Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1099, um niðurstöður starfshóps um lækkun lífeyristökualdurs tiltekinna starfshópa, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Virðulegi forseti. Í áhugaverðu viðtali við Stundina sagði forstöðumaður helstu stofnunar Stjórnarráðsins, Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri, með leyfi forseta: „Íslandi er að miklu leyti stjórnað af hagsmunahópum“. Er hæstv. forsætisráðherra sammála þessari fullyrðingu seðlabankastjórans eða telur forsætisráðherrann seðlabankastjóra fara með rangt mál?
Herra forseti. Hefði ég verið blaðamaður hefði ég beðið seðlabankastjóra um dæmi. Ég verð nú að viðurkenna að ég hefði kosið að hann færi yfir það hvað hann ætti nákvæmlega við með þessu. Ég vil segja að í okkar samfélagi togast á mjög ólíkir hagsmunir og hagsmunaverðir reyna að hafa áhrif á ýmislegt sem gert er. Við þekkjum það héðan úr störfum löggjafans, hagsmunaverðir senda inn umsagnir, mæta á fundi þingnefnda, mæta á fundi ráðamanna. Ég hef einmitt beitt mér fyrir því sem forsætisráðherra að draga öll þessi samskipti upp á yfirborðið hvað varðar framkvæmdarvaldið með nýsamþykktum lögum um varnir gegn hagsmunaárekstrum þar sem hagsmunavörðum er gert skylt að skrá sig og Stjórnarráðinu er gert skylt að skrá þau samskipti. Ég vil segja það líka sem formaður stjórnmálaflokks að ég tel ekki að minn flokkur, sem er auðvitað hluti löggjafans, stjórnist af hagsmunaöflum og ég vona svo sannarlega að sá þingmaður sem hér spyr upplifi það ekki þannig. Fyrir því gæti ég nefnt fjöldamörg dæmi. Ég las í morgun gagnrýni hagsmunavarða á jarðafrumvarp það sem samþykkt var með atkvæðum meiri hlutans á síðasta þingi, mig minnir að minni hlutinn hafi ekki stutt það mál, sem snýst einmitt um að koma í veg fyrir samþjöppun þeirrar auðlindar sem land er á of fáar hendur. Þetta hefur verið gagnrýnt af hagsmunaaðilum en Alþingi lét það ekki stjórna sínum gjörðum þá. Ég tek eftir umsögnum hagsmunavarðanna um auðlindaákvæðið sem liggur fyrir þinginu þar sem allir helstu talsmenn atvinnulífsins leggjast gegn því ákvæði. Þar mun auðvitað reyna á afstöðu þingsins. Þannig að já, hagsmunaaðilar reyna tvímælalaust að hafa áhrif á ákvarðanir löggjafar- og framkvæmdarvalds. En það er hins vegar mikilvægt að við séum með þau samskipti uppi á borðum og um þau ríki gagnsæi og þar hefur sú sem hér stendur svo sannarlega beitt sér.
Virðulegi forseti. Það sem seðlabankastjóri sagði er nákvæmlega það sem pólitíkin snýst um. Hún snýst um almannahagsmuni, ekki sérhagsmuni. Þetta er búið að vera höfuðágreiningur Viðreisnar við ríkisstjórnina allt kjörtímabilið. Seðlabankastjóri, sem sagði sérhagsmunahópa hafa mikil völd, hann sagði það vera skýrt, myndi varla setja það fram ef hér léki allt í lyndi. Ríkisstjórninni hefur hins vegar algerlega mistekist í því að koma í veg fyrir að hagsmunahópar ráði hér svo miklu. Það má alveg segja að ríkisstjórnin hafi að vissu leyti veitt þessum hagsmunahópum skjól. Viðreisn hefur ítrekað lagt fram tillögur þar sem almannahagsmunum hefur verið ýtt framar sérhagsmunum, þar sem sérreglur gildi ekki í samkeppnismálum fyrir helstu hagsmunahópa og bakhjarla stjórnarflokkanna. Við höfum talað fyrir tímabundnum samningum sem veita ekki útgerðinni ævarandi einokunaraðgang að auðlindinni. Við höfum talað fyrir auknu gagnsæi varðandi aflaheimildir og eignarhlutdeild sjávarútvegsfyrirtækjanna, en það hefur ekki fengist afgreitt. Við höfum talað fyrir auknu gagnsæi varðandi verðmæti á afla fyrir almenning og sjómenn. Við höfum talað fyrir jöfnu vægi atkvæða, en þetta hefur ítrekað verið fellt eða ekki fengist afgreiðslu. Það segir sína sögu.
Herra forseti. Maður hlýtur að gera kröfu til þess að sanngirni sé gætt í þessari pontu og dæmin séu talin upp. Hv. þingmaður gerir ekkert með það að hér hafa einmitt verið sett lög um varnir gegn hagsmunaárekstrum. Ekki varð ég vör við að sú ríkisstjórn sem hún sat í síðast gerði neitt í þeim málum. Hv. þingmaður studdi það ekki í þessum sal þegar sett voru lög sem takmarka eignarhald á landi þannig að eignarhald á landi þjappist ekki saman á of fáar hendur. Það treysti flokkur Viðreisnar sér ekki til að styðja. Auðlindaákvæðið, sem allir þessir hagsmunaverðir leggjast gegn - það treystir flokkur Viðreisnar sér ekki til að styðja. Við skulum bara átta okkur á því að hér skiptir máli að nefna dæmi. Hins vegar held ég og ítreka að það væri áhugavert að fá nánari skýringar á þessu hjá seðlabankastjóra því að þetta er auðvitað mjög stór staðhæfing sem hann fer með og það skiptir máli að við ræðum þessi mál, hvernig hagsmunaaðilar beita sér og hvaða gagnsæi ríkir um það. Þar höfum við í ríkisstjórninni einmitt beitt okkur fyrir auknu gagnsæi, sem veitir ekki af í þessu litla samfélagi okkar.
Herra forseti. Á okkar tímum er lögð mikil áhersla á gagnsæi og upplýsingamiðlun. Þessa sér stað í stjórnarsáttmálanum þar sem segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á góð vinnubrögð, opna stjórnsýslu og gagnsæi. Kappkostað verður að miðla upplýsingum um ákvarðanir og ferli sem varða hagsmuni almennings með aðgengilegum hætti.“ Þá ætla ég að leyfa mér, herra forseti, að vitna til fréttar sem birtist á vefsíðu Fréttablaðsins 21. apríl síðastliðinn, síðasta vetrardag. Þar er frétt sem er reist á efni fylgiskjals með skýrslu um fyrirkomulag sóttvarna á landamærum. Í fréttinni kemur fram að fylgiskjalið hafi upphaflega ekki verið birt með skýrslunni. Síðan er fjallað um efni fylgiskjalsins. Segir áfram í fréttinni, með leyfi forseta: „Skýrslan sem um ræðir var birt á vef Stjórnarráðsins 15. janúar en í hana vantaði fylgiskjal 3. Því hefur nú verið bætt í vefútgáfu skýrslunnar en samkvæmt svari Stjórnarráðsins við fyrirspurn Fréttablaðsins, þar sem óskað var eftir bæði skjalinu og útskýringum á því hvers vegna það vantaði í skýrsluna, segir: „Ráðuneytið taldi óvarlegt að birta fylgiskjal 3 nema að betur athuguðu máli.“ Þá vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Telur hæstv. forsætisráðherra þessa framkvæmd vera í samræmi við upplýsingastefnu ríkisstjórnarinnar sem ég vitnaði til í upphafi ræðu minnar? Telur hún ástæðuna sem gefin er upp af hálfu ráðuneytisins í svari til blaðsins málefnalega ástæðu?
Herra forseti. Þegar beðið er um gögn frá Stjórnarráðinu gilda alveg skýrar reglur um hvaða gögn eru afhent. Plögg sem eru skilgreind sem vinnuskjöl, eru sem sagt nýtt til vinnu en fela ekki í sér ákvarðanir eða annað slíkt, eru oft og iðulega ekki afhent, af því að hv. þingmaður spyr um þetta tiltekna fylgiskjal sem var vinnuskjal við undirbúning sóttvarnaráðstafana. Hv. þingmaður las hér upp úr svari forsætisráðuneytis að beðið hefði verið með að afhenda þetta skjal nema að betur athuguðu máli og spyr mig hvað mér finnist um þá skýringu eða hvort hún standist. Jú, það er rétt, það vinnulag er viðhaft að þegar beðið er um vinnuskjöl eru þau stundum afhent, en þó ekki alltaf og þá er farið yfir þau málefni sem þar eru. Þetta er mjög skýrt samkvæmt vinnureglum og upplýsingalögum og ávallt hægt að skjóta málum til úrskurðarnefndar um upplýsingamál, sem oft og iðulega er gert. Ég vil minna hv. þingmann á að við breyttum upplýsingalögum fyrir ekki mjög löngu þar sem ráðuneytin hafa nú meiri frumkvæðisskyldu í því að birta gögn á alnetinu. Það hefur í raun orðið til þess að fjölmiðlar beina mjög mörgum spurningum til Stjórnarráðsins til að kanna nánar hvað þar er undir. Ég vil segja að ég lít á það sem mikið framfaraskref í raun og veru til að birta upplýsingar sem best og mjög í anda þess sem núverandi ríkisstjórn stendur fyrir, sem er að upplýsingar eigi að vera sem aðgengilegastar þeim sem eftir þeim leita, almenningi og fjölmiðlum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en verð að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á einstökum atriðum í svari hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra kýs að tala um umrætt plagg sem vinnuskjal. Þetta skjal hefur þá vísan í skýrslunni sem um ræðir að það sé fylgiskjal, og þá sem slíkt hluti af skýrslunni. Ég verð að viðurkenna að ég sé ekki að þessi þáttur í skýringu hæstv. ráðherra sé að öllu leyti fullnægjandi. Ég tek eftir því að hæstv. ráðherra minnir á skref sem hafa verið stigin í átt til aukinnar upplýsingagjafar og aukins gagnsæis. Því ber að sjálfsögðu að fagna. En maður hlýtur að spyrja sig: Ef framkvæmdin er eins og við sjáum í þessu máli, þar sem mikilvægu skjali er ekki skilað inn með öðrum skjölum og borið við annars vegar að það sé vinnuskjal [[Forseti hringir.]]og hins vegar að það þyki ekki varlegt að birta það, [[Forseti hringir.]]þá spyr maður um gagnsemi slíkrar stefnu.
Herra forseti. Ef mig rekur rétt minni til var þetta skjal á endanum afhent en ráðuneytið gaf sér tíma til að fara yfir það. Það eru ýmis sjónarmið sem fara þarf yfir áður en svona skjöl eru afhent. Ég verð að viðurkenna að það er ekki ég persónulega sem geri það, heldur eru það sérfræðingar ráðuneytisins sem kanna til að mynda hvort þarna geti verið um einhvers konar viðkvæmar persónuupplýsingar eða annað slíkt að ræða áður en slík skjöl eru afhent. Ég þori ekki að fara nákvæmlega yfir það en þó man ég að þetta ákveðna fylgiskjal var fyrst og fremst haft sem grundvöllur fyrir frekari vinnu og ákvarðanatöku þannig að leika þótti vafi á því að það ætti að afhendast, en var svo afhent, eins og hér var farið yfir.
Virðulegur forseti. Hefjum störf, umfangsmiklar vinnumarkaðsaðgerðir fyrir atvinnuleitendur og atvinnulífið, var fyrirsögn sem ríkisstjórnin sendi frá sér. Þar var boðið upp á 7.000 tímabundin störf og áætlað að kostnaðurinn yrði 4,5–5 milljarðar króna. Þetta á að vera fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Fyrirtæki sem hafa færri en 70 starfsmenn geta ráðið atvinnuleitendur sem verið hafa án atvinnu í 12 mánuði eða lengur með ríflegum stuðningi. Hverjum starfsmanni fylgir 472.000 kr. stuðningur á mánuði og 11% framlag í lífeyrissjóð. Ráðningartímabilið er sex mánuðir, frá apríl til desember 2021. Síðan koma skilyrðin og þau eru að ráðnir séu einstaklingar sem eiga sex mánuði eða minna eftir bótarétti. En ég vil spyrja hæstv. félagsmálaráðherra: Hvað hefur Vinnumálastofnun neitað mörgum sem eru á félagslegum bótum sveitarfélaga um að fá vinnu með stuðningi upp á 472.000 kr. á mánuði og 11,5% framlag til lífeyrissjóðs? Þeir sem eru á félagslegum bótum eru þeir sem hafa það verst. Hvers vegna í ósköpunum er verið að neita þeim um þennan rétt? Í því samhengi spyr ég líka: Hvað hefur mörgum verið hafnað af annarri ástæðu, t.d. að ná ekki alveg sex mánuðum? Og er ekki kominn tími til að námsmenn fái rétt sinn til atvinnuleysisbóta í samræmi við vinnurétt sinn?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn þar sem hann rakti í máli sínu starfaátak ríkisstjórnarinnar sem ber heitið Hefjum störf. Það er ánægjulegt að segja frá því á þessari stundu að það fer mjög vel af stað og við erum þegar búin að komast í um 3.000 störf, sem fer langleiðina í helminginn af því sem lagt var upp með. Hv. þingmaður spyr út í þá sem komnir eru er á félagslegan stuðning hjá sveitarfélögum, af hverju þeir séu ekki inni í þessu átaki. Í fyrsta skipti núna teygjum við slíkt átak aftur í tímann, þ.e. til allra þeirra einstaklinga sem komnir eru á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga eða fóru þangað á síðustu sex mánuðum. Sveitarfélag getur nú fengið stuðning til að skapa störf fyrir þessa einstaklinga. Það má segja að við séum að búa til starfaátak í gegnum sveitarfélögin. Það var fundur bara í síðustu viku með fulltrúa Vinnumálastofnunar, ráðuneytisins og fulltrúum allra sveitarfélaga í landinu til að hvetja fólk til að nýta þessa ráðningarstyrki til þess að skapa störf. Mér vitanlega hefur aldrei áður í slíkum átaksverkefnum verið horft til þess að teygja sig inn í fjárhagsaðstoð sex mánuði aftur í tímann. Ég átta mig eiginlega ekki á því, svo ég sé alveg hreinskilinn, hvað hv. þingmaður er að fara, vegna þess að Vinnumálastofnun hefur ekki neitað sveitarfélögum um að skapa slík störf. En ef dæmi eru um að sveitarfélög hafi ekki staðið sig í stykkinu við að skapa slík störf væri jákvætt og fróðlegt að vita um það, og vonandi er þá hægt að leysa það í samstarfi Vinnumálastofnunar, ráðuneytisins og viðkomandi sveitarfélags. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur enda tekið mjög virkan þátt í þessu átaki og ég hef ekki fundið annað en að öll sveitarfélög í kringum landið [[Forseti hringir.]]hafi lýst vilja til að skapa þann starfafjölda sem þarf til þess að geta náð til þessara einstaklinga einnig.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. En ég hef þetta frá fyrstu hendi, frá einstaklingi sem var neitað um að fara í þetta átak vegna þess að hann var á félagsbótum, vegna þess að hann féll ekki inn í rammann. Ég spyr mig: Hvers vegna í ósköpunum eiga þeir sem eru búnir að vera á félagsbótum að lifa á einhverjum rétt rúmum 150.000–160.000 kr., allt skert, allar tekjur, líka frá maka? Hvernig í ósköpunum getum við neitað þeim um að fara í þessa stöðu? Ég get ekki ímyndað mér að þeir séu margir. Þetta er einmitt hópurinn sem þarf á þessu að halda, þarf þetta pepp, þarf að komast út, geta farið að vinna og er búinn að vera lengi eða stutt á félagsbótum. Og ef þetta fólk er að reyna af fremsta megni að fá vinnu, í guðanna bænum, leyfið því að fá vinnu. Ekki segja nei við þetta fólk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Eins og þingmaðurinn rakti er fjárhagsaðstoð sveitarfélaga á bilinu 160.000–220.000 kr. á mánuði. Það er þess vegna sem við hvöttum sveitarfélög til þess og létum þetta starfaátak ná til sveitarfélaga, að þau fengju 472.000 plús lífeyrissjóðsgreiðslur, 11,5%, til að skapa störf fyrir þessa einstaklinga. Það gildir um einstaklinga sem verið hafa á fjárhagsaðstoð sex mánuði aftur í tímann og eru í rauninni dottnir út af bótum, búnir að nýta 30 mánaða tímabili sitt og búnir að vera sex mánuði á fjárhagsaðstoð. Þannig að átakið nær yfir þessa einstaklinga í samvinnu við viðkomandi sveitarfélög. Ef um er að ræða einstaklinga þar sem sveitarfélag hefur ekki brugðist við og skapað starf í staðinn fyrir að greiða út fjárhagsaðstoð, þá vil ég nota þetta tækifæri til að hvetja það sveitarfélag, ég er ekki með þetta dæmi á borðinu hjá mér, til að skapa störf fyrir viðkomandi einstakling, koma honum í virkni, auka framfærslu hans og draga einnig úr kostnaði sveitarfélagsins. Það er í rauninni rétti vettvangurinn. Þar erum við búin, með gríðarlegum, fjárhagslegum hvötum, mestu fjárhagslegu hvötum sem settir hafa verið í að skapa störf, að hvetja sveitarfélög til þess að gera það og það er ástæða til að nota þennan vettvang til að hvetja til þess.
Virðulegi forseti. Einhver mikilvægasta auðlind í hverju lýðræðissamfélagi er frjálsir fjölmiðlar þar sem fagleg og gagnrýnin umfjöllun veitir valdamönnum aðhald og almenningi upplýsingar. Frjáls fjölmiðlun snýst ekki bara um eignarhald heldur vinnubrögð og fagmennsku. Ríkisútvarpið er og á að vera frjáls fjölmiðill í almannaeigu, í þjónustu einskis nema eiganda síns, sem er íslenska þjóðin. Dæmi um slíka fréttamennsku var í nóvembermánuði 2019 þegar upplýsingar komu fram í fréttaþættinum Kveik í Ríkisútvarpinu um starfshætti fyrirtækisins Samherja í Namibíu. Í kjölfarið hófst sakamálarannsókn sem enn stendur, þar sem menn eru með réttarstöðu grunaðra. Varnir fyrirtækisins hafa ekki falist í því að hrekja það efnislega sem kom fram í þessum þáttum heldur í því að sverta heimildarmenn og veitast að fréttamönnum sem efnið unnu með kærumálum til siðanefndar og dreifingu á áróðursmyndböndum þar sem sérstaklega hefur verið vegið að Helga Seljan, fréttamanninum sem bar hitann og þungann af þáttagerðinni. Fyrirtækið neitar að standa fyrir máli sínu við Ríkisútvarpið og svara efnislegum spurningum en heldur því þráfaldlega fram að málið snúist um heiftarhug og hatur viðkomandi fréttamanns og raunar allra stofnunarinnar, rétt eins og Ríkisútvarpið geti í sjálfu sér haft einhverja skoðun eða tilfinningar gagnvart starfsemi Samherja. Ekki fer á milli mála að ætlun forsvarsmanna fyrirtækisins er að hræða fréttamenn frá því að sinna vinnu sinni. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra um skoðun hennar á þessu athæfi og hvort hún styðji ekki Ríkisútvarpið nú þegar að stofnuninni er sótt af mönnum sem telja sig yfir umfjöllun hennar hafna í krafti auðs og valda.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég er honum hjartanlega sammála um mikilvægi þess að fjölmiðlar séu frjálsir og geti fjallað um málefni líðandi stundar. Ég er spurð út í það hvort ég styðji ekki Ríkisútvarpið. Að sjálfsögðu geri ég það, í þessari umfjöllun og í þessari orrahríð. Ég vil líka segja að mér finnst Samherji ganga of langt í viðbrögðum sínum. Mér finnst eins og þetta sé gert til að þreyta laxinn og vonast til þess að hann gefist upp. En þessi lax sem þeir eru að fást við bregst frekar þannig við að hann styrkist, hann syndir á móti straumnum og heldur áfram. Ég tel að stjórn Ríkisútvarpsins hafi brugðist rétt við, hvernig þau hafa tekið á þessu máli. Það er mín skoðun að það skipti öllu máli að fjölmiðlar séu frjálsir og að við styðjum að sjálfsögðu við Ríkisútvarpið okkar, og ég tel að Samherji hafi gengið of langt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir þetta svar og tel mikilsvert að fá það fram að menntamálaráðherrann í landinu styðji Ríkisútvarpið þegar um er að ræða slíkar árásir á starfsemi stofnunarinnar. Svona í framhaldi af þessu vegna þess að við heyrðum áðan í umræðum milli hæstv. forsætisráðherra og formanns Viðreisnar þar sem hæstv. forsætisráðherra talaði um hagsmunavörslu og hagsmunaverði, þá mátti jafnvel skilja það sem svo að hér væri um að ræða eðlilega hagsmunavörslu og eðlilega hagsmunaverði. Er hæstv. menntamálaráðherra sammála því að flokka megi framgöngu Samherja gagnvart Ríkisútvarpinu þannig og raunar hennar gamla vinnustað, Seðlabankanum, hvort hægt sé að lýsa þeirri framgöngu sem svo að þar sé um að ræða einvörðungu hagsmunavörslu?
Ertu að leggja mér orð í munn?
Virðulegur forseti. Ég tel að allt þetta mál sýni í raun og veru að við erum hér í frjálsu og opnu samfélagi, þ.e. þegar málið er tekið til umfjöllunar er það gert á mjög gagnrýninn hátt og fjölmiðlarmennirnir fara í málið og hika ekki við það. Þegar við erum að fjalla um fjölmiðla á Íslandi finnst mér þeir standa sig býsna vel, eins og við höfum séð núna. Hvernig við eigum að flokka þetta nákvæmlega? Þetta er auðvitað stórt mál. Við sjáum að fólk og samfélag okkar hefur skoðun á þessu og ég segi að við búum í frjálsu, opnu og lýðræðislegu samfélagi, að fólk stígur fram. Það hefur skoðun á þessu. Það gerir það líka hér í þinginu. Ég tel að það sé eftirsóknarvert samfélag þar sem við getum farið yfir málin eins og við erum að gera hér.
Herra forseti. Ég hlýt að gera athugasemd við það þegar hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson kemur hingað upp og leggur mér orð í munn, segir ég hafi sagt hér í ræðustól að framganga Samherja sé eðlileg hagsmunagæsla. Það er rangt hjá hv. þingmanni. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir spurði mig einfaldrar spurningar um það hvort hagsmunaöflin stjórnuðu öllu í þessu samfélagi og ég fór yfir hvað gert hefur verið, m.a. til að auka gagnsæi þar um. Þar ræddi ég ekkert sérstaklega um Samherja og herferð þeirra í þeim málum og ber af mér þær sakir sem hv. þingmaður kemur hér upp með í orðaskiptum við annan hæstv. ráðherra. Mér finnst þetta ekki smekklegt, herra forseti.
Hv. þingmaður getur fengið orðið til að bera af sér sakir ef hann telur sig sökum borinn eða þá að draga ummæli sín til baka ef hann óskar eftir því að gera það, en annars er ekki opnað hér fyrir almenna umræðu um þetta.
Ég dreg þetta ekki til baka.
Hv. þingmaður óskar ekki eftir að fá orðið?
Nei, ég hef engar sérstakar sakir til að bera af mér og ég dreg ekki neitt til baka.
Þá er þessum orðaskiptum lokið.
Forseti. Í lýðræðissamfélagi er mikilvægt að til staðar sé öflugt fjórða vald til að hafa eftirlit með og veita valdhöfum aðhald. Fjölmiðlar þurfa einnig að geta veitt einkageiranum aðhald þó að kannski mætti með réttu telja sjávarútvegsfyrirtæki á Íslandi til valdhafa, enda hefur þeim verið falið að passa upp á sameiginlega auðlind og auðlindarentu þjóðarinnar. Það er nokkuð ljóst að Samherja þykir fullkomlega eðlilegt að nota auðlindarentu þjóðarinnar í rógburðarherferð og mannorðsmorð á Helga Seljan sem nú stendur yfir, m.a. í margumtöluðum auglýsingamyndböndum á YouTube. Ætlar hæstv. forsætisráðherra að láta það óátalið að verið sé að nota auðlindarentu þjóðarinnar í rógburðarherferð og mannorðsmorð á fjölmiðlamanni sem gerði það sem fagstétt hans á einmitt að gera og benti á spillingu Samherja? Telur ráðherra framferði Samherja gagnvart Helga Seljan eðlileg afskipti af fjölmiðlaumfjöllun? Hvaða aðgerða ætlar hæstv. ráðherra að grípa til svo að unnt sé að koma í veg fyrir að slíkar árásir á fjölmiðlafólk muni eiga sér stað aftur?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er kannski þrennt sem skiptir máli hér. Í fyrsta lagi það sem hv. þingmaður nefnir um auðlindarentuna. Það er auðvitað mjög mikilvægt að Alþingi Íslendinga lendi einhverri niðurstöðu í því sem varðar ákvæði um auðlindir í þjóðareign í stjórnarskrá. Það skiptir mjög miklu máli að það verði hluti af grundvallarlögum samfélagsins og það er auðvitað engin tilviljun að hagsmunaverðir stórútgerðarinnar hafi lagst gegn því auðlindaákvæði sem nú er til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það er kannski ekkert skrýtið af því að þeir óska líklega óbreytts ástands um þessi mál. Ég held að það sé mjög mikilvægt að Alþingi svari ákalli þjóðarinnar um það. Í öðru lagi er hér í þinginu sérstakt frumvarp um aukinn stuðning við einkarekna fjölmiðla sem ég held að sé mjög mikilvægt að verði að lögum. Það skiptir mjög miklu máli fyrir fjölmiðlafrelsi á Íslandi að við styðjum betur við einkarekna fjölmiðla samhliða því að við styðjum við öflugt almannaútvarp. Sjálf lagði ég sem mennta- og menningarmálaráðherra fram mjög skýrar lagabreytingar á sínum tíma sem gerðu það að verkum að ritstjórnarlegt sjálfstæði var sett í lög og staða blaðamanna var styrkt. Síðan er það hvað hver og einn má segja og það er auðvitað flókið að setja tjáningarfrelsinu skorður. En ef stórfyrirtæki sem mikil ítök hafa í samfélaginu misbjóða samfélaginu með málflutningi sínum munu þau missa virðingu þess sama samfélags. Ég held að það sé mjög flókið að setja tjáningarfrelsinu skorður í þeim efnum. Við getum sett skýrar reglur um auðlindanotkunina og stutt betur við fjölmiðla til að sinna hlutverki sínu. En ég held líka að ef menn misbjóða samfélaginu með málflutningi sínum muni það hafa áhrif á stöðu þeirra í samfélaginu.
Takk fyrir þetta, þótt það hafi ekki verið spurningin mín. En ég er vissulega sammála því að tryggja þurfi rétt þjóðarinnar yfir auðlindum hennar. Þetta frumvarp, sem nú liggur fyrir um einkarekna fjölmiðla, nær einfaldlega ekki nógu langt. Það hafa komið gestir bæði frá smærri og stærri fjölmiðlum, þeir smærri segja að þeir stærri muni fá mestmegnis af þessum peningum og þeirri stærri hafa helst viljað tala um að það þurfi að taka RÚV af auglýsingamarkaði. Mér finnst líka áhugavert að það muni koma sér illa fyrir Samherja, á hinum frjálsa markaði býst ég við. Það virkar bara því miður ekki þannig, því að þetta félag hefur gríðarlega mikil völd í krafti þess að það er fullt af fólki sem byggir atvinnuöryggi sitt á því að vera í vinnu hjá því. Það er mikilvægt að grípa til aðgerða. Ég kalla eftir því hvað hæstv. ráðherra ætlar að gera til að stemma stigu við óeðlilegu eignarhaldi auðmanna og hagsmunahópa á Íslandi á fjölmiðlum. Hvernig ætlar ráðherra að tryggja að samfélagið geti treyst á að fjölmiðlar geti veitt stjórnkerfinu og þeim sem fara með auðlindir þjóðarinnar aðhald?
Herra forseti. Hv. þingmaður spurði um málflutning stórfyrirtækja í fyrri spurningu en spyr núna um eignarhald auðmanna á fjölmiðlum. Það er algerlega nýtt viðfangsefni sem væri kannski betra að ræða við hæstv. menntamálaráðherra, þ.e. hver eigi að eiga fjölmiðla. Einhvern tímann fyrir allmörgum árum var hér rætt um dreift eignarhald á fjölmiðlum og það fór eins og það fór. Þannig að ég held að það sé töluvert flókin spurning sem hv. þingmaður kemur hér með, sem er spurningin: Hver má eiga fjölmiðil? Ég held hins vegar að með því að auka stuðning hins opinbera við fjölmiðla, eins og þessi ríkisstjórn er að leggja til, reyndar sú fyrsta sem það gerir, gerum við fjölmiðlum betur kleift að rækja hlutverk sitt í lýðræðissamfélagi. Sömuleiðis gerum við því fólki kleift að reka fjölmiðla sem ekki er eingöngu auðmenn, eins og hv. þingmaður vitnar hér til, þ.e. við styðjum rekstrargrundvöll einkarekinna fjölmiðla. Það er hluti af stjórnarsáttmála, [[Forseti hringir.]]fyrir því hef ég talað og það hefur verið á stefnu minnar hreyfingar lengi. En ég held að mjög erfitt sé að setja fram sjónarmið um það hverjir megi eiga fjölmiðla.
Hæstv. forseti. Þessa dagana stendur yfir árlegt hrygningarstopp, það þrítugasta í samfelldri röð. Því var fyrst komið á 1992 og þá hafði Hafró í nokkur ár mælt að klak hefði verið undir meðaltali og hrygningarstofninn kominn í sögulegt lágmark. Á grundvelli þess var ákveðið að gefa þorskinum frið við hrygningu og auka þannig möguleika á betri nýliðun á komandi árum. Aukinn ágangur stærri skipa á grunnslóð sem veiða með dragnót hefur leitt til stórfelldrar veiði á þorski á grunnslóð sem er auðvitað mjög slæmt og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi hug á því að bregðast við þessum ágangi með því að takmarka sókn með dragnót á grunnslóð eins og var hér áður fyrr. Einnig eru miklar áhyggjur uppi varðandi mikinn meðafla í ýsu. Nánast hvar sem borið er niður við þorskveiðar veiðist ýsa sem meðafli og sums staðar svo mikið af henni að hún er ráðandi í aflasamsetningunni. Þetta gerist þrátt fyrir að menn séu að reyna að forðast þau svæði þar sem ýsan veiðist mikið. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi hug á því að bregðast við þessari miklu ýsugengd og ef hann hefur hug á því hvernig hann hyggist framkvæma það og hvenær útgerðir geti átt von á einhverjum viðbrögðum við þessu vandamáli, sem er vissulega vandamál og hætta á brottkasti ef ekkert verður að gert eða að menn þurfi að binda báta í höfn. Síðan langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í strandveiðarnar sem eru að fara að hefjast, og vonandi ganga þær sem best í sumar, hvort hann hyggist leita allra leiða til að tryggja þær í 48 daga. Mér skilst að hæstv. ráðherra hafi verið að skoða það fyrir nokkru að það væri mögulegt að tryggja 48 daga í strandveiðum. Ég er mjög ánægð með það ef hæstv. ráðherra er að vinna að því, það hefur verið óskað eftir því lengi og gott að vita hvort ráðherra sér möguleika á því í sumar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina þó að seint sé fram komin. Það eru engu að síður mjög mikilvægar spurningar. Fyrst varðandi hrygningarstofnveiði og veiði þorsks á grunnslóð þá er hrygningarstoppið aðgerð sem hefur verið stunduð í ótal ár eins og kom fram í máli hv. þingmanns. Ég held að reglugerðinni sem gildir um þetta hafi í rauninni ekkert verið breytt í 15 ár. Og þetta var komið inn áður. Ég held því að við getum verið alveg sammála um að það sé ágæt sátt og raunar mjög góð sátt um það fyrirkomulag að reyna að vernda hrygningarstofninn með þeim hætti að stöðva veiðar úr honum yfir þennan viðkvæmasta tíma. Jafnvel er maður farinn að heyra ávæning af því að lengja þyrfti aðeins í þessu. Hins vegar hefur verið umræða, það er breytilegt eftir svæðum hvernig hún er, um ágang stærri skipa inn fyrir 12 mílurnar. Við þekkjum af umræðunni sem hefur átt sér stað, þó ekki væri nema síðastliðin tvö ár, breytingarnar fyrir austan, við Borgarfjörð eystri og þar. Við erum líka með Suðurlandið og Reykjanesið. Sem betur fer höfum við núna betri upplýsingar um hvernig sókn íslenskra fiskiskipa innan landhelginnar er háttað. Við höfum m.a. getað dregið fram frá Fiskistofu upplýsingar um með hvaða hætti þetta er. Ég er ekki viss um það og ég þekki það ekki, ég hef ekki tölur um að þorskveiði á grunnslóðinni hafi stóraukist á síðustu árum, ég þekki það ekki. Ég veit þó að áður fyrr var mikil veiði. Það er sjálfsagt að skoða það. Svo að ég svari því hvort maður ætli að bregðast við dragnótinni sérstaklega hef ég ekki verið á þeim stað að taka hana út fyrir sem sérstakt veiðarfæri. Varðandi strandveiðarnar ætla ég að koma að því í seinna svari mínu og varðandi ýsuna svara ég hv. þingmanni í síðara andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hefði viljað fá skýrari viðbrögð við því hvort það væri eitthvað verið að skoða þennan mikla meðafla á ýsu í veiðum á þorski því að hann er bara til mikilla vandræða hjá útgerðum. Ég tel að það hljóti að vera hægt að bregðast við þeim vanda með einhverjum hætti í samvinnu við Hafró og líka varðandi dragnótina inn á grunnslóð sem menn hafa kvartað yfir mjög lengi og hefur núna verið brugðist við fyrir utan Borgarfjörð eystri. Mig langar líka að spyrja um línuívilnun, hún hefur verið skorin niður frá ári til árs, hvort hæstv. ráðherra hyggist leiðrétta þær heimildir sem fara til línuívilnunar og tryggja þær til loka þessa fiskveiðiárs og aðeins meira um hvort hann hyggist tryggja strandveiðar í sumar.
Virðulegi forseti. Ég komst því miður ekki yfir í ýsuna. Við höfum brugðist við. Ég er búinn að auka aflamark í ýsu. Ég gaf út reglugerð í síðustu viku um það. Aflamarkið var aukið um 8.000 tonn, úr 44.000 tonnum í 52.000 tonn. Við unnum það í góðu samráði við Hafrannsóknastofnun sem orðaði það þannig að stofnunin legðist ekki gegn því að aflamarkið yrði aukið á yfirstandandi ári. Þeir hafa þá skoðun sérfræðingar okkar þar að það beri þá að draga þetta frá úthlutun næsta árs og við höfum sett þetta fram með þeim hætti þó svo að ég líti svo á að það sé sérstök ákvörðun. Varðandi strandveiðarnar: Já, við höfum verið að skoða möguleika í þeim efnum. Sömuleiðis línuívilnunina, við höfum verið að bæta í hana svona smátt og smátt. Vandi minn í þeim efnum stendur fyrst og fremst um það að við erum með 5,3% bundin í lög sem setja ráðuneytinu mörk varðandi það hvað hægt er að gera. En við höfum hingað til nýtt allt það svigrúm sem við höfum fengið til að „fjármagna“ [[Forseti hringir.]]strandveiðina og áherslur mínar liggja til þess. Eins og staðan er í dag þá höfum við ekki enn komið á leið til þess en við erum á vaktinni eins og sagt er.
Eins og hv. alþingismönnum er kunnugt hefur Tryggva Gunnarssyni, umboðsmanni Alþingis, verið veitt lausn frá embætti frá og með 1. maí nk. Það er verkefni Alþingis að kjósa umboðsmann og það er jafnframt forsætisnefndar Alþingis að gera tillögu til þingsins um einstakling til að gegna embættinu. Forsætisnefnd skipaði þriggja manna undirnefnd úr sínum hópi til að hafa á hendi tillögugerð til forsætisnefndar um einstakling við kosningu til embættis umboðsmanns Alþingis. Undirnefndina skipuðu sá sem hér talar, Guðjón S. Brjánsson og Bryndís Haraldsdóttir. Undirnefnd forsætisnefndar naut ráðgjafar nefndar þriggja sérfræðinga, en hana skipuðu Helgi I. Jónsson, fyrrverandi hæstaréttardómari, sem var formaður ráðgjafarnefndarinnar, Kristín Benediktsdóttir, dósent við lagadeild Háskóla Íslands, og Herdís Pála Pálsdóttir, framkvæmdastjóri rekstrarsviðs og mannauðsstjóri Deloitte. Báðar nefndirnar starfa samkvæmt reglum sem forsætisnefnd hefur sett um undirbúning fyrir kosningu einstaklings til að gegna embætti ríkisendurskoðanda eða umboðsmann Alþingis. Þær reglur er að finna á vef Alþingis. Um kosninguna gildir ákvæði 7. mgr. 82. gr. þingskapa sem segir að þegar kjósa á um einn mann séu þeir einir í kjöri sem tilnefndir eru og eigi hreyfa andmælum. Á fundi forsætisnefndar í morgun var einróma samþykkt að tilnefna Skúla Magnússon, dómstjóra við Héraðsdóm Reykjavíkur, sem umboðsmann Alþingis til næstu fjögurra ára. Aðrar tilnefningar hafa ekki borist forseta innan þess frests sem lög ákveða og er Skúli því einn í kjöri. Forseti hefur ákveðið að kosningin verði með atkvæðagreiðslukerfinu eins og þingsköp heimila. Henni má jafna við leynilega skriflega kosningu. Atkvæðagreiðslukerfið verður nú þannig stillt að töflurnar á veggnum munu einungis sýna hverjir greiða atkvæði en ekki hvernig þeir greiddu atkvæði, og hið sama gildir um geymsluminni tölvunnar. Þeir sem kjósa Skúla Magnússon ýti á já-hnappinn en þeir sem vilja skila auðu ýti á hnappinn sem merktur er: Greiði ekki atkvæði. Nei-hnappurinn er óvirkur. Gult ljós kviknar við miðhnappinn á borðum þingmanna þegar atkvæði hefur verið greitt, sama á hvorn hnappinn menn hafa ýtt. Eins kviknar aðeins gult ljós á veggtöflum.
Skúli Magnússon hefur verið kjörinn umboðsmaður Alþingis með 49 atkvæðum, 4 greiða ekki atkvæði. Um leið og ég býð Skúla Magnússon velkominn til starfa vil ég þakka Tryggva Gunnarssyni fyrir löng og farsæl störf sem umboðsmaður Alþingis, en hann hefur gegnt því embætti í rúm 22 ár, en hann tók við embætti umboðsmanns 1. nóvember 1998.
Herra forseti. Ég hygg að ég sé í hópi þeirra þingmanna sem hafa alltaf stutt það, með einni undantekningu, að skýrslubeiðni verði samþykkt. Nú er það svo að mér finnst samt sem áður rétt að vekja athygli á því að Alþingi var með sérstaka rannsóknarnefnd um fall sparisjóðanna. Fari ég rétt með, herra forseti, kostaði sú skýrsla um 500 millj. kr. Hún var afhent Alþingi í apríl 2014. Ég velti fyrir mér hvað ætli komi nýtt fram í þeirri skýrslubeiðni sem hér liggur fyrir sem ekki kom fram í þeirri viðamiklu skýrslu sem afhent var Alþingi 2014. Mér finnst í lagi að velta fyrir sér þegar við tökum ákvörðun um að samþykkja skýrslubeiðni af þessu tagi: Eftir hverju er verið að leita? Hvaða nýju upplýsingar ætla menn að fá hér fram?
Herra forseti. Ég skal upplýsa þingheim og hv. þingmann um hvað verið er að fara fram á í þessari skýrslubeiðni. Hinn 22. apríl 2010 tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðs Keflavíkur til SpKef sparisjóðs. Var þetta gert í þeirri viðleitni að forða innlánseigendum frá því að tapa fé við gjaldþrot sparisjóðsins. Íslenska ríkið stofnaði svo sparisjóðinn SpKef. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar nam kostnaður ríkisins, að teknu tilliti til vaxta, samtals 25 milljörðum kr. vegna SpKef. Var greiðslan innt af hendi til Landsbankans með ríkisskuldabréfi. Ríkið skuldbatt sig til að greiða Landsbankanum þann mun sem var á verðmæti yfirtekinna eigna og skulda. Í ljósi alls þessa þá skiptir það ríkissjóð og skattgreiðendur miklu að fá upplýsingar um hvert var tjón Landsbankans, m.a. hvert var hið raunverulega tjón Landsbankans og hvernigeignaumsýslu Landsbankans var háttað, þ.e. hvert yfirteknum eignum vegna SpKef var ráðstafað og á hvaða verði. Jafnframt skiptir miklu máli að fyrir liggi hvaða upplýsingar voru þegar til staðar um eiginfjárstöðu og lausafjárvanda Sparisjóðs Keflavíkur þegar svo afdrifaríkar ákvarðanir um ráðstöfun fjármuna úr ríkissjóði voru teknar. Verkefni rannsóknarnefndarinnar, þ.e. Alþingis, [[Forseti hringir.]]var að rannsaka aðdraganda og orsök erfiðleika og falls sparisjóðanna. [[Forseti hringir.]]Henni var ekki falið að rannsaka hvernig úrvinnslu eigna sparisjóðsins var háttað. [[Forseti hringir.]]Þá tók rannsóknarnefndin ekki á því hvert endanlegt tjón ríkissjóðs var vegna [[Forseti hringir.]]ákvörðunar um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðs Keflavíkur og SpKef sparisjóðs eða [[Forseti hringir.]]eignaumsýslu Landsbankans. Tilgangur þessarar skýrslubeiðni er að varpa [[Forseti hringir.]]ljósi á þessa hagsmuni ríkissjóðs sem ekki hefur verið fjallað um.
Ræðutímanum var löngu lokið.
Herra forseti. Í sambandi við skýrslubeiðnir hefur stundum komið upp sú umræða að betra kynni að vera að áður en skýrslubeiðni er lögð fram til atkvæðagreiðslu í þingsal eigi sér stað einhver umfjöllun um hana, t.d. á vettvangi nefndar. Þeirri hugmynd hefur verið hreyft, m.a. á vettvangi þingskapanefndar. Með því er ekki verið að tala um að koma í veg fyrir að skýrslubeiðni sé lögð fram heldur að aðeins sé skerpt á því hvaða tilgangi skýrslubeiðnin eigi að þjóna og að þingmenn hafi þá allir betri aðstöðu til að meta hvort tilefni sé til skýrslugjafarinnar í því formi sem hún er lögð fram. En eins og þingmenn þekkja eru skýrslubeiðnir lagðar fram án fyrirvara, án umræðu og án þess að eitthvert samtal eigi sér stað um hvernig standa eigi að þessu. Mér finnst þetta mál svolítið bera þess merki [[Forseti hringir.]]að gott hefði verið að eiga smá umræðu um það, t.d. til að skerpa á því hvaða nýju upplýsingar reikna má með að geti komið fram með slíkri skýrslu. Eins og hv. þm. Óli Björn Kárason [[Forseti hringir.]]benti á hefur mikil rannsókn átt sér stað áður á nákvæmlega þessum málum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að koma hér í sérstaka umræðu um breytingar á fyrirkomulagi skimana fyrir legháls- og brjóstakrabbameini. Töluverð gagnrýni hefur komið fram á breytingarnar, undirbúninginn og innleiðingu á nýju fyrirkomulagi. Ég styð tilfærsluna á þjónustunni til heilsugæslunnar. Það er góð breyting. En að mínu áliti hafa allt of margir hnökrar komið upp varðandi framkvæmd og upplýsingagjöf og það varð ákveðið rof eða töf á þjónustunni um tíma. Ekki sér fyrir endann á þessu breytingaferli og það hefur dálítið verið þannig að þegar einn vandi leysist birtist annar. Sérstakir hópar hafa verið stofnaðir á samfélagsmiðlum til að ræða þessi mál og umræðan hefur ítrekað ratað hér inn í þingsal en í dag fáum við gott tækifæri til að dýpka umræðuna. Markmiðið sem ég legg af stað með inn í þessa umræðu er að átta mig á breytingastjórnuninni í þessu verkefni og beina sjónum að því hvernig markvissri breytingastjórnun verður háttað héðan í frá, yfirsýn og samhæfing þjónustunnar tryggð til framtíðar og hvaða leiðir er rétt að fara til að skapa traust á fyrirkomulaginu. Að mínu áliti er brýnasta verkefnið nú að taka utan um þann hóp einstaklinga sem hefur þurft að bíða allt of lengi eftir niðurstöðum og frekari greiningum og þjónustu vegna rofsins sem varð. Það þarf að viðurkenna og virða þá stöðu sem þær konur eru í. Þar eru dæmi um konur sem eru búnir að bíða í sex mánuði eða hálft ár eftir upplýsingum um hvort þær þurfi frekari rannsóknir og þá tekur jafnvel við fjögurra vikna bið eftir næsta læknatíma. Hæstv. ráðherra verður að mínu áliti að finna leið til að taka utan um þennan hóp. Ég veit ekki hvað þessi hópur er stór en þetta eru konur í viðkvæmri stöðu sem þarf að sinna af virðingu samhliða því sem unnið er með ferlið í heild, það skýrt og traust byggt upp eins og hefur verið gert síðustu mánuði. Ég hef líka ákveðnar áhyggjur af of mörgum milliliðum í meðhöndlun sýna í því fyrirkomulagi sem nú er með rannsóknirnar. Skimun fyrir legháls- og brjóstakrabbameini varðar allar konur landsins - já og eiginmenn, feður, bræður og syni. Skimunin hefur snertifleti við öll heimili landsins og þar með mikil áhrif á traust til heilbrigðisþjónustunnar í heild. Í febrúar 2020 ræddum við fyrirhugaðar breytingar hér að frumkvæði hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur. Þar kom skýrt fram hjá hæstv. heilbrigðisráðherra að þessi þjónusta þarf að vera áreiðanleg og byggja á bestu þekkingu á hverjum tíma og einnig er mikilvægt að hún sé aðgengileg um land allt í samfellu. Til að átta mig betur á stöðunni og leiðinni fram á við langar mig því að beina eftirfarandi spurningum til ráðherra: Hvenær var ákvörðun um breytingar á fyrirkomulagi skimana tekin og hverjir komu að þeirri ákvörðun? Hvernig var ábyrgð á yfirsýn og breytingastjórnun skilgreind til að tryggja samfellu og upplýsingagjöf um breytingar? Hvernig er ætlunin að tryggja markvissa breytingastjórnun og yfirsýn héðan í frá? Undir þeim lið er náttúrlega mjög margt sem er vert að skoða, t.d. hvernig staðið verður að faglegri ákvarðanatöku um fyrirkomulag skimana til framtíðar og hvernig hugsanlegar breytingar á tíðni- og aldursviðmiðum skimana verða kynntar, samanber þær breytingar sem fallið var frá í janúar. Hver fær það hlutverk að fylgja eftir þátttöku einstakra kvenna í skimunum eftir breytingarnar og hver fær það hlutverk að standa fyrir almennri hvatningu til kvenna? Hverjum er ætlað að tryggja eftirfylgni og aðgengi að tíðari skimunum vegna aukinnar áhættu, svo sem sögu um frumubreytingar, HPV-greiningar, keiluskurðar eða í kjölfar greiningar á erfðaþáttum eins og BRCA? Hvert eiga konur sem þurfa á frekari rannsóknum vegna niðurstöðu úr skimunum að snúa sér og er þeim tryggð greið leið til sérfræðinga? Er svartími núna orðinn ásættanlegur? Að lokum: Skapar það að sýnin séu greind í Danmörku einhverjar nýjar áskoranir varðandi öryggi við meðferð sýna, persónuvernd og geymslu lífsýna?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni frumkvæðið, en þingmaðurinn óskaði eftir umræðu um tilhögun skimunar á legháls- og brjóstakrabbameini og breytingum sem urðu á henni um áramótin. Þessar breytingar hafa átt sér mjög langan aðdraganda. Meginmarkmiðin með breyttu skipulagi skimana frá og með síðustu áramótum eru að færa skipulagið nær því sem mælt er með í alþjóðlegum skimunarleiðbeiningum og tryggja þar með enn frekara öryggi og gæði skimana hér á landi. Endurbætt skipulag skimana er jafnframt í samræmi við framtíðarsýn og meginmarkmið heilbrigðisstefnu til ársins 2030 sem Alþingi samþykkti 2019. Í samræmi við krabbameinsáætlun setti landlæknir á fót þverfaglegt, óháð skimunarráð til að vinna tillögur að framtíðarskipulagi skimana fyrir krabbameinum og fyrirkomulagi þeirra á landsvísu. Í kjölfar þess að skimunarráð lauk vinnu sinni skilaði landlæknir tillögum til heilbrigðisráðherra um tilhögun, staðsetningu, stjórn og framkvæmd skimana sem byggði þá á áliti og faglegri ráðgjöf skimunarráðs. Það var mat skimunarráðs að tímabært væri að færa fyrirkomulag skimunar á Íslandi nær því skipulagi sem mælt er með í Evrópuleiðbeiningum um skimanir og féllu fram settar tillögur vel að innleiðingu íslenskrar krabbameinsáætlunar og heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Tillögur skimunarráðs eru í samræmi við fyrirkomulag skimana í Evrópu og á Norðurlöndum og þá kemur fram í áliti landlæknis að telja verði líklegra að verkefni sem snúa að skipulagi, utanumhaldi, lagaumgjörð og eftirliti verði auðveldari ef skimanir eru hluti hinnar almennu og opinberu heilbrigðisþjónustu. Breytingar á fyrirkomulagi skimana fyrir leghálskrabbameini og brjóstakrabbameini, sem tóku gildi síðastliðin áramót, eru í samræmi við álit og tillögur landlæknis og skipulagsráðs embættisins. Með bréfi frá heilbrigðisráðuneytinu í júní 2020 voru embætti landlæknis, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, heilsugæslu um land allt, Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri formlega falin hlutverk og ábyrgð á breyttu skipulagi og framkvæmd skimana fyrir krabbameini frá og með síðustu áramótum. Skipting ábyrgðar frá og með síðustu áramótum er eftirfarandi: Embætti landlæknis var falin heildaryfirsýn skimunar fyrir krabbameinum, og þar með talin ábyrgð á leiðbeiningum um skimanir. Auk þess er landlæknir ábyrgur fyrir því að sett verði árangursviðmið og gæðavísar um skimanir og hefur eftirlit með árangri og framkvæmd skimunar. Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins var falinn rekstur og ábyrgð á Samhæfingarstöð krabbameinsskimana, en í því hlutverki felst m.a. að bera ábyrgð á því að leiðbeiningum um skimun sem embætti landlæknis gefur út sé fylgt á landsvísu. Þetta felur m.a. í sér skipulag skimunar og samhæfingu hennar í samráði við þá aðila sem koma að skipulagðri, lýðgrundaðri skimun. Stöðin ber ábyrgð á boðun í skimun og tryggir að konur sem óska eftir að taka þátt í skimun fái tækifæri til þess. Hún tryggir að konur fái upplýsingar um skimun, niðurstöðu skimunar og upplýsingar um eftirfylgni. Heilsugæslu um land allt hefur verið falið að taka sýni vegna skimunar fyrir krabbameini í leghálsi og fellur sú heilbrigðisþjónusta vel að starfsemi hennar. Landspítala var falin ábyrgð á framkvæmd skimunar fyrir brjóstakrabbameini sem og sérskoðun brjósta og legháls fyrir landið allt. Landspítalanum er falið að eiga samstarf við Sjúkrahúsið á Akureyri um framkvæmd og hafa forgöngu um samvinnu milli forstjóra annarra heilbrigðisstofnana um fyrirkomulag á skimun fyrir brjóstakrabbameini og sérskoðun brjósta með það að markmiði að ná til kvenna úti um land. Frá árinu 2017 hefur Landspítalinn séð um sérskoðanir brjósta og frá og með síðustu áramótum tók spítalinn við skimun fyrir brjóstakrabbameini og leghálsspeglun, en skimun fyrir brjóstakrabbameini á höfuðborgarsvæðinu hefur verið flutt úr Skógarhlíð til Eiríksstaða á Eiríksgötu 5. Á Akureyri er skimun fyrir brjóstakrabbameini á Sjúkrahúsinu á Akureyri eins og verið hefur. Landspítalinn mun því sjá um skimun á landsbyggðinni í samstarfi við Sjúkrahúsið á Akureyri með áþekku fyrirkomulagi og var fyrir breytingar. Varðandi leghálsskimun á landsbyggðinni hafa ljósmæður og hjúkrunarfræðingar á heilsugæslustöðvum séð um sýnatöku vegna skimunar fyrir leghálskrabbameini frá árinu 2015 og fengið til þess sérstaka þjálfun, en nú hafa ljósmæður og hjúkrunarfræðingar hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins einnig fengið þjálfun við að taka leghálssýni. Framkvæmdir við töku leghálssýna hefur því einungis breyst á höfuðborgarsvæðinu. Aðkoma kvensjúkdómalækna á stofum að sýnatöku vegna skimunar fyrir krabbameini í leghálsi er óbreytt frá því sem verið hefur, þ.e. kvensjúkdómalæknar geta tekið sýni samkvæmt skimunarleiðbeiningum og sent til greiningar. Í dag fá konur niðurstöður úr skimun á island.is en það er sama fyrirkomulag og var viðhaft fram að síðustu áramótum. Síðar á árinu munu niðurstöður verða aðgengilegar á heilsuvera.is, en þar geta konur séð niðurstöður og hvenær áætlað er að næsta skimun verði samkvæmt leiðbeiningum frá Samhæfingarstöð krabbameinsskimana, sem byggist á skimunarleiðbeiningum landlæknis.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa þörfu umræðu um það hitamál sem þessar skimanir hafa verið í vetur. Nýverið kom fram að enn þá er sex vikna lágmarksbið eftir niðurstöðum greiningar á sýnum frá því að þau voru tekin. Það er þvert á ítrekaðar fullyrðingar fyrr á árinu þar sem því var haldið fram að greiningarferli myndi taka tvær til þrjár vikur. Síðustu daga hafa okkur borist fréttir af því að konum sem fóru í skimun í nóvember í fyrra séu núna fyrst að berast niðurstöður. Niðurstaðan felur jafnvel í sér að viðkomandi kona þarf enn á frekari rannsóknum að halda. Herra forseti. Við erum því að tala um allt að sex mánaða bið í óvissunni. Allan þennan tíma hafa konur beðið í óvissu og ótta og enga hugmynd haft um hvenær þær frétti af niðurstöðunum. Þær hafa jafnvel frétt af því í fjölmiðlum að lífsýni þeirra sé að finna í pappakössum í húsakynnum Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins í Hamraborg. Hvað mundi Persónuvernd segja við þessu? Nú þegar þær frétta loksins af því að þær þurfi að fara í frekari rannsóknir eru þær eðlilega slegnar kvíða og reiði. Þeim finnst þær hunsaðar og afskiptar. Ofan á þetta segir í samningnum við danska rannsóknaraðila að geyma eigi eðlileg sýni í sex ár. Hér á landi hafa sýnin verið geymd í tíu ár. Ég spyr: Er þessi breyting í samræmi við lög um lífsýnasöfn og lög um sjúklinga? Hversu mikið klúður er unnt að afbera í þessum málum? Herra forseti. Nei, þessa starfsemi á að sjálfsögðu að starfrækja hér á landi. Hér er til staðar þekking, tæki og allur annar búnaður. Þannig yrði þetta allt í senn ódýrara en umfram allt öruggara en það ferli sem nú hefur verið viðhaft. Ég spyr einnig, herra forseti: Hvar værum við stödd varðandi umræðu um þetta mál ef ekki hefði komið til hin kraftmikla barátta þeirra kvenna sem gengið hefur undir kjörorðinu Aðför að heilsu kvenna? Hvar værum við þá stödd?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda kærlega fyrir þessa umræðu sem verið hefur fróðleg og upplýsandi. Ég tek undir áhyggjuorð þeirra þúsunda kvenna sem skrifuðu undir áskorun til hæstv. heilbrigðisráðherra og ég tek undir áhyggjur málshefjanda. Það hefur verið athyglisvert að fylgjast með yfirlýsingum stjórnvalda varðandi þessar breytingar á heilbrigðisþjónustu kvenna, sem voru að sögn í undirbúningi í a.m.k. tvö ár en tóku gildi um áramót með ófullnægjandi hætti, eins og margsinnis hefur komið fram. Í ræðu sinni dreifði hæstv. heilbrigðisráðherra ábyrgðinni á embætti landlæknis, heilsugæslu og Landspítala, en ábyrgð á ófullnægjandi undirbúningi er hæstv. ráðherra. Eftir að búið var að færa alla þessa heilbrigðisþjónustu frá Krabbameinsfélaginu og til heilsugæslu, sem ekki allir hafa fullnægjandi aðgang að, til Landspítala að hluta og til danskrar rannsóknarstofu að hluta, koma fram æ fleiri konur sem eru í fullkominni óvissu um afdrif leghálssýna sem þeim tilheyra, m.a. konur sem áður hafa greinst með frumubreytingar og hafa eftir atvikum einnig farið í keiluskurð með tilheyrandi eftirfylgni. Þær eru nú í óvissu. Að fjölmargar konur séu ekki búnar að fá nein svör nánast allt þetta ár, eftir sýnatökur í janúar eða febrúar, er afleit þjónusta í boði ríkisstjórnarinnar sem getur ekki skorast undan ábyrgð. Að svör berist seint og illa til kvenna sem bíða niðurstöðu leiðir til mikillar vanlíðunar hjá þessum konum, eins og glöggt má sjá á umræðu í stórum hópi kvenna á samfélagsmiðlum sem ræða þar áhyggjur sínar við kynsystur sínar. Herra forseti. Staðan var hæstv. heilbrigðisráðherra ljós í byrjun þessa árs, en nú í lok apríl er ekki enn búið að klára þessa yfirfærslu með fullnægjandi hætti, og er það miður.
Virðulegur forseti. Það er hægt að segja að það sé ánægjulegt að á síðustu misserum hefur heilbrigði kvenna á Íslandi fengið mikla umfjöllun. Það hefði reyndar verið betra ef ástæðan væri ekki ákveðin hræðsla í hópi kvenna vegna breytinga sem áttu sér stað á því hvernig við skimum fyrir krabbameini. Mér finnst þó mikilvægt í þessu sambandi að við áttum okkur á því að hingað til hefur þátttaka íslenskra kvenna í brjóstaskimun verið óásættanleg, eða í kringum 60%. Við ættum auðvitað að setja markið á 75–80%. Ég vænti þess að hæstv. heilbrigðisráðherra fylgi því vel eftir að fylgst verði með því hvernig þessari þróun vindur fram í kjölfar þeirra breytinga sem orðið hafa á fyrirkomulagi skimana fyrir brjóstakrabbameini. Mig langar að nota tækifærið hér og bæta aðeins í spurningaflóruna til hæstv. ráðherra. Í óundirbúnum fyrirspurnatíma 3. mars sl. ræddi ég þessi mál við hæstv. heilbrigðisráðherra. Þá ræddum við frestun sem átt hafði sér stað í því að breyta aldursbilinu, neðri mörkum, varðandi brjóstaskimunina. Eins og öllum er kunnugt hefur ráðherra frestað þeirri ákvörðun. Hefur verið tekin endanleg ákvörðun um hvenær við ætlum að hefja brjóstaskimun? Þá langar mig að kasta inn í þá umræðu hvort ekki sé skynsamlegt að bjóða konum frá 40 ára aldri í brjóstaskimun þó að áherslan á að ná meiri þátttöku miðist við 50 ára aldurinn. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra út í skimun fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi. Það er mál sem hefur staðið yfir lengi og við eigum hér ansi gamla þingsályktunartillögu um þetta mál. Hæstv. ráðherra hefur svarað því til að það sé í undirbúningi. Ef ráðherra hefði tækifæri á að koma inn á það í ræðu sinni þá held ég að það væri mjög forvitnilegt [[Forseti hringir.]]að vita hvað við sjáum fyrir okkur í þeim efnum. Hvenær getum við hafið þá skimun og hvert yrði fyrirkomulagið?
Forseti. Það er algeng saga sem ég heyri í kringum mig frá öðrum konum þar sem einhver var búinn að vera veikur í langan tíma og ekkert fannst að en svo var viðkomandi með krabbamein og dó stuttu síðar. Það væri svo sem hægt að flokka þetta sem orðróm eða gróusögur en ég hef bara heyrt þetta úr svo mörgum áttum og svo oft að ég er sjálf farin að trúa þessu. Ég held að konur almennt treysti ekki heilbrigðiskerfinu til að passa upp á heilsu sína og líf með fullnægjandi hætti. En ég ætla að láta nægja hvað það varðar að fá að lesa hér upp úr tilkynningu sem aðgerðahópurinn Aðför að heilsu kvenna sendi frá sér nú í morgun. Þar kemur m.a. fram, með leyfi forseta: „Óhætt er að fullyrða að núverandi staða er með öllu óviðundandi og tryggir hvorki öryggi né gæði sem áskilin eru í starfsemi af þessu tagi. Biðin eftir niðurstöðum úr sýnatöku er allt of löng og komið hefur í ljós að ef kona þarf í frekari rannsóknir eða aðgerð eftir að niðurstöður berast er biðin einnig allt of löng. Ljóst er að hvorki heilbrigðisráðuneytið né heilsugæslan hafa metið áhættuna af þeim breytingum sem hafa verið gerðar og staða verkefnisins er því miður enn í algjörum molum.“ Í lok þessarar tilkynningar lýsir félagið yfir áhyggjum af því í hvaða farvegi málið er og er óskað eftir að ferlinu verði snúið við hið fyrsta. Það má því segja að traust til leghálsskimana sé nú í algeru lágmarki og langt í land þar til það vinnst aftur. Traust kvenna almennt til heilbrigðiskerfisins er ekkert sérstaklega mikið en ég mun fjalla meira um það í næstu ræðu. Telur ráðherra að þær aðgerðir sem mun verða gripið til í sambandi við leghálsskimanir og hefur verið gripið til muni tryggja að konur og leghafandi fólk geti treyst þessum skimunum?
Virðulegi forseti. Þann 2. mars sl. óskaði ég, ásamt 25 öðrum þingmönnum, eftir að hæstv. heilbrigðisráðherra yrði falið að vinna skýrslu um breytingar á skipulagi og framkvæmd skimunar fyrir krabbameini í leghálsi. Það gerði ég í kjölfar þungrar gagnrýni frá konum og frá læknum og heilbrigðisstarfsfólki. Afleiðingin af þessum breytingum er óöryggi gagnvart kerfinu. Það er óboðleg staða. Ráðherra hefur samkvæmt þingsköpum tíu vikur til að skila slíkri skýrslu til þingsins, en á morgun verða liðnar átta vikur. Enn hefur lítið heyrst og ekkert af þessari vinnu. Óskað var eftir upplýsingum frá forseta þingsins þann 14. apríl en svör um stöðu mála hafa ekki borist. Ástæða þess að ég nefni hérna tímamörkin er að í skýrslubeiðninni hefur farið fram á, með leyfi forseta: „… að skýrsla um ofangreinda þætti verði unnin af óháðum aðila. Æskilegt er að samráð verði haft við þingflokka um þann óháða aðila sem fenginn verður til starfans.“ En nú, þegar tvær vikur eru þar til að ráðherra á að flytja þinginu skýrsluna, hefur ekkert heyrst frá hæstv. heilbrigðisráðherra um hvaða aðili verði fenginn til þess. Þetta held ég að sé í samræmi við annan undirbúning málsins eða þessara breytinga af hálfu stjórnvalda, það vantar allt samtal. Það vantar samtal við konur sem eiga allt þessari þjónustu að þakka og það vantar samtal við kerfið sjálft. Markmiðið með skýrslubeiðninni var að fá fram svör við brýnum spurningum þannig að upplýsingar fáist fram um það t.d. hver aðdragandinn var og hvaða rök voru að baki. Það eru mér vonbrigði að sjá núna þegar átta vikur eru liðnar, engin sérstök merki þess að vanda eigi til þessarar vinnu og leggja fram faglega unna úttekt á málinu. Úttekt og heiðarlegt samtal í kjölfarið verður að fá að eiga sér stað og Alþingi hefur reyndar samþykkt að svo skuli vera. Virðulegi forseti. Konur eiga betra skilið en þetta. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er ætlunin að vinna að þessari skýrslu í samræmi við skýran vilja þingsins?
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir þessa umræðu. Við yfirfærslu leghálsskimunar frá Krabbameinsfélaginu til heilsugæslunnar virtist það koma flatt upp á stjórnendur heilsugæslunnar hve mörg ógreind sýni fylgdu. Í frétt á ruv.is þar sem rætt er við Óskar Reykdalsson, forstjóra heilsugæslunnar, segir orðrétt, með leyfi forseta: „„Ég held þetta sé ekki nein yfirsjón, þetta tók bara aðeins lengri tíma en við hefðum viljað, við hefðum auðvitað viljað gera þetta tveim, þrem vikum fyrr.“ Hann bjóst við einhverjum sýnum frá Krabbameinsfélaginu en ekki 2.000 stykkjum. En hefði ekki biðin styst aðeins ef samningarnir við dönsku rannsóknarstofuna hefðu verið tilbúnir strax í janúar? „Jú, væntanlega,“ segir Óskar.“ Hefði það ekki átt að vera eitt helsta verkefni yfirvalda við yfirfærsluna að ganga úr skugga um hve mörg sýni kæmu frá Krabbameinsfélaginu sem þyrfti að greina og tryggja að sýnin yrðu rannsökuð tafarlaust í stað þess að setja þau í geymslu í fleiri vikur? Krabbameinsfélagið fullyrðir að það hafi legið fyrir í byrjun nóvember að félagið myndi hætta að greina sýni tekin eftir 6. nóvember og senda þau til greiningar hjá heilsugæslunni. Það er á ábyrgð stjórnvalda að ganga úr skugga um að svona mál komi ekki upp. Það hefði aldrei átt að vera til staðar nokkur vafi um það hversu mörg sýni kæmu frá Krabbameinsfélaginu og hvenær greiningin á þeim þyrfti að fara fram. Því er sú ákvörðun að semja við danskt sjúkrahús um greiningu sýna langt frá því að vera hafin yfir gagnrýni. Íslenskir læknar segja að hér sé til staðar kunnátta og tækjabúnaður til að framkvæma HPV-skimanir. Það er því afar furðulegt að stjórnvöld vilji frekar senda sýnin í ferðalag til Danmerkur. Það kemur bara til með að lengja ferlið, auka áhættuna. Stjórnvöld verða að svara því hvað réttlæti það að senda sýni til útlanda í skimun.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu og þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir að hefja máls á þessu. Í byrjun síðasta árs varð ljóst að breytingar væru fram undan. Vakti ég tvívegis athygli á þessu mikilvæga máli í fyrirspurnum til hæstv. ráðherra. Nú er að nálgast hálft ár frá því að breytingarnar urðu að veruleika. Það er margt sem hefur farið í þann farveg sem áætlað var, en það virðist vera sem mikilvæg atriði hafi ekki náð að fylgja markmiðum breytinganna. Það er ljóst að á meðan markmiðum breytinganna er ekki náð færumst við fjær því takmarki sem lagt var upp með í upphafi, en það er að auka þátttöku kvenna í skimun, sem hafði minnkað, ásamt því að tryggja öryggi þegar konur greinast með krabbamein. Hér virðist sem breytingastjórnun hafi verið af skornum skammti. Það er mikilvægt við allar breytingar að ef þær eiga að vera til batnaðar skal upplýsingagjöf vera öflug. Það hefur mistekist hér. Nýjustu upplýsingar í fjölmiðlum sýna að konur bíða óeðlilega lengi eftir að niðurstöður úr greiningu á leghálssýnum, þekkingin lekur úr landi og við færumst lengra frá því markmiði sem við ætluðum okkur með krabbameinskimun á konum hér á landi. Það tryggir hvorki öryggi né gæði sem áskilin eru í starfsemi sem þessari. Það skiptir gríðarlega miklu máli að samfella verði í skipulagðri leit að legháls- og brjóstakrabbameini hjá konum. Konur verða að geta treyst á að skimun verði áfram öruggum hætti. Því miður hefur það verið raunin að konur hafa ekki verið eins duglegar að sækja þessa þjónustu síðustu ár. Með góðum undirbúningi og tryggri þjónustu og góðum og aðgengilegum upplýsingum er hægt að auka það á ný.
Herra forseti. Umræður um heilbrigðisþjónustu eru alltaf mikilvægar og umræða um heilbrigðisþjónustu kvenna er gríðarlega mikilvæg. Ég vil þakka hæstv. ráðherra, sem hefur sýnt heilsu kvenna gríðarlegan áhuga í starfi sínu sem ráðherra. Það skiptir máli því að við vitum að konur hafa ekki alltaf fengið þá þjónustu sem þær þurfa og að því miður hefur stundum verið brugðist öðruvísi við þeirra málum innan heilbrigðiskerfisins. Það er mikilvægt að ræða og það er mikilvægt að taka á því. Hæstv. ráðherra fór yfir það í ræðu sinni hver aðdragandinn að breytingum á skipulagi krabbameinsskimana hefði verið. Ég tel að sú áhersla sem lögð hefur verið á að færa skipulagið nær því sem mælt er fyrir í alþjóðlegum skimunarleiðbeiningum sé mikilvæg. Að við þurfum að ná betur til kvenna og auka þátttöku þeirra í skimunum. Ég tek hins vegar undir það að biðtíminn eftir svörum hefur verið of langur og ég trúi því og treysti að verið sé að vinna í því að stytta hann og bæta þann feril málsins. Að því sögðu tel ég einnig að með því að breyta fyrirkomulaginu og gera þessar skimanir að hluta af hinni opinberu heilbrigðisþjónustu sé verið að stíga mjög mikilvæg skref vegna þess að heilsa kvenna á ekki að vera bútasaumur heldur þarf hún einmitt að vera samfella. [[Forseti hringir.]]Þar tel ég að aðkoma hins opinbera og það utanumhald skipti gríðarlegu máli.
Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka hv. málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu um mjög mikilvægt heilbrigðismál. Eins og alkunna er þá hefur sú ákvörðun heilbrigðisráðherra að senda leghálssýni til Danmerkur til rannsóknar sætt harðri gagnrýni frá konum og kvensjúkdóma- og krabbameinslæknum. Það hefur komið fram að unnt er að greina leghálssýni hér innan lands og hefur komið fram í svari Landspítalans við fyrirspurn heilbrigðisráðuneytisins, og er vísað hér til fréttar á ruv.is þann 17. mars sl. Ég vil leyfa mér að vísa til ályktunar Læknafélagsins frá 8. febrúar sl. þar sem segir, með leyfi forseta: „Tekið er undir álit embættis landlæknis, Félags íslenskra kvensjúkdóma- og fæðingalækna, Félags rannsóknalækna og meiri hluta fagráðs um skimun fyrir leghálskrabbameini að stefnt skuli að því að allir þættir skimunarferilsins verði framkvæmdir hérlendis.“ Þá vil ég leyfa mér, herra forseti, að vitna til opins bréfs til heilbrigðisráðherra frá Önnu Margréti Jónsdóttur, sem er formaður Félags íslenskra rannsóknalækna og sérfræðingur í meinafræði, þar sem hún segir: „Heilbrigðisráðherra segir það vera öryggismál að fá utanaðkomandi aðila til að greina sýnin. Það er umhugsunarefni að ráðherra heilbrigðismála skuli tala niður íslenskar rannsóknarstofur og varhugaverð þróun að sýni séu send úr landi á þeim forsendum að ekki sé hægt að tryggja gæði og öryggi rannsókna sem gerðar eru innan lands“. Herra forseti. Ég ætla að lokum að vitna til greinar eftir Önnu Margréti Jónsdóttur, Ísleif Ólafsson og Þorbjörn Jónsson, og þau eru öll læknar og [[Forseti hringir.]]stjórnarmenn í Félagi íslenskra rannsóknalækna. Greinin ber yfirskriftina Slys í stjórnsýslunni og þar er rakið, og sömuleiðis í viðtölum, að nauðsynlegt er að fram fari úttekt á því hvaða stjórnsýslulega slys hefur átt sér stað hér.
Herra forseti. Það er ljóst að ríkt hefur ófremdarástand í einum af mikilvægustu þáttum heilbrigðismála á þessu kjörtímabili, sem eru breytingar á skimun fyrir legháls- og brjóstakrabbameini. Ástæðan fyrir ákvörðuninni um að breyta ferlinu hefur verið óskýr. Framkvæmdin hefur verið klúðursleg, illa skipulögð og umfram allt illa kynnt fyrir konum, sem hefur valdið óöryggi meðal þeirra og vantrausti þeirra á kerfið sem á að þjóna konum og þeirra heilbrigði. Þetta klúður hefur reynst afdrifaríkt og nú er svo komið að aðgerðahópur rúmlega 14.000 kvenna og aðstandenda þeirra sem hófu undirskriftasöfnun fyrir rúmum tveimur mánuðum, sendi frá sér fréttatilkynningu í dag vegna þess að konur voru enn ekki búnar að fá niðurstöðu í rannsóknir sínar á þessu ári. Hópurinn segir að ferli greininga og miðlun niðurstaða úr skimun fyrir leghálskrabbameini sé í molum. Engin skipuleg upplýsingagjöf sé til kvenna. Herra forseti. Hvers vegna var ákveðið að semja við rannsóknastofu í Danmörku um greiningu leghálssýna sem tekin eru hér á landi þegar hægt var að framkvæma þær rannsóknir hér, sem samkvæmt sérfræðingum hefði þýtt hraðara og markvissara ferli? Ef um væri að ræða að kostnaður við rannsóknir sé lægri í Danmörku, líkt og heilbrigðisráðuneytið hefur haldið fram, þá hafa engin skýr gögn um lægri kostnað verið lögð fram. Margir mánuðir hafa liðið án þess að leghálsskimanir og ferlið við þær hafi verið skýrt almennilega út fyrir konum, hvað þá fyrir fagaðilum. Herra forseti. Það er óboðlegt að konur séu ekki enn búnar að fá niðurstöður í sínar persónulegu leghálsskimanir mörgum mánuðum eftir að sýni voru tekin. Óvissan, hræðslan og vantraustið býr til vanlíðan og ótta, sem hefði svo auðveldlega verið hægt að forðast með skipulögðum og skýrum vinnubrögðum heilbrigðisráðuneytisins. Ef tilgangurinn var sá að færa skipulagið nær alþjóðlegum stöðlum, hvers vegna var þá ekki búið að samræma og skipuleggja ferlið svo skimunin og miðlun þeirra myndi ganga hratt og örugglega fyrir sig þegar farið var af stað í það að senda fyrstu sýnin til Danmerkur? Herra forseti. Nú er staðan sú að enn þá eru konur sem ekki hafa fengið endanlegar niðurstöður sem fóru þó upphaflega í skimun í nóvember á síðasta ári. Aðrar hafa jafnvel fengið þá niðurstöðu að þær þurfi að fara í frekari rannsóknir eftir nærri sex mánaða ferli í óvissu og ótta. Það getur verið allt að fjögurra vikna bið [[Forseti hringir.]]eftir að komast í þær rannsóknir. Slík framkvæmd er með öllu óboðleg, bæði konum og aðstandendum þeirra, sem og læknum þeirra, nú í sumarbyrjun. [[Forseti hringir.]]Núverandi staða í þessum þætti heilsufarsmála kvenna er með öllu óviðunandi [[Forseti hringir.]]og tryggir hvorki öryggi né gæði sem konur og aðstandendur þeirra eiga skilið.
Virðulegur forseti. Hér ræðum við um mikilvæga heilbrigðisþjónustu sem er í raun og veru forvarnamál og er gríðarlega mikilvægt fyrir lýðheilsu okkar. Ég held að þetta mál og saga þess eigi margt sammerkt með öðru í okkar annars flotta og góða heilbrigðiskerfi. Heilbrigðiskerfið okkar hefur sýnt það undanfarið í Covid; heilsugæslan, Landspítalinn, hjúkrunarfræðingar og stofnanir úti um allt land hafa sýnt alveg gríðarlega seiglu og dugnað með frábærum úrræðum í því hvernig þau hafa leyst málið. Það er verið að skima alla daga og bólusetja alla daga samhliða því að sinna annarri þjónustu. Þetta er ekkert mál. Þetta snýst alltaf um eitthvert skipulag og fyrirkomulag. Hvernig ætlum við að gera hlutina og hafa þá sem aðgengilegasta, hafa þjónustuna sem aðgengilegasta, sem skilvirkasta, þannig að þjónustan og hagkvæmnin sé sem best? Meðan aðgengi er gott og þjónustan góð þá koma fleiri í skimanir og þá náum við akkúrat þeim árangri sem við stefnum að með þessu. Og því hagkvæmara sem þetta er, þeim mun meira getum við gert í skimunum og bætt við fleiri tegundum skimana fyrir krabbameini og öðru slíku. Þetta er kannski stóra vandamálið sem við búum við víða í heilbrigðiskerfinu, hvort sem það er hjá Sjúkratryggingum Íslands eða einhvers staðar annars staðar í kerfinu, að það vantar svolítið að við segjum: Hvað ætlum við að kaupa? Hvaða þjónustu erum við að sækjast eftir og hver býðst til að veita hana á sem hagkvæmastan, aðgengilegastan og bestan hátt? Það er á þann stað sem við þurfum að komast. Okkur tókst þetta varðandi heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu. Þar var bara ákveðið hvaða þjónustu við ætluðum að kaupa og allir fengu greitt fyrir það sama. Menn vita að hverju er stefnt og svo keppast rekstrarformin um að gera það á sem bestan hátt. Við þurfum að koma þessum skimunum í lag. Við þurfum að láta greiningarnar fara fram hér á landi og gera þetta þannig að það sé aðgengilegt og við náum markmiðum okkar.
Forseti. Sjúkdómar og áhrif sjúkdóma eða lyfja á leghafandi fólk hafa ekki átt upp á pallborðið hjá læknasamfélaginu. Rannsóknir á sjúkdómum og áhrifum lyfja eru miðaðar við karlkyns líkama og eins og svo margt annað byggjast nútímalæknavísindi á rannsóknum gerðum af körlum um karla. Nýjasta dæmið er að þegar bólusetning við Covid-19 virtist valda blóðtappa var strax hætt að nota bólusetningarefnið, þar til annað kom í ljós, á meðan skrifað hefur verið upp á getnaðarvarnapilluna fyrir leghafandi fólk allt niður í 12 ára aldur þó að ljóst sé að gríðarleg blóðtappahætta sé af inntöku lyfjanna. Ástæðan fyrir því að læknavísindin vita ekki af hverju pillan hefur þessi áhrif á ungar konur er kannski allra helst að þau hafa ekki áhuga á að vita það. Vanvirðing gagnvart leghafandi fólki er svo gríðarleg að mjög margar frásagnir eru til þar sem leghafandi fólk er sent á milli lækna og sagt að það sé með hysteríu eða ímyndunarveiki og svo kemur í ljós síðar meir að um er að ræða vefjagigt, langvarandi streitu eða jafnvel krabbamein. Hvað ætlar heilbrigðisráðuneytið að gera til þess að tryggja virðingu heilbrigðiskerfisins gagnvart leghafandi fólki og hvernig ætlar ráðuneytið að byggja upp traust leghafandi fólks gagnvart heilbrigðiskerfinu til lengri tíma?
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, kærlega fyrir að opna á þetta mál. Á þeim stutta tíma sem ég hef langar mig til að fókusera á raunverulega ástæðu fyrir því að hin margnefndu sýni eru flutt til Danmerkur og af hverju svo margar mismunandi ástæður hafa verið gefnar upp fyrir þeim flutningi. Það vill þannig til að þegar ég var að undirbúa mig fékk ég upp á Facebook-síðu mína glærur frá flokki hæstv. heilbrigðisráðherra frá því í febrúar þar sem útskýrt er frá sjónarhorni hæstv. ráðherra, eða flokks hennar, VG, markmiðið með flutningi krabbameinsskoðunar til heilsugæslunnar og markmiðið með flutningi sýnanna til Danmerkur. Þar kemur m.a. fram að ef til þess kæmi að greiningargetan yrði nægilega góð hér á landi kynni að vera að teknar yrðu nýjar ákvarðanir. Mér fannst það sannarlega áhugavert. Frá mínum bæjardyrum séð eru þetta enn ein rökin sem tínd hafa verið til. Rök heilbrigðisyfirvalda fyrir því að flytja sýnin til Danmerkur hafa verið að álag sé á Landspítala vegna Covid-19, skortur sé á vilja Landspítalans til að taka við rannsóknunum og fyrirséð fækkun sýna til greiningar hér á litla Íslandi sem geri það að verkum að ekki sé hægt að vinna verkið hér. Þeim fullyrðingum hefur öllum verið mótmælt af fagaðilum hér á landi, ekki síst fagfólki innan Landspítalans. Svo er það kostnaðaraukinn. Það hefur ekki verið stutt gögnum og því ekki heldur svarað hvers vegna farið var fram hjá útboðsskyldu, ef svo má segja. Það er eiginlega sama hvernig maður reiknar, þetta er alltaf fjarri fjárhæðum sem alla jafna eru taldar marka útboðsskyldu í kaupum á opinberri þjónustu. Þetta eru því spurningar sem hefur ekki verið svarað. Það er margt undir; heilsa kvenna og þessi tilfinning fyrir því að af einhverri ástæðu hafi verið lagt af stað upp í óvissuferð með heilbrigði kvenna. Það eitt og sér er auðvitað algjörlega óásættanlegt. [[Forseti hringir.]]Hitt er líka slæmt, að traust kvenna til þjónustunnar [[Forseti hringir.]]hefur beðið skaða af. Það eitt og sér er virkilegt áhyggjuefni, jafnvel þó að staðreyndin sé sú [[Forseti hringir.]]að undirliggjandi ástæða þess að spurningum hefur ekki verið svarað er einhver önnur en þær að svörin [[Forseti hringir.]]séu ekki til.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða skimanir fyrir leghálskrabbameini. Læknar hafa kallað eftir því að fá að sjá upplýsingar um samninga við sjúkrahúsið í Hvidovre og gagnrýnt að ekki hafi verið ráðist í útboð á þessari framkvæmd. Ef þessi tilhögun átti að spara peninga er löngu ljóst að sá hugsanlegi ávinningur er horfinn enda þurfti að endurgreina fjölda sýna strax í upphafi samningsins. Þá þurfa stjórnvöld að gera hreint fyrir sínum dyrum og útskýra hvers vegna ákveðið var að færa þessi verkefni frá Krabbameinsfélaginu. Hafði það áhrif á að útlit er fyrir færri skimanir þegar HPV-bólusettur árgangur kemst á skimunaraldur? Hafði það áhrif að upp komst um rangar greiningar á vegum Krabbameinsfélagsins? Lágu upplýsingar um röngu greiningarnar fyrir þegar stjórnvöld tóku ákvörðun um að færa skimanir frá Krabbameinsfélaginu? Við verðum að átta okkur á því að núna í miðju Covid er staðreyndin sú, einhvers staðar sá ég tölur um það, að krabbameinstilfellum hefur fækkað niður í 50% í ákveðnum krabbameinstegundum. Það segir okkur ekki að það hafi skeð kraftaverk, að það séu 50% færri sem greinast, heldur er það vegna þess að staðan er sú að það fá ekki eins margir greiningar og áður. Það eitt og sér á að segja okkur það að við þurfum að taka þessi mál föstum tökum og við þurfum að greina þessi sýni eins fljótt og hægt er. Það á ekki að vera nokkur bið á og við eigum að sjá til þess að þetta sé allt uppi á yfirborðinu og gert strax.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og öllum þeim sem þátt tóku í umræðunni. Ég vil ítreka að ég er sammála forsendum breytinga á fyrirkomulagi skimana fyrir legháls- og brjóstakrabbameini en þess vegna er mér líka þeim mun meira í mun að framkvæmdin gangi vel og haldið verði áfram og bætt úr því sem ekki er í lagi. Það liggur alveg fyrir að breytingastjórnunin hefði getað tekist betur. Það varð rof í þjónustunni. Greiningartíminn hefur verið of langur þótt það sé að færast til betri vegar hjá þeim sem hafa farið í sýnatöku síðustu vikur og þar er margt komið í gott lag. En það þarf betri yfirsýn yfir jafn flókið breytingaferli sem raunin er í þessu verkefni. Það er, að mér sýnist, ekki nóg að fela aðilum hluta af verkefnum með bréfum. Það þarf samhæfingu, einn samhæfingaraðila, og því er hægt að bæta úr til framtíðar. Ég hef áfram áhyggjur af áhættu af mistökunum við millifærslu upplýsinga um sýnin frá íslenskum rannsóknagagnagrunnum yfir í danskan og svo aftur til baka þegar niðurstöður liggja fyrir því að í öllum rannsóknum eru veiku hlekkirnir þar sem slík millifærsla fer fram. Þess vegna spyr ég hvort haldið sé áfram að skoða möguleikann á að sinna rannsóknunum hér og hvort hægt væri þá að koma niðurstöðum hraðar inn í Heilsuveru t.d., eins og ég held að sé markmiðið. Þá vil ég ítreka við hæstv. ráðherra að það er mikilvægt að finna leið til að taka utan um þann hóp kvenna sem lenti á milli við breytinguna og sérstaklega þær konur sem voru í einhvers konar sértæku eftirliti. En íslenska heilbrigðiskerfið hefur sýnt að það getur sinnt þessu verkefni vel.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu hér. Ég ætla að reyna að svara þeim fyrirspurnum sem borist hafa í þessari lotu. Ég byrja á endanum þar sem hv. þingmaður og málshefjandi spyr hvort Landspítalinn gæti tekið þessar rannsóknir að sér. Ég hef áður fjallað um það í ræðustól Alþingis að í fyrrasumar kom svar frá Landspítalanum um að hann sæktist ekki eftir verkefninu. Í ljósi þess þurfti að kanna aðrar leiðir og samningurinn við Hvidovre varð niðurstaða þeirrar könnunar. Síðan komu fram þær vangaveltur og athugasemdir frá ýmsum læknum og öðrum á Landspítala sem vísað hefur verið til í umræðunni. Þess vegna þótti mér rétt að kanna hvort afstaða spítalans hefði breyst. Svar barst við því erindi og núna er það til umsagnar hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Ég býst við að fá svör frá heilsugæslunni í þessari viku. Það kynni því að koma til þess að rétt væri að þjónustan væri innt af hendi hér. Núna er staðan orðin þannig að svar berst innan sex vikna. Markmiðið með samningnum er þrjár til fjórar vikur. Kúfurinn sem við fengum í arf við millifærsluna var 3.300 sýni. Þau hafa verið send utan og svör við þeim hafa borist. En enn þá eru dæmi um svör sem ekki hafa borist, þ.e. vegna endurinnköllunar. Það þarf auðvitað að laga og við stefnum að því að ná réttum takti í þessu. Hér er líka spurt um ristilskimanir. Við eigum fund með Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins síðar í vikunni um þau mál því að við eigum frátekið fjármagn til að hefja undirbúning að því. Við umræðuna hér var fullyrt [[Forseti hringir.]]að dregið hefði úr þátttöku í kvenna í skimun. Það hefur ekki verið stutt neinum tölum enda höfum við engin gögn um það. Miðstöð skimana [[Forseti hringir.]]mun sjá um að halda utan um þau gögn. Þetta er, eins og fram hefur komið, stórt lýðheilsumál og við viljum sjá [[Forseti hringir.]]umtalsvert aukna þátttöku. En þetta var það sem við höfðum mestar áhyggjur af og Krabbameinsfélagið hafði það líka áður en tekin var ákvörðun um að [[Forseti hringir.]]flytja verkefni til opinberra aðila.
Virðulegur forseti. Eftir að Ísland hafði aftur orðið grænt samkvæmt litakorti Sóttvarnastofnunar Evrópu, eitt Evrópulanda, hafa nú á síðustu vikum blossað upp tvö hópsmit. Raðgreining hefur sýnt að um breska afbrigðið er að ræða og hægt er að rekja þessi hópsmit til leka á landamærum. Það er mikilvægt að taka fram að hópsmitin eru ekki tengd þeim afléttingum sem áttu sér stað fyrir tíu dögum heldur má rekja þau til atburða sem gerðust fyrir síðustu mánaðamót. Viðbrögðin hafa verið þau sömu og áður, þ.e. sýnataka, einangrun, smitrakning og sóttkví fyrir þau sem grunur er á að hafi verið útsett fyrir smiti, en jafnframt skimaði Íslensk erfðagreining fyrir smiti í samfélaginu í síðustu viku til að finna hugsanlega einkennalausa einstaklinga en ekkert jákvætt sýni greindist. Nú berast okkur fregnir af nokkrum Covid-sýkingum í Ölfusi svo gera má ráð fyrir að veiran sé úti í samfélaginu. Í dag er óvíst hvort hægt verður að ná utan um þessi hópsmit með staðbundnum aðgerðum en samkvæmt covid.is er samtals 351 einstaklingur í sóttkví, 1.100 í svokallaðri skimunarsóttkví, 169 einstaklingar í einangrun og fimm inniliggjandi á sjúkrahúsi, samkvæmt tölum í morgun. Varðandi bólusetningar er óhætt að segja að staða þeirra sé góð og þær ganga vel. Á föstudaginn 23. apríl höfðu tæplega 81.000 einstaklingar fengið fyrsta eða báða skammta bóluefnis gegn Covid-19 og eru bólusetningar farnar að snerta tæpan þriðjung þess hóps sem fyrirhugað er að bólusetja hér á landi. Fullbólusettir voru á föstudaginn 32.609 einstaklingar, en stærsta vikan í bólusetningu til þessa er áætluð í þessari viku þegar gefnir verða rúmlega 25.000 skammtar af bóluefni, og þar af fá 23.000 einstaklingar fyrri bólusetningu. Áætlanir gera ráð fyrir að í byrjun maí hafi allir sem eru yfir 60 ára fengið a.m.k. fyrri skammt bóluefnis gegn Covid-19 og 50 ára og eldri í byrjun júní. Stefnt er að langþráðu marki um að allir yfir 16 ára hafi fengið fyrri bólusetningu í byrjun júlí. Staðfestar afhendingaráætlanir gera ráð fyrir að í þessari viku berist um 32.000 bóluefnaskammtar til landsins sem verða notaðar í næstu viku og stefnir því í enn stærri viku bólusetninga hér á landi í næstu viku. Vegna þess að vel tókst að ná utan um hópsmit sem fóru af stað í lok mars með hörðum aðgerðum í þrjár vikur var ákveðið að fenginni tillögu sóttvarnalæknis að létta á takmörkunum frá og með 15. apríl síðastliðnum. Þá voru fjöldatakmarkanir rýmkaðar, íþróttastarfsemi var leyfð og sund- og líkamsræktarstöðvar opnaðar. Þann 21. apríl tóku gildi smávægilegar breytingar á innanlandstakmörkunum til samræmingar og lítils háttar afléttingar. Eins og kunnugt er kynnti ríkisstjórnin í síðustu viku áætlun um áframhaldandi afléttingu takmarkana innan lands í takt við það að bólusetningum fjölgar. Áætlað er að allir 16 ára og eldri hafi fengið a.m.k. eina bólusetningu 1. júlí, eins og fram hefur komið, auk þess sem áhættuhópar verða fullbólusettir þá og þá verði hægt að létta á takmörkunum innan lands í síðari hluta júní eða nálægt þeim mánaðamótum þegar 75% þeirra sem fyrirhugað er að bólusetja hafa fengið fyrri eða báða skammta bóluefnis gegn Covid-19. Á morgun tekur gildi ný reglugerð um sóttkví, einangrun og sýnatöku á landamærum Íslands vegna Covid-19, en helsta breytingin á landamærum verður sú að allir sem koma frá ríkjum eða dvalist hafa í ríkjum þar sem 14 daga nýgengi smita er yfir 500 á hverja 100.000 íbúa þurfa að fara í sóttkví í sóttvarnahúsi en komi farþega frá ríki þar sem nýgengi er milli 500 og 700 er unnt að sækja um undanþágur frá dvöl í sóttvarnahúsi, að því tilskildu að viðkomandi geti sætt heimasóttkví samkvæmt reglum og viðmiðum þar um. Ekki verða veittar undanþágur til þeirra sem koma frá ríkjum þar sem nýgengi er yfir 700 nema veigamiklar ástæður mæli með því, svo sem fötlun, þroski eða aðrar sambærilegar aðstæður umsækjenda. Eftir sem áður eru þau sem hafa vottorð um bólusetningu eða fyrri sýkingu undanþegin sóttkví eftir komuna til landsins en þurfa að fara í eina sýnatöku á landamærum. Í stuttu máli sagt má segja að nú sé faraldurinn á mjög viðkvæmu stigi og áhersla okkar liggur öll á landamærum og að reglum um sóttkví sé fylgt. Mín von er sú að hægt sé að ráða niðurlögum hópsmita með staðbundnum aðgerðum og að ekki þurfi að grípa til hertra aðgerða innan lands. Bólusetningum vindur fram af krafti og ég held að allir þingmenn geti tekið undir þakkir til heilsugæslunnar fyrir öflugt og myndarlegt utanumhald utan um þá framkvæmd. Því vindur öllu saman vel fram og á að hjálpa okkur við það þegar við munum geta slakað á ráðstöfunum innan lands, skref fyrir skref.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir framsöguna. Eins og alþjóð veit var töluvert havarí í liðinni viku, síðastliðinn miðvikudag og fram á aðfaranótt fimmtudags, þegar breytingar á sóttvarnalögum voru samþykktar með minni hluta atkvæða eftir að nefndarálit hafði komið inn í þingið frá hv. velferðarnefnd þar sem minni hluti nefndarinnar skrifaði undir þá leið sem farin var. Mig langar til að biðja hæstv. heilbrigðisráðherra að fara yfir það í stuttu máli, ef tækifæri gefst til á eftir, með hvaða hætti þær tvær reglugerðir sem lagðar voru fram til kynningar á málinu - því að auðvitað voru frumvarpið og síðan reglugerðirnar tvær sem lagðar voru fram til kynningar, annars vegar frá heilbrigðisráðherra og hins vegar frá dómsmálaráðherra, virt heildstætt í nefndinni. Ráðherrann leiðréttir mig ef ég fer með fleipur en mér sýnist á öllu að bara reglugerð heilbrigðisráðherra hafi verið birt. Ég fann hið minnsta ekki reglugerð dómsmálaráðherra í fljótu bragði. Því verð ég að spyrja hvort málið gangi upp með þeim hætti, ef ég misles ekki heimasíðu Stjórnarráðsins, því að það var auðvitað þeirrar gerðar að efnisatriðin sem voru í reglugerð dómsmálaráðherra hljóta að hafa afgerandi áhrif á málið í heild. Nú sé ég að framsögumaður minnihlutaálitsins, hv. varaformaður velferðarnefndar, situr hér í salnum og hann getur kannski leiðrétt mig ef þetta er mislestur. Til viðbótar þessu langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort ekki sé ástæða til þess, þó að hv. velferðarnefnd hafi fengið að sjá bóluefnasamninganna á sínum tíma, að leyfa þingheimi að sjá þá nú þegar liggur fyrir að Evrópusambandið er að hefja málarekstur á hendur AstraZeneca á grundvelli þeirra.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Í raun og veru er það svo, af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um samspil þessara tveggja reglugerða, að það er algerlega hægt að beita þeim sjálfstætt og þær hanga ekki nauðsynlega saman. En af því að hv. þingmaður spyr líka sérstaklega um það að þetta var sannarlega kynnt sem pakki fyrir nefndinni þá er það svo að nefndin dró það sérstaklega fram í umfjöllun sinni, þ.e. sá hluti nefndarinnar sem skrifaði undir nefndarálitið, að þær tölur sem nefndar voru í greinargerð með frumvarpinu væru til dæmis. Það var litið svo á að það væri til að styrkja þá meginhugsun að sóttvarnalæknir hefði nokkurt svigrúm í þeim tillögum sem hann gæti síðan gert á grundvelli laganna til bæði mín og dómsmálaráðherra eftir atvikum. Hv. þingmaður spyr líka sérstaklega um samninga og birtingu þeirra og ef ég kann málið rétt þá hafa samningarnir verið birtir velferðarnefnd í trúnaði. Ég vona að fólk geti gefið merki ef ég er ekki að fara með rétt mál. Væntanlega snýst sá trúnaður fyrst og fremst um verð eða aðrar slíkar upplýsingar, tel ég vera. En mér skilst að það sé samt sem áður þannig að samningurinn við AstraZeneca hafi til að mynda nú þegar verið birtur á vef Evrópusambandsins. Ég held að það hljóti að vera til marks um að talið sé óhætt að birta a.m.k. þá samninga sem eru við þann aðila.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Ég kem ekki oft með tölvu hingað upp í pontu en ég ætla að leyfa mér það í dag. Það er ánægjulegt að heyra að hæstv. ráðherra sjái ekki vandkvæði á því að birta umrædda samninga núna í ljósi þess að þeir eru orðnir aðgengilegir á heimasíðu Evrópusambandsins. Þeir verða því væntanlega birtir hér á Alþingi, vonandi fyrir lok dags. En atriði sem sneri að reglugerð dómsmálaráðherra og var kynnt sem hluti af pakkanum, ef svo má segja, síðastliðinn miðvikudag sneri ekki að þessum tölulegu viðmiðum hvað varðar hááhættusvæði. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp hluta þeirrar reglugerðar sem lögð var fram í drögum og hefur, að því er mér sýnist, ekki verið birt. Hún snýr að þeim undanþágum sem um ræðir gagnvart komufarþegum. Punkturinn sem ég er að koma á framfæri er að lagaverkið sem þarna var klárað undanskilur í rauninni alla þá hópa eða aðila sem mestar áhyggjur eru af að hafi átt erfitt með að sinna skyldum um sóttkví. Hér segir, með leyfi forseta: „Ákvæði 1. mgr. á ekki við um útlendinga sem hafa fasta búsetu hér á landi, þar á meðal á grundvelli dvalarleyfis eða annars konar dvalar eða búseturéttar. Ákvæði 1. mgr. á ekki við um aðstandendur íslenskra ríkisborgara. Ákvæði 1. mgr. á ekki við um útlendinga sem eru í nánu parasambandi sem staðið hefur um lengri tíma með íslenskum ríkisborgara eða einstaklingi sem er löglega búsettur hér á landi. Ákvæði 1. mgr. á ekki við um útlendinga sem geta framvísað vottorði um bólusetningu eða vottorði um að Covid-19 sýking sé afstaðin. Ákvæði 1. mgr. á ekki heldur við um útlendinga sem koma til landsins vegna brýnna erindagjörða, þar á meðal eftirtalda aðila: farþega í tengiflugi, starfsfólk á sviði heilbrigðisþjónustu, starfsfólk sem sinnir flutningum á vöru og þjónustu, einstaklinga sem hafa þörf á alþjóðlegri vernd, einstaklinga sem þurfa að ferðast vegna brýnnar ástæðu með fjölskyldu sinni, einstaklinga og sendinefndir sem koma til landsins á vegum íslenskra stjórnvalda …“ [[Forseti hringir.]] Ágæti forseti. Ég er að klára, með leyfi: „… námsmenn, einstaklingar.“ - Svona heldur listinn áfram. Þetta er alveg gríðarlega yfirgripsmikið og ég trúi því hreinlega ekki að það að [[Forseti hringir.]]þessi reglugerð hafi ekki verið birt hafi ekki áhrif á málið eins og það var lagt fyrir þingið á miðvikudaginn síðastliðinn.
Virðulegur forseti. Eins og kom fram í máli mínu er það ekki verkefni mitt hér að svara fyrir reglugerð dómsmálaráðherra en reglugerð sem ég undirritaði og er þegar birt tekur gildi á miðnætti og lýtur að skyldusóttkví, eins og kom fram í framsögu minni. Annaðhvort talaði ég ekki nógu skýrt eða hv. þingmaður misheyrði mín orð þegar ég talaði um birtingu á samningum. Ég talaði um að samningur við AstraZeneca hefði verið birtur á vef Evrópusambandsins og ég sagði að ég teldi ekkert því til fyrirstöðu að birta þann samning þar með. En það er mikilvægt að halda því til haga að réttur þingnefndar til aðgangs að gögnum er mun ríkari en annarra.
Virðulegur forseti. Það var fyrir rúmu ári sem við sem þjóð vorum send í langhlaup, einhvers konar ofur-ofurmaraþon með fullt af fjöllum og fullt af ám á leiðinni. Það versta er að við vissum ekkert hversu langt þetta hlaup yrði, hversu margar ár við þyrftum að fara yfir eða hversu margar brekkur við þyrftum að klífa. Því miður er það þannig að sum okkar koma ekki í mark og aðrir koma lemstraðir. En, virðulegur forseti, ég verð að segja að fyrir okkur hin sem höfum verið lánsöm í þessum faraldri og ekki sýkst er sú áætlun sem ríkisstjórnin kynnti í síðustu viku um afléttingar alveg gríðarlega mikilvæg. Það er svo mikilvægt að vita, þegar maður er að takast á við eitthvað, að endapunkturinn sé þarna einhvers staðar. Ég lít svo á að við séum að nálgast síðustu brekkuna, en við erum alls ekki komin í mark og þess vegna þurfum við úthaldið. En afléttingaráætlunin er einmitt mikilvæg til þess að við getum glaðst yfir þeim áföngum sem við þó höfum náð. Þess vegna er ánægjulegt að sjá hversu vel okkur gengur að bólusetja. Þegar öllu er á botninn hvolft er það auðvitað leiðin út úr þessum faraldri. Ég ætla líka að segja að þær aðferðir sem við höfum beitt hérna við sýnatökuna, smitrarkninguna og sóttkvína hafa virkað mjög vel og auðvitað höldum við því áfram, fyrir utan þær persónubundnu sóttvarnir sem við eigum öll að kunna utan að. Mig langar þó að spyrja hæstv. ráðherra út í aldurinn varðandi bólusetningar. Í afléttingaráætluninni er talað um að ná því marki að bólusetja alla yfir 16 ára aldri einu sinni. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt mikla umræðu um það hversu langt við ætluðum að fara niður í aldri varðandi bólusetningar. Ef hæstv. ráðherra gæti upplýst okkur um það: Er nauðsynlegt að bólusetja börn niður í 16 ára aldur? Verður jafnvel mælt með að bólusetja börn yngri en það? [[Forseti hringir.]]Eða leyfist okkur að miða við einhver önnur aldurstakmörk en 16 ár?
Virðulegi forseti. Í þeim tölum og áætlunum sem við höfum verið að gera höfum við að jafnaði miðað við 16 ára og eldri. Það gefur okkur þessa tölu, sem er auðvitað alltaf plús/mínus eitthvað, sem eru um 280.000 manns sem boðin verður bólusetning. Það hefur alltaf verið það viðmið sem við höfum haft. Það byggir að hluta til á markaðsleyfi bóluefnanna, þ.e. fyrir hve ungt fólk er heimilt að nota þessi efni. Nú standa yfir rannsóknir fyrir börn og fyrir ungmenni varðandi bóluefni og ég heyri barnalækna og barnasmitsjúkdómalækna tala um að þau telji meiri líkur en minni á því að það skref verði stigið að bóluefni verði boðið börnum, a.m.k. þeim eldri í hópi barna, en enn sem komið er getum við ekki gert neinar áætlanir miðað við það vegna þess að við höfum ekki nægileg gögn í höndunum. Rannsóknir standa yfir og við vitum ekki nákvæmlega hvernig þeim kemur til með að vinda fram. En það gerir það að verkum að þó að við séum að tala um afléttingar hér um mitt sumar - eins og hv. þingmaður nefnir þurfum við áfram að vera með okkar persónubundnu smitvarnir og passa upp á hópamyndanir og fjarlægðir og allt það sem við kunnum svo óþægilega vel - kann að vera að við eigum eftir sem áður eftir að fara í bólusetningarlotur með okkar yngsta fólk, mögulega þá með haustinu. Við höfum fest kaup á nægilegu bóluefni til að geta tekið á slíku verkefni ef það verður niðurstaðan.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör. Ég vil beina því til hæstv. ráðherra og undirmanna hennar, þ.e. landlæknis og sóttvarnalæknis, að það þurfi á einhverjum tímapunkti að hefja umræðu um börn og bóluefni. Sú sem hér stendur mun að sjálfsögðu þiggja bólusetningu þegar henni býðst hún, en ég verð að viðurkenna að sem móður finnst mér það öllu erfiðara skref að taka ákvörðun um hvort ég eigi að segja börnunum mínum að þiggja bólusetningu á bóluefni sem við vitum að hefur einungis verið rannsakað í stuttan tíma og við getum ekki vitað hver langtímaáhrifin eru. Í upphafi þessa faraldurs, áður en við sáum breska afbrigðið sem lagðist á börn, batt ég miklar vonir við að bóluefni þyrfti bara að gefa fullorðnum einstaklingum og helst yfir ákveðnum aldri. Þá langar mig að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra, og spyr aftur á persónulegum nótum sem móðir þar sem ég á rúmlega tvítuga dóttur sem hefur þegið fyrstu sprautuna frá AstraZeneca: Er skynsamlegt að ungar stúlkur taki seinni bólusetningu frá AstraZeneca eða eru komnar áætlanir um önnur bóluefni fyrir þann hóp?
Virðulegur forseti. Ég veit að þessi spurning brennur á mörgum, en það má segja að það hjálpi okkur við að svara þessari spurningu að gert er ráð fyrir að heilir þrír mánuðir líði milli fyrri og síðari bólusetningar með AstraZenea. Áður en umræðan hófst, um að mögulega væri bóluefnið óráðlegt fyrir yngri hópa, og sérstaklega fyrir ungar konur, var allnokkur hópur heilbrigðisstarfsfólks, og þá sérstaklega ungar konur, sem fékk þetta bóluefni. Mér er kunnugt um að sums staðar er verið að velta því fyrir sér að annar skammtur verði frá öðrum framleiðanda. Það hefur komið til álita og umræðu í löndunum í kringum okkur, til að mynda í Bretlandi. Við erum ekki enn komin að niðurstöðu með þau mál hér og teljum að við höfum enn ráðrúm til að gera það. En mér er kunnugt um að landlæknisembættið og sóttvarnalæknir eru að fjalla um þessa spurningu hv. þingmanns.
Herra forseti. Hingað til hafa þingmenn notað myndlíkingar eins og ljósið við enda ganganna en nú er fólk farið að nota orðið endapunktur, samanber orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Þetta hefur auðvitað verið erfiður tími og við hlökkum til frelsisins en það skiptir líka máli að við sýnum æðruleysi og skrúfum ekki væntingar upp úr öllu valdi og þar bera stjórnvöld mikla ábyrgð. Nýlega kynnti ríkisstjórnin eins og ekkert væri augljósara að aflétta ætti öllum takmörkunum innan lands 1. júlí, þvert á þá tilfinningu sem Þórólfur sóttvarnalæknir hefur. Við skulum aðeins skoða það mál betur. Vissulega mun almenningur anda léttar og horfa brosandi til sumarsins og það er ágætt að vekja upp væntingar og auka gleðina svona í kringum sumardaginn fyrsta. En fyrirtækin, einkum þau sem hafa verið í lamasessi, munu auðvitað líka taka það til sín. Þau fara að ræsa vélarnar og stilla gítarana og opna glugga og viðra rúmfötin og búa sig undir að taka á móti öllu fólkinu. En er þetta svona einfalt, hæstv. ráðherra? Eru þessar væntingar eitthvað sem ríkisstjórnin getur raunverulega staðið undir? Það eru að berast fréttir af auknum smitum í samfélaginu og veiran berst víða og er í auknum mæli farin að leggjast á unglinga og börn sem verða ekki bólusett í sumar samkvæmt áætlunum, þá ekki fyrr en seint. Spurningin er því: Hversu ört áformar ríkisstjórnin að endurskoða áform sín þannig að ekki sé verið að vekja upp óhóflegar væntingar sem á endanum geta auðvitað kallað fram mikil vonbrigði en líka aukinn kostnað og fjárhagstjón hjá aðilum sem mega bara alls ekki við því núna?
Virðulegur forseti. Það sem hv. þingmaður snertir hér á er einmitt þessi línudans sem við erum í og höfum verið í núna á annað ár, þ.e. að freista þess að gefa eins mikinn fyrirsjáanleika og við getum en vera á sama tíma æðrulaus og raunsæ gagnvart þeirri staðreynd að sóttvarnalæknir metur stöðu faraldursins á hverjum tíma. Hann hefur gert það allan tímann og hann mun gera það á meðan við stöndum í þessari glímu. Allar dagsetningar geta breyst með hliðsjón af framgangi bólusetninga og þróun faraldursins, bæði innan lands og utan og ekki síst á landamærum. Þannig mun það verða. Það er hins vegar alveg skýrt að þegar við erum komin með þá stöðu að fjórðungur þjóðarinnar hefur a.m.k. fengið fyrri sprautu og í byrjun maí verða það orðin 35%, síðari hluta maí verður það helmingur þjóðarinnar og síðari hluta júní verða það orðin 75% þjóðarinnar sem hafa a.m.k. fengið fyrri sprautu, þá hefur það auðvitað áhrif á áform okkar að öðru leyti, gangi þessi bólusetningarplön eftir. Það er mitt mat að það sé ábyrgt og mikilvægt að stjórnvöld sýni á þessi spil, þó auðvitað með öllum þeim fyrirvörum sem ég hef talið upp hér. Ég held að samfélagið sé algerlega orðið sjóað í því að taka því sem við erum að velta fyrir okkur í framtíðinni með þeim fyrirvörum. Við erum orðin sjóuð í því að búa við það að faraldurinn geti dúkkað upp með stuttum fyrirvara. [[Forseti hringir.]]Sannarlega eru núna blikur á lofti þar um en það er samt sem áður mín sannfæring að það sé betra en ekki [[Forseti hringir.]]að tala um þetta samspil bólusetninga og sóttvarnaaðgerða innan lands.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég hefði talið miklu betra að við héldum okkur bara við að tala um seinni sprautuna. Það að vera að tala um fyrri sprautuna stundum og seinni sprautuna svo er pínu eins og í umræðum um efnahagsmál þegar verið er að blanda saman brúttó og nettó þar sem menn geta gefið sér einhverjar forsendur. En ég býst við að hæstv. ráðherra sé mér nokkuð sammála um að þessi yfirlýsing á blaðamannafundinum var býsna afdráttarlaus. Þarna var bara sagt: Svona verður þetta 1. júlí. Þórólfur talaði um að þegar búið væri að bólusetja 60% væri hægt að byrja á því að aflétta. Það er alveg í samræmi við þá umræðu sem nú á sér stað í norskum fjölmiðlum þar sem menn búast við því að jafnvel þó að búið verði að bólusetja alla yfir 16 ára aldri þar í landi þurfi menn áfram að vera með sóttvarnaaðgerðir og ráðstafanir, býsna íþyngjandi, kannski allan næsta vetur. Síðan vitum við að eftir því sem tímar líða geta komið fram ný afbrigði, sérstaklega þar sem okkur á Vesturlöndum hefur ekki auðnast að aðstoða betur fátækari löndin og þau kunna að smita og þau kunna að hafa áhrif og við getum kannski þurft að bólusetja í þriðja skiptið. Þetta þekkjum við öll. Nú vil ég gjarnan deila bjartsýni hæstv. ráðherra og ég styð hana fyllilega í þeim aðgerðum sem við stöndum frammi fyrir. En ég spyr aftur hvort það hafi ekki verið dálítið glannalegt að fullyrða svona ofboðslega afgerandi á blaðamannafundinum í Hörpu um 1. júlí. Ég veit að það að vera í svona fallegu húsi getur blásið manni kjark í brjóst og maður getur látið ýmislegt út úr sér sem maður gerði ekki annars. En er þetta ekki varhugavert?
Virðulegur forseti. Við vitum að það er verulega mikil vörn af fyrri sprautu. Það væri ekki í samræmi við meðalhóf að líta fram hjá þeirri vörn, þó svo að sannarlega sé það þannig að full bólusetning gefi meiri vörn. Það er til að mynda forsenda þess að fólk geti fengið bólusetningarskírteini að full bólusetning hafi farið fram. Mjög mörg samfélög í kringum okkur, ég nefni til að mynda Bretland og ég nefni líka ýmis Norðurlandanna, hafa verið að birta afléttingaráætlanir sem byggja á fyrri sprautu. Það er auðvitað bara með öllum þeim fyrirvörum sem ég nefndi áðan. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vilja vera bjartsýnn með mér. Ég held að það sé mikilvægt að vera það þó að við byggjum það auðvitað fyrst og fremst á raunsæi. Það hefur ekki staðið á mér að tala um það hér á Alþingi og víðar að upp kunni að koma tilvik sem ekki eru sýnileg á radar núna, til að mynda stökkbreytt afbrigði og flóknar aðstæður af ýmsu tagi. Til að mynda bjó hv. velferðarnefnd þannig um málið frá þinginu í síðustu viku að sóttvarnalæknir gæti horft sérstaklega til þess, sem ég held að sé mjög mikilvægt. En ég held, virðulegur forseti, að það sé raunsætt og ábyrgt að tala um að þegar ákveðnu hlutfalli er náð í fyrri sprautu í samfélaginu þá haldist það í hendur við afléttingar á aðgerðum hér innan lands, og við erum byrjuð að aflétta.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hér fyrir þingið eina ferðina enn og stunda litla líkamsrækt í leiðinni með því að standa tuttugu og eitthvað sinnum upp úr stól og setjast til að eiga orðastað við þingmenn. Þetta er mikilvægt fyrir þingið og skiptir, held ég, samfélagið allt verulegu máli. Nú þegar við sjáum fram á betri tíð, bæði til jarðar og lands og einnig til heilsufars og Covid-faraldursins, er mikilvægt að horfa til þess hvað gerist næst, hvernig uppbyggingaráform við höfum, hvernig við ætlum að koma samfélaginu aftur í gang og kannski sérstaklega hvernig við horfum til þess með tilliti til félagslegra þátta, með tilliti til heilbrigðiskerfisins o.fl. Það er mikilvægt að mínu viti að samfélagið sé með í þeirri áætlanagerð og þá sérstaklega aðilar eins og verkalýðshreyfingin, samtök vinnuveitenda, sveitarfélögin, aðilar í ferðaþjónustu að einhverju leyti og kannski ekki hvað síst sjúklingasamtök og þeir hópar einstaklinga sem hafa orðið veikir í Covid og glíma við langtímaafleiðingar. Mig langar aðeins að heyra í hæstv. ráðherra um það með hvaða hætti hún sér fyrir sér að stjórnvöld muni stýra þeirri framtíðarsýn, svo langt sem það nær að stjórnvöld stýri framtíðarsýn, eða með hvaða hætti stjórnvöld sjá fyrir sér að leiða samfélagið á jákvæðan hátt, ekki bara í gegnum faraldurinn heldur líka áfram.
Virðulegi forseti. Ég held að þegar við munum líta til baka, þegar við verðum komin þangað eftir einhver ár og horfum til þess sem gerðist veturinn 2020–2021, og raunar alveg frá því í febrúar 2020, þá munum við kannski afgreiða það í fáum setningum; að okkur hafi gengið vel að glíma við faraldurinn. Það hafi gengið vel, við höfum snúið bökum saman og okkur hafi gengið vel í bólusetningum o.s.frv. Síðan er það langa sagan og stóra sagan sem verður mikil áskorun, bæði að segja og fara í gegnum, og það er hvernig við vinnum okkur í gegnum þær efnahagslegu og samfélagslegu afleiðingar sem faraldurinn hefur haft með beinum og óbeinum hætti. Auðvitað er fjöldinn allur af aðgerðum sem gripið hefur verið til á meðan á faraldrinum hefur staðið. Við þekkjum lokunarstyrki, viðspyrnustyrki og sértækar ráðstafanir í geðheilbrigðismálum o.s.frv. sem hv. þingmaður þekkir vel. Við erum að tala um afmörkuð verkefni sem lúta að því að fjölga störfum. Það hefur gengið vel. Við erum að tala um verulega innspýtingu í þróun, rannsóknir og nýsköpun. Allt eru það fræ sem koma til með að spíra og bera ávöxt í aðeins fjarlægari framtíð, a.m.k. sumt af þeim verkefnum. En ég held að öllu máli skipti að endurreisnin eftir þessa dýfu verði þannig að hún beri með sér lærdóma, að hún beri það með sér að við viljum sjá samfélagið komast aftur á kjöl í gegnum aðgerðir sem byggja á þeirri meginsýn að við þurfum að tryggja samfélagslegan jöfnuð og koma í veg fyrir að endurreisn samfélagsins verði þannig [[Forseti hringir.]]að fólk lendi í varanlegum vandræðum. Og þá vil ég fyrst og fremst nefna langtímaatvinnuleysi sem er eitthvað sem við þurfum að [[Forseti hringir.]]sporna gegn með öllum ráðum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er mikilvægt að við vinnum saman að því að sýna á spilin, liggur mér við að segja, hvernig við sjáum fyrir okkur að samfélagið geti orðið eftir Covid. Mig langar í seinni umferðinni að koma aðeins inn á bólusetningar og þann möguleika sem er nú æ meira í umræðu í löndunum í kringum okkur, þ.e. möguleikann á þriðju bólusetningu og jafnvel, eins og sums staðar er rætt, að við gætum horft fram á að þurfa að skoða ítrekaðar bólusetningar á næstu misserum og árum. Er ráðuneyti hæstv. ráðherra farið að skoða það eitthvað og þá jafnvel með tilliti til áhrifa á heilbrigðiskerfið og kostnaðar og þess háttar? Þetta skiptir svolitlu svolítið miklu máli. Í þessu samhengi er líka sú vangavelta sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á hér áðan um bólusetningar einstaklinga yngri en 16 ára og á hvaða tímapunkti það kynni að verða. Svo kannski að lokum að því sem ég hef nefnt ítrekað hér í ræðustól, þ.e. möguleikanum á því og hvenær ráðherra sér fyrir sér að fleiri efni komi sem við getum notað til bólusetninga og hvort það hangi enn þá algjörlega á Evrópsku lyfjastofnuninni hvort og hvenær við getum stigið ákveðin skref í áttina að því að útvega okkur slík efni.
Virðulegi forseti. Þær spurningar sem hv. þingmaður snertir á eru allar í umræðunni með einum eða öðrum hætti og við í heilbrigðisráðuneytinu fylgjumst náttúrlega vel með hvernig því öllu saman vindur fram. Þessar spurningar hafa að hluta til verið ræddar í vinnuhópnum um kaup á bóluefni, að því er varðar nýjar bylgjur, ný afbrigði, þriðju sprautuna og börnin, allt það sem hefur verið í umræðunni. Evrópusambandið er að velta fyrir sér kaupum af framleiðendum inn í framtíðina og þegar málin taka að skýrast þurfum við líka að taka afstöðu til þess hvernig við komum að slíku samstarfi. Auðvitað eru rannsóknir sem standa yfir hjá lyfjaframleiðendum varðandi þessa þætti á misstórum skala, bæði að því er varðar börnin og þriðju sprautuna. Við verðum eiginlega að leggja allt okkar traust á okkar besta fólk í þeim efnum því að þekkingin verður til eftir því sem tímanum vindur fram. Við fáum líka ný efni samkvæmt Evrópusamningnum og sum þeirra - t.d. kemur eitthvað af CureVac, minnir mig, í lok annars ársfjórðungs og mögulega eitthvað á þriðja ársfjórðungi. Fleiri tegundir hafa verið inni eins og Novavax. Allt þetta hjálpar okkur til að vera með breiðari „front“. Við sjáum hvað það er mikill styrkur í því nú þegar að vera með bóluefni frá fleiri en einum og fleiri en tveimur bóluefnaframleiðendum. Ef bíða þarf með eitt efni af einhverjum ástæðum er hægt að halda áfram o.s.frv., auk þess sem þekkingunni vindur fram. Við sjáum að eitt efni hentar betur eldra fólki meðan annað hentar frekar yngra fólki. Við fylgjumst því með og erum við borðið hér eftir sem hingað til.
Forseti. Þetta eru merkilegar umræður. Ég skil eiginlega ekki hvernig hæstv. ráðherra eða sumir stjórnarþingmenn geta sagt suma hluti hérna alveg kinnroðalaust. Að sýna á spilin, segir hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson. Við erum búnir að biðja um það í heilt ár að það sé sýnt á spilin, alveg frá því að fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar var seinkað, beðið um frest, þar sem stefna stjórnvalda um það hvernig á að komast út úr Covid kemur einmitt fram. Þegar hún kom síðan loksins fram hálfu ári seinna voru engar upplýsingar, ekki neitt. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir segir að við höfum verið send í langhlaup fyrir ári síðan. Vonin var þá um stuttan faraldur. Það var aldrei gert ráð fyrir löngum faraldri. Það var engin sviðsmynd um langan faraldur. Við erum að sjá þetta ítrekað hjá öllum ráðuneytum, líka hjá ráðuneyti hæstv. heilbrigðisráðherra, þar sem toga þarf út upplýsingar með töngum og þegar það tekst þá eru þær ekki fullnægjandi. Það er talað hérna um trúnaðinn á samningunum, sem átti nú ekki að vera hægt að birta af því að þar voru einhverjar verðupplýsingar. Hversu auðvelt er að birta þá án verðupplýsinga og fá alla vega upplýsingar um fjölda skammta sem eru að fara að koma á næstunni? Við fáum upplýsingar bara í síðustu viku um að það eigi að aflétta öllum takmörkunum 1. júlí, af því að þá verði búið að bólusetja alla 16 ára og eldri a.m.k. einu sinni. Af hverju erum við að fá þær upplýsingar fyrst í apríl? Af hverju var það ekki ljóst fyrir áramót þegar var verið að klára samninga við bóluefnaframleiðendur? Ég skil ekki af hverju það er svona erfitt að sýna einmitt á spilin. Núna rúmlega ári seinna þá vitum við ekki enn þá af hverju það á að aflétta öllum takmörkunum þegar við verðum búin að bólusetja alla 16 ára og eldri. [[Forseti hringir.]]Af hverju ekki 50 ára eins og var talað um í opnunaráætlun í Danmörku, eða 40 ára eða 30 ára? Af hverju 16 ára?
Virðulegi forseti. Mér finnst leiðinlegt hvað hv. þingmaður er óhress með þetta allt saman vegna þess að ég held að við getum bara verið tiltölulega ánægð með árangurinn. Það er auðvitað það sem skiptir mestu máli þegar við skoðum stöðuna á hvaða punkti sem er, hvort sem það er núna eða á einhverjum öðrum punkti í faraldrinum, að okkur hefur gengið vel. Árangurinn er auðvitað það sem teiknar það fyrst og fremst hvernig til hefur tekist. Hv. þingmaður veit það alveg að við gátum ekki sagt til um afhendingu í janúar af því að við vorum ekki með þær upplýsingar í höndunum. Það var einfaldlega þannig. Hv. þingmaður var hér í þinginu og veit af þeirri umræðu. Það að fara að tala um það núna að það hefði átt að segja eitthvað í janúar um það sem við vitum í apríl er náttúrlega bara úr lausu lofti gripið. Það hjálpar ekkert umræðunni að þvæla með hana með þessum hætti. Og að halda því fram að það hafi þurft að toga allar upplýsingar út með töngum - ég vísa því á bug því að það er ekki rétt. Við höfum lagt okkur fram um það í þessum faraldri, og það er horft til þess hjá öðrum ríkjum og við erum spurð hvernig við höfum nálgast það, að gera okkar besta í því að halda upplýsingum eins miklum og opnum og nokkur kostur er í gegnum þennan faraldur með þéttum upplýsingafundum, með miklum upplýsingum varðandi bóluefnasamninga, framvindu þeirra, afhendingar. Þó að afhendingaráætlanir hafi stundum breyst þá höfum við samt látið sjá í þær um leið og við vitum hvernig þær líta út. Afstaða mín er algjörlega skýr: Ég tel mjög mikilvægt fyrir traustið í samfélaginu að upplýsingar liggi fyrir eins og nokkurs er kostur. Það gætu einhverjir gagnrýnt að það ylli því að einhver óvissa og óreiða skapaðist vegna þess að [[Forseti hringir.]]upplýsingar breytast milli tímabila. En við fáum hrós [[Forseti hringir.]]frá alþjóðlegum stofnunum um það hvernig við höfum haldið utan um þessi mál og árangurinn talar sínu máli.
Virðulegur forseti. Ráðherra sagði í flutningsræðu sinni að samfélagið væri orðið sjóað í því að taka öllu með fyrirvara og það er þaðan sem ég kem með þetta. Þó að dagsetningarnar séu ónákvæmar, það vanti nákvæmari dagsetningar á afhendingu bóluefna og þess háttar, þá eru forsendurnar samt auðveldlega eitthvað sem hægt er að segja frá. Þegar allir sem eru 16 ára og eldri eru bólusettir a.m.k. einu sinni þá hættum við öllum takmörkunum. Við vitum ekki dagsetningu á því en það er viðmiðið sem við ætlum að hafa. Var bara hægt að svara því í fyrsta skipti í síðustu viku? Hefði ekki verið hægt að segja það t.d. fyrir áramót? Það eru upplýsingarnar sem við höfum reynt að biðja um. Hvernig er skipulagið á því að við komumst út úr þessum faraldri? Og ef við förum í efnahagslegu afleiðingarnar af þessum faraldri, er ég ánægður með árangurinn þar? Nei, það er mikið atvinnuleysi. Að sjálfsögðu erum við ekki ánægð með árangurinn þar, en það liggur ekki hjá hæstv. ráðherra, það er hjá ríkisstjórninni og fjármálaráðherra að eiga þann hausverk. Ég get alveg tekið undir það að við höfum náð mjög góðum árangri í sóttvörnum, sérstaklega út af því hversu fólk hefur verið duglegt að fara eftir sóttvarnaleiðbeiningum, þó að þær hafi verið pínu kaótískar. Það hefur verið mjög erfitt að komast í upplýsingar um nákvæmlega það hvernig maður á að hátta sóttvörnum. Ég var t.d. í sóttkví í síðustu viku. Samkvæmt leiðbeiningum á vefnum covid.is þá hefði ég í rauninni átti að vera aðskilinn frá þeim innan heimilis míns sem voru í sóttkví en ég fékk þær leiðbeiningar frá sóttvarnateyminu að allir á heimilinu ættu að vera í sóttkví. Þetta voru misvísandi upplýsingar. Þetta er vandamálið sem við erum búin að vera að reyna að draga fram, að hafa hlutina skýra en þeir hafa ekki verið það. Nú erum við í gríðarlega óskýru ástandi varðandi einmitt það að sjá á spilin, hvernig þetta verður fram yfir kosningar, sérstaklega efnahagslega. Lausnir eins og t.d. Hefjum störf klárast eftir sex mánuði, það eru kosningar og þá er botninn [[Forseti hringir.]]dottinn úr þeirri tunnu og við vitum ekki hvað gerist næst. Það vantar allar þessar áætlanir.
Virðulegi forseti. Sóttvarnalæknir hefur sagt það allan tímann, hann byrjaði að segja það fyrir ári, að það væri hægt að aflétta öllum takmörkunum innan lands þegar hjarðónæmi hefði náðst. Þá vissum við ekki, virðulegi forseti, að við yrðum komin með bóluefni á þessum tímapunkti. Hann hélt okkur algerlega upplýstum um þennan þátt. Síðan erum við búin að vera að tala um það hér í allan vetur, veturinn 2020 til 2021, hver þessi viðmið eru með hjarðónæmi. Hvaða punktur er það? Eru það 60%, 80%, 75%, hvað er það? Getur hv. þingmaður svarað mér um það?
Það eru stjórnvöld sem eiga að svara …
Eru það stjórnvöld sem eiga að svara því? Þetta er rannsóknarefni lyfjaframleiðenda og samfélaga heimsins núna hvenær við náum hjarðónæmi. Við getum verið með viðmið sem byggja á þekkingu sem við erum með núna. Við vissum á þessu ári að það fengist töluverð vörn við fyrri sprautuna. Við vissum það á þessu ári. Þannig að upplýsingarnar sem við erum að fá - ég skil vel að hv. þingmaður sé óþolinmóður. Þjóðir heimsins eru óþolinmóðar yfir Covid-19. En ég bið samt um ákveðna sanngirni í umræðunni þegar upplýsingar og þekking er að verða til jafnharðan og að ekkert okkar leyfi sér að standa hér eins og við höfum öll svörin vegna þess að þau eru ekki komin. Það er nefnilega, okkur öllum til upplýsingar og upprifjunar, um að ræða algerlega fordæmalausar aðstæður. Það er óhætt að segja það. Það er heimsfaraldur Covid-19 sem er mesta og flóknasta viðfangsefni mannkynsins frá síðari heimsstyrjöld. Það er bara þannig. Viðfangsefnin eru mögnuð. Viðbrögðin eru stórbrotin vegna þess að vísindin hafa sýnt okkur að við getum tekið á svona hlutum ef við snúum bökum saman. En það að fyllast óþoli yfir því að það séu ekki öll svör komin hér í apríl 2021 finnst mér ekki lýsa miklum skilningi á stöðunni.
Virðulegi forseti. Covid er endalaus uppspretta umræðna hér og er það vel. Þannig náum við til lands saman. Það er mikilvægt að vera samstiga í þessari baráttu sem við vonumst öll til að fari að linna. Fyrir ári síðan var óvissan mikil, hræðsla og óöryggi eðlileg tilfinning. Við eygðum ekki þá stöðu sem við erum í núna þegar við erum að verða búin að bólusetja einn þriðja landsmanna. Það var alveg óvíst hvort bóluefni myndi finnast og finnast svona fljótt. Bólusetningaráform okkar eru góð í samanburði við önnur lönd þannig að við erum á réttri leið. Þessi tími hefur hreinlega verið árshátíð vísindamanna, ekki bara baráttan gegn þessari veiru heldur verður sú þekking og reynsla nýtt gegn öðrum sjúkdómum, við þróun bóluefna, í sóttvörnum og fleiru sem er mikilvægt í baráttu sem þessari og skilar okkur áfram. Segja má að þessi heimur hafi stækkað margfalt en við erum í miðjum stormi. Nú eru forgangshópar í bólusetningar en ég finn hvergi í þeim forgangshópum fólk sem á við geðrænan vanda að etja, er með geðröskun, t.d. heilsukvíða, og hefur verið í meðhöndlun við því. Mig langar aðeins til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Var það eitthvað rætt þegar forgangshópunum var stillt upp í þessari reglugerð? Kom eitthvað til umræðu og er það eitthvað til umræðu að þessi hópur, sem er í mjög viðkvæmri stöðu, sumir hverjir hafa jafnvel lokað sig af, hafa ekki haft samband við sitt fólk eða bara almennt farið út í búð, færist ofar eða að fari inn á þennan lista?
Virðulegi forseti. Við höfum í samstarfi, ég og sóttvarnalæknir, lagt fram ákveðna áætlun um forgangsröðun í bólusetningar. Eins og við vitum öll, af því að nú eru meira að segja einhver okkar í salnum farin að fá boðun í bólusetningar, er þessum hópum að vinda fram og við erum komin í sjöunda hóp eða svo. Hóparnir sem eru með undirliggjandi langvinna sjúkdóma eru þeir sem verið er að bólusetja núna og fólk á aldrinum 60–70 ára. Þeir hópar sem hv. þingmaður nefnir eru alveg örugglega að hluta til fólk sem ýmist skilgreinist með undirliggjandi sjúkdóma eða í erfiðri félagslegri stöðu. Sérstaklega er talað um það fólk sem er í erfiðri félagslegri eða efnahagslegri stöðu vegna mögulega langvinnra sjúkdóma sem snúast um geðheilbrigði og af þeim sökum er eðlilegt að það komist framar í þessari röð. Meginmarkmiðið með röðuninni er alltaf að verja það fólk sem er í mestri hættu. Það er alltaf hugsunin. Þess vegna byrjum við á allra elsta fólkinu og þess vegna reynum við að verja heilbrigðisstarfsfólkið til að heilbrigðisstofnanirnar séu sem öruggastar. Síðan förum við eftir þeim upplýsingum og þeirri þekkingu sem liggur fyrir um það hvaða hópar eru viðkvæmastir fyrir Covid-19 og eru líklegastir til að vera útsettir og alvarlega veikir. Þess vegna er uppröðunin með þeim hætti sem hér er talið upp. En hópurinn sem hv. þingmaður nefnir er ekki skilgreindur sem slíkur í forgangsröðuninni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Eins og hv. þingmaður segir verðum við öll búin að fá bólusetningu í júní, alla vega fyrri sprautuna, og þá getum við aldeilis farið að skunda á Þingvöll og haldið hátíð. Það væri þá alla vega ástæða til þess. Þá langar mig til að koma aðeins inn á að það er ekki alveg nóg að við öll hér á landi náum þessu hjarðónæmi. Til að halda þessu niðri á heimsvísu þarf allur heimurinn, allir þeir sem lifa á þessari jörð, að komast í skjól. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún viti hvernig þessu vindur fram í sambandi við að bólusetja hópa í minna efnuðum ríkjum heims. Það kom frétt um daginn um að það væri mjög lág prósenta t.d. í Afríku. Ég spyr: Hvert er hlutverk okkar sem þjóðar? Þó að við séum svona pínulítil getum við haft mikil áhrif. Hver er ábyrgð okkar gagnvart því að þessir hópar verði bólusettir og hvaða leiðir eru farnar þá? Við erum í samstarfi við Evrópusambandið í bólusetningum. Fylgjum við þeirra strúktúr í þessu eða áætlun? Getum við eitthvað gert betur til að þessir hópar innan efnaminni landa verði bólusettir fljótt og vel?
Virðulegi forseti. Það er sannarlega rétt sem hv. þingmaður nefnir, að þó að hver sé sjálfum sér næstur oftast nær þegar við erum að tala um þessi mál, og við erum kannski uppteknust af því að tala um okkur sjálf og samfélagið hér, þá er það verkefni mannkynsins alls að glíma við Covid-19. Við erum ekki búin fyrr en við erum öll búin af því að faraldurinn herjar á á heimsvísu. En við erum í tilteknu samstarfi á vegum Sameinuðu þjóðanna sem er kennt við COVAX. Við höfum sett 500 milljónir í þann pott og 100.000 skammta. Síðan er áætlað að við gefum alla skammta sem eru umfram þegar við höfum lokið bólusetningum hér þannig að það liggi fyrir að þeir skammtar nýtist annars staðar. Við styðjum því allt það frumkvæði sem er í gangi, hvort sem það er á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, Evrópusambandsins eða að okkar eigin frumkvæði, því að það er afar mikilvægt. En eins og við sjáum líka snýst þetta ekki bara um bóluefni heldur ekki síður önnur heilbrigðisgögn og tæki til að hægt sé að sinna þeim sem eru veik. Við sjáum það best á fréttamyndum frá Indlandi sem hafa borist okkur undanfarna daga. Þau miklu veikindi sem þar eru og herja á það samfélag eru mikil áskorun fyrir samfélagið að glíma við, að sinna þeim sem eru veikir, vegna þess að innviðirnir eru veikir, heilbrigðisinnviðirnir eru veikir. Það dugar ekki bara að kvitta upp á tékkann [[Forseti hringir.]]og senda bóluefni. Við þurfum líka að horfa til þess að við getum stutt við önnur ríki þegar kemur að uppbyggingu að öðru leyti.
Herra forseti. Ég held að óhætt sé að segja að á meðan þessi faraldur hefur geisað, og geisar að vissu marki enn, þá hafi þjóðin staðið eins og klettur að baki sóttvarnayfirvöldum og staðið sig mjög vel. Nú erum við farin að sjá til sólar og sólin skín glatt hér á Austurvelli og fólk er farið að safnast þar saman. Ég vil gjarnan deila með hæstv. ráðherra bjartsýni um að við séum farin að sjá fyrir endann á þessu. Engu að síður er það þannig að öll erum við óþolinmóð og öll viljum við einhvern veginn vita hvað bíður. Á blaðamannafundi í Hörpu í síðustu viku, held ég að ég fari rétt með, var glærukynning og m.a. glæra sem bar yfirskriftina Inn í vorið. Menn hafa gjarnan vísað til þess sem nokkurs konar afléttingaráætlunar ríkisstjórnarinnar en engu að síður segir hún afskaplega lítið. Ég myndi kannski vilja fá að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé von á frekari útlistun og úfærslu á afléttingaráætluninni. Þá er ég ekki að biðja um tilteknar dagsetningar því að það veit ég að er mjög erfitt viðfangs en það eru þó tiltekin viðmið sem er hægt að setja um hversu margir hafa verið bólusettir, á hvaða aldri o.s.frv., og ef sá tiltekni árangur næst þá mun þessum og þessum aðgerðum verða aflétt. Er verið að vinna að einhverju slíku plani og ef svo er, gæti hæstv. ráðherra upplýst okkur um hvenær mætti eiga von á því?
Forseti. Ég held að ég segi bara frá því að væntanlega mun ég fara með afléttingaráætlun í ríkisstjórn á morgun þar sem gert verður nákvæmlega það sem þingmaðurinn talar um, að lista upp þessi tilteknu viðmið þar sem má segja að við séum komin yfir fyrsta skrefið sem er 25% snerting með fyrri sprautu, sem leiddi okkur í fyrsta skrefið sem tekið var núna í apríl og síðan vörður inn í sumarið þar sem við erum með kannski 35%, 50%, 75% og það með hvaða hætti má búast við að afléttingar haldast í hendur við það. Ég geri ráð fyrir því að segja frá áætlun af þessu tagi strax eftir ríkisstjórnarfund á morgun eða að hún fari út í fréttatilkynningu. En það hefur verið svona mín hugsun, og ég held að það sé gott af því að það hefur verið gert sums staðar í löndunum í kringum okkur, til að mynda í Finnlandi, að setja áætlunina á samráðsgátt stjórnvalda. Það eru svo mörg sjónarmið, frá atvinnulífinu, menningunni, almenningi, skólum o.s.frv., sem koma inn í áætlun af þessu tagi þannig að ég held að það væri gott að opna umræðuna, þar sem þetta er í raun ekki reglugerðardrög eða neitt slíkt heldur miklu frekar áætlun samfélagsins. En ég held og ég deili því með hv. þingmanni að við höfum öll efni til þess að tala skýrar um það hvaða vörður þetta eru, hvernig þær líta út og hvers er að vænta.
Herra forseti. Ég vil fagna þessu ágæta svari ráðherra og er mjög spenntur að sjá hvernig sú áætlun lítur út. Ég held að hún skipti gríðarlega miklu máli jafnvel þótt, eins og ég tók fram áðan, hún sé ekki dagsett, ef við vitum hvaða viðmið eru höfð undir. Ég fagna því sérstaklega að þetta sé að gerast og gæti svo sem sagt: Þótt fyrr hefði verið. En ég ætla ekki að segja það, við skulum bara fagna því ef áætlunin er að koma og ég hlakka til að sjá hana. Eins og margoft hefur komið fram í þessari umræðu er líka mjög mikilvægt að gefa ekki of miklar vonir sem verður erfitt að standa við því að þá verða vonbrigðin svo mikil. Þess vegna er sjálfsagt skynsamlegra að vera frekar á stífari gormunum og geta þá heldur slakað. [[Forseti hringir.]]Það var engin spurning hér en ég fagna því að áætlunin er að koma fram.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði hér, og sagði það ekki, að honum fyndist að þetta hefði mátt koma fyrr og ég er sammála honum. Ég held að það væri alltaf betra. Það er alltaf þessi togstreita að reisa ekki of miklar væntingar, að standa undir því sem maður er að segja en ég held að við höfum núna alveg klárlega öll efni sem þarf til að tala skýrt hvað varðar þetta skref. Ég held við eigum að gera það og ég held að það sé líka mjög mikilvægt að hafa umræðuna í samfélaginu sem opnasta um það vegna þess að við þurfum að geta skipulagt líf okkar, ekki bara atvinnulífið heldur líka hvort við getum haldið stóru partíin sem við erum búin að bíða eftir allt of lengi.
Virðulegur forseti. Ég fékk þau gleðitíðindi í SMS-skilaboðum í gær að ég væri kominn á lista á miðvikudaginn í sprautu og fæ AstraZeneca. Mér gæti ekki verið meira sama, ég er bara feginn að komast í sprautu. En svo fór ég að tékka betur á þessu og þá kemur í ljós að eftir fyrstu sprautuna þurfa að líða þrír mánuðir þar til ég fæ seinni sprautuna, sem sagt 12 vikur. Það verður ekki fyrr en rétt fyrir verslunarmannahelgi. Ég er að spá í hvenær virknin verði komin á það stig að ég þurfi ekki óttast það að smitast. Sumir segja tvær vikur, þrjár vikur. En af hverju eru þá 12 vikur þarna á milli? Það er spurning. Það sem ég hef kannski enn þá meiri áhyggjur af eru þeir hópar sem eru einhverra hluta vegna mjög kvíðnir gagnvart því að fá vitlaust bóluefni, að fá ekki að velja rétta bóluefnið. Ég hitti þetta fólk stundum og það er eiginlega skelfingu lostið. Getum við leyft okkur að láta fólk fara í sprautu eða hafna sprautu ef það er hrætt við að fá viðkomandi tegund af bóluefni? Ég held að þetta sé ekki stór hópur. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort ekki sé hægt að leyfa fólki, í gegnum Heilsuveru eða bara í næstu heilsugæslu - og kanna þá a.m.k. hversu stór hópur þetta er til þess að taka utan um hann, vegna þess að þarna er fólk með kvíða, kvíðaröskun, geðræna sjúkdóma. Þetta er örugglega ekki stór hópur. Meðalhófið hlýtur að gilda í þessu samhengi, gagnvart þeim hópi, þannig að hann geti óhræddur komið í sprautu þó að það kannski dragist viku eða hálfan mánuð að fólk fái sprautu, en að það geti mætt og fengið þá það efni sem það getur tekið með glöðu geði.
Virðulegur forseti. Það eru leiðbeiningar frá framleiðanda um að hafa þrjá mánuði á milli og ég ætla ekki að reyna að útskýra þau mál hér. Það er sannarlega þannig að það er góð vernd gegn alvarlegum sjúkdómi og alvarlegri sýkingu að vera bólusettur, en það er samt sem áður ekki trygging fyrir því að viðkomandi smitist ekki eða smiti ekki. Það vitum við. Það er ekkert til sem heitir 100% vörn. En við vitum að bólusetningar eru fyrst og fremst lýðheilsuaðgerð, fyrst og fremst aðgerð sem snýst um samfélagið í heild. Þó að sannarlega sé hver og einn varinn til að byrja með þá erum við komin á þann stað, þegar við erum komin yfir einhvern tiltekinn hóp eða hlutfall, að geta talist hafa komið samfélaginu öllu í skjól og það er auðvitað markmiðið. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um það þegar umræðan er farin að snúast um tilteknar tegundir af bóluefnum. Það er alveg ótrúlega áhugaverð umræða yfir höfuð. Hugsið ykkur ef við værum alltaf að tala um framleiðendur þegar við kaupum okkur lyf í apóteki, eða hvað það er, og segja: Ég ætla ekki að kaupa af þessu þessum aðila sem framleiðir parasetamól, heldur af hinum aðilanum, af því að ég treysti því fyrirtæki betur o.s.frv. Nú erum við öll orðin sérfræðingar í þessu og umræðan er eins og hún er. En sóttvarnalæknir tekur ákvörðun varðandi hópa og það var alveg gríðarlega mikilvæg vinna sem farið var til að skilgreina frábendingar varðandi AstraZeneca og hvaða hópar væru þar undir. Það er auðvitað mjög mikil ábyrgð hjá heilbrigðiskerfinu okkar, hjá heilsugæslunni, líka sérgreinalæknum að því er varðar það að allar upplýsingar komist til skila varðandi þá einstaklinga sem um ræðir. En við treystum framkvæmdaraðilum, við treystum þeim sem sjá um að halda utan um bólusetningar. Þetta eru í raun og veru snillingar dagsins, þetta fólk sem skipuleggur og fyllir Laugardalshöllina og aðra stóra staði af fólki sem fer í bólusetningar, og standa sig stórkostlega.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. En ég vil bara benda henni á, t.d. í sambandi við ofnæmislyf að ég þarf að taka ofnæmislyf og það er ekki sama hvaða ofnæmislyf ég tek, vegna þess að ég veit að eitt virkar og annað virkar ekki og virkar meira að segja illa á mig, þannig að þarna hef ég val. Ég fékk ekki svar við spurningu minni varðandi val á bóluefni, en ég veit að þetta getur verið tilfinningin. Við vitum að talað hefur verið um að virkni lyfja, hvernig þau hafa áhrif, fer eftir því hversu mikið maður trúir á að þau virki. Ég held að það sé miklu betra að leyfa fólki að trúa því að ákveðið lyf virki en að segja við það: Þú færð ekki að velja, og setja það aftast í röðina, og jafnvel ég veit ekki hvað gerist vegna þess að við vitum að við rökræðum ekkert við þá sem eru með mikinn kvíða og annað. Við eigum að leyfa því fólki að velja. Það hlýtur að vera sanngjarnt, a.m.k. að kanna hversu stór hópur þetta er og hvort ekki sé hægt að taka tillit til hans.
Virðulegur forseti. Það var einhver að benda á það til skemmtunar að ég verð að standa upp í 20–26 skipti í hvert skipti sem við tökum þessa umræðu hér. Ég held að þetta sé í fimmta eða sjötta sinn sem þessi umræða á sér stað. Ég treysti hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni til að fjalla alltaf um réttinn til að velja sér bóluefni því að það gerum við líka reglulega, að ræða þau. Og mín svör eru alltaf eins, þau eru alltaf þau að það hljóti að vera mat þeirra sérfræðinga sem utan um halda að meta hvaða bóluefni hentar fyrir hvaða hóp. Og það er auðvitað fyrst og fremst sóttvarnalæknir sem gerir það og þannig hefur það verið í gegnum þessar bólusetningar og þannig verður það.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hún hefur gefið hér í dag og fyrir þessa umræðu. Syndin er lævís og lipur var bókartitill á ævisögu Jóns kadetts. Það má til sanns vegar færa að Covid-veiran sé lævís og lipur. Veiran kemur aftan að okkur aftur og aftur og fer ekki eftir neinum lögum eða reglum. Þess vegna er meiri skilningur á því meðal þjóðarinnar að beita þurfi óhefðbundnum aðferðum til að verja heilsu og hagsmuni þjóðarinnar þegar lögin eru hvorki lævís né lipur í baráttunni við veiruna. Í síðustu viku kynnti ríkisstjórnin hertar aðgerðir á landamærunum tímabundið. Mikilvægt er að aðgerðirnar voru tímabundnar, afmarkaðar og að gripið var til þeirra í því skyni að skapa aðstæður er gerðu yfirvöldum kleift að aflétta mestu takmörkunum innan lands þrátt fyrir mikla útbreiðslu faraldursins erlendis. Í kjölfarið samþykkti Alþingi frumvarp til breytingar á gildandi sóttvarnalögum sem felur í sér forsendur fyrir þeim aðgerðum sem boðaðar voru. Samhliða boðuðum aðgerðum voru markmið ríkisstjórnarinnar í bólusetningum kynnt og blésu flestum von í brjóst. Hér megum við búast við afléttingu allra takmarkana innan lands þegar stærstur hluti fullorðinna hefur fengið fyrri skammt bóluefnisins. Virðulegur forseti. Hvernig lítur framtíðin út? Nú í vikunni verða um 25.000 manns bólusettir sem gerir nýtt met í bólusetningum í einni viku. Þar af er stór hluti í áhættuhópi vegna veirunnar og mikill léttir að hafa komið þeim hópi í var. Ef við verðum áfram lævís og lipur í baráttunni við veiruna sigrum við að lokum og opnum landið og atvinnulífið, sem skilar okkur bestu lífskjörum sem von er á, tekur við sér. Ég spyr ráðherrann: Hvernig náum við samstöðu þjóðarinnar á lokasprettinum og fáum hana til að trúa á framtíðina?
Virðulegi forseti. Það eru ekki litlar spurningar hér í lokin á þessari ágætu umræðu. Það sem við höfum notið í íslensku samfélagi í gegnum þennan faraldur er í raun og veru einstök samstaða. Það er svo mikil samstaða að eftir henni er tekið. Kannski endurspeglar það á einhvern hátt hvers konar samfélag við erum. Við erum tiltölulega fá, við erum upplýst, við erum vel menntuð, við erum tiltölulega vel sett efnahagslega ef marka má meðaltölin en ekki síst höfum við notið mjög góðrar leiðsagnar okkar góða þríeykis sem hefur kappkostað að koma upplýsingum til almennings jafnt og þétt. Við í pólitíkinni höfum tekið ákvörðun um að láta glímuna við faraldurinn ekki snúast um pólitískar keilur heldur um það að gera það sem er rétt. Ef okkur lánast að halda þeim takti til enda er ég vongóð um að við getum horft yfir þessa lotu, þ.e. baráttuna við faraldurinn, og verið stolt af því að hafa gert það vel, að við höfum gert það vel sem samfélag, að við höfum gert það vel sem upplýst samfélag og samfélag sem býr yfir mikilli þekkingu en líka samfélag sem hefur borið gæfu til að gera ekki sóttvarnir að pólitísku bitbeini. Þannig að ég held að ef við höldum þeim takti áfram farnist okkur vel. Við sjáum að enn eru vel yfir 90% sem hafa trú á því sem sóttvarnayfirvöld eru að gera og enn þá sjáum við að traust til stjórnvalda, og ekki síst til heilbrigðiskerfisins, fer vaxandi. Ég held því að þessi ríkisstjórn geti a.m.k. stigið stolt frá borði þegar kemur að kosningum.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að það sé mikilvægt að sýna samstöðu. Ég hef lagt mig fram um að sýna samstöðu með þríeykinu og ráðherranum í þessum málum. Auðvitað er ýmislegt sem hefur verið hægt að hafa sterkar skoðanir á en ég held að samstaðan muni sigra að lokum í þessu sem öðru. Ég held að við sjáum fram á að þegar þjóðin hefur verið bólusett muni ferðamenn fylla hótelin og rútubílana og ferðamannastaði og afþreyingarfyrirtæki og atvinnulífið komast í gang. En mig langar að spyrja ráðherrann einnar spurningar sem kannski hefur ekki komið fram í dag, ég er ekki alveg klár á því, þær eru margar. Hefur ráðherrann getað gefið sér tíma til að skoða hvaða áhrif álag veirunnar á heilbrigðisstarfsfólk hefur til lengri tíma?
Virðulegi forseti. Það er margt sem þarf að athuga og skoða í þessum faraldri og ekki síst það sem hv. þingmaður veltir hér sérstaklega upp sem er álag á heilbrigðiskerfið okkar og álag á heilbrigðisstarfsfólkið okkar. Það hefur margt hvert unnið myrkranna á milli, snúið bökum saman, neitað sér um sumarleyfi sumarið 2020, sem ég held að ótrúlega mörg hafi gert, og sum þeirra eru að vinna á fleiri en einum og fleiri en tveimur stöðum. Þessu þarf að halda mjög vel til haga. En að sama skapi hafa stofnanir og starfsfólk heilbrigðiskerfisins fengið gríðarlegt þakklæti og gríðarlega mikið og verðskuldað klapp á bakið sem við eigum öll að passa upp á að halda til haga. Ég nefndi áðan heilsugæsluna, sem heldur utan um sýnatökur og bólusetningar, en ég nefni líka Landspítala með sína góðu göngudeild og allar heilbrigðisstofnanir landsins sem hafa verið að gera þetta afar vel. Við þurfum að halda því til haga en líka því hvernig líðanin er þegar faraldurinn er að baki.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit utanríkismálanefndar er varðar tillögur Vestnorræna ráðsins frá ársfundi þeirra árið 2020. Ég ætla að leyfa mér að lesa sjálft álitið því að það er mjög stutt. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Guðjón S. Brjánsson, formann Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, Bylgju Árnadóttur, ritara Íslandsdeildar, og Sigurð Ólafsson, framkvæmdastjóra Vestnorræna ráðsins. Með tillögunni er skorað á ríkisstjórnina að vinna að framkvæmd þriggja ályktana Vestnorræna ráðsins sem samþykktar voru á ársfundi ráðsins 6. nóvember 2020. Þær eru um aukið samstarf vestnorrænna samstarfsráðherra Norðurlandanna, um aukið samstarf vestnorrænna ráðherra sem fara með málefni norðurslóða og um stuðning við aukaaðild Færeyinga og Grænlendinga að Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Í greinargerð með tillögunni kemur m.a. fram að skort hafi innbyrðis samráð milli vestnorrænna samstarfsráðherra um ályktanir Vestnorræna ráðsins og framfylgd þeirra. Því er kallað eftir því í ályktun Vestnorræna ráðsins nr. 1/2020 að samstarfsráðherrar Norðurlanda á Íslandi, Grænlandi og í Færeyjum geri með sér samstarfssamning sem kveði á um árlegan samráðsfund. Í ályktun Vestnorræna ráðsins nr. 2/2020 er kallað eftir formlegu vestnorrænu samstarfi um norðurslóðamál. Mælst er til þess að ráðherrar Íslands, Grænlands og Færeyja sem sinna norðurslóðamálum fundi árlega um framgang vestnorrænna hagsmuna á norðurslóðum og gefi Vestnorræna ráðinu sameiginlega skýrslu um stefnu vestnorrænu ríkisstjórnanna í norðurslóðamálum og gagnvart Norðurskautsráði. Í ályktun Vestnorræna ráðsins nr. 3/2020 eru ríkisstjórn Íslands og landsstjórnir Færeyja og Grænlands hvattar til að styðja við mögulega aukaaðild Grænlendinga og Færeyinga að Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, WHO. Lönd sem ekki hafa fullt sjálfstæði og stjórn á utanríkismálum geta fengið aukaaðild að stofnuninni, en umsóknin þarf að berast frá ríkinu sem löndin tilheyra. Við meðferð málsins kom fram að af yfirlýsingum utanríkisráðherra Danmerkur árið 2020 megi ráða að dönsk stjórnvöld styðji yfirlýstan vilja Færeyinga að fá aukaaðild að stofnuninni. Nefndin ítrekar að í ályktuninni felist stuðningur þingsins við ákvarðanir landsstjórna Færeyja og Grænlands en ekki tilraun til að hafa áhrif á ákvarðanatöku stjórnvalda eða taka fram fyrir hendur danskra stjórnvalda í þessum efnum. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Logi Einarsson og Þorgerður K. Gunnarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Bryndís Haraldsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Olga Margrét Cilia, áheyrnarfulltrúi Pírata, lýsti yfir stuðningi við þetta álit. Undir álitið skrifa formaður utanríkismálanefndar, Sigríður Á. Andersen, Njáll Trausti Friðbertsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Ísleifsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson og Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Virðulegur forseti. Lengra er þetta nefndarálit nú ekki, en mig langar að segja að þetta er í fyrsta skipti sem Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins leggur fram eina þingsályktunartillögu með þeim ályktunum sem samþykktar hafa verið á ársfundi. Við þekkjum það í gegnum tíðina að hingað hafa gjarnan borist þingsályktunartillögur um hvert og eitt málefni fyrir sig. Þetta er í raun eina alþjóðastarfið okkar sem hefur þessa beinu tengingu við þingið með því að hingað berast þingsályktunartillögur um ályktanir frá ársfundinum og þær fá afgreiðslu í þingsal. Þetta er eitt af þeim málum sem rædd hafa verið þegar við höfum verið að velta fyrir okkur alþjóðasamstarfinu og formi þess. Mér þykir það hafa verið mikill kostur og styrkt þetta alþjóðasamstarf sem Vestnorræna ráðið er. Ég tel það vera mikilvægt alþjóðasamstarf þótt það sé lítið í þeim skilningi að í því sitja bara þrjú lönd, en þó sex þingmenn frá hverju landi fyrir sig. Þessi leið hefur líka kallað á það að fyrir hvern og einn ársfund er óskað eftir skýrslu frá viðkomandi ráðuneyti um framkvæmd ályktananna. Þær skýrslur hafa verið lagðar fram á ársfundinum og þá er hægt að lesa sér til um hvernig ályktununum hefur verið framfylgt í hverju landi fyrir sig. Mér hefur oft og tíðum þótt það mjög fróðleg og góð lesning, auk þess sem þá er í því fólgið eftirlit gagnvart framkvæmdarvaldinu, hvernig það framkvæmir þær ályktanir sem hér hafa verið samþykktar. En það hefur verið misbrestur á því, eins og því miður á gjarnan við um þingsályktanir, að þeim er ekki fylgt eftir hjá framkvæmdarvaldinu. Virðulegur forseti. Með þessum orðum er ég að segja að þetta fyrirkomulag sem verið hefur sé gott. Það er aftur á móti nýlunda hér að ályktanir fundarins séu settar saman í eina þingsályktunartillögu og fer ágætlega á því, að ég tel. Eins og ég sagði áðan við upplestur úr nefndarálitinu var það kannski helst ályktunin um að styðja aukaaðild Færeyinga og Grænlendinga sem við ræddum töluvert. Bæði var hún rædd í hv. utanríkismálanefnd en líka í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins þegar sú tillaga kom fyrst fram, fyrst og fremst vegna þess að okkur fannst mikilvægt að sú umsókn væri drifin áfram af löndunum sjálfum, þ.e. af Færeyingum og Grænlendingum, en kæmi ekki frá Vestnorræna ráðinu þó að allir hafi verið sammála því að sjálfsagt væri að styðja þá aukaaðild. Þetta kemur að sjálfsögðu upp í kjölfar Covid, en þá sáu Færeyingar fyrst og svo Grænlendingar sér hag í því að eiga aukaaðild að Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Mig langar líka að segja varðandi norðurslóðamálin að ein ályktun er um að auka þurfi samstarf vestnorrænu ráðherranna sem fara með málefni norðurslóða. Ég held að það færi mjög vel á því. Það er ekki langt síðan það var ályktun frá ársfundi Vestnorræna ráðsins. Það var reyndar á ársfundi sem haldinn var hér í þessum sal þar sem gestir fundarins voru utanríkisráðherrar Íslands, Færeyja og Grænlands. Í kjölfar þess fundar var haldinn blaðamannafundur og undirritað samkomulag um að auka samstarf utanríkisráðherra þessara ríkja. Það olli svo usla í Danaveldi þegar utanríkisráðherra Dana afgreiddi það með þeim hætti að sá samningur væri í raun ekki gildur í ljósi þess að Færeyingar og Grænlendingar færu ekki með sín utanríkismál. Ég veit að það særði marga félaga okkar í Færeyjum og á Grænlandi og kom af stað ákveðinni umræðu um hvernig þessum málum skyldi háttað. Við vitum auðvitað að sjálfstæðisbarátta þessa ríkja er töluverð og mikil. En þetta er hápólitískt og ekki styðja allir þingmenn þá sjálfstæðisbaráttu eða styðja hana a.m.k. ekki með sama hætti. En ég held að þegar kemur að norðurslóðamálum fari mjög vel á því að utanríkisráðherrarnir hafi öflug samskipti um þann málaflokk þar sem við eigum mjög mikið sameiginlegt. Þó er það auðvitað þannig að Ísland er aðili að Norðurskautsráðinu og á þar sæti, en Vestnorræna ráðið fékk fyrir nokkrum árum síðan áheyrnaraðild. Konungsveldið Danmörk er líka hluti af Norðurskautsráðinu og það er auðvitað vegna Grænlands. Danir hafa verið duglegir að leyfa Grænlendingum og Færeyingum að taka þátt í þeirri vinnu og hafa horft til vilja þeirra í þeim efnum. Það er ekki langt síðan það var stefna okkar í Vestnorræna ráðinu að koma fram með einhvers konar vestnorræna áherslu eða stefnuyfirlýsingu í norðurslóðamálum, þ.e. sameiginlega norðurslóðastefnu þessara ríkja. Það hefur ekki verið mikill gangur í þeirri vinnu. Á sú sem hér stendur sæti í þeim starfshóp. Það er kannski hægt að segja að það komi margt til. Auðvitað hafa verið tíðar kosningar og mannaskipti í þessum nefndum, sem er kannski stærsti þátturinn. En svo má líka alveg velta fyrir sér hversu raunhæft það er, af því að þótt þessi smáríki geti sameinast um ýmsa hluti og eigi að gera það þá er það ákveðið hagsmunamál og mat hvers ríkis fyrir sig þegar kemur að þeim gríðarstóra málaflokki sem norðurskautsmálin eru. Svo verður maður að viðurkenna að maður heyri það nú líka aðeins að Grænlendingar, sumir hverjir, telji Færeyinga hafa kannski minna vægi þegar kemur að því að ræða norðurslóðamál því að Færeyingar séu ekki norðurslóðaríki. En alla vega er ljóst að Færeyjar eru mjög nálægt norðurslóðum og hafa mikla hagsmuni af því sem þar gerist eins og við hin. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Eins og ég sagði áðan leggjum við til að þessar ályktanir verði samþykktar. Svo þarf að hvetja til þess að ráðuneytin fylgi þessu eftir og að Vestnorræna ráðið fái reglulega skýrslu þar að lútandi inn á sína ársfundi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir flutning nefndarálits utanríkismálanefndar þar sem nefndin leggur til að ályktanir Vestnorræna ráðsins verði samþykktar. Það þarf nú ekki að fjölyrða mikið meira um efni þeirra. Hv. þingmaður drap lítillega á innihaldið, en ályktanir Vestnorræna ráðsins njóta sérstöðu. Þær eru bornar upp í þingum vestnorrænu ríkjanna og hljóta þar sína umfjöllun og eru samþykktar eftir atvikum. Það er nokkurs virði að talið er. Þetta er hefð sem skapaðist undir lok síðustu aldar, að ályktanir sem gerðar voru í Vestnorræna ráðinu voru lagðar fram sem þingsályktunartillögur á Alþingi. Þessi hefð var síðan tekin upp í þingum nágrannaríkjanna tveggja. Vestnorræna samstarfið er merkilegt og stendur traustum fótum og Vestnorræna ráðið er eitt af elstu norðurslóðaverkfærunum sem við eigum, formlegum verkfærum. Varðandi það hvort eðlilegt sé að þessar ályktanir fari fyrir þingin þá kunna að vera fyrir því nokkrar ástæður og um það geta verið skiptar skoðanir. Ég þykist þekkja að skiptar skoðanir eru um það. Við höfum raunar ekki svo mikið bakland til að koma á framfæri ályktunum okkar annað en þingin. Það hefur verið viðleitni, eins og hv. þingmaður kom inn á, að hnýta samstarf formlega saman á ráðherragrundvelli, að þeir hittist reglulega, bæði utanríkisráðherrar og ráðherrar sem fara með vestnorræn málefni, en það hefur gengið dálítið treglega. Ein af þeim ályktunum sem við ræðum nú fjallar einmitt um þetta, að þeir hittist með formlegum hætti, taki umræðu um ályktanir Vestnorræna ráðsins, taki afstöðu til þeirra og komi því áleiðis í farveg sem þeim þykir við hæfi að vinna nánar með, og upplýsi okkur svo um þessi málefni. Auðvitað er þetta allt saman gert til að beina sjónum ríkisstjórnarinnar og landsstjórnanna að samþykktum ráðsins, að leggja þær fyrir þingin. Þetta er gert með öðrum hætti í Norðurlandaráði þar sem samþykktir eða ályktanir þess fara ekki fyrir þing þjóðanna, enda er bakland og stuðningsnet allt annað í kringum Norðurlandaráð. Raunar má segja að árið 2003 undirritaði Vestnorræna ráðið samstarfssamning við ríkisstjórn Íslands og landsstjórnir Færeyja og Grænlands sem leiðir af sér að ríkisstjórnirnar gefa ráðinu árlega skýrslu um stöðu mála varðandi ályktanir ráðsins. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á það í sinni ræðu. Það er gagnlegt. Verið er að reyna að skjóta loku fyrir að þessar ályktanir gleymist og falli í gleymskunnar dá. Herra forseti. Síðustu ár hafa ályktanir Vestnorræna ráðsins verið lagðar fram sem þingsályktunartillögur á Alþingi hver í sínu lagi. En í ár er sú nýbreytni tekin upp, dálítið stórvirk og í anda viðskiptahátta stórmarkaða nútímans, að fara með þrjár tillögur í eina. Þar er ríkisstjórnin hvött til að vinna að framgangi þriggja ályktana sem samþykktar voru á ársfundinum núna í haust. Það er ekki í fyrsta skipti sem þetta er gert en hefur þó ekki verið gert oft, síðast árið 2000. Þingleg meðferð við ályktanir Vestnorræna ráðsins er með sama hætti hjá nágrönnum okkar í Færeyjum og svo er nánari umfjöllun um hverja ályktun Vestnorræna ráðsins fyrir sig. Hana er að finna í greinargerð ályktunarinnar. Herra forseti. Þetta þríeina þingskjal hefur nú fengið þóknanlega umfjöllun utanríkismálanefndar og fyrir hönd Vestnorræna ráðinu þakka ég fyrir jákvæða umfjöllun nefndarinnar. Ég hef væntingar um að ályktanir Vestnorræna ráðsins fái að njóta mikils stuðnings hér við atkvæðagreiðslu síðar.
Herra forseti. Við ræðum þetta árlega mál, ályktanir sem Vestnorræna ráðið samþykkti á ársfundi þess. Í þetta skipti eru þær þrjár, þrír punktar sem skipta máli. Í fyrsta lagi er í sjálfu sér mjög gott að efla samstarfið á stigi ráðherra, ríkisstjórnarstigi, að ráðherrar vestnorræna samstarfsins hittist á hverju ári og ræði bæði hefðbundnu stefnumálin eða samstarfsmálin, atvinnuvegina og menninguna o.s.frv., en það eru líka ný eða nýleg mál sem skipta máli. Þá á ég auðvitað við loftslagsmálin sem eru alltumlykjandi. Ég er líka að ræða málefni sem varða samgöngur. Siglingar á þessu svæði, flutningar og annað eru lykilatriði, en ekki bara það heldur líka flug. Öll þessi þrjú lönd eru mjög háð flugi og það er af nógu að taka þar, að ræða t.d. orkuskipti í flugi. Svo er það sjálfbærni fiskveiða. Ég get eflaust fært einhver rök fyrir því að fiskveiðar þessara þriggja þjóða séu ekki endilega sjálfbærar á öllum sviðum og að nógu að vinna þar. Svo vil ég nefna ástand hafsins, sérstaklega súrnun hafsins sem er áhyggjuefni og þarf að fylgjast vandlega með. Það er hægt að vinna að þessu í gegnum samstarf þessara þriggja ráðherra og þinganna og ríkisstjórnanna með góðum skikk. Þess vegna styð ég þennan punkt eindregið. Í öðru lagi er verið að fara fram á að utanríkisráðherrar ræði mál norðurslóða í tengslum við vestnorræna svæðið. Komið var inn á það áðan að Færeyjar, samkvæmt skilgreiningu á norðurslóðum, falli ekki undir norðurslóðir. Þingmenn frá færeyska þinginu sem eru kosnir í Færeyjum, og þingmenn á Grænlandi, og sitja á þinginu í Kaupmannahöfn, koma þá ekki nálægt Norðurskautsráðinu sjálfu, og þar með ekki heldur ráðherrar sem þar gætu átt sæti. Þeir taka hins vegar þátt í þingmannaráðstefnu norðurslóða. Það eru sömu þingmenn og þarna kæmu til greina sem aðilar sem myndu skipta sér meira af norðurslóðastarfinu beinlínis á ýmis konar vettvangi. Ef það tekst að koma betri skikk á samstarf þessara þriggja ráðherra sem fara með norðurslóðamálin væri það mjög gott. Það er líka af nógu að taka þar. Ég var búinn að nefna samgöngur, það eru jú að opnast nýjar siglingaleiðir og þær munu skipta öll þessi lönd máli. Fiskveiðarnar var ég búinn að nefna sérstaklega og svo er önnur auðlindanýting sem snýst um jarðefni, í raun námugröft, þ.e. ýmist jarðefni eins og málma eða annað slíkt eða olíu og gas. Mér er mikið í mun að minna á það að námugröftur hvers kyns er ekki sjálfbær auðlindanýting. Hann getur verið nauðsynlegur og er nauðsynlegur. Við getum bara tekið okkur sjálf sem dæmi og horft til öflunar byggingarefnis á Íslandi, við gröfum í sundur hálfu og heilu fjöllin hér og verðum að gera það til að eiga efni í vegi og húsgrunna o.s.frv. Þetta eru auðvitað ekki sjálfbærar nytjar og það sama gildir um annars konar jarðefni og að sjálfsögðu olíu og gas sem eru óendurnýjanlegar auðlindir. Það er mjög mikilvægt að minna á þetta. Lokaatriðið sem ég vil minnast á varðandi norðurslóðasamstarfið er sú aukna spenna sem við finnum aðeins fyrir á Norður-Atlantshafssvæðinu og ætti auðvitað að vera umtalsefni þessara þriggja ráðherra, vegna þess að það varðar mjög þessi þrjú lönd, Færeyjar, Ísland og Grænland, sem mynda hluta af hinu svokallaða GIUK-hliði, þ.e. sem sagt hliðinu að nyrðri hluta hafsins sem nær frá Bretlandseyjum til Grænlands. Þau mál skipta okkur miklu máli og samvinna, samtal og samstarf hvers konar er lykillinn að því að farsællega takist til í þessum efnum. Þannig að ég styð þennan punkt enn fremur. Síðan þarf ekki að fara mörgum orðum um aðild Færeyja að Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Það hefur jú Covid kennt okkur og ýmiss konar forvarnastarfsemi að það er bráðnauðsynlegt hvað varðar alla lýðheilsu að þjóðir á borð við Grænlendinga og Færeyinga og Íslendinga fari með hið alþjóðlega samstarf í heilbrigðismálum sjálf. Ég tel því þennan punkt líka mjög stuðningsverðan. Ég hef þá afgreitt alla þrjá með einu stóri jái. - Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.
Herra forseti. Þetta frumvarp snýst um umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, endurvinnslu og skilagjald, og fór 2. umr. fram um málið 20. apríl, tíðindalaus, má segja. Það er þó skemmst frá því að segja að athugasemdir bárust frá tollinum eða tollyfirvöldum í þessu máli. Þær athugasemdir kalla á að lögð verði fram við 3. umr. breytingartillaga um gildistökuákvæðið. Þetta er sem sagt tæknileg breyting en verður lögð fram hér í mjög góðu samráði við bæði ráðuneyti málaflokksins og tollinn. Þessi athugasemd sem kom fram er um að frumvarpið hafi í för með sér bæði tollskrárbreytingar og kerfisbreytingar. Af þeim sökum er erfitt fyrir umsjónarmenn tölvukerfa tollsins að bregðast við þegar slík lög taka gildi ef ekki liggur skýrt fyrir tiltekin dagsetning gildistöku. Það er því lagt til í breytingartillögu að í stað þess að taka fram að lögin öðlist þegar gildi, eins og stendur í 6. gr. frumvarpsins, öðlist lögin gildi 1. maí 2021, eftir nokkra daga. Formleg breytingartillaga hefur borist þingskrifstofu frá mér, sem er flutningsmaður fyrir hönd hv. umhverfis- og samgöngunefndar, og hún hljóðar einfaldlega svo: „6. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. maí 2021.“ Herra forseti. Þar með hef ég gert grein fyrir þessari breytingartillögu sem berst milli 2. og 3. umr.
Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Með því frumvarpi sem hér um ræðir er lagt til að ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2017/2399, um breytingu á tilskipun 2014/59, að því er varðar rétthæð ótryggðra skuldagerninga í réttindaröð við ógjaldfærnismeðferð verði innleidd í íslenskan rétt. Helsta efnisbreytingin sem lögð er til í frumvarpinu er sú að í lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja verði kveðið á um forgangsröð krafna við skila- og slitameðferð fyrirtækja sem falla undir gildissvið laganna. Ein efnisleg breytingartillaga er gerð. Í 25. gr. um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja er kveðið á um skyldu lánastofnana til að halda skrá yfir fjárhagslega samninga sem viðkomandi lánastofnun er aðili að. Þá kveður greinin á um heimild skilavaldsins til að ákveða að önnur fyrirtæki og einingar sem falla undir gildissvið laganna haldi slíka skrá. Nefndinni barst hins vegar ábending frá ráðuneytinu þess efnis að framangreind tilhögun væri umfram þær skyldur sem kveðið er á um í tilskipuninni. Þá þætti skyldan ástæðulaus með aukinni þekkingu á regluverkinu enda geti lánastofnanir með skjótum hætti komið slíkri skrá á fót ef nauðsyn krefur. Eru því lagðar til breytingar á 25. gr. laganna þess efnis að fortakslaus skylda lánastofnana til að halda skrá samkvæmt ákvæðinu falli brott og skilavaldinu þess í stað veitt heimild til þess að krefjast þess að slíkri skrá sé komið á fót, ef það metur slíkt nauðsynlegt. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til eru ekki efnislegar heldur tæknilegs eðlis. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita hins vegar allir nefndarmenn, sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Smári McCarthy og Þórarinn Ingi Pétursson.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjöleignarhús þar sem lagðar eru til breytingar á lögunum í tengslum við rafræn samskipti og fjölbreytt húsnæði. Frumvarpið var samið í félagsmálaráðuneytinu að höfðu samráði við Samtök verslunar og þjónustu og Húseigendafélagið. Nauðsynlegt er að leggja frumvarpið fram nú í ljósi breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu þar sem mikil óvissa ríkir vegna heimsfaraldurs kórónuveiru sem veldur Covid-19 sjúkdómnum. Faraldurinn og samkomutakmarkanir vegna hans hafa haft bein áhrif á eigendur fjöleignarhúsa, m.a. vegna húsfunda, samskipta milli félagsmanna innan húsfélaga og ákvarðanatöku. Einnig er, í ljósi breyttra skipulagsáherslna og ört vaxandi mannvirkjagerðar með fjölbreyttu húsnæði nauðsynlegt að skapa eigendum aukið svigrúm til þess að víkja frá ákvæðum laganna með það að markmiði að bæta nýtingu og einfalda ákvarðanatöku vegna aðlögunar húsnæðisins að þörfum eigenda fjölbreytts húsnæðis. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er lagt til að gera breytingar á lögum um fjöleignarhús og laga þau að þeim framförum í rafrænum samskiptum sem hafa átt sér stað á síðustu áratugum og mæta því ástandi sem nú ríkir í þjóðfélaginu þannig að eigendum fjöleignarhúsa verði heimilað að halda rafræna húsfundi og nota rafræn skjöl og tölvupósta í samskiptum milli stjórnar og félagsmanna. Ákvæði laganna um húsfundi voru sett í lög áður en rafrænir samskiptamiðlar urðu jafn almennir og raunin er og gera þau því ráð fyrir að húsfundir séu haldnir þannig að félagsmenn mæti á ákveðinn stað og séu viðstaddir fundinn í eigin persónu. Þannig er hvorki í lögunum bein heimild til að halda rafræna húsfundi né um notkun rafrænna skjala og tölvupósts í samskiptum milli stjórnar og félagsmanna. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði breytingar á lögum um fjöleignarhús þannig að annars vegar sé kveðið á um beina heimild til að halda rafræna húsfundi og hins vegar um notkun rafrænna skjala og tölvupósts í samskiptum milli stjórnar og félagsmanna. Markmið frumvarpsins er því að veita eigendum fjöleignarhúsa meira svigrúm og val um hvort húsfundir húsfélaga verði alfarið haldnir rafrænt eða að hluta til og hvort samskipti milli félagsmanna og stjórnar húsfélags verði rafræn. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að kveðið verði á um að húsfélögum í fjöleignarhúsum þar sem bæði er að finna íbúðir og húsnæði sem nýtt er fyrir atvinnustarfsemi verði heimilað að víkja frá ákvæðum laganna með setningu sérstakra húsfélagssamþykkta. Þar sem fjöleignarhúsalögin eru að meginstefnu til ófrávíkjanleg og að miklu leyti sniðin að þörfum íbúa í fjöleignarhúsum sem eingöngu eru með íbúðum verður að tryggja að lögin veiti nægilegan sveigjanleika til að takast á við rekstur í fjölbreyttum húsum, þ.e. húsum með bæði íbúðum og húsnæði til annarra nota svo sem fyrir atvinnustarfsemi. Virðulegi forseti. Líkt og áður sagði var við samningu frumvarpsins haft samráð við Húseigendafélagið og Samtök verslunar og þjónustu. Auk þess voru drög að frumvarpinu birt almenningi í samráðsgátt stjórnvalda og var tekið tillit til þeirra athugasemda sem fram komu við samráðið eftir því sem unnt var. Ég tel að verði frumvarpið að lögum muni það hafa jákvæð áhrif í erfiðum aðstæðum í þjóðfélaginu þar sem áhersla er lögð á að fleiri húsfélög geti haldið húsfundi. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um aukið samstarf Grænlands og Íslands. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað eftir heimild Alþingis til að ganga til viðræðna við grænlensk stjórnvöld um tvíhliða rammasamning um aukin samskipti landanna, byggt á tillögum Grænlandsnefndar utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra. Ég hef í starfi mínu sem utanríkisráðherra lagt mikla áherslu á norðurslóðir og að efla samskipti við önnur norðurslóðaríki. Á norðurslóðamálefni, aukin samskipti milli ríkja og viðskiptatækifæri á þessu gríðarlega viðkvæma svæði hefur verið sérstök áhersla síðustu misseri og ég hef þegar sett af stað vinnu til að greina þessi mál og hagsmuni Íslands enn betur. Virðulegi forseti. Grænland spilar lykilhlutverk á norðurslóðum og er auk þess landfræðilega næsti nágranni Íslands. Tvíhliða samskipti landanna hafa eflst mikið á undanförnum árum, ekki síst með opnun sendiskrifstofu Íslands í Nuuk árið 2013 og opnun grænlenskrar sendiskrifstofu í Reykjavík árið 2018. Samskipti landanna á sviði menningar, lista og íþrótta hafa verið nokkuð mikil í gegnum tíðina og félagasamtök eins og Hrókurinn og Rauði krossinn hafa unnið stórvirki. Ég tel mikilvægt að efla samstarfið enn frekar. Löndin eiga nú þegar mikilla sameiginlegra hagsmuna að gæta, m.a. á sviði sjávarútvegs, flugþjónustu, stjórnar flugumferðar, ferðaþjónustu, loftslagsmála og málefna norðurslóða. Eins og áður hefur verið kynnt þá skipaði ég í apríl 2019 nefnd um gerð tillagna um aukið samstarf Grænlands og Íslands á nýjum norðurslóðum. Nefndin skilaði mér í janúar á þessu ári ítarlegri skýrslu með tillögum sínum um aukið samstarf landanna. Að baki tillögum nefndarinnar er umfangsmikil og ítarleg greining á stöðu tvíhliða samskipta landanna, í raun umfangsmesta greining sem nokkurn tíma hefur verið gerð á samskiptum landanna. Nefndin forgangsraðaði tíu tillögum til stefnumörkunar af samtals 99 tillögum hennar. Jafnframt lagði nefndin áherslu á að Grænland og Ísland gerðu með sér rammasamning um samstarf í framtíðinni.
Er hæstv. ráðherra viss um að hann sé með ræðu í réttu dagskrármáli? Um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða?
Nei, þetta er bara alls ekki það. Það er langur vegur frá.
Forseti fer fram á það að hæstv. ráðherra ræði dagskrármálið sem er á dagskrá, sem er stefna Íslands í málefnum norðurslóða.
Ef virðulegur forseti biður svo vel þá að sjálfsögðu verður ráðherrann við því.
Forseti er mjög þakklátur.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Norðurslóðir hafa um árabil verið meðal helstu áherslusviða utanríkisstefnunnar enda snerta málefni sem þeim tengjast hagsmuni Íslands með margvíslegum hætti. Norðurslóðastefnan sem nú er í gildi byggist á þingsályktun nr. 20/139 sem Alþingi samþykkti samhljóða í mars 2011. Á þessum tíu árum hefur orðið töluverð þróun í málefnum svæðisins, m.a. vegna áhrifa loftslagsbreytinga. Ummerki hlýnunar eru hvergi jafn greinileg og á norðurslóðum en þar hækkar hitastig meira en tvöfalt hraðar en meðaltalið á heimsvísu, m.a. með þeim afleiðingum að jöklar bráðna og hafís hopar. Alþjóðlegur áhugi á svæðinu hefur aukist töluvert, einkum vegna væntinga um opnun siglingaleiða og möguleika á auðlindanýtingu. Samhliða þessu hefur vaxandi spennu gætt á svæðinu, einkum vegna aukinna hernaðarumsvifa Rússa en einnig vegna vaxandi ásælni Kínverja. Undanfarin tvö ár hefur Ísland gegnt veigamiklu hlutverki með formennsku í Norðurskautsráðinu sem er mikilvægasti samstarfsvettvangurinn um málefni svæðisins. Í næsta mánuði fer fram hér á landi ráðherrafundur ráðsins og hafa utanríkisráðherrar Bandaríkjanna og Rússlands þegar staðfest þátttöku sína. Við munum á þeim fundi skila af okkur keflinu til Rússa sem taka við formennsku ráðsins til næstu tveggja ára. Á þessum tímamótum þegar áratugur liðinn frá því að Alþingi mótaði fyrst afstöðu sína til norðurslóða og nú þegar sér fyrir endann á okkar formennsku í ráðinu taldi ég tímabært að ráðast í endurskoðun norðurslóðastefnu Íslands. Ég skipaði því þingmannanefnd með fulltrúum allra þingflokka og fól henni að fjalla um málefni norðurslóða út frá víðu sjónarhorni, m.a. vistfræðilegu, efnahagslegu og pólitísku en ekki síst með hliðsjón af þeim miklu öryggishagsmunum sem í húfi eru á svæðinu. Nefndin hélt alls 17 fundi og ráðfærði sig við fjölda sérfræðinga og hagaðila. Nefndarmönnum gafst einnig kostur á að taka þátt í heimsókninni til Akureyrar í maí á síðasta ári þar sem umræðufundir voru haldnir með þátttöku fjölmargra aðila sem koma að norðurslóðastarfi á Norðurlandi. Þingmannanefndin skilaði mér tillögum sínum í mars síðastliðinn og eru þær í fylgiskjali með tillögu þessari auk þess sem þær hafa verið birtar á vef Stjórnarráðsins. Þær miða að því að tryggja hagsmuni Íslands í víðum skilningi með sjálfbæra þróun og friðsamlegt samstarf að leiðarljósi. Þingsályktunartillagan ásamt greinargerð byggist á tillögum nefndarinnar og þeim forsendum sem hún taldi að leggja ætti til grundvallar nýrri norðurslóðastefnu. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka þeim hv. þingmönnum sem komu að þessu verkefni kærlega fyrir vel unnin störf. Samkvæmt tillögu þessari skal ný norðurslóðastefna byggjast á 19 áhersluþáttum en þeir lúta m.a. að alþjóðlegu samstarfi um málefni svæðisins, umhverfisvernd og viðbrögðum við neikvæðum áhrifum loftslagsbreytinga, velferð íbúa á norðurslóðum, hagnýtingu efnahagstækifæra, þróunar í öryggismálum, leit og björgun, uppbyggingu þekkingar og eflingu innlendrar miðstöðvar norðurslóðamála. Íslandi hefur tekist að leysa formennsku í Norðurskautsráðinu vel af hendi undanfarin tvö ár þrátt fyrir óvæntar áskoranir af völdum Covid-19 faraldursins. Að mínu mati færi mjög vel á því að Alþingi sameinaðist um nýja norðurslóðastefnu um það leyti sem formennskutímanum lýkur nú í vor með ráðherrafundi sem haldinn verður í Reykjavík. Virðulegi forseti. Ég legg til að tillögunni verði vísað til hv. utanríkismálanefndar að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Við fjöllum hér um tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða sem, ef hún verður samþykkt, taki við og leysi af hólmi núgildandi stefnu sama efnis sem samþykkt var á Alþingi á vordögum 2011. Mikið vatn og meira en þykir gott hefur runnið til sjávar á norðurslóðum og varðandi þróun alþjóðamála síðan þá og eðlilegt að málefnið sé stöðugt á dagskrá. Herra forseti. Málefni norðurslóða, bæði á sviði umhverfis og samfélaga eru brýn í núverandi landslagi stjórnmála og loftslagsbreytinga. Verkefnin sem blasa við samfélögunum nú þegar og enn frekar í næstu framtíð eru krefjandi og kalla á framsýnar lausnir, öflugt samstarf, bæði svæðisbundið og á alþjóðavísu. Áskoranirnar eru stórar fyrir landsvæðin sjálf, stjórnmálin, vísindamenn og fræðasamfélagið um gervalla veröld, að efla samstarf um þekkingu, sköpun og lausnamiðaða hugsun. Allar rannsóknir og kannanir hníga að hinu eina og sama, verkefnið er gríðarlegt. Almenningur, sérstaklega yngri kynslóðin sem sýnir hug sinn í verki, vill að á loftslags- og umhverfismálunum sé tekið af festu og ábyrgð. Hávært ákall er um nýja samfélagslega nálgun og breytt gildismat þar sem sjálfbærni og hringrásarhagkerfið eru sett í fyrsta sæti. Á fáum stöðum í heiminum eru áhrif loftslagsbreytinga jafn sýnileg og hér á norðurslóðum og gætir áhrifanna nú þegar á mörgum sviðum samfélaga; hopun jökla, minnkandi hafísþekja og þiðnun sífrera. Hitastig á norðurslóðum heldur áfram að hækka a.m.k. tvöfalt hraðar en að meðaltali á veraldarvísu, eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Krafa er því um að heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun séu höfð til hliðsjónar í allri stefnumótun og samstarfi á norðurslóðum, og meginstoðirnar þrjár, hinar efnahagslegu, félagslegu og umhverfislegu. Samfélögin á norðurslóðum eru mörg fámenn og afskekkt og víða skortir nauðsynlega innviði. Samfélögin eru þó ekki einsleit, enda er það svæði sem telst til norðurslóða afar víðfeðmt en þar búa um fjórar milljónir manna. Mörg þessara samfélaga eru vel tæknivædd og vel tengd, bæði með fjarskiptum og neti. Grænar lausnir í skipulags- og orkumálum, lýðheilsa, jafnrétti, menntun og sjálfbær auðlindanýting eru einnig brýn viðfangsefni samfélaga á norðurslóðum og eru nú þegar áherslumál víða. Þróunin er ör, hvort sem það eru áskoranir á sviði umhverfis- og loftslagsmála eða blikur á lofti í hernaðarumsvifum, umferðaröryggi á norðurslóðum í lofti sem legi, auðlindanýting af öllu tagi og mengunarvarnir. Að samanlögðu kallar þetta á aukna meðvitund og markvissa nálgun. Í þessu andrými settist þingmannanefnd yfir endurskoðun á núgildandi stefnu Íslands í málefnum norðurslóða sem kynnt var ráðherra hinn 19. mars síðastliðinn eins og fram hefur komið. Norðurslóðaþjóð, norðurslóðaríki. Ísland telst óumdeilanlega vera í hópi þeirra þótt ekki sé til nein einhlít skilgreining á þessu hugtaki eða fyrirbæri. En samkvæmt viðmiðunum sem gjarnan eru notaðar fellur landið að mestu innan marka norðurslóða og líka stærstur hluti efnahagslögsögunnar og hefur þessa sérstöðu ásamt t.d. Grænlandi. Ímynd norðurslóða hefur jafnan verið þannig að þetta sé friðsælt svæði þar sem samvinna sé farsæl og öflug, þar sem farið er að alþjóðalögum og fullveldisréttur ríkja virtur. Mörg teikn eru hins vegar um að á þessu séu orðnar breytingar, eða a.m.k. að verða breytingar. Stórveldin sýna svæðinu æ meiri áhuga, auðlindir freista og loftslagsþróun skapar nýjar aðstæður, nýja möguleika, miklar áskoranir. Spenna hefur farið vaxandi og þar hafa aukin hernaðarumsvif stórveldanna haft veruleg áhrif og eru alvarlegt úrlausnarefni þjóðanna vítt og breitt. Herra forseti. Eins og fram kemur í tillögum vinnuhóps þingmanna þá gegnir Norðurskautsráðið mjög mikilvægu hlutverki fyrir þær átta þjóðir sem það mynda og er einhver dýrmætasti samráðs- og samstarfsvettvangur okkar um málefni svæðisins. En Norðurskautsráðið er þó ekki alþjóðastofnun í þeim skilningi og setur ekki bindandi reglur þótt ráðið hafi í raun komið að gerð lagalega bindandi samningum um sameiginleg hagsmunamál. Styrkleiki þess felst kannski fyrst og fremst í að byggja brýr milli vísinda og stjórnmála. Í þessu efni hafa Íslendingar verið ötulir liðsmenn, t.d. með því að styrkja ýmis verkefni, t.d. Hringborð norðurslóða, en því eru gerð góð skil í tillögum þingmannahópsins og lagt til að efla mjög. Hér er líka gerð tillaga um að Akureyri verði norðurslóðamiðstöð Íslands og að það starf, það hlutverk, eigi að efla. Það er í samræmi við stefnu Íslands í málefnum norðurslóða frá árinu 2010 þar sem í greinargerð var reifað að koma á fót alþjóðlegri miðstöð um málefni norðurslóða á Akureyri. Það hefur því miður enn lítið gerst en vonandi verður raunveruleg breyting á með þessari nýju stefnu. Ef við horfum til nágrannaþjóða okkar þá hefur þar verið áhersla á að skipuleggja norðurslóðastarf utan höfuðborganna og þess vegna er sú stefna að byggja upp norðurslóðamiðstöð Íslands á Akureyri mjög í samræmi við það sem gert hefur verið hjá nágrönnum okkar. Þá er mjög góður grunnur fyrir slíka miðstöð fyrir á Akureyri og er ljóst að frekari uppbygging norðurslóðastarfs á Akureyri tryggir til lengri tíma að aðkoma Íslands að samtali um norðurslóðir verði sjálfbær. Það má nefna að Stofnun Vilhjálms Stefánssonar á Akureyri sem gott dæmi um stofnun sem nær að margfalda fjárframlög ríkisins með styrkfé úr samkeppnissjóðum erlendis frá. Það sama má segja um Norðurslóðanetið á Akureyri sem hefur fengið styrki víða að bæði innan lands og erlendis. Herra forseti. Norðurskautsráðið er áhrifamikill vettvangur og kemur víða að málum og í vaxandi mæli. Það er áhugi fyrir verkefninu. Eftir því sem athyglin hefur beinst meira að norðurslóðum af nokkrum ástæðum, þá eru fleiri þjóðir sem telja sig eiga beinna og óbeinna hagsmuna að gæta og vilja tengja sig ráðinu, fylgjast með og hafa áhrif. Það er bara af hinu góða. Nú eru þrettán ríki sem hafa þar áheyrnaraðild, nefna sig gjarnan nágranna norðurslóða þó að þau séu fjarri norðurslóðum. Auk þess eiga á þriðja tug alþjóðlegra stofnana og frjálsra félagasamtaka sömu aðild og áhugi fer vaxandi. Tillögur starfshóps þingmanna eru nítján talsins og raktar í þeirri tillögu sem hæstv. ráðherra flutti okkur áðan. Ég mun ekki fjalla um þær hér, hverja og eina, en fara almennum orðum um efnið, stikla á stóru og, ef ég má orða það svo, fara á jakahlaupi yfir örfá atriði. Það sem fljótt kemur upp í hugann er auðvitað mannlífið á norðurslóðum. Aðstæður eru um margt ólíkar en víðast er að finna rótgróin samfélög með sín sérkenni, stolt og rótgróna menningu. Þó eru ýmsir sameiginlegir þættir sem takast þarf á við, svo sem samgöngur, fjarskipti, heilbrigðisþjónustu og menntunarmöguleika. Allt eru þetta lífshagsmunir fyrir alla íbúa en ekki síst fyrir ungt fólk ef litið er til framtíðar og þeirra möguleika, að unga fólkið velji sér norðurslóðir sem vettvang varanlegrar búsetu og uppbyggingar. Frumbyggjar á norðurslóðum eru einn tíundi íbúanna og eiga sex samtök frumbyggja aðild að Norðurskautsráðinu. Íslendingar hafa í einu og öllu stutt viðleitni þeirra og stefnu í þeirra baráttumálum. Á þessi ofangreindu atriði hefur Vestnorræna ráðið líka lagt áherslu í sínum verkefnum undanfarin misseri með sérstaka áherslu á hlutskipti ungmenna og framtíð ungs fólks á norðurslóðum. Það eru fjölmörg önnur atriði sem ástæða er til að fjalla um, auk hinnar miklu vár sem felst í hlýnun loftslags og súrnun sjávar. Þessi atriði hafa þó öll tilhneigingu til að tengjast hvert öðru. Aukin umferð um norðurslóðir kallar á sérstaka árvekni, umferð vöruflutningaskipa fer þegar vaxandi og mun gera það enn frekar með opnun siglingaleiða norðurleiðina á næsta áratug eða tveimur, sömuleiðis fer umferð stórra farþegaskipa fjölgandi á norðurslóðum. Hætta á mengunarslysum er raunveruleg og að öryggi sjófarenda sé stefnt í hættu. Viðbúnaði er ábótavant á þessu gríðarlega víðfeðma svæði en leitar- og björgunarsvæði Íslands er t.d. um 1,9 milljónir ferkílómetra, meira en tvöfalt stærra svæði en íslenska efnahagslögsagan. Þar geta aðstæður sannarlega orðið krefjandi. Það er því brýnt að vinna gegn mengunarógn, hvort sem það er af völdum olíuleka, eiturefna, geislavirkra efna eða plastúrgangs. Þetta er tíundað í tillögum hópsins. Notkun svartolíu í skipasiglingum er alvarlegt áhyggjuefni og henni þarf að ljúka sem fyrst. Ástandið er ógnvekjandi. Náttúruverndarsamtök Íslands hafa bent á að á árabilinu 2015–2019 hafi losun sótagna frá siglingum um norðurslóðir aukist um 72% frá skipum sem brenna svartolíu og um 85% frá öllum skipum sem sigla um norðurslóðir. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Ég vil þó freista þess að nefna flugið og flugkerfi og öryggi bæði sjófarenda og þeirra sem fara um loftin blá. Þar þarf að taka á málum og á það er drepið í tillögum hópsins. Ég hefði viljað ræða ýmis atriði til hlítar ögn lengur en tími minn er því miður búinn.
Herra forseti. Það er ástæða til að fagna þessari þingsályktunartillögu. Hún er þverpólitísk og það er ekki á hverjum degi sem við höfum slíkt hér. Hún er vönduð og framsækin að mínu mati. Ég ætla aðeins að fjalla um nokkra liði af þessum 19 sem eru uppistaðan í þingsályktunartillögunni. Ég bendi hér á lið nr. 1, þar sem segir: 1. Að taka virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi um málefni norðurslóða á grundvelli þeirra gilda sem höfð hafa verið að leiðarljósi í íslenskri utanríkisstefnu, m.a. um frið, lýðræði, mannréttindi og jafnrétti. Það er mjög mikilvægt að þetta komi fram vegna þess að í alþjóðamálum eru ýmsar væringar og lítið ríki á borð við Ísland á að leggja áherslu á nákvæmlega þetta og halda fast við þessi gildi. 2. Að styðja áfram við Norðurskautsráðið og efla það sem mikilvægasta vettvanginn til samráðs og samstarfs um málefni svæðisins. Þar er um að gera að horfa til starfshátta sem þar hafa tíðkast, sem eru m.a. þeir að fjalla ekki um þau deilumál sem valdið geta mjög mikilli spennu og núningi, þ.e. varnar- og öryggismál. Þetta er því að mörgu leyti fordæmisgefandi þegar kemur að alþjóðlegu samstarfi, og eins sýna þeir samningar og þær framfarir sem orðið hafa á vegum Norðurskautsráðsins glöggt fram á að þetta er Vettvangurinn með stóru V-i, svo ég segi það nú þannig. Nú taka Rússar við formennskunni af Íslandi og ég hef átt þess kost að kynna mér áherslur þeirra næstu tvö árin. Ég verð að segja að það eru mjög jákvæðar áherslur og að nokkru leyti óvanalegar að því marki að það kveður við dálítið annan tón en gerði fyrir fáeinum árum síðan. Ég ætla ekki að fara nánar út í það. Enn fremur segir hér, með leyfi forseta: 4. Að hafa sjálfbæra þróun að leiðarljósi og taka mið af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. Þar er mjög brýnt að horfa á hvað sjálfbærni þýðir, þrír þættir sjálfbærni, það eru þá náttúran og samfélagið og peningamálin, vegna þess að þegar rætt er um auðlindanýtingu á norðurslóðum kemur mjög oft fram að menn tali um sjálfbæran námarekstur. Það er einfaldlega rangt. Það er ekki hægt að tala um sjálfbæran námarekstur. Hann getur verið eins umhverfisvænn og hægt er með því að menn noti þannig verkfæri og búi þannig um, en að hann geti verið sjálfbær er röng notkun á orðalaginu vegna þess að það eyðist sem af er tekið og byggingarefnistaka á Íslandi, þegar tekin eru hálfu og heilu fjöllin, er ekki sjálfbær atvinnurekstur heldur atvinnurekstur sem er nauðsynlegur og er hægt að vinna með sjálfbærum hætti. En jarðefni á norðurslóðum, málma, gasolíu og annað slíkt er ekki hægt að vinna á sjálfbæran hátt. Það er mjög mikilvægt að muna eftir því. 5. og 7. punktur leggja sig hreinlega saman, þ.e. að leggja áherslu á að sporna gegn loftslagsbreytingum og bregðast við neikvæðum áhrifum þeirra á norðurslóðum, og svo hins vegar að standa vörð um heilbrigði hafsins, þar á meðal að vinna gegn ógnum sem felast í súrnun sjávar og hvers konar mengun í hafi. Þarna er verið að setja fingurinn á mjög mikilvægan punkt, einfaldlega vegna þess að komið hefur í ljós að á Covid-árinu dróst losun gróðurhúsagasa ekki saman. Menn bættu fyrir efnahagsvandann með því að auka framleiðslu og auka losun þannig að því miður fór það þannig. Þetta er svo mikilvægt vegna þess að þetta er ekki bara spurning um súrnun heldur líka hugsanlega breytingu á hafstraumum, þannig að það verður að leggja, eins og Ísland gerði í formennskutíð sinni sem lýkur í maí, mikla áherslu á samábyrgð þjóðanna, samábyrgð fyrirtækja og samábyrgð sveitarfélaga og samvinnu við að kveða þennan draug í kútinn eins og hægt er og á sem skemmstum tíma. Ég vil svo minna á eftirfarandi liði: 9. Að beina sjónum að velferð íbúanna á norðurslóðum, m.a. möguleikum þeirra til lífsafkomu og aðgengi þeirra að stafrænum fjarskiptum, menntun og heilbrigðisþjónustu, að styðja réttindi frumbyggja og jafnrétti í hvívetna sem og viðleitni til að vernda menningararf og tungumál þjóðanna sem byggja norðurslóðir. Þetta er mjög mikilvægt. En ég vil taka fram að það á að leggja megináherslu á þau atriði sem snúa að annars vegar ungu fólki og hins vegar frumbyggjunum, vegna þess að frumbyggjarnir búa yfir mjög mikilvægri þekkingu um hvernig á að vinna og lifa á norðurslóðum og unga fólkið eru þau sem taka við af okkur. Það varðar miklu að ungt fólk sjái framtíð í því að vinna og starfa á norðurslóðum. 14. Að gæta öryggishagsmuna á norðurslóðum á borgaralegum forsendum og á grundvelli þjóðaröryggisstefnunnar, vakta vel þróun í öryggismálum í samráði við hinar Norðurlandaþjóðirnar og önnur bandalagsríki okkar í NATO, mæla gegn hervæðingu og vinna markvisst að því að viðhalda friði og stöðugleika á svæðinu. Þessi punktur er augljóslega málamiðlun milli þeirra átta flokka sem þarna störfuðu saman að því að endurskoða stefnuna frá 2011. Þetta er ásættanlegur punktur í sjálfu sér. En það er mjög mikilvægt að horfa á sviðið, þ.e. stórveldin, Rússland og Bandaríkin annars vegar, NATO með Kanada og sumar Norðurlandaþjóðirnar innan borðs, og svo hinar tvær Norðurlandaþjóðirnar sem ekki eru meðlimir í NATO, þ.e. Svía og Finna, sem vinna orðið þétt með NATO, hvernig aðgerðir og andsvör hafa smám saman verið að gera það að verkum á báða bóga - það er ekki hægt að kenna Rússum um hvernig fer og það er heldur ekki hægt að kenna NATO um hvernig fer, heldur hvernig samspilið á milli þessara tveggja aðila er á norðurslóðum; æfingar, aukin viðvera, nýjar herstöðvar, ný miðstöð í Norfolk í Bandaríkjunum sem á að sjá um Norður-Atlantshafið, þreifingar varðandi meiri viðveru í Noregi af hálfu NATO eða aðstöðu á Grænlandi, Rússar að byggja sínar átta, níu stöðvar meðfram Síberíusiglingaleiðinni og sumar mjög stórar og öflugar o.s.frv. Þetta er raunveruleikinn. Okkar hlutverk í þessu er að reyna að koma í veg fyrir það sem ég kalla ping-pong, borðtennisástandð í varnar- og öryggismálum þar sem spennan vex hægt og rólega. Inn í þetta kemur Kína á vissan hátt með ýmiss konar, við skulum segja skrefum til að auka sín áhrif, leggja fram sína norðurslóðastefnu, sækjast eftir járnbrautarlagningu, flugvöllum, flugvallargerð eða -leigu eða hvað það nú kann að vera, komast inn með kínversk fyrirtæki, auðlindanýtingu og annað. Ég tek það fram að Kínverjar eru ekki einir í þessu. Ástralir eru í þessu líka og fleiri. Þannig að það er okkar hlutverk að reyna að hefja umræður um þessi varnar- og öryggismál utan Norðurskautsráðsins og utan þingmannaráðstefnu norðurslóða, þ.e. reyna að þoka þeim í átt til þess sem ég myndi kalla á ensku, með leyfi herra forseta, Polar Code 3, vegna þess að Polar Code 1 er til og varðar hegðunarreglur í siglingum á norðurslóðum. Um þetta varð samkomulag. Það hefur verið ámálgað á ráðstefnum, og nú síðast á þingmannaráðstefnu norðurslóða, að það þyrfti að finna fram það sem gæti heitið Polar Code 2, eða hegðunarreglur í auðlindanýtingu á norðurslóðum. Þá hefðum við einn kóða sem segði fyrir um hegðunarreglur á hafi, eða í sjó við samgöngur, skemmtiferðaskip og annað slíkt, annan kóða sem hefði með auðlindanýtingu að gera á landi og sá þriðji væri hegðunarreglur eða kóði um það hvernig menn skuli haga sér á þessum slóðum þegar kemur að hernaðarumsvifum eða uppbyggingu á hverju sem vera kann. Þannig að þetta er mjög mikilvægt. Að lokum langar mig að nefna að það stendur í 18. og 19. lið að það þarf að skapa hér Hringborði norðurslóða umgjörð. En það á líka að efla Akureyri sem miðstöð norðurslóðamála á Íslandi. Þarna þarf mjög vandaða þarfagreiningu og leysa þessi tvö verkefni saman.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og þessa framkomnu þingsályktunartillögu sem ég tel býsna mikilvæga. Ég held að það hafi verið hárrétt skref hjá hæstv. ráðherra að ráðast í endurskoðun á stefnu okkar í norðurslóðamálum. Ýmislegt hefur breyst á þessu svæði. Þetta er það svæði á hnettinum sem breytist hvað mest og við sjáum breytingarnar ár frá ári þegar ísinn bráðnar. Þar af leiðandi er víða mjög mikill áhugi á málaflokknum og því mikilvægt að við endurskoðum stefnu okkar, og ekki síður til að halda á lofti umræðunni um þann mikilvæga málaflokk sem norðurslóðir eru. Sem þingmaður í alþjóðasamstarfi verð ég vör við hve áhugi á norðurslóðum er víða, í fjarlægum löndum. Mér finnst stundum eins og áhuginn á norðurslóðamálum hafi jafnvel verið meiri hjá þingmönnum frá Japan, Kóreu eða Kína en kannski hjá helstu nágrönnum okkar. Ástæðan er auðvitað sú gríðarlega breyting sem er fram undan vegna hlýnunar jarðar. Þess vegna er svo mikilvægt að öll okkar orðræða og allar okkar aðgerðir varðandi þessa stefnu byggi á því að um er að ræða loftslagsmál og umhverfismál. Það sem við tölum um á norðurslóðum þarf að vera sjálfbært. Þar höfum við góða sögu að segja. Við höfum svo margt fram að færa þegar kemur að slíkri atvinnuuppbyggingu. Við getum annars vegar talað um fiskveiðistjórnarkerfið okkar og reynslu okkar af því að byggja upp sjálfbæra fiskveiðistjórn en síðan orkuna okkar og fleira má telja til. Virðulegur forseti. Ég fékk að njóta þess að leiða hópinn sem skilaði ráðherra skýrslu sem hann byggir tillögur sínar á. Ég gæti því haldið langa ræðu um þessa punkta en ætla að reyna að hafa hana í styttri kantinum. Við lögðum áherslu á það við vinnuna að það býr fólk á norðurslóðum og það erum við. Það erum við Íslendingar. Við búum á norðurslóðum, við erum norðurslóðabúar. Það er nefnilega þannig, þegar rætt er um norðurslóðir í alþjóðasamhengi, að þetta fer að verða heitur reitur, ekki bara vegna þess að hér er að hlýna heldur líka vegna þess að fólk fer að velta fyrir sér varnarstöðu. Sumir falla líka í þá gryfju að tala um þetta sem svæði sem þurfi einhvern veginn að vernda og þar af leiðandi megi ekki veiða þar eða byggja upp atvinnu. Ég hef oft sagt: Þetta eru ekki bara einhverjir ísbirnir, eins fallegir og þeir eru, á ísjökum, heldur býr hérna fólk. Það verður, held ég, alltaf að vera grunnurinn að stefnu okkar, hvernig við ætlum að búa áfram á þessu svæði og gera það ákjósanlegt að búa á norðurslóðum. Þess vegna þarf öll okkar innviða- og atvinnuuppbygging að lúta að sjálfbærninni. Öryggishagsmunirnir eru miklir og við komum inn á það í einum af þessum punktum að við erum aðilar að NATO og það skiptir okkur mjög miklu máli, það er okkar varnarstefna. En við veltum líka upp samstarfi okkar við Norðurlöndin, sem hingað til hefur verið gott á svo mörgum sviðum, og teljum að ástæða sé til þess að horfa á það á þessu sviði. Ég veit ekki, virðulegur forseti, hvort allir átta sig á mikilvægi Norðurskautsráðsins og þess að við sitjum þar við borðið. Hæstv. ráðherra kom ágætlega inn á það áðan að hér er fyrirhugaður fundur þar sem við látum af formennsku og Rússar taka við og hversu mikilvægur þessi vettvangur er til samtals og samræðna milli þessara landa. Við erum þar eins og hvert annað ríki sem á sæti við borðið og það skiptir mjög miklu máli. Ég held líka að í öllu samhengi hlutanna skipti það máli, og maður heyrir það frá Bandaríkjunum, að í raun er Norðurskautsráðið eini vettvangurinn þar sem virk samskipti eru á milli Rússa og Bandaríkjamanna, þar sem þeir koma saman og eiga samtal. Þar af leiðandi skiptir þetta miklu máli. Það eru ýmsir punktar hér en ég geri ráð fyrir að málið fari yfir til okkar í utanríkismálanefnd og við höldum áfram að fjalla um þetta. Það sem mér þykir sjálfri kannski áhugaverðast og mesta tækifærið, ef svo má að orði komast, er að virkja hugvit og þekkingu. Það er áhugavert að hafa fengið tækifæri til að kynnast öllu því frábæra fólki sem vinnur við norðurslóðamál á hverjum einasta degi. Þá er ég bæði að tala um vísindamenn en líka fólk sem kemur að því að miðla upplýsingum, rannsóknaniðurstöðum og öðru og halda utan um þetta. Við höfum náð góðri fótfestu í því að vera staðurinn sem fjallað er um þegar verið er að tala um norðurslóðamál. Þá er ég að vísa til Hringborðs norðurslóða sem fyrrverandi forseti okkar kom á og hefur tekist að skapa stóran og mikilvægan vettvang. Þarna held ég að við höfum tækifæri til að festa okkur enn frekar í sessi. Við þurfum að tryggja að viðburðurinn Hringborð norðurslóða, sem hægt er að þróa enn frekar, verði hér eftir sem hingað til á Íslandi. Það eru tækifæri því tengd að leiða hingað saman fólk á sviði vísinda, rannsókna, nýsköpunar og atvinnulífs, þriðja geirans, alls konar félagasamtaka sem fjalla um málið, og stjórnmálanna. Þetta er einstakur vettvangur og það er mikilvægt að tryggt verði að hann verði það áfram. Eins og kom fram í ræðu áðan þá er Akureyri ákveðin miðstöð norðurslóða, hefur verið það. Háskólinn á Akureyri hefur staðið sig einstaklega vel með sitt nám og við erum með skrifstofur um verkefni undir Norðurskautsráðinu á Akureyri. Uppbyggingin á Akureyri hefur verið mikil og er mikilvægt að hún haldi áfram og Akureyri skipi þennan mikilvæga sess. Að því sögðu finnst mér líka mjög mikilvægt að málin séu ekki afgreidd með þeim hætti að allt sem tengist norðurslóðum eigi heima á Akureyri. Málaflokkurinn er bara svo miklu stærri en það og því er mikilvægt að aðrir háskólar, aðrar rannsóknastofnanir og aðilar þessu tengdir séu að fjalla um norðurskautsmál því að þau tengja okkur öll á svo margvíslegan hátt. Virðulegur forseti. Ég hlakka til að fá það verkefni að fjalla um málið í hv. utanríkismálanefnd og langar að ítreka mikilvægi þess að við nýtum stöðu okkar sem norðurskautsríki og tækifærin sem gefast hvað nýsköpun og rannsóknir varðar tengd umhverfismálum, tengd grænum iðnaði, grænni nýsköpun, hvort sem við heyrum rætt um Carbix, sem ætlar að farga koltvíoxíði, eða hvað það er sem tengist þessum vettvangi. Við sjáum að aðrar aðgerðir ríkisstjórnarinnar falla nákvæmlega á sama veg: Við erum að hvetja til nýsköpunar, við erum að auka endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar og við erum með sérstakan hvata í grænum fjárfestingum. Virðulegur forseti. Þetta er það sem mun skapa okkar framtíð og þarna liggja svo sannarlega tækifærin. Ég vil hvetja okkur öll áfram á þessum vettvangi.
Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Ég er einn þeirra þingmanna sem voru í starfshópnum. Þetta er sama hugmyndafræði og við unnum í nýrri orkustefnu fyrir Ísland, fram fór mikil þverpólitísk vinna hjá hópnum og góð umræða varð um mótun þeirrar stefnu sem við ræðum nú og utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra leggur fram sem þingsályktunartillögu. Það er víða komið við og hér er um gríðarlega mikilvæg málefni að ræða. Búið er að koma inn á ýmsa punkta þannig að ég ætla að tala meira um það sem minna hefur verið rætt, eins og gervihnattaleiðsöguna. Mér heyrist enginn hafa komið almennilega inn á það í umræðunni og við fáum fáar mínútur þannig að kannski er rétt að minnast á það. Við ræðum 19 punkta í þessari stefnu. Einn af punktunum snýr að gervihnattaleiðsögu og mikilvægi hennar. Við höfum svo sem rætt hana hér í þingsalnum undanfarin ár með vaxandi áherslu á mál sem snúa að gervihnattaleiðsögu. Þá er oft nefnt til sögunnar EGNOS-kerfið, sem rekið er af Evrópsku geimvísindastofnuninni, og síðan er yfir Bandaríkjunum svokallað WAAS-kerfi. Það er spurning hvernig við sjáum þetta í framtíðinni, hvort það gæti orðið skörun yfir Atlantshafinu og þar með yfir Íslandi og kannski Grænlandi með þessi tvö kerfi sem gætu mögulega bæði náð yfir þetta heimssvæði, Norður-Atlantshaf og Grænland. Það er gríðarlega mikilvægt, bæði vegna leiðsögu í flugi og vegna skipaumferðar. Þannig að það er stórt og mikilvægt mál. Þetta er málefni sem er mjög stórt fyrir Ísland, en þetta er risastórt mál fyrir Grænland. Grænland er tuttugu og einu sinni stærra en Ísland, 2,2 milljónir km². Grænlendingar treysta mjög mikið á flugið sem einu alvöru innanlandssamgöngurnar, hvort sem notaðar eru fastvængja flugvélar eða þyrlur. Með því að geta notað slíka gervihnattaleiðsögu skapast miklu meiri möguleikar á aðflugum og aðflugsferlum til að lenda vítt og breitt um Grænland og það skiptir að auki miklu máli varðandi almenningsflug og síðan leit og björgun. Þetta þýðir raunverulega að hægt er að fljúga með gervihnattaleiðsögu niður í dali og firði þar sem illa er hægt að koma fyrir búnaði, þ.e. hefðbundnum aðflugsbúnaði, á jörðu niðri nema með gríðarlegum kostnaði. Þarna eru því gríðarlegir möguleikar á Grænlandi og miklir möguleikar á Íslandi. Við erum farin að sjá á austurhluta Íslands ummerki um þær breytingar sem eru að verða í flugsamgöngunum sem snúa að gervihnattaleiðsögunni, m.a. lægri lágmörk á flugvöllum á austurhluta landsins. Við erum farin að sjá þetta á Vopnafirði og á Húsavík og verið er að vinna í þessum málum á Höfn og á Egilsstöðum. Og við erum farin að sjá góðar viðbætur í þessum málum tengdar Akureyri. Þetta er því sameiginlegt hagsmunamál sem er líka farið að taka upp í Vestnorræna ráðinu og víðar þannig að á allra síðustu árum hefur áhuginn vaxið mjög á þessum málum. Það er rétt að geta þess að við ræðum þetta í einni af tillögum okkar, í 14. tillögunni frá starfshópnum sem kemur hér fram í þingsályktunartillögunni: „Að gæta öryggishagsmuna á norðurslóðum á borgaralegum forsendum og á grundvelli þjóðaröryggisstefnunnar, vakta vel þróun í öryggismálum í samráði við hinar Norðurlandaþjóðirnar og önnur bandalagsríki okkar í NATO, mæla gegn hervæðingu og vinna markvisst að því að viðhalda friði og stöðugleika á svæðinu.“ Þarna erum við að tala um að við viljum viðhalda því sem oft hefur verið kallað lágspennusvæði á Norður-Atlantshafinu og á norðanverðu Norður-Atlantshafinu og á heimskautasvæðunum. Við höfum séð miklar breytingar á allra síðustu árum tengdar málefnum sem snúa að varnar- og öryggismálum í okkar heimshluta. Mikil þróun hefur orðið frá 2018 í málefnum sem tengjast Grænlandi og varðandi nýju flugvellina á vesturströnd Grænlands, í Ilulissat og Nuuk og síðan á suðvesturhorni landsins í Qaqortoq. Áhugi erlendra stórvelda á þeim málefnum hefur aukist og við höfum líka séð það almennt á siglingum herskipa og viðbúnaði og eftirliti herafla, t.d. NATO-ríkja og náttúrlega Rússlands, á undanförnum fáum misserum, kannski meira en oft áður. En almennt leggjum við áherslu á að viðhalda þessu lágspennusvæði og ber að stefna að því að það náist með sem bestum árangri. Það er líka komið inn á leit og björgun. Það er einn af punktunum sem við erum að vinna með, 13. punkturinn: Að efla getu til leitar og björgunar, auk viðbragða við mengunarslysum, m.a. með því að byggja upp innlendan björgunarklasa og styrkja enn frekar alþjóðlegt samstarf. Hvað Ísland varðar er ekki bara verið að sinna leit og björgun á þessum rúmu 100.000 km² á Íslandi heldur er lögsaga okkar tæpir 800.000 km², þannig að verið er að sinna því líka. En við stjórnum líka mun stærra svæði en efnahagslögsögunni. Ef ég man rétt þá er það svæði um 1,8 milljónir km² , eða um átján sinnum stærra en Ísland, sem við förum raunverulega með stjórn á. Það er í samvinnu við erlend ríki og höfum við sérstaklega átt í góðu samstarfi við danska sjóherinn eða dönsku landhelgisgæsluna um málefni sem tengjast einmitt þyrlum og varðskipum þeirra. Þetta er því stórt og mikið málefni og væri æskilegt að við næðum árangri í því á næstu misserum að efla þessa getu með vinaþjóðum okkar og skoða hvernig við getum hugsað þetta til lengri tíma. Þá lítur sá sem hér stendur líka til þess hvort einhverjir möguleikar séu á norðausturhorninu til eflingar á leit og björgun. Meiri traffík hefur verið að skapast hér norðan við landið og á hafsvæðinu norðan við það og hefur hún stóraukist á síðustu árum, hvort sem er vegna skemmtiferðaskipa eða almennra fraktflutninga, gasflutninga frá norðursvæðum Rússlands, vestur til Bandaríkjanna og til Vesturheims. Það er líka einn af þessum stóru punktum sem mikil áhersla er lögð á í þessu. Nú fer ég fram og til baka yfir þá punkta sem við ræðum. Persónulega hef ég líka haft miklar áhyggjur af súrnun hafsins og þeim sviðsmyndum sem settar hafa verið upp um hvað getur gerst í súrnun hafsins á næstu 30–40 árum. Við komum aðeins inn á þetta í punktum starfshópsins. Auðvitað er gríðarlega mikilvægt fyrir íslenska hagsmuni að súrnun hafsins verði ekki of mikil þannig að það hafi áhrif á nytjastofna og náttúrlega almennt á lífríkið á hafsvæðunum í kringum Ísland. Það er erfitt að fara í gegnum alla þá punkta sem hér eru á 10 mínútum. En ég vil sérstaklega koma inn á 19. punktinn, þ.e. að efla Akureyri enn frekar sem miðstöð norðurslóðamála á Íslandi, m.a. með stuðningi við mennta- og rannsóknarstofnanir og þekkingarsetur og með því að efla innlent samráð og samstarf um málefni norðurslóða. Þess ber að geta, og þetta er þá um Norðurslóðamiðstöð Íslands á Akureyri, að þar hefur verið mikil starfsemi sem tengist norðurslóðamálum undanfarin 25 ár. Þá var stofnun Vilhjálms Stefánssonar stofnuð á Akureyri og síðan hafa bæst við stofnanir á vegum Norðurskautsráðsins, PAME og CAFF, og margt fleira. Á þessum tíma, á undanförnum 20–25 árum, hefur byggst upp miðstöð þekkingar á samfélögum norðurslóða, til að mynda með félagsvísindalegum rannsóknum á sjálfbærni og sjálfstjórn, jafnrétti og samfélagslegri velferð, jöfnuði og aðlögunarhæfni á tímum loftslagsbreytinga. Það er á þeim vettvangi sem Ísland hefur hvað mest að bjóða í samstarfi þjóða á norðurslóðum. Starfshópurinn leggur því til að þetta starf sé eflt. Ég gæti talið upp fjölmargt fleira sem unnið hefur verið að á undanförnum árum og áratugum á Akureyri tengt norðurslóðamálum. En þetta er einn af þessum stóru og mikilvægu punktum í tillögum nefndarinnar sem utanríkisráðherra leggur síðan áfram fyrir þingið í þingsályktunartillögunni.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða og henni fagna ég. Tillagan byggist á tillögum þingmannanefndar sem utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra skipaði til að endurskoða stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Ég var svo heppin að fá að sitja í þeirri nefnd og þar gafst okkur tækifæri til þess að afla mikils fróðleiks og upplýsinga um norðurslóðir og starfsemi Íslendinga tengda norðurslóðum. Úr varð, að ég álít, býsna þétt tillaga eða þéttar áherslur. Til urðu 19 punktar og lagt er til að Alþingi feli ríkisstjórninni að fylgja stefnu í málefnum norðurslóða sem byggist á þessum 19 áhersluþáttum. Þeir þingmenn sem hafa talað á undan mér hafa komið inn á mismunandi punkta og atriði úr þessari ályktun. Ég ætla að koma inn á nokkra og byrja kannski á 17., 18. og 19. punktinum, þeir snúa í rauninni að alþjóðlegu vísindasamstarfi. 17. áhersluþátturinn er að styðja við alþjóðlegt vísindasamstarf á norðurslóðum og auðvelda miðlun á niðurstöðum vísindarannsókna og efla innlent rannsóknastarf, m.a. með að móta rannsóknaáætlun um norðurslóðir, til þess að efla enn frekar rannsóknir innan lands og þátttöku í alþjóðlegu vísindasamstarfi. Þá er 18. punkturinn sá að byggja á árangri Hringborðs norðurslóða og skapa því umgjörð til framtíðar með því að koma á fót sjálfseignarstofnun um norðurslóðasetur á Íslandi. Þetta tel ég afar mikilvægt. Það má segja að Ísland hafi í gegnum Hringborð norðurslóða orðið einhvers konar tengipunktur, hér hafi myndast tengill þar sem fólk hittist og ræðir málefni norðurslóða og það er mjög mikilvægt að skapa hringborðinu umgjörð þannig að þau tengsl haldi áfram og við getum haldið áfram að byggja utan um þau. Svo er það 19. punkturinn sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom inn á hér á undan mér og ég ætla að halda áfram með, þ.e. að efla Akureyri enn frekar sem miðstöð norðurslóðamála á Íslandi, m.a. með stuðningi við mennta- og rannsóknastofnanir og þekkingarsetur, og efla innlent samráð og samstarf um málefni norðurslóða. Mig langaði að rekja það töluvert á hverju sú áhersla byggist. Eins og við vitum þá liggur norðurheimskautsbaugur gegnum nyrsta byggðakjarna Akureyrarbæjar, þ.e. í gegnum Grímsey. Það er út af fyrir sig heilmikið tilefni til að tengjast vel norðurslóðum. En á Akureyri hefur um langt árabil byggst upp sérhæfing og ýmiss konar sérhæfð starfsemi tengd norðurslóðum, bæði í innlendu og alþjóðlegu samhengi. Þar er þekkingarklasi sem samanstendur af skrifstofum á vegum Norðurskautsráðsins og stofnunum og fyrirtækjum og þetta er mjög mikilvægur klasi og einmitt dæmi um hvernig klasasamstarf getur virkað og hlaðið utan á sig eins og snjóbolti. Þarna inni er Stofnun Vilhjálms Stefánssonar sem hefur frá 1997 unnið að málefnum norðurslóða. Svo er það skrifstofa alþjóðlegu norðurskautsvísindanefndarinnar, IASC, og skrifstofur tveggja vinnuhópa Norðurskautsráðsins, um verndun lífríkis norðurslóða, CAFF, og málefna hafsins, PAME. Háskólinn á Akureyri er svo hluti af háskólaneti norðurslóða, Arctic, og einn af stofnaðilum þess, en háskólinn hefur í fjölda ára starfrækt meistaranám í heimskautarétti. Þar er líka staða gestaprófessors, Friðþjófs Nansens gestaprófessors, sem er styrkt af utanríkisráðuneytum Íslands og Noregs. Svo er ýmis þjónusta sem tengist norðurslóðanetinu. Það sem mig langaði sérstaklega að koma inn á er að Akureyrarbær tekur virkan þátt í samtökum um eflingu byggða á norðurslóðum og vettvangi borgar- og bæjarstjóra á norðurslóðum. Svo eru rannsóknastöðvar á Norðurlandi, ein að Kárhóli í Þingeyjarsveit sem tengist norðurslóðasamstarfi og svo er líka norðurljósarannsóknastöð japönsku pólrannsókna- og raunvísindastofnunar á Tjörnesi. Þá langar mig að nefna rannsóknastöðina Rif á Melrakkasléttu. Þar eru stundaðar alþjóðlegar rannsóknir á áhrifum loftslagsbreytinga á norðurslóðum og vöktun á viðkvæmum vistkerfum. Það má segja að á Melrakkasléttu séu einu vistkerfin sem falla í rauninni undir það sem kallað er „subarctic“-vistkerfi. Það er einmitt mikilvægt að í málefnum norðurslóða sé þverfagleg nálgun eins og hefur gefur góða raun í þessu samstarfi á Akureyri og víðar þar sem byggðar hafa verið upp miðstöðvar þar sem má ná fram samlegðaráhrifum í klasasamstarfi. Þá liggur fyrir að á Akureyri er ríkur vilji til að marka bænum enn skýrari stöðu sem miðstöð norðurslóðamála á Íslandi og styðja ætti aðila á svæðinu til þess. Þá eru auðvitað, eins og hefur líka komið fram hér í umræðunni, mikil bein samskipti frá Akureyri til Grænlands og þjónusta veitt frá Akureyri til Grænlands. Þá langar mig aðeins að snúa mér að öðrum hlutum, en áður en ég fer í næsta áherslupunkt þá er auðvitað lögð áhersla á það hér að heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun séu ávallt höfð til hliðsjónar í stefnumótun og samstarfi á norðurslóðum. Heimsmarkmiðin 17 eru jú samþætt og órjúfanleg og mynda jafnvægi milli þriggja stoða sjálfbærrar þróunar; efnahagslegu stoðarinnar, félagslegu stoðarinnar og umhverfislegu stoðarinnar. Allt þetta skiptir miklu máli á norðurslóðum. Þá langar mig að koma aðeins inn á notkun gervihnatta, bæði gervihnattaleiðsögukerfa og -fjarskiptakerfa, eins og komið hefur verið inn á hér í umræðunni líka, en líka tækifærin sem felast í notkun gervihnatta. Ef komið er upp öflugu gervihnattaneti á norðurslóðum er hægt að nýta það í ýmiss konar vöktun á náttúrunni, bæði náttúrunnar vegna til að vakta breytingar, og eins vegna nýtingar á náttúrunni og til þess að meta þol varðandi nýtingu og auka sjálfbærni í nýtingu náttúrunnar. Svo eru auðvitað miklir hagsmunir fólgnir í því að tryggja samgönguöryggi með því að þétta gervihnattanetið á norðurslóðum. Þá langaði mig að koma inn á 9. áhersluþáttinn sem er að beina sjónum að velferð íbúa á norðurslóðum. Að sjálfsögðu þurfa þeir að hafa tækifæri og möguleika til þess að þróa sína lífsafkomu, m.a. með aðgengi að stafrænum fjarskiptum, menntun og heilbrigðisþjónustu. Það þarf að styðja réttindi frumbyggja og jafnrétti í hvívetna, svo sem viðleitni til að vernda menningararf og tungumál þjóðanna sem byggja norðurslóðir. Þá má velta því fyrir sér hvort við höfum ekki ýmsu að miðla hér þar sem við erum að koma tungumáli okkar inn í stafrænan heim. En það er fleira sem Ísland hefur stutt hvað varðar viðleitni til þess að styrkja innviði samfélaga á norðurslóðum og ýta undir efnahagslega uppbyggingu og velferð. Til að mynda hefur Ísland um árabil leitt verkefni um jafnréttismál á norðurslóðum en einnig verkefni um möguleika til nýsköpunar í bláa lífhagkerfinu og um miðlun þekkingar varðandi sjálfbæra orkukosti. Þá hafa verið ýmiss konar samstarfsverkefni sem miða að því að standa vörð um mannréttindi, stuðla að jafnrétti og velferð, m.a. í forvörnum og lýðheilsumálum, svo sem forvarnir gegn misnotkun áfengis og fíkniefna og vinna að bættri geðheilbrigðisþjónustu. [[Forseti hringir.]] Ég óska hv. utanríkismálanefnd velfarnaðar í vinnu með þetta mál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir ræðuna. Eðli málsins samkvæmt sem þingmanni Norðvesturkjördæmis var þingmanninum hugfólgið í sinni ræðu hlutverk Norðurlands og Norðvesturkjördæmis þegar kemur að norðurslóðum og málefnum norðurslóða. Það er gott og vel, enda hefur margvíslegt og gott starf átt sér stað í þeim landshluta varðandi norðurslóðir og þá sér í lagi í tengslum við Háskólann á Akureyri og þau setur sem þar eru. En mig langar svolítið að halda á lofti hér þeirri vinnu sem unnin hefur verið af hálfu þeirra fjölmörgu fræðimanna við Háskóla Íslands sem stunda rannsóknir sem tengjast norðurslóðum. Skemmst er að minnast öflugrar fyrirlestraraðar núna nýverið við Háskóla Íslands um norðurslóðarannsóknir við háskólann sem Rannsóknasetur um norðurslóðir hefur haldið úti. Þar á meðal hafa áhrif loftslagsbreytinga á norðurslóðum verið umfangsmikil, í þeirri fyrirlestraröð. Mig langar að varpa fram þeirri spurningu til hv. þingmannsins hvernig við getum staðið að öflugri samvinnu á milli þessara öflugu háskóla hér á landi, í Háskóla Íslands og þeirra fræðimanna sem hér eru, og svo þeirra fræðimanna sem eru fyrir norðan, vegna þess að málefni norðurslóða eru ekki málefni Norðurlands eða byggðarkjarna á Norðurlandi, heldur okkar allra. Það tengir okkur öll saman og kemur inn á svið samfélagsins, eins og hv. þingmaður rakti svo vel í ræðu sinni, það eru svo fjölbreytt svið samfélagsins sem norðurslóðamálefnin snerta. En mig langaði að heyra aðeins frá hv. þingmanni hvernig hún sér fyrir sér, ekki bara aukinn þunga á Norðurlandi varðandi málefni norðurslóða, heldur þetta samstarf, sem verður að eiga sér stað líka á milli fræðimanna hér á suðvesturhorninu og Háskóla Íslands og svo fræðimanna og rannsakenda á Norðurlandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Að sjálfsögðu er það þannig að þeir sem fást við fræðimennsku á Íslandi eiga sem allra flestir að blanda sér í rannsóknir og umræðu um málefni norðurslóða. Áherslupunkturinn í tillögunni um að efla Akureyri enn frekar sem miðstöð norðurslóðamála á Íslandi er í rauninni bara til að staðfesta að þar er sinnt ákveðnu forystuhlutverki og það er mikilvægt að fylgja því eftir. Auka á samskiptin enn frekar á milli allra háskólanna. Við höfum svo Hringborð norðurslóða þar sem við höfum séð alla háskólana miðla þekkingu sinni og taka þátt í þeirri umræðu þar sem fræðafólk alls staðar að úr heiminum deilir þekkingu sinni. En auðvitað þarf það líka að gerast í alþjóðlega vísindasamstarfinu, í gegnum viðurkennd vísindatímarit og kannski ekki síst í gegnum vísindasamstarfið sem leitt er af norðurslóðaklasanum á Akureyri. Það er mjög mikilvægt fyrir þá sem það leiða að þeir byggi upp góð tengsl við alla þá sem sinna rannsóknum á norðurslóðum. Aukinn áhugi annarra íslenskra háskóla á málefnum norðurslóða er endurspeglun af því sem er að gerast í alþjóðlega vísindaumhverfinu og því virkari sem við erum og á fleiri stöðum, þeim mun mikilvægara er það. En það er mikilvægt að við fylgjum eftir því sem þarna er markað, að klasinn á Akureyri leiði samstarfið og virki alla sem tilbúnir eru í það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir andsvarið. Mig langar samt aðeins að halda áfram að vekja athygli á því starfi sem unnið er af hálfu Háskóla Íslands. Háskóli Íslands er stærsti háskóli landsins og leiðandi í rannsóknum á ýmsum sviðum er snerta norðurslóðir. Hann leggur áherslu á gæði í rannsóknum og starfrækir fjölda undirstofnana. Og fræðimenn, eins og ég sagði hér áðan, á öllum sviðum háskólans stunda rannsóknir sem tengjast norðurslóðum. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á það sem ég ætlaði að spyrja um, þ.e. hið mikilvæga hlutverk Hringborðs norðurslóða, sem lyft hefur grettistaki í því að að koma okkur á kortið er varðar norðurslóðir og málefni norðurslóða og þá er ég að tala um á kortið alþjóðlega. Í fullkomnum heimi myndi ég líka vilja sjá, vegna þess að hv. þingmaður talar um að Akureyri hafi verið leiðandi á þessu sviði - og ég ætla ekki að draga neitt úr því að Akureyri og Akureyrarbær, Norðurlandið og fræðasetur þar og Háskólinn á Akureyri hafa verið gríðarlega öflug þegar kemur að rannsóknum á norðurslóðum og starfi sem þeim tengjast og sömuleiðis Stofnun Vilhjálms Stefánssonar. En ég vil líka vekja athygli á því merka, mikilvæga og góða starfi sem fræðimenn við Háskóla Íslands hafa innt af hendi þegar kemur að málefnum norðurslóða. Ég held að í fullkomnum heimi þyrfti að þétta þetta samstarf á milli norðursins og suðursins hér á okkar litlu eyju til að við verðum öflugt og leiðandi ríki þegar kemur að málefnum norðurslóða á tímum stöðugra og örra breytinga, sér í lagi þegar kemur að loftslagsbreytingum sem síðan koma inn á svokallaðar geó-pólitískar breytingar. Þannig að mitt seinna andsvar er nokkurs konar árétting á þessu mikilvægi Háskóla Íslands og því starfi sem þar er unnið og kannski ákall um að við sameinumst um enn frekara samstarf okkar góðu fræðimanna á þessu sviði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir andsvarið. Þar var kannski ekki nein bein spurning, en gefur mér tækifæri til að árétta að sjálfseignarstofnun sem skapar Hringborði norðurslóða umgjörð til framtíðar er mjög mikilvæg á sinn hátt, eins og miðstöð norðurslóða á Akureyri er mjög mikilvæg til framtíðar á sinn hátt. Og það er afskaplega mikilvægt fyrir okkur að byggja þetta hvort tveggja upp, að stilla því ekki upp sem andstæðum heldur sem verkefnum sem leiða okkur fram á veginn; Hringborði norðurslóða til að halda áfram að draga hér að fólk og vera segull til þess að skapa þá deiglu sem þarf í umræðuna, og Akureyri til að halda utan um það og miðla, m.a. innan þess hlutverks sem skrifstofur Norðurskautsráðsins hafa, CAFF og PAME. Þeirra hlutverk er bæði að draga saman og miðla upplýsingum innan þessa samstarfs. Það þarf að gæta þess að hvort tveggja geti sinnt hlutverki sínu vel, miðstöð norðurslóðamála á Íslandi á Akureyri og sjálfseignarstofnun um norðurslóðasetursetur á Íslandi, Hringborð norðurslóða.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Ég ætla að þakka fyrir hana. Mér hefur fundist hún vera til fyrirmyndar, málefnaleg og efnislega góð. Hér komu hv. þingmenn upp sem flestir ef ekki allir voru í þeirri nefnd sem undirbjó þetta, hinni þverpólitísku nefnd, undir forystu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur og hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar. Ég held að það sé alveg sérstakt fagnaðarefni að við séum að ræða þennan mikilvæga málaflokk með þeim hætti sem við gerum hér. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir vísaði til þess, sem við skulum ekki gera lítið úr, að eitt af markmiðunum sé að auka vitund og umræðu um málefni norðurslóða. Við erum norðurslóðaþjóð og við eigum ávallt að hafa það í huga og tala fyrir hönd þeirra sem hér búa og þá er ég að vísa í stóra samhengið. Verkefnin eru mörg og það er mjög gott að þingmannanefndin hafi náð svona vel saman um þessa mikilvægu hluti. Virðulegi forseti. Hér hefur vakið athygli að nefndin náði saman um hluti, sem ég var sammála og setti í þessa þingsályktunartillögu, bæði um það að reyna að sjá til þess að Hringborði norðurslóða verði sköpuð umgjörð til framtíðar með því að koma á fót sjálfseignarstofnun norðurslóðaseturs á Íslandi og að efla Akureyri enn frekar sem miðstöð norðurslóðamála á Íslandi. Þetta eru stórar ákvarðanir ef þær fara í gegnum þingið, sem ég á von á. Eins og kom fram hér í orðaskiptum hv. þingmanna eru þetta ekki andstæður og auðvitað er það þannig, eins og kom fram í umræðunni, að málefni norðurslóða varða landið allt. En ég held að það sé skynsamlegt og styð það eins vel og ég get að þessar tillögur nái fram að ganga. Ég held að við sem þjóð sem vill ná fram þeim markmiðum sem hér koma fram skipum málum vel með því að ganga fram með þessum hætti. Virðulegi forseti. Ég hlakka til að sjá hvernig þessum málum vindur fram í hv. utanríkismálanefnd. Það eru margir hv. þingmenn sem taka þátt í umræðunni og ég held að megi fullyrða að hv. þingmenn eru almennt sammála um tillögurnar og það er góður grunnur til að byggja á því að málefni norðurslóða fara ekki frá okkur. Þetta er nokkuð sem við þurfum að vinna að á næstu áratugum í það minnsta og það skiptir máli að vel gangi og að þverpólitísk samstaða sé um þessar áherslur og það skiptir máli að það sem hér er sett fram nái fram að ganga. Ég vil því bara nota tækifærið, virðulegi forseti, og þakka þingmönnum fyrir afskaplega góða og málefnalega umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu sem ég hitaði aðeins upp fyrir áðan með því að byrja að flytja framsöguræðu í máli sem er svo sannarlega tengt en er ekki sama mál. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um aukið samstarf Grænlands og Íslands. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað eftir heimild Alþingis til að ganga til viðræðna við grænlensk stjórnvöld um tvíhliða rammasamning um aukin samskipti landanna, byggt á tillögum Grænlandsnefndar utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra. Ég hef í starfi mínu sem utanríkisráðherra lagt mikla áherslu á norðurslóðir og að efla samskipti við önnur norðurslóðaríki. Síðustu misseri hefur sérstök áhersla verið á norðurslóðamálefni, aukin samskipti milli ríkja og viðskiptatækifæri á þessu gríðarlega viðkvæma svæði og ég hef þegar sett af stað vinnu til að greina þessi mál og hagsmuni Íslands enn betur. Virðulegi forseti. Grænland spilar lykilhlutverk á norðurslóðum og er auk þess landfræðilega næsti nágranni Íslands. Tvíhliða samskipti landanna hafa eflst mikið á undanförnum árum, ekki síst með opnun sendiskrifstofu Íslands í Nuuk árið 2013 og opnun grænlenskrar sendiskrifstofu í Reykjavík árið 2018. Samskipti landanna á sviði menningar, lista og íþrótta hafa verið nokkuð mikil í gegnum tíðina og félagasamtök eins og Hrókurinn og Rauði krossinn hafa unnið stórvirki. Ég tel mikilvægt að efla samstarfið enn frekar. Löndin eiga nú þegar mikilla sameiginlegra hagsmuna að gæta, m.a. á sviði sjávarútvegs, flugþjónustu, stjórnar flugumferðar, ferðaþjónustu, loftslagsmála og málefna norðurslóða. Eins og áður hefur verið kynnt þá skipaði ég í apríl 2019 nefnd um gerð tillagna um aukið samstarf Grænlands og Íslands á nýjum norðurslóðum. Nefndin skilaði mér í janúar á þessu ári ítarlegri skýrslu með tillögum sínum um aukið samstarf landanna. Að baki tillögum nefndarinnar er umfangsmikil og ítarleg greining á stöðu tvíhliða samskipta landanna, í raun umfangsmesta greining sem nokkurn tíma hefur verið gerð á samskiptum landanna. Nefndin forgangsraðaði tíu tillögum til stefnumörkunar af samtals 99 tillögum hennar. Jafnframt lagði nefndin áherslu á að Grænland og Ísland gerðu með sér rammasamning um samstarf í framtíðinni. Virðulegi forseti. Sú tillaga til þingsályktunar sem hér er lögð fram ásamt greinargerð byggir á megintillögum Grænlandsnefndar. Skýrsla nefndarinnar og útdráttur eru í fylgiskjölum með þingsályktunartillögunni, en skýrslunni hefur áður verið dreift á prentuðu formi á Alþingi. Í ljósi þess að málefni norðurslóða og aukin samskipti við okkar næstu nágranna og ekki síst Grænland eru forgangsmál í íslenskri utanríkisstefnu er mikilvægt að hefja sem fyrst samráð við grænlensk stjórnvöld um tillögur Grænlandsnefndarinnar. Nú þegar ný ríkisstjórn hefur tekið við stjórnartaumunum á Grænlandi þá höfum við tækifæri til að hefja aftur samtal og samráð við Grænland. Af Íslands hálfu verður byggt á þeim málaflokkum og tillögum sem fjallað er um í Grænlandsskýrslunni og það er mikilvægt að taka fram að tekið verður fullt tillit til grænlensku sjálfsstjórnarlaganna. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsöguna um þessa merku þingsályktunartillögu um aukið samstarf Grænlands og Íslands. Ég mun koma inn á nokkur atriði í stuttri ræðu á eftir, en mig langaði til að spyrja hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra hvort og þá hvernig samtali og samvinnu við dönsk stjórnvöld hefur verið háttað við vinnu við tillögu þingsályktunartillögunnar um aukið samstarf Grænlands og Íslands. Við vitum að sumt í málefnum Grænlands er á forræði Grænlendinga sjálfra en annað ekki og ég velti því fyrir mér hvort íslensk stjórnvöld hafi átt eitthvert samtal við dönsk stjórnvöld og þá um hvað, sem tengist þessari þingsályktunartillögu.
Virðulegi forseti. Eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni, að höfðu samráði við Alþingi, að fylgja eftir tillögum í skýrslu Grænlandsnefndar utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra um aukin samskipti Grænlands og Íslands á sviðum þar sem hagsmunir landanna fara saman. Gerður verði rammasamningur milli landanna þar sem lýst verði markmiðum á tilgreindum samstarfssviðum, að höfðu samráði við helstu hagsmunaaðila. Af Íslands hálfu verði lögð áhersla á þá málaflokka og tillögur sem fjallað er um í skýrslu Grænlandsnefndar. Rammasamningurinn taki einnig fullt tillit til grænlensku sjálfstjórnarlaganna.“ Varðandi dönsk stjórnvöld þá hafa þau fylgst með þessari vinnu og ég hef rætt þessi mál við sendiherra Dana hér á landi. Þeir hafa verið meðvitaðir um þetta starf alveg frá upphafi en fyrst og fremst, þegar kom að tillögum og öðru slíku, var það á hendi viðkomandi nefndar sem hefur nú kynnt það, ef ég þekki það rétt, fyrir hv. utanríkismálanefnd hvernig sú vinna fór fram. Það voru fundir með ýmsum aðilum enda eru tilgreindir í þessum 99 tillögum hugsanlegir aðilar sem skipta tugum. Eins og kemur fram í tillögunni þá er tekið fullt tillit til grænlensku sjálfsstjórnarlaganna en dönsk stjórnvöld hafa frá fyrsta degi verið meðvituð um vinnuna og sömuleiðis kynnt sér efni skýrslunnar.
Herra forseti. Það er gott að heyra, eins og hæstv. ráðherra fór yfir, að það hafi verið upplýsandi samtöl á milli íslenskra stjórnvalda og þeirra dönsku um skýrsluna og þá væntanlega um tillögur sem kæmu síðan fram og færu inn á borð Alþingis. Í seinna andsvari mínu langar mig til þess að spyrja hæstv. utanríkisráðherra um samskiptin við Bandaríkin í tengslum við þessa þingsályktunartillögu vegna þess að í skýrslunni um samskipti Grænlands og Íslands er minnst alls 15 sinnum á fyrrverandi forseta Bandaríkjanna, Donald Trump, og á bls. 31, með leyfi forseta, segir: „Ísland hefur því risið úr þoku langvarandi áhugaleysis Bandaríkjanna á Norðurslóðum og öðlast nýja þýðingu með endurmati ríkisstjórnar Donalds Trump á vægi þeirra í heimsmynd aldarinnar.“ Þetta eru ekki léttvæg og lítil orð. Þarna er verið, hvað á ég að segja, að þakka Donald Trump fyrir að hafa loksins sýnt okkur áhuga og norðurslóðum líka og það er rétt að áhugi ríkisstjórnar hans varð mikill og nokkuð gassalegur og fyrirferðarmikill. Mig langar til að beina þeirri spurningu til hæstv. utanríkisráðherra hvort hann sjái fyrir sér stefnubreytingu, áherslubreytingar hjá nýrri ríkisstjórn Joes Bidens. Sömuleiðis langar mig að fá fram frá hæstv. utanríkisráðherra hvort í tengslum við þessa merku skýrslu og tillögurnar sem hingað eru komnar á borð Alþingis hafi eitthvert samtal hafi átt sér stað við Evrópusambandið og önnur Evrópuríki heldur en Danmörku. Þau fylgjast væntanlega grannt með þessari vinnu og þingsályktunartillögunum og þeirri umræðu sem fram fer hér á íslenska þjóðþinginu. Hefur hæstv. utanríkisráðherra með einhverjum hætti átt samtöl [[Forseti hringir.]]við fulltrúa Evrópusambandsins eða Evrópusambandsríkja? Og svo náttúrlega fyrri hluti spurningar minnar um breyttar áherslur Bandaríkjastjórnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Bara svo það sé sagt til að byrja með þá ákvað ég það, ekki bara í þessu máli heldur líka þegar kemur að t.d. EES-skýrslunni og ég get nefnt fleira, að nýta mér í báðum tilfellum þekkingu og reynslu fyrrverandi stjórnmálamanna sem hafa djúpa þekkingu á málinu og þeir skrifa sínar skýrslur með sínum starfshópum. Mörg önnur þjóðríki sem eru stærri en við eru með alveg sér deildir innan sinna ráðuneyta sem gera slíka hluti og þó svo að sannarlega væru deildir sem tengjast þessu í utanríkisráðuneytinu mönnum til halds og trausts þá eru þetta skýrslur sem bera þess merki að vera frá sjálfstæðum vinnuhópum, ef þannig má að orði komast. Það er ekki þannig að utanríkisráðuneytið hafi samið þessa skýrslu. En hins vegar er þar lagt til að tillögurnar verði grunnurinn að samskiptunum milli Íslands og Grænlands. Varðandi það hvort sé einhver áherslubreyting með nýjum stjórnvöldum í Bandaríkjunum þá er alveg ljóst að þar er mikill áhugi á norðurslóðum og þar af leiðandi Grænlandi og Bandaríkjamenn eru t.d. að opna ræðismannsskrifstofu og ég veit ekki til þess að nein breyting verði á því. Við sjáum það til að mynda núna með fundinn í Norðurslóðaráðinu að utanríkisráðherra Bandaríkjanna hefur tilkynnt komu sína á þann fund. Varðandi aðrar þjóðir þá hafa þessir hlutir verið ræddir í Norðurlandasamstarfinu og iðulega erum við að ræða um norðurslóðamálin og þar af leiðandi Grænland líka. Ég kynnti þessa skýrslu fyrir öllum sendiráðum Íslands og það var mjög fjölmennur fundur, að vísu veffundur, og ég held ég fari rétt með að um 100 aðilar hafi tekið þátt í honum sem voru búnir að lesa ekki bara þessa skýrslu heldur líka skýrsluna Áfram gakk! um fríverslunarmálin. [[Forseti hringir.]]Það er mjög ánægjulegt að finna það hvað vinir okkar bæði nær og fjær höfðu kynnt sér þessi mál og þóttu þessar skýrslur báðar vera mjög athyglisverðar og ekki síst þessi Grænlandsskýrsla.
Herra forseti. Tillaga til þingsályktunar um aukið samstarf Grænlands og Íslands er hér á dagskrá. Sem formaður Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins þá fagna ég vitaskuld þessum yfirlýsta vilja utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og þeim markmiðum sem tillagan endurspeglar. Gænlendingar eru okkar næstu grannar en aðeins 300 kílómetrar skilja okkur að þar sem styst er frá strönd til strandar. Engu að síður er það ótrúlega margt sem okkur er framandi varðandi hagi okkar góðu granna þrátt fyrir allnokkur samskipti við Grænlendinga frá alda öðli. Við þekkjum þannig miklu meira til aðstæðna í Færeyjum og ég hef á tilfinningunni og er samkvæmt minni reynslu að Færeyingar þekki talsvert til á Grænlandi umfram okkur. Það skýrist líklega af sjósókn þeirra og útilegum á þessum slóðum í langa tíð. Við eigum fjölmargt sameiginlegt með nágrönnum okkar í vestri, Grænlendingum. Höfuðatvinnuvegur beggja landanna hefur verið hinn sami í ljósi sögunnar en lengst af var þó lítið samband milli ríkjanna á sjávarútvegssviðinu. Á því hefur orðið breyting á síðustu árum, bæði með þátttöku Íslendinga í grænlenskum sjávarútvegi og eins auknu samráði og samvinnu ríkjanna vegna nýtingar sameiginlegra fiskstofna. Íslendingar eru reyndar engir nýgræðingar á Grænlandsmiðum. Um miðja síðustu öld sóttu íslenskir togarar stíft í bæði þorsk og karfa undan ströndum Grænlands enda var sókn á þessi mið öllum frjáls á þeim tíma og eftir miklu að slægjast. Síðan dró úr fiskgengd á þessum miðum og seinna kom að því að strandríki fóru að færa fiskveiðilögsögu sína út og reka erlend fiskiskip af höndum sér. Á seinni árum hafa íslenskir iðnaðarmenn og verktakar tekið að sér umsvifamikil verkefni á Grænlandi og það ríkir traust á milli þjóðanna sem endurspeglast í margvíslegum samningum, m.a. á sviði sjávarútvegs, en á Grænlandi eru starfrækt öflug fyrirtæki á þessu sviði í eigu Íslendinga og Grænlendinga sameiginlega. Og í samgöngumálum, bæði í lofti og á sjó, á sér stað umtalsvert samstarf. Menningarleg og félagsleg samskipti hafa verið talsverð um árabil. Ungmenni koma til Íslands og kynnast skólastarfi og stunda íþróttir, m.a. sundiðkun. Þá er um þessar mundir starfandi vestnorænn menntaskóli sem hýstur er í Verslunarskóla Íslands þar sem ungmenni taka áfanga í hverju landanna um sig, Danmörku, Færeyjum, Íslandi og Grænlandi. Þetta er mjög jákvætt. Auk þess má vísa til þess að vinabæjartengsl við grænlenska bæi eru við lýði á Íslandi, við íslenska kaupstaði. Herra forseti. Þótt aðeins örfáir Grænlendingar séu búsettir á Íslandi - þeir munu ekki vera fleiri en ríflega 70, kannski 75, mun færri en Færeyingar sem eru hér ríflega 300 - þá eru þeir jafnan aufúsugestir á Íslandi og hafa alla tíð verið. Ég get ekki stillt mig um það, herra forseti, að horfa nú um öxl örfá ár og greina frá einni gestakomu af því að það tengist nú mínum kæra fyrrum heimabæ, Ísafirði. Það eru ríflega 95 ár síðan að danska skipið Gustav Holm lagði að bryggju 25. ágúst 1925. Um borð voru 89 Grænlendingar auk danskrar áhafnar. Það var svo sem ekkert óvenjulegt að skip legðust að bryggju á Ísafirði en grænlenskir gestir voru sjaldséðari og sennilega var þetta einstakt. En þessi för hafði raunar átakanlegan og raunalegan undirtón sem heimamenn höfðu ekki nokkra vitneskju um að öllum líkindum. Á vesturhluta Grænlands höfðu Danir verið í um 200 ár og haft mikil áhrif á samfélagið en öðru máli gegndi um austurhluta Grænlands þar sem eingöngu um nokkur hundruð manna bjuggu í grennd við Ammassalik. Þessi heimsókn var stórviðburður á Ísafirði, og stórviðburður á Íslandi líka því að kynni Ínúíta og Íslendinga höfðu nánast engin verið fram að þessu. Einu undantekningar höfðu verið að Íslendingar höfðu ratað í störf á Grænlandi, íslenskir trúboðar höfðu verið þar á átjándu öld, handverksmenn áttu leið þar um eins og t.d. Sigurður Breiðfjörð, sem skrifaði síðar bók um veru sína þar. Fólkið um borð í Gustav Holm var á leið til Scoresbysunds og ástæðu þess að það kom við á Ísafirði voru í grunninn pólitísk átök Dana og Norðmanna. Dönsk og norsk stjórnvöld höfðu deilt um landsvæði á Austur-Grænlandi, Norðmenn höfðu um tíma nýtt auðlindir á þessum slóðum og veitt um strendur Austur-Grænlands. Norðmenn höfðu áhuga á því af sögulegum ástæðum að fá viðurkenndan rétt sinn á hluta Austur-Grænlands. Þeir kölluðu það land Eiríks rauða. Dönsk stjórnvöld brugðust við á ýmsa vegu, m.a. með því að hvetja íbúa á Ammassalik-svæðinu til þess að flytjast búferlum til Scoresbysunds, en það er talsverð vegalengd þar á milli. Norðmenn gerðu tilkall til þess svæðis en með þessu vildu Danir staðfesta rétt sinn til svæðisins. Og þetta eru í hnotskurn ömurleg örlög þessarar þjóðar að mörgu leyti. Þetta voru 70 manns frá Ammassalik og 20 manns frá Vestur-Grænlandi sem heimsóttu Ísafjörð þessa daga í ágúst en þeir töldu þrjá daga. Grænlendingunum var tekið með kostum og kynjum og mikið lagt í móttökur Íslendinga sem báru þá á höndum sér en ísfirsk bæjaryfirvöld höfðu mikið fyrir því að móttökur yrðu sem bestar og skipuðu nefnd til undirbúnings. Þegar skipið hafði lagt að ætluðu yfirmenn um borð ekki að hleypa fólki frá borði en eftir talsverðar fortölur fékkst leyfi fyrir skipverja að fara í land en þó ekki fyrir alla. Vestur-Grænlendingar fengu allir landgönguleyfi en aðeins hluti Austur-Grænlendinganna. Ástæðan var sú að yfirmönnum skipsins þótti fólkið vera of illa til fara. Þau sem fengu að fara frá borði nutu hins vegar mikillar gestrisni frá bæjarbúum, sóttu vígsluathöfn í kirkjunni, var boðið í bíltúra, bíósýningu og loks til veislu við útivistarsvæði heimamanna í Tunguskógi. Herra forseti. Hér var kíkt örstutt inn um glugga fortíðar en heimildir um þessa heimsókn eru vel varðveittar í máli og myndum, ljósmyndum Martins Simsons, og nefna má að efnt var til sýninga, bæði í Reykjavík og á Ísafirði, í tilefni þess að 95 ár voru liðin frá þessum atburði 2019. Þetta segir átakanlega sögu undirokaðrar, fátækrar þjóðar sem una mátti við harða kosti og nöturleg örlög, en sem er nú að brjótast til velmegunar og sjálfstæðis. Herra forseti. Nútíminn og framtíðin er á dagskrá. Við höfum handa á milli ágæta og myndarlega Grænlandsskýrslu svokallaða eða skýrslu Grænlandsnefndar og fjöllum nú um tillögu til þingsályktunar í framhaldi af henni sem byggir á þessari skýrslu, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra. Skýrslan er glæsileg hið ytra og fróðleg á marga lund og bitastæð hið innra að mörgu leyti. Hún er afar aðgengileg. Hér eru spennandi tíu tillögur til stefnumörkunar sem allar eru gagnlegar og uppbyggilegar þótt þær séu misjafnlega umfangsmiklar en skipta allar máli. Þær eru samtals 99 tillögurnar sem er að finna í þessari skýrslu og skiptast í nokkra flokka. Lögð er á það áhersla að lagt sé upp í samstarf við Grænlendinga á forsendum þeirra og/eða á forsendum beggja, á jafnræðisgrundvelli þar sem báðar þjóðir njóti góðs af. Samstarf og tengsl við Grænlendinga er mikilvægt fyrir Ísland, ekki síður en fyrir Grænland. Að baki tillögum skýrslunnar er greining á stöðu tvíhliða samskipta landanna auk þess sem litið er til breyttrar stöðu landanna vegna aukins áhuga stórveldanna á norðurslóðum. Einnig er viðamikil skoðun á helstu atvinnugreinum, svo sem sjávarútvegi, ferðaþjónustu og námuvinnslu. Tillögurnar fjalla um möguleika á auknu samstarfi stjórnvalda, sveitarfélaga og stofnana, einkageirans, frjálsra félagasamtaka, íþrótta, lista og menningar. Ýmis mál sem nefnd eru hafa raunar verið á borði Vestnorræna ráðsins fyrr og síðar, t.d. nám í fisktækni og áhersluatriði gagnvart ungu fólki á norðurslóðum. Herra forseti. Í heild er ástæða til að fagna skýrslunni og því ljósi sem brugðið er upp af þeim ýmsu málefnum sem drepið er á og ástæða til að þakka utanríkisráðherra fyrir það frumkvæði að fara í þetta tímabæra og góða verkefni. [[Forseti hringir.]]Mikilvægt er að hrinda áformum í framkvæmd. Grænland upplifir eins og þjóðirnar á norðurslóðum umbreytingartíma, [[Forseti hringir.]]þeir sigla á sínum hraða og markvisst í átt að fullu sjálfstæði og aukin velsæld er innan seilingar. Þar getum við verið stoð ef Grænlendingar sjálfir kjósa svo.
Herra forseti. Við erum hér með í höndunum ansi merkilega þingsályktunartillögu sem er afrakstur merkilegrar vinnu svokallaðrar Grænlandsnefndar sem hafði umsjón með því að kortleggja samstarf Grænlands og Íslands og kortleggja þau tækifæri sem væru í auknu samstarfi landanna á milli. Eins og segir í bréfi sem fylgdi þessari merku og góðu og stóru og þykku skýrslu frá hæstv. utanríkisráðherra er um að ræða umfangsmestu greiningu sem gerð hefur verið á vegum utanríkisráðuneytisins á samskiptum landanna tveggja. Ég ætla að nota tækifærið til þess að þakka höfundum skýrslunnar, fyrrverandi utanríkisráðherra, Össuri Skarphéðinssyni, fyrrverandi forseta Alþingis, Unni Brá Konráðsdóttur, og sömuleiðis Óttari Guðlaugssyni fyrir þeirra vinnu og öllu því starfsfólki sem kom að vinnu við skýrsluna. Í þessari þingsályktunartillögu er um að ræða forgangsröðun Grænlandsnefndarinnar á tíu tillögum til stefnumörkunar varðandi framtíð samstarfsins og sömuleiðis, eins og nefndin leggur til, að Grænland og Ísland geri með sér rammasamning um samstarf í framtíðinni. Það er gott og það er vel að hér sé verið að kortleggja samstarf þessara tveggja ríkja í framtíðinni og þótt fyrr hefði verið, í ljósi allra þeirra breytinga sem eru að eiga sér stað á norðurslóðum í tengslum við hraðari loftslagsbreytingar sem hafa áhrif á öll svið, hvort sem um er að ræða fiskveiðar eða samfélagsleg mál og breytingar á byggðamálum o.s.frv. Þetta er því mjög kærkomið tækifæri til að kortleggja samstarf þessara tveggja landa. Hins vegar verð ég að nefna að þessar tíu tillögur til stefnumörkunar eru flestar, ef ég leyfi mér að orða það svo, herra forseti, nokkuð mjúkar tillögur. Það er tillaga um frístundaheimili í Tasiilaq, falleg tillaga um stuðning við berskjaldaða með stuðningi grænlenska Rauða krossins og samstarfi við Rauða krossinn og það er gerð tillaga um að samsstarfssamningur landanna á heilbrigðissviði verði uppfærður. En það sem er að mínu viti kannski merkilegast í þessum tillögum til stefnumörkunar er tvíhliða viðskiptasamningur milli landanna tveggja, nýr alhliða fiskveiðisamningur og sömuleiðis samstarf á milli Íslands og Grænlands um smávirkjanir á Austur-Grænlandi sem miðar að því að skipta út olíu sem orkugjafa við húshitun og rafmagnsframleiðslu. Í þeirri tillögu er lagt til að Austur-Grænland verði tekið inn í smávirkjanaáætlun Orkustofnunar. Þetta eru kannski að mínu viti, herra forseti, þær tillögur sem eru stærstar og umfangsmestar og snerta alþjóðlegt samstarf með skýrari hætti heldur en hinar, þó að hinar tillögurnar séu að sjálfsögðu góðar og þær eru, eins og hv. þingmaður hér á undan mér, Guðjón Brjánsson, nefndi, líka í takt við það menningarlega og félagslega samstarf sem átt hefur sér stað á vettvangi Vestnorræna ráðsins. Skýrslan er ansi viðamikil og góð en líka forvitnileg. Þar er til að mynda fjallað nokkuð um samskipti Kína og Grænlands og það er áhugavert og væri kannski efni í aðra umræðu og aðra fyrirspurn um það hvernig það samrýmist áherslum okkar þegar kemur að samskiptum við Kína, hvernig Grænland hefur undanfarin ár leitast eftir nánu og góðu samstarfi við Kína, sem m.a. hefur birst í heimsóknum grænlenskra ráðamanna til Kína og mikilli samvinnu á milli þeirra ríkja. Það verður væntanlega rætt áfram í sölum, þ.e. samstarf landanna beggja við Kína. Ég minntist áðan á það í minni fyrri ræðu að það er gríðarlega mikið og mikilvægt starf sem unnið er af hálfu íslenskra fræðimanna, bæði við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri, við öll þau rannsóknasetur sem starfrækt eru hér á landi um norðurslóðir og það er gott og það er vel að við séum að ræða þessi mál hér, annars vegar tillögu til þingsályktunar um stefnumótun varðandi norðurslóðir og sömuleiðis þessa þingsályktunartillögu um aukið samstarf Grænlands og Íslands. Loftslagsbreytingarnar eru náttúrlega stóra málið og stóra viðfangsefnið okkar hér á komandi árum og áratugum. Það skiptir mjög miklu máli að Ísland komi fram með skýrum og styrkum hætti í því að efla og styrkja samstarf okkar nánustu nágranna og við sem ríki séum partur af samtali vonandi og samvinnu ríkjanna sem eiga aðild að norðurslóðunum þegar kemur að öryggis- og varnarmálum, þegar kemur að siglingaleiðum og nýtingu auðlinda og að sjálfsögðu þegar kemur að loftslagsbreytingum. Eins og hæstv. utanríkisráðherra kom inn á þegar ég spurði hann um áherslubreytingar nýrrar Bandaríkjastjórnar þá er um leið ljóst að ný Bandaríkjastjórn leggur ofuráherslu á loftslagsmálin og hefur gert þau að meginþræði í þjóðaröryggisstefnu sinni. Þá er lag fyrir okkur á Íslandi að styrkja bönd okkar og samvinnu við Bandaríkin einmitt í því markmiði að gera okkur gildandi á norðurslóðum og eiga gott samstarf þegar kemur að áhrifum loftslagsbreytinga. Það hefði verið gaman að sjá hér jafn digra og þykka og góða og vandaða skýrslu þegar kemur að EES-samningnum eða samstarfi við Evrópuríkin. En ég bíð og vona að við sjáum þess konar doðrant frá hæstv. utanríkisráðherra um Evrópumálin. Það er gríðarlega gott fyrir okkur að kortleggja þessi samskipti okkar í breyttum heimi og ekki síst þegar breytingarnar eru jafn hraðar og raun ber vitni. Ég vil hvetja ráðherra og ríkisstjórnina til dáða við að efla og auka samstarf landanna tveggja í norðurslóðamálunum en ekki síður að eiga líka gott og þétt samstarf við önnur ríki, eins og ég minntist á hér í fyrirspurn minni, þegar kemur að öðrum Evrópuríkjum og sömuleiðis Bandaríkin. Ég minni á þá hugmynd mína, sem gæti verið grunnur að þingsályktunartillögu, um einhvers konar loftslagssamning milli Bandaríkjanna og Íslands sem myndi þá í leiðinni snerta á samskiptum okkar við okkar góðu granna í vestri, á Grænlandi. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í bili. Ég vil bara tiltaka þessar þrjár tillögur af þeim tíu sem mér þykja vera áhugaverðastar vegna þess að þær snerta kannski meira þá alþjóðapólitík sem undir er. Það væri lag að heyra frá hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra hvernig hann sér fyrir sér þær þrjár tillögur í komandi samvinnu og samstarfi við bæði Grænland og önnur ríki. En um leið og við klárum þessa umræðu hér þá vil ég ítreka þakkir til allra þeirra sem komu að þessari mikilvægu vinnu við skýrslu Grænlandsnefndarinnar um samstarf Grænlands og Íslands á nýju norðurslóðum og fyrir það ber að þakka.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra ráðherra fyrir þessa skýrslu og fyrir hafa komið málum svo fyrir að hún hafi verið unnin. Hún fellur í safn nokkurra annarra skýrslna sem komið hafa fram í vetur sem hafa verið mjög góðar og mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að eiga þær. Þar má nefna skýrslu eins og Áfram gakk! um viðskipti Íslands við útlönd, skýrslu Björns Bjarnasonar um öryggismálin. Við sjáum að þetta eru efnislega mjög góðar skýrslur og sú sem við ræðum hér, Grænlandsskýrslan, er 250 síðna plagg um mjög mikilvæg málefni sem skipta okkur miklu máli hér á Íslandi. Það er rétt að þakka fyrrverandi utanríkisráðherra og formanni nefndar og starfshóps um skrif Grænlandsskýrslunnar, Össuri Skarphéðinssyni, og öðrum nefndarmönnum, Unni Brá Konráðsdóttur og Óttari Guðlaugssyni, fyrir þeirra góðu vinnu í tengslum við þessa skýrslu. Þegar ég las skýrsluna yfir fannst mér margt mjög vel orðað þar og langar mig að vitna, með leyfi forseta, í það sem stendur á bls. 36: „Landfræðilega liggja löndin steinsnar hvort frá öðru og milli þeirra ríkir gagnkvæmur skilningur, vinátta og virðing. Náið samstarf er því líklegt til að hafa samlegðaráhrif á mörgum sviðum og skila bæði efnahagslegum og pólitískum ávinningi auk þess að styrkja stöðu beggja gagnvart hinum ytri heimi.“ Það sem mér finnst efnislega svo mikilvægt í þessu, og ég held að það sé lykilatriði í öllum samskiptum milli Íslendinga og Grænlendinga, eru þessi þrjú orð; skilningur, vinátta og virðing. Ég hygg að þegar að við Íslendingar heimsækjum Grænland finnum við þennan velvilja Grænlendinga gagnvart Íslendingum og við eigum að passa upp á það mikla traust sem Grænlendingar sýna okkur og byggja samskipti okkar áfram á þeim nótum. Það er gríðarlega mikilvægt vegna þess að þessi góðu samskipti munu skipta okkur gríðarlegu máli á þessari öld og þar er margt undir. Víða er komið við í skýrslunni og kemur fram í greinargerðinni með þingsályktunartillögunni, sem byggist á Grænlandsskýrslunni, m.a. um aukið samstarf Grænlands og Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: „Skýrslan markar tímamót enda hefur utanríkisráðuneytið aldrei fyrr ráðist í jafn umfangsmikla greiningu á samskiptum landanna tveggja.“ Þetta er 250 síðna plagg sem við ræðum hér. Ef ég vitna í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Í skýrslunni er fjallað um land og samfélag, stjórnskipulag og stjórnmál í Grænlandi, innviði í uppbyggingu, meðal annars umtalsverða uppbyggingu flugsamgangna og sjóflutninga.“ Síðan er sérstaklega fjallað um Austur-Grænland og þau sérstöku viðfangsefni sem þar eru. Mig langar aðeins í þessari stuttu ræðu að koma inn á einstaka þætti þar, eins og varðandi sjávarútveginn. Við höfum deilistofna og við sjáum að það er gríðarlega mikilvægt að það sé góð samvinna á því sviði. Um er að ræða töluvert samstarf þar sem íslensk fyrirtæki taka þátt í sjávarútveginum á Grænlandi með góðum og jákvæðum hætti. Síðan er líka rætt í greinargerðinni um flugþjónustuna, sem tengist náttúrlega beint ferðaþjónustunni í framtíðinni. Grænlendingar leggja áherslu á að byggja upp ferðaþjónustuna, skjóta fleiri stoðum undir efnahagslíf sitt, eins og við Íslendingar höfum verið að gera á síðustu áratugum með fjölbreyttari hætti en var fyrir 30–40 árum þegar við vorum kannski í svipaðri stöðu og Grænland í dag varðandi það að vera með tiltölulega einhæfan útflutning sem snýr að sjávarútvegi. En þá kemur flugið sterkt inn, vegna þess að það fljúga meira og minna allir ferðamenn til Grænlands. Það eru jú skemmtiferðaskip, en flugið gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki og Grænlendingar sýna það núna að þeir ætla að breyta töluvert samgöngum í fluginu. Þeir eru að fara í uppbyggingu þriggja flugvalla í Ilulissat, Nuuk og á suðurströndinni, í Qaqortoq, þannig að þar verða alþjóðaflugvellir, 2.200 metra brautir í Nuuk og Ilulissat. Og svo á að byggja upp 1.600–1.700 metra braut á Suður-Grænlandi þannig að flogið verður beint inn á þessa velli frá útlöndum í staðinn fyrir að í dag fer allt flugið um Syðri-Straumsvík, eða Kangerlussuaq. Þetta eru því stórar og miklar - og stærstu innviðaframkvæmdir sem farið hafa fram á Grænlandi sem tengjast þessari flugvallargerð. Það er mjög stefnumarkandi fyrir Grænland og framtíð Grænlands að menn taka stórar ákvarðanir sem tengjast þessu. Nú er spurning hvernig samvinna Íslendinga og Grænlendinga verður til framtíðar, þá tengt þessum flugvöllum. Það kemur líka fram í greinargerðinni að við erum í mikilli samvinnu um stjórn flugumferðar. Annars vegar stýrir Flugstjórnarmiðstöðin í Reykjavík flugumferð í háloftunum yfir Grænlandi. Síðan hafa íslenskir flugumferðarstjórar unnið í Syðri-Straumsvík, eða Kangerlussuaq, og sinnt þar flugumferðarstjórn allra síðustu ár og hafa líka verið að þjálfa upp Grænlendinga til að verða flugumferðarstjórar. Í dag eru þeir þrír þar. Það er mjög jákvætt og allt það samstarf hefur gengið mjög vel. Í fyrri ræðu hér rétt áðan fór ég í gegnum mikilvægi gervihnattaleiðsögunnar. Það vinnst ekki tími til að fara í gegnum það hér, en hún er gríðarlega mikilvæg og eins uppbyggingin varðandi EGNOS eða WAAS. Ég vil rétt minnast á það hér að ég tel að það væri mjög áhugavert að styrkja sambandið sem snýr að því. Þetta er gríðarlega mikilvægt fyrir Grænlendinga og líka mjög mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að koma þessu á koppinn hér á Norður-Atlantshafinu. Síðan er líka mikilvægt atriði í skýrslunni þar sem minnst er á skipaflutningana. Við sjáum núna þetta sameiginlega net sem hefur verið að byggjast upp á milli Royal Arctic Line og Eimskips varðandi skipaflutninga, þannig að nú tengist þetta net um Sundahöfn og stóreykur möguleika Grænlendinga á útflutningi t.d. til Bandaríkjanna. Það er margt fróðlegt í skýrslunni. Eitt af því sem mér þótti mjög fróðlegt var að útflutningur Grænlendinga er t.d. 13 sinnum meiri til Kína en til Bandaríkjanna. Það er mjög áhugavert og verður spennandi að sjá hvernig þessir nýju skipaflutningar koma inn í það, hvort það verði einhver breyting tengt því þegar það verður auðveldara að nálgast önnur markaðssvæði frá Grænlandi en áður hefur verið. Víða er komið við í skýrslunni. Og tíminn líður hratt. En það eru mjög áhugaverðar hugmyndir þarna um fjarnám og leitað hefur verið til Íslendinga í því sambandi. Leitað hefur verið til Menntaskólans á Tröllaskaga frá framhaldsskólum á Grænlandi um samvinnu og það hefur verið samvinna þar á milli. Síðan hefur verið bent á hversu langt Háskólinn á Akureyri er kominn í allri fjarkennslu. Þarna gæti verið hægt að bjóða upp á nám á Grænlandi og síðan yfirfæra kannski einhverja þekkingu sem tengist þessu og jafnvel þá í hina áttina líka, að vera með fjarnám frá Grænlandi til Íslands. Þannig að það eru mjög spennandi hlutir í því sambandi. Heilbrigðismálin. Sjúkraflugi á austurströnd Grænlands hefur verið sinnt frá Akureyri um langa hríð. Um er að ræða í kringum 3.000 íbúa þar, hvort sem er á Ammassalik-svæðinu eða í kringum Scoresbysund. Norlandair á Akureyri hefur sinnt sjúkraflugi á þeim slóðum og raunverulega um allt Grænland í samvinnu við Air Greenland. Það er mikið samstarf og við getum eflt það töluvert mikið. Ég sé að tíminn styttist og ég er varla byrjaður á atriðunum sem ég var búinn að punkta hjá mér, ég hef t.d. ekkert talað um mögulega námuvinnslu og það mikilvæga hlutverk sem við þurfum að ræða meira um, t.d. samvinnu um námuvinnslu á Grænlandi, einhverja stoðþjónustu. Við höfum ekkert náð að ræða um mikilvæga og sjaldgæfa málma og slíkt í hátækni, sem gnótt er af á Grænlandi og verður örugglega litið til þess að skoða þau mál í framtíðinni. En það gefst greinilega ekki tími hér til að fara í þau mál.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa þingsályktunartillögu sem gengur út á það að fylgja eftir tillögum í Grænlandsskýrslunni margumræddu, en þær eru allmargar, 99 talsins, að ég held, þetta er stór og þykk bók. En það fer ekkert mjög mikið fyrir þingsályktunartillögunni enda er skýrslan bara viðauki. Ég velti því aðeins fyrir mér hvernig haldið verður utan um þetta og hvet hæstv. ráðherra til að finna farvegi fyrir það innan ráðuneytisins hvernig eigi að gera það. Hér er verið að tala um rammasamning milli landanna og ég tel að það sé mikilvægt og tímabært. Mér fannst að mörgu leyti áhugavert það sem dregið var fram í skýrslunni hvað við værum í litlu samstarfi. Ég taldi það vera þó nokkurt. Ég þekki ágætlega til á Grænlandi og í grænlenskum stjórnmálum, hafandi setið í Vestnorræna ráðinu núna í fimm ár. Það kom mér á óvart það sem er dregið þarna fram, það er ekki markvisst samstarf á mörgum vettvöngum þar sem eðlilegt væri að eiga mikið samstarf. Ég hef fyrir mitt leyti lagt áherslu á viðskiptasambönd og fríverslunarsamninga og finnst það mjög mikilvæg tillaga og ég vona að hún náist í gegn. Á vettvangi Vestnorræna ráðsins var á tímabili rætt um Hoyvíkursamninginn svokallaða, sem er fríverslunarsamningur milli Íslands og Færeyja, og oft og tíðum hef ég viðrað það við grænlenska vini mína, þingmenn þar, hvort þeir vilji ekki vera með okkur í þessu öllu. Það hefur verið rosalega lítill áhugi á því og það hefur í raun kom mér á óvart. Ég trúi því að alþjóðaviðskipti og tækifæri Íslands til að gera fríverslunarsamninga við aðrar þjóðir sé það sem hér skapi hagvöxt og tryggi sjálfstæði okkar sem lands. Ég hefði talið að það félli að sama skapi vel að vilja Grænlendinga til að verða sjálfstæðari, þ.e. að ýta undir alþjóðaviðskipti og gera fríverslunarsamninga við fleiri þjóðir. Ég ætla líka að viðurkenna það, virðulegur forseti, að maður veltir fyrir sér hver viðbrögðin verði í Danmörku, kannski einmitt í tengslum við það sem ég fór yfir áðan þegar ég var að ræða um þingsályktanir út frá Vestnorræna ráðinu. Við minnumst þess að utanríkisráðherra Danmerkur var ekki par ánægður með samstarfssamning sem gerður var á milli utanríkisráðherra Íslands, Færeyja og Grænlands á sínum tíma þegar við í Vestnorræna ráðinu lögðum það til og fengum þá í þá vegferð með okkur. Sú sem hér stendur virðist nú vera orðin sérstakur talsmaður sjálfstæðis Grænlendinga þegar kemur að alþjóðavettvangi, hafandi unnið svona mikið með Grænlendingum og átt í samstarfi við þá. En ég hygg að tækifæri Grænlendinga séu gígantísk. Þetta er ofboðslega auðug þjóð, bæði af auðlindum en ekki síður náttúrufegurð. Þetta er einstakt land hvað það varðar. Ég hygg að mikil tækifæri séu fólgin í því að markaðssetja það og selja og leyfa öðrum að njóta. En á sama tíma er það líka mikil jafnvægisvinna þegar kemur að því að ýta undir ferðaþjónustu á Grænlandi þar sem augljóslega eru tækifæri en líka mjög viðkvæm náttúra. Við höfum átt samtal um þetta á vettvangi Vestnorræna ráðsins, héldum sérstaka þemaráðstefnu um ferðaþjónustu, og þá voru þeir mjög áfjáðir í að læra af Íslendingum en líka að læra af mistökum okkar Íslendinga í þessum efnum. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu. Ég fagna því að þessi tillaga sé komin fram og vil leggja mína áherslu á mikilvægi þess að við náum fríverslunarsamningi milli landanna og ýtum enn frekar undir viðskiptasambönd á milli íslenskra og grænlenskra fyrirtækja, þó að þau séu einhver nú þegar. Það er auðvitað þannig og maður finnur það, ég hef átt samtöl við aðila á Grænlandi sem hafa verið í viðskiptaráði Grænlands og eru að leita eftir erlendri fjárfestingu og erlendu samstarfi, að þeir vilja líka fara mjög varlega í þeim efnum, sem er alveg skiljanlegt. Það er mikil ásókn erlendra stórríkja á Grænlandi. Það sjá margir þessi tækifæri. Við vitum af bæði Kínverjum og Bandaríkjamönnum og nú er ég ekki bara að tala um einhverja Trump-brandara því að það er áberandi hvað sendiráð Bandaríkjanna í Nuuk er orðið fjölmennt og mikið af sendinefndum sem koma þangað reglulega. Þá er líka gott til þess að hugsa að Grænlendingar líta á okkur sem vini og bandamenn og í því felast ákveðin tækifæri og mikil vinátta sem rétt er að rækta með góðum hætti.
Virðulegi forseti. Aftur þakka ég fyrir afskaplega góða og málefnalega umræðu og það er gott að heyra viðbrögð hv. þingmanna við þingsályktunartillögunni og skýrslunni sem við höfum rætt áður. Við fórum þessa leið, fengum til aðila, í þessu tilfelli fyrrverandi utanríkisráðherra, Össur Skarphéðinsson, fyrrverandi þingmann, Unni Brá Konráðsdóttur, og Óttarr Guðlaugsson, til að vinna þetta í góðu samstarfi við ráðuneytið, svipað og var gert í annarri stórri skýrslu sem var unnin undir forystu fyrrverandi mennta- og dómsmálaráðherra, Björns Bjarnasonar, og Bergþóra Halldórsdóttir og Kristrún Heimisdóttir voru með í þeirri vinnu. Ég vona að þessi vinnubrögð séu komin til að vera því að ég held að það sé bæði hagkvæmara og skynsamlegra og við fáum meira út úr því þegar við nýtum krafta fólks sem hefur áhuga og mikla þekkingu á þessum málum hverju sinni. Og bara svo það sé sagt þá hefur þessi skýrsla sömuleiðis vakið mikla athygli á alþjóðavettvangi, hún hefur verið þýdd og við höfum fengið mikil viðbrögð við henni. Hér var farið yfir ýmislegt og ég þakka hv. þingmönnum fyrir hlý orð í minn garð og nefndarinnar. Það var spurt um framhaldið, hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir gerði það, varðandi fríverslun, sjávarútvegssamning og samstarf um smávirkjanir. Áætlunin er sú að setjast niður með nýjum stjórnvöldum í Grænlandi og semja rammasamning. Við gerum ekkert nema í samvinnu við Grænlendinga og þá kemur auðvitað í ljós hvar áhugi þeirra liggur í því hvar við eigum að vinna saman. En mér finnst skýrslan hins vegar vera fróðleg og hún er mjög á dýptina og er með tillögur sem eru svona hlaðborð, getum við sagt, þetta eru 99 tillögur í það heila, frá mjög smáum hlutum, þegar kemur að fjármunum og öðru slíku, yfir í mjög stóra hluti. En allt eru þetta mál sem ég vonast til að þeir aðilar sem tilgreindir eru í skýrslunni skoði vel og meti hvort það sé áhugi hjá þessum tveimur löndum að ná saman um samstarf á þessu sviði. Fyrstu viðbrögð voru þannig að þeir aðilar, nokkurn veginn allir sem tilgreindir eru í skýrslunni, hafa sýnt áhuga á því að fylgja þessum málum eftir, sem mér fannst vera ansi magnað. Eitt af því sem við höfum gert í ráðuneytinu er að skipuleggja okkur þannig að hægt sé að vinna með þessi mál, en aftur - við gerum ekkert nema í samstarfi og í samvinnu við Grænlendinga. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson nefndi hér ýmislegt eins og flugið og sömuleiðis það sem kemur vel fram í skýrslunni, hvað samstarfið milli Royal Arctic Line á Grænlandi og Eimskips opnar á mikla möguleika. Ég get líka tekið undir það, bæði hjá hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni og hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, að það er í rauninni svolítið merkilegt hvað hefur verið lítið samstarf miðað við hvað það er stutt á milli, en vonandi sjáum við breytingu hvað það varðar. Í lokin, virðulegi forseti, þá liggur alveg fyrir að áhuginn er okkar megin. Ég get ekki greint annað en að þverpólitísk samstaða sé um þessar áherslur. Og það sem er ofsalega ánægjulegt er að í skoðanakönnun í Grænlandi þar sem spurt er um aukið samstarf, áhuga á auknu samstarfi við ríki og ríkjabandalög, er áberandi að mestur áhugi er á samstarfi við Ísland. Yfir 90% Grænlendinga líta á það sem vænlegan kost. Ég lít svo á að byggst hafi upp gott traust á milli ríkjanna og vil ég vekja athygli á því svona í lokin að það er erfitt að byggja upp traust en það er auðvelt að brjóta það niður. Við þurfum að hafa það í huga í öllum okkar samskiptum við nágranna okkar og vini og bandamenn og það á ekki síst við hér. Ég vonast líka til þess, virðulegi forseti, að ekki verði bara aukin samskipti á milli þeirra aðila sem þarna eru tilgreindir, sem er mikilvægt, það eru ýmsir aðilar í atvinnulífinu, frjáls félagasamtök, skólar, heilbrigðisyfirvöld og slíkt, heldur líka á milli stjórnmálamanna. Hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir og Guðjón S. Brjánsson þekkja þau mál mjög vel og hafa sinnt því mjög vel og það þarf auðvitað að gera það áfram. Það verður enginn svikinn af því að heimsækja Grænland. Ég get alveg lofað því. Þarna er ekki bara, eins og hefur komið fram, stórkostleg náttúra heldur sömuleiðis mikill mannauður og við getum mjög mikið lært af Grænlendingum og hvernig þeir vinna sína hluti. Ég lít svo á að aukið samstarf milli Grænlands og Íslands sé eitthvað sem við öll getum notið og munum geta nýtt okkur, ekki bara fyrir okkur sem nú lifum heldur líka komandi kynslóðir. Ég veit að hv. utanríkismálanefnd mun fara vel í þetta mál og ég vonast til þess og er sannfærður um að við munum klára þetta mál nú í vor. Það verður þá grunnur að enn betri og bættum samskiptum milli þjóðanna og það er mikið fagnaðarefni.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Með frumvarpi þessu er lagt til að Ferðatryggingasjóður verði stofnaður sem hafi það hlutverk að tryggja endurgreiðslur til ferðamanna komi til ógjaldfærni eða gjaldþrots ferðaskrifstofa. Stofnun Ferðatryggingasjóðs er einn liður í stefnumótun stjórnvalda á sviði ferðamála. Í framtíðarsýn og leiðarljósi íslenskrar ferðaþjónustu til 2030, undir yfirskriftinni Leiðandi í sjálfbærri þróun, er m.a. byggt á undirstöðum samhæfingar, gæða og þekkingar. Samkvæmt stefnumótuninni næst efnahagsleg sjálfbærni m.a. með áherslu á aukna framleiðni, verðmætasköpun og samkeppnishæfni um land allt. Með stofnun Ferðatryggingasjóðs er markvisst unnið að því að íslenskar ferðaskrifstofur nái þessum markmiðum með nýju tryggingakerfi sem felur í sér mikla rekstrarlega hagræðingu fyrir þær auk stóraukinnar neytendaverndar eins og ég geri grein fyrir hér síðar í ræðu minni. Í upphafi kórónuveirufaraldursins í mars á síðasta ári var fjöldamörgum pakkaferðum aflýst með skömmum fyrirvara. Þrátt fyrir að ferðunum hafi verið aflétt af gildum ástæðum, nefnilega þeim að það var einfaldlega ekki mögulegt að framkvæma þær vegna harðra sóttvarnareglna sem yfirvöld víða um heim voru um þær mundir að setja, þá áttu ferðamenn rétt á fullri endurgreiðslu þess sem þeir höfðu þegar greitt fyrir ferðirnar sem ekki yrðu framkvæmdar. Þetta olli miklum lausafjárvanda margra ferðaskrifstofa sem að endingu var leystur með lánveitingu frá Ferðaábyrgðasjóði sem Alþingi stofnaði með lögum nr. 78/2020. Sú ráðstöfun hefur nú runnið sitt skeið á enda, en það má segja að sú reynsla sem fékkst af stofnun Ferðaábyrgðasjóðsins hafi nýst vel við þær kerfisbreytingar sem stofnun Ferðatryggingasjóðs hefur í för með sér. Með henni eru mörkuð ákveðin vatnaskil í sögu pakkaferðatrygginga hér á landi. Líkt og rakið er í greinargerð frumvarpsins hafa sérstakar pakkaferðatryggingar verið við lýði áratugum saman. Tryggingarnar hafa verið í formi tryggingarfjár sem ferðaskrifstofur hafa þurft að reiða af hendi. Fram að aðild Íslands að EES-samningnum var um að ræða eina fasta fjárhæð en með aukinni neytendavernd í kjölfar aðildar Íslands að EES tóku pakkaferðatryggingar mið af umfangi sölu pakkaferða hjá hverri og einni ferðaskrifstofu. Kerfið hefur að mestu verið óbreytt síðan þá en helsta breytingin var gerð fyrir rúmum tveimur árum þegar farið var að taka fleiri þætti inn í útreikning tryggingarfjárhæðar en eingöngu veltu. Þannig var farið að taka tillit til þátta eins og lengdar ferða, hversu löngu fyrir upphaf ferðar fullnaðargreiðslu er krafist og hversu hátt hlutfall staðfestingargreiðsla er af heildarfjárhæð. Með því að taka þessa þætti inn í útreikninginn hefur tryggingarfjárhæð hvers og eins fyrirtækis tekið betur mið af áhættu af rekstri þess. Núgildandi tryggingaskyldu má rekja til ákvæða pakkaferðatilskipunarinnar sem ætlað er að tryggja neytendavernd á þessu sviði. Samtryggingarsjóður sem þessi hefur marga kosti fram yfir það tryggingakerfi sem gilt hefur hér á landi sem hefur falið í sér að hvert og eitt fyrirtæki hefur lagt fram tryggingarfé árlega sem standa á undir endurgreiðslum komi til gjaldþrots. Það kerfi er dýrt fyrir fyrirtækin sem þurfa annaðhvort að leggja fram reiðufé eða bankaábyrgð til að fullnægja tryggingarskyldunni. Til að geta fengið bankaábyrgð þurfa fyrirtækin síðan að leggja fram veð til tryggingar. Í kerfinu felst umtalsverð fjárbinding sem er langt umfram það sem nauðsynlegt er þar sem gjaldþrot ferðaskrifstofa eru ekki mjög algeng og hafa á síðasta áratug verið innan við eitt á ári. Með samtryggingarsjóði er hægt að lækka tryggingar einstakra fyrirtækja umtalsvert og því mun losna um töluvert fé hjá ferðaskrifstofum sem hægt er að nýta í arðbærari rekstrarverkefni. Miðað við eðlilega arðsemiskröfu á bilinu 10–12% á ári má áætla að fórnarkostnaður fjármagns fyrir ferðaskrifstofur sem leiðir af núgildandi kerfi sé um hálfur milljarður króna á ári sem er jafnframt sú fjárhæð sem ætla má að muni reynast hagræði ferðaskrifstofu í heild af stofnun sjóðsins. Um mun hagstæðara kerfi verður því að ræða fyrir fyrirtæki starfandi á þessum markaði. Sjóðurinn horfir þó ekki aðeins til aukins hagræðis fyrir ferðaskrifstofur heldur felur hann einnig í sér aukna neytendavernd frá því kerfi sem gilt hefur. Ekki er unnt að tryggja að tryggingarfé ferðaskrifstofa muni ávallt duga til að endurgreiða öllum komi til gjaldþrots. Ástæða þess er sú að ógjörningur er að stilla tryggingarfjárhæðir af í rauntíma þannig að tryggt sé að fyrirliggjandi fjárhæð sé nægileg á hverjum tíma. Þegar samtryggingarsjóður er starfandi reynist slíkt ekki nauðsynlegt þar sem sjóðurinn tryggir allar greiðslur nema til algjörs kerfishruns komi sem telja verður harla ólíklegt, sérstaklega í ljósi þess að það kom ekki til þess í upphafi kórónuveirufaraldursins sem fól í sér mestu niðursveiflu í ferðaþjónustu sem nokkurn tímann hefur orðið. Með rekstri sjóðsins er því hægt að tryggja neytendavernd á mun betri hátt en verið hefur. Ferðatryggingasjóður mun starfa sem sjálfseignarstofnun með náin tengsl við opinbert eftirlitshlutverk Ferðamálastofu. Í sjálfseignarstofnun felst að hún á sig sjálf og verður því ekki hluti af stjórnsýslu hins opinbera. Það er eðlilegt fyrirkomulag á samtryggingarsjóði og í samræmi við það hvernig aðrir slíkir sjóðir eru alla jafna starfræktir. Þau fyrirtæki sem starfa við sölu pakkaferða verða háð skylduaðild að Ferðatryggingasjóði. Fyrirtækin eru nú þegar leyfisskyld samkvæmt lögum um Ferðamálastofu og því um afmarkað mengi fyrirtækja að ræða. Þessi fyrirtæki fjármagna sjóðinn og því koma greiðslur fyrirtækjanna í sjóðinn aldrei til ríkisins. Með frumvarpinu er hins vegar settur skýr rammi utan um starfsemi sjóðsins og hvernig henni skuli háttað, hvaða heimildir stjórn sjóðsins hefur og hvernig fé hans skuli ávaxtað. Sjóðurinn hefur það eina hlutverk að gæta hagsmuna ferðamanna sem keypt hafa pakkaferðir eða samtengda ferðatilhögun af ferðaskrifstofu hér á landi. Samtök ferðaþjónustunnar og Neytendasamtökin munu tilnefna aðila til setu í stjórn sjóðsins og við undirbúning frumvarpsins var haft sérstakt samráð við samtökin. Ferðaskrifstofur starfandi á markaðnum ættu ekki að finna fyrir miklum breytingum í framkvæmd öðrum en þeim að tryggingarfjárhæðir lækka til muna og fyrirtækin munu að sjálfsögðu finna fyrir því hagræði. Reynt hefur verið að halda kerfisbreytingunni einfaldri fyrir starfandi fyrirtæki. Ferðaskrifstofur munu skila inn sömu upplýsingum árlega eins og verið hefur síðustu tvö ár og liggja þær til grundvallar útreikningi tryggingarfjárhæðar og fjárhæðar iðgjalda sem hvert fyrirtæki greiðir til sjóðsins einu sinni á ári. Fjárhæð iðgjaldsins tekur mið af tryggingarfjárhæð hvers fyrirtækis eftir ákvörðun stjórnar sem tekin er árlega. Framkvæmd opinbers eftirlits með tryggingarskyldum aðilum verður í höndum Ferðamálastofu en framkvæmd þess mun hins vegar geta tekið breytingum í þá átt að eftirlitið verði meira áhættumiðað og þannig skilvirkara. Í kerfi þar sem hver og ein ferðaskrifstofa leggur fram tryggingarfé er nauðsynlegt að sama eftirlit sé haft með öllum ferðaskrifstofum óháð áhættu af rekstri þeirra. Með stofnun Ferðatryggingasjóðs verður ekki sama þörf á því þar sem hægt er að tryggja með vissu að allar greiðslur geti verið endurgreiddar án vandkvæða í tilviki gjaldþrots flestra ferðaskrifstofa. Þannig verður hægt að miða eftirlitið betur að því að kanna upplýsingaskil þeirra fyrirtækja sem talin er þörf á hverju sinni til að tryggja neytendavernd og réttar greiðslur í sjóðinn. Samhliða þessu er lagt til að Ferðamálastofa fái aukin úrræði í formi stjórnvaldssekta vegna rangrar upplýsingagjafar og þá verður einnig refsivert að misnota sjóðinn með rangri upplýsingagjöf. Í frumvarpinu er lagt til að sjóðurinn verði stofnaður eftir því fyrirkomulagi sem fram kemur í ákvæði til bráðabirgða. Þar er lagt til að hver ferðaskrifstofa sem var starfandi á árinu 2019 greiði sem nemur 1,5% af reiknaðri tryggingarfjárhæð miðað við raunverulega sölu pakkaferða það árið. Lögð er til sérregla fyrir fyrirtæki sem hófu starfsemi á árinu 2020 eða síðar en lagt er til að miðað verði við árið 2019 við ákvörðun um stofngreiðslu til sjóðsins þar sem árið 2020 er ekki marktækt ár í ferðaþjónustu hér á landi af augljósum ástæðum. Með því að ferðaskrifstofur greiði sem nemur 1,5% af reiknaðri tryggingarfjárhæð miðað við raunverulega sölu pakkaferða árið 2019 er hægt að stofna sjóðinn og hefja rekstur hans með einskiptisgreiðslu sem þau fyrirtæki sem starfandi eru nú fjármagna. Ljóst er að þetta er nokkuð íþyngjandi aðgerð en einnig verður horft til þess að þetta eru þau fyrirtæki sem njóta mesta ábatans af stofnun sjóðsins. Fyrirtæki sem hefja rekstur á næstu árum munu þurfa að kaupa sig inn í sjóðinn með greiðslu stofngjalds sem miðist við rekstur þeirra fyrstu fimm árin. Í heild mun kerfið fela í sér mikinn ábata fyrir ferðaskrifstofur en jafnframt draga úr aðgangshindrunum og leiða þannig til aukinnar samkeppni til hagsbóta fyrir neytendur og atvinnulífið. Virðulegur forseti. Með frumvarpi þessu horfum við til framtíðar og bætum skilyrði íslenskrar ferðaþjónustu til öflugrar viðspyrnu að loknum kórónuveirufaraldrinum. Með samþykkt þess og stofnun Ferðatryggingasjóðs nýtum við það tækifæri sem skapast hefur í faraldrinum til kerfisbreytinga sem leiða til hagstæðari starfsskilyrða fyrir fyrirtæki í greininni og þannig til aukinna tækifæra fyrir íslenska ferðaþjónustu. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.