Borist hafa tvö bréf frá mennta- og menningarmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 223, um utanlandsferðir á vegum ráðuneytisins, frá Þorsteini Sæmundssyni; og á þskj. 260, um dreifingu námslána hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna, frá Ásgerði K. Gylfadóttur. Einnig hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 318, um dvalar- og hvíldarrými, frá Ásgerði K. Gylfadóttur.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, utanríkisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, dómsmálaráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Herra forseti. Ég óttast að Ísland sé að teiknast upp sem spillingarbæli í augum umheimsins. Skemmst er að minnast þess að Ísland lenti á gráum lista vegna skeytingarleysis gagnvart peningaþvætti og þar er Ísland á meðal 11 annarra ríkja og Namibía er ekki á meðal þeirra. Þá muna eflaust einhverjir eftir Panama-skjölunum þar sem ríkasti hluti þjóðarinnar kom eignum sínum undan til þess að forðast skattgreiðslur eins og almenningur þarf að inna af hendi. Loks má minna á tíu ára afmæli hrunsins þegar gráðugir fjárglæframenn komu landinu næstum í þrot og allar spillingarflétturnar í kringum það. Við í Samfylkingunni höfum ítrekað varað við því þegar gríðarlegur auður safnast á of fáar hendur. Nú er eitt fyrirtæki að rústa orðspori Íslendinga ef sakir reynast sannar. Það er sakað um mútur og skattsvik, óboðlega hegðun gagnvart fátækasta fólki Afríku. Hefur ráðherra ekki áhyggjur af því að fyrirtæki sem treyst hefur verið til að nýta sameiginlega auðlind þjóðarinnar bregðist því trausti og þeim skyldum með jafn afgerandi hætti og nú er að teiknast upp og geti lengt veru okkar á þessum gráa lista? Telur hæstv. ráðherra að svo mikill auður geti safnast hjá einu fyrirtæki að það geti skapað bæði orðsporsvanda og kerfisáhættu fyrir heila þjóð og haft áhrif á önnur útflutningsfyrirtæki? Að lokum: Getur hæstv. ráðherra hugsað sér að styðja breytingartillögu Samfylkingarinnar um að láta aukið fé til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra til að upplýsa þessi mál?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að það er alvarlegt mál þegar formaður stjórnmálaflokks stígur upp á Alþingi og telur það rétta lýsingu á landinu okkar að því sé líkt við spillingarbæli. Ég tel að það sé engin innstæða fyrir svona dramatískum orðum og slíkri lýsingu á landinu okkar og að það sé í raun og veru algerlega með ólíkindum í tilefni af því máli sem við ætlum að taka alvarlega, láta viðeigandi stofnanir rannsaka og komast til botns í. Varðandi það hvernig málum er háttað í þessu tilviki held ég að ég vilji miklu frekar færa fram í umræðuna þá sýn á þetta mál að sýn umheimsins á Ísland og sýn okkar Íslendinga á það hvers konar þjóð við erum, í hvers konar landi við búum, ræðst ekki af einstökum svona málum heldur því hvernig við tökum á þeim, hvort við tökum þau alvarlega, hvort stjórnvöld bregðast við, hvort við höfum stofnanir til að taka á málum, rannsaka ákærur og dæma þar sem það á við, en ekki af einhverjum ótrúlegum útleggingum Samfylkingarfólks, sem ég hef fengið að fylgjast með síðasta sólarhringinn, um að rót alls vanda þessa máls liggi í sjálfu fiskveiðistjórnarkerfinu sem er mært um allan heim fyrir að færa íslensku þjóðinni umframverðmæti af nýtingu auðlindar borið saman við aðrar þjóðir, betri nýtingu af hverjum fiski, meiri verðmætasköpun fyrir hvern fisk dreginn á land o.s.frv., borið saman við það sem áður var þar sem við horfðum upp á gjaldþrot og litla verðmætasköpun í þeirri mikilvægu atvinnugrein okkar Íslendinga. Ég ætla að svara spurningunum þannig að að sjálfsögðu hef ég áhyggjur af þessu máli. Að sjálfsögðu hef ég áhyggjur af orðspori sem við Íslendingar getum séð bíða hnekki vegna málsins en það ræðst af því hvernig við tökum á málinu [[Forseti hringir.]]hvernig úr því spilast. Ef eftirlitsstofnanir þurfa aukið fé munu þær fá aukið fé.
Herra forseti. Einstökum svona málum? Við erum á tíu árum búin að upplifa eitt efnahagshrun og ítrekaðan ímyndarvanda vegna spillingar og aðgerðaleysis stjórnvalda. Ég skal nefna Vafningsmálið. Ég skal nefna lekamálið, Orku Energy, Landsréttarmálið, Panama-skjölin, gráa listann sem við sitjum núna á og svo auðvitað Samherjaskjölin. Mér þykir vænt um að heyra að hæstv. ráðherra ætli að tryggja allt fé til þess að upplýsa um þetta. En mér finnst með ólíkindum að fjármálaráðherra landsins og fyrrverandi forsætisráðherra komi hér upp og drepi málinu á dreif með því að ásaka einn stjórnmálaflokk um að taka málið alvarlega. Við erum að tala um kerfisbundna mynd á síðustu tíu árum og það vill svo ótrúlega til að Sjálfstæðisflokkurinn hefur alltaf verið í nágrenni við þau mál.
Virðulegi forseti. Það er ekkert nýtt að við hyggjumst tryggja eftirlitsstofnunum það fé sem þarf til að sinna því hlutverki sem við höfum falið þeim. Það munum við gera í þessu máli eins og við höfum gert í öðrum málum. Hér er grái listinn nefndur. Má ég vekja athygli hv. þingmanns á því að það er til annar listi sem heitir svarti listinn? Grái listinn er fyrir þau lönd sem eru til athugunar vegna þess að þau hafa ekki uppfært lög og sett í farveg verkferla sem kallað er eftir. Gráa listunin er ekki dæmi um spillingu á Íslandi, hv. þingmaður, þú ert bara í ruglinu með þá nálgun á það mál. [[Gripið fram í.]]Það er sömuleiðis algjör þvæla í mínum huga að segja að það sé íslenska fiskveiðistjórnarkerfinu að kenna hvernig atburðarásin hefur verið í þessu tiltekna máli. Því verður ekki haldið fram um þessa ríkisstjórn að hún ætli ekki að taka þetta mál alvarlega. En við ætlum að fara í rótina, þangað sem rétt er einbeita sér. Það kemur ekki á óvart að Samfylkingin sé strax komin út í skurð, [[Forseti hringir.]]talandi um að íslenska fiskveiðistjórnarkerfið [[… fiskveiðistjórnarkerfið.]]sé vandamálið og svo heyrir maður líka - ég hef víst heyrt talað um fiskveiðistjórnarkerfið - [[Gripið fram í.]]og svo er auðvitað ein lausn sem Samfylkingin kemur alltaf með í öllum málum, að hækka skatta. [[Gripið fram í.]]
Þessum orðaskiptum er lokið. Framhaldið verður að vera frammi í matsal.
Forseti. Ég vil, með leyfi forseta, vitna í skýrslu starfshóps forsætisráðherra um eflingu trausts til stjórnmála: „Hagsmunaárekstrar eru algjör lykilþáttur í umræðu um siðferðilega ásýnd stjórnmála og stjórnsýslu. Jafnt kjörnir fulltrúar sem opinberir starfsmenn hafa aðgang að opinberum gæðum umfram aðra borgara og eru því oft í aðstöðu til að nýta sér þá í eigin þágu, tengdra aðila eða til að þjóna öðrum sérhagsmunum.“ Aðeins neðar í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Trúverðugleiki og traust á stjórnmálum og stjórnsýslu byggir á því að almenningur geti trúað því að stjórnmálamenn og embættismenn misnoti ekki aðstöðu sína.“ Einnig, með leyfi forseta: „Sú tilhneiging er algeng að gera lítið úr eigin tengslum og oft treystir fólk sér til að fjalla á hlutlausan hátt um mál þrátt fyrir að um tengsl við málsaðila sé að ræða. Mikilvægt er hins vegar að átta sig á því að ásýnd skiptir öllu máli þegar um mögulega hagsmunaárekstra er að ræða. Spurningin getur því ekki verið sú hversu vel einstaklingurinn treysti sjálfum sér, heldur hvernig tengsl blasa við öðrum.“ Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur ítrekað gert mikið úr sjálfstæði sínu frá útgerðum en er engu að síður í miklu óformlegu sambandi við eigendur stærstu útgerðar landsins. Hann er fyrrverandi stjórnarformaður Samherja og æskuvinur núverandi forstjóra félagsins. Bara síðast í gærkvöldi var bersýnilegt í viðtali við hann í Kastljósi að hann átti greinilega erfitt með að greina á milli hvenær hann var að tala við vin sinn og hvenær hann var að ræða við forstjóra stærstu útgerðar landsins sem sjávarútvegsráðherra, forstjóri sem kynnir ráðherra sem sinn mann. Forseti. Ég gef hæstv. ráðherra það að hann telji mikilvægt að efla traust til stjórnmála, traust sem er í sögulegu lágmarki, en er ráðherra sammála greinarhöfundi skýrslunnar um að ásýnd skipti öllu máli þegar um mögulega hagsmunaárekstra [[Forseti hringir.]]er að ræða? Ásýnd? Þetta er ein spurning. Mér þætti vænt um ef ráðherra svaraði hreinskilnislega.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Þegar spurt er um ásýnd eins og hv. þingmaður gerir fer það örugglega eftir því hver á í hlut, einfaldlega vegna þess að veröldin eins og hún er, margbreytileg sem betur fer, blasir við okkur með ólíkum hætti, allt eftir því hver á í hlut og hver lítur hana augum. Það er einfaldlega þannig. Það kann vel að vera að ég eigi erfitt með að greina á milli þess við hvern ég er að tala sem vin minn eða æskufélaga og starfs sem hann gegnir. Ég skal þó hafa þau orð hér uppi að ég reyni að gera það af besta og fremsta megni og skal taka hverri athugasemd sem kemur fram heils hugar og fara yfir hana af hlutlægni eins og ég framast get þar sem menn geta með áþreifanlegum hætti lagt fram upplýsingar um það að ég sé á einhvern hátt að misnota aðstöðu mína eða beita mér í þágu tiltekinna þröngra hagsmuna. Staðreyndin er sú að ég lifi í samfélagi, geng til fundar við fólk og er í þjónustu fólks, lifi og starfa í Norðausturkjördæmi, hef gengið þar í gegnum fernar kosningar frá því að ég kom til þings og prófkjör þar á milli. Aldrei hef ég skorast undan því að ganga til fundar við fólk, umbjóðendur mína og leggja verk mín í dóm þeirra. Ég finn að mér er treyst en á engan hátt skal ég segja að ég sé ekki breyskur maður. Hver er það ekki? Enginn. Ég leita umboðs og ég leita trausts hjá því fólki sem ég sæki til og býð mig fram til þjónustu fyrir hverju sinni. Sem betur fer hef ég verið og er í aðstöðu til þess að þakka fyrir það mikla traust sem mér hefur verið sýnt.
Forseti. Það væri ágætt ef hæstv. sjávarútvegsráðherra þyrfti ekki að standa hérna og sannfæra okkur um að hann sé traustsins verður. [[Gripið fram í.]]Mér finnst það svara spurningunni sem ég spurði, hvort hann teldi að ásýnd skipti öllu máli. Ég tel hann hafa svarað spurningunni með neii, hann telur ásýnd ekki skipta öllu máli, því að það er mjög augljóst að hann treystir sjálfum sér og telur það mikilvægara en hvernig tengslin blasa við öðrum. Samherji og tengd félög eiga rúmlega 15% af öllum kvóta á Íslandi. Nú hefur hæstv. ráðherra ítrekað sagt að hann muni segja sig frá málum sem tengjast Samherja í ljósi þess að hann er persónulegur vinur forstjóra félagsins og fyrrverandi stjórnarformaður þess, eins og eðlilegt er að segja sig frá málum. En hvernig er hægt að taka einhvers konar ákvarðanir um kvótakerfið í heild sinni, varðandi t.d. lækkun veiðigjalda, án þess að það hafi veruleg áhrif á nákvæmlega þau félög sem eru tengd hæstv. ráðherra? Ég hlýt því að spyrja einfaldlega: [[Forseti hringir.]]Hversu oft hefur hæstv. ráðherra þurft að segja sig frá einstaka ákvörðunum sem tengjast sjávarútvegi vegna tengsla við Samherja og tengd félög? Hversu oft? Mig grunar að svarið sé: Aldrei. En það væri fróðlegt að heyra frá ráðherra.
Virðulegur forseti. Ég virði alveg sjónarmið hv. þingmanns, við erum einfaldlega ekki sammála. Ég sé ekkert að því þegar spurt er um hæfi mitt eða hversu oft, aldrei. Ég hvet þingmanninn til að gera skýran greinarmun á sérstöku og almennu vanhæfi þingmanna, það er munur þar á. Þegar spurt er um það hvernig hægt sé að standa að því að koma að atkvæðagreiðslu eða ákvörðunum um veiðigjöld eða kvótakerfið eða fiskveiðistjórnarkerfið þá er það Alþingi sem setur lögin. Það er ekki ráðherrann sem setur þau. En ef einstakar ákvarðanir koma upp á borð ráðherra sem honum ber að framkvæma þá hef ég lýst því yfir, ég gerði það strax og ég tók við þessu embætti, að í hvert sinn sem mál kæmi upp tengt þessu fyrirtæki myndi ég láta meta hæfi mitt og ef einhver vafi léki á um í þeim efnum [[Hversu oft…?]]myndi ég víkja sæti. Það hefur aldrei gerst.
Virðulegi forseti. Mig langar mig að byrja á því að segja að ég held að það sé enginn hér inni, enginn einasti þingmaður og sennilega enginn Íslendingur, sem ekki þekkir þá viðskiptahætti sem blinda auganu hefur verið snúið að þegar kemur að því að íslensk fyrirtæki sem og önnur fyrirtæki hafa leitað eftir því að fá að veiða í auðlindum annarra ríkja. Í þessu tilviki er Namibía undir, eitt fátækasta Afríkuríkið. Blinda auganu hefur verið snúið að því að enginn getur veitt í þessum löndum og fengið eitt einasta tonn upp úr sjó öðruvísi en að múta þar gjörspilltum stjórnmálamönnum. Þetta hefur algjörlega verið látið kyrrt liggja og blinda auganu snúið að því. Hvernig stendur á því að við eigum útgerðarfyrirtæki sem er orðið svo stórt og fyrirferðarmikið að það teygir anga sína í sennilega 26 dótturfélög úti um allar koppagrundir? Ég held þau séu jafnvel komin til Ástralíu. Mér finnst við verða að átta okkur á einu. Við verðum að átta okkur á því að þetta fyrirtæki hefur skapað Íslendingum alveg gríðarlega fjármuni en um leið hefur að mínu mati verið búið svo gjörsamlega um hnútana að augunum hefur meira að segja verið lokað fyrir því hvernig farið er með byggðirnar í okkar eigin landi, litlu sveitarfélögin okkar, hvernig framsal kvótans er. Hæstv. fjármálaráðherra segir að við eigum ekki að vaða í fiskveiðistjórnarkerfið sem sé svo frábært. Auðvitað er frábært að verja auðlindir landsins. Auðvitað getum við ekki vaðið hér á skítugum skónum og tæmt allan fiskinn í sjónum, það þarf að hafa eftirlit og aðhald með því. En hvað með framsal kvóta og hvernig við höfum horft kinnroðalaust upp á það hvernig litlu sjávarplássin okkar eru að þurrkast út, hvernig við höfum lítilsvirt þau frá A til Ö? Ég spyr hæstv. sjávarútvegsráðherra. Nú erum við nýbúin að keyra í gegn lög hér sem valda því að við fáum 2 milljörðum minna í ríkissjóð en ráð var fyrir gert í veiðigjöldum. [[Gripið fram í.]]Það er nákvæmlega þannig sem það er. Ég spyr: Er eðlilegt að við búum til þannig regluverk [[Forseti hringir.]]í kringum útgerðina að það skiptir engu einasta máli hvað þjóðin fær fyrir aðganginn, fyrir að veita þeim aðgang að sjávarauðlindinni okkar?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina en hvet hv. þingmenn til að upplýsa, ef við höfum færi á því, hvaðan í ósköpunum þær fullyrðingar koma að ef íslensk fyrirtæki, sama hvert þeirra í hlut á, eru í útrás í þessum heimshluta byggi þau allt saman á því að íslensk fyrirtæki þurfi að múta heimamönnum. [[Gripið fram í.]]Það er fullyrðing [[Gripið fram í.]]sem ég get ekki stutt en undrast að heyra það því að ég veit til þess að íslenskir einstaklingar sem eru í viðskiptum reyna að stunda þau eftir bestu getu hvar sem er í veröldinni. Nóg um það. Hvernig stendur á því að við erum með svona stórt fyrirtæki? Ég kann engar skýringar á því. Fyrirtæki eru ýmist stór eða lítil, það veltur fyrst og fremst á þeim sem stofna til þeirra og því starfsfólki sem þau fá til liðs við sig ef um er að ræða stærri fyrirtæki en einyrkja. Í þessu tilfelli eru mörg þúsund fjölskyldur á Íslandi sem eiga töluvert undir því og hafa lagt sig fram um að byggja upp þetta öfluga fyrirtæki. Þannig háttar til og ég kann engar einhlítar skýringar á því. Þetta er ekki bara verk eins manns eða hundrað manna, þetta er samfélagslegt verkefni í rauninni sem hefur byggst upp með þessum hætti á grunni fjölda fólks. Við lokum ekkert augunum fyrir því, ekki neinn sem er í þessum sal, hvaða áhrif ákvarðanir Alþingis hafa á byggð í landinu, rekstur fyrirtækja o.s.frv. Við erum oft að skiptast á skoðunum um það. Ég ætla að nefna við hv. þingmann að það eru ekkert öll sveitarfélög í landinu í rúst. Það hefur fjölgað á landsbyggðinni þrátt fyrir að við mörg hver hér inni vildum sjá meiri fjölgun þar en raunin hefur orðið. Þegar hv. þingmaður fullyrðir hér að breytingar á veiðigjaldi sem gerðar voru hafi leitt til þess að þau lækki - [[Skila.]]skili minna en áður, ætla ég bara að benda hv. þingmanni á það sem hefur komið ítrekað fram í umræðunni, að ef lögum hefði ekki verið breytt hefði lækkunin á veiðigjöldunum orðið 5 milljarðar í stað 2 milljarða.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Fjölgað á landsbyggðinni, segir hann. Já, það er sennilega út af því að fólk flýr unnvörpum þangað því að það hefur ekki efni á að leigja eða að vera hér, það er orðið svo dýrt að vera á höfuðborgarsvæðinu að fólk tekur á rás. Hann talar um að þúsundir fjölskyldna hafi byggt upp fyrirtæki, sannarlega, eins og ég benti á í fyrri ræðu. 7 milljarðarnir, 5 milljarðarnir, hvað sem er, það eru tvö ár síðan við fengum 11,3 milljarða í veiðigjöld af auðlindinni. Við erum að fara úr 7,1 milljarði sem áætlað var í fjárlagafrumvarpinu þegar mælt var fyrir því í haust í 1. umr., bara á milli 1. og 2. umr. erum við að lækka niður í 5 milljarða kr. Það er löggjafans að setja nýja reglu til að koma í veg fyrir það. Það þýðir ekkert að segja að ef við hefðum ekki sett ný lög hefði þetta lækkað enn þá meira. Það átti bara að setja öðruvísi lög. Það átti að setja reglur sem virka. Núna fyrst er sannarlega tækifæri til þess að sýna það og sanna og það eina sem við getum gert af einhverju viti er að tryggja auðlindaákvæði inn í stjórnarskrána eins og þjóðin hefur kallað ítrekað eftir. Ég ætla að vona að við getum öll verið sammála um það.
Virðulegi forseti. Já, þetta er allt saman gott og blessað og ærið fróðlegt ef landsbyggðin er öll í rúst en á sama tíma lýsir hv. þingmaður því yfir að fólkið flýi höfuðborgina unnvörpum af því að það hafi ekki efni á því að búa þar. Hvar í ósköpum býr þessi 360.000 manna þjóð ef hún getur hvorki búið á landsbyggðinni né í höfuðborginni? Ég bið um aðeins skýrari nálgun á þetta efni næst þegar við ræðum þá hluti. Ef mér misheyrðist ekki tók ég eftir því í fyrri ræðu hv. þingmanns að hún talaði um að við hefðum breytt lögunum í þá veru að lækka veiðigjöldin, sem er ekki rétt. Hún játaði það hins vegar með réttu að lögin hefðu átt að vera öðruvísi en þau eru. Það er alveg hárrétt, um það voru skiptar skoðanir. Niðurstaða okkar hér í þessum sal, lýðræðislega fengin, var á þann veg að færa áhrif stjórnmálanna lengra frá ákvörðun um veiðigjöld og láta þau taka betur mið af afkomu útgerðar hverju sinni.
Herra forseti. Kveikur og Stundin greindu frá hrikalegu ráðslagi íslensks stórfyrirtækis í sókn sinni í auðlindir í Afríku, vægast sagt biksvartar fréttir sem kalla á ítarlega rannsókn íslenskra stjórnvalda. Þau orð hafa verið látin falla í þessum ræðustól, í tengslum við svokallaðan gráan lista, að á þeim lista ættum við auðvitað ekki heima, það sæju allir. Mér sýnist að það sé orðið býsna erfitt fyrir alla að sjá að við eigum ekki heima á slíkum lista og að full ástæða sé fyrir okkur að taka þetta mál mjög alvarlega, ekki bara líta á það sem stakt atvik, undantekningu, einsdæmi. Það eru vísbendingar um það að víða kunni pottur að vera brotinn. Þess vegna þurfum við að taka slík mál mjög alvarlega. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, þar sem við erum skuldbundin af mörgum alþjóðlegum samningum og erum undir smásjá og verðum það sérstaklega í kjölfar þessa máls, hvort hún telji að stofnanir okkar séu í stakk búnar til að takast á í alvöru við mál af þessu tagi. Jafnframt langar mig að inna hana eftir hvað líður skýrslu dómsmálaráðuneytisins um ástæður þess að við erum á gráa listanum sem boðað var að ætti að koma í síðustu viku, í allra síðasta lagi í þessari viku. Kemur hún í dag eða á morgun?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta og tek undir það að málið er alvarlegt og auðvitað tökum við það alvarlega, að sjálfsögðu. Varðandi FATF og peningaþvættismálið sem hv. þingmaður vísar til er verið að leggja lokahönd á skýrsluna. Ég vona að ég geti komið með hana hér inn á allra næstu dögum. Ég get ekki tekið undir það að við eigum heima á listanum vegna þess fréttaflutnings sem var hér á dögunum. Gerðar voru örlitlar athugasemdir við kerfið okkar í skýrslu FATF og sjónum sérstaklega beint að þremur atriðum sem út af eru standandi. Að þeim er verið að vinna og leggja lokahönd á það verk. Sumt er nú þegar klárað og það sem sást kannski þarna, ef marka má þann fréttaflutning sem við horfðum á, er að fjármunir virtust vera að fara í gegnum reikninga í erlendum bönkum. En við munum að sjálfsögðu gera það sem í okkar valdi stendur til að allar stofnanir okkar séu tilbúnar til að takast á við þetta mál líkt og önnur. Ég tel stofnanir okkar vera fyllilega búnar til þess og ef svo er ekki þá bætum við að sjálfsögðu úr því.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það hvort við eigum með réttu eða röngu að vera á hinum margumrædda gráa lista skal ég láta liggja milli hluta. Mér finnst yfirleitt að menn fari dálítið mikið í tæknilegar varnir. Kjarni málsins í mínum spurningum er þessi: Er einhver sérstök ástæða fyrir okkur Íslendinga að ætla, miðað við t.d. fréttir af þessu tagi, miðað við það sem áður hefur komið fram, að ekki sé verið að stunda starfsemi sem fer gegn íslenskum lögum og reglum, sem fer gegn þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem við höfum gengist undir? Það sem ég er eiginlega að kalla eftir: Tökum við almennt nógu alvarlega vísbendingar um það að Íslendingar séu ekki endilega alltaf barnanna bestir?
Virðulegur forseti. Þau gögn sem liggja fyrir í málinu núna, þó að auðvitað sé erfitt að leggja mat á það, sýna á engan hátt að íslenskt regluverk hafi brugðist og ef svo er verður það skoðað. En Namibía eða Noregur eru ekki á þessum gráa lista. Samkvæmt þeim fréttum sem við horfðum á virtist það peningaþvætti hafa farið fram þar í gegn og ég vek athygli á því að þau eru þá með þessi venjulegu, góðu og gildu vottorð frá FATF. Auðvitað tökum við þetta alvarlega en ég held að engin ástæða sé til að tala kerfið okkar niður. Við erum búin að gera allt sem í okkar valdi stendur til að bregðast mjög hratt við þeim ábendingum sem hafa komið fram, höfum unnið mikla vinnu til að hafa kerfin okkar í lagi og að sjálfsögðu viljum við öll að slík kerfi séu í lagi og að þau virki. En það er engin ástæða til að tala þau niður að óþörfu. Við viljum aftur á móti að bæði þau kerfi en líka kerfi sem tekur á þessum málum, máli sem er komið til héraðssaksóknara og fer í gegnum réttarkerfið okkar, virki sem skyldi.
Herra forseti. Liðin er sú tíð að fólk geti skýlt sér á bak við furðu og hneykslan þegar kemur að umræðu um spillingu á Íslandi. Hún er víðfeðm, hún er vel skjalfest og hún viðgengst því sem næst óáreitt. Kerfislæg linkind gagnvart spillingu einkennir íslenskt stjórnarfar. Uppljóstranir um starfsemi Samherja í Namibíu og Angóla sem birtist í fréttaflutningi Kveiks og Stundarinnar eru sláandi. Fyrir liggja sannanir um skipulagt arðrán á auðlindum annarrar þjóðar, sannanir um gríðarlegar, reglubundnar mútugreiðslur til embættismanna og stjórnmálamanna frá fyrirtæki sem hefur verið flaggberi íslensku útgerðarinnar og byggt auðsöfnun sína á nýtingu íslenskra auðlinda. Fyrirtækið byggir auð sinn á fiskveiðistjórnarkerfi sem hvetur til svona hegðunar. Söfnun kvóta á hendur hinna fáu er afleiðing þess að pólitísk tengsl séu nýtt til að treysta það eignarhald, lágmarka greiðslur í sameiginlega sjóði og hámarka hagnað. Það eru mistök að horfa fram hjá uppsprettu og rót vandans en það er tilgangslaust að þingmenn komi hér hver á fætur öðrum og lýsi því hversu hrikaleg spillingarmál Samherja séu. Við vitum það öll. Það sem fólk vill heyra frá okkur núna er hvað við ætlum að gera í málinu. Við þurfum að horfa á ákveðnar staðreyndir. Í a.m.k. nokkur ár hefur verið vitað að eitthvað óeðlilegt væri í gangi í Namibíu. Fjölmiðlar hafa flutt af því fréttir. Það verður að svara því hvers vegna ekki var brugðist við þeim rökstudda grun. Einnig er auðvelt að sjá á fyrirtækjaskrám landa á borð við Kýpur og Panama að fjölmargir Íslendingar eiga fyrirtæki í þeim löndum. Það er ekki ólöglegt en lögmætar ástæður fyrir að stunda viðskipti í gegnum aflönd eru fáar. Við megum ekki vera svo barnaleg að halda að notkun skattaskjóla hafi óspilltan tilgang. Tvenns konar öfl í heiminum hafa náð fullkominni alþjóðavæðingu, stórfyrirtæki og skipulagðir glæpahópar. Mörkin eru stundum óskýr. Ríkisstjórnir hafa staðið sig illa í að bregðast við þeirri glæpsamlegu hegðun sem viðgengst í skjóli alþjóðlegrar leyndarhyggju. Fyrir því er ein ástæða, viljaleysi. Mörg ríki ýta vísvitandi undir undanskot og vonda hegðun. Þau græða á því, stundum hagkerfi landsins en oftar pólitíska stéttin. Pólitísk spilling birtist ekki bara í formi mútugreiðslna. Greiðara aðgengi, styrkir, völd o.fl. fylgir. Í skýrslu starfshóps forsætisráðherra um traust á stjórnvöldum segir, með leyfi forseta: „Ef ekki er brugðist við mögulegri gagnrýni og hún ekki tekin alvarlega er það út af fyrir sig spillingarhvati.“ Það verður að taka hart á ásýnd spillingar, ekki bara sannaðri spillingu. Um 60 lönd í heiminum veita alþjóðlegum stórfyrirtækjum leynd. Alþjóðlegur vinnuhópur um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, FATF, er skásta tilraun alþjóðasamfélagsins til að sporna við þeirri hegðun. Frá vormánuðum 2018 hefur hópurinn beint til Íslands tilmælum um ágalla í lögum, regluverki og verklagi og skort á fjármunum til að berjast gegn peningaþvætti. Ísland var fyrir stuttu sett á gráan lista hópsins fyrir að hafa ekki brugðist nægilega vel við. Starfsemi Samherja í Afríku setur veru Íslands á þeim lista í nýtt og alvarlegra samhengi. Við vitum nú að Bank of New York Mellon stöðvaði millifærslu frá bankareikningi kýpversks félags tengdu Samherja stuttu áður en DNB NOR lokaði á viðskipti sama félags vegna hættu á peningaþvætti. Fjórum dögum síðar lokaði DNB NOR á félag Samherja á Marshall-eyjum. Á fimm árum sendi kýpverska félagið um 3 milljónir evra til félags í Rússlandi í gegnum aflandsþjónustuna Common World Trust Ltd. sem komið hefur við sögu í peningaþvættismálum. Það er ekki langt stökk að ætla að tengsl séu milli þessarar starfsemi og þess að Ísland sé nú á gráum lista. Forseti. Fyrir okkur liggja spurningar um hvað við ætlum að gera til að bregðast við þeim augljósu vandamálum og veikleikum sem birtast okkur í núverandi ástandi. Hver verða viðbrögð ríkisstjórnar, viðbrögð stjórnvalda og viðbrögð Alþingis? Það þarf að auka gagnsæiskröfur til íslenskra aðila sem eiga erlendar eignir. Það þarf að koma á öflugu og virku eftirliti með fjármagnsflutningum. Það þarf að lögfesta ákvæði um afhjúpendavernd og tryggja öryggi þeirra sem uppljóstra um glæpi. Við verðum að víkka út skilgreiningu á lágskattaríkjum og birta leiðbeinandi lista um slík ríki og kveða á um tilkynningarskyldu til skattyfirvalda um beina og óbeina eignarhlutdeild í lögaðilum í lágskattaríkjum. Það er auðvitað margt fleira sem þarf að gera en þetta er byrjunarreitur. Við getum reynt að kafa djúpt í þetta mál og það er orðið mjög tímabært að við gerum það. Ég ætla að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að bregðast skjótt við beiðni minni um þessa sérstöku umræðu. Hún skiptir máli. Við vitum af þessari spillingu. Við getum ekki látið eins og við séum saklaus lengur og við þurfum ekki að þykjast hissa. Það sem við þurfum að gera er að laga þetta. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir að eiga frumkvæði að þessari mikilvægu umræðu sem kemur í kjölfar sláandi myndar sem var byggð á gögnum um samskipti eins stærsta útgerðarfyrirtækis Íslands við namibísk yfirvöld. Það er ljóst að þar koma fram sterkar vísbendingar um að framin hafi verið lögbrot. Þess vegna er mikilvægt, og ég vil byrja á að segja það, að þetta mál er komið til rannsóknar hjá héraðssaksóknara. Það er mjög mikilvægt að þar verði vandað til verka og að allar staðreyndir málsins verði dregnar fram. Að sjálfsögðu munu stjórnvöld tryggja að þær stofnanir sem fara með rannsókn málsins hafi fullt svigrúm til að sinna henni af kostgæfni. Þessi umfjöllun minnir okkur líka á hversu mikilvægt er að eiga annars vegar öflugan og óháðan almannaþjónustufjölmiðil, Ríkisútvarpið, og hins vegar á mikilvægi sjálfstæðra fjölmiðla sem geta sinnt rannsóknarblaðamennsku. Ég er líka sammála hv. þingmanni um að það er tilgangslaust að hneykslast, þó að auðvitað geri það margir í kjölfar slíks máls, það eru eðlileg viðbrögð, og að mikilvægara sé að horfa til þess sem gert hefur verið og hvað gera þarf. Hv. þingmaður sagði: Við erum ekki saklaus lengur. Ég spyr: Höfum við einhvern tímann verið saklaus? Er ekki staðreyndin sú að mjög margt hefur breyst í íslensku samfélagi frá því að við hv. þingmaður vorum börn að aldri? Heldur hv. þingmaður að svona umfjöllun hefði komið upp þá og vakið þessi viðbrögð? Ég segi nei við því, ég held nefnilega að íslenskt samfélag hafi breyst til batnaðar og að kröfur almennings séu aðrar en þær voru. Og það er gott, það er nefnilega gott. Ég held að við eigum ekki að horfa fram hjá því að undanfarinn áratug, allt frá hruni, hafa umfangsmiklar breytingar verið gerðar á laga- og regluverki sem tengist fjármálaumsvifum og við eigum að halda því til haga þó að ég sé að sjálfsögðu sammála hv. þingmanni um að við getum lengi gert betur í þessum málum og tryggt betur stjórnsýslu okkar í þeim. Ég vil nefna í stuttu máli nokkur atriði sem tengjast veru Íslands á gráum lista FATF. Mér finnst mikilvægt að undirstrika enn og aftur að þegar síðasta úttekt þeirra samtaka kom fram í apríl 2018 var vissulega brugðist við og það hefur verið ráðist í umfangsmiklar úrbætur þrátt fyrir að við höfum endað á þessum gráa lista. Það sýnir hins vegar að ekki var brugðist við nægjanlega snemma, það er alveg rétt, en ég vil þó minna á að þetta hafa stjórnvöld gert síðan með dyggum stuðningi Alþingis. Ég vil sérstaklega nefna frumvarp ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um raunverulega eigendur sem var samþykkt á Alþingi sem mun skipta mjög miklu máli til að bæta umgjörð þessara mála. Ég minni líka á að mútugreiðslur, hvort sem eru til innlendra eða erlendra opinberra starfsmanna, eru ólöglegar að alþjóðalögum. Ég minni á að íslensk stjórnvöld undirrituðu fyrst OECD-samninginn í París 1997 og hann var fullgiltur 1998. Í fyrra, 2018, fjölluðum við um frumvarp í þessum sal þar sem refsingar vegna mútugreiðslna voru hertar vegna þess að við höfum verið að taka á þessum málum. Þarna skiptir það máli sem við höfum verið að gera. Hv. þingmaður nefnir líka reglur um skattalagabrot og skattundanskot. Mjög miklar breytingar hafa orðið á þeim vettvangi undanfarinn áratug, allt frá því að reglurnar um CFC-félögin voru settar árið 2010, reglur um milliverðlagningu árið 2014, skil á ríki-fyrir-ríki skýrslu árið 2017, takmörkun á frádrætti vaxtagjalda 2017, fyrir utan þá 44 upplýsingaskiptasamninga sem hafa verið gerðir frá árinu 2008. Vissulega er búið að gera margt. Sömuleiðis hef ég lagt mikla áherslu á lagabreytingar og regluverk í kringum hagsmunaskráningu, hagsmunaárekstra og upplýsingar og gagnsæi. Það er auðvitað með þessi mál að því meira gagnsæi, því betra. Ég mun á þessu þingi leggja fram frumvarp um lagabreytingar til varnar hagsmunaárekstrum í Stjórnarráði Íslands. Alþingi hefur þegar samþykkt ýmis frumvörp mín, m.a. um tjáningarfrelsi og þagnarskyldu opinberra starfsmanna og breytingar á upplýsingalögum, og mér skilst að í dag eigi að mæla fyrir frumvarpi um vernd uppljóstrara. Því verðum við að segja að undanfarinn áratug hefur einfaldlega mjög margt gott verið gert af hálfu stjórnvalda og Alþingis til að bæta laga- og regluverk um fjármálakerfið, fjármálaumsvif og viðskipti. Ég vil líka segja að við gerum að sjálfsögðu þá skýru kröfu að íslensk fyrirtæki fylgi lögum hvar sem þau starfa því að þegar íslensk fyrirtæki starfa í öðrum löndum bera þau ekki aðeins ábyrgð á eigin orðspori, heldur orðspori heils samfélags. Þetta er mál sem varðar okkur öll, ekki bara einstök fyrirtæki, og því verður það ekki liðið að íslensk fyrirtæki brjóti lög og reglur. Næsta skref hlýtur að vera að [[Forseti hringir.]]rannsaka þetta mál ofan í kjölinn og þó að lagaumhverfið hafi tekið breytingum til batnaðar þurfum við þingmenn að fara yfir það nú hvort [[Forseti hringir.]]frekari breytingar þurfi að gera. Það er líka alveg ljóst að lögum þarf að fylgja og það hefur afleiðingar ef þeim er ekki fylgt.
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og þakka sérstaklega forsætisráðherra fyrir það sem hún sagði áðan. Það mál sem við ræðum hér er grafalvarlegt og getur, ef málsatvik eru með þeim hætti sem lýst hefur verið, haft veruleg áhrif í för með sér. Því ríður á að viðbrögð stjórnvalda séu fumlaus, örugg og með réttum hætti. Við skulum líka hafa í huga að málið er nú þegar í höndum réttra og til þess bærra aðila. Samkvæmt því sem fram kom í máli héraðssaksóknara í morgun í fjölmiðli hefur málið verið til rannsóknar um nokkurn tíma. Við sem hér erum skulum líka hafa í huga að þessi salur er málstofa en ekki dómsalur. Það er ekki okkar sem hér erum að fella dóm í þessu máli hér og nú. Það er hvorki tímabært né samkvæmt lögum. Við skulum sjá hvað kemur í ljós þegar rannsókninni vindur fram. Það er þó óneitanlega dapurlegt að sjá að svo virðist sem íslenskt stórfyrirtæki hafi beitt fátækt ríki ofríki í nýtingu náttúruauðlinda þess. Við vorum í denn upptekin af því að hér voru flotar stórríkja uppi í landsteinum en nú erum við farin að beita sömu aðferðum annars staðar í heiminum. Það er dapurlegt. Við skulum samt hafa í huga að það er hverju ríki nauðsynlegt að varðveita náttúruauðlindir sínar og tryggja vald yfir þeim. Mjög nýlega stigum við skref í þessum sal í þveröfuga átt. Ég ætla að ljúka ræðu minni með því að vitna í Søren Kierkegaard. Hann sagði einhvern tímann á þessa leið, með leyfi forseta: „Ef þú brennur í skinninu að breyta heiminum, byrjaðu þá á einhverju nærtæku, sjálfum þér.“
Virðulegi forseti. Við erum stolt af landinu okkar. Við viljum vera í fremstu röð. Við erum framsækin, metnaðarfull og bjartsýn þjóð. Við viljum, þrátt fyrir að vera smá í alþjóðlegu samhengi, skipa okkur á bekk með þeim sem standa fremst á alla mælikvarða mannlífsins og okkur hefur gengið vel samkvæmt öllum úttektum að gera einmitt það. Við tökumst á við áföll af æðruleysi og við gerum skýra kröfu um að lög og reglur séu virt. Við sækjum brotamenn til saka og við fellum dóma yfir þeim. Við tökum fullan þátt í alþjóðlegu samstarfi til að auka velmegun og velsæld landsmanna á grundvelli frjálsra viðskipta og friðar. Þegar upp koma mál eins og það sem nú er til umfjöllunar í samfélaginu skiptir öllu að við höldum í þessi grundvallaratriði og að við treystum á stofnanirnar og eflum þær ef þess er þörf. Við getum litið til baka og spurt hvað gert hefur verið. Hér hefur þegar komið fram að við höfum einmitt verið að vinna þá vinnu vel. Alþjóðleg samskipti Íslands skipta mjög miklu, upplýsingaskiptasamningar, tvísköttunarsamningar, öflugum stofnunum er betur treyst til að eiga samskipti yfir landamæri, til að skiptast á upplýsingum. Þetta eru atriði sem við höfum á undanförnum árum verið að vinna að. Þegar mæld er spilling þá skipum við okkur í flokk með þeim þjóðum í heiminum þar sem spilling er minnst. Og þrátt fyrir að í mælingum meðal almennings komi fram áhyggjur af spillingu sýna alþjóðlegar úttektir að dæmin um spillingu á Íslandi eru afskaplega fá, raunveruleg dæmi. [[Forseti hringir.]]Við stöndum nú frammi fyrir erfiðu verkefni þar sem öllu skiptir að við bregðumst ekki þeim grundvallaratriðum sem við höfum hingað til náð góðum árangri með.
Herra forseti. Í þessu máli blasir við að fé hefur verið borið á ráðamenn í fjarlægu landi til þess að komast yfir lífsbjörg fátækrar þjóðar sem Íslendingar höfðu um árabil varið fjármunum og fyrirhöfn í að kenna handtök og aðferðir við sjávarútveg og voru stoltir af þeirri hjálp. Svo breytist stolt í skömm. Margir Íslendingar hafa með réttu áhyggjur af stórfelldum kaupum erlendra auðkýfinga hér á landi með þeim landkostum sem fylgja. Í Namibíu er Samherji slíkt afl, gráðugi, ríki útlendingurinn sem ásælist auðlindir almennings. Fyrirtækið óx upp hér á landi í skjóli þar sem því hefur tekist að sölsa undir sig svo mikla hlutdeild í sjávarauðlindinni okkar að óhugsandi er að sjávarútvegsráðherra hverju sinni geti sagt sig frá málefnum fyrirtækisins. Spilling er hugarfar. Hún lýsir sér í því að sætta sig smám saman við hið óásættanlega. Hún lýsir sér í því að verða samdauna atferli sem er rangt eftir siðferðislegum og lagalegum mælikvörðum. Hún lýsir sér í þeirri hugmynd að einhver sé yfir lög og reglur og siði hafinn vegna auðs og valda. Hún lýsir sér í því að líta á annað fólk fremur sem bráð en samborgara á þessari jörð. Spilling er það þegar dyggðir víkja fyrir löstum. Spilling er líka val, sakleysið hverfur og við stöndum frammi fyrir því vali hvort við ætlum að bregðast við með því að taka á því sem opnaði augu okkar eða loka þeim aftur og verða samsek. Á þessari stundu er slík ögurstund í íslensku þjóðlífi.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka Pírötum fyrir frumkvæðið að þessari umræðu og ábyrga umfjöllun um málið en það er nauðsynlegt að ræða þetta viðfangsefni á öllum stöðum stjórnkerfisins og stjórnsýslustigum. Siðferði, heilindi og heiðarleiki verða ekki skrifuð í lög en einhvern veginn urðu til þau orðatiltæki að margur verði af aurum api og að mikið vilji meira. Það er ömurlegt til þess að vita að fólk og fyrirtæki séu tilbúin að nýta sér yfirburðastöðu sína til að græða og skilja eftir sviðna jörð, hvort sem er hér á landi eða utan landsteinanna, í þróunarríki í Afríku. Það er ljóst að orðspor Íslands hefur beðið hnekki á erlendri grundu og að mikið endurreisnarstarf er fram undan. Að íslensk fyrirtæki, einstaklingar og hvað þá stjórnmálamenn eigi fjármuni í skattaskjólum og stundi viðskipti í gegnum þau dregur að sjálfsögðu úr trausti á landi og þjóð. Þess vegna er gagnsæi og eftirlit lykilatriði í öllum viðskiptum, en getur verið að í menningu okkar og orðræðu umberum við um of spillingu? Spilling er misnotkun á valdi og þrífst því miður í öllum stjórnkerfum. Við Íslendingar verðum í okkar litla samfélagi að slíta á alla frændhygli. Ég vil að lokum vitna í orð Henrys Alexanders Henryssonar siðfræðings, með leyfi forseta: „… hvað fólki gengur til að sýna af sér það virðingarleysi gagnvart fólki í viðkvæmri stöðu sem mútugreiðslurnar bera með sér. Skilningsleysið á arðráninu er svo víðtækt að mann setur hljóðan. … Hvað segir þessi atburðarás um íslenska þjóð og viðskiptalíf? … Að skella allri skuldinni á uppljóstrara er þekkt bragð en lýsir um leið karakter þeirra sem þannig bregðast við.“
Herra forseti. Ástæða þessarar umræðu hér eru fréttir af skipulögðu, úthugsuðu athæfi íslensks útgerðarfyrirtækis, flaggskips í eiginlegri merkingu þess orðs, við aðstæður sem eru eiginlega eins ömurlegar og hægt er að hugsa sér. Við erum þjóð sem byggir lífsviðurværi sitt á náttúruauðlindum en núna erum við líka þjóð sem svíkur aðra þjóð um eðlilegt endurgjald fyrir auðlind sína. Það er ástæða til að rifja upp að við erum heimsmeistarar í aflandsfélagaeign í skattaskjólum miðað við höfðatölu, eins og fram kom í Panama-skjölunum, og við vitum líka að það eru ekki einu skjölin. Við erum einnig eina ríkið á Evrópska efnahagssvæðinu sem er á gráum lista vegna ónógra peningaþvættisvarna. Staðreyndin er sú að við í íslensku samfélagi þurfum að gæta okkar sérstaklega vel. Við erum einfaldlega í áhættuflokki og höfum ekki staðið okkur nægilega vel í forvörnum. Áhættan felst í frændhygli. Það er ekki flóknara en svo. Áhættan felst í því að við höfum tamið okkur hér, í þessu litla þétta samfélagi okkar, að líta gjarnan á viðleitni til að innleiða lög og reglur sem persónulegar árásir, þar á meðal siðareglur til að koma í veg fyrir að fólk misfari með vald og traust, til að koma í veg fyrir að slíkar aðstæður myndist. Sú tækni virkar mjög vel í okkar litla samfélagi. Ég frábið mér þessar dylgjur, er upphrópun sem gjarnan hefur verið viðbragð við tilraunum til að koma á fót fyrirbyggjandi kerfi. Ertu að ásaka mig? Ég sem var með þér í skóla. Ég þekki mömmu þína, ég réð pabba þinn, ég keypti íbúð af vini þínum, ég hef séð þig með bleiu o.s.frv. Þetta verður alltaf persónulegt og þeirri nálgun er kerfisbundið viðhaldið af þeim sem hafa hagsmuni af því að halda öllum leiðum opnum. Herra forseti. Það er kominn tími til að við hlýðum kalli almennings og tökum á þessum kerfislæga vanda okkar og sú vinna þarf að byrja hér í þessum sal.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa þörfu umræðu. Manni er brugðið og ég er verulega miður mín yfir því að við séum í þessari stöðu. Ég hef alltaf litið upp til þess dugnaðar og þeirrar elju sem við höfum séð hjá þeim Samherjamönnum, ótrúlegur baráttuvilji. Þeir hafa, eins og ég nefndi áðan, skaffað okkur þarfar krónur í þjóðarbúið. Á sama tíma hefur það líka verið í boði stjórnvalda hverju sinni og þá sérstaklega, eins og við höfum gjarnan sagt, hagsmunagæsluhópsins í Sjálfstæðisflokknum sem hefur búið til þá umgjörð utan um auðlindina okkar að hægt er að fara svona með hana. Það þarf enginn að velkjast í vafa um það hvernig stendur á því að krafturinn og mátturinn varð það mikill að eitt fyrirtækja okkar, Samherji í þessu tilviki, hefur getað haslað sér völl svo víða. Það er einfaldlega út af því að það hefur haft þetta aðgengi að auðlindinni okkar án þess að þurfa að greiða hátt verð fyrir, án þess að þjóðin hafi fengið fullt verð fyrir. Ég segi: Við verðum að stíga varlega til jarðar. Við erum búin að ganga í gegnum mikinn skell. Við misstum flugfélag sem varð gjaldþrota. Við fengum á einni nóttu fleiri hundruð manna inn á atvinnuleysisskrá. Við duttum inn í hagsveiflu. Við erum búin að týna loðnustofninum okkar, hann verður ekki veiddur í ár frekar en síðastliðið ár. Við skulum vanda okkur vegna þess að það er eftir því tekið út um allan heim hvernig við tökum á þessu máli. Einhvern tíma var byggð skjaldborg utan um fjármálaöflin hér af stjórnvöldum á meðan gjaldborgin var slegin um heimilin í landinu. Við verðum að stíga varlega til jarðar. Við verðum að slá skjaldborg utan um okkar eigin hagsmuni um leið og við viðurkennum aldrei skipulagða glæpastarfsemi eða annað slíkt sem í raun virðist vera uppi á borðum hér. Með rannsóknum og öðru slíku á allt eftir að koma betur í ljós. Við skulum bíða, við skulum reyna að vera hógvær hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Einhverra hluta vegna sjáum við sífellt ráðamenn rekast á hagsmunaveggi án þess að átta sig á því. Tökum dæmi. Ráðherra hittir hákarla og forstjóra óvart á skrifstofu Samherja og hringir í forstjórann til að spyrja hvernig honum líði. Samt hefur hann engin afskipti haft af fyrirtækinu í 20 ár. Ráðherra segist vera sinn eigin maður en mætir með reglugerð Hvals hf. í ráðuneytið. Ráðherra segist ætla að stíga til hliðar þegar málefni Samherja koma á hans borð en þegar í ljós kemur að Samherji er með hærri hlut aflaheimilda en leyfilegt er samkvæmt lögum, hvað gerir ráðherra þá? Hann skipar starfshóp. Stígur hann til hliðar? Nei, aldrei, af því að ráðherra er sinn eigin maður sem á erfitt með að greina á milli þess hvort hann sé að tala við vin eða stærsta hagsmunaaðilann á málefnasviði hans. Hvernig dettur okkur í hug eftir öll þau spillingarmál sem eru búin að koma upp á undanförnum árum að þetta sé bara tilfallandi vandamál, einstakt óheppilegt dæmi þar sem útgerð lenti óvart í spillingu, því að annars hefði einhver annar gert það? Við verðum að vakna af þessum þyrnirósarsvefni af því að spillingin, frændhyglin, er nornin okkar. Í tilviki sjávarútvegsráðherra veit ég ekki hvort er verra, að hann hafi verið misnotaður til að bæta ásýnd Samherja eða hvort það hafi verið viljandi. Ásýnd um traust og ábyrgð skiptir nefnilega máli. Auðvitað er eðlilegt að ráðherra stígi til hliðar í þessum málum í það minnsta því að það safnast þegar saman kemur, sérstaklega á reikningum aflandsfélaga, svo vísað sé til sameiginlegs vandamáls Samherja og Panama-skjalanna. Hvar var rannsóknin þá, virðulegi forseti?
Herra forseti. Spillingin hefur fylgt mannkyninu um allar aldir og gerir enn og græðgin rekur menn út á foraðið eins og dæmin sýna. Þjóðir heims hafa sem betur fer í alþjóðasamstarfi með alþjóðlegum samningum unnið að því að herða löggjöf og regluverk til að koma í veg fyrir skattaskjól og peningaþvætti og aðra spillingu í viðskiptalífinu. Mér finnst því mjög jákvætt að þetta mál, þetta skammarlega mál, sé komið til saksóknara og skattrannsóknarstjóra til vinnslu. Það er mikilvægt að bregðast við svona málum strax af festu. Síðustu ár hafa verið stigin mikilvæg skref til að vinna gegn spillingu og auka gagnsæi hér í landi, t.d. hefur umgjörð fjármálakerfisins, regluverk utan um peningaþvætti, fjármögnun hryðjuverka o.fl. verið gjörbreytt en augljóst er að það er verk óunnið og við þurfum að gera betur. Það kom fram í gær að spillingarmál í namibískum sjávarútvegi hafa verið til skoðunar þar í landi frá árinu 2014 og íslenskur maður er þar með stöðu uppljóstrara. Það á ekki að líða það að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki notfæri sér fátækar þjóðir þar sem oftar en ekki er undirliggjandi spilling til að komast yfir auðlindir þessara fátæku þjóða þar sem misskipting og fátækt ríkir. Það er ósiðlegt og saknæmt athæfi. Það verður aldrei hægt að útrýma spillingu og siðlausum einstaklingum. Það held ég að verði aldrei hægt að gera. En það sem við getum gert er að herða löggjöfina og regluverkið til að taka á spillingu og koma í veg fyrir að menn geti vaðið uppi þvert á öll lög og reglur í skjóli græðgi og óskammfeilni gagnvart samfélaginu. Það verðum við að gera og erum að gera.
Herra forseti. Hér er til umræðu spilling í samhengi við nýlega umfjöllun um úthlutun á fiskveiðikvóta í Afríkuríkinu Namibíu og aðkomu íslensks fyrirtækis að kvótaúthlutun á hafsvæði úti fyrir ströndum Suðvestur-Afríku. Málið snertir mikilvægar auðlindir lítillar þjóðar. Þetta leiðir hugann að því hversu mikilvægt það er að við stöndum vörð um auðlindir okkar fyrir ásælni öflugra ríkja, ríkjabandalaga eða alþjóðlegra auðhringja. Þetta er áminning um að við þurfum að standa vörð um allar auðlindir okkar, þar á meðal orkuauðlindirnar, eins og við reyndar ræddum allnokkuð fyrr á þessu ári. Þetta er ekki mál sem á að reka á pólitískum vettvangi. Það þarf að gefa réttum yfirvöldum ráðrúm og vinnufrið til að vinna sína vinnu og ég treysti lögreglu og saksóknurum okkar til þess verkefnis. Á hinum pólitíska vettvangi eru sumir jafnvel tilbúnir að ganga svo langt að kalla eftir grafalvarlegum og íþyngjandi aðgerðum meðan málið er á frumstigi og setja atvinnuhagsmuni hundraða manna í uppnám. Herra forseti. Slíkt er fallið til þess að grafa undan réttaröryggi og gerir okkur ekki betur sett á nokkurn hátt. Það er mikilvægt að við stöndum stöðugan vörð um réttarríkið og búum svo um hnútana að þeim stofnunum sem ber að rannsaka þessi mál verði bæði gefinn friður til að vinna þau í sæmilegu næði og að vel sé að þeim hlúð og þær hafi mannafla og önnur verkfæri til að sinna verkefnum sínum af fagmennsku og alúð. Herra forseti. Það er enginn dómur fallinn og ég hvet til hófsemi í orðavali og viðbrögðum öllum. Skilaboð mín eru einföld: Menn skyldu halda ró sinni og gefa réttum yfirvöldum hér á landi ráðrúm til að rannsaka málið til hlítar.
Hæstv. forseti. Þau mál sem hér hafa verið til umræðu eru þess virði að ræða í þingsölum, sérstaklega út frá almennum forsendum því að erfiðara er að ræða sértæk mál, enda er hlutverk til þess gerðra og bærra eftirlitsstjórnvalda, rannsóknaraðila, ákæruvalds og eftir atvikum dómstóla, ef mál fara þá leið, að kveða upp úr um það hvort lög hafi verið brotin og hver beri á því ábyrgð. Þessi mál virðast vera komin í eðlilegan farveg og við í þinginu verðum að vænta þess að þau fái þann framgang sem nauðsynlegt er og lög gera ráð fyrir. Þetta mál vekur óhug. Þær upplýsingar sem fram hafa komið eru vísbendingar um alvarleg brot og mikilvægt er að á því sé tekið með réttum hætti. Þegar við veltum fyrir okkur hvert hlutverk okkar í þinginu er er það ekki, eins og fleiri hafa nefnt í dag, að rétta í málum eða komast að niðurstöðu. Hlutverk okkar er að setja hinn almenna lagaramma sem þarf að fara eftir á sviði viðskiptalífs, stjórnmála og á öðrum sviðum. Eins og fram hefur komið í ræðum bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra hefur þetta í raun verið viðvarandi viðfangsefni í langan tíma hér. Löggjöf hefur sætt miklum breytingum hvað varðar umhverfi fjármálalífs, atvinnulífsins almennt og stjórnsýslunnar, svo dæmi séu nefnd. Þrátt fyrir að við eigum enn þá eftir verkefni á því sviði getur enginn sagt annað en að löggjafarstarf undanfarinna ára, a.m.k. síðustu tíu ára, hefur miðað að því [[Forseti hringir.]]að færa okkur fram og lagfæra það sem gagnrýnisvert hefur verið í löggjöf okkar á þeim sviðum.
Herra forseti. Hvað er spilling og hvernig greinum við hana? Hugtakið spilling hefur í raun enga afdráttarlausa og óumdeilda merkingu en orðið er samt þannig að það vekur upp tilfinningar hjá okkur öllum, harðar tilfinningar hjá sumum, skömmustulegar hjá öðrum og enn aðrir hrökkva í vörn. Þrátt fyrir að ekki sé til nein einhlít skýring má halda því fram að spilling sé þegar misfarið er með opinbert vald til persónulegs ávinnings fyrir einn eða marga. Spilling er þannig á kostnað fjöldans í þágu fárra. Þegar mörg merki birtast í samfélögum um að þar kunni spilling að þrífast veldur það gríðarlegu vantrausti á þá sem valdið hafa. Valdið getur verið alls konar; opinbert vald, lögregluvald, fjármunalegt vald, vald í viðskiptum, vald í dómskerfinu og vald yfir auðlindum. Þeir einu sem hafa í raun og veru vald til að móta umgjörð sem fyrirbyggir spillingu, eða segjum að minnki líkurnar á að spilling þrífist í samfélagi, erum við, stjórnmálafólkið sem mótar reglurnar. Hvar erum við þar þegar innan við 20% þjóðarinnar treysta okkur til að fara rétt með valdið? Það felast nefnilega mikil völd í að setja leikreglurnar en það felast líka heilmikil völd fyrir meiri hluta að setja ekki reglur, að tryggja að ekki séu leikreglur til staðar. Þar liggja mjög mikil völd, að bregðast ekki við þegar á reynir eða fyrirbyggja að leikreglur séu skýrar í þágu allra en ekki bara sumra.
Hæstv. forseti. Það er voðalega þægilegt að koma í seinni part umræðunnar vegna þess að þá hafa meginlínurnar svolítið komið fram. Þessi umræða hefur verið góð og á fullan rétt á sér í ljósi þess sem verið hefur í gangi síðustu daga og ég heyri að við hér erum sammála um að sú mynd sem dregin var upp af fyrirtækinu Samherja fyrir tveimur dögum lítur alls ekki vel út. [[Gripið fram í.]]Okkur er mörgum brugðið. Það sem skiptir máli hér hjá okkur er að ná að aðgreina hvað er hvers. Hlutverk okkar hér er að setja lög, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fór ágætlega yfir, það er okkar hér að setja rammana. Við höfum gert margt. Hæstv. forsætisráðherra taldi það upp í ræðu sinni í byrjun hvað hefur verið gert og hvernig umgjörðin lítur út í dag. Er nóg gert? Nei, augljóslega ekki og þessi vinna mun halda áfram. Ég held að henni ljúki aldrei vegna þess að alltaf koma upp nýjar áskoranir sem Alþingi þarf að bregðast við til að þróa lagaumgjörðina sem fyrirtækjum og öðrum ber að starfa eftir. Ábyrgð allra fyrirtækja er skýr. Það er fyrst og fremst að fylgja lögum og jafnframt að sýna samfélagslega ábyrgð og iðka siðferði í gegnum alla sína starfsemi. Það er svo þar til bærra yfirvalda að rannsaka mál sem upp koma eins og það sem við erum að ræða hér í dag og annarra jafnframt að dæma, ekki okkar hér. Þess vegna þurfum við að fara varlega. [[Forseti hringir.]]Rannsókn er hafin á þessu tiltekna máli. Dómur er ekki fallinn, við skulum bíða og sjá hverju fram vindur áður en við höfum um þetta stór orð. Okkar hlutverk hér er þó skýrt, það er að bæta lagaumgjörðina um þessi mál.
Herra forseti. Það er ástæða til að fagna þessari mikilvægu umræðu sem hér fer fram. Við þekkjum það auðvitað öll að nándin í okkar litla samfélagi er mikil sem undirstrikar svo vel mikilvægi þess að leikreglur séu skýrar, að gagnsæi sé til staðar og að við höfum skilvirkt eftirlit með starfsemi sem þeirri sem er m.a. til umræðu. Það leiðir hins vegar hugann að því hvernig við höfum staðið okkur sjálf í svo mikilvægu máli þegar kemur að þeirri atvinnugrein sem hér er til umræðu beint og óbeint, sjávarútveginum í landinu okkar. Vissulega getum við verið stolt af íslenskum sjávarútvegi fyrir hagkvæmni, fyrir góðan rekstur, fyrir skilvirkni, en um leið hljótum við líka að velta fyrir okkur að í þessum sal höfum við um áratugaskeið glímt við sömu ágreiningsefnin án þess að fá á þeim lausn; auðlindaákvæði í stjórnarskrá, ítrekaðar ráðleggingar starfshópa eftir starfshópa um tímabindingu veiðiheimilda í núverandi fiskveiðistjórnarkerfi, þá miklu samþjöppun sem orðið hefur í atvinnugreininni svo að samanlögð hlutdeild sumra fyrirtækja er komin langt yfir þau viðmiðunarmörk sem við settum okkur þegar fiskveiðistjórnarkerfinu var komið á fót, án þess að við því hafi verið brugðist hér. Og síðast en ekki síst að við leggjum á raunveruleg auðlindagjöld, raunverulegt gjald fyrir aðganginn, fyrir nýtingarréttinn af sameiginlegri auðlind landsmanna sem ítrekað hefur verið reynt að takast á við í þessum sal en við höfum alltaf brugðist. Það er alveg ljóst þegar við horfum á þá miklu samþjöppun sem orðið hefur í atvinnugreininni að arðsemi hennar er með slíkum hætti að greinin sjálf væri tilbúin til að greiða mun meira fyrir nýtingarréttinn en Alþingi hefur áskilið henni að gera. [[Forseti hringir.]]Maður spyr sig hverju sæti að í þeirri nánd sem við tölum um í íslensku samfélagi takist okkur í þessum sal ekki að taka á þeim málum og [[Forseti hringir.]]tryggja að það séu almannahagsmunir sem ráði för en ekki sérhagsmunir atvinnugreinarinnar sjálfrar.
Virðulegur forseti. Fyrr í umræðunni kom upp orðatiltækið: Margur verður af aurum api. Ég held að við ættum að biðja þessa prímata, vini okkar í dýraríkinu, afsökunar því að margur maðurinn verður af aurum spilltur og þarf í sjálfu sér ákveðna hjálp. Græðgin verður að fíkn. Er græðgin góð? Andrúmsloftið í samfélaginu einkennist í ríkum mæli af græðgi sem við höfum ekki áður upplifað jafn ríkt og um þessar mundir. Það hefur fjarað undan samfélagslegum skyldum sem og samkennd og samhjálp. „Það sem ég á við, dömur mínar og herrar, er að græðgi - ef svo má að orði komast er góð. Græðgi er rétt. Græðgi skilar árangri. Græðgi skerpir, tekur af allan vafa og er kjarninn í allri framþróun. Græðgi í öllum sínum myndum - lífsgræðgi, peningagræðgi, ástargræðgi, þekkingargræðgi - hefur einkennt framrás mannkynsins.“ Þetta er bein tilvitnun í bíómynd sem Michael Douglas lék í 1987 og á vel við enn í dag hjá okkur. Orðspor Íslands bíður aftur og aftur hnekki. Við virðumst ekki geta hamið okkur í allri þeirri græðgi sem á okkur dynur. Eru 110 milljarðar á tíu árum nógu mikill gróði? Eru 10 milljarðar á ári nógu mikill gróði? Nei, svo virðist ekki vera. Í allri þessari umræðu hefur líka komið í ljós að forstjóri Samherja hefur stigið til hliðar meðan rannsókn málsins fer fram. Það er gott. Við verðum að átta okkur á því að við erum ekki á góðum stað hvað varðar peningamál hjá okkur og við verðum og eigum að gera betur. Ég segi hér og nú: Betur má ef duga skal.
Herra forseti. Spilling þrífst í öllum löndum heims. Ísland er ekki sértilfelli. Við erum kannski skárri en mörg önnur lönd og ég fullyrði reyndar að við séum skárri en mörg önnur lönd. Ég hef séð stór peningaþvættismál sem teygja sig yfir margar heimsálfur. Reyndar er þetta stórt peningaþvættismál sem teygir sig yfir margar heimsálfur en þau eru oft stærri. Ég hef séð peningaþvættismál upp á 120 milljarða dollara. Fórnarlömb alþjóðlegrar spillingar finna ekki fyrir umfanginu. Þau finna bara fyrir afleiðingunum sem eru fátækt, örbirgð og hryllingur. GFI mat árið 2008 að um 1.200 milljarðar dollara flæði út úr þróunarríkjum á hverju ári á móti 100 milljörðum dollara sem flæða inn í formi þróunaraðstoðar. Í svona málum verðum við að átta okkur á alþjóðlega samhenginu og það er rétt sem hæstv. forsætisráðherra sagði, það er gott að þessi mál séu að koma upp á yfirborðið. Við erum að takast á við þessi vandamál. Við höfum staðið okkur mjög vel og ég vil meira að segja meina að hæstv. forsætisráðherra hafi staðið sig einstaklega vel í þessum málaflokki. Það er margt að gerast og ég hef samúð með því að þetta taki langan tíma en við þurfum svolítið að spýta í lófana, ekki bara hér á landi heldur líka í alþjóðasamhengi. Það er ekki hægt að skýla sér á bak við það að þessi mál þurfi að fara í einhvers konar ferli og að réttaröryggi þurfi að tryggja vegna þess að þegar við bíðum alþjóðlegan álitshnekki þurfum við að bregðast við. Það segir líka sitt um rót vandans á Íslandi hvað sumir eru fljótir til að heimta að umræðu um stjórn einnar helstu auðlindar okkar sé haldið utan við umræðuna. Hvers vegna ætli það sé? Við erum að reyna að bæta okkur og það er gott en við skulum ekki horfa fram hjá rót vandans. Við skulum ekki leyfa okkur að afvegaleiðast. Við verðum að takast á við þetta [[Forseti hringir.]]fyrir okkur sjálf og fyrir allt mannkynið.
Herra forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir umræðuna. Ég held að minna beri á milli hv. þingmanna í þessum málum en mörgum öðrum og þá er ég sérstaklega að vísa til þess sem hefur verið gert á undanförnum áratug, eins og ég nefndi í fyrri ræðu. Margar umbætur hafa verið gerðar, flestar í góðri samstöðu, en um leið tek ég undir það með hv. þingmanni og málshefjanda, Smára McCarthy, að við getum gert betur, ekki síst þegar kemur að hinu alþjóðlega samstarfi. Þar höfum við bætt okkur á undanförnum árum með upplýsingaskiptasamningum og mikilli vinnu innan OECD en vegna eðlis spillingarinnar, vegna þess eðlis fjármagnsins að leita til þeirra staða þar sem ljósið skín ekki, skiptir alþjóðlegt samstarf og alþjóðleg samskipti alveg gríðarlega miklu máli. Þar höfum við verið að taka okkur á en getum gert betur. Ég tek líka undir með þeim sem tala sérstaklega um nándina í íslensku samfélagi. Við vitum öll að nándin og smæðin gerir verkefni okkar flóknara en ég vil líka segja að þegar ég var kjörin á þing árið 2007 voru engar siðareglur fyrir þingmenn. Þau mál voru ekki til umræðu. Í dag finnst okkur sjálfsagt að hafa siðareglur, ræða þær, velta því fyrir okkur hvað það þýðir að vera kjörinn fulltrúi þannig að margt hefur gerst. Ég sagði áðan að ég væri nokkuð viss um að málið sem við erum að ræða í dag hefði ekki vakið sömu viðbrögð árið 1997, svo dæmi sé tekið. Mér finnst ekki hægt að stíga fram og segja: Við lærum aldrei neitt. Það gerist aldrei neitt. Það er ekki þannig. Ég tel að við höfum gert mjög margt gott, til að mynda árið 2016 þegar skattundanskot voru hvað mest til umræðu. Þá náðum við samstöðu í þinginu þvert á flokka um mjög miklar umbætur í þeim málum. Það er samt mikilvægt að vera alltaf á tánum og ég nefndi áðan boðað frumvarp mitt um hagsmunaárekstra í stjórnsýslunni sem ég vonast til að geti orðið enn til að bæta þessi mál, frumvarp um vernd uppljóstrara o.fl. Við þurfum alltaf að vera [[Forseti hringir.]]á vaktinni og meðvituð um að við getum gert betur en ég er mjög bjartsýn eftir þessa umræðu um að við getum það.
Herra forseti. Ráðdeild og skilvirkni eiga ávallt að ríkja við meðferð almannafjár. Fjárlagafrumvarpið ber þess merki að ekki er ofarlega á verkefnalista ríkisstjórnarinnar að vinda ofan af ríkisbákninu. Þar fer fremstur í flokki Sjálfstæðisflokkurinn sem reglulega hefur hrópað hátt fyrir kosningar: Báknið burt! Þegar flokkurinn kemst síðan til valda heldur báknið áfram að vaxa. „Við þurfum að taka rækilega til í ríkisfjármálunum og minnka ríkisbáknið.“ Þetta sagði hæstv. fjármálaráðherra árið 2010. Ekkert er að marka þennan málflutning. Þetta eru hrein öfugmæli. Þvert á móti leggur ráðherra fram fjárlagafrumvarp þar sem enn er bætt í ríkisbáknið. Ríkisbáknið hefur þanist út í tíð þessarar ríkisstjórnar og engar tilraunir hafa verið gerðar til að draga úr ríkisumsvifum. Er það þvert á það sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur boðað fyrir hverjar kosningar. Það er orðið löngu tímabært að ráðast í uppstokkun á opinbera kerfinu og draga úr umsvifum hins opinbera. Miðflokkurinn er eini flokkurinn sem veldur því verki. Flokkurinn leggur fram breytingartillögu við frumvarpið þar sem gerð er hagræðingarkrafa á öll ráðuneyti upp á 10%. Mun það skila ríkissjóði 1.100 milljónum í sparnað. Auk þess leggjum við áherslu á að sameining Seðlabankans og FME skili hagræðingu upp á 350 millj. kr. og að þannig verði dregið úr ríkisbákninu upp á tæplega 1,5 milljarða kr. Alls leggur Miðflokkurinn fram 18 breytingartillögur við frumvarpið. Tillögurnar eru allar fullfjármagnaðar, einkennast af raunsæi og auka ekki á halla ríkissjóðs. Þær helstu eru, auk þess að draga úr ríkisbákninu, 800 millj. kr. framlag til að mæta brýnum vanda hjúkrunarheimila en ríkisstjórnin hefur vanrækt þennan mikilvæga málaflokk með öllu þegar kemur að rekstri hjúkrunarheimilanna og svo er frekari lækkun á tryggingagjaldi upp á 25% en styðja þarf betur við íslensk fyrirtæki við að mæta hækkandi launakostnaði og sporna gegn fækkun starfa. Miðflokkurinn leggur til að kolefnisgjald hækki ekki um 10%. Í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur kolefnisgjaldið hækkað um 85% og á nú að skila ríkissjóði 6,3 milljörðum í tekjur. Þessum nýja skatti er ekki jafnað niður á landsmenn af sanngirni og hann hefur hækkað úr öllu hófi. Umhverfisráðherra hefur staðfest að ekki sé hægt að segja til um árangur þessarar skattheimtu. Við leggjum til að lóð Landsbankans við Austurhöfn verði seld og andvirðið renni í ríkissjóð. Það er óeðlilegt að banki sem er nánast að fullu í eigu ríkissjóðs skuli standa fyrir byggingu stórhýsis á dýrustu lóð landsins, ekki síst í ljósi þess að fjármálaþjónusta breytist hratt og að störfum fækkar stöðugt. Að sama skapi leggjum við til að viðbyggingu við stjórnarráðshúsið verði frestað. Áformuð bygging sver sig í ætt við svokallaðan „brutalist“ arkitektúr sem er talin gróf, ómanneskjuleg og köld stefna sem yfirleitt vekur litla jákvæðni hjá fólki. Þessar tillögur spara ríkissjóði rúma 2,5 milljarða kr. Brýnt er að mæta rekstrarvanda heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og leggjum við því til 250 millj. kr. aukalega í þann málaflokk. Málefni öryrkja skipta okkur öll máli. Miðflokkurinn er með vandaðar tillögur sem miða að því að bæta stöðu þeirra. Leggjum við til aukningu upp á 525 milljónir, annars vegar með því að fjölga störfum með stuðningi í gegnum vinnusamninga og hins vegar með því að hækka frítekjumark öryrkja. Málefni lögreglu og tollgæslu hafa ekki fengið mikla athygli hjá ríkisstjórninni. Framlög til lögreglunnar eru lækkuð í frumvarpinu á sama tíma og skipulögð glæpastarfsemi vex í landinu. Miðflokkurinn telur brýnt að efla starfsemi bæði lögreglu og tollgæslu og leggjum við til breytingar upp á rúmlega 0,5 milljarða kr. í þennan mikilvæga öryggisþátt borgaranna. Fleiri tillögur mætti nefna, eins og að atvinnutekjur eldri borgara skerði ekki lífeyrisgreiðslur, geðheilbrigðismál, heilsueflingu aldraðra, skógrækt og nýja aðferðafræði í stuðningi við einkarekna fjölmiðla. Herra forseti. Fjárlagagerð þessarar ríkisstjórnar verður fyrst og fremst minnst fyrir nýja skatta í fallegum umbúðum, stanslausa stækkun ríkisbáknsins og andúð í garð einkaframtaksins eins og í heilbrigðismálum. Þrátt fyrir fögur fyrirheit um skattalækkanir eru margvísleg gjöld hækkuð á móti, skattkerfið verður stöðugt flóknara og þyngra í vöfum. Skil milli skatta og þjónustugjalda verða sífellt óskýrari. Áform um enn fleiri skatta bíða á hliðarlínunni, t.d. urðunarskattur, og skattur á ferðaþjónustu er handan við hornið. Lélegur undirbúningur gerði ríkisstjórnina afturreka að sinni. Sem fyrr er ríkisstjórnin í afneitun í efnahagsmálum. Treyst hefur verið á tímabundna aukningu í uppsveiflu. Ríkissjóður verður rekinn með halla [[Forseti hringir.]]í fyrsta skipti í sjö ár. Komið er að þolmörkum í óvissusvigrúmi, lítið hefur mátt út af bregða til að áætlanir brystu og tekjur dygðu til að fjármagna nauðsynleg gjöld. Árið 2014 [[Forseti hringir.]]voru heildarútgjöld ríkisins 612 milljarðar. Í dag eru þau komin yfir 918 milljarða, [[Forseti hringir.]]300 milljarða kr. aukning á sex árum. Útgjaldavöxtur undanfarinna ára er fordæmalaus, [[Forseti hringir.]]en hefur samfélagið breyst sem því nemur? Stöðugt er sópað undir vandamálateppi ríkisstjórnarinnar. Kjörorð hennar er: [[Forseti hringir.]]Stærra ríkisbákn, dulbúin skattheimta og nýir skattar í fallegum umbúðum.
Forseti biður hv. þingmenn um að virða ræðutímann.
Herra forseti. Þetta fjárlagafrumvarp er hið þriðja í röðinni hjá núverandi ríkisstjórn og sem fyrr er það ekki í samræmi við það sem var lofað fyrir kosningar. Hér var ekki sagt fyrir kosningar að framhaldsskólarnir ættu að fá niðurskurð. Hér var ekki sagt fyrir kosningar að Landspítalinn yrði látinn ganga í gegnum umfangsmiklar aðhaldsaðgerðir. Hér var ekki sagt fyrir kosningar að öryrkjar yrðu látnir bíða enn eitt árið eftir réttlæti. Hér var ekki sagt fyrir kosningar að það stæði til að skera niður endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar um 30%. Hér var ekki sagt fyrir kosningar að skorið yrði niður í framlögum á milli ára til Tækniþróunarsjóðs, Innviðasjóðs, Lýðheilsusjóðs, Sprotasjóðs, Rannsóknarsjóðs og jafnvel til Jafnréttissjóðs. Ekki var heldur sagt fyrir kosningar að hér ætti að lækka fjárframlög til hjálpartækja, til endurhæfingarþjónustu, til skógræktar, til verndaðra vinnustaða og til almennrar löggæslu eins og gert er í þessu fjárlagafrumvarpi. Og hvenær sögðu Vinstri græn fyrir kosningar að hér ætti að lækka veiðileyfagjöld um meira en helming á kjörtímabilinu? Sú yfirlýsing fór a.m.k. fram hjá mér. Nú þegar samdráttur er hafinn í hagkerfinu er enn brýnna en áður að vel sé gætt að innviðum samfélagsins og jöfnuði. Samfylkingin hefur áður bent á að hlutverk stjórnvalda sé að tryggja bæði efnahagslegan og félagslegan stöðugleika. Þetta fjárlagafrumvarp tryggir því miður hvorugt. Það þarf ekki að hlusta á okkur í Samfylkingunni frekar en menn vilja en hlustið, kæru þingmenn, á þá hagsmunaaðila sem hafa sagt það sama. Hlustið á Öryrkjabandalagið, Félag eldri borgara, Alþýðusamband Íslands, BSRB, BHM, þetta eru allt lykilaðilar í þessu samfélagi sem gefa þessu fjárlagafrumvarpi falleinkunn. Þetta eru aðilar sem eru ekki í flokkapólitík. Þetta eru samtök sem eru að berjast fyrir betra velferðarkerfi og þessir aðilar sjá ekki þann rósrauða lit sem hv. þingmenn stjórnarflokkanna telja að einkenni þetta frumvarp. Herra forseti. Ríkisstjórnin ætlar hvorki að ráðast í nauðsynlegar fjárfestingar í innviðum samfélagsins eins og var marglofað í síðustu kosningum né í nauðsynlega tekjuöflun fyrir hið opinbera. Þetta kemur allt niður á velferðarkerfi okkar allra. Samfylkingin hefur því lagt til breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið upp á 20 milljarða. Samfylkingin leggur til að við gerum fjárlögin framsæknari og réttlátari. Tillögurnar snúa annars vegar að því að sækja fram á sviði menntunar, nýsköpunar og loftslagsmála og hins vegar að því að verja velferð almennings, barnafjölskyldur, heilbrigðisþjónustu, bæði inni á Landspítalanum en ekki síst úti á landi. Ég get nefnt að það voru ekki síst heilbrigðisstofnanir úti á landi sem bentu á að hér væri verið að þrengja að. Þetta eru allt tillögur sem myndu bæta þetta fjárlagafrumvarp til muna og eru að fullu leyti fjármagnaðar en því miður grunar mig að þær verði allar felldar, eins og þingmenn Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins hafa ætíð gert við fyrri fjárlög. Ætla þessir þingmenn að greiða atkvæði í dag gegn tillögu okkar um aukin framlög til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra vegna Samherjamálsins? Munu þeir greiða atkvæði gegn þeirri tillögu? Ætla þingmenn stjórnarflokkanna að greiða atkvæði gegn auknum framlögum til Landspítalans, framhaldsskólanna, heilbrigðisstofnana úti á landi og til loftslagsmála? Ætla þessir sömu þingmenn að kjósa gegn tillögum Samfylkingarinnar um fjármuni til SÁÁ sem er nú að kljást við sína lengstu biðlista í sögunni? Herra forseti. Verkin tala en því miður draga þau upp dökka mynd af því sem er að finna í þessu næstsíðasta fjárlagafrumvarpi þessarar ríkisstjórnar, sem er vonandi að hefja sitt allra síðasta ár.
Herra forseti. Ég vil í upphafi þessarar lokaræðu minnar við þessa umræðu byrja á því að þakka ágætar umræður um fjárlagafrumvarpið, bæði 1. umr. og í þeirri sem er að ljúka, og segja að auðvitað greinir okkur á, auðvitað takast hér á pólitískar stefnur, auðvitað hafa menn skiptar skoðanir, en sú einkunn sem þetta fjárlagafrumvarp hefur fengið og við getum ekki annað en vísað til af þeim umsögnum sem höfum fengið er að nú, kannski í mjög langan tíma, er verið að staðfesta það að efnahagsstjórnin, stjórn ríkisfjármála, styðji vel við peningastefnu. Við látum ríkisfjármálin styðja við efnahagslífið. Við erum að ná ótrúlegum sögulegum árangri í stjórn efnahagsmála á Íslandi. Við beitum þessu fjárlagafrumvarpi til að takast á við niðursveiflu. Við beitum þessu fjárlagafrumvarpi til að takast á við samdrátt. Við erum að örva efnahagslífið. Við höldum áfram að lækka skatta. Við erum að ná árangri í ríkisrekstrinum, gera hann skilvirkari. Við erum að leggja í merka vegferð um að breyta íslenskri stjórnsýslu og koma henni í stafrænt form og svo mætti lengi telja. Það er sú einkunn sem þetta fjárlagafrumvarp á sannarlega skilið. Þessi staða er undirbyggð af ábyrgri stjórn efnahagsmála og ábyrgri stjórn ríkisfjármála á undanförnum árum. Það er mikilvægt að við drögum þetta fram við lok 2. umr. þessa fjárlagafrumvarps. Við höldum áfram að styðja við og byggja upp. Við aukum fjárfestingar. Við erum sannarlega á réttri leið. Ég þakka samstarfið í fjárlaganefnd á þessu hausti og formanni fjárlaganefndar fyrir góða verkstjórn á þeim vettvangi.
Herra forseti. Það hefur eðlilega verið komið víða við í 2. umr. um fjárlög ársins 2020. Það er af mörgu að taka þegar rekstur heils samfélags er undir. Umræðan hefur verið góð og á tímum mjög skemmtileg. Það er gaman að tala um fjárlög vegna þess að það að tala um fjárlög snýst um að tala um samfélag. Hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa þó greinilega ólíka sýn á það sem þessi fjárlög gera en það hefur verið sagt í umræðunni að hér verði áframhaldandi efnahagsstjórn á forsendum Sjálfstæðisflokksins og að fjárlögin endurspegli skattstefnu Vinstri grænna. Það er allt í lagi. Við erum fólk með ólíkar pólitískar skoðanir og það er eðlilegt að ólík pólitísk sýn endurspeglist í umræðunum. Meðal helstu mála fjárlagafrumvarpsins eru breytingar á tekjuskatti einstaklinga, breytingar sem gert er ráð fyrir að innleiða á tveimur árum í stað þriggja, þar sem núverandi grunnþrep skattkerfisins verður að tveimur og skattþrepin þar með orðin þrjú, ásamt breytingum á persónuafslætti og skattleysismörkum. Tryggingagjald lækkar, fæðingarorlof lengist og myndarleg aukning verður í fjárfestingum hins opinbera næstu ár. Þetta eru góðar breytingar sem koma til með að auka lífsgæði og ráðstöfunartekjur heimila í landinu, gera fyrirtækjum auðveldara fyrir að ráða fólk og treysta innviði þessa lands. Að hluta til er um að ræða innlegg í lífskjarasamningana sem hafa dregið úr óvissu fyrir næstu ár að mati allra greiningaraðila. Ýmsar forsendur hafa breyst síðan fjárlagafrumvarpið kom fram. Þar ber hæst ný hagspá Hagstofunnar og tekjur ríkissjóðs hafa í kjölfarið verið endurmetnar. Því eru gerðar tillögur um ákveðnar breytingar á frumvarpinu hér við 2. umr. en fyrir þeim hefur verið gerð grein fyrr í umræðunni. Brugðist er við samdrætti í hagkerfinu, ekki með því að skera niður heldur með því að leyfa heildarafkomunni að verða neikvæð um sem nemur 10 milljörðum kr. Sá halli er um 0,3% af vergri landsframleiðslu en það óvissusvigrúm sem fjármálastefnan leyfir er 0,8%. Þetta er skynsamleg ráðstöfun miðað við stöðuna í hagsveiflunni, að draga úr aðhaldsstigi opinberra fjármála og láta hið opinbera vinna með hagkerfinu. Til þess var óvissusvigrúmið sett inn í stefnuna í vor. Um þetta atriði í hagstjórninni, þ.e. hvernig brugðist er við kólnun í hagkerfinu, hefur ekki verið gerður mikill ágreiningur í umræðunni og hefur raunar ekkert mikið verið rætt. Þó svo að það hafi vissulega verið rætt af sumum þingmönnum hefur þetta ekki verið þunginn í umræðunni. Það tel ég vera til marks um styrkleika þessara fjárlaga. Fram hafa komið sjónarmið um breytta forgangsröðun útgjalda og það er eðlilegt frá stjórnarandstöðu hvers tíma en við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði stöndum með þeirri forgangsröðun sem birtist í þessum fjárlögum og breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar og erum stolt af. Við erum að treysta heilbrigðiskerfið, auka útgjöld til umhverfismála um milljarð króna og bæta lífskjör almennings með sérstakri áherslu á lágtekjuhópa með breytingum á skattkerfinu. Þetta tel ég allt verða okkar samfélagi til góðs á næsta ári.
Herra forseti. Ég hef helst gagnrýnt þessa ríkisstjórn fyrir þá miklu útgjaldaaukningu sem stefnir í að verði á því kjörtímabili sem hún situr, sennilega met í að belgja út ríkisbáknið. En það er ekki bara met í útgjaldaaukningu sem er gagnrýnivert. Það er sá meginvandi í nálgun ríkisstjórnarinnar á ríkisfjármálin, sú gríðarlega óábyrga nálgun, að hún mælir árangur sinn í því hversu mikið henni tekst að auka ríkisútgjöld. Þar vildi ég óska þess að ríkisstjórnin horfði meira til skilvirkni opinbers rekstrar en ekki hversu mikið hann kostar. Sjálfur kem ég úr atvinnulífinu og þar dytti engum manni í hug að mæla rekstrarárangur sinn út frá því hvað honum tækist að auka rekstrarútgjöld fyrirtækisins mikið á milli ára. Það sem skiptir máli er umfang og gæði þeirrar þjónustu sem við eigum að sinna. Þar er áhyggjuefni þegar við horfum til árangurs þessarar ríkisstjórnar að þrátt fyrir alla útgjaldaaukninguna til heilbrigðiskerfisins, sem þó er hlutfallslega hvað lægst í útgjaldaaukningu ríkisstjórnarinnar á fyrstu þremur árum í starfi hennar, erum við enn að glíma við sambærilega biðlista og við vorum í upphafi kjörtímabilsins. Við erum enn ekki búin að taka á fráflæðisvanda Landspítalans. Við erum enn ekki búin að ná í skottið á okkur í uppbyggingu hjúkrunarheimila. Við erum ekki enn búin að ná að leysa rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna, sem er brýnn, og svo mætti áfram telja. Listinn er nokkuð langur um árangursleysi þessarar ríkisstjórnar þegar kemur að heilbrigðismálum og velferðarmálum raunar líka. Við höfum enn ekki náð að ljúka endurskoðun á lagaumhverfi í kringum örorkulífeyri og mér sýnist að ríkisstjórninni muni ekki endast aldur til að ljúka þeirri endurskoðun né hafa fjármagn til þess á lokaári sínu í fjárlagagerðinni fyrir árið 2021. Þrátt fyrir alla þá útgjaldaaukningu sem ríkisstjórnin stærir sig af reglulega hefur enn ekki tekist að auka nægjanlega mikið fjárfestingar í innviðum sem hafa verið sveltar undangenginn áratug. Fjárfestingarstig ríkisins er enn undir sögulegu meðaltali, þrátt fyrir alla útgjaldaaukningu ríkisstjórnarinnar. Alltaf þegar ríkisstjórnin lendir í vanda við það að ná saman endum á lokaspretti fjárlagagerðarinnar er gripið til samráðsins, þ.e. að draga úr fjárfestingum svo hægt sé að halda áfram að auka útgjöldin, því að þessi ríkisstjórn gerir engan greinarmun á rekstrarkostnaði og fjárfestingum. Það er bara grundvallarmunur þar á þegar við tölum t.d. um að ríkisfjármálin styðji við niðursveiflu í hagkerfinu, sem er alveg rétt, í fyrsta skipti í langan tíma tekst það af því að ríkisstjórnin hefur alltaf fylgt sömu stefnu, að auka útgjöldin eins mikið og hún hefur svigrúm til á hverju ári. Í þetta skiptið hitti hún á niðursveiflu í þeirri útgjaldaaukningu og fær þar af leiðandi í fyrsta skipti þau meðmæli. Í fyrri fjárlögunum tveimur fékk hún gagnrýni fyrir hið gagnstæða, að fjármálin væru þensluvaldandi í uppganginum sem þá var. Það er sorglegt að ekki sé verið að nýta niðursveifluna núna til stóraukinnar opinberar fjárfestingar. Þetta er einmitt tímapunkturinn. Þetta er tækifærið fyrir hið opinbera til að gera góð innkaup, ef það mætti orða það svo, í opinberri fjárfestingu, meðan það er einhver slaki í hagkerfinu til að mæta nauðsynlegri innviðauppbyggingu. En því miður er það tækifæri farið forgörðum. Það sem er hins vegar verst við útgjaldagleði ríkisstjórnarinnar er að við erum að missa af tækifærinu til að draga úr þeim miklu skattahækkunum sem urðu í kjölfar hrunsins. Á þessu ári, eins og ítrekað hefur komið fram í umræðunni, greiða íslensk fyrirtæki og heimili tæplega 120 milljörðum meira í skatta en þau hefðu gert við sambærilegt skattstig og var árið 2007–2008. Það er brýnt að lækka skatta. Við erum orðin háskattaland. Þrátt fyrir allan þann efnahagslega uppgang sem við höfum upplifað undangenginn tæpan áratug, á einu lengsta samfellda hagvaxtarskeiðinu, tekst okkur ekki að lækka skatta að neinu ráði. Það væri ekki til betri leið til að örva hagkerfið en einmitt að lækka skatta til að örva einkaneyslu og örva fjárfestingarstig einkageirans. En nei, ríkisstjórnin telur ekki svigrúm til þess og leggur áherslu á að belgja báknið út enn frekar. Það verða eftirmæli þessarar ríkisstjórnar, hún verður báknríkisstjórnin.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér í 2. umr. fjárlög 2020 sem byggja á hinni svokölluðu fjármálaáætlun til fimm ára. Við þurftum að taka hana upp aftur þar sem forsendur hennar höfðu eiginlega brostið bara strax á meðan var verið að prenta doðrantinn sem var lagður fyrir okkur, fjármálaáætlunina sem bar það með sér að það ætti ekkert að gera frekar til að hækka laun og auka afkomu þeirra og bæta kjör þeirra sem höllustum fæti standa í samfélaginu og þessi merki bera fjárlög fyrir árið 2020. Fátækasta fólkið í landinu á enn að bíða eftir réttlæti. Þeir sem lifa einungis á framfærslu frá Tryggingastofnun eiga enn að vera með í kringum 240.000 kr. útborgaðar. Skattalækkun ríkisstjórnarinnar mun bæta kjör þeirra á næsta ári um rúmar 2.000 kr. á mánuði. Við stöndum frammi fyrir fordæmalausri vá sem lýtur að skipulagðri glæpastarfsemi í landinu. Við horfum fram á fordæmalausan og ótímabæran dauða ungmenna og annarra í landinu vegna ofneyslu á fíkniefnum, vegna eitrunar af lyfjum, vegna sjálfsvíga. Það er ekkert sérstakt átak sem ráð er fyrir gert í þessum fjárlögum til að sporna gegn því, til að mæta því sem ég tel í dag vera einhverja mestu vá sem við sem þjóð höfum nokkurn tíma horfst í augu við. Það er ekki sett ein einasta viðbótarkróna í löggæsluna, ekki ein. Hins vegar er dregið úr framlögum til löggæslu um ríflega 400 millj. kr. í fjárlögum fyrir árið 2020. Við erum enn að horfa á biðlistana og þrátt fyrir þann góða vilja að reyna að koma til móts við vanda eldri borgara með fjölgun á hjúkrunarrýmum er það líka á kostnað dvalarrýma. Við erum alltaf eins og hamsturinn í hjólinu á fleygiferð. Ég hélt klukkutíma ræðu um þetta í fyrrakvöld, þó að hún hafi verið slitin í sundur vegna matarhlés eða hvað sem það var nú, sem var svolítið athyglinnar virði, en þar sagði ég í rauninni allt sem segja þarf og ég þarf ekkert að vera lengja þessa umræðu meira. Flokkur fólksins hefur gert breytingartillögur. Við viljum stórefla, leggja 2 milljarða kr. í löggæslu, við viljum leggja 5 milljarða kr. í Landspítala – háskólasjúkrahús og aðra sérhæfða sjúkrahúsþjónustu. Við viljum tryggja öllum landsmönnum aðgang að heilbrigðisþjónustu án þess að þeir þurfi að liggja einhvers staðar og bíða allt of lengi eftir fyrstu hjálp. Við setjum fólkið í fyrsta sæti og það er dapurt að horfa á það enn og aftur að það gerir ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur alls ekki. Það er fólkið fyrst og ríkisstjórn sem ekki getur haldið uppi allsherjarreglu og verndað borgarana í landinu er ríkisstjórn sem er ekki bær til að stjórna.
Virðulegur forseti. Hér er um að ræða breytingartillögu sem var þegar búið að kynna í nefndaráliti en það vantaði einfaldlega tölurnar í breytingartillöguna sjálfa. Það kemur því fram sérskjal með nákvæmlega þeirri breytingartillögu. Það fór eitthvað í handaskolum. Við eigum nefnilega í smávandræðum með það að þegar við leggjum fram nokkrar breytingartillögur sem fara á sama lið þá summast þær allar saman og við getum ekki greitt atkvæði um hverja og eina breytingartillögu í einu heldur greiðum við atkvæði um heildina í einu. Það gengur einfaldlega ekki að mínu mati því að þingið á að sjálfsögðu að geta valið og hafnað hverri einni og einustu tillögu en ekki bara heildinni. Það geta verið þrjár mismunandi tillögur þó að þær detti inn á sama lið. Við eigum í smávandræðum með þetta og ég hvet til þess að við lögum það sem fyrst.
Virðulegi forseti. Þetta eru ömurleg fjárlög. Þarna - ég sagði það. Nú þarf ég að standa við þau orð. Ég geri það með því að útskýra af hverju ég nota orðið ömurlegt í tengslum við fjárlögin. Mér finnst ömurlegt að það sé ekki farið eftir lögum um opinber fjármál. Mér finnst ömurlegt að geta ekki séð af hverju það fara 10 milljarðar í eitt málefnasvið en ekki 9 eða 11. Mér finnst ömurlegt að það sé ekki útskýrt af hverju aðhaldi er beitt þarna en ekki hérna. Mér finnst ömurlegt að sjá tækifærum til að gera betur glatað enn eitt árið, tækifærum til að byggja upp í gegnum menntun og nýsköpun, til að koma á jafnræði í auðlindagjaldamálum, til að samþykkja nýjan samfélagssáttmála, til að byggja upp ungu kynslóðina og skapa tækifæri fyrir hana. Mér finnst ömurlegt að Ísland skorti framtíðarsýn, sérstaklega af því að það er nákvæmlega hérna sem framtíðarsýnin á að birtast, í fjármálaáætlun og fjárlögum. Þar á stefna stjórnvalda birtast ljóslifandi fyrir alla til að skoða, skilja, gagnrýna eða fagna. Í staðinn er fjárheimildum hent hingað og þangað af handahófi út frá forsendum sem ganga gegn lögum um opinber fjármál. Við eigum ekki að segja: Loftslagsvandamál - hei, setjum 6 milljarða í málið. Við eigum að spyrja hvert umfang vandamálsins er, safna saman hugmyndum um aðgerðir sem geta leyst vandamálið, greina hversu vel aðgerðirnar leysa síðan vandamálið og velja svo á milli. Mér finnst ömurlegt að við séum ekki að gera það heldur bara giska á einhverja af því er virðist handahófskennda upphæð sem við vonum að leysi vandamálið án þess að hafa hugmynd um hvort það takist eða ekki. Við vonum bara að það reddist, í versta falli í fjáraukalögum. Klassískt íslenskt fúsk. Virðulegur forseti. Fjárlögin eru ömurleg af því það er algjörlega ömurlegt að sinna hinu mikilvæga hlutverki þingsins í fjárlagavinnunni, eftirliti með framkvæmd fjárlaga, þegar ráðherra segir að hann vanti 1 milljarð og þingið spyr af hverju og ráðherrann svarar: Af því bara. Þá getur þingið ekki spurt í eftirlitinu hvernig gangi. En ef ráðherra svarar hins vegar: Þá get ég fjármagnað tvö ný hjúkrunarheimili sem auka gegnumstreymi á bráðamóttöku og sparað þannig 500 milljónir á ári til framtíðar, getur þingið fylgt því eftir hvort aðgerðin sé til að byrja með raunhæf og síðar hvort hagkvæmnin haldi og nýtt þá 500 milljónirnar í eitthvað annað. Mér finnst ömurlegt að fjárlögin séu ekki svona, en þau eiga að vera svona miðað við lög um opinber fjármál. Ef þau væru þannig gætum við líka spurt hvort ekki væri ódýrara eða jafn áhrifaríkt að leggja áherslu á t.d. heimahjúkrun sem er annar valmöguleiki. Mér finnst ömurlegt að fjárlögin snúist bara um stóru tölurnar en ekki stefnuna. Jú, það þarf að sinna hagsveiflunni og allt það, en hún lagast ekki sjálfkrafa ef opinber útgjöld eru aukin og álögur minnkaðar. Það er ekki töfraformúla. Það skiptir máli hvaða útgjöld eru aukin, hvernig og af hverju. Það skiptir líka máli hvaða álögur eru minnkaðar og af hverju. Það hjálpar að skoða hverjar stóru tölurnar eru. Í þessu fjárlagafrumvarpi er stærsta talan neikvæð, aukið atvinnuleysi upp á 10 milljarða. En það er ekki allt svo vont að ekki sé eitthvað gott, loksins erum við að ná í áttina að sjálfbæru framkvæmda- og viðhaldsstigi í samgöngum. Bara sjálfsagt mál, allir hefðu gert það þori ég að veðja. Nýr spítali er bráðnauðsynlegur og velsældaráhersla eins og lengra fæðingarorlof er ánægjuleg, en það verður enginn grínisti af því að segja einn og einn góðan brandara og fjárlagafrumvarpið er svo sannarlega enginn brandari. Framlagt frumvarp til fjárlaga er nefnilega fúlasta alvara, það snýst um hvaða heimildir eru gefnar til framkvæmdarvaldsins á næsta ári og hversu vel er farið með skattfé almennings. Síðasta ömurlega ósanngirnin sem kemur fram í frumvarpinu sem ég vil minnast á er ömurlegt viðbótarsamkomulag við kirkjujarðasamkomulagið. Þetta er hryllilega lélegur samningur um hryllilega lélegt samkomulag sem ég tel ekki standast stjórnarskrá og tel samninginn ekki standast lög. Virðulegur forseti. Þetta frumvarp er ömurlegur rymböggull. Það er sorglegt því að ég veit hvert metnaður fólks stefnir með þeirri forskrift sem er sett í lögum um opinber fjármál. Ég hlakka til þess að sjá frumvarp til fjárlaga sem nær þeim metnaði. Ég kenni aðgerðaleysi ráðherra og aðhaldsleysi þingsins um að ekki hafi náðst betri árangur með þetta frumvarp, enn ein fjárlög sem gera eftirlit með framkvæmd þeirra nær ómögulegt og gera ársskýrslur ráðherra eftir ár að tímaeyðslu. Ömurlega gert. Til hamingju.
Hæstv. forseti. Við erum hér við lok 2. umr. fjárlaga og mér finnst umræðan hafa verið gagnleg. Hún hefur meira en oft áður náð yfir mjög margt í umfangi fjárlaganna, málefnasviðum og málaflokkum. Mér finnst margar prýðisræður hafa verið haldnar hér og það var gott skipulag á því innan flokkanna að ná utan um einstök málefnasvið og málaflokka og hvaða áhrif þau útgjöld hafa á samfélagið og byggðir. Ég vil hrósa stjórnarandstöðunni fyrir þetta. Það er jafnframt mikilvægt að koma fram með tillögur og lausnir þótt ég sé auðvitað ekki sammála þeim öllum. Það er ekki beinlínis rauður þráður í gagnrýni stjórnarandstöðuflokkanna, t.d. hvort ætti að auka eða draga úr ríkisútgjöldum, lækka eða hækka skatta. Öll erum við þó sammála um eitt og það fannst mér rauður þráður í þessari umræðu og það er vel, að það er mikilvægt öllum stundum, virðulegi forseti, þegar kemur að ríkisfjármálum að nýta fjármuni með skilvirkum og skynsamlegum hætti og meta hverju það skilar. Þess vegna er þessi umræða nauðsynleg og þess vegna fannst mér hún mjög gagnleg. Ég leitast við að draga gagnrýnina úr umræðunni með uppbyggilegum hætti að því leyti. Þess vegna er þessi vinna þingsins, nefndarinnar, samtölin við umsagnaraðila, stofnanir í samfélaginu, atvinnulífið, mjög mikilvæg og mikilvægur hluti af fjárlagaferlinu og þeirri stefnumótun sem birtist í fjárlögunum hverju sinni. Það staðfestist og kristallaðist vel í umræðunni að hæstv. ríkisstjórn hefur á kjörtímabilinu aukið mjög útgjöld. Við erum að horfa til mikillar raunaukningar ríkisútgjalda á kjörtímabilinu og til fjárfestinga í helstu innviðum. Þegar við tölum um eðli útgjalda og skatta eru áhrif þeirra ákvarðana sem stjórnvöld taka mikilvæg sem hluti af réttum viðbrögðum við hagsveiflu, sem framlag til vinnumarkaðar, atvinnulífsins og heimilanna. Við sjáum það sannarlega birtast í þessum fjárlögum í fjárfestingum, í framlagi til lífskjarasamnings vinnumarkaðarins, með markvissum skattalækkunum og breytingum á tekjuskatti einstaklinga sem miða sérstaklega að því að auka ráðstöfunartekjur tekjulægri hópa. Það eru tímamót að skattleysismörk munu framvegis taka mið af verðlagi og framleiðniaukningu vinnuaflsins og njóta þá hagvaxtar þegar fram í sækir. Þróun útgjalda málefnasviðanna 35 í ríkisfjármálunum hefur meiri hlutinn tekið saman í eitt yfirlit þar sem sést svart á hvítu að verið er að sinna uppbyggingu helstu innviða eins og lagt var upp með í stjórnarsáttmálanum. Lög um opinber fjármál hafa breytt verklagi og það kom vel fram í þessari umræðu. Nú er þetta eitt samhangandi stefnumótunarferli og þunginn er að færast mikið á vinnu við ríkisfjármálaáætlun að vori sem eykur festuna og agann í gegnum alla stjórnsýsluna og dregur fram mikilvægi áætlunargerðar á fyrri stigum. Þær ákvarðanir og breytingar sem við vinnum með hér koma ekkert síður fram í þeirri vinnu og frávikin í heild sinni eru ekki mikil þrátt fyrir þær breytingar sem óhjákvæmilega verður að gera. Hér tökum við sumar ákvarðanir sem leiða til breytinga, enda erum við að fást við lifandi og kraftmikið efnahagsumhverfi. Hv. þm. Smári McCarthy sagði í athyglisverðri ræðu að ríkisbókhaldið væri ekki eins og hvert annað heimilisbókhald. Það er athyglisverð nálgun, virðulegi forseti, og má velta því fyrir sér og rökstyðja með þeim hætti að nei, það er ekki eins og hvert annað heimilisbókhald, heldur er það bókhald allra heimilanna í landinu. Það er svo merkilegt að það má jafnframt færa rök fyrir því að þegar við samþykkjum útgjaldaheimildir og ákveðum álögur og skatta kunni heildarútkoma með öfugum formerkjum að vera skynsamleg til þess að veita viðspyrnu og auka verðmætasköpun, styðja við atvinnulífið og heimilin í landinu. Þess vegna eru þessi fjárlög og ríkisfjármálastefnan einmitt hönnuð til að veita viðspyrnu í efnahagslífinu og mæta hjaðnandi hagvexti. Fjölmargir aðilar hafa einnig staðfest að ríkisfjármálastefnan vinnur nú í takt við peningamálastefnu og vinnumarkað. Ég vil í lokin, [[Forseti hringir.]]virðulegur forseti, þakka öllum þeim sem tóku þátt í umræðunni. Hún var málefnaleg, hún var uppbyggileg og er afar mikilvægur þáttur í fjárlagaferlinu. [[Forseti hringir.]]Hv. fjárlaganefnd þakka ég sérstaklega góða samvinnu.
Herra forseti. Í þessum fjárlögum verða framlög til framhaldsskóla lækkuð. Landspítalinn hefur boðað umfangsmiklar aðhaldsaðgerðir. Öryrkjar þurfa að bíða eftir réttlætinu. Kvikmyndagerð er skorin niður um 30%. Framlög til Rannsóknasjóðs, Jafnréttissjóðs og almennrar lögreglu eru lækkuð og nú er jafnvel skorið niður til verndaðra vinnustaða öryrkja. Ekkert af þessu var sagt fyrir kosningar. Hvenær sögðu Vinstri græn fyrir kosningar að lækka ætti veiðileyfagjöld um meira en helming á kjörtímabilinu? Sú yfirlýsing fór alla vega fram hjá mér. Samfylkingin leggur hér fram framsæknar breytingartillögur en það verður fróðlegt að sjá hvort þingmenn greiði atkvæði gegn tillögu okkar um aukin framlög til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra vegna Samherjamálsins. Munu þeir kjósa gegn framlögum til Landspítalans, framhaldsskólanna, SÁÁ, heilbrigðisstofnana úti á landi og til loftslagsmála? Herra forseti. Verkin munu svo sannarlega tala skýrt í dag.
Hæstv. forseti. Þetta eru góð fjárlög, skattalækkanir á atvinnulíf og einstaklinga ásamt aukinni fjárfestingu í innviðauppbyggingu í takt við stjórnarsáttmálann. Fjárlögin byggja á skynsamlegri stefnu sem er hönnuð til að mæta hagsveiflunni og veita viðspyrnu í hjaðnandi hagvexti. Við ættum öll að samþykkja þessi fjárlög og breytingartillögur meiri hlutans.
Virðulegi forseti. Með þessum fjárlögum erum við að auka lífsgæði og ráðstöfunartekjur heimila í landinu. Við gerum fyrirtækjum auðveldara að ráða fólk og treysta innviði þessa lands. Með þessum fjárlögum erum við einnig að efla heilbrigðiskerfið, auka útgjöld til umhverfismála, sem er mikilvægt á þessum tímum, og bæta lífskjör almennings með sérstakri áherslu á lágtekjuhópa með breytingum á tekjuskattskerfinu. Þetta eru fjárlög sem eru í takt við þann stað sem við erum á í hagsveiflunni og verða mikilvæg til þess að íslenskt samfélag gangi vel á næsta ári. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til breytingar sem eru nauðsynlegar og til bóta við það góða frumvarp sem var lagt fram í haust.
Virðulegi forseti. Ég hef ýmislegt við þessi fjárlög að athuga en almenna stefnan er alveg í rétta átt, það er bara nákvæmlega hvað er valið sem er mjög hulið og efasemdir um hvort í rauninni sé verið að velja bestu aðgerðirnar í átt að útgjöldum eða aðhaldi. Við Píratar leggjum til að útgreiddur persónuafsláttur verði borgaður til fólks, ónotaður, útgreiddur persónuafsláttur beint til fólks. Það gagnast ungu fólki langbest, þeim hópi þar sem tekjurnar hafa dregist saman miðað við gögn á tekjusögunni.is. Við leggjum til að leggja niður krónu á móti krónu skerðingu, leggja niður sóknargjöldin og hækka persónuafslátt á móti. Við leggjum til pening í frumkvæðisrannsóknir umboðsmanns Alþingis, að leggja niður kirkjujarðasamkomulagið og 550 milljónir aukalega í Rannsóknasjóð og Tækniþróunarsjóð hvorn um sig til að efla nýsköpun og búa til ný tækifæri til framtíðar.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um fjárlagafrumvarp sem hefur hlotið þá einkunn að vera gott stuðningstæki við peningamálastefnu í þessu landi sem skapar okkur þá stöðu að við höfum kröftuga viðspyrnu í hjaðnandi hagkerfi. Við greiðum atkvæði um fjárlög sem styðja við stöðugleikann sem er nauðsynlegur um þessar mundir til að við rísum aftur hratt upp. Við greiðum atkvæði um fjárlagafrumvarp sem tryggir það að t.d. sú vaxtalækkun sem hefur verið, sem er ein mesta kjarabót sem allur almenningur og fyrirtæki í þessu landi geta fengið, er treyst í sessi. Við gerum hér góðan dag með því að samþykkja í 2. umr. traust og öflugt fjárlagafrumvarp til betri framtíðar.
Virðulegur forseti. Flokkur fólksins leggur fram nokkrar breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið. Hver einasta þeirra lýtur að því að koma til móts við fólkið í landinu því að Flokkur fólksins setur fólk í fyrsta sæti. Hér hef ég ítrekað bent á að forgangsröðun fjármuna hefur ekki verið í þágu fólksins í landinu eins og kostur er. Þegar hv. þingmenn segja að við séum að styðja við stöðugleikann er það á kostnað fátækasta fólksins í landinu. Hér eftir sem hingað til er alveg greinilegt að þjóðarskútunni virðist vera haldið á floti með því að beygja bognu bökin meira. Ég mun biðja um nafnakall á ýmsu af því sem ég er að leggja fram. Ég vil fá að sjá hvort við erum tilbúin að mismuna öryrkjum hvað varðar þjónustu við NPA og ýmislegt fleira. Það verður gaman að sjá hvernig þingheimur tekur utan um okkar minnstu bræður og systur hér á eftir.
Herra forseti. Við tökum hér til afgreiðslu óábyrg fjárlög þar sem ríkisútgjöldin eru þanin til hins ýtrasta á sama tíma og fjárfesting í nauðsynlegum innviðaúrbótum er enn og aftur vanrækt. Við erum að afgreiða fjárlög þar sem óvissusvigrúm er nýtt til hins ýtrasta strax í upphafi þrátt fyrir að enn sé mikil óvissa um efnahagsþróun á næsta ári og mun vafalítið valda þessari ríkisstjórn vanda á komandi ári. Minni hlutinn hefur lagt fram margar ágætar breytingartillögur við þetta fjárlagafrumvarp sem við í Viðreisn munum greiða atkvæði með. Við þekkjum hins vegar auðvitað leikreglurnar hér, handritið að þessu leikriti hefur fyrir löngu verið skrifað og meiri hlutinn mun vafalítið fella þær allar samviskusamlega enda skiptir meira máli hver færir slíkar breytingar fram en hvað þær fela í sér, sem er miður.
Þessi fjárlög sýna að við erum að ná því markmiði sem við öll ættum að stefna að á Alþingi, að láta ríkisfjármálin vinni með peningastefnu og stefnu í vinnumarkaðsmálum, nýta styrkingu innviða og auka hina opinberu fjárfestingu til að vinna gegn slaka í hagkerfinu á tímum þar sem er að kólna í hagkerfinu. Á sama tíma og við erum að tryggja efnahagslegan stöðugleika erum við að tryggja félagslegan stöðugleika, markmið sem við höfum oft talað um en ekki oft náð, enda einkennist íslensk hagsaga af gríðarlegum sveiflum. Ég tel þessi fjárlög vera miklu meira tímamótaplagg en við höfum átt að venjast lengi. Ég tel að þarna séu hinar þrjár stoðir hagstjórnarinnar að vinna saman þar sem sérstaklega er hugað að því líka að þær álögur sem eru lækkaðar nýtist hinum tekjulægstu best og við séum með félagsleg sjónarmið að markmiði í þeirri innviðauppbyggingu sem á sér stað þannig að þessi fjárlög tel ég vera góð fjárlög.
Herra forseti. Fjárlagagerð þessarar ríkisstjórnar verður fyrst og fremst minnst fyrir nýja skatta í fallegum umbúðum, stanslausa stækkun ríkisbáknsins og andúðar í garð einkaframtaksins eins og í heilbrigðismálum. Þrátt fyrir fögur fyrirheit um skattalækkanir eru margvísleg gjöld hækkuð á móti. Skattkerfið verður stöðugt flóknara og þyngra í vöfum. Skil milli skatta og þjónustugjalda verða sífellt óskýrari. Áform um enn fleiri skatta bíða á hliðarlínunni, urðunarskattur og skattur á ferðaþjónustu eru handan við hornið. Sem fyrr er ríkisstjórnin í afneitun í efnahagsmálum. Treyst hefur verið á tímabundna aukningu tekna í uppsveiflu. Ríkissjóður verður rekinn með halla í fyrsta skipti í sjö ár. Komið er að þolmörkum í óvissusvigrúmi og lítið hefði mátt út af bregða til að áætlanir brystu og tekjur dygðu ekki til að fjármagna nauðsynleg útgjöld. Herra forseti. Stöðugt er sópað undir vandamálateppi ríkisstjórnarinnar. Kjörorð hennar er stærra ríkisbákn, dulbúin skattheimta og nýir skattar í fallegum umbúðum.
Virðulegi forseti. Hér er eitt af þeim vandamálum sem ég nefndi áðan. Hér eru í raun tvær tillögur, annars vegar útgreiðsla ónýtts persónuafsláttar upp á 10,5 milljarða og hins vegar hækkun persónuafsláttar vegna niðurlagningar sóknargjalda og það kemur fram í einni tölu í staðinn fyrir að hægt sé að greiða atkvæði um tillögurnar í tvennu lagi. En af því að við komum fram með breytingartillögu þar sem töluna vantaði inn í, þá kemur hún í sérskjali. Það er hægt að greiða atkvæði sérstaklega um það í næsta lið sem ég kem og útskýri á eftir. En þetta er útgreiðsla persónuafsláttar sem er ónotaður og svo hækkun persónuafsláttar á móti sóknargjöldum.
Virðulegi forseti. Þetta er tillaga sem engan veginn er hægt að styðja. Við erum með fyrirkomulag persónuafsláttar sem virkar með þeim hætti að fólk er hvatt til að sækja sér tekjur. Námsmenn sem sérstaklega er vísað til í tengslum við þessa tillögu geta sótt sér tekjur upp á rétt um 160.000 kr. á mánuði án þess að borga nokkurn skatt. Rétt um 1,9 milljónir á ári er hægt að sækja sér í tekjur án þess að borga nokkurn skatt. Þetta er hvatinn sem við viljum búa til. En þá kemur fram tillaga um að þú getir bara fengið þessar tekjur, 1,9 milljónir, greiddar út þrátt fyrir að þú leggir ekkert af mörkum [[Gripið fram í: Neikvæður tekjuskattur.]]og þá er í raun og veru öllum hvötunum snúið á hvolf. [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]Þessi hugmyndafræði gengur að mínu áliti einfaldlega ekki upp. Ef menn vilja fara út í útgreiðslu á persónuafslætti þarf að taka tekjuskattskerfið allt til endurskoðunar í leiðinni og hugsa það alveg frá grunni. En svona sjálfstæð tillaga eins og þessi er með alla röngu hvatana.
Virðulegi forseti. Þessi tillaga snýst um að afnema krónu á móti aurum skerðinguna sem er enn í gangi, einfalt réttlætismál og hægt að ganga frá því. Þar eru tvímælalaust réttu hvatarnir, eins og var í sundurliðun 1 líka. Það er ekki rétt hvatning að hvetja námsmenn til að vinna með námi. Við viljum miklu skilvirkara nám svo að fólk geti klárað á réttum tíma o.s.frv. Við töluðum aðeins um fyrri liðinn áðan en þetta er sem sagt að afnema krónu á móti aurum skerðinguna.
Herra forseti. Hér er um að ræða tillögu um að hækka þakið á endurgreiðslum vegna rannsóknar- og þróunarstyrkja fyrirtækja. Ísland er neðst á lista OECD-ríkja sem beita slíkri aðferð. Við þurfum markvissar aðgerðir í þá átt að afnema þakið alveg. Slíkar fjárfestingar munu á endanum skila sér bæði í auknum tekjum ríkissjóðs en líka með aukinni verðmætasköpun og við að byggja upp öflugt nýsköpunarstarf og þekkingariðnað í landinu. Við ættum í rauninni ekki að hafa efni á því að hafna þessari tillögu en það höfum við því miður gert. Það birtist víða í þessu fjárlagafrumvarpi að ríkisstjórnin hefur ekki dug til að mæta áskorunum framtíðar.
Herra forseti. Þessi breytingartillaga Miðflokksins er í fjórum liðum. Hún gerir ráð fyrir því að kolefnisgjaldshækkun ríkisstjórnarinnar upp á 10% komi ekki til framkvæmda, að tryggingagjald lækki um 0,25% umfram það sem ríkisstjórnin leggur til. Auk þess er hér um að ræða arðgreiðslu í ríkissjóð vegna sölu á lóð Landsbankans við Austurhöfn sem Miðflokkurinn leggur til og auk þess er hagræðingarkrafa á sameiningu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins, hvort tveggja arðgreiðslur upp á 2 milljarða og 350 milljónir. Fyrsti liðurinn er auk þess að ívilnun falli brott til leigu á umhverfisvænum bílum á vegum bílaleiga. Það eru 60 milljónir.
Herra forseti. Við í Viðreisn styðjum hugmynd Miðflokksins um viðbótarlækkun tryggingagjalds, enda er alveg ljóst að svigrúm það sem tekjuauki ríkissjóðs á undanförnum árum hefur skapað til skattalækkana hefur ekki verið nýtt sem skyldi. Hins vegar erum við andsnúin áformum um að lækka kolefnisgjöld eða falla frá grænum ívilnunum í virðisaukakerfinu sem hér eru lagðar fram, auk þess sem við teljum tillöguna ekki nægjanlega vel fjármagnaða. Því greiðum við atkvæði gegn tillögunni í heild þó að við styðjum eindregið þá hugmynd að lækka tryggingagjaldið frekar.
Herra forseti. Á þessu þingskjali er verið að gera breytingar á tekjuhlið frumvarpsins. Ég vil vekja athygli á því að þar á meðal er verið að lækka veiðigjaldið niður í 5 milljarða kr. Stjórnarliðar eru nú að samþykkja smánarleg gjöld sem þeim er ætlað að greiða sem fénýta fiskveiðiauðlind þjóðarinnar, upphæð sem stendur ekki einu sinni undir þjónusturannsóknum eða eftirliti með greininni. Þetta er sárgrætilegt þegar litið til kvóta mikilla útgerða líkt og Samherja sem hafa hagnast vel á síðustu árum. Starfsemi Samherja á Íslandi skilaði 8,7 milljarða kr. hagnaði á síðasta ári, svo dæmi sé tekið. Útgerðin þarf ekki á styrk frá okkur að halda, hún líður ekki skort. Það gera hins vegar allt of margir í þessu samfélagi.
Virðulegi forseti. Þetta eru 30 milljónir vegna tveggja starfsmanna fyrir frumkvæðisrannsóknir umboðsmanns Alþingis. Ekki hefur skort þar á því að það eru ansi mörg mál sem þar er að huga en hefur ekki unnist nægur tími til þess að sinna. Þessar rannsóknir eru alveg gríðarlega mikilvægar, sérstaklega fyrir sjálfstæði umboðsmanns Alþingis, að hann geti sinnt frumkvæðisrannsóknum. Það er algjörlega nauðsynlegt. Það er alveg sjálfsagt að leggja til 30 milljónir til að svo megi vera.
Herra forseti. Þessi breytingartillaga Miðflokksins gerir ráð fyrir því að framkvæmdum við viðbyggingu Stjórnarráðshússins verði frestað. Í frumvarpinu er áætlað að setja 550 milljónir í verkefnið á næsta ári. Með því að fresta framkvæmdum sparast mikilvægir fjármunir fyrir ríkissjóð og þá gefst tækifæri til að endurskoða þessi byggingaráform. Miðflokkurinn telur fullt tilefni til þess í ljósi þess að byggingin samræmist illa Stjórnarráðsbyggingunni sjálfri og götumyndinni. Fyrirhuguð viðbygging Stjórnarráðsins sver sig í ætt við svokallaðan brutalist arkitektúr sem er talin gróf, ómanneskjuleg og köld stefna sem yfirleitt vekur litla jákvæðni hjá fólki. Ég segi já.
Herra forseti. Ríkisbáknið hefur þanist út í tíð þessarar ríkisstjórnar og engar tilraunir hafa verið gerðar til þess að draga úr ríkisumsvifum. Sjálfstæðisflokkurinn hefur reglulega hrópað hátt fyrir kosningar: Báknið burt! Þegar flokkurinn kemst síðan til valda heldur báknið áfram að vaxa. Flokkurinn fer nú fyrir fjármála- og efnahagsráðuneytinu og hefur öll tök á því að taka til hendinni eins og hann hefur margoft predikað. Þess í stað bætir hann í ríkisbáknið sem aldrei fyrr. Miðflokkurinn leggur hér fram breytingartillögu um að hagrætt verði í ríkisrekstri. Tillagan gerir ráð fyrir að sett verði 10% hagræðingarkrafa á öll ráðuneyti. Það mun skila ríkissjóði 1.100 milljónum í sparnað. Fleiri ráðuneyti eru undir í þessu atkvæðaskjali og koma þá fram síðar í atkvæðagreiðslunni. Ég segi já.
Herra forseti. Það er ekki oft sem við í Viðreisn erum sammála Miðflokknum en hér erum við hjartanlega sammála. Það vantar alla ráðdeild í opinberan rekstur og við styðjum heils hugar þessa tillögu um viðbótaraðhaldskröfu á hið opinbera.
Herra forseti. Fíkniefnavandinn er eitt af alvarlegustu og erfiðustu málum sem steðja að þjóðfélaginu. Sterkari fíkniefni hafa náð fótfestu hér á landi en áður. Fíkniefnasala á netinu færist mjög í vöxt og auðveldar aðgengi að fíkniefnum. Það er sannað að aukið fíkniefnaeftirlit á landamærum skilar árangri. Það þarf að styrkja tollgæslu í baráttunni gegn innflutningi á vímuefnum. Miðflokkurinn leggur áherslu á að auka fjárveitingar til þessa mikilvæga málaflokks. Flytur flokkurinn breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið þess efnis að sérstakt aukaframlag upp á 250 millj. kr. fari til embættis tollstjóra til að auka fíkniefnaeftirlit Tollgæslunnar á landsvísu og bæta öryggi á landamærum. Það gerir grein fyrir atkvæði sínu.
Virðulegur forseti. Hérna er Miðflokkurinn að stækka báknið, en Píratar eru með miklu betri og ódýrari lausnir í þessum málum. Við segjum nei.
Herra forseti. Við þurfum að styrkja þær stofnanir sem annast rannsókn efnahags- og skattalagabrota. Hér leggjum við í Samfylkingunni til 60 millj. kr. til skattrannsóknarstjóra til að koma í veg fyrir réttarspjöll og óskum liðsinnis þingheims við þessa tillögu.
Virðulegi forseti. Úthlutunarhlutfall Rannsóknasjóðs og Tækniþróunarsjóðs er mjög klárt. Það koma margar umsóknir í þá sjóði sem eru mjög góðar og eiga skilið að fá úthlutun af því að tækifærin í því til framtíðar eru svo augljós. Það er svo lítið í þessum sjóðum núna að það er verið að hafna umsóknum af því að það eru stafstetningarvillur í þeim, það finnst ekkert annað, engin önnur ástæða til að hafna umsókn en eitthvað smávægilegt. Það er því algjörlega nauðsynlegt, og sérstaklega á þessum tímum þegar við erum á niðurleið í efnahagssveiflunni, að leggja til aukið fjármagn í rannsóknir og nýsköpun. Það er algert grunnatriði. Þetta nær vonandi úthlutunarprósentunni upp í 25%, miðað við þetta fjármagn, en það ætti að vera í u.þ.b. 30%.
Herra forseti. Þingflokkur Samfylkingarinnar leggur hér til 1 milljarðs aukningu til rannsókna og þróunar með áherslu á Tækniþróunarsjóð, Rannsóknasjóð og Innviðasjóð. Staðreyndin er að með fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er dregið úr framlögum milli ára og má t.d. nefna að fjárframlög Rannsóknasjóðs voru 2.470 millj. kr. árið 2016 og hafa haldist óbreytt á milli ára en nú ber svo við að í frumvarpinu er gert ráð fyrir lækkun. Framlög til sjóðanna hafa hvorki fylgt launa- né verðlagsþróun frá árinu 2016 og eru takmörkuð framlög til Tækniþróunarsjóðs sömuleiðis mikið áhyggjuefni. Er það sérstaklega mikið áhyggjuefni að ríkisstjórnin ætli einmitt á þessum tímapunkti að draga úr. Ég hvet þingheim eindregið til að styðja þessa tillögu okkar til stuðnings nýsköpunar og atvinnulífi á landinu.
Forseti mælir með því að þingmenn sem gera grein fyrir atkvæði sínu greiði atkvæði áður en þeir fara úr sæti sínu, sérstaklega ef þeir eiga um langan veg að fara.
Herra forseti. Í fjárlögunum á að skera niður endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar um 30%. Sú áhersla stjórnvalda er ótrúlega skammsýn og í raun vitlaus. Samtök iðnaðarins og Samband íslenskra kvikmyndaframleiðenda koma á framfæri mjög alvarlegum athugasemdum við þá staðreynd. Kvikmynda- og sjónvarpsefnisgerð skiptir Ísland miklu máli og hver króna skilar sér margfalt til baka. Við síðustu fjárlagagerð lagði Samfylkingin til breytingartillögu um aukna fjármuni í svokallaðan sjónvarpssjóð. Sú tillaga var felld af öllum þingmönnum VG, Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins. Ég trúi ekki að sömu þingmenn ætli að fella tillögu okkar um að tryggja nauðsynlega fjármuni til endurgreiðslu kvikmyndagerðar. Það er bæði góð hagfræði og góð pólitík að styðja betur við menningarstarfsemi á borð við sjónvarpsefnis- og kvikmyndagerð. Þessi tillaga okkar býr beinlínis til peninga eins og menningin gerir svo oft.
Virðulegi forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um að veita 150 milljónir aukalega í styrki til sveitarfélaga til að mæta þörf notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar sem við köllum NPA. Við höfum verið að kvótasetja þessa aðstoð. Við erum að mismuna fötluðu fólki, að sumir fái en aðrir ekki, þannig að ég legg þetta í ykkar hendur. Ég trúi því ekki að við getum ekki verið sammála um að það sé algerlega síðasta sort að mismuna fötluðu fólki um þá nauðsynlegu þjónustu sem það þarf á að halda. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni ósk um að setja 2 milljarða kr. í aukna löggæslu í landinu. Við erum að berjast við fádæma fíkniefnafaraldur. Við erum að berjast við fádæma fjölda ótímabærra dauðsfalla. Við erum virkilega að berjast við ógnarvá í landinu hvað þetta varðar. Við höfum aldrei þurft að horfast í augu við þvílíkt og annað eins. Flokkur fólksins reynir alltaf að forgangsraða fyrir fólkið. Og við segjum: Það er tvennt sem ríkisvald verður að gera. Það verður að halda uppi allsherjarreglu og tryggja öryggi borgaranna í landinu.
Herra forseti. Til að rannsaka glæpi, sem eru ofarlega á baugi í þjóðfélaginu eins og löngum, þarf lögreglumenn. Til að tryggja öryggi borgaranna þarf lögreglumenn. Við þurfum fleiri lögreglumenn í landinu. Við þurfum lögreglumenn á göturnar. Við þurfum lögreglumenn við skrifborðin. Við þurfum lögreglumenn í bílana. Við þurfum lögreglumenn um allt land. Þessi litla hógværa tillaga okkar Samfylkingarmanna ræður bót á því ófremdarástandi sem nú er og ég vænti þess að hún verði samþykkt.
Herra forseti. Það þarf að forgangsraða fjárveitingum til lögreglunnar þannig að almenn löggæsla verði efld. Sýnileg löggæsla og eftirlit í umferðinni skilar ótvírætt góðum árangri. Almenn löggæsla á þjóðvegum landsins hefur einnig öflugt forvarnagildi. Sýnileikinn hefur mikilvægu hlutverki að gegna þegar kemur að öryggi borgaranna og öryggistilfinningu þeirra. Ríkisstjórnin sýnir þessum mikilvæga málaflokki ekki mikinn áhuga og lækkar framlög til lögreglunnar í frumvarpinu. Miðflokkurinn leggur því til breytingartillögu við frumvarpið um 300 millj. kr. aukafjárveitingu til að efla almenna löggæslu í landinu.
Herra forseti. Það sem ég vil vekja athygli á er að í þessum tillögum er m.a. gert ráð fyrir að leggja niður bílamiðstöð ríkislögreglustjóra í þeirri mynd sem við þekkjum hana. Ég tel að með þessari breytingu sé verið að stíga mikið framfaraskref í bílamálum lögreglunnar í landinu. Það kerfi sem uppi var með rekstri bílamiðstöðvar ríkislögreglustjóra hafði runnið sitt skeið á enda og eru langflestir innan lögreglunnar sammála um þá breytingu. Með þessu móti geta embættin nýtt þá fjármuni sem settir hafa verið í bílamál embættanna á síðustu árum mun betur en gert hefur verið. Það er hægt að fjölga ökutækjum, auka akstur og sýnileg löggæsla verður miklu meiri fyrir sama eða minna fjármagn og verið er að nota í málaflokkinn í dag.
Herra forseti. Ágæti þingheimur. Ríkisstjórnin kom með þá tillögu, eða meiri hluti fjárlaganefndar, að auka við um 45 milljónir til héraðssaksóknara vegna peningaþvættismála. Við lentum á gráa listanum, munið þið, og það var skilyrði til þess að losna af honum að við myndum fjölga starfsmönnum um þrjá. Þessir þrír starfsmenn sem nú eiga að fara til héraðssaksóknara mega ekki taka að sér önnur mál þar innan húss, mega eingöngu vera í peningaþvættismálum og engu öðru, t.d. ekki rannsókn á mútugreiðslum á suðrænum slóðum. Embætti héraðssaksóknara verður að fá frekari fjármuni til að geta sinnt öllum þeim fjölmörgu störfum sem héraðssaksóknari á að sinna, m.a. rannsókn skattalagabrota sem eru í mjög þröngum tímaramma. Þess vegna leggjum við til aukna fjármuni þar og treystum því að stjórnarþingmenn styðji tillögur okkar.
Virðulegur forseti. Þetta kallast að minnka báknið, stroka út kirkjujarðasamkomulagið eins og það leggur sig, henda því út um gluggann. Það er andstætt stjórnarskrá og lögum, þetta viðbótarsamkomulag. Við skiljum þó eftir biskupsstofu, biskup og nokkra starfsmenn til að uppfylla ákvæði stjórnarskrár. Það er upp á 266 milljónir að mig minnir. En þetta er skref sem Alþingi verður að fara að taka og besta tækifærið er einmitt núna. Það verður aldrei dýrara fyrir okkur að klára þetta mál núna og fara með það í gegnum dómstóla og þess háttar upp á að skera úr um hvort það séu einhver ábyrgð þarna á bak við eða ekki, aldrei. Það verður alltaf dýrara að halda áfram að greiða þetta út í hið óendanlega, alltaf. Þannig að endilega hættið þessu rugli.
Virðulegi forseti. Við hv. tillöguflytjandi erum bandamenn í baráttunni fyrir aðskilnaði ríkis og kirkju eins og sést t.d. á því að við erum saman á þingsályktunartillögu hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar um fullan aðskilnað ríkis og kirkju. Fjárlög eru hins vegar ekki staðurinn til að ná því fram, ekki frekar en fjárlög voru staðurinn til að stytta framhaldsskólann um eitt ár. Lög um sóknargjöld eru kannski rétti staðurinn eða bara almennt frumvarp um heildarlög um trúar- og lífsskoðunarfélög eins og lagt er til í fyrrgreindri þingsályktunartillögu. Og fyrst talið berst að samræmi við stjórnarskrá og lög þá má ekkert lagafrumvarp samþykkja fyrr en það hefur verið rætt við þrjár umræður á Alþingi. Ef við myndum samþykkja þessa tillögu værum við de facto að fara fram hjá þeirri grein stjórnarskrárinnar og nema úr gildi lög um sóknargjöld og ég er ekki til í það þó að ég sé sammála þingmanninum um hið endanlega markmið.
Herra forseti. Ég get tekið undir margt í því sem fram kemur í áliti 3. minni hlutans sem rökstuðningi fyrir þessari breytingartillögu en ég get hins vegar ekki fallist á það að við tökum skref í aðskilnaði ríkis og kirkju með þessum hætti. Ég vísa þingheimi á ágæta þingsályktunartillögu sem fjallar um þetta efni þar sem er þó gert ráð fyrir þessum fulla aðskilnaði en að það verði vandað mjög til verka við að ná þeim aðskilnaði fram.
Herra forseti. Við í þingflokki Samfylkingarinnar gerum tillögu um breytingu á þessum lið í frumvarpi til fjárlaga. Umræðan um uppbyggingu á sviði samgangna hefur verið ofarlega á baugi í öllu samfélaginu og það er sama hvar drepið er niður fæti, þörfin er hrópandi. Einn kimi má ekki verða út undan. Það eru almenningssamgöngur, hvort heldur sem er á höfuðborgarsvæðinu eða á landsbyggðinni. Það er auðvitað í samræmi við þá sýn sem við höfum til framtíðar, að efla almenningssamgöngur, og hér þarf að bæta um betur og við skulum sýna það strax í verki. Við leggjum til að bætt verði við 1 milljarði í þennan þátt fjárlaganna.
Herra forseti. Borgarlínan og skyld verkefni eru gríðarlega mikilvæg lyftistöng fyrir almenningssamgöngur í landinu og á höfuðborgarsvæðinu sjálfu. Ríkið tekur nú þegar þátt í undirbúningi borgarlínunnar með framlagi samtals upp á 1,5 milljarða. Það er talið nóg af öllum hlutaðeigandi í þessum bransa. Tillaga hv. flutningsmanns Ágústs Ólafs Ágústssonar um framlag til þessara starfa með þeim rökstuðningi að það vanti fé frá ríkinu til þess arna vekur furðu, rétt eins og að þingmenn og meiri hlutinn í Reykjavíkurborg séu ekki í sama stjórnmálaflokki að hluta til, [[Gripið fram í.]]séu óskyldir í pólitík. Sem sagt, herra forseti, fé frá ríkinu til undirbúnings borgarlínu er til staðar og tillaga Samfylkingarinnar allsendis óþörf og ég greiði því atkvæði gegn tillögunni. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Fátt er nú meira rætt um alla heimsbyggðina en umhverfis- og loftslagsmál. Við greiðum hér atkvæði um þessa þætti og það er því miður ekki hægt að merkja að ríkisstjórnin taki loftslagsbreytingar sérstaklega alvarlega í verki. Við sjáum það ekki í þessu fjárlagafrumvarpi. Það er mikið talað en það er ekki nóg. Við þurfum aðgerðir, við þurfum athafnir. Þótt loftslagsmál skipi e.t.v. stærri sess hér en oft áður þarf að gera betur og góður vilji og fögur orð hæstv. forsætisráðherra duga ekki til að vega upp það sem á skortir í beinhörðum aðgerðum. Hér duga engin vettlingatök og ég skora á hv. þingheim að leggja nú gjörva hönd á græna hnappinn, það þarf raunar ekki heila hönd heldur bara einn fingur, til að leggja loftslagsmálum lið í verki.
Virðulegur forseti. Vandamálin í umhverfismálum eru ansi stór og ansi víðtæk og ansi kostnaðarsöm. Þetta er dálítið há upphæð og ég er ekki alveg viss hvort hún sé framkvæmdarhæf fyrir næsta ár af því að aðgerðaáætlun stjórnvalda er því miður, fyrirgefið þið, dálítið léleg, hún er ekkert kostnaðarmetin eða forgangsröðuð eða neitt því um líkt, það sem við höfum fengið að sjá. Þannig að ég veit ekki, kannski klárar þetta bara aðgerðaáætlunina og það væri svo sem alveg ágætt. Ég styð þessa tillögu því að það þarf ekkert endilega að nota alla upphæðina. Það væri ágætt að hafa heimild til þess að klára það sem er hægt að klára í þeim málum því að ekki veitir af.
Herra forseti. Þessi tillaga er góðra gjalda verð, enda engan veginn nægilega mikið gert í loftslagsmálum og umhverfismálum almennt í stefnu þessarar ríkisstjórnar. Hér er hins vegar um mjög háa fjárhæð að ræða sem ekki er fjármögnuð með öðrum aðgerðum á móti í niðurskurði í fjárlögunum og því getum við ekki stutt hana svo fram komna. Við hefðum líka viljað sjá það betur útfært í hvað þetta fjármagn hefði átt að renna. Hún undirstrikar hins vegar metnaðarleysi sitjandi ríkisstjórnar í umhverfismálum og mikilvægi þess að enn betur sé gert.
Herra forseti. Ríkisstjórnin stefnir að kolefnishlutleysi landsins árið 2040. Ein af boðuðum aðgerðum ríkisstjórnarinnar er tvöföldun í nýskógrækt á árinu 2022. Hvernig fer það saman, herra forseti, að ætla að tvöfalda skógrækt en skera jafnframt á sama tíma framlög til skógræktar niður? Hér ætti fremur að auka framlög verulega til skógræktar enda er skógrækt árangursríkasta aðferðin til kolefnisbindingar. Því leggur Miðflokkurinn til að þessi niðurskurður í skógrækt verði leiðréttur og leggur til 30 millj. kr. aukin framlög til skógræktar.
Herra forseti. Það er ekki verið að skera niður framlög til skógræktar í þessum fjárlögum. Það er mikil aukning til skógræktar á lögbýlum. Auk þess eru, annars staðar í breytingartillögum frá meiri hlutanum, lagðar til 28 milljónir til að styðja rannsóknir í skógrækt á vegum Skógræktarinnar. Þess vegna greiði ég atkvæði gegn þessari tillögu, enda er hún óþörf að mínu mati. En annars staðar í þessari atkvæðagreiðslu mun ég hins vegar greiða atkvæði með tillögu meiri hlutans þar sem lagðir eru til frekari fjármunir til skógræktar.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari tillögu sem ég styð. Þarna er verið að verja 28 milljónum til rannsókna í skógrækt. Þarna er svokölluðum Mógilsárpeningum komið aftur inn í kerfið. Þeir nýtast einkum til rannsókna vegna skógræktar á bújörðum og hafa gert það í gegnum tíðina. Í því felst auðvitað margt og af því að nú líður að jólum og byrjað er að höggva jólatré hefur þetta fjármagn m.a. nýst til rannsókna vegna ræktunar jólatrjáa. Auðvitað er það mikið umhverfismál að ekki sé verið að flytja inn jólatré. Við getum ræktað öll okkar jólatré innan lands.
Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að það verður að leggja 2 milljarða í rannsóknir og vöktun á náttúrunni á Íslandi. Við vitum öll hvers vegna það er. Það er bæði vegna þess að hér hefur eldgosahætta farið vaxandi. Við þurfum ekki annað en að horfa á fimm megineldstöðvar í ákveðnum ham, við getum líka nefnt jarðskjálfta. En þetta er mjög mikilvægt vegna þess að loftslagsbreytingar auka á náttúruvá og auk þess er í þessum fjárlögum verið að bæta við nærri 70 millj. kr. Ég hvet allan þingheim til að greiða þessum tillögum atkvæði.
Herra forseti. Það eru litlu tölurnar en þær geta nú samt skipt máli þegar upp er staðið til þeirra sem þær eiga að fá. Ég vil líka, í ljósi þess sem við vorum að greiða atkvæði um áðan, nefna náttúrustofurnar, þar er svolítið verið að færa peningana á réttan stað og skýra ferli. En hér undir er mikilvægt starf sem við greiðum atkvæði um, sem er Rannsóknastöðin Rif á Raufarhöfn. Hún skiptir mjög miklu máli fyrir brothætta byggð og þar fer líka fram alþjóðlegt og mikilvægt starf. Í ljósi þess að við eigum eftir að greiða atkvæði um næstu atriði ætla ég að tiltaka að hér eru líka undir Flugsafn Íslands, Vínlandssetur, Pálshús o.fl., söfn sem skipta hinar litlu byggðir í hinum dreifðu byggðum mjög miklu máli.
Herra forseti. Hér er um að ræða 400 millj. kr. sem ætlunin er að setja í einkarekna fjölmiðla, þ.e. ríkisvæða einkarekna fjölmiðla eins og tillagan lítur út í dag. Það er algerlega nóg fyrir okkur að vera með einn ríkisrekinn fjölmiðil á tímum þar sem slíkt á í raun að heyra sögunni til. Það er engin þörf á að vera með ríkisrekinn fjölmiðil í dag eins og tækniþróun og annað er orðið. Við munum hins vegar koma fram með tillögu hér fljótlega, vonandi fyrir 3. umr., þar sem við leggjum fram tillögur um hvernig hægt er að efla einkarekna fjölmiðla með ákveðnum hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta tækifæri til þess að koma hér og tjá mig um 400 milljónir til einkarekinna fjölmiðla. Ég get tekið undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni og mun styðja þessa tillögu, sé að hún mun falla og þá okkar tillaga líka en við í Flokki fólksins erum með sambærilega tillögu. Í ljósi þess sem á undan er gengið held ég að það væri kannski bragur á því að við segðum að það skipti máli að vera með öfluga fjölmiðla. Það skiptir máli að vera með rannsóknarblaðamennsku og að fjölmiðlar hafi fjármagn til að rannsaka hlutina. Stærstu mál sem við höfum fengið upp á yfirborðið á undanförnum árum koma frá fjölmiðlum. Það væri bragur á því, virðulegi forseti, að við myndum útfæra það betur eins og ég hafði hugsað mér að gera, og verja þessum fjármunum á betri veg en þann að setja þá í einkarekna fjölmiðla og koma þeim undir ríkisspenann. Ef við viljum efla þá tökum við ríkisrekna fjölmiðilinn einfaldlega af auglýsingamarkaði og komum með alvörusamkeppni þar.
Herra forseti. Í stað þess að ráðast í stórsókn í menntamálum, sem talað var um fyrir kosningar, sjáum við fram á lækkun á heildarfjármagni milli ára. Við leggjum þess vegna til 1 milljarð aukalega í framhaldsskólana til að koma í veg fyrir lækkun, m.a. þessara stofnana: Menntaskólans í Reykjavík, Fjölbrautaskólans í Breiðholti, Menntaskólans á Akureyri, Menntaskólans í Kópavogi, Menntaskólans á Egilsstöðum, Menntaskólans á Laugarvatni, Flensborgarskóla, Fjölbrautaskólans á Suðurlandi, Verkmenntaskólans á Austurlandi, Verkmenntaskólans á Akureyri, Framhaldsskólans í Austur-Skaftafellssýslu og Framhaldsskólans í Mosfellsbæ. Ég trúi ekki að ríkisstjórnin ætli að skera niður raunframlög til þessara skóla.
Virðulegi forseti. Þrátt fyrir boðaða og margumrædda stórsókn í menntamálum sér hennar ekki nægilega stað í þessu frumvarpi. Samfylkingin er hér með tillögur til úrbóta á því, þ.e. að háskólastigið fái stóraukið framlag til að ná þeim markmiðum sem við höfum öll stefnt að og eru kennd við OECD. Ég vil líka nefna alveg sérstaklega í þessu sambandi að Listaháskóli Íslands býr við hraksmánarlegt húsnæði sem þarf að ráða bót á hið fyrsta. Verði þessi tillaga Samfylkingarinnar samþykkt, sem ég hef vissar vonir um, gæti hugsanlega komið til þess að ráðin verði bót á því ástandi.
Forseti. Það verður nú að dást að bjartsýni hv. þingmanns hér á undan mér. Við í Viðreisn styðjum þessa tillögu heils hugar enda er meint stórsókn ríkisstjórnarinnar í menntamálum orðin tóm. Það þarf verulega að bæta úr, sér í lagi hvað varðar háskólastigið og þess vegna styðjum við þessa breytingartillögu.
Herra forseti. Hér er um að ræða breytingu á Lánasjóði íslenskra námsmanna yfir í Menntasjóð sem er félagslegur stuðningssjóður og mun auka jafnræði í styrkjum. Þetta er talsvert framfaraskref og stórsókn í menntamálum þó svo að menn sitji hjá hér. Hér er verið að einfalda einstæðum foreldrum, fjölskyldufólki og námsmönnum utan höfuðborgarsvæðisins að sækja sér nám. Ég vænti þess að menn ýti á grænan takka fremur en gulan vilji þeir sjá stórsókn í menntamálum.
Virðulegi forseti. Hér ætla ég að taka undir lið 22.20, Framhaldsfræðslu og menntun óflokkuð á skólastig. Það er nefnilega þannig að við getum ekki öll flokkað okkur niður á þessi hefðbundnu skólastig. Hér er um að ræða styrki eins og til Lýðskólans á Flateyri, mikilvægrar stofnunar sem var komið á fót á síðasta ári og hefur verið mjög gleðilegt að fylgjast með því hvernig það hefur gengið og voru umsóknir í þann skóla langt umfram það sem var tekið inn. En hér er líka verið að styrkja Fjölmennt, símenntunar- og þekkingarmiðstöð, LungA á Seyðisfirði og framlag til símenntunar í Austurbrú fyrir austan. Þetta er mjög ánægjulegt því að við getum ekki öll flokkað okkur í þau kerfi sem við heyrum hefðbundið til.
Virðulegi forseti. Hér er hvorki meira né minna undir heldur en Landspítali – háskólasjúkrahús, öll sérfræðiþjónusta sem ekki telst almenn sjúkrahúsþjónusta. Það eru gríðarlegar aðhaldskröfur á Landspítalanum núna. Þeir eru að fara að skera niður hjá sér þjónustuna um 3,5 milljarða kr. Ef það er einhvers staðar sem við eigum að verja fé og forgangsraða er það í heilsu. Á þessum stað hljótum við að geta sammælst um að við verðum að halda utan um sjúkrahúsið okkar. Hér erum við að tala um 4 milljarða kr. til þess að reyna að koma í veg fyrir þann niðurskurð sem þegar hefur verið boðaður í aðhaldi.
Virðulegur forseti. Bráðaþjónusta Landspítalans er varla starfhæf og eiginlega orðin hættuleg. Okkur ber að leggja meiri peninga í þetta og ástandið er að versna. Við eigum eftir að semja og fá inn fleiri hjúkrunarfræðinga. Það er verið að taka burtu ákveðna kjaraauka sem þau hafa fengið þannig að okkur ber að auka við. Það er skylda okkar að sjá til þess að allir fái sjúkrahúsþjónustu við hæfi.
Herra forseti. Landspítali – háskólasjúkrahús og Sjúkrahúsið á Akureyri eru í kröggum vegna þess að þar fást ekki nægir peningar frá stjórnvöldum til að reka lögbundna þjónustu. Landspítali – háskólasjúkrahús getur hins vegar ekki vísað fólki frá eins og aðrar heilbrigðisstofnanir þurfa að gera þannig að ég tek undir orð hæstv. fjármálaráðherra, það er eitthvað að þessu kerfi. Kerfið virkar ekki eins og ríkisstjórnin vill. Kerfið virkar ekki vegna þess að ríkisstjórnin lætur ekki næga peninga í heilbrigðisstofnanir úti um allt land þannig að allt endar inni á gólfi á Landspítala þar sem eru yfirfullar deildir, þar sem gamalt fólk liggur á ganginum á bráðamóttökunni í Fossvogi, þar sem ekki er hægt að útskrifa fólk vegna þess að það vantar hjúkrunarfræðinga á aðrar deildir, vegna þess að það er ekki hægt að halda deildum opnum vegna skorts á fjármunum og mannafla. Þess vegna leggjum við til viðbótarfjármagn í Landspítala – háskólasjúkrahús og Sjúkrahúsið á Akureyri.
Herra forseti. Geðræn vandamál, einkum ungs fólks og einkum vegna fíkniefnaneyslu, eru mikið vandamál. Nýlega var hér sérstök umræða um þetta mál þar sem fram kom vilji hjá öllum sem til máls tóku til að lagfæra eins og við gætum gert mögulega. Við vitum að staðan er verst á móttökugeðdeild og fíkni- og bráðageðdeild og að geðdeild Landspítalans er að öðru leyti komin að sársaukamörkum vegna fækkunar legurýma. Við Miðflokksfólk leggjum þess vegna til að breyting verði gerð við fjárlagafrumvarpið og 100 milljónir settar aukalega í geðsvið Landspítalans. Ég ítreka að eftir þessa góðu umræðu sem hér varð um daginn og góðar undirtektir og góðan vilja trúi ég því að hér verði allir litir grænir. [[Menn geta svo sem skipt um skoðun enn þá ef þeir vilja.]] [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Hér er fjárfestingarframlag til nýs Landspítala lækkað um 3,5 milljarða frá því sem áður var áætlað í frumvarpinu. Samt sem áður verður þetta stærsta ár framkvæmdarinnar frá upphafi en 5 milljörðum verður varið á árinu 2020 í þessa flóknustu framkvæmd Íslandssögunnar. Áformuð lok framkvæmdarinnar eru áfram á árinu 2024 en nýr meðferðarkjarni mun gjörbreyta umgjörð og starfsemi Landspítala og þar með heilbrigðisþjónustunnar í heild. Því ber að fagna.
Virðulegur forseti. Enn grípur ríkisstjórnin til þess ráðs að skera niður í fjárfestingum til að fjármagna almenna útgjaldagleði sína. Það hlýtur að vera verulegt áhyggjuefni fyrir verkstjórn á byggingu Landspítalans ef það er skyndilega hægt að skera niður fjármagn til framkvæmdarinnar um jafn mikið og raun ber hér vitni, yfir 40%. Það þýðir væntanlega að það sé enginn gangur í þessari framkvæmd miðað við þær áætlanir. Ég á erfitt með að kaupa þessar útskýringar og það veldur vonbrigðum að verið sé að hægja svo mjög á þessari mikilvægu framkvæmd fyrir alla landsmenn.
Virðulegur forseti. Þarna er verið að skera niður framkvæmdir á nýjum Landspítala en það ætti frekar að spýta í. Það er ömurlegt ástand á sjúkrahúsunum. Við vitum hvernig bráðamóttakan er, við vitum af röskuninni og óþægindunum sem eru í kringum þessa byggingu. Fyrst við erum á annað borð byrjuð að byggja hana og grunnurinn er að fara að rísa upp eigum við að spýta í og klára þetta sem fyrst en ekki draga úr framkvæmdum.
Virðulegi forseti. Það er dæmi um pínulítið öfuga forgangsröðun miðað við þá hagsveiflu sem við erum í, að draga svona úr framkvæmdum við verkefni sem á að auka ábatann, draga úr þeim erfiðleikum sem nú eru á spítalanum. Það virðist vera hægt að draga úr framkvæmdum núna og auka framkvæmdahraðann seinna í staðinn. Af hverju er ekki hægt að auka framkvæmdahraðann í ár og vera jafnvel búin fyrr en 2024 með þetta verkefni þannig að við njótum ábatans þeim mun fyrr? Ég kaupi ekki þessa skýringu en að öðru leyti styðjum við rekstrarframlög sem fara í sérhæfðu sjúkrahúsþjónustuna sem lögð eru til.
Virðulegi forseti. Eins og kom fram hér í fyrri atkvæðaskýringu minni er í raun ekki verið að taka nýjar ákvarðanir varðandi framkvæmdina heldur er um það að ræða að tafir urðu á tilteknum stórum verkhlutum á milli ára. Ég vil hins vegar segja og vekja athygli þingheims á því að hér er verið að efla sjúkrahúsþjónustu til viðbótar milli umræðna frá því sem var í frumvarpinu sjálfu um 600 milljónir alls, bæði í sérhæfða og almenna sjúkrahúsþjónustu. Það kemur fram hér í tillögunum á eftir að um er að ræða bæði Landspítalann, Sjúkrahúsið á Akureyri og heilbrigðisstofnanir úti um land.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um aukið fjárframlag til slysamóttöku heilbrigðisstofnana úti á landi, í almennar lyflækningar, göngudeildarþjónustu og sérgreinalækningar. Það er sama hvert litið er þegar horft er til heilbrigðiskerfisins: Betur má ef duga skal. Flokkur fólksins hefur boðað ýmsar breytingartillögur. Þær miða allar að því að afmarka sig við heilbrigðismál og löggæslu og að hámarka lægstu launin. Miðað við hvernig ástandið er á þessu sviði ættum við að geta sammælst um að ef forgangsraða á fjármunum í eitthvað á að setja fólk í fyrsta sæti.
Herra forseti. Heilbrigðisstofnanir úti um allt land líða fyrir fjárskort. Það veldur álagi á starfsfólk en einnig ónógri heilbrigðisþjónustu við íbúa landsbyggðarinnar. Allar stofnanirnar þurfa aukið fjármagn en sérstaklega þarf að líta til þeirra landsvæða þar sem íbúafjölgun er mest. Á Suðurnesjum hefur íbúum fjölgað um rúm 30% á fimm árum. Á sama tíma hafa fjárveitingar til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja miðast við meðalíbúafjölgun á landinu öllu sem er margfalt minni en á Suðurnesjum. Hver maður sér að slík meðferð á 28.000 manna samfélagi er ill meðferð og raunar algjörlega óskiljanleg. Þær 600 milljónir sem við í Samfylkingunni leggjum til ættu að laga stöðuna eitthvað og ég hvet hv. þingmenn til að samþykkja tillögu okkar.
Herra forseti. Eins og kunnugt er glíma heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni við margþættan vanda. Helstu vandamálin felast m.a. í því hve illa heilbrigðisstofnunum gengur að ráða til sín lækna með fasta búsetu á staðnum og í miklu vaktaálagi sem leiðir af sér mikinn frítökurétt. Þessu fylgir mikill kostnaður og ríkisvaldið verður að taka tillit til þess í fjárveitingum í þennan mikilvæga málaflokk. Miðflokkurinn leggur hér fram breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að 250 millj. kr. verði settar til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni til að mæta brýnasta vandanum og ég geri að sjálfsögðu ráð fyrir góðum stuðningi við hana.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um það hvort við eigum að auka fjármagn til sjúkraflutninga úti á landi, hvort við eigum að reyna að koma til móts við Íslendinga sem kjósa að búa úti um allt land en ekki á einhverjum ákveðnum stað á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Eitt er gleðilegt, sem ég ætla að benda á fyrst ég er að tala um sjúkrabílana og þeir eru undir þessum lið, að við erum jú að fá fullt af nýjum sjúkrabílum. Ég legg ekki meira á ykkur. Bara fullt af nýjum sjúkrabílum sem er alveg frábært. Þeir kostuðu jafnvel helmingi minna en ráð var fyrir gert þannig að við erum smám saman að fara að endurnýja flotann. En sjáið þið til, hér erum við að leggja 400 milljónir undir í áttina að því að reyna að tryggja líf og limi fólks á landsbyggðinni betur en orðið er. Hvernig tekur þingheimur í það?
Virðulegi forseti. Það er margt undir í þessum málaflokki. Sjúkraflutningamenn hafa kvartað undan því lengi að það vanti sjúkrabílaskóla, þ.e. einfaldan sjúkrabíl með öllum tækjum og tólum til þess að kenna og æfa og endurmennta og sem hægt er að fara með hringinn í kringum landið til að halda fólki í æfingu. Þetta er algjörlega nauðsynlegt skref, segja þeir, til að geta haldið þessari menntun í gangi úti um allt land og viðbrögðum réttum og góðum. Þó að ekki væri nema að samþykkja þessa tillögu til þess að komast í áttina að því má tvímælalaust fara að huga að því innan þessa málaflokks að klára þetta mál.
Virðulegur forseti. Alltaf gaman að vera í minni hluta hér. Það er alveg sama hvernig tillögur koma fram, þær eru náttúrlega kolfelldar og sennilega líka þessi, alveg sama hversu mikill vandinn er. Hér er undir hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta og hjúkrunar- og dvalarrými, frekar en ekkert. Við erum hér að reyna að berjast við rekstrarvanda á hjúkrunarheimilum. Við erum að kalla eftir stuðningi. Við viljum frekar hætta að spara aurinn og fleygja krónunni með því að vera með tugi eldri borgara í úrræðum inni á Landspítala – háskólasjúkrahúsi, sem eru engin úrræði, vegna þess að við höfum ekki búsetuskilyrði fyrir þá annars staðar. Hér erum við að tala um 2 milljarða kr. til að koma til móts við þennan mikla rekstrarvanda því betur má ef duga skal. Það liggur við að ég biðji um nafnakall en ég er að hugsa um sleppa því vegna þess að það tekur því ekki, þið eruð brosandi yfir þessu öllu saman.
Virðulegur forseti. Þetta er eitt af því sem er svelt og hjúkrunarheimili hafa verið svelt í fjölda ára. Hver var niðurstaðan í fjárlagafrumvarpinu? Jú, það á að setja enn eina nefnd til þess að skoða þetta, skoða hvað á að gera í þessum málum þegar búið er að sýna fram á, Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu eru búin að sýna fram á hvað eftir annað, að það vantar þarna pening inn. En þetta er eins og með allt hjá þessari ríkisstjórn, þeir eru búnir að finna breiðu bökin. Það eru eldri borgarar og öryrkjar og þar má alltaf skera niður og láta þá sitja eftir í fjárlögum.
Herra forseti. Á síðasta ári voru 15 af þeim hjúkrunarheimilum sem voru aðilar að rammasamningi Sjúkratrygginga Íslands með neikvæða afkomu, samtals upp á 350 millj. kr. Alþingi samþykkti sérstaka fjárheimild vegna alvarlegrar stöðu upp á tæplega 300 millj. kr. á síðasta ári en sú fjárhæð, sem Alþingi samþykkti, týndist í hafi eða situr föst í gíslingu heilbrigðisyfirvalda. Á þessu ári stefnir í að 26 af 30 hjúkrunarheimilum verði með neikvæða afkomu í árslok. Samtals verður hallareksturinn 850 millj. kr. Ég legg til að sú staða verði rétt af að þessu sinni, ekki bara með því að samþykkja þessa breytingartillögu heldur með því að skila peningunum.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um 800 millj. kr. aukaframlag til dvalar- og hjúkrunarheimila. Það er í sjálfu sér ágætishugmynd hjá ríkisstjórninni að ætla að fjölga hjúkrunarrýmum, hjúkrunarheimilum, en það er ótrúlega lítil fyrirhyggja sem felst í því að bæta við einingum sem geta ekki borið sig. Það sem er sérstaklega vont við aðstæðurnar eins og þær eru í dag er að það er svo ólíkt hvernig þessi heimili eru rekin. Í sumum tilfellum leggst hallinn beinlínis á sveitarfélög, sem eru í samkeppni við önnur sveitarfélög, sem þurfa þá að taka af annarri þjónustu sveitarfélagsins og setja yfir í hallarekstur sem ríkið ber ábyrgð á. Ég trúi ekki að hæstv. heilbrigðisráðherra muni ekki styðja þetta.
Virðulegur forseti. Það er fíkniefnafaraldur á Íslandi í dag. Við höfum aldrei staðið andspænis annarri eins áskorun og akkúrat nú. Það eru 800 einstaklingar sem bíða eftir fyrstu þjónustu inn á Sjúkrahúsið Vog. Það er okkar skylda að viðurkenna fíkn sem sjúkdóm. Það er okkar skylda að veita fólki fyrstu hjálp þegar það biður um hana og þarf á henni að halda. Ég er að óska eftir 400 millj. kr. aukafjárveitingu til SÁÁ og sérstaklega með tilliti til þess að ná niður þessum biðlistum, koma fólkinu okkar aftur út í samfélagið, veita því von, veita því stuðning og þurrka út alla fordóma gagnvart sjúkdómnum eins og mér finnst því miður oft og tíðum hafa verið hér á lofti.
Herra forseti. Nú dembist skammdegið og morgunkuldinn yfir okkur. Lítum því á nokkrar staðreyndir. Hjálparsími Rauða krossins fær tæplega þrjú símtöl á dag vegna sjálfsvígshugsana. Á tíu daga fresti er framið sjálfsvíg á Íslandi. Síðan deyr einnig á tíu daga fresti annar Íslendingur vegna ofneyslu lyfja, allt árið um kring. Sjálfsskaði meðal ungmenna hefur aukist og eiga Íslendingar heimsmet í neyslu þunglyndis- og kvíðastillandi lyfja. Núna blasir við að biðlistar hjá SÁÁ hafa aldrei verið eins langir. Þeir hafa aldrei verið eins langir í sögunni. Þessi tillaga Samfylkingarinnar er hógvær og hún mun ekki setja neitt á hliðina. Ég biðla til þingmanna að styðja þessa tillögu um aukna fjármuni til SÁÁ. Þessi tillaga mun skipta SÁÁ og þeirra frábæra starf miklu máli.
Virðulegur forseti. Þarna erum við í Flokki fólksins að auka fjárframlög til öryrkja því enn eitt árið verður kjaragliðnun og öryrkjar og eldri borgarar eru skildir eftir. Enn eitt árið og það þriðja í röð verður króna á móti krónu skerðing ekki tekin af öryrkjum eins og hefur verið gert við eldri borgara og enn eitt árið er verið að sparka fjárhagslega í öryrkja. Það er ömurlegt til þess að vita að ár eftir ár séu öryrkjar og eldri borgarar skildir eftir. Allir hafa fengið kjaragliðnun bætta, allir nema eldri borgarar og öryrkjar. Við ættum að spyrja okkur inni í þessum sal: Hvernig í ósköpunum stendur á því að þetta eru einu aðilarnir sem eiga að vera með breiðu bökin og einu aðilarnir sem eiga enn þá, eftir hrunið og allt, að herða sultarólina?
Virðulegi forseti. Á síðustu níu árum hefur kjaragliðnun til öryrkja verið hvorki meiri né minni en rétt um 30%. Er það ekki kaldranalegt að eini þjóðfélagshópurinn sem horfist í augu við 30% kjaragliðnun skuli vera sá hópur sem hefur það bágast í samfélaginu? Flokkur fólksins er að leggja hér til ríflegan stuðning. Við viljum að enginn hafi útborguð laun undir 300.000 kr. á mánuði, skatta- og skerðingarlaust. Öll þau mál sem við erum að kalla eftir fjármagni í eru til að reyna að koma til móts við okkar minnstu bræður og systur. En auðvitað væri betra að setja 100 milljónir hér og 200 milljónir þar og 300 milljónir í hitt og þetta. En það sem skiptir máli er að af 22.000 öryrkjum lifa 70% á hungurlús í okkar umboði.
Herra forseti. Við studdum tillögu frá Flokki fólksins rétt áðan um að bæta kjör öryrkja en leggjum nú fram töluvert hóflegri tillögu sem ég óska eftir að þingmenn hugsi um. Hér er um að ræða viðbótarframlag til öryrkja sem hafa dregist mjög aftur úr. Ef við berum saman kjör öryrkja í dag við kjör öryrkja fyrir tíu árum, hreinar tölur, lítur þetta vissulega óskaplega vel út. En þá þurfum við líka að bera saman tölurnar hjá öllum almenningi nú og fyrir tíu árum. Það er nefnilega þannig að öryrkjar eru að dragast mjög aftur úr, jafnvel þeim sem hafa það verst, þeim sem er á lágmarkslaunum, þeim sem eru á atvinnuleysisbótum sem er tímabundið ástand. Um næstu áramót lítur út fyrir að grunnlaun öryrkja verði 90.000 kr. lægri en lágmarkslaun í landinu. Við erum þarna, herra forseti, að skilja öryrkja algerlega eftir. Ég bið þingmenn um að íhuga hvort það séu þau skilaboð sem þeir vilja senda öryrkjum í landinu.
Herra forseti. Vinna þarf markvisst að því að styrkja möguleika fatlaðs fólks og öryrkja til þátttöku á vinnumarkaði. Frítekjumark atvinnutekna öryrkja hefur staðið óbreytt í áratug. Kerfið verður að vera þannig uppbyggt að það sé raunverulegur ávinningur af því að vinna fyrir þá sem það geta. Þetta þýðir að það verður að draga úr óhóflegum skerðingum með öllum sínum keðjuverkandi og skaðlegu áhrifum. Miðflokkurinn leggur hér til breytingu við fjárlagafrumvarpið um 325 millj. kr. framlag til hækkunar frítekjumarks atvinnutekna öryrkja. Ég minni á, herra forseti, að fjárlagatillögur Miðflokksins eru að fullu fjármagnaðar.
Herra forseti. Hæstv. ríkisstjórn og hv. stjórnarþingmenn bregðast barnafjölskyldum í landinu með lágum fjárveitingum til barnabóta og grimmum tekjuskerðingum. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa ítrekað fellt tillögur Samfylkingarinnar um hækkun barnabóta og breytt viðmið. Tillögur okkar eru um að draga úr tekjuskerðingum líkt og gerist í hinum norrænu ríkjunum. Hæstv. ríkisstjórn leitar hins vegar að fyrirmyndum í þessum efnum hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Að tillögu stjórnarflokkanna byrja barnabætur að skerðast við 325.000 kr. á mánuði á næsta ári og vegna tekjuskerðingarinnar fær barnafólk með rétt um meðaltekjur engar barnabætur. Þrátt fyrir ótvíræð jöfnunaráhrif barnabóta hefur kerfið fengið að grotna niður undanfarin ár og núna í boði hv. þingmanna Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins.
Herra forseti. Hér erum við að leggja til töluvert mikla hækkun, upp á 1,3 milljarða, í Fæðingarorlofssjóð og sem betur fer. Það hljóta að teljast gleðifréttir að það þurfti að bæta í vegna þess að okkur er að fjölga. Fólk er að eiga fleiri börn og fleiri sækja í sjóðinn. Hér undir er auðvitað líka að við erum að fjölga mánuðunum í orlofi og við erum að hækka greiðslumarkið þannig að ég held að allir ættu að vera mjög jákvæðir gagnvart þessu og greiða atkvæði með þessari tillögu því við hljótum öll að vilja barnafólki sem allra best hvað þetta varðar.
Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur að hér sé um mjög jákvætt skref að ræða. Það er algerlega í samræmi við stjórnarsáttmálann að hækka þakið á fæðingarorlofinu og jafnframt lengja það. Þetta eru 1,3 milljarðar og ég tel að við getum öll verið sammála um að greiða atkvæði með þessari tillögu.
Hæstv. forseti. Þetta er einnig mjög góð tillaga frá meiri hluta fjárlaganefndar. Í henni felst að 30 milljónir verði settar í ART-verkefnið sem er mjög mikilvægt verkefni til að koma til móts við börn sem eiga við vanda að glíma. Þetta er 30 millj. kr. tímabundið framlag og einnig er um að ræða 18 millj. kr. tímabundið framlag til Aflsins, samtaka gegn kynferðis- og heimilisofbeldi. Ég geri ráð fyrir því að þingheimur sé sammála um þessa tillögu og greiði atkvæði með henni.
Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni sem hér talaði. Mér finnst mikilvægt að þessi verkefni fái styrkari sess hjá ráðuneytunum. Við gerð síðustu fjárlaga beindum við því til félags- og barnamálaráðherra að hann tæki undir sinn verndarvæng Aflið á Akureyri sem gegnir sambærilegu hlutverki og Stígamót gera í Reykjavík, afar mikilvægt starf. Það á ekki að þurfa að koma með betlistaf til fjárlaganefndar á hverju ári og ég vona að við náum árangri á þessu ári. Ég ætla ekki að tefja þessa atkvæðagreiðslu lengi með því að koma oft upp, en á eftir erum við líka að greiða Grófinni á Akureyri styrk og Samtökunum '78 sem eru sérdeilis mikilvæg samtök sem vinna mikið og öflugt starf. Þau sóttu um til okkar núna í fyrsta skipti, ekki síst vegna þess að við samþykktum lög um kynrænt sjálfræði, sem skiptir miklu máli og verður væntanlega til þess að starf þessara samtaka verður enn öflugra.
Hæstv. forseti. Vinna þarf markvisst að því að styrkja möguleika fatlaðs fólks og öryrkja á almennum vinnumarkaði. Íslenskur vinnumarkaður tekur lítið sem ekkert við fólki með skerta starfsgetu og það er brýnt að bæta úr því. Aukin þátttaka einstaklinga með skerta starfsgetu á vinnumarkaði dregur úr þeirri hættu að einstaklingar sem fara á örorkulífeyri festist auðveldlega í gildru fátæktar og verri lífsgæða til framtíðar. Miðflokkurinn leggur til breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið þess efnis að Vinnumálastofnun fái aukafjárveitingu upp á 200 millj. kr. svo að efla megi þetta mikilvæga úrræði og fjölga vinnusamningum öryrkja.
Herra forseti. Í þessum lið erum við að greiða atkvæði um ýmislegt. Hér er verið að leggja til tímabundna hækkun á framlagi í Ábyrgðasjóð launa. Það er verið að veita 25 milljónir vegna framlags til fjölgunar um tvö stöðugildi hjá embætti landlæknis, m.a. svo að hægt sé að vinna að viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi heilbrigðisstarfsfólks. Og svo, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir minntist á áðan, fá Samtökin '78 hér 20 milljónir í styrk sem ég tel að sé mjög mikilvægt því að þar er staðið að gríðarlega mikilli og nauðsynlegri ráðgjöf og stuðningsfræðslu, m.a. fyrir ungt fólk sem er að koma út úr skápnum.
Virðulegur forseti. Það eru þessi smáverkefni hingað og þangað, ART-verkefnið, Aflið og hvað sem þetta heitir allt og nú líka Samtökin '78, sem er mjög góðra gjalda vert. En þetta var áður verkefni sem var inni í ráðuneytinu upp á 15 milljónir. Það er ekki verið að bæta við 20 milljónum eftir því sem mér best skilst í samtölum við fólk, ekki við Samtökin '78. Framlagið er ekki að fara upp í 35 milljónir í heildina eftir þeim upplýsingum sem ég fæ, þannig að það er heildaraukning upp á 5 milljónir, ekki 20 eins og hér er sagt. Það á við um öll þessi smáverkefni hingað og þangað að það er einfaldlega þannig, og hefur verið vel staðfest, að ráðuneytin halda viljandi þessum verkefnum utan fjárlagarammans hjá sér til að fjárlaganefnd og Alþingi geti tínt þau inn eins og riddari sem kemur til bjargar á hvítum hesti. Það gengur ekki lengur að hafa þetta svona. Það er á ábyrgð ráðuneytanna að taka þessi verkefni ef þau eru að sinna þeirri samfélagsþjónustu sem er á þeirra ábyrgð.
Herra forseti. Hér er verið að bæta 300 millj. kr. við liðinn Þróunarsamvinna. Við ræddum um það þegar atkvæði voru greidd um fjármálaáætlun í vor að þessir peningar kæmu hér aftur inn við meðferð fjárlaga fyrir árið 2020. Það er verið að gera það hérna og þar með er verið að vinna að því sem segir í stjórnarsáttmálanum um að framlög til þróunarsamvinnu fari hækkandi sem hlutfall af landsframleiðslu.
Virðulegi forseti. Hér í vor við afgreiðslu fjármálaáætlunar voru 300 milljónir millifærðar af þróunarsamvinnu til varnarmála. Góðu heilli hefur peningunum verið bætt aftur inn í þróunarsamvinnuna en eftir sitja þessar 300 milljónir sem bætt var við til að tryggja óbreytta starfsemi varnarmannvirkja á Keflavíkurvelli. Sú starfsemi er of mikil nú þegar og fréttir sumarsins af milljarðauppbyggingu sem fyrirhuguð er á vegum Bandaríkjanna á Keflavíkurvelli bæta ekki úr skák. Í vor studdi ég ekki þessa uppbyggingu með atkvæði mínu og gerir það ekki heldur nú.
Herra forseti. Nú er nánast komið að lokum þessarar atkvæðagreiðslu og ég vil vekja athygli á því að enn eitt árið hafa allar breytingartillögur stjórnarandstöðuflokkanna verið felldar. Ég furða mig á þessum vinnubrögðum. Í mörgum tilvikum er ekki verið að tala um háar upphæðir, kannski 30, 60, 100 milljónir. Þetta eru ótrúlega sérkennileg vinnubrögð. Hér er búið að boða, m.a. í stjórnarsáttmála og af hálfu ráðherranna, að við ætlum að taka upp önnur vinnubrögð og svo sjáum við bara gamaldags skotgrafarhernaðarpólitík endurspeglast í afgreiðslu fjárlaga. Það er alveg furðulegt, herra forseti, að ekki ein einasta tillaga stjórnarandstöðuflokkanna fái stuðning þingmanna Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins. Hvenær fáum við að sjá þessi nýju vinnubrögð? Átti ekki að efla þingið? Eða nær það bara til þessa hluta salarins, ekki hins? Ég vil lýsa yfir miklum vonbrigðum með að við sjáum ekki neinn stuðning við eitthvað af þeim tillögum sem við erum að leggja hér á borð því margar þessar tillögur eru í fullkomnu samræmi við jafnvel tillögur einstakra þingmanna sem þeir lögðu fram þegar þeir voru sjálfir í stjórnarandstöðu. Að sjá þessi sinnaskipti við það að menn fari í stjórn eru alveg ótrúlega mikil vonbrigði.
Virðulegi forseti. Hér er verið að bæta því við að endurlána allt að 5 milljörðum til Lánasjóðs íslenskra námsmanna vegna Menntasjóðs námsmanna. Í þessu fjárlagafrumvarpi er verið að taka 3 milljarða frá LÍN, hann verður að nota eitthvað af eigin fé til að standa undir sér. Svo varð einhver hringavitleysa með 3, 4 eða 5 milljarða sem var varpað fram og til baka. Fyrst voru teknir þrír, svo gefnir fjórir og svo eru fimm til viðbótar settir inn í lánasjóðinn. Þetta er rosalega skrýtið. Ég átta mig ekki alveg á þessari hringavitleysu. Þetta leit dálítið út eins og það væri bara verið að raða tölunum til að vera alla vega nær núllinu. Þrír í mínus, fjórir í plús, fimm í mínus? Þetta virkar ekkert, virðulegur forseti. Ég hlakka til þess að sjá þetta í eftirfylgni með framkvæmd fjárlagavinnu hjá fjárlaganefnd því þetta er eitt af þeim málum þar sem liggur alveg skýrt fyrir hvað er verið að reyna að gera og það verður rosalega áhugavert að fylgjast með því hvernig það virkar í framkvæmd.
Virðulegi forseti. Hérna er nýr liður: Að selja varðskipin Ægi og Tý og kaupa eða leigja hagkvæmari skip í staðinn. Ef það gerist erum við í enn meiri mínus. Það er tvímælalaust dýrara þegar allt kemur til alls. Þannig að við erum að samþykkja hér heimild sem þarf síðan að koma með frumvarp til þess að fá heimild fyrir og þá enda fjárlögin í enn meiri mínus. Þetta er rosalega spennandi liður hérna.
Herra forseti. Meiri hluti fjárlaganefndar gerir nokkrar breytingartillögur í 6. gr. heimildum. Ég vil fagna sérstaklega þeirri sem kemur ný inn, tillögu 6.25, að leigja eða kaupa húsnæði sem nýtist sem stækkun á flugstöðinni á Akureyrarflugvelli. Ég fagna þessu náttúrlega gríðarlega mikið.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni og fagna sérstaklega heimildinni í lið 6.25, að leigja eða kaupa húsnæði sem nýtist sem stækkun á flugstöðinni á Akureyrarflugvelli. Þarna erum við að samþykkja einn bita í mikilvægt púsl við að framfylgja stefnu stjórnvalda um dreifingu ferðamanna, öflugri almenningssamgöngur og öflugri byggðir um land allt. En ég vil líka vekja athygli á þeim ótrúlega árangri sem við erum að ná. Við erum að afgreiða fjárlög á þeim degi sem við lögðum upp með í haust, afgreiða þau við 2. umr., og það er a.m.k. mjög langt síðan það hefur gerst.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um verðbréfamiðstöðvar, uppgjör og rafræna eignarskráningu fjármálagerninga. Frumvarpið er á þskj. 460, mál nr. 370. Þetta frumvarp var unnið í fjármálaráðuneytinu með aðstoð frá nefnd skipaðri helstu haghöfum og felur í sér lögfestingu reglugerðar nr. 909/2014, um bætt verðbréfauppgjör í Evrópusambandinu og verðbréfamiðstöðvar. Í dag gilda lög nr. 131/1997, um rafræna eignarskráningu verðbréfa sem ná jafnframt til starfsemi verðbréfamiðstöðva. Með frumvarpinu er lagt til að tiltekið ákvæði núgildandi laga, sem reglugerðin nær ekki til, verði færð í lög um verðbréfamiðstöðvar, uppgjör og rafræna eignarskráningu fjármálagerninga. Ber þar helst að nefna ákvæði um eignarskráningu fjármálagerninga og þá réttarvernd sem hún felur í sér. Að öðru leyti er lagt til að lög nr. 131/1997, um rafræna eignarskráningu verðbréfa, falli brott. Meginefni frumvarpsins eru í fyrsta lagi að strangari kröfur verða gerðar til starfsemi verðbréfamiðstöðva og uppgjörs fjármálagerninga. Allir fjármálagerningar sem reglugerðin nær til skulu vera á rafrænu formi og verður uppgjörstími innan EES-svæðisins samræmdur sem viðskiptadagur að viðbættum tveimur dögum. Í öðru lagi er kveðið á um breytta stjórnarhætti verðbréfamiðstöðva, áhættustýringu og ríkari eiginfjárkröfur. Allar verðbréfamiðstöðvar innan EES verða að sækja um nýtt starfsleyfi á grundvelli reglugerðarinnar sem mun gilda á öllu EES-svæðinu. Í þriðja lagi fá verðbréfamiðstöðvar aukna ábyrgð á því að draga úr uppgjörsbrestum með því að beita sektum og uppgjörskaupum við uppgjörsbrest. Þá ber þeim að vakta uppgjörsbresti og senda eftirlitsstjórnvaldi skýrslu um öll slík tilvik. Í fjórða lagi er kveðið á um eignarskráningu fjármálagerninga og þá réttarvernd sem hún felur í sér sem og skaðabótaábyrgð verðbréfamiðstöðva og reikningsstofnana. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með starfsemi verðbréfamiðstöðva. Fjármálaeftirlitið mun hafa hefðbundnar eftirlitsheimildir, en þær viðurlagaheimildir sem ganga munu hvað lengst eru afturköllun starfsleyfis og álagning stjórnvaldssekta. Þá getur það varðað sektum eða fangelsi allt að tveimur árum að starfa sem verðbréfamiðstöð án starfsleyfis, afla starfsleyfis með ólögmætum hætti, efna ekki eiginfjárkröfu eða brjóta ákvæði um þagnarskyldu. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu munu hafa áhrif á starfsemi verðbréfamiðstöðva og þá aðila sem koma að uppgjöri fjármálagerninga. Frumvarpinu er ætlað að bæta uppgjör fjármálagerninga og draga þar með úr áhættu í fjármálakerfinu. Að svo mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á þinglýsingalögum og lögum um skráningu og mat fasteigna. Með frumvarpinu eru lagðar til nauðsynlegar breytingar til að tryggja að rafrænar þinglýsingar geti hafist í samræmi við fyrirliggjandi verkefnaáætlun. Með lögum um breytingu á þinglýsingalögum, lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu og lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 151/2018, var heimilað að þinglýsa sjálfvirkt og með rafrænni færslu réttindum og skyldum samkvæmt skjali. Lögin tóku gildi 1. apríl 2019. Frá þeim tíma hefur verið unnið að undirbúningi innleiðingar rafrænna þinglýsinga þannig að unnt sé að nýta þá tækni sem við búum yfir í dag og gera framkvæmd þinglýsinga sjálfvirka. Stefnt er að innleiðingu fyrsta áfanga fyrir lok árs 2019 og að rafrænar þinglýsingar hefjist með aflýsingu skjala. Til að unnt sé að hefja þann fyrsta áfanga er nauðsynlegt að kveða skýrt á um heimild til að aflýsa skjölum með rafrænni færslu. Aflýsing skjala felur í sér aðgerð við að nema skjal úr þinglýsingu þannig að eignarhafti, sem er meginatriði hins þinglýsta skjals, verði aflétt af hlutaðeigandi eign. Í dag standa rétthöfum til boða tvær aðferðir við aflýsingu skjala, annars vegar með þinglýsingu sérstakrar yfirlýsingar til staðfestingar á brottfalli eignarhaftsins og hins vegar með því að árita frumrit skjalsins sem var þinglýst um að því megi aflýsa. Verklagið er að hluta til rafrænt þar sem þinglýsingabókin er á rafrænu formi en það býður hins vegar ekki upp á sjálfsafgreiðslu aflýsingarbeiðanda eins og umræddar breytingar miða að. Í frumvarpi því sem hér er lagt fram er lagður grunnur að því að unnt verði að auka sjálfvirkni þinglýsingarkerfisins með því að heimila fjármálastofnunum og öðrum rétthöfum að aflýsa skjölum rafrænt í þinglýsingarkerfinu. Kjósi rétthafi að aflýsa skjali með þinglýsingu sérstakrar yfirlýsingar verður skjalið sjálft ekki sent sýslumannsembætti til afgreiðslu heldur verða helstu atriði þess skráð í kerfið af útgefanda í gegnum sérstaka þjónustugátt og þannig sent til þinglýsingar. Kjósi rétthafinn að aflýsa skjali með því að árita frumrit þess um aflýsingu mun hann aflýsa skjalinu sjálfur í þinglýsingarkerfinu í stað þess að afhenda sýslumanni frumritið með áritun um aflýsingu þess. Lagt er upp með að nánar verði fjallað um aflýsingu með rafrænni færslu í reglugerð, þar á meðal um þær upplýsingar sem krafist verður skráningar á og um ferilinn að öðru leyti. Gert er ráð fyrir að beiðni um aflýsingu verði send þinglýsingarstjóra rafrænt í gegnum vefþjónustu sem þinglýsingarbeiðendur tengjast, auk þess sem þeir hafa heimild til að tengjast vefþjónustunni geri þeir sérstakan þjónustusamning um notkun hennar. Með frumvarpinu eru jafnframt lagðar til breytingar sem miða að því að kveða skýrt á um að veðhafar áriti veðskuldabréf og tryggingarbréf um veðbreytingar með sama hætti og verið hefur. Við gildistöku laga nr. 151/2018 féll framangreindur áskilnaður niður en rétt þykir að lögfesta hann á ný þar sem hefðbundnar þinglýsingar skjala muni ekki alfarið leggjast af á næstunni. Þannig er gert ráð fyrir því að ávallt þegar breyting á veðrétti fer fram á grundvelli skjals, hvort sem um er að ræða handhafabréf eða nafnbréf, sé yfirlýsingu um breytingu á veðrétti ekki þinglýst nema veðbréfið sjálft eða endurrit þess, með áritun um veðbreytinguna, sé sýnt og afhent þinglýsingarstjóra. Breytingin hefur ekki áhrif á framkvæmd þinglýsinga með rafrænni færslu að neinu leyti. Hæstv. forseti. Grundvöllur þess að þinglýsing og aflýsing með rafrænum hætti geti átt sér stað er að eigandi kröfu samkvæmt þinglýstu veðskjali sé rétt skráður í þinglýsingabók. Að öðrum kosti getur hann ekki framkvæmt breytingar á réttindum sínum með þinglýsingu rafrænnar færslu, svo sem vegna aflýsingar, veðbreytinga eða skilmálabreytinga. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði II í þinglýsingalögum ber að leiðrétta skráningu kröfuhafa samkvæmt veðbréfum öðrum en handhafabréfum í þinglýsingabók. Fyrir liggur að flest veðskuldabréf eru í eigu fjármálastofnana, lífeyrissjóða og opinberra aðila og því var það verklag ákveðið með lögum nr. 151/2018 að leiðrétting þessara aðila skyldi framkvæmd með tölvukeyrslum. Við undirbúning að leiðréttingu á skráningu kröfuhafa samkvæmt bráðabirgðaákvæði II í þinglýsingalögum hefur komið í ljós að framangreindir kröfuhafar þarfnast beinlínis tengingar við þinglýsingabók svo hægt sé að framkvæma leiðréttinguna með áreiðanlegum hætti. Leiðrétting á skráningum kröfuhafa er forsenda þess að rafrænar þinglýsingar og aflýsingar geti hafist og því mikilvægt að hún verði framkvæmd á einfaldan og skilvirkan hátt með rafrænni lausn og án viðbótarkostnaðar fyrir þinglýsingarbeiðendur. Til að bregðast við þessu er í frumvarpinu lagt til að framangreindir kröfuhafar fái gjaldfrjálsan aðgang að vélrænum fyrirspurnum í takmarkaðan tíma vegna leiðréttingarinnar. Þar sem um er að ræða einskiptisaðgerð sem ekki lá fyrir að væri nauðsynleg við samningu frumvarps þess sem varð að lögum nr. 151/2018 er miðað við að ríkissjóður verði ekki af tekjum vegna þessara breytinga. Þjóðskrá Íslands er falið að stýra aðgengi kröfuhafanna að veðbandayfirlitum og ganga frá þjónustusamningi við þá vegna aðgerðarinnar. Hæstv. forseti. Með innleiðingu rafrænna þinglýsinga er stigið mjög mikilvægt skref í uppbyggingu innviða samfélagsins og upptöku stafrænnar tækni í stjórnsýslu og viðskiptum. Vonir standa til þess að aukin sjálfvirkni hafi í för með sér hagræði fyrir alla þá sem koma að þinglýsingum og byggja rétt sinn á þinglýsingum, hvort sem það eru embætti sýslumanna, kröfuhafar eða aðrir. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um vernd uppljóstrara. Forsögu vinnu við þetta frumvarp má rekja til þingsályktunar nr. 23/138 frá 16. júní 2010, um að Ísland skyldi skapa sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Í þingsályktuninni var raunar ekki beinlínis minnst á vernd uppljóstrara en í b-lið hennar segir þó að líta skuli til löggjafar annarra ríkja með það að markmiði að sameina það sem best gerist, getum við sagt, í þessum efnum til að skapa Íslandi sérstöðu á sviði tjáningar- og upplýsingafrelsis. Stýrihópur sem þá starfaði á vegum mennta- og menningarmálaráðherra, sem einmitt er sú sama og hér stendur, til að innleiða tilskipunina tók því til skoðunar hvort efni væru til að setja lög um vernd uppljóstrara hér á landi. Sá stýrihópur starfaði svo áfram inn á næsta kjörtímabil og var þá tekið sérstaklega til skoðunar hvort unnt væri að hefja lagasetningu sem tæki eingöngu til opinberra starfsmanna. Raunar voru slík mál á þingmálaskrá þáverandi hæstv. forsætisráðherra um skeið en ekki varð af lagasetningu. Þann 16. mars 2018 skipaði ég síðan sem forsætisráðherra nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis sem m.a. var falið að vinna áfram með niðurstöður stýrihópsins. Þá var nefndinni falið að taka til skoðunar tillögur sem tengjast tjáningarfrelsi opinberra starfsmanna og eftir atvikum skyldu þeirra til að greina frá lögbrotum eða brotum á siðareglum sem þeir verða áskynja um í starfi. Loks skyldi nefndin meta hvaða aðrar lagabreytingar kynnu að vera æskilegar á þessu sviði. Á þessum grundvelli hóf nefndin athugun á því hvort rétt væri að semja drög að frumvarpi til laga um vernd uppljóstrara og var upphafspunkturinn að greina gildandi réttarástand á Íslandi. Vernd uppljóstrara tengist tjáningarfrelsinu sem varið er með 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu órjúfanlegum böndum. Uppljóstrun telst í öllum tilvikum til tjáningar og þessar meginreglur setja takmörkun á tjáningu skorður. Takmarkanir sem ganga lengra, til að mynda óréttlát meðferð eða ranglát meðferð þeirra sem hafa tjáð sig með þeim hætti, geta haft í för með sér kælingaráhrif sem koma í veg fyrir að aðrir stígi fram og tjái sig. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur slegið því föstu að ákveðin vernd uppljóstrara felist í 10. gr. mannréttindasáttmálans sem hefur lagagildi hér á landi. Í máli gegn Moldavíu var starfsmanni embættis ríkissaksóknara Moldavíu sagt upp störfum fyrir að miðla tveimur skjölum til fjölmiðla sem starfsmaðurinn taldi sýna fram á að þingmaður hefði skipt sér af meðferð sakamáls. Um er að ræða málið Guja gegn Moldavíu 2008. Starfsmanninum var sagt upp störfum í kjölfarið en Mannréttindadómstóll Evrópu taldi að uppsögnin hefði ekki samrýmst skilyrðum sáttmálans um að takmörkun tjáningarfrelsis þurfi að vera nauðsynleg í lýðræðislegu samfélagi. Málið fjallaði þannig um opinberan starfsmann en dómstóllinn hefur síðar beitt sömu aðferðafræði í málum sem varða hinn almenna vinnumarkað. Ekki hefur reynt á það fyrir íslenskum dómstólum að hvaða marki vernd uppljóstrara felst í tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar. Á grundvelli meginreglunnar um friðhelgi tjáningarfrelsisins hafa hins vegar verið leidd í lög ýmis dreifð ákvæði sem tengjast efninu. Fyrirferðarmest eru ákvæði um þagnarskyldu en einnig hafa verið sett ákvæði sem styðja við rétt starfsmanna til að ljóstra upp um óæskilega þætti í starfsemi vinnuveitenda þeirra. Hvað opinbera starfsmenn varðar ber þar hæst 13. gr. a starfsmannalaganna, nr. 70/1996, sem kom inn í lögin 2010, en samkvæmt ákvæðinu er óheimilt að láta starfsmann gjalda þess að hann greini viðeigandi aðilum frá lögbrotum eða brotum á siðareglum sem hann hefur orðið áskynja um í starfi. Ákvæðið er knappt orðað og ekki hefur reynt á það að neinu marki í framkvæmd. Þá var nýrri 18. gr. laga um umboðsmann Alþingis bætt við lög um embættið í fyrra sem tengist svonefndu OPCAT-eftirliti sem umboðsmanni var falið að sinna fyrir hönd hins opinbera. Þeir sem búa yfir upplýsingum eða gögnum um brot á lögum, vönduðum stjórnsýsluháttum, siðareglum eða öðrum reglum og starfsháttum í starfsemi þeirra sem falla undir starfssvið umboðsmanns fengu þar heimild til að leita til embættisins og greina honum frá slíku. Í nýjum X. kafla stjórnsýslulaga sem kom inn í lögin á þessu ári samkvæmt frumvarpi sem ég lagði fram á síðasta þingi, um tjáningarfrelsi og þagnarskyldu opinberra starfsmanna, kemur fram að undir þagnarskyldu geti ekki fallið upplýsingar um lögbrot eða aðra ámælisverða háttsemi starfsmanna stjórnvalda. Loks eru í lagasafninu ýmis dreifð ákvæði sem tengjast vernd uppljóstrara á afmörkuðum sviðum en ekki eru í gildi heildarlög um efnið. Ég vil nefna það að þingmannafrumvörp um vernd uppljóstrara hafa verið flutt á þingi, fyrst frumvarp um breytingu á ýmsum lögum til verndar trúnaðarsambandi fjölmiðlamanna og heimildarmanna þeirra og til verndar starfsmönnum ríkis og sveitarfélaga vegna upplýsingagjafar í þágu almannaheilla, eins og það var orðað. Málið var flutt á 130. löggjafarþingi, veturinn 2003–2004, og endurflutt á 132. og 133. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Þá var frumvarp um miðlun upplýsinga og vernd uppljóstrara flutt á 141. löggjafarþingi og endurflutt á 143., 144. og 145. löggjafarþingi en varð ekki heldur útrætt. Þegar reglur um vernd uppljóstrara eru dreifðar og óskýrar eins og þær eru nú myndast tvenns konar hætta. Í fyrsta lagi treysta starfsmenn sér ekki til að stíga fram og miðla upplýsingum þegar raunveruleg þörf er á og almannahagsmunir krefjast þess vegna óvissu um það hvort þeir muni njóta verndar. Í öðru lagi er hætta á að starfsmenn miðli upplýsingum þar sem það á ekki við án þess að huga að lagaskilyrðum fyrir því sem í daglegu tali er kallað að leka upplýsingum. Það er rétt að nefna að skýr löggjöf um efnið kemur ekki í veg fyrir þessar hættur. Ef vel tekst til er þó hægt að fækka í báðum hópum starfsmanna, þ.e. veita þeim starfsmönnum vernd til að stíga fram þar sem það á við og vekja aðra starfsmenn til umhugsunar um að trúnaðarupplýsingum má aðeins miðla út fyrir vinnustaðinn að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Af þessum ástæðum hafa ýmsar alþjóðastofnanir mælt með því að ríki setji sér skýr og heildstæð lög um vernd uppljóstrara. Má þar nefna samning OECD, Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu, um varnir gegn mútugreiðslum sem var hér til umræðu fyrr í dag og var endurskoðaður árið 2009 með tilliti til þess að aðildarríki setji sér lög um vernd uppljóstrara. Vinnuhópur á vegum OECD sendi frá sér tilkynningu árið 2015 þar sem lýst var yfir vonbrigðum með að Ísland hefði ekki uppfyllt þessi ákvæði. Þá sendi Evrópuráðið frá sér tilmæli 2014 þar sem m.a. kemur fram að efnisreglur um vernd uppljóstrara eigi að endurspegla heildstæða og skýra nálgun til að hvetja til miðlunar upplýsinga í þágu almannahagsmuna. GRECO, samtök ríkja gegn spillingu, hafa komið með ábendingar til Íslands um að koma á fót vernd uppljóstrara meðal starfsmanna löggæslustofnana. Loks hefur Evrópusambandið nýlega samþykkt tilskipun um efnið en litið var til ákvæða hennar við gerð frumvarpsins. Í minnisblaði Evrópusambandsins frá apríl 2018 kemur fram að tíu aðildarríki hafi sett sér heildstæða löggjöf um efnið, þ.e. Bretland, Frakkland, Holland, Írland, Ítalía, Litháen, Malta, Slóvakía, Svíþjóð og Ungverjaland. Þá settu Norðmenn ákvæði um vernd uppljóstrara inn í vinnuverndarlöggjöf sína árið 2007 og voru þau uppfærð árið 2017. Sama ár tóku gildi heildarlög í Svíþjóð. Í nýjustu útgáfu GRECO á vörnum gegn spillingu í Finnlandi kom fram að unnið sé að lagasetningu um vernd uppljóstrara. Þannig er ljóst að þau ríki sem við berum okkur helst saman við hafa ýmist ákveðið að fara þessa leið eða eru á þessari leið, að undanskildum Dönum. Vinnuhópur á vegum danska dómsmálaráðuneytisins lagði til árið 2015 að í stað heildarlaga yrðu sett dreifð ákvæði í lög þar sem sérstök þörf er á en það stangast á við þær meginreglur og þau tilmæli og ábendingar alþjóðastofnana sem ég hef hér rakið. Í ljósi alls þessa ákvað nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis að tilefni væri til að hefjast handa við gerð frumvarps til heildarlaga um vernd uppljóstrara sem tæki bæði til opinberra starfsmanna og einkageirans. Löggjöf sem næði aðeins til opinberra starfsmanna var talin ganga of skammt og nefndin skilaði frumvarpi til mín 26. febrúar sl. að undangengnu opnu samráði á samráðsgátt stjórnvalda. Í 1. gr. frumvarpsins er gildissvið þess afmarkað og markmiðum lýst. Þar segir að ákvæði þess gildi um starfsmenn sem greina í góðri trú frá upplýsingum eða miðla gögnum um brot á lögum eða aðra ámælisverða háttsemi í starfsemi vinnuveitenda þeirra, hvort sem þeir starfa hjá hinu opinbera eða á einkamarkaði. Þarna eru vitaskuld hugtök sem krefjast frekari skýringa og m.a. er það ástæða þess að nokkur tími hefur liðið síðan frumvarpið kom úr samráði vegna þess að þar bárust ábendingar, m.a. um skilgreiningar hugtaka, sem við töldum rétt að verða við, til að mynda hvað felst í því að uppljóstrun sé í góðri trú og hvað felist í annarri ámælisverðri háttsemi. Í greinargerð er núna ítarlega fjallað um hugtakið „góð trú“ og tekið fram að starfsmaðurinn verði að hafa góða ástæðu til að telja upplýsingarnar sem hann miðlar sannar og jafnframt að það sé í þágu almennings að miðla þeim og að hann hafi ekki annan kost til að koma í veg fyrir umrædda háttsemi. Starfsmenn sem miðla vísvitandi röngum eða villandi upplýsingum eða upplýsingum um smávægileg frávik í þeim tilgangi að koma höggi á vinnuveitendur sína eða aðra njóta því ekki verndar samkvæmt frumvarpinu. Hugtakið „önnur ámælisverð háttsemi“ er skýrð sérstaklega þannig að vísað er til hátternis sem stefnir almannahagsmunum í hættu án þess að um sé að ræða augljóst brot á reglum. Þannig er ekki gerð krafa til starfsmanns um að hann geti bent á tiltekið lagaákvæði sem verið er að brjóta svo lengi sem uppljóstrun er sannarlega í þágu brýnna almannahagsmuna. Þá er í frumvarpinu gerður greinarmunur á svonefndri innri og ytri uppljóstrun. Með innri uppljóstrun er átt við að upplýsingum sé miðlað annaðhvort innan vinnustaðar eða til opinbers aðila sem getur stuðlað að því að látið verði af háttsemi sem uppljóstrunin lýtur að. Gert er ráð fyrir að opinberum starfsmönnum beri skylda til að senda slíkar tilkynningar þegar þeir verða varir við lögbrot eða ámælisverða háttsemi. Skilgreindir eru þrír meginfarvegir miðlunar til opinberra eftirlitsaðila, þ.e. til umboðsmanns Alþingis og til Ríkisendurskoðunar varðandi opinbera vinnustaði og til Vinnueftirlits ríkisins varðandi almenna vinnumarkaðinn. Gert er ráð fyrir að þessir aðilar gegni lykilhlutverki við að útfæra ákvæði frumvarpsins og er lagt til að sérstök ákvæði bætist við lög um Ríkisendurskoðun og Vinnueftirlitið samhljóða ákvæðinu sem nú er í lögum um umboðsmann Alþingis. Starfsmaður getur þó leitað til annarra aðila þar sem það á við, t.d. embættis landlæknis varðandi lögbrot sem hann verður var við í rekstri heilbrigðisþjónustu o.s.frv. Gert er ráð fyrir því að í algjörum undantekningartilvikum verði heimilt að miðla upplýsingum til utanaðkomandi aðila, þar á meðal til fjölmiðla. Fyrir því eru mun þrengri skilyrði en innri uppljóstrunum. Annaðhvort þarf innri uppljóstrun varðandi brot sem varðað getur fangelsisrefsingu að vera fullreynd eða miðlun upplýsinga er að öðru leyti í þágu svo brýnna almannahagsmuna að hagsmunir vinnuveitenda og jafnvel annarra verði einfaldlega að víkja. Ég lít svo á að þetta sé afar þröng undantekningarregla og að mikið þurfi að koma til þannig að slík miðlun njóti verndar samkvæmt frumvarpinu. Ef skilyrði frumvarpsins fyrir uppljóstrun eru uppfyllt mun starfsmaðurinn njóta ýmiss konar verndar. Hann verður ekki dæmdur fyrir brot á þagnarskyldu eða trúnaðarskyldu. Honum verður ekki gert að greiða skaðabætur fyrir mögulegt tjón sem hlotist getur af uppljóstruninni. Óheimilt er að beita hann starfsmannaréttarlegum viðurlögum, t.d. að segja honum upp störfum eða rýra réttindi hans. Það er með öðrum orðum óheimilt að láta hann sæta nokkurri ranglátri meðferð. Leiði starfsmaður líkur að því að hann hafi verið beittur ranglátri meðferð er það vinnuveitandans að sýna fram á að ákvörðun byggist á öðrum sjónarmiðum en því að hann hafi miðlað upplýsingum í samræmi við ákvæði frumvarpsins. Takist sú sönnun ekki stofnast réttur starfsmanns til skaðabóta bæði fjártjóns og miska. Gert er ráð fyrir því að starfsmenn njóti gjafsóknar í dómsmálum sem kunna að verða höfðuð vegna mála af þessu tagi. Ástæðan? Jú, starfsmenn eru jafnan einstaklingar sem oft standa andspænis fjársterkum fyrirtækjum og eiga oft ekki hægt um vik með að ráða sér lögmenn á eigin kostnað til að gæta hagsmuna sinna. Í frumvarpinu er mælt fyrir um að gera megi aðila refsingu fyrir að meðhöndla uppljóstrara með óréttmætum hætti. Það var hins vegar ekki talið hafa almennt refsiákvæði í lögunum heldur verða refsiákvæðin fyrst um sinn færð inn í lög um Ríkisendurskoðun og Vinnueftirlitið með sama hætti og nú er í lögum um umboðsmann. Það er með öðrum orðum hægt að treysta því að málsmeðferð hjá þessum aðilum sem eiga að verða meginfarvegir uppljóstrunar verði nægilega vönduð til að refsingum í garð vinnuveitenda eða annarra verði beitt. Loks er mælt fyrir um að vinnustaðir með 50 starfsmenn eða fleiri skuli setja sér sérstakar reglur um verklag við uppljóstrun starfsmanna. Sambærilegt ákvæði er í tilskipun Evrópusambandsins. Mér finnst rétt að geta þess að í Noregi þurfa vinnustaðir með fimm starfsmenn eða fleiri að setja sér slíkar reglur. Vegna m.a. athugasemda sem bárust við samráð ákvað ég að leggja af stað í samræmi við tilskipun Evrópusambandsins. Með tímanum sé ég fyrir mér að þessi skylda verði víkkuð út og látin taka til fleiri vinnustaða. Fjármála- og efnahagsráðherra fer með starfsmannamál ríkisins og mun samkvæmt frumvarpinu setja reglur fyrir opinberar stofnanir og lögaðila í opinberri eigu. Sveitarstjórnir skulu setja reglur um vinnustaði sem undir þær heyra með hliðsjón af grunnreglum um sjálfstæði sveitarfélaga. Vinnueftirlitið hefur eftirlit með framkvæmd þessa ákvæðis og birtir fyrirmynd að reglum sem vinnustaðar geta tekið upp án mikilla breytinga. Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi er lagt til að færð verði í lög fyrstu heildarlögin um vernd uppljóstrara á Íslandi. Löggjöf af þessu tagi er ávallt því marki brennd að vega þarf hagsmuni einstakra vinnuveitenda, þar á meðal opinberra stofnana, af þagnarskyldu og trúnaði gegn þeim mikilvægu hagsmunum samfélagsins í heild að upplýsingar um óæskilega háttsemi og lögbrot komist sem allra fyrst til viðeigandi aðila. Það er mitt mat að þær fréttir sem okkur birtust í vikunni sýni að brýn þörf er á styrkingu réttarverndar fyrir þá sem vilja stíga fram og miðla upplýsingum til að koma í veg fyrir slíkt. Eins og ég vék að áðan geta lög aldrei verndað uppljóstrara frá öllum neikvæðum afleiðingum uppljóstrunar. Áfram verða til starfsmenn sem ekki munu stíga fram og miðla upplýsingum sem eru samfélaginu nauðsynlegar til að koma í veg fyrir alvarleg lögbrot og löggjöf getur heldur ekki komið í veg fyrir að einstakir starfsmenn ákveði að leka trúnaðarupplýsingum en ákvæði frumvarpsins eru að mínu mati til þess fallin að styðja við báða þessa hópa og fækka í þeim. Ég vil segja sömuleiðis að þetta er síðasta frumvarpið sem kemur inn í þingið sem byggir á vinnu nefndar sem ég skipaði snemma árs 2018 um vernd upplýsinga-, tjáningar- og fjölmiðlafrelsis, minnir mig að hið þjála heiti hafi verið, og flest af þessum frumvörpum hafa náð fram að ganga. Eitt þeirra var þó mjög umdeilt, varðaði hatursorðræðu, og hlaut ekki framgang í þinginu, af málefnalegum orsökum tel ég vera, af því að þar vógust á ákveðin sjónarmið, annars vegar tjáningarfrelsisins og hins vegar þess að vernda viðkvæma minnihlutahópa. Hins vegar er frumvarp sem tengdist gagnageymd en sýnt var fram á að vinna þyrfti meira að því frumvarpi, m.a. í samráði við lögreglu, og varðaði fyrst og fremst rannsóknarhagsmuni lögreglu á hverjum tíma. Annars telst mér svo til að önnur frumvörp hafi fengið framgang í þinginu, sem er ánægjulegt, og ég vona að þetta frumvarp fái það líka. Ég tel líka að þær breytingar sem gerðar hafa verið á frumvarpinu í kjölfar samráðs á opinni samráðsgátt stjórnvalda þar sem fram komu athugasemdir, fyrst og fremst frá Samtökum atvinnulífsins. Ég tel að orðið hafi verið við þeim athugasemdum þannig að ég bind vonir við að þetta frumvarp hljóti náð fyrir augum hv. þingmanna og fari í gegnum þingið því að ég tel að þetta verði mikil réttarbót og myndi ákveðna heild með öðrum þeim frumvörpum sem Alþingi hefur afgreitt á undanförnum misserum. Ég legg því til, herra forseti, að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr. að þessari lokinni.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir tímabært og mikilvægt frumvarp sem kemur, eins og hún réttilega sagði áðan, inn í samhengi margra mála sem hafa verið unnin og bæta stórkostlega verndina fyrir tjáningarfrelsi, upplýsingafrelsi og fjölmiðlun á Íslandi. Það er samt ágætt að nefna að ég vona að frumvarpið um gagnageymd komi aftur fram enda finnst mér ekki í lagi að lögregla hafi með einhverjum hætti aðgengi að upplýsingum sem safnast sjálfvirkt um öll fjarskipti allra, alltaf. Þetta frumvarp nær ekki alveg yfir allt. Það nær yfir starfsmenn fyrirtækja og álíka. Það hefði hjálpað litla símamanninum svokallaða en t.d. ekki Jóhannesi Stefánssyni sem uppljóstraði um Samherjamálið. Þetta nær ekki yfir utanaðkomandi aðila, utan fyrirtækja eða stofnana, sem komast yfir upplýsingar og nær ekki yfir erlenda aðila sem gætu haft einhverjar upplýsingar sem varða við þjóðaröryggi, hagsmuni ríkisins eða hagsmuni íslenskra aðila í þeim tilfellum þar sem lögbrot koma við sögu. Fyrir vikið langar mig til að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort það væri mögulegt í framhaldinu af þessu frumvarpi að vinna í átt að því að búa til heildstætt uppljóstrarafrumvarp eða viðbót við þetta sem yrði þá vonandi að lögum, sem næði yfir þau tilteknu atriði sem snúa t.d. að erlendum eða utanaðkomandi aðilum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og vil bæta við, svo ég fari rétt með, að eitt frumvarp enn hefur heldur ekki verið klárað. Það varðar endurskoðun á fjölmiðlalögum frá árinu 2011. Ég lagði fram frumvarp þann vetur og tel raunar að ýmislegt í þeim lögum kalli á endurskoðun þeirra í ljósi þess að þetta var fyrsta heildarlöggjöfin um fjölmiðla. Margt mikilvægt kom þar inn sem byggði á þingsályktuninni frá 2010, t.d. hvað varðar vernd heimildarmanna. Eins og ég nefndi áðan er þar enn verk óunnið. Það er hárrétt sem hv. þingmaður bendir á, þetta frumvarp miðast við opinbera og almenna vinnumarkaðinn. Hver er ástæðan? Jú, við horfðum annars vegar til þess sem hefur gengið best á Norðurlöndum og hins vegar tilskipunar Evrópusambandsins. Það nær því ekki yfir, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, fyrrverandi starfsmenn eins og fyrrverandi starfsmann Samherja sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega. Það næði ekki yfir þá sem verða hreinlega vitni að einhverju sem þeir telja rétt að ljóstra upp um án þess að vera í starfi. Mér finnst ekki útilokað að við tökum hitt til skoðunar en ástæðurnar fyrir því að frumvarpið er lagt svona fram eru annars vegar að við byggjum á löggjöf annarra Norðurlanda og hins vegar hin evrópsku fordæmi.
Herra forseti. Það er rétt og mikilvægt að við horfum á þau fordæmi sem eru til staðar, ekki síst þar sem málið snýr að vinnumarkaðslöggjöf. Hollenska löggjöfin, sem hæstv. ráðherra vísaði í áðan, er mjög gott dæmi um það sem hefur farið vel. Þetta er mjög gott skref og ég er ekki á neinn hátt að gagnrýna það. Ég hlakka bara til að frumvarpið verði að lögum. Mér finnst mikilvægt að við hefjum það samtal að ná þessum seinni parti. Ekki síst í þeim tilfellum, úr því að ég nefndi erlenda aðila, ef upp kæmi eitthvað sem varðaði hagsmuni ríkisins erlendis höfum við séð mörg dæmi um það á undanförnum árum að aðilar hafa komið fram með upplýsingar, ekki endilega gagnvart Íslandi heldur gagnvart öðrum löndum, sem hafa varðað við þjóðaröryggi eða hagsmuni ríkisins að öðru leyti í þeim löndum. Uppljóstrararnir sem koma þá upp um það hafa verið í miklum vandræðum, í senn persónulega, lagalega og með sitt almenna öryggi. Ég veit ekki nákvæmlega hvernig ætti að tryggja því fólki einhvers konar lagalega vernd, þetta er mál þar sem í einhverjum tilfellum gæti orðið togstreita milli Íslands og annars ríkis, en þá þarf að vega og meta þær aðstæður. Í öllu falli held ég að það sé mikilvægt að við búum til einhvers konar löggjöf sem lýtur að þessu.
Herra forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður telji þetta jákvætt skref. Ég tel það líka en það er hins vegar alveg hárrétt, eins og ég nefndi áðan, að þetta nær til vinnumarkaðarins. Ég nefndi áðan Norðurlöndin og Evrópusambandið. Ég get líka nefnt OECD sem nálgast málið út frá þessum vinkli. Mér finnst það áhugavert sem hv. þingmaður segir um annars konar uppljóstranir. Við erum með mörg fræg dæmi um slíkar uppljóstranir sem hafa tengst Íslandi. Ég tel að það væri gott að hv. allsherjar- og menntamálanefnd ræddi þetta og fjallaði jafnvel um málið í nefndaráliti. Án þess að ég ætli að segja nefndinni fyrir verkum held ég að það sé þarft að ræða hvort nefndin vilji skoða þetta eitthvað nánar og jafnvel beina í framhaldinu einhverjum tilmælum til framkvæmdarvaldsins. Mér finnst áhugavert að taka þetta til skoðunar í framhaldinu. Ég vonast hins vegar til þess að frumvarpið nái fram að ganga og, svo ég lýsi bara minni einlægu von, helst þannig að í þinglegri meðferð verði skilyrðin ekki þrengd heldur tel ég að við höfum komið mjög vel til móts við athugasemdir. Ég held að það væri mjög gott ef málið fengi fram að ganga, a.m.k. þannig að skilyrðin yrðu ekki þrengd frekar í þinglegri meðferð. Hitt er nokkuð sem ég tel allrar athygli virði að við ræðum áfram í framhaldinu.
Forseta hefur borist bréf um afturköllun þingsályktunartillögu. Jón Steindór Valdimarsson kallar aftur þingsályktunartillögu á þskj. 365, mál 322, um bætta réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis við hjúskaparslit.