Forseta hefur borist bréf, dagsett 2. desember, frá Ingu Sæland, 7. þm. Reykv. s., þar sem hún segir af sér sem þriðji varaforseti Alþingis.
Forseti. Við fengum fréttir af því um klukkan fimm í gær, bara rétt eftir að kosið hafði verið í nefndir, að fjárlagafrumvarpið hefði verið sent til umsagnar, til umsagnaraðila. Ég vissi ekki einu sinni að fjárlaganefnd hefði tekið til starfa. Ég er í nefndinni og þar hefur ekki verið boðað til neinna funda eða neitt slíkt. Mér finnst því mjög áhugavert að umsagnaraðilar fái umsagnarbeiðnir um fjárlagafrumvarpið áður en nefndin getur í rauninni komið saman og ákveðið a.m.k. umsagnartíma, því að það er nú einu sinni nefndin sem ákveður hann. Af afspurn virðist mér það hins vegar bara hafa verið ákveðið í samráði við formann nefndarinnar. Ég kalla því eftir að hv. formaður fjárlaganefndar, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, komi hingað upp og útskýri hvað gerðist eiginlega, hvernig þetta getur flokkast sem annað en gerræðisleg vinnubrögð stjórnar strax í upphafi þings.
Virðulegur forseti. Nú þurfum við að leita ásjár hjá forseta og biðja forseta vinsamlegast um að fara fram á það við fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna hér á Alþingi að þeir sýni þessari merku stofnun snefil af virðingu í störfum sínum. Það er ekki í boði að hefja störf Alþingis með þeim hætti að virða reglur að vettugi. Það er engin heimild fyrir því að senda út beiðni um umsagnir jafnvel áður en mál er flutt í þingsal. Það er nefndin sem ákveður það í sameiningu. Í þessu tilviki hefur hv. fjárlaganefnd ekki verið kölluð saman og það er forkastanlegt að sá aðili sem stýrir þar hafi óskað eftir því, ef svo hefur verið, að umsagnarbeiðnir væru sendar út héðan úr húsi klukkan fjögur í gær.
Forseti. Ég tek undir þessar áhyggjur og finnst þetta stórfurðulegt. Ég velti því fyrir mér: Var það fyrsta embættisverk nýs formanns fjárlaganefndar að kalla eftir umsögnum um mál sem ekki er búið að mæla fyrir, án þess að kalla nefndarmenn saman? Ég veit ekki betur en að það sé eðlilegt að nefndin sé kölluð saman og þar fari meira að segja fram umræða um hversu langur frestur eigi að vera til að skila umsögnum og öðru. Þetta þykir mér stórfurðulegt, og mér þykir þetta líka vera merki um - þetta er bara einn hluti af svo mörgum, þetta er eitt púsl af svo mörgum púslum sem sýnir ákveðna mynd sem mér finnst dálítið varhugaverð hvað það varðar að grafa undan þingræðinu. Er þetta einhvers konar blinda hjá stjórninni? Átta þau sig ekki á því hvernig þau koma fram? Hér er verið að grafa undan aðhaldsgetu stjórnarandstöðunnar. Verið er að grafa undan þingræðinu með svona skrefum. Mér finnst að forseti eigi að taka þetta fyrir og [[Forseti hringir.]]biðja formann fjárlaganefndar að koma sérstaklega hingað upp [[Forseti hringir.]]og gera grein fyrir þessari ákvörðun sinni. [[Forseti hringir.]]Hvar stendur í reglum þingsins að þetta megi?
Virðulegi forseti. Það er að teiknast upp mynd mjög hratt og hún er að verða mjög skýr að mínu mati. Við lesum það og sjáum í morgun að áður en þingnefndin er búin að koma saman og fá tækifæri til að gegna lögbundnu hlutverki sínu eru þingmenn stjórnarmeirihlutans, örugglega í þökk en ekki í óþökk ríkisstjórnarinnar, farnir að senda mál út til umsagnar. Það er ekki samkvæmt þingræðinu og reglum þingsins. Myndin sem er að teiknast upp - ég man ekki eftir því, og var hér starfsaldursforseti í einhvern tíma, að það hafi verið þannig á síðustu 20 árum að skipað hafi verið í nefndir með afli meiri hluta eins og nú er verið að gera. Það eru ákveðin skilaboð. Það eru ákveðin skilaboð sem verið er að senda með þessum vinnubrögðum núna inn í þingið. Mér finnst miður hvernig ríkisstjórnin byrjar þetta en ekki síst að það er verið að setja sérstakt álag á núverandi virðulegan forseta [[Forseti hringir.]]í því hvernig eigi að bregðast við. Ég vil hvetja hæstv. forseta til að taka þessu alvarlega, beina því í þann farveg að virðing Alþingis [[Forseti hringir.]]verði sem mest og við fáum að virkja eftirlitshlutverk okkar sem skyldi [[Forseti hringir.]]með framkvæmdarvaldinu.
Forseti áminnir þingmenn um að virða ræðutíma.
Herra forseti. Ég kaus í gær að líta á það sem sakleysisleg mistök hjá forseta að hann skyldi ná að klúðra sætavalinu. Ég kaus hann og geri ráð fyrir að hann muni starfa fyrir okkur öll hér í þinginu. Við hér í Norðvestur-Evrópu a.m.k. höfum yfirleitt litið á lýðræði talsvert öðrum augum en mörg önnur ríki, þ.e. við virðum í rauninni minni hluta líka. Það er ekki þannig að sigurvegari taki allt og eigi allt og megi allt. Það er alla vega ný hugmynd um íslenskt lýðræði. Hér skiptir þess vegna máli að forseti stígi inn og tryggi að nú og í framtíðinni hafi minni hlutinn, sem hefur 40 og eitthvað prósent þjóðarinnar á bak við sig, a.m.k. þann rétt sem honum ber.
Herra forseti. „Efling Alþingis“ hét það í stjórnarsáttmála fyrri ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Efling Alþingis var það sem átti að stefna að. Það virðist ekki vera stefnan núna, eiginlega bara þveröfugt. Það er ótrúlegt, virðulegur forseti, og eitthvað sem hlýtur að þurfa að taka á af festu í stjórn þingsins, að meiri hlutinn gangi fullkomlega fram hjá öllu sem hlýtur að teljast eðlilegt samstarf inni á þingi á fyrsta degi. Á fyrsta degi ákveður meiri hlutinn upp á sitt eindæmi að senda fjárlög út til umsagnar. Lausnin hefði verið mjög einföld, forseti, það hefði verið hægt að kalla nefndina saman og spyrja: Hey krakkar, hvernig væri að senda þetta út til umsagnar og gefa fólki aðeins lengri tíma til að skrifa þær? Það hefði verið hægt bara með stuttum fundi en meiri hlutinn er búinn að bíta í sig að hann fái sínu framgengt [[Forseti hringir.]]án þess að þurfa að tala við okkur hin. Það er hættulegt, herra forseti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég ætla nú bara að biðjast afsökunar á þessum mistökum mínum sem formaður fjárlaganefndar og tek þau á mig. Mér var tjáð að þetta væri venja og hefði verið í áratugi varðandi umsagnarferli fjárlaganefndar og síðan hefði það verið tekið fyrir á fyrsta fundi hennar hvort bæta ætti við o.s.frv. En það er alveg rétt að þetta er ekki samkvæmt prótókollinum. En þetta hefur, eins og ég segi, verið gert mjög lengi og ég taldi mig bara vera að halda áfram því sem gert hefur verið. Ég játa að það eru mistök og það eru mín mistök og ég vona svo sannarlega að við náum saman um það í fjárlaganefnd að vinna vel saman þrátt fyrir að þetta byrji ekki vel af minni hálfu.
Virðulegur forseti. Við erum greinilega búnir að fá skýringu á þessu stórfurðulega máli. Það hlýtur að setja spurningarmerki við og hlýtur að teljast undarlegt þegar maður er ekki búinn að kynna sér fjármálaáætlunina almennilega, hefur varla komist í það, þegar jafnvel umsagnaraðilar úti í bæ eru byrjaðir að vinna í því máli. Ég held að þetta séu vinnubrögð sem við getum ekki leyft okkur. Við verðum að fara að sýna Alþingi virðingu. Við tölum um að við viljum bera virðingu fyrir Alþingi, en á meðan svona vinnubrögð eru til staðar þá er sú virðing ekki til staðar. Við verðum að fara að breyta vinnubrögðunum hér.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði virkilega að skamma hér alla sundur og saman en ég er nú hætt við það. Ég ætla að taka afsökunarbeiðni hins nýja formanns fjárlaganefndar gilda og þakka henni fyrir það drengilega að koma hingað upp og viðurkenna þessi mistök. Það er, svona til gamans, svipað kannski og við lentum í í gær; að taka við nýju starfi getur verið svolítið snúið en fall er fararheill og ég ætla að vona sem fulltrúi í fjárlaganefnd að þetta eigi bara eftir að verða til góðs. En ásýndin er virkilega vond, því miður, virkilega vond. Eigum við þá ekki bara að reyna að vera svolítið bjartsýn og vona að þetta sé víti til varnaðar og verði ekki endurtekið? Því það er voðalega sérstakt, ég verð að viðurkenna það, að nefndin hafi aldrei komið saman og við höfum ekki fengið tækifæri á því að tilnefna þá aðila sem við hefðum gjarnan viljað fá sem umsagnaraðila fyrir fjárlögin. En þakka þér fyrir, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, að koma hér drengilega og viðurkenna þessi mistök.
Herra forseti. Lögin eru mjög skýr: Svona á ekki að gera hlutina. Það er fyrst eftir að nefnd hefur fengið mál til umfjöllunar sem þessi ákvörðun er tekin. Og nefnd fær mál til umfjöllunar þegar það hefur verið rætt hér á þingi. Gárungarnir segja að nú leiti spunameistarar logandi ljósi að heiti á þessa nýju ríkisstjórn. Ég er ekkert viss um að þeir séu hrifnir af því heiti sem virðist vera að festast, og það er ríkisstjórn hinna ýmsu annmarka á framkvæmd á lögum. En hér hefur hv. formaður fjárlaganefndar komið upp, lýst yfir vanþekkingu sinni á meðferð mála, sem mér þykir reyndar býsna sérkennilegt í ljósi starfsaldurs. En gott og vel, sú afsökunarbeiðni er tekin til greina, samþykkt, sannarlega, að sjálfsögðu. En vonandi verður hér lát á því sem ekki er hægt að lýsa öðruvísi en sem valdníðslu af hálfu hinnar nýju ríkisstjórnar, sem seint verður sagt að fari vel af stað.
Virðulegi forseti. Ég held að það skipti máli að setja punktana í samhengi hérna. Allt byrjar þetta með haustkosningum. Stjórnarmyndunarviðræður drógust úr hömlu þrátt fyrir að allir vissu, og vissu það strax á kosninganótt, hver niðurstaðan yrði. Við sjáum síðan hvað hvaða valdi er verið að beita við val í nefndir, eitthvað sem hefur ekki gerst áratugum saman. Og núna þetta. Þetta er allt hluti af sömu birtingarmyndinni. Á fullveldisdaginn stóð hæstv. forsætisráðherra hér með þau skilaboð að þingmenn ynnu fyrir landsmenn alla, burt séð frá flokkslínum, að það ætti að vera leiðarljósið inn í þetta kjörtímabil. En á sama tíma er þeim svo eðlislægt að vanvirða þingið að það hvarflar ekki að formanni fjárlaganefndar að líta til þingsins um það hvernig vinna eigi innan nefndarinnar. Nefndirnar eru þingsins.
Hæstv. forseti. Þetta byrjar ekki vel og ég hef áhyggjur af þessu starti í því langhlaupi sem eitt kjörtímabil er. Ég tek afsökunarbeiðni nýs formanns fjárlaganefndar gilda en upphaf þessa kjörtímabils og upphaf þingstarfsins hér einkennist af fautaskap. Ég er enn að jafna mig eftir að hafa upplifað hér og fylgst með hvernig meiri hlutinn ákvað að ganga í það að skipa í nefndir og fara alla leið í meirihlutavaldi sínu. Það hefur ekki gerst á hinu háa Alþingi frá því á síðustu öld, forseti. Ég biðla til nýs forseta Alþingis að sjá til þess að hér verði starfað af fullri virðingu og heilindum í samstarfi meiri hluta og minni hluta og að gætt verði að virðingu Alþingis svo að hún bíði ekki varanlega hnekki vegna upphafs þessa kjörtímabils.
Herra forseti. Í pontu steig hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar og baðst afsökunar á frumhlaupi sínu og er sú afsökunarbeiðni að sjálfsögðu tekin til greina. En hún talaði um venjur og þá fór ég á heimasíðu Alþingis og sé að í eitt skipti var þetta brúkað á síðustu árum og var um að ræða Covid-ástand, það var allt lokað og við vorum komin í nýtt umhverfi að nýju. Það var samþykkt sérstök heimild í efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta þingi fyrir formann nefndar að heimila að umsagnarbeiðnir yrðu sendar út án þess að nefndin skyldi kölluð saman vegna ástandsins. Núna hefur hv. fjárlaganefnd aldrei komið saman. Við þurfum að koma saman á nýju kjörtímabili eftir kosningar. Við verðum að muna það. Við öll sem störfuðum hér [[Forseti hringir.]]á Covid-tímum í fyrra og síðustu tvö ár munum [[Forseti hringir.]]að það var verið að veita undanþágureglur í sérstökum tilvikum [[Forseti hringir.]]um að senda út umsagnarbeiðnir án þess að nefndin kæmi saman. Þetta á hv. formaður fjárlaganefndar [[Forseti hringir.]]að vita.
Forseti minnir aftur á að þingmenn verða að virða ræðutímann í þessari umræðu um fundarstjórn forseta.
Forseti. Afsökunarbeiðnir eru áhugavert mál og þegar komið er og beðist innilegrar afsökunar þá er ekkert mál að taka á móti slíkum beiðnum. En á sama tíma er vísað í að „mér var sagt að þetta hafi verið hefð í heillangan tíma“, sem hv. formaður fjárlaganefndar með sína starfsreynslu í fjárlaganefnd á að vita er bara ekki satt. Það verður ekki afsökunarbeiðni þegar eitthvað svoleiðis er undir. Þetta hefur aldrei verið gert í þeirri tíð sem ég hef verið í fjárlaganefnd. Ég veit ekki hvernig ég á að taka slíkri afsökunarbeiðni þegar það er bara sagt: „Mér var sagt …“. Það er verið að vísa ábyrgðinni eitthvert annað: Ég er ábyrgðarlaus gagnvart þessu, trúði því bara í einfeldni minni að þetta væri svona og biðst afsökunar á því. En ábyrgðin er samt annars staðar í þessari afsökunarbeiðni. Þannig virka afsökunarbeiðnir ekki. Þannig að, vinsamlegast: Hvaðan kom þetta? Því að þetta er ekki satt.
Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja að hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar er manneskja að meiri að reyna að bregða upp ákveðinni mynd út af þessum mistökum, og ég tel þetta vera mistök. Ég ætla að líta þannig á. En þetta er engu að síður svolítið lýsandi, eins og ég gat um áðan, fyrir það hvernig nálgun ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna er gagnvart þinginu. Þessi mynd sem er að teiknast upp er að verða óþægileg. Ég efast ekki um að tilefni er til sérstakrar umræðu hér í þinginu um það hvernig þingið getur í raun starfað af krafti með það viðhorf sem kemur frá stjórnarflokkunum í hverju málinu á fætur öðru. Það er þessi óþægilega tilfinning þess þingmanns sem hér stendur að stjórnarflokkarnir nálgist þetta allt saman, allt heila klabbið, svolítið á þessum nótum: Ég á þetta, ég má þetta, ykkur kemur þetta eiginlega ekki við. Mér finnst það sorglegt og þess vegna beini ég eindregið þeim tilmælum til nýs forseta, sem ég treysti, að taka þessi mál strax föstum tökum.
Herra forseti. Það verður nú ekki sagt að framlagning fjárlagafrumvarps fyrir þingið komi með óvæntum hætti enda samkvæmt stjórnarskrá fyrsta mál hvers þings. En í ljósi þess sem fram hefur komið langar mig að beina spurningu til hv. formanns fjárlaganefndar, af því að ég veitti því athygli að hún hefur óskað eftir að koma hér aftur í umræðum um fundarstjórn. Því var haldið fram að þetta hefði alltaf verið gert svona. Ég skoðaði með hvaða hætti þetta var gert í fyrra. Þá var málið í 1. umr. í þinginu 13. september. Málið var sent til umsagnar þann 16., augljóslega eftir að umræða hafði átt sér stað og málið gengið til nefndar. Ég vil beina því til forseta að fara í gegnum þetta og leggja fyrir forsætisnefnd með hvaða hætti þetta hefur verið undanfarin ár. Og hitt sem ég vil beina til formanns fjárlaganefndar: Hvaða tímarammi var gefinn til umsagnar úr því að þetta hefur verið sent út með formlegum hætti?
Virðulegur forseti. Ég hef náttúrlega ekki verið lengi á þingi eins og menn vita, en ég veit þó það mikið að það gilda mjög stífar formreglur og lagareglur um það hvernig hlutum á að vera háttað. Ég tók eftir því að hv. formaður fjárlaganefndar vísaði í hefð. Ég hefði haldið, í ljósi umræðunnar síðustu vikur og mánuði, að það að vera alltaf með hefð í huga, frekar en form, lög og reglur, væri ekki gott veganesti inn í það sem við erum að reyna að áorka í þinginu. Við sáum þetta gerast í Norðvesturkjördæmi, þá er vísað í hefðir frekar en form og mikilvægar lagareglur og það leiddi okkur öll í miklar ógöngur og ég hefði haldið að hér á Alþingi ættu menn að vera svolítið meðvitaðir um það. Hins vegar vil ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir að koma hingað upp og vera einlæg í því að hún gerði mistök og vona að þau orð séu fyrirheit um að það verði betri bragur á þessu í framtíðinni. [[Forseti hringir.]]En vöndum okkur, form skiptir máli, reglur og lög skipta máli. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Mig langar að lýsa aðeins smáatburðarás, eins og ég sé þetta gerast. Við í stjórnarandstöðunni vorum ekki til í að semja um ræðutíma í fjárlagaumræðunni út af því að við teljum mikilvægt að taka umræðuna um fjárlög. Þetta eru fyrstu fjárlög nýrrar ríkisstjórnar og það skiptir máli að við fáum góðan tíma til að ræða þau. Það er ekki okkur að kenna að ríkisstjórnin ákveður að halda kosningar í september í staðinn fyrir að gera það að vori sem hefði gefið nægan tíma til að leggja fram fjárlög og eiga góða umræðu um fjárlög. Hver eru viðbrögð meiri hlutans? Formaður fjárlaganefndar, sem hefur setið á þingi síðan 2013, hefur verið í fjárlaganefnd í sex ár og veit vel hvernig reglurnar virka og veit vel hvernig þetta hefur alltaf verið gert, ákveður að senda frumvarpið til umsagnar án þess að kalla nefndina saman sem smáútspil til að kaupa tíma fyrir ríkisstjórnina af því að þau eru hrædd um að brenna inni á tíma með fjárlagafrumvarpið. [[Forseti hringir.]]Þannig virkar þessi leikur, þess vegna er þetta gert og ég tek þessa afsökunarbeiðni bara alls ekki gilda.
Herra forseti. Mig langar að setja þetta mál aðeins í Covid-samhengi af því að hér hafa verið færðar fram skýringar, sem reyndar hafa verið hraktar, um að þetta sé hefð. Einu sinni hefur þetta átt sér stað í þessari nefnd, það tengist Covid. Aðrar nefndir fengu slíkt leyfi líka að fengnu samþykki nefndarmanna, að flýta svona fyrir vegna Covid. Nú er staðan sú að í eitt og hálft ár hefur íslensk þjóð búið við verulega skert frelsi; frelsi til athafna, frelsi til starfa, frelsi til ferðalaga o.s.frv. Sumt sett með lögum, annað með reglugerðum. Mér líður illa við tilhugsunina um að breytingar á þessu, hvort sem þær eru til frekari skerðinga í ljósi einhverra aðstæðna eða að sleppa því að aflétta skerðingum, séu teknar á sama hátt og ríkisstjórnin hefur nú verið að vinna, þessa tvo fyrstu þingfundi. Mér finnst það ónotaleg tilfinning að geta ekki treyst því [[Forseti hringir.]]að mál sem varða hagsmuni almennings séu borin upp á þann hátt sem þeim ber [[Forseti hringir.]]samkvæmt lögum um þinghald.
Enn minnir forseti á að umræðutími í umræðum um fundarstjórn forseta er 1 mínúta en ekki lengri.
Þetta er orðin venja.
Virðulegi forseti. Við skulum hafa það alveg á hreinu hvers vegna stjórnarmeirihlutanum liggur svona á. Það eru aðeins örfáar vikur þangað til að það verður að vera búið að samþykkja fjárlög. Og það er ekki við minni hlutann á þingi að sakast að það er innan við mánuður þangað til fjárlögin verða bara að gjöra svo vel að vera klár. Það var ekki okkar vilji að kosningar yrðu að hausti og það var ekki okkar vilji að undirbúningsnefnd kjörbréfa og kjörbréfanefnd tækju sér allt of langan tíma til þess að gera ekki neitt, til þess að halda í status quo. Og núna, til þess að flýta fyrir sér, á að setja allan fjárhag ríkisins í hendur umsagnaraðila í eina viku að mér skilst til þess að flýta fyrir. Okkur finnst samt, þrátt fyrir stuttan tíma, að það þurfi að ræða fjárlög ríkisins. Þó það nú væri. Við skulum bara hafa það skýrt: Þetta er ástæðan fyrir því að farið var á svig við reglur þingsins. Það er út af því að ríkisstjórnin ákvað að kjósa að hausti og það er út af því að ríkisstjórnin þurfti skjól í níu vikur til að endurnýja heitin. Það skrifast ekki á okkur og það skal munað.
Virðulegi forseti. Það byrjar ekki vel og það byrjaði ekki vel strax í upphafi þegar meiri hluti þessa þings samþykkti kosningu sem óumdeilt var að væri háð gríðarlega alvarlegum annmörkum sem m.a. voru útskýrðir með vísan í að það væri hefð eða venja að fylgja ekki reglum. Þrátt fyrir að ég sé ósammála þeirri ákvörðun að staðfesta þá kosningu - en það var gert hér - hefði maður a.m.k. vonað að þingið myndi draga lærdóm af því ferli. Þá meina ég ekki þann lærdóm að svona vinnubrögð eigi að viðhafa. Ég er sammála því sem komið hefur hérna fram. Þetta er einkennandi, þetta er orðið ákveðið stef. Ég vona að þessi vinnubrögð séu ekki það sem koma skal á þessu kjörtímabili og ég skora á ríkisstjórnarflokkana að taka ábyrgð á eigin vinnubrögðum, á eigin ákvörðunum, t.d. um að kjósa að hausti, og eigin mistökum.
Forseti. Ég á sæti í hv. fjárlaganefnd og hlakka mikið til að starfa með hv. formanni þeirrar nefndar og öllum hv. þingmönnum sem eiga sæti með mér í þeirri nefnd. Við vitum öll hvað klukkan slær, það er 2. desember og fjárlög koma fram á hverju ári og það er alveg rétt að þau þarf að samþykkja fyrir áramót. Hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar kom hér upp og baðst afsökunar á því að frumvarpið hefði farið í umsagnarferli og ég tek þá afsökunarbeiðni gilda. Mig langar engu að síður að koma inn á það, því að hér er verið að ræða um virðingu Alþingis, að ég sat í hv. efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta kjörtímabili þar sem við samþykktum það einmitt, sem er tekið fram í reglunum að má gera, að heimila formanni þeirrar nefndar að senda út umsagnarbeiðnir. Ég á starfsreynslu á öðrum vettvangi en í þinginu og ég verð að viðurkenna, þegar við erum að velta fyrir okkur svona formfestu og virðingu og annað, að mér fannst það svolítið ankannalegt að alltaf þyrfti að kalla saman fund til að senda kannski á aðila sem hvort sem er [[Forseti hringir.]]voru farnir að fylgjast með málinu og fjalla um það. [[Forseti hringir.]]Ég vil því hvetja til þess að við ræðum það í nefndunum hvort við viljum hafa verklagið með þeim hætti að alltaf þurfi að kalla saman nefndarfund til að senda út umsagnarbeiðnir. [[Forseti hringir.]]Ef það er vilji nefndarmanna þá verður það að sjálfsögðu þannig enda gera reglurnar ráð fyrir því.
Virðulegur forseti. Hér var spurt hversu langur umsagnarfresturinn væri, það er til 9. desember. En eins og ég sagði áðan og vil ítreka, af því að hér var talað um að ekki væri tekið mark á afsökunarbeiðni af því að verið væri að kenna öðrum um: Það er ekki verið að kenna öðrum um. Ég tek þessa ábyrgð. Mér var leiðsagt, vissulega, en ég tek ábyrgð á því að hafa hlustað á það. Það er alveg þannig. Þetta eru algerlega mín mistök. Ég get ekki fullyrt að við höfum alla tíð og alltaf vitað það, hvort sem það er í fjárlaganefnd eða annars staðar, að hagaðilar hafi ekki fengið beiðnir um eitthvað slíkt áður. Þetta er eitthvað sem mér var tjáð. En ég tek ábyrgð á þessu og ég vona svo sannarlega, þótt þetta sé, alveg eins og hér hefur komið fram, vond venja, hafi þetta verið venja - og ég tek það algjörlega til mín að þetta er ekki gott start á nefndarstörfunum. En eins og ég segi, ég get ekki annað gert en beðist afsökunar og ég vona að í framhaldinu eigum við í fjárlaganefnd gott samstarf. Ég trúi því og treysti.
Virðulegur forseti. Þetta er eiginlega allsherjarklúður hjá okkur. Ég verð bara að segja að menn hafa verið að verja sig með hefð en við hefðum átt að vera búin að læra úr Norðvesturkjördæmi að við verðum að fara eftir lögum og reglum. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að þegar formaður nefndarinnar sendir svona út þá veit enginn af því nema hann eða kannski bara stjórnin, en ekki stjórnarandstaðan. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að allir sem eru í nefndinni viti hvað er í gangi. Ef við ætlum að fara að lögum og reglum myndi ég gera að tillögu minni núna að þessi umsagnarbeiðni verði dregin til baka. Lærum af reynslunni. Drögum þetta til baka. Klárum umræðuna. Köllum saman nefndina og sendum svo út umsagnarbeiðni, eins og við eigum að gera. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég vildi bara koma hingað upp sérstaklega til þess að þakka formanni fjárlaganefndar fyrir afsökunarbeiðnina. Ég held að full ástæða sé til að taka hana gilda og til greina, það sé engum í hag að vera að staldra frekar við það eins óþægilegt og það var að sjá þetta gerast. En ég verð að viðurkenna að samhliða þessari afsökunarbeiðni voru orð þingmanns Sjálfstæðisflokksins í þessari umræðu líka mjög óþægileg þegar hún leggur á borð þá hugmynd hvort ekki megi festa þetta ólag í sessi. Þá velti ég fyrir mér: Vilja þau ekki bara taka skrefið alla leið og hætta nefndastörfum Alþingis?
Virðulegur forseti. Ég má til með að taka undir með síðasta ræðumanni og ég hlýt að þurfa að útskýra fyrir hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur hvers vegna þessar reglur eru eins og þær eru. Þegar nefndir koma saman ákveða þær hversu langur umsagnarfresturinn skal vera og hverjum býðst að senda inn umsagnir. Þetta er eitthvað sem nefndin ákveður í sameiningu. Þess vegna þarf nefndin að koma saman til þess að gera þetta, vegna þess að það er ekki bara meiri hlutans að ákveða hverjir hafa eitthvað um fjárlög ríkisins að segja. Það er ekki bara meiri hlutans að hafa eitthvað um það að segja hversu langan tíma þetta sama fólk hefur, meira að segja þó að það sé þægilegt akkúrat núna af því að það er svo stutt til jóla og við viljum nú öll komast í jólahlé, er það ekki? Það er samt ekki í boði að fara á svig við reglur þingsins til að komast heim í jólasteikina.
Herra forseti. Ég hygg að mér sé óhætt að fullyrða að fáir þingmenn hafi komið hér upp og í einlægni beðist afsökunar á mistökum með jafn afgerandi hætti og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, formaður fjárlaganefndar. Það verður hver og einn að eiga það við sjálfan sig hvort tekið er mark á þeirri einlægni. Ég var á síðasta kjörtímabili formaður efnahags- og viðskiptanefndar. Þar var, að ég hygg óhætt að fullyrða, ágæt samstaða í vinnubrögðum en við deildum um efnisatriði. Við samþykktum þar slíka heimild til handa formanni en það var auðvitað alltaf gert með því fororði að nefndin myndi staðfesta það á fyrsta fundi, um leið og ákveðið var hver væri framsögumaður málsins, og hefði alltaf möguleika [[Forseti hringir.]]til þess að hafa áhrif á hverjir væru á umsagnarlistanum. [[Forseti hringir.]]Og öllum nefndarmönnum efnahags- og viðskiptanefndar var hvenær sem er heimilt [[Forseti hringir.]]og höfðu möguleika til að bæta við þann lista, jafnvel eftir að [[Forseti hringir.]]fundi var lokið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir að kenna mér hérna þingmeðferð. Við í Sjálfstæðisflokknum þurfum greinilega á því að halda frá Pírötum. Það er algerlega verið að mistúlka orð mín og nýta sér það í pólitísku upphlaupi hér. Það sem ég sagði var að ég tæki afsökunarbeiðni hv. formanns fjárlaganefndar gilda. Það eina sem ég var að tala um er að stundum, bara stundum, má mögulega leggja til breytingu á verklagi. Ég var ekkert að skrifa undir það að þessi mistök hafi verið gerð. Aftur á móti má alveg velta því fyrir sér hvort einmitt nefndarstörfin séu ekki mikilvægari en það að velta fyrir sér hvort ASÍ og SA eigi ekki örugglega að fá fjárlagafrumvarpið til umsagnar. Við eigum auðvitað alltaf sem þingmenn og nefndarmenn að koma með tillögur að því frá hverjum við viljum fá umsagnir. Og við skulum líka athuga að það stendur bara á vefnum að það geta allir skrifað umsagnir með fjárlagafrumvarpinu og ég vona að flestir geri það. [[Forseti hringir.]]Þetta er ekki í lögum, hv. þingmaður. [[Gripið fram í: Jú.]] [[Háreysti í þingsal.]]En hv. formaður [[Forseti hringir.]]fjárlaganefndar er búin að biðjast afsökunar á þessu. [[Forseti hringir.]]
Ég bið hv. þingmenn um að vera ekki í tveggja manna tali hérna og bið þingmenn líka að virða ræðutíma.
Herra forseti. Í ljósi orða hv. þm. Óla Björns Kárasonar vil ég segja að hér er enginn efi um það að fólk tekur við þessari afsökunarbeiðni hv. formanns fjárlaganefndar. Hér er hins vegar umræða um hvernig við eigum að haga störfum þingsins. Þessi umræða er góð vegna þess að það virðast hreinlega vera skiptar skoðanir um það. Hér hefur komið upp þingmaður, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, og hún sagði beinlínis að það væri ankannalegt, ég held hún hafi notað það orð, að það þurfi að fara eftir þessum formreglum. Hér eru greinilega skiptar skoðanir á því hvort þetta eigi að vera í gildi eða hvort við eigum að auka lausatökin og gefa meiri hlutanum enn þá meira vald yfir því hvernig haga skuli málum. Þess vegna kemur til kasta hæstv. forseta að stíga inn og segja okkur hvernig hann hyggst beita sér í þessu máli framvegis.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem aðrir hafa sagt hér að það er sannarlega virðingarvert að fólk komi hingað upp og biðjist afsökunar og fyrir mitt leyti þá var ágætt að heyra að þetta væru mistök. Það sem er verra er að þessi mistök sýna hugarfar og sýna viðhorf sem við höfum séð annars staðar þó að við séum ekki komin lengra en þetta á þessu þingi. Það sýnir kannski helst hvað er að þessum viðhorfum þegar þingmenn þurfa að koma upp í pontu og útskýra til hvers reglurnar eru. Ef við skiljum tilgang reglnanna þá á ekki að þurfa að minna okkur á þær. Þær eru lógískar. Það er rökrétt að nefndin geri þetta saman, í sameiningu. Ef nú þarf að útskýra það fyrir meiri hlutanum hvers vegna nefndin þarf að hafa samráð um hluti eins og þetta þá tek ég undir með það sem kom fram hér áðan, að kannski þurfi að endurskoða hvers vegna við erum með nefndastarf yfir höfuð. Kannski þarf líka að rifja það upp fyrir meiri hlutanum.
Virðulegur forseti. Ég ætla að árétta að ég fagna því mjög hvernig hv. formaður fjárlaganefndar hefur tekið á þessu máli núna en ég undrast ummæli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um sama mál áðan. Ef það er einhvern tímann þörf fyrir að fara eftir formi og reglum, öllum þeim föstu reglum sem um þetta eiga að gilda, þá hlýtur það að vera þegar fjárlög koma fram mjög seint á árinu út af haustkosningum. Nefndin hlýtur að eiga að þurfa að koma saman. Nefndin hlýtur að þurfa að eiga samtal um það hverjum eigi að senda beiðni og hversu langan tíma eigi að gefa til umsagnar. Ef ekki í fjárlagaumræðunni, hvenær þá? Þannig að ég legg alveg eindregið til að við hlustum frekar eftir því sem hv. formaður fjárlaganefndar hefur sagt um málið í þessum ræðustól en því sem kom fram hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur. Mér finnst ekki gott að leggja þetta til þegar við erum að leggja inn í þessa viðkvæmu umræðu um fjárlög, bæði í nefnd og hér í þingsal.
Herra forseti. Ég vil sömuleiðis þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir afsökunarbeiðnina og lýsi því yfir að ég sé vitorðsmaður með henni og vil þá sömuleiðis biðjast afsökunar á hlut mínum í málinu. En ég vil bara segja hér í þessum ræðustól að auðvitað er þetta réttmæt gagnrýni. Auðvitað er það þannig að nefndin heldur ekki á málinu. Það er ekki komið til nefndarinnar og það er nefndarinnar að ákveða umsagnaraðila og umsagnarfrest. Það mun nefndin gera. Við þessar aðstæður var einfaldlega rætt á fundi með nefndarritara að vekja athygli á að fjárlagafrumvarpið væri komið fram. Það er mikið verk að gefa góða umsögn um fjárlagafrumvarpið. Gagnrýni stjórnarandstöðunnar hér er réttmæt, ég heyri hana og við virðum þau sjónarmið sem hafa komið fram. Þegar málið kemur til nefndarinnar mun nefndin að sjálfsögðu funda um það hvaða umsagnaraðilar senda inn umsögn eða óskað er eftir og hvaða tímafrestur verði gefinn.
Herra forseti. Þessi umræða um fundarstjórn forseta hefur verið afskaplega áhugaverð og lærdómsrík. Við vitum öll í hvaða stöðu við erum. Það var ákveðið að kjósa að hausti. Það varð klúður í Norðvesturkjördæmi. Nefndin var lengi að vinna og við enduðum í þeirri stöðu hér sem við í minni hlutanum kölluðum ekki eftir en við erum í öll saman, 63, og þurfum að glíma við. Við verðum að afgreiða fjárlög fyrir áramót og þess vegna er svo mikilvægt að við förum eftir öllum reglum, formlegum, ef við ætlum að komast frá þessu máli fyrir áramót. Auðvitað eru allar stofnanir - það verður allt í uppnámi ef okkur tekst það ekki. Þess vegna verður meiri hlutinn að stoppa aðeins og hætta að telja hausa og gleðjast yfir því hvað hann er með marga [[Forseti hringir.]]umfram okkur í minni hlutanum, því að þetta mun ekki takast nema í samkomulagi milli allra þingmanna [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]meiri hluta og minni hluta. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er mikilvægt að meiri hlutinn hætti [[Forseti hringir.]]að hugsa: Ég á þetta, ég má þetta. Það er ekki þannig. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það er virðingarvert af formanni fjárlaganefndar að játa á sig mistök og biðjast afsökunar á þeim og við þökkum fyrir það. En það er áhyggjuefni hvernig fulltrúar meiri hlutans í þessari umræðu hafa sumir tjáð sig. Að finnast það ankannalegt að við ræðum á lýðræðislegum vettvangi innan nefnda þingsins hvernig mál eru send til umsagnar og til hvaða aðila, ég er alls ekki sammála því. Það er hornsteinn nefndastarfsins að við vinnum saman í salnum, að allir níu nefndarmenn séu saman við borðið í öllum grundvallarumræðum nefndarinnar. Þess vegna er enn meira áhyggjuefni þegar við fréttum núna að hv. þm. Haraldur Benediktsson hafi verið með formanni fjárlaganefndar í að ákveða að senda fjárlagafrumvarpið til umsagnar. Þannig að hægt var að kalla saman formann og varaformann nefndarinnar, - væntanlega ekki 2. varaformann nefndarinnar af því að hv. þm. Inga Sæland tilheyrir stjórnarandstöðu - [[Forseti hringir.]]það var hægt að kalla þau saman til að taka sameiginlega þessa fúskákvörðun stjórnarmeirihlutans. [[Forseti hringir.]]Og ef þetta er andi vinnubragðanna í nefndum þingsins þurfum við að vara okkur verulega. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti hefur heyrt þær athugasemdir sem komið hafa fram af hálfu hv. þingmanna vegna umsagnarbeiðni sem send var út af hálfu formanns fjárlaganefndar. Forseti áréttar að það er mikilvægt að nefndir fari eftir starfsreglum nefnda og ákvæðum þingskapa í störfum sínum og telur að þetta dæmi eigi að vera ákveðinn lærdómur fyrir nefndarformenn og nefndarmenn alla að haga vinnubrögðum í samræmi við starfsreglur og ákvæði þingskapa.
Mér hefur borist ein tilnefning um 3. þm. Suðurk., Ásthildi Lóu Þórsdóttur. Þar sem ekki eru fleiri tilnefndir en kjósa skal lýsi ég Ásthildi Lóu Þórsdóttur réttkjörna sem 3. varaforseta Alþingis. Ég óska henni til hamingju með kosninguna og allra heilla í starfi.
Mér hefur borist einn listi sem á eru nöfnin: Ágúst Bjarni Garðarsson, Bergþór Ólason, Halldóra Mogensen, Hildur Sverrisdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Orri Páll Jóhannsson, Sigmar Guðmundsson og Steinunn Þóra Árnadóttir. Þar sem ekki eru fleiri tilnefndir en kjósa skal lýsi ég áður talda þingmenn réttkjörna í framtíðarnefnd.
Á þingsetningarfundi í gær láðist að tilnefna sjötta aðalmanninn og varamanninn í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Forseta hefur borist tillaga um Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur sem aðalmann og Guðbrand Einarsson sem varamann. Skoðast sú tillaga samþykkt ef enginn hreyfir andmælum.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2022 sem er 1. mál 152. löggjafarþings. Samkvæmt 42. gr. stjórnarskrárinnar ber að leggja frumvarp til fjárlaga fyrir Alþingi þegar það kemur saman og í 25. gr. þingskapalaga segir að frumvarpið skuli lagt fram á fyrsta fundi haustþings. Fjárlagafrumvarpið er byggt á grundvelli fjármálaáætlunar fyrir árin 2022–2026 sem lögð var fram og samþykkt á síðasta vorþingi. Samhliða fjárlagafrumvarpi þessu er lögð fram fjármálastefna fyrir árin 2022–2026 og er frumvarpið í samræmi við markmiðasetningu stefnunnar. Varnir, vernd og viðspyrna urðu lykilhugtök í þeirri stefnu sem við mörkuðum strax og heimsfaraldur kórónuveirunnar dundi á í fyrra. Við ákváðum að beita ríkisfjármálunum af krafti til að verja heimili og fyrirtæki og styðja hagkerfið í gegnum einn dýpsta efnahagssamdrátt sögunnar. Gera meira frekar en minna. Árangurinn af þeirri stefnu og samstöðu allra landsmanna sjáum við í hröðum efnahagsbata síðustu mánuði. Atvinnuleysi hefur dregist hratt saman og er nú svipað og fyrir faraldurinn. Störf eru mun fleiri nú en í upphafi árs, um 20.000 fleiri. Kaupmáttur hefur aukist mikið, hefur raunar aldrei verið meiri og gert er ráð fyrir kröftugum hagvexti á næstu árum. Spáð er 5,3% hagvexti á næsta ári og að landsframleiðslan verði þá orðin meiri en fyrir faraldurinn. Alls er gert ráð fyrir að hagkerfið stækki um 20% árin 2021–2026. Á næsta ári er gert ráð fyrir auknum útflutningi sem má að stærstum hluta rekja til bata í ferðaþjónustu. Hagstofan áætlar að þjónustuútflutningur vaxi um ríflega 40% árið 2022 og að vöxtur útflutnings í heild verði um 19%. Við sjáum sömuleiðis fram á aukinn útflutning áls og sjávarafurða. Heildartekjur ríkissjóðs eru áætlaðar um 955 milljarðar kr. eða um 26,8% af vergri landsframleiðslu. Heildargjöld ríkissjóðs árið 2022 eru áætluð 1.124 milljarðar kr. eða um 31,5% af vergri landsframleiðslu. Tekjurnar hækka um 81 milljarð kr. og gjöldin um 27 milljarða kr. sem gerir um 54 milljarða kr. afkomubata ef borið er saman við fjármálaáætlunina frá því í vor. Virðulegi forseti. Það liggur fyrir að hallarekstur undanfarinna ára hefur leitt til mikillar hækkunar skulda ríkissjóðs. Samkvæmt skuldareglu laga um opinber fjármál hafa þær hækkað úr 22% af vergri landsframleiðslu árið 2019 og stefna í um 34% af vergri landsframleiðslu í lok árs 2022. Það er þó mun betri staða en spáð var í fjármálaáætluninni sl. vor þar sem hagvöxtur og tekjur ríkissjóðs hafa reynst meiri en þá var fyrir séð, auk þess sem sala ríkisins á eignarhlut í Íslandsbanka skilar sér í bættu skuldahlutfalli. Þrátt fyrir betri stöðu er ljóst að það verður viðvarandi verkefni á komandi misserum að bæta afkomu ríkissjóðs enn frekar. Sjálfbær ríkisfjármál gera kröfu um viðunandi skuldahlutfall og að ríkissjóður sé í stakk búinn til að mæta fyrirséðum framtíðaráskorunum og ófyrirséðum áföllum. Á sama tíma og horfur í efnahagsmálum og á vinnumarkaði hafa batnað hefur verðbólga verið þrálátari en gert var ráð fyrir í upphafi árs. Leiðir það af mun sterkari eftirspurn samhliða lágu vaxtastigi, miklum hallarekstri ríkissjóðs sem endurspeglar snörp viðbrögð við efnahagslegum afleiðingum faraldursins og hratt hækkandi launakostnaði fyrirtækja. Alþjóðleg verðbólga hefur sömuleiðis aukist, m.a. vegna hækkunar orku- og hrávöruverðs, aukinnar eftirspurnar og áhrifa framboðshnökra víða um heim. Öllum má vera ljóst að efnahagslegur stöðugleiki er forsenda þess að miklar kjarabætur heimilanna undanfarin ár verði varanlegar. Stöðugleikinn er þannig sameiginlegt markmið okkar allra. Niðurstaða kjarasamninga er meðal atriða sem munu ráða miklu um þróun efnahagsmála næstu árin, ekki síst hvað varðar atvinnuleysi og verðbólgu. Því skiptir miklu að umgjörð vinnumarkaðarins sé þannig að niðurstaða kjarasamninga endurspegli efnahagsleg skilyrði atvinnulífsins, að koma megi böndum á verðbólgu og langtímaatvinnuleysi festist ekki í sessi. Allt frá árinu 2013 hefur lækkun skatta á einstaklinga verið forgangsmál stjórnvalda. Í þessu frumvarpi er ekki gert ráð fyrir miklum skattkerfisbreytingum enda hafa þær verið nokkuð umfangs- og árangursmiklar á undanförnum árum. Á næsta ári tekur þó gildi síðasti áfangi kerfisbreytinga tekjuskatts sem kynntar voru árið 2019 en þá var hafist handa við að lækka tekjuskatt einstaklinga og við getum sagt að heildaráhrifin af því nemi um 23 milljörðum á ári, til lægri skatta fyrir tekjuskattsgreiðendur. Skattalækkunin sem hér um ræðir beindist sérstaklega að tekjulægra fólki, en einstaklingar með mánaðarlaun á bilinu 350–400 þús. kr. hafa þannig um 120 þús. kr. meira milli handanna á ári eftir þessar breytingar. Í síðasta áfanga breytinganna felst að skattleysis- og þrepamörk þróast í takt við vísitölu neysluverðs að viðbættu mati á langtímaframleiðni og verður miðað við 1% framleiðnivöxt á ári. Þetta er árangurinn af endurskoðun þessara viðmiða sem við höfum fylgt um langt skeið og hafa sætt gagnrýni fyrir það að þegar laun í landinu hækka hraðar á hverju ári en neysluverðsvísitalan þá eigi sér stað það sem heitir á tæknimálinu raunskattaskrið. En með því koma alltaf fleiri og fleiri inn á tekjuskattsskrána og færast sífellt ofar í skattbyrðinni en ég vil nú ávallt halda því til haga í þeirri umræðu að við hljótum í senn að líta til þess hvernig skattbyrðin er að þróast og hins hvernig ráðstöfunartekjur heimilanna breytast frá einum tíma til annars, langmestu skiptir auðvitað að launahækkanir skili sér á endanum í meiri ráðstöfunartekjum. Síðustu breytingar sem við réðumst í þarf ekkert að endurtaka hér fyrir Alþingi en við tókum upp nýtt lægra tekjuskattsþrep en boðuðum breytingar á viðmiðunum fyrir fjárhæðarmörk þrepanna annars vegar og svo hins vegar hvernig persónuafslátturinn myndi breytast og þar með skattleysismörkin frá einu ári til þess næsta. Rætt var um það, þegar við kynntum skattkerfisbreytingarnar, að horft yrði á það að skattleysismörkin myndu þróast með framleiðnivexti og hér erum við að leggja upp með það að nýta þá aðferðafræði til að koma frekari böndum á raunskattaskriðið og þannig aftur tryggja enn frekar afkomu tekjulægri einstaklinga. Áætlað er að tekjuskattur einstaklinga og þar með tekjur ríkissjóðs verði 2,3 milljörðum kr. lægri árlega frá og með árinu 2022 vegna þessa nýja viðmiðs. Þetta er í þeim skilningi 2,3 milljarða kr. skattalækkun. Þá hafa verið gerðar breytingar á tekjuskatti lögaðila og til að bæta stöðu ýmissar mikilvægrar starfsemi, stuðla að framgangi loftslagsmarkmiða stjórnvalda og styðja við öfluga viðspyrnu. Þannig má nefna flýtifyrningar til að auka fjárfestingu, sérstakar ívilnanir til að styðja við græna umbreytingu, og skattahvata fyrir einstaklinga og fyrirtæki til að styðja við almannaheillastarfsemi - þetta eru nokkur dæmi af því sem við höfum nýlega verið að gera. Margt fleira hefur verið á döfinni, virðulegi forseti. Við leggjum áfram upp með það að fjárfesta af krafti. Þrátt fyrir að spáð sé nokkrum samdrætti í heildarfjárfestingu árið 2022 er sú mynd að teiknast upp, af samanburði við yfirstandandi ár - þessi samdráttur leiðir af mjög miklum vexti fjárfestingar atvinnuvega og hins opinbera nú í ár. Þannig kemur 1,4% samdráttur opinberrar fjárfestingar árið 2022 í kjölfar nærri 20% vaxtar árið 2021. Fjárfesting hins opinbera er bæði árin, 2021 og 2022, hærra hlutfall af landsframleiðslu en raunin hefur verið frá því fyrir fjármálahrunið og nærri eða yfir langtímameðaltali. Ef horft er til fjárfestinga á þjóðhagsgrunni er í fjárlagafrumvarpi ársins 2022 gert ráð fyrir að fjárfestingar nemi alls ríflega 88 milljörðum kr. Stærsta einstaka fjárfestingarverkefnið er bygging nýs Landspítala, en gert er ráð fyrir að verja til þess 14 milljörðum kr. á næsta ári. Þá er gert ráð fyrir 10,4 milljörðum kr. í endurgreiðslur rannsókna- og þróunarkostnaðar, 31,5 milljörðum kr. í samgöngumannvirki, rúmum 5 milljörðum kr. í byggingu hjúkrunarheimila og 1,5 milljörðum í Stafrænt Ísland, svo að dæmi séu tekin. Með þessu er ekki aðeins stuðlað að traustari innviðum og betri opinberri þjónustu heldur sömuleiðis byggt undir nýjar stoðir efnahagslífsins, sérstaklega á sviði nýsköpunar og hugverkaiðnaðar. Þá eru í undirbúningi viðamiklar framkvæmdir af hálfu hins opinbera í tengslum við verkefnið Betri samgöngur, en umfang þess verkefnis getur numið um 0,2% af vergri landsframleiðslu árlega á næstu árum umfram það sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Meginstef ríkisstjórnarinnar er að vinna áfram að eflingu opinberrar þjónustu, styrkingu innviða, bættum kjörum lífeyrisþega og enn öflugra heilbrigðiskerfi. Framlög til heilbrigðismála verða áfram í forgrunni þegar kemur að forgangsröðun fjármuna, en undanfarin ár hafa útgjöld til málaflokksins vaxið verulega. Í fjáraukalögum fyrir yfirstandandi ár, sem samþykkt voru á vorþingi, ekki síðustu fjáraukalög þessa árs, voru fjárheimildir til heilbrigðismála auknar um 1,4 milljarða kr., annars vegar til að styrkja heilbrigðiskerfið til að takast á við eftirköst heimsfaraldursins og hins vegar til að styrkja rekstur öldrunarstofnana. Í fjárlagafrumvarpi 2022 er gert ráð fyrir að framlög til heilbrigðismála aukist um 16,3 milljarða kr., en það er stærsta einstaka hækkun útgjalda í frumvarpinu og hafa þau þá vaxið um ríflega 31% að raungildi frá 2017. Sé litið lengra aftur nemur aukning útgjalda til heilbrigðismála 75% milli áranna 2010 og 2022, úr ríflega 171 milljarði kr. í ríflega 300 milljarða kr. Gert er ráð fyrir 2,6 milljarða kr. fjárveitingu til að auka viðbragðsgetu Landspítalans. Ráðist verður í opnun sex hágæslurýma, 30 nýrra endurhæfingarrýma og komið á fót sérstakri farsóttardeild í húsnæði spítalans í Fossvogi. Auk þess verður veitt 1.400 milljóna kr. framlag til að kaupa bóluefni við Covid-19. Framlög til sjúkratrygginga aukast um 4,6 milljarða kr. til að mæta aukinni eftirspurn, m.a. eftir lyfjum og tannlæknaþjónustu. Áfram verður dregið úr greiðsluþátttöku sjúkratryggðra auk þess sem rekstrargrunnur daggjaldastofnana verður styrktur varanlega. Það er sömuleiðis forgangsmál í okkar huga að halda áfram að bæta kjör lífeyrisþega. Við ætlum að hækka bætur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega um 1% umfram forsendur um verðlagsþróun bóta almannatrygginga á árinu 2022. Þannig hækka bæturnar alls um 5,6% frá fjárlögum ársins 2021, en þessi sérstaka viðbótarhækkun er metin á um 800 millj. kr. Þá koma til aukin útgjöld vegna fjölgunar lífeyrisþega, samtals 4,6 milljarðar kr., og aukin framlög vegna lengingar fæðingarorlofs í 12 mánuði, alls um 1,1 milljarð kr. Það er eðlilegt að skoða áfram bótakerfi almannatrygginga. Við viljum að ellilífeyrisþegar sjái að kerfið styður við fólk. Ef fólk vill grípa tækifærið til að auka framfærslu sína, umfram það sem hin hefðbundna starfsævi hefur nýst til að gera, þá á kerfið ekki að vinna gegn því. Þess vegna, eins og við höfum rætt um í kosningum og margrætt á þessu ári, viljum við hækka frítekjumark atvinnutekna. Þeir flokkar sem starfa nú saman í ríkisstjórn höfðu það sem eitt sitt fyrsta verk á síðasta kjörtímabili að hækka frítekjumark atvinnutekna úr 25 þús. kr. í 100 þús. kr. og nú er það viðmið hækkað upp í 200 þús. kr. um næstu áramót og áætlað að það muni a.m.k. kosta 500 milljónir kr. Ef við víkjum frá þeim eldri til þeirra yngri má nefna að gert er ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs aukist um 1,8 milljarða kr. vegna laga um samþættingu þjónustu í þágu barna. Síðast en ekki síst er vert að víkja að loftslagsmálum. Ríkisstjórnin hefur sett sér metnaðarfull markmið í málaflokknum og á síðustu árum hafa útgjöld vegna þessa aukist verulega. Gert er ráð fyrir að sú þróun haldi áfram í samræmi við markmið ríkisstjórnarinnar um að Ísland skipi sér í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Framlögin hækka um 1 milljarð kr. og verða alls rúmir 13 milljarðar kr. á næsta ári. Það er í samræmi við stefnu stjórnvalda um að auka framlög til loftslagsmála um 1 milljarð kr. á ári milli 2022 og 2031 eða í heild um 10 milljarða kr. árlega í lok tímabilsins. Einnig er vert að minnast á 600 millj. kr. framlag á næsta ári til að hraða orkuskiptum í samgöngum. Ég hef hér aðeins stiklað á stóru. Sum mál sem vert væri að minnast á í fjárlagaumræðunni verða í sérstökum tekjufrumvörpum. Ég nefni kannski sérstaklega í því sambandi það sem snýr að barnabótakerfinu. Við erum með hér í öðru frumvarpi fyrir þinginu, og á dagskrá þingsins, tekjuráðstafanir vegna fjárlaga næsta árs og ég ætla að geyma mér umræðu um breytingar á barnabótakerfinu fram til þess að ég flyt það frumvarp, en þar er um að ræða almenna hækkun, breytingar á skerðingarmörkum og tilfærslu milli efri og neðri skerðingarmarka til að tryggja að þeir fjármunir sem við höfum viljað ráðstafa til barnafjölskyldna skili sér betur. Það rímar líka vel við þá staðreynd að við höfum í samfélaginu verið að leggja áherslu á hækkun lægri launaendans og það skiptir máli að skerðingarmörkin fylgi þeim áherslum þannig að öll launahækkunin eða stór hluti hennar hverfi ekki í skerðingar hjá barnafólki. Fleiri mál á tekjuhliðinni eru rakin nánar í þeim frumvörpum sem ég vísaði hér til, ég hef stiklað á stóru. Mig langar hér, undir lok máls míns, að leggja áherslu á örfá almenn atriði. Þetta frumvarp geymir áframhald á áherslum sem við höfum beitt okkur fyrir á undanförnum árum og fylgir eftir áherslunum sem sömu flokkar hafa haft undanfarin ár um að bæta kjörin. Það hefur tekist vel að styrkja innviðina. Við erum í miklu átaki til þess og þannig byggja sterkt samfélag velferðar og jafnra tækifæra, byggja hér samfélag sem er tilbúið til að takast á við áskoranir framtíðar. Breytingar á Stjórnarráðinu eru hluti af þessum áherslum, að tryggja eða leitast við að sjá til þess að Stjórnarráðið þróist í takt við þær áherslur sem samfélagið kallar eftir. Við þurfum sömuleiðis, vegna útgjaldavaxtar á undanförnum árum, að fara að huga að því að vindar eru að snúast, að aðstæður eru að breytast og það kallar á aðeins breyttar áherslur, ekki bara í ríkisfjármálum heldur almennt í opinberum fjármálum. Útgjaldavöxtur verður að vera eitthvað hóflegri en hann hefur verið undanfarin ár. Ég hafði ekki miklar áhyggjur af miklum hallarekstri og stóraukningu útgjalda á ýmsum sviðum, sérstaklega þar sem hinir svonefndu sjálfvirku sveiflujafnarar voru að störfum sem virkuðu þannig á tekjuhliðinni að tekjur féllu mjög hratt en á útgjaldahliðinni þannig að útgjöldin fóru hratt upp á við, eins og t.d. í atvinnuleysisbótum og öðrum stuðningskerfum. Það var ekki rétt að grípa til ráðstafana vegna þess og hækka skatta eða fara í mikinn niðurskurð heldur þurfti þetta bara að fá að gerast og svo bætti ríkisstjórnin við, fór í sértækar ráðstafanir umfram það sem stóru kerfin okkar höfðu gert ráð fyrir, bæði á tekju- og gjaldahlið. Fjárfestingin er dæmi um það, sértæk úrræði fyrir rekstraraðila er dæmi um það, lenging á atvinnubótatímabilinu er dæmi um það, hækkun á barnastuðlum í atvinnuleysistryggingum er dæmi um það o.s.frv. En við verðum engu að síður áfram að sinna því verkefni að tryggja að vel sé farið með fé hjá hinu opinbera, vera í umbótaverkefnum í sífellu, tryggja betri og hagkvæmari ríkisrekstur sem mætir betur þörfinni fyrir þjónustu og tryggir að við gerum hlutina með hagkvæmum hætti og skilum öruggri þjónustu sem mætir væntingum og þörfum fólks. Gert er ráð fyrir því að á næsta ári dragi úr stuðningi ríkissjóðs við hagkerfið sem nemur um 3% af vergri landsframleiðslu og það gerist á sama tíma og efnahagsumsvif einkaaðila vaxa hratt og nú er farið að gæta nokkurrar framleiðsluspennu í hagkerfinu. Með minnkandi undirliggjandi halla styðja opinber fjármál við peningastefnuna þar sem aðhald hefur verið aukið undanfarna mánuði. Í ljósi hratt batnandi stöðu á vinnumarkaði er hætt við að minna aðhald opinberra fjármála myndi brjótast út í hærri verðbólgu og hærri vöxtum í stað meiri hagvaxtar til lengri tíma og aukins kaupmáttar. Þetta má sjá algjörlega stafað út í nýlegum Peningamálum. Það er mikilvægur hluti umræðunnar um hlutverk fjárlaga við þær aðstæður sem nú eru uppi að taka þetta til umfjöllunar. Hvernig beitum við ríkisfjármálunum og opinberu fjármálunum þannig að það rími best við aðstæður dagsins í dag? Það held ég að sé einn af stóru þáttunum og ég ætla ekki að gera lítið úr því að það getur verið vandasamt verk að tryggja að þegar horft er inn í framtíðina við ákveðnar óvissuaðstæður, djúpt inn í næsta ár - nógu mikil hefur óvissan verið undanfarna mánuði. Spár frá því í vor gengu ekki eftir. Við erum á talsvert öðrum stað í dag en við héldum fyrir einungis örfáum mánuðum. Ég er samt sem áður í hópi þeirra sem eru tiltölulega bjartsýnir á komandi ár og ég tel að hagspárnar séu, ef eitthvað er, ágætlega hóflega stilltar. Ef það gengur eftir boðar það góð tíðindi fyrir heimilin og atvinnulífið. Það boðar ágætistíðindi fyrir ríkissjóð sömuleiðis og það myndi ríma ágætlega við þær áherslur sem við erum með hér, annars vegar í fjárlögunum og hins vegar í fjármálastefnunni sem er sjálfstætt þingmál, en eins og segir í greinargerð með fjármálastefnunni erum við leggja upp með það að ef hlutirnir fara á mun betri veg en spáð er í opinberum hagspám myndum við nota það sem umfram væri til að styrkja stöðuna enn frekar, þ.e. við myndum ekki láta það allt saman leka út á útgjaldahliðinni. Það væri ekki í samræmi við þá heildarsýn og þau heildarmarkmið sem við værum með. Ég vil láta þess getið að við undirbúning þessa fjárlagafrumvarps skiluðu öll ráðuneyti í fyrsta skipti jafnréttismati með fjárlagatillögum sínum. Áhrif á jafnrétti eru þannig orðin hluti af ákvarðanatöku við fjárlagagerðina. Mat var lagt á áhrif mikils meiri hluta ráðstafana í frumvarpinu á jafnrétti og er stærstur hluti þeirra talinn stuðla að jafnrétti kynjanna. Hluti þeirra er hins vegar talinn viðhalda óbreyttu ástandi og lítill hluti er talinn líklegur til að auka kynjabil. Loks má geta þess að í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir breyttri flokkun ríkisaðila til samræmis við endurskoðun Hagstofu Íslands. Það felur í sér breytta framsetningu á ríkisfjármálunum á þann veg að A-hluti skiptist í þrennt: A-1, A-2 og A-3, þar sem ríkissjóður, sem er A-1 hlutinn, mun svara til fyrri A-hluta. Þá er með þessu frumvarpi, ásamt frumvarpi til breytinga á lögum um opinber fjármál, gert ráð fyrir að gerðar verði breytingar á fjármálareglum laga um opinber fjármál þannig að þær taki eingöngu til A-1 hluta fjárlaganna. Virðulegi forseti. Það er kominn desember og hér fer fram 1. umr. fjárlaga. Það verður mjög krefjandi verkefni fyrir fjárlaganefnd að vinna sitt verk, að líta til allra þeirra atriða sem meðhöndlun fjárlaga kallar á og ég tala nú ekki um þegar við bætast tengd frumvörp. Ég get ekki annað en boðið fram alla aðstoð og allt mitt ráðuneyti til þess að styðja nefndina í þeim störfum sem hennar bíða. Ég óska eftir því að ef eitthvað er þá sé strax haft samband og ég veit að ritari nefndarinnar og aðrir nefndarmenn þekkja það vel að ráðuneytið gerir sitt ýtrasta til að bregðast við hverju því sem á kann að reyna. Að því sögðu þá höfum við alveg reynslu af því að hafa þurft að afgreiða fjárlög með lítilli atrennu og í talsverðri tímaþröng og ég er alveg sannfærður um að þrátt fyrir allt muni þetta allt ganga upp og takast hjá okkur. Ég hlýt að nefna í því sambandi hversu mikinn stuðning við höfum við þær aðstæður sem ég er að vísa til af lögunum um opinber fjármál, að við höfum farið í gegnum það að teikna upp ramma til næstu ára. Það eru bara örfá ár síðan að við tókum frá tíma hérna í þinginu og gerðum þá lagaskyldu að leggja fram áætlun um næsta ár og án þess þá værum við í allt annarri stöðu. Eins og ég hef hér rakið þá erum við í grunninn að fylgja römmunum sem voru til umræðu hér fyrr á árinu og að því leyti til höfum við upp að vissu marki tekið hluta umræðunnar fyrr á þessu ári, annað þing og að hluta til aðrir þingmenn en engu að síður allt skjalfest og til stuðnings þeirri vinnu sem nú verður ráðist í. Að þessu sögðu mælist ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra ber fyrir sig að verðbólguþrýstingur haldi aftur af sóknarmöguleikum þessarar ríkisstjórnar. Þá hefur hæstv. ráðherra beint spjótum sínum að launþegum og ábyrgð þeirra í þessu verðbólguumhverfi. En ég spyr: Hvert er framlag ríkisstjórnarinnar og ráðherra inn í kjaraviðræður, inn í verðbólguna? Stærsti hluti verðbólgu í dag er vegna íbúðaverðshækkana. Ekkert nýtt er að finna í þessum fjárlögum um húsnæðismál. Þá lýsir hæstv. fjármálaráðherra því yfir að nú hækki barnabætur. Samt er ljóst af lestri frumvarpsins að engin breyting er þar á upphæðum, upphæðum sem geta skipt sköpum í kjaraviðræðum. Í staðinn fyrir að taka af skarið, móta markaðinn, taka ábyrgð á stöðunni með aðgerðum í húsnæðismálum og raunverulegum viðbótum á barnabótum, draga þannig úr verðbólguþrýstingi til langs og skemmri tíma og veita þannig svigrúm til sóknar svo við getum hætt að reka samfélagið í stöðugu viðbragði, er ákveðið að segja bara pass. Er ábyrgð hæstv. fjármálaráðherra á þessum liðum verðbólgunnar engin?
Virðulegi forseti. Það kemur mér í sjálfu sér ekkert á óvart að við 1. umr. fjárlaga komi upp gamla lumman: Við erum ekki að eyða nógu miklum peningum. Við ættum að vera að taka miklu meiri lán og stíga fastar niður fæti á gjaldahliðinni. Það er í raun og veru það sem hv. þingmaður var að segja: Sóknarhugurinn. Það er bara horft á útgjöldin. Það er ekkert annað. Hvað er það sem heldur aftur af ríkisstjórninni í því að dæla bara út peningum þegar við erum þegar í 160–170 milljarða halla? Það sem heldur aftur af okkur er sú staðreynd að Seðlabankinn er að glíma við verðbólgu. Það eru skilaboðin úr Seðlabankanum sem skrifuð eru út í peningastefnunni, í Peningamálum, að horft verði til þess hvernig menn ætla að beita opinberu fjármálunum. Þetta er stóra samhengi hlutanna sem svo klassískt er að þingið vill ekki horfast í augu við heldur boða að hægt sé að gera allt fyrir alla án þess að það hafi nein áhrif á verðgildi peninganna í landinu. Þetta er einfaldlega ekki svona. Það sem okkur hefur tekist að gera er að tryggja hér vaxandi kaupmátt allra og því er spáð að það haldi áfram. Menn verða að horfa á spána um hagvöxt á næsta ári. Við búum í kraftmiklu samfélagi þar sem meira eða minna allar vélarnar eru komnar á snúning. Ferðaþjónustan er þar undantekning, m.a. út af takmörkunum á landamærunum og minni ferðavilja almennt. En hagkerfið er komið á fullan snúning. Við því hljótum við að bregðast með aðeins öðrum hætti en þegar allt er í frjálsu falli. Það er ekki alltaf tími til að auka skuldsetningu á kostnað skattgreiðenda. Skuldsetningin er orðin nóg. Nú ætlum við að vinda ofan af henni með því að draga úr hallanum ár eftir ár og byggja aftur upp til framtíðar. Húsnæðismarkaðurinn er síðan alveg sérmál. Auðvitað hlýtur það að hafa áhrif að vextir hafa hækkað að nýju. Það var fyrst og fremst fyrir mun lægri vexti, lægstu vexti í Íslandssögunni, sem eignaverð fór upp hér eins og annars staðar. Ég held að öllum hljóti að vera ljóst að það mun breytast. Það er hins vegar ánægjulegt að sjá að fyrstu íbúðarkaupendur hafa aldrei verið fleiri. Húsnæðisvextir eru enn mjög hagstæðir í sögulegu samhengi og við horfum fram til þess að sá markaður finni aftur nýtt jafnvægi.
Virðulegi forseti. Hér er til staðar grundvallarmisskilningur á því hvernig við rekum hagkerfið. Hugmyndin að baki því að styrkja stöðu húsnæðismarkaðarins er einmitt að draga úr þessum sífellda þrýstingi á rekstrarhliðinni sem veldur því m.a. að einn stærsti útgjaldaliðurinn hjá ríkissjóði, sem eykst á hverju ári, er launa- og verðlagsbætur sem eru drifnar áfram af fasteignaverði í dag. Ég er ekki að tala um að eyða pening í eitthvað. Ég er að tala um kerfisbreytingar á húsnæðismarkaði, markaði sem þessi ríkisstjórn hefur algerlega horft fram hjá á undanförnum árum. Ég spyr aftur: Hvað ætlið þið að gera meira í húsnæðismálum til að draga úr þeirri spennu sem lekur yfir í allt hagkerfið, lekur yfir á launakröfur, lekur yfir í kostnað fyrirtækja og kostnað ríkissjóðs? Það er góð hagstjórn að styðja betur við fasteignamarkaðinn.
Virðulegi forseti. Fyrst hér var talað um einhvern grundvallarmisskilning þá held ég að það hafi verið grundvallarmisskilningur hjá Samfylkingunni að við þyrftum að taka 100 milljarða aukalán í fyrra og aftur á þessu ári, eins og boðað var af Samfylkingunni. Það var einfaldlega rangt. Það var sagt að við værum ekki að gera nálægt því nógu mikið til þess að halda utan um fyrirtæki og fólk. Það reyndist rangt. Það var grundvallarmisskilningur. Það sýna tölurnar í dag. Á húsnæðismarkaðnum gerðist bara nákvæmlega það sama á Íslandi og annars staðar þar sem vextir lækkuðu hressilega. Í Þýskalandi, Noregi, Svíþjóð og öðrum Evrópulöndum hefur eignaverð hækkað. Þetta sést á hlutabréfamörkuðum og annars staðar. Sama gerðist hér og annars staðar. Ríkisstjórnin, sem nú heldur áfram, hefur þvert á það sem hv. þingmaður sagði náð frábærum árangri í húsnæðismálum og ég vísa til almenna íbúðakerfisins í því sambandi. Sömuleiðis til hlutdeildarlánanna og þess hversu vel þau úrræði hafa bæði verið smíðuð og þeim verið vel tekið. Það er mjög mikið í pípunum til að tryggja að á grundvelli þeirra stuðningskerfa verði margar nýjar íbúðir reistar. Ég held að sveiflan sem við höfum séð á húsnæðismarkaðnum muni jafna sig þar sem vextir hafa tekið að hækka að nýju og þá mun áhrifa fasteignamarkaðarins á verðbólguna hætta að gæta með þeim hætti sem við höfum upplifað að undanförnu.
Forseti. Áhugaverðar umræður hérna því að í stjórnarsáttmálanum er sérstaklega tekið fram að efla eigi almannaþjónustu og lækka skatta. Ég fæ þetta ekki alveg til að ganga upp og ég fæ ekki alveg séð í fjárlagafrumvarpinu hvaða almannaþjónustu er verið að efla og hvaða skatta á að lækka. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra myndi útskýra það aðeins. Einnig var mjög skýrt tekið fram undir lok síðasta þings, síðasta kjörtímabils, að fjárlög ættu í rauninni svona kerfislega séð að vera tilbúin fyrir kosningar til að ráðuneytin og stofnanirnar gætu hjálpað hvaða flokkum sem yrðu í ríkisstjórn að mynda og setja sitt mark á fjárlögin samhliða stjórnarmyndunarviðræðunum. Þá langar mig til þess að spyrja, miðað við það að fjárlög voru tilbúin fyrir kosningar: Hvar eru merki ríkisstjórnarinnar í þessu fjárlagafrumvarpi miðað við hvernig það var tilbúið fyrir kosningar? Svo er það svona klassíska athugasemdin mín um ákveðið gagnsæi, ég fletti bara upp og fór í málaflokkinn um skatta og innheimtu og þar er talað um að verið sé að lækka um 400 milljónir en þegar maður summar upp helstu kostnaðarliðina eru það 100 milljónir aukalega í kostnaðinn, ekki lækkun um 400 milljónir. Ég skil ekki alveg skortinn á gagnsæi í þessu þegar maður fær ekki einföldustu tölurnar til að ganga upp. Það á að lækka um 400 milljónir en tölurnar sýna að það sé hækkun um 100 eða svo. Þetta var gegnumgangandi allt síðasta kjörtímabil. Það er gríðarlegur skortur á því að það sé einfaldlega hægt að lesa fjárlagafrumvarpið [[Forseti hringir.]]og skilja hvernig fjárheimildir ríkisins eru þegar allt kemur til alls. [[Forseti hringir.]]Við erum fjárveitingavaldið. Við eigum að fá að vita hvað er verið að nota fjármuni almennings í.
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins um þessa almennu spurningu: Hvernig getum við eflt heilbrigðisþjónustu, hvernig getum við gert betur í vegasamgöngum, í menntamálum, félagsþjónustu og annars staðar, án þess að ég sjái beinlínis í fjárlagafrumvarpinu sem ég held á að milljarðar séu settir í málin? Ég trúi því einfaldlega að með betri stefnumótun, með umbótaverkefnum, með því að gera hlutina, með því að taka í gagnið nýja tækni, með því að efla allan mannauðinn sem ríkið býr yfir þá sé hægt að gera betur víða. Ég er bara alveg sannfærður um það. Ég held að það kosti ekki alltaf milljarða að gera betur. Ég held að við getum haldið úti betri almannaþjónustu með betra verklagi, skýrari verkstjórn og einfaldlega með því að grípa allar þessar góðu hugmyndir sem búa úti í kerfunum um frekari framfarir. Þetta getum við gert til að styrkja okkur á heilbrigðissviðinu, á menntasviðinu, í samgöngum. Við erum að boða það að styrkja landsbyggðirnar. Við viljum nota tæknina t.d. til að geta kennt víðar um landið, nota háskólasetrin. Fjarheilbrigðisþjónusta er dæmi um betri almannaþjónustu sem þarf ekki að kosta neitt meira, gæti meira að segja kostað mun minna. Ef við fjárfestum bara í stofnkostnaðinum kann það að leiða til minni kostnaðar fyrir alla, að geta veitt slíka þjónustu þar sem hennar er þörf. Dæmin eru í raun og veru endalaus. Stafrænt Ísland, öll umbótaverkefnin þar. Þetta er betri almannaþjónusta. Hvaða skatta gætum við lækkað? Við erum ekki að boða nýjar stórar skattkerfisbreytingar í þessu fjárlagafrumvarpi en við segjum í stjórnarsáttmálanum að skattar geti verið skilvirkt tæki til að bæta kjörin og við tengjum það við þá staðreynd að kjarasamningar eru lausir á kjörtímabilinu og við höfum áður gert það með góðum árangri að skoða skattkerfið í tengslum við kjarasamninga. [[Forseti hringir.]]En það eru mörg merki nýrrar stjórnar í þessu frumvarpi. Ég nefni sem dæmi vegna ellilífeyris.
Forseti. Samkvæmt lögum um opinber fjármál á ríkisstjórnin að sýna fram á ábatagreiningu á sinni stefnu og í ábatagreiningunni kemur einmitt fram hvernig fjárframlög sem ekki eru aukin skapa svigrúm í ríkisfjármálunum, hvernig það sparar til framtíðar. Það er einmitt ekki gert. Tökum annað dæmi úr sköttum og innheimtu þar sem verið er að tala um að skattrannsóknir og skatteftirlit sé eflt með áherslu á áhættustjórnun og að uppræta peningaþvætti. Þetta kostar 100 milljónir, einn af fáum stöðum þar sem er sagt hversu mikið verkefnið kostar. En hvaða vanda er þetta að laga? Hver er staða þessa vanda núna og hvernig verður staðan með því að efla þetta um þessar 100 milljónir? Hvaða ábata erum við að fara að sjá af því að uppræta peningaþvætti? Er það svo umfangsmikið að 100 milljónir aukalega uppræti það og hver er þá ábatinn af því? Þetta eru spurningarnar sem við eigum að geta fengið svör við í fjármálaáætlun og fjárlögum en eru ekki þar einhverra hluta vegna.
Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja að mér finnst hv. þingmaður hafa gert vel í því að halda ítrekað ræður hér á Alþingi um mikilvægi gagnsæis í þessum málaflokkum og ég held að hann hafi rétt fyrir sér um það að eins mikið gagnsæi og við getum tryggt er mikilvægt. Við höfum mjög metnaðarfull markmið heilt yfir í lögum um opinber fjármál en á einhverjum tímapunkti held ég að við þurfum að spyrja praktískra spurninga um það hversu langt við getum í reynd gengið til að tryggja fullt gagnsæi um hvert einasta atriði. Varðandi þetta sérstaklega sem nefnt er, peningaþvætti og að fjárfesta í betri kerfum til að greina t.d. skattsvik og slíka hluti, þá er ég algerlega sannfærður um að það er eitt besta dæmið sem við höfum í öllu stjórnkerfinu um það að við myndum gera rétt með því að fjárfesta þar til þess að geta greint gögnin, fundið frávikin, rannsakað þau í stað þess að láta það ógert að rannsaka gögnin [[Forseti hringir.]]og vera bara með útprentaða stafla af skattframtölum [[Forseti hringir.]]og reyna að finna eitthvað sem vert væri að verja tíma í.
Virðulegur forseti. Undanfarnar ríkisstjórnir hafa notað vísitölu neysluverðs sem hækju til þess að lemja fjárhagslega á þeim verst settu í okkar samfélagi, í almannatryggingakerfinu. En núna, af einhverjum ótrúlegum rausnarskap, koma þeir og segja: Við ætlum að setja 1% - 1% - umfram vísitölu neysluverðs fyrir þá verst settu. Það þýðir fyrir þá sem eru í búsetuskilyrðum 2.500 kr. fyrir skatt. En hæstv. fjármálaráðherra segir að þetta kosti 800 milljónir. Eru þá skattarnir inni í því, er búið að draga þá frá? Eru keðjuverkandi skerðingarnar inni í því, innan almannatryggingakerfisins, eða skerðingarnar sem fara yfir í félagsbótakerfið og skerða þar sérstakar húsaleigubætur? Þegar allt tekið til þá verða þetta aldrei 800 milljónir. Það má þakka fyrir að það kosti krónu. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hefur hann reiknað þetta út? Getur hann reiknað þetta út eða er enginn vilji til þess? Það er það sem ég held, því miður. En það stendur skýrt í 69. gr. almannatryggingalaga að miða skuli við launaþróun. Hvenær er það gert? Aldrei. Ekki undanfarna áratugi. Þess vegna er orðin 40% kjaragliðnun sem vantar upp á hjá almannatryggingaþegum og það á að halda áfram. En ég spyr hæstv. fjármálaráðherra sérstaklega: Hefur hann reiknað út varðandi þennan 800 millj. kr. kostnað hversu mikið skilar sér til baka í sköttum og skerðingum?
Virðulegi forseti. Það er í mínum huga ekki sanngjarnt að segja að ríkisstjórnir undanfarinna ára hafi treyst á neysluverðsvísitöluna sem einhvers konar hækju í þessu efni vegna þess að það er einfaldlega bundið í lög, í 69. gr., að ef vísitala neysluverðs hækkar meira en almennt umsamdar kjarabreytingar segja til um þá beri að nota hana. Þetta var sett inn á sínum tíma til að tryggja að verðbólgan myndi a.m.k. aldrei éta upp þann ávinning af breytingum um áramót sem kæmi með fjárlagafrumvarpinu. Þetta var eins konar verðtrygging á bæturnar. Það er auðvitað ekki hægt að útiloka að almennt umsamdar launahækkanir séu, þegar upp er staðið, lægri en þróun vísitölu neysluverðs. Hluti hækkunarinnar að þessu sinni er vegna þess að verðbólgan reyndist hærri á yfirstandandi ári en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Það er bætt upp fyrir það í þessari 5,6% hækkun. Getum við sagt nákvæmlega til um það hvernig kostnaðurinn spilast út? Ja, þetta er svona tvívíður útreikningur í raun og veru og hann segir: 800 milljónir fara umfram það sem ella hefði orðið úr ríkissjóði. En með þeirri röksemdafærslu sem hv. þingmaður kom með þá ættum við bara að lækka bæturnar af því að það myndi koma sér svo vel fyrir alla, því að þá myndu skerðingarnar dragast svo mikið saman að það myndu koma fleiri krónur til bótaþega. Þetta er auðvitað ekki líklegt til að vera sannleikanum samkvæmt. Að sjálfsögðu er almenn hækkun á bótunum til þess fallin að bæta kjörin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin. En lækka bæturnar? Nei, breyta kerfinu eða gera það eina rétta, að setja þetta í gegnum skattkerfið, lækka skattana, hætta að skatta fátækt. Það skilar sér beint í vasa þessara einstaklinga, beinustu leið. Að reyna að halda því fram - þessir einstaklingar fengu um síðustu áramót 3,6% hækkun, en þá fengum við 7% hækkun samkvæmt launavísitölu. Þeir fengu helminginn. Núna eru þeir búnir að missa þetta allt, þessi 3,6% duga ekki fyrir verðbólgunni allt þetta ár, þeir fá þetta eftir á. Þetta 1% dugar ekki einu sinni til þess að verja þessa einstaklinga. Þannig að ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Núna er 5,6% hækkun, sem er svona 10.000 á þá lægst settu og upp í 15.000 fyrir skatta. Af hverju var þetta ekki einfaldlega boðið sem skattalækkun?
Virðulegi forseti. Svarið liggur bara í því að það eru einhver ytri mörk á því hvað við getum greitt út háar bætur. Í dag eru þetta með hæstu útgjaldaliðum ríkissjóðs. Við verjum gríðarlegum fjárhæðum til að standa með þeim sem ekki hafa nógu mikið milli handanna, annaðhvort á lífeyrisaldri eða vegna örorku á vinnumarkaðsaldri. Ef við horfum til þeirra sem eru komnir með varanlegt örorkumat eða eru í tímabundinni örorku og skoðum aldursbilið frá 25 ára til 67 ára þá erum við komin með u.þ.b. 10% allra á örorkubætur. Ef við hækkum nú bæturnar mjög hressilega þá endar það á því að hinir sem eru í fullu starfi úti á vinnumarkaði munu þurfa að greiða slíka skatta að það verður of lítið eftir og það verður engin sátt um það. Við erum með eitt öflugasta félagslega tryggingarnet sem fyrirfinnst á Íslandi. Við erum í stjórnarsáttmálanum að boða, ekki bara breytingar þessi áramót [[Forseti hringir.]]heldur uppstokkun á kerfinu. Það er kannski þar sem ég er helst sammála hv. þingmanni um að við getum [[Forseti hringir.]]gert kerfið sanngjarnara og við skulum nota næsta ár til þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir ræðuna. Mér fannst margt áhugavert koma fram, sumt sem ég er kannski ekki endilega alveg sammála en svo var annað sem mér fannst mikilvægt að hæstv. ráðherra drægi fram. Það var m.a. að hann gat þess að vindar væru að snúast og að við yrðum að fara varlega á útgjaldahliðinni. Ég fagna þeim orðum. Ég tel mjög mikilvægt að við séum meðvituð um það, sama hvaða skoðanir við höfum síðan á útgjöldunum. Við höfum öll ákveðnar skoðanir á þeim og ég mun fara yfir það í ræðu minni. En við verðum að fara varlega á útgjaldahliðinni næstu misserin og árin. Það er rétt að draga fram að Viðreisn studdi hvert einasta skref ríkisstjórnarinnar varðandi það að slá skjaldborg um heimilin og fyrirtækin og láta samfélagið fúnkera á Covid-tímum. Það var ekki spurning. Við gagnrýndum ríkisstjórnina frekar fyrir að stíga ekki nægilega stór skref. Síðan er hitt að fyrir Covid voru útgjöldin orðin meiri en tekjurnar. Ríkissjóður fyrir Covid, haustið 2019, var ekki sjálfbær, eins og við munum vel. Það er áhyggjuefni. Núna sjáum við m.a. það sem við í Viðreisn höfum reglulega verið að benda á, að á hverju ári hjá þessari ríkisstjórn hefur opinberum störfum fjölgað um ríflega 2.100 á ári, samtals tæplega 9.000 störf. Erum við með árangursmælikvarða á það hvernig við aukum þá skilvirkni hjá hinu opinbera, m.a. hjá ríkinu? Gott og vel, það er ekkert að því að fjölga opinberum störfum, það er ekki málið, svo lengi sem þjónustan batnar. En við erum enn að glíma við fráflæðisvanda frá sjúkrahúsinu, frá LSH. Við erum enn að glíma við langa biðlista, bæði hjá börnum og fullorðnum, m.a. biðlista fullorðinna í liðskiptaaðgerðir o.s.frv. Þannig að mín spurning til hæstv. ráðherra er: [[Forseti hringir.]]Hvernig sér hann fram á að auka skilvirkni í opinberum rekstri og hvaða augum lítur hann [[Forseti hringir.]]þessa miklu fjölgun opinberra starfa þegar þjónustan á móti hefur ekki batnað sem skyldi?
Virðulegi forseti. Ég vil fagna því að fá að heyra sleginn svona ábyrgan tón varðandi útgjaldahliðina. Ekki er hægt að líta fram hjá því að útgjöldin hafa vaxið mjög verulega undanfarin ár. Sumt af því var einfaldlega óhjákvæmilegt. Það var gengið of langt í niðurskurði á árunum eftir fall fjármálafyrirtækjanna. Fjárfestingar ríkisins voru því sem næst alveg stöðvaðar. Það var gengið mjög nærri Landspítalanum. Við höfum á hverju ári verið að vinna þá stöðu aftur upp. Þess vegna segi ég: Að hluta til var algjörlega óhjákvæmilegt að auka útgjöldin að nýju en því eru sett einhver efri mörk. Það er mjög skynsamlegt að spyrja: Hvernig getum við haldið áfram að auka skilvirknina án þess að setja alltaf fleiri krónur á bak við verkefnin? Ég held að við höfum fengið alveg einstakt tækifæri með þeirri tæknibyltingu sem er að eiga sér stað, sjálfvirknivæðingu ferla o.s.frv. Svo lítið dæmi sé tekið getur þú bara farið inn á Heilsuveru og endurnýjað lyfseðilinn þinn eða pantað tíma hjá heilsugæslunni. Allt sem við erum að gera undir hatti Stafræns Íslands er til vitnis um möguleikana sem þarna eru og við erum bara rétt byrjuð að skrapa yfirborðið. Ég var áðan í andsvari við hv. þingmann um hvernig við vinnum með gögn hins opinbera. Við getum notað gögnin svo miklu betur til að taka betri ákvarðanir og þannig sparað fé og valið fyrr réttu leiðirnar. Við eigum ofboðslega mikið eftir óunnið í öllu þessu. Varðandi fjölgun starfanna þá hefur vinnumarkaðurinn á Íslandi líka verið að stækka og ekki er hægt að segja að það sé áberandi hjá ríkinu að það sé að bæta við sig störfum sem séu langt umfram hlutfallslegt vægi ríkisins [[Forseti hringir.]]í stærð vinnumarkaðarins á Íslandi. En það er sem sagt með skilvirkni, tæknivæðingu og sjálfvirkni [[Forseti hringir.]]sem ég held að við getum sótt mikla framleiðni.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar þó að ég segi að mér finnist ríkið vera rosalega hægt í gang varðandi sjálfvirknivæðinguna og varðandi þá miklu framleiðniaukningu sem við þurfum á að halda. En gott og vel, það er farið af stað. Ég veit t.d. að þegar kemur að talmeinafræðingum innan ríkisgeirans er þjónustan fyrir börn um 11 stundir á viku á meðan hún er 33 stundir á einkamarkaði. Það er svolítið munurinn á því sem einkaaðilar geta gert og hvað hið opinbera er að gera. Það er því hægt að gera betur. Ég vil líka undirstrika að við þurfum að velta fyrir okkur hverri krónu sem við setjum í aukin útgjöld, ekki síst með tilliti til þess sem seðlabankastjóri hefur verið að benda á. Hann hefur sagt að ef ríkisútgjöldin fari úr böndum, ef útgjöldin verði meiri en ríkissjóður okkar ræður við, ef við náum ekki að standa undir langtímasjálfbærni ríkissjóðs muni það hafa í för með sér vaxtahækkanir. [[Forseti hringir.]]Og við vitum hvað það þýðir fyrir heimilin í landinu, fyrir fyrirtækin í landinu og [[Forseti hringir.]]fjárfestingar fyrir okkur sem atvinnulífið þarf sárlega á að halda.
Virðulegur forseti. Ég ætla bara að taka undir með hv. þingmanni. Ég er sammála því að stundum er ríkið of seint af stað, of hægt í gang. Kannski er það þess vegna sem maður ákvað að gefa sig að stjórnmálum og starfa á þessum vettvangi, til að veita ekki bara Stjórnarráðinu öllu, heldur öllu kerfinu, öllum opinberu stofnununum ákveðið aðhald. Ég hef barist fyrir því að við færum í umbótaverkefni þvert á ráðuneyti til að gera betur, vinna hraðar og ég gleðst yfir því að finna metnaðinn sem er hjá opinbera kerfinu, hjá forstöðumönnum, hjá þeim sem eru að leiða verkefni um allt og bara almennt hjá starfsmönnum, til að fá tækifæri til að gera betur. Fólk sér alveg að hægt er að gera hlutina með skilvirkari hætti. Oft þarf ekki annað en að blása því ákveðinn baráttuanda í brjóst og skapa síðan skilyrði. Það geta verið grundvallarskilyrði eins og bara það að öll upplýsingatæknikerfi séu samtengd og fólk geti unnið í hópum. [[Forseti hringir.]]Um leið erum við að reyna að breyta stofnunum sem vinnustöðum [[Forseti hringir.]]til að viðhalda góðum starfsanda og starfskröftum og við erum bara rétt að byrja.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguræðuna. Það er eins og gengur fleiri atriði sem koma til hugar en tími er til að fara yfir. En mig langar að byrja á því, í ljósi frétta af þessari miklu fjölgun ríkisstarfsmanna, að spyrja hvort hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin hafi yfirsýn yfir þau viðbótarverkefni og stofnanir sem tilgreindar eru í stjórnarsáttmálanum. Það var hér sérstaklega einn hv. framsögumaður í gær sem situr í ráðherrastól sem ég veitti athygli að tilgreindi allmargar nýjar stofnanir sem áætlað væri að setja á laggirnar á kjörtímabilinu. Er einhver yfirsýn um þetta atriði? Annað sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um er tryggingagjaldið sem ég hef svo sem oft rætt á þessum vettvangi. Það getur verið ósanngjarnt að spyrja út í tölur í frumvarpinu en þetta eru svo stórar tölur og mikið ræddar að ég treysti því að hæstv. ráðherra eigi svar við þessu. Ég veiti því athygli að það er áætlað að tryggingagjald fari úr 93 milljörðum miðað við endurmat á rekstrargrunni fyrir árið 2021 upp í 107 sem er 14,8% aukning á milli ára. Á sama tíma og við horfum á atvinnuleysistölur orðnar tiltölulega lágar og þessa miklu fjölgun ríkisstarfsmanna þegar til komna þá velti ég hreinlega fyrir mér: Getur verið að við séum að horfa á langhæstu hlutfallsaukningu tekjuliða á tryggingagjaldinu einu og sér? Þessu til viðbótar langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra út í það sem kom fram í framsöguræðu hans um að það verði aukið um milljarð á ári í loftslagsmál næstu tíu árin, ef ég skildi rétt, þannig að þá yrði orðin varanleg viðbót upp á 10 milljarða á ári að loknu því tímabili miðað við það sem nú er. Hver er afstaða hæstv. ráðherra til akkúrat þessarar útgjaldaaukningar?
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins varðandi það hvort við hefðum fullkomið yfirlit yfir hvert og eitt þessara viðbótarverkefna eða ríkisaðila sem koma við sögu í stjórnarsáttmálanum og hv. þingmaður nefndi að eftir atvikum þyrfti jafnvel að koma á fót stofnunum. Ég get ekki sagt að ég sé með neina slíka samantekt en það leiðir af eðli máls að ríkisstjórnin, sem er nýkomin saman með þennan stjórnarsáttmála, mun hafa það sem eitt sitt fyrsta verkefni einmitt að brjóta stjórnarsáttmálann aftur niður í einstök verkefni og útdeila þeim á ráðuneytin og það er leiðin sem við förum til að hafa eftirfylgni með því hvernig verkefni sem nefnd eru í stjórnarsáttmálanum ganga eftir á kjörtímabilinu. Sú vinna verður unnin og ég vil nú bara segja það sem einn höfunda stjórnarsáttmálans og einn þeirra sem undirrita hann að það er ekki af minni hálfu sú hugmyndafræði að baki að við þurfum að koma á fót nýjum stofnunum og fjármagna þær með öllu því sem getur fylgt til að ná þeim árangri sem að er stefnt og til að láta þessi verkefni raungerast. Oft og tíðum eru önnur tímabundin átök að renna sitt skeið sem skapa nýtt svigrúm. Varðandi tryggingagjaldið þá hygg ég að hér sé einfaldlega verið að nota til samanburðar tölu frá yfirstandandi ári, þar sem við glímdum framan af við gríðarlega mikið atvinnuleysi, og svo tölurnar fyrir næsta ár þar sem staðan verður að meðaltali mun betri. Svo hefur einhver áhrif í þessum samanburði að sérstök tímabundin viðbótarlækkun tryggingagjaldsins rennur sitt skeið núna um áramótin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágæt svör. Það sem mig langar að koma inn á núna í seinna andsvari er það sem hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni um að horft væri til 1,4% samdráttar í opinberum fjárfestingum á milli ára. Ég man eftir skýrslu Landsbankans, ég held Samtaka iðnaðarins, ef ekki Samtaka atvinnulífsins, sem fóru í gegnum það í byrjun þessa árs að á síðasta ári hefði komið fram að hinar raunverulegu opinberu fjárfestingar væru að eiga sér stað mun hægar en plön gerðu ráð fyrir. Er verið að horfa til þess að halinn verði unninn upp núna eða hvernig er þessi heildarmynd að þróast miðað við þær fréttir að opinberar fjárfestingar hafi ekki verið að eiga sér stað á þeim tíma sem lagt var upp með? Og kannski í lokin: Hefur ráðherra [[Forseti hringir.]]einhverjar upplýsingar um hvernig vinnu vindur fram við [[Forseti hringir.]]fjármögnunarhluta og strúktúr er snýr að samvinnuframkvæmdum í samgöngum?
Virðulegi forseti. Ég hafði nú ekki brugðist mikið við spurningunni sem varðaði loftslagsmál. Það var framkvæmt svona gróft mat á því hvernig uppfærð markmið okkar um að draga úr losun myndu kalla á aukinn stuðning, beinan og óbeinan, af ríkisins hálfu og við höfðum gróft séð áætlað um milljarð á ári til þess að fylgja þeim áformum eftir og það er full ástæða til að fylgja því síðan bara áfram eftir, gera það upp ár fyrir ár og skoða hvernig fjármunirnir nýtast og hvaða árangur er að nást. Varðandi opinberu fjárfestinguna þá verður bara að segjast eins og er að það hefur ekki gengið nógu vel að nýta þær fjárheimildir sem Alþingi hefur tryggt. Það á við um Landspítalann, það á við um hjúkrunarheimili. Við vorum með um síðustu áramót of háa fjárhæð færða á milli ára að mínu mati í vannýttar fjárfestingarheimildir til að byggja ný hjúkrunarrými og ég hygg að það hafi svo sem áfram fylgt okkur á þessu ári. Þetta eru orðnar töluvert háar fjárhæðir. Það hefur ekki staðið á fjárheimildunum, hefur ekki staðið á þinginu að tryggja heimildirnar og við verðum aðeins að spyrja okkur [[Forseti hringir.]]hvaða lærdóm við getum dregið af þessu. Varðandi PPP-framkvæmdirnar þá verður það að bíða seinni tíma.
Virðulegi forseti. Það er gífurlega ánægjulegt að sjá að við stöndum eftir allt saman á sterkum grunni. Ríkissjóður hefur þurft að taka minna að láni en óttast var til að standast þessar náttúruhamfarir, afkoman er mun betri og skuldastaðan minni fyrir vikið. Skuldir ríkissjóðs verða 40% af landsframleiðslu á þessu kjörtímabili ef áætlun hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnarinnar heldur. Til samanburðar má benda á að skuldir hins opinbera, bæði sveitarfélaga og ríkissjóðs, í Þýskalandi, í landi sem er ekki þekkt fyrir opinbera óráðsíu, voru 40% árið 2019 áður en kórónuveirukreppan skall á. Þetta samhengi skiptir máli því nú eru engar afsakanir til að sækja ekki fram. Ekki er ástæða til að ala á ótta fólks við að við séum enn í spennitreyju. Það eru gríðarleg tækifæri til sóknar. En þetta fjárlagafrumvarp ber þess ekki merki. Raunar er það svo að ekkert virðist hafa breyst í áætlunum ríkissjóðs fyrir næsta ár frá því að fjármálaáætlun kom út í vor, þrátt fyrir að efnahagsstaðan sé umtalsvert betri en var spáð. Skuldir ríkissjóðs á næsta ári voru þá áætlaðar 42% af landsframleiðslu en nú 35%. Þegar þessi fjárlög eru lesin mætti í raun halda að engin breyting hafi átt sér stað frá því á fyrsta fjórðungi þessa árs, frá því að fjármálaáætlun kom út hjá síðustu ríkisstjórn, fjármálaáætlun sem var ítrekað talað um í kosningabaráttunni að væri ekki mark á takandi, væri í raun bara embættismannaáætlun, uppfærsla á tölum, því þau kynnu ekki við að leggja fram nýja áætlun í smáatriðum fyrir nýtt kjörtímabil. Síðan er stjórnarsáttmáli kynntur með pompi og prakt, flugeldasýningu um sóknarhug ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum og tækni - aftur innviðunum. Svo miklar breytingar eru boðaðar af þessari 21. aldar ríkisstjórn að stokka þurfti upp alla stjórnsýsluna til að ráða við umfangið. Ég spyr því: Hvenær tekur þessi 21. aldar ríkisstjórn raunverulega við? Eftirfarandi má lesa úr nýju fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar, plaggi sem ákvarðar fjárheimildir fyrir fjórðung af kjörtímabili 21. aldar ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: „Við undirbúning frumvarpsins hefur hins vegar verið gengið út frá því meginviðmiði að ekki verði efnt til annarra teljandi nýrra eða aukinna útgjalda en þeirra sem tengjast aðstæðum af völdum kórónuveirufaraldursins. Ekki er heldur um að ræða miklar hreyfingar á tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins í tengslum við áform um breytingar á skattkerfinu, fyrir utan tímabundnar ráðstafanir vegna faraldursins sem ganga til baka …“ Þá hefur formaður fjárlaganefndar sent út erindi til umsagnaraðila þar sem gefið er í skyn um fjárlagafrumvarpið að lítið sé í raun að ræða um þar sem nær engar breytingar séu á frumvarpinu frá því sem fram kom í fjármálaáætlun og því verði umsagnaraðilar líklega ekki einu sinni kallaðir að borðinu. Virðulegi forseti. Hvað var þá þetta um síðustu helgi? Tók átta vikur að ákveða að breyta nákvæmlega ekki neinu? Fjárlög nýrrar ríkisstjórnar eru fyrsti prófsteinninn á hvort mark sé takandi á loforðum hennar og hér er ekkert að frétta. Þetta þykir mér miður, herra forseti, því breyttar aðstæður í efnahagslífinu, sú staðreynd að hagkerfið snýr sér nú hraðar við en óttast var og staða ríkissjóðs er betri en áður var spáð, þýða að við getum skipt um gír. Já, við þurfum að vaxa út úr þessu ástandi en hvernig við gerum það skiptir máli. Er hugmyndin að treysta á sömu búhnykkina aftur? Við sem kunnum efnahagsfræðin áttum okkur vel á því hvernig svona talnaleikfimi sem í dag er sett fram fer fram. Það er mjög auðvelt að framkalla háar hagvaxtartölur eftir jafn djúpt áfall og hér var. Þetta er einfaldur prósentureikningur. Stóra spurningin og það sem stjórnmál snúast um er hvernig við styrkjum undirstöðu samfélagsins til lengri tíma. Hér þarf að taka afstöðu. Nú er ég ekki að tala um krísuviðbrögð, neyðarpakka, viðbragðsstjórnmál, heldur sókn. En mig grunar að þessi ríkisstjórn sé ekki fær um að sækja fram. Hæstv. fjármálaráðherra treystir sér ekki til að beita ríkissjóði til að styrkja samfélagið til lengri tíma enda gengur hans pólitík út á að halda ríkinu sem mest til hlés. Umfang aðgerða ríkissjóðs á síðustu tveimur árum endurspegla nauðsynleg viðbrögð, ekki stefnu eða sókn. Þetta hafa verið og verða áfram viðbragðsstjórnmál. Nú er eðli þessara stjórnarhátta hins vegar að koma í ljós því nú byrjar að reyna á sýn hæstv. ráðherra, sýn ríkisstjórnarinnar. Virðulegi forseti. Ég vil taka fram að ég hef verið ánægð með áherslur ríkisstjórnarinnar í nýsköpunarmálum, eins og þær birtust í fjárlögum þessa árs og fyrir næsta ár. Hér er gefið í og skilningur virðist vera á mikilvægi þess að fjárfesta í þeim undirstöðum. Þó liggur fyrir, samkvæmt þessum fjárlögum þar sem má sjá áætlun lengra fram í tímann, til ársins 2024, að strax á næsta ári falla framlög í málaflokkinn aftur og þá um þriðjung. Var þetta sem sagt bara Covid-úrræði, ekki langtímasóknarmark? Stefið virðist þekkt. Herra forseti. Rætt er um stórsókn í loftslagsmálum. Það mátti sjá í nýjum sáttmála. Hér hefur þó ekkert breyst frá áætlun ríkisstjórnarinnar frá því í vor þar sem lagðir eru 13 milljarðar kr. í loftslagsmálin. Það jafngildir þeirri upphæð sem greidd er út í beina styrki til landbúnaðarins, styrki sem vinna að miklum hluta á móti því sem við erum að reyna að gera í loftslagsmálum því stór hluti þeirra er framleiðslutengdur við kjöt- og mjólkurframleiðslu. Hvatarnir eru rangir í þessu kerfi. OECD tekur fram í nýjustu skýrslu sinni um landbúnaðarmál að yfir 70% af styrkveitingum hér á landi byggi á röngum hvötum. Ríkisstjórnin tekur nú fram að loftslagsmálin verði alltumlykjandi í öllum ráðuneytum. Það er þá óskandi að tekið verði mið af því hvernig þessi tvö jafn háu framlög, til loftslagsmálaflokksins í heild sinni annars vegar og beinna styrkja til landbúnaðarins hins vegar, vinna saman. Virðulegi forseti. Þessi upphæð, 13 milljarðar kr., er ígildi minna en hálfs prósentustigs af landsframleiðslu landsins. Það samhengi skiptir máli því við vitum að baráttan við loftslagsvána er á alþjóðlegum skala. Græna umbyltingaráætlun Evrópusambandsins gerir ráð fyrir allt að 2% af landsframleiðslu í málaflokkinn og á alþjóðavísu hefur verið rætt um enn þá hærri upphæðir. Hæstv. fjármálaráðherra hefur haldið því fram að slíkan samanburð sé ekki að marka því við séum svo langt á undan Evrópulöndunum í grænni orku. Vissulega höfum við græna orku en hæstv. fjármálaráðherra ætti líka að vita að þrátt fyrir þá grænu orku er losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi á mann sú hæsta í Evrópu. Þá er ekki meðtalin losun vegna framræsts votlendis. Við vorum einmitt stórhuga á sínum tíma þegar við sóttum fram í jarðvarmanum. Olíukrísa á áttunda áratugnum ýtti við okkur. En við getum ekki lifað endalaust á fornri frægð, á stórsókn þeirra sem á undan okkur komu. 21. aldar stjórnin sem kynnti hér sáttmála um síðustu helgi þarf að gera eitthvað sjálf, sækja sjálf fram. Ég get vel tekið undir með hæstv. fjármálaráðherra að ríkið sé ekki eini aðilinn í þeirri sókn. Það þarf heilt þorp til, fyrirtækin, fólkið í landinu. En ríkið þarf að móta rammann sem þorpið starfar eftir. Þar þarf að efla stjórnsýsluna til að við getum tekist á við þessar stóru áskoranir. Hreyfing á ráðherratitlum og málaflokkum gerir lítið ef engar alvörubreytingar er að sjá í veitingu fjármagns til að styrkja þær stofnanir sem þurfa að vera nógu burðugar til að beina samfélaginu í rétta átt. Í því samhengi vekur furðu að lítið ef eitthvað er að finna í fjárlögum um hvernig eigi að styrkja stöðu ríkisins til að hrinda þessum stóru verkefnum í framkvæmd. Ár eftir ár höfum við séð opinbera fjárfestingu á vegum ríkissjóðs lægri en fjárheimildir leyfa, þ.e. fjármagnið er samþykkt en ekki tekst að hrinda verkefnum í framkvæmd. Pípurnar eru stíflaðar einhvers staðar og það þýðir ekki að benda sífellt á aðra. Þetta er til marks um veikleika í kerfinu og það er alvarlegur veikleiki. Einmitt á tímum sem þessum þar sem viðkvæmni er við verðbólgu, og ég er svo sannarlega meðvituð um þá verðbólgu, á sama tíma og þörf er á stöðugri innviðauppbyggingu, einmitt til að ríkinu takist að breikka framboðshliðina, breikka pípuna sem fjármagn er veitt í gegnum svo að það séu ekki of miklir peningar að elta of fá verkefni og vöru og skapa verðbólgu. Þess vegna þurfum við að koma þessum fjárfestingum áfram Það reynist nefnilega erfitt að hlaupa af stað ef ríkið er ekki með réttu tólin og tækin, réttu ferlana til að valda slíkri sókn. En til þess þarf ríkisstjórn sem trúir á mikilvægi öflugra stofnana, öflugrar stjórnsýslu, ekki ríkisstjórn sem hefur að höfuðmarkmiði að minnka umfang ríkisins, þrátt fyrir þá augljósu staðreynd að eftir því sem velsæld fólks eykst gerir það meiri kröfur um þjónustu og stuðning. Þegar talið berst að auknum umsvifum hins opinbera er nefnilega sjaldan bent á þá staðreynd að við gerum miklu meiri kröfur til samfélagsins okkar í dag en við gerðum fyrir hálfri öld síðan. Við lifum lengur, við menntum okkur meira, við berum meiri virðingu fyrir þörfum hvers og eins einstaklings. Nútímahagkerfi, nútímasamfélag er með öflugt og virkt ríki sem styður við öflugt einkaframtak. Þetta er samvinnuverkefni. Til að mynda má einna helst rekja aukninguna í umsvifum ríkisins á sjöunda áratugnum til aukinna umsvifa í skólamálum og velferðarkerfinu. Það eru umsvif sem við komum okkur saman um sem samfélag því að við sáum verðmæti í því, ekki bara vegna þess að við viljum að allir hafi aðgang að menntun og heilbrigðisþjónustu heldur hafa þessi kerfi líka gert stórum hópum fólks kleift að fara út á vinnumarkaðinn í krafti aðgangs að umönnunarþjónustu utan heimilis. Já, þetta hefur skapað opinber störf en það hefur líka stóraukið þann starfskraft sem einkageiranum býðst. Þar liggja gífurleg verðmæti. Rætt er um báknið og íþyngjandi viðveru hins opinbera hvað varðar hagvaxtargetu en þessu má allt eins snúa á haus. Hverjar væru þjóðartekjurnar hér á landi, gjaldeyrissköpunin, ef við hefðum ekki komið öllum þessum einstaklingum út á vinnumarkaðinn með meiri þekkingu en nokkru sinni fyrr? Það felast nefnilega gríðarleg tækifæri í því að innleiða og styrkja úrræði sem koma í veg fyrir að við töpum kröftum fólks, sem verða til þess að við hleypum fleiri að tækifærunum. Þar hefur ríkið hlutverki að gegna. Ég vek athygli á þessu, herra forseti, því miðað við þá fjármálaáætlun sem nú er í gildi, og er greinilega undirstaða þessarar ríkisstjórnar, stefnir í að hlutur ríkissjóðs í hagkerfinu eftir að þessi ríkisstjórn hefur lokið sínu verki árið 2026 verði svipaður og árið sem ég fæddist, 1988. Tekjur verða um 28% af landsframleiðslu, gjöld 29%. Þetta eru tölur sem hafa ekki sést í 30 ár. Á þetta við á tímum stórsóknar í nútímavæddu samfélagi? Þessi þróun er í algjörri andstæðu við það sem við sjáum í velsældarsamfélögunum í kringum okkur. Auðvitað er það ekki markmið í sjálfu sér að auka umsvif ríkisins en við hljótum að sjá að stærstu samfélagslegu verkefni okkar tíma krefjast þess að við höfum getu í stjórnkerfinu, öflug grunnkerfi til að ýta úr vör stórum samfélagslegum verkefnum. Vissulega hefur hluti af þessu umfangi ríkisins flust yfir á sveitarfélögin. Það er jú önnur saga en breytir ekki stóru myndinni. Umfang hins opinbera 2026 verður þá svipað og fyrir 20 árum síðan. Af þessu er ljóst að markmið þessarar ríkisstjórnar er að hluta að firra sig ábyrgð á stóru verkefnum okkar tíma. Hluta þeirrar ábyrgðar er, eins og ég áður sagði, varpað yfir á sveitarfélögin sem samkvæmt nýuppfærðri fjármálastefnu munu, ólíkt ríkissjóði, standa fjárhagslega verr á næstu fjórum árum en búist var við í vor. Skuldastaðan er verri, afkoma er verri og hæstv. fjármálaráðherra mun án efa skella þeirri skuld beint á sveitarfélögin, að þau kunni ekki að reka einingar sínar jafn vel og hæstv. ráðherra rekur ríkið. En það sem hæstv. fjármálaráðherra og ég bæði vitum er að stór ástæða fyrir þungri rekstrarstöðu sveitarfélaganna eru verkefni sem hafa verið flutt frá ríkissjóði og yfir til þeirra án þess að nægt fjármagn hafi fylgt. Þannig er ábyrgð og fjármögnun útvistað til litla bróður, þannig átti sér stað eins konar niðurskurður í velferðarmálum bakdyramegin í gegnum sveitarfélögin. Svo er hneykslast á stöðu sveitarfélaga. Og nú stefnir í að enn einum málaflokknum sé útvistað til sveitarfélaganna. Í umræðu um íbúðamarkaðinn í stjórnarsáttmála er einna helst lögð áhersla á lóðamál. Má sjá fyrir hvernig ábyrgð á húsnæðismálunum verður sett á herðar sveitarfélaganna nema innviðaráðherra ætli líka að taka yfir öll skipulagsmál sveitarfélaganna. Það endurspeglast svo í þessum fjárlögum þar sem, þrátt fyrir gífurlega hækkun íbúðaverðs á síðustu árum og augljósa markaðsbresti á þeim markaði, eru engar viðbætur í úrræði á íbúðamarkaðnum. Hér hefur skapast vítahringur íbúðaverðshækkana, launa og verðbólgu sem mun bara halda áfram. Hæstv. fjármálaráðherra hefur áhyggjur af verðbólgu. Það hef ég líka en ég átta mig á því hvaðan sú verðbólga kemur og það ætti hæstv. ráðherra að gera líka. Íbúðaverðshækkanirnar eru stærsti drifkraftur verðbólgu. Ef hæstv. ráðherra væri alvara þegar hann segist hafa áhyggjur af launaþróun og verðbólgu hefði alvöruúrræði í húsnæðismálum í þessum fjárlögum verið alvörubreytingar á barnabótakerfinu til að létta undir með fjölskyldum í landinu, tilfærslur sem geta dregið verulega úr launaskriði. En nei, engin breyting er þar á, aðeins tilfærsla innan málaflokksins. Tekið er frá einum og sett í vasa annars. Þessar húsnæðisverðshækkanir koma illa við almenning, fyrirtæki og líka hið opinbera sjálft, enda eru launa- og verðlagshækkanir, sem að miklu leyti má rekja til fasteignaverðshækkana, ein stærsta útgjaldabreytan hjá ríkissjóði á milli ára. Og illa lendir þessi hagstjórn á sveitarfélögum sem reka mannaflsþunga þjónustu, eina mikilvægustu þjónustuna að mínu mati, þar sem launakostnaður er helmingur útgjalda. Afstöðuleysi þessarar ríkisstjórnar á íbúðamarkaði hefur þannig ýtt undir vítahring verðhækkana sem verður að rjúfa. Þetta er óábyrg hagstjórn. Virðulegi forseti. Ég á erfitt með að greina þann sóknarhug í þessum fjárlögum sem mátti heyra við kynningu stjórnarsáttmála og ég á erfitt með að greina alvöruúrræði til að mæta stöðunni á vinnumarkaði. Nú er Covid að líða undir lok. Áfram verðum við í einhvers konar viðbragði en nú reynir í auknum mæli á getu stjórnarflokkanna til að taka ákvörðun um að sækja fram. Smáskrefastjórnin þarf nú að greikka sporið og ekki bara til að verjast. Spurningin er hvort hæstv. ráðherra átti sig á því hvað þarf til að leiða samfélagið inn í 21. öldina. Það gerist ekki af sjálfu sér, svo ég vitni, með leyfi forseta, í fyrrum forseta Bandaríkjanna, Harry S. Truman, í lauslegri þýðingu: Einstaklingar móta söguna, sagan ekki þá. Á tímum þar sem enginn leiðir situr samfélagið fast. Framfarir eiga sér stað þegar hugrakkir, hæfir leiðtogar grípa tækifærið til að breyta í betri átt. Tækifærið er núna en það er vannýtt miðað við áætlun hæstv. fjármálaráðherra.
Forseti. Mig langar til að taka undir áherslurnar á húsnæðismarkaðinn. Ég heyri áherslu hv. þingmanns á þann þrýsting sem hækkandi húsnæðisverð hefur á fjárlögin í heild sinni, þ.e. launa- og verðbólguliðinn sem slíkan. Ég hef ekki séð mjög mikla umfjöllun um áhrif húsnæðismarkaðarins á fjárlögin í heild sinni. Ég var að velta fyrir mér, bara út af því að við erum í fjárlaganefnd, hvort hv. þingmaður hefur dembt sér í það á þessum stutta tíma að reikna hlut verðbólgunnar sem húsnæðisþrýstingurinn hefur valdið á fjárlögin eða hvort við þurfum kannski að fá þessa greiningu í fjárlaganefnd á meðan við afgreiðum þetta frumvarp.
Já, takk fyrir þetta. Ég tek bara heils hugar undir. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir upphæðunum sem fylgja þessum vítahring. Það er í rauninni hægt að fara í einfalda umslagsútreikninga á þessu. Það er að skoða hversu miklu ríkið eyðir aukalega vegna launahækkana, vegna verðbólguaukningar og verðlagsbóta og taka svo hlutfallslega það sem fasteignaverðshækkanir eru í verðbólgu í dag. Það er bein leið til að reikna þetta. En ég held að það sé góð hugmynd að við beitum okkur fyrir því í fjárlaganefnd að fá frekari útreikninga á þessu vegna þess að þetta er gríðarlega kostnaðarsamt, líka fyrir ríkið. Það gleymist oft í þessari umræðu að þetta er peningur sem lendir líka á skattborgurum og endar svo aftur á þeim í gegnum verðbólguna.
Forseti. Það er einmitt þessi vítahringur verðbólgunnar og verðtryggingarinnar sem er undir niðri í þessu öllu. Eins og fjallað er um þetta í fjárlagafrumvarpinu, með leyfi forseta: „Verðbólguþrýstingurinn hefur ekki síst brotist fram í mikilli hækkun húsnæðisverðs.“ Og svo aðeins seinna: „Húsnæðisverð hefur hækkað hratt umfram ráðstöfunartekjur og skuldir heimila vaxið.“ Og svo er bara búin umfjöllunin um þetta atriði í fjárlögunum. Það er rosalega lítið fjallað um þennan risastóra lið þar sem - sérstaklega eftir aðgerðir ríkisstjórnarinnar í Covid-viðbrögðunum, að hella peningum í eftirspurnina en ekki að tryggja að það sé í rauninni framboð á húsnæði á sama tíma. Ég meina, við tryggjum framboð á póstþjónustu, á orku. Það er sérstök orkuáætlun gerð til að vera viss um að við séum með orku hérna til framtíðaruppbyggingar. Af hverju ekki húsnæði?
Virðulegi forseti. Ég tek undir þetta. Ég held að við þurfum einmitt að hafa það í huga hversu áhrifamikill þessi liður er gagnvart rekstri ríkissjóðs og fleiri hér á landi. Ég held einmitt að það þurfi að taka það til opinberrar umræðu í meira mæli hversu mikil áhrif ríkissjóður hafði með aðgerðum sínum og óbeinu aðgerðaleysi á fasteignaverðshækkanir í fyrra. Við heyrum ítrekað að þessari ábyrgð er varpað yfir á það sem kallast markaðirnir - eins og markaðir séu ekki það sem er mótað hérna inni með löggjöf, með ákvörðunum, með reglum hjá Fjármálaeftirlitinu, Seðlabanka. Löggjafinn er hér. Það er ekki hægt að firra sig ábyrgð. Markaðirnir koma ekki af himnum ofan. Ef kerfið gengur ekki upp eins og það er sett upp í dag þá ber ríkisstjórninni að taka það til athugunar. Það er ekki hægt að vísa bara á einhvern þarna úti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fína framsögu, fyrir fína ræðu um stöðu ríkissjóðs og fjárlögin. Það sem hún benti m.a. á, sem er rétt, er að staða ríkissjóðs er betri en áætlað var fyrir ári síðan. En varðandi fjárlagafrumvarpið, hún sagði réttilega að með fjárlagafrumvarpinu væri ekkert að frétta, ekki neitt, og ríkissjóður væri ekki fær um að sækja fram á þessum mikilvægu tímum. Sjálfur les ég stöðnun úr fjárlagafrumvarpinu. Ekkert er gert til að keyra verðmætasköpun. Ég sé enga hvata til aukinnar verðmætasköpunar í frumvarpinu. Ekkert er gert fyrir öryrkja þrátt fyrir að samkvæmt stjórnarsáttmálanum eigi að bæta afkomu örorkulífeyrisþega. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Sér hv. þingmaður eitthvert samspil milli stjórnarsáttmálans og fjárlagafrumvarpsins? Nú er ég búinn að lesa fjárlagafrumvarpið [[Forseti hringir.]]og skoða fjárlögin. Ég sé ekkert samspil þar á milli. [[Forseti hringir.]]Í stjórnarsáttmálanum er m.a. kveðið á um að bæta eigi kjör öryrkja. Það kemur ekkert fram í fjárlagafrumvarpinu um að það eigi að bæta stöðu öryrkja, ekki neitt.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni; það er ekkert samræmi þarna á milli. Það er augljóst vegna þess að það er hægt að skoða tölur frá því í fjármálaáætlun í vor, fjármálaáætlun sem ég ítreka að var kynnt af stjórnarliðum sem embættismannaplagg sem ekkert mark væri á takandi í aðdraganda kosninga, þau myndu síðan sjálf leggja mat á og setja svip sinn á þessi fjárlög. Það hefur ekki verið gert. Það er ekki samasemmerki á milli þess sem er sagt í þessum stjórnarsáttmála og útgjöldunum sem núna koma fram. Útgjöldin eru auðvitað ekki markmið í sjálfu sér en samsetning þeirra skiptir máli. Það lítur út fyrir að þetta hafi einfaldlega verið innihaldslaus orðræða sem kynnt var um síðustu helgi. Það er a.m.k. lítið um aðgerðir.
Virðulegur forseti. Það er annað atriði sem mig langar að benda á, að í stjórnarsáttmálanum er oft talað um græna orku, grænt hagkerfi og annað slíkt. Ég vil benda á að í dag eru 87% af raforku á Íslandi ekki græn orka. Hún er framleidd úr kolum og kjarnorku vegna sölu upprunaábyrgða. Þannig að allt tal um græna orku, grænt hagkerfi, grænt hitt og þetta, stenst ekki. 90% af raforku á Íslandi eru framleidd með kolum og kjarnorku, þannig að við skulum hætta að tala um grænt hér og þar þegar við erum búin að selja hina hreinu íslensku orku hvað uppruna varðar til Evrópu. Varðandi hvatana og að nú sé mikilvægt að sýna forystu á þessum tímum þegar við erum vonandi að koma úr óvissuástandinu, þá sé ég enga hvata þarna eða eitt eða neitt sem er til þess að keyra upp verðmætasköpunina. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sjái einhverja hvata til þess að keyra upp verðmætasköpun í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni um að það er erfitt að merkja einhvers konar, hvað á maður að kalla það, atvinnustefnu í þessum fjárlögum. Í því myndu m.a. finnast svona hvatar. En ég held að á tímum sem þessum, það er verið að tala um 21. öldina, hvernig við getum mótað framtíðina, hefði t.d. verið áhugavert að sjá hvernig ríkisstjórnin myndi vilja beita því afli sem hún hefur til þess að halda utan um ákveðin verkefni. Þá er ég ekki að tala um að ríkið eigi að reka allt, heldur að við myndum sjá að ríkið tæki í auknum mæli skref, til að mynda í fjármögnun á stórum verkefnum sem væru ekki bara stóriðja heldur græn orka í þessu samhengi eða græn verkefni, til að fá einkaaðila inn, af því að við getum ekki ætlast til þess að ríkið geri allt. En það er ekki einu sinni að sjá svoleiðis verkefni á þessu borði, það eru engar stórhuga breytingar boðaðar og þess sakna ég.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir góða úttekt sem ég var að miklu leyti sammála. En ég hjó eftir því og það truflaði mig svolítið að hún bar saman og talaði um mótsögn í því að ríkisstjórnin styrkti matvælaframleiðslu, það væri mótsögn í því á móti loftslagsmálunum. Ég veit að styrkir til landbúnaðar eru mikill þyrnir í augum Evrópusinna og ég geri mér líka grein fyrir því að matvælaframleiðsla hefur áhrif á umhverfið. En málið er bara að við þurfum að borða. Ég sé það ekki alveg að við eigum öll að vera vegan eða eitthvað þess háttar. Þó að það megi örugglega gera ýmislegt á umhverfisvænni hátt þá þurfum við að tryggja bæði matvælaframleiðslu og matvælaöryggi í landinu [[Forseti hringir.]]og við erum þegar búin að sjá hversu miklum usla ein lítil veira getur valdið. [[Forseti hringir.]]Þannig að mér finnst það hvorki vera réttmætur né boðlegur málflutningur að spyrða þetta tvennt saman.
Ég vil biðja hv. þingmenn um að virða ræðutíma.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir fyrirspurnina frá hv. þingmanni. Ég er á þeirri skoðun, og við í Samfylkingunni höfum verið á þeirri skoðun, að það beri að styrkja landbúnað og dreifða byggð á Íslandi. Það er eðli stuðningsins sem við gerum athugasemdir við. Evrópusambandið sem hv. þingmaður vísar til hér reynir t.d. í dag að beina styrkjum í þá átt að styrkveitingar séu almennar, þannig að ef bændur vilja fara út í annars konar framleiðslu sem er loftslagsvænni þá missi þeir ekki styrkina. Það er ekki þannig í dag. 70% er framleiðslutengt þannig að það þrýstir þeim í gamaldags lifnaðarhætti og dregur úr nýsköpun í greininni. Við viljum sjá blómlega byggð hérna. Það skiptir máli. En við viljum líka að nýliðar í landbúnaði geti verið stórhuga á nýjum stöðum, geti tekið að sér ræktun á öðrum vörum sem þykja kannski loftslagsvænni þótt það þurfi auðvitað alltaf að vera eitthvert sambland þarna. Þannig að það er eðli styrkveitingar sem skiptir máli og ég sakna þess að þessum stærsta einstaka lið sem ríkisstjórnin stýrir beint sé ekki betur stýrt í loftslagsmálum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni greinargóð svör. Ég held að við getum alveg verið sammála um að það megi gjarnan og þurfi að auka nýsköpun í landbúnaði. En engu að síður fannst mér bara ekki rétt að spyrða þetta saman með þeim hætti sem gert var og það var aðallega það sem ég vildi gera athugasemd við.
Virðulegi forseti. Ég tek fram að þessari framsetningu var ekki beint að bændum heldur þeim sem veita styrkina, þeim sem móta umhverfið sem við störfum hér í og þeirri staðreynd að ríkið getur líka verið leiðandi í að eiga samtal við landbúnaðinn um hvernig við nýtum opinbert fé, hvernig við ræktum landið. Ég hef fullkominn skilning á því að það eru lifnaðarhættir í landinu, fólk hefur tekjur af ákveðnu fyrirkomulagi. En ef hugmyndin er sú að við séum að nota opinbert fé til að styðja við ákveðna geira hljótum við að gera kröfu til þess að það sé líka nýtt til þess að færa þessa geira inn í framtíðina og a.m.k. að gefa fólki valkost til að stunda annars konar landbúnaðarstörf.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir mjög yfirgripsmikla ræðu sem var flutt hér áðan og komið inn á marga punkta. Mig langar aðeins að staldra við sveitarstjórnir og sveitarstjórnarstigið. Aðeins fyrst, svo ég taki þann krók áður, kæmi það mér ekkert á óvart - af því að hv. þingmaður spurði: Er ríkisstjórnin ekki bara að færa skipulagsvaldið frá sveitarfélögunum til ríkisins? Það kom, vel að merkja, tillaga frá stjórnarflokkunum á síðasta kjörtímabili um nákvæmlega það að taka m.a. skipulagsvaldið af sveitarfélögunum, eins og t.d. í tengslum við Reykjavíkurflugvöll - þannig að það kæmi mér ekkert á óvart ef ríkisstjórnin færi nú þá leið að svipta sveitarfélögin skipulagsvaldinu. En mig langar að spyrja hv. þingmann, af því ég tek undir mjög réttmætar áhyggjur hv. þingmanns af miklu álagi, ekki síst fjárhagslegu, á sveitarfélögin: Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér að við getum brúað þetta bil af því að þetta er mikilvæg þjónusta sem sveitarfélögin sinna, ekki síst þegar kemur að málefnum fatlaðra? [[Forseti hringir.]]Sá málaflokkur er samt að sliga þau. Við sjáum líka aðra málaflokka, eins og öldrunarmál, hugsanlega fara til sveitarfélaga í ríkari mæli. [[Forseti hringir.]]Hvernig sér hv. þingmaður að við getum tekið á þessu þannig að sveitarfélögin standi undir sínu mikilvæga hlutverki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Já, ég hef miklar áhyggjur af stöðu sveitarfélaga. Þar er veitt ein viðkvæmasta þjónustan í landinu og það er verið að breyta þeim yfir í svona, hvað á ég segja, rekstrarhliðarskúffu, rekstrardeild ríkissjóðs. Það er verið að setja þangað yfir verkefni sem ríkissjóður treystir sér ekki til að sinna og tekjur fylgja ekki. Það liggur fyrir að endurskoða þarf tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Það hefur í gegnum tíðina allt of mikið verið flutt þarna á milli til að firra ríkissjóð ábyrgð og tekjur hafa ekki flust með. Við sjáum það í málaflokki fatlaðra þar sem vantar 9 milljarða inn. Þetta bitnar á fólkinu í landinu. Þannig að fyrsta skrefið er að taka til alvarlegrar umræðu tekjuskiptingu sveitarfélaga og ríkissjóðs og hætta þessu stappi á milli þessara stjórnsýslustiga af því að staðreyndin er sú að almenningur gerir ekki greinarmun á hvort hann fái þjónustu frá sveitarfélaginu eða ríkinu. Fólk vill bara að hlutirnir virki og við verðum að starfa betur sem ein heild.
Hæstv. forseti. Ég vil sérstaklega taka undir síðustu orðin: Við eigum að starfa sem ein heild. Fólkið okkar þarna úti skilgreinir ekki hver það er sem veitir þjónustuna; ríkið, sveitarfélögin eða jafnvel einkaaðilar. Það þarf bara að fá þjónustuna. Það er þannig sem við þurfum að ýta undir allar þær tillögur sem virkja það að þjónustan við fólkið batni svo að hún verði skilvirk, gegnsæ og náttúrlega líka einstaklingsmiðuð hverju sinni. Mig langar að spyrja hv. þingmann. Ég tek undir það að ég sakna þess gríðarlega að sjá aðgerðir, bæði í stjórnarsáttmálanum og í fjárlagafrumvarpinu. Það eru alls konar yfirlýsingar um ákveðin hlutverk en það eru engar aðgerðir eða tillögur, hvorki í stjórnarsáttmála né í fjárlagafrumvarpi. Það beinist m.a. að því sem tengist húsnæðismarkaðnum sem hv. þingmaður hefur oftar en ekki komið inn á. Ég sakna þess að sjá tillögur frá ríkisstjórninni til að auka traust launafólks á húsnæðismarkaði, m.a. til þess að ýta undir það að ungt og efnaminna fólk geti varanlega, [[Forseti hringir.]]ekki bara í einhverju átaki heldur varanlega, fest [[Forseti hringir.]]kaup á sínu eigin húsnæði. Hvernig sér hv. þingmaður það geta gerst?
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að staðan á húsnæðismarkaði er alvarleg fyrir flesta. Það eru margir sem telja að þetta snúist bara um þá sem ekki eru komnir inn á markaðinn, en við sjáum að stór hluti af húsnæðisverðshækkunum lekur yfir í verðbólgu. Hún lendir á öllum. Þetta skapar efnahagslegan óstöðugleika alls staðar. Við verðum að hætta að segja „við“ og „þið“ þegar við tölum um þennan málaflokk. Það eru ákveðnir hópar sem nýta sér úrræði ríkissjóðs eða sveitarfélaganna. En ég held að það skipti einmitt mjög miklu máli að fólk geri sér grein fyrir því að þessi úrræði eru til þess fallin að aðstoða ákveðna einstaklinga við að komast í öruggt húsaskjól, en að sama skapi skapar þetta ákveðið akkeri sem heldur áfram að ýta fasteignaverðshækkunum upp allan stigann, óháð því hvort fólk er að leigja eða kaupa. Þannig að ég tek undir með hv. þingmanni að ég hefði viljað sjá meira þarna, til að mynda í almenna íbúðakerfinu. Þær leiguíbúðir munu líka draga úr hækkunum á kaupmarkaðnum og það er það sem fólk verður að skilja. En það hefur ekki verið vilji til að útskýra þetta.
Virðulegi forseti. Nú ræðum við stærsta frumvarp hverrar ríkisstjórnar ár hvert. Hér ræðum við um það hvernig við ætlum að útdeila gæðunum, hvernig við ætlum að halda samfélaginu okkar gangandi, helst af sanngirni. Tekjur ríkissjóðs eru áætlaðar 955,5 milljarðar kr. á árinu en útgjöldin hins vegar 1.224 milljarðar kr., hallinn 168,5 milljarðar kr. Það kann kannski að líta illa út að vera með slíkan halla á fjárlögum en staðreyndin er sú að hann er jú betri, hann er til lánsins minni en við leyfðum okkur raunverulega að vona eftir að við fengum þennan heimsfaraldur í fangið með öllu því sem honum tilheyrir. Kæra þjóðin okkar sá til þess að hlutirnir urðu ekki eins slæmir þrátt fyrir að ferðaþjónustan missti fótanna og sé ekki enn búin að rétta úr kútnum eins og við vonum að hún geri. Það vorum við, sjálfir Íslendingar, sem sáum um það að efnahagshjólin héldu áfram að snúast. Við ferðuðumst ekki erlendis en ferðuðumst meira innan lands. Við gerðum vel við okkur í mat og drykk og í stað þess að eyða hátt í 300 milljörðum eins og við erum vön að gera árlega á erlendri grund þá fór til lánsins stór hluti af þessu fjármagni til okkar hér heima í formi einkaneyslu. Það var líka ýmislegt ágætt gert sem var ákveðinn hvati fyrir mörg fyrirtæki og við skulum nefna átak ríkisstjórnarinnar Allir vinna. Það var mjög gott framlag og það ber að þakka. Við vorum dugleg að gera við og jafnvel núna undir lokin var þetta framtak stjórnvalda eflt enn frekar þannig að Allir vinna var jafnvel líka komið í það að við gátum látið dytta að gömlu bíldruslunni og hvaðeina annað og fengið virðisaukann endurgreiddan. Þannig að það hefur nú ekki allt verið slæmt og ber að þakka það góða sem hefur verið gert og við stöndum í rauninni betur að vígi í þessum heimsfaraldri en margar aðrar þjóðir geta sagt. Hagstofan spáir engu að síður um 5,3% hagvexti á árinu 2022 og það er alveg frábært, ég verð bara að segja það. En í raun er verið að gera ráð fyrir komu 1,4 milljóna ferðamanna á næsta ári, tvöfalt fleiri en á þessu ári. Það er náttúrlega ekki víst að svo verði. Við erum alltaf að taka við nýjum og nýjum áskorunum og nú er nýjasta afbrigði af kórónuveirunni búið að taka landfestu hér þannig að við sjáum svo sem ekkert alveg fram á morgundaginn. En við sjáum alla vega að gert er ráð fyrir því að við höldum áfram að standa saman og vinna bug á því risaverkefni sem kórónuveiruheimsfaraldurinn er. Það er ýmislegt sem á að gera eins og ég sé í fjárlögunum og annað slíkt. Og eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur líka sagt, hann ætlar að klára núna á næstu tveimur árum að selja eina af gullgæsunum okkar sem er Íslandsbanki. Það er skammgóður vermir, finnst mér, á þessum tímapunkti þar sem bankarnir eru að mala slíkt gull að annað eins hefur varla sést. Þeir eru búnir að hala inn yfir 900 milljörðum kr. í arð núna frá hruni, hvorki meira né minna. Ég veit það og það hefur náttúrlega komið fram að við fáum ekki arðgreiðslurnar frá Íslandsbanka þegar við erum búin að selja gullgæsina. Ég vildi frekar að við héldum áfram að fá arð pínulítið lengur. Það er svo sem engin ástæða til þess að við eigum alla banka. Það er ekki ástæða til þess að við eigum tvo en það væri virkilega fallegt að sjá hvernig ætti þá að fara með þann sem við raunverulega eigum og viljum halda eftir, sem er Landsbankinn. Ég hefði viljað sjá hvernig við ætluðum að koma almennilegu samkeppnisumhverfi inn á þennan einokunarbankamarkað með því t.d. að boða það að við munum vera þar með samfélagsbanka sem raunverulega væri fyrir fólkið í landinu, raunverulega. Það er ekkert langt síðan við seldum af hlut okkar í Íslandsbanka þar sem verðið rauk upp og var náttúrlega alveg ljóst frá byrjun að við vorum að selja á undirverði. En það er sama, svoleiðis er það nú. Ég sé líka í þessum fjárlögum að enn er aðhaldskrafa á sjúkrahúsþjónustu upp á 477 millj. kr., það er eiginlega algjörlega með furðu. Það er verið að tala um að leggja eigi aukið fjármagn í sjúkrahúsin. Væri ekki bara rétt að byrja á því að koma þeim á núll, bara koma þeim út úr skuldunum? Það góða sem ég sé hins vegar í sambandi við sjúkrahúsin er að það er mjög jákvætt að loks eigi að koma almennilegri stjórn yfir spítalann. Þetta hefur verið nánast höfuðlaus her og það er ekki hægt að kenna því eingöngu um að fjármuni hafi vantað til sjúkrahússins því að það hefur verið vilji til að veita fé þangað, í raun hefur skipulagsvandi og á margan hátt ákveðinn stjórnunarvandi frekar einkennt starfsemina þar. En hvað gætum við sparað mikla peninga á því að útskrifa eldra fólkið okkar sem liggur í löngum röðum inni á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og bíður eftir viðunandi búsetuúrræði? Mér skilst að það eigi að losa um a.m.k. 30 núna fljótlega. Eftir verða þá kannski um 80 þannig að betur má ef duga skal. Það er ekki nóg að segjast vera að reisa hjúkrunarheimili úti um allt, það verður að tryggja rekstur þeirra, það verður að tryggja starfsfólk fyrir þau og til þess að laða til okkar starfsfólk, fagfólk, hvort sem það er inn á sjúkrahúsin sjálf eða í kringum umönnun við það fólk sem þarf á þeirri umönnun að halda, þá verðum við að greiða fólki viðunandi laun. Það segir sig sjálft. Það er kannski rétt að benda á að frá árinu 2017 hefur opinberum starfsmönnum fjölgað um 9.000, hvorki meira né minna, og með launum og launatengdum gjöldum er reiknað með að í kringum hvern og einn af þessum 9.000, svona að meðaltali, sé það um milljón á mánuði. Hvað skyldi nú vera 12 milljónir, ef við miðum bara við þá tölu, sinnum 9.000? Þetta er á ári, hverju einasta ári. Þetta eru sennilega á bilinu 10–11 milljarðar kr. Það er lítið að finna í þessu fjárlagafrumvarpi um varanlegar lausnir á rekstrarvanda spítalans. Við skulum líta á liðinn í fjárlagafrumvarpinu sem er undir endurhæfingu. Fjárheimild málaflokksins lækkar um 70 milljarða kr. og má segja að það sé vegna tímabundinna framlaga sem höfðu farið til SÁÁ og Samhjálpar. SÁÁ fær því engan viðbótarstuðning núna til að bæta upp það rekstrartap sem verður hjá samtökunum við það að hafa hætt að þiggja peninga úr spilakössum, hætt að þiggja frá spilafíklum sorgina sem þeir skilja eftir eftir sig í spilakössunum. Mér þótti það virkilega vel gert hjá SÁÁ og sannfærandi að sýna að þeir eru ekki tilbúnir til að taka á sama tíma fjármuni frá fíklunum með annarri hendinni á meðan verið er með hinni hendinni að reyna að hjálpa þeim að komast í gegnum fíknina. Mér fyndist vera bragur á því, svo ekki sé meira sagt, ef stjórnvöld héldu áfram að bæta samtökunum þann fjármissi sem þau verða fyrir um leið og þau hætta að þiggja þessa peninga úr spilakössunum. Annað sem mig langar að benda á í sambandi við Sjúkrahúsið Vog og starfsemi SÁÁ er að það eru 2.200 sjúklingar sem fara í gegnum Sjúkrahúsið Vog á hverju ári. Það eru 22.000–25.000 einstaklingar sem nýta sér þjónustu SÁÁ á hverju einasta ári í formi göngudeilda, sálfræðihjálpar og umönnunar og utanumhalds vegna fíknisjúkdóma. Það er sárara en tárum taki að við skulum horfa upp á það að fjárlögin gera ráð fyrir 1,1 milljarði kr. ríflega til þess að styrkja þessa heilbrigðisþjónustu. En það er ekkert nema sjálfsagt að setja 13 milljarða kr. í loftslagsvanda. Það er algerlega frábært. Það á að auka það um milljarð á ári til ársins 2032. Þá erum við farin að leggja 22 milljarða kr. í loftslagsvána. Ég furða mig á því þegar maður horfir upp á ástandið úti í heimi þar sem fólk nánast gengur um í geimbúningum til að geta labbað húsa á milli í bæjunum sínum vegna raunverulegrar mengunar og ég velti fyrir mér: Hvernig ætli raunveruleg mengun líti út? Hvernig er raunverulegt hættuástand mengunar ef það er það sem er mælikvarðinn hér á Íslandi? Er það svo að við viljum frekar svelta bræður okkar og systur bara til að geta sýnt fallega ásýnd út á við í alþjóðasamfélaginu, til að segja: Vá, sjáið þið hvernig við Íslendingar tröðkuðum á þeim sem minna máttu sín af því við ætlum frekar að nota peningana í loftslagsvána sem við erum ekki enn þá farin að þurfa að horfast í augu við. Eigum við að bíða eftir að horfast í augu við hana? Við þurfum þess ekki. Við þurfum hins vegar að einbeita okkur að því að reyna að láta þær þjóðir sjá ljósið sem raunverulega láta sér á sama standa um hvernig þær eru að fara með jörðina okkar. En að ætla að forgangsraða fjármunum svona, sem bitnar raunverulega á fólki sem þarf á þessum fjármunum að halda, er vægast sagt síðasta sort. Það er líka síðasta sort að lækka bankaskatt um ríflega 7 milljarða kr. á síðasta ári, á banka sem eru að springa af peningum, og þeir eiga nóg af peningum til að leggja inn í okkar sameiginlegu sjóði, nóg af peningum. Það er líka ömurlegt á að horfa að við skulum ekki fá fleiri krónur úr auðlindinni okkar, sjávarauðlindinni okkar. Nei, vitið þið það, þetta er afkomutengt. Þess vegna lækka ekki auðlindagjöld, þetta er bara bull, segja þeir. Það er bara bull að það sé eitthvað minna að fá núna 5 komma eitthvað milljarða eða 4,7 milljarða út úr okkar sameiginlegu auðlind á ári versus ríflega 11 milljarða árið áður, á milli ára. Nei, þetta er ekki lækkun á veiðigjöldum, það er bara alrangt, vegna þess að EBITDA er bara svona. Svona er bara raunveruleg staða. Á sama tíma eru þessi fyrirtæki að greiða sér út milljarða á milljarða ofan í arðgreiðslur af okkar sameiginlegu auðlind, sjávarauðlindinni. Ég er búin að fá nóg af þessari hagsmunagæslu í kringum risavaxin milljarðafyrirtæki sem eru búin að sölsa undir sig landið og miðin og eiga nánast orðið í hverju einasta fyrirtæki á landinu. Það er algerlega með ólíkindum að þetta skuli ekki koma hér uppi á borð, algerlega með ólíkindum. Ég segi: Ef við höfum efni á þessum 13 milljörðum í loftslagsvána, sem við erum ekki enn þá farin að glíma við hér heima, bara til að sýna hvað við erum dugleg og hvað við ætlum að hjálpa jörðinni okkar, þá skulum við setja helmingi meira í fátæka fólkið sem stendur í röðum til að biðja um mat núna fyrir jólin. Það er svo rosalega gaman, allt er vænt sem vel er grænt, að koma hér fram og segja: Jú, víst ætlum við að setja meiri peninga í loftslagsmálin. En fyrirgefðu fátæki maður, fátæki faðir, fátæka móðir og barn, við eigum ekki peninga handa þér. Nú fyrir jólin er SÁÁ að fara af stað með jólaálfasöluna sína. Ég hvet ykkur öll til að kaupa álfinn. Ég held að það sé engin fjölskylda á landinu sem ekki á aðstandanda eða einhvern náinn sér sem er að glíma við alkóhólisma og andstyggðarfíknisjúkdóma. Við vitum hvers virði það er að fá hjálpina og það er þarna sem hana er að finna. Mestu sérfræðinga á sviði sjúkdómsins er að finna hjá SÁÁ. Það er sárara en tárum taki að sjá það, þegar við vitum að tæplega 700 manns bíða við þröskuldinn inn á Sjúkrahúsið Vog til að biðja um hjálp, að ekki skuli vera hægt að opna faðminn og hleypa þeim þangað inn. Það er algerlega fáránlegt að þessi þjónusta og þessi sjúkdómur skuli ekki vera viðurkenndur í heilbrigðiskerfinu og tekið utan um hann þar eins og hvern annan sjúkdóm. En ég vona að í framtíðinni fari að draga dálítið úr þeim fordómum sem hafa einkennt nánast alla umgjörðina í kringum þá sem eiga bágt og glíma við þennan sjúkdóm og í kringum þá sem eru að berjast við kerfið til að fá fleiri krónur til að geta hjálpað fólkinu sínu. Um 15 manns að meðaltali deyja á hverju einasta ári í þessari bið eftir hjálp á Sjúkrahúsinu Vog. Er það viðunandi, virðulegi forseti? Nei, það er síðasta sort og engin stjórnvöld ættu nokkurn tíma að þurfa að horfast í augu við það að þau hefðu getað komið í veg fyrir slíkt, bara með því að viðurkenna vandann og bregðast við honum, ekki á morgun heldur núna. Tölum um örorku og málefni fatlaðs fólks. Það er ekkert í fjárlagafrumvarpinu fyrir öryrkja, ekki neitt, nema 4,6% reglulega vísitölutengda uppbótin sem er 1. janúar á ári hverju og á að koma til framkvæmda núna í janúar. Jú, svo er talað um, vegna verðbólgu og annars, að bæta eigi við 1%, alveg heilu prósenti, til ykkar, öryrkjaræflarnir ykkar, sem eruð með 250.000–260.000 kr. á mánuði. Ef þið eruð ekki með lífeyrissjóð eða neitt og eruð að hokra sjálf þá fáið þið alveg heilt prósent í viðbót. Vá, þvílík rausn. Þetta er talið mikið framfaraskref, alveg eins og þeir 22 eða 23 milljarðar sem voru settir í lægsta tekjuskattsþrepið sem ríkisstjórnin og talsmenn hennar fá aldrei nóg af að dásama. En á sama tíma er ég á ofurlaunum að fá að þiggja af þessum 22 milljörðum í þriðja lægsta skattþrepinu. Ég fæ líka að njóta þess þrátt fyrir að hafa akkúrat ekkert með það að gera frekar en persónuafsláttinn sem ætti miklu frekar, eins og Flokkur fólksins hefur ítrekað kallað eftir, að færa niður til þeirra sem virkilega þurfa á honum að halda. Hvað hefur milljónamaðurinn að gera með 56.000 kr. á mánuði í persónuafslátt? En hvað gæti það gert fyrir fjölskylduna sem uppfyllir ekki einu sinni lágmarksframfærsluviðmið velferðarráðuneytis? Hvað myndu þessar 56.000 kr. gera fyrir þessa fjölskyldu? Þær gætu skipt sköpum fyrir hana, algerlega skipt sköpum. Hvað gera þær fyrir milljónamanninn? Hann getur keypt sér einni koníaksflöskunni meira og látið hana kosta 50.000 kall í þetta skipti í stað þess að kaupa fyrir 12.000 kr. ef hann hefði ekki fengið persónuafsláttinn. Það er með hreinum ólíkindum hvernig fjármunum er forgangsraðað. Þetta fjárlagafrumvarp byggir á fjármálaáætlun, sem er náttúrlega góð endurnýting, þetta er eins og með orkuna, endurnýjanlega orku, endurnýtum dósirnar og förum með þetta í dósasöluna og endurnýjum allt. Það á samt sem áður ekki að endurnýja fjárlagafrumvarpið. Það á að koma eitthvað alvöru inn í fjárlagafrumvarp eftir heilt kjörtímabil þar sem fátækt fólk hefur verið látið bíða eftir réttlætinu. Það á að hætta að láta það fólk bíða eftir því réttlæti. Það er algerlega óskiljanlegt með öllu hvers vegna ekki er tekið utan um öryrkja líka og frítekjumark þeirra hækkað til þess að gefa þeim tækifæri til að leita út á vinnumarkaðinn. 109.000 kr. frítekjumark launatekna öryrkjans er búið að vera fast, blýfast, í tólf ár, hvorki meira né minna. Hefur það fylgt vísitölu? Nei. Vísitölu neysluverðs? Nei. Einhverri vísitölu? Nei, engu. Við skulum bara hafa það þarna, þið skulið halda áfram að éta það sem úti frýs, því væntanlega, ef þið eruð öryrkjar, þá hafið þið kannski bara ekkert út á vinnumarkaðinn að gera. Eða hvað, eru það skilaboðin? Þannig hafa skilaboðin verið til okkar öryrkja, nákvæmlega þannig. En nú á að gera eitthvað fyrir öryrkjana. Samt sem áður á ekki að draga þá út og reyna að efla þá þó að það komi fram í stjórnarsáttmálanum. Þess sér engan stað hér. En það á aftur á móti að tvöfalda, sem er rosalega frábært, viðmið skerðinga á launatekjur vegna launa aldraðra. Frábært, enda eru það örfáir einstaklingar sem geta nýtt það og hér er talað um að þessi aðgerð muni kosta ríkissjóð yfir 500 millj. kr. Er tekið tillit til þess hvað mun skila sér aftur í ríkissjóð í formi óbeinna skatta, virðisauka og að það verður meiri neysla, verður meiri möguleiki á því að eyða fleiri krónum? Hvað gerir ríkissjóður ef þú opnar veskið og kaupir þér eitthvað? Hann hirðir stærðarinnar hlut af því. Hvað gerir ríkissjóður ef þú ætlar að kaupa þér bensín? Hann hirðir a.m.k. 70% af verðinu. Þannig að í raun og veru er allt að vinna og engu að tapa. Flokkur fólksins er búinn að mæla ítrekað fyrir frumvörpum um að afnema skerðingar á launatekjur aldraðra með öllu. Við höfum lagt fram skýrslur hér sem draga það bersýnilega fram að meiri líkur en minni eru á því að þetta yrði hagur fyrir alla: Lýðheilsa og aukin velsæld og vellíðan fullorðna fólksins okkar sem hrökklast inn vegna þess að það tekur því ekki að fara út að vinna. Það kostar að koma sér í vinnuna. Fólk getur kannski ekki unnið 100% vinnu en langar samt að taka þátt. Félagslega, andlega og alla vega er betra að virkja okkur og efla mannauðinn þannig að við getum tekið þátt. Það er nákvæmlega það sem Framsóknarflokkurinn vann sinn stóra kosningasigur út á. Þeir ætla nefnilega að efla og fjárfesta í mannauðnum. Hver þekkir ekki þennan frasa: Við ætlum að fjárfesta í mannauðnum? Það verður bara að virkja mannauðinn. Hvernig á að virkja hann? Svíþjóð prófaði að bjóða öryrkjum að fara út á vinnumarkaðinn án skerðinga. Þeir voru að reyna að ná fram þeim sem eru líkamlega hraustir en ættu erfitt andlega, með því að taka þátt og koma sér út úr dimmunni og vesöldinni og vanlíðaninni sem fylgdi því að vera öryrki, einn heima, félagslega einangraður. Og hverjar urðu niðurstöðurnar? Við erum búin að tala um þetta hér í fjögur ár, Flokkur fólksins. Við erum með gögn, við erum með skýrslur sem sýna staðreyndir. 32% af þeim Svíum sem fóru út á vinnumarkaðinn og fengu þennan aðlögunartíma skiluðu sér ekki aftur inn í örorkukerfið. Það verður að átta sig á því að það er líka mannauður í öryrkjum. Þó að samfélagið líti oft á tíðum og stjórnvöld nánast alltaf á okkur öryrkja eins og tíunda flokks þjóðfélagsþegna þá er mannauður í öryrkjum. Það á að virkja hann, það á virða hann, það á að hjálpa öryrkjum að bjarga sér sjálfir. Þeir vilja ekki vera þiggjendur ef þeir þurfa þess ekki. Þeir vilja ekki vera á framfærslu Tryggingastofnunar ef þeir þurfa þess ekki. Þeir vilja ekki sjá það. Ég hefði haft meiri væntingar til sáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð er að leiða þessa ríkisstjórn annað kjörtímabilið í röð og forsætisráðherra sem sagði í þessum ræðustóli í september 2017: Það að láta fátækt fólk bíða eftir réttlætinu er það sama og að neita því um réttlæti. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því, virðulegur forseti, að þessir þjóðfélagshópar eigi að bíða enn eitt kjörtímabil eftir réttlætinu. Við skulum tala um þá ofrausn sem er í því að það eigi að leggja aukaprósent ofan á hækkun vísitölunnar sem á að leiðrétta kjör almannatryggingaþega núna í janúar. Við erum að glíma við verðbólgu. Hver er raunverulegur ábati? Þetta er svona aumingjagreiði. Ég kalla þetta aumingjagreiða, að sýnast vera góður, að bæta heilu prósenti ofan á ykkur þarna, almannatryggingavesalingarnir ykkar, einu prósenti ofan á bæturnar. En við vitum jú að það er blússandi verðbólga. Við vitum að það er allt rokið upp úr öllu valdi. Við vitum að húsaleigan er farin algjörlega úr böndunum og það getur nánast ekki nokkur einasti maður sem er með undir 2 milljónum á mánuði keypt sér húsnæði á frjálsum markaði. Það er óskiljanlegt að það eigi ekki að hækka frítekjumörk örorkulífeyrisþega, það er algerlega með ólíkindum. Flokkur fólksins mælti líka, eins og ég sagði áðan, fyrir því að afnema algerlega skerðingar á launatekjur eldra fólks. Þegar ég fór fram á að við fengjum að mæla fyrir þessu var Ásmundur Einar Daðason hæstv. ráðherra velferðar og barnamála. Það var tekið utan um málið og hann ætlaði nú aldeilis að láta reikna það út hvort það væri rétt sem gögn Flokks fólksins og útreikningar bentu til, að það myndi hreinlega vera ábati fyrir ríkissjóð að fella niður allar skerðingar á launatekjur aldraðra. Það var svo einkennilegt að við fengum aldrei nokkurn tíma að vita hvað kom út úr því, nema bara: Heyrðu, þetta er bara alrangt hjá ykkur. Það sagði nefnilega Capacent, nánast daginn áður en þeir fóru á hausinn. Við fengum aldrei að sjá forsendurnar eða nokkurn skapaðan hræranlegan hlut um það hvernig það hefði verið reiknað út til þess að reyna að sýna fram á að útreikningarnir sem Flokkur fólksins lagði fram hefðu verið rangir. Það þýðir ekki að tala bara alltaf um að það kosti 100 milljónir hér og 100 milljónir þar. Það verður líka að átta sig á því, ef það eru 100 milljónir frá ríkissjóði, hvað hann fær þá í staðinn. Hvað fær hann í staðinn þegar öryrkjamamman og -pabbinn geta keypt skólatösku og geta keypt nýja skó og úlpu á barnið sitt fyrir jólin? Hvað kemur í ríkiskassann þegar þau geta gefið fólkinu sínu almennilega að éta með því að fara út í búð og kaupa eins og annað fólk eitthvað annað en hrísgrjón, grænar baunir og haframjöl? Það verður að reikna dæmið til enda, virðulegi forseti. Þessi ákvörðun um að afnema frítekjumark vegna launatekna aldraðra er talin kosta ríkissjóð 540 milljónir. Þetta er bull, virðulegi forseti. Við vitum það að skatttekjurnar munu aukast. Hvað skyldi nú ríkissjóður taka af hverjum 100.000 kr. sem þessir einstaklingar munu vinna sér inn? Þið vitið það. Það vita það allir sem vita vilja að við borgum hellingsskatta hér og sennilega, þegar teknir eru allir aukaskattarnir og óbeinu skattarnir og virðisaukaskatturinn og allt saman ofan á heila klabbið, þá eru bara nokkrar krónur eftir af hundraðþúsundkallinum af því að ríkið er búið að hirða það allt saman í einhverju formi. Virðulegi forseti. Þetta er sá málaflokkur sem ég brenn fyrir. Það er að hjálpa fólkinu okkar, mæta því þar sem það er, sýna að hér séu stjórnvöld sem láta fólkið sitt raunverulega varða og séu að vinna fyrir alla, eins og kemur fram í stjórnarsáttmálanum. Þau vilja vinna fyrir alla. Hæstv. fjármálaráðherra hefur stundum sagt að ekki sé hægt að gera allt fyrir alla. Það er enginn að ætlast til þess. Það er bara verið að tala um að forgangsraða fjármunum, að það sé kannski ekki verið að lækka álögur á milljarðamæringa og láta um leið aðra í þjóðfélaginu svelta, að láta ekki einhverja safna auð með augun rauð á meðan hina brauðið vantar. Það er það sem við erum að tala um. Ríkisstjórn fyrir allt samfélagið er ríkisstjórn sem mismunar ekki þegnunum. Það er enginn að tala um að allir eigi að vera eins. Það er enginn að tala um Castro-Kúbu, með fullri virðingu fyrir henni. Það er bara verið að tala um að við séum ekki hér að horfa upp á fátækt fólk eina ferðina enn, eitt árið enn, loka augunum, snúa blinda auganu að því og þykjast ekkert vita og láta eins og meðaltalið hjá OECD segi að við höfum það svo rosalega gott. Eðli málsins samkvæmt kemur út ágætismeðaltal á laununum mínum og öryrkjans en ég er ekki viss um að öryrkinn, sem eingöngu er á framfærslu almannatrygginga, myndi viðurkenna að hann hefði það eins gott og meðaltalið gæfi til kynna. Við skulum átta okkur á því að sú verðbólga sem við erum að taka í fangið núna mun líka stórauka útgjöld ríkissjóðs hvað varðar verðbótahækkunina í sambandi við lánin okkar og annað slíkt, þetta er á áttunda milljarð. Þannig að það er verðbólgan sem við þurfum að ná niður. Við þurfum að berja þessa verðbólgu niður með öllum mögulegum ráðum og ég er að vona að það verði gert. En til þess verður að fara að úthluta og og byggja almennilega af húsnæði. Fasteignamarkaðurinn er hér gjörsamlega í rusli. Það er með hreinum ólíkindum að ekki skuli vera búið að grípa þar inn í fyrir löngu áður en við verðum gjörsamlega búin að fá þetta allt í buxurnar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir afbragðsræðu hér rétt áðan. Mig langaði aðeins að bregðast við af því að hún hitti mig svolítið í hjartastað þegar hún nefndi að þegar við erum að tala um ríkisreksturinn séum við stundum í því að henda krónunni og spara aurinn. Hún kom ágætlega inn á það áðan og nefndi það í samhengi við mál sem ég nefndi í gær í umræðum um stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra. Er það ekki þannig, ef við horfum til að mynda á málefni SÁÁ þar sem 700 manns eru á biðlista, þar sem ríkið veitir ekki fjármagn sem dugir fyrir þeirri starfsemi til að hægt sé að tala um að það sé gert með mannsæmandi hætti, að nákvæmlega þar, með öllum þeim afleiðingum sem fylgja því, eyðum við svo sannarlega of litlum peningum, sem við fáum síðan í bakið síðar í formi aukinna útgjalda?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir andsvarið. Jú, þetta er hárrétt. Það er það illa búið að þessu fólki. Þrátt fyrir að sumir séu það lánsamir að komast í forgang og fá læknishjálp er það meira að segja þannig að þegar einstaklingurinn kemur aftur út í samfélagið er mjög lítið hægt að gera til að taka utan um alla, því miður. Oft rata þessir einstaklingar því aftur í röðina til að leita að hjálp. Við gerum þetta ítrekað. Þarna erum við að spara aurinn, við erum að fleygja krónunni og við komum alveg rosalega illa fram við þennan þjóðfélagshóp sem er alveg risastórt samansafn af flottu fólki. Það er risamannauður sem við eigum að virkja. Ef hann fengi að koma og taka þátt í samfélaginu myndi hann skapa okkur alveg ótrúlega mikið meira af verðmætum en þeir vilja raunverulega vera láta að það kosti okkur. Fyrst og síðast, hv. þingmaður, á að setja málefni fíkla og alkóhólista beinustu leið undir heilbrigðisráðherra, beinustu leið inn í kerfið og viðurkenna sem heilbrigðisvanda.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágætissvar. Mig langar þá að fara með þessa umræðu aðeins lengra. Nú erum við í þeirri stöðu að ríkissjóður tekur á sig mikið högg út af heimsfaraldrinum, eins og við vitum, og skuldastaðan er þannig að kannski er ekki hægt að gera allt sem við vildum fyrir þá sem höllustum fæti standa. Við höfum auðvitað okkar metnað og markmið til að gera vel. En mig langar að spyrja, af því að við í mínum flokki, Viðreisn, höfum verið svolítið áhugasöm um að benda á að ágætistekjuöflun fyrir ríkissjóð, til að mynda til að koma til móts við þennan hóp, gæti verið að breyta fyrirkomulagi veiðigjalda, fiskveiðistjórnarmálunum okkar: Sæi þingmaðurinn það ekki sem góða leið til að mæta þeim viðbótarútgjöldum sem þarna eru til skemmri tíma að bæta við tekjustofninn með þeim hætti að auka við veiðigjöldin?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara svar. Jú, svo sannarlega. Ég fæ aldrei leiða á því að tala um hvernig við erum akkúrat búin að rýra innkomu í ríkissjóð vegna lækkunar á veiðigjöldunum. Ég hef nú gjarnan bætt um betur og talað um 7 milljarða vegna bankaskatts. Og ég get ekki einu sinni séð fyrir mér ef við myndum ekki nota nema bara 30% af þessum 11,4 milljörðum í það að bæta heilbrigðisþjónustuna og aðstoða þennan þjóðfélagshóp sem við erum að tala um, hv. þm. Sigmar Guðmundsson, sem lýtur að sjúkrahúsinu Vogi og starfsemi SÁÁ. Svo sannarlega, hv. þingmaður, við eigum þessa peninga ef við forgangsröðum bara, fólkið fyrst. Það er engin spurning að hægt er að sækja þetta fé til þeirra sem eru aflögufærir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir ræðuna hér í dag og tek undir af heilum hug hvað varðar kjör öryrkja og þeirra sem þurfa að draga fram lífið á örorkulífeyri. Eins og hv. þingmaður benti á hefur frítekjumark öryrkja verið óbreytt í 12 ár og kjaragliðnunin á milli örorkubótanna og lægstu launa þannig að ekki verður við unað. Ég hef velt því fyrir mér hvort það sé kannski hugmynd sem við ættum að ræða í alvöru að sleppa frítekjumörkunum. Ég hef aldrei reiknað það út, ég veit ekki hvað það þýðir, ég er ekki viss um að neinn viti það upp á hár - en að gefa fólki tækifæri til virkni sem við vitum að eykur heilbrigði og bætir samfélagið þannig að við sjáum hvað hægt er að gera og hættum að girða í kringum fólk sem þarf að vera á örorkubótum með skerðingum og frítekjumörkum sem halda því í fátæktargildru.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir andsvarið. Flokkur fólksins hefur ítrekað mælt fyrir frumvörpum um að afnema með öllu skerðingar vegna launatekna aldraðra og öryrkja og gefa þeim kost á því að laga sig að vinnumarkaðnum og efla þann mannauð sem felst í þeim þjóðfélagshópi. Við höfum svo sannarlega kallað eftir því að kalla allt það fram sem við mögulega getum hjá einstaklingnum til að gefa honum kost á að bjarga sér sjálfur. Það yrði ekki bara ábati fyrir viðkomandi heldur fyrir samfélagið allt í heild sinni. Ég tek svo sannarlega undir það með hv. þingmanni að við eigum að afnema þessar skerðingar og gefa fólki kost á því að hjálpa sér sjálft.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er auðvitað þannig að tvennt af því sem við ræðum hér í dag - eiginlega allt en tvennt sem hv. þingmaður tók fram í ræðu sinni - er vandi sem er búinn til af mönnum, er af manna völdum. Fátækt er annað, loftslagsbreytingar eru hitt. Ég hlustaði þegar þingmaðurinn spyrti það tvennt saman. Ég skil hvað hv. þingmaður er að segja, forseti, en ég held að við verðum að horfast í augu við það í okkar ríka samfélagi að við þurfum að gera hvort tveggja. Við þurfum að útrýma fátækt og við þurfum líka að berjast við loftslagsbreytingar. Mig langar bara að spyrja hv. þingmann, forseti, hvort ég hafi skilið hana rétt, að eitt útiloki annað í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Nei, ég sagði einfaldlega að ef við hefðum efni á að setja 13 milljarða í loftslagsvána, sem er ekki orðin viðvarandi hér, getum við tvöfaldað þá upphæð í „fólkið fyrst“, það var það sem ég sagði. Ekki það að ég sé að afneita því sem er að gerast á jörðinni okkar akkúrat núna, það er af og frá. En þegar við tölum um forgangsröðun fjármuna hjá Flokki fólksins þá segjum við: Fólkið fyrst, svo allt hitt. Við segjum líka: Þeir sem eru aflögufærir, eins og bankarnir, útgerðin og aðrir slíkir - sækið fjármunina þangað. Ef þið getið sett 13 milljarða í loftslagsvána getið þið sett 26 milljarða í fólkið fyrst. En við skulum umfram allt útrýma fátækt, það er boðskapur Flokks fólksins.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um loftslagsvána og afneitar henni sannarlega ekki. Mig langar til að spyrja þingmanninn hvort hún telji, í ljósi loftslagsbreytinga og annarra samfélagsbreytinga og breytinga á heiminum sem við horfum fram á á næstunni, að forsendur hagkerfis okkar og fjármálakerfis standist. Það sem ég á við er akkúrat það sem þingmanninum varð tíðrætt um, þ.e. að kerfið lítur á fólk sem einskis virði á meðan það er ekki vinnandi. Mig langar að spyrja þingmanninn: Hvað er mannauður? Er það bara vinnandi manneskja? Væri ekki nær að við myndum finna leið til að byggja upp samfélag þar sem vinna er eitthvað sem fólk kýs að gera, velur að gera ef það hefur tök á og vilja til en að enginn þurfi að vinna til að tryggja lífsafkomu sína?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta var svolítið snúið vegna þess að ég er ekki þeirrar skoðunar að einhver eigi að geta verið hér án þess að leggja neitt af mörkum til samfélagsins ef hann getur. Mannauður felst ekki einungis í vinnandi fólki. Mannauður felst líka í börnunum okkar sem fá kannski ekki tækifæri til að taka þátt í tómstundum eða einu eða neinu vegna fátæktar. Mannauður felst í öllum þeim sem eru hér og fá ekki að njóta sín, ég er að kalla eftir því að virkja þann mannauð. Ég vona að þetta svari spurningunni a.m.k. að einhverju leyti. Nei, mannauður er ekki bara vinnandi manneskja. Mannauður er í okkur öllum og við eigum að fá að njóta okkar hvert á sínu sviði eins og við erum og aldrei þurfa að búa við þá hömlur sem fátæk börn, 12–15% íslenskra barna, þurfa t.d. að búa við í dag. Ég vil fá þann mannauð virkjaðan, lofa þeim börnum að njóta sín og vera til.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Nú hjó ég eftir orðunum „að leggja af mörkum til samfélagsins“. Þetta hefur mjög lengi verið mér hugleikið. Hvað er það að leggja af mörkum til samfélagsins? Er það endilega vinnuframlag og er það vinnuframlag gegn launum og helst fyrir einhvern annan? Ég skynja ákveðna mótsögn í málflutningi þingmannsins sem felst í því að hún nefnir annars vegar að hún telji ekki rétt að hún fái skattafslátt vegna sinna ágætu launa en hins vegar að hún telji rangt að framlag ríkisins til framfærslu fólks sé skert vegna vinnuframlags. Mig langar að spyrja þingmanninn: Á hvaða tímapunkti, við hvaða launamark, telur hv. þingmaður rétt að framlag ríkisins til framfærslu einstaklings verði skert eða fellt niður vegna þess að sjálfsaflatekjur viðkomandi séu orðnar of háar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvað kalla ég það að leggja af mörkum til samfélagsins? Ég átta mig ekki alveg á þessu. Ég veit ekki betur en við búum í samfélagi sem við þurfum að reka, við erum með skóla og við erum með alla skapaða hluti og við erum með okkar ríkissjóð. Við reynum að byggja hann upp þannig að við getum veitt þá grunnþjónustu sem samfélagið kallar eftir, ég ætla ekki að draga fjöður yfir það. En hvenær á einstaklingur ekki að þiggja ölmusu frá almenningi til þess að hafa það eitthvað aðeins betra? Það er þegar hann er orðinn það tekjuhár, kominn í hæsta skattþrep, að hann geti algerlega séð um sig sjálfur. Einstaklingur sem er sjálfbær og getur séð um sig sjálfur þarf ekki að þiggja af almannafé. Þar stend ég. Í þessu kerfi okkar er nefnilega verið að skattleggja fátækt. Það er verið að skattleggja fátækt fólk sem á ekki fyrir salti í grautinn og mér finnst algerlega fyrir neðan allar hellur að hálfgerðir ríkisbubbar, fólk sem getur séð um sig sjálft, séu að þiggja fjármagn frá fátæku fólki sem er skattlagt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir ræðuna, innblásin eins og endranær. Ég er algjörlega sammála henni um að forgangsröðun í fjárlagafrumvarpinu er mjög bjöguð og leggur ekki, raunar langt í frá, nógu ríka áherslu á að bæta kjör þeirra verst settu í samfélagi okkar. Ég hjó hins vegar eftir athugasemdum hv. þingmanns hvað varðaði loftslagsbreytingar og fjármagnið sem verið er að veita í þá baráttu. Mig langar að ræða aðeins við hana um forgangsröðun fjármuna og „Fólkið fyrst“ í þessu samhengi, vegna þess að þó að við tökum kannski ekki eftir því akkúrat núna að loftslagsbreytingar hafi mikil áhrif hér á Íslandi munu þær gera það ef við bregðumst ekki við. Við eigum undir högg að sækja t.d. varðandi hækkun sjávarmáls og annað slíkt, þannig að framtíðarkynslóðir, fólkið sem er framtíðin okkar, mun bera skarðan hlut frá borði ef við bregðumst ekki við strax þrátt fyrir að við sjáum ekki enn afleiðingar þess. Ég velti fyrir mér: Getum við ekki bara gert hvort tveggja, hv. þingmaður? Og er það ekki fólkið fyrst að berjast gegn loftslagsvánni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir andsvarið. Gera hvort tveggja? Jú, ég hef ítrekað sagt að ef við getum tekið 13 milljarða til að setja í loftslagsvána, sem sannarlega er fyrir hendi og við ættum nú að vera voða góð og elskuleg og hugsa til komandi kynslóða, þá vil ég um leið setja akkúrat tvisvar sinnum meira í fátæka fólkið. Þá vil ég taka fjármagn frá þeim sem eiga nóg af því: Ég vil taka það frá bönkunum. Ég vil taka það af sjávarauðlindinni. Ég vil taka frá sægreifunum, og gjörið svo vel og takið frekari þátt í samfélaginu en þið gerið raunverulega. Það er það sem ég er að segja: Fólkið fyrst. En líka það að ég efast um að fátækt fólk sé einmitt að velta því fyrir sér hvað það eigi að gera til þess að eyða fleiri krónum í baráttuna við loftslagsvána þegar það á ekki fyrir næstu máltíð. Ég efast um að það sé svoleiðis. Þegar ég tala um að fólkið eigi að koma fyrst þá er ég að segja: Við skulum hjálpa öllum til að taka þátt í samfélaginu og berjast sameiginlega gegn loftslagsvánni en ekki að vera að sýna það svart á hvítu að til séu 13 milljarðar í baráttuna við loftslagsvána á meðan ekki eru til peningar til að gefa fólki að borða. Ég vil sækja peningana til þeirra sem eiga nóg af þeim fyrir. Setjum 13 milljarða í loftslagsvána, setjum 300 milljarða í loftslagsvána en setjum alltaf tvisvar sinnum meira til þeirra sem þurfa á því að halda.
Frú forseti. Fátækt fólk á líka börn sem munu upplifa neikvæðar afleiðingar loftslagsbreytinga. Þannig að ég hugsa að margir fátækir hafi það í huga hvað slök barátta gegn loftslagsvánni gæti þýtt, gæti haft í för með sér fyrir börn sín og barnabörn. Ég er alveg sammála, við þurfum að gera miklu meira fyrir fátækasta fólkið á Íslandi. Ég tel hins vegar ekki að þetta sé fyrsti staðurinn þar sem við eigum að byrja á að skera niður til þess að svo megi verða. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni: Byrjum á bönkunum, byrjum á sjávarútveginum, byrjum á þeim sem mest eiga. En ég vil a.m.k. ekki segja að um leið og fólk er komið undir eitthvert ákveðið tekjumark þá hætti loftslagsbreytingar og baráttan gegn þeim að skipta einhverju máli eða að það sé ekki lengur viðeigandi að ræða það í samhengi við fólk sem hefur minna á milli handanna. Við vitum líka að loftslagsbreytingar munu hafa verstar afleiðingar fyrir fátækasta fólkið í heiminum þannig að ríkt land eins og Ísland verður að gera miklu betur en að leggja fram þessa 13 milljarða.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég hef staðið í þessum sporum, í sporum fátæka foreldrisins sem hefur varla haft efni á því að gefa barninu sínu að borða. Og ég get svo svarið það, bara eins og ég stend hér, að það skiptir næstum því ekki máli hvort maður kæfir krakkana í mengun eða sveltir þau í hel, við verðum að átta okkur á því að staðan er bara þannig hér á Íslandi í dag að við verðum að forgangsraða. Ef við myndum bjarga heiminum með því að sýna okkar góða vilja út á við og eyða nánast öllu sem við mögulega gætum í loftslagsvána þá væri það bara frábært, þá skyldum við bara gera það. En sú er bara ekki raunin. Þegar ég segi: Forgangsröðum fjármunum fyrir fólkið fyrst, þá á ég nákvæmlega við fæði, klæði og húsnæði fyrir alla. Ekki skilja fólkið eftir, ekki skilja það eftir óbætt hjá garði. Við eigum ekki að láta fólkinu okkar líða illa vegna fátæktar.
Virðulegi forseti. Ég stend hér stolt, auðmjúk og þakklát fyrir að fá það tækifæri að flytja jómfrúrræðu mína hér á hinu háa Alþingi. Það er ekki sjálfgefið að fá tækifæri til að vinna að góðum málum í þágu samfélagsins alls. Í málum jafn ítarlegum og tæknilega flóknum og fjárlögum er auðvelt að gleyma sér í einstaka tölum og liðum. Það sem skiptir mestu máli er heildarmyndin, að geta séð skóginn fyrir trjánum. Hvernig lítur heildin út? Fjárlagafrumvarpið gefur okkur von til þess að vera bjartsýn eftir öldugang undanfarinna mánaða og efnivið til frekari vinnu. Við yfirferð fjárlagafrumvarpsins kemur skýrt í ljós að efnahagshorfur hafa batnað til muna frá framlagningu síðasta fjárlagafrumvarps. Afkoma og skuldahorfur ríkissjóðs hafa batnað og tekjur eru áætlaðar meiri en í fjármálaáætlun. Það er ekki sjálfgefið að vera á þessum stað eftir heimsfaraldur sem sett hefur flestar þjóðir í erfiða stöðu. Það er í raun leitun að annarri þjóð sem stendur jafn traustum fótum og við hér á Íslandi. Stjórn ríkisfjármála byggir á traustum grunni og þau eru ábyrg og metnaðarfull. Opinber fjármál síðustu mánaða hafa mótast af efnahagslegum áhrifum heimsfaraldursins en eðlilegt er að halli hafi verið á ríkissjóði vegna samdráttar og aukinna útgjalda. Hallinn hefði hins vegar verið umtalsvert meiri hefði ekki verið ráðist í viðspyrnuaðgerðir, því að líkt og við sjáum nú skiluðu þær góðum árangri. Vinnumarkaðsaðgerðir ríkisstjórnarinnar og hraður viðsnúningur hagkerfisins hafa tryggt að atvinnuleysi hefur dregist hraðar saman en við þorðum að vona. Við megum þó ekki slaka á því að enn er hætta á langtímaatvinnuleysi. Því er mikilvægt að huga að umgjörð vinnumarkaðarins. Niðurstaða kjarasamninga mun ráða miklu um þróun efnahagsmála næstu árin. Tryggja þarf að atvinnuleysi og verðbólga verði ekki að vandamáli, en verðbólguspár gera ráð fyrir aukinni bjartsýni. Sterk staða ríkissjóðs á síðasta kjörtímabili og hagstæðar aðstæður í efnahagslífinu voru nýttar í styrkingu velferðarkerfa og viðamikla innviðauppbyggingu ásamt því að leggja sérstaka áherslu á rannsóknir og efnahagsmál. En áfram skal halda. Hæstv. ríkisstjórn ætlar að stuðla að heilbrigðu samfélagi. Í stjórnarsáttmálanum kemur fram aukin áhersla á heilbrigðismál. Það hefur sannast að styrkur velferðar er ekki síst mældur í sterku og samkeppnishæfu heilbrigðiskerfi. Það er mikilvægt að við tryggjum öflugu, blönduðu heilbrigðiskerfi viðeigandi aðbúnað. Þannig tryggjum við að okkar verðmæti og hæfi mannauður sem býr yfir þekkingu á sviði heilbrigðismála þjóni samfélaginu sem best. Okkur ber að nýta öll þau úrræði sem við búum að í heilbrigðiskerfinu og með samvinnu og skynsemi ríkis og einkaaðila náum við árangri. Á næsta ári verður m.a. aukið framlag til Landspítalans og opna á sex hágæslurými, 30 ný endurhæfingarrými og koma á fót sérstakri farsóttardeild í Fossvogi til að bregðast við faraldrinum. Auka á fjárframlög til Sjúkratrygginga og gert er ráð fyrir aukningu framlaga til heilsugæslunnar. Þá hækka fjárframlög til geðheilbrigðismála, en einungis tímabundið. Mikil umræða hefur verið um stöðu hjúkrunarheimila í landinu. Því er ánægjulegt að auka eigi við fjármagn til byggingar hjúkrunarheimila og fara í endurbætur á eldri rýmum. Þjóðin er að eldast og mikilvægt að við höfum framtíðarsýn í þjónustu við eldra fólkið okkar. Við þurfum að búa svo um hnútana að fólk geti búið heima sem lengst með reisn, öryggi og þjónustu sem það getur treyst á. Við stöndum frammi fyrir þeirri áskorun að leysa rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna. Þeirri áskorun þarf að mæta með krafti og með hagsýni og skynsemi að leiðarljósi. Stefna ríkisstjórnarinnar á komandi kjörtímabili er að bæta hag eldri borgara. Fyrsta skrefið er að hækka frítekjumark atvinnutekna ellilífeyrisþega í 200.000 kr. á mánuði um næstu áramót. Þeirri aðgerð hefur lengi verið kallað eftir og ánægjulegt að sjá hana verða að veruleika. Til að jafna tækifæri til atvinnu í landinu verður áfram haldið með þrífösun rafmagns með áherslu á dreifingu og afhendingaröryggi raforku í dreifbýli. Þá verður ýtt undir verkefnið Störf án staðsetningar, m.a. með því að skapa aðstæður og þróa áfram hugmyndafræðina. Hugmyndafræði sjálfbærni og réttlátra umskipta og aukinnar samkeppnishæfni verður leiðarstef ríkisstjórnarinnar í yfirstandandi umbreytingum vegna loftslagsvárinnar og tæknibreytinga sem hafa áhrif á öllum sviðum samfélagsins. Aukin tækifæri eru í orkuskiptum með grænni orku. Við eigum að nýta okkur þau tækifæri og tryggja með því stefnu stjórnvalda um að Ísland verði lágkolefnishagkerfi. Áfram verður lögð áhersla á uppbyggingu greiðra, öruggra og hagkvæmra samgangna. Á síðasta kjörtímabili var mikil vinna unnin í samgöngumálum og haldið verður áfram með þá vinnu. Það tæki eflaust allan ræðutíma minn að telja upp mikilvægar framkvæmdir sem farið verður í og það er jákvætt merki. En við getum tekið framkvæmdir við Fjarðarheiðargöng sem dæmi um mikilvægar aðgerðir sem brýnt er að klára sem fyrst. Markmiðið er að sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi. Til að það geti orðið að veruleika þarf að bæta starfsaðstæður kjörinna fulltrúa og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um land allt, m.a. með jafnrétti í sveitarstjórnum, efla þær og skapa aukna vitund um mikilvægi fjölbreyttra sjónarmiða innan þeirra. Endurskoða á tekjustofna sveitarfélaga með það að markmiði að auka sjálfbærni sveitarfélaga, hækka framlög í jöfnunarsjóð og auka stuðning úr sjóðnum til sameiningar sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Við erum að hefja nýtt kjörtímabil. Það eru sameiginlegir hagsmunir okkar allra að tryggja gott líf og góð búsetuskilyrði fyrir allt fólkið í landinu óháð stöðu og efnahag. Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2022 er upptakturinn að því sem koma skal.
Forseti. Þetta er viðamikið skjal sem við erum með hérna, sem var tilbúið fyrir lifandis löngu en kom of seint inn í þingið, eins og oft hefur gerst í tíð þessarar ríkisstjórnar, seint og síðar meir. Það þurfti að fresta þessum þingsetningarfundi tvisvar til að bíða eftir útbýtingu fjárlagafrumvarpsins af því að það þarf víst að leggja fram á fyrsta fundinum. Þetta var samt eiginlega þriðji hluti fyrsta fundarins og þá var frumvarpið loksins lagt fram þrátt fyrir að það hefði átt að vera tilbúið, eins og var sagt áðan, fyrir kosningar. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að fjalla um dálítið tengd fjárlögum, þau koma kannski aðeins inn í þetta. Þetta eru spurningar sem þarf að svara og ég ætla að fara aðeins óhefðbundna leið hvað mig varðar í áttina að því. Þá langar mig til að reyna að draga umhverfisráðherra aðeins inn í umræðuna út af ákvæðum í stjórnarsáttmálanum um 55% samdrátt í losun en við vorum í 29% fram að því. Í fyrri fjármálaáætlun og fjárlögum var gert ráð fyrir því, í áætlun um að ná markmiðum í loftslagsmálum, að það yrði 29% samdráttur. Allt í lagi. Gert var ráð fyrir 10 milljörðum eða svo á ári í nokkur ár til að fjármagna þá áætlun, námundum þetta bara að 30% - 30% samdrætti. Frábært. Síðan kom allt í einu tilkynning í vor um að Ísland ætlaði að ná 55% samdrætti, 15% meira, 50% aukningu á samdrætti í rauninni - það er erfitt að segja þetta þannig, en allt í lagi - úr 30%, eða í rauninni úr 40% eins og var sagt, og í 55%, en raunin var að það áttu að vera 30% og það er búið að hækka það upp í 55%. Við erum að tala um næstum tvöföldun á raunmun. Vandamálið er að við vissum ekki þá hvort 55% þýddi í raun og veru 55% samdráttur eða hvort það var eins og við erum með núna, afsláttur af þessum 40% sem við áttum að ná, þ.e. með Evrópusambandinu og Noregi. Þessir aðilar ætluðu saman að ná 40% samdrætti en hlutdeild Íslands í því var 29%. Svo segir Ísland í vor: Núna er nýtt markmið, með Evrópu og þá Noregi, 55% samdráttur. Allt í lagi, þetta er frábært, 55% samdráttur. Þá spyr maður sig að sjálfsögðu: En hver er hlutdeild Íslands? Er hún 55% eða verður hún rúm 40% eða hvað? Það fengust náttúrlega engin svör við því. Núna er hins vegar búið að setja í stjórnarsáttmálann að það sé sjálfstætt markmið Íslands að ná 55%. Það getur vel verið að fólk dragi það upp úr hatti sínum að miðað sé við einhver allt önnur ár en aðrir gera, þannig er oft fenginn út 55% samdráttur. Hver veit? Ég hef ekki hugmynd um það en ég geri ráð fyrir að þetta passi við hina. Í fjármálaáætlun síðast, eftir að búið var að gefa út að ná ætti 55% samdrætti, var bætt við 1 milljarði. Það er sami milljarður og er núna í umhverfismálunum og er talað um að eigi að bæta við og viðhalda á hverju ári í tíu ár, sem sagt 10 milljarðar alls, 1 milljarður á hverju ári. Það er væntanlega til að ná þessu nýja markmiði um 55% sjálfstæðan samdrátt á losun gróðurhúsalofttegunda, sem er breyting frá því markmiði sem allar áætlanir gerðu ráð fyrir áður, 30%. Ég skil ekki af hverju það kostar 10 milljarða á ári að fjármagna áætlanir um að ná 30% samdrætti en svo kostar bara 1 milljarð að ná 25% samdrætti í viðbót. Ég fatta það bara ekki, þannig að mig langar til að spyrja umhverfisráðherra og draga hann inn í þessa umræðu: Dugar núverandi áætlun sem við erum með um losun á gróðurhúsalofttegundum? Er hún með aðgerðir til að ná 55% eða þarf að bæta einhverju sérstöku við? Dugar núverandi fjárveiting í fjármálaáætlun og fjárlögum til þess að ná þessu markmiði, til þess að ná áætlun um 55%? Ég býst fastlega við því að svarið sé nei. En ef ekki, hvað þá? Bíðum við þá með það þangað til í fjárlögum 2023 að fá nýja áætlun um fjárframlög o.s.frv. fyrir nýrri áætlun sem gerir ráð fyrir fleiri verkefnum til að ná 55% markmiði? Þá erum við komin rosalega nálægt 2030-viðmiðinu, það fer að slaga mjög hátt í það. Mig langar að fá umhverfisráðherra til að koma hingað og segja okkur af hverju þetta eru raunhæf markmið hjá þeim, með þessu fjármagni og þeirri áætlun sem þau hafa í höndunum. Hvað hafa þau annars dregið úr stjórnarsáttmálanum eða þeirri vinnu til viðbótar þeim áætlunum sem þegar er búið að leggja fram til að útskýra þennan mun frá 30% upp í 55%? Allt í lagi, afgreiðum það þannig. En þetta er mikilvæg spurning, finnst mér, sérstaklega með tilliti til fjárlaga. Annað sem mig langar til að fjalla um eru lífeyrisskerðingar ellilífeyris. Ég fékk ábendingar um það fyrir kosningar að eitthvað skrýtið væri í gangi varðandi tekjuskerðingar ellilífeyris. Allt í lagi. Ég fer inn á reiknivél Tryggingastofnunar og slæ inn ellilífeyrisþega sem er með 400.000 kr. í atvinnutekjur og 400.000 kr. í greiðslur frá lífeyrissjóði. Ætlunin er þar að greiðslur frá lífeyrissjóði skerðist sem atvinnutekjur. Það er ákveðið frítekjumark sem ekki á að taka tillit til lífeyrissjóðsgreiðslna. Ef ég slæ inn sama einstakling 400.000 kr. - fyrirgefið, smávitleysa hjá mér. Þetta eru tvö dæmi, annars vegar um ellilífeyrisþega sem fær 400.000 kr. í atvinnutekjur, bara, og hins vegar ellilífeyrisþega sem fær 400.000 kr. í greiðslur frá lífeyrissjóði, bara. Þarna munar 56.000 kr. á útborguðum lífeyrisgreiðslum af því að greiðslurnar frá lífeyrissjóðnum eru skertar meira og frítekjumarkið virkar ekki sem hluti af atvinnutekjum. Og núna kemur það flókna þannig að ég bið fólk vinsamlegast um þolinmæði, það er ekki einfalt að útskýra þetta: Lög um tekjuskatt gera ráð fyrir því að lífeyrissjóðsgreiðslur séu einfaldlega tekjur sem maður greiðir tekjuskatt af o.s.frv. Ekkert mál, það er mjög skiljanlegt. Almannatryggingar eru með undanþágu frá því að lífeyrissjóðsgreiðslur teljist sem atvinnutekjur. Ókei. Skoðum það aðeins. Í 3. mgr. 16. gr. almannatryggingalaga segir að þegar um sé að ræða örorkulífeyri teljist það ekki til tekna þrátt fyrir aðra hluta í þessum lögum, sem sagt lögum um slysatryggingar almannatrygginga og lögum um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Flott. Samkvæmt þessari grein eru það ekki tekjur, atvinnutekjur, þegar maður fær greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Þar af leiðandi virkar frítekjumark atvinnutekna ekki, það fer ekki inn í þann hluta. Ókei. Flott. En í 4. mgr. 16. gr. er ekki að finna sömu undanþágu og því teljast greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum í rauninni til tekna. Í greininni segir þegar um sé að ræða ellilífeyri - þetta er afleiðing af því að lögunum var breytt 2016, en þá var gerður greinarmunur á örorkulífeyri og ellilífeyri af því að þeir sem voru með ellilífeyri fóru inn í annað kerfi, nýtt kerfi, á meðan þeir sem voru á örorku vildu ekki vera þátttakendur í þeim breytingum - teljist ekki til tekna þrátt fyrir 2. mgr. um bætur samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga og lögum um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði og viðbótartryggingavernd samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Sama eigi við sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hefur gert samninga við. En þarna er ekki setningin „greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum“, hana vantar. Í 22. gr. almannatryggingalaga er síðan fjallað um þetta sérstaka frítekjumark vegna atvinnutekna. Þar segir að greiða skuli örorku-, slysa- eða endurhæfingarlífeyrisþega - nota bene ekki ellilífeyrisþega - tekjutryggingu til viðbótarlífeyri hans að fjárhæð næstum því 1 milljón. Hafi lífeyrisþegi tekjur samkvæmt 2. og 4. mgr. 16. gr. - ekki 3. mgr., en í henni er fjallað um örorkulífeyri, merkilegt nokk - skal skerða tekjutrygginguna um 38,35% þeirra tekna uns hún fellur niður. Greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum undir 300.000 kr. á ári skuli þó ekki skerða tekjutryggingu samkvæmt þessari málsgrein. Þetta er áhugavert því þarna er munur á. Af því að það vantar ellilífeyri þarna inn tekur þessi grein ekki tillit til ellilífeyris. Það er því ákveðið misræmi á milli þess hvernig lögin eru nú og hvernig þau voru áður þegar greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum töldust ekki vera að tekjur. En lögin eins og þau voru, ef við förum t.d. aftur í tímann til ársins 2014, tilgreindu einmitt að lífeyrissjóðsgreiðslur teldust ekki sem slíkar tekjur fyrir ellilífeyrisþega. Þá var greinin svona: Þegar um er að ræða elli- og örorkulífeyri teljast ekki til tekna lög um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Þarna er ellilífeyrir líka. Orðið „elli“ var fellt brott úr lögum nr. 116 frá 2016. Samkvæmt 3. og 4. mgr. 16. gr. almannatryggingalaga eru greiðslur úr lífeyrissjóðum atvinnutekjur fyrir ellilífeyrisþega og því ætti sérstakt frítekjumark samkvæmt þeirri grein almannatryggingalaga að eiga við um greiðslur úr lífeyrissjóði. En 23. gr. fjallar einmitt um fjárhæð ellilífeyris og sveigjanleg starfslok, að fullur ellilífeyrir skuli vera rúmar 3 milljónir ári, ellilífeyrir skuli lækka um 45% af tekjum lífeyrisþegans, samanber 16. gr., uns lífeyrir fellur niður. Ellilífeyrisþegi skuli hafa 300.000 kr. almennt frítekjumark við útreikning ellilífeyris og þá skal ellilífeyrisþegi hafa 1,2 milljónir króna sérstakt frítekjumark til atvinnutekna. Þetta er áhugavert af því að það er búið að fella burt orðið „elli“ og það er búið að fella burt greiðslur frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum úr 16. gr. sem á að fjalla um hvaða almennu tekjur, sem eru almennt atvinnutekjur, teljast ekki sem atvinnutekjur í skilgreiningu laga um almannatryggingar. Þetta þýðir að það er fullt af ellilífeyrisþegum sem fá greiðslur úr atvinnubundnum lífeyrissjóðum sem eru ekki flokkaðar sem atvinnutekjur af Tryggingastofnun en sem á samkvæmt lögum að gera. Að mínum dómi, miðað við hvernig forsagan er og hvernig þetta hefur þróast, er það einfaldlega vegna mistaka, líklega vegna þess að þegar öryrkjar ákváðu að vera ekki með í þessum breytingarpakka þurfti að skipta þessum greinum upp í tiltölulega miklum flýti árið 2016. Þannig að á sama hátt og við vorum að glíma við frumvarp þar sem vísað var í rangar greinar og ekki mátti skerða neinn lífeyri, kostaði 1,5–2 milljarða á mánuði í upphafi árs 2017, þá virðumst við vera að glíma við villu hér. Þetta hefur þó nokkur áhrif í, myndi ég giska á, í samhengi fjárlaga fyrir næsta ár því að ef við vitum af þessari villu viljum við væntanlega alla vega gera ráð fyrir henni þótt það eigi síðan eftir að gera upp að hluta til árin 2106, 2017, 2018, 2019 og 2021. Ég hlakka til þess að fjárlaganefnd skoði hvort þessi galli sem var verið að benda á standist. Þetta eru ekki fáir milljarðar. Þetta mál er ekki jafn mikið að umfangi og málið sem við glímdum við 2017, nokkrir milljarðar á mánuði. Ég myndi giska á að þetta sé sambærileg upphæð á ári eða eitthvað því um líkt, frekar en á mánuði, sem er þó bót í máli. En þetta er samt ekki lítið að glíma við og það er dálítið sorglegt að þurfa að takast á við þetta mál núna eftir að þingið er búið að vera í fríi í hálft ár og hafa bara þennan tíma rétt fyrir áramót til að takast á við það. Það er ýmislegt annað í þessum fjárlögum sem ég ætla að taka klassísku gagnrýnina á. Það er það sem allir kannast við, lög um opinber fjármál. Þar á samkvæmt öllu, lögunum, forminu, sem við erum búin að brenna okkur dálítið mikið hér á á undanförnum dögum og vikum, að vera kostnaðarmat á stefnu stjórnvalda, það á að vera ábatagreining og það á að vera forgangsröðun. Það skiptir máli að hafa það í fjárlögunum svo við vitum af hverju ríkisstjórnin er að biðja um hitt og þetta. Ef ég fletti handahófskennt upp á einhverri síðu þá stendur hér að starfsaðstæður kjörinna fulltrúa verði bættar, í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Hvert er markmiðið með þessu? Markmiðið er að sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi. Frábært. Mér líst mjög vel á það. Hvað kostar þetta? Það er sagt „innan ramma“, sem er rosalega merkileg framsetning. Þegar ég var reyna að vinna mig í gegnum fjárlögin, fjármálaáætlanir, þá sá ég bara einhverja risastóra upphæð sem er hinn svokallaði er rammi. Það er upphæð fjárlaga í þessu málefnasviði frá því í fyrra, það er ramminn. Æðislegt. Hvað þýðir hann í stóra samhenginu? Getur einhver sagt mér það? Nei, ókei. En hérna, þar sem við erum með lög um rekstur sjúkrahúsa og það að hafa barnaverndarnefndir og Barnastofu og Persónuvernd og ríkislögmann og þess háttar? Af hverju kostar svona mikið eða svona lítið að reka þessar stofnanir? Hvaða verkefnum sinna þær sérstaklega? Ef við erum með þessa tengingu milli á þeirra - við erum að setja lög hér á Alþingi. Við erum að taka almannafé og setja lög um hvernig við ætlum að nota það almannafé í þau verkefni sem við höfum samþykkt lög um að ríkið, framkvæmdarvaldið, sinni. Þá þurfum við alltaf að geta spurt: Hérna er verkefni sem við á löggjafarþinginu erum búin að setja ykkur í framkvæmdarvaldinu fyrir, hvað þurfum við mikinn pening í það? Stjórnarfrumvörp eru sett upp á þann hátt núna að gert er kostnaðarmat á þeim öllum. Frábært. En ef ég spyr fimm árum seinna hvert kostnaðarmatið sé á í raun nákvæmlega sama frumvarpi, þeim verkefnum sem voru sett í því frumvarpi, veit það þá einhver? Nei, ekki hugmynd. Af hverju ekki? Það er ekkert gott svar við því. Við eigum að vita það. Að sjálfsögðu eigum við að vita það. Þegar um er að ræða þessi lögbundnu verkefni sem við setjum framkvæmdarvaldinu að framfylgja þá eigum við að geta rakið okkur niður á þær fjárheimildir sem við samþykkjum til þeirra verkefna, sem við höfum líka samþykkt að framkvæmdarvaldið eigi að sinna. Við eigum alltaf að geta spurt okkur: Er hægt að gera þetta öðruvísi eða á betri hátt? Við eigum alltaf að vera að spyrja framkvæmdarvaldið að því. Af hverju er þetta svona en ekki hinsegin sem er ódýrara og betra? Þess vegna þarf kostnaðarmat í fjármálaáætlun við stefnu stjórnvalda og þess vegna þarf líka ábatagreiningu, af því að stjórnvöld eiga að leggja fram marga möguleika. Við segjum t.d.: Leysið vandamálið. Vinsamlegast passið upp á að börn fái menntun. Það er í raun einföld uppskrift hvað lög um menntun varðar. Hvernig þið stjórnvöld gerið það er okkur nokk sama um, við viljum bara tryggja þessi réttindi. Þá kemur framkvæmdarvaldið með til baka: Já, við ætlum að gera það með þessu og hinu og þessari aðferð. Eða við getum gert það einhvern veginn öðruvísi. Við getum gert það með því að láta sveitarfélögin reka skólana eða við getum gert það með því að fara í útboð og fá einkaskóla fram og til baka, það skiptir ekki máli hvert við borgum, hingað eða þangað. En þá þarf að rökstyðja það að önnur leiðin sé arðbærari eða ábatasamari en hin og við fáum aldrei þann rökstuðning. Hann vantar alltaf. Þá getum við ekki tekið ákvörðun um það hvora leiðina eigi að fara. Vandamálið er í rauninni stærra en það því að við fáum ekki einu sinni að velja um leiðir. Við fáum bara eina leið. Það er bara þessi leið, búið. En hvað skoðuðuð þið annað? Það eru aldrei nein svör við því. Við skoðum ekkert annað. Þetta var bara besta leiðin, búið. Framkvæmdarvaldið á að sýna okkur að aðrir möguleikar hafi verið skoðaðir og að þeir hafi verið útilokaðir af því að þeir voru of dýrir eða of flóknir eða of mannfrekir, gefa einhverjar ástæður fyrir því að öðrum leiðum var hafnað. Þá kemur að þessu, „innan ramma“. Heildarfjárlögin eins og þau voru síðast. Það sem við glímum við í fjárlögunum núna er svokölluð útgjaldabrú. Það koma bundin útgjöld, niðurfelld, aðhald, útgjaldasvigrúm og launa- og verðlagsbætur og úr því verður nýr rammi næsta árs. Í fjárlögunum erum við yfirleitt að skoða einmitt þá brú, þá liði, bundin útgjöld, útgjaldasvigrúm og aðhald o.s.frv. Inni í þessu er stefna stjórnvalda, eru viðbætur sem koma eða niðurfellingar, hætt er við einhver verkefni eða þess háttar, miðað við ramma fyrra árs, og við erum að greina hverjar breytingarnar eru og af hverju - og það er lykilatriði - er verið að fara í að bæta starfsaðstæður kjörinna fulltrúa. Það þarf að vera svar við því. Það verður að vera hægt að segja hvað það kostar og hver ábatinn af því er. Ábatinn þarf ekki, eins og ég sagði við hæstv. ráðherra í andsvörum við flutningsræðu hans, að vera hárnákvæmur eða greindur. Það er ekki heldur krafa um að það hafi a.m.k. verið lagt mat á það. Kannski er ekki alltaf hægt að leggja peningalegt mat á það, alls ekki, og það er heldur ekki það sem beðið er um, heldur hver ábatinn er fyrir samfélagið almennt. Í þessu er verið að gera sveitarfélögin að vettvangi lýðræðislegrar starfsemi. Það er bara ábati út af fyrir sig. Mér er í rauninni alveg sama hvað hann kostar. Ef það væri komið upp í einhverja tugi milljarða myndi ég kanski fetta fingur út í það en sé það innan hóflegra og skynsamlegra marka er mér nokk sama hvað lýðræðið kostar. Þar væri líka tækifæri til að segja: Það eru til aðrar betri aðferðir til að ná sama markmiði með minni kostnaði. En við fáum ekki að bera saman þessar aðferðir. Við fáum ekki að vita hvað nákvæmlega er verið að gera, hvað það kostar og af hverju. Það sem ég skoða yfirleitt alltaf er útgjaldasvigrúmið og líka aðhald. Útgjaldasvigrúmið á í raun og veru að vera stefna stjórnvalda: Þetta kostar hún. Þetta er það sem við ætlum að gera. Og það sést ef stjórnvöld væru ekki hérna að þá væri ekki um að ræða nein ný verkefni að þessu leyti. Það væri 0 í útgjaldasvigrúminu svokallaða. Þannig að við skoðum það alveg sérstaklega. Hvað eru stjórnvöld að gera og af hverju? Það er alltaf stærsta spurningin þegar við erum að glíma við fjárlög. Hinn hlutinn sem ég hef gert athugasemdir við er aðhald, aðhaldskrafa. Í þeim málaflokki hjá sveitarfélögunum eru 39 milljónir. Það er ekkert rosalega mikið. Í kaflanum Réttindi einstaklinga eru t.d. 249 milljónir í aðhaldskröfu. En hvað á að gera? Hvernig aðhald á að vera? Það eru enginn með svör við því. Af hverju ekki? Af hverju erum við ekki með áætlun sem sýnir hvar tækifærin eru til aðhalds? Það er líka spurning sem framkvæmdarvaldið á alltaf að vera að spyrja sig. Og þegar bæði framkvæmdavaldið og við, allir, vita hvar tækifæri eru til aðhalds þá erum við að sjálfsögðu tilbúin til að fjármagna það, af því að það kostar oft fé, eins og talað hefur verið um varðandi tækniþróun þar sem er stofnkostnaður sem sparar okkur fé til lengri tíma. Þá er rosalega auðvelt fyrir framkvæmdarvaldið að koma og segja: Heyrðu, við erum með verkefni hérna til að gera menntun ódýrari, einfaldari, skilvirkari fyrir nemendur og sem bætir líf og fjör. Og við segjum: Frábært, fjármögnum það af því að það er góð fjárfesting til framtíðar. Við eyðum milljarði núna en við græðum óendanlega mikið til óendanlegrar framtíðar, ef dæmið gengur þannig upp. Hins vegar er bara skellt inn 2,5%, gjörðu svo vel, aðhald, þú verður bara að redda þessu. Þannig hefur það verið undanfarið rúmt kjörtímabil sem ég hef verið að skoða þessi mál. Það er ákveðinn geðþótti, það er slump: Við vorum með 17,2 milljarða síðast, stillum það aðeins. Við erum með eitthvert verkefni, það kostar eitthvað smá en segjum bara að það sé innan ramma. Hvað þýðir það, innan ramma? Bíddu, er það ekki samt, fyrirgefið, nýtt verkefni sem þú ert að takast á hendur? Þessir peningar voru væntanlega nýttir í eitthvað annað. Hvað varð um það verkefni? Ætti ekki að fella það niður ef ekki er þörf á því lengur? Þá þarf ríkisstjórnin sérstaklega að sækja um eða tilgreina að þeir peningar sem bætast þá inn í rammann aftur, séu vegna nýrra verkefna, ekki bara innan einhvers ramma. Þetta hefur verið áhugaverð barátta, að draga meira gagnsæi út úr fjárlagaferlinu. Það hefur ekki tekist enn þá en miðar í áttina að því. Fólk kinkar kolli en svo gerist náttúrlega ekkert, það er þetta klassíska. Það síðasta sem mig langar til að tala um í þessari umferð er yfirleitt stærsti liðurinn, launa- og verðlagsbætur, sem hv. þm. Kristrún Frostadóttir kom aðeins inn á áðan. Þarna erum við með, hvað á ég að segja, þetta er innbyggð verðtrygging. Kjarasamningar og þess háttar eru þarna líka, allt í lagi, en verðlagsbæturnar eru alla vega hluti, það er verið að verðlagsbæta allt. Það er innbyggður vöxtur í því. Þessi vítahringur verðbólgunnar sem matar sjálfan sig. Þetta er eins og ef ég leigi íbúð og er með hana verðtryggða, það veldur því að leigan hækkar út af verðbólgunni því að heildahúsnæðisverð eða leiguverð hækkar, verðbólgan hækkar, sem fer aftur inn í leigusamninginn og ég þarf þá að borga hærri leigu sem er bara nýr hringur og ég borga hærri leigu o.s.frv. Þetta er keðjuverkun og vítahringur sem skemmir allt hjá okkur. Það þarf alltaf að reikna með einhverjum sjálfvirkum vexti þarna. Og það er sérstaklega slæmt þegar stjórnvöld stækka þennan hring í staðinn fyrir að reyna að rjúfa hann. Það er gert með aukningu á krónutölusköttum upp á 2,5%. Þó að þeir séu undir verðbólguviðmiði kyndir það samt undir þar, á röngum stað. Með því að hella peningum í eftirspurn á húsnæði hækkar húsnæðisverðið augljóslega, sem býr til verðbólgu, því að húsnæðisverðið fer inn í verðbólguviðmiðin sem hækka lán hjá þeim sem eru með verðtryggð lán, það hækkar þá þessar verðlagsbætur sem eru í fjárlögunum. Þannig verður til hringavitleysa. Í staðinn fyrir að klippa á þetta og reyna að halda einhvers konar jafnvægi í ríkisfjármálunum er skortur á gagnsæi í öllu. Það er skortur á því að hugsa heildrænt. Það eina sem ég get komið með núna á þessum tíma er hvatning um að hætta þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir býsna góða yfirferð yfir fjárlögin. Ég veit að hann er talnaglöggur mjög og ég þakka honum fyrir að vera lúsiðinn í störfum sínum fyrir almenning af því að við erum jú að tala um fjármuni almennings þegar við fjöllum um fjárlög en ekki fjármuni ráðherra. Vegna þess hversu glöggur hv. þingmaður er langar mig aðeins að spyrja hvort hann muni hvaða fjárhæð er, til viðbótar við fyrri áætlanir, í fjárlögum næsta árs til geðheilbrigðismála, eða hvort um sé að ræða umtalsverða fjárhæð. Getur þingmaðurinn upplýst okkur um það? Við höfum sem betur fer brugðist við á ýmiss konar hátt vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og sem dæmi settum við um 100 milljarða í ferðaþjónustuna, sem var algjörlega nauðsynlegt til að bregðast við. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður geti upplýst um hvaða stórsókn við munum sjá í fjárlögunum í málaflokkinn geðheilbrigðismál á komandi ári.
Virðulegur forseti. Þetta er 1. umr. og stuttur tími síðan við fengum fjárlagafrumvarpið í hendur. Eftir að hafa lesið aðeins í gegnum það man ég að einhvern veginn átti að setja aukafjármagn í geðheilbrigðismál, innan heilsugæslunnar held ég það hafi verið. En út af því hversu ógagnsæ fjárlögin eru þá veit ég ekki hvort það er bara endurtekning á sömu upphæðum og voru í fyrra. Það er dálítið mikið um að verið sé að fjalla um sömu breytingar, verið að endurtaka tölur sem við höfum áður séð eins og það sé aðeins verið að villa um fyrir okkur, hvort það séu nýjar tölur eða ekki. Ég hef því ekki getað sundurliðað þetta nægilega vel til að átta mig á því hvort geðheilbrigðisáætlunin er fullfjármögnuð eða ekki. Svarið er bara ekkert flóknara en það. Það er yfirferð á bls. 127 og 128 og í fljótu bragði sé ég ekki nákvæmar tölur þar. Þar stendur bara: Auk þess hefur verið lögð áhersla á stóraukna geðheilbrigðisþjónustu. Þetta eru náttúrlega fjárlög fjármálaráðherra. Ég hefði áhuga á að þetta væri betur sundurliðað og útskýrt. Í staðinn fyrir að hafa bara svona textaflæði væri það aðgengilegra á töfluformi en líka á tölvutæku formi. Það er ekkert rosalega aðgengilegt, það er oft hægt að fara í einhverja svona Microsoft BI-lausn á vef Stjórnarráðsins eða fjármálaráðuneytisins og kafa í ákveðin atriði, en það vantar sundurliðun á því sem er stefna stjórnvalda, því sem er viðbót vegna hennar. Er þetta kerfislægur vöxtur, er einhver uppreiknaður vöxtur eða svoleiðis? Er þetta vegna verkefna sem stefna stjórnvalda leggur til inn í fjárlögin eða er þetta bara sjálfkrafa?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og skil vel að hann geti ekki tilgreint nákvæmlega um hvaða tölur er að ræða. Ég heyrði einhvers staðar talað um að ríkisstjórnin, sem hyggur á stórsókn í geðheilbrigðismálum, ætli sér að setja 400 milljónir í geðheilbrigðismál vegna Covid á næsta ári. Ef maður ber það saman við 100 milljarða í ferðaþjónustu vegna Covid er þetta auðvitað svolítið hrópandi og eins ef maður ber það saman við tölulegar upplýsingar sem við fengum frá Sjúkratryggingum Íslands vegna frumvarps, sem samþykkt var einum rómi hér á Alþingi, um greiðsluþátttöku vegna sálfræðinga, en þar var talað um að árlega myndi það kosta í kringum 875–1.750 milljónir á hverju ári. En við skulum hafa í huga að á síðasta ári tóku 47 einstaklingar eigið líf. Ríkisstjórnin ætlar sér að setja skitnar 400 milljónir í aukaframlag vegna geðheilbrigðismála til að rétta við þann mikla halla sem er í kerfinu.
Forseti. Það eru einmitt þessar útgjaldatillögur ríkisstjórnarinnar sem ég er að skoða. Ég vísa á bls. 127, þar er einn hlutinn af þeim, hinar eru á bls. 123–125. Þetta er bara þessi veggur af texta, sem eru geðheilbrigðismálin að nafninu til. Ég átta mig ekki alveg á þessu. Ég las einhvers staðar 300 milljónir, að mig minnti, 400 milljónir er kannski rétt. En þegar ég las það var ég einmitt ekki viss hvort um væri að ræða nýju eða gömlu tölurnar, mig rámaði líka í 300 milljónir í þessi mál í einhverjum gömlum tillögum, gömlum fjárlögum o.s.frv. Ég klóra mér því bara í hausnum eins og ég geri mjög oft í umræðum um þetta. Ég minni á tillögu Helga Hrafns Gunnarssonar, sem var samþykkt 2015, um tölvutækt snið þingskjala, þ.e. að þetta sé ekki pdf-skjal eða bók sem við þurfum alltaf að vera að vesenast í - enn á eftir að uppfylla þá þingsályktunartillögu og ég sé ekki að nokkur skref hafi verið stigin í átt að því að klára það.
Virðulegi forseti. Ég vil bara nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Ég held að það sé óhætt að segja að stórt sé spurt og það er allt í lagi. Þetta er mikilvægur málaflokkur sem mikilvægt er að ræða og ég held að við þurfum bara að horfast í augu við það að menn eru að vinna þetta eftir bestu getu miðað við þær upplýsingar sem eru til staðar. En það er verkefni okkar eins og alls heimsins að ná mjög metnaðarfullum markmiðum. Það er vegferð sem er hafin og það kæmi verulega á óvart ef við sæjum ekki einhverjar breytingar á leiðinni. Það kæmi mér verulega á óvart ef búið væri að sjá fyrir alveg nákvæmlega hvernig þau mál munu útleggjast. Ég held að langbest sé að nálgast verkefnið af einlægni og heiðarleika hvað það varðar að við erum að fara í vegferð sem kallar á samstarf miklu fleiri aðila en eru hér inni, ég tala nú ekki um innan ríkisstjórnar, því að það þurfa allir, efnahagslífið, hagaðilar og almenningur, að koma að því. Eins og staðan er núna eru margir óvissuþættir í þessu sem við erum að reyna að vinna úr eins hratt og mögulegt er. En við gerum það ekki ein. Jafn mikið og ég kann að meta það þegar hv. þingmaður kemur hér og spyr út í einstaka þætti fjárlaga og útfærslu á þeim - það er gott og hv. þingmaður veitir gott aðhald eins og hann á að gera - þá er ég bara einlægur í því að svona er staðan og við þurfum að horfast í augu við það. Þýðir það að menn hafi ekki vandað til verka þegar kemur að áætlunum og öðru slíku? Jú, jú, menn hafa gert það en við vitum hins vegar að það er ólíklegt að ekki verði neinar breytingar á leiðinni.
Forseti. Ég spurði einmitt þessara tveggja spurninga: Dugar núverandi áætlun um aðgerðir til að ná 55% samdrætti í losun? Ég skil á svari ráðherra að það geri það ekki. Það þurfi meira til. Allt í lagi, ég skil það alveg, enda er nýbúið að setja þetta nýja markmið. Ég spyr þá í kjölfarið: Dugar núverandi fjárveiting fyrir áætluninni? Hún dugar væntanlega fyrir þessum 30%, geri ég ráð fyrir. Hversu mikið af þessum mun, frá 30% upp í 55%, er þá dekkað samkvæmt einhverjum vonum um að ná að koma einhverjum verkefnum af stað strax á þessu ári til að brúa bilið héðan frá og upp í 55%? Er slíkt að finna í þessu fjárlagafrumvarpi? Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að þetta er færanlegt markmið, þ.e. að lausnirnar eru færanlegar með nýrri tækni og þess háttar og við hoppum kannski á einhverja aðra lausn eftir þrjú ár þegar eitthvað nýtt kemur fram eða þegar Carbfix verður voðalega miklu betra á núll einni stundu, sem gæti leyst stóran hluta af vandanum. Segjum að það myndi gerast. Þá myndum við að sjálfsögðu geta hoppað til og nýtt fjármunina öðruvísi í einhvern tíma. Ég er bara að reyna að átta mig á samhengi þessara fjárlaga miðað við þá aðgerðaáætlun sem er til, hversu langt hún dugar upp í 55% og hversu langt fjárveitingin dugar líka. Það var bætt við milljarði. Hversu langt dugar þetta, að mati ráðherra?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir annað innlegg hans og hann fór inn á ákveðna þætti eins og t.d. Carbfix, hvað það myndi muna miklu. Ég veit að hv. þingmaður þekkir þennan málaflokk vel. Hann gæti farið yfir og nefnt fjölmargt annað. Aðalatriðið er þetta: Við erum hér með fjármögnun til að fara í þetta verkefni. Um það er ekki deilt. En hv. þingmaður er í raun að spyrja mjög stórra spurninga og vill fá mjög skýr svör og það sem ég er að vekja athygli á, sem ég veit að hv. þingmaður veit mjög vel, er að það væri mjög óábyrgt af þeim sem hér stendur að veita nákvæmt svar um þessa stóru áætlun sem við vitum að í eru óvissuþættir. Hv. þingmaður nefndi nokkur dæmi en ég veit að hann gæti nefnt miklu fleiri, hann gæti haldið hér langa ræðu um alla óvissuþættina í því. Aðalatriðið er þetta: Við erum hér með fjármagn til að halda áfram því sem hafið er og mikilvægt að það gangi vel. [[Forseti hringir.]]En það mun ekki ganga vel nema allir leggist á eitt.
Forseti. Þetta er hin klassíska leið til að komast hjá því að svara, að segja: Ég get ekki gefið nógu nákvæm svör. Ég er ekkert að biðja um alveg hárnákvæm svör, ég er að biðja um eins nákvæm svör og hægt er að gefa. Ég veit að fólk getur kannski ekki sagt: Þetta mun kosta 179 milljónir. Segðu þá að það kosti á bilinu 100–200 milljónir eða eitthvað svoleiðis. Eða: Ég veit það ekki, en það er einhvers staðar í kringum tugi milljóna, kannski upp í einhverjar 300. Búum til bil, sköpum smávæntingar um að stjórnvöld viti hvað þau eru að gera. Ef það eru ekki einu sinni ónákvæm svör sem við fáum heldur bara: Ég get ekki svarað nákvæmt og þar af leiðandi ætla ég ekki að svara neitt, þá komumst við ekkert áfram. Í allri minni gagnrýni á að það vanti kostnaðargreiningu og ábatagreiningu o.s.frv. þá er ég að biðja um lágmarkið til að byrja með. Verðum síðan nákvæmari seinna. Byrjum á lágmarkinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég greindi ekki, það kann að vera að ég hafi misst af því, sérstaka spurningu til mín en ákvað að koma í andsvar ef þær kynnu að verða einhverjar. Ég geri mér grein fyrir því að ég mun ekki ná að svara þeim þegar hann byrjar en ég saknaði þess alveg ógurlega að vera hér í samtali við hv. þingmann þannig að ég ákvað að mæta. Umræðan, það sem ég hef náð af henni, er mjög góð og gagnleg. Ég veit að vinnan í hv. fjárlaganefnd á eftir að gagnast okkur öllum. Ég vil enn einu sinni taka undir með hv. þingmanni, sem fram kom í ræðu hans, og ég held að við getum öll verið sammála um, að þegar við fáum fjárlagafrumvarpið hér fyrst í hendur þá er umfangið mikið, við áttum okkur á því í heildarsamhengi fjárhæðanna. Málaflokkarnir eru fjölmargir, yfir 100 á 35 málefnasviðum, þannig að þetta er mikið efni og snúið að pakka þessu saman þannig að allar upplýsingar komi fram, þannig að ritið njóti sannmælis. Það eru auðvitað mjög góðir og gagnlegir kaflar þarna. En gagnsæið er eitthvað sem bíður hv. fjárlaganefndar milli umræðna að draga fram í samtali við ráðuneytin. Ég get alveg viðurkennt hér og nú að ég er bara á svipuðum stað og þeir sem eru að taka þátt í umræðunni hér, sem nýskipaður hæstv. heilbrigðisráðherra, að fara í gegnum þetta. En ef það eru einhverjar spurningar sem hv. þingmaður vill koma á framfæri er sjálfsagt að reyna að bregðast við því.
Forseti. Þá gefur hæstv. ráðherra sér heila mínútu til að svara þeim spurningum sem ég hef tvær mínútur til þess að spyrja. Nei nei, allt í lagi, ég hlakka til að fá hæstv. ráðherra í fjárlaganefnd, hinum megin við borðið, til að svara spurningum. Ég veit alveg hvaða spurningum hann á von á. Hann veit líka á hvers konar formi við væntum svara þannig að það verður rosalega gaman að sjá hvernig það þróast. Það er kannski ein spurning sem hæstv. ráðherra nær að svara á þessari mínútu: Kynntir eru 16 milljarðar í aukningu í heilbrigðiskerfinu, í hans málaflokki. Ég kallaði eftir félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra, hann gat því miður ekki verið hér þannig að ég kíki í aðra tíu mínútna ræðu á morgun til að klára það sem hann var að gera; ég fjallaði um skerðingar ellilífeyris úr hans málaflokki, þannig að hann kemur og svarar því hér seinna. En þessir 16 milljarðar, hvað af því er í raun og veru vegna stefnumótandi ákvörðunar ríkisstjórnarinnar um að leggja fram aukaframlag til heilbrigðiskerfisins? Rosalega mikið af þessu er bara hækkun á lyfjakostnaði, það er raunaukning og ýmislegt svoleiðis sem maður myndi ekki segja að teldist til aukins framlags ríkisstjórnarinnar. Þó að ríkisstjórnin væri á klósettinu í heilt ár myndi framlag til heilbrigðismála samt hækka, þó að ríkisstjórnin gerði ekki neitt. Hvað af þessum 16 milljörðum sem um ræðir gæti ráðherra sagt að sé vissulega vegna ákvörðunar ríkisstjórnarinnar um að auka framlag til heilbrigðismála á þessum tíma? Þá myndi ég líka vilja undanskilja Covid því að það eru sérstakar aðstæður með tilliti til Covid. Það er kannski svar sem næst á mínútu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna, þetta er frábær spurning. Það væri mjög freistandi að fullyrða að akkúrat þessir 16 milljarðar væru stefnumótandi ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar vegna þess að þetta er raunaukning. Þá myndi maður ætla, og alla vega vilja, að það væri þá á forsendum stefnumótandi ákvarðana. Heildarútgjöldin eru meiri og hv. þingmaður fór ágætlega inn á þá mynd sem við höfum í fjárlagafrumvarpinu varðandi þessi bundnu útgjöld og launa- og verðlagsbætur. Stóra myndin er auðvitað þessi, og það speglast mjög vel í vilja ríkisstjórnarinnar, alveg frá 2017, að raunaukning í útgjöldum til heilbrigðismála hefur verið mjög mikil. Síðan er hægt að flagga tölum í heildarútgjöldum og það er hægt að taka rammasettu útgjöldin til að taka lífeyrisskuldbindingarnar og atvinnuleysisstigið frá af því það ruglar aðeins myndina. Þetta er í raun og veru frábær spurning sem ég ætla að svara með almennum hætti en ég ætla svolítið að leggjast yfir þetta.
Forseti. Ég skil þetta þá eftir sem innlegg til ráðherra fyrir heimsókn hans til fjárlaganefndar þar sem ég hlakka til að fá nánari útskýringar og sundurliðun á einmitt þessum atriðum. Ég veit að sem fyrrverandi formaður fjárlaganefndar hefur hann séð það í verki hvað ég hef reynt að draga upp í sundurliðun þannig að ég veit að hann mætir tilbúinn til leiks í að kynna sín málefnasvið í fjárlaganefnd með það í huga, slíka sundurliðun. Mér finnst æðislega gaman að fá að vinna með hæstv. ráðherra aftur í nýju hlutverki inni í sama nefndarherbergi. Af öllum ráðherrum verð ég að segja að það samtal við hann verður langáhugaverðast. [[Hlátur í þingsal.]]
Frú forseti. Ég tek alveg undir með hv. síðasta ræðumanni að það verður alltaf skemmtilegasta uppákoman í fjárlaganefnd að fá hæstv. heilbrigðisráðherra á fund til að fara í gegnum málin og við eigum örugglega eftir að stríða honum dálítið. Ég ætla nú að byrja á því, þó að hér séu kannski ekki mjög margir nýir þingmenn í salnum, þó einhverjir, að óska þeim til hamingju með sæti sitt hér og ég vonast að sjálfsögðu eftir góðu samstarfi við þau öllsömul. Mér finnst þetta skemmtilegt starf. Það er líka alltaf gaman að kynnast fólki á nýjum vettvangi og ég treysti því að við náum saman á breiðum grunni í mjög mörgum málaflokkum. Við höfum séð áherslur ríkisstjórnarinnar í allítarlegum stjórnarsáttmála og hann birtist í þessu fjárlagafrumvarpi að einhverju leyti og við getum með sanni sagt að ekki sé allt leyst í fyrsta fjárlagafrumvarpi þessarar ríkisstjórnar. En við höldum áfram að stíga mikilvæg skref. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson fór ágætlega yfir efnahagslegar forsendur í sinni framsögu og þær áherslur sem er að finna í frumvarpinu á milli fjárlagaára. Ríkisfjármálum hefur verið beitt af krafti og árangurinn hefur skilað sér bæði í auknum efnahagsumsvifum og líka betri skuldastöðu en við gerðum ráð fyrir. Við sjáum hvað atvinnulífið hefur tekið við sér og sem betur fer er atvinnuleysi á niðurleið. Þar hjálpast að hversu vel hagkerfið hefur tekið við sér og kannski ekki síður þær vinnumarkaðsaðgerðir sem stjórnvöld hafa staðið fyrir. Það birtist í betri afkomuhorfum ríkissjóðs út frá gildandi fjármálaáætlun þar sem afkomubatinn er um 66 milljarðar og áætlað er að tekjurnar verði 955 milljarðar á næsta ári. Við þurfum áfram að vanda til verka. Við vitum að batnandi stöðu í hagkerfinu fylgir, við gerum ráð fyrir því, að þær stuðningsaðgerðir sem við höfum verið með vegna Covid renna út. Okkar verkefni er þá að stuðla að því að verðlag sé stöðugt og halda niðri vöxtum. Það er mjög mikilvægt, ekki síst svo að þær kjarabætur sem heimilin hafa fengið geti orðið varanlegar. Upphaflegar áætlanir gerðu ráð fyrir að skuldahlutfall ríkissjóðs myndi hækka í 30% undir lok 2020 eins og við sjáum í fjármálaáætluninni og svo yrði áfram á þessu ári og yfir á það næsta og yrði þá í kringum 42% af vergri landsframleiðslu. En núna er gert ráð fyrir því að skuldirnar verði um 200 milljörðum lægri sem er afar ánægjulegt og verði þar af leiðandi bara í kringum 34% af vergri landsframleiðslu, eða um 170 milljarðar. Það er nefnilega líka hlutverk okkar hér að styðja við peningastefnuna og hluti af því er að minnka undirliggjandi halla ríkissjóðs um leið og við viljum vaxa út úr kreppunni. Á því kjörtímabili sem var að ljúka réðumst við í umfangsmiklar umbætur á skattkerfinu. Við lækkuðum tekjuskatt einstaklinga og það skilar heimilunum um 23 milljörðum í auknar ráðstöfunartekjur. Auðvitað var þetta fyrst og fremst gert til að reyna að draga úr skattbyrði þeirra tekjulægri. Endurreisn efnahagslífsins og ríkisfjármálanna í kjölfar heimsfaraldursins er og verður áfram verkefni okkar við upphaf þessa kjörtímabils. Við erum enn að sjá nýtt afbrigði af veirunni og vitum ekkert hvað það hefur í för með sér og verðum bara að takast á við það eins og það kemur fyrir, eins og við höfum gert fram að þessu. En það er mikilvægt að endurheimta styrka stöðu ríkissjóðs og við verðum að tryggja sjálfbærni ríkisfjármálanna til lengri tíma. Raunaukning útgjalda áranna á undan, og þá sérstaklega í tengslum við þær aðgerðir sem stjórnvöld hafa staðið fyrir vegna kórónuveirufaraldursins, hefur verið talsverð, um meira en fjórðung, frá því 2017. Þrátt fyrir þetta vil ég aðeins gera grein fyrir helstu áherslumálum sem koma fram í frumvarpinu sem við erum hér að fjalla um. Síðan eigum við eftir að ræða fjármálastefnuna og svo tökum við fjármálaáætlun væntanlega í mars. Ég tel að við séum að setja í forgang það sem kallað var eftir, a.m.k. þegar ég var að ræða við kjósendur. Við höldum áfram að setja í forgang heilbrigðiskerfið, menntakerfið, samgöngubætur og úrbætur í málefnum brotaþola kynferðisofbeldis. Þetta er auðvitað bara brot af því sem gert er. Við ætlum, eins og hér hefur verið rakið, að auka viðbúnað heilbrigðiskerfisins, t.d. með sérstakri farsóttardeild á Landspítalanum og fjölga bæði hágæslu- og endurhæfingarrýmum. Við ætlum að byggja hjúkrunarheimili og endurbæta þau eldri en þar þurfum við í fjárlaganefnd að kalla eftir hvernig mál hafa gengið eftir af því að við vitum það, eins og kom fram í máli hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, að peningarnir hafa ekki allir komist í vinnu og um það verðum við að fá upplýsingar. Við ætlum að halda áfram að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga og auka framlög til geðheilbrigðismála, hækka bætur örorkulífeyrisþega, frítekjumark eldri borgara. Við ætlum að reyna að halda áfram að efla og samþætta þjónustu í þágu farsældar barna, höldum áfram þar sem frá var horfið með loftslagsmálin og, eins og ég sagði, við ætlum að styðja við og byggja áfram upp af miklum krafti í samgöngum og líka almenningssamgöngum. Svo má ekki gleyma því að við ætlum að halda áfram að auka framlög til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Það hafa verið viðbótarframlög vegna fjölgunar nemenda á framhalds- og háskólastigi og við ætlum að halda áfram með það og það er eitt af því sem við þurfum að skoða. Það eru t.d. ekki alveg réttar tölur í fylgiriti fjárlaga og kemur fram í frumvarpinu að þær þurfi að uppfæra. Við erum með auknar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar og við höldum áfram með fjárfestingar- og uppbyggingarátak. Stærsti einstaki útgjaldaliðurinn er að styrkja Landspítalann og það sem vegur kannski þyngst þar er bygging spítalans. Mér finnst líka mikilvægt hér að hafa það í huga að við leggjum mikla áherslu á dreifbýlið á mjög margan hátt. Partur af því er breyting á innviðaráðuneytinu. Við leggjum áherslu á aukna klasauppbyggingu og að styrkja sveitarfélögin. Við ætlum að halda áfram að byggja upp almenna húsnæðiskerfið og þar finnst mér t.d. afar mikilvægt að landsbyggðirnar eru sérstaklega nefndar. Það verður áfram áhersla á afhendingaröryggi raforku í dreifbýlinu sem ég tel gríðarlega mikilvægt. Við höldum áfram að auka fjármuni til rannsókna og nýsköpunar sem og endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar. Við ætlum líka að styrkja lögregluna sem ég tel að sé löngu tímabært og styrkja enn frekar starfsemi sýslumanna. Það er líka - nú er ég hér að ruglast eitthvað. En ég ætla bara að segja hér, af því að ég ætla ekki að hafa langa ræðu, tel ekki þörf á því, að ég tel þetta fjárlagafrumvarp endurspegla áherslur ríkisstjórnar á það að vaxa út úr kreppunni, halda áfram að byggja upp velsæld með traustum efnahag með því að fjárfesta í fólki, innviðum og nýsköpun. Markmið okkar er skýrt; að stuðla að áframhaldandi efnahagslegum stöðugleika, enda vitum við að hann er forsenda kjarabóta heimilanna. Þetta er fjölþætt verkefni sem við stöndum frammi fyrir og það er í þessu sambandi kannski eitt stórt mál fram undan sem er vinnumarkaðsmálin. Það er mjög mikilvægt að við stuðlum að áframhaldandi efnahagslegum stöðugleika, enda er hann forsenda þess að kjarabæturnar haldi. Við þurfum að tryggja gott samspil hagstjórnar og kjarasamninga. Það markmið á auðvitað alltaf að vera hjá okkur sem hér störfum að bæta lífskjör allra, það á ævinlega að vera markmið okkar. Ég tel að við séum að halda áfram að búa til umhverfi sem styður við aukna verðmætasköpun. Með því að styðja við stafræna innviði aukum við skilvirkni, við tryggjum öryggi, við bætum þjónustu og samkeppnishæfni. Hagstjórnin hefur verið ábyrg og skilað okkur betra samfélagi og áfram viljum við styðja við þá sem þurfa á því að halda og veita öllum jöfn tækifæri. Ég vil aðeins segja að fram undan er mikil vinna í fjárlaganefnd. Það er ljóst að tíminn er knappur hjá þinginu og hv. fjárlaganefnd til að vinna þetta og rýna þetta frumvarp, fara ofan í saumana á fjölda málefnasviða og málaflokka, taka á móti gestum og kalla eftir frekari upplýsingum og eins og hér hefur komið fram í andsvörum í dag þá er líka gríðarlega mikilvægt að við fáum haldgóðar upplýsingar frá ráðuneytunum, ekki síst í ljósi þess að við erum að breyta Stjórnarráðinu talsvert mikið. Ég tel að það sé alveg ljóst að það kalli á talsverðar tilfærslur og talsverðar breytingar og við verðum að fá andrými til að fara ofan í þær. Þessar fyrstu kynningar sem við fáum frá ráðuneytunum byggja auðvitað dálítið á frumvarpinu, geri ég ráð fyrir, og þess vegna held ég að við þurfum að gefa okkur góðan tíma til að fara vel yfir þetta og einmitt að kalla eftir ítarlegum upplýsingum eins og m.a. hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi í samtali við ráðherra áðan.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að óska Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur til hamingju með formennsku í fjárlaganefnd. Ég hjó eftir því áðan að hún nefndi ekki öryrkja á nafn. Hún talaði jú um hækkun frítekjumarks eldri borgara úr 100.000 kr. í 200.000 kr. Ég spyr hvort það hafi þá ekki komið til umræðu í sambandi við þessa hækkun að hækka einnig eða tvöfalda frítekjumark öryrkja úr 109.000 kr. í 218.000 kr. Síðan er það líka spurning hvort eitthvað standi til og hvort hún viti um einhverjar eingreiðslur sem komi til öryrkja til að bæta þeim upp undanfarin ár, bæði Covid og gífurlegar verðhækkanir á matvöru og ýmsum vörum, hvort það sé í farvatninu að gera eitthvað fyrir þann hóp.
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og spurninguna. Ástæða þess að ég nefndi ekki öryrkjana er sú að ég er aldrei með blöðin svona tvíprentuð og ég fór bara með hálfa ræðuna. Þess vegna var líka þetta hik á mér áðan. Það er eitt af því sem ég ætlaði að ræða, þessi stóru mál, bæði öryrkjamálin, eldri borgara málin og loftslagsmálin og ýmislegt fleira sem ég verð að koma að hér síðar þegar við förum í næstu ræðu. Það var það sem ég flæktist hér í, af því að ég vissi að ég var búin með uppbyggingu Landspítalans. Það hefur ekki komið til tals enn þá en við höfum gjarnan rætt þessi mál í fjárlaganefnd milli umræðna og þegar við höfum fengið frumvarpið til okkar, eins og hv. þingmaður þekkir. Þetta er bara eitthvað sem við þurfum að taka fyrir og verður væntanlega kallað eftir því af einhverjum innan nefndarinnar, hvort við þurfum að takast á við þetta, eins og við höfum gert, verið með orlofsuppbót og desemberuppbót sem ekki hefur verið skert og passað upp á það. Við brenndum okkur dálítið illa á því í fyrsta sinn. Það hefur ekki beinlínis verið tekin ákvörðun um það og fyrst og fremst hefur þetta viðbótarprósent verið rætt, en við ræðum þetta bara í fjárlaganefnd.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og ég vona svo heitt og innilega að það verði tekið til greina vegna þess að við vitum og við erum búin að gera okkur grein fyrir því í þessum sal að það eina sem skilar sér virkilega til ellilífeyrisþega og öryrkja og annarra eru skattlausar tekjur eins og kerfið er byggt upp. Auðvitað á það að vera í forgangi hjá okkur og algjörlega númer eitt, tvö og þrjú að breyta þessu kerfi þannig að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því í hvert einasta skipti sem það er hækkun til þeirra sem verst hafa það að hún skili sér ekki í þeirra vasa heldur renni í gegnum þeirra vasa og beint yfir í ríkissjóð eða í sjóði sveitarfélaga. Annað sem ég hef líka áhyggjur af er heilbrigðiskerfið. Þar eru 100 einstaklingar, eldri borgarar, lokaðar inni í kerfinu með 200.000 kr. kostnaði á sólarhring. Er ekki kominn tími til að taka á þessu? Er þetta ekki hluti af því að reyna að hætta að henda krónunni og spara aurana?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta. Það kom fram hjá félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra í gær að hér væri bara verið að stíga fyrstu skrefin eins og með þessari prósentuviðbót. Eins og við þekkjum og höfum oft rætt þá er stærsta hagsmunamálið að gera tryggingakerfið einfaldara, gera það gagnsærra og réttlátara. Það þýðir auðvitað að það þarf að taka á þessum skerðingum sem við stöndum frammi fyrir, okkur hefur ekki tekist það fram til þessa. En við verðum að ná árangri í því. Í stjórnarsáttmálanum eru áform um að gera atlögu að því og auk þess að auka möguleikana hjá fólki sem er með skerta starfsgetu til endurhæfingar og atvinnuþátttöku en líka að tryggja afkomu þeirra sem geta ekki unnið og það gerum við ekki með kerfinu eins og það er eða það gengur a.m.k. mjög hægt. Þess vegna held ég að það sé alveg grundvallarforsenda að við náum einhvers konar niðurstöðu og einhvers konar sátt. [[Forseti hringir.]]Við reyndum það á síðasta kjörtímabili og það gekk ekki þannig að við verðum að halda því verki áfram.
Herra forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. forsætisráðherra og hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra að þau lögðu bæði ríka áherslu á að bæta þyrfti kjör öryrkja og eldra fólks sem væru í erfiðustu stöðunni. Þess sjást engin merki í fjárlagafrumvarpinu. Ég kalla það ekki merki um það að hækka örorku- og endurhæfingarlífeyri upp í þá krónutölu sem ellilífeyririnn er. Þannig er mál með vexti að munurinn á milli þeirra sem þurfa að treysta á greiðslur almannatrygginga og lægstu launa og launatryggingarinnar verður 88.000 kr. á mánuði 1. janúar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún muni ekki örugglega fylgja eftir orðum hæstv. forsætisráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra og taka til sinna ráða í fjárlaganefnd til að minnka þetta bil, því að það sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu er hlægilegt, leyfi ég mér að segja, þegar staðan er eins alvarleg og hún er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mér finnst þetta ekki hlægilegt. Þetta er fyrsta skref, eins og hæstv. ráðherra nefndi hér í gær. Það er langmikilvægast að við náum að taka á kerfinu til að koma í veg fyrir allar þessar skerðingar þar sem eitt leiðir af öðru. Sannarlega myndi ég vilja gera hlutina hraðar, ég myndi vilja gera það, ég játa það alveg. En þetta er það sem lagt er til í frumvarpinu að þessu sinni, og auðvitað erum við líka að tala um að auka félagslegt húsnæði þannig að fólk geti komist í skjól á viðunandi kjörum. Auðvitað eru aðgerðirnar margþættar sem koma þeim til góða sem lægst eru launaðir og eru í þessu kerfi; minnkandi greiðsluþátttaka o.s.frv. í sjúkratryggingum. Varðandi bein og bætt kjör, sem hv. þingmaður spyr um, þá er þetta það skref sem stigið er í frumvarpinu. Áherslan er lögð á það að ná sem allra fyrst niðurstöðu í það að breyta kerfinu þannig að það sé raunverulegur hagur fyrir öryrkja.
Herra forseti. Nákvæmlega þetta var sagt á hverju ári allt síðasta kjörtímabil og það gerðist ekki neitt. Núna kalla menn það eitthvert skref þar sem talað er um að hækka örorku- og endurhæfingarlífeyri um 15.000 kr. Lífskjarasamningurinn gerir ráð fyrir rúmlega 17.000 kr. hækkun fyrir lágmarkstekjutrygginguna. Auðvitað hverfur það bara inn í verðbólguna, en það er samt sem áður þessi krónutala. Það á að skilja öryrkja og ellilífeyrisþega eftir sem eru í verstri stöðu. Hins vegar á að hækka frítekjumark launatekna fyrir þá ellilífeyrisþega sem best eru staddir og geta unnið. Það er bara fínt skref en það er það ódýrasta af öllum skrefum sem hægt væri að stíga. Frítekjumark launatekna hjá öryrkjum hefur ekki breyst síðan árið 2009, [[Forseti hringir.]]sama krónutala. Hún ætti a.m.k. að hafa tvöfaldast ef launavísitala hefði þar verið á ferðinni. [[Forseti hringir.]]Er ekki jafn mikilvægt að gefa öryrkjum þarna [[Forseti hringir.]]hvatningu til virkni og möguleika til að krafsa sig upp úr fátæktargildrunni sem búið er að skrúfa þá niður í?
Herra forseti. Ég get tekið undir það að við eigum að hækka atvinnutekjur lífeyrisþega. Það er partur af því sem hér er lagt upp með. Það hefur strandað mjög mikið á umræðu um starfsgetumat. Við þingmenn þekkjum það og þá útfærslu sem höfð hefur verið að leiðarljósi fram til þessa. Nú er hins vegar verið að leggja upp með aðra nálgun. Ég ætla að leyfa mér að treysta því að það sé betri leið sem nú er lagt af stað með en það sem við strönduðum á síðast, það er augljóst að við getum ekki haldið áfram þar. Hér er lögð mikil áhersla á að tekið verði upp nýtt kerfi og að fólk geti valið um hvort það fari inn í það nýja kerfi eða ekki. Og fari fólk inn í það getur það líka haft möguleika á því að fara til baka þannig að það hafi ekki í för með sér áhættu fyrir fólk ef það kýs svo. Þá er sérstaklega verið að tala um atvinnuþátttöku af því að það atriði var nefnt hér. Ég ætla bara að leyfa mér að segja að ég tel að það sem við þurfum fyrst og síðast að gera til þess að ná utan um þetta sé að bæta og breyta þessu kerfi. Það þarf að gerast hratt og ég vona að ráðherrann hafi það sem eitt af sínum fyrstu málum, og ég gat ekki heyrt betur en svo væri í gær.
Virðulegi forseti. Mig langaði til að spyrja hv. formann fjárlaganefndar um geðheilbrigðismál vegna þess að það er töluverð umfjöllun um þau í fjárlagafrumvarpinu, sem er af hinu góða. Ég held að við séum öll sammála um það að geðheilbrigðismál hafa, í allri þeirri miklu umræðu sem átti sér stað um heilbrigðismál í kosningabaráttunni, verið mjög ofarlega í huga kjósenda allra, ekki síst hjá ungu fólki. Ég ætla að spyrja að því sem ég hef margsinnis spurt að hér í þingsal en það er um samþykkt laga um niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu. Það er heilbrigðisverkefni og aðgerð sem er tvímælalaust mikilvægt stuðningsúrræði fyrir fjölskyldur landsins, ungt fólk og tekjulægra fólk. Það er ekki vikið að þessu efni og ekki fjallað um það sérstaklega í fjárlagafrumvarpinu. Ég leyfi mér að binda vonir við þetta vegna þess að lögin eru orðin að veruleika og vegna þess að geðheilbrigðismálin skipa greinilega stóran sess í huga ríkisstjórnarflokkanna þriggja. Ég spyr hvort formaður fjárlaganefndar ætli að styðja okkur í því að raungera þessi lög þannig að þessi þjónusta verði í boði fyrir almenning í landinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta kemur einmitt fram í stjórnarsáttmálanum, að efla geðheilbrigðisþjónustu fyrir alla samfélagshópa með áherslu á börn og ungmenni og ungt fólk og reyna líka að horfa á forvarnirnar, ekki bara að reyna að taka á því þegar fólk þarf á þjónustunni að halda eftir að hafa staðið frammi fyrir miklum erfiðleikum. Lagt hefur verið af stað með þessi geðheilsuteymi á heilsugæslustöðvunum, eins og við þekkjum. Ekki hefur tekist að manna þau öll enn sem komið er, að því er mér skilst, og við þurfum auðvitað að reyna að gera það. Við viljum að þjónustan sé fjölbreytt og miði að ólíkum þörfum. Varðandi frumvarpið sem hv. þingmaður vísar til þá var það auðvitað bara útfært með reglugerð eins og lög gera ráð fyrir og lagt af stað með ákveðnar fjárhæðir inn í það verkefni. Nú er það í höndum hæstv. heilbrigðisráðherra [[Forseti hringir.]]hvort hann ætlar að leggja áherslu á aukna fjármuni til Sjúkratrygginga í þeim tilgangi að bæta við þennan þátt þjónustunnar.
Virðulegi forseti. Það er talað um alla hópa og sérstaklega vikið að börnum og ungmennum. Ég veit af geðheilsuteymunum, en ég veit líka hvernig biðlistarnir eru á heilsugæslunni. Þess vegna beinist spurning mín ekki að þeim þætti heldur að sálfræðiþjónustunni. Ég veit ósköp vel að þetta er fyrst og fremst í höndum hæstv. heilbrigðisráðherra en ég spyr um afstöðu formanns fjárlaganefndar til þessa máls. Hér er ekki um frumvarp að ræða. Hér er um lög Alþingis að ræða sem veita ráðherranum heimildir. Það var samþykkt af Alþingi öllu. Ég spyr þess vegna um afstöðu formanns fjárlaganefndar til þessa tiltekna máls, um niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu, og hvort hún muni koma í það með okkur að raungera þessa lagasetningu.
Virðulegur forseti. Takk fyrir andsvarið. Ég mun auðvitað halda áfram hér eftir sem hingað til að leggja áherslu á þessi málefni. Við tökum þetta væntanlega til umræðu og umfjöllunar og förum í gegnum þær fjárhæðir sem lagðar eru til í fjárlagafrumvarpinu þegar heilbrigðisráðherra kemur til fundar við fjárlaganefnd og ræðum við hann hvernig hann hyggst dreifa þeim fjármunum. Ég læt ekki mitt eftir liggja í því að styðja við aukna sálgæslu eða sálfræðiþjónustu. Hvort henni er best fyrir komið með þeim hætti að greiða niður einkarekna þjónustu sálfræðinga eða með einhverju annars konar fyrirkomulagi verður ráðherrann auðvitað fyrst og fremst að vega og meta. Ég tel að við þurfum að auka aðgengi fólks að þessari þjónustu og við þurfum að finna út úr því í sameiningu hvernig það verður best gert. Við höfum örugglega ólíka sýn og ólíka nálgun á það. Þessi skref hafa skilað sér sem farin hafi verið og ég held að við getum haldið áfram að [[Forseti hringir.]]taka fleiri skref í átt að því að auka þessa þjónustu enn frekar og víðar um landið líka. Við megum ekki gleyma því [[Forseti hringir.]]að þetta snýst ekki bara um aðgengi hér á höfuðborgarsvæðinu heldur um allt land og þess vegna hafa þessi teymi komið sér afskaplega vel.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það eru tvö atriði sem mig langar til að spyrja hv. þingmann og formann fjárlaganefndar út í í tengslum við ræðu þingmannsins. Það er í fyrsta lagi það sem snýr að uppbyggingu í samgöngum og þá sérstaklega kannski með áherslu á það sem við köllum í daglegu tali borgarlínuna. Hæstv. forsætisráðherra kom inn á þetta í ræðu sinni í gær. Mig langar til að spyrja í tengslum við fjárlagafrumvarpið eins og það liggur fyrir með hvaða hætti formaður fjárlaganefndar sjái fyrir sér að mál þróist í þeim efnum, hvort það verði einhver umbreyting ríkiseigna til að fjármagna þetta t.d., sem hefur verið rætt og nefnt m.a. af hæstv. forsætisráðherra að ég held, hvort samvinnuverkefnin verði þarna í lykilhlutverki [[Forseti hringir.]]eða hvort þetta verði bein framlög úr ríkissjóði eins og verið hefur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er rétt að það kemur fram í stjórnarsáttmálanum og í frumvarpinu í heimildum að gert sé ráð fyrir því að selja Íslandsbanka. Það er líka tekið fram í texta í frumvarpinu að það komi til með að reynast gott að geta nýtt þá fjármuni til uppbyggingar innviða, það er m.a. sagt. Það að einhverjir tilteknir peningar verði merktir borgarlínunni svokölluðu sérstaklega er ekki eitthvað sem við erum að gera heldur eykur salan bara lausafé ríkisins til að geta fjárfest og eykur getuna til að fjárfesta. Þeir peningar sem gert er ráð fyrir með sölu Íslandsbanka - það mál verður ekki til þess að það hægist á verkefninu eða eitthvað slíkt, ekkert endilega. Þetta verkefni er ekki sérstaklega undir heldur bara innviðauppbygging eins og hún leggur sig og við förum bara í hana eftir ákveðnu aðgerðaplani í gegnum samgönguáætlun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Í seinna andsvari langar mig að spyrja hv. formann fjárlaganefndar um útgjaldarammann sem liggur fyrir upp á 1.203 milljarða. Hann hefur vaxið umtalsvert ef við horfum til undanfarinna ára. Hv. þingmaður nefndi það í ræðu sinni að raunaukning útgjalda hefði verið um fjórðungur síðan 2017, ef ég greip þá tölu rétt. Mig langar í því samhengi að spyrja hv. formann fjárlaganefndar hvar þingmaðurinn telji helst svigrúm til aðhalds, farandi inn í þá vinnu sem fram undan er innan fjárlaganefndar. Nú liggur fyrir að það er búið að senda frumvarpið út til umsagnar þannig að maður getur ekki annað en metið það sem svo að meirihlutaflokkarnir séu komnir á sprettinn í málinu. Þess vegna langar mig að spyrja hv. formann fjárlaganefndar hvar helst sé svigrúm til aðhalds og í hvaða áttir þingmenn stjórnar og stjórnarandstöðu ættu að leita eftir leiðum til að draga úr heildarútgjöldum hins opinbera. Það getur bara ekki verið að í 1.200 milljarða útgjaldaramma sé hvergi borð fyrir báru.
Forseti biðst afsökunar á klukkunni, hún dettur alltaf í tvær mínútur, þarf að laga hana handvirkt í hvert skipti. En þingmenn eiga að vita að það er ein mínúta í andsvör.
Herra forseti. Ég ætla bara að taka undir það að alltaf er hægt að gera betur, ef svo má segja, í öllum rekstri, ríkisrekstrinum sérstaklega. Þau markmið sem við erum að leggja gríðarlega mikla áherslu á eru m.a. í gegnum margs konar stafræna þjónustu hjá hinu opinbera sem ég tel að verði til þess að kostnaður ríkissjóðs minnki. Það getur tekið ákveðinn tíma en ég held að m.a. í einhverju slíku þá dragi úr kostnaði, ekki endilega með því að skrúfa niður einhverjar stofnanir í heilu lagi eða eitthvað slíkt. Það hugnast mér ekki. En ég held að við getum og eigum, það er alveg rétt, alltaf að fara í gegnum það hvað við getum gert betur. Ég held að það sé fyrst og fremst háð því að mæta 21. öldinni og fjórðu iðnbyltingunni. Ef gengið er í þeim takti getur það orðið til þess að aðhald komi af sjálfu sér, þ.e. að útgjöld ríkisins verði minni þegar fram líða stundir.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, hefur nú kynnt ný fjárlög og eins og allt síðasta kjörtímabil virðist kynningin helst ganga út á það að hæstv. ráðherra státi sig af því hversu mikil útgjaldaaukningin er, hvað ríkið er að borga miklu meira í eitt og annað. Mikið af upptalningu hæstv. ráðherra í framsöguræðu hans snerist einmitt um það að ríkið væri núna að borga meira en í fyrra fyrir þetta og meira en í fyrra fyrir hitt. Þetta er formaður Sjálfstæðisflokksins sem kynnir fjárlög sem virðast fyrst og fremst ganga út á það að auka ríkisútgjöld. Eflaust er þetta afleiðing af því hvernig þessi stjórn er samansett úr flokkum sem áður tilheyrðu hægrinu og vinstrinu og á sínum tíma miðjunni á hinum pólitíska skala, en hafa þó allir breyst og orðið líkari hver öðrum. En til að koma þessu stjórnarsamstarfi af stað þurfti væntanlega að gera ráðstafanir sem væru ekki of pólitískar. Fjárlagafrumvörp síðustu ríkisstjórnar tóku mið af því og nú með nýrri ríkisstjórn eða endurnýjaðri ríkisstjórn virðist vera haldið áfram á sömu braut. Til að fá að vera saman í ríkisstjórn og skipta með sér ráðherrastólum og verkefnum sé einfaldlega best að útgjöldum sé þannig háttað að allir fái að setja eitthvað í sín tilteknu gæluverkefni fremur en að þar birtist pólitísk sýn, pólitísk stefna, hvað þá langtímasýn eða langtímastefna. Fjárlög eftir fjárlög fá allir einhver útgjöld og svo kemur hæstv. ráðherra og státar sig af því hvað hann sé að eyða miklu meira þetta árið en árið á undan. Hæstv. ráðherra má reyndar eiga það að hann nefndi í ræðu sinni að þetta gengi í rauninni ekki svona áfram. Það þyrfti að taka á sívaxandi útgjaldaaukningu ríkissjóðs. Gott og vel. Rétt hjá hæstv. ráðherra. En í ljósi þess að hæstv. fjármálaráðherra tók við embætti fyrst fyrir hátt í áratug hlýtur maður að velta fyrir sér hvers vegna þetta hafi gengið svona þetta lengi. Að vísu má hæstv. ráðherra eiga það að á árunum 2013–2016 var hann aðhaldssamur, stundum jafnvel helst til aðhaldssamur hvað varðar fjárfestingar á sviðum sem maður taldi að gætu gefið meiri tekjur til framtíðar. En ráðherrann var aðhaldssamur, það var stefnan og það gat verið erfitt á þeim tíma að sýna aðhaldssemi. En með breyttri ríkisstjórn og svo annarri og svo enn annarri virðist fjármálaráðuneytið, undir forystu hæstv. ráðherra, í síauknum mæli sætta sig við það að leiðin til að halda stjórn saman sé einfaldlega sú að auka útgjöldin. Þannig birtast mörg dæmi um slíkt í þessu fjárlagafrumvarpi, sem mörg, reyndar furðu mörg, virðast eiga rætur að rekja til Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs ekki hvað síst, þó að ég verði nú að ítreka það sem ég kom inn á í byrjun, að maður sér minni og minni mun á þessum flokkum. Það er eins og að samstarfið, en kannski tíðarandinn, valdi því að þeir séu smátt og smátt að verða að einum flokki. Eitt af því sem vekur sérstaka athygli eru útgjöld vegna loftslagsmála. Þar upplýsti hæstv. ráðherra okkur um það að útgjöldin hefðu aukist verulega og myndu aukast verulega áfram. Það væri sérstakt markmið, alveg sérstakt markmið, þessarar ríkisstjórnar að útgjöldin héldu áfram að aukast. Þetta er áhugavert að heyra frá fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, að það sé sérstakt markmið að útgjöld haldi áfram að aukast. Markmiðið, að sögn hæstv. ráðherra, er að auka útgjöldin um a.m.k. milljarð á ári þannig að aukningin verði í heild komin í um 10 milljarða, bara aukningin miðað við það sem hafist var handa með í lok kjörtímabilsins. Og hvar á þetta að enda ef sams konar ríkisstjórn heldur áfram á næsta kjörtímabili? Hvar á þetta enda fyrst að markmiðið er einfaldlega það að auka útgjöldin? Markmiðið er ekki að skila tilteknum árangri, alla vega ekki árangri sem hefur verið útskýrður, hvað þá hvernig eigi að ná þeim árangri. Markmiðið er að auka útgjöldin. Þetta kynnir hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, fyrir þinginu nú. Það er sérstakt markmið hjá þessari ríkisstjórn að auka útgjöld. En hvers vegna kynnir hæstv. ráðherra þetta með þessum hætti? Það er vegna þess að þessi málaflokkur, loftslagsmálin, kannski umhverfismálin eins og Vinstrihreyfingin – grænt framboð skilgreinir þau almennt, snýst fyrst og fremst um yfirbragð, ásýnd, umbúðir, eins og við sjáum aftur og aftur í stefnu þessarar ríkisstjórnar, nú síðast í stjórnarsáttmálanum þar sem gert er ráð fyrir því m.a., og alveg ótrúlegt að það hafi ekki vakið meiri athygli en raun ber vitni, að loftslagsráð fái jafnt og þétt aukin völd, aukin völd í samfélaginu, aukin völd yfir stjórnmálamönnum. Ríkisstjórnin kynnir það að þetta ráð, skipað væntanlega „sérfræðingum“, eigi að hennar mati að fá jafnt og þétt aukin völd við stjórn landsins og yfir kjörnum fulltrúum. Kannski ætti þetta ekki að koma manni á óvart því þetta er jú þrátt fyrir allt kerfisstjórn. Sú kerfisstjórn sem stofnað var til á sínum tíma þar sem þrír ólíkir flokkar, alla vega sögulega séð, náðu saman um að skipta á milli sín ráðuneytum, fá að útdeila ákveðnum gæðum úr ólíkum ráðuneytum en forðast pólitík að öðru leyti en því sem kerfið myndi leiðbeina þeim með. Og hér höfum við fjárlagafrumvarp sem er unnið í kerfinu, enda er ríkisstjórnin mynduð aðeins fáeinum dögum áður en mælt var fyrir fjárlagafrumvarpinu. Það var augljóst að þetta fjárlagafrumvarp hefði ekki verið samið af ríkisstjórninni sem einhverra hluta vegna tók sér þó mjög langan tíma í að skrifa 60 blaðsíðna stjórnarsáttmála og skipta á milli sín ráðuneytum. Þetta var frumvarp úr kerfinu en það hentar þessari ríkisstjórn ágætlega. En þegar það skortir pólitíska sýn, alveg sérstaklega þá í þessu tilviki þá sýn að það þurfi að fara vel með fjármagnið og spara og hafa einhverjar gæðakröfur hvað varðar útdeilingu fjármagns, þá fáum við fjárlagafrumvarp eins og þetta þar sem mörg þeirra útgjalda sem vekja mesta athygli eru til óþurftar og jafnvel í sumum tilvikum til tjóns. Mörg sagði ég, ekki öll, auðvitað ekki öll. Hæstv. ráðherra státar sig af því að vera enn að auka framlög til heilbrigðismála eins og það sé sérstakt markmið að útgjöldin verði meiri. En það er minna að frétta af því hvernig þessi útgjöld eru nýtt sem hefur algjörlega skort hjá þessari ríkisstjórn allt síðasta kjörtímabil og að því er virðist áfram núna. Það er engin gæðastýring. Það er enginn að velta því fyrir sér hvað fæst fyrir peningana, hvernig þeir nýtast best samfélaginu. Þetta snýst allt um að státa sig af því að vera auka útgjöldin. En í mörgum tilvikum er þessi útgjaldaaukning jafnvel til tjóns. Ég ætla bara að nefna hérna til að byrja með eitt lítið dæmi, nýja stjórnarráðsbyggingu sem ríkisstjórnin ætlar sér samkvæmt þessum fjárlögum að verja allmörgum hundruðum milljóna í að byggja fyrir aftan gamla Stjórnarráðshúsið sem hefur dugað ágætlega frá því að fyrsti ráðherrann tók við embætti, þó reyndar með aðstöðu í öðru húsnæði seinni hluta 20. aldar. En nú ætlar ríkisstjórnin að auka við fjárveitingar til forsætisráðuneytisins til að byggja þetta hús sem er til óþurftar, að byggja steinsteypu- og glerkassa fyrir utan gamla Stjórnarráðshúsið. En líklega ætti þetta ekki að koma okkur á óvart. Við höfum séð merki um í hvað stefndi hvað þetta varðaði á síðasta kjörtímabili og við höfum séð merki um útgjaldaaukningu forsætisráðuneytisins alveg sérstaklega og eftir höfðinu dansa limirnir. Aldrei áður í sögu þingsins, í sögu íslenskra stjórnmála, hefur útgjaldaaukning til forsætisráðuneytisins verið eins mikil og hröð og núna. Og ég held mér sé óhætt að segja að aldrei áður hafi fjölgun starfsmanna í því ráðuneyti verið eins mikil og núna. Nú stendur til að byggja yfir alla þessa fjölgun starfsmanna og haldi sama ríkisstjórn áfram þá hlýtur hún að þurfa að bæta við annarri hæð til þess að taka við enn fleira starfsfólki, haldi þróunin áfram eins og hún gerði á síðasta kjörtímabili. Það skortir alla umfjöllun um hvernig fjármagnið er nýtt, hvort það er skynsamleg fjárfesting til framtíðar fyrir samfélagið eða jafnvel til tjóns. Eitt af skýrustu dæmunum um slíkt, sem birtist mjög glögglega í þessu fjárlagafrumvarpi, eru auðvitað áform ríkisstjórnarinnar um að leggja óhemju fé í að fjármagna kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík, borgarlínu- og samgöngusáttmála svokallaðan. Þetta er þrátt fyrir að það hafi komið í ljós fyrir löngu síðan að borgin ætlaði ekkert að standa við sinn hluta þess samkomulags. Ég held að a.m.k. tveir formenn skipulagsráðs Reykjavíkur hafi lýst því yfir opinberlega að þeir ætluðu ekki að standa fyrir þeim samgöngubótum sem ríkisstjórnin taldi sig þó vera að fá fyrir að greiða þetta lausnargjald, ef svo má segja, fyrir borgarlínuna, þ.e. endurbætur á nokkrum gatnamótum á höfuðborgarsvæðinu. Í Reykjavík a.m.k. Eru menn búnir að kveikja á perunni hvað varðar samskiptin við ríkisstjórnina, átta sig á því að það sé í rauninni alveg sama hvað borgin geri gagnvart stjórninni, hún muni bara borga og hún muni láta sig hafa það? Miðað við þessi fjárlög þá virðist það vera rétt mat. Við vitum það nú þegar og höfum eftir tveimur formönnum skipulagsráðs í Reykjavík að borgin ætlar ekki að standa við það sem ríkisstjórnin síðasta, sem nú heldur áfram, taldi sig vera að kaupa með framlögum til borgarlínu. En ríkisstjórnin bara borgar áfram. Það er vegna þess að þetta eru kerfisfjárlög. Þetta eru ekki pólitísk fjárlög. Þetta eru fjárlög byggð á því sem kerfið skilar og gerir stjórnarflokkunum kleift að starfa saman áfram og halda í sína ráðherrastóla, jafnvel þó að það kosti það að fjármagna kosningaloforð númer eitt hjá Samfylkingunni í Reykjavík. Það verður áhugavert að fylgjast með næstu kosningum í Reykjavíkurborg, borgarstjórnarkosningum, þegar Samfylkingin og núverandi borgarstjóri geta stigið fram í kosningabaráttu og sagt: Sjáið bara hverja er best að kjósa. Við stjórnum þessu öllu. Við ráðum í samskiptum við ríkið, hvort sem það varðar borgarlínu, samgöngubætur almennt, Reykjavíkurflugvöll, sem var blandað í eitt af þessum samkomulögum sem ríkisstjórnin lét plata sig í að gera, eða annað það sem er samkomulagsmál milli ríkisins og borgarinnar. Við sjáum þó á fjárlögunum að ríkisstjórnin er engu nær um hvað þetta muni allt saman kosta. Hún ætlar bara að borga, halda áfram að borga. Það liggur ekki enn fyrir hvað borgarlínan svokallaða mun kosta í heild sinni, hvað þá að nokkur einasti maður hafi hugmynd um hvað muni kosta að reka hana. En ríkisstjórnin heldur áfram að elta gulrótina og ætlar að borga, jafnvel að skuldbinda ríkið að meira eða minna leyti til áratuga þótt hæstv. ráðherra hafi reyndar stundum sagt það að þetta verði tekið fyrir á hverju ári við gerð fjárlaga og metið hver kostnaðurinn verði og hvort eigi að grípa inn í. Dettur einhverjum í hug að þessi ríkisstjórn myndi grípa inn í og stoppa framkvæmdina þegar hún væri komin af stað? Ég held að það detti ekki nokkrum einasta manni það í hug, ríkisstjórn sem meira að segja sendir fjárlögin til umsagnar áður en þingið hefur fengið að ræða þau. Eins og ég gat um áðan gætir þó dálítils ótta hjá hæstv. ráðherra, ég vona að hann sé einlægur, við útgjaldavöxtinn. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni, framsöguræðu, með leyfi forseta: „Útgjaldavöxtur verður að vera eitthvað hóflegri en hann hefur verið undanfarin ár.“ Hér talar ráðherra fjármála sem tók fyrst við embætti fyrir hátt í áratug og skilar nú fjárlagafrumvarpi þar sem gert er ráð fyrir hátt í 200 milljarða kr. halla á sama tíma og búist er við því að þensla geti aukist eða eins og hæstv. ráðherra orðaði það í ræðu sinni: Nú gætir framleiðsluspennu í hagkerfinu. Engu að síður skilar hæstv. ráðherra fjárlögum með halla upp á annað hundruð milljarða króna eftir krísutímann, þegar við vorum að fást við faraldurinn og ríkið útdeildi miklu fjármagni í að takast á við það. Nú þegar gætir, eins og hæstv. ráðherra orðaði það, framleiðsluspennu í hagkerfinu skilar ný ríkisstjórn fjárlögum með gríðarlegum halla. Hvers vegna? Jú, vegna þess að ríkisstjórnin telur að hún komist upp með það og það sé þægilegra, til að hafa alla góða, að eyða sem mestum peningum, hvað sem líður varnaðarorðum hæstv. ráðherra um það að útgjaldavöxtur verði að vera eitthvað hóflegri en hann hefur verið undanfarin ár. En það er seinni tíma vandamál. Ég veit ekki hvort það er vandamál fyrir næstu ríkisstjórn en það var a.m.k. að heyra á hæstv. ráðherra í ræðunni að það væri eitthvað til að finna út úr síðar, e.t.v. þegar Sjálfstæðisflokkurinn er búinn að fara með fjármálaráðuneytið í nokkur ár í viðbót. Hæstv. ráðherra sagði líka að við þyrftum að taka til umfjöllunar hvernig við beitum ríkisfjármálunum þannig að þau rími sem best við aðstæður dagsins í dag. Ríma þessi fjárlög við aðstæður dagsins í dag þegar hæstv. ráðherra segir sjálfur að á sama tíma gæti framleiðsluspennu í hagkerfinu? Það er líklega ekki tímabært að finna út úr því. Það er líka seinni tíma mál. Það er gert ráð fyrir að auka útgjöld til fjölmargra málaflokka og við höfum svo sem séð það á undanförnum árum. En tölurnar sem birtast í þessu fjárlagafrumvarpi og í tengslum við það eru nokkuð sláandi eins og hæstv. ráðherra fór yfir að nokkru leyti. 9.000 nýir ríkisstarfsmenn á síðasta kjörtímabili og nýjar stofnanir sem að því er virðist eru enn óteljandi. Hæstv. ráðherra hefur ekki getað svarað því, kannski gert ráð fyrir mörgum nýjum ríkisstofnunum á þessu kjörtímabili en það er a.m.k. ljóst að þær verða allmargar miðað við yfirlýsingar annarra hæstv. ráðherra. Ég kemst ekki hjá því að velta fyrir mér hvort ágætur fyrrverandi þingmaður Samfylkingarinnar, Ágúst Ólafur Ágústsson, eigi ekki að fá eitthvert smá hrós frá ríkisstjórninni fyrir að hafa með þessum hætti lagt drög að, að einhverju leyti, nálgun þeirra á rekstur ríkisins. Þingmaðurinn Ágúst Ólafur Ágústsson kom hér upp aftur og aftur og talaði stöðugt fyrir því að það þyrfti að fjölga ríkisstarfsmönnum og þá væntanlega ríkisstofnunum um leið. Hæstv. fjármálaráðherra tók ekki undir þetta á sínum tíma en virðist núna hafa séð ljósið og mér þykir rétt í ljósi þess hversu óþreytandi Ágúst Ólafur Ágústsson var við að benda á þetta, þó að ég hafi ekki verið sammála honum, að hann fái smákredit, afsakið, herra forseti, fyrir þátt sinn í þessu fjárlagafrumvarpi. Og kannski má segja það sama um Samfylkinguna almennt og aðra flokka. Það sem vekur kannski ekki hvað síst athygli, eða undrun skulum við segja, en er um leið lýsandi fyrir hvers eðlis þetta frumvarp er, eru hinir svokölluðu skattstyrkir. Ég verð nú að viðurkenna fyrir hæstv. forseta að ég hafði ekki tekið eftir þessu fyrr en hv. þm. Bergþór Ólason nefndi það í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra. En þetta er eitt það furðulegasta sem ég hef séð í fjárlagafrumvarpi en því miður lýsandi. Kannski ekki því miður, kannski er bara ágætt að fá svona lýsandi hugtak, lýsandi fyrir það hvernig þessi ríkisstjórn nálgast skattlagningu og skattkerfið. Gert er ráð fyrir að þessir svokölluðu skattstyrkir muni nema um 3,1% af vergri landsframleiðslu. Það kemur líka fram að um helmingur skattstyrkjanna birtist í formi munsins á hærra og lægra virðisaukaskattsþrepinu. Með öðrum orðum, nánast með sömu orðum og því er lýst í fjárlagafrumvarpinu, er það viðhorf þessarar ríkisstjórnar að ríkið eigi í rauninni alla þá peninga sem fólk vinnur sér inn. Þetta sé bara spurning um það hversu háu hlutfalli af tekjum fólks, hvort sem það vinnur mikið eða lítið, leggur mikið á sig eða minna, hversu háu hlutfalli af tekjum fólks eigi að skila aftur sem þá einhvers konar gjöf eða skattstyrk ríkisins. Ef þú ert ekki að borga þann hæsta skatt sem hæstv. fjármálaráðherra eða fjármálaráðuneytið gat ímyndað sér þá áttu að fá styrk frá ríkinu. Þú átt að fá að halda eftir meiru en við hefðum getað tekið af þér. Þetta er lýsandi fyrir hugarfarið sem fjárlagafrumvarpið byggir á og hefur gert of lengi. Annað grundvallarvandamál við það hvernig fjárlagafrumvarp er unnið, til viðbótar við þetta hugarfar að allar tekjur fólks séu í raun í eigu ríkisins þangað til það fær afslátt eða styrki, skattstyrki, er hvernig fjárlagafrumvarp tekur yfirleitt ekki á heildarmyndinni eða langtímaáhrifum þess sem gert er. Það er nánast eingöngu litið til útreiknanlegra áhrifa næstu 12 mánuðina. Auðvitað gerir ríkisstjórn fjármálaáætlun og slíkt en það er ekkert tekið til heildarmyndarinnar hvað varðar útgjöld eða sparnað. Hvað fæst fyrir peningana? Hvað fæst fyrir peningana til lengri tíma litið? Hverju skilar sparnaðurinn? Hvað skilur sparnaðurinn eftir hjá almenningi og hversu mikið af því kemur til baka til ríkisins? Á meðan menn líta hvorki á heildarmyndina né langtímaáhrif í fjárlögum þá taka þeir ekki réttar ákvarðanir af því að þeir eru ekki með heildarmyndina. Þetta er vandi við fjárlög sem hefur ekki verið leystur með nýjum lögum um ríkisfjármál, eiginlega þvert á móti, því að áhrifin af lögum um opinber fjármál hafa fyrst og fremst verið þau að færa valdið yfir ákvarðanatöku um fjármál ríkisins frá kjörnum fulltrúum, sem kjósendur geta þá haft áhrif á og refsað eða verðlaunað eftir atvikum, til stjórnkerfisins. Og stjórnkerfið bætir iðulega í, eins og við sjáum í þessu frumvarpi, með gríðarlegri aukningu ríkisstarfsmanna eftir síðastliðið kjörtímabil og áformum um enn nýjar ríkisstofnanir. Svoleiðis að pólitísku áhrifin, áhrifin af því sem núverandi þingmenn stjórnarflokkanna sögðu fyrir kosningar, eru mjög takmörkuð. En menn munu eflaust sem fyrr láta sér það bara vel líka til að fá að vera í ríkisstjórn, fá að vera í meiri hluta án þess að pólitísk stefna eða sýn sé að þvælast fyrir. Raunaukningin í ríkisútgjöldum, að sögn hæstv. fjármálaráðherra, frá árinu 2017 nemur um fjórðungi. Raunaukningin. Hversu mikið hafa útgjöld ríkisins að raunvirði aukist frá því að hæstv. ráðherra tók við sem fjármálaráðherra? Það væri áhugavert að heyra það en aukningin er a.m.k. mikil. Og nú er bætt í. Við sjáum í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar ýmis áform sem virðist algerlega vera sleppt í áætluðum kostnaði við aukin útgjöld ríkissjóðs á næsta ári samkvæmt fjárlögunum. Ég ætla bara að nefna tvö dæmi. Ríkisstjórnin ætlar að halda áfram með fyrri áform um það að hafa opnustu stefnu, hugsanlega opnustu stefnu Evrópu, í flóttamannamálum. Opna, ekki í merkingunni að það sé jákvætt heldur opna í þeirri merkingu að menn ætla einfaldlega ekki að reyna að hafa stjórn á málunum. Það verði sama með hvaða hætti menn koma til landsins. Þetta gengur þvert á það sem hin Norðurlöndin eru að gera, að reyna að stýra fólki inn í örugga kerfið, taka við kvótaflóttamönnum. Með þessu verður flóttamönnum stýrt inn í það að fara fram hjá örugga lögformlega kerfinu og koma til Íslands með þeim hætti vegna þess að þeir fái sömu þjónustu, sama stuðning, óháð því hvernig þeir koma. Hvar birtist það í fjárlagafrumvarpinu hvað þetta muni kosta? Hvergi. Hvað með áform sem hafa verið kynnt í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar um lögleiðingu fíkniefna, sem mér sýnist menn ætla að reyna að nota orðskrípið afglæpavæðingu yfir? Við áttum hér góða umræðu um það mál og það bárust ýmsar góðar umsagnir og mikilvægar frá sérfræðingum á þessu sviði, frá læknum, frá lögreglu og öðrum. Ef menn ætla að fara inn á þessa braut þá mun það kosta. Meginkostnaðurinn verður að sjálfsögðu í því að glæpagengi sem sjá um sölu fíkniefna munu hafa frjálsari hendur en áður og fleiri munu lenda í þeirri hættu að leiðast inn á braut fíkniefnaneyslu. Það er megintjónið en það mun kosta samfélagið líka fjárhagslega. Ekki er gert ráð fyrir því í fjárlögunum, hvorki auknum kostnaði við að takast á við aukinn vanda né öðrum kostnaði sem mun fylgja því að auka frjálsræði til fíkniefnaneyslu. Svo eru auðvitað fjölmörg ónefnd mál sem ég hefði viljað ná að fara yfir hér í þessari ræðu, þar með talið biðlistarnir allir. Þar virðist svar ríkisstjórnarinnar, miðað við fjárlagafrumvarpið, helst liggja í því að það standi til að halda betur utan um biðlistana, ekki að eyða þeim endilega heldur hafa betri yfirsýn yfir biðlistana. Það er svo sem þakkarvert, geri ég ráð fyrir, og gefur okkur tækifæri til að ræða þau mál hér frekar í þinginu. Ég sé, herra forseti, að tími minn er á þrotum en ég á töluvert eftir í umræðum um þessi fjárlög og bið virðulegan forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Það var margt ágætt í þessari ræðu þótt ég taki svo sem ekki endilega undir allt af því sem hann sagði, kannski ekki síst varðandi samgöngumálin, borgarlínuna og loftslagshlutann í ræðu hans. En það var margt forvitnilegt sem var þar að finna. Hv. þingmaður gegndi starfi forsætisráðherra um skeið og nú erum við auðvitað að meta þessa ríkisstjórn út frá þeim fjárlögum og þeirri stefnu sem kynnt hefur verið og inni í því öllu er alveg meiri háttar uppstokkun á öllu Stjórnarráðinu. Það er endalaust verið að flytja til verkefni á milli ráðuneyta, búa til ný ráðuneyti. Það er verið að gera þetta, að manni finnst, að sumu leyti pínulítið óskilvirkara. Ég verð þó a.m.k. að virða ríkisstjórninni það til vorkunnar að ég hef ekki heyrt nánari útlistanir á mörgu af því sem þarna er undir. En það sem maður veltir fyrir sér, og þess vegna væri ágætt að heyra um það frá hv. þingmanni, hann gæti þá miðlað af reynslu sinni sem fyrrverandi forsætisráðherra, er: Treystir hann sér til að leggja einhvers konar mat á svona æfingar og tilfærslur í Stjórnarráðinu, þar sem ný ráðuneyti eru búin til, verkefni færð á milli, skólamálin bútuð niður og flutt á milli ráðuneyta? Sama má segja um menningarmálin og fleira Hefur hv. þingmaður áhyggjur af því að þetta geti þýtt að starfsemi Stjórnarráðsins og ráðuneytanna verði óskilvirkari, að boðleiðir lengist, að ferlar og öll ákvarðanataka verði þyngri í vöfum, og þá fyrir vikið, af því að við erum að ræða hér um fjárlög, að þarna sé kannski falin einhver viðbótarkostnaður sem við sjáum kannski ekki birtast nákvæmlega sundurgreint í neinum tölum sem liggja fyrir í þessum fjárlögum?
Frú forseti. Þetta er í fyrsta skipti sem ég á orðastað við hv. þingmann héðan úr ræðustól þó að við höfum talað saman og unnið saman áður. Ég vil því nota tækifærið og óska hv. þingmanni til hamingju með kjörið. En hann byrjaði á að spyrja býsna krefjandi spurninga. Ég hef velt þessu fyrir mér frá því að ég sá fyrstu drög að nýrri verkaskiptingu ríkisstjórnar, þó að enn skorti upplýsingar, og hef ekki alveg fengið botn í það hvernig verkefnum verður í rauninni skipt, því að það virðist vera mjög óljóst. Sums staðar er um tvítekningu að ræða og sums staðar virðast verkefni jafnvel hafa fallið milli skips og bryggju. Hvað varðar slíkar tilfærslur almennt þá eru ákveðin tilvik að mínu viti sem geta kallað á slíkt með breyttum aðstæðum með því að menn reyna einfaldlega að bæta stjórnkerfið. En þessi ríkisstjórn þarf líklega að þakka fyrrverandi forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, fyrir tækifærið til að stokka upp að vild, því að það var hún sem leiddi í lög slíkar heimildir. Ef ég man rétt þá voru þáverandi Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur ekkert sérstaklega hrifnir af þessu og fyrir liggja allmargar ræður og það sem sumir myndu eflaust kalla málþóf þar sem þessi losarabragur, eins og ég held að það hafi verið kallað þá, var gagnrýndur. Ég dreg þó ekki úr því að það geta vissulega verið tilefni til þess að færa til verkefni og endurskipuleggja ráðuneyti þannig að þau virki betur. En það sem ríkisstjórnin hefur kynnt hvað þetta varðar er ekki til þess fallið að mínu viti að láta ráðuneytin virka betur, hvað þá að fólk fái skýrari sýn - fólk, fyrirtæki, stofnanir, starfsmenn ríkisins - á það hvar ábyrgðin liggur raunverulega. Og það getur verið hættulegt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég ætlaði svo sem ekkert að stilla honum upp við vegg og vera með einhverja sundurliðun hér, þetta var nú meira til að fá almenna tilfinningu fyrrverandi forsætisráðherra fyrir því sem við erum að ræða hér og verður auðvitað undir þegar landinu verður stýrt næstu fjögur árin. Aðeins í framhaldi af þessu, af því að hv. þingmaður talaði svolítið um loftslagsmálin og umhverfismálin í ræðu sinni hér áðan, þá langar mig að vita hvort hann gæti kannski skautað yfir sína fyrstu tilfinningu gagnvart því hvernig honum líst á þá tilhögun að setja saman í eitt ráðuneyti loftslags- og umhverfismál og blanda þannig orkumálunum við, af því að ég veit að hann hefur miklar skoðanir á þessum málum öllum, og samhliða því að það hefur verið gagnrýnt af mörgum að þetta sé allt komið saman undir nýtt ráðuneyti. Það væri forvitnilegt að heyra í hv. þingmanninum um þetta.
Frú forseti. Ef ég byrja á að klára aðeins fyrra svar þá gleymdi ég að nefna að það sem mér finnst helst einkenna þessar breytingar eru breytt starfsheiti sem virðast miða að því að búa til umbúðir sem henta tíðarandanum og menn hafi einfaldlega gleymt að huga að innihaldinu. En það er gegnumgangandi í pólitík þessarar ríkisstjórnar og þar af leiðandi lýsandi. Varðandi loftslags- og orkumálin þá verð ég eiginlega að viðurkenna það, frú forseti, þrátt fyrir allt sem ég sagði hérna áðan, að á Íslandi er ekkert endilega úr vegi að orku-, loftslags- og umhverfismál séu saman í ráðuneyti, því að hvert er helsta framlag okkar til loftslagsmála á heimsvísu og umhverfismála þar með? Það er að nýta endurnýjanlega orkugjafa. Ég vona bara að nýr ráðherra málaflokksins muni nálgast það með þeim hætti að það sé í rauninni skylda okkar Íslendinga að nýta þá umhverfisvænu orku sem við höfum í þessu landi til þess að framleiða umhverfisvænar vörur.
Frú forseti. Hv. þingmaður talaði hér um að sér þætti kannski fullmikið í lagt í loftslagsmálin í þessu fjárlagafrumvarpi. Ég ætla að vera honum ósammála því í grundvallaratriðum af því að það þarf að leggja miklu, miklu meira í þann málaflokk. Það skilar ekki bara árangri í baráttunni gegn loftslagsbreytingum heldur bara betra samfélagi og betri heimi. En ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um eina 10 milljarða sem yrði hækkað um í lok tímabilsins. Ég held að hérna hafi hv. þingmaður gripið mismæli hjá hæstv. ráðherra í framsöguræðu vegna þess að talnaleikfimin er orðin svo mikil hjá ríkisstjórninni til að láta hlutina líta betur út að þau flækja sig meira að segja sjálf í vefnum. Eins milljarðs hækkun á ári næstu tíu ár var kynnt í síðustu fjármálaáætlun og var meira að segja sett upp þessi fína tafla sem sýnir síðan að undir lok fjármálaáætlanatímabilsins fara framlögin lækkandi. Þessi milljarður er 1 milljarður á ári, eða eins og stendur í frumvarpinu sjálfu: „eða alls um 10 milljarðar kr. á tímabilinu“. Það sem ráðherrann sagði hins vegar í framsöguræðu sinni var: „… í heild um 10 milljarða árlega í lok tímabilsins“. Ég held að hið talaða orð hafi einfaldlega verið vitlaust, því miður. Það væri alveg frábært ef verið væri að auka framlög um þetta háa upphæð, en svo held ég að sé ekki. En ég velti fyrir mér hvort þetta sé ekki einmitt til marks um þá ofuráherslu á umbúðir sem hefur verið hjá ríkisstjórninni, að vera kannski ekki endilega ríkisstjórn hinna stóru verka heldur að blása verkin út í orðum þannig að þau líti betur út. Það er nú kannski ekki heiðarlegasta framsetningin en það er orðið dálítið slæmt þegar ráðherrarnir sjálfir geta ekki einu sinni lesið út úr henni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa athugasemd. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, ég hafði þetta eftir ráðherranum úr ræðu hér áðan. Ég tek þó fram að þessi milljarðs króna hækkun bætist við, eftir því sem mér skilst, það sem fyrir var þannig að það er ekki eins og verið sé að byrja á núllpunkti og fara í fyrsta milljarðinn á næsta ári. Þetta er upphæð, sem er með öðrum orðum umtalsverð, hækkar og hækkar og á að hækka áfram. Talnaleikfimi? Vissulega. Ég tek líka undir það með hv. þingmanni vegna þess að við vitum ekkert hvað fæst fyrir þetta. Hvað hefur fengist fyrir þetta til þessa? Jú, m.a. styrkir til ljóðskálds til að semja ljóð um svokallaða hamfarahlýnun. Eflaust er eitthvað af þessu notað eða stendur til að nota í það að eyðileggja það landbúnaðarland sem hefur verið nýtt á síðustu áratugum og jafnvel öldum á Íslandi með því að moka ofan í skurði með algerlega óljósum áhrifum sem geta þó orðið til tjóns. Það er vegna þess að þessi málaflokkur, alveg sérstaklega - og ég veit að ég og hv. þingmaður erum mjög ósammála um nálgun í þessum málaflokki - einkennist umfram aðra málaflokka af umbúðum, af því að sýnast, af því að segjast vera að setja svo og svo mikla peninga í eitthvað fremur en árangri og raunverulegum mælingum á því hvaða árangur næst með aðgerðum stjórnvalda. Þess vegna horfum við fram á það að meginnálgun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum er að auka aukaútgjöld. Í hvað eiga þessi útgjöld að nýtast? Kannski í það að moka ofan í skurði. En aðalatriðið er að auka útgjöldin til að geta svo mætt á einhverjar ráðstefnur erlendis og sagt: Við erum búin að auka útgjöld í þennan málaflokk um svo og svo mörg prósent þannig að við stöndum okkur vel.
Frú forseti. Já, ég held að ég og hv. þingmaður verðum kannski ekki sammála um markmið í loftslagsmálum vegna þess að ég lít ekki svo á að markmiðið sé að auka útgjöld heldur að koma í veg fyrir loftslagsbreytingar og áhrif af þeirra völdum, sem eru þegar farin að sýna sig og kosta líka pening. Þær upphæðir munu hækka til framtíðar og þó að við myndum fimmfalda eða tífalda framlög til loftslagsmála í dag þá myndi sá peningur alltaf skila sér aftur, bæði í betra samfélagi strax og í því að koma í veg fyrir dýrar og kostnaðarsamar hamfarir sem geta kostað mannslíf. En gott og vel, ég ætlaði ekki að tala um þetta í mínu seinna andsvari heldur um annað sem hv. þingmaður vék að; afglæpavæðingu vímuefna. Ég held að þar sé málum nokkuð snúið á haus. Það að líta á fólk með fíknisjúkdóm sem glæpamenn en ekki sjúklinga sem beri að hjálpa er gríðarlega kostnaðarsamt. Það hægir á og kemur í veg fyrir bata þessa fólks. Það veitir því inn í réttarvörslukerfið. Það gerir það að glæpamönnum, það veldur eymd og volæði frekar en að verja smápeningi í að taka aðeins utan um þetta fólk og hjálpa því út úr sjúkdómum. Þannig að ég held að einhverjar óljósar hugmyndir um gríðarlegan kostnað [[Forseti hringir.]]við afglæpavæðingu vímuefna byggi bara á einhverjum grundvallarmisskilningi á [[Forseti hringir.]]málinu, því að þjóðfélagið mun spara, ekki bara pening heldur losna við hörmungar.
Frú forseti. Ríkisútgjöld, það hvernig farið er með fé skattgreiðenda, er alltaf spurning um forgangsröðun. Hvað varðar loftslagsmálin þá finnst mér að forgangsröðunin hafi ekki verið til þess fallin að ná sem mestum árangri. Við höfum náð árangri okkar, samfélag og önnur samfélög í gegnum tíðina, m.a., verður að segjast, með notkun jarðefnaeldsneytis sem hefur skilað gríðarlegum árangri, bættri velferð, bættum kjörum, bættri heilsu fólks um allan heim. Og af því að hv. þingmaður nefndi dauðsföll af völdum loftslagsbreytinga þá hefur dauðsföllum af völdum veðurfars síðastliðna öld fækkað um 99% þrátt fyrir gríðarlega fjölgun mannkyns. Nú eyddi ég of miklum tíma í þetta þannig að ég svara bara mjög stutt varðandi lögleiðingu fíkniefna. Ég er að sjálfsögðu þeirrar skoðunar, eins og hv. þingmaður, að hjálpa eigi þeim sem lenda í viðjum fíknar. Það hefur verið raunin á Íslandi. [[Forseti hringir.]]Það eru ekki margir dæmdir í fangelsi fyrir litla skammta [[Forseti hringir.]]fíkniefna, en við þurfum að hafa tæki til að takast [[Forseti hringir.]]á við seljendurna, þá sem dreifa þessu.
Ég vil minna þingmenn á mikilvægi þess að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég lagði strax við hlustir þegar hann hóf mál sitt á því að tala um þessa miklu og þungu áherslu á útgjaldahlið frumvarpsins. Hér er ekki mikið, alla vega enn sem komið er, rætt um tekjuhliðina t.d. og ég verð að viðurkenna að ég hef töluverðar áhyggjur af henni, því að auðvitað er tekjuhliðin lykillinn að því hversu langt er hægt að fara við útgjöldin. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann vegna orða hans um báknið: Það rifjaðist upp fyrir mér þegar ég hlustaði á ræðuna að Viðreisn lagði fram fyrirspurn um nefndir sem urðu til á kjörtímabilinu. Þá kom í ljós að frá nóvember 2017, þegar þessi ríkisstjórn eða sú síðasta var stofnuð, og fram til mars 2020 voru stofnaðar 248 nýjar nefndir til viðbótar við þær sem þá þegar voru starfandi. Það eru t.d. 37 í forsætisráðuneytinu einu og þær urðu væntanlega fleiri síðan og verða út þetta kjörtímabil. Ég ætla vitaskuld ekki að halda því fram að allt nefndastarf sé þarflaust, ég var nú að tala máli nefnda þingsins fyrr í dag. En ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hv. þingmanns um þetta, hvort hann telji að þetta sé áhyggjuefni, hvort ráðherrar séu komnir fram úr sér í þessu nefndablæti, eins og ég vil leyfa mér að kalla það, af því að þegar maður skoðar stjórnarsáttmála nýrrar stjórnar má segja að það séu ansi sterkar vísbendingar um að það séu fleiri nefndir í smíðum.
Frú forseti. Ég tel þetta mjög mikilvæga fyrirspurn frá hv. þingmanni og gefur mér tækifæri til að bæta aðeins við það sem ég fjallaði um í ræðu minni. Þó að ég og hv. þingmaður séum kannski ekki alveg sammála á öllum sviðum þá höfum við bæði áhyggjur af þeirri miklu útþenslu sem hefur einkennt þessa ríkisstjórn. Þegar ég segi þessa ríkisstjórn á ég við þá fyrri líka, þ.e. ríkisstjórn síðasta kjörtímabils, þar sem þetta virðist nánast vera orðið stjórnlaust. Og af því að hv. þingmaður nefndi forsætisráðuneytið sérstaklega og 37 nefndir þar þá er það einmitt mjög gott dæmi um áherslurnar eða ég ætti kannski frekar að segja þær leiðir sem þessi ríkisstjórn hefur farið, því að eins og ég nefndi áðan, eftir höfðinu dansa limirnir, og útgjaldaaukningin, fjölgun starfsmanna, fjölgun nefnda, eins og hv. þingmaður bendir á, hefur aldrei, eftir því sem ég kemst næst, verið neitt í líkingu við það sem var á síðasta kjörtímabili. Þá sjá náttúrlega aðrir ráðherrar og önnur ráðuneyti þetta fordæmi og gera slíkt hið sama. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það stefnir í áframhaldandi fjölgun á þessu kjörtímabili, ekki aðeins nefnda heldur líka nýrra ríkisstofnana. Þá veltir maður fyrir sér: Af hverju er þetta svona? Ég held að það hljóti að vera vegna þess hvernig þessi ríkisstjórn er samansett sem ríkisstjórn flokka sem koma úr ólíkum áttum og vildu ekki þurfa að takast á við pólitík, vildu einfaldlega eftirláta kerfinu að stjórna og hverjum ráðherra, sem var svo heppinn að fá ráðherrastól, að búa til ný verkefni fyrir sig eða einhverja aðra til að setjast í þessar nefndir. Það er olían í gangverki þessarar ríkisstjórnar, að búa til ný hlutverk fyrir ráðherrana og fyrir hina og þessa sem gætu þá tekið sæti í öllum þessum nefndum og stofnunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég er honum sammála um að við erum ósammála um margt en að þessu leyti getum við gengið hönd í hönd. Ég held að það segi allt ákveðna sögu um vinnulag, verklag og sýn þessarar ríkisstjórnar, að það sé ákveðin birtingarmynd þess að hún er stofnuð um litla sem enga hugmyndafræði, að fjöldaframleiða nefndir. Ég hef áhyggjur af því að það muni halda áfram á þessu kjörtímabili. Vitaskuld er það ekki þannig að allir sem taka sæti í nefndum á vegum hins opinbera þiggi greiðslur fyrir það eða að allt nefndastarf sé þarflaust, það er auðvitað víðs fjarri. En það er auðvitað þannig líka með ríkisstarfsmann sem tekur sæti í enn einum starfshópnum eða enn einni nefndinni að önnur verkefni bíða og í því felst líka kostnaðurinn. Ég hef áhyggjur af því í samhengi við þær breytingar sem nú er verið að leggja til, þar sem Stjórnarráðinu er í raun bara hent í loft upp og svo sjáum við hvernig púslbitarnir falla á gólfið, hvað það mun þýða í glötuðum vinnustundum innan Stjórnarráðsins.
Frú forseti. Ég get ekki annað en tekið undir mat hv. þingmanns á þeim áhrifum sem vænta má af þessari uppstokkun eða því að henda púslunum upp í loftið, eins hv. þingmaður orðaði það. Það að ráðast í breytingar á verkaskiptingu og einhverjar tilfæringar getur verið allt í lagi ef það er hluti af einhverju plani, hluti af áformum um að gera hlutina betur. En það að henda öllu upp í loft bara til þess að sjá hvar hlutirnir lenda kann ekki góðri lukku að stýra. Ég tel þetta áhyggjuefni, ég tek undir það með hv. þingmanni, og við sjáum öll merkin. Við sjáum þau í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, við sjáum þau í fjárlagafrumvarpinu, jafnvel í stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra, að þetta er það sem ríkisstjórnin ætlar að gera; eyða peningum og búa til nýjar nefndir, ný hlutverk, ný verkefni til þess að geta einfaldlega setið áfram.
Frú forseti. Við ræðum hér í 1. umr. framlagt fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár. Mig langar í upphafi að rekja það að vinna þingsins við það frumvarp verður unnin á mjög skömmum tíma, eins og öllum er ljóst. Finnst mér það galli eða finnst mér það áskorun? Já, mér finnst það í sjálfu sér mikil áskorun en ég vil þá líka rifja upp að í öllum aðalatriðum fylgir þetta fjárlagafrumvarp þeirri fjármálaáætlun sem rædd var og ályktað var um hér í þinginu í vor og gerð er grein fyrir því með skýrum hætti í texta fyrirliggjandi fjárlagafrumvarps hvar vikið er frá þeirri fjármálaáætlun og hvar þau útgjöld og hvar þær breytingar eru helstar. Staðan er því með nokkuð öðrum hætti en þegar við komum hér saman fyrir fimm árum, einmitt á aðventu, og höfðum þá þing sem ekki hafði komið sér saman um meirihlutaríkisstjórn og þingið var sett í þá stöðu að setja fjárlög fyrir næsta ár og stóðst þá áskorun með miklum ágætum. Ég ætla aðeins að rifja þetta upp í upphafi ræðu minnar í tilefni af þeirri umræðu sem hefur orðið hér fyrr í dag. Einmitt vegna þess að við höfum haft það verklag hér á undanförnum árum, með lögum um opinber fjármál, að ræða fjármálaáætlun að vori - þar sem allar nefndir þingsins fara með nákvæmum hætti yfir markmiðin og stefnuna sem lögð er fram - kemur þingið ekki alveg jafn kalt að því að ræða þetta fjárlagafrumvarp eins og það hefði kannski gert með gamla fyrirkomulaginu þar sem tölurnar væru þá að birtast mörgum í fyrsta sinn. Ég vil líka rifja það upp, virðulegi forseti, að á síðasta ári ræddi þingið fimm fjáraukalagafrumvörp og þetta eru ákaflega sérstakir tímar. Þess vegna langar mig að segja: Mér finnst þetta fjárlagafrumvarp raunverulega vera frábær vitnisburður um að þingið og ríkisstjórnin brugðust ekki í því ástandi sem upp var komið í samfélagi okkar. Okkur hefur tekist að haga málum með þeim hætti að viðbrögðin í ríkisfjármálum hafa tekið utan um samfélagið og viðspyrnan hefur orðið kröftug og öflug. Hæstv. fjármálaráðherra fór mjög vel yfir það, í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra í gærkvöldi, hvernig okkur birtist þessi sterki einkageiri, þetta sterka einkaframtak í samfélaginu, og hvernig það bjó til þá viðspyrnu sem við erum að byggja á hér í dag - með því að við beittum ríkisfjármálunum til að halda utan um samfélagið, auka fjárfestinguna, mæta ástandinu með sjálfvirkum sveiflujöfnurum og grípa utan um aukið atvinnuleysi. Staðan er einfaldlega sú í dag að atvinnuleysi hefur minnkað, kaupmáttur hefur verið varinn og það er kraftur í efnahagslífinu. Ég tek undir áhyggjur manna af því að það sé alvarlegt mál að vera með ríflega 170 milljarða halla á fjárlagafrumvarpi og þar af leiðandi á fjárlögum, allt eftir því hvernig þau líta út eftir meðferð þingsins, vonandi eftir nokkrar vikur. Það er hins vegar allt önnur staða en við horfðum fram á fyrir nokkrum mánuðum og allt önnur staða en spár sögðu til um fyrir nokkrum mánuðum. Ég held að það sé alveg ástæða til að ræða það líka, þegar við ræðum þetta fjárlagafrumvarp, hvernig við höfum stigið þessa öldu, hvernig við höfum brugðist við og hvaða árangri við höfum náð. Mér finnst árangurinn fullkomlega ásættanlegur og ágætt að fara yfir þær sviðsmyndir sem dregnar voru upp hér í umræðum um fjármálaáætlun á síðastliðnu vori, meira að segja sú sem talin var galin og bjartsýn er einhvers staðar langt frá niðurstöðunni að því leyti að staðan er mun betri. Við vorum gagnrýnd fyrir það hér í þinginu í vor að útfæra ekki í fjármálaáætlun það aðhald sem þyrfti að beita í ríkisfjármálum sem þar var birt á næstu árum. Svar okkar var í raun og veru mjög einfalt: Við ætluðum ekki að útfæra það aðhald og þann samdrátt sem við töldum að grípa þyrfti til til þess að ná markmiðum ríkisfjármála, markmiðum um skuldahlutföll og útgjöld, af því að við ætluðum að vaxa út úr því ástandi sem við vorum komin í. Fjárlagafrumvarpið endurspeglar það fyrst og fremst að það var ekki úr lausu lofti gripið að svara með þeim hætti vegna þess að við erum að vaxa út úr þessu áfalli. Við getum síðan haft allar heimsins skoðanir, og eðlilega eigum við að hafa á því margar skoðanir, hvernig við höfum aukið útgjöld á undanförnum árum og á bls. 127 í fjárlagafrumvarpinu er gerð skýr grein fyrir því hvernig við höfum aukið útgjöld á undanförnum árum til mismunandi málaflokka og sú aukning er veruleg. En til að standa undir þessum auknu útgjöldum þarf kröftugt atvinnulíf og kröftugt efnahagslíf og það er fyrst og fremst það sem við þurfum að gæta að þegar við ræðum fjárlagafrumvarp, þegar við munum á næstu dögum ræða fjármálastefnu til næstu ára o.s.frv., vegna þess að hlutverk ríkisfjármála í efnahags- og peningastefnu í landinu er grundvallarþáttur sem við megum ekki missa sjónar af. Nú er sá tími kominn að við þurfum að beita ríkisfjármálum af ábyrgð til að styðja við peningastefnuna. Ég nefndi hér áðan minnkandi atvinnuleysi og aukinn kaupmátt. Aukinn kaupmátt þarf að verja með ábyrgri efnahagsstjórn vegna þess að hann er ótrúlega fljótur að glatast öllum þeim sem hann hafa fengið með því að við sýnum óvarkárni í ríkisfjármálum og í því hvernig við höldum á fjármunum ríkissjóðs. Þetta vildi ég við upphaf fjárlagaumræðunnar aðeins rekja til að setja í samhengi hvert okkar hlutverk er sem förum nú á næstu vikum að fjalla um fjárlagafrumvarpið, þegar því verður vísað til hv. fjárlaganefndar, hvaða hlutverki við gegnum þar. Efnahagslífið þarf áfram að vaxa og efnahagslífið þarf áfram að eflast. Í spám fyrir þetta frumvarp er talað um að árin 2021–2026 muni landsframleiðsla aukast um 20%. Það skiptir gríðarlega miklu máli að það gangi eftir vegna þess að á því byggist það fyrst og fremst að við getum viðhaldið þeim verkefnum og þeim útgjöldum sem við höfum varið fjármunum til á undanförnum árum, til að bæta í nýsköpun og tækni, í rannsóknarsjóði, í heilbrigðiskerfið, í samgöngumál o.s.frv. Ein meginefnahagsráðstöfunin sem gripið var til í einu af þessum fimm fjáraukalagafrumvörpum sem við ræddum á síðasta ári voru auknar fjárfestingar í samgöngumálum og rannsóknarsjóðum og aukin útgjöld til menntamála, við vorum að fjárfesta til lengri tíma og vegna þess að við fjárfestum til lengri tíma, m.a. í innviðum, undirbyggðum við hagvöxt framtíðarinnar. Ef við berum gæfu til að beita ríkisfjármálunum með þeim hætti að við séum að viðhalda því fjárfestingarstigi sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu erum við að byggja traustari stoðir undir efnahagssókn til lengri tíma. Það verður að sjálfsögðu verkefni hv. fjárlaganefndar að rýna í tölurnar, í skiptingu fjármunanna, í markmiðin með verkefnunum, í markmiðin með útgjöldunum, ekki síður en að rýna það hvar nýta megi fjármuni betur og hvaða verkefni við þurfum til skemmri og lengri tíma að fara að endurskoða hug okkar til, hvort ástæða sé til að fylgja þeim eftir eða hvort tíma þeirra sé lokið eða hvort við þurfum að taka utan um þau með einhverjum öðrum hætti. Þetta er stöðugt viðfangsefni sem aldrei lýkur. Í þessari 1. umr. fjárlaga höldum við á fjárlagafrumvarpi sem mér finnst fyrst og fremst vera vitnisburður um að við höfðum öflugan og traustan fjárhag ríkissjóðs við upphaf skyndilegs áfalls. Það skiptir því höfuðmáli að við höldum þannig á málum ríkissjóðs að hann verði sem fyrst aftur sterkur. Í allri umræðu um bóluefni í samfélagi okkar er kannski rétt að setja umræðuna í það samhengi, en það er besta bóluefnið sem opinber fjármál og efnahagsstjórnin á Íslandi geta fengið til lengri tíma að ríkissjóður komist sem fyrst í sína sterku stöðu því að það er grunnurinn að því að við getum verið viðbúin áföllum sem örugglega munu verða en verða vonandi ekki. Það er líka grunnurinn að því að við getum rekið ábyrga peningastefnu sem tryggir sókn í samfélagi okkar, aukna sókn til bættra lífskjara í landinu okkar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það hefur verið komið inn á það í nokkrum ræðum hér fyrr í dag, ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur haft tækifæri til að fylgjast með þeim öllum, en í öllu falli held ég að sé óhætt að segja að sérstaklega hæstv. ráðherrar, sumir hverjir, frá því fjármálaáætlun var samþykkt hér síðastliðið vor, inn í kosningabaráttuna og fram að kosningum, hafi talað af mjög hóflegri virðingu um fjármálaáætlunina sem var samþykkt hér síðasta vor. Ég man sérstaklega til þess að hæstv. núverandi innviðaráðherra, formaður Framsóknarflokksins, Sigurður Ingi Jóhannsson, gekk hér um bil svo langt að kasta plagginu í ruslið á ákveðnum tíma frá lokum þings og fram að kosningum, ég skal bara fletta nákvæmlega upp tímasetningunni. Mig langar að heyra hvort hv. þingmaður hafi skoðun á því hvort það hafi raunveruleg áhrif núna að ráðherrar hafi hagað orðum sínum með þeim hætti að fjármálaáætlun sem nú er í gildi hafi verið tiltölulega vigtarlítið plagg.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er úr nokkuð vöndu að ráða, ég fylgdist ekki alveg með öllu sem hæstv. samgönguráðherra, innviðaráðherra, formaður Framsóknarflokksins, sagði í kosningabaráttunni. En meginspurningin er þessi: Báru ummæli tiltekinna ráðherra virðingu fyrir fjármálaáætluninni sem samþykkt var í vor? Ég ætla ekki að gerast dómari í þeim málum en það er alla vega það plagg sem þáverandi ríkisstjórn og þáverandi þingmeirihluti kom sér saman um og var leiðarljós okkar til lengri tíma. Það leiðir síðan aftur hugann að því, þegar við erum að ganga, í öllum flokkum, til kosningabaráttu, hvaða kröfur við gerum til umræðu í kosningabaráttu út frá ríkisfjármálunum og stefnu í efnahagsmálum. Það er aftur á móti áhugaverð umræða, sem ég held að sé ekki hægt að taka í andsvaratíma, hvort við ættum að gera eins og sumar þjóðir hafa gert sem hafa tekið upp sambærilega löggjöf og við höfum um opinber fjármál, að þær þurfi á einhvern hátt að meta kosningastefnuskrá sína út frá gildum sjálfbærni og stöðugleika.
Frú forseti. Hv. þm. Haraldur Benediktsson, þá verður fyrst öll gleðin tekin úr kosningabaráttunni, ef það þarf að fara að rýna slíkt í botn. Ég þakka fyrir svarið. Nú var hv. þingmaður varaformaður fjárlaganefndar allt síðasta kjörtímabil og ef ég tók rétt eftir heldur hv. þingmaður því embætti áfram. Töluvert hefur verið rætt um samvinnuverkefni í samgöngumálum, PPP. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hann sjái þeim málum vinda fram núna. Hér voru samþykkt lög um samvinnuverkefni þar sem voru tilgreind sex verkefni sérstaklega á liðnu kjörtímabili, en enn bólar lítið á og kannski helst berast fréttir af vandræðum með útfærslu og að ýta málum áfram. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé eitthvað sem væri hægt að fá upplýsingar um frá fulltrúum meirihlutaflokkanna, [[Forseti hringir.]]því að þetta er mjög áhugavert upp á að leggja mat á hvernig framkvæmdastigi verður fyrir komið næstu árin.
Frú forseti. Í tilefni af þessu seinna andsvari hv. þm. Bergþórs Ólasonar er það nákvæmlega verkefni allrar fjárlaganefndar að kalla eftir greinargerð í þá veru sem hv. þingmaður nefnir um samvinnuverkefni, hvar þau standi, hvernig fjármögnun þeirra sé og hver verði þá væntanlegur framkvæmdahraði og áhrif á fjárfestingarstigið í landinu. Það er örlítið gerð grein fyrir því í fjárlagafrumvarpinu hvaða áhrif þetta vigtar þar inn. En þetta er, virðulegur forseti, nákvæmlega eitt af þeim verkefnum sem hv. fjárlaganefnd og umhverfis- og samgöngunefnd verða að láta sig varða í þessum fjárlögum og síðan í fjármálaáætlun sem lögð verður fram að vori. Hvar standa þessi áform? Hvernig eru þau framboð? Hvernig miðar þeim áfram? Það er fyrir utan það að veita höfuðborgarsáttmálanum það aðhald sem þinginu er ætlað að veita í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Öflugur og traustur ríkissjóður og kaupmáttur góður. Hvert er þá hlutverk okkar hér? Á sama tíma og þetta er sagt hér í ræðustól er útlit fyrir að ekki bara hundruð heldur jafnvel 1.000 manns þurfi mataraðstoð núna fyrir jólin. Ef ríkissjóður er svona öflugur og traustur, hvers vegna í ósköpunum þarf þetta fólk að fara í raðir til þess að bíða eftir mat? Hvers vegna í ósköpunum er til fólk þarna úti sem hefur ekki einu sinni efni á að leysa út lyfin sín? Er það ekki akkúrat hlutverk okkar hér að sjá til þess að svona ástand sé ekki? Hvers vegna í ósköpunum er ekki tekið á þessum málum og þeim komið í lag?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir andsvarið. Ég ætla, eins og ég hef áður sagt í andsvari við hv. þingmann við umræðu um opinber fjármál, hvort sem það er fjármálaáætlun eða fjárlög, bara að segja að ég hef heyrt og þekki áhyggjur hv. þingmanns af stöðu þessa fólks og hef þær sannarlega líka. En hvers vegna gengur okkur ekkert að takast á við þetta verkefni? Hvað er það sem veldur því að við erum enn í þeirri stöðu sem hv. þingmaður er að lýsa? Ég vil aftur á móti segja, og það er það sem ég var að reyna að draga fram í ræðu minni, af því að við fjöllum hér um ræðuna sem ég var að flytja áðan: Fyrst og fremst með sterkum ríkissjóði höfum við tækifæri til að gera þetta en við verðum að komast í að gera þetta. Ég er alveg sammála hv. þingmanni í þeim efnum og það verkefni getur ekki beðið mikið lengur. Hvernig við gerum það er ég ekki tilbúinn til að útfæra við hv. þingmann nú.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta hefur verið vitað í fjögur ár. Við vitum hvar meinið liggur. Það er í meingölluðu kerfi en við gerum ekkert í því, við tölum og tölum en gerum ekkert í því. Við erum líka að tala um kaupmátt. Nú þegar hefur launavísitalan hækkað um rúm 7% og kaupmáttur var sagður 2,9% en um síðustu áramót fengu eldri borgarar og öryrkjar 3,6% og verðbólgan er þegar komin af stað þannig að kaupmáttur hjá þessum einstaklingum er enginn, þau hafa engan kaupmátt fengið. Núna á að fara að setja 5,6% prósent. 1% var alveg rosalegt, því var lýst yfir hérna eins og það væri guðsgjöf. En eins og ég hef bent á: Meðan við setjum 1% inn í þetta kerfi erum við ekki að skila einu né neinu til þessa fólks, 2.500 kr. eða 1.500 kr. eftir skatta eða 0 kr. eftir skerðingar. Við eigum að hætta þessu.
Frú forseti. Getum við fullyrt sisvona eins og hv. þingmaður gerir í sínu seinna andsvari? Þurfum við ekki að komast aðeins nær kjarnanum um þetta, hvað þetta eru margir einstaklingar? Vegna þess að allar þær aðgerðir sem gripið var til á síðasta kjörtímabili, m.a. með aðgerðum hv. fjárlaganefndar og breytingartillögum við fjárlagafrumvörp sem flutt voru hér fyrr á árum, sem horfðu líka til þess hóps sem hv. þingmaður nefnir, veit ég að hafa skilað betri stöðu. Hvenær er staðan góð? Hvenær er hún orðin ásættanleg? Ég ætla ekki að gerast dómari í því en við þurfum miklu frekar að ná betur utan um hvaða verkefni þetta er. Ég er ekki að segja að verkefnið sé ekki til eða staða þessa fólks sé ekki til. En við getum ekki alveg sagt sem svo að þetta sé allt ónýtt og þetta sé allt ómögulegt, vegna þess að við höfum náð ákveðnum áföngum, hv. þingmaður. Það vil ég fullyrða.
Virðulegur forseti. Einkageirinn bjó til viðspyrnuna, sagði hv. þm. Haraldur Benediktsson í ræðu sinni hér og er örlítið sannleikskorn í því. En einkageirinn þurfti, til að búa til viðspyrnuna, gríðarlegan stuðning frá hinu opinbera, stuðning frá almenningi í formi skattgreiðslna í okkar sameiginlegu sjóði sem er vel, mjög gott. Það er gott að við gátum það, til þess erum við t.d. að greiða okkar skatta, til að við getum gripið og bjargað þeim sem þurfa á því að halda, hvort sem um er að ræða einkageirann eða fólk. [[Forseti hringir.]]En veikleikinn í orðum hv. þingmanns er kannski þetta: Að halda að það sé einhver einn sem geti gert þetta, að einkageirinn einn geti búið til viðspyrnu. Getur verið að það verði að vera þetta trausta samspil milli einkageirans og opinbera geirans?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég get aðeins sagt það sem ég vildi taka utan um: Vegna þess að við höfðum hér aðgerðir með fjármögnun skattgreiðendanna, af því við streymdum fjármunum út í efnahagslífið til að grípa utan um fólk, til að grípa utan um fyrirtæki, til að grípa utan um opinberar stofnanir, til að grípa utan um opinbera starfsmenn, til að takast á við þetta skyndilega efnahagsáfall, höfum við verið að leiða okkur hraðar fram og upp úr þessari skyndilegu kreppu heldur en við hefðum örugglega staðið frammi fyrir ef við hefðum ekkert gert. Ég er ekki í nokkrum einasta vafa um að vegna þess að við gripum til þessara aðgerða er viðspyrnan þetta kröftug. En við þurfum líka að muna að við þurfum að halda áfram að halda þannig á málum að ríkissjóður komist sem fyrst í sterka stöðu aftur til að geta mætt óvæntum áföllum af því við vitum að þau munu koma, við vitum ekki hvenær, og þá verður ríkissjóður að hafa tækin og tólin til þess.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrra andsvar. Mér er heilbrigðiskerfið mjög hugleikið og ég hef fylgst mjög grannt með því og því ástandi sem þar hefur verið á undanförnum árum. Ég hef nokkrar áhyggjur af því að svo virðist sem hv. þingmaður og skoðanasystkin hans í Sjálfstæðisflokknum séu ekki enn búin að átta sig á því hvað það í rauninni var og er sem bjargar okkur í svona heimsfaraldri. Án þess að hafa stöndugt heilbrigðiskerfi og heilbrigðisstarfsfólk sem kemur okkur til bjargar þá getum við alveg kvatt einhverja viðspyrnu. Ef við höfum ekki fólk sem getur sinnt öllum þeim störfum og öllu því sem þarf að gera vegna þess að heilbrigðiskerfið getur ekki ráðið við verkefni sitt [[Forseti hringir.]]þá er erfitt að hlusta á einhver orð um viðspyrnu og framtíð.
Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að ég botna bara ekkert í þessu seinna andsvari, það verður að virða mér það til viðlits. Ég var ekki með nokkrum hætti að gera lítið úr heilbrigðiskerfinu og heilbrigðisstarfsfólkinu sem hafði og hefur mikið hlutverk í okkar samfélagi, ekki síst í þessum faraldri. Ég hafna því að flokkur minn og skoðanasystkin mín í þeim flokki skilji ekki mikilvægi heilbrigðiskerfisins. Það er það andsvar sem ég vil láta liggja hér eftir. Mér finnst þetta andsvar ekki sanngjarnt; að mér sé ætlað að ég hafi ekki skilið framlag heilbrigðisstarfsfólks og heilbrigðiskerfis við það stóra verkefni sem við höfum staðið í í bráðum tvö ár.
Virðulegur forseti. Í aðdraganda síðustu kosninga voru ráðherrar þessarar ríkisstjórnar á harðahlaupum undan sinni eigin fjármálaáætlun. Ég upplifði það, í tveimur stórum þáttum á vegum Ríkisútvarpsins, að þeir gáfu lítið fyrir innihald fjármálaáætlunar, sögðu raunar lítið sem ekkert að marka hana, þetta væri bara áætlun til næstu fimm ára og það væru að koma kosningar. Nú hlýddi ég með athygli á ræðu hv. þingmanns þar sem hann hrósaði happi yfir því að við hefðum þó þessa fjármálaáætlun til að byggja á og þessi fjárlög væru þannig séð ekkert öðruvísi en það sem þar var gert ráð fyrir. Ég vil því spyrja út í tvennt sem m.a. formaður flokks hv. þingmanns afneitaði mjög skýrt í einum af kosningaþáttunum: Er enn þá planið að fara í afkomubætandi ráðstafanir, eins og það var orðað í fjármálaáætluninni, upp á 12–50 milljarða á ári á þessu kjörtímabili? Ég geymi síðari spurninguna fram í seinna andsvar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar andsvar. Í fyrsta lagi var ég aðeins að draga það fram að í þessari fjárlagaumræðu værum við að styðjast við fyrsta ár fjármálaáætlunar sem við ræddum hér í vor. Hvað stjórnmálaleiðtogar hafa síðan sagt í kosningabaráttu endurspeglar ekki að þeir séu bundnir af þeirri þingsályktun enda nú komin ný ríkisstjórn og nýtt kjörtímabil og þau orð sem stjórnmálaforingjar létu falla í kosningabaráttu fyrir nokkrum dögum hljóta þá að birtast í endurskoðaðri fjármálaáætlun til næstu fimm ára þegar hún liggur fyrir. Áformin um aðhaldið, sem hv. þingmaður spyr einnig um, var ég að reyna að draga fram í ræðu minni áðan - vegna þess að efnahagslífið hefði vaxið hefði þörfin fyrir það aðhald sem við ræddum hér í vor minnkað, nánast horfið. Mér finnst það vera hin stóru tíðindi og það var það sem við sögðum í umræðum um fjármálaáætlun síðastliðið vor: Við ætlum að vaxa út úr þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir.
Virðulegi forseti. Það sem ég var einfaldlega að reyna að draga fram er að hæstv. ráðherrar vildu ekki kannast við þessa fjármálaáætlun fyrir kosningar en vísa nú í hana sér til hægðarauka eftir kosningar og virðast fullkomlega kannast við hana, að þetta hafi alltaf verið planið og sé áfram planið. Ég les það líka út úr þessu fjárlagafrumvarpi að áfram verði þörf á afkomubætandi ráðstöfunum, a.m.k. kemur fram á bls. 90 í frumvarpinu að það sé skynsamlegt að draga úr halla ríkissjóðs ár frá ári og stöðva með því hækkun hlutfalls skulda af landsframleiðslu á næstu árum. Þetta hlýtur að vera hluti af þessum afkomubætandi ráðstöfunum sem ráðherrarnir könnuðust ekkert við fyrir kosningar og fannst raunar mesta hneisa að ég skyldi dirfast að minnast á þær enda væri þessi fjármálaáætlun algerlega á útleið. En annað í þeirri áætlun sem ég benti ríkulega á var að það stæði til að draga saman þegar kæmi að útgjöldum til baráttunnar við loftslagsvána. Ég spyr hv. þingmann: Stendur enn þá til að um mitt kjörtímabil verði framlög til þess mikilvæga málaflokks minnkuð?
Frú forseti. Ég get ekki svarað því sem hv. þingmaður spyr hér um með öðrum hætti en þeim að vísa til stjórnarsáttmálans sem nýlega hefur verið kynntur. Það má ekki lesa út úr þeim stjórnarsáttmála að dregið hafi úr mikilvægi þess að fást við loftslagsmál í huga þeirra sem fara með forystu í ríkisstjórninni og þeirra flokka sem hana mynda. Það sem var aftur á móti umdeilt í fjármálaáætlunarumræðunni í vor var hvort framlögin væru að minnka til lengri tíma. Já, það mátti setja það þannig fram en þá var líka ævinlega sleppt að nefna að þau hefðu risið mjög hratt og bratt og hefðu með eðlilegum hætti gefið eftir, einfaldlega vegna þeirrar hagspár og þeirra grunntalna sem liggja undir reikniverki fjármálaáætlunar til lengri tíma. Í sjálfu sér er þetta leiðinlega tæknileg umræða sem engu skilar, en baráttan við loftslagsvána er eitt af höfuðverkefnum þessarar ríkisstjórnar.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjárlög ársins 2022. Það er lykilplagg hverrar ríkisstjórnar, sem varpar ljósi á forgangsröðun hennar, hvort hún sé í þágu velferðarmála, samgangna, menntunar, heilbrigðismála og allrar þeirrar grunnþjónustu sem fólkið í landinu treystir á eða hvort hún sé í þágu sérhagsmuna hinna fáu. Ég geri ekki ráð fyrir öðru en að í þessum sal sé samstaða um uppbyggingu innviða og þjónustu. Við munum komast að því í dag og næstu daga og vikur hversu vel fjárlögin endurspegla þá sýn. Ég segi næstu daga vegna þess að fjárlagafrumvarpið var birt fyrir tveimur dögum. Það er 366 blaðsíður að lengd. Þótt menn lesi hratt þá er þetta hjalli sem þarf að rýna í kjölinn og greina. Á þessum tímapunkti getum við lítið annað gert en að ræða hugmyndafræði og áherslur. Líkt og kom skýrt fram í morgun leggur ríkisstjórnin áherslu á hraða afgreiðslu fjárlaganna. Frumvarpið er sent til umsagnar án þess að fjárlaganefnd komi saman. Ég er nýr í þessu starfi en tel mig vita að þetta sé afar óvenjuleg meðferð málsins. Maður greinir kannski einhvern ótta hjá ríkisstjórninni um að fjárlög fáist ekki samþykkt tímanlega fyrir áramót. Það er mikilvægt og allur rekstur ríkisins veltur á því. Ríkisstjórnin ber líka ábyrgð á að þetta mikilvæga plagg fái vandaða umfjöllun. Það er ekki síst þörf á vandaðri umfjöllun því að við búum enn við mjög sérstakar aðstæður. Nú er langt liðið á annað ár heimsfaraldursins. Atvinnuleysi er enn tvöfalt hærra en við eigum að venjast, ekki svipað og fyrir faraldurinn, líkt og hæstv. fjármálaráðherra hélt fram í flutningsræðu sinni. Ferðaþjónustan og veitingageirinn hafa ekki náð sér á strik, í heilbrigðiskerfinu er neyðarástand viðvarandi. Það er orðið nýja normið og fyrirsjáanleikinn er engu meiri en hann var í upphafi faraldurs. Í þessu ljósi verður að telja að ríkisstjórnin byggi fjárlagafrumvarpið á afar bjartsýnum forsendum. Samkvæmt lögum um opinber fjármál skal stefnumörkun byggjast á traustum forsendum og gögnum. Hafa skal til hliðsjónar hagspár frá viðurkenndum fagaðilum og alþjóðastofnunum. 5,3% hagvöxtur 2022, segir Hagstofa Íslands. Það er ein bjartsýnasta hagspáin sem við höfum til viðmiðunar og á því byggir ríkisstjórnin en OECD segir 4,7%. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir 4,1%. Á þessu er töluverður munur. Ég fæ ekki séð að lögin skyldi ríkisstjórnina til að byggja aðeins á bjartsýnustu spánni eða heimili henni yfir höfuð að líta fram hjá alþjóðastofnunum. Gangi spá Hagstofunnar ekki eftir verður halli ríkissjóðs mun meiri en þeir 170 milljarðar sem hæstv. fjármálaráðherra vonast eftir. Nú hafa vextir verið hækkaðir mikið síðustu mánuði. Það dregur úr ráðstöfunartekjum heimilanna í landinu og eykur fátækt. Sérfræðingar telja alls ekki ljóst að fjárlagafrumvarpið sem við höfum hér til umræðu styðji við stefnu Seðlabankans um að halda lágum vöxtum. Hvert leiðir það? Með hærri kostnaði heimilanna eykst þrýstingur á launahækkanir í komandi kjaraviðræðum sem blasir við að verða erfiðar. Ríkisstjórninni ber að liðka fyrir kjarabaráttunni, draga úr þrýstingnum en ekki auka hann. Þessu til viðbótar hafa útgjöld ríkisins aukist verulega frá árinu 2017 án þess að tekjugrunnur ríkissjóðs hafi verið styrktur. Með sama áframhaldi eru ríkisfjármálin ekki sjálfbær. Það er þróun sem farin var af stað áður en heimsfaraldur skall á okkur en hann hefur kannski gefið ríkisstjórninni skálkaskjól frá óstöðugleikanum sem þegar stefndi í, blóraböggul. Það er jákvætt að ríkisstjórnin ætli sér að vaxa út úr vandanum en í fjárlögum eru engar ráðstafanir sem segja til um hvernig hún ráðgeri að auka hagvöxt aðrar en að hann verði drifinn áfram af ferðaþjónustu og utanríkisviðskiptum. Þegar óstöðugleiki gengisins er jafn mikill og raun ber vitni hefur það alvarlegar afleiðingar fyrir inn- og útflutning og kaupmátt fólksins í landinu. Þess vegna tölum við í Viðreisn um mikilvægi þess að tryggja stöðugleika. Þar er sveiflukóngurinn, krónan, höfuðvandamálið. Talandi um innviði þá er fjárfestingarsvelti síðasta kjörtímabils að koma illa í bakið á ríkisstjórninni og í raun vanræksla alla tíð frá hruni. Áætluð þörf á innviðafjárfestingum er um 420 milljarðar kr. samkvæmt skýrslu Samtaka iðnaðarins og Félags ráðgjafarverkfræðinga frá því í febrúar 2021 og Covid-innspýtingin kemst ekki nálægt því að duga til. Hér erum við að ræða um þjóðvegina sem eru víða slitnir og hættulegir á landsbyggðinni, vatns- og fráveitukerfi, rafveitu og fjarskipti. Þetta er undirstaða þess að við getum aukið atvinnusköpun á landsbyggðinni og hagvöxt. Eitt mikilvægasta hlutverk stjórnvalda er að vernda hér verðmætasköpun með uppbyggingu og viðhaldi innviða. Óvíða er verðmætasköpunin meiri en í höfnum landsins og óvíða er þörfin á umbótum meiri, t.d. með rafvæðingu hafna. Ég tek Njarðvíkurhöfn sem dæmi. Þar er að auki brýn nauðsyn á endurnýjun viðlegukanta og dýpkun og byggingu skjólgarðs. Þær umbætur eru forsenda þess að starfsemi á hafnarsvæðinu geti vaxið, að skipasmíðastöðin geti t.d. haldið áfram með fyrirætlanir sínar um byggingu nýrrar þurrkvíar sem myndi samstundis skapa á annað hundrað starfa og enn fleiri óbein og afleidd störf. Það munar um það á svæði eins og á Suðurnesjum sem hefur komið einna verst út úr atvinnuleysiskreppu síðustu tveggja ára. Að þessu leyti, eins og yfirleitt, gildir um innviðaskuldir að tafir eru mun dýrari í samfélaginu en framkvæmdirnar. Stjórnvöldum ber því skylda til að sinna þeim til að stuðla hér að áframhaldandi atvinnu- og verðmætasköpun. Virðulegur forseti. Fyrir mig sem nýjan þingmann er afar sérkennilegt að standa hér og reyna að glöggva mig á 1.000 milljarða fjárlögum. Ég er búinn að vera á þingi í viku og mér er ætlað að ná utan um þessar 366 blaðsíður og ég hef tíma til þess fram til áramóta. Ég vil bara í sambandi við það benda á að sveitarfélögum er ætlað samkvæmt lögum að hafa lokið fjárhagsáætlanagerð í síðasta lagi 15. desember, hafandi lagt fram fjárhagsáætlun til fyrri umræðu í nóvember. Þar gilda lög og engin undankomuleið með það. En einhverra hluta vegna höfum við búið hlutina þannig úr garði að við, Alþingi, getum ákveðið að gera þetta hvenær sem er nema að það þarf að klára fyrir 31. desember. Ég er líka svolítið hissa á því að standa hér hafandi áhuga á því að komast í fjárlaganefnd en fá þau skilaboð að fimm flokkar sem sitja í minni hluta hér á Alþingi, um margt ólíkir, þurfi að gera sér að góðu þrjú sæti og skipta þeim á milli sín. Að raddir ólíkra hópa fái að heyrast með þessum hætti finnst mér ankannalegt. En svona er þetta og mér er sagt að þetta hafi verið með öðrum hætti á síðasta kjörtímabili. Einhverra hluta vegna hefur ríkisstjórnin og þeir þingmenn sem standa henni að baki ákveðið að gera þetta með öðrum hætti. Aðeins aftur að þessu fjárlagafrumvarpi sem maður hefur hér á milli handa. Við fögnum því auðvitað að hugsanlega sé um að ræða betri niðurstöðu á næsta ári en áætlanir hafi upphaflega gert ráð fyrir og þannig er það yfir höfuð, held ég, hjá mörgum sveitarfélögum þessa lands að sem betur fer hefur Covid ekki haft eins alvarlegar afleiðingar og við óttuðumst í fyrstu. Þegar ég horfi á með hvaða hætti verið er að búa til þennan afkomubata þá staldrar maður við að bættar efnahagshorfur og 52 milljarðar eigi að laga þetta og síðan sé minni þörf fyrir stuðning vegna Covid-19. Þarna er væntanlega um að ræða þær sértæku aðgerðir sem ráðist var í til að standa með fólki í landinu, standa með fyrirtækjum í landinu, til að láta þjóðfélagið okkar ganga og til að fólk þurfi ekki að lifa við sult og seyru. En það er metið að á þessum tímapunkti séu þær aðgerðir ekki nauðsynlegar. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með að þetta sé það sem að er stefnt. Ég vil nefna hérna verkefnin Hefjum störf og Allir vinna sem hafa hjálpað verulega upp á sakirnar og ég vil hrósa ríkisstjórninni fyrir að hafa farið í þessar aðgerðir á síðasta kjörtímabili sem hafa hjálpað flestum sveitarfélögum mjög mikið. Sveitarfélag eins og ég kem frá, þar sem atvinnuleysi fór í 25%, þurfti verulega á slíkum aðgerðum að halda. Suðurlandið allt lenti í atvinnuleysi upp á 15% og veitingageirinn hefði ekki lifað þetta af ef ekki hefði komið til slíkra aðgerða. Ég er ekki viss um að hann lifi það af ef þessar aðgerðir verða felldar úr gildi. Það er gott að koma hingað upp í pontu á hinu háa Alþingi og segja frá því að atvinnuleysi fari minnkandi og staðan sé bara að verða þokkaleg eins og var fyrir hrun, 5%, en það er bara meðaltalið. Á Suðurnesjum er enn 10% atvinnuleysi. Ekkert samfélag getur lifað við það að þar sé 10% atvinnuleysi nema til komi einhverjar aðgerðir til stuðnings. Það að þessum aðgerðum verði hætt mun hafa þær afleiðingar í för með sér að þeir einstaklingar sem fyrir því verða að missa vinnuna vegna þess að þessum aðgerðum er hætt munu þurfa að leita eftir félagslegri aðstoð frá sveitarfélögunum. Það er auðvitað alvarlegt ef á að fara að færa þennan vanda frá ríki og yfir á sveitarfélög og ég mun beita mér gegn því að það verði gert, hvort sem það skilar árangri eða ekki. Það er fróðlegt að rýna í textann í þessu skjali og ég hef reyndar ekki haft mikinn tíma til þess, hef gert það svona á hlaupum. En maður rekur augun í eitt og annað sem vekur athygli og ég hef t.d. verið að horfa á að í fjárlagafrumvarpinu, m.a. á bls. 89, er verið að hrósa sér svolítið fyrir góðan árangur undangenginna ára og þar segir m.a., með leyfi forseta: „Þessi skýra stefna liðinna ára um festu og markvissa niðurgreiðslu skulda var forsenda þess að hægt var að stíga ölduna þegar á gaf.“ Vissulega var ríkissjóður með lágt skuldahlutfall. Það er bara gott. Sveitarfélög eru ekki með svona lágt skuldahlutfall. Þá veltir maður fyrir sér hvort það sé rétt gefið hvað varðar tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga ef skuldahlutfall ríkisins er miklu, miklu lægra en sveitarfélaganna. Mig langar að minna á í þessu sambandi að ekkert sveitarfélag hefur fengið í meðgjöf eitt stykki, eða ekki eitt stykki heldur þrjá banka, og ég vil bara nefna þar Lindarhvol sem við fengum á sínum tíma að gjöf, fleiri hundruð milljarða til að bæta hag ríkissjóðs. Ætli það hafi ekki nálgast 500 milljarða sem ríkissjóður fékk gefins af því að svokallaðir kröfuhafar og hrægammar sem oft hafa verið nefndir voru búnir að flýja land. Þeir voru nógu góðir til að koma til að byggja upp en þeir voru svo bara hraktir úr landi og kallaðir hrægammar í framhaldinu. En ríkissjóður fékk ágætismeðgjöf og það hefur vissulega hjálpað til. Við erum líka, virðulegur forseti, að tala sýknt og heilagt um stöðu Landspítalans. Mér þykir svolítið sérstakt að talað sé um að verið sé að auka fjármuni til spítalans. Samkvæmt frumvarpinu er verið að áætla 83,7 milljarða til Landspítalans en reikningur Landspítalans fyrir árið 2020 hljóðar upp á 84 milljarða þannig að það dugar ekki einu sinni fyrir þeim útgjöldum sem spítalinn varð fyrir á árinu 2020, það sem ráð er fyrir gert að setja í Landspítalann. Landspítalinn fékk árið 2016 rúma 60 milljarða og á árinu 2020 84 milljarða. Það eru 24 milljarðar sem Landspítalinn hefur fengið til viðbótar á þessum tíma en á sama tíma hækkaði launakostnaður úr 43 milljörðum rúmum í 61 milljarð þannig að laun hafa étið upp megnið af því sem Landspítalinn hefur fengið. Þá spyr maður: Hverju hefur verið varið í fjárfestingar hjá spítalanum, endurnýjun á tækjum og þess háttar sem svo sannarlega þarf við á hverjum tíma fyrir sig? Aðstæður breytast, tækninni fleygir fram og við getum veitt meiri og betri þjónustu á hverjum tíma. Mér þykir ánægjulegt að sjá að talað sé um að afkoma ellilífeyrisþega verði áfram bætt á kjörtímabilinu með endurskoðun tryggingakerfisins en útfærslan er ekki til staðar og ég veit ekki á hvaða hátt það verður gert. Við heyrðum formann Landssambands eldri borgara lýsa óánægju sinni með að eingöngu væri verið að tala um frítekjumark atvinnutekna, fáir eldri borgarar gætu nýtt sér það. Við sjáum ekki 80 ára eldri borgara hlaupa út á vinnumarkaðinn. Hann þarf á sínum eftirlaunum að halda og getur ekki nýtt sér það frítekjumark sem þarna er verið að bjóða. Mig langar líka að fara aðeins yfir það sem margir hafa gert að umtalsefni í dag úr meiri hlutanum. Það er niðurstaða kjarasamninga. Í fjárlagafrumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Niðurstaða kjarasamninga mun ráða miklu um þróun efnahagsmála næstu árin, ekki síst hvað varðar atvinnuleysi og verðbólgu.“ Þarna er maður í raun og veru að lesa að ef laun hækka í landinu, eða of mikið, þá muni verðbólga aukast og ef þau hækka of mikið þá verði fólki bara sagt upp. Síðan er jafnframt sagt, með leyfi forseta: „Mikil hækkun launakostnaðar undanfarinn áratug hefur átt stóran þátt í því að hlutfall launakostnaðar í verðmætasköpuninni er orðið hátt í alþjóðlegum samanburði.“ Það er vissulega rétt, í prósentum talið getum við verið sammála um það að laun á Íslandi hafa hækkað talsvert umfram það sem gerist í samanburðarlöndum, svo sem eins og á öðrum Norðurlöndum. En það sem ég vil fullyrða hér í pontu Alþingis er að stjórnvöld hafa ekki varið umsamdar launabreytingar með aðgerðum sínum. Það hefur bara verið þannig að skerðingarmörk í millifærslukerfum, barnabótakerfinu okkar, vaxtabótakerfinu, húsnæðisstuðningi, hafa bara ekki fylgt launabreytingum og það hefur þýtt að ríkissjóður hefur leyft sér að taka stærri hluta af kökunni. Þetta er það sem gerir það að verkum að verkalýðshreyfingin hefur ekki talið sér fært að fara að vinna að einhverju norrænu samningalíkani hér á Íslandi. Þessi félagslegi stöðugleiki verður að vera til staðar til að slíkt megi nást. Það gengur ekki upp að tala bara um efnahagslegan stöðugleika en láta svo þann félagslega bara dankast. Hann er undir einhverju öðru kominn en því að við séum á varðbergi gagnvart því að við séum að rýra kjör fólks. Virðulegur forseti. Ég velti því fyrir mér sem sveitarstjórnarmaður hver framlög Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verða á árinu. Í frumvarpinu kemur fram að þau eigi að hækka um 4,2 milljarða en að teknu tilliti til verðlagsbóta, sem eru 739 milljónir, þá verði nettóhækkunin 3,5 milljarðar. Þegar maður skoðar í hvað þessir 3,5 milljarðar eiga að fara þá er búið að eyrnamerkja 1.100 milljónir til að fjármagna svokallað farsældarfrumvarp eða lög um samþættingu þjónustu hvað varðar farsæld barna. Eftir standa þá 2,5 milljarðar sem jöfnunarsjóðurinn fær. Jöfnunarsjóðurinn er þannig að hann hækkar bara eftir því sem tekjur ríkisins hækka í tekjuskatti en honum er ætlað að greiða fyrir ákveðna þjónustu sveitarfélaganna sem eykst ekkert eða minnkar eftir því hvort tekjur sveitarfélaga aukast eða minnka. Oft er þetta lögbundin þjónusta sem þarf að veita hvað sem tautar og raular. Ég nefndi í ræðu minni í gær NPA-samninga, félagslega aðstoð. Það er ýmislegt sem er á borði sveitarfélaga. Málefni fatlaðra yfir höfuð eru komin á það stig að sveitarfélögin greiða með þeim málaflokki. Það eru örugglega nokkrir milljarðar. Ég þekki það bara úr mínum heimabæ að við erum nú þegar komin með nokkur hundruð milljónir í mínus vegna þess málaflokks og hann þarfnast endurskoðunar. Virðulegur forseti. Ég held að ég sé nú kannski kominn að leiðarlokum núna en það er ánægjulegt að fá að standa hérna og fara yfir þessa hluti sem skipta okkur svo miklu máli. Pólitíkin sem birtist í því hvernig við útdeilum fjármunum er það sem ræður því hvort við erum að sinna skyldum okkar við að gæta að hag íbúa þessa lands. Ég heyrði síðasta ræðumann nefna að kaupmátt þyrfti að verja og við hljótum öll að geta sameinast um það í framhaldinu að kaupmátt þurfi að verja. En við erum bara í þeirri stöðu að margir hafa orðið fyrir kaupmáttarrýrnun í þeirri verðbólgu sem nú er til staðar. Lífskjarasamningurinn - talan 17.000 hefur verið nefnd. Ef við bara horfum á fólk með 500.000 kr. í laun sem fékk 17.000 kall þá er það bara 3,4% í 4,5% verðbólgu. Þar er nú þegar orðin kaupmáttarrýrnun og ég er til í liðið ef á að fara að verja kaupmátt með aðgerðum sem geta hjálpað til við að láta fólki líða vel í þessu landi og að við stöndum vörð um þá innviði sem þarf að verja til að hér sé lífvænlegt.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú veit ég að hv. þingmaður er sveitarstjórnarmaður, bæjarfulltrúi í Reykjanesbæ, og þekkir vel til sveitarstjórnarmála og þeirra áskorana sem Reykjanesbær hefur þurft að mæta í heimsfaraldrinum. Hv. þingmaður nefndi það að fjórði hver vinnandi maður hefði gengið atvinnulaus á Suðurnesjum um tíma og það gefur augaleið að gefa þarf samfélagi sem glímir við slíkt sérstakan gaum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi orðið var við það að ríkisstjórnin hafi beint sjónum sínum sérstaklega að Suðurnesjum með fullnægjandi hætti til að mæta þeim áskorunum. Eins og hv. þingmaður kom inn á hefur atvinnuleysi á Suðurnesjum farið úr 25% í 10% þannig að það hefur skánað heilmikið. En það er samt sem áður 10% og var 10% þegar Covid skall á af því að fall WOW hitti Suðurnesjamenn mjög illa fyrir. Á Suðurnesjum glímir fólk við langtímaatvinnuleysi. Langtímaatvinnuleysi fylgja aukaverkanir sem eru afskaplega erfiðar, þær eru félagslegar og þær eru efnahagslegar. Ég vil því í fyrsta lagi spyrja hv. þingmann hvort hann hafi tekið eftir því eða fundið fyrir því að ríkisstjórnin hafi beint sjónum sínum sérstaklega að þessum vanda á Suðurnesjum og hvort hann sjái þess einhver merki að aukinn stuðningur komi fyrir þetta svæði í fjárlagafrumvarpinu sem við ræðum hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir hennar andsvar. Já, ég hef orðið var við vilja fráfarandi ríkisstjórnar til að skoða Suðurnesin sem vaxtarsvæði. Vinna var farin af stað, og þarna er kannski ekki bara um Suðurnesin að ræða heldur einnig vaxtarsvæði almennt, eins og Árborgarsvæðið, við að skoða þau svæði sérstaklega og sú vinna var farin í gang áður en Covid skall á. Reykjanesbær gerði á sínum tíma skýrslu um þær fjárveitingar sem koma frá ríkinu til Suðurnesja og þar kom í ljós að þær voru miklu minni en við áttum rétt á. Í framhaldi af því var farið í þessa vinnu. Nefndin breyttist síðan í Covid-nefnd og einhvers konar bjargráðanefnd. Vonandi fer hún af stað aftur til að vinna með Suðurnesin sem vaxtarsvæði, því að það eru verulegar áskoranir sem vaxtarsvæði standa frammi fyrir. Það er mikill tilflutningur á fólki sem þarf alls konar þjónustu, mikil innviðauppbygging sem þarf að eiga sér stað og sveitarfélög á vaxtarsvæðum eiga fullt í fangi með að sinna skyldum sínum hvað það varðar.
Frú forseti. Ég kannast reyndar við þá nefnd sem var sett á laggirnar, enda kom það í kjölfarið á þingsályktunartillögu sem ég hafði forystu um að leggja fram og samþykkt var hér á Alþingi. Ég átti ekki við vaxtarsvæði yfir höfuð heldur það ástand sem skapast við mikið atvinnuleysi. Það bætist síðan við það sem hv. þingmaður nefnir hér, að fjölgunin verður mikil á Suðurnesjum og þjónustan sem ríkið kostar vex ekki í sama hlutfalli. Þannig var ástandið þegar heimsfaraldurinn skall á okkur með öllum þessum vanda. Ég hef því haft það á tilfinningunni sem íbúi á Suðurnesjum að ríkisstjórnin og stjórnvöld hafi ekki beint sjónum sínum nægilega að þessari stöðu. [[Forseti hringir.]]Það varðar félagsleg mál, það varðar heilbrigði og það varðar efnahag fyrirtækja en ekki síst efnahag heimilanna - en fólk hefur glímt við það að geta ekki fengið vinnu til að bæta stöðu sína.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur. Við erum auðvitað búin að búa við það lengi, vegna tiltölulega einhæfs atvinnulífs á svæðinu, að atvinnuleysi hafi verið viðloðandi um lengri tíma. Það eru miklar sveiflur í atvinnulífi á Suðurnesjum. Ef ég á að fara á dýptina í þessu eru auðvitað hlutir sem ég og við höfum verið óánægð með sem hefðu getað hjálpað til við að sporna gegn atvinnuleysinu. Hv. þingmaður nefndi heilbrigðismál. Við bíðum eftir nýju heilsugæslunni, vorum búin að bíða í áratugi. Það getur skaffað mikla vinnu. Við bíðum eftir hjúkrunarheimili og það kemur ekki. [[Forseti hringir.]]Þannig að: Jú, ríkisstjórnin hefði kannski getað gert betur en hún sýndi þó lit.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég tók eftir því að hann ræddi um þá áskorun sem felst í því að ætla að klára þetta mikilvæga plagg núna fyrir áramót. Ég hef svipaða upplifun og hv. þingmaður. Ég kom ný inn á þessa löggjafarsamkundu árið 2016 þar sem við þurftum í einum skotgrænum að klára fjárlög vegna þess að hvorki gekk né rak að mynda ríkisstjórn. Þingið þurfti að koma sér saman um fjárlög án þess að hér væri starfandi ríkisstjórn. Það var reyndar mjög áhugaverð upplifun og ég vil meina að Landspítalinn hafi aldrei haft það betra en akkúrat þá þegar það var engin ríkisstjórn til að halda aftur af honum. En það er nú útúrdúr. Þá var a.m.k. einhver ástæða fyrir því að við kusum að hausti. Það var ástæðan fyrir því að það tók svona langan tíma að koma þinginu af stað og þó að mér hafi fundist ansi lélegt af Panama-stjórninni að bíða í hálft ár með að boða til nýrra kosninga þá var það auðvitað pólitískt klókt hjá þeim að kaupa sér tíma til þess að leyfa reiðinni aðeins að sjatna áður en kæmi til nýrra kosninga. En þetta voru samt kosningar á óvenjulegum tíma vegna þess að stjórnin hafði sprungið og þingið kom seint saman vegna þess að það gekk ekki að mynda ríkisstjórn. Á endanum gáfumst við upp og byrjuðum bara án ríkisstjórnar. Það sama gerðist 2017. Þá vorum við aftur mjög seint á ferðinni og það var einmitt aftur af því að ríkisstjórnin sprakk, þannig að það var alla vega einhver ástæða fyrir því. En í þetta skipti er engin ástæða fyrir því. Þessi ríkisstjórn ákvað einfaldlega að kosið yrði að hausti af því að hún vildi nokkra mánuði eftirlitslausa frá þinginu. Hún ákvað líka að taka sér níu vikur í að endurnýja heitin. Þannig að ég spyr hv. þingmann: Er þetta ekki sjálfskaparvíti hjá ríkisstjórninni? Og hvað finnst hv. þingmanni um það?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu fyrir andsvarið. Jú, mér þykir þetta vera ankannalegt. Það lá fyrir fyrir mörgum mánuðum síðan að þessi ríkisstjórn ætlaði sér að endurnýja heitin. Henni var í lófa lagið að láta kjósa í vor. Það var ekkert því til fyrirstöðu annað en bara það að vilja sitja til haustsins. Ég sá enga ástæðu fyrir því að framlengja þetta tímabil á þann veg að við myndum kjósa hér í myrkri. Undanfarið erum við búin, eins og hv. þingmaður nefnir, að kjósa 28. og 29. október. Það er svolítið sérstakt að við skulum gera það. Eins og ég nefndi í framsögu minni er sveitarfélögunum uppálagt að boða til kosninga að vori. Það skal bara gert og ef einhver meiri hluti fellur þá ber sveitarstjórn að búa til nýjan meiri hluta og klára kjörtímabilið. Hér í þinginu eru bara aðrar reglur. Hér getur ríkisstjórnin ákveðið að sitja stutt eða lengi eða bara eins og henni hentar. Þannig að jú, mér finnst það skrýtið og það er eins og það líðist meiri losarabragur á störfum ríkisstjórnar en störfum sveitarfélaganna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég velti einmitt fyrir mér: Hvað stendur til að gera nú? Mun þessi ríkisstjórn festa það í sessi að við kjósum að hausti eftir þessa reynslu. Við lentum í þessu fádæma klúðri í Norðvesturkjördæmi. Þau taka sér níu vikur í að komast að þeirri niðurstöðu að ætla ekki að gera neitt í málinu og við sitjum eftir með sárt ennið og eigum að afgreiða fjárlög á örfáum vikum, þetta gríðarlega mikilvæga plagg. Það er ástæða fyrir því að við kjósum að vori. Það er ástæða fyrir því að ráðherrar þurfa að hafa góðan tíma til þess að kynna sér sína málaflokka, að við höfum sumarið til að vinna áherslur nýrrar ríkisstjórnar þannig að fjárlögin séu tilbúin í upphafi haustannar þingsins svo að þingið, sem fer enn þá með fjárveitingavaldið, hafi rúman tíma til þess að fara í gegnum þau. Ég spyr því hv. þingmann: Finnst honum ekki mikilvægt að ríkisstjórnin segi sem fyrst hvað hún ætlar að gera í þessum málum? Ætlar hún einfaldlega að gera þetta að venju, að við kjósum að hausti, alveg burt séð frá allri reynslu sem við höfum af því hvað sem það getur þýtt, eins og mistök í fjárlagagerð? Hvað sem það þýðir fyrir vinnu þingsins fyrir áramót? Mun sjálfhverfan og valdsæknin aftur ráða för hjá þessari ríkisstjórn að fjórum árum liðnum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, eins og ég segi þá finnst mér þetta skrýtið. Ég held að það ætti að vera sameiginlegt markmið okkar að vinna að því á þessu kjörtímabili að það verði í hinn endann á þann veg að kosið verði að vori. Við ættum auðvitað að sameinast um að leggja áherslu á það við þá sem sitja hér í ríkisstjórn að þannig verði um hnútana búið að hægt verði að kjósa að vori. Þetta fyrirkomulag er vont og veldur okkur vandamálum. Það er flaustursgangur á þessu, að klára hluti rétt fyrir áramót á harðahlaupum. Þannig að til þess að hafa tíma til að vinna verkin eins og á að gera held ég að við ættum að leggja áherslu á að kjósa að vori.
Forseti. Það er frekar harður skóli að koma sem nýliði inn á þing akkúrat núna, og ég sé að það er líka upplifun hv. þingmanns sem þekkir hvernig hlutirnir geta verið öðruvísi. Á sveitarstjórnarstiginu tekst fólki að vinna allt öðruvísi saman en hér á þingi almennt og sérstaklega núna eftir þá ótrúlegu forherðingu í stjórnarliðinu sem átti sér stað í haust. Það stjórnarlið sem við mætum í dag er bara ótrúlegt þegar kemur að samstarfsvilja eða skorti á honum og því hvernig þau ætla að fá sitt í gegn, sama hvað, í krafti síns meiri hluta. Það er líka mjög áhugavert sem þingmaðurinn velti upp um þann stífa ramma sem þingið er búið að setja sveitarfélögunum varðandi rútínustarfsemi eins og fjárlagagerðina sem við myndum aldrei setja okkur sjálfum. Við viljum geta kosið hvenær sem er og við viljum geta komið með fjárlög hvenær sem er. Við setjum það hins vegar í lög hvenær sveitarfélög geta verið með kosningar, hvenær þau eiga að koma með sína fjárlagapappíra. Mig langaði ekki að dvelja mikið við þetta heldur velta upp einu stóru atriði, einum snertifleti á milli ríkis og sveitarfélaga sem var látinn ókláraður hér á þingi á síðasta kjörtímabili og það er bilið á milli leikskóla og fæðingarorlofs. Hér var ákveðið, loksins og reyndar í annað sinn, að lengja fæðingarorlofið upp í 12 mánuði. En í alvöru talað: Er einhver von að sveitarfélögin geti byggt brúna á móti eins og fjárhagsstaða þeirra er, eins og munur á tekjuöflun ríkis og sveitarfélaga er settur upp í dag? [[Forseti hringir.]]Væri ekki full ástæða fyrir ríki og sveitarfélög að fara bara í sameiginlegt átak á þessum helmingi brúarinnar, nú þegar við erum búin að byggja helminginn fæðingarorlofsmegin?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir hans andsvar. Jú, sveitarfélög eru í verulegum erfiðleikum vegna mikilla útgjalda sem koma til vegna vistunar á leikskólum. Krafan verður æ þyngri á sveitarfélögin. Sveitarfélög eru í dag að borga um 80–90% af þeim kostnaði sem til fellur vegna leikskóla en foreldrar kannski 10–15%. Síðan er það orðin krafa að sveitarfélag veiti úrræði frá fæðingarorlofi þar til barn fer í grunnskóla. Það er ekkert óeðlileg krafa í sjálfu sér vegna þess að leikskóli er í raun skilgreindur sem fyrsta skólastig. Það er því ekkert óeðlilegt að íbúar geri þá kröfu til sveitarfélagsins síns að það taki við barni eftir að fæðingarorlofi lýkur. En það hefur aldrei farið fram umræða um það með hvaða hætti á að fjármagna það. Sú umræða hefur aldrei átt sér stað og það er í raun og veru ábyrgðarleysi af ríkisvaldinu. Við heyrum oft að sveitarfélögin eigi bara að gera þetta og þetta sé á gráu svæði og það er enginn sem ber ábyrgð á þessu. En það er vissulega þörf á að umræða fari fram um það með hvaða hætti á að sinna börnum frá því að fæðingarorlofi lýkur þar til þau komast í leikskólavistun.
Herra forseti. Hv. þingmaður segir að íbúar geri þá kröfu á sveitarfélögin að brúa þetta bil á milli fæðingarorlofs og grunnskóla. Ég ætla að vera sammála og pínulítið ósammála líka vegna þess að ég held að íbúum sé slétt sama hver veitir þessa þjónustu. Foreldrar og fjölskyldur vilja bara að þessi þjónusta sé veitt og eiga heimtingu á því. Ég held að íbúum sveitarfélaga gæti ekki verið meira sama um það úr hvorum vasa hins opinbera kostnaðurinn er greiddur. Mér finnst kristallast í þessu máli vandinn sem er þetta eilífa reiptog á milli ríkis og sveitarfélaga varðandi hvaða þjónustu hver eigi að veita og hver eigi að borga fyrir hana og allt það. Hver það er sem ber á endanum kostnaðinn og þjónustuskerðinguna - það er bara almenningur, það er borgarinn, það eru börnin, það er fólkið sem fær ekki þjónustuna sem við erum öll sammála um að eigi að vera hægt að gera kröfu á hið opinbera um að sé veitt. Svo á hið opinbera að hafa þroska til að vinna úr því hver veitir hana [[Forseti hringir.]]án þess að vera alltaf að draga það einhvern veginn inn í almannarýmið.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, íbúum er alveg slétt sama en við verðum samt að átta okkur á því að skelin gagnvart íbúunum er sveitarfélagið. Þegar fólk rífst út af því að ekki sé næg þjónusta á heilsugæslunni er það að rífast við bæjarfulltrúana. Það er ekkert endilega að rífast við forsætisráðherra af því að þetta er nærþjónusta sem skiptir íbúana miklu. Það gengur á bæjarfulltrúana: Af hverju eruð þið ekki að veita þessa þjónustu? Það er rétt að þetta kemur úr sama vasanum en það eru skattar sem lagðir eru á íbúana til að hægt sé að veita tilgreinda þjónustu. Það skiptir okkur ekki máli og skiptir íbúana engu máli hvort ríkið borgar eða sveitarfélagið, en hvort sem við sitjum sveitarfélagamegin eða ríkisins megin verðum að ná um það samkomulagi hver eigi að borga hvað. Það samkomulag er ekki til staðar.
Virðulegur forseti. Enn og aftur ræðum við fjárlög ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, fjárlög sem hafa verið óskaplega rýr undanfarin fjögur ár og rýrna enn meir fyrir þá verst settu í samfélagi okkar. Það er ekki náttúrulögmál að kerfi sem hefur verið byggt upp fyrir almannatryggingar sé eins og það er. Þetta er mannanna verk. Það er byggt upp hér á Alþingi þetta bútasaumaða skrímsli sem hefur verið saumað saman af fjölda ríkisstjórna undanfarna áratugi og er orðið að þvílíkum óskapnaði að enginn hefur yfirsýn yfir kerfið í heild sinni. Það er eiginlega orðið þannig að það er einhver tölva sem á að reikna út hvað er rétt og hvað er rangt. Það er vonlaust að rökræða við þannig tæki. Því miður er staðan og staðreyndin sú að á síðasta ári var farið í frábært átak að mörgu leyti. Tekin var ákvörðun um að taka á þeim verst settu af þeim verst settu í þessu kerfi og það var gert, má segja, af illri nauðsyn. Bæði hafði umboðsmaður Alþingis komist að þeirri niðurstöðu og það var eiginlega orðið svolítið aumt hjá ríkisstjórninni að vita af fólki í búsetuskerðingum og skerðingarnar voru svo stjórnlausar að sumt fólk fékk eiginlega ekki neitt til framfærslu, átti kannski að lifa á 60.000–70.000 kr. á mánuði. Við gerum okkur fulla grein fyrir því að á Íslandi er það gjörsamlega vonlaust. Það var farið í átak til að sjá til þess að þessi hópur fengi lágmarksellilífeyri. Maður hélt í góðri trú að lágmarksellilífeyrir væri það sem fólk fengi að lágmarki. En nei, ríkisstjórnin ákvað að setja inn að þessi hópur fengi 10% minna en lágmarksellilífeyrinn sem enginn getur lifað á, varla tórt á og hvað þá meira. Þá hefði maður haldið að nú væri komið nóg vegna þess að þarna var verið að láta fólk reyna að lifa af rétt rúmum 200.000 kr. útborguðum. En það var ekki svo. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur samþykkti og tók upp aftur krónu á móti krónu skerðingar og setti þær inn hjá þessum hópi líka. Þeir sem hafa ekki lifað í þessu kerfi og hafa ekki lent í krónu á móti krónu skerðingum vita örugglega ekkert hvað er verið að tala um en á einföldu máli er það þannig að allar skattskyldar tekjur, hvaða nafni sem þær nefnast, skerða viðkomandi bætur krónu á móti krónu. Króna á móti krónu skerðing er ekkert annað en 100% eignaupptaka og versta form fjárhagslegs ofbeldis sem hægt er beita, held ég. Spáum í það: Ef við tökum hátekjuskatt sem dæmi þá myndi engum detta í hug, það yrði allt brjálað í þessu samfélagi ef einhverjum dytti það í hug, að setja á 100% hátekjuskatt, ef þar væri tekin króna á móti krónu á ákveðna upphæð. Segjum allir þeir sem væru komnir í hátekjuskattinn og komnir yfir milljón, það væri bara króna á móti krónu skattur eftir það. Þessir aðilar gætu samt lifað af því sem þeir fá en þeir sem eru í almannatryggingakerfinu eiga ekki möguleika á að lifa af í krónu á móti krónu skerðingu plús að þeir fá 10% minna en það minnsta sem hægt er að finna í kerfinu. Eftir öll loforðin sem voru gefin fyrir kosningarnar 2017 - og ég tel að sennilega hafi allir flokkar gefið loforð um að taka á krónu á móti krónu skerðingu öryrkja. Eldra fólkið var komið út úr henni. Það var búið að fá nýtt kerfi þannig að króna á móti krónu skerðingar voru farnir þaðan. En á einhvern snilldarlegan hátt hvarf umræðan og hún er eiginlega dottin upp fyrir vegna þess að sett var á 65 aura skerðing á móti krónu. 65 aurar á móti krónu var meira að segja svo skrýtin framkvæmd að það olli sumum hlutfallslega meiri skaða en það gerði gagn, af því að kerfið virkar á þann furðulega hátt að ef ráðstöfunartekjurnar aukast þá skerðir það alla bótaflokka sem geta skerst. Það köllum við keðjuverkun innan almannatryggingakerfisins en síðan fer það líka út fyrir það og inn í bótakerfi bæjar- og sveitarfélaga. Það er ekkert í þessu fjárlagafrumvarpi sem glæðir von þeirra sem verst hafa það um að fram undan sé góðæri og blóm í haga. Það er alveg sama hversu oft orðið velsæld stendur í ríkissáttmálanum, hversu oft hæstv. forsætisráðherra nefnir það orð í ræðu sinni - ég held að ríkisstjórnin hafi tekið þá ákvörðun að segja það bara nógu oft, velsæld, velsæld, velsæld, í annarri hverri setningu, og þá getur hún trúað því að það gildi fyrir alla. En það virkar ekki þannig. Ríkisstjórnin verður að taka ákvörðun um að gera eitthvað í málunum, taka ákvörðun og sýna þeirri stöðu sem þetta fólk er í a.m.k. smávirðingu. Og hver er virðingin? 1%. Það stendur hér, 1% umfram vísitölu neysluverðs. Samt stendur skýrt í 69. gr. almannatryggingalaga að bætur almannatrygginga skuli hækka samkvæmt launaþróun. Eins og kom fram í ræðu minni og andsvörum fyrr í dag, bæði við fjármálaráðherra og aðra, þá hækkaði þetta 1. janúar 2021 hjá þessum hópi um 3,6%. Á sama tíma var kaupið okkar hækkað um 7%. Með reiknibrellu var reynt að sannfæra fólk um að það væri að fá launahækkun upp á 3,6%, en það bara rétt náði verðbólgunni. Og aftur er sami leikurinn leikinn, nákvæmlega sami leikurinn: Þið fáið verðtrygginguna, 1% umfram það. Þeir verst settu, þetta 1%, 2.500 kr., 1.500 kr. eftir skatt. Einhver sagði að ef hann reiknaði skerðingarnar til enda myndi það skila honum 23 kr. í umslagið, frábær jólabónus það. Þetta sýnir okkur svart á hvítu að það er ekki verið að fara að lögum. Launaþróunin er nú þegar komin yfir 7%. Hagur þeirra sem hafa fengið þá hækkun var sagður hafa batnað um 2,9%. En sá hagvöxtur er tekinn af þessum hópi, hann fær hann ekki, það er ekki til umræðu, ekki frekar en undanfarna áratugi. Frá því 2009 er kjaragliðnunin orðin um 40%. Hvað þýðir það á mannamáli? Það þýðir að ef rétt væri gefið væru þær bætur almannatrygginga sem flestir fá í kringum 350.000 kr. Þá erum við að tala um eins og lágmarkslaun fyrir skatt. Það væri engin ofrausn. Ef við gæfum rétt ætti þessi hópur að fá í dag 350.000 kr. skatta- og skerðingalaust. Það ætti að vera lágmarksframfærsla. Tökum sem dæmi þegar talað er um lágmarksframfærslu t.d. á evrusvæðinu. Þar er talað um að meðaltal lágmarksframfærslu sé 60% af meðallaunum í viðkomandi landi. Ef við myndum heimfæra það yfir á Ísland værum við, öllum til furðu, í 330.000–340.000 kr. eftir skatt. Segjum að við séum með einstakling í dag sem fær útborgað úr þessu kerfi um 250.000 kr. og hann þarf að borga 200.000 í leigu, hann þarf að borga læknis- og lyfjakostnað og síðan þarf hann að lifa. Ég skal segja ykkur alveg eins og er að það myndi enginn hérna inni vilja vera í þeirri stöðu, það myndi enginn hérna inni sjá hvernig þeir ættu að fara að þessu. Hvað er fólk þá að gera? Jú, það fer í lélegra húsnæði. Það fer jafnvel í húsbíl, hjólhýsi. Ekki getur það tjaldað. Það er síðan haldið áfram á þessum nótum í öllu kerfinu og við megum ekki gleyma því að í þessum ömurlegu aðstæðum erum við með börn, þúsundir barna sem fá ekki sömu tækifæri og önnur börn. Það hlýtur að segja eitthvað um okkur hér að við skulum geta haft svona kerfi við lýði og ekki í eitt ár, tvö ár, þrjú ár, fjögur ár, eins lengi og þessi ríkisstjórn hefur setið, heldur undanfarna áratugi. Það er undarlegt að við skulum vera búin að búa til þannig kerfi að staða þerra sem hafa það svona slæmt versnar alltaf. Maður hefði trúað því að við værum orðin svolítið siðmenntaðri þjóð og að við værum komin aðeins lengra í þróuninni, að það væri einhver samviska, eitthvað að knýja okkur áfram í því að reyna að gera betur. Auðvitað gat maður trúað því á sínum tíma þegar hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir sagði að það væri einmitt þessi hópur sem gæti ekki beðið lengur eftir réttlætinu. Þau gætu alls ekki beðið lengur eftir réttlætinu. Þetta var sagt í kosningabaráttu en þessi hópur bíður enn og verður því miður líklega að bíða í fjögur ár í viðbót. Við erum með heilbrigðiskerfi sem ég get ekki séð í þessu fjárlagafrumvarpi að eigi eftir að batna mikið. Við erum með 100 aldraða einstaklinga fasta inni á hátæknisjúkrahúsi og kostnaður á hvern einstakling er 200.000 kr. á sólarhring. Ekki fyrir svo löngu síðan var einstaklingur útskrifaður af sjúkrahúsi og sendur heim. Hann var einstæður og bjó einn í íbúðinni sinni og síðan mætti einhver til að aðstoða hann. Sá fór í ísskápinn til að reyna að finna eitthvað ætt en það eina sem var til í ísskápnum, það sem blasti við þegar hurðin var opnuð, var lýsisflaska og maltdós. Það hlýtur að hafa verið erfitt að velja á milli þess að fá sér lýsi eða malt. En ef við færum þessa myndlíkingu yfir á daginn í dag, miðum við það sem er að gerast núna og mun gerast áfram, þá var þetta val til staðar hjá viðkomandi áður en er það ekki í dag. Það má þakka fyrir að geta valið annaðhvort, ekki hvort tveggja og mjög sennilega hvorugt. Við verðum og eigum að fara að bretta upp ermarnar og sýna í verki að sú velsæld sem þessi ríkisstjórn, sem nú hefur tekið til starfa, boðar sé fyrir alla. En það er svo ótrúlega langt frá því að svo sé og við sjáum það strax á því að frítekjumark, aukafrítekjumark aldraðra, er fært úr 100.000 kr. í 200.000 kr. og sagt að það kosti 500 milljónir. Það er eiginlega svolítið fyndið vegna þess að inni í þeim 500 milljóna kostnaði er ekki tekið tillit til skatttekna af þeim launum sem viðkomandi einstaklingar vinna sér inn. Það er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts af þessu eða annars óbeins hagnaðar fyrir ríkissjóð af því að þessir einstaklingar séu í vinnu. Þetta hlýtur að vera eitt það heimskulegasta sem hægt er að setja upp og ég hef eiginlega aldrei getað skilið þetta. Ríkisstjórnin hefur oft talað um að í framtíðinni verði svo mikið af eldri borgurum og þá muni vanta fólk til að vinna, vanta ungt fólk og vinnuafl. En á sama tíma er verið að lemja á þeim sem vilja vinna og banna þeim það. Og hvar birtist þessi ótrúlega heimska? Jú, í örorkukerfinu. Í því að ríkisstjórnin skuli hugsa það þannig að hún ætli að borga viðkomandi öryrkja ákveðna upphæð í hverjum mánuði en ef hann dirfist að reyna að bæta við þá upphæð og fara að vinna, sýna frumkvæði, ætli hún að lemja á honum, skerða hann. Ég skil ekki svona heimsku. Flokkur fólksins lagði fram frumvarp um að leyfa öryrkjum að fara út á vinnumarkaðinn, finna sér vinnu og vinna í tvö ár. Hvers vegna? Jú, Svíar gerðu þetta. Hverju skilaði það? Jú, 30% þeirra skiluðu sér ekki aftur inn í kerfið. Það segir okkur þá sögu að við erum með kerfi sem er arfavitlaust og við erum búin að reyna, ekki einu sinni, ekki tvisvar, ekki þrisvar heldur mörgum sinnum, að breyta þessu kerfi. Péturs Blöndals nefndin, ég var í henni, í endurskoðun almannatrygginga, og ég var í síðustu nefnd um endurskoðun almannatrygginga: Endalausar hugmyndir, frábærar hugmyndir, en því miður flestar eða allar slegnar út af borðinu vegna þess að ríkisstjórnin sér ekki eða vill ekki sjá stöðu þeirra öryrkja sem hafa það verst í dag og skilur þar af leiðandi ekki þá andlegu stöðu sem viðkomandi hópar eru í. Þeir eru í þeirri stöðu að finnast og hafa fundist að sér vegið alla tíð. Það er ömurlegt og mannskemmandi kerfi þar sem þú veist ekki frá mánuði til mánaðar hvað þú færð, vegna þess að kerfið virkar þannig að ef þú gefur ekki nákvæmlega réttar tölur upp til Tryggingastofnunar um tekjur þínar færðu rukkun ári seinna. Ég kallaði þetta skerðingardaginn mikla eða skelfingardaginn vegna þess að það er auðvitað skelfileg staða fyrir einstakling ef hann fær einhvers staðar smátekjur að vera laminn niður og lenda í ótrúlegum fjárhagslegum raunum. Ég er ekki að tala um eitthvað sem ég þekki ekki. Ég hef lent í nákvæmlega þessu sjálfur, verið í þeirri stöðu að fá stórgreiðslur úr lífeyrissjóði og hugsa að núna geti ég borgað skuldir mínar og komið mér á réttan kjöl og gert það. En ég var ekki lengi í paradís því að ári seinna sagði Tryggingastofnun: Þetta gengur ekki upp. Við tökum af þér hverja einustu krónu í heilt ár. Ég veit að margir hafa lent í þessu. Margir þarna úti sjá nú þegar að um mánaðamótin verða teknar af þeim 30.000 kr., 40.000 kr., 50.000 kr., 60.000 kr., jafnvel meira, vegna þess að þeir hafa fengið smátekjur einhvers staðar annars staðar árin áður og ekki gefið það upp á réttum tíma. Það er ofsalega mikilvægt að ríkisvaldið sé ekki að níðast á fötluðu og langveiku fólki. Við erum með kerfi sem er ótrúlega viðkvæmt, sérstaklega í heilbrigðiskerfinu og sérstaklega er varðar börn. Ég hef alltaf sagt og ætla að segja það hér enn og aftur, og ég mun segja það mörgum sinnum þangað til það skilst vonandi í eitt skipti fyrir öll: Eitt barn á bið eftir þjónustu er einu barni of mikið. Hæstv. fjármálaráðherra talaði í dag um fjölda öryrkja, 10% af þjóðinni, vinnandi fólki. Það yrði að bregðast við því. Hvað er ríkisstjórnin að gera til að bregðast við þessu? Ég get alveg sagt ykkur það. Hún er að framleiða öryrkja á færibandi inn í framtíðina. Hvernig fer hún að því? Jú, með því að neita börnum um þjónustu. Þriggja ára barn sem þarf talþjálfun, hvernig er staðan á því eftir þrjú ár þegar það kemst að? Hvernig kemur skólaganga þess út? Eða barnið sem ég heyrði um, sjö ára, sem þurfti að fá greiningu, fara í gegnum greiningarferlið, og það var sagt: Þið megið þakka fyrir ef barnið kemst að þegar það er orðið níu eða tíu ára. Hvað verður um þessa einstaklinga þegar þeir fara í gegnum skólakerfið? Þetta er ávísun á öryrkja framtíðar. Þess vegna segi ég: Við verðum að sjá til þess að börn séu ekki að bíða eftir þjónustu. Ég fékk skýrslu um stöðu biðlista barna í vor eftir Covid og þá höfðu flestir biðlistar tvöfaldast. Eftir greiningar vorum við komin upp í 1.400 úr 700. Hvernig haldið þið að staðan sé núna? Ég er alveg með það á hreinu að hún hefur stórversnað. Við erum með ótrúlegan fjölda af eldri borgurum sem þurfa liðskiptaaðgerðir á bið. Og eins og ríkisstjórninni er mjög tamt þá hendir hún krónunni og sparar aurana. Þú mátt fara í liðskiptaaðgerð til Svíþjóðar en þú mátt ekki fara í liðskiptaaðgerð hinum megin við götuna þar sem hægt væri að gera þrjár aðgerðir fyrir eina. Það myndi öllum þykja þetta léleg skipti. Ég vona samt heitt og innilega að eitthvað sé að birta til. Það er annað sem er líka grafalvarlegt. Ég hjó eftir því að Björn Zoëga, sem vinnur á Karólínska-sjúkrahúsinu í Svíþjóð, sagði frá áhyggjum Svía af því að það kæmi holskefla af veiku fólki vegna krabbameins, vegna þess að veikt fólk með krabbamein og ýmsa aðra sjúkdóma hefur setið á hakanum í Covid. Við vitum að það er verið að stöðva hjartaaðgerðir liggur við samdægurs út af Covid. Ég spyr: Erum við komin á þann stað að fólk megi deyja úr öllu nema Covid? Það hlýtur að fara að verða krafa að við sjáum til þess að þótt Covid sé í gangi fái þeir sem þjást af öðrum sjúkdómum sína þjónustu. Það ætti ekki að vera mikið mál. Ég vona síðan að ríkisstjórnin sjái til þess í eitt skipti fyrir öll að gera eins og gert var í fyrra. Það yrði æðislegt ef settar yrðu 100.000 kr. skatt- og skerðingarlausar til þeirra verst settu núna fyrir jólin, bara auka. Það veitir ekki af. Við erum með hundruð ef ekki þúsundir í biðröð eftir mat og við eigum að sjá sóma okkar í því að sjá til þess að enginn þurfi að standa í biðröð eftir mat á Íslandi. En við gerum það samt ekki. Ég er búin að tala um þetta síðan ég kom í þennan ræðustól fyrir fjórum árum, en það breytist ekkert vegna þess að ríkisstjórninni er alveg sama. Hún ætlar ekki að breyta þessu. Þá spyr ég mig: Hvers vegna ekki? Hvað er það sem veldur því að þessi ríkisstjórn, sem er búin að vera í fjögur ár og ætlar að vera í fjögur ár í viðbót, er ekki tilbúin til að hjálpa þeim sem eru verst settir og sjá til þess að þeir geti farið í búð, keypt sér mat á eigin forsendum og þurfi ekki að standa í biðröðum eftir mataraðstoð rétt fyrir jólin?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hans einörðu baráttu við að halda á lofti málstað þeirra sem búa við fátækt í íslensku samfélagi. En það eru kannski nokkrir punktar sem ég staldraði við sérstaklega í ræðu hans, í mati hans á stöðu mála þessa hóps eftir að hafa rýnt fjárlagafrumvarp hæstv. fjármálaráðherra. Mig langaði til að spyrja hann sérstaklega út í hóp sem stendur mér nærri, sem eru einstæðir foreldrar. Ég hef aðeins skoðað þessi mál og veit, eins og ég geri ráð fyrir að við vitum flest hér í þessum sal, að staða fólks á húsnæðismarkaði og heilsufar eru lykilþættir sem spá fyrir um það hvort fólk búi ekki aðeins við fátækt heldur við sárafátækt. Einstæðir foreldrar eru í aukinni hættu á að lenda í sárafátækt og náttúrlega um leið börn þeirra. Við þekkjum öll þessar harmsögur, en mér finnst það samt vera spegill á að það er skömm sem fylgir þessu líka, að það er óskaplega sjaldan sem við sjáum foreldra koma fram og lýsa aðstæðum barna sinna undir nafni í fjölmiðlum. Það segir ákveðna sögu líka. Ég heyri dóm hv. þingmanns um síðasta kjörtímabil en mig langaði í fyrri spurningu að spyrja hann: Þegar hann rýnir þetta fjárlagafrumvarp með hagsmuni þessa hóps í huga, einstæða foreldra í fátækt eða jafnvel í sárafátækt, eru einhver merki í því um jákvæð skref í þágu þessa hóps?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég verð bara að svara strax: Nei, því miður. Ég þekki vel til aðstæðna einstæðra foreldra og sérstaklega fyrir rúmum fjórum árum, áður en ég kom á þing, þá var ég í Sjálfsbjörgu, í Öryrkjabandalaginu, í kjarahópi Öryrkjabandalagsins og Evrópuári gegn fátækt og félagslegri einangrun og þar kynntist maður þessum hópi. Ég myndi ekki segja að þetta væri neitt rosalega stór hópur, ekkert óviðráðanlegt að sjá til þess að þessi hópur geti lifað og komist upp úr sárafátækt. En það er ekki einu sinni verið að reyna að taka þennan hóp úr sárafátækt upp í fátækt. Það sem er kannski skelfilegast þegar við tökum þetta hugtak, einstæðir foreldrar - hvað þýðir þetta? Jú, það þýðir að þetta er eitt foreldri með barn. Þá hugsa ég með mér: Hver er staða þessara barna? Þetta eru kannski eitt, tvö, þrjú börn í þessari aðstöðu. Við vitum það, það er búið að sýna það, ár eftir ár, að þessir foreldrar og þessi börn lifa við ömurlegar aðstæður. En það er alltaf talað, ríkisstjórnin talar um að bæta þessa stöðu, ég hef heyrt þau segja: Nú þarf að taka á því og sjá til þess að bæta stöðu einstæðra foreldra. Það koma skýrslur sem sýna að þetta er hópurinn sem stendur verst. Það er talað og talað en það kemur hvergi fram í niðurstöðu. Það er ekkert gert. Því óttast ég að enn einu sinni verði ekkert gert. Það verði talað en það skili engu, því miður.
Virðulegi forseti. Ég nefndi sérstaklega einstæða foreldra en við þekkjum það líka að veikindi leiða til fátæktar í íslensku samfélagi, sem er auðvitað hörmulegur dómur um land eins og Ísland þar sem það ættu ekki að vera neinar ástæður til þess að svo sé. Aðeins aftur varðandi einstæða foreldra því að ég held að það sé svo mikilvægt að draga fram hvað er raunverulega verið að tala um þar, einstætt foreldri sem býr við fátækt eða er í þessari stöðu. Ég veit það líka eins og hv. þingmaður nefnir að þetta er ekki stór hópur og Ísland stendur vel í alþjóðlegum samanburði en þess þá heldur að reyna að grípa hann. Þess þá heldur. Mér finnst áhugavert að horfa núna á nýskipaða ríkisstjórn þar sem við erum með félagsmálaráðherra, við erum með heilbrigðisráðherra, við erum með barnamálaráðherra. Við erum með þrjú embætti, þrjá ráðherra sem ættu að vera í þessu máli. Það ætti kannski að vera það jákvæða í þessu en hættan er líka sú að þetta verkefni splundrist og skiptist niður á of marga ráðherra. En stundum er talað með þeim hætti að börn sem búa við þessar aðstæður geti ekki stundað íþróttir til jafns við önnur börn, þau geti ekki stundað tómstundir, klæðaburður þeirra standist ekki samanburð við önnur börn, eða lífsgæði annarra barna öllu heldur. Þeim er neitað um bíó, ferðir, allt það sem við teljum vera hluta af eðlilegu lífi á Íslandi. En það heyrist sjaldnar talað um þann hóp sem eru börn foreldra sem búa við sárafátækt. Þá erum við komin langt umfram þessar breytur. Þá erum við komin að þeim grunnþætti að standa veikar vegna húsnæðis, [[Forseti hringir.]]standa veikar vegna heilbrigðisþjónustu, standa veikar einfaldlega gagnvart því að geta fætt börnin sín. [[Forseti hringir.]]Þess vegna eru það mér mikil vonbrigði að heyra það að þingmaðurinn sjái engin jákvæð merki í þessu frumvarpi.
Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég verð bara að segja það að þrír ráðherrar, tíu ráðherrar - það breytir engu ef viljinn er ekki til staðar. Það er það sem mér finnst furðulegt að skorti vegna þess að við erum ríkt samfélag. Það væri ekkert mál hjá okkur að koma þessu í lag ef vilji væri til staðar. Við vitum að einstæðir foreldrar eru oft stór hluti af þeim hóp sem er í biðröð eftir mat t.d. og við vitum að við erum að eiginlega að setja alla fjölskylduna í áhættuhóp upp á framtíðina vegna þess að þau eru ekki að fá réttan mat. Ég er ekki að setja út á það sem þau fá í matarhjálp en það segir sig sjálft að einstaklingurinn er þannig að hann vill velja sér sinn mat sjálfur og það er ekkert víst að sá matur sem viðkomandi fær gefins henti honum. Við vitum að börn eru með mataróþol og alls konar og við erum að leika okkur, í sjálfu sér má segja að ríkisstjórnin sé að leika sér að framtíð og heilsu fjölskyldna, margra fjölskyldna sem standa einar. Við verðum að átta okkur á að einstæðir foreldrar þurfa að standa undir húsnæði, fæði, klæðum og öllu og eru í sumum tilfellum, mörgum tilfellum, ein að reyna að halda þessu gangandi og reyna að sjá til þess að börnin fái það sem önnur börn fá. En það gengur ekki upp, mun aldrei ganga upp nema við sjáum til þess í eitt skipti fyrir öll að ríkisstjórnin geri eitthvað. Það er okkar hlutverk hérna, við verðum að hamra á því og við verðum að vona. Ég vona heitt og innilega að þau sjái ljósið en miðað við síðustu fjögur ár þá finnst mér það mjög ólíklegt.
Hæstv. forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir yfirgripsmikla og efnismikla ræðu um stöðu öryrkja með tilliti til þeirra tillagna sem finna má í frumvarpi til fjárlaga. Það er auðvitað, eins og fram hefur komið í umræðunni, algerlega óafsakanlegt að skilja stóran hóp borgara í þessu landi eftir í fátækt; hvað þá að skilja börn og ungmenni eftir í þeirri stöðu og skerða í raun tækifæri þeirra til framtíðar því að eins og hér var nefnt: Ef barn elst upp í fátækt þá eykst hættan á því að það sama barn verði fátækt. Það er verkefni okkar hér að koma í veg fyrir það. Ég vil þakka þingmanninum fyrir að hafa farið yfir þennan veruleika og þessar aðstæður í sinni góðu ræðu. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Ég hjó eftir því í máli hv. formanns fjárlaganefndar fyrr í dag, og það er gefinn ádráttur um það í fjárlagafrumvarpinu, að innleiða eigi nýtt kerfi. Ég held við vitum hvaða kerfi er um að ræða en ég skildi formann fjárlaganefndar þannig að þar ættu að nást inn einhverjir peningar. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög hættuleg hugsun að ætla að spara með nýju kerfi og mér þætti gott að heyra hvað reynsla hv. þingmanns segir um það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta er í grunninn mjög góð spurning. Ég var í nefndinni sem kennd var við Pétur Blöndal á sínum tíma og svo í síðustu nefnd. Nýtt kerfi á gömlum grunni, það er það sem var vandamálið. Við búum ekki til nýtt kerfi með því að spara og við eigum ekki að fara út í það. Ef við ætlum að búa til nýtt kerfi með þeirri hugsun að við ætlum að spara þá er kerfið búið áður en við byrjum. Það gengur aldrei upp því að þá værum við að segja að við ætluðum að hafa þetta fólk með enn lægri tekjur en það hefur núna, það getur ekki gengið; að við ætlum að skerða atvinnutekjurnar enn meira ef einhver fer í nýja kerfið og byrjar að vinna. Hvernig í ósköpunum er hægt að sjá sparnað út úr því? Við verðum að byrja á annarri hugsun, eins og ég hef alltaf sagt. Þú ferð og segir við fólk: Ef þú getur unnið farðu að vinna. Ég myndi bara vilja segja strax í dag: Tveggja ára aðlögun, þú mátt fara út að vinna. Þú getur kannski unnið í þrjá mánuði - það hefur komið fram að sumir einstaklingar, sérstaklega þeir sem stríða við geðræn vandamál, geta kannski unnið í þrjá mánuði og detta svo út. En ef þú vinnur í þrjá mánuði áttu 21 mánuð af tveimur árum eftir. Þú færð þessa tveggja ára aðlögun. Ríkisstjórnin er að tala um að spara, hverju myndi það skila ef þessir einstaklingar, sem þarf hvort sem er að borga, myndu skila skattinum. Þar fengi ríkið strax tekjur á móti. Í þessu kerfi fengi ríkið strax tekjur á móti. En á sama tíma fengi einstaklingurinn hvata til að vinna af því að hann sæi fram á að fá aðeins meira í vasann til þess að lifa aðeins betra lífi.
Forseti. Ég heyri að við hv. þingmaður skiljum þetta með sama hætti. Ég er innilega sammála því að nýtt kerfi, hvernig sem það mun líta út, eigi alls ekki að innleiða á þeim forsendum að það sé sparnaðaraðgerð, enda getur það ekki verið þannig. Við vitum að það bara getur ekki verið þannig. Hv. þingmaður sat í nefndinni sem kennd er við Pétur heitinn Blöndal og ég þekki aðeins til starfa annarra nefnda á þessum vettvangi. Það hafa verið haldnir margir tugir ef ekki hundruð funda um þessi málefni en það hefur vantað pólitískt frumkvæði og pólitískan vilja til að gera þær breytingar sem þarf að gera. Og ég held að við séum að nálgast það úr sömu átt, þ.e. að gefa fólki með skerta starfsgetu færi á að starfa eftir starfsgetu sinni án efnahagslegra refsinga en byggja samt undir framfærsluna þannig að allir séu með lágmarksframfærslu og þá erum við ekki að tala um framfærslu sem er 80.000 kr. undir lágmarkslaunum í landinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er nefnilega akkúrat þetta með nýtt kerfi - hvernig myndi ég t.d. byrja að nálgast nýtt kerfi? Ég hef oft verið að hugsa um hvernig við gætum byrjað. Ef við værum nokkurn veginn í góðum heimi myndum við segja við öryrkjann: Farðu út og finndu þér vinnu, þú mátt vinna og svo færðu tekjur. En við myndum byrja á því að segja: Við ætlum ekki að skerða þig þegar þú ert kominn í meðaltekjur í þeirri vinnu sem þú ert í. Það myndi kannski lyfta viðkomandi. Við skulum segja að hann sé með 200.000 kr. á mánuði, kæmist kannski í 350.000 kr. útborgaðar og það myndi ekkert skerðast. Allir myndu græða, viðkomandi fengi meiri pening og ætti þá vonandi aðeins betra líf og ríkið myndi fá skattpeninga af því að okkur vantar vinnandi fólk. Við erum alltaf að tala um að í framtíðinni vanti okkur vinnandi fólk, þannig að ég hef aldrei getað skilið það að við séum að banna fólki að vinna. En síðan segjum við, sem er rúsínan í pylsuendanum, sem ég tók eftir í umræðunni: Þeir sem ekki treysta sér til að fara yfir í nýja kerfið og treysta sér ekki til að vera þar geti farið aftur í gamla kerfið. Í hvað? Í eymdina þar. Ætlum við að búa til kerfi þar sem fólk er í sárafátækt, fær smátíma til að fara út úr því kerfi og sér hvernig það getur lifað aðeins betra lífi. Síðan veikist fólk og getur ekki haldið áfram og þá á það að fara aftur í sárafátæktina. Hvers lags ofbeldi er það? Við verðum að ganga frá því í gamla kerfinu að fólk geti lifað mannsæmandi lífi. Síðan færir fólk sig aftur og fer aftur í mannsæmandi líf en ekki í eitthvert ömurlegt kerfi sem það gat ekki verið í áður og skilaði engu.
Virðulegi forseti. Ég aðhyllist allt aðra pólitík en þessi stjórnarmeirihluti. Ég ætlast ekki til þess að stefna Samfylkingarinnar ráði för þegar núverandi ríkisstjórn smíðar fjárlög. Hins vegar hlýtur maður að gera þá kröfu að áætlun ríkisstjórnar um skatta og gjöld næsta árs, tekjur og gjöld næsta árs, endurspegli með einhverjum hætti niðurstöður kosninga, kosningaáherslur og stjórnarsáttmála þeirra flokka sem ákváðu að mynda ríkisstjórn. Plaggið hérna er ekki svoleiðis plagg. Það er óravegu frá því að rísa undir þeirri orðræðu sem við heyrðum um síðustu helgi, öllu talinu um græna byltingu, nýsköpun og áskoranir 21. aldar. Hér er engin alvörusókn á þessum málefnasviðum, í þeim málaflokkum sem öll okkar framtíð veltur á. Tölum um umhverfis- og loftslagsmál sem átti að vera stærsta áherslumál stjórnarinnar. Það er alla vega loksins verið að setja alvöruloftslagsmarkmið, markmið um 55% samdrátt í losun. Ísland hefur þá níu ár, níu fjárlög, til að ná þessu markmiði. Hvernig endurspeglast markmiðið í þessum fjárlögum? Aukningin til loftslagsmála, miðað við þá fjármálaáætlun sem ríkisstjórnin lagði fram fyrr á árinu, er nær engin, sýnist mér. Samkvæmt þeim útgjaldarömmum sem unnið er eftir þá eiga framlög til loftslagsmála að dragast hratt saman næstu árin. Útgjöld vegna aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum eru reyndar hvergi aðgreind sérstaklega í greinargerð þessa frumvarps sem er eitthvað sem mér finnst að þurfi að bæta úr í fjárlagavinnunni á næstu árum. En það er eðlilegt að við, löggjafinn, við sem förum með fjárveitingavaldið, höfum mjög nákvæma yfirsýn yfir þetta allt saman. Framlög til umhverfismála almennt dragast saman í þessum fjárlögum miðað við það sem gert var ráð fyrir í fjármálaáætlun. Þau aukast vissulega um 350 millj. kr. frá fjárlögum þessa árs sem nú er að ljúka, sem er nú bara tittlingaskítur í stóra samhenginu, 0,01% af vergri landsframleiðslu. Eins og bent hefur verið á verður meiri fjármunum varið til nautgripaframleiðslu og sauðfjárræktar á næsta ári heldur en til loftslagsmála og grænnar uppbyggingar. Þetta er engin græn bylting, svo ég vitni í orðalag sem hæstv. umhverfis- og loftslagsráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, notaði í viðtali við Fréttablaðið á dögunum. Þetta er svo langt frá því að vera einhver græn bylting. Og eftir COP og allar vendingarnar á alþjóðavettvangi þá hlýtur maður að spyrja sig: Ef rík þjóð eins og Íslendingar sem losa mjög mikið miðað við höfðatölu, ef rík þjóð eins og við treystir sér ekki til að taka alvöruskref í loftslagsmálum, hvers vegna ættu þá fátækustu þjóðir heimsins að gera það? Þetta eru alveg ofboðslega vond skilaboð sem við erum að senda með svona stefnu. Nú hef ég verið að tala aðeins um útgjöldin en við sjáum heldur enga græna byltingu á tekjuhliðinni þegar kemur að grænum sköttum og gjöldum. Þar er bara sama lognmollan og ekkert sem bendir til þess að ríkisstjórnin sé með einhverja skýra áætlun um það hvernig sé hægt að beita kerfunum okkar til að hraða orkuskiptum. Við höfum níu ár til að ná 55% markmiðinu og þessi ríkisstjórn hefur fern fjárlög til að gera sitt, vonandi færri ef þessi fjárlög eru vísbending um það sem koma skal. Tölum um menntamálin. Það er ekki nóg með að núverandi ríkisstjórn hafi ákveðið að tæta í sundur menntamálin við skiptingu ráðuneyta, dreifa þeim einhvern veginn út um hvippinn og hvappinn án þess að það liggi fyrir nein skiljanleg eða skynsamleg lógík á bak við það. Núna ætla þau líka að draga úr framlögum til menntamála í stað þess að sækja fram. Heildarútgjöld til framhaldsskólastigsins dragast saman um 2,2 milljarða á milli ára og boðuð er „umtalsverð lækkun á rekstrarframlögum og fjárfestingarframlögum til háskóla- og rannsóknastarfsemi milli ára“. Þetta stendur orðrétt í greinargerð fjárlagafrumvarpsins. Hvað með verkefni ríkisins sem varða leikskóla- og grunnskólastigið? Þessi framlög lækka líka. Framlög til framhaldsfræðslu og símenntunar, sem er ofboðslega mikilvæg á þessum tímum örra breytinga á vinnumarkaði, lækka líka. Hvar er eiginlega sóknarhugurinn hér? Hvers konar framtíðarsýn er þetta eiginlega? Náskyld menntamálunum eru auðvitað listir, menning, íþrótta- og æskulýðsmál og ríkisstjórnin ætlar líka að draga úr framlögum ríkisins til þessara málefnasviða, um 656 milljónir milli ára. Framlög til nýsköpunar og rannsókna aukast svolítið á næsta ári en svo er bara gert ráð fyrir að þau dragist hressilega saman á næstu árum. Munið þið eftir frístundastyrkjunum til barna sem Framsóknarflokkurinn talaði um í kosningabaráttunni? Þeir eru hvergi í þessu frumvarpi, ekki einu sinni útfærðir eða nefndir sérstaklega í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar. Hvað með t.d. hækkun fæðingarstyrks fyrir námsmenn? Það er eitthvað sem meira að segja Sjálfstæðismenn voru sammála okkur í Samfylkingunni um að þyrfti að gera. Ekkert svoleiðis í þessum fjárlögum, ekki frekar en t.d. aðgerðir til að verja afkomuöryggi námsmanna, hækka t.d. grunnframfærsluna hjá Menntasjóði námsmanna eða hækka frítekjumark fólks í námi. Það vantar allt saman. Það er svo sem bara í fullkomnu samræmi við þá staðreynd að orðið námsmenn eða kjör námsmanna koma hvergi fram í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar. Alþýðusamband Íslands hefur lýst því yfir að stuðningur stjórnvalda við húsnæðisöryggi og tilfærslukerfin muni ráða úrslitum í kröfum verkalýðshreyfingarinnar í aðdraganda kjarasamninga 2022 og 2023. Þetta skiptir máli. En þegar kemur að félagslegri húsnæðisuppbyggingu sjáum við algera stöðnun í þessu fjárlagafrumvarpi. Stofnframlög til almenna íbúðakerfisins standa í stað þegar við ættum einmitt að vera að gefa í, stórauka framboð af hagkvæmu íbúðarhúsnæði og verja þannig húsnæðisöryggið, tempra íbúðamarkaðinn og í leiðinni að halda aftur af verðbólgunni sem bitnar alltaf verst á lífskjörum þeirra sem lakast standa fyrir. Og barnabætur - engin innspýting heldur. Nú er ég búinn að tala um og kalla eftir aðgerðum sem kosta peninga, kosta heilmikla peninga. Og það er alveg rétt, sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og fleiri hafa staglast á, að nú þegar framleiðsluslakinn er smám saman að hverfa, nú þegar ríkisstjórnin virðist vera að missa tökin á verðbólgunni þurfum við að vera á varðbergi gagnvart áhrifum opinberra fjármála á verðlag og vaxtastig. Það er mjög mikilvægt. En höfum það alveg á hreinu, virðulegi forseti, að við hér inni, við löggjafinn, við fjárveitingavaldið, höfum svigrúm til þess að auka útgjöld án þess að auka skuldasöfnun og án þess að ýta undir verðbólgu og raska efnahagslegum stöðugleika. Við gerum það með því að afla tekna um leið og við aukum útgjöldin. En til þess þarf pólitískar ákvarðanir, pólitískar ákvarðanir um einhverja pólitíska forgangsröðun, nokkuð sem sitjandi ríkisstjórn, sem er mynduð á svo ægilega breiðum og þverpólitískum og merkilegum grunni, forðast eins og heitan eld. Grípum aðeins niður í greinargerð fjárlagafrumvarpsins á bls. 103, með leyfi forseta: „Við undirbúning frumvarpsins hefur hins vegar verið gengið út frá því meginviðmiði að ekki verði efnt til annarra teljandi nýrra eða aukinna útgjalda en þeirra sem tengjast aðstæðum af völdum kórónuveirufaraldursins. Ekki er heldur um að ræða miklar hreyfingar á tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins í tengslum við áform um breytingar á skattkerfinu, fyrir utan tímabundnar ráðstafanir vegna faraldursins sem ganga til baka, enda hefur verið ráðist í fjölmargar umbætur á því á síðustu árum.“ Segir þetta ekki allt sem segja þarf? Ríkisstjórnin hefur það sem meginviðmið að efna ekki til nýrra útgjalda og afla nýrra tekna nema kannski með því að selja banka. Á það að vera meginviðmið fjárlaga, algerlega burtséð frá stöðu hagkerfisins og algerlega óháð þeim risavöxnu sameiginlegu verkefnum og áskorunum sem við stöndum frammi fyrir? Hvílík ríkisfjármálastefna, hvílík pólitík sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð og Framsóknarflokkurinn standa hérna fyrir, flokkar sem gáfu sig út fyrir það í kosningabaráttunni að vilja fjárfesta í fólki, auka jöfnuð, bjarga börnunum o.s.frv. Og annar þeirra með „vinstri“ í nafninu sínu, jafn mikill vinstri flokkur og Miðflokkurinn er miðjuflokkur. En jú, það er kyrrstaðan sem þau vilja verja. Hvernig er tekju- og eignaskiptingin á Íslandi sem þessir flokkar vilja alls ekki hrófla við? Förum yfir nokkrar staðreyndir. 30% af nýjum auð sem varð til í fyrra runnu til ríkasta 1% á Íslandi, alls 37,3 milljarðar kr. Þetta ríkasta 1% Íslendinga á 902 milljarða í eigin fé. Þar af eiga 240 heimili, ríkasta 0,1% á Íslandi, 293 milljarða, 293.000 millj. kr. deilast niður á 240 heimili. Og reyndar eru þessar eignir miklu meiri að umfangi en ég er að vísa hérna í skattframtalsgögn ríkisskattstjóra þar sem hlutabréf eru talin á nafnvirði, fasteignir á fasteignamatsverði. En þetta gefur okkur einhverja mynd af stöðu þeirra allra fjársterkustu sem sumir hverjir eiga svo auðvitað miklu meira til viðbótar á einhverjum aflandseyjum. Við getum ekki talað um eignastéttina á Íslandi án þess að minnast á fiskinn í sjónum. Margt af þessu fólki hefur náttúrlega auðgast á fénýtingu auðlinda sem við eigum öll saman, auðlinda sem við hér á Alþingi ráðum hvernig er ráðstafað, hvernig nýtingarréttinum er ráðstafað. Í fyrra náðu arðgreiðslur sjávarútvegsfyrirtækja sögulegu hámarki. Eigendur útgerðarfyrirtækja fengu meira en 21 milljarð í arð, 888 millj. kr. til eins manns, stærsta eiganda Brims. 715 milljónir til stærsta eiganda Ísfélagsins í Vestmannaeyjum. Þannig er heimilisbókhaldið á þeim bæjum. En hinum megin á kúrfunni er fólkið sem á ekki neitt, fólkið sem lifir á sultarlaunum, þær þúsundir manna sem búa í óleyfishúsnæði vegna fátæktar og ófremdarástands á húsnæðismarkaði, óvinnufært fólk, öryrkjar sem þurfa að draga fram lífið á langt undir 300.000 kr. á mánuði. Þetta er fólkið sem hefur setið eftir ár eftir ár, kjörtímabil eftir kjörtímabil, fjárlög eftir fjárlög. Það eru sem sagt tvö samfélög á Íslandi, tveir heimar og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur virðist ekki ætla að lyfta litla fingri til að draga úr þessum ójöfnuði. Í fjárlagafrumvarpinu birtist heldur engin viðleitni til að auka hlutdeild íslensks almennings í arðinum af fiskveiðiauðlindinni. Hér skulum við hafa í huga nokkrar staðreyndir. Í fyrra fengu eigendur útgerðarfyrirtækja fjórum sinnum meiri arð af nýtingu sjávarauðlindarinnar heldur en skilaði sér til almennings í formi veiðigjalda. Ég ætla að segja það aftur af því það skiptir máli: Arðgreiðslur úr sjávarútvegi í fyrra voru fjórum sinnum meiri heldur en veiðigjaldið. Og hvernig verður þróunin á veiðigjöldum milli fjárlaga, núna þegar birtir til og það er loðnuvertíð fram undan? Jú, veiðigjöld dragast saman milli ára, þau verða lægri á næsta ári en þau voru í ár. Af stjórnarsáttmála og þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar má ráða að engin sérstök áform séu uppi um að hækka veiðigjöld eða þrepaskipta þeim einhvern veginn, hvað þá fara í útboð á aflaheimildum. Ekkert slíkt stendur til, ekkert. Ofurarðurinn í sjávarútvegi á áfram að renna til hinna fáu og fjársterku en ekki til hins raunverulega eiganda sem er þjóðin. Og nú mun það gerast á vakt Vinstri grænna í sjávarútvegsráðuneytinu. Virðulegi forseti. Við þurfum að tala um almannatryggingar. Ég var sammála mörgu af því sem kom fram í ræðu hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar hér áðan. Þetta fjárlagafrumvarp er ávísun á áframhaldandi kjaragliðnun milli launa og lífeyris og þá sérstaklega milli grunnbóta og lægstu launa. Þetta er fjárlagafrumvarp þar sem enn einu sinni er tekin pólitísk ákvörðun um að láta fólk sem reiðir sig á lífeyri sitja eftir, bíða eftir réttlæti. Ríkisstjórnin ætlar að tvöfalda frítekjumark atvinnutekna hjá eldra fólki. Gott og vel. Það kostar ríkissjóð ekki mikið í stóra samhenginu enda snertir þessi aðgerð ekki nema brotabrot af eldra fólki. Samkvæmt mælaborði Tryggingastofnunar eru aðeins 4.000 sem taka ellilífeyri sem hafa yfir höfuð einhverjar atvinnutekjur. 60% þeirra eru með tekjur undir núverandi frítekjumarki og hafa þannig ekkert gagn af þessari hækkun. Það eru ekki nema 1.500 manns eða svo sem hafa gagn af hækkuninni og það er ekki sá hópur eldra fólks sem hefur það verst, alls ekki. En það sem kannski æpir á mann er ósamræmið sem birtist í því að nú er frítekjumarkið vegna atvinnutekna orðið átta sinnum hærra en frítekjumarkið vegna lífeyristekna. Almenna frítekjumarkið stendur enn þá pikkfast í 25.000 kr. á mánuði og það þótt lífeyristekjur séu auðvitað ekkert annað en atvinnutekjur fólks sem hefur greitt samviskusamlega í lífeyrissjóð af sínum launum. Hver eru eiginlega rökin fyrir þessu misræmi? Ég veit það ekki. En á hverjum bitnar þetta misræmi mest? Það er alveg ljóst. Þetta misræmi bitnar á fólki sem hefur unnið erfiðisvinnu allt sitt líf og getur ekki haldið áfram að vinna á gamals aldri. Þetta bitnar á sjómanninum, sjúkraliðanum, smiðnum, kennaranum, fólkinu sem vinnur slítandi störf alla ævi og verður að setjast í helgan stein heilsu sinnar vegna. Þetta fólk þarf að sætta sig við frítekjumark lífeyristekna upp á 25.000 kr. á mánuði og svo byrja bara skerðingarnar strax að bíta. Hér er ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að fara í þveröfuga átt við þróunina á hinum Norðurlöndunum, t.d. í Danmörku þar sem ríkisstjórn jafnaðarmanna er að innleiða breytingar til að ívilna fólki sem hefur unnið slítandi erfiðisvinnu alla sína starfsævi. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur vill frekar halda áfram að refsa þessu fólki, reka skattpíningar- og skerðingarstefnu þar sem tekjulágt eldra fólk þarf að greiða allt of háan jaðarskatt og er refsað fyrir að hafa safnað í lífeyrissjóð. Virðulegi forseti. Það sem er þó mest sláandi af öllu er hið algera fálæti stjórnarmeirihlutans gagnvart fólki með skerta starfsgetu, óvinnufæru fólki og fólki á örorku. Hvar er réttlætið í því eiginlega að hækka aðeins frítekjumark atvinnutekna hjá eldra fólki en ekki hjá öryrkjum þar sem frítekjumarkið hefur staðið í stað í 109.000 kr. á mánuði í meira en tíu ár? Og hvernig samrýmist þetta eiginlega öllum yfirlýsingum stjórnarliða um að það þurfi að hvetja fólk með skerta starfsgetu til virkni? Á þá bara að hvetja fólk með því að nota refsivöndinn? Þetta er í áttunda skipti sem hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson leggur fram fjárlög þar sem frítekjumark atvinnutekna öryrkja stendur í stað. Nú er svo komið að þetta frítekjumark verður hátt í helmingi lægra en frítekjumark atvinnutekna hjá eldri borgurum. Hvar er eiginlega réttlætið í þessari refsistefnu gagnvart öryrkjum? Hvar er sanngirnin í því að hátekjufólk, eins og við hér í þessum sal, greiðum 46% skatta af hverri viðbótarkrónu sem við vinnum okkur inn en að öryrki sem fer út á vinnumarkaðinn þurfi að greiða jaðarskatt upp á kannski 70–80%? Hvers vegna í ósköpunum vill ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafa þetta svona áfram? Virðulegi forseti. Við munum auðvitað ræða meira um þessi fjárlög. Vonandi lagast þau og bandormurinn eitthvað milli umræðna. Í þeirri umræðu og vinnu allri vil ég minna á að það hvernig fólk hefur það, það hversu breitt bilið er á milli þeirra sem lakast standa og þeirra sem hafa það best, er allt saman bara pólitísk ákvörðun. Pólitísk ákvörðun um það hvernig við skiptum gæðunum í samfélaginu. Við höfum nákvæmlega enga afsökun fyrir öðru en að sækja fram af miklu meiri krafti heldur en birtist í þessu fjárlagafrumvarpi. Beita ríkisvaldinu af festu til að jafna kjörin, skapa betra og grænna samfélag þar sem allir en ekki bara sumir hafa það gott.
Frú forseti. Umræðan um fjárlagafrumvarpið byrjaði með sérstökum hætti hér í byrjun dags með eðlilegri umræðu um fundarstjórn í ljósi þess að frumvarpið hafði verið sent út til umsagnar án þess svo mikið að sú nefnd sem um málið fjallar hefði verið kölluð saman. Þetta er óvanalegt og hefur að mér sýnist, svona á seinni stigum, ekki gerst nema þegar mjög sérstakar aðstæður hafa verið uppi. Í lok árs 2017 þá gerist þetta þegar menn eru í mjög þröngri stöðu tímalega í ljósi ríkisstjórnarslita og kosninga og þar fram eftir götunum. Ég vona að þessi klaufalega byrjun á þessari vegferð muni skoðast í því samhengi að fall sé fararheill þegar upp verður staðið. Ef við horfum á stóru myndina í því fjárlagafrumvarpi sem nú er lagt fram horfum við áfram á það að báknið vex. Hér er farið í uppstokkun Stjórnarráðsins, uppstokkun sem er þeirrar gerðar að starfsmenn ýmissa stofnana og ráðuneyta vita varla hvert þeir eiga að mæta til vinnu daginn eftir. Það er auðvitað enginn bragur á þessu og undirstrikar að þetta virðist allt með einum eða öðrum hætti ganga út á það að tryggja nægjanlega marga stóla og að hægt sé að skipta þeim þannig að allir verði bærilega sáttir. Þegar við erum að koma út úr því ástandi sem við höfum verið í að verða tvö ár, sem þetta Covid-tímabil hefur orsakað, er hreinlega alveg ótrúlegt að fylgjast með því sem er ekki hægt að kalla annað en virðingarleysi stjórnvalda fyrir skattpeningum borgaranna. Við erum að horfa núna á útþanda gjaldahlið, útgjöld upp á 1.203 milljarða, og þetta er grundað að miklu leyti á fjármálaáætlun sem samþykkt var síðastliðið vor til næstu fimm ára. Menn þurfa ekki annað en að fara til baka og skoða umræðuna sem þá átti sér stað. Hún var auðvitað öll á þeim nótum að á þessu plaggi yrði ekkert byggt, menn væru að sigla inn í kosningar og það kæmi bara í ljós með hvaða hætti ný ríkisstjórn myndi taka á málum. Að minnsta kosti einn formaður núverandi stjórnarflokka gaf svo lítið fyrir plaggið sem þessi fjárlög byggja á að hann lýsti því þannig að í framhaldinu mátu menn það sem svo að hæstv. ráðherra, ég leyfi mér að segja formaður Framsóknarflokksins, hefði hent plagginu í ruslið. Það er grundvöllur þessarar lagasetningar. Svo koma hér fulltrúar meiri hlutans og segja: Fjármálaáætlunin sem við byggjum þetta plagg á var svo vel grunduð að við þurftum lítið að gera. Þetta var allt saman tilbúið. Auðvitað er það ekki svoleiðis og í því ljósi vil ég hvetja fulltrúa í fjárlaganefnd til þess að taka sér þann tíma sem þarf til að vinna þetta mál, kalla þá til sem þarf að kalla til og rýna almennilega í þetta því það er alveg örugglega þannig að einhverjir þættir eru undirfjármagnaðir og einhverjir þættir eru yfirfjármagnaðir, eitthvað vantar og eitthvað er fullkomlega óþarft. Og þó að við séum komin inn í desember núna þá er staðan sú að það eru ekki nema nokkur ár síðan fjárlagafrumvarpi var ekki dreift fyrr en ef ég man rétt 14. desember. Það kláraðist þannig að við erum ekkert svo aðþrengd í tíma. Við tökum þann tíma sem þarf. Heildarútgjöld núna eru 1.203 milljarðar. Það er auðvitað gríðarleg upphæð í ekki stærra samfélagi en þetta og minnir á það að íslensk þjóð er með þeim alskattpíndustu innan OECD-ríkjanna. Þegar búið er að taka tillit til fjármögnunar lífeyrissjóðakerfisins og það sett á sambærilegt plan flestra þeirra þjóða sem þar bera sig saman þá erum við í topp þremur sætunum. Ég held að oftast séum við í öðru sætinu hvað heildarskattbyrði varðar. Miðað við það sem liggur hér fyrir þá er ekkert sem bendir til þess að við séum að komast úr þeirri stöðu í fyrirsjáanlegri framtíð. Sem betur fer var það þó þannig að þegar Covid-ástandið brast á var ríkissjóður í býsna góðri stöðu. Sá tími er Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var forsætisráðherra og Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra og sá árangurinn sem náðist m.a. í uppgjöri slitabúa á þeim tíma eða í framhaldinu skapaði í raun þann grunn sem við stóðum á þegar þetta ástand brast á. Ég tel rétt að halda því til haga við þetta tilefni, sérstaklega af því að mér þykir heldur óvarlega með ríkissjóð farið. Í þessu samhengi er eiginlega ekki hægt að sleppa því - og ég bið forláts á því að ég er ekki enn þá komin inn í efnisatriði fjárlagafrumvarpsins en stundum þarf maður bara aðeins að létta á sér. Ég hef fylgst töluvert lengi með stjórnmálum, ungur eins og er, og ég hef aldrei séð aðra eins framgöngu ráðherra og meðferð á opinberu fé eins og í aðdraganda þessara kosninga, hreinlega aldrei. Því var lýst þannig að sumir ráðherrar hefðu varla komist fram úr vikum saman öðruvísi en að dreifa tugum ef ekki hundruðum milljóna í þær áttir sem þeir töldu líklegt að viðbótaratkvæði féllu til eða þá að það þyrfti að fá einhvern til að taka sæti á lista. Þá allt í einu fékk sá málaflokkur prýðis fyrirgreiðslu sem hafði verið hafnað árum saman. Korter í kosningar. Þetta eru skattpeningarnir okkar. Þetta er skattpeningar sem við gætum verið að gera býsna góða hluti fyrir en enduðu sem öflugasti kosningasjóður þeirra kosninga sem nú eru nýliðnar. Það er enginn bragur á þessu. Við eigum örugglega eftir að fara betur í gegnum þetta og ég vil kasta því fram að það blasir við að óska verður eftir skýrslu frá ríkisendurskoðanda um það með hvaða hætti þessir hlutir áttu sér stað því þetta er auðvitað ekkert annað en misnotkun á stöðu og misnotkun á opinberu fé. Svo ég komi mér nú aðeins inn í fjárlagafrumvarpið þá þykir mér, eins og ég segi, útgjaldahlutinn býsna þaninn, rúmlega 1.200 milljarðar í heildarútgjöld. Tekjuhliðin er töluvert nettari. Að því sögðu þá er lausn mála ekki sú að hækka tekjurnar með viðbótarsköttum, nægjanlega erum við skattpínd fyrir sem þjóð. Við verðum, eins og hefur verið svo oft sagt hér í dag, að vaxa út úr þessari stöðu en það verður ekki gert með því sem blasir við núna. Fyrirtæki landsins finna sig í þeirri stöðu að það er bara tilviljanakennt hvort þau eiga í samskiptum við ríkisstjórn sem nálgast þeirra mál frá vinstri eða hægri. Við sjáum það t.d. ef við horfum bara á heilbrigðisgeirann með hvaða hætti þeir sem stóðu í einhvers konar einkarekstri eða bara frjáls félagasamtök, nefnum Krabbameinsfélagið, voru hanteruð á liðnu kjörtímabili. Það er ekki víst að það verði til bóta, þegar kemur að því að framleiða okkur út úr þeirri stöðu sem við erum í núna með verðmætaaukningu og verðmætasköpun, að fyrirtæki landsins séu undirorpin þeirri óvissu að vita ekki hvort ára reglusetningar, banna og kvaða sé yfirvofandi í þeirra umhverfi eða hvort frelsið fái að ráða. Þá er ég ekki í neinu samhengi að segja að það eigi að vera frelsi til að gera hvað sem er. Við þurfum auðvitað öll að ganga fram, hvort sem það er fólk eða fyrirtæki, með þeim hætti að forsvaranlegt sé og í samræmi við landslög. Mig langar núna að nefna nokkur atriði í fjárlögum sem ég vona að fjárlaganefnd, sem ég á ekki sæti í, taki til sérstakrar skoðunar. Í fjárlögum er komið inn á - m.a. í samhengi við þann stórfurðulega hluta fjárlaganna sem er kallaður skattastyrkir sem gengur út á það að útskýra fyrir okkur borgurunum að ríkið eigi þetta með einum eða öðrum hætti allt saman og láta af miklu lítillæti svo vel við okkur að skilja eftir eitthvað í þeim vösum sem unnu fyrir verðmætunum. Þetta er svona dæmi um það hvernig kerfið tekur yfir. Þegar lög um opinber fjármál voru samþykkt, þeim var dreift í september 2015 og samþykkt fyrir áramót það ár, var þar sakleysisleg orðskýring í 14. tölulið 3. gr. þar sem segir: Skattastyrkur. Og hvað skyldi skattastyrkur nú þýða? Þetta er óttalegt orðskrípi en það sem segir í lögum um opinber fjármál er að skattastyrkur þýði „eftirgjöf á skattkröfu á hendur skattgreiðenda vegna sérstakra aðstæðna eða atvika“. Eftirgjöf á skattkröfu. Þetta er 2015. Hvað þýðir þetta í dag? Í fjárlagafrumvarpinu er þessu lýst sem svo, undir lið 4.4 Skattastyrkir, með leyfi forseta: „Yfirlit um skattastyrki, sem sjá má í meðfylgjandi töflu,“ - sem skiptir ekki máli upp á efnisatriði núna - „gefur til kynna aðkomu ríkisins að ýmsum málefnum í formi fjárhagslegs stuðnings sem ríkið veitir í gegnum skattkerfið fremur en með fjárframlögum sem færast á gjaldahliðina. Heildarumfang skattastyrkja er áætlað 3,1% af VLF á næsta ári. Neðra þrep VSK er uppspretta um helmings skattastyrkjanna í heild og reiknast hann sem munurinn á neðra þrepinu og almenna þrepinu eða 13 prósentustig af skattstofni.“ Hvaða rugl er þetta? Það er eins og þeir sem stjórna líti svo á að það sem er ekki tekið af okkur borgurunum með hærri sköttum sé svona hjartahlý eftirgjöf. Það að stjórnvöld líti svo á að munurinn á hærra og neðra virðisaukaskattsþrepi, gagnvart t.d. matvöru og annarri nauðsynjavöru, sé einhvers lags gjöf er álíka galið og sú staða sem við fundum okkur í fyrir ekki löngu síðan þegar ríkisstjórnin heimtaði af okkur skatta, hverju og einu, og öllum fyrirtækjum landsins og skilaði síðan 5.000 kr. til baka og kallað það gjöf, ferðagjöf. Það sem ég vil draga fram í þessu samhengi er að við erum á einhverjum vondum stað hvað það varðar að nálgast skattborgarana og fyrirtæki landsins, með þá hugsun sem skín hér í gegn í fjárlagafrumvarpinu. Lýsingin á þessum furðulegu skattastyrkjum er alveg eðlileg og lógísk ef við horfum á það með hvaða hætti þetta kemur inn í lög um opinber fjármál þar sem segir, eins og ég kom inn á áðan: Eftirgjöf á skattkröfu á hendur skattgreiðenda vegna sérstakra aðstæðna eða atvika. Þetta er skattastyrkur. Við erum farin að kalla muninn á efra og neðra virðisaukaskattsþrepi skattastyrk. Svo eru menn stórir upp á sig og berja sér á brjóst og segja: 3,1% af vergri landsframleiðslu er skattastyrkur sem við færum borgurunum með einum eða öðrum hætti. En þetta er allt saman vitleysa og stenst enga skoðun. Við eigum að hætta þessu. Nóg um það. Ég ætla aftur að reyna að komast inn í fjárlögin sjálf, vona að ég missi ekki þráðinn aftur alveg í bráð. Ég nefndi það í ræðu minni í umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra að stjórnarsáttmálinn væri uppfullur af orðunum „áfram“ og „áframhaldandi“. Það væri með einum eða öðrum hætti verið að teygja á þeim lopa sem var spunninn hér á síðasta kjörtímabili. Áfram og áframhaldandi var þarna úti um allt. Það átti að vinna áfram að hinu og þessu og þar fram eftir götunum. En það er eitt verkefni sem virðist eiga að fasa út sem er verkefnið Allir vinna, sem var útvíkkað á tímum Covid-aðgerða og fært m.a. yfir viðhald á bílum og fleiri þætti, endurgreiðsluhlutfall hækkað og þar fram eftir götunum. Ég vil óska eftir því að fjárlaganefnd skoði það sérstaklega hvort skynsamlegt sé að láta þá aðgerð fasast út akkúrat núna þegar verð á hrávörumörkuðum hækkar jafn ört og raunin er þessa mánuðina, þegar við horfum á þann húsnæðisskort sem veldur hækkun húsnæðisverðs og þrýsting á verðbólgu og fleiri þætti. Er akkúrat núna tímapunkturinn til að láta þetta fasa út? Ég er ekki viss um það. Annað atriði sem mig langar til að koma inn á snýr að samgöngum, skattlagningu á nýjum bílum og skattlagningu og gjaldtöku á ökutækjum og umferð. Ég hef verið í umhverfis- og samgöngunefnd undanfarin fjögur ár þar sem samgöngur hafa varla verið ræddar öðruvísi en að benda á það augljósa, að það sé nauðsynlegt að innleiða nýtt kerfi hvað varðar gjaldtöku fyrir notkun á vegakerfinu. Núverandi gjaldakerfi er að fasast út jafnt og þétt með breytingu á eldsneyti bifreiða þar sem bílar eru að fasast úr því að vera dísil- og bensínbílar hægt og rólega yfir í það að verða knúnir rafmagni eða öðrum orkugjöfum. Það er búið að kalla eftir þessu allt síðasta kjörtímabil, þetta var ekkert bara að byrja undir lok síðasta kjörtímabils, það var búið að kalla eftir þessu allt kjörtímabilið en ríkisstjórnin heyktist á þessu. En nú allt í einu virðast menn hafa vaknað. Hvenær vöknuðu menn? Jú, þegar fór aðeins að sjá á skattstofninum. Menn eru því miður ekki gjarnir á það þessi misserin að horfa fram í tímann. Menn eru alltaf að bregðast við. Við verðum að uppfæra þessa nálgun. En það er nefnilega annað sem hangir á spýtunni. Ég hef í flestum andsvörum mínum á fyrri stigum í dag spurt stjórnarliða sem hafa komið hér upp hver staða mála er hvað varðar svokölluð samvinnuverkefni, PPP, lög sem voru samþykkt hér á síðasta kjörtímabili og innifela sex verkefni sem á að vinna í samstarfi ríkis og einkaaðila. Þarna eru m.a. göng undir Reynisfjall, það er Hornafjarðarfljót, það er vegurinn um Öxi, ný Hvalfjarðargöng, Sundabrautin er þarna inni. Ég vil afsaka að ég er að gleyma einhverju einu verkefni sem er þarna inni. [[Innanrh.: Ölfusá.]]- Já, þakka þér fyrir, hæstv. innanríkisráðherra og félagi úr umhverfis- og samgöngunefnd á liðnu kjörtímabili, Jón Gunnarsson. Auðvitað er það brúin yfir Ölfusá. Staðan er sú að á meðan þessi nýi gjaldagrunnur fyrir notkun vegakerfisins er ekki útfærður þá þorir auðvitað enginn að hreyfa sig í þessum efnum. Það er ekki hægt að segja að við höfum fundið lausn á þessu varðandi Hvalfjarðargöngin á sínum tíma. Núna er verið að horfa til miklu stærri útfærslu sem verður væntanlega yfirfærð á fleiri verkefni. Þess vegna þarf að vanda til verka og ég held að það sé ekki hægt að komast áfram með þetta á meðan við erum ekki búin að uppfæra gjaldtöku á vegakerfinu heildstætt. Ég fagna því að þetta sé til umræðu núna en ég vil jafnframt gagnrýna það að þetta sé til umræðu fyrst núna því það er búið að kalla eftir þessu lengi og það blasti við að þetta yrði alvöruvandamál. Annað sem ég vil koma inn á er skattlagning á nýjum bílum. Bílgreinasambandið, eða a.m.k. fulltrúi þeirra, var í fjölmiðlum fyrir ekki mörgum vikum síðan og var að fara yfir það hvernig þessi innleiðing eða umbreyting yfir í nýorkubíla væri að eiga sér stað og lýsti yfir miklum áhyggjum af því að það yrðu slit á milli, bæði hvað afhendingu bíla varðar inn á íslenska markaðinn og fjárfestingu eða endurnýjun heimila landsins, ef þessi ívilnun fasaðist út núna. Þetta væri að mörgu leyti að gerast af sjálfu sér. Verð rafmagnsbílanna væri að lækka og gæðin að aukast og þar fram eftir götunum en menn þyrftu eitt til tvö ár í viðbót sem eru nú væntanlega tvö til þrjú en látum það liggja milli hluta, það er ekki stóra málið í þessu. En í öllu falli þá voru áhyggjurnar þessar og ég taldi þá framsetningu sem þar var stuðst við býsna trúverðuga. Því var í rauninni haldið fram að þetta væri að gerast á næstu tveimur árum, að við þyrftum ekki lengur að hafa áhyggjur af þessu, þetta myndi gerast af sjálfu sér. Framleiðendur væru meira og minna allir komnir með bíla á samkeppnishæfu verði í þeim flokkum sem Íslendingar þurfa helst á að halda og það verður að halda því til haga að Ísland er væntanlega með hæsta hlutfall fjórhjóladrifsbíla á byggðu bóli, ætla ég að leyfa mér að segja. Þetta allt færir mig síðan að því sem kom fram í framsöguræðu hæstv. fjármálaráðherra varðandi framlög til loftslagsmála þar sem kom fram að frá núverandi stöðu yrði bætt við milljarði á ári sem safnaðist upp. Milljarður fyrst, tveir, þrír, fjórir, fimm, sex, sjö, átta og upp í tíu á tíu árum þannig að það eru 10 milljarðar á ári í viðbótarframlag til loftslagsmála miðað við það sem nú er. Verði það raunin er algjört lykilatriði að við förum með ígrunduðum hætti í gegnum það með hvaða hætti peningarnir eru best nýttir. Ég held að drjúgur hluti af þessu yrði betur nýttur til ýmissa annarra þjóðþrifaverkefna. En verði þetta raunin þá verðum við að nýta fjármunina í hluti og þætti sem skipta máli. Við megum ekki finna okkur í þeirri stöðu að vera maurinn sem vill leiða hestahjörðina í þá átt sem hún er hvort sem er að fara. Hvað varðar rafmagnsbílana þá stýrumst við af því hvað stóru framleiðendurnir erlendis gera en ekki einhverjum aðgerðum hér heima. Við þurfum að leyfa markaðnum að vinna með þessari umbreytingu sem er að eiga sér stað. Við eigum hvorki að reyna að keyra hana hraðar né hægar heldur en markaðurinn býður upp á. Það er mikill munur á tengiltvinnbílum eða „hybrid“-bílum frá því sem var fyrir bara nokkrum árum síðan. Þetta er að gerast á býsna góðum hraða. Njótum þess bara, látum þetta gerast. Við skulum ekki eyða orkunni í það að reyna að hraða þessu meira en markaðurinn styður við. Það eru ekki til neins gagns. Raunin er auðvitað sú að þær ívilnanir sem þessu tengjast eru allar innviklaðir í þessum furðuskattastyrkjum. Ég ímynda mér að það sé ein línan í samtölunni á skattastyrkjum, tapaðar tekjur af nýorkubílum, rafmagnsbílum. Við verðum að snúa þessu við. Við verðum að hætta að horfa þannig á að ríkið eigi þetta allt saman til að byrja með. Við borgararnir, fólkið, heimilin og fyrirtækin, við búum til þessi verðmæti. Ríkissjóður, ríkið, er að taka þetta af okkur, ekki á hinn veginn. Þannig að varðandi skattlagningu á nýorkubílum vil ég óska eftir því að hv. fjárlaganefnd taki þetta til sérstakrar skoðunar og kalli til sín fulltrúa Bílgreinasambandsins sem hafi þá tækifæri til að fara yfir þetta því að ég held að það skipti raunverulega máli að þessi þróun með einum eða öðrum hætti falli ekki milli skips og bryggju. Það vekur athygli að það er töluverður samdráttur fyrirhugaður á framkvæmdahlið fjárlaganna, sérstaklega í samgöngumálum. Auðvitað er hluti af því að ýmis átaksverkefni sem ráðist var í tengslum við Covid-ástandið eru að renna sitt skeið á enda. En það kom fram í andsvari hæstv. fjármálaráðherra við mig hér í byrjun umræðunnar að það hefði verið erfitt að koma fjármununum út. Það voru miklar fjárveitingar en framkvæmdir hafa ekki haldið í við þær fjárveitingar sem til ráðstöfunar hafa verið. Og hvers vegna skyldi það nú vera? Fyrir rúmum tíu árum varð hér bankahrun, köllum það það, og það má eiginlega segja að það hafi verið skrúfað fyrir meira og minna allar fjárfestingar hins opinbera um nokkurra ára skeið. Síðan þá hefur þetta allt meira og minna, hvort sem það eru hjúkrunarheimili, byggingar fyrir sérstakar stofnanir, vegakerfið eða annað, allt verið unnið í átaksverkefnum. Á meðan fyrirsjáanleikinn er ekki til staðar - þetta eru allt saman átaksverkefni - byggja fyrirtækin sig ekki upp og þeim fjölgar ekki eins og myndi gerast ef menn væru með skýra línu í því með hvaða hætti innviðauppbyggingin ætti sér stað og menn gætu planað. Verk gætu stækkað, þau næðu yfir lengri tíma. Þetta myndi allt verða til gagns hvað það varðar að ná bæði fram hagræðingu í verkefnum, lægra verði, meiri gæðum, fjölga fyrirtækjum sem réðu við stór verkefni þannig að við værum ekki í þeirri stöðu sem við erum í í dag, að koma ekki peningunum út. En auðvitað er hluti af því að koma ekki peningunum út þetta ótrúlega flókna eftirlitskerfi, sérstaklega í mannvirkjageiranum, sem tefur býsna mörg verkefni sem ættu að vera á fleygiferð. En það er annað mál og verður vonandi tekið upp hér í þinginu í vetur. Ég vona því að okkur takist að koma meiri framtíðarsýn inn í hugsunina sem snýr að framkvæmdahliðinni. Við erum með samgönguáætlun til 15 ára en fjárveitingarnar rokka eins og eitthvert hjartalínurit. Það er ekki líklegt til þess að styrkja og/eða fjölga þeim verktökum sem eru bærir til að vinna alvöruverkefni. Þetta er hlutur sem verður að koma til skoðunar núna í þessu samhengi. Eftir tvö ár af Covid-aðgerðum er fyrirsjáanleiki og festa mikilvægari en nokkru sinni fyrr fyrir fyrirtæki landsins. Mig langar að nefna tryggingagjöld. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra um þetta í andsvari fyrr í dag. Það kemur mér á óvart að á milli ára, miðað við uppfært mat á tekjum af tryggingagjaldi árið 2021 og yfir til ársins 2022, séu tekjur ríkissjóðs að fara úr 93 milljörðum í 107, af þessum skatti sem er skattur á fólk í vinnu, sem er auðvitað býsna öfugsnúið. En á meðan við erum í atvinnuleysi sem er rétt um 5% þá verð ég að viðurkenna að ef þetta er allt vegna þess að hækkun sem ekki varð er látin ganga til baka og skýrist af því, og færist þá væntanlega í skattastyrkjadálk fjárlaganna, þá er nauðsynlegt að það komi fram við skoðun fjárlaganefndar á þessum þætti eða hvort menn eru einfaldlega að skjóta yfir markið hvað þetta mat varðar. Ég vil jafnframt nefna að það verður að fara með ígrunduðum hætti í gegnum stofnanakerfi hins opinbera. Í umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra voru nefnd til sögunnar ýmis ný verkefni sem fyrirséð eru á grundvelli stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar. Og bara af því að ég enda á þeirri síðu þá nefndi hæstv. ráðherra Lilja Dögg Alfreðsdóttir í gær að það ætti að stofna tónlistarmiðstöð, það ætti að stofna nýja sviðslistamiðstöð, það ætti að styrkja starfslaunasjóði listamanna og svona var þetta auðvitað á fleiri málefnasviðum. Við verðum að reyna að ná utan um þetta. Það er eiginlega algjört lágmark að fjárlaganefnd átti sig á hvað er í pípunum á grundvelli stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar með nýjum stofnunum, fjölgun starfsmanna og auknum styrkjasjóðum. Þarna er ég ekki að segja að þetta sé allt óþarfi. Við verðum bara að vita um hvað ræðir. Það er alger lágmarkskrafa. Ég gef mér að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson spyrji um þetta í fjárlaganefnd. Í þessu samhengi vil ég benda á grein sem birtist á vef Samtaka atvinnulífsins núna fyrir nokkrum dögum þar sem farið er yfir möguleika á sameiningu eftirlitsstofnana. Þau eru auðvitað þyngri en tárum taki, ýmis mál sem hafa komist til umræðu undanfarið og hafa með einum eða öðrum hætti komið frá Samkeppniseftirlitinu og ég er kannski sérstaklega að hugsa um mál Festis og Krónunnar, ef mig misminnir ekki með dótturfélagið sem þar um ræðir. Við getum ekki verið á réttu róli ef það er algengt að mál þróist með þessum hætti. Hér undir lokin vil ég bara nefna eitt og halda því til haga. Á vef fjármálaráðuneytisins skoðaði ég hvernig áætlað er að fjárfestingar í samgöngumálum muni þróast til ársins 2024. Það kom mér ekki á óvart að lækkun milli ára væri 22,4% [[Forseti hringir.]]í þennan þátt en það kom mér á óvart að lækkun næstu þriggja ára væri 37%, uppsafnað. Það er alveg örugglega meira [[Forseti hringir.]]heldur en flaggað var í kosningabaráttunni sem er nýlega um garð gengin. - Ég á eftir að fara í svo marga punkta, hæstv. forseti, að ég vil biðja þig að setja mig aftur á mælendaskrá.
Forseti. Mér finnst áhugaverð þessi umræða um útblásið bákn og útþanda gjaldahlið og þess háttar, sérstaklega í samhengi við ýmiss konar hagfræðikenningar. Hagfræði er dálítið mismunandi og sú hagfræði sem hv. þingmaður nefndi hér er ekki eina hagfræðin sem er í notkun, eða svona pælingar um hagfræði. Við höfum notað ýmiss konar hagfræði í gegnum aldirnar og það hefur sýnt sig að hagfræðikenningar geta verið svolítið lélegar. Við uppfærum hagfræðina alltaf af og til. Nú er t.d. í gildi sú hagfræðikenning að í rauninni sé ríkið að eyða peningum þegar það leggur skatt á eitthvað og búa til peninga í hagkerfið þegar það er með útgjöld. Ég velti bara fyrir mér þessari grunnspurningu: Hvernig vitum við hvort báknið er útþanið og útgjöld of mikil, eins og hv. þingmaður orðaði það nokkurn veginn?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Auðvitað eru þetta á endanum að miklu leyti samanburðarvísindi. Við berum okkur saman við aðrar þjóðir til að reyna að setja puttann á púlsinn, hvort við erum að skjóta yfir markið eða undir það hvað umfang hins opinbera varðar. Síðan er auðvitað þessi endalausa rökræða á milli vinstri og hægri manna um það hversu umfangsmikið ríkið eigi að vera. Hv. þingmaður nefndi hér að ég hefði talað um útþanda gjaldahlið. Mér finnst tekjuhliðin í raun miklu meira útþanin ef svo má að orði komast. Við erum býsna skattpínd hér eins og ég kom inn á í ræðu minni, ef við horfum á með hvaða hætti okkur er raðað innan OECD-landanna þegar tillit hefur verið tekið til fjármögnunar lífeyriskerfisins. Síðan kemur þetta aftur að því að skilja á milli fjárfestingar hins opinbera og reksturs og það er hlutur sem ég held að við setjum ekki nógu mikla orku í að átta okkur á og aðgreina.
Forseti. Ég lagði fyrirspurnir fram á síðasta kjörtímabili um kostnað lögbundinna verkefna af því það er það sem við gerum hér á þingi. Við semjum lög um að veita eigi fólki ákveðna þjónustu eða gefa því ákveðin réttindi. Þegar fólk fær ákveðin réttindi leggjum við þá skyldu á framkvæmdarvaldið að það sinni þeirri þjónustu eða tryggi þau réttindi á einhvern hátt. Við getum nefnt dómstóla eða lögreglu, í raun einföldustu hlutina. Og þegar framkvæmdarvaldið getur ekki einu sinni sagt okkur hvað þau verkefni kosta sem við höfum ákveðið að framkvæmdarvaldið eigi að sinna þá erum við í mjög vondum málum. En við getum ekkert sagt um það hvort tekjuhliðin og gjaldahliðin sé útþanin eða ekki nægilega mikil eða hvað það er þegar við vitum ekki einu sinni hver kostnaðurinn er og varla hver réttindastaðan er miðað við það sem við höfum ákveðið hér í þessum þingsal. Mér þykir þetta dálítið merkilegt. Mér finnst að við ættum kannski að byrja þar því að það leiðir okkur mjög auðveldlega út í svarið, hvort við séum að borga of mikið, taka of mikið eða hvernig sem það er.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þetta góða andsvar. Ég og hv. þingmaður erum nú ekki alltaf sammála en þarna erum við býsna sammála, heyrist mér. Það er auðvitað algerlega ótækt að við þingmenn séum reglulega í þeirri stöðu að taka afstöðu til réttindamála án þess að vita hver kostnaðurinn af því er. Það hefur reglulega komið upp og ég hef sjálfur tekið þátt í nokkrum slíkum umræðum. Við höfum formað lög um opinber fjármál, sem búa til eins furðulegt utanumhald og það sem snýr að hinum svokölluðu skattstyrkjum, sem er auðvitað hanterað allt öðruvísi í fjárlögum í dag en uppleggið var í lagasetningunni á sínum tíma. Á meðan það er staðan öðrum megin að við getum ekki lagt með ígrunduðum hætti fyrir þingmenn hvaða kostnaður felst í hinum ýmsu réttindum sem við erum að innleiða af góðum huga - það er algjört lágmark að við fáum að vita hvað það kostar sem við erum að samþykkja. Að því leyti tek ég fullkomlega undir það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagði hér rétt í þessu.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og verð að segja að það var ýmislegt þar sem kom mér á óvart af því að við erum ekki endilega skoðanasystkin þegar kemur að pólitík, nema kannski þegar kemur að fjáraustri. Flokkur hv. þingmanns talar um Báknið burt og ég hef kímt yfir því, kannski af því að ég lít svo á að þar sé alltaf verið að tala niður alla opinbera þjónustu. En ég hjó eftir því, í upphafi ræðu hv. þingmanns, að hann talaði um þann fjölda starfsmanna Stjórnarráðsins sem nú væri að fara í flutning vegna uppstokkunar á Stjórnarráðinu sem gerð var, að því er virðist, í miklu flaustri á föstudagskvöldi og starfsmennirnir fréttu margir hverjir af því á blaðamannafundi nýrrar ríkisstjórnar á Kjarvalsstöðum á sunnudegi. Mér skilst að veitt sé hálfgerð áfallahjálp í Stjórnarráðinu þessa dagana þar sem fólk er að reyna að átta sig á því hvar það vinnur. Ég fór aðeins að glugga í fjárlögin hvað þetta varðar. Í fjárlagafrumvarpinu, ég komst ekki í gegnum öll ráðuneytin, kemur í ljós að það er 19,8% hækkun í efnahagsráðuneytinu varðandi stjórnsýslu efnahagsmála. Það er 9,7% hækkun í stjórnsýslu sjávarútvegsmála og 42,9% hækkun hjá forsætisráðuneytinu. Stjórnsýsla samgöngumála er með tæplega 10% hækkun milli ára o.s.frv. Það eru, að mér sýnist, tvö ráðuneyti sem skera sig úr. Það er dómsmálaráðuneytið, sem verður óbreytt nema mannréttindamálin eru öll að fara niður í forsætisráðuneyti, og utanríkisráðuneytið sem einnig stendur svo gott sem í stað. Ég vil spyrja hv. þingmann [[Forseti hringir.]]hvort þarna séum við kannski einmitt að tala um það sem hann hefur varað við, þ.e. að báknið sé að belgjast út hjá núverandi ríkisstjórn.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég held að við skiljum hlutina eins í þessu samhengi. Það er þessi vöxtur sem manni sýnist iðulega vera hálfpartinn sjálfvirkur sem ég er að tala á móti. Allur meginþungi í starfsemi hins opinbera er með einum eða öðrum hætti mikilvægur, jafnvel bráðnauðsynlegur. En við verðum að leyfa okkur að gagnrýna það rétt eins og aðra hluti og segja: Getum við gert betur? Getum við fengið meira fyrir sama pening? Getum við jafnvel fengið meira fyrir minni pening? Hvað er t.d. með stafrænu lausnirnar sem núverandi ríkisstjórn er að vinna að? Ég velti fyrir mér: Getur náðst meiri árangur hvað það varðar að draga úr sóun á tíma borgaranna og einfalda og gera störf opinberra starfsmanna skilvirkari? Getur verið skynsamlegt að bæta í þar? Það getur alveg verið skynsamlegt að bæta í á ýmsum sviðum þó að á öðrum sviðum verðum við að hafa kjark til þess að stíga til baka. Og ég vil segja, í samhengi við stöðu þeirra starfsmanna sem vita ekki hvar þeir eiga að mæta til vinnu, að það er náttúrlega alveg ótrúlegt eftir tveggja mánaða hjal formanna ríkisstjórnarflokkanna. Maður neitaði því lengi að trúa þessu, þetta hlyti að vera einhver útúrsnúningur og hálfgert grín þegar formaður BHM, minnir mig að hafi verið, kom fram og lýsti því að hópur starfsmanna hins opinbera væri algerlega í lausu lofti. En varðandi umræðuna um Báknið burt má segja að það sé svona sjálfvirkni í þessu. Þetta er víða í eftirlitskerfunum. Ég hef t.d. mikið gagnrýnt utanumhald mannvirkjamála sem er alveg ofboðslega tyrfið, en það er bent í báðar áttir. Þeir sem sinna eftirlitinu segja: [[Forseti hringir.]]Heyrðu, regluverkið er bara svona. Síðan stöndum við hér og setjum reglurnar og segjum: Heyrðu, þetta eftirlitslið verður jú aðeins að sprauta sig niður.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið en ég held að þessi stórkostlega aukning til Stjórnarráðsins fram undan sé ekki endilega vegna fjölgunar stöðugilda - og þó. Það kann líka að vera að samnýting á starfskröftum í sömu málaflokkum sé fyrir bí núna þegar t.d. er verið að dreifa menntamálunum á sex ráðuneyti eða ég veit ekki hvað þau eru mörg og að þarna verði slíkt óhagræði að þetta fari ekki í raunveruleg störf heldur fari einmitt í það óhagræði sem verið er að skapa. Það virðist ekki vera nein heildaryfirsýn yfir verkefnið, enda búið til í skjóli nætur rétt fyrir helgi á fyrsta í aðventu. Maður veltir því fyrir sér hvort við séum að fara að horfa upp á alveg gríðarlega sóun í kerfinu.
Frú forseti. Ég er hræddur um að svarið við þeirri spurningu sem hv. þingmaður bar fram í lokin, varðandi þá sóun sem er yfirvofandi í þessari tilteknu aðgerð, sé já. Ég hef ekki haft tækifæri til að kafa ofan í tölurnar en ég gef mér að hv. fjárlaganefnd geri það því að þessar hlutfallstölur og breyting þeirra eru auðvitað með miklum ólíkindum. Ef þetta var verðmiðinn fyrir það að búa til einn ráðherrastól til að halda þessu hjónabandi þriggja aðila, þótt maður sé á hálum ís að tala á þeim nótum, þá er hann býsna hár og gæti verið töluvert hærri en þyrlupeningarnir sem ráðherrar dreifðu í aðdraganda kosninga til stuðnings eigin kosningabaráttu.
Virðulegi forseti. Ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns þar sem mér fannst þungamiðjan vera skattapólitík og skattahugmyndafræði í samhengi við það fjárlagafrumvarp sem hér liggur fyrir. Þá varð mér hugsað til þess að mér fannst leiðarstefið og kjarninn og allur þungi í kosningabaráttu Sjálfstæðisflokksins vera tvö loforð. Það var annars vegar lægri skattar og hins vegar, sem var stóra loforðið, að koma í veg fyrir vinstri stjórn. Þeir sitja núna undir forsætisráðherra Vinstri grænna. Þá stendur eftir loforðið um skattalækkanir. Þegar stjórnarsáttmálinn er rýndur þá er það rétt að orðið skattalækkun kemur fyrir á einum stað, jafnvel tveimur stöðum, en talað er um skattalækkanir í samræmi við þróun ríkisfjármála. Hraustlegur fyrirvari, ég held að allir geti skilið þann texta þannig. Og þegar maður skoðar síðan kaflann um tekjuöflun ríkisins sem skattar ættu nú að heyra undir þá er í engu vikið að skattalækkunum, ekki eitt einasta orð, ekki fjallað um mögulega skattstofna sem kæmu til álita o.s.frv. Mig langaði til að spyrja þingmanninn, af því að hann hefur greinilega lúslesið þetta frumvarp og kannski séð eitthvað sem ég hef misst af, en ef ekki: Hvernig ræður hann í þessa þögn frumvarpsins um skattalækkanir?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að stutta svarið, svo ég byrji á því, sé að raunverulega séu engar skattalækkanir fyrirhugaðar í fyrirsjáanlegri framtíð. Við munum eflaust sjá einhvern slíkan pakka, umræðuna byrja svona á þriðja þingi þessa kjörtímabils og tillögur á fjórða ef það verður ekki allt sprungið á þeim tíma. Ég held að meiningin sé ekki mikil á bak við þær skattalækkanir sem eru nefndar með þessum risafyrirvara sem er einhvers lags „jail free card“, svo að maður noti orð úr borðspilunum, með leyfi forseta. Það verða engar skattalækkanir lagðar til. Einhverjar tilfærslur eflaust en það verður í algerri mýflugumynd er ég algjörlega sannfærður um, því miður, því ég held að við verðum bara systematískt að leita leiða til að draga úr heildarskattlagningu á Íslandi. Hún er býsna há og þá er ég ekki að segja að við þurfum að vera blóðug upp að öxlum og höggva niður hina ýmsu þjónustuliði hins opinbera heldur þurfum við fyrst að fara yfir það hvernig við getum farið betur með peningana. Getum við fengið meira fyrir sama pening eða jafnvel meiri þjónustu fyrir minni pening? Ég nefni bara fráleitt dæmi um gripaflutninga til Svíþjóðar þar sem liðskiptaaðgerðir voru framkvæmdar við þreföldu verði á við það sem var boðið hér í Reykjavík á sama tíma. Það er augljóst að það að koma í veg fyrir vinstri stjórn var aðallega í nösunum á vinum okkar í Sjálfstæðisflokknum en það sem snýr að lægri sköttum - ég held að þeir hafi raunverulega verið að meina það og þeim þætti það skynsamlegt og nauðsynlegt. En svo hélt það ekki og skipti ekki máli þegar kom að því að tryggja stólana.
Virðulegi forseti. Mér hefur fundist umræðan hérna í kvöld áhugaverð því hún varðar þessi grundvallarelement sem undir liggja og vísa þar m.a. til ræðu eða andsvara hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur varðandi hvað það þýðir þegar menn tala um Báknið burt. Ég er sjálf þeirrar skoðunar að það eigi að nálgast viðfangsefnið með þeim hætti sem hér hefur komið fram, að meginkeppikeflið hljóti að vera virðing fyrir fjármunum skattgreiðenda, að við leitumst við að fara sem best með fjármuni til að geta náð fram sem mestum árangri í þessum kerfum sem við viljum öll verja og standa vörð um, efla heilbrigðisþjónustuna, menntakerfið o.s.frv. Ég er sammála því að það eru hættumerki þar og meira en hættumerki af því að við höfum heilt kjörtímabil til að líta til. Ég ætla því að fá að ljúka máli mínu á því að segja að ég deili svartsýninni með hv. þingmanni.
Frú forseti. Ég er ánægður að heyra þann tón sem kom fram hjá hv. þingmanni. Þetta hefur mér þótt vera allt of fjarlægt í allri umræðu hér á þingi á liðnu kjörtímabili, það að við verðum að fara vel með peningana sem teknir eru af heimilum landsins, einstaklingum og fyrirtækjum. Það bara getur ekki annað verið en að það sé svigrúm til að gera betur þegar heildarútgjaldaramminn er rúmir 1.200 milljarðar. Það stenst enga skynsemisskoðun að þetta sé allt uppi á tíu alls staðar. Það þarf ekki að vera slæm meining eða ill í neinu af því. Hlutir bara þróast með þessum hætti. Sjáum hvernig þetta hugtak um skattstyrkina hefur þróast frá því að lögin voru sett og er ekki langt síðan það var gert. Þetta er tiltölulega ný löggjöf. Svo er bara farið að fjalla um þetta með allt öðrum hætti en samþykkt var í lok árs 2015, allt öðrum. Við verðum reglulega að setja okkur í þann gír að segja: Bíddu, hvað er skynsamlegt í þessu? Eigum við að gera þetta? Það var óteljandi fjöldi sveitarfélaga fyrir ekki mörgum árum sem var að reka kartöflugeymslur. Ég er ekki viss um að þau séu mörg í dag. Lífið og hlutirnir þróast og þegar við erum að höndla með 1.200 milljarða útgjaldaramma þá verðum við að gera þetta samviskusamlega og reglulega og gerum það auðvitað á hverju ári en ég held að það sé fullt af hlutum sem eru ekki skoðaðir mjög ígrundað og ekki rökstuddir fyllilega. Þetta er bara eins og heimilið sem óskar eftir tilboði í tryggingar og færir sig á milli símafélaga og þar fram eftir götunum. Það er auðvitað bara til þess að auka ráðstöfunartekjur til betri hluta og hluta sem fjölskyldur langar til að gera. Það er á þeim nótum sem við eigum að nálgast ríkisreksturinn. Síðan kemur í ljós hvort við nýtum svigrúmið til þess að lækka skatta, sem ég myndi að öllum líkindum tala fyrir, eða bæta í hin ýmsu kerfi samfélagsins.
Virðulegi forseti. Ég hef óskað eftir því að hæstv. innanríkisráðherra og hæstv. ráðherra félagsmála og atvinnumarkaðsmála séu staddir í húsi. Mér skilst að þeir hafi orðið við þeirri beiðni minni og vil ég þakka þeim kærlega fyrir það. Það er áhugavert að skoða fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar og þingmálaskrána sömuleiðis sem við höfum fengið í hendur. Margt af þessu er endurtekið efni enda erfitt að ætlast til þess að ríkisstjórn sem er þvílíkt miðjumoð hafi komið miklu í verk á liðnu kjörtímabili. Eitt vakti athygli mína, eitt sem ég hef gagnrýnt ansi lengi og held því áfram, en það eru þeir fjármunir sem varið er til útlendingamála. Þar hef ég staðið mig að því að vera sammála stjórnmálamönnum sem eru mér ósammála í grundvallaratriðum í pólitík um það að við séum að eyða allt of miklum peningum í meðferð umsókna um alþjóðlega vernd á Íslandi. Ég er hins vegar með aðrar hugmyndir um lausn á þessum vanda, hugmyndir sem ég fæ ekki séð að hugnist ríkisstjórninni eða svo sem neinum öðrum en mér og mínum flokki og kannski einhverjum öðrum sem hafa ekki nýlega fengið tækifæri til að gera einhverjar breytingar þar á. Ég tel nefnilega að það sé stefna ríkisstjórnarinnar sjálfrar sem veldur því hvað þetta kostar mikinn pening. Í stefnu ríkisstjórnarinnar, sem Vinstri græn, voru ekki sammála síðast þegar ég vissi, en þau hafa, eins og ég nefndi í ræðu minni um daginn, enn á ný afhent Sjálfstæðisflokknum lyklavöldin að því ráðuneyti sem fer með umsjón þeirra mála og stefnan því óbreytt. Við getum því kannski allt eins talað um stefnu Sjálfstæðisflokksins en það er stefna ríkisstjórnarinnar eins og staðan er. Hún gengur fyrst og fremst út á skilvirkni. Rökin fyrir því eru þau að það fari of miklir peningar í vinnslu þessara mála. Það er kostnaðarsamt fyrir bæði ríkið og fólkið sem um ræðir, í andlegum og veraldlegum kostnaði sem fylgir þeim þjáningum sem gríðarlega langur málsmeðferðartími veldur. Vandinn er sá að það er sú hugmynd sem ríkisstjórnin hefur um skilvirkni sem veldur því hvað hlutirnir taka langan tíma vegna þess að eina leiðin til skilvirkni í þessum málaflokki sem ríkisstjórnin sér er að stoppa fleiri á landamærunum, vísa fleirum úr landi. Vandinn er sá að það er miklu dýrara. Það er miklu dýrara en að leyfa fólki að vera og koma sér upp lífi hér á landi. Ég mun fara betur yfir það í mínu máli hér eftir. Ein af ástæðunum fyrir þessu er sú, eins og dómsmálaráðherra fyrri ríkisstjórnar varð tíðrætt um, að stórum hluta þeirra einstaklinga sem sækja um vernd hér á landi hefur þegar verið veitt alþjóðleg vernd í öðru ríki. Þessi hópur fer í rauninni stækkandi hlutfallslega. Þó að það megi svo sem velta vöngum yfir því hvers vegna það er, hvers vegna hópurinn fer stækkandi, er allt sem bendir til þess að það sé einfaldlega vegna versnandi aðstæðna, síversnandi aðstæðna í tilteknum Evrópuríkjum sem veita flestum vernd. Þar ber langhæst Grikkland, Ungverjaland og að einhverju leyti Ítalíu. Þannig er um stóran hluta þeirra einstaklinga sem koma hingað og óska eftir leyfi til að fá að vera hér á landi. Þau biðja ekki um neitt annað. Þau eiga rétt á ýmsu öðru vegna þess að við erum ekki það miklir fávitar, en þau vilja í rauninni ekkert annað en að fá að vera og skapa sér framtíð og líf eins og við öll. Ríkisstjórnin hefur lagt sig í líma við að koma þessu fólki úr landi, synja því um leyfi til að fá að vera hér með þeim rökum að því hafi þegar verið veitt vernd og það sé ekki í raunverulegri neyð. Það þurfi að hjálpa fólki sem er í raunverulegri neyð. Fyrrverandi dómsmálaráðherra varð tíðrætt um þetta og notaði þetta orðalag mikið og það hefur alltaf hreyft mjög illa við mér. Fólk sem hefur fengið vernd í löndum á borð við Grikkland og Ungverjaland er sannarlega í mikilli neyð og hér er m.a. um að ræða börn, kornabörn og fólk í virkilega erfiðri stöðu. En jafnvel þótt við værum að tala um ungan og hraustan karlmann er hann samt í lífshættu í Grikklandi eða Ungverjalandi. Í Grikklandi vegna skelfilegra aðstæðna á brotajárns- og ruslahaugum þar sem fólk býr vegna þess að það hefur ekkert aðgengi að réttindum sem þeim ber á blaði, samkvæmt dvalarleyfinu sem þeim hefur verið veitt. Þau búa bara einhvers staðar á ruslahaug, hafa ekki aðgang að heilbrigðisþjónustu, komast ekki inn á vinnumarkað, fá ekki húsnæði, geta ekkert gert, þiggja máltíð einu sinni á dag hjá kirkjunni, ef við tökum dæmi um unga hrausta karlmanninn sem á ekkert bágt. Það má greinilega vísa honum hvert sem er og líka reyndar konum og börnum. Í Ungverjalandi er staðan sú að fólk er einfaldlega að flýja ofbeldi af hálfu ríkisins sjálfs, af hálfu lögreglunnar og síðan gríðarlega mismunun, kerfisbundna mismunun og fordóma af hálfu ungverskra stjórnvalda. Áður en ég var kjörin á þetta þing þá starfaði ég sem talsmaður umsækjenda um alþjóðlega vernd og hef gert það í og með frá júní 2009 og í fullu starfi frá árinu 2014. Fleiri en einum og fleiri en tveimur af mínum skjólstæðingum sem koma frá Ungverjalandi hefur verið veitt alþjóðleg vernd í Ungverjalandi, eru með varanlegt líkamstjón, eru jafnvel með varanlega fötlun vegna lögregluofbeldis, vegna skaða sem ungverska ríkið veitti þeim beinlínis líkamlega. Þetta fólk er í neyð. Það leitar hingað vegna þess að það er í neyð. Það er ekki vegna þess að hér er bara svo næs og gott veður, sannarlega ekki. Ég ætla að fara aðeins yfir það hvernig málin eru unnin og hvernig ég tel að þau ættu að vera unnin, öllum til hagsbóta, fólkinu til hagsbóta og ríkissjóði til hagsbóta. Ég vil byrja á að nefna að samkvæmt fjárlagafrumvarpinu og þeim gögnum sem við höfum fengið í hendur, án þess að ég hafi rýnt í tölur og texta í smáatriðum, þá sé ég ekki betur en að á árinu 2020 hafi 4,3 milljarðar farið í útlendingamál, þar af 3,4 milljarðar í það sem heitir, ég veit ekki hvað er þar undir, umsækjendur um alþjóðlega vernd, 3,4 milljarðar. Árið 2020 sóttu um vernd hér á landi 654 einstaklingar samkvæmt tölum á heimasíðu Útlendingastofnunar. Þetta gerir 6,5 milljónir á mann. Það sem gerist þegar einstaklingur kemur hingað til lands og sækir um alþjóðlega vernd, mætir á Keflavíkurflugvöll og fer til lögreglunnar eða til öryggisvarðar og segir: Góðan daginn, ég er flóttamaður, getið þið hjálpað mér? Þar með, samkvæmt alþjóðalögum, hefur umsókn um alþjóðlega vernd verið lögð fram og hana þarf að afgreiða. Almennt á að afgreiða umsókn um alþjóðlega vernd þannig að tekið er viðtal við viðkomandi og málið rannsakað með tilliti til þess hvort viðkomandi sé flóttamaður frá sínu heimaríki. Hann er spurður út í aðstæður í heimaríki, persónulegar aðstæður og almennar aðstæður og það er farið í mikla gagnaleit og í mörgum tilvikum mjög faglega rannsókn á því hvernig aðstæður eru í heimaríki viðkomandi og hvernig það stemmir við söguna og annað. Það eru hins vegar heimildir, og ég endurtek heimildir, í lögum um útlendinga til að synja því að taka mál til efnismeðferðar. Það þýðir í rauninni það að málinu er vísað frá, umsókninni er vísað frá. Viðkomandi er aldrei spurður hvers vegna hann eða hún sé flóttamaður heldur er heilmiklum peningum og tíma og orku varið í það að finna út hvort það sé ekki hægt að senda hann eitthvert annað. Það eru helst tvær leiðir sem eru notaðir til þess og um þetta eru ákvæði í lögum um útlendinga. Í a-lið 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, gefur að líta heimild til þess að vísa fólki þangað þar sem því hefur þegar verið veitt vernd, reyndar er talað þar um virka alþjóðlega vernd sem má sannarlega deila um í tilviki Grikklands og Ungverjalands. Þarna er heimild til að senda fólk til baka, þangað þar sem því hefur verið veitt vernd eða veitt dvalarleyfi sem flóttamaður. Þessi mál eru í daglegu tali stundum kölluð „status“-mál. Þetta eru fyrst og fremst einstaklingar, eins og ég sagði áðan, sem koma frá Grikklandi og Ungverjalandi og hefur verið veitt þar alþjóðleg vernd en eru jafnvel í verri stöðu en þeir voru áður en þeir fengu verndina. Það er vegna þess að á meðan á umsóknarferlinu stendur lýkur aðstoð ýmissa hjálparstofnana sem taka mikla ábyrgð í þessum ríkjum, þar á meðal Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, Rauði krossinn og önnur hjálparsamtök. Aðstoð þessari, bæði af hálfu ríkisins og margra hjálparsamtaka, lýkur þegar viðkomandi er kominn með dvalarskírteini í hendur vegna þess að samkvæmt bókinni ætti almenna félagslega kerfið í landinu að taka við sem í þessum ríkjum er bara hrunið, er hægt að segja. Í c-lið 1. mgr. 36. gr. er önnur heimild til þess að vísa fólki til annars Evrópuríkis á grundvelli samstarfs sem kallað er Dyflinnarsamstarfið og Ísland á aðild að í tengslum við Schengen-fyrirkomulagið. Dyflinnarsamstarfið er sennilega eitt það arfavitlausasta sem Evrópusambandinu hefur nokkurn tíma dottið í hug og þá á ég ekki bara við út frá mannúðarsjónarmiði heldur líka bara kostnaðarlegu sjónarmiði. Það byrjaði með Dyflinnarsamningi sem varð síðan að Dyflinnarreglugerðinni svokölluðu. Reglugerðin kveður á um það hvaða ríki Evrópu beri ábyrgð á meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Þetta er áður en fólki er veitt vernd, þetta er þegar einhver kemur til Evrópu, lifir af gúmmíbátsferðina frá Tyrklandi eftir að hafa flúið t.d. Sýrland, kemur á land á Ítalíu eða í Grikklandi og sækir um vernd. Þá eru tekin fingraför af viðkomandi og þá fellur fólk undir 13. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar sem kveður á um það að hafi einstaklingur komið með óreglulegum hætti inn fyrir landamæri lands skuli það ríki bera ábyrgð á meðferð umsóknar um alþjóðlega vernd. Það er líka algengt að fólk sé sent til baka á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar vegna þess að því hefur verið veitt vegabréfsáritun inn á Schengen-svæðið af því ríki og það getur átt við um t.d. Þýskaland, Frakkland eða Spán, það er algengt, stundum Noreg, Svíþjóð. Loks er það þannig að ef einstaklingur hefur þegar sótt um vernd í öðru Evrópuríki - þetta er samt svona ruslakistuákvæði, þetta er ekki aðalreglan þótt margir haldi það - þá skal senda hann þangað til baka alveg sama hver niðurstaða þeirrar umsóknar var. Ef Noregur hefur synjað einstaklingi um vernd og hann heldur áfram og leitar til Íslands er heimilt að senda hann aftur til Noregs, alveg óháð því hvað verður um hann eftir það. Þetta eru sem sagt þær heimildir sem Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála, stjórnvöld, hafa til að neita fólki um áheyrn í rauninni, neita því um að umsókn þess verði tekin til meðferðar. Þessir ferlar báðir taka gríðarlega langan tíma og þegar svona mál tekur langan tíma þá kostar það meiri pening. Það er af gríðarlega mörgum ástæðum. Það er ekki síst vegna þess að fólk hefur mannréttindi, ýmis grundvallarréttindi sem jafnvel eru tryggð í Dyflinnarreglugerðinni. Í Dyflinnarmálum, þegar eitthvert annað ríki í Evrópu ber ábyrgð á umsókn um alþjóðlega vernd, eru ákveðnir tímafrestir sem gilda. Ef Útlendingastofnun kemst að þeirri niðurstöðu að Þýskaland beri ábyrgð á meðferð umsóknar vegna þess að viðkomandi fékk vegabréfsáritun, sendir Útlendingastofnun beiðni til Þýskalands um endurviðtöku. Þar er einhver bírókrati sem tekur við þeirri beiðni og hann hefur þrjá mánuði til að svara þessari beiðni. Í ríkjum á borð við Ítalíu og mörg önnur þar sem álagið er mikið hafa ríki tekið upp á því að svara ekki þessum beiðnum. Það þýðir að að þremur mánuðum liðnum telst hún vera samþykkt. Þetta þýðir það að í verstu málunum, þar sem eðlilegast væri einfaldlega að taka málið til efnismeðferðar og hætta þessari vitleysu, þá þarf útlendingur stundum að bíða í þrjá mánuði, bara bíða þangað til að þessi frestur er runninn út. Á meðan bíður fólk í herbergi einhvers staðar uppi á Keflavíkurflugvelli, starandi á hvíta veggi, býr jafnvel í herbergi með fólki af öðru þjóðerni sem er sömuleiðis trámatíserað eftir erfitt og langt ferðalag, fólk úr alls konar aðstæðum, með alls konar bakgrunn, hrúgað saman. Það þarf ekki mikið hugmyndaflug til að ímynda sér hvaða vandamál geta komið upp við svoleiðis aðstæður, fyrir utan náttúrlega gríðarlega takmarkaða þjónustu og aðstoð og stuðning sem þessir einstaklingar fá og önnur vandamál sem ég ætla ekki að eyða dýrmætum tíma mínum í að fjölyrða um hér. Þetta kostar pening. Á meðan fólk bíður í þessa þrjá mánuði er það í húsnæði á vegum ríkisins. Það má ekki vinna fyrir sér sjálft þannig að það þarf að sjá því fyrir fæði og það fær fæðispeninga til þess. Það fær einhvern smotterísvasapening, ég held að það hafi verið 2.700 kr. á viku síðast þegar ég vissi, sem á að dekka allt, jafnvel rútuferð í bæinn sem ég held að kosti bara hreinlega meira en það ef þú ætlar að fara báðar leiðir. Þau fá ekki strætómiða til að fara t.d. til Reykjavíkur nema þau séu að fara í viðtal hjá Útlendingastofnun eða til læknis. En þetta er allt á kostnað ríkisins. Á meðan eru lögfræðingar hjá Útlendingastofnun að vinna í málinu, lögfræðingar hjá Rauða krossinum að gæta þess að Útlendingastofnun brjóti ekki eða brjóti minna á réttindum þessa fólks og það er sannarlega ekki vanþörf á að passa upp á það. Í ofanálag gera þessar erfiðu aðstæður það að verkum að fólk er illa á sig komið andlega. Það þarf á sálfræðiþjónustu að halda sem ríkið þarf að greiða að sjálfsögðu og jafnvel bráðaþjónustu, það fer jafnvel inn á spítala, jafnvel oftar en einu sinni á þessum tíma. Og þarna er ég bara að tala um einhvern lágmarkstíma, þrjá mánuði. Það sem gerist þegar þessir þrír mánuðir eru liðnir er að þá tekur Útlendingastofnun viðtal við viðkomandi og segir: Heyrðu, Þýskaland ber ábyrgð á umsókninni þinni og við ætlum að senda þig til Þýskalands, hvernig líst þér á það? Viðkomandi útskýrir að hann hafi fengið synjun í Þýskalandi og vilji ekki fara þangað eða t.d. að hann hafi ákveðið að það væri betra fyrir hann að koma til Íslands vegna þess að hann er með sérmenntun í einhverjum fiskifræðum. Ég hef verið með einn slíkan skjólstæðing. En kerfinu er alveg sama um það, kerfinu er alveg sama hver þú ert, hvað þú vilt eða hvað þú ert fær um, hvaða tungumál þú talar, hvaða líkur eru á að þú getir aðlagast samfélaginu. Kerfið spyr ekki að því. Dyflinnarkerfið er bara samkomulag milli ríkjanna um að kasta fólki á milli eins og einhverjum bögglum. Þetta er ekki fólk þannig að það er ekkert verið að velta því fyrir sér. En viðkomandi segir: Nei, ég vil ekki fara aftur til Þýskalands eða Ítalíu eða Grikklands eða Ungverjalands ef þeim hefur verið veitt þar vernd. Þetta viðtal tekur þrjá klukkutíma. Þar er staddur fulltrúi Útlendingastofnunar sem er almennt lögfræðingur á fullum launum og það er lögfræðingur frá Rauða krossinum staddur þar, það er túlkur. Túlkaþjónustan, ég meira að segja gleymi að nefna hana, hún er mjög dýr. Það er dýr þjónusta og nauðsynleg í þessum málum. Allan þennan kostnað er lagt í, að mínu mati, að óþörfu. Þegar búið er að taka þetta viðtal og búið að rannsaka málið þá tekur Útlendingastofnun ákvörðun og segir: Við ætlum að senda þig til Þýskalands, alveg sama hvað. Þarna eru liðnir kannski fjórir mánuðir, jafnvel meira. Viðkomandi vill þetta ekki og kærir til kærunefndar útlendingamála. Þá taka enn fleiri lögfræðingar við málinu. Lögfræðingurinn hjá Rauða krossinum heldur áfram sinni vinnu og viðkomandi er áfram á framfæri íslenska ríkisins með öllu tilheyrandi vegna þess að hann má ekki vinna, þannig eru líka lögin hér og reglurnar. Svo kemur úrskurður frá kærunefnd útlendingamála. Málsmeðferð hjá kærunefnd útlendingamála tekur sömuleiðis einhvern tíma, eðlilega. Það þarf að afla gagna. Fólk fær reyndar ekki viðtal í þessum málum en í öðrum málum getur verið að það fái viðtal hjá kærunefndinni. Það þarf að rannsaka málið til hlítar. Kærunefndin birtir síðan sinn úrskurð og gefum okkur að hann sé líka neikvæður. Þá eru kannski liðnir sjö, átta mánuðir. Fólk hefur mjög stuttan frest til þess að reyna að fara með málið fyrir dóm, það óskar eftir því að fá að vera á landinu á meðan dómsmálið er rekið og fær synjun um það undantekningarlaust í þessum málum. Lögmaður stefnir málinu fyrir dóm. Svo fer beiðni til lögreglu um að flytja viðkomandi úr landi og lögreglan fer að vinna í því, enn fleiri starfsmenn eyða peningum í þetta. Þá eru liðnir 12 mánuðir. En nú erum við með ákvæði í 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga sem segir að ef sérstakar ástæður mæla með því - ég er ekki að lesa beint upp úr ákvæðinu en þar segir orðrétt að ef sérstakar ástæður mæla með því, það er nákvæmlega það sem ákvæðið segir - þá skulu - það er ekki heimild, það er skylda - stjórnvöld taka málið til efnismeðferðar. Það skal líka gert ef 12 mánuðir eru liðnir frá því að umsókn er lögð fram svo fremi að tafir á málinu séu ekki á ábyrgð umsækjandans sjálfs. Þarna er þetta náttúrlega ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs, það er á ábyrgð stjórnvalda vegna þess að þetta er bara vesen. Það er vesen að brjóta á réttindum fólks, það tekur tíma. Svo eru ýmsar aðrar ástæður fyrir því að mál taka langan tíma. Málið hefur tekið 12 mánuði, viðkomandi hefur verið að fullu á framfæri íslenska ríkisins allan þennan tíma. Það er búið að stefna málinu fyrir dóm og tímafresturinn er liðinn. Útlendingastofnun mótmælir og segir: Nei, hann bar sjálfur ábyrgð á því, hann var ekki fluttur úr landi því hann svaraði ekki símanum þegar löggan hringdi í hann. Þá fer það líka í kæruferli og eitthvað. Segjum sem svo að málið fari nú vel fyrir viðkomandi og málið er endurupptekið vegna þess að fresturinn er liðinn, það fer aftur til Útlendingastofnunar til efnismeðferðar. Hversu miklum peningum erum við búin að eyða á þessum 12 mánuðum í það að reyna að koma viðkomandi úr landi? Þegar við erum með einstaklinga sem koma frá Grikklandi, Ungverjalandi þá sendir Ísland ekki til Grikklands eða Ungverjalands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, takið eftir því, bara einstaklinga sem hafa fengið mál sitt afgreitt í þessum löndum, hafa fengið vernd þar í landi. Fólk sem er enn þá í umsóknarferli sem heyrir undir Dyflinnarreglugerðina er í rauninni í betri aðstæðum heldur en þetta fólk. Það segir sitt að að einhverju leyti viðurkennir íslenska ríkið að aðstæður í þessum ríkjum séu algjörlega óásættanlegar. Það er búið að spyrja fólk sem kemur frá þessum ríkjum út í heimaríki. Það er búið að afgreiða umsóknina. Það er búið að komast að þeirri niðurstöðu að viðkomandi sé flóttamaður, viðkomandi er kominn jafnvel með skilríki sem segir: Ég er flóttamaður, heyri undir flóttamannasamninginn. Það þarf ekkert að spyrja um þetta meir. Við erum meira að segja með ákvæði í íslenskum lögum um útlendinga í 47. gr., og ég ætla bara að lesa það upp orðrétt, með leyfi forseta, vegna þess að mér hefur alltaf þótt það svo áhugavert að stjórnvöld neiti að beita þessu ákvæði. Ég hef látið reyna á það í einhverjum tilvikum en var þó ekki í sjálfstæðri lögmennsku nógu lengi til að fá dóm um það þar sem ég var kjörin á þing áður en ég náði því. Kannski nær því einhver annar. En ákvæðið er svohljóðandi, með leyfi forseta: „47. gr. Gildi erlendra ákvarðana um stöðu flóttamanns. Útlendingur, sem veitt hefur verið alþjóðleg vernd eða ferðaskírteini fyrir flóttamenn í öðru ríki en Íslandi, skal talinn flóttamaður með fasta búsetu í því ríki. Sama á við um einstakling sem staðfest hefur verið að sé ríkisfangslaus. Fyrri ákvörðun um stöðu hans sem flóttamanns eða ríkisfangslauss einstaklings skal ekki vefengd nema sú ákvörðun sé röng eða aðrar ástæður liggi til þess.“ Þetta ákvæði myndi heimila Útlendingastofnun einfaldlega að afgreiða þessi mál á 48 tímum eða minna, veita fólki dvalarleyfi. Þegar fólk er komið hingað með fullt af von og fullt af bjartsýni er það oft bara „reddí“: Nú ætla ég að byrja mitt líf. En það er búið að taka 12 mánuði, brjóta fólk niður, gera það gjörsamlega óvinnufært. Þetta er algjört, afsakið slettuna, „lose-lose“-kerfi sem við erum með. Hvað myndi sparast við þetta? Ég á eftir að óska eftir upplýsingum um það með formlegum hætti. Þetta er ekki bara ómannúðleg stefna og lögfræðilega vafasöm í besta falli heldur líka gríðarlega kostnaðarsöm, gríðarlega dýr á móti því að umsækjandi sem kemur hingað frá Sýrlandi, fer beint í efnismeðferð og fær stöðu viðurkennda, getur farið út á vinnumarkað og bara hafið sitt líf og orðið hluti af samfélaginu og hagkerfinu eins og við hin, getur farið að versla, orðið þátttakandi í þessu samfélagi. Það sem er líka áhugavert varðandi þessi mál er að í 2. mgr. 36. gr. er líka talað um sérstakar ástæður sem mæla með því og í athugasemdum við lagafrumvarpið er talað um að mál einstaklings í sérstaklega viðkvæmri stöðu skuli tekið til efnismeðferðar og að þetta hafi verið ítrekað nokkrum sinnum á þingi. Það er sem sagt vilji löggjafans að gera þetta, að fólk sem er í sérstaklega viðkvæmri stöðu fái hér að vera. Við erum með fjölskyldu með kornabarn sem er fætt á Íslandi. Það er fjögurra mánaða gamalt þegar stjórnvöld klára þá ákvörðun að það eigi að senda fjölskylduna aftur til Grikklands á brotajárnshaugana. Það sem gleymist svolítið þegar talað er um að senda fólk aftur í þessar aðstæður er að við tölum um að þau hafi ekki aðgang að húsnæði, hafi ekki aðgang að vinnumarkaði og annað en það sem er svo hættulegt við að hafa ekki aðgang að húsnæði, sem við skiljum illa hérna á Íslandi í okkar forréttindafirringu, er að þegar þú átt hvergi heima þá býrðu ekki við öryggi. Þú býrð ekki við öryggi frá ofbeldi, frá því að hlutirnir séu teknir frá þér. Það eru engir öryggisskápar á ruslahaugunum. Lítið kornabarn, hjón með pínulítið kornabarn. Hvernig í ósköpunum eiga þau að fara að því að vernda þetta kornabarn gagnvart lögbrotum, gagnvart ofbeldi og öðru sem viðgengst á þessum svæðum? Lögreglan í þessum ríkjum hefur annars vegar ekki neina burði til þess að halda uppi lögum og reglum á þessum svæðum, fyrir utan að það er oft ekki einu sinni vilji til þess í Grikklandi. Einn umbjóðandi minn sagði mér einu sinni að hann hefði kallað á lögreglu vegna hnífaslagsmála og lögreglan sagði við þá: Ekki skemma hjólhýsið. Stingið hvorn annan, bara ekki skemma hjólhýsið. Sendum kornabarn í þessar aðstæður. Sendum konur sem hafa búið við kynferðisofbeldi allt sitt líf og bera varanlegan skaða af aftur í þessar aðstæður með vísun í einhver lög í Grikklandi sem segja: Jú, hún á nú rétt á því að búa einhvers staðar. Það hefur enginn tök á eða peninga til þess að tryggja það eða annað, fyrir utan það að hún talar ekki tungumálið og veit ekkert hvert hún á að leita. Er þetta ekki einstaklingur í sérstaklega viðkvæmri stöðu? Við erum komin með enn aðra ástæðu, fyrir utan bara aðstæður í þessum ríkjum til að taka þessi mál til efnismeðferðar. Spurningarnar sem mig langar til þess að beina til ráðherra eru: Hefur ráðherrann einhverjar hugmyndir um leiðir til að ná sparnaði í þessum málaflokki? Ná niður þessum 3,4 milljörðum í fjárlagafrumvarpinu sem við erum með í höndum? Þar er ekki að sjá að það standi neitt til að skera þetta mikið niður enda er það ekki hægt. Það er ekki hægt að stjórna þeim fjölda sem hingað leitar, það er bara hægt að stjórna því hvernig við afgreiðum þau mál. Við höfum ákveðið að gera það með þessum hætti og það er bara mjög dýrt fyrir allt og alla. Ráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa núna í þrígang lagt fram frumvarp, og ég fæ ekki betur séð en að þau ætli að gera það aftur, sem gengur út á það að afnema skylduna til að taka mál til efnismeðferðar í sérstökum tilvikum, ef sérstakar ástæður mæla með því, í þeim tilvikum þar sem fólki hefur verið veitt vernd í öðrum ríkjum. Þetta var mjög skýrt og skorinort í fyrstu útgáfu þess frumvarps. Nú hefur verið gerð einhver málamiðlun, mögulega af því að Vinstri græn hafa áhyggjur af því að kannski sé þetta bara svolítið hræðilegt sem er verið að reyna að gera, vegna þess að það er það. En málamiðlunin segir að það verði tekið algerlega fyrir það að hægt sé að taka þessi mál til efnismeðferðar og veita þessu fólki stöðu flóttamanns hér á landi og fjögurra ára dvalarleyfi og allt það. Hins vegar á að skoða hvort það sé tilefni til að veita þeim mannúðarleyfi, dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sem hljómar rosalega vel ef fólk er í þessum aðstæðum. En dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða gildir í eitt ár. Því fylgir ekki atvinnuleyfi og það tekur ekkert minni tíma að afgreiða slík umsókn heldur en að skoða það hvort viðkomandi sé í það slæmum aðstæðum eða ástæður séu það sérstakar að það eigi að taka málið til efnismeðferðar. [[Forseti hringir.]] Þannig að mínar spurningar til ráðherra eru þessar: [[Forseti hringir.]]Stendur til að skoða það að hætta að eyða almannafé Íslendinga í að auka á vítiskvalir fólks sem hefur búið við ofbeldi og óöryggi og vosbúð allt sitt líf?
Virðulegur forseti. Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir hefur farið hér yfir mál sem er viðkvæmt. Hún gerir það af nokkurri þekkingu enda hefur hún starfað, eins og fram hefur komið, á þessum vettvangi. Hún sagði hér og gaf þessu svokallaða Dyflinnarsamkomulagi algjöra falleinkunn, kallaði þetta það vitlausasta samkomulag sem Evrópusambandið hefði gert. En þetta er nú það samkomulag sem Evrópuþjóðir hafa komið sér saman um að vinna eftir. Það er alveg rétt að kostnaður við þennan málaflokk hefur aukist mikið. Við erum með um 3,4 milljarða, fyrir utan reyndar kostnað Útlendingastofnunar og kærunefndar hælisleitenda, og hann hefur vaxið. Við glímum við þann vanda núna að hingað leitar fjöldi hælisleitenda þrátt fyrir að við séum með Covid-ástand. Það er ekki svo einfalt að við getum bara leyft fólki að vera hér áfram [[Forseti hringir.]]og halda því fram að það hafi ekki neinn kostnað í för með sér. Auðvitað höfum við skyldur gagnvart þeim sem við tökum á móti og við þurfum að ná þess vegna þessari skilvirkni í kerfið og til þess að geta nýtt þetta fjármagn, [[Forseti hringir.]]það er enginn að tala um að lækka þetta fjármagn, til að byggja upp líf þess fólks sem hér heldur áfram að vera.
Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir að koma upp í pontu og svara spurningum mínum. Það gleður mig að hann skuli segja orðin „komið sér saman um“, hann talar um að Evrópuríki hafi komið sér saman um þetta samstarf. Sannarlega hefur Dyflinnarsamstarfinu verið þvingað upp á margar Evrópuþjóðir og margar þeirra hafa kvartað undan því. Það var raunar varað við mögulegum afleiðingum strax í upphafi. Stærri þjóðirnar hafa þráast við að viðhalda þessu samkomulagi vegna þess að það hentar þeim. Það sem er svo áhugavert við Dyflinnarsamstarfið er það að í Dyflinnarreglugerðinni og alls staðar í öllum skýringargögnum með henni er talað um samstöðu eða það sem á ensku er kallað „solidarity“, samstöðu Evrópuríkja. En reyndin er sú að samstaðan er meðal ríkja í norðri um að ýta vandanum, ýta vanda fólks á jaðarinn. Það liggur alveg ljóst fyrir að ef það ríkti raunveruleg samstaða í Evrópu og Evrópuríki myndu taka jafna ábyrgð og myndu taka þetta verkefni styrkum höndum í raunverulegri samstöðu þá væri þetta ekki vandamál, þá værum við ekki einu sinni tala um þetta. Það sem ég vil líka nefna er að þó að þetta sé samkomulag sem við höfum sagt já við að taka þátt í þá er enginn, það er ekkert ríki sem móðgast yfir því að fá ekki sendan til sín umsækjanda um alþjóðlega vernd. Okkur ber engin skylda til þess, ekki samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni, ekki samkvæmt neinu nema eigin stefnu. Við höfum alltaf heimild, og það er skýrt í Dyflinnarreglugerðinni og íslenskum lögum, reyndar er talað um skyldu í íslenskum lögum en það er önnur saga. Í Dyflinnarreglugerðinni er talað um heimild ríkja til að taka mál til efnismeðferðar ef þeim sýnist svo, og það er alveg skýrt. Þessi mál sem eru einna alvarlegust í dag, status Grikkland, status Ungverjaland, þau heyra ekki undir Dyflinnarreglugerðina vegna þess að það er búið að afgreiða umsóknir þessa fólks. Það er byggt á íslenskum lögum og stefnu íslenskra stjórnvalda. Okkur ber engin skylda, og höfum að mínu mati ekki einu sinni heimild, til að senda þetta fólk til baka.
Virðulegur forseti. Við erum auðvitað að ræða hér um mjög viðkvæman málaflokk og mér finnst lítið vera gert úr því hjá hv. þingmanni að tala um að það samkomulag sem nágrannaþjóðir okkar og þær þjóðir sem við berum okkur helst saman við sé ekki pappírsins virði og að það þurfi ekki að vera eitthvert samkomulag, þetta sé ekkert vandamál. Það er mikil einföldun að mínu mati. Þetta er auðvitað ákveðið vandamál og þjóðum ber að takast á við það með svipuðum hætti og það er það ferli sem við höfum verið að reyna að feta og hér eru reglur síst harðari en í öðrum löndum sem við berum okkur saman við. Það var spurt að því áðan hvort það væru einhverjar leiðir til að ná sparnaði. Ég ítreka að það er í sjálfu sér ekki eitthvert markmið að ná fram verulegum sparnaði í þessum málaflokkum heldur miklu frekar það að nálgast þessi mál þannig að við lendum ekki í þeirri viðkvæmu stöðu sem við erum alltaf lent í, og hv. þingmaður rakti svo ágætlega hér, með dæmum út frá sinni reynslu, þar sem fólk er milli vonar og ótta í allt of langan tíma. Við þurfum að reyna að greiða úr þessum málum með skilvirkum hætti þannig að borðið sé hreint að því leyti og að við getum þá, gagnvart þeim sem við erum að taka á móti, uppfyllt skyldur okkar um að bjóða þeim sómasamlegar aðstæður og koma þeim sem gegnum þegnum út í íslenskt samfélag. Þetta hlýtur að vera markmið okkar allra og þetta er það takmark sem ég mun hafa í þessu, að við getum gert þetta með þeim hætti. Við erum með stækkandi hóp hérna hjá okkur núna þrátt fyrir Covid og það er vegna þess að það gengur erfiðlega að framfylgja niðurstöðum þeirra stofnana sem um þetta fjalla [[Forseti hringir.]]og að fólk fari aftur til baka til þess lands þar sem það hefur áður hlotið vernd. Það er vandamál sem við glímum við í dag [[Forseti hringir.]]og eykur svolítið á þann vanda sem við er að eiga.
Ég þakka hæstv. ráðherra aftur fyrir svarið. Aftur notar ráðherra orð sem vekur áhuga minn og það er orðið „skilvirkni“ sem ég nefndi líka í ræðu áðan. Þá langar mig að beina annarri spurningu til hæstv. ráðherra. Það frumvarp sem hefur verið lagt fram í þrígang og ég sé ekki betur en að standi til að leggja fram aftur snýst um, eins og ég sagði, að það megi ekki taka þessi mál til efnismeðferðar en að skoða skuli hvort veita eigi fólki dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Það er engin skilvirkni sem hlýst þarna. Þetta tekur jafn langan tíma. Þetta er jafn erfið ferð, erfitt ferli, það eru sömu atriði sem þarf að skoða og ekkert sem bendir til annars en að það mun taka jafn langan tíma. Það eina sem breytist er staða fólks að lokinni málsmeðferðinni, ef hún er farsæl. Það eru kannski minni líkur á að það fái að vera en það mun kosta íslenska ríkið nákvæmlega jafn mikið og jafn mikinn tíma og það gerir í dag. En það eru minni líkur á að fólk fái að vera og ef það fær að vera þá hefur það lakari réttindi, styttri tíma og ekki atvinnuréttindi sem er náttúrlega mjög undarlegt. [[Forseti hringir.]]Þannig að spurning mín er kannski þessi: Hvernig á þetta að auka skilvirkni?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni hjartanlega fyrir djúpa og góða og glögga og sanngjarna yfirferð yfir þennan málaflokk. Hann talaði um þetta af mikilli dýpt og það var áhugavert að hlusta á. Ég hnaut líka um þau orð hæstv. ráðherra hér áðan að það vantaði skilvirkni í kerfið. Ég veit auðvitað að hæstv. ráðherra gekk ekkert illt til en mig langar aðeins að nefna það hér að einmitt þegar við erum að tala um þessi mál hættir okkur alveg svakalega mikið til að tala alltaf um þau út frá kerfi. Við erum alltaf að búa til einhver kerfi og förum að nota orð eins og „skilvirkt“ þegar við ættum kannski frekar að reyna samhliða að setja okkur í spor þess fólks sem hingað leitar, sem flýr heimahaga, ömurlegar aðstæður, og vill búa hér. Við ættum líka að gera svolítið meira af því að velta því ekki bara fyrir okkur hvað þetta allt saman kosti og annað heldur skoða líka að í langflestum tilfellum erum við að taka á móti fólki sem kemur sér vel fyrir hér, auðgar samfélagið, greiðir sína skatta og skyldur og gerir Ísland í raun og veru betra að mínu mati. Það hefur mikið skort upp á að þetta kerfi sé nógu manneskjulegt, finnst mér. Það er kannski einmitt vegna þess að við tölum gjarnan um það, og þurfum auðvitað að gera það þegar við veltum fyrir okkur lögfræðilegu hliðunum og annað, og nálgumst það yfirleitt sem einhvers konar risavaxið kerfi en gleymum að hugsa um að þarna inni er fólk. Ég held að það væri ágætt að reyna einhvern veginn að ímynda okkur hvað við myndum sjálf vilja, hvað við myndum sjálf gera ef við værum í þessum aðstæðum. En mig langaði að spyrja hv. þingmann, af því að hann fór svo vel yfir málin hérna áðan - það stendur í stjórnarsáttmálanum: „Auka þarf traust og gagnsæi um ákvarðanir útlendingayfirvalda.“ - Það er stefna ríkisstjórnarinnar að gera það. Og út frá þeirri þekkingu sem þingmaðurinn býr yfir væri forvitnilegt að fá bara stutt svar: Hvernig væri einmitt best að auka traust á kerfinu?
Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvör og góða spurningu. Ég held nefnilega að það sé mótsögn í þessari setningu. Ég held að það geti ekki ríkt á sama tíma gagnsæi í meðferð íslenskra stjórnvalda á útlendingamálum og traust ef það traust á að vera af hálfu almennings, þar sem ég trúi því, hafandi sjálf verið í áraraðir alveg í innsta koppi í afgreiðslu þessara mála - og ég veit hvernig þetta er, ég veit hver raunveruleikinn er, ég hef setið með þessu fólki í viðtölunum, ég veit allt sem gagnsæið ætti að sýna. Það er ekki efi í mínum huga að íslenska þjóðin myndi aldrei sætta sig við þetta, það myndi ekki ríkja traust í kjölfarið. Ég held því að þetta sé óuppfyllanlegt en ég er mjög spennt að sjá, ég held að ég orði það bara þannig. Það var annað sem hv. þingmaður nefndi sem gladdi mig, það var að benda á að við erum að tala um fólk. Við erum ekki að tala um böggla, við erum ekki að tala um neitt annað. Við gleymum því svolítið að fólk er ekki byrði á samfélögum. Samfélög eru fólk. Fólk verður hluti af samfélaginu, í fyrsta lagi náttúrlega ef því er gefinn kostur á að vera hluti af samfélaginu. Fólk sem er hluti af samfélaginu er virkt í samfélaginu. Það vinnur oft sína vinnu, eða ekki, það hefur tekjur einhvers staðar frá sem það síðan notar til að kaupa vörur og þjónustu. Flóttafólk fer í bíó eins og við hin. Það fer út að versla eins og við hin. Það borðar mat eins og við hin. Það er hluti af bæði samfélaginu og efnahagnum. Það er ekki byrði. Það er ekki beinn kostnaður fólginn í því að leyfa fólki að verða hluti af samfélaginu. Það er hins vegar mikill beinn kostnaður í því að flytja það úr landi með valdi.
Virðulegur forseti. Takk kærlega fyrir þetta. Ég tek undir þetta sem framhald af orðum mínum um að við verðum að hugsa um þetta sem fólk og við verðum að átta okkur á því að þessu fólki, eins og öllu öðru fólki, góðu og velviljuðu fólki sem hingað leitar, fylgja auðvitað mikil verðmæti. Í ræðu sinni hér áðan talaði þingmaðurinn um þær sálrænu afleiðingar sem fylgja bið fólks eftir svörum um hvað verður um þess hagi eftir því sem málum vindur fram innan kerfisins. Það væri kannski ágætt að fá bara stutt svar um það - að reyna að setja okkur aðeins betur inn í það hvernig fólki líður í þeirri óvissu sem fylgir því að koma inn í þetta kerfi og þurfa að danglast hingað inn, bíða eftir lyktum mála, oft kannski vitandi að lyktirnar verða ekki eins og lagt var upp með og vonast var eftir.
Forseti. Þetta er góð spurning og þakka ég hv. þingmanni fyrir. Ég er með einstaklega gott dæmi, það eru reyndar mörg dæmi, en það gerðist nefnilega dálítið áhugavert í fyrrasumar. Árið 2018 komst kærunefnd útlendingamála að þeirri niðurstöðu að aðstæður í Ungverjalandi, aðstæður flóttafólks, séu ekki bjóðandi mannfólki og fellir úr gildi fullt af ákvörðunum Útlendingastofnunar um að vísa fólki þangað til baka. Þetta gerist aftur árið 2019. Árið 2020 kemur til Íslands hópur fólks - mig langar að gera gæsalappir með fingrunum - sem hafði fengið alþjóðlega vernd í Ungverjalandi. Þetta voru 10, 15 manns, eitthvað svoleiðis, ég er ekki með nákvæma tölu á reiðum höndum, sem áttu það sameiginlegt að vera fólk með menntun, virkilega klárt og flott fólk, og það hafði komið til Íslands vegna þess að það hafði heyrt að Ísland væri mannréttindaríki. [[Forseti hringir.]]Ég er ekki viss um að stór hluti þessara einstaklinga, sem flest féllu á 12 mánaða frestinum að lokum, - sem er súrsætt [[Forseti hringir.]]vegna þess að í fyrsta lagi fáum við ekki úrskurð dómstóla um þessa framkvæmd - séu vinnufær í dag [[Forseti hringir.]]en þau voru það daginn sem þau komu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur kærlega fyrir þessa góðu umræðu. Ég er mjög ánægður með að sjá málsvara innflytjenda og flóttamanna jafn sterkan og hana hérna inni á þingi. Við vitum það öll að flóttamönnum mun fjölga í heiminum á næstu árum, m.a. vegna loftslagsbreytinga, og ekki ólíklegt að við sjáum mun fleira fólk leita að betra lífi í öðrum ríkjum en það býr í í dag. Kannski heyra flestir þættir af því sem hv. þingmaður kom inn á undir innanríkisráðherra en ég fann mig knúinn til að taka örlítinn þátt í umræðunni líka því að það heyrir jú undir málefnasviðið um innflytjendur og flóttamenn í ráðuneytinu hjá mér, m.a. samningar um það sem tekur við eftir að fólk kemur til landsins. Það er þar sem mig langar aðeins að koma inn í umræðuna vegna þess að ég tel að þegar fólk er komið hingað til lands sé það algerlega siðferðisleg skylda okkar að reyna að auðvelda fólki sem allra mest að aðlagast samfélaginu. Það hvílir líka sú skylda á okkar herðum að auka skilning á aðstöðu þessa fólks, auka skilning á því hvaðan það kemur, úr hvernig aðstæðum, en líka hvernig menningu, þannig að það eigi auðveldara með að aðlagast og við getum komið í veg fyrir fordóma í garð þessa fólks. Tíminn er búinn, hæstv. forseti. Ég held áfram á eftir.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þetta er kannski dæmi sem sýnir glöggt vanda þessarar ríkisstjórnar. Þetta er nefnilega eitt af því sem ég sá í ríkisstjórnarsáttmálanum sem mér fannst áhugavert. Það var þessi áhersla sem ég heyrði hérna líka í orðum hæstv. ráðherra á það sem ég hef talið vanrækt um áraraðir í Evrópu og á Íslandi sem annars staðar og alltaf litið á sem gæluverkefni eða eitthvað sem við getum hugsað um einhvern tíma seinna þegar einhver hefur tíma. Það er aðlögun og það er innvinklun flóttafólks í samfélagið, virk aðlögun þess. Það þarf að gera átak í því að aðstoða fólk og styðja það í að verða hluti af samfélaginu, og þá á ég ekki bara við með því að sýna því hvernig maður flettir upp íbúðum á Leigulistanum og annað heldur bara hvernig við búum í þessu samfélagi og hvernig við eigum samskipti og annað. Það er lykilatriði til þess að fólk eigi einhverja möguleika á að bjarga sér sjálft í samfélagi, þannig að það gleður mig mjög mikið að sjá það og ég vona að hæstv. ráðherra muni taka þetta af miklum metnaði, það sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum. Það sýnir hins vegar kannski einmitt vanda þessarar ríkisstjórnar að ef hæstv. innanríkisráðherra ætlar að halda áfram þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að eyðileggja fólk sem allra mest áður en það fær loksins mögulega þá niðurstöðu að það fái hér að vera kemur það enn brotnara og verr í stakk búið til að aðlagast samfélaginu þegar það kemur síðan inn á borð hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra. Við þekkjum það öll að það getur verið mjög erfitt að einbeita sér þegar manni líður illa. Það kann að koma einhverjum á óvart en þegar fólk er búið að fá gríðarlega mikla höfnun, og þá erfiðu höfnun sem felst í neikvæðum ákvörðunum Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála, þá er jákvæð niðurstaða að endingu, ári eða einu og hálfu ári seinna, þessu fólki áfall. [[Forseti hringir.]]Það getur farið í sjálfsvígshugleiðingar í kjölfarið. Það er ekki einhver gleðifrétt. [[Forseti hringir.]]Þetta er ekki á manneskju leggjandi þannig að ég vona að þetta samstarf muni ganga upp.
Frú forseti. Mig langaði kannski að segja bara að lokum, og óska eftir góðu samstarfi við hv. þingmann, að í stjórnarsáttmála er talað um að móta eigi heildstæða stefnu í málefnum útlendinga þar sem áherslan verður kannski meira á einmitt það sem ég kom inn á áðan og hv. þingmaður tók undir, þ.e. að fólk hafi frekari tækifæri til aðlögunar til að vera fullgildir meðlimir í samfélaginu, til virkrar þátttöku, ekki bara í samfélaginu heldur líka á vinnumarkaði sem hluta af samfélaginu. Það segir líka í stjórnarsáttmálanum að þar sé stefnt að því að rýmka ákvæði sem snúa að útgáfu dvalarleyfa á grundvelli atvinnuþátttöku. Þetta eru verkefni sem þarf að sjálfsögðu að vinna í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins en eru held ég mjög góð vísbending um það [[Forseti hringir.]]hvert við þurfum að halda áfram til að reyna að auka aðlögun og þátttöku þessa fólks í samfélaginu.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra aftur fyrir andsvarið. Mér finnst gaman að heyra að ráðherra ætli að taka þetta mál af metnaði. Mig langar að tæpa aðeins á því sem hann nefndi í fyrra andsvari sínu sem er sannarlega eitthvað sem ég hefði getað farið fjölmörgum orðum um í ræðu minni hefði ég haft meiri tíma og mun eflaust gera einhvern tímann aftur. Það er að það er ekkert sem bendir til þess að ferðum fólks um heiminn fari fækkandi á næstu árum. Þvert á móti er allt sem bendir til þess að fólksflutningar á milli landa muni aukast. Það er ekki bara vegna stríðsátaka eða vegna fátæktar eða annars, það er líka vegna loftslagsbreytinga og alls konar þátta sem við höfum enga stjórn á og skiptir engu máli hvað okkur finnst um. Þess vegna er ekkert vit í öðru en að gera okkur, land og þjóð, í stakk búin til að takast á við það í stað þess að loka augunum fyrir því, loka dyrum og loka gluggum, vegna þess að það gengur ekki. Þetta er ekki tímabundið vandamál. [[Forseti hringir.]]Þetta er áskorun sem er komin til að vera.
Frú forseti. Fyrir réttu ári síðan vorum við Íslendingar í dýpstu kreppu sem við höfum séð í áraraðir og mesta samdrætti í ein 100 ár. Fyrir réttu ári síðan var algjört hrun í afkomu ríkissjóðs. Óvissan var gríðarleg í efnahagsmálum og atvinnuleysi náði nýjum hæðum. Það er því gleðiefni að sjá það hér í þessu fjárlagafrumvarpi að staða ríkissjóðs er talsvert betri á þessum tímapunkti en menn þorðu að vona og staðan er nokkuð sterk á alþjóðlegan mælikvarða. Hagkerfið er farið af stað og því ber að sjálfsögðu að fagna. Það eru bjartari horfur nú í efnahagsmálum en þegar síðasta fjárlagafrumvarp var lagt fram. Veirufaraldurinn hefur farið betur með efnahagslífið en margir þorðu að vona. Hagstofa Íslands hefur gefið út þjóðhagsspá, sem er forsenda fjárlagafrumvarpsins og fjármálastefnu. Þar kemur fram að það sé kraftmikill hagvöxtur fram undan. Það er sem sagt spáð hagvexti á næsta ári, að hann verði um 5,3%, en að hann sé drifinn af auknum útflutningi og einkaneyslu. Við vonum að sjálfsögðu að það gangi eftir. Spá Hagstofunnar er nokkuð í takti við nýlega hagspá Seðlabanka Íslands. Það eru góð tíðindi og mjög jákvætt innlegg í ríkisfjármálin og fyrir heimilin í landinu. Viðbrögð skuldabréfamarkaðarins eru ágætismælikvarði á það hvernig hann lítur á frumvarpið. Þau eru jákvæð og það eru mikilvæg skilaboð. Í tilkynningu á vef fjármála- og efnahagsráðuneytisins segir að með öflugum viðsnúningi hagkerfisins stefni í að skuldastaða ríkisins verði mun betri. Horfur eru á að skuldir verði um 200 milljörðum kr. lægri undir lok næsta árs en gert var ráð fyrir í fjármálaáætlun og nemi um 34% af vergri landsframleiðslu í stað 42%. Í alþjóðlegum samanburði er 34% skuldahlutfall ekki há tala. Sem dæmi má nefna að á Ítalíu er skuldahlutfallið um þessar mundir 156%. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn áætlar að opinberar skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu aukist um 17,8% í vestrænum ríkjum vegna veirufaraldursins. Skuldir hækkuðu mest í Bandaríkjunum, Spáni, Bretlandi og Kanada. Á Íslandi var hækkunin minni hjá flestum öðrum þjóðum og eru skuldirnar vel undir meðallagi vestrænna ríkja á komandi árum. Það er að sjálfsögðu mjög jákvætt. Áætlar sjóðurinn að skuldir ríkissjóðs hækki um 9,7% vegna heimsfaraldurs. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur ekki beinar tillögur um hvert umfang opinberra skulda ætti að vera og telur sjóðurinn ekki endilega vera tilefni til niðurskurðar. Það er að sjálfsögðu jákvætt. Að lokum spáir sjóðurinn í nýlegri skýrslu sinni að afkoma hins opinbera verði umtalsvert betri á Íslandi en í öðrum vestrænum ríkjum á árunum 2023–2026. Ef við víkjum aftur að fjárlagafrumvarpinu þá kemur þar fram að afkoma ríkissjóðs batnar um 120 milljarða kr. milli þessa árs og næsta og útlit er fyrir að tekjur ríkissjóðs verði 66 milljörðum hærri árið 2022 en gert var ráð fyrir í fjármálaáætlun síðastliðið vor. Ríkissjóður verður, eins og komið hefur fram, rekinn með 169 milljarða kr. halla á næsta ári samkvæmt frumvarpinu. Áður var gert ráð fyrir rúmlega 200 milljarða halla. Ekki verður þó sagt að það sé mikið auka svigrúm til að fara í mikla útgjaldaaukningu enda er nauðsynlegt að fara varlega í útgjaldaaukningu þar sem það kemur niður á kaupmætti og mun auka verðbólgu ef útgjaldaaukning verður of mikil. Ríkisfjármálin verða að styðja við peningamálastefnuna og peningamálastefnu Seðlabankans og fela í sér aðhald. Það hefur ekki farið fram hjá okkur að peningastefnunefnd hefur verið að hækka vexti. Sem fyrr verður að viðhalda aga í ríkisfjármálunum og fylgjast vel með stöðunni, sérstaklega ef forsendur breytast. Ég tek undir það með hæstv. fjármálaráðherra að það er viðvarandi verkefni að bæta stöðu ríkissjóðs. Nú er gert ráð fyrir að landsframleiðslan verði 110 milljörðum hærri á næsta ári en spáð var fyrir ári síðan og betri efnahagshorfur skila sér í mun betri afkomuspá fyrir ríkissjóð. Landsframleiðsla er jafnvel meiri en í bjartsýnni sviðsmynd úr fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025, sem kynnt var fyrir ári síðan. Frú forseti. Næst vil ég aðeins víkja að einstökum málaflokkum í frumvarpinu. Það er þó af mörgu að taka og maður hefur ekki náð að kynna sér allt í þessum efnum. En mig langar til að koma sérstaklega inn á málefni eldri borgara. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í ræðu sinni hér að það væri forgangsmál að bæta kjör lífeyrisþega. Þetta eru mjög mikilvæg skilaboð til ört stækkandi þjóðfélagshóps. Fólk sem er 67 ára og eldra er nú um 45.000 og 10.000–15.000 manns stefna hraðbyri inn í þennan hóp. Við erum því að tala um a.m.k. 60.000 manns sem hafa beina hagsmuni af stefnu stjórnvalda. Það eru mjög ánægjuleg tíðindi að það á að einfalda örorkulífeyriskerfið og draga úr tekjutengingum. Um áramótin verður sérstök hækkun upp á 1% á bótum til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega til viðbótar við almennar prósentuhækkanir almannatrygginga í fjárlögum 2022. Um 800 millj. kr. verður varið til að bæta til að hækka bætur örorku- og ellilífeyrisþega í komandi fjárlögum. Ég fagna þessu sérstaklega og því að endurskoða á örorkubótakerfið og réttindakerfi ellilífeyrisþega. Þeim fjölgar í hópi eldri borgara sem hafa áhyggjur af fjárhag sínum. Það hefur m.a. komið fram í könnun sem Reykjavíkurborg, velferðarráðuneytið og Landssamband eldri borgara létu gera fyrir fjórum árum síðan. Á fundi fjárlaganefndar fyrir tveimur árum kom Félag eldri borgara með vandaðar tillögur um hvernig bæta mætti kjör þeirra verst settu sem tilheyra þessum hópi og fyrir þær tillögur ber að þakka. Þær eru raunhæfar og mikilvægt er að til þeirra verið horft í endurskoðuninni sem er fram undan. Ég minni einnig á að á vormánuðum 2019 skipaði félagsmálaráðherra starfshóp sem fjallaði um kjör aldraðra til að fá betri yfirsýn yfir ólíkar aðstæður sem eldri borgarar búa við og gera tillögur um hvernig bæta megi kjör þeirra verst settu. Félag eldri borgara hafði frumkvæði að því að starfshópurinn var skipaður. Og svo það sé sagt hér þá er búin að fara fram ákveðin vinna í þessum efnum sem mikilvægt er að nýta. Samkvæmt tölum frá OECD rennur lægra hlutfall af þjóðarframleiðslu og launum á Íslandi til greiðslu ellilífeyris en í löndum eins og Bretlandi, Hollandi, Danmörku og Svíþjóð. Íslendingar fara almennt síðar á lífeyri en íbúar annarra landa og munar miklu hvað atvinnuþátttaka aldraðra er meiri og lengri á Íslandi en í hinum löndunum. Atvinnuþátttaka 65–69 ára hér á landi er rúm 50% en í sama aldurshópi í Svíþjóð er atvinnuþátttaka einungis um 20%. Samanburður við áðurnefnd lönd sýnir að Ísland sker sig úr hvað varðar virkan lífeyristökualdur. Íslendingar hefja að jafnaði töku lífeyris einu til tveimur árum eftir að opinberum lífeyristökualdri er náð. En í hinum löndunum fjórum fer fólk að jafnaði á lífeyri nokkru áður en opinberum aldursmörkum er náð. Íslendingar taka því að jafnaði lífeyri í mun færri ár en tíðkast í hinum löndunum og útgreiðsla úr báðum hlutum lífeyriskerfisins hefst því að jafnaði síðar hér á landi. Meðalaldur íslensku þjóðarinnar er lægri og því er lífeyrisbyrði opinbera kerfisins enn mjög lág í samanburði. Þetta undirstrikar að stjórnvöld hafa ráðrúm til að gera vel við eldri borgara. Þetta er sú kynslóð sem við eigum það mest að þakka að hér ríkir almenn velferð, kynslóð sem braust úr viðjum fátæktar með vinnusemi og dugnaði, kynslóð sem í dag biður einungis um réttlæti og að fá að lifa við mannsæmandi kjör. Herra forseti. Það er ákaflega mikilvægt í mínum huga að horft verði til þessara þátta í þeirri áður boðuðu endurskoðun á lífeyriskerfinu og ellilífeyriskerfinu. Í frumvarpinu kemur fram að frítekjumark atvinnutekna ellilífeyrisþega verði hækkað í 200.000 kr. á mánuði núna um áramótin og mun þar með tvöfaldast og verða 2,4 milljónir á ári. Þetta er mikilvægt skref í rétta átt og ég fagna því. Einstaklingur sem er 67 ára eða eldri, sem vill bæta hag sinn með vinnu, má þá hafa 200.000 kr. á mánuði áður en ellilífeyririnn er skertur. Í frumvarpinu segir að kostnaðurinn sé áætlaður um 540 millj. kr. Ég tel reyndar að hann sé töluvert lægri vegna þess að skatttekjur ríkissjóðs aukast með aukinni atvinnuþátttöku og að beinir skattar auk veltuskatta muni vega upp kostnaðinn. Formaður Landssambands eldri borgara hefur sagt í fjölmiðlum hvað varðar þessa tvöföldun frítekjumarksins að það séu tiltölulega fáir sem geta nýtt sér hana. Hann segir stóran hluta lífeyrisþega lifa á tekjum undir lágmarkslaunum. Það er að sjálfsögðu óásættanlegt og eitt af því sem fara verður vel yfir í fyrirhugaðri endurskoðun á réttindakerfi lífeyrisþega. Formaðurinn hefur einnig sagt að það sé stór hluti sem ekki nýtir sér þennan atvinnuteknaafslátt. Hann segir að það séu miklu fleiri sem geti nýtt sér frítekjumörk lífeyristekna. Ég held reyndar að það sé alveg rétt hjá formanninum, það er verkefni sem þarf að ráðast í og sem horfa verður á í vinnunni sem er fram undan. Hafa ber í huga í þessu sambandi að kannanir meðal eldri borgara hafa sýnt að nær öllum, eða 97%, finnst að auðvelda ætti þeim sem komnir eru á lífeyrisaldur að vera virkir á atvinnumarkaðnum. Atvinnuþátttaka eldri borgara færir þeim aukna virkni í samfélaginu. Aukin virkni stuðlar að vellíðan og lífsánægju og því virkara sem eldra fólk er því meiri lífsgleði upplifir það. Stjórnvöld og þingheimur allur verður að vera meðvitaður um það. Við verðum að vera meðvituð um stöðu, væntingar og viðhorf aldraðra þegar kemur að atvinnuþátttöku og jákvæðum áhrifum þess á líðan eldri borgara. Þess vegna er hér, eins og áður segir, um mikilvægt skref að ræða að hækka frítekjumarkið vegna atvinnutekna í 200.000 kr. á mánuði. Ef við horfum t.d. til áðurnefndra kannana held ég að formaður Landssambands eldri borgara hafi vanmetið svolítið mikilvægi þessarar hækkunar frítekjumarksins. Ég held að hækkun frítekjumarksins ein og sér muni gera það að verkum að þeim muni fjölga sem sjá hag sinn í því að nýta sér þennan atvinnuteknaafslátt. Ég vil einnig nefna það hér í þessu sambandi að ég held að það væri skynsamlegt í endurskoðunarvinnunni að skoða af fullri alvöru hvort það gæti ekki gagnast ellilífeyrisþegum betur að sameina núverandi frítekjumörk í eitt almennt frítekjumark. Það myndi auðvelda eldra fólki að láta af störfum fyrir þá sem áhuga hafa á því. En næst aðeins að heilbrigðismálunum. Framlög til heilbrigðismála aukast um 16,3 milljarða og eru þau í frumvarpinu stærsti einstaki útgjaldaliðurinn til hækkunar. Landspítalinn er stærsta og mikilvægasta heilbrigðisstofnun landsins, eins og við þekkjum. Hann hefur á að skipa framúrskarandi starfsfólki sem vinnur óeigingjarnt starf á degi hverjum oft við erfiðar aðstæður og álagið er búið að vera gríðarlegt. Miklar umræður hafa skapast um rekstrarvanda spítalans. Sá vandi á sér margþættar rætur. Kjarni málsins er sá að spítalinn og sú þjónusta sem hann veitir vex í raun hraðar en fjárlög gera ráð fyrir. Flóknir kjarasamningar hafa verið gerðir sem erfitt hefur verið að kostnaðarmeta, þar á meðal kjarasamningur við lækna árið 2015. Samningurinn hefur verið góður fyrir heilbrigðiskerfið en kostnaðarþættir hafa verið vanmetnir. Það er að sjálfsögðu mjög brýnt að búa heilbrigðisstarfsfólki viðunandi starfsskilyrði. Á Landspítalanum hafa ákveðnar deildir glímt við vandamál vegna myglu og hafa sumir starfsmenn átt við langvinn veikindi að stríða vegna málsins. Mönnunarvandi spítalans er einn af stærstu áskorununum og er alveg ljóst að fólk fæst ekki til starfa ef vandamál vegna myglu eru til staðar í húsnæði spítalans og valda veikindum hjá starfsfólki. Þess vegna held ég að afar brýnt sé að vinna í því máli. Mygla á Landspítalanum kostar ríkissjóð verulegar fjárhæðir árlega fyrir utan þau gríðarlegu óþægindi sem hún hefur valdið mörgu starfsfólki þar. En hvað fjárveitingar til spítalans varðar almennt þá tel ég að það þurfi meiri sveigjanleika. Landspítalinn er fyrst og fremst bráðasjúkrahús. Það er því eðli þjónustunnar sem spítalinn veitir að hún er ófyrirséð. Af þeim sökum hentar illa að vera alveg á föstum fjárlögum og við þekkjum að bráðamóttaka lokar ekki þegar fjárveiting er búin. Þess vegna er mikilvægt í mínum huga að horft verði til þess að spítalinn hafi í raun og veru ákveðinn sveigjanleika þegar kemur að fjárveitingum. Álag á heilbrigðiskerfið er búið að vera gríðarlegt, eins og ég nefndi og við þekkjum. Hún mun aukast jafnt og þétt næstu ár og áratugi með hækkandi lífaldri þjóðarinnar. Ef við ætlum að tryggja framúrskarandi heilbrigðisþjónustu hér á landi og fyrir alla þarf heilbrigðiskerfið að verða mun skilvirkara. Þjóðin er að eldast, sem þýðir aukið álag á kerfið. Aldraðir, 80 ára og eldri, þurfa mesta heilbrigðisþjónustu. Auk þess hefur ný heilbrigðistækni kallað á aukinn kostnað. Við verðum að horfast í augu við vandann og tryggja langtímafjármögnun mikilvægustu heilbrigðisstofnunar landsins. Ég vil óska nýjum heilbrigðisráðherra sérstaklega velfarnaðar í hans mikilvæga starfi og ég veit að það eru margir sem horfa til hans með eftirvæntingu um að vel takist til að færa rekstur spítalans, sérstaklega Landspítalans, til betra horfs og bæta þjónustuna, taka á mönnunarvandanum og mörgum þeim vandamálum sem steðjað hafa að rekstri spítalans. Herra forseti. Í lokin vil ég aðeins koma inn á fjármálastefnuna, tillögu til þingsályktunar, fyrir árin 2022–2026, sem er rædd hér samhliða fjárlagafrumvarpinu. Á blaðsíðu 12 er vikið að sveitarfélögunum. Þar kemur fram að skuldir sveitarfélaganna hafa aukist frá gildandi fjármálaáætlun, sem skýrist m.a. af verri afkomu árið 2020 en áætlað var. Sem hlutfall af vergri landsframleiðslu er vöxtur í skuldum sveitarfélaganna allnokkur á gildistíma áætlunarinnar og skuldastaða sveitarfélaganna er áhyggjuefni. Eins og við þekkjum öll þá veita sveitarfélögin mjög mikilvæga þjónustu sem er lögbundin. Þess vegna skiptir miklu máli að reynt sé að koma til móts við sveitarfélögin þegar kemur að skuldastöðunni því að það er nú einu sinni þannig að hún á rætur sínar að rekja, að hluta, eins og staðan er núna, til veirufaraldursins. Ég vildi nefna það í lokin að í frumvarpinu eru um 13 milljarðar, að mig minnir, lagðir í loftslagsmál. Þetta er eitt af þessum stóru málum sem brenna á þjóðum heims í dag, þ.e. loftslagsmálin. Í því sambandi vildi ég segja að það er mjög mikilvægt í mínum huga að það liggi fyrir árangursmælingar vegna þess sem við setjum í þennan mikilvæga málaflokk, að við getum séð það nokkuð vel hver árangurinn er af þeim fjárveitingum sem við veitum í málaflokkinn. Þetta hefur verið rætt innan fjárlaganefndar, og fleira er varðar ríkisreksturinn, að það þarf að bæta árangursmælingar og eftirlitið með fjárveitingum almennt. Þegar kemur að loftslagsmálum þá þarf að sjálfsögðu að vera hægt að sýna fram á að fjárveitingar sem lagðar eru í málaflokkinn skili árangri. Sumt af því hefur verið óljóst að mínu mati. Kolefnisskatturinn skilar um 6 milljörðum í ríkissjóð núna, að ég held, samkvæmt þessu frumvarpi, en ég tel að það sé mikilvægt að þar sé gætt jafnræðis. Það er mjög mikilvægt í mínum huga að horft sé til þess að skatturinn bitni ekki á þeim sem hafa lægri tekjur. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gerði könnun eða skýrslu um þetta þar sem farið var yfir þennan skatt. Þar kom m.a. í ljós að kolefnisskatturinn bitnar á þeim sem eru tekjulægri og að hluta til þeim sem búa á landsbyggðinni. Það er mjög óheppilegt að mínu mati og ég hef áður talað fyrir því hér að það sé mikilvægt að þetta sé haft í huga, að við finnum leiðir til þess að þessum skattstofni sé jafnað eðlilega niður á alla landsmenn. Þetta er einn af þeim skattstofnum sem lýtur að loftslagsmálum. Herra forseti. Að lokum segi ég að ég hef væntingar til þess að nefndin skoði þessar árangursmælingar sem ég tel vera mjög mikilvægar. Ég veit að það hefur verið áhugi innan fjárlaganefndar að fara vandlega yfir það hvernig bæta má þetta og í raun nýta fjármagnið betur til að ná tilteknum árangri þegar kemur að fjárveitingum í mikilvæga málaflokka. Þetta á að sjálfsögðu við um fleiri málaflokka. Þetta á við um heilbrigðismálin, svo dæmi sé tekið. Þar er brýnt að við nýtum alla þá kosti, alla þá möguleika sem við höfum til að bæta þjónustuna. Hluti af því er að mínu mati að semja við einkaaðila um tiltekna þjónustu. Allt skiptir þetta máli fyrir þjónustustigið, að það sé sem best, og auk þess að það sé hagkvæmt fyrir ríkissjóð. Það á að sjálfsögðu að vera meginstefið. En það er nú margt sem ég hef ekki komið inn á í þessu frumvarpi. Nú fara væntanlega að berast umsagnir til fjárlaganefndar og gestir að koma á fund nefndarinnar. Það verður að sjálfsögðu fróðlegt að sjá hvað umsagnaraðilar hafa að segja um frumvarpið. En stóru tíðindin eru þau að í þessu frumvarpi er staða ríkissjóðs talsvert betri, eins og ég nefndi í upphafi, á þessum tímapunkti en menn þorðu að vona. Það er að sjálfsögðu fagnaðarefni að hagkerfið sé farið af stað. Við vonum svo sannarlega að sú hagvaxtarspá sem liggur fyrir, 5,3%, nái fram að ganga. Það er ákaflega mikilvægt fyrir ríkisfjármálin og heimilin almennt í landinu að hún nái fram að ganga. Vissulega er enn þá óvissa í t.d. veirufaraldursmálunum en við vonum að sjálfsögðu að sú óvissa verði ekki eins mikil og hún var í upphafi, fyrir réttu ári síðan þegar við sáum fram á að fara í þá dýpstu kreppu sem við höfum lent í í áraraðir og mesta samdrátt í 100 ár, þannig að það eru góð tíðindi í efnahagsmálum, myndi ég segja. En við þurfum að sjálfsögðu að vera á varðbergi gagnvart verðbólgunni. Seðlabankinn, og peningamálastefnunefndin, hefur verið að hækka vexti til þess að slá á verðbólguna, sem er nú yfir viðmiðunarmörkum, og verðbólguvæntingar sömuleiðis. Það er mjög mikilvægt að við séum á varðbergi gagnvart þessu því að það getur farið af stað ákveðin keðjuverkun ef við náum ekki að halda verðbólgunni niðri, sem er okkur óhagfelld, sérstaklega heimilunum. Að lokum vil ég segja það, herra forseti, að ég tel að það séu jákvæð teikn á lofti og vonandi ganga þau eftir. Þetta frumvarp er því jákvætt og mun vonandi verða til þess að við náum að halda hagvexti og sjá fram á batnandi lífskjör á nýju ári.
Virðulegi forseti. Við höfum farið um víðan völl í kvöld og ég hlustaði með athygli á orð hv. þingmanns um eldri borgara þar sem hann talaði um stöðu þeirra í samfélaginu, væntingar, virkni í samfélaginu og atvinnuþátttöku. Ég er þeirrar skoðunar að þarna séum við að horfa á viðfangsefni sem snertir í raun og sann virðingu, lífsgæði og hamingju og að það sé samfélaginu og fólkinu sjálfu til góða að það fái að taka þátt í samfélaginu með virkum hætti. En af því að hv. þingmaður hefur setið í fjárlaganefnd og hefur tekið sæti í allsherjarnefnd langaði mig til að spyrja hann út í þessi sjónarmið, um lífsgæðin og virðinguna, virknina í samfélaginu, út frá því fólki sem við ræddum hér saman um fyrr í kvöld, nokkrir þingmenn. Fólki sem er nýlega komið til landsins, fólki á flótta, hælisleitendum, það eru til ólík orð yfir það, en ég spyr út í þessi sömu sjónarmið um þann hóp fólks.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef ég skildi hv. þingmann rétt var hún að bera saman það sem ég sagði um virðingu gagnvart eldri borgurum og væntingum þeirra og svo aftur gagnvart þeim sem leita eftir alþjóðlegri vernd hér á landi. Ég tel að sjálfsögðu að við eigum að taka vel á móti þeim sem leita hingað til lands, eins og kvótaflóttamönnum og þeim sem við höfum boðið hingað til landsins. En ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fylgja því regluverki sem við höfum undirgengist og tel einnig eðlilegt að við fylgjum þeim nágrannaþjóðum sem við horfum til, Norðurlöndunum, í þeim efnum [[Forseti hringir.]]þannig að við séum í raun að veita sömu þjónustu og önnur Norðurlönd. Ég tel að það sé kjarni málsins.
Virðulegi forseti. Ég spyr hv. þingmann vegna þess að hann hefur haft sig mjög í frammi í umræðu um stöðu fólks á flótta sem leitar hingað til landsins og vegna þeirrar umræðu sem átti sér stað milli þingmanna og hæstv. innanríkisráðherra. Ég spyr: Hvaða væntingar ber hann til starfa nýs innanríkisráðherra í þessum efnum? Sér hann fyrir sér óbreytta stefnu íslenskra stjórnvalda eða að við drögum í land eða hver eru sjónarmið þingmannsins í þeim efnum?
Frú forseti. Ég hef ekki rætt þessi mál sérstaklega við hæstv. innanríkisráðherra, en ég geri fastlega ráð fyrir því að hann fylgi því regluverki sem er í gildi hverju sinni. Í þessum efnum minni ég á að við höfum undirgengist þessar skuldbindingar, t.d. Dyflinnarreglugerðina. Ég sé ekkert óeðlilegt við að henni verði framfylgt áfram og ég sé ekkert ómannúðlegt við það ef hv. þingmaður var kannski að falast eftir því svari. Þetta er, eins og kom fram í þessari umræðu, regluverk sem þjóðir Evrópu hafa komið sér saman um að gildi og við eigum að framfylgja því að mínu viti. Ég er þeirrar skoðunar í þessum málaflokki að við eigum að viðhafa sömu stefnu og önnur Norðurlönd. Það eru lönd sem hafa mikla reynslu af þessum málaflokki, mikla reynslu og mun lengri reynslu en við. Þess vegna sé ég ekkert óeðlilegt við [[Forseti hringir.]]það að við fylgjum þeirri línu. Við eigum hvorki að veita betri né verri þjónustu en önnur Norðurlönd. [[Forseti hringir.]]
Virðulegur forseti. Ég vildi nú gjarnan grípa boltann á lofti af því að það var verið að tala um eldri borgarana og þar kom þessi setning sem hefur endurómað hjá stjórnarliðum undanfarna daga: Það er forgangsmál að bæta kjör eldri borgara. Ég vona að hv. þingmaður taki því ekki illa en mér finnst svolítið forvitnilegt að heyra þetta frá honum af því að hann er eini þingmaðurinn sem hefur verið bæði í stjórn og stjórnarandstöðu það sem af er þessu kjörtímabili og á síðasta kjörtímabili flutti hann innblásnar ræður einmitt um það að ríkisstjórnin væri ekki að standa sig á mörgum sviðum. Af hverju ættum við að trúa því í dag, þingheimur og svo ekki sé talað um eldri borgara, að núna verði hægt að bæta kjör eldri borgara þegar þessir flokkar sem nú sitja í ríkisstjórn, að minnsta kosti tveir þeirra, hafa óslitið haft þetta á stefnuskránni frá 2013 og þriðji flokkurinn verið við völd með þeim í fjögur ár? Af hverju ættum við að trúa því að eitthvað gerist betra og meira á þessu kjörtímabili heldur en þeim sem liðin eru undanfarin ár?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er nú þannig að þess sjást merki í fjárlagafrumvarpinu að það eigi að bæta hag þessa hóps og nú um áramótin verður frítekjumark atvinnutekna hækkað í 200.000 kr. á mánuði. Þarna er verið að bæta kjör þess fólk sem hefur getu og vilja til þess að vinna eitthvað áfram þó að það hafi náð 67 ára aldri. Síðan á að fara í endurskoðun á þessu kerfi. Það er mjög mikilvægt í mínum huga að þá verði horft til þeirrar vinnu sem þegar hefur verið unnin og ég nefndi sérstaklega í minni ræðu, bæði frá félagsmálaráðherra 2019 og síðan frá eldri borgurum frá 2017. Það eru mjög góðar tillögur um það með hvaða hætti væri hægt að bæta kjör eldri borgara. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég held að þess sjáist alveg merki að það eigi að bæta kjör þessa hóps. [[Forseti hringir.]]En þetta er fyrsta skrefið, ég viðurkenni það, og það er hægt að gera betur. Vonandi sjáum við fram á það innan ekki svo langs tíma.
Forseti minnir á að ræðutíminn hefur verið styttur í eina mínútu í andsvörum.
Virðulegur forseti. Það hefur verið forgangsmál að bæta kjör eldri borgara með frekar lélegum árangri undanfarin ár og jafnvel áratugi. Flokkur hv. þingmanns er búinn að vera við völd hér í 26 af síðustu 30 árum eða þar um bil. Hv. þingmaður kom inn á það áðan að verið væri að hækka frítekjumark atvinnutekna. Við vitum hins vegar að þetta er pínulítið skref fyrir lítinn hluta eldri borgara. Aðalmálið er auðvitað skerðingar inn í lífeyriskerfinu sjálfu, sem er miklu stærra mál og kostar mikla fjármuni að stíga myndarleg skref þar. Það er kannski vel viðeigandi að spyrja hv. þingmann hvort hann muni beita sér fyrir því að farið verði í rækilega uppstokkun á kerfinu varðandi þessar skerðingar, sem bæði eldri borgarar og öryrkjar tala mikið um og kvarta mikið undan og hafa gert um margra ára bil, að þar verði stigin einhver raunveruleg skref sem svo sannarlega skiluðu almennilegri búbót fyrir þann hóp.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Já, ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir því og ég var nú m.a. með tillögu hér í minni ræðu áðan um að skoða hvort það gæti verið betri lausn fyrir þennan hóp að það yrði í raun og veru bara eitt frítekjumark. Þetta er eitthvað sem ég held að sé alveg eðlilegt að skoða í þeirri vinnu sem fram undan er og ég tek undir það með hv. þingmanni að skerðingarþáttur lífeyristekna er mjög mikilvægur þáttur, þ.e. að afnema hana. Og það er rétt sem hv. þingmaður sagði að hækkun á frítekjumarki atvinnutekna gagnast kannski ekki stórum hópi. En þetta getur hins vegar haft það í för með sér að þessi hópur stækki vegna þess að þá sjái þeir, sem hafa tök og getu og vilja til að vinna, sér kannski hag í því að fara á vinnumarkaðinn. Þá getur sá hópur stækkað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég ætla að halda mig á þessum slóðum frítekjumarks eldri borgara. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir og rökstuddi það að raunverulegur kostnaður við að hækka frítekjumarkið úr 100.000 kr. í 200.000 kr. væri miklum mun lægri en 540 milljónirnar sem fjármálaráðuneytið metur kostnaðinn á. Ég og þingmaðurinn erum sammála um þau rök, ég held að þau séu rétt. Í ljósi þessa, raunkostnaðar við að hækka þetta mark úr 100.000 kr. í 200.000 kr., langar mig að spyrja hv. þingmann: Stæði hann frammi fyrir þeim valkosti að fylgja eftir stefnu ríkisstjórnarinnar í þessu máli eða stefnu Miðflokksins um að hætta að hækka þetta frítekjumark í 500.000 kr. á mánuði, hafandi það í huga að raunkostnaðurinn er hverfandi, hvorn valkostinn myndi þingmaðurinn velja og tala fyrir?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að það sé bara afar mikilvægt að þetta verði skoðað í þeirri vinnu sem fram undan er. Það hafa verið gerðir útreikningar þess efnis að það kosti í raun og veru sáralítið þegar frítekjumarkið er hækkað og hv. þingmaður þekkir þá útreikninga held ég örugglega. Þess vegna segi ég fyrir mitt leyti að ef sýnt er fram á það, og fjármálaráðuneytið fer yfir þessa útreikninga, að það sé hægt að hækka þetta frítekjumark enn frekar og það kemur fram í þeirri vinnu sem fram undan er þá myndi ég að sjálfsögðu styðja að það yrði hærra. Það verður vonandi raunin í þeirri vinnu sem fram undan er að menn sjái að það sé hægt að gera betur og þá mun ég að sjálfsögðu styðja það.
Herra forseti. Ég þakka svarið og fagna því auðvitað að hv. þm. Birgir Þórarinsson muni greiða atkvæði með tillögum Miðflokksins við afgreiðslu fjárlaga um að hækka frítekjumark eldri borgara í 500.000 kr. en ekki 200.000 kr. eins og ríkisstjórnin leggur til. Hv. þingmaður kom jafnframt inn á það í ræðu sinni að ríkisfjármál verði að fela í sér aðhald. Hv. þingmaður hefur á fyrri stigum, eins og sá sem hér stendur, talað fyrir því að það þurfi að minnka báknið. Mig langar til að spyrja hv. þingmann að því hvað í fjárlögunum eins og þau liggja fyrir lýsi sérstöku aðhaldi frá ríkisstjórnarflokkunum, í hvaða málaflokkum hv. þingmaður sjái þess helst merki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Eins og kom fram í minni ræðu þá lýtur stærsti einstaki útgjaldaliðurinn að heilbrigðismálunum og ég held að allir skilji að það sé mjög mikilvægt að við mætum þeim kostnaði sem fylgir því sem veirufaraldurinn hefur haft í för með sér og það er margt sem þarf að laga í heilbrigðiskerfinu eins og við þekkjum. Hv. þingmaður spyr um aðhald í útgjöldum og ég hef verið talsmaður þess. Í stóra samhenginu þegar kemur að tekjum ríkissjóðs, sem eru rétt tæpir 1.000 milljarðar, finnst mér einstaki stærsti útgjaldaþátturinn ekki vera mikill. Hann spyr hvort ég hafi kynnt mér sérstaklega hvar mætti spara í ríkisrekstrinum. [[Forseti hringir.]]Ég hef verið að lesa frumvarpið frá því að það kom fram og [[Forseti hringir.]]ég verð að segja að ég get ekki séð að það séu einhverjir stórir útgjaldaliðir sem valda mér sérstökum áhyggjum.
Forseti. Við hv. þingmaður vorum í fjárlaganefnd á síðasta kjörtímabili og settum út á ýmislegt sem ríkisstjórnin hafði að segja þá en studdum svo sem ýmislegt sem við vissum að myndi skila árangri þó að það væri frekar óljóst hvaða árangri og lögðum fram ýmsar tillögur um það hvernig væri hægt að ná enn þá meiri árangri en ríkisstjórnin þorði aldrei að giska á hvaða árangur fjármálastefna hennar og fjármálaáætlun myndi hafa. Það er áhugavert að grafa aðeins í síðustu fjármálaáætlun og umræðunni um hana þar sem hv. þingmaður talaði einmitt um að þar væri„stefnulaus hækkun á framlögum til loftslagsmála“, svo ég grípi til tilvitnunar, með leyfi forseta, og að þessi fjármálaáætlun væri uppfull af innihaldslausum yfirlýsingum, metnaðarlaus og leysti engan vanda og þannig ríkisstjórn ætti ekki að styðja. Ég velti því fyrir mér, af því að þessi fjárlög eru byggð á þeirri fjármálaáætlun: Er þingmaðurinn að leggja til lækkun á fjárframlögum til loftslagsmála? Eða hvað ætlar þingmaðurinn að gera eiginlega við þessi fjárlög [[Forseti hringir.]]fyrst þau voru svona ómöguleg í fjármálaáætlun bara fyrr á árinu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ef hv. þingmaður hefur hlustað á ræðu mína áðan þá minntist ég einmitt á að fjárframlög til loftslagsmála eru um 13 milljarðar og kom ég sérstaklega inn á það að ég er talsmaður þess, og það veit hv. þingmaður, að við árangursmælum fjárveitingar almennt og það á einnig við um loftslagsmálin, að við fáum að sjá það hver árangurinn er af þessum fjárveitingum. Ég hef ekkert skipt um skoðun í þeim efnum en það eru allir sammála um það og flokkur hv. þingmanns auk þess að loftslagsmálin eru mikilvæg. En ég veit líka að hv. þingmaður er sammála mér í því að við viljum fá að vita hver árangurinn er og það hefur fyrst og fremst verið minn málflutningur þegar kemur að loftslagsmálum.
Virðulegur forseti. Jú, ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns og velti fyrir mér hvort hann heyrði tilvitnunina í hans ræðu, með leyfi forseta, aftur: „Stefnulaus hækkun á framlögum til loftslagsmála.“ Það er væntanlega verið að segja það með einhverri greiningu á árangri á notkun eða útdeilingu eða þeim fjárheimildum. Eða er þingmaðurinn sem sagt búinn að skipta um skoðun? Er allt í einu orðið óljóst núna hvort það er árangur af útdeilingu þeirra fjármuna eða hvað gerðist? Hvað ætlar hv. þingmaður þá að gera vegna þessara málaflokka í fjárlögunum sem við erum að afgreiða núna þegar þau voru ómöguleg við afgreiðslu fjármálaáætlunar? Ég er bara að reyna að átta mig aðeins á því hvernig það fer saman, þ.e. hvar eru orð og borð hérna í þessari umræðu.
Herra forseti. Ég vil bara nota tækifærið og hvetja hv. þingmann til þess einmitt - nú er hann áfram í fjárlaganefnd en ég er þar ekki lengur - að hann óski sérstaklega eftir einhverjum árangursmælingum á þessum fjárveitingum hverju sinni. En hluti af þessu er jú reyndar orkuskiptin og ég held að við séum öll sammála um að þau eru mikilvæg og hluti af þessum fjárveitingum. Kjarni málsins er þessi, hv. þingmaður: Ég hef ekkert skipt um skoðun hvað þetta varðar. Ég hef talað fyrir því að þegar við setjum peninga, háar upphæðir, í ákveðna málaflokka þá fáum við að vita hver árangurinn er hverju sinni og ef málaflokkurinn er mikilvægur, og ég held að flestallir séu sammála því í dag og við eigum ekki að vera eftirbátar annarra þjóða í þeim efnum, þá eigum við [[Forseti hringir.]]að fá það fram nokkuð ljóst hver árangurinn er.
Herra forseti. Það varðar bjöllugang herra forseta, og forseta almennt séð í dag, hann er dálítið hávær. Við fengum þær ábendingar á síðasta kjörtímabili að gott skell á bjölluna - hún er rosalega viðkvæm, ég þekki það sjálfur - fer rosalega mikið í útsendinguna. Það truflar þingmenn alveg jafn mikið eða lítið hversu hávært sem það er en það truflar útsendinguna víst alveg gríðarlega mikið. Ég vil bara biðja virðulegan forseta að taka tillit til þess.
Virðulegi forseti. Stundum er sagt að steinarnir tali. Þannig hófst eitt sinn ræða til stuðnings forsetaframbjóðanda í kosningabaráttu fyrir kjör annars forseta lýðveldisins. Sá er þetta talar var kjörinn til hins háa Alþingis sem þingmaður fyrir Flokk fólksins í Norðvesturkjördæmi fyrir rúmum tveimur mánuðum. Eftir ítarlega rannsókn á framkvæmd kosninganna komst Alþingi að þeirri niðurstöðu að annmarkar á talningu atkvæða hefðu ekki haft áhrif úrslit kosninganna. Ætlun þess sem hér talar var að halda jómfrúrræðu fulla af hugljómun nýliðans um mikilvægi lýðræðis og ágæti íslensks samfélags. Spurningin er hins vegar hvort sá er hér talar sé að flytja jómfrúrræðu sína eða ekki eftir að hafa tekið til máls í andsvörum í umræðum um kosningar í Norðvesturkjördæmi og í dag um fjárlagafrumvarpið. Stundum er sagt að staðreyndir tali. Sú varð niðurstaðan þegar Alþingi staðfesti kjörbréf þingmanna í Norðvesturkjördæmi og þar á meðal þess sem hér talar. Sá er hóf ræðu sína með orðunum „stundum er sagt að steinarnir tali“, til stuðnings forsetaframbjóðandanum sem kosinn var annar forseti lýðveldisins, var afi minn, bóndi í Lokinhamradal við Arnarfjörð á Vestfjörðum. Forsetaframbjóðandinn var Ásgeir Ásgeirsson, einn farsælasti forseti lýðveldisins. Nú eru svo sannarlega aðrir tímar. Þegar fjárlagafrumvarpið er skoðað koma upp í hugann orðin: Stundum er sagt að tölurnar tali. Það má svo sannarlega segja um fjárlagafrumvarp það sem liggur fyrir í kvöld. Fjárlagafrumvarp hverrar ríkisstjórnar er mikilvægasta frumvarp hennar á hverju ári. Fjárlagafrumvarpið er eina frumvarpið sem ríkisstjórninni og fjármálaráðherra er skylt að leggja fram á hverju ári, enda er kveðið á um það í stjórnarskránni sjálfri. Hin nýja ríkisstjórn var ekki mynduð á grundvelli fjárlagafrumvarpsins. Grundvöllur nýrrar ríkisstjórnar er stjórnarsáttmálinn, sáttmáli ríkisstjórnarsamstarfs Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, þetta plagg hér sem allir þingmenn ættu að lesa og kynna sér. Eftir að hafa lesið bæði fjárlagafrumvarpið og stjórnarsáttmálann skín eitt atriði í gegn og það er að lítið eða ekkert samspil er á milli stjórnarsáttmálans og fjárlagafrumvarpsins. Ef einstaklingur læsi stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og fjárlagafrumvarpið gæti hann ekki komist að þeirri niðurstöðu að sama ríkisstjórn stæði að báðum þessum skjölum. Engin tengsl eru á milli. Annað sem skín í gegn, líkt og bent var á í ræðu fyrr í dag, er að með fjárlagafrumvarpinu er ekkert að frétta, ekki neitt. Það er svo sannarlega rétt. Það er ekkert að frétta. Ríkisstjórnin er ekki fær um að sækja fram á þessum mikilvægu tímum og tímamótum. Þorið er ekkert og forystan engin. Fara á aftur í sama farið með von um að allt verði eins og það var fyrir Covid, sjálfan heimsfaraldurinn. Við lifum á tímum heimsfaraldurs. Allir heimsfaraldrar í sögunni hafa markað mikilvæg tímamót. Síðasti heimsfaraldur, spænska veikin, gerði það svo sannarlega. Hún féll vissulega í sögunni í skuggann af fyrri heimsstyrjöldinni en hún hafði gríðarleg áhrif og markaði tímamót sem höfðu gríðarleg áhrif áratugina á eftir sem er einn mesti uppgangstími íslensks samfélags og í hinum vestræna heimi. Má minna á að í Bandaríkjunum er t.d. talað um „the roaring twenties“. Aðrir heimsfaraldrar gerðu það einnig og má minna á að tveir heimsfaraldrar höfðu áhrif á fall Rómaveldis, Jústiníanusarplágan og Antoníusarplágan. Sá heimsfaraldur sem við glímum við í dag mun svo sannarlega hafa áhrif, við bara gerum okkur ekki grein fyrir því enn þá. En áhrifin munu koma fram og m.a. í upplýsingabyltingunni. Fjárlagafrumvarpið sem liggur fyrir ber þess merki að í því felst ekki sú forysta sem er svo brýnt að ríkisvaldið sýni á þessum mikilvægu tímum. Ekkert er að finna um að ríkið ætli að leiða þá miklu framsókn sem er svo mikilvæg fyrir íslenskt samfélag á tímum heimsfaraldurs og upplýsingabyltingar. Staða ríkissjóðs er betri en áætlað var fyrir ári þrátt fyrir Covid. Og hvað er gert? Jú, það á að fara til baka, líkt og ekkert hafi gerst, enginn heimsfaraldur hafi átt sér stað. Með fjárlagafrumvarpinu ætlar ríkið að sitja hjá á þessum tímum. Aðrir eiga að leiða. Önnur öfl í samfélaginu eiga að leiða en ekki ríkisstjórnin. Ríkisstjórn stöðnunar, ríkisstjórn gamla tímans, ríkisstjórn helmingaskipta, gamla B og D sem við ólumst upp með, nú með aðkomu VG - ríkisstjórn varðstöðunnar um kerfið er ríkisstjórn þessa fjárlagafrumvarps, það liggur ljóst fyrir. Ef við skoðum það sem sagt er í stjórnarsáttmálanum þá eru þar sjö kaflar sem allir byrja á „Við ætlum“ og heita eftirfarandi: Við ætlum að vaxa til meiri velsældar, Við ætlum að skapa jarðveg tækifæra, Við ætlum að setja loftslagsmál í forgang, Við ætlum að nýta tæknibreytingar til að skapa aukin lífsgæði, Við ætlum að fjárfesta í fólki, Við ætlum að stuðla að heilbrigðu samfélagi. Og síðast en ekki síst: Við ætlum að efla íslenska menningu og ferðaþjónustu. Já, ríkisstjórnin ætlar sér mikið. Hún ætlar sér eitthvað. Ef við skoðum kaflann Við ætlum að vaxa til meiri velsældar, þá segir þar, með leyfi forseta: „Vöxtur og velsæld er leiðarljós ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum. […] og áhersla lögð á framúrskarandi umhverfi til verðmætasköpunar þar sem til verða ný, fjölbreytt og verðmæt störf.“ Er eitthvað í fjárlagafrumvarpinu um að ríkisstjórnin ætli sér að fjárfesta í menntun íslensks vinnuafls þannig að það hafi hæfni og getu til að sinna hinum nýju fjölbreyttu og verðmætu störfum? Nei, fjárlagafrumvarpið ber það ekki með sér. Ríkisstjórnin virðist ætla að treysta á guð og lukkuna hvað þetta atriði varðar. Kannski á að treysta á að hinar miklu náttúruauðlindir Íslands skapi þessi störf. Íslendingar voru heppnir eftir hrun þegar erlendir ferðamenn fóru að koma til landsins til að njóta einstakrar náttúrufegurðar þess. Þeir voru svo sannarlega heppnir. Það varð gengishrun eftir hrun, krónan hrundi um 100% og erlendir ferðamenn tóku að streyma til hins ódýra Íslands. Í fjárlagafrumvarpinu segir um atriði sem lúta að vexti og velsæld að heimild til framkvæmda í vegakerfinu lækki um 7 milljarða kr. Á meðan bíða nauðsynleg verkefni eins og Sundabraut. Framlög til rannsókna, þróunar og nýsköpunar í sjávarútvegi lækka um 700 millj. kr. vegna þess að kaup á nýju hafrannsóknaskipi hafa tafist. Í þessu fjárlagafrumvarpi er hvergi að finna heimild til kaupa á nýrri Breiðafjarðarferju og til stendur að selja gamla Herjólf í stað þess að hann verði nýttur til að leysa Baldur af. Þetta hamlar verulega atvinnuuppbyggingu á Vesturlandi og á Vestfjörðum. Fjárlagafrumvarpið stuðlar ekki að vexti og velsæld í þessum landshlutum. Einnig má benda á að lækka á framlög til uppbyggingar á ferðamannastöðum og ferðaþjónustan er ein mikilvægasta atvinnugrein þjóðarinnar. Það á sem sagt ekkert að fjárfesta í uppbyggingu innviða, það á m.a.s. að lækka framlög í uppbyggingu innviða í mikilvægustu atvinnugrein þjóðarinnar þessa dagana. Í kaflanum Við ætlum að skapa jarðveg tækifæra segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Við viljum skapa íslensku menntakerfi svigrúm til að bregðast við þeim breytingum og áskorunum sem fram undan eru. Með því að hlúa að skapandi hugsun, þekkingu og vísindum og tryggja öllum tækifæri til þátttöku munum við auka samkeppnishæfni okkar í breyttum heimi […] Tæknibreytingar kalla á nýja færni fólks til að starfa í flóknu samfélagi … “ Það fyrsta sem mér dettur í hug þegar ég les „til starfa í flóknu samfélagi“ er að benda á að íslenskt samfélag er ekki flókið samfélag á nokkurn hátt. Það búa 360.000 manns í íslensku samfélagi og það er ekki flókið. Ekkert er í fjárlagafrumvarpinu sem skapar íslensku menntakerfi svigrúm fyrir nýja tíma, hvað þá að ríkið ætli sér að setja fjármuni í að auka samkeppnishæfni íslensks samfélags í breyttum heimi. Svo sannarlega ekki. Í fjárlagafrumvarpinu segir hvað þetta atriði varðar að framlög fyrir framhaldsskólastig lækki um 0,6% milli ára. Framlög standa í stað fyrir vinnustaðanám og styrki. Háskólastigið þarf að uppfylla aðhaldskröfu upp á 300 millj. kr. og á sama tíma er verið að stofna sérstakt ráðuneyti fyrir háskóla, svokallað framtíðarráðuneyti. Allur þingheimur veit að það þarf að fjárfesta í framtíðinni. Það er þessi ríkisstjórn ekki að gera en stofnar samt heilt ráðuneyti undir framtíðina. Það er ekkert að finna í fjárlagafrumvarpinu sem gefur til kynna að svara eigi ákalli stúdenta um sanngjarnara námslánakerfi sem var eitt helsta baráttumál Flokks fólksins í kosningabaráttunni. Í kaflanum Við ætlum að setja loftslagsmálin í forgang segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ísland á að vera í fararbroddi í umhverfismálum á alþjóðavísu […] Við viljum að Ísland skipi sér í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsvánni …“ Setja á 13 milljarða í þennan málaflokk og Ísland ætlar að vera best í heimi. Höfum við ekki heyrt þetta áður, Ísland best í heimi? Fyrir það fyrsta er stór hluti Íslands örfoka land. Á meðan svo er verður Ísland aldrei í fararbroddi í umhverfismálum í heiminum, aldrei nokkurn tímann. Í öðru lagi verður Ísland ekki í fremstu röð á neinu sviði fyrr en það tekur utan um þá sem verst standa, fátækt fólk í íslensku samfélagi. Þannig er það og þannig mun það alltaf verða. Fyrir þá sem eru uppteknir af því að Ísland verði best í heimi, í fararbroddi í heiminum, í fremstu röð á einhverju sviði, hvort sem það er í umhverfismálum, loftslagsmálum eða á öðrum sviðum, þá er og verður Ísland alltaf dæmt eftir því hvernig íslenskt samfélag, hið norræna íslenska samfélag, sem vill kalla sig norrænt velferðarsamfélag, tekur á málefnum fátæks fólks, hvernig samfélagið tekur utan um og hlúir að öldruðum, öryrkjum og öllum þeim sem standa höllum fæti í samfélaginu. Þannig verður íslenskt samfélag dæmt. Það getur komist í fremstu röð ef það tekur á þessum hópum, tekur á fátækt, útrýmir fátækt, ekki með því að vera með montmál eins og það að ætla að vera fremst í heimi á alþjóðavísu í loftslagsmálum. Það er grátlegt að horfa upp á það að ríkisstjórnin ætli að fara í gegnum þann mikilvæga málaflokki sem loftslagsmálin eru og gera þau að einhverjum montmálaflokki og þá til heimabrúks því að ekki verður hlustað á þennan söng erlendis. Að ætla sér að segja Íslendingum að þeir séu bestir í heimi í loftslagsmálum þegar staða öryrkja aldraðra er með þeim hætti sem raun ber vitni er ekki hægt að kalla annað en hræsni. Í kaflanum Við ætlum að nýta tæknibreytingar til að skapa aukin lífsgæði segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ísland er nýsköpunarland með öfluga tæknilega innviði […] Við styrkjum samkeppnisstöðu Íslands, aukum velsæld og eflum samfélagið til að mæta örum tæknibreytingum …“ Er Ísland sérstakt nýsköpunarland með auðlindahagkerfið sitt? Nei, það er það ekki. Við búum í auðlindahagkerfi og hér er engin sérstök nýsköpun. Ef maður horfir til upplýsingabyltingarinnar í hinum vestræna heimi er það bara ekki. Staðreyndirnar tala sínu máli. Við kaupum jú iPhone og alla þessi tækni en það er enginn hugbúnaðariðnaður sem kalla mætti. Ætlar ríkisstjórnin að setja fjármuni í að auka nýsköpun eða styrkja samkeppnisstöðu Íslands? Nei, ekkert sérstaklega. Í fjárlagafrumvarpinu eru framlög til nýsköpunar aukin um 1,5 milljarða kr. Það eru ekki háar fjárhæðir í stóra samhengi fjárlaganna eða samfélagsins. Í kaflanum Við ætlum að fjárfesta í fólki segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Einstaklingurinn er hjartað í kerfinu …“ - en hjartnæmt. Og að stuðla skuli að því að fólk nýti hæfileika sína og krafta. Í kaflanum er fjallað um aldraða og öryrkja. Þar segir að málefni örorkulífeyrisþega verði tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu. „Til endurskoðunar“ og „á kjörtímabilinu“ eru hér lykilorð. Að taka eitthvað til endurskoðunar á kjörtímabilinu kostar ekki neitt og það getur tekið fjögur ár. Sorglegt er að sjá í fjárlagafrumvarpinu að ekki sé farið í raunverulegar aðgerðir fyrir öryrkja og eldri borgara, fyrir fátækasta fólkið í landinu og þá sem standa höllustum fæti í samfélaginu. Enn er verið að skattleggja fátækt fólk. Skerðingarnar eru enn til staðar. Ekkert er gert fyrir öryrkja þegar kemur að skerðingum bóta vegna mögulegra tekna, hvort sem það eru atvinnutekjur eða aðrar tekjur. Ekkert er gert til að heimila öllum öryrkjum sem treysta sér til þess að reyna fyrir sér á vinnumarkaði í tvö ár án skerðinga og án þess að örorka þeirra sé endurmetin. Í fjárlagafrumvarpinu er ekkert gert til að hvetja einstaklinga sem búa við örorku til sjálfsfbjargar heldur er þeim refsað sem það reyna og vilja og geta bjargað sér að einhverju leyti sjálfir. Að hugsa sér að Sjálfstæðisflokkurinn, flokkur sem stærir sig af að vera flokkur einstaklingsframtaks, flokkur sem er óþreytandi að segja við þjóðina að hann sé sá flokkur sem stuðli að frjálsu framtaki einstaklingsins og að hann eigi að fá að njóta sín, skuli standa að fjárlagafrumvarpi þar sem ekkert er gert til að stuðla að sjálfsbjörg þeirra sem höllum fæti standa í samfélaginu vegna örorku sinnar. Það er með hreinum ólíkindum að Sjálfstæðisflokkurinn og þessi ríkisstjórn skuli ekki stuðla að því að fólk leiti sér sjálfsbjargar, að það fái að standa á eigin fótum. Það er einstaklingsfrelsi. Það er líka einstaklingsfrelsi fyrir öryrkja eða eldra fólk að fá að geta bjargað sér. Það er nákvæmlega ekkert gert. Ekki bara það: Þeim einstaklingum sem búa við örorku og afla sér tekna er refsað. Þessi ríkisstjórn hvetur þá til að vera heima í einangrun og vera ekki virkir þátttakendur í samfélaginu. Hækkun elli- og örorkulífeyris á að halda í við verðbólgu og ekki meira. Um það má lesa á bls. 134 í fjárlagafrumvarpinu. Hluti hækkunar örorkulífeyris í ár, 0,8%, er til kominn vegna þess að bætur héldu ekki í við verðbólgu. Svo er miðað við áætlaðar meðaltaxtahækkanir á næsta ári, 3,8%. Það er ekkert til að vega upp á móti tugprósenta uppsafnaðri kjaragliðnun sem hefur vaxið allt frá hruni, ár eftir ár. Og það eru 13 ár frá hruni. Þegar maður er á Íslandi virðist sem hrunið hafi bara verið í fyrra eða fyrir tveimur árum. Hrunið er svo nálægt okkur í tíma. Það eru sárafáir að hugsa um 2008 en þegar maður kemur til Íslands er eins og það hafi bara gerst í gær. Við erum enn að eiga við þau ósköp sem gerðust í október árið 2008, bæði pólitískt, efnahagslega og félagslega. Skerðingar vegna lífeyristekna eru þær sömu og áður, bæði hvað varðar ellilífeyrisþega og öryrkja, þannig að ellilífeyrisþegar fá ekki notið lífeyrissparnaðar síns að fullu. Skerðingarhlutfall lífeyris er óviðunandi og verður að lækka. Í fjárlagafrumvarpinu kemur fram að hækkun frítekjumarks ellilífeyris kosti 540 millj. kr. Það eru ekki háar fjárhæðir í fjárlagafrumvarpinu. Svo að ég víki mér að næstu köflum í stjórnarsáttmálanum er óþarfi að fjalla um kaflana Við ætlum að stuðla að heilbrigðu samfélagi og Við ætlum að efla íslenska menningu og ferðaþjónustu. Þar er almennt spjall um íslenskt samfélag. Þar koma ekki fram eftirfarandi frasar: Ísland á að vera í fararbroddi á alþjóðavísu. Við viljum að Ísland skipi sér í fremstu röð í heiminum. Það er heldur ekki gert í kaflanum Við ætlum að fjárfesta í fólki. Metnaðurinn nær ekki til fólksins í landinu, hann nær bara til loftslagsmála, ekki fólksins í landinu og alveg örugglega ekki til öryrkja og eldra fólks. Við erum komin aftur heim til Íslands, heim til litla gamla Íslands þar sem allir þekkja umræðuna svo vel. Jú, í kaflanum Við ætlum að stuðla að heilbrigðu samfélagi segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Við horfum á heilbrigði þjóðarinnar í víðu samhengi.“ Í fjárlagafrumvarpinu er þetta samhengi svo vítt að ekki er sjáanlegt hvað gera eigi til að efla heilbrigðiskerfið í íslensku samfélagi, einu ríkasta samfélagi heims, í sjötta sæti hvað varðar ríkidæmi samkvæmt mælikvörðum OECD, klúbbi ríkra þjóða í heiminum. Ekkert er gert til að Ísland geti rekið eitt hátæknisjúkrahús þannig að sómi sé að fyrir þjóðina og Íslendingar geti verið stoltir af. Forgangsröðunin er önnur í fjárlagafrumvarpinu. Hvað varðar heilbrigðiskerfið sérstaklega er ekkert tekið á þeim vanda sem starfsfólk þar hefur ítrekað bent á á undanförnum mánuðum. Ráðast þarf strax í úrbætur þar. Enn er inni 0,5% aðhaldskrafa á Landspítalann. Spítalinn og starfsfólk hans er undir miklu álagi og því óskynsamlegt að krefjast aðhalds. Ekki er að sjá að ráðast eigi í frekari uppbyggingu hjúkrunarheimila á næsta ári umfram eldri áætlanir. Það er mikið áhyggjuefni því að íslenska þjóðin er að eldast. Það er klárt mál að umræðan um ástandið á Landspítala mun áfram verða á forsíðum blaðanna og vera aðalmál fjölmiðla næsta árið. Íslenska heilbrigðiskerfið er undirfjármagnað. Það er staðreynd. Íslendingar verja í dag 0,7% af vergri landsframleiðslu í heilbrigðismál, langt undir meðaltali á Norðurlöndum. Þjóðin vill bæta úr. Það sýndi undirskriftasöfnun Kára Stefánssonar árið 2016 þar sem 85.000 manns kröfðust þess að 11% af vergri landsframleiðslu færi í heilbrigðismál sem er svipað og á Norðurlöndunum. Við höfum ekki enn náð 11% og erum langt frá því. Í fjárlagafrumvarpinu er ekkert sem endurspeglar þennan skýra vilja þjóðarinnar. Heilbrigðismálin eru gríðarlega mikilvæg. Á Covid-tímum hefur mikilvægi þeirra komið vel í ljós. Efla þarf héraðssjúkrahúsin og heilsugæslu á landsbyggðinni. Sem sjálfstæð þjóð verða Íslendingar að geta rekið eitt hátæknisjúkrahús með reisn. Undirfjármögnun síðustu ára hefur komið í veg fyrir það. Heilbrigðiskerfið er einn af hornsteinum nútímasamfélags og mikilvægt að þar sé staðið betur að málum. Þetta þarf að koma fram í fjárlagafrumvarpi fjármálaráðherra en svo er einfaldlega ekki. Varðandi tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins eru það mikil vonbrigði að bankaskatturinn og veiðigjöldin séu að skila svo litlu. Það er tap upp á milljarða sem hefði mátt verja til að afnema tekjuskerðingu örorkubóta. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu eru 540 millj. kr. settar í það að tvöfalda frítekjumark aldraðra úr 100.000 kr. á mánuði í um 200.000 kr. Það eru ekki háar fjárhæðir í stóra samhengi fjárlagafrumvarpsins. Auðveldlega hefði mátt gera það sama fyrir öryrkja, þ.e. að öryrkjar fengju að afla sér tekna með atvinnuþátttöku eða tilraun til atvinnuþátttöku án skerðingar á örorkubótum. Svíar hafa farið þessa leið og hefur það haft góð áhrif og fækkað fólki á örorkubótum eftir tveggja ára atvinnuþátttöku án skerðingar vegna tekna. Virðulegi forseti. Það er ótrúlegt að í íslensku samfélagi sé fátæktarumræða. Ísland er eitt ríkasta land í heimi og samt er umræða um fátækt mál málanna hér. Fyrir einstakling sem hefur búið í Skandinavíu að mestu frá árinu 2011 kemur hin mikla umræða um fátækt alltaf jafn mikið á óvart. Ég hef ekki heyrt svipaða umræðu í Skandinavíu og alveg örugglega ekki í Noregi. Ísland vill láta líta á sig sem norrænt velferðarsamfélag. Svo er ekki á meðan fátækt er jafn algeng og raun ber vitni hér á landi. Það er bara ekki þannig. Við erum ekki norrænt velferðarsamfélag þegar svo er. Þessi fjárlög taka ekki á þessu mikla og alvarlega samfélagsmeini. Frumvarpið er ekki með neina stefnu í ríkisfjármálum sem er svo mikilvægt á þessum tímamótum í íslensku samfélagi, á tímum heimsfaraldurs. Það virðist byggja á því að Ísland sé ríkt land, sem það svo sannarlega er, vegna þess að ákveðnir hópar í samfélaginu búi við fátækt, að það sé forsenda ríkidæmisins. Þetta er röng nálgun á allan hátt. Enginn í íslensku samfélagi er ríkur af því að hópar í samfélaginu búa við fátækt eða búa við hina grimmilegu skerðingu bóta úr sameiginlegum sjóðum vegna eigin tekna. Samfélagið verður ríkara ef allir í samfélaginu búa við mannsæmandi kjör og allir geta tekið virkan þátt í samfélaginu. Á því byggir hið norræna velferðarmódel. Það er mikilvægt atriði. Allir eru virkir; öryrkjar og eldri borgarar. Fyrirliggjandi fjárlagafrumvarp er ekki fjárlagafrumvarp norræns velferðarsamfélags. Staðreyndir fjárlagafrumvarpsins tala sínu máli um það. Tölurnar tala sínu máli. Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.
Forseti. Eins og hv. þingmaður sagði þá var þetta kannski ekki jómfrúrræða, það er venjulega ekki hefð fyrir að fara í andsvör við jómfrúrræðu. En þetta var kannski samt jómfrúrræða þannig að ég ætla að sleppa því að fara í andsvar um nákvæmlega efni ræðunnar en kannski aðeins um formála ræðunnar sem var kannski ekki hluti af henni þannig að ég held að þetta sleppi. Hv. þingmaður talaði um staðreyndir tengdar kosningamálinu í formálanum að þessari ræðu sem mér fannst dálítið merkilegt því að ég klóra mér mikið í hausnum varðandi staðreyndir þessa máls og ég bara verð að segja að það er staðreynd í málinu að enginn veit hvernig og af hverju var munur á fyrri og seinni atkvæðatölum. [[Forseti hringir.]]Þannig að mig langaði bara til að fá útskýringu á því hjá hv. þingmanni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og þetta er mér líka ansi ofarlega í huga þessa dagana. Staðreyndir málsins eru þær að það var talið aftur í Norðvesturkjördæmi. Af hverju var það? Það var vegna þess að það var mjög lítill atkvæðamunur á milli jöfnunarsæta í Suðurkjördæmi og Norðvesturkjördæmi. Það var talið í Suðurkjördæmi. Þar stemmdu allar tölur frá fyrri talningu. Þær gerðu það ekki í Norðvesturkjördæmi. Þegar talið er aftur getur tvennt gerst: Það getur stemmt eða ekki stemmt. Varðandi þær tölur sem komu þar upp úr kössunum þá er ástæðan fyrir endurtalningu að það fundust atkvæði í bunkum C-listans. Það var ástæðan fyrir að telja aftur. Atkvæðaseðlar frá öðrum flokkum höfðu slæðst þar inn í - það voru mannleg mistök - m.a. bunka atkvæðanna fyrir Flokk fólksins við flokkun þannig að það var talið aftur. Það eru staðreyndirnar. [[Forseti hringir.]]Og orsakasamhengi er það að villan og annmarkinn hafði ekki áhrif á úrslit kosninganna. [[Forseti hringir.]]Það segja lögin og við verðum að fara eftir lögunum. Alþingi er ekki hafið yfir lögin varðandi úrslit kosninganna eða að túlka þau.
Forseti vekur athygli á því að klukkan í ræðupúltinu hefur verið eitthvað að stríða okkur þannig að forseti verður að reyna að fylgjast með klukkunni og gefa þingmönnum merki með því að berja varlega í bjöllu.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði að það væri staðreynd að atkvæði hefðu ratað inn í bunka C vegna mannlegra mistaka. Það er einmitt vandamálið. Við vitum það ekki, við getum ekki fullyrt um það. Þess vegna er það ekki staðreynd af því að við getum ekki fullyrt um það. Við fórum meira að segja í enn eina ferð til Borgarness og sáum það mjög greinilega að seinni talningin var ekki rétt, af þeim gögnum sem við skoðuðum þar. Staðreyndir málsins eru þannig eitthvað sem við bara einfaldlega vitum ekki. Það er, ef eitthvað, stærsta staðreynd þess máls.
Virðulegur forseti. Það eru staðreyndir málsins að atkvæðin voru talin, það voru greidd atkvæði, kjósendur kusu með atkvæðaseðlum, þau voru sett ofan í kassann, tekið upp úr kössunum og talið, um morguninn og svo aftur seinni partinn. Það eru staðreyndir málsins og það voru annmarkar líka. En það þurfa að vera líkur til þess að annmarkarnir hafi áhrif á úrslit kosninganna vegna þess að lögin segja það, ef ætla megi að gallinn eða annmarkarnir hafi haft áhrif á úrslit kosninganna. Þessar líkur voru ekki fyrir hendi. Það voru engar líkur til þess að annmarkinn hefði haft áhrif á úrslit kosninganna, hvorki skráning í gerðabók eða neitt. Það var ekkert sem benti til þess, karlinn í tunglinu kom ekki og breytti atkvæðunum. Þessir fjórir starfsmenn Hótel Borgarness áttu ekki við atkvæðaseðlana. Það kemur fram í lögregluskýrslu. Það kom fram fyrir nefndinni líka að oddviti yfirkjörstjórnar, trúnaðarmaður kosninganna, kosinn af Alþingi, átti ekki við atkvæðin. Það var engum öðrum til að dreifa nema oddvitanum og þessum fjórum starfsmönnum. [[Gripið fram í.]]Við trúum því. Það eru staðreyndir. Við getum fræðilega eða heimspekilega farið að efast um að einhver einhvers staðar hafi komið … [[Gripið fram í: Jólasveinninn.]]Kannski jólasveinninn eða karlinn í tunglinu, en það var ekki. Það var einfaldlega ekki. Og líkurnar á að það hafi gerst eru nánast engar en staðreyndirnar eru á atkvæðaseðlunum. Það eru staðreyndir og niðurstöður kosninganna.