Virðulegur forseti. Meiri hluti landsmanna er andvígur því að slakað verði á reglum um innflutning á ferskum matvælum, samkvæmt könnun sem Zenter rannsóknir unnu fyrir Fréttablaðið og fjallað er um í blaðinu í dag og á vef þess. Það kemur ekkert sérstaklega á óvart að andstaðan er meiri á landsbyggðinni þar sem návígið við framleiðsluna er meira en á suðvesturhorninu. Bann við innflutningi á hráu kjöti og ferskum matvælum snýst um sérstöðu Íslands til framtíðar. Framtíðarhagsmunir íslensks samfélags eru undir. Þeir hagsmunir eru miklu stærri en hagsmunir einstakra stétta í nútíðinni. Varðandi viðskiptaþáttinn er íslenskur markaður lítill í alþjóðlegum samanburði og vega því hagsmunir okkar þyngra í heildarsamhenginu. Það ætti að vera metnaður okkar Íslendinga að berjast fyrir sjálfbærni landsins og auknu matvælaöryggi. Það er ekki hræðsluáróður að benda á að heilbrigði búfjárstofna á Íslandi er með því besta sem gerist í heiminum og notkun sýklalyfja í landbúnaði með því minnsta sem þekkist. Ræktum landið, verndum þá sérstöðu sem við höfum hér í heilbrigði búfjárstofna og leggjum þar inn á loftslagsreikninginn sem framtíðarkynslóðir kalla eftir að við sinnum betur en nú er gert.
Virðulegur forseti. Laun bankastjóra Landsbankans hækkuðu um 1,8 millj. kr. á mánuði, úr 2,1 í 3,8 millj. kr., þ.e. 80% hækkun. Mánaðarlaun viðkomandi bankastjóra eru tólf- til fimmtánföld lífeyrislaun öryrkja. Er sanngjarnt að öryrkjar og aðrir lífeyrisþegar fái 40.000 kr. á mánuði næstu þrjú árin, sem eru 120.000 kr., eins og verkalýðsforystan hefur farið fram á fyrir skjólstæðinga sína? Við erum að tala um 3.500 kr. á mánuði næstu 36 mánuði, það er nú öll hækkunin. Hvort er sanngjarnara að hækka um 133.000 kr. bifreiðastyrk forstjóra Landsvirkjunar, úr 87.000 kr. í 220.000 kr. á mánuði, eða hækka um 40.000 kr. næstu þrjú árin, samtals 120.000 kr., fyrir þá sem minnst hafa? Þarf forstjóri með 3,2 millj. kr. á mánuði að fara í tæpar 3,5 millj. kr. í boði ríkisstofnunar til að kaupa sér 10 millj. kr. bíl? Getur forstjóri á ofurlaunum ekki keypt sér bifreið sjálfur? Hvað er að í þjóðfélagi okkar? Í boði ríkisstjórnarinnar horfum við á afleiðingar fátæktar sem aftur leiðir af sér vannæringu og síðan pirring, óróa, minnisleysi, þunglyndi, kvíða og minnkandi hreyfihæfni. Hvað á svo að gera þegar búið er að svelta veikt og slasað fólk og eldri borgara þessa lands? Heilsan er farin. Einstaklingur, eins og ég sá nýlega, á að lifa af 235.000 kr. í boði ríkisstjórnarinnar, búið að skattleggja og skerða lífeyrissjóðinn hans um 80–100% og eftir fastakostnað, í húsnæði og annað, á hann 15.000 kr. eftir í mat á mánuði, 500 kr. á dag. Á hann að fara til sálfræðings vegna kvíða og þunglyndis, borga 15.000 kr. fyrir tímann og svelta? Hvað um framtíðina? Ef þessi einstaklingur veikist illa vegna vannæringar, hvað þá? Fær hann forgang í heilbrigðiskerfinu eða er forgangurinn eingöngu fyrir þá útvöldu sem eru á háum launum og fá enn hærra útborgað?
Herra forseti. Ég get fært forseta og þingheimi öllum þær gleðifréttir að borist hefur svar við fyrirspurn minni frá hæstv. utanríkisráðherra sem lögð var fram 16. október. Fimm sinnum þurfti að fá frest til að svara. Sætir það nú svolítilli furðu. Hæstv. utanríkisráðherra hefur fjallað mikið um tækifærin sem felist í Brexit. Hann hefur verið mjög duglegur við að fara yfir það að hann eigi mikil og góð samskipti við bresk stjórnvöld. Í fjölmiðlum undanfarna mánuði hefur mátt lesa að verið væri að ganga frá samkomulagi við Breta um réttindi íslenskra borgara í Bretlandi. Það kemur manni örlítið á óvart að það skuli hafa tekið allan þennan tíma að útbúa þetta svar. Niðurlag svarsins er að það hafi tekið 20 vinnustundir að taka svarið saman. Það finnst mér með nokkrum ólíkindum miðað við allt það sem ráðuneytið segist hafa verið að gera og allt sem ráðuneytið veit, að það taki 20 klukkustundir að draga það saman sem þegar er búið að segja í fjölmiðlum. En stærstu tíðindin eru þau að íslenskir ríkisborgarar í Bretlandi búa við algera óvissu um hvað tekur við varðandi réttindi þeirra eftir árið 2020. Miðað við yfirlýsingar bresku ríkisstjórnarinnar um innflytjendastefnu hennar eftir þann tíma er alveg ljóst að réttindi íslenskra borgara til að búa, starfa og nema í Bretlandi verða verri en fyrir Brexit. Það eru nú öll tækifærin.
Herra forseti. Síðasta sumar reyndi ég að saga af mér puttann, reyndar ekki viljandi, það var óvart. Ég var staddur austur í Fljótshlíð og þurfti þá að fara 10 km leið á heilsugæslu til að láta sauma puttann á mig. Þar kom ég að lokuðum dyrum. Þá fór ég á lögreglustöðina og þar sögðu mér lögreglumenn að ég fengi ekki læknisþjónustu í Rangárvallasýslu eftir kvöldmat, það myndi enginn sauma mig þar. Ég fór því í sjúkrabíl 50 km leið á Selfoss fram hjá heilsugæslunni á Hellu í leiðinni þar sem ég var saumaður saman. Það vill svo til að ég bjó í Fljótshlíð fyrir 15 árum. Þá var hægt að sauma mig saman allan sólarhringinn og alla mína fjölskyldu og bregðast við öllum mínum vandamálum. Ég get alveg fullyrt að heilsa fólks í Rangárvallasýslu hefur ekkert batnað mikið á þessum 15 árum og fólki hefur ekki fækkað, því hefur fjölgað, það eru fleiri ferðamenn. Þetta er sá staður á landinu þar sem hvað alvarlegustu umferðarslysin hafa orðið á undanförnum árum. Það merkilega er að sjúkrabíllinn sem flutti mig frá Hvolsvelli á Selfoss er líka farinn, hann er farinn frá Hvolsvelli þannig að það er enn lengri útkallstími fyrir sjúkrabifreið. Við erum búin að heyra um slys undir Eyjafjöllum og nálægt Vík undanfarnar vikur. Þetta er auðvitað engin þjónusta fyrir íbúa á þessu svæði og engin þjónusta fyrir þær þúsundir ferðamanna sem fara um Rangárvallasýslu. Mér var reyndar sagt af lögreglumanninum að ef ég hefði verið meira slasaður hefði læknirinn komið og úrskurðað mig látinn, það væri það eina sem hann myndi gera eftir kvöldmat.
Hæstv. forseti. Margir hv. þingmenn ræða málið um ófrysta kjötið af miklu ábyrgðarleysi. Það væri óskandi að hægt væri að taka þá umræðu af meiri yfirvegun og skynsemi. Ljóst er að EFTA-dómur er fallinn, líkt og héraðsdómur og Hæstiréttur, og það er fyrst og fremst ábyrgðarleysi að bregðast ekki við. Frumvarp hæstv. landbúnaðarráðherra setur lýðheilsu og búfjárstofna í forgang og þeir sem til þekkja, faglegir aðilar, segja mótvægisaðgerðir ráðherrans sterkar. En við flytjum inn mörg þúsund tonn af hráu kjöti árlega, nefnilega frosnu hráu kjöti. Fram til þessa hefur aldrei reynt á að kallað hafi verið inn kjöt vegna hættu á smiti, sem flutt hefur verið inn undir 30 daga frystiskyldu. Aldrei. Allt tal um að þetta sé í fyrsta sinn sem við leyfum hrátt kjöt og að hætta stafi af því, er markleysa. Munurinn er einungis hvort hrátt kjöt er flutt inn ferskt eða frosið. Við skulum muna að frysting drepur ekki sýklaónæmisbakteríur og í reynd eru meiri líkur á að þær berist með mannfólki en landbúnaðarafurðum. Þá mun innflutningurinn að sjálfsögðu mæta sömu kröfum og innlend framleiðsla. En hlutur neytenda er mikilvægur og að þeir fái upplýsingar um uppruna vöru og hreinleika til að taka upplýsta ákvörðun. Breytingar á umhverfi grænmetisbænda gáfu góða raun þegar tollar voru afnumdir af nokkrum vöruflokkum. Grænmetisbændur fengu góða samkeppni sem þeir stóðust fyllilega og á því leikur enginn vafi að við þekkjum betur til og við treystum íslenskum landbúnaðarvörum. Mikilvægt er fyrir neytandann að hafa val og að verslun geti boðið það besta fáanlega hverju sinni. Við eigum ekki að hræðast þá samkeppni því að við getum fyllilega staðið undir henni og val og staða neytenda á að vera okkur mikilvæg. Það skapar hvata og nýsköpun fyrir íslenskan landbúnað að gera afurðir sínar að fyrsta kosti neytenda. Ég treysti íslenskum landbúnaði í þessari samkeppni en ég treysti fólki líka til að velja. Ég velti því upp hvaða lausnir þingmenn hafi sem mæla gegn þessu af miklum móð. Einhver myndi segja að lausnin til að komast undan þessu væri að segja upp EES-samningnum. [[Forseti hringir.]]Ég árétta, fyrir þá sem efast um það, að það er ekki á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það er kannski að bera í bakkafullan lækinn að fara að ræða enn einu sinni um plast en ég ætla að færa ykkur nýjar fréttir. Í djúprennum hafsins þar sem hafdýpið er 5–10 km eru lífverur og það eru örplastagnir í 70% af þeim lífverum. Það var farið í að skoða kræklinga á 60–70 stöðum við Ísland og það eru plastagnir í þeim öllum. Ég spyr: Hvað ætli séu margar plastagnir í okkur sem erum hér í salnum? Þær hljóta að vera allmargar. Ég get hins vegar fullyrt að það eru tugir milljarða plasthluta á floti í höfunum. Það er vísindaleg staðreynd þó að við vitum ekki mikið um áhrif plastagna á okkur sjálf eða lífverur. Það er nefnilega óljósi þátturinn í þessu öllu saman. Það veit enginn hvað plastagnamengunin í lífverum hafsins, lífverum á landi, gerir í raun og veru. Það er miður, en það er verið að bregðast við. Ríkisstjórnin hefur látið búa til plastaðgerðaáætlun í 18 þáttum sem er inni á samráðsgáttinni þannig að við erum ekki alveg græn í þessum efnum, þvert á móti. Mig langar að benda á tvö atriði. Það eru fleiri að bregðast við og þá á ég við bláa herinn. Hann vill stækka og auka umsvifin og það er mjög brýnt að styrkur stjórnvalda komi þar við sögu til að hann geti skipulagt fleiri átaksverkefni og þá úti um allt land. Annað sem ég get ekki látið hjá líða að nefna er meðferð sorps á landsvísu sem er í töluverðum ólestri. Á ég bæði við flokkunina, endurnýtinguna og jarðgerðina og fleira. Þar þarf frumkvæði og ríkisstyrkur líka að koma til, ekki bara í frárennslismál heldur líka í sorpmál. Ég hvet okkur öll hér inni að fara í alvörustríð við plastmengun. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Sá ánægjulegi atburður átti sér stað í síðustu viku að félags- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra skrifuðu undir tveggja ára samning um rekstur nýrrar þjónustumiðstöðvar fyrir þolendur ofbeldis á Akureyri. Þjónustumiðstöðin verður rekin sem tilraunaverkefni til tveggja ára og miðast fjárframlög ráðuneytanna við það. Hérna er um að ræða sambærilega þjónustumiðstöð og Bjarkarhlíð, sem margir þekkja, sem starfrækt er á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er í takti við aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Lögreglustjórinn á Akureyri hefur talað ötullega fyrir þessu verkefni og fyrir því að þessi miðstöð yrði að veruleika og hún hefur yfirumsjón með verkefninu. Aðrir sem koma að starfseminni eru Akureyrarkaupstaður, Aflið, samtök gegn kynferðis- og heimilisofbeldi, Háskólinn á Akureyri, Sjúkrahúsið á Akureyri, Heilbrigðisstofnun Norðurlands, Samtök um kvennaathvarf, Kvennaráðgjöfin og Mannréttindaskrifstofa Íslands. Eins og sjá má er þetta mjög þverfaglegur og einstaklega góður hópur, enda er um að ræða samhæfða þjónustu og ráðgjöf fyrir fullorðna einstaklinga sem beittir hafa verið ofbeldi af einhverjum toga og er þeim að kostnaðarlausu. Í miðstöðinni gefst brotaþolum tækifæri á stuðningi og ráðgjöf í kjölfar ofbeldis. Þessi starfsemi er kærkomin fyrir þolendur sem búa á Norður- og Austurlandi og vonandi verður hægt að víkka þessa starfsemi enn frekar út þannig að hægt verði að bæta við starfsstöðvum í framtíðinni svo að fólk þurfi ekki að sækja bæði sálgæsluleg, félagsleg og lagaleg úrræði um langan veg eins og reyndin hefur verið fram til þessa. Nú er búið að auglýsa eftir teymisstjóra og gert er ráð fyrir því að starfsemin hefjist í byrjun apríl. Svo þarf auðvitað að finna nafn á starfsemina og ég hvet áhugasama til að leggja fram tillögur, t.d. á fésbókarsíðu lögreglunnar á Akureyri.
Virðulegur forseti. Um helgina hitti ég konu sem sagðist hafa miklar áhyggjur af því að hér yrði annað hrun út af fréttum síðustu missera af hækkun íbúðaverðs, valtri stöðu flugfélaga og aukinni verðbólgu. Þessi kona ákvað að selja húsið og minnka við sig og minnka þannig skuldirnar. Nú ætla ég ekki að mæla með því að við séum almennt mikið skuldug og það er alltaf gott að losa um skuldir en það er engin ástæða til að örvænta. Á fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun mættu fulltrúar Hagstofunnar og gerðu grein fyrir endurskoðaðri þjóðhagsspá. Þar er m.a. talað um að efnahagslegar undirstöður heimilanna verði áfram traustar. Eigið fé heimilanna að undanskildum lífeyrisréttindum var um 157% af vergri landsframleiðslu árið 2017 og hefur hlutfallið ekki verið hærra síðastliðin 20 ár. Skuldir sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eru nú um 75% og er það lægsta gildi frá árinu 2003. Til samanburðar nam meðaltal skulda heimila annarra Norðurlanda um 105%. Íslensku heimilin eru líka með næstlægsta hlutfall skulda af ráðstöfunartekjum á eftir Finnum, en Danir, Svíar og Norðmenn eru allir yfir okkur í því hlutfalli. Við vitum að toppnum á hagsveiflunni er náð og að allt sem fer upp fer líka niður. Aftur segi ég að það sé engin ástæða til að örvænta en við þurfum að ná mjúkri lendingu. Til þess þurfum við öll að leggjast á eitt. Við þurfum að stuðla að ábyrgum ríkisfjármálum og aðilar vinnumarkaðarins þurfa að ná samningum hið fyrsta, samningum sem raska ekki stöðugleika og ýta ekki undir verðbólguskot.
Virðulegur forseti. Í Silfrinu síðastliðinn sunnudag sakaði hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson mig um að hafa þjófkennt alla þingmenn. Áður en ég held áfram vil ég að þetta sé alveg skýrt svo að allir skilji það: Nei, þetta er rangt. Ég þjófkenndi ekki alla þingmenn. Ég bað um rannsókn á öllum þingmönnum og undanskildi ekki sjálfan mig. Í fyrirspurnum mínum um aksturskostnað þingmanna komu fram sláandi háar tölur. Þær upplýsingar kyntu undir sögusagnir sem höfðu lengi gengið manna á milli um að þarna væri einhver sjálftaka í gangi. Jafnframt sagði skrifstofustjóri Alþingis í viðtali við Stundina, með leyfi forseta: „Skrifstofa Alþingis hefur ekki talið það vera í verkahring sínum að leggja mat á það hvort þingmaður á erindi á fund sem hann er t.d. boðaður á eða hvort rétt hafi verið boðað til fundar. Slíkt verður að vera í höndum þingmannsins sjálfs.“ Vegna þess hversu háar upphæðirnar eru, vegna sögusagna um sjálftöku, vegna þess að dómgreindin liggur hjá þingmanninum og vegna þess hversu lítið traust er á Alþingi er óhjákvæmilegt að biðja um rannsókn á því hvort hér sé um misferli að ræða. Hér er um að ræða tækifæri til að afsanna sögusagnir um sjálftöku og spillingu. Þetta er eina leiðin sem hægt er að fara til að byggja upp traust. Það er ekki hægt að láta þetta kyrrt liggja. Vantraustið hverfur ekki þó að við hunsum það. Ég bið þingheim um að taka beiðni mína um þessa rannsókn alvarlega. Ef ekki vegna þeirra tilefna sem ég nefndi hér áðan þá út af þeim játningum sem liggja fyrir um greiðslur fyrir erindi sem varða prófkjör, almennar kosningar og sjónvarpsþáttagerð. Enginn sem ég hef talað við utan þessa þings hefur verið sammála því að þau erindi séu hluti af störfum þingmanna. Það verður því að teljast merkilegt ef skoðanir fólks hér innan þings eru aðrar. Þess vegna eru til sögusagnir um sjálftöku. Þess vegna þarf að fá skýr svör um hvað er eðlilegt, ekki hvað okkur finnst eðlilegt heldur hvað samfélaginu finnst eðlilegt. Mismunur þarna á milli býr til vantraust og grun um spillingu og sjálftöku.
Hæstv. forseti. Ég ætlaði ekki að eyða tíma í þetta en ég vil benda hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni á að hlusta á útvarpsþátt með sjálfum sér þar sem hann hélt þessu einmitt fram. Ég get komið hlekknum til hans við tækifæri. Það sem ég ætlaði að ræða hér í dag er MND-sjúkdómurinn sem er einn mesti vágestur sem nokkur stendur frammi fyrir sem í því lendir. Það eru u.þ.b. 30 manns sem glíma við þennan sjúkdóm á Íslandi á hverjum tíma. Sex greinast á hverju ári og sex falla í valinn. Um 1/3 þeirra sem fær sjúkdóminn lifir aðeins í eitt ár og helmingur þeirra sem fær sjúkdóminn lifir í innan við tvö ár. Þetta er þungbært. Einn af hverjum 300 greinist einhvern tímann á ævinni með MND og það er engin lækning. Meðferðin felst í því að gera fólki lífið eins bærilegt og hægt er svo lengi sem það lifir með sjúkdóminn. Það kom fram fyrir nokkrum dögum, bæði í fréttum Stöðvar tvö og líka í Fréttablaðinu, ef ég man rétt eða Fréttatímanum að núna er verið að gera tilraunir með lyf í Ástralíu sem hafa dugað til að hamla sjúkdómnum í 70% tilfella. Þetta eru lyf sem eru ekki komin formlega á markaðinn en eru notuð í tilraunaskyni, en lyfin hafa ekki fengist notuð á Íslandi. Þau sem glíma við sjúkdóminn vilja að sjálfsögðu fá að nota lyfin. Þau segja: Við viljum ekki bíða eftir því að við deyjum sitjandi. Við viljum berjast meðan hægt er. Ég vil skora á þingheim að við komum því þannig fyrir að heilbrigðisyfirvöld með hæstv. heilbrigðisráðherra í broddi fylkingar sjái svo um [[Forseti hringir.]]að fólki á Íslandi í þeim 30 manna hópi sem glímir við þennan sjúkdóm verði gert kleift að nýta þetta lyf sem nú er komið í tilraunavinnslu í Ástralíu.
Herra forseti. Ég geri fastlega ráð fyrir að allir hér inni þekki einhvern sem glímir við fíknivanda. Margar fjölskyldur lifa í skugga þessa bölvalds og þúsundir barna alast upp við vandamál á heimili. Fyrir mörg hver er afleiðingin óvissa, skömm, í versta falli vanræksla, skortur og jafnvel ofbeldi. Það hefur náðst ágætur árangur á Íslandi þegar kemur að því að halda alkóhólistum frá bokkunni og margir hafa þeir lýst hversu mikil gæfa það er fyrir þá og þeirra nánustu þegar þeir geta loks lagt hana frá sér. Við getum þakkað fjölmörgum aðilum fyrir það, ekki síst SÁÁ. Peningum til þeirra samtaka er vel varið en það skiptir máli að þessi þjónusta sé víða um land. Þessi sjúkdómur lítur nefnilega hvorki til stéttar né stöðu og unir heldur ekki íslenskum hreppamörkum. Ef einhverjum þykir það ótrúlegt er það samt þannig að það eru fjöldamargir alkóhólistar og fíkniefnaneytendur úti á landsbyggðinni. Í fjölmörg ár hefur verið rekin göngudeild á Akureyri á vegum SÁÁ. Hefur kostnaður verið u.þ.b. 20 milljónir á ári og þar af hefur Akureyrarbær borgað 5 milljónir. Þessi deild hefur þjónustað svæðið frá Norðurlandi og austur á firði. Nú hefur þessari starfsemi verið lokað vegna fjárskorts og mikilvægri stoð kippt undan landsbyggðinni. Afleiðingarnar eiga eftir að verða okkur mjög dýrar og miklu meira en þær 20 milljónir sem um er að tefla. Það var gert ráð fyrir því í síðustu fjárlögum að Alþingi tryggði fé í þessa starfsemi. Ástæður fyrir því að lokað hefur verið eru óskýrar. Ég ætla ekki að hirða um hver hefur rétt fyrir sér í deilum milli heilbrigðisráðuneytis, Sjúkratrygginga og SÁÁ, en eitt er víst, að vilji Alþingis er skýr. [[Forseti hringir.]]Það á að tryggja þessa starfsemi, það er búið að tryggja fé í hana og það er ekkert í boði að bíða mikið lengur.
Herra forseti. Það er orðið ljóst að miklir meinbugir hafa verið á stjórnsýslu Seðlabanka Íslands varðandi gjaldeyriseftirlitið. Þetta kemur m.a. fram í svari forsætisráðherra við skriflegri fyrirspurn minni. Margt í sambandi við rekstur eignasafns Seðlabankans vekur auk þess spurningar. Nauðsynlegt er að varpa ljósi á það hvort þar sé einnig pottur brotinn. Eignasafn Seðlabankans og dótturfélag þess Hilda ehf. hafa undanþágur frá upplýsingalögum samkvæmt ákvörðun stjórnvalda. Undanþáguna átti að endurskoða eigi síðar en 15. desember á síðasta ári. Starfsemi eignasafnsins og dótturfélagsins Hildu ehf. varðar almenning miklu. Þessi félög hafa séð um að koma miklum eignum ríkisins í verð. Í kjölfar falls fjármálafyrirtækja á Íslandi haustið 2008 var Seðlabanki Íslands stór kröfuhafi í bú innlendra fjármálafyrirtækja. Kröfurnar voru tryggðar með veðum af ýmsum toga. Miklir almannahagsmunir eru í húfi þar sem eignarhaldsfélagið og Hilda ehf. hafa stundað eignaumsýslu bak við luktar dyr árum saman með mörg hundruð milljarða króna eignir almennings. Seðlabankinn hefur nú óskað eftir áframhaldandi undanþágu frá upplýsingalögum til handa áðurnefndum félögum. Herra forseti. Ég tel eðlilegt að hafna þeirri beiðni og að opnað verði fyrir gegnsæi, sérstaklega í ljósi þess sem fram hefur komið að undanförnu varðandi meinbugi á stjórnsýslu Seðlabanka Íslands. Eignasafnið sýslaði með um hundruð milljarða eigna Íslendinga og eðlilegt að opinber grein sé gerð fyrir þeirri vinnu. Það þarf að eyða öllum grun um að þarna hafi verið stunduð fyrirgreiðsla eða spákaupmennska.
Virðulegur forseti. Ég reyni almennt að gerast ekki persónuleg í stjórnmálum en það er nú einu sinni þannig að hið persónulega er pólitískt. Þegar ég lét mig hlakka til baunasúpu og vel saltaðs kets í dag rifjaði ég upp að áður fyrr, þegar ég var ung og einstæð með barnið mitt, var hægt að fá lélega saltkjötsbita í bónuspakka fyrir sirka 300 kr. sem ég keypti reglulega í matinn á milli þess sem við borðuðum núðlur og hvað sem var í vikulegum matarpokum frá mæðrastyrksnefnd. Lengi eftir þetta tímabil vildi ég ekki sjá saltkjötið á þessum árlega skemmtidegi. Ég minnist þess nú þegar fátækt á Íslandi er ekkert leyndarmál lengur af því að fjöldinn allur af fólki lifir á velgjörðum hjálparstarfa þegar laun og bætur duga ekki til að lifa mannsæmandi lífi á Íslandi. Og úr því að við erum að tala um þann jaðarsetta hóp af fólki vil ég minnast á að sú orðræða sem heyrist á Alþingi Íslendinga um þá sem minna mega sín, ef mér leyfist, er skammarleg. Það er alveg á hreinu að engin manneskja má sín eitthvað minna en önnur manneskja. Svona getum við ekki talað um fólk nema við séum beinlínis að reyna að gera lítið úr því og jaðarsetja enn frekar. Já, herra forseti, feðraveldið er víða, ekki síður í ríkisstjórn Íslendinga sem lætur sitja á hakanum að styðja við verkalýðsbaráttu láglaunastétta. Nei, afsakið, kvennastétta. Einhver hefði talið að vinstri vængur stjórnmála léti ekki á sér standa við að styðja við sósíalíska stéttabaráttu fólks sem vinnur myrkranna á milli til þess eins að smyrja hjól kapítalsins sem mergsýgur einmitt þá sem þurfa á alvöru vinstri pólitík að halda. Virðulegur forseti. Nú dugar ekki lengur að vísa í prósentur og hagvöxt að meðaltali. Lágstéttir Íslands láta ekki bjóða sér þessa gaslýsingu lengur og hér í kortunum er bylting af stærri gerðinni. Eina fólkið sem gerir sér ekki grein fyrir byltingunni er fólkið sem telur sig ranglega hafa einkarétt á lýðræði Íslands.
Herra forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur í umræðu um innflutning á fersku kjöti. Við Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir erum reyndar skemmtilega samtaka því að við mælum líka bæði fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um stimpilgjald síðar í dag. Við erum greinilega ansi samstiga á þessum ágæta degi. Sú umræða sem á sér stað um innflutning á fersku kjöti ber með sér mikið lýðskrum. Hér er verið að hræða fólk algerlega að óþörfu um þá miklu sýkingarhættu sem sögð er fylgja slíkum innflutningi, þrátt fyrir að ítrekað hafi verið bent á að helsta ástæða fjölónæmra baktería sé einmitt mikil sýklalyfjanotkun í mönnum. Þar berum við höfuð og herðar yfir aðrar Norðurlandaþjóðir og raunar fjölmargar aðrar Evrópuþjóðir ef út í það er farið. Við ættum kannski að einbeita okkur að því að draga úr þeirri miklu sýklalyfjanotkun hjá okkur sjálfum. Jafnframt hefur verið bent ítrekað á að frysting á kjöti hefur engin áhrif á fjölónæmar bakteríur. Samt er þessari hræðslu haldið á lofti og hefur frystiskylda verið í gildi gegn betri vitund íslenskra stjórnvalda sem frá upphafi vissu og voru ítrekað vöruð við að stæðist ekki þær skuldbindingar sem stjórnvöld höfðu þá nýverið undirgengist, hún stæðist ekki lög og hefði í ofanálag engin áhrif. Önnur meginhættan hjá okkur er auðvitað hinn mikli ferðamannastraumur og smit vegna komu ferðamanna. Ég geri ráð fyrir því að stjórnvöld hyggist ekki taka upp 30 daga frystingarskyldu á ferðamönnum. Það myndi alla vega hafa nokkuð neikvæð áhrif á streymi þeirra hingað til lands. Það er kominn tími til að láta af lýðskrumi í kringum þessa umræðu og það er kominn tími til að virða þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist í alþjóðaviðskiptum og vísvitandi þverbrotið undangengin 12 ár. Ég vona að Alþingi sameinist um að hleypa frumvarpi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í gegn þegar það kemur fyrir þingið.
Virðulegi forseti. Ég hef áhyggjur af loðnunni sem ekki finnst í kringum landið. Þegar ég lít um öxl og hugsa til þess eru ekki liðin svo mörg ár frá því að loðnuvertíð hófst hér löngu fyrir jól. Snemma vetrar var allt iðandi af lífi og hér voru mjölverksmiðjur og mikil gróska allt í kringum landið. Við áttum risastórar stöðvar sem sáu um alveg svakalega mikla og farsæla vinnslu á loðnu. Nú bregður svo við að við finnum enga loðnu. Það finnst engin loðna. Yfir 1.000 manns sjá fram á að fá ekki störf við loðnuvinnslu. En hvað er það fleira sem við getum litið til? Maður hugsar til sveitarfélaganna sem missa af útsvarstekjum, eins og t.d. fyrir austan, talið er að Fjarðabyggð verði af um 150 millj. kr. útsvarstekjum. Mun ríkisstjórnin t.d. líta til með þeim byggðum sem bíða munu skaða af því ef ekki finnst nein loðna? Í rauninni er ekki mikil bjartsýni hvað það varðar hjá þeim sem betur þekkja til en ég. Svo við hugsum líka pínulítið um lífríkið okkar í kringum landið, hvað með þorskinn? Hvað með ætið? Hvað með sjófuglinn? Sú staða sem við horfumst í augu við núna hvað varðar fyrirsjáanlegan loðnubrest er grafalvarleg, og virkilega það alvarleg að mér finnst of lítið um hana rætt og of lítið úr henni gert hér á hinu háa Alþingi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að eiga við mig orðastað enn einu sinni um málefni lögreglunnar. Þetta er líklega í þriðja eða fjórða skiptið sem ég á orðastað við dómsmálaráðherra um málefni lögreglunnar og ekki að ófyrirsynju, vegna þess að þó að margt hafi færst til betri áttar núna undanfarin ár - nefni ég þá sérstaklega stóreflingu á kynferðisbrotadeild lögreglunnar og rannsókn á slíkum brotum, og tölvuafbrotadeild lögreglunnar - er einn þáttur sem situr enn eftir, það er það sem við köllum sýnilega löggæslu. Árið 2007 voru u.þ.b. 374 lögreglumenn við störf á höfuðborgarsvæðinu en árið 2017 voru þeir 307, plús náttúrlega að orðið hefur mikil íbúafjölgun á þeim tíma. Það voru sem sagt 513 íbúar á hvern lögreglumann árið 2007 en 706 árið 2017, þ.e. 30% fjölgun íbúa á hvern lögreglumann. Það er fyrir utan stórfjölgun ferðamanna til Íslands, sérstaklega hérna inn á höfuðborgarsvæðið þar sem flestir ferðamenn koma við. Og hvað þýðir það? Það þýðir að vakt sem áður taldi 21 mann telur núna sex. Og það þýðir að þrátt fyrir það sem búið er að gerast í öðrum deildum lögreglunnar, og þá tala ég aftur um kynferðisbrotin og tölvudeildina, og með fullri virðingu fyrir því sem Schengen-samstarfið lagði okkur á herðar suður á Keflavíkurflugvelli, þá vantar okkur enn 80 lögreglumenn hér á höfuðborgarsvæðið. Hvað gera 80 menn á höfuðborgarsvæðinu? Þeir skaffa 16 menn á hverja vakt - 16 manns, þessir 80. Það kostar milljarð. Það er dýrt, en þetta eru þeir lögreglumenn sem eru bæði í þjónustu við borgarana, gæta öryggis þeirra og eru jafnvel í frumkvæðisrannsóknum. Í dag er þetta þannig að menn hafa jafnvel varla afl til þess að sinna útköllum og/eða ábendingum um ölvunarakstur, fíkniefnaakstur, um ökutæki sem hringsóla í kringum skóla í borginni. Menn hafa ekki afl í að sinna slíkum útköllum. Ef maður lendir í árekstri upp á Kringlumýrarbraut, jafnvel þar sem umferð truflast af umferðaróhappinu, þarf maður að bíða í þrjú korter eftir lögreglumanni, ef hann kemur þá á annað borð. Það er óþolandi, hæstv. dómsmálaráðherra. Það birtist líka í öðru. Það birtist í því að vegna mannfæðar geta menn ekki farið jafn öflugir í útköll og áður var. Í útköll þar sem áður fyrr fóru jafnvel fimm saman, fara nú tveir, og annar þeirra meiðist gjarnan. Meiðsli í lögreglunni, meiðsli í liðinu eru orðin miklu meiri og almennari og algengari en áður var. Það er óþolandi. Til hvers hefur það leitt? Það hefur leitt til þess að orðið hefur flótti úr stéttinni, verulegur flótti úr lögreglumannastéttinni. Menn eru að brenna út. Þeir gera sitt besta. Og á meðan á öllu þessu stendur hlaðast upp óafgreidd lögreglumál á borðum rannsóknarlögreglumanna. Það er óþolandi ástand og við því verður að bregðast. Þess vegna vildi ég taka þessa umræðu enn og aftur við hæstv. dómsmálaráðherra og brýna hana til þess að sjá til þess að á fjárlögum næsta árs verði myndarleg aukning til sýnilegrar löggæslu, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, þannig að því ófremdarástandi linni sem hér er núna. Ég vil nefna eitt dæmi í viðbót. Heimilisofbeldismálum hefur fjölgað mjög mikið undanfarið. Ef slíkt tilvik kemur upp í byrjun vaktar hjá lögreglumönnum eru einn til tveir menn bundnir af því eina máli eiginlega allan vaktartímann, vegna þess að það þarf jú að taka skýrslu, það þarf að forða þolandanum og það þarf að fá ofbeldismanninn í burtu. Það tekur heila vakt. Það rýrir vaktina um einn til tvo menn. Þá eru eftir fjórir á öllu höfuðborgarsvæðinu. Það verður að gera gangskör í þessum málum, hæstv. ráðherra. Það verður að gera hér alvörubót á.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að bera upp enn og aftur, svo að ég vitni í hans eigin orð, málefni lögreglunnar við sérstaka umræðu. Það er mér ánægja að fá að ræða málefni lögreglunnar reglulega og þau eiga auðvitað að vera fastur liður á dagskrá, eins og sagt er. Hv. þingmaður gerir að sérstöku umræðuefni hina sýnilegu löggæslu. Ég held að ég hafi farið ágætlega yfir það við síðustu sérstöku umræðu við hv. þingmann hvernig hlutirnir hafa þróast í löggæslunni, m.a. með þeim hætti að löggæsla er orðin miklu umfangsmeiri og flóknari en svo að hún snúist aðeins um lögreglumenn á fæti, ef má kalla það svo, hina sýnilegu úti á götum þéttbýlisins og jafnvel dreifbýlis og uppi á hálendi, og ekki hægt að einblína eingöngu á fjölda þeirra. Ég nefndi einmitt þá að glæpir hafa nánast færst frá raunheimum yfir í netheima. Það er einn angi af löggæslu sem við höfum þurft að glíma við og bregðast við með sérhæfingu lögregluliða og einnig með því að fá til liðs við okkur sérfræðinga á ýmsu öðru sviði en beint löggæslusviði. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þingmanni að sýnileg löggæsla skiptir mjög miklu máli, enda höfum við verið að fjölga sýnilegum lögreglumönnum verulega undanfarin ár. Mig langar að nefna þetta í tengslum við löggæsluáætlun sem liggur hjá mér á borðum til yfirlestrar og mun ég leggja fram á næstu dögum löggæsluáætlun sem hefur verið í vinnslu í ráðuneytinu um nokkurt skeið. Þar er sérstaklega lögð áhersla á greiningu á mannaflaþörf og við komumst að því, m.a. í samstarfi við lögreglustjóra úti um allt land sem hafa unnið með okkur að þeirri áætlun, að ekki er nóg að skoða þann fjölda lögreglumanna sem hefur verið fram til þessa. Löggæsluþörfin hefur breyst og hugmyndafræði varðandi mönnun lögregluembætta mun í áætluninni byggjast í grunninn á markmiðum er varða í fyrsta lagi neyðarútkallsþjónustu, í öðru lagi afbrotamannavarnir og í þriðja lagi rannsóknir. Svo að ég veiti þingheimi smá innsýn inn í þá löggæsluáætlun, sem hefur þó ekki verið lögð fram, er í henni lögð áhersla á að 67% af mannafla lögreglunnar sé tilkippilegur vegna neyðarútkallsþjónustu, 10% af mannaflanum vegna afbrotavarna og 23% vegna rannsókna. Þetta á við á hverjum tíma. Ég vil nefna líka að á undanförnum árum hefur þeim starfsmönnum lögreglunnar fjölgað sem ekki eru lögreglumenntaðir, t.d. sérfræðingum á ýmsum sviðum. Þeir koma ekki fram í tölunni sem hv. þingmaður nefnir, en hann vísar til 712 lögreglumanna á síðasta ári. Ég bendi á að orðið hefur lítils háttar fjölgun þó að segja megi að hún hafi staðið í stað á höfuðborgarsvæðinu, af því að hv. þingmaður vék sérstaklega að því svæði. Fjöldi menntaðra lögreglumanna hefur staðið í stað en hins vegar hefur fjölgað verulega á meðal afleysingamanna. Það á kannski rætur að rekja til breytinga á menntun lögreglumanna og nýliðunar í störfum, sem við erum nú að fara yfir hvernig hefur reynst. Við höfum hins vegar lagt mikla áherslu á að tryggja nýliðun með því t.d. að fjölga plássum í náminu við Háskóla Íslands, sem er diplómanám eins og menn þekkja, og ýmsum öðrum slíkum atriðum. Þetta horfir allt því til bóta og eins og ég hef margítrekað og ætla að gera enn og aftur hafa fjárframlög til málefnasviðs löggæslunnar aukist verulega. Á þessu ári er hækkun um 1,5 milljarða frá því í fyrra sem rennur til lögreglunnar og ekki síst til fjölgunar sýnilegra löggæslu með vísan til fjölgunar ferðamanna á ýmsum svæðum. Þó fer einnig stór hluti þeirra fjármuna í að efla aðgerðir gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Það er svo sannarlega ekki sýnileg löggæsla en hins vegar afar brýnt að hún verði efld.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja hér enn á ný umræðu um stöðu lögreglunnar í landinu enda tel ég þá umræðu þarfa, hvenær sem hún fer fram. Við verðum að tryggja að löggæslan hér sé með viðunandi móti. Fram kom í máli hæstv. ráðherra að það stæði nú allt til bóta, að lögreglumönnum hefði fjölgað og að löggæsla hefði batnað umtalsvert. En eftir samtöl mín undanfarna daga við þá sem starfa úti á akrinum kemur í ljós að hin almenna löggæsla er í rauninni enn á sama stað og hún var hér fyrir nokkrum árum þegar kvartað var hvað mest undan álagi á hinn almenna lögreglumann og því hversu illa gengi að sinna lögbundnu hlutverki lögreglunnar. Ríkisstjórnin hefur vissulega farið í ákveðnar aðgerðir þegar kemur að sérverkefnum, að efla kynferðisbrotadeild lögreglunnar, sem var heldur betur búið að kalla eftir í mörg ár. Er það mjög gott. Rannsóknir á þeim málum ættu nú að fara að komast á eitthvert skrið þannig að ekki vari árum saman bið eftir úrlausn í þeim málum. En það breytir ekki því að oft og tíðum eru t.d. á höfuðborgarsvæðinu og víðar um land, eftir því sem ég heyrði, vaktir þannig mannaðar að það er einn fagmenntaður lögreglumaður á vakt og svo fjöldi svokallaðra H-manna, sem eru þá ekki menntaðir lögreglumenn. Þessir einstaklingar eiga að sinna útköllum. Fyrir utan það eru vaktirnar svo undirmannaðar að það eru eingöngu allra brýnustu verkefni sem hægt er að sinna á nauðsynlegum tíma. Ég held að ef við ætlum að sinna þessu eins og öðru nægilega þurfum við bæði að fjölga verulega [[Forseti hringir.]]menntuðum lögreglumönnum sem og að auka verulega fjármagn í almenna löggæslu.
Herra forseti. Það er mikilvægt að ræða málefni lögreglunnar og áhugaverðir þeir áherslupunktar sem hér hafa verið lagðir til grundvallar sem snúa m.a. að sýnileika í löggæslunni og mönnun lögreglunnar. Ég held að sýnileiki lögreglu sé mjög mikilvægur, sérstaklega á sumum sviðum. Mig langar einkum að nefna það sem snýr að umferðaröryggi. Ég held að það hafi hreinlega áhrif á hegðun okkar að hafa lögregluna sýnilega í umferðinni. En svo horfir kannski annað við gagnvart öðrum þáttum löggæslustarfanna varðandi þá ímynd sem sýnileikinn skapar þar. Sem dæmi langar mig að nefna það sem var svolítið í umræðunni hér sumarið 2017 og við ræddum talsvert mikið í samfélaginu, þ.e. sýnileika vopnaðrar lögreglu. Ég held að það sé ekki til þess fallið að borgararnir finni til öryggis heldur geti það jafnvel kallað fram ótta. Það er atriði sem við þurfum að hafa í huga. Mönnun lögreglunnar skiptir líka miklu máli. Hæstv. dómsmálaráðherra fór ágætlega yfir það hvernig starf lögreglunnar hefur verið að breytast. Í umræðu hér fyrir rétt rúmu ári síðan fjallaði ég um kyn og hvernig það skiptir máli þegar kemur að löggæslumálunum. Það skiptir kannski ekki síst máli þegar kemur að kynferðisbrotamálunum þar sem konur eru yfirleitt þolendur en karlar frekar gerendur. Þess vegna þarf lögreglan að vera meðvituð um það. En ég held líka að það sé mikilvægt að hafa lögreglumenn sem geta og hafa þekkingu á því að takast á við fjölbreytt samfélag, því að við erum [[Forseti hringir.]]orðin mjög fjölbreytt samfélag, að lögreglan hafi fjölbreyttan bakgrunn og geti tekist á við fjölbreyttar þarfir okkar sem í landinu búum.
Herra forseti. Robert Peel, sem stofnaði fyrstu lögreglusveit nútímans, lagði fram níu lögmál fyrir góða löggæslu. Þau ættu allir að kynna sér. Ég vil draga sérstaklega fram í þessari umræðu tvær reglur, þriðju og níundu. Þriðja löggæslulögmál Peels segir, með leyfi forseta: „Til að afla sér og viðhalda virðingu almennings þarf lögreglan að tryggja vilja og samvinnu almennings til að fylgja lögum.“ Það var gert hér á árum áður með starfi forvarnadeildar lögreglunnar. Hún var lögð af í sparnaðarskyni fyrir rúmlega 10 árum og með henni rofnuðu gríðarlega mikilvæg tengsl milli lögreglumanna og ungmenna. Tækifæri til að upplýsa ungmenni landsins um lögregluna og samfélagið og gagnkvæma virðingu innan þess hvarf við þetta að vissu leyti og einnig tengsl lögreglumanna við nærumhverfið, sama hvort það sneri að uppljóstrun brota eða snemmtækri íhlutun þegar börn stefndu út af sporinu. Níunda löggæslulögmál Peels segir, með leyfi forseta: „Skilvirkni lögreglu er mæld í lágri afbrotatíðni og fáum frávikum frá allsherjarreglu en ekki út frá sýnileika löggæslunnar við að takast á við verkefni sín.“ Þegar óskað er eftir því að löggæsla verði sýnilegri er fyrst og fremst verið að óska eftir því að almenningur óttist lögregluna meira. Það er fasísk hugmynd um tilgang löggæslu. Henni hafna Píratar á sama hátt og Róbert Peel sjálfur. Við þurfum frekar að huga að andlegu heilbrigði löggæslumanna, streituviðbrögðum og kulnun innan þeirra raða. Við þurfum að nota það sem viðmið fyrir hvort nægilegt fjármagn og þar af leiðandi nægileg mönnun sé í lögreglunni. Í dag er ekki svo. Ef við viljum að löggæsla á Íslandi verði sterk, skilvirk og í samræmi við góðar löggæsluhefðir þarf að tryggja næga mönnun. Við þurfum að tryggja öfluga samvinnu við borgarana og að lögreglan sjálf njóti þeirrar virðingar sem hún á skilið frá stjórnkerfinu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að koma málefnum lögreglunnar á dagskrá í þinginu og hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að vera til svara. Eins og fram hefur komið gegnir lögreglan lykilhlutverki í öryggis- og viðbragðskerfi samfélagsins. Lögreglan er ein af grunnstoðum ríkisins og því fagna ég áformum um framlagningu og innleiðingu löggæsluáætlunar sem hæstv. ráðherra minntist á í ræðu sinni. Skilgreining á öryggis- og þjónustustigi er mikilvæg til að átta sig á eðli og umfangi lögreglustarfsins og öll áform um gagnsæi á kostnaðarliðum eru af hinu góða en verkefnin eru fjölbreytt og miskostnaðarsöm. Einn kostnaðarliður er rekstur bíla, en ég veit til þess að unnið er að endurskipulagningu í bílamálum. Það er afar mikilvægt og í raun stóra málið að því er mér er sagt. Finni menn leiðir til að ná kostnaði niður getur svigrúm til sýnilegrar löggæslu aukist verulega. Allt kunnáttufólk á sviði löggæslu sem ég hef rætt við leggur áherslu á mikilvægi sýnilegrar öryggisgæslu. Auðvelt er að benda á átak á norðvestursvæði sem fólst í aukinni umferðargæslu og sýnileika. Það skilaði sér í 26% fækkun umferðarslysa. Sýnileikinn þarf ekki eingöngu að vera á stofnvegum heldur líka inni í hverfum, í þéttbýli, á ferðamannastöðum, á hálendinu og í miðbæ Reykjavíkur. Það er mikilvægt að lögreglumaðurinn þekki hverfið sitt, fólkið sitt og svæðið sem hann sinnir. Til að þetta gangi eftir vantar aukið fjármagn og fleira fólk. Því fagna ég öllum áformum um fjölgun lögreglumanna. Hæstv. forseti. Fyrirkomulagi lögreglunáms hefur verið breytt og enn er eitthvað í að við sjáum hvernig það kemur út. En nú eru kynjahlutföll í fyrsta skipti jöfn í skólanum og spennandi verður að sjá hvort og þá hverju það breytir. En um allt land erum við svo heppin að hafa gott fólk sem er að gera sitt besta og kannski má segja að fólk sé að vinna kraftaverk oft og tíðum undir afar miklu álagi.
Herra forseti. Það er nauðsynlegt að ræða lögregluna og aðbúnað að henni og hlutverk hennar í samfélaginu. Umræðan er þörf og ber að þakka hv. málshefjanda fyrir að taka hana upp. Hér er talað um sýnilega löggæslu. Vissulega er hún mikilvæg en sýnu mikilvægara er þó að við höfum raunverulega löggæslu, þ.e. löggæslu sem er skilvirk og um leið vönduð. Auðvitað má skipta því í einhverja hluta, til að mynda sýnileg í þeim skilningi að á vegum úti verði menn varir við lögreglu stöku sinnum þannig að þeir freistist ekki til að keyra of hratt o.s.frv. En aðalatriðið er, ekki síst vegna þess að eðli glæpa hefur breyst svo mikið, að við þurfum að hafa lögreglu sem getur tekist á við nýja tegund glæpa og gætt þannig öryggis borgaranna. Þess vegna er sá þáttur sem lýtur að forvörnum og rannsóknum afar mikilvægur. Lögreglan hefur auðvitað alls konar tól og tæki. Eitt af því sem er mjög mikilvægt í því samhengi og við ætlum að ræða síðar í dag er Schengen-samstarfið. Ég hjó eftir því að hv. málshefjandi ræddi um Schengen-samstarfið sem bagga. Ég held að það sé algerlega fjarri öllu lagi. Þvert á móti held ég að Schengen-samstarfið færi lögreglunni, og þar með Íslendingum öllum, tól og tæki til að takast á við alls konar vandamál sem hún hefði engin færi á að takast á við ein og sér.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir þessa umræðu. Ég var lögreglumaður um tvítugt í nokkur ár og það að mæta í ræðustól Alþingis er mun auðveldara en nokkurn tímann að mæta í dagvinnu sem lögreglumaður. Í dagvinnu sem lögreglumaður hefur maður ekki hugmynd um hvað bíður manns. Þetta var hættulegt starf og illa borgað miðað við þá áhættu sem menn voru í. Hér áður fyrr var alltaf verið að tala um að lögreglan væri illa mönnuð og hún er illa mönnuð í dag. Það þarf að bæta við. Við erum með mun meiri vandamál núna en þegar ég var á sínum tíma í lögreglunni. Við erum með ölvunarakstur, eiturlyfjaakstur og ölvunar- og eiturlyfjaakstur. Þegar maður keyrir núna á milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur eða í Hafnarfirði er eitt sem maður tekur alltaf eftir, lögreglubíll sést ekki orðið. Það er undantekning að maður sjái lögreglubíl, það er undantekning að maður sjái hraðamælingar. Maður sér aftur á móti gífurlegan hraðakstur þegar það er hægt, þegar götur eru ekki stíflaðar. Það þarf að stórfjölga í lögreglunni. Það er talað um 1 milljarð. Sá milljarður væri fljótur að borga sig í færri slysum. Ég held að eitt það besta sem við gætum gert væri að manna lögregluna þannig að hún geti sinnt starfi sínu fullkomlega. Ég held að það skili sér margfalt til baka, bara í fækkun umferðarslysa værum við búin að ná þeim kostnaði margföldum til baka.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda, Þorsteini Sæmundssyni, fyrir að hefja máls á málefnum lögreglunnar og tel að umræða um hana verði seint of mikil. Hér er rætt um sýnilega löggæslu sem er löggæsla sem er til þess fallin að auka öryggistilfinningu borgaranna og hefur að auki víðtæk fyrirbyggjandi áhrif. Lögreglan hefur lengi kallað eftir auknum mannskap og þrátt fyrir að í tíð núverandi hæstv. ráðherra hafi ástandið batnað verður að taka mið af því að fjöldi lögreglumanna hefur um langt árabil, þar til nú, verið á niðurleið í bæði fjölda en ekki síður ef miðað er við aukin verkefni lögreglu, íbúafjölgun og ekki síst fjölda ferðamanna. Ég vil í upphafi máls míns nefna sérstaklega varhugaverða stöðu lögreglunnar utan þéttbýlis þar sem lögreglumenn þurfa oft og tíðum að vera einir, fara einir í útköll og vita ekkert hvað bíður þeirra. Ég tel að þar þurfi að gera betur. Lögreglan þarf að vera nægilega mönnuð til að sinna frumkvæðisvinnu, en á því hefur verið skortur á umliðnum árum vegna þess að lögreglan hefur verið svo hlaðin verkefnum að mestallur tími hins almenna lögreglumanns fer í að sinna útköllum. Þá vil ég að ræða um forvarnastarf lögreglu sem ég tel að þurfi að leggja miklu meiri áherslu á. Sá þáttur í starfi lögreglunnar hefur því miður verið vanræktur á síðustu árum og jafnvel lengur. Það er mikilvægt að lögreglan hafi mannskap til að vera í tengslum við nærumhverfið, ungmenni í hverfum og bæjum, þeir viti hvar skórinn kreppir og hvaða hættur steðja að. Mikilvægt er að geta gripið inn í nógu snemma, t.d. þegar unglingarnir eru að feta sín fyrstu skref í neyslu ólöglegra vímuefna, og skipta sköpum góð tengsl lögreglu á þeim tíma. Þá er ekki að verra að lögreglan hafi áður aflað sér jákvæðs viðhorfs meðal barna og ungmenna á viðkomandi svæði. Herra forseti. Við verðum að leggjast á eitt með hæstv. ráðherra að efla lögregluna og búa henni viðunandi starfsskilyrði.
Hæstv. forseti. Góð og öflug löggæsla er mikilvæg í hverju samfélagi til að skapa öryggi. Um leið og við íbúar upplifum öryggisleysi hefur það mjög mikil áhrif á allt líf okkar. Nú liggur fyrir að frá 2013 hefur verið sett aukið fé til löggæslu og löggæslan hefur batnað. Það er ekki svo að stjórnmálamenn ákveði almennt hvernig lögreglan ver þeim fjármunum heldur meta embættin sjálf hvað sé nauðsynlegt á hverjum tíma og hvar áherslurnar liggi. Við erum auðvitað á góðri vegferð með þau mál. Menn hafa talað um að fjöldi lögreglumanna sé minni en taka verður með í reikninginn að löggæsla er með öðrum hætti en áður, tæknin hefur breyst o.s.frv. Hvað varðar sýnilega löggæslu þá er hún, a.m.k. hvað mig varðar, mjög sýnileg. Ég er stöðvaður mjög reglulega og látinn blása þrátt fyrir afar vandaðan akstur Ég hef því verulegar efasemdir um að aðalatriðið sé að lögreglan sé sýnileg heldur frekar að hún sé vel tækjum búin og lögreglumenn hafi góða menntun og þekkingu á því sem þarf að gera í starfinu.
Herra forseti. Álag á lögregluna hefur vaxið undanfarin ár og um það er lítið deilt. Með fjölgun ferðamanna og afskiptum lögreglunnar af ferðamönnum vegna dauðsfalla, slysa og umferðarlagabrota og öllum þeim tíma sem í slík mál fer er hætta á að öryggi íbúanna sitji á hakanum hjá lögreglumönnunum vegna þess að þeim hefur ekki fjölgað í takt við fjölda mála. Víðáttumikil þjónustusvæði sem fáir sinna eru einnig áhyggjuefni. Álagið hefur auk þess vaxið á þeim svæðum þar sem íbúum hefur fjölgað mikið á stuttum tíma. Það þarf að fjölga lögreglumönnum en það er ekki nóg. Það þarf að styrkja allt stoðkerfið í kringum lögregluna, fjölga fólki sem tekur við málum frá lögreglumönnunum og kemur þeim í gegnum kerfið svo færri þurfa að bíða lengi eftir lausn eða afplánun. Lögreglan hefur unnið með félagsþjónustu sveitarfélaga að heimilisofbeldismálum og málefnum barna og sett þau í forgang. Það er vel, en svo að enn betri árangur náist á því sviði er mikilvægt að um allt land séu starfandi teymi sem vinna markvisst saman við það að verja börn gegn hvers konar ofbeldi eða vanrækslu, teymi skipuð fólki frá lögreglu, heilsugæslu og barnaverndarnefndum þar sem allir tala saman og ákveða aðgerðir. Lögreglan þarf einnig að fá tíma og mannafla til að vinna forvarnastarf. Lögreglan vinnur oft með fólki sem er á vondum stað í lífinu og það hefði mátt forða því frá því ástandi ef það hefði fengið viðeigandi aðstoð áður en mál þess lentu í höndum lögreglu. Til að sinna góðum og öflugum forvörnum þyrfti að bæta sálfræðingum og félagsráðgjöfum við starfslið á lögreglustöðvunum eins og víða þekkist erlendis, sérfræðingum sem geta unnið með fólki sem er á slæmum stað í lífinu en einnig til að afla gagna og greina frávik sem mætti bregðast við. [[Forseti hringir.]]Það er til mikils að vinna af því að með öflugu forvarnastarfi löggæslu á netinu, þverfaglegri teymisvinnu og snemmtækri íhlutun er hægt að forða skaða sem fólk veldur eða verður fyrir á lífsleiðinni.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir nauðsynlega umræðu og ráðherra fyrir svör hennar. Umfang löggæslu er eitt af þeim málum sem eru mér hugleikin, enda er ég einn af þeim mönnum sem eru úti á akrinum eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi. Ég er sem sagt starfandi lögreglumaður. Ég vil alls ekki gera lítið úr þeirri fjölgun sem hefur verið undanfarið í lögreglunni en hún er ekki næg. Reyndar bætti hv. Þorsteinn Sæmundsson dálítið í tölu lögreglumanna og talaði um 712. Ég held að mínar tölur séu bara 645. Ég held að ráðherrann sé með það sama í sínu svari. Á höfuðborgarsvæðinu eru 272 lögreglumenn. Þá tökum við alla rannsóknarlögreglumenn með. Það sem ég vil vekja athygli á er að Vinnueftirlit ríkisins hefur bent á aukin slys á lögreglumönnum. Vinnueftirlitið benti tvisvar á það með stuttu millibili og lýsti sérstökum áhyggjum sínum af þeirri stöðu sem þeir sögðu helgast af gegndarlausum niðurskurði og manneklu lögreglu undanfarin ár. Samkvæmt mínum tölum hefur ferðamönnum á Íslandi fjölgað um u.þ.b. 200% á undanförnum árum. Nefnt var áðan að víða eru lögreglumenn einir í bíl. Það á t.d. við í Vík og á Klaustri. Ég hringdi í lögreglustöðina á Hvolsvelli áðan og fékk það staðfest. Nú eru lögreglumenn þar að keyra einir í bíl og eins og hefur verið nefnt áður hafa alvarlegustu slysin orðið þarna undanfarið. Lögreglan treystir stundum á sjálfboðaliða í störfum sínum til að loka vettvangi. Það er ekki langt síðan það kviknaði í í Skeifunni og lögreglan þurfti að kalla til hjálparsveitirnar til að hjálpa sér að loka vettvangi vegna þess að ekki voru nógu margir lögreglumenn. Þetta gengur auðvitað ekki. Nefnt var að það [[Forseti hringir.]]vantaði inn í forvarnadeildirnar og er miður að þær hafi verið lagðar niður.
Forseti. Lögreglumenn og -konur á Íslandi eru of fá til að takast á við þau verkefni sem ríkið felur lögreglunni. Álagið er of mikið og er skýringuna að miklu leyti að finna í fjárlögum. Lögreglan fær ekki fjármagn sem þarf til að halda úti löggæslu. Til að embættin geti sinnt löggæslu þarf einfaldlega að úthluta þeim fjármagni til þess, og ekki bara í einhver sérverkefni, eins og hefur verið hátturinn hjá hæstv. dómsmálaráðherra undanfarin ár, heldur þarf að auka almennt fjármagn til lögreglu. Svo gætum við t.d. hætt að eyða púðri í að eltast við neytendur fíkniefna. Þá er ég ekki einu sinni að tala um lögleiðingu fíkniefna heldur aðeins að refsa ekki þeim sem eru með neysluskammta á sér. Slíkt myndi leiða af sér mannúðlegri nálgun þar sem einstaklingar sem eiga við fíknivanda að stríða myndu fá viðeigandi heilbrigðisaðstoð í stað refsingar. Sú nálgun myndi einnig losa um verkefnastöðu lögreglumanna til annarra verka. Gera þarf skýrari grein fyrir skipulagi löggæslu á landinu öllu. Ríkislögreglustjóri gegnir eftirlitshlutverki gagnvart öðrum embættum ásamt því að sinna löggæslu í formi sérsveitar og fjarskiptamiðstöðvar. Eftirlit með þessum sviðum er á sömu hendi og framkvæmdirnar. Slíkt býður heim hættunni á spillingu. Auðvitað ætti slíkt eftirlit að vera algjörlega sjálfstætt og með burði til að sinna starfinu af kostgæfni. Forseti. Það er ekki öfundsvert starf að vera í lögreglunni í dag. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið er gríðarleg óánægja innan lögreglunnar, sérstaklega hvað varðar stöðu almennrar löggæslu. Enginn hvati er til að haldast í starfi sem almennur lögreglumaður. Laun lögreglumanns hækka ef hann verður varðstjóri og dagvinna rannsóknardeildanna heillar einnig marga. Það gerir það að verkum að nýliðar í lögreglunni hverfa eins fljótt og hægt er til annarra starfa innan lögreglunnar, sem hefur orsakað mannfæð og reynsluleysi hjá fremstu víglínu lögreglunnar. Þessu verður að breyta. Ég gæti haldið lengi áfram enda ærið tilefni til, en látum þetta duga í bili. Vonandi mun ríkisstjórnin sjá að sér við gerð næstu fjármálaáætlunar og laga þessa vankanta.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, fyrir sérstaka umræðu um málefni lögreglunnar, aðallega um sýnilega löggæslu en líka margt annað. Ég vil jafnframt þakka hæstv. dómsmálaráðherra Sigríði Á. Andersen fyrir innlegg hennar og taka undir með hæstv. ráðherra og málshefjanda. Það er mikilvægt sem þau draga fram, að við ættum alltaf að hafa í huga þegar við erum að velta fyrir okkur skipulagi og fjárframlögum til löggæslu það lykilhlutverk sem hún gegnir sem ein af grunnstoðum ríkisins í öryggismálum og sem viðbragðskerfi samfélagsins. Kannski er það þess vegna sem við höfum á undanförnum árum séð miklar breytingar á skipulagi lögreglunnar með fækkun og sameiningu og mikilvægt að við skilgreinum á sama tíma eðli og umfang starfans. Mælingar á öryggis- og þjónustustigi eru okkur nauðsynlegar þegar við tjáum okkur um það hvort fjárveitingar eru nægjanlegar eður ei, alltént þannig að við tryggjum sem hagkvæmasta nýtingu fjármuna. Þess vegna var mjög mikilvægt að fá innlegg frá hv. þm. Fjölni Sæmundssyni beint af vettvangi, ef svo má segja. Það er þó staðreynd að við höfum aukið framlög hér allt frá árinu 2013, eins og hv. þm. Brynjar Níelsson benti á. Á sl. fjórum árum höfum við aukið framlög verulega, um 5,3 milljarða kr., sem er 56% hækkun, á sama tíma og neysluverðsvísitala hefur hækkað um 10% og launavísitala um 32%. Það er því um þó nokkra raunhækkun að ræða, 4,3 milljarða umfram neysluverðsvísitölu og 2,3 milljarða umfram hækkun launavísitölu. Þó er alveg rétt [[Forseti hringir.]]að bæði með aukinni tækni og öflugri upplýsingakerfum og svo harðari heimi er sýnileg löggæsla, frumkvæðislöggæsla og ýmislegt af því sem fram hefur komið í umræðunni mjög mikilvægt.
Herra forseti. Mig langar til að vekja athygli á því að í bráðabirgðatölum frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, sem eru bráðabirgðatölur fyrir árið 2018, kemur fram að það hefur orðið umtalsverð fjölgun kynferðisbrotamála sem eru til meðferðar hjá lögreglunni. Voru þau 386 á síðasta ári, 300 árið þar á undan og 277 árið 2016. Í þessum málaflokki er því æ meira undir. Nauðgunarmálum hefur fjölgað úr 124 árið 2016 upp í 187 á síðasta ári. Þetta eru skuggalegar tölur og það er mjög brýnt að lögreglan geti sinnt sínum þætti málsins, þ.e. rannsókninni, með öflugum hætti. Ég veit að meira fé og mannafli hefur verið lagt í það en það þarf að gera enn betur til að ná málsmeðferðarhraðanum. Það gildir þá um allt kerfið, ekki bara lögregluna, til að hægt sé að hraða málsmeðferðinni. Það er ekki síður mikilvægt að efla skilning og vitneskju allra aðila í réttarvörslukerfinu um þessi alvarlegu brot. Ég leyfi mér að minna á þingsályktunartillögu sem undirritaður hefur lagt fram sem beinist að því að leggja fé inn í réttarvörslukerfið til þess að fræða og geta þá undirbúið lögregluna [[Forseti hringir.]]betur undir rannsóknir og forvarnastarf sem lýtur að kynjafræðum, kynfrelsi og sjálfsákvörðunarrétti og þýðingu samþykkis í kynferðislegum samskiptum því að það er mjög nauðsynlegt að lögreglan, eins og aðrir, skilji og þekki þessi atriði mjög vel.
Virðulegur forseti. Frá 2007 hefur lögregluembættum fækkað úr 26 í 15. Það voru lögreglustöðvar í Hafnarfirði, Kópavogi og víða úti um land sem er búið að leggja niður. Því er nú verr og miður. Það er ekki ásættanlegt að fækka lögreglumönnum eins og hefur verið gert. Það hefur stórfækkað í lögreglu undanfarin ár. Það sem er kannski alvarlegast í því er að enn þann dag í dag sé uppi sú staða að einn lögreglumaður geti farið og verði að fara í útkall. Ég tala af reynslu, það er alveg fáránlegt, það er stórhættulegt og það er verið að leika sér að eldinum eða að lífi og limum viðkomandi lögreglumanns. Ef þetta var slæmt áður fyrr er það enn þá hættulegra í dag. Við eigum að sjá til þess og hæstv. ráðherra á að sjá til þess að svoleiðis eigi sér ekki stað, sjá til þess að það séu að lágmarki tveir á bíl og í útköllum. Síðan eru það kjör lögreglumanna. Þau eru ekki góð og hafa aldrei verið góð, ekki miðað við þá áhættu sem þeir taka, alls ekki miðað við það að þeir leggja undir líf og limi við að gæta öryggis okkar. Hitt er líka að við verðum að sjá til þess að sýnileg löggæsla verður sýnileg aftur. Hún er ekki sýnileg lengur.
Forseti. Ég þakka þessa umræðu og þakka innlegg hæstv. dómsmálaráðherra. Það er ekki svo að embættin hafi fengið peninga sem þau geta spilað úr sjálf vegna þess að þeir peningar hafa verið eyrnamerktir í ákveðin verkefni, og það er góðu heilli gert, kynferðisbrot o.s.frv. Þrátt fyrir að fjárheimildir hafi farið fram úr launavísitölu er það vegna þess að menn hafa verið að fara í ákveðin verkefni, landamæri, kynferðisafbrot, eins og ég sagði áðan, o.s.frv., ekki til þess að bæta í sýnilega löggæslu. Það segir sig sjálft að þegar þrír menn eru á næturvakt í hverfum á höfuðborgarsvæðinu sem telja 60.000 er það ekki nóg. Ég vildi óska þess að ég yrði fyrir áreiti af sýnilegri löggæslu í Reykjavík eins og kom fram áðan. Ég myndi fagna því mjög ef ég yrði látinn blása eða önnur afskipti væru höfð af mér reglulega. Ég vil hins vegar benda á að í öllum brotum er aukning milli 2017 og viðmiðunaráranna þar á undan, alveg sama hvort við erum að tala um auðgunarbrot, brot gegn friðhelgi einkalífs, eignaspjöll, fíkniefnabrot, kynferðisbrot, nytjastuld, ofbeldisbrot, alls staðar er aukning. Þarna erum við að tala um brot sem hugsanlega er hægt að koma í veg fyrir, bæði með forvörnum og með sýnilegri löggæslu. Þess vegna brýni ég hæstv. ráðherra enn til þess að koma fram með í næstu fjárlögum umtalsverða aukningu á fjárheimildum til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, til að unnt verði að bæta í sýnilega löggæslu. Meðan það er svo, eins og ég segi, að forgangsraða þarf útköllum lögreglu í mál eftir alvarleika erum við ekki á góðum stað. Með virðingu fyrir fólki sem er ráðið til að vera á tölvum og til að vera í rannsóknarvinnu sendir maður ekki það fólk í útköll, hæstv. ráðherra, það er bara svoleiðis. Þess vegna vantar okkur lögreglumenn til að stækka vaktirnar, til að stækka stabbann sem getur farið í útköll [[Forseti hringir.]]og til að sýnileg löggæsla sé efld. Þeir einu sem óttast sýnilega löggæslu eru þeir sem hafa óhreint mjöl í pokahorninu.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem hefur snúist aðallega um sýnilega löggæslu. Þegar kemur að því að mæla árangur eða sýnilega löggæslu, hvort hún er til staðar eða ekki, held ég að t.d. sé ágætt að líta á brotin sem eru skráð hjá lögreglunni. Umferðarlagabrotum á höfuðborgarsvæðinu, svo að ég taki sem dæmi, fjölgaði milli áranna 2017 og 2018 um 18%. Ekki hafa verið fleiri skráningar umferðarlagabrota hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu frá árinu 2009. Þetta er kannski til marks um það hversu sýnileg löggæslan er vegna þess að umferðarlagabrot eru ekki skráð hjá lögreglu nema lögreglan verði vitni að þeim. Þetta er kannski ágætur mælikvarði á sýnileikann og bendir til þess að sýnileikinn hafi aukist við umferðareftirlit á þessum árum. Innbrotum fækkaði hins vegar miðað við meðaltal áranna 2009–2018. Öll innbrot eru tilkynnt lögreglu, geri ég ráð fyrir, eða langflest. Mögulega má þakka þessa fækkun auknum sýnileika lögreglu. Þjófnaðarbrotum fækkaði líka. Ég geri líka ráð fyrir að þjófnaðarbrot sé tilkynnt til lögreglu. Þeim fækkaði um 11% á milli áranna 2017 og 2018. Fækkunin var um 5% miðað við meðaltalið 2009–2016. Stærstur hluti skráðra fíkniefnabrota er vegna frumkvæðisvinnu lögreglu. Skráðum fíkniefnabrotum fjölgaði umtalsvert á milli áranna 2017 og 2018, um 21%, vegna frumkvæðisvinnu lögreglu. Þarna mætti velta því fyrir sér hvort sýnileikinn hafi ekki líka áhrif. Ég tek hins vegar undir áhyggjur manna hvað varðar lögreglumenn á landsbyggðinni og almenna mönnun. [[Forseti hringir.]]Ég árétta það sem ég hef sagt, þetta horfir allt til bóta og það er ekki hægt að halda neinu öðru fram en að löggæslan hafi verið efld hér svo um munar frá árinu 2014 og sérstaklega síðustu tvö árin. Þar með talinn er sýnileiki lögreglunnar.
Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar og er gert ráð fyrir að hún standi í um tvær klukkustundir. Ráðherra hefur 12 mínútur til framsögu og þrjár mínútur í lok umræðunnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir það tækifæri að fá að ræða í þingsal skýrslu sem ég gaf út og hef birt opinberlega um Schengen-samstarfið. Skýrslu þessa lagði ég fram á Alþingi til þóknanlegrar meðferðar, eins og það heitir. Ég er ánægð með að þingmenn hafa verið jákvæðir og hafa brugðist við því með þeim hætti sem hér er raunin, og að fá að ræða skýrsluna með þeim hætti sem hér hefur verið kynnt. Skýrsluna sjálfa má finna á heimasíðu Alþingis og einnig á heimasíðu dómsmálaráðuneytisins. Í skýrslunni er fjallað almennt um Schengen-samstarfið, aðdraganda þess og þróun í grófum dráttum og þau verkefni sem rædd eru á reglulegum fundum dómsmála- og innanríkisráðherra Evrópusambandsins sem við dómsmálaráðherrar Schengen-samstarfsríkjanna sækjum. Skýrslan skiptist í þrjá hluta. Í fyrsta lagi er hluti er lýtur að landamærum, lögreglusamvinnu og öryggismálum, í öðru lagi útlendingamál og í þriðja lagi vegabréfsáritunarmál. Dagleg framkvæmd Schengen-samstarfsins á Íslandi er í höndum dómsmálaráðuneytisins. Við höfum fulltrúa í sendiráði Íslands í Brussel sem sinnt hefur hagsmunagæslu fyrir okkur í nokkur ár. Þá vil ég líka nefna embætti ríkislögreglustjóra sem hefur hlutverki að gegna, lögregluumdæmi landsins og eins Útlendingastofnun. Utanríkisráðuneytið kemur að einhverju leyti inn í Schengen-málefnin, og Landhelgisgæslan, Persónuvernd og Þjóðskrá koma að ákveðnum afmörkuðum verkefnum sem tengd eru Schengen. Að mínu mati skiptir miklu máli að halda vel utan um alla þessa þætti samstarfs okkar við Schengen-ríkin í skýrslunni. Það getur verið til glöggvunar í þeim tilgangi að meta ávinning af þátttöku Íslands í Schengen og eins í öllu alþjóðasamstarfi. Utanríkisráðherra reifar hér árlega skýrslu sína um alþjóðasamstarf almennt en Schengen-málin hafa svolítið legið utan við þá skýrslu vegna þess hvar málefnin hvíla eins og ég hef lýst. En ég hefði ekki meiri ánægju af neinu en að fá að ræða þetta hérna, a.m.k. árlega. Ísland hefur greiðan aðgang að hagsmunagæslu á vettvangi samstarfsins með þátttöku í mótun nýrra Schengen-gerða. Ég vil nefna að það er t.d. ólíkt því sem við þekkjum af samstarfi okkar á vettvangi EES þar sem við höfum ekki tækifæri til að móta EES-gerðir frá upphafi. En það höfum við í Schengen-samstarfinu. Ég nefni líka að það felast í því áskoranir fyrir lítið land eins og Ísland að sinna hagsmunagæslu eins og við myndum best vilja hafa hana, en það á við í öllu alþjóðasamstarfi Íslands. Fámenni okkar lands býður einfaldlega ekki upp á að fylgjast með öllum þráðum á hverjum tíma. Við höfum átt mjög gott samstarf við önnur Schengen-ríki og Norðurlöndin líka, einnig þau sem eru innan Evrópusambandsins. Ísland hefur tekið þátt í Schengen-samstarfinu frá árinu 2001, eins og menn þekkja. Þrátt fyrir verulegt aukið umfang þessa samstarfs á undanförnum árum eru markmiðin enn þá óbreytt. Þau eru einkum tvíþætt. Það er annars vegar afnám persónubundins eftirlits og hins vegar tilteknar mótvægisaðgerðir til að mæta þessu afnámi persónubundins eftirlits. Það eru mótvægisaðgerðir sem felast í samræmdum reglum um landamæraeftirlit og landamæravörslu á ytri landamærum og lögreglusamvinnu almennt milli Schengen-ríkjanna. Í umræðu um þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu er gjarnan einblínt á þann þátt sem lýtur að afnámi persónubundins eftirlits á innri landamærum, enda þekkjum við hann öll þegar við ferðumst. Það felst í því að engin vegabréfaskoðun er þegar við ferðumst til landa Evrópusambandsins eða Schengen-ríkjanna. En hinn þátturinn er ekki síður mikilvægur. Þar er um að ræða samræmdar reglur um eftirlit á ytri landamærum og mikla samvinnu lögregluliða ríkjanna með öryggi borgara Schengen-ríkjanna að leiðarljósi. Langflestir sem ferðast á milli landa gera það í lögmætum tilgangi. Það eru ýmsar ferðir, hvort sem er til skemmtunar eða atvinnu. Ég hef nefnt að það sé algerlega ástæðulaust og tilgangslaust að amast við þessum ferðum, enda eðlilegar. En ég hef hins vegar lagt á það áherslu að það er hverju fullvalda ríki mjög mikilvægt að hafa einhverja yfirsýn yfir þann straum erlendra borgara sem fer um landamæri ríkisins. Það eru nefnilega ekki allir í lögmætri dvöl. Og ekkert ríki á Vesturlöndum er í stakk búið til að taka á móti öllum þeim sem þangað vilja flytja frá öllum heimshornum og/eða taka á móti mögulegri glæpastarfsemi sem kann að fylgja ólögmætri dvöl. Ég legg áherslu á að frjáls för manna yfir landamæri er markmið í sjálfu sér og það eru mikilsverð réttindi að geta farið á milli ríkja án þess að þurfa að sæta þessu endalausa persónubundna eftirliti sem við þekkjum við landamæravörslu almennt. Þessi niðurfelling á eftirliti á innri landamærum hefur kallað á öryggisráðstafanir. Þar skiptir lögreglusamvinna sköpum. Mikilvægur hluti hennar felst í sameiginlegu upplýsingakerfi sem kallast SIS, eða á ensku „Schengen Information System“. Þar eru tilheyrandi heimildir löggæsluyfirvalda til að miðla með skilvirkum hætti upplýsingum á milli samstarfsaðila. Þá er einnig samvinna milli ríkjanna um réttaraðstoð í sakamálum mjög mikilvæg, m.a. með það að leiðarljósi að einstaklingur verði ekki saksóttir eða refsað tvívegis fyrir sama brot á Schengen-svæðinu. Þá hafa samstarfsríki skuldbundið sig til þess að fylgja samræmdri stefnu við útgáfu vegabréfsáritana og er ekki ólíklegt að án þessa samstarfs um vegabréfsáritanir og áritunarfrelsi væri ferðaþjónustan á Íslandi nokkuð fátæklegri en hún er í dag. Ég vil þó nefna að Schengen-samstarfið kemur ekki í veg fyrir að einstakt ríki geti tekið upp landamæraeftirlit tímabundið og af málefnalegum ástæðum. Þannig er það t.d. í dag að níu Schengen-ríki hafa óskað eftir upptöku eftirlits og tekið upp tímabundið eftirlit á innri landamærum. Eru sjö Schengen-ríki með slíkt eftirlit um þessar mundir, Danmörk, Svíþjóð, Noregur og Pólland, Austurríki, Þýskaland og Frakkland. Það eru ríki sem í dag nýta sér þessar heimildir innan Schengen til tímabundins landamæraeftirlits. Á Íslandi fer greiningardeild ríkislögreglustjóra með áhættumat á landamærum. Ég hef sérstaklega óskað eftir því að það sé skoðað hér á landi þegar nágrannaríki okkar taka upp tímabundið landamæraeftirlit, hvort ástæða sé fyrir okkur til að gera slíkt hið sama. Forsenda þess er þá að viðbúnaðarstig hér sé hækkað á grundvelli tiltekins áhættumat sem fram fer hjá lögreglustjóra. Ekki hefur þótt ástæða til að gera það hingað til. En það er hins vegar full ástæða til þess að hafa það í huga og fylgjast með þróun þessara mála, sérstaklega á Norðurlöndunum. Ég vil að gefnu tilefni taka sérstaklega fram að með þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu tekur Ísland ekki þátt í heildarstefnu Evrópusambandsins í málefnum útlendinga eða hælisleitenda. Ísland er ekki skuldbundið að neinu leyti í þeim efnum. Hins vegar tekur Ísland þátt í Dyflinnarsamstarfinu sem lýtur að afmörkuðum málum er varða útlendingamál, þar á meðal brottvísunum og endurkomubanni útlendinga sem hingað koma í ólögmæta dvöl. Ég fæ ekki séð hvernig Ísland hefði t.d. getað brugðist við fordæmalausum straumi hælisleitenda undanfarin ár án þessa samstarfs sem er hluti af Schengen-samstarfinu. Ég vil líka nefna það sérstaklega að þess misskilnings gætir stundum í umræðu um Schengen að afstýra hefði mátt fjölgun hælisleitenda hér á landi ef Ísland væri utan Schengen-samstarfsins. Það er auðvitað ekki þannig. Menn koma og óska eftir hæli í löndum alveg óháð því og óháð í hvaða bandalögum ríkin eru. Schengen-ríkin eru alls ekki einu áfangastaðir hælisleitenda, eins og Bretland er ágætisdæmi um. Dyflinnarsamstarfið tryggir hins vegar að þeir hælisleitendur sem hingað leita en eru þegar með umsókn um alþjóðlega vernd til afgreiðslu hjá öðru ríki innan Schengen, fái þann rétt og eigi kröfu á að það ríki afgreiði og ljúki málinu. Ef þetta samstarf væri ekki til staðar er ekki víst að ríki myndu almennt hirða um að afgreiða mál þeirra sem sæktu um alþjóðlega vernd. Dyflinnarsamstarfið er því ekki síður til hagsbóta og í þágu hagsmuna þeirra sem óska eftir hæli. Fram undan eru nokkuð mikilvæg verkefni á sviði landamæra og lögreglusamvinnu sem almenningur verður alveg örugglega mjög var við. Það er svokallaða Entry/Exit-kerfi sem samkomulag náðist um á síðari hluta ársins 2017, og verður tekið upp hér. Því er til að mynda ætlað að auka gæði landamæraeftirlits og sjálfvirkni við mælingu dvalar útlendinga á Schengen-svæðinu. Það er kerfi sem styrkir löggæsluyfirvöld í baráttunni gegn hryðjuverkum og glæpum sem ná þvert á landamæri. Ég vil líka nefna að árið 2022 er fyrirhugað að taka í notkun ETIAS-kerfi, sem kallast á ensku European Travel Information and Authorisation System. Það kerfi er í líkingu við það kerfi sem Bandaríkin nota við forskráningu ferðamanna til landsins. ETIAS er ætlað að greiða fyrir landamæraeftirliti og draga úr líkum á því að ferðamaður sæti frávísun á landamærum. Kerfið tekur til borgara ríkja sem njóta áritunarfrelsis inn á Schengen-svæðið og er ætlað að auka öryggi svæðisins og ná betri stjórn á ytri landamærum. Þá stendur einnig til að gera umfangsmiklar breytingar á sameiginlega Schengen-upplýsingakerfinu, sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar, og varðar notkun þess við lögreglu- og dómsmálasamvinnu í sakamálum og landamæraeftirlit og brottvísun útlendinga í ólögmætri dvöl. Markmiðið með þeim breytingum er að auka gæði upplýsinga, m.a. með skýrari reglusetningu. Ég vil nefna þessu tengt að Ísland gætti vel að hagsmunum sínum við gerð þessarar breytingartillögu innan Schengen og lagðist t.d. gegn því að skylt yrði að halda svokölluðu landsafriti af SIS-gagnakerfinu. Það höfum við verið að gera. Það er afskaplega kostnaðarsamt og dýrt og þjónar kannski ekki miklum tilgangi þegar ekki öll ríkin gera það, þrátt fyrir skyldu til að gera það, vegna þess að sum ríki hafa ekki haft bolmagn til þess. Við lögðumst gegn þessu ásamt Finnlandi, Noregi, Danmörku og Slóveníu. Eftir miklar viðræður við formennskuríki ráðherraráðsins og framkvæmdastjórn ESB var niðurstaðan sú að ekki væri skylt að halda landsafriti fyrir þessi Schengen-ríki. Það er reifað ágætlega í skýrslunni. Ég vil nefna það sem dæmi um það hvernig Ísland getur haft áhrif við mótun nýrra Schengen-gerða. Við gerðum það með þátttöku okkar íslensku sérfræðinga, sendiherra og ráðherra í nefndum dómsmálaráðherrans, þeirrar sem hér stendur, í nefndum ráðherraráðs Evrópusambandsins. Skýrslan ber með sér að fjölmörg umfangsmikil verkefni eru í vinnslu á vettvangi Schengen sem mikilvægt er að Ísland fylgist vel með. Helsti ávinningur samstarfsins er og verður frjáls [[Forseti hringir.]]för milli landa án landamæraeftirlits og Dyflinnarsamstarfið og stuðningur Landamærastofnunar Evrópu, Frontex, við endursendingaraðgerðir. Einnig eru ýmsar áskoranir reifaðar í skýrslunni en ég hlakka til að hlusta á ræður hv. þingmanna og eiga umræður um þetta mál í dag.
Herra forseti. Það er full ástæða til að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þessa greinargóðu skýrslu um Schengen-samstarfið. Þar er farið nokkuð ítarlega yfir þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir í þessu samstarfi og sögu okkar innan þess, sem hófst fyrir réttum 20 árum síðan. Það kemur glögglega fram í skýrslunni að Schengen-samstarfið er í dag allt annað en það var í upphafi, t.d. hefur þátttökuríkjum fjölgað mikið frá síðustu aldamótum, straumur flóttamanna inn á svæðið hefur á tímabilum verið fordæmalaus og hefur stóraukist frá því sem var, hryðjuverk eru orðin viðvarandi vá innan svæðisins og tengjast oft fólki sem hefur komið inn á svæðið yfir ytri landamærin. Herra forseti. Það er því ljóst að samstarfið er allt annað og þessi samningur er allt annar en sá sem við ákváðum að taka þátt í í upphafi. Það var forsenda þess að Schengen-ríkin féllu frá landamæraeftirliti á landamærum sínum að þátttökuríkin öll í sameiningu gripu til vandaðra aðgerða til þess að styrkja og efla ytri landamærin svo unnt væri að sporna við þeim hættum sem gætu steðjað að svæðinu í heild. Aðalforsendan var sem sagt að ytri landamæri aðildarríkjanna yrðu treyst og þar væri fylgt samræmdu verklagi. Á þetta hefur þótt nokkuð skorta, sérstaklega undanfarin ár, við aukinn straum flóttamanna að ytri landamærum og yfir þau. Það mætti einnig nefna þetta atriði sérstaklega meðal nýrra ógna við samstarfið. Það er gert í skýrslunni, þ.e. upptöku tímabundins eftirlit einstakra þjóða á innri landamærum sínum. Það virðist vera óleyst vandamál innan samstarfsins sem getur augljóslega sett það í uppnám, enda afnám landamæraeftirlits á innri landamærum forsenda samstarfsins. Hvort þetta vandamál verði leyst á farsælan hátt virðist ekki vitað á þessari stundu en forsenda fyrir samstarfinu er auðvitað að ytri landamæri Schengen haldi og þjóni þannig svæðinu öllu. Margt gott hefur leitt af þessu samstarfi og eru kostir þess ítarlega reifaðir í skýrslunni. Þar er nefnt: Auðveld og þægileg för milli landa án landamæraeftirlits, samræmd stefna um útgáfu vegabréfsáritana, samvinna vegna málefna flóttamanna og loks aðgangur að lögreglusamvinnu ríkjanna. En í lokaorðum skýrslunnar er fullyrt að Ísland hefði ekki bolmagn til að halda uppi slíku tvíhliða samstarfi við einstök Evrópuríki. Það er bara fullyrt að Ísland hefði ekki bolmagn til þess. Herra forseti. Það er einnig ljóst og kemur að nokkru fram í skýrslunni að allt umfang og kostnaður vegna samstarfsins hefur aukist á undanförnum árum og kröfur til þátttökuríkjanna hafa aukist að sama skapi. Það væri í því sambandi afskaplega áhugavert að þessi kostnaður yrði ítarlega greindur og kynntur Alþingi. Hann leynist víða. Til dæmis er í síðustu fjárlögum 837 milljónum varið til að efla landamæravörslu í tilefni af Schengen-úttekt sem fór fram 2017. Leynast slík útgjöld vegna samstarfsins víðar? Ég tel að það væri verðugt verkefni að slík útgjaldagreining færi fram sem tæki til bæði beins og óbeins kostnaðar við Schengen-samstarfið. Í þessu samhengi vil ég aðeins fjalla nánar um þessa úttekt sem við erum greinilega byrjuð að bregðast við en í skýrslunni er tíundað hvað það hafi verið sem hún leiddi í ljós að bjátaði á við framkvæmd samstarfsins hér. Í henni var helst fundið að framkvæmd Íslendinga á landamæraeftirliti á Keflavíkurflugvelli og gerðar voru alvarlegar athugasemdir við veikleika í stjórnskipulagi málaflokksins í heild. Er það virkilega þannig að við stöndum okkur ekki í þessu samstarfi? Er þetta það alvarlegs eðlis? Það var talið að mannafla skorti, bæta þyrfti búnað og bæta farþegalistagreiningar. Einnig var talið að þjálfun og menntun starfsmanna uppfyllti ekki lágmarkskröfur. Ég geri ráð fyrir að þessir fjármunir, fjárframlög í síðustu fjárlögum, hafi farið í að leitast við að bæta þessi atriði. Því væri gott að fá að vita hvort þar með sé þessum kröfum í úttektinni fullnægt eða hvort vænta megi aukinna fjárútláta til að koma á móts við þær aðfinnslur. Það væri ekki úr vegi, herra forseti, að kalla eftir ítarlegri kostnaðargreiningu, eins og ég hef nefnt í minni ræðu, á því hvað það kosti okkur nákvæmlega að vera í þessu samstarfi Schengen-þjóðanna. Jafnframt verði greint hvað það myndi kosta okkur að standa utan við samstarfið og hvaða möguleikar felist í því. Vil ég þar nefna sérstaklega lögreglusamstarfið en í skýrslunni segir að það sé ómögulegt fyrir okkur að standa utan við það samstarf. Það væri vert að vita hvaða möguleika við eigum í því sambandi, t.d. samvinnu við Stóra-Bretland sem staðið hefur utan Schengen alla tíð. Og Írland. Eru ekki einhver tækifæri þar? Einhvern veginn fara þeir að. Einhvern veginn hljóða þeirra samningar við Schengen-ríkin. Að síðustu vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir afskaplega góða og greinargóða skýrslu.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir ágætisyfirferð og hina ítarlegu skýrslu sem hún hefur lagt fyrir þingið. Þótt við hæstv. ráðherra séum ekki sammála um allt virðumst við að minnsta kosti bæði gera okkur grein fyrir því að mikilvægi Schengen-samstarfsins er töluvert fyrir Ísland og raunar Evrópu alla. Að vísu vildi ég að ráðherra væri mér meira sammála um mikilvægi annars alþjóðasamstarfs, svo sem á vettvangi þróunarsamvinnu og Evrópumála, en hún er að minnsta kosti nær mér, heyrðist mér, en hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, sem hér hefur nýlokið ræðu. Eins og ráðherrann fór ágætlega yfir tekur Ísland þátt í Schengen-samstarfinu ásamt 25 Evrópuríkjum. Samstarfið snýr að því að tryggja frjálsa för einstaklinga innan Schengen-svæðisins, að samráði í eftirliti með ytri landamærum þátttökuríkjanna og að baráttunni gegn alþjóðlegri glæpa- og hryðjuverkastarfsemi. Þótt ég sé sammála ráðherra um mikilvægi þessa samstarfs get ég varla verið sammála henni um að Schengen-úttekt Evrópusambandsins hafi almennt komið ágætlega út. Aðgerðalisti stjórnvalda eftir úttektina er gríðarlega umfangsmikill og Ísland er langt frá því að uppfylla skuldbindingar sínar sem þátttakandi í þessu samstarfi. Eins og farið hefur verið yfir er samstarfið gríðarlega mikilvægt, ekki bara fyrir ferðafrelsi íslenskra ríkisborgara heldur öryggi í allri álfunni. Það að Ísland uppfylli ekki gæðakröfur og að svo alvarlegir annmarkar hafi komið í ljós, t.d. við framkvæmd landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli, er auðvitað mjög alvarlegt mál. Úttektin sneri ekki eingöngu að landamæraeftirliti heldur komu einnig alvarlegir veikleikar í ljós í stjórnskipulagi málaflokksins í heild. Þjálfun og menntun starfsmanna uppfyllir í dag heldur ekki lágmarkskröfur um mannafla, búnað og áhættugreiningar - þær vantar líka á þessum vettvangi. Ég velti fyrir mér hvort málaflokkurinn hafi verið látinn sitja svolítið á hakanum fyrst svo alvarlegar athugasemdir koma í ljós. Mér finnst líka ólíklegt, miðað við umfang athugasemda, að ekki hafi verið hægt að bregðast betur við, sérstaklega í ljósi þess að þetta er ein af þeim alþjóðastofnunum sem við höfum hvað greiðastan aðgang að í hagsmunagæslu, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra. Það eru líka nefnd dæmi um það í skýrslunni. Ísland á sem sagt seturétt á öllum stigum ákvarðanatöku í dóms- og innanríkismálaráði ESB. Hæstv. innanríkisráðherra er þannig eini ráðherra Íslands sem fær boð um að sitja ráðherrafundi ESB. Að þessu leyti höfum við meira að segja og getum fylgst betur með málefnum tengdum Schengen en flestum öðrum málefnum sem falla undir EES-samninginn. Kannski er það svolítið kaldhæðnislegt að hæstv. ráðherra þess stjórnmálaflokks sem hvað hatramlegast hefur barist gegn frekari þátttöku í Evrópusamstarfi skuli sitja ráðherrafundi ESB eða getað setið þá. Nú eru raddir uppi um það að við eigum jafnvel að slíta þessu samstarfi eða eigum að standa utan þess. Ég spáði því þegar ég var að lesa þessa skýrslu að slíkar raddir ættu eftir að heyrast í þessari umræðu og þurfti ekki lengi að bíða. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason staðfesti þann grun. Við lifum á þannig tímum að alþjóðastarf hefur aldrei verið jafn mikilvægt og nú. Við þurfum einmitt á meira og nánara samstarfi að halda við aðrar þjóðir, alls ekki minna. Í heimi sem er fullur af öfgum, þar sem alið er á hatri, tortryggni og hræðslu verður það umburðarlyndi og samvinna, samhjálp og víðsýni sem ákvarðar hvort mannkyninu miðar áfram og muni auðnast að eiga gott líf á jörðinni. Við stöndum frammi fyrir fjölmörgum málum sem snerta á þessu, loftslagsmálum, fátækt og ófriði. Í loftslagsmálum getum við sökum smæðar fyrst og fremst gengið á undan með góðu fordæmi, uppfyllt skuldbindingar okkar, hvatt til metnaðarfullrar lagasetningar og raunhæfrar sóknar í alþjóðasamstarfi. Dæmi um slíkt samstarf er reyndar innleiðing þriðja orkupakkans sem bíður nú þingsins og stendur hugsanlega í einhverjum þingmönnum hér. Þar er um að ræða samevrópskt verkefni sem er ætlað að styðja skynsamlega, vistvæna og sjálfbæra orkunýtingu álfunnar. Fátækt er önnur risastór áskorun og tengist för fólks frá öðrum heimshlutum hingað, en hún er auðvitað bæði orsök og afleiðing þriðju ógnarinnar sem er ófriður og útilokað, að minnsta kosti ólíklegt, að við munum upplifa heimsfrið fyrr en fátækt hefur verið upprætt. Það er stórt áhyggjuefni að ójöfnuður fer vaxandi í heiminum og í dag eigi ríkasta prósentið jafn mikið og hin 99%. Þetta eru tölur sem margoft er búið að tyggja hér uppi í stól. Og á Íslandi er þessi ójöfnuður líka að aukast og 5% Íslendinga eiga jafn miklar eignir og hin 95%. Það er því ágætisframlag Íslands að ráðast gegn ójöfnuði. En þetta er kannski smáútúrdúr. Stór hluti af okkar alþjóðlegu skuldbindingum felst líka í þróunarsamvinnu. Þar finnst mér ríkisstjórnin vera metnaðarlítil. Ríkisstjórnin nær einungis í lok fjármálatímabilsins upp í hálft markmið Sameinuðu þjóðanna um hlutfall af þjóðarframleiðslu sem mælst er til að vestræn ríki setji sér. Það er auðvitað fyrir neðan allar hellur. Og loks er það ófriðurinn. Um afleiðingar hans þarf auðvitað ekki að fjölyrða. Þó að Ísland muni ekki leika afgerandi hlutverk í baráttu gegn honum berum við mikla ábyrgð og getum beitt okkur með afgerandi hætti, ekki síst í mannúðar- og hjálparstarfi og með áherslu á friðar- og jafnréttismál. Með langvarandi stríðsátökum, ofbeldi og ofsóknum sem og neikvæðum áhrifum loftslagsmála verður þörf fyrir mannúð, þörf fyrir að hjálpa utanaðkomandi fólki sem ferðast inn á Schengen-svæðið. Hér getum við, hæstv. forseti, axlað miklu meiri ábyrgð, sérstaklega gagnvart fólki sem er í viðkvæmri stöðu og leitar alþjóðlegrar verndar, ekki síst börnum. Mér hefur reyndar fundist nöturlegt hvernig hæstv. dómsmálaráðherra hefur hunsað gjörsamlega vilja Alþingis og þrengt að þessum hópi með reglugerð í fyrra sem Samfylkingin og fleiri hafa gagnrýnt og mér líst reyndar ekki mjög vel á þær nýju breytingar sem boðaðar eru á útlendingalögum og um alþjóðlega vernd. Herra forseti. Að lokum: Hæstv. ráðherra fór yfir þær aðgerðir til úrbóta sem Ísland þarf að ráðast í til að fullnægja skilyrðum Schengen-samstarfsins. Þær úrbætur munu fyrirsjáanlega verða kostnaðarsamar en úr því sem komið er tel ég það eina rétta í stöðunni að auka fjármagn töluvert til málaflokksins, eins og raunar er gert ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi næsta árs. Ég hvet þess vegna ráðherra til að vanda til verka, sér í lagi hvað varðar þátttöku Íslands í vettvangi samstarfsins, og hugsa lengra til framtíðar í úrbótavinnu og stefnumótun málaflokksins.
Herra forseti. Ég vil í upphafi, eins og aðrir ræðumenn í umræðunni, þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að flytja þinginu þessa skýrslu. Ég held að hún gefi gott tækifæri til að ræða þátttöku okkar í Schengen, bæði á almennum nótum en líka út frá einstökum atriðum. Skýrslan sem liggur fyrir er góð greinargerð sem ætti að vera til þess fallin að draga fram þær staðreyndir og þá þróun sem við þurfum að fylgjast með í þessum efnum. Umræða um Schengen-mál hefur stundum að mínu mati verið í dálitlum upphrópunarstíl, sérstaklega þegar menn hafa verið að gagnrýna þátttöku okkar í því samstarfi. Við Íslendingar þurfum alltaf að vega það og meta, gaumgæfa vel, í hvaða alþjóðasamstarfi við tökum þátt og hverju ekki. Þar þarf að fara fram greinargott og skynsamlegt hagsmunamat, hvort ávinningurinn af samstarfinu sé meiri en ókostirnir sem því kunna að fylgja. Það var gert þegar við gerðumst aðilar að Schengen-samstarfinu á sínum tíma. Og þótt það sé auðvitað rétt sem bent hefur verið á í umræðunni, að Schengen-samstarfið hafi tekið miklum breytingum og það umhverfi sem við erum að fást við að þessu leyti hefur vissulega tekið miklum breytingum á þeim tveimur áratugum sem liðnir eru frá því að við tókum ákvörðun um að verða aðilar að Schengen, þá er það alla vega mín niðurstaða að kostirnir séu töluvert fleiri en ókostirnir. Ég vil í meginatriðum rökstyðja það með því að samstarf við landamæra- og löggæsluyfirvöld í öðrum Evrópulöndum er lykilatriði fyrir okkur til að við getum rækt þær skyldur sem við höfum á þessu sviði. Beinn aðgangur að upplýsingakerfum er lykilatriði í því sambandi. Ég hef ekki neina sannfæringu fyrir því að það sé möguleiki fyrir okkur að gera einhvers konar tvíhliða samninga við einstök Evrópulönd sem muni koma í staðinn fyrir slíkan aðgang. Ég held að það sé alveg sama hvað við, - hvað eigum við að segja? - setjum marga menn í að skoða passa á landamærum, ég held að það skipti ekki máli, heldur fyrst og fremst aðgangur að gögnum, aðgangur að upplýsingum. Samstarf við yfirvöld í öðrum löndum er lykilatriði þegar kemur að því að meta áhættu sem fylgir komu einstakra manna eða hópa hingað til lands. Ég segi fyrir mitt leyti að kostirnir virðast mér yfirgnæfa ókostina að töluverðu leyti, og að öllu leyti. Það er alla vega mín niðurstaða að ekki sé tilefni fyrir okkur að taka aðild okkar að Schengen til endurskoðunar. En að sjálfsögðu þurfum við að fylgjast vel með þróun, fylgjast með umræðum, taka umræðu um það með reglulegu millibili hvort samstarf eigi jafn vel við í dag og það átti fyrir 10–20 árum. Að sjálfsögðu. Við þurfum að gera það varðandi allar okkar ákvarðanir. En ég hef enga sannfæringu fyrir því að tilefni sé til að rjúfa tengsl okkar við Schengen-samstarfið eins og sakir standa. Ég held þvert á móti að auknar áskoranir á þessu sviði, sem hafa verið raktar hér í ræðum annarra ræðumanna, geri að verkum að Schengen-samstarfið sé mikilvægara en það var í upphafi. Það reynir meira á það. Vissulega er aukið álag á landamæri, bara ef við tökum tíföldun þeirra erlendu ferðamanna sem fara í gegnum Flugstöð Leifs Eiríkssonar á örfáum árum, það skapar auðvitað meira álag. Það gerir að verkum að setja þarf meiri fjármuni, meiri mannskap, meiri tækjabúnað í að sinna landamæraeftirliti þar og sinna þeim málum. Mikið af þeim athugasemdum sem hér hefur verið vikið að og gerðar voru við úttekt árið 2017 felst einmitt í slíkum ábendingum, um að efla þurfi þessa þætti í starfsemi okkar. Við því hefur þegar verið brugðist af hálfu núverandi ríkisstjórnar og fjárlagafrumvarp og áform í fjármálaáætlun gefa til kynna að ríkisstjórnin tekur þær ábendingar mjög alvarlega og er að setja töluvert mikla fjármuni til að bæta úr því sem athugasemdir voru gerðar við. Allt eru þetta þættir sem við þurfum að hafa í huga í þessari umræðu. Ég nefndi áðan aukinn ferðamannafjölda, auknar komur útlendinga til landsins sem hafa margfaldast og hafa verið mjög mikilvægar fyrir okkur efnahagslega og fyrir þjóðfélagið á því uppbyggingarskeiði sem við höfum séð á síðustu árum. En álagið er líka mikið vegna aukins flóttamannastraums. Við höfum ekki farið varhluta af honum, frekar en aðrar Evrópuþjóðir. Við slíkar aðstæður verður auðvitað líka mikilvægt að eiga samstarf við nágrannaríkin til að bregðast við því álagi sem þær aðstæður skapa. Ég held að mikilvægt sé að við tökum þessi mál með reglulegu millibili til umræðu. Skýrsla ráðherra er gott innlegg í þingið við þær aðstæður sem nú eru uppi. Við umræður um ríkisfjármál er eðlilegt að þeir þættir sem hér hefur verið vikið að og varða spurningar um fjármuni til þessa málaflokks eigi vel við. En frá mínum bæjardyrum séð myndi ég segja að ef menn vilja í alvöru talað leggja til að við með einhverjum hætti hverfum frá Schengen-samstarfinu myndi ég kalla eftir því að menn kæmu jafnframt fram með einhverjar raunhæfar hugmyndir um hvernig það verði gert svo að við getum sinnt áfram hlutverki okkar á þessu sviði, að við getum áfram tryggt það öryggi sem um er að ræða, en um leið varðveitt ferðafrelsi eins og kostur er. Þetta eru atriði sem ég vil koma með inn í umræðuna á þessu stigi, en þakka ráðherra aftur fyrir innlegg hennar í þessu.
Forseti minnir þingmenn á að sá ræðutími sem er farið umfram í þessari skýrsluumræðu dregst af öðrum ræðumönnum sama flokks, í þessu tilfelli þrjár mínútur og fimmtán sekúndur.
Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa skýrslu sem mér þykir mjög upplýsandi og greinargóð. Ég er einn af þeim sem eru frekar fylgjandi Schengen-samstarfinu. Ég tel að það hafi nýst Íslandi mjög vel. Ég þekki auðvitað best til löggæsluþáttarins og til SIS-kerfisins og SIS-skrifstofunnar. Ég er almennt á því að fólk eigi að hafa nokkuð frjálsa för yfir landamæri en þótt ég sé á þeirri skoðun og vilji bjóða flesta velkomna þá veit ég að nauðsynlegt er fyrir okkur að hafa gott yfirlit yfir það hverjir dvelja hér á hverjum tíma. Afbrotamenn og hryðjuverkamenn ferðast eins og aðrir og nauðsynlegt fyrir okkur að hafa net upplýsinga þar sem við getum fylgst með því hverjir koma til landsins og jafnframt skráð inn í kerfið og hjálpað þannig öðrum löndum að vita hverjir það eru sem koma til þeirra. Ísland gegnir mjög mikilvægu hlutverki í Schengen því að oft erum við ytri landamæri Schengen, t.d. þegar kemur flug frá Bandaríkjunum. Þess vegna var ekki gott þegar við fengum á okkur þá gagnrýni að við værum ekki nógu vel þjálfuð á Keflavíkurflugvelli, að starfsfólkið kynni ekki nógu vel á kerfin. Mér skilst að verið sé að bregðast við því. Þetta tengist því sem við vorum að tala um áðan um löggæsluna, að okkur hefur vantað mannskap. Okkur vantar þjálfað fólk. Ég held að við ættum enga möguleika á því að halda uppi jafn góðri löggæslu og við gerum í dag án þess að nýta slík kerfi, án þess að nýta samstarf við aðrar Evrópuþjóðir og fá styrk frá þeim. Ég er ekki í stjórnmálaflokki sem er mjög Evrópusinnaður en ég er þó hrifinn af Schengen og sé ekki að þetta tvennt þurfi endilega að fara saman. Eins og ég sagði áðan held að fagna beri allri bættri tækni í þeim málaflokki. Ég held reyndar að kerfi eins og SIS hjálpi þegar hælisleitendur koma til landsins. Það að vera með gott kerfi og góða skráningu flýtir afgreiðslunni og styttir biðtíma fólks, það að við séum í góðum tengslum við önnur lönd. Í stað þess að fólk þurfi að bíða mánuðum saman getur það fengið svör miklu fyrr ef upplýsingar um það eru skráðar í sameiginlegu kerfi. Ég bind t.d. miklar vonir við kerfi sem verið er að þróa, Entry/Exit-kerfið, að það geti hjálpað okkur með þann flóttamannastraum sem hefur verið að koma til Evrópu. Það er alveg ljóst að lönd hafa komist upp með að loka innri landamærum þótt það sé ekki stefna Schengen. Þó að ég geti sýnt því ákveðinn skilning þykir mér það ekki gott. Mér þykir það slæmt. Ég vildi hafa sem flest landamæri opin og ég held að það fari að styttast í að þau landamæri opni. Ég átti leið milli Slóveníu og Króatíu í sumar og fékk að prófa þetta Schengen-kerfi þar sem ég gat keyrt alveg frjáls út úr Slóveníu, tíu metra, þar til ég kom að Króatíu. Þar sá ég líka hvernig ytri landamærin virka. Þar voru langar raðir af fólki að reyna að komast inn á Schengen-svæðið í gegnum Slóveníu. Talað er um í skýrslunni að kannski séum við stundum of smá og náum ekki að uppfylla allt og auðvitað verðum við stundum að sætta okkur við það. En ég held að við megum ekki láta deigan síga, við verðum að gera okkar besta. Ég held að mikilvægt sé að við séum í slíku samstarfi. Við verðum líka að sætta okkur við alheimsvæðinguna. Fólk fer nokkuð hratt á milli landa, með flugi og öðru, þannig að við þurfum að hafa einhver tæki. Ef við tölum um að við séum of smá til að vera gildandi í Schengen þá held ég að við séum allt of smá til að standa utan þess og ætla sjálf að vera með allt þetta eftirlit og gagnabanka. Þetta er mitt innlegg í umræðuna. Ég hvet til þess að við höldum áfram í Schengen. Ég vil leggja áherslu á hversu mikilvægt það er fyrir landamæravörslu okkar og löggæsluna að vera þar inni. Ég þakka enn og aftur fyrir skýrsluna sem mér fannst, eins og áður sagði, mjög upplýsandi og greinargóð.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að það er svolítið undarlegt hversu margir í þessari umræðu fram að þessu hafa talað um þessa skýrslu og Schengen-samstarfið eins og þetta sé spurning um að vera eða vera ekki í samstarfinu. Það er augljóst að Schengen-samstarfið er eitt af okkar mikilvægustu alþjóðlegu samstarfsverkefnum og tryggir okkur víðtækt ferðafrelsi úti um alla Evrópu ásamt því að tryggja almannaöryggi með því að sinna mikilvægu eftirliti með fólki sem gæti ógnað friði. Það var hárrétt sem hv. þingmaður sagði hér á undan mér að það er mikilvægt að við nýtum okkur þetta verkfæri til að halda landamærin opnum en reynum jafnframt að þróa það eftir atvikum. Þetta er jafnvægisleikur milli almannaöryggis og einstaklingsfrelsis og Schengen hefur náð því jafnvægi mjög vel í gegnum tíðina. Því miður er hætt við því að þeir sem finna kannski helst útlendingum allt til foráttu og sjá ógnir úti um allt leitist við að útvíkka eftirlitshlutverk Schengen langt út fyrir það sem þörf er á. Höfum í huga að Schengen-samstarfið hefur gengið gríðarlega vel. Upplýsingakerfið tryggir samfélagslegt öryggi í mæli sem þekkist ekki utan þeirra ríkja sem eru aðilar að Schengen. Þetta virkar vel. Vissulega eru til vandamál og sum þeirra frekar stór en höfum líka í huga að ekki verða öll vandamál leyst innan ramma þess kerfis þar sem þau urðu til. Til dæmis hefur verið talað um flóttamannastrauminn hér og hann hefur verið mikill en hann er hvorki verri né betri vegna Schengen. Straumurinn á náttúrlega rætur að rekja til vandamála í alþjóðastjórnmálum og til átaka. Þetta ættu öll Evrópulönd og öll heimsbyggðin að reyna að sameinast um að leysa. Schengen út af fyrir sig hefur staðið sig vel í gegnum þetta allt saman og virkað sem skyldi. Í skýrslu dómsmálaráðherra um Schengen-samstarfið segir að þann 6. apríl 2017 hafi tekið gildi reglugerð sem felur í sér að Evrópubúar sæti núna kerfisbundnu eftirliti við för yfir ytri landamæri Schengen-svæðisins. Fram að gildistöku breytinganna sættu Evrópubúar svokölluðu lágmarkseftirliti sem fólst fyrst og fremst í virku eftirliti í þeim tilfellum þar sem var um síbrotafólk að ræða eða einhverja sem voru eftirlýstir. Aðrir voru skráðir að eins litlu leyti og raunhæft var. Þessum breytingum var ætlað að auka öryggi á Schengen-svæðinu í kjölfar endurtekinna hryðjuverkaárása í Evrópu sl. ár, eða eins og það er orðað í skýrslunni, með leyfi forseta: „Flestir ódæðismannanna sem skipulögðu og frömdu hryðjuverkaárásirnar í Evrópu árin 2015, 2016 og fyrri hluta árs 2017 voru Evrópubúar …“ Ísland nýtti sér undanþágu frá því að framfylgja þessu ytra eftirliti en hefur frá október 2017 framkvæmt slíkt eftirlit á Keflavíkurflugvelli. Spurningin er: Hvaða áhrif hefur slíkt eftirlit haft í reynd? Hvaða mælikvarðar eru notaðir til þess að mæla árangur þess? Í skýrslunni segir líka, með leyfi forseta: „Bent hefur verið á að kerfisbundið eftirlit, virk áhættugreining og upplýsingamiðlun milli landa geti dregið úr hættu á hryðjuverkum.“ Það er skrýtið að benda á slíkt án þess að vísa í veruleg gögn því til sönnunar. Stórar fullyrðingar þarfnast stórra sannana. Í ljósi þessarar fullyrðingar er rétt að spyrja: Hvaða áhrif hafa þær aðgerðir sem rætt er um í skýrslunni? Hvaða áhrif munu þær hafa á réttindi borgaranna, friðhelgi einkalífs þeirra og líf almennings almennt? Þá þarf líka að spyrja hvernig hið svokallaða stríð gegn hugtakinu hryðjuverk hefur gengið. Er almenningur í raun og veru öruggari nú en áður eftir að umfangsmiklar eftirlitsaðgerðir með takmörkunum á réttindum fólks voru teknar upp í kjölfar árásanna í Bandaríkjunum 2001? Ég er viss um að ýmislegt hefur batnað en ég hef aldrei séð neina raunverulega úttekt á því hvað af þessu hefur virkað og hvað af þessu er bara til að skapa ímynd um öryggi án þess að við njótum raunverulegs öryggis. Það er kannski réttara að segja að öryggisástand heimsins aukist fyrst og fremst eftir því sem frjálslynt lýðræði breiðist út, almenn velferð eykst, stofnanir rækta hlutverk sitt betur og tilfinning borgaranna fyrir því að réttindi þeirra séu virt er staðfest. Þetta allt saman hjálpar. Almennt gengur þetta mjög vel í heiminum. Það má vissulega gera betur. Mörg lönd eru aftarlega á merinni en við erum það ekki. Nálgun okkar þarf að vera að setja ekki upp frekara öryggisleikhús. Við þurfum að hætta að búa til einhverja sýndarmennsku í kringum öryggi okkar heldur tryggja betur og sjá til þess að raunveruleg öryggisviðmið sem eru til staðar, og þau eru vissulega til staðar, virki betur. Sá úttektarþáttur sem kom hvað verst út laut að skyldum Íslands við landamæraeftirlit. Við lögum það ekki með því að auka eftirlit með borgurunum eða með því að skrásetja fólk sem ferðast til ákveðinna landa. Nei, skýrslan segir að það séu alvarlegir annmarkar á framkvæmdinni á Keflavíkurflugvelli, að alvarlegir veikleikar séu í stjórnskipulagi landamæraeftirlits í heild og t.d. að mannafla þurfi til að framkvæmdin uppfylli gæðakröfur. Þá þurfi að bæta búnað og áhættugreiningar, þar með talið farþegalistagreiningar. Svo hefur verið minnst á að þjálfun og menntun starfsmanna uppfylli ekki lágmarkskröfur sem gerðar eru. Lögum þetta allt saman vegna þess að það myndi hjálpa okkur töluvert mikið. Ef við viljum raunverulega að öryggi okkar sé tryggt og að við finnum á sama tíma þetta dásamlega jafnvægi milli persónufrelsis fólks og frelsis fólks til að ferðast er leiðin augljós. Við þurfum fleira fólk sem sinnir störfunum. Við þurfum meiri fjárveitingar til að hægt sé að hafa eins hæft fólk og mögulegt er í vinnu á hverjum tíma og við þurfum að leggja meiri áherslu á að laga þau raunverulegu vandamál sem eru til staðar, bæði innan landamæraeftirlits en líka um heimsbyggðina alla, vegna þess að það eru vissulega ógnir úti í heimi. Við þurfum að gera það frekar en að útvíkka eftirlitsiðnaðinn og takmarka frelsi fólks.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir skýrsluna þar sem farið er mjög vel yfir Schengen-samstarfið, þróun þess og stöðu í dag. Eins og fram kemur í skýrslunni hóf Ísland þátttöku í Schengen-samstarfinu þann 25. mars árið 2001, samhliða Danmörku, Finnlandi, Noregi og Svíþjóð. Frá þeim tíma hafa miklar breytingar átt sér stað á fjölda ferðamanna og ferða Íslendinga til og frá landinu, auk mikillar aukningar á komu flóttamanna og hælisleitenda til landsins. Eins og fram kemur í skýrslunni felst Schengen-samstarfið í grundvallaratriðum í tvennu, með leyfi forseta: „Annars vegar afnámi persónubundins eftirlits á innri landamærum Schengen-ríkja og hins vegar mótvægisaðgerðum, sem felast einkum í samræmdum reglum um eftirlit á ytri landamærum Schengen-svæðisins og samvinnu lögregluliða meðal þátttökuríkjanna, þar á meðal rekstri Schengen-upplýsingakerfisins, til að tryggja öryggi borgara á Schengen-svæðinu.“ Það er nokkuð ljóst að fámenn eyja eins og Ísland nýtur á margan hátt góðs af því að vera í alþjóðasamstarfi eins og Schengen. Skýrslan er mjög greinargóð og gefur góða mynd af þeim verkefnum og áskorunum sem felast í samstarfinu. Segja má að kostir og gallar samstarfsins kristallist í sama atriðinu, eins og hefur komið fram í ræðum annarra þingmanna, þ.e. frjálsri för fólks innan svæðisins þar sem almennir ferðamenn njóta þess að sæta ekki landamæraeftirliti við hver og ein landamæri þátttökuríkjanna, en á sama tíma má segja að skipulagðir glæpahópar hafi stærra aðgerðasvæði, geti aukið umsvif sín og stundað afbrot yfir landamæri. Í Schengen-samstarfinu njótum við góðrar og mikillar samvinnu varðandi löggæslu og öryggismál, auk samræmdra reglna og aðgerða er varða vegabréfsáritanir, meðferð flóttamanna og einstaklinga sem sækja um alþjóðlega vernd. Í skýrslunni er farið vel yfir þær miklu áskoranir sem við höfum staðið frammi fyrir vegna þeirra breytinga sem áður hafa verið nefndar. Auk þess er farið yfir áskoranir úttektar sem gerð var á þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu árið 2017, en slíka úttekt á að gera á fimm ára fresti til að fylgjast með hvernig gangi að fylgja eftir regluverkinu. Ljóst er samkvæmt skýrslunni að fram undan eru mjög aðkallandi og kostnaðarsöm verkefni sem mætt er með mismunandi hætti og hafist hefur verið handa við að uppfylla. Þá er mjög áhugaverður kaflinn um Dyflinnarreglugerðina. Núverandi kerfi þykir hvorki sjálfbært né þykir það dreifa ábyrgð á sanngjarnan hátt meðal þátttökuríkja. Fá þátttökuríki bera ábyrgð á flestum umsækjendum um alþjóðlega vernd vegna landfræðilegrar legu. Unnið hefur verið að breytingum frá árinu 2016 með það að leiðarljósi að bæta sanngirni og skilvirkni en erfiðlega hefur gengið að koma því heim og saman. Í skýrslunni kemur fram að í byrjun febrúar hafi aðildarríkin samþykkt aðgerðir til bráðabirgða sem ætlað er að brúa bil þar til sátt næst um Dublin, án þess að frekar sé getið um hvað átt er við með aðgerðum til bráðabirgða. Talað er um að framhald málsins muni skýrast á næstu vikum. Forvitnilegt verður að vita hvernig það verður. Þá er lagt til að Ísland endurmeti afstöðu sína varðandi mögulegan aðgang að evrópsku stuðningsskrifstofunni í málefnum er varða alþjóðlega vernd. Það getur verið mikilvægt að hafa aðgang að upplýsingum og þjálfun, eða eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Sá aðgangur að upplýsingum auk þjálfunar sem stofnunin stendur að geta aukið hvort tveggja gæði og hraða málsmeðferðar umsókna á Íslandi.“ Ég tel mikilvægt að við metum ávinninginn af bættu og hraðara ferli í málsmeðferð á móti fjárhagslegum skuldbindingum í fullgildingu aukaaðildar að samningnum. Ýmsar áskoranir eru fram undan sem komu í ljós í síðustu úttekt á framkvæmd og beitingu regluverks Schengen á Íslandi. Fram kemur að brugðist hafi verið við með bráðaaðgerðum og stefnumótun til framtíðar. Ísland hóf þátttöku í Schengen-samstarfinu þann 25. mars árið 2001, fyrir 18 árum. Mikil fjölgun ferðamanna hefur orðið til og frá landinu á þeim tíma, auk mikilla breytinga á komu flóttafólks og hælisleitenda til landsins. Þótt dregið hafi úr ferðamannastraumnum undanfarið, eða hann a.m.k. ekki aukist, er ljóst að verkefnin fram undan eru krefjandi ef við ætlum að uppfylla þær kröfur sem til okkar eru gerðar. Einnig tölum við mikið um á hinu háa Alþingi að fjölga gáttum inn í landið og dreifa ferðamönnum betur um landið, að þeir komi víðar við. Það kallar á enn frekari aðgerðir af hálfu stjórnvalda til að tryggja eftirlit og öryggi við landamæravörslu óháð þróun Schengen-samstarfsins.
Herra forseti. Það er ljúft og skylt að hefja mál sitt á því að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir skýrslu um Schengen-samstarfið. Skýrslan er yfirgripsmikil og lýsir bæði aðdraganda að því að Ísland varð aðili að Schengen, hvað Schengen er og síðan er farið yfir einstaka efnisþætti með ítarlegum hætti. Fyrir það ber að þakka. Schengen-samstarfið er gott dæmi um mikilvægt alþjóðasamstarf, mikilvægt Evrópusamstarf, sem við tökum þátt í. Það ætti að vera flestum ljóst að sá flokkur sem ég tilheyri er þeirrar skoðunar að samstarf af þessu tagi sé mjög mikilvægt og skili þjóðinni miklum árangri. Mér finnst það sannast í þeirri ágætu skýrslu sem fjallar um þetta mál hvað það er mikilvægt fyrir Ísland að taka þátt í svona samstarfi, sem leiðir til þess að íslensk yfirvöld geta með miklu betri og skilvirkari hætti en ella tekist á við verkefni sem í eðli sínu eru alþjóðleg, í þessu tilviki evrópsk. Mér fannst það líka koma ágætlega fram í máli hæstv. ráðherra að þátttakan er mikilvæg og það er engan bilbug að finna á ráðherranum gagnvart því að halda þessu samstarfi áfram og sinna því eins vel og hægt er. Mér fannst líka gaman að heyra að ráðherrann lýsti því ágætlega hvernig Ísland í samfloti við önnur ríki getur haft áhrif á það hvernig regluverkið þróast. Það sýnir manni og færir heim sanninn um að smærri ríki á borð við Ísland, hafi þau fram að færa sannfærandi rök fyrir máli sínu, geta breytt regluverki sem stór og voldugri ríki standa að, í þessu tilviki Evrópusambandið. Er ég þá að vísa til ummælanna um Schengen-upplýsingakerfið sem skammstafað er SIS, en fram kom í máli ráðherra og í skýrslunni að þar náðu nokkur ríki fram mikilvægum breytingum. Það er með þetta samstarf eins og allt annað að það þarf að leggja til þess ef það á að takast vel. Fram kemur í skýrslunni að á köflum höfum við kannski ekki staðið okkur eins vel og skyldi, en við því er verið að reyna að bregðast, og ég held að við eigum að taka þetta mjög alvarlega vegna þess að þessi samningur er gríðarlega mikilvægur. Ég held að það sé óráð að menn tali af, mér liggur við að segja léttúð [[Gripið fram í.]]- þakka þér fyrir hv. þingmaður - um gildi þessa samnings. Fram kom t.d. í máli hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar að hann vildi láta gera úttekt á kostnaði við samninginn. Það er auðvitað allt gott og blessað. Hann vildi líka láta gera greiningu á því hvað það myndi kosta að við reyndum að gera þetta allt saman sjálf. Í máli hans kom þó ekkert fram, a.m.k. ekki í ræðunni sem hann flutti, um hvort reyna ætti að leggja mat á kostina við að vera í samstarfinu og þá kostina og gallana við að taka ekki þátt í því. Það er nú einu sinni þannig að það verður ekki allt mælt á endanum í krónum og aurum. Mig langar til að vitna til orða í orð Stefáns Eiríkssonar, sem talaði á fundi hjá Viðreisn fyrir u.þ.b. fimm mánuðum síðan. Stefán Eiríksson starfaði áður í dómsmálaráðuneytinu og var þar á undan lögreglustjóri á höfuðborgarsvæðinu og kom mjög að samningum Íslands um Schengen á sínum tíma. Hann hefur síðan þekkt það samstarf á eigin skinni. Með leyfi forseta, ætla ég að fá að vitna til hans: „Ég held að styrkurinn í þessu samstarfi fyrir Ísland sé í þessum hliðarráðstöfunum öllum,“ - þ.e. því sem fylgir Schengen-samningnum - „þessari lögreglusamvinnu sem tengist þessu sem í rauninni á við um allt alþjóðlegt samstarf. Við verðum að mínu mati sterkari þegar við erum með aðild að því og tökum þátt í að þróa það og deila og miðla upplýsingum á hvaða sviði sem það er heldur en að standa þar fyrir utan. Í mínum huga á það við með augljósum hætti um lögreglusamvinnu, samvinnu um réttaraðstoð í sakamálum, framsal sakamanna og síðan þetta samstarf sem er í málefnum innflytjenda og hælisleitenda. Ég held að ef við hefðum ekki farið í Schengen-samstarfið hefðum við að mörgu leyti einangrast, og ekki bara í Evrópusamstarfi, heldur líka í þessu norræna samstarfi og það var svona hið sameiginlega mat á þessum tíma.“ Ég held að þarna hafi Stefán hitt naglann á höfuðið, að samstarf af þessu tagi sé í sjálfu sér spurning um hvort við viljum og getum verið fullgildir þátttakendur í alvörualþjóðasamstarfi. Niðurstaða skýrslunnar og Stefáns og mín og Viðreisnar er sú að það sé auðvitað hárrétt. Það er þess vegna miður að þeir sem eru andvígir alþjóðlegu samstarfi, í það minnsta hinu evrópska, megi ekki heyra minnst á aðild að Evrópusambandinu. Það er oft þannig, þótt það gildi að sjálfsögðu ekki um alla. Úr þeirra röðum koma upp raddir sem reyna hvað þær mega til að gera Schengen-samstarfið tortryggilegt og finna því flest til foráttu, kalla það byrði og að það sé að sliga samfélagið að rísa undir þeim skuldbindingum sem því fylgja. Ég held að þegar menn ræða um Schengen í þessu samhengi sé þetta svolítið eins og í gamla daga, að þegar menn þurftu að skamma Kína ræddu þeir gjarnan um Albaníu. Ég held að menn séu að reyna að finna sér einhverja leið til þess að gera allt evrópskt samstarf tortryggilegt með því að beina sjónum sínum að Schengen-samstarfinu og telja það dýrt. Það leiði til þess að hingað flæði inn glæpamenn, hingað flæði inn flóttafólk, og ímynda sér og fullyrða að þetta getum við allt ráðið við sjálf, það sé ekki nokkur einasti vandi. Það eigi bara að taka upp vegabréfaeftirlit á landamærunum og þar með sé málið úr sögunni. Eyðum ekki peningum í Schengen-samstarfið og hættum allri þeirri gríðarlegu samvinnu sem felst í því samstarfi, við getum bara gert þetta sjálf. Það er viðhorf sem ég held að sé hættulegt í nútímanum. Ég held að það sé mjög hættulegt vegna þess að allar staðreyndir máls teikna til þess að aukin alþjóðasamvinna, aukin þátttaka okkar í evrópskri samvinnu, muni færa okkur mikla kosti en fáa galla. Að ímynda sér að maður geti staðið einn í heiminum og ráðið sér sjálfur er - ég veit ekki hvað ég á eiginlega að kalla það - það er einhver ímyndunarveiki sem heltekur marga. Þeir virðast horfa fram hjá því hvernig gangverk alþjóðasamfélagsins, alþjóðaviðskipta, samvinna á sviði mannréttinda, samvinna um frið, um öryggi, virkar. Þegar maður stendur einn þarf maður einmitt að sitja og standa eins og aðrir segja manni að sitja og standa. Þannig að mín niðurstaða er þessi: Við eigum að verja Schengen-samstarfið. Við eigum að auka þátttökuna í því. Við eigum að gera allt sem við getum til að standa okkur vel í þessu samstarfi sem er okkur gríðarlega mikilvægt, um leið og það er gríðarlega mikilvægt fyrir samstarfsþjóðir okkar í þessu samstarfi. Ég held að við eigum ekki að nálgast viðfangsefnið út frá því að það snúist eingöngu um krónur og aura. Það snýst um það að við sinnum og leggjum okkar af mörkum í þessu mikilvæga evrópska samstarfi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir greinargóða og umfangsmikla skýrslu um Schengen-samstarfið. Eins og hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sagði á undan mér sýnist sitt hverjum en hvort það er hræðsluáróður frá einstaklingum sem eru ekki alveg inn á þessari línu eða eitthvað annað ætla ég að láta liggja á milli hluta. Það er afskaplega mikils virði fyrir okkur að vera með samstarf við nánustu frændur okkar og nágrannaríki. Það er engum blöðum um það að fletta. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið veitti okkur aðgang að innri markaði Evrópu þar sem við þurftum virkilega á því að halda að geta selt vörur okkar og verið í vöruskiptum, að komast inn á þann markað. Í raun og veru get ég aðeins sagt að það hafi mikið vatn runnið til sjávar síðan sá samningur var undirritaður og ótrúlega margt breyst í áttina að því að maður hefur á tilfinningunni að þrátt fyrir að vera einungis þriðja stoðin í því Evrópusambandsstarfi séum við næstum komin alveg inn í það. Það er tilfinningin sem maður fær óneitanlega þegar hingað flæða EES-gerðir daginn út og daginn inn og við gerum lítið annað en að stimpla þær. Þegar kemur að Schengen-samstarfinu er ég því algjörlega sammála að afskaplega mikilvægt sé að við byggjum upp heildstætt samstarf með þjóðunum í kringum okkur á þessum tímum sem við þekkjum öll, ekki síst þegar við lítum til þeirrar hryðjuverkaógnar sem steðjar að heiminum í dag. Ég ætla að koma pínulítið að einum þætti í Schengen-samstarfinu sem er talinn afskaplega jákvæður. Þá er ég ekki að tala um löggæsluna, sem skiptir náttúrlega miklu máli, heldur í sambandi við að auðvelda för ferðamanna. Við eigum auðvitað öll að vera klár með vegabréfið ef við skyldum vera spurð, ef við skyldum vekja þannig athygli á flugvellinum að eftirlitsaðilar óskuðu eftir því að við gerðum frekari grein fyrir okkur, en ég hef ferðast ansi mikið innan Schengen-svæðisins og hið einkennilega er að það liggur við að maður sé bara á brókinni þegar maður gengur í gegnum hliðið. Ég tek af mér hringinn, fer úr skónum, það liggur við að ég þurfi taka af mér gleraugun, eyrnalokkana og allt saman. Og svo að ég bæti því við til gamans þá skildi ég glæsilega hringinn minn eftir um daginn í dallinum í Keflavík vegna þess að ég einfaldlega gleymdi honum þar. Ég bjóst ekki við að ég yrði klædd úr hringunum líka. Ég spyr því: Hvað er svona rosalega merkilegt við það þótt vegabréfinu verði bætt við? Hver býður hverjum sem er heim til sín án þess að vita hver það er sem kemur inn um dyrnar? Ég er alls ekki þar. Ég vil bjóða öllum að koma í heimsókn. Við erum með hátt í 3 milljónir ferðamanna á ári og við þá segi ég: Verið þið velkomin og hjálpið okkur endilega að byggja upp frábært hagkerfi. Ekki megum við týna stærstu og öflugustu auðlind okkar. En hamingjan sanna, mér finnst þetta vera orðinn hálfgerður tvískinnungur. Ég þarf meira að segja að sýna skilríki þegar ég flýg til Akureyrar. Jafnvel þótt ég tali íslensku nánast lýtalaust og jafnvel harða norðlensku þá trúir því enginn að ég sé Íslendingur og ég þarf að sýna skilríki. Við verðum aðeins að lenda hérna. Ef á að halda áfram að strippa okkur eins og alltaf er gert þegar við fljúgum innan Schengen-svæðisins finnst mér allt í lagi að við sýnum vegabréf. Ég get ekki séð neitt því til fyrirstöðu. Það fyllir mig í raun mig öryggi. Ég fæ þægindatilfinningu gagnvart því. Ef einstaklingar eru síðan vinsamlega beðnir um vegabréf eða skilríki af einhverjum ástæðum þegar þeir koma hingað eru þeir kannski ekkert með þau. Og hvað þá? Það er skilyrt í samkomulaginu að ef einstaklingur á för sinni innan svæðisins er inntur eftir skilríkjum, löggiltum skilríkjum sem sanna hver hann er, eigi hann að hafa þau til reiðu. Þegar þeir eru hættir að strippa mig í flugstöðinni þegar ég flýg á milli landa geta þeir svo sem hætt að biðja mig um vegabréfið. En ég ítreka að þetta eru öryggisráðstafanir. Það eru miklar öryggisráðstafanir út af þeirri ógn sem að okkur hefur steðjað. Það er líka stór liður í öryggi að framvísa skilríkjum svo að vitum hverjir það eru sem ganga um borð í vélarnar okkar eða fara frá borði. Mér finnst ekkert athugavert við að vita hverjir sækja okkur heim, sem á í rauninni við um allar aðrar þjóðir líka þótt við höfum ekki lögsögu yfir þeim. Eflum samstarfið og verum vinir og allt það en í hamingjunnar bænum, til hvers að vera að fá vegabréf sem kostar nánast augun úr fyrir venjulegan Íslending ef við fáum svo ekki að sveifla því hingað og þangað í hvert einasta skipti sem við fljúgum, alveg eins og maður þarf að rífa sig úr að ofan og fara úr skónum og ég veit ekki hvað og hvað? Þetta voru skilaboðin mín um Schengen.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu og þær umræður sem hafa farið fram um hana. Við erum búin að vera í þessu samstarfi í 18 ár og það eru ekki allar Evrópuþjóðir í því. Bretar eru ekki aðilar að því. Það er mjög athyglisvert að svo stórt land skuli ekki vera í þessu samstarfi. Ég er þeirrar skoðunar, frú forseti, að Schengen sé ekki eina leiðin í landamæraeftirliti og öryggi ríkja á þessu sviði. Það sem mér finnst athyglisvert við þessa skýrslu er sú úttekt sem gerð var á okkur, hvort við værum að standa okkur. Það segir á bls. 7 í skýrslunni að úttektirnar komi almennt ágætlega út. Ég get ekki alveg séð að sá sem ritar þetta í skýrsluna hafi nú almennan skilning á því sem stendur svo aðeins neðar, en þar stendur einfaldlega að við fengum falleinkunn. Þá hlýtur úttektin að vera falleinkunn. Þannig að ég skil ekki alveg þessa framsetningu í skýrslunni. Það er verið að setja gríðarlega fjármuni í þetta kerfi. Bara í síðustu fjárlögum voru það 836 milljónir og í fjármálaáætlun 2019–2022 eru það 3,5 milljarðar kr. Við þurfum að bregðast við öllum ábendingum og það kostar þessa peninga. Spurningin er: Er ekki hugsanlegt að við gætum bara treyst okkur sjálf í þetta verkefni með alla þá fjármuni sem eru greinilega settir í það? Í þessu samstarfi er fallið frá persónulegu eftirliti til þess að greiða fyrir frjálsri för, sem er eitt atriði í hinu svokallaða fjórfrelsi í samningnum. En það eru hins vegar lönd þarna inni sem hafa þrátt fyrir þetta sitt eigið eftirlit eins og Austurríki, Danmörk, Noregur, Svíþjóð og Þýskaland, svo einhver séu nefnd. Það eru því ekki öll ríki í þessu samstarfi og þá veltir maður fyrir sér hvort það sé nauðsynlegt að við séum í því. Samstarfið átti að stuðla að þægindum í för á milli landa. En nú hefur landamæraeftirlit breyst mjög mikið á skömmum tíma. Við þekkjum að það er orðið mun þróaðra með ýmsum tækninýjungum og gengur mun hraðar fyrir sig. Við förum til Bandaríkjanna og sendum alls konar upplýsingar á undan okkur vegna þess að þeir þurfa að kynna sér viðkomandi sem er að koma til landsins. Í flestum tilfellum gengur þetta vel fyrir sig og það eru ekki langar raðir o.s.frv. Það hefur orðið töluverð breyting hvað þetta varðar. Það er fleira í þessari skýrslu sem vekur athygli mína, frú forseti, en ég sé að tíminn er naumur. Á bls. 7 er talað er um að úttektirnar hafi komið almennt ágætlega út en svo kemur hins vegar fram að það séu alvarlegir annmarkar á framkvæmdinni, alvarlegir veikleikar í stjórnskipulagi, framkvæmdin uppfylli ekki gæðakröfur, þjálfun og menntun starfsmanna uppfylli ekki lágmarkskröfur og aðgerðir til þess að bæta þetta séu fyrirsjáanlega mjög kostnaðarsamar. Ég get ekki annað en sagt að þessi skýrsla sé afar neikvæð gagnvart okkar frammistöðu í þessu samstarfi og það vekur spurningu um hvort við séum tilbúin að eyða endalaust peningum í það verkefni til að standa undir þeim kröfum sem þarna er rætt um. Og þá er spurningin þessi: Erum við á réttri leið? Og maður spyr sjálfan sig: Hvernig í ósköpunum gátum við verið svona léleg í þessu samstarfi, frú forseti, þegar upp er staðið? Við erum búin að vera í þessu í 18 ár. Höfum við ekkert lært á þessum tíma, á þessum 18 árum, þannig að við þurfum að bæta 3,5 milljörðum í þetta samstarf vegna þess að við höfum ekki staðið okkur? Þetta eru bara heilmiklir peningar. Ég hefði viljað sjá þá einhvers staðar annars staðar, t.d. til að bæta kjör þeirra lægst launuðu í samfélaginu, í kjarabaráttunni sem fram undan er. Það er margt athyglisvert í þessari skýrslu sem þyrfti að ræða betur, tímans vegna hefði ég viljað koma frekar inn á það. En að lokum þá sjáum við að það er t.d. minnst á það í lokaorðunum að þarna sé brotalöm o.s.frv. Ég held að ég verð að segja það, frú forseti, sem ég sagði í upphafi, að þessi skýrsla er áfellisdómur og það er algerlega þess virði að við förum að skoða það hvort við getum ekki alveg eins ráðið við þetta sjálf.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir yfirferð yfir skýrslu hennar um Schengen-samstarfið, sem hún hefur lagt fram á Alþingi. Ég vil byrja á að ræða aðeins um mikilvægi alþjóðasamstarfs fyrir litla og fámenna eyju eins og Ísland. Í lokaorðum skýrslu hæstv. ráðherra kemur fram að eins og í öllu alþjóðasamstarfi þurfi Ísland að meta ávinning sinn af þátttöku í Schengen-samstarfinu sem vaxið hefur gríðarlega undanfarin ár. Þátttökuríkjum hefur fjölgað mikið og eins hefur verkefnum samstarfsins fjölgað umtalsvert með auknu regluverki sem og með stórauknum straumi fólks til svæðisins sem er í leit að alþjóðlegri vernd. Fram kemur í skýrslu ráðherra að sá fjöldi hafi minnkað aftur enda ástandið í Evrópu talið stöðugt. En hver er ávinningur okkar af þessu samstarfi? Þeir sem talað hafa gegn því hafa haldið því fram að Schengen-samstarfið leiði til óheftrar aðkomu afbrotafólks með aukinni skipulagðri starfsemi sem vaði hér uppi um allt og má jafnvel heyra þessi orð úr ræðustól Alþingis. Þegar farið er ofan í saumana á þeim virðist þetta ekki vera á rökum reist og kemur það til af því að 98% þeirra ferðamanna sem koma hingað til lands fara um Keflavíkurflugvöll og eftirlit með þeim því hægðarleikur. Þá er jafnvel óskað eftir vegabréfi, öfugt við það sem kom fram í máli hv. þm. Ingu Sæland. Eins og oft er í okkar alþjóðastarfi sinnum við hagsmunagæslu Íslands ekki eins og best verður á kosið. Sá fjöldi starfsmanna sem sinnir Schengen-málaflokknum að staðaldri hefur ekki vaxið í takt við fjölgun verkefna og verðum við því augljóslega að huga að því, ef við ætlum að sinna þessu af alvöru, að fjölga þeim starfsmönnum. Má einnig sjá í skýrslunni að einstaka samningar, sem við höfum þó komið að að semja, liggja óundirritaðir í skúffu stjórnvalda vegna skorts á fjármagni. Má þar nefna samning um Evrópska stuðningsskrifstofu í málum er varða alþjóðlega vernd, en sú skrifstofa hefur það hlutverk að styrkja og þróa samstarf mála er varða alþjóðlega vernd, auk þess að samhæfa stuðning við aðildarríki Schengen-samningsins. Stjórnvöld í Noregi, Sviss og Liechtenstein taka formlega þátt í þessu samstarfi, en því miður hafa íslensk stjórnvöld hvorki undirritað né fullgilt samning okkar. Er það miður að við kjósum að standa hjá í stað þess að taka þátt af alvöru með öllum þeim rétti og skyldum sem því fylgir. Það má einnig sjá í skýrslunni að íslensk stjórnvöld hafa fengið gula spjaldið og reyndar eiginlega rauða spjaldið þegar kemur að því að gæta ytri landamæra Schengen-svæðisins með viðunandi hætti. Eins og með aðra innviði á Íslandi virðast íslensk stjórnvöld ekki hafa staðið sig þar og þá bærir alþjóðasamfélagið á sér og sendir okkur harða línu, enda höfum við skuldbundið okkur að sinna þessu verkefni. Bent er á að mannafla skorti á Keflavíkurflugvelli til að framkvæmdin uppfylli gæðakröfur og eru þannig alvarlegir annmarkar á framlagi okkar í þessu samstarfi. Þá var þjálfun og menntun starfsmanna ófullnægjandi og uppfyllir ekki þær lágmarkskröfur sem gerðar eru á þessum vettvangi og þar verða íslensk stjórnvöld að gyrða sig í brók. Ekki er hægt að ætlast til að allir geri allt fyrir okkur, líkt og unglingurinn sem nennir ekki að brjóta saman þvottinn. Við verðum líka að leggja okkur fram um að standa við gerða samninga. Viljum við hafa röð og reglu á hlutunum, hvort sem er í okkar friðsæla landi eða annars staðar á Schengen-svæðinu, þá verðum við að leggja okkar af mörkum. Til þess er alþjóðasamstarf og við munum bara hagnast á því að leggja örlítið meira af mörkum. Það mun margskila sér til baka. Frú forseti. Mig langar að nota lokamínútur af þessari ræðu í að tala stuttlega um áferð skýrslunnar. Schengen-samstarfið gengur út á marga þætti, m.a. hvernig við komum fram við annað fólk. Mér þótti við lestur skýrslunnar helst til of mikil áhersla á að loka svæðinu og hvernig okkur tekst til við að losa okkur við þá sem inn á svæðið komast í stað þess að horfa til þeirra atriða sem snúa að mannúð og hvernig við, samstarfsríki Schengen-samningsins, getum í sameiningu gert allt sem í okkar valdi stendur til að auka mildi, sýna mannúð og tryggja réttindi förufólks. Ástandið víða um heim er tilkomið af mannavöldum. Borgarastríð hefur geisað í Jemen og Sýrlandi, svo dæmi séu tekin, árum saman og hafa almennir borgarar flúið þau lönd unnvörpum. Við höfum því miður ekki sýnt því fólki sem leitar hefur alþjóðlegrar verndar neinn aukinn slaka, heldur þvert á móti gengið hart fram í því að velta ábyrgðinni yfir á þau lönd sem næst þessum ríkjum standa. Þannig er það ekki rétt sem kom fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra að umsækjendur um alþjóðlega vernd eigi vegna Dyflinnarreglugerðar rétt á meðferð í móttökuríki, því að oftar en ekki er viðkomandi einmitt sendur rakleitt þaðan til heimaríkis þrátt fyrir augljósa neyð. Frú forseti. Það er ekkert vikið að mannréttindum í skýrslu hæstv. dómsmálaráðherra. Mér þykir það miður. Mér þykir líka miður að sjá hvergi í skýrslu hæstv. ráðherra minnst á samkennd, mannúð og samstöðu. Ég er fullviss um að slík stefna myndi skila okkur meiri hagsæld og hamingju þvert á alla þjóðfélagshópa.
Virðulegur forseti. Ég vil eins og fleiri byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja þessa skýrslu fram og láta vinna hana að eigin frumkvæði og reyndar sætir furðu að okkur, hv. þingmönnum, hafi ekki dottið í hug að óska eftir þessari skýrslu eins og hefur svo sem verið gert í gegnum tíðina. Umræðan um Schengen-samstarfið finnst mér a.m.k., virðulegur forseti, oft á villigötum. Í upphafi þessarar umræðu fannst mér eins og við værum mjög sammála í þessum sal en það er ágætt að það kom aðeins meira líf í umræðuna. Það er ljóst að ekki eru allir á nákvæmlega sama máli þegar kemur að mikilvægi Schengen-samstarfsins. Mér þykir skýrslan gefa góða yfirsýn yfir samstarfið og mikilvægi þess. Þetta er auðvitað hluti af fjórfrelsinu og ferðafrelsinu. Sjálf myndi ég vilja að heimurinn væri fullkominn og hingað gæti fólk ferðast algerlega óhindrað og við gætum farið hvert á land sem er. En því miður er heimurinn ekki alveg fullkominn og það er nauðsynlegt að hafa einhverja yfirsýn yfir hlutina og einhver landamæri. Ég verð að viðurkenna, virðulegur forseti, að ég stend ekki oft á brókinni úti í Leifsstöð eins og hv. þm. Inga Sæland lýsti hér áðan. Mér þykir það reyndar mikill kostur og ágætt að þurfa ekki alltaf að vera að sýna skilríki þegar ég ferðast. Meira að segja er það svo að sum flugfélög hafa sett það sem skilyrði fyrir innritun í flug að haft sé meðferðis gilt vegabréf og kann ég flugfélögum sem hafa tekið upp slíkar reglur ekki miklar þakkir fyrir enda hef ég lent illilega í því að vera neitað um að koma um borð þegar vegabréfið mitt hafði runnið út tveimur dögum áður. Mér þykir ferðafrelsið gott og vil fá að njóta þess áfram en eins og hér hefur ágætlega komið fram í umræðunni er það bara lítill hluti eða einn hluti af Schengen-samstarfinu. Lögreglusamvinna landa á milli er mjög mikilvæg og þau upplýsingakerfi sem lögreglan hefur aðgang að í gegnum Schengen-samstarfið. Ráðherra fór ágætlega yfir það í ræðu sinni áðan. Skipulögð glæpastarfsemi er alltaf að aukast og verða umfangsmeiri. Áður var það kannski fíkniefnasmygl sem var stærsti þátturinn innan skipulagðrar glæpastarfsemi en nú hefur tekið við mansal, sem er auðvitað stærsti og hræðilegasti þátturinn í allri skipulagðri glæpastarfsemi. Ég á mjög erfitt með að ímynda mér að okkur tækist betur að uppræta slíkar hörmungar eða fylgjast með því ein okkar liðs í stað þess að vera í samstarfi við öll þessi ríki með aðgang að þeim gagnabönkum og þeirri þekkingu sem þar býr. Í því sambandi hefur verið talað um það fjármagn sem við þurfum að verja í samstarfið. Það er kannski að miklu leyti komið til núna vegna þess að það er ljóst að við höfum kannski ekki staðið okkur sem skyldi og í úttektinni koma fram ákveðnir annmarkar á framkvæmd okkar. Við þurfum að bæta í og ég sé ekki betur en að við höfum brugðist í öllum aðalatriðum mjög vel við því og vinnum kerfisbundið að því að leysa þá annmarka. Ég held að það sé mikilvægt. Það er erfitt í rauninni að ímynda sér, eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson ræddi hér um áðan, að þessum peningum væri betur varið í eitthvað annað. Ef við værum ekki í Schengen-samstarfinu og sinntum okkar landamæravörslu ein og óstudd í engu samstarfi við aðra myndi það í alvöru kosta minni fjármuni? Ég á mjög erfitt með að skilja þá nálgun. Tíminn líður greinilega allt of hratt hérna því að ég ætlaði að fara yfir fleiri þætti. Mig langar að varpa í lokin fram spurningu til ráðherrans varðandi þá stöðu sem uppi er um tímabundið eftirlit á innri landamærum fimm Schengen-ríkja. Það er búið að veita í nokkrum tilfellum ákveðna undanþágu og síðast var veitt undanþága í október 2018, ef ég skil þetta rétt í skýrslunni. Hver er sýn ráðherrans á þróun þeirra mála? Það voru margir sem spáðu því að innra landamæraeftirlit hjá t.d. Dönum og Svíum væri ákveðin brottrekstrarsök fyrir Schengen-samstarfið sem ég vona svo sannarlega að sé ekki. Hvernig sér ráðherrann fyrir sér þróun í þeim efnum? Ég held að ég komist ekki yfir meira en mig langar þó í lokin að ítreka mikilvægi netvarna eins og ráðherra kom ágætlega inn á. Það hlýtur að hjálpa okkur þegar kemur að því að vera í Schengen-samstarfinu að hafa öflugan aðgang að þeim gögnum og þekkingu sem þar býr.
Frú forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu sem er greinargóð; í henni eru notadrjúgar upplýsingar. Ég er hlynnt Schengen-samstarfinu og finnst þessum fjármunum afskaplega vel varið. Skýrslan er jú ekki hvít, hún er, skulum við segja, milligrá. Það er alveg ljóst að það er eitt og annað sem út af stendur og þarf að gera. Ég held að þegar fólk horfir til nútímans þá hljótum við öll að vera sammála um að hin frjálsa för og persónubundið eftirlit á landamærum Schengen-ríkjanna hljóti að vera þægilegra en hitt, og að við myndum væntanlega ekki vilja hverfa til baka. Í skýrslunni er talað um að til þess að hægt sé að fella niður eftirlit á innri landamærunum hafi þátttökuríkin sett sér samræmdar reglur á ytri landamærunum og svo er talað um þessa, eins og hér hefur verið drepið á, umfangsmiklu lögreglusamvinnu sem felst í því að nota m.a. þetta SIS-kerfi sem er hið samræmda upplýsingakerfi sem löggæsluyfirvöld allra Schengen-ríkjanna nota og eru upplýsingar skráðar bæði um einstaklinga og vörur. Svo er talað um skrifstofur í því samhengi og er SIRENE-skrifstofan undir alþjóðadeild embættis ríkislögreglustjóra. Og hverjir nota svo þetta kerfi? Það eru lögreglumennirnir sem sinna landamæraeftirliti og eftirliti með útlendingum og öðru samstarfi innan Schengen-svæðisins í fíkniefnamálum, vopnamálum og baráttunni gegn skipulagðri glæpastarfsemi og hryðjuverkum. Það er kannski það sem mér finnst vera einna stærsti pósturinn í þessu. Hæstv. ráðherra kom fyrir fjárlaganefnd og kynnti áform sín, m.a. vegna hinna, eins og hér er drepið á, alvarlegu annmarka í framkvæmdinni á Keflavíkurflugvelli og veikleika í stjórnskipulagi málaflokksins - að það skorti mannafla og ekki væri hægt að fylgja eftir gæðakröfum og búnaðarkaupum líka. Þessar 837 milljónir voru settar í búnaðarkaup og að mig minnir í 44 stöðugildi. Það er því verið að taka verulega til í þessu og ég held að það sé eitthvað sem hljóti þá að koma okkur betur þegar næsta úttekt fer fram. Eins og hér hefur líka verið bent á eru þetta engar smááskoranir sem Schengen hefur staðið frammi fyrir undanfarin ár. Þegar við horfum á allan þennan fjölda flóttamanna frá 2015 eða kannski aðeins fyrr, en sérstaklega síðan þá, og þær hryðjuverkaárásir sem hafa verið gerðar í löndunum hér í kringum okkur, sem við getum ekki horft fram hjá. Við höfum því miður séð koma hingað til lands fólk sem er að stunda skipulagða glæpastarfsemi. Hér var mansal nefnt sem er einn af ömurlegum fylgifiskum skipulagðrar glæpastarfsemi, en auðvitað svo margt annað. Hér er líka minnst á Frontex, þ.e. landamæra- og strandgæslustofnun Evrópu þar sem verið er að tala um töluverðar breytingar, t.d. á fjölda starfsfólks í höfuðstöðvunum, sem hefur verið tvöfaldaður. Lögð var aukin áhersla á verkefni stofnunarinnar vegna veikleikamats, áhættugreiningar og áhættumats yfir landamæri og svo voru lagðar skyldur á Schengen-ríkin um framlag á tækjum fyrir sameiginlegar aðgerðir Frontex. Fjárframlögin þar hafa aukist töluvert en kannski gengið hægar hjá okkur. Mér finnst líka ágætt að segja frá því hér að framkvæmdastjórn ESB hefur lagt aukna áherslu á að stækka eigi pott landamæravarða umtalsvert. Ísland er kannski aðeins að spyrna við fótum sem lítið land, að þurfa ekki að leggja jafn mikla fjármuni í aukastarfsemi Frontex og kostnað við landamæraeftirlit einstakra ríkja. Þetta eru nokkur kerfi sem hér eru undir. Oft er kannski fókuserað á eitthvað eitt af því að þetta er ekki daglega á vörum fólks. Ég játa að ég þekkti þetta ekki allt þegar ég las þessa skýrslu. Þess vegna fannst líka ágætt að fara í gegnum þetta yfirlit. Hér er talað um Entry/Exit-kerfi þar sem verið er að tala um skráningu komu og brottfara á Schengen-svæðinu. Þar er megintilgangurinn að auka gæði landamæraeftirlits og fylgjast með tíma útlendinga á Schengen-svæðinu sjálfvirkt. Þetta kerfi styrkir löggæsluyfirvöld í baráttu, eins og ég sagði áðan, gegn hryðjuverkum og glæpum þvert á landamæri. Síðan er líka talað um Schengen Borders Code sem felur í sér að Evrópubúar sæti kerfisbundnu eftirliti með för yfir ytri landamæri. Það er svo sem það sem útlendingar hafa ævinlega gert. Hér eru lagðar til breytingar sem eru liður í að auka öryggi vegna endurtekinna hryðjuverkaárása á Evrópu síðastliðið ár. Það er það sem við höfum kannski heyrt, því miður, svo mikið í fréttum, í Frakklandi og víðar þar sem ódæðismennirnir og aðrir sem skipulögðu og framkvæmdu þessar árásir voru Evrópubúar sem höfðu sumir hverjir ferðast um ytri landamæri Schengen, jafnvel til Sýrlands og til baka eða frá fleiri löndum líka. Eins og ég sagði þá lagði framkvæmdastjórnin fram tillögu um umfangsmiklar breytingar á reglunum um Schengen, SIS-kerfið. Það varðar m.a. lögreglu- og dómsmálasamvinnu í sakamálum, eftirlit og brottvísun útlendinga í ólögmætri dvöl á Schengen-svæðinu. Um kostnaðarsamar aðgerðir er að ræða. Þar náðum við málamiðlun um tiltekinn hluta tillagnanna sem fjallar um landsafrit af gögnum SIS sem fékkst í raun í gegn með því að við tókum virkan þátt í þeirri vinnu sem fram fór. Það hlýtur að vera dæmi um að það skipti máli að við höfum fólk á staðnum. Hér er líka talað um tímabundið eftirlit á innri landamærum og breytingu á Schengen Borders Code þegar kemur að tímabundnu eftirliti á innri landamærunum. Þar var framkvæmdastjórnin að birta tillögu um breytingar á ákvæðum sem vörðuðu tímabundna upptöku eftirlits á innri landamærum. Um leið og tillagan var birt var lögð áhersla á að brotthvarf eftirlits, eins og hér hefur aðeins verið rætt, væri ein meginforsenda Schengen. Það skiptir máli að þau lönd sem eru áfram með þessar takmarkanir og halda áfram og eru nýbúin að auka við þann tíma - þrátt fyrir að komið hafi fram að ekki ætti að vera tækifæri til að auka við þennan tíma, að vera áfram með þessa heftu för á milli landamæra -virðast því miður halda áfram. Mig langaði síðan aðeins að tala um útlendingamálin og ræða um það sem hér kemur fram um öruggan lista upprunaríkja. Ég hef alltaf litið svo á að það sé enginn öruggur listi um upprunaríki. Heimurinn breytist mjög hratt og í mínum huga er það ekki þannig að við getum ákveðið í dag að ákveðið ríki sé öruggt því að ekki er víst að svo verði á morgun. Alla vega er það svo, að mínu mati, þegar fólk er að leita eftir alþjóðlegri vernd. Mér fannst ágætt að sjá, af því að við höfum líka fjallað oft um Dyflinnarreglugerðina, að skoðanir eru mjög skiptar um hana en ráðherra hefur kosið að fylgja henni frekar stíft eftir. Ég hef frekar verið á móti þessari reglu, þ.e. eins og rakið er hér. Það kemur fram að kerfið í dag er ekki sjálfbært eða þykir ekki dreifa ábyrgð með sanngjörnum hætti meðal þátttökuríkja, eðlilega. Reglugerðin sjálf var kannski ekki hugsuð með þessum hætti á sínum tíma. Hún var meira hugsuð til að hafa stjórnsýsluna á einum stað. Það á ekki að vera þannig að Miðjarðarhafslöndin, sem hafa fengið yfir sig holskeflu af flóttafólki, eigi að sitja ein uppi með þann vanda. Það var ekki hugsunin þegar Dyflinnarreglugerðin var sett á sínum tíma og er kannski ástæðan fyrir því að hér er talað um að gera þurfi breytingar. Við þurfum alltaf að hugsa um það fólk sem um ræðir, fólk í vanda. Það þarf að sýna því sanngirni, ekki bara einhverju kerfi. Hér er nefnt að meðal tillagna væri að finna nýmæli sem segja megi að feli í sér grundvallarbreytingar á kerfinu eða svokallað sanngirniskerfi sem byggist bæði á samábyrgð og skilgreindri lágmarksábyrgð hvers og eins ríkis. Nýju kerfi er ætlaði að vera sanngjarnara þannig að ábyrgð ríkja á umsóknum um alþjóðlega vernd verði dreift jafnar á aðildarríki þegar óhóflegur þrýstingur skapast á einstaka aðildarríki. Þarna þurfum við að sýna fólki sanngirni og mannúð eins og hér var nefnt, ekki bara kerfunum. Mér finnst því ástæða til að það sé reifað hér þó, eins og reifað er í skýrslunni, að fletirnir séu farnir að snertast svo víða. Ég get skilið að staðan er ólík í þeim löndum sem um þetta deila og erfitt er að ná í einhverja niðurstöðu. Kannski endar það þannig að farin verður millileið sem Svíþjóð og Þýskaland hafa lagt upp um samábyrgð og sanngirniskerfi til að reyna að ná niðurstöðu. Mér sýnist allir vera sammála um að við getum ekki haft hlutina áfram eins og kerfið er. Að lokum erum við hér með brottvísunartilskipunina og endurkomubannið. Þar eru lagðar til breytingar um að koma á nýju kerfi á landamærunum til að hraða endursendingum á einstaklingum sem þegar hafa fengið synjun um vernd svo að kerfið verði skilvirkara og kærufresturinn styttri og ferlið gert þannig að þeir sem ljóst er að fá ekki dvöl í landi þurfi ekki að bíða svo vikum og mánuðum og jafnvel árum skipti. Við höfum lagt talsverða fjármuni í það til þess einmitt að reyna að flýta fyrir þessu ferli. Þó að enn séu brotalamir í því þá held ég að við séum að færast skref áfram í því og því ber að fagna. Auðvitað vil ég að við tökum á móti fleira fólki og hleypum fleira fólki inn í landið okkar. Þetta er vinnuaflið t.d., en svo eigum við líka bara að taka á móti fleira flóttafólki. Hér hafa ýmis sveitarfélög, t.d. á landsbyggðinni, boðið fram krafta sína til að bjóða flóttafólk velkomið og um það eigum við að sameinast að mínu mati. Talað er um að fyrir liggi tillögur um breytt og stóraukið hlutverk stofnunarinnar CEAS og er brýnt að Ísland endurmeti aðganginn að stofnuninni. Sagt er að sá aðgangur með upplýsingum, auk þjálfunar sem stofnunin stendur að, geti aukið gæði og hraða málsmeðferðar umsókna á Íslandi. Ég spyr hvort kostnaður liggi fyrir í því. Þess er getið að þetta sé umfangsmikið og kostnaðarsamt en Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála hafa lýst því yfir að þær muni njóta góðs af þessu. Mig langar því að spyrja ráðherrann hvort hún viti hvað það gæti kostað.
Hæstv. forseti. Við ræðum skýrslu hæstv. dómsmálaráðherra um Schengen-samstarfið. Ég vil eins og aðrir hv. þingmenn sem hafa tekið þátt í umræðunni þakka þessa skýrslu og umræðuna, sem er að sjálfsögðu mikilvæg. Mér finnst mikilvægt, eins og gert er ágætlega í skýrslunni og í inngangi hennar - og mér finnst það eiga við um flest svið og hvað sem við ræðum hér - að minna okkur á af hverju við erum að taka þátt t.d. í þessu samstarfi og hvernig það kemur til og kannski ekki síður um hvað það fjallar. Við höfum tekið þátt í þessu samstarfi frá 25. mars árið 2001, en þá komum við Íslendingar inn í það samhliða þátttöku Danmerkur, Finnlands, Svíþjóðar og Noregs. Það þótti á sínum tíma þjóna best hagsmunum norræna vegabréfasamstarfsins að öll Norðurlöndin myndu sækja um aðildina að Schengen-svæðinu samhliða. En Finnland, Svíþjóð og Danmörk, þá þegar aðildarríki Evrópusambandsins, voru fyrri til að sækja um með þeim fyrirvara þó að öll Norðurlöndin tækju þátt. Hugmyndafræðina um frjálsa för má rekja aftur til Rómarsáttmálans 1957 þegar norræna vegabréfasamstarfið varð einnig til. Vegna sögulegra og landfræðilegra sjónarmiða var óhugsandi annað en að Noregur tæki þátt og þá hefðum við staðið ein þjóða utan samstarfsins. Um þetta má lesa í umfjöllun um málið þegar við tókum það upp í þingsályktunartillögu, ef ég man rétt. Þetta kemur jafnframt fram í ágætri skýrslu um kosti og galla Schengen-samstarfsins sem unnin var af þáverandi innanríkisráðherra, Ögmundi Jónassyni, og að beiðni hæstv. fjármálaráðherra í dag, Bjarna Benediktssonar. Þá var það álit sérfræðinga, þriggja lagaprófessora, þeirra Stefáns Más Stefánssonar, Davíðs Þórs Björgvinssonar og Viðars Más Matthíassonar, að Ísland eitt og sér, þ.e. ef við hefðum staðið ein og sér hefði það staðið alþjóðlegu samstarfi á sviði lögreglu og dómsmála á Norðurlöndum og í Evrópu fyrir þrifum, og raunar mun sterkar til orða tekið stefnt slíku samstarfi í voða og stöðu okkar á sviði lögreglu og dómsmála á alþjóðlegum vettvangi. Ástæðurnar fyrir aðildarumsókn voru því skiljanlegar þegar þessi saga er dregin fram. Schengen-samkomulagið var undirritað fyrst 1985 milli Þýskalands, Frakklands og Benelux-landanna þriggja. Ísland gerist síðan aðili 2001, sem má alveg rekja til beinnar afleiðingar af EES-samningnum og hugmyndafræði fjórfrelsisins, en samkomulagið um Schengen var fært inn í regluverk Evrópusambandsins, sem kemur fram í skýrslu árið 1999 með Amsterdam-sáttmálanum, og Schengen-samstarfið fellt þar undir lög, reglur og stofnanir sambandsins. Síðan hafa um tveir áratugir liðið. Ýmislegt hefur verið rætt og ritað og ekki síst gagnrýnt. Og alltaf undirliggjandi, eðlilega má segja, hræðsla um öryggi almennra borgara vegna landamæraleysis, afnáms innra landamæraeftirlits á svæðinu, þar sem eftirlitið var fært á ytri landamæri, og afnáms persónubundins eftirlits á milli landa Evrópusambandsins til að greiða fyrir frjálsri för. Það hefur speglast ágætlega í umræðunni að við erum enn á svipuðum stað að mörgu leyti varðandi rökræðuna um Schengen-samstarfið, en þannig hefur í sjálfu sér takmarkað vegabréfaeftirlit með þegnum þeirra þjóða sem eiga aðild að samkomulaginu ávallt sætt nokkurri gagnrýni. Sífellt aukin hryðjuverkaógn hefur ýtt undir þá gagnrýni. Þróunin síðustu ár hefur leitt til þess að raddir um að samstarfið væri úr sér gengið og í raun sprungið urðu háværari fyrir nokkrum árum og hæstar árið 2015. Og síðan þá þegar flóttamannastraumurinn varð hvað mestur frá suðri til Norður-Evrópu og í raun og veru fyrst um sinn, þó að gengið hafi ágætlega að takast á við vandann, þá fékkst um tíma ekki neitt við ráðið. Austurríki, Danmörk, Svíþjóð, Þýskaland og Frakkland tóku þá upp eftirlit á sínum innri landamærum af öryggisástæðum. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir og fleiri hafa skilið hér eftir spurningu til hæstv. ráðherra um hver staðan sé á því, að það hafi verið framlengt. Þeim áskorunum sem fylgdu því neyðarástandi sem þá var uppi hefur verið mætt með ýmsum ráðstöfunum og breytingum á regluverkinu og núgildandi löggjöf með sameiginlega upplýsingakerfinu, SIS-kerfinu, Schengen Information System, skráningarkerfum o.s.frv. Þær upplýsingar sem við höfum fengið í okkar starfi og frá lögreglunni beint eru að þetta sé afar mikilvægt upplýsingakerfi og afar mikilvægt öllu starfi lögreglunnar hér og á alþjóðavettvangi og aðgangur að þeim kerfum og samstarf við þjóðir á þeim vettvangi. Þá kemur fram í skýrslunni að málsmeðferð Schengen-gerða hefur styrkst, eins og hefur svo sem verið, og hæstv. ráðherra fór mjög vel yfir að væri mikilvægt. Samstarf frá upphafi fólst einkum í tveimur grundvallaratriðum í afnámi persónubundins eftirlits innan svæðisins, á svokölluðum innri landamærum, og svo hins vegar þeim mótvægisaðgerðum sem felast í samvinnu lögregluyfirvalda á svæðinu, m.a. með rekstri sameiginlegra gagnagrunna, upplýsingakerfis, hafa samræmt rafrænt upplýsingakerfi þar sem upplýsingar eru skráðar og svo sú upplýsingaskrifstofa sem hverju ríki í samstarfinu er áskilið að reka, og við gerum það sömuleiðis, SIRENE, og rekin er innan alþjóðadeildar lögreglunnar. Slíkar aðgerðir eru mikilvægar í þeim tilgangi að tryggja öryggi borgaranna, en sú samvinna hefur sífellt aukist og í auknum mæli gengur það út á að sporna við skipulagðri glæpastarfsemi. Þær mótvægisaðgerðir sem talað er um í skýrslunni fela í sér að auka samvinnu um landamæraeftirlit á svokölluðum ytri landamærum. Til að mynda í okkar tilviki ná þau landamæri til Rússlands og í suðri til Tyrklands og Norður-Afríku, sem liggja að landamærum Grikklands og Ítalíu. Í umræðunni hefur þó nokkuð verið talað um vegabréfsáritanir og vegabréfaeftirlit. Samvinna um þann þátt er mjög mikilvæg. Einnig réttaraðstoð í sakamálum, ekki síst er samvinna mikilvæg um aðgerðir gegn skipulagðri glæpastarfsemi og í samstarfi lögregluliða landa á milli gegn slíkri starfsemi, eins og t.d. í fíkniefnamálum. Í skýrslunni kemur fram að með auknu umfangi hefur margt breyst mjög mikið og hratt núna á allra síðustu árum og margt er til bóta, til að mynda er rekstrarsamhæfing upplýsingakerfa til einföldunar og aukinnar skilvirkni og aðgengi löggæsluyfirvalda að upplýsingum. Nauðsynlegar eru breytingar á Dyflinnarreglugerðinni og Eurodac fingrafaragrunninum. Mér finnst skýrslan í raun og veru gera því kannski hvað best skil, þ.e. öllu því sem er verið að vinna að. Úrbætur hafa gerst mjög hratt núna, bara þessi síðustu fjögur ár, getum við sagt. Það hefur aðeins komið fram í umræðunni að ekki eru allir sáttir við þetta samstarf. Ég verð að segja að mér finnst, eftir því sem tímar hafa liðið, það blasa við að þetta er mikilvægt samstarf og hefur nýst okkur vel. Farið er mjög vel yfir það í skýrslunni, þ.e. í þeirri úttekt sem var framkvæmd, sem er tæki til að kanna hvernig þetta gengur hjá hverju landi fyrir sig. Það er ágætlega greint frá því á bls. 7 í úttektinni, hvernig þetta kemur út. Og svo situr aðgerðalisti eftir sem við þurfum að bæta úr. Það eru sérstaklega alvarlegir annmarkar á framkvæmdinni á Keflavíkurflugvelli og svo í stjórnskipulaginu í heild sinni. En verið er að setja aukið fjármagn til málaflokksins og var gert núna í fjárlögum fyrir árið 2019. Ég á því von á að við sjáum úrbætur á því sviði og er sannfærður um að hæstv. ráðherra fylgi því vel eftir. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að við fylgjum þessum aðgerðalista vel eftir, og eins og ég sagði er ég hlynntur þessu samstarfi. Farið er ágætlega yfir það hver ávinningurinn af því er. Frá upphafi þátttöku Íslands í Schengen er einn helsti ávinningur okkar aðgangur að lögreglusamvinnusamstarfinu sem Ísland hefði ekki bolmagn til að halda uppi [[Forseti hringir.]]tvíhliða við einstök Evrópuríki.
Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa skýrslu og umræðuna um hana. Það virðist sem mjög margir, sérstaklega fyrir utan þetta hús, geri sér ekki alveg grein fyrir því hvað Schengen-samstarfið hefur í för með sér fyrir okkur Íslendinga, hvað við þurfum að leggja af mörkum og hvað við fáum í staðinn. Þannig vill til að sá sem hér stendur var starfandi á Keflavíkurflugvelli þegar samstarfið hófst og fyrstu ár þar á eftir og þess vegna rann mér til rifja að sjá í skýrslunni umsögn Schengen-nefndarinnar um ástandið á Keflavíkurflugvelli hvað landamæragæslu og umsjón með kerfum og annað varðar. Við fáum algjöra falleinkunn í skýrslunni í þeim efnum. Það er ekki að ófyrirsynju að við höfum látið töluvert af hendi rakna á fjárlögum til að lagfæra þetta. Það er kannski þess vegna sem sá skemmtilegi misskilningur kom upp hjá hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni áðan þegar sem hann sagði að ég liti á þetta samstarf sem bagga. Því fer fjarri. Ég sagði einfaldlega að þeir peningar, þeir fjármunir sem fóru til löggæslu á þessu ári hefðu allir fari til Keflavíkurflugvallar að meira eða minna leyti út af því hversu slæma einkunn við fengum í skýrslu Schengen-nefndarinnar. Það lá ekki í orðum mínum að Schengen-samstarfið væri baggi á okkur Íslendingum. Við þurfum hins vegar að gera okkur grein fyrir því að þegar Schengen-samstarfið komst á voru allmargar milljónir manna staddar ólöglega á því svæði. Fyrstu árin eftir að við tókum þátt í því samstarfi var það í sjálfu sér mál sem kom mjög mörgum illa, flæðið á því fólki sem var ólöglega komið inn á svæðið og gat farið hömlunarlítið eða hömlulaust um svæðin. Það kom okkur líka illa á fyrstu árunum að ýmsar þátttökuþjóðir í Schengen færðu ekki inn nógu gaumgæfilegar upplýsingar í SIS-kerfin t.d., þannig að hérna inn í landið rötuðu menn með sakaskrá sem hefðu aldrei fengið landgöngu ef aðrar þátttökuþjóðir hefðu staðið sína plikt. Þetta voru svona barnasjúkdómar. En auðvitað er það þannig líka, sem er rétt að benda á því að það hefur ekki komið nógu vel fram finnst mér, að við erum útvörður Schengen-svæðisins í vestur. Eins og flestir vita líta þeir sem hingað rata oft á Ísland sem millilendingarstað á leið vestur um haf. Þeir aðilar sem komast ólöglega til Vesturheims, hvort sem það er með skipum eða flugvélum héðan, skaða íslenska hagsmuni og fyrirtæki verulega vegna þess að verulegar sektir fylgja því fyrir utan að hægt er að setja flugvelli eða hafnir í bann, þ.e. að bannað sé að fljúga og/eða sigla þaðan vestur um haf. Verkefni okkar í þessu er því býsna drjúgt og býsna stórt og kostar dálítið af peningum. En það er líka sjálfskaparvíti af því að við höfum í mörgum tilfellum, að því er virðist, byggt upp tvöfalt kerfi, þ.e. við erum með eitt kerfi suður á Keflavíkurflugvelli og annað hjá ríkislögreglustjóra. Þetta er mál sem við verðum að taka á og harmónerar ágætlega við þá umræðu sem við tókum áðan um lögregluna í landinu. Ef við ætlum að ná árangri í fjármálastjórn og fjármunanýtingu hjá lögreglunni hljótum við að þurfa að taka verkefni og hlutverk ríkislögreglustjóraembættisins sérstaklega fyrir, því að það hefur blásið út á undanförnum árum og sogað til sín bæði fé og mannafla sem væri betur komið við almenna löggæslu. Þess vegna höfum ekki efni á því að vera að byggja upp tvö kerfi, t.d. við að vakta SIS- og SIRENE-kerfin, bæði suður á Keflavíkurflugvelli og í Reykjavík, fyrir utan það að til hvers í ósköpunum eiga menn að vera að vakta landamærakerfið í Reykjavík? Hvað ætla menn að gera ef einhverjar sleppa í gegn? Hlaupa suður eftir? Hvað ætla menn að gera? Þetta er bara fáránlegt. Þetta eigum að taka upp. Þessi ágæta skýrsla er vettvangur til að taka upp þá umræðu hreinskipta. Schengen-úttektin sem við fengum og ábendingar þar eru áminning og brýning fyrir okkur til að skipta aðeins um gír og einbeita okkur að því að viðbúnaður á vettvangi, þ.e. á Keflavíkurflugvelli, sé í samræmi við það sem Schengen-nefndin fer fram á, [[Forseti hringir.]]þannig að við séum ekki að búa til tvö kerfi að óþörfu. Við höfum ekki efni á því.
Hæstv. forseti. Ég ætla líkt og aðrir, að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Umræðan um samstarfið er oft á villigötum og þetta er góður þáttur í því að halda umræðunni málefnalegri og á réttum forsendum til að meta ávinninginn sem er af þessu samstarfi og sjá hvar við getum gert betur. Líkt og ráðherrann sagði heldur þessi skýrsla utan um ólíka þætti samstarfsins. Farið hefur verið inn á margt hér. Þar sem tími minn er stuttur ætla ég aðeins fjalla um þriðja liðinn í kaflanum um mótvægisaðgerðir í skýrslunni, um að fylgja samræmdri stefnu við útgáfu vegabréfsáritana. Það er mikill ávinningur fólginn í samræmdri stefnu um útgáfu vegabréfsáritana sem gerir íslenskri stjórnsýslu kleift að njóta fyrirsvars annarra Schengen-ríkja við útgáfu áritana inn á svæðið, sem greiðir fyrir straumi ferðamanna til Íslands. Síðan er farið inn á fjölmörg atriði sem hér hefur verið fjallað um. Það er líka ánægjulegt að hæstv. dómsmálaráðherra hefur lagt áherslu á mikilvægi lögreglusamvinnunnar innan Evrópu þegar kemur t.d. að netrannsóknum, og lýst yfir áhuga á að koma á starfsmannaskiptum á þessu tiltekna sviði innan lögreglunnar. Eins og í öllu alþjóðasamstarfi gefur þessi umræða og skýrsla okkur betri mynd af stöðu okkar. Við höfum komið að mótun gerðanna í Schengen frá upphafi. Það eru mikil tækifæri fólgin í því að koma álitamálum okkar að. Það sést á ýmsu að við höfum gætt hagsmuna okkar, samanber breytingar á SIS-kerfinu þar sem við vorum að reyna að minnka kostnað og bregðast við í þeirri stöðu sem upp er komin. Það er alveg ljóst að Ísland hefur staðið sig mjög vel við að bæta úr þeim annmörkum sem úttektirnar benda á og eins varðandi landamæramálin, að við höfum brugðist við og gert endurbætur. Annars fagna ég þessari umræðu og þakka ráðherranum fyrir góða skýrslu.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu um skýrsluna sem ég hef kynnt um Schengen-samstarfið. Ég fagna því sérstaklega að mér hefur fundist ákveðinn samhljómur í máli allra hv. þingmanna um árangur og mikilvægi þess að taka þátt í Schengen-samstarfinu fyrir utan hv. þingmenn Miðflokksins, mér fannst ég greina einhverjar efasemdir hjá þeim um þetta samstarf. Það var kallað eftir kostnaðargreiningu og öðru sem sjálfsagt er að halda til haga þótt svona samstarf verði ekki bara metið í krónum og aurum. Mér er ljúft og skylt að nefna það t.d. að framlag til Íslands frá Schengen-ríkjunum hefur verið á árunum 2014–2020 um 16,5 milljónir evra. Á sama tíma greiðir Ísland fyrir þátttöku í samstarfinu ekki nema 1 milljón evra á ári. Við höfum því fengið töluvert meira fyrir samstarfið í krónum talið en við leggjum inn í það. Þeir peningar eru auðvitað greiddir á grundvelli verkefna sem við tökum fyrir hér, m.a. vegna skuldbindinga okkar og afleiðinga af Schengen-úttektum þar sem bent hefur verið á ýmislegt sem betur má fara. Það á ekki bara við Ísland heldur öll ríkin sjálf sem eru að taka til í sínum ranni við landamæravörslu og við leggjum mikla áherslu á að geta uppfyllt þessar kröfur. Þess utan er auðvitað alls kyns óbeinn kostnaður sem þarf að hafa í huga. Ég nefni t.d. kostnað við hælisliðinn, sem er nýr liður á fjárlögum og hefur verið um 3 milljarðar undanfarin ár. Stór hluti af þessum kostnaði er til kominn vegna mála sem heyra undir Dyflinnarreglugerðina. Við höfum getað vísað fólki til landa til afgreiðslu mála þar á grundvelli þess, sem við hefðum ekki getað ef við værum ekki í Schengen-samstarfinu. Það má velta því fyrir sér hver kostnaðurinn væri ef við gætum ekki, á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, vísað fólki frá sem er í ólögmætri dvöl hér. Ég bendi Miðflokksmönnum á að kynna sér þetta aðeins betur og ég efast ekki um að geri þeir það munu þeir kannski líta öðrum augum á þetta samstarf. Þá má heldur ekki gleyma því að aðgangur að þeim gagnagrunni sem við höfum í dag og höfum verið að koma okkur upp og höfum verið að þjálfa okkar löggæslufólk til þess að vinna í yrði fráleitt aðgengilegur okkur utan Schengen enda gilda um það strangar reglur, persónuverndarreglur og annað sem ríki þurfa að lúta til að fá aðgang að þessum gögnum. Þetta er grundvallaratriði fyrir okkur til að geta haft einhverja yfirsýn yfir lögmæta för fólks inn til Íslands að geta flett því upp í þessum gagnagrunnum. Hingað kemur fólk án vegabréfa, án skilríkja. Það þarf að vera hægt að bera kennsl á þetta fólk og það er ekki gert öðruvísi en með gagnagrunnum sem Schengen-ríkin hafa komið sér upp og hafa hjálpað mikið. Schengen-úttektir halda áfram hjá okkur og það hefur ekkert setið á hakanum hjá okkur hvað þetta varðar. Þó má segja að landamæravarslan hafi haldist í hendur við þróun löggæslunnar almennt. Það stendur til bóta, við höfum gert gangskör að því að bæta landamæravörsluna og hún er líka hluti af þróun löggæslunnar en allt tengist þetta saman. Miðað við umræðuna hér í dag þá á ég ekki von á öðru en að þingheimur sýni því mikinn skilning að það þarf [[Forseti hringir.]]að standa vörð um landamæri Íslands og löggæsluna í því sambandi líka. Ég vænti áframhaldandi góðs samstarfs við þingið. Ég hef ekki náð að svara öllum fyrirspurnum hér en hvet þingmenn til að [[Forseti hringir.]]beina fyrirspurnum, munnlegum eða skriflegum, til mín um þessi mál.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vátryggingastarfsemi og vátryggingasamstæður. Með lögum um vátryggingastarfsemi, nr. 100/2016, og lögum um vátryggingasamstæður, nr. 60/2017, var meginefni tilskipunar nr. 2009/138/EB, um stofnun og rekstur fyrirtækja á sviði vátrygginga og endurtrygginga, innleitt í íslenskan rétt. Þessi tilskipun hefur gengið undir því enska heiti „Solvency II“. Í báðum tilfellum er ráðherra heimilað að setja reglugerðir og Fjármálaeftirlitinu heimilað að setja reglur. Um er að ræða heimildir til að innleiða tilteknar reglugerðir Evrópusambandsins sem teknar hafa verið upp í EES-samninginn. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þessum heimildum. Annars vegar er lögð til breyting í tilefni af athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA vegna innleiðingar á reglugerðum ESB um tæknilegar upplýsingar fyrir útreikning á vátryggingaskuld vegna ársfjórðungslegra gagnaskila til Fjármálaeftirlitsins. Í frumvarpinu er lagt til að Fjármálaeftirlitið gefi út reglur sem innleiða munu þessar reglugerðir ESB. Hins vegar er lagt til að ráðherra verði heimilað að setja reglugerð um málsmeðferð sem fylgja skal við samþykki á umsókn um aðlögun vegna samræmingar. Einnig að Fjármálaeftirlitið setji reglur um ferli vátryggingasamstæðu við gerð skýrslu um gjaldþol og fjárhagslega stöðu og um form skýrslunnar. Frumvarpið hefur hvorki fjárhagsleg né efnahagsleg áhrif þar sem eingöngu er um tæknilegar lagabreytingar að ræða. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Með frumvarpinu er stefnt að því að koma á skýrri gjaldtökuheimild vegna þinglýsinga með rafrænni færslu. Með samþykkt laga um breytingu á þinglýsingalögum, lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu og lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 151/2018, hinn 14. desember sl., samþykkti Alþingi þinglýsingar með rafrænni færslu og tekur sú heimild gildi 1. apríl nk. Áður en að gildistöku laganna kemur er talið að lagfæra þurfi orðalag laga um aukatekjur ríkissjóðs þar sem kveðið er á um að fyrir þinglýsingu skjala skuli greiða gjald að fjárhæð 2.500 kr. Í lögunum er sem sagt kveðið á um að greiða skuli gjald en það er að fjárhæð 2.500 kr., til að það sé alveg skýrt að þinglýsingu með rafrænni færslu muni einnig fylgja gjald sömu fjárhæðar, og mikilvægt að það sé skýrt áður en 1. apríl rennur upp. Lagabreytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu munu ekki hafa fjárhagsleg áhrif á afkomu ríkissjóðs verði frumvarpið óbreytt að lögum. Það er ekki gert ráð fyrir því að þinglýsingum fjölgi eða annað þess háttar við þetta. Virðulegi forseti. Ég legg þá til að þessu sögðu að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á tekjuskattslögum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á núgildandi ákvæði tekjuskattslaga um svokallaðar ríki-fyrir-ríki skýrslur um skattskil. Ákvæði um skil á ríki-fyrir-ríki skýrslum hefur verið í tekjuskattslögum frá árinu 2016. Ákvæðið er byggt á leiðbeiningum OECD en Ísland hefur gert samkomulag á vegum OECD um skipti á svokölluðum ríki-fyrir-ríki skýrslum um starfsemi fjölþjóðlegra fyrirtækjasamstæðna. Í ljósi athugasemda OECD við gildandi reglur er í frumvarpi þessu skerpt á ákveðnum atriðum, svo sem varðandi fjárhæðarviðmið vegna skila á skýrslum. Þá er fjallað um skilaskyldu svokallaðra staðgöngufélaga móðurfélaga. Þær lagabreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu munu ekki hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs samanlagt verði frumvarpið óbreytt að lögum. Þær munu hins vegar leiða til aukins skýrleika og þannig til bættra skattskila. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessu sögðu að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um milligjöld fyrir kortatengdar greiðslur. Með frumvarpinu er lagt til að reglugerð ESB 2015/751 um milligjöld fyrir kortatengdar greiðslur, sem tekin var upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið 8. febrúar sl., verði veitt lagagildi hér á landi. Með reglugerðinni eru sett hámörk á svonefnd milligjöld sem færsluhirðar greiða kortaútgefendum vegna notkunar neytendagreiðslukorta. Þessi hámörk eru 0,2% af fjárhæð greiðslu vegna debetkorta og 0,3% vegna kreditkorta. Ætla má að lækkun milligjaldanna skili sér í lækkun þeirra þjónustugjalda sem færsluhirðar krefja söluaðila um sem ætti að sama skapi að leiða til lægra vöruverðs, söluaðilum og neytendum til hagsbóta. Auk hámarkanna eru í reglugerðinni margvíslegar viðskiptareglur sem ætlað er að auka gagnsæi um gjaldtöku, efla samkeppni og stuðla að samþættingu greiðslukortamarkaða þvert á landamæri innan Evrópska efnahagssvæðisins. Leyfi til að gefa út greiðslukort eða veita færsluhirðingarþjónustu skal ekki takmarka við tiltekin svæði innan Evrópska efnahagssvæðisins. Mælt er fyrir um aðgreiningu greiðslukortakerfa og vinnsluaðila til að auka samkeppni í úrvinnslu greiðslna. Óheimilt verður að meina útgefendum korta að bjóða neytendum að hafa fleira en eitt greiðslukortamerki á sama greiðslukorti. Færsluhirðum er gert að sundurliða þjónustugjöld vegna mismunandi greiðslukorta. Óheimilt verður að skylda söluaðila til að taka við öllum greiðslukortum sem tilheyra sama greiðslukortakerfi þrátt fyrir að sum þeirra séu dýrari en önnur. Söluaðili mun þannig t.d. getað tekið við ódýrum debetkortum en ekki dýrum kreditkortum kjósi hann svo. Óheimilt er að banna söluaðilum að upplýsa neytendur um kostnað við notkun greiðslukorta og beina neytendum að ódýrari greiðslukortum. Í frumvarpinu er lagt til að Fjármálaeftirlitinu verði falið eftirlit með lögunum utan ákvæðis um merkingar söluaðila um viðtöku korta sem lagt er til að Neytendastofa hafi eftirlit með. Lagt er til að Fjármálaeftirlitið eða Neytendastofa geti lagt stjórnvaldssektir á einstaklinga og lögaðila sem brjóta gegn efnisákvæðum laganna. Heimild til að leggja á hæfilegar stjórnvaldssektir vegur upp von um ábata af brotum gegn ákvæðunum og hefur þannig nauðsynleg varnaðaráhrif. Í reglugerðinni er heimild til að ákveða lægra hámark á milligjöld vegna innlendra debetkortafærslna en 0,2%. Heimildin tekur mið af því að í sumum aðildarríkjum Evrópusambandsins voru milligjöld vegna innlendra debetkortafærslna lægri. Það á ekki við hér á landi. Í ljósi örrar þróunar smágreiðslumiðlunar um þessar mundir, m.a. vegna breytinga á tækni og regluverki, hef ég ákveðið að leggja til að innan tveggja ára frá gildistöku frumvarpsins verði lagt mat á það hvort tilefni sé til að nýta heimildina hér. Frumvarpið var samið af starfshópi með fulltrúum frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Fjármálaeftirlitinu, Samtökum fjármálafyrirtækja og Seðlabanka Íslands. Starfshópurinn hafði samráð við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og Neytendastofu sem gerðu ekki athugasemdir við að Neytendastofu væri falið eftirlit með ákvæði um merkingar söluaðila um viðtöku korta. Áform um lagasetningu og frummat á áhrifum lagasetningar voru birt í samráðsgátt stjórnvalda í september sl. en engar umsagnir bárust. Drög að frumvarpi og endanlegt mat á áhrifum lagasetningar voru birt í samráðsgáttinni í janúar sl. Ein umsögn barst frá Samtökum verslunar og þjónustu sem lýstu stuðningi við málið. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum árétta að lögfesting þessa frumvarps er talin líkleg til að lækka kostnað neytenda og söluaðila og auka gagnsæi og samkeppni á greiðslukortamarkaði. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Með frumvarpinu er lögð til lækkun á því iðgjaldi sem viðskiptabankar og sparisjóðir greiða til innstæðudeildar Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Lagt er til að almenni hluti iðgjaldsins lækki úr 0,225% af gjaldstofni í 0,16% á ársgrundvelli og að lækkunin taki gildi á fyrsta gjalddaga vegna ársins 2019, sem er 1. júní næstkomandi. Frumvarp þetta felur ekki í sér innleiðingu á Evrópureglum heldur er aðdragandi þess einkum sá að í fjármála- og efnahagsráðuneytinu hefur átt sér stað mikil endurskoðun á þeirri lagaumgjörð sem gildir á fjármálamarkaði. Ég hef á undanförnum árum flutt fjölmörg lagafrumvörp á Alþingi þar sem lagðar hafa verið til breytingar á lögum sem ætlað er að stuðla að heilbrigðari rekstri fyrirtækja á fjármálamarkaði og tryggara eftirliti með starfseminni. Meðal þess sem hefur verið til skoðunar í ráðuneytinu undanfarin ár er löggjöf um innstæðutryggingar og þá ekki síst í samhengi við nýjar Evrópureglur um skilameðferð fjármálafyrirtækja. Ég mun á þessu ári leggja fram frumvarp til laga um lögfestingu efnisatriða Evróputilskipunar 2014/59 um endurreisn og skilameðferð fjármálafyrirtækja. Helsta markmið tilskipunarinnar er að koma í veg fyrir erfiðleika eða áföll fjármálafyrirtækja og ef til þeirra kemur að lágmarka neikvæðar afleiðingar þeirra með því að tryggja áframhaldandi kerfislega mikilvæga starfsemi og um leið takmarka hættu á að erfiðleikar fyrirtækjanna kalli á framlög úr ríkissjóði. Fyrsti hluti þessa nýja regluverks um endurreisn og skilameðferð var innleiddur í íslenskan rétt vorið 2018 og unnið er að innleiðingu þess hluta sem fjallar um undirbúning og framkvæmd skilameðferðar. Sterkt samspil er á milli ákvæða tilskipunarinnar og reglna um innstæðutryggingar því að þar er gengið út frá samspili nýtingar á fjármunum tveggja sjóða, þ.e. innstæðutryggingarsjóðs og nýs fjármögnunarfarvegs skilasjóðs sem skylt er að setja á fót samkvæmt tilskipuninni um endurreisn og skilameðferð. Fjármunir Tryggingarsjóðs eru núna einungis ætlaðir til endurgreiðslu til innstæðueigenda vegna falls lánastofnunar. Það mun taka breytingum þegar innleiddar hafa verið Evrópureglur um endurreisn og skilameðferð og innstæðutryggingar. Í breyttu umhverfi verður þannig gert ráð fyrir tiltekinni aðkomu innstæðutryggingarsjóðs í tilviki skilameðferðar fjármálafyrirtækja auk aðkomu skilasjóðs sem skal tryggja skammtímafjármögnun vegna skilameðferðar. Markmið frumvarpsins sem ég mæli fyrir nú er að breyta iðgjaldagreiðslunum til Tryggingarsjóðs til samræmis við fyrirsjáanlegar breytingar á reglu- og eftirlitsumhverfi og eignastöðu sjóðsins og vænta ávöxtunar af eignum hans. Fjárhagsleg staða íslenska tryggingarsjóðsins er sterk og í árslok 2018 námu heildareignir innstæðudeildar hans um 38,6 milljörðum kr. Árleg iðgjöld aðildarfyrirtæki að sjóðnum, þ.e. viðskiptabanka og sparisjóða, voru samtals um 3,5 milljarðar kr. á árinu 2018. Við mat á æskilegri stærð sjóðsins verður að horfa til þess að þegar nýjar reglur um endurreisn og skilameðferð hafa tekið gildi muni þeir viðskiptabankar sem teljast kerfislega mikilvægir verða teknir til skilameðferðar ef þeir lenda í alvarlegum rekstrarvanda. Rekstrarerfiðleikar þeirra ættu því ekki að reyna á vernd Tryggingarsjóðs nema að mjög takmörkuðu leyti. Í því samhengi tel ég rétt að minna á að allir stóru bankarnir þrír á Íslandi hafa verið skilgreindir kerfislega mikilvægir. Ég tel rétt að taka fram að ég á von á því að fyrirkomulag iðgjalda til Tryggingarsjóðs kunni að taka frekari breytingum á komandi misserum vegna innleiðingar hins nýja regluverks um skilameðferð fjármálafyrirtækja og þá einkum vegna uppbyggingar skila sjóðsins. Í því samhengi hef ég til sérstakrar skoðunar hvort tilefni er til að nýta hluta af eignum Tryggingarsjóðs til að byggja upp lágmarkseign skilasjóðs. Samkvæmt Evrópureglum skal lágmarkseign skilasjóðs vera orðin 1% af tryggðum innstæðum árið 2027 og er þá miðað við 100.000 evra tryggingavernd. Miðað við núverandi stöðu væri lágmarkið ríflega 8,5 milljarðar íslenskra króna. Ég vil taka sérstaklega fram að helstu áhrif frumvarpsins á aðildarfyrirtæki Tryggingarsjóðs eru lægri gjöld. Það ætti að skapast svigrúm hjá þeim til að bjóða viðskiptavinum sínum betri kjör. Í hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið á Íslandi er bent á að miklar álögur á bankakerfið á Íslandi eigi þátt í háum kostnaði neytenda. Samtök fjármálafyrirtækja hafa ítrekað bent á þetta atriði á undanförnum árum. Með frumvarpinu er stigið ákveðið skref í þá átt að lækka þær álögur og ég geng út frá því að við munum sjá þess stað við fyrsta tækifæri að lækkunin skili sér til neytenda. Að lokum vil ég segja að frá því að áform um framlagningu frumvarpsins voru birt í samráðsgátt stjórnvalda í janúar á þessu ári. Bárust þrjár umsagnir um áformin og er umfjöllun um þær í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferðina. Þetta er athyglisvert frumvarp og lýtur að því að lækka álögur á bankana, sem er sérstakt áhugamál hjá þessari ríkisstjórn. Það sem ég vildi koma inn á við hæstv. ráðherra er að það er áhugavert að verið sé að gera þessa breytingu akkúrat núna. Þar sem frumvarpið tilgreinir sérstaklega og kom fram í máli hæstv. ráðherra, að í farvatninu sé heildarendurskoðun á kerfinu og innleiðing á nýju regluverki, spyr maður sig: Hvers vegna er verið að gera þetta núna? Það virðist eins og liggi eitthvað á þessu. Lögin eiga að taka gildi 1. júní. Er þetta komið til vegna beiðni frá bönkunum sérstaklega? Var ekki hægt að bíða eftir því að endurskoðað regluverk yrði bara innleitt og þessar breytingar gerðar? Í öðru lagi langar mig að koma aðeins inn á að mér finnst áhugavert að ekkert sé fjallað um það í frumvarpinu þegar ríkisstjórnin gaf út yfirlýsingu á sínum tíma um ábyrgð á bankainnstæðum landsmanna eftir hrunið. Ekkert er fjallað um hvað sú ábyrgð kostaði og hvort tryggingarsjóðurinn hefði átt að greiða til ríkisins fyrir þá ábyrgð sem tryggði þennan rekstur. Í reynd ætti ríkið að taka hluta af þessum sjóði upp í svokallaða ábyrgðargjald. Ég myndi vilja fá skoðun ráðherrans á því. Mér finnst vanta aðeins í hugleiðingar um það í þetta frumvarp.
Virðulegur forseti. Fyrst aðeins varðandi tilefni frumvarpsins. Það er má segja að tilefni frumvarpsins séu ítrekaðar ábendingar, sérstaklega frá smærri fjármálafyrirtækjum. Ég vil nefna sparisjóði í því sambandi sem benda á að starfsemi þeirra sé afskaplega einföld og gegnsæ og felist fyrst og fremst í því að taka við innlánum og veita útlán og að hvers kyns gjaldtaka dragi úr samkeppnishæfni sparisjóðanna vegna þess að þeir hafa tiltölulega einfalt tekjumódel. Í því sambandi hefur komið fram það sjónarmið að innstæðutryggingarsjóðurinn sé vel fjármagnaður eins og sakir standa. Jafnvel hefur heyrst að sumir telji ekki þörf á því að vera að innheimta frekar í sjóðinn. Hér er farin sú leið að lækka iðgjaldið og það á að geta leitt til þess að vaxtamunur dragist saman. Það er mjög mikilvægt að það gerist og að menn séu samkvæmir sjálfum sér um það efni. Hins vegar er ekki hægt að koma fram með mál af þessum toga án þess að minnast á það sem er í farvatninu og taka fram að við teljum að hið nýja fyrirkomulag sem hér er lagt upp með samræmist ágætlega. Ég sé vel fyrir mér að við gætum ráðstafað hluta af tryggingarsjóðnum til að byggja upp þennan skilasjóð þegar að því kemur. Ég ætla aðeins að koma að öðrum atriðum sem hv. þingmaður spurði um hér í síðara andsvari.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Fram kemur í máli hans að verið sé að koma til móts við óskir fjármálafyrirtækjanna í þessum efnum og þjófstarta þessu, að lækka þetta eða breyta þessu fyrr en þyrfti að gera. Hæstv. ráðherra minntist einnig á að hann vonaðist til þess að vextir hér lækkuðu. Að sama skapi væri gott að fá það fram hjá honum hvort hann telji t.d. að vextir á innlánum, þ.e. þegar almenningur leggur peningana í bankann, ættu þá ekki að hækka líka. Almenningur fengi þá betri kjör hjá bönkunum hvað það varðar. Ég hef efasemdir um að þessi aðgerð muni lækka vexti í landinu og að þetta komi til með að færa almenningi betri kjör. Það væri gott að fá það fram hjá ráðherra hvort hann telji að þessi aðgerð ein og sér skipti miklu máli. Ég verð að segja að ég sé það ekki. Þessi sjóður stendur ágætlega en hann er líka mjög mikilvægur. Það er bara sérstaða okkar hér að við gengum í gegnum efnahagshrun og það er afar mikilvægt að til staðar sé sjóður sem gæti þá a.m.k. gripið inn í eitthvað af því tjóni sem yrði, sem við vonum að sjálfsögðu að verði ekki. Það er ástæðan fyrir því að þessi sjóður er til staðar. Svo væri ágætt að fá hugleiðingar ráðherra um hvort ríkissjóður ætti þá ekki tilkall í eitthvað af peningunum í þessum sjóði fyrir þetta svokallaða ábyrgðargjald fyrir það að hafa ábyrgst innstæður landsmanna í aðdraganda efnahagshrunsins og eftir það.
Virðulegur forseti. Já, ég er þeirrar skoðunar að sjóðurinn gegni ákaflega mikilvægu hlutverki. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það beri að fara varlega í að slá af kröfum um uppbyggingu hans og að við þurfum að taka ákvarðanir að yfirlögðu ráði um breytingar á iðgjaldinu. Ég tel að í frumvarpinu sé mjög vel gerð grein fyrir því að sjóðurinn stendur vel þegar við horfum til allra þeirra lagabreytinga sem þegar hafa verið gerðar. Ég nefni þar t.d. gerbreyttar kröfur um eigið fé bankanna. Ég nefni sömuleiðis það sem gert hefur verið til að hafa betri yfirsýn yfir þjóðhagsvarúð. Ég nefni fjármálastöðugleikaráð í því efni, þau stjórntæki sem við búum yfir í dag til þess að hafa betri tilfinningu fyrir því sem er að gerast í bankakerfinu. Þessar varnir eru mikilvægar. Ég nefni sömuleiðis þá staðreynd að við höfum innleitt reglu um forgang innstæðna við áföll. Allt eru þetta fremri varnir á innstæðutryggingarsjóðnum. Þannig má segja að við höfum dregið úr líkunum á því að það muni nokkurn tíma reyna á sjóðinn. Það verður að taka með í reikninginn. Ég tel að mikilvægt sé að lækka iðgjaldið. Iðgjald verður áfram til staðar. Það mun áfram byggja upp sjóð, en ég tel að þetta sé fullnægjandi. Þetta þolir alveg umræðu og skoðun. Varðandi endurheimt ríkisins er ég alveg sammála hv. þingmanni að það var langt í frá sjálfgefið að ríkið myndi taka á sig að fjármagna endurreisn fjármálakerfisins, yfirfærslu innstæðna og taka að sér, t.d. í tilviki Sparisjóðs Keflavíkur og annarra slíkra fjármálastofnana, að fjármagna það sem upp á vantaði. Það hefði alveg mátt sjá fyrir sér að innstæðutryggingarsjóðurinn eða ríkið tæki það með öðrum hætti til baka, en niðurstaðan er þó sú að allur beinn kostnaður ríkisins hefur verið endurheimtur þótt það hafi gerst með öðrum hætti.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Ég tel að hér sé að mörgu leyti ágætismál á ferðinni en langar að inna hæstv. ráðherra eftir því, m.a. í ljósi þeirra raka sem hann færði sjálfur fram í framsögu um að sjóðurinn ætti í raun orðið meira við minni fjármálastofnanirnar en kannski stóru kerfislega mikilvægu stofnanirnar, hvort það hefðu verið einhverjar vangaveltur í ráðuneytinu um að beita sér fyrir meiri lækkun á iðgjaldinu að þessu sinni en kemur hér fram. Þarna er um að ræða 28–29% lækkun sem skilar sér í u.þ.b. 1 milljarði, ef ég reikna ekki mjög vitlaust, í lækkuðum gjöldum. Það eru heilmiklir peningar. Hin vangaveltan er sú hvort það sé einhver flötur á því eða hvort ráðherrann sjái það fyrir sér að hægt sé að tryggja það eða a.m.k. stuðla að því að þessi ávinningur skili sér raunverulega til neytenda, til viðskiptamanna bankanna, en verði ekki kannski fyrst og fremst eigendum þessara stofnana til sérstakra hagsbóta.
Virðulegi forseti. Ég vil segja um það að þetta skili sér í betri kjörum bankanna að það er einkum þrennt að mínu áliti sem við getum gert til þess að draga úr vaxtamun á Íslandi og það eru allt atriði sem stjórnvöld hafa stjórn á og skipta máli og er m.a. fjallað um í hvítbókinni sem nýlega kom út. Það er í fyrsta lagi bankaskatturinn. Hann er sérstaklega tilgreindur í skýrslunni, hvítbókinni. Ég tel augljóst, og það er nokkuð sláandi tafla í hvítbókinni um samanburð á skattlagningu fjármálafyrirtækja á Norðurlöndunum, hversu miklu meiri og hærri skatta við leggjum á fjármálafyrirtækin. Við getum lækkað hann og þannig skapað svigrúm fyrir bankana til að starfa þannig að þeir séu með lægri álögur í formi vaxta og gjalda. Í öðru lagi eru það eiginfjáraukarnir sem við stýrum og þeir geta haft mjög mikil áhrif ásamt með áhættuvoginni sem er ákvörðunaratriði Fjármálaeftirlitsins. Þetta skiptir miklu máli. Síðan í þriðja lagi eru það þættir eins og þessi, þ.e. innstæðutryggingaiðgjaldið. Ég er alveg sannfærður um það að á markaði þar sem samkeppni ríkir þá eiga svona breytingar að skila sér til neytenda.
Frú forseti. Já, vonandi er það tilfellið að þetta muni skila sér en auðvitað vitum við það ekki fyrir fram. Mig langar að ítreka fyrri spurninguna sem mig grunar að ráðherra hafði ekki náð, hvort það væri flötur á því að fara í meiri lækkun eða hvort það hefði verið rætt í ráðuneytinu. Auðvitað eru þetta ekki í eðli sínu skattar í þeim skilningi heldur er í rauninni um iðgjöld að ræða, má kalla það, og þau skila sér ekki beint í ríkissjóð eins og aðrir skattar. Svo er kannski önnur vangavelta sem ég veit ekki hvort hafi verið eitthvað rædd í fjármála- og efnahagsráðuneytinu, en það er hvort menn hafi lagt eitthvert mat á það hversu mikil áhrif þessi lækkun geti haft. Þetta er um 1 milljarður í lækkun á þessum iðgjöldum. Hafa menn lagt eitthvert mat á það innan ráðuneytisins hve mikil áhrifin gætu verið t.d. á vaxtaprósentur eða vaxtamun í fjármálafyrirtækjum? Þá er ég að meina í stóra samhenginu, það er heildarprósentulækkanir, annaðhvort til hækkunar á innlánsvöxtum eða lækkunar á útlánsvöxtum.
Virðulegi forseti. Það er kannski bara hægt að fá vísbendingu í þessari lækkun úr 0,225% í 0,16% og sjá af því að þetta mun ekki gjörbylta vaxtaumhverfinu og sömuleiðis af fjárhæðinni sem slíkri, 1 milljarður, þetta mun heldur ekki valda neinum straumhvörfum. En þetta er skref í rétta átt að mínu áliti. Það er sömuleiðis rétt sem bent er á að þetta er ekki eiginlegur skattur. Hann rennur ekki í ríkissjóð heldur er hann til að byggja upp varnir fyrir fjármálakerfið inn í framtíðina. Við teljum hins vegar að það sé svigrúm til þess að draga úr þessum vörnum með vísan í allt annað sem hefur verið gert og vísan í sterka stöðu sjóðsins. Þetta er að mínu áliti nokkuð varfærið skref. Því var velt upp í meðferð þessa máls hvort við ættum að ganga lengra en ég tel að við eigum að stíga varlega til jarðar í þessu. Ég tel hins vegar á sama tíma að þetta sé rétt skref og nauðsynlegt, það sé óþarfi að hafa gjaldið jafn hátt og það er í dag og hef verið að færa fyrir því hér rök. Það er síðan alltaf matsatriði hvort menn geta sýnt fram á það í beinu framhaldi af breytingum sem þessum hvort þær skili sér til neytenda. Þetta er ekki nein grundvallarbreyting eins og ég nefndi áðan, en það munar samt um sérhvert 0,05% jafnvel, yfir margra ára tímabil. Eftir því sem fjárhæðirnar eru hærri margfaldast þetta upp. Þetta er eitt af mörgu sem máli skiptir. Það getur auðvitað gerst hvort sem er, eins og spurt var um í fyrri fyrirspurn, á vaxtahlið innlána eða í útlánum.
Herra forseti. Ég ætla að víkja fyrst að því sem segir fremst í greinargerðinni, að lögð til sé til lækkun á almennum hluta iðgjalds sem viðskiptabankar og sparisjóðir greiða til Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta vegna innstæðutrygginga. Það er sem sagt verið að lækka gjaldið sem bankar eiga að greiða til Tryggingarsjóðs. Þetta er ekki fyrsta gjaldið sem ríkisstjórnin lækkar á fjármálafyrirtæki, þ.e. bankanna. Við þekkjum það að bankaskatturinn verður lækkaður. Í fjárlagafrumvarpinu var einnig lækkað sérstakt gjald sem fjármálastofnanir greiða til Fjármálaeftirlitsins. Það verður að segjast eins og er að ríkisstjórninni er sérlega umhugað um að lækka gjöld á fjármálafyrirtæki í landinu. Er það svolítið sérstakt í ljósi þess umhverfis sem við erum í núna, efnahagsumhverfisins, þar sem kjaraviðræður eru fram undan og óvíst hvernig þær viðræður koma til með að þróast. Ég get ekki séð annað í greinargerðinni en að rökin fyrir því að lækka gjöldin séu þau að það sé svo mikið í Tryggingarsjóði og umfram það sem Evrópulöggjöfin mæli fyrir um. Sjóðurinn stendur, eins og kemur fram, í 38,6 milljörðum kr. og fyrirtækin eða bankarnir greiða árlega um 3,5 milljarða kr. Lækkunin á því gjaldi er töluverð og að sjálfsögðu eru væntingar um að hún skili sér til almennings. Ég heyri á málflutningi hæstv. ráðherra að hann vonast til að svo verði. Ég sagði áðan og hef sagt annars staðar að ég hef efasemdir um að lækkanir af því tagi skili sér til almennings í formi lægri útlánavaxta og þá hærri innlánsvaxta, en við verðum að sjá hvort sú verður raunin. Það er athyglisverð nálgun hjá ríkisstjórninni, sérstaklega með Vinstri græna í forsæti, að lækka enn og aftur álögur á bankana. Við verðum að átta okkur á því að mikilvægt er að sjóður sem þessi sé vel stöndugur, ef svo má að orði komast. Við þekkjum söguna, við þekkjum efnahagshrunið. Það er mikilvægt að til sé sjóður sem getur gripið inn í aðstæður ef þess þarf. En það er umhugsunarefni hvers vegna verið er lækka gjöldin núna og með svona skömmum fyrirvara, þetta á að taka gildi eftir þrjá mánuði. Á sama tíma er fram undan innleiðing á nýju regluverki og þá spyr maður sig: Er málið að bankarnir hafi ámálgað við fjármálaráðherra að nauðsynlegt væri að lækka iðgjaldið sem allra fyrst? Er síðan bara orðið við því eins og ekkert sé? Það eru ýmis gjöld sem þarf að lækka og ýmsir sem vilja láta lækka gjöld. Ég nefni t.d. að Félag bifreiðaeigenda, FÍB, hefur margsinnis talað fyrir því að lækka álögur á bifreiðaeigendur og eflaust átt fund með hæstv. fjármálaráðherra hvað það varðar. Þeim hefur ekkert orðið ágengt í þeim efnum. Hins vegar virðast bankarnir hafa sérstakt lag á því að sannfæra fjármálaráðherra um að nauðsynlegt sé að lækka álögur á bankana. Það vekur að sjálfsögðu nokkra athygli. Ég ætla aðeins að koma inn á það sem segir í greinargerðinni um samráð við vinnslu frumvarpsins. Það er augljóst að bankarnir eru sammála því að lækka álögurnar og ekkert undarlegt að þeir mæli með frumvarpinu. Það er fullkomlega eðlilegt vegna þess að sjálfsagt hafa þeir haft frumkvæði að því að þær yrðu lækkaðar. Enn og aftur spyr maður sig: Kemur almenningur til með að njóta þessa? Þeir hafa svo sem ekki haft miklar áhyggjur af afkomunni hingað til. Að sjálfsögðu vekur athygli að mjög gott svigrúm sé innan þeirra raða til að hækka laun stjórnenda, og þá sérstaklega bankastjóra, um tugi prósenta og hafa þar að engu tilmæli efnahags- og fjármálaráðherra um að gæta aðhalds í þeim efnum, en koma svo á sama tíma fyrir sama hæstv. ráðherra og óska eftir því að álögur á bankana verði lækkaðar. Þetta er mjög sérstakur málflutningur af hálfu þessara fyrirtækja að mínu mati og ég verð að segja að mér finnst ríkisstjórnin hafa látið mjög auðveldlega undan. Það hefði verið tiltölulega auðvelt að segja að til stæði heildarendurskoðun, eins og stendur til, og að innleiða nýtt regluverk og þeir gætu beðið fram að þeim tíma. Ég held að það sé fullkomlega eðlileg nálgun sem ráðherra hefði átt að leggja upp með í upphafi. Það er svo sem einnig áhugaverð nálgun að taka eigi fjármuni úr sjóðnum og greiða í skilasjóð. Ég get tekið undir að það er áhugaverð nálgun. Herra forseti. Að lokum ítreka ég að mér finnst þetta frumvarp mjög sérstak og að það skuli vera lagt fram því árferði sem við erum í, þ.e. þegar kjaraviðræður eru fram undan og fleira í þeim efnum. Þá á að gefa út að enn og aftur standi til að lækka álögur á bankana. Ég er ekki viss um að þetta frumvarp sé gott innlegg í þá umræðu. Þess vegna kemur mér á óvart að frumvarpið skuli vera komið fram og að svo skammur tími sé til stefnu þar sem lögin eiga að koma til framkvæmda eftir þrjá mánuði. Auk þess veltir maður fyrir sér hvort hér liggi að baki þrýstingur frá fjármálafyrirtækjum eða bönkum og menn hafi látið undan honum eins og ekkert sé. Menn verða náttúrlega að vera staðfastir í þeim efnum þegar við stöndum frammi fyrir erfiðum kjaraviðræðum. Það hefði verið auðvelt að benda þeim fyrirtækjum á að til stæði að endurskoða regluverkið og þeir yrðu að bíða þolinmóðir fram að því.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um bindandi álit í skattamálum. Með frumvarpinu er stefnt að því að gildistími bindandi álita sem ríkisskattstjóri gefur út verði fimm ár. Í lögum er vissar takmarkanir á gildissviði bindandi álita, t.d. kunna lög að hafa breyst við tíma sem veldur því að ekki verði lengur stuðst við bindandi álit. Ýmislegt fleira getur breyst sem veldur því að óheppilegt þykir að hafa álitin ótímabundin, fyrir utan þær takmarkanir sem nú þegar er að finna í lögunum. Sjónarmið geta breyst verulega. Er ég þá sérstaklega að vísa til þess að einhver uppsöfnuð reynsla getur komið inn í spilið sem leiðir til þess að bindandi álit stenst ekki tímans tönn. Um það er fjallað í greinargerðinni og lagt til að í stað þess að bindandi álit sé ótímabundið, fyrir utan þær takmarkanir sem ég hef aðeins vikið að, verði það með gildistíma í fimm ár. Mig langar til að nefna mikilvægi þess að áfram sé hægt að sækja bindandi álit með sem skjótvirkustum hætti. Það er mikilvægt að skattkerfi okkar geti veitt þá leiðsögn sem ætlunin er með bindandi álitum, að þeir sem hagsmuna eiga að gæta geti fengið svör. Til þess er fyrirbærið bindandi álit hugsað, að greiða fyrir ákvarðanatöku. Ég nefni það vegna þess að þetta er eiginlega hinn endi þessa máls, þ.e. að til staðar sé skilvirkt úrræði sem hægt er að reiða sig á þegar upp koma álitamál sem varðað geta mikla hagsmuni og æskilegt er að til séu skýr svör þegar engum fordæmum er til að dreifa til þess að byggja ákvarðanatöku á. Ég segi: Þetta er hinn endi málsins, vegna þess að þetta er í raun og veru upphafið. Eftir að bindandi álit hefur verið fengið getur það verið til leiðsagnar fyrir aðra sem hagsmuna eiga að gæta, aðra en þann sem óskaði eftir álitinu í upphafi. Út frá því sjónarmiði erum við að þrengja að þessu tæki, bindandi áliti, sem gagnast hefur til skilvirkrar ákvarðanatöku. Það er kannski helsti gallinn við að fara þessa leið en hann er að mínu mati veginn upp af hinu sjónarmiðinu, að það geti verið óvarlegt að láta bindandi álit standa óhreyft ótímabundið - og ekki auðvelt að tína til í lögum öll þau atriði sem máli geta skipt fyrir gildissviðið, eins og gert er í dag. Þar er leitast við að ná saman því sem augljóslega getur breyst og kippt forsendum undan bindandi áliti. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að grunngjald sem greitt er til ríkisskattstjóra fyrir gerð bindandi álits hækki en gjaldið hefur verið óbreytt í 10 ár, frá árinu 2009. Að lokum eru lagðar til breytingar á orðalagi nokkurra ákvæða sem taka mið af þeirri skattkerfisbreytingu sem varð þegar landið var gert að einu skattumdæmi í árið 2010. Lagabreytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu munu ekki hafa fjárhagsleg áhrif á afkomu ríkissjóðs, verði frumvarpið óbreytt að lögum. Virðulegi forseti. Ég legg að þessu sögðu til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stimpilgjald, nr. 138/2013. Flutningsmenn frumvarpsins auk mín eru hv. þm. Óli Björn Kárason, Vilhjálmur Árnason, Páll Magnússon, Njáll Trausti Friðbertsson, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir og Brynjar Níelsson. Í frumvarpinu er lagt til að 3.–7. mgr. 5. gr. laganna falli brott og að við 6. gr. laganna, um skjöl undanþegin stimpilgjaldi, bætist nýr stafliður, svohljóðandi: „Skjöl er varða kaup einstaklings á íbúðarhúsnæði.“ Með frumvarpinu er lagt til að stimpilgjald vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði verði alfarið afnumið. Einstaklingum ber nú almennt að greiða 0,8% stimpilgjald vegna kaupa á húsnæði en er þó veittur helmingsafsláttur ef um er að ræða fyrstu kaup. Hér er lagt til að gjaldið falli alfarið niður vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði og undanþága verði ekki bundin við fyrstu kaup. Virðulegi forseti. Við þekkjum auðvitað flest stöðuna á húsnæðismarkaðnum í dag. Undanfarin ár hefur skortur á íbúðum á hagstæðu verði á stórhöfuðborgarsvæðinu gert markaðinum illt. Nú segja þó margir að loks horfi til örlítið betri vegar á framboðshliðinni á stórhöfuðborgarsvæðinu. Þó virðist vera að of margar nýjar íbúðir séu of dýrar og aðeins of stórar og svari ekki beint vöntun á markaði. Það hefur leitt til þess að skortur á íbúðarhúsnæði hefur verið á höfuðborgarsvæðinu, sér í lagi í Reykjavík, sem leitt hefur til verra flæðis, að eldra fólk eigi erfiðara með að minnka við sig og þeir sem eru komnir með fullt hús af börnum eigi erfiðara með að stækka við sig. Það er þetta flæði sem ég vona m.a. að afnám stimpilgjalds geti hjálpað við því það myndi auðvitað gera það ódýrara að flytja. Við verðum að hjálpa þessu flæði og stuðla að eðlilegum húsnæðismarkaði, það sé auðvelt að stækka við sig og síðan minnka við sig aftur til að losa um bæði stærri og minni eignir sem til eru. Við getum auðvitað staðið hér í allan dag og rætt um stöðuna á húsnæðismarkaðnum, þróunina síðustu ár og hvaða blikur séu nú á lofti. Þar er ýmislegt sem þarf að gera, sumt á vegum okkar og annað á vegum annarra. Eitt af því sem við getum gert er að minnka álögur og skatta. Afnám stimpilgjalds er vissulega skref í þá átt og fyrir því tala ég í dag. Virðulegi forseti. Markmiðið er fyrst og fremst að reyna að auka skilvirkni og auðvelda flæði á markaðnum. Það er þörf á því að auðvelda fólki eins og frekast er unnt að eignast eigið íbúðarhúsnæði. Í nýlegri skýrslu Íbúðalánasjóðs kemur fram að 86% leigjenda vilja eignast sitt eigið húsnæði. Það er þeirri þörf og þeirri löngun fólks sem við stjórnmálamenn eigum að reyna að svara og tryggja raunverulegt valfrelsi í húsnæðismálum. Að byggja upp fólk, fjárhagslega öruggt og sjálfstætt, er eitthvað sem sumum hugnast illa en eitthvað sem mér hugnast afar vel. Það breytir því ekki auðvitað að sumir vilja vera í leiguhúsnæði. Sumum hentar vel að vera í því í skemmri tíma, t.d. ungu fólki í námi. Aðrir vilja hreinlega búa í leiguhúsnæði og það er slíkt valfrelsi sem við þurfum að stuðla að. En valfrelsið er auðvitað lítið ef húsnæðismarkaðurinn er þungur. Stefna okkar á ekki bara að einblína á að byggja ótakmarkað magn af leiguhúsnæði heldur gera það sem við getum, innan skynsamlegra marka, til að aðstoða einstaklinga við að eignast sitt eigið húsnæði. Það gerum við með því að reyna að létta undir með fólki, hvort sem það er með séreignarsparnaði eða með því að gera húsnæði talsvert ódýrara með afnámi stimpilgjalda. Skattar og gjöld á fasteignaviðskipti hafa áhrif til hækkunar fasteignaverðs og rýra hlut kaupenda og seljenda. Það má því ætla að afnám stimpilgjalda af fasteignaviðskiptum muni auðvelda skilvirkni og verðmyndun á húsnæðismarkaði, vonandi með tilheyrandi aukningu á framboði og betra flæði. Við fasteignakaup greiða húsnæðiskaupendur eins og fyrr sagði 0,8% gjald í formi stimpilgjalds. Fyrir 35 millj. kr. íbúð greiðir kaupandi tæpar 300.000 kr. í aukaskatt eða 150.000 kr. við fyrstu fasteign. Fyrir 75 millj. kr. íbúð er gjaldið orðið 600.000 kr. Þannig mætti áfram telja. Það má öllum vera ljóst að skattgreiðsla upp á nokkur hundruð þúsund kr. við fasteignakaup er hvorki réttlætanleg né sanngjörn. Það er þessi blessaða stimpill sem fólk spyr um: Hvers vegna er hann svona dýr? Hver er þessi stimpill? Mér finnst það afar góð spurning af því að þetta hlýtur að vera afar úrelt gjald. Það má að sjálfsögðu ítreka það að fjárhagslegt sjálfstæði og öryggi einstaklinga og fjölskyldna er verkefni stjórnmálamanna, að reyna að hvetja ungt fólk til að stíga skref í átt að fjárhagslegu sjálfstæði og stuðla að því og hjálpa eins og við getum, eins og með þessu, til að fjölskyldur geti staðið á eigin fótum. Hið opinbera getur komið til móts við almenning með því að fella niður stimpilgjald af lánum. Það er eins og fyrr sagði ekkert annað en aukaskattur sem kemur harðast niður á unga fólkinu okkar sem er að stíga sín fyrstu skref í átt að fjárhagslegu sjálfstæði með íbúðakaupum. Það er annað mál sem hefur verið lagt fram um stimpilgjöld sem ekki er á dagskrá í dag sem er um að afnema stimpilgjöld sérstaklega af skipum. Mig langar að vekja athygli á því, fyrst við erum að ræða alls konar stimpilgjöld, að ég mæli hér fyrir afnámi stimpilgjalda á kaupum einstaklinga á íbúðarhúsnæði og tel það mikilvægt fyrsta skref, en síðan eru önnur stimpilgjöld sem eru einnig afar ósanngjörn og íþyngjandi. Það má nefna að það hafa áður verið gerðar breytingar á stimpilgjöldum hér á þingi, t.d. um að skjöl tengd eignayfirfærslu á loftförum, minni skipum og kaupskipum séu undanþegin stimpilgjaldi. Enn bera skip sem eru yfir fimm brúttótonnum stimpilgjald þegar eignayfirfærsla á sér stað. Það er auðvelt að segja að hér gildi ekki jafnræði milli atvinnugreina og að þetta dragi örugglega úr sveigjanleika greinarinnar og tekjuöflun. Að því sögðu held ég að við þurfum að líta til gjalda líkt og þessara sem eru orðin úrelt og þora að afnema þau. Þannig mega frumvörp líka vera, þau mega líka afnema úreltan skatt. Stjórnmálamenn eru kjörnir til að gæta hagsmuna almennings en ekki ríkisins. Þetta stimpilgjald er tekið úr vösum almennings og fyrir meginþorra almennings skipta þessar upphæðir verulegu máli við íbúðakaup. Það er aldrei óábyrgt að horfa á hlutina út frá því og í þessu tilviki aðallega út frá sjónarhóli ungs fólks sem er að koma sér þaki yfir höfuðið. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu fari frumvarpið til efnahags- og viðskiptanefndar og 2. umr. Ég vona að þinginu lánist að samþykkja að létta byrðum af fólki sem er að kaupa sér húsnæði eða færa sig til á markaðnum.
Herra forseti. Það kemur kannski ekki á óvart að mér líst alveg ágætlega þetta mál og styð það heils hugar. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu. Það er auðvitað þannig að ríkið á ekki að vera að skattleggja eignatilfærslur fólks. Raunar tel ég að svona skattlagning, „stimpillinn dýri“, eins og þingmaðurinn orðaði það ágætlega, sé eitthvað sem heyri sögunni til. Ég hygg að ég fari rétt með, en hv. þingmaður leiðréttir mig ef rangt er farið með, að stimpilgjald á fasteignaviðskipti einstaklinga sé um helmingurinn af tekjum af stimpilgjaldi. Heildartekjur ríkissjóðs eru um 5 milljarðar. Ég mæli sjálfur á eftir fyrir frumvarpi um afnám stimpilgjalds með öllu og ef ég man rétt er annað frumvarp um stimpilgjöld sem þingmaður og samflokksmaður hv. þingmanns flytur um afnám stimpilgjalds af viðskiptum með skip. Er ekki bara tímabært að afnema skattinn með öllu? Er hann ekki barn síns tíma? Er ekki rétt í þágu einfaldara og skilvirkara skattkerfis með færri en breiðari stofna að afnema þann skatt að fullu?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég tek fyllilega undir með honum og er þakklát fyrir að fleiri séu á þeim vagni að afnema þetta stimpilgjald. Það er rétt að samkvæmt ríkisreikningi, alla vega fyrir árið 2016, voru tekjur ríkissjóðs af öllu stimpilgjaldi 4,9 milljarðar. Þetta er auðvitað hægt að gera í skrefum. Þetta er blanda af alls konar fasteignaviðskiptum, viðskiptum vegna skipa og annars. Ég held að hér sé tækifæri til að taka þrjú frumvörp saman, mál mitt sem ég var að mæla fyrir, frumvarp hv. þm. Teits Björns Einarssonar um skip og frumvarp hv. þm. Þorsteins Víglundssonar, og gera plan um að afnema stimpilgjald. Við hljótum að skilja að það gerist ekki með því að smella fingri strax um næstu áramót. En getum við ekki falið efnahags- og viðskiptanefnd að fara yfir þau mál og gera áætlun um að fella gjaldið niður í þrepum? Það yrði til þess að hér byggi fólk ekki lengur við þann úrelta gjaldstofn sem stimpilgjöldin eru, þann úreltan skatt. Það er alveg ljóst að þetta mun létta byrðum af fólki og ég tel að við hv. þingmaður séum sammála um það.
Herra forseti. Ég er ekki að lengja málið neitt frekar, ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni og þakka enn og aftur fyrir þetta góða mál. Hér eru alla vega þrír þingmenn í salnum í efnahags- og viðskiptanefnd og við hljótum að geta fundið leið til að þrepa þennan skatt einfaldlega út. Það gæti farið ágætlega á því að einmitt að sameina málin og mætti vel byrja á því að afnema stimpilgjald á fasteignaviðskipti einstaklinga en setja þá jafnframt inn þrepun á stimpilgjaldið að öðru leyti, þannig að það fasist út að fullu. Ég vona að það skapist góður stuðningur við þetta í nefndinni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmann fyrir. Ég held að það gæti verið góð lausn. Ég yrði afskaplega glöð ef ég þyrfti ekki að leggja þetta mál fram í fimmta sinn næstkomandi haust. Ég trúi því að í hv. efnahags- og viðskiptanefnd séu aðilar sem eru til í að beita sér fyrir skattalækkunum og að létta byrðum af fólki. Það er nákvæmlega það sem við getum gert með því að búa til plan um sólarlagsákvæði þessa úrelta skatts.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur fyrir framsöguna. Við erum ekki á nákvæmlega sömu blaðsíðu í málinu, ég og hv. þingmaður, en það er líka allt í lagi. Ég lít þannig á að skattkerfi okkar sé eitt mikilvægasta tækið sem við höfum til að auka jöfnuð í samfélaginu og lít í því tilliti á þessar tekjur sem hluta af heildarpakkanum. Það kann að vera rétt hjá hv. þingmanni að það sé að sumu leyti ósanngjarnt að innheimta skatt á þennan hátt. En mig langar að inna þingmanninn eftir því hvort fram hafi farið skoðun á því meðal flutningsmanna að binda þá breytingu sem þau leggja til eingöngu við það þegar fólk á eina eign. Hér er talað um allt íbúðarhúsnæði, kaup einstaklinga á öllu íbúðarhúsnæði, og það gæti líka átt við þegar einhver safnar að sér fjölmörgum eignum til útleigu og þess háttar. Hefur þingmaðurinn velt því fyrir sér hvort það væri flötur á því að láta þetta snúast eingöngu um að það, þ.e. ekki allt íbúðarhúsnæði heldur annaðhvort binda það við húsnæðið sem viðkomandi ætlar að búa í eða við eina eign, í mesta lagi tvær eins og ætti kannski við þegar fólk á fasteignir í tveimur landshlutum og hefur skipta búsetu.
Hæstv. forseti. Svo að ég svari hv. þingmanni skýrt hef ég ekki áhuga á að breyta frumvarpinu á þennan hátt. Ég tel stimpilgjaldið almennt vera úreltan skattstofn og legg til sem fyrsta skref afnám þess á alla einstaklinga sem kaupa sér húsnæði. Ef þetta væri eitthvað sem væri hægt að gera í fyrsta skrefi og síðan kæmi á eftir afnám allra stimpilgjalda væri ég vel til í að skoða það, en þá með það að markmiði að afnema öll stimpilgjöld. Ég veit að hv. þingmaður er ekki mikið fyrir skattalækkanir en ég veit líka að hv. þingmaður berst fyrir því að bæta lífskjör fólks. Hér er eitt mál sem getur stuðlað að því að hleypa flæði í húsnæðismarkaðinn, gera það ódýrara að eignast eigið húsnæði, af því að það er alveg klárt að flestir Íslendingar vilja eignast eigið húsnæði, búa í eigin húsnæði og geta flutt sig á milli húsnæða þegar þörf krefur eða fjölskyldan stækkar eða minnkar. Þess vegna legg ég ekki til að þetta sé aðeins á fyrstu kaupendur. Við þurfum slíkt flæði og eigum einfaldlega ekki að skattleggja fasteignaviðskipti fólks.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur fyrir svarið. Í sjálfu sér má segja að nafngiftin á þessum skattstofni hafi á einhverjum tímapunkti orðið í hugum manna einhvers konar hjáræna eða tilefni til kímni, þess vegna sé hann eitthvað skrýtinn eða skemmtilegur. En auðvitað er hann ekkert annað en ein leið til gjaldtöku fyrir ríkið. Fyrst þingmaðurinn talar um mikilvægi þess að hafa valfrelsi má segja að fyrst ríkið tekur gjald þarna, sem er í því tilfelli upp á rúmlega 2 milljarða á ári, sé það ein leið til að hjálpa ríkinu til þess til að mynda að auka stuðning við leigjendur eða auka stuðning við önnur úrræði á fasteignamarkaði. Í mínum huga verður að taka tekjumyndun ríkissjóðs í heildarsamhengi og mér finnst svolítið vanta upp á að flutningsmenn frumvarpsins bendi á, úr því að verið er að leggja til að ríkið dragi við sig í tekjum upp á 2–2,5 milljarða á ári, hvernig ríkið ætli þá að draga saman í útgjöldum til að mæta því. Varðandi það sem hefur komið svolítið upp í umræðunni, að þetta sé skrýtin skattheimta sem sé ekki víða annars staðar í heiminum, þá hef ég tekið lán á fasteignamarkaði annars staðar í heiminum, þ.e. í Bandaríkjunum, og þar er tekið sambærilegt gjald. Það heitir bara eitthvað annað og er borgað til lánastofnunarinnar en ekki til ríkisins.
Hæstv. forseti. Ég býst ekki við því að við hv. þingmaður verðum sammála um hvernig eigi að haga skattheimtu hér á landi. Þingmaðurinn bendir á að það sé ekki skatturinn sem sé úreltur heldur aðeins nafnið á honum og við ættum því að breyta nafninu á honum, ef ég skil hv. þingmann rétt. Við ættum helst hækka skattinn aftur á ungt fólk sem er að kaupa sér sína fyrstu eign og ganga til baka með ýmsar breytingar sem við höfum gert. En við höfum nú þegar gert ýmsar breytingar. Árið 2013 varð ekki lengur skylt að greiða stimpilgjald vegna t.d. lánaskjala og ýmiss konar annarra réttinda og atvinnugreina. Ég held að það hafi verið skref í þá átt að afnema þennan skatt að fullu. Það sem ég skil ekki í orðum hv. þingmanns er: Til hvers er skatturinn? Það er ljóst að hann leggst almennt á fólk sem er að kaupa sér fasteign eða færa sig til á fasteignamarkaði. Ég hef ekki fengið nein sérstök rök fyrir því af hverju ætti að halda honum nema til að nýta þá fjármuni í að styðja við leigjendur. Það hefur verið erfitt að eignast sína fyrstu íbúð hér á landi. Þetta frumvarp getur auðveldað fólki það. Ég held að við ættum að einbeita okkur að því þar sem Íslendingar vilja flestir búa í eigin húsnæði. Á sama tíma verðum við að stuðla að valfrelsi. Ég er alveg viss um að við hv. þingmaður gætum stuðlað að því saman að slíkur skattur verði afnuminn, ef við lítum heilt yfir mikilvægi þess að létta undir með fólki sem er að kaupa sér íbúð. Aukið framboð og flæði á húsnæðismarkaði [[Forseti hringir.]]mun nefnilega mögulega líka stuðla að meira framboði fyrir leigjendur á betra verði.
Virðulegi forseti. Örstutt ræða í staðinn fyrir andsvar því að það sem ég vil segja komst ekki alveg fyrir í andsvari. Það sem ég hef helst við stimpilgjaldið að athuga er að það er prósentustimpilgjald. Miðað við hvernig íbúðaverð hefur þróast að undanförnu hefur stimpilgjaldið hækkað gríðarlega á undanförnum árum. Hluti af séreignarstefnunni á Íslandi er bundinn við lífeyriskerfið. Ef fólk á ekki skuldlaust þak yfir höfuðið þegar það fer á ellilífeyri, eftirlaun, dugar lífeyrir einfaldlega ekki til framfærslu, ekki ef fólk þarf líka að borga af lánum að einhverju marki eða leigu eða því um líkt. Séreignarstefnan er því í raun hluti af lífeyriskerfinu okkar. Þar af leiðandi er stimpilgjald ákveðinn þröskuldur fyrir mjög marga til að klára uppsöfnun fyrir lífeyriskerfið, sérstaklega þegar það hefur hækkað eins mikið og það hefur gert á undanförnum árum. Ég tek tvímælalaust undir að þetta gjald er mjög skrýtið, enda stendur í lögum um stimpilgjald, með leyfi forseta: „Greiða skal í ríkissjóð sérstakt gjald, stimpilgjald, af þeim skjölum sem gjaldskyld eru samkvæmt lögum þessum […] Gjaldskylda stofnast þegar gjaldskylt skjal er undirritað.“ Fyrir mér hljómar þetta rosalega mikið eins og einhvers konar þjónustugjöld fyrir skjalaumsýslu, en það getur ekki verið því að það má einungis svara kostnaði samkvæmt skilgreiningu um þjónustugjald. Þetta er einhvers konar undarleg skattheimta á það að búa til skjal, sem kostar miklu minna en innheimt er upp á 0,8% af verði heillrar íbúðar. Það kostar ekki mikið að búa til skjal og allt í kringum það. Ég geri athugasemd hvað þetta varðar. Nú kemur fjárlaganefndarmaðurinn inn í staðinn fyrir efnahags- og viðskiptanefndarfólkið sem var hér áðan. Þá velti fyrir ég mér lögum um opinber fjármál og hvort ekki væri aðeins eðlilegra ferli að hafa þetta inni í einhvers konar þingsályktun þar sem því væri vísað til ríkisstjórnar að taka þetta inn í fjárlagagerðarferlið, þ.e. taka inn í fjármálaáætlun ákveðin tilmæli til ríkisstjórnar. Þá gæti efnahags- og viðskiptanefnd kannski tekið stimpilgjaldafrumvörpin þrjú sem eru í gangi og gert þingsályktun um að ríkisstjórnin setti inn í fjármálaáætlun til næstu ára áætlun um afnám stimpilgjaldsins í þeim skrefum sem nefnd hafa verið, svo að ég komi með það sjónarhorn á núverandi lagafyrirkomulag, sem er eitthvað við gætum kannski tamið okkur í framtíðinni. Mín tilfinning er alla vega sú að það væri rétt ferli miðað við núgildandi lög um opinber fjármál.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á sveitarstjórnarlögum er varðar eingöngu fjölda fulltrúa í sveitarstjórn. Fyrsti flutningsmaður málsins er hv. þm. Jón Gunnarsson. Hann er ekki staddur hér í húsi í dag þannig að ég tek að mér að mæla fyrir málinu, en ásamt Jóni Gunnarssyni eru það hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Bergþór Ólason, Bryndís Haraldsdóttir, Karl Gauti Hjaltason, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Óli Björn Kárason og Vilhjálmur Árnason sem flytja þetta frumvarp. Frumvarpið gengur út á það að breyta 11. gr. sveitarstjórnarlaga þannig að 1. mgr. orðist svo: „Í sveitarstjórn skal fjöldi fulltrúa standa á oddatölu. Fjöldi fulltrúa í sveitarstjórn skal ákveðinn í samþykkt skv. 9. gr. Skulu aðalmenn aldrei vera færri en fimm. Þar sem íbúar sveitarfélags eru færri en 2.000 skulu aðalmenn ekki vera fleiri en sjö.“ Auk þess er lagt til að orðin „eða fjölga“ og orðin „hærri eða“ í 1. málslið 2. mgr. falli brott. Frumvarp þetta hefur áður verið lagt fram nokkrum sinnum í aðeins breyttri mynd. Frumvarpið með þessari greinargerð var líka lagt fram á 148. löggjafarþingi. Sveitarfélög eru stjórnvöld og falla þar með í flokk handhafa framkvæmdarvalds samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar. Sveitarfélögin eru því hluti af stjórnsýslukerfinu og ber að fylgja almennum reglum sem gilda um starfsemi stjórnvalda og framkvæmd stjórnsýslu. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar skulu sveitarfélög ráða sjálf málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Með þessu orðalagi, að þau ráði sjálf málefnum sínum, er vísað til sjálfstjórnar sveitarfélaga. Í sjálfstjórn sveitarfélaga felst m.a. að íbúar sveitarfélags hafi lýðræðislegan rétt á að kjósa stjórn sveitarfélagsins í almennum kosningum. Kveðið er á um fjölda sveitarstjórnarmanna í 1. mgr. 11. gr. sveitarstjórnarlaga. Gildandi lagaákvæði hefur þannig áhrif á fjölda fulltrúa í sveitarstjórnum. Mikilvægt er að standa vörð um sjálfstjórnarrétt sveitarfélaga og tryggja að sú lýðræðislega hugsun sem býr að baki sveitarstjórnarstiginu og reglum um kosningar til sveitarstjórnar, að sveitarstjórnarfulltrúar séu fulltrúar íbúa sveitarfélagsins, endurspegli á virkan hátt vilja íbúanna. Hugmyndafræðilegur grundvöllur 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar er að tryggja rétt íbúa á staðbundnum svæðum til að ráða sjálfir tilteknum málefnum án afskipta ríkisvaldsins. Því telja flutningsmenn frumvarps þessa rétt að sveitarfélögin geti sjálf ráðið fjölda aðalmanna í sveitarstjórn. Hafa ber eftirfarandi í huga eins og fram kom í athugasemdum við 2. mgr. 11. gr. í greinargerð frumvarpsins sem varð að gildandi sveitarstjórnarlögum, með leyfi forseta: „Mikilvægt er þó einnig að hafa í huga að það stjórnskipulag sem frumvarpið gerir ráð fyrir að gildi um starfsemi sveitarfélaga gerir ekki ráð fyrir mjög stórum sveitarstjórnum enda byggt á því að sveitarstjórnin sjálf taki allar meiri háttar ákvarðanir um rekstur og stjórnsýslu sveitarfélagsins og beri á þeim ábyrgð.“ Verði frumvarp þetta að lögum verður sveitarstjórnum í sjálfsvald sett að ákveða fjölda aðalmanna í sveitarstjórn í samþykktum sínum innan þeirra einu marka að fulltrúarnir verði aldrei færri en fimm og ekki fleiri en sjö þar sem íbúar sveitarfélags eru færri en 2.000. Breytingarnar sem lagðar eru til á 2. mgr. 11. gr. laganna skýrast af því að verði frumvarpið að lögum verður sveitarfélagi aldrei skylt að fjölga fulltrúum í sveitarstjórn þótt íbúafjöldi taki breytingum. Þá má nefna að sveitarfélögin hafa sjálfstæða tekjustofna og fjárveitingavald innan ramma laga, samanber 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Tekjur sveitarfélaga og svigrúm til að nýta þær eru lykilþættir þegar litið er til þess hvað sveitarfélögin geta tekið sér fyrir hendur sjálf, þ.e. að eigin frumkvæði eins og t.d. að ákveða fjölda aðalmanna í sveitarstjórn. Hafa ber hugfast að frumvarpi þessu er ekki ætlað að hafa áhrif á hvort sveitarfélög fjölgi fulltrúum fyrir komandi sveitarstjórnarkosningar eður ei. - Þessi athugasemd stendur væntanlega hér í greinargerðinni vegna þess að frumvarpið var lagt fram fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar. Fjárhagsleg áhrif ákvæða frumvarpsins á ríkissjóð eru engin. Það kann að sjálfsögðu að vera að frumvarpið geti haft einhver áhrif á fjárhagsáætlanir sveitarfélaganna, en þeim er það í sjálfsvald sett. Virðulegur forseti. Ég hef hér farið yfir frumvarpið og greinargerðina með því. Mig langar að bæta við það sem ég hef þegar sagt að það skapaðist mjög mikil umræða um það á sínum tíma þegar sveitarstjórnarlögum var breytt og sett voru inn ákvæði sem fólu helst í sér ákveðnar kvaðir á Reykjavíkurborg, út frá stærð Reykjavíkurborgar, að hún þyrfti að fjölga fulltrúum verulega. Ég veit að sitt sýnist hverjum í þessum efnum. Það sem við þingmenn sem flytjum þetta frumvarp erum í rauninni fyrst og fremst að leggja áherslu á er að þetta verði ákvörðun sveitarfélaganna sjálfra. Það sé ekki tekin ákvörðun um það hér á þingi hvað hvert og eitt sveitarfélag eigi að vera með marga fulltrúa út frá fjölda íbúa. Mér finnst líka mikilvægt í þessum efnum að horfa á það að sveitarstjórnir eru fjölskipað stjórnvald og að mörgu leyti eru störf í sveitarstjórnum og nefndum sem fylgja sveitarstjórnarstiginu kannski lýðræðislegri en gengur og gerist t.d. hér á þingi. Nú hef ég margra ára reynslu af því að starfa á vettvangi sveitarstjórnar og það er stór hluti af íbúum sem kemur í rauninni að stjórn sveitarfélagsins í gegnum nefndakerfi sveitarfélaganna. Ég hef ekki það á tilfinningunni að það skorti eitthvað upp á að lýðræðisleg og fjölbreytt sjónarmið fái að heyrast um hina ýmsu málaflokka sem sveitarfélögin bera ábyrgð á. Ég tel þvert á móti að núverandi fyrirkomulag sé einmitt mjög vel til þess fallið að raddir sem flestra heyrist, auk þess sem fleiri og fleiri sveitarfélög eru auðvitað að taka upp aukið beint lýðræði, bæði með kosningum og íbúaþingum og öðrum leiðum til að kalla fram sjónarmið íbúa í ákveðnum málum. Ég hef sjálf orðið vitni að því og séð það gerast að störf sveitarstjórna batna ekki við það að það verði fleiri í sveitarstjórn, ég bara leyfi mér að fullyrða það. Þvert á móti verða fundirnir oft þunglamalegri, meira uppsettir og að mínu mati lítt til þess fallnir að bæta rekstur eða gæði þeirra ákvarðana sem teknar eru innan sveitarstjórna. Við aðhyllumst það að sveitarfélögin fái sjálf að ákveða hversu marga fulltrúa þau kjósi að hafa í sínum sveitarstjórnum en þó auðvitað með þeim mörkum að þeir skuli aldrei vera færri en fimm, það sé þá sá fjöldi sem við teljum að tryggi að lýðræðisleg sjónarmið fái heyrst í sveitarstjórnum, og ekki fleiri en sjö þegar sveitarfélög eru með færri en 2.000 íbúa. Ég held ég láti þessu lokið enda er þetta einfalt frumvarp sem skýrir sig mjög vel sjálft.
Virðulegi forseti. Mér finnst frumvarpið ekki skýra sig alveg sjálft. Sagt er að verið sé að setja ákvörðunarvaldið í hendur sveitarstjórna en samt eru sett takmörk sem eru ákveðin hérna, lágmark fimm sveitarstjórnarmenn og hámark sjö ef íbúafjöldinn er undir 2.000. Ef markmiðið er að leyfa sveitarstjórnum að ráða sér sjálfar settum við þeim væntanlega ekki nein takmörk heldur gerðum bara ákveðnar kröfur um að þær ákveddu fjölda sveitarstjórnarfulltrúa. Ég lít svo á að hlutverk okkar í þessari lagasetningu sé að setja ákveðin réttindi fyrir kjósendur upp á ákveðna lýðræðislega fjölbreytni, því að með færri fulltrúum er óhjákvæmilega minni lýðræðisleg fjölbreytni og færri skoðanir og raddir meðal fulltrúa kjósenda. Þegar sveitarfélögin verða stærri og með fleiri íbúum tel ég óhjákvæmilegt að réttinda fleiri radda sé gætt með því að hafa lágmarksfjölda fulltrúa hærri eftir því sem íbúum fjölgar, kannski ekki alveg línulega en í einhverju hlutfalli við það. Þess vegna lagði ég fram breytingartillögu við þetta frumvarp síðast þegar það komst langt um að sett yrði ákveðið lágmark, svipað og er gert í lögunum núna, nema ef sveitarstjórn ætlaði að fjölga umfram lágmarkið, þá þyrfti það að fara í íbúakosningu. Þannig hefðu sveitarstjórnir sjálfsskipunarvald varðandi hversu marga fulltrúa þær hefðu, þær gætu verið með meiri lýðræðislega fjölbreytni en lágmarkið sem er sett hérna segir til um. Ég velti fyrir mér hver skoðun flutningsmanns sé á því.
Virðulegur forseti. Það er rétt að með frumvarpinu höldum við okkur við að einhver rammi sé utan um fjölda fulltrúa. Auðvitað er þá hægt að færa rök fyrir því að sveitarfélögunum sjálfum sé ekki alveg frjálst að ákveða fjölda fulltrúa en við erum fyrst og fremst að setja gólf við fimm fulltrúa. Jú, við setjum þak þegar sveitarfélögin hafa ekki fleiri en 2.000 íbúa, en sveitarfélögin eiga að ákveða sjálf. Það er lágmarksfjöldi í sveitarstjórnum, fimm, þannig að hvert og eitt sveitarfélag getur ákveðið að hafa mun fleiri fulltrúa og þá farið eftir stærð sveitarfélagsins, hvort þau telji ástæðu til þess að þeir séu sjö, níu, ellefu, þrettán eða hvað það er. Með gildandi sveitarstjórnarlögum getur það vel orðið að íbúakosningu. Það er vel hægt að setja þannig fram að ef ákveðinn fjöldi íbúa í samræmi við sveitarstjórnarlögin óskar eftir því að breyta fjölda í sveitarstjórn frá því sem er, verði frumvarpið að lögum, sé ekkert mál að setja það í íbúakosningu. Ég kynnti mér ekki sérstaklega breytingartillöguna sem hv. þingmaður lagði fram við frumvarpið á sínum tíma. En hugmyndafræði okkar gengur út á að víkka mörkin eða rammann þannig að ákvörðun sé sem mest sveitarfélaganna. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um að lýðræðislegur fjölbreytileiki fáist fyrst og fremst með fleiri fulltrúum í sveitarstjórn. Ég held að til séu svo mörg önnur tæki og tól sem sveitarstjórnin getur notað til að fá sjónarmið íbúa fram og til að vera lýðræðisleg í ákvarðanatöku sinni. Það hvort bæjarfulltrúar séu sjö, níu eða þrettán held ég ekki að sé aðalsjónarmiðið þegar kemur að því að taka lýðræðislegar ákvarðanir og því að fjölbreytnin sé lýðræðisleg, auk þess sem nefndakerfi tryggir aðkomu margra að ákvörðun sveitarstjórna.
Virðulegur forseti. Helsti gallinn sem ég sé við þetta er að það er hvati fyrir þá sem eru við völd, og jafnvel fyrir þá sem eru ekki við völd af kjörnum fulltrúum, til þess að viðhalda eigin aðstöðumun. Það bendir allt til þess að ef við fjölgum fulltrúum komist fulltrúar minnihlutaskoðana með fulltrúa inn á þennan vettvang. Það gæti því verið hvati til þess hjá ráðandi öflum að hafa sem fæsta kjörna fulltrúa, til að þurfa ekki að glíma við aðrar raddir en þær sem eru þægilegastar. Þess vegna sé ég nauðsyn á því að tryggja stighækkandi lágmarksfjölda fulltrúa eftir því sem íbúafjöldi eykst og bendi aftur á að það þarf ekki endilega að vera línulega hækkun. Miðað er við fimm fulltrúa þar sem eru 2.000 íbúar, þá eru um 400 íbúar á bak við hvern fulltrúa sem getur farið upp í 2.000 á bak við hvern fulltrúa í stærri sveitarfélögum. Það er ákveðinn halli þar. Við glímum einnig við slíkan halla á þingi, þar er ákveðinn atkvæðavægismunur sem er ekki endilega sanngjarn en hann er ekki endilega ósanngjarn á hverju sveitarstjórnarstigi fyrir sig. Þá getur sveitarstjórnarstigið líka, alla vega með breytingartillögu okkar Pírata, ákveðið að minnka muninn þannig að rödd fleiri minni hópa heyrist meðal fulltrúa og ekki bara í gegnum nefndastarfið. Það er alveg tvímælalaust vandamál þegar raddir og eyru þeirra sem eru við völd eru [[Forseti hringir.]]fábrotin. Þá heyrir fólk oft ekki það sem minni hlutarnir segja
Virðulegur forseti. Það eru fyrst og fremst þau sjónarmið sem voru ráðandi þegar breytingin var gerð á gildandi sveitarstjórnarlögum um takmörkunina. Ég hygg að Reykjavíkurborg sé með um 90.000 íbúa. [[Gripið fram í: 120.]]Við erum með 120.000 íbúa. [[Gripið fram í: Mínus/plús …]]Reykjavíkurborg á þá samkvæmt lögunum að hafa 23–31 borgarfulltrúa. Það er hálft Alþingi Íslendinga. Mér finnst það mjög skakkt en það breytir því ekki að ef íbúar Reykjavíkurborgar vilja hafa slíkan fjölda borgarfulltrúa er það sjálfsagt mál og ekkert að því. Mér finnst mikil fegurð í því fólgin í sveitarstjórnarlögum að um 20% kosningarbærra manna geti óskað eftir íbúakosningu. Þá er mjög einfalt að kjósa um slíkt. Er það hvati fyrir þá sem eru við völd að fjölga ekki fulltrúum eða fækka ef svo bæri undir? Auðvitað er það eitt af því sem hægt er að hafa áhyggjur af en þá er einhver öryggisventill í því að hægt sé að kalla fram íbúakosningu. Fyrst og fremst held ég að þetta snúist um gildi þess að vera sveitarstjórnarfulltrúi og hversu mikinn tíma fólk getur lagt í starf sitt og hvernig það skiptir með sér verkum. Það er umræða sem þarf líka að taka. Þá kem ég inn á launakjör bæjarfulltrúa. Ég er sjálf á þeirri skoðun að betra sé fyrir sveitarfélag að hafa heldur færri fulltrúa sem geta gefið meira af sér og varið meiri tíma í störfum sínum en að hafa stóran bekk af fulltrúum sem hlaupa í þetta með öðrum störfum og hafa mjög takmarkaðan tíma til að setja sig inn í málin sem eru könnu sveitarfélaga. Við skulum átta okkur á því að við höfum fært mjög mörg mál yfir til sveitarfélaga þannig að þau sinna mun [[Forseti hringir.]]stærri og veigameiri verkefnum en áður og þeim mun meiri ástæða fyrir sveitarstjórnarfulltrúa að hafa tækifæri til að setja sig vel inn í málin. Ég tel að það skipti meira máli en fjöldi fulltrúa.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur framsöguræðuna. Það þarf kannski ekki að koma mikið á óvart að ég er henni ekki alveg sammála í þessu máli. Ég þekki raunar bakgrunn sveitarstjórnarlaganna ágætlega, var á sínum tíma í þeirri nefnd á vegum þáverandi félags- og sveitarstjórnarráðherra sem gerði drögin að lögunum. Í þeirri vinnu var gert ráð fyrir að sveitarstjórnarfulltrúar yrðu fleiri en síðar var ákveðið í meðförum þingsins. Þingið tók á endanum ákvörðun um að skera fulltrúafjölda niður frá því sem lagt var til í frumvarpi þeirrar nefndar þegar það var lagt fram. Ég er sammála hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni sem kom fram áðan með þann punkt að það séu ekki eins fjölbreytt sjónarmið í sveitarstjórnum ef of fáir fulltrúar eru. Ég velti því t.d. upp hvort hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir teldi það nægja að einungis fimm sveitarstjórnarfulltrúar væru í Reykjavík, með þá kannski 25.000 íbúa á bak við sig hver, og þröskuldurinn við það að komast inn í sveitarstjórn væri þá sambærilegur við það að þá þyrfti álíka atkvæðavægi til að koma að fimm þingmönnum. Ég þykist vita að hv. þingmaður myndi ekki telja það skynsamlegt. En við skulum samt athuga það að við erum núna með stór sveitarfélög á suðvesturhorninu þar sem fulltrúafjöldinn er alveg í þeim mörkum, a.m.k. í nokkrum þeirra, að atkvæðavægið á bak við hvern sveitarstjórnarfulltrúa er farið að halla í það sem þarf til að koma manni á þing í öðrum kjördæmum. Ég tel að sveitarstjórnarstigið eigi einmitt, [[Forseti hringir.]]ef eitthvað er, að vera lýðræðislegra, með meira þátttökustig en önnur stig. Þess vegna eigum við frekar að einbeita okkur að því að hafa fulltrúana sem flesta.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Það er ljóst að við erum ekki sammála, það liggur í augum uppi. En ég er sammála því og tel það reyndar vera svo að á sveitarstjórnarstiginu sé það í rauninni lýðræðislegra og fleiri raddir sem komi að málum. Nei, ég get alveg sagt það fyrir mitt leyti að ég teldi ekki skynsamlegt að jafn stórt sveitarfélag og Reykjavíkurborg væri eingöngu með fimm fulltrúa og ég hygg margir séu á þeirri skoðun. En þegar hv. þingmaður ræðir aftur á móti um nágrannasveitarfélögin - við skulum átta okkur á því í þessari umræðu að Reykjavíkurborg er eina sveitarfélagið á landinu þar sem borgarfulltrúar eru í fullu starfi við að vera borgarfulltrúar. Alls staðar annars staðar er litið á þetta sem hlutastarf, þ.e. allflestir sem þeim störfum sinna eru jafnframt í fullu starfi annars staðar. Ég sé ekki að það komi lýðræðislegri eða betri niðurstaða út úr því að hafa fleiri fulltrúa sem eru hlaupandi í þessi verkefni og hafa takmarkaðan tíma til að sinna þeim, heldur en að hafa þá þó frekar færri og hafa tök á að greiða meira fyrir það, gera ráð fyrir að þetta sé stærra starfshlutfall, því að það að vera bæjarfulltrúi er mjög viðamikið starf. Það þarf að setja sig inn í ansi marga hluti, ég þekki það og veit að hv. þingmaður þekkir það líka mjög vel. Ég var reyndar í þeirri forréttindastöðu að geta sinnt því alfarið og lærði þar af leiðandi mjög mikið og lagði mig örugglega fram eins og um 100% starf væri að ræða og oft og tíðum mun meira. Ég held einfaldlega að það sé betra og sterkara fyrirkomulag fyrir sveitarstjórnir sem eru að taka æ fleiri verkefni að sér. Þetta er stjórnsýsla. Það eru svo mikilvægar ákvarðanir teknar á vettvangi sveitarstjórna. [[Forseti hringir.]]Oft og tíðum held ég, því miður, að fulltrúarnir átti sig ekki á stjórnsýslulögum [[Forseti hringir.]]og mikilvægi ákvarðana sinna, á alls konar lagabrestum sem upp kunna að koma ef eitthvað fer úrskeiðis.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur andsvarið. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni hvað það varðar að störf sveitarstjórnarmanna eru afar mikilvæg og ég er ekki viss um að allir sveitarstjórnarmenn átti sig á því að sveitarstjórnir eru fjölskipað stjórnvald og gera sér ábyggilega ekki alltaf grein fyrir þeirri ábyrgð sem þeir bera í ljósi þess. Það finnst mér vera önnur umræða. Mér finnst það ekki koma fjölda fulltrúanna endilega við og ef það er þannig að þeir fái ekki nægilega vel greitt eða nægilega mikil tækifæri til að sinna sínum störfum þá finnst mér það vera annað vandamál, ef svo má segja. Það er þannig að um þriðjungur af umsvifum hins opinbera er á hendi sveitarfélaganna, þarna eru því gríðarlega stórar upphæðir, fjárhagslegar, og mikilvæg félagsleg verkefni sem verið er að vinna. Við höfum farið þá leið í kosningum til Alþingis að þar erum við með 5% þröskuld á landsvísu. Ég hef velt fyrir mér, a.m.k. í stærri sveitarfélögum hvort það væri kannski eðlilegri þröskuldur að skoða, að 5% íbúa þeirra sem mæta á kjörstað í stóru sveitarfélagi, ég segi sveitarfélagi yfir 10.000, 15.000, 20.000 manns, eitthvað svoleiðis, að þau ættu að geta verið viss um það að rödd þeirra fengi að heyrast í sveitarstjórninni með kjörnum fulltrúum. Þannig kæmumst við í rauninni fram hjá þeim vanda að þurfa endilega alltaf að vera telja, þá væri það hreinlega byggt inn í einhvers konar prósentureglu. Aðeins að lokum varðandi nefndirnar sem hv. þingmaður minntist á, þá veit ég að þingmaðurinn veit að nefndakerfi sveitarfélaganna byggir á fjölda fulltrúanna sem er í sveitarstjórn. Ef við fækkum fulltrúum í sveitarstjórn mikið [[Forseti hringir.]]þá mun líka fækka í nefndakerfinu og þar með mun lýðræðisleg þátttaka minnka.
Virðulegur forseti. Ég held, ólíkt hv. þingmanni, að taka þurfi þessa umræðu einmitt saman. Þetta eru ekki óskyld mál, þ.e. hversu mikið er greitt fyrir og hversu mikinn tíma sveitarstjórnarfólk fær til að setja sig inn í sín málefni og hins vegar fjöldi fulltrúa í sveitarstjórn. Ég held einmitt, eins og hv. þingmaður kom inn á, að sveitarstjórnarfulltrúar átti sig kannski ekki alltaf á því að um fjölskipað stjórnvald er að ræða og þar af leiðandi á ábyrgð sinni í öllum málaflokkum, og við það að sveitarstjórnarfulltrúar verði fleiri og verkaskiptingin verði meiri, þá átti fólk sig kannski á ábyrgðinni sem í þessu felst. Ég held því að það sé algjörlega nauðsynlegt að taka þessa umræðu samþætta. Það eru hreinlega takmörk fyrir því hvað eðlilegt er að stór hluti af kostnaði falli til vegna stjórnsýslu eða yfirbyggingar og þar af leiðandi sveitarstjórna eða bæjarfulltrúa. Hvað nefndakerfið varðar eru auðvitað líka takmörk fyrir því hvað nefndir geta verið litlar. Ég er meira að velta fyrir mér í þessum málum að ekki sé verið að stækka sveitarstjórnir um of, frekar en það sem hv. þingmaður er kannski að koma inn á, að fulltrúum verði fækkað verulega. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd fær þetta mál núna til umfjöllunar og mér finnst full ástæða til að fara yfir það hvort hægt sé að nálgast þessi markmið með einhverjum öðrum hætti. Stóra málið hjá okkur sem þetta frumvarp flytjum er að setja ábyrgðina sem mest á hendur sveitarstjórnanna sjálfra. Auðvitað áttum við okkur alveg á því að það kann að vera einhver hvati til að stækka ekki um of eða fækka. Samband íslenskra sveitarfélaga er oft með ágætisleiðbeiningar til sveitarfélaga. Það væri alveg ástæða til að horfa til þess að einhverjar leiðbeiningar væru annars vegar um kjör sveitarstjórnarfulltrúa og hins vegar um fjölda sveitarstjórnarmanna eftir stærðum sveitarfélaga. Það er oft þannig að sveitarfélögin elta svolítið hvert annað í svona efnum. [[Forseti hringir.]]Það er því að ýmsu að hyggja. En fyrst og fremst viljum við að sveitarstjórn hafi aukið vægi í því að ákveða fjölda fulltrúa og það sé ekki njörvað niður með þeim hætti sem gert er í dag.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um kjötrækt. Ég nota það orð til aðgreiningar frá orðinu dýrarækt, um það þegar dýr er ræktað til manneldis eða til að nýta kjöt eða aðrar afurðir af dýri til manneldis. Tillagan er flutt í fjórða skipti, hefur verið flutt áður á 146., 147. og 148. löggjafarþingi og er óbreytt. Ræðan sem hér er haldin er einnig tiltölulega óbreytt frá því síðast, með smáviðbótum hér og þar. Tillagan gengur út á að Alþingi feli sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að kanna stöðu kjötræktar, þ.e. hversu langt sé þangað til að afurðir kjötræktar verði samkeppnisfærar við kjötafurðir í hefðbundnum landbúnaði, og að skipuleggja aðgerðaáætlun um innleiðingu tækni fyrir íslenskan landbúnað, og í raun sjávarútveg líka, með það að markmiði að flýta fyrir því að kjötrækt verði samkeppnishæf við aðrar afurðir af hefðbundinni veiði eða ræktun dýra til manneldis. Þessa tækni er alls ekki ný af nálinni. Almennt séð er kjötrækt aðferð til að búa til kjöt án þess að þurfa að slátra dýri. Hugmyndin hefur verið til frá 1912 eða í rúm 100 ár þegar Alexis Carrel tókst að halda frumum úr hjarta kjúklings á lífi í 34 ár utan líkama lifandi lífveru. Það var einungis vegna mistaka nemenda sem gleymdu að næra frumurnar að þær dóu. Það var talað um „the undying cell“, með leyfi forseta, hina ódauðlegu frumu í því sambandi. Winston Churchill spáði því árið 1931 að innan 50 ára, sem stóðst reyndar ekki en við erum kannski nokkuð nærri því, yrðum við laus við þann fáránleika að þurfa að rækta heilan kjúkling til þess eins að borða læri eða bringu. Árið 1995 samþykkti Matvælastofnun Bandaríkjanna tilraunir til að rækta kjöt með það að markmiði að matur yrði ekki vandamál í löngum geimferðum - allt mjög göfug markmið. Eins og sést á þessu eru alvöruaðilar á bak við þetta og rannsóknir á þessari tækni til þess að ná upp framleiðslugetu eru í gangi um allan heim. Það er einungis tímaspursmál þangað til þessi tækni verður orðin samkeppnishæf og komin á markað. Það verður væntanlega svipuð þróun og var þegar grænmetisfæði var að koma inn á markaðinn og var ekki endilega neitt gríðarlega lystugt en síðan þá hafa orðið gríðarlegar framfarir í því að búa til grænmetisfæði. Besti hamborgarinn var grænmetishamborgari, það var enginn munur á honum og kjöthamborgara. Það er hægt að fara þær leiðir líka en þetta er enn önnur leið til þess að fara og það eru ekki allir á því við getum öll orðið bara grænmetisætur. Við verðum að horfa til víðara samhengis. Helsti kostur þess að rækta kjöt í stað þess að stunda dýrarækt til manneldis eru umhverfisáhrifin, sérstaklega með tilliti til þeirra vandamála sem við stöndum frammi fyrir hvað þau varðar. Þótt það eigi reyndar síður við á Íslandi en annars staðar hefur kjötrækt líka þann kost að ekki þarf að nota sýklalyf við hana. Við notum reyndar ekki mikið af sýklalyfjum í dýrarækt hér á landi. Það er einn af kostum kjötræktar að hún getur farið fram í ónæmu umhverfi og þá þarf ekki sýklalyf. Viðamiklar rannsóknir hafa verið gerðar á umhverfisáhrifum kjötræktar. Kjötrækt sendir 78–96% minna af gróðurhúsalofttegundum frá sér en hefðbundin dýrarækt, mismunandi eftir dýrategund. Við kjötrækt er notað hvorki meira né minna en 99% minna landrými, 82–96% minna af vatni og 7–45% minni orka. Einungis í fuglarækt er minni orka notuð en í kjötrækt. Til viðbótar þá taka þessar tölur ekki til umhverfisáhrifa af flutningum eða kælingu sem minni þörf er á með kjötræktartækninni. Þær taka heldur ekki til umhverfisáhrifa vegna losunar frá landi. Þið takið eftir því að ef 99% minna land er notað við þessa tækni og gróðurhúsaloftslagsáhrifin frá landi eru ekki talin með inni í þessu hversu gríðarlega miklu minna við gætum losað af gróðurhúsalofttegundum en við gerum núna, bara með þessari tækni. Þetta þori ég að fullyrða að leysir loftslagsvandamálið. Ekki flóknara en það. Það skiptir miklu máli vegna áhrifa á losun gróðurhúsalofttegunda hvaða orkugjafi er notaður í kjötframleiðsluna. Víðast hvar yrðu brennd kol eða olía til að knýja þau orkuferli sem færu í framleiðsluna. Það yrði náttúrlega ekki gert á Íslandi og eins og kemur fram hérna síðar þá er vandamál vegna verksmiðjuframleiðslu minni hér. Óháð því hvað Ísland gerir til að undirbúa tilkomu þessarar tækni til matvælaframleiðslu munum við þurfa að glíma við þær breytingar sem kjötrækt kemur til með að hafa á neysluvenjur. Þó að eftirspurn eftir kjöti af dýrum hverfi örugglega ekki, svipað og eftirspurn eftir villibráð hefur ekki horfið þó að við séum með húsdýr, minnkar hún líklega mjög, þó ekki sé nema vegna umhverfisáhrifa og dýraverndarsjónarmiða. Það hefur mögulega veruleg áhrif á landbúnað og sjávarútveg á Íslandi, jafnvel jákvæð áhrif, þar sem eftirspurn eftir afurðum úr lífrænni dýrarækt gæti aukist og slík framleiðsla orðið mun verðmætari. Áhrifin hér verða kannski öðruvísi en annars staðar í heiminum þar sem hugmyndin er að kjötrækt komi í raun í staðinn fyrir verksmiðjuframleiðslu á kjöti, sem lítið er um hér. Það er því mjög brýnt að Ísland sé undirbúið fyrir þessar tækniframfarir, bæði með aðgerðaáætlun og lögum. Hefðbundinn landbúnaður okkar gæti orðið enn verðmætari þar sem vandinn vegna umhverfisáhrifa sem við erum að reyna að koma okkur í áttina að að leysa, væri mögulega leystur. Það eru stjarnfræðilega mikil áhrif í raun af þessu. Á síðasta kjörtímabili spurði ég þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um það hvort fylgst væri með þróun þessarar tækni og hvaða áhrif hún gæti haft á Íslandi. Einfalda svarið var: Nei og veit ekki. Það fannst mér áhugavert því að skömmu áður hafði verið tilkynnt að innan áratugar gæti þessi tækni orðið samkeppnishæf við hefðbundna verksmiðjuframleiðslu á dýrum til manneldis. Ég bendi fólki á að finna þá umræðu því að hún var mjög áhugaverð að öðru leyti. Þessar hugmyndir eru alla vega eitthvað sem við ættum að vita um, við ættum að vita hvers er að vænta. Mér finnst það mjög áhugavert við þessa tækni að um er að ræða fyrstu alvörubyltinguna í matvælaframleiðslu frá því að við hættum að vera safnarar og veiðimenn. Allar tækninýjungar sem hafa orðið í landbúnaði síðan þá hafa í raun gengið út á að gera sömu hugmyndafræðina skilvirkari, hugmyndafræðina um húsdýr innan girðingar og fræ í akur, öll þau ferli gerð skilvirkari. Það sem kjötrækt getur bætt við er hugmyndafræði um framleiðslu sem er ekki háð nálægð við auðlindina og ekki endilega háð nálægð við neytendur. Ekki er um að ræða staðbundna framleiðslu sem er háð því að setja girðingu utan um dýr, við getum þess vegna framleitt kjötið í eyðimörk þar sem neytendur eru yfirleitt ekki nálægt en nóg af sólarorku sem gæti knúið framleiðsluna. Út við sjóndeildarhringinn eru síðan aðrar tækninýjungar sem eru einnig mjög mikilvægar, t.d. bylting í að búa til orku og byltingar í framleiðslu, eins og þrívíddarprentun og því um líkt. Það eru líka skref í áttina að fara úr staðbundnum miðstýrðum framleiðsluferlum yfir í ákveðna dreifingu. Þá losnum við við hið risastóra dreifikerfi sem við stólum á til að flytja vörur frá einu heimshorni til annars sem er gríðarlega kostnaðarsamt og mjög óumhverfisvænt. Hægt er að draga upp hliðstæðu við þessar tækninýjungar í kjötrækt við aðrar nýlegar tækniframfarir, t.d. hvað varðar stafræna byltingu tónlistar og kvikmynda. Allt í einu varð dreifing tónlistar og kvikmynda ekki háð framleiðanda og dreifikerfi hans. Það leiddi til rosalegrar byltingar og vandamála hvað það varðar hvernig við höguðum því kerfi. Við erum enn að rífast um hvernig við eigum að hafa þetta. Í staðinn fyrir að lenda í rifrildi um þetta mál eftir á og alls konar veseni ættum við reyna að undirbúa okkur fyrir fram og reyna að átta okkur á því hvaða áhrif þetta kemur til með að hafa á samfélagið eins og það leggur sig. Kjötrækt takmarkast ekki við húsdýr. Hún nær til dýra sem er ekki eins auðvelt að setja girðingu utan um, t.d. ljón eða hvali. Það væri hægt að sleppa því að veiða hvali því að við værum með sýni af hvalkjöti sem væri bara hægt að rækta. Ef það væri gott til manneldis þá væri hægt að rækta það án þess að þurfa að veiða hvali. Erni þess vegna, hvað sem fólki dettur í hug. Dýraverndunarsjónarmið vegna veiða á dýrum sem eru í útrýmingarhættu eru mjög ströng og við gætum í rauninni látið náttúruna vera með þessari tækni. Hún býður upp á gríðarlega möguleika hvað þetta varðar. Við gætum einfaldlega látið náttúruna vera. Við þurfum ekki að sigla út á haf og veiða fisk, við getum bara ræktað kjötið. Markmiðið með þessari þingsályktunartillögu er einfaldlega að búa okkur undir þær breytingar sem kjötrækt kemur til með að valda á núverandi atvinnuvegum og samfélagi manna, ekki bara á Íslandi heldur úti um allan heim. Kannski verður þetta ekki að veruleika innan tíu ára, þeir vísindamenn sem spá því eru kannski að því til að afla sér aukins rannsóknarfjár o.s.frv. og vilja skapa væntingar og fá meira fé, sem er gott því að þá gerist þetta kannski fyrr. En þó að tíminn verði tvöfalt lengri verða afleiðingarnar af þessu svo gríðarlegar að öll skref sem við stígum í þá átt að láta þetta gerast fyrr margborga sig, einmitt með tilliti til umhverfissjónarmiða og dýraverndarsjónarmiða. Ég geng svo langt að segja að þessi tækninýjung sé ein grunnstoð þess að skapa frið í heiminum. Ef enginn er svangur er hvatinn til styrjalda einfaldlega miklu minni. Það á líka við um orkuna, en líklega er orkubylting í nánd sem gæti stuðlað að því að ekki verði samkeppni um land vegna orku, t.d. olíu, og ekki samkeppni um land vegna matvælaframleiðslu. Þessar tvær tækninýjungar gætu gjörbylt stöðu hernaðarmála í heiminum og hinni ríku hefð okkar að rífast við nágranna okkar um auðlindir. Tilefni til þeirra rifrilda yrðu a.m.k. mun léttvægari ef við þyrftum ekki að rífast um mat í magann. Ég tel þetta vera ágætisæfingu í að hugsa til framtíðar. Það er nefnilega alltaf betra að vera undirbúinn fyrir breytingar sem við sjáum fram á að séu á næsta leiti í stað þess að vera í eltingarleik. Sú er ætlunin með þessari þingsályktunartillögu, að fara í þann farveg að hugsa til framtíðar í staðinn fyrir að vera í eltingarleik. Við erum nú í miðri fjórðu iðnbyltingunni, eins og Stefán Pálsson komst að orði á fésbók, og þessi þingsályktunartillaga sýnir að við erum að detta inn í fimmtu iðnbyltinguna, alla vega þegar þessi tækni verður komin á koppinn. Samfélagsbreytingar vegna áhrifa fjórðu iðnbyltingarinnar gefa okkur næg vandamál til að glíma við og hvernig verður það þá ef við dettum inn í fimmtu iðnbyltinguna þegar við erum ekki einu sinni búin að læra á þá fjórðu? Þetta verður allt mjög kómískt. Þetta er fjórða þingið og þriðja kjörtímabilið sem þessi þingsályktunartillaga er flutt á. Ef sami gangur verður til nálægrar framtíðar verðum við einfaldlega of sein að skipuleggja okkur fram í tímann og þurfum enn og aftur að eltast við þegar orðnar breytingar. Þetta mál er ekki flókið, hvorki afgreiðsla þess né framkvæmd en því fyrr sem við náum árangri, því betra. Nú væri áhugavert að mælast til þess að málið færi til framtíðarnefndar en ég veit ekki alveg hvort það virkar innan skipulags þingsins eins og er. Kannski að nefndin sem fái þetta vísi málinu síðan til framtíðarnefndar til umfjöllunar. En auðvitað væri best að þetta fengi hefðbundið þingferli og yrði klárað sem fyrst. Þetta er í alvörunni gríðarlega mikilvægt mál og breytingarnar sem þessa tækni á eftir að valda á samfélaginu eru gríðarlega jákvæðar og því fyrr sem þær gerast, því betra.
Herra forseti. Ég ætla að hafa þessa ræðu stutta, enda málið ákaflega einfalt. Hér er lagt til að stimpilgjöld verði lögð niður í heild sinni sem skattur í tveimur áföngum, með því að helminga núverandi skattstofn 1. janúar 2019, sem reyndar þarf þá einhverrar skoðunar við í ljósi þess að ekki var mælt fyrir þessu í haust, og felldur niður að fullu frá og með 1. janúar 2020. Ástæðurnar eru einfaldar. Hér er um eins konar eignarskatt að ræða sem hefur ekkert að gera með þær tekjur sem þessar eignir skapa. Þetta er íþyngjandi fyrir húsnæðiskaupendur, gerir fasteignaviðskipti kostnaðarsamari og erfiðari en ella og endurspeglar ekki á nokkurn hátt neinn þann kostnað sem hið opinbera hefur af því að þinglýsa þessum viðskiptum. Þegar kemur að atvinnulífinu mismunar þetta atvinnugreinum sömuleiðis því að enn og aftur ræðst skatturinn ekki af tekjumyndun viðkomandi fyrirtækja, hann leggst með mjög mismunandi hætti á einstakar atvinnugreinar eftir því hvort þær eru með mikið fjármagn bundið í fasteignum eða ekki. Að lokum leggst þetta líka á skip og þar með rekstur útgerða eða skipafélaga. En enn og aftur tekur það heldur ekkert mið af þeim tekjum sem eignirnar skapa. Það er einfalt í þessu samhengi að horfa til þess að við viljum hafa hér sem einfaldast skattkerfi sem byggir á breiðum en fáum skattstofnum og eðlilegt að þegar verið er að skattleggja tekjur eða hagnað fyrirtækja sé reynt að stilla skattlagningu í hóf og hafa hana einfalda en ekki leggja skatta á fasteignir fyrirtækjanna eða viðskipti með þær. Það sama má segja um einstaklingana. Þegar hefur verið mælt fyrir máli sem leggur til afnám stimpilgjalds á fasteignaviðskipti að fullu. Eðli máls samkvæmt styð ég það mál heils hugar. Jafnframt liggur fyrir að mælt mun verða fyrir máli síðar, væntanlega á þessu þingi, þar sem lagt er til að stimpilgjald verði fellt af skipaviðskiptum. Eðli máls samkvæmt gefur augaleið að ég styð það mál líka. Þessi skattur er tímaskekkja og löngu orðið tímabært að afnema hann. Ég legg til að málinu verði að lokinni umræðunni vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar eins og því máli sem mælt var fyrir fyrr í dag.
Virðulegi forseti. Enn eitt frumvarpið um afnám eða brottnám laga. Æðislegt. Ég er mjög ánægður með það. Ég mun leggja fram frumvarp um brottnám 208 laga, sem ég hlakka mjög til að mæla fyrir og vona að það komist langt. Og von er á öðru frumvarpi um brottnám 26 laga í viðbót. Það er oft mjög áhugavert. Ég styð það alveg en mig langar til að spyrja hv. þingmann út í ákveðið ferli út af innihaldi þessa frumvarps, tengt kjarnastarfsemi Alþingis við að afgreiða fjárlög og vera með einhvers konar fyrirsjáanleika um þróun skatta. Væri ekki eðlilegra að setja þetta inn í ferli fjármálaáætlunar og fjárlaga, sem sagt beina því á þann veg? Þetta eru ansi stórar upphæðir sem eru þarna á bak við og þá þarf væntanlega eitthvert skipulag til að núlla út áhrifin - eða ekki endilega núlla þau út heldur gera ráð fyrir áhrifunum. Þó að brottfallið væri frábært væri kannski heppilegra ef það gerðist samhliða fjármálaáætlun á einhvern hátt. Ég leita álits þingmanns á því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, það er í sjálfu sér bara eðlilegt að efnahags- og viðskiptanefnd skoði í hvaða fjárhagslega samhengi þessi skref yrðu stigin. Málið var lagt fyrir þingið strax í haust en ekki fékkst mælt fyrir því fyrr en nú. Að því sögðu felst líka í framlagningu frumvarpsins sú eindregna skoðun flutningsmanna að þetta sé ósanngjarn skattur, hann eigi að fella brott óháð öðru. Bitni það á fjármögnunarþörf eða leiði til þess að afgangur af rekstri ríkissjóðs verði ónægur út frá fjármálaáætlun og fjármálastefnu verði að afla þeirra tekna með öðrum hætti eða skera niður útgjöld á móti, sem væri auðvitað miklu ákjósanlegra í huga þess sem hér stendur. Það er allt of lítið gert af því að sýna aukna eða nægjanlega ráðdeild í rekstri ríkisins. Ég held að það sé ekkert vandamál. Þetta er 5 milljarða skattur af tekjustofni ríkisins í það heila. Gert er ráð fyrir því að hann sé felldur út í tveimur áföngum. Ég held að það sé tiltölulega auðvelt að bregðast við eða stilla því einhvern veginn inn í ríkisfjármálaáætlun þannig að það valdi engum skakkaföllum.