Borist hefur bréf frá 4. þm. Reykv. s., Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, miðvikudaginn 12. desember, tekur því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Snæbjörn Brynjarsson, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Forseti lítur svo á að þingfundir geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef á þarf að halda.
Borist hafa tvö bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 254, um íslenska ríkisborgara á Bretlandi og útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, frá Jóni Steindóri Valdimarssyni, og þskj. 443, um fjölda starfsmanna sem vinna við gerð lagafrumvarpa, frá Karli Gauta Hjaltasyni.
Herra forseti. Síðastliðinn mánudag var kynnt hvítbók um framtíðarsýn íslensks fjármálakerfis. Hún er um margt merkileg þó að ég hafi ekki lokið við að lesa alla skýrsluna og ég hygg að hv. efnahags- og viðskiptanefnd muni fjalla mjög ítarlega um allar þær tillögur. Efnið er viðamikið. Það er eitt sem vekur athygli mína og það er í fylgiriti sem er eftir dr. Ásgeir Jónsson, hagfræðing og deildarforseta hagfræðideildar Háskóla Íslands. Þar bendir hann á hversu umfangsmikið ríkið er á íslenskum fjármálamarkaði og hversu miklir fjármunir eru bundnir í fjármálakerfinu. Í tveimur bönkum 330 milljarðar, í þremur lánasjóðum 120 milljarðar og auk þess er ríkið óbeint eða beint í ábyrgðum fyrir 857 milljarða. Samtals er áhætta ríkisins, skattgreiðenda, okkar allra, u.þ.b. 2.200 milljarðar. Það er verkefni okkar að velta því fyrir okkur hvort sú áhætta sem við höfum ákveðið að leggja á ríkið, leggja á skattgreiðendur með því að binda fjármuni í fjármálakerfinu með þeim hætti sem gert er þjóni þeim hagsmunum sem við eigum að þjóna, sem eru almannahagsmunir, hvort það er ekki rétt ábending sem m.a. kemur fram í nefndri hvítbók að við þurfum að fara að huga að því að losa að eignum. Líkt og Ásgeir Jónsson bendir á, og ég hef einnig gert og margir aðrir, eru það samfélagslegir innviðir sem við ættum [[Forseti hringir.]]að fara að huga að, losa fjármuni úr fjármálakerfinu og setja þá í samfélagslega innviði.
Forseti. Í tilefni þess að starfshópur skilaði skýrslu varðandi innanlandsflugið, flugvallakerfi og skosku leiðina í síðustu viku, þar sem við fórum vítt og breitt, hefur skapast umræða á þingi um kolefnisspor flugsins. Ég hef heyrt það og fengið þær athugasemdir að kolefnissporið sé miklu meira af því að nýta flugið en að keyra um landið. Þá vil ég benda þingheimi á að það er ekki meira kolefnisspor af innanlandsfluginu en af flutningum fólks um vegi landsins. Mér finnst mikilvægt að það komi fram þannig að umræðan fari ekki á villigötur, þannig að réttar upplýsingar séu hjá öllum hv. þingmönnum um stöðuna á þessum málum. Raunar eru þessir útreikningar með þeim hætti - þá tek ég Vegagerðina - að þegar við ferðumst um þjóðvegi landsins eru að meðaltali 2,3 farþegar um borð í bíl. Færum það kolefnisspor yfir á innanlandsflugið og ákveðnar leiðir þar sem við reiknum með 70% nýtingu. Þá kemur það mjög sambærilega út. Þegar maður ferðast í flugi er meðaltalið 1,5–1,8 farþegar, sem þýðir aftur að ef viðkomandi ferðuðust í bílum yrði til umtalsvert meira kolefnisspor vegna þess. Mér finnst mikilvægt að sá skilningur sé til staðar. Ég hyggst kynna þetta betur á næstunni og starfshópurinn er alltaf til í að kynna flugskýrsluna og það innlegg sem kemur í samgönguáætlun um flugið. Við bjóðumst til að koma fyrir alla þingflokka sem tengjast því. Varðandi varaflugvellina, sem eru síðan hitt málið í skýrslunni, þá eru þeir líka stórt mál í sambandi við kolefnisspor þjóðarinnar þannig að menn beri minna eldsneyti í umferðinni yfir hafið. Ef við höfum góða varaflugvelli bera vélarnar minna eldsneyti og þar með verður kolefnissporið minna, ykkur hér á þinginu til upplýsingar.
Hæstv. forseti. Hér er ég komin í dag til að vekja athygli á vandamáli sem hefur verið til staðar í mörg ár. Það er vandamál framhaldsskólanema af landsbyggðinni sem flytja á höfuðborgarsvæðið til að stunda nám. Staðreyndin er sú að 17 af framhaldsskólum landsins eru á höfuðborgarsvæðinu. Það er mjög margt ungt fólk sem kemur af landsbyggðinni til að stunda nám en lendir á vegg. Það er nefnilega ekki neitt húsnæði í boði fyrir það. Þeir nemendagarðar sem eru á höfuðborgarsvæðinu eru ætlaðir fyrir háskólanema. Því reyna mjög margir nemendur að flytja inn á vinafólk eða ættingja og sumir reyna fyrir sér á leigumarkaðinum, en sá frumskógur hentar ekki 15–18 ára ungmennum. Því eru sumir sem bregða á það ráð að hætta í námi eða skipta um námsbraut og það bitnar gjarnan á iðnnámi. Þetta á ekki að vera svona. Ungmenni eiga rétt á að stunda það nám sem þau vilja. Húsnæðismál eiga ekki að vera vandamál fyrir þennan aldurshóp og ég er nokkuð viss um að foreldrar vilji ekki senda börnin sín í slíkar óvissuaðstæður. Hæstv. forseti. Ég tel nauðsynlegt að komið verði á fót heimavist á höfuðborgarsvæðinu fyrir framhaldsskólanema af landsbyggðinni. Það myndi opna möguleika margra nemenda og einnig vera leið til að auka jafnrétti nemenda á Íslandi, því að allir eiga rétt á sama námi óháð því hvaðan þeir koma. Sú sem hér stendur leggur því í dag fram tillögu til þingsályktunar um heimavist á höfuðborgarsvæðinu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Með leyfi forseta: Deyr fé, deyja frændur, deyr sjálfur ið sama. En orðstír deyr aldregi, hveim er sér góðan getur. Svo er kveðið í Hávamálum og má örugglega segja að þetta sé þekktasti hluti Hávamála. Meira um það síðar. Á Vísindavefnum er grein sem heitir „Skilar stjórnmálaáróður árangri og hvers vegna þá?“ Í þeirri grein er svokallað ELM-líkan útskýrt, hvernig hægt er að meðtaka stjórnmálaáróður á mismunandi hátt, með leyfi forseta: „Með því að huga gaumgæfilega að þeim rökum sem sett eru fram, að hvaða niðurstöðu er komist og hvernig það er gert. Þetta er nefnt kjarnaleið.“ Eða: „Með því að beina athyglinni að yfirborðskenndum eiginleikum skilaboðanna sem krefjast ekki mikillar ígrundunar. Þetta kallast jaðarleið.“ Dæmi um jaðarleið eru þau áhrif þegar útlit hefur á trúverðugleika áróðurs. Í greininni er Arnold Schwarzenegger nefndur sem dæmi, hvernig frægð hans og vaxtarrækt hefur vafalaust haft áhrif á marga kjósendur. Í rökfræðinni kallast slík áhrif tilvísun í kennivald eða á ensku „appeal to authority“ og er flokkað sem rökvilla. Þeirri rökvillu má lýsa í nokkrum stuttum setningum: Ekki dæma bókina af kápunni. Ekki dæma stjórnmálaflokk af nafninu. Ekki dæma þingmanninn af klæðaburði. Eða almennt: Ekki dæma innihaldið af útlitinu. Skortur á trausti á Alþingi er vandamál, svo stórt vandamál að það er ekki nóg að klæða sig bara í falleg föt og láta eins og allt sé í stakasta lagi. Við förum ekki jaðarleið að því að efla traust á Alþingi og stjórnmálum. Við verðum að fara þá leið sem Hávamál benda okkur á, kjarnaleiðina. Við verðum að byggja upp orðstír okkar og þingsins á góðan hátt, ekki með íburði og sýndarmennsku. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Lesi maður blöðin eða veffjölmiðla í dag má lesa að fjórir þingmenn séu að stefna öryrkja. Fjórir þingmenn ætla að stefna öryrkja og vilja miskabætur eða einhverja refsingu. Ég er kominn hingað upp í þetta púlt til að lýsa yfir hneykslun minni. Mér blöskrar þetta framferði, mér blöskrar að fólk sem er með margfaldar tekjur á við þennan einstakling hópist saman gegn þessari einu manneskju og krefjist refsingar. Nei, það er sýnt að þessir menn hafa hvorki manndóm né kjark til að biðjast afsökunar á hegðun sinni eða bara segja af sér og biðjast auðmjúklega fyrirgefningar. Mér finnst alveg ótrúlegt að hugsa til þess að þeim hafi dottið í hug stefna þessari manneskju. Þeir ættu frekar að þakka henni fyrir að hafa kennt þeim mikilvæga lífslexíu.
Virðulegi forseti. Það er ákveðin stjórnmálamenning, hugsa ég, í hverju samfélagi þar sem stjórnmálamenn tileinka sér orðfæri sem venjulegt fólk kannast kannski ekki við úr daglegu lífi. Hvenær fagnar maður svo sem að eitthvað hafi gerst eða harmar að eitthvað hafi gerst við matarborðið? Maður talar sem stjórnmálamaður. Auðvitað er þetta tilkomið vegna þess að við viljum tala skýrt og við lærum ákveðið tungumál og ákveðna framkomu sem er hugsuð til þess að við getum talað við ofboðslega fjölbreyttan og stóran hóp fólks á máli sem allir skilja. Eitt af því sem fylgir ákveðinni tegund af stjórnmálamenningu, og ég tel að sé tilfellið á Íslandi, eru ákveðnar leikreglur. Hvað þykir í lagi? Hvað vekur almenna hneykslan? Hvað þykir töff? Hvað þykir snjallt? Því miður er eitt af því sem virðist þykja svolítið töff, svolítið snjallt í íslenskri stjórnmálamenningu og þótt víðar væri leitað, að geta snúið út úr hlutum með mjög glæsilegum hætti. Maður rekst oft á það hér í pontu, en það er þá vanalega af svo lítilli stærðargráðu að maður er ekki alveg viss um hvort viðkomandi hafi raunverulega misskilið það sem sagt var eða hvort hann er vísvitandi að snúa út úr eða hafi einhvern veginn ekki haft fyrir því að hugsa vegna þess að það hentaði honum ekki að hugsa, það hentaði betur að misskilja eitthvað. En þetta er óheiðarlegt og við eigum ekki að líta á það sem einhverja pólitíska herkænsku. Við eigum að líta á þetta sem óheiðarleika, alveg eins og við lítum á lygi sem óheiðarleika. Að snúa út úr því sem fólk segir er óheiðarlegt. Að gera fólki upp skoðanir sem það hefur ekki er óheiðarlegt. Auðvitað gerum við öll af og til eitthvað óvart og við verðum að sýna umburðarlyndi gagnvart því. Við verðum líka að laga okkar eigið siðferði að því að gera sem allra minnst af því og þegar við stöndum sjálf okkur að verki við að gera eitthvað slíkt eigum við að skammast okkar pínulítið og reyna að gera betur næst. Það er það sem mér finnst vanta í íslenska stjórnmálamenningu, upp á virðingu Alþingis að gera og þótt víðar væri leitað. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Samgöngur og aðrar innviðaframkvæmdir eru grundvallaratriði til að byggja upp lífsgæði og styrkja samkeppnisstöðu landsbyggðarinnar, til að efla grunn og skapa grunn að tækifærum fyrir byggðir landsins. Þetta er á okkar ábyrgð. Það er á okkar ábyrgð á þessu þingi að þessar áherslur gangi eftir. Við sjáum fyrir okkur miklar breytingar í hefðbundnum atvinnugreinum þar sem höndum fækkar, færri hendur búa til mikil verðmæti. Við þurfum að skapa ný tækifæri. Innviðirnir eru grunnur að því að slíkt sé hægt. Það á við um fjarskipti, samgöngur og aðra slíka innviði. Nú liggur fyrir tillaga um breytingar á samgönguáætlun. Hún snýst um þetta, hún snýst um það að stíga stórstíg skref til styrkingar byggðum í landinu, eflingar á þjónustu við landsbyggðina, eflingar á samgöngum fyrir höfuðborgarsvæðið og landsmenn alla, aukins umferðaröryggis, færri slysa, minna tjóns fyrir samfélagið. Er þá ekki verið að setja verðmiða á mannlegan harmleik. Ég fagna því samkomulagi sem forsætisráðherra beitti sér fyrir um þetta mikilvæga mál í þinginu í gær. Ég hvet hv. þingmenn til að nota nú tækifærið sem fram undan er þar til að við tökum þetta mál til umfjöllunar aftur á vettvangi umhverfis- og samgöngunefndar um miðjan janúar og kynna sér málið vel, nálgast það með málefnalegum og ábyrgum hætti, með það í huga hvert við stefnum, hversu mikilvægt þetta er fyrir okkur öll. Við ljúkum þessu máli fyrir lok janúar og ég sagði í ræðustól hv. Alþingis í gær að við ættum að gefa þjóðinni þetta í jólagjöf. Við skulum bara færa henni þetta í nýársgjöf. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Hvað ætlum við að gefa þjóðinni okkar í jólagjöf? Það er búið að slengja í lás öllum möguleikum til þess að bæta hag okkar minnstu bræðra og systra. Fjárlögin fyrir árið 2019 hafa verið afgreidd, fjáraukinn verður tekinn út núna á næstunni. Það er ekki möguleiki að bæta kjör þeirra fyrr en árið 2020, það er búið að slengja öllu í lás. Í morgun hafði samband við mig kona sem er að vinna hjá góðgerðarsamtökum. Það voru 120 einstaklingar sem komu til hennar í gær og þáðu gjafakort, Bónuskort. Hún sagði að það væri sárara en tárum tæki í rauninni hvað eymdin hefði vaxið ótrúlega mikið á árinu 2018. Við fengum 181.000 krónur í jólabónus, við þingmenn. Ég veit hvað ég ætla að gefa í jólagjöf. Ég skal sýna ykkur það, hæstv. forseti. Ég tók út jólabónusinn minn og ég skora á alla að gera slíkt hið sama því að við höfum efni á því að kaupa gjafakort fyrir fátækt fólk og rétta það til góðgerðarsamtaka og ganga á undan með góðu fordæmi. Gleðileg jól. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ekkert mál hefur borið hærra undanfarið en þá umræðu sem átti sér stað á dögunum á Klaustri bar. Þær samræður sem þar áttu sér stað rötuðu í fjölmiðla og höfðu áhrif á pólitíska umræðu og störf Alþingis og gera enn. Áhrifin eru reyndar ekki nærri öll fram komin að mínu mati því að nú liggur fyrir að fjórir þeirra þingmanna Miðflokksins sem tóku þátt í þessum skelfilegu umræðum á Klaustri bar þetta kvöld, hafa tekið ákvörðun um að gera kröfu um bætur á hendur þeim sem að upptökunni stóð. Það verður ekki hjá því komist að lýsa bæði furðu en líka skömm á þeirri ákvörðun. Við erum hér að tala um atvik þar sem forseti Alþingis þurfti að biðja bæði þing og þjóð afsökunar. Í mínum huga lýsir það algjöru skilningsleysi á alvarleika málsins og þeirri stöðu sem þessi fjórmenningar hafa komið sér í, að fara fram með þeim hætti sem þeir gera nú. Að mínu mati er þetta enn og aftur tilraun til að drepa málinu á dreif, beina athyglinni annað og reyna um leið að komast hjá því að axla ábyrgð á eigin orðum og gjörðum. Það er þessum þingmönnum hreint ekki til sóma. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Við búum í landi þar sem náttúruöflin geta tekið öll völd hvenær sem er og skollið geta á snarvitlaus veður eins og hendi sé veifað. Forsenda þess að hjálp geti borist þegar slys verða í óbyggðum í dreifbýli á vegum landsins eða til sjós er að fyrir hendi séu örugg fjarskipti. Í svari hæstv. samgönguráðherra um útbreiðslu farsímasambands á landinu kemur fram að 4% landsmanna eru enn án farsímaþjónustu. Við erum komin nálægt því að öll heimili í landinu hafi farsímasamband en enn er verk að vinna. Með sívaxandi ferðaþjónustu er nauðsynlegt að bæta hér úr skák. Þeir gestir sem heimsækja okkur koma margir hverjir frá löndum þar sem náttúran er ekki eins miskunnarlaus og sú íslenska. Mér barst bréf frá einstaklingi sem kemur af ferðaþjónustusvæði þar sem fjögurra tíma ganga er frá staðnum til að ná farsímasambandi. Staðinn sækja hundruð ferðamanna heim á hverju ári og því bara tímaspursmál hvenær eitthvert slys verður. Þá verður að vera hægt að ná í neyðarþjónustu. Mikið er búið að gera í þeim málum, sérstaklega hefur farsímasamband með nútímasniði batnað á miðunum í kringum landið. Það er gott og veitir sjómönnum öryggi við störf sín. Tíundi hluti hálendisvega yfir 200 m er án farsímasambands og það er nokkuð sem ég tel að verði að leggja áherslu á að bæta. Slys á fólki á vegum eru okkur ákaflega dýr, fyrir þjóðfélagið, og því er nauðsynlegt að hægt sé að kalla til hjálparsveitir sem fyrst. Því vona ég að í vinnu við aðgerðaáætlanir í fjarskiptum fyrir árin 2019–2033 verði því forgangsraðað ofarlega að hraða uppbyggingu þessarar grunnþjónustu, því að farsímasamband er grunnþjónusta í dag þó að það sé ekki skilgreint þannig í lögum.
Virðulegi forseti. Það er átakanlegt að fylgjast með ástandi mála í Bretlandi um þessar mundir þar sem ríkisstjórnin heyktist á því að láta fara fram atkvæðagreiðslu um samninginn við Evrópusambandið um útgöngu Breta úr ESB. Theresa May mátti í staðinn ganga svipugöngin um meginland Evrópu, áþekka liðsbón Skarphéðins í Njálu þegar hann fór milli höfðingja til að hljóta þar enga áhættu. Hennar bíður að takast nú á við vantrauststillögu í þinginu í kvöld. Bretar vita ekki sitt rjúkandi ráð. Smám saman virðist vera að renna upp fyrir þeim að þeir hafi látið öfgaöfl ráða ferðinni í Brexit. Þeir hafa freistast til að ljá eyra við áróðri þeirra sem ala á ótta og andúð á öðrum, tala gegn samráði og samvinnu en aðhyllast átök og ofstopastjórnmál þar sem annar aðilinn á alltaf að fara með sigur af hólmi en hinir séu þá sigraðir. Því tímabili Stóra-Bretlands lauk reyndar fyrir fullt og allt eftir síðustu heimsstyrjöld, en sumir virðast ekki hafa horfst í augu við það enn. Þau öfl sem hafa ráðið ferðinni láta sér í léttu rúmi liggja lífskjör almennings eða stöðu atvinnulífsins eða jafnvel væntanlega stöðu þjóðarbúsins. Segja má að Bretar hafi hag af samningaviðræðum sínum við Evrópusambandið með því að hóta stórfelldum refsiaðgerðum, en þær refsiaðgerðir beinast að þeim sjálfum. Þeir hóta Evrópusambandinu að beita sjálfa sig stórfelldum refsiaðgerðum. Þeir eru í grimmri sókn að eigin marki. Þeir eru þjóð í umsátri eigin ranghugmynda. Þær ógöngur sem blasa við Bretum ættu að vera okkur víti til varnaðar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Mig langar eins og einhverjir hv. samþingmenn mínir hafa gert bæði í dag og í gær að koma hér aðeins orðum að nýrri hvítbók um fjármálakerfið. Eins og þingheimur veit kom hún út á dögunum og er um margt ágæt. Það er gott að fá á einn stað þær mörgu hugmyndir sem þar eru dregnar fram og verður ágætistól fyrir okkur að vinna með í þeirri vinnu sem fram undan er þegar kemur að fjármálakerfinu. Það er sem sagt margt ágætt þarna en mér finnst ýmislegt sem kemur fram í skýrslunni vekja upp miklar spurningar og hvetja sérstaklega til mikillar umræðu. Það þarf t.d. að ræða mjög vel spurningar um eignarhald á fjármálastofnunum. Þegar ég las hvítbókina fannst mér á köflum að verið væri að ræða um stefnu fyrrverandi ríkisstjórnar þegar kemur að fjármálakerfinu og vísa til þess sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum um þau mál. Í þessari umræðu er gríðarlega mikilvægt að við höfum öll í huga að meiri hluti þjóðarinnar hefur sýnt sig vilja fyrst og fremst gagnsæi þegar kemur að fjármálakerfinu og líka þegar kemur að eignarhaldi fjármálakerfisins. Hann er einnig jákvæður í garð eignarhalds ríkisins. Það þýðir ekki endilega að ríkið eigi að eiga aðra hverja fjármálastofnun en við skulum hafa það í huga þegar við tökum ákvarðanir okkar og þegar við ræðum hvernig eignarhaldi ríkisins á fjármálastofnunum eigi að vera fyrir komið. Þá er eitt sem ég hefði viljað fá betri og ítarlegri umfjöllun um í hvítbókinni og það er hugmyndin um samfélagsbanka. Það er eitthvað sem ég held að við eigum að hafa í huga að er gríðarlega spennandi og jákvætt fyrirbæri sem hefur hlotið ágætishljómgrunn á meðal þjóðarinnar og er aldeilis einnar messu virði að ræða hvort hægt sé að koma á fót hér.
Herra forseti. Í fréttum er eldingarstormur sem gekk yfir í gær, auk fjölda erfiðra og tilfinningaþrunginna mála og má taka undir þau orð sem hér hafa fallið hjá hv. þingmönnum. Í slíkum fjölmiðlastormi er hætta á að mikilvæg mál sem eiga eftir að hafa mikil áhrif á samfélagið í framtíðinni fái ekki þá athygli sem þau verðskulda heldur týnist í dægurþrasinu. Dæmi um slíka frétt birtist í gær í dálknum 200 mílum á mbl.is. Það fór lítið fyrir henni en í henni var fjallað um skýrslu sem sjávarútvegsráðherra ætlaði að leggja fram í október sl. Ég legg áherslu á sagnorðið „ætlaði“. Fréttin fjallaði sem sagt um að ný skýrsla um þjóðhagsleg áhrif hvalveiða væri ekki enn komin fram en mun vera von á henni um áramót, tveimur til þremur mánuðum síðar en áætlað var, sem er raunar aðeins örlitlu lengri tími en beðið hefur verið eftir fiskeldisfrumvarpi hæstv. ráðherra sem boðað var samkvæmt þingmálaskrá í nóvember. Herra forseti. Skýrslunni er ætlað að leggja mat á þjóðhagslegt mikilvægi hvalveiða en ég leyfi mér að óttast að skýrslan nái ekki utan um það tap sem íslenskt þjóðfélag verður fyrir vegna hvalveiða, tap sem erfitt er að mæla því að það felst m.a. í viðskiptatækifærum sem aldrei urðu en hefðu t.d. getað skapað íslensku samfélagi auknar tekjur fyrir afurðir sínar á erlendum mörkuðum, tækifæri sem ekki urðu að veruleika vegna hagsmuna eins fyrirtækis sem neitar að horfast í augu við þá staðreynd að hvalveiðar njóta álíka skilnings umheimsins og veiðar á pandabjörnum myndu gera í heimalandi okkar. En hafið ekki áhyggjur, kæri þingheimur, það er verið að gera skýrslu, sem skiptir reyndar kannski ekki máli því að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur þegar boðað óbreytta stefnu í hvalveiðum í svari við fyrirspurn hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Herra forseti. Er ekki kominn tími til að við hvílum okkur á hvalveiðum?
Herra forseti. „Öryggi er ekki tryggt á yfirfullum bráðadeildum.“ Svona var fyrirsögn í einu dagblaðanna fyrir nokkrum dögum. Þessi fyrirsögn er því miður ekki ný af nálinni en þó virðist sem nýting sjúkrarúma á bráðalegudeildum Landspítalans hafi náð nýjum hæðum í síðustu viku þegar hún fór í 117%. Það þarf ekki mikla reikningsmeistara til að átta sig á því að það er ekki sérstaklega auðvelt - og þetta er kaldhæðni - að tryggja öryggi sjúklinga við slíkar aðstæður. Velferðarnefnd fékk forstjóra Landspítalans með sínu fólki, landlækni og heilbrigðisráðherra til fundar í morgun um málið. Það er klárt að það eru margar samverkandi ástæður fyrir vandanum en það er líka ljóst að spítalinn ásamt heilbrigðisyfirvöldum er með málið undir smásjá. Það er margt í pípunum sem mun vonandi slá á vandann en því miður eru margar af þeim aðgerðum sem eru í bígerð langtímalausnir. Mig langar til að beina sjónum aðeins að mönnunarvandanum. Hann hefur aukist á síðustu árum, ekki síst meðal hjúkrunarfræðinga. Þar liggur vandinn ekki síst. Við erum að mennta hjúkrunarfræðinga, það er enn þá aðsókn í námið en þeir skila sér mun síður en áður inn í þessi störf. Síðan er líka ljóst að það eru margar ástæður þar undir eins og álag, sem minnkar ekki við slíkar aðstæður, það eru aðstæður og það eru launin. Svo smættum við þetta niður því að það sem mig langar að ræða er launavandinn. Það er nefnilega rík ástæða af þessu tilefni til að rifja upp þá staðreynd að laun hjúkrunarfræðinga, líkt og laun margra annarra starfsstétta, svokallaðra kvennastétta, eru lægri en launakjör annarra stétta miðað við sambærilega menntun og sambærilega ábyrgð á vegum hins opinbera. Síðastliðið vor lagði þingflokkur Viðreisnar ásamt góðum hópi samþingmanna fram tillögu sem fól í sér að ráðherra fjármála yrði falið að leiða viðræður við aðila vinnumarkaðarins og Samband íslenskra sveitarfélaga um sérstakt átak, um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta, og að átakið fæli í sér sérstakan kjarasamning um bætt launakjör [[Forseti hringir.]]þessara stétta. Í meðförum meiri hlutans síðastliðið vor var sú tillaga þynnt út svo að hún er að nær engu orðin. En aðstæður í dag [[Forseti hringir.]]benda til þess að full ástæða sé fyrir stjórnvöld til að endurskoða hug sinn. Þessi staða, [[Forseti hringir.]]ekki síst þegar hún er síendurtekin, er dauðans alvara.
Hæstv. forseti. 6. desember sl. féll dómur Hæstaréttar um aflahlutdeild í makríl. Sjávarútvegsráðherra hefur sagt að dómurinn kalli á endurskoðun á reglum um stjórn makrílveiða og fjármálaráðherra hefur sagt að vonandi verði hægt að leysa málið með viðræðum. Í dómnum kemur fram að áfrýjendur segjast hafa orðið fyrir hagnaðarmissi upp á 2,7 milljarða. Samkvæmt dómi Hæstaréttar hefur ráðuneytið átt að gefa út aflahlutdeild í makríl árið 2011 sem byggð var á veiðum þriggja næstliðinna ára, 2008, 2009 og 2010. Áfrýjandi segir aflahlutdeildina hafa átt að vera 15,7%. Á árunum fyrir hið eftirminnilega ár 2008 fór að verða vart við makríl á fiskimiðum fyrir austan og norðan land. Mikil aukning varð á lönduðum makríl árin þar á eftir. Það var hvalreki fyrir okkur sem þjóð að fá þessa fisktegund inn í lögsöguna á þessum efnahagslega erfiðu árum. Þess er vert að geta að fyrstu árin var makríll meðafli með síldveiðum og var að mestu nýttur í bræðslu. Verðmæti afla sem bræddur er er að öllu jöfnu minni en sá afli sem unninn er til manneldis. Voru það m.a. rökin fyrir því að úthluta afla til manneldisvinnslu. Lítil þekking á makrílvinnslu var í landinu á þessum tíma og rökin fyrir því að hleypa fleirum að veiðunum voru mikil þrátt fyrir að þær útgerðir sem hófu veiðar 2011 hefðu ekki aflareynslu. Þær höfðu hins vegar margar úrræði til að vinna makríl til manneldis. Við munum eftir deilu um magn veiðiréttar úr þessum deilistofni við nágrannaþjóðir okkar. Hluti af því sem Norðmenn og fleiri þjóðir settu út á var hvernig umgengnin um aflann var á þessum tíma, þ.e. mesta magninu var landað til bræðslu, yfir 70%.
Herra forseti. Tvö meginþemu einkenna þetta frumvarp, annars vegar áframhald bráðabirgðaákvæða, framlenging á ákvæðum sem sett voru við allt aðrar aðstæður en nú eru uppi, og hins vegar sjálfvirk hækkun gjalda. Það skortir algjörlega framtíðarsýn og enginn metnaður er lagður í langtímaáætlanir í stórum velferðarmálum. Það á t.d. við um málefni sem snerta öryrkja og uppbyggingu og rekstur hjúkrunarheimila. Við í Samfylkingunni munum ekki styðja þetta frumvarp.
Herra forseti. Í þessu frumvarpi er að finna eðlilegar hækkanir vegna hækkunar á verðlagi. Á það t.d. við um hækkun á áfengi og tóbaki. Hins vegar eru hér áherslur ríkisstjórnarinnar sem Miðflokkurinn getur ekki stutt. Má þar nefna hækkun á kolefnisgjaldi. Kolefnisskattur ríkisstjórnarinnar er stefnulaus. Honum er ekki jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti. Ríkisstjórnin hefur hækkað þetta gjald úr öllu hófi. Hér er verið að lækka gjöld á fjármálafyrirtæki, banka og tryggingafélög. Það er sérstakt áhugamál ríkisstjórnarinnar að gera vel við bankana og hlakkar Sjálfstæðisflokkurinn yfir undanlátssemi Vinstri grænna í þeim efnum. Í sama frumvarpi er verið að hækka gjald á eldri borgara á dvalarheimilum. Og enn er vegið að öryrkjum með því að lækka framlög til starfsendurhæfingarsjóðs. Ég segi nei.
Herra forseti. Við erum við lokaatkvæðagreiðslu á ýmsum aðgerðum vegna forsenda fjárlaga. Við erum að stíga skref í þá átt að gera tekjuskattskerfið sanngjarnara. Við erum að stíga skref í þá veru að hækka kolefnisgjöld, við erum að hækka barnabætur og fleira mætti telja. Ég tel að ríkisstjórnin sé á réttri leið með þetta frumvarp og er því ánægður að fá að greiða atkvæði með því.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um ýmsar aðgerðir í samræmi við forsendur fjárlaga fyrir árið 2019. Þetta er á þskj. 638. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, ríkisskattstjóra, Samtökum atvinnulífsins, Alþýðusambandi Íslands og Öryrkjabandalagi Íslands, auk þess sem nefndinni bárust umsagnir frá Félagi atvinnurekenda, ríkisskattstjóra, Hagsmunasamtökum heimilanna, Landssambandi eldri borgara, Öryrkjabandalaginu, Samtökum atvinnulífsins, Seðlabanka og Viðskiptaráði Íslands. Í frumvarpinu er lagt til að breyting á fjárhæðarmörkum efra skattþreps taki mið af breytingum á vísitölu neysluverðs frá upphafi til loka hvers árs en ekki launavísitölu eins og gert er samkvæmt gildandi lögum. Með þessu er ætlunin að samræmi sé á milli uppfærslu persónuafsláttar og skattþreps en persónuafsláttur tekur breytingum miðað við vísitölu neysluverðs samkvæmt gildandi lögum. Meiri hlutinn telur æskilegt að stuðst sé við samræmda aðferðafræði við breytingu fjárhæðarmarka í tekjuskattskerfinu. Galli breytingartillögu frumvarpsins er hins vegar augljós: Þar sem launavísitalan hækkar nær undantekningarlaust meira en vísitala neysluverðs færast fleiri skattgreiðendur en áður í efra þrep tekjuskattsins vegna þess að fjárhæðarmörk hækka minna samkvæmt neysluverðsvísitölu en launavísitölu. Stöðugt fleiri einstaklingar með millitekjur greiða því tekjuskatt í efra þrepi eftir því sem tíminn líður og að lokum, að öðru óbreyttu, færist nær allt launafólk í efra þrep tekjuskattsins. Með því að miða breytingu fjárhæðar, hvort heldur persónuafsláttar eða efra þreps tekjuskattsins, við vísitölu neysluverðs en ekki almenna launaþróun, er búið til innbyggt ferli skattahækkana. Hækki persónuafsláttur í takt við verðlag en ekki hækkun launa leiðir það óhjákvæmilega til þess að skattbyrði allra verður þyngri. Þessi innbyggði skattahækkunarferill er þegar til staðar í gildandi lögum. Breytingin sem lögð er til í frumvarpinu við útreikning fjárhæða efra skattþreps felur í raun í sér að komið er fyrir öðru innbyggðu ferli sem leiðir til þyngri skattbyrði, ekki síst á millitekjuhópa. Hækkun persónuafsláttar um 1% umfram lögbundna hækkun í samræmi við vísitölu neysluverðs er jákvæð og vinnur gegn innbyggðum galla tekjuskattskerfisins. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að lækka tekjuskatt í neðra þrepi til að tryggja farsæla niðurstöðu kjarasamninga. Í fjármálaáætlun 2019–2023, sem samþykkt var á Alþingi í júní sl., kemur fram að unnið sé að heildarendurskoðun á skattkerfinu samhliða endurskoðun bótakerfa. Við endurskoðunina er haft að leiðarljósi að auka sérstaklega ráðstöfunartekjur lágtekjuhópa og þeirra sem eru með lægri millitekjur. Þessi vinna fer fram í samráði við aðila vinnumarkaðarins. Nefndin hefur verið upplýst um að í fjármála- og efnahagsráðuneytinu sé til athugunar að búa til nýtt viðmið fyrir breytingar á persónuafslætti og fjárhæðarmörkum þrepa samhliða endurskoðun tekjuskattskerfisins sem ekki er lokið. Ekki síst í því ljósi telur meiri hluti rétt að breyting sú sem kveðið er á um í 1. gr. frumvarpsins verði tímabundin og falli úr gildi 31. desember 2019. Meiri hlutinn undirstrikar mikilvægi þess að við endurskoðun tekjuskattskerfisins sé hugað að því að samræma aðferðafræði um hækkun fjárhæða persónuafsláttar og skattþrepa en um leið að koma í veg fyrir innbyggða sjálfkrafa hækkun á skattbyrði. Í frumvarpinu eru lagðar til viðbótarhækkanir á tekjuviðmiðum barnabóta umfram forsendur fjármálaáætlunar. Gert er ráð fyrir að árleg tekjumörk einstæðra foreldra hækki úr 2,9 milljónum í 3,6 milljónir eða um 29% á milli ára. Tekjumörk hjá hjónum og sambýlisfólki verða tvöfalt hærri. Jafnframt verða tekjutengdar barnabætur með hverju barni undir 18 ára hækkaðar um 5%. Í frumvarpinu er hert á tekjuskerðingu barnabóta þegar tilteknu tekjumarki er náð til að tryggja að hækkun barnabóta gangi ekki upp allan tekjuskalann heldur gagnist fyrst og fremst þeim fjölskyldum sem hafa lægri tekjur. Samkvæmt gildandi lögum er tekjuskerðingarhlutfall barnabóta 4% með einu barni, 6% með tveimur börnum og 8% með þremur börnum eða fleiri þegar tekjurnar fara umfram tekjuskerðingarmörkin. Í frumvarpinu er hins vegar lagt til að tekjuskerðingarhlutföllin hækki þegar tilteknum tekjum er náð, þ.e. 5,5 milljónum hjá einstæðu foreldri og 11 milljónum hjá hjónum og sambýlisfólki, og verði 5,5% með einu barni, 7,5% með tveimur og 9,5% með þremur. Engar breytingar eru lagðar til á skerðingarhlutfalli tekjutengdra barnabóta með börnum yngri en sjö ára sem nú eru 4%, en lagt er til að bótafjárhæðin sjálf hækki á sama hátt og aðrar barnabætur um 5%. Heildarútgjöld ríkisins vegna þessara breytinga eru áætluð 12,1 milljarður á komandi ári sem er hækkun um 1,8 milljarða á milli ára. Þetta er 17,5% hækkun eða um 14% að raungildi. Skerðingarmörk barnabóta samkvæmt tekjuskattslögum taka mið af þeim fjárhæðum sem þar koma fram, þ.e. án þeirrar þrepaskiptingar sem lögð er til í frumvarpinu. Í umsögn sinni til nefndarinnar benti ríkisskattstjóri á að í samræmi við þá breytingu að skerðingarhlutfallið verði þrepaskipt miðað við tekjur væri nauðsynlegt að skýrt kæmi fram í lagaákvæðinu við hvaða fjárhæðir skyldi miða útreikning á 4% skerðingu viðbótarbarnabóta vegna barna yngri en sjö ára. Í athugasemdum við 2. gr. frumvarpsins kemur fram að skerðingarhlutfall tekjutengdra barnabóta með börnum yngri en sjö ára verði áfram 4%, óháð tekjum. Nefndin leggur því til að við ákvæðið verði bætt texta þess efnis að skerðingin taki mið af tekjuskattsstofni umfram 7,2 milljónir hjá hjónum og 3,6 milljónir hjá einstæðu foreldri. Útreikningsreglur vaxtabóta sem tóku gildi í lok árs 2010 áttu að gilda í tvö ár en hafa hins vegar verið framlengdar árlega án breytinga. Enn er unnið að heildarendurskoðun á húsnæðisstuðningi stjórnvalda í samhengi við tekjuskatt, eins og áður gat um, og stuðning við barnafjölskyldur. Í því ljósi er í frumvarpinu lagt til að reglurnar verði framlengdar um eitt ár í viðbót en um leið að nettóeignamörk bótanna hækki um 10% og fjárhæðir hámarksvaxtagjalda og vaxtabóta um 5%. Áætlað er að útgjöld vegna vaxtabóta nemi alls 3,4 milljörðum á komandi ári borið saman við nálægt 3 milljarða á þessu ári. Hækkunin er um 13,3%. Frá miðju ári 2014 hefur einstaklingum verið veitt tímabundin heimild til að taka út séreignarlífeyri skattfrjálst til að kaupa íbúðarhúsnæði eða greiða inn á veðlán sem hvílir á viðkomandi húsnæði. Á næsta ári fellur niður almenn heimild íbúðareigenda, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, til að nýta skattfrelsi séreignarsparnaðar með þessum hætti. Einstaklingar sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð njóta þess áfram að geta nýtt séreignarsparnaðinn skattfrjálst. Sá stuðningur er varanlegur og gildir í tíu ár fyrir hvern einstakling að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Á þessu ári er áætlað að heildarstuðningur í formi skattleysis séreignarsparnaðar sé um 5,5 milljarðar, þar af 3,5 milljarðar í formi lægri tekna fyrir ríkissjóð og 2 milljarðar fyrir sveitarfélögin í formi lægra útsvars. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er lækkun tryggingagjalds sögð forgangsmál. Í samræmi við það er lagt til í frumvarpinu að almennt tryggingagjald verði lækkað um 0,25% 1. janúar nk. og um sömu tölu, 0,25, frá og með 1. janúar 2020. Gert er ráð fyrir að lækkun tryggingagjalds leiði til þess að tekjur ríkisins lækki um 4 milljarða á næsta ári og samtals um 8 milljarða árið 2020. Meiri hlutinn styður lækkun tryggingagjalds sem styrkir samkeppnishæfni atvinnulífsins og gefur fyrirtækjum aukið svigrúm í komandi kjarasamningum. Þá ber að fagna því að fyrirsjáanleiki sé aukinn með því að binda strax í lög lækkun gjaldsins árið 2020. Auk þeirra breytinga sem að framan er getið og varða tímabindingu ákvæðis 1. gr. frumvarpsins annars vegar og aukinn skýrleika við útreikning skerðingar barnabóta samkvæmt ábendingum ríkisskattstjóra hins vegar leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar tæknilegs eðlis og þarfnast ekki útskýringa. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem lagðar eru fram á sérstöku þingskjali, nr. 639. Undir þetta nefndarálit rita sá er hér stendur og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Ásgerður K. Gylfadóttir.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta sem er fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd. Fyrsti minni hluti hefur áður bent á, m.a. í öðrum nefndarálitum, að á árunum fyrir efnahagshrunið jókst ójöfnuður hér á landi mikið og mun meira en annars staðar á Vesturlöndum en minnkaði síðan í hruninu. Um þetta er fjallað í bókinni Ójöfnuður á Íslandi sem kom út haustið 2017 eftir þá Stefán Ólafsson og Arnald Sölva Kristjánsson. Þar kemur fram að 2/3 hlutar aukins ójafnaðar fyrir hrun skýrist af miklum vexti fjármagnstekna á efri hluta tekjustigans. Stærsti hluti þess þriðjungs sem eftir stendur skýrist af breyttri stefnu stjórnvalda í skatta- og bótamálum. Eftir hrun snerist þetta algjörlega við því þá skýrðist vaxandi jöfnuður að 1/3 hluta af stefnu stjórnvalda í skatta- og bótamálum en að 2/3 hlutum af minnkandi fjármagnstekjum. Nú hefur sú þróun sem varð fyrir efnahagshrunið hafist aftur og aðgerðir ríkisstjórnarinnar ýta undir vaxandi ójöfnuð líkt og aðgerðir hinna tveggja ríkisstjórna sem starfað hafa eftir hrun. Hlutur tekjuhæstu 5% framteljenda var 17,3% árið 1995 en var orðinn 22,6% árið 2017 samkvæmt gögnum ríkisskattstjóra. Hlutur tekjuhæsta eina prósentsins var 5,2% 1995 en er nú kominn í 9,4%. Á sama tíma fór hlutur hinna 95%, alls þorra almennings, úr 82,7% niður í 77,4%. Þessa tölur sýna mjög vel, herra forseti, að hér er vaxandi ójöfnuður. Stjórnvöld búa yfir stýritækjum sem geta í senn mildað og magnað ójöfnuðinn í skiptingu tekna og eigna í samfélaginu. Spurningin er aðeins hvort eða hvernig þau beita þeim stýritækjum. Ljóst er að stefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er að ekki eigi að beita stýritækjum til að auka jöfnuð á árinu 2019 svo nokkru nemi og 1. minni hluti telur það miklar ýkjur, svo ekki sé meira sagt, hjá talsmönnum stjórnarflokkanna í fjárlaganefnd að leiðarstefið í fjárlögum sé jöfnuður. Miðstjórn ASÍ hefur bent á að rannsókn hagdeildar ASÍ á skattbyrði sýni að skattbyrði launafólks sl. 20 ár hafi aukist og þeim mun meira eftir því sem tekjurnar eru lægri. Í ljósi stöðunnar á vinnumarkaði er það grafalvarlegt að stjórnvöld skuli ekki sýna því skilning að nauðsynlegt sé að bregðast við ákalli verkalýðshreyfingarinnar um breytingar á húsnæðisstuðningi og að skattkerfið verði nýtt til jöfnunar ásamt því að efla barna- og vaxtabótakerfin. Hinn 30. nóvember sl. sendi miðstjórn Alþýðusambands Íslands frá sér eftirfarandi áskorun til stjórnvalda, með leyfi forseta: „Alþýðusamband Íslands skorar á stjórnvöld að hraða allri vinnu er lýtur að kröfum verkalýðshreyfingarinnar í komandi kjaraviðræðum. Ef aðgerða- og skilningsleysið sem hefur einkennt viðbrögð stjórnvalda heldur áfram er ljóst að erfitt mun reynast fyrir aðila vinnumarkaðarins að ganga frá nýjum kjarasamningi. Það er aðeins rétt rúmur mánuður þangað til kjarasamningar renna út. Stjórnvöld hafa ekki lagt neitt handfast fram til lausnar þeim gríðarlega vanda sem blasir við í húsnæðismálum. Þá vantar tillögur í skattamálum sem eru þó lykillinn að kröfum um aukinn jöfnuð. Það hefur verið ljóst árum saman að gera þarf þjóðarátak í húsnæðismálum. Fjöldi fólks er fastur í viðjum okurleigu, húsnæðisóöryggis, það getur ekki keypt og margir búa við óviðunandi aðstæður. Þessi staða er m.a. til komin vegna aðgerðaleysis stjórnvalda og sveitarstjórna og hefur verkalýðshreyfingin þó í langan tíma bent á vandann. Það er orðið sjálfstætt úrlausnarefni að laga húsnæðismarkaðinn, enda liggur fyrir að þær kjarabætur sem samið hefur verið um síðustu ár hafa brunnið upp á báli húsnæðiskostnaðar. Það þarf róttækar breytingar á kerfinu þannig að hagsmunir launafólks og heimila verði teknir fram yfir hagsmuni fjármagnseigenda. Breyting á skattkerfinu er mikilvægur áfangi á þeirri vegferð að vinda ofan af þeirri stóru skattatilfærslu sem orðið hefur síðustu ár þar sem láglaunahópar hafa verið látnir borga reikninginn fyrir ríkasta hluta þjóðarinnar. Hér þarf breytta forgangsröð. Það er kominn tími til að hagsmunir lág- og millitekjufólks verði hafðir að leiðarljósi með breytingum á skattkerfinu og hækkun á barna- og vaxtabótakerfinu.“ Forseti. Skattstefna stjórnvalda segir til um hvernig þau vilja búa að almenningi og hvernig stjórnvöld vilja sjá samfélagið þróast. Jöfnunarhlutverk skattkerfisins og áhrif þess á eignamyndun og tekjudreifingu eru ekki síður mikilvæg en tekjuöflunarhlutverk þess. Franski hagfræðingurinn Thomas Piketty er sama sinnis og leggur til í metsölubók sinni, sem kom út árið 2014, að komið verði á þrepaskiptum fjármagnsskatti til að auka jöfnuð í heiminum. Hann telur að skattkerfið sé langáhrifamesta tæki samfélagsins til að ná því markmiði að jafna kjör fólks. OECD, Efnahags- og framfarastofnunin, birti í desember 2014 skýrslu þar sem vitnað er til rannsókna sem sýna að aukinn ójöfnuður dregur úr hagvexti. Þær rannsóknir og fleiri virtar rannsóknir sýna að meiri jöfnuður leiðir til sanngjarnari samfélaga og styrkir hagkerfi og hagsæld. Ójöfnuður, hvort sem litið er til tekna eða eigna, er að aukast hér á landi. Ef stjórnvöld vilja jafna leikinn til að auka samfélagslegt traust þarf að beita bæði skatt- og bótakerfinu. Helsta niðurstaða skýrslu frá norrænu ráðherranefndinni, sem kom út í apríl sl., er að vaxandi ójöfnuð á Norðurlöndum megi skýra með því að bætur hafi ekki hækkað í takt við laun undanfarin ár. Ef stjórnvöld vilja vinna að auknum jöfnuði ættu þau að taka á þessu og sjá til þess að velferðarþjónusta verði gjaldfrjáls eða í boði fyrir mjög vægt gjald. Skattkerfisbreytingar sem stuðluðu að auknum jöfnuði hér á landi væru fleiri skattþrep, hærri persónuafsláttur, þrepaskiptur fjármagnstekjuskattur og stóreignaskattur á umtalsverðar eignir umfram íbúðarhúsnæði fólks ásamt auknu vægi barnabóta og húsnæðisbóta. Ef ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlar að draga úr ójöfnuði og hafa jöfnuð sem leiðarstef í ákvörðunum sínum verður að leggja áherslu á jöfnunarhlutverk skattkerfisins, lyfta því þaki sem sett hefur verið á barnabætur í fimm ára fjármálaáætlun ríkisins og auka húsnæðisbætur til mikilla muna. En þetta er ekki gert, herra forseti. Breytingar síðustu ára hér á landi á barna- og húsnæðisbótum, virðisaukaskatti og tekjuskatti ásamt afnámi auðlegðarskatts hafa allar haft neikvæð áhrif á jöfnuð. Niðurstöður alþjóðlegra rannsókna sem sýna neikvæð áhrif ójöfnuðar á samfélög ásamt íslenskum og erlendum greiningum sem sýna skýr áhrif tekjujöfnunaraðgerða ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur, ættu að vera stjórnarmeirihlutanum næg rök fyrir því að hverfa frá stefnu ójöfnuðar síðastliðinna ára og til að forðast að róa aftur á mið vaxandi misskiptingar. Löngu tímabært er að endurskoða skattalöggjöfina og þar verður að líta bæði til tekjuöflunarhlutverksins og tekjujöfnunarhlutverksins. Einstökum greinum hefur margoft verið breytt frá gildistöku laganna um tekjuskatt, nr. 90/2003. Sem dæmi má nefna að með frumvarpinu um ýmsar aðgerðir í samræmi við forsendur fjárlaga fyrir árið 2019, sem við ræðum hér, er bráðabirgðaákvæði númer 58 bætt við lögin. Fyrsta gr. frumvarpsins er um fjárhæðarmörk milli neðra og efra þreps tekjuskattsstofns og að þau breytist í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs. Það er jákvætt að sama viðmið sé þegar persónuafslætti og fjárhæðarmörkum þrepa er breytt en skynsamlegra hefði verið að breytingin fylgdi launavísitölu í stað neysluvísitölu og það sama gilti um barna- og vaxtabætur. Það er sannarlega jákvætt að barnabætur eigi ekki að skerðast við upphæð sem er langt undir lágmarkslaunum. 1. minni hluti vill þó minna á að einungis eru nokkrir mánuðir síðan að ríkisstjórnarflokkarnir felldu tillögu frá Samfylkingunni um einmitt slíkt. Á hinn bóginn aukast skerðingar hjá millitekjuhópum við breytingarnar. Barnabótakerfið hefur markvisst verið veikt undanfarin ár og þúsundir barnafjölskyldna hafa dottið út úr kerfinu. Ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn leggur nú til að á árinu 2019 fái fólk undir miðgildislaunum engar barnabætur. Þær byrji að skerðast á neðsta tekjufjórðungi. Skerðingarhlutföllin hafa verið allt of grimm og verða nú enn grimmari verði frumvarpið að lögum. Fyrirmynd ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur virðist vera tillögur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um fátækrastyrk til barnafjölskyldna í stað þess að líta til hinna norrænu ríkjanna um barnabætur til að jafna stöðu barnafólks við hina sem ekki eru með börn á framfæri. Barnabætur hafa á liðnum árum rýrnað mikið að raunvirði. Eftir hækkunina nú eru útgjöld til barnabóta svipuð á raunvirði og á árinu 2013. Í heild hefur húsnæðisstuðningur í gegnum vaxtabótakerfið rýrnað að raungildi um ríflega 70% frá árinu 2013 og heimilum sem fengu vaxtabætur fækkað um tæplega 19.000 milli áranna 2013 og 2017. Þá hafa bótafjárhæðir verið óbreyttar frá árinu 2010 en gert er ráð fyrir 5% hækkun þeirra samkvæmt frumvarpinu og til samanburðar má nefna að verðlag hefur frá árinu 2010 hækkað um 25% og launavísitala um ríflega 76%. Þetta gerir það að verkum að kerfið styður við sífellt færri heimili. Tekjulágt barnafólk sem á lítið eigið fé í húsnæði sínu fær nú lítinn sem engan stuðning í gegnum vaxtabótakerfið. Ríkisstjórnin segir ástæðu þess að vaxtabótakerfinu hefur verið haldið óbreyttu í nær áratug sé að fyrirhugaðar séu breytingar á kerfinu. Þessi rök eru aum og halda ekki vatni. Á meðan beðið er eftir endurskoðun vex vandi fólks á húsnæðismarkaði ár frá ári. Fleiri og fleiri fá engar vaxtabætur. Stærri hluti tekna fólks fer í vaxtagreiðslur og étur upp launahækkanir og því ástandi vill hæstv. ríkisstjórn og þeir þingmenn sem hana styðja viðhalda á árinu 2019. Með breytingu á persónuafslættinum fá allir skattgreiðendur um 500 kr. á mánuði aukalega í ráðstöfunartekjur. Aðgerðin kostar ríkissjóð 2,2 milljarða kr. Til samanburðar lækka veiðigjöld um rúma 4 milljarða á milli ára sem stórútgerðin í landinu nýtur að stærstum hluta. Forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er skýr hvað þetta varðar. Boðaðar eru breytingar á skattkerfinu sem kynntar verða í lok þessa árs. Aðeins eru nokkrir dagar eftir af þessu ári og þingfundi sem eftir eru má telja á fingrum annarrar handar. Ef breyta á skattkerfinu fyrir árið 2019 þarf að samþykkja þá lagabreytingu og aukafjárlög í kjölfarið. 1. minni hluti telur vinnubrögð, seinagang og úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans ámælisverðan. Að lokum þetta, forseti. 1. minni hluti styður lækkun tryggingagjalds og tekur undir með meiri hlutanum að sú aðgerð styrki samkeppnishæfni atvinnulífsins og gefi fyrirtækjum aukið svigrúm í komandi kjarasamningum. Herra forseti. Þetta er nefndarálit frá þeirri sem hér stendur sem er fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd. Það má augljóst vera af því áliti að Samfylkingin styður ekki þetta frumvarp og gagnrýnir ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur harðlega og stjórnarmeirihlutann fyrir að grípa ekki til þeirra tækja sem ríkið hefur yfir að ráða í skattkerfinu og bótakerfinu til að auka jöfnuð hér á landi. Ójöfnuður fer vaxandi, það sýna allar tölur. Við erum að róa nákvæmlega sömu mið og gert var hér fyrir hrun. Brennt barn ætti að forðast eldinn og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætti að vita betur nema það sé hreinlega stefnan að breikka bilið á milli þeirra sem eru sárafátækir og þeirra sem eiga stærsta hlutann af Íslandi.
Herra forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um ýmsar aðgerðir í samræmi við forsendur fjárlaga fyrir árið 2019. Ég ætla að byrja á að koma aðeins inn á séreignarsparnaðarúrræðið. Eins og fram kemur í nefndaráliti verður sú heimild að greiða inn á veðlán sem hvílir á húsnæði og við kaup á íbúðarhúsnæði felld niður á næsta ári og þar með það skattfrelsi sem heimilt hefur verið að nota hvað varðar séreignarsparnað með þessum hætti. Ég hef áður komið inn á þetta mál í tengslum við fjárlagaumræðuna. Ég held að rétt sé að fara aðeins nánar út í að hér er og hefur verið um mjög mikilvægt úrræði að ræða sem ríkisstjórnin hefur núna ákveðið að fella niður, þvert á ráðleggingar starfshóps sem skipaður var um þessi mál um mitt ár 2017. Eins og við þekkjum er það árangursrík leið til eignamyndunar að greiða niður skuldir fyrir þá sem það geta. Stjórnvöld eiga á hverjum tíma að leitast við að skapa aðstæður sem hvetja íbúðareigendur til að greiða niður skuldir eins og kostur er. Með því að greiða inn á íbúðalán með viðbótarlífeyrissparnaði nýtur viðkomandi skattafsláttar og mótframlags launagreiðanda, auk þess sem innborgunin lækkar heildarvaxtagreiðslur og verðbætur. Hér er því um mikilvægt úrræði að ræða sem felur í sér skattfrjálsa ráðstöfun séreignarsparnaðar til íbúðarkaupa og inn á höfuðstól húsnæðislána. Samkvæmt upplýsingum frá lífeyrissjóðum hefur þetta úrræði verið töluvert notað og hafa rúmlega 6.500 einstaklingar sótt um úrræði vegna kaupa á fyrstu íbúð, en í október síðastliðnum var greitt inn á lán hjá tæplega 3.000 einstaklingum og í sama mánuði bárust rúmlega 400 umsóknir. Þetta er samkvæmt nýjustu upplýsingum frá ríkisskattstjóra þannig að hér er úrræði sem er greinilega töluvert mikið notað. Hvað íbúðarkaup varðar hafa þeir sem hafa nýtt sér þetta úrræði getað fengið séreignina útborgaða skattfrjálst upp í kaup á íbúð, eins og fram kemur. Inn á höfuðstól húsnæðislána hefur verið heimilt að greiða allt að 4% framlag launþega og 2% framlag launagreiðanda, að hámarki 500.000 kr. á ári fyrir einstakling en 750.000 kr. á ári fyrir hjón eða aðra sem uppfylla skilyrði til samsköttunar. Við þekkjum það öll að verð á fasteignum hér á landi hefur hækkað verulega á undanförnum árum og framboð íbúða annar engan veginn eftirspurninni. Flestir undirliggjandi þættir vísa til þess að fasteignaverð, sem núna er í hæstu hæðum, lækki ekki í bráð svo neinu nemur. Þrátt fyrir það hefur ríkisstjórnin ákveðið að falla frá þessari mikilvægu heimild til að nýta séreignarsparnaðinn til íbúðarkaupa og niðurgreiðslu lána. Sú heimild fellur niður um mitt næsta ár, eins og ég hef nefnt og komið hefur fram. Ég tel að hér sé um mjög óskynsamlega ráðstöfun að ræða af hálfu ríkisstjórnarinnar og mun það auk þess draga úr uppsöfnun séreignarsparnaðar í stað þess að auka heimildir hvað þetta sparnaðarform varðar. Eins og ég sagði áðan skipaði forsætisráðherra starfshóp í júní 2017 til að fara yfir hlutverk lífeyrissjóða í uppbyggingu atvinnulífs. Sá hópur lagði einmitt áherslu á að auka svigrúm til séreignar- og húsnæðissparnaðar. Starfshópurinn skilaði vandaðri skýrslu í byrjun þessa árs. Hann leggur til, að því gefnu að lágmarksiðgjald í lífeyrissjóð verði hækkað úr 12% af launum í 15,5%, að stjórnvöld skoði í samráði við hagsmunaaðila að lögum verði breytt þannig að einstaklingar fái auknar heimildir til að ráðstafa viðbótarlífeyrissparnaði til húsnæðissparnaðar og jafnframt að sjóðfélagar geti ráðstafað 3,5% af 15,5% lágmarksiðgjaldi í séreign eða til húsnæðissparnaðar að eigin vali. Eins að tryggður verði sveigjanleiki sjóðfélaga til að nýta séreignarsparnaðinn til að greiða inn á húsnæðislán og/eða við íbúðarkaup. Með útreikningum hefur verið sýnt fram á að einstaklingar sem leggja til 15,5% af launum í lífeyrissjóð alla starfsævina munu safna upp tiltölulega góðum eftirlaunaréttindum. Með viðbótarlífeyrissparnaði geta eftirlaun jafnvel orðið meiri en atvinnutekjur. Starfshópurinn leggur því til að stjórnvöld skoði það að auka heimildir til séreignarsparnaðar og nýta launatengdan lífeyrissparnað til húsnæðissparnaðar. Hér gengur sem sagt ríkisstjórnin þvert á ráðleggingar starfshópsins. Ekki verður því annað séð en að ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að fella úr gildi þetta almenna úrræði um úttekt iðgjalda séreignarsparnaðar til kaupa á íbúð eða að greiða niður í húsnæðislán gangi þvert á þessar tillögur. Það eru mikil vonbrigði, herra forseti. Miðflokkurinn flutti breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið þess efnis að þetta heimildarákvæði til nýtingar séreignarsparnaðarins yrði áfram við lýði, það yrði sem sagt framlengt þegar það rennur út um mitt næsta ár. En því miður var sú tillaga felld hér í atkvæðagreiðslu af stjórnarflokkunum. Herra forseti. Næst vil ég aðeins víkja að húsnæðismálunum og vaxtabótunum. Ekki verður séð að ríkið taki á húsnæðisvandanum með raunhæfum lausnum. Sá húsnæðisstuðningur sem ríkisstjórnin leggur upp með styður að mestu leyti við eftirspurnarhlið íbúðamarkaðarins. Reynsla síðustu ára ber augljóslega með sér að sú aðferð nær ekki tilætluðum árangri. Stuðningur við eftirspurnarhliðina hækkar verð og ýtir undir sveiflur. Auka þarf húsnæðisframboðið og það mun síðan leiða til lækkunar á húsnæðisverði. Gríðarlegar hækkanir á húsnæðisverði á síðustu árum eru fyrst og fremst komnar til vegna skorts á húsnæði. Við þekkjum það að lítið framboð þýðir einfaldlega hærra verð og íbúðum mun ekki fjölga þó að ríkisstjórnin setji meiri peninga í vaxtabætur. Ráðast þarf gegn rótum vandans, sem er skortur á íbúðarhúsnæði á markaði. Og nóg framboð þýðir lægra verð. Brýnt er að ráðast í aðgerðir til að lækka byggingarkostnað. Lækkun byggingarkostnaðar skapar aukinn hvata til að byggja. Þannig eykst framboðið og verðið tekur að lækka. En það verður að segjast eins og er að skipulagsferlið í þessum málum er allt of svifaseint og tefur fyrir framkvæmdum. Einfalda þarf regluverkið í byggingariðnaði. Það er allt of flókið og gerðar eru allt of ríkar kröfur í þessum efnum, auk þess sem stofnanaumhverfið í þessum málaflokki er að mínum dómi óskilvirkt. Samræma þarf reglur um lóðaúthlutanir og ríkisvaldið þarf að styðja sveitarfélögin í því að drífa þetta ferli áfram, stytta byggingartímann, hugsanlega fara í aðrar byggingaraðferðir, eins og einingahús, hvort heldur úr timbri eða steinsteypu, þannig að uppsetningin verði hröð og einföld. Í frumvarpinu kemur fram að hækka eigi vaxtabætur milli ára um 13% og að 3,4 milljarðar verði settir í þennan málaflokk. Engu að síður er hér um sögulega lága upphæð að ræða og hefur hin mikla hækkun á húsnæðisverði undanfarin ár einfaldlega étið upp þessar vaxtabætur. Einn helsti skerðingarþáttur vaxtabóta er, eins og við þekkjum, hækkun á verðmæti eignar. Þarna hafa líka aðrir þættir áhrif, eins og hækkun launa og fjármagnstekjur. Frá árinu 2010 hafa vaxtabætur lækkað um rúma 8 milljarða kr. og þeim fjölskyldum sem eiga rétt á þessum bótum hefur fækkað um rúm 30.000. Það er sem sagt búið að taka vaxtabæturnar af miklum fjölda fólks og því er ekki um raunverulegt peningasjóðsstreymi að ræða í boðaðri hækkun bótanna. Bótagreiðslur til húsnæðiseigenda hafa því hríðlækkað á sama tíma og skattar á húseigendur hafa hækkað umtalsvert. Það sem skiptir höfuðmáli í þessu eru skerðingarmörkin, hvenær vaxtabæturnar byrja að skerðast. Skerðingar- og niðurfellingarmörk vaxtabótanna hafa engan veginn fylgt verðlagi. Auk þess hafa hámarksgreiðslur vaxtabóta nánast haldist þær sömu síðan 2011. Árið 2009 fengu 69% einhleypra fasteignaeigenda vaxtabætur, en árið 2017 var sú tala komin niður í 28%, sem sagt úr 69% niður í 28% á sex árum. Því verður að breyta skerðingar- og niðurfellingarmörkum vaxtabóta. Ekki er að sjá að það eigi að gera svo neinu nemur í þessu frumvarpi. Reiknireglur vaxtabótanna haldast svo til óbreyttar áfram. Viðmiðunarstærðir vaxtagjalda og hámarksvaxtabóta hækka um 5% og nettóeigna um 10% frá yfirstandandi ári. Ef reglunum verður ekki breytt er þessi boðaða hækkun á vaxtabótunum tilgangslaus, það er bara þannig. Kerfið þjónar ekki tilgangi sínum í dag og það er einfaldlega slæm ráðstöfun að bæta peningum í slíkt kerfi. Vaxtabótakerfið eins og það er í dag gerir ekki ráð fyrir hærra húsnæðisverði og hærri vaxtagjöldum. Slíkt kerfi er í raun og veru gagnslaust, einkum og sér í lagi í þeim aðstæðum sem núna eru á húsnæðismarkaðnum og hafa verið á undanförnum árum. Það sýnir kannski hversu meingallað þetta kerfi er að í frumvarpi til laga um fjárauka fyrir 2018 er endurmat vaxtabóta 1 milljarður kr., þ.e. 1 milljarður kr. gekk ekki út á þessu ári í vaxtabætur. Það er einfaldlega vegna þess að kerfið er með þeim hætti að skerðingar hafa þau áhrif að færri og færri fá þessar bætur. Það kristallast mjög vel í fjáraukalögunum. Gleymum því ekki í þessari umræðu að Ísland er með mestu hækkun húsnæðisverðs í heiminum, 70% á síðastliðnum fimm árum hér á höfuðborgarsvæðinu. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að Íbúðalánasjóður hefur bent á að vaxtabætur nái vart því hlutverki að stuðla að húsnæðisöryggi landsmanna miðað við núverandi aðstæður. Það er því ljóst að útgjöld ríkisins í þennan málaflokk með þessum hætti eru ekki ávísun á árangur. Færa má rök fyrir því að árangurinn gæti jafnvel versnað á meðan framboðið á húsnæði eykst ekki. Hækkun á vaxtabótum gæti þannig leitt til hækkana á húsnæðisverði. Miðflokkurinn er þeirrar skoðunar og telur brýnt að ráðist verði í allsherjarendurskoðun á vaxtabótakerfinu. Það sýnir glögglega sú neikvæða þróun sem átt hefur sér stað í þessu kerfi á undanförnum árum og ég hef rakið hér. Vaxtabótakerfið hefur auk þess tilhneigingu til að hækka vaxtastigið þar sem í því felst niðurgreiðsla á fjármagnskostnaði. Auk þess er það þekkt að bæturnar skapa hvata til skuldsetningar. Því þarf að skoða vandlega hvort ekki sé árangursríkara að falla frá þessu kerfi í núverandi mynd og lækka í stað þess skattbyrði með öðrum hætti. Núverandi kerfi styður við eftirspurnarhliðina, eins og ég nefndi, og er til þess fallið að hækka fasteignaverðið og vaxtabætur, og þær ráðstafanir sem stjórnvöld leggja til fjölga ekki íbúðum á markaði. Ég hef rakið það hér og við sjáum það glögglega. Því er mjög nauðsynlegt að styðja markvisst við framboðshliðina. Bæði sænskar og bandarískar rannsóknir hafa sýnt að með því að styðja við framboðshliðina, þ.e. hafa hvata til að fjölga húsbyggingum, myndi húsnæðisverðið lækka, íbúðaeigendum fjölga og skuldir íbúðareigenda lækka. Yrði sú leið farin hér á landi, sem Miðflokkurinn telur fulla ástæðu til að skoða, yrði núverandi vaxtabótakerfi lagt niður. En það er til mikils að vinna að skoða nýja leið þegar kemur að húsnæðisstuðningi þar sem núverandi kerfi leysir engan veginn þann stóra húsnæðisvanda sem er á Íslandi. Ríkisstjórnin verður að sýna frumkvæði og djörfung í húsnæðismálunum og koma með nýjar lausnir. Þetta er eitt stærsta úrlausnarefnið sem við stöndum frammi fyrir, en því miður hefur ríkisstjórnin verið verklítil í þessum málaflokki hvað þetta varðar. Hún kemur ekki fram með neinar hugmyndir eða lausnir, viðheldur einungis vaxtabótakerfi sem viðheldur síðan vandanum. Herra forseti. Ég vil að lokum koma aðeins inn á tryggingagjaldið. Skattheimta á íslensk fyrirtæki er há í alþjóðlegum samanburði og ein sú hæsta á Norðurlöndum, á eftir Noregi. Skattar á fyrirtæki voru hækkaðir eftir efnahagshrunið 2008 í þeirri viðleitni að loka fjárlagagatinu, en skattbreytingar hafa hins vegar fest í sessi síðan. Mikil tregða hefur verið hjá ríkisvaldinu að lækka tryggingagjaldið. Þetta er einn stærsti tekjustofn ríkissjóðs, en samkvæmt fjárlagafrumvarpinu á það að skila um 14,4% af skatttekjum ríkissjóðs á næsta ári. Miðflokkurinn lýsir vonbrigðum sínum með að í fjárlagafrumvarpinu skuli ekki vera gert ráð fyrir meiri lækkun tryggingagjaldsins en raun ber vitni. Þetta háa tryggingagjald kemur verst niður á fyrirtæki þar sem laun og launatengd gjöld eru stór hluti kostnaðar og við þekkjum það að hátt tryggingagjald veikir samkeppnishæfni þessara mikilvægu fyrirtækja. Bætt samkeppnishæfni Íslands er mjög mikilvæg núna þegar hægir hratt á efnahagslífinu. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er sérstaklega lögð áhersla á lækkun tryggingagjaldsins en hún er hins vegar ekki nægileg að mati Miðflokksins og Samtök iðnaðarins hafa auk þess ályktað í þá veru. Það er afar mikilvægt að rekstrargrunnur fyrirtækjanna verði styrktur í aðdraganda þessara kjaraviðræðna sem fram undan eru og verða örugglega erfiðar. Þess vegna hefði meiri lækkun tryggingagjaldsins verið skynsamleg að mati okkar í Miðflokknum. Eigi lækkunin að þjóna þeim tilgangi að stuðla að jafnvægi á vinnumarkaði og að launahækkanir á næsta ári leiði síður til verðbólgu hefði átt að lækka gjaldið meira. Því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er er hver starfsmaður dýrari fyrir fyrirtækin þannig að þá getur viðkomandi fyrirtæki ekki staðið undir miklum launahækkunum. Svo dregur gjaldið úr getu fyrirtækja til að fjárfesta og búa til störf. Vaxtarmöguleikar fyrirtækja eru því hindraðir, eins og við þekkjum, með háu tryggingagjaldi. Miðflokkurinn flutti breytingartillögu við frumvarp til fjárlaga um að tryggingagjaldið myndi lækka um 0,5% á næsta ári í stað 0,25% en því miður fór það svo að sú tillaga var felld. Það er mjög skynsamlegt, eins og ég sagði áður, að styrkja rekstrargrundvöll fyrirtækjanna í aðdraganda þess sem fram undan er. Það eru vonbrigði að ríkisstjórnin skuli ekki hafa lækkað þetta gjald meira. Herra forseti. Að lokum verð ég að segja að Miðflokkurinn sér sér ekki fært að styðja þetta frumvarp.
Herra forseti. Hér erum við að ræða eitt mikilvægasta plaggið sem er til umfjöllunar á hverju þing, þ.e. tekjuhlið fjárlaganna. Nú er nýbúið að samþykkja fjárlög, önnur fjárlög núverandi ríkisstjórnar, en þau fyrstu voru sem kunnugt afgreidd á miklum hlaupum og ríkisstjórnin skýldi sér að hluta til á bak við það og sagði að hv. þingmenn skyldu bara bíða og sjá hvort ekki kæmi á daginn meiri sókn. Að mati Samfylkingarinnar hefði þurft að ráðast í miklu meiri fjárfestingar í bæði heilbrigðis- og menntakerfinu og samgöngumálum, sem er reyndar hugmynd að bæta úr með einhverjum veggjaldahugmyndum sem eru enn óræddar. En við þurfum fyrst og fremst að spýta meira í og leggja meira fé í skólana okkar, í menntun, í nýsköpun, í vísindi, í alla þá þætti sem eru nauðsynlegir til að bregðast við þeirri gríðarlega breyttu framtíð sem við munum þurfa að horfast í augu við á næstu árum. Ekkert af því er gert. Vinstri græn klóra sig reyndar út úr vandanum með því að segja með óljósum hætti að þau trúi ekki á stórar kerfisbreytingar til langs tíma nema um þær séu mjög víðtæk sátt. Hvað felst svo í þeirri sátt, herra forseti? Jú, að sætta sig við skattstefnu Sjálfstæðisflokksins. Í hugmyndum manna um samneysluna, um skattkerfið, birtist í rauninni með skýrustum hætti skoðun flokka á samfélaginu og viðhorf til jöfnuðar eða ójöfnuðar. Hægri menn tala gjarnan um að skattar eigi að vera í lágmarki, þeir séu neyðarbrauð sem sé fyrst og fremst hugsað til að afla lágmarkstekna til að standa undir nauðsynlegustu þjónustunni. Á meðan tölum við félagshyggjufólk um að skattar þurfi að gera hvort tveggja. Þeir þurfa auðvitað að standa undir slíkri þjónustu en skattkerfið er líka öflugt tæki, og kannski það skilvirkasta, til að dreifa auðnum á réttlátan hátt á milli fólks. Þar þarf í sjálfu sér ekki að fara lengra en til franska hagfræðingsins Thomasar Pikettys, sem hæstv. forsætisráðherra hefur ítrekað vitnað í og lýst aðdáun á. Hann talar einmitt um þetta, að það þurfi núna á okkar tímum að grípa til róttækra aðgerða til að hindra að auðurinn safnist sífellt á færri hendur. Ég er meira að segja hræddur um það núna þegar við horfumst í augu við nýja tækni, stafræna byltingu, þar sem mannshöndin verður ekki aðeins ónauðsynleg í mjög mörgum tilvikum heldur mannshugurinn líka og fleiri og fleiri framleiðslustörf verða í rauninni leyst af hólmi án aðkomu okkar mannanna. Auðvitað skapast ný störf og önnur færast til en við þurfum að glíma við þá staðreynd að svona verður þetta í mörgum fyrirtækjum. Við þurfum á einhvern hátt að fara að hugsa skattkerfið okkar þannig að þeir sem eiga framleiðslutækið, þeir sem eiga fjármagnið, verði ekki enn hraðar enn ofsaríkari en hingað til og almenningur sitji eftir. Svo ekki sé talað um ríkisvaldið sem þarf á því að halda að hafa tekjur sem það getur notað til að tryggja velferðarkerfi, heilbrigðiskerfi, fólk, öryrkja sem jafnvel fæðist inn í þennan heim án nokkurra möguleika á að sjá sér farborða nokkurn tímann á ævinni en eiga samt sem áður hluta af öllum sameiginlegum auðlindum mannsins og eiga þess vegna rétt á að fá að lifa með reisn. Þá tala ég ekki síst um aldraða sem hafa lagt á sig ómælda vinnu við að byggja upp og koma því samfélagi sem við lifum í í það horf sem það er, ekki síst á Íslandi, landi sem var í rauninni eitt fátækasta land Evrópu fyrir nokkrum áratugum en er nú orðið auðugt. Þetta fólk á líka skilið að það geti lifað sín síðustu æviár á viðburðarríkan hátt eftir atvikum en fyrst og fremst þannig að það þurfi ekki að kvíða hverjum degi. Herra forseti. Á Íslandi er ástandið því miður þannig að jafnvel fólk á meðaltekjum, svo ekki sé talað um fólk á lágum tekjum, gerir ekki mikið meira en rétt að ná endum saman frá mánuði til mánaðar. Ef eitthvað hendir, ef eitthvað gerist, ef bíllinn bilar, ef heimilistæki bilar, ef úlpa týnist eða gleraugu brotna er fjölskyldan komin í vandræði. Það vindur síðan upp á sig vegna þess að taka þarf lán á háum vöxtum, margfalt hærri vöxtum en erlendis, sem leiðir kannski hugann að því að við ættum ekki að vera að setja alltaf ný og ný fjárlög við þær aðstæður að búa við íslenska krónu sem nýtist þeim auðugustu best en setur almenningi í landinu í stórkostleg vandræði með reglulegu millibili. Talandi um það þá lifum við á tímum þar sem lítill hluti Íslendinga, nokkur prósent Íslendinga, eiga stóran hluta af öllum auðnum og geta leikið sér með þá fjármuni, fært þá út úr krónuhagkerfi yfir í aðra mynt og til baka eftir því hvernig vindar blása og sífellt hagnast á uppsveiflum og niðursveiflum krónunnar á meðan almenningur er fastur. Almenningur er einmitt að upplifa það núna, almenningur sem ekki hefur notið fordæmalítils hagvaxtarskeiðs sem staðið hefur í mörg ár. Nú þegar við erum á leiðinni niður brekkuna herðast ólarnar hjá því fólki, vextir hækka, gengið sígur, matvaran hækkar í verði, íbúðalánið rýkur upp og sú eign sem birtist í tölum sem meðaltekjufólk í landinu á er í raun þegar öllu er á botninn hvolft ekki handfastir peningar heldur peningar sem hafa orðið til vegna þess að íbúðaverð hefur hækkað svo. Það verður mjög fróðlegt að sjá á næstu árum hvernig þetta hlutfall breytist, þegar skuldahlutfall húsnæðisins hækkar með lánunum. Oddný G. Harðardóttir, hv. þm. Samfylkingarinnar, hefur lagt fram mjög vandað nefndarálit þannig að ég ætla ekki að dvelja lengi við einstaka þætti. Þó hlýt ég að nefna að öll félagshyggjuöfl, allir félagshyggjuflokkar með reisn, væru að berjast fyrir gjörbreyttu skattkerfi. Ríkisstjórn félagshyggjuflokka hefði strax sett í stjórnarsáttmála einhvers konar áform um slíka breytingu, um sókn til félagslegs stöðugleika og jöfnuðar til að bregðast við þeim blikum sem eru á lofti á vinnumarkaðnum. Það þýðir ekkert fyrir ríkisstjórnina að koma núna þegar fer að vetra og segja: Við munum bregðast við og við munum skoða kröfur ykkar eða við munum skipa hóp um húsnæðismál. Það er einfaldlega farið að verða of seint, fyrir utan það að metnaðarfullt félagshyggjufólk notar ekki slík mál sem skiptimynt í kjarasamningum, jafnvel til þess að þrýsta niður eðlilegum launakröfum verkafólks. Samfylkingin hefur lengi talað fyrir því að hér eigi að vera þrepaskiptur skattur þar sem þeir sem verst hafa kjörin borga lægstu skattana en við sem erum með feikilega há laun leggjum hlutfallslega meira af mörkum. Staðreyndin er hins vegar sú að frá 1994 hafa skattar á lægstu laun hækkað á meðan skattar á hæstu launin hafa lækkað. Það er óviðunandi. Það má hugsanlega vera að ekki sé hægt að breyta því í einu vetfangi en ég sé ekki í stefnu ríkisstjórnarinnar, undir forsæti Katrínar Jakobsdóttur og Vinstri grænna, nein merki einu sinni um að verið sé að skipta um kúrs, að verið sé að stefna frá samfélagi aukins ójöfnuðar og að réttlátara samfélagi, þvert á móti. Samfylkingin hefur líka talað fyrir því að við eigum að nota tilfærslukerfi eins og barnabætur og vaxtabætur sem eru mjög áhrifarík og skilvirk leið til að aðstoða þá sem eru í mestum vanda. Þó að það sé ágætt hjá ríkisstjórninni að breyta barnabótum þannig að þær skerðist ekki undir lágmarkslaunum er það ekki nóg vegna þess að skerðingarhlutfallið færist til og það er allt of mikið sem leggst á millitekjufólk. Svo má benda á að tillögurnar sem birtast í þessu plaggi um barnabæturnar eru tillögur sem voru felldar hjá Samfylkingunni fyrir ekki svo löngu síðan. Það jákvæða er að verið er að lækka tryggingagjald. Tryggingagjaldið er of hátt og leggst oft með óréttmætum hætti á lítil og meðalstór fyrirtæki, oft á fyrirtæki í nýsköpunar- og hugvitsgeiranum sem við þurfum svo mikið á að halda að örvist, þar sem veltan er meira og minna laun og miklu hærri en í stærri framleiðslugreinum. Þannig að við styðjum það. Jafnvel þó að skrefið sé ekki stórt er það skiljanlegt vegna þess að það er mjög dýrt að hreyfa við því kerfi. Við getum líka fagnað því að persónuafslátturinn hækki. Við gleðjumst yfir því að þrátt fyrir allt hafi verið horfið frá því að lækka neðra þrepið sem hefði gefið mér þrisvar sinnum meira en fólki á lágmarkslaunum, það er þó betra að gera með því að hækka persónuafsláttinn. En sú hækkun er ekki meiri en það, herra forseti, að hún nemur 500 kr. á mánuði. Nú getur hver velt því fyrir sér hvað fæst fyrir 500 kr. á Íslandi í dag þar sem verð á matvælum og nauðsynjavörum er miklu hærra en ella vegna þess að ríkisstjórnin neitar að horfast í augu við það að við þurfum að skoða möguleika á öðrum og stöðugri gjaldmiðli sem myndi færa okkur lægra vöruverð og lægri vexti. Talandi um vexti þá tala Alþýðusambandið, verkalýðshreyfingin, vinnumarkaðurinn allur og atvinnurekendur um að forsenda fyrir því að hér náist sátt á vinnumarkaði í vetur sé átak og stórsókn í húsnæðismálum. Ég held hins vegar að við verðum að fara að hverfa frá því að vera alltaf í átökum, vera alltaf í vertíðargír og reyna frekar að byggja upp stöðugan íbúðamarkað til framtíðar sem er blandaður, sem er blanda af íbúðum í einkaeign og leigu með tryggum skilmálum fyrir leigjendur. Það er langtímaverkefni en ríkisstjórnin er að bregðast við því núna með því að setja á fót starfshóp. Samfylkingin lagði fram þingsályktunartillögu í húsnæðismálum í átta liðum fyrir einum og hálfum mánuði síðan og hæstv. félagsmálaráðherra lét ekki einu sinni sjá sig við umræðuna, ekki þegar mælt var fyrir málinu. Hvað var hann að gera? Jú, hann var á fundi með öðrum ráðherrum að ræða það að nú þyrfti að fara að leysa húsnæðismálin. Þremur vikum seinna var tilkynnt að búið værir að skipa starfshóp. Þetta eru allt tillögur sem við vitum að geta tekið breytingum inn í þingsal, enda var hugmyndin á bak við þær ekkert annað en að leggja gott til málanna, því að við vitum að það þarf að leysa þetta. Svo að ég nefni fjórar helst er það í fyrsta lagi startlán að norskri fyrirmynd til að gera ungu fólki sem á ekki efnamikla foreldra möguleika á að eignast sína fyrstu eign, vegna þess að staðan er í dag þannig að það er fullt af ungu fólki sem borgar jafnvel meiri leigu en það þyrfti að borga ef það ætti húsnæði. Aðrir vilja leigja og við sjáum að hreyfanleiki fólks er meiri, fólk getur í rauninni unnið hvar sem er í heiminum. Þetta er allt annað en þegar við vorum ung. Þess vegna eigum við að bæta inn meira fé til stofnframlaga þar sem við byggjum undir leigufélög sem reka sig án þess að vera hagnaðardrifin. Ég held að það sé mjög brýnt. Í þriðja lagi held ég að nauðsynlegt sé að setja eitthvert skikk á það hvaða ábyrgð sveitarfélög bera þegar kemur að félagslegu húsnæði, sem er húsnæði fyrir þá allra veikustu í samfélaginu. Nú er það undir hælinn lagt. Það er Reykjavík og Akureyri sem standa sig langbest og síðan er Kópavogur sæmilegur og Hafnarfjörður og kannski einhverjir fleiri, önnur sveitarfélög vanrækja þetta algerlega. Við viljum einfaldlega að það verði þannig að tiltekið hlutfall íbúða í öllum sveitarfélögum sé í eigu sveitarfélaga í félagslegum rekstri. Í fjórða lagi er það byggingarreglugerðin. Mig langar að dvelja aðeins við hana því að hv. þm. Birgir Þórarinsson var þar. Það er alveg rétt að einfalda þarf byggingarreglugerðina. Það er þó ekki sama hvernig við gerum það. Við megum ekki endalaust gera það með því að skera niður gæði. Við gætum komið til móts við þau sjónarmið sem hann talaði fyrir, t.d. raðsmíði sem yki framleiðni með því að samræma við það sem er á hinum Norðurlöndunum. Ég er ekki viss um að margir átti sig á því að menn krefjast hærri inngangshurða á Íslandi en t.d. í Svíþjóð, hærri lofthæðar á Íslandi en annars staðar. Þetta hljómar sakleysislega en ef þú ætlar að panta partý í eina blokk á Íslandi þarftu að borga miklu meira vegna þess að það þarf að sérsmíða fyrir okkar markað. Af hverju getum við ekki verið með þetta svipað og annars staðar? Um leið og auka þarf byggingarhraða þá búum við við eitraðan kokteil á Íslandi þegar kemur að byggingarmálum. Framleiðni er lægri, töluvert lægri en t.d. í Noregi, á sama tíma og fjármagnskostnaður er mikið meiri. Þetta er ávísun á hærri byggingarkostnað en þyrfti að vera og svo leggst það ofan á að sá sem kaupir þessa tilbúnu íbúð þarf líka að kaupa hana á hærri vöxtum en nágrannar okkar annars staðar á Norðurlöndunum. Ég á ekki mikið eftir þannig að ég held að réttast sé að enda á því sem ég hef þrisvar drepið á í ræðunni, þótt það sé ekki til umræðu hér verður samt alltaf að vera að tala um þetta: Það er ólíðandi að við getum ekki farið að taka umræðu um gengismál. Ég hjó eftir því að Ragnar Ingólfsson, formaður VR, talaði um þetta. Hann sagði að vissulega yrði það ekki til umræðu í kjarasamningunum í vetur en verkalýðshreyfingin yrði að fara að ræða þau mál. Við verðum öll að fara að gera það vegna þess að þetta er stórt lífskjaramál. Þetta er ekki síst lífskjaramál fyrir þá sem minnstu tekjurnar hafa í landinu. Ég veit í rauninni ekki hvaða sérhagsmuni er verið að verja með því að neita þessu sífellt vegna þess að þetta myndi örugglega gera hæstv. fjármálaráðherra töluvert auðveldara fyrir að leggja fram áætlanir um stöðugan rekstur á Íslandi til lengri framtíðar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það er áhugavert að skoða tekjuáform ríkisstjórnarinnar í samhengi við yfirlýsingar stjórnarinnar sjálfrar um helstu áherslur sínar. Sú mynd sem hefur verið teiknuð upp fyrir okkur og við höfum reyndar varað við að sé mjög varasöm út frá hagstjórnarlegu sjónarmiði er að hér sé ríkisstjórn sem ætli í senn að lækka skatta en stórauka útgjöld. Vissulega höfum við séð mjög fast í hendi útgjaldagleði ríkisstjórnarinnar, þó að við getum deilt um forgangsröðun þeirra útgjalda, en ríkisstjórnin er búin að auka útgjöld ríkissjóðs um 100 milljarða kr. á rúmu ári í starfi með fjárlögum sínum fyrir árið 2018 og þau fjárlög sem nýafgreidd eru fyrir 2019. Þessi útgjaldagleði ein og sér hefur ekki einu sinni dugað af því að ríkisstjórnin hefur bætt við því til viðbótar einum 30 milljörðum hið minnsta í tvennum fjáraukalögum, fjáraukalögum fyrir árið 2017 og svo aftur fjárauka fyrir árið 2018. Þetta eru 130 milljarðar sem búið er að spýta í í ríkisútgjöldunum á ekki lengri tíma, en þá kemur að því sem ég kalla leiktjaldastjórnmál eða ásýndarstjórnmál, þau sem þessi ríkisstjórn stundar, það að telja okkur trú um að ofan í þetta sé hún að lækka skatta en það kemur nefnilega á daginn þegar maður fer að skoða tekjuáform ríkisstjórnarinnar að hún er akkúrat að gera hið gagnstæða. Hún er að hækka skatta. Það staðfesti hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kannski hvað best þegar hann kom upp í umræðu um bandorm ríkisstjórnarinnar, sem var til atkvæðagreiðslu áðan, þegar hann lýsti sérstakri ánægju sinni yfir þeirri skattstefnu sem verið væri að móta í þessu ágæta plaggi stjórnarinnar. Hvað sjáum við í raun og veru - því að mikið hefur verið talað um meintar skattalækkanir ríkisstjórnarinnar. Talað var um að ráðast ætti í lækkun á tekjusköttum einstaklinga, en á sama tíma ákveður ríkisstjórnin að taka það snilldarráð að hætta að hækka viðmiðunarfjárhæðir skattkerfisins miðað við laun og hækka þær miðað við verðlag. Þetta þýðir innbyggða og stöðuga skattahækkun í tekjuskattskerfið okkar inn í eilífðina. Það er kannski mjög þægilegt að þurfa bara að taka þessa umræðu einu sinni en þá er ágætt - ég verð að lýsa sérstakri ánægju með hv. efnahags- og viðskiptanefnd að stíga þar inn í og setja sólarlagsákvæði á þá vitleysu. Það er auðvitað mjög varasamt til lengri tíma litið að ætla að leyfa þessum viðmiðunarfjárhæðum þrepanna að rýrna svo á móti kaupmætti að í sé varanleg skattahækkun frá ári til árs. Það er búið að hækka fjármagnstekjuskattinn. Barna- og vaxtabætur hafa rýrnað þrátt fyrir þau áform ríkisstjórnarinnar að hækka þær. Þá er vert að minnast þess fyrir ári þegar meiri hlutinn felldi allar tillögur bæði Viðreisnar og Samfylkingarinnar í þá veru að reyna að viðhalda bótafjárhæðum barna- og vaxtabóta miðað við þær launahækkanir og þá kaupmáttaraukningu sem orðið hafði. Tekin var sérstök yfirferð yfir öll krónugjöld ríkissjóðs fyrir afgreiðslu þessara fjárlaga þar sem m.a. var tekin allt að tíu ára uppfærsla á ýmis gjöld sem höfðu staðið óhreyfð og voru þá færð upp í takt við verðlagsþróun síðastliðinna 5–10 ára í mörgum tilvikum. Ágætt er að hafa í huga að það að skrá einkahlutafélag kostar núna liðlega 130.000 kr., ef ég man þá tölu rétt, og það er af hlutfalli lágmarksinnborgaðs hlutafjár upp á 500.000 kr. býsna hátt hlutfall. Það er það langhæsta sem fyrirfinnst í nágrannalöndum okkar þegar að þessum þætti kemur. Þessar skattahækkanir ríkisstjórnarinnar einar og sér duga ekki til heldur er boðað að nú skuli lögð á myndarleg veggjöld til að fjármagna nauðsynlegar framkvæmdir og nauðsynlegt viðhald í vegakerfinu af því að þessi gríðarlega útgjaldaaukning dugir ekki til til að sinna í raun og veru grunnverkefnum ríkisins. Í því felst ekkert annað en veruleg skattahækkun. Alveg sama hvaða viðhorf við kunnum að hafa til mikilvægis þessara framkvæmda er þetta skattahækkun á almenning, skattahækkun á íbúa landsins, skattahækkun sér í lagi á íbúa suðvesturhornsins og gangi þessi áform eftir auðvitað veruleg skattahækkun t.d. á það fólk sem sækir vinnu um þær stofnbrautir til og frá höfuðborgarsvæðinu sem á að taka veggjöld upp á. Allt tal um skattalækkanir ríkisstjórnarinnar er blekking en vissulega má segja að ríkisstjórnin hafi ákveðið að lækka verulega álögur á útgerðina og má kannski í því samhengi færa rök fyrir því að ríkisstjórnin sé að færa skattbyrði af atvinnulífinu og yfir á einstaklinga. Síðan getum við deilt um hversu góð sú forgangsröðun er hjá ríkisstjórninni. Það gefur augaleið að í þessari miklu útgjaldagleði verður eitthvað undan að láta og þrátt fyrir yfirlýsingar um hið gagnstæða sjáum við að ríkisstjórnin leitar nú allra leiða til að auka álögur á einstaklinga til að fjármagna þau útgjöld sem fram undan eru. Ég held að við séum rétt að byrja að sjá þennan tekjuöflunarvanda ríkisstjórnarinnar. Þegar við sjáum um leið að ýmis merki eru á lofti um að tekið sé að hægja á í hagkerfinu dregst m.a. saman í einkaneyslu sem er stofninn að helsta tekjustreymi ríkissjóðs. Ég gæti trúað að ríkisstjórnin muni lenda í talsverðum vanda þegar kemur inn á árið 2019, að tekjur standi undir þeim útgjöldum sem búið er að heita. Ágætt er að hafa í huga líka að það birtist svo vel í fjárlögum og þá tekjuöflunaraðgerðum ríkisstjórnarinnar hversu þröngt hún hugsar, hversu litlar lausnir hún hefur í raun og veru fyrir almenning í landinu fram að færa. Hún sér tækifæri í að auka útgjöld ríkissjóðs vissulega víða, en hún sér engin tækifæri þar sem við höfum stærstu tækifærin varðandi það að auka kaupmátt íbúa landsins. Það er einmitt þegar kemur að vaxtastigi og matvælaverði. Það er svo ótrúlegt að horfa upp á ríkisstjórn sem telur sig vera að vinna í þágu almennings skella skollaeyrum við þeirri einföldu staðreynd að matvælaverð hér er með því hæsta sem þekkist á Vesturlöndum og vaxtastig að jafnaði 5 prósentustigum hærra en í nágrannalöndum okkar og bara með því að ná jafnstöðu við t.d. nágranna okkar á Norðurlöndunum hvað þetta varðar mætti spara fjögurra manna fjölskyldu 150.000–200.000 kr. í útgjöldum á mánuði. Mér reiknast til að fyrir meðaltekjufjölskyldu samsvari þetta 20–30% af laununum. Það munar um minna og þetta er auðvitað það sem komandi kjarasamningar ættu kannski einna helst að snúast um. Ég get tekið undir með hv. ræðumanni Loga Einarssyni að ég vona að verkalýðshreyfingin beiti sínu afli til að þrýsta á ríkisstjórnina. Hérna liggja raunverulegir hagsmunir almennings, raunverulegir hagsmunir þjóðarinnar. Ef okkur tækist að skila almenningi þessum kaupmáttarauka án þess að í því fælist neinn kostnaðarauki fyrir atvinnulífið værum við svo sannarlega að skila góðu dagsverki. En það er víst til of mikils mælst að ætlast til þess að ríkisstjórnin vinni að slíkum umbótum. Það kemur alltaf betur og betur í ljós að núverandi ríkisstjórn er varðhundur óbreytts ástands. Ríkisstjórnin hefur ekkert hugmyndaflug til neinna raunverulegra kerfisbreytinga, en útgjaldagleði hennar er mikil og það sem kemur betur og betur í ljós er að hugmyndaauðgi hennar til skattahækkana er það sömuleiðis.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 83/1994, um umboðsmann barna. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund ýmsa gesti eins og getið er um í nefndarálitinu, en mig langar sérstaklega, herra forseti, að nefna þau ungmenni sem komu á fund nefndarinnar, þau Ingu Huld Ármann og Sólrúnu Elínu Freygarðsdóttur frá ráðgjafarhópi umboðsmanns barna, Auði Rán Pálsdóttur og Sigurjónu Hauksdóttur frá ungmennaráði UNICEF og Kolbein Þorsteinsson frá ungmennaráði Barnaheilla. Ég held að ég tali fyrir munn allrar velferðarnefndar þegar ég segi að það var sérstaklega ánægjulegt að hitta þessi ungmenni og fá tækifæri til að skiptast á skoðunum við þau og heyra þeirra sjónarmið á það hvernig stjórnkerfið kæmi að málum barna og með hvaða hætti mætti bæta það. Þetta var því alveg sérstaklega ánægjulegur fundur í hv. velferðarnefnd. Umsagnir bárust frá Barnaheillum, Landssambandi eldri borgara, samtökunum Þroskahjálp, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Persónuvernd og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Eins og rakið er í greinargerð með frumvarpinu er markmiðið að skýra frekar hlutverk umboðsmanns barna í samræmi við þær áherslur sem lagðar eru á réttindi barna, m.a. í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem lúta að réttindum barna. Í samræmi við þær áherslur er lagt til að lögfest verði ákvæði um barnaþing sem svo hefur verið nefnt þar sem farið verði yfir stöðu og þróun í málefnum barna á helstu sviðum samfélagsins. Hlutverk ráðgjafarhóps umboðsmanns barna er einnig lögfest. Lögin um umboðsmann barna eru lítið breytt frá því að þau voru sett 1994, en á sama tíma hefur heilmikið breyst í samfélaginu og viðhorf þess til barna og ungmenna breyst verulega, einkum og sér í lagi með lögfestingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna árið 2013. Með þeim breytingum sem felast í frumvarpinu er lagður grunnur að því að embættið verði öflugri og virkari málsvari barna. Gert er ráð fyrir að kostnaður við fyrirhugaðar breytingar verði um 24 millj. kr. á ári en það er gert ráð fyrir þeirri upphæð í fjárlagafrumvarpinu. [[Gripið fram í.]]Fjárlögum, já, skulum við segja, [[Gripið fram í: Búið.]]það er meira að segja búið að samþykkja fjárlög. Það er náttúrlega, herra forseti, svo óvenjulegt hvað gekk vel að klára fjárlög. Þarna ætti náttúrlega að standa „í fjárlögum“. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á breytingar sem gerðar voru í frumvarpinu eftir birtingu þess í samráðsgátt Stjórnarráðsins eftir ábendingar um mikilvægi þess að embætti liti sérstaklega til réttinda fatlaðra barna og var vísun þess efnis bætt við í athugasemd um 1. gr. frumvarpsins. Umsagnaraðilar bentu einnig á þetta og nefndu sérstaklega að taka yrði tillit til hópa barna sem einhverra hluta vegna væru berskjaldaðir eða ættu undir högg að sækja af einhverjum öðrum orsökum. Nefndin tekur undir það. Nefndin tekur einnig undir mikilvægi þess að embættið sinni þjónustu þar sem þörfin er mest og minnir jafnframt á að áherslur af þessu tagi eru í fullu samræmi við ákvæði barnasáttmálans. Í umsögnum kom almennt fram stuðningur við málið. Það voru margir umsagnaraðilar sem lögðu á það áherslu að embætti umboðsmanns barna væri styrkt. Þá var því sérstaklega fagnað hversu sýnilegur barnasáttmálinn væri í þeim breytingum sem frumvarpið felur í sér, t.d. með því að lögfesta ráðgjafarhópinn, sem ég nefndi áðan, en hann hefur í raun starfað lengi við embættið. Nú er hann festur í sessi með lagabreytingu. Eitt af þeim nýju verkefnum sem umboðsmanni er falið með frumvarpinu er öflun og miðlun gagna um stöðu barna á Íslandi. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að þetta væri mjög mikilvægt þar sem oft hefur sárlega skort upplýsingar. Jafnframt kom fram að embættið og Hagstofan hefðu í vor undirritað viljayfirlýsingu um að hefja undirbúning þessarar vinnslu. Barnaþing er annað nýtt verkefni, eins og ég nefndi áðan, þar sem verður farið yfir stöðu og þróun í málefnum barna á helstu sviðum. Þar er gert ráð fyrir virkri þátttöku barna í skipulagningu og framkvæmd. Þar gefst mikilvægt tækifæri til samræðu barna og valdhafa á hverjum tíma. Nefndin beinir því sérstaklega til yfirstjórnar Alþingis að taka tillit til tímasetningar barnaþingsins við skipulagningu starfsáætlunar þannig að þingmönnum gefist kostur á að sækja þingið. Við umfjöllun nefndarinnar var jafnframt bent á hversu mikilvægt það væri að Alþingi hefði reglulegt samráð við börn. Fulltrúar ungmennanna komu einmitt sérstaklega inn á þetta, einkum þegar um er að ræða málefni sem snerta þau sérstaklega. Þá var einnig talað um að vefsíður þingsins væru ekki alltaf sérlega aðgengilegar fyrir börn og jafnvel velt upp þeirri hugmynd hvort ekki mætti huga að því að bjóða kannski upp á sérstakar barna- eða ungmennavænar útgáfur af vefsíðunni þannig að börn ættu auðveldara með að átta sig á þeim málum sem til umfjöllunar væru, þá kannski einkum og sér í lagi þeim málefnum sem fjalla um börn sérstaklega. Nefndin leggur til breytingu á 5. gr. frumvarpsins svo að í 5. gr. laga um umboðsmann barna verði vísað til e-liðar 3. mgr. 3. gr. Þá er einnig lögð til breyting á orðalagi 2. efnismálsgreinar 6. gr. þannig að við skýrslu um stöðu barna sé skýrar áréttað að höfð skuli hliðsjón af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem orðast eins og stendur í nefndarálitinu. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson og Guðmundur Ingi Kristinsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Halldóra Mogensen var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið í samræmi við heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk álitinu. Undir álitið rita því Halldóra Mogensen, formaður nefndarinnar, Andrés Ingi Jónsson, framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson, Vilhjálmur Árnason, Alex B. Stefánsson og Una María Óskarsdóttir.
Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka velferðarnefnd fyrir vel unnin störf í þessu máli, enda er það mjög merkilegt og mikilvægt að fjalla um þetta mál. Það gleður mig að það skuli vera komið svona langt. Mig langar að fara yfir nokkur atriði sem huga mætti að í framkvæmd þessa máls og jafnvel í framtíðinni. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir virkri þátttöku barna í skipulagningu þingsins og framkvæmd þess, eins og segir í nefndarálitinu. Þar gefst mikilvægt tækifæri fyrir samræðu milli barna og valdhafa. Þar var vísað til þess að tímasetningarnar yrðu þannig að þingmenn gætu tekið þátt. Nú er einnig mál til umræðu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem varðar ávarp á þingfundum. Ég lagði það til í andsvörum þegar málið var flutt að barnaþingið ætti að fá tækifæri til að nota þingsalinn. Það væri jafnvel sniðugt að barnaþing fengi að ávarpa þingið í, kannski að loknu barnaþingi, svona í lokin eða eitthvað svoleiðis, og kynna helstu niðurstöður o.s.frv., þá í tengslum við það frumvarp sem er í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það væri alla vega möguleiki á meiri samræðum og stærra umfangi. Kannski myndi það ekki hefjast þar en það er nokkuð sem við getum haft í huga til framtíðar, þ.e. hvernig barnaþingi verður háttað, að gera það dálítið meira alvöru, eins og maður segir. Ég hef haft áhyggjur af því að margt í tengslum við þessi ungmennaráð sé gert meira upp á punt, til sýnis, þar sem ungmenni tjá sig, en oft er ekki hlustað á þau. En það hefur sýnt sig varðandi mörg ungmennaráð að þau eru gríðarlega öflug þegar hlustað er vel á þau og farið eftir tillögum þeirra. Í tengslum við það kom ég með þá hugmynd á síðasta kjörtímabili, þar sem ég var talsmaður barna fyrir hönd þingflokks Pírata, hvort ekki væri hægt að koma upp ungmennaráði Alþingis sem gæti unnið mun meira, bæði með skrifstofunni og nefndasviði og jafnvel líka þingmönnum, í því að gera ýmsa hluti aðgengilegri, eins og talað er um hérna. Vefsíður og skjöl Alþingis eru ekki alltaf nógu aðgengileg. Þetta væri ákveðin rýniaðkoma fyrir ungmenni að störfum þingsins og myndi jafnvel tengjast Alþingi unga fólksins, Skólaþingi, sem er hér í gangi reglulega. Varðandi vefsíður og skjöl Alþingis, sem eru ekki nógu aðgengileg, þá erum við með þingsályktun sem samþykkt var árið 2015, um tölvutækt snið laga og annarra þingskjala. Ef við færum að vinna samkvæmt þeirri þingsályktun og færum að skila lögunum og þeim skjölum sem við vinnum með á tölvutæku formi er mjög auðvelt að bæta útlit og gera það aðgengilegra fyrir fleiri, t.d. með orðskýringum, stærra letri, myndskýringum og fleira. Sem sagt að hafa sama texta í knappara formi, í nákvæmara formi, með orðskýringum og ýmsu svoleiðis sem hægt væri að nota til að auðga þann texta sem kemur frá Alþingi. Hann er oft dálítið þurr, verður að segjast. Pínu. En alla vega gæfi sú þingsályktun, sem Alþingi hefur þegar samþykkt, okkur tækifæri til þess að gera nákvæmlega það sem beðið er um í þessu nefndaráliti. Ég hlakka til þess að sjá fyrsta barnaþingið og ég vonast til þess að sjá það í þessum þingsal. Ég hlakka til þess að við förum loksins að fara eftir þeirri þingsályktun sem Alþingi hefur þegar samþykkt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Ég gleymdi reyndar í ræðu minni áðan að þakka hv. velferðarnefnd fyrir vinnuna við þetta mál og geri það þá hér, þó að það sé ekki kannski eðli andsvara. Það er full ástæða til að þakka það. Ég vil hins vegar taka undir þessa hugmynd hv. þingmanns um að við ættum að skoða þann möguleika að setja upp ungmennaráð Alþingis líkt og umboðsmaður barna og fleiri aðilar eru með. Það gæti verið skemmtileg hugmynd. Það er sjálfsagt hægt að þróa eitthvað slíkt í tengslum við skólaþingið sem þegar er rekið. Nú ætla ég ekki að segja að ég hafi orðið fyrir einhverri mikilli upplifun við að hitta þau börn og ungmenni sem komu á fund velferðarnefndar en engu að síður opnar það dálítið augu manns fyrir því að börn og ungmenni sjá sannarlega hlutina ekki alveg sömu augum og við sem eldri erum. Og jafnvel þó að maður hafi sjálfur notið þeirrar gæfu að fá að ala upp börn er það ekki það sama og að þiggja ráð frá börnum. Ég held þess vegna að þetta geti verið ljómandi góð hugmynd. Ég er hins vegar ekki alveg til í svona á fyrstu stigum að kaupa hugmyndina um að flytja endilega barnaþingið hingað vegna þess að það yrði kannski aðeins stærri viðburður en myndi rúmast í þessum þingsal. Ég vonast til þess a.m.k. að það verði fjöldaþátttaka á slíkri samkomu þannig að þar verði bæði börn og fullorðnir að tala saman.
Virðulegi forseti. Ég átti kannski ekki endilega við að barnaþingið yrði haldið nákvæmlega í þingsalnum heldur að það yrði gefinn aðgangur að þingsalnum til að vera kannski með einstaka viðburði eða eitthvað því um líkt. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir undirtektirnar með ungmennaráðið. Mér finnst mjög augljóst að þetta sé hugmynd sem ætti tvímælalaust að gefa tækifæri. Kannski heppnast það ekki strax. Alþingi er dálítið öðruvísi í sniðum en sveitarfélög eru og umboðsmaður barna. Það gæti líklega ekki verið nákvæmlega eins formað. En þannig vinnur maður bara nú til dags. Maður vinnur með ítrunum, prófar eitt fyrirkomulag, sér hvaða hnökrar eru á því og sníðir af þeim og vinnur bara að því að gera það betra í kjölfarið. Við náum hins vegar aldrei fullkomnun til að byrja með, sérstaklega ef við höfum aldrei prófað það áður.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um frumvarp sem lýtur að því að styrkja stöðu barna í íslensku samfélagi og stuðla þannig að áframhaldandi innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna. Mig langar að þakka nefndinni fyrir góða yfirferð á frumvarpinu. Ég tók til máls við 1. umr., bara lítillega, af því að ég er einn af talsmönnum barna á þingi og verð að segja að það er með skemmtilegri hlutverkum sem maður fær hér sem þingmaður að gegna því starfi. Það er svo áhugavert að sjá hvað þetta unga fólk hefur mikið fram að færa og talar um það að við þurfum í auknum mæli að fara að setja upp barnagleraugun, eins og þau hafa orðað það. Við höfum sambærilegar hugmyndir þegar við tölum um kynjajafnrétti og setjum upp kynjagleraugun. Ég held að margir þingmenn hafi tileinkað sér það í auknum mæli. Það er líka áhugavert að horfa alltaf á öll mál svolítið út frá augum barnanna. Ég tek undir með hv. þingmanni sem sagði áðan að það er eitt að ala upp barn og annað að þiggja ráð frá börnum. Mér finnst gaman að koma inn í þessa umræðu núna vegna þess að rétt áðan voru Samtök íslenskra framhaldsskólanema að heimsækja okkur í þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Ég veit að þau ungmenni hafa heimsótt flesta þingflokka, ef ekki alla, aðeins að fara yfir það starf sem þau eru að vinna. Þau voru m.a. að segja að þau væru alltaf til staðar og til reiðu til að veita okkur ráð, til að taka þátt í því sem við erum að gera hér. Ég spurði einmitt hvort þau kæmu stundum að því að gefa umsagnir um frumvörp. Jú, það tíðkaðist, en kannski allt of sjaldan, kannski einmitt vegna þess að við gleymum hér á þinginu að vísa mikilvægum málum sem fjalla um börn til hagsmunasamtaka eins og þessara. Ég held að það megi gjarnan vekja okkur aðeins til umhugsunar um það. Við megum festa það betur í huga þegar við fjöllum um slík mál. Þess vegna fannst mér gott að sjá það að nefndin hefði fengið á sinn fund ráðgjafarhóp umboðsmanns barna og ungmennaráð Barnaheilla sem ég tel mjög mikilvægt. Ég verð líka að segja að mér finnst mjög fallegt að Landssamband eldri borgara hafi líka veitt umsögn um málið. Mér finnst fara mjög vel á því að við séum að tala um annars vegar yngsta hópinn okkar og svo elsta hópinn okkar og hve allir virðast vera sammála um mikilvægi þessa. Mig langaði aðeins að koma inn á hugmyndina um barnaþing. Ein stúlka sem ég hitti áðan, þegar við vorum að ganga hér um þinghúsið og við vorum að spyrja hvort þau hefðu komið í þinghúsið, sagði: Já, ég kom einmitt hingað í opið hús, mér finnst ótrúlega gaman að fá að koma inn í þingsalinn. Við vorum að útskýra það að yfirleitt þegar við tökum á móti gestum og ef ekki er þingfundur í gangi eru jú opnar hurðir og maður getur sýnt börnunum hérna inn í salinn. En hingað má enginn stíga inn, alla jafna. Mér finnst það hafa tekist svo vel til hjá okkur 1. desember þegar við opnuðum húsið og ég vil gjarnan hvetja til þess að við gerum það oftar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Þess vegna finnst mér mjög góð hugmynd þegar kemur að umræðu, hvort sem það eru barnaþing eða einhverjir fulltrúar frá barnaþingi kæmu hingað að ávarpa okkur eða uppfræða okkur um það sem átt hafi sér stað barnaþingi eða eitthvað þess háttar, að þá færi mjög vel á því að gera það hér í þessum sal. Við erum ekki síður að fjalla um lýðræðið og ég veit að margir skólar standa sig mjög vel í því þegar kemur að lýðræðisfræðslu. En samt sjáum við dvínandi kosningaþátttöku, sem er mjög sorglegt því að þegar maður ræðir við börn og ungmenni hafa þau yfirleitt mjög miklar skoðanir á flestum hlutum. Ég held að þetta sé ein af þeim aðgerðum sem við gætum beitt til að auka lýðræðisþátttöku ungs fólks og mig langar að hvetja til þess að það sé skoðað sérstaklega. Ég tek líka heils hugar undir það sem sagt er í nefndarálitinu þar sem nefndin beinir því til yfirstjórnar Alþingis að taka tillit til tímasetningar barnaþings við skipulagningu starfsáætlunar svo sem flestum alþingismönnum verði gert kleift að sækja þingið. Ég held að það sé mjög mikilvægur punktur. Annars þakka ég velferðarnefnd fyrir þessa vinnu. Mér finnst þetta gott mál og ánægjulegt að sjá það þegar við erum með svona góð mál og breiða samstöðu. Ég held að allir skrifi undir nefndarálitið, fulltrúar frá öllum flokkum, og það er vel þegar við getum verið með slík mál. Vonandi sjáum við enn fleiri slík mál á næstu dögum og næstu misserum.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá velferðarnefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum númer 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, með síðari breytingum. Þetta er um vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Halldór Grönvold frá Alþýðusambandi Íslands, Rúnar Björn Herrera Þorkelsson frá Öryrkjabandalagi Íslands, Hjört Örn Eysteinsson frá NPA-miðstöðinni, Bryndísi Snæbjörnsdóttir frá Þroskahjálp og Bjarnheiði Gautadóttur og Evu Margréti Kristinsdóttur frá velferðarráðuneytinu. Umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, BSRB, Landssamtökunum Þroskahjálp, MND-félaginu á Íslandi, NPA-miðstöðinni, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Vinnueftirlitinu. Með frumvarpinu er lagt til að gildistími bráðabirgðaákvæðis 9 í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum verði framlengdur til 31. desember árið 2020. Bráðabirgðaákvæði 9 veitir samtökum aðila vinnumarkaðarins heimild til að gera með sér samkomulag um að víkja frá ákvæðum 53. og 56. gr. laganna um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem vinna við notendastýrða persónulega aðstoð. Þá er lagt til að í bráðabirgðaákvæði verði vísað til starfsmanna sem veita einstaklingum þjónustu á grundvelli nýrra laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Forsaga frumvarpsins. Með 3. gr. laganna um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og lögum um málefni fatlaðs fólks, nr. 80/2015, var bráðabirgðaákvæði 9 bætt við lögin um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980. Ákvæðið veitir samtökum aðila vinnumarkaðarins heimild til að víkja frá ákvæðum laganna um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita einstaklingum þjónustu á grundvelli samstarfsverkefnis ríkis, sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks um notendastýrða persónulega aðstoð samkvæmt bráðabirgðaákvæði IV í þágildandi lögum um málefni fatlaðs fólks, nr. 59/1992. Bráðabirgðaákvæði 9 í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum var ætlað að gilda til sama tíma og bráðabirgðaákvæði IV í lögum um málefni fatlaðs fólks, eða til ársloka 2016. Gildistími bráðabirgðaákvæðis 9 í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum var framlengdur til ársloka 2017 með lögum nr. 128/2016 og aftur með lögum nr. 93/2017 til ársloka 2018, eða fram að gildistöku laga þar sem kveðið yrði á um réttinn til notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, tóku gildi 1. október 2018. Við gildistöku laganna féll umrætt bráðabirgðaákvæði úr gildi og talsverð óvissa ríkir um lögmæti samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem gerðir hafa verið frá 1. október 2018. Í greinargerð með frumvarpinu segir að gert sé ráð fyrir því að samhliða því að frumvarpið verði að lögum skipi ráðherra tímabundna nefnd undir forystu ráðuneytisins með fulltrúum frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, BSRB, fjármála- og efnahagsráðuneyti, Landssamtökunum Þroskahjálp, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, Vinnueftirliti ríkisins og Öryrkjabandalagi Íslands. Nefndinni er m.a. ætlað að fylgjast með því hvort réttindi þeirra starfsmanna sem starfa við framkvæmd þjónustu á grundvelli laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir séu virt og koma með tillögur um breytingar á lögum eða reglugerðum að því er varðar réttindi og starfsumhverfi þeirra starfsmanna. Umræða velferðarnefndar um málið. Í umsögn til nefndarinnar kemur fram það sjónarmið að með lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir sé notendastýrð persónuleg aðstoð ekki lengur tilraunaverkefni heldur lögbundinn réttur þeirra sem þörf hafa fyrir slíka aðstoð samkvæmt 11. gr. laganna. Mikilvægt sé að heildarendurskoðun á starfsumhverfi þeirra sem starfa við að veita notendastýrða persónulega aðstoð fari fram og að réttindi þeirra sem veita þjónustuna verði tryggð með sambærilegum hætti og starfsmanna á almennum vinnumarkaði. Nefndin tekur undir þau sjónarmið. Þá var bent á sérstakt eðli þjónustunnar og nauðsyn þess að veita undantekningu frá lágmarksvinnutímareglum laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum til þess að tryggja þá lágmarksþjónustu sem lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir mæla fyrir um. Í því sambandi kom fram hjá notendum þjónustunnar að tíð vaktaskipti hentuðu illa notendum og þær löngu vaktir sem þjónustan byggist á væru þess eðlis að oft fengi starfsmaður nægan hvíldartíma innan vaktarinnar. Bentu þau á að starfsmenn sem veita þjónustuna óski oft eftir löngum vöktum þar sem tími gefst til hvíldar innan vakta. Einnig kom fram að ákvæði a-liðar 1. gr. frumvarpsins væri of víðtækt, enda væri vísað til allra starfsmanna sem veita einstaklingum þjónustu á grundvelli laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir en ekki einungis þeirra sem starfa við notendastýrða persónulega aðstoð. Álit velferðarnefndar. Nefndin áréttar mikilvægi þess að farið verði í úttekt á starfsumhverfi starfsmanna sem starfa við notendastýrða persónulega aðstoð og að mörkuð verði skýr stefna um framtíðarstarfsumhverfi þjónustunnar. Í því sambandi er nauðsynlegt að sú tímabundna nefnd sem gert er ráð fyrir að ráðherra skipi hefji störf sem fyrst og vinni að lausn þess hvernig megi tryggja sem best réttindi starfsmanna með tilliti til sérstaks eðlis þjónustunnar. Leggur nefndin til að gildistími ákvæðisins sem mælt er fyrir um í b-lið 1. mgr. frumvarpsins verði breytt þannig að ákvæðið gildi til 31. desember árið 2019. Nefndin tekur undir þau sjónarmið að ákvæði a-liðar 1. gr. frumvarpsins sé of víðtækt. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er markmið þess einungis að framlengja heimild samtaka aðila vinnumarkaðarins til að víkja frá ákvæðum um hvíldartíma og næturvinnutíma vegna þeirra starfsmanna sem veita einstaklingum notendastýrða persónulega aðstoð. Mælt er fyrir um þá þjónustu í 11. gr. laganna um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Leggur nefndin til að ákvæði a-liðar 1. gr. frumvarpsins verði breytt svo að vísað verði til 11. gr. laganna um þjónustu sem að framan hefur verið fjallað um. Nefndin bendir á að samkvæmt 2. gr. frumvarpsins tekur breytingin gildi 1. október 2018 og er því afturvirk. Þar sem núverandi bráðabirgðaákvæði 9 í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum féll úr gildi 1. október 2018 er talsverð óvissa með gildi þeirra samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem gerðir hafa verið eftir það tímamark. Telur nefndin réttara að lögin öðlist strax gildi en áréttað verði sérstaklega í b-lið 1. gr. að ákvæðið taki til þeirra samninga sem gerðir eru á tímabilinu 1. október 2018 til 31. desember 2019. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. Við 1. gr. a. Á undan orðunum „laga nr. 38/2018“ í a-lið komi: 11. gr. b. B-liður orðist svo: 2. mgr. orðast svo: Ákvæði þetta gildir til 31. desember 2019 og tekur til samninga sem gerðir eru á tímabilinu frá 1. október 2018 til 31. desember 2019. 2. 2. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson og Halldóra Mogensen voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir álitið í samræmi við heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir þetta nefndarálit skrifar öll nefndin, hv. þingmenn Halldóra Mogensen formaður, Ásmundur Friðriksson framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Andrés Ingi Jónsson, Guðjón S. Brjánsson, Vilhjálmur Árnason, Alex B. Stefánsson og Una María Óskarsdóttir. Virðulegur forseti. Ég vil í lokin þakka félögum mínum í velferðarnefnd fyrir samstarfið í þessu máli. Það var mikill einhugur í málinu í nefndinni um að við myndum ljúka því saman og vera sammála. Það er mjög mikilvægt að við náum hugmyndafræðinni á bak við notendastýrða persónulega aðstoð fram í lögunum og þess vegna hefur verið skipuð nefnd sem mun vinna að því að finna leiðir til að um þá þjónustu ríki áfram sú mikla velvild og friður sem einkennt hefur þetta mál frá upphafi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir framsögu sína og eins og hv. þingmaður þakka ég hv. velferðarnefnd fyrir störf hennar að þessu máli. Ég kem hér fyrst og fremst upp til að taka undir sérstaklega þær breytingar sem nefndin gerir á frumvarpinu og ítreka mikilvægi þess, sem kom raunar fram í máli hv. þingmanns og hefur komið fram áður í ræðustól, að velferðarnefnd, a.m.k. ekki ég fyrir mitt leyti, lítur ekki á framlengingu þessa bráðabirgðaákvæðis sem varanlega lendingu í þessu máli heldur fyrst og fremst að hér sé um bráðabirgðaákvæði að ræða. Ég vil ítreka mikilvægi þess að þeir sem að málinu koma, þ.e. velferðarráðuneytið og aðilar vinnumarkaðarins, komi saman og landi málinu svo sómi sé að fyrir alla aðila þannig að þetta nýja þjónustuform fyrir fólk með miklar stuðningsþarfir fái áfram að vaxa og dafna í samfélaginu.
Forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir yfirferðina á nefndarálitinu en finnst mikilvægt að koma hingað upp og taka fram að þótt hv. þm. Ásmundur Friðriksson tali um að það hafi verið einhugur og allir hefðu verið sammála, þá var einhugur um nauðsyn þessara laga en ekki endilega að þetta væri gott mál. Það hefði að mínu mati verið betra ef þessi vinna hefði farið af stað mun fyrr. Þetta er náttúrlega bráðabirgðaákvæði og þarna er verið að víkja frá ákvæðum laga. NPA-aðstoð er búin að vera á tilraunastigi í þó nokkuð mörg ár. Þetta er vinna sem hefði átt að fara fram mun fyrr þannig að við hefðum verið tilbúin með einhverja framtíðarsýn í þessum málum og þyrftum ekki að vera að samþykkja bráðabirgðaákvæði enn einu sinni. Það var bara þetta sem ég vildi árétta og vildi að kæmi skýrt fram. Þetta var m.a. ástæða þess að við ákváðum að minnka tímann í eitt ár til þess að passa upp á það að þessi vinna færi af stað og hún færi vel af stað þannig að við þyrftum ekki að víkja frá ákvæðum laga um hvíldartíma og næturvinnutíma heldur gætum fundið varanlega lausn sem virkar fyrir notendur NPA-þjónustunnar og einnig þá sem veita þjónustuna og starfa við þetta.
Virðulegur forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir að leggja þetta nefndarálit fram fyrir okkar hönd í velferðarnefnd. Það er fagnaðarefni að niðurstaða skuli fengin í samstöðu í nefndinni en niðurstaðan fékkst svo sem ekki alveg þrautalaust því að það eru veikleikar í þessu mikla og góða verkefni sem við erum að stuðla að, að efla notendastýrða persónulega aðstoð. Við viljum að því verkefni vegni vel. En það eru hindranir í veginum eins og komið hefur fram og við óskum áfram eftir því að undanþáguákvæði fái að gilda, þ.e. ákvæði um hvíldartíma. Við óskum eftir því að það verði gefinn ársfrestur til að búa þannig um hnútana að þetta falli að almennri löggjöf. Vonandi tekst það. Það er brýnt að unnið verði ötullega að því. Ég vil þakka meðnefndarmönnum mínum fyrir samstarfið til að ná þessu fram því að það eru miklar væntingar í hópi þeirra sem búa við fötlun um að þessari þjónustu vaxi fiskur um hrygg og að samningum fjölgi. Það verður hin mikla áskorun í okkar starfi og í okkar þjónustu á næstu misserum og næstu árum.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um umboðsmann Alþingis, nr. 85/1997, með síðari breytingum, vegna OPCAT-eftirlits. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda gesta. Þá bárust umsagnir vegna málsins frá Amnesty International, Barnaverndarstofu, Mannréttindaskrifstofu Íslands og UNICEF á Íslandi og Persónuvernd. Einnig barst nefndinni minnisblað frá umboðsmanni Alþingis og upplýsingar frá embætti ríkissaksóknara. Með frumvarpinu er lagt til að umboðsmanni Alþingis verði falið að sinna eftirliti sem bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu kveður á um, svokallað OPCAT-eftirlit. Með þingsályktun nr. 8/145, frá 19. desember 2015, fól Alþingi ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd bókunina sem samþykkt var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 18. desember 2002 og undirrituð fyrir Íslands hönd 23. september 2003, ásamt því að hefja án tafar undirbúning innleiðingar hennar hér á landi. Gert er ráð fyrir að fullgilding bókunarinnar af hálfu Íslands fari fram þegar frumvarp þetta hefur hlotið afgreiðslu á Alþingi. Samkvæmt bókuninni er um tvíþætt eftirlit að ræða, þ.e. eftirlit alþjóðlegrar nefndar og innanlandseftirlit. Með frumvarpinu er lagt til að umboðsmanni verði falið innanlandseftirlit samkvæmt bókuninni. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um að OPCAT-eftirlitið félli vel að verkefnum umboðsmanns, sérstaklega í ljósi þess að embættið væri sjálfstætt og óháð utanaðkomandi valdi. Þá var bent á mikilvægi þess að embættinu verði tryggt fjármagn til að byggja upp nægilega sérþekkingu og til að geta sinnt reglulegum eftirlitsheimsóknum á staði þar sem frelsissviptir einstaklingar dvelja. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að til þess að tryggja að eftirlitinu verði til framtíðar sinnt í samræmi við þær skuldbindingar sem íslensk stjórnvöld munu undirgangast með fullgildingu bókunarinnar þurfi að gera ráð fyrir viðbótarfjármagni í fjármálaáætlun og fjárlögum. Nefndin bendir á að umboðsmanni er falið eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og að tryggja réttindi borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins og telur að aukin verkefni í þá veru falli því vel að hlutverki umboðsmanns Alþingis og tekur undir nauðsyn þess að nægilegt fjármagn sé tryggt til að unnt sé að sinna því í samræmi við þær skuldbindingar sem felast í umræddri bókun og leggur áherslu á að svo verði. Á fundum nefndarinnar var bent á að þeim sem undir eftirlitið munu falla og bera ábyrgð á einstaklingum sem hafa verið sviptir frelsi sínu á einn eða annan hátt sé falið gríðarlega ábyrgðarmikið verkefni. Mikilvægt sé að slíkum verkefnum sé sinnt af vandvirkni og varfærni og að öflugt eftirlit sé viðhaft. Kom fram að auknu eftirliti er fagnað þar sem það sé til þess fallið að tryggja gæði og bæta þá þjónustu sem viðkomandi er falið að veita. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og telur að verkefnið falli vel að hlutverki umboðsmanns, eins og fyrr segir, en fyrir liggur að undirbúningur þess að taka við verkefninu hefur staðið yfir í nokkurn tíma hjá umboðsmanni og að þegar hefur verið farið í eftirlitsheimsóknir til stofnana sem undir eftirlit umboðsmanns heyra, t.d. geðsviðs Landspítala á Kleppi og Stuðla. OPCAT-eftirlitið verður starfrækt innan frumkvæðiseiningar umboðsmanns og hefur umboðsmaður opnað vefsíðu með upplýsingum um eftirlitið. Nefndin tekur því undir að umboðsmaður sé vel undir hlutverkið búinn en samkvæmt efni frumvarpsins mun eftirlit umboðsmanns einnig ná til stofnana og heimila á vegum einkaaðila þar sem einstaklingar dvelja sem eru sviptir frelsi sínu. Að ýmsu var að huga í meðferð nefndarinnar. Á fundum hennar var sérstaklega rætt um aðgang umboðsmanns að gögnum en umboðsmaður bendir á að með tilkomu OPCAT-eftirlitsins muni reyna enn frekar á eftirlit umboðsmanns með vistun og meðferð þeirra sem eru frelsissviptir vegna ákvarðana lögreglu, þar með talið við handtöku, rannsókn sakamála og eftir að einstaklingar hafa verið úrskurðaðir í gæsluvarðhald og aðra gæslu sem og í fangelsi eða önnur viðeigandi úrræði. Telur umboðsmaður að þrátt fyrir að slík tilvik komi einungis til hans í undantekningartilvikum sé nauðsynlegt, til að honum sé unnt að sinna eftirlitinu, að hann hafi lagaheimild til aðgangs að gögnum í slíkum málum. Við meðferð nefndarinnar kom fram að slíkt eftirlit sé falið ríkissaksóknara í dag sem á að hafa eftirlit með því að farið sé eftir reglum um meðferð sakamála við meðferð og rannsókn slíkra mála og að þeir sem telji á sér brotið geti leitað til ríkissaksóknara, auk þess sem ákvörðun um vistun eða önnur þvingunarúrræði megi ávallt bera undir dómstóla. Kom fram að eftirlit ríkissaksóknara sé meira eftir að héraðssaksóknari tók til starfa og að svigrúm embættisins til eftirlitsins sé meira en hafi verið. Þá var sérstaklega varað við því að afskipti af slíkum málum í miðri rannsókn kunni að hafa áhrif á meðferð rannsóknar og að það gangi gegn sjálfstæði ákæruvaldsins. Þá var jafnframt á það bent að umboðsmaður eigi þess ekki kost að skila áliti sínu í miðri rannsókn enda kynni það að skaða enn frekar rannsókn ef í áliti eru upplýsingar sem ella þyrftu að vera aðilum og eftir atvikum vitnum huldar. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur því ekki til breytingar á frumvarpinu í þessa veru en telur nauðsynlegt að dómsmálaráðuneytið vinni með umboðsmanni að því hvernig best sé að haga eftirliti með slíkum málum. Nefndin fjallaði einnig um ákvæði 7. gr. frumvarpsins en þar er lagt til að kveðið verði á um vernd þeirra sem í þágu almannahagsmuna greina umboðsmanni frá brotum á lögum, vönduðum stjórnsýsluháttum, siðareglum eða öðrum reglum eða starfsháttum, og afhenda honum gögn þar að lútandi. Á grundvelli 5. gr. laga um umboðsmann Alþingis getur hann tekið mál upp að eigin frumkvæði á grundvelli ábendinga sem honum hafa borist. Í greinargerð með frumvarpinu segir að heimild umboðsmanns verði ekki jafnað til uppljóstrunarúrræðis og að í henni felist engin vernd fyrir þann sem leitar til umboðsmanns. Þá séu engin ákvæði í gildandi lögum sem gera umboðsmanni kleift að verða við ósk þess sem snýr sér til hans um nafnleynd. Nefndin telur því nauðsynlegt að kveðið verði á um slíkt úrræði í lögum um umboðsmann Alþingis, ekki einungis vegna þeirra krafna sem koma fram í bókuninni varðandi vernd þeirra sem í góðri trú greina umboðsmanni eða alþjóðlegu undirnefndinni frá upplýsingum um starfsemi stofnana og heimila, heldur einnig vegna mikilvægis þess að slíkur möguleiki sé fyrir hendi ef borgararnir telja sig þurfa að greina umboðsmanni frá málum sem fela í sér slík brot að það falli undir ákvæðið. Á fundum nefndarinnar var rætt hvort það væri nægilega skýrt að unnt væri að óska eftir nafnleynd á þessum grundvelli. Í 2. mgr. 7. gr. er lagt til að kveðið verði á um að sá sem óskar eftir að greina umboðsmanni frá brotum skuli taka fram ef hann óskar eftir að njóta verndar samkvæmt lagagreininni. Fyrir nefndinni kom fram að gert sé ráð fyrir að umboðsmaður leiðbeini þeim sem hyggst senda honum upplýsingar eða gögn á þessum grunni um skilyrði þess að hann geti notið nafnleyndar. Nefndin tekur í því sambandi undir sjónarmið sem koma fram í greinargerð með frumvarpinu um að umboðsmaður meti hvort upplýsingar hafi þýðingu fyrir athuganir hans og greini þeim sem í hlut á frá því. Með því sé stuðlað að því að úrræðið verði síður misnotað. Persónuvernd benti í umsögn sinni á að gildissvið laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga tekur ekki til vinnslu persónuupplýsinga hjá umboðsmanni Alþingis, samanber 5. mgr. 4. gr. laganna. Þar af leiðandi hafi Persónuvernd ekki eftirlit með þeirri vinnslu persónuupplýsinga sem þar fer fram. Fram kom á fundi nefndarinnar að Persónuvernd telji æskilegt að í lögum um umboðsmann Alþingis sé kveðið á um að gera skuli viðeigandi tæknilegar og skipulagslegar öryggisráðstafanir til að tryggja viðunandi öryggi persónuupplýsinga með hliðsjón af nýjustu tækni, kostnaði fyrir framkvæmd, eðli, umfangi, samhengi og tilgangi vinnslunnar og áhættu, mislíklegri og misalvarlegri, fyrir réttindi og frelsi einstaklinga. Nefndin fjallaði um hvort tilefni væri til að bæta framangreindu við frumvarpið og var það niðurstaða nefndarinnar að það yrði borið undir forsætisnefnd Alþingis að fara í framhaldinu yfir reglur um störf og starfshætti umboðsmanns Alþingis í heild sinni, með tilliti til tæknibreytinga og ábendinga Persónuverndar. Ég hef farið yfir nefndarálit nefndarinnar og leggur hún til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifar öll nefndin, þ.e. sú sem hér stendur en einnig hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Jón Þór Ólafsson, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Óli Björn Kárason, Þorsteinn Sæmundsson og Þórunn Egilsdóttir. Hef ég nú lokið við að gera grein fyrir þessu nefndaráliti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni þessa nefndarálits, Helgu Völu Helgadóttur, fyrir. Ég kom fyrst og fremst hingað upp til að lýsa ánægju minni með að málið er að fá hér vonandi farsælar lyktir. Þetta er mjög mikilvægt mál, að við getum passað upp á það að fólk sem er svipt frelsi sínu, sem er auðvitað mjög alvarleg íhlutun af hálfu opinbers valds, að haft sé eftirlit með því að vel sé um það fólk búið. Við eigum auðvitað í sögunni dæmi um að svo hefur ekki alltaf verið og mjög gott að koma þessu í þetta horf og er umboðsmaður að sjálfsögðu vel til þess fallinn, eins og góð grein hefur verið gerð fyrir, að taka að sér slíkt eftirlit. Ég vil líka sérstaklega fagna því að komið er inn almennt ákvæði, sem snertir ekki þetta beint eða eingöngu, þ.e. svokallað OPCAT-eftirlit um uppljóstrara og vernd þeirra, sem skiptir miklu máli. Það sem ég vildi fá að segja er að ákvæði af þessu tagi þyrftu sennilega að vera víðar, almenn löggjöf kannski um þetta væri æskileg, og er svo sem verið að huga að því. En það sem ég vildi eiginlega spyrja eða svona hugleiða með hv. framsögumanni er sérstaklega staða þeirra sem koma upplýsingum á framfæri við ríkisendurskoðanda, hvort það væri ekki viðfangsefni fyrir nefndina að huga [[Forseti hringir.]]að breytingum í þá veru gagnvart þeim sem vekja athygli ríkisendurskoðanda á því sem miður hefur farið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa spurningu, sem er góð og þörf. Ég veit ekki betur en að í forsætisráðuneytinu sé í vinnslu einhvers konar þingmál, frumvarp, um einmitt vernd uppljóstrara, sem ég held að sé full ástæða fyrir okkur á Alþingi að fara vel yfir af því að við þurfum auðvitað að reyna að hvetja þá sem búa yfir mikilvægum upplýsingum sem varða almannahag til að koma fram með slíkar upplýsingar, hvort sem upplýsingarnar varða eitthvað saknæmt eða ef upplýsingarnar varða eitthvað varðandi ríkisrekstur, eins og hv. þingmaður kom inn á, sem væru þá upplýsingar sem myndu berast ríkisendurskoðanda. Upplýsingarnar geta innihaldið mjög margt, hvort tveggja lögbrot, hvort sem um er að ræða fjárhagslegar upplýsingar eða annað, en líka ýmislegt sem væri ámælisvert. En hér er um að ræða einstaklinga, þ.e. í þessu frumvarpi, sem eru frelsissviptir á einhvern hátt, annaðhvort í fangelsum eða hreinlega sambýlum og eru á lokuðum deildum og þess háttar. Ég tel fulla ástæðu til og bíð satt að segja spennt eftir því frumvarpi sem mér skilst að sé í vinnslu í forsætisráðuneytinu, af því að nútíminn er einhvern veginn þess eðlis að upplýsingar þurfa að fá að koma fram án þess að sá sem greinir frá komi sér í klípu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og tek eiginlega undir það sem fram kom í máli hennar. Ég held að mjög mikilvægt sé að þessi mál séu í lagi og ég held að það sé einnig rétt og verður forvitnilegt að sjá þegar frumvarp kemur fram um þetta almennt. En ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt fyrir þingið að hafa það öruggt varðandi þá eftirlitsaðila sem eru á vegum þingsins, sem eru þá annars vegar umboðsmaður Alþingis og hins vegar Ríkisendurskoðun, að þeir geti óhræddir leitað til þeirra stofnana og komið fram upplýsingum. Oft er það þannig og svo sem á mjög víða við að sjálfsögðu, að menn eru mjög oft að komast að upplýsingum í gegnum störf sín, þannig að störf fólks geta verið í hættu ef það nýtur ekki þessarar verndar. En ég er svo sem ekki með neina spurningu, held að þetta sé verðugt viðfangsefni, en ítreka aftur að ég er mjög ánægður með þetta ákvæði í lagafrumvarpinu sem varðar uppljóstrara.
Herra forseti. Já, takk, ég kem upp aftur, þó að ég hafi í rauninni ekki fengið beina spurningu frá hv. þingmanni, einfaldlega til að ræða vernd uppljóstrara. Ég veit ekki betur en að búnar hafi verið til nokkurs konar sérreglur í kringum bankahrunið, hvað varðaði þá sem voru kannski ekki beint uppljóstrarar heldur bjuggu yfir upplýsingum um t.d. innherjaviðskipti eða eitthvað sem misfórst í þeim viðskiptum öllum í aðdraganda bankahrunsins. Þá var tekin ákvörðun um að reyna að fá fólk frekar til að greina frá upplýsingum heldur en hitt. Það var kannski ekki beint þessi vernd uppljóstrara en þó keimlíkt því sem við erum að fjalla um. En ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þingmanns að nútímasamfélag, sem er fullt af upplýsingum, þarf að búa yfir einhvers konar verndarákvæði fyrir þá sem vilja greina frá lögbrotum, hvort sem lögbrot er framkvæmt af stofnun á vegum stjórnvalda eða einkaaðilum, það held ég að sé mjög brýnt.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Þjóðarsjóð. Að baki Þjóðarsjóði býr sú hugsun að nýta beri góð ár og hagstæð skilyrði í þjóðarbúskapnum til að sýna fyrirhyggju og ábyrgð í ríkisfjármálum og búa þannig í haginn fyrir framtíðina. Skýr ásetningur um að koma Þjóðarsjóði á fót kemur fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar sem undirritaður var fyrir ári en frumvarp þess efnis er hér lagt fram á Alþingi. Málið á sér nokkurn aðdraganda, en í febrúar 2017 skipaði ég sérfræðingahóp sem samkvæmt erindisbréfi var falið að semja drög að frumvarpi til laga um það sem þá var nefnt stöðugleikasjóður. Hópurinn skilaði drögum að frumvarpi sumarið 2018 sem áfram var unnið með í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og frumvarpið sem ég hef nú lagt fyrir Alþingi er afrakstur þeirrar vinnu. Í erindisbréfi sérfræðingahópsins sagði m.a. að fyrirséð væri að arður af orkuauðlindum á forræði ríkisins gæti vaxið mjög innan nokkurra ára, sér í lagi vegna meiri fjárhagslegs styrks og afskrifta fastafjármuna Landsvirkjunar. Markmið sjóðsins yrði að byggja upp viðnám til að mæta fjárhagslegum áföllum án þess að það leiddi til skuldasöfnunar eða ójafnvægis í hagkerfinu. Hlutverk hans yrði í fyrsta lagi að byggja upp þjóðhagslegan sparnað með því að taka við og ávaxta fjárhagslegar eignir ríkissjóðs sem til hans eru lagðar og í öðru lagi að ráðstafa fjármununum til ríkissjóðs í samræmi við ákvæði laga. Fjármögnun sjóðsins yrði með þeim hætti að til hans yrði ráðstafað fjárhagslegum arði ríkisins af orkuauðlindum. Meginforsenda ráðstöfunar úr sjóðnum yrði að samþykki Alþingis lægi fyrir. Sérfræðingahópurinn skoðaði hvernig skilgreina skyldi tilgang sjóðsins og leitaði víða upplýsinga. Víða um lönd eru starfræktir svokallaðir þjóðarauðssjóðir, sem á enskri tungu ganga undir heitinu Sovereign Wealth Funds, og hafa alþjóðleg samtök slíkra sjóða verið starfandi um árabil. Á árinu 2008 voru fyrir tilstuðlan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins samþykktar almennar reglur um þjóðarauðssjóði, svokallaðar Santíagó-meginreglur. Þær kveða á um skýra, lagalega og stjórnskipulega umgjörð um alla þætti í starfsemi slíkra sjóða, skýra markmiðssetningu, sjálfstæði, ábyrgð, heilbrigða ávöxtunarstefnu og gagnsæi. Reglurnar voru hafðar til hliðsjónar þegar frumvarp þetta var samið. Þjóðarauðssjóðir eru fjárfestingarsjóðir sem ríki eiga og reka í ákveðnum tilgangi. Algengt er að þeir séu byggðir á tekjum af hrávöruútflutningi, gjarnan af óendurnýjanlegri hrávöru, svo sem olíu, kopar, demöntum og þess háttar. Ísland er að ýmsu leyti í annarri stöðu en þau lönd sem hafa stofnað slíka þjóðarauðssjóði. Ólíkt því sem gerist víða annars staðar er t.d. hér á landi fyrir hendi öflugt kerfi lífeyrissjóða. Það kerfi hefur reyndar glímt við nokkurn uppsafnaðan vanda vegna ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga, en tekið var á þeim vanda hvað varðar A-deildina með samkomulagi ríkis og sveitarfélaga við viðkomandi stéttarfélög og lagasetningu í framhaldinu, sem tók gildi á árinu 2017. Hvað B-deild LSR varðar er áætlað að ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar deildarinnar með beinni ábyrgð ríkisins hafi verið orðnar um 620 milljarðar kr. í árslok 2017. Forinngreiðslur sem nema 5 milljörðum hafa staðið yfir frá árinu 2017. Þær hækka nú í 7 milljarða árlega frá árinu 2019 samkvæmt nýsamþykktu fjárlagafrumvarpi og fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023. Það má því segja að við séum með virka áætlun um að taka á þessum vanda sem mun duga ef ekki verður hvikað frá henni. Af hálfu Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafa verið gerðir sjóðstreymisútreikningar á deildinni til langrar framtíðar. Þeir hafa leitt í ljós að ef forinngreiðslur haldast óbreyttar í um 30 ár eftir 2019 fari deildin aldrei í þrot. Hún getur þá staðið skil á lífeyrisskuldbindingum sínum uns þær verða uppgreiddar í kringum árið 2060. Með þessum ráðstöfunum eru horfur á því að áður en langt um líður verði Ísland eitt örfárra ríkja í heiminum með traustar áætlanir um nánast fullfjármagnað og samræmt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Eins og ég hef hér rakið eru dálítið ólíkar aðstæður uppi á Íslandi en víða annars staðar, við byggjum t.d. ekki útflutning okkar á hrávöru með sambærilegum hætti og mörg önnur ríki sem hafa komið sér upp sjóðum af slíku tilefni. Norðmenn eru til að mynda í raun og veru að breyta olíunni sinni í sjóð. Það gera þeir með þeim hætti sem olíusjóðurinn hefur endurspeglað, sem reyndar hefur fengið nýtt heiti núna. Aðrir hafa þurft að takast á við miklar sveiflur í sínu hagkerfi vegna þess að þar er um að ræða mjög einsleitan búskap í utanríkisviðskiptum sem getur tekið sveiflum, og í því skyni hafa menn stofnað stöðugleikasjóði, en hér á landi eru aðstæður nokkuð aðrar. Í þessu frumvarpi er lagt til að komið verði á fót varúðarsjóði, svonefndum Þjóðarsjóði. Sjóðnum er ætlað að gegna því meginhlutverki að vera eins konar áfallavörn fyrir þjóðina þegar ríkissjóður verður fyrir fjárhagslegri ágjöf í tengslum við meiri háttar ófyrirséð áföll á þjóðarhag, annaðhvort vegna afkomubrests eða vegna kostnaðar við viðbragðsáætlanir sem stjórnvöld hafa talið óhjákvæmilegt að grípa til í kjölfar áfalls eða til að varna því. Hér er átt við skakkaföll sem eru fátíð, en sagan sýnir að geta riðið yfir á nokkurra áratuga fresti, m.a. stórfelldar náttúruhamfarir, sem gætu stórlaskað byggð, samgönguinnviði, vatnsafls- og jarðhitavirkjanir og stóriðjuver, einnig alvarleg mengunar- eða umhverfisslys, vistkerfisbreytingar, sjúkdómsfaraldra eða önnur áföll sem valdið gætu þungbæru efnahagslegu tjóni umfram þann skaða sem tryggður er með öðrum hætti, svo sem með Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Sem dæmi um slíka stóratburði sem orðið hafa í sögunni má nefna náttúruhamfarir á borð við Skaftárelda og Móðuharðindin eða Heimaeyjargosið, vistkerfisbrest eins og hrun síldarstofnsins, eða mannskæðar farsóttir á borð við spænsku veikina. Einnig gæti verið um að ræða atburði eða kringumstæður af allt öðrum toga, svo sem afleiðingar af stórfelldum netárásum á mikilvæga innviði landsins, hryðjuverk eða atburðarás af öðrum meiði sem er nú algerlega óþekkt og ekki er hægt að sjá fyrir. Aðalatriðið er að við erum hér að ræða um stærri áföll sem ríkissjóður hefði að óbreyttu alls ekki nægilegan fjárhagslegan styrk til að mæta án þess að það leiddi til verulegra samtímaáhrifa á velferð þegnanna vegna skertrar starfsemi hins opinbera eða hefði í för með sér skuldabyrði sem yrði mjög hamlandi eða þungbær um langa hríð. Ófyrirsjáanleiki og óviss stærðargráða slíkra stóráfalla felur í sér að nær ógerlegt er fyrir stjórnvöld að undirbúa sig fyrir afleiðingar þeirra í vanalegri fjárlagagerð og fjárhagsáætlunum til meðallangs tíma, á annan hátt en þann að sýna þá fyrirhyggju að standa fyrir viðeigandi sjóðsöfnun, auk þess að reka ríkissjóð jafnan á traustum og sjálfbærum grunni. Þessu frumvarpi er ætlað að skapa skýra umgjörð um afgerandi tilgang fyrir myndun fjármuna sem verða til taks samkvæmt sérstakri þinglegri meðferð þegar á þarf að halda vegna stóráfalla. Starfrækslu slíks varúðarsjóðs er ætlað að styðja beint við grunngildi stefnumörkunar sem kveðið er á um í 6. gr. laga um opinber fjármál, þ.e. sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Fyrirkomulag sjóðsins í frumvarpinu felur ekki í sér að sjóðurinn sjálfur fjármagni beinlínis bætur vegna t.d. tjóns tiltekinna atvinnugreina eða samfélagshópa, heldur verði hann tiltækur til bakstuðnings við ríkissjóð vegna tiltekins metins kostnaður sem hann verður fyrir vegna slíkra atburða. Þannig er gert ráð fyrir að allar viðbragðsráðstafanir verði í höndum stofnana ríkisins með því stjórnskipulagi sem er til staðar í samfélaginu og er ætlað að kljást við slíka atburði, þ.e. á vegum stofnanakerfis stjórnsýslunnar og með tilstuðlan Alþingis, þar með talið með umfjöllun um fjárheimildir. Stórfellt tjón af völdum náttúruhamfara er sjaldgæft, en sagan kennir okkur þó að umtalsverðar náttúruhamfarir geta orðið hér á landi og munu efalítið verða í framtíðinni. Þegar hefur verið byggður upp mikilvægur viðbúnaður í landinu og skylt er að vátryggja hjá Náttúruhamfaratryggingu Íslands allar húseignir og lausafé sem er brunatryggt hjá vátryggingafélagi. Að auki tryggir Náttúruhamfaratrygging hitaveitur, vatnsveitur, skolpveitur, hafnarmannvirki og ýmis önnur mannvirki. Að baki þessum tryggingum eru erlendar endurtryggingar. Utan trygginganna falla hins vegar stór samgöngumannvirki, svo sem meginhluti vegakerfisins. Þá getur orðið umtalsvert tjón í tengslum við afleidd áhrif hamfara, sem Náttúruhamfaratrygging bætir ekki. Þjóðarsjóður gerir stjórnvöldum kleift að mæta afleiðingum þess hluta tjóns sem ekki fellur undir tryggingar Náttúruhamfaratryggingar þannig að ríkissjóður komist hjá því að skuldsetja sig úr hófi fram til lengri tíma. Þá skapar sjóðurinn svigrúm fyrir stjórnvöld til að grípa til annarra viðeigandi aðgerða sem nauðsynlegar kunna að verða í kjölfar meiri háttar áfalls. Í lögum um opinber fjármál er gert ráð fyrir að í fjárlögum sé ávallt fyrir hendi varasjóður sem nemi a.m.k. 1% af heildarfjárheimildum. Það svarar nú til um 8,5 milljarða kr. Sú fjárheimild er einkum ætluð til að mæta frávikum frá launa- og verðlagsforsendur fjárlaga og ýmsum tilfallandi ófyrirséðum útgjaldamálum. Þessi árlega fjárheimild getur því yfirleitt ekki nýst nema í mjög takmörkuðum mæli og þá einungis fyrir ytri áföll sem teldust ekki umtalsverð. Það er því ljóst að sérstakur fjárhagslegur viðbúnaður til að mæta stóráföllum af öðrum völdum en náttúruhamförum, t.d. afdrifaríku umhverfisslysi á fiskimiðum eða mannskæðri farsótt, er ekki fyrir hendi í teljandi mæli hér á landi. Tilefni lagasetningar um stofnsetningu varúðarsjóðs er einnig það að fyrirséð er að ríkissjóður muni á komandi árum geta haft umtalsverðar nýjar tekjur af arðgreiðslum eða auðlindaafnotagjöldum frá orkuvinnslufyrirtækjum vegna nýtingar á orkuauðlindum á forræði ríkisins, einkum frá Landsvirkjun, fyrst um sinn. Hér þarf þó að hafa í huga að ýmislegt getur haft áhrif á tekjur af þessum toga, svo sem breytingar í orkubúskap, sviptingar á alþjóðlegum orkumörkuðum og tæknibreytingar. Því er engin fullvissa fyrir þeim til langs tíma litið. Hyggilegt þykir að þessar nýju tekjur verði ekki nýttar eins og hver annar tekjustofn til að standa undir reglubundnum ríkisútgjöldum. Gert er ráð fyrir að á næstunni marki stjórnvöld eigenda- og arðgreiðslustefnu gagnvart orkuvinnslufyrirtækjum í eigu ríkisins, sem feli í sér auknar tekjur ríkissjóðs af nýtingu þeirra á orkuauðlindum, einkum frá Landsvirkjun. Fyrirhugað er að arðgreiðslustefnan liggi fyrir áður en kemur að ákvörðun stjórnar fyrirtækisins um arðgreiðslur til eigenda næsta vor. Þar sem þessar ákvarðanir liggja ekki fyrir á þessu stigi er nokkur óvissa um fjárhæð nýrra tekna af þessum toga, en á opinberum vettvangi hefur verið rætt um 10–20 milljarða kr. á ári hverju. Í frumvarpinu er til bráðabirgða miðað við að tekjur ríkissjóðs aukist árlega um 10 milljarða kr. að lágmarki af þessum völdum og að jafn háu framlagi verði að jafnaði veitt til Þjóðarsjóðs. Margur kann að spyrja hvort ekki væri nær í stað sjóðsöfnunar að beina fyrst sjónum að skuldum ríkissjóðs eða lífeyrisskuldbindingum. Þar ber að líta til þess að á næsta ári fer ríkissjóður undir skuldaviðmið laga um opinber fjármál. Vaxtabyrði af lánum er nú að verða sambærileg og var fyrir fall bankanna. Að öðru óbreyttu verða möguleikar ríkissjóðs til frekari niðurgreiðslu skulda takmarkaðir þar sem skuldirnar nálgast þá lágmarksskuldsetningu sem þarf til að viðhalda virkum skuldabréfamarkaði. Því er ekki haldið fram hér að við höfum náð því lágmarki, en við nálgumst það. Hér má einnig hafa í huga að ríkið hefur eignir sem til greina kemur að selja skapist aðstæður til þess á komandi árum. Einkum hefur í því sambandi verið rætt um eignir í fjármálafyrirtækjum, sem gætu komið til álita vilji menn grynnka enn frekar á skuldunum. Eins og ég hef hér stuttlega rakið þá höfum við með ráðstöfunum í lífeyrismálum skapað þær horfur fyrir okkur að áður en langt um líður verði Ísland meðal örfárra ríkja í heiminum sem hefur mjög traustar áætlanir um fullfjármagnað og samræmt lífeyriskerfi fyrir landsmenn alla. Það er við þessar einstæðu aðstæður sem tillaga að stofnun Þjóðarsjóðs er hér lögð fram. Því sjónarmiði hefur verið hreyft að fyrir utan það að horfa til skulda eða eftir atvikum uppgreiðslu á lífeyrisskuldbindingum þá ætti að nýta bætta stöðu ríkissjóðs vegna væntinga um auknar arðgreiðslur til að lækka skatta frekar en að nota til sjóðsöfnunar. Skattar á Íslandi eru vissulega tiltölulega háir í alþjóðlegum samanburði, en vilji menn leggja áherslu á lækkun skatta mun svigrúm til þess áfram vera til staðar, óháð Þjóðarsjóði, einkum ef tekst að auka hér framleiðni, bæði í einkageiranum og hjá hinu opinbera, og þá er nær að leggja áherslu á enn betri nýtingu opinberra útgjalda. Þá er að sjálfsögðu einnig til þess að líta að það er ekki fullvissa um auknar tekjur af orkufyrirtækjum til langs tíma litið og af þeim sökum ekki æskilegt að nýta þær eins og hefðbundna tekjustofna til að standa undir auknum ríkisútgjöldum, varanlegum eða sem forsendu fyrir lækkun skatttekna, auk þess sem augljóslega fjárhagslegur viðbúnaður til að mæta stóráföllum yrði lakari ef sú leið væri farin. Loks má nefna hér að með stofnsetningu Þjóðarsjóðs er ekki áformað að koma á fyrirkomulagi sem stuðlar að efnahagslegum stöðugleika til skemmri tíma eða meðallangs tíma með því að veita mótvægi við reglubundnar eða tímabundnar hagsveiflur. Þetta finnst mér rétt að taka fram vegna þess sem ég gat um í upphafi, að um tíma var vísað til þess að koma á fót eins konar stöðugleikasjóði sem gaf kannski tilefni til að ætla að þessi væri tilgangurinn. Ekki ætti að vera þörf á slíkum viðbúnaði sem kæmi að einhverju marki í staðinn fyrir ráðstafanir sem stjórnvöld eiga að hafa með höndum með tilstuðlan fjármálastefnu hins opinbera og peningamálastefnu samkvæmt því fyrirkomulagi sem lögfest hefur verið með lögum um opinber fjármál og lögum um Seðlabanka Íslands. Aðeins um fyrirkomulag Þjóðarsjóðs. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að fyrirkomulag sjóðsins verði í meginatriðum þannig að hann fái framlög úr ríkissjóði sem svari til tekna næstliðins árs af arðgreiðslum og leigugreiðslum frá orkuvinnslufyrirtækjum. Sjóðurinn fjárfesti þá fjármuni einvörðungu í erlendum verðbréfum samkvæmt fjárfestingarstefnu sem stjórn hans setur með samþykki ráðherra. Framlögin verði veitt samkvæmt fjárheimildum í fjárlögum með hliðsjón af tekjum af viðkomandi arðgreiðslum en ekki verður þó um að ræða svokallaða mörkun ríkistekna. Þá renni allar tekjur og hagnaður af fjármunaeign sjóðsins til hans. Gert er ráð fyrir fjárreiðum sjóðsins í fimm ára fjármálaáætlun fyrir hið opinbera og í fjárlögum. Komi til ófyrirséðs áfalls af framangreindum toga og að uppfylltum skilyrðum og mati nefndar á fjárhagsáhrifum áfallsins geti ráðherra gert tillögu um að Alþingi samþykki þingsályktun um að stjórn Þjóðarsjóðs úthluti til ríkissjóðs framlagi sem nemi allt að helmingi eigna sjóðsins vegna eins atburðar, allt að helmingi. Heimildir vegna slíkra framlaga og fjárreiðna sjóðsins að öðru leyti verði jafnframt settar með fjárlögum með atbeina Alþingis. Með þessu fyrirkomulagi er gert ráð fyrir að framlag úr Þjóðarsjóði greiðist eftir á þegar mat á umfangi tjóns fyrir ríkissjóð liggur fyrir frá sérstakri matsnefnd og að ríkissjóður geti því þurft að fjármagna kostnaðinn tímabundið. Þjóðarsjóðurinn verður eign íslenska ríkisins og verður færður í efnahagsreikning ríkissjóðs, enda verður hann í rauninni tiltekið fyrirkomulag á stýringu og ávöxtun á afmörkuðum hluta af peningalegum eignum ríkissjóðs. Fjárhagsleg staða ríkisins batnar því sem stærð sjóðsins nemur. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að sett verði sérstök stjórn yfir sjóðinn sem fari með yfirstjórn hans. Lagt er til að stjórnin verði skipuð fimm sérfræðingum á sviði fjármála og Alþingi tilnefni þrjá þeirra, forsætisráðherra einn og fjármála- og efnahagsráðherra skipi fimmta stjórnarmanninn sem verði formaður stjórnar án tilnefningar. Stjórnin beri ábyrgð á rekstri sjóðsins, setji sér starfsreglur og geri tillögu um fjárfestingarstefnu hans til samþykktar af ráðherra á grundvelli viðmiða sem lögbundin verða í meginatriðum. Gert er ráð fyrir að í fjárfestingarstefnu sjóðsins verði útilokaðir fjármálagerningar sem gefnir eru út af fyrirtækjum eða stofnunum sem stunda eða eru viðriðnar starfsemi sem telja má að stangist á við góða siði, svo sem nýting vinnuafls barna og framleiðslu og sölu vopna sem nýtt eru í hernaði, svo dæmi séu tekin. Þá verður stjórn sjóðsins ætlað að semja við fagaðila með viðeigandi sérþekkingu á fjármálamarkaði um daglega fjárfestingarstarfsemi. Með þessu fyrirkomulagi verði jafnframt gætt að armslengdarsjónarmiðum, svo sem að ráðherra hafi ekki yfirstjórnunarvald með ákvörðunum stjórnar og hlutist ekki til um einstakar fjárfestingar. Einnig tryggir þetta að ráðherra geti rækt ábyrgð sína á að stjórnin starfi samkvæmt lögum og í samræmi við ábyrga stjórnarhætti og fylgi viðhlítandi fjárfestingarstefnu. Gengið er út frá því að daglegur rekstur sjóðsins verði hóflegur að umfangi, einkum í upphafi, og að kostnaður vegna sjóðsins greiðist af tekjum hans eða eigin fé. Í sjálfu sér ætti ekki að þurfa að sjá fyrir sér umfangsmikinn rekstur, jafnvel þótt umfang sjóðsins vaxi yfir tíma, þar sem hér er gengið út frá því að stjórn sjóðsins semji við fagaðila um daglega fjárfestingarstarfsemi. Í stórum dráttum verður annars vegar um að ræða þóknanir til stjórnar og annan kostnað við rekstur hennar og hins vegar umsýslugreiðslur til eignastýringaraðila sem gert er ráð fyrir að verði samið við varðandi verðbréfakaup og sjóðstýringu. Í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er jafnframt kveðið á um það í bráðabirgðaákvæði í frumvarpinu að árleg framlög í Þjóðarsjóð verði tímabundið lægri en arðgreiðslutekjurnar þar sem hluta þeirra verði varið annars vegar til átaks í uppbyggingu hjúkrunarrýma og hins vegar til eflingar nýsköpunar atvinnuveganna. Með öðrum orðum verður það ekki Þjóðarsjóður sem slíkur sem kemur að fjármögnun þessara verkefna heldur verði hluti af svigrúminu sem viðbótararðgreiðslunar veita ríkissjóði nýttur í aukin framlög í þessum tilgangi. Þjóðarsjóðurinn fengi fyrir vikið lægri framlög og byggðist þá nokkru hægar upp til að byrja með. Hér má geta þess að gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að teknar verði sérstakar ákvarðanir um einstaka önnur framlög sem Alþingi ákveður að ráðstafa til sjóðsins. Ef um væri að ræða söluhagnað vegna eignasölu eða ef menn sæju ástæðu til að vista aðrar eignir ríkissjóðs með þessu sjóðsfyrirkomulagi er ekkert sem girðir fyrir að þeim eignum verði ráðstafað til sjóðsins eins og frumvarpið fjallar nánar um. Þá má segja að sjóðurinn á móti myndi byggjast hraðar upp en gengið er út frá í helstu forsendum frumvarpsins. Hér er eðlilegt að spurt sé hver sé hæfileg stærð sjóðs sem þessa, en markmiðið hlýtur að vera að sjóðurinn verði nægilega stór til þess að ekki þurfi að nýta hann allan í einu áfalli. Miðað við þetta og að einungis verði heimilt að ganga á helming eigna sjóðsins hverju sinni er talið skynsamlegt að stefnt verði að því að framtíðarstærð sjóðsins verði nálægt 250–300 milljörðum kr., eða nærri tíu hundraðshlutar af landsframleiðslu. Ætla má að miðað við þær forsendur sem ég hef hér rakið um arðgreiðslur geti það tekið um 15–20 ár að byggja upp slíkan sjóð miðað við að tekjur af arðgreiðslum eða leigugjöldum frá orkuvinnslufyrirtækjum geti aukist um langa hríð og að því gefnu að ekki þurfi að bæta fjárhagsáföll úr sjóðnum á því tímabili. Í þessu sambandi má líta til fordæmis Norðmanna þar sem stjórnmálaflokkarnir hafa staðið saman um að láta olíusjóðinn byggjast upp án þess að ganga á hann til að mæta þörfum hins opinbera fyrr en nú, að 20 árum liðnum, þegar stærð hans er orðin um eða yfir 1 billjón bandaríkjadala. Ótrúleg fjárhæð, en ég held ég muni það rétt að sjóðurinn eigi u.þ.b. 1% allra hlutabréfa í heiminum. Það verður á valdi Alþingis í framtíðinni að meta hvenær Þjóðarsjóður verður orðinn svo stór að tekjum sem honum eru ætlaðar verði betur ráðstafað í annað með því að breyta lögum um sjóðinn og leiðir það af eðli máls að tímarnir geta breyst og eins og ég hef hér rakið er ekki útilokað að á einhverjum tímapunkti taki menn ákvörðun um að ráðstafa sérstökum fjármunum til sjóðsins, sem breytir þá allri þessari tímalínu sem ég hef hér rakið. Hæstv. forseti. Þjóðarsjóður er hugsaður sem eins konar áfallavörn fyrir þjóðina þegar ríkissjóður verður fyrir meiri háttar ófyrirséðri, fjárhagslegri ágjöf. Ég hef hér rakið að það gæti orðið vegna afkomubrests, eða vegna viðbragðsráðstafana sem stjórnvöld telja óhjákvæmilegt að grípa til. Það gæti verið hvort sem er í kjölfar þess að áfall hefur orðið eða til að varna miklu áfalli. Við þekkjum ýmis dæmi um atvik sem hafa skapað efnahagslega erfiðleika í gegnum tíðina, m.a. af völdum náttúruhamfara, en í breyttum heimi er ekki hægt að útiloka ýmsar annars konar ógnir sem m.a. tengjast tæknivæddri veröld. Ég hef hér komið inn á að það gætu verið netárásir sem gætu valdið stórkostlegu tjóni, alvarleg umhverfisslys og að sjálfsögðu ýmislegt annað sem maður getur ekki séð fyrir, en aðalatriðið er að við erum að skapa vörn vegna meiri háttar efnahagslegs áfalls með því að leggja til hliðar. Fjármunum sjóðsins, eins og ég hef hér rakið, verður eingöngu varið til fjárfestinga erlendis. Það er til þess fallið að dreifa fjárhagsáhættu þjóðarbúsins og varna því að sjóðurinn hafi bein áhrif á einstakar innlendar atvinnugreinar á fyrirtæki. Ég vil undir lok máls míns segja að það fer vel á því að frumvarp um Þjóðarsjóð sé rætt á Alþingi á 100 ára afmæli fullveldis Íslands og í beinu framhaldi af endurreisn efnahagslífsins eftir eitt stærsta efnahagsáfall sem við Íslendingar höfum þurft að takast á við. Stofnun sjóðsins endurspeglar aga í meðferð fjármuna ríkisins og er til marks um breytta og betri tíma. Sjálfbærni opinberra fjármála styrkist. Það er fallið til að auka traust á íslenskt hagkerfi og þjóðarbúskapinn almennt og þar með getur það eflt lánshæfi landsins. Allir þessir þættir eru til hagsbóta til lengri tíma litið fyrir okkur öll fyrir komandi kynslóðir og velferð þjóðarinnar í víðu samhengi. Virðulegi forseti. Að öðru leyti vil ég vísa til nánari umfjöllunar, sem er allítarleg, um fyrirkomulag Þjóðarsjóðs í greinargerð frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina í þessu mikilvæga og skynsama máli. Ég er með tvær stuttar fyrirspurnir til hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi: Hvar sér hann fyrir sér að sjóðurinn verði vistaður? Síðan er í 8. gr. fjallað um að ekki skuli fjárfest í fjármálagjörningum sem gefnir eru út af fyrirtækjum eða stofnunum sem stunda eða eru viðriðin starfsemi sem stangast á við góða siði. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra: Hver metur það? Hvað eru góðir siðir?
Virðulegi forseti. Það er hugsunin að sjóðurinn sé í höndum sérstakrar sjálfstæðrar stjórnar, að hann starfi samkvæmt fjárfestingarstefnu sem stjórnin leggur til og ráðherra staðfestir. Það er gert ráð fyrir því að allar fjárfestingar hans verði á erlendri grundu og að gerður verði samningur við sérhæfða aðila um að annast daglegar fjárfestingar. Þannig að þegar spurt er hvar er sjóðurinn vistaður þá er hann vistaður hjá stjórninni sem felur síðan fagaðilum að sjá um daglega reksturinn og að uppistöðu til verða eignirnar þannig í erlendum gjaldmiðlum í erlendum verðbréfum. Varðandi góða siði vék ég stuttlega að því í mínu máli að hér er einkum verið að vísa til þess að menn gæti sín á því að styðja ekki með fjárfestingum við starfsemi sem samrýmist ekki almennu gildismati á Íslandi, þ.e. atvinnustarfsemi sem byggir á barnaþrælkun, svo dæmi sé tekið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er þannig með fjárfestingarstefnu sem þessa að þegar þarf að fjárfesta í hlutabréfum víða um heim, eins og norski olíusjóðurinn hefur gert, getur verið vandasamt að fjárfesta í fyrirtækjum sem hafa algjörlega hreinan skjöld vegna þess að það er hægt að fara á bak við þá hluti með ýmsum hætti, eins og við þekkjum. Þess vegna er afar brýnt fyrir orðstír Íslands að við fjárfestum ekki í fyrirtækjum sem viðhafa vopnaframleiðslu, við erum jú vopnlaus þjóð og þjóð án vopnaframleiðslu, sem er gríðarlega góður orðstír í samfélagi þjóðanna. Ég vil nota tækifærið og segja örstutt að mér finnst það vera svolítill veikleiki í þessu að ekki kemur fram hver hafi eftirlit [[Forseti hringir.]]með stjórninni, ef hæstv. ráðherra gæti aðeins komið inn á það.
Virðulegi forseti. Það má segja að við gætum efnt til þó nokkurrar umræðu um það hvers beri að varast í stórum heimi varðandi fjárfestingarnar. Ég held að rétt sé hjá hv. þingmanni að það getur verið auðvelt að gera mistök í því efni vegna þess hve flókin viðskiptaveröldin er orðin. Ég held samt að við hljótum að geta verið sammála um þetta meginmarkmið og að menn gái a.m.k. að sér við slíkar fjárfestingar og hafi þessa stefnu og fylgi henni eftir, m.a. í samningum við þá aðila sem taka að sér að sjá um dagsdaglegar fjárfestingar. Varðandi eftirlitið sé ég fyrir mér að stjórnin skili skýrslum um gang mála. Það er engin ástæða til annars en að fullt gegnsæi sé um þá hluti og það sé opinbert og eftir atvikum geti þingið kallað eftir nánari skýringum.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir greinargóða yfirferð yfir þetta stóra mál. Mig langar að staldra við stjórn sjóðsins. Nú blasir við að ef vel tekst til, en engin ástæða er til að ætla annað, verða þetta gríðarlegir fjármunir þegar fram í sækir sem stjórnin ber ábyrgð á. Ég velti því fyrir mér hæfisskilyrðum þeirra sem veljast til ábyrgðar eða til stjórnarinnar. Þarna er talað um að geta gegnt stjórnarsetu tilhlýðilega, eins og það er orðað, og einkum horft til þekkingar á fjármálamarkaði og hagfræði. Ég hefði talið skynsamlegt að í lögunum væru gerðar ríkari kröfur, í það minnsta ekki minni en gerðar eru til fjármálafyrirtækja almennt og dettur mér helst í hug í því sambandi hvort ekki væri ástæða til að herða þarna nokkuð á, t.d. með því að taka upp reglur sem varða gott orðspor. Það er þekkt hugtak í fjármálaheiminum og það eru ítarlegar leiðbeiningarreglur um hvað í því felst, m.a. samevrópskar reglur sem Fjármálaeftirlitið okkar styðst við. Ég held því að ástæða sé til þess a.m.k. að girða fyrir að þarna veljist til stjórnar fólk sem veldur ekki [[Forseti hringir.]]starfinu eða nýtur ekki fyllsta trausts. Þjóðarsjóður er þess eðlis að allir verða [[Forseti hringir.]]að treysta honum.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það skipti máli að stjórnin sé vel skipuð. Hér takast mögulega á sjónarmið um það að hve miklu leyti þurfi að skrifa nákvæmlega út í lögunum hvaða skilyrði þurfi að uppfylla til að eiga þess kost að sitja í stjórninni eða koma til álita við val á stjórnarmönnum. Það má hins vegar ekki gleyma því að við erum að ræða hér að það verði í raun og veru þrír aðilar sem hafi tilnefningarréttinn, þ.e. forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og svo þingið með þrjá stjórnarmenn. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að þeir aðilar ættu að gera sér grein fyrir þessum sjónarmiðum og mikilvægi þess að þeir sem veljast til starfans hafi ekki stórlaskað orðspor eða séu hvorki með reynslu eða hæfileika eða á annan hátt líklegir til þess að geta sinnt starfinu. En ég held að þetta sé atriði sem er ágætt að ræða í þinglegri meðferð og geri engar athugasemdir við það ef hér myndast einhver meirihlutaskoðun um að þetta mætti skrifa nánar út.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Annað sem mig langar að minnast á eru bráðabirgðaákvæðin. Þetta er tryggingarsjóður fyrir hugsanlegum áföllum og áföll verða yfirleitt óvænt. Þarna er sem sagt verið að taka til hliðar og eins og hæstv. ráðherra minntist á fer það raunverulega ekki beint inn í Þjóðarsjóð heldur til tiltekinna verkefna, sem vissulega eru brýn, ég er ekki að kasta rýrð á þau, alls ekki, en maður hefði kannski haldið að fjármálastefna og fjármálaáætlun og fjárlög ættu að takast á við þau verkefni. Þau eru vissulega ekki áföll af neinu tagi. Ég held að rétt sé að hafa mjög ríkt í huga þann freistnivanda sem verður til þegar sjóðnum vex fiskur um hrygg, að menn seilist í hann [[Forseti hringir.]]til góðra verkefna, sem geta verið af ýmsu tagi. Þá velti ég fyrir mér hvort það sé ekki óheppilegt að setja [[Forseti hringir.]]einhvers konar fordæmi þegar á upphafsdögum sjóðsins.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni þegar talað er um mikilvægi þess að breið samstaða sé um allan megintilganginn. Það er alveg ljóst að hér er um að ræða almenn lög sem byggja á meirihlutavilja þingsins og ég hef ávallt horft til þess að gríðarlega mikilvægt væri að það væri breið samstaða sem myndi lifa kosningar og meirihlutaskipanir Alþingis hverju sinni um grundvallaratriðin, m.a. um að menn féllu ekki í freistni til að grípa í sjóðinn til þess að sinna ákveðnum verkefnum. Það er hins vegar svo að við stöndum á ákveðnum tímamótum núna. Við erum í miklu átaki til að breyta um takt í uppbyggingu hjúkrunarheimila, við erum t.d. að koma á nýju íbúðafyrirkomulagi þar sem áður voru margir saman í íbúðum. Það kallar á gríðarlegar fjárfestingar. Við erum sömuleiðis í fyrsta skipti að fara að sjá stórar arðgreiðslur hefjast út úr Landsvirkjun. [[Forseti hringir.]]Við erum að fara að uppskera í fyrsta skipti og þá er spurning hvort við viljum taka fyrstu uppskeruna og sá til langrar framtíðar [[Forseti hringir.]]með því að leggja áherslu á nýsköpun. Það er grunnhugsunin að baki bráðabirgðaákvæðum.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina á frumvarpinu sem við ræðum um Þjóðarsjóð og stofnun hans. Ég verð að játa að ég hef nokkrar áhyggjur af því að í hugmyndunum um Þjóðarsjóð eins og þær birtast í frumvarpinu sé lögð of mikil áhersla á viðbrögð við náttúruhamförum þegar upphaflegu hugmyndirnar um Þjóðarsjóð snerust um að byggja upp viðnám gegn fjárhagslegum áföllum og kannski sér í lagi af því að við höfum nú þegar ofanflóðasjóð sem hefur heimild til að taka þátt í greiðslu kostnaðar við hættumat vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða og svo Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Ég velti því fyrir mér varðandi þær upphaflegu áherslur sem lagt var af stað með árið 2017 hvort og hvers vegna hafi verið vikið af þeirri braut og nánar inn í einhvers konar náttúru- áfallasjóð. Væri ekki meira viðeigandi þegar við erum að koma á fót Þjóðarsjóði að leggja meiri áherslu í fjárfestingarkaflanum á nýsköpun og græna fjárfestingu og kannski einhvers konar framtíðarfjárfestingar? Mig langar svolítið að heyra skoðun hæstv. ráðherra á því.
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi áföllin sem við getum þurft að horfast í augu við. Þau geta sannarlega verið vegna hamfara í náttúrunni og ég hef rakið í máli mínu að það er ekki allt tryggt af Náttúruhamfaratryggingu Íslands, meginstofn, vegakerfi t.d., allar afleiddar afleiðingar af því að veitumannvirki sem tryggð eru af Náttúruhamfaratryggingu Íslands laskast eða lamast, það getur orðið gríðarlegt afleitt tjón sem ríkissjóður myndi stíga inn í, en það er á engan hátt verið að einangra áfallið við það sem gerist í náttúrunni. Það geta verið annars konar áföll, til að mynda eins og ég hef rakið um netárásir á innviði landsins í tæknimálum og annað þess háttar. Það getur gerst af mannavöldum. Aðalatriðið er að við erum að tala um einhverja meiri háttar viðburði sem ekki er með sanngjörnum hætti hægt að ætlast til að ríkissjóður bregðist við án þess að það leiði annaðhvort til talsvert lakari lífskjara í landinu - við erum þá að tala um meiri háttar niðurskurðaraðgerðir sem þyrfti að grípa til til þess að bregðast við - eða þá til mikillar skuldasöfnunar sem þýddi að við værum að velta atburðunum inn í framtíðina á framtíðarkynslóðir. Þetta er því ekki bundið við það að eitthvað gerist í náttúrunni eða af völdum eldsumbrota eða slíks heldur að þetta séu meiri háttar atburðir. Varðandi fjárfestingarstefnuna er lagt upp með það hér að sjóðurinn geti orðið það mikill að umfangi að óheppilegt sé að hann sé fjárfestur innan lands. Tekjustreymi Landsvirkjunar, sem við horfum fyrst og fremst til, er að mestu frá erlendum aðilum sem eru með starfsemi á Íslandi og ég hef rakið, og er farið ágætlega yfir það í greinargerðinni, hvers vegna við teljum ráðlegt að fjárfesta utan landsteinanna.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þó svo að fjárfestingarnar séu bundnar við erlenda fjárfestingu held ég að það mætti engu að síður skerpa á áherslum á framtíðarfjárfestingar og grænar fjárfestingar í frumvarpinu. Mig langar síðan í seinna andsvari að spyrja hæstv. ráðherra um tekjur inn í sjóðinn. Ég velti fyrir mér hvort skynsamlegra væri að gera tekjur Þjóðarsjóðs fjölbreyttari. Hæstv. ráðherra hefur verið tíðrætt um arðgreiðslur úr Landsvirkjun og því spyr ég hvort skynsamlegra væri að láta tekjur koma úr fleiri áttum en úr orkufyrirtækjunum og orkuvinnslufyrirtækjum, til að mynda við sölu eigna o.s.frv., hvort það mætti t.d. gera að fjölbreyttari tekjuleið fyrir sjóðinn.
Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að ræða fjárfestingarstefnuna. Við leggjum það mjög í hendur stjórnar sjóðsins að koma með tillögu að fjárfestingarstefnu en ég held að aðalatriðið þar sé að við náum eðlilegri ávöxtun og það má vel sjá fyrir sér góða ávöxtun með því að leggja áherslu á ákveðna geira, eins og þingmaðurinn bendir á. Varðandi aðra tekjuuppsprettu verður að segjast eins og er að ástæðan fyrir því að þetta mál verður til eru þau tímamót sem eru að verða í rekstri Landsvirkjunar þar sem við horfum til þess á allra næstu árum að það geti komið arðgreiðslur til ríkisins upp á 10–20 milljarða á ári hverju. Það er meginástæðan fyrir því að við stígum þetta skref núna, án þess að maður girði neitt fyrir að það verði annars konar tekjur, t.d. vegna leigu á orkuauðlindum, [[Forseti hringir.]]sem skili sér jafnframt þarna inn samkvæmt annarri sérstakri ákvörðun þingsins. Það er líka gert ráð fyrir því að þingið geti tekið ákvörðun um að ráðstafa t.d. andvirði sölu [[Forseti hringir.]]ríkiseigna til sjóðsins.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu og þakka hæstv. ráðherra. Það eru nokkur atriði sem ég kom ekki að í andsvari sem mig langar aðeins að koma inn á. Í fyrsta lagi tel ég að hér sé um mjög gott mál að ræða og mikilvægan sjóð. Ég fagna því sérstaklega að til hans sé stofnað á 100 ára afmæli fullveldisins. Það er vel við hæfi, eins og hæstv. ráðherra nefndi. Þessi sjóður mun geyma verulegar fjárhæðir, það er nokkuð ljóst, og þess vegna er afar mikilvægt að vel takist til með stofnun hans og alla starfsemi. Ég vil koma aðeins inn á 3. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um stjórn sjóðsins og hæfisskilyrði. Reyndar kom hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson inn á það í andsvari áðan. Hæfisskilyrði verða að vera algjörlega yfir allan vafa hafin. Þess vegna er svolítið brýnt að fá upplýsingar um það hvernig þessir fimm stjórnarmenn eru og verða valdir og hver það er sem velur þá. Hér segir að þrír stjórnarmenn skuli tilnefndir af Alþingi og þá þurfum við að fá upplýsingar um það. Vonandi verður það þá rætt innan nefndarinnar hvernig Alþingi velur þessa þrjá stjórnarmenn. Síðan mun forsætisráðherra velja einn fulltrúa og fjármála- og efnahagsráðherra skipar formann stjórnar. Það er nauðsynlegt að það verði rætt innan nefndarinnar með hvaða hætti menn sjá fyrir sér að þessir mikilvægu einstaklingar sem verða í stjórn þessa mikilvæga sjóðs verði valdir. Í 7. gr er fjallað um svonefnda matsnefnd, en hún lýtur ekki að þessum þætti. Mér finnst það svolítill veikleiki að það sé ekki nægilega skýrt um þennan mikilvæga þátt. Síðan er annað; hver á að meta hæfi þessara stjórnarmanna? Væntanlega fer eitthvert ráðningarferli í gang í þessum efnum, geri ég ráð fyrir. Ég hjó eftir því, ég hef a.m.k. ekki rekist á það enn þá, að ekkert er minnst á hvort stjórnarmaður þurfi að vera íslenskur ríkisborgari. Það væri gott að fá upplýsingar um það. Síðan segir í greinargerðinni með frumvarpinu um 3. gr. að gert sé ráð fyrir því að stjórnin sé skipuð sérfræðingum sem njóta trausts. Þá spyr maður sig: Hver er það sem metur hvort viðkomandi nýtur trausts? Það þarf að vera á hreinu hvernig staðið verður að því mati. Auk þess kom ég inn á það áðan í andsvari við hæstv. ráðherra að ekki kom fram hverjir eigi að hafa eftirlit með störfum stjórnar. Ég held að það sé nauðsynlegt að það sé til staðar og þar finnst mér vanta ákveðið gegnsæi. Síðan minntist hæstv. ráðherra á að stjórnin myndi skila skýrslu, væntanlega, en ég gat ekki séð að krafa væri um að stjórnin skilaði skýrslu til Alþingis. Það er nokkuð sem þarf að ræða að mínum dómi. Í greinargerðinni kemur fram að stjórnin muni hafa yfirumsjón með rekstri og fjárfestingum og kemur til með að semja við hæfan aðila um vörslu sjóðsins, rekstur og fjárfestingar, eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Ekkert er minnst á siðferðileg gildi fjárfestingarstefnunnar að öðru leyti en því sem segir í 8. gr. og ég rakti áðan, að ekki skuli fjárfest í fjármálagjörningum sem gefnir eru út af fyrirtækjum eða stofnunum sem stunda eða eru viðriðin starfsemi sem stangast á við góða siði. Ég er á því að það verði að skýra betur því að þetta er vandasamt verk og kom hæstv. ráðherra einnig inn á það áðan. Það verða að mínum dómi að vera einhvers konar verklagsreglur hvað þetta varðar, það getur einfaldlega ekki verið matskennt meðal stjórnarmanna hvað teljast góðir siðir. Svo minntist hæstv. ráðherra á norska olíusjóðinn, sem ég held reyndar að heiti eitthvað annað í dag, en það er nú önnur saga. Hann fjárfestir utan norska hagkerfisins. Það er mikilvægt í mínum huga að þessi Þjóðarsjóður okkar fjárfesti ekki innan lands og ef ég skildi það rétt á framsögu hæstv. ráðherra myndi Þjóðarsjóður ekki fjárfesta innan lands. En í andsvari sagði ráðherra hins vegar að það væri óheppilegt og ekki ráðlegt. Ég held að það verði að vera alveg á hreinu vegna þess að það getur haft ýmisleg áhrif ef sjóðurinn fer að fjárfesta hér innan lands ef hann er orðinn stór, og að sjálfsögðu má sjóður sem þessi alls ekki fara að fjárfesta í einhverri bólumyndun. Þannig að það er mikilvægt í mínum huga að sjóðurinn fjárfesti í útlöndum. Þetta er að sjálfsögðu allt saman mjög vandasamt verk. Við þekkjum dæmi þess að t.d. norski olíusjóðurinn hefur tapað milljörðum á einum degi, og reyndar hefur hann líka hagnast um einhverja milljarða á fáeinum dögum. En það sýnir hversu vandasamt þetta er og mikilvægi þess að vel verði að þessu staðið öllu saman þannig að þessi mikilvægi sjóður verði landi og þjóð til sóma. Ég fagna þessu frumvarpi.
Herra forseti. Það frumvarp sem við ræðum til laga um Þjóðarsjóð er með þeim hætti að vanda þarf til verka. Ég hygg að nær allir stjórnmálaflokkar hafi á einn eða annan hátt lagt fram einhvers konar hugmyndir að þjóðarsjóði þannig að fyrir fram má búast við því að ágæt samstaða verði um stofnun sjóðsins. Þó er rétt að drepa aðeins í 1. umr. á kosti og galla, vegna þess að ekkert er gallalaust. Spurningin er hvort kostirnir yfirvinni gallana. Það má t.d. velta fyrir sér hvort ekki komi til greina í stað þess að stofna þjóðarsjóð á þann hátt sem hér er lagt til að greiða hreinlega arðinn af orkufyrirtækjunum, arðinn sem orkufyrirtækin greiða, beint til heimilanna, að í raun fái hver og einn Íslendingur beinan hlut í útgreiddum arði. Þetta á ekki síst við ef við göngum út frá því að nýting auðlindanna sé ábyrg og sjálfbær. Við getum líka velt því fyrir okkur að við nýtum arðgreiðslu til að standa undir velferðarkerfinu og fjármögnun á innviðum velferðarkerfisins. Við getum hugsað okkur að arðgreiðslur orkufyrirtækjanna verði nýttar til að létta álögur á fyrirtæki og almenning. Þetta er umhugsunarvert þegar við höfum í huga að skattbyrði á Íslandi, ekki síst ef við tökum tillit til iðgjaldagreiðslna í lífeyrissjóði, er með því allra þyngsta sem þekkist í OECD. Ég þreytist seint á því, herra forseti, að vekja athygli á því að þyngri skattbyrði hér á landi en í helstu samkeppnislöndum dregur úr samkeppnishæfi okkar, hamlar nýsköpun, dregur úr fjárfestingum og hefur almennt neikvæð áhrif á lífskjör til framtíðar. Nú er það svo að einn styrkleiki efnahagslífs okkar er stærð lífeyrissjóðakerfisins sem er hlutfallslega það næststærsta í heiminum, u.þ.b. 156% af landsframleiðslu, og til samanburðar er í lagi að hafa í huga að norski olíusjóðurinn, sem vitnað var til, er u.þ.b. 250% af landsframleiðslu Noregs. Það er óhætt að ganga út frá því að lífeyrissjóðirnir muni eflast, styrkjast og stækka á komandi árum og áratugum, ekki síst í ljósi þess að verið er að hækka iðgjaldagreiðslur verulega inn í sjóðina, upp í 15,5% af launum. Þeir eru auðvitað til sem halda því fram að það sé kannski orðið þannig að iðgjaldagreiðslur séu að verða of háar. Lífeyrissjóðirnir munu þurfa að fjárfesta í ríkari mæli erlendis. Í rauninni má búast við því að hreint innflæði í sjóðina þurfi meira eða minna að leita út fyrir landsteinana að óbreyttu. Þetta er ekki síst mikilvægt til að tryggja góða eignadreifingu og draga úr áhættu þannig að við erum að tala um tugi milljarða á hverju ári. Í því sambandi er líka mikilvægt að hafa í huga, þó að það komi þessu máli ekki beint við, að við sem hér erum þurfum að fara að huga að möguleikum lífeyrissjóðanna til að taka þátt með beinum hætti í uppbyggingu samfélagslegra innviða, ekki síst með beinni aðkomu í formi eignarhalds. Það hefur verið bent á að góð staða lífeyrissjóðanna, þrátt fyrir áföll sem þeir hafa unnið sig út úr, líkt og við flest sem betur fer, dragi að öðru óbreyttu úr þörfinni til að koma á fót þjóðarsjóði með þeim hætti sem lagt er til. Einnig má benda á að við eigum enn þá, eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vék að, ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs sem nema u.þ.b. 620 milljörðum kr., um 24% af landsframleiðslu. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins í samráðsgátt stjórnvalda við frumvarpið er bent á að í fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 sé miðað við að reiknaðir vextir ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga muni hækka úr 15,2 milljörðum árið 2019 í 21,9 milljarða árið 2023. Að því leyti, þegar horft er til þess að við erum að greiða vexti af þeim ófjármögnuðu lífeyrisskuldbindingum, vaknar sú spurning hvort skynsamlegt sé að beina hugsanlegum arðgreiðslum af auðlindum, þá ekki bara arðgreiðslum orkufyrirtækja heldur getum við velt fyrir okkur hvort aðrar auðlindir eða auðlindarentur, eða hvaða orð við viljum nota, eigi ekki að fara í slíkt. - Á móti má hins vegar segja að tekist hefur að lækka lífeyrisskuldbindingar ríkisins verulega. Það hefur líka orðið gjörbreyting á skuldastöðu ríkisins og óhætt að lýsa henni sem hreinni byltingu. Heildarskuldir ríkisins nema núna u.þ.b. 850 milljörðum, rétt um 30% af landsframleiðslu, og hrein staða ríkissjóðs á grundvelli laga um opinber fjármál stefnir í að vera um 23%. Ég vakti reyndar athygli á þeim staðreyndum fyrir nokkru í þessum ræðustól og fagnaði því, enda er ljóst að við erum hætt að ganga á lífskjör í framtíðinni og lífskjör barna okkar. Hugmyndin að baki Þjóðarsjóðnum er í sjálfu sér ekkert ósvipuð og rökin fyrir niðurgreiðslu skulda. Við ætlum að búa í haginn fyrir framtíðina, tryggja hlutdeild komandi kynslóða í nýtingu auðlinda og eiga borð fyrir báru. Við ætlum að búa til eins konar áfallavörn fyrir þjóðina. Við ætlum að koma á fót sjóði sem við teljum að geti á 15 árum, jafnvel hugsanlega skemmri tíma, orðið allt að 300 milljarðar. Það er skynsamlegt sem lagt er til í frumvarpinu, að sjóðurinn skuli ávaxta sitt pund í erlendum verðbréfum. Það er hins vegar vert að vekja athygli á því að við erum auðvitað þegar með tæki til að mæta óvæntum áföllum í formi Náttúruhamfaratryggingar Íslands, a.m.k. þegar kemur að náttúruhamförum. Þó að Þjóðarsjóðurinn kunni hugsanlega að koma þar að verki eru annars konar áföll þar sem hann getur líka komið til skjalanna. Það er hins vegar mikilvægt, eins og Náttúruhamfaratrygging Íslands bendir á í umsögn sinni í samráðsgáttinni, að gera skýran greinarmun á hlutverki Þjóðarsjóðs og Náttúruhamfaratryggingar Íslands, en heildargreiðslugeta trygginganna í einstökum stóratburði er um 73 milljarðar. Ríkið hefur auðvitað ákveðið val til um að mæta ófyrirséðu tjóni með sjóðsmyndun eða að vátryggja þá. Við þurfum að velta því fyrir okkur hvernig við samþættum annars vegar hlutverk Náttúruhamfaratryggingar Íslands og hins vegar Þjóðarsjóðsins, sem við vonum að þurfi ekki alveg að koma til en við þurfum að vera við öllu búin. Hvenær tekur Þjóðarsjóðurinn hugsanlega við af Náttúruhamfaratryggingu Íslands o.s.frv.? Það getur átt við þegar verður stórtjón á samgöngumannvirkjum sem Náttúruhamfaratrygging Íslands kemur ekki inn, en það verður þó að liggja fyrir og það er eitt af því sem þingið verður að velta fyrir sér. Það er líka vert að vekja athygli á umsögn Samtaka iðnaðarins sem leggja áherslu á að við stofnun sjóðsins liggi fyrir skýr fjárfestingarstefna og að einnig verði að gæta jafnvægis milli söfnunar í sjóðinn og samkeppnishæfi Íslands í alþjóðlegu samhengi. Það er vert að undirstrika að það eru ákveðnar áhyggjur sem a.m.k. aðilar í atvinnulífinu hafa af því að arðsemiskrafa stjórnvalda, ríkisins, á orkuauðlindir verði svo mikil, svo há, að það leiði til umtalsverðrar hækkunar á raforkuverði og muni þar af leiðandi skerða samkeppnishæfi íslenskra fyrirtækja. Þetta er eitthvað sem við þurfum að velta fyrir okkur vegna þess að raforkuverð hefur verið eitt af því sem hefur gefið okkur samkeppnisforskot sem skiptir okkur verulega miklu máli, ekki síst í ljósi þess að aðgangur okkar að erlendum mörkuðum er kannski ekki jafn greiður og jafn ódýr og hjá mörgum öðrum þjóðum. Stofnun Þjóðarsjóðsins er spennandi verkefni. Það er hins vegar vandasamt verkefni. Ég hafði ákveðnar efasemdir um stofnun slíks sjóðs, ekki síst þegar menn voru að velta fyrir sér að það væri skynsamlegt að vera með slíkan sjóð og nota hann í einhverja sveiflujöfnun í efnahagslífinu, sem ég vara við, en hugmyndafræðin sem hér liggur frammi virðist mér vera í flestu, ef ekki öllu, skynsamleg. Ég vara við þeim freistnivanda sem kann að liggja í framtíðinni. Sjóðurinn getur orðið öflugur og feitur og það verður freistnivandi hjá stjórnmálamönnum framtíðarinnar að breyta leikreglunum, alveg sama hversu vel við búum um hnútana, þannig að hægt verði að nota sjóðinn í öðrum tilgangi en upp var lagt með. Þess vegna er svo mikilvægt að við náum að mynda almennan skilning og almenna samstöðu, ekki bara í þingsal heldur meðal þjóðarinnar, á svipaðan hátt og Norðmönnum hefur tekist, [[Forseti hringir.]]þ.e. að Þjóðarsjóðurinn sé raunveruleg áfallavörn og ekki komi til greina meðal almennings að stjórnmálamenn eða aðrir sem koma að verki eftir 10, 20, 15 ár misnoti þann sjóð í pólitískum tilgangi.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um Þjóðarsjóð sem ég tel afar mikilvægt. Ég vil eiginlega taka undir það sem hv. þingmaður lauk máli sínu á, að ég tel einmitt að það skipti afar miklu máli að þessi sjóður verði aldrei til pólitískra afnota, ef svo má að orði komast. Mig langar aðeins að rifja upp frá gamalli tíð. Fram kemur í ritinu Ganglera frá 1870 stutt ágrip af mannfækkun af hallærum þar sem farið er yfir þær náttúruhamfarir sem dunið hafa með reglulegu millibili á þjóðinni, eiginlega alveg síðan land byggðist. Í ritinu segir um árið 1783, með leyfi forseta: „Eptir miðjan júní braust eldur upp úr Skaptárjökli, svo geysi mikill, að hann rann út sem straumur og eyddi 23 bæjum; heyrðust þá brestir miklir og landskjálftar; en eldur og sandrik var svo mikið að brennisteinsreykurinn barst yfir mestan hluta lands; sólin sýndist um hádag blóðrauð, og opt var svo mikil móða, að varla sást bæja á milli. Peningur varð horaður undan sumrinu og gulur á fótum og grönum, því að grasið varð gult af brennisteinsfalli. Fjallagrös og aðrar ætijurtir ónýttust, skógar eyddust og komu aldrei upp aptur, því víða mátti melja kvistina í höndum sjer ofan til miðs. Um sumarið varð heyskapur hinn bágasti, en þó verri að kostum; skáru þá flestir þriðjung til helming af pening sínum; um haustið lagði vetur að snemma, með hríðum og jarðbönnum, …“ Stuttu síðar segir, þegar ástandi landsins er lýst veturinn 1784, með leyfi forseta: „Bjargarskortur var þá svo mikill, að allt var lagt sjer til munns er tönn festi á, svo sem horkjöt af hrossum, horn og skóbætur, og jafnvel hundar; fjell þá fjöldi manns úr hungri, megurð og annari vanheilsu, er leiddi af hallærinu.“ Svona heldur þessi hörmungarlestur áfram. Íslenskt þjóðfélag myndi ekki og lendir vonandi aldrei á slíkri vonarvöl aftur í dag, en við verðum að átta okkur á því að náttúrukraftarnir sem við búum við geta eyðilagt gríðarleg verðmæti á stuttum tíma. Við heyrum annað slagið og eiginlega of reglubundið fréttir af því að hin og þessi eldfjöll séu að búa sig undir gos. Katla, Bárðarbunga, Grímsvötn og Öræfajökull hefur verið að tútna út í meira en ár. Það hafa nefnilega stóráföll dunið á íslensku þjóðinni á 20. öld. Síldin hvarf, gosið í Heimaey, spænska veikin og það verða áföll í framtíðinni. Það er þó kannski ánægjulegt í þessu öllu saman að við erum með vel fjármagnað lífeyriskerfi, miklu meira og betur statt lífeyriskerfi, sem fáar þjóðir geta státað af. Við erum líka að leggja til stórfé í framkvæmdir á næstu árum. Við erum að byggja nýtt sjúkrahús, við erum að leggja mikið í uppbyggingu vega og við gætum auðvitað talið lengi áfram. Við erum líka að greiða inn á B-deild lífeyrisskuldbindinga sem þýðir að deildin fer ekki í þrot. En það er svo, eins og kemur fram í frumvarpinu, að ófyrirsjáanleiki og óviss stærðargráða slíkra stóráfalla er þess eðlis að það er nánast ómögulegt fyrir stjórnvöld að búa sig undir slíkar afleiðingar í fjárlagagerð, þ.e. þessari hefðbundnu fjárlagagerð, eða ríkisfjármálaáætlun eða almennri fjármálaáætlun til hefðbundins langs tíma, á annan hátt en kannski þann sem við erum hér að leggja af stað með, að standa fyrir slíkri sjóðsöfnun. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta, að það þyki hyggilegt „að þessar nýju tekjur verði ekki nýttar eins og hver annar tekjustofn til þess að standa undir reglubundnum ríkisútgjöldum“. - Það er kannski orðið sem ég byrjaði á hér og hv. þingmaður á undan mér endaði á. - „Í stað þess verði þeim varið til að byggja upp fjárhagslegan viðbúnað í Þjóðarsjóði til að bregðast við ófyrirséðum áföllum og stuðla að efnahagslegu öryggi þjóðarinnar til framtíðar. Sömu rök eiga ekki að öllu leyti við um aðrar tekjur ríkisins af nýtingu auðlinda, svo sem nytjastofna sjávar, þar sem þær renna nú þegar í ríkissjóð og standa undir reglulegum útgjöldum.“ Ég tel að með frumvarpinu séum við svo sannarlega að búa í haginn fyrir framtíðina. Þetta frumvarp er liður í því að búa okkur undir framtíðina. Ég tel að við skuldum einfaldlega börnum og barnabörnum að þegar næsta stóráfall dynur yfir, hvort sem það er af völdum manna eða náttúruhamfara, verðum við að vera viðbúin og við munum vera viðbúin ef frumvarpið gengur eftir, því að það er alveg eins víst og himinninn er blár að á einhverjum tímapunkti, eins og ég sagði áðan, hvort sem það gerist á næstu 15 árum eða 30 árum eða 100 árum, lendum við í einhvers konar áfalli. Við þekkjum þessa sögu eins og ég rakti áðan. Það geta líka orðið efnahagsáföll eins og við munum væntanlega flestöll eftir fyrir tíu árum þegar við vorum að hefja samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn eftir hrunið. Það hefði verið ágætt að eiga slíkan sjóð eins og hér er gert ráð fyrir að verði til. Þá hefði væntanlega ýmislegt verið með öðrum hætti en raun varð á. Ég tel þetta mál mjög gott og ef forsendur standa verður búið að safna í þennan sjóð á bilinu 250–300 milljörðum eftir 20 ár. Það er tíundi hluti af landsframleiðslunni eins og hún er í dag og ef við gefum okkur að landsframleiðslan vaxi að meðaltali um 2% á þessu árabili gæti þetta orðið í kringum 5–6% af landsframleiðslunni árið 2038. En það er svo sem tíminn fyrir sér í því að ákveða hvert heppilegt hlutfall er í þessu. Aðalmálið er að hefjast handa og búa þannig um hnútana að þverpólitísk sátt ríki um að láta þennan sjóð vera nema nauðsyn krefji. Varðandi þau sjónarmið að safna þurfi upp í sjóðinn á löngum tíma til að hann hafi ekki ruðningsáhrif á gjaldeyrismarkaði held ég að það séu réttmæt sjónarmið. Það er svo sem ágætlega um þetta búið í greinargerð frumvarpsins, en vissulega tel ég að nefndin eigi að fara yfir með hvaða hætti þetta verður gert, þ.e. hvort erlendar tekjur fari beint inn á erlenda innstæðureikninga ríkissjóðs og fari þar af leiðandi ekki í gegnum gjaldeyrisjöfnuðinn. Ljóst er að ef það á að takast að nýfjárfestingar lífeyrissjóða fari í auknum mæli í erlendar fjárfestingar, eins og við höfum talið afar æskilegt, verðum við að eiga nóg af gjaldeyri. Sem betur fer er viðskiptajöfnuðurinn jákvæður í ár eins og síðustu ár og erlend staða þjóðarbúsins jákvæð sem nemur 13%. Það er ánægjulegt að Ísland er orðið lánveitandi í stað þess að vera lánþegi líkt og verið hefur síðustu áratugi. En það kemur líka fram svo sem í frumvarpinu að hægt er að fara aðrar leiðir ef vilji væri til þess að láta t.d. afgang safnast upp í innstæðureikningum ríkissjóðs, en þá er talið að ávöxtunin verði rýrari en ef við fjárfestum á erlendum mörkuðum. Eins og um er getið í frumvarpinu væntum við þess að við náum árangri í lækkun á skuldastöðu hins opinbera og að skuldabréfaútgáfa ríkissjóðs fari að nálgast það lágmark sem talið er heppilegt fyrir virknina á fjármálamarkaði í landinu. Það er líka ágætlega vikið að óbeinum skuldum ríkissjóðs í þessum ófjármögnuðu lífeyrisskuldbindingum vegna eftirlaunaréttinda ríkisstarfsmanna. Það gæti alveg komið til álita að nýta viðbótartekjur frá orkufyrirtækjum til að mæta þeim. En það er líka vikið að því hvaða samkomulag hefur náðst við sveitarfélögin. Ég held að það sé og hafi verið af hinu góða. Hérna er rakin ástæða þess að sjóðnum var lokað og ríkisstarfsmenn færðu sig yfir í A-deildina. Það er líka rakið að þessi aðferðafræði hafi orðið til þess að við sitjum núna uppi með tugmilljarðahalla sem hefur myndast á tryggingafræðilegri stöðu deildarinnar og svo auðvitað aldurssamsetning sjóðfélaga og ríkissjóður talinn bera bakábyrgð fyrir þeim skuldbindingum. Þess vegna er þetta samkomulag, sem tók gildi árið 2017, afar gott. Eins og ég segi, ég held að okkur gangi ágætlega þar. Frú forseti. Ég held að tilvist þessa sjóðs, þegar hann verður kominn á koppinn, komi líka til með að hafa jákvæð áhrif á íslenskt atvinnulíf. Það er þannig að myndarlegir varasjóðir skjóta sterkari stoðum undir lánshæfismat ríkissjóðs og auðvitað vonumst við til þess að lánshæfismatið smitist yfir á sveitarfélögin líka. Ég tek undir með þeim sem hafa talað á undan mér að þetta er mjög gott mál, það er bæði spennandi en það er líka vandasamt. Það á eflaust eftir að taka breytingum í nefndarmeðförum. Ég tel það vera í anda félagshyggjunnar að á fyrstu árum sjóðsins verði hluta af fjármunum sem ættu annars að renna í sjóðinn varið í það mikla verkefni sem fyrir liggur í uppbyggingu hjúkrunarrýma um allt land og það er í þágu þeirrar kynslóðar sem hefur lagt grunninn að okkar hagsæld í dag. Svo er auðvitað stóra málið verðmætasköpun framtíðarinnar sem felst m.a. í nýsköpun og hugviti og það er að mínu mati ótæmanleg auðlind. Ég sagði áðan að ég gerði ráð fyrir því að ef hagkerfið yxi um 2% á ári næstu 20 ár yrði þjóðarframleiðslan um helmingi meiri en hún er í dag. Það þýðir þá væntanlega að við þurfum með nýsköpun að finna þessi verðmæti og framleiða þau. Ég ætla ekki að hafa mál mitt miklu lengra, ég tel að við séum að stíga skref til góðs, sem kemur til með að skipta okkur miklu máli. Þó að safnist hægar í sjóðinn en ella til að byrja með eru þau verkefni svo brýn sem við stöndum frammi fyrir og við hyggjumst nýta auðlindarentuna að hluta til í, en til framtíðar litið held ég að okkur beri skylda til - eða ég er sannfærð um að okkur ber skylda til þess að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans og ágæta yfirferð á málinu. Ég tel að hér sé um afar gott mál að ræða og gleðilegt að við skulum vera að stíga þetta skref, eins og nokkrir hv. þingmenn hafa komið inn á, einmitt á þessum tímamótum í sögu þjóðarinnar þegar rétt 100 ár eru liðin frá fullveldi Íslands. Við erum að mínu viti með þessu að skjóta styrkari stoðum undir samfélagið, efla þá getu sem við höfum sem samfélag til að taka áföllum en líka til að, eins og kemur fram í bráðabirgðaákvæðunum, byggja upp til skamms tíma úrræði eins og til að mynda hjúkrunarheimili. Eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á áðan fer mjög vel á því að hafa í upphafi tilurðar þessa sjóðs það sem við getum kallað hliðarverkefni, þ.e. að veita tiltekinn hluta fjármuna í uppbyggingu hjúkrunarrýma, einmitt vegna þess að sá grunnur sem við stöndum á er byggður upp af þeim kynslóðum sem fyrstar munu nota þessi hjúkrunarheimili. Þess vegna er sérstaklega gleðilegt að þessi leið skuli vera farin og þessi jákvæða táknræna aðgerð mjög gleðileg hvað það varðar. Ég velti því fyrir mér hvort tekjustofnar sjóðsins ættu mögulega að vera fleiri en getið er í frumvarpinu sjálfu. Raunar kom hæstv. ráðherra inn á það lítillega áðan að auðvitað gæti það komið til, eignasala eða eitthvað þess háttar gæti komið til, en ég velti því fyrir mér hvort arðgreiðslur frá fleiri orkufyrirtækjum en eingöngu Landsvirkjun eða arðgreiðslur frá fleiri auðlindum gætu komið til greina, til að mynda af réttinum til að stunda fiskeldi, og þannig mætti lengi telja. Ef við lítum á landið okkar í heild sem auðlind, að það að einhver skuli vilja kaupa sig hingað til lands til að borga fyrir að skoða landið okkar sé önnur auðlind, þá getur maður alveg ímyndað sér að það gæti verið á einhverjum tímapunkti tekjulind fyrir svona sjóð. Ég velti fyrir mér hvort einhvers konar skýrari ákvæði eða aðeins meiri umbúnaður í nefndaráliti við 5. gr. gæti átt þar við. Það kemur fram í greinargerð frumvarpsins að það muni taka 20 ár eða svo að byggja sjóðinn upp í 250–300 milljarða. Ég velti aðeins fyrir mér hvort það væri ástæða til að setja hreinlega ákvæði í lögin um tiltekin stærðarmörk sem sjóðurinn gæti komist upp í áður en væri farið að úthluta úr honum eða nota fjármuni úr honum til annarra verkefna en þeirra sem tengjast beint áföllum. Nú skulum við vona að áföll á næstu árum leiði ekki til þess að við þurfum að grípa til sjóðsins í hvelli. Áföll eins og getið er um í frumvarpinu verða ekkert endilega á 20–30 ára fresti heldur jafnvel sjaldnar og þá á einhverjum tímapunkti gætu vaknað þær spurningar, eins og til að mynda hefur gerst í Noregi, hvort tímabært sé eða skynsamlegt að grípa til fjármuna úr sjóðnum. Þetta munum við væntanlega ræða í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég vil líka aðeins snerta á því sem aðrir ræðumenn hafa komið inn á í sambandi við fjárfestingarstefnu sjóðsins. Ég tel að það sé a.m.k. mikilvægt að taka einn snúning á því í nefndinni hvort það eigi að vera einhvers konar umhverfisvinkill á fjárfestingarstefnu sjóðsins. Það væri táknrænt í því tilliti að grunnurinn að arðgreiðslum í sjóðinn er einmitt byggður á umhverfisvænni vinnslu orku, a.m.k. stórt séð. Það væri t.d. vangavelta að setja inn einhver skilmerki um framleiðsluvörur þeirra fyrirtækja eða verðbréfa sem fjárfest er í. Ég lít þannig á að þessi sjóður verði enn eitt akkerið sem við höfum í íslensku samfélagi og verði býsna mikilvægt sem slíkt. Ég hef áður nefnt það í ræðu að lífeyrissjóðakerfið í landinu er annað mjög mikilsvert og stórt akkeri sem skiptir okkur mjög miklu máli og hefur gert í gegnum tíðina. Ég held að í samfélagslegu tilliti sé einmitt mjög mikilvægt að reka niður svona hæla til að tryggja að við getum staðist áföll og brugðist við óvæntum viðburðum. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri. Ég ætla reyndar að nefna varðandi stjórn sjóðsins, raunar var aðeins komið inn á það hér áðan líka, að það kann að vera að hún ætti að hafa breiðari skírskotun en þarna er. Það er væntanlega eitthvað sem hv. nefnd tekur fyrir. En ég hlakka til að vinna að þessu þarfa verkefni í efnahags- og viðskiptanefnd og fagna því enn og aftur að þetta mál sé hér fram komið.
Frú forseti. Ég ætla að bæta við nokkrum orðum í umræðum um Þjóðarsjóð og taka í raun og veru undir orð margra hv. þingmanna sem hér hafa talað, einkum um hlutverk Þjóðarsjóðsins. Það er auðvitað freistandi að búa til einhvers konar sparibauk í alls konar málaflokka til að seilast í þegar þörf er á, einkanlega í samfélagslega uppbyggingu eða jafnvel menningarlega uppbyggingu eða nýsköpun og annað. Ég ætla alls ekki að fortaka fyrir það, svo fjarri því. Eins vil ég að minnast á, eins og aðrir hv. þingmenn hafa gert, að það eru önnur auðlindagjöld sem gætu komið til greina, önnur en af orkuframleiðslu til að byrja með. En mínar áhyggjur snúast fyrst og fremst, eins og líka hefur komið fram, um áföll af völdum náttúruvár. Það er margs konar náttúruvá sem við getum þurft að horfast í augu við. Þá er ég að meina af þeirri stærðargráðu að hvorki ofanflóðasjóður né Náttúruhamfaratrygging Íslands, annar eða hvortveggja, geti almennilega annað. Það er búið að nefna eldgos og jökulhlaup sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir ræddi rétt á undan mér og þarf ekkert að fjölyrða um það nema kannski að því leytinu til að nú eru eldfjöll að byggja sig upp til einhverra átaka af hugsanlegri stærðargráðu sem við höfum ekki séð lengi. Það mun auðvitað gerast í sögunni og hefur gerst í sögunni á nokkurra alda fresti að hér hafa orðið mjög alvarleg eldgos sem hafa haft í för með sér fjárhagstjón af stærðargráðu sem við höfum ekki séð áður. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um það en bendi líka á jarðskjálftann sem getur orðið á tveimur svæðum, annars vegar á Suðurlandsundirlendinu og hins vegar úti fyrir Norðausturlandi og jafnvel inni á Norðausturlandi. Þá er ég að tala um skjálfta af stærðargráðunni 6,5 í yfir 7 að stærð, sem er nokkuð sem við höfum ekki séð - jú, 6,5 í Suðurlandsskjálftanum síðast. Venjan er sú að þeir eru þá til friðs í nokkuð langan tíma en sagan kennir okkur að það verða jarðhræringar af stærðargráðunni yfir 7 á báðum svæðunum. Ég ætla líka að bæta við að aukist gæti tíðni alvarlegustu stórflóða og stórviðra sem geta orðið á Íslandi með tilheyrandi tjóni á strandsvæðum, sem við höfum heldur ekki séð um alllanga hríð en líkur eru á með loftslagsbreytingum að geti aukist. Við erum að tala um náttúruvá eða áföll sem koma á áratuga eða alda fresti af mismunandi orsökum, þannig að ef við horfum til næstu fáeinna áratuga getum við þurft að bæta fyrir slíkt í samfélagi okkar. Að því sögðu má líka benda á efnahagsleg áföll af ýmsum toga sem geta dunið yfir býsna óvænt. Það voru ekki margir sem bjuggust við hruninu stóra, þó að ég sé ekki að gera því skóna að það sé handan við hornið, svo langt því frá, en það er a.m.k. gleðilegt og framsýnt að hefjast handa við uppbyggingu Þjóðarsjóðs, fyrsta kastið, sem ég hef viljað leggja áherslu á með því að koma í pontu, sem varasjóð vegna náttúruhamfara en síðar er hægt að nota hann til ýmissa annarra brýnna verkefna þegar honum hefur vaxið almennilega fiskur um hrygg. Ég vil ljúka máli mínu á því að hvetja til þess að sett sé einhvers konar markmið um það hversu há upphæð skuli vera þangað komin áður en við förum að hugsa fyrir öðru en áföllunum. Eins og landið liggur núna og eins og ríkissjóður er spenntur vegna úrbóta í innviðauppbyggingu og svo mörgu öðru og vegna þess að aðrir sjóðir eru þó ekki stærri en þeir eru er brýnt að muna eftir nákvæmlega því og horfa þá til þess hvaða marki við ættum að ná til að geta farið að nota fé úr þessum sjóði í annað en varnir gegn náttúruvá.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um Þjóðarsjóð og það er jákvætt að við erum í þeirri stöðu að ræða mál af því tagi. Ég get í meginatriðum verið sammála þeirri grundvallarhugmyndafræði sem liggur að baki slíkum sjóði og birtist í 1. gr. frumvarpsins, markmiðsgreininni, um að treysta fjárhagslegan styrk ríkissjóðs til að mæta afleiðingum af meiri háttar ófyrirséðum áföllum sem þjóðarbúið gæti orðið fyrir. Um leið má auðvitað gera það með margvíslegum hætti og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra velti upp slíkum spurningum í framsögu sinni. Við getum haldið áfram að greiða niður skuldir, eins og við höfum verið að gera undanfarin misseri, og sparað okkur þannig vexti og nýtt þann sparnað í innviðauppbyggingu sem mikil þörf er á. Svo er alltaf spurning hvort ríkissjóður eigi að vera skuldlaus eða hvar mörkin liggja, hversu mikil skuldsetning er æskileg. Ég geri ráð fyrir að hagfræðingar verði ekki allir á einu máli í þeim efnum. Við getum svo sannarlega haldið áfram að byggja upp samfélagslega innviði, sérstaklega þar sem við erum víða komin í skuld. Ég nefni samgöngur og ég nefni félagslega innviði eins og mál þróast þar varðandi örorkulífeyri, ellilífeyri, hjúkrunarheimili sem eru hluti af útvíkkun markmiða með sjóðnum og kemur fram í stjórnarsáttmála. Við getum, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, greitt hraðar inn á ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar, en þær voru um 619 milljarðar í árslok 2017 og áætlað er að þær fari í 645 milljarða 2019. Við gætum forinngreitt á þær í meira mæli. Það styrkir ríkissjóð, eins og mun gerast með slíkum sjóði með öðrum hætti. Í því felst ávöxtun. Nú er áætlað að setja 7 milljarða í forinngreiðslu á ári samkvæmt ríkisfjármálaáætlun og er það sjálfstætt markmið í fjárlögum ársins 2019. Það er vel. Það má segja að árlegur fjármagnskostnaður, vextir á ófjármagnaðri skuldbindingu geti numið árlega 12–13 milljörðum. Við getum nýtt slíka peninga. Maður veltir fyrir sér hvort ekki mætti greiða það hraðar niður, ná ávöxtuninni fram með þeim hætti, spara sér eitthvað af þessum 12–13 milljörðum þannig. Á því er tekið í greinargerð með frumvarpinu á bls. 16 með ágætisrökum. Ég ætla, virðulegur forseti, að grípa þar niður. Í umsögnum Viðskiptaráðs og Samtaka atvinnulífsins er vikið til stöðu lífeyrisskuldbindinga ríkisins og því er velt upp hvort fjármunum væri betur varið til uppgreiðslu þeirra. „Jafnframt er bent á möguleg ruðningsáhrif sjóðsins á gjaldeyrismarkaði. Af hálfu síðarnefnda hagsmunaaðilans er auk þess lagt til að fremur verði ráðist í lækkun skatta vegna þess svigrúms sem aukinn arður af orkuauðlindum kann að skapa. Þessu er til að svara, í fyrsta lagi, að ríkisábyrgð á skuldbindingum A-deildar LSR var aflétt eftir uppgjör á deildinni árið 2016. Með ráðstöfunum af hálfu ríkissjóðs, sem þegar eru hafnar og m.a. er gerð grein fyrir í fjármálaáætlun, er gert ráð fyrir að B-deild LSR geti staðið skil á skuldbindingum sínum að fullu. Í öðru lagi, varðandi áhrif á gjaldeyrismarkað, ber að líta til þess að þeim auknu tekjum sem um ræðir hefði að öðrum kosti mögulega verið varið í að greiða skuldir orkuvinnslufyrirtækja, sem eru að miklu leyti í erlendri mynt.“ Þarna speglast að hluta til svar eða rök við þessum spurningum og því víðtæka hlutverki sem slíkum sjóði er ætlað. Þeir eru til margir og mismunandi. Hér hefur mikið verið vísað til norska olíusjóðsins. Í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar eru áform uppi um stofnun þessa sjóðs og við sjáum það með frumvarpinu þar sem Þjóðarsjóður verður stofnaður utan um arð af auðlindum landsins. Þar kemur jafnframt fram að sjóðurinn verði að hluta til nýttur til átaks í uppbyggingu hjúkrunarrýma fyrir elstu kynslóðina. Ég er hlynntur því, ég held að við eigum að horfa til félagslegra innviða þar sem við erum núna í skuld. Þannig liggur ljóst fyrir að verkefni sjóðsins eru farin að teygja sig umfram þá grundvallarhugmyndafræði og þann tilgang að styrkja ríkissjóð. Það má velta því fyrir sér hvort það þurfi sérstakan sjóð með tilheyrandi regluverki, umsýslu og kröfu um að ávaxta fé, sérstaka fjárfestingarstefnu og sérstaka matsnefnd, eins og kemur fram í sérstökum lagagreinum í frumvarpinu, sem metur það hvort og hvenær ástæða sé til að ráðstafa fé úr sjóðnum, eins og tekið er fram í 7. gr. í frumvarpinu. Þar er kveðið á um matsnefnd, það skuli vera þrír nefndarmenn í matsnefnd samkvæmt tilnefningu Alþingis, þannig að við erum með sérstaka nefnd sem metur aðstæður sem koma upp og hvort megi ráðstafa fé úr sjóðnum. Því vakna margar spurningar um hvenær ástæða sé til að ráðstafa fé úr slíkum sjóði í stað þess að fara í verkefnin og styrkja ríkissjóð með beinum hætti, eins og fram hefur komið hér og þessar spurningar vekja upp. Hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi að hægt væri að greiða þetta bara beint út til eigenda auðlindanna, heimilanna, eða lækka skatta. Það hefur önnur áhrif, afleidd, til að mynda að efla samkeppnishæfni o.s.frv. Varðandi framsetningu og tengingu að öðru leyti við skuldir vísa ég til greinargerðar á bls. 10 þar sem segir að Þjóðarsjóðurinn verði færður í efnahagsreikning ríkissjóðs og hafi þannig áhrif á fjárhagslega stöðu. Þar er gert ráð fyrir að hann sé metinn til frádráttar skuldum við mat á skuldareglu samkvæmt 7. gr. laga um opinber fjármál. Það er mikilvægt þegar kemur að því að meta styrk og traust á íslensku hagkerfi og þar með eflist til að mynda lánshæfi ríkissjóðs. Þótt á ólíkan hátt sé hefur það sömu áhrif og að greiða niður skuldir þegar við metum þetta út frá sjálfbærni og stöðugleika opinberra fjármála sem styrkist þar með. Þá er mikilvægt að huga að því hlutverki sem slíkur sjóður getur vissulega gegnt í hagstjórn í því augnamiði að byggja upp og viðhalda stöðugleika. Slíkur sjóður getur með réttum umbúnaði unnið með peningamálastefnu, ríkisfjármálastefnu og haft áhrif á gengissveiflur og þannig verið stjórntæki til að veita öryggi og stöðugleika í efnahagsmálum. Í grein sem Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins, ritaði fyrr á þessu ári er fyrirsögnin Stöðugleikasjóður auki samkeppnishæfni Íslands. Í greininni vísar Sigurður í skýrslu sem gefin er út á vegum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um þjóðarsjóði, stjórnarhætti og stýringu eigna þeirra og segir að tilgangur slíkra sjóða geti verið nokkrir og nefnir þá úr skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem geta verið stöðugleikasjóðir, eins og ég kom inn á, sem hafa það markmið að einangra ríkisfjármál og hagkerfi frá sveiflum í hrávöruverði og ytri áföllum. Þetta kemur jafnframt fram í greinargerð með frumvarpinu. Það geta verið söfnunarsjóðir sem hafa það hlutverk að varðveita fjármuni fyrir komandi kynslóðir. Verðmæti af óendurnýjanlegum auðlindum eru þannig fjárfest í verðbréfum. Það er ekkert ósvipað og norski sjóðurinn, en hann er hér títtnefndur og kemur fram í greinargerð og var horft til varðandi umbúnað, regluverk og skipulag á þeim sjóði sem við erum að fyrirhuga að ræða í þessu frumvarpi, þar til, af því að við erum að tala um að byggja upp þennan sjóð, hann verður um 10% af heildarverðmætasköpuninni í landinu á einu ári. Þar nýtir norski sjóðurinn um 3% af sjóðnum í norsku fjárlögunum 2018 sem eru um 18% af heildarútgjöldum fjárlaga þessa árs. Þetta geta verið þróunarsjóðir sem eru settir á laggirnar til að fjárfesta í innviðum. Þá hafa ríki stofnað sjóði til að eiga fyrir áföllnum lífeyrisskuldbindingum ríkissjóðs. Eins og ég vék að áðan er það alveg gild spurning að fara í gegnum. Varasjóðir sem taldir eru til gjaldeyrisvaraforða fjárfesta til lengri tíma með það fyrir augum að draga úr mun innlendra og erlendra vaxta þannig að það er afar mikilvægt að við skilgreinum mjög nákvæmlega hlutverk sjóðsins. Það er gert og það er vel. Hæstv. ráðherra fór yfir að íslenski Þjóðarsjóðurinn er hugsaður sem áfallavörn fyrir þjóðina, t.d. ef upp kemur verulegur afkomubrestur eða óhjákvæmilegt er að grípa til varna gegn áföllum, náttúruhamförum eða annars konar ógnum. Í greinargerð með frumvarpinu eru ólík módel skoðuð og ágætlega farið yfir það sem hæstv. ráðherra gerði í framsögu sinni, þannig að ég ætla ekki að fara frekar í það. Ég vil minnast á það sem kemur fram á bls. 9 í greinargerðinni. Þar er vísað í lög um opinber fjármál og talað um hlutverk varasjóðs sem skuli vera a.m.k. 1% af heildarfjárheimildum og ætlað til að mæta, af því að við erum að horfa á sjóði sem við höfum til að mæta einhvers konar frávikum í viðfangi ríkisfjármála á hverju ári, frávikum frá launa- og verðlagsforsendum fjárlaga, gengisáhrifum og ýmsum tilfallandi, ófyrirséðum útgjaldamálum og umframgjöldum og getur yfirleitt ekki nýst nema í mjög takmörkuðum mæli fyrir ytri áföll þegar áhrif þeirra eru ekki umtalsverð. Fjárhagslegur viðbúnaður er því ekki þannig séð til staðar til að mæta stóráföllum af öðrum völdum en náttúruhamförum og styður þannig við þau áform. Ég er alveg á lokametrunum í ræðu minni og vil ítreka að afar mikilvægt er að um slíkan sjóð náist mikil samstaða, umfram mörg önnur mál, myndi ég telja, sem koma til umfjöllunar og umræðu í þinginu, og að umbúnaður sjóðsins sé með þeim hætti að lifi af pólitíska strauma og ríkisstjórnir til langrar framtíðar og sinni þannig ætluðu hlutverki sínu. Fleiri hv. þingmenn hafa komið inn á það hér og mikilvægt að slík samstaða myndist. Ég held að eitt af því sem liggi fyrir hv. efnahags- og viðskiptanefnd sé að stilla upp öllum spurningum, mögulegum og ómögulegum, í kringum umbúnað þessa sjóðs, tilgang og hlutverk og hvernig við tryggjum þetta og þannig er hægt að ná samstöðu um slíkan sjóð sem ég met lykilatriði þegar við klárum þetta mál. Virðulegur forseti. Þetta er stórt og ekki einhlítt mál og um leið afar mikilvægt og getur verið mjög jákvætt. Ég ítreka í lokin að nauðsynlegt er að rýna vel til að sjóðurinn nái tilgangi sínum og hlutverkið sé afar skýrt og skilgreint þegar við samþykkjum þetta mál. Ég árétta það sem ég sagði í upphafi, það eitt og sér að við skulum vera á þessum tímapunkti í þjóðfélagi okkar að ræða slíkan sjóð inn í framtíðina fyrir komandi kynslóðir er afar mikilvægt.
Frú forseti. Mér var kennt það í æsku að ég ætti að leggja til hliðar ef ég ætti eitthvað afgangs. Það borgaði sig. Okkur var kennt að það væri dyggð að spara. Að því leyti til er þetta dyggðum prýtt frumvarp til laga um Þjóðarsjóð sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra leggur fram í kvöld. Ég get ekki annað en óskað honum og Sjálfstæðisflokknum til hamingju með að leggja það fram. Í efni frumvarpsins felst mikil yfirlýsing og ég fæ ekki betur séð en að ljósin hafi verið kveikt og að menn komi nú auga á hin skynsamlegu og góðu markmið sem við jafnaðarmenn höfum talað svo lengi fyrir, að auðlindirnar koma okkur við, okkur landsmönnum öllum, þetta sé eign okkar landsmanna sem við eigum að hafa eitthvað með að gera og eiga hlutdeild að. Ég el þá von í brjósti að þetta sé upphafið að breyttum tímum og að við fetum okkur lengra inn á þá braut að nýta saman það sem landið gefur okkur, auðlindirnar, og getum byggt upp með þeim hætti þjónustu af ýmsu tagi og tekið við áföllum sem verða. Ég hef ekki haft tækifæri til að lesa mjög vandlega í gegnum frumvarpið og ætla ekki að fara efnislega í það en auðvitað eru þarna álitamál og mörgum spurningum ósvarað. Ég geri ráð fyrir því að í umræðunni og í umfjöllun þingsins muni álitamálum verða eytt en hæstv. ráðherra hefur auðvitað gert okkur grein fyrir ýmsum þáttum, hvenær Þjóðarsjóður komi til bjargar áföllum og hvenær ekki og að þarna geti ef vel tekst til safnast dágóður sjóður. Þetta er kannski ekki í þeim anda sem við jafnaðarmenn höfum lagt til og talað fyrir en allt um það getum við ekki ætlast til þess að Sjálfstæðisflokkurinn kokgleypi hugmyndafræði okkar jafnaðarmanna í einum bita. Við trúum því að hugmyndir okkar fái samt að njóta sín á dómsins æðsta degi, skulum við segja. Í 5. gr. segir, með leyfi forseta: „Veita skal framlög til Þjóðarsjóðs sem eru jafnhá öllum tekjum sem ríkissjóður hefur haft af arðgreiðslum, leigutekjum og öðrum tekjum vegna nýtingar orkuauðlinda á forræði ríkisins frá orkufyrirtækjum …“ Þetta segir sína sögu. Þarna er álitamunur. Við höfum lagt til ákveðið hlutfall af veltu eða tekjum raforkufyrirtækjanna af hverri kílóvattstund, að greitt sé lítið gjald fyrir afnotin af auðlindinni, svipað því og gert er víða annars staðar. Noregur var nefndur til sögunnar og olíusjóðurinn mikli. Þar greiða menn gjald sem er trúlega eitthvert hlutfall af veltunni. Því má velta fyrir sér og það mun auðvitað þróast í umræðunni. Þarna er kannski fyrst og fremst um opinber orkufyrirtæki að ræða. Hvað um orkufyrirtæki sem ekki eru í opinberri eigu, eru einkahlutafélög eða hlutafélög í eigu bæði innlendra og erlendra fyrirtækja? Frú forseti. Það er alkunna að við höfum talað fyrir auðlindasjóði og að við eigum að njóta auðlindarentunnar sameiginlega. Þá hrökkva talsmenn úr flokki hæstv. ráðherra til baka og segja að ekki megi skattleggja of mikið, það virki letjandi. Við í okkar góða jafnaðarmannaflokki erum ekki talsmenn neinna ofurskatta. Við gerum okkur hins vegar grein fyrir að margs þarf búið við. Við viljum öfluga velferðarþjónustu og það sárvantar peninga inn í þann flokk, t.d. í dag, og að nýgenginni umræðunni um fjárlagafrumvarp liggur fyrir að það þarf að stoppa upp í ýmsa holuna. Hæstv. ráðherra nefndi í ræðu sinni áðan að skattar á Íslandi væru frekar háir á heimsvísu. Af hverju eru menn að tala um heimsvísu? Af hverju takmörkum við ekki umræðuna við Norðurlönd? Við viljum vera velferðarsamfélag á skandinavíska vísu þar sem ríkir mest velferð á heimsvísu og eigum að miða okkur við það. Þegar upp er staðið erum við ekki með hærri skatta en gerist og gengur annars staðar á Norðurlöndum. Ég ætla ekki að draga þetta á langinn en leyfi mér að endurtaka að ég tel að þetta sé hamingjudagur, sérstaklega fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Í þessu er fólgin mikilvæg viðurkenning og við skulum horfa fram á veginn og hugsa til þess að eignast auðlindasjóð sem getur nýst okkur mjög vel. Þar hugsum við til heita vatnsins og við skulum hugsa til kalda vatnsins og verðmæta sem finnast í jörðu og ég tala nú ekki um fiskinn í sjónum sem við höfum mest fjallað um, en það eru mörg önnur verðmæti sem við eigum að ræða sem sameiginlega eign okkar, nú síðast kannski umræðuna um fiskeldið. Þar erum við komin af stað í lagaumhverfi sem er mjög losaralegt. Þar þurfum við að hafa hreina og skýra auðlindastefnu sem kemur okkur öllum til góða og við þurfum að skapa um það sátt. Það verður fróðlegt og ánægjulegt að fjalla um þetta áfram í þinginu. Þetta frumvarp ber í sér fegurð sem við skulum meta og vonandi að það verði okkur til farsældar og að við þurfum ekki að nýta þetta í stórum áföllum sem eru til skaða fyrir landsmenn heldur á einhvern uppbyggilegan hátt.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka almennt fyrir mjög jákvæð viðbrögð við málinu og góðar undirtektir við þessari hugmynd, sem ég þreytist ekki á að segja að byggir í raun og veru alfarið á samstöðu í þingi og til lengri framtíðar vegna þess að til lítils er að leggja af stað í þetta mikla langferð sem sjóðsöfnun sem þessi er ef það er gert í átökum og menn eru ósammála um grundvallaratriði þannig að ólíklegt er að sáttin eða meirihlutaviljinn haldist til lengri tíma. Það er mjög mikils virði og sömuleiðis skiptir máli að þinglega meðferðin sé vönduð og að við horfum til þeirra ólíku sjónarmiða sem reynt getur á á langri vegferð. Hér hefur verið komið inn á þó nokkuð mörg atriði, t.d. hefur verið farið inn á ábyrgðina sem samkvæmt lögum um Stjórnarráðið hvílir hjá viðkomandi fagráðherra, en ég vek líka athygli á 12. gr. frumvarpsins sem fjallar um það að gerður er ársreikningur fyrir hvert reikningsár og hann endurskoðaður af ríkisendurskoðanda. Síðan er gert ráð fyrir samkvæmt 2. mgr. að ráðherra fái skýrslu eigi sjaldnar en ársfjórðungslega, sem sagt fjórum sinnum á ári. Þær eru gerðar opinberar og ráðherra gerir Alþingi grein fyrir starfsemi sjóðsins á hverju ári. Það er sjálfsagt að það komi fram að því var velt upp hvort ástæða væri til að ráðherra gerði Alþingi grein fyrir stöðu sjóðsins oftar, en ég tel að árleg, skrifleg greinargerð til þingsins til viðbótar við opinbera birtingu ársfjórðungsskýrslna sé algerlega fullnægjandi og engin ástæða til að ætla annað - ef þingið hefur ástæðu til að kalla eftir frekari upplýsingagjöf verður við því brugðist. Síðan hefur verið rætt nokkuð í kvöld um stjórn sjóðsins. Ég hef sagt áður í andsvari í kvöld að sjálfsagt er að ræða það frekar og er þá leiðbeiningu að finna í 3. gr. frumvarpsins. Þarna geta togast á sjónarmið um að hve miklu leyti við getum gengið út frá því að þingið muni velja hæfa einstaklinga, svo og forsætisráðherra og fjármálaráðherra, eða að hvaða marki þeir þurfi mjög skýra leiðbeiningu í lögum. Ég hef almennt verið þeirrar skoðunar að það eigi að vera hægt að ganga út frá því að forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, eða sjálft þingið, muni aldrei tilnefna þá einstaklinga sem ekki séu almennt til þess fallnir að geta sinnt hlutverkinu. Hér er farin sú leið að nota tiltölulega almennt orðalag; sérfræðiþekking og starfsreynsla, sérstaklega á fjármálamarkaði, hagfræði o.s.frv., en þetta er sjálfsagt að ræða. Einnig hefur verið komið inn á það í kvöld að það þyrfti að vera algjörlega á hreinu hvort sjóðnum væri heimilt að fjárfesta á Íslandi. Ég hafði látið þau orð falla í andsvari að óheppilegt væri að sjóðurinn fjárfesti innan lands, en ég átti við með þeim orðum að ástæða er fyrir því að honum er bannað að fjárfesta innan lands. Það er vegna þess að það er óheppilegt. Ég var ekki að gefa í skyn með þeim orðum að sjóðurinn hefði heimildir til þess, enda er það mjög skýrt afmarkað í 11. gr. frumvarpsins, eins og þar segir, með leyfi forseta, í 1. mgr.: „Óheimilt er að fjárfesta í verðbréfum eða öðrum fjármálagjörningum útgefnum í íslenskum krónum eða útgefnum af aðilum með lögheimili á Íslandi eða í eigu erlends aðila, sem íslenskir aðilar eiga meira en tvo hundraðshluta í.“ Það eru mjög strangar reglur hvað þetta snertir og alveg ljóst að verið er að beina fjárfestingum út úr landinu. Þetta leyfi ég mér að láta duga sem samantekt á nokkrum atriðum sem snerta efnisatriði frumvarpsins. Ég ætla að leyfa mér að fara örfáum orðum um almenn atriði, t.d. um þá tegund sjóðs sem við erum að leggja drög að. Það er rétt sem hv. þm. Guðjón Brjánsson kom inn á, að flogið hafa fyrir ýmiss konar hugmyndir að sjóðum, m.a. auðlindasjóðum, sjóðum sem myndu taka við og jafnvel deila aftur út auðlindarentu af einhverju tagi, gæti verið vegna fiskveiða eða annarrar auðlindanýtingar. Ég myndi segja að sá væri munurinn á slíkum sjóðum og þeim sem við erum að ræða um hér að við erum í fyrsta lagi að afmarka tekjuuppsprettu sjóðsins við tiltölulega þröngt svið sem er orkuauðlindirnar og með því að marka þá stefnu í þessum lögum að við erum ekki að leggja upp með að nýting annarra auðlinda renni til sjóðsins, eins og t.d. fiskveiðiauðlindarinnar. En hitt skiptir þó meiru að við erum fyrst og fremst að tala um sjóðsöfnun á meðan oft hafa komið fyrir hugmyndir um eins konar millifærslusjóði sem myndu þá safna afrakstri af nýtingu margs konar auðlinda en jafnharðan deila út til ákveðinna eyrnamerktra verkefna. Það er töluvert mikill munur á þeirri hugmyndafræði og þeirri sem við erum hér að nefna og leggja til. Mig langar til að nefna sérstaklega ábendingar frá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni sem rakti það hversu mörg dæmi sagan geymir um alvarlegar náttúruhamfarir sem geta birst okkur óvænt en þó reglulega, a.m.k. í sögulegu tilliti, og hversu umfangsmiklar þær geta verið og að af þeim sökum eigi menn að fara varlega í að gera ráð fyrir stórum útgreiðslum úr sjóðnum, a.m.k. meðan hann hefur ekki náð tiltekinni stærð, til annarra verkefna en þeirra sem tengjast slíkum náttúruhamförum. Ég held að þetta sé mjög góð ábending og ég vil beina því til nefndarinnar að taka þetta til skoðunar, þ.e. að mögulega á meðan við höfum ekki safnað upp getu til að hafa lágmarksviðbúnað vegna slíkra þátta gæti verið óráðlegt að ráðstafa hálfum sjóðnum til áfalla annarra tegunda, jafnvel þótt það gæti þýtt einhverja skuldasöfnun fyrir ríkissjóð. Þarna getur verið mjög vandasamt að draga mörkin vegna þess að grunnuppleggið í lögunum sem hérna er verið að smíða er að sjálfsögðu það að aldrei eigi að geta komið til útgreiðslu úr sjóðnum nema við höfum lent í meiri háttar áföllum. Að því leytinu til getur reynst nauðsynlegt að hafa hreinar línur og segja: Það þarf að vera eitthvað mjög stórt, eitthvað mjög alvarlegt, sem veldur því að ef við getum ekki stuðst við sjóðinn, þá tryggingu, þann viðbúnað sem hann veitir, lendum við í skertum lífskjörum eða í því að skuldsetja okkur til langrar framtíðar og velta vandanum á undan okkur. Það geta verið rök með því að hafa þær línur þannig skýrar. En eftir því sem skilin verða óljósari á milli áfalla sem tengjast náttúruhamförum, algerlega óviðráðanlegum ytri atburðum, og síðan atburða sem mögulega verða af mannavöldum - það geta verið hlutir, ég meina: Hvað á maður að láta sér detta í hug í ræðustól? Það strandar kjarnorkukafbátur á fiskimiðunum. Það geta orðið hroðaleg flugslys. Netárásir hafa verið nefndar, slíkir hlutir sem ekki verða leiddir beint til náttúruhamfara eða einhverra umbrota í iðrum jarðar. Slíkir hlutir geta líka haft mjög alvarlegar afleiðingar og þess vegna er alls ekki verið að girða fyrir að þeir leiði til áfalla sem kalli á útgreiðslu úr sjóðnum. En þetta er mjög verðugt verkefni til að fara nánar ofan í saumana á. Ég vil nefna að ein leið til að nálgast þau sjónarmið sem hv. þingmaður nefndi væri hreinlega að segja að engar greiðslur af nokkru tagi mættu fara úr sjóðnum fyrr en hann næði þessari lágmarksstærð. Þá værum við í sjálfu sér að nálgast sömu hugsunina, bara engar greiðslur fyrr en sjóðurinn hefur náð ákveðinni stærð. Þá þyrftum við ekki að binda það við það að við værum að bíða eftir stóra náttúruáfallinu eða hinum miklu náttúruhamförum. Einmitt í þessu sambandi vil ég nefna að í greinargerð með frumvarpinu er brugðist við ýmiss konar ábendingum frá mörgum aðilum, en ég geri líka ráð fyrir að umsagnir haldi áfram að berast. Við höfum svo sem létt á umsagnarferli við þinglega meðferð með því að nota samráðsgáttina. Hún hefur gagnast í þessu máli eins og mjög má sjá af greinargerðinni, en örugglega munu koma mjög gild sjónarmið upp í þinglegri meðferð, bæði beint frá þingmönnum og frá umsagnaraðilum sem veita nefndinni verðugt verkefni að fást við. Ég ætla undir lok máls míns að þakka öllum þeim sem hafa komið að málinu og þá sérstaklega þeim sem tóku sæti í sérfræðingahópnum á sínum tíma fyrir þeirra mjög svo mikilvæga innlegg. Það er sjálfsagt að greina frá því að við lögðum upp með það í upphafi að vera mjög opin og spyrja mjög opinna spurninga, eins og þeirra hvort yfir höfuð væri einhver ástæða til að koma á fót slíkum sjóði. Við veltum líka fyrir okkur hvort slíkur sjóður ætti að hafa einhvers konar sveiflujafnandi hlutverk. Svarið við því var neikvætt. Hvort við værum með ástæðu til að fara í frekari skuldauppgreiðslu eða frekar í lífeyrisskuldbindingauppgreiðslur o.s.frv. Ég tel að öllu þessu séu gerð góð skil í frumvarpinu. Mig langar sömuleiðis að nefna að ég hef lagt til að málið gangi til efnahags- og viðskiptanefndar þar sem ég held að það eigi ágætlega heima. Ég teldi fyrir mína parta fara vel á því að nefndin fengi til liðs við sig fjárlaganefnd og fengi umsögn þaðan vegna þess að ekki verður horft fram hjá því að hér er horft til lengri tíma í ríkisfjármálalegu samhengi og þá værum við að kalla til liðs við þá sem sitja í efnahags- og viðskiptanefnd fleiri þingmenn og gætum mögulega í vinnunni náð utan um breiðari sjónarmið og vonandi fangað þau atriði sem skipta máli fyrir sem breiðasta sátt.
Frú forseti. Ég ætlaði einmitt að nefna þetta með nefndirnar. Ég ætla ekki að draga þessa umræðu mikið á langinn en ég fagna því að málið sé opið. Hæstv. ráðherra leggur áherslu á að ná sátt um málið og það þýðir að við förum yfir öll sjónarmiðin með opnum huga. Hæstv. ráðherra leggur til að málið fari til efnahags- og viðskiptanefndar og sjálfri finnst mér það gaman, af því að ég sit þar og fæ þá að vinna með málið, en sem fjárlaganefndarmaður til margra ára hefði ég hins vegar haldið að eins og málið er vaxið væri það klárlega fjárlaganefndarmál. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi farið yfir þetta með þingfundaskrifstofunni með tilliti til skilgreiningar á hlutverkum nefndanna.
Virðulegi forseti. Ég held að mörg mál séu þannig vaxin að það verður á endanum álitamál hvar þau eiga best heima. Ég kallaði eftir því úr ráðuneyti mínu að fá leiðsögn frá þinginu um það og þetta var leiðsögnin sem ég fékk, að mönnum þætti málið þannig vaxið. Ég held að meginrökin fyrir því séu þau að í grundvallaratriðum erum við kannski að gera ráðstafanir sem mætti kalla efnahagsráðstafanir frekar en ráðstafanir í ríkisfjármálum og að fjárlaganefndin fjalli þá meira beint um fjárlagatengd málefni og auðvitað fjármálastefnuna, á meðan við horfum jafnvel til töluvert mikið lengri tíma. En eins og ég sagði í upphafi eru þetta oft á tíðum áhorfsatriði, fer eftir því úr hvaða sæti maður situr þegar maður horfir á málið, og það var reyndar ástæðan fyrir því að ég var ekki vissari en svo að mér fannst rétt að spyrja þingið.