Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 882, um samninga um veitingu heilbrigðisþjónustu, frá Hönnu Katrínu Friðriksson. Einnig hafa borist tvö bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 727, um laun forstjóra og stjórna fyrirtækja í eigu ríkisins, frá Þorsteini Víglundssyni og á þskj. 917, um Bankasýslu ríkisins, frá Ingu Sæland.
Herra forseti. Ég vil mótmæla harðlega þeirri dagskrá sem er birt hér fyrir þennan þingfund og ég krefst þess að 11. málið verði tekið af dagskrá. Þarna er um stórpólitískt mál að ræða. Það er verið að tala um að lækka veiðigjöldin um tæpa 3 milljarða kr. Ríkisstjórnin treystir sér ekki til þess að fara með málið í gegnum þingflokka og hér inn í þingsal og lætur þingmenn í atvinnuveganefnd bera það hingað inn. Satt að segja, herra forseti, er það að setja málið hér á dagskrá eins og blaut tuska framan í okkur þingflokksformenn sem höfum unnið eftir ákveðnu samkomulagi þegar kemur að þingmannamálum. Það er verið að brjóta það kirfilega. Það er óásættanlegt. Við munum ekki taka það í mál að svona sé komið fram við þingið og þingflokksformenn. Málið verður ekki á dagskrá þingsins í dag. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti vill af þessu tilefni taka fram að málið er á dagskrá þingsins. Forseti ákveður dagskrá. Varðandi fundahaldið í þessari viku voru þingflokksformönnum send samkvæmt venju drög að áætluðu þinghaldi vikunnar með þeirri breytingu að nefndadagur yrði í gær en ekki þingfundadagur. Sömuleiðis var yfir þetta farið á fundum með þingflokksformönnum og í forsætisnefnd á mánudag. Fundahaldið er að öllu leyti í samræmi við það sem þar var lagt upp með að því frátöldu að enn er órædd tillaga dómsmálaráðherra um persónuverndarreglugerðina sem samkomulag tókst um á þriðjudagskvöldið að fresta þá og taka á dagskrá í dag. Það var jafnframt vitað að væntanlega gætu verið frumvörp frá þingnefndum eða meiri hluta þingnefnda og þar á meðal ekki síst frumvarp um veiðigjöld. Þegar svo háttar til að þingnefnd í heild sinni eða aukinn meiri hluti þingnefndar eða meiri hluti þingnefndar telur að taka þurfi á máli fyrir þinglok að vori setur forseti slík mál á dagskrá. Það er hins vegar allt annað mál hver afdrif þeirra mála verða, það er í höndum þingsins. Forseti lítur svo á að það séu skilaboð um að a.m.k. meiri hluti í þingnefnd telji brýnt að takast á við tiltekin mál þegar frumvörp þar um eru lögð fram og sé því ekki að miða við aðstæður í þinghaldinu nú og að þegar skammt lifir þingtímans séu málefnaleg rök fyrir því að andmæla því að slík mál séu sett á dagskrá. Hitt er annað mál hvernig þeim reiðir af, eins og kunnugt er. Forseti vill að lokum upplýsa að hann hefur óskað eftir því að hitta þingflokksformenn í hádeginu og þá getum við farið betur yfir þessi mál.
Herra forseti. Með leyfi: „Áhugaverður dagur í þinginu. Á lokasprettinum er samkomulag um þinglok sett í uppnám með tilhögun meiri hluta atvinnuveganefndar um að gefa enn í varðandi gjafir til útgerðarinnar. Á einum degi, án röksemda, án útreikninga, án skýringa á að fella niður veiðigjald á kolmunna sem nemur 459 millj. kr. Stjórnarmeirihlutinn sendir sprengju inn í viðkvæma stöðu. - Enn er málið óleyst.“ Þetta er færsla frá Svandísi Svavarsdóttur, hæstv. ráðherra, frá 4. júlí 2013. [[Hlátur í þingsal.]]Ég tek hjartanlega undir með ráðherra. Hér erum við að horfa upp á það að það á lauma á síðustu metrunum í gegn afturvirkri lækkun, um 2,7 milljarða kr., sem myndi nægja til að hækka barnabætur um 30%. Þeir gætu líka notast til að bæta kjör öryrkja eða veitt betri húsnæðisstuðning fyrir barnafjölskyldur í landinu. Ríkisstjórnin er með þessu að sýna hvert hennar hlutverk átti að verða og það er að koma á daginn. Alveg sama þó að hæstv. forseti haldi því fram og sé með réttu með dagskrárvaldið munum við ekki þola þetta. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti biðst velvirðingar á því að hafa ekki fylgst með ræðutímanum. Hann á það inni hjá hv. þingmanni að hafa gefið honum rúman ræðutíma.
Virðulegi forseti. Við erum hér með dagskrá sem er ekki í neinu samræmi við það sem við höfum unnið eftir undanfarnar vikur og mánuði. Í fyrsta lagi verð ég að segja að þegar farið var inn í hléið fyrir sveitarstjórnarkosningar var gert samkomulag um að ákveðin mál yrðu afgreidd úr nefnd. Ég spyr forseta: Hvers vegna er ekki staðið við það? Hvers vegna hafa til dæmis mál frá Flokki fólksins eða Miðflokknum ekki verið afgreidd úr nefndum eins og samið var um? Við sjáum hér hins vegar þingmannamál sem eru tekin fram fyrir þau mál sem búið var að semja um og sett hér á dagskrá. Þessi mál eru tilbúin til úttektar. Á ekki að standa við það samkomulag? Meiri hlutinn, sem er hér við völd í þinginu og í ríkisstjórn, er núna gjörsamlega að ganga yfir og hunsa allt það sem minni hlutinn hefur óskað eftir og virðir ekki einu sinni það samkomulag sem var gert hér fyrir nokkrum dögum. Það breytir engu hvað okkur finnst um þau mál sem hér eru á dagskrá, það skiptir engu máli hvort við erum sammála þeim eða ósammála, málið er að það átti ekki að gera þetta með þessum hætti, virðulegur forseti. Við vorum búin að semja um að þingmannamál kæmu á dagskrá eftir númeraröð. Hvers vegna er það ekki gert? Og hvers vegna eru þau mál frá stjórnarandstöðunni sem eru tilbúin í nefndum [[Forseti hringir.]]ekki kláruð? Þetta er óþolandi og þetta er til þess að hleypa hér öllu í uppnám.
Virðulegur forseti. Hér er enn eitt málið sem fær óeðlilega málsmeðferð án samráðs, án samkomulags, í þessu þingi í krafti meiri hluta þings sem lofaði því að efla Alþingi. Forseti setur ofan í við hv. þm. Oddnýju Harðardóttur og segist hafa dagskrárvaldið hér, sem er alveg rétt, en ég vil minna hæstv. forseta á að hann skal hafa samráð við þingflokksformenn sem ekki var gert um þetta mál. Forsætisnefnd kemur þar að líka. Ég hefði haldið að þegar komið er að dagskránni á þinginu ynnum við að henni í sameiningu og gætum kannski talað út um málin áður við þröngvuðum stórpólitískum málum í gegn korteri fyrir þinglok án nokkurs samráðs eða samkomulags og þvert á það sem sagt hefur verið.
Herra forseti. Nú vill svo til að þetta mál var komið fram í atvinnuveganefnd og var rutt í gegn á mettíma í gær án þess að búið væri að kanna allar forsendur nægilega vel. Það var gert í bullandi ósætti. Það voru mikil mótmæli af hálfu fjögurra nefndarmanna gegn því að þetta yrði gert með þeim hætti. Boðið var upp á að hlutirnir væru gerðir á annan hátt, sem væri eðlilegt skref í átt að því að ná lágmarksbreytingunum sem þyrfti vegna þess sem nú er aðkallandi. Því var ekki sinnt. Þetta mál á nú að fara fram fyrir öll önnur þingmannamál, þar með talin mál sem hafa jafnvel legið tilbúin mánuðum saman. Þetta er eiginlega fyrir neðan allar hellur. Ég bið hæstv. forseta vinsamlegast að standa með þinginu og vinna í átt að því að hlutirnir verði unnir hér með eðlilegum hætti.
Herra forseti. Þetta er ótrúleg staða að henda inn viðlíka sprengju eins og nú hefur verið gert af hálfu meiri hluta atvinnuveganefndar. Ríkisstjórnin reyndi að þröngva þessu í gegnum nefndina með því að öll nefndin yrði á þessu fáránlega máli á lokadögum þingsins. Það vita allir hvers konar pólitísk sprengja þetta er. Við formann atvinnuveganefndar vil ég segja, vegna þess að hún útskýrir þetta með því að útgerðin sé komin að þolmörkum, að fleiri eru komnir að þolmörkum. Öryrkjar eru komnir að þolmörkum. Heilbrigðiskerfið er komið að þolmörkum. Vegirnir okkar eru komnir að þolmörkum. Lögreglan og fleiri og fleiri. Af hverju hugsa hv. þingmenn Vinstri grænna ekki um það? Hvernig stendur á því að hv. þingmenn hugsa fyrst um útgerðina en ætla enn einu sinni að gleyma barnafjölskyldum og öryrkjum? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja á sjö árum var 342 milljarðar kr. Bara á árinu 2016 var hagnaðurinn 55 milljarðar kr. sem er hærri upphæð en öll veiðileyfagjöld til ríkisins samanlagt frá árinu 2011. Hagnaður eins árs var hærri en veiðileyfagjöld sjö ára samanlagt. Arðurinn til útgerðarmanna frá 2010 var 66 milljarðar kr. sem aftur er talsvert hærri upphæð en öll veiðileyfagjöldin. Takið eftir að þessi arður og hagnaður er vegna nýtingar á auðlind sem þjóðin á samkvæmt lögum en ekki fáein fyrirtæki eða fjölskyldur. Eigið fé sjávarútvegsfyrirtækja jókst frá hruni um 300 milljarða kr. sem er 50% meira en það sem við setjum í allt heilbrigðiskerfið. Þess vegna er það ótrúleg forgangsröðun að Vinstri græn ætli hér korteri fyrir þinglok að lækka veiðileyfagjöldin á sama tíma og sá flokkur fellir tillögur í þessum þingsal um að hér eigi að setja viðbótarkrónu í barnabætur eða vaxtabætur. [[Forseti hringir.]]Þetta er til skammar, herra forseti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Í velferðarnefnd hafði Flokkur fólksins eitt mál. Eitt mál um að atvinnutekjur eldri borgara væru ekki skertar. Það mál var tekið í burtu með ofbeldi og fær ekki að koma hérna í þingið, hreinu og kláru ofbeldi. Það var séð til þess að það færi ekki einu sinni í 2. umr. Ég spyr: Hvers vegna? Eitt mál. Ég held að ástæðan sé sú að það kom bréf frá Tryggingastofnun ríkisins sem sýndi fram á það svart á hvítu að þetta yrði gífurlegur hagur fyrir ríkissjóð vegna þess að þetta kostar ekki neitt. Síðan erum við með annað mál, við höfum þessi tvö mál, það er um að hætta að skatta lyfjastyrki. Það gleymdist í nefndinni. Það hefur gleymst. Það hefur ekkert skeð í því. Það er búið að passa upp á að það gleymist þannig að ekkert sé hægt að gera og það dagar uppi. Þetta eru tvö mál sem við höfum. Það er séð til þess að þau komist ekki hérna inn. Ég spyr: Er þetta samráðið?
Herra forseti. Við stöndum hér þegar samkvæmt dagskrá Alþingis eru þrír þingdagar eftir til viðbótar við þennan þingdag og það er allt í uppnámi. Það er allt í uppnámi vegna þess að meiri hlutinn hefur ekki staðið við orð sín. Það kemur mér ekkert á óvart fyrir hverja þar er unnið þótt einhverjir hafi lýst yfir furðu sinni á því. En hæstv. forseti lýsir þessum vinnubrögðum sem eðlilegum, að meiri hluti nefndar skuli getað tekið þessa ákvörðun. Hér hafa þingmenn stjórnarandstöðunnar lýst skoðun sinni á þeim vinnubrögðum og ég tek undir þau. En tölum um meiri hluta nefnda. Sú sem hér stendur situr í umhverfis- og samgöngunefnd. Þar hafa stjórnarandstæðingar setið fund eftir fund í meiri hluta og dælt út umsögnum um stjórnarmál í anda þess sem samið var um á sínum tíma um að við, þessi hópur, ætlaði sér að efla Alþingi. Við ykkur í stjórninni segi ég: Efling Alþingis, skammist ykkar bara. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Öllum má ljóst vera að þessi vinnubrögð eru óboðleg og ekki sæmandi. Mál sem samið hafði verið um sitja föst í nefndum og nú á að setja fram fyrir þau þessa sprengju, sem hér hefur verið kölluð svo, þar sem rétta á tilteknum aðilum upp undir 3 milljarða kr. Málin sem sitja föst, svo að ég geri nú grein fyrir því sem við höfum borið fram í Flokki fólksins, eru afnám frítekjumarks sem er um það að fólk geti eflt sinn hag með því að vinna og þurfi ekki að þola einhverjar skerðingar fyrir vikið. Og við erum með mál um það að útlagður kostnaður vegna heyrnartækja og annarra hjálpartækja, sem fólk þarfnast vegna örorku eða elli, sé ekki reiknaður sem tekjur og að fólk þurfi að þola skerðingar ofan í kaupin. Ég nefni sömuleiðis að Miðflokkurinn er með góð mál og fleiri stjórnarandstöðuflokkar. Hv. þingmenn Vinstri grænna, sem eru að beita sér með þessum hætti, ganga fremstir í því [[Forseti hringir.]]í velferðarnefnd að koma í veg fyrir að málið um frítekjumarkið [[Forseti hringir.]]fáist afgreitt af nefndinni. Herra forseti. Þetta er algjörlega óboðlegt.
Virðulegi forseti. Hæstv. forseti sagði áðan að ef þingnefnd tæki ákvörðun um að afgreiða mál úr nefnd setti forseti það á dagskrá. Þá vil ég minna forseta á að hér er mál í miðri 3. umr. sem nefnd afgreiddi úr nefndinni, þ.e. um kosningaaldur. Einnig er mál um stafrænar smiðjur sem þingmenn allra flokka eru á. Það er ekki á dagskrá. Hvernig stendur þá á því að mál sem troðið er inn í nefnd á núll einni með engum fyrirvara í mjög miklu ósætti kemst fram fyrir þessi mál? Það er mér óskiljanlegt. Ef forseti ætlar að standa við orð sín um að mál sem nefnd afgreiðir út fari á dagskrá þá kalla ég a.m.k. eftir því að mál sem eru í miðri 3. umr. fari þá alla vega á undan.
Herra forseti. Við höfum unnið eftir þeirri reglu á þessu þingi og á fleiri þingum á undan að ríkisstjórnarmál eða stjórnarmál ganga fyrir á dagskránni. Næsta þar á eftir eru mál sem fullkomið samkomulag er um í nefndum. Nefndin býr þannig um málið að það geti farið til 1. umr. Síðan höfum við gert samkomulag um þingmannamál þannig að hver flokkur hefur fengið forgangsmál, þrjú forgangsmál, en síðan er samkomulagið að þingmannamál fari inn á dagskrá eftir númeraröð. Herra forseti kynnir hér alveg splunkunýja reglu sem er sú að meiri hluti nefndar geti komið máli á dagskrá þingsins fram fyrir allt annað. Ég mótmæli því. Með þessu, með því að kynna nýja reglu þegar þrír daga eru eftir [[Forseti hringir.]]af þinginu, er forseti búinn að setja allt þinghald í uppnám.
Forseti vill vekja athygli á því að hér er um að ræða 1. umr. um þau mál sem [[Gripið fram í.]]hv. þingmenn gera að umtalsefni, ekki afgreiðslu þeirra.
Herra forseti. Það er greinilegt að forsvarsmenn þessarar ríkisstjórnar kváðu einhverjar öfugmælavísur þegar þeir töluðu um að hefja þingið til vegs og virðingar og efla Alþingi, sem hluta af stefnumarkmiðum sínum. Dagskrá þingsins er í algjöru reiðileysi, virðingarleysið gagnvart þinginu hefur sjaldan verið meira. Hér er verið að troða inn málum á síðustu stundu. Þegar við ættum að vera að vinna að samkomulagi um hvernig ljúka eigi þingi á tilsettum tíma er greinilega unnið út frá því að þinglok séu fullkomlega óljós. Mér skilst að búið sé að greina starfsmönnum þingsins frá því að við munum verða hér eitthvað lengur, jafnvel talsvert lengur, án þess að nokkur umræða hafi átt sér stað um það við þingmenn sjálfa. Þetta tiltekna mál teldist ekki einu sinni þingtækt ef einhver gæðamælikvarði væri á vinnslu mála eða undirbúning þeirra fyrir þingið, svo illa er það unnið. Í greinargerðinni stendur ekki steinn yfir steini. Það er líka sérstakt að horfa upp á að hér ætlar ríkisstjórnin að lækka veiðigjöld umtalsvert en hefur ekki einu sinni kjark til að flytja málið sjálf, hefur ekki einu sinni kjark til að sjávarútvegsráðherra komi þá sjálfur með það mál sem ríkisstjórnarmál. [[Forseti hringir.]]Á sama tíma, eins og bent hefur verið á, reyndist ekki svigrúm til að uppfæra að verðlagi viðmiðunarfjárhæðir í barnabótum og vaxtabótum. Hér á fyrsta forgangsmál þessarar ríkisstjórnar að vera að lækka veiðigjöld [[Forseti hringir.]]út af slæmri afkomu sjávarútvegsfyrirtækja, [[Forseti hringir.]]sem þó er umtalsvert betri en nokkurra annarra fyrirtækja í landinu.
Forseti vill biðja hv. þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Það er sannarlega athyglinnar virði að verða vitni að í fyrsta skipti síðan ég gerðist alþingismaður þessum ótrúlega fíflagangi nákvæmlega núna. Ég er gjörsamlega orðlaus. Ég átta mig ekki á t.d. rökunum fyrir því að reyna að keyra þetta frumvarp í gegn algjörlega á ljóshraða án þess að nokkur hafi getað rönd við reist. Ég segi nú eins og minn þingflokksmaður gerir gjarnan, ég kalla þetta hreint og klárt ofbeldi. Rökin eru að lögin renni út 31. desember þannig að þá myndum við bara sitja eftir í tómarúmi fjóra mánuði með ekkert veiðigjald á útgerðina. Hvers lags bull er þetta? Við setjum bara einfalda breytingartillögu inn í þessi lög. Ég veit ekki betur en að hver einasti lagabálkur hér séu venjulega margar blaðsíður af breytingartillögum og það er ekkert vandamál. Þá getum við unnið þetta almennilega og gert það sem markmiðið er, að aðstoða lítil og meðalstór fyrirtæki sem eiga í einhverjum rekstrarvanda. Það á svo sannarlega ekki við um þá stóru sem við þekkjum mætavel.
Forseti. Mig langaði til að taka undir orð hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar varðandi þingmál Flokks fólksins sem snýr að því að afnema skerðingar á atvinnutekjum ellilífeyrisþega. Þetta var mál sem átti í raun að afgreiða þannig á nefndarfundi velferðarnefndar í gær að það ætti að vísa því beint til ráðherra. Þegar í ljós kom að ekki var hægt að gera það án þess að afgreiða málið út úr nefndinni og vísa því svo til ráðherra var ákveðið að vísa því til ráðherra með einhvers konar bókun, vegna þess að það mátti alls ekki afgreiða það út úr nefndinni því að þá færi það í umræðu. Það taldist vera óskilvirkt að setja það í umræðu í þingsal, taka umræðu um mál sem ætti svo ekki að afgreiða heldur færi beint til ráðherra. Þangað á þetta mál að fara og vera tekið í einhverja vinnu sem er mögulega í gangi í ráðuneytinu um að skoða það að minnka skerðingar. Í staðinn fyrir að leyfa þessu máli að koma hingað í almenna umræðu [[Forseti hringir.]]átti að stinga þessu máli undan, fela það með einhverri bókun í velferðarnefnd um að það færi til ráðherra [[Forseti hringir.]]og hann ætti að taka [[Forseti hringir.]]það til greina þegar hann færi í endurskoðun á þessum málaflokki. [[Forseti hringir.]]Þetta er óþolandi, gersamlega óþolandi.
Virðulegur forseti. Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. forseta hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að gerðir séu samningar milli þingflokksformanna eða á meðal formanna flokkanna en það virðist eingöngu vera ætlast til þess að stjórnarandstaðan standi við þá samninga. Stjórnarflokkarnir standa síðan við samningana bara ef það hentar þeim þann daginn. Gerðir eru samningar um að mál stjórnarandstöðuflokka séu tekin út úr nefndum og ekki staðið við þá. En síðan verðum við vitni að því að mál eins og það sem nú er til umræðu, 11. mál á dagskrá, er keyrt í gegn á ljóshraða með alls konar nýjum reglum og viðmiðum. Þetta gerir það að verkum að ég sé ekki annað en að það verði talsvert erfiðara fyrir hæstv. forseta að koma á einhvers konar samningum en það væri ef stjórnin teldi sér skylt að standa við þegar gerða samninga með sama hætti og stjórnarandstaðan telur sér skylt.
Herra forseti. Mér heyrist á umræðunni hér í dag að það sé full þörf á að þingmenn fái tækifæri til að ræða veiðigjaldamálin efnislega. Margir hv. þingmenn hafa hér í fundarstjórn forseta farið út í efnislegar umræður um málið og ég held að okkur sé ekkert að vanbúnaði að fara út í þær efnislegu umræður. Það liggur auðvitað fyrir að það er óhjákvæmilegt fyrir okkur að taka málið fyrir með einum eða öðrum hætti áður en þingið fer heim. Eins og hæstv. forseti hefur sagt felur ákvörðun hans í dag í sér að taka málið á dagskrá til 1. umr., en það verður síðan að koma í ljós hvernig því vindur fram í þinginu. Ég held að það sé alveg ástæðulaust fyrir hv. þingmenn að leggjast þverir gegn því að málið komist á dagskrá vegna þess að við þurfum að takast á við það með einum eða öðrum hætti. Við kunnum að hafa skiptar skoðanir um það og þær skiptu skoðanir eiga að koma fram í umræðum í þinginu og í nefnd, eftir atvikum, þegar málið er svo komið. Varðandi afgreiðslu í velferðarnefnd þá verð ég að segja að það er auðvitað skilvirkt að setja [[Forseti hringir.]]málið með einhverjum hætti til ráðherra þegar ljóst er að það er hvort sem er verið að vinna að þessum málum á vegum ráðuneytisins, [[Forseti hringir.]]m.a. með fulltrúum allra þingflokka.
Herra forseti. Ég man að eitt það fyrsta sem síðasta ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks gerði á sínum tíma var að lækka veiðileyfagjöld. Núna sýna Vinstri græn sitt rétta andlit og gera það sama. Vinstri græn gera nákvæmlega það sama og hæstv. heilbrigðisráðherra Svandís Svavarsdóttir gagnrýndi svo harðlega fyrir korteri síðan. Umturnast fólk algerlega við það að skipta um sæti í þessum þingsal? Hér er lækkun veiðileyfagjalds á atvinnuveg sem hefur stórgrætt undanfarin ár og svo mikið að fyrir nokkrum dögum gekk einstaklingur út úr greininni með 22 þús. millj. kr. fyrir nýtingu á sameiginlegri auðlind. Það er kjaftshögg fyrir íslenskan almenning. Fyrirhuguð lækkun veiðileyfagjalds er upp á 3 milljarða. Fyrir þá upphæð mætti hækka barnabætur um 30%, eða næstum því tvöfalda fjárframlög ríkisins til hjálpartækja öryrkja. Er þetta virkilega erindi Vinstri grænna í ríkisstjórn? Barðist VG fyrir því að setja þessi mál [[Forseti hringir.]]á dagskrá, að lækka álögur á þá grein sem grætt hefur hvað mest í þessu samfélagi? Þetta er til skammar, herra forseti.
Virðulegi forseti. Það er ekki bara 11. málið á dagskránni sem situr örlítið í okkur, það er líka 9. málið. Hvers vegna er það mál tekið út úr nefnd og sett á dagskrá meðan önnur mál eru tilbúin í nefndum? Hvers vegna er ekki staðið við samkomulagið sem ég nefndi hér áður? Ég ætla að leyfa mér að spyrja forseta hvort forseti sé til í að beita sér fyrir því að þau mál sem samið var um fyrir þremur vikum að fengju fram að ganga fái að komast út úr nefndum og á dagskrá á undan gæluverkefnum stjórnarliðanna. Ég spyr, virðulegi forseti, hvort ekki sé kominn tími til að forseti tali skýrt við okkur, stjórnarandstöðuna, og fullvissi okkur um að hann muni beita sér fyrir því að ríkisstjórnarflokkarnir muni líka virða samninga, það sé ekki bara stjórnarandstaðan sem þurfi að gera slíkt. Það ástand sem er uppi í dag er í boði forseta Alþingis, er í boði þess sem stýrir hér málum. Það er ekki í boði stjórnarandstöðunnar, það er í boði forseta Alþingis að hleypa hér öllu upp.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson mælir með efnislegri umræðu um veiðigjaldamálið. Þingmaðurinn hlýtur þá að mæla með efnislegri umræðu um önnur þingmál sem eru í sömu stöðu, fyrst. Þetta hlýtur að vera, annað væri mótsögn. Ef þetta er efling Alþingis samkvæmt stjórnarsáttmálanum, virðulegi forseti, þá þurfum við að tala betur saman til þess að komast að betri sameiginlegum skilningi um þýðingu á þessum orðum, efling Alþingis, því það að skjóta svona þingmannamáli ríkisstjórnarflokka fram fyrir önnur mál er efling meiri hlutans og misnotkunar á dagskrárvaldinu en ekki efling Alþingis. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Þegar þessi ríkisstjórn var mynduð og kynnt var gert mikið úr því að þetta væri sáttastjórn, stjórn hinna breiðu sátta þar sem flokkar yst til vinstri og yst til hægri sameinuðust og loksins lægði þá storma sem geisað hefðu hér um árabil í kjölfar hrunsins. Sú sátt birtist okkur hér í dag m.a. í þessum vinnubrögðum og hvernig þessari sátt verður háttað. Sú sátt birtist okkur í því að mál sem samkomulag hefur orðið um að fái afgreiðslu eru sett aftar í röðina, en tekið er fram fyrir þau mál sem snúa að mjög ríkum fjárhagslegum hagsmunum voldugra aðila í þessu landi. Þessi ríkisstjórn er ekki sáttastjórn. Þessi ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]er mynduð um hagsmuni. Þessi ríkisstjórn er til þess að gæta mikilvægra hagsmuna. [[Forseti hringir.]]Og það erum við að upplifa hér í dag.
Herra forseti. Það er alveg rétt að forseti Alþingis hefur dagskrárvaldið. En forseti Alþingis er forseti Alþingis, hann er ekki forseti ríkisstjórnarinnar eða forseti meiri hluta atvinnuveganefndar. Þess vegna hljótum við að óska eftir því að þegar gerðir eru samningar milli forseta og þingflokksformanna sé staðið við þá samninga. Annars fer allt í algjöra upplausn hér innan húss. Nú er það svo að þetta ágæta mál, þetta veiðileyfagjaldamál, þar sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að fella niður 3 milljarða, afhenda útgerðinni 3 milljarða á silfurfati, fer til umsagnar í dag. Umsagnarbeiðnir voru sendar út í dag. Og hvað hafa umsagnaraðilar langan tíma? Jú, þeim ber að skila umsögnum á morgun. Þeir hafa einn dag, herra forseti, til að klára verkið. Er eigandinn, íslenska þjóðin, spurð? Nei, hún er bara ekkert [[Forseti hringir.]]spurð. Það eru eingöngu aðilar úr útgerðinni sem eiga að skila inn umsögnum. Ég vil, úr þessum ræðustól, skora á eiganda þessarar auðlindar að senda inn umsagnir. Fólk hefur líklega 12 eða [[Forseti hringir.]]24 tíma til þess. Ég skora á þjóðina að senda inn umsagnir.
Herra forseti. Mér þætti einmitt vænt um að herra forseti væri forseti okkar allra en ekki bara forseti meiri hlutans. Það mál sem hér er rætt varðandi veiðigjöld er ekki tækt til umræðu í þinginu, er engan veginn komið að því í röðinni og, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson nefnir hér, þá eru hér þættir sem þarf að ræða. Heimild til gjaldtökunnar er að renna út á tíma, það er einfalt dagsetningarmál. Þessir flokkar hafa þverskallast við að endurskoða fyrirkomulag veiðigjalda árum saman og ætla nú þinginu að taka það til umræðu á nokkrum dögum, með sama hætti og þessir sömu flokkar standa hér að framlagningu frumvarps til laga um persónuvernd, gríðarlega umfangsmikið mál sem flokkarnir sjálfir hafa setið yfir mánuðum saman og ætla þinginu viku til að taka afstöðu til. Þetta er algjört virðingarleysi fyrir þinginu, þetta er algjört virðingarleysi fyrir því hlutverki sem við höfum í þessum sal, að taka vandaðar, ígrundaðar ákvarðanir. Þetta er fúsk og þetta er til skammar.
Herra forseti. Þetta er allt saman að verða býsna dapurlegt. Varðandi það tiltekna mál sem hér er aðallega rætt um, og er síðasta dagskrármálið á fundi þingsins í dag, skilst mér að búið sé að senda út umsagnarbeiðnir vegna málsins frá hv. nefnd. Hingað til hefur verið venja að mál þurfi að komast á dagskrá og vera vísað til nefndar áður en umsagnarbeiðnir eru sendar út. Mér finnst einhvern veginn að allt hér í störfum þingsins sé að snúast á höfuð og haus. Menn eru miklir formalistar, sumir, þannig að ég átta mig ekki alveg á þessu verklagi. Þar fyrir utan er mjög sérkennilegt að meiri hlutinn hefur lagt ríka áherslu á það, þegar þingmannamál eru til umræðu í nefndum, að þau séu þaulrædd [[Forseti hringir.]]og að kallað sé eftir umsögnum og gestum og helst megi ekki hreyfa við þeim nema allir séu nákvæmlega sammála í nefndinni. En það virðist ekki eiga við þegar stjórninni liggur lífið á.
Hæstv. forseti. Yfirskrift stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, um eflingu Alþingis, er orðin að háðungarstimpli fyrir þá ríkisstjórn. Í góðsemd myndi ég ráðleggja þessari ríkisstjórn, sem nú hefur farið þvert gegn þessari fyrirætlan sinni á fyrstu vikum þingsins, að taka þennan stjórnarsáttmála upp og þurrka þessa meiningarlausu yfirskrift út úr sáttmálanum. Mig langar líka að leita ásjár forseta og langar að spyrja hann, t.d. í tilefni að 9. dagskrárlið þessa dags í dag: Hvar á dagskrá er mál þingflokksins um að húsnæðisliður fari út úr vísitölu? Það mál er í nefnd. Ég veit ekki annað en það sé tilbúið, að hægt sé að taka það út. Þingsályktunartillaga Miðflokksins, um staðarvalsgreiningu fyrir nýtt [[Forseti hringir.]]þjóðarsjúkrahús, hvar þetta statt, herra forseti? Ég minni [[Forseti hringir.]]forseta á að hann er forseti okkar allra, eða á að vera. Ég bið hann um að láta okkur, sem studdum hann til þessar vegtyllu, ekki sjá eftir því.
Virðulegi forseti. Heyrið þið kallið, þingheimur? Heyrið þið kallið, heyrið þið ákallið, alls staðar að? Heyrið þið kallið frá öldruðum? Heyrið þið kallið frá öryrkjum? Heyrið þið kallið frá skólakerfinu? Heyrið þið kallið frá löggæslunni? Heyrið þið kallið frá heilbrigðiskerfinu, heilbrigðisstofnunum úti á landi? Heyrið þið kallið? Leggið við hlustir. Heyrið þið kallið frá geðheilbrigðiskerfinu? Heyrið þið kallið frá framhaldsskólunum úti á landi? Heyrið þið kallið um samgöngurnar? Nei. En heyrið þið kallið frá útgerðinni? Já. Lækka veiðigjöld. Það er kallið sem hefur borist í gegnum allar þessar raddir. Hversu mikilvægt var það? Hversu mikilvægt var það að lækka veiðigjöld? Þetta ákall útgerðarinnar um veiðigjöldin hefur legið lengi fyrir en það á að koma því fram núna [[Forseti hringir.]]á miklum hraða í gegnum þingið.
Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og óska Karli Gauta Hjaltasyni til hamingju með afmælið og þakka honum kærlega fyrir þessa ræðu sem hann flutti áðan. Ég tek undir þau orð sem hér hafa fallið um afgreiðslu velferðarnefndar á tveimur þingmannamálum. Annars vegar er mál Flokks fólksins sem hreinlega var stoppað í gær og hins vegar er málið sem ég flyt um staðarval á nýju þjóðarsjúkrahúsi sem hefur úrslitastund á morgun. Ég er forvitin að upplifa morgundaginn, ég veit ekki hvernig það mál fer. Mér skilst að það liggi fyrir samkomulag. Mér leikur forvitni á að vita hvort það samkomulag verður virt.
Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið þá hefur tekist með ótrúlegri lagni eða kannski bara einbeittum vilja að svæfa þessi réttlætismál sem Flokkur fólksins hefur verið að berjast fyrir. Hann var að svara kalli þeirra sem skarðastan hluta hafa borið frá borði. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því máli sem um var rætt sem lýtur að því að afnema skattlagningu á styrki til kaupa á hjálpartækjum fyrir aldraða og fatlað fólk. Hvað skyldi nú hafa orðið um það? Nefndarformaður efnahags- og viðskiptanefndar sagði hvorki meira né minna í gær: Mér þykir það leitt, en ég gleymdi að óska eftir umsögn. Er þetta boðlegt, virðulegi forseti?
Virðulegur forseti. Ég vil aðeins halda því til haga hver aðdragandinn er að því að þetta mál kemur fram með þessum hætti, 11. mál, um veiðigjöld. Hluti af vandamálinu sem þingið stendur frammi fyrir núna hvað varðar skipulag og mögulega samninga eða ekki samninga er auðvitað hversu seint málið er fram komið, og allir hér inni vita að kallað hefur verið eftir lagfæringum á því mánuðum og misserum saman. Ástæðan virðist vera það ósætti sem er á milli ríkisstjórnarflokkanna. Mér segir svo hugur um að við eigum eftir að setja undir því næstu daga og kannski vikur að mál séu tafin og að drollað sé með mál af því að ríkisstjórnarflokkarnir eru fullkomlega á skjön hver við annan hvað varðar afstöðu í málum eins og þessu. Það er auðvitað ástæðan fyrir því að málið kemur fram með þessum hætti í stað þess að vera í þeim eðlilega farvegi sem það hefði verið ef það hefði verið til umræðu hér miklu fyrr á þessu þingi. Nægur hefur tíminn verið. [[Forseti hringir.]]Hér hafa ljósin verið slökkt í þingsalnum fyrri hluta dags bara vegna málaleysis.
Herra forseti. Hér áðan kom hv. þm. Birgir Ármannsson, útskýrari ríkisstjórnarinnar, og fullyrti að við legðumst þver gegn því að málið komist á dagskrá. Þetta er rangt. Við leggjumst ekkert gegn því að þingmál fái eðlilega afgreiðslu á þinginu, en við leggjumst gegn því að málið sé tekið fram fyrir önnur mál, þvert á hefðir, í bullandi ósætti. Við leggjumst gegn því að mál fái slíka forgangsmeðferð að ætla mætti að ekkert skipti meira máli en þau og þá sérstaklega að hygla stórum útgerðum. Við leggjumst gegn því að almenningur fái samtals einn og hálfan sólarhring til þess að veita umsögn um svo mikilvægt mál, þvert á góð vinnubrögð, og eingöngu vegna tuddaskapar hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur sem tuddaði þessu máli í ósætti í gegnum nefndina. Við leggjumst gegn því að samningar verði brotnir við minni hlutann. Þetta eru ekki ásættanleg vinnubrögð. Auðvitað leggjumst við gegn því að það séu notaðar svona söguskýringar til þess að segja að við séum einhvern veginn að tefja málin [[Forseti hringir.]]og reyna að stoppa þau.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson kom inn á málefni velferðarnefndar. Honum fannst alveg frábær hugmynd hjá meiri hluta Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna að senda málið okkar í nefnd sem enginn veit um. Nefnd sem á að draga úr skerðingum atvinnutekna eldri borgara. Við vorum ekkert með þannig mál inni. Við vorum með hreint og klárt mál um að hætta öllum skerðingum á launatekjur eldri borgara og öryrkja. Það er allt annar hlutur. Við reyndum að fá málið til umræðu inni á þinginu. Ef málið á að fara í nefnd, þessa dularfullu nefnd sem enginn veit um, af hverju mátti þá ekki ræða málið í 2. umr. og senda það síðan til hennar ef það hefði verið samþykkt á þinginu? Hvað eru þeir að fela? Hvers vegna þora þeir ekki að hleypa þessu máli í gegn? Það er einfalt, það er vegna þess að þetta er ótrúlega hagkvæmt fyrir eldri borgarana og líka gífurlega hagkvæmt fyrir ríkissjóð.
Herra forseti. Fyrst við ræðum hér störf þingsins er mér bæði ljúft og skylt að segja frá heimsókn utanríkismálanefndar í skoska þingið. Þar hittum við forseta þingsins sem var ljúfur maður. Ég spurði hann eftir hádegismatinn hvort það væri ekki rétt hjá mér að hann væri þingmaður Verkamannaflokksins. Þá sagði hann: Nei, ég er forseti þingsins og ég sagði af mér vegna þess að ég er forseti alls þingsins. Nú er ég ekki að fara fram á að hæstv. forseti segi sig úr VG en ég óska eftir því að hann sé forseti alls þingsins. Hér er nefnilega verið að snúa öllu á haus. Hér er verið að þvinga mál í gegn. Umsagnir eiga að berast fyrir hádegi á morgun. Hæstv. heilbrigðisráðherra mætti gjarnan koma upp og svara hvað hafi breyst síðan orð hennar féllu um sambærilegt mál 4. júlí 2013, [[Forseti hringir.]]að öðru leyti en því að hér er um sjö sinnum hærri upphæð að ræða.
Forseti hefur mestar áhyggjur af því, miðað við ummæli hv. þingmanns, um að forseti skoska þingsins sé ljúfur maður, hvort ástæða sé til að gagnálykta af því að forseti Alþingis sé það ekki.
Virðulegur forseti. Ég fagna því að 11. dagskrármálið sé komið á dagskrá og vonandi komumst við sem fyrst í efnislega umræða um það. Ég tel það mikilvægt og mér heyrist vera mikill vilji hjá þingheimi til að fá að ræða þetta efnislega. [[Gripið fram í: Nei.]]Það er nefnilega mikið ákall frá byggðum landsins að fá að lifa áfram. Þetta er stórt mál í því og ég held að við þurfum að ræða það til þess að stoppa hér samþjöppunina. Þetta ákall sem var talað um - hvernig eigum við að ná að verða við því, í þeim fjölmörgu liðum sem við höfum farið hér yfir, ef atvinnulífið okkar og grunnatvinnuvegirnir geta ekki starfað af því að það er verið að þrengja að þeim? Við verðum ekki við því ákalli sem kemur hér nema að ræða þetta mál efnislega og klára það. Ég veit ekki betur en að það sé helsta baráttumál Viðreisnar, í núverandi meirihlutaviðræðum í höfuðborginni, [[Gripið fram í.]]að auka samkeppnishæfni fyrirtækja. [[Hlátur í þingsal.]]Þetta skiptir miklu máli í því þannig að ég hlakka til að fá að ræða þetta mál efnislega. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Ég get alveg tekið undir það að þetta mál er allt of seint komið fram, ég tek hjartanlega undir það. Það hefði átt að vera komið fyrir löngu. Við byrjuðum að fjalla um þetta mál og afkomu lítilla og meðalstórra fyrirtækja strax í janúar og febrúar í atvinnuveganefnd, kölluðum inn gesti þá. Við vissum að það var mikið ákall, sérstaklega í þessum litlu og meðalstóru fyrirtækjum, um að taka til endurskoðunar veiðigjöld sem hækkuðu um 200–300% og jafnvel meira 1. september 2017. Nú liggur fyrir að ef veiðigjald hefði verið lagt á miðað við afkomu greinarinnar í ár yrði það 7,2 milljarðar. Á síðasta ári liggur fyrir að veiðigjaldið var 8,4 milljarðar. Með þessu frumvarpi, þar sem sérstaklega er tekið á vanda lítilla og meðalstórra fyrirtækja og jafnræðis er gætt - þess gætt að gjaldið lækki eitthvað í krónutölu gagnvart öllum fisktegundum - erum við að tala um 8,3 milljarða. Áætlun um 10,2 milljarða stenst enga skoðun, hún er áætlun og í fjármálaáætlun er talað um 8 milljarða í veiðigjöld á ári.
Herra forseti. Þegar komið er undir lok þings reynir á lipurð, lagni, framsýni og umburðarlyndi forseta þingsins, að hann verði lausnamiðaður, verði forseti alls þingsins. Þetta er fyrsti prófsteinninn hjá nýrri ríkisstjórn. Ég verð að segja að mér finnst hæstv. forseti ekki byrja vel þessa vegferð í átt að sátt á þingi. Það er verið að breyta þinghefðum og reglum og þess vegna held ég til að mynda að fyrirspurn hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar um óskráðar reglur og hefðir á þinginu sé mjög tímabær. Þetta kemur mjög á óvart, hvernig er verið að vinna hér og setja fram dagskrármál. Stórpólitískt mál, lækkun veiðigjalda, forgangur ríkisstjórnarinnar, er sett á dagskrá, knúið fram með töngum og tekið út úr atvinnuveganefnd í gær. Þetta þarf að ræða. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin er að forgangsraða máli [[Forseti hringir.]]í þágu útgerðarinnar í þá veru að lækka veiðigjöld um allt að 3 milljarða. [[Forseti hringir.]]Það er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Gott og vel, það er ágætt að fá það fram. [[Forseti hringir.]]En það sem ég hef mestar áhyggjur af eru hefðir og reglur hér á þingi og ég hvet hæstv. forseta til að setjast sem fyrst niður, [[Forseti hringir.]]gera hlé núna á þingstörfum og setjast niður með þingflokksformönnum til að koma skikki á þingið.
Herra forseti. Ég leyfi mér að minna á þau mál sem eru tilbúin úr nefndum og ættu heima hér á dagskrá. Þar á meðal er málið um stafrænar smiðjur sem afgreitt var í mikilli sátt úr allsherjar- og menntamálanefnd og er tilbúið til afgreiðslu innan þingsins en er ekki á dagskrá. Sömuleiðis gildir um mál Viðreisnar um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Það er heldur ekki á dagskrá á þessum degi. Þetta setur allt í ákveðið uppnám, sérstaklega það hvaða mál þingmanna fá að koma á dagskrá þingsins. Ég minni á að Framsókn hefur t.d. fengið mál afgreitt á meðan okkar mál bíða enn öll afgreiðslu á þinginu og við fáum ekki að ræða þau. Hvað þá umræðu varðar sem er í gangi núna finnst mér líka mikilvægt að halda því til haga að á þriðjudaginn ætlum við að fara að ræða fjármálaáætlun. Mér finnst þetta mál varpa sprengju inn í þá umræðu. Ég velti fyrir mér hvort yfir höfuð sé gert ráð fyrir þessu í fjármálaáætlun. [[Forseti hringir.]]Það setur þá vinnu líka í algert uppnám og það hvernig ganga mun með fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar.
Virðulegur forseti. Ég verð að gera sérstaka athugasemd við að hæstv. forseti skuli ekki hafa brugðist við mjög alvarlegum athugasemdum sem hér hafa komið fram um hrein og klár svik meiri hlutans á ákveðnu samkomulagi sem gert var fyrir þinghlé. Ég er ekki að tala um yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um eflingu Alþingis sem allir gátu gefið sér að væri einhvers konar öfugmæli í Orwell-stíl. Ég er að tala um sérstakt heiðursmannasamkomulag eins og ég hélt að það ætti að vera, sem var gert eftir að stjórnarandstaðan, einu sinni sem oftar, var reiðubúin til að liðka fyrir málum hér á þingi. Á móti bað hún um að nokkrum málum sem höfðu verið tekin í gíslingu í nefndum þingsins, brýnum málum, yrði hleypt út úr nefndum. Það var samið um þetta. Reyndar féllst meiri hlutinn ekki á að þetta yrði gert fyrir hlé, taldi ekki tíma til þess þá, en lofaði á móti því að þessi mál kæmust út, gíslamálunum yrði sleppt strax að hléi loknu. Hvers vegna ætlar stjórnin ekki að standa við þetta? Nú legg ég til að hæstv. forseti geri hlé á þessum þingfundi og einhendi sér í að laga þessi mál. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Ég er ekki hér til að kvarta yfir lund hæstv. forseta. Ég vek hins vegar athygli á því að hæstv. forseti er með meiri þingreynslu heldur en aftasti bekkurinn hérna hægra megin samanlagt. Þess vegna hlýtur hæstv. forseti að sjá að um þessa dagskrá sem við erum með fyrir framan okkur verður ekki sátt eða samkomulag. Hvað gera vísir menn þegar þeir sjá fram á það, hoknir af reynslu? Jú, þeir taka hlé, fara yfir málin með þingflokksformönnum, þeir bera klæði á vopnin, þeir finna lausnir. Því skora ég nú á hæstv. forseta að grípa til allrar þeirrar þingreynslu sem hann hefur og grípa til allrar lipurðar sem hann býr yfir og fresta nú fundi og fara yfir dagskrá þessa fundar og þau mál sem við þingmenn höfum rætt hér og kvartað yfir í dag þannig að við getum haldið starfi áfram svo sómi sé að.
Virðulegi forseti. Öryrkjar geta alveg borgað sín hjálpartæki sjálfir. Og aldraðir geta bara gjörið svo vel og skilað þeim tekjum sem þeir kunna að vinna sér inn aftur til ríkissjóðs. Aftur á móti hefur borist ákall frá fyrirtækjum um að fá að lifa, eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason komst hér að orði áðan. Það hefur borist ákall frá Samherja, ákall frá Granda, um að fá að lifa. Núverandi meiri hluti og ríkisstjórnin ætlar að verða við þessu ákalli frá Samherja og Granda og leyfa þeim að lifa, meðan aðrir geta gjörið svo vel og skilað sínu til samfélagsins.
Herra forseti. Ég trúi því að það velkist ekki nokkur maður í vafa um hug stjórnarandstöðunnar til vinnubragða stjórnarliða á þessum lokametrum þingsins. Við vitum ekki enn betur en að við séum hér á síðustu metrunum. Til viðbótar við þennan dag eru þrír þingdagar eftir . Það er búið að ýja að ýmsu. Það hefur ýmislegt komið í ljós eftir krókaleiðum. Ég ætla einfaldlega að fá að spyrja núna hæstv. forseta Alþingis: Er ekki einfaldlega heiðarlegast að gera hér hlé á fundi og setjast yfir þessi mál, leggja spilin á borðið og upplýsa stjórnarandstöðuna um það hvað raunverulega er í pípunum? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Eða er heiðarleikinn enn eitt hugtakið sem dofnaði við upphaf þessa stjórnarsamstarfs?
Herra forseti. Ég hef stundum í kerskni talað um Framsóknarflokkana þrjá í ríkisstjórn, en ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki alveg það ímyndunarafl að Vinstri græn væru orðin fast viðhengi Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins, sérstaklega þegar kemur að grímulausri sérhagsmunagæslu á tilteknum sviðum. Hér fáum við það fram svart á hvítu. Við spyrjum því eðlilega: Hvert er erindi Vinstri grænna núna í ríkisstjórn? Á hinn bóginn getur hæstv. forseti leitt okkur hér saman og verið forseti alls þingsins með því að gera hlé á þingfundi, fá þingflokksformenn til fundar við sig til að reyna að ráða ráðum okkar þannig að við náum einhverri sátt um dagskrá þingsins, að ekki verði sett á dagskrá mál nokkurn veginn með ofbeldi. Ég hvet hæstv. forseta, sem ég hef trú á að geti liðkað fyrir málum, að gera núna hlé á þingfundi til að fá fólk saman og fara yfir dagskrána og næstu daga. Það er brýnt að fá skýrt svar frá hæstv. forseta.
Virðulegi forseti. Ég ræddi hérna áðan um ákallið sem þingheimur hlustar sannarlega á. Við höfum heyrt það í vetur í þinginu hvaðan þetta ákall hefur komið. Það hefur verið stanslaus umræða um ýmis þjóðþrifamál varðandi stöðu öryrkja og aldraðra, láglaunafólks, heilbrigðiskerfisins og skólakerfisins o.s.frv., eins og ég nefndi áðan. Við þekkjum líka það sem útgerðin hefur verið að kalla eftir, þ.e. lækkun veiðigjalda, en var það mikilvægasta málið, var það brýnasta málið sem bar að taka fyrir rétt fyrir þinglok og alveg í lokin? Hvers vegna var þetta mál ekki löngu komið fram? Formaður atvinnuveganefndar viðurkenndi það áðan að það væri seint fram komið og nefndin hefði slugsað í þessu máli. Ég spyr bara: Af hverju í ósköpunum kom þetta mál ekki fyrr inn fyrst það var svona brýnt? Við eigum sem sagt að samþykkja þetta mál, brýnasta málið, á einhverjum ofurhraða. [[Forseti hringir.]]Þetta var ekki brýnasta málið.
Forseti vill segja í fyrsta lagi að að sjálfsögðu þarf ekki að fjölyrða um að það er óheppilegt þegar þingmál koma seint fram ef engu að síður er metið svo að nauðsynlegt sé að þingið takist á við þau áður en það lýkur störfum, hvort heldur sem er að vori eða fyrir jól. Í öðru lagi um dagskrá fundarins í dag vill forseti árétta að hún er í öllum greinum eins og gert var ráð fyrir og sent var út til þingflokksformanna fyrir helgi og rætt aftur á fundum á mánudag að því undanskildu að enn er á dagskránni tillaga utanríkisráðherra um Evrópureglugerð. Það lá vissulega ekki fyrir hvort og þá hvaða mál kynnu að koma úr þingnefndum en það var vitað að þingnefndir væru að ræða það, annaðhvort í heild sinni eða meiri hluti innan þeirra, að leggja fram mál og að þau yrðu þá tekin til 1. umr. Varðandi önnur þingmannamál hefur ekki staðið á því að forseti taki þau á dagskrá að því tilskildu að þau séu komin út úr nefndum - það þarf auðvitað ekki að ræða það að mál sem enn eru í nefndum verða ekki sett á dagskrá - og að því tilskildu að nefndarálit a.m.k. meiri hluta eða nefndar hafi borist. Þannig háttar til um þau þingmannamál tvö sem eru á þessari dagskrá að í báðum tilvikum bárust nefndarálit í gær þannig að þeim var hægt að útbýta fyrir nóttina. Önnur mál sem ekki voru þangað komin gátu eðli málsins samkvæmt ekki komið á dagskrá. [[Gripið fram í.]] Forseti minnir á að hann hafði óskað eftir því að hitta þingflokksformenn kl. 12.30. Það er ekki víst að sú tímasetning standist en um leið og lokið er óundirbúnum fyrirspurnum og sérstakri umræðu að ósk stjórnarandstöðunnar, sem ég geri ráð fyrir að menn hafi áhuga á að fari fram, verður boðað til þess fundar.
Til svara eru: Mennta- og menningarmálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Með leyfi: „Litur sjávarins breyttist í rautt og slátrarinn skælbrosir. Hjartað í blóði drifnum höndum hans er enn volgt. Stoltur heldur hann því að myndavélinni.“ Þannig hljóðar fyrirsögn í þýsku dagblaði sem birtist þegar hvalveiðar voru leyfðar aftur á Íslandi árið 2003. Keimlíkar fréttir og frásagnir af hvalveiðum birtust í fjölmiðlum um allan hinn vestræna heim og leiddu til mikillar hneykslunar og gagnrýni. Eftir nokkra daga á að leyfa veiðar á allt að 209 langreyðum, sem eru næststærstu núlifandi dýrategundin og eru á lista yfir dýr í útrýmingarhættu. Þegar veiðar voru leyfðar aftur skömmu eftir hrun var efnahagslíf þjóðarinnar með allt öðrum hætti og þjóðin sleikti sárin eftir hrunið. Í dag er ekki einu sinni hægt að bera fyrir sig efnahagslegum rökum og mestar líkur eru á að þetta muni skaða atvinnulíf okkar stórkostlega. Ekkert liggur einu sinni fyrir um hvort hægt verður að selja þessar afurðir. 190 þjóðir banna verslun og flutning á hvalaafurðum. 28 Evrópuþjóðir og Bandaríkin hafa þar að auki mótmælt veiðunum hér á landi með formlegum hætti. Þá liggur heldur ekki fyrir neitt nægilegt mat á áhrifum hvalveiða á lífríki, efnahag eða samfélag. Loks er ótalið hversu hrottalegar þessar veiðar eru, með eldgömlum tækjum. Í því ljósi er ákvörðunin um áframhaldandi hvalveiðar í raun algjörlega óskiljanleg. Ég vil einfaldlega fá að vita hvort hæstv. umhverfisráðherra sé mér sammála um að í þessu felist skammsýni og hvort eitthvað hafi breyst í stefnu Vinstri grænna varðandi friðun hvala. Ef ekkert hefur breyst, hvernig hefur flokkurinn þá beitt sér í ríkisstjórn? Og ef eitthvað hefur breyst, hvaða ný rök vill hæstv. ráðherra telja upp sem mæla með hvalveiðum á Íslandi?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þær veiðar sem hér er um að ræða byggja á ákvörðun sem tekin er samkvæmt reglugerð sem gildir út árið 2018 og mun málið þess vegna fara þá leið. Hvað varðar ríkisstjórnina og áframhald á veiðum þá er það nokkuð sem engin ákvörðun hefur verið tekin um, en búið er að ákveða að ráðast í úttekt á því hvaða áhrif veiðarnar hafa efnahagslega á atvinnuvegi, fleiri en bara þann sem hér um ræðir.
Herra forseti. Samráð. Úttekt. Heilsteypt. Ég er að verða bara býsna leiður á þessu. Ég spyr: Hyggst ríkisstjórnin grípa til aðgerða til að stöðva og hindra að þessar veiðar fari af stað aftur? Vegna þess að það getur hún. Við horfum upp á Vinstri græn gefa eftir í nánast öllum málum á umhverfissviðinu. Nú síðast í vikunni tekur hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. samgönguráðherra og kremur hugmyndir um borgarlínu sem er þó stærsta umhverfisátak sem við gætum ráðist í. Fyrir hvað ætlar hæstv. umhverfisráðherra að standa ef hann ætlar ekki að stöðva hvalveiðar? Það væri bara mjög gott að heyra það skýrt. Ég nenni ekki að sitja hérna og hlusta á „samráð“, „heilsteypt“, eða „sitja í nefnd“. Ríkisstjórnin hefur þetta í höndum sínum. Ég vil bara fá að heyra: Mun hæstv. ráðherra beita sér eða mun hann ekki gera það? Vegna þess að það hlýtur að vera mjög skýr vitnisburður um [[Forseti hringir.]]fyrir hvað Vinstri græn standa í umhverfismálum í dag.
Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir og ætla ekki að skipta mér af því hvort hann nennir að sitja undir þessu eða ekki, það verður að vera undir honum sjálfum komið. Það er alveg ljóst að þessi ráðherra stendur fyrst og fremst fyrir umhverfis- og náttúruvernd. Þessi ráðherra hefur beitt sér fyrir því að fá stóraukið fjármagn í þennan málaflokk, sem munar 35% ef miðað er við árið 2017; á næstu fimm árum tæpir 7 milljarðar í loftslagsmál, 7,5 milljarðar í náttúruverndarmál. Ég veit ekki til þess að aðrir umhverfisráðherrar hafi gert betur þegar kemur að slíkum fjárhæðum í þennan málaflokk. Ég vísa bara í það sem ég sagði hér áðan að reglugerð er í gildi. Ég veit ekki betur en að farið verði eftir henni fyrir þennan tíma.
Þú getur sett aðra reglugerð.
- Nei, ég get reyndar ekki sett neina reglugerð í þessu, þetta er allt á sviði sjávarútvegsráðherra. Því er það mál þar statt að ég [[Forseti hringir.]]veit ekki betur en að þetta verði klárað með þessum hætti. Hins vegar er fyrirhugað að fara í úttekt á þessum málum. Það er það sem liggur fyrir.
Herra forseti. Það er alvarlegur skortur á hjúkrunarfræðingum á Íslandi. Þetta sýnir fjöldi kannana um stöðu mönnunar í hjúkrun. Samkvæmt greiningu á vinnumarkaði hjúkrunarfræðinga starfa um 1.000 hjúkrunarfræðingar við annað en hjúkrun. Mikill meiri hluti hjúkrunarfræðinga, eða 98%, eru konur og starfa um 94% þeirra á opinberum vinnumarkaði. Um 13% hjúkrunarfræðinga geta hafið töku lífeyris á næstu árum. Niðurstaða könnunar á vegum Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga á mönnun í hjúkrun í heilbrigðisstofnunum á Íslandi sýnir að 290 hjúkrunarfræðinga vantar nú til starfa til að manna fjármögnuð stöðugildi hjúkrunarfræðinga. Spá um mönnun í hjúkrun á árunum 2017–2021 sýnir að vanta mun um 420 hjúkrunarfræðinga til starfa á næstu árum þar sem nýliðun í hjúkrun mun rétt halda í við þann fjölda sem hefur töku lífeyris á næstu árum. Það sem ég vil ræða hér við hæstv. heilbrigðisráðherra er hinn alvarlegi skortur á hjúkrunarfræðingum á Íslandi. Einnig vil ég ræða í því sambandi ástandið sem fram undan er í sumar í heilbrigðiskerfinu vegna skorts á hjúkrunarfræðingum, en þeir þurfa að taka sumarfrí eins og aðrir enda álagið mikið. Ég hef haft spurnir af því að mjög margir hjúkrunarfræðingar kvíði sumri vegna þessa. Auk þessa eru sumarlokanir víða fram undan vegna skorts á hjúkrunarfræðingum. Hjartagáttin á Landspítalanum verður lokuð í einn mánuð vegna þess að ekki fást hjúkrunarfræðingar til starfa. Fleiri lokanir hafa verið boðaðar. Ástandið á bráðamóttökunni er verulegt áhyggjuefni. Ekkert hefur verið gert til að bregðast við þeirri aukningu sem fylgir fjölda erlendra ferðamanna sem þangað leita, enginn aukning á mannafla. Það er með öllu óásættanlegt. Ég vil því spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvað hyggst ráðherra gera til þess að bregðast við alvarlegum skorti á hjúkrunarfræðingum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu sem er eitt af stærstu viðfangsefnum íslenskrar heilbrigðisþjónustu, þ.e. mönnunarvandinn. Því miður lýtur hann að fleiri fagstéttum í heilbrigðisþjónustu en hjúkrunarfræðingum, en sérstaklega þeirri fagstétt. Eitt af því sem er í pípunum er að uppfylla bókun sem undirrituð var af þremur ráðherrum með kjarasamningum við Bandalag háskólamanna sem lýtur að því að horfa til mannaflaspár en ekki síður mannaflaþarfar heilbrigðisþjónustunnar inn í framtíðina. Hún mun að miklu leyti taka mið af breyttri aldurssamsetningu þjóðarinnar þar sem við munum mögulega þurfa aðra samsetningu heilbrigðisþjónustunnar eftir því sem árin líða. Til þess þurfum við sérstaklega að taka. Af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega um lokun Hjartagáttarinnar og stöðuna á Landspítalanum nú í sumar, því að þingmaðurinn spyr bæði til lengri og skemmri tíma, þá verður þjónusta hjartasérfræðinga á bráðamóttökunni í Fossvogi tryggð, samkvæmt mínum upplýsingum frá Landspítalanum. Þeir sem þurfa bráðaaðgerðir verða fluttir á Hringbraut til aðgerðar. En rótin er auðvitað tvíþætt, annars vegar er það skortur á legurýmum og hins vegar mönnunarvandinn. Mönnunarvandinn er svo stórt viðfangsefni að við þurfum að halda áfram að leita allra leiða til að tryggja viðeigandi mönnun inni í heilbrigðiskerfinu í heild. Það er forgangsmál hjá mér og ég vil þiggja öll góð ráð hvað það varðar. En fyrst og fremst setjumst við niður með forystu heilbrigðisstofnananna, þeim sem veita menntunina, og fagstéttunum sjálfum til þess að leita leiða inn í framtíðina. Því miður er þetta ekki bara viðfangsefni okkar hér á Íslandi heldur alþjóðlegt vandamál og verkefni, að manna sívaxandi þörf fyrir fagfólk í heilbrigðisþjónustu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Eins og ég nefndi áðan er stór þáttur í þessu sá að um það bil 1.000 hjúkrunarfræðingar starfa ekki við hjúkrun. Við þurfum að ná því ágæta starfsfólki inn í heilbrigðisgeirann að nýju. Ef við skoðum aðeins launamálin eru algengustu byrjunarlaun hjúkrunarfræðinga um 359.000 kr. fyrir fullt starf. Meðaltalsdagvinnulaun hjúkrunarfræðinga eru um 526.000 kr. fyrir fullt starf. Launamunur á hjúkrunarfræðingum og öðrum stéttum með sambærilega menntun og ábyrgð í starfi hjá hinu opinbera er um 20%. Þegar dagvinnulaun hjúkrunarfræðinga og lækna eru borin saman er launamunurinn um 98%. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga leggur til að brugðist verði við skorti á hjúkrunarfræðingum með því að veita meira fé til menntunar hjúkrunarfræðinga og hækka laun þeirra til samræmis við aðra opinbera starfsmenn. Herra forseti. Það verður að bregðast við þessum alvarlega vanda strax. Þar skipta launamálin að sjálfsögðu miklu máli. Það verður að reyna að fá þennan hóp aftur inn í þessa mikilvægu stétt.
Virðulegi forseti. Það er rétt að þetta er verkefni sem sinna verður bæði í bráð og lengd. Ég vil taka sérstaklega til þess sem hv. þingmaður nefnir og lýtur að starfskjaraumhverfi. Hluti af viðfangsefni mínu og viðfangsefni heilbrigðisþjónustunnar, til viðbótar við að horfa til kjarasamninga þegar þeir eru til umfjöllunar, eru starfskjör í víðu samhengi, þ.e. starfsaðstæður og möguleikar til starfsþróunar og þess að þroskast og bæta við sig í starfi. Aukin áhersla á teymisvinnu í allri heilbrigðisþjónustunni þar sem sérþekkingu hjúkrunarfræðinga er lyft og þeirri sérþekkingu er til haga haldið. Það skiptir líka máli varðandi það að hafa gaman af því að fara í vinnuna og njóta vinnudagsins. Það er nokkuð sem við getum gert og eigum líka að horfa til. Ég held kirfilega til haga í öllum mínum samskiptum við heilbrigðiskerfið að gæta að því að teymisvinna tryggi að sterk aðkoma allra fagstétta efli þá þjónustu sem við viljum sjá sem kemur til móts við mismunandi úrræði heilbrigðisþjónustunnar.
Herra forseti. Hvalárvirkjun er afar umdeild virkjun hverrar þróun virðist byggjast á miklum misskilningi um að eingöngu sé hægt að tryggja Vestfjörðum fullnægjandi raforkuaðgengi með virkjun á þessum stað. Margir hafa veitt því athygli að um sé að ræða sérlega fallegan stað á Vestfjörðum með einstaka náttúrufegurð, en ljóst er að hún mun raskast verulega ef af virkjunarframkvæmdunum yrði. Nú er ýmislegt sem bendir til þess að vegna snarlækkandi verðs á sólarorkuframleiðslu og geymslu raforku geti farið svo að eftirspurn eftir raforku til stóriðju muni fara minnkandi upp úr 2040. Til viðbótar er alþekkt vandamál við raforku á Vestfjörðum dreifingarvandamál en ekki framleiðsluvandamál. Mig langar til að spyrja hæstv. umhverfisráðherra: Kemur til greina, af hálfu umhverfisráðherra, að friða landsvæðið í kringum Hvalá í samræmi við tillögur Sigurðar Gísla Pálmasonar? Ef ekki, væri umhverfisráðherra opinn fyrir því að tryggja að víðtækara umhverfismat fari fram á svæðinu en átt hefur sér stað, áður en virkjunarframkvæmdir hefjast, til þess að taka af allan vafa um framkvæmdina? Að lokum: Getur verið siðferðislega ásættanlegt að gera svona veigamiklar og óafturkræfar aðgerðir í ljósi þess að þetta er bæði röng lausn á fyrirliggjandi vandamáli og á sama tíma getur þetta skapað stærra vandamál, bæði gagnvart náttúrunni og gagnvart efnahag þjóðarinnar í komandi framtíð?
Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þessa mikilvægu fyrirspurn. Ég vil kannski fyrst geta þess að gerðar hafa verið rannsóknir á Íslandi á áhrifum hugmynda um virkjanir í litlum samfélögum. Til er doktorsritgerð um Þjórsárverin í því sambandi. Það er mjög áhugavert að kynna sér það vegna þess að það sem virðist gerast þegar svona hugmyndir koma inn í samfélög, sérstaklega ef um er að ræða lítil samfélög, er að þau valda klofningi meðal íbúanna. Ég held að það sé það sem við höfum séð núna í kringum sveitarstjórnarkosningarnar, það er þessi klofningur sem verður í þessum litlu sveitarfélögum. Af því að hv. þingmaður nefnir hvort eitthvað sé siðferðislega rétt þá vildi ég nefna þetta sem dæmi um áhrif sem verða af svona. Þetta þyrfti ekki endilega að vera virkjun, þetta gæti allt eins verið eitthvað annað. En mér finnst það mjög mikið umhugsunarefni að skoða þennan samfélagslega þátt. Þegar verið var að vinna að 3. áfanga rammaáætlunar, þá var farið svolítið í þetta; skipaður faghópur sem hafði með að gera samfélagsleg og efnahagsleg áhrif. Þar var byrjað á þessari vinnu - mig minnir að farið hafi verið inn í þrjú samfélög þar sem virkjunarhugmyndir í þeim áfanga voru fyrirhugaðar - til þess að reyna að draga fram hver viðhorf fólksins væru og hvort nota mætti það til að varpa skýrara ljósi á hvort ráðast ætti í virkjanir yfir höfuð eða ekki. Þessi vinna er eitthvað sem ég held að þurfi að þróa áfram til þess að geta svarað betur þessum spurningum um það hvaða áhrif þetta hefur á samfélögin.
Herra forseti. Ég óska eftir því að fyrri spurningum mínum verði svarað en ekki drepið á dreif á þennan hátt. Ég vona að hæstv. ráðherra líði engar kvalir þó að ég spyrji út í annað sem tengist hvölum í leiðinni. Eins og hv. þm. Logi Einarsson kom inn á fara hvalveiðar að hefjast á næstu vikum og einkum á langreyði, sem er í útrýmingarhættu. Nú er Ísland aðili að CITES-samningnum, um verndun dýrategunda í útrýmingarhættu, en við erum með fyrirvara hvað varðar hvalveiðar. Mig langar að vita hvort umhverfisráðherra væri opinn fyrir því og tilbúinn til þess að aflétta fyrirvara Íslands gagnvart hvalveiðum í CITES-samningnum þannig að langreyður verði vernduð með eðlilegum hætti. Þetta eru þrjár spurningar sem eru opnar: Á að verja svæðið í kringum Hvalá? Er eðlilegt að setja þetta í betra umhverfismat? Getum við lagað CITES-samninginn svo við séum á pari við önnur lönd heims?
Ég þakka aftur fyrir. Ég held ég verði að setja á hraðspólun svo að ég geti svarað þessu öllu. Í fyrsta lagi, varðandi friðun svæðisins þarna í kring, þá eru engar áætlanir um það. Það fer í faglegt ferli það sem fyrirhugað er að vernda eða friðlýsa hverju sinni. Enn sem komið er hefur það ekki verið sett fram þarna. Þó hafa norðan við svæðið verið hugmyndir um að stækka friðlandið á Hornströndum. Hvort þarna þurfi að fara í víðtækara umhverfismat er eitthvað sem er alveg þess virði að skoða einfaldlega vegna þess sem komið hefur fram þarna. Hins vegar er nýbúið að fara í umhverfismat akkúrat á framkvæmdinni. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um að aflétta fyrirvörum varðandi langreyði í CITES-samningnum þá er það eitthvað sem ég held að væri áhugavert að skoða. Ég þakka honum fyrir þá ábendingu.
Virðulegi forseti. Ég ætla að beina spurningum til hæstv. dómsmálaráðherra. Það er verið að endurskoða skaðabótalög og í þeim eru enn inni skerðingar gagnvart lífeyrissjóðum og það er verið að auka þær. Ef ég les orðrétt upp úr skaðabótalögum, með leyfi forseta, þá segir um varanlega örorku í 5. gr.: „Jafnframt skal draga frá skaðabótakröfu 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði og skal við útreikninginn miðað við 4,5% ársafvöxtun. Aðrar greiðslur sem tjónþoli fær frá þriðja manni vegna líkamstjóns, svo sem lífeyrissjóði eða vátryggingafélagi, dragast ekki frá skaðabótakröfu.“ Þarna er verið að taka lögþvingaðan og eignarupptökuvarinn sparnað fyrir tryggingafélögin. Síðan er annað í þessu sem er enn verra. Miski sem er líkamlegt tjón viðkomandi - þar er sú undarlega ráðstöfun að uppreiknað er með lánskjaravísitölu, sem enginn notar, lánskjaravísitölu sem gefur þeim sem verður fyrir miklum miska ekki neitt. Miska fylgja mjög lágar bætur. 100% miski gefur einstaklingi 4 millj. kr. Við erum að tala um einstakling sem lamast frá hálsi og niður úr. Bætur þess einstaklings eru uppreiknaðar með lánskjaravísitölu, ekki launavísitölu. Hvernig stendur á þessu? Er það eðlilegt? Finnst hæstv. dómsmálaráðherra þetta eðlilegt? Ætlar hún að breyta þessu? Finnst henni eðlilegt að taka lögþvingaðan og eignarupptökuvarinn sparnað viðkomandi og nota hana fyrir tryggingafélögin sem vita ekki aura sinna tal í góðærinu? Ætlar hún að sjá til þess að þessu verði breytt, að þessi lánskjaravísitala fari út og launavísitala verði notuð þannig að fólkið fái nokkurn veginn réttar bætur?
Virðulegi forseti. Ég þekki áhuga hv. þingmanns á endurskoðun skaðabótalaganna. Fyrir þinginu liggur einmitt frumvarp sem ég mælti fyrir fyrr í vetur um endurskoðun á mjög afmörkuðum þætti skaðabótalaganna. Í framsögu minni um það mál lýsti ég því yfir að í kjölfarið væri nauðsynlegt að endurskoða skaðabótalögin í heild sinni. Það hefur í raun staðið til og ég held að menn hafi verið að hreyfa við því í a.m.k. áratug, nauðsyn þess að gera það. Ég er mjög áfram um að það verði gert og áréttaði það þess vegna við framsögu þess máls sem liggur fyrir þinginu að afgreiða. Mér skilst að það sé til umfjöllunar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég hef líka heyrt því fleygt hér í þinginu að menn vilji mögulega fresta því máli og taka þetta allt saman í heildarendurskoðun. Það þarf þingið að sjálfsögðu að meta, hvort sú verði niðurstaðan í því máli. En ég tel einboðið að skaðabótalögin í heild verði endurskoðuð og þá þarf að líta til ýmissa þátta. Það kann að vera að skoða þurfi sérstaklega þann þátt sem hv. þingmaður nefndi hér, þ.e. bindingu útreikninga við lánskjaravísitölu eða einhverja aðra vísitölu, launavísitölu. Þetta er að sjálfsögðu sjónarmið sem þarf að skoða en ég get ekki svarað því hér og nú hver afstaða mín í einstökum þáttum, í tæknilegri útfærslu, yrði. Ég legg bara áherslu á að vinna við þessi skaðabótalög, undirbúningur að endurskoðun þeirra er hafinn í dómsmálaráðuneytinu. Málið kemst á fullt skrið næsta vetur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. En ég vil líka benda henni á að verið er að auka skerðingar úr lífeyrissjóðum, tvo þriðju á að skerða. Hverjir eru það sem fá þessa tvo þriðju úr lífeyrissjóðunum? Það eru tryggingarnar. Hvernig standa tryggingafélögin í dag? Þau eru í samfestingi, þau eru með axlabönd, þau eru með belti til að halda gróðanum uppi, gífurlegum gróða. Og hvaðan fá þau gróðann? Úr bótasjóðum. Hvað er bótasjóður? Jú, það eru bætur sem tryggingafélögin leggja inn í sjóð vegna þess að einstaklingur lendir í slysi. Þetta eru sjóðir sem eru aldrei gerðir upp. Þetta eru sjóðir sem bólgna út. Við höfum séð þá fara í lúxusíbúðir í Kína eða á Tortólu eða annars staðar og koma til baka sem veð í sundlaug á Álftanesi. Það er með ólíkindum að svona skuli vera hægt. Þetta er ekkert varið. Ég segi: Eigum við ekki að taka aðeins á þessu og minnka gróða tryggingafélaga og auka bætur til þeirra sem hafa slasast og þurfa á þeim að halda?
Virðulegur forseti. Menn kunna auðvitað að hafa ýmsar skoðanir á því hvernig tryggingafélög eru rekin. En tryggingafélög eru bundin við mjög skýrar og strangar reglur um rekstrarfé og annað, m.a. þessa bótasjóði sem eru lögbundnir. Ég tel víst að þessar reglur um rekstur tryggingafélaga hér á landi séu svipaðar þeim sem eru í öðrum löndum, að minnsta kosti á hinu Evrópska efnahagssvæði, þannig að allt eru þetta samræmdar reglur. Ekki myndum við vilja vera án bótasjóðanna vegna þess að þeim er auðvitað ætlað að standa undir háum kröfum um bætur hjá tryggingafélögunum. Allt þetta þarf að ræða auðvitað við endurskoðun skaðabótalaganna. Ég legg auðvitað áherslu á það að sjónarmið margra komi þar fram. Hópur sem þar verður skipaður til þess að fara yfir þessi lög verður skipaður ekki bara af hálfu tryggingafélaganna, heldur allra þeirra sem hagsmuni hafa af þessari löggjöf, sem eru að sjálfsögðu við öll.
Forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum í umræðu um áhrif af styttingu náms til stúdentsprófs að sú breyting virðist hafa haft umtalsverð áhrif á stöðu nemenda eins og kannski við var að búast. Það hafa borist af því fregnir núna í vetur að álag á nemendur hafi aukist verulega, þátttaka í félagslífi hafi minnkað til mikilla muna, ásókn nemenda í einhvers konar sálfræðiaðstoð hafi aukist til muna og almennt ýmsar vísbendingar á lofti um að líðan nemenda hafi hrakað verulega við þessa breytingu. Sjálfur hef ég verið stuðningsmaður þessarar styttingar, en það er auðvitað gríðarlega mikilvægt hvernig að henni er staðið. Því virðast ýmis teikn á lofti núna um að hér hafi ekki verið nægilega vel vandað til verks. Því langar mig að spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Hefur ráðuneytið látið vinna einhvers konar greiningu á líðan nemenda og hver þróunin hefur verið frá því námið var stytt? Hefur ráðuneytið látið vinna einhverja greiningu á áhrifum styttingar á brottfall nemenda úr námi og áhrifum á þróun einkunna í hinu stytta stúdentsnámi? Er í gangi hjá ráðuneytinu einhver vinna sem snýr að nauðsyn þess að endurskoða í raun og veru námskrá frá grunnskóla í gegnum menntaskóla þannig að álagi af styttingu námstíma verði dreift á öll árin en ekki aðeins þau þrjú sem hér um ræðir á framhaldsskólastiginu? Að lokum: Er ráðherra tilbúinn að skoða þær hugmyndir sem m.a. voru ræddar þegar þessi breyting tók gildi að veita menntaskólum aukinn sveigjanleika, t.d. að taka við nemendum fyrr, jafnvel strax eftir 9. bekk, og bjóða þá áfram upp á fjögurra ára nám á menntaskólastigi?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða fyrirspurn. Það ber auðvitað að taka það fram að þessar breytingar á framhaldsskólastiginu eru mestu breytingar sem hafa átt sér stað á framhaldsskólastiginu síðan það var sett á laggirnar. Þetta eru það umfangsmiklar breytingar þegar við erum að minnka skólann um 25%. Ég vil fyrst segja það að við fylgjumst mjög vel með hvaða áhrif þessar breytingar eru að hafa. Mig langar að nefna að til að mynda í Verslunarskólanum er búið að gera könnun á meðal þeirra sem voru að klára þrjú árin og þeirra sem voru að klára fjögur árin, þ.e. hvernig þau standa námslega. Það kemur í ljós að það er mjög lítill munur á því hvort nemendur hafi klárað þrjú árin eða fjögur árin. Ég fékk þessar niðurstöður í hendurnar í síðustu viku. Varðandi það hvort við séum að kanna hvernig nemendur hafa það í skólakerfinu þá hefur Menntamálastofnun verið að fylgjast með því. Það kemur í ljós að vanlíðan hefur verið að aukast. Þess vegna höfum við heilbrigðisráðherra tekið höndum saman og við erum að kortleggja það hvernig við getum greitt aðgengi að sálfræðiþjónustu á öllu framhaldsskólastiginu. Sálfræðiþjónusta er í boði mjög víða. Ég hef kynnt mér það í mörgum framhaldsskólum. Það kemur í ljós að sér í lagi þar sem sálfræðiþjónusta er í boði sem forvörn skiptir það gríðarlega miklu máli. Vellíðan nemenda eykst samhliða því. Við erum líka að láta skoða brotthvarfið. Við erum með verkefnistjórn hvað það varðar. En það er annað sem ég vil nefna. Ég held að stærsta áskorunin varðandi styttinguna muni tengjast verk-, iðn- og tæknigreinunum vegna þess að styttingin á sér ekki stað með sama hætti hjá þessum greinum. Ég lít bæði á þetta aukna álag og hvernig þessar greinar koma út. Það er svolítið stór áskorun í þessu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er kannski til marks um það, miðað við þær upplýsingar sem ráðherra kemur hér með að styttingin hafi eins og í tilfelli Verslunarskólans ekki haft nein marktæk áhrif á stöðu nemenda námslega, og rennir stoðum undir þann ótt að í raun hafi litlu verið fórnað í sjálfu sér í náminu heldur hafi fjögurra ára náminu einfaldlega verið þjappað niður í þrjú, sem þýðir auðvitað að það eykur verulega álag og hefur neikvæðar afleiðingar fyrir nemendur sem er áhyggjuefni. Ég óttast að ríkið hafi hér látið eigin hagsmuni ráða för af því að ávinningur ríkisins er af styttingu á framhaldsskólastiginu en ekki á grunnskólastiginu. Það hafi engan veginn næg áhersla verið lögð á að jafna þessu álagi á allan námstímann. Fyrir var stökkið milli grunnskólastigs og framhaldsskólastigs talsvert. Það virðist hafa aukist verulega við þessa breytingu. Mig langar að ítreka síðustu spurninguna mína sem ég heyrði ekki ráðherra svara. Því var hafnað á sínum tíma að skólar eins og t.d. Menntaskólinn í Reykjavík gætu boðið nemendum upp á áfram fjögurra ára nám. Er einhver ástæða til þess að vera með slíkan ósveigjanleika [[Forseti hringir.]]heldur leyfa framhaldsskólunum að bjóða upp á fjölbreyttar lausnir eins og þriggja eða fjögurra ára nám og taka [[Forseti hringir.]]við nemendum fyrr?
Virðulegi forseti. Varðandi sveigjanleikann og að dreifa álaginu þá er ég sammála hv. þingmanni að við þurfum að huga að því vegna þess að þessi mikla stytting á sér stað þarna, en það er alveg augljóst að það verða þá auknar kröfur á grunnskólastiginu vegna þess að nemandi þarf að koma jafnvel betur undirbúinn inn á framhaldsskólastigið. Ég tel að við munum vera að vinna úr þessu og betrumbæta menntakerfið vegna styttingarinnar og það mun taka talsverðan tíma. Það mun ekki taka nokkur ár, en það mun taka einhvern tíma. Ég vil svo sannarlega leita samstarfs og hv. þingmaður nefndi Menntaskólann í Reykjavík. Ég er opin fyrir þeim sveigjanleika að bjóða upp á það að ef menn vilja vera í námi þar í fjögur ár þá tel ég að við eigum að leyfa það og tala fyrir því og breyta jafnvel hlutunum þannig að svo megi vera. Ákveðinn sveigjanleiki gefur líka ákveðið frelsi til þess að skólastjórnendur og nemendur geti aðlagað sig því kerfi sem þeir vilja vera í. Þannig að ég er fremur jákvæð gagnvart því.
Virðulegur forseti. Ég saknaði þess mjög áðan að heyra ekki skýr svör frá forseta Alþingis um hvort hann hygðist beita sér fyrir því að staðið yrði við það samkomulag sem gert var fyrir nokkrum vikum síðan. Það er hins vegar búið að boða núna fund með þingflokksformönnum eftir um fimmtán mínútur þar sem forseti mun væntanlega upplýsa þingmenn eða þingflokksformenn um hvort hann hyggist beita sér fyrir því að staðið verði við það samkomulag. Ég held að því sé rétt, virðulegi forseti, að gera hlé nú þegar á þingfundi þannig að þingflokksformenn geti sest niður með forseta og rætt þá stöðu sem komin er upp. Það er mjög freistandi að fara enn á ný yfir þau vinnubrögð sem eru viðhöfð af hálfu meiri hlutans á þingi þegar örstutt er eftir af þinginu. Við þingmenn höfum reyndar heyrt undanfarna daga að til standi að lengja þingið. Á það hefur verið drepið á fundum formanna, að mér skilst. En það hefur nú ekki verið, mér vitanlega, rætt við þingflokksformenn hvernig dagskrá og öðru slíku yrði hagað ef af því yrði. Það er því mjög mikilvægt að forseti nái einhverjum tökum hér og hafi þingmenn með sér í liði þegar kemur að því að ljúka þingstörfum.
Forseti vill meina að þingstörf hafi gengið allvel fram að þessu og sér ekki ástæðu til að gefa sér annað en að okkur gangi sömuleiðis vel áfram að ná saman um verkefni sem okkar bíða. Það er rétt að það hefur þegar komið í loftið að það kunni að þurfa að bæta einhverjum dögum við starfstíma Alþingis því að á það hefur réttilega verið bent að stór mál hafa komið óheppilega seint fram. Varðandi áframhaldið er næst á dagskrá sérstök umræða að beiðni stjórnarandstöðunnar sem ég hafði gert ráð fyrir að menn hefðu áhuga á að færi fram. Að henni lokinni mun forseti hitta þingflokksformenn og hefur þegar óskað eftir því. Það stóð til að sá fundur yrði kl. hálfeitt en við sjáum hvernig því miðar og framhaldið verður síðan upplýst að þeim fundi loknum.
Herra forseti. Það er í sjálfu sér alveg ágætt að heyra hæstv. forseta viðra skoðanir sínar á því hvernig honum hefur þótt þinghaldið ganga fyrir sig. En við erum hér líka töluvert mörg sem deilum ekki þessari skoðun með honum. Við höfum náttúrlega talað um það margoft að hlutirnir hafi hökt eins og gömul, léleg vel. Það er til mikils að vinna að síðustu dagana náum við sátt og getum rætt málin af einhverri skynsemi þannig að þinghaldið verði skilvirkt fram undan. Það stendur, eins og margoft hefur komið fram, í stjórnarsáttmálanum að það beri að stefna að því. Við erum svo sannarlega tilbúin og höfum sýnt það en það hefur ríkisstjórnin ekki gert. Út af þessu máli sem nú á að þröngva á dagskrá þá hvet ég hv. þingmenn til að skoða fréttir af álagningarskrám hingað og þangað um landið og hverjir það eru sem eru nú mest áberandi þar í toppsætunum.
Herra forseti. Ég kem upp undir þessum lið vegna orða forseta fyrr á þessum þingfundi þar sem hann lét í það skína að þingflokksformönnum hefði mátt vera ljóst að hér færi til 1. umr. mál sem meiri hluti í nefnd stæði að baki. Það er alrangt. Þannig var ekki skilningur okkar þingflokksformanna enda höfum við gengið út frá því að mál sem færu hér til 1. umr. væru annaðhvort ríkisstjórnarmál eða mál sem fullkomið samkomulag er um í nefndum. Annað er bara sérstakt samkomulag um þingmannamál. Það getur ekki gengið að slíkt mál, slíkt stórpólitískt mál eins og lækkun á veiðigjöldum, sé sett á dagskrá þingsins með stuðningi meiri hluta nefndar. Þessu mótmæli ég harðlega og þess vegna segi ég: [[Forseti hringir.]]Þetta mál verður ekki tekið hér til afgreiðslu nema eitthvað mikið breytist eftir fund forseta með þingflokksformönnum.
Herra forseti. Ég verð að taka undir skilning kollega míns, hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur, um að hvergi hafi verið nefnt að nákvæmlega þetta mál kæmi á dagskrá þingsins. Hins vegar kom fram í því sem hæstv. forseti sendi okkur að þingmannamál yrðu tekin á dagskrá. Einhvern veginn átti ég von á að þau þingmannamál sem væru tilbúin til afgreiðslu, sem á við um stafrænar smiðjur og þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta, tvö mál frá stjórnarandstöðunni, yrðu þá mögulega tekin á dagskrá líka. Í staðinn tökum við mál í bullandi ágreiningi til 1. umr. sem ekkert hefur verið rætt. Ég vil bara árétta að þetta hefur ekki verið rætt á vettvangi þingflokksformanna með hæstv. forseta, alls ekki, og það er rangt að halda því hér fram.
Forseti hefur upplýsingar frá þingfundaskrifstofu um að á dagskrá eru þau þingmannamál og mál úr nefndum sem tæk voru á dagskrá dagsins, þ.e. þau mál sem voru [[Gripið fram í.]]komin út úr nefnd og nefndarálit höfðu borist við. Það er reyndar rétt að mál sem eru lengra komin eru ekki á þessari dagskrá vegna þess að um þau hafa orðið mjög langar og tafsamar umræður og þau bíða á þeim stað sem skilið var við þau alllöngu fyrir þinghlé.
Hæstv. forseti. Þetta eru náttúrlega makalausar upplýsingar. Hér á að ríkja gagnkvæmur skilningur. Hér á að ríkja virðing og töluverð sátt um störfin hér á þinginu á lokametrunum. Þingmannamál, meðal annars frá stjórnarandstöðunni, komast ekki á dagskrá þingsins af því að stjórnarmeirihlutinn vill ekki afgreiða þau úr nefnd. Samt eru þetta mál sem allir eru sammála um, það bara má ekki afgreiða þau úr nefnd af því þau eru ekki frá réttum aðila - þó að þau séu þjóðhagslega mikilvæg, eins og sum mál frá Miðflokknum og frá Flokki fólksins. Og ég get líka nefnt þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Það bara má ekki afgreiða þetta. Ég hvet hæstv. forseta til að gera hlé hið snarasta á þinginu og funda strax, ekki bíða tíu mínútur, að við tölum undir liðnum um fundarstjórn forseta; gera einfaldlega hlé, ganga hreint til verks og fara að tala við þingflokksformenn. Þannig mun þetta ganga betur, þannig fáum við skilning á hugsunarhætti og hugmyndaauðgi ríkisstjórnarinnar. [[Forseti hringir.]]Ef það verður ekki gert krefst ég þess að forsætisráðherra komi hingað í salinn og taki þátt í umræðunni. Ég vil fá forgangsröðun ríkisstjórnarinnar á hreint þegar kemur að þingstörfum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég tek undir orð annarra þingmanna þegar kemur að því hvernig raðað er á dagskrá og bendi á að fjöldi mála sem komin voru lengra í umræðu hefðu kannski átt að vera í forgangi í dag. Hér er talað um að þetta sé brýnt mál af því að heimild til gjaldtöku sé að renna út. Það er hægur vandi fyrir þingið að taka á slíkum vanda. Ríkisstjórnin boðaði að mikilvægt væri að ná sátt um veiðigjöldin, að mikilvægt væri að veiðigjöldin skiluðu þjóðinni eðlilegu afgjaldi fyrir bæði aðgang og arðsemi auðlindanýtingarinnar. Hér er skyndilega hlaupið fram með einhverja skítareddingu sem á að lækka veiðigjöldin um 3 milljarða án þess að á undan hafi farið nokkur greining á því hvernig þessu máli væri best fyrir komið til lengri tíma litið. Ég skil ekki svona vinnubrögð. Hér er engin neyð í stærstum hluta sjávarútvegsins. Talað er um að greinin sé komin að þolmörkum með 16% EBIDTA. Ég þekki það af ágætri reynslu að það eru bara afar fáar atvinnugreinar [[Forseti hringir.]]á Íslandi sem búa við svo háa EBIDTA-framlegð og sjávarútvegur sem sagður er í neyð við slíkar aðstæður. [[Forseti hringir.]]Ég spyr þá: Hvernig er með rekstur annarra fyrirtækja hér í landinu [[Forseti hringir.]]ef þessi grein er í algerri neyð?
Herra forseti. Ég ætla að taka undir skilning annarra þingflokksformanna stjórnarandstöðunnar; það var ekki með þessum hætti sem við ræddum um dagskrána fram undan, að þingmannamál í bullandi ágreiningi væru tekin fram fyrir í röðinni. Það er alveg rétt að þetta er stórt mál sem þarfnast umræðu. Það er hins vegar líka rétt að ekkert samkomulag hefur náðst um þinglok og meðan það er ekki fyrir hendi erum við að tala um að þrír þingdagar séu eftir og mörg önnur mál í farvatninu sem ríkisstjórnin hefur trassað að setja á dagskrá og þarfnast mikillar umræðu. Við heyrum af því að stjórnarþingmenn séu að ræða það að þinghald verði lengt, jafnvel fram undir miðjan mánuð. Þessu er jafnvel kastað fram á nefndarfundum í samræðum við gesti. Ég spyr: Hvaðan hafa þeir þessar upplýsingar? Það er kannski ekki úr vegi að spyrja, úr því við vorum hér fyrr í vikunni að ræða mál, stórt mál, sem þinginu var ekki kynnt en kom fram á samráðsvettvangi: Er upplýsingar um þinglok kannski þar að finna? Eiga þingmenn að fara þangað og leita að þessum upplýsingum, þingmenn stjórnarandstöðunnar?
Herra forseti. Forseti sagði hér áðan að þingstörf hefðu farið vel fram núna í vor. Ég er ekki alveg viss hvað telst vera gott í því efni enda hef ég ekki verið hér jafn lengi og forsetinn, en ég get alveg ímyndað mér hvernig það ætti að vera. Til dæmis komu fyrstu mál ríkisstjórnarinnar mjög seint fram og forseti ætti í rauninni að þakka stjórnarandstöðunni fyrir að það hafi yfir höfuð verið þingfært fyrstu mánuðina. Svo hafa mál komið afar seint fram og það hefur verið á skjön við hefðir og reglur, t.d. 1. apríl regluna, og ítrekað verið afgreitt með undanþágu án þess að endilega hafi verið mikið samþykki fyrir því af hálfu stjórnarandstöðunnar. Og fyrir þinghlé voru öll þingmannamál stopp inni í nefndum þrátt fyrir að þau hafi verið tilbúin til afgreiðslu. Þá nefni ég helst kosningaaldur en líka fullt af öðrum málum. Ég hef heyrt úr ýmsum nefndum að ýmiss konar þvælingur hafi verið í gangi [[Forseti hringir.]]af hálfu þingmannameirihlutans til þess að stöðva allt. Ég hef orðið var við það sjálfur. [[Forseti hringir.]]Ég nefni líka málið um stafrænar smiðjur, sem er tilbúið. Það er komið nefndarálit, það er engin ástæða fyrir því að það geti [[Forseti hringir.]]ekki verið á dagskrá í dag.
Nefndaráliti í því máli hafði ekki verið dreift í gærkvöldi þegar útbýting fór fram. [[Gripið fram í.]]Jú, frumvarpinu sjálfu.
Virðulegi forseti. Við erum að tala um 3 milljarða kr. lækkun á útgerðina. Hvað gætum við gert við þetta fjármagn? Myndi SÁÁ vera að loka sumum hverjum meðferðarstofnunum sínum í sumar ef þar skorti ekki fjármagn? Ef við hugsuðum okkur 10% af því sem núna á að nýta í að lækka veiðigjöld til útgerða, hvort sem þær eru moldríkar eða ekki, skyldi þá staðan vera eins alvarleg hjá unga fólkinu okkar og þeim sem eru að deyja? Nú var ungur drengur að deyja fyrir nokkrum dögum síðan vegna ofneyslu á morfínlyfjum sem hann sprautaði í sig. Ég hef ekki tölu á því hvað mörg ungmenni hafa dáið núna frá áramótum. En ef það væri vegna bílslysa, ef það væri vegna flugslysa, sjóslysa, væri alveg á hreinu að hér væri búið að bregðast við og það af hörku. Í fjármálaáætlun til næstu fimm ára er gert ráð fyrir 3 milljarða kr. lækkun á veiðigjöldum, svo það sé sagt. [[Forseti hringir.]]Það eru 15 milljarðar á fimm árum. [[Forseti hringir.]]Ég býst við því að það séu einhverjir úti í samfélaginu sem þurfa frekar á því fé að halda [[Forseti hringir.]]en moldríkar útgerðir.
Herra forseti. Ég get ekki tekið undir orð hæstv. forseta um að þingstörfin hafi gengið vel, því að við erum stödd hér rétt fyrir þinglok, a.m.k. ef marka má starfsáætlun sem þingmönnum var afhent, og það er fjöldi mála sem eru bara á fyrstu metrunum. Má þar t.d. nefna gríðarstórt mál, heildarlög sem dreift var og voru rædd hér í 1. umr. í vikunni um persónuvernd, en líka fjármálaáætlun, sem kom of seint inn í þingið miðað við lögbundna dagsetningu, byggðaáætlun, landshlutaáætlun. Á fundi umhverfis- og samgöngunefndar í morgun voru tveir stjórnarliðar mættir - tveir þingmenn stjórnarinnar. Svo erum við með kosningaaldursmálið sem er í miðri 3. umr. Þetta er eiginlega alveg ótrúlegt. Ég verð að taka undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni. Það á auðvitað að gera [[Forseti hringir.]]hlé á þessum fundi núna, ekki fara í sérstaka umræðu um SÁÁ, [[Forseti hringir.]]heldur halda fund með þingflokksformönnum og ákveða framhaldið í dag.
Slíkur fundur átti að hefjast eftir tvær mínútur.
Virðulegi forseti. Skilji ég þetta rétt er framgangsmátinn sá að ríkisstjórnarmál eru fremst í röðinni af þeim málum sem tekin eru á dagskrá. Í öðru lagi koma mál sem almenn sátt ríkir um. Aftast í þessari röð eru þá þingmannamál sem ágreiningur er um. Ráðgátan er sennilega sú: Hvers vegna er verið að taka þetta mál núna fram fyrir röðina? Þá er í rauninni aðeins ein skýring á því. Hún er sú að þetta er ríkisstjórnarmál. Þetta er ríkisstjórnarmál í felulitum. Ríkisstjórnin skýlir sér á bak við meiri hluta í nefndinni og getur ekki staðið við sitt helsta [[Forseti hringir.]]hugsjóna- og hagsmunamál.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að spyrja hæstv. forseta hvort hann hyggist standa við þann tíma að byrja fund með þingflokksformönnum klukkan hálfeitt, sem er u.þ.b. núna, eða hvort forseti hyggst halda áfram hér að sýna þingflokksformönnum og þingmönnum það vald sem hann hefur á þinginu. Mér sýnist við vera komin á þann stað. Ég kem hér fyrst og fremst upp til þess að mótmæla harðlega þeim orðum forseta að stilla málum þannig upp að það séu bara þessi tvö mál sem deilt er um á dagskránni vegna þess að þau eru tilbúin úr nefndum. Virðulegi forseti. Hvers vegna eru mál ekki tilbúin í nefnd? Það er vegna þess að stjórnarmeirihlutinn heldur þeim í gíslingu. Það er þess vegna þau eru ekki komin út. Meira að segja mál sem samið var um fyrir nokkrum vikum síðan að yrðu kláruð. Það er alveg merkilegt ef forseti Alþingis ætlar ekki með nokkrum einasta hætti að beita sér fyrir því að þessi mál séu leyst, að staðið sé við samkomulag sem hér var gert, að dagskráin sé með þeim hætti að um hana geti ríkt sátt. Þá er forseti ekki forseti allra þingmanna [[Forseti hringir.]]og er augljóslega að sýna þingmönnum hvaða vald hann hefur í sæti sínu.
Virðulegi forseti. Mér finnst alltaf gaman þegar það koma rök fyrir í ýmsum ákvörðunum og rökin sem voru lögð fram af hálfu forseta fyrir því að málið um kosningaaldur væri ekki á dagskrá voru þau að hér hefðu verið langar og tafsamar umræður. Þá myndi ég vilja spyrja forseta hvort hann geri ráð fyrir stuttum og auðveldum umræðum um veiðigjöld. Annars vil ég taka undir orð hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur um fjármálaáætlun, hún er ekki komin til 2. umr. þegar örfáir þingdagar eru eftir. Ætlum við að lenda enn einu sinni í míkróumræðu um fjármál hins opinbera? Í alvöru? Við höfum verið knúin til þess af kosningaástæðum í umræðum um fjárlög að undanförnu, en við höfum möguleikann núna til þess að gera þetta rétt og gera þetta vel [[Forseti hringir.]]og ná góðri umræðu. Nei, við erum að ákveða það einhvern veginn að [[Forseti hringir.]]geyma þetta undir lok þinghalds og setja tvo daga í það. Það er verið að þröngva [[Forseti hringir.]]þessu upp á okkur. Þetta er ömurlegt.
Herra forseti. Mig langar að koma hérna aðeins upp til að ræða hvaða mál eru tæk til þess að vera hér á dagskrá. Hæstv. forseti hefur komið inn á það hvers vegna mál hafi ekki verið tekin inn á dagskrá, þ.e. þessi mál sem ég hef minnst á hér og aðrir hv. þingmenn um stafrænar smiðjur, og að því skjali hafi ekki verið útbýtt fyrr en í gær. Ég vil aðeins fara yfir þau mál sem eru hérna. Við erum með nefndarálit með breytingartillögu frá velferðarnefnd og við erum með nefndarálit með breytingartillögu frá allsherjar- og menntamálanefnd. Bæði eru þetta þingmannafrumvörp. Eitt þeirra er á dagskrá í dag en hitt ekki. Okkar mál, málið um stafræna smiðjur, var klárað 29. maí. Málið frá velferðarnefnd var klárað 30. maí. Samt sem áður er staðan eins og hún er í dag, það er einungis eitt mál, það er mál ríkisstjórnarflokks sem fær forgang fram yfir þingmannamál. Þess ber svo auðvitað að geta í lokin að það er þingmannamál sem er aftast á dagskrá. Því var útbýtt í gærkvöldi. [[Forseti hringir.]]Sömu reglur hljóta að gilda um það. Það er ekki tækt á dagskrá þessa þings. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það er ótrúlegt bíó að koma í þennan sal eftir átta ára fjarveru og sjá hve lítið hefur breyst. Mér finnst við oft upplifa, eins og var lýst ágætlega í myndinni Groundhog Day, að við erum alltaf að lenda í sömu sporunum aftur og aftur. Það er eins og að um leið og sauðburður hefjist fari stjórn þingsins algerlega af hjörunum. Við sjáum að á fjórum dögum eigum við að afgreiða fjármálaáætlun upp á 5.000 milljarða sem og umfangsmestu breytingu á persónuverndarlöggjöf sögunnar, ef svo má segja, og nú undir það síðasta er búið að kasta inn pólitískri jarðsprengju sem er lækkun veiðileyfagjalda. Hvers konar hugsun er þetta hjá meiri hlutanum? Eru menn ekkert að hugsa, herra forseti? Við eigum að hætta þessu meirihlutadekri. Ég batt vonir við núverandi forseta þingsins því að hann hefur eytt stærstum hluta starfsævi sinnar í stjórnarandstöðu. Hann ætti að vita hvað við erum að segja. Við þurfum að ná meira saman, við þurfum að hafa skilvirkara samtal milli stjórnar og stjórnarandstöðu. [[Forseti hringir.]]Þjóðin hefur kallað eftir því en boltinn er hjá meiri hlutanum. Það þarf tvo í tangó.
Forseti vill upplýsa um það þingmannamál sem hér hefur verið nefnt í umræðunni, um stafrænar smiðjur, og hvers vegna það var ekki tekið á dagskrá þessa fundar: Ástæðan er sú að nefndaráliti var ekki útbýtt fyrr en í dag. Þau orð forseta standa, og eru rétt, að þau mál sem komin voru úr nefndum og um hver nefndarálitum eða þingskjölum hafði verið útbýtt fyrir miðnætti í gær eru á dagskrá fundarins í dag.
Virðulegur forseti. Mér sýnist að skilaboð meiri hluta þingsins til okkar í minni hlutanum séu einfaldlega: Ég á þetta, ég má þetta. Ég geri það sem mér sýnist, mér er alveg sama hvað ykkur finnst um það. Spurningin er hins vegar: Hvar er faglegur metnaður meiri hlutans fyrir vönduðum vinnubrögðum? Við erum að tala um að fara að skera upp veiðigjaldakerfi í sjávarútvegi á örfáum dögum. Það er búið að rífast um þetta mál í vel á annan áratug. Ríkisstjórnin sjálf ætlaði að setja það á dagskrá og í vinnslu og ferli en, nei, hér á út af einhverju neyðarástandi, að sagt er, í greininni að afgreiða það í gegnum þingið á nokkrum dögum, augljóslega í bullandi ágreiningi. Þegar horft er á þetta neyðarástand sem vísað er til er ágætt að hafa í huga að eigið fé sjávarútvegs hefur aukist úr 0% í 42% á átta árum. Ég held að greininni hafi bara vegnað alveg ágætlega. Ég er mjög ánægður með hversu vel greininni hefur vegnað. Það er mikið fagnaðarefni fyrir þjóðina hversu vel hefur árað í sjávarútvegi, það er ekkert neyðarástand í þessari grein. Verðmæti útfluttra sjávarafurða á fyrstu [[Forseti hringir.]]fjórum mánuðum þessa árs jókst um þriðjung. Það er neyðarástandið í þessari grein. Við þurfum greinilega að víkja öllu öðru til hliðar og ræða sérstaklega um það hvernig eigi að bregðast við því neyðarástandi. Ég vildi óska þess að þeir flokkar sem eru í ríkisstjórn horfðu jafn alvarlega á stöðu annarra atvinnugreina í landinu og hún horfir á stöðu sjávarútvegs eða landbúnaðar.
Virðulegi forseti. Ég hlýt að gera athugasemd við það að hæstv. forseti hafi enn ekki svarað því sem þingmenn hafa bent sérstaklega á, samkomulag sem var gert áður en þingið fór í hlé vegna sveitarstjórnarkosninga. Er ekki ætlun virðulegs forseta að standa við það samkomulag? Það þýðir ekkert fyrir hæstv. forseta að halda því fram hér að öll mál séu á dagskrá sem komin séu úr nefndum. Forseta var fullkunnugt um hvar vandinn lægi, að þessum málum væri haldið í gíslingu - í nefndum. Um það var samkomulagið, að málin yrðu frelsuð úr gíslingu svo þau kæmust á dagskrá á þinginu. Hæstv. forseti hlýtur að ætla að beita sér fyrir því að þetta samkomulag verði virt því að minni hlutinn ákvað fyrir hlé að gera ekki stórmál úr því þó að málin kæmust ekki út fyrir hlé í trausti þess að staðið yrði við yfirlýsingar um að strax að hléi loknu yrði þessum málum hleypt út.
Forseti hefur upplýsingar um að allmörg þingmannamál hafi fengið afgreiðslu út úr nefndum og að önnur séu þar á lokametrunum þannig að forseti bindur vonir við að sú staða skýrist á næstunni og mun fylgjast með því. En það er að sjálfsögðu ekki í höndum forseta að segja hv. þingnefndum fyrir verkum. Þær eru sjálfstæðar í störfum sínum eins og kunnugt er.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að taka vel í beiðni mína um þessa sérstöku umræðu. SÁÁ, Samtök áhugafólks um áfengismál, eru orðin yfir 40 ára félagsskapur hér á landi. Þau voru stofnuð af fólki sem brann fyrir því að koma á fót meðferðarúrræði sem hjálpaði alkóhólistum sem vildu komast undan oki þess alvarlega sjúkdóms sem hrjáð hefur manninn um ómunatíð. Allir þeir sem að þessu stóðu þekktu sjúkdóminn annaðhvort á eigin skinni eða hjá sínum nánustu. Fyrirmyndin er að mestu sótt til Bandaríkjanna og þar urðu líka AA-samtökin til árið 1935. Strax á fyrstu árum SÁÁ var árangurinn gríðarlega góður sem vakti ekki bara athygli hér á landi heldur víða út fyrir landsteinana. Mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan og þróun neyslu- og vímuefna tekið miklum breytingum, en grundvallarmálið er það sama, alkóhólismi, og enginn getur hætt neyslu sinni nema hann vilji það sjálfur. Vegna skorts á fjárframlögum hafa SÁÁ því hugsanlega ekki fengið tækifæri til að bregðast við þessum breyttu tímum. SÁÁ eru nefnilega ekki einkaaðili í heilbrigðisrekstri heldur grasrótarsamtök sem urðu að almannafélagi. Áfengis- og vímuefnafíkn er sjúkdómur sem auðvelt er að greina. Hann verður til vegna endurtekinnar neyslu áfengis og vímuefna þar sem flókið samspil erfða og umhverfisþátta veldur því að sjúklegar breytingar geta orðið á heila. Í dag eru um 700 manns á biðlista eftir innlögn á sjúkrahúsið Vog. Vaxandi eftirspurn og þörf er fyrir þjónustuna samhliða hægfara niðurskurði á framlögum ríkisins. Hefur það orðið til þess að biðlistinn eftir meðferð er í sögulegu hámarki og að óbreyttu munu á næstu tíu árum sex til sjö einstaklingar sem í dag eru á aldrinum 6–25 ára koma í meðferð til SÁÁ í fyrsta sinn. Á sama tíma mun svipaður fjöldi einstaklinga sem þegar hafa greindan fíknisjúkdóm þurfa á endurinnlögn í afeitrun að halda. Tækifæri sem við höfum til sóknar glatast á meðan sértekjur og fjáraflanir SÁÁ renna að mestu leyti í niðurgreiðslur á lögbundinni heilbrigðisþjónustu. Fjáraflanir SÁÁ ætti fremur að nýta til uppbyggingar og nýsköpunar og þjónustu sem skortir í samfélaginu. Til að bregðast við breyttum aðstæðum er sú staðreynd að biðlistar á sjúkrahúsið Vog hafa aukist um 90% á síðustu fimm árum. Þetta er grafalvarlegt mál, en það sem slær mann illa eru viðbrögð ráðherra sem talar um að biðlistar á Vog séu ekki faglegir. Vegna þess að læknar eða aðrir faglegir aðilar hafa ekki vísað fólki á að sækja um innlögn gefi þessi langa biðröð ekki rétta mynd. Það sækir enginn um inn á Vog að gamni sínu. Fólk er að deyja á meðan það bíður eftir innlögn, jafnvel þó að enginn læknir hafi vísað fólki á stofnunina. Einnig vil ég fá að gagnrýna þann útreikning ráðherra að tala um hækkanir í krónum talið síðustu fimm ár. Þar er ekki reiknað með verðlagi en séu verðlagsbreytingar teknar með í reikninginn sést að kostnaður við reksturinn er mikill. Kostnaður við rekstur sjúkrahússins Vogs er 925 milljónir en ríkisframlag er 694 milljónir. Kostnaður vegna meðferðarstöðvarinnar á Vík er 327 milljónir en ríkisframlag 219 milljónir. Kostnaður vegna göngudeilda SÁÁ er 178 milljónir en ríkisframlag er 0. Launakostnaður við starfsemina er um 70% af heildarkostnaði. Meðferðarstofnanir svelta og það kemur harðast niður á okkar veikustu bræðrum og systrum. Það þarf ekkert að finna upp hjólið í þessum málum, það hefur oft verið reynt undanfarin ár og oftast endað sorglega. Sé horft til verðlagsbreytingar hafa fjárframlög til SÁÁ lækkað síðustu fimm ár, biðlistinn lengist, ástandið versnar og við því þarf að bregðast. Í ljósi þess að biðlistar á sjúkrahúsið Vog hafa lengst úr hófi fram og eru í sögulegu hámarki spyr ég því hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvernig ætlar ráðherrann að bregðast við þeim vanda svo tryggt sé að þeir sem eftir hjálpinni kalla fái aðstoð? Hvernig sér ráðherrann fyrir sér að auka forvarnir á vegum SÁÁ? Áfengis- og vímuefnameðferð ungs fólk hefur verið í uppnámi. Hvernig hyggst ráðherrann bregðast við því? Rekstur áfangaheimila á vegum SÁÁ og fleiri aðila líður mikinn fjárskort. Hvað mun hæstv. heilbrigðisráðherra gera til að bregðast við því?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir að óska eftir sérstakri umræðu um biðlista á sjúkrahúsið Vog, en Vogur er ein umsvifamesta meðferðarstofnun landsins við áfengis- og vímuefnafíkn. Líkt og fram kom í svari mínu við þingfyrirspurn frá febrúar sl. hefur biðlisti eftir innlögn á Vog lengst á undanförnum árum en hv. málshefjandi spyr sérstaklega um nokkra þætti er tengjast biðlista á Vog. Í fyrsta lagi spyr þingmaðurinn hvernig ráðherra hyggist bregðast við þeim vanda sem langir biðlistar eru svo tryggt sé að þeir sem eftir hjálpinni kalla fái aðstoð. Stærstur hluti þeirra sem eru á biðlista á Vogi hringja sjálfir og óska eftir innlögn. Til viðbótar koma formlegar beiðnir frá fagaðilum, t.d. Landspítala og barnaverndarnefndum. Biðlistinn á Vog er því öðruvísi byggður upp en biðlistar almennt í heilbrigðisþjónustunni þar sem einungis fagaðilar skrá einstaklinga á biðlista. Biðtími á biðlista inn á sjúkrahúsið Vog er mislangur eftir eðli vandans og hefur sjúkrahúsið Vogur lagt áherslu á það að flokka þá sem bíða eftir því hver þörfin er. Er þar lagt mat á heilsufarslega og félagslega þætti til þess að skapa ákveðinn forgang. Þeir sem eru í brýnustu þörf eru lagðir inn eftir 7–14 daga, þ.e. ungmenni undir 20 ára, þungaðar konur og einstaklingar sem búa við slæmar félagslegar aðstæður. Af þessu er ljóst að aðeins hluti þeirra sem bíður eftir meðferð á Vogi þarf að bíða lengur en 7–14 daga. Sumir þeirra sem glíma við áfengis- og/eða fíkniefnavanda eiga auðvitað einnig við mikinn félagslegan vanda að etja og því er mikilvægt að samtvinna félagsleg úrræði og heilbrigðisúrræði til að stuðla að sem bestum árangri í bata. Til að mæta þessum vaxandi vanda hef ég ákveðið að hraða vinnu við heildarstefnumótun fyrir meðferð við áfengis- og vímuefnavanda og sú vinna er í undirbúningi í ráðuneytinu. Það er rétt að taka fram að Landspítalinn sinnir einnig meðferð við áfengis- og vímuefnafíkn. Nú er mikilvægt að biðlistar fyrir meðferð á Vogi séu skoðaðir í samhengi við það. Landspítalinn tekur til meðferðar þá sem eru veikastir, hafa erfið fráhvarfseinkenni og bráð geðvandamál. Á síðustu einum til tveimur árum hefur orðið mikil aukning í alvarlegum tilfellum fíknivandamála og sú aukning hefur m.a. haft þau áhrif að biðlistar hafa lengst og eftirspurnin jafnframt aukist á Landspítalanum. Hv. þingmaður spyr í öðru lagi hvernig ráðherra sjái fyrir sér að auka forvarnir á vegum SÁÁ. Hvað lýtur beint að SÁÁ hefur heilbrigðisráðuneytið gert samning við SÁÁ um meðferð við áfengis- og vímuefnafíkn en það er enginn samningur í gildi við SÁÁ um forvarnir á þessu sviði. Ég treysti yfirstjórn og starfsfólki SÁÁ til að meta og skipuleggja hvort og þá hvernig samtökin sinna sérstaklega forvarnastarfi en sjálf hef ég lagt áherslu á styrkingu skaðaminnkandi úrræða samhliða forvörnum í víðum skilningi. Hv. þingmaður talar í þriðja lagi um áfengis- og vímuefnameðferð ungs fólk sem hefur sannarlega verið í uppnámi og spyr hvernig ég hyggist bregðast við því. Velferðarráðuneytið hefur boðað til vinnustofu 5. júní nk. þar sem fjallað verður um málefni barna og ungmenna sem glíma við neysluvanda, þá sérstaklega skipulag áfengis- og vímuefnameðferðar fyrir þennan hóp. Til vinnustofunnar er boðið fulltrúum þeirra sem koma að málefnum þessa hóps, t.d. fulltrúum Landspítala, Barnaverndarstofu, umboðsmanns barna, Olnbogabarna, SÁÁ og embættis landlæknis. Ég bind vonir við að niðurstöður vinnustofunnar verði eitt skref í áttina að því að leysa þá stöðu sem upp er komin. Í þessari viku hitti ég fulltrúa SÁÁ og embættis landlæknis til að ræða stöðuna sem upp er komin þegar ljóst var að SÁÁ hygðist hætta við að taka við ólögráða einstaklingum til meðferðar. Sá fundur var góður og hefur SÁÁ lýst því yfir að Vogur muni áfram sinna þessum hópi þar til annað úrræði er í augsýn. Ég treysti þeim mjög vel til þess að gera það, óháð því hvort SÁÁ komi að þeirri varanlegu lausn eður ei. Síðasta spurning málshefjanda lýtur að áfangaheimilum á vegum SÁÁ og fleiri aðila sem líða mikinn fjárskort. Samfara auknu fjármagni af fjárlögum til heilbrigðismála síðustu ár hafa greiðslur úr ríkissjóði til SÁÁ aukist á síðustu árum til að mæta aukinni þörf en áfangaheimili eru búsetuúrræði sem heyra ekki undir mitt ráðuneyti, þ.e. ekki undir heilbrigðisráðherra, heldur eru það sveitarfélögin sem annast þau málefni. En mér er vel kunnugt mikilvægi þessara úrræða og hef styrkt skaðaminnkandi úrræði af öllum toga, svo sem verkefnið Frú Ragnheiði. Einnig er í undirbúningi, og rétt að nefna það hér, opnun neyslurýma í samvinnu við Reykjavíkurborg og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins fyrir langt leidda vímuefnaneytendur. Ég vona, virðulegi forseti, að ég geti komið að frekari svörum í síðari ræðu.
Virðulegur forseti. Þetta er mikilvæg umræða um alvarlegt málefni sem hv. þm. Sigurður Páll Jónsson hefur frumkvæði að, málefni sem hver fjölskylda í landinu þekkir á einn eða annan hátt. Þeir sem orðnir eru tvævetra eða liðlega það og muna nokkra áratugi hafa fylgst með þeim viðhorfsbreytingum sem orðið hafa gagnvart áfengi og vímuefnum og sjúkdómum sem gjarnan eru fylgifiskar. Á mínum æskudögum var það hald manna að það væri nánast einhvers konar óumflýjanlegt hlutskipti eða örlög viðkomandi að verða ofdrykkjumenn, fara í ræsið, verða rónar og hugsanlega þurfa að dúsa ævilangt í fjötrum vímunnar, fá á sig stimpil samfélagsins sem misheppnaðir einstaklingar, gölluð eintök. Fátt gæti bjargað nema kannski guðstrúin. Að frelsast frá áfengisbölinu lifir, sem dæmi, enn í málinu. Mikið vatn hefur runnið til sjávar og viðhorfin eru gjörbreytt. Íslendingar hafa náð góðum árangri í forvörnum sem mestu skiptir og í áfengis- og vímuefnameðferð og sá skilningur er nú ríkjandi að enginn sé í raun óhultur, þessi ógnvaldur fari ekki í manngreinarálit og dýrmætt sé að reyna til þrautar, að halda öllum á dekki, að halda fjölskyldum saman og styðja einstaklinga til eðlilegrar samfélagsþátttöku með faglegri og markvissri nálgun. Forystusveitir í áfengis- og vímuefnameðferð hafa frá upphafi verið frjáls félagasamtök, þriðji geirinn sem þó er lítt skilgreindur og vanmetinn þrátt fyrir sinn drjúga þátt í velferðar- og samfélagsþjónustu. SÁÁ bera höfuð og herðar yfir aðra á þessu sviði en nú ber svo við að enn sverfur að starfsemi samtakanna. Auk viðvarandi rekstrarvanda til að fást við krefjandi verkefni er komin til framkvæmda reglugerð um opinber innkaup og útboð á Evrópska efnahagssvæðinu sem kann að skapa enn frekara óöryggi og óstöðugleika. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvernig hún hyggist með tilkomu þessarar reglugerðar tryggja áfram fyrirsjáanleika, festu og langtímasýn í starfsemi SÁÁ sem og annarra stofnana sem tilheyra hinum svokallaða þriðja geira. Ég vonast eftir innihaldsríku og góðu svari.
Hæstv. forseti. SÁÁ eru dæmi um einkaframtak sem stendur sig vel við að sinna heilbrigðisþjónustu. Þetta eru grasrótarsamtök sem hafa sýnt og sannað að þau geta sinnt faglegu starfi fyrir lítinn pening. Þau eru að vísu ekki ein, það eru fleiri og við þurfum að passa að það fjari ekki undan þeim hópum sem sinna þessu mikilvæga starfi. En þegar við fjöllum sérstaklega um biðlista þurfum við auðvitað að skoða það í samhengi við annað, við þurfum að skoða það í samhengi við hvaða þjónustu er eðlilegt að veita og hve mikla, hverjir geta gert þetta líka, hvað aðrir eru að gera og hvað Landspítalinn er að gera. Ég treysti ráðherra fullkomlega til að fara vel yfir þessi mál og endurskipuleggja þetta. Það þarf sífellt að gagnrýna og skoða og fara yfir það hvað við getum betur gert þannig að við nýtum peninginn sem best. Það sem skiptir mestu máli er að þeir sem við þennan vanda glíma fái fullnægjandi þjónustu og fjármagnið sem til þess þarf.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, hún er mjög þörf. Mikill fjöldi fólks á Íslandi glímir við einhvers konar fíknisjúkdóm. Sjúkrahúsið Vogur býður upp á meðferðarrými fyrir um 60 manns og er rekið af SÁÁ sem eru auðvitað, eins og hefur komið hér fram, frjáls félagasamtök sem ekki lúta ríkisvaldi en fá hins vegar greitt samkvæmt samningi við Sjúkratryggingar Íslands. Því verður ekki neitað að Vogur sinnir afar mikilvægu starfi og hefur hjálpað ótal mörgum Íslendingum að ná tökum á fíknivanda sínum. Hins vegar er það hlutverk okkar sem hér störfum að auka þann fjölda sem allra mest. Það er lítil fjölbreytni í meðferðarúrræðum hér á landi og er þetta bagalegt fyrir margra hluta sakir, m.a. þeirra að sumir þurfa á tvíþættri og jafnvel margþættri meðferð að halda, t.d. vegna undirliggjandi geðrænna sjúkdóma. Einnig er bagalegur sá trúartónn sem er í boði í öllum þeim meðferðarúrræðum sem Íslendingar geta leitað til. Við Píratar höfum barist fyrir því að litið sé á fíknivanda sem heilbrigðisvandamál sem hann ótvírætt er. Það er því ekki viðeigandi að á þessum tímum sem við lifum, 2018, hafi einu meðferðarúrræðin sem standa til boða þessar trúaráherslur. Það er vitað að þetta hentar ekki öllum og fælir hreinlega suma einstaklinga frá því að leita sér aðstoðar. Ætti þessi þjónusta ekki að vera hluti af grunnþjónustu heilbrigðiskerfisins okkar? Ég beini því til hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún líti ekki svo á að þannig eigi að vera. [[Forseti hringir.]]Þegar ég kem hér upp í síðara sinn ætla ég að beina nokkrum spurningum beint til hæstv. heilbrigðisráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, frumkvæðið að þessari umræðu og hæstv. ráðherra fyrir hennar svör. Fíknisjúkdómar hafa víðtæk áhrif, ekki bara á þá einstaklinga sem glíma við vandann heldur einnig fjölskyldur þeirra og samfélagið allt. Sjúkdómurinn fer ekki í manngreinarálit og spyr hvorki um stétt né stöðu eða aðstöðumun. Því er þjónusta SÁÁ mjög verðmæt samfélaginu öllu. Það er staðreynd að fjölda dauðsfalla má rekja beint til neyslu áfengis eða annarra vímuefna. Þá er ótalinn sá lýðheilsuvandi sem steðjar að öllu umhverfinu og samfélaginu. Fíknisjúkdómurinn er margþættur sjúkdómur og þarf að vinna úr því í samvinnu við fagfólk. Því skiptir stuðningur við þau úrræði sem í boði eru, eins og sjúkrahúsið Vogur, miklu máli. Það skiptir líka máli að horfa til margra þátta, t.d. aðstöðumunar þeirra sem búa við þennan sjúkdóm og fjölbreytileika úrræða. Þar vil ég sérstaklega nefna þroskaskert fólk sem virðist vera svolítið á hliðarlínunni eða bara ekki inni í þessu kerfi og er mjög erfitt að finna úrræði fyrir þennan hóp. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra þegar hann kallar til þessa samtals, sem mér finnst mjög mikilvægt og fagnaðarefni, um málefni barna og ungmenna sem glíma við neysluvanda að horft verði sérstaklega til skipulags áfengis- og vímuefnameðferðar fyrir þennan hóp og vil beina því til hæstv. ráðherra að kalla málsvara þessa hóps sérstaklega til. Virðulegi forseti. Þetta málefni skiptir okkur öll máli og því er mjög mikilvægt að við styðjum við þetta úrræði og horfum til allra þessara hópa og eins að koma á stefnu þar sem horft er til lýðheilsu og forvarna.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að hafa vakið máls á þessu hjartans máli mínu. Ég vil leyfa mér að halda að ekki ein einasta íslensk fjölskylda eigi ekki einhvern kærkominn sér, nákominn sér, sem hefur glímt við fíknivanda og hefur þurft að leita hjálpar hjá SÁÁ. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni hér áðan, þetta er dæmi um vel heppnað einkaframtak. Í raun og veru er alveg óhætt að fullyrða að það er engin stofnun eða opinber aðili sem kemst með tærnar þar sem SÁÁ hefur hælana í þekkingu og fagmennsku þegar kemur að því að taka utan um og hjálpa fíklunum okkar. En hvernig er hin raunverulega staða í dag? Hvernig er staðan í dag þegar við erum að tala um að biðlistarnir eftir hjálpinni hafa aldrei verið lengri? Samt erum við enn í samtali. Samt er enn verið að kalla saman einhverja faghópa og koma á samtali um hvað sé til ráða. Hversu margir eru að deyja á biðlistum meðan við erum að tala saman um það hvað eigi að gera? Þó að við séum ekki að tala um veiðigjöldin núna og lækkun þeirra er ástæða til að benda á það að bara 10% af þeim 3 milljörðum sem er verið að lækka veiðigjöldin um núna til útgerðarinnar, bara 10% af þeirri upphæð myndu gjörbreyta allri stöðu unglinga og fíkla á Íslandi í dag og hjálpa SÁÁ virkilega að taka utan um þá og eyða þessum biðlistum einn, tveir og þrír. Hvers vegna gerum við það ekki? Væri það ekki fallegri draumur en veruleikinn sem við horfumst í augu við í dag?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir umræðuna og hæstv. ráðherra sömuleiðis. Það er umhugsunarvert að við stöndum hér í sömu aðstæðum og voru þegar málshefjandi ræddi biðlista við hæstv. ráðherra 5. mars sl. Og við erum engu nær. Staðan hefur ef eitthvað er versnað, biðlistarnir lengjast enn og staðan er enn grafalvarleg. Ég velti fyrir mér hvort það sé m.a. vegna þess að biðlistarnir verða ekki til á nógu faglegum grunni, eins og hæstv. ráðherra nefndi í umræðunni þá. Ég velti fyrir mér hvort rétta leiðin sé sú að fólk fari aðeins í gegnum bráðamóttöku. Er það leiðin sem passar inn í boxið? Vissulega er oft um bráðavanda að ræða og þaðan er þá hægt að senda fólk áfram í viðunandi úrræði, eins og það kallast. Ég tel það mjög skýrt að sú þjónusta sem SÁÁ veitir sé án alls vafa byggð á faglegum grunni. Hún uppfyllir faglegar kröfur og mér sýnist árangurinn metinn rétt eins og í annarri heilbrigðisþjónustu. Þess vegna vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort það sé hin rétta, opinbera leið að fara í gegnum bráðamóttöku. Velta þarf fyrir sér hvað gengið hafi á áður en einstaklingur óskar eftir hjálp, hvort sem hún er faglega metin eður ei. Hvenær verðum við vör við þessar raunverulegu aðgerðir? Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera í þessari stöðu?
Virðulegur forseti. Ég heiti Kolbeinn og ég er alkóhólisti. Þannig kynni ég mig reglulega á annars konar fundum en hér eru og þarf kannski engan að undra að málefnið sem hér er undir er mér nokkuð hugleikið. Ég hef sjálfur verið á biðlista á Vogi sem mér fannst óþarflega langur en í ljósi þess sem hv. þm. Sigurður Páll Jónsson sagði áðan, að enginn getur hætt drykkjuskap nema hann vilji sjálfur, þá beið ég þó að mér þætti biðin löng. Ég hef keyrt fólk upp á Vog, ég hef sótt það þangað þegar það lýkur meðferð en einnig þegar það útskrifar sig sjálft. Ég hef jafnvel keyrt það síðan þangað aftur þegar það kemst aftur í meðferð eftir að hafa skipt um skoðun og viljað fá þá hjálp sem það þurfti svo nauðsynlega á að halda. Ég veit ekki hvort þetta gerir mig vanhæfan í umræðunni. Ég vona ekki, ég brenn í það minnsta mjög fyrir málefninu. Ég veit að sú þjónusta sem á Vogi er veitt getur gefið fólki nýtt líf og er talandi dæmi um það. Fólki getur fundist það sem því sýnist um það hvernig ég haga mínu nýja lífi, ég er ekki viss um að allir hér inni séu sammála mér í einu og öllu með það, en ég fékk í það minnsta færi á að taka ákvörðun og val um hvernig það yrði gert. Þannig mun ég alltaf styðja það að við styðjum og styrkjum það góða starf sem unnið er á Vogi. Mér er í sjálfu sér sama hvað það heitir, þjónustusamningur til langs tíma, sérstakar aðgerðir, stuðningur við þetta eða hitt, bara að starfsemin verði styrkt, að það sé hægt að veita þá nauðsynlegu þjónustu og lífsnauðsynlegu þjónustu sem þar er. Ég treysti hæstv. heilbrigðisráðherra vel til verka hvað það varðar og hún fær minn stuðning til þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa þörfu umræðu. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni kærlega fyrir að vekja máls á bæði stöðu SÁÁ en ekki síður stöðu meðferðarmála á Íslandi og stöðu ungra fíkla. Ég tel að við þurfum að taka á málinu af mikilli festu. Ég fagna svörum hæstv. heilbrigðisráðherra varðandi það að í bígerð sé að halda vinnustofu um mál ungra fíkla á Íslandi. Mig langar jafnframt að hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til þess að taka hugmyndina aðeins lengra og jafnvel bregðast við þeim mikla vanda sem nú ríkir, sérstaklega í málum ungra fíkla. Eins og sá þingmaður sem hér stendur kom inn á í umræðu fyrir um mánuði ríkir algjört neyðarástand. 20 sinnum á þessu ári hefur það gerst að ungmenni undir 18 ára hefur verið vísað frá neyðarvistun á BUGL. Þeir sem þangað leita eru í algjörri lífskrísu. Þegar á að fara í neyðarvistun er um það að ræða að ekkert annað úrræði er tækt. 20 sinnum hefur þurft að vísa ungmennum frá, bara á þessu ári. Það er algjörlega ólíðandi ástand í okkar góða samfélagi. Aldrei höfðu fleiri beðið eftir plássi á Vogi í janúar, 570, en fyrir mánuði var tilkynnt af SÁÁ að þau hygðust loka ungmennadeild fyrir undir 18 ára eftir að upp komst um kynferðisbrot sem átt hafði sér stað gegn barni sem dvaldi á Vogi. Það þarf auðvitað að gera betur en að halda bara vinnustofu, við þurfum að taka á þessu máli mál af festu og ég hvet hæstv. ráðherra til að fara strax í það.
Virðulegi forseti. Ég kem hérna eiginlega til að taka undir hvatningu þeirra sem hér hafa talað á undan til hæstv. heilbrigðisráðherra. Það vill þannig til að fjármálastjóri SÁÁ kom á fund fjárlaganefndar í gær og upplýsti okkur um að það vantaði 300 milljónir eða svo inn í rekstrargrunninn hjá þeim til þess að geta haldið uppi viðhlítandi þjónustu. Þessar 300 milljónir eru eiginlega upp á krónu sama upphæð og vantar upp á það ef þjónustusamningurinn - eða verðin í þjónustusamningunum sem að grunni til er orðinn tíu ára gamall, held ég - hefði verið uppfærður með verðlagi síðan hann var gerður. Það eru þessar 300 milljónir sem vantar upp á. Ég er algjörlega sannfærður um það að ríkinu býðst ekki betri kostur í aðhlynningu sjúkra sem haldnir eru þessum sjúkdómi heldur en SÁÁ býður upp á. Það kemur m.a. til af því að starfsemi SÁÁ er þríþætt í megindráttum. Það er sjúkrahúsið Vogur sem kostar um 925 milljónir á ári að reka. Ríkisframlagið þar er tæplega 700 milljónir, þannig að þeir eru að greiða með sér, sem eru að hluta til hugsjóna- og sjálfboðaliðasamtök, um 200 milljónir með Vogi. Meðferðarstöðin Vík kostar um 330 milljónir tæpar. Þar er ríkisframlagið 219. Þar greiða samtökin rúmlega 100 milljónir með. Göngudeildina í Reykjavík reka þau upp á eigin reikning og ekkert ríkisframlag kemur þar á móti. Ég vil bara taka undir með þeim sem hér hafa lýst því að ég held að ríkið og heilbrigðisyfirvöld komist bara ekki í betri díl en þetta. Legukostnaður á sjúkrahúsinu Vogi eru 40 þús. kr. Fæst einhvers staðar betri díll en þetta fyrir sjúkrahúsmeðferð á veiku fólki?
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á þeim nótum sem ég endaði á síðast. Í ljósi þess að við erum að ræða hér alvarlegan heilbrigðisvanda, heilbrigðisvandamál sem snertir ótal marga á þessu landi, ætti þessi þjónusta ekki að vera stærri hluti af þeirri grunnþjónustu sem heilbrigðisráðuneytið hefur á sínu forræði? Það efast enginn um SÁÁ og Vog og heilindi þeirra sem þar stjórna. Það hefur margoft komið fram að þar er unnið frábært starf. Hins vegar þýðir það ekki að við sem hér vinnum megum ekki spyrja þeirra spurninga sem snúa að hagsmunum aðila sem eru veikir, fólki í fíkniefnavanda. Ég ætla að beina nokkrum spurningum til ráðherra. Þær koma svolítið í belg og biðu, en ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra velur þá bara úr. Veit hæstv. heilbrigðisráðherra hvernig forgangsraðað er á biðlistann hjá Vogi? Veit hæstv. heilbrigðisráðherra hversu margir á listanum hafa látist í hverjum mánuði fyrir sig? Hvernig skiptast hlutföll kynjanna á listanum? Hvernig er staða barna í þessu samhengi? Hversu margir af þeim sem eiga sæti á listanum skila sér í meðferð að biðinni lokinni? Er þjónustan nógu góð í erlendu samhengi? Það er lítil sem engin fjölbreytni hér á Íslandi í meðferðarúrræðum fyrir fólk í fíkniefnavanda. Er hæstv. heilbrigðisráðherra með einhverjar hugmyndir um hvernig hún getur í krafti embættis síns aukið þann fjölbreytileika? [[Forseti hringir.]] Er eitthvert eftirlit haft með meðferðarúrræðum sem standa Íslendingum til boða? Að lokum vil ég þakka aftur fyrir umræðuna og segja að fólk á Íslandi sem á í alvarlegum fíkniefnavanda [[Forseti hringir.]]á sér allt of fáa málsvara í þessum sal. En ég vona svo sannarlega og innilega [[Forseti hringir.]]að þetta fólk eigi sér málsvara í hæstv. heilbrigðisráðherra.
Forseti vill árétta við þingmenn að halda ræðutíma.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda þessa þörfu umræðu. Staðan er sú að alvarlegum fíknivandamálum hefur fjölgað. Það er grafalvarleg staða sem engan veginn er hægt að sætta sig við. Augljós afleiðing þess er aukið álag á SÁÁ, en sú stofnun býður upp á meðferð fyrir einstaklinga sem glíma við áfengisfíkn. Þar er unnið út frá því að sjúkdómurinn sé margþættur og hægt að meðhöndla hann í samvinnu við fagfólk. Þar er unnið gríðarlega gott og faglegt starf og meðferðin byggir á læknisfræðilegum greiningum. Einstaklingurinn og aðstæður hans eru í fyrirrúmi. Starfsemin hefur fyrir löngu sannað sig og er horft til hennar sem fyrirmyndar víða um heim. Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið er mikilvægt að samtvinna félagsleg og heilbrigðisleg úrræði til að ná sem bestum árangri. Landlæknir leggur áherslu á að samhljómur sé í löggjöf Alþingis og stefnu stjórnvalda um málefni lýðheilsu. Vísar hann í stefnu í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020, enda er einn af áherslupunktum ríkisstjórnarinnar að leggja áherslu á forvarnir og lýðheilsu. Það er gott. Liður í forvörnum er rekstur göngudeildar, en þjónustusamningnum um göngudeild SÁÁ var sagt upp 2014. Heimsóknir þangað eru um 28.000 á ári. Mig langar því að koma að spurningum. Hefur ráðherra uppi einhver áform um að styðja við þessa þjónustu sem gæti annað fleirum, minnkað aðra þörf og haft áhrif á biðlista? Úr greinargerð frá SÁÁ má lesa að samtökin hafa greitt af sínu söfnunarfé til heilbrigðisþjónustu sem þau veita. Er einhverra breytinga að vænta þar? Þá vil ég benda á að samtökin hafa sjálf fjármagnað sérhæfða sálfræðiþjónustu við börn sem eru aðstandendur fólks með fíkn. Þetta er mikilvægt forvarnaverkefni fyrir áhættuhóp. Sér ráðherra einhvern flöt á því að styðja þennan mikilvæga þátt með einhverjum hætti?
Virðulegi forseti. Staðan er það grafalvarleg í rekstri sjúkrahússins Vogs í sumar og starfsemi SÁÁ að þeir eru að tilkynna sumarlokanir. Þeir eiga glæsilega meðferðarstöð uppi á Vík, nýendurgerða og stækkaða, getur tekið á móti fleiri, getur hjálpað fleirum, en henni á að loka núna 23. júní til 6. ágúst. Hvað deyja margir á meðan þeir bíða eftir því að komast þangað að? Göngudeildinni Von í Efstaleiti 7 í Reykjavík verður lokað frá 9. júlí til 17. ágúst. Göngudeildin Hofsbót 4, Akureyri, hún lokar frá 9. júlí til 20. júlí, 6. ágúst til 17. ágúst, 3. september til 7. september. Virðulegi forseti. Ég er eiginlega orðlaus að þetta skuli geta verið að gerast á okkar vakt. Sjúkdómur fíknar einkennist af stjórnleysi og er án efa hættulegasti sjúkdómur ungs fólks á Íslandi í dag. Sú staðreynd blasir við okkur í endurteknum hörmungarfréttum af ótímabærum dauða fjölda vímuefnasjúklinga. Er ekki kominn tími til að tengja, virðulegi forseti, og koma til móts við fólkið okkar og hjálpa því þegar það þarf á okkur að halda? Við sjáum líka, alveg eins og kom fram í framsögu hæstv. formanns fjárlaganefndar, að staðreyndin er sú að það bráðvantar fjármagn til þess að geta fylgt eftir því góða starfi sem þarna fer fram og þeirri lækningu og hjálp sem fólkið okkar þarf á að halda. Ég segi: Hvernig væri að sleppa því að lækka veiðigjöldin svona mikið og hjálpa fíklunum okkar?
Herra forseti. Allir geta lent í því að glíma við fíknisjúkdóm, líka fangar. Mögulega ekki síst fangar, en þjónustan stendur þeim ekki til boða. Stjórnendur SÁÁ eru meðvitaðir um nauðsyn þess að fangar fái meðferð við fíknisjúkdómi eins og aðra heilbrigðisþjónustu og vilja að sögn gjarnan koma að slíkri vinnu. Það sem upp á vantar er samningur um verklag, faglegt mat og áætlanir sem uppfylla skilmerkilega lögin, kröfulýsingu eftirlitsaðila til að hægt sé að veita föngum þessa fíknimeðferð. Með þessu vil ég alls ekki beina athygli frá biðlistunum á Vogi og áfengis- og vímuefnameðferð ungs fólks og þeirri staðreynd að sú meðferð er í uppnámi. Staðan er sú að það er viðvarandi skortur í öllu heilbrigðiskerfinu fyrir fólk með fíknisjúkdóma. Allt utanumhald og þjónusta við þessa sjúklinga af hálfu SÁÁ er eins og staðan er núna töluvert umfram það sem ríkið greiðir. Það er enginn samningur í gildi um göngudeildarþjónustuna. Þjónustusamningur um eftirmeðferð á Vík á Kjalarnesi rann út í desember árið 2011 og hefur ekki verið endurnýjaður síðan. Ríkisframlög til meðferðarsviðs SÁÁ hafa lækkað frá 2009 en rekstrarkostnaðurinn hefur staðið í stað og við erum vonandi öll meðvituð um að eftirspurnin er ekki að minnka. Þetta veldur því að SÁÁ með sína mikilvægu þjónustu, þá einu sem er veitt á landinu, er rekin með halla á hverju einasta ári og rekstrargrundvöllur samtakanna óöruggur, eins og dæmin sýna. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur ekki farið leynt með þá afstöðu sína að heilbrigðisþjónusta eigi í auknum mæli að vera í höndum hins opinbera. Þá er það lágmark að hið opinbera hafi burði og áhuga á að sinna þjónustunni. Innan SÁÁ er sérfræðiþekking, þar er reynslan og þar er aðbúnaður sem finnst ekki annars staðar á landinu. Það þarf einfaldlega að hlúa að þessu fyrir Jón í Hlíðahverfi, fyrir unga fólkið okkar, fyrir fanga og alla sem þurfa á þessari þjónustu að halda.
Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu og þakka ráðherranum enn og aftur fyrir að vera hér viðstaddur. Það er búið að vera fróðlegt að hlusta á þingmenn tala um meðferðarvanda og biðlistana á Vogi. Mér fannst í eitt augnablik ég vera kominn á AA-fund þegar hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé steig í pontu vegna þess að ég er nefnilega kallaður Siggi Palli og ég er alkóhólisti. Ég hef verið í AA-samtökunum í 24 ár og ég hlaut þá guðs náð að komast út úr áfengisfíkn með hjálp SÁÁ-samtakanna svo það sé bara sagt hér fyrir framan alþjóð. Ég er mjög stoltur af því að geta sagt það. Ég var nefnilega stundum illa til reika fyrir framan sjónvarpið fyrir margt löngu að horfa á alþingisrásina og öfundaði þingmenn af því hvað þeir voru beinir í baki og töluðu kirfilega til þjóðarinnar og þingsalarins og hugsaði: Mikið væri gaman að geta verið svona hnarreistur eins og þessir þingmenn. Svo nokkrum árum seinna er ég staddur hér, talandi úr pontu og er nokkuð beinn í baki. Það er því að þakka að ég fékk hjálp hjá SÁÁ, hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég trúi því og treysti að þessi dagskrárliður geri það gagn sem ég ætlast til. Margt hefur komið fram og margt sem ég hefði viljað ræða miklu betur. Hv. þm. Páll Magnússon kom inn á díl, að það væri góður díll og ódýrt að liggja inni á Vogi. Það er nefnilega þjóðhagslega hagkvæmt að fólk fái hjálp og komist til starfa aftur en sé ekki á framfæri hins opinbera, annaðhvort í ræsinu eða inni á stofnunum. Takk fyrir þessa umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir afar góða umræðu. Það eru nokkur atriði sem ég vil reyna að drepa á á þeim örfáu sekúndum sem ég á hér. Í fyrsta lagi spyr hv. þm. Guðjón Brjánsson um festu og fyrirsjáanleika í rekstrarumhverfi stofnana af þessu tagi, þá sérstaklega þeirra sem reknar eru af grasrótarsamtökum eða öðrum viðlíka samtökum. Ég tek undir mikilvægi þess að fyrirsjáanleiki sé fyrir hendi. En um leið þurfum við að brýna okkur, þ.e. ríkisvaldið, í því hvaða gæði við viljum að þjónustan uppfylli, hvaða árangur við viljum sjá og að það sé í samhengi við og á grundvelli heildarstefnumótunar í viðkomandi málaflokki. Það gildir um áfengis- og vímuvarnir eins og annað. Ég vil benda hv. þm. Söru Elísu Þórðardóttur á að leggja inn skriflega fyrirspurn varðandi þessar tölulegu upplýsingar. Ég hef þær ekki á hraðbergi en þær eru mikilvægar og þurfa að koma fram. Ég þakka fyrir hvatningu margra þingmanna hér í þessari umræðu í lokin og tek líka undir þau sjónarmið að hér er auðvitað um að ræða mjög víðtækan vanda. Hann er vaxandi í íslensku samfélagi. Um leið þurfum við að átta okkur á samspili vanda af þessu tagi og geðræns vanda og þar með heilsufarsvanda almennt, en ekki síður tengslum fíkniefnavanda við áföll og fyrri reynslu í lífinu. Allt er þetta samtengt og við þurfum að horfast í augu við það. Ég vil segja líka alveg að lokum að ég treysti mjög vel þeirri sérfræðiþekkingu sem safnast hefur saman hjá SÁÁ. Ég er mjög ánægð með þau samskipti sem ég hef átt við fagfólk þar, ekki síst þegar við erum að tala um það hvernig við þurfum að koma til móts við unga fíkla vegna þess að það er það sem ber að dyrum hjá okkur á hverjum einasta degi. Við þurfum svo sannarlega að sinna því. Ég vildi að ég hefði lengri tíma til að ræða þessi mál en þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir frumkvæðið.
Herra forseti. Það er að frétta af fundarstjórn forseta að það er ekkert að frétta af fundarstjórn forseta. Engar breytingar verða gerðar á dagskrá. Veiðigjaldafrumvarpið, sem færa á útgerðinni fúlgur fjár umfram aðra aðframkomna hópa, á að fara í flýtimeðferð þvert á samkomulag um meðferð þingmála á þessu þingi í bullandi ósætti milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég get ekki annað en mótmælt harðlega þessum þvermóðskuhætti, þessum algjöra skorti á samstarfsvilja og sáttamiðlun af hálfu forseta. Þetta er ekki í lagi, þetta er ekki líklegt til árangurs nú þegar okkur langar að ljúka störfum hér fyrir sumarið. Þetta er ekki líklegt til að verða til þess að við höfum nokkurn áhuga á að komast að nokkru samkomulagi þar sem ekki virðist vera neinn vilji til að virða það yfir höfuð. Hvernig eigum við að ganga til samkomulags við stjórnina og forseta vorn ef við getum ekki treyst því að hann standi við gefin loforð? Ég vona að forseta snúist hugur í þessari eindregnu og óbilgjörnu afstöðu sinni og hvet hann til að taka málið af dagskrá strax.
Herra forseti. Við erum að upplifa hér hroka, forherðingu og dónaskap gagnvart minni hlutanum. Þrátt fyrir yfirlýst markmið um betri vinnubrögð á bara að fara sínu fram. Nú eru álagningarseðlar landsmanna að detta í hús. Það hafa verið ansi góð ár hjá launafólki í landinu. Kannski eru einhverjir sem þurfa að borga einhverja upphæð eftir á. Það er hins vegar farið að dala og harðna í árinu í efnahagslífinu og má vænta þess að launafólk fái eitthvað minna í umslögin sín á næstunni. Megum við eiga von á því að hæstv. ríkisstjórn leiðrétti kjör þessa fólks afturvirkt eins og þeirra sem raða sér á toppinn í fréttum yfir hæstu skattgreiðendur landsins, þ.e. útgerðin? Það er ömurlegt að verða vitni að þessu. Það á að láta þá sem mest og best hafa það í samfélaginu og hafa haft að undanförnu bætur en almenningur situr eftir. Við mótmælum þessu.
Virðulegi forseti. Við fórum hér til fundar við forseta, þingflokksformenn, fyrir nokkru; hálfeitt, korter í eitt, eitthvað svoleiðis. Við bárum þá von í brjósti að á þeim fundi myndi eitthvað gerast, eitthvað skýrast. Ég var í það minnsta að vona að forseti segði að hann hygðist beita sér fyrir því að við það samkomulag sem gert var fyrir þremur til fjórum vikum yrði staðið. Nei, ekki bofs. Ekki kom eitt orð frá forseta varðandi það. Ekki orð um að forseti hygðist beita sér fyrir því. Við erum enn á sama stað, hv. þingmenn, að velta því fyrir okkur hvernig þetta þing á að klárast, hvernig á að halda áfram. Það er óþolandi að þingmannamál séu sett á dagskrá með þeim hætti sem hér er gert. Við getum haft alls konar skoðanir á þingmálinu, innihaldinu, en það eru þau vinnubrögð sem hér eru stunduð sem við erum að gera athugasemdir við. Þetta verður þá einfaldlega þannig að við munum halda áfram að gagnrýna forseta Alþingis, gagnrýna þingstörfin, þangað til bætt verður úr. Því að þetta er óþolandi.
Virðulegi forseti. Það er dapurt að þurfa að taka þátt í þessum nöturlegu vinnubrögðum. Það er líka svolítið merkilegt ef við hugsum til þess að þetta er í boði Vinstri grænna, yfirlýsts velferðarflokks, sem kýs frekar að lækka skatta, álögur, á auðmagnið en sleppa því að bæta kjör þeirra verst stöddu í samfélaginu. Að á þeirra vakt skuli gjáin dýpka og bilið breikka á milli ríkra og fátækra vekur mér furðu. Þess vegna segi ég: Ég er döpur yfir þeirri stöðu sem við horfum upp á núna. Í stað þess að geta glaðst yfir því að hér sé yfirlýstur velferðarflokkur í forsæti horfum við algerlega á það andstæða.
Herra forseti. Það hefur komið í ljós að forgangsmál þessarar ríkisstjórnar er að lækka veiðigjöldin. Það er svo mikið forgangsmál að stjórnarflokkunum og forseta finnst ekki skipta máli að reyna að halda frið í þinginu síðustu dagana fyrir sumarfrí, jafnvel þó að önnur stór mál bíði. Að lækka veiðigjöld hjá útgerðinni er forgangsmál ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þannig er að það er verið að leggja á veiðigjöld tvö ár aftur í tímann. Fyrir tveimur árum skilaði útgerðin góðum hagnaði. Einhverjir þeirra freistuðust til að greiða sér út góðan arð þótt þeir vissu að veiðigjöldin núna yrðu miðuð við stöðuna fyrir tveimur árum. Og stjórnarþingmenn ætla núna að hlaupa undir bagga með þeim svo að þeir geti [[Forseti hringir.]]skilað sér einhverjum arði á þessu ári líka en þurfi ekki að borga fullt gjald í ríkissjóð. Það er hneyksli, herra forseti, að þetta skuli vera forgangsmál ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur.
Herra forseti. Þetta eru ótrúlega undarleg skilaboð sem við fáum frá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Þau að við eigum að leggja allt annað til hliðar til að ræða það hvernig við ætlum að lækka veiðigjöldin, gjöld sem greidd eru fyrir veiði á okkar sameiginlegu eign, um 3 milljarða á sama tíma og við getum ekki hugsað um og gert almennilega við öryrkja og barnafjölskyldur, ekki hækkað barnabætur eða húsnæðisbætur. Ég sé að hæstv. ráðherra leiðist þessi umræða. En vitið, ég held að það sé bráðnauðsynlegt að við séum að ræða þetta. Hvers vegna þetta er forgangsmál, hvers vegna þessu er hent inn á dagskrána þegar við gætum verið að beita okkur fyrir alls kyns þjóðþrifamálum. Það væri kannski sómi að því ef hæstv. [[Forseti hringir.]]forsætisráðherra léti svo lítið að vera hér í þingsal og hlusta.
Herra forseti. Ég vona að kjósendur og almenningur átti sig á því hvað er að gerast hér í dag, af hverju þingstörfin eru gjörsamlega komin í hnút. Það er vegna þess að þessir ríkisstjórnarflokkar, þessir þrír ríkisstjórnarflokkar, vilja lækka veiðileyfagjöldin, gera það á síðustu þremur dögum þingsins. Þessir þrír flokkar eru tilbúnir til að setja allt í uppnám til að lækka veiðileyfagjöldin á grein sem hefur verið að stórgræða á undanförnum árum. Á sama tíma eru þessir flokkar nýbúnir að fella tillögur stjórnarandstöðunnar um aukna fjármuni fyrir aldraða, öryrkja, í barnabætur, vaxtabætur o.s.frv. Það er mjög sérkennilegt að líta hér yfir salinn og sjá. Hvar er formaður Vinstri grænna? Hvar er formaður Sjálfstæðisflokksins? Hvar er sjávarútvegsráðherra? Hvar er hæstv. heilbrigðisráðherra, sem notaði nákvæmlega sömu orð og við notum til að gagnrýna það þegar lauma átti hér inn lækkun veiðileyfagjalds á sínum tíma? Þá vildi svo til að þá var hún í stjórnarandstöðu. Hún er núna í stjórn. Af hverju lætur þetta fólk ekki sjá sig í þingsal? Það er kosið til að standa [[Forseti hringir.]]við orð sín. Það er til skammar að menn séu að fela sig í hliðarherbergjum eða á einhverjum ráðherrakontórum [[Forseti hringir.]]og þori ekki að mæta þingheimi og tala fyrir þessu máli sem á að leggja alla áherslu á að ná í gegn á síðustu dögum þingsins.
Herra forseti. Ég skil ekki fyrir mitt litla líf hvers vegna við endum alltaf nákvæmlega í þeirri stöðu ár eftir ár, og jafnvel í lok hvers árshluta, að ríkisstjórnir geti ekki komið snemma fram með sín mál, unnið þau eðlilega í sátt og bara verið heiðarlegar með hlutina. Nú stöndum við frammi fyrir því að eitt aðalmarkmið ríkisstjórnarinnar virðist vera að auka arðgreiðslugetu stórútgerðanna á kostnað allra annarra markmiða, þó eru þau ansi mörg sem hafa komið hér fram. Einhvern veginn er okkur gert að segja já og amen og samþykkja málið með engum fyrirvara og engri umræðu, ekki skynsamlegri umræðu alla vega, það er ekki hægt. Gerð var tilraun til skynsamlegrar umræðu í atvinnuveganefnd í gær. Það gekk ekki mjög vel vegna þess að það lá á að rífa málið út. Nei, herra forseti. Við eigum að vera hafin yfir þessi vinnubrögð. Ég hef heimsótt ansi mörg þing á síðasta ári og ég hef alltaf spurt: Hvernig leysið þið úr ágreiningi? [[Forseti hringir.]]Það hefur enginn andvarpað á þann hátt sem þingmenn hér andvarpa þegar þeir eru spurðir að þessu.
Virðulegi forseti. Við stöndum einfaldlega frammi fyrir því að við völd situr ríkisstjórn sem þorir ekki að standa fyrir máli sínu hér í þingsal þegar að því kemur að keyra í gegnum þingið á lokametrunum sitt helsta forgangsmál, heldur dulbýr það sem nefndarmál og þegar það virkar ekki þá sem meirihlutamál og þannig á að keyra það í gegn fordæmalaust. Maður spyr sig: Er þessi háttur hafður á af því að menn treysta því ekki að málið fari ólaskað út úr þingflokkunum þremur? Er einhver ljósglæta þar einhvers staðar hvað það varðar að draga úr tekjum íslensks almennings af þjóðarauðlegð sinni? Ég hafna því algjörlega að þetta snúist um það að við sem hér mótmælum þessum ólýðræðislegu vinnubrögðum gerum það vegna þess að við berum ekki hag fyrirtækja eða landsbyggðarinnar fyrir brjósti. Því fer fjarri, enda hafa hér verið lagðar fram tillögur, mun betri, lýðræðislegri og öflugri tillögur, um hvernig leysa megi þessi mál. En við vitum það þá. [[Forseti hringir.]]Við keyrum það þá í gegn sem meiri hluti nefndar þegar við komum því við vegna þess að það er nýi hátturinn.
Forseti. Nú hljóta ríkisstjórnarflokkarnir að hafa gert sér grein fyrir því að þetta þingmál, að lækka veiðigjöld, yrði sprengja hér á þingi á seinustu metrunum. Það sem mér finnst alvarlegast í þessu er að þeim virðist vera nákvæmlega sama. Þetta virðist ekki skipta neinu máli. Gott samstarf skiptir ekki meira máli en svo að nýta á meiri hlutann til að þvinga málum hér í gegn á seinustu metrum þingsins. Seinasta ríkisstjórn má eiga það sem hún á í þessum efnum og það var líklegast út af forsetanum sem þá var. Hann lagði mikið á sig til að vera forseti alls þingsins og vildi að þingstörfin færu vel fram. Ég beini því til núverandi forseta að hugsa um þingið allt. Mér þykir augljóst að þrýsta á málum í gegn á seinustu metrum þingsins í afli meiri hlutans, og að forseti þingsins ætli að leyfa því að viðgangast. Þetta er í skjóli forseta. Mér þykir það miður.
Virðulegi forseti. Þetta er forgangsmál í felulitum. Það einkennist af því að allir eru að skýla sér á bak við einhvern. Allir eru einhvern veginn að þykjast vera einhverjir aðrir en þeir eru. Stórútgerðin í landinu, auðvaldið, er að skýla sér á bak við litlar og meðalstórar útgerðir sem svo sannarlega þurfa sumar á stuðningi að halda. Það er enginn hér sem efast um það. Ríkisstjórnin er líka að skýla sér með sitt forgangsmál í felulitum. Hún er að skýla sér á bak við atvinnuveganefnd. En telji ríkisstjórnin að hún sé algjörlega óflekkuð af þessu máli þá er það misskilningur. Ríkisstjórnin hefur þetta mál á sinni könnu og þetta mál mun fylgja henni alla hennar daga.
Virðulegi forseti. Nú er ég nýstigin inn í þetta hlutverk tímabundið undir stjórn ríkisstjórnar sem nú situr við stjórnvölinn þar sem Vinstri grænir sjálfir sitja í ríkisstjórn. Ég er því orðlaus yfir því að verða á degi þrjú eða fjögur vitni að þeim vinnubrögðum, ólýðræðislegu vinnubrögðum, sem eru hér í gangi. Þetta er eins og lélegur brandari að nú, þegar stefnir í þingfrestun, kastar ríkisstjórnin lækkun veiðigjalda inn á borð til alls þingheims. Þetta er bara grín. Telur ríkisstjórnin virkilega og hæstv. forseti Alþingis að þetta sé forgangsatriði hjá þjóðinni? Er svona erfitt að muna fyrir hvern er unnið hér inni eða á að vinna fyrir? Það er þjóðin. Lækkun veiðigjalda er ekki í forgangi fyrir hana.
Forseti. Það er greinilega lítill áhugi hjá hæstv. forseta að leita sátta í þinginu og raunar verður þetta mál ekki skilið öðruvísi en svo að einbeittur brotavilji sé á ferð. Málið er sett fram með þessum hætti til að valda uppnámi í þinginu, kannski til að breiða yfir þá staðreynd að ríkisstjórnin hefur afskaplega fá mál fram að leggja. Við getum þá alla vega varið umræðunni í eitthvað. Það er áhugavert að sjá að menn skýli sér á bak við það að staða útflutningsgreina sé slök. Við skulum þá ræða hana, ræða um gengi krónunnar, ræða um raunverulegar aðgerðir, ráðast að rót vandans, hvað við getum gert til að styðja við allar útflutningsatvinnugreinar landsins, skapa þeim meiri stöðugleika. Það var nefnilega fullkominn fyrirsjáanleiki í því veiðigjaldakerfi sem er við lýði. Það var algjörlega vitað að það kæmi að gjalddögum góðra ára þó svo að lakara ár kynni að vera á ferð eins og nú er. Það er með ólíkindum að horfa á að hér sé [[Forseti hringir.]]stórpólitískt mál lagt fram í skjóli nefndar. Ríkisstjórnin hefur ekki einu sinni hugrekki til að standa að því sjálf. Það er ótrúlegt manndómsleysi í þessu máli [[Forseti hringir.]]og ótrúlegur yfirgangur gagnvart þinginu að ætla því í einhverri alvöru að ræða þetta mál með svo stuttan tíma sem raun ber vitni til þingloka.
Herra forseti. Stefna ríkisstjórnarinnar hefur aldrei verið skýrari en einmitt nú. Rétt fyrir þinglok varpar hún sprengju inn á Alþingi um að skáka 3 milljörðum kr. til aðila sem búið hafa við yfirburðarekstrarskilyrði undanfarin ár, góðan hagnað og arðgreiðslur langt umfram veiðigjöld. Áður var það bankaskatturinn. Það dugði ekki minna en að lækka hann og ekki um 20, ekki um 30, ekki um 40, ekki um 50, ekki um 60 - nei, meira en 60%, herra forseti. Það dugði ekki minna. Það dugði ekki minna en að lækka bankaskattinn um meira en 60%, hv. þingmenn Vinstri grænna, sem nú standið að þessu á meðan þið girðið fyrir það að mál í þágu aldraðra og öryrkja komist hér úr nefndum. Þetta mega landsmenn vita. Þetta er flokkur sem á sér virðulega forsögu, meðal annars í verkalýðshreyfingunni. [[Forseti hringir.]]1% lækkun á neðra þrepi tekjuskatts á að fara yfir allan skalann og nýtast líka þeim sem hafa hæstar tekjurnar. [[Forseti hringir.]] Við vitum líka hvaða merkingu orðin „efling Alþingis“ hafa í huga [[Forseti hringir.]]stjórnarmeirihlutans hér. Þetta eru innantóm orð.
Virðulegi forseti. Hér er mikið kallað á þingmenn Vinstri grænna. Ég held að það sé kannski af því að ekki er búist við miklu af hinum tveimur flokkunum, svona samviskulega séð alla vega. En mér telst til að hérna hafi átta mál verið flutt af nefndum. Það eru mál um ársreikningagerð, landhelgi, loftslagsmál, meðferð sakamála, stjórn fiskveiða, sveitarstjórnarlög og núna veiðigjald. Maður hefur heyrt af öðru máli sem nefnd á að koma og redda sem ríkisstjórnarmáli. Það er dálítið slæmt að einhver nefnd sé að reyna að redda einhverju ríkisstjórnarmáli upp á einhver formlegheit í gegn sem ríkisstjórnin er of sein með að fara í gegnum þingið. Í heildina litið lítur þetta dálítið undarlega út. Þetta virðist allt vera gert til þess að forðast umræðu. Hér er mikið af fyrstuumræðumálum hrúgað inn á þing, þau eru send í nefnd og svo eru þau ekki afgreidd úr nefnd fyrr en á allra síðustu dögunum, sem þýðir að það er enginn tími til þess að fara í alvöruumræðuna, sem er 2. umr., um öll málin, um risastóru málin, um fjármálaáætlun, um GDPR o.s.frv. Risastór mál. Það á ekki að vera tími til að ræða þau. Það á bara að semja, [[Forseti hringir.]]rumpa þeim af, ekki tala neitt um málin. Alþingi fær ekkert að segja. Svo erum við endurtekið alltaf að leiðrétta lög aftur og aftur og aftur [[Forseti hringir.]]fyrir milljarða á síðasta ári.
Herra forseti. Hæstv. ríkisstjórn þorir ekki að koma með frumvarp inn í þingið um lækkun veiðigjalda. Er það rétt fullyrðing? Eða er það þannig að við ríkisstjórnarborðið sé ósætti um frumvarp um lækkun veiðigjalda og þess vegna kemur ríkisstjórnin sjálf ekki með frumvarpið inn í þingið? Er það rétt? Er það rétt að ekki sé eining í öllum þingflokkum stjórnarinnar og þess vegna ekki hægt að fara með lækkun veiðigjalda í gegnum ríkisstjórn og eðlilega leið í gegnum þingflokka og síðan inn í þingið? Er það þess vegna sem stjórnarmeirihlutinn þarf að bera fyrir sig þingmenn í atvinnuveganefnd? Hvað er rétt í þessu? Við vitum það ekki, en eitt er víst að það að meiri hluti [[Forseti hringir.]]nefndar eigi forgang inn á dagskrá þingsins hefur aldrei verið neitt samkomulag um. Annaðhvort er nefndin öll [[Forseti hringir.]]einhuga um að fara með málið í 1. umr., eða málið er þingmannamál og fer í númeraröð eða í samkomulag á milli þingflokka.
Virðulegur forseti. Ég hef í tvígang spurt hæstv. forseta hvort stjórnarmeirihlutinn hyggist svíkja það samkomulag sem gert var við minni hlutann hér fyrir þinghlé. Þetta var formlegt samkomulag. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvaða augum hæstv. forseti lítur framhaldið ef hann telur að ekki þurfi að standa við samkomulag sem gert er. Telur hæstv. forseti að það muni auðvelda okkur að ná niðurstöðu um framhaldið? Eða ímynda menn sér e.t.v. að hægt sé að semja aftur um það sem búið var að afgreiða á sínum tíma? Ég skil ekki hvernig stjórnarmeirihlutinn ætlar að nálgast þessi mál nú við lok þingstarfa ef menn ætla að byrja hér eftir hlé á að svíkja það samkomulag sem var gert rétt fyrir hlé.
Herra forseti. Hér er borið á borð að við þurfum að bregðast við slæmri afkomu í sjávarútvegi og lækka þurfi veiðileyfagjald. Ég ætla að rifja það upp að hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja á einu ári, 2016, var hærri en öll samanlögð veiðileyfagjöldin í sjö ár. Tökum annað ár, 2013. Hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja það ár var hærri á því eina ári en öll veiðileyfagjöldin sem renna til ríkisins samanlagt á þessu sjö ára tímabili. Ein vísbending um það hvernig greininni vegnar eru fréttir um að ríkisbanki sé að fjármagna kaup eins útgerðarmanns á hlut annars útgerðarmanns upp á 22 milljarða. Lánveitingin er slík að væri hún hærri gæti hún ógnað eiginfjárgrunni Landsbankans. Er það hugsanlega ástæðan fyrir því að keyra á þetta í gegn? Eða er þetta bara grímulaus lobbíismi sem hér er að ná fram að ganga eins og hann gerist verstur, eða ég ætti kannski að segja bestur, sértu stórútgerðarmaður? Er [[Forseti hringir.]]stórútgerðin í forgangi eða almenningur? Eru skattakóngar í forgangi eða sjúklingar? Maður spyr sig, herra forseti.
Virðulegi forseti. Þetta er athyglisvert. Vinstri græn eru ekki einungis með í því með framsóknarflokkunum að stöðva ýmis þjóðþrifamál meiri hlutans. Nei, þeim er beinlínis sigað eins og blóðhundum í nefndunum til að stöðva frumvörp sem ætlað er að bæta kjör aldraðra og öryrkja; sigað eins og blóðhundum til að stöðva mál sem víðtæk samstaða hefur verið um þar til nú; sigað til þess að beita bolabrögðum í nefndunum. Í stað þess að vinna með þeim eru þau einnig í forystu þegar lækka skal veiðigjöld sem ég held að hafi nú ekki verið ofarlega á stefnuskrá Vinstri grænna.
Herra forseti. Þetta er afar athyglisverð umræða um það hvernig störfin á Alþingi eru þessa dagana. Við ræðum hér á fyrsta þingvetri ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur hvernig við ætlum að forgangsraða mikilvægustu málunum sem þessi nýja ríkisstjórn ætlar að koma í gegnum þingið. Hér á lokametrunum hendir ríkisstjórnin, í skjóli meiri hluta atvinnuveganefndar með formanninn, hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, í broddi fylkingar, inn þvílíkri sprengju í algjörri andstöðu við alla fyrri samninga sem gerðir hafa verið að annað eins hefur ekki sést. Maður áttar sig engan veginn á því hvernig ríkisstjórninni dettur í hug [[Forseti hringir.]]að beita forseta Alþingis fyrir sig með þessum hætti og ýta þannig til hliðar mörgum öðrum málum sem skipta mjög miklu máli að komist í gegnum þingið. [[Forseti hringir.]]Eru þetta sómasamleg vinnubrögð, herra forseti?
Herra forseti. Við lifum athyglisverða tíma, eða ég læt það vera. Það hlýtur að særa sómakennd sérhvers manns sem hefur vott af réttlætiskennd eða sómakennd að þurfa að standa frammi fyrir aðstæðum sem þessum. Hvað ætli þær þúsundir einstaklinga séu að hugsa sem eru hugsanlega að fylgjast með þessari útsendingu heima í stofu? Það er einmitt umbjóðendur okkar, kannski fyrst og fremst aldraðir og öryrkjar. Þeir sem við eigum að vera að vinna fyrir og leiðrétta lökustu kjörin hjá. En nú munum við gefa eftir stórar upphæðir sem við gætum ráðstafað til þessa hóps. Við skulum nú hugsa okkur vel um. Þetta eru ekki vinnubrögð til sóma. Heiður og sómi Alþingis. Þvílík öfugmæli.
Herra forseti. Ég lýsi eftir manndómi hæstv. sjávarútvegsráðherra, sem ekki þorir að leggja þetta frumvarp fram sjálfur, og hæstv. ríkisstjórnar að þora ekki að fjalla um það á ríkisstjórnarfundi og láta það í hendurnar á þinginu. Þegar ríkisstjórnin var gagnrýnd fyrstu dagana fyrir að hér væru komin saman þrjú sérhagsmunaöfl var þeim gjörsamlega misboðið. En hvað er að koma á daginn? Um hvað snýst þetta annað en sérhagsmuni? Nú óska ég eftir því að Vinstri græn komi til sjálfs sín. Vinstri græn? Hið græna er náttúrlega orðið móleitt á síðustu dögum þingsins og vinstrið - það er fokið út í veður og vind ef þau standa ekki í lappirnar núna og mótmæla þessu í ríkisstjórninni.
Herra forseti. Það er nú gjarnan þannig að þegar upp kemur ágreiningur og staða sem virðist óviðráðanleg tala menn gjarnan um að það sé krísa. Við krísu bregðast menn þá með krísustjórnun, þ.e. menn taka málin föstum tökum og reyna að greiða úr þeim vanda sem að steðjar, reyna að koma í veg fyrir eða draga úr þeim skaða sem er að verða eða er fyrirsjáanlegur. Menn reyna að draga úr þeim álitshnekki sem menn geta orðið fyrir, menn reyna að draga úr þeim orðsporsskaða sem við blasir. Þetta blasir allt við okkur núna. Ég vil hvetja hæstv. forseta til að hefja nú þegar markvissa krísustjórnun í þessu máli og reyna að færa þetta [[Forseti hringir.]]til betri vegar áður en verr fer.
Hæstv. forseti. Ég kem hérna upp í fundarstjórn forseta til þess að láta það í ljós að ég er búinn að vera hérna nokkrum sinnum við þinglok, bæði vor og áramót, og þegar ég áttaði mig á því að það færu fram einhvers konar viðskipti, einhverjir dílar um það hvernig málum yrði lokið, þá hugsaði ég: Er ekki hægt að taka þetta bara eftir númeraröð, svo framarlega sem mál eru tæk til þingsins? En gott og vel, það var ekki gert og ekki heldur núna eftir að ný ríkisstjórn tók við þó að hún talaði um breytt vinnubrögð. Það var gert samkomulag fyrir þinghléið fyrir sveitarstjórnarkosningarnar. Ég árétta það sem hefur komið hérna fram áður um það samkomulag sem var gert við forseta og meiri hlutann um þau mál minni hlutans sem eru föst inni í nefndum, hvort eigi ekki að standa við það loforð. [[Forseti hringir.]]Þá nefni ég krónu á móti krónu málið og t.d. staðarvalsgreiningu um þjóðarsjúkrahús og annað slíkt. Á ekki að standa við þessi loforð? [[Forseti hringir.]]Er það ekki partur af dílnum?
Virðulegur forseti. Hæstv. ríkisstjórn og virðulegum forseta er auðvitað vorkunn að þurfa að vinna úr þeirri stöðu sem er innbyrðis á milli ríkisstjórnarflokkanna. Það ástand sem er uppi núna og ástæða þess að við stöndum hér og ræðum fundarstjórn forseta er sú að ríkisstjórnarflokkarnir, sérstaklega Vinstri grænir annars vegar og Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur hins vegar, eru gjörsamlega ósammála um þetta mál. Það er ástæðan fyrir því að frumvarpið kemur inn með þessum hætti, jafn léleg og þau vinnubrögð eru, því sjálfur hefði ég gjarnan viljað fá að fara í gegnum ígrundaða umræðu um þá galla sem eru á veiðigjaldakerfinu og með hvaða hætti við getum fært það til betri vegar. Mér vitandi er enginn í útgerð í dag sem talar á móti því að veiðigjöld séu viðhöfð, en það er framkvæmdin, útreikningurinn, sem við ættum að fá rúman tíma til að ræða og til [[Forseti hringir.]]lagfæringar, því þarna er margt og mikið sem þarf að bæta.
Forseti. Þegar kemur að skattlagningu, hvort heldur sem er á einstaklinga eða atvinnulíf, skiptir fyrirsjáanleiki gríðarlega miklu máli, að það sé ekki verið að fikta í hlutunum fram og til baka með algjörlega ófyrirsjáanlegum hætti og að við ríkisstjórnarskipti sé vitað fyrir víst að það verði stokkað upp í því sem fyrri ríkisstjórnir hafa gert. Þess vegna tölum við um að reyna að ná einhvers konar þverpólitískri niðurstöðu í svona mikilvægum málum. Þegar kemur að veiðigjaldaumræðunni er alveg ljóst að þar hafa verið mjög skipta skoðanir. Ég get tekið undir með hv. þm. Bergþóri Ólasyni að það er margt sem betur mætti fara í núverandi fyrirkomulagi. En að ætla að fara í slíka uppstokkun í pólitískri andstöðu, hatrammri pólitískri andstöðu, og í flumbrugangi og fúski, að reyna að breyta kerfinu á einhverjum fáeinum dögum, eru ekki boðleg vinnubrögð. En það er alveg ljóst að ásetningur stjórnarflokkanna er eindreginn í þessu. Það á ekki með nokkrum hætti [[Forseti hringir.]]að láta skynsemina ráða för. Það skal fautast í gegnum þetta og [[Forseti hringir.]]Vinstri grænum falið að leiða málið til lykta þrátt fyrir gagnrýni á viðlíka vinnubrögð á þarsíðasta kjörtímabili. Þetta er ekki þinginu [[Forseti hringir.]]til framdráttar.
Virðulegi forseti. Maður veltir fyrir sér hvers vegna verið er að hleypa öllu í bál og brand á síðustu dögum þingsins. Hvers vegna hættir ríkisstjórnin orðspori sínu þrátt fyrir þessar veikburða og vanmáttugu tilraunir til feluleikja? Hvað er í húfi? Þá má kannski velta fyrir sér þeim upplýsingum sem koma fram í sjávarútvegsgagnagrunni Deloitte vegna ársins 2016 sem kynntar voru í október 2017, en þar segir, með leyfi forseta: „Samanlagðar arðgreiðslur sjávarútvegsfyrirtækja til eigenda sinna frá árinu 2010 nema 65,8 milljörðum kr. Eigið fé þeirra frá hruni hefur batnað um 300 milljarða kr.“ Þetta er staðan í októbermánuði 2017. En það er augljóst hvar ríkisstjórnin [[Forseti hringir.]]finnur sinn samherja.
Hæstv. forseti. Við þingmenn stjórnarandstöðunnar komum hingað upp vegna þess að við eigum ekki aðra kosti. Við komum hingað upp til þess að andæfa og við komum hingað upp til þess að finna að sviknum fyrirheitum. Ríkisstjórnin hefur svikið þau fyrirheit sín að efla Alþingi með eftirminnilegum hætti, með því að ganga hér um dagskrá eins og fíll í glervörubúð. Því hljótum við að andæfa. Ég minni á tvær spurningar mínar til hæstv. forseta í morgun. Ég spurði um tvö mál Miðflokksins sem eru í gíslingu í nefndum, þ.e. um staðarval þjóðarsjúkrahúss og um að verðtrygging fari úr vísitölu. Ég bið hæstv. forseta um að taka nú upp samband við gíslatökufólkið og reyna að fá þessi mál leyst úr prísundinni þannig að við getum tekið þau til efnislegrar umræðu hér í þingsal. Það virðist vera einhver tregða og einhver ótti [[Forseti hringir.]]við þessi mál, en við þurfum að taka alvöruumræðu um þau hér.
Herra forseti. Mér er meinilla við óheiðarleika og mér er meinilla við ósannindi og mér er meinilla við það þegar ég og fólk í kringum mig er svikið. En í tilfellum af þessu tagi veltir maður því fyrir sér hvaðan svikin koma. Í þessu tilfelli, með þetta tiltekna frumvarp, er eðlilegt að greint sé frá því að ekki er um að ræða frumvarp frá atvinnuveganefnd, sem var þróað þar, heldur kom það frá ráðuneyti hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Kristjáns Þórs Júlíussonar. Hann hefur ekki sést hér mjög oft undanfarna mánuði. Það er mjög áhugavert að skoða feril hans sem ráðherra. Frá honum hafa komið nákvæmlega sjö frumvörp á hverju einasta þingi sem hann hefur verið ráðherra, nákvæmlega tvær þingsályktunartillögur. Það er nánast eins og hann sé að reyna að halda ákveðnu formi. Þegar það form hentar ekki, vegna þess að einhverra hluta vegna þarf ríkisstjórnin að skeyta einhverju við, bæta einhverju inn sem hentar illa, þá á að reyna að troða því í gegnum [[Forseti hringir.]]nefnd. Þetta er vandamál vegna þess að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á að sinna þessum [[Forseti hringir.]]málum. Hann á að bera ábyrgð á þessum málum og það á ekki að skipta máli hversu mörg mál hann hefur lagt fram. [[Forseti hringir.]]Hann á að vinna sína vinnu og bera pólitíska ábyrgð á hlutunum sjálfur í stað þess að reyna að láta aðra moka skítinn eftir sig.
Herra forseti. Við ræðum hér það sem ég held að óhætt sé að kalla grímulausa hagsmunagæslu ríkisstjórnarinnar, en um það er að ræða þó að beitt hafi verið ýmsum ráðum til að dulbúa það. Sumir í þessum sal eru hissa, aðrir ekki og örugglega enginn eftir þennan dag. Mig langar að ræða aðeins um störf þingsins. Fyrir liggur að ýmsir stjórnarþingmenn, hæstv. ráðherrar og formenn stjórnarflokka hafa staðið hér í ræðustól og hent gaman að og hæðst að fyrirspurnum þingmanna stjórnarandstöðunnar vegna hinna ýmsu mála. Ég held að fátt sé mikilvægara nú í framhaldinu, er varðar virðingu þingsins, en að fyrirspurn hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar verði svarað. Henni er beint til forseta og hún hljóðar svo: „Hvaða óskráðu reglur og hefðir gilda um störf þingsins?“ Ég held einlæglega að fátt skipti meira máli fyrir virðingu þingsins eftir þennan svarta dag en að fá [[Forseti hringir.]]heiðarlegt svar við þessari spurningu, treysti hæstv. forseti sér til þess.
Herra forseti. Eins og er orðið nokkuð ljóst þá ræðum við hér ákveðna forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Við sjáum að það á eftir að fara í síðari umr. um ríkisfjármálaáætlun í næstu viku, en þetta mál mun einmitt hafa áhrif á hana. Hefði ekki verið eðlilegra að byrja á þeim enda? Við sjáum að ríkisstjórninni liggur meira á að færa útgerðinni 3 milljarða á silfurfati en að klára ríkisfjármálaáætlunina sína. Henni liggur meira á að færa útgerðinni 3 milljarða á silfurfati en að klára almennu persónuverndarreglugerðina sem verður að klára. Henni liggur meira á að gefa útgerðinni 3 milljarða á silfurfati en að klára bann við almennri mismunun á vinnumarkaði vegna fötlunar, vegna trúarbragða, vegna uppruna eða annarra atriða. Sömu sögu má segja um almenna mismunalöggjöf sem líka á eftir að fara í gegnum þingið. Öll þessi vinna fram undan [[Forseti hringir.]]og til þess eigum við þrjá fullgilda þingdaga eftir. En þetta mál, 3 milljarðar handa útgerðinni, það hefur forgang.
Virðulegi forseti. Lækkun veiðigjalda nokkrum dögum fyrir þingfrestun - ég er sár fyrir hönd þingsins og ég er sár fyrir hönd þjóðarinnar. Í aðdraganda síðustu alþingiskosninga töluðu menn sig hása um bætt siðferði, bætt vinnubrögð, bætt samráð og samvinnu við minni hlutann innan þings. Töluðu sig hása við fólkið sem það sótti umboð sitt og sækir umboð sitt til. Núna, nokkrum dögum fyrir þingfrestun, kemur þetta mál fram, að lækka veiðigjöld, undir þeim formerkjum að það sé brýnt þjóðhagsmál að ljúka því. Það kaupir þetta enginn. Það er enginn hér inni svo vitlaus að kaupa þetta bull. Ég leyfi mér meira að segja að efast um að stjórnarliðar trúi því sjálfir að staðan hjá útgerðinni sé svo slæm að þetta [[Forseti hringir.]]sé brýnasta málið fyrir land og þjóð. Það fær mig til að hugsa til ríkisstjórnarinnar. Hvar er hún? Ef hún er sannfærð um að þetta sé brýnasta [[Forseti hringir.]]málið sem taka þurfi á dagskrá nú rétt fyrir þingfrestun, af hverju hefur hún ekki manndóm í að standa fyrir orðum sínum?
Virðulegi forseti. Ég verð nú að viðurkenna að ég hafði kannski ekki áttað mig á því að frumvarpið um veiðigjöldin hefði verið unnið af hæstv. ráðherra og í ráðuneyti hans. Ég verð bara að viðurkenna að það hafði farið fram hjá mér. Þeim mun sérkennilegra er að ráðherra skuli ekki vera hér sjálfur til að mæla fyrir málinu í stað þess að leggja það upp í hendurnar á hv. atvinnuveganefnd að gera slíkt. Maður veltir fyrir sér hvers vegna svo sé. Ég segi eins og sumir þingmenn: Hvar í ósköpunum er hæstv. sjávarútvegsráðherra? Hann er þekktur fyrir að bregða sér á sjó á sumrin, kannski er hann kominn í sumarfrí og farinn á sjó með félögum sínum fyrir norðan. Ég veit það ekki. Virðulegi forseti. Ég kalla enn og aftur eftir því hvort forseti hafi þá skoðun að standa eigi við samkomulag þegar menn gera slíkt samkomulag. Forseti hefur engu svarað varðandi slíkt. Forseti hefur ekki svarað því heldur hvort hann hyggist beita sér fyrir því að staðið verði við það sem samið var um hér fyrir nokkrum vikum. Þetta er einföld spurning, virðulegi forseti. Ég hlýt að ætlast til þess að hæstv. forseti svari því hvort forsetinn, í valdi síns embættis, muni beita sér fyrir því að þessi mál [[Forseti hringir.]]fái að fara úr nefnd í stað þess eingöngu að sýna vald sitt hér í þingsal.
Herra forseti. Það er lýsandi að á sama tíma og mál liggja fyrir í nefndum í þágu þeirra sem standa höllum fæti er lækkun veiðigjalda á dagskrá. Í nefndum bíða mál sem snúast um að gera eldra fólki kleift að afla sér tekna án þess að til skerðinga komi og mál sem snúast um að þeir sem, vegna örorku eða elli, þurfa á sérstakri aðstoð að halda, samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, séu ekki skertir hægri vinstri, í bak og fyrir, vegna uppbóta sem nú eru skattlagðar eins og um sé að ræða hverjar aðrar tekjur. Þessi mál sitja rígföst á meðan ríkisstjórnin er að hygla aðilum sem standa miklu betur. Áður hefur ríkisstjórnin lýst því að hún vilji lækka bankaskattinn um meira en 60% og vilji láta lækkun tekjuskatts flæða upp yfir allan tekjuskalann þannig að jafnvel 6 millj. kr. mennirnir [[Forseti hringir.]]njóti góðs af. Þetta er skýr stefna. [[Forseti hringir.]] Þetta er náttúrlega engin framkoma við stjórnarandstöðuna. Maður hlýtur að spyrja sig [[Forseti hringir.]]hvað sé að marka orð þessara aðila um það hvernig hægt sé [[Forseti hringir.]]að koma málum í gegnum þingið.
Ég bið hv. þingmenn að gæta að tímamörkum.
Herra forseti. Ég kem hér upp líkt og aðrir og lýsi yfir undrun minni á þessum vinnubrögðum. Ég hlýt að spyrja hvort það sem við verðum vitni að í dag sé ein af óskrifuðu reglunum. Ég viðurkenni að mér fannst áðurnefnd fyrirspurn svolítið kjánaleg þegar ég las hana fyrst, en nú stend ég hér og segi: Það er full þörf á þessari fyrirspurn. Mér þætti vænt um að forseti Alþingis gæti upplýst okkur um hvað er eiginlega í gangi. Er þetta ein af óskrifuðu reglunum? Ég geri mér grein fyrir að forseti ákveður dagskrá þingsins. Það þýðir að forseti ákveður dagskrá þingsins fyrir allan þingheim. Ég vona að hann fari nú að svara okkur einhverju. Við erum farin að ræða frumvarpið hér inn á milli og það væri fínt ef hæstv. sjávarútvegsráðherra sæi sér fært að taka þátt í þeirri umræðu.
Virðulegur forseti. Ég vil nefna að forseti sagði það einmitt í ræðu 9. maí að ríkar hefðir giltu um margt sem hér færi fram, óskrifaðar reglur sem gjarnan mætti halda í heiðri. Þess vegna spurði ég hvaða óskrifuðu reglur það væru, til þess að halda því til haga. Mig langar að vísa í önnur orð sem hafa fallið í þessum ræðustól, það er „að kyngja ælunni“. Mig langar að spyrja hvaða þingmenn ríkisstjórnarflokkanna styðja þetta mál, samkvæmt eigin sannfæringu, miðað við stjórnarskrá, án þess að kyngja ælunni? Þá hef ég heyrt þá afsökun að það sé vegna byggðasjónarmiða að lækka þurfi veiðigjöldin. En hvenær hefur kvótakerfið verið gott fyrir byggðir landsins? Ég spyr í alvörunni. Á þessum samviskuforsendum, með þeim rökum að byggðasjónarmið eiga ekkert við hvað þetta kerfi varðar, spyr ég: Hvaða þingmenn ríkisstjórnarflokkanna styðja frumvarpið?
Virðulegi forseti. Það er fullt af fólki þarna úti, öryrkjar, sem er skelfingu lostið vegna þess að það hefur sætt skerðingum. Á sama tíma og við erum að tala um að koma í gegn frumvarpi fyrir kvótakónga, að mér skilst upp á 3 milljarða, bið ég þingmenn ríkisstjórnarflokkanna að skýra það út fyrir mér hvernig í ósköpunum einstaklingur á að fara að því að borga til baka meira en hann fær. Hann á að fá 33 þús. kr. útborgaðar á mánuði frá Tryggingastofnun ríkisins en borga til baka 48 þús. kr. Ef einhver vill skýra það fyrir mér hvernig þessi einstaklingur á að fara að þessu þá þætti mér mjög vænt um að heyra þá skýringu. Þetta er gjörsamlega ómögulegt. Á sama tíma erum við að tala um að troða hér í gegn frumvarpi fyrir kvótakónga, fólk sem er forríkt. Ég bara spyr: [[Forseti hringir.]]Er þá ekki hægt að troða hér í gegn einhverju fyrir þá sem verst eru staddir og þurfa virkilega á því að halda og geta ekki borgað? Enginn getur borgað 48 þús. kr. af 33 þús. kr.
Forseti. Hér á að þvinga máli á dagskrá og svo líklegast í gegnum þingið í bullandi ósætti í krafti meiri hlutans. Ég velti því fyrir mér hvernig þetta verður með stjórnarmálin. Við erum líka með mörg stjórnarmál sem eru í bullandi ósætti sem á að fara að afgreiða úr nefnd. Er það líka hugsunin að þvinga þau í gegn í krafti meiri hlutans? Er það sú samvinna sem er búið að boða? Ég man eftir því, þegar við vorum í svipaðri stöðu hvað varðar fyrri ríkisstjórn og fyrri forseta á seinustu metrum þingsins, að þau mál sem voru í bullandi ósætti voru einfaldlega tekin af dagskrá. Þóttu mér það góð vinnubrögð. Mér líst ekkert á blikuna hvað þetta mál varðar. Ég get ekki séð annað en að ríkisstjórnin hafi verið mynduð í kringum það að standa vörð um gömul vinnubrögð. Ekki sé ég að verið sé að boða ný vinnubrögð í þessu máli.
Herra forseti. Það hefur verið rætt talsvert um það hvernig mál komast hér á dagskrá. Ég er með fyrir framan mig tvö þingskjöl, annað er mál nr. 632, breytingar á veiðigjöldum, hitt er þingmál nr. 628, um leiðréttingu á lögum um meðferð sakamála. Síðara málið sem ég nefndi er flutt að mínu frumkvæði af hv. allsherjar- og menntamálanefnd og er um nauðsynlegar breytingar og leiðréttingar á lögum um meðferð sakamála. Samkvæmt skýringum hæstv. forseta ætti þetta mál að öllu réttu að vera á undan í dagskrá þingsins en umrætt veiðigjaldafrumvarp. Ég hlýt að spyrja: Hvaða hefð og venja er það sem skýtur þessum málum í þá röð sem hæstv. forseti hefur ákveðið að hafa hér í þinginu?
Hæstv. forseti. Mér hefur skilist að hæstv. forsætisráðherra sé sérstakur áhugamaður um aukið traust á stjórnmálum og aukið traust í stjórnmálum. Það hefur líka flogið fyrir að ríkisstjórn hennar hafi sérstakan áhuga á því að auka veg og virðingu Alþingis. Við erum nú að upplifa það hvernig ríkisstjórnin hyggst fara að í því efni, þ.e. að auka traustið á stjórnmálunum og auka traust manna í milli í stjórnmálum og hvernig ríkisstjórnin hyggst auka veg Alþingis. Þær aðferðir eru mjög svipaðar þeim sem notaðar eru hér fyrir utan gluggann hjá okkur í næsta húsi, þar sem mikil niðurrifsstarfsemi fer fram. Ég held að ríkisstjórnin gæti í sjálfu sér lært mikið af því að gægjast hér út um gluggann og sjá hvernig menn bera sig að við niðurrif. En við eigum ekki að stunda niðurrif hér inni. Við þurfum að stunda hér uppbyggileg störf. Ég hvet því hæstv. forseta enn einu sinni [[Forseti hringir.]]til þess að leysa úr gíslingu þau mál sem enn eru í nefndum þrátt fyrir samkomulag um annað.
Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin mun hafa uppgötvað það nú rétt fyrir þinglok að ýmis útgerðarfyrirtæki ættu í rekstrarvanda vegna þess hvernig staðið er að álagningu veiðigjalda. En þá hlýtur maður að velta fyrir sér: Hvernig stendur á því að sú tillaga sem á að drífa hér í gegn miðar ekki að því að rétta sérstaklega hlut þeirra fyrirtækja sem eru í mestum vanda, litlu útgerðanna og meðalstóru útgerðanna? Hvernig stendur á því að sá rökstuðningur, sem hér hefur verið lagður fram um mikilvægi þess að hleypa málinu í gegn, er ekki í neinu samræmi við tillöguna sjálfa, sem miðar ekkert sérstaklega að því að rétta hlut litlu útgerðanna sem verst hafa orðið úti með þeirri framkvæmd sem viðhöfð hefur verið um álagningu veiðigjalda? Getur virðulegur forseti útskýrt fyrir mér hvernig það getur farið saman?
Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að halda því til haga sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kom inn á áðan að rökstuðningurinn sem kemur fram í því máli sem nú á að drífa hér í gegn snýr ekki að þeim vandamálum sem við landsbyggðarþingmenn höfum stöðugt heyrt af undanfarin misseri, eða í mínu tilviki síðan ég kom inn á þing, að litlar og meðalstórar útgerðir, sérstaklega úti á landi, eru í verulegum vandræðum. Ég held að hægt sé að segja að ástandið sé að jafnaði verst á Snæfellsnesi og Vestfjörðum. Eins og fram kom hjá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni tæpir rökstuðningurinn fyrir þessum breytingum ekkert á þessu. Þetta eru einmitt atriðin sem maður hefði viljað ræða í „díteil“ á fyrri stigum málsins, í tæka tíð, ef hæstv. ríkisstjórn hefði með einhverjum hætti getað komið sér saman um nálgun í málinu. [[Forseti hringir.]]En í staðinn er okkur boðið upp á þessa lausn.
Virðulegi forseti. Þessi orð; samvinna, samstarf, efling Alþingis. Nú hefur komið berlega í ljós að það voru orðin tóm, þau orð sem stjórnin talaði svo fjálglega um. Þegar blóðhundunum hefur verið sigað og þeir búnir að rífa niður og í sig öll mál stjórnarandstöðunnar, sem svo vel var tekið fyrr í vetur, er ekki skrýtið þegar menn standa svo naktir frammi fyrir alþjóð að þeir forðist að vera inni í þingsal. Áðan þegar ég taldi voru fjórir stjórnarþingmenn í salnum að meðtöldum hæstv. forseta, en ég held þau séu jafnvel færri núna. [[Forseti hringir.]]Það er ekki skrýtið að menn forðist að hlusta á þessar umræður þegar þeir standa naktir frammi fyrir alþjóð, berir að því að lofa þessu og svíkja það nú.
Herra forseti. Þá erum við bara komin í þennan sama vorfíling og er vanalega í þinginu, nema hvað að í þessu tilfelli eru það ekki bara stjórnarfrumvörp sem koma fram seint og á að þvinga í gegn, heldur leggur líka meiri hluti í nefndum, stjórnarmeirihluti í nefndum, fram mál eins og um lækkun veiðigjalda, eins og kjararáðsfrumvarp, sem hefur að vísu góða þætti í sér eins og þann að fella niður kjararáð, en á sama tíma á að festa í sessi þá hækkun sem ráðamenn fengu og gerði allt vitlaust hér á kjördag 2016. Þetta er það sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur talað fyrir. Nú hefur hún fengið stjórnarmeirihluta efnahags- og viðskiptanefndar til að leggja fram frumvarp rétt fyrir þinglok. Eitthvað af þessum málum verður kannski dregið til baka, líklega ekki veiðigjöldin, kannski kjararáð, og lagt fram af hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur sjálfri í haust. En þetta er sami gamli leikurinn. Það vita allir nákvæmlega hvernig hann lítur út. Hann lítur bara þannig út að við erum hérna og tölum. Verið er að eyða tíma. Það veit forseti Alþingis þegar hann setur þessi mál á dagskrá. [[Forseti hringir.]]Það vita stjórnarflokkarnir. Þeir koma seint fram með mál sem mikil andstaða er við, samið hefur verið um annað. [[Forseti hringir.]]Það vita þeir líka þegar þeir svíkja að afgreiða mál úr nefndum. En það er alfarið á ábyrgð þessa [[Forseti hringir.]]stjórnarmeirihluta.
Hæstv. forseti. Ég kem hérna upp til að árétta það sem þingmenn hér á undan mér hafa talað um varðandi frumvarp um veiðigjöld, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Bergþór Ólason. Ég lagði inn fyrirspurn til skriflegs svars til ráðherra um áramótin. Fékk svar seint og um síðir um þetta mál að það væri ekkert í gangi. Síðan kemur það inn í atvinnuveganefnd í gærmorgun. Ég var svona rétt búinn að átta mig á málinu þegar það var tekið út úr nefndinni. Vandi lítilla og meðalstórra útgerða er mikill. Ég hefði viljað sjá fókusinn á þeim þætti. Ég hef ekki fengið miklar upplýsingar um stærri útgerðirnar þannig að þetta mál hefði þurft að fá miklu lengri tíma til umræðu. Ég set bara virkilega mikið út á þessa málsmeðferð og hvernig hún er höfð.
Herra forseti. Ég hjó eftir þeim orðum að við værum í einhvers konar tímaeyðslu. Ég vil nú ekki alveg taka undir þau orð að við séum í tímaeyðslu hér. Ég held við séum öll sem eitt að koma fram mjög mikilvægum sjónarmiðum sem gagnast umræðunni. Mér finnst svolítið sérstakt að upplifa það, ef það er rétt, að ekki eigi að standa við þá samninga sem gerðir voru fyrir þinghlé fyrir sveitarstjórnarkosningarnar. Ég vil því ítreka hér í mínu seinna holli hvort það standi ekki.
Herra forseti. Ég rétt missti af upphafi þingfundar áðan eftir að fundi hæstv. forseta lauk með þingflokksformönnum. Ég vil gjarnan vita hvort þingheimur hafi verið upplýstur um þá niðurstöðu, það hlýtur að hafa komið einhver niðurstaða út úr þeim fundi og forseti hlýtur jafnframt að hafa beitt sér fyrir einhverri lausn á þeirri óreiðu sem m.a. er tilkomin vegna hans stjórnar. En ég skil hæstv. forseta vel. Hann er að reyna að sinna hlutverki sínu sem þingforseti að láta dagskrána ganga áfram, en staða hans er líka þeim vandkvæðum bundin að hann er hluti af stjórnarliðinu. Þess vegna vil ég gjarnan fá að vita hvort hæstv. forseti ætli ekki að beita sér fyrir því að breyta dagskránni, sammælast við bæði stjórn og stjórnarandstöðu um að við förum yfir dagskrána núna og nýtum tímann í að fara yfir umfangsmikil mál eins og persónuvernd það sem eftir er af þingi og við eigum líka eftir að taka mikla umræðu um fjármálaáætlun. Þessi tvö mál þurfa svigrúm í dagskrá þingsins. Við erum að sjálfsögðu reiðubúin til þess að veita fullt svigrúm til þess að fara gaumgæfilega yfir þau mikilvægu mál. Ég tel mikilvægt að hæstv. forseti sýni á spilin til að reyna að ná sátt og vinnufriði á þingi. Eins og ég hef talað um þá eru lokadagar hvers þings prófsteinn á það hvernig forseti er sem stjórnandi þingsins. Ekki sem verkstjóri fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, heldur sem stjórnandi, liðsmaður löggjafarvaldsins, [[Forseti hringir.]]liðsmaður þingmanna, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu.
Herra forseti. Það er hérna gömul grein frá því 1983 í Helgarpóstinum þar sem Steingrímur J. Sigfússon, nú hæstv. forseti, er nýkominn á þing og talar um það, með leyfi forseta: „Mér finnst þingmenn vera fljótir að verða gamlir og þreyttir. Þeir eldast illa.“ Og aftur, með leyfi forseta: „Það ætti enginn að vera lengi á þingi í einu. Menn ættu að taka sér hvíld … Það versta sem gæti komið fyrir, er að þingmennskan breytti mér í eitthvað annað en ég vil vera.“ Þetta eru skemmtileg ummæli. Sá forseti sem hér situr situr náttúrlega í skjóli meiri hlutans og starfar nákvæmlega eins og sá forseti sem situr í skjóli meiri hlutans hefur alltaf starfað, vinnur að framgangi mála meiri hlutans og hleypir ekki að málum minni hlutans að því marki sem hann hefur kannski sjálfur talað fyrir þegar hann var í minni hluta. Það er allt við sama heygarðshornið. Eins og ég sagði í fyrri [[Forseti hringir.]]athugasemd minni þá þýðir þetta að hér er bara talað til að sóa tíma, en það er á ábyrgð forseta sem hefur dagskrárvaldið. Ábyrgðin er hjá stjórnarflokkunum og forseta sem situr í skjóli þeirra.
Herra forseti. Það er mikilvægt að hæstv. forseti brýni núna nefndarformenn að fara að afgreiða þau mál sem var samkomulag um fyrir þinghlé að afgreiða frá öllum flokkum og þá vil ég náttúrlega sérstaklega beina augum að stjórnarandstöðunni. Það eru mál sem eru óumdeild, mál sem hafa verið vel unnin og það var samkomulag. Orð skulu standa. Það var samkomulag um að þau ættu að koma inn strax eftir þinghlé. Það hefur ekki gerst enn því það er eins og að ríkisstjórnin þurfi enn þá að víla og díla innan borðs, en það hún á líka eftir að taka þetta samtal við okkur sem erum í stjórnarandstöðunni. Það er eins og hún kveinki sér undan því. Ég vil hvetja hæstv. forseta til þess að fara í þann farveg að reyna að breyta starfsháttum þingsins, reyna að auka veg og vegsemd þingsins, sýna þá velvild að reyna ná samkomulagi um þá dagskrá sem við erum reiðubúin til þess að setjast yfir. Ég er búin að lýsa því yfir að við eigum eftir mikla umræðu um persónuverndina og fjármálaáætlun. [[Forseti hringir.]]En öðruvísi mér áður brá ef Vinstri græn eru að beita sér fyrir því að lengja þingið [[Forseti hringir.]]til þess eins að lækka veiðigjöld.
Herra forseti. Ég skil ekki hvers vegna mál um brottnám líffæra, svokallað ætlað samþykki, kemur hér inn með forgangi á sama tíma og önnur mikilvæg mál sem eru framar í röðinni fá ekki náð í augum ríkisstjórnarinnar. Það kemur fram í skýrslu heilbrigðisráðherra á 144. löggjafarþingi að til að fjölga líffæragjöfum frá látnum einstaklingum þurfi frekari aðgerðir en ætlað samþykki eitt og sér. Í skýrslunni kemur fram að tryggja þurfi fjármagn til embættis landlæknis, fjármagn til uppbyggingar aukinna verkefna á líffæragjafasviði Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri og tryggja þurfi fjármagn til að bæta innra skipulag hvað varðar líffæragjafir og að fræðsla um líffæragjafir verði hluti af námsefni tilvonandi heilbrigðisstarfsmanna, að heilbrigðisstarfsmenn fái skipulagða og reglubundna þjálfun um líffæragjöf, tryggja þurfi eftirfylgni og mælingar á árangri á einstökum þáttum o.s.frv. Herra forseti. Ég kannast [[Forseti hringir.]]ekki við að þessi aukni kostnaður sem fylgir málinu hafi verið ræddur í fjárlaganefnd eða í tengslum við fjármálaáætlun. Þetta mál á ekki rétt á neinum forgangi.
Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfundar er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta? - [[Gripið fram í: Já.]]
Herra forseti. Nú erum við að fara að greiða atkvæði um lengdan þingfund. Það er mjög eðlilegt að sú beiðni komi upp á lokametrum þinghaldsins en það er núna gert til þess að fá leyfi meiri hlutans til að ræða mál sem er í bullandi ágreiningi, ræða afslátt til útgerðarinnar núna á lokametrunum. Fyrir þinginu liggja mörg þjóðþrifamál, mörg mál sem væri vert að ræða inn í kvöldið. En það er ekki verið að tala um það heldur að ræða ágreiningsmál um lækkun veiðigjalda sem borið er fram [[Forseti hringir.]]af þingmönnum, af meiri hluta atvinnuveganefndar. Það er algerlega óásættanlegt.
Virðulegum forseta virðist hafa orðið á í messunni og tímasett þessa atkvæðagreiðslu aðeins of snemma því það á eftir að klára ýmislegt áður en við getum metið hvort tilefni sé til að lengja þingfund. Aðalatriðið er að það á eftir að laga dagskrána. Það á eftir að sýna fram á að staðið verði við þau fyrirheit sem stjórnarandstöðu voru gefin fyrir hlé. Það á eftir að setja á dagskrána þau mál sem er brýnast að ræða og klára. Það er til lítils fyrir hæstv. forseta að ætla að halda þessa atkvæðagreiðslu nú um að lengja þingfund sem við vitum ekki hvort eigi að snúast um annað en svik ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans á því samkomulagi sem gert var fyrir hlé. Þess vegna hvet ég hæstv. forseta til að bíða með þessa atkvæðagreiðslu og klára fyrst að halda fundi með þingflokksformönnum og koma dagskrá þingsins í lag.
Herra forseti. Ég tek bara undir það sem komið er fram. Hér er eiginlega öllu snúið á haus. Hinar óskráðu reglur, gömlu, sem kannski eru orðnar úreltar og gamaldags, hver veit, við bíðum eftir svörum við hinum nýju, kveða á um að það sé komist að samkomulagi um ákveðna hluti. Eða svo ég bakki kannski frekar, þar er kveðið á um að það sé staðið við samkomulag sem gert er um ákveðna hluti. Síðan setjumst við niður og förum yfir að við þurfum lengri fundartíma eins og gjarnt er þegar komið er á lokasprettinn, því það eru mörg þörf mál sem bíða. En þetta óvænta hliðarskot úr myrkrinu setur þetta allt í uppnám. Það er algerlega af og frá að hér geti maður staðið og samþykkt lengri fundartíma, hvort sem um er að ræða lengri fundi eða fleiri daga í þinghald þegar svona er í pottinn búið. Það er ekkert samkomulag. Sú er staðan.
Herra forseti. Síðastliðinn mánudag sátum við hér og gerðum nákvæmlega ekki neitt á þessu þingi. Við kláruðum einn dagskrárlið og eina fyrirspurn og það var allt og sumt. Nú er verið að biðja okkur um að lengja þingfund til þess að færa útgerðinni 3 milljarða að gjöf. Það er ekki gjöf sem mig langar sérlega mikið að taka þátt í, ég hef ekki mikinn áhuga á að heimila lengingu þingfundar í bullandi ósætti um það sem við höfum áður komið okkur saman um, hvernig skuli vinna málin hér á þingi. Lengri þingfundur til að ræða það hvort við ætlum að fara að lækka álögur á atvinnuveg sem hefur það nú bara frekar gott miðað við marga aðra í þjóðfélaginu, finnst mér bara frekar hallærislegt. Ég spyr mig hvað búi að baki. Hvað fær ríkisstjórnina til að henda öllu samkomulagi, henda allri ró og þinglokum út um gluggann fyrir lækkun veiðigjalda korter í þinglok? [[Forseti hringir.]]Hvað býr þar að baki?
Herra forseti. Hér er allt í bullandi ágreiningi. Ef herra forseti væri nú skynsamari myndi hann sjá að það myndi greiða fyrir öllum störfum að ná samkomulagi við minni hlutann. Við myndum á endanum uppskera ríkulega í þinglok. Hér eru nefnilega hans orð gegn orðum nokkurra þingflokksformanna. Ég hvet hann til að reyna að semja um þetta mál. Og af því að hér er kominn hæstv. sjávarútvegsráðherra sem þorði ekki að leggja málið sjálfur fram sem ágreiningur er um, ætlast ég til þess að fari svo að gefin verði heimild fyrir lengri þingtíma í dag sjái þeir sóma sinn í því sem greiða atkvæði með því, líka hæstv. sjávarútvegsráðherra, að sitja hér og taka þátt með okkur hinum í umræðunum fram á nótt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Trúverðugleiki meiri hlutans á þinginu er búinn að rýrast allmikið. Nú er hætt við að trúverðugleiki forseta þingsins rýrist líka töluvert, að reyna að nálgast þetta dagskrármál á þennan hátt og fá okkur til að samþykkja það núna að vera fram á kvöld til þess að geta rætt mál sem er eingöngu komið fram í ágreiningi. Mig munar ekkert um að vera hérna fram á kvöld, það er svo sem ekki vandamálið. En ég væri til í að gera það af góðri ástæðu. Ég hefði alveg verið til í að vinna fram á kvöld sl. mánudag þegar ekkert var á dagskrá. Það er ekki vandamálið að vinna. Vandamálið er að maður verður að vinna að einhverju markvissu, einhverju sem er skynsemi í. Það er engin skynsemi í því að koma fram með svona frumvarp til þess að spilla fyrir allri umræðu á þinginu á síðustu stundu þegar það er fullt af öðrum miklu skynsamlegri hlutum sem við gætum verið að gera. Ég get ekki trúað því að forseti Alþingis ætli virkilega að reyna að fá okkur til að fara þessa leið í málinu í staðinn fyrir að taka málið af dagskrá og eiga samtal við þingflokksformenn um hvernig við getum haldið áfram í samvinnu og endurbyggt það traust sem rýrst hefur í dag.
Herra forseti. Það hefði verið alveg hreint til fyrirmyndar ef skipulag á dagskrá á þinginu hefði verið með þeim hætti að þingmenn hefðu getað unnið eins og fullan vinnudag á mánudaginn var þegar við komum aftur til starfa eftir kosningar til að klára öll þau mál sem bíða okkar. En nei, þá voru allir sendir heim með hraði. En í dag á að vinna fram á nótt. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé ábyrg stjórn á dagskrá þingsins. Hv. þm. Logi Már Einarsson mæltist til þess að hæstv. sjávarútvegsráðherra yrði hér í umræðunni fram á nótt. Hæstv. ráðherra sagði sjálfur við stofnun þessarar ríkisstjórnar að hann myndi meta hæfi sitt sérstaklega ef upp kæmi mál í hans embættistíð sem snerti Samherja. Hann var nefnilega stjórnarmaður í fimm ár hjá fyrirtækinu og hefur í tvígang þegið fjárhagslegan styrk hjá Samherja. Maður veltir fyrir sér hvort hann ætli að sitja í þingsalnum [[Forseti hringir.]]sem hæstv. ráðherra, sem hv. þingmaður, eða hvort einhver muni taka að sér að vera hæstv. sjávarútvegsráðherra í dag meðan við ræðum þetta tiltekna mál.
Virðulegi forseti. Ég vil, eins og fleiri, fagna því að hæstv. sjávarútvegsráðherra er kominn í salinn til að vera viðstaddur umræðuna ef hún fer nú af stað. Hvers vegna flytur ráðherrann ekki sjálfur það mál sem hér er verið að deila á. Mér er spurn. Er það vegna þess sem síðasti ræðumaður ræddi um eða er það vegna þess að það er augljóst að meiri hlutinn kom sér ekki saman um málið innan ríkisstjórnar? Hvers vegna ákveður ráðherrann að vísa því til nefndarinnar? Er þetta enn eitt dæmið um kjarkleysi Sjálfstæðisflokksins sem við höfum séð svo mikið af undanfarna daga og vikur í þinginu? Er þetta enn eitt dæmið um að Sjálfstæðisflokkurinn treystir sér ekki til að horfa framan í fólk og setja sjálfur málin á dagskrá? Þetta er að verða svolítið algengt með þennan gamla flokk. Ég get ekki samþykkt lengri þingfund. Til hvers í ósköpunum ættum við að gera það? Til hvers ættum við að vinna með forseta að því að lengja þingið þegar forseti hefur ekki sýnt nokkurn vilja í dag til að hlusta á stjórnarandstöðuna, hlusta á kvartanir okkar um að hleypa að málunum sem við erum búin að bíða eftir úr nefndum, svo dæmi sé tekið? Nei, forseti hefur ekki gefið eitt bofs upp um það hvernig hann ætlar að beita sér í þessu máli.
Herra forseti. Stjórnarandstöðunni voru gefin fyrirheit fyrir þinghlé vegna sveitarstjórnarkosninga. Fyrir fram verður því ekki trúað að við þau fyrirheit verði ekki staðið. Ég óska þess að hæstv. forseti eyði allri óvissu í því efni. Bið ég hæstv. forseta að vera jafn skýrmæltan í þessu efni og hann er kunnur af. Til þess er ætlast af hæstv. forseta að hann sé forseti allra þingmanna óháð skipun í flokka. Nú reynir á það.
Herra forseti. Ég ætla hér enn og aftur að minna á samkomulagið. Eða á ég frekar að segja meint samkomulag? Við þurfum að fá skýra verkstjórn. Nú, eins og staðan er, er hún ekki í augsýn. Þetta eru í besta falli furðulegir tímar, eða í versta falli, eftir því sem fólk vill melta þá setningu. Ég ætla að leyfa mér að taka undir með öðrum hér sem segja að engin ástæða sé til að halda hér langan kvöldfund ef ekki á að standa við gerða samninga.
Herra forseti. Þetta mál sýnir bæði vond vinnubrögð og vonda pólitík. Vinnubrögðin eru slæm enda er hér verið að henda inn pólitískri sprengju á síðustu þremur dögum þingsins. Pólitíkin er líka slæm því að nú á að forgangsraða í þágu stórútgerðarinnar, atvinnugreinar sem hefur hagnast um 350 milljarða á sjö árum. Bara arðurinn í prívat-vasa útgerðarmanna er hærri en öll veiðileyfagjöldin samanlagt. Það er ágætt að það gangi vel í útgerðinni en hvernig getur það verið forgangsmál Vinstri grænna að gefa stóru útgerðinni eftir þrjá milljarða? Fyrir þá upphæð mætti til dæmis hækka barnabætur um 30% eða hækka framlög ríkisins til hjálpartækja öryrkja um 50%. Af hverju eiga skattakóngar og stórútgerðin að fá flýtimeðferð en ekki öryrkjar, ekki aldraðir og ekki fjölskyldufólk?
Virðulegi forseti. Hér fyrir páskafrí var annað mál í bullandi ágreiningi en þó ekki svo bullandi ágreiningi að það var einungis einn sem greiddi atkvæði gegn þeirri breytingu á lögum sem þá var verið að gera, svo mikill var hinn bullandi ágreiningur þá. En ekki náðist að klára 3. umr. um það mál fyrir páskahlé, þingfundur var ekki lengdur. Nú er bullandi ágreiningur og þá á bara að fara hart í lengingu þingfundar. Er það kannski af því að réttur meiri hluti er með þessu máli en ekki hinu málinu? Ég bara spyr.
Herra forseti. Þetta er nú allt saman að verða heldur dapurlegt og þungbært fyrir þann sem hér stendur að standa í þessu þjarki. Það er ekkert samkomulag um dagskrána. Bent hefur verið á að brotalamir eru í því hvernig dagskráin hefur verið sett upp og hafa verið færð fyrir því rök. Ekki er að sjá að það séu neinir tilburðir, af hálfu hæstv. forseta, til að reyna að taka á þessu máli og greiða úr því með sómasamlegum hætti. Þess vegna finnst manni býsna djarft af hæstv. forseta ef hann ætlar að keyra í gegn kvöldfund þvert á vilja stjórnarandstöðunnar. En það væri þá eftir öðru ef sú yrði niðurstaðan að það yrði knúið fram við atkvæðagreiðslu að hafa kvöldfund. Ég trúi því nú ekki á hæstv. forseta.
Virðulegi forseti. Ég segi: Virðing þingsins er farin. Eða það held ég. Ég skil ekki svona vinnubrögð. Ég held að almenningur þarna úti geti ekki á neinn hátt áttað sig á því hvers vegna í ósköpunum þarf að bjarga þeim á síðustu stundu sem hafa það langbest allra hér á landi, þeim sem eiga kvótann. Við erum að tala um að auka gróða þeirra. Í þeirra augum eru þetta örugglega smáaurar, 3 milljarðar. Í okkar huga stórir peningar. Ég segi fyrir mitt leyti: Ekki hleypa þessu inn. Það er alveg fáránlegt að láta almenning í landinu hlusta á þetta og verða samþykkt. Ef við viljum keppa að virðingu fyrir okkur hér á þingi segjum við nei og hættum þessu, tökum okkur saman, göngum frá málum og sínum hvert öðru virðingu. Það virðist ekki eiga upp á pallborðið hjá ríkisstjórninni.
Forseti. Já, það eru gömlu vinnubrögðin. Í staðinn fyrir að sjá sóma sinn í því að semja við minni hlutann á að lengja dagskrána og vera hér langt fram eftir kvöldi til að reyna að þreyta okkur í minni hlutanum svo að meiri hlutinn nái að þvinga fram mál sem er í bullandi ósætti. Ég átta mig ekki alveg á þessu. Á þetta bara að vera svona áfram? Að við þurfum að standa í því að vera að ræða um fundarstjórn og um atkvæðagreiðslu og allt í bullandi ósætti? Bara fram eftir götunni svo að meiri hlutinn geti þvingað málum sínum í gegn? Hvað varð um samstarfið? Fyrir utan það að þetta mun ekki virka Við munum halda þessu til streitu í minni hlutanum. Það er ekki verið að þreyta okkur neitt.
Herra forseti. Ef maður skoðar það þá er kannski ekkert skrýtið að þetta komi fram núna. Það vissu allir hvernig staðan hefur verið. Réttlætingin sem er lögð fram núna er grundvölluð á því sem allir vissu. Réttlætingin finnst okkur náttúrlega ekki vera rétt en hún var til staðar. Hvers vegna kemur þetta fram rétt eftir sveitarstjórnarkosningar? Vegna þess að þetta er mjög óvinsælt. Það var meira að segja kallað eftir málþófi, talað um að sækja umboð til þjóðarinnar til að vísa málinu til forseta þegar ríkisstjórnin 2013 gerði það að sínu fyrsta verki að lækka veiðigjöldin. Þetta er mikið mál, skiptir miklu máli, þetta eru gríðarlega miklir peningar og er gríðarlega óvinsælt hjá miklum meiri hluta landsmanna. Það er ekkert skrýtið að þetta komi rétt eftir sveitarstjórnarkosningar. Það sem aftur á móti er áhugavert er að sjávarútvegsráðherra leggur þetta ekki fram, sjávarútvegsráðherra Sjálfstæðisflokksins. Formaður atvinnuveganefndar, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, er látin leggja þetta fram með meiri hlutanum þar og þarf að tala þessu máli, jafnvel þó að mögulegir hagsmunaárekstrar séu á ferð samkvæmt lögum um þingsköp, með leyfi forseta: [[Forseti hringir.]] „Þingmenn skulu í störfum sínum forðast árekstra á milli almannahagsmuna og fjárhagslegra hagsmuna þeirra eða annarra hagsmuna sem eru faglegir, persónulegir eða tengdir fjölskyldu þeirra, hvort sem þeir eru raunverulegir eða hugsanlegir.“ Takist þingmanni ekki að leysa úr þessu, koma í veg fyrir hagsmunaárekstra af þessu tagi, skal hann upplýsa um þá. Nú, þetta er staðan. Nú eftir kosningarnar er verið að láta Lilju Rafneyju Magnúsdóttur bera þetta óvinsæla mál á borð. Sú er staðan.
Herra forseti. Langt fram á vor og fram í vorið hélt stjórnarandstaðan uppi þessu þingstarfi. Þá ræddum við einmitt í fundarstjórn forseta að við sættum okkur ekki við að þau mál yrðu látin koðna niður á meðan öll mál ríkisstjórnarinnar fengju einhvers konar flýtimeðferð. Þetta er að sjálfsögðu raunin nú eins og við sáum fyrir þá. Illa hefur verið haldið á dagskrá þingsins. Nú eigum við að lengja þingfund fyrir mál sem var útbýtt og lagt fram í gærkvöldi en ekki að klára umræðu um mál sem var lagt fram fyrir mörgum mánuðum um lækkun kosningaaldurs. Mikilvægt mál sem snertir lýðræðislegan rétt fólksins í landinu. Nei, við skulum taka hagsmuni útgerðarinnar fram yfir mál sem er á síðustu stigum og snýr að rétti ungs fólks til áhrifa. Einhvern veginn held ég að þetta unga fólk hefði ekki kosið fólkið sem hefur þessa forgangsröðun í nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum.
Herra forseti. Það er verið að óska eftir kvöldfundi til að ræða um lækkun veiðigjalda. Það er verið að biðja um kvöldfund svo við getum rætt um þingmannamál sem á að taka fram fyrir þingmannamál sem er sannarlega í miðri 3. umr., fram fyrir þingmannamál sem er í miðri 1. umr. og fram fyrir öll önnur þingmannamál með lægri málsnúmer. Það gengur ekki. Það er bara ekkert samkomulag um það. Ég bað hins vegar um orðið vegna þess að ég sá að hæstv. sjávarútvegsráðherra var kominn í salinn en hann er nú stokkinn út aftur. Við höfum velt því fyrir okkur í dag hvers vegna þetta ágreiningsmál fer þessa leið, sem þingmannamál, inn í þingið. Hvers vegna er það ekki hæstv. sjávarútvegsráðherrann sjálfur sem ber málið uppi? Hvers vegna treysti hann sér ekki til að fara með það í gegnum ríkisstjórn og stjórnarþingflokkanna? [[Forseti hringir.]]Ef hann væri hérna í salnum myndi ég biðja hann að koma og útskýra það fyrir okkur. [[Forseti hringir.]]Það gæti kannski greitt fyrir hlutunum, ef einhver skýring er sem við getum skilið fyrir þessu ástandi sem er búið að skapa hér í þinginu.
Forseti. Þetta er nú ekki besta ásýnd þingsins þegar málum er skipað eins og nú er. Sjálfum leiðist mér svona stagl og leiðindi eins og hér er á ferðinni. [[Gripið fram í: Hættu því þá bara.]]Nei, ég held nefnilega að ég haldi því bara áfram. [[Gripið fram í.]]Það er reyndar með ólíkindum að sjá hversu stutt ný ríkisstjórn hélt það út að standa við hið margpredikaða erindi sitt um bætt vinnubrögð. Það er alveg ótrúlegt að ríkisstjórn sem virðir sig einhvers bjóði upp á svona fúsk og föndur eins og hér er í gangi og ætla að fara í jafn stórpólitískt mál jafn illa undirbúið, jafn illa fram sett, jafn órökstutt og hér er á ferðinni. Ég er ekki hissa á því að hæstv. sjávarútvegsráðherra vilji ekki flytja þetta mál, hvílík hrákasmíð sem það er. En að ætla að bjóða þinginu upp á það að rusla þessu í gegn með engan tíma til að vanda til verks, það eru algerlega óboðleg vinnubrögð. Það verður líka að velta því fyrir sér, hafandi haft [[Forseti hringir.]]hálfan mánuð í þinghléi til að skipuleggja þingstörfin fram að þinglokum, hvernig þingið hefur hafa verið. Fyrsti dagur eftir þinghlé: Verklaus með öllu. Annar dagur: Ja, við getum sagt á hálfum afköstum. Og á þriðja degi er komið [[Forseti hringir.]]og beðið um næturfund af því að allt er komið í óefni. Þetta er ekkert skipulag á þinghaldinu. [[Forseti hringir.]]Það er ekkert samkomulag um hvernig því verður fram haldið. Þetta eru algerlega [[Forseti hringir.]]óþolandi vinnubrögð, þetta er fúsk, herra forseti.
Forseti biður þingmenn að gæta að tímamörkum, hvað sem ágreiningi um aðra hluti líður.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða stjórnarfrumvarp í dulargervi. Stjórnarfrumvarp í lítt sannfærandi dulargervi. Þetta er eiginlega nokkurs konar rauðhettufrumvarp. Við vitum alveg hver úlfurinn er í þessari sögu. Hér er um að ræða stjórnarfrumvarp í dulargervi um sérstakar ívilnanir til handa nokkrum af stöndugustu og ríkustu aðilum landsins. Þessir aðilar nýta sér sameiginlega auðlind landsmanna og eru þess vegna svona ríkir. Ég sé ekki ástæðu til þess að greiða sérstaklega fyrir framgangi þessa máls.
Herra forseti. Mér er sjálfri ekkert að vanbúnaði að vinna fram á kvöld, fram á nótt, fram á blánótt, ef ég teldi það vera í þágu þjóðarinnar. Ég lít ekki svo á að með því að lengja þingfund núna og virða ósk forseta þingsins sé verið að gera það í þágu þjóðarinnar og henni til heilla. Mér finnst það bara afleitt. Mér finnst mjög sérstakt að brjóta samkomulag fyrir hádegi sem átti að halda, mjög mikilvægt samkomulag, og svo eftir hádegi að biðja þá aðila sem málið varðar og hleyptu öllu í uppnám, um að gera sér greiða. Ég fatta ekki alveg slík vinnubrögð.
Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða þetta stórpólitíska forgangsmál ríkisstjórnar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að troða inn í þingið á síðustu metrunum stórlækkuðum álögum á útgerðina. Ég ætla ekki að ræða það, það gerum við síðar. Ég hef alla jafna talið mjög eðlilegt af bæði stjórn og stjórnarandstöðu að greiða fyrir því þegar beðið er um lengingu á þingfundi undir lok hvers þings. En þegar samkomulag sem gert var núna fyrir þinghlé er ekki virt, og beinlínis virt að vettugi, nýtt fyrirkomulag er keyrt í gegn, ný dagskrá, að mínu mati beinlínis með ofbeldi, þegar farið er yfir stjórnarandstöðuna eins og hæstv. forseti og ríkisstjórnin eru að gera, kallast það frekja. Það kallast yfirgangur en fyrst og síðast kallast það svik, svik á svik ofan. Fyrir þetta stendur ríkisstjórnin. Þetta eru hin [[Forseti hringir.]]svokölluðu nýju vinnubrögð. Nema ríkisstjórnin fari að sýna betur á spilin og segja hvað hún meinar raunverulega með einhverju innantómu hjali um að auka virðingu þingsins í ríkisstjórnarsáttmála þá verður ekki betur séð en að þetta séu nýju vinnubrögðin og þau eru til vansa.
Forseti. Við greiðum hér atkvæði um hvort leyfa skuli lengingu þingfundar. Nú er afar mikilvægt að við þingmenn ljúkum vinnu við þau mikilvægu mál sem liggja fyrir þinginu. Sem dæmi er þar fjármálaáætlun, almenn persónuverndarreglugerð, stafrænar smiðjur, rafræn fasteignaviðskipti og margt fleira. Er þá ekki einkennilegt að forseti virðist nú hafa einbeittan vilja til að halda frumvarpi um veiðigjöld á dagskrá í algerri ósátt við stjórnarmeirihluta og stjórnarandstöðu? Þessi aðgerð forseta gerir það að verkum að þingstörfin eru eins og þau eru. Það er algerlega á ábyrgð forseta. Forseti hefur brotið samkomulag þingflokka með því að þröngva þessu máli á dagskrá og þar með sett öll þingstörf í uppnám. Raunar er það hið besta mál að auka nú við starfstíma þingsins rétt áður en brestur á margra mánaða sumafrí, aftur, það er nýbúið að vera þingfundahlé. En þá verðum við að gæta þess að viðbótartíminn sé nýttur til að koma í gegn mikilvægum málum sem varða almenning, ekki að einbeita okkur að því að veita milljörðum í vasa útgerðarmanna. Ég vil því beina því til forseta [[Forseti hringir.]]að gera bragarbót í þessum málum.
Herra forseti. Hér er verið að greiða fyrir máli sem færa mun ríkum fyrirtækjum ótrúlega mikla peninga; lækkun veiðigjalda. Sumir hafa sagt í dag að þetta sé pólitísk sprengja. Ég ætla að ganga lengra og segja: Þetta er pólitísk atómsprengja, sem er kannski um það bil það eina sem Vinstri græn hafa ekki enn þá gefið eftir á málefnaskrá sinni. Það er kannski við hæfi. Við hljótum að vera skynsöm og setjast niður og reyna að leysa þetta mál þannig að þingstörfin fram undan verði okkur til sóma og aðeins framgangsríkari.
Hæstv. forseti. Það er fátt sem gleður þann þingmann sem hér stendur meira en að taka þátt í kvöldfundum á Alþingi. Því lengri, því betra. En þegar beðið er um lengdan fund verða menn að ganga út frá því að það sé gert á réttum forsendum. Nú er beðið um kvöldfund vegna þess að ríkisstjórnin hefur ákveðið, og forseti þingsins, að ganga á bak orða sinna. Þessi hópur hefur ákveðið að leysa ekki úr gíslingu þingmannafrumvörp sem hafa verið í nefndum og eru tilbúin til úttektar. Ég hefði glaður tekið þátt í því í allt kvöld, fram á nótt og fram á morgun að ræða hér verðtryggingu og þátt húsnæðis í henni, ég hefði gert það með mikilli ánægju. Ég vil tala um málefni sem skipta fjölskyldur í landinu miklu máli. En ég get ekki tekið þátt í því að lengja þingfund út af því einu að menn skella hér inn einhverju máli á síðustu stundu, óforvarandis í óþökk þingsins og þvert á gefin loforð.
Forseti. Við erum auðvitað að tala um pólitík að hluta. Það er ekkert við því að segja í sjálfu sér ef pólitík ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar er sú að það sé forgangsmál að hygla útgerðum, stórum jafnt sem smáum, vel stöddum jafnt sem ver stöddum, á kostnað almennings. Hver fyrir sinn smekk. En vinnubrögðin, maður lifandi. Ég velti fyrir mér hvort þeir fáu stjórnarþingmenn sem hér eru, ráðherrar jafnvel, séu sáttir við þetta. Þá tala ég ekki síst til þeirra þingmanna sem gengu ekki fyrir svo mörgum mánuðum upp í pontu, svifu jafnvel í heilagleika sínum, til að messa yfir öðrum um það hvernig rétt og gott væri að standa að málum, hvernig siðferðið væri að bregðast í hinum og þessum málum og hvernig þeir myndu gera hlutina væru þeir við völd. Eru þessir þingmenn stjórnarinnar sáttir við þessi vinnubrögð? Eru þeir sáttir við að leggja með þessu drög að nýjum óskráðum reglum og venjum í störfum Alþingis Íslands?
Herra forseti. Nú kann svo að vera að sú sem hér stendur sé óþarflega smámunasöm en ég fór að skoða lög um þingsköp Alþingis. Þar er talað um í 27. og 28. gr. að þegar máli hafi verið vísað til nefndar skuli hún taka ákvörðun um málsmeðferð og að nefnd geti óskað eftir umsögnum þegar máli hefur verið vísað til hennar. Nú hefur verið óskað eftir umsögnum í þessu tiltekna máli, þ.e. því máli sem hér er verið að deila um, um veiðigjöld. Maður veltir fyrir sér: Má þetta? Má fara svona fram, æða fram, óska eftir umsögnum í máli sem ekki hefur verið vísað til nefndar?
Ekki vitað hvort það kemst á dagskrá.
Það er ekki einu sinni vitað hvort það kemst á dagskrá. Má þetta? Eða er þetta kannski bara óþarfa smámunasemi?
Herra forseti. Mig langar að halda áfram með samlíkinguna þegar forseti Alþingis, Steingrímur J. Sigfússon, var nýr á þingi 1983, en ég hef verið að lesa upp úr grein sem birtist í Helgarpóstinum það árið. Þar segir hann, með leyfi forseta: „Þingmannastarfið leggst vel í mig og auðvitað vonast ég til þess að hafa einhver áhrif á þróun mála. Hinu er ekki að neita, að ríkjandi skipulag á þessari stofnun hefur tilhneigingu til að aðlaga nýliðana að sjálfu sér. Vissulega er hætta á því að nýir þingmenn verði fljótt „samdauna“ … Nú erum við Píratar ekki orðnir það samdauna þessu kerfi að við tölum ekki enn þá fyrir því að við skulum virða það að hleypa öðrum að málum og ekki bara hafa forsetann sem hefur dagskrárvaldið. Við skulum tala meira saman og eiga meira samráð eins og kemur fram í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar um eflingu Alþingis. Forseti hefur þetta allt í hendi sér. Hann þarf ekki annað en að eiga lengri fundi, í staðinn fyrir að vera hérna að karpa um hvort við eigum að lengja þingfundinn, [[Forseti hringir.]]og setjast niður með þingflokksformönnum og finna lausn á þessu. [[Forseti hringir.]]Þetta er bara tímasóun vegna þess að forseti vill hafa dagskrárvaldið algerlega í sínum höndum en ekki eiga samráð um það. [[Forseti hringir.]]Þetta er algerlega á hendi forseta þingsins.
Forseta koma nú í hug Fornaldarsögur Norðurlanda þegar hv. þingmaður vitnar í þessa texta.
Virðulegur forseti. Ég vil fá að benda á það að það er verið að vinna þetta allt í öfugri röð í dag. Mér finnst það með miklum ólíkindum að forseti hafi ekki gert hlé á fundi til þess að kalla saman þingflokksformenn til að sjá hvort einhver flötur er á því að færa mál til haganlegri vegar. Það var fundur með þingflokksformönnum ef ég skildi rétt í hádeginu eða upp úr hádegi. Þar hafa menn væntanlega skipst á skoðunum en viðbrögðin eru jafn lítil og þau hafa verið frá virðulegum forseta hingað til í þessari umræðu, fyrst um fundarstjórn, nú um atkvæðagreiðsluna. Því vil ég aftur spyrja: Kemur til greina að gera hlé á fundi og kalla þingflokksformenn til skrafs og ráðagerða? Því það lítur ekki vel út með störfin í dag, svo vægt sé til orða tekið.
Það er hafin atkvæðagreiðsla og hv. þingmenn ræða um atkvæðagreiðsluna. Forseti blandar sér ekki í þá umræðu.
Forseti. Hér stöndum við og teygjum lopann. Maður hefði haldið að með risavaxið mál eins og persónuverndarlöggjöfina myndum við reyna að búa svo um hnútana að sæmileg sátt gæti ríkt um þinglok hér þannig að nauðsynlegur tími ynnist til þess að ræða jafn viðamikil og stór mál, sem mér er persónulega reyndar verulega til efs að þingið hafi fengið nægan tíma til þess að afgreiða sómasamlega, hvernig svo sem við verjum síðan tímanum hér til þingloka. Það ágæta mál er í raun og veru skammarlega seint fram komið. Við eigum eftir enn órædda fjármálaáætlun sem eðlilegt er að verja nokkrum tíma í til þess að fara yfir áherslurnar og þá vankanta sem á þeirri áætlun eru. Þetta eru gríðarlega viðamikil umfangsmikil mál. Þess vegna er mikilvægt að sátt ríki um fyrirkomulag þinghaldsins til loka þess í næstu viku. Það er alveg ljóst að meiri hlutinn hefur engan áhuga á slíkri sátt. Forseti hefur engan áhuga á slíkri sátt.
Virðulegi forseti. Nú ræðum við að ríkisstjórnin er búin að ákveða að leggja fram frumvarp um lækkun veiðigjalda um 3 milljarða. Þetta er auðvitað svolítið skondið í stóra samhenginu. Rétt eftir kosningar skýst þetta mál hér inn. Menn hafa ekki haft kjark til þess að setja það inn fyrir kosningar, það er augljóst. Þetta er skondið, einkum ef maður lítur til stefnu Vinstri grænna. Búið er að lækka bankaskattinn um 8 milljarða. Búið er að lækka tekjuskattinn um 1% yfir línuna - yfir alla línuna, líka hjá þeim tekjuhæstu. Sá sem er með 5 millj. kr. á mánuði sparar sér tæpar 50.000 kr. á mánuði við það. Búið er að leggja Hugarafl niður og skilja skjólstæðinga þess eftir í rjúkandi rúst og óvissu, fullkominni óvissu. Og VG er sigað á stjórnarandstöðuna í nefndum þar sem góð mál eru rifin niður. Ég held að VG [[Forseti hringir.]]hljóti að vera með verkjum ef ekki óhljóðum undan þessu.
Herra forseti. Nú veit ég fyrir víst að hæstv. forseti er skynsamur maður. Þeir sem þekkja betur til hans pólitíska ferils á Alþingi en ég segja jafnvel að hann sé slyngur og klókur stjórnmálamaður. Nú beini ég því í vinsemd og með virðingu til hæstv. forseta að hann reyni að finna hjá sér þessa eiginleika alla og reyni að greiða úr þessu máli þannig að sómi sé að. Ég veit alveg að hann getur það ef hann vill það.
Virðulegi forseti. Sé það svo að hæstv. forseti hafi á sínum tíma legið undir feldi á Þingvöllum og velt fyrir sér hvernig leysa mætti málin held ég að það væri sniðugt að leggjast núna undir feld og reyna að finna lausnir á þeim málum sem hér er deilt um, þ.e. hvernig vinnubrögðin eru á hinu háa Alþingi. Mig langar að velta því fyrir mér og ætla bara að gera það upphátt: Getur virkilega verið að þetta mál hafi verið geymt fram yfir sveitarstjórnarkosningar? Hvernig hefði þá farið fyrir VG ef þau hefðu þorað að koma með það fyrir þær kosningar? Ég velti því fyrir mér. Svo er það magnað að VG virðist vera einhvern veginn vera komið í það núna að hreinsa upp kjarkleysi Sjálfstæðisflokksins sem ekki þorði að leggja þetta mál fram. Hvers vegna kom ekki sjávarútvegsráðherra sjálfur með málið inn í þingið sem stjórnarfrumvarp? Það vita allir að þau fá forgang hér. Nei, kjarkinn vantaði sem oft hefur vantað í þennan þingsal. Nú spyr maður sig einu sinni enn: Hvar er kjarkurinn? Hann er ekki hjá Sjálfstæðisflokknum. [[Gripið fram í: Hann er hér.]]
Herra forseti. Ég nefndi það áðan og ég segi það enn og aftur að ég sé enga ástæðu til þess að mál um brottnám líffæra, um svokallað ætlað samþykki, fái forgang og lengja þurfi þingfund fram á kvöld til að svo megi vera. Ef auka á líffæragjöf látinna einstaklinga og leysa það vandamál sem felst í of litlu framboði lífsnauðsynlegra líffæra er þörf á meiri umræðu hér á landi um málaflokk líffæragjafa hjá stjórnvöldum, hinu fræðilega samfélagi og ekki síst hjá almenningi. Það eru mörg álitamál sem varða þetta mál. Þetta er stórt mál rétt eins og veiðigjöldin. Ekkert hefur verið fjallað um hugsanlegan kostnað framkvæmdarinnar, hvorki aukið vinnuálag heilbrigðisstarfsfólks né aukinn kostnað fyrir ríkissjóð. Málið hefur hvergi borið á góma í tengslum við vinnu fjárlaganefndar um fjármálaáætlun. Hvergi. Þetta eru ófagleg vinnubrögð sem ekki eiga að sjást í svo mikilvægu máli [[Forseti hringir.]]og sem ekki eiga að sjást hér á Alþingi.
Hæstv. forseti. Við erum nú að upplifa túlkun ríkisstjórnarinnar á auknu trausti í stjórnmálum og auknum veg Alþingis sem var sett fram sem sérstakt hliðarmarkmið í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, sem var að öðru leyti heldur þunnur og innihaldsrýr. Nú erum við á fyrstu vikum þessa samstarfs og erum að upplifa hvað þetta þýðir í raun. Ég spyr þingheim: Hvernig halda menn að þetta verði næstu fjögur árin ef þetta er forsmekkurinn af því sem koma skal? Ég held að okkur liggi ekkert á að fara að tala hér inn í nóttina um dagskrá sem er byggð á sviknum loforðum. Ég held að við ættum frekar að skipta dagskránni út og ég treysti forseta til að gera það til þess að hér verði friður og sæmileg ró um þau mál sem við þurfum að taka á, sem eru mikilsverð.
Virðulegur forseti. Í von um að hæstv. forseti setji sig í spor okkar í stjórnarandstöðunni varðandi þessa atkvæðagreiðslu langar mig að biðja hæstv. forseta að ímynda sér að hann væri í stjórnarandstöðu og væri ekki bara hvaða stjórnarandstæðingur sem er, heldur þingmaður sem lengi var formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og við munum flestir eftir og vonandi hæstv. forseti líka. Ef málin horfðu þannig við og hér væri ríkisstjórn væri með öll sín mál í óreiðu, hefði komið með þetta mál allt of seint og illa unnið og þing hefði komið saman eftir hlé þar sem fyrstu aðgerðir meiri hlutans snerust um annars vegar að skella á dagskrá risastóru máli, óræddu, og hins vegar að svíkja það samkomulag sem var gert við stjórnarandstöðuna rétt áður en hlé hófst, hvernig væri þessi stjórnarandstæðingur við þær aðstæður? Hvernig myndi hann bregðast við þessari atkvæðagreiðslu? Ætli rómurinn væri ekki hækkaður aðeins og einn og jafnvel tveir hnefar færu á loft? Því bið ég virðulegan forseta að setja sig nú í spor okkar í stjórnarandstöðunni hvað varðar áform hans í þessari atkvæðagreiðslu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég tek undir orð síðasta ræðumanns. Ég vil rifja það upp að hæstv. forseti er búinn að vera í þessum þingsal síðan ég var sex ára gamall. Það eru u.þ.b. 35 ár síðan hæstv. forseti talaði nákvæmlega á þeim nótum og við gerum hér. Hann hefur kallað eftir faglegri vinnubrögðum. Nú er hann í einstakri stöðu til að stunda þessi faglegu vinnubrögð. Það er eins og ætlun hæstv. forseta sé að leyfa þingmönnum að blása hér út undir hinum og þessum dagskrárliðum. Mér telst til að þetta sé sjöunda ræða mín um þetta mál. Það er svo sem allt í lagi. Ég held að við séum á ágætistímakaupi við þingmenn, fyrir umbjóðendur okkar, sem eru öryrkjar, aldraðir, fátækt fólk, stúdentar, ef við náum að koma í veg fyrir að hér séu færðir 3 milljarðar kr. til stórútgerðarinnar á sama tíma og vantar fjármuni víða í velferðarkerfið. Ég skil ekki af hverju við getum ekki bara talað saman eins og fólk gerir á öðrum vinnustöðum. Hvers konar skrípaleikur er það að eiga þetta einhliða samtal við mann sem situr hérna bak við mig og segir ekki orð? [[Forseti hringir.]]Við erum að kalla eftir samtali. Það er ekkert hægt að hunsa þennan hluta salarins. Ég veit að hæstv. forseti er sammála mér. Hann þarf að sýna það í verki í staðinn fyrir að sitja og segja ekki neitt hérna á bak við mig.
Virðulegur forseti. Mér líður dálítið eins og laxi sem verið er að þreyta, eins og verið sé að bíða eftir því að ég gefist upp. En ég ætla ekki að gefast upp alveg í bráð vegna þess að ég er ekki lax, ég er þingmaður. Mér virðist að ég hafi jafnvel komist að ákveðnu lögmáli sem ríki í þingstörfum þó að ég sé ungur að árum hér í þinginu. Lögmálið er þetta, virðulegur forseti. Því stærra mál sem sé til umræðu því minni umræða eigi að eiga sér stað um það. Ég held við verðum öll að sameinast í því að reyna að rjúfa það lögmál vegna þess að við erum hugsandi verur, við erum þingmenn, við erum ekki laxar sem verið er að reyna að þreyta. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég minntist hér áðan á það að þetta væri eins og lélegur brandari að með VG í ríkisstjórn rétt fyrir þingfrestun, rétt áður en þingheimur fer í langt og æðislega fínt sumarfrí í boði þjóðarinnar, þá sé lækkun veiðigjalda troðið inn á dagskrá bakdyramegin. Þetta var eins og lélegur brandari, en er orðið eins og léleg bíómynd vegna alls þess tíma og allrar þeirrar orku sem fer í þetta. Það finnst mér mjög sorglegt. Mér finnst dapurlegt að tími þingsins, friðurinn og samkomulagið sem búið var að gera, skuli ekki vera hærra virtur af æðstu ráðamönnum þjóðarinnar og forseta þingsins en raun ber vitni.
Herra forseti. Á dagskrá þingfundar í dag eru ellefu mál, þar af eru tvö búin. Af þeim níu sem eftir eru eru átta sem enginn ágreiningur hefur verið um að taka til meðferðar á þinginu í dag. Engu að síður erum við hér, mörgum klukkutímum eftir að þingfundur byrjaði, ekki enn komin lengra á leið vegna þess að því er haldið til streitu að koma fyrir máli sem ekki hefur fengið neina sátt. Það mál, veiðigjöld, snýst um að lækka veiðigjöld á allar útgerðir, sér í lagi á stórar útgerðir, meðal annars á HB Granda sem í dag greiddi út arð upp á 1.269.561 þús. kr. og reyndar 105 kr. til viðbótar. Það sýnir hversu mikið áríðandi þetta tiltekna mál er. Það er alltaf þannig þegar fólk eyðileggur orðstír sinn, með því til dæmis að svíkja samninga, að þá verður hann ekki mjög auðveldlega endurheimtur. Það er ekkert sérstaklega mikilvægt fyrir mig persónulega að hjálpa þeim [[Forseti hringir.]]sem hafa eyðilagt orðstír sinn og sýnt að þeir geti ekki [[Forseti hringir.]]staðið við samninga að koma málum sínum á dagskrá þegar þau eru svona slöpp.
Herra forseti. Mig langar aðeins að hugsa upphátt úr því menn eru farnir að gera það hér. Ég velti því fyrir mér að nú erum við að fá inn gríðarlega stórt mál þegar stutt er eftir af þingi. Það kemur inn eftir sveitarstjórnarkosningar og þess vegna hugsa ég upphátt: Getur verið að eftir helgi fáum við samgönguáætlun inn á okkar borð eftir sveitarstjórnarkosningar? Ég spyr eins og fleiri: Hvar er kjarkurinn? Það sem meira er: Hvar er samkomulagið?
Hæstv. forseti. Hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson sagðist líða eins og laxi sem væri verið að þreyta, en svo sagði hann að hann væri ekki lax. Mér líður eins og þorski sem á að fara að blóðga, en ég er samt ekki þorskur. [[Hlátur í þingsal.]]Ég hef oft verið á sjó og mikið verið á sjó. Það var einu sinni á netavertíð að við vorum búnir að vaka lengi, þá voru einhverjir orðnir syfjaðir. Þá segir einn gamall og góður: „Það er nú ekki mikið mál að vaka eina vetrarvertíð, það eru bara aumingjar sem geta það ekki.“ Ég er alveg til í að vinna mikið og vaka lengi og vinna að góðum málum, en ég get ekki samþykkt að taka þátt í kvöldfundi í kvöld með, ég segi bara ónýt veiðarfæri, með svikin loforð. Ég vil að hæstv. forseti standi við þau loforð sem gefin voru fyrir þinghlé. Þá er ég til í tuskið.
Virðulegi forseti. Já, lagsmaður, nafni minn, það er verið að þreyta okkur. En hvers vegna? Í hvaða tilgangi? Ég fer að spyrja mig að því: Er það vegna þess að það er verið að draga athygli frá því hvernig þeir koma fram í nefndum eins og með málið sem varðar eldri borgara og að þeir megi vinna og borga sína skatta en fái engar skerðingar, sem er hagkvæmt fyrir ríkið, hagkvæmt fyrir eldri borgarana? Hvers vegna má þetta ekki vera? Eða er það til að koma í veg fyrir, þeir vilji ekki einhverra hluta vegna leyfa skattlausa lyfjastyrki og aðra styrki vegna þess að þeim tekst með því að hafa það þannig að þetta eru platstyrkir sem skila engu heldur tapi fyrir viðkomandi einstaklinga að mestu leyti sem fá þetta? Eitthvað er á bak við þetta allt. Ég trúi því ekki að Vinstri grænir séu svona rosalega hrifnir af útgerðinni allt í einu, þeir hafa ekki verið það hingað til, þannig að eitthvað annað er á bak við. Það væri gaman að vita hvað það er.
Forseti reyndi eftir besta megni í morgun í umræðum um fundarstjórn forseta að útskýra aðdragandann að því að dagskrá fundar í dag er sem raun ber vitni. Forseti tekur ekki til sín ásakanir um svik eða svikna samninga í þessum efnum.
Herra forseti. Svo ég skýri það nú, því að það er alveg örugglega ekki orðið nógu skýrt, hvers vegna við Píratar ætlum að greiða atkvæði gegn því að lengja þingfund. Það er vegna þess að við stöndum gegn því að forgangsraða störfum þingsins á þennan hátt. Við stöndum gegn því að þetta mál fái flýtimeðferð í gegnum þingið, komi bakdyramegin alla leiðina út í samfélagið á sama tíma og verið er að greiða út gríðarmikinn arð til sjávarútvegsfyrirtækja og mörg önnur miklu þarfari mál bíða. Við eigum að lengja hér þingfund til þess að færa þeim gjöf. Ég get ekki samþykkt það. Píratar í heild sinni geta ekki tekið undir það, enda munum við öll með tölu greiða atkvæði gegn því að lengja þingfund þegar önnur og miklu þarfari mál bíða, þar á meðal lækkun kosningaaldurs, svo ég minni nú enn einu sinni á það þarfa mál.
Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að lifa í voninni í dag um að forseti myndi lýsa því yfir að hann hygðist beita sér fyrir því að staðið yrði við það samkomulag sem hér var gert fyrir þinghlé, en þess í stað hefur forseti í rauninni hreytt í okkur því að það komi honum ekki mikið við, ef ég hef skilið forseta rétt, eða alla vega hafi hann ekki svikið neitt. Ég veit svo sem ekki alveg hver á þá að bera ábyrgð á því að staðið sé við samninga. Það má eflaust vísa á nefndarformenn eða þingmenn stjórnarmeirihlutans, en allt er þetta vitanlega gert undir handleiðslu forseta sem stýrir jú þinginu og hefur alræðisvald, í það minnsta í þessum þingsal. Það eru mér því mikil vonbrigði að við séum enn þá á sama stað þegar kemur að atkvæðagreiðslunni, að ekki séu komnar fram neinar upplýsingar um að standa eigi við fyrri samninga. Það er ekki gott nesti inn í þá samninga sem gera þarf á næstu dögum, virðulegi forseti.
Herra forseti. Það er ekkert gamanmál og ekki gert léttilega að vera hér í stjórnarandstöðu og greiða á síðustu metrunum atkvæði gegn lengri fundartíma þegar vitað er að mörg brýn og þörf mál eru í pípunum. En ég stend hér og ætla að nýta þann tíma sem ég hef til að gera grein fyrir þeirri ástæðu að ég er á rauða takkanum, sem og þingflokkur Viðreisnar. Ég vísa ábyrgðinni á þeirri stöðu alfarið á stjórnarliða, þar með talinn hæstv. forseta Alþingis, fyrir að hafa með vinnubrögðum sínum, samskiptaleysi, samráðsleysi og yfirgangi komið á þessari stöðu í dag. Ég minni á að fyrir utan það mál sem við höfum hér og við höfum ekki einu sinni skipst á skoðunum um, því að ég hef ekki enn séð einn stjórnarliða mæla því bót að þessi vinnubrögð séu viðhöfð, [[Forseti hringir.]]eru mörg önnur mál brýn sem bíða. Ábyrgðin á því er alfarið stjórnarliða.
Herra forseti. Þrátt fyrir að hv. þingmenn tali oft um hið háa Alþingi er það að mörgu leyti ótrúlega skringilegur vinnustaður. Ég spái því nefnilega að hið óvænta gerist, að þeir sem greiða atkvæði með því að vinna í nótt verði ekki hérna, en þeir sem greiða atkvæði gegn því að vinna í nótt verði hérna. Hæstv. forseti tekur ekki til sín ásakanir um svik. Hér hefur enginn beinlínis talað um svik. En hæstv. forseti hefur að minnsta kosti ekki talað nógu skýrt vegna þess að allir sem hér hafa tjáð sig í dag hafa skilið orð hans öðruvísi en hann sjálfur. Ég get ekki sætt mig við það að við greiðum fyrir þessu dekurmáli ríkisstjórnarinnar þar sem á að færa tæplega 3 milljarða af höndum þeirra sem hafa fulla vasa fjár, sumir þeirra að minnsta kosti.
Hæstv. forseti. Ég hef áður lýst því að ég hefði mjög gjarnan viljað vera hér og ræða mál sem skipta stóran hluta þjóðarinnar miklu máli og eru til þess fallin að bæta hag þeirra sem lakar standa í þjóðfélaginu. En ég tek ekki þátt í því að samþykkja lengri þingfund sem er til þess að bera uppi dagskrá sem ekki er í samræmi við það sem áður hefur verið samið um. Þess vegna greiði ég atkvæði gegn því að þingfundur verði lengdur í kvöld. Ég vona satt að segja að hæstv. forseti taki mark á hógværum mótmælum og andófi okkar þingmanna og komi til liðs við okkur. Þrátt fyrir allt er hann nú sem betur fer, vonandi, þingforseti okkar allra. Ég vona sannarlega að hann finni hjá sér [[Forseti hringir.]]hvatir til þess að hér verði komið á alvörusamkomulagi.
Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um hvort við eigum að vaka og hvort við eigum að gera okkur alveg sérstakt ómak og hanga hér fram á nótt til þess að færa útgerðarmönnum landsins gjafir upp á 3 milljarða. Ég sé ekki brýna nauðsyn til þess að gera það. Það er sérstaklega sláandi í dag þegar landsmenn fá álagningarseðlana sína að Alþingi sjái þá ástæðu til að færa slíkar gjafir. Ég leggst gegn þessu.
Virðulegi forseti. Mér finnst alltaf mjög gaman að rifja upp við svona tilefni hlutfallsleg atkvæði og hlutfallslegan fjölda þingfulltrúa. Stjórnarmeirihlutinn er með 35 þingmenn en með hlutfallslegan atkvæðafjölda sem dygði fyrir 33. Ég vil bara minna á hvað það þýðir í stóra samhenginu. En hvað þetta mál varðar sérstaklega er mjög undarlegt að við skulum fyrst greiða atkvæði um lengingu þingfundar áður en við ákveðum hvort við eigum að hafa málið á dagskrá yfirleitt. Ég sé enga ástæðu til að hafa málið á dagskrá. Þar af leiðandi sé ég enga ástæðu til þess að hafa þingfundinn lengri. Ég segi nei.
Herra forseti. Ég væri með mikilli ánægju á græna takkanum ef við værum að fara að ræða eitthvað annað en það að gefa útgerðinni 3 milljarða á þessum tímum þegar ekki er hægt að fjármagna innviði, helstu nauðsynjar fyrir þá sem standa hallari fæti en við hér inni. Það er ótrúlega skemmtileg tilviljun að akkúrat núna á meðan við tökumst á um þetta birti ríkisskattstjóri lista yfir þá sem greiddu hæstu skatta á síðasta ári. Ég sé ekki betur en að á topp tíu séu fjölmargir sem núna er einmitt verið að gera vel við. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ákveður að gera sérstaklega vel við þá sem þarna eru á lista þeirra sem hæstu tekjurnar hafa. Nú þurfa bara aðrir þingmenn, [[Forseti hringir.]]hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að gera upp við sig hvort þetta sé sá hópur sem á að fá sérstakan forgang hjá þessari ríkisstjórn.
Herra forseti. Þar sem frumvarpið um brottnám líffæra er lagt fram af þingmanni en ekki ríkisstjórn hefur það ekki verið unnið af fagaðilum innan stjórnsýslunnar, sem eðlilegt væri ef litið er til þess hversu stórt og viðkvæmt mál er um að ræða. Áður en tekið er svo stórt skref líkt og mælt er fyrir í frumvarpinu væri því æskilegt að vinna málið innan stjórnsýslunnar og undirbúa heilbrigðiskerfið betur undir þær breytingar sem breytt löggjöf í málaflokki líffæragjafar kynni að hafa í för með sér. Það verður að hafa samráð við helstu heilbrigðisstofnanir á Íslandi og taka til aðgerða sem auka munu þjálfun heilbrigðisstarfsfólks í samskiptum við aðstandendur. Einnig þarf að framkvæma ítarlegri úttekt á málinu innan stjórnsýslunnar hvað varðar þann kostnað sem breytt löggjöf í málaflokknum kynni að hafa í för með sér. Ég vil leggja áherslu á að fyrsta skref í átt að aukinni líffæragjöf frá látnum einstaklingum er að auka umræðu um líffæragjöf í samfélaginu og auðvelda einstaklingum að skrá hvort þeir [[Forseti hringir.]]vilji gefa líffæri eða ekki. Þetta mál á engan rétt á forgangi og engin ástæða er til að lengja þingfund. Þingmaðurinn segir nei.
Herra forseti. Í dag er afmælisdagur. Það er afmælisdagur ríkisstjórnarinnar. Hún er búin að sitja í nákvæmlega hálft ár í dag. Það tók ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hálft ár að taka það skref sem hún kallar nú eftir stuðningi við. Það tók ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur líka hálft ár að staðfesta sömu gömlu vinnubrögðin. Sama gamla meirihlutaræðið, sama gamla meirihlutaofbeldið. Það hefði í rauninni verið heiðarlegra að segja að ekki stæði til að breyta vinnubrögðum á þingi í staðinn fyrir að segja að það bæri að breyta vinnubrögðunum og gera síðan það ekki. Það er sömuleiðis mjög athyglisvert að hæstv. forsætisráðherra hefur ekki látið sjá sig í umræðunni í allan dag þegar verið er að ræða eitt umdeildasta álitamál íslenskra stjórnmála. Og hún kallar eftir sérstakri sérmeðferð á. Í mínum huga snýst þetta mál um vinnubrögð og vonda pólitík. Vond vinnubrögð og vonda pólitík. Þetta snýst um sérmeðferð fyrir stórútgerðina, um peninga, um lobbýisma og sérhagsmunagæslu. Þess vegna [[Forseti hringir.]]eru vonbrigðin svo mikil. Ég biðla til vina minna í Vinstri grænum: Komið í veg fyrir þetta. Starfið í þágu almannahagsmuna. Til þess voruð þið kosin, ekki til að gera það sem til stendur að gera í dag eða næstu daga.
Herra forseti. Búið er að tala ansi mikið um hversu afleit sú hugmynd sé að framlengja þingfund til þess að þetta hreint út sagt fáránlega mál fái að komast til umræðu í kvöld. Ef það hefði ekki verið gert hefði ég verið á græna takkanum, ef við hefðum haldið okkur við eðlilegt fyrirkomulag á þinghaldi hefði ég verið á græna takkanum. En ég get ekki stutt það að lengja þingfund til þess eins að opna á þann möguleika að færðir séu gríðarlegir peningar til fólks sem hefur nóg, þegar margir aðrir í þessu samfélagi eru töluvert verr staddir og ættu að fá forgang á dagskrá okkar í dag. Það þarf svo sem ekki að segja meira um það. Ég segi að sjálfsögðu nei við svona fáránlegum beiðnum. Þátt fyrir að hæstv. forseti hafi ekki tekið það til sín að hann hafi gerst sviksamur við gerða samninga vona ég að hann íhugi það þó alla vega í nótt þegar hann sefur.
Herra forseti. Ég vil gera grein fyrir atkvæði mínu. Hér er verið að biðja um lengdan þingfund til þess að ræða mál sem skutlað var hér inn í bullandi ágreiningi. Það er auðvitað þannig þegar nálgast þinglok að þingmenn geta búist við kvöldfundum. Oftast er það gert í samkomulagi og óþarfi að greiða um það atkvæði. Núna er annað uppi hjá hæstv. ríkisstjórn sem talaði um breytt og betri vinnubrögð. Auðvitað hefur það oft komið fyrir, eins og rifjað hefur verið upp í dag, að kastað hefur verið inn sprengju rétt fyrir þinglok, en það átti ekki að gerast hjá hæstv. ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sem hefur það í sínum titli að efla þingið og auka traust á stjórnmálum. Vinnubrögðin sem við höfum horft upp á í dag hjá stjórnarmeirihlutanum eru ekki [[Forseti hringir.]]til þess fallin að auka virðingu þingsins eða traust á Alþingi. Ég segi nei.
Virðulegi forseti. Á sama tíma og afhenda á útgerðinni 3 milljarða á silfurfati er veikt fólk skelfingu lostið. Það á ekki að fyrir mat. Það á ekki fyrir lyfjum. Það á ekki fyrir læknishjálp. Það er að missa húsnæði vegna gífurlega hárrar leigu. Síðan eru þúsund manns á bið eftir félagslegu húsnæði, fólk með börn sem býr í ólöglegu húsnæði. Nei, erum við að gera eitthvað fyrir þetta fólk? Nei, við eigum að fara að vinna í kvöld í þágu þeirra sem hafa það best. Ég segi bara fyrir mitt leyti að þetta er fjárhagslegt ofbeldi gagnvart þeim sem minnst hafa í þessu landi. Verið er að hampa þeim sem hafa það best. Þess vegna segi ég nei.
Virðulegur forseti. Á meðan ekki er staðið við samkomulag sem gert hefur verið við stjórnarandstöðuna um með hvaða hætti mál komast úr nefndum sé ég ekki ástæðu til að liðka fyrir því að fundartími sé framlengdur í dag.
Forseti. Það er pínlegt að horfa upp á það þegar ríkisstjórn, sem verið hefur með mikinn fagurgala um breytt og bætt vinnubrögð og aukna virðingu fyrir þingi, fer fram með þeim hætti sem hér er. Það kemur því ekki á óvart að ég segi nei.
Herra forseti. Hv. samþingmenn og sérstaklega hv. þingmenn í stjórnarliðinu. Ég á bágt með að trúa því að öllum stjórnarliðum sé það mál sem hér er helst um deilt svo mikið hjartans mál og forgangsmál að þeir vilji knýja það fram með þessum hætti og lýsa þar með stuðningi við forseta þingsins, sem hefur ekki sýnt neinn lit til að liðka fyrir þessu máli. Ég vil ekki trúa því og trúi því ekki fyrr en atkvæðagreiðslunni er lokið að stjórnarliðar styðji allir vinnubrögð af því tagi. Ég styð ekki málið.
Herra forseti. Við erum hér enn á sama stað og áður. Því miður er ekkert samráð, ekkert samkomulag. Hér skortir algerlega verkstjórn. Herra forseti, ábyrgðin er mikil. Ég ítreka þó og bendi á að forseti hefur dagskrárvaldið. Ég samþykki ekki lengri þingfund í kvöld, sem er vegna þess að mál er komið inn á okkar borð af óljósum ástæðum, vil ég leyfa mér að segja, meðan öðrum mikilvægari málum er haldið í gíslingu.
Herra forseti. Hæstv. forseti hefur ekki orðið við áskorun minni um að staðfesta að samkomulagið frá því fyrir þinghlé sé í gildi og að staðið verði við þau fyrirheit sem þá voru gefin. Ég leyfi mér að ítreka óskir mínar til hæstv. forseta í þessu efni, að hann gefi út slíka staðfestingu. Ég tel ekki eftir mér að starfa hér að þjóðnýtum málum á hvaða tíma sólarhrings sem er. En ég sé enga ástæðu til þess að greiða fyrir ríkisstjórninni í því að koma fram forgangsröðun af því tagi sem hún boðar þegar málum í þágu þeirra sem höllum fæti standa í íslensku samfélagi er haldið í gíslingu í nefndum til þess að geta komið fram stórfelldum peningagjöfum í garð þeirra sem best standa. Ég get ekki staðið að því, ég segi nei.
Virðulegur forseti. Núverandi stjórnarandstaða hefur verið alveg sérstaklega hjálpsöm og liðleg gagnvart þessari ríkisstjórn, að því marki að stundum hefur jafnvel mér þótt nóg um. En það eru samt ákveðin takmörk, ekki er hægt að ganga endalaust á lagið. Framganga stjórnarmeirihlutans í dag og núna bara eftir þinghlé hefur verið með stökustu ólíkindum. Raunar finnst manni það vera hrein ósvífni að fara fram á lengingu þingfundar þegar sá fundur á eingöngu að snúast um að staðfesta svik, hrein og klár svik stjórnarmeirihlutans hér á þinginu gagnvart minni hlutanum, svik á samkomulagi sem var gert með ákveðnum hætti, sem lá algerlega skýrt fyrir fyrir hlé og hefur nú verið svikið og staðfest með þessari atkvæðagreiðslu, með því að ákveða að halda enn lengri fund um annað en samið hafði verið um. Ég segi því nei.
Herra forseti. Hér er verið að biðja um leyfi þingsins til að setja þingmannamál á dagskrá. Forseti biður okkur þingmenn um að setja þingmannamál á dagskrá og taka það fram fyrir öll önnur þingmannamál. Tilgangurinn er sá að lækka veiðigjöld og gefa útgerðum afslátt. Mér hefði fundist betri bragur á því ef forseti hefði sagt sem svo við hæstv. ríkisstjórn: Þetta geri ég ekki vegna þess að þá mun ósamkomulag og sundrung verða í þingsal og það gengur ekki. Það geri ég ekki þeim þingmönnum sem treysta á mig sem forseta alls þingsins. Það voru mér mikil vonbrigði að forseti skyldi samþykkja að setja þetta þingmannamál á dagskrá í svona miklum ágreiningi. Farið hefði betur á hinu. [[Forseti hringir.]]Ég varð fyrir miklum vonbrigðum með forseta að hann skyldi ekki hafa staðið með þingmönnum í þessum efnum.
Virðulegur forseti. Nú erum við komin að greiða atkvæði um hvort við eigum að hliðra til fyrir þessu umdeilda máli. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hef ekki mótað mér afstöðu til málsins sem slíks. En að málið sé tekið inn með þessum hætti fær mig til að greiða gegn því að það fái meðferð í þinginu með þessum hætti, þ.e. að það sé tekið fram fyrir önnur þingmannamál og jafnvel mál sem áður hefur verið samið um, eins og ég hef margsinnis bent á. Ég veit ekki hvort stjórnarmeirihlutinn hugsar sér að reyna að semja þá aftur um að þau mál nái fram að ganga sem svikið hefur verið undanfarið af þeirra hálfu. Það kann vel að vera að það sé hugsunin, en það mun ekki ganga. Stjórnarandstaðan lætur ekki semja við sig tvisvar um sömu málin. Það er mjög mikilvægt að forseti nýti það vald sem hann hefur til að grípa inn í þessa atburðarás.
Herra forseti. Hér ætlum við að greiða atkvæði um hvort tiltekið mál sem er hér í grenjandi ágreiningi eigi að komast á dagskrá. Komast á dagskrá hvenær? Ja, einhvern tíma í nótt þegar meiri hlutinn er farinn heim að sofa og við í minni hlutanum höldum uppi störfum Alþingis eins og venjulega. Af hverju á að taka þetta mál á dagskrá? Jú, af því að það þarf að afhenda vel völdum vinum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur 3 milljarða. Ef þeim er umhugað um litlu fyrirtækin, litlu útgerðirnar, fá þessar litlu útgerðir afslátt. Og það má vel hækka þann afslátt ef þessir aðilar eru að berjast í bökkum. En í staðinn ákveður ríkisstjórnin í skjóli formanns atvinnuveganefndar að færa sérstökum [[Forseti hringir.]]aðilum 3 milljarða af okkar peningum. Peningum almennings. Ég ætla ekki að greiða leið þessa máls.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni. Þetta mál er vond pólitík, en einnig hefur verið illa að framgangi þess staðið. Nú má vel vera að einhverjar útgerðir þurfi á hjálp að halda, en ekki allar, sannarlega ekki allar. Þetta frumvarp, að dreifa 3 milljörðum til allra þessara fyrirtækja, er svipað og að skjóta mýflugu með fallbyssu. Það er aldrei sniðugt. Nú lýsi ég eftir því að hæstv. sjávarútvegsráðherra sem situr hér komi í stólinn og útskýri af hverju hann skortir kjark til að bera fram málið fram sjálfur, vegna þess að þá væri málið í forgangi. Hvað hefur hann sér til málsbóta þegar hann forgangsraðar þannig fólk sem ekkert hefur með peninga að gera fær fullar hendur fjár á meðan öryrkjar, aldraðir, barnafjölskyldur og fleiri sitja eftir með sárt ennið? [[Forseti hringir.]]Hæstv. sjávarútvegsráðherra, vinsamlegast komdu og stattu fyrir máli þínu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir hefur nú tekið að sér hlutverk kerlingarinnar í Gullna hliðinu og kastar hér inn í þingið skjóðu með máli sem hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur ekki kjark til að bera fram sjálfur. Nú er illa farið fyrir horskum Norðlendingum sem neyða þingmenn í að vinna slík skítverk fyrir sig. Ég ætla ekki að greiða leið þessa máls með þessum hætti fyrir það gullna hlið sem hér er. Ég hvet hæstv. sjávarútvegsráðherra til þess að taka sjálfur þetta mál að sér í staðinn fyrir að beita þingmönnum fyrir sig.
Herra forseti. Það á að vera undantekning að hleypa málum á dagskrá þegar frestur er liðinn, þess vegna er frestur bundinn í þingsköp. Frestur á ekki að vera þarna sem einhvers konar gluggaskraut sem ríkisstjórnin hunsar eftir hentisemi. Skoðum aðeins forsögu málsins. Í fjárlögum 2018 kom fram að veiðigjöld áttu að skila 10 milljörðum í þjóðarbúið, en fjárlög voru samþykkt í lok desember 2017. Í byrjun apríl kom fram fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, of seint eins og núna. Þar kom fram að veiðigjöld ársins 2018 yrðu 7 milljarðar. Því fylgir skýring þess efnis að lög um veiðigjöld myndu falla úr gildi í lok árs. Slíkt stenst auðvitað enga skoðun þar sem greiðsla veiðigjalda 2018 er fyrir áramót 2018/2019. Getur verið að ríkisstjórnin hafi hlaupið á sig, lofað lækkun veiðigjalda án þess að átta sig á því að slíkt stæðist ekki lög? Og þegar upp komst um klúðrið, enn eitt klúðrið, hafi verið ákveðið að reyna að þvinga í gegnum þingið skítamixi til að redda málum? Er það það sem er í gangi hér?
Herra forseti. Ég var með nokkur orð tilbúin um það hversu afleitt það væri að taka þetta mál til meðferðar, en úr því að svona er í pottinn búið verð ég að segja að þetta mál er illa unnið. Það byggist á fullyrðingum annars vegar úr skýrslu frá Deloitte, sem er svo illa unnin að það nær engri átt. Það byggir líka á fálmkenndum fullyrðingum úr stjórnsýslunni. Þar að auki er ekki liðinn nægilega langur tími frá því að málið var lagt fram í snarheitum í gær. Á sama tíma voru önnur þingskjöl tilbúin en voru samt ekki lögð fram. Ekki er liðinn nógu langur tími til þess að þetta gangi upp. Við eigum ekki að hleypa málum fram fyrir, sérstaklega ekki þingmannamálum, bara sisvona af því að það hentar einhverjum. Það gengur ekki. Við verðum að vinna hlutina töluvert betur þannig að [[Forseti hringir.]]auðvitað á ekki að leyfa þessa undantekningu núna.
Virðulegur forseti. Það er mjög sérkennilegt að þetta mál skyldi ekki koma fram fyrir 1. apríl því að legið hefur fyrir lengi að ákveðnar tegundir útgerða hafi verið í vandræðum vegna þess með hvaða hætti veiðigjöldin leggjast á. Hvers vegna birtist þetta mál allt í einu núna? Og, sem er ekki síður undarlegt, hvers vegna er það með þeim hætti sem það er? Ekki er tekið sérstaklega á vanda litlu útgerðanna. Ekki er verið að bregðast við vandanum sem legið hefur fyrir lengi, með þessu frumvarpi. Þetta frumvarp mun auk þess hafa verið unnið í sjávarútvegsráðuneytinu en er svo lagt fram sem þingmannamál. Hvers vegna er það, virðulegur forseti? Það er allt mjög dularfullt.
Virðulegi forseti. Kallað var úr hliðarsölum hérna áðan að ekki væri búið að ákveða hvernig ætti að skipta upphæðinni upp á milli útgerða. Verður ekki að liggja fyrir rökstudd stefna byggð á jafnræðisreglu eða öðrum löglegum sjónarmiðum? Ekkert svoleiðis er í þessu frumvarpi svo ég sjái, þannig að ef þingið samþykkir þetta frumvarp þá er það að kvitta undir tóman tékka. Ég hef heyrt þingmenn kvarta undan því að lög um opinber fjármál taki fjárveitingavaldið frá þinginu. Með þessu væri þingið að sjá um að afsala sér fjárveitingavaldinu alveg sjálft. Þar er kannski munur á skilgreiningum okkar á nákvæmni varðandi þessa tilvísun sem er verið að vísa í varðandi frumvarpið og ég hafi ekki rétt fyrir mér en ég tel þann rökstuðning ekki byggðan á jafnræðisreglu eða öðrum lögmætum sjónarmiðum.
Herra forseti. Af hverju er þetta mál komið hingað? Af hverju er þetta þingmannamál? Við höfum ekki enn þá fengið svör við því. Af hverju er þetta þingmannamál þegar það er samið í sjávarútvegsráðuneytinu og hér situr sjávarútvegsráðherra og hlustar á okkur spyrja og þrefa um sömu spurninguna, sömu þræðina, sem liggja allt um kring í þessu máli? Getur enginn svarað okkur? Eða er þetta ein af þessum óskrifuðu reglum sem eru smátt og smátt að síast hér inn og eru alltumlykjandi?
Virðulegi forseti. Mál okkar í velferðarnefnd, mál Flokks fólksins, hvarf í einhverja nefnd sem enginn veit hver er eða hvað verður um eða þekkir, þetta er einhver leyninefnd. Síðan er hitt málið okkar í annarri nefnd þar sem gleymist að kalla inn umsagnaraðila og það bara gleymist einhvern veginn. Ég spyr: Af hverju gat þetta mál ekki [[Gripið fram í: Gleymst.]]bara gleymst einhvers staðar, eða farið í þessa leyninefnd sem enginn veit um og horfið þar? Nei, það er sennilega vegna þess að þetta varðar þá sem hafa það best í þjóðfélaginu, eiga allt fjármagnið. Það má ekki ýta við þeim. Það má ekki gleyma þeim. Það má ekki láta þá hverfa í einhverja nefnd sem enginn veit hver er eða hverjir eiga að vera í. Nei, það á að þvinga þetta í gegn. Ég segi bara: Það er skömm fyrir Alþingi að láta þetta viðgangast.
Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um atkvæðagreiðslu um þetta mál sem er stjórnarfrumvarp í dularklæðum, eða er Jón í skjóðunni, eða er alla vega ekki alveg það sem það gefur sig út fyrir að vera. Þetta mál á ekki erindi hingað inn í þessum búningi. Ef ríkisstjórnin hefur áhuga á að færa útgerðarmönnum gjafir verður hún sjálf að standa fyrir því og þá þurfa hæstv. ráðherrar sjálfir að vera menn til þess að tala fyrir því máli.
Forseti. Þetta verður eitthvað auðveldara núna. Samkvæmt starfsáætlun Alþingis skyldi þingfrestun fara fram fimmtudaginn 7. júní. Það eru aðeins þrír þingfundardagar þangað til Alþingi fer í sumarfrí samkvæmt því. Nú kann að vera ljóst að einhver töf verði á því að þingi verði frestað. En þrátt fyrir það verður að teljast með öllu ótækt að vera að nýta tíma þingsins til að ræða um margra milljarða króna lækkun á veiðigjöldum sem gagnast engum nema íslenskum útgerðarfyrirtækjum. Er réttlætanlegt að fórna öllu sem gæti talist nokkurs konar samkomulag um til þess að tryggja þessum útgerðarmönnum aukið fjármagn? Ég velti því fyrir mér hver forgangsröðun forseta sé. Forseti er einbeittur í vilja sínum til að rústa samstarfinu við minni hlutann og í þágu þess ætlar hann að tryggja margra milljarða ívilnun til íslenskra útgerðarfyrirtækja. Þetta er út í hött, algerlega út í hött. Getum við vinsamlegast reynt sem þing að einbeita okkur að því sem skiptir máli? Það er nóg til af slíkum málum.
Herra forseti. Ég verð nú að leyfa mér að lýsa vonbrigðum mínum með það að við skulum vera hér í þessum sporum. Þetta ætti auðvitað ekki að vera svona. Ég vil sömuleiðis lýsa áhyggjum mínum yfir því að samstarf hér í þinginu, milli stjórnar og stjórnarandstöðu, skuli vera komið í þá stöðu sem nú blasir við. Það var lagt upp með allt öðrum hætti. Reyndar voru gefin út mikil fyrirheit af hálfu ríkisstjórnarflokkanna sem tóku saman höndum, ekki bara um samstarf við ríkisstjórn heldur um eflingu Alþingis. Menn sjá hvernig það hefur tekist. Hér á að ræða mál sem er tekið fram fyrir þá röð sem samkomulag hafði tekist um á sama tíma og málum í þágu aldraðra og öryrkja, sem eru komin langt í nefndum, er kastað fyrir ofurborð.
Herra forseti. Það hefur legið fyrir um nokkurt skeið að gjaldtökuheimild myndi renna út í haust, raunar frá því að þar að lútandi ákvæði var sett fyrir þremur árum. Það er því dálítið sérstakt að við þurfum að vera hér í einhverri skyndimeðferð með neyðarfrumvarp þremur dögum fyrir þingfrestun. Ég skil ekki af hverju þetta mál var ekki löngu komið fram ef nauðsyn bar til að endurnýja gjaldtökuheimildina, ef það voru einu rökin fyrir framlagningu málsins. Að verið sé að blanda því saman við meiri háttar breytingar á veiðigjaldafyrirkomulagi er alveg stórmerkilegt; án nokkurs samráðs, án nokkurs undirbúnings að séð verði. Enn og aftur: Þetta er stórpólitískt mál. Það hefur verið þrefað um þetta í vel á annan áratug hið minnsta. Að detta í hug að koma með þetta inn í þingið með svo skömmum fyrirvara eru ótrúleg vinnubrögð. Ef vilji stóð til að liðka sérstaklega fyrir litlum og meðalstórum fyrirtækjum hefði enn og aftur, með vísan til þess [[Forseti hringir.]]að það lá fyrir fyrir löngu að þessi gjaldtökuheimild myndi falla út, verið nægur tími til að kalla til samráðs í þinginu um hvernig best yrði að því staðið. En nei, það er ekki gert, það er reynt að smygla þessu í gegn á síðustu stundu undir því yfirskyni að mikið liggi við. Þetta eru ekki boðleg vinnubrögð, ég mun ekki greiða þessu máli götu.
Forseti. Hér er spurning hvort samþykkja skuli afbrigði til að taka þetta mál á dagskrá. Veiðigjöld eru verkfæri sem við notum til að afla tekna af sameiginlegri auðlind allra landsmanna. Það að ætla að lækka þessi veiðigjöld á handahlaupum með frumvarpi frá meiri hluta atvinnuveganefndar korteri fyrir þinglok er alls ekki til þess fallið að skapa sátt um þessa gjaldtöku. Raunar er stórmerkilegt að við skulum vera á þessari vegferð núna. Í dag er verið að greiða út meira en milljarð króna í arð til hluthafa HB Granda; á sama tíma ætlum við að forgangsraða lækkun veiðigjalda umfram öll önnur mál sem bíða afgreiðslu. Hverjum dettur svona vitleysa í hug? Fyrir utan það að þessi vinnubrögð eru bara óforskömmuð. Að við skulum vera að ganga frá þessu á þennan hátt, að verið sé að gefa sólarhringsumsagnarfrest á þessu máli í þokkabót. Það er það mikil flýtimeðferð á þessu, þetta er það aðkallandi, að við eigum ekki einu sinni að leyfa fólki að rýna almennilega í þetta.
Herra forseti. Það er eiginlega ekkert annað en einhvers konar sturlun að við skulum vera að ræða það hér í alvöru eða öllu heldur mótmæla því hér í alvöru - því það er sannarlega enginn sem kemur upp og mælir þessu bót - að taka þetta risastóra pólitíska mál, flókna, mikið rædda og umdeilda mál, og þröngva því á dagskrá með afbrigðum í gegnum þingið á síðustu metrunum þegar fjöldinn allur af öðrum málum bíður afgreiðslu. Þetta eru óskiljanleg vinnubrögð. Þegar maður nær ekki botni í vinnubrögð fer maður að ímynda sér eitthvað og þá hugsar maður: Er verið að leggja gildru fyrir hv. formann atvinnuveganefndar, að taka þennan öskupoka sem hún á að koma inn í himnaríki, svo að ég fari frjálslega með [[Forseti hringir.]]tilvísanir sem hér hafa fallið. Hvað er þetta? Ég minnist þess að hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn Vinstri grænna ætluðu sér að taka til og sópa í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Ég er ansi hrædd um að þeir séu að sópa rangt hús. Ég verð að segja það.
Virðulegi forseti. Það er vissulega óheppilegt að veiðigjöldin séu gerð upp þremur árum seinna. En það er samt fyrirsjáanleiki í þessu. Þetta er í lögum. Það er ekkert ófyrirsjáanlegt eða óvænt að gerast þótt ári verr nú en fyrir þremur árum. Það verður bara að leggja fyrir og safna í sarpinn miðað við það hvernig gekk á hverju ári fyrir sig. Það myndi ég halda að væri mjög eðlilegt. Það er frekar óvenjulegt að það þurfi einhvern veginn að redda því sem fer illa núna af því að það gekk vel fyrir þremur árum. Mig langar til að bæta við: Hér koma stjórnarandstöðuþingmenn upp og lýsa áhyggjum sínum af þessu máli. En stjórnarliðar sitja, þegja og ýta á takka. Engar útskýringar, engin rök. Ég kalla eftir afstöðu stjórnarþingmanna, byggðri á þeim útskýringum sem ég kallaði eftir áðan, um hvar og af hverju þetta er nauðsynlegt, til dæmis vegna byggðasjónarmiða eins og útskýrt var af stjórnarþingmanni í upphafi, sem virðist þó ekki [[Forseti hringir.]]standast nein rök því að þetta kerfi hefur ekki gert neitt gott fyrir byggðirnar eins og við vitum öll. Kvótar hafa flust á milli og byggðir farið mjög illa út úr þessu kerfi.
Herra forseti. Það er þetta sem við höfum verið að tala um í dag, það liggur fyrir að það þarf 60% þingmanna til að samþykkja að mál geti farið á dagskrá ef ekki eru liðnir fimm dagar, ef málið kemur fram eftir 1. apríl. Nú er búið að eyða mjög löngum tíma í þetta, hefur verið reynt að tala um fyrir forseta þingsins og þetta er ekkert að fara á dagskrá nema talað sé um það og samið um það við þingflokksformenn. Ef menn hafa áhuga á að þingstörfin gangi vel þarf forseti að tala við þingflokksformenn. Það er þess vegna sem í lögum um þingsköp er sérstaklega talað um, og tekinn frá tími í þingsköpum, í leikreglum þingsins, að forseti fundi með þingflokksformönnum. Annars er staðan svona. Þetta veit forseti, hann hefur verið lengi á þingi. Þetta er bara tímasóun. Forseti er ekki tilbúinn að setjast niður og finna leiðir til að miðla málum svo við getum unnið faglega hér. Þetta verður algerlega skrifað á forseta þingsins.
Virðulegur forseti. Ég geri miklar athugasemdir við fundarstjórn forseta í dag. Það er með ólíkindum að forseti skuli hafa látið þetta leikrit ganga í allan dag þegar hann veit hver niðurstaðan verður. Það er ekki vel farið með tímann í þinginu þegar þannig er haldið á málum. Það er ekki einungis farið illa með tímann, það er líka óþarfi að æsa hér upp geðslagið í annars mjög geðprúðum þingmönnum með svona stjórnvisku, ef ég má orða það þannig. Nú eru þingstörfin öll í uppnámi, reyndar ekki í fyrsta sinn. Þau verða það væntanlega það sem eftir lifir af þessu þingi því að við höfum ekki enn þá fengið botn í það hvort forseti telji að samningar skuli standa. Nei, það er þjösnast áfram af einhverri þvermóðsku sem er nánast óskiljanleg. En ég vona - maður lifir nú alltaf í voninni - að eitthvað muni breytast eftir þennan undarlega dag, sem er nú kannski reyndar rétt að byrja ef forseti ætlar að vera hér fram undir morgun í fundarstjórn.
Herra forseti. Ólíkt mörgum öðrum vestrænum lýðræðisríkjum skipum við okkur í hóp þeirra Evrópuþjóða sem líta ekki þannig á að minnsti mögulegi meiri hluti taki og hrifsi til sín öll völd, heldur eigi minni hlutinn líka sinn rétt. Hér höfum við setið og reynt að gera athugasemdir og reynt að fá forseta til þess að setjast niður og greiða fyrir vinnunni fram undan. Því miður hefur hæstv. forseti ekki hlustað á það og því miður óttast ég að það kunni að hafa áhrif á andann í þinginu. Ég tek að minnsta kosti undir með einum hv. þingmanni sem lagði til að nú yrði endurskrifuð forsíðan á stjórnarsáttmálanum og tekin út orðin „efling og virðing Alþingis“.
Herra forseti. Ég verð að lýsa yfir ánægju minni með að meiri hlutinn, þó ekki aukinn meiri hluti heldur bara rétt meiri hlutinn, hafi ekki getað þröngvað þessu hörmulega máli á dagskrá. Ég verð líka að lýsa yfir ákveðnum vonbrigðum með framkomu hæstv. forseta í dag þar sem það var auðvitað alveg fyrirséð. Núna er klukkan korter yfir fimm og hér hefðum við getað staðið í dag og greitt fyrir ýmsum góðum málum, af því að það eru nefnilega mörg góð mál í pípunum. Það eru mörg góð mál í nefndum sem ég er alveg tilbúin að greiða fyrir og vinna að í staðinn fyrir að standa í þessu óþarfaþrasi sem er bara tilkomið vegna [[Forseti hringir.]]samráðsleysis. En engu að síður gleðst ég einhvers staðar í hjartanu yfir þessari stöðu, að þetta mál hafi ekki komist á dagskrá.
Herra forseti. Nú erum við búin að afgreiða nákvæmlega tvö dagskrármál á þessum fundi með þeirri niðurstöðu að 11. dagskrármálið fellur brott af dagskrá í dag. Ég skil ekki alveg til hvers var unnið akkúrat núna. Ég er að velta því fyrir mér hvers vegna ákveðið var að fara þessa leið í stað þess að reyna að komast að einhverju samkomulagi við okkur, hvers vegna ákveðið var að vinna svona gegn okkur þegar niðurstaðan var öllum ljós. Við erum búin að standa hér síðan klukkan hálfellefu í morgun. Megnið af þeim tíma hefur farið í að ræða um hvort taka eigi 11. dagskrármálið, um veiðigjöld, af dagskrá. Það hefur nú verið gert. Þetta er algjör tímasóun og fremur ömurleg fundarstjórn.
Herra forseti. Ef ég hefði verið forseti í dag hefði ég frestað þingfundi, talað við þingflokksformennina sem forseti Alþingis og reynt að finna einhverja leið út úr þessu. Það er náttúrlega ekki það sem menn hafa áhuga á. Tvö mál koma inn núna sem eru alveg á lokametrunum og svo þriðja málið sem mikil andstaða er við. Þá veit náttúrlega forseti alveg hvað gerist. Auðvitað getur minni hlutinn ekki gert annað, fyrst hann hefur ekki dagskrárvaldið, en segja: Þetta gengur ekki, þetta er andstætt því sem talað var um fyrir tveim vikum síðan. Það er ekkert annað sem við getum gert. Þá hefjast þingstörfin eðlilega, vegna þess að við getum ekki sætt okkur við svona fundarstjórn og svona dagskrá og algjört samráðsleysi. Á endanum getur forseti sagst vera búinn að taka afstöðu og sagt: Þið voruð bara að tala og tefja o.s.frv. og þar af leiðandi er ekkert hægt að klára þessi mál. Svona verður þetta að vera. Svo verða menn þreyttir og svona. Þetta er ekki tilviljun. Þetta er spilað nákvæmlega eftir þeirri leikbók sem [[Forseti hringir.]]Sjálfstæðisflokkurinn hefur farið eftir þegar hann hefur sinnt embætti forseta Alþingis, og fleiri flokkar líka. Þetta er nákvæmlega [[Forseti hringir.]]eftir gömlu handbókinni um hvernig þessi störf eru. Forsetinn er með dagskrárvaldið. Forsetinn er með valdið [[Forseti hringir.]]til þess að eiga samráð við þingflokksformenn, til þess að hliðra til hérna, [[Forseti hringir.]]eiga samráð. Þetta skrifast allt saman á forseta þingsins.
Virðulegur forseti. Í anda þeirrar ágætu umræðu sem við áttum hér um Vog langar mig að tala aðeins um ábyrgð. Hér tekur hver og einn ábyrgð á því sem hann segir, hvað hann segir í pontu og hversu oft hann kemur í pontu. Að stjórnarandstaðan sé núna að kenna hæstv. forseta um hversu oft stjórnarandstaðan komi upp í pontu er í hæsta lagi hlægilegt. Ég væri til í að nota meiri og sterkari orð um það, ég kýs að gera það ekki.
Þú veist betur sjálfur.
Þú kannski leyfir mér, hv. þingmaður, að klára mál mitt áður en þú heldur áfram, nóg hefur þú talað í dag. Stjórnarandstaðan talar hér um að forseti hafi vitað allan tímann hvernig þessi atkvæðagreiðsla færi. Vissi hv. stjórnarandstaða það þá ekki líka? Gat hv. stjórnarandstaða ekki einfaldlega tekið þá ákvörðun vegna hinna fjölmörgu mála sem hv. stjórnarandstæðingar tala um að nauðsynlegt sé að komast á dagskrá, að hleypa málinu einfaldlega í atkvæðagreiðslu … [[Gripið fram í.]]- Ég endurtek bón mína, hv. þm. Jón Þór Ólafsson, [[Forseti hringir.]]að ég fái kannski bara næði. Þetta er í fyrsta skipti sem ég kem hingað í dag. Gat hv. stjórnarandstaða ekki bara gert það sama? Hleypt þessu máli [[Forseti hringir.]]í atkvæðagreiðslu, fellt það [[Forseti hringir.]]og náð því fram sem hún vildi, þ.e. að taka málið af dagskrá, og tekið til [[Forseti hringir.]]við öll þau góðu mál sem [[Forseti hringir.]]hv. stjórnarandstæðingar [[Forseti hringir.]]láta hér eins og þeim sé í mun um að komast í dagskrá í leikriti dagsins?
Forseti biður hv. þingmenn að gæta að tímamörkum og aðra hv. þingmenn að gefa ræðumönnum hljóð.
Herra forseti. Það er kannski fínt að ég komi strax á hæla hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés því hann virðist hafa misskilið hvað það var nákvæmlega sem við höfum verið að biðja um hér í allan dag. Við vorum ekki endilega að biðja um að þetta mál yrði tekið af dagskrá heldur að það yrði samráð, eðlilegt samráð, við minni hlutann um það hvernig málum yrði hagað. Það samráð hefur ekki átt sér stað. Það var ýmsu fögru lofað fyrir þinghlé og það er búið að svíkja það í allar mögulegar áttir. Í rauninni er ein ástæða þess að við höfum náð einhverjum árangri í dag með því að fella þessa afleitu tillögu um að taka málið á dagskrá sú að einhverjum frábærum snillingi datt í hug að kannski væri ágætt og nauðsynlegt að hafa aðeins rýmri meiri hluta fyrir ákveðnar atkvæðagreiðslur, einmitt til að sporna við svona misbeitingu valds. Þetta segir mér að við þurfum miklu fleiri [[Forseti hringir.]]ákvæði í þingsköpum þar sem þarf þrjá fimmtu hluta atkvæða eða jafnvel tvo þriðju til að hlutir fari í gegn.
Herra forseti. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé talar um að við hefðum átt að greiða fyrir atkvæðagreiðslu um mál sem við vildum ekki sjá á dagskrá vegna þess að það væri einhverra hluta vegna voðalega málefnalegt af okkur. Það hefði líka verið frekar málefnalegt, vitandi að það þyrfti þrjá fimmtu hluta atkvæða til að fá þetta í gegn, að verða einfaldlega við ósk minni hlutans um að taka þetta mál af dagskrá. Getum við ekki bara aðeins talað saman hérna, talað um hvernig staðan er, komist að þeirri niðurstöðu að þetta sé ekki vinnandi vegur og haldið svo bara áfram? Nei, það er ekki þannig. Það þurfti að gera hlé á þingfundi, funda með forseta, halda áfram með fundarstjórn forseta vegna þess að það var enginn vilji til þess að greiða fyrir málum, ræða málin, í raun ganga frá því sem var gefin niðurstaða fyrir fram. Um það snýst þessi fundarstjórn. Við höfum fullan rétt á að gagnrýna fundarstjórn forseta án þess að fá einhverjar miður skemmtilegar ávirðingar frá stjórnarþingmönnum um hvað við séum nú ómálefnaleg.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka forseta fyrir að hleypa mér að þrátt fyrir að hafa misst af bendingum mínum. Ég kem hér upp til að furða mig á ræðu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés sem virðist ekki hafa hlustað á það sem þingmenn voru að tala um í þessum ræðustól. Við vorum að gagnrýna þau vinnubrögð sem hér hafa verið höfð uppi. Það er ekki að okkur langi eitthvað sérstaklega til að tala um þessi mál sem eru á dagskrá þingsins í dag. Við vildum gjarnan ræða önnur mál, mál sem við höfum verið svikin um í nefndum. Það er það sem við viljum fá að ræða hérna. Ekki að það séu tekin einhver gælumál stjórnarþingmanna umfram mál stjórnarandstöðunnar sem jafnvel er búið að semja um, svo ég ítreki það enn og aftur. Það væri mjög áhugavert að fá á hreint fyrir lok dags hvort það sé einhver hér, ef ekki forseti, í stjórnarmeirihlutanum sem ætlar sér að standa við þá samninga sem gerðir voru fyrir nokkrum vikum.
Hæstv. forseti. Ég vil koma hérna upp til að gera grein fyrir máli mínu. Ég var tekinn hérna afsíðis frammi á gangi og það var talað um að ég hefði skorast undan merkjum. Ég vildi greiða þessu máli með veiðigjöldin veg inn í þingið til þess að það fengi umræðu. Ég hef beðið um svör frá sjávarútvegsráðherra í allan vetur um þetta mál. Svo kemur það á dagskrá í gær og ég vildi ekki standa í vegi fyrir því. En ég greiddi því ekki atkvæði áðan að það kæmist á dagskrá núna vegna þess sem ég hef sagt hér áður í dag, það var búið að semja um það fyrir þinghlé að mál minni hlutans kæmust út úr nefndum. Við það hefur ekki verið staðið. Því var ég á rauða takkanum áðan um þetta mál, svo það sé sagt hér. Ég var ekkert að svíkjast undan merkjum.
Forseti vill segja, vegna umræðna sem orðið hafa um dagskrá dagsins í dag, að þá er sennilega rétt, þó ekki væri nema Þingtíðindanna vegna, að rekja hvernig sú dagskrá fæddist. Á fimmtudaginn í síðustu viku sendi skrifstofustjóri þingmálaskrifstofu, í samráði við forseta, póst á formenn þingflokka þar sem, samkvæmt þeirri hefð sem hefur skapast frá og með miðjum vetri, gerð var grein fyrir því hvernig þingvikan yrði og hvaða mál, í aðalatriðum, yrðu á dagskrá þingfundadagana þriðjudag og fimmtudag sem við nú stöndum á. Á mánudag voru venjulegir fundir þingflokksformanna með forseta og forsætisnefndar með forseta. Þá var farið yfir dagskrána og þá var í öllum aðalatriðum ljóst hvernig hún yrði, bæði daginn eftir, á þriðjudaginn, og í dag. Á dagskránni í dag er það eina frávik frá þessu að enn er órædd tillaga hæstv. utanríkisráðherra um Evrópureglugerðina. Síðdegis í gær sendi forseti formönnum allra þingflokka tölvupóst þar sem hann lýsti í nánari atriðum hvernig fyrirhugað væri að fundurinn væri í dag, þar á meðal að aftast á þá dagskrá kæmu að líkindum þingmál flutt af nefndum. Fyrir hádegi í dag sendi forseti enn og aftur tölvupóst á formenn allra þingflokka þar sem hann áréttaði þessi skilaboð og kom fleirum á framfæri, þar á meðal um það hvenær mætti vænta atkvæðagreiðslna. Tali um að skort hafi algerlega á samráð á forseti, í ljósi þessa, erfitt með að sitja þegjandi undir. Óski hv. þingmenn eftir því, sem engu að síður hafa haldið slíku fram, að fá það staðfest að hér sé farið með rétt mál skal ég afhenda þeim afrit af þessum tölvupóstum. Sjálfsagt mál. Í öðru lagi er það svo, varðandi þá umræðu sem hér hefur staðið í dag og lyktir mála, að einfaldlega var farið að þingsköpum og vilji þingmanna í salnum réði úrslitum mála eins og vera ber. Bæði varðandi það að samþykkja afbrigði eða fella þau, ef vilji manna stóð til slíks. Hér var ekki annað gert en það að láta á það reyna hvort nægjanlegur stuðningur væri við það samkvæmt þingsköpum að mál færu á dagskrá. Í ljós kom að svo var ekki í því tilviki að aukinn meiri hluta hefði þurft til að 11. dagskrármálið kæmist að. Og þá er það niðurstaðan. Lýðræðislega og rétt fram kölluð með atkvæðagreiðslu hér í salnum. Síðan hafa menn talað um að svikið hafi verið samkomulag sem hér hafi verið gert fyrir þinghlé. Að vísu hafa að mestu leyti talað um það menn sem ekki voru viðstaddir þá fundi þar sem þau mál voru rædd. Ég tek það fram að ég hef ekki heyrt slíkar ásakanir með jafn sterkum orðum frá þeim þingflokksformönnum sem voru aðilar að því máli eins og frá sumum öðrum þingmönnum. Það mál var rætt á stuttum fundi forseta með þingflokksformönnum í hádeginu og forseti tók þar fram að hann hefði fylgst með því hvaða mál hefðu hlotið afgreiðslu úr nefndum og myndi gera það áfram. Nú er svo komið að á síðasta sólarhring, í gær og í dag, hafa, að mér sýnist, að minnsta kosti sex þingmannamál hlotið afgreiðslu og þar á meðal nokkur af þeim málum sem rætt var um fyrir hlé og komast þá á dagskrá hér í beinu framhaldi af því að nefndarálitum í þeim hefur verið dreift. Ég fæ ekki betur séð en að ágætlega horfi með það að nokkurn veginn sé að nást sú niðurstaða í afgreiðslu mála út úr nefndum sem þarna var rætt um. Ég bið menn að hugleiða hvort það séu þá efni til þess að hafa jafn stór orð um svik og menn hafa gert hér í dag. Þetta hlýtur forseti að segja í lok, þó kannski ekki undir lok, þessarar löngu umræðu vegna orða sem hér hafa fallið fyrr í dag.
Herra forseti. Forseti talar hér um að hafa sent þingflokksformönnum tölvupóst og það er rétt. Það sem forseti nefnir hins vegar ekki er að við svöruðum þeim tölvupósti. Sú sem hér stendur sagði: Það er okkar skilningur, eða minn skilningur og okkar í Samfylkingunni, að veiðigjöldin fari ekki á dagskrá nema öll nefndin sé á málinu. Undir það tóku fleiri þingflokksformenn. Það er ekki hægt að tala um samráð þegar tilkynningar eru sendar í tölvupósti og svör koma við þeim og ekkert kemur til baka annað en það næsta sem maður sér að málin eru komin á dagskrá. Dagskrárvaldið er ekki í höndum forseta þegar um er að ræða mál sem eru allt of seint fram komin. Þá er dagskrárvaldið í höndum þingsins. En auðvitað kjósum við öll [[Forseti hringir.]]að við náum samkomulagi um þessa hluti og þurfum ekki að standa í stappi, eins og við þurftum að gera hér í dag, til þess að koma fólki í skilning um að málið færi ekki á dagskrá í dag.
Herra forseti. Forseti segir að það sé ekki rétt að ekkert samráð hafi verið haft. Jú, eitthvert samráð var haft, og sendar hugmyndir um það hvernig dagskráin gæti litið út; yfirflokkur einnar var mál úr nefndum. Svo gerist það í gær að nefnd leggur fram nýtt mál. Ekki var um að ræða mál sem hafði verið lagt fram í 1. umr., komið á dagskrá, farið til nefndar, rætt þar, farið í umræðuferli, umsagnarferli, klárað og tekið úr nefnd og síðan lagt hér fram. Nei, meiri hluti nefndarinnar tekur það á dagskrá og búmm, út úr nefnd. Þá er þetta komið í þann flokk sem forseti þingsins túlkar sem samráð við okkur um mál úr nefndum. Eigum við þá bara að túlka orð forseta þannig að mál úr nefndum, sá undirflokkur, geti verið hvaðeina sem ríkisstjórninni eða meiri hluta í nefnd ákveður að búa til eða leggja fyrir nefndina og strax inn í þingið? Nei, þetta er ekki sanngjarnt, þetta er ekki málefnalegt, þetta er ekki einu sinni hefðbundið, þetta er mjög óvanalegt og ómálefnalegt.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd fyrirhugaða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á XI. viðauka og bókun 37. Þessi viðauki fjallar um rafræn fjarskipti, hljóð- og myndmiðlun og upplýsingasamfélagið og bókun 37 inniheldur skrána sem kveðið er á um í 101. gr. Þetta er sem sagt viðauki og bókun við EES-samninginn frá 2. maí 1992 og þetta er ákvörðun um að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2016/679 frá 27. apríl 2016 um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um frjálsa miðlun slíkra upplýsinga og niðurfellingu tilskipunar 95/46/EB sem kallast í daglegu tali almenna persónuverndarreglugerðin og ég mun vísa til þessarar reglugerðar sem slíkrar. Í almennu persónuverndarreglugerðinni er mælt fyrir um reglur um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um reglur er varða frjálsa miðlun upplýsinga. Reglugerðin varðar grundvallarréttindi og frelsi einstaklinga, einkum rétt þeirra til verndar persónuupplýsingum. Á þingfundi 29. maí sl. mælti ég fyrir frumvarpi til nýrra laga um persónuvernd en með þeim lögum væri verið að innleiða í íslenskan rétt hina almennu persónuverndarreglugerð. Þingmenn sem tóku til máls um það mál höfðu margir á orði að málið væri seint lagt fram. Í ljósi starfsáætlunar þingsins mótmæli ég því ekki og það sama mætti segja um mál það sem ég mæli nú fyrir sem starfandi utanríkisráðherra. Hins vegar nefndi ég í umræðum um persónuverndarfrumvarpið að í ljósi langrar framkvæmdar í EES-innleiðingarmálum væri það mál í raun of snemma fram komið. Það er nefnilega grundvallarforsenda fyrir nýjum persónuverndarlögum, eins og það tiltekna frumvarp er útbúið, að hin almenna persónuverndarreglugerð ESB hafi verið tekin upp í EES-samninginn. Í því sambandi vil ég benda á 102. gr. EES-samningsins en þar er kveðið á um einsleitni á EES-svæðinu með því að EES-nefndin eigi að taka ákvörðun um breytingu á viðauka við EES-samninginn eins fljótt og unnt er eftir að ESB hefur samþykkt nýja samsvarandi löggjöf ESB. Þingsályktunartillaga sú sem ég mæli núna fyrir er þannig forsenda þess að Ísland innleiði nýja löggjöf um þetta efni. Þingsályktunartillaga þessi er þannig náskyld máli nr. 622, sem ég vísaði til fyrr og ég mælti fyrir 29. maí sl., þ.e. fyrirliggjandi lagafrumvarpi um persónuvernd. Að mínu mati hefði trúlega verið skilmerkilegra að ræða þessi tvö mál saman eins og forseti lagði til við þingheim í upphafi þingfundar 29. maí en fékkst ekki samþykkt. Þannig hefðu þingmenn mögulega fengið skýrari sýn á form þessara mála, en umræður um framsögu mína í máli 622 lutu að miklu leyti einmitt að forminu en minna að efninu. Þá verð ég að segja að mér þótti mikið leitt að uppgötva eftir nokkurra klukkutíma ágætar umræður um persónuverndarfrumvarpið, sem hefðu auðveldlega getað verið upplýsandi og gagnlegar til framtíðar, ekki síst þeim sem þurfa að vinna samkvæmt nýrri löggjöf, að umræðurnar breyttust í hefðbundið málþóf í þeim tilgangi einum, að því er virtist, að koma í veg fyrir að mælt yrði fyrir þingsályktunartillögu þessari sama dag eins og kveðið var á um í dagskrá þingsins 29. maí sl. Að mínu mati var þarna um tilhæfulausan tafaleik sem var til þess fallinn að skapa ótta í atvinnulífinu vegna réttaróvissu hér á landi í persónuverndarmálum. Það er þess vegna ánægjulegt að fá að mæla fyrir máli þessu í dag. Í umræðum um mál 622 og í umræðum um atkvæðagreiðslu um dagskrárafbrigði þar að lútandi mátti greina að sumir þingmenn töldu að mál þessi hefðu getað verið komin fyrir þingið miklu fyrr. Það er misskilningur en rétt er af því tilefni að rekja í stuttu máli forsögu hinnar almennu persónuverndarreglugerðar. Reglugerðin var samþykkt, eins og ég nefndi áðan, í ESB 27. apríl 2016 en kom ekki til framkvæmda fyrr en 25. í maí sl. Strax í apríl árið 2016 hófu íslensk stjórnvöld undirbúning að upptöku og innleiðingu reglugerðarinnar. Reglugerðin lá fyrir í íslenskri þýðingu um einu ári síðar. Í fyrstu þurftu EFTA-ríkin að meta hvert fyrir sig með hliðsjón af eigin löggjöf hvaða ákvæði reglugerðarinnar þyrfti að þeirra mati að aðlaga fyrir upptöku reglugerðarinnar í EES-samninginn. Þegar þeirri greiningarvinnu var lokið í hverju landi fyrir sig, sem var í mars 2017, fyrir ári, hófst umfangsmikil skoðun á vettvangi EFTA á því með hvaða hætti mætti aðlaga reglugerðina fyrir upptöku hennar í EES-samninginn. Voru þar fjórir valkostir teknir til skoðunar og vörðuðu einkum mismunandi aðkomu EFTA-ríkjanna að Evrópska persónuverndarráðinu og gildi ákvarðana ráðsins gagnvart persónuverndarstofnunum í EFTA-ríkjunum. Þar réðu Íslendingar ekki einir för, heldur var það samningsatriði með samstarfsríkjum okkar í EFTA, þ.e. Noregi og Liechtenstein. Þegar EFTA-ríkin höfðu náð samhljómi þurftu þau síðan að ná samkomulagi við Evrópusambandið um efni aðlögunarinnar. Sú skoðun var ekki léttvæg og ákvörðunin að henni lokinni var ekki auðveld, en hún var sú að EFTA-ríkin samþykktu að víkja frá hefðbundnu tveggja stoða fyrirkomulagi við upptöku gerðarinnar í EES-samninginn. Ég mun síðar í þessari framsögu víkja nánar að Evrópska persónuverndarráðinu og valdheimildum þess. Það var skoðun stjórnvalda að þessi kostur þjónaði best heildarhagsmunum Íslands þegar tekið væri tillit til allra hliða málsins. Hluti af hinni ítarlegu greiningu af Íslands hálfu á mögulegum kostum í stöðunni var álit Stefáns Más Stefánssonar, prófessors emeritus við lagadeild Háskóla Íslands, sem er hluti af þingmáli þessu. Ég vísa um það til fylgiskjals IV með þingsályktunartillögunni. Í ljósi þessarar niðurstöðu beitti Ísland sér fyrir því í samningaviðræðunum við hin EFTA-ríkin og ESB að afstaða EFTA-ríkjanna á vettvangi Evrópska persónuverndarráðsins skyldi skráð sérstaklega þótt þau hefðu þar ekki atkvæðisrétt. Þá beittu íslensk stjórnvöld sér einnig fyrir því að samningsaðilar, þ.e. Ísland, Noregur, Liechtenstein og Evrópusambandið, gerðu sameiginlega yfirlýsingu sem fylgir ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar en þar er þess sérstaklega getið að þessi lausn hefði ekki fordæmisgildi fyrir aðlögun gerða sem felldar verða inn í EES-samninginn í framtíðinni. Samkomulag um yfirlýsinguna og efni hennar náðist í upphafi þessa árs og fylgir hún með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, sem er fylgiskjal I með þingsályktunartillögu þeirri sem ég mæli nú fyrir. Ég fagna því sérstaklega að þessi yfirlýsing hafi verið gefin út og skjalfest með þeim hætti sem fyrir liggur. Í kjölfar þess að samkomulag náðist milli EFTA-ríkjanna og ESB um efni aðlögunartexta í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar sendu EFTA-ríkin hinn 16. mars sl. með formlegum hætti til Evrópusambandsins drög að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um upptöku gerðarinnar í EES-samninginn. ESB þarf núna að ljúka málsmeðferð til að fá umboð til að samþykkja ákvörðun í þessu máli áður en málið kemur til meðferðar í sameiginlegu EES-nefndinni. Áætlanir gera ráð fyrir því að ESB verði komið með umboð í byrjun júní næstkomandi, sem væru tæpir þrír mánuðir frá því að drög að ákvörðun voru send þeim til formlegrar meðferðar. Samhliða eru ferlin fyrir þjóðþingum Noregs og Liechtensteins langt komin með að fá fyrirframsamþykki fyrir upptöku gerðarinnar í EES-samninginn. Virðulegur forseti. Eins og fram kemur í þingsályktunartillögunni sem ég mæli nú fyrir er almenna persónuverndarreglugerðin þegar komin til framkvæmda innan Evrópusambandsins frá og með 25. maí sl. Reglugerðin mun hins vegar ekki taka til EFTA-ríkjanna innan EES, þar með talið Íslands, fyrr en hún hefur verið tekin formlega upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar og sú ákvörðun tekið gildi. Sameiginlega EES-nefndin hefur ekki enn samþykkt umrædda ákvörðun enda málið ekki komið til umfjöllunar í nefndinni. Að því er stefnt í júlí næstkomandi, eins og vikið verður nánar að síðar. Fyrirliggjandi eru hins vegar drög að ákvörðun sameiginlegu nefndarinnar sem er fylgiskjal I við tillöguna. Með því að óska eftir fyrirframsamþykki Alþingis um að taka reglugerðina upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu nefndarinnar þurfa íslensk stjórnvöld ekki að taka ákvörðunina með stjórnskipulegum fyrirvara, sem myndi seinka því að ákvörðunin tæki gildi gagnvart EFTA-ríkjunum innan EES. Ég sé að tími minn er runninn út, ef ég skil það rétt, þannig að að svo mæltu legg ég til, virðulegi forseti, að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar og að því loknu til seinni umr.
Virðulegi forseti. Ég saknaði efnislegrar útskýringar á reglugerðinni og tilhögun þess sem við ræðum í framsögu ráðherra. Kannski hafði ráðherra ekki tíma til þess, enda hljóp tíminn frá henni. Það væri ráð að taka aðra ræðu, væntanlega til að klára framsöguna og til að koma til skila efnislegum atriðum þeirrar reglugerðar sem hérna á að veita fyrirframsamþykki fyrir. Mig langaði hins vegar að spyrja ráðherra hversu mikinn tíma hún telji þingið þurfa til að fjalla vel um þetta risastóra og mikilvæga mál. Látum það duga í bili, það virkar ágætlega.
Virðulegi forseti. Ég verð að játa að ég hafði ekki áttað mig á hversu naumur tími mér er skammtaður til framsögu í þingsályktunartillögum. Ég vil nefna að samþykkis Alþingis í sams konar tilvikum hefur almennt ekki verið leitað fyrr en eftir að ákvörðun hefur verið tekin í sameiginlegu nefndinni. Með því hins vegar að samningur um aðlögun og upptöku hefur staðið yfir í nokkurn tíma og brýnt þykir að ákvörðun um upptöku gerðarinnar geti öðlast gildi sem fyrst eftir að hún er tekin er með þessari tillögu leitað eftir heimild til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu nefndarinnar fyrir fram. Það hefur þá þýðingu að ákvörðun nefndarinnar þarf ekki að taka með stjórnskipulegum fyrirvara. Það mun flýta fyrir að ákvörðunin geti öðlast gildi, bæði hér á landi og annars staðar. Ég vil líka benda á að tekið er tillit til þess að utanríkismálanefnd Alþingis hefur fylgst með framvindu viðræðna og undirbúningi málsins, eins og greina má á fylgiskjali III en þar er vísað til umfjöllunar utanríkismálanefndar frá árinu 2016 og einnig umfjöllunar allsherjar- og menntamálanefndar frá árinu 2016 og umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar frá því 2018. Það er þannig ekki rétt sem haldið hefur verið fram í umræðum í þingsal um persónuverndarfrumvarpið, að Alþingi sé að fá málið í hendur fyrst núna. Raunar má benda á að utanríkismálanefnd var þegar á árinu 2012 upplýst um tillögu að nýrri löggjöf Evrópusambandsins á þessu sviði á grundvelli 8. gr. reglna Alþingis um þinglega meðferð EES-mála. Eftir að ESB hafði samþykkt reglugerðina í apríl 2016 var hún mjög fljótlega þar á eftir send í samráðsferli við utanríkismálanefnd í samræmi við 2. gr. reglna Alþingis um þinglega meðferð EES-mála. Ég tel mjög brýnt að reglugerðin verði tekin upp í EES-samninginn við fyrsta tækifæri svo að ekki verði hætta á röskun á flæði persónuupplýsinga milli EFTA-ríkjanna, þar með talið Íslands og Evrópusambandsins. Það er fyrirhugað að ákvörðun sem tillagan tekur til verði tekin fyrir á síðasta fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar fyrir sumarhlé sem er í byrjun júlí næstkomandi. Þegar ákvörðunin tekur gildi verður Ísland skuldbundið að þjóðarétti til að virða ákvæði hennar. Ég bendi á að þetta er mál sem hefur verið unnið að um nokkurra ára skeið. Alþingi þekkir mjög vel til undirbúningsins. Utanríkismálanefnd hefur þannig verið reglulega upplýst um framvindu þess. Þá hefur reglugerðin fengið umfjöllun í þremur þingnefndum Alþingis [[Forseti hringir.]]og þingnefndir settu fram sjónarmið sín í áliti sem er að finna í fylgiskjali III við tillöguna. Ég tel því að þingið þurfi ekki mikinn tíma til að ræða þetta og ætti í sjálfu sér að geta afgreitt málið á fundi utanríkismálanefndar, á einum fundi.
Virðulegi forseti. Þetta var langur og undarlegur aðdragandi að svari við spurningu minni en allt í lagi, það er kannski hægt að fara yfir hana í texta seinna. Þetta leit út eins og ráðherra væri að klára framsögu sína í andsvari við þingmann í staðinn fyrir að svara einfaldlega spurningunni því að hún var tekin með lykkju í lokin, sem er sérstaklega áhugavert með tilliti til ásakana um málþóf, að ráðherra finni sig knúna til að eyða tíma sínum af dýrmætri framsögu sem rann út til að ásaka ræðumenn í öðru máli um málþóf. Mér finnst það mjög áhugavert. Ég skil heldur ekki af hverju í máli af þessu tagi, svona stóru og mikilvægu, skuli eitthvert formlegt ferli, sem þó hefur legið fyrir annars staðar í stjórnkerfinu, í Evrópu o.s.frv., gera það að verkum að Alþingi geti bara stimplað og sagt: Já, þetta er fínt. Ég bið ráðherra vinsamlegast um að útskýra aftur af hverju hún telur að þingið þurfi aðeins að vera stimpilstofnun í þessu máli.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spurði sérstaklega um þann tíma sem ég teldi að þingið þyrfti til að afgreiða þetta. Ég svaraði því með vísan til þeirrar miklu umfjöllunar sem þingið hefur veitt málinu í gegnum árin, allt frá árinu 2012, það hefur margfjallað um það.
Nýtt þing, ný þingnefnd.
Ég nefni og árétta það sem ég sagði í framsögu minni, hvað ég hefði talið heppilegt, einkum og sér í lagi af því að ég heyri að hv. þingmaður spyr um efni reglugerðarinnar. Efni þessarar almennu persónuverndarreglugerðar var rætt í máli nr. 622 á þingfundi 29. maí sl.
Var rætt um málþóf, nú ókei.
og ég veit ekki betur en að hv. þingmaður hafi lagst gegn því að ræða þau tvö mál saman, sem hefði verið mjög upplýsandi og gefið gleggri mynd af efni reglugerðarinnar. En hér er til umfjöllunar þingsályktunartillaga sem utanríkismálanefnd þarf að taka tillit til, og hv. þingmaður spyr, af hverju? Ástæðan er augljós en ég veit ekki hvort hann kannast við að við séum skuldbundin við EES-samninginn, [[Gripið fram í.]]við höfum þar skyldum að gegna. Meðal annars liggur fyrir að Ísland á ekki annarra kosta völ en að taka upp hina almennu persónuverndarreglugerð Evrópusambandsins.
Ég spurði ekki um það.
Það liggur alveg fyrir. Það þarf að bæta henni við, taka hana upp í viðauka við EES-samninginn. Þetta er sú innleiðingaraðferð sem þarf að viðhafa í málinu. Það verður ekki gert öðruvísi en að utanríkismálanefnd og Alþingi taki málið til umfjöllunar svona, þ.e. afgreiði heimild til sameiginlegu EES-nefndarinnar að taka ákvörðun í málinu á þennan hátt, og svo í framhaldinu, eða samhliða í þessu tilviki, er landslögum breytt til að uppfylla [[Forseti hringir.]]þær skyldur sem þá leiða af EES-samningnum.
Herra forseti. Mér finnst hálfandstyggilegt að sitja undir skömmum frá hæstv. dómsmálaráðherra fyrir það eitt að hafa verið að vinna vinnuna mína á Alþingi. Ég verð að segja að sú umræða sem átti sér stað í þingsal um daginn vegna frumvarps hæstv. dómsmálaráðherra til heildarlaga um persónuvernd sem eru meingölluð, var algerlega nauðsynleg. Ef hæstv. dómsmálaráðherra ætlar að fara í gegn með slíkt frumvarp um heildarlög og innleiða þannig þessa reglugerð, sem er mjög brýn og mikilvæg en um leið mjög umfangsmikil og íþyngjandi, með einhvers konar handarbaksvinnubrögðum sem flækja meira en þau leysa, er það engum til gagns. Slík innleiðing á þessu mikilvæga máli verður að vera vönduð. Það var það sem hér var rætt. Þingsályktunartillagan sem nú er rædd er auðvitað góðra gjalda verð en maður veltir fyrir sér hvers vegna dómsmálaráðherra leggur lykkju á leið sína í þessari umræðu til að hnýta í þingmenn þegar á það var bent að frumvarpið væri ekki nógu vel unnið í stað þess að reyna að útskýra fyrir þingheimi um hvað málið sjálft snýst. [[Forseti hringir.]]Það er þingmanninum sem hér stendur algerlega óskiljanlegt.
Virðulegur forseti. Ummæli mín um málsmeðferðina hér í þinginu skýrist kannski best þegar hlustað er á hv. þingmann sem kýs að ræða efni reglugerðarinnar, sem ég skil mætavel vegna þess að ég hefði talið mikilvægt að þingið ræddi efni reglugerðarinnar og velti upp ýmsum sjónarmiðum í þeim efnum. Málið sem er hins vegar hér til umfjöllunar er ekki reglugerðin heldur þingsályktunartillaga um upptöku tiltekinnar gerðar í EES-samninginn. Þess vegna nefndi ég það og vildi að það kæmi fram að ég hefði talið heppilegra, eins og lagt var til í upphafi þingfundar 29. maí, að ræða þessi mál saman til að gefa heildstæðari lýsingu á málinu. Hv. þingmaður fullyrðir að frumvarpið sé illa útbúið eða einhverjir vankantar á því. Það var ekki að greina af umræðum um málið 29. maí sl. um persónuverndarreglugerðina. Það komu ekki fram nein sjónarmið um vankanta á þessu frumvarpi. Menn höfðu hins vegar ýmsar spurningar. En það var enginn, að ég heyrði, sem kom með ábendingu um eitthvað sem betur mætti fara, enda nefndi ég það sérstaklega að það er mjög fátt sem hægt er að færa hvort sem er til betri vegar eða einhvers annars. Þingheimi er mjög þröngur stakkur sniðinn þegar kemur að breytingum á frumvarpinu sem ég mælti fyrir fyrir tveimur dögum vegna þess að reglugerð Evrópusambandsins ber að innleiða samkvæmt orðanna hljóðan. Það eru örfá atriði, sem gerð er mjög vel grein fyrir í athugasemdum með frumvarpinu, sem hægt er að útfæra með einhverjum hætti. Ég hvet hins vegar hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að fá til sín frumvarpshöfundinn, Björgu Thorarensen, sem hefur verið talin sérfræðingur í persónuverndarlöggjöf, sem samdi þetta frumvarp og gerði það að mínu mati mjög vel.
Herra forseti. Ég held að við komumst ekki hjá því hér á Alþingi og í þessum sal að ræða innihald þessarar þingsályktunartillögu. Við getum ekki skautað bara alveg yfir það vegna þess að einhvern tíma í fyrndinni hafi málið fengið einhverja umfjöllun á Alþingi. Þetta mál er lagt fyrir Alþingi núna. Það er hér og nú á Alþingi. Við erum að ræða það í þingsal núna, burt séð frá því hvað hefur átt sér stað í nefndum á einhverjum öðrum tíma. Ég átta mig eiginlega engan veginn á því af hverju hæstv. dómsmálaráðherra telur ekki þörf á að þessi mál fái vandaða umfjöllun, hvort tveggja þessi þingsályktunartillaga sem hér er til umræðu og auðvitað frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sem ég get ekki tekið undir að sé bara í einu og öllu eins og umrædd reglugerð. Þar eru fjölmargar breytingar. Þetta eru svo miklir hagsmunir og líka mjög íþyngjandi atriði þarna. Það verður að vanda sig. Það er það eina sem ég er að fara fram á, þ.e. að við stöndum ekki uppi hér í haust með einhvern bastarð sem þarf að fara að leiðrétta í hverjum einasta mánuði næstu misseri, eins og t.d. lög um meðferð sakamála sem eru að fá enn eina breytinguna núna. Sem er svo rosaleg að það meira að segja gleymdist að tala um áfrýjun í Landsrétt og er talað um áfrýjun í Hæstarétt. Það eru nokkur lagaákvæði sem þarf [[Forseti hringir.]]að leiðrétta. Mér finnst þetta ekki dæmi um vönduð vinnubrögð.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður sér enn og aftur ástæðu til að vanda um fyrir öðrum þingmönnum og ráðherrum um vinnubrögð. Það er kannski vel, svo vandaður sem hv. þingmaður er. Ég bendi hins vegar hv. þingmanni á að kynna sér efni og form þessa máls. Þetta eru tvö þingmál, annars vegar persónuverndarreglugerðin, frumvarp til laga um nýja persónuverndarreglugerð sem liggur fyrir, og hefur verið samið af þeim sem margir telja helsta sérfræðing okkar í persónuverndarmálum. Það liggur fyrir og kom fram í umræðum um það við framsögu málsins að það er mjög lítið svigrúm til frávika í þeim efnum. Þar sem er svigrúm er það mjög vel útfært og rökstutt hvaða leiðir voru farnar í þeim efnum. Það er þá fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd að ræða, vilji hún víkja eitthvað frá því, og það hefur hún tækifæri til að gera, enda er hún komin með málið. Hins vegar er í þessu máli um að ræða þessa þingsályktunartillögu. Hv. þingmaður spyr hvert inntak hennar sé. Þingsályktunartillagan telur nákvæmlega sjö greinar. Hér er um það að ræða að Alþingi álykti að heimila ríkisstjórn að staðfesta fyrir Íslands hönd fyrirhugaða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar sem fylgir með í fylgiskjali I, textinn er þar. Svar Alþingis í þessu máli getur bara verið annaðhvort já eða nei. Annaðhvort samþykkir Alþingi að fela ríkisstjórninni að heimila að staðfesta fyrir Íslands hönd þessa fyrirhuguðu ákvörðun eða ekki. Það er ekki um það að ræða að menn ætli að ræða efni þessarar þingsályktunartillögu. Það liggur bara fyrir að það þarf að taka gerðina upp í EES-samninginn. Þetta er bara eitt mál af ég veit ekki hvað mörg hundruð málum sem hafa komið fyrir Alþingi með þessum hætti. Fyrir eldri þingmenn er þetta ekkert nýtt en ég geri mér grein fyrir að [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður er ný hér á þingi og þarf kannski að setja sig aðeins inn í málsmeðferðina í EES-málum.
Forseta varð á í messunni og misskildi merki frá hv. þm. Smára McCarthy. Hann óskar eftir að veita andsvar og fær til þess eftir sem áður tvær mínútur í fyrra og síðara sinn.
Herra forseti. Ég þakka forseta fyrir þá bilgirni. Það er ágæt hefð þegar mælt er fyrir málum að tíminn fari í að mæla fyrir málinu en ekki að væla yfir því hvað stjórnarandstaðan sé leiðinleg. Þá hefði kannski gefist meira ráðrúm til að klára framsögu málsins. Vandinn við 1. umr. frumvarpsins var ekki skortur á skilningi á samspili þingsályktunartillögunnar og frumvarpsins eða meðferð EES-mála almennt heldur að enginn hafði haft tíma til að lesa frumvarpið þar sem það kom fram allt of seint og var tekið á dagskrá án þess að fólk hefði haft tíma til að komast í gegnum þessar 147 blaðsíður. Ég býst við að klára þær um helgina. Það hafði ekki neitt með einhvern málþófsvilja eða eitthvað þannig að gera, þvert á móti, ég og aðrir tókum margsinnis fram að það væri nauðsynlegt að málið fengi hraða en góða meðferð á þinginu. Það vill þannig til að ég er búinn að lesa yfir þingsályktunartillöguna. Mér finnst hún bara fín. Ég hef ekkert út á hana að setja. En nú vill svo til að stjórnarflokkarnir allir hafa hver í sínu lagi í gegnum tíðina ítrekað talað mjög hart gegn því að framselja vald til Evrópusambandsins. Þeir hafa iðulega borið fyrir sig að það séu einhver stjórnskipuleg vafaatriði um hvort það megi yfir höfuð framselja vald, þrátt fyrir að EES-samningurinn sé til. Nú er ég meðvitaður um að lausnin sem fékkst snýst um að valdaframsalið snýr bara að ákvörðunarvaldi persónuverndarráðs ESB gegn ríkinu en hvorki gegn almenningi né fyrirtækjum og að prófessor úti í bæ hafi gefið því grænt ljós. En þetta er engu að síður valdaframsal af tegund sem þessir flokkar hafa áður talað gegn. Því langar mig til að spyrja: Má líta á þetta sem breytingu á viðhorfi ríkisstjórnarinnar til valdaframsals til Evrópusambandsins?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn sem er málefnaleg og hefði verið upplagt að ræða nánar. Ég tek undir það, hér er um tiltekið valdaframsal að ræða til hins Evrópska persónuverndarráðs, eins og það heitir. Það er ráð sem tekur núna við af 29. gr. vinnuhópnum sem hefur verið. En það var niðurstaða samningaviðræðna EFTA-ríkjanna við framkvæmdastjórnina um aðila almennu persónuverndarreglugerðarinnar að Evrópska persónuverndarráðið færi með þessar valdheimildir. Hv. þingmaður spyr hvort þetta sé viðhorfsbreyting af hálfu stjórnvalda. Ég get svarað því til að það sé aldeilis ekki svo. Ég bendi á fylgiskjal I með þingsályktunartillögunni, sem er ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, þ.e. drög að texta sameiginlegu EES-nefndarinnar. Ég vek athygli á því að það er óvanalegt að drögin liggi fyrir svona fyrir fram, en þetta liggur núna fyrir. Það fékkst eftir langar og stífar samningaviðræður EFTA-ríkjanna við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins eða Evrópusambandið að sett yrði fram sameiginleg yfirlýsing samningsaðila. Þetta er í lok þessa fylgiskjals. Þar kemur fram að samningsaðilarnir, með tveggja stoða kerfi EES-samningsins í huga og með tilliti til beinna og bindandi áhrifa ákvarðana Evrópska persónuverndarráðsins fyrir innlend eftirlitsyfirvöld í EFTA-ríkjunum innan EES, taka mið af þeirri staðreynd að ákvörðunum Evrópska persónuverndarráðsins er beint að innlendum eftirlitsyfirvöldum. Þetta er nú það fyrsta sem þarf að hafa í huga, að þessi stofnun, hið Evrópska persónuverndarráð, getur ekki tekið ákvarðanir er lúta að einstaklingum. Og svo líka er skýrt kveðið á um það að samningsaðilarnir viðurkenna að þessi lausn hefur ekki fordæmisgildi fyrir aðlögun gerða ESB sem verða [[Forseti hringir.]]felldar inn í EES-samninginn í framtíðinni. Það er mín skoðun að Ísland þurfi að vera á varðbergi gagnvart þessari þróun eins og hún hefur verið. [[Forseti hringir.]]En hér er þó að minnsta kosti sett fram yfirlýsing af hálfu m.a. Evrópusambandsins í þessum efnum.
Herra forseti. Þetta er reyndar ágætissvar. Að vísu rekur mig minni til þess að sambærilegar yfirlýsingar hafi verið gefnar út áður um það að þetta sé ekki fordæmisgefandi. Kannski er þetta ekki fordæmisgefandi en það kemur samt fyrir aftur og aftur að valdaframsal fari fram með þessum hætti. Einmitt þrátt fyrir að yfirleitt séu stjórnarflokkar við völd sem hafa ítrekað lýst sig andsnúna þessu. Það verður að viðurkennast að mér finnst þetta eiginlega frekar fyndið. Þetta angrar mig ekki neitt og ég hef útskýrt áður að ég lít svo á að allt það valdaframsal sem átti sér stað við upptöku EES-samningsins dugi til að réttlæta frekara valdaframsal. Ef fólk er ósátt við það eigum við að sjálfsögðu að taka upp nýja stjórnarskrá sem tekur á þessum málum af fullri alvöru í stað þess að við séum alltaf að rífast um þessi smáatriði. Engu að síður er áhugavert að kafa aðeins dýpra í þetta. Samspilið milli persónuverndarráðs Evrópusambandsins og síðan Persónuverndar sem okkar stofnunar mun snúast að miklu leyti um það hversu vel Persónuvernd tekst að samlagast þessu „one-stop shop mechanism“, með leyfi forseta, sem sagt afgreiðslu á einum stað, sem er gert ráð fyrir í persónuverndartilskipuninni. Augljóslega er það ekki afgreiðsla á einum stað ef sumir leita til Persónuverndar og fá úr sínum málum skorið þar en aðrir þurfa að fá málum sínum sparkað upp til persónuverndarráðsins. Gæti ráðherra hugsanlega útskýrt fyrir mér aðeins betur hvernig þetta samspil er hugsað upp á framtíðina að gera? Kannski ekki síst í ljósi þess að verið er að reyna að viðhalda ákveðnu samræmi í því hvernig þessu er beitt í hinum ýmsu Evrópulöndum.
Virðulegur forseti. Hvað varðar hið Evrópska persónuverndarráð nefndi ég að það hefðu verið samningaviðræður milli EFTA-ríkjanna og ESB að taka þessa gerð upp með þessum hætti og aðlaga þetta þannig. Hún felur í sér að eftirlitsyfirvöld EFTA-ríkjanna munu taka þátt í starfsemi Evrópska persónuverndarráðsins og hafa þar sömu réttindi og skyldur og eftirlitsyfirvöld aðildarríkja ESB í persónuverndarráðinu án þess þó að eiga rétt á því að neyta atkvæðisréttar eða bjóða sig fram í formanns- eða varaformannskjör ráðsins. Það náðist þó fram eftir samninga að persónuverndarráðið skal skrá sérstaklega afstöðu eftirlitsyfirvalda EFTA-ríkjanna eftir atvikum. Með þessari leið verð ég að segja að persónuverndarstofnanir í EFTA-ríkjunum innan EES hafa þannig fulla aðkomu að störfum ráðsins og umræðum á þeim vettvangi. EFTA-ríkin munu geta tekið þátt í kerfinu um afgreiðslu á einum stað, eins og það er orðað, og samræmingarkerfinu á jafnréttisgrundvelli við aðildarríki Evrópusambandsins. Þannig munu persónuverndarstofnanir EFTA-ríkjanna hafa fulla aðkomu að undirbúningi, rannsókn og meðferð einstakra mála sem varða vinnslu persónuupplýsinga yfir landamæri. Það hefur verið mat stjórnvalda EFTA-ríkjanna og okkar á Íslandi að þetta valdaframsal sé heimilt samkvæmt stjórnarskrá, m.a. þar sem valdheimildir Evrópska persónuverndarráðsins beinast gegn eftirlitsyfirvöldunum, þ.e. persónuverndarstofnunum í ríkjunum, en ekki gegn lögaðilum eða einstaklingum í ríkjunum. Ég vil vísa sérstaklega til álits Stefáns Más Stefánssonar prófessors emeritus, sem er í fylgiskjali IV við tillöguna, sem hann gerði um mat á þessum mismunandi valkostum við upptöku gerðarinnar í EES-samninginn. Þar fjallar hann sérstaklega um þessa aðkomu að þessu ráði og þetta valdaframsal. En ég deili, ef ég skil hv. þingmann rétt, [[Forseti hringir.]]áhyggjum hans af þróun í þessu sambandi. Það er mögulega efni í stærri umræðu um þróun EES-samningsins.
Herra forseti. Nú er ýmislegt sem þarf að ræða varðandi þessa þingsályktunartillögu þrátt fyrir, eins og ég sagði í andsvörum við ráðherra, að ég hafi lesið hana yfir og sé sæmilega sáttur við niðurstöður hennar. Þetta er tiltölulega hefðbundin upptaka á EES-máli og er verið að samþykkja fyrir okkar hönd. Það liggur ljóst fyrir að ef við samþykkjum þetta ekki hér á þinginu núna getur þetta hvorki tekið gildi í Noregi né í Liechtenstein. Það er töluvert áhyggjuefni. Það er ein af fjölmörgum ástæðum fyrir því að málið á að mínu mati að fara mjög hratt í gegn, alla vega þingsályktunartillagan. Ég set mun meiri fyrirvara við frumvarpið en það er að hluta til, eins og ég nefndi áðan, vegna þess að ég hef ekki enn náð að klára að lesa það. Forsögu málsins rakti ég aðeins um daginn. Persónuverndartilskipunin hefur verið í þróun frá 2012 og hefur á þeim tíma orðið að einu stærsta máli Evrópusambandsins frá því að ég fór að fylgjast eitthvað með evrópskri pólitík. Þetta er risastór reglugerð, var mörg ár í þróun. Það er meira að segja til, og ég efast um að það sé tilfellið með almennar reglugerðir í Evrópusambandinu, heimildarmynd um hvernig þessi reglugerð varð til og þróun hennar í gegnum Evrópuþingið. Það sýnir hve mikil áhersla er lögð á að gera þetta rétt enda er um að ræða gríðarlega mikið framfaraskref fyrir persónuvernd og persónufriðhelgi í gervallri Evrópu og útöngum hennar, og í raun í fleiri löndum. Rætt hefur verið um það á undanförnum dögum að fyrirtæki í Bandaríkjunum, Indlandi og Kína og víðar þurfi að laga sig að evrópsku persónuverndarlöggjöfinni til þess hreinlega að geta haldið áfram að stunda viðskipti við Evrópulönd. Þetta er kannski diplómasía af öðru tagi en við eigum að venjast en samt, kannski eitthvað sem stórveldi hafa gert í gegnum tíðina og ætti ekki að koma okkur á óvart að Evrópusambandið brúki slíkar aðferðir við og við. Það er eins og ég segi eðlilegt að afgreiða þessa þingsályktunartillögu án stórkostlegra athugasemda. Í sjálfu sér er þetta einföld heimild. Vandamálin eru líklegri til að koma upp í frumvarpinu þar sem reglugerðin er útfærð. Mér finnst persónulega alveg ótrúlega skrýtið að ríkisstjórn flokka sem hafa sífellt og stöðugt verið að benda á að framsalsheimildir séu í trássi við stjórnarskrá, þrátt fyrir að þær séu það ekki, samþykki að fara þessa tilteknu leið við útfærsluna. Ef ég hefði nægan tíma er ég með haug af spurningum sem ég gæti spurt ráðherra að. Ég velti því sérstaklega fyrir mér hvers vegna þessi leið var valin og hverjar hinar leiðirnar voru. Við upptöku EES-gerða eru yfirleitt þrír útfærsluvalmöguleikar í samskiptum stofnana varðandi regluverkið. Það er að samlagast evrópsku stofnuninni sem hér er með einhverjum hætti verið að gera, sem sagt beinlínis verið að framselja vald til Evrópusambandsins. Annar valkostur er að valdið farið til ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA. Sá þriðji er að þetta endi hjá viðeigandi stofnun í hverju EES-ríki fyrir sig, þá Persónuvernd í þessu tilfelli. Á bls. 10 í þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta: „EFTA-ríkin ræddu fjóra mismunandi valkosti við aðlögun reglugerðarinnar ...“ Svo er haldið áfram en aldrei útskýrt hverjir valkostirnir fjórir eru. Þetta er eitt af því sem ég hefði viljað skilja ögn betur. Einnig eru nokkur vafaatriði varðandi það hvernig samspilið á eftir að verða. Ég fór svolítið út í það í andsvörum við ráðherra hér áðan, nákvæmlega hvar skilin muni verða. Ég fékk að vísu ágætissvör við því en ég held engu að síður að teikna þurfi aðeins skýrari mynd, ekki síst fyrir þá þingnefnd sem kemur til með að fylgja þingsályktunartillögunni úr hlaði. Ég hef í raun afskaplega litlu við þetta að bæta að sinni. Þetta er svo rosalega stöðluð nálgun. Þó svo að ég geti spurt margra spurninga kláraði ég satt að segja margar þeirra í utanríkismálanefnd þegar málið var til umræðu þar í gær, ef mig misminnir ekki. Dagarnir eru allir farnir að renna saman. En stóru póstarnir eru eftir sem áður í frumvarpinu og ég býst við að umræðan um það verði töluvert lengri, flóknari og ítarlegri.
Virðulegur forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður beindi til mín spurningum sem ég ætla að koma að í seinni ræðu minni í þessu máli, ágætisspurningar sem gefa mér tækifæri til að reifa þá möguleika sem voru fyrir hendi við upptöku gerðarinnar í EES-réttinn. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann. Hann nefndi í ræðu sinni að hann setti fyrirvara við hitt málið, ef má kallað það svo, þ.e. mál nr. 622, frumvarp um persónuverndarreglugerðir, sem ég mælti fyrir fyrir tveimur dögum. Hann sagðist setja fyrirvara við það en geta stutt þessa þingsályktunartillögu út af fyrir sig. Hv. þingmaður nefndi að hann ætti samt sem áður eftir að kynna sér frumvarpið. En ég heyrði hann flytja ræðu eftir framsögu mína í persónuverndarmálinu þar sem hann lýsti því að hann hefði fylgst með þessum málum mjög lengi, og endurtók það hér, í raun kannski frá því að málið fæddist fyrst í Evrópusambandinu fyrir mörgum árum. Ég geri þá ráð fyrir að hann þekki persónuverndarreglugerðina eins og hún kemur af kúnni, ef svo má að orði komast, eins og hún var samþykkt árið 2016. Þess vegna langar mig að vita hvort hann geti nefnt þótt ekki væri nema eitt atriði sem hann telur ekki vera í samræmi við reglugerðina í þessu lagafrumvarpi. Nú bendi ég á að lagafrumvarpið sem ég mælti fyrir er íslenskur texti sem er saminn hér og er til þess ætlaður að veita yfirsýn yfir persónuverndarreglugerðina, hina almennu persónuverndarreglugerð, sem er fylgiskjal. Persónuverndarreglugerðin sjálf er fylgiskjal með þessu frumvarpi og verður að lögum, lagatexti. Ég spyr í ljósi þess að hv. þingmaður hefur fylgst mjög vel með þessu og hélt langa ræðu [[Forseti hringir.]]fyrir tveimur dögum án þess að koma inn á það hvort það væri eitthvert eitt atriði sem hann væri ósáttur við í því frumvarpi sem ég mælti fyrir.
Herra forseti. Satt að segja lýst mér ágætlega á frumvarpið, af því sem ég hef lesið, en engu að síður snúast þær áhyggjur sem ég hafði um daginn og hef enn að einhverju leyti um að eins og við vitum er því miður tilhneigingin í meðferð EES-mála í ráðuneytum til þess að stunda svokallaða gullhúðun þar sem skeytt er inn séríslenskum ákvæðum sem eiga að samlagast duttlungum ráðamanna hverju sinni. Ég myndi auðvitað ekki samþykkja að þetta frumvarp færi í gegn án þess að það væri alveg skýrt hverjir þeir duttlungar eru. Sem dæmi má nefna 14. gr. frumvarpsins um rafræna vöktun, 15. gr. um vanskilaskrá, 21. gr. um bannskrá Þjóðskrár Íslands. Þetta eru allt saman atriði sem eru algerlega séríslensk í þessari útfærslu. Svo eru það dagsektirnar sem koma fram. Það er útfærsluatriði hvert aldursmark skal vera í tengslum við samþykki barns fyrir þjónustu í upplýsingasamfélaginu. Það er að vísu 13 ára viðmið sem kemur til vegna COPA-löggjafarinnar í Bandaríkjunum frá 1994 frekar en 1995, að ég held. En núna sé ég að ráðherra er farin út úr salnum þannig að það er kannski erfitt að halda áfram að svara henni.
Nei.
Þetta er til þess að nefna ekki bara eitt heldur ansi mörg atriði sem ég hef áhyggjur af. Svo talaði ég ítarlega um það um daginn, sem var kannski aðalpunkturinn minn, að það er töluvert stórt grátt svæði í frumvarpinu varðandi 4. gr., gráa svæðið vegna sjálfvirkrar úrvinnslu sem á ensku kallast, með leyfi forseta, „automated means“. Þetta er atriði sem endaði í reglugerðinni þrátt fyrir mikla pólitík á þeim nótum að erfitt væri að túlka það og á eftir að koma í ljós nákvæmlega hversu víðtæk áhrif það mun hafa í Evrópurétti og á þau fjölmörgu fyrirtæki og einstaklinga sem undir það falla, að ég held um 500 millj. manns. [[Forseti hringir.]]Þetta er auðvitað flókið. En í leiðinni langar mig til að spyrja: Gæti ég fengið útlistun á þessum fjórum nálgunum?
Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að njóta þess að vera hér með stöðu þess sem veitir andsvar við ræðu hv. þingmanns. Eins og ég nefndi áðan ætla ég í seinni ræðu minni að fara aðeins yfir þær fjórar leiðir sem voru tækar til upptöku. Ég hef mikinn áhuga á efni þessarar reglugerðar og veit að hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á því og alveg örugglega einhverjar skoðanir. Þess vegna ítreka ég spurningu mína hvort það sé eitthvert eitt atriði, ég fer ekki fram á meira, bara svo að ég geti haft nesti yfir helgina til að velta fyrir mér, eitt atriði í frumvarpinu sem hann telur að betur hefði mátt fara eða ætti að vera einhvern veginn öðruvísi. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns eftir framsögu mína um persónuverndarfrumvarpið að hann kallaði eftir því að það væri útskýrt, tekið saman, hvaða reglur þetta væru í frumvarpinu, hvað í frumvarpinu, hinum íslenska texta, viki að einhverju leyti frá texta reglugerðarinnar. Það kemur fram á blaðsíðu 36 í lagafrumvarpinu. Þar er einmitt sérstaklega rakið hvaða atriði það eru þar sem heimilt var að víkja frá texta reglugerðarinnar og ekki bara heimilt heldur í sumum tilfellum skylt að útfæra nánar tiltekin atriði. Ég tek sem dæmi samþykki barna við þátttöku á samfélagsmiðlum þar sem reglugerðin kveður á um að aðildarríki geti ákveðið hvort þau hafi lægra aldurstakmark en 16 ára. Það var því nauðsynlegt að taka afstöðu til þess hvaða aldur ætti að gilda hér á landi. Það er einmitt gert í frumvarpinu þar sem miðað er við 13 ára aldur. [[Forseti hringir.]]Það eru svoleiðis atriði sem þurfti að taka afstöðu til. En ég ítreka þá spurningu mína hvort það sé eitthvað eitt atriði, þótt ekki væri nema eitt, sem hv. þingmaður gæti nefnt sem þyrfti að vera allt öðruvísi í lagafrumvarpinu til persónuverndarlaga.
Herra forseti. Nei, ég get ekki sagt að ég hafi séð eitthvað þannig, enda virðist þetta vera ágætlega unnið frumvarp. En ég segi það með þeim fyrirvara að ég er rétt búinn að lesa nokkrar greinar og svo eitthvað af greinargerðinni. Ég býst við að ég sé kominn svona 40 blaðsíður inn í frumvarpið, það er 147 blaðsíður og mikið sem þarf að skoða samhliða því að lesa það, t.d. hvernig þetta var í meðferð Evrópuþingsins, hvernig athugasemdir komu fram frá hagsmunaaðilum. Ég hef mikið fylgst með eða borið saman við umfjöllun EDRI um þetta mál, sem eru Evrópusamtökin European Digital Rights. Svo hef ég að sjálfsögðu líka lesið blaðagreinar sem hafa komið út, því að það er lán í töluvert miklu óláni að við fáum svolítið að sjá hverjar afleiðingarnar eru af þessu vegna þess að þetta tók gildi í Evrópu síðastliðinn föstudag. Það er komin tæplega viku reynsla á reglugerðina. Ég er ekki enn þá kominn í þá stöðu að ég treysti mér til að benda á eitthvert eitt atriði. Ég hef bent á nokkur atriði: Rafrænu vöktunina, vanskilaskrána, bannskrá Þjóðskrár Íslands, dagsektirnar o.fl., þar sem útfæra þarf hlutina öðruvísi og fara séríslenska leið. Gott og vel. En það verður að vera nákvæm yfirferð þingsins alls Eitt sem ég nefndi í töluvert löngu máli um daginn og veldur mér enn þá verulegum áhyggjum eru áhrifin á gagnagrunna sem eru ekki reknir af opinberum aðilum en gegna opinberu hlutverki, t.d. grunnrekstri internetsins. Þá nefndi ég WHOIS- gagnagrunninn [[Forseti hringir.]]sem er ótrúlega mikilvægur. Ástandið og aðstæðurnar hjá þeim gagnagrunni eru atriði sem ég mun hafa áhyggjur af þangað til einhver sannfærir mig um að hafa þær ekki.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að hafa farið yfir þessa þingsályktunartillögu um þetta mjög svo mikilvæga mál, þessa reglugerð um persónuvernd sem var samþykkt í Evrópu fyrir margt löngu, fyrir tveimur árum eða svo. Við erum auðvitað að ræða þessa tilteknu þingsályktunartillögu, og ég mun svo sannarlega gera það sem ég get til að greiða henni leið, en við höfum líka verið að velta fyrir okkur hér í dag og ræða aðferð okkar við innleiðingu á þessari tilteknu reglugerð, hvernig við komum henni inn hjá okkur. Ég hef áður komið inn á það í máli mínu að ég tel að betur færi á að við myndum hreinlega samþykkja þessa þingsályktunartillögu og senda þannig skýr skilaboð til Evrópu um að við munum greiða þessu máli götu hér á Alþingi Íslendinga til að það liggi ljóst fyrir, á fundinum í júlí hjá sameiginlegu EES-nefndinni, að það sé okkar vilji. Frumvarpið kom auðvitað allt of seint vegna þess að ákvörðun var tekin um það í dómsmálaráðuneyti að skipa ekki nefnd sem átti að fara í þessa vinnu fyrr en í nóvember sl. Þrátt fyrir að það hafi legið fyrir í allan þennan tíma, í tvö ár, að við þyrftum að vera í þessari vinnu, var nefndin sem fór í að útbúa frumvarp svo við gætum innleitt þetta mál í íslenskan rétt seint á ferð. Við verðum aðeins að benda á að það frumvarp sem lagt var hér fram fyrir tveimur dögum er þess eðlis, og það var gagnrýni sem meðal annars kom fram í samráðsgáttinni, að í tilteknum ákvæðum þarf sá sem ætlar að lesa og skilja það sem þar á sér stað að vera með þrjú skjöl opin á borðinu fyrir framan sig. Það er ekki vönduð lagasetning. Innihald þingsályktunartillögunnar er alveg ljóst, jafnvel þeim óreynda þingmanni sem hér stendur. Hér er verið að tala um að Alþingi veiti samþykki fyrir því að við munum styðja framgang þessarar reglugerðar og ekki setja okkur upp á móti henni sem slíkri. En það er þessi flækjufótur sem verður á leiðinni. Við ákveðum að fara aðra leið en önnur EFTA-ríki. Við gerum þetta ekki eins og Noregur, ætlum ekki að gera þetta eins og aðrir, heldur einhvern veginn að endurskrifa þetta og búa til aðeins aðrar reglur fyrir okkur. Það þarf að styðja framgang þessarar þingsályktunartillögu til að koma ekki öllu í uppnám. Evrópuríkin þurfa að fá skýr skilaboð frá okkur. En við erum samt í þeirri stöðu að fjöldinn allur af reglugerðum hefur verið samþykktur í Evrópu sem hefur ekkert verið tekinn inn í íslensk lög. Sem dæmi kom inn í EES-samninginn reglugerð í febrúar sl. sem var samþykkt í Evrópusambandinu árið 2014. Sú reglugerð hefur ekkert verið innleidd hér á landi. Það er auðvitað ekkert einsdæmi, við erum með fullt af svona málum. Það að ætla að fara í svo óvandaða vinnu sem við höfum rætt hér, varðandi innleiðinguna, er bara ekki í boði. Það þarf að gera þetta betur. Það þarf að vanda sig, eins og þingmaðurinn hefur áður sagt. Aðeins varðandi efnið. Það er auðvitað um að ræða reglur um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga, reglur er varða frjálsa miðlun upplýsinga. Þetta er grundvallarréttur einstaklinga og á þeim tímum sem við lifum í dag er þetta algert lykilatriði. Við sjáum hvernig málin standa hjá okkur. Til dæmis veltir maður fyrir sér hvers vegna verið sé að rýra rétt íslenskra barna meira en þeirra sem eru frá Evrópusambandslöndunum. Af hverju ætlum við að hafa aðrar reglur fyrir íslensk börn, þegar kemur að samþykki varðandi t.d. dreifingu persónuupplýsinga á samfélagsmiðlum? Af hverju ætlum við að láta 13 ára gamla unglinga á Íslandi samþykkja eitthvað sem þeir mögulega hafa engan skilning á? Ég velti fyrir mér hvort það sé eitthvað sem hefur verið ígrundað nægilega vel. Hvers vegna má það ekki bara vera þannig að forsjáraðilar þurfi að veita þetta samþykki? Við efumst ekkert um að persónuverndin, verndun persónuupplýsinga, er gríðarlega mikilvæg. Það er algert lykilatriði. Sem betur fer hafa íslensk stjórnvöld mörg hver, íslenskar stofnanir og stórfyrirtæki, fyrir löngu hafið undirbúning vegna þessarar reglugerðar þó að íslenskir ráðamenn eða ríkisstjórn hafi valið að koma innleiðingarþættinum svona seint hér inn á þingið. Ég ætla ekki að hafa frekari orð um málið í bili. Ég fagna því að þessi þingsályktunartillaga er komin hingað inn og hlakka til að sjá hvernig um hana verður fjallað.
Virðulegur forseti. Ég greini það af ræðu hv. þingmanns að hún sé ósátt við það sem lagt er til í frumvarpinu er varðar aldur barna til þess að gefa samþykki fyrir að vera á samfélagsmiðlum. Hún fullyrðir að það sé rýrari réttur en réttur barna á meginlandi Evrópu. Hún tiltók reyndar 12 ára börn en í frumvarpinu er miðað við 13 ára aldurinn [[Gripið fram í.]]og er það sérstaklega rökstutt með vísan til samfélagsgerðar hér á landi. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún viti til þess hvernig þetta eigi að vera í öðrum löndum. Hvort einhver önnur lönd ætli að miða við 16 ára aldurinn. Innan við tíu Evrópulönd hafa tekið til í löggjöf sinni til þess að samræma hana persónuverndarreglugerðinni. Það liggur fyrir að öll ríki Evrópu þurfa að breyta löggjöf sinni þótt reglugerðin sjálf gildi, það þarf að aðlaga löggjöfina sem því nemur sem reglugerðin kveður á um að þurfi að útfæra nánar. Mig langar að vita hvort hún viti hvaða ríki það eru sem ætla að miða við einhvern annan aldur en 13 ára. Aðallega langaði mig þó að vita nákvæmlega hvað það er sem þingmaðurinn, sem talar alltaf um óvönduð vinnubrögð í þessu öllu saman, hefði viljað sjá. Hún vísar til þess að tilskipanir hafi margar hverjar ekki verið innleiddar hér í mörg ár. Það er alveg rétt. En það er eðlismunur á þessari persónuverndarreglugerð og öðrum reglugerðum og tilskipunum sem Ísland hefur innleitt. Mig langar að vita hvort hv. þingmaður áttar sig á þeim eðlismun. Og í ljósi þess eðlismunar langar mig að vita hvað það er sem þingmaðurinn hefði viljað sjá gerast, með hvaða hætti og hvenær hún hefði viljað sjá að þessi [[Forseti hringir.]]persónuverndarreglugerð yrði innleidd í íslenska löggjöf, og einnig þá með vísan til þess að sameiginlega EES-nefndin hefur ekki enn þá tekið gerðina upp í sinn samning, EES-samninginn.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þær spurningar sem hún ber hér fram. Hún spyr hvort þingmaðurinn hafi kynnt sér hvaða ríki það séu sem hafi breytt hjá sér tilteknu ákvæði er varðar samþykki barna. Þingmanninum er kunnugt um að einhver ríki hafi breytt ákvæðinu, en ég efast um að hæstv. ráðherra sé að óska eftir því að þingmaðurinn standi hér og þylji upp hvaða tilteknu ríki það séu. Það er engu að síður þannig að reglugerðin segir eitt og íslensk stjórnvöld taka ákvörðun um að breyta ákvæði reglugerðarinnar á einhvern tiltekinn hátt. Hvaða máli skiptir hvort einhver tiltekin ríki velji að gera eitthvað annað? Ég veit ekki alveg hvað það kemur málinu við. Ég hefði haldið að þetta ætti mögulega að vera nákvæmlega það sem er til umræðu þegar við víkjum frá því sem hin evrópska reglugerð segir til um. Það er nákvæmlega það sem við eigum að vera að velta fyrir okkur hér, hvers vegna þessi leið er farin en ekki önnur. Hæstv. ráðherra sagði einnig að það væri eðlismunur á þessu og öðru og hvernig þingmaðurinn hefði séð fyrir sér að þetta hefði mátt gera einhvern veginn öðruvísi. Til dæmis hefði þingmaðurinn talið vænlegast til árangurs að nefndin sem falið var að fara í þá vinnu að útbúa þetta frumvarp, hefði tekið til starfa þegar ljóst var að við þyrftum að fara í innleiðingu á þessari reglugerð, en ekki korteri áður en hún tók gildi. Það lá alveg fyrir [[Forseti hringir.]]að reglugerðin tæki gildi 25. maí. Það lá fyrir. Hvers vegna að hefja þá störf við samningu frumvarpsins svona seint?
Virðulegur forseti. Ég ætla að fjalla sérstaklega um starfshópinn sem skipaður var í nóvember á síðasta ári og lýsa því hvernig vinna sem hann hóf nú kannski ekki beint, hún var löngu hafin í ráðuneytinu - ég ætla að skýra það í seinni ræðu minni en árétta hins vegar spurningu mína í ljósi þess að gerðin hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Það er ekki á forræði dómsmálaráðherra, ef það er markmið hv. þingmanns að hnýta í hann, þótt ég sé nú í embætti utanríkisráðherra. Það liggur alveg fyrir að gerðin sjálf hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Til þessa þarf að líta á samhengið. Það þarf líka að líta til þeirra samningaviðræðna, sem ég hef lýst í ræðu minni og andsvörum, sem fram fóru á milli EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsins um með hvaða hætti ætti að taka upp gerðina í EES-samninginn og þann tíma sem í það fór. Það er óhjákvæmileg forvinna. En það liggur alveg fyrir að vinnan við gerð frumvarpsins var löngu hafin. Ég spyr hins vegar hv. þingmann: Hvernig hefði hún viljað standa að þessu máli með öðrum hætti? Hefði hún talið eðlilegt að inn á þing kæmi frumvarp til nýrra persónuverndarlaga til dæmis löngu áður en fyrir lágu drög að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar? Hefði það verið eðlilegt? Hefði verið eðlilegt að leggja fram frumvarpið fyrir t.d. ári síðan? Reglugerðin lá fyrir í íslenskri þýðingu fyrir ári. Það hefði í sjálfu sér líka alveg verið hægt að leggja fram reglugerð eins og gert var í Noregi. Hefði hv. þingmaður viljað innleiða þessa persónuverndarreglugerð með sama hætti og Noregur? Ég vek athygli á því að athugasemdir frá norsku persónuverndarstofnuninni um frumvarpið þar [[Forseti hringir.]]og innleiðinguna taldi yfir hundrað síður ef ekki mörg hundruð. Ég spyr: Er það afstaða hv. þingmanns að innleiða hefði átt þessa persónuverndargerð inn í íslenskan landsrétt með hráum texta reglugerðarinnar? Hefði það verið til skýringa á málinu fyrir þá sem þurfa að starfa í þessu umhverfi?
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa síðari spurningu. Hvernig hefði þingmaðurinn viljað haga málum? Já, hæstv. ráðherra, ég held að það hefði mögulega farið betur á því að taka reglugerðina hráa eins og hún kom af kúnni, til þess að minnka flækjustigið. Til þess að það væri alveg á hreinu að vandað væri til verka frekar en að hafa það sem við fengum í hendur. Þar er flækjustig vegna þess hversu hratt er unnið. Það virðist einhvern veginn vera, kannski ekki fálmkennt en það er ákveðinn hraði á málinu, eins og málið kemur frá hæstv. dómsmálaráðherra, að maður getur ekki alveg treyst því að nægilega sé vandað til verka. Komið hefur fram að til þess að maður geti skilið ákveðin ákvæði þessa frumvarps, og hæstv. dómsmálaráðherra hefur nú þegar verið bent á það, þarf viðkomandi að sitja með þrjú skjöl fyrir framan sig til að bera þau saman því að ekki er skýrt í ákvæðunum hvað fjallað er um. Í umræddu frumvarpi er um að ræða refsiheimildir, álagningu stjórnvaldssekta sem nema 2,4 milljörðum. Það eru slík ákvæði sem eru það íþyngjandi að það er algerlega ótækt að þau séu eins óljós og þetta frumvarp ber með sér. En reglugerðin er góðra gjalda verð. Málið er gott. Við eigum að sjálfsögðu að greiða því leið. En enn og aftur óska ég eftir [[Forseti hringir.]]að ráðherrann vandi sig.
Virðulegi forseti. Það hefur verið talað um að innleiðing GDPR þýði nýtt landslag í persónuvernd. Eins og ég hef áður sagt er með GDPR verið að valdefla almenning og veita honum stóraukin réttindi. Það er mikilvægur og löngu tímabær liður í því að vernda einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga. Það er gleðiefni og sér í lagi ánægjulegt á tímum þegar réttindi stórfyrirtækja eru allt of oft tekin fram yfir réttindi almennings. Vonandi er það því til merkis um bót í þeim málum öllum. Vonandi eru á heimsmælikvarða að eiga sér stað ákveðin viðmiðaskipti í þessum málum. Í raun hefur sú sem hér stendur áður lýst yfir ánægju sinni með innleiðingu reglugerðarinnar. Ég hef skynjað almenna ánægju innan þingsins með væntanlega innleiðingu. Og jafnvel þó að mér hafi ekki gefist tími til þess, þennan síðasta rúma sólarhring, að klára að lesa alla reglugerðina mun ég njóta þess að gera það um helgina. Eins og ég skil málin virðist nokkuð brýnt að taka hana upp hér á landi til að við göngum í takt við þær Evrópuþjóðir sem við höfum skuldbundið okkur til að ganga með, til að koma í veg fyrir spennu á milli Íslands og hinna þjóðanna. Ég hef fullan skilning á því að þar séu sannarlega hagsmunir þjóðarinnar undir að töluverðu leyti. Hins vegar hef ég á sama tíma áhyggjur af því og tel að það megi ekki vera á kostnað einstaklinga, fyrirtækja og sveitarfélaga hér á landi. Eins og ég sagði í upphafi hefur verið talað um nýtt landslag í tengslum við GDPR. Þar með er það nýtt landslag í lagaumhverfi. Þess vegna langar mig að beina þeirri spurningu til hæstv. dómsmálaráðherra hvort hún hafi engar áhyggjur af því að innleiðingartíminn hafi verið of stuttur til að skynsamlegt sé að henda því hér inn í íslenskt lagaumhverfi og að það hafi þá til dæmis ekki neikvæð áhrif á sveitarfélög, kannski lítil sveitarfélög sem standa ekki vel fjárhagslega, sem gætu lent í málum þar sem þau væru bótaskyld. Það er eiginlega mín helsta spurning til hæstv. dómsmálaráðherra um GDPR að þessu sinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni og margir verið málefnalegir og borið á borð sitt sjónarhorn á þetta. Ég reyni að hafa það í heiðri að betur sjá augu en auga. Ég tek undir áhyggjur þingmanna af því að þessu máli, þ.e. persónuverndarfrumvarpinu og þá í raun þessu líka, sé gefinn naumur tími hér í þinginu. Ég hefði svo sannarlega viljað gefa þinginu lengri tíma til að fjalla um þessi mál. Þetta mál er mjög sérstakt. Það er mjög sérstakt að Ísland þurfi að innleiða reglugerð Evrópusambandsins með þessum hætti, reglugerð sem kveður á um að evrópsk fyrirtæki fremji lögbrot brjóti þau reglugerðina með því að miðla gögnum til landa sem ekki hafa innleitt hana eða ekki fengið sérstaka undanþágu eða vottun Evrópusambandsins. Þessi reglugerð er um margt mjög sérstök. Í því ljósi liggur fyrir að fara þurfti í þessa miklu vinnu við undirbúning að henni, sem þó tók nú ekki nema tvö ár. Ég bendi á, eins og aðrir hv. þingmenn hafa gert, að venjulegar tilskipanir, jafnvel um smæstu atriði, hafa legið hér svo árum skiptir í umfjöllun bæði þings og í stjórnsýslunni og hjá stjórnvöldum almennt og í alls kyns mati á áhrifum og kostum þess að innleiða slíkar tilskipanir. Oftast er þetta málefnalegur dráttur á innleiðingu, jafnvel þótt það taki mörg ár. En í þessu tilfelli er okkur gefinn mjög knappur tími. Það verður að mínu mati að skrifast á Evrópusambandið, með hvaða hætti það setur þessa reglugerð með svo skömmum fyrirvara, tveggja ára aðlögunartíma fyrir Evrópuríkin. Þá á eftir að taka tillit til aðstæðna og hagsmuna EFTA-ríkjanna. Það er umræða sem þarf að taka í framhaldinu, þ.e. þróun á þessu samstarfi EFTA-ríkjanna við Evrópusambandið. Það er sjálfsagt að gera það og halda þessu máli og öðrum málum sem hefur lyktað með svipuðum hætti, þó ekki alveg eins, til haga í þessu. Þess vegna árétta ég að það var mikilvægt að fá fram þessa yfirlýsingu sem sett er við bókunina, í drögum, sem verður sett í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, yfirlýsingu um að þetta hafi ekki fordæmisgildi. Ég vil líka nefna sérstaklega - því að fundið hefur verið að því, eins og kemur fram í greinargerð, að sérstakur starfshópur hafi verið settur á laggirnar 21. nóvember 2017 sem hafi verið falið að hefja smíð frumvarpsins - að það er nú ekki alveg rétt lýsing á þessu. Haft var samband við Björgu Thorarensen á vordögum 2017 og ég fyrir mitt leyti gaf samþykki fyrir því að samið yrði við hana um að taka að sér að semja frumvarpið. Vegna persónulegra aðstæðna hennar gat ekki orðið af því fyrr en um haustið en ég veit að hún var byrjuð að leggja drög að þessu öllu löngu áður en starfshópurinn sjálfur kom formlega saman. Það er orðhengilsháttur, eða menn að tapa sér í miklum smáatriðum, að líta á dagsetninguna á þessum málum. Að mínu mati hefur verið haldið á þessu máli, af hálfu utanríkisráðuneytisins og dómsmálaráðuneytisins, innanríkisráðuneytinu þar áður, fyrir 1. maí 2017, af miklum skörungsskap. Menn hafa reynt að ýta þessu máli eins hratt áfram og hægt er. Ég tek líka undir það hjá hv. þingmönnum, sem ég hef greint í umræðum hér í dag en einnig við framsögu mína varðandi persónuverndarfrumvarpið fyrir tveimur dögum, að það er erfitt að setja sig inn í þessi mál. Mér þykir hins vegar verra, og ég held að það sé misskilningur, þegar menn finna að því að innleiðingin fari fram með þeim hætti sem hún gerir hér, þ.e. með nýjum persónuverndarlögum sem vísa í reglugerðina. Það er rétt að Noregur innleiðir þetta þannig, með því að taka reglugerðina eins og hún kemur af kúnni, og setur síðan lög, mjög tyrfin, bandormslög í raun, til breytinga á ýmsum lögum. Ég verð að viðurkenna að ekki treysti ég mér að minnsta kosti í fljótu bragði til að lesa hina almennu persónuverndarreglugerð og setja mig inn í hana. Ég hef reyndar fengið þær leiðbeiningar að menn eigi alls ekki að byrja á að lesa hana við 1. gr. og 2. gr., eins og menn lesa venjulega lagafrumvörp hér, heldur þurfi að byrja inni í miðri gerðinni. Menn þurfa svolítið að þekkja til persónuverndarfræðanna til að geta sett sig inn í það. Það er af þessum ástæðum sem ég tók þá ákvörðun að fela Björgu Thorarensen að semja frumvarp til nýrra persónuverndarlaga. Það er til mikilla bóta fyrir þá sem þurfa að vinna eftir þessu kerfi að fá heildstæðan lagatexta sem er settur fram á því formi sem við þekkjum hér á Íslandi og vinnum eftir, lögfræðingar og fyrirtæki, og geta síðan flett í reglugerðinni til fyllingar. Það er þá auðvitað texti reglugerðarinnar sem gildir alltaf. Ég hef ekki heyrt nokkurn mann andmæla því, í atvinnulífinu eða annars staðar, þótt athugasemdir hafi verið gerðar um það á fyrstu stigum málsins. En þegar menn áttuðu sig á umfangi málsins og innleiðingaraðferðinni í Noregi heyrði ég ekki annað en að menn væru mjög vel sáttir við þetta og þakklátir fyrir að þessi leið hefði verið farin. Hin leiðin hefði verið miklu ódýrari og einfaldari frá mínum bæjardyrum séð, að innleiða þetta eins og Noregur gerir, en miklar athugasemdir eru gerðar í Noregi við málið. Persónuverndarstofnunin þar skilaði umsögn upp á 387 bls. við innleiðinguna enda tók það þingið dágóðan tíma að setja sig inn í þau mál. En lögin þar hafa verið samþykkt. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fann að því, ég vil bara koma því að, að réttarvernd íslenskra barna yrði eitthvað minni en réttarvernd annarra barna varðandi samþykkisaldur þeirra í tengslum við samfélagsmiðlana. Nú er það þannig að öll Norðurlöndin hafa tekið ákvörðun um að miða við 13 ára aldurinn. Það gerir Ísland líka og ég tel ekki annað raunhæft í ljósi þess samfélags sem við búum hér í. Menn þurfa ekki að vera hræddir við að leyfa þrettán ára börnum að vera á samfélagsmiðlum. En það er auðvitað heilmikið uppeldisatriði sem foreldrar þurfa að hafa í huga að ábyrgðin er að sjálfsögðu þeirra. Það eru þeir sem setja reglurnar um notkun samfélagsmiðla en ekki samfélagsmiðlarnir sjálfir eða börnin. Í máli hv. þm. Smára McCarthy kom fram að hann teldi að ákvæði um dagsektir væri einhvers konar nýmæli eða frávik frá reglugerðinni. Það er ekki rétt. Reglugerðin heimilar beinlínis að setja reglur um dagsektir. Dagsektir hafa verið í þessum efnum í lögum í 16 ár. Þeim hefur aldrei verið beitt af hálfu Persónuverndarstofnunar á Íslandi en þetta er úrræði sem menn telja nú að best þjóni þeim tilgangi að halda mönnum við efnið í þessum efnum. Það er engin breyting hér á. Það sama má segja um það sem hv. þm. Smári McCarthy nefndi varðandi rafræna vöktun, bannskrá þjóðskrár og lánstraustsupplýsingar, eins og hann nefndi, sem væru einhvers konar nýmæli og frávik frá reglugerðinni. Allt er þetta efnislega þegar til staðar í lögum í dag. Það er engin breyting þar á. Ég vil víkja stuttlega að því, þar sem ég var sérstaklega spurð út í af hv. þm. Smára McCarthy sem vildi fá útlistun á því hvaða fjórar leiðir hefðu verið í stöðunni þegar kemur að upptöku gerðarinnar í EES-samninginn. Því er mjög vel lýst í fylgiskjali IV með þeirri þingsályktunartillögu sem ég var að mæla fyrir sem er álit Stefáns Más Stefánssonar, prófessors emerítus, á stjórnskipulegum álitaefnum. Í 4. kafla þar er fjallað sérstaklega um þessa fjóra þætti. Þar má nefna að í fyrsta lagi, sem hann telur reyndar síðast, hefði verið mögulegt að fela eftirlitsstofnun EFTA að taka bindandi ákvarðanir gagnvart eftirlitsvaldi í EFTA-ríki. Þá lá fyrir að Evrópusambandið myndi alls ekki fallast á þetta. Í öðru lagi var möguleiki að stofnað yrði EFTA-persónuverndarráð til að taka bindandi ákvarðanir líka. Það lá fyrir og var reynt til þrautar að semja um þetta við Evrópusambandið og það tókst ekki. Í þriðja lagi var útfærsla sem gerði ráð fyrir að persónuverndarráðið evrópska gæfi út álit eða tæki ákvarðanir sem yrðu svo ekki bindandi fyrir EFTA-ríkin. Það var heldur ekki fallist á þetta. Það eina sem var í stöðunni var í raun að Íslendingum og EFTA-ríkjunum var settur stóllinn fyrir dyrnar í því að gerast aðilar að þessu evrópska persónuverndarráði án atkvæðisréttar. Norðmenn voru reyndar mjög fylgjandi því svo að Íslendingar voru nú svolítið að synda á móti straumnum. Að lokum vil ég segja þetta: Ég er þess alveg fullviss að evrópska persónuverndarreglugerðin, GDPR eins og hún er kölluð, mun taka efnislegum breytingum [[Forseti hringir.]]á næstu misserum og árum. Það er alveg óhjákvæmilegt. Mörg álitaefni munu koma upp. Þetta verður mörgum fyrirtækjum í Evrópusambandinu, miklu fremur en hér á Íslandi, þungt í skauti og evrópskum stjórnvöldum þungt í skauti þegar kemur að samningaviðræðum við stór ríki eins og Bandaríkin og Kína. Við skulum sjá hvert sú þróun leiðir en hún mun ná hingað líka á vettvang EES-samstarfsins. En ábyrgðin á þessu öllu er hjá Evrópusambandinu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2016. Tilgangur frumvarpsins er að leita staðfestingar Alþingis á ríkisreikningi ársins 2016. Tilgangur lokafjárlaga er að kveða á um ráðstöfun fjárheimilda í árslok, þ.e. hvort árslokastöður skuli falla niður eða flytjast til næsta árs. Frumvarp til lokafjárlaga er nú lagt fram í síðasta sinn, þannig að um nokkur tímamót er að ræða við afgreiðslu þessa máls. Með lögum nr. 123/2015, um opinber fjármál, voru gerðar margvíslegar breytingar á fyrirkomulagi ríkisfjármála sem gilda frá og með árinu 2017. Þar má nefna að frumvarp sem lagt verður fram til samþykktar á ríkisreikningi tekur við af frumvarpi til lokafjárlaga. Uppbygging frumvarpsins er hefðbundin og felur í sér tvær lagagreinar auk gildistökugreinar. Að vanda fylgja tvö fylgiskjöl með frumvarpinu. Það fyrra er yfirlit um breytingar á fjárheimildum ársins 2017 vegna flutnings á árslokastöðu 2016. Hið síðara er yfirlit um uppruna fjárheimilda, reikningsfærð gjöld og tekjur og stöðu í árslok 2016. Eins og fram kemur í töflu er fylgir hér í nefndaráliti, og ég les ekki hér upp, er í 1. gr. frumvarpsins gerð tillaga um að gjaldaheimildir lækki um 1,2 milljarða kr. vegna þess að innheimta markaðra tekna og annarra rekstrartekna stofnana reyndist hærri en áætlað var í fjárlögum. Almennt gildir að mismunur á endanlegum áætluðum tekjum fjárlaga leiði til jafn mikillar breytingar á fjárheimildum viðkomandi fjárlagaliðar. Með því móti eru viðkomandi ríkisaðilar jafnsettir og áður, þ.e. þeir hvorki njóta góðs af né tapa fjármunum á því að tekjur samkvæmt ríkisreikningi reynist ýmist hærri eða lægri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Í 2. gr. er gerð tillaga um niðurfellingar á árslokastöðu, þ.e. afgangur eða halli fellur niður í árslok í stað þess að færast til næsta árs sem nú er meginregla um stöðu fjárheimilda. Í töflunni kemur fram að staðan í heild er neikvæð um 13,6 milljarða kr. í árslok en frávik eru í báðar áttir. Afgangsheimildir nema 40,3 milljörðum en umframgjöld tæpum 54 milljörðum. Af einstökum afgangsheimildum munar mest um tæpa 8 milljarða á liðnum Fjármagnstekjuskattur, og 5,8 milljarða á liðnum Ófyrirséð útgjöld, tæpa 2 milljarða á liðnum Vegagerðin, 1,3 milljarða á lið 14-381 Ofanflóðasjóður og loks 1,3 milljarða á liðnum 08-376 Bygging sjúkrahúss á lóð Landspítalans. Af samtals 40,3 milljarða afgangsheimildum koma 18,3 milljarðar, eða 46%, fram á þessum fimm liðum. Í greinargerð frumvarpsins koma fram skýringar í nokkrum tilvikum, svo sem vegna fjármagnstekjuskatts sem færist bæði til tekna og gjalda. Umframgjöldin koma að langmestu leyti fram á tveimur liðum. Annars vegar 27 milljarðar kr. á liðnum Lífeyrisskuldbindingar, eftirlaun og hins vegar 21 milljarður kr. rúmur á liðnum Niðurfærsla eignarhluta og hlutafjár. Samtals koma 89% umframgjalda fram á þessum tveimur liðum. Fjárheimildir vegna lífeyrisskuldbindinga byggjast á áætlun um breytingu skuldbindinga en gjöldin ráðast af niðurstöðu tryggingafræðilegra útreikninga og árið 2016 var mikill munur milli áætlunar og niðurstöðu. Útgjöld vegna niðurfærslu eignarhluta og hlutafjár skýrast að mestu leyti af 20,5 milljarða kr. niðurfærslu á bókfærðu virði stofnfjár Seðlabanka Íslands vegna taprekstrar bankans á árinu. Því til viðbótar er eignarhlutur ríkisins í nokkrum félögum færður niður á árinu til samræmis við eiginfjárstöðu þeirra í árslok 2016. Í greinargerð frumvarpsins koma fram vinnureglur fjármála- og efnahagsráðuneytisins í tengslum við ráðstöfun á stöðu fjárheimilda í árslok. Þar kemur meðal annars fram að staða í árslok er almennt felld niður á lög- og samningsbundnum liðum, t.d. vegna tilfærsluliða almannatrygginga þar sem útgjöldin ráðast fremur af lögbundnum ákvæðum en fjármálastjórn í starfsemi eða verkefnum er lúta ábyrgð tiltekinna stjórnsýsluaðila og hægt er að stýra án breytinga á viðkomandi lögum. Reglan er engu að síður sú að stöður á rekstrar-, viðhalds- og stofnkostnaðarliðum færast á milli ára, sérstaklega frá og með gildistöku laga um opinber fjármál. Flutningur stöðu á sem flestum liðum ætti að leiða til bættrar áætlunargerðar þar sem ekki er hægt að komast undan því að bregðast við frávikum í árslok. Gert er ráð fyrir að 33,4 milljarða gjöld umfram heimildir verði felld niður í árslok, eða 19,8 milljarða jákvæð staða verði flutt til ársins 2017. Er það heldur hærri fjárhæð en árið áður þegar að 16,8 milljarða jákvæð staða var flutt milli ára. Mismunurinn skýrist ekki hvað síst af bættri stöðu Vegagerðarinnar sem var neikvæð um 234 millj. kr. árið 2015 en jákvæð um tæpa 2 milljarða kr. í árslok 2016. Á undanförnum árum hefur Ríkisendurskoðun gagnrýnt umfang flutnings heimilda milli ára, bæði umframgjöld og jákvæða stöðu, og bent á að ekki sé eðlilegt að flytja sjálfkrafa neikvæða stöðu á milli ára ef ekki eru samhliða gerðar ráðstafanir til þess að færa útgjöldin að fjárheimildum. Fjárlaganefnd hefur oft tekið undir þessa gagnrýni. Á árunum fyrir bankahrunið nam flutningur milli ára upp undir 5% af heildarfjárheimildum ársins en það dró verulega úr þeim þar til með þessu frumvarpi. Fluttar fjárheimildir nema um 2% af heildarfjárheimildum ársins 2016. Nefndin fór yfir árslokastöðu og tillögur um niðurfellingar heimilda. Leitað var skýringa á stöðum þar sem frávik voru veruleg. Spurningum var beint til fulltrúa fjármála- og efnahagsráðuneytisins auk einstakra ráðuneyta. Viðunandi skýringar fengust frá öllum ráðuneytum. Misvægi milli einstakra viðfangsefna. Í allnokkrum tilfellum kemur fram misvægi í stöðu einstakra viðfangsefna hjá stofnunum þar sem er meira en eitt viðfangsefni. Þar eru sum viðfangsefni með mjög mikinn afgang en önnur í samsvarandi halla. Í lokafjárlögum ársins á undan var sérstaklega tekið á þessu með millifærslum milli viðfangsefna en engu að síður eru dæmi um þetta misvægi árið 2016. Nefndin beinir þeim tilmælum til ráðuneyta að huga sérstaklega að misræmi af þessu tagi og sjá til þess að það verði leiðrétt til frambúðar. Sérstaklega er þetta áberandi hjá heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni þar sem t.d. staðan á heilsugæslusviði er jákvæð um meira en 300 millj. kr. en á móti er hins vegar halli á sjúkrasviði. Þetta er mikilvægt að leiðrétta, ekki síst vegna þess að nú flokkast viðfangsefni heilbrigðisstofnana undir mismunandi málaefnasvið og málaflokka. Nefndinni er kunnugt um að velferðarráðuneytið hefur haft forgöngu um leiðréttingar í þessa veru innan ársins 2017 og til frambúðar í fjárlögum hvers árs. Óráðstafaðar inneignir fjáraukalaga. Nefndin vekur athygli á að of algengt er að jákvæð staða í árslok skýrist af því að fjárveiting sem veitt var á fjáraukalögum er ónýtt í árslok. Hún hefur reyndar skilning á því þar sem á árinu 2016 var í tvígang lagt fram frumvarp til fjáraukalaga. Fyrra frumvarpið var lagt fram í september og varð að lögum í október, en þar voru einungis gerðar breytingar á fjárheimildum vegna nokkurra útgjaldamála sem samþykkt höfðu verið í ríkisstjórn fyrr á árinu auk annarra ófyrirséðra útgjaldamála sem ekki var talið að hægt væri að bregðast við innan gildandi fjárlaga. Seinna frumvarpið var lagt fram við óhefðbundnar aðstæður. Það var lagt fram af starfsstjórn, þar sem ekki hafði tekist að mynda nýja ríkisstjórn í kjölfar alþingiskosninganna í lok október 2016 auk þess sem það var ekki lagt fram fyrr en um miðjan desember og samþykkt rétt fyrir jól. Engu að síður telur nefndin að stjórnvöldum beri að fylgjast betur með því að fjárheimildir séu nýttar á því ári sem þeirra er aflað. Afgangsheimildir sjóða. Umfangsmestu jákvæðu stöðurnar sem færast á milli ára eru hjá hinum ýmsu sjóðum. Þar munar langmestu um Ofanflóðasjóð þar sem útgjöldin eru innan fjárheimilda árum saman. Auk þess eru fjölmargir sjóðir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins sem tengjast sjávarútvegi þar sem jákvæð árslokastaða hækkar ár frá ári. Nefndin leggur áherslu á að gætt sé meira samræmis við áætlunargerðina og fjárlögin endurspegli betur raunveruleg áætluð útgjöld viðkomandi sjóða. Breytingar á yfirfærslu í kjölfar nýrra laga um opinber fjármál. Eins og komið hefur fram er frumvarp til lokafjárlaga nú lagt fram í síðasta sinn. Frumvarp til samþykktar á ríkisreikningi kemur í staðinn. Fjölmargar breytingar á reikningsskilum koma í fyrsta sinn til framkvæmda árið 2017. Nefndin telur að nú sé ástæða til þess að yfirfara og endurskoða verklag í tengslum við flutning heimilda og umframgjalda milli ára. Í því sambandi er sérstaklega vakin athygli á því að nefndin mun leitast við að fækka þeim liðum þar sem áramótastaðan er felld niður. Rekstur sýslumannsembætta. Í kjölfar fækkunar á sýslumannsembættum var uppsafnaður hallarekstur þeirra að fjárhæð 272,3 millj. kr. felldur niður í lokafjárlögum fyrir árið 2015. Niðurstöður frumvarpsins bera með sér að ekki hefur tekist að koma á jafnvægi í rekstri þeirra. Við afgreiðslu Alþingis á breytingum á lögum um sýslumannsembætti var lagt upp með ákveðnar breytingar til að treysta rekstur embættanna. Fjárlaganefnd vekur athygli á að dregist hefur að taka á rekstri embættanna og áætlanir um flutning verkefna hafa ekki gengið eftir að öllu leyti. Við eftirfylgni fjárlaga ársins 2018 eru áætlanir um að rekstur þeirra verði kominn í viðunandi horf. Fjárlaganefnd leggur áherslu á að í tengslum við fjárlagagerð fyrir árið 2019 hafi tekist að koma rekstri þeirra í viðunandi horf. Þá eru það tilmæli nefndarinnar að farið verði yfir áform og forsendur fyrir fækkun embætta og skýrt hvers vegna áætlun um flutning verkefna gengur ekki allskostar eftir. Í lokin er fjallað um niðurstöðu nefndarinnar. Þrátt fyrir ofangreindar ábendingar leggur nefndin ekki til breytingartillögur á frumvarpinu. Skýrist það m.a. af því að langt er um liðið frá árslokum 2016 og því ákveðið óhagræði sem fylgir því að breyta bókhaldi ríkisaðila afturvirkt með breytingartillögum. Einnig er frumvarpið nú lagt fram í síðasta sinn og telur nefndin því eðlilegra að endurskoða verklag og reglur um ráðstöfun árslokastöðu í tengslum við innleiðingu laga um opinber fjármál. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Þorsteinn Víglundsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Undri þetta nefndarálit skrifa öll hv. fjárlaganefnd, þ.e. Willum Þór Þórsson, formaður, Haraldur Benediktsson, varaformaður og framsögumaður, Valgerður Gunnarsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Páll Magnússon, Ágúst Ólafur Ágústsson, Birgir Þórarinsson og Ólafur Ísleifsson.
Hæstv. forseti. Við ræðum í 2. umr. frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2016 og fyrirliggjandi nefndarálit hv. fjárlaganefndar, sem hv. þingmaður og varaformaður nefndarinnar, Haraldur Benediktsson, fór ágætlega yfir í framsögu sinni. Í þessum lokafjárlögum erum við með útgjöld einstakra liða þannig sett fram að gagnlegt er til þess að setja sig inn í forsendur ríkisreiknings og samanburð á útgjaldaheimildum ársins 2016 og útgjöldum fjárlagaliða fyrir sama ár. Í fylgiskjölum frumvarpsins er yfirlit um breytingar á fjárveitingum ársins 2017 vegna afgangsheimilda og umframgjalda í árslok 2016 og eru 19,9 milljarðar kr. fluttir til ársins 2017. Í yfirliti 2 með frumvarpinu er svo uppruni fjárheimilda ársins 2016, reikningsfærð gjöld og staða í árslok, eða eins og fram kemur í töflu í nefndaráliti, sú staða er sú staða í árslok. Gjöld umfram heimildir eru 13,6 milljarðar kr. og mismunurinn á því er síðan fluttur á milli ára og felldur niður í árslok, 33,5 milljarðar eru felldir niður í árslok, svokallaðar umframheimildir. Þess má geta að á árunum fyrir bankahrun var umfang á flutningi innstæðna milli ára það mikið að nettótalan náði meira en 5% af fjárlögum hvers árs. Var það gagnrýnt bæði af Ríkisendurskoðun og fjárlaganefndum þess tíma hversu mikið það umfang væri. Eftir hrun dró úr inneignum og nú er lagt til að fluttar verði heimildir sem nema 2% af fjárlögum. Þær tölur sem við greinum hér eru þannig tölur í samræmi við fjárlög, fjáraukalög og niðurstöður ríkisreiknings. Segja má að þær eftiráheimildir, ef orða má með þeim hætti, sem má sjá í þeirri töflu sem fram kemur í nefndaráliti, 1.251 millj. kr. sem koma til vegna þess að markaðar tekjur og aðrar tekjur stofnana reynast hærri en áætlað var í fjárlögum, séu birtingarmynd þess fyrirkomulags sem við erum að reyna að breyta. Vísa ég þá til frumvarps þess sem við samþykktum á dögunum með samþykkt á lagabreytingum á ýmsum lögum um markaðar tekjur. Þar sem markmiðið með því er m.a. að komast út úr því fyrirkomulagi að veita eftiráheimildir ætla ég að vísa í það sem sagt er í nefndaráliti fjárlaganefndar, með leyfi forseta: „Það samræmist ekki fjármálastjórn ramma fjárlagagerðar, sem miðar að því að halda útgjöldum innan fyrir fram ákveðins útgjaldaramma, að fjárheimildum stofnana sé breytt eftir á í lokafjárlögum út frá reikningsuppgjöri markaðra tekna liðins árs í stað þess að þær haldist í hendur við þá áætlanagerð og forgangsröðun sem ákveðin var í fjárlögum.“ Eitt af meginmarkmiðum og helstu röksemdum fyrir framlagningu þess frumvarps, sem tengist fjárstýringu ríkisins, eru að ákvarðanir um ráðstöfun á ríkistekjum verða einungis teknar í fjárlögum og fjáraukalögum og að eftiráheimildir í lokafjárlögum leggist þar með af. Lokafjárlög með því sniði sem við ræðum hér staðfesta niðurstöðu ríkisreiknings og segja til um flutning á innstæðum og skuldum milli ára og eru nú lögð fram, eins og ég sagði, í síðasta sinn. Þau hafa verið álögð allt frá árinu 1997 með lögum frá því ári, nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins. Við tekur frumvarp í samræmi við lög um opinber fjármál, nr. 123/2015, um samþykkt ríkisreiknings, þar sem áfram verður kveðið á um flutning innstæðna og skulda milli ára. En í 58. gr. laga um opinber fjármál segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skal leggja fram frumvarp á Alþingi til staðfestingar ríkisreikningi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir að fjallað skuli um niðurstöðutölur reikningsins og gerð grein fyrir frávikum tekna, útgjalda og lánamála frá samþykktum heimildum Alþingis. En frumvarpið nú, sem verður flutt hér í hinsta sinn á þessu formi, byggir á bráðabirgðaákvæðum laga um opinber fjármál. Ætla ég að vísa aftur í lögin, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir ákvæði 68. gr. skulu frumvörp til fjáraukalaga og lokafjárlaga til og með árinu 2016 fylgja ákvæðum laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997. Sama gildir um ársreikninga ríkisaðila til og með árinu 2016.“ Ég held, virðulegi forseti, að upphaflega hafi ætlunin verið að þetta myndi fylgjast að þótt það hafi ekki náðst. Því til viðbótar má segja að þrátt fyrir að gert hafi verið ráð fyrir því að leggja skuli lokafjárlagafrumvarp fram samhliða útgáfu ríkisreiknings, og þá ítreka ég það sem ég sagði áðan, hefur það nær aldrei orðið raunin, en mislangur tími þar á milli, ekki heldur nú þegar frumvarpið var lagt fram í desember þar sem ríkisreikningur 2016 var fullgerður sex mánuðum fyrr. Gera má því ráð fyrir því framvegis að úr því verði bætt á þann hátt að frumvarp um samþykkt ríkisreiknings verði lagt fram samhliða framlagningu á reikningnum sjálfum. Það verklag hefur tíðkast á undanförnum árum að vinnuhópur á vegum fjárlaganefndar hefur fundað með embættismönnum fjármálaráðuneytisins og hefur fjárlaganefndin með því vinnufyrirkomulagi nýtt frumvarpið til þess að afla ítarlegri skýringa vegna tiltekinna frávika gjalda og fjárheimilda. Í staðinn má segja eða ætla að með nýjum lögum komi virkara eftirlit með framkvæmd fjárlaga sem er ríkur þáttur í lögunum um opinber fjármál og fjallað um í IV. kafla í þeim lögum. Þar segir, með leyfi forseta: „Í IV. kafla um framkvæmd fjárlaga eru ákvæði sem ætlað er að stuðla að virkara eftirliti með stjórn og ráðstöfun opinbers fjár og leiða til aukins aga við framkvæmd fjárlaga með því að ábyrgð og skyldur á framkvæmd fjárlaga eru skýrðar. Lögð er áhersla á stefnumótun ríkisaðila og aukin áhersla lögð á eftirlit hvers ráðherra með útgjaldaþróun málaflokka og ábyrgð forstöðumanna á rekstri ríkisaðila.“ Þetta verklag hv. fjárlaganefndar var einnig viðhaft nú og aflað ítarlegra skýringa vegna tiltekinna frávika gjalda og fjárheimilda og farið yfir það, eins og segir í nefndaráliti. Þá var farið yfir árslokastöðu og tillögur um niðurfellingar heimilda og leitað sérstaklega skýringa á stöðu þar sem frávik voru veruleg. Nokkrar ábendingar koma fram í álitinu og hv. framsögumaður og varaformaður nefndarinnar, Haraldur Benediktsson, rakti það í framsögu sinni. Ég vil vekja sérstaklega athygli á því að stjórnvöld verða að bæta úr því misræmi þegar útgjöld virðast ekki bókfærð á réttan kostnaðarstað, eða viðfangsefni, þannig að skipting fjárheimilda er ekki í samræmi við útgjöldin. Um þann lið sem hv. framsögumaður fór yfir og kemur jafnframt fram í nefndarálitinu og lýtur að slíku misvægi milli einstakra viðfangsefna er þeim tilmælum beint til ráðuneyta að huga sérstaklega að slíku misræmi og sjá til þess að það verði leiðrétt til framtíðar. Má segja að þetta lúti að hluta að því sem við myndum kalla skilvirkara bókhaldi og þar með fjárstýringu þannig að kostnaður lendi þar sem hann á heima. Hv. framsögumaður kom jafnframt inn á að nefndinni sé kunnugt um að gangskör hafi verið gerð að þessu, m.a. í velferðarráðuneytinu, og höfð forganga um leiðréttingar í þessa veru innan ársins 2017. Það er vel. Hv. fjárlaganefnd vonast til að þess sjái stað í fjárlögum hvers árs til frambúðar. Eins og ég sagði áðan og hefur komið fram, m.a. í nefndaráliti, leggjum við þetta fram í síðasta sinn. Ég vil þakka hv. fjárlaganefnd og nefndarmönnum fyrir vinnuframlag í þessu verklagi nefndarinnar við úrvinnslu málsins. Haldnir voru vinnufundir og farið yfir árslokastöður og helstu frávik könnuð. Ég þakka það vinnuframlag og samstöðu í nefndinni. Ég geri ekki ráð fyrir öðru en að frumvarpið verði samþykkt svo búið og óbreytt.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að tjá mig um lokafjárlög fyrir árið 2016. Það er alltaf svolítið skondið þegar maður ræðir gömul mál svona löngu síðar og kannski er ekkert óeðlilegt í sjálfu sér að fólk takist á eins og oft hefur gerst þó að fjárlaganefnd hafi iðulega komist sameiginlega að niðurstöðu og lagt þau fram sökum þess að hér er verið að fjalla um nokkuð sem er hvort sem er búið og gert. Síðan hafa verið ríkisstjórnarskipti og kosningar nokkuð ört og er litlu eða engu hægt að breyta. Við höfum þó gert það í gegnum tíðina. Við höfum fellt niður eitt og annað og staðið saman að því. Það hefur snert stofnanir sem átt hafa í erfiðleikum og ekki getað undið ofan af þeim, eins og kemur fram í þessu áliti. Það eru m.a. sýslumenn, sem ég ætla ræða aðeins betur á eftir. Frá því að ég tók sæti í fjárlaganefnd 2013 höfum við verið nokkuð samhent í því að reyna að lagfæra og breyta og bæta hvernig ákvarðanir eru teknar. Við höfum fram til þessa, í þeim álitum sem fram hafa komið um lokafjárlög, gagnrýnt hvernig hlutir eru færðir. Og eins og hér er áfram ítrekað við ráðuneyti vantar að því er virðist alltaf í ríkisbókhaldið einhvers konar samtímanálgun, samtímafærslu, þannig að ekki myndist mismunur á milli liða, eins og hér er nefnt varðandi heilsugæslusviðið sem er jákvætt um 300 milljónir en halli er á sjúkrasviði. Það er eitt af því ég hef bent á í hvert skipti sem ég fjalla um lokafjárlög. Það er að lagast, það hefur breyst. En við í fjárlaganefnd þurfum að vera afskaplega mikið á tánum til þess að passa það, því að þetta getur átt við um gjaldaliði og inneignir og gjaldfærslur og annað slíkt. Meira að segja má segja að lokafjárlögin hafi á köflum hreinlega verið notuð sem fjáraukalög. Það er nánast hægt að segja það. Það er eitt af því sem nefndin hefur verið nokkuð samhent um að reyna að breyta. Þó að þetta sé í síðasta sinn sem lokafjárlög eru lögð fram með þessum hætti er eftirfylgnin í okkar höndum. Það er líka það sem við stöndum frammi fyrir og ég viðraði þegar við ræddum lögin um opinber fjármál; þá fáum við bara inn frumvarp til samþykktar um ríkisreikning. Við staðfestum það þar. Við höfum getað tekið lokafjárlögin inn í nefnd og við höfum getað gert breytingar. Við höfum sem þing getað gert eitthvað með það, en nú verður niðurstaðan tilkynnt í þinginu. Ef við tölum um að valdið færist frá þingmönnum og allt það, þá er hér um þúsundir færslna að ræða sem við höfum ekkert um að segja í því ferli. Af því að við erum enn að smíða ferli um opinber fjármál held ég að við þurfum að fylgja því vel eftir í skýrslu ráðherra og í öðru því sem við fáum inn á borð til okkar sem fylgir hinum nýju lögum og velta því fyrir okkur hvernig við getum náð utan um það og haft eitthvað um það að segja. Það er kannski það sem ég hef verið að velta fyrir mér; þó að við séum að fjalla hér um lokafjárlög og eitthvað sem er löngu liðið er alltaf bagalegt að standa frammi fyrir því að þetta er orðinn hlutur. En þá höfum við samt haft tækifæri til að breyta ef við höfum talið ástæðu til. Við gerðum það í sameiningu þegar við löguðum stöðu heilsugæslunnar. Við löguðum stöðu sýslumanna. Þingið taldi það skipta máli. Ég velti fyrir mér hvort við getum komið að þessum málum með einhverjum öðrum hætti en beinlínis í gegnum fjárlög ef eitthvað slíkt kemur upp á sem ekki er hægt að vinna úr með öðrum hætti, en sem lögin eiga vissulega að ná yfir. Það er nokkuð sem við þurfum að læra betur inn á í meðförum og umfjöllun um lagapakka um opinber fjármál. Það er ekkert öðruvísi með þessi lokafjárlög. Það er pínulítið snúið og ekki auðvelt fyrir þingið að átta sig á textunum sem eru í greinunum varðandi lokafjárlögin. Það er ekkert auðvelt að átta sig á því hvað flyst á milli ára, t.d. yfirlit yfir ókláruð verkefni, maður sér bara plúsa og mínusa flytjast á milli ára á sömu liðunum en ekki endilega skýringar á því. Við í nefndinni fórum hins vegar í töluverða vinnu með starfsmönnum okkar, sem ber að þakka fyrir vel unnin störf í þessu samhengi sem og svo mörgu öðru, ásamt því að vinna með ráðuneytunum og fá svör við spurningum og útskýringar á því sem við áttuðum okkur ekki alveg á. Eins og framsögumaður rakti ágætlega fengum við yfirlit nokkuð yfir það þannig að við vitum hvað er að baki því. Ég hef talað töluvert um einstaka mál eða stofnanir sem hér eru undir, Vegagerðina og Ofanflóðasjóð, þar sem útgjöldin eru innan fjárheimilda árum saman. Ég hef gagnrýnt það og geri það enn af því að ég vil að við heimilum útgreiðslur til þess að sinna þeim verkefnum sem eru til staðar. Verið hefur einhver tregða til að nýta þær heimildir sem sjóðurinn á. Mér þykir það bagalegt, því að við erum að tala um öryggismál í því sambandi. Það er eitt af því sem við þurfum að ræða í fjárlaganefnd og fá ráðuneytið á okkar fund og taka stöðuna til næstu fimm ára á meðan þessi ríkisfjármálaáætlun lifir, og kanna hvað það sér fyrir sér varðandi Ofanflóðasjóð og hver verkefnin eru fram undan. Við þurfum að yfirfara og endurskoða verklag í tengslum við flutning heimilda umframgjalda milli ára. Ég held að við þurfum að finna út hvar það er sem við getum gert það, á hvaða tímapunkti við getum gripið inn í það. Ráðherrar eiga að flytja okkur skýrslur. Nú fer sú fyrsta að líta dagsins ljós, vænti ég. Ætli við fáum þær ekki í upphafi þings og ef nefndin fundar fyrir upphaf þings gætu það verið fyrstu verkefnin. Mig langaði aðeins að ræða um sýslumennina af því að við tökum þá sérstaklega fyrir í nefndarálitinu. Ég hafði skoðun á því þegar það mál var rætt af þáverandi hæstv. innanríkisráðherra Ögmundi Jónassyni. Það var allur þingsalurinn nema ég - það er eiginlegt vont að þurfa að segja að það hefur raungerst sem ég sagði og hafði áhyggjur af þá, þ.e. að verkefnaflutningurinn myndi ekki ganga eftir. Sýslumannsembættin sitja enn sum hver í of stóru húsnæði o.s.frv. Mér hefur þótt miður að segja að verkefnaflutningurinn hafi ekki gengið eftir. Þetta eru opinber störf í hinum dreifðu byggðum sem maður vill ekki fækka. Nú ætlar Ríkisendurskoðun að gera úttekt á þeirri sameiningu þegar sýslumannsembættunum var fækkað úr 24 í 9 og löggæslan aðskilin. Það verður mjög áhugavert að sjá hvort þeir telja að markmið með sameiningunni hafi náðst, því að verið hefur neikvæður höfuðstóll meira eða minna, umfram fjárheimildir frá því þau voru stofnuð 1. janúar 2015. Ríkisendurskoðun ætlar líka að skoða hvaða leiðir eru mögulegar til fjárhagslegra úrbóta og á frumkvæði að því. Stofnunin ætlar að fara vel yfir lög og reglugerðir sem tengjast sýslumönnum, skipulagi og fjármálum embættanna, verkefnum, verklagsreglum og eftirfylgni. Ég held að við þurfum að fá skýrsluna til okkar þegar hún liggur fyrir, því að þetta er nokkuð sem verið hefur töluvert á okkar borði. Ég vona það að ekki líði langur tími þangað til það liggur fyrir, að það geti verið eitt af því sem við getum tekið fyrir á þessu ári. Ég vona það svo sannarlega. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt til framtíðar og fyrir hinar dreifðu byggðir. Ég ætla að þakka formanni fjárlaganefndar fyrir vinnuna og segja að það er mikilvægt að nefndin standi öll að svona máli. Þó að við höfum ekki gert tillögur að neinum breytingum að þessu sinni skiptir máli að geta tekið höndum saman um eitthvað þó að þetta sé búið og gert. Það hefðu getað komið fram tillögur um breytingar. En það gerðist ekki. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þessu lokið og þakka félögum mínum í fjárlaganefnd fyrir samstarfið í þessu sem og öðru. Við áttum langan og góðan fund og fleiri en einn og fórum í gegnum þetta lið fyrir lið til þess að reyna að átta okkur hvort við vildum leggja til einhverjar breytingar.
Herra forseti. Hér er bara ein lítil spurning af því að hér er verið að tala um lokafjárlög sem eru staðfesting á ríkisreikningi ársins 2016. Hv. þingmanni fannst tilefni til þess að draga það fram að ekki hefðu verið gerðar breytingartillögur. Ég vil bara spyrja hv. þingmann: Hvaða svigrúm er fyrir breytingartillögum í lokafjárlögum sem eru fyrst og fremst til þess að staðfesta ríkisreikning sem er kominn fram? Er mikið svigrúm fyrir hv. fjárlaganefnd að gera þarna breytingar?
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Fjárlaganefnd hefur búið sér til svigrúm, eins og hv. þingmaður þekkir, á undanförnum árum. Þegar við felldum niður á heilsugæsluna, þegar við felldum niður á sýslumenn o.s.frv. þá var það ákvörðun nefndarinnar. Við ákváðum að gera það ekki núna þar sem langt er um liðið frá því þetta var, sérstaklega langt um liðið, heldur reyna að fara ofan í ástæðurnar eins og ég rakti hér með sýslumenn. Það var eitt af því sem kom inn á borð hjá okkur, hvort við ættum að gera það eða ekki. Ég tel að alltaf sé hægt að finna eitthvert svigrúm þegar ekki er um svo stórkostlegar tölur að ræða, en það getur skipt embættin, eins og í þessu tilfelli, miklu máli. Við ákváðum bara að gera það ekki. Ég met það þannig að ef við hefðum lagst yfir það þá hefðum við fundið leið til að gera það.
Herra forseti. Ég vil bara rifja það upp hér, af því að ég var lengi í fjárlaganefnd, að ég man ekki eftir nema að einu sinni hafi öll nefndin verið á lokafjárlögum, einmitt vegna þess að lokafjárlög eru til að staðfesta ríkisreikning. Það komu upp ástæður til þess að fara í halaklippingar þegar við vorum að fara yfir í nýtt fyrirkomulag sem tengdist lögum um opinber fjármál. Það var möguleiki á því og við gerðum það á sínum tíma. Annars hefur nefndin sem betur fer getað verið sammála um lokafjárlög, enda eru þau til þess að staðfesta ríkisreikning. Við erum búin að fara í umræður og tillögugerð og breytingartillögugerð og takast á um allt ferlið fram að því. Nú stöndum við hér vorið 2018 og erum að fjalla um lokafjárlög fyrir árið 2016. Enn og aftur líður langur tími, of langur tími finnst mér, frá því staðfestingin kemur á ríkisreikningnum frá því hann kemur fram. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hv. fjárlaganefnd hafi ekki einmitt gert við það athugasemdir aftur hversu langur tími líður þarna á milli og kannski forvitnast um það í leiðinni hvaða áform eru uppi um að kippa þessu vinnulagi í lag.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég vil byrja á að segja varðandi vinnulagið að þetta eru auðvitað síðustu lokafjárlögin sem við leggjum fram með þessum hætti. Það var kannski ein af ástæðunum fyrir því, eins og hv. þingmaður nefndi líka, að það er svo langt um liðið og við gerum að sjálfsögðu athugasemdir við það. Það er meðal annars það sem er niðurstaða nefndarinnar, og kemur fram hér í nefndarálitinu, þetta óhagræði sem fellst í því að breyta einhverju svona langt aftur eins og hér er um að ræða. Við höfum talað um að endurskoða verklag og reglur um ráðstöfun ársloka í nefndum. Við höfum ekki farið ítarlega yfir það. Og eins og ég rakti, í ræðu minni áðan, þurfum við að átta okkur á því hvar í ferlinu við getum gripið inn í. Mér finnst það skipta máli. Við höfum getað haft áhrif fram til þessa á lokafjárlög. Núna fáum við bara tilkynningu um niðurstöðu samkvæmt nýjum lögum um opinber fjármál. Við höfum verið að tala um að valdið færist frá þingi yfir til framkvæmdarvalds, eins og mörg okkar hafa hér haft uppi mörg orð um, þar á meðal sú sem hér stendur. Þá er vont að þetta sé svo seint komið fram. En hvernig getum við dregið þetta nær? Ríkisendurskoðun sagði hreinlega að líklega yrði ríkisreikningur seinna á ferð en upphaflega var áætlað, því miður. En ég vona svo sannarlega að þetta sé ferli sem kemur til með að verða nær okkur í rauntíma. Við gerðum hér samkomulag, eins og hv. þingmaður man, þar sem við felldum niður á tilteknum stofnunum þannig að ekki þyrfti að koma til skerðingar á þjónustu. Auðvitað var það sértæk aðgerð, sú halaklipping sem þar átti sér stað, og eitthvað sem maður vill ekki láta gerast, heldur komi til fjárveitingar, eins og hér hefur verið sagt, sem duga til.
Herra forseti. Frumvarp þetta markar vatnaskil að því leyti að hér eru á ferð síðustu lokafjárlög sem koma til kasta Alþingis. Sá háttur að ljúka fjárhagsmálefnum tiltekins almanaksárs með lokafjárlögum mun eftir afgreiðslu þessa máls heyra sögunni til. Við erum að feta okkur í átt til nýrra tíma í ríkisbúskapnum á grundvelli laga um opinber fjármál frá 2015 sem marka honum nýja umgjörð. Um mál af þessu tagi verður ekki fjallað öðruvísi en víkja stuttlega að flutningi heimilda milli ára. Eins og fram kemur í nefndaráliti hefur Ríkisendurskoðun gagnrýnt umfang flutnings heimilda milli ára, bæði umframgjöld og jákvæða stöðu, og bent á að ekki sé eðlilegt að flytja sjálfkrafa neikvæða stöðu milli ára ef ekki séu samhliða gerðar ráðstafanir til að færa útgjöldin að fjárheimildum. Fjárlaganefnd hefur oft tekið undir þá gagnrýni. Ef litið er á tölur í þessum efnum kemur fram að á árunum fyrir bankahrunið nam flutningur milli ára upp undir 5% af heildarfjárheimildum ársins, en umtalsvert dró úr þeim þar til með þessu frumvarpi að fluttar fjárheimildir nema um 2% af heildarfjárheimildum ársins 2016. Það er rakið í greinargerð frumvarpsins hvaða vinnureglur stuðst hefur verið við af hálfu fjármála- og efnahagsráðuneytisins í tengslum við ráðstöfun á stöðu fjárheimilda í árslok. Rétt er að geta þess, sem þar kemur fram, að staða í árslok er almennt felld niður á lögbundnum liðum og samningsbundnum. Til dæmis má taka tilfærsluliði almannatrygginga þar sem útgjöld ráðast kannski ekki síst af lögbundnum ákvæðum, en fjármálastjórn í starfsemi eða verkefnum sem lúta ábyrgð tiltekinna stjórnsýsluaðila og hægt er að stýra án breytinga á hlutaðeigandi lögum. Engu að síður hefur sú regla verið höfð uppi að stöður á rekstrar-, viðhalds- og stofnkostnaðarliðum færast á milli ára. Það á sérstaklega við frá og með gildistöku laganna, sem áður er getið, um opinber fjármál. Flutningur stöðu á sem flestum liðum, sem er auðvitað markmiðið, ætti að leiða til bættrar áætlunargerðar þar sem ekki er hægt að komast undan því að bregðast við frávikum í árslok. Herra forseti. Í samræmi við eftirlitshlutverk sitt hefur, eins og hér var ítarlega rakið í máli framsögumanns, hv. þm. Haraldar Benediktssonar, fjárlaganefnd haft uppi ýmsar athuganir og sér ástæðu til að koma á framfæri í nefndaráliti sínu ýmsum ábendingum. Ég þarf ekki að fara yfir þetta í löngu máli en vil gjarnan nefna nokkur atriði í því sambandi. Eitt er þetta að nefndin fór yfir árslokastöðu og tillögur um niðurfellingar heimilda. Leitað var skýringa þar sem frávik voru veruleg. Niðurstaðan er sú að viðunandi skýringar, að dómi nefndarinnar, fengust frá öllum ráðuneytum. Annað mál sem uppi er í þessu sambandi er misvægi milli einstakra viðfangsefna. Það kemur fram, eins og það er orðað, „í allnokkrum tilfellum“, misvægi á stöðu einstakra viðfangsefna hjá stofnunum, þar sem meira en eitt viðfangsefni er uppi. Það kemur jafnvel fyrir að sum viðfangsefni eru með mjög mikinn afgang en önnur samsvarandi halla. Ég skal ekki orðlengja þetta. En nefndin beinir þeim tilmælum, svo að það sé nú áréttað hér, til ráðuneyta að huga sérstaklega að misræmi af þessu tagi og sjá til þess, eins og komist er að orði, að það verði leiðrétt til frambúðar. Það er sérstaklega nefnt að þetta sé áberandi hjá heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni þar sem staðan á heilsugæslusviði sé jákvæð um meira en 300 millj. kr. en á móti vegi halli á sjúkrasviði. Sömuleiðis eru ábendingar um óráðstafaðar inneignir fjáraukalaga og nefndin telur að stjórnvöldum beri að fylgjast betur með því að fjárheimildir séu nýttar á því ári sem þeirra er aflað. Af öðrum atriðum sem þarna er fjallað um, og gert hefur verið á vettvangi nefndarinnar, eru afgangsheimildir sjóða. Þar munar mestu um Ofanflóðasjóð en einnig eru það fjölmargir sjóðir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis sem tengjast sjávarútvegi þar sem jákvæð árslokastaða hefur reynst hafa hækkað ár frá ári. Niðurstaða nefndarinnar er sú að leggja áherslu á að gætt sé meira samræmis við áætlunargerð og að fjárlög endist miklu betur en raunveruleg ætluð útgjöld hlutaðeigandi sjóða. Eins og hér hefur komið fram tók nefndin sérstaklega fyrir rekstur sýslumannsembætta og ber að undirstrika það og árétta að það eru tilmæli af hálfu fjárlaganefndar að farið verði yfir áform og forsendur fyrir fækkun embætta og það verði skýrt hvers vegna áætlun um flutning verkefna gekk ekki eftir. Enn og aftur minni ég á eftirlitshlutverk fjárlaganefndar með framkvæmd fjárlaga. Í hinni nýju veröld sem við nú göngum til móts við, með hinum nýju lögum um opinber fjármál - ég leyfi mér enn að kalla þau ný þó þau séu frá 2015 - eru miklar skyldur lagðar á aðila. Sérstaklega ber að taka fram að hver ráðherra skal hafa reglubundið eftirlit með fjárhag svonefndra ríkisaðila í A-hluta sem heyra til málefnasviðs hans og ráðherra ber að greina og bregðast við áhættu og veikleikum í rekstri. Hér er mikil skylda lögð á ráðherra. Ef hætta er á að útgjöld verði umfram fjárveitingar skal, samkvæmt lögunum, ráðherra leita leiða til að - svo kemur upptalning: Lækka gjöld innan ársins, millifæra fjárveitingar innan málaflokka og nýta varasjóði þannig að útgjöld verði ekki umfram fjárveitingar. Sömuleiðis er lögð á ráðherra sú skylda að skila greinargerð til fjármálaráðherra um samanburð raunútgjalda og fjárheimilda fyrir þá málaflokka sem undir hann heyra. Þetta skal gera ársfjórðungslega, því að það er sérstaklega tekið fram að þetta skuli gera fyrir hvern ársfjórðung þar sem byggt er á útgefnu uppgjöri ríkissjóðs fyrir sama tímabil. Ef sú staða er uppi að markverð frávik, eins og það er orðað, sé á milli raunútgjalda og fjárheimilda og jafnvel ef ástæða er til að ætla að svo verði skal hlutaðeigandi ráðherra án tafar gera fjármálaráðherra grein fyrir ástæðum þessa og meira til, þeim ráðstöfunum sem hann hefur gripið til eða hyggst grípa til til að koma í veg fyrir frávik milli raunútgjalda og fjárheimilda. Í framhaldi af þessu skal ráðherra upplýsa ríkisstjórn og fjárlaganefnd Alþingis eins oft og ástæða er til og eigi sjaldnar en ársfjórðungslega um framkvæmd fjárlaga og fjárhagslega framvindu ríkissjóðs. Hér eru hlutirnir heldur betur, herra forseti, í gadda slegnir. Lögð er á aðila upplýsingaskylda varðandi frávik frá rekstraráætlunum. Hún er meðal annars á þann veg að forstöðumaður ríkisaðila, eins og það heitir, í A-hluta skal upplýsa hlutaðeigandi ráðherra án tafar um frávik frá rekstraráætlun. Greina skal frá ástæðum þeirra og hvernig fyrirhugað er að bregðast við þeim. Lögð er á ráðherra sú skylda að upplýsa forstöðumann innan 15 daga um afstöðu sína til fyrirhugaðra viðbragða. Fallist hann ekki á tillögurnar skal hann innan sama tíma leggja fyrir forstöðumanninn að bregðast við með nánar tilgreindum hætti þannig að settum markmiðum verði náð. Ég skal ekki rekja þetta frekar, en eins og sjá má eru hlutirnir með mjög skýrum og afmörkuðum hætti í lögum um opinber fjármál. Það eru nokkur atriði sem er mikilvægt að árétta hér, herra forseti. Útgjöld sem eru umfram fjárheimildir í árslok skulu dragast frá fjárheimild næsta árs, taki menn eftir því. Hlutaðeigandi ráðherra skal þá án tafar greina ráðherra frá því hvernig hann hyggst tryggja að markmið fjárlaga yfirstandandi fjárlagaárs séu virt komi til frádráttar. Hafi fjárheimild ekki verið nýtt að fullu í árslok getur hlutaðeigandi ráðherra óskað eftir því við ráðherra að hinni ónýttu fjárheimild verði ráðstafað á næsta ári í heild eða að hluta, enda verði henni ráðstafað til að mæta útgjöldum sem hafa frestast eða fyrir liggi skýr hagkvæmnisrök. Hér er sömuleiðis uppi að ráðherra er falið að setja reglur að höfðu samráði við fjárlaganefnd Alþingis um uppgjör fjárheimilda samkvæmt því sem áður greinir og hvernig með skuli fara við gerð útgjaldaáætlana. Herra forseti. Ég legg áherslu á að þeir þættir sem ekki lúta ákvörðunarvaldi ráðherra eru giska fáir þegar grannt er skoðað. Ég vil einnig árétta ábyrgð ráðherra samkvæmt hinu nýja skipulagi sem tekur við í framhaldinu. Nú ber ráðherra að leita allra leiða til að koma í veg fyrir að kostnaður reynist meiri en fjárheimildir og grípa tímanlega til allra ráða til að koma í veg fyrir hallarekstur. Framvegis flyst hallareksturinn til næsta árs. Þá ber að taka á honum og ekki verður lengur unnt að ganga út frá því að halli verði felldur niður enda er slík framkvæmd ótæk í rekstrarlegu tilliti. Ég tel að með þeim hætti sem hér hefur verið rakinn og lögfestur hefur verið aukist agi og um leið fagmennska í rekstri ríkisins sem er jákvætt fyrir alla aðila, þingheim, framkvæmdarvaldið og borgarana. Hér er því um mikið framfaraskref að ræða, herra forseti. Ég vil í lok máls míns gera að umræðuefni, þó að við séum að tala hér um lokafjárlög fyrir árið 2016, málefni sem nú er uppi, umgengni ríkisstjórnarinnar við lögin um opinber fjármál; hún birtist í því að ríkisstjórnin hyggst hagnýta sér fé úr hinum almenna varasjóði um þessar mundir. Hér ræðir um að taka fé úr hinum almenna varasjóði til vegaframkvæmda, sem út af fyrir sig eru þarfar og brýnar, í stað þess að gera ráð fyrir fé til þessara framkvæmda í fjárlögum eða fjármálaáætlun. Ráðstöfun fjár úr hinum almenna varasjóði er bundin ströngum skilyrðum. Þau skilyrði eru talin upp í 24. gr. laga um opinber fjármál. Varasjóðnum, hinum almenna, er ætlað að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg, óhjákvæmileg og ekki unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögunum um opinber fjármál. Með notkun fjár úr þessum sjóði, sem bundinn er svo ströngum skilyrðum, og skýrt er tekið fram í greinargerð, herra forseti, að túlka beri þröngt, er teflt á tæpasta vað svo að ekki sé meira sagt. Hvað er ófyrirsjáanlegt við að lélegir vegir komi illa undan vetri og frosti? Vita það ekki allir, herra forseti? Þetta jaðrar, leyfi ég mér að segja, við misbeitingu á 24. gr. laganna og skapar, leyfi ég mér aftur að segja, hættulegt fordæmi sem í raun felur í sér að ráðherrar telji sér frjálst að nýta fé sjóðsins að geðþótta. Þetta gengur þvert á lögin. Eigi þetta að vera svona væri kannski hreinlegra að fella 24. gr. á brott, um hinn almenna varasjóð. Honum er ætlað að bregðast við aðstæðum sem raktar eru í lagagreininni sem hér hefur verið vísað til, 24. gr., þannig að skaði væri að því að missa þennan almenna varasjóð fyrir ofurborð, en framkvæmd, eins og sú sem hér hefur verið lýst og nú er uppi, eins og nú horfir, sýnir að ákvæðið nær ekki tilgangi sínum þegar efni þess er ekki virt eins og þetta dæmi er því miður til marks um.
Virðulegi forseti. Það verður að segjast að þetta eru í raun og veru fjáraukalög. Þó að hér sé einhver stimpill og staðfesting á ríkisreikningi og svoleiðis þá eru þetta í raun og veru fjáraukalög. Venjulega er mjög mikil umræða um fjáraukalög, en einhvern veginn gerist það ekki um lokafjárlög, þau eru eftir á, það er pínulítið öðruvísi. Samt eru þetta í rauninni fjáraukalög þegar hugsað er um þetta. Það er búið að stofna til útgjalda sem er verið að veita fé í eftir á og þá verður togstreita á milli þess og stjórnarskrárákvæðisins um að ekki megi gera neitt nema til sé fjárheimild fyrir því í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það er vandkvæðum bundið, ef má orða það þannig. Það er teygjanlegt hvort það sé verið að fara eftir stjórnarskrárákvæðinu um meðferð fjárheimilda þegar verið er að laga hlutina eftir á miðað við útgjöld. Segjum sem svo að fjárlaganefnd eða Alþingi segi bara: Nei, við ætlum ekki að veita fjárheimild fyrir þessu. Hvað þá? Mátti þá ekki fara í þessi auknu útgjöld sem er verið að lagfæra núna í lokafjáraukalögum? En mátti það ef Alþingi sagði já? Þegar ákvörðunin var tekin um að fara umfram heimildir þá var það væntanlega óvíst. Það er þarna Schrödingers-vandamál, það er ekki vitað hvort Alþingi segir já eða nei. En út af reynslunni og ákveðinni þvingun sem Alþingi er beitt þá virðist það hafa tíðkast að fara fram úr heimildum. Það er vitað samkvæmt sögunni að Alþingi kemur til með að stimpla það ef hægt er að útskýra frávikið, eða eins og hérna var sagt að það hafi fundist viðunandi skýringar við öllum frávikum. Þetta orðalag, viðunandi skýringar, er kannski allt í lagi en þetta eru ekkert endilega góðar skýringar. Það er tvennt ólíkt. Þetta eru síðustu fjáraukalögin í gamla forminu. Það sem er að breytast núna er alveg tvímælalaust til batnaðar. Það má alveg segja sem svo og leiða að því líkum að þær sveiflur sem við höfum séð í millifærslum og fjáraukalögum, hvað það bætist alltaf við mikill peningur frá fjárlögum yfir í ríkisreikning, komi til af þessari tilhneigingu Alþingis til þess að segja eftir á, eftir að búið er að úthluta fjármunum og eyða peningunum: Allt í lagi, við skulum láta ykkur fá þetta í fjáraukalögum eða lokafjárlögum, í staðinn fyrir að segja: Nei, þið verðið að gera betur, gera betri áætlanir, og standa undir þeim halla sem við stofnuðum til og gera þá betur á næsta ári. Það er einmitt fyrirkomulagið sem við erum að fara út í, við erum að losa okkur úr þessu gamla ferli af því að það hefur greinilega verið vandamál og við ætlum að fara í það ferli þar sem hægt að fara í mínus og plús og munurinn flyst á milli ára og það þarf að gera grein fyrir því af hverju þetta er í plús og mínus o.s.frv. Þá kemur að því að mér finnst eftirlit með framkvæmd fjárlaga miklu öflugara hjá fjárlaganefnd, af því að það er ekki lengur verið að taka þessa punkta sem fjáraukalög og lokafjárlög eru. Þetta þarf að vera miklu tíðara. Það er gert ráð fyrir því í lögunum að það sé miklu oftar verið að taka stöðuna og fylgjast með því hvernig ráðherrar halda sig innan útgjaldaramma. Hins vegar held ég að hvorki fjárlaganefnd né ráðuneytin kunni almennilega á þetta. Þau starfa enn þá dálítið eftir gamla fyrirkomulaginu. Eftirlit með framkvæmd fjárlaga er mjög veikburða af því að eins og er þá er ráðuneytið bara að tilkynna einhverja veikleika. Það er gert ráð fyrir því í lögum um opinber fjármál að ráðherra eigi líka að gera grein fyrir því hvað eigi að gera til þess að haldast innan útgjaldarammanna. Það hefur einhvern veginn aldrei gerst. Það er bara látið vita af veikleikunum og meira að segja útskýrt sem svo: Við ætlum bara að redda þessu í fjáraukalögum, en það má ekki samkvæmt lögunum. Það er einfaldlega lögbrot ef það uppfyllir ekki þessi mjög ströngu skilyrði sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson nefndi um tímabundið, ófyrirsjáanlegt og óhjákvæmilegt. Þegar þetta gerist þá er mjög undarlegt að þingmenn segi að lög um opinber fjármál séu einhvern veginn að taka fjárveitingavaldið frá þingmönnum. Ég get alveg skilið það á vissan hátt miðað við hvernig gömlu lögin virkuðu, það var hægt að krukka í öllu alveg fram í lokafjárlög, jafnvel núna einu og hálfu ári seinna, sem er náttúrlega rosalega mikil og nákvæm stjórnun á því hvernig er verið að útdeila fjármunum og nota þá. Þetta breytist í það að Alþingi ákveður það miklu meira fyrir fram og á yfirgripsmeiri hátt, ekki eins nákvæman, en byggt á stefnu stjórnvalda. Þetta er rosalega mikilvægt atriði, að stjórnvöld eru að biðja um fjárheimildir til þess að framfylgja ákveðinni stefnu. Þegar við erum að fylgjast með því hvernig útgjöld innan útgjaldarammanna þróast þá þurfum við sífellt að vera að spyrja: Er verið að eyða peningum í eitthvað annað en stefnan segir til um? Er hægt að útskýra þessi fjárútlát út frá markmiðum einhverrar stefnu sem er í gildi samkvæmt fjármálaáætlun? Þannig flyst fjárveitingavaldið yfir á þennan eftirlitshluta, með því að stjórnvöld segja fyrir fram hvað þau ætla að gera, hvaða markmiðum þau ætla að ná og hvaða fjármuni þau þurfa til þess og Alþingi segir: Allt í lagi, en við verðum að fylgjast með því að það sé verið að eyða peningum á réttum stöðum. Ekki að koma inn eftir á eins og við erum núna að gera í fjáraukalögunum og bara stimpla það og segja: Ágætt, þið fóruð fram yfir og það er bara sett í fjáraukalög. Gjörið svo vel og farið. Bless. Ekki hafa áhyggjur af því að áætlunargerðin hjá ykkur var svona léleg. Við stimplum þetta bara aftur næst líka. Ég get ekki lagt nógu mikla áherslu á það að við erum að fara úr þessu gamla fyrirkomulagi þar sem eftirástjórnunin á útgjöldum ríkisins og fjárveitingum hér á Alþingi er að breytast rosalega mikið. En það er ekki sjálfsagt að bæði þing og ráðuneyti fari að haga sér öðruvísi. Það er langt frá því sjálfgefið. Það er rosalega auðvelt að gera eins og áður. Það er í rauninni líklegast að fólk hagi sér bara eins og það hefur alltaf gert. Þetta spilar dálítið inn í ákveðið aðhald. Þegar eitthvað fer úrskeiðis þá á að koma gagnrýni frá þinginu, jafnvel bara nei, en það hefur ekki verið gert og enn þá er ekki verið að gera það af því að við erum dálítið í gamla farinu. Þá ætla ég að vísa aftur í dæmið sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson nefndi áðan með varasjóðinn og notkun á honum. Ráðherrar koma og segja bara: Þetta uppfyllir öll skilyrði, en heilbrigð skynsemi sýnir að skilyrði um að útgjöldin séu bæði tímabundin og ófyrirsjáanleg standast ekki. Þeir reyna að útskýra það, en það stenst ekki. Til dæmis er dálítið erfitt að skilja að útgjöld séu tímabundin í viðhaldi. Jú, vissulega er verið að taka fjármagn úr varasjóðunum einu sinni og setja í viðhaldsaðgerðir, en viðhaldið sjálft er ekki tímabundið. Það gerist á hverju ári. Það er aðeins verri vetur í ár, það er aðeins betri vetur á næsta ári. Það eru bara venjulegar sveiflur. Það eru nákvæmlega þær sveiflur sem eiga að vera í fjárlögum. Það kemur aðeins verr út á þessu ári og það er útskýrt hjá ráðuneytinu að það sé meira í mínus af því að veturinn var slæmur. Það er tekið inn á næstu árum og þá sést hvort sveiflan sé almennt að fara niður á við, þá þarf greinilega aukið fjármagn í þann málaflokk, eða hvort hún sé að sveiflast upp á við eða haldist kringum núllið. Þetta er einmitt lýsing á því hvernig skýringin tímabundið á ekki við í þessum málaflokki. Flóð er hins vegar ekki eðlilegt og fyrirsjáanlegt, það er tímabundin aðgerð ef þarf að laga eftir það. Flóð gerast ekki með mjög fyrirsjáanlegum hætti. Það er ekki endilega hægt að sjá fyrir að ákveðin brú standist nákvæmlega þetta flóð. Það er mjög eðlilegt að fara í tímabundna aðgerð að laga eftir einhverjar slíkar hamfarir. Það er sérstaklega tekið fram að varasjóðurinn sé fyrir útgjöld vegna ákveðinna hamfara. Með nýju lögunum og þeim sem við erum að hætta með þá er í raun og veru komið í veg fyrir að stjórnvöld geti sótt sér aukafjárheimildir, þ.e. alla vega auðveldlega. Ákvörðunin og fjárveitingavaldið er í fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlögum. Þar sleppir þingið hendinni. Þar er þingið í rauninni búið að úthluta fjárheimildum til ríkisstjórnar samkvæmt stefnu stjórnvalda o.s.frv. Ef þingið ætlar að halda fjárveitingavaldinu þá verður það að halda því fast með eftirliti með framkvæmd fjárlaga. Ef þingið sleppir bara takinu þegar ríkisstjórnin kemur og segir: Við ætlum að nota þetta úr varasjóðnum, þá erum við að gefa frá okkur fjárveitingavaldið. Það er fyrst þá sem við segjum: Nei, við gáfumst upp. Þetta er fyrirkomulagið sem við erum að fara úr með lokafjárlögum núna. Svona var þetta. Gott og blessað, það var svo sem gert ráð fyrir því að við færum aðeins fram úr. Nú erum við að hætta því. Við verðum að átta okkur á því til þess að við hættum að haga okkur eins og gamla fyrirkomulagið var. Það er ekki lengur hægt að sækja heimildir eftir á. Það verður ekki hægt að nota fjármagn utan stefnu stjórnvalda, þ.e. á milli fjármálaáætlana og fjárlaga í rauninni er ekki hægt að búa til nýja stefnu. Það verður að bíða þangað til kemur að næstu fjármálastefnu eða fjármálaáætlun og fjárlögum. Í dæminu um úthlutun úr varasjóði til aukinna viðgerða í samgöngumálum verður eina lausnin í rauninni að forgangsraða innan þess útgjaldaramma. Það þýðir þá færri nýframkvæmdir, það er einfaldlega þannig. Þau mál sem voru neðst í forgangsröðuninni fara yfir á næsta ár. Lögin gera einfaldlega ekki ráð fyrir að það sé hægt að hliðra því til, ekki einu sinni með fjáraukalögum. Þau eru með sömu skilyrði og varasjóðirnir og það er ástæða fyrir því. Ástæðan liggur í því sem við erum að losa okkur við núna í lokafjárlögum. Ástæðan eru þessar sveiflur sem gera það að verkum að við sjáum alltaf miklu, miklu hærri fjárútlát í lokafjárlögum en í fjárlögum. Það er skortur á aðhaldinu sem býr til þennan mun. Þess vegna er verið að setja svona þröng skilyrði með bæði fjáraukalög og varasjóði. Við getum sagt: Nei, við ætlum ekki að fara eftir því, við ætlum bara að gera eins og við gerðum áður. Þá væri kannski betra að breyta lögunum til þess að við sýnum það að minnsta kosti í texta en búum ekki til nýjar óskrifaðar hefðir og reglur.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á innheimtulögum, frá efnahags- og viðskiptanefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Heimi Skarphéðinsson, frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, og Jón Gunnar Ásbjörnsson, frá Lögmannafélagi Íslands. Nefndinni bárust umsagnir um málið frá Lögmannafélaginu, Neytendastofu og Fjármálaeftirlitinu. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að með því sé brugðist við athugasemdum í áliti umboðsmanns Alþingis, í máli nr. 8302/2014, þar sem meðal annars var bent á meinbugi á innheimtulögum, nr. 95/2008. Lutu athugasemdir umboðsmanns annars vegar að því að nákvæmar þyrfti að skilgreina hverjir féllu undir hugtakið lögmenn skv. 2. mgr. 3. gr. innheimtulaga, nánar tiltekið hvort lögmannsstofum og félögum í eigu lögmanna væri heimilt að stunda innheimtu án innheimtuleyfis, og hins vegar að því að í raun færi Lögmannafélag Íslands með eftirlit með lögmönnum samkvæmt innheimtulögum en ekki úrskurðarnefnd lögmanna, líkt og 2. mgr. 15. gr. laganna kveður á um. Við þessum athugasemdum er brugðist í 1. og 4. gr. við upptalningu skilyrða fyrir innheimtuleyfi í 4. gr. laganna, að tekið verði fram í lögunum að innstæður á vörslufjárreikningi innheimtuaðila séu ekki hans eign og séu því meðal annars ekki aðfararhæfar og að við lögin bætist ný grein um niðurfellingu innheimtuleyfis. Við umfjöllun um málið átti sér stað nokkur umræða um hvort það fyrirkomulag að eftirlit með lögmönnum væri á hendi félags lögmanna væri heppilegt. Nefndin vekur athygli á því að almennt fari betur á því að hagsmunafélög séu ekki látin hafa eftirlit með eigin félagsmönnum. Engu að síður leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Brynjar Níelsson og Oddný G. Harðardóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið, skv. heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda. Undir nefndarálitið rita 8. maí 2018: Óli Björn Kárason, formaður, Þorsteinn Víglundsson, framsögumaður, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þórunn Egilsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, með síðari breytingum, fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund sinn, eins og kemur fram í nefndarálitinu, sérfræðinga frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, frá Fjármálaeftirlitinu og frá Samtökum fjármálafyrirtækja. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki sem miða fyrst og fremst að innleiðingu hluta tilskipunar 2014/59/ESB um endurreisn og skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja, sem nefnd er BRRD (Bank Recovery and Resolution Directive). Sá hluti tilskipunarinnar sem nú er innleiddur lýtur að endurbótaáætlun, tímanlegum inngripum hins opinbera og fjárstuðningi innan samstæðu. Fyrirhugað er að ljúka innleiðingu tilskipunarinnar á næsta löggjafarþingi. Að auki eru með frumvarpinu innleidd nokkur ákvæði tilskipunar 2013/36/ESB, um stofnun og starfsemi fjármálafyrirtækja og varfærniseftirlit með þeim, og reglugerðar ESB nr. 575/2013, um varfærniskröfur vegna starfsemi lánastofnana og fjárfestingarfyrirtækja. Reiknað er með að þær gerðir verði teknar upp í EES-samninginn fyrir árslok þessa árs. Ákvæði frumvarpsins um endurbótaáætlanir leggja þá skyldu á tiltekin fjármálafyrirtæki að gera áætlanir þar sem fjallað skuli um fyrirhuguð viðbrögð við rekstrarerfiðleikum. Kröfur um innihald endurbótaáætlunarinnar verða að hluta til lögbundnar auk þess sem ráðherra skal setja nánari reglur þar að lútandi í reglugerð. Fjármálaeftirlitið skal leggja mat á hvort endurbótaáætlun sé í samræmi við lög og reglur, hvort verklag samkvæmt henni sé líklegt til árangurs og hvort líklegt sé að henni megi hrinda hratt í framkvæmd ef þurfa þykir. Í umsögn sinni sem og á fundi með nefndinni lögðu Samtök fjármálafyrirtækja áherslu á að lánastofnunum og verðbréfafyrirtækjum yrði veittur rúmur tími til gerðar og framlagningar fyrstu endurbótaáætlunarinnar og nefndu 12 mánaða frest frá gildistöku laganna í því sambandi. Í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar er tekið undir nauðsyn þess að rúmt svigrúm verði veitt til útbúnings fyrstu endurbótaáætlunar. Ráðuneytið hafði samráð við Fjármálaeftirlitið um þetta atriði þar sem fram hafi komið að viðskiptabankarnir þrír sem teljast kerfislega mikilvægir hafi þegar skilað tvennum drögum að endurbótaáætlunum, síðast í desember 2017. Að því gefnu að frumvarpið verði að lögum á yfirstandandi þingi telji Fjármálaeftirlitið líklegast að fyrstu skil kerfislega mikilvægra fjármálafyrirtækja á endurbótaáætlun verði í desember 2018 en fyrstu skil annarra fyrirtækja sem skila eiga endurbótaáætlun samkvæmt ákvæðunum verði ári síðar, eða í desember 2019. Út frá skipulagi er heppilegast að skil fari fram undir lok árs. Ráðuneytið telji því ekki þörf á að kveða á um frest fyrir fyrstu skil í lögum heldur eftirláta Fjármálaeftirlitinu mat á tímasetningu afhendingar í samráði við viðkomandi fyrirtæki. Nefndin tekur undir að ekki sé þörf á að kveða á um frestinn í lögum enda sé ljóst að sá frestur verði ekki skemmri en 12 mánuðir frá gildistöku laganna fyrir þau fyrirtæki sem ekki hafa nú þegar hafið undirbúningsvinnu og skilað Fjármálaeftirlitinu drögum að endurbótaáætlun. Í 7. gr. frumvarpsins eru ákvæði sem heimila Fjármálaeftirlitinu að grípa til aðgerða (tímanleg inngrip) þegar fyrirtæki brýtur gegn ákvæðum laganna eða stjórnvaldsfyrirmæla settum á grundvelli þeirra eða þegar líkur eru á að slíkt brot sé yfirvofandi vegna versnandi fjárhagslegrar stöðu. Í tímanlegum inngripum felst meðal annars að Fjármálaeftirlitið getur krafist þess að fjármálafyrirtæki grípi til aðgerða samkvæmt endurbótaáætlun, boði til hluthafa- eða stofnfjáreigendafundar, víki frá stjórnarmönnum eða framkvæmdastjóra og breyti viðskiptastefnu og skipulagi. Í ákvæðinu er lögð til gagnkvæm upplýsingaskylda Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands þannig að Fjármálaeftirlitið skuli upplýsa Seðlabankann ef aðstæður koma upp þar sem beiting tímanlegra inngripa verður heimil og Seðlabankinn skuli upplýsa Fjármálaeftirlitið ef lausafjárstaða lánastofnunar fer versnandi þannig að líkur verði á að hún muni brjóta gegn ákvæðum laganna. Ákvæði 12. gr. frumvarpsins fjalla um fjárstuðning innan samstæðu. Þar er kveðið á um heimild móðurfélaga, dótturfélaga og annarra félaga innan samstæðu til að gera samning um fjárstuðning sín á milli. Skal samningurinn, sem getur kveðið á um fjárstuðning í formi láns, ábyrgðarveitingar, lánsveðs eða samsetningar af þessum tegundum lánsforma, koma til framkvæmda ef einhver samningsaðila kemst í þá stöðu að Fjármálaeftirlitinu yrði heimilt að beita hann tímanlegum inngripum. Samningur um fjárstuðning er háður samþykki Fjármálaeftirlitsins og í honum skulu koma fram reglur um endurgjald fyrir veittan fjárstuðning. Í athugasemdum um 12. gr. í greinargerð frumvarpsins kemur fram að ákvæðið beri ekki að skilja svo að samningur um fjárstuðning sé nauðsynleg forsenda þess að félag veiti öðru félagi innan samstæðu fjárstuðning í fjárhagserfiðleikum. Í e-lið 5. gr. frumvarpsins, sem verður 82. gr. e laganna, er fjallað um einfalda endurbótaáætlun sem Fjármálaeftirlitið getur heimilað fjármálafyrirtæki að gera að uppfylltum ákveðnum skilyrðum sem tíunduð eru í ákvæðinu. Í 3. mgr. greinarinnar kemur fram að ráðherra kveði nánar á um skilyrði fyrir einfaldri endurbótaáætlun í reglugerð. Í umsögn Fjármálaeftirlitsins til nefndarinnar er lagt til að í stað skilyrða í reglugerðarheimildinni verði rætt um viðmið. Reglugerð þessi muni byggjast á reglugerð ESB sem sé enn í drögum, þar sem kveðið sé á um viðmið sem höfð skulu til hliðsjónar þegar metið er hvort heimila skuli fjármálafyrirtæki að skila einfaldri endurbótaáætlun. Viðmiðin skuli þó ávallt byggjast á skilyrðunum sem kveðið er á um í lögunum. Í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar er tekið undir þessa tillögu Fjármálaeftirlitsins enda sé í 4. gr. BRRD-tilskipunarinnar, sem e-liður 5. gr. frumvarpsins innleiðir, notast við enska orðið „criteria“, sem betur fari að innleiða sem viðmið. Nefndin fellst á framangreind sjónarmið og leggur til orðalagsbreytingu á 3. mgr. e-liðar 5. gr. frumvarpsins í samræmi við þetta. Í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar er bent á að misfarist hafi að uppfæra tilvísanir til lagagreina samhliða breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki með lögum nr. 96/2016, sem m.a. breyttu staðsetningu ákvæða um eiginfjárauka, samanber nú 86. gr. a–f laganna. Nefndin leggur af þessu tilefni til breytingu á frumvarpinu til að leiðrétta tilvísanir í 86. gr. f laganna þar sem vísa ætti til 86. gr. a en ekki 84. gr. a. Í 9. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 107. gr. laganna og byggjast breytingarnar á tilskipun 2013/36/ESB um stofnun og starfsemi fjármálafyrirtækja og varfærniseftirlit með þeim. Í a-lið 9. gr. frumvarpsins er lagt til að í 1. málslið 2. mgr. 107. gr. laganna komi fram að Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með starfsemi eignarhaldsfélags á fjármálasviði, blandaðs eignarhaldsfélags og blandaðs eignarhaldsfélags í fjármálastarfsemi sem stofnsett eru eða starfa hér á landi. Í 2. málslið ákvæðisins segir að eftirlit Fjármálaeftirlitsins nái einnig til starfsemi eignarhaldsfélags á fjármálasviði, blandaðs eignarhaldsfélags og blandaðs eignarhaldsfélags í fjármálastarfsemi, móðurfélags slíkra félaga og dótturfélaga þeirra, þegar þau eru staðsett í öðru ríki, m.a. þegar starfsemi slíks félags fer fram hér á landi. Í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar er annars vegar lagt til að orðið „einnig“ falli brott úr textanum þar sem það sé til þess fallið að þrengja gildissvið reglunnar sem eigi að vera sjálfstæð gagnvart þeirri reglu sem lagt er til að kveðið verði á um í 1. málslið Jafnframt leggur ráðuneytið til að orðin „m.a. þegar starfsemi slíks félags fer fram hér á landi“ falli brott enda séu þau óþörf og valdi hættu á rangri túlkun reglunnar. Undir þessi sjónarmið tekur nefndin og leggur til, í breytingartillögu sem fylgir þessu nefndaráliti, viðeigandi breytingar. Auk þess eru hér breytingartillögur sem eru tæknilegar og ég ætla ekki að rekja hér frekar. Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur þessu áliti. Þess ber að geta að hv. þm. Brynjar Níelsson og Oddný G. Harðardóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda. Undir álitið skrifa allir nefndarmenn efnahags- og viðskiptanefndar, þ.e. sá er hér stendur, auk hv. þingmanna Þorsteins Víglundssonar, Brynjars Níelssonar, Bryndísar Haraldsdóttur, Helga Hrafns Gunnarssonar, Oddnýjar G. Harðardóttur, Ólafs Þórs Gunnarssonar, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Þórunnar Egilsdóttur.
Herra forseti. Ég geri nú grein fyrir nefndaráliti frá umhverfis- og samgöngunefnd með breytingartillögu. Álitið fjallar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum til samræmingar á áætlunum á sviði samgöngu-, fjarskipta-, sveitarstjórnar- og byggðamála. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ragnhildi Hjaltadóttur og Ólaf Kr. Hjörleifsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, Björn Óla Hauksson frá Isavia, Jónas Snæbjörnsson, Hrein Haraldsson og Stefán Erlendsson frá Vegagerðinni, Vigdísi Häsler frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Gunnar Þorgeirsson frá Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga auk þess sem nefndin ræddi við Sæmund Helgason frá Sveitarfélaginu Hornafirði í gegnum síma. Nefndinni bárust umsagnir frá Isavia, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, Sveitarfélaginu Hornafirði og Vegagerðinni. Þá barst nefndinni minnisblað frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum í því skyni að samræma og samþætta áætlanagerð í málaflokkum samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins sem eru sveitarstjórnar- og byggðamál, samgöngur og fjarskipti. Lagt er til að gerðar verði sambærilegar áætlanir á hverju þessara sviða til fimm og fimmtán ára í senn sem endurskoðaðar verði á þriggja ára fresti hið minnsta. Þá er ætlunin að samhæfa stefnumótun og áætlanagerð við lög um opinber fjármál, nr. 123/2015. Ljóst er að margar áætlanir sem varða sveitarstjórnar-, byggða-, fjarskipta- og samgöngumál eru í gildi og aðrar í vinnslu. Reynslan sýnir að gildandi áætlanir hafa jafnan verið nýttar án nægra samtenginga og að flestra mati kominn tími til að taka upp bætt vinnubrögð við stjórnsýsluna og hagnýtingu áætlananna. Nýtt og bætt verklag byggist á auknu samráði í hvívetna og á samræmingu markmiða í áætlunum á fjórum málefnasviðum samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins. Breytingar á ýmsum lögum sem lúta að málefnum sveitarstjórna, byggða, fjarskipta og samgangna sem í frumvarpinu felast eru lágmarkaðar eins og unnt er og lúta fyrst og fremst að formi vinnubragða og samræmingu áætlana en snerta ekki innihald eða stefnu þeirra. Samtímis er þess gætt að samræmi verði milli allra breytinga sem frumvarpið tekur til og laga um opinber fjármál. Einnig er þess gætt að lagabreytingar þessar skerði ekki sjálfstæði sveitarfélaga. Nefndin telur að með frumvarpi þessu sé stigið framfaraskref í opinberri áætlanagerð. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið þess efnis að óljóst væri við hvað væri átt í 3. gr. frumvarpsins með orðalaginu „hverja stofnun og fyrirtæki samgöngumála sem eiga undir ráðuneytið“. Þá væri óeðlilegt að Isavia ohf. ætti beina aðild að samgönguráði, þótt rétt kynni að vera að forstjóri fyrirtækisins sæti þar sem áheyrnarfulltrúi. Nefndin áréttar að sama orðalag er að finna í 3. mgr. 3. gr. gildandi laga um samgönguáætlun, nr. 33/2008, og hefur hingað til hvorki valdið misskilningi né vafa um hvort Isavia tilheyri þeim hópi. Þá gegnir Isavia veigamiklu hlutverki í samgöngumálum þjóðarinnar sem eigandi og rekstraraðili Keflavíkurflugvallar en mikilvægur hluti samgönguáætlunar er stefnumótun í flugmálum. Varðandi setu forstjóra Isavia í samgönguráði bendir nefndin á að samgönguráð er ekki stjórnsýslunefnd heldur vettvangur yfirmanna samgöngustofnana sem undirbúa tillögu ráðherra að samgönguáætlun og er forstjóri Isavia þar mikilvægur varðandi flugsamgöngur. Fram kom gagnrýni á að í frumvarpinu væri gert ráð fyrir samráði við landshlutasamtök sveitarfélaga við undirbúning byggðaáætlunar og við gerð tillagna að stefnumótandi áætlun ríkisins um málefni sveitarfélaga og aðgerðaáætlun en hlutverk slíkra samtaka væri óljóst í íslensku stjórnkerfi. Þá væri vægi Sambands íslenskra sveitarfélaga þar að lútandi gagnrýnt og bent á að hvergi væri minnst á aðkomu sveitarfélaganna sjálfra. Nefndin bendir á að Samband íslenskra sveitarfélaga er sameiginlegur málsvari sveitarfélaga í landinu, skv. 98. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011, og skal sem slíkur sjá til þess að sjónarmiðum sveitarfélaganna sé komið á framfæri við vinnu nefndra áætlana. Í ljósi þess að landshlutasamtök sveitarfélaga hafa ekki skýrt, afmarkað og lögbundið hlutverk í málefnum sveitarfélaga telur nefndin rétt að áskilnaður um samráð við landshlutasamtök verði felldur brott úr 9. og 10. gr. frumvarpsins. Í stað þess verði kveðið á um samráð við sveitarfélög, en samt sem áður er eðlilegt að það samráð fari fram í gegnum samstarf sveitarfélaganna í landshlutasamtökum. Gerðar voru athugasemdir við að með frumvarpinu væri verið að fjölga sérstökum fulltrúum ráðherra í samgönguráði og fjarskiptaráði í tvo auk þess sem gert væri ráð fyrir tveimur fulltrúum ráðherra í hinu nýja byggðamálaráði. Gagnrýnt var að sú fjölgun hefði ekki verið rökstudd með greinargóðum hætti í greinargerð. Í minnisblaði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins til nefndarinnar kom fram að tilgangur breytinganna væri að ná fram því markmiði að tryggja að við mótun tillagna að samgönguáætlun, fjarskiptaáætlun og byggðaáætlun væri byggt á áherslum ráðherra hverju sinni og þeim fjárhagsramma sem hann leggur fram. Nefndin áréttar að nefndar áætlanir eru tillögur ráðherra til Alþingis um stefnumótun í viðkomandi málaflokkum og rétt að við undirbúning gerðar þeirra komi sjónarmið ráðherra skýrt fram. Ákvæði frumvarpsins um stefnumótandi áætlun ríkisins í málefnum sveitarfélaga er nýmæli. Ekki er gert ráð fyrir að sérstakt ráð undirbúi tillögur til ráðherra að þeirri áætlun ólíkt byggðaáætlun, samgönguáætlun og fjarskiptaáætlun, heldur verði þær unnar af ráðuneytinu en haft samráð við tiltekna aðila, m.a. Samband íslenskra sveitarfélaga. Á fundi nefndarinnar og í umsögn sinni lýsti Sambandið sig sammála efni 10. gr., en taldi þó nauðsynlegt að sett yrðu nánari stjórnvaldsfyrirmæli um markmið og verklag við gerð slíkrar áætlunar til þess að festa niður verklag og auka fyrirsjáanleika við vinnslu áætlana. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og leggur til að við 10. gr. frumvarpsins bætist ákvæði um að ráðherra skuli setja reglugerð með nánari ákvæðum um gerð stefnumótandi áætlunar og aðgerðaáætlunar í málefnum sveitarfélaga. Samkvæmt núgildandi lögum skal greiðsluþátttaka ríkissjóðs í einstökum verkefnum tekin til endurskoðunar á tveggja ára fresti við endurskoðun samgönguáætlunar. Með frumvarpinu er lagt til að sá tímafrestur verði felldur brott. Bent var á að miklar breytingar geta verið á umhverfi hafna sem kalla á að greiðsluþátttaka ríkisins endurskoðist reglulega auk þess sem töluverðar breytingar geta verið nauðsynlegar á hafnahluta samgönguáætlunar. Bent var á að vegna þessa væri nauðsynlegt að kveða á um endurskoðun greiðsluþátttöku á að lágmarki þriggja ára fresti í samræmi við ákvæði frumvarpsins um endurskoðun samgönguáætlunar. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og leggur til orðalagsbreytingu í því skyni. Herra forseti. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þríliðaðri breytingu: 1. Í stað orðanna „landshlutasamtök sveitarfélaga“ í 2. málslið 2. efnismgr. c-liðar 9. gr. og 1. málsliðar 2. efnismgr. 10. gr. komi: sveitarfélög. 2. Á eftir 2. efnismgr. 10. gr. komi ný málsgrein sem orðist svo: Ráðherra skal í reglugerð setja nánari ákvæði um gerð stefnumótandi áætlunar og aðgerðaáætlunar, sbr. 4. og 5. mgr. 3. 11. gr. orðist svo: Í stað orðsins „tveggja“ í 3. mgr. 25. gr. laganna komi: að lágmarki þriggja. Hv. þingmenn Jón Gunnarsson og Hanna Katrín Friðriksson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu. Undir þetta álit rita auk framsögumanns, mín, hv. þingmenn Bergþór Ólason, Helga Vala Helgadóttir, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um siðareglur fyrir alþingismenn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín góða gesti. Með þingsályktunartillögunni eru lagðar til breytingar á ályktun Alþingis um siðareglur fyrir alþingismenn með það að markmiði að alþingismenn leggi sig fram um að skapa í störfum sínum heilbrigt starfsumhverfi innan þings sem utan og hvarvetna þar sem þeir sinna störfum sínum. Markmiðið er einnig að stuðla að öruggu og heilbrigðu starfsumhverfi fyrir alþingismenn, starfsmenn þingsins og gesti. Í breytingunum felast viðbrögð þingmanna við þeim opinskáu umræðum sem átt hafa sér stað í íslensku samfélagi, þar á meðal innan stjórnmálanna, um kynferðisofbeldi og áreitni. Nefndin fjallaði á fundum sínum um nokkur álitaefni málsins, m.a. gildissvið reglnanna gagnvart varaþingmönnum og hvenær þingmenn ættu að kynna sér siðareglurnar og undirrita yfirlýsingu þar um. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. siðareglnanna er kveðið á um að við upphaf þingsetu sinnar skuli alþingismenn afhenda forseta Alþingis undirritaða yfirlýsingu um að þeir hafi kynnt sér siðareglurnar og að sama gildi um varaþingmenn sem hafa setið samfellt í fjórar vikur. Í framkvæmd hefur þingmönnum verið kynnt að á fyrsta fundi Alþingis eftir alþingiskosningar liggi siðareglurnar á borðum þingmanna ásamt formi fyrir yfirlýsingu sem þeir geti undirritað og afhent skrifstofunni til staðfestingar þess að þeir hafi kynnt sér reglurnar. Á fundum nefndarinnar var rætt hvort ekki væri eðlilegt að þingmenn fengju siðareglurnar og yfirlýsinguna sendar strax að loknum kosningum og útgáfu kjörbréfs frá landskjörstjórn og að sama gilti um varaþingmenn frá því þeir tækju sæti. Nefndin tekur fram að í siðareglunum komi fram forsendur sem eru grunnur þess hlutverks sem kjörnum fulltrúum er falið. Þær eiga að vera almennar og til leiðsagnar fyrir þá um hvaða kröfur eru gerðar til þeirra, allt frá kjöri þannig að mikilvægt sé að reglurnar séu kynntar þeim strax eftir kosningar svo að þeir geti skilað undirritaðri yfirlýsingu sem fyrst eftir kosningar. Nefndin telur enn fremur að sömu rök eigi við um varaþingmenn og telur því rétt að leggja til að það verði fortakslaus skylda allra sem taka sæti á Alþingi að þeir kynni sér siðareglurnar jafnskjótt og þeir taka sæti og undirriti yfirlýsingu þar um á sínum fyrsta þingfundi. Þess vegna leggur nefndin til breytingu á þingsályktunartillögu í þá veru. Nefndin tekur fram að siðareglur eigi að vera lifandi plagg og taka mið af þeim breytingum sem verða í samfélaginu eins og kveikjan var að þessu máli. Nefndin telur að til þess að svo megi verða sé nauðsynlegt að auka sýnileika siðareglnanna og aðgengi að þeim á vef Alþingis. Þá sé einnig nauðsynlegt að umfjöllun um siðareglurnar verði regluleg á meðal alþingismanna, t.d. með málstofum og fræðslufundum. Nefndin tekur einnig fram að með siðareglum sé verið að auka gagnsæi í störfum alþingismanna, kynna almenningi hlutverk þeirra og ábyrgðarskyldu sem sé til þess fallið að dýpka þekkingu á hlutverki alþingismanna, sem og að auka tiltrú og traust almennings á Alþingi. Nefndin leggur að framansögðu til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Á eftir a-lið 1. mgr. komi nýr stafliður, svohljóðandi: Orðin „sem hafa setið samfellt í fjórar vikur“ í 2. málslið 2. mgr. 5. gr. siðareglnanna falli brott. Við afgreiðslu þessa máls úr nefndinni voru Líneik Anna Sævarsdóttir og Jón Þór Ólafsson fjarverandi en rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir þetta nefndarálit rita framsögumaður, sú sem hér stendur, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Óli Björn Kárason, Þorsteinn Sæmundsson og Þórunn Egilsdóttir, og auk þeirra Líneik Anna Sævarsdóttir og Jón Þór Ólafsson.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta mál og þetta nefndarálit framsögumanns hér. Ég tel mjög mikilvægt að við gerum meira úr þessu, úr siðareglum þingmanna. Það er mikilvægt að þingmenn komi að því að semja og samþykkja siðareglur sem þeir setja sjálfum sér, ekki bara að þeir taki við siðareglum sem einhver annar samdi og kvitti upp á þær. Það þarf ferli þegar nýir þingmenn koma að til þess að vega og meta og móta hvort eitthvað hafi breyst, hvort aðstæður hafi breyst, því að enginn ætti að skrifa undir siðareglur sem hann telur sig ekki geta farið eftir. Það væri í raun eins mikið brot á siðareglum og hægt væri að hugsa sér. Það er algerlega gegn tilgangi siðareglna að kvitta undir þess háttar reglur sem maður ætlar ekki að fara eftir. Siðareglur eiga að vera ákveðinn ásetningur þeirra sem undirrita siðareglurnar um hvað þeir treysta sér til þess að gera og fara eftir. Þess vegna er þessi viðbót, í kjölfar #metoo-byltingarinnar, svo rosalega mikilvæg. Það er rosalega mikilvægt að þessi ákvæði verði hluti af umræðunni um siðareglur þingmanna í framtíðinni. Við megum aldrei gleyma að þetta eru atriði sem, eins og #metoo sýndi, eru rosalega algeng. Þau eru meira að segja algengari en sögurnar sýna. Það er vitað mál að aldrei nást allar sögur upp á yfirborðið. Ég er ekki búinn að klára allar mínar sögur um einelti, geri það örugglega aldrei, get samt sagt einhverjar, en aldrei allar. Þetta er ekkert öðruvísi. Í stærra samhengi höfum við verið í ákveðnum umræðum um siðareglur þingmanna, t.d. varðandi trúnað, þ.e. trúnaðarbrot sem hafa komið upp í umræðunni á undanförnum vikum, trúnaðarbrot innan nefnda. Í þeirri umræðu fannst mér eitt mjög athyglisvert. Það leit einhvern veginn þannig út að maður gæti ekki gert grein fyrir neinu um það sem gerðist innan nefndanna. Ekki væri hægt að segja að tregða væri innan nefndarinnar og ekki hægt að segja að mótþrói væri í einhverju máli innan nefndarinnar. Ég tel það algjörlega rangt að ekki megi greina frá slíkum störfum innan nefndanna. Því að það er líka hægt að nota trúnað sem ákveðinn verndarskjöld fyrir „búllíisma“, eineltistilburði, eða í raun ákveðið ofbeldi. Leyndarhjúpurinn verndar þá sem beita slíku ofbeldi. Það komu upp dæmi í lok síðasta kjörtímabils innan nefndar í sveitarstjórn þar sem borgarfulltrúi var sagður hafa hrörnunarsjúkdóm. Þegar greint var frá því var því borið við að það væri brot á trúnaði innan nefnda. Nei, því ásökunin sjálf átti ekki rétt á sér í faglegu starfi innan nefndarinnar. Þetta var persónuárás. Við berum líka þannig ábyrgð innan nefndanna, þó að við megum ekki vitna beint í fólk o.s.frv., að nota ekki einmitt þann vettvang sem árásarvettvang á aðra þingmenn eða aðra borgarfulltrúa, bæjarfulltrúa eða hvernig sem það er og bera því fyrir okkur að ekki megi segja frá því ofbeldi út af trúnaði. Við verðum að skilja trúnaðinn. Við verðum að skilja að við erum fulltrúar fyrir almenning. Það er eins og allir sitji á öxlunum á okkur og séu að reyna að kíkja yfir en sjái ekki alveg, sjái kannski móðu. Við verðum að geta útskýrt fyrir þjóðinni hvernig störfin fara fram hér á Alþingi og líka það sem er á bak við luktar dyr. Við verðum að geta gert það annars hjálpum við þeim sem geta beitt ofbeldi og skýla sér á bak við það að geta sagt og gert hvað sem þeir vilja undir hótun um að verið sé að brjóta trúnað ef greint er frá því sem gerist. Þetta spilar aðeins inn á fyrirspurn sem ég var með hér um daginn, um þessar óskráðu reglur eða hefðir réttara sagt. Þetta er ekkert augljóst, alls ekkert augljóst. Siðareglurnar eru ekkert endilega mjög augljósar. Þær eiga að vera víðtækar. Það er hægt að misskilja þær í einu tilviki eða öðru, alveg tvímælalaust. Þannig að við þurfum alltaf að eiga þessa umræðu. Við þurfum að skilja og taka það með opnum huga og opnum augum, nýjum aðstæðum, og læra. Það er í raun það sem skiptir máli. Við þingmenn störfum nefnilega samkvæmt stjórnarskrárákvæði um sannfæringu. Það er eina hæfniskrafan okkar í raun og veru að við störfum samkvæmt sannfæringu okkar. Ég sé ekki neitt sem mótmælir því að hægt sé að setja samasemmerki milli þeirrar sannfæringar og siðferðis eða samvisku fólks. Við erum í raun í starfi sem sannfæring knýr okkur til og samviska okkar knýr okkur til að taka ákvarðanir byggðar á samvisku okkar um þau mál sem ber fyrir augu. Það er engin krafa um að við séum sérfræðingar í öllu, við þurfum ekki að vera lögfræðingar, við þurfum ekki að vera rithöfundar eða tölvunarfræðingar eða stærðfræðingar eða hvað sem það er. Við þurfum bara sjálf að geta tekið ákvörðun út frá samvisku okkar, sannfæringu okkar. Það eru kröfurnar sem eru gerðar. Það þýðir að við þurfum álit sérfræðinga, álit almennings, álit utanaðkomandi aðila sem leggja fram sína sýn og sérþekkingu á þau mál sem ríkisstjórnin leggur fram eða hvað annað. Við tökum ákvörðun byggða á bestu samvisku um það hvaða rök eru góð, vegna þess að við erum að vinna fyrir þjóðina - kannski ekki allir, kannski er það samviska þeirra eða sannfæring þeirra, það getur vel verið. En siðareglur eru lykilatriði í því og með þeim segjum við hver samviska okkar er.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma inn í vangaveltur hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar um trúnað, sem honum varð tíðrætt um í ræðu sinni. Þingmaðurinn velti upp þeim fleti að trúnað mætti nota sem skálkaskjól fyrir störf í nefndum eða fyrir „búllíisma“, eins og hann orðaði það. Ég átta mig ekki alveg á því hvað þingmaðurinn er nákvæmlega að fara með því. En ég sjálfur tel að trúnaður sé almennt mjög mikilvægur í störfum, ekki bara þingmanna heldur í mörgum störfum, og á frekar erfitt með að sjá að trúnaður geti verið „svolítill trúnaður“, ef það er til sem hugtak. Annaðhvort ríkir trúnaður um þau störf sem menn eru að vinna eða ekki. Hvað varðar nefndir þingsins þá er það a.m.k. minn skilningur að trúnaður gildi um það sem fer fram á nefndarfundum þingsins. Menn geta væntanlega talað um sína eigin afstöðu og sína eigin orðræðu á nefndarfundum vilji þeir það, en mér finnst langsótt að það geti farið mikið lengra en það. Mig langar í þessu sambandi að spyrja þingmanninn: Telur þingmaðurinn að trúnaður í nefndastörfum geti aldrei gert gagn, hann geti aldrei verið gagnlegur í nefndastarfi? Og þá aftur að hinu hvort hann telji að trúnaður geti gilt að einhverju leyti en ekki að öllu leyti í nefndastarfi?
Virðulegur forseti. Þetta er mjög góð spurning. Það er mikilvægt að átta sig á því að það er ekki bara annaðhvort trúnaður eða ekki, það er ákveðin dreifing á trúnaði. Hv. þingmaður segir skálkaskjól. Ég er almennt séð að vísa í það til hvers hægt er að nota trúnað. Ég er ekki að vísa til neinna sérstakra atvika eða eitthvað svoleiðis. Ég tók dæmi, sem er opinbert, um borgarfulltrúa sem var sagður hafa hrörnunarsjúkdóm. Mér finnst það augljóst dæmi um það hvernig ekki má nota trúnað til að hylma yfir slíka hegðun í nefnd. Það er atvik sem á ekki heima í nefndinni hvort eð er, viðkomandi er að brjóta trúnað með því að ráðast á þann hátt á viðkomandi einstakling. Það útskýrir vonandi það að ekki er hægt að tala um algjöran trúnað eða engan trúnað. Ég vona að það hafi komist skýrt í gegn. Vissulega já, ég get túlkað eigin afstöðu og þá eigin skoðanir og upplifanir af nefndastarfinu. Ég tel það vera mína upplifun þegar ég lýsi því að ég hafi upplifað mótþróa í nefndastarfi í ákveðnu máli, það er mín upplifun. Fólk getur verið ósammála því, það er allt í lagi líka. Þá förum við bara í það að útskýra af hverju ég upplifi mótþróa og af hverju viðkomandi, sem kannski var hinum megin borðsins eða áhorfandi, finnst svo ekki hafa verið. Það er bara heilbrigð umræða sem við getum átt.
Herra forseti. Já, þetta er kannski ekki alveg einfalt eins og þingmaðurinn kemur inn á. Ég get alveg séð að hægt sé að setja upp dæmi þar sem menn hafa í frammi gjörsamlega óviðurkvæmilegt athæfi og erfitt annað en að slíkt eigi að spyrjast út. Slíkt athæfi getur, a.m.k. í einhverjum tilfellum, þess vegna verið undanfari eða andlag ákæru út á við og vafasamt að hægt sé að skýla sér á bak við trúnað ef menn beinlínis brjóta af sér. Enda held ég ekki að þetta snúist um það. Í mínum huga snýst þetta um það að menn geti átt á nefndafundum heiðvirð samtöl sín á milli um efni máls, reifað sjónarmið og jafnvel skoðað hug sinn upphátt, án þess að vera undir það settir að slíkt verði síðan túlkað eða jafnvel afflutt utan fundarherbergisins sem afstaða, mótþrói eða eitthvað þess háttar. Um leið og við erum farin að tala um það út í frá að einhver hafi upplifað mótþróa eða eitthvað svoleiðis þá kemur sjálfkrafa næsta spurning: Af hálfu hvers, hver sagði það, hver var með mótþróa o.s.frv.? Það býður í raun upp á að dansinn haldi þá áfram og menn útsetja þá bæði sjálfa sig og þá mögulega aðra sem þeir eru að vinna með fyrir því að þurfa nánast að bregðast við og geta þá jafnvel átt á hættu sjálfir að rjúfa trúnað með þeim viðbrögðum sínum.
Virðulegur forseti. Það er þess vegna sem það er ekki óskráð eða hefðarregla að bannað sé að vitna beint í fólk af því að það getur verið auðvelt að taka slíkt úr samhengi. Sem dæmi þá hef ég áður notað þá lýsingu að ákveðin tregða hafi verið við að afgreiða gagnabeiðni í fjárlaganefnd. Ég get lýst því á þann hátt að þegar ég bað um viðkomandi gögn hafi ítrekað verið reynt að beina þeirri beiðni annað. Ef tregða lýsir því ferli nákvæmlega þá er ekkert að því. Það getur vel verið að einhver skilji það á annan hátt eða upplifi það öðruvísi, en mér finnst ekkert óeðlilegt að ég útskýri hvernig ég upplifði ferlið. Ef mér finnst orðið tregða vera nákvæmt orð til að lýsa því hvernig störf nefndarinnar ganga fyrir sig, þá held ég að það sé ekkert óeðlileg umræða um störf þingsins. Við erum sérstaklega með dagskrárlið um störf þingsins þar sem við þurfum að geta tjáð okkur aðeins um það hvað er í gangi í nefndunum. En trúnaður á tvímælalaust við. Við verðum að virða það að oft er ákveðin hugmyndavinna í gangi. Í hugmyndavinnu er verið að vinna með ómótaðar tillögur og kasta fram ómótuðum hugmyndum. Kannski grípur það einhver og vinnur betur og vinnur úr því og eldri hugmyndir verða úreldar sem slíkar. Þá er orðið tiltölulega ósanngjarnt að vísa í eldri hugmyndirnar sem skoðun viðkomandi. Það er ekkert sjálfsagt í þessu. Það eina sem ég býst við í raun er að við getum reynt að útskýra upplifun okkar á þann rökstudda hátt sem ég var að reyna að gera með tregðuna. Mér finnst það vera nákvæm lýsing á ferlinu. Ég held að það sé ekkert ónákvæm lýsing á því sem gerðist mín megin frá. Þannig að trúnaður er tvímælalaust eitthvað sem er ekki klippt og skorið. Við þurfum að geta átt gott samtal um það og geta tjáð okkur fyrst almennt, svo kannski sérhæft eftir því sem líður á.
Virðulegi forseti. Ég er hér frummælandi á frumvarpi til laga um breytingu á lögum um brottnám líffæra, nr. 16/1991 (ætlað samþykki). Frumvarpið kom fyrst fram á 145. löggjafarþingi og var lagt aftur fram á 146. og 147. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það er nú lagt fram óbreytt. Í gildandi lögum um brottnám líffæra, nr. 16/1991, er miðað við að líffæri eða lífræn efni verði ekki numin brott úr líkama látins manns nema fyrir liggi samþykki hans eða nánasta vandamanns hans fyrir því. Því má segja að lögin miði nú við ætlaða neitun, þ.e. að hinn látni hafi ekki veitt samþykki fyrir brottnámi líffæris eða lífræns efnis að sér látnum nema annað liggi fyrir. Málið hefur fengið sína meðferð í nefndinni og hún hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund ýmsa umsagnaraðila og gesti. Með frumvarpinu er lagt til að í 2. gr. laga um brottnám líffæra verði kveðið á um svokallað „ætlað samþykki“ við brottnám líffæra eða lífrænna efna úr líkama látins manns í stað „ætlaðrar neitunar“. Með öðrum orðum er með breytingunni gert ráð fyrir að hinn látni hafi verið samþykkur brottnámi líffæris eða lífræns efnis að sér látnum nema tilefni sé til að ætla annað. Þykir eðlilegt að gera ráð fyrir því að fólk vilji koma náunga í neyð til hjálpar með því að gefa líffæri og lífræn efni að sér látnu fremur en ekki. Umsagnaraðilar lýsa yfir eindregnum stuðningi við frumvarpið. Nokkrir umsagnaraðilar gagnrýna þó 2. mgr. 1. gr. laga um að ekki megi nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings leggist nánasti vandamaður hins látna gegn því. Benda umsagnaraðilar á að það ákvæði stangist á við þau mannréttindi einstaklinga að ráða yfir eigin líkama. Á fundi nefndarinnar með umsagnaraðilum kom þó fram að í framkvæmd sé í flestum tilvikum farið að vilja aðstandenda látinnar manneskju enda afar erfitt að fara gegn óskum þeirra. Þar af leiðandi telur nefndin ekki þörf á að fella ákvæðið brott enda er framkvæmdin í flestum tilvikum í samræmi við það. Umboðsmaður barna leggur áherslu á að settar verði verklagsreglur um aðkomu heilbrigðisstarfsmanna að þessum málum og þá sérstaklega hvað varðar samskipti við aðstandendur og upplýsingagjöf til þeirra þar sem úrslitavald foreldra eða forsjáraðila er virt. Nefndin tekur undir þessar athugasemdir umboðsmanns og beinir því til embættis landlæknis að slíkar reglur verði settar. Þá bárust nefndinni athugasemdir um að samkvæmt frumvarpinu væri einungis hægt að nema á brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings hafi hann verið sjálfráða. Benda umsagnaraðilar á að standi ákvæðið óbreytt útiloki það mikilvæga líffæragjöf barna. Nefndin tekur undir þær athugasemdir og telur ekki forsvaranlegt að banna líffæragjöf ólögráða einstaklinga í öllum tilvikum. Leggur nefndin því til að vísun til þess að einstaklingur verði að hafa verið sjálfráða við andlát falli brott. Virðulegi forseti. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Orðin „verið sjálfráða og“ í 1. mgr. 1. gr. falli brott. Við afgreiðslu frumvarpsins úr nefnd var Vilhjálmur Árnason fjarverandi en ritar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Ólafur Þór Gunnarsson ritar undir álitið með fyrirvara. Undir þetta álit rita allir nefndarmenn: Halldóra Mogensen, formaður, sú sem hér stendur Halla Signý Kristjánsdóttir, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Vilhjálmur Árnason og Ólafur Þór Gunnarsson, með fyrirvara.
Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka fram að ég styð frumvarpið af heilum hug, þ.e. þann góða hug sem býr að baki því og þá niðurstöðu sem vonandi verður af þessari lagasetningu, þ.e. að framboð á líffærum til líffæragjafa aukist og að Íslendingar geti þá orðið meira en þiggjendur í því efni og þurfi ekki alltaf að búast við að líffæri komi annars staðar frá. Það skiptir miklu máli í þessu samhengi því að langstærsti hluti þeirra líffæra sem eru notuð til líffæragjafa fyrir Íslendinga koma annars staðar frá, og eins og kom fram hjá umsagnaraðilum og gestum nefndarinnar er framboð á líffærum til líffæragjafa, ekki bara á Íslandi heldur á heimsvísu, allt of lítið. Því er markmið frumvarpsins afar jákvætt. Það sem fyrirvari minn hins vegar snýr að er að ég hefði talið, eins og ég raunar gat um við 1. umr., vera flöt á því að reyna með einhverjum hætti að gera gangskör að því að afla upplýsts samþykkis í meira mæli en nú er gert og þá að afla upplýsts samþykkis áður en kemur yfirleitt að þeim skelfilegu atburðum sem verða til þess að líffæri standa til boða. Þetta er hægt að gera með ýmsum hætti. Í íslenska lagaumhverfinu væri til að mynda hægt að gera það með því að bjóða þeim sem sækja um varanlegt ökuskírteini að undirrita yfirlýsingu þar að lútandi þegar þar að kemur hvort þeir vilji vera líffæragjafar. Það hins vegar myndi ekki endilega taka í burtu efni þessa frumvarps. Við gætum eftir sem áður haft þá klásúlu inni að það væri ætlað samþykki engu að síður, en við myndum með slíku komast hjá, alla vega einhverjum, þeim erfiðleikum sem koma oft upp þegar slík samtöl fara fram við aðstandendur, oft við afar erfiðar og krefjandi aðstæður, þar sem fólk stendur frammi fyrir því að missa ástvin. Það myndi þá hjálpa mikið að í mörgum tilfellum lægi hinn raunverulegi vilji hins deyjandi manns fyrir og þyrfti þess vegna ekki í raun að spyrja aðstandendur. Þetta væri hægt að gera í tengslum við varanlegt bílpróf vegna þess að á Íslandi fær enginn varanlegt bílpróf fyrr en hann er orðinn sjálfráða, þ.e. við 18 ára aldur, og þess vegna kæmumst við fram hjá þeim vanda sem er tilgreindur ágætlega í nefndaráliti nefndarinnar varðandi ósjálfráða einstaklinga. Hin nöturlega staðreynd er náttúrlega sú að í nútímasamfélagi eru slys í rauninni algengasta ástæðan fyrir því að óvænt framboð verður á líffærum. Þar eru sennilega bílslys langhæst í röðinni. Því væri að þessu leyti til ákveðið forvarnagildi í því að fá þá sem fá varanlegt ökuskírteini til að undirrita slíka yfirlýsingu, eða ekki, eða að minnsta kosti bjóða upp á það. Sum af nágrannaríkjum okkar og t.d. mörg ríki í Bandaríkjunum hafa farið þessa leið með ágætum árangri og þannig tryggt að framboðið á líffærum, að minnsta kosti úr slysum, nýtist. Á sorglega endanum, hafandi verið við þær aðstæður og séð þá angist sem aðstandendur ganga í gegnum á slíkum stundum, er einmitt það að geta gefið líffæri og vita að hinn látni hafi viljað gefa líffæri ákveðið ljós í myrkrinu fyrir aðstandendur á erfiðum stundum. Ég læt þetta duga um að útskýra fyrirvara minn, herra forseti, en lýsi eftir sem áður yfir fullum stuðningi við frumvarpið.
Hæstv. forseti. Við ræðum við 2. umr. frumvarp til laga um breytingu á lögum um brottnám líffæra, nr. 16/1991, um ætlað samþykki. Fyrsti flutningsmaður þessa máls er hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir og er ég meðflutningsmaður á því. Hv. þingmaður og framsögumaður málsins, Halla Signý Kristjánsdóttir, fór yfir nefndarálit hv. velferðarnefndar. Í fyrstu efnisgrein álitsins er málið mjög vel reifað. Þar kemur fram tilgangur þess og markmið þeirra breytinga sem lagðar eru til á lögum um brottnám líffæra. Ætla ég að fá hér í byrjun ræðu, virðulegi forseti, að endurtaka það, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er lagt til að í 2. gr. laga um brottnám líffæra, nr. 16/1991, verði kveðið á um svokallað „ætlað samþykki“ við brottnám líffæra eða lífrænna efna úr líkama látins manns í stað „ætlaðrar neitunar“. Með öðrum orðum er með breytingunni gert ráð fyrir að hinn látni hafi verið samþykkur brottnámi líffæris eða lífræns efnis að sér látnum nema tilefni sé til að ætla annað. Þykir eðlilegt að gera ráð fyrir því að fólk vilji koma náunga í neyð til hjálpar með því að gefa líffæri og lífræn efni að sér látnu fremur en ekki.“ Fram kemur í álitinu að umsagnaraðilar hafi almennt verið jákvæðir fyrir efni frumvarpsins og þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu um ætlað samþykki og jafnframt er lýst yfir eindregnum stuðningi. Í þeim 13 umsögnum sem komu við frumvarpið var lýst yfir stuðningi við það, held ég að megi segja. 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ekki má þó nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til að nota við læknismeðferð annars einstaklings leggist nánasti vandamaður hins látna gegn því.“ Í síðustu málsgrein greinargerðar málsins er fjallað um það. Í álitinu kemur fram sú ábending umsagnaraðila að ákvæðið stangist á við þau mannréttindi einstaklinga að ráða yfir eigin líkama. Til að mynda gerir landlæknir í sinni umsögn athugasemd við þessa málsgrein og segir, með leyfi forseta: „Þótt mikilvægt sé að ætíð sé haft samráð við nánustu aðstandendur, þá gengur ekki að farið sé gegn vilja hins látna þegar fyrir liggur opinber yfirlýsing um vilja til að gefa líffæri við andlát. Með lögunum ætti að vera forgangsatriði að tryggja að vilji hins látna nái fram að ganga. Embættið leggur til að gerð verði breyting á því hvernig kveðið er á um aðkomu nánustu vandamanna þannig að aðkoma þeirra að ákvörðun um líffæragjöf einskorðist við tilvik þar sem vilji hins látna er óþekktur.“ Mér finnst augljóst að hv. velferðarnefnd hefur unnið mjög vel með þá ábendingu og styð þá afstöðu sem fram kemur í álitinu sem hv. framsögumaður nefndarinnar fór yfir og orðað er í álitinu þar sem vísað er til þess að í framkvæmd sé í flestum tilvikum farið að vilja aðstandenda látinnar manneskju, enda sé afar erfitt að fara gegn vilja og óskum þeirra. Það segir okkur um leið hversu viðkvæm slík augnablik og meðferð eru. Nefndin metur því að ekki sé þörf á að fella ákvæðið brott þar sem framkvæmdin sé í flestum tilvikum þessi. Styð ég það, virðulegi forseti. Enn fremur, þessari afstöðu tengt, tek ég undir með áliti nefndarinnar þar sem bent er á og áréttað sú athugasemd umboðsmanns barna að settar verði verklagsreglur um aðkomu heilbrigðisstarfsmanna að þessum málum og þá sérstaklega um samskipti við aðstandendur og upplýsingagjöf til þeirra þar sem úrslitavald foreldra eða forsjáraðila eru virt og því beint til landlæknis að slíkar reglur verði settar. Það er mjög mikilvægur hluti af því ferli sem um ræðir. Eins og fram kemur í umsögn umboðsmanns barna og jafnframt sú áhersla sem oft sinnis hefur komið fram í umfjöllun um málið að fræðsla og upplýsingagjöf sé mikilvæg öllum almenningi og þar með talið börnum, um mikilvægi líffæragjafa, eðli þeirra og framkvæmd, eins og það er orðað í umsögn umboðsmanns barna. Þá má þessu tengt jafnframt vísa í niðurlag umsagnar Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands, sem segir, með leyfi forseta: „Siðfræðistofnun leggur megináherslu á að verði ákveðið að breyta núverandi fyrirkomulagi skipti miklu máli hvernig sú leið er útfærð bæði í lögum og verklagi á heilbrigðisstofnunum, einkum að því sem snýr að framkomu við aðstandendur og aðkomu þeirra að ákvörðuninni.“ 1. málsgrein 1. gr. frumvarpsins orðast svo, með leyfi forseta: „Nema má brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til nota við læknismeðferð annars einstaklings hafi hinn látni verið sjálfráða og ekki lýst sig andvígan því og það er ekki af öðrum sökum talið brjóta í bága við vilja hans.“ Ég styð þá breytingartillögu hv. allsherjarnefndar sem hér er lögð til og sett er fram í álitinu þar sem brugðist er við þeim athugasemdum umsagnaraðila sem segja að standi greinin óbreytt, eins og og ég fór yfir hér, sé einungis hægt að nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings hafi hann verið sjálfráða. Það útiloki mikilvæga líffæragjöf barna. Telur nefndin ekki forsvaranlegt, eins og það er orðað í álitinu, að banna líffæragjöf ólögráða einstaklinga í öllum tilvikum og leggur því til þá breytingu að orðin „verið sjálfráða og“ falli brott. Styð ég það. Frumvarpið hefur verið lagt fram þrisvar sinnum áður í þessari mynd en ekki hlotið afgreiðslu. Á fyrri þingum hafa verið lagðar fram þingsályktunartillögur, sem fjallað er um og rakið í greinargerð II með frumvarpinu. Þar kemur einnig fram, og tel ég rétt að benda á það hér, að á 144. löggjafarþingi skilaði heilbrigðisráðherra skýrslu sem fjallaði m.a. um hvernig fjölga mætti líffæragjöfum frá látnum einstaklingum á Íslandi. Það kom skýrt fram í máli hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar að hér hefði ekki verið nægilegt framboð á líffæragjöfum, en það er auðvitað meginmarkmiðið með þessu skrefi að fjölga líffæragjöfum. Í skýrslunni kemur fram að frekari aðgerðir þurfi til en ætlað samþykki eitt og sér og er reynsla af þessari leið hjá öðrum þjóðum að upplýsingagjöf og fræðsla á öllum stigum er lykilatriði og skipulögð og reglubundin þjálfun heilbrigðisstarfsmanna um líffæragjöf. Það atriði er einnig dregið mjög vel fram í umsögn Siðmenntar við frumvarpið, þar sem segir að til þess að lagabreyting eins og frumvarpið mælir fyrir um skili sér í fjölgun líffæragjafa sé mikilvægt að leggja áherslu á að fram fari ítarleg kynning á líffæragjöf hvað ætlað samþykki þýði og hvaða áhrif aukin líffæragjöf hafi á líf og heilsu líffæraþegans. Þar er einnig lögð áhersla á að tryggður verði réttur þeirra sem ekki vilja gefa líffæri, að markvisst verði unnið með þjálfun heilbrigðisstarfsfólks og, eins og þegar hefur orðið vísir að, að gera vef Landlæknisembættisins um líffæragjafir að miðstöð upplýsinga. Málið hefur fengið þó nokkurn tíma til að þroskast í umræðu og hér á Alþingi. Í rökstuðningi við málið í 10. tölublaði Læknablaðsins frá árinu 2014 er greint frá niðurstöðu könnunar sem Læknafélagið lét Capacent gera. Þar kemur fram afdráttarlaus stuðningur við líffæragjafir með ætluðu samþykki eins og verið er að leggja til hér. Um 80% þeirra sem þátt taka eru hlynntir löggjöf sem gerir ráð fyrir ætluðu samþykki. Sömu niðurstöður í erlendum rannsóknum er hægt að finna í umsögn við málið, u.þ.b. 80%. Þá kemur einnig fram í umsögnum og má segja í umfjöllun um málið varðandi þá meginbreytingu sem lögð er til, að ganga út frá ætluðu samþykki, að viðhorf til málsins hafi orðið jákvæðari. Ég tel af lestri þeirra umsagna við málið að dæma að svo sé í þetta skipti. Það má greina það í öllum umsögnum. Í umsögn Landspítalans kemur m.a. fram, með leyfi forseta: „Landspítali telur tímabært að á Íslandi verði stigin sömu skref og allflestar aðrar þjóðir í Evrópu hafa gert og löggjöf um líffæragjafir byggi á ætluðu samþykki. Nýverið gerðu Bretar og Hollendingar breytingar á sinni löggjöf í þessa veru.“ Það er trú mín, virðulegi forseti, að við fylgjum þessu eftir og förum að fordæmi fjölmargra annarra þjóða og samþykkjum þetta mál nú hér á þessu þingi. Áður en ég lýk máli mínu ætla ég að vísa í fleiri umsagnir og jákvæð viðhorf til málsins. Í umsögn biskups kemur m.a. fram að um siðferðileg álitamál sé að ræða. Dregur biskup það fram í umsögn sinni og vísar í greinargerð með málinu að frumvarpinu til grundvallar liggi sú afstaða að eðlilegra sé að gera ráð fyrir því að fólk vilji frekar koma náunga í neyð til hjálpar með því að gefa líffæri og lífræn efni að því látnu. Biskup tekur í umsögn sinni undir það sjónarmið að lögunum verði breytt í ætlað samþykki, enda leggist nánasti vandamaður hins látna ekki gegn líffæragjöfinni. Ein mjög athyglisverð umsögn er frá hagfræðinemum, til að koma með annað sjónarhorn á þetta mál. Vísa hagfræðinemar í umsögn sinni í grein eftir Eric J. Johnson og Daniel G. Goldstein frá 2003, þar sem fram kemur að mikill meiri hluti einstaklinga virðist vera hlynntur því að gefa líffæri sín eftir andlát. Niðurstöður úr tilraun þeirra leiddu í ljós að þegar einstaklingar voru krafðir um svar varðandi líffæragjöf urðu niðurstöðurnar jákvætt svar í 79% tilfella, en það eru nánast sama niðurstaða og kom úr þeirri íslensku könnun sem Capacent gerði fyrir Læknafélagið og ég vísaði til áðan. Þá skiluðu nemendur í réttarhagfræði inn umsögn. Í þeirri umsögn kemur fram að út frá hagfræðilegum sjónarmiðum sé málið mjög skýrt og megi m.a. sjá breytingar í öðrum Evrópulöndum sem gefi enn sterkari rök fyrir breytingunum. Þar kemur fram að rannsóknir hafi sýnt að mikill meiri hluti einstaklinga vilji vera líffæragjafar, en lítill hluti þeirra láti þó verða af því að skrá sig sem líffæragjafa hjá landlækni vegna þess að þegar um ætlaða neitun er að ræða eins og lögin eru í dag er virði þess að skrá sig sem líffæragjafa einfaldlega mun minna en kostnaðurinn af því að skrá sig. Þetta er þetta hið hagfræðilega sjónarhorn. Í ársbyrjun 2017 var birt athyglisverð grein á Vísi um þetta mál sem Gunnlaugur Pálsson læknir og Birgir Jakobsson, læknir og fyrrverandi landlæknir og nú aðstoðarmaður hæstv. heilbrigðisráðherra, skrifuðu. Fyrirsögnin var: Löggjöf um líffæragjafir: Er franska leiðin skynsamleg fyrir Íslendinga? Frakkar voru með löggjöf sem byggði á ætluðu samþykki en þeir breyttu lögum sínum á þann veg að allir þegnar væru sjálfkrafa líffæragjafar við andlát hefðu þeir ekki áður lýst sig andvíga með skriflegri yfirlýsingu. Meginniðurstaðan í greininni er að ástæða sé til að löggjöf verði breytt hér á landi í átt að ætluðu samþykki um leið og mikilvægt sé að vernda rétt allra einstaklinga til ákvörðunar um eigin hag. Þar er jafnframt vísað í alþjóðlega reynslu af því að fara með lögin í ætlað samþykki, það hafa Finnar gert, það hafa Norðmenn gert, sem og Svíar og meiri hluti Evrópubúa. Jafnframt kemur fram í þessari ágætu grein að tíðni líffæragjafa sé áberandi hærri í löndum þar sem lög fela í sér ætlað samþykki. Reynslan af slíkri löggjöf er jákvæð. Hafa margvíslegar leiðir verið reyndar til að fjölga líffæragjöfum og reynslan sýnt sig vera besta sem beitt hefur verið fjölþættu átaki eins og ég vísaði til hér áðan samhliða þessum lögum, þ.e. breytingu í ætlað samþykki. Ég fagna þeim jákvæðu umsögnum sem koma við málið og vil þakka hv. velferðarnefnd fyrir mjög vandað nefndarálit. Það tekur á meginatriðum málsins. Ég styð þá breytingu sem hér er lögð til og ég fór yfir í ræðu minni. Það er von mín, virðulegi forseti, að við tökum loksins þetta skref og breytum lögum í þá veru eins og lagt er til í frumvarpinu.
Virðulegur forseti. Ég vil í örfáum orðum nota þetta tækifæri og fjalla örlítið um þetta frumvarp, um breytingar á lögum um brottnám líffæra, eða ætlað samþykki eins og við nefnum það. Þessi breyting er viðbrögð við lögunum frá 1991 í ljósi reynslunnar sem við höfum fengið af þeim lögum. Nú er lögð áhersla á að fyrir liggi ætlað samþykki í stað þess að fremur sé gengið út frá því að um neitun sé að ræða og viðkomandi sé kannski andvígur eða hafi ekki tekið afstöðu til þessa og leita þurfi ásjár nánustu ættingja. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson fór mjög ágætlega yfir það hvernig aðstæður eru þegar nýta þarf þennan möguleika til líffæraflutninga eða brottnáms líffæra. Það eru erfiðar stundir sem aðstandendur standa frammi fyrir, því að iðulega er um að ræða ungt fólk í blóma lífsins sem fellur frá við erfiðar aðstæður. Þetta ætlaða samþykki á auðvitað við um það þegar og ef hinn látni hefur ekki lýst sig andvígan brottnámi líffæra. Við höfum í mörg ár rætt þetta í samfélaginu og hvatt til þess að einstaklingar taki afstöðu til þess hvort þeir myndu geta hugsað sér að gefa líffæri sín að sér gengnum ef til þess þyrfti að koma. Þetta hefur verið hægt að gera bæði skriflega og í seinni tíð, eins og fram kom hjá hv. þm. Willum Þór Þórssyni, með rafrænum hætti. Þetta á sér ríkan hljómgrunn meðal þjóðarinnar. Það staðfestist einmitt í könnun sem gerð hefur verið á vegum Læknablaðsins eins og fram kom hjá hv. þingmanni. Þar liggur þjóðarviljinn, held ég sé. Það má fara mörgum orðum um þetta. Ég held að þetta sé til mikilla bóta. Framsögumaður, hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir, fylgdi þessu nefndaráliti úr hlaði, nefndaráliti velferðarnefndar og gerði það með miklum sóma. Ég staldraði hins vegar við, það verð ég að viðurkenna, og var dálítið hugsi yfir þessari málsgrein í 2. gr., með leyfi forseta: „Ekki má þó nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til nota við læknismeðferð annars einstaklings leggist nánasti vandamaður hins látna gegn því.“ Ég tel að rauði þráðurinn í þessum lögum sé einmitt það að við séum að standa vörð um eða virða sjálfsákvörðunarrétt einstaklingsins, hann ráði yfir sínum líkama og hann ráði því hvað verði gert við hann að honum gengnum ef eitthvað nothæft er eftir. Hér kemur líka fram að nokkrir umsagnaraðilar hafi velt vöngum yfir þessu. Þetta var rætt dálítið í nefndinni og að þeirri umræðu lokinni varð ég þess fullviss að ástæðulaust væri að vera með fyrirvara. Við vorum fullvissuð um að í flestum tilvikum væri farið að vilja aðstandenda og það væri mjög sjaldgæft að þetta væri ekki greiðlega leyst og það væru þá einhverjar mjög sérstakar ástæður sem til þyrfti og til væru. Ég hafði enga fyrirvara á þessu og skrifaði undir þetta með mínum ágætu nefndarmönnum sem unnu vel. Það var mikill samhljómur í nefndinni um þetta mál og hreinskiptar umræður. Við teljum að þetta ákvæði sé mjög til bóta. Eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson nefndi gætum við með þessu hugsanlega í ríkari mæli orðið veitendur á þessu sviði en við höfum þegið líffæri í nokkrum mæli frá nágrannaþjóðunum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég fagna því að frumvarpið er komið hér til umfjöllunar og vona að það verði að lögum á þessu þingi.
Hæstv. forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um brottnám líffæra, eða nefndarálit með breytingartillögu. Ég vil þakka flutningsmanni nefndarálitsins, hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur, kærlega fyrir ágæta yfirferð og þeim sem hafa tekið til máls hér. Það er búið að fara ítarlega og vel yfir þetta mál sem nú er að koma fyrir þingið í þriðja sinn og hefur fengið hreint ágæta umfjöllun. Má kannski segja að það hafi verið að þroskast hér í þennan tíma í þau skipti sem það hefur komið fyrir þingið. Og það er gott. Eins vil ég þakka nefndinni fyrir ítarlega og góða vinnu og skýra framsetningu. Við lestur þessa má sjá að umsagnaraðilar hafa allir verið jákvæðir og það er gott. Við höfum vissulega verið eftirbátar annarra þjóða á þessu sviði því að með því að ganga út frá ætlaðri neitun og fara yfir í ætlað samþykki hlýtur nálgunin við þessi mál öll að breytast. Við vitum að þegar kemur að því að nýta líffæri eða eitthvað úr líkama látins manns erum við í aðstæðum sem eru viðkvæmar og erfiðar og ekki í raun hægt að ætla fólki að taka erfiðar ákvarðanir á slíkum stundum. Ég held að þessi breyting sem verður hvað varðar sjálfræði, að það sé tekið út, sé afskaplega mikilvægur þáttur í frumvarpinu. Vissulega eru börn og ungmenni líka mikilvægir gjafar þegar kemur að þessu. Það að auka fræðslu og samtal og upplýsingar hlýtur að vera gott, að það fylgi þessu máli. Ég get því tekið undir orð hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar um það. Ég held að það gæti verið jákvætt ef við létum það fylgja með, upplýsingagjöf og jafnvel eitthvert átak í því að fólk skrái sig sem gefendur. Við höfum vissulega haft tækifæri til þess, margir hafa gert það, en það er eitthvað sem stoppar okkur í framkvæmdinni eða að koma í því í verk. Með því að hafa það skráð erum við kannski að taka erfiðar ákvarðanir frá aðstandendum á viðkvæmum stundum sem þá kjósa eða geta kosið að virða ákvörðun hins látna. Þá held ég að það sé líka mjög jákvætt að skerpt sé á verklagsreglum um aðkomu heilbrigðisstarfsmanna í þessum málum eins og fram kemur í nefndarálitinu, þá sérstaklega varðandi samskipti við aðstandendur og upplýsingagjöf til þeirra. Ég held að það yrði málinu virkilega til bóta, af því að allt lýtur þetta að mannlegum samskiptum á viðkvæmum stundum og fólk þarf þjálfun og upplýsingu og leiðbeiningar í þessum efnum eins og flestu öðru. Verði þetta að lögum, sem ég vona svo sannarlega, þá erum við að stíga skref sem flestar aðrar þjóðir og flestar þjóðir Evrópu hafa stigið. Ég held að það sé tímabært að við gerum það líka. Ég vona að okkur takist að afgreiða þetta mál hér á þessu þingi. Ég vil enn og aftur þakka nefndinni fyrir vel unnið starf, góða yfirferð og skýra framsetningu í þessu mikilvæga máli.
Virðulegur forseti. Í nokkrum orðum langar mig að koma inn á þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um brottnám líffæra. Eins og segir í áliti Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands, með leyfi forseta: „Líffæraígræðslur þjóna í langflestum tilvikum mikilvægum siðferðilegum tilgangi: Að bjarga lífi og stórbæta heilsu þeirra sem líffærin þiggja. Það er réttlætismál að skapa fólki sanngjörn tækifæri í lífinu og kærleiksverk að bjarga lífi fólks í neyð. Í siðuðu samfélagi er því eðlilegra að gera ráð fyrir því að manneskjan vilji koma náunga sínum til hjálpar í neyð en að hún hafni því.“ Ég held að þessi orð sem Siðfræðistofnun setur á blað í athugasemd sinni við þetta frumvarp rammi ágætlega inn það sem ég tel vera hina almennu tilfinningu fyrir þessum málum. Ég held að í öllum meginatriðum séu Íslendingar þeirrar skoðunar að þeir eigi að gera gagn í lífinu og þegar það tekur enda, hvernig sem það ber að, þá vilji menn gjarnan leggja sitt síðasta af mörkum. Það er eitt atriði í málinu sem mig langar til að koma inn á. Það kemur úr athugasemd embættis landlæknis þar sem bent er á sem athugasemd við orðalag frumvarpsins, með leyfi forseta: „Þótt mikilvægt sé að ætíð sé haft samráð við nánustu aðstandendur, þá gengur ekki að farið sé gegn vilja hins látna þegar fyrir liggur opinber yfírlýsing um vilja til að gefa líffæri við andlát.“ Þarna er verið að taka á því að í frumvarpinu er gengið út frá því að andmæli nánasta aðstandanda, ef svo má segja, trompi afstöðu þegar yfirlýsta afstöðu hins látna eða mögulegs líffæragjafa til líffæragjafarinnar. Ég held að í öllum meginatriðum sé þetta mikið framfaraskref. Við eigum að stíga það skref. Í 2. gr. frumvarpsins kemur fram að lögin taki gildi 1. janúar 2019. Ég held að mikilvægt sé, eins og þar kemur fram, að velferðarráðuneytið standi vel að kynningu málsins. Það er að mörgu að hyggja og ég held jafnframt að þótt skráðum líffæragjöfum hafi fjölgað mikið á undangengnum árum ættum við að horfa til þess að skoða leiðir, eins og kemur fram í a.m.k. einni umsagnanna, þar sem annaðhvort í skattskýrslu eða t.d. þegar einstaklingar taka ökupróf sé þeim með einföldum hætti gert kleift að skrá sig samþykkta líffæragjöf. Ég vil setja það atriði inn hér til síðari tíma nota. Ég vona að þetta frumvarp sem nú er flutt hér í þriðja skipti verði samþykkt og að breytingarnar verði innleiddar. Þær eru til mikilla bóta. Málið er mjög jákvætt siðferðilega og mikið réttlætismál því að það vantar líffæragjafa, ekki aðeins á Íslandi, heldur í öllum þeim löndum sem við vinnum með í þeim málum.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, með síðari breytingum. Frumvarpið fjallar um framlengingu bráðabirgðaákvæðis um heimild til rafrænna íbúakosninga og gerð rafrænnar kjörskrár. Frumvarp þetta er lagt fram af umhverfis- og samgöngunefnd með stuðningi áheyrnarfulltrúa í nefndinni. Með frumvarpinu er gildistími ákvæðis til bráðabirgða V í sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, framlengdur til næstu fimm ára en að óbreyttu hefði ákvæðið fallið úr gildi 31. maí 2018. Ákvæðið kveður á um að ráðherra, í þeim tilgangi að styðja við framkvæmd lýðræðis í sveitarfélögum, geti, að beiðni viðkomandi sveitarstjórnar, heimilað að íbúakosning á grundvelli X. kafla sveitarstjórnarlaga fari eingöngu fram með rafrænum hætti og að kjörskrá vegna íbúakosninga verði rafræn. Heimildinni var bætt við sveitarstjórnarlög með lögum nr. 28/2013 en markmið laganna var m.a. að efla rafrænt lýðræði og lýðræðisþátttöku íbúa. Nefndinni barst erindi frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga þar sem greint er frá því að sveitarfélagið Árborg hafi 14. maí 2018 óskað eftir því við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið að fá að halda rafræna íbúakosningu um breytingu á aðal- og deiliskipulagi miðbæjar Selfoss eftir niðurstöðu undirskriftasöfnunar íbúa í sveitarfélaginu. Nauðsynlegt sé að bregðast við og framlengja umrætt lagaákvæði til a.m.k. næstu fimm ára svo að unnt sé að nýta það til frekari þróunar rafræns samráðs og lýðræðis bæði við stjórnun og ákvarðanatöku í sveitarfélögum og á landsvísu. Tekur nefndin undir þau sjónarmið Sambands íslenskra sveitarfélaga og leggur til að ákvæði laganna verði framlengt um fimm ár. Að því sögðu legg ég til að málið gangi til 2. umr.