Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1168, um samninga samkvæmt lögum um opinber fjármál, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Herra forseti. Við upplifum nú fordæmalausa tíma og á slíkum stundum skipta viðbrögð og tímasetning þeirra öllu máli. Viðbrögð markast af hugmyndum sem æskilegt er að komi úr sem flestum áttum, ekki síst frá stjórnmálamönnum, hvernig bregðast skuli við einstaka vandamálum og ástandinu yfir höfuð. Þeim mun meiri líkur eru á að viðbrögð séu rétt og gagnist sem best og sem flestum. Nú um stundir er samfélagið og reyndar heimsbyggðin öll meira og minna í frjálsu falli efnahagslega séð og staðan tekur breytingum daglega, ef ekki á skemmri tíma. Enginn veit í raun hvernig útlitið verður eftir mánuð svo ég nefni ekki lengri tíma. Því nefni ég nú, herra forseti, að þó að ég hafi fullan skilning á að störfum þingsins sé haldið í algjöru lágmarki tel ég mikilvægt að heimila hér meiri umræður, t.d. sérstakar umræður og umræður um störf þingsins. Þar er ekki um langan tíma að ræða og kallar ekki á mikla nálægð eða smithættu. Umræður eru kannski aldrei eins mikilvægar og nú, herra forseti. Til að mynda eru fjölmörg mál sem vert væri að ræða, t.d. er þörf á að ræða þær stéttir sem standa í eldlínunni og margar hverjar eru með lausa samninga við ríkið. Ég nefni lögreglumenn og hjúkrunarfræðinga.
Herra forseti. Ég beini því til herra forseta að fram fari sérstök umræða í þinginu um stöðuna sem komin er upp í baráttunni við kórónuveiruna. Ríkisstjórnin lítilsvirðir hjúkrunarfræðinga, þá sem við þurfum mest á að halda á hættutímum. Skilaboð ríkisstjórnarinnar með konu í stóli forsætisráðherra og konu í stóli heilbrigðisráðherra til hjúkrunarfræðinga, stærstu kvennastéttar landsins, og það á tímum heimsfaraldurs eru þessi: Við höfum engan áhuga á að semja við ykkur þó svo að samningar hafi verið lausir í eitt ár. Við lækkuðum launin við ykkur um mánaðamótin og við felldum tillögu á Alþingi um að færa ykkur sérstaka álagsgreiðslu. Herra forseti. Alþingi þarf að grípa inn í og stoppa þessa dæmalausu framkomu ríkisstjórnarinnar. Þetta alvarlega mál þarf að ræða strax og á þessum vettvangi verður að taka á því. Ég leita liðsinnis herra forseta.
Forseti vekur athygli á því að þessi fundur er boðaður til að hafa óundirbúinn fyrirspurnatíma og hvorki hæstv. forsætisráðherra né hæstv. heilbrigðisráðherra eru til svara í dag. Fundarhaldið hér fer fram algjörlega samkvæmt samþykkt forsætisnefndar frá 19. mars sl.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkis- og þróunarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegur forseti. Þegar hæstv. fjármálaráðherra var forsætisráðherra í stutta stund kom hann færandi hendi á HeForShe-viðburð í New York með bleika köku sem hann skreytti sjálfur. Á viðburðinum sagðist ráðherra vonast til þess að síðar meir yrði hans minnst fyrir að hafa lagt sitt af mörkum til að auka jafnrétti kynjanna. Stuttu síðar sprengdi uppreist æra ríkisstjórn hæstv. ráðherra og hann varð fjármálaráðherra á ný. Eftir stendur að hæstv. ráðherra heldur því a.m.k. fram á tyllidögum að hann styðji jafnrétti kynjanna, að hann sé fyrir hana. Hæstv. ráðherra hefur haft hvert tækifærið á fætur öðru til að sýna það í verki að hann meti störf kvenna raunverulega til jafns við karla. Hann hefur haft mörg ár til þess sem karl í valdastöðum en þrátt fyrir þau fögru fyrirheit, þrátt fyrir fagurgala um jöfn laun fyrir sambærilega vinnu og þrátt fyrir bleiku kökuskreytinguna er það á vakt hæstv. ráðherra sem ekki nást kjarasamningar við hjúkrunarfræðinga. Það er á vakt hæstv. ráðherra sem ljósmæður þurfa að sæta gerðardómi og það var líka á hans vakt sem fjármálaráðherra sem hjúkrunarfræðingar máttu þola gerðardóm í stað samninga fyrir fimm árum síðan. Nú þegar kjarasamningar þessarar framlínusveitar eru enn og aftur lausir og hafa verið lausir í heilt ár svarar hæstv. ráðherra fyrirspurn hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar um daginn á þá leið að hann viti ekki hvað það kosti ríkissjóð að semja við hjúkrunarfræðinga. Hæstv. ráðherra sem fer með samningsumboð ríkisins í kjaramálum var sem sagt ekki einu sinni meðvitaður um hvað það kostar að ganga að kröfum þessarar grundvallarkvennastéttar í landinu. Það er auðvitað með ólíkindum. Herra forseti. Ég er hingað komin í þeirri von að hæstv. ráðherra hafi fundist það nógu vandræðalegt síðast að vita ekki svarið við þessari mikilvægu spurningu og geti svarað henni nú. Hvað kostar það að ganga að launakröfum hjúkrunarfræðinga?
Virðulegi forseti. Ég ætla að láta vera að svara þessum ósmekklega útúrdúr um HeForShe-átakið sem ég og við í ríkisstjórninni höfum af fullum hug tekið þátt í. Það hófst reyndar í ríkisstjórnartíð Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Þar höfum við hreinlega lagt verulega mikið af mörkum með fjöldamörgum viðburðum og höfum fengið mikið hrós fyrir þannig að ég átta mig ekki á því hvaða erindi upprifjun á því átaki á inn í umræðuna í dag. Mér finnst þetta ósmekklegt. Varðandi kjarasamninga við hjúkrunarfræðinga hefur ríkið verið í viðræðum við hjúkrunarfræðinga frá því áður en samningarnir urðu lausir. Samningslotan sem núna stendur yfir hefur skilað verulega miklu, sömuleiðis sérstakt átak sem hefur verið í gangi á undanförnum árum á Landspítalanum. Þar hefur t.d. verið unnið í þremur mismunandi átökum á stofnuninni til að bæta starfsumhverfi hjúkrunarfræðinga og gera starfið meira aðlaðandi. Það er að skila sér núna í því að í miðlægum nýjum kjarasamningum er að verða grundvallarbreyting á vaktafyrirkomulagi, ekki bara hjúkrunarfræðinga heldur annarra stétta. Í raun er komið samkomulag um þessa breytingu sem var megináhersluatriði hjúkrunarfræðinga í þessari kjaralotu á þeim tíma sem við erum hér að tala saman. Um þetta er komið samkomulag sem mun leiða til þess að vaktavinnufólk mun þurfa að vinna færri vinnustundir í hverri viku og vaktafyrirkomulagið verður tekið til endurskoðunar. Við höfum verið með ólík tímabundin átök á Landspítalanum sem Landspítalinn sem stofnun hefur borið ábyrgð á að framkvæma. Það sem er í umræðunni núna er átak sem við getum kallað sérstakt vaktaálag sem er að renna sitt skeið. Það hefur þær óheppilegu afleiðingar í tíma að það kemur út eins og launalækkun en allan tímann var ljóst að um var tímabundið átak var að ræða. Verkefnið núna er að búa þannig um kjarasamningagerðina að allir hjúkrunarfræðingar geti notið góðs [[Forseti hringir.]]af niðurstöðunni og fengið þegar upp er staðið betri kjör.
Forseti. Hæstv. ráðherra er skiljanlega viðkvæmur gagnvart spurningum um heilindi hans í jafnréttismálum, en er nema von að kona spyrji? Ráðherrann var rétt í þessu að mæla fyrir fjárfestingarátaki sem stenst engar kröfur um kynjuð fjárlög. Hann ætlar að eyða mörgum milljörðum í hefðbundin karlastörf en fæst svo ekki til að ræða af yfirvegun um sjálfsagða og löngu tímabæra kjarabót hjúkrunarfræðinga, 97% kvennastéttar. Ráðherrann hefur skýlt sér á bak við þá afsökun að gangi hann að launakröfum hjúkrunarfræðinga séu aðrir kjarasamningar ríkisins mögulega í uppnámi. En nú vitum við að hjúkrunarfræðingar eru með um 12% lægri meðallaun en aðrar starfsstéttir með álíka menntun og við vitum líka að vinna hjúkrunarfræðinga felur í sér meira álag og ábyrgð en vinna flestra annarra. Þetta er vaktavinna þar sem líf eru í húfi og aldrei eins og nú, eins og meira að segja ráðherra hlýtur að vera ljóst í miðjum mannskæðum heimsfaraldri. Hvað þarf til svo að hæstv. ráðherra hætti að skreyta kökuna með lélegum afsökunum og gefi hjúkrunarfræðingum sanngjarna sneið af kökunni?
Virðulegi forseti. Í kjarasamningalotunni sem nú stendur yfir hafa lífskjarasamningarnir sett ákveðið viðmið og ríkið hefur nú þegar náð samningum við u.þ.b. helming ríkisstarfsmanna og þá háskólamenntuðu sem starfa hjá ríkinu. Um þessi grundvallaratriði hafa þegar tekist samningar. Í lotunni sem nú stendur yfir við hjúkrunarfræðinga hefur sömuleiðis tekist samkomulag, vil ég meina, um þau grundvallaratriði sem mest áhersla var lögð á. Ef hv. þingmaður vill raunverulega skoða hvernig kjör hjúkrunarfræðinga hafa þróast í minni tíð sem fjármálaráðherra hlakka ég til að sjá þann samanburð vegna þess að kaupmáttur og launaþróun þessarar stéttar hefur verið betri í minni tíð sem fjármálaráðherra en nokkru sinni áður. Það er sú einkunn sem ég mun fá vilji hv. þingmaður raunverulega fara í þennan samanburð. [[Gripið fram í.]]Verkefnið núna er að ljúka samningsgerðinni þannig [[Forseti hringir.]]að það spili saman við þá stofnanasamninga sem hafa verið í gildi [[Gripið fram í.]]þannig að niðurstaðan sé …
Ekki frammíköll.
- kjarabót fyrir hjúkrunarfræðinga. Það er markmiðið. [[Gripið fram í: Það er ekki lækkun launa. Þú svarar ekki, hann svarar ekki …]] [[Fyrirspurninni hefur verið svarað.]]
Nei.
Fyrirspurninni hefur verið svarað. Ég bið hv. þingmenn að halda aftur af sér. Ráðherrar ráða sínum svörum og þingmenn sínum spurningum.
Herra forseti. Það dylst engum það tröllvaxna verkefni sem við stöndum frammi fyrir; að vernda líf, slá skjaldborg um afkomu fólks og að því loknu að reisa við efnahag þjóðarinnar. Þau dyljast heldur engum, vonbrigði okkar stjórnarandstöðuþingmanna og kjósenda okkar yfir því að ríkisstjórnin hafi hafnað samstarfi og tillögum um aukinn stuðning við fyrirtæki og heimili, hafnað aukinni innspýtingu í fjárfestingar og velferðarmál. Atvinnuleysi á landsvísu hefur þegar stóraukist, ríflega tvöfalt fleiri umsóknir eru komnar á einum mánuði en allt árið í fyrra til Vinnumálastofnunar. Hvergi lítur staðan jafn illa út og á Suðurnesjum þar sem spár reikna með allt að 25% atvinnuleysi, 25%. Því vil ég spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvernig hann réttlæti og útskýri í ljósi þessa að tillögum um atvinnu- og verðmætaskapandi fjárfestingar á borð við þær að flýta breikkun Reykjanesbrautar frá Fitjum að flugstöð var hafnað. Herra forseti. Heimsfaraldur kórónuveirunnar er fimmta stóra áfallið sem vinnumarkaður á Suðurnesjum og þar með fólk og fyrirtæki og heimili verða fyrir á einum og hálfum áratug. Það var fyrst brotthvarf Bandaríkjahers, síðan bankahrunið og kreppan sem fylgdi í kjölfarið, hún kom harðast niður á atvinnumarkaði á Suðurnesjum. Síðar hafa vonir um atvinnuuppbyggingu í Helguvík ekki ræst eins og þekkt er og illræmt er, svo kom fall WOW air fyrir ári síðan og nú þetta þannig að ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvað er verið að gera af hálfu stjórnvalda til að milda þau miklu högg sem atvinnulíf og þar með afkoma fyrirtækja og heimila á Suðurnesjum hefur ítrekað orðið fyrir síðustu ár og nær nú hámarki með afleiðingum kórónuveirunnar? Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig og hvenær verður neyðarkalli Suðurnesjamanna svarað?
Virðulegi forseti. Þetta er allt rétt sem hv. þingmaður segir, við stöndum frammi fyrir áfalli af áður óþekktri stærðargráðu. Við finnum bara hér þegar við göngum um göturnar að það hefur verið slökkt á atvinnulífinu víða í miðbænum og úti um allt land. Nýjustu tölur sýna okkur að ef áfram heldur sem horfir verða uppsafnað í hlutabótakerfinu og á atvinnuleysisskránni u.þ.b. 20% vinnuafls á Íslandi. Það stefnir í það. Svar mitt við spurningu hv. þingmanns tekur mið af þessu. Við erum búin að stíga inn í stöðuna með almennar aðgerðir sem eru okkar fyrstu viðbrögð. Við erum að spila í þoku. Það er ákveðið myrkur fyrir framan okkur varðandi það hvernig úr þessu mun spilast áfram. Við erum tilbúin að ganga lengra og varðandi einstök fjárfestingarverkefni hvet ég menn til að skoða hvað þessi ríkisstjórn hefur í raun og veru miklu bætt við í fjárfestingum og síðan þessu fjárfestingarátaki ofan á fyrri áherslur sem þýðir ef við horfum bara til baka eins og tvö ár að við erum með 60% meiri fjárfestingu í dag en þá var. Við erum að auka hana núna á milli ára um hátt í 40%. Við erum í gríðarlegu fjárfestingarátaki og auðvitað er hægt að tína til, eins og hv. þingmaður gerir, einstaka vegaframkvæmd eða einstaka mannvirki og spyrja: Hvers vegna var þetta ekki með á listanum? Aðalatriðið er að við erum búin að stíga inn í þessa mynd með myndarlegri aukningu í fjárfestingu, meiri aukningu í fjárfestingu en við höfum áður séð. Þetta er til viðbótar við hlutastarfaleiðina og annað það sem við erum að gera. Varðandi Suðurnesin sérstaklega er það mikið áhyggjuefni. Uppsagnirnar hjá Isavia bætast auðvitað ofan á aðrar áhyggjur sem við höfum. Við þurfum að finna leiðir til að brúa þetta bil og hafa trú á framtíðinni, nýta tímann til að búa okkur undir það að aftur kvikni líf í Leifsstöð þannig að ferðamenn fari að koma [[Forseti hringir.]]og að það smiti út í allt nærsamfélagið á Suðurnesjum. Það eru fjölmörg atriði sem hægt er að huga að á komandi mánuðum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég deili þeirri hugsun með honum að þetta er gríðarlegt verkefni og yfirgripsmikið, en af því að hann talaði um að alltaf væri hægt að tína til verkefni á einhvern lista er það akkúrat það sem hæstv. ríkisstjórn gerði og ég var að gagnrýna, að listinn bæri ekki endilega merki þessa mikla vanda sem Suðurnesin eru að glíma við. Mikil eftirspurn, gríðarlegt álag auk kröfu um sérfræðiþekkingu á vinnumarkaði er gjarnan uppskrift að góðum launum en er það ekki alltaf, því miður. Mig langar að ræða hér um hjúkrunarfræðinga sem stjórnvöld hafa ekki klárað samninga við frá árinu 2014 heldur beitt lagasetningu og gerðardómi og síðan, að því er virðist, sýnt nokkurt áhugaleysi um lausn síðasta árið. Nú um mánaðamótin þegar álag á þessar stéttir er í hæstu hæðum og starf þeirra í þokkabót hættulegra en nokkru sinni fyrr er kveðjan til þeirra umtalsverð lækkun í launum þar sem aðhaldskröfu stjórnvalda á Landspítala var mætt með því að fella niður greiðslu vaktaálags. Hæstv. ráðherra fór yfir áðan að þetta væri óheppilegt, en þetta var ekki óheppilegt - þetta er ævintýralegt rugl, herra forseti. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvar í forgangsröðuninni [[Forseti hringir.]]í ráðstöfun ríkisfjármunanna er að laga þessi mál? Hversu lengi mega hjúkrunarfræðingar búist við því að þurfa að bíða? [[Forseti hringir.]]Óttast hæstv. fjármálaráðherra ekki afleiðingarnar af því ef þetta mál verður ekki klárað með sóma? Loksins þetta: Er þetta í alvöru staða sem hæstv. ráðherra er sáttur við?
Virðulegi forseti. Varðandi vaktaálagið eru það samningar sem eru gerðir inni á stofnun og tengjast ekki miðlægri samningagerð. Ég notaði orðalagið að þetta væri óheppilegt vegna þess að þetta birtist okkur sem launalækkun en var allan tímann hugsað sem tímabundið átak og það eru margir mánuðir síðan það lá fyrir að átakinu lyki um þessar mundir. Það sem ég hef fram að færa um þessi atriði á þessum tímapunkti er að ég er bjartsýnn á að við ljúkum samningum. Undir forystu ríkissáttasemjara höfum við náð að leysa þungamiðju málsins sem er vaktavinnufyrirkomulagið og stytting vinnuvikunnar og leiðir til þess að búa til betra starfsumhverfi fyrir heilbrigðisstarfsfólk sem sinnir þessum mikilvægu störfum í vaktavinnu. Þetta atriði tel ég vera leyst við samningaborðið. Eftir stendur hluti af launaliðum og þar er einkum það sem snertir samspil miðlægra samninga og stofnanaáherslu eins og þeirrar sem birtist í vaktaálaginu og það verðum við að leysa. Við hljótum að ætla að leysa það með því að enginn lækki í launum við nýja kjarasamninga.
Virðulegur forseti. Á Alþingi höfum við sett þau lög að við erum búin að klæða tryggingafélögin í samfesting, við erum búin að setja á þau belti og axlabönd. Nýjasta dæmið er að nú á að setja á þau ameríska örorkumatsbleiu þannig að ekki komist nokkur aur í gegn í vasa tjónþola. Hvernig getur verið löglegt að örorkunefnd hunsi dóm Hæstaréttar, að örorkunefnd búi til ný lög og fari í ameríska örorkumatstöflu þegar alltaf hefur verið miðað við danska töflu hingað til? Ég spyr hæstv. ráðherra: Er þessi nefnd komin með þetta mikil völd og þá í umboði hennar? Við þurfum að læra af reynslunni, við vitum að núna er ástand eins og var í bankahruninu og nú í þessu hruni að hætta er á því að stéttir sem eru með mikið álag slasist. Er reiknað með einhverjum stórum slysamálum fram undan og er verið að tryggja að viðkomandi sem lenda í slysum séu tryggðir? Já. En fá þeir það bætt? Nei, en það er kominn tími til. Það er annað í því samhengi: Við verðum að átta okkur á því að á sama tíma og tryggingafélögin hafa lögfræðingaskara til að verja sig og þvílíka fjármuni fær fólk ekki gjafsókn til að berjast við þau. Það fær ekki gjafsókn og ég spyr: Hvað er dómsmálaráðherra að gera í þeim málum? Er hún að leyfa þessari nefnd að taka málstað tryggingafélaganna gegn tjónþolum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Athygli mín var vakin í gær með opnu bréfi sem mér barst í Morgunblaðinu og ég setti strax af stað könnun um þetta í ráðuneytinu og mun auðvitað fylgja henni eftir. Þetta er nokkuð sem þarf að skoða vel og vandlega og þarf að vera í lagi. Við viljum tryggja að þessi mál fari eftir réttum boðleiðum. Ég ætla mér að fara betur ofan í þetta svo ég þekki málið betur, alla kanta á því, ekki bara það sem kom fram í bréfinu í gær heldur einnig baksöguna og annað. Ég ætla að gefa mér tíma í það næstu daga en ég hef sett af stað könnun og get fullvissað hv. þingmann um að ég mun fylgja málinu eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og vona heitt og innilega að hún sjái til þess að þetta mál verði skoðað ofan í kjölinn vegna þess sem við vitum af reynslunni af bankahruninu. Við vitum hvað varð um t.d. einn bótasjóðinn. Hann hvarf og við vitum líka hvar hann endaði. Þetta er okkur til varnar og það hlýtur að vera kominn tími á að þeir sem eru þarna úti og lenda í vinnu- eða umferðarslysum - það ömurlegasta sem fólk getur lent í í miðri kreppu er að berjast við að ná heilsu en á sama tíma berjast við ofurefli tryggingafélags. Það sem er eiginlega furðulegast í þessu öllu er að þau vaða í peningum og lögfræðingum en tjónþoli má þakka fyrir að fá smáaura eða ekki neitt og síðan aftur og aftur neitun um gjafsókn frá dómsmálaráðuneytinu. Þetta þarf að endurskoða, það þarf að vera hreinlega í lögunum [[Forseti hringir.]]að gjafsókn sé hluti af bótakerfi tryggingafélaga þannig að allir sem lenda í tjóni geti leitað réttar síns fyrir dómstólum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta. Þetta mál skiptir máli og þess vegna þarf að skoða það. Síðan gætum við tekið hér sérstaka umræðu um gjafsókn, hvernig henni ætti að vera háttað, hvernig hún er í dag og hvernig hún hefur þróast. Það er alveg efni í sérstaka umræðu. En þetta er mál sem skiptir máli og ég tek undir með hv. þingmanni, fólk á ekki að þurfa að berjast við ofurefli kerfisins heldur eiga línurnar að vera skýrar, sérstaklega fyrir fólk sem hefur lent í stóru slysi og er að berjast fyrir lífi sínu eða framförum. Það er mikilvægt að kerfið sé skýrt og að fólk viti hverju það er að mæta.
Herra forseti. Við stjórnmálamenn höfum orðið sammála um að sýna samstöðu í viðbrögðum við ástandinu sem nú er uppi. Það sást gjörla við atkvæðagreiðsluna hér á mánudaginn þar sem stjórnarandstaðan studdi allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar og lagði fram ýmsar hugmyndir um frekari aðgerðir, þótt ekki hafi þær hlotið brautargengi meðal stjórnarflokkanna. Þær voru allar felldar eins og þær væru heilt yfir ómögulegar. Það er mikilvægt, herra forseti, á tímum sem þessum að menn skoði og ígrundi hugmyndir úr öllum áttum. Jafnframt er ljóst í svona ástandi að erfitt er að elta uppi alla smáelda sem víða loga um samfélagið. Allra síst þurfum við á innspýtingu í opinbera kerfið að halda nema hvað varðar bein viðbrögð við faraldrinum auk þess sem fjármunir þar nýtast verr, kerfið er svifaseint og flækjustig oftast mikið. Slíkt kemur í bakið á okkur síðar, það sýnir sig æ ofan í æ að erfitt er að snúa til baka með það ef gefið er í á þeim vettvangi. En margar aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru einmitt til þess fallnar að gefa í hjá hinu opinbera. Það eru settar fjárveitingar hingað og þangað inn í kerfið og það má hafa af því áhyggjur að það bólgni út, sérfræðingar í stofnunum hirði innspýtinguna og báknið þenjist út. Ég ætla að beina spurningum mínum til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um þetta efni. Ég spyr hvort hæstv. fjármálaráðherra deili þessum skoðunum mínum, hvort ekki sé farsælla að beita almennum aðgerðum sem nýtast atvinnulífinu fremur en opinbera geiranum. Þá spyr ég sérstaklega: Telur ráðherra að það komi til greina að lækka tryggingagjaldið verulega? Það hefði víðtæk jákvæð áhrif á atvinnulífið í heild sinni, myndi hjálpa öllum fyrirtækjum, gæti komið í veg fyrir uppsagnir og veitt súrefni til fyrirtækjanna sem langflest standa frammi fyrir samdrætti á næstu mánuðum. Kemur til greina að lækka tryggingagjaldið svo einhverju nemi þó ekki væri nema tímabundið næstu mánuði?
Virðulegi forseti. Ég vil segja í fyrsta lagi að mér fannst takast góð samstaða um öll meginatriði sem voru afgreidd hér í vikunni. Þó að það sé rétt að ekki hafi verið fallist á tillögur stjórnarandstöðunnar sem stóðu fyrir utan það sem stjórnarandstaðan stóð að með okkur held ég að heilt yfir hafi verið ágætissamstaða um þessar fyrstu aðgerðir. Þetta voru fyrstu aðgerðir, nauðsynlegar aðgerðir, þær komu tímanlega, en þetta eru ekki lokaaðgerðir. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns af framhaldinu og ég verð að segja alveg eins og er að staðan versnar hraðar en ég hafði vonast til að yrði raunin. Ég hafði vonast til þess að við myndum sjá mildari áhrif til að byrja með en þetta er verri staða. Það er augljóst að fyrirtæki eru m.a. út af samkomubanninu að lenda í gríðarlega miklum þrengingum og það er dálítið æpandi í þessari stöðu hvernig atvinnuöryggi í einkageiranum er í fullkomnu uppnámi á sama tíma og við erum að verja öll störf í opinbera geiranum. Það sem ég myndi vilja segja nánar um einstaka tillögur eins og þá hvort kæmi til greina að hrófla við tryggingagjaldinu hugleiddi ég það mjög ítarlega áður en við tefldum fram aðgerðum okkar. Það var mín skoðun á þeim tímapunkti að hlutastarfaleiðin væri miklu skilvirkari. Hún er stærri aðgerð og grípur betur inn í launakostnað fyrirtækjanna en að fara bara í tryggingagjaldið. Við verðum að muna að tryggingagjaldið er þó ekki nema rétt rúmlega 6% af launakostnaði fyrirtækjanna þannig að jafnvel þótt við tækum það niður um helming dugar í sjálfu sér ekki neitt fyrir fyrirtæki sem hefur tapað helmingi veltu sinnar að taka 3% af launakostnaðinum. Hlutastarfaleiðin er miklu skilvirkari aðgerð og ef við þurfum að framlengja hana munum við verja tugum milljarða til viðbótar í þeim tilgangi að hjálpa fyrirtækjum að komast í gegnum þennan erfiða tíma. Ég skal koma nánar inn á þetta í síðara andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið. Ég er að tala um aðgerðir sem nýtast öllum fyrst og fremst. Þó að það sé lítil lækkun á tryggingagjaldinu tekur tryggingagjaldið mjög þungt í hjá flestum fyrirtækjum og þau kvarta mikið yfir því hversu hátt það er. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála mér í því að nú sé tími til að lækka skatta á fyrirtæki sem nýtast þá öllum í því fordæmalausa ástandi sem við tökumst á við. Nú hafa ráðstafanir vegna veirufaraldursins, sem herjar á heimsbyggðina, hér á landi verið aðallega í formi frestunar á gjalddögum og ríkisábyrgðar á lánveitingum til fyrirtækja sem verða fyrir mikilli tekjuskerðingu vegna faraldursins. Það hefur ekki tekist vel upp með virðisaukann, þar er algjörlega óljóst hvort verið sé að fresta eða ekki vegna þess að menn vita ekki í hvorn fótinn þeir eiga að stíga í þeim efnum. Staðreyndin er sú að nánast allur rekstur verður fyrir skakkaföllum og raunhæfustu aðgerðirnar eru einmitt almennar skattalækkanir og frestun á einstaka gjalddögum kemur í bakið á þessum fyrirtækjum síðar. Ég er að spyrja um raunhæfar skattalækkanir, ekki bara frestanir. Það að fresta gistináttagjaldinu hefur engin áhrif vegna þess að gistiheimilin eru öll tóm.
Virðulegi forseti. Örstutt um gistináttagjaldið. Við felldum gistináttagjaldið niður út árið 2021 þannig að það verði ekki til staðar þegar ferðaþjónustan tekur að nýju við sér. Þetta er bara stórmál. Það skiptir engu þó að hótelin séu tóm núna, þetta er aðgerð sem teygir sig út árið 2021. Varðandi almennar aðgerðir þá kemur það vel til greina að stíga fastar niður. Ég verð að segja með tryggingagjaldið að við þurfum þá að taka breiða umræðu um það. Í fyrsta lagi að spyrja: Til hvers er tryggingagjaldið? Jú, því er t.d. ætlað að standa undir lengra fæðingarorlofi sem við vorum að ákveða rétt í þessu. Því er líka ætlað að standa undir atvinnuleysisbótakerfinu sem aldeilis reynir á um þessar mundir. Það að afnema tryggingagjaldið eða fella það brott tímabundið, lækka það, er umræða sem verður að taka í samhengi við annað það sem gjaldinu er ætlað að standa undir til lengri tíma. Mér finnst þetta koma til greina. Ég vil hafa sterka tilfinningu fyrir því að þetta skipti máli. Ég myndi aldrei sjá fyrir mér tryggingagjaldið falla niður nema af viðskiptahagkerfinu, þ.e. fyrirtækjarekstrinum í landinu, en ekki af öllum [[Forseti hringir.]]opinbera hlutanum líka. Ég er þeirrar skoðunar að það stefni í að við þurfum að fara í stærri beinar stuðningsaðgerðir við fyrirtæki ef þau eigi yfir höfuð að [[Forseti hringir.]]geta lifað þessa krísu af.
Herra forseti. Nýverið var samþykkt heimild fyrir ríkistryggðum brúarlánum til fyrirtækja í vanda. Þetta er ein stærsta aðgerð ríkisstjórnarinnar. Ég hef þó áhyggjur af að þessi leið nýtist ekki vel litlu fyrirtækjunum sem í raun þurfa ekki lán heldur styrki. Ekkert bólar á slíku hjá þessari ríkisstjórn sem gleymir litlum og meðalstórum fyrirtækjum eins og oft áður. Brúarlánin munu njóta allt að 70% ríkisábyrgðar og því má ekki vera neinn feluleikur hér. Almenningur en ekki hvað síst önnur fyrirtæki sem munu ekki njóta ríkisábyrgðar eiga rétt á að vita hvaða samkeppnisfyrirtæki njóta þessara ríkistryggðu brúarlána. Hér má ekki skýla sér á bak við bankaleynd - eða stendur það til, minn kæri ráðherra? Með þessu úrræði tekur íslenskur almenningur á sig allt að 50 milljarða kr. ríkisábyrgð til fyrirtækja og þess vegna þarf þetta að vera uppi á borðinu. Þannig og aðeins þannig tryggjum við jafnræði og gagnsæi. Herra forseti. Við erum búin að fá nóg af gráum listum og pilsfaldakapítalisma. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra tveggja einfaldra og beinna spurninga. Í fyrra lagi: Stendur til að upplýsa hvaða fyrirtæki munu fá ríkistryggð brúarlán? Þetta er mjög mikilvæg spurning því að það á eftir að setja skilyrðin fyrir brúarlánunum og ráðherra setur þau skilyrði í samvinnu við Seðlabankann. Í síðara lagi: Hvernig ætlar ráðherra að koma í veg fyrir að þau fyrirtæki sem munu njóta ríkistryggðu brúarlánanna geti greitt sér arð í gegnum dótturfélög eins og fréttir benda til að hugsanlega sé hægt?
Virðulegi forseti. Mér fannst vera farið dálítið um víðan völl í þessari fyrirspurn. Þessi tvö atriði sem eru tiltekin sem spurningar til mín koma í framhaldi af því að hv. þingmaður virðist vera að fordæma það að stjórnin sé ekki með beina styrki til smáfyrirtækja. Þetta er afar athyglisverð hugmynd vegna þess að hún er komin í framkvæmd víða á Norðurlöndunum og ég tel að við munum áður en langt um líður þurfa að taka afstöðu til þess hversu langt við værum mögulega tilbúin til að ganga í beinum styrkjum til fyrirtækja til að þau missi ekki leiguhúsnæði, tapi ekki starfsmönnum o.s.frv. Víða er farin sú leið að slíkur stuðningur er skilyrtur því að fyrirtæki haldi fólki hjá sér á launum og stuðningnum er þá ætlað sérstaklega að fyrirbyggja það að ríkið taki við fólki beint á atvinnuleysisskrá og hins vegar að leigumál fyrirtækjanna lendi ekki öll í algjöru uppnámi. Þetta er umræða sem er mjög mikilvæg og við þurfum að dýpka hér í þinginu. En það er skrýtið að fara úr umræðu um að við eigum að gera meira af því að styrkja fyrirtæki beint yfir í að hafa áhyggjur af því að einhverjir fái mögulega lán sem þeir eigi að borga til baka eða að mögulega muni reyna á ríkisábyrgðina. Ég held að við ættum frekar að hefja núna strax umræðu um það hvort við munum undir einhverjum kringumstæðum ekki láta reyna á fulla innheimtu allra slíkra lána. Ég held að það sé bara tímabært að ræða það strax. Eða ættu allir að ganga út frá því að hver einasta króna sem lánuð verður út úr bankakerfinu, líka með ríkisábyrgð, þurfi að innheimtast? Það sé einungis þegar viðskiptabanki hefur dregið viðkomandi lántaka til gjaldþrots sem er ásættanlegt að látið verði reyna á ábyrgðina? Þetta eru atriði sem við eigum að fara að ræða af fullri alvöru vegna þess að krísan er bara að dýpka. Við munum sýna fullt gagnsæi gagnvart þinginu. Það er búið að skrifa það inn í lögin að það er komin sérstök eftirlitsnefnd sem mun tryggja þetta gagnsæi. Og já, ég tel koma vel til greina að þar verði birtir listar yfir öll fyrirtæki sem hafa fengið fyrirgreiðslu. Það er ekkert stórmál fyrir mér, það er bara sjálfsagður hlutur, fullt gagnsæi.
Herra forseti. Ég var orðinn stressaður en loksins fékk ég svar í lokin. Listi yfir þau fyrirtæki sem njóta ríkistryggðra brúarlána verður birtur. Ég fagna því. Hér má ekki vera neinn feluleikur því að hér erum við að tala um hagsmuni almennings og ríkistryggð lán upp á allt að 50 milljörðum. Mig langar að bæta við einni mikilvægri spurningu. Við sjáum að fjöldi fyrirtækja nýtir sér hlutabæturnar þar sem almenningur greiðir allt að 75% launa starfsfólks einkafyrirtækja. Nú heyrast t.d. fréttir af einu stærsta sjávarútvegsfyrirtæki landsins sem ákvað að greiða sér 2 milljarða kr. arð í gær af öllum tímum. Ég velti fyrir mér hvernig viðbrögðin yrðu ef slíkt fyrirtæki færi allt í einu að nýta sér niðurgreiðslu launa frá ríkinu í formi hlutabóta. Þess vegna vil ég spyrja ráðherra: Telur ráðherrann að bann við arðgreiðslum eigi einnig við fyrirtæki sem tengja sig inn á hlutabæturnar? Telur ráðherra að það eigi einnig að upplýsa um hvaða fyrirtæki njóta þessarar opinberu fyrirgreiðslu? Það þarf ekki bara að tryggja gagnsæi, herra forseti, það þarf líka að gæta þess að réttlætiskennd þjóðarinnar verði ekki misboðið í þeim aðgerðum sem fram undan eru.
Virðulegi forseti. Ég tel að gagnsæi um þessa hluti skipti gríðarlega miklu máli og ég myndi persónulega fordæma þá sem enga ástæðu hafa, hafa ekki orðið fyrir tekjumissi en ætla sér að treysta á þessi úrræði. Þeir eru að taka frá hinum sem eru í raunverulegri þörf. Það er svo einfalt. Langbest væri ef við gætum haft sem allra mest gagnsæi og skýrslugjöf um þessa þætti. En mér finnst við vera komin dálítið fram úr okkur sjálfum þegar við erum farin að hafa áhyggjur af því hvernig uppgjörinu við þetta allt saman verður háttað. Núna er tími til að spyrja: Hvaða úrræði munu koma að gagni? Hvernig getum við forðað tjóninu? Það er tíminn í dag. Vissulega skiptir máli að aðgerðirnar séu smíðaðar þannig að það sé tryggt að við fáum allar upplýsingar og gagnsæi og að meginreglur gildi sem og eftirlit. Þetta er allt saman mjög mikilvægt en aðalatriðið hlýtur að vera hvort við erum með aðgerðum okkar að gera eitthvert gagn, hvort þetta gagnist, hvort við björgum nægilega mörgum störfum. Ég ætla bara að lýsa þeirri skoðun minni að þær aðgerðir sem við höfum gripið til eru að öllum líkindum ekki nóg. Við munum þurfa að stíga stærra skref inn í þetta. Síðast í vikunni var verið að framlengja samkomubannið þannig að krísan dregst á langinn lengur en við [[Forseti hringir.]]vonuðumst til að yrði raunin og það kallar á enn frekari skref.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í mál sem snertir fæðuöryggi þjóðarinnar og landbúnaðarframleiðslu. Við sáum yfirlýsingu birta í gær, held ég að hafi verið, þar sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, Matvælastofnunin og að mig minnir Alþjóðaviðskiptastofnunin birtu sameiginlega yfirlýsingu þar sem hvatt er sérstaklega til þess að viðskipti með matvæli gangi vel fyrir sig og, sem er einna mikilvægast, að tryggt sé að matvælaframleiðsla sé vernduð sem og starfsmenn matvælafyrirtækja. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort gripið hafi verið til einhverra sérstakra aðgerða til að vernda þau fyrirtæki sem eru í matvælaframleiðslu á Íslandi og þá starfsmenn þeirra fyrirtækja líka. Er búið að kortleggja, t.d. eftir svæðum, hvaða fyrirtæki mestu skipta þegar að þessu kemur? Er búið að kortleggja hvernig hægt er að tryggja að nóg sé til af matvælum þar sem framleiðsla matvæla á Íslandi haldist áfram óskert? Þetta eru mikilvæg atriði, ekki síst í ljósi þess að víða um heim hefur fólk áhyggjur af því í dag að löndin kunni að einangrast enn þá meira, að matvæli geti ekki flætt milli landa, að einhver lönd verði ekki sjálfum sér nóg þegar kemur að matvælaframleiðslu. Því er gríðarlega mikilvægt að við tökum öll þau skref, beitum öllum þeim ráðum sem við getum til að íslensk matvælaframleiðsla, hvort sem það er á landi eða í sjó, sé tryggð með öllum tiltækum ráðum. Ég fór yfir þær aðgerðir sem ráðherra hefur boðað í aðgerðaplani sínu. Ég fagna því að það eigi að veita nýsköpunarstyrki til garðyrkju, mjög gott mál, en það þarf að gera fleira. Þó að grænmeti sé hollt og gott lifum við ekki eingöngu á því. Það þarf að gera fleira og því spyr ég ráðherrann út í þau atriði sem ég nefndi hér áðan. Ég spyr líka hvort komið hafi til tals að breyta lögum þannig að hægt sé að bjóða garðyrkjunni lægra raforkuverð.
Virðulegur forseti. Það gat nú verið að það væri hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson sem kæmist inn með þessum hætti í fyrirspurn en ég fagna því sérstaklega af því að málefnið sem hann ræðir er gríðarlega mikilvægt og hefur verið rætt á vettvangi ríkisstjórnar. Þar hafa m.a. þessar aðgerðir verið kynntar sem er mjög góð samstaða um í ríkisstjórn og ráðherrar og ráðuneyti hafa unnið saman að með það að meginmarkmiði að tryggja framboð fæðu eða fæðuöryggis hér á landi. Meðal annars af þeim sökum höfum við í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu átt ágætt samstarf við heilbrigðisráðuneytið út af sóttvarnaráðstöfunum til að skilgreina þjóðhagslega mikilvæg fyrirtæki á sviði m.a. matvælaframleiðslu. Þar liggur fyrir ákveðinn listi sem, ef ég man rétt, kom í fréttum í gær, var birtur. Þar er því ákveðin trygging komin fyrir því að fyrirtæki geti gengið. Svo veit ég til þess að fyrirtækin eru búin að setja upp sína sóttvarnaáætlun, hvert og eitt. Ég met það svo að eins vel og kostur er sé búið að tryggja það að framleiðsla matvæla á Íslandi gangi í því ástandi sem nú er. Þegar hv. þingmaður talar hér um gæði og ágæti grænmetisframleiðslunnar þá tek ég undir það með honum. Í burðarliðnum er samningur við garðyrkjuna sem tekur m.a. á því atriði sem hv. þingmaður var að nefna, sérstaklega varðandi raforkunotkun. Það er ekki tímabært að fjalla ítarlega um það. Við erum bara í miðju samtali við garðyrkjuna núna. Ég vonast eftir því að geta lokið samningum við hana helst í þessari viku, ef ekki núna þá fljótlega í næstu viku. Þetta er staðan þar og við leggjum mikið upp úr þessu. Ég vil að síðustu segja um fæðuöryggið að við erum líka að taka ákveðin skref í aðgerðum sem snúa að því að hafa fyllri og betri upplýsingar um stöðu þeirra mála, [[Forseti hringir.]]sem við höfum ekki haft hingað til, og erum að leggja út í sameiginlega vinnu með Bændasamtökunum um að byggja upp það sem kallað er mælaborð landbúnaðarins, þannig að við höfum þessa hluti á hreinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langar jafnframt að spyrja ráðherrann hvort það hafi komist til tals í ljósi aðstæðna í heiminum í dag að breyta lögum þegar kemur að landbúnaði með þeim hætti að hægt verði að fara í meiri samvinnu og samstarf innan landbúnaðarins. Það er gríðarlega mikilvægt í litlu og strjálbýlu landi að við höfum alveg skýrar reglur um það hvernig fyrirtækin geta starfað saman sem og það að við getum fengið sem mest út úr þeirri framleiðslu sem við höfum. Mig langar líka að velta upp hvort ekki sé örugglega tryggt, fyrst verið er að horfa á það hvað landbúnaðurinn er mikilvægur, að hér sé til taks allt sem þarf til að reka landbúnað, olía og allt þess háttar. Svo langar mig líka að spyrja hvort ráðherra hafi farið yfir það í ráðuneyti sínu hver áhrifin almennt eru á íslenskan landbúnað af faraldrinum sem geisar. Við vitum t.d. að loðdýraræktin er búin að eiga í vanda með verð í nokkur ár og nú þegar útlit var fyrir að verð á skinnum færi á að hækka kemur þessi faraldur og menn eru kýldir niður aftur. Hefur ráðherra skoðað það sérstaklega?
Virðulegi forseti. Það eru margir þættir sem við höfum verið að ræða og fara yfir. Við eigum í daglegum samskiptum við landbúnaðinn og sjávarútveginn um þessar mundir, fáum upplýsingar, reynum að bregðast við þeim erindum sem til okkar er beint og greiða úr þeim málum sem upp eru að koma. Hv. þingmaður spyr beint hvort starfsaðstæður matvælafyrirtækja hafi komið upp og um möguleika á þéttara samstarfi o.s.frv. Það hefur komið til tals, nú þegar eru ákveðnar heimildir í 15. gr. samkeppnislaga sem hægt er að nýta ef vilji stendur til þess. Menn hafa verið að ræða aðra hluti og það er til umfjöllunar nú. Ég bendi á það sömuleiðis að til meðferðar í þinginu er frumvarp til nýrra samkeppnislaga þar sem möguleiki er til að bregðast við þeim óskum sem ég veit að hafa verið uppi í greininni. Það er þá þingsins að taka á því ef og þegar það kemur upp. Varðandi loðdýrabændur hefur komið til tals á vettvangi ríkisstjórnarinnar hvaða leiðir geti verið færar í því efni.