum eins og hann birtist mér eða gera það ekki. Ég kýs að gera það heiðarlega. Þetta minnir mig svolítið á umræðu sem ég átti oft í gamla daga við trúað fólk sem var ægilega hneykslað yfir því að ég tryði ekki á kennisetningar kirkjunnar. Þá var ég spurður: En hvað með allt fólkið sem er búið að missa einhvern ástvin og þarf að fá huggun og einhverja hjálp í sínu lífi, einhvers konar hækju til að ganga við til að halda áfram með lífið? Ég skil það, ég skil það mætavel, ég bara trúi þessu ekki, virðulegi forseti. Ég bara trúi því ekki að þetta kerfi sé í þeim dýrðarljóma sem því er gefinn. Mér finnst hv. þingmaður stundum hafa svolítið valkvæða heyrn þegar kemur að þessu þannig að ég ítreka að ég er sammála hv. þingmanni um að við þurfum að hafa miðlægan úrskurðaraðila. Ég er sammála því. Hv. þingmaður lýsti mjög vel ástæðunni fyrir því að við þurfum að hafa það þannig og ég er sammála hv. þingmanni um þetta allt saman. Mér finnst það líka óheppilegt, mér finnst það líka slæmt. Ég er bara að lýsa heiminum [[Forseti hringir.]]eins og hann birtist mér og hann birtist mér þannig að ég hef ekki þessa ofurtrú á dómskerfinu sem allir ætlast til þess að maður hafi þegar maður er þingmaður.
Forseti. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir tók eiginlega ómakið af mér og spurði um það sem ég ætlaði að spyrja um. [[Gripið fram í.]]Það er engu að síður hvor sinn hluturinn, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, að tala um dýrðarljóma og eitthvert fullkomið kerfi eða að grafa undan því og segja að það sé ómögulegt. Það er mikilvægt, ekki síst fyrir þingmenn sem eru einn hluti af ríkisvaldinu, að ríkisvaldið tali ekki niður dómskerfið með þeim hætti sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson gerir. Ég geri ekki neina kröfu til þess að hv. þingmaður sé sammála eða hafi mikla trú á dómskerfinu eða telji það ekki lélegt, en við vitum samt að við erum með þrískiptingu. Þessum hluta er falið ákveðið verkefni og við skulum bara gagnrýna það málefnalega en ekki tala um einhvern dýrðarljóma og að menn verði að taka öllu sem fullkomnu sem þaðan kemur. Það er ekkert fullkomið sem þaðan kemur frekar en annars staðar. Það sem ég vildi líka tala um er það sem fram kom hjá hv. þingmanni um ríkislögmann. Ríkislögmanni er falið ákveðið verkefni. Honum ber að vinna það eftir bestu getu. Þó að ríkislögmaður geri ýtrustu kröfur þýðir það ekki að hann geti ekki samið um bætur. Þannig gerist það. Þegar kröfur eru gerðar eru gerðar ýtrustu kröfur og svo semja menn. Það að gera einhverjar aðrar kröfur í máli sem hann höfðar ekki sjálfur heldur gagnaðilinn fyndist mér ábyrgðarleysi af hálfu ríkislögmanns og hann gerði það ekki.
Virðulegi forseti. Nú myndi ég vilja fletta upp í ræðu minni til að vita nákvæmlega hvaða orð ég notaði, ég man ekki til þess að hafa sagt að dómskerfið væri ómögulegt og ég man ekki heldur til þess að hafa sagt að ég hefði algjöra vantrú á því en hins vegar nokkra vantrú, sér í lagi gagnvart þessu máli. Mér finnst þetta mál hafa sýnt fram á það hversu máttlaust það getur verið, ég ítreka að það er ekki bara dómskerfið. Ég gagnrýndi íslenskt samfélag í heild sinni, þar á meðal kjósendur fyrir að hafa látið þessa vitleysu viðgangast áratugum saman. Þar liggja vonbrigði mín fyrst og fremst, virðulegur forseti. Ég held að dómskerfið muni aldrei endurspegla eitthvað miklu betra en það þegar allt kemur til alls. Þess vegna þarf stundum að segja hlutina eins og þeir birtast manni. Ég verð að segja við hv. þingmann að honum getur þótt slæmt að ég segi þessa hluti. Mér finnst það líka slæmt en mér finnst ég samt þurfa að segja þá. Mér finnst þetta ömurlegt mál og mér finnst ömurlegt að þurfa að segja þessa hluti í kjölfarið á að hafa horft upp á þetta bull. Þannig er samt staðan. Ég veit ekki alveg hvernig ég get huggað hv. þingmann betur, en ég verð að frábiðja mér einhverjar lexíur um þrískiptingu valdsins og að dómstólar ráði. Þetta er samþykkt, þetta veit ég og útskýrði í báðum andsvörunum sem ég veitti áðan. Það ætti að vera alveg skýrt. Ef hv. þingmaður vill fá það út úr mér að ég trúi ekki á þrískiptingu valdsins, aðhald eða mótvægi verður hv. þingmaður, með fullri virðingu, að eiga það samtal við einhvern annan en mig. Ég trúi nefnilega á þrískiptingu valdsins og hef reyndar barist fyrir henni heldur harðar en hv. þingmaður og hv. flokkur hans ef út í það er farið. Þetta snýst ekkert um það, þetta snýst ekki um að niðurstöður dómstóla ráði. Auðvitað gera þær það. Þess vegna finnst mér það vandamál þegar dómstólar komast að fáránlegri niðurstöðu. [[Gripið fram í.]]Það er vegna þess að niðurstaðan þarf að gilda. Það er undirstaða friðar í landinu, og í öllum samfélögum ef út í það er farið, að það sé einhver sameiginlegur úrskurðaraðili. Það er trú mín á það sem gerir það að verkum að mér finnst þetta vandamál. Ég heyri voða lítið annað frá hv. þingmanni en hneykslan yfir því að ég tjái hug minn og heiminn eins og hann birtist mér. Ég verð bara með fullri virðingu, virðulegi forseti, [[Forseti hringir.]]að leiðbeina hv. þingmanni um að hann ræði þá sorg sína við einhvern annan en mig. Ég skapaði ekki þennan heim og ég reisti ekki þetta dómskerfi.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefur sagt hvað eftir annað að hann treysti ekki dómstólum, treysti ekki dómskerfinu. Finnst hv. þingmanni eðlilegt að þingmenn geri það í pontu, af því að menn séu að segja hlutina eins og þeir eru? Það er miklu eðlilegra að hv. þingmenn gagnrýni einstök mál, ég tala nú ekki um ef þeir hafa einhverja vitneskju um það og þekkingu á því. Þessi málflutningur er að mínu viti fyrir neðan allar hellur. Ekkert kerfi er fullkomið og ef menn hefðu svona miklar áhyggjur af þessu kerfi væri kannski tilefni til að koma með tillögur til að breyta því, en þetta er okkar kerfi, þetta er okkar réttarkerfi. Þetta er okkar réttarríki sem er mikilvægt og ég tel mikilvægt að þingmenn séu ekki í pontu Alþingis að tala með þeim hætti sem gert er hér.
Virðulegur forseti. Mér finnst það endurspegla nákvæmlega vandamálið hversu sjálfsagt hv. þingmanni finnst að ýtrustu kröfur séu gerðar í máli eins og þessu í ljósi forsögu þess. Mér finnst það lýsa hugsunarhættinum sem fær svona kerfi til að klikka, til að virka ekki eins og þau ættu að virka. Hv. þingmaður spyr hvort mér þyki eðlilegt að þingmenn segi svona hluti í pontu. Mér finnst leitt að þurfa að segja svona frá hlutunum. Ég hef þá tvo kosti að vera heiðarlegur eða ekki. Ég kýs að vera heiðarlegur með það. Virðulegur forseti. Ég vil ekki vera dónalegur en það er ágætt að hafa það á hreinu að mér er alveg sama hvað hv. 5. þm. Reykv. s. finnst um það hvað ég segi í pontu og hvað ekki. Mér finnst það ekki vera hans að meta það. Hann heldur sínar ræður og ég held mínar ræður, stundum hneykslar hann mig og stundum hneyksla ég hann. Þannig er það bara og hv. þingmaður verður að gjöra svo vel að lifa með því. Ég segi bara hlutina eins og þeir birtast mér og ef þeir eru ekki nógu fallegir og ef það er óheppilegt verður það að vera svo, [[Forseti hringir.]]virðulegi forseti. Það er allt sagt með fullri virðingu, ég er bara að segja hlutina eins og þeir eru. Sorrí með mig.
Hæstv. forseti. Ég ætla að halda stutta ræðu í lokin til að reyna að draga saman það sem komið hefur fram. Ég hef tekið eftir því hjá mörgum þingmönnum að þeir virðast vera sammála mér um að þetta mál eigi heima hjá dómstólum, það sé óeðlilegt að stjórnmálamenn taki svona flókið, lögfræðilegt úrlausnarefni til sín og reyni að leysa úr því í stað þess að dómstólar geri það. Samt heyrist manni, t.d. á Viðreisnarmönnum, sem menn ætli að styðja það að pólitíkin yfirtaki flókið lögfræðilegt úrlausnarefni, semji um bæturnar og finnist það ekki tiltökumál, að þeir ætli samt að greiða atkvæði með því. Ég hef áhyggjur af því. Ekki heyrist orð í þeim mörgu sem tala hér gjarnan um þá óeðlilegu hegðun stjórnmálamanna að vera að skipta sér af og þess háttar, það er jafnvel notað orðið spilling. Ekki heyrist orð um að þetta séu óeðlileg afskipti stjórnmálamanna. Þeim finnst ekkert athugavert við þetta, en mér finnst þetta mál vera óeðlilegt. Þó að ég vildi gjarnan leysa úr vandamálum fólks og greiða því peninga frá skattgreiðendum, [[Eins og frægt er orðið.]]eins og frægt er orðið, get ég ekki sætt mig við þennan framgang. Þetta er undir öllum kringumstæðum óeðlilegt. Menn koma í ræður og úthúða ríkislögmanni hvað eftir annað sem er samt bara að sinna sínu starfi. Hann hefur umboð til að semja og hann gerir það á lögfræðilegum forsendum sem hann telur líklegt að verði nálægt niðurstöðu dómstóla. Hann getur ekki gert annað. Svo hneykslast menn á því að hann geri ýtrustu kröfur í málinu. Ef ég væri ráðherra yrði ég heldur betur fúll út í ríkislögmann ef hann gerði ekki ýtrustu kröfur í máli sem væri höfðað á hendur mér. Þá er það orðin einhver umræða í þessu máli um ríkislögmann sem svo vill til að er sérstaklega vandaður maður. Ég held að við verðum algjörlega að endurskoða hugsun okkar og passa að svona mál eða sambærileg komi ekki aftur hingað. Ég legg sjálfur til að þetta mál fari aftur til nefndar milli 2. og 3. umr.
Þetta er 3. umr. núna.
Já, það er í 3. umr. núna. Jæja, það fer þá ekki mikið til nefndar. [[Gripið fram í: Jú.]] [[Gripið fram í: Það er búið að senda það þangað.]]Ókei, það er hægt. Ég ætla ekki neinum illt. Ég skil alveg sjónarmið fólks og ég skil vandamál ríkisstjórnarinnar. Ég skil vandamál ráðherra en við höfum einhvern veginn verið gjörsamlega sofandi yfir aðalatriðunum í þessu máli. Málið er ekki hvort við finnum til með sakborningi. Við erum sofandi yfir aðalatriðinu í málinu sem er það að við stjórnmálamenn séum að taka að okkur að reyna að leysa úr flóknu, lögfræðilegu viðfangsefni vegna þess að það er fullt af flóknum, lögfræðilegum atriðum í þessu máli. Kannski er stærsta lögfræðilega atriðið það að í dómsmálinu var aldrei krafist endurskoðunar á refsingu, þ.e. á því hversu mikil áhrif þessi sýkna í málinu ætti að hafa á refsingu. Það var aldrei gerð nein krafa fyrir Hæstarétti um það. Dómstólar fengu ekki að taka afstöðu til þess. Þeir geta tekið afstöðu til þess í dómsmáli sem höfðað er út af bótamálunum. Þess vegna krefst ríkislögmaður sýknu. Hann veit ekki hversu stór hluti þetta er og hvort að einhverju leyti megi rekja þetta langa gæsluvarðhald til sakborninganna sjálfra og að þess vegna eigi þeir kannski lítinn eða engan rétt á bótum. Þetta er vandamálið sem við erum að glíma við.
Virðulegi forseti. Ég vil bara fyrst minna á að mér finnst þetta óeðlilegt mál. Mér finnst þetta fáránlegt mál, eins og ég fór yfir í ræðu minni, og lýsi því enn og aftur yfir að ég sveiflast mikið til í afstöðu minni til þess hvernig ég hefði greitt atkvæði, þ.e. ef ég ætlaði að greiða atkvæði um það, en ég mun sitja hjá vegna tengsla. Hv. þingmaður talaði um að þarna væri löggjafinn að taka að sér hlutverk sem tilheyrði dómstólum með réttu, sjónarmið sem ég skil og ber virðingu fyrir. Það er fjallað um þetta í 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður telji hættu á því að málið beinlínis brjóti í bága við stjórnarskrá. Ef svo er ekki velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður telji ekki réttast að skýra hlutverk dómstóla í stjórnarskrá með svokallaðri breytingu á henni. Ef hv. þingmaður telur málið stangast á við stjórnarskrá, er þá ekki rétt að færa umræðuna yfir á það atriði sérstaklega?
Hæstv. forseti. Alþingi getur auðvitað lagt fram frumvarp um hvað sem er. Alþingi getur samþykkt frumvarp um að greiða hverjum sem er bætur. Það brýtur ekki gegn stjórnarskránni. Ég er bara að segja að þetta frumvarp leyfir stjórnvöldum að ganga frá ákveðnu máli og mér finnst í þessu tilviki, þegar málið liggur svona, ekki rétt að stjórnmálamaðurinn, ráðherrann eða hans fólk taki í sjálfu sér ákvörðun um hvað þeim finnist sanngjarnt og eðlilegt. Það verður að byggjast á lögfræðilegum grunni þannig að hægt sé að gera það. Til að við getum ákveðið eðlilegar bætur þurfum við að vita til að mynda hversu stór hluti af refsingunni þetta var. Hver metur það? Í mínum huga bara dómstólar. Við getum ákveðið allt, en mér finnst óeðlilegt af okkar hálfu að gera það. Það stenst í grunninn ekki alla hugsunina um þrískiptinguna en ég er ekki að segja að þetta frumvarp brjóti í bága við stjórnarskrá. Ég hef aldrei talað um það. Hugsunin er samt sú að við sjáum um ákveðna hluti hér, dómstólarnir, sem sumir treysta ekki neitt, sjá þó um hitt, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Satt best að segja treysti ég þeim betur en okkur þó að við séum æðisleg, hv. þingmaður. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Ég hef einmitt ekki tekið eftir því að hv. þingmaður hafi nefnt stjórnarskrárlegt samræmi og þess vegna fór ég að velta þessu fyrir mér, sérstaklega í kjölfar samtals míns við hv. 8. þm. Reykv. s., Ingu Sæland. Hv. þingmaður nefnir að þetta stangist á við hugsunina um þrískiptingu valdsins og ég skil það. Ég ber mjög mikla virðingu fyrir henni og er sjálfur að reyna að vera leiðinlegur hvað varðar það efni. Það er akkúrat hlutverk stjórnarskrár að hafa slíka hluti skýra þannig að þingið sé ekki dómari og dómstólar ekki löggjafinn, framkvæmdarvaldið ekki löggjafinn o.s.frv. Mér finnst eins og hv. þingmaður vilji hafa þetta betra en það sem lagt er upp með í þessu máli en samt ekki hafa formfast í stjórnarskrá að það skuli vera betra. Ég vona að ég sé ekki að leggja hv. þingmanni orð í munn en ef ég er að því er það vegna þess [[Forseti hringir.]]að ég skil þetta raunverulega ekki. Ég bara skil þetta ekki.
Hæstv. forseti. Við hv. þingmaður eigum það þá sameiginlegt að reyna að vera eins leiðinlegir og við getum. Stjórnarskrárumræða er flóknara mál en við getum farið í hér. Ég er bara að segja að það er ákveðin hugsun í kringum þetta. Þegar ráðherra er stefnt í bótamálum nánast vikulega eða mánaðarlega er stundum samið um bætur, samið um niðurstöðu máls, þótt sýknu sé krafist. Ráðherrar taka ekki einhverjar geðþóttaákvarðanir um það. Það er allt gert eftir ráðleggingum ríkislögmanns eða þeirra sérfræðinga sem fengnir eru til þess. Við eigum ekki að taka neinar geðþóttaákvarðanir um það hvað okkur finnst sanngjarnt eða rétt. Þá held ég að við séum farin að fara illa með vald okkar. [[Forseti hringir.]]Við verðum að hafa einhvern traustan grunn ef við ætlum að samþykkja eitthvað slíkt.
Herra forseti. Þar sem ég er með eindæmum félagslyndur maður ætla ég að slást í hóp þeirra manna sem leggja sig hér fram um að vera leiðinlegir. Ég vil taka fram áður en ég ber upp fyrirspurnina að ég er ekki löglærður maður en hins vegar eru nokkrir þingmenn í salnum löglærðir. Mér finnst svolítið skrýtið að hlusta á þessa umræðu. Það má vera að ég hafi á röngu að standa og vildi þá gjarnan vera leiðréttur en eins og það blasir við mér er í grunninn handhafi framkvæmdarvalds að leggja fram frumvarp en sá hinn sami er einnig handhafi löggjafarvaldsins. Hann leggur fram frumvarp um að grípa raunverulega inn í eitthvað sem dómsvaldið á að gera samkvæmt þrískiptingu ríkisvaldsins. Við hljótum að velta því fyrir okkur ef við hugsum um réttarríkið og grunnstoðir þess að það er heilagt, eins langt og það nær, ekki fullkomið kerfi, alveg rétt, en a.m.k. hefur ekki komið fram betra kerfi hingað til. Er það ekki tærasta birtingarmynd spillingar ef við ætlum að fara að haga okkur eins og hér er verið að ræða? Spilling hefur líka verið til umræðu hér. Erum við þá ekki komin út á ansi hálar brautir ef við ætlum að kássast upp á þrískiptingu ríkisvaldsins? Ég velti því fyrir mér. Mér finnst áhugavert að umræðan sé komin þetta langt, að hún sé komin í 3. umr. og kannski næst til atkvæðagreiðslu ef málinu verður ekki snúið aftur til nefndar. Mér finnst að það ætti að hugsa mjög vel hvort ekki ætti að taka þetta mál af dagskrá.
Hæstv. forseti. Ég myndi a.m.k. segja að við værum á hálli braut. Að mínu viti er þetta ekki skynsamlegt, þetta er ekki í samræmi við það sem við erum alla jafna að hugsa, hvernig við viljum hafa hlutina, að ýta venjulega stjórnmálamönnunum lengra og lengra frá, að þeir eigi ekki að vera að skipta sér af hlutunum, en svo þegar upp kemur svona mál hverfur einhvern veginn þessi umræða og á allt í einu ekki við lengur. Enginn hefur áhyggjur af því. Mér sýnist að 70–80% af þingheimi vilji bara segja já. Kannski er hluti þingmanna á gulu sem er ekkert annað en já í mínum huga í þessu tilviki. Þetta er svolítill tvískinnungur, ef þú ert að reyna að toga það upp úr mér, í umræðunni þegar við erum að tala um hvað sé eðlilegt að stjórnmálamenn geri og hvernig þeir hegði sér. Ég hélt um það ræðu í 1. umr. að mér fyndist ekki gott hvernig stjórnmálin hafa yfirtekið þetta mál frá upphafi. Síðan liggur það lengi niðri en kemur hingað eftir hrun og þá er orðin mjög pólitískt þung krafa um að málið verði endurupptekið. Þá var búin til nefnd, málið endurupptekið og sýknu krafist. Þessi framkvæmd finnst mér alveg svakalega hættuleg og vond í heild sinni. Það sem er að gerast hér er kannski bara rökrétt afleiðing af því. Kannski kemur þetta til vegna þess að menn voru ekki alveg vissir um að þeir fengju dæmdar alvörubætur og vildu hafa tækifæri til að greiða hærri bætur. Kannski voru þeir ekki vissir um að allir aðstandendur fengju bætur og þá átti kannski að reyna að tryggja að þeir fengju bætur. [[Forseti hringir.]]Þetta finnst mér ekki gott pólitískt vald, bara vont.
Minnt er á að þingmönnum ber að beina máli sínu til forseta.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir svarið. Þetta er kannski svolítið það sem ég var að spyrjast fyrir um og vildi fá svör við. Við erum farin að teygja okkur of langt og ég tek undir með þeim sem hér hafa sagt að málið sé ömurlegt í alla staði. Það er sorglegt en við getum ekki látið þær tilfinningar hafa áhrif á okkur í þá veru að við förum að kássast upp á þrískiptingu ríkisvaldsins eða hlutast með einum eða öðrum hætti til um úrlausnir dómstóla. Við getum í besta falli lært af þessu og tryggt með lagasetningu að svona komi ekki fyrir aftur eða reynt a.m.k. eftir okkar bestu getu að hindra það. Ég vona innilega að við berum gæfu til þess en verð að segja að ég undrast það að við ætlum að grípa inn í með þessum hætti.
Hæstv. forseti. Ég skil alveg fólk, þetta hefur legið eins og mara á mörgum áratugum saman og menn vilja fá einhverja lausn og klára málið. Ég skil það og að málið hafi farið í þennan farveg. Það er komin krafa um sýknu sem verður sjálfkrafa orðið við og þar erum við bara. Við þurfum að klára málið, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Ég get alveg sagt að mér finnst mjög eðlilegt að það sé klárað og samið við þetta fólk en það verður að vera á grundvelli einhverrar lögfræðilegar greiningar og niðurstöðu ríkislögmanns eða þess sem er falið að fara með málið, ekki eftir geðþóttaákvörðun okkar, stjórnmálamanna. Ég bið ekki um annað héðan í frá en að við gerum þetta af skynsemi og ljúkum þessu máli. Við verðum að ljúka því. Best væri að semja en ef menn eru ekki tilbúnir að semja á þeim grunni sem menn telja vil ég gera ýtrustu kröfur, takk fyrir.
Virðulegur forseti. Margt í þessu máli er áhugavert. Í 1. og 2. gr. frumvarpsins eru atriði sem almennt séð gætu verið ágætisbreytingar, t.d. það að greiðslur sem koma til vegna svona mála komi ekki til frádráttar frá lífeyrisgreiðslum og lögum vegna almannatrygginga og svoleiðis. Það er kannski það helsta sem ég hef við þetta mál að athuga, að þau atriði sem koma fram í frumvarpinu eru sértæk í þessu tilviki. Ef ætlunin er að gera þau almenn get ég vel tekið undir þau. Píratar eru m.a. með þingmál sem er svipað 1. mgr. 2. gr. og varðar það að miskabætur komi ekki til skerðingar á greiðslum vegna laga um almannatryggingar. Ég sé þetta frumvarp ekki sem afsal neins sem er ekki nú þegar í höndum framkvæmdarvaldsins, t.d. í 1. mgr. 1. gr., að ráðherra sé heimilt að greiða bætur í kjölfar dóms Hæstaréttar hvað þetta mál varðar. Það er það sem ráðherra gerir hvort eð er. Að mínu viti er óþarfi að hafa það ákvæði. Næsta grein er um að þetta nái til stærri hóps sem væri kannski góð almenn breyting en þá vildi ég sjá lög um þá almennu breytingu en ekki sértæka og hið sama á við um 1. mgr. 2. gr. sem er sérstakt mál um. Síðasta málsgreinin í 2. gr. er svo sem svipuð upp á það allt að gera. [[Forseti hringir.]]Það er kannski á þeim nótum sem ég kallaði þetta í 1. umr. vissa sýndarmennsku af því að ákveðin mistök voru gerð og þetta er redding með sértækum úrræðum sem ættu að vera almenn. Ég hefði viljað sjá almennu lausnirnar.
Forseti minnir á tímamörk.
Hæstv. forseti. Nú gerist það á tiltölulega skömmum tíma að ég get tekið undir heilmikið sem bæði hv. þm. Björn Leví Gunnarsson segir og líka hv. þm. Helga Vala Helgadóttir. Það gerist ekki á hverjum degi. Ég er alveg sammála því að það sé allt í lagi að leggja fram eitthvert frumvarp eða setja lög sem ná almennt yfir það hverjir eigi hugsanlega rétt á bótum o.s.frv. Ég tek algjörlega undir það. En um leið og menn setja sérstök lög um einstakt mál er alltaf hætta á að menn komi hingað eftir nokkur ár og segi: Heyrðu, bíddu, af hverju gildir ekki það sama um mig? Þá ganga ekki upp í mínum huga þau rök að þetta mál sé svo gamalt og hafi hvílt á þjóðinni. Mér finnst jafnt verða yfir alla að ganga. Þess vegna hef ég sagt að þetta sé hættulegt fordæmi. Það er alveg rétt að ríkið og stjórnvöld verða að semja um bætur nánast vikulega eða mánaðarlega en það verður að vera gert á réttum forsendum, að menn stjórnist ekki af geðþótta. Hérna finnst mér eins og verið sé að gefa mönnum svolítið frjálst spil með það að semja um hvað sem er, jafnvel þótt sérfræðingurinn, ríkislögmaður, segi: Heyrðu, bíddu, þetta er ekki alveg svona einfalt. Það er ekki víst að þetta gangi upp og þetta er ekki í samræmi við dómaframkvæmd, en pólitíkin ætlar bara að leysa þetta og losna við þetta. Þannig lítur þetta út frá mínum bæjardyrum séð. Það finnst mér ekki góður bragur og ég tek undir nánast hvert orð sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagði um málið.
Virðulegur forseti. Ástæðan fyrir því að ég get tekið undir þetta frumvarp er að ég væri til í að sjá greinarnar sem í því eru á almennari nótum. Ég vona að hv. þingmaður skilji þann tón sem væri þá undir samþykkt minni á þessu frumvarpi. Ég er að hugsa um að þetta sé almenn breyting og það hjálpar vonandi almennu breytingunni að komast á fyrst við erum búin að gera þetta einu sinni, við erum komin með fótinn í dyragættina. Eina athugasemdin sem ég hef við þetta og er með fyrirvara um er einmitt að þingið sé ekki að framselja neitt, að ráðherrar geti ekki bent á þingið og sagt að þingið hafi samþykkt að upphæðirnar mættu vera svona rosalega háar. Fyrir mér snýst þetta mál nákvæmlega ekkert um að heimila ráðherra að gera eitthvað sem er umfram það sem ráðherra getur gert nú þegar hvort eð er.
Hæstv. forseti. Við erum þá væntanlega sammála um að þetta frumvarp sé óþarft og að menn verði þá bara að fara í almennar reglur. Eigum við þá að samþykkja það? Eigum við að vera á gulum takka eða rauðum? Margt í mínum huga, í prinsippinu, gerir það að verkum að ég get ekki samþykkt frumvarpið. Ég skil alla angistina í kringum þetta mál, ég skil reiðina, ég skil allt í kringum þetta. Stundum segi ég: Á ég ekki bara að vera með og við getum lokið þessu og gleymt því? En það gerist auðvitað ekki þannig. Ef maður hugsar lengra kemur annað mál á eftir þessu o.s.frv. Þess vegna segi ég: Við erum á vondri vegferð hvað þetta mál varðar en ég ætla ekki að skamma einn eða neinn fyrir það. Ég skil þetta bara og vil nota tækifærið í lokin til að hrósa þessari ríkisstjórn almennt - en ekki fyrir þetta mál.
Virðulegi forseti. Bara vinsamleg ábending: Það er þingfundardagur á morgun og síðan fara í hönd tveir mikilvægir nefndafundardagar á fimmtudag og föstudag. Við þurfum að fá skýrari línur núna af hálfu ríkisstjórnarinnar. En alla vega er það þannig að við erum að sjá og lesa um það í fréttum að það hafi verið vandræði meðal ríkisstjórnarflokkanna hvað það varðar að fá fram ákveðin mál. Við erum að sjá þau dembast núna inn í þingið. Við erum að sjá fjölmiðlafrumvarpið og við erum að sjá fleiri frumvörp af hálfu ríkisstjórnarinnar og okkur hefur bókstaflega vantað mál allt þetta haust hingað inn í þingið. Og hverjir eru það sem hafa haldið uppi starfsemi hér í þinginu? Það er stjórnarandstaðan, með því að leggja fram mál. Nú er svo í pottinn búið að við erum að fara inn í nefndadagana. Þá er verið að reyna að koma í veg fyrir það af hálfu meiri hluta að afgreiða mál úr nefndum sem koma frá þingmönnum stjórnarandstöðunnar. [[Forseti hringir.]]Ég vil beina vinsamlegum tilmælum til forseta þingsins að taka það upp innan forsætisnefndar að við förum að sjá aðeins á spilin af hálfu ríkisstjórnarinnar og fá botn í það hvernig við ætlum að klára þingið í næstu viku.
Forseti minnir á tímamörk.
Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Það hefur verið áberandi hve hlutunum hefur verið haldið mikið uppi af stjórnarandstöðunni. Reyndar eru til nefndir þar sem þingmannamál voru í miklum meiri hluta þar til mjög nýlega. Mér finnst mjög mikilvægt að halda til haga því sem ég hef nú nefnt áður, að ekki verður hægt að kenna stjórnarandstöðunni um ef hér verður tímaskortur á næstu dögum. Það eru nú ekki margir dagar eftir. Mér finnst ríkisstjórnin þurfa að skýra nákvæmlega hvernig hún sjái þetta fyrir sér vegna þess að við getum ekki ætlast til þess að stjórnarandstaðan beri ábyrgð á því að ríkisstjórnin - enn og aftur - hendi fram málum á síðustu stundu þegar hún hefur haft nægan tíma þar fyrir.
Herra forseti. Alveg eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sagði áðan er þetta ábending í mesta bróðerni til meiri hlutans hér á þingi. Það gengur ekki að við séum að fara að afgreiða stór og mikil mál í einhverjum spreng á síðustu dögum rétt fyrir jól. En ég vil draga það fram að það er ekki þannig að stjórnarandstaðan, a.m.k. ekki Viðreisn, standi í vegi fyrir eðlilegum dagsetningarmálum sem ríkisstjórnin er búin að vinna vel og við erum búin að vinna vel í þinginu. Það er ekki ætlunin. En ekki koma með mál sem eru ekki fullbúin, ekki koma með mál sem varða víðtæka hagsmuni sem skiptir máli fyrir þingið að geta farið vel yfir með gestum og farið yfir umsagnir. Þetta er bara vinsamleg ábending af minni hálfu, að við fáum strax samtal, annaðhvort innan forsætisnefndar eða við ríkisstjórnarflokkana og formennina þannig að við förum yfir þessi mál núna og áttum okkur á því hvernig við getum lokið þinginu í næstu viku með sóma.
Virðulegur forseti. Mig langaði bara til þess að minna á að við höfum verið að afgreiða í fjárlögum og fjáraukalögum stórar upphæðir vegna dómsmála sem urðu til vegna þess að mál voru afgreidd í flýti. Það er einfaldlega þannig. Við erum tala um marga milljarða kostnað af því að þingið fékk ekki að klára málin vel og rækilega vegna flýtimeðferðar. Þess vegna er það alvarlegt ef það á að fara í einhverja flýtimeðferð. Við berum kostnað af því. Við höfum dæmin um lög sem hefur þurft að leiðrétta seinna, sem kostaði þá ekkert, en þó ekki nema þau mál sem kosta okkur milljarða ættu að segja okkur á hverjum degi: Gerum betur.
Herra forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir með þeim þingmönnum sem hafa talað um þá stöðu sem er uppi í þinginu núna nokkrum dögum fyrir þinghlé. Staðan í hv. velferðarnefnd er forseta kunn, enda var svo sem um hana rætt og hefur verið rætt um þá stöðu ítrekað við hæstv. forseta. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur dembt inn í þingið þremur mjög stórum málum sem hefðu hæglega getað verið tilbúin síðastliðið vor en koma nú inn í lok nóvember og á að afgreiða með hraði fyrir áramót. Þetta gerir að verkum að þau verða auðvitað aldrei unnin með fullnægjandi hætti og verð ég að segja sem formaður hv. velferðarnefndar að mér þykir mjög miður að svo sé. Mér finnst vont að leggja nafn mitt við slík vinnubrögð. [[Forseti hringir.]]Mér þykir það mjög miður að Alþingi sé notað sem stimpilpúði þegar ráðherra getur ekki unnið sitt verk sómasamlega.
Virðulegur forseti. Mig langar að taka undir orð félaga minna. Ég hygg reyndar að sjaldan hafi staðan verið jafn slæm þar sem ríkisstjórnin var allt of sein með meira en helming sinna mála inn í þingið í haust. Stjórnarandstaðan hélt uppi starfsgetu þingsins, getum við sagt, langt fram eftir vetri. Annars hefðu ekki verið nein mál að ræða því að það vantaði öll mál frá ríkisstjórninni. Ítrekuð fundarföll hafa verið í fastanefndum þingsins af því að þær hafa ekki haft nein mál til umfjöllunar. En að sjálfsögðu er það svo með þennan þingmeirihluta sem boðaði breytt vinnubrögð að á sama tíma hefur verið setið á áðurnefndum málum þingmanna í umræðu í nefndinni en þau hafa ekki verið tekin á dagskrá, það hafa ekki verið kallaðir fyrir gestir, ekki verið liðkað fyrir lausn þeirra mála úr nefnd. Þetta eru auðvitað algerlega óboðleg vinnubrögð. En síðast en ekki síst að ætla að keyra hátt í 20 mál í gegn sem dagsetningarmál, mörgum hverjum óræddum með öllu í nefndum - þetta eru ekki boðleg vinnubrögð fyrir Alþingi Íslendinga.
Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þau orð sem sögð voru rétt áðan. Ég hélt að ég fengi mál á dagskrá á morgun í velferðarnefnd sem er svokallað forgangsmál og ég óskaði eftir því að fá það á dagskrá vegna þess að á fundi fyrir stuttu nefndi varaformaður nefndarinnar að það væri gott ef við myndum huga að okkar þingmannamálum. Þetta gerði hann vegna þess að formaður nefndarinnar var staddur í öðrum erindagerðum á vegum þingsins. Mér þykir því merkilegt að nú þegar ég bið um að fá mitt forgangsmál á dagskrá komi fjöldinn allur af tölvupóstum frá stjórnarliðum sem segja að það sé ekki hægt vegna þess að við séum loksins núna búin að fá mál frá félags- og barnamálaráðherra sem við séum búin að bíða eftir. Við erum búin að bíða svo lengi eftir þeim að alla vega einu sinni var boðað fundarfall í nefndinni af því að engin mál lágu fyrir.
Herra forseti. Ég kem hingað til að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað og ekki síst til að staðfesta frásögn hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur af því sem fram fór á fundum velferðarnefndar og þann skilning sem ég held að flestir hafi lagt í það. Þetta er eiginlega tvíþætt, annars vegar að a.m.k. úr mörgum fastanefndum berast skilaboð um að ekki sé tími til að klára, stíga síðasta skrefið í því að koma út þingmannamálum, sem þó eru fullkláruð og fullunnin af hálfu nefndar, og á sama tíma er verið að demba inn í nefndirnar málum af hálfu stjórnarinnar allt of seint. Það sem mér þykir verst er að mörg þeirra koma inn til nefnda svo ókláruð að það er einfaldlega ósætti meðal umsagnaraðila um hvernig málið skuli frágengið. Okkur er gefin ein vika, kannski tvær, til að klára samt málið. Það er alveg ljóst að það þarf að fara betur yfir þetta og krafan er eiginlega sú að það sé vel skilgreint [[Forseti hringir.]]hvaða mál frá stjórninni séu tæk til að koma í vinnslu nefnda, hvaða mál þurfi absalútt að klára fyrir áramót og hvaða þingmannamál fari í gegn.
Herra forseti. Við ræðum hér sem kunnuglegt er hvernig málum skuli háttað þegar kemur að þinghléi fyrir jól eins og raunar oft áður. Auðvitað er hægt að taka undir það með þingmönnum að það er mikið álag á þessum tíma. Þingið þarf að reyna að haga tíma sínum sem allra best og reyna að klára mál. En þau mál sem rætt er um hér frá hæstv. félagsmálaráðherra eru mál sem þingmönnum átti að vera mjög vel kunnugt um að kæmu fyrir þingið. A.m.k. tvö þessara mála eru beinlínis tengd lífskjarasamningunum. Ég held að með góðu skipulagi og góðu verklagi eigi þingnefndinni í ágætri samstöðu að takast bærilega að klára þessi mál án teljandi erfiðleika.
Herra forseti. Ég velti því fyrir mér þegar maður horfir á forgangslista ríkisstjórnarinnar hver virðing hennar sé í raun fyrir því starfi sem fer fram innan þingsins. Hér eru á ferðinni mál sem varða jafnvel tugmilljarða útgjöld ríkissjóðs á ári hverju. Má nefna sem dæmi að á forgangslista ríkisstjórnarinnar yfir mál sem talið er heppilegt að ljúka fyrir áramót er ný samgönguáætlun sem er ekki búið að mæla fyrir og felur í sér verulegar breytingar frá þeirri áætlun sem þingið samþykkti í vor, sennilega meiri breytingar en nokkur gerði ráð fyrir að ætlunin væri að gera á þeirri áætlun og þær kalla því á gaumgæfilega athugun af hálfu viðkomandi fagnefndar. Það verður enginn tími til að senda málið einu sinni til umsagnar. Fæðingarorlofssjóður, ÍLS-sjóður sem varðar á annað hundrað milljarða sem eru í óinnleystu tapi og er órætt hvernig eigi að tækla í tengslum við það mál. Það virðist vera að ríkisstjórnin sé einfaldlega að reyna að læða í gegn fullt af málum sem hún vill ekki að þingið fái tíma til að ræða eða gaumgæfa í þessum sal.
Herra forseti. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kom hingað upp og nefndi að það væri alvanalegt að það væri mikið álag á þingmönnum fyrir þinghlé. Þess vegna tel ég mig tilneydda til að koma hingað upp til að lýsa því yfir að ég kvarta ekki undan álagi á þinginu. Það er ekki vegna álags sem ég kem hingað upp heldur vegna þess að vinnubrögðin verða að vera þannig að við skilum frá okkur fullnægjandi afurð úr nefndunum. Þegar vinnubrögðin eru svona, að við höfum ekki tíma til að lesa yfir þær umsagnir sem berast á undraskömmum umsagnarfresti í máli sem hefur legið í mjög skamman tíma inni í samráðsgátt, þrátt fyrir að hafa legið ljóst fyrir í lífskjarasamningunum síðastliðið vor, þá getur maður ekki annað en sagt: Af hverju var ráðherra sem sá að málið lá fyrir í lífskjarasamningi síðastliðið vor [[Forseti hringir.]]- og ekki bara eitt heldur tvö mál sem voru að dembast inn í þingið núna - ekki að lesa þær umsagnir sem bárust inn í samráðsgátt og skila málinu inn í þingið með fullnægjandi hætti?
Hæstv. forseti. Það er nefnilega þannig að það er best ef við getum tekið þessi mál svolítið í bland. Ég segi þetta vegna þess að nú í haust var okkur falið að telja upp þau forgangsmál sem við hefðum. Ég hafði eitt slíkt mál í velferðarnefnd sem sneri að gjaldfrjálsum krabbameinslækningum. Mig minnir að annað mál sé mál um vefjagigt og jafnvel mál sem snertir heilabilaða og líðan eldri borgara. Hitt er svo að við erum með risavaxið mál sem er Fæðingarorlofssjóður sem á virkilega að keyra í gegnum þingið á sama tíma og við viljum öll vanda okkar vinnubrögð. Þannig að mér finnst eiginlega ekki tækt að standa með þess háttar vinnubrögðum.
Virðulegi forseti. Nú verðum við vitni að kunnuglegum dansi þar sem hefðbundin vinnubrögð eru að setja bara í háa gírinn og keyra allt í gegn rétt áður en þing klárast. Þið kannist öll við það. Virðulegur forseti kannast alveg við hvernig þetta er. Þegar það gerist þarf stjórnarandstaðan að segja: Bíddu, aðeins fagleg vinnubrögð hérna, við ætlum ekki að keyra allt í gegn á núll einni og lenda hugsanlega í svipuðu tjóni og ég nefndi áðan sem dæmi. Þegar þessi ríkisstjórn var mynduð var talað um breytt vinnubrögð. Hluti af breyttum vinnubrögðum í þessum dansi er að ríkisstjórnin byrji á samtali en ekki á að setja í háa gírinn og keyra í gegn og bíða eftir viðbrögðum frá stjórnarandstöðunni. Það er einfaldlega þannig. Það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar að byrja ekki að keyra allt í gegn og athuga hvort það ofbeldi virki heldur á að byrja á því að spyrja og tala og semja.
Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um staðfestingu ríkisreiknings 2018 í samræmi við ákvæði laga um opinber fjármál. Þessi ríkisreikningur fyrir árið 2018 er annar reikningurinn sem er gerður upp í samræmi við alþjóðlega reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila, svonefndur IPSAS-staðall, með þeim frávikum sem þriggja ára innleiðingaráætlunin gerir ráð fyrir. Rekstrarafkoma ársins 2018 var samkvæmt ríkisreikningi jákvæð um 84 milljarða kr. Tekjur námu samtals 828 milljörðum kr. en þar af voru tekjur af virðisaukaskatti um 237 milljarðar kr. og skattar á tekjur og hagnað einstaklinga um 189 milljarðar kr. Gjöld ríkissjóðs fyrir fjármagnsliði námu 780 milljörðum kr., þar af voru rekstrartilfærslur 303 milljarðar, laun og launatengd gjöld 209 milljarðar og gjaldfærðar lífeyrisskuldbindingar 41 milljarður. Annar rekstrarkostnaður nam 187 milljörðum, aðrir gjaldaliðir, svo sem fjármagnstilfærslur, námu 19 milljörðum og afskriftir og niðurfærslur 19 milljörðum. Fjármagnsgjöld umfram fjármunatekjur námu 56 milljörðum, vaxtagjöld um 77 milljörðum og vaxtatekjur 21 milljarði. Hlutdeild í afkomu félaga og samrekstrar var jákvæð um 84 milljarða. Virðulegi forseti. Efnahagsreikningur ríkissjóðs tók umtalsverðum breytingum í ársbyrjun 2017 þegar m.a. var byrjað að eignfæra varanlega rekstrarfjármuni og nú gefur efnahagsreikningurinn góða heildarmynd af eignum, skuldum og eiginfjárstöðu ríkissjóðs. Eignir alls samkvæmt efnahagsreikningi 31. desember 2018 námu 2.224 milljörðum og skuldirnar 1.611 milljarði. Eigið fé var því jákvætt um 613 milljarða og hækkaði um 117 milljarða frá ársbyrjun 2018. Handbært fé var 217 milljarðar í árslok og hækkaði um 29 milljarða á árinu. Þess ber að geta að rekstrarafkoma ríkisreiknings er birt samkvæmt reikningsskilastaðli fyrir opinbera aðila, IPSAS, eins og ég hef áður nefnt, en heildarafkoma í fjármálaáætlun og fjárlögum er birt samkvæmt hagskýrslustaðli, GFS. Báðum aðferðum er ætlað að tryggja samkvæmni og alþjóðlega samanburðarhæfni. Afkoma ríkissjóðs samkvæmt ríkisreikningi er því ekki sambærileg við afkomumarkmið fjármálaáætlunar og fjárlaga. Í ríkisreikningi nú er birt séryfirlit, séryfirlit 9, þar sem niðurstaða er flokkuð í samræmi við GFS-flokkun fjárlaga og er jákvæð um 38 milljarða og því tæpum 6 milljörðum betri en fjárlög gerðu ráð fyrir, þ.e. á GFS-staðlinum var afkoman á árinu 2018 u.þ.b. 6 milljörðum betri en gert hafði verið ráð fyrir í fjárlögum ársins 2018. Virðulegi forseti. Þessi ríkisreikningur sýnir afar sterka stöðu ríkissjóðs. Afkoma ársins er jákvæð, hún er umfram áætlanir. Staða eigin fjár er sterk. Sterk staða ríkissjóðs er afleiðing þess góða árangurs sem náðst hefur undanfarin ár og leiðir til þess að unnt er að halda áfram myndarlegri uppbyggingu innviða og grunnþjónustu ríkisins. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til fjárlaganefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Pínulítil klassík hjá mér, þarna kemur fram að á árinu 2019 eigi að ljúka innleiðingu á því að færa í ríkisreikning þær eignir og skuldir sem eru eftir og eiga eftir að uppfylla kröfur IPSAS og þess háttar. Í tengslum við það finnst mér áhugavert um 2019 að hafa ekki fengið svör um það hvaða eignir voru færðar til ríkisins vegna kirkjujarðasamkomulagsins og hvaða skuldbindingar eru á þeim eignum fyrst þetta á allt að vera samkvæmt bókinni miðað við það sem stendur í ríkisreikningi.
Virðulegi forseti. Þessi reikningur fyrir árið 2018 er, eins og ég tók fram, birtur á þessum staðli með þeim undanþágum sem ákveðnar hafa verið, þ.e. þessi þriggja ára tími sem við höfum til þess smám saman að innleiða staðalinn. Hér er spurt um samkomulag við kirkjuna og vísað í fyrirspurn um nákvæma útlistun á eignunum. Það verður bara að segjast alveg eins og er að eins og fram kom í svarinu á sínum tíma virðist vera mjög umfangsmikið verkefni og afar flókið að gera nákvæma grein fyrir þessu en á endanum mun þurfa að taka ákvörðun um hvernig eigi að færa þetta til eignar í bókum ríkisins. Ég held að þetta verði ekki eina dæmið um það þar sem einhver álitamál koma upp um það með hvaða hætti sé nákvæmlega rétt að verðmeta á eignahlið efnahagsreikningsins. Það er hægt að búa sig undir að það geti verið álitamál við innleiðingu á staðlinum. Verkefnið er í sjálfu sér til þess hugsað að við getum yfir tíma áttað okkur á því hvort við erum t.d. með opinberri fjárfestingu að viðhalda stofni eigna ríkisins eða hvort við erum að trassa nauðsynlega fjárfestingu til að halda þessum eignum við. Hugmyndin er að við höfum gleggri mynd af raunverulegri stöðu opinberra fjármála á eftir. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það eru vandkvæði vegna þessara tilteknu jarða.
Virðulegi forseti. Má þá búast við því að þessu verði lokið fyrir ríkisreikning 2019 vegna þessa innleiðingarferlis og þess háttar? Fengi fjárlaganefnd ekki aðgang að því til að geta klárað að svara þeim spurningum sem hafa þegar verið bornar upp?
Virðulegi forseti. Ég hef engar aðrar upplýsingar en að þessi áætlun muni standast. Það voru mínar síðustu upplýsingar þegar ég spurðist fyrir um það. Ég veit að þetta hefur ekki verið létt verk en við erum komin vel af stað og þegar að því kemur ætti að vera sjálfsagt að veita svör við því með hvaða hætti menn hafa eignfært þær jarðir sem hv. þingmaður er að spyrja um, að því gefnu að hægt verði að afmarka eignasafnið svo að hægt sé að ná utan um það sem spurt er eftir.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta (vistvæn ökutæki o.fl.). Frumvarpið er á þskj. 596 og er 432. mál þingsins. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um virðisaukaskatt og lögum um tekjuskatt sem hafa það að markmiði að greiða enn frekar fyrir orkuskiptum í samgöngum fyrir tilstilli efnahagslegra hvata í samræmi við stefnu stjórnarflokkanna í þeim efnum. Með frumvarpinu eru lögð til metnaðarfull markmið stjórnvalda í formi nýrra tímabundinna skattaívilnana til að greiða gang vistvænna ökutækja í samgöngum með tilheyrandi samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda, auk þess sem lagðar eru til breytingar á núgildandi ívilnunum. Ég myndi vilja halda til haga sömuleiðis hér þeim efnahagslega ávinningi sem af því getur hlotist fyrir okkur Íslendinga að þurfa ekki vegna orkumála fyrir samgöngur í landinu að byggja á innfluttum orkugjöfum. Tillögur frumvarpsins eiga m.a. rót sína að rekja til stjórnarsáttmálans frá nóvember 2017 og aðgerðaáætlunar um orkuskipti sem fram kom í þingsályktun ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um aðgerðaáætlun um orkuskipti sem samþykkt var á Alþingi 31. maí 2017. Í þingsályktuninni var ráðherra m.a. falið að vinna að orkuskiptum með því að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka hlutdeild endurnýjanlegra orkugjafa sem hafi í för með sér orkusparnað, aukið orkuöryggi, gjaldeyrissparnað, minni staðbundna mengun og minni losun gróðurhúsalofttegunda. Með orkuskiptunum verði enn fremur stuðlað að aukinni nýsköpun og nýrri atvinnustarfsemi sem byggist á sjálfbærri þróun. Þá eiga tillögur frumvarpsins jafnframt rætur að rekja til aðgerðaáætlunar stjórnvalda í loftslagsmálum 2018–2030 þar sem fram kemur það undirliggjandi markmið að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og stuðla að aukinni kolefnisbindingu þannig að Ísland geti staðið við markmið Parísarsamkomulagsins til 2030 og markmið ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutleysi árið 2040. Einn þáttur þess er að aukið verði verulega við innviði vegna rafvæðingar í samgöngum með skattalegum hvötum. Verður nú vikið að einstökum tillögum frumvarpsins. Í fyrsta lagi er lögð til breyting á gildandi bráðabirgðaákvæði 24 í lögum um virðisaukaskatt þar sem kveðið er á um ívilnanir frá virðisaukaskatti vegna kaupa eða innflutnings á rafmagns-, vetnis- eða tengiltvinnbifreiðum upp að ákveðnu hámarki að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Í frumvarpinu er nú lagt til að gildistími virðisaukaskattsívilnana samkvæmt ákvæði til bráðabirgða 24 verði framlengdur til loka árs 2023. Í því sambandi er lagt til að eingöngu svokallaðar hreinorkubifreiðar, þ.e. rafmagns- og vetnisbifreiðar, skuli falla undir ákvæðið en ekki tengiltvinnbifreiðar sem bæði eru búnar sprengihreyfli og rafmótor og geta þannig bæði nýtt jarðefnaeldsneyti og rafmagn sem orkugjafa. Breytingunni er þannig ætlað að greiða gang þeirra hreinorkuökutækja sem nú falla undir ákvæðið og auka fyrirsjáanleika atvinnurekstraraðila og annarra vegna kaupa og sölu á slíkum bifreiðum. Breytingin er í samræmi við aðgerðaáætlun stjórnvalda um orkuskipti en í henni er stefnt að því að auka hlutdeild innlendra, endurnýjanlegra orkugjafa á kostnað jarðefnaeldsneytis. Í öðru lagi og samhliða framlengingu á gildistíma ívilnana fyrir hreinorkubifreiðar sem ég greindi frá er lagt til að fjárhæðarmörk heimildar til niðurfellingar virðisaukaskatts og undanþágu frá skattskyldri veltu við kaup á rafmagns- eða vetnisbifreiðum verði hækkuð í samræmi við aðgerðaáætlun stjórnvalda um orkuskipti. Þannig er lagt til að núverandi fjárhæð undanþágu frá skattskyldri veltu verði frá 1. júlí 2020 6,5 milljónir í stað 6 milljóna og að samhliða þeirri breytingu verði fjárhæðarmörk niðurfellingar virðisaukaskatts við tollafgreiðslu rafmagns- og vetnisbifreiða hækkuð úr 1.440.000 kr. í 1.560.000 kr. Breytingunni er ætlað að greiða enn frekar gang hreinorkuökutækja í samgöngum. Í þriðja lagi er lagt til að virðisaukaskattsívilnun fyrir tengiltvinnbifreiðar falli niður eftir 31. desember 2020 líkt og núverandi lagaákvæði ber með sér. Breytingin er í samræmi við aðgerðaáætlun stjórnvalda en þar kemur fram að ívilnunin eigi ekki að gilda lengur en til ársins 2020, en slíkar bifreiðar hafa notið ívilnunar frá miðju ári 2012 þegar bráðabirgðaákvæði 24 var fyrst lögfest. Ívilnun vegna tengiltvinnbifreiða hefur stuðlað að uppbyggingu þjónustuinnviða vegna orkuskipta, m.a. hraðhleðslustöðva á opnum svæðum, og gert það að verkum að innviðir hafa byggst hraðar upp en ella. Þegar litið er til mikillar aukningar í innflutningi og skráningu tengiltvinnbifreiða síðustu ár í umferð má hins vegar ætla að tengiltvinnbifreiðar verði orðnar vel samkeppnishæfar í lok árs 2020, m.a. þegar litið er til núverandi þjónustuinnviða og fyrirhugaðrar uppbyggingar á innviðum í uppsetningu hleðslustöðva víðs vegar um landið. Í fjórða lagi er lagt til að bifreiðum sem falla undir ákvæði til bráðabirgða 24 í lögum um virðisaukaskatt verði fjölgað. Fjöldi bifreiða í hverjum og einum orkuflokki er nú 10.000 bifreiðar. Í frumvarpinu er lagt til að rafmagns- og vetnisbifreiðum verði fjölgað í 15.000 bifreiðar og tengiltvinnbifreiðum í 12.500. Miðað hefur verið við að ef um 5% bifreiðaflotans nýti tiltekinn orkugjafa skapist forsendur til rekstrar þjónustuinnviða á forsendum einkamarkaðar. Skráðar bifreiðar á Íslandi í umferð í lok árs 2018 voru 255.000. Ef miðað er við að 12.500 tengiltvinnbifreiðar njóti skattaívilnunar í stað 10.000, líkt og nú er lagt til, nemur það um 5% þeirra af skráðum bifreiðum í lok síðasta árs. Í fimmta lagi eru lagðar til nýjar metnaðarfullar ívilnanir í formi niðurfellingar virðisaukaskatts eða undanþágu frá skattskyldri veltu upp að ákveðnu hámarki vegna innflutnings eða skattskyldrar sölu bifhjóla. Þetta eru sem sagt bifhjól sem knúin eru rafmagni eða ganga fyrir vetni, létt bifhjól sem knúin eru rafmagni og reiðhjól, þ.e. hefðbundin, órafknúin reiðhjól, rafmagnsreiðhjól og rafmagnshlaupahjól. Til að gæta samræmis er gert ráð fyrir að hreinorkubifhjól skuli líkt og fólksbifreiðar og fjórhjól njóta sambærilegrar ívilnunar og slík ökutæki. Gert er ráð fyrir að hámark niðurfellingar virðisaukaskatts af rafmagnsreiðhjólum verði 96.000 kr. en 48.000 kr. fyrir reiðhjól en þess ber að geta að sú upphæð var tvöfölduð eftir umsagnir sem bárust um málið í samráðsgátt stjórnvalda. Rafmagnsreiðhjól sem kostar þannig í dag 496.000 kr. með virðisaukaskatti mun því eftir breytinguna, að öðru óbreyttu, kosta 400.000 kr. Þá mun órafknúið, hefðbundið reiðhjól sem kostar í dag 248.000 kr. með virðisaukaskatti kosta 200.000 kr. eftir breytingarnar að öllu öðru óbreyttu. Ívilnanir vegna kaupa á léttum bifhjólum og reiðhjólum eru til þess fallnar að draga úr bílaumferð og fjölga í hópi þeirra sem ferðast með vistvænum hætti. Þannig stuðla slíkar ívilnanir að umhverfisvænum samgöngum og samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda í samgöngum. Áhersla er lögð á stuðning við rafmagnsreiðhjól þar sem rannsóknir hafa leitt í ljós að reiðhjól sem búin eru rafknúinni hjálparvél geti verið staðkvæmdarvara fyrir bifreiðar og leitt til þess að fólk velji slíkan samgöngumáta frekar en bifreiðar. Ég myndi að sjálfsögðu auk þess vilja nefna almenn lýðheilsusjónarmið að baki því að draga úr skattlagningu á hefðbundin, órafknúin reiðhjól. Við þekkjum það öll að á höfuðborgarsvæðinu og víðar stunda margir hreyfingu með því að nota hvort sem er fjallahjól, götuhjól eða önnur hjól, auk þess sem margir fara þannig ferða sinna til og frá vinnu eða hreinlega til að komast á milli staða. Ég held að vel megi bæta við þau rök sem ég hef hér talið upp almennum lýðheilsusjónarmiðum til að styðja við þær breytingar sem felast í skattlagningu á þessum fararskjótum. Í sjötta og sjöunda lagi er lagt til að núverandi heimild til að endurgreiða byggjendum og eigendum íbúðarhúsnæðis 60% þess virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna við uppsetningu hleðslustöðva í eða við íbúðarhúsnæði verði aukin upp í 100%. Samhliða er lagt til að byggjendum og eigendum íbúðarhúsnæðis verði veitt heimild til endurgreiðslu þess virðisaukaskatts sem fallið hefur til vegna kaupa á hleðslustöðvum í eða við íbúðarhúsnæði. Í dag liggur fyrir að margir íbúðareigendur og húsfélög í fjöleignarhúsum veigra sér við að fara í framkvæmdir við uppsetningu á hleðslustöðvum fyrir íbúa vegna þess kostnaðar sem því fylgir. Með breytingunni er ætlunin að bregðast við þessu og greiða fyrir uppsetningu hleðslustöðva í og við íbúðarhúsnæði, svo sem í fjöleignarhúsum, með fullri endurgreiðslu virðisaukaskatts bæði af vinnu og efni við slíka uppsetningu. Í áttunda lagi er lagt til að útleiga handhafa leyfa til að reka ökutækjaleigu, eignaleigu eða fjármögnunarleigu á þeim bifreiðum sem falla undir bráðabirgðaákvæði 24 í lögum um virðisaukaskatt, þ.e. vistvænum bifreiðum, verði undanþegin virðisaukaskattsskyldri veltu. Ljóst er að í dag er útleiga á rafmagns- og tengiltvinnbifreiðum afar takmörkuð. Breytingunni er því ætlað að hvetja bílaleigur og þá aðila sem hafa með höndum eignaleigu eða fjármögnunarleigu til að leigja út þau vistvænu ökutæki sem falla undir bráðabirgðaákvæði 24 í lögum um virðisaukaskatt. Þannig er bílaleigum gert kleift að lækka leiguverð vistvænna bíla í gjaldskrám sínum sem nemur virðisaukaskattinum. Í níunda lagi er lagt til að heimilt verði við innflutning eða sölu á hópbifreiðum í almenningsakstri sem nota eingöngu metan, metanól, rafmagn eða vetni sem orkugjafa að fella niður virðisaukaskatt eða telja hann til undanþeginnar veltu. Það er engum vafa undirorpið að orkuskipti í almenningssamgöngum skipta miklu máli við að ná markmiðum stjórnvalda um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda en losun koltvísýrings vegna vegasamgangna er stór hluti af beinum skuldbindingum Íslands vegna Parísarsamkomulagsins. Í dag falla hópbifreiðar undir bráðabirgðaákvæði 24 í lögum um virðisaukaskatt og njóta þannig ívilnunar líkt og aðrar fólksbifreiðar. Hópbifreiðar fá hins vegar hlutfallslega lága niðurfellingu en verð þeirra er mun hærra en almennra fólksbifreiða. Í frumvarpinu er því lagt til að umhverfisvænar hópbifreiðar í almenningsakstri fái fulla ívilnun vegna innflutnings og skattskyldrar sölu þar til 100 slíkar bifreiðar hafa verið skráðar á ökutækjaskrá. Í tíunda og síðasta lagi er lagt til að atvinnurekstraraðilum verði heimilað að fyrna að fullu á kaupári niður að niðurlagsverði eignar ökutæki sem nýta eingöngu metan, metanól, rafmagn eða vetni, að því gefnu að nýorkuökutæki sé að öllu leyti nýtt í skattskyldri starfsemi lögaðila eða sjálfstætt starfandi einstaklings. Miklu skiptir að auka hvata atvinnurekstraraðila til orkuskipta í samgöngum og stuðla þannig að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum. Ákvæði frumvarpsins um flýtifyrningu er sérstaklega ætlað að hvetja til orkuskipta í atvinnustarfsemi með að gefa fyrirtækjum kost á nýrri tegund af skattalegu hagræði af því að velja nýorkuökutæki. Virðulegur forseti. Það er talsverð óvissa, verð ég að segja, um umfang þeirra fjárfestinga heimila og fyrirtækja sem hér um ræðir en í heild má áætla að áhrif tillagna frumvarpsins á tekjuhlið ríkisins verði lækkun tekna um allt að 1,5 milljarða á árinu 2020 og allt að 2,5 milljarða á árunum 2021–2023. Tillögur í frumvarpinu draga jafnframt úr útgjöldum sveitarfélaga til fjárfestinga í nýorkuökutækjum og hafa því jákvæð áhrif á afkomu sveitarfélaga sem má áætla allt að 200 millj. kr. árlega á árunum 2020–2023. Hinar fjölbreyttu tillögur frumvarpsins beinast að því markmiði að hraða orkuskiptum í samgöngum á landi og tilheyrandi samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda með því að koma til móts við heimili og fyrirtæki með margvíslegum hætti. Það nýmæli að veita hvers kyns hjólum ívilnun hefur auk þess þau hliðaráhrif, eins og ég hef hér rakið, að hvetja til aukinnar útiveru og hreyfingar, bæta lýðheilsu og draga úr bílaumferð, a.m.k. að gera þeim það léttara fyrir pyngjuna að velja þann lífsstíl. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og fyrir að leggja fram þetta ágæta mál. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í a-lið 2. gr. þar sem fjallað er um niðurfellingu virðisaukaskatts á hleðslustöðvar við íbúðarhúsnæði. Hefur komið til tals að láta þetta líka gilda um sumarhús eða sumardvalarhús í einkaeigu? Það gæti þá væntanlega aukið á notkun slíkra bifreiða og í einhverjum tilfellum forðað fólki frá því að eiga annan bílinn til að komast örugglega í sumarhúsið sitt.
Virðulegi forseti. Þetta er kannski bara dæmigert álitamál sem hv. þingmaður bendir hér á sem snertir með sama hætti þessa almennu spurningu um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu á verkstað við endurbætur eða nýbyggingu á húsnæði eins og við höfum rætt áður. Hérna er í sjálfu sér verið að útvíkka ákveðna hugmyndafræði sem á sínum tíma var lagt upp með undir kjörorðinu Allir vinna og reyndist vel. Við höfum farið úr 100% niður í 60% en sá hvati sem í þessu kerfi fólst reyndist mjög vel. Ég get ekki svarað þessu öðruvísi en þannig að það er álitamál hvort menn eigi að vera með sömu endurgreiðsluna [[Forseti hringir.]]við hvers konar íbúðarhúsnæði, þar með talið sumarhús eða slíkt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Í seinna andsvari langar mig að víkja að tölunum í fjölda skráðra ökutækja sem munu njóta ívilnana, þ.e. þessara 15.000 ökutækja, til 2023. Mig langar aðeins að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra um það hvort ráðherrann telji ástæðu til að endurskoða þennan fjölda þegar á líður og eins þá að endurskoða ákvæði laganna ef næst að fylla í þennan kvóta mjög hratt. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á er þarna aðeins um að ræða 5% af heildarbílaflota landsmanna og tæplega hægt að halda því fram að fullum orkuskiptum verði náð við það mark en tekjufall ríkisins er ekki orðið það mikið að ekki sé ástæða til að halda áfram með ívilnanir með einhverjum hætti.
Virðulegi forseti. Ég get ekki neitað því að þetta er ekki mjög vísindaleg nálgun á þessa tölu, 15.000. Við höfum verið að þreifa okkur áfram með fjöldann. Hins vegar hefur sýnt sig að þær ívilnanir sem við höfum verið með í lögum hafa leitt til þess að við Íslendingar höfum verið einna duglegasta þjóðin við að taka inn í bílaflota okkar vistvænar bifreiðar. Varðandi það hvort endurskoða beri fjöldann eða lengja tímabilið o.s.frv. held ég að við munum á endanum þurfa að horfa á þörfina fyrir þessa hvata. Svo verð ég að minnast á að við erum að taka heildargjaldakerfi ökutækja og eldsneytis til endurskoðunar þannig að ég vonast auðvitað til þess að sá dagur renni upp sem allra fyrst að framleiðslukostnaðurinn á umhverfisvænum bifreiðum verði sambærilegur [[Forseti hringir.]]eða lægri en á hinum bifreiðunum og þar með hverfur þörfin fyrir alla þessa hvata.
Virðulegur forseti. Ég horfi á lög um opinber fjármál og fjármálaáætlunina og reyni að finna hvaða markmiðum laganna þetta eigi að ná og finn ekkert nema að það sé verið að vinna að einhverjum markmiðum í loftslagsáætluninni, ekkert mælanlegt þar þannig að maður getur ekki fylgst alveg með því svona eftir á hvort þessi stefna nái þeim markmiðum sem sett eru fram. Í skýrslunni Milljón tonn sem var gefin út 2017 þegar Björt Ólafsdóttir var umhverfisráðherra er talað um að það þurfi u.þ.b. 100.000 útblásturslausa bíla í flotanum árið 2030 og talað um að það væru 10.000–20.000 nýskráðir bílar á hverju ári. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að það eru fleiri skráðir bensínbílar 2018 en 2014, 2015 o.s.frv. Þó að rafmagnsbílum hafi fjölgað líka erum við kannski komin í rétt rúmlega 4.000 rafbíla [[Forseti hringir.]]sem er langt frá þeim 100.000 sem þarf fyrir árið 2030.
Virðulegi forseti. Við erum með yfirmarkmið um það hversu hratt við viljum draga úr heildarlosuninni og svo brjótum við það yfirmarkmið niður í einstaka geira. Fyrir samgöngur í landinu erum við með markmið sem eru m.a. studd af þessu máli og þeim sem við höfum áður sett í lög. Eins og ég hef aðeins komið inn á í andsvörum er það áskorun fyrir stjórnvöld að gera þessa stóru kerfisbreytingu, skapa hvatana en viðhalda tekjueiginleikum kerfisins þannig að við göngum ekki of langt á tekjustofnana sem við notum m.a. til að standa undir samgöngubótum í landinu. Þetta er dálítið vandratað einstigi og nefndin sem ég minntist á áðan hefur fengið í fangið risavaxið verkefni við að [[Forseti hringir.]]leiða okkur áfram eftir þessari braut.
Virðulegur forseti. Spurningin er einföld: Náum við árangri með þessum breytingum? Hvert er markmið okkar og komumst við með þeim breytingum að því markmiði? Hvernig vegur það upp á móti þeim aðgerðum og þeim kostnaði sem við leggjum í þær miðað við þær skuldbindingar og þann kostnað sem er af þeim? Þetta er það sem stjórnvöld þurfa að standa skil á í öllu þessu bókhaldi varðandi t.d. loftslagsskuldbindingar okkar. Spurningin er í rauninni einföld: Skila þessar aðgerðir okkur á þann stað sem við sögðumst ætla á?
Virðulegi forseti. Ég tel mig hafa fært rök fyrir því í máli mínu að þessar breytingar muni hjálpa til. Við getum ekki svarað því fyrir fram. Hagfræðin er ekki raunvísindi, hún er félagsvísindi og getur veitt vísbendingar um það hvað fólk gerir ef tilteknir hvatar eru til staðar. Það er ekki hægt að setja fyrir fram nákvæma hausatölu á það hversu margir munu kaupa sér rafbíl, hversu margir munu kaupa sér hleðslustöð, hversu hratt það gerist og hversu margar hleðslustöðvar hafi verið settar í fjölbýlishús árið 2025. Við vitum hins vegar að með réttum hvötum höfum við áhrif á m.a. kauphegðun. Ég hef nefnt hér í dag að aðferðafræði okkar við að hafa t.d. há vörugjöld á bíla sem menga meira, álögur á eldsneyti og ívilnanir í virðisaukaskatti og vörugjöldum fyrir vistvænar bifreiðar höfum við náð þeim árangri að vera í 2. sæti og stundum hef ég heyrt tölurnar í 1. sæti fyrir [[Forseti hringir.]]fjölgun vistvænna bifreiða í flotanum. Það er árangur.
Forseti. Ég vil byrja á því að hrósa því sem vel er gert. Það er ánægjulegt að sjá að verið sé að horfa til fleiri þátta eins og að fella niður virðisaukaskatt á reiðhjólum og rafmagnshjólum upp að ákveðnu marki. Það stuðlar að enn meiri hvata til breyttra venja í samgöngum. Ég staldra hins vegar alltaf aðeins við það, þegar ég hlusta á hæstv. fjármálaráðherra og röksemdafærslu fjármálaráðuneytisins í þessum málum, að undir niðri blundi óttinn við að efnahagslegir hvatar virki of vel, að við náum jafnvel of góðum árangri og þess vegna séum við alltaf að slá einhverja varnagla eins og t.d. að bifreiðar sem njóta ívilnunar séu ekki fleiri en x. Ég hefði haldið að við ættum að fagna því ef árangurinn væri meiri en raun ber vitni. Fyrsta spurning mín til hæstv. ráðherra er sú, í ljósi þess að stærstur hluti vistvænna bíla á undanförnum árum hafa verið tengiltvinnbílar, hvort það sé kannski fullbratt að ætla að afnema þá ívilnun á aðeins einu ári.
Virðulegi forseti. Varðandi fyrri lið andsvarsins má alveg segja sem svo að menn vilji vera varkárir með því að setja þak á fjölda bifreiða sem njóti ívilnunar. En ég held að það sé bara heiðarlegt að senda út þau skilaboð að við séum að reyna að leiða fram breytingu og það hafi gengið vel. Við lítum ekki þannig á að breytingin eigi að vera varanleg og við viljum heldur ekki senda út þau skilaboð. Það á ekki að koma neinum á óvart að við erum að fara í gegnum breytingaskeið sem endar vonandi með því að við getum tekið vistvænar bifreiðar í notkun og þá verður framleiðslukostnaðurinn vonandi orðinn lægri og sambærilegri við framleiðslukostnað annarra bifreiða þannig að þörfin fyrir þessar miklu ívilnanir fjari smám saman út. Á meðan við erum í þeirri óvissu erum við að skammta inn fjöldann og setja tímatakmörk á gildistíma breytinganna.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þótt ég skilji röksemdafærsluna þá hygg ég að við séum enn talsvert langt frá þeim tímapunkti að við þurfum að hafa áhyggjur af of miklum árangri. Við þurfum þvert á móti að gera miklu meira í þeim efnum. En það snýr kannski að seinni spurningu minni til hæstv. ráðherra. Nú er ljóst að þegar kemur að orkuskiptum í almenningssamgöngum höfum við mikið að sækja í ávinningi í orkuskiptum, einn rafmagnsstrætó er á við 50 eldsneytisbíla í umferðinni, hið minnsta. Bara það að skipta út flotanum eins og hann er hjá strætó í dag væri á við að taka 6–7 þús. fólksbifreiðar úr umferð, sem ganga þá fyrir jarðefnaeldsneyti. Ég fagna því vissulega sem þarna er gert en þetta eru engu að síður mjög hæg orkuskipti í almenningssamgöngum. Ég spyr hvort komið hafi til álita að niðurgreiða enn frekar eða jafnvel úrelda með einhverjum hætti gegn greiðslu eldri fólksflutningabifreiðar til að hraða orkuskiptum í almenningssamgöngum.
Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að svara fyrra andsvari. Aðeins varðandi tengiltvinnbifreiðarnar vil ég benda á að við vorum með tímabundna ívilnun og við erum ekki að framlengja hana. En þetta er álitamál. Við teljum t.d. í því tilviki hreinlegra að hafa einhverja dagsetningu frekar en að treysta á fjöldann, láta dagsetningu ráða frekar en fjölda. Varðandi almenningssamgöngur og strætisvagna, svo dæmi sé tekið, eða hópbifreiðar, þá eru þetta gríðarlega dýr atvinnutæki. Það þarf mjög mikla ívilnun, vegna þess hversu dýr þessi atvinnutæki eru í innkaupum, til þess að það fari að muna einhverju. Það er töluvert stór biti að kyngja fyrir allan hópbifreiðaflotann á landinu og alla almenningsvagna að veita almenna ívilnun með fullkominni niðurfellingu allra vörugjalda og virðisaukaskatts. Það væri mjög stór biti tekjulega að kyngja fyrir ríkið. En hér er a.m.k. lagt af stað með ákveðin skref.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Það er rétt að lofa það sem vel er gert, þetta eru ánægjuleg skref sem verið er að taka og því ber að fagna. Mig langar til að spyrja um tvennt, annars vegar um afslátt af gjöldum eða virðisaukaskatti sem verið er að gefa þessi misserin sem eiga að hvetja til breyttrar hegðunar okkar borgaranna. Bílaleigur eru meðal þeirra sem kaupa inn þessa bíla og ég spyr: Verður einhvern veginn hægt að tryggja að sá ávinningur sem hlýst af kaupum slíkra bifreiða hjá bílaleigum skili sér til neytenda?
Virðulegur forseti. Ég vék aðeins að því í framsöguræðu minni að þetta á a.m.k. að gefa svigrúm fyrir lægra verð á bílaleigumarkaðnum en mér hefur sýnst að þar hafi menn farið í gegnum töluvert mikla sveiflu á undanförnum árum. Við höfum séð það á innflutningstölunum að bílaleiguflotinn er orðinn gríðarlega stór og fækkun ferðamanna á yfirstandandi ári hefur eflaust eitthvað komið við þann markað. Ég nefni þetta vegna þess að væntanlega ræðst svarið við þessari spurningu á endanum af því hvort nægileg samkeppni er á þessum markaði. Eins og alltaf ræður framboð og eftirspurn úrslitum. Þetta mun á endanum haldast í hendur við eftirspurnina. Erum við með nægilega þéttriðið hleðslustöðvanet til að ferðamenn líti á það sem raunhæfan valkost að taka rafmagnsbíl og er verðið nægilega lágt [[Forseti hringir.]]til að þetta sé kostur sem þeir kjósa?
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Svo er hitt sem mig langar að spyrja um. Núna berast fregnir af því, og það hefur reyndar verið í bígerð í ansi mörg ár, að menn séu að prófa sig áfram með rafmagn á svipaðan hátt í flugvélum og í bílum. Þar eru að verða nokkuð stórstígar framfarir og spár benda til þess miðað við þann árangur sem náðst hefur að við getum farið að sjá jafnvel farþegaflugvélar, smærri til að byrja með en stærri síðar, sem geta verið knúnar rafmagni að öllu leyti. Það er áhugavert fyrir menn sem vilja kynna sér það að vita að í Bresku Kólumbíu í vesturhluta Kanada er fyrirtæki sem heitir Harbour Air undir stjórn Gregs McDougalls að fara að gera flugprófanir á 750 kílóvatta eða hestafla mótor í lítilli flugvél sem er áætluð til notkunar í farþegaflug. Ég held að þetta sé ákaflega spennandi kostur sem gæti nýst vel á Íslandi af sömu ástæðum og með önnur ökutæki eða önnur farartæki. Ég mælist til þess að þetta „spektrúm“ verði aðeins víkkað, verði víkkað í það að við tölum um farartæki en ekki eingöngu ökutæki. Spurningin er þessi: Getum við átt von á því að íslenskir flugmenn eða flugrekendur muni njóta álíka niðurfellinga eða hvata í skattkerfinu til að koma slíkum flugvélum til landsins ef þessi tækni gefur góða raun?
Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta er gríðarlega spennandi þróun. Við höfum séð fréttir frá Noregi um litlar tveggja sæta vélar og nýlega var ég að skoða einhvers konar flygildi sem er verið að framleiða í Þýskalandi sem stefnt er að því að geti flogið 300 km með fimm manns. Svo eru nefnd enn frekari dæmi, ég hef áður heyrt að rafknúnar farþegaflugvélar verði mögulega komnar í loftið 2025 eða þar um bil og ég get ekki annað en svarað því játandi að ef stjórnvöld sjá tækifæri í því að koma með ívilnanir þegar að því kemur til að ryðja brautina fyrir þessa þróun finnst mér það hljóta að koma til álita. Enn og aftur vil ég benda á hversu spennandi það er fyrir okkur Íslendinga að geta knúið samgöngur, eins og t.d. innanlandsflug, bara með okkar eigin orku og hætta innflutningi í förmum á flugvélaeldsneyti.
Virðulegi forseti. Ég er með áframhaldandi vangaveltur eftir andsvör áðan en fjármálaráðherra talaði um hagfræðina, hvernig hún væri félagsvísindi og það væri ekki hægt að sjá fyrir um allt o.s.frv., sem er alveg hárrétt. En við gerum hins vegar þá kröfu að stjórnvöld setji sér markmið og sýni þau markmið. Jafnvel þó að hagfræðin lendi síðan einhvers staðar annars staðar í plús eða mínus þá sjáum við það svart á hvítu hverju stjórnvöld ætluðu sér að ná með notkun á því almannafé sem þau leggja til þeirrar stefnu. Þetta er grundvallaratriðið í lögum um opinber fjármál sem við höfum rætt hérna að undanförnu í tengslum við afgreiðslu fjárlaga og þetta frumvarp er einmitt ein af þeim aðgerðum sem taldar eru upp í fjármálaáætlun sem er ætlað að ná markmiðum stjórnvalda. En af því að markmiðum stjórnvalda er gríðarlega ábótavant, eins og ég talaði um, ekki í samræmi við lög um opinber fjármál, þá getum við ekki metið það á meðan lögin eru í gildi, þangað til að þau ná markmiðum sínum, hvort þau stefni í rétta átt eða ekki, hvort það vanti meira, hvort það sé kannski ofgert eða hvort þetta sé allt í lagi, hvort ábatinn sé meiri eða minni og þar fram eftir götunum. Ég segi þetta því að þetta er rosalega mismunandi. Það er allt í lagi að setja sér markmið sem nást ekki, það er í fína lagi. Við eigum ekki að gagnrýna það á háfleygum nótum í þingsal af því að við eigum að sjá það með ágætum fyrirvara hvort markmiðið sé að nást eða ekki. Og þá getum við gripið til aðgerða til að breyta, annaðhvort með því að segja að þetta hafi verið erfiðara og flóknara dæmi en við gerðum ráð fyrir og það sé til fullt af gögnum sem sé hægt að leggja til hvað það varðar eða þá að fara í auknar aðgerðir af því að ávinningurinn er mun meiri af því að ná settum markmiðum en að ná þeim ekki. Mér finnst við ekki enn þá vera í réttum takti hvað varðar lög um opinber fjármál. Það sýnir sig dálítið í framlagningu á þessu máli. Það er vissulega farið yfir ákveðna þróun hérna á bls. 6 um fjölda nýskráninga fólksbifreiða eftir orkugjafa; bensín, bensín/metan, bensín/rafmagn og alveg niður í rafmagn og vetni/rafmagn. Það er áhugavert að sjá einmitt í samanburði við þessa skýrslu sem ég nefndi áðan um milljón tonn, hvað þarf til til þess að standa undir þeim skuldbindingum sem við höfum gert. Í þeirri skýrslu er þessu einfaldlega skipt upp: Við þurfum að ná 100.000 útblásturslausum bifreiðum fyrir árið 2030 til að standa undir þeim skuldbindingum, alla vega miðað við að ná þessum milljón tonnum. Er það raunhæft markmið? Er það eitthvað sem við ætlum okkur að ná? Ef við segjum nei, við ætlum bara að ná 75.000, þá þurfum við að gera betur annars staðar. Það er umræðan sem við ættum að vera í hérna. Í þessari aðgerð ættum við að sjá fyrir næstu ár hverjar eru væntar tölur fram að t.d. 2030 til að ná þeim markmiðum, sem ættu að vera markmið stjórnvalda ef það á að standa við þessar skuldbindingar. Við sjáum strax árið 2020 og 2021 hvernig okkur miðar í þá átt. Ef við erum undir því viðmiði er hugsanlega til rökstuðningur fyrir því. Já, það var kannski ofáætlað fyrir þessi ár en við búumst við því að tölurnar breytist á næstu árum af því að nú er komið víðtækara net af hleðslustöðvum t.d. og orðinn meiri hvati fyrir fólk til að grípa til þessa ráðs og við sjáum verðfall á mörkuðum, eitthvað því um líkt, sem gerir það að verkum að bifreiðarnar eru ódýrari, það ætti að leiða til hærri talna en gert var ráð fyrir á árunum þar á eftir. Ef við sjáum engar breytingar í kjölfarið þurfum við að grípa til frekari aðgerða. Þannig ætti umræðan að vera en við fáum það ekki á blað af því að stjórnvöld setja ekki þessi markmið fram í fjármálaáætluninni eins og á að gera. Þess vegna er mjög flókið að eiga samræður um aðgerðir eins og eru hérna og um fjármálaáætlun og fjárlög eins og þau leggja sig, af því að umræðan á að snúast um stefnu stjórnvalda, um þær kostnaðar- og ábatagreiningar sem þar fylgja og hvort aðgerðirnar sem eru lagðar til til að ná þeim markmiðum séu nægilega öflugar eða hvort það séu til aðrar aðgerðir sem kosta minna eða eru auðveldari. Þannig fáum við valmöguleika til að tala um í staðinn fyrir að grípa til hentugra kennisetninga um að framboð og eftirspurn ráði þessu og við firrum okkur algerlega ábyrgð á því að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur og uppfylla t.d. alþjóðaskuldbindingar um loftslagsmál, svo ekki sé talað um réttindi fólks gagnvart hinu opinbera og svartíma úrskurðarnefnda og ýmislegt svoleiðis. Við ættum að setja okkur ákveðin markmið líka um svartíma úrskurðarnefnda, málsmeðferðartíma og þess háttar. Þetta er nefnilega allt keimlíkt, okkur vantar að tengja þær aðgerðir sem eru lagðar til við þau markmið sem stjórnvöld setja sér, sérstaklega að tengja þær við þá fjármuni sem eru lagðir til þeirra aðgerða. Einungis þannig getum við metið hvort það var ávinningur af því að velja eina aðgerð umfram aðra. Það er á þeim nótum sem við ættum að stunda stjórnmál að mínu mati og lög um opinber fjármál leggja í raun línurnar hvað það varðar. En við erum ekki að praktísera það akkúrat eins og er, virðulegi forseti. Eins ágætlega og þetta frumvarp lítur út þá veit ég ekki hver ávinningurinn verður af því. Ég veit ekki einu sinni hver væntur ávinningur er af því. Ef ég veit ekki hver er væntur árangur af aðgerðum stjórnvalda get ég ekki spurt mig eftir á: Var þetta góð aðgerð eða ekki? Ég sé ekki muninn á því hvernig þróunin hefði orðið án þessara breytinga. Það er grunnsviðsmynd. Við erum alltaf að leggja fram grunnsviðsmynd og ef við gerum þetta breytist sviðsmyndin í áttina að þessu, í áttina að markmiðum stjórnvalda á einn eða annan hátt. Ef við förum í einhverja aðra aðgerð breytist sviðsmyndin á annan hátt. Á þeim nótum sagt lítur þetta allt ágætlega út en þegar allt kemur til alls erum við einfaldlega að giska á að við náum einhverjum árangri. Við vitum ekki hvort við náum þeim árangri sem við þurfum að ná, en við náum líklega einhverjum árangri. Mér finnst ekki nógu gott, ekki miðað við þau lög sem við erum að reyna að starfa eftir, að við þurfum að giska á að við séum að ná þeim markmiðum sem við eigum að ná.
Virðulegi forseti. Í framsögu minni vakti ég athygli á því að þetta frumvarp er annars vegar með rætur í stjórnarsáttmálanum og hins vegar í þingsályktun um aðgerðaáætlun um orkuskipti en auk þess má nefna að við byggjum frumvarpið á aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum 2018–2030 og í þessum áætlunum, bæði í þingsályktuninni og í áætlun um aðgerðir í loftslagsmálum, eru markmið. Þau eru nokkuð skýr og svo ég grípi niður í aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum er í kaflanum um orkuskipti í vegasamgöngum talað um að ráðist verði í „átak í orkuskiptum í vegasamgöngum, þannig að notkun jarðefnaeldsneytis leggist á endanum af, en í staðinn verði nýtt innlend raforka og loftslagsvænt eldsneyti á borð við vetni, metan og lífeldsneyti“ og vísað í að þetta sé sambærilegt átak og við fórum í á 20. öld varðandi húshitun. Þess er vænst að aðgerðirnar sem taldar eru upp stuðli að því að það takist að draga úr losun frá vegasamgöngum um helming eða meira til ársins 2030 miðað við stöðuna nú. Í þessari áætlun er talað um ýmsar aðgerðir, ívilnanir fyrir loftslagsvæna bíla og eldsneyti. Það er talað um kolefnisgjaldið og um stuðning við innviði fyrir rafbíla og aðrar vistvænar bifreiðar og byggingar- og skipulagsreglugerðir o.s.frv. Það er hægt að draga fram að í þessari aðgerðaáætlun er beinlínis talað um þær aðgerðir sem við erum hér að koma með. Þetta frumvarp er ekki aðgerðaáætlun, það er aðgerðin sjálf, aðgerð sem byggir á stjórnarsáttmálanum, þessari þingsályktun frá 2017 um orkuskipti og aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum. [[Forseti hringir.]]Þar eru markmið sem við erum að vinna að.
Virðulegi forseti. Það er merkilegt að nákvæmlega þessi aðgerð rímar ekki alveg við t.d. skýrsluna Milljón tonn þannig að enn vantar að fylla upp í heildina hvað það varðar. Ég spurði sérstaklega hversu miklum árangri þessi aðgerð næði af því markmiði. Þær upplýsingar vantar alveg. Aðgerðirnar sjálfar eru hvorki kostnaðarmetnar né ábatametnar, þ.e. ávinningur hverrar aðgerðar fyrir sig. Það er sagt að við ætlum að ná tilteknum árangri fyrir árið 2030 og við leggjum til lista af aðgerðum. Ég spyr: Hvað kostar hver aðgerð og hversu miklum árangri nær hver aðgerð? Það er svarið sem vantar. Án þess að vita hversu miklum árangri af heildinni þessi aðgerð nær er miklu erfiðara fyrir okkur að tala um að þeim peningum sé vel varið. Ef þetta næði 90% af væntum markmiðum væri það frábært og væri líklega mjög góð notkun á almannafé miðað við þær tölur. Ég hef hins vegar ekki hugmynd um það og það er það sem ég er að kvarta undan til að geta tekið umræðu um árangur og ábata af notkun á skattfé sem á einmitt að koma fram í ársskýrslum ráðherra. Hvernig tókst til, hver var ábatinn af notkun á skattfé? Það á að koma fram í ársskýrslum ráðherra. Ef ekki er tekið fram hver ábatinn af hverri aðgerð á að vera getum við ekki spurt eftir á hvort það hafi tekist eða ekki. Það er alltaf hægt að segja: Þetta gekk alveg æðislega. Við vitum ekki hvaða árangri þetta átti að ná en þetta tókst æðislega. Það er ekki réttur tónn, virðulegur forseti.
Virðulegi forseti. Ég held að þessi umræða snúist fyrst og fremst um það hversu nákvæmar aðgerðaáætlanir eiga að vera. Hér erum við að tala um að draga um helming úr losun á jarðefnaeldsneyti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að mörg af okkar markmiðum eru dálítið almenn, eins og t.d. að fjölga umhverfisvænum bifreiðum í flotanum. Það er almenn aðgerð. Ef menn vilja kalla eftir því að menn setji nákvæmlega töluna á það hversu margar vistvænar bifreiðar við stefnum á er svarið við því: Bara sem flestar. Ég veit hins vegar ekki hvort mikið væri unnið með því að fara út í eins nákvæma markmiðssetningu og hv. þingmaður kallar eftir. Ég hef efasemdir um að það ríði baggamuninn þó að það geti verið ágætt fyrir þá eftirfylgni sem hv. þingmaður er að tala um. Síðan er eitt í þessu, menn geta haft ólíkar skoðanir á því hvað er góður árangur og hversu hröð breyting er ásættanleg. Sumir eru þeirrar skoðunar, eins og við heyrum í umræðunni um loftslagsmálin, að þetta þurfi allt að gerast strax, á morgun, það eigi hreinlega að banna þær bifreiðar sem brenna jarðefnaeldsneyti á meðan aðrir segja að þetta muni taka tíma. Ég heyri alveg punktinn, mér finnst hann snúast um að við séum ekki með nægilega nákvæmar aðgerðir. Það er alveg hægt að halda því fram en það er alltaf álitamál hversu nákvæmir menn eiga að vera.
Virðulegur forseti. Ég er að benda á að það er ekkert, a.m.k. ekki hvað aðgerðirnar varðar - í baráttunni nákvæmni-á-móti-ekkert er ég einhvers staðar mitt á milli. Ég er ekki að biðja um að 234 bílar eigi að vera rafmagnsbílar á næsta ári eða 2034. Við erum að tala um skala. Við erum að tala um á ákveðnu bili, hámark og lágmark eða eitthvað því um líkt. Það eina sem ég er að biðja um er að setja markmiðin niður á blað í staðinn fyrir að hafa engin. Það er ekki fyrr en þá sem við getum byrjað að vera nákvæm. Ég býst við mikilli ónákvæmni til að byrja með en það er alltaf meiri nákvæmni en að hafa ekkert til að miða við. Það er það eina sem ég kalla eftir. Svo má líka alltaf tala um hversu hröð breyting er æskileg o.s.frv. ef við höfum það fyrir framan okkur. Ef þetta er sú hröðun á breytingum sem við búumst við og ætlum okkur að ná getum við talað pólitískt um það hvort það sé rétt eða röng hröðun eða eitthvað því um líkt. Á meðan við höfum ekkert fyrir framan okkur getum við hins vegar ekki einu sinni talað um það.
Frú forseti. Ég vil enn og aftur þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu þessa máls, ágæta framsögu og þann augljósa vilja ríkisstjórnarinnar sem kemur fram í þessu frumvarpi til að gera eitthvað af alvöru í loftslagsmálum og að setja upp þá hvata sem þarf til þess að við þegnarnir veljum réttu og heppilegustu lausnirnar fyrir framtíðina og fyrir loftslagið. Ég nefndi í andsvörum við hæstv. ráðherra nokkur atriði áðan sem ég ætla aðeins að útvíkka eða tala aðeins meira um. Ég nefndi í fyrsta lagi sumarhúsin og þar með talið önnur aðsetur manna í sambandi við hleðslustöðvarnar. Þar eru fleiri sjónarmið en bara þau að það eigi að leyfa fólki að setja upp hleðslustöðvar úti um allar grundir. Þetta kemur líka inn á það að til þess að við þurfum ekki að vera með öll ökutæki sem eru rafknúin með 400–600 km drægni í framtíðinni skiptir verulegu máli að menn eigi þess kost að setja niður hleðslustöðvar á sem flestum stöðum. Þannig hefur til að mynda Alþingi ákveðið að útbúa sín bílastæði þannig að hluta að þar séu hleðslustöðvar svo að menn geti hlaðið bíla sína hér og komist heim aftur á rafmagni. Þetta skiptir máli í því tilliti að minni rafhlaða í svona bíl er léttari og þar með er minna álag á vegi og einnig minni umhverfiskostnaður af förgun rafhlöðunnar eða endurvinnslu þegar þar að kemur. Þannig að það eru ýmis sjónarmið sem þarna koma inn en ég treysti því að hv. efnahags- og viðskiptanefnd muni líta á þessi atriði. Einnig varðandi fjölda bifreiðanna, í þessu frumvarpi er lagt til að hann sé, að sinni, 15.000. Þar erum við, eins og ég gat um áðan, með tiltölulega lítinn fjölda eða litla hlutdeild í heildarbílaflota landsmanna. Hæstv. ráðherra kom einmitt inn á það að auðvitað verður allt þetta að vera hluti af þeirri hugsun sem við erum að fara í í sambandi við heildarorkuskipti. Á einhverjum tímapunkti munum við væntanlega þurfa að trappa út ívilnanir á þessa bíla og vonandi, eins og hæstv. ráðherra kom raunar inn á áðan, mun það verða þannig að þessar bifreiðar verði jafn dýrar eða jafnvel ódýrari í framleiðslu en þær bifreiðar sem knúnar eru jarðefnaeldsneyti. Mig langar að síðustu að nefna eitt sem er ekki í frumvarpinu en hefði kannski verið ástæða til að skoða sérstaklega, einkum og sér í lagi í ljósi þeirrar umræðu sem hefur aðeins borið á núna að undanförnu, að metanbílar og notkun metans hafi ekki náð því flugi sem menn höfðu vænst. Eins og hv. þingmenn þekkja er notkun metans afar góð leið til að hindra myndun gróðurhúsalofttegunda - eða kannski er ekki rétt að orða það þannig að það sé hindrun á myndun gróðurhúsalofttegunda heldur önnur útgáfa af þeim sem er minna virk og ekki eins hættuleg andrúmsloftinu. Það ætti kannski að skoða það í hv. nefnd hvort það sama ætti að gilda um uppsetningu á metanstöðvum. Þar væru líka einhvers konar ívilnanir til þess að reyna að ýta undir framþróunina í þessu. Ég held að ég muni rétt að það sé á næsta ári sem gasgerðarstöð Sorpu á höfuðborgarsvæðinu tekur til starfa af fullum krafti. Ég vona að ég sé ekki að fara rangt með nýjustu tíðindi af þeirri stöð. Það mun skipta mjög miklu máli en það mun líka skipta máli að við séum með raunverulega hvata til að setja upp innviði þar, ekki bara hvata í sambandi við bifreiðarnar sjálfar. Þetta skiptir allt máli og ég þykist vita að nefndin muni fara yfir þetta. Herra forseti. Það er mikið fagnaðarefni að þetta frumvarp skuli vera komið fram og að við skulum vera að stíga þetta afar mikilvæga skref í sambandi við vistvæna orkugjafa og feta okkur í þá átt að vera að eins miklu leyti og hægt er sjálfum okkur næg um orku á þau farartæki sem við kjósum að ferðast um á.
Frú forseti. Áhugaverður punktur sem hv. þingmaður kemur inn á varðandi metanið og nýtingu á metani. Það er rétt að þetta virðist hafa gengið hægar fyrir sig en vonast var til. Það er framleitt metan á Akureyri og í Reykjavík og ef ég man rétt getur sú metanstöð sem Sorpa hyggst koma upp á Álfsnesi annað allt að 3.500–4.000 bílum. Það eru kannski 600–700 bílar sem hægt er keyra á metani á Akureyri. Reyndar eru þar þrír strætisvagnar keyrðir á metani og það tengist kannski umræðunni áðan varðandi strætisvagna og langferðabifreiðar, að nýta orkugjafa eins og rafmagn og metan. Þannig að ég reikna með að hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson komi þá inn í það - hann situr sjálfur í efnahags- og viðskiptanefnd og það á að vísa málinu þangað - og skoði þessi mál vel í nefndinni. Það er rétt með metan eða vinnslu á hauggasi í metan, þetta er gróðurhúsalofttegund sem er 20–21 sinni hvarfgjarnari heldur en CO 2 þannig að þetta er áhugavert. Við eigum töluverða möguleika á Íslandi til að nýta metan betur sem orkugjafa. Ég bara hvet hv. þingmann til að skoða þetta vel og kannski afla gagna sem snúa að því. Áherslan hefur verið mikið á rafmagn og það er spurning hvort nefndin ætti að skoða einhverja möguleika sem snúa að því að auka útbreiðslu á metani þannig að fleiri geti nýtt sér það sem orkugjafa á bifreiðar og stærri tæki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir andsvarið. Ég mun sannarlega taka metanið upp í hv. nefnd en það er einmitt sérstaklega mikilvægt að hafa, eins og hv. þingmaðurinn kom inn, stóra bíla með stór tæki í huga. Það er lengra í það að stórar vinnuvélar, stór tæki eins og almenningssamgöngutæki, strætó og önnur, verði þannig úr garði gerð að það sé auðvelt að nota risastórar rafhlöður á þau. Gröfur og vinnuvélar og þess háttar tæki myndu þyngjast býsna mikið með stóru batteríi, til að mynda, ef það ætti eitthvað að duga til að knýja þau áfram. En þá er einmitt gott að hafa í handraðanum orkugjafa eins og metan sem alla vega er innlendur orkugjafi og þrátt fyrir að metan sé kolefnaeldsneyti er það, eins og þingmaðurinn kom inn á, svo miklu verra sem gróðurhúsalofttegund en niðurbrotsefni þess eftir bruna, þ.e. koltvísýringur og vatn.
Frú forseti. Að mínu viti er margt merkilegt og skemmtilegt um að hugsa í þessum málum, eins og með strætisvagna. Ég var að rifja upp þegar maður stóð í þessu á sveitarstjórnarstiginu og við vorum að skoða málin varðandi strætisvagna. Einn strætisvagn er á við um 50 bíla þannig að þegar við erum að metanvæða strætisvagna og stór tæki er það gríðarlega stórt og mikið loftslagsmál, að nýta á þann hátt metanið. Auðvitað er æskilegt að það sé brennt fremur en að því sé sleppt út í andrúmsloftið við vinnslu en þarna eru klárlega töluverðir möguleikar. Síðan eigum við möguleika svo sem í mykju á stórum kúabúum. Helstu klasar sem gætu verið í metanvinnslu á Íslandi eru tengdir kúamykju eða svínaskít. Á Suðurlandi og í Eyjafirði eru töluverðir möguleikar. Maður vill vera með þéttleika, stór bú, helst í svona 10 km radíus. Ég hef aðeins lesið greinar eða mastersritgerðir sem snúa að því og þarna eru töluverðir möguleikar. Það er spurning hvort nefndin geti fundið einhverja frekari hvata við að skoða hvort það séu möguleikar til að nýta þetta enn frekar. Það sem vinnur gegn þessu á Íslandi er væntanlega að raforkan okkar er það hagstæð og svo mikið af henni. Við getum rafvætt samgöngur í landinu með tiltölulega hagstæðum hætti í gegnum rafmagnið. En ég held að það sé rétt að við gleymum ekki að nýta alla þá kosti sem geta tengst metaninu í loftslagsmálum tengt samgöngum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, það er sennilega rétt hjá þingmanninum. Alla vega segir sú skoðun sem ég hef gert og þær sem ég hef fengið aðra til að gera fyrir mig í sambandi við gas sem orkugjafa að það sé kannski fyrst og fremst á Eyjafjarðarsvæðinu og á Suðurlandsundirlendinu sem er nægilega mikið af nægilega stórum búum til að það dygði til. Við erum, eins og ég hef komið áður inn á í ræðum hér í þinginu, bara svo fá. Það eru kannski ekki alveg sömu hvatar og gætu verið víða erlendis hvað þetta varðar. En það má til gamans geta þess hins vegar að ég held það hafi verið árið 2010 frekar en 2011 sem þáverandi hv. þm. Arndís Soffía Sigurðardóttir flutti ásamt mér og fleirum þingmál einmitt um þetta. Það var svo sem ekki afgreitt en fór til nefndar og það komu nokkrar umsagnir um það á þeim tíma. En kannski til að árétta það þurfum við að horfa á alla þætti þegar við erum að velta fyrir okkur hvernig við ætlum að fara í þessi orkuskipti og leita allra leiða til að finna út úr því með hvaða hætti við getum notað innlenda orkugjafa til að knýja sem mest af þeim vélum, tækjum, bifreiðum o.s.frv. sem við viljum hafa í landinu.
Frú forseti. Það er rétt að hrósa því sem vel er gert í þessu máli. Eins og ég nefndi í andsvörum við hæstv. ráðherra áðan er ánægjulegt að sjá reiðhjól hér undir, að heimilt sé að undanþiggja þau virðisaukaskatti með ákveðnum fjárhæðartakmörkunum þó. Það er fín viðbót við það ívilnunarkerfi sem við erum þegar með varðandi orkuskipti í samgöngum. Það er alveg ljóst að ef við ætlum að ná þeim markmiðum í orkuskiptum sem við höfum sett okkur - og þykir ýmsum að þau markmið séu ekki einu sinni nægilega metnaðarfull - þarf talsvert meira að koma til. Eins og ég nefndi við hæstv. ráðherra í andsvari finnst mér ráðuneytið alltaf hálfgerður kleyfhugi í þessu. Um leið og gerðar eru tillögur um ívilnanir af því tagi sem við ræðum hér virðist undirliggjandi meiri ótti við að þær virki en að þær virki ekki. Þar af leiðandi er alltaf reynt að girða fyrir það með einhverjum fjöldatakmörkunum að þetta fari úr böndunum kostnaðarlega séð fyrir ríkissjóð þrátt fyrir að hið augljósa sé að bæði eru orkuskiptin sem slík gríðarlega þjóðhagslega hagkvæm fyrir okkur, því að við erum jú í flestum tilfellum að skipta úr innfluttum orkugjöfum yfir í innlenda orkugjafa, í tilfelli rafmagns a.m.k. og metans og vetnis svo sem líka, og síðast en ekki síst erum við með miklar skuldbindingar í loftslagsmálum um hvernig við ætlum að draga úr losun og við vitum að það kemur til með að kosta ríkissjóð umtalsverða fjármuni að kaupa nauðsynlegar losunarheimildir ef við náum ekki þeim markmiðum. Þar af leiðandi má kosta ansi miklu til til að við náum viðunandi árangri og ég myndi vilja sjá meiri metnað í þeim efnum. Mig langaði að nefna nokkur atriði til hugleiðingar í því samhengi. Ég sé enga ástæðu til að vera með fjöldatakmarkanir á ívilnunum, að við stígum það skref. Það er alveg ljóst að ívilnanirnar, sérstaklega hvað varðar brottfall virðisauka af innfluttum bifreiðum, eru tímabundnar og fyrst og fremst til að mæta því að enn er um að ræða umtalsvert dýrari bifreiðar en almennt gengur og gerist þegar kemur að bifreiðum knúnum jarðefnaeldsneyti. Það er enn staðreynd og meðan svo er er engin ástæða til að takmarka þessar ívilnanir við tíma eða fjölda. Þegar við erum farin að sjá raunverulegan og mikinn árangur af orkuskiptum í samgöngum væri hægt að taka sjálfstætt upp umræðu um það hvort rétt væri að fella ívilnanir sem þessar niður. Það er líka alveg ljóst, þegar kemur að umræðu um að 5% hlutfall sé nægjanlegt fyrir nauðsynlega innviðauppbyggingu, að okkur miðar ansi hægt í innviðauppbyggingu enn, og ég held að engin ástæða sé til að grípa til takmarkana sem þessara enn sem komið er. Það er sjálfstæð umræða, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni, hvernig við endurskilgreinum gjaldtökukerfið af umferð og raunar löngu tímabært í tengslum við alla umræðu sem verið hefur í vetur um veggjöld eða ekki veggjöld að ljúka þeirri umræðu í eitt skipti fyrir öll. Það er alveg ljóst að eðli máls samkvæmt eiga umhverfisvænar bifreiðar einnig að standa straum af kostnaði við viðhald og endurnýjun vegakerfisins. Hið opinbera sjálft er annað atriði sem ég velti fyrir mér, að ríkið marki sér metnaðarfulla stefnu í orkuskiptum, í fjárfestingum í umhverfisvænum samgöngukostum. Það væri t.d. ánægjulegt ef við sæjum ráðherrana meira og minna aka um á rafmagnsbifreiðum í staðinn fyrir tengiltvinnbifreiðum eins og er í dag. Það hefur með réttmætum hætti verið gagnrýnt að tengiltvinnbifreiðar af þeirri stærðargráðu eru dálítil sýndarmennska í þágu umhverfisins í það minnsta. Þetta eru bifreiðar sem fara mjög stuttar vegalengdir á rafhleðslunni en aka fyrst og fremst um á jarðefnaeldsneyti. Ríkið ætti bara að vinda sér í að skipta út ráðherraflotanum eða ráðherrabílaflotanum - mér væri það reyndar ekki á móti skapi að ráðherrunum yrði skipt út líka en það bíður seinni tíma. Flotanum mætti skipta út í rafmagnsráðherra eða rafmagnsráðherrabíla og hafa þá bara við hendina bifreiðar sem geta ekið lengri vegalengdir ef ráðherrar þurfa að skjótast út á land og það er hægt að deila þeim eins og við þekkjum svo vel úr deilihagkerfinu milli ráðherra, þeir þurfa ekki allir að hafa sinn eigin bíl. Einnig ætti ríkið að ganga á undan með góðu fordæmi og setja ráðuneytum og opinberum stofnunum skýr markmið um orkuskipti í eigin bílaflota. Þau markmið ættu að vera mjög metnaðarfull þannig að við færum í tiltölulega hraðar aðgerðir og gætum á fáeinum árum skipt út þorra bílaflota í eigu ríkisins yfir í umhverfisvænni kosti. Hæstv. ráðherra kom inn á það í ræðu sinni varðandi almenningssamgöngur og bifreiðar að um gríðarlegar fjárfestingar væri að ræða fyrir viðkomandi fyrirtæki. Við sjáum að það gerist mjög hægt að við sjáum fram á raunveruleg orkuskipti. Strætó rekur um 160 hópflutningabifreiðar í almenningssamgöngum og ég held að innan við 30 teljist umhverfisvænir rafbílar eða metanbílar, að meðtöldum tíu bifreiðum sem áætlað er að taka inn á næsta ári. Það gefur augaleið að það mun taka allnokkur ár að skipta flotanum út með þessu áframhaldi og þess vegna velti ég því fyrir mér hvort við ættum jafnvel að ganga enn lengra. Í staðinn fyrir að binda ívilnunina eingöngu við niðurfellingu virðisauka í innflutningi bifreiða væri hægt að taka upp einhvers konar úreldingarkerfi eins og við höfum stundum gripið til þegar við viljum hraða breytingum sem þessum, þ.e. að við greiðum hreinlega styrk til úreldingar á eldri og umhverfisvænni vögnum í því samhengi. Það mætti reyndar alveg velta því fyrir sér líka, í ljósi þess að verulega hefur hægt á sölu nýrra bifreiða á undanförnum misserum, sem auðvitað hægir á þessu orkuskiptaferli okkar öllu, hvort ekki væri rétt að taka upp eitthvert slíkt fyrirkomulag gagnvart mjög eyðslufrekum eldri bifreiðum sem enn eru í umferð. Skemmst er að minnast þess að við erum enn með mjög stóran flota mjög eyðslufrekra bifreiða sem fluttar voru inn á árunum 2008–2009, áður en vörugjaldakerfinu var breytt til muna. Verulegur ávinningur gæti falist í því að styðja við að þær yrðu teknar úr umferð með úreldingarstyrkjum sem miðuðust við einhvers konar losunarviðmið sem slík. Það þætti mér áhugavert til að hraða orkuskiptum enn frekar en raun ber vitni. Í stuttu máli er margt ágætt í frumvarpinu en við eigum ekki að óttast árangurinn í þessu, við eigum einmitt að hvetja til hans og fagna honum ef við náum honum og fagna þeim tímabundna kostnaði sem í því felst. Kostnaðurinn af hinu er svo miklu meiri þegar fram í sækir.
Frú forseti. Það eru margir angar á þessu máli. Einn þeirra er þjóðhagslegi ábatinn eða hagkvæmni þess að nota innlenda orkugjafa. Þegar ég var að skoða þetta fyrir einhverjum árum var innkaupsverðið á olíu og bensíni á fólksbíla landsmanna um 30–40 milljarðar. Það gæti verið 2–3% af gjaldeyristekjum ef við tökum það sem hlutfall. Það sýnir kannski svolítið breyturnar, en það er mikilvægt að benda á þetta. Fyrir 20–30 árum var þetta hlutfall kannski 10–15%, þannig að það hefði verið enn þá skemmtilegra að vera með innlenda orkugjafa á þeim tíma. En auðvitað styrkir þetta efnahag þjóðarinnar, þetta styrkir krónuna, okkar ágæta gjaldmiðil. Þetta hjálpar allt til í því samhengi. Mín reynsla af því að hafa notað tengiltvinnbíl í fimm ár er sú að um 75% af tímanum, eða af keyrðum kílómetrum, eru á tengiltvinnbílnum þó að það séu ekki nema 40–50 km. Það er bara þessi daglegi akstur sem dugar að stinga í samband fyrir. Ég hef fulla trú á því að rafmagnsbílar séu næsta skrefið í dýrari bílum eins og t.d. ráðherrabílunum. Tengilbifreiðarnar eru svona milliskref, Volvo, Benz og þessir stóru framleiðendur, t.d. Volvo, segja bara: Allir bílar verða rafmagnsbílar eftir 2023 eða 2024. Það eru bara fjögur, fimm ár í það. Við eigum eftir að sjá gríðarlega breytingu á örskömmum tíma. Þá er líka verið að tala um að þessir bílar verða komnir á par við aðra bíla og verða sjálfsagt orðnir ódýrari en hefðbundnir bílar innan mjög fárra ára. Ég held að það sé mjög spennandi sem er að fara að gerast í þessu. Það er líka mikilvægt að hafa það í huga að 90–95% af hleðslu fer fram í heimahúsi. [[Forseti hringir.]]Við erum búin að gera heilmikið í því að byggja upp hleðslustöðvar á allra síðustu misserum og erum að gera meira, en þarna fer nú fram hleðslan á rafmagnsbílum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Bara til að taka af öll tvímæli er ég sjálfur mjög hrifinn af tengiltvinnbílum. Ég óttast að við séum kannski að flýta okkur um of að afnema ívilnun vegna þeirra með því að gera það strax í lok næsta árs. Þorri nýrra bifreiða sem fluttar eru inn og njóta þessara ívilnana eru tengiltvinnbifreiðar enn þá og eru kannski heppilegri fjölnota bifreiðar í dag. En auðvitað eru rafmagnsbifreiðarnar að breytast mjög hratt, drægi þeirra er alltaf að aukast meira og meira. Það sem ég átti við er að í stærri bifreiðunum er myndin aðeins flóknari þar sem þetta eru stórir og þungir bílar þar sem hleðslan dugir mjög skammt. Í smærri tengiltvinnbílum er ávinningurinn alveg klár, sem snattbílar innan bæjar, ég þekki það ágætlega, þar getur talsvert drjúgur hluti af heildarakstri verið ekinn á rafmagni. En við þurfum að sýna miklu meiri metnað og þó að þjóðhagslegi ávinningurinn, eins og hv. þingmaður kom inn á, sé ekki jafn mikill sem hlutfallslegt vægi af gjaldeyristekjum okkar og hann hefði verið fyrir fáeinum árum síðan er hann engu að síður umtalsverðar. Sparnaðurinn gæti verið umtalsverður. Stóra málið er auðvitað að við þurfum að vera miklu metnaðarfyllri í þágu umhverfisins. Við erum bara svo heppin og við njótum þeirra forréttinda sem þjóð að beinir efnahagslegir hagsmunir okkar og umhverfishagsmunir fara algerlega saman í þessum efnum. Við græðum á því að ráðast í orkuskiptin og eigum þar af leiðandi að vera miklu metnaðarfyllri en aðrar þjóðir í að ganga fram í þeim efnum af fullri hörku og knýja á um þessar breytingar á fáum árum því að við munum uppskera mjög myndarlega af því, fyrst og síðast í þágu umhverfisins en ekki síður efnahagslega.
Frú forseti. Hv. þingmaður kom aðeins inn á stóru tækin. Þetta er alveg hárrétt. Þegar ég sat í framkvæmdaráði Akureyrarbæjar og við vorum að skoða strætisvagnamálin þá minnir mig að hefðbundni olíustrætisvagninn, dísilstrætisvagninn, kostaði kannski 30 milljónir. Metanvagninn var á 50–60 milljónir fyrir tveimur, þremur árum og rafmagnsstrætóinn 80–90. Þetta eru gríðarlega dýr tæki en hafa lækkað mikið síðan og hratt. En það er alveg hárrétt að með stóru tækin er töluvert lengra í land, held ég, segjum bara langferðabifreiðar í ferðaþjónustu og slíkt, svo því sé haldið til haga. Ég er sammála hv. þingmanni. Ég hef nefnilega smááhyggjur af því að við séum að gera það of snemma að taka ívilnanir af tengiltvinnbílunum. Ég hefði viljað skoða það og vonandi fer efnahags- og viðskiptanefnd í gegnum það, þar sem hv. þingmaður situr, og metur það í einhverju samhengi og aflar gagna um það hvort þetta sé of snemmt. Það væri mjög gott. Síðan er eitt atriði sem mig langar rétt að minnast á. Við vorum að ræða um metangasið áðan. Það eru komnar stöðvar sem geta gert það að fljótandi eldsneyti. Þá erum við farin að tala um skip og aðra hluti sem geta nýst sem gæti verið töluverður akkur fyrir okkur. Ég þekki ekki kostnaðarverðið á orkueiningu en það gæti verið mjög áhugavert fyrir Íslendinga að skoða hvaða möguleikar væru í því samhengi. En ég ítreka það að punkturinn er kannski að ég hef haft smááhyggjur af því hvort við erum að aftengja þessar ívilnanir of snemma af tengiltvinnbílunum vegna þess að ég held að þetta sé svolítið sálfræðilegt skref sem almenningur og við öll erum að taka með því að fara fyrst í þá áður en við tökum stóra skrefið sem er að fara yfir á hreinan rafmagnsbíl eða aðra kosti. Ég er sammála því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið síðara sinni. Ég hygg að við séum ágætlega sammála um þessa þætti. Þetta er eins og hv. þingmaður kom inn á mjög áhugavert með stærri tækin sérstaklega. Kannski er tækifæri til að ráðast á garðinn fyrst í almenningssamgöngum. Eins og ég kom að í andsvari við hæstv. ráðherra áðan, og hv. þingmaður ítrekaði líka, er hver þannig rafmagnsvagn eins og að skipta út 50 jarðefnaeldsneytisbifreiðum. Það eru 6.000–7.000 bifreiðar ef við tækjum allan strætóflotann og breyttum í rafmagn. Það eru fjórum sinnum fleiri en allar rafmagnsbifreiðar í landinu sem eru skráðar í dag, held ég, alla vega þær sem hafa verið seldar á undanförnum fimm árum eða svo. Það er því eftir verulega miklu að slægjast. Þarna held ég að sé óhætt að ganga fram af meiri metnaði þótt það kosti talsvert í upphafi því að við höfum bara svo mikinn ávinning að sækja og er líka gott fordæmi að sýna út í samfélagið allt. Síðan þurfum við að einbeita okkur að þáttum eins og orkuskiptum í landflutningum og hvernig við getum leyst slík mál. Svo eru enn flóknari viðfangsefni eins og orkuskipti í togaraflotanum okkar. Það er ánægjulegt að sjá hvað sjávarútvegurinn hefur náð góðum árangri, annars vegar vegna kvótakerfisins og fækkun skipa en ekki síður vegna mikillar fjárfestingar í eyðsluminni flota en við áttum áður að venjast, nýrri skrúfutækni o.s.frv., en við þurfum að horfa til þess til lengri tíma litið hvernig við getum búið svo um hnúta að sjávarútvegurinn geti ráðist í raunveruleg orkuskipti en ekki bara samdrátt í losun. Þar eru fjölmörg áhugaverð tækifæri og mér fannst við vera að gera allt of lítið enn sem komið er í að sinna nauðsynlegum rannsóknum og undirbúningi að slíkum breytingum og megum ganga mun lengra í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 597, máli nr. 433. Hér er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, er lýtur að endurskoðun samnings um starfsskilyrði nautgriparæktar. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Megintilgangur þess er að framfylgja samkomulagi um breytingar á samningi um starfsskilyrði nautgriparæktar sem skrifað var undir 25. október sl. og bókun við samkomulagið sem skrifað var undir 26. nóvember sl. Samkomulagið er liður í endurskoðun samnings um starfsskilyrði nautgriparæktar frá 19. febrúar 2016 sem var undirritaður þá, eins og nú, með fyrirvara um samþykki Alþingis á nauðsynlegum lagabreytingum og samþykki félagsmanna Landssambands kúabænda og Bændasamtaka Íslands í atkvæðagreiðslu. Með samkomulaginu var fallið frá niðurfellingu heildargreiðslumarks sem kveðið var á um í samningnum og mun greiðslumark því gilda áfram út gildistíma sem viðmið vegna beingreiðslna. Þá verða viðskipti með greiðslumark leyfð að nýju frá og með árinu 2020 og munu þau byggja á tilboðsmarkaði sem er sama markaðsfyrirkomulag og gilti á árunum 2001–2016. Vissar takmarkanir verða á viðskiptunum sem verða útfærðar nánar í reglugerð. Aukin áhersla er lögð á loftslagsmál og í samkomulaginu kemur fram það markmið að íslensk nautgriparækt verði að fullu kolefnisjöfnuð eigi síðar en árið 2040. Þá kemur fram að fyrirkomulag verðlagningar mjólkurafurða verði endurskoðað á grunni ákveðinna atriða og er áætlað að starfshópur skili tillögum eigi síðar en 1. maí 2020. Auk þess verði skipaður starfshópur sem mun hafa það hlutverk að fara yfir m.a. hugmyndir um aðlögunarsamninga og aukinn stuðning við minni bú og meta þörf á aðgerðum vegna svæða þar sem framleiðsla hefur dregist saman. Rétt er að geta þess að áætlað var að atkvæðagreiðsla meðal félagsmanna Bændasamtaka Íslands og Landssambands kúabænda færi fram dagana 20.–29. nóvember. Atkvæðagreiðslu var hins vegar frestað af hálfu Bændasamtaka Íslands vegna óánægju ákveðins hluta bænda með það samkomulag sem gert var. Atkvæðagreiðslu lýkur þar af leiðandi ekki fyrr en 4. desember næstkomandi. Vegna þessa var fyrrgreind bókun gerð við samkomulagið. Hún kveður á um það m.a. að í janúar 2020 skuli framkvæmdanefnd búvörusamninga taka afstöðu til þess hvort setja skuli hámarksverð á greiðslumark á fyrsta markaði ársins með hliðsjón af markaðsaðstæðum. Með frumvarpinu eru í fyrsta lagi lagðar til breytingar á 53. gr. laganna til samræmis við það sem samið var um í fyrrgreindu samkomulagi. Lagt er til að innlausn á greiðslumarki með ríkisábyrgð verði aflögð og að aðilaskipti á greiðslumarki fari fram í gegnum markað. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á 54. gr. laganna sem kveða á um að öll aðilaskipti að greiðslumarki mjólkur skuli fara fram á markaði. Þó sé heimil tilfærsla greiðslumarks milli lögbýla í eigu sama aðila og við ábúendaskipti eða breytingu skráningar ef um hjón eða sambúðarfólk er að ræða. Markaðsverð greiðslumarks verði grundvallað á jafnvægisverði, þ.e. því verði sem myndast þegar framboð magns er jafnt og eftirspurn, eða lægsta verði sem jafnvægismagn getur verið selt og keypt á. Hámark verði sett á það magn sem hægt er að kaupa á hverjum markaði, auk þess sem ráðherra verði heimilt að fenginni tillögu framkvæmdanefndar búvörusamninga að setja hámarksverð á greiðslumark ef verðþróun á markaði verður óeðlileg að teknu tilliti til framboðs, eftirspurnar og aðstæðna að öðru leyti. Hlutdeild framleiðanda má ekki nema hærra hlutfalli en 1,2% af árlegu greiðslumarki mjólkur og gert er ráð fyrir að nýliðar eigi forkaupsrétt að 5% af því greiðslumarki sem er til sölu á hverjum markaði. Ráðherra mælir svo nánar fyrir um framkvæmd markaðar með greiðslumark í reglugerð en þess má geta að drög að slíkri reglugerð hafa nú verið sett í opið samráð í samráðsgátt stjórnvalda. Líkt og hér hefur verið rakið er markmið frumvarpsins fyrst og fremst að framfylgja samkomulagi um breytingar á samningi um starfsskilyrði nautgriparæktar sem skrifað var undir þann 25. október sl. Í samræmi við ákvæði gildandi samnings létu Bændasamtök Íslands fara fram atkvæðagreiðslu um það á árinu 2019 hvort kvótakerfið skyldi afnumið frá og með 1. janúar 2021 líkt og stefnt var að með þeim samningi sem í gildi hefur verið. Greiddu 89,4% mjólkurframleiðenda atkvæði með áframhaldandi kvótakerfi. Samkomulagið gerir því ráð fyrir að greiðslumark haldi sér sem kvóti sem tryggir forgang að innanlandsmarkaði og sem viðmiðun fyrir beingreiðslur. Tilætluð áhrif þeirra breytinga á starfsumhverfi kúabænda sem lagðar eru til með frumvarpinu eru taldar stuðla að framþróun og nýsköpun í nautgriparækt. Í samkomulaginu er kveðið á um breytingar sem krefjast breytinga á gildandi búvörulögum og af því leiðir að því verður ekki framfylgt nema með setningu laga. Verði frumvarpið óbreytt að lögum kallar það ekki á aukin útgjöld fyrir ríkissjóð heldur er einungis um að ræða tilfærslu fjármuna innan gildandi samnings um starfsskilyrði nautgriparæktar. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því en þar er ítarlega fjallað um efni frumvarpsins. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu þessa frumvarps um breytingu á búvörulögum. Mig langar að spyrja ráðherrann út í það sem kemur fram í 2. gr. þar sem lagt er til að stofnsettur verði markaður fyrir greiðslumark mjólkur og að viðskipti muni byggjast á markaðsfyrirkomulagi sem gilti á árunum 2011–2016, þ.e. markaði með greiðslumark þar sem óskað er eftir að kaupa greiðslumark mjólkur eða það boðið til sölu. Markaðsverð grundvallast á jafnvægisverði og ef þróun á markaði verður óeðlileg að teknu tilliti til framboðs, eftirspurnar og aðstæðna að öðru leyti er gert ráð fyrir í samkomulagi dagsettu 25. október 2019 að ráðherra verði heimilt, að fenginni tillögu framkvæmdanefndar búvörusamninga, að setja hámarksverð á greiðslumark. Þá er lagt til að ráðherra skuli í reglugerð mæla fyrir um nánari framkvæmd markaðar með greiðslumark, forgang, nýliða og frekari skilyrði til tilfærslu eða breytingar skráningar greiðslumarks. Þá langar mig til að spyrja ráðherrann í framhaldi af þessu: Hvar myndi ráðherra geta hugsað sér að stíga inn í markaðinn eða við hvaða aðstæður eða á hvaða stigi að þessu gefnu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég get í sjálfu sér alveg haft hugmyndir um það á hvaða stigi ég gæti hugsað mér að ráðuneytið tæki afstöðu á þessum markaði en við höfum náð samkomulagi við bændur um það fyrirkomulag að framkvæmdanefnd búvörusamninga, þar sem sitja þrír fulltrúar bænda og þrír fulltrúar ríkisins, geri tillögu til ráðherra eftir mat á stöðu mála á markaði. Ég mun við þá ákvörðun sem mér ber að taka reiða mig á þá tillögu sem þaðan kemur vegna þess að ég ætlast til þess að framkvæmdanefndin um framkvæmd búvörusamninga geti aflað sér upplýsinga og lagt raunhæft mat á það með hvaða hætti verðþróun á þessum markaði verði áður en fyrsti markaður fer fram, sem áætlað er að verði, ef ég man rétt, 1. apríl. Það er fyrirkomulagið sem samið hefur verið um og ég hlýt að reiða mig á að þessi ágæta nefnd og þeir ágætu einstaklingar sem þar sitja muni leggja sig fram við það að leggja fyrir mig vel ígrundaða tillögu sem ég tek afstöðu til.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar þar sem fram kemur að hann ráðfæri sig við framkvæmdanefnd búvörusamninga um þá stöðu sem gæti komið upp. Það er náttúrlega gríðarlega mikilvægt að ef þetta frumvarp nær fram að ganga sé sæmileg sátt í greininni og að bú af hinum ýmsu stærðum geti unað við sitt því að maður þekkir það úr öðrum heimi, heimi kvótamála í sjávarútveginum, að þar hefur þróunin orðið á þann veg að þetta hefur þjappast á færri hendur. Er það nú að mínu áliti meira og minna okkur stjórnmálamönnunum að kenna, en það er önnur saga. Ég þakka ráðherranum fyrir þetta svar og hef að svo komnu máli ekki neinar frekari spurningar fram að færa en mun að sjálfsögðu, þar sem ég sit í atvinnuveganefnd, fylgjast vel með þessu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur. Hann nefndi í sínu síðara andsvari ef frumvarpið næði fram að ganga. Ég vona að við séum á sama stað, ég og hv. þingmaður, í því. Ég tel afar brýnt að þetta frumvarp nái fram að ganga, sérstaklega í ljósi þess að 90% þeirra sem starfa við greinina eru mjög áfram um að fyrirkomulagi því sem samið var um 2016 verði breytt. Og já, ég vona svo sannarlega að það geti orðið sæmileg sátt um þetta, til að mynda kom til sú bókun sem við gerðum eftir samkomulagið af þeirri ástæðu að við ætluðum að létta aðeins á þeirri pressu sem hafði m.a. valdið því að atkvæðagreiðslu um samninginn var frestað, þó svo að bændaforystan hefði samið um annað. Við virtum það ágætlega og ég vænti þess að það geti orðið til þess að búa til betri sátt um málið heldur en í stefndi. Það eru inni í samkomulaginu sem við gerðum við bændur ýmis atriði sem lúta að því að hamla gegn samþjöppun. Ég nefni sem dæmi takmarkanir á hámarkseign á greiðslumarki, hámarksmagn sem boðið er á hverjum markaði o.s.frv. Það eru ýmsir þættir inni í samkomulaginu sem eiga að geta spornað gegn gríðarlega mikilli samþjöppun í þessu en eins og þingmenn þekkja hefur hún orðið mikil á síðustu árum og atvinnugreinin hefur í rauninni gengið í gegnum alveg ótrúlega mikil umskipti.
Frú forseti. Blessunarlega hefur greinin gert vel og haldið áfram að eflast í gegnum margs konar breytingar og rýmri reglur nema kannski að einu leyti. Ég held að menn átti sig á því að ég hlýt að koma hingað upp og spyrja hæstv. ráðherra. Fyrir það fyrsta spyr ég: Af hverju er samningurinn, sem reyndar er ekki enn búið að samþykkja, ekki fylgiskjal með frumvarpinu? Samningurinn varpar eðlilega ljósi á ákveðna þætti og forsendur og hvernig ríkisvaldið hefur nálgast samningsgerðina. Ég hefði vissulega viljað sjá ríkisvaldið nýta tækifærið og huga að fleiri þáttum en ég vil líka hrósa ráðherra fyrir að snert er á ýmsum þáttum í samningnum. Ég tel því að það hefði verið til bóta að hafa hann með sem fylgiskjal. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi tekið það upp að eigin frumkvæði að afnema undanþágu mjólkuriðnaðarins frá samkeppnislögum, hvort hann hafi sagt: Hluti af þessari endurskoðun er að við skrifum undir samninga um að mjólkuriðnaðurinn falli allur undir samkeppnislög. Mig langar að vita hvort ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknar og Vinstri grænna hafi tekið það eðlilega samkeppnismál upp af því verið er að endurskoða búvörusamninginn, þennan þátt sem snertir kúabændur. Ef við horfum á þann umdeilda samning sem var gerður 2016 - það er margt ágætt í þeim samningi, ég held að það megi alveg draga það fram - er engu að síður verið að fylgja honum eftir, þá kannski með réttu. Kúabændum var veitt þetta svigrúm til að taka afstöðu um það hvort leggja ætti kvótakerfið niður 2021 en afgerandi meiri hluti þeirra hafnaði því og ráðherra er að fylgja því eftir. En það er greinilega meira sem var dregið þarna inn. Mig fýsir í mínu fyrra andsvari [[Forseti hringir.]]að fá að vita hvort ráðherra hafi sýnt því frumkvæði að afnema þessar undanþágur á mjólkurmarkaði sem veita sérstaklega einu fyrirtæki algjöra einokunaraðstöðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið, hún kom nokkuð víða við. Ég kann ekki skýringar á því hvers vegna samningurinn er ekki fylgiskjal með frumvarpinu en það er ekkert vandamál með það, það er hægt að koma honum til þingsins og til atvinnuveganefndar þegar hún fær frumvarpið til meðferðar. Hann er ekkert leyndarmál, ég hélt að hann hefði verið kynntur ágætlega þegar við gengum frá þessu. Í sjálfu sér kann ég ekki skýringar á því hvers vegna hann er ekki heftaður við gagnið en hann er ekkert læstur niðri í skúffu eða neitt því um líkt. Eins og hv. þingmaður nefndi er snert á ýmsum þáttum í þessu. Ég bendi hins vegar á að við erum með endurskoðunarákvæði í samningnum sem gerður var 2016 og hann gildir til 2026. Við verðum að komast að samkomulagi við bændur um breytingar á þessum samningi. Það er rétt að ákveðin tækifæri eru nýtt til að reyna að ná samstöðu meðal bænda og ríkisvaldsins um að skoða m.a. verðlagsmál. Það er sérstakur kafli í samkomulaginu sem snýr að þeim þáttum. En við vorum ekki á þessu stigi að semja við bændur um breytingar á samkeppnislögum. Það er annar vettvangur til þess og það kann vel að vera að út úr þeirri vinnu sem við erum að leggja í þarna komi einhverjar tillögur sem snúa að þeim þáttum. Miðað við það hvernig textinn í samkomulaginu er finnst mér líklegt að snert verði við umræðu um þá þætti sem hv. þingmaður nefndi áðan. En ég hef ekki í þessum samningum samið um það við bændur að gera breytingar á starfsskilyrðum þriðja aðila sem í raun á enga beina aðild að samningsgerðinni sem hér er undir.
Frú forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Það liggur þá alveg ljóst fyrir að ríkisstjórnin og ráðherrar Sjálfstæðisflokksins beittu sér ekki fyrir því að samkeppnishlutinn yrði tekinn upp. Það hefði verið ágætt að fá að vita að menn hefðu þó alla vega reynt að leggja sig fram um að láta almenn samkeppnislög, sem eru vissulega og fyrst og fremst í þágu neytenda, gilda um allan markaðinn. En við erum búin að fá á hreint að svo sé ekki. Mér finnst samningurinn fyrir margra hluta sakir áhugaverður, þessi viðbót, t.d. varðandi loftslagsmálin, þó að mér finnist það, þegar betur er rýnt í það, svolítið þunnur þrettrándi, það á að skoða og athuga og hugsanlega ná einhverjum árangri 2040. En engu að síður er ákveðinn vilji til staðar og ég fagna því. Ég geri ráð fyrir því, hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef svo er ekki, af því að loftslagsmálin hafa verið nefnd, að umhverfisráðuneytið hafi komið að málum. Þá langar mig að fá að vita hvaða athugasemdir umhverfisráðuneytið setti fram í tengslum við endurskoðun á þessum samningi.
Virðulegur forseti. Það er dálítið langt í þrettándann og ég veit ekki hvort hann verður mjög þunnur að þessu sinni. Ég fullyrði hins vegar að það samkomulag sem náðist milli bænda og ríkisins varðandi loftslagsmálin er tímamótamál. Það er engin þynnka í því, langur vegur frá. Það er full samstaða meðal bænda og á milli bænda og stjórnvalda varðandi þessi efni og umhverfisráðuneytið mun eiga sinn fulltrúa í þeirri vinnu ásamt ráðuneyti landbúnaðar og bændum að útfæra þær áherslur sem við erum að stefna að. Þær eru í fullu samræmi við þau metnaðarfullu markmið sem ríkisstjórnin hefur sett fyrir landið í loftslagsmálum. Og þegar rætt er um verðlagsmálin þá ítreka ég það hér að bændur hafa ekkert umboð til að semja um breytingar á lögum varðandi þriðja aðila úti í bæ. Þetta snýr fyrst og fremst að endurskoðun samnings sem er í gildi milli bænda og stjórnvalda. Ég ætla að lesa örstutta klásúlu um samninginn fyrir hv. þingmann svo að það fari ekkert á milli mála að það er rætt með hvaða hætti við ætlum að nálgast þessi mál. „Í samkomulaginu sameinast stjórnvöld og bændur um að skoða breytingar á verðlagsmálum mjólkurafurða. Gerð verður greining á tækifærum til frekari aðskilnaðar milli söfnunar og sölu á hrámjólk frá vinnslu mjólkurafurða og öðrum rekstri. Þá verður fyrirkomulag verðlagningar mjólkurvara á heildsölustigi tekið til endurskoðunar og skoðaður sá möguleiki að hætta opinberri verðlagningu mjólkurafurða.“ Þetta kemur með einhverjum hætti inn á þær spurningar sem hv. þingmaður bar hér fram. En ég frábið mér það sem hv. þingmaður fullyrðir um afstöðu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á þessu stigi varðandi það áhugaefni sem hún hefur vissulega barist fyrir á undanförnum árum, þ.e. að gera breytingar á þessu ákvæði samkeppnislaga. En það er ekki efni þessa máls sem ég er að leggja hér fram.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. landbúnaðarráðherra fyrir framsöguræðuna þegar hann flutti þetta mál fyrir þinginu og byrja á því að fagna því að þetta samkomulag liggi fyrir. Ég get lýst því yfir strax í upphafi ræðunnar að ég styð það heils hugar og mun vinna að samþykkt þess. Búvörusamningar og búvörumál eru oft mikið hitamál og kveikja tilfinningar hjá mörgum. Núna erum við að endurskoða gildandi búvörusamning til lengri tíma sem samþykktur var 2016 þannig að við erum í svolítið öðruvísi umhverfi en við höfum oft áður verið í með þessa samninga. Yfirleitt hafa þeir verið með þeim hætti að þeir hafa verið gerðir til sjö ára og síðan í einhverjum tilfellum hefur verið samið um tímabundnar framlengingar á þeim samningum, eins og gert var í hruninu, en svo hafa þeir samningar haft endadagsetningu og óvissa ríkt um framtíðina og um starfsskilyrði þessarar atvinnugreinar. Ég held að þetta fyrirkomulag, að hafa opnað fyrir það að gera lengri samning með opnunum, hafi fullkomlega sannað gildi sitt. Þá finnst mér líka kannski eilítið vanta upp á það í umræðu um þennan samning, ekki síst meðal bænda, svo ég bara segi það sem mér býr í brjósti, að menn hafi skilning á þeirri breytingu sem er á framkvæmd búvörusamninga og gerð samninga um starfsskilyrði mjólkur- eða nautgriparæktar og sauðfjárræktar og fleiri samninga sem gerðir eru. Mér finnst ástæða, virðulegur forseti, til að draga fram við 1. umr. þessa máls í hvaða ljósi þessi samningur var gerður sem nú er verið að endurskoða árið 2016, t.d. það meginefni þessa frumvarps sem hæstv. landbúnaðarráðherra flytur hér um framtíð greiðslumarks, greiðslumarkskerfis eða framleiðslustýringar. Það lágu tvær meginástæður fyrir því að á þeim tíma í samningagerðinni sem hófst 2005, að því er ég best veit, voru uppi þær aðstæður hér á mjólkurmarkaði og mjólkurmörkuðum í kringum okkur að menn horfðu til þess að það væri gríðarleg eftirspurn eftir mjólkurvörum. Hin meginástæðan var sá kostnaður sem greinin hafði af því að versla með framleiðsluheimildir sín á milli sem menn voru að reyna að ná utan um í þeirri samningagerð. Rétt eftir samningagerðina, eða raunverulega í henni miðri, breyttust sumar aðstæður og forsendur aðrar en þær sem snúa að framleiðslu eða kostnaði við framleiðslustýringarkerfið. Þess vegna var mikilvægt að við frágang málsins í þinginu á sumardögum 2016 var sett inn ákvæði um að greiðslumatshafar myndu kjósa um framtíð framleiðslustýringarkerfis og sú afstaða liggur fyrir núna með mjög afgerandi hætti. Það er raunverulega megintakmark þessa frumvarps og þeirra breytinga sem hæstv. landbúnaðarráðherra hefur nú gengið frá við Bændasamtök Íslands að fylgja eftir og viðhalda þeirri framleiðslustýringu sem ég held og veit að er mjög mikilvæg. Þó svo að hún hafi náttúrlega og eðlilega, eins og öll mannanna verk, sína annmarka er hún samt það grundvallartæki sem hefur breytt þessari búgrein hvað mest og unnið með henni að þeim breytingum en ekki á móti henni eins og dæmin sanna. Rétt aðeins í tilefni af því að umræða spratt upp í andsvörum hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um hið fræga undanþáguákvæði frá samkeppnislögum sem að mjólkuriðnaði lýtur er eðlilegt að ég árétti að mjólkuriðnaður eða fyrirtæki er vinna úr mjólk á Íslandi lúta samkeppnislögum. Þau hafa aðeins mjög þrönga heimild til samstarfs um ákveðna verkaskiptingu. Það var lykillinn að þeirri gríðarlegu hagræðingu sem varð í þessari grein á árunum upp úr 1990. Og forsenda þess að við stöndum með þó þetta sterka búgrein í dag, mjólkurframleiðsluna, var að sú samstarfsheimild eða verkaskiptaheimild fékkst. Þannig að menn hafa á undanförnum árum fyrst og fremst borið uppi hagræðingu í þessari framleiðslugrein með því að taka til í framleiðslu og úrvinnsluiðnaði. Ég held að það megi aldrei slíta þá umræðu úr samhengi við hina raunverulega torveldu umræðu um þetta fræga undanþáguákvæði. Það geta hins vegar alveg komið þeir tímar að það verði eðlilegt að menn endurskoði það hver framtíð þessa undanþáguákvæðis sé. Ég bind vonir við það að við endurskoðun Alþingis á samkeppnislöggjöfinni í heild sinni megi útfæra sterkari tæki til að heimila ákveðna verkaskiptingu á almennum samkeppnismarkaði sem myndi þá m.a. grípa hina frægu undanþágu sem svo oft er gerð að pólitísku bitbeini. Ég held að það sé ástæða til þess líka að nefna ákveðna þætti sem leiða til þeirrar niðurstöðu sem hæstv. landbúnaðarráðherra kynnir í framsögu og framlagningu á þessu frumvarpi. Flestar búgreinar á Íslandi hafa gengið í gegnum mjög miklar umbreytingar á undanförnum árum. Ég ætla að rifja upp nokkrar tölur og nefna að í ríkisreikningi fyrir árið 1986 lætur nærri að 10% af útgjöldum ríkissjóðs séu vegna landbúnaðarmála. Þegar ég fletti upp ríkisreikningi 2018 og ber hann saman við þann samning um starfsskilyrði nautgriparæktar sem er til umræðu er talan komin niður í 0,7%. Auðvitað var ég í fyrri tölunni með heildarlandbúnaðarkerfið svokallaða undir með útflutningsbótum sem þá voru og fleiri greiðslum. En þetta er stóra breytingin. Þetta er stóra breytingin fyrir hinn sameiginlega ríkissjóð. Hér er verið að fjalla um útgjöld ríkissjóðs sem nema 0,7% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Þetta, ásamt því að horfa til stórfækkunar á framleiðendum, stærri fjósa, stærri og öflugri rekstrareininga, hefur náttúrlega leitt fram alveg ótrúlega hagræðingu í þessari búgrein á Íslandi á undanförnum árum. Sú meginbreyting var gerð við gerð samkomulags um starfsskilyrði nautgriparæktar 2004 að fram að þeim tíma höfðu greiðslur úr ríkissjóði verið bundnar við framleiðslu fyrir innanlandsmarkað. Því fagna ég sérstaklega að í þessu samkomulagi núna er enn og aftur hnykkt á því að við séum fyrst og fremst að styðja framleiðslu mjólkurvara fyrir innlendan markað. Breytingin fólst í því að heildargreiðslumark er ákveðið var hvert ár hafði raunveruleg áhrif á fjármuni er runnu úr ríkissjóði. Ef heildargreiðslumark mjólkur hækkaði þá hækkuðu greiðslur úr ríkissjóði á móti. Kerfið var einfaldlega stillt þannig af og það var metið samkvæmt verðlagsgrundvelli að 49% af framleiðslukostnaði væru greidd með svokölluðum beingreiðslum. Þetta var aftengt 2004. Frá þeim tíma hafa orðið óskaplegar breytingar sem er líka rétt að draga fram þegar við ræðum um útgjöld hins opinbera til málaflokksins. Þá var greiðslumark mjólkur um 104–106 milljónir lítra. Árið 2018 eru það 145 milljónir lítra mjólkur en ekkert hærri greiðslur úr ríkissjóði til að styðja við þá framleiðslu. Mér finnst mikilvægt að við drögum þetta fram í þessari umræðu því að oftar en ekki er umræðan um landbúnaðarmál svolítið drifin áfram af því að stilla þessu upp í því ljósi. Við áttum í umræðu fyrr í dag, virðulegur forseti, um þjóðhagslega hagkvæmni þess að skipta um orkugjafa. Ástæðan fyrir því að ég nefni það er að mér finnst einboðið að sá samningur sem Bændasamtökin og hæstv. landbúnaðarráðherra gerðu og ráðherra leggur nú fyrir Alþingi til samþykktar sé ekki síður þjóðhagslega mikilvægur fyrir þetta samfélag. Við ættum að hafa fleiri orð og lengri ræður um gildi landbúnaðar fyrir samfélagið, gildi landbúnaðarframleiðslunnar og starfs bænda í þeim efnum. Ég ætla svo sem ekki að fara dýpra í þá umræðu en ég vil bara rifja upp að það er orðið almennt viðurkennt og við höfum gengið fram í því á undanförnum árum, reyndar í ótrúlega mörgum málaflokkum, að búa til ýmiss konar kerfi til stuðnings tiltekinni atvinnustarfsemi sem við viljum vernda vegna þess að við teljum hag fyrir samfélagið vera að því. Ég get nefnt hluti eins og kvikmyndaframleiðslu, bókaútgáfu og núna er umræða um fjölmiðla. Í því ljósi vil ég líka beina athyglinni að umræðunni um orkuskipti sem við áttum í dag og því samkomulagi sem er í þeim samningi sem hæstv. landbúnaðarráðherra kynnti um loftslagsmál. Það er því miður ekki oft talað um að t.d. það framleiðslustýringarkerfi og sú hagræðing sem greinin hefur farið í gegnum á undanförnum árum hefur orðið til þess að það er um 40% samdráttur í notkun á jarðefnaeldsneyti á bak við hvern framleiddan lítra. Það hefur verið hreinn samdráttur á undanförnum 25 árum. Og áfram skal haldið vegna þess að við ræðum hér um endurskoðun samnings frá 2016. Þar voru áherslurnar fyrst og fremst á aðbúnað búfjár. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að við veitum því athygli hversu mikilvægt það getur verið að gera samninga til langs tíma með endurskoðunarákvæðum því að tíðarandinn breytist og verkefnin breytast. Það sem var efst á baugi árið 2016 var að ræða og bregðast við auknum kröfum um velferð búfjár. Allar búgreinar á Íslandi hafa tekið það mjög alvarlega og ekki síst nautgriparæktin. Það hefur orðið hrein bylting í aðbúnaði búfjár á Íslandi. Í dag setjum við á oddinn umhverfismálin og þessi atvinnugrein, landbúnaður og mjólkurframleiðsla og nautakjötsframleiðsla, á stóra möguleika á að taka þátt í því stóra verkefni okkar að ráðast í umhverfismálin. Það mætti í því sambandi svo sem tíunda fjölmörg verkefni í þeim efnum, t.d. nýtingu á mykju, dreifitíma búfjáráburðar, fóðrun búfjár og fleiri slíka þætti sem ég reikna með að verði frekar ræddir og útfærðir í öðru samkomulagi er Bændasamtökin gera við ríkisvaldið, hinum svokallaða rammasamningi landbúnaðarins yfir almenn starfsskilyrði og markmiðasetningu á þeim vettvangi. Ég vil ítreka það sem ég sagði í upphafi. Ég held að þetta sé ákaflega mikilvægt samkomulag. Það skiptir gífurlegu máli fyrir atvinnugreinar eins og landbúnað, fyrir nautgriparækt, sem hafa langa framleiðsluferla, að hafa fyrirsjáanleika. Ég myndi eindregið vilja að í þessari umræðu og umfjöllun hv. atvinnuveganefndar þegar hún tekur þetta mál til athugunar ræði menn líka þegar kemur að næstu endurskoðun samninga um starfsskilyrði landbúnaðarins, næsta endurskoðun samkvæmt gildandi samningum er um 2023, ef ég man rétt, um framhaldið eftir árið 2026. Ég held að tímabært sé að við förum að ræða það. Ekki það að ég leggi til að það verði gerðar breytingar á þessum samningi og hann lengdur í þá áttina heldur að rætt sé hvað tæki við eftir þann tíma, því að tíminn líður ótrúlega hratt. Ég nefndi áðan langa framleiðsluferla. Það sem bóndinn tekur ákvörðun um í dag er ekki orðið að framleiðsluverðmæti hans fyrr en eftir tvö, tvö og hálft ár þannig að tíminn skiptir óskaplega miklu máli og fyrirsjáanleikinn í þessari atvinnugrein. Virðulegur forseti. Ég held að það sé alveg hægt að segja það kinnroðalaust að þetta samkomulag sem um ræðir tekur á þeim tveimur meginþáttum sem hæstv. ráðherra gerði grein fyrir, greiðslumarki og framleiðslustýringu. Það hefur verið sett í farveg að ræða og endurskoða verðlagningu á mjólk og ég er ekki í nokkrum vafa um að þjóðhagslegur ábati samfélagsins af því að standa að verki með þeim hætti sem hér er gert er verulegur.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Það kom bara spurning upp í hugann þegar hv. þm. Haraldur Benediktsson flutti sína ræðu. Hún var mjög góð og hann er hokinn af reynslu. Hann er eins og sagnfræðingur í pontu um þessi mál. En þar sem þetta frumvarp er byggt á undirritun þessa samnings þann 25. október 2019 er bara einföld spurning: Hvað hefði tekið við ef þessi samningur hefði ekki náðst? Hvernig hefði þá landslagið verið í þessari grein landbúnaðar?
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa spurningu og andsvar frá hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni. Ég held að svarið sé augljóst. Þá hefði endurskoðun samkvæmt ákvæðum samningsins einfaldlega ekki farið fram og þar með gilti samningurinn eins og frá honum var gengið hér á Alþingi 2016 og greiðslumarkskerfið hefði verið lagt niður og framleiðslustýringarkerfið aflagt. Ég held að það hefði verið ákaflega döpur niðurstaða. Ég horfi á það að í kjölfarið á niðurlagningu framleiðslustýringar innan Evrópusambandsins, sem mjög var horft til hérna á árunum 2015 og 2016, hafa skapast veruleg vandræði þar fyrir framleiðendur. Ég var staddur úti í Skotlandi um daginn og hitti þar bændur þar sem þeir eru að takast á við það að draga mjólkurframleiðslu saman um 26%. Ef þessi endurskoðun hefði ekki gengið eftir er ég ekki í nokkrum vafa um það að á tiltölulega stuttum tíma hefði þurft að lækka skilaverð til bænda fyrir hvern innlagðan lítra mjólkur verulega. Það er miklu meiri kostnaður og miklu meiri ógn við þessa atvinnugrein en t.d. að takast á við það að viðhalda framleiðslustýringarkerfi og aðilaskiptum á því sem er hitt meginefni þessa máls. Þess vegna fagna ég því að þetta samkomulag geri einfaldlega ráð fyrir því að menn fari með varfærni þar um dyr.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar og þá kemur í raun og veru önnur spurning í framhaldi af því. Eins og þingmaðurinn kom inn á um verð á mjólk og hvernig það hefði getað þróast, hefði mátt gefa sér að þá hefði þróunin getað orðið á þann veg að samþjöppunin hefði orðið meiri, að það hefði verið þá frekar í krafti stærðarinnar sem bú hefðu getað rekið sig? Þingmaðurinn kom inn á að það er meiri hagræðing í því að hafa stærri fjós. Þetta er þá önnur spurningin. Seinni spurningin er að þegar frumvarpið verður að lögum - eða ef, ég veit ekki hvort ég þori að segja „ef“ núna [[Gripið fram í.]]eftir andsvar ráðherra áðan. En sér þingmaðurinn fyrir sér að það sé meiri grundvöllur fyrir lítil, meðalstór og stór bú að geta starfað í greininni eftir að þetta frumvarp verður samþykkt þannig að litlir og stórir geti verið í sátt og samlyndi að mjólka sínar kýr?
Frú forseti. Ég þakka aftur fyrir andsvör hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar. Ég vil bara draga fram eina staðreynd. Við höfum í samanburði á milli skilaverða á búfjárafurðum til bænda við önnur lönd sérstöðu þegar kemur að skilaverði, verði til bænda á mjólk. Þar hefur okkur hefur tekist, vegna þeirrar samþjöppunar og hagræðingar í rekstri mjólkurstöðvar sem ég fjallaði um í ræðunni, út af hinu fræga undanþáguákvæði sem oft er gert að bitbeini, að ná algerri sérstöðu. Við höfum fyrst og fremst tryggt lækkun á markaði til neytanda með hagræðingu í mjólkuriðnaði og ásættanlegu skilaverði til bænda. Það er það skilaverð sem ég hefði séð fyrir mér að hefði fallið mjög hratt ef við hefðum ekki stigið það skref að halda römmum utan um það. Auðvitað var í samkomulaginu frá 2016 gert ráð fyrir ákveðnum aðgerðum til þess að grípa inn í til að hefta óæskilega þróun í þeim efnum en í það minnsta höfðum við sem fjölluðum um það samkomulag árið 2016 ekki sannfæringu fyrir því að þær myndu virka. Ég held að það sé verðmæti fyrir íslenskan landbúnað að viðhalda fjölbreytileika í stærð búa og samsetningu búa. Ég ætla ekkert að segja annað en það að búskapur er stoð við aðra búsetu í sveitum, hvort sem það er ferðaþjónusta eða aðrar búgreinar, og ég held að það sé mikilvægt. Það eru ákveðin skref stigin í þessu samkomulagi eins og t.d. um hámarkseign á greiðslumarki, um hámarkskaup á hverjum kvótamarkaði. Þá eru menn að stíga skref til að vernda þennan fjölbreytileika án þess að það komi niður á megindrifkraftinum sem er að sækja hagkvæmni og meira frelsi til að stunda þessa atvinnugrein sem er í raun og veru drifkraftur framfara að mínu viti.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og einnig vil ég óska honum til hamingju með það samkomulag sem nú liggur á borðinu og er hér til umfjöllunar. Ég treysti því að frumvarpið verði að lögum og efast ekki um það því að þetta er mjög mikilvægt. Ég efast heldur ekki um það að kúabændur komi til með að samþykkja þetta samkomulag. Ég vil líka þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir ræðuna áðan sem var verulega upplýsandi og góð og fagna því að gamli Halli hafi risið upp. [[Hlátur í þingsal.]]- Ég biðst afsökunar á því að hafa ekki gert þetta eins og reglur gera ráð fyrir að menn geri í ræðustóli en að hlusta á hv. þm. Harald Benediktsson áðan minnti mig á þá gömlu góðu tíma þegar Haraldur var formaður Bændasamtakanna. Þetta er akkúrat það sem við þurfum inn í þennan sal, að menn ræði landbúnaði af skynsemi og þekkingu. Það er mjög mikið atriði. Vissulega ræða menn hér um landbúnað fram og til baka en því miður er undirstaðan ekki alltaf sú sem maður vildi og svo sem ekki hægt að gera ráð fyrir því að allir hafi sömu þekkingu og undirstöðu og hv. þm. Haraldur Benediktsson. En þetta er mjög mikilvægt í þeirri umræðu sem hér fer fram. Það er að bera í bakkafullan lækinn að bæta í það sem hv. þm. Haraldur Benediktsson sagði en ég ætla aðeins að koma inn á, sem ég held að hv. þingmaður hafi ekki gert, þá breytingu sem varð. Það lá fyrir ákveðið samkomulag milli bænda og ríkis og við þekkjum þann spíral sem síðan fór í gang og þær óánægjuraddir sem heyrðust meðal bænda sem sneru fyrst og fremst að því að í upphaflega samkomulaginu var ekki hið svokallaða hámarksverð tíundað, sem ég tel að sé til mikilla bóta í því samkomulagi sem liggur fyrir. Það ber að þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa hlustað á raddir bænda en þeir höfðu verulegar áhyggjur af því hvert mjólkurframleiðslan myndi stefna ef ekki yrði ákveðið taumhald haft á því þegar við opnum á það framsal sem fyrirhugað er á milli manna. Við getum alveg séð fyrir okkur að þó svo að það hefði verið ákveðið hámark sem mátti versla upp að á þessum jafnvægismarkaði, þ.e. menn máttu í mesta lagi kaupa 50.000 lítra í einu, hefði mjólkurlítrinn jafnvel geta farið í 500–700 kr. En í því samkomulagi sem hér liggur fyrir er talað um þrefalt lágmarksverð á innveginni mjólk sem við getum séð að eru 260–270 kr. Ef ég hef skilið þetta rétt kemur framkvæmdanefnd búvörusamninga þá til skjalanna og fer eitthvað að skakka leikinn og biðja menn að róa sig. Ég sé alveg í hendi mér að menn fari mjög fljótlega í það því að eftirspurnin eftir mjólkurkvóta er mikil. Við vitum að framleiðslugeta í íslenskum fjósum er gríðarleg. Menn hafa verið að byggja og fjárfesta í auknum tæknibúnaði og þessi fjós kalla á mjólkurkvóta. Auk þess vitum við, og skulum hafa það á hreinu í þessari umræðu, að það er fjöldinn allur af kúabændum sem bíður eftir því að geta selt frá sér framleiðsluréttinn. Það væri engin sanngirni í því fyrir framtíð mjólkurframleiðslunnar að fara að bera þær þungu byrðar sem gætu skapast ef við hefðum ekki ákveðið taumhald á því hvert verð á mjólkurkvóta gæti orðið. Sá samningur sem er milli ríkis og bænda er fyrst og fremst hugsaður sem slíkur fyrir neytendur í landinu. Það er lykilatriði. Þetta er ekki hugsað þannig að við ætlum að vera hér með einhver verðbréfaviðskipti. Sá samningur sem er á milli ríkis og bænda er fyrst og fremst íslenskum neytendum til bóta. Varðandi þá atkvæðagreiðslu sem nú stendur yfir skilst mér að hún fari nokkuð rólega af stað og það kemur mér í sjálfu sér ekkert á óvart. Það hefur oft verið þannig með bændur að menn greiða atkvæði með seinni skipunum og núna rétt áðan skilst mér að 25% bænda á kjörskrá væru búin að greiða atkvæði, mig minnir að það séu rétt um 1.300 bændur á kjörskrá. Ég minni líka á að það hefur verið ansi misjöfn þátttaka í þeim samningum sem hafa verið til afgreiðslu hjá bændum undanfarin ár. Einna best var hún held ég 2016 þegar 70% bænda tóku þátt í atkvæðagreiðslunni sem þá var. Að lokum, hæstv. forseti, trúi ég því mjög fastlega að kúabændur, mjólkurframleiðendur, komi til með að samþykkja þetta samkomulag. Og af hverju segi ég það? Af því að í samkomulaginu er horft til framtíðar. Þar er ákveðin framtíðarsýn. Við vitum þá hvernig við eigum að haga okkur í mjólkurframleiðslunni til ársins 2026. Það að við séum að festa greiðslumarkskerfi í sessi núna með ákveðnum heimildum varðandi framsal veitir stöðugleika innan greinarinnar. Við viljum líka sjá, eins og hv. þm. Haraldur Benediktsson kom inn á í andsvari við hv. þm. Sigurð Pál Jónsson, fjölbreytileika í mjólkurframleiðslu. Við viljum sjá mjólkurframleiðsluna vítt og breitt um landið, ekki bara á ákveðnum svæðum hér á landi. Það er eins með hana og ýmsar aðrar búgreinar, og tala ég um þá búgrein sem stendur mér næst sem er sauðfjárræktin, mjólkurframleiðslan er ekkert ósvipuð. Hún er hryggjarstykki í ansi mörgum byggðum og veitir gríðarlegum fjölda fólks atvinnu, myndi ég segja. Það er svolítið öðruvísi með þessa búgrein en þá búgrein sem oft er rætt um, sauðfjárræktina, að þar eru menn ekki í því í sjálfu sér að sækja mikið vinnu utan búsins. Mjólkurframleiðslan stendur það vel að hún getur greitt fólki mannsæmandi laun. Það er held ég líka hluti af þessu samkomulagi sem tryggir það áfram að greinin er ekki að fara í neinum um heljarstökkum áfram heldur er stöðugleiki fram undan. Við höfum framtíðarsýn og því ber að fagna. Herra forseti. Ég vona að þetta mál fái fljótan framgang innan þingsins. Ég á von á því að atvinnuveganefnd taki rösklega til hendinni og komi málinu vel áfram því að það er engum greiði gerður með því að bíða með þetta ágæta og góða samkomulag sem nú liggur á borðinu.
Virðulegur forseti. Nú þegar allsherjar- og menntamálanefnd er búin að funda um málið er pínu skrýtið að vera á mælendaskrá áður en framsögumaður nefndarinnar kemst að. Mig langar til að fjalla örstutt um þau atriði sem ég hafði um þetta mál að segja. Fjögur atriði í þessu frumvarpi eru lykilatriðin. Til að byrja með segir í 1. mgr. 1. gr.: „Ráðherra er heimilt að greiða bætur í kjölfar dóms Hæstaréttar Íslands 27. september 2018 í máli nr. 521/2017.“ Ég tel þetta óþarfa málsgrein því að ráðherra er að sjálfsögðu heimilt að gera þetta eins og gengur og gerist. Ég skil ekki þessa tvítekningu þegar allt kemur til alls. Síðan segir í 2. mgr. 1. gr.: „Bætur skulu greiðast til þeirra sýknuðu sem eru á lífi og á sama grundvelli til eftirlifandi maka og barna þeirra sem látnir eru. Fjárhæð bóta skal meðal annars miðast við lengd frelsissviptingar.“ Ég gerði athugasemd við þetta í andsvörum fyrr í umræðunni af því að hluti af ástæðunni fyrir því að ég styð þetta mál, sem mér finnst annars vegar eilítið undarlegt, er að þetta ætti að sjálfsögðu að vera almenn grein í lögum yfirleitt. Það að koma með það sem sérstaka klausu og í rauninni sérlög finnst mér ekki endilega til eftirbreytni. Það má vera að einhver flýtir sé í gangi sem ég skil alveg í þessu máli svo langt sem það nær og það taki kannski lengri tíma að skoða heildarsamhengið og því liggi meira á að klára nákvæmlega þetta atriði. Í 1. mgr. 2. gr. er talað um mjög mikilvægt atriði sem er svipað máli sem við Píratar erum með og höfum lagt fram á máli nr. 7, minnir mig að hafi verið. Það fjallar um að óheimilt er að skuldajafna kröfum ríkisins, sveitarfélaga eða stofnana þeirra á móti greiðslum samkvæmt lögum þessum. Greiðslurnar mynda hvorki stofn til frádráttar vegna annarra greiðslna sem einstaklingur kann að njóta, t.d. á grundvelli laga um almannatryggingar, eða úr lífeyrissjóðum né hafa áhrif á réttindi einstaklinga í almannatryggingakerfinu að öðru leyti. Þetta finnst mér, samanber frumvarp Pírata, vera algjört lykilatriði. Þegar fólk fær miskabætur eða annað á að sjálfsögðu ekki að skerða tekjur þess eða réttindi að öðru leyti. Þegar það fær greiddar bætur fyrir tjón eða miska sem það hefur orðið fyrir eiga þær að sjálfsögðu að vera algjörlega óháðar öllum öðrum tekjum eða greiðslum. Það ætti að vera auðvelt að gera þetta ákvæði að almennum lögum hvað allt svona varðar. Að lokum í 2. mgr. 2. gr.: „Kjósi aðili skv. 2. mgr. 1. gr. að leita réttar síns fyrir dómi skal við ákvörðun bóta draga frá verðmæti bóta sem kunna að hafa verið greiddar samkvæmt lögum þessum.“ Ég tel þetta góða varúðarmálsgrein og gott að hafa þarna ef sá samningur sem framkvæmdarvaldið gerir við viðkomandi gefur ekki þær niðurstöður sem hann telur sig eiga rétt á og gerir tilkall til. Það að hann geti leitað réttar síns til þess að ná betri niðurstöðu er bara í fínu lagi. Ég vildi sem sagt vekja athygli á því að þetta eru ágætistillögur. Það er varhugavert að hafa þær svona sértækar, hafa sérstök lög fyrir sérstakt mál, sérstaklega þegar tillögurnar sem slíkar ættu að virka almennt. Það kom fram í 1. umr. að það væri ákveðið vandamál að greiða afkomendum hinna látnu bætur, geta ekki greitt þeim bætur sem hefðu í raun annars erfst. Það ætti að öllu jöfnu að vera almenna reglan myndi maður halda og ég hefði kosið að hér kæmi mál sem fjallaði almennt um þetta því að þá værum við ekki að tala um sérstakt mál og sérstaklega ekki þetta mál. Þá væri ekki hægt að segja að það væru mögulega einhver pólitísk afskipti af þessu máli og þess háttar. Það er það sem maður vill fjarlægð frá sem þingmaður því að við höfum þrískiptingu valds og þegar verið er að setja svona sértæk lög verða þau skil ekki eins ljós og þau ættu að vera. Við búum að sjálfsögðu við gríðarlegt vandamál í tengingu framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Það eru ekkert rosalega mikil skil þar á milli miðað við hvernig meiri hluti í þingkosningum fer alltaf saman við og tekur framkvæmdarvaldið og að lokum er það framkvæmdarvaldið eða ráðherrar sem nota þingið sem nokkurs konar stimpilpúða þegar allt kemur til alls. Við sjáum sérstaklega merki um það áður en kemur að hléum eða þinglokum. Þá er hrúgað inn málum sem þurfa að klárast einn, tveir og tíu. Það rennir ekki beint stoðum undir það að Alþingi sé sjálfstætt hvað það varðar, síður en svo. Við viljum hafa einhver skil milli löggjafarvalds og dómsvaldsins. Í Landsréttarmálinu urðu skilin þar á milli þó nokkuð óljós. Það eru til dæmi um bein áhrif sem eiga ekki að finnast. Því væri það skárra ef hér væru á ferðinni almennar lagabreytingar þó að þær yrðu gerðar með afturvirkum hætti. Þetta varðar réttindi sem fólk fær og það er í lagi að veita réttindi afturvirkt en ekki að taka þau afturvirkt af fólki. Þó að þetta séu sértæk lög þá myndi ég vilja fá þessi ákvæði sem almennar lagagreinar í nokkurn veginn þessu formi, eftir því sem ég best fæ séð, og þess vegna get ég stutt málið þrátt fyrir aðra annmarka þar á.
Virðulegi forseti. Eftir þau álitamál sem voru reifuð í þessari umræðu fyrr í dag hefur allsherjar- og menntamálanefnd fundað og fengið á sinn fund Pál Þórhallsson hjá forsætisráðuneytinu og Andra Árnason, settan ríkislögmann. Þá var skýrt af hálfu ráðuneytisins að vilji löggjafans hafi ekki staðið til annars en að greiða sanngirnisbætur til þeirra sem sýknaðir voru með dómi Hæstaréttar í máli nr. 521/2017. Á fundi nefndarinnar kom skýrt fram í 1. gr. frumvarpsins, sem og greinargerð með frumvarpinu, hvaða aðilar ættu bótarétt nákvæmlega samkvæmt frumvarpinu. Í 1. gr. segir: „Ráðherra er heimilt að greiða bætur í kjölfar dóms Hæstaréttar Íslands 27. september 2018 í máli nr. 521/2017. Bætur skulu greiðast til þeirra sýknuðu sem eru á lífi og á sama grundvelli til eftirlifandi maka og barna þeirra sem látnir eru. Fjárhæð bóta skal meðal annars miðast við lengd frelsissviptingar.“ Hér er lykilatriði orðalagið „á sama grundvelli“. Því er ætlað að taka af allan vafa um að bætur sem greiðast til barna og maka eru þær bætur sem hinum látnu voru ætlaðar, engar aðrar bætur, ekki fyrir eigin miska eða neinar aðrar bætur, þær bætur sem hinum látnu voru ætlaðar. Þá kemur skýrt fram í greinargerð með frumvarpinu að átt sé við bætur til þeirra fimm sem sýknaðir voru með þessum dómi Hæstaréttar og aðeins kveðið á um að bætur til hinna látnu geti runnið til eftirlifandi barna og maka til að gæta jafnræðis á milli aðila. Í greinargerð segir enn fremur að lagasetning um heimild ráðherra til að greiða hinum sýknuðu og eftirlifandi mökum, ef við á, og börnum þeirra sýknuðu, sem látnir eru, bætur þurfi að koma til vegna þeirrar einstöku réttarstöðu sem reis af sýknudómnum. Þá er skýrt að þeir sem telji sig eiga sjálfstæðan bótarétt vegna eigin miska geta leitað með þá kröfu sína til dómstóla og auðvitað er ekkert hægt að fullyrða um útkomuna úr slíku máli. Eftir þessa allítarlegu umfjöllun um þau álitaefni sem komu hér upp í dag hefur nefndin komist að þeirri niðurstöðu að afgreiða skuli málið án viðbótarnefndarálits og án breytingartillögu.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir er varðar starfsleyfis- og skráningarskylda starfsemi. Megintilgangur frumvarpsins er einföldun regluverks með því að fækka flokkum starfsemi sem er starfsleyfis- eða skráningarskyld með hliðsjón af stefnu ríkisstjórnarinnar um einföldun regluverks í þágu almennings og atvinnulífs. Jafnframt eru lagðar til aðrar breytingar á viðaukum laganna í þeim tilgangi að auka á skýrleika þeirra. Frumvarpið var samið í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu og drög að því voru kynnt í samráðsgátt Stjórnarráðsins í október sl. Alls bárust 12 umsagnir um frumvarpið og því var breytt með hliðsjón af framkomnum umsögnum og þeim flokkum starfsemi fækkað sem fella átti brott starfsleyfis- og skráningarskyldu fyrir. Með frumvarpinu er lagt til að flokkum starfsemi sem heyrir undir starfsleyfis- og skráningarskyldu verði fækkað. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem lúta að fækkun á flokkum starfsemi sem háð er útgáfu starfsleyfa eða er skráningarskyld. Í mörgum tilvikum er ekki nauðsynlegt að kveða á um starfsleyfis- eða skráningarskyldu til að ná fram markmiðum laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Fyrirtæki bera ábyrgð á að starfa í samræmi við gildandi löggjöf hverju sinni og geta notið leiðbeiningar stjórnvalda um gildandi reglur. Telja verður að í mörgum tilvikum geti stjórnvöld leiðbeint rekstraraðilum nógu vel án þess að starfsleyfis- eða skráningarskylda sé fyrir hendi. Óháð starfsleyfis- eða skráningarskyldu hafa stjórnvöld ákveðið eftirlitshlutverk með starfsemi sem heyrir undir lög um hollustuhætti og mengunarvarnir og getur þurft að ganga úr skugga um að hún sé í samræmi við löggjöfina. Við mat á því hvort starfsemi skuli vera háð starfsleyfi eða skráningu var byggt á áhættumati af viðkomandi starfsemi. Þannig er lagt til að sú starfsemi sem skorar hátt í áhættumati verði áfram starfsleyfis- eða skráningarskyld en sú starfsemi sem skorar lágt verði ekki háð starfsleyfis- eða skráningarskyldu. Í viðaukum I og II með lögunum er að finna lista yfir starfsemi sem er háð starfsleyfi frá Umhverfisstofnun. Lagt er til að fækka flokkum þeirrar starfsemi sem er að finna í viðaukum IV og V og fella niður starfsleyfis- eða skráningarskyldu tiltekinnar starfsemi sem þar er tilgreind og háð er eftirliti heilbrigðisnefnda. Dæmi um flokka starfsemi sem falla brott eru áramótabrennur, garðaúðun, meindýravarnir, almenningssalerni og biðstöðvar leigubifreiða og strætisvagna. Þá er í frumvarpinu lagt til að verkaskipting milli Umhverfisstofnunar og heilbrigðisnefnda við útgáfu starfsleyfa fari samkvæmt viðaukum I, II og IV við lögin. Þá er lagt til að viðauki III hafi að geyma lista yfir starfsemi sem skal hafa starfsleyfi með sérstökum efnisákvæðum, samanber IV. kafla laga um hollustuhætti og mengunarvarnir um sérákvæði fyrir starfsemi sem notast við lífræna leysa. Að mati ráðuneytisins mun frumvarpið ekki hafa í för með sér kostnaðaráhrif fyrir ríkissjóð. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Þetta er dæmi um frumvarp þar sem eru þannig breytingar að í stað einnar tilvísunar kemur önnur og í stað þessa orðs kemur annað orð. Maður nær alls engu samhengi við lögin sjálf, hvernig þau líta út eftir breytingarnar, og verður að treysta algjörlega á greinargerðina sem er samt ekki alltaf hárnákvæm þegar allt kemur til alls. Mig langaði til að spyrja um eitt sem ég er búinn að leita að: Er í þessu frumvarpi verið að færa starfsemi nefndanna til Umhverfisstofnunar þar sem voru þó gerðar athugasemdir um tilfærslu á ábyrgð og eftirliti? Eða er það í öðru? Ég næ því ekki alveg. Það er skipting á milli heilbrigðisnefnda og Umhverfisstofnunar en ég sé ekki tilfærsluna sem var í samráðsgáttinni. Var það í þessu frumvarpi eða öðru?
Hæstv. forseti. Með þessu frumvarpi er ekki verið að færa til á milli Umhverfisstofnunar og heilbrigðisnefnda nema í einu tilfelli þar sem fært er frá Umhverfisstofnun til heilbrigðisnefndar, ef ég man þetta rétt. Vegna orða hv. þingmanns um frumvarpið og orðalag þess vill sá sem hér stendur taka undir með að stundum væri ágætt að hafa texta með aðgreindum þeim breytingum sem bornar eru fram, alla vega í nefndarstarfinu.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á í framsögu sinni sættu drögin að frumvarpinu talsverðri gagnrýni og fram komu athugasemdir í samráðsgáttinni. Ég vil þess vegna spyrja hvort hann geti farið aðeins nánar út í það við hverju var brugðist áður en frumvarpið var lagt fram hér. Ég hef fengið ábendingar frá einhverjum af heilbrigðisnefndunum um að við þurfum að fylgjast vel þessu máli og fara vel yfir það í meðförum nefndarinnar. Þetta er ein spurning sem ég var með. Síðan langaði mig að koma inn á sömu atriði og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Það er ekki einfalt að skilja þessi mál og í hverju breytingarnar felast. Ég sé líka að í samráðsgáttinni hefur verið lagt fram samanburðarskjal þar sem breytingar eru sýndar í öðrum lit. Ég óska eftir því að hægt verði að koma með slíkt skjal þegar málið er kynnt fyrir umhverfis- og samgöngunefnd. Einnig sé ég af athugasemdum sem fram hafa komið að erfitt sé að skilja þessa breytingu öðruvísi en að hafa til hliðsjónar reglugerð um skráningu. Er sú reglugerð þá til og er það álit ráðherra að mikilvægt sé að kynna sér hana samhliða efni frumvarpsins?
Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi tek ég undir að það þarf að fylgjast vel með öllum málum og fara vel yfir öll mál sem koma til þingnefnda. Varðandi samráðið brá ég á það ráð sem algengt er að gera þegar athugasemdir koma fram, eins og gerðist í samráðsgáttinni, að kalla á fund til mín fulltrúa heilbrigðiseftirlita og Sambands íslenskra sveitarfélaga til að ræða með hvaða móti væri hægt að mæta athugasemdum þeirra sem við og gerðum. Ég tel að það sem hér er lagt fram og er breytt frá því sem var lagt fram í samráðsgáttinni eigi í meginatriðum að mæta því og það er vel. Það er sjálfsagt mál að koma með skjöl í umhverfis- og samgöngunefnd sem sýna breytingar á lögunum. Ég kalla sjálfur oft eftir þessu í ráðuneytinu enda miklu auðveldara að átta sig á málum með þeim hætti. Hvað varðar reglugerðina um skráningu er það mat mitt og ráðuneytisins að þetta tvennt þurfi ekki endilega að fara saman. Ég tók þá ákvörðun að við myndum byrja á að taka lögin til umfjöllunar á Alþingi áður en við förum að klára það mál sem þar um ræðir en var vissulega kynnt á svipuðum tíma í samráðsgáttinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og vil þá einmitt byrja á að spyrja út í reglugerðina. Er það ekki rétt skilið að þegar reglugerðin verður sett tengist hún bæði þeirri breytingu sem hér er lögð til og einnig fyrri breytingu og að það hafi kannski að einhverju leyti áhrif á afstöðu þeirra sem þurfa að vinna eftir reglugerðinni að hún skuli ekki hafa komið fram tímanlega eftir fyrri breytingar? Þá vil ég spyrja aðeins um leiðbeiningarnar. Það sem hefur verið gagnrýnt af heilbrigðiseftirliti sveitarfélaganna er að þegar starfsleyfisskylda breytist í skráningarskyldu falli líka niður tækifæri til að veita leiðsögn og leiðbeiningar í tíma. Hvernig yrði því mætt í nýju lagaumhverfi og hvert yrðu leiðbeiningar sóttar? Myndu þeir sem skrá atvinnustarfsemi hjá Umhverfisstofnun sækja leiðbeiningar þangað eða til heilbrigðiseftirlitsins? Hvort er æskilegra að svona leiðbeiningar komi úr nærumhverfi eða frá miðlægri stofnun? Eins vil ég spyrja um atriði sem hefur verið bent á að kunni að flækja málin þar sem hluti af starfsemi er starfsleyfisskyldur og annað skráningarskylt, að það geti jafnvel flækt eftirlitsferilinn og eftirlitsskylduna. Er búið að mæta því nú þegar? - Ætli þetta sé ekki orðið gott í bili.
Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi, eins og ég kom inn á áðan, er það mat okkar að þetta þurfi ekki hvort tveggja að liggja fyrir á sama tíma. Reglugerðin sem hv. þingmaður kom inn á og snýr að því hvaða starfsemi væri skráningarskyld en ekki starfsleyfisskyld er í rauninni eitthvað sem við hyggjumst fara í mjög náið samráð um við Samband íslenskra sveitarfélaga og heilbrigðiseftirlitin í framhaldi af þessari vinnu. Mér finnst skynsamlegra að bíða með það þangað til við vitum með hvaða hætti frumvarpinu reiðir af. Ef þar verða gerðar breytingar gæti það haft einhver áhrif á með hvaða hætti sú reglugerð yrði sett. Varðandi spurninguna um hlutverk heilbrigðiseftirlitanna annars vegar og Umhverfisstofnunar hins vegar er mjög mikilvægt að staðinn verði vörður um þá nánu samvinnu og leiðbeiningarhlutverk heilbrigðiseftirlitanna. Ég er mjög meðvitaður um mikilvægi þess, enda oft þau sem eiga í samskiptum, ekki síst við smærri og meðalstór fyrirtæki, og það getur oft skilað okkur miklum árangri þegar kemur að því að framfylgja í rauninni markmiðum þessara laga. Varðandi aðrar spurningar er það eitthvað sem við munum eiga gott samráð við viðkomandi aðila um.